Алтын бұлт түнеді

Алтын бұлт түнеді — Анатолий Приставкиннің автобиографиялық повесі (1981), оның ең танымал шығармасы. Қайта құру кезеңінде (1987) жарияланған, Мемлекеттік сыйлықпен марапатталған (1988). 1989 жылы экранға шығарылды. Шығарма соғыс кезіндегі балалық шақ, қаңғыбастық, Сталин кезіндегі халықтарды жер аудару тақырыптарына арналған. Негізгі ой — бір халықтың бақыты екінші халықтың қайғысы есебінен құрылмайды. Мазмұны Оқиға 1944 жылы, шешендер мен ингуштардың жер аударылуынан бірнеше ай өткен соң орын алады. Қос егіз ағайынды Колька мен Сашка Кузьминдер («Кузьмёныштер»), Мәскеу маңындағы Томилино балалар үйінде өскен, Кавказдағы жер аударылған халықтардан босаған аймақтарды игеруге жіберілген еңбек колониясына қосылуға шешім қабылдайды. Шешенстанға келген соң колония бос тұрған ғимаратқа орналастырылады, еңбекке, шаруашылыққа және оқу процесіне кірісуге тырысады. Жергілікті халық белгісіз әрі барлық жерде бар «шешендерден» қорқатынын аңғартады, олар туралы айтуға қорқып, олардың орнын «шайтандар» секілді сөздермен алмастырады. Колония екі рет шабуылға ұшырайды: бірінде ғимарат өртеніп, тәрбиеші Регина Петровнаға шабуыл жасауға тырысады, екіншісінде — көлік жарылып, оқ атылған. Кузьмёныштер шешендер туралы менсінбей сөйлеген қызыл әскерлерді көреді, олар шешендерді «фашистердің құйыршықтары» деп атап, «Сталин оларға тым жұмсақ қарады» дейді. Балалар қашу жоспарын ойластырады, бірнеше рет колониядан кетеді. Бір аптадан аса уақыт Регина Петровнаның үйінде тұрғаннан кейін қайтып оралғанда, колонияны түгелдей өртеліп, тоналып, бірде-бір тірі жан қалмаған күйде табады. Артқа қайтып бара жатқанда, колония тұрғындары шешен шабандоздарының шабуылына ұшырайды; ағайындылар жан-жаққа қашып, Колька жүгері алқабына тығылады. Таңертең станицаға келгенде, бауыры Сашканың мәйітін шарбаққа асулы күйде табады. Колька стансаға барып, Сашканың денесін кетіп бара жатқан пойыздың ит салатын жәшігіне салып жібереді; сосын бұрынғы колонияға қайтып келіп, Регина Петровнаны іздейді, бірақ шыдамы таусылып, еденге жата кетіп, есінен танады. Оны шешен ұл баласы Алхазур көтеріп алады, тамақ береді және әкелері мен аталарының жер аударылғаны, зираттарының қирағаны туралы айтып береді. Терезеден балалар қызыл әскерлердің зират тастарымен жол төсеп жатқанын көреді. Балалар алқапта келе жатып, шешен шабандозының шабуылына ұшырайды; Алхазур оны Кольканы өлтірмеуге көндіреді. Осыдан кейін балалар өздерін бауырмыз деп жариялап, қолдарын кесіп, «қан араластыру» рәсімін өткізеді. Оларды ұстап алып, түрлі ұлт өкілдері — қырым татарлары, ноғайлар, немістер, еврейлер, армяндар, қазақтар тұратын балалар қабылдау орталығына жібереді. Бұл орталыққа келетін әскери адамдар кейбір ұлт өкілдеріне жақтырмай қарайды. Колька мен Алхазур өздерін бауырмыз деп таныстырып, «Кузьмёныштерміз» деп қайталай береді. Ақырында олар басқа тәрбиеленушілермен бірге Шешенстаннан кететін пойызға отырғызылады... Кейіпкерлер *Колька мен Сашка Кузьминдер («Кузьмёныштер») — егіз ағайындылар, өмір бойы бірге өскен балалар үйінің тәрбиеленушілері. Оларды жиі шатастырады, ал олар мұны өз пайдаларына жаратады — бірін-бірі алмастырып, өздерін бауыры ретінде көрсетеді. Сашканың ой-өрісі биігірек, ал Кольканың ойлауы жерге жақын әрі практикалық: Сашка идея ұсынады, Колька оны жүзеге асыру жолдарын ойластырады. Бауыры қаза тапқан соң, Колька хикаяның басты кейіпкеріне айналады. *Регина Петровна — колонияның тәрбиешісі, ұшқыштың жесірі, екі баланың анасы, ал Кузьмёныштер оларды «мужичктар» деп атайды. Колониядағы Кузьмёныштерге ең жақын адам. Кольканы балалар қабылдау мекемесінен табады, алайда Колька онымен кетуге ниет білдірмейді. Повесте ол аналық архетиптің символы ретінде бейнеленеді (бұл жағдайда туған ана болу шарт емес), қамқор әрі қорған әйел-наставница ретінде сипатталады. *Демьян — бір аяғынан айырылған майдангер, отбасы оккупация астында қалып қойған, ал өзі Кавказға жаңа өмір бастау үшін келген. Регина Петровнаға ілтипат білдіруге тырысады. Колонияның қирағанын білген соң және ағайындылармен бірге шабуылға ұшыраған кезде, оларды тастап кетіп, Регина Петровнаны алып қашуға тырысады. Ақырында, әйел онымен қалады. *Илья — пойыз жолсерігі, станицаның шетінен жер телімін алған. Өмірі авантюра мен қылмысқа жақын адам. Кузьмёныштерді балалар үйінің қоймасынан қысқы киімдерді ұрлауға үгіттейді, ақысына оларға самогон береді. Ильяның үйі шабуыл кезінде өртеліп, ағайындылар оны қаза тапты деп ойлайды; алайда ол қашып үлгереді және жолсеріктік жұмысын жалғастыра береді. *Пётр Анисимович Мешков — балалар үйінің ұқыпты, адал және жауапты директоры. Шабуыл кезінде қаза табады. *Алхазур — шешен баласы. Сашканың өлімінен кейін Кольканың бауырына айналады Резонанс Повесть 1987 жылы алғаш рет «Знамя» журналында жарияланған кезде қоғамдық өмірде елеулі оқиғаға айналды, себебі ол алғаш рет өз тарихи жерлерінен күштеп көшірілген вайнах халқының (шешендер мен ингуштардың) трагедиясына кең ауқымды назар аудартты. Олар Ұлы Отан соғысы кезінде жаппай немістер жағына өтті деген желеумен қуғынға ұшыраған болатын. Бұл шығарма «Арбат балалары» романымен қатар, кеңестік әдебиеттегі «қайта құру» мен жариялылық кезеңінің алғашқы жарқын көріністерінің бірі болды. Повесть жарық көргеннен кейін бірнеше жыл ішінде 30-дан астам тілге аударылды, ал КСРО-да ғана жалпы таралымы 4,5 миллион данаға жетті. Бұл шығарма — трилогияның алғашқы бөлігі, оған «Солдат пен бала» және «Көкек балалар» («Кукушата») атты повестер де кіреді. Экрандалуы Суламбек Мамилов 1989 жылы хиқаятты экран алдына шағарған. Дереккөздер