Отырардың күйреуі (фильм)

Отырардың күйреуі — 1991 жылы «Қазақфильм» киностудиясында режиссер Ардақ Әмірқұлов түсірген драмалық фильм. Фильм кейіпкерлерінің тағдыры әсерлі шайқас көріністерімен шебер тоғысқан. Отырардың күйреуі — XIII ғасырдың басындағы Орталық Азиядағы тарихи оқиғаларды баяндайтын ауқымды эпикалық туынды. Фильмнің сюжеті Отырар қаласының билеушісі — Қайыр хан мен оның Шыңғыс хан әскеріне қарсы жүргізген қаһармандық қорғанысы төңірегінде өрбиді. Оқиға желісі қыпшақ даласынан шыққан, екі оттың ортасында қалған барлаушы Үнжудің тағдыры арқылы көрсетіледі. Сюжеті Ежелгі Отырар қазақ өркениетінің бесігі болған. XIII ғасырдың басында қаланы сол кезде 64 жаста болған Шыңғыс ханның әскері жаулап алады. Шыңғыс хан жасақтарына жасырын барлаушы болып енген ержүрек Інжу батыр жеті жыл ішінде құлдықтан мыңбасына дейін көтеріліп, соғыстың қыр-сырын меңгеріп алады. Шыңғыс ханның Орталық Азияға өз әскерін жіберу туралы шешім қабылдағанын білген Інжу Хорезм хандығына келе жатқан қауіп туралы хабарлауға асығады. Кеңес Одағы ыдырай бастағанда, фильмнің бюджеті толығымен таусылды. Ешбір банк мемлекеттік мекемеге тиесілі жобаға инвестиция салғысы келмеді, бұл жағдай «Отырардың күйреуі» фильмі үшін соңғы нүкте қойылғандай көрінді. Алайда, Әмірқұлов батыл қадамға барып, фильмді мемлекеттен сатып алу үшін несие алды. Бұл фильмнің прокаттан түскен барлық табысы оның салған инвестициясын өтеуге жұмсалатынын білдірді. Түсірілімнің сан мәрте тоқтатылуы, декорациялардың бұзылуы және Кеңес Одағының ыдырауы секілді алмағайып кедергілерге толы төрт жылдық ауыр жұмыстан соң, «Отырардың күйреуі» фильмі ақыры 1991 жылы экранға шықты. Бұл туынды сыйлық тарихында тәуелсіз Қазақстан атынан «лонг-листке» (ұзын тізімге) енген алғашқы фильм болды. Сол жылы картина Монреаль халықаралық кинофестивалінде ФИПРЕССИ (FIPRESCI) жүлдесімен және Фигейра-да-Фоштағы кинофестивальдің «Күміс табақша» (Silver Plate) марапатымен марапатталды. 1992 жылы Дохдурбек Қыдыралиев «Үздік актер» номинациясында «Кинотавр» сыйлығын жеңіп алды. Цифрлық реставрация 2025 жылы фильм толықтай реставрациядан өтіп, Janus Films компаниясы тарапынан қайта шығарылды. Режиссердің айтуынша, реставрация жұмыстары Мартин Скорсезенің The Film Foundation қорының бастамасымен жүзеге асырылған. Аталған қор бұған дейін фильмнің таспалық көшірмесін түрлі фестивальдерде көрсетіп, кейін оны Нью-Йорктегі Джордж Истман мұражайына тапсырған болатын. «Отырардың күйреуін» қалпына келтіру жұмыстары Италияның Болонья қаласындағы L’Immagine Ritrovata зертханасында, World Cinema Project жобасы аясында жүргізілді. Реставрация процесі 2024 жылы аяқталды. Фильм Алматыда Ардақ Әмірқұловтың жетекшілігімен түпнұсқа негативтерден сканерленіп, шетелде 4K форматында қалпына келтірілді. Туынды режиссері реставрация процесіне тікелей қатыспағанымен, мамандар жіберген жұмыс үлгілеріне қатысты өз пікірлерін білдіріп, фильмнің соңғы түс коррекциясын бекітіп отырды. Фильмнің реставрацияланған нұсқасының премьерасы 26 шілдеде Бристоль қаласында қазақ тілінде, ағылшынша субтитрлермен өтті. Фильм 2026 жылы The Criterion Collection компаниясы шығаратын «Мартин Скорсезенің №5 Дүниежүзілік кино жобасы» (Martin Scorsese's World Cinema Project No. 5) атты Blu-ray жинағының құрамында АҚШ-та алғаш рет үй кинотеатры форматында (home video) жарық көреді. Маңызы мен мұрасы Фильм ретроспективті түрде көптеген халықаралық кинофестивальдерге бірнеше рет қатысты. 2002 жылы Мартин Скорсезе «Отырардың күйреуін» Нью-Йоркте көрсетуге ұсынып, кейіннен туындының АҚШ-та таралуы мен жарық көруіне септігін тигізді. Кейінірек Нью-Йорк кинофестивалінің болашақ директоры Кент Джонс өзінің рецензияларында «Отырардың күйреуі» туралы өте жоғары пікір білдіріп, таңданысын жасырмады. 2002 жылы New York Times басылымына жазған Дэйв Кер «Отырардың күйреуін» «бір мезетте баурап алатын, ойландыратын, сонымен бірге ащы әрі қатал, таңғажайып және ерекше тарихи эпос» деп атады. Алексей Германның шығармашылығы тұрғысынан алғанда, бұл фильм оның «Құдай болу қиын» (Трудно быть богом) атты туындысының алғышарты әрі «бас дайындығы» ретінде қарастырылады. Фильмдегі билік пен халықтың тиранияға қарым-қатынасы сияқты тән тақырыптар режиссердің кейінгі шығармашылығында түрлі деңгейде дамытылды Фильмнің әдеби сценарийі 2000-жылдардың ортасында Сергей Бодровтың (үлкені) «Моңғол» фильмімен жұмыс істеуіне шабыт көзі болды. Режиссердің айтуынша, ол өз туындысының түсірілімі алдында фильм атмосферасын «сезіну» үшін Герман мен Кармалитаның 1980-жылдары жазған «Отырардың күйреуі» сценарийін бірнеше рет қайталап оқып шыққан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *