kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Синтетизм

Синтетизм ( - біріктіру, құрастыру) — бір сөздің құрамындағы бірнеше морфеманы біріктіретін, тіл құрылымының типологиялық белгісі. Синтетизм ұғымы ең алдымен сөз негізінің грамматикалық категорияны білдіретін форманттарымен байланысты болғандықтан, морфологиялық формаларға қатысты қолданылады. Оларды қарапайым формалар деп те атайды. Мысалы: осы шақ формасы — отырмын, ал оның аналитикалық формасы — айтып отырмын; жай шырай формасы — биік, улкен; аналитикалық формалары — өте биік, үп-үлкен. Кейбір ғалымдар Синтетизмнің морфологиялық үлгісіне қарап, синтаксистік және сөзжасам Синтетизмін сөз қылады. Алғашқысында сөйлем мүшесі көмекші сөзсіз бір ғана формада жасалады (айқайлады, ср. айқайлап жіберді). Сөзжасамға бір сөзден (түбір, туынды, күрделі формада) тұратын формалар жатады, ал аналитикалық құрылымда сөз тіркесінен жасалады: айқайлау — айқайға басу, жаздай — ала жаздай, балалы — балалы шағалы — көп балалы. Бірак Синтетизм мен аналитизм тілдерде таза қалпында кездеспейді. Қандай тіл болмасын белгілі дәрежеде синтетикалық және аналитикалық формалардан тұрады. Тіл дамуымен байланысты синтетикалық формалар аналитикалық формаларға, керісінше, аналитикалық формалар синтетикалық формаларға ауысуы мүмкін. Сөз тіркесі атаулық ұғымдарды тудырудың неғұрлым қарапайым тәсіліне жататындықтан, тілдерде аналитикалық жасалымдар үнемі туып отырады да, олар кейін синтетикалық формаларды ығыстырып отырады, болмаса синтетикалық құрылымға айналып кетеді. Тағы қараныз: * Синтез * Синтетикалык тілдер Дереккөздер
Шығыс деспотизмі

Шығыс деспотизмі - «азиялық қоғам» және сол тектес әлеуметтік ұксас жүйелер түрлеріне арналған Карл Виттфогельдін термині (1955). Ерекшелігі қоғамдық жұмыстарда ирригацияға бақылау жүргізу үшін қажеттіліктен туындап, гидравликалық қоғам баламалық терминінің пайда болуына ықпал етті. Шығыс деспотизмі батыс европалық конституциялық, ақыр соңында либерал - конституциялық басқаруға қарама-қарсы қойылған. «Жеке меншіктің» (және азаматтық қоғамның) болмауы осы айырмашылықты түсіндіруде тағы бір шешуші фактор болып қарастырылған. Дереккөздер
Жоғарылаушы таңдау

Жоғарылаушы таңдау - одан арғы контактілер үшін сұрауды және респонденттердің кіші тобынан бастап, ішінара жиынтық сұрыптау әдісі. Ол кездейсоқ сұрыптау болып табылмайды және оның негізінде туысқан жиынтық сипаттамалары туралы шешімдер жасалмайды. Әдіс ең алдымен терең сапалы, жеке тақырыптарда жеке контактілер жолымен (мысалы, нәпсі әдеттерін зерттеу немесе ауыр жоғалту жайында), айқын сұрыптау құрылымдары болмайтын жағдайларда қолданылады. Дереккөздер
Сенім вотумы

Cенім вотумы - парламентарлық басқару түріндегі мемлекеттерде үкіметтің немесе жеке министрдің саяси бағытының, заң жобасының негізінен парламенттің төменгі палатасымен мақұлдануы. Сенім вотумы туралы сұрақ қою ұсынысты үкіметтің өзі, парламенттік фракциялар немесе депуттар тобы жасауы мүмкін. Дереккөздер de:Vertrauensfrage en:Motion of Confidence es:Cuestión de confianza fr:Vote de confiance gl:Moción de confianza it:Voto di fiducia kn:ವಿಶ್ವಾಸಮತ no:Tillitsvotum pl:Wotum zaufania pt:Moção de confiança ru:Вотум доверия simple:Motion of Confidence tr:Güvenoyu ur:تحریک اعتماد
Жанама вотум

Жанама вотум - белгілі бір кандидатқа берілген таңдамалы квотадан көп дауыс сол партиялық тізімдегі басқа кандидатқа берілетіндігін білдіретін пропорционалды сайлау жүйесінде дауыс берудің нәтижелерін анықтау. Дереккөздер
Сенімсіздік вотумы

Сенімсіздік вотумы — парламентарлық басқару түріндегі мемлекеттерде үкіметтің немесе жеке министрдің саяси бағытының, заң жобасының негізінен парламенттің төменгі палатасымен мақұлданбауы. Іс-жүзінде үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру немесе осы үкіметтің өз еркімен таратылуы мен жаңа үкіметтің қалыптасуына немесе парламенттің (төменгі палатаның) таратылуы мен кезектен тыс парламентік сайлау өткізуге әкеледі. Дереккөздер be-x-old:Вотум недаверу bg:Вот на недоверие da:Mistillidsvotum de:Misstrauensvotum en:Motion of no confidence eo:Mocio de demisio es:Moción de censura fa:رأی اعتماد fi:Epäluottamuslause fr:Motion de censure he:הצעת אי אמון hu:Bizalmatlansági indítvány id:Mosi tidak percaya it:Mozione di sfiducia ja:内閣不信任決議 ko:불신임 결의 nl:Motie van afkeuring nn:Mistillitsframlegg no:Mistillitsvotum pl:Wotum nieufności pt:Moção de censura ro:Moțiune de cenzură ru:Вотум sv:Misstroendeförklaring th:การอภิปรายไม่ไว้วางใจ uk:Вотум недовіри zh:不信任动议
Синтетикалық тілдер

Синтетикалық тілдер — грамматикалық мағыналары сөздің өз ішінде, яғни сөз формалары арқылы берілетін тілдер. Оңда аффикстік тәсіл мен ішкі флекция ең басты грамматикалық тәсілдер болып табылады. Бірақ аналитикалық құрылысқа тән элементтер де (көмекші сөздер, сөздің орын тәртібі, дауыс ырғағы) орын алады. Синтетикалық құрылыс грек, латын, санскрит, ескі славян сияқты көне еуропалық тілдерге және осы күнгі литва, неміс, славян тілдерінің көпшілігіне тән. Кейбір ғалымдар оған жалғамалы (түркі) тілдерді де жатқызады. Тағы қараныз: * Аналитикалық форма * Синтетикалық форма * Синтез * Синтетизм Дереккөздер eo:Lingva tipologio#Sintezaj lingvoj
Палаталдану II

Палаталдану II - тіл алды дауыссыздарының әсерінен көршілес г, к, х дауыссыздарының жұмсаруы. Славян ата тілінде көне үш палаталдану пайда болып дамыды сөйтіп славян тілдерінде әр түрлі нәтиже берді. Бірінші палаталдану, тіл арты г, к, х дыбыстарының и, е, ять, кіші юс, ь тіл алды дауыстыларының алдында ызың ж, ч, щ дыбыстарына өзгеруімен байланысты. Мысалы, око- очи, страхъ- страшенъ. Бірінші палаталдану ескі славян тілінде және тіл дыбыстарының ызыңдармен г//ж, к//ч, х//ш алмасу түрінде орыс тілінде көрініс тапқан. Екінші палаталдану, бірінші палаталдану кешірек пайда болды. Ата славян тілінде дифтонгтарды жоғалтқаннан кейін пайда болып, ять, и дыбыстары алдында қолданылды (дифтонтгардан шыққан). Екінші палаталдану тіл арты г, к, х дыбыстары ызың (сүзілмелі) з', ц', с' дыбыстарына ауысқан. Бір жағынан, екінші палаталдану нәтижелері оңтүстік және шығыс славян тілдерінде, батыс славян тілдерінде де әр түрлі болған және басқа жағынан этимологиялық талдау арқылы ғана қалпына келтіруге болатын. Екінші палаталдану іздері қазіргі орыс тілінде айқын түрде сақталмаған. Мысалы, көпше түрдегі атау септік формасы друзья, түбір морфемалар цвет- және звезд-. Екінші палаталдану нәтижелерін бергендіктен үшінші палаталдану кейде екінші палаталдану түрленуі ретінде қарастырылады. Бірақ ол тіл алды і, е, кіші юс дауыстыларынан кейін қолданылған. Мысалы, месяц, витязь, князь. Үшінші палаталдану нәтижелері анағұрлым алуан түрлі. Қазіргі орыс тілінде этимологиялық талдау жолымен қалпына келтіріледі. Дереккөздер
Уақыт қатары

Уақыт қатары - идеалды жағдайда «нақты анықталған сан (көлем) ретті, тең уақыт аралығындағы нүктелерде бір кезең барысында жазылып отыратын» мәліметтер жиынтығы, атап айтқанда, бөлшектік баға индексі. Мәліметтер осы қатаң критерийлерді қанағаттандырмайтын (мысалы, қатынастардағы дұрыс емес стандартталған айнымалылар немесе аралықтар) және жазылатын интервалдар бірдей емес болатын жерде, егер мәліметтер уақыт аралықтарына сәйкес келсе, уақыт қатары туралы айтуға болады. Уақыт қатары мәліметтерінің негізгі көзі халық санағы болып табылады. Дереккөздер
Синтетикалық форма

Синтетикалық форма ( - қосу, құрастыру) — сөздің негізіне қосымшалардың жалғануы арқылы туатын, яғни аффикстік тәсілмен жасалатын сөз формасы. Мысалы: тәуір — тәуірлеу — тәуірірек; малшы, малшылар, малшылардың; алшы, алыңыз, алыңыздар; алды, алсам, алар, алдырт, алыс т. б. Мұндай формалық өзгерістер бір сөздің көлемінде (ішінде) болып отыратындықтан, олардан баска аналитикалық тәсілмен туатын күрделі формалар болатыны ескеріліп, жалан формалар деп аталады. Тағы қараныз: * Аналитикалық форма * Синтетикалык тілдер * Синтез * Синтетизм Дереккөздер
Әлеуметтік уақыт

Әлеуметтік уақыт - қоғам, әлеуметтік қауымдастықтар, жеке адамдар тіршілік ететін және дамитын уақыттың ерекше сипаттамалары. Әлеуметтік уақыттың құрылымы адам әрекетінің әр салалары арқылы өлшенеді және әр салада пайдаланған уақыт өзіне тән әлеуметтік-экономикалық мағынаға ие болады. Қоғамдағы жеке адамдар Әлеуметтік уақыттың жалпы жиынтығы қоғамның Әлеуметтік уақытын қалыптастырады. Сонымен қатар, әр салада пайдаланған уақыт белгілі бір дәрежеде тәуелсіз сипатқа ие. Әлеуметтік уақыты зерттейтін тәсілдердің бірі — уақыт бюджетін пайдалану әдісі және соның негізінде уақыт балансын есептеу. Жеке адам деңгейіндегі Әлеуметтік уақыттың өтуі өзіндік ерекшеліктерге толы. Себебі, жеке адам уақытты субъективтік, психологиялық, эмоционалдық тұрғыдан қабылдайды. Мысалы, адамның белгілі бір күнтізбелік уақыттағы жұмыстары өте күрделі, тығыз болса, керісінше, дәл сондай екінші бір мерзім ішінде адам еш нәрсемен айналыспауы мүмкін. Сонымен, жеке адам өткізген уакыт оның іс-әрекеті мазмұнының "тығыздығымен" тікелей байланыста. Өмірі белсенді іскерлікке, өнімділікке толы кісіні жасампаз адам деп айтуымызға болады. Ондай адамның азаматтық сипаты, өмірге деген көзқарасы, т.с.с. қасиеттері "уақыты шұбалаңқы" адамнан мүлде басқа. Сонымен, жеке адамның ішкі дүниесі мен іс-әрекеті тұрғысынан алғанда, Әлеуметтік уақыттың өзіндік сипаты айқын. Әлеуметтік уақытты қоғамдық және адамдық тұрғыдан алғанда олардың араларындағы себеп-салдарлық қатынастар өте терең. Дереккөздер
Бейбітшілік сүйгіш күштердің дүниежүзілік конгресі (БКДК)

Бейбітшілік сүйгіш күштердің дүниежүзілік конгресі (БКДК) - бейбітшілікті жақтайтын халықаралық және ұлттық, мемлекеттік және үкіметтік емес ұйымдар екілдерінің ең ірі халықаралық кездесуі (1973 жылы Мәскеуде болып өтті). Дереккөздер
Лингвистикалық палеонтология

Лингвистикалық палеонтология - тіл білімінің бөлімі ретінде белгілі бір тілдің ойлау сипатын қалпына келтіру, алғашқы аумақтық таралуы мен өмір жағдайы, сөздік құрамы және басқа да ерекшеліктерін қарастырады. Дереккөздер
Синхрониялық лингвистика

Синхрониялық лингвистика (, ( - бірге + - уақыт)) (статикалық, сипаттамалық) — тілдің тарихи дамуының бір дәуіріндегі заңдылықтарды зерттейтін тіл білімінің саласы. Әр дәуірдегі заңдылықтардың зерттелуі арқылы тарихи даму процесінің хронологиялық жүйесі қалыптасады. Тағы қараныз * Синхрония * Сипаттамалы лингвистика Дереккөздер
Сипаттамалы лингвистика

Сипаттамалы лингвистика — тілдің синхрондық жағдайын зерттейтін тіл білімінің саласы. Тағы қараныз: * Синхрония * Синхрониялық лингвистика * Лингвистика * Дәстүрлі тіл білімі Дереккөздер frr:Spräkewaasenschap tl:Palawikaan
Қаракөл

Қаракөл сөзінің мағыналары: Өзен, көлдер: * Қаракөл – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы көл. * Қаракөл – Ырғыз алабындағы тұйық көл. * Қаракөл – Торғай алабындағы көл. * Қаракөл – Шу алабындағы көл. * Қаракөл – Қарағанды облысы Осакаров ауданының орталық бөлігіндегі тұйық көл. * Қаракөл – Қызылорда облысы Арал ауданындағы көл. * Қаракөл – Сырдария алабындағы көл. Елді мекендер Қазақстан: * Қаракөл – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл. * Қаракөл – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Өзбекстан: * Қаракөл – Өзбекстан Республикасы Бұхара облысында орналасқан қала. Басқа мағыналар: * Қаракөл – Бұғылы тауларының солтүстік-батысындағы шоқы. * Қаракөл қойы – қозысының елтірісі өте бағалы болатын қой тұқымы. * Қаракөл шаруашылығы – қой шаруашылығының қаракөл қойын өсіретін саласы.
Капиталистік жинақтаудың жалпы заңы

Капиталистік жинақтаудың жалпы заңы - капиталдың жинақталуының және жеке капиталистердің, бірлестіктер мен монополиялардың колында шоғырланған қоғамдық байлық үлесінін өсуі, еңбектің капиталмен эксплуатациялануын күшейтетіндігімен ерекшеленетін объективті экономикалық заң. Дереккөздер
Екінші қайта талдау

Екінші қайта талдау – мәліметтердің алдын ала талдауларды қарастыруға негізделген, мысалы, мәліметтер банкінен немесе санақ мәліметтері сияқты ашық зерттеулерге негізделеді. Оларды қолданудың артықшылықтары салыстырмалы арзандықта, өйткені оларды жинау қажет емес және лонгитюдты тарихи немесе кроссмәдени талдауға мүмкіндік бере алуында. Дереккөздер
Екінші қайтара сектор

Екінші қайтара сектор - кейінгі өндірісте қолданатын тауарлар даярлаумен және де сатушылардың үнемі тұтынушыларға тікелей пайдаланатын тауарлар дайындаумен шұғылданатын экономикалық сектор. Дереккөздер
Паронимия

Паронимия ( - жанында + onyma, onoma- aт, атау, есім)- мағыналары ажыратылатын екі немесе одан да көп сөздердің дыбысталуы жағынан бір-біріне жақындығы. Бұл олардың сөйлеу кезінде араласып қолданылуына негіз болады. Дереккөздер Паронимдер
Таңдамалы жиынтық

Таңдамалы жиынтық - бас жиынтықтың кішірейтілген үлгісі; кімге болмасын социологтың тарататын сауалнамалары, респондент деп аталатын, яғни жалпы әлеуметтік зерттеу объектісі ретіндегі тұлғалар. Дереккөздер
Таңдамалы зерттеу

Таңдамалы зерттеу - өзі және өзінің пікірі жайында мағлұмат беруші, арнайы таңдап алынған респонденттерді сұрау арқылы осы адамдардың мінез-құлқы және ережелері туралы жүйелі мәлімет жинау тәсілі. Дереккөздер
Мензімінен бұрын өтетін сайлау

Мензімінен бұрын өтетін сайлау - бұрын сайланған органдар мен лауазымды тұлғалардың өкілеттіліктерін шұғыл тоқтатуы жағдайында мемлекеттік билік органдары мен жергілікті өзін-өзі басқарудың уәкілетті органдарының, сондай-ақ, сайланбалы лауазымды тұлғаларды сайлау. Дереккөздер
Жанама сайлау

Жанама сайлау - уәкілетті орган депутаттары құрамына халық таңдаған сайлаушылар немесе төменгі уәкілетті органдар депутаттары немесе олардың екеуі де кіретін төменірек тұрған сайлау органдары немесе сайлау коллегияларымен сайланатын сайлау жүйесі. Дереккөздер
Куриалды сайлау

Куриалды сайлау - бірқатар мемлекеттердегі уәкілетті мекемелерге сайлау жүйесі. Куриалды сайлау сайланушылардың бірнеше дәрежелерге немесе курийлерге сословиелік немесе ценздік (немесе екеуімен де бірге) принцип бойынша бөлуінуімен, сонымен қатар, жеке курийлерге заңмен берілген уәкілеттілік нормалары және олардың саны арасындағы сәйкес келмеушілікпен сипатталады. Дереккөздер
Заңсыз сайлау

Заңсыз сайлау - сайлау өткізудегі нәтижелері сайлаушылардың еркін анықтауға мүмкіндік бере алмайтын белгілі сайлау заңдылықтарының бұзылуына (сайланушылардың тізімдерін құрастыру ережелерін бұзу, сайлау комиссияларын құру, дауысқа салу және дауыстарды есептеу шамасында және т.б.) байланысты болатын сайлаудың түрі. Лайықты денгейдегі сотпен сайлау заңды емес болып мойындалады. Сайлау учаскелердің бір ширегінің учаскелік сайлау комиссияларының шешімдері жойылған болса, онда сайлауды заңды емес деп санайды. Дереккөздер
Партитив

Партитив (, partis - бөлік, бөлім) - 1. парциалдық мағынасындағы септік, бөлшектің бүтінге қатысы; 2. бүтін компоненттің бөлігін білдіретін синтаксема (орыс тілінде: Я увидел склад ценной провизии... Он состоял из вещей, ставших редкостью, - отборных продуктов зажиточного стола... (А.С. Грин); қазақ тілінде: Ауыл қара киіз үйлерден тұрады). Дереккөздер
Партитивтілік

Партитивтілік( - бөлік, бөлім) - кейбір тілдерде грамматикаланатын бөлшектің және бүтіннің қатысын көрсететін белгі. Мысалы: көне орыс тіліндегі партитив септік. Қазіргі орыс тілінде партитивтік қатынас партитивпен, ал қазақ тілінде изафетпен беріледі. Дереккөздер
Капиталды шығару

Капиталды шығару - көп табыс алу үшін бір елден басқа елдерге капитал жіберу, жұмыс істеу орындарын көбейту, осы елдерде өзінің экономикалық, саяси және әскери-стратегиялық күшінің артуына және олардың халқын пайдалану мақсатына негізделген. Дереккөздер
Мықтылардың тіршілік етуі

Мықтылардың тіршілік етуі - Герберт Спенсер енгізген және өзінің «Түрлердің шығу тегі» еңбегінде (1859) Дарвинмен көрсетілген нақыл сөз. Бұл теория бойынша: *кез-келген түрдегі ұдайы өндіріс нәтиженің сипаттамаларында табиғи өзгерістердің белгілі бір дәрежесін меңзейді; *бір түрдің кейбір мүшелерінен басқа да осындай өзгерістер болмаған мүшелеріне қарағанда тіршілік ету қабілеттілігін арттырған кез-келген өзгеріс, ұдайы өндіріс мүмкіншіліктері үшін позитивті таңдалып алынуы мүмкін болды; *көптеген мыңжылдықтар бойы осы үрдіс қарапайым ағзалардан күрделілердің дамып шығуына және алғашқы ағзалардың азғана санынан көптеген диверсификациясына алып келді. «Мықтылардың тіршілік етуінің» социал-дарвинизмді қоспағандағы әлеуметтанудағы нақты қолданысы аз. Дереккөздер ta:தக்கன பிழைக்கும்
Жоғарғы тап

Жоғарғы тап - қоғамның шыңында тұратын тап. Мұндайтекті адамдардың таңдаулы мамандықтары болады - мемлекеттік қызметте әкімдер, заңгерлер, жоғары қолбасшылар, яғни жоғарғы деңгейге жататын орындарға ие болады. Дереккөздер
Қайнар (Қарасай ауданы)

Қайнар — Алматы облысы Қарасай ауданы, Первомай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан батысқа қарай 14 км жерде, бұта аралас бетеге, еркекшөп, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тауалдының сайлы-жыралы келген құрғақ жазығында орналасқан. Халқы Тарихы 1969-1997 жылдары Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ҒЗИның "Бірінші Мамыр" тәжірибе шаруашылығының бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қайнарда фермерлік шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орталау мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Кепілденген бірін-бірі жою

Кепілденген бірін-бірі жою - ядролық қару қоймаларына қарсы тұратын ұлттық мемлекеттердің немесе одақтардың қуаттылығы және осалсыздығы бойынша шамамен эквиваленттігі сонша, а. бір жақтардың біреуі де басқаға қатардан біржола жоюға жеткілікті және жауап соққыны бермеуге арналған зор шығын келтіре алмайды; б. тіпті егер бір жақ шабуыл жасаса да, дау үлкен қирату дәрежесімен аякталады, себебі қорғаныс жүйелердің құралдарына автоматты жазаға арналған механизмдер қосылған. Сол арқылы КББЖ-дың рационалды әрекеті шарт бойынша шабуылға кедергі сияқты болып жоспарланған. Дереккөздер
Гарнизондық мемлекет

Гарнизондық мемлекет - мемлекет және қоғамның түріне арналған Гарольд Лассуэлдің термині (1941). Оның ойынша бұлар АҚШ-да көріне бастаған және мұндағы үлкен әскери шығындар мен әскери жаулап алу менталитеті бостандықтарды шектеумен бейнеленетін болады. Дереккөздер
Пациенс

Пациенс ( - әрекетке бағытталған) - сөйлемде баяндалатын жағдайдың пассив қатысушысының рөлі, пациенс қатысушы ретінде жағдайды игере алмайды. Предикатты жағдайда пациенс жағдайдағы қатысушыны көрсетеді, орыс тілінде: Одежда изношена; қазақ тілінде: Ac пісті. Предикатты үдерістерде пациенс іс-әрекетке бағытталушы объектіні атайды, мысалы, орыс тілінде: Дети износили одежду; қазақ тілінде: Атасы баланы ойнатып жатыр. Пациенс семантикалық рөлі көбіне тиісті предикаттың семантикасымен анықталады. Тілдегі номинативті құрылымдарда пациенс бір жақты предикатта бастауышпен, орыс тілінде: Прачка стирает белье; қазақ тілінде: Көршіміз қар күреп жатыр, екі жақты предикатта тура толықтауышпен білдіріледі. Тілдегі эргативті құрылымдарда пациенс атау септікпен беріледі. Дереккөздер
Энтони Гиденс

Энтони Гиденс (1938) - ағылшын әлеуметтанушысы және саясаттанушысы. «Құрылымдау теориясын» құрды. Гиденстін ойынша. саяси «жүйе» және «құрылым» - бір жағынан саясатқа қатысатын индивидтер мен топтар, екінші жағынан әлеуметтік тәжірибе барысында бір-бірін құрастырады. Дереккөздер
Эрнст Гелнер

Эрнст Гелнер (1925) - ағылшынның әлеуметтік теоретигі, философ, антрополог. Ол этнографиялық зерттеулер жүргізді, әлеуметтік өзгерістер мен тарихи дамуды зерттеді. Ол білімнің әлеуметтік өзгерістердегі шешуші рөлін қолдады. Негізгі еңбектері: "Слова и дела", "Психоаналитические движения", "Нации и национализм", "Релятивизм в социальных науках". Дереккөздер
Гендер

Гендер - 1. (жалпы мағынасы)- анатомиялық жыныс бойынша еркектер мен әйелдер арасындағы ерекшелік; 2. (әлеуметтік мағынасы) негізі анатомиялық жыныста құрылған, бірақ онымен сәйкес келуі міндетгі емес әлеуметтік бөлу. Сайып келгенде, терминнің әлеуметтік қолданылуы күнделіктімен сәйкес келмеуі мүмкін. Жыныс – адамдардың биофизиологиялық айырмашылықты бітімін білдірсе, гендер – əйел мен ердің қоғам туғызған əлеуметтік бейнесі. Грамматикалық тек (род) категориясын білдіретін ағылшын термині «gender» лингвистикалық контекстен алынып, алдымен басқа ғылым салаларының – əлеуметтік философия, əлеуметтану, тарих жəне саясаттану ғылымдарының зерттеу нысанына айналды. Кейінірек гендерлік зерттеулер шеңбері кеңейіп, пəнаралық мəртебе алған кезеңде гендер термині тіл біліміне жаңа мағынада енді. Тұңғышрет гендер (тек) ұғымын ғылыми тіркеске американдық психоаналитик Роберт Столлер 1968 жылы енгізді, ғалым бұл сөзді өзінің «Жыныс жəне гендер» еңбегінің атына пайдаланды. Жыныс пен гендер арасындағы терминологиялық айырмашылықты нақты айқындап берген Г. Рубин мен Р. Унгердің еңбектері болды. Gender терминінің өзі лингвистикалық терминологияға кейіннен енді. Сондықтан тіл білімінде genus, sexus, gender категориялары айқын ажыратыла бермейді. Бұл категориялар тілдегі жыныс мəселесін зерттеудің тарихи ерекшеліктерімен түсіндіріледі. «Ағылшын термині гендер (gender) бекітілді, көптомдық сөздіктерде, өзге де қазақ сөздіктерінде аударылмаған да түсіндірілмеген, бірақ оның қазақша баламасы жыныс екені даусыз. Сырт көзге əр қилы мəтінде бұл балама гендерге барабар бола бермейтін сияқты көрінуі мүмкін. Бір қарағанда, солай. Ал, байыбына барсақ, гендер сөзінің əрқилы ғылым саласындағы əлеуметтік жүктемесіне сай, оның қазақша баламасы жыныс сөзін де екі мағынада қолдануға болады: 1) биологиялық, яғни жалпы мағынасы. Жыныс деген – еркек пен əйел арасындағы анатомиялық айырманы білдіретін термин. Биологиялық жыныс екеу, ол – еркек пен ұрғашы; 2) əлеуметтік мағына. Дереккөздер
Гендерлік дифференциация

Гендерлік дифференциация - еркек пен әйелдер арасындағы биологиялық ерекшеліктерге әлеуметтік мағына берілетін және әлеуметтік топтастыру құралдары ретінде қолданылатын үрдіс. Белгілі мәдениеттерде анатомиялық жыныс Гендердің негізі болып табылады. Кейбір мәдениеттерде жыныстар арасындағы айырмашылыктардың биологиялық ерекшеліктері асыра айтылуы мүмкін, ал басқаларда - минимизацияланған, сондықтан, ажырамас белгі немесе әмбебап мағына ретінде есептелмеуі керек. Дереккөздер
Гендерлік сәйкестік

Гендерлік сәйкестік - өзін ер мінезділік пен әйелдік қасиеттердің мәдени анықтамаларымен байланысты сезіну. Ұғым тек субъективті тәжірибе шегінен тыс тіршілік етпейді және «Мен» және басқалардың өзара әрекет етуі процесінде пайда бола отырып, ерлер және әйелдер қасиеттерінің психологиялық интерориозациясы ретінде қызмет етеді. Дереккөздер eo:Socia sekso nl:Gender (sekse)
Гендерлік идеология

Гендерлік идеология - гендерлік айырмашылықтар мен гендерлік стратификацияның әлеуметтік қолдау табуына әсер ететін идеялар жүйесі, соның ішінде табиғи ерекшеліктер немесе тылсым көзқарас тұрғысынан да. Дереккөздер
Гендерлік рөл

Гендерлік рөл - қоршаған адамдардың ұғымдарынан шығатын әлеуметтік үміттер. Кейбір адамдардың ойынша, ерлер мен әйелдердің идеялары қарама-қайшы болып табылады және кейбір қоғамдарда рөлдік мінез-құлықтар полюстерге бөлінген болуы мүмкін: енжарлық - әйелдердің рөлі, ал белсенділік - еркектің рөлі. Гендерлік рөлдерге байланысты әлеуметтік рөлдердің алғышарттары еңбектің жыныстық ерлер және әйелдер еңбегі болып бөлінуінде ерекше көрініс табады. Генделік рөлдердің қалыптасуы нәтижесінде гендерлік теңдік түсінігі пайда болған. Гендерлік теңдік - екі түрлі гендерлердің, яғни жынысының әйел немесе ер болуына қарамастан қоғамдағы теңдігі мен рөлінің тең болуы. * Әлемнің 100-ден астам елі гендерлік теңдікті ілгерілетуге бюджеттен бағытталатын қаражаттардың есебін жүргізеді. * Дамушы өңірлердегі елдердің үштен екісі бастауыш білім беруде гендерлік тепе-теңдікке қол жеткізді. Дереккөздер
Икемді өндіріс

Икемді өндіріс - бір өнімді өндіруден басқа өнімді өндіруге тез бұрылу қабілеттілігі. Бұл - фордизмге тән бұқаралық тұтынуға арналған стандартты өнімді икемсіз өндіруге қарсы тұратын постфордизмнін негізгі элементі. Икемді өндіріс басқа өнімді минималды тоқтап тұру уақытында тез шығаруға, сондай-ақ, іскер ұйымдастырудың органикалық формаларын, орталықсыздандыруды, субподрядтарды енгізуге, негізгі жұмыс күшін кәсіби дайындауға және өндірісті ғаламдандыруға мүмкіндік береді. Мұндай жүйелер постмодернизм кезеңіне тән қасиеттер - өмір салтын индивидуалды таңдауға немесе теңдікке материалдық мүмкіншіліктер құруға көмектеседі. Дереккөздер
Икемді еңбек нарығы

Икемді еңбек нарығы - жұмысбастылық пен еңбек ақының төленуіне әлемдік экономика мен үкіметтік шаралардың деңгейіндегі бәсекелестіктің ықпал етуі жолымен кәсіби және біліктілік шектеулер қойылған, кәсіподақтар күшін әлсіздендіретін нарықтық жағдайлар. Уақытпен шектелген келісімдерге, бөлшектік жұмысбастылықпен жұмыс істеуге көшу, өмір бойғы мансапты бекіту мен жұмысбастылықтың сенімсіздігі - осы үрдістің аспектілері. Икемді еңбек нарықтары икемді өндіріске өту түрі ретінде қызмет етуі және осы құбылыстың гуманды емес түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Дереккөздер
Гетеросексуалдылық

дағы гетеросексуал жұптың некесі]] Гетеросексуалдылық (кейде гетеросексуалдық) — екі түрлі жыныс, не гендер адамдары арасындағы романтикалық махаббат, жыныстық құштарлық пен қатынас. Сексуалды бағыттану ретінде гетеросексуалдық — қарама-қарсы жынысты адамдарға эмоциялық, романтикалық және/немесе сексуалдық тартымдылықтың тұрақты үлгісі. Бисексуалдылық пен гомосексуалдылықпен қатар гетеросексуалдық — сексуалды бағытаннудың басты үш түрлері. Ғалымдар сексуалды бағыттанудың қайдан шығатынын нақты білмейді, бірақ олардың біразы генетикалық, гормондық және қоршаған ортаның үлесінен шыққан қосындыдан келеді дейді және сексуалды бағытаннуды адам таңдай алады деп көрмейді. Ғалым көпшілігінің бір теорияға келіспейтініне қарамастан олар биологияға негізделген теорияларға жақынырақ келеді. Жыныстық бағыттану себебінің әлеуметтік емес, биологиялық себептерге тірелетінің дәлелі көбірек келеді, бұл еркектер арасында әсіресе көп байқалады. Тағы қараңыз * Сексуалды бағыттану * Гомосексуалдылық Дереккөздер
Гендерлік стратификация

Гендерлік стратификация - гендер әлеуметтік стратификацияның негізі болатын, ал қабылданған гендераралық ерекшеліктер - жүйелік бағаланатын және бағаланған үрдіс. Мұндай стратификация жиі бұрмаланды және ол әлеуметтік-таптық немесе этникалық стратификацияға бағындырылды. Бірақ оның әйел жынысты адамдар ерлерге қарағанда төмен бағаланады және марапатталатындығын бейнелейтін жүйе ретіндегі мағынасы феминизмнің ықпалындағы әлеуметтанушылармен бөлініп, көрсетіледі. Феминистік әлеуметтанушылар, мысалы, әйелдердің қазіргі және тарихи қаналуын мағыналандыру мен талдау үшін патриархат ұғымын енгізді. Дереккөздер
Бас тұрмыстық шолу

Бас тұрмыстық шолу - барлық ведомстволармен пайдаланылатын көп мақсатты британдық үкіметтік әлеуметтік шолу және әлеуметтік ғалым үшін екінші ретті мәліметтер алуды қамтамасыз ететін баға жетпес бастау. Дереккөздер
Генетикалық әдіс

Генетикалық әдіс ( - "шығу тегі" деген сөзінен алынған) - әлеуметтік құбылыстар мен үрдістерді, олардың шығу тегі мен дамуын талдау арқылы зерттеу тәсілі. Орыс ғалымы М.М. Ковалевский (1851 — 1916)., Генетикалық әдістің негізінде қоғамдық өмір мен қоғамдық институттардың пайда болу мәселелерімен айналысатын генетикалық әлеуметтануды дамыту кажет деген пікір айтты. XX ғасырда Генетикалық әдіс әлемдік әлеуметтануда кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Сайлаушылар географиясы

Сайлаушылар географиясы - география мен саясаттану шекарасында қалыптасқан ғылымның бағыты. Оның зерттеу пәні болып сайлау үрдісінің, сайлаудың және оның нәтижелерінін территориялық заңдылықтары мен ерекшеліктері табылады. Сайлаушылар географиясының негізгі міндеттерінің бірі - түрлі территориялардағы сайлау нәтижелерін салыстыру, түсіндіру және болжау. Дереккөздер
Гера-гипотеза

Гера-гипотеза - британдық ғалым Джеймс Лавлок жасаған және жер - біртұтас тірі жүйе, сондықтан,органикалық және органикалық емес материя арасындағы айырмашылық дұрыс емес екендігін бейнелейтін гипотеза. Дереккөздер
Протоиерей

Протоиерей - шіркеу алдында жасаған көп жылғы зор еңбегі үшін берілетін шіркеу марапаты ретінде православиелік шіркеулерде ақ руханиятының беретін жоғарғы рухани шені. Қазіргі уақытта мұндай шендермен ереже бойынша калалық кафедралық шіркеулерінің басшылары (аға попы) ғана марапатталады. Дереккөздер
Латын мектептері

Латын мектептері - бастауыш не жоғарылатылған типтегі латын тілді оқу орындары. Ерте ортағасырда Батыс Европада пайда болып, ана тілді қалалық мектептер пайда болған, 13 ғасырға дейін жұмыс істеген. Дереккөздер
Кәсіби маман

Кәсіби маман - университеттік және одан да жоғары білімге ие, мол тәжірибесі бар, өз саласында жоғары шеберлік көрсете алатын, шығармашылық еңбекпен де айналыса алатын заңгерлер, дәрігерлер, ғалымдар, мұғалімдер қатарлы мамандар. Дереккөздер
Солақайлық

Солақайлық - әдетте туғаннан болатын, әрекет жасауда сол қолдың оң қолдан басым болу сипаты. Анық байқалатын солақайлықпен бірге, бала кезден оң қолды пайдалануға үйретілген адамның әдеттегі жағдайларда не аффекті жағдайында сол қолды да пайдаланатын жағдайы, жасырын солақайлық та (амбидекстрия) болады. Солақайлық әдетте түзетуді қажет ететін нормадан ауытқушылық ретінде қабылданады. Бірақ, солақайлар да нәзік моториканы игереді (жазу, сурет салу), психикалық және дене дамуының барлық сатыларынан қалыпты өтеді және толыққанды тұлға болып қалыптасады. Солақайлық қайта оң қолды пайдалануға үйрету қажетсіз және зиянды. Ол психикалық жарақат пен неврозға, тіл кемшіліктеріне, соның ішінде кекештенуге соқтырады. Дереккөздер
Мектептік дәріс

Мектептік дәріс - оқу материалын оқушылардың танымдық әрекетін арттыру тәсілдерімен біріктіріп (негізгі ойды жазу, конспектілеу, баяндалатын материалдың сұлбалық моделін жасау т.б. ) ауызша баяндау (45-50 мин.) Дереккөздер
Раиса Григорьевна Лемберг

Лемберг Раиса Григорьевна (1888-1975) - ғалым-педагог. профессор (1925), Қазақстан ғылымының еңбегі сіңірген қайраткері (1957). 1937 ж. бастап өмір бойы Қазақстанда қызмет етті. 1938 ж. бастап ғылыми-педагогикалық іс-әрекетін Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында жүргізді. Лемберг Раиса Григорьевна - Қазақстандағы бірінші профессор-әйел.Оның негізгі еңбектері дидактика мәселелеріне, оқыту әдістеріне, ұй тапсырмаларын ұйымдастыру әдістемесіне, оқушылардың дербес жұмысының ерекшеліктеріне арналған. Оқыту және тәрбие процесінің бірлігіне зор мән берді, педагогиканың теориясы мен тарихы мәселелерін зерттеді. Дереккөздер
Психодрама және социодрама

Психодрама және социодрама - жағдайлардың өмірлік мәнін түсіну және жағымсыз реакцияларды жою мен іштей қысымның алдын алу мақсатымен топ мүшелері өмірлік жағдайларды модельдей отырып, кезекпен ақтерлер мен көрермендер ретінде өздерін сынайтын топтық психотерапия мен тұлға ішілік және топ ішілік қарама-қайшылықтарды диагностикалау түрі. Дереккөздер
Саяси публицистика

Саяси публицистика өзекті мәселелер мен құбылыстар бойынша қоғамдық кезқарастын құрылу процесіне ықпал ету мақсатымен, саясат пен қоғамдық өмірдің саяси сұрақтарын талқылауды меңзеген әдебиеттердің алуан түрлілігі, қоғамдық көзқарастың плюрализімін анықтау тәсілі. Дереккөздер
Бұқаралық

Бұқаралық - қоғамдық саясат және қызметтің басқа түрлеріне деген ашық, мүмкіндік түсініктері мен шешім қабылдау процедурасынын бақылауына және бақылаушыға жетімділігін, пікірталас жариялалығын сипаттайтын түсінік. Дереккөздер
Пуританизм

тегі Пуритан ескерткіші (екінші нұсқа). XIX ғ соңы. Август Сент-Гауденстікі]] Пуританизм - XVI ғасырдың екінші жартысында Англия және Шотландияда ағылшын шіркеулерінің тізбекті реформациясы үшін қалыптасқан оппазициялық - діни қозғалыс. Католицизмнен қалған белгілерден оны тазарту: епискілік институттарын өзгерту, шіркеу жерлерін кәмпескелеу, шіркеулердің арзандауы. Пуритандар оразаны, қасиеттілерді, көптеген діни мерекелерді мойындамады. Дереккөздер
Исаак Яковлевич Лернер

Исаак Яковлевич Лернер (4 сәуір 1917 жыл – 1 наурыз 1996 жыл) — ресейлік педагог. Педагогика ғыл. докторы (1971), профессор (1990). РКФСР ғылымының еңбек сіңірген қайраткері (1987). 1937 ж. Мәскеудің, Мичуриннің, Воронеждің және т.б. к. жоғары педагогика оқу орындарында жұмыс істеген. 1959 ж. ПҒА жүйесінде: 1964-1970 жж. гуманитарлық білім дидактикасы лабораториясын; 1972-1974 жж. жалпы және политехникалық білім ҒЗИ дүниетануды қалыптастыру лабораториясын; 1970 ж. ЖП ҒЗИ дидактиканың жалпы мәселелер лабораториясын басқарды. Лернер проблемалық оқыту теориясын дамытты, дидактикалық негізін ашты және ақпарал рецептивтік. инструктивтік-репродуктивтік, эвристикалық, зерттеулік, проблемалық баяндау мен оқытудың әр актісін оқушынын қызығушылығы мен мотивтеріне сәйкестендіру әдістері жүйесін дамытты. Білімнің әлеуметтік тәжірибеге ұқсайтын мазмұнының құрамы мен құрылымын құрды. 1985-1989 жж. Оқу-тәрбие процесінің жүйе ретіндегі тұжырымын жасады. Жалпы білімнің базалық мазмұнының тұжырымын ұсынды. 1985-1991 жж. қазіргі мектеп оқулықтарын құру теориясын жасау ісін басқарды. Дереккөздер
Петр Францевич Лесгафт

Петр Францевич Лесгафт (1837-1909) - орыс педагогы және қоғам қайраткері, анатом және дәрігер, дене тәрбиесінің ғылыми жүйесінің авторы. Негізгі педагогика жұмыстары: «Мектеп жасындағы балалардың дене шынықтыру біліміне жетекшілік»; «Баланы отбасылық тәрбиелеу мен оның маңызы». Дене және ой теориясын құрды. Оның қағидасы дене және ой дамуының бірлігі болды. Бұл оған жаттығулар жүйесін дене тәрбиесі құралы ретінде ғана емес, эстетикалық, этикалық, ой тәрбиесі құралы ретінде де қарауға мүмкіндік берді. Дене тәрбиесі бойынша кадрлар дайындаудың теориясы мен практикасын жасады. Әйелдердің педагогика және медицина білімін дамытуға үлес қосты. Өзінің балалар типологиясын ұсынды. Дереккөздер
Білім лигасы

Білім лигасы - 1906-1917 жж. Петерборда құрылған бүкіл-ресейлік қоғамдық педагогикалық ұйым. Ұйымдастыру комитеті (В.Я. Аврамов, Н.Н. Бекетов, А. Бодуэн де Куртенз, С.А. Венгеров, Я. Гёрд, Л. Ф. Пантелеев, МН. Стоюнина, Г.А. Фальборк, А. П. Философова, В.И. Чарнолуский т.б.) 1906 ж. наурызда құрылтай өткізген. Онда лига жарғысының жобасы (ресми түрде 1907 ж. бекітілген) қабылданған. Білім лигасының мақсаты Ресейдің педагогика және ағарту қоғамдары мен ұйымдарының қызметін біріктіру мен реттеу. Міндеттері Білім мәселелерінің теориясы мен практика жасау, ғылыми және ағарту мекемелерін құру. Лига қызметі мектеп пен мектептен тыс білім берудің барлық сатыларын қамтыды. Дереккөздер
Көшбасшылық

Лидерлік - жеке тұлғалар арасындағы қатынаста үстемдік ету. Лидер Қоғамға, ұйымға немесе топқа ықпал етуге қабілетті тұлға. Халықтың немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мақсат-мүддесін толық сезініп, қорғай білетін, бойына саяси қайраткерге лайықты қасиеттерді жия білген адам Лидер ретінде танылады. Лидер алға қойған мақсатқа жету үшін белгілі бір әлеуметтік ортада адамдардың күш-жігерін біріктіріп, іс-әрекетін қоғам мүддесіне сай жүргізеді. Лидерге алғырлық, ақылдылық, қажырлылық, ұйымдастырушылық, жұртқа жағымдылық, сондай-ақ өзіне жауапкершілік ала білу және іскерлік таныта білушілік, т.б. қасиеттер мен қабілеттер тән. Кез келген тарихи кезеңде, қоғамдық-саяси өмірде Лилер аса беделді тұлға ретінде танылады. Дереккөздер
Сауатсыздықты жою

Сауатсыздықты жою - сауатсыз үлкендерді, мектепке тартылмаған мектеп жасындағы жасөспірімдерді жаппай сауаттылыққа үйрету. Қазан төңкерісінен кейін жалпылай сауаттылық үшін күрес халық шаруашылығының, мәдениетінің негізгі міндеттерінің бірі болды. Дереккөздер
Борис Тимофеевич Лихачев

Борис Тимофеевич Лихачев (1929-1998) - педагогика ғылым докторы, профессор Лихачев басшылығымен эстетикалық тәрбие берудің теориясы мен проблемасы зерттелген. «Оқушыларды эстетикалық тәрбиелеу» (1974), «Мектеп жастарын эстетикалық тәрбиелеу» (1981), «Педагогика: дәріс курсы» т.б. монографиялардың авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://pedagogical_dictionary.academic.ru/1728/%D0%9B%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%87%D1%91%D0%B2,_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Лихачёв, Борис Тимофеевич]
Білім беру қызметін жүргізуге лицензия

Білім беру қызметін жүргізуге лицензия — мемлекеттік білім беру органының немесе жергілікті өзін-өзі басқару органының оқу орнына білім беру қызметін жүргізуге құқық беретін мемлекеттік үлгідегі құжат. Дереккөздер
Білім беру мекемесін лицензиялау

Білім беру мекемесін лицензиялау - экспертиза өткізу мен білім мекемесіне, берілген өтінішке сай, білім беру ісін жүзеге асыруға лицензия беру туралы (не бермеу туралы) шешім қабылдау ісі. Білім беру саласын басқару органдары не жергілікті өзін-өзі басқару органдары білім саласындағы мемлекеттік саясатты жүргізу үшін және білім процесін жүзеге асыру жағдайын реттеу мақсатында, сонымен бірге азаматтардың білім алу құқығын қорғау, түрлі құқықтық-ұйымдастыру формапарындағы білім беру мекемелерінің еркін қызмет етуі мен дамуы үшін құқықтық кепілдік жасау үшін өткізеді. Дереккөздер
Жеке тұлғаға білім беру

Жеке тұлғаға білім беру - адамның жеке тұлға ретінде тіршілік ету механизмдерін-рефлексияны, мән шығарушылықты, тапқырлықты, жауапкершілікті, дербестікті т.б. білім берудің басты қамы деп қарастыратын білім беру. Дереккөздер
Заңсыз

Заңсыз - # құқықтық - нормативтік заңдастырылған қасиеті жоқ; # іс жүзіндегі құқық нормаларына сәйкес келмейтін. Заңсыздық факты нормалардын өздерінің табиғи құқықтың жалпы қағидаларына, адамгершілік критерийлеріне және т.б. сәйкес болуына қатыссыз бекітіледі. Дереккөздер
Қол сұғылмаушылық

Қолсұғылмаушылық - азаматтың және белгілі бір лауазымды тұлғалар категорияларының құқықтық статусын анықтауда қолданылатын ұғым. Азаматқа қатысты оның жеке мызғымастығы, үйіне қол сұқпау және жеке өміріне қол сұғылмаушылық туралы айтылады. Дереккөздер
Теңсіздік

Теңсіздік - экономикалық ресурстарға, әлеуметтік құндылықтар мен саяси билікке қол жеткізу үшін әлеуметтік топтардың (страталар, таптар, касталар, топтардың) әртүрлі мүмкіндіктері. Математикада бір шаманы екінші шамамен салыстыруда пайдаланады: >, 3 немесе 2<10 Әлеуметтік теңсіздіктің түрлері: * Игіліктерді бөлудегі теңсіздік * Бастапқы позициялардағы теңсіздік * Өзін-өзі жеілдіру мүмкіндігі теңсіздігі * Қоғам құрылғысымен негізделген теңсіздік - Игіліктерді бөлудегі теңсіздік д/а. * Ақпарат көздеріне, ақпараттың молшылығына, адам өскен әлеуметтік ортаға, материалдық молшылыққа қол жеткізудің жеңілділігіне байланысты жақсы білім алуға мүмкіндік. Бұл дегеніміз қандай да бір игіліктерге қол жеткізу перспективасы кейбір бастапқы шарттарға байланысты қойылады. Мұндай шарттарды «Бастапқы позициялардағы теңсіздік» деп атайды. * Ерекшелік пен дербестікке деген ынта қоғамдық қызығушылықтың намысына тиеді. Сол себепті қоғам тыйым сала бастайды, өзін-өзі жетілдіруге қажеттілікті қиындата немесе, керісінше, көтермелей бастайды. Бұл теңсіздік түрін «Өзін-өзі жетілдіру мүмкіндігі теңсіздігі» д/а. Әлеуметтік теңсіздік әлеуметтік диференциацияның бір түрі. Әлеуметтік диференциация - қоғамдағы жаңа өндірістік күштердің, қоғамдық бөліністің және біркатар әлеуметтік топтардағы әлеуметтік жағдайдың өзгеруіне себеп болатын бөліністің дамуына байланысты жаңа іс-әрекет түрінің пайда болуы процесі. Дереккөздер
Табысты бөлудегі теңсіздік

Табысты бөлудегі теңсіздік - жеке бағасына байланысты жанұяға кіретін материалдық игіліктер мен ақшалай табыстарды санағанда, әр жанға байланысты шығынды есептепгенде статистикалық түрде анықталатын табысқа байланысты дифференциация. Дереккөздер
Әлеуметтік теңсіздік

Әлеуметтік теңсіздік - жеке индивидтер, әлеуметтік топтар, қабаттар, таптар тік әлеуметгік мобильділік иерархиясының әр-түрлі сатыларында тұратын, өмірлік тең емес және қажеттіліктерді қамтамасыз етудің мүмкіндіктерге ие әлеуметтік дифференциацияның ерекше түрі. Дереккөздер cs:Sociální nerovnost en:Social inequality fi:Tasa-arvo fr:Égalité sociale gn:Joja it:Uguaglianza sociale ko:평등 nl:Gelijkheidsbeginsel pt:Igualdade ru:Социальное неравенство ta:சமத்துவம் vi:Bất bình đẳng xã hội yi:גלייכרעכטיקייט
Бас пайдасын ойламаушылар

, Бас пайдасын ойламаушы]] Бас пайдасын ойламаушылар - діни-саяси ағымға қатысушылар. Ол XV ғасырдың аяғы - XVI ғасырдың басында Ресейде орталақ мемлекет құрылғанда православие шіркеуінің орнын анықтау, қарым-қатынас қағидалары және зиялы мен рухани биліктер шегі туралы мәселе көтерілген кезде қалыптасты. Дереккөздер
Қайыршылар

, Париж, 1898]] Қайыршылар — өзінің тек биологиялық тіршілігін қамтамасыз ететін физикалық қажеттіліктерін ғана қанағаттандыра алатын, қайыр сұраумен күн көретін, жиынтық табысы өмір сүру минимумынан аз адамдар. Дереккөздер
Жаңа кедейлер

Жаңа кедейлер - білімі, кәсібі, әлеуметтік жағдайы мен демографиялық жағдайына сай бұрын еш уақытта төменгі топтарға жатпаған адамдар (бюджет жұмыскерлері - мемлекеттік салада жүмыс істейтін және өмір сүру деңгейінің төмендеуіне байланысты - кедей болуға таяу қалған жұмыскерлер). Дереккөздер ]
Жаңа индустриалды елдер

Жаңа индустриалды елдер (ЖИЕ) - соңғы онжылдықтарда әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерде сапалы секіріс байқалған дамушы елдер тобы. Бұл елдердің экономикасы аз уақыт ішінде дамушы елдерге тән артта қалған, жоғары дамыған елдерге көшті. Жаңа индустриалды елдер * ЖИЕ «бірінші толқын»: Гонконг, Корея Республикасы, Сингапур, Тайвань (оларды «4 азиялық жолбарыс» немесе «4 азиялық айдаһар» деп те атайды); Латын Америкасы елдерінен, бұған Аргентина, Бразилия және Мексика кіреді * ЖИЕ «екінші толқын»: Үндістан, Малайзия, Таиланд, Чили; * ЖИЕ «үшінші толқын»: Индонезия, Түркия; * ЖИЕ «төртінші толқын»: Иран, Филиппин. Он бір топтың болашағы зор индустриялық елдер * Нигерия, Мысыр, Пәкістан, Бангладеш, Вьетнам. ЖИЕ екі негізгі моделі бар * Азиялық модель: сыртқы нарыққа басым бағыттағы ұлттық экономиканы дамыту; * Латын Америка моделі: импортты алмастыруға бағытталған ұлттық экономиканы дамыту. Жаңа және соңғы индустриалды елдердің ортақ белгілері * экономикалық дамудың ең жоғары қарқынын көрсету (1-ші толқынның НЗМ үшін жылына 8%); * жетекші сала – өңдеуші өнеркәсіп; * негізгі визит карточкасы – тұрмыстық техника мен компьютерлер, киім-кешек пен аяқ киім өндірісі. * экспортқа бағытталған экономика (азиялық үлгі); * белсенді интеграция (АТМЭЫ, ЛАИҚ, МЕРКОСУР); * әлемнің жетекші елдерінің ТҰК-ларынан кем түспейтін меншікті ТҰК қалыптастыру; * білім беруге үлкен көңіл бөлінеді; * жоғары технологияларды пайдалану; * ТҰК үшін жұмыс күшінің төмендігімен, қомақты шикізаттың болуымен, банктік және сақтандыру секторының дамуымен тартымды Мәселелер Оңтүстік Африка жан басына шаққандағы байлық негізінде ауқатты деп саналғанымен, экономикалық теңсіздік сақталады және елде өте кедейлік жоғары болып қалуда. Мексиканың экономикалық өсуіне кейбір аймақтарда жалғасып жатқан есірткі соғысы кедергі келтіруде Басқа ЖИЕ кең таралған сыбайлас жемқорлық пен саяси тұрақсыздық сияқты жалпы мәселелермен, сондай-ақ оларды орташа табыс тұзағына ұшырататын басқа жағдайлармен бетпе-бет келеді. Сыншылдық ЖИЕ әдетте салыстырмалы түрде төмен жалақы шығындарынан пайда көреді, бұл жеткізушілер үшін төмен кіріс бағасына әкеледі. Осының салдарынан ЖИЕ-тегі өндірушілер үшін өмір сүру құны жоғары, ал кәсіподақтар мен басқа ұйымдардың саяси ықпалы жоғары дамыған елдердегі зауыттардан асып түсу және оларды шығару жиі оңайырақ. Бұл салыстырмалы артықшылықты әділ сауда қозғалысының жақтаушылары жиі сынға алады. Жаңа индустриалды елдердің сипаттамасы Жаңа индустриалды елдер елдің әлеуметтік және экономикалық жағдайын тұрақтандыруды қамтамасыз ете алады, бұл осы елдерде тұратын адамдарға жақсы өмір сүру жағдайлары мен жақсы өмір салтын сезінуге мүмкіндік береді. Жаңа индустриалды елдерде пайда болатын тағы бір қасиет – демократия, заң үстемдігі және сыбайлас жемқорлықтың азаюы сияқты мемлекеттік құрылымдардың одан әрі дамуы. Басқа дамушы елдермен салыстырғанда жақсырақ көлік, электр қуаты және суға қол жетімділік және нәресте өлімінің төмен деңгейі осындай елдерде тұратын адамдар жақсы өмір салтының басқа мысалдары болып табылады. Дереккөздер
Жаңа маргиналдар

Жаңа маргиналдар - Ресейде бұрынғы әлеуметтік статустарын жоғалтқан және сәйкесінше жаңа статусқа ие бола алмаған адамдар, өндірістің құрылымдық қайта құрылуының және жұмысбастылық дағдарысының құрбандары. Дереккөздер de:Marginalisierung en:Marginalization it:Emarginazione ka:მარგინალური კულტურა no:Marginalisering pl:Marginalizacja ru:Маргинал sr:Маргинална група th:คนชายขอบ uk:Маргінал
Жаңа орта тап

Жаңа орта тап — әлеуметтік стратификацияда жұмысшы табы мен жоғарғы тап арасында орналасқан әлеуметтік тап, сондықтан орташа әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адамдарға қолданылатын, және сондықтан олар бай да, кедей де болып саналмайды. Орта тап негізінен тұрады еркін кәсіп өкілдері мен менеджерлер: инженер, программист, дәрігер, заңгер, ғалым, ұстаздар және т.б. Дереккөздер
Кітапханашы

, 1556]] Кітапханашы: # мамандық, оның мазмунына кітапханадағы жұмыс процестерінің бүтін жиынтығы енетін кітап қорын толықтыру және ұйымдастыру, өдебиеттерді насихаттау, оқырмандарға қызмет көрсету, оқырмандардың қызығушылығын қалыптастыру, сұранымын қанағаттандыру, оқуға басшылық жасау. Қоғамға жақсы танылған осындай қызметтерді атқара отырып, кітапханашы халыққа адамгершілік тәрбие берудің ұйымдастырушысы ретінде көрінеді. Мәдени ой-өрісінің кең болуы, мамандық білімінің тереңдігі, педагогикалық жұмыс әдістерін игеру - кітапханашыларға тән қасиет болуы қажет; # кітапханадағы қызмет дережесі кітапханалық процестердің күрделілігіне қарай және арнаулы дайындығының дөрежесіне қарай мынадай санаттарға бөлінеді; бірінші, екінші және үшінші дәрежелі кітапханашы, жетекші және бас кітапханашы. Дереккөздер
Атаулы кеңейген отбасы

Атаулы кеңейген отбасы - әртүрлі ұрпақтарға жататын, әртүрлі жерлерде тұратын, тәуелсіз шаруашылығын жүргізетін, бірақ бір біріне психологиялық жақындықты сезінетін, яғни отбасы ішілік ынтымақтастыққа қосылған және бір біріне әлеуметтік қолдау және экономикалық көмек көрсететін туыстар қауымы. Дереккөздер
Байырғы түркі өнері

]] Байырғы түркі өнері - 6-8 ғасырлардағы көшпелі түркі тайпалар жасаған мәдениет қазыналары. Бұл — мәдениеттің, ой-сананың есейіп, Орхон жазулары шыққан кез. Осы тұста өркендеген өнер қалдықтарының көп кездесетін жері — Орта Азия, Қазақстан, Алтай, Оңтүстік Сібір, Моңғолия, Қашғария. Бұл өнердің үлгілері ескі қалалардын орнында (Қара-Қорым, Дунхуан, Бесбалық, Талас, Сайрам, Бөріжар, Пәнжікент, т.б.), сол кезде тұрғызған қабірлер мен ескерткіштерде сақталған. Оның ең жарқын түрлерінің көп табылған жерлері - Орхон өзенінін бойы, Алтай тауының қойнауында тұрған Қотанды, Қурай, Тұяқты, Күдергі, Ертіс обалары, Іле өзендері бойындағы қорымдар. Оларды қазғанда Байырғы түрік өнері сипаттайтын әр алуан өрнектер кездескен. Орхон жазулары бойынша, ол кезде өнер ісін көркейтін көптеген шеберлер тобы — алтын, күміс соғушы (зергер), қолашы (қола құюшы), темірші (ұста), кашчі (безеуші, қашаушы), қырнаушы, бәдізші (мүсінші), барқ етушілер (сәулетші) болған. Бұлар — Орхон жазуында кезде¬сетін әрбір ісмерліктің (көркемдік Бақалы өнердің) соңына түскен шеберлердің мамандық аттары. Олардың ісмерлік кәсібіне қарай аттары қандай көп болса, жасаған бұйымдары да аз болмаған. Осыған қарағанда, бұлар өз мұқтажы үшін ғана емес, халық өнерін көркейте түсу мақсатында шеберлер тобын құрғандығы байқалады. Бұл, әсіресе, металл балқытудан, мүсін жасаудан, үй салудан ашық көрінеді. Осы кездегі өнердің өркендеуі феод, қауымның дамуымен байланысты. Осыған орай өсімдікке бой ұру, сұлулыққа деген талғам өсіп, өнер сюжеті көбейген (ерлік тұрмыс, аңшылық, бақташылық, наным, табыну түрлері, миф, т.б.). Осындай бай сюжет ат-тұрманын (алтын-күміспен өрнектелген әшекейлі ер, жүген, тартпа-таралғы, өмілдірік, құйысқан), кемеңгер кісілердің, батырдың алтын-күміспен безелген киім-кешектері мен қару-жарақтарын (былғары тон, кісе, белдік, садақ, қорамсақ, айбалта, қамшы, сүңгі, т.б.), әйел әшекейлерін (шолпы, алқа, білезік, сырға, қаптырма, т.б.) өрнекгеуден айқын көрініс тапқан. Динамикаға толы сюжетке Бөріқарадан табылған кісенің ілгегіндегі киік жеп жатқан арыстанның бас бейнесін, Қурай обасынан табылған ілгектегі арыстан бейнесін жатқызуға болады. ---- Өрнекті әсем бұйым шығарудың түрі 6 ғасырдағы тайпаларға олардың арғы тегі — байырғы сақ, ғұн, уйсін өнерінен келіп жеткен. Кейінірек ол дәстүр қазақ халқына мирас болды. 6-8 ғасырлардағы шеберлері байырғы сақ, ғұн, үйсін дәстүрін көркейте отырып, өнер ісін бірталай жоғары сатыға көтерген. Оны темір балқыту, сүйек қырнау, ағаш безеу, тас жұмырлау істерінен көруге болады. Дереккөздер