kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Айдарлы (Қостанай облысы)

Айдарлы — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, Айдарлы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қарасу ауылынан оңтүстікке қарай 55 км жерде. Қойбағар, Тімтуір өзендерінің айрығында орналасқан. Маңайында Астана-Қарталы (Ресей) темір жолына қарасты Тімтуір бекеті бар. Тарихы Ауылдың іргесі 1954 жылы тың жерлерді игеруге байланысты қаланды. Инфрақұрылымы Ауылда мектеп, клуб, аурухана, балалар бақшасы бар. Аудан орталығы мен Қойбағар темір жол бекетіне автомобиль жолы арқылы қатынайды. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 909 адам (441 ер адам және 468 әйел адам) болса, 2009 жылы 723 адамды (342 ер адам және 381 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Қотантау

Қотантау – Қарқаралы тауларының оңтүстігінде орналасқан тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігінде, Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 62 км жерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 5-5,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1-1,5 км. Абсолюттік биіктігі 1106 м. Геологиясы, жер бедері Девон жыныстарынан түзілген. Беткейлері тік, оңтүстік жағы жайпақ, түпкі жыныстар жер бетіне шығып жатады. Қотантаудан көптеген бұлақтар бастау алады. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында көде, жусан, тобылғы, сұлыбас өседі. Оңтүстік және шығыс бөктерінде аласа қараған шоғырлары, түрлі шөпті шалғын кездеседі. Дереккөздер
Биотикалық қуат

Биотикалық потенциал — жеке бір түрдің санын шектейтін факторлар болмаған жағдайдағы сол түрдің көбею шапшаңдығының болжамдық шартты көрсеткіші. Биотикалық қуат түрдің орташа өсім шамасымен немесе жеке бір түрдің жаппай (ешбір кедергісіз) көбейген жағдайда, Жер шарын түгелдей бір қабатпен жабу шапшаңдығымен анықталады (мыс., бұл шапшаңдық пілдер үшін 0,3 м/с, бірқатар микроорганизмдер үшін жүздеген м/с). Биотикалық қуат пен түр популяциясының тараған нақты сан арасындағы айырмашылық қоршаған ортаның қарсыласуын көрсетеді. Биотикалық қуат пен “ортаның қарсыласуы” туралы ұғымдар түр популяциясының көлемі мен санын шектейтін факторлардың жиынтық әрекетін анықтағанда пайдаланылады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гастроскопия

Гастроскопия (грек. gastr — асқазан, skope — қараймын) — ауыз қуысы және өңеш арқылы асқазанға енгізілген гастроскоп (жарық беретін жүйесі бар оптикалық түтік) аспабымен асқазан қуысының ішкі беткейлерін зерттеу әдісі. Бұл әдістің негізін қалаушы неміс хирургы И. Микулич (1850 — 1905). Гастроскопия әдісі арқылы асқазанның шырышты қабатындағы, яғни ішкі астарындағы кез келген қалыптан тыс өзгерістерді (асқазанның шырышты қабатының қанталануы, ойық жарасы, қатерлі және қатерсіз ісіктері, асқазан қуысының тарылуы), сондай-ақ бауыр, ұйқы безі, өт жолдарының қабынуынан болатын асқазандағы өзгерістерді, бөтен заттарды анықтауға және асқазандағы патологиялық түзілістерден биопсиялық тін, сұйықтар алуға болады. Сонымен қатар бұл әдіспен қатерлі ісіктің асқазандағы өсу бағытын, таралу ерекшеліктерін, сыртқы пішінін дәл анықтап, кішігірім қатерсіз ісіктерді (полиптер) электр тогымен күйдіріп жоюға болады. Гастроскоп көмегімен дәрі-дәрмектердің шипалық әсерін де бақылауға болады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Қышқыл тау жыныстары

Қышқыл тау жыныстары – құрамында кремний оксиді 64%-дан жоғары болатын магмалық тау жыныстары. Олардың орташа химиялық құрамы: SіO2 64 – 78%, кейбір ультрақышқыл түрлерінде 80 – 85%-ға, ал магмалық кварцолиттерде 85 – 100%-ға жетеді. Олар интрузия және эффузия процестерінің нәтижесінде қалыптасады. Интруз. Қышқыл тау жынысының ішінде гранит, гранодиорит, аляскит, рапакиви, чарнокит, плагиогранит көп кездеседі. Эффузия Қышқыл тау жыныстарынан мол тарағандары липарит пен липариттік порфир, кварц порфирі мен кератофир, дацит пен дацит порфирі, фельзит пен жанартаулық шыныларға жататын обсидиан, пехштейн (қарамай тас), пемза (көпіршік тас), церлит. Қышқыл тау жыныстары, негізінен, кварцтан, калийлі және калий-натрийлі дала шпаты мен плагиоклаздан (альбиттен андезинге дейін) тұрады. Фемалық минералдар аз мөлшерде (5 – 10%) кездеседі, кейбір түрлерінде ғана 15 – 20%-ға жетеді. Олар – биотит, амфибол, пироксен (сирек), тағыда басқа қышқыл тау жыныстардың көпшілігінде кварц 20 – 40%, калишпат (ортоклаз, микроклин, санидин) 20 – 40%, плагиоклаз 20 – 50% болады. Онда кездесетін акцессор минералдар (апатит, сфен, магнетит, циркон, монацит, торит, малакон, ксенотим, пирохлор, турмалин, т.б.) сирек металды, радиобелсенді болып келеді. Қышқыл тау жыныстары – қызғылт сары, қызыл, күрең қызыл, кейде ашық сұр түсті. Интрузия Қышқыл тау жыныстары бірқалыпты ірі, порфир кейіптес, ал эффузия түріндегілері өте ұсақ түйірлі немесе шыны тәрізді аморфты массадан құралған. Эффузия қышқыл тау жыныстары күмбезді, тасқын, жамылғы, желі пішіндес, ал интрузия Қышқыл тау жыныстары [[батолит, лакколит, шток, желі тәріздес келеді. Барлығы да қалыпты, сілтілілеу және сілтілі қатарлар болып бөлінеді. Олардың арасында көбірек тарағаны қалыпты және сілтілі қатарлар. Қышқыл тау жыныстардың жанартаулық шынылардан ғана тұратындары обсидиан, пемза, перлит түрлеріне бөлінеді. Қышқыл тау жыныстары қышқыл магманың кристалдануынан, терең жер қыртысындағы шөгінді жыныстардың балқуынан (палингенезінен), метасоматикалық жолмен пайда болады. Олар әшекейлеу ісінде (рапакиви мен амазонитті [[гранит[[), құрылыс материалдары ретінде (пемза, т.б.) кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Абд әл-Қадыр

іде]] Абд әл-Қадыр (Абд әл-Қадар (Кадир), Насыр-ад-дин ибн Мұхиддин әл-Хасани ; (06.09.1808– 25.05.1883, Дамаск) — Алжир халқының Франция отаршыларына қарсы күресінің (1832 — 1847) көсемі, қолбасшы, ғалым, ақын. * Алжир халқы 1832 ж. АБД ул-ҚАДЫР-ды сұлтан, кейін әмір сайлады. * 1832 — 1834 жылдардағы француздарға қарсы көтерілісте үлкен жеңістерге жетті. Франция 2 жылға бейбіт бітім жасауға мәжбүр болды. Алжирдің ішкі бөлігінде әмірлік құрылды. АБД ул-ҚАДЫР елде реформа жүргізіп, мектептер аштырды, сирек кітаптар мен қолжазбаларды жинатты, тұрақты армия құрды, бекіністер салдырып, қару-жарақ жасаттырды. * 1835 ж. қайта жанданған соғыста француз әскерлері тағы жеңіліс тапты. * 1837 ж. 30 мамырда әмір билігіне Алжир жерін түгел дерлік қайтаруға мәжбүр болған шартқа қол қойды. * 1843 ж. француздар келісімді бұзып, Алжирге қайта шабуыл жасады. * 1847 ж. олар Алжир жерін түгелдей басып алды. * АБД ул-ҚАДЫР 1847–1852 жылдары Францияда тұтқында болды. Босағаннан кейін Дамаскіде тұрды. * Дамаскіде 1860 жылы француз жансыздары ұйымдастырған христиандарға қарсы бүлікте АБД ул-ҚАДЫР жауласқан екі жақты арашалап, 1,5 мың христианның өмірін аман алып қалды. Бұл үшін оны Франция үкіметі Құрметті Легионның үлкен кресімен, Ресей Ақ Қыран орденімен марапаттады. Дереккөздер
Қорғасын (ауыл)

Қорғасын, Шеңбер — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл, Шеңбер ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ұлытау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 66 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 687 адам (354 ер адам және 342 әйел адам) болса, 2009 жылы 514 адамды (269 ер адам және 245 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 380 адамды (208 ер адам және 172 әйел адам) құрады. Тарихы 19 ғасырдың 70-жылдары ағылшын концессионерлері бұл жерді жергілікті байлардан сатып алып, қорғасын өндірген. Қ.Cәтбаевтың басшылығымен жүргізілген геологиялық барлау жұмыстары кезінде (1936) экспедиция қызметкерлерінің қонысы ретінде іргесі қаланған. 1942–1959 жылдары мұнда қорғасын кентасын өндіретін кеніш жұмыс істеді. 1957 жылдан қой өсіретін кеңшар орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Құқықтық акт

Құқықтық акт, заңды акт – мемлекеттік орган шығаратын, жалпы нормативтік және бейнормативтік міндеттеу мазмұнындағы ресми жазбаша құжат. Заңда көзделген тәртіппен жазылған, белгілі бір құқықтық нәтиже туғызатын құжаттар да құқықтық актіге жатады. Құқықтық акт қоғамдық қатынастарды реттейді. Құқықтық акт қоғамдық қатынастардың белгілі бір аясын реттейтін құқық нормаларынан құралған нормативтік актілерден, тек тиісті субъектілерде ғана құқықтар мен міндеттіліктер туғызатын жеке (бейнормативтік) актілерден құралған құқықтық актілерге бөлінеді. Пайдаланған әдебиетттер * Қазақ энциклопедиясы
Гастроэнтерология

Гастроэнтерология "]] Гастроэнтерология [грек. gastr (gastrs) — асқазан, қарын, nteron — ішек және lgos — ілім] — адамның асқорыту жүйесінің құрылысы мен қызметі, аурулары (көбінесе, жұқпайтын), олардың себептері, патогенезі (дамуы), белгілері, оларды анықтау, емдеу және олардан сақтану туралы ғылым; медицинаның бір саласы. Гастроэнтерология дербес ғылым ретінде гепатология, проктология бөлініп шықты. Ас қорыту органдарының аурулары ерте заман ғалымдарына да белгілі болған. Мыс., асқазанның ойық жара кеселі, оны емдеу жолдары Әбу Әли ибн Сина (Авиценна) еңбектерінде де кездеседі. Гастроэнтерология ғылымы 19 ғ.-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында кеңінен дамыды; асқорыту қызметін реттейтін гормондар (гастрин, секретин, холецистокинин) ашылды, асқазанның гастрит, ойық жара, қарын рагін тудыратын H. pylorі микробының және созылмалы гепатиттің қоздырғыштары — А, В, С, D, Е, G вирустары терең зерттелді. Қазақстанда Гастроэнтерология саласындағы зерттеулер 1931 ж. басталды. Гастроэнтерология республикадағы ғыл. мед. орталықтар, мед. ин-ттар мен ун-ттер, академияларың тиісті бөлімдері, кафедралары шұғылданады. Хирургиялық Гастроэнтерология (М.Әлиев) зерттелуде. Асқорыту жүйесінің созылмалы ауруларын “Сарыағаш”, “Ақсай” минерал суымен емдеу тәсілдері табылды (И.Г. Железников, З.И. Одинец). Әр түрлі кәсіби топтарға жататын адамдардың ішек-қарын ауруларына шалдығу себептері, оларды анықтау, емдеу, олардан сақтану жолдары зерттелуде (Г.И. Белоруская, М.Бердіхожин). Ұйқы безі, өт шығару жүйесі дерттерін анықтауға мүмкіндік беретін рентгенол. зерттеулер дами түсті (С. Түсібеков). Өңеш пен ішек-қарынның, өт жолы мен ұйқы безі түтіктерінің сырқаттары эндоскоп арқылы, асқорыту жүйесі радий-изотоп, ультрадыбыс әдістерімен зерттелетін болды. Асқорыту жүйесі ауруларын анықтауда гистол., гистохим., гастро-энзимол., иммуноморфол. әдістер, электрондық микроскоппен зерттеу әдісі кеңінен қолданылады (Н.И. Колычева, Е.Л. Зумеров). Өңеш қабынуын емдеу, одан сақтану тәсілдері ұсынылды (Р. Бектаева, т.б.), асқазан, ішек ауруларының патогенезіне қарай емдеу әдісі табылды (А. Жанғабылов), бауыр, өт жолдары ауруларының паталогиялары зерттелуде (Л.К. Пальгова, т.б.). Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том Сыртқы сілтемелер
Бекрін

Бекрін — ежелгі түркі тайпасы. Тайпаның Бекрін аталуы оның көсемінің есімімен байланысты. Рашид әд-Диннің деректерінде Бекрін тайпасы “мекрен” деп көрсетіледі. 13 ғасырдың басында Бекрін іргелі тайпа болған. Шыңғыс ханның қол астына қарағаннан кейін оның әскеріндегі бір түмен Бекрін тайпасынан құралған. Ал тайпаның көсемі Шыңғыс ханның жақын адамы болып есептелген. Шыңғыс хан империясын балалары бөліскенде, Бекрін Қайду ұлысына қараған. 14 ғасырда Бекріннің бір бөлігі Иранда Хулагу әулетіне қызмет еткен. Дереккөздер
Бөкенбай Қараұлы

Бөкенбай Қараұлы (туған жылы белгісіз – 1741) — Жетіру бірлестігіне кіретін Табын руынан шыққан батыр, қолбасшы. Жастайынан өзінің ағаларымен бірге жоңғар шапқыншылығына қарсы күреске шығып, ерлігімен көзге түсті. 18 ғасырдың бас кезінде табын руына рубасы болып сайланды. 1710 жылы Қарақұмдағы халық құрылтайына қатысып, онда жауға тегеурінді соққы беру үшін бытыраңқы қазақ жасақтарын біріктіру жөнінде ұсыныс білдірді. Жоңғарлармен күресте Әбілқайыр ханмен бірге болып, қазақ жасақтарының үлкен бір тобына қолбасылық жасады. 1726 жылы Әбілқайырдың Еділ қалмақтарына жасаған жорығына қатысты. Кіші жүз қазақтарының Ресей империясы қол астына өтуін қолдады. 1731 жылы қазанда Ресей бодандығын мойындайтындығы жөнінде ант берді. Ол мұндай антты 1740 жылы тамызда Ор бекінісінде екінші рет қайталады. Ресей патшайымы Анна Иоанновна Бөкенбайға күміспен өрнектелген қылышты арнайы сый ретінде жіберген. Бөкенбай 1741 жылы 500 адамнан тұратын жасақпен түрікмендерге жорық ұйымдастырды. Ол осы жорық кезінде түрікмендермен болған шайқаста қаза тапқан. Қазіргі Ақтөбе облысының Ырғыз ауданындағы қыраттың бірін халық Бөкенбайдың құрметіне “Бөкенбай шоқысы” деп атап кеткен. Дереккөздер
Бөкенбай Мергенұлы

Бөкенбай Мергенұлы (1717, Солтүстік Қазақстан облысының Қызылжар ауданында — 1758, Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында) — батыр, қолбасы. Орта жүздің керей тайпасының ашамайлы руынан. Жоңғарларға қарсы күресте қол бастап, ерлігімен көзге түскен. Тарбағатайөңірін жоңғарлардан тазарту кезінде жараланған. Сол жарақаттан қайтыс болған. Бөкенбай жерленген жер Бөкенбай сайы деген атқа ие. Оның ерліктерін Қожаберген жырау өз жырларына қосқан. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Гаттерия

Гаттерия, туатара — бауырымен жорғалаушылар класының тұмсықбастылар отрядына жататын өте ертеден тіршілік етіп келе жатқан жалғыз түр. Сипаттама Сыртқы түрі кесірткеге ұқсас. Денесінің ұзындығы 75 см-дей, салм. 0,5 — 1 кг. Басы үлкен, аяқтары бес саусақты. Жон арқасы мен құйрығының үстіңгі жағында үшбұрышты қабыршақтан тұратын жалы болады. Терісі жылтыр, жасыл түсті, бүйірінде, аяқтарында ірілеу сары дақтары бар. Төбесіндегі тері астында ерекше төбе көзі болады, сондықтан да оны кейде “үш көзді гаттерия” деп те атайды. Төбе көзінде де жарық сезгіш клеткалары болады. Гаттерия басқа бауырымен жорғалаушылардан ерекшелігі — төменгі температурада (6 — 18 С) белсенді тіршілік ете алады. Құрлықта баяу жүреді, суда жақсы жүзеді. Қоректенуі Гаттерия тереңдігі 1 м-дей інінде күндіз тығылып жатып, қорегін аулауға түнде шығады. Көбіне ұсақ жәндіктермен, моллюскілермен, кейде дауылпаз құстың жұмыртқасымен, балапанымен де қоректенеді. Көбеюі 20 жылда жыныстық жағынан жетіледі, інінің ішіне қатты қабығы бар 8 — 15 жұмыртқа салып, оны көміп қояды. Ұрығының дамуы 12 — 15 айға созылады. Гаттерия 50 жылдан астам өмір сүреді. Таралуы Қазір Гаттерия Жаңа Зеландия маңындағы бірнеше аралдарда ғана кездеседі, сол жерлерде арнайы қорық ұйымдастырылып, қорғауға алынып, Халықараралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Түрлері Туатаралардың екі түрі бар, олар: гаттерия және Бразер аралы туатаралары. Тістері Туатаралардың өздеріне тән тістері болады. Басқа жорғалаушылармен салыстырғанда олардың төменгі жақтарында бір қатар тіс, ал жоғарғы жақтарында екі қатар тіс болады. Олар ауыздарын жапқан кезде астыңғы қатар тіс үстіңгі қатарларымен бекініседі. Туатаралардың тістеріне байланысты тағы да бір қызық жайт: олардың ескі және шіріген тістерінің орнына жаңа тіс шықпайды. Бұған себеп – олардың тістерінің шынайы болмауы. Бұл тістер гаттериялардың бас сүйектерінің жалғасы болып табылады. Туатаралардың үшінші көзі Туатаралардың бастарының төбесінде үшінші көздері болады. Бұл көздерді төбелік көз, дөңесті мүше немесе орталық көз деп те атайды. Бұл көздері тек жас туатараларда ғана көрініп, олар үлкейген сайын қарая береді. Көздерінің кристалы, көз торы, қабығы және оларды мимен байланыстыратын әлсіз жүйке сызығы болады. Төбелік көз жарыққа сезімтал және де жарық пен қараңғыны ажырата алады. Дереккөздер
Бұршақ салу

Бұршақ салу, мойнына бұршақ салу — тілек тілеудің бір түрі. Баласы дертке ұшыраған ата-аналар, хал үстіндегі адамның саулығын тілегендер, сондай-ақ, бала сүймеген ана Құдайдың жарылқауын тілегенде мойнына Бұршақ салып өтінішін айтады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Венеция мектебі

Венеция Мектебі — әлемдік көркемсурет өнерінің басты орталықтарының бірі. Оның өкілдері бояумен сурет салудың тәсілін биік дәрежеге көтерді. Негізінен, тарихи және сәндік кескіндеме, портреттер, табиғат көріністері басты орын алды. Венеция мектебі өнерінің өркендеуі 15 ғасырдың орта шенінен басталады. Оны Джентиле, Джованни Беллинилер, Витторе Карпаччо бастады. Олар діни аңыздар мен мифол. тақырыптарға құрылған және ақсүйектердің өмірін бейнелейтін суреттер салды. Венеция мектебі өнерінің өркендеуін Джорджоне, Тициан, Веронезе Тинтореттолар жалғастырды. 17 ғасырда уақытша құлдырап, 18 ғасырда Венеция сурет өнері қайта өрледі. Дереккөздер ""Қазақ Энциклопедиясы"", ІІ том
Микаил Гусейноғлы Абдуллаев

Абдуллаев Микаил Гусейноғлы — Әзірбайжан кескіндемешісі, графикашы. *19.12.1921 жылы Бакуде туған. *1939 — 49 жылдары В.И.Суриков атындағы Мәскеу көркемсурет институтында оқып, С.В. Герасимов, В.А.Фаворскийден дәріс алған. Абдуллаев негізінен әзірбайжан халқының өткені мен бүгінгі өмірі жайында, лирикалық тақырыпта кескіндемелік және графикалық туындылар салумен шұғылданады. Жеткен жеістіктері: *КСРО халық суретшісі (1963). *КСРО Көркемсурет академиясының корроспондентер мүшесі (1958). *Ленин орденімен марапатталған. Туындылары: * “Қорқыт ата кітабы” (1956) мен Физулидің “Ләйлі— Мәжнүн” дастанын (1958) безендірді. *Абдуллаевтың кескіндеме саласындағы “Кеш” (1947), “Мингәчевир оттары” (1951) картиналары, “Әзірбайжан даласында” (1963 — 65), [Күрішші қыздар | “Күрішші қыздар”] (1970) триптихы Бакудегі Әзірбайжан мемлекеттік өнер мұражайында сақтаулы. *“Аракс өзенінің арғы бетінде” (1950), “Үндістан көріністері” (1957 — 60) картиналары Мәскеудегі Шығыс халықтарының өнері мұражайына қойылған. *“Жүз жастағы А. Бабаев” (1961) портреті Третьяков галареясына қойылған. 1965 жылдан Әзірбайжан өнер институтында сабақ береді. Дереккөздер
Бөкен жарғақ

Бөкен Жарғақ — жұмсақ иленген бөкен терісінен тігілген астарлы тыс киім. Оны жасау үшін ақбөкеннің терісін бірнеше күн жылы суға салып, түгін жидітіп, кебек, ұн, айран немесе сарысу қосылған малмада иі қанғанша ұстап, сосын оны шығарып, болар-болмас дегдітіп алған соң, ұн жағып сүргілеп әбден жұмсартады. Әрі қарай томар бояу, рауғаштың түбірі, еменнің қабығы сияқты бояулық қасиеті бар өсімдіктің біріне ермен мен жусанның бүрін, басытқы ретінде ашудас қосып суға салып қайнатады. Мұны кермек деп те атайды. Жылы кермекке иленген теріні батырып, бояу сіңгенде көлеңкеге керіп кептіреді. Тобарсыған кезде талқыға салуға да болады. Жауын-шашынға төзімді болу үшін жарғақты қойдың отқа қақтаған бір білем құйрығымен сылайды. Мұны жарғақ дейді. Жарғақ дайын болған соң, оны әркім өз қалауынша, өзінің денесіне қарай не дайын үлгі бойынша пішіп, тігіп алуына болады. Терінің қай жануардікі екеніне қарай: Бөкен жарғақ, құлын жарғақ, тай жарғақ, ешкі жарғақ, қозы жарғақ, т.б. деп атала береді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Фоторецепция

Фоторецепция (фото… және — қабылдау) — бір клеткалы организмдердің немесе арнаулы фоторецепторлық құрылымдардың жарық қабылдауы. Фоторецепция жарық мәлімет пен энергия көзі ретінде қолданылатын фотобиологиялық құбылыстың негізгі бір бөлігі болып саналады. Фоторецепцияның салыстырмалы қарапайым түрлеріне фототаксис, фотокинезис және фототропизм жатады. Фототаксис (фото… және — қатарда орналасу) — жарықтың тітіркендіру әсерінен қозғалуға қабілетті организмдердің (бактериялар, кейбір саңырауқұлақтар, балдырлар, жануарлар) тітіркену көзіне қарай қозғалысы. Фотокинезис — жарық мөлшерінің өзгеруіне байланысты организмнің бағытталмаған қозғалыс қарқынының өзгеруі. Мыс., өсімдіктерде жарық деңгейі және оның түсу бағыты мезофилл клеткаларындағы хлоропластардың орналасуына әсер етеді. Жарық деңгейі өте жоғары болса, хлоропластар клетканың көлденең қабықтарына тығыз жанасып, шоғырланады да, жарық әлсіз болса, біркелкі таралады. Бұл құбылысты оң және кері фототаксис деп атайды. Қарапайымдылардың фоторецепторлық жүйесі күрделі емес көз дағы мен жіпшелерден, яғни, рецептор мен эффектордан құралған. Жарықты энергия көзі ретінде қолданатын микроорганизмдер фототроптар деп аталады. Олар қоректену типіне қарай: фотолитотрофтар (СО 2 және органикалық емес қосылыстардан клеткаларына қажетті заттарды синтездеу үшін Күн көзінің энергиясын қолданады) және фотоорганды гетеротрофтар (клеткаға қажетті заттарды синтездеу үшін энергияны фотосинтез құбылысы ғана емес, сонымен қатар жай органикалық қосылыстардан синтездеуге бейімделген) болып бөлінеді. Жарыққа диффузиялық сезімталдық көптеген омыртқасыздар мен кейбір омыртқалыларға да (балықтар мен қосмекенділердің жеке түрлері) тән. Фоторецепцияның ең жоғ. сатысына көптеген омыртқасыздар мен омыртқалы жануарларда кездесетін күрделілігі әр түрлі мамандандырылған мүшелердің арқасында жүзеге асатын көру қабілеті жатады. Көру рецепциясы көз торының фоторецепторында жүзеге асады. Көру фоторецепциясының физикалық және химиялық механизмі негізінен барлық жануарларда ұқсас және ол көру пигментінің хромофорының фотоизомерлену реакциясы мен келесі сатыда оның ақуызды бөлігінің конформациясының өзгеруіне негізделген. Көру пигментінде жарық әсерінен жүзеге асқан өзгерістер көру клеткасында ферментативті және ионды процестерді индукциялап, рецепторлық потенциалдың — көру жүйесінің орт. бөлімдеріне берілетін электронды сигналдың пайда болуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Фототропизм

Фототропизм - жарыққа бағытталып өсімдік мүшелерінің бір бағыттан түскен жарыққа қарай бұрыла өсуі. Мысалы, әдетте өсімдіктің сабағы оң, фототропты, кейбір өсімдіктердің тамырлары теріс, жапырақтары көлденең фототропты болады. Дереккөздер
Үсе Төлегенұлы

Үсе Төлегенұлы (т.-ө. ж. б.) — белгілі батыр, старшын. 1827 — 1829 жылы Қайыпқали Есімов бастаған қозғалысқа, 1836 — 1837 жылы Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліске қатысқан. Атасы Отарбай Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа белсене қатысып, “Өт жирен атты Отарбай” деген атпен даңқы шыққан. Үсе 5 старшынмен бірге Исатай қолына алғаш рет 1835 жылы қосылып, көтеріліске бастан-аяқ қатысқан. Исатайдың патша әкімшігіліне жолдаған хаттарына Үсе де қолын қойып, мөрін басып отырған. 1837 жылы желтоқсанның басында Қарауыл қожаның қолына түсіп, Орал қаласындағы әскери соттың үкімімен “1-дәрежелі қылмыскер” атанды. 1000 дүре соғылып, Сібірге жер аударылды. Содан қайтып оралмаған. Үсенің ұлы Үбі батыр да, інісі Әуес старшын да көтеріліске белсене қатысқан. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фототрофты микроорганизмдер

ФОТОТРОФТЫ МИКРООРГАНИЗМДЕР (фото… және грек. throphe — қоректену) — жарықты клетка кешендерінің биосинтезі үшін пайдаланып, оның өсуін қамтамасыз ететін организмдер. Фототрофты микроорганизмдергеге жасыл және қарақошқыл бактериялар, цианбактериялар, прохлорофиттер (Prochlorales), кейбір галобактериялар (Halobacterіum), сондай-ақ көптеген эукариотты организмдер (диатомды, эвгленді, сарыжасыл балдырлар, т.б.) жатады. Барлық aфтотрофты микроорганизмдерде фотосинтез процесі өсімдіктердегідей, хлорофилдің қатысуымен жүреді. Тек галобактерияларда бұл қызметті белок кешені — бактериородопсин атқарады. Цианобактериялар мен балдырларда фотосинтез кезінде О 2 бөлінеді, ал одан басқа фототрофты микроорганизмдер Н 2 О орнына сульфид, тиосульфат, Н 2 , органикалық заттарды пайдаланғандықтан О 2 бөлінбейді. Көпшілік aототрофты микроорганизмдер — автотрофтар. Бірақ кейбір aототрофты микроорганизмдер (мыс. галобактериялар, т.б.) органикалық қосылыстарды белсенді түрде ассимициялайды (қ. Анаболдану). Көптеген фототрофты организмдер молекулалық азотты сіңіреді. Фототрофты микроорганизмдер негізінен су қоймаларында кең тараған. Бұлар органикалық заттардың жиналуында, сондай-ақ табиғаттағы күкірт пен азот айналымында үлкен рөл атқарады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Алагоу обалары

Алагоу обалары — ежелгі сақ тайпаларынан қалған ескерткіш. Шығыс Тянь-Шань жоталарының оңтүстігінде Үрімші қаласынан 130 км. Тұрфан қаласының шығысына қарай 160 км жердегі Алагоу аңғарында орналасқан. 1976 — 78 ж. Шыңжаң Ұйғыр автономиялық районы мұражайының Ваң Бинхуа жетекшілік еткен археолог экспедициясы зерттеген. Алагоу аңғарынан 80-ге тарта көне оба орны қазылды. Қазба кезінде ежелгі сақ ақсүйектерінің мәдениетін әйгілейтін жәдігерліктерге бай 4 оба ашылды. Обалар тастан үйілген, айналасы да тастармен төртбұрышты етіп қоршалған. Терең (6-7 м) қазылған қабірлердің түбінде шырша бөренелерінен тік төртбұрышты етіп қиюластырылған жандама жасалған. Мәйіттер басы батысқа беріліп, шалқасынан жерленген. Қабірлерден қыш ыдыстар, Сақ мәдениетіндегі дәстүрлі “хайуанаттық нақышпен” алтыннан, күмістен, қоладан жасалған сәндік және ғұрыптық бұйымдар табылды. Олар — бір-біріне айбар шегіп тұрған барыс бейнесі бедерленген 4 ұзын алтын пластина (26х3,5 см), артқы аяқтары арқасына қарай қайырылған арыстан (жолбарыс) бейнесі түсірілген алтын пластина (20,5х11 см), диамертлері 5,5-6 см келетін барыс бейнесі түсірілген 8 дөңгелек алтын қапсырма, тағы да осындай жыртқыш аңдардың басы бейнеленген төртбұрышты не қалқан пішіндес 7 күміс қапсырма, алтын алқа, сонымен қатар жүзге тарта әр түрлі алтын әшекей заттар. Ғалымдар Алагоу обалары ескерткіштерін қабір құрылысы мен жерлеу салты, табылған өнер бұйымдарының жасалу стилі мен мазмұны және антропол. материалдарға жасаған талдаулар нәтижелеріне қарап, дәуірі жағынан тұстас келетін сақтардың Жетісудағы әйгілі Есік пен Бесшатыр және Алтайдағы Пазырық мәдениеті ескерткіштеріне ұқсас екенін, оларды жасаушылардың туыстас, жақын тайпалар болғанын дәлелдеді. Алагоу обаларынан керамикалық ыдыстар, жібек тоқыма бұйымдарының табылуы сақтардың Тарым ойпатындағы халықтармен, Қытаймен тығыз мәдени-сауда байланыстарының болғанын көрсетеді. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ала жіп кесу

Ала жіп кесу — қазақ халқының дәстүрлі іс жүргізу құқығының арнайы институты. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ала жіп кесу рәсімі негізінде талапкер мен жауапкердің арасындағы дау-дамайдың аяқталғандығын білдіреді. Әдетте, жіптің бір шетін — талапкер, екінші шетін — жауапкер, ұстап, керіп тұрады. Төрелік айтып, дауды шешкен би, немесе ауылдың құрметті ақсақалы бүкіл халық алдында дауласушылардың арасында керулі тұрған ала жіпті екіге бөліп, кесіп тастайды. Ала жіп кесуден кейін дауласушы жақтардың бір-біріне талап қоюға құқылары жоқ. “Ала жіпті аттамаған” деген сөз осыдан шыққан. Ала жіп кесу дәстүрлі құқықтық санада әділеттіліктің рәмізі, әдептіліктің нышаны ретінде қалыптасып кеткен. Дереккөздер
Алай аңғары

Алай аңғары — Алай–Памир тау жүйесіндегі тауаралық тектоникалық аңғар. Ол Қырғыз Республикасы аумағында орналасқан. Ұзындығы 150 км, ені 8–25 км, ауданы 1700 км 2 . Батысында теңіз деңгейінен 2240 м, шығысында 3536 м биік (Тамурун асуы). Алай аңғарының табаны аллювий және пролювий шөгінділерінен түзілген. Қызылсу өзені және оның салалары аңғардағы егін мен бау-бақшаларды суландырады. Алай аңғары — шұрайлы тау жайылымы. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алай жотасы

Алай жотасы — Алай аңғары мен Ферғана аңғарын бөліп тұрған Гиссар-Алай тау жүйесіндегі жота. Ол Қырғызстан мен Тәжікстан республикалары аумағында орналасқан. Ұзындығы 400 км, ең биік жері — 5539 м. Құмдақ сазды тау жыныстары мен тақтастардан түзілген. Биік таулы бедерінің көпшілік бөлігін қар мен мұздықтар басып жатыр. Тау етектері бетегелі-бозды құрғақ дала, орманды дала болып келеді. Альпі шалғындарын бұталар алмастырып отырады. Алай жотасында жалпы ауданы 811 м 2 болатын мұздықтар, сондай-ақ шығыс бөлігінде Талдық асуы бар. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ұлытау антиклинориі

Ұлытау антиклинорийі - Ұлытаудан Арғанаты тауына дейінгі 400 километрге созылған каледондық қатпарлы құрылым. Құрылымының өзегі меридиандық бағытқа созылған, күшті қатпарлануға шалынған және қуатты метаморфтану салдарынан гнейстерге, кристалдық тақтатастарға айналған төм. және ортаңғы протерозойдың жанартаулық-шөгінді тау жыныстарының қалың қабаттары мен гранит интрузияларынан құралған.Ұлытау антиклинорийінің қанаттарында жоғ. Протерозой мен төм, палеозойдың жанартаулық, миогеосинклиналдық кремнийлі-терригендік шөгінділері дамыған. Бойлық бағыттағы ірі жарылымдармен тілінген бұл құрылым: *Майтөбе *Ұлытау антиклинорийлеріне *Байқоңыр *Қарсақпай синклинорийлеріне бөлінеді. Соңғылары көлденең грабендер арқылы бірнеше блоктарға бөлінген және девон мен төм. Карбонның терригендік-карбонаттық шөгінділерімен толған. Протерозой тау жыныстарында темір, кембрий шөгінділерінде алюмофосфат кендері бар. Дереккөздер
Метал аққыштығы

Металл аққыштығы – серпімділік шегінен аса көп өзгермейтін жүктеме берілу кезінде металдың пластикалық пішінсіздену қасиеті. Металл аққыштығы – жартылай өңделген өнімдерден дайындамалардың сырт пішінін құру кезінде қысыммен өңдеуге қабілеттігінің барлығын анықтайтын металдардың қажетті технологиялық қасиеті. Суықтай созу кезінде металл аққыштығын анықтау үшін технологияны сынама түріндегі сынақтардан (бүгу, сығу, жаншу, т.б. сынақтар) өткізеді. Ақаулардың және шоғырланған кернеулердің құралымдық көздерінің орналасқан жерлеріндегі металл аққыштығы кернеулердің таралуы мен релаксациясына себебін тигізеді. Металл аққыштығы балқытылған металдың құйма қалыпты толтыру қабілеттілігі болып табылады. Ол құйма қорытпалардың ең маңызды технологиялық қасиеттерінің бірі. Металл аққыштығы жоғары болғанда құйма қалыптың құрама пішінін неғұрлым дәл қайталайды; жұқа қабырғалы бұйымдар дайындауда бұл ерекше маңызды рөл атқарады. Құю температурасы жоғарылаған сайын қорытпаның сұйықтай аққыштығы артады. Металл аққыштығы металдың аққыштық шегі деп аталатын кернеумен сипатталады.
Үлкен Тоқтамыс суару жүйесі

Үлкен Тоқтамыс суару жүйесі Алматы облысы Ескелді ауданында 1940 жылы іске қосылған. 368 гектар жерді суарады, бастауын Көксу өзеніндегі бас тоғаннан алады. Арнасы мен арықтарының жалпы ұзындығы 18,0 км. Олардың бойында 7 гидротехникалық қондырғы орнатылған. Дереккөздер
Үлкен топ

Үлкен топ — ортақ қоғамдық-мәдени мүддемен біріккен, өзара ықпалдастықтағы және әрекеттестіктегі ауқымды қауымдастық. Үлкен топ мүшелерінің қоғамдық қарым-қатынасы жеке тұлғалардың өзара тікелей араласуына құрылмайды, бірақ ол адамдардың тікелей қарым-қатынасына құрылған кіші топтардан құралады. Мәселен, бір сыныптың оқушылары кіші топ болса, жалпы мектеп оқушылары үлкен топ болады. Үлкен топпен кіші топ өзара көлемімен ғана ерекшеленбейді, әр түрлі сапалық деңгейдегі әлеуметтік психологиялық ахуалмен де ерекшеленеді. Үлкен топ тиімді, түбегейлі мақсатты әрекетке ие болғандықтан, осы мақсат олардың тұтасуының кепілі болады. Үлкен топтағы іс-әрекет топ мүшелерінің пікіріне құлақ асудан гөрі, жоғарыдан төмен бақылауға негізделеді. Үлкен топтың саяси бағытын негізінен топтың белсенді бөлігі айқындайды. Үлкен топтар жеке тұлғалық қатынастардың жоқтығына байланысты, топтық пікірді қалыптастыру мүмкіндігі төмен, бірақ ол құрамындағы кіші топтардың пікірін ортақ мақсатқа жұмылдыруымен ерекшеленеді. Үлкен топты социология және әлеуметтік ғылымдар психологиясы зерттейді. Тағы қараңыз * Топ (психологияда) Дереккөздер
Ұлытау артезиан алабы

Ұлытау артезиан алабы - Қарағанды облысының солтүстік-батыс бөлігін алып жатқан жер астысуы бар өңір. Ауданы 23500 км². Бір-бірімен кезектесе келген бірнеше антиклиналдық және синклиналдық құрылымдардан тұрады. Олар қалыңд. 100 — 150 м болатын сулы горизонттар төм. карбонның турне ярусының әктастары және құмтастарымен байланысқан. Мульдалардың орт. бөлігіндегі жер асты суларының арыны күшті, шет жақтарында төмендейді. Арыны күшті сулар 30 — 150 м тереңдікте кездесіп, жауын-шашын мен жер асты суларының ағынынан қалыптасады. Суының минералд. 1 — 5 г/л шет жақтарында, ал төм. горизонттарында 3 — 5 г/л-ге жетеді. Химикалық құрамы гидрокарбонатты, гидрокарбонатты-хлоридті, хлоридті. Ұңғымаларындағы су шығымы тәулігіне 450 — 2651 м3. Карсты әктастардың су шығымы өзгелерден жоғары. Алаптың жалпы қоры 30 млрд. м3 шамасында. Алаптың суы тереңд. 50 — 80 м-лік құдықтар қазу, ұңғымалар бұрғылау арқылы жер бетіне шығарылып, елді мекендерді, а. ш-н сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Алақ көтерілісі

Алақ көтерілісі — бұрынғы Семей губерниясы Қызылтас ауданының орталығы Қызылкесік ауылы тұрғындарының Кеңес өкіметінің күштеп коллективтендіру саясатына қарсы 1931 ж. болған бой көтеруі. Көтеріліске қазіргі Ақсуат және Көкпекті аудандарының тұрғындары да қатысқан. Осы өңірде елге беделді, кезінде Омбы Орталық фельдшерлер мектебін 1985 жылы бітірген, 1911-1920 жылдары Зайсан уезі Өкпекті болысының болысы болған Жәкула Күшіков , Мұқыш Қуанов (Зайсан уезі Боғас болысының болысы болған), Қасым Қозыбаев т.б. тәркілеуге ұшырады. ОГПУ қызметкерлері Трайыс қажыны атып өлтірді. Елдің мал-мүлкін заңсыз тәркілеу, күштеп ұжымдастыру және басқа да заңсыздық пен жүгенсіздік жергілікті халықтың ашу-ызасын тудырды Қызылтас аудан тұрғындарын қамтыған көтерілісті басуға Көкпектіден жіберілген ОГПУ және милиция қызметкерлерімен қақтығыста жазалаушы отрядтың басшысы Кулюкин, қызыл командирлер Зезев, Чешмаркин оққа ұшты. Тірі қалған отряд мүшелері қашып құтылды. Алайда Кеңес үкіметіне қарсы тұра алатын күштері жоқтығын түсінген көтерілісшілер көп ұзамай Қытайға асып кетті. Алақ көтерілісін басуға Көкпектіден шыққан жаңа отряд бастығы Протопов бейбіт ауылдарға оқ жаудырып, атқа мінген қазақтың бәрін “бандыға” санап қырғынға ұшыратты. Осыдан кейін Алақтағы қанды қырғын Саршоқы оқиғасына ұласты. Зорлық-зомбылықтан үдере көшкендерді Нарын өзені бойындағы Саршоқы деген жерде қуып жеткен қызыл әскерлер пулемет оғының астына алып, жусатып салды. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алақұрт

Алақұрт – жәндіктер отрядына жататын бүргелер, бүргелер отрядына жататын арамтамақ жәндіктер, вермипсилләз ауруының қоздырғышы. Аналығының ұзындығы 6 мм, аталығы кішірек. Орталық Азияда таралған. Жұмыртқаларын қыста топырақтың бетіне салады жаз бойы өсіп-өнеді. Күзде алақұрт жануарға жабысады (жабайы және үй тұяқтыларына әсіресе ешкімен қойларға) соларда қыстайды вермипсиллез дейтін ауру туғызады. Жануарларда (теріні және жүнді жарақаттандырады жас төлдер өте арықтайды). Қазақстанның оңтүстігінде таулы аймақтарда таралған. Ұрғашысының ұзындығы 6 мл, ал еркегі одан да кішілеу болады. Ұрғашылары қыста жұмыртқа салады. Ол жаз бойы дамиды, күзде жетілген қуыршақтары жабайы және үй жануарларына (қой, ешкі, сиыр, жылқы, түйе) жабысып, өсіп-өнуін онан әрі жалғастырады. Алақұрт жануарлардың қанымен қоректенеді. Онымен шалдыққан малдың қаны азаяды, арықтайды, жүнінің сапасы төмендейді. Күрес шаралары: төрт түлік малдың үстін инсектицидтермен (ДДТ, гексахлорин, креолин) дәрілеу. Дереккөздер
Үлкен Хинган

Үлкен Хинган, (Дасинъаньлин) — Қытайдың солтүстік-шығысы мен Моңғолиядағы тау жүйесі. Орталық және Шығыс Азияны бөліп тұрады. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 1200 км-ге созылып жатыр, ені 400 км шамасында. Орташа биіктігі 800 — 1200 м, ең биік жері 2034 м (Хуанганьшань тауы). Кристалды тау жыныстарынан түзілген бірнеше жоталардан тұрады. Солтүстігінде Ильхуру-алинь тауы Кіші Хинганмен жалғастырады. Оңтүстігінде Иньшань жотасына ұласады. Шығыс беткейі тік жарлы, батыс беткейі түйетайлы. Жоталардың беткейлері терең аңғарлармен тілімделген, жоғарғы бөліктерінде ежелгі тегістелген беттердің қалдығы айқын сақталған. Климат жағдайларында Тынық мұхиттың әсері бар. Үлкен Хинган Шығыс Азия муссондық климат аймағының батысқа таралу шегін құрайды. Қысқы солтүстік-батыс муссон жеті айға созылатындықтан қысы ұзақ, суық. Қаңтардың орташа температурасы –20 —24С. Тұрақты және ұзақ уақытқа созылатын төмен температура салдарынан солтүстік бөлігіндегі тау бастарында көп жылдық тоң пайда болады. Шілденің орташа температурасы тау етегінде 18 — 20С. Жылдық жауын-шашын мөлшері шығыс беткейде 1000 мм-ден батысында 500 мм-ге дейін азаяды. Жауын-шашын жазда көп жауады. Өзен торы батыс беткейде сирек (ең ірілері Хайлар және Халхин-Гол). Шығыс беткейден Амурға құятын Сунгари өзендерінің көптеген салалары бастау алады. Үлкен Хинганның көпшілік бөлігін құрамы жөнінен Оңтүстік Сібір ормандарына ұқсас тау тайгасы басқан. Бүкіл солтүстік бөлігін жарық тайга (орман құрамында негізгі орынды даур балқарағайы алады) қамтиды. Оңтүстікке қарай тайга таудың жоғарғы беткейіне ығысады да, төменгі беткейді қылқанды-жалпақ жапырақты аралас орман басады. Қылқан жапырақтылардан қарағай, майқарағай, шырша өседі. Оларға жалпақ жапырақты ағаш тұқымдарынан емен, шамшат, үйеңкі, жөке араласады. Таудың оңтүстігіндегі төменгі бөліктерінде орманды дала мен дала таралған. Тау тайгасында ағаш дайындалады, терісі бағалы аң ауланады. Дереккөздер
Қотыр (ауру)

Қотыр, шұбыртпа – жұқпалы тері ауруы. Қотырды шұбыртпа кенесі қоздырады. Сау адамға ауру адамнан, сондай-ақ, оның киімінен, төсегінен, сүлгісінен, т.б. жұғады. Шұбыртпа кенесінің аталығының ұзындығы 0,18 – 0,27 милиметр ені 0,15 – 0,2 милиметр, аналығының ұзындығы 0,4 милиметр, ені 0,25 – 0,3 милиметр. Аналығын ұрықтандырғаннан кейін, аталығы өліп қалады. Кене аналығы тері қабатына еніп, шұбыртпа жолдарын жасап, оған 50-ге дейін жұмыртқа салады; 3 – 7 күннен кейін одан қуыршақтар пайда болады, бірнеше аптада кенелер жетіледі. Кене теріге енгеннен кейін, 7 – 14 күнде ауру белгілері байқалады. Қотыр терінің жұқа жерлеріне: саусақ аралықтарына, аяқ-қолдың буындарына, адамның іші мен санына, кеуденің шет жағына түседі. Беті сулы ұсақ қызғылт бөрткендер немесе қызарған қабығы бар қос түйіншектер пайда болады. Оның аралығында жіңішке, сұрғылт түсті, ирелеңдеген (ұзындығы 1 – 2 мм) шұбыртпа жолы көрінеді. Қотыр түскен жер, әсіресе, түнге қарай қатты қышиды. Қасынған жағдайда әр түрлі инфекциялар қосылып, терінің іріңді аурулары қозады. Емі: Қотырмен ауырған адамды оқшаулайды, науқас жеке сүлгі қолданып, сау адамнан бөлек ұйықтауы, тиісті дәрі-дәрмекті қабылдауы қажет. Емделіп болғаннан кейін ауырған адам мұқият жуынып, оның пайдаланған төсек орнына, киіміне, ауру жатқан бөлмеге залалсыздандыру жұмысы жүргізіледі. Қотырға барлық малдар, үй құстары да ұшырайды. Қотыр алғашқыда малдың жүні сирек жерлеріне түседі, асқынған кезде бүкіл денесіне жайылады. Емі: Қотыр малды газды камерада емдеп, дәрі қосылған астауға тоғытады. Газ камерасында жылқыны, түйені емдейді; креолин, гексохлоран араластырылған астауда қойды тоғытады. Дереккөздер
Хасен Әдібаев

Хасен Әдібаев 1924жылы 26 тамызда қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Шұбартау ауданы, Қосағаш ауылында дүниеге келген. Қазақ жазушысы, ғалым. 1970 жылы филология ғылымының докторы, 1973 жылы профессор болып тағайындалады. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жоғары мектеп қызметкері. Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1955 жылы ҚазМУ-ды бітірген. Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының аспирантурасын 1959 жылы бітіреді. 1959 жылдан бастап Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде ұстаздық етеді. “Уақыт және суреткер” (1967), “Талант, талғам, тағдыр” (1971), “Көкжиек” (1978) атты сын-зерттеу кітаптары қазақ әдебиетінің келелі мәселелері әдеби шеберлік пен жанрлар типологиясына, көрнекті қаламгерлердің шығармашылықтарын саралауға арналған. Оның “Таңбалы адам” (жинақ, 1975), “Отырар ойраны” (роман, 1986), “Әупілдек” (1987) повестер мен әңгімелер жинағы жарық көрген. Орыс мектептеріне, арнаулы және жоғары оқу орындарына арналған бірнеше қазақ әдебиеті оқулықтарын жазған. 2-дәрежелі “Отан соғысы”, “Қызыл жұлдыз” ордендерімен марапатталған. Сыртқы сілтемелер * [http://www.kitaphana.kz/ru/ust-kamenogorsk/259-semei/3203-pisateli-poet.html] Дереккөздер
Аламан батыр

Аламан батыр (туған-өлген жылы белгісіз) — 15 ғасырда ғұмыр кешкен батыр. Руы — Шекті. Ел аузында әділ би, ақылгөй парасат иесі ретінде қалған. Кейбір деректерде өзбек ханы Әбілхайыр ханның қолбасшыларының бірі ретінде аталады. Аламан батыр Әбілқайырдың Орта Азияға жасаған жорығына қатысқан. Дереккөздер
Бөлтірік Атығанұлы

Бөлтірік Атыханұлы 1870-1928 жылдары өмір сүрген. Ақыны, жыршы, күйші. Алматы облысы Райымбек ауданы Қарабұлақ ауылында тұрған. Ұлы жүздің Албан тайпасы Қызылбөрік руынан шыққан. Құланаян Құлмамбеттің шәкірті. Бала кезінде ауыл молдасынан дәріс алған. Жасынан ел аралап, өнер қуған. Жетісу өлкесіне шұрайлы өлеңдерімен ақын ретінде танылған. Атақты Жамбыл, Майкөт, Үмбетәлі ақындармен айтысының үзінділері ғана жеткен. Күйлері "Терме күй", Жыр күй", "Ән күй" шығармалары сақталынған. Ақын жырларының сақталуына үлес қосқандар Байниет Малыбекұлы, Қайырбек Мәңкеұлы, Садықожа Моштайұлы, Бура молда, Саурықов Сыдық, Әбдірасылов Шәуен ауыздан-ауызға жатқа айтып, ұрпаққа жеткізді. Академиктер Рахманқұл Бердібаев, Кеңес Нұрпейісов, ғалымдар Сәрсенбі Дәуітов, Сағатбек Медеубеков ақын шығармашылығы туралы зерттеулер жазды. Алматы қаласындағы №36 қазақ орта мектебіне ақын есімі берілді. "Бөлтірік-Қасенбай" атындағы қор жұмыс істейді. Қор төрайымы Бөлтірік атаның немере қызы Бақытгүл Қасенбайқызы Бөлтірікова. Шығармалары 1916 жылғы Қарқара ұлт-азаттық көтерілісі жайлы “Ел жарыла көшкенде” атты дастаны “Жаңа мектеп” журналында (1926, 1929 — 10), “16 жыл” (1936, 1940) кітаптарында басылды. Шығармаларының көбі хатқа түспеген. Кейбір айтыстары мен өлең-жырлары “Қазақ совет фольклоры” (1935), “Айтыс” (1 т., 1965), “Жамбыл” (1946) жинақтарында жарияланды. “Азамат болсаң” (1993), “Ел жарыла көшкенде” (1998) атты жеке жинақтары жарық көрді. Жинақталып 2001 жылы "Ұрпаққа өсиет" атты кітабы жарық көрді. Бөлтірік шығармаларының қолжазбалары Қазақстан Орталық ғылыми кітапханасының сирек қоры мен Әдебиет және өнер институты Қолжазба орталығында сақтаулы. Дереккөздер
Ұлытау кеңесі

Ұлытау кеңесі — 1752 ж. Ұлытауда болған үш жүз өкілдерінің жиыны. 1750 ж. Жоңғарияда Лама-Доржының билік басына келуі өзара қырқысқан күрестің қайтадан тұтануына әкеп соқты. Бұл күресте жеңіліс тапқан Даваци жиендері Әмірсана мен Байнджурмен 1751 ж. көктемде қазақтарға қашып келіп, абақ-керейлердің билеушісі Қожаберген батырды паналады.Лама-Доржы қазақ билеушілерінен өзінің саяси бақталастарын қайтарып беруді талап етті. 1752 жылдың жазында ордада Орта жүз бен Ұлы жүз батырлары мен рубасыларының құрылтайы болып, онда Абылай және батырлардың көпшілігі Давациді қолдауды жақтады. Бұл шешімді қабылдау кезінде содан аз уақыт бұрын елшілікті бастап Жоңғарияда болып қайтқан және Лама-Доржы жағдайының әлсіздігін жақсы білген Төле би шешуші рөл атқарды. Қазақтардың Давациді беруден бас тартқанына ашуланған Лама-Доржы Орта жүзге Сайын-Бөлек пен Шадыр басқарған әскер жіберді. Жоңғарлар Орталық Қазақстанда көшіп жүрген үйсін, уақ және керейлердің қоныстарына шабуыл жасады. 3 мыңнан астам қазақ тұтқынға алынып, орасан көп мөлшерде мал мен мүлік қолға түсірілді. Бұған жауап ретінде Абылай Сайын-Бөлекке қарсы Давациді жіберді, оған Қожаберген басқарған абақ-керейлердің жасағын және қазақ ұлыстарында тұтқында жүрген барлық жоңғар жауынгерлерін қосып берді. Сонымен бірге ірі ауқымды соғысқа дайындық басталды, қазақ ауылдары асығыс Тобыл мен Обағанға көшіріліп, қазақ жасақтары Торғай өз-нде жиналатын болып белгіленді. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Мемлекеттік реттеу

Мемлекеттік реттеу – мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық өмірге қатысу нысандарының бірі, мемлекеттің жалпы мемлекеттік ресурстарды бөлуге және үйлесімділікті қалыптастыруға тікелей немесе жанама түрде ықпал етуі. Нарықтық және корпоративтік реттеумен қатар қазіргі шаруашылықты экономикалық реттеу жүйесінің құрамдас нышаны болып табылады. Қазіргі кезде әкімшілік және құқықтық реттеу, тікелей және жанама экономикалық реттеу түрлері қолданылып жүр. * Әкімшілік реттеуге үлестеу, контингенттеу, лицензиялау, бағаны, табысты, валюта бағамын, есептеу пайызын, т.б. бақылау шаралары жатады. * Құқықтық мемлекеттік реттеу азаматтық және шаруашылық заңдар негізінде осы заңдармен белгіленетін нормалар мен ережелер жүйесі арқылы жүзеге асырылады. * Тікелей экономиканы реттеуде секторларды, салаларды, аумақтарды, кәсіпорындарды өтеусіз қаржыландырудың алуан түрлері пайдаланылады. Бұған қарыз, демеуқаржы, жәрдемақы, бюджеттен және бюджеттен тыс қорлардан төленетін үстеме ақы, арнаулы қаржы, жеңілдікті несие және салық жеңілдіктері жатады. * Жанама экономиканы реттеуде несие-ақша, салық, амортизация, валюта, сыртқы экономика, кедендік-тарифтік саясаты сияқты тетіктер пайдаланылады. Осы тетіктердің көмегімен экономика мүдделер мен ынталандыруға әсер ете отырып, мемлекет тікелей өндіріс пен тұтынудың өзіне емес, шаруашылық жүргізуші субъектілердің өндірушілер мен тұтынушылар ретіндегі іс-әрекетіне ықпал жасайды. 1930 – 1970 жылдары кейнстік пос-тулаттарға негізделген жаңа мемлекеттік реттеу пайда болды. Мысалы, индикативтік және стратегия жоспарлау, жаңа қаржылық бюджеттік тетік қалыптастыру, экономиканы тұрақтандыру, жұмыспен қамту, кезеңдік ауытқуларды жұмсарту сияқты тәсілдер пайдаланылды. Қазіргі заманда ғылыми техника реттеу үдерісі жүріп жатыр. Ол мемлекеттік реттеудің “қатаң” амалдарынан “жеңілдеу” амалына немесе тікелей әсер ететін әдістерден жанама әсер ететін әдістерге көшу арқылы жүзеге асырылуда. Қазақстанда нарыққа өту барысында экономика тетіктерді қалыптастыру мемлекеттік реттеудің басты шарты болды. Мұндай шараларға елде жүргізілген баға мен сыртқы сауданы ырықтандыру, жекешелендіру, ақшаны және банктерді реформалау, валютаны реттеу және қатаң қаржы-несие саясатын жүргізу, жеке меншікті кеңінен енгізу, кәсіпорындарды сауықтыру, институционалдық өзгерістер жасау сияқты амалдарды жатқызуға болады. Дереккөздер
Үлкен өсек суару жүйесі

Үлкен өсек суару жүйесі, Алматы облысы Панфилов ауданында 1958 жылы іске қосылған. 894 га жерді суарады. Бастауын Өсек өзені жағасындағы тоғаннан алады. Арнасы мен арықтарының жалпы ұзындығы 22,2 км. Олардың бойында 12 гидротехникалық қондырғы бар. Дереккөздер
Аламан бәйге

Аламан бәйге — ат жарысы. Қазақтың ертеден келе жатқан ұлттық ойыны. Аламан бәйгеге 20-60, кейде одан да көп сәйгүлік қосылады. Ат 25-100 шақырым қашықтыққа шабады. Жолда өзен, көл кездесуі де мүмкін. Жарыс тәртібін бақылайтын арнаулы адамдар белгіленеді. Бәйге атына салмағы жеңіл жас балалар мінгізіледі. Аламан бәйге елге күні бұрын хабарланып, жүйрікті ерте баптауға мүмкіндік жасалады. Той (ас) иесінің шамасына қарай, 1-ден 9-ға дейін жүлде аталады. Аламан бәйге кейін ипподромдарда бастады. Жеңімпаздарды анықтау Бәйгеге шабар жерде жарысқа қатысушылардың алды сызықпен белгіленген. Шабандоздар төрешінің белгісі бой-ынша сол сызықтың алдында сапқа тұрады. Бұл жерде сәйгүліктің алдыңғы тұяқтары сызықты басып немесе өтіп тұруына болмайды. Төреші жалаушасын көтеріп, «Дайын-далыңдар!» деген белгі береді. Осы кезде шабандоздар ат-тарының тізгінін тежеп, сақ тұрулары керек. «Тартыңдар!» деген командадан кейін және жалауша төмен түскенде спортшылар аттың басын жібереді. Шабу Аттарды айналым бойынша жібергенде оларды сағат тілінің қозғалысына қарсы бағытта жіберу керек. Шауып келе жатқан бір шабандоз келесісіне кедергі келтірмеуі тиіс. Алға алдыңғы аттының сырт жағынан, яғни оң жағынан орап өтуі керек. Жарыста ойын тәртібін бұзып, шауып келе жатқан аттылардың қозғалысына кедергі келтірген жағдайда спортшы сол мезетте жарыстан шығарылады. Бұл төрешілердің жіті бақылауының арқасында жүзеге асырылады. Қарақшыға (мәреге) жету. Қарақшыға жеткен соң ша-бандоздардың барлығы да жеткен жетістігіне қарай бірін-ші орын алса – бір ұпай, екінші орын алса – екі ұпай, үшінші орын алса – үш ұпай есептелінеді. Бұл жарыс жеңімпаздарын ең аз ұпай санымен анықтау жүйесі. Қауіпсіздік шаралары Шабандоз атқа тіке отыруы керек. Тізгінді үнемі жинап ұстау қажет. Шабандоздың өкшесі башпайларының деңгейінен төмен болуы тиіс. Дереккөздер
Әділ

Әділ туған жылы белгісіз (шамамен 1756 ж) — сұлтан. Әбілқайыр ханның Бопайдан туған кенже ұлы. Тарихи құжаттарда оның есімі алғаш рет хан балаларын аманатқа беру мәселесіне байланысты аталған. Аманаттағы Айшуақтың орнына Әбілқайырдың екінші әйелінен туған Шыңғыс сұлтанды жібермек болғанда, Ресей әкімшілігі тек Айшуақпен бірге туған болғанда ғана аламыз деп бұл ұсынысты қабылдамай тастаған. Саяси тартыстың объектісіне айналған Әділ сұлтан 1749 жылы шілдеде Айшуақтың орнына аманатқа беріледі. 1770 жылы Әділ сұлтанның баласы Әкім сұлтан Хиуада хан болған. Ағасы Нұралы ханның 1756 жылы Алексей Тевкелевке жазған хатында: “... Ал, қазір бір орында тапжылмастан отырмын, өйткені Әділ сұлтанның жаны қиналып жатқанда көшіп-қонуға жағдайымыз жоқ” дегеніне қарағанда, Әділ сол жылы опат болған сияқты.
Үлкен үй

Үлкен үй, үлкен шаңырақ — бір атадан тараған ағайынды адамдардың әкесінің үйі. Қазақ халқының ежелгі дәстүрі бойынша, үйленген үлкен ұлдар отау болып шығады да, ата-анасының қолында кенже ұлы қалады. Әке үйінен еншісін алып шыққандар үшін бұл орын үлкен үй деп аталынады. Олар мұнда арнаулы сыбаға әкеліп тұрады. Алыстағы келіндері жас нәрестелі болғанда үлкен үйдегі туыстарға сәбиін көрсетіп, ілу (сыйлық) әкеледі. Ал үлкен үйдегілер бөбекке көйлек кигізіп, бәсіре (мал төлі) береді. Әулеттегі сан алуан мәселелер үлкен үйде қарастырылып, шешіледі. Дәстүрлі қазақ қоғамында ата-анасы қайтыс болғаннан кейін де ұзақ уақыт ол үй бір атаның қара шаңырағы саналады. Сол себепті де осы үйге ие болып отырған кенже баланың жолы үлкен болады. Үлкен үйді отаулар әрдайым сыйлап, ұрпағына оны қадірлетіп үйретеді. Дереккөздер