kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құлақты жапалақтар туысы

Құлақты жапалақтар туысы (Asio) — 6 түрді біріктіретін туыс. Бұлар - тұмсығы және аяқтары нашар жетілген, қанаты және құйрығы ұзын, дене бітімі сымбатты, орташа денелі жапалақтар. Барлығының қауырсыннан түзілген "құлағы" бар, құлақ бір түрде ұзын, енді бір түрде қысқа болады. Қазақстанда екі түрдің өкілдері - құлақты жапалақ және саз жапалақ өмір сүреді. Түрлері: 6 түрі белгілі: * Asio otus * Asio flammeus * Asio stygius * Asio abyssinicus * Asio capensis * Asio madagascariensis Галерея Дереккөздер
Тұтынушылар кооперативі

Тұтынушылар кооперативі - қатысушылардың материалдық және өзге қажеттерін қанағаттандыру үшін өз мүдделерінің мүліктік жарналарын біріктіру арқылы жүзеге асырылатын азаматтардың мүшелік негіздегі ерікті бірлестігі; бейкоммерциялық ұйымдар болып табылады және кәсіпкерлік қызметпен өздерінің жарғылық мақсаттарына сай келетіндей дәрежеде ғана айналыса алады. Дереккөздер
Тауардың тұтынылу қасиеті

Тауардың тұтынылу қасиеті - тауардың сатып алушы қажеттерін неғұрлым көп қанағаттандыратын техникалық, экономикалық және эстетикалық қасиеттерінің жиынтығы. Ол сенімділік, беріктік, сыртқы безендірілуі, көріктелуі, пішілімнің жаңалығы, сәнге сай болуы т.б. сияқты сипаттамаларынан қалыптасады, мұның өзі тауарды басқа тауардан өзгеше етеді. Дереккөздер
Пошта-жинақ кассалары

Пошта-жинақ касалары — ұйымдық жағынан поштамен біріктірілген жинақ мекемелері. Пошта-жинақ кассалары халықтың салымын пошта мекемелері арқылы шоғырландырылады, олардың рөлі қаражатты тартумен және берумен шектеледі, коммерциялық банкілер жоқ жерлерде халыққа қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Қарабайлар

Қарабайлар – Threskiornithidae тұқымдасының үш түрден тұратын тырнақұтандар туыстас құстар. Қошқыл реңі, төмен иілген ұзын тұмсығымен ерекшеленеді. Қазақстанда жалғыз ғана түрі тіршілік етеді. Түрлері Туыста 3 түр бар : * Plegadis falcinellus * Plegadis chihi * Plegadis ridgwayi Дереккөздер
Қарғалар туысы

Қарғалар туысы – торғайтәрізділер отрядының қарғалар тұқымдасының негізгі туысы. Мұнда қарға ұрпақтарының ең танымал және өте ірі денелі өкілдері жиналған. Бұл құстардың қалың және тығыз жабын қауырсыны негізінде қара реңді. Әмбебап типті мықты тұмсығы талғаусыз қоректенуге жақсы бейімделген. Бүкіл дүние жүзіне таралған құстар көбінесе отырықшы өмір сүреді. Олар тек қана нағыз солтүстік аудандарында аздап оңтүстікке қарай жылыстайды. Бұлар – психикалық даму деңгейі жоғары және қоршаған ортаның кез келген өзгерістерін, соның ішінде антропогенді факторға мол мүмкіндікпен көндіге алатын құстар тобы. Сондықтан бұл туыс түрлерінің саны үздіксіз арта түсуде. Қарға туыстарда 30ға жуық түр бар. Қазақстанда солардың алтауы кездеседі. Олар: құзғын, шөл құзғын, қара қарға, ала қарға, ұзақ, шауқарға. Дереккөздер
Дауыс құқығы

Дауыс құқығы - компания капиталындағы өзінің үлесін ескере отырып, компания істері мәселелері бойынша дауыс беруге жай ацияларды ұстаушылардың қатысу құқығы. Акцияларды ұстаушылар дауыс беру құқығын басқа адамға табыстау мүмкін. Дереккөздер ru:Избирательное право
Шекті пайдалылық

Шекті пайдалылық - өнімнің әрбір қосымша өлшемін өндіру үшін қажетті ең жоғары ауыспалы шығын; бір өлшем бірлігіне шаққанда өндіріс көлемін ұлғайтумен байланысты жиынтық шығындарының өсу шамасы. Дереккөздер
Кеңес

Негізгі ұғым: * Кеңес – бір істі көпшілік болып ақылдасып, бас қосып шешу. Елді мекендер: * Кеңес – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл. * Кеңес – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл. * Кеңес – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл. * Кеңес – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл. * Кеңес – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл. * Кеңес – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл. * Кеңес – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл. * Кеңес – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл.
Шекті шығын

Шекті шығын (, VC) — өнімнің әрбір қосымша өлшемін өндіру үшін қажетті ең жоғары ауыспалы шығын; бір өлшем бірлігіне шаққанда өндіріс көлемін ұлғайтумен байланысты жиынтық шығындардың өсу шамасы. Дереккөздер
Қызылтөс жадырақ

Қызылтөс жадырақ - Торғайтәрізділер отрядының Шақшақай тұқымдасына жататын Жадырақтар туысының құсы. Бұл құс Қазақстан арқылы, оның үстіне Жайық өзенінің аңғарын бойлап, үнемі дерлік ұшып өтеді және басқа жерлерде өте сирек кездеседі. Дереккөздер
Нұрулла Зейнурович Юсупов

Нұрулла Зейнурович Юсупов (1 қаңтар 1902 жыл, Баку - 24 шілде 1974 жыл, Алматы) — Қазақстан ауыл шаруашылығының құрылысын ұйымдастырушылардың бірі. КПСС мүшесі. Бакуде Жоғары партия мектебін , БКП ОК жанындағы марксизм-ленинизм курстарын бітіреді. Еңбек жолын 1916 жылы Баку мұнай кәсіпшіліктерінде слесарлықтан бастайды. 1923 жылдан партия жұмысында: Баку ауданында партия кеңесінің, Карабах округтік партия кеңесінің секратары, Закавказье өлкелік партия кеңеснің ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары. Жолдама арқылы Қазақстанға келіп, 1932-34 жылдары Қоғалы МТС саяси бөлімінің бастығы болып тағайындалады. Ал кейін Қазақстан КП ОК-нің бөлім меңгерушісі, кейіннен Алматы қалалық және аудандық партия кадеттерінің секретары болған. 1956-69 жылдары Алматы мебель фирмасының бас директоры болып қызмет атқарады. Дереккөздер
Пұрсаттылық

Пұрсаттылық немесе Преференция ( — «қолдау») — бір немесе бірнеше мемлекеттер үшін импортталатын тауарлардың барлық немесе жекелеген топтарын әкелу кезінде ерекше қолайлы режим жасайтын артықшылықтар. Қоғамдық мәні бар проблемаларды шешу мүддесін көздеп, қайсыбір үдерістерге, құбылыстарға, кәсіпорындар мен ұйымдарға мемлекеттің қолдау көрсетуі қажет болғанда қолданылады. Пұрсаттылықта салық жеңілдіктері, жеңілдікті несие, жеделдетілген тозымпұл нормалары т.б. қамтылады. Дереккөздер
Аршашыл ементұмсықтар туысы

Аршашыл туысы — Қазақстандағы қунақ туысы құстарға жататын 18 туыстың бірі. Бұлар - Орталық Азияның биік тауларында мекендейтін ірі денелі (50 - 70 г) қунақтар. Кәдімгі қунақтардан айырмашылығы - денесі созылыңқы, құйрығы айтарлықтай ұзын, ал аталықтарының реңі аналықтарынан өзгеше болып келеді. Қоректкенуі биік таулардағы қылқанды бұталарға тәуелді. ;Бар болғаны тұқымдаста 4 түрі болады. Қазақстанда солардың біреуі ғана кездеседі. * Mycerobas affinis (Blyth, 1855) * Mycerobas carnipes Hodgson, 1836 * Mycerobas icterioides Vigors, 1831 * Mycerobas melanozanthos Hodgson, 1836 Дереккөздер
Дүпілдектер туысы

Дүпілдектер туысы — Тоқылдақтәріздестер отряды нағыз Тоқылдақ тұқымдастардың 36-45 туыстарының біреуі. Бұларды кейде дүпілдек тұқымдастар тармағына жеке бөледі. Туыстың екі ғана түрі бар, оның біреуі - Африкада, екіншісі - Еуразияда өмір сүреді: * Кәдімгі дүпілдек — Еуразия * — Африка
Дуадақтар тұқымдасы

Дуадақтар тұқымдасы — мамандардың бірі жеке отряд қатарына, екіншілері - тырналармен бірге отряд тармағына жатқызған тырнатәріздес құстар тұқымдасы. Бұл тұқымдаста 8 немесе 11 туыс, 22 түр бар. Нағыз құрлықта өмір сүретін орташа және ірі денелі өте алуан түрлі құстар. Аталықтары басы мен мойны әр түрлі әшекейлейтін қауырсындардың дамуымен ерекшеленеді,оны олар құсойнақ кезінде көрнекі көрсетуге пайдаланылады. Аталықтары аналықтарынан едәуір үлкен. Дене бітімі тығыз, күшті және ұзын аяғында тек қана 3 саусақ болады. Қанаты - үлкен және жалпақ . Ұзындау келген мойнында шағын ғана жалпиған басы бар. Тұмсығының түп жағы жалпақ. Жақсы жүреді және жүгіреді, ашық биотопты ұнатады, ұшуы қиынға соғады. Талғаусыз қоректенеді. Соңғы уақытта бұл тұымдас құстардың саны негізгі биотоптың бұзылуымен азайып кетті. Дуадақ тұқымдастардың Қазақстанда 3 түрі өмір сүреді. Дереккөздер
Жағалау маңындағы сауда

Жағалау маңындағы сауда - іргелес мемлекеттердің шекара маңындағы аудандарда орналасқан кәсіпорындары мен ұйымдары осы мемлекеттердің арасындағы сауданы мемлекеттік реттеудің ерекше жеңілдікті режимін беру туралы келісімдер негізінде жүргізілетін сауда. Дереккөз
Бүркіттер туысы

Бүркіттер туысы – жыртқыштар отрядының қаршыға тұқымдастарға жататын 63 туысының бір туысына жататын құстар. Бұлар – қуқыл қызыл сарыдан қара түске дейін едәуір біркелкі реңді, көптеген түрлері – қошқыл қоңыр, негізінде ірі денелі құстар. Түрлер арасындағы айырмашылықтар онша байқалмайды, сондықтан әр алуан бүркіттерді ажырату үшін жақсы дағды қажет. Орталық және Оңтүстік Америкадан басқа бүкіл әлемде дерлік таралған. Негізгі қоректері – сүтқоректілер. Қазақстанда 4 түрі – бүркіт, қарақұс, шаңқылдақ қыранша және дала қыран кездеседі. Дереккөздер
Шалғындық бозторғайлар туысы

дауысы]] Шалғындық бозторғайлар туысы — бозторғайлар тұқымдастардың ең танымал туысы. Бозторғайлар туралы сөз болғанда шалғындық бозторғайлар негізге алынады. Қазақстанда шалғындық бозторғайлар туысының екі түрі кең таралған: * шалғындық бозторғай * үнділік бозторғай. Дереккөздер
Дегелек тұқымдастар

Дегелек тұқымдастар – Дегелектәрізділер отрядының 10 туысқа біріктіріліп, 17 туыстан құралған, конус пішінді ұзын, тік тұмсықты, ірі денелі құстар. Олардың тырнаққұтандардан айырмашылығы – тұмсығы тік, ал құтандардан айырмашылығы – мойны едәуір қысқа (17 омыртқалы). Қазақстанда дегелектердің бір туысының өкілдері кездеседі. Дереккөздер
Бөденелер

Бөденелер — құрамында отрядтың ең кішкене түрі бар тауықтәріздестер отряды Қырғауылдар тұқымдасына жататын 48 түрдің біреуі. Бөдене тұқымдастардың көптеген өкілдерінен айырмашылығы бұлар анғыз жыл құстары болып табылады. Олар - біршама үшкір қанат және қоңырқай реңкті көркімен ерекшеленеді. Қазақстанда бұл туыстың жалғыз түрі өмір сүреді. Дереккөздер
Кіші бозторғайлар туысы

Кіші бозтоғайлар туысы — Торғайтәрізділер отрядының Бозторғайлар тұқымдасына жататын құстар туысы. Кіші бозторғайлар туысына жататын бозторғайлардың дене мөлшері кіші, салмағы бар болғаны 15-25 г болады. Қазақстандағы болардың 4 түрі: кіші, нәзік-тұмсық, сұр және сор боторғайлары кездеседі. Қыста ұшып кетеді, дегенмен қыс жылы болса, кейбір түрлер Қазақстанның оңтүстігі және оңтүстік-шығысында, Өзбекстанда, Қырғыстанда кездеседі. Түрлері * Calandrella blanfordi (Shelley, 1902) * Calandrella erlangeri (Neumann, 1906) * Кіші бозторғай - Calandrella cinerea (Gmelin, 1789) * Нәзік-тұмсық бозторғай - Calandrella acutirostris Hume, 1873 * Сұр бозторғай Calandrella rufescens (Vieillot, 1820) * Сор боторғай Calandrella cheleensis (Swinhoe, 1871) * Calandrella raytal (Blyth, 1845) * Calandrella somalica (Sharpe, 1895) * Calandrella athensis (Sharpe, 1900) Дереккөздер
Секпілтөс бейнарық

Секпілтөс бейнарық — үлкен бейнарықтан кішілеу, реңі соған ұқсас үйрек. Айырмашылығы - тұмсығы едәуір ұзын, бөтегесі және төсі қызғылтсары түсті. Басында айдары бар. Еуразия және Солтүстік Американың тундралық және орманды зонасында мекендейді. Қазақстанда Көкшетау және Қостанай облыстарының солтүстік аудандарында, Балқаш маңының солтүстігінде және Оңтүстік Алтайда өмір сүреді. Биологиясы аз зерттелген. Қазақстанда сәуір-мамыр айларында кездеседі, жеке дарақтары қыста да байқалуы мүмкін. Дереккөздер
Көк бұлбұл

Көк бұлбұл – Торғайтәрізділер отрядына жататын Сайрақ тұқымдасының Бұлбұлдар туысының сібірлік-қиыршығыстық түрі. Оның жоны – көк, бауыры – ақ; таяуда ғана Алтайдан – республиканың дәл шығыс шетінен, Қазақстанда табылған. Өзге жерлерде тіпті ұшып өткені де кездеспейді. Оның қысқа сайраған әуені кәдімгі қызылқұйрықтың сйрағанына ұқсастау болып келеді. Дереккөздер
Қызылжемсаулы маймаққаз

Қызылжемсаулы гагара немесе қызылжемсаулы маймаққаз – Маймаққаздар отряд өкілдерінің ең ұсағы, салмағы 1-2,5 кило болады. Күйттеу кезеңінде тармағында қызыл дақ дамиды, құстың атауы осыған байланысты аталған. Алайда күзгі түлеу соңынан ол дақ жойылады. Қазақстанда тек қана жылыстау мезгілінде (сәуірдің аяғында және қыркүйек – қазанның аяғында) кезедеседі, кейде Каспий маңында қыстайды. Дереккөздер
Шиаяқ жадырақ

Шиаяқ жадырақ — Торғайтәрізділер отрядының Шақшақай тұқымдастарға жататын Жадырақтар туысының Құсы. Тек қана ұшып өткенде кездесетін және алыстан қарағанда орман жадыраққа өте ұқсас-тек қана ұшып өткенде кездеседі де, алыстан қарағанда орман жадырақтан ажырату қиынға соғады. Дереккөздер
Жалбағайлар туысы

Жалбағайлар туысы — 6 түрді біріктіретін сирақтылар отрядының тырнаққұтан тұқымдасына жататын 19 туыстың біреуі. Жалғабай туыстас құстар өкілдерінің қалған құстардан айырмашылығы -тұмсығы түзу, ұзын және тұмсық ұшының жалпақ болуы. Қазақстанда бір ғана түрі бар. Дереккөздер
Жасыл жадырақ

Жасыл жадырақ — Шақшақай тұқымдастарына жататын Жадырақтар тегінің Құсы. орман жадыраққа өте ұқсас, бірақ жонының қауырсын жабыны жасылдау реңкті құс. Сібірде өмір сүреді, ал Қазақстанда анда-санда ұшып өткенде кездеседі. Оны қазанда Балқаш көлінің солтүстік жағасынан, ал сәуірде Еділ мен Жайық аралығынан көргендер бар. Бәлкім басқа жерлерден де кездесуі мүмкін. Дереккөздер
Дала бозторғайлар туысы

Дала бозторғайлар туысы - торғайтәріздестер отрядының бозторғайлар тұқымдасына жататын бозторғайлар туысы. Дала бозторғайлары туысы дене мөлшері ең ірі (35-75 г) бозторғайларды қамтиды. Қазақстанда бұл туыстас құстардың 4 түрі: дала, қостеңбілді, аққанат және қара бозторғайлар кездеседі. Бұлардың барлығы көбінесе нағыз даланы мекен етушілер, тек қана қостеңбілді бозторғай бұдан өзге әр алуан типті шөл және шөлейтте өмір сүреді. Бұл туыстың екі түрі - қара және аққанат бозторғайлар Қазақстандық даланы кейіптейді, өйткені оның шегінен тысқары кездеспейді десе де болады. Бозторғайлардың барлық 4 түрі жақсы сайрайды. Дереккөздер
Акрил талшығы

Акрил талшығы — бұл мұнай-химия өндірісінің өнімі - акрилонитрилдан жасалатын синтетикалық немесе өнеркәсіп талшығы. Акрил талшығын жіп түрінде жасап, содан кейін кішкентай тілімдерге бөледі де, иірілген жіпке тоқиды. Акрил талшығын свитердегі жүннің орнына, спорттық киімдер, аяқ киім мен қолғаптардың астарында, үй жабдықтары мен кілемдерге қолданылады.
Боракс

Боракс немесе Натрий тетрабораты (Na 2 B 4 O 7 ) — бұл негіз де, сілті де, әдетте жердің астында табылатын иіссіз ақ кристалды, табиғи минералды қосылыс. Бораксты өндірісте де, тұрмыста да, фунгицидтер, консерванттар, инсектицидтер, гербицидтер мен залалсыздандырушы дәрілер даярлау кезінде қолданылады. Тағы қараңыз * Бура (минерал)
Бақылдақтар туысы

Бақылдақтар туысы - құтан тұқымдастарға жататын қысқа аяқты, қысқа мойын, онша үлкен емес тығыршықтай, 6 түрден тұратын құстар туысы. Қазақстанда солардың бір түрі - кәдімгі бақылдақ өмір сүреді. Дереккөздер
Метеор жауындары

Жыл сайын белгілі бір уақытта метеориттардың кішкене топтары Жер атмосферасына еніп, жанып кетеді. Оның нәтижесінде жарқылдар жауыны орын алады. Бұлар метеор жауыны деп аталады. Леонид және Персеид метеор жауындары - екі танымал жауын. Персеид жауыны жыл сайын 12 тамызға қарай, ал Леонид жауыны қараша айында көрінеді. {{Ambox }}
Байғыздар туысы

Байғыздар туысы — Нақтылы жапалақ тұқымдасының құлақ сияқты қауырсындары жоқ, бет табағы айқын көрінетін шағын денелі жапалақтар туысы. Туыстың 4 түрі бар (олардың біреуі Қазақстанда өмір сүреді): * Athene brama * Athene noctua * Athene blewitti * Athene cunicularia Дереккөздер
Торғайдай байғызшалар туысы

Торғайдай байғызшалар туысы — Жапалақтәрізділер отрядының Нағыз жапалақтар тұқымдасына жататын жартылай бет табаңғы бар, қанатты "құлақсыз" ең ұсақ жапалақтар туысы. Түрлері Туыс 30 түрден құралады, олардың біреуі Қазақстанда кездеседі.: * Glaucidium albertinum * Glaucidium bolivianum * Glaucidium brasilianum * Glaucidium brodiei * Glaucidium californicum * Glaucidium capense * Glaucidium castanopterum * Glaucidium castanotum * Glaucidium cobanense * Glaucidium costaricanum * Glaucidium cuculoides * Glaucidium gnoma * Glaucidium griseiceps * Glaucidium hardyi * Glaucidium hoskinsii * Glaucidium jardinii * Glaucidium minutissimum * Glaucidium mooreorum * Glaucidium nana * Glaucidium nubicola * Glaucidium palmarum * Glaucidium parkeri * Glaucidium passerinum * Glaucidium perlatum * Glaucidium peruanum * Glaucidium radiatum * Glaucidium sanchezi * Glaucidium siju * Glaucidium sjostedti * Glaucidium tephronotum Дереккөздер
Арасақ тұқымдастар

Арасақ тұқымдасы - 3 туысқа жататын 25 түрі бар Көкқарғатәрізділер құстардың тұқымдасы. Шағын денелі (25-200 г ) әдемі құстар. Олардың тұмсығы сәл имектеу келген ұзын және жіңішке болып келеді. Ұзын, үшкір қанатты және құйрығы ұзын, құйрғынан негізгі ұзарған қауырсындар жұбы әдетте шығып тұрады. Аяғы - қысқа және әлсіз. Арасақтар жерге жатады, бірақ жүрмейді. Әдетте жоны көк, жасыл, сары түстерге боялып, кейде қызыл реңк те байқалады . Бунақденелілермен қоректенеді, жарғаққанаттыларды - балара, әренелерді ерекше ұнатады. Негізінен алғанда тропик және субтропиктерде қоныстанады, тек аздаған бөлігі қоңыржай ендікке өтіп кетеді. Қазақстанда бір туыстастан бар болғаны 2 өкілі өмір сүреді. Дереккөздер
Экономикалық эксперимент

Экономикалық эксперимент - ірі саяси экономикалық міндет, қоғамдық өндіргіш күштерін сапалық тұрғыдан неғұрлым жоғары дәрежеде дамыту үшін шаруашылықты жүргізудің жаңа формалары мен әдістерін жасауды мақсат етеді. Экономикалық эксперименттің шаруашылық механизмін жетілдіру мақсатын көздейтіндігі экономикалық заңдардың әрекет етуі мен пайдаланылу механизмі жөніндегі қоғамдық білімнің қолдану процесін бейнелейді. Экономикалық экспериментті ұйымдастыру мынадай негізгі кезеңдерді көздейді: * халық шаруашылығының дамуын талдау мен шаруашылық механизмді жетілдіру жөніндегі ғылыми және практикалық ұсыныстарды әзірлеу; * экономикалық экспериментті методикалық және ұйымдық тұрғыда дайындау; * экономикалық экспериментті жүзеге асыру және оның барысын бақылау; * қорытындылар жасау; * ұсынынстар әзірлеу; * экономикалық эксперименттің дұрыстығы дәлелденген қағидаларын басқару мен шаруашылықты жүргізу практикасына енгізу. Дереккөздер
Экономикалық өзара көмек советі

Экономикалық өзара көмек советі (ЭӨКС) - 1949—1991 жылдары социалистік елдердің үкімет аралық экономикалық ұйымы. 1949 жылдың 8 қаңтарында құрылған. Социализмнің дүниежүзілік жүйесінің қалыптасуы кезеңінде - социалистік елдердің коммунистік және жұмысшы партияларының осы елдер халықтарын жақындастыра түсуіне, социализм мен коммунизмді ойдағыдай орнатуға және дүние жүзінде баянды бейбітшілікті қамтамасыз етуге зор ықпал жасады. 1990 жылғы санақ бойынша ЭӨКС құрамына: Болгария, Венгрия, ГДР,Куба,Моңғолия,Польша, Румыния, Чехословакия, КСРО, Вьетнам кіреді. ЭӨКС уставындағы кез келген міндеттемелер мен принциптерді қабылдай латын кез келген ел бұл советке мүше бола алады. ЭӨКС қызметі 1959 жылы желтоқсанда басталады. дегі ЭӨКС ғимараты]] Мақсаттары * Советке мүше елдердің күш жігерін біріктіру және үйлестіру * Ынтымақтастықты тереңдету * Социалистік экономикалық интеграцияны дамыту * Халық шаруашылығыгын жоспарлы өркендету * Индустрияландыру * Еңбек өнімділігін көтеру Дереккөздер
Экономикалық-математикалық модельдендіру

Экономикалық-математикалық модельдендіру - экономикалық объектілердің сипаттамаларын математикалық формулалар арқылы жаңғырту. Бұл модельдендіру әдісінің мазмұны - объектіні алдын ала зерттеу негізінде математикалық модельдерді жасау және оның елеулі сипаттамаларын бөліп шығару, алынған нәтижелерге эксперименттік және теориялық талдау жасау, оларды объект туралы деректермен салыстыру, модельдерге түзетулер енгізу т.б. Бұл әдіс күрделі құбылыстар мен процестеріне тә ішкі заідылықтарды танып білудің негізгі құралы. Топтау Экономикалық-математикалық модельдендіру негізгі үш топқа бөлінеді: * теориялық топтар - социализмнің саяси экономия проблемаларын және математикалық модельдендіруді пайдалана отырып, социалистік экономиканы жоспарлы басқарудың теориялық әдістік мәселелерін зерттеу * қолданбалы топтар - жоспарлаудың және халық шаруашылығын басқарудың практикалық міндеттерін шешу * аспаптық топтар - экономикалық зерттеулер үшінжаңа аспаптар жасау. Дереккөздер
Інжугүл

Інжугүл – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда емен ормандарында, Жайық өзенінің аңғарында өсетін бір ғана түрі - меруертгүл бар. Мамыр, маусым айларында гүлдейді. Биіктігі 40 см-дей, тамырсабағы бар өсімдік. Жапырағы түбіне, жер бетіне тақау өскен , қандауыр пішіндес, не сопақтау келген. Гүлі ақ, хош иісті, қоңырау тәрізді болып топтанған. Жемісі: жидек, қызыл кейде сары түсті. Бұл өсімдік дәрілік өсімдік, құрамында жүрек етін сергітетін гликозидтер бар. Гүлдей сатысында жиналады. Әсемдік өсімдік, қыста да өсіруге болады. Қызыл кітапқа енгізілген. Дереккөздер
Табан

Табан &nbsp;— бір-бірімен буындасып жалғасқан сүйектерден тұратын аяқтың төменгі бөлігі. Табан сүйектері өкше, бақайшақ және аяқ саусақтарының сүйектерінен құралған. Өкше сүйектеріне нағыз өкше сүйегі, тепкіш, қайық, сына, куб тәрізді сүйектер жатады. Бұлардың өсуі бойжеткендерде 16-18, жігіттерде 18-20 жасқа дейін байқалады. Бақайшақтар бес ұсақ жұмыр пішінді әртүрлі сүйектерден тұрады. Қыздарда — 17, жігіттерде — 20 жасқа дейін өседі. Бес саусақ сүйектерінің төртеуі 3 сүйектен, ал бас бармағы 2 сүйектен қүралған, бір-бірімен буындасқан сүйектерден тұрады. Ең алдымен І-саусақтардың сүйектері өсе бастайды да кейіннен IV-V саусақтар сүйектері жетіледі. Барлығының өсуі 15-20 жаста аяқталады. Табан сүйектері бір-бірімен буын арқылы күмбезденіп қосылған. Табан күмбезі баланың аяғын басу барысында толық қалыптасады. Табан күмбезі сүйектерді мықтап бекітіп тұратын тарамыстардың даму барысында пайда болып, табанға күш түскенде оның күмбезі төмендейді. Табан күмбезінің дұрыс қалыптасуына тар аяқ киім, ауыр жүк тасу, ұзақ уақыт табанға күш түсіріп, кішкентай баланың түрегеліп тұруы, сол сияқты мешел ауруында да кері әсер етеді. Мұндай да жалпақ табан пайда болады. Жалпақ табанда баланың сымбаты бұзылады, қан айналысы нашарлап аяқ тез шаршайды. Жалаңаяқ жер басып жүру, бұлшық еттерді күшейтетін түрлі жаттығулар, спорт ойындары жалпақ табанның алдын алады, яғни оны болдырмайды, табан күмбезін дұрыс қалыптастырады. Табан күмбезі 13-17 жасқа дейін қалыптасады. Сондықтан бойжеткендерге 17-18 жасқа дейін биік өкшелі аяқ киімді киюге болмайды. Себебі ондай аяқ киімдер табан күмбезінің дұрыс қалыптаспауына байланысты аяқты тез шаршатады. Балалар мен жастардың аяқ киімдерінің өкшесі 1,5-2 см болғанда табан күмбезі жақсы болып, табан еттері мен сіңірлері жақсы дамиды. Дереккөздер
Қызылқала

Қызылқала – ортағасырлық қалашық орны. Шиелі ауданы Бәйгеқұм станциясынан 17 км жерде орналасқан. 20 ғасырдың басында Қызылқаланы зеттеген И.А. Кастанье «Мертвые города» деген мақаласында құнды деректер келтіреді. Қалашықта күйдірілген кірпіштен, балшықтан тұрғызылған түрлі ғимарат орындары сақталған. Дереккөздер
Шитұмсық айқабақ

Шитұмсық айқабақ — Торғайтәрізділер отрядына жататын Acrocephalidae тұқымдасының құсы. Үстіңгі жағы қошқыл, астыңғы жағы ақшыл, шағын денелі (12-15 г) айқабақ. Ерекшелігі: денесінің үстіңгі жағы қошқыл басын бойлай созылған жолақтары бар және "қабағы" айқын ақ түсті. Мінез-қылығы кейде шілделікті еске түсіреді: қалың қопада ұзақ еркінсейді, қауіп төнеген кезде, мылтық атқан дауыс естілсе, көпке дейін жасырынып қалады. Қазақстанда жазықтық су қойма жағалауында, қамыс, құрақ немесе қалың бұта өскен жерлерде ұялайды. Ұшып өткен кезде барлық жерден кездесуі мүмкін, бірақ биік таулы жерлерге ешқашан ұшып бармайды. Дереккөздер
Сақа

Сақа - асықтың бір түрі. Сақа болатын асық салмақты, ірі болуға тиіс. Ол көбінесе еркек қойлардың, не қошқарлардың асығы болып келеді. Асық ойынында тігілген асықтарды атуға жарамды сақа таңдап алынады. «Алшы ойыны» сақаның салмақты да алшы тұрғыштығына байланысты. Бұл ұту үшін өте қажет. Ойыншы сақаны өзі жасап алады немесе жақсысын таңдауы керек. Өзге сақаларға қарағанда ірі болып келетін үлкен қошқардың асығын қойлақ деп атаған. Ірі әрі салмақтырақ болатын арқардың асығын да сақа ретінде пайдаланған. Мұндай сақаны құлжа деп атаған. Дереккөздер
Сақы

Сақы — қолы ашық, ешкімнен ештеңесін аямайтын жомарт жан иесі. Дарқан, береген, жомарт, шығымды сөздері сақы сөзіне синонимдік қатар бола алады. Шүлен тарқатқан адамдар, қолы ашық, дүниесін бере жүріп, дүниені таба білетін жанды сақы десек болады. Бұған байланысты қазақта мынандай мақалдар бар:
Кемелденген социализм тұжырымдамасы

Кемелденген социализм тұжырымдамасы - 1960 жылдардың екінші жартысында КСРО-да коммунизм құрудың негізгі үш мақсаты орындалмайтыны белгілі болды. Билік иелері халықтың көңілін енді басқа жаққа аударуға - қазірдің өзінде қол жеткенді асыра насихаттаумен алдандыруға тырысты. "Социализм кемелденіп, өзінің толық даму мүмкіндігін алды" деген түсінік алға тартылды. Л.И.Брежневтің 1967 жылы Қазан төңкерісінің 50 жылдығына арналған салтанатты мәжілісте "кеңес халқының өткен тарихи даму жолының басты қорытындысы кемелденген социалистік қоғам орнату болып табылады" деп жариялауы партия теорияшыларына коммунистік болашақты белгісіз мерзімге сырғыта салу мүмкіндігін ашып берді. Сонымен қоса бұл тұжырым социализмнің толық жеңіске жеткендігіне күмән тудырмай және партия бағдарламасының ұрандарын пішінді түрде сақтап қалуға да жағдай жасап берген болатын. 1960 жылдардың ішінде саяси салада демократияландыру азайтылып, экономикалық реформалар жүргізу әрекеттерін нәтиже шықпаған соң, қоғамның алға қарай даму қарқыны баяулап, бірқалыпты сылбыр ырғаққа көшті. Компартия дамудың шығармашылық жаңалықтан аулақ, үздіксіз қайталанып отыратын қарабайыр жолын қабылдағандығы партия съездері мен оларда қабылдаған шешімдерінен көрініс тауып жатты.
Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Адана)

‎ Назарбаев даңғылы — өнеркәсіптік және ауылшаруашылық инфрақұрылымы дамыған Түркияның халқы саны бойынша алтыншы қаласы болып табылатын (2,2 млн. адам) Адана қаласындағы Н.Ә.Назарбаев атындағы даңғыл. Бұл ірі даңғылға Н.Ә.Назарбаевтың атын беру туралы шешім Адананың облыстық мәслихатының Қазақстанның Тұңғыш Президентінің құрметіне өткізілген отырысы барысында қабылданды. Даңғыл қаланың орталығында аймақ деңгейінде тарихи құндылығы бар Адананың ең көне колледжі тұрған жерінде орналасқан. Ашылу салтанаты барысында Адананың губернаторы Мұстафа Бүюк пен мэрі Хүсейін Сөзлю Қазақстан дамуының динамикалық дамуын, сондай-ақ Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаевтың басшылығындағы еліміздің жетістіктерін жоғары бағалан. М.Бүюк пен Х.Сөзлю Қазақстан Елбасының қазақ-түрік қарым-қатынасы мен түркі интеграция төңірегіндегі зор үлесін атап өтті. Дереккөздер
Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі

«Қазақстан Республикасы Конституциясына 10 жыл» мерейтойлық медалі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты. Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылдың 20-сәуірінде жарияланған № 1555 бұйрығының негізінде, Қазақстан Республикасының конституциялық негіздерін қалыптастыру және дамытуға айтулы үлес қосқан мемлекет азаматтары мен шет ел азаматтарына Қазақстан Республикасы Конституциясының мерейтой мерекесіне байланысты берілетін марапат тағайындалды. Сипаттамасы «Қазақстан Республикасы Конституциясына 10 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалады, пішіні бойынша диаметрі 34 мм болатын шеңбер болып табылады. Медальдің бет жағының центрінде, күн үстінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік гербі салынған. Шеңбер бойымен, күн шеңбері мен оның сәулелерінің арасында «Қазақстан Конституциясына» жазуы орналастырылған. Мемлекеттік герб астында Қазақстан Республикасы Конституциясының нышаны ретінде ашылған кітап бейнеленген, оның ішінде «10 жыл» деген жазу жазылған. Медальдің артқы жағының ортасында екі жолға арасында тире қойылған «1995 » және «2005 » жазулары енгізілген. Медальдағы барлық суреттер мен жазулар рельефті, алтын түсті. Медаль бүйірі жақтаушаланған. Медаль арнайы сақина көмегімен ұзындығы 50 мм, ені 34 мм болатын жезден жасалған алтыбұрышты қалыппен байланыстырылған. Қалып Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы түстес, жоғарыдан төмен қарай созылған екі сызығы бар муар лентамен қапталған. Муар лентаның ені 34 мм, ұзындығы 50 мм. Қалыптың артқы жағында медальді киімге бекіту үшін қолданылатын түйреуіш орналастырылған. Медаль Өскемен қаласында орналасқан Қазақстан ақша сарайында жасалған. Тағы қараңыз * Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі * Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі Дереккөздер
Абдаллах хан (моғол ханы)

Абдаллах-хан (?—30.10.1675) — Турфана, Шалыш (1635-1668), Мамлакат-и Моголийе және Орталық Моғолстан ханы(1638-1668). Абдар-Рахим ханның баласы.Жеті жасында, мырза Абу-л-Хадидың тәрбиесінде өсті. Абдар-Рахим ханның өлімінен кейін, Абу-л-Хади оны Шалышқа әкелді. Ол жерде, барбилікті өзіне інісі Абу-л-Мухаммад алғысы келген. Бірақ, ол тақты туған ағасына бере салды да, Турфанаға хаким ретінде кетті. Біраз уақыттан соң, Абдаллах хан амирлерге, билікке қол жеткізгісі келген Абу-л-Хадині, оған 2 ұл тауып берген оның үлкен қызымен тұрмысына қарамастан оны өлтіруге ант берген. Аталық таққа отырға соң, ол тура сол 1634 жылы Ақсуды жаулап алды. Бұған қарамастан да, оның келесі Қашғаруға баратын жолын, Тұрғайдағы шайқаста Сұлтан-Ахмад II ханмен бұзылды. Ол сол жерде жеңіліс көрді. 1636 жылы, өзі мен інісі Абу-л-Мұхаммад ұйымдыстырған жорықтың нәтижесі Қашғар мен Хотанның жаулауын және Султан-Ахмад II ханның Мәуренахрға қашуына әкелді. Кейін, Абдаллах хан қайтадан Мамлакат-и Моголийе тағына отыруына 1638 жылы әкелді. Султан-Ахмад II ханның әскерінің жақындауын естіп, 200-дей Қашғарда және100-дей Яркенде бай шенеуніктерді өлтірді. Қазақ хандарымен достық қарым-қатынасты ұзақ уақыт бойы ұстап тұрды. 1640-41 жылдары Бадахшан мен Балорды жаулап алды. 1668 жылы тақтан бас тартып Үндістанға қашып, жеті жылдан кейін сонда қайтыс болды. Сыртқы сілтемелер * Акимушкин О. Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 230-264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8 . * Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976
Ұлықбек Пахритдинұлы Асанбаев

Ұлықбек Асанбаев Пахритдинұлы (өзб: Улуғбек Осонбоев; 13 қыркүйек , 1979 жыл, Шымкент, КСРО) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы, Қазақстан құрамасының бұрынғы ойыншысы. Мансабы Шымкеннттік футболдың тәрбиеленушісі. 17 жасында Қазақстан чемпионатында дебютқа шыққан. Асанбаев сол кезде «СКИФ-Ордабасы» клубында болған. 1997 жылы Өзбекстанға көшіп, МХСК клубымен келісімшартқа отырған. Бір жылдан кейін «Дустлик» клубына көшеді. 2000 жылы Пахтакор клубымен келісім-шартқа отырады. 5 маусым ойнағаннан кейін Қазақстанға қайтып келеді. 2003-2006 жылдар аралығында Қайрат клубында ойнады. 2006 жылдың жазынан, 2009 жылдың қысына дейін «Ақтөбе» клубында ойнаған. 2010-2011 жылдарда – шымкенттік «Ордабасы» клубының ойыншысы. 2011 жылдың жазынан бастап «Ертіс» клубында ойнады. 2012 жылы футболшының мансабын аяқтауы туралы жариялады. Қазіргі кезде футболшылардың жаттықтырушысы болып жүр. 2012 жылдың жазында «Шахтёр» клубының директоры болып тағайындалды. Қазақстан құрамасында 6 ойынға қатысты. Дебют 2006 жылдың 5 шілдесінде болды. Ойын Қырғызстан құрамасына қарсы өтті. Ойынды Қазақстан құрамасы жеңді (1:0). Стаистикасы Жетістіктері * Қазақстан чемпионаты: 2004, 2007, 2008, 2009 жылдар. * Қазақстан жүлдесінің иегері: 2003, 2008 жылдар. Сыртқы сілтемелер * [http://ru.uefa.com/teamsandplayers/players/player=100204/profile/index.html Профиль игрока на сайте УЕФА] * [http://fannet.org/players/ulugbek-asanbaev Профиль на сайте fannet.org] * [http://www.soccer.ru/players/8298.shtml Профиль на сайте soccer.ru]
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі

«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерейтойлық медалі — Қазақстан Республикасының Президентінің 2011 жылдың 17 мамырында жарияланған №83 бұйрығының негізінде бекітілген Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты. Сипаттамасы «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл » мерейтойлық медалі жезден жасалады, пішіні бойынша диаметрі 34 мм болатын шеңбер болып табылады. Медальдің бет жағының үстіңгі бөлігінде мерейтойдың эмблемасы бейнеленген – рельефті 20 саны, оның екінші цифры сәуле шашып тұрған күн бейнесінде көрсетілген. Күннің артында Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы бейнелген. Төменгі бөлігінде Ақорданың рельефті суреті салынған. Мерейтойлық медальдің артқы бөлігінің ортасында «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» рельефті жазуы орналасқан. Медаль арнайы сақина көмегімен ұзындығы 50 мм, ені 34 мм болатын жезден жасалған алтыбұрышты қалыппен байланыстырылған. Қалып әрқайсысы 16 мм болатын қызыл және көк түстес сызықтары бар муар лентамен қапталған. Лента ортасында жезден жасалған рельефті вертикаль лавр бұтағы орналасқан, ені 8 мм. Қалыптың артқы жағында медальді киімге бекіту үшін қолданылатын түйреуіш орналастырылған. Медаль Өскемен қаласында орналасқан Қазақстан теңге сарайында жасалған. Дереккөздер
Қазақстан Компартиясының басшылары (1920-1991)

Алғашқыда кеңес билігі болашақ Қазақ КСР-і жерін Қырғыз өлкесі ретінде қарастырды. 1920 жылы 26 тамыз күні Ресей КФСР құрамында Қырғыз АКСР-і (1925 жылдан бастап — Қазақ АКСР-і) құрылды, ол 1936 жылы 5 желтоқсан күні одақтас республикаға айналды. РКП(б) ОК Қырғыз облыстық бюросының хатшылары РКП(б) Қырғыз (Қазақ) облыстық комитетінің жауапты хатшылары БКП(б) Қазақстан өлкелік комитетінің хатшылары Қазақстан Компартиясының Бірінші хатшылары Дереккөздер
Ниджат Рахимов

Ниджат Али оглы Рагимов, Нижат Рахимов (; 13 тамыз 1993 жыл, Баку, Әзірбайжан) — қазақстандық зілтемірші. Карьерасы 2015 жылы Хьюстонда өткен ауыр атлетикадан әлем чемпионы. 77 келі зілтемірші Ниджат Рихимов жалпы санағанда 372 келі салмақты көтерді. 22 жастағы зілтемірші үш мүмкіндігін де серпілісте қолданып, бірінші рет 155, екіншіде 160, үшіншіде 165 келі көтерді, бірақ басты қарсыластарынан кішкене болса да қалып қалды. Итеру кезеңінде Рахимов бірінші мүмкіндігінде 195 келі салмақты көтеріп келесі жолға 200 келі берді. Бірақ жаттықтырушылары бұл тапсырысын 207 келі салмаққа өзгертті, олар Ниджаттың бас жүлдеге қол жеткізуін қалады. Ниджат Рахимов бұл салмақты алып, 5 секунд ұстап тұрды. Үшінші рет ол әлем рекордын 211 келіге жаңартпақшы болды. Бірақ бұл оның қолынан келмеді. ХДР- дан келген азаматтың салмағы 1 келіге көп болғандықтан, Рахимов бас жүлдеге ие болды. Мысырдан келген Мохамад Ихаб Юсуф Ахмед 363 келі салмақты көтеріп, қола медаль иемденді. Ниджат Рахимов — этникалық әзірбайжан. Ол 2010 жылы Әзірбайжан мемлекетінің атынан Сингапурдегі олимпиадаға барып, алтын жүлдеге ие болды. 2013 жылы жасөспірімдер арасындағы чемпионатта ол күміс медаль алды. Ал 2014 жылы Әзірбайжан халқының ауыр атлетика федерациясы оны команда құрамасына кіргізбегеніне байланысты Ниджат Рахимов Қазақстан азаматтығын алып, Қазақстан атынан өнер көрсететін болды. Дереккөздер
Өзекжарды ойлар (кітап)

Өзекжарды ойлар — Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 1998 жылы шығарған кітабы. Бұл кітапқа Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың еңбектеріндегі, баяндамаларындағы, алқалы жиындар мен әр түрлі кездесулерде сөйлеген сөздеріндегі қанатты қағидалары қамтылып, пайымды пікірлері топтастырылған. Сондай-ақ бұл кітап 2001 жылы жарық көрген «Туған елім - тірегім» жинағының заңды жалғасы іспетті. Тың туынды Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірдің сан-саласын қамтитын ой тербеген орамдарымен толықтырылған. Дереккөздер
Жүсіп Қазанғапұлы Әлсейітов

Жүсіп Қазағапұлы Әлсейітов (8 қаңтар 1914 жыл, Мұғалжар ауданы Орқаш кеңшары бұрынғы Жұрын ауданы - ?) — КОКП, кеңес қызметкері. КСРО Журналисттер Одағының мүшесі, Ұлы Отан соғысының ардагері. Ақтөбе мұғалімдер институтын, КОКП Орталық Коммунистер жанындағы яғни Мәскеудегі жоғарғы партия мектебін 953 жылы тәмәмдаған. 1931-1939 жылдары Темір облысы тәжірибе станциясында қой шаруашылығы жөніндегі техник, Жұрын ауданындағы шаруашылық комсомол ұйымдарындағы жетекші қызметтерін атқарған. 1939-1960 жылдары Ұлы Отан соғысы майдандарында, Ақтөбе облысы партия кеңес қызметтерінде жұмыс жасаған. Гурьев (қазіргі Ақтау) обкомының хатшысы болып 1954 жылдары қызмет етті. Орал облысы радио хабарландыру коммитетінің төрағасы, баспасөз жқніндегі Ақтөбе облысындағы басқарманың төрағасы Әлсейітоав Жүсіп бірқатар орыс тіліндегі саяси, көркем әдебиеттерді қазақ тіліне аудапрып, Құдайберген Жұбановтың, Ахмет Жұбановтың, Н. Байғаниннің, Ф.Оңғарсынованың өмірі мен қызметтеріне арналған очерктер жазды. Қызыл Жұлдыз, 1 және 2 дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесініңм Құрмет Грамотасымен марапатталған.
Сауранбай Құлманұлы

Сауранбай Құлманұлы (1847–1919) — қазақтың белгілі билерінің бірі. Бұрынғы Перовск уезіне қарасты Қараөзек болыстығында (қазіргі Қызылорда облысы) дүниеге келген. Басында Аббас бидің көмекшісі болды, орақ тілді Аббас бидің тәлім-тәрбиесін алған. Халық арасында өзінің шешендігімен, өткір тілімен, шешендігімен көзге түскен. Ел ішіндегі билік, әкімшілік жұмыстарына қатысқан, дау-шараларды шешу кезінде билік айтқан.Кейін 30 жыл бойы Перовск уезіне қарасты Қараөзек болысын басқарған. 1870 жылы Сауранбай арық қаздырады, халық оны «Сауранбай арығы» деп атап кеткен.Ал осы арықтың үстінен 1904 жылы салынған темір жол көпірі «Сауранбай көпірі» аталған. 1902 жылы Орынбор - Ташкент темір жолын салуға белсенді қатысқан, , құрылысына көмек көрсеткен. 1901 жылы 22 наурызда күміс медальмен және Станиславский лентасымен марапатталған. Кете Жүсіп, Дүр Оңғар, Жарылқап ақындардың жырларында Сауранбай би Құлманұлы туралы деректер кездеседі. Сілтеме Қазақстан балалар энциклопедиясы "Империя құрамында", Қайрат Бегалин.
Есенғос Сағынайұлы Мәмбеталин

Есенғос Сағынайұлы Мәмбеталин (1940 жылы 27 қаңтар, Шалқар ауданы) — медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының емдеу факультетін бітірген. 1963-1970 жылдары Шалқар, Октябрь аудандарында хирург, уролог, Қандығаш стансасы теміржол ауруханасының бас дәоігері, 1970-1973 жылы Мәскеудің орталық дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспиранты. 1973-1994 жылдары Ақтөбе инстутында ассистент, урология курсының меңгерушісі, урология кафедрасының меңгерушісі, 20 жыл бойы облыстық денсаулық сақтау бөлімінің бас урологы. 1994 жылы Алматы қаласында академик Б.Жарбосынов атындағы орталық урология ғылыми-зерттеу институты директорының ғылыми-клиника жұмыстары орынбасары. Кандидаттық, докторлық зерттеулерінің тақырыбы: * "Изучение функционально-морфологического состояние почек методом динамической сцинтиграфии при урологических заболеваниях, осложненных хронической почечной недостаточностью", * " Действие хрома и других нефротоксических веществ на мочеполовой системы человека", * 90 ғылыми еңбегі, * 4 монографиясы, * 1 оқу құралы, * 1 жаңалығы, * 3 әдістемелік ұсыныстары жарияланған. Ню Мю басшылығымен 4 кандидаттық диссертация қорғаған. "КСРО медицина ісінің үздігі" белгісімен, "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған. Дереккөздер
Бөрте (ауыл)

Бөрте (2009 жылға дейін - Студенческое) — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы, Қызылжар ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиясы Ауданның солтүстік-шығысы, қиялы - Бөрте өзенінің бойында, аудан орталығынан - 76 км, Ақтөбеден -150 км қашықтықта орналасқан. 1986 жылы жер көлемі 19967 га, егістік 8446 га. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 768 адам (3794 ер адам және 394 әйел адам) болса, 2009 жылы 618 адамды (310 ер адам және 308 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 415 адамды (214 ер адам және 201 әйел адам) құрады. Тарихы Ілкіде «Степной пахарь», «Сталин» ұжымшарлары болған. Инфрақұрылымы Аудан аралық тас жолы бар. Кеңшарда 1990 ж. 56 трактор, 53 машина, 35 комбайн болды. Ұжымшарда а.ш. техникалық жөндеу шеберханасы, орта мектеп, интернат, клуб, кітапхана, фап, балабақша, телерадиоторабы, монша болған. 1990ж. Реформадан кейін «Бөрте» ө.к. құрылды. Онда 340 адам жұмыс істейді. Қарамағында 29 адам мүшесі бар «Бөрте» ЖШС. Және 2-6-ға дейін адамы бар «Еңбек», «Рассвет»,»еламан», «Мақсат», «Слава», «Виктория» шаура қожалықтары құрылған. Дереккөздер
Әмеди Хасенов

Әмеди Хасенов (19 қазан 1927 жыл, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы - 26 мамыр 1990 жыл, Алматы) – филолог, филиологиялық ғылым кандидадты (1955 жыл), профессор (1988 жыл). Қазақстан Педагогикалық Институтының (ҚазҰПУ) филология факультетініңтін (1949), кейін осы институттың аспирантурасын (1952) бітірген. 1952-54 жылдары шет ел тілдері кафедрасының меңгерушісі, 1953-54 жылдары жоғары партия мектебінде, Ы.Алтынсарин атындағы ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, 1957 жылдан Мемлекеттік әлем тілдері университетінің (қазіргі Абылайхан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және тәлем тілдері университеті) қазақ-орыс тілдері және жалпы тіл білімінің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Республикалық «Халық ағарту үздігі» атағы берілген. Шығармашылығы * Имена числительные в современном казахском языке, АКД., А., 1954; * Жай сөйлемдер синтаксисін оқытудың кейбір мәселелері, А., 1957; * Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер, А., 1957; * Синтаксис пен пунктуацияның кейбір мәселелері. Көмекші оқу құралы, А., 1957; * Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері. Оқу құралы, А., 1958; * Тіл біліміне кіріспе.Оқу құралы, А., 1990. Дереккөздер
Ғафури Мәжит

Ғафури Мәжит (, ), толық аты — Ғабділмәжит Нұрғаниұлы Ғафуров ({{lang-ba|Ғәбделмәжит Нурғәни улы Ғафуров, 20 шілде 1880 жыл, Башқұртстан, Ғафури ауданы – 28 қазан 1934 жыл, Уфа) – башқұрт, татар шағиры, башқұрт балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, Башқортостанның халық шағиры(1923). Ата-анасынан жетім қалып, жалшылықта болады, алтын кенішінде жұмыс істейді. Өз бетімен сауат ашып, білім жинайды. Солтүстік Қазақстанның Жаманшұбар ауданында мұғалім болып, бала оқытады. 1902 жылдан бастап әдебиетке араласып, татар тілінде шығармалар жазады. Шығармалары сол кезеңнің тарихи оқиғаларымен үндес келеді. Ғафури Мәжит 1905 жылы Қазанда болып, студенттер толқуына қатысады. Ғафури Мәжиттің «Жоқшылықта өткен өмір» (1903), «Сібір темір жолы»(1904), «Өзім және халқым» (1912) атты шығармалары демократтық сарында жазылса, одан кейінгі «Жұмысшы» поэмасы (1912) мен «Қызыл жұлдыз» пьесасында (1926) Азамат соғысы, жаңа сипаттағы өмір ағымы жарланды. «Гүл бақшасында», «Нұр», «Қызыл ту», «Татар жігіт», т.б. өлеңдерінде сол кезеңдегі өмір шындығын өрнектеді. Ғафури Мәжиттің «Масқараланғандар» повесінде (1927) төңкеріске дейінгі әйелдер жағдайы шынай суреттеледі. Ғафури Мәжит «Ақынның алтын кенінде» өмірбаяндық шығармасында (1931) қазақ халқының тұрмысын бейнелейді. Оның бірқатар шығармалары қазақ тіліне аударылып, «Кедейлер» деген атпен жарық көрген (ауд. М.Жансаева, жекелеген өлеңдерін Ж.Сыздықов аударды). Дереккөздер
Михаил Иванович Агошков

Агошков Михаил Иванович (30 қазан, 1905, Питер зауыты, Забайкальский облысы - 14 қазан, 1993, Мәскеу) - Ресей мен тау-кен саласындағы кеңестік ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессор. Жарияланымдары 25 монографияның, 200-ден астам жұмыстардың авторы. *Кенішті кен орындарын әзірлеу *Шахтаның өнімділігін анықтау Марапаттамалары *Социалистік Еңбек Ері *Ленин ордені *Сталин сыйлығы Сыртқы сілтемелер *[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11076 Михаил Иванович Агошков]
Тұйық оюы

Тұйық оюы — дәстүрлі талғам-танымымыз бойынша Шексіздіктің белгісін білдіреді. Еуропа жұртында шексіздік белгісі көлденең жатқан 8 саны түрінде берілсе, қазақта шексіздік белгісі тұйық ою түрінде беріледі. Оның бастауы да жоқ, аяқталар шегі де жоқ. Сол арқылы мәңгілік өмір-тіршілікті бейнелейді. Соңғы кезге дейін тұйық оюы баянды бақыт, ұзақ өмір белгісі ретінде ер адам киімінің жауырынына, батырдың қалқанына, ердің қасына, тұс киіздің маңдайына салынатын. Бұл оюды қазақ «тасбақа» деп те атайды. Тасбақаны ұзақ жасайтыны үшін, төзімділігі үшін бабаларымыз кие тұтқан. Көне түркінің тасқашау ескерткіштерінің тұғыры тасбақа болатын.
Іле атырауы

Іле атырауы — Алматы облысы Балқаш ауданындағы Іле, Жиделі өңірлерінің аралығындағы республикалық мәні бар мемлекеттік қорықша. 10 жылға арналып, 1968 жылы құрылған. 1978 жылы тағы он жылға ұзартылады. 100 мың га жер алып жатыр. Жер бедеріне аталған өңірлердің алқабындағы ормандар мен шалғындар көрік береді. Ағаш пен бұта арасында, әсіресе боз жиде, тал, жаңғыл, шеңгел көп. Қорықшада жабайы шошқа, елік, ала аяқ мәлін, қырғауыл, су құстары мен батпақ құстары мекендейді. Бәрінен құндысы - қызғылт бірқазан мен бұйра бірқазан, олар Қызыл кітапқа енгізілгенді. Негізгі жұмыстармен қатар, қорықшада аң құс есепке алынып, күз бен қыста оларға қосымша жем беріледі, алайда қорықтағы жыртқыш аңдар жойылып кетті. Дереккөздер
Шұбартау ауданы

Шұбартау ауданы — Семей облысының оңтүстік-батысында 1928—1963 және 1964—1997 жылдары болған ауданы. Орталығы — Баршатас ауылы. Тарихы Шұбартау ауданы 1928 жылы Қарқаралы округінің құрамында құрылды. 1930 жылы Қазақ АКСР-нің тікелей қарамағына өтті. 1932 жылы аудан Алматы облысының құрамына енді. 1939 жылы 14 қазанда Шұбартау ауданы Семей облысына кірді. 1940 жылдың 15 наурызына қарай оның құрамына Бақанас, Бидайық, Қарабұжыр, Қосағаш, Мәдениет, Малгелді және Ұйымдас ауылдық кеңестері кірді. 1962 жылы Қарабұжыр ауылдық кеңесі жойылды. 1963 жылы 2 қаңтарда Шұбартау ауданы жойылып, оның аумағы Аягөз ауданына берілді. 1964 жылы 31 желтоқсанда Шұбартау ауданы қалпына келтірілді. Оған Аягөз ауданынан Айғыз, Бақанас, Бидайық, Қосағаш, Мәдениет, Малгелді және Ұйымдас ауылдық кеңестері берілді. 1967 жылы Жорға мен Емелтау ауылдық кеңестері, 1975 жылы Өркен ауылдық кеңесі құрылды. 1990 жылы Ұйымдас ауылдық кеңесі Байқошқар болып өзгертілді. 1997 жылы 3 мамырда Семей облысының таратылуына байланысты Шұбартау ауданы Шығыс Қазақстан облысына берілді. 1997 жылы 23 мамырда Шұбартау ауданы жойылып, оның аумағы Аягөз ауданына берілді. Әкімшілік бөлінісі 1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 10 ауылдық кеңес пен 28 елді мекен болған: Өндірісі Жері 30,7 мың км². Халқы 20,1 мың. Ауданда биязы жүнді қой, оған қосымша етті, сүтті мал, жылқы өсіруге, астық өндіруге маманданған 9 совхоз, бір мал бордақылау орталығы бар. Он ауылдық, округтік советке бөлінгенді. Аудан жері ұсақ шоқылы, төбелі, қырқалы жазық. Жер қойнауынан түсті металлдар, құрылыс материалдары барланған. Климаты тым континеттік, қысы суық, аязды, жазы ыстық, қуаң. Ауаның орташа температурасы қаңтарда 15-16°C, маусымда 21-23°C. Жауын шашынның орташа жылдық мөлшері 200-250 мм. Аудан жерінен Бақанас, Көксала, Айғыз өзендері ағып өтеді. Жері қызыл қоңыр, сор, сортаң топырақты. Боз, бетеге, жусан, сұлыбас, ши, еркекшөп,қияқ, изен, көкпек, тобылғы, қарағай, та, итмұрын, долана бұл аумақта көп кездеседі. Қасқыр, түлкі, қоян, қарсақ, борсық, ақбөкен, елік, арқар, сасық күзен, саршұнақ, аламан бұл аймақта көп кездеседі. Аудан көп ұлттан тұрады. Орташа тығыздығы 1 км². Ауданда екі құрылыс және автотранспорт мекемелері, баспахана жұмыс істейді. Аудан жерінен Қайнар тас жолы өтеді. Халқы Дереккөздер
Галламды металлургия

Галламды металлургия – су ерітінділерінен галламдарды (галлийдің электрлік теріс зарядталған басқа металдармен сұйық қорытпасы) химиялық жолмен қалпына келтіру арқылы металдар мен олардың қосылыстарын алу процестерін зерттейді. Металлургияның бұл жаңа саласы дүние жүзінде алғаш рет Қазақстанда 1960 жылдары жасалды. Алюминий галламындағы сілтілі ерітінділерден алынған галлийдің цементтелуін зерттеу жөнінде үлкен ғылыми жұмыстар жүргізілді. Плазма металл бетін тазалауда және әр түрлі беттерді металмен қаптау технологиясында, термоядролық зерттеулерде, плазма химиясында, т.б. қолданылады. Плазма металлургияда қиын балқитын металдар мен олардың қосылыстарын алуда аса қажет.
Әділеттің ақ жолы (кітап)

Әділеттің ақ жолы — Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 1991 жылы шығарған кітабы. Кітапта автордың өмірбаяндық очерк түріндегі естеліктері де, соңғы 20-30 жыл ішінде елімізде, соның ішінде әсіресе Қазақстанда болған саяси және экономикалық өзгерістер туралы оның жеке өзінің пікірлері де, белгілі саяси және қоғам қайраткерлеріне берген бағалары да бар. Мұның бәрі де туған республикамыздың өміріне, ондағы нақты жағдайлар мен проблемаларға, оларды шешуде кездескен қиындықтарға, қателіктерге, оларды жою жолындағы принципті күреске тікелей байланысты тартымды баяндалуы кітаптың әрбір қазақстандық үшін құндылығын арттыра түседі. Дереккөздер
Ой бөлістім халқыммен (кітап)

Ой бөлістім халқыммен — Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2006 жылы шығарған кітабы. Бұл жинаққа Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың кітаптарындағы, баяндамалары мен басқа да еңбектеріндегі, алқалы жиындар мен ел аумағының алуан аймақтарындағы әр түрлі кездесулерде сөйлеген сөздеріндегі қанатты қағидалары қамтылып, терең ой-толғамдары мен тұжырымдары топтастырылған. Сонымен қатар бұл кітап бұрындары жарық көрген «Туған елім - тірегім» (2001) және «Өзекжарды ойлар» (2003) жинақтарының заңды жалғасы. Басылым Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірдің сан-саласын қамтитын жаңа ой орамдарымен толықтырылған. Дереккөздер