kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Антропикалық фактор

Антропикалық фактор — өсімдік пен жануарлар дүниесі құрамына, түрлердің территория бойынша немесе су қоймаларына таралуына және олардың саны мен сапа жағына адамның әр түрлі әрекетөсер етуі. Адамның өсімдік пен жануардың өсуінен сондайақ өшуіне де әсер ету өрекеті екі түрлі болады: 1) тікелей әсер — жануарларды қыру, жою, су қоймаларын улау немесе оларды қоргау тағы басқалар.; 2) жанама әсер — ағаштарды кесіп алу, даланы жырту, батпаңтарды құрғату тағы басқалар. Соңғы өсерге байланысты жануарлар мен өсімдіктердің бір турі жойылып, екінші бір пайдалы түрі дамиды. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Антропогендік рельеф

Антропогендік рельеф — адам әрекетінен пайда болған немесе өзгерген рельеф. Бірінші антропогендік рельефтің формасы аңшы тайпалардың аңды ор қазып ұстау арқасында шыға бастады. Ал оның көбірек таралуы жер кәсібінің дамуына байланысты. Антропогендік рельефтің стихиялық және саналы түрде жасалатындары да болады. Ол орман шаруашылығын, кен өндіруді, құрылысты, жол салу жұмысын дұрыс жү'ргізбеу нәтижесінде пайда болады. Рельвф формасының осылай дамуы бірнеше елдердегі жерлердің кейпін әбден өзгертті, су режимдерін нашарлатты, жыртатын орындардың көлемі мен құнарлығын төмендетті. Рельефті саналы жолмен қайта құру, мелиорациялау, канал қазу тағы басқа істер арқылы жүргізіледі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Антропогеография

Антропогеография — экономиялық географияда (әсіресе халық географиясында) географиялық детерминизм қағидаларына сүйенетін буржуазнялық бағыт. Антропогеография — географиялық ортаның ерекшеліктеріне қарай халықтың орналасуы мен ауысуына универсалды заңдар табуга тырысты, шаруашылықтың теменгі формадан жоғары дамуында халықтың тыгыздыгы басты фактор деп ұқты. Бұл агым Ш. Монтескье, И. Гердер және Бокльдің тұрпайы материалистік концепцияларынан туды. XIX ғ. бұл ағымды неміс географы және социологы Ф. Ратцель қолдады. Антропогеография - географиялык құбылыстар кешенінде адам қоғамының орнын және оның табиғи ортамен өзара әрекеттерін, негізінен, тұрпайы географизм тұрғысынан қарастыратын әлеуметтік-экономикалық географиядағы (әсіресе халық географиясы) мектеп. Антропогеография терминін алғаш рет XIX ғасырда неміс географы әрі социологі Ф.Ратцел ұсынды. Дереккөздер
Астрахань газоконденсат кеніші

Астрахань газконденсат кеніші - Каспий маңы ойысының оңтүстік-батыс бөлігінде, Астрахань қаласының солтүстік жағында 70 шақырым қашыктыкта орналасқан. Астрахань газконденсат кеніші дөңкүмбезінің шыңында жатқан шектелген ірі геологиялық тұзасты дөңесі. Газконденсат шоғыры орта таскөмір жүйесінің башқұрт ярусының ізбестастарында жиналған; мұнай жинауышы кеуекті ұралардан құрылған. Олардың жалпы қалыңдығы 50-90 м. Ұңғымалардың өнімділігі тәулігіне 80 мыңнан 800 мың м 3 аралығында. Газдың құрамы % (пайыз): көмірсутектер —50-55; н 2 S - 22-24; С0 2 - 20-22; N 2 - 3-ға дейін. Газ жапсары 4000 м тереңдікте. Дереккөздер
Қарамұрат мұнайтаушайырланған жыныстар кеніші

Қарамұрат мұнайтаушайырланған жыныстар кеніші — Атырау облысының Жылыой ауданында, Иманқара тауынан солтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым қашықтықта орналасқан кеніш. 1927-1981 жылдары зерттеу жұмыстары жүргізілген, бірақ құрылымы әлі толық анықталып біткен жоқ. Кеніштегі таушайырланған жыныстардың жалпы көлемі 1,2 миллион тоннаны құрайды. Дереккөздер *Мұнай және газ терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы-геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Қуандықов. — А.: APHgroup, 2000. — 328 бет.
Қарашүңгіл мұнай кен орны

Қарашүңгіл мұнай кен орны — Атырау облысы Жылыой ауданы Аққұдық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Атаудың сөзжасамдық сипаты Қарашүңгіл атауы екі сөзден (қара-сын есім, шүңгіл-зат есім) біріккен тұлғалы атау. Шүңгіл деген сөз терең шұңқыр деген мағынаны береді. Жергілікті халық бір аңызда әулие орнының аты Қара деген жігіт пен Шүңгіл деген қыздың атына байланысты десе, бір аңызда биік төбе ойылып терең шүңгіл пайда болған. Шүңгілдегі су бетінде қара майдың дағы бар болғандықтан, Қарашүңгіл аталған делінеді. Тарихы Қазақ жерінде алғашқы мұнай өндірген (1899 жылы, қараша айы) кен орны. Қазақстанда мұнай өндірудің тарихы Қарашүңгіл мұнай кен орнынан бастау алады. Ембі-Каспий серіктестігі (Леман, Доппельмаер және Грум-Гржимайло) Қарашүңгіл кенінде 38-275 м-ге дейінгі тереңдікте 21 ұңғы бұрғылады. 1899 жылы қараша айында №7 ұңғыда 40 м тереңдіктен мұнайдың тәуліктік шығымы 22-25 т тұңғыш мұнай бұрқағы алынды. Пайдалану мерізімінде ұңғыдан 5 мың т мұнай алынып, Ембі аймағында мұнайдың өнеркәсіптік қоры бар екендігі дәлелденді. Геологиялық құрылымы Мұнай кэпрок - "тас қалпақ" шөгінділеріне тура келеді. Жыныстарға карстық сілтісіздену белгілері бар гипс, губка тәрізді кеуекті гипспен қатар ұсақ және ірі кристалды қатты гипс қабаттары және мергельді жыныстар - мәрмәр тәрізді тастар бар. Мұндағы гипс деп сипатталып отырғаны төменгі пермь кунгур ярусының галогендік қабатына тән ангидрит болуы әбден мүмкін, бұған мәрмәр тәрізді әктастар қабатының ұшрасуы дәлел бола алады. №7 ұңғыға таяу жерден 169 м тереңдікке дейін бұрғылаған Леманның ұңғысынан құрамында екі тұз қабаты бар (38 және 16 м) гипс (ангидрит) қабаты байқалған. Осылай ангидриттің қалыңдығы шамалы тұз қабатымен алмасып отыруы кунгурдың галогендік қабатының төменгі бөлігіне тән; мұнда тұз асты қабатта, көбінесе филиппов қабатына жатқызылатын төменгі ангидрит будасы орналасқан; Оңтүстік Ембінің өнеркәсіптік мұнайы осы филиппов қабатымен байланысты. Кэпрокта жоғарғы пермь мен төменгі триастың қызыл түсті саздары мен аргиллиттерінің белгілері жоқ. Қарашүңгілдің тұз күмбезі үстіндегі тұз штогы (ядросы) ортасында қаныққан тұз ерітіндісіне (рапа) толған шұңқыр пайда болған. Кен түзілуі карст құбылысынан пайда болған тесіктерге немесе кішкене линзаға тура келуі мүмкін. Нақтылы геологиялық мәліметтерге талдау жасау негізінде Қарашүңгілдің №7 ұңғысынан алынған мұнай иірімінің стратиграфиялық жасы туралы мынандай қорытынды жасауға болады: ерте кунгурдың төменгі ангидрит қабаты - төменгі пермь - жоғарғы палеозой. Дереккөздер
Кенбай газ-мұнай кен орны

Кенбай газ-мұнай кен орны — Атырау облысының Қызылқоға ауданында, Доссор теміржол бекетінен шығысқа қарай 90 шақырым қашықтықта орналасқан. Кен орнының құрылымы 1981 жылы сейсмикалық барлау және құрылымдық бұрғылау нәтижесінде анықталған. Жатыс сипаты, құрамы Кенбай газ-мұнай кен орны Солтүстік Қотыртас және Шығыс Молдабек деген екі кеніштен тұрады. Мұнайға қаныққан қабаттардың қалыңдығы 1,2-16,6 м, газды қабат 1,2-11,0 м. Мұнайдың тығыздығы 0,807 – 0,973 г/см 3 . Дереккөздер
Мартыши газмұнай кеніші

Мартыши газмұнай кеніші — Атырау облысының Исатай ауданында, Атырау қаласынан батыста 76 шақырым қашықтықта орналасқан. Газмұнай кеніші тұзкүмбез құрылымында жинақталған. Мартыши газмұнай кеніші 1962 жылы ашылып, 1968 жылы «Жайықмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасына пайдалануға берілді. Дереккөздер *Мұнай және газ терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы-геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Қуандықов. — А.: APHgroup, 2000. — 328 бет.
Орталық және Шығыс Прорва мұнайгазконденсат кеніші

Орталық және Шығыс Прорва мұнайгазконденсат кеніші — Атырау облысы Жылыой ауданында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 170 шақырым қашықтықта Батыс Прорва кенішінің қасында орналасқан. Кеніш 1961 жылы Өзен-Жетібай тектоникалық сатысының арқа бет бөлігінде ашылған. Ол ірі брахиантиклинальдық қатпармен ұштасқан. Мұнайындағы күкірт құрамы жоғары (~1%) Дереккөздер *Мұнай және газ терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы-геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Қуандықов. — А.: APHgroup, 2000. — 328 бет.
Пролювий

Пролювий — байырғы тау жыныстары үгіндісінің сел әсерінен тау етегінде жиналып шөгуі. Қазақстандағы Алматы қаласы осы пролювийдің үстінде орналасқан. Пролювийдің тау жағына ең ірі кесек тастар жиналады да, ал етек жағында — жазығында ұлпа жыныстары, дәлірек айтқанда лёсс сияқты ұлпа топырақ жиналады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Тағы қараңыз *Элювий *Делювий *Коллювий
Псаммофиттер

Псаммофиттер — құмдарда, өзеннің құмды жағасында, құмды шөлдерде өсетін құм өсімдіктері. Олар азырақ булануға (әсіресе ыстық шөлдерде), құмдардың жылжуымен күресуге бейімделген. Бұл өсімдіктердің құмды біріктіріп ұстап тұратын топырақ астындағы ылғалды терең горизонтқа жететін төселме ұзын тамырлары болады. Сонымен бірге кейбір псаммофиттердің жапырақтары мен бұтақтары құммен жабылып қалған жағдайда да жылжып жоғары орналаса алады. Псаммофиттердің көпшілігінде ұрық пен жемістері болады, олар жел арқылы таралып кетеді. Мысалы, құмдық қалампыр, құм таспа, сексеуіл және басқалар осыған жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Шөл тотығы

Шөл тотығы - шөлді атыраптарда Күннің жарығы көп түсетін жартастар мен тау жыныстары сынықтарының беттерінде түзілген қошқыл-қоңыр немесе қара түсті (қалыңдығы — 0,5—5 см) үлдір, қабыршақ. Ол өзінің астындағы тау жыныстарын үгілуден сақтайды және темір мен марганец тотықтарының (тиісінше 36% және 30%-ға дейін) глинозем мен кремнезем қоспасынан тұрады. Шөл тотығы тау жыныстары температурасының күрт өзгеруі жағдайында олардың біресе ылғалданып, біресе кеуіп кетуі кездерінде пайда болады. Дереккөздер
Жазық

Жазық — беті тегіс немесе сәл толқынды болып келетін жердің үлкен алапты алып жатқан рельеф формасы. Мұнда көршілес орналасқан нүктелердің биіктік айырмасы өте аз болады. Жазық ойпатты да, үстіртті де болуы мүмкін және оның көпшілігі бір жағына қарай сәл еңістеу келеді. Жазық — салыстырмалы биіктігі бірдей және географиялық құрылымы біртектес жер бедерінің пішіні; Жер шары бедерінің басты бөліктерінің бірі. Құрлықтағы және мұхит пен теңіз түбіндегі (суасты Ж-ы, абиссальдік Ж.) әр түрлі биіктіктер мен тереңдіктерде кездеседі. Құрлықта Ж-тар абс. биіктіктеріне қарай ойысты (теңіз деңгейінен төмен жататын), ойпатты (абсолюттiк биіктігі 200 м-ге дейін), қыратты (абсолюттiк биіктігі 200-ден 500 м-ге дейін) және таулы-үстіртті (абсолюттiк биіктігі 500 м-ден жоғары) болып ажыратылады. Жер бедеріне қарай тегіс, ылдилы, ойыс, дөңес Ж. деп бөледі. Бедер пішініне қарай жайпақ, сатылы, ойлы-қырлы, жонды-төбелі Ж. болып жіктеледі. Пайда болу тегіне қарай Ж-тың бастапқы, аккумуляттік, жанартаулық, денудациялық түрлері бар. Бастапқы Ж. теңіз суының қайтуы нәтижесінде құрлықта пайда болады (мыс., Каспий ойпаты ежелгі теңіз шөгінділерінен түзілген). Аккумуляттік Ж. жер бетінің төмен түскен тұстарына аллювийлік, көлдік, желдік, флювиогляциялық, т.б. борпылдақ жыныстар қат-қабатының ұзақ уақыт қорлануынан құралады. Жанартаулық Ж. базальтті лавалардың жойылуы нәтижесінде бұрынғы кедір-бұдырлардың тегістелуінен пайда болады. Денудациялық Ж. тау жыныстарының үгітіліп немесе су эрозиясына шалынып тегістелуінен құралады. Денудациялық Ж-тарда бұрынғы таулардың жұрнақтары жиі кездеседі (мыс., ұсақ шоқылы Сарыарқа жазығы). Ж. құрлықтардың 15 — 20%-ін алып жатыр. Жер бетіндегі ірі Ж-тар — Амазона, Шығ. Еуропа, Бат. Сібір және ұлы Қытай жазығы. Олардың әрқайсысының аумақтары бірнеше млн. км²-ді құрайды. Жазық пайда болуы жөнінде мынадай түрлерге бөлінеді: # байырғы немесе бастапқы; # аккумулятивті немесе үйінді: ## аллювиалды ## көлдік — төмен түскен көлдің орнында ## желдік — желдің үрлеуінен; # флювиогляциальдық (мұздық-өзендік), көбінесе мұздың өзендердің ысырынды конусынан пайда болады # вулкандық (лавалық) үстірт # қалдық жазық. Қазақстандағы ірі жазықтар * Ертіс, * Есіл, * Тобыл, * Тұран. Дереккөздер
Кемпірқосақ

]] Кемпірқосақ (күнжелек) — аспан күмбезінде түрлі түсті доға түрінде көрінетін атмосферадағы оптикалық құбылыс. Ол аспанның бір жағында торлаған бұлттан жаңбыр жауып, қарсы жағында жарқырап күн шығып тұрған кезде көрінеді. Кемпірқосақ тікелей түскен күн сәулесінің жаңбыр тамшыларынан өткенде сынып, құрамдас бөліктерге (қызыл, сарғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін) бөлінуінің және тамшы бетінен шағылған толқын ұзындығы әр түрлі сәулелердің дифракциялануы мен интерференциялануы нәтижесінде пайда болады. Кемпірқосақтың айқындығы жаңбыр тамшыларының үлкен-кішілігіне байланысты өзгеріп отырады. Тамшы үлкен болса кемпірқосақ айқын, жарық болып көрінеді. Кейде алғашқы кемпірқосақпен бірге екінші кемпірқосақ қабаттаса көрінеді, оны қос кемпірқосақ деп атайды. Қос кемпірқосақ күн сәулесінің су тамшысына белгілі бұрыш жасай, екі рет шағылысуынан түзіледі. Сонымен бірге ай сәулесінен пайда болатын кемпірқосақты ай кемпірқосағы деп атайды. «Кемпірқосақ» сөзі «Кем бір қосақ» сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан «кем бір қосақ» сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен. Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде «б» ұяң дыбысы «м» үнді дыбысының ықпалынан «п» қатаң дыбысына айналып, «кемпірқосақ» атауы шыққан. Дереккөздер
Жағаның дамуы

Жағаның дамуы — теңіз суының абразиялық және аккумуляциялық әрекетінен жаға сызықтарының өзгеріске ұшырауы. Жаға сызығы өзінің дамуында мынадай дәуірлерді басынан өткізді: #Теңіз суының басынан жаңа ғана пайда болған жас жаға сызығы мүйістерден, шығанақтардан тұрады да, өте-мөте қисық болады. Мұндай жағаларда қойнаулар көп болады; #Одан кейін соқпа толқындар мүйістерді шайып, шығанақтарды толықтырады да, жағалық террасалар жасайды, бұл оның жетілген дәуірі; #Егер жағалық террасалар едәуір жалпақ болып, кертпештер одан әрі бұзылмайтындай болса, онда жаға өзінің ескірген дәуірінде болады, яғни бұл жағдайда жаға жайпақ болып, оның сызығы бір қалыпты болады. Бұл процесс тек жер қабығының төмен түсуі болып, ал жоғары көтерілуі болмаған күнде ғана қалыптасады. Дереккөздер
Морена

Морена (французша moraіne), мореналық шөгінділер – тікелей глетчер мұзынан және әр түрлі пішінді тау жыныстарынан жиналған шөгінділер. Морена беткейлерден мұздық аңғарына келіп түсетін әр түрлі пішінді материалдардан және мұздық астындағы тау жыныстарының сыдырылып қирауынан пайда болады. Осыған байланысты Мореналар беткейлік, ішкі және түптік түрлерге бөлінеді. Беткейлік Морена қырат беткейлерінен келген материалдардан тұрады. Алғашында ол мұздық бүйір бойымен биікт. 20 – 30 м қырқалар түрінде орналасады. Ол бүйірлік Морена деп аталады. Көрші екі аңғардың мұздықтары біріккенде, олардың көрші бүйірлік Мореналарынан орталық Морена жаралады. Ішкі Морена мұздықтардың жарықшақтары ішіне жиналған пішіні әр түрлі материалдардан пайда болады. Ол өзгеріске түспей бастапқы күйін сақтайды. Түптік Морена мұздық астындағы тау жыныстарының механикалық қирауынан пайда болған материалдардан жаралады. Бұл материалдар уатылып, сызғыланып, жылтырланып, әр түрлі өзгеріске ұшырайды. Мореналар, негізінен, антропоген мұз басуы кезеңінде орын алған аймақтарға тән. Морена құрамына дөңбектастан сазға дейінгі әр түрлі материал кіреді; түзілімдері бедердің әр түрлі геоморфологиялық элементтерін құрайды. Геоморфологияда Морена үш түрге ажыратылады: көшпелі Морена, шөгінді Морена және Мореналық төбелер, жалдар, белестер. Моренаның түрлері Моренаның мынандай түрлері болады: * Жағалық морена * Бүйірлік морена * Ішкі морена * Түп морена * Ертедегі морена * Шеткі морена * Лёсс тәрізді морена * Негізгі морена * Беткі морена * Түпкі морена * Көлденең морена * Ұзынша морена * Аралас морена * Орталық морена Тағы қараңыз * Друмлиндер Дереккөздер
Мореналық көл

Мореналық көл — морена жиыны бөгеп тастаудан пайда болған көл. Мореналық көлдер мыналарға бөлінеді: #Негізгі мореналық ландшафт көлдері #Шеткі мореналық ландшафт көлдері. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мульда

Мульда ( – астау) – *1) болат балқыту өндірісінде – шикіқұрамды, қорытылатын шикізаттар қосындысын мартен пешіне механикалық әдіспен салғанда пайдаланылатын болат, әдетте, құйма қорап, (сыйымдылығы – 0,25 – 3,3 м3); *2) шойын өндірісінде балқыған шойынды құятын қалып; Дереккөздер
Таулы қырат

Таулы қырат — мегарельефтің формасы; биікте жоталар мен таулы үстірттер аралас кездесетін, таулы аймақтың бір түрі. Мысалы, Памир, Тянь-Шань, Алдыңғы — Азиялық (Кіші Азия, Армян, Иран), Орталық Азия (Тибет, Цайдам) таулы қыраттары. Кейде таулы қырат деп тек осындай мегаформалардың ішкі тегістелген бөлегін, яғни таулы үстіртті айтады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. be:Узвышша be-x-old:Узвышша cv:Сăртлăх de:Hochland (Landschaft) en:Highland (geography) eo:Altebenaĵo (geografio) et:Kõrgustik is:Hálendi ja:高地 lt:Aukštuma nl:Hoogvlakte nn:Høgland pl:Wyżyna ru:Возвышенность sv:Högland vi:Cao nguyên
Стратосфера

Стратосфера — тропосфераның үстінен 80 км-ге дейінгі биіктікте орналасқан атмосфера қабаты. Бұл қабат бүкіл атмосфера салмағының 20%-ын құрайды. Мұнда күннің ультрафиолетті сәулеленуін күшті сіңіретін озон қабатының болуына байланысты жоғарыдан келетін температураның төмендеуі тоқталады. 30 км биіктік шамасына дейін температура өзгермей 50° шамасында сақталып тұрады, ал одан әрі қарай биіктікте біртіндеп жоғарылай отырып, 60 км биіктікке барғанда тіпті 75°-қа дейін артады. Статосферада су буы және бұлт атаулы мүлдем дерлік болмайды. 1951 жылы халықаралық келісім бойынша стратосфера деп тек 40 км биіктікке дейінгі қабатты атап, ал 40-тан 80 км-ге дейінгі қабатты мезосфера (орта қабат) деп атау керектігі келісілді. Тағы қараңыз * Атмосфера * Құлпырма бұлттар Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Құлпырма бұлттар

Құлпырма бұлттар — кемпірқосақ немесе меруерт түстес, сирек байқалатын бұлттардың бірі. Олар 22 —30 км биіктікте орналасады. Шығу тегі түгелдей толық анықталған жоқ. Бояуына, түсіне қарағанда құлпырма бұлттарды су тамшылары мен мұз түйіршіктерінен тұрады деуге болады. Оларды бақылаудың ең жақсы уақыты - ымырт, Күн көкжиектен 1-6 градусқа төмен болған кезде. Құлпырма бұлттарға деген қызығушылықтың артуы олардың полярлық аймақтардағы озон тесіктерінің пайда болуына әсер етуімен байланысты (әсіресе Антарктикалық озон тесігі). Тағы қараңыз *Шарбы бұлттар *Күміс түсті бұлттар Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Полигоналды грунттар

Полигоналды грунттар — мәңгі тоң таралған облыстарда — поляр маңы және биік таулы (альпалық) зоналарда кездесетін полигональды «топырақтар». Полигональды грунттар ұсақ көп бұрыштарға (көлденеңі бірнеше метрге дейін ғана) бөлініп жатады. Олар әр түрлі мөлшерлі тас кесектерінің жиынтықтарынан тұратын бордюрлармен немесе жақтаулармен қоршалып тұрған сияқты болып көрінеді. Өйткені олардың сәл ойыс келген ортасы ұсақ топырақтардан (балшық пен құм аралас топырақтан немесе қара шірінділі топырақтан) тұрады. Полигональды грунттардың пайда болуы әлі анық дәлелденген жоқ. Ғалымдардың басым көпшілігі оларды мәңгі тоңды жауып жатқан үстіңгі қабатты құрайтын материалдардың жібуі мен қатуының алмасып отыруы әсерінен біртіндеп сортталуынан түзіледі деп қарайды. Бұл жағдайда топырақ арасында пайда болған мұз кристалдары ірі тастарды көтеруімең бірге біртіндеп шетке қарай ысыра отырып, полигонның ортасын олардан босатуы мүмкін. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Топырақ зоналары

Топырақ зоналары — экватордан полюстерге қарай климаттың өзгеру әсерінен жер бетінде пайда болған ендік бағытта кезектесіп орналасқан топырақ түрлері. Жер бетінде мынадай топырақ зоналары бар: #Латеритті топырақ зонасы немесе тропик пен субтропик облыстарындағы топырақ. Мұнда ылғалдылық пен жауын-шашын өте мол және температура жоғары болып келеді. #Солтүстік Африкада, Аравияда, Оңтүстік Америка мөн Оңтүстік Африканың батыс жағаларында, Австралияның батыс бөлігінде таралған шөлдік тропиктік топырақтар зонасы. Бұған климаттың кұрғақтығы мен температураның жылдың ауытқу амплигудасының алшаң және буланудың күшті болуы тән. #Субтропиктік топырақ зонасы. Оның топырағы жерорта теңіздік құрғақ және қуаң климатты субтропиктерде қоңыр түсті, ал Батыс Закавказьенің, Уругвайдың, Жапонияның, Шығыс Қытайдың ылғалды субтропиктерінде жасыл, қызыл түсті болып келеді. #Қоңыржай шөлдер мен субтропиктік шөлдердің боз топырақ зонасы. #Бұрынғы КСРО-ның Еуропалық бөлігінде және Қазақстанның көп жерінде, Солтүстік Американың батыс штаттарында, Орталық Аргентинада тараған құрғақ далалық шөлдаланың қоңыр және бурыл топырақ зонасы. Онда қара шірінді аз болады да, топырақтың үстіңгі қабаты ептеп сортаң келеді. #Батыс Венгрияда, бұрынғы КСРО-ның Еуропа бөлігі мен Азия бөлігінің қоңыржай климатты далалық алқаптарында, АҚШ-та (Дакотада, Монтанада, Небраскада, Канзаста. Индианада, Техаста) тараған құнарлы қара топырақ зонасы. #Бөлшектенген қара топырақ пен ормандық сұр топырақ зонасы. Ол жіңішке өңір арқылы қара топырақ пен күлгін топырақ зоналарының арасында орналасады. #Бұрынғы КСРО-ның Еуропа бөлігі мен Сибирьдің солтүстік жартысында, Скандинавия түбегінің оңтүстік бөлігінде, Германияның, Францияның, Данияның солтүстігі мен орта бөлігінде, Солтүстік Американың едәуір жерлерінде тараған күлгін топырақ зонасы. Бұл зонаға едәуір ылғалдылық және топырақтың жоғарғы қабатының тезірек шайылуы тән. #Тундра топырақ зонасы. Бұл Еуропаның, Азияның және Солтүстік Американың солтүстік аймақтарында орналасқан. Мұнда климат суық жәке ылғалды болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қабатты жазық

Қабатты жазық — беріктігі әр түрлі шөгінді жыныстармен алмасып келген горизонтальды қабаттардан тұратын жазық. Шеткі бөлімдерінің денудацияға ұшырауы салдарынан үстіңгі қабаттары төменгі қабаттарымен салыстырғанда күштірек бұзылып отырады да, құлама қабырғалы кертпештері бар жазыққа айналады. Бұл жазықтың кейбір қабаттарының үгілуге тез ұшырауына байланысты кертпештер біртіндеп мүжіліп отырады. қазақстанда қабатты жазық типіне Торғайдың қалдық жазық даласы жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қабаттық сулар

Қабаттық сулар — су өткізгіш тау жыныстарының арасында орналасқан жер асты сулары. Өзінің химиялық құрамы жағынан ол тұщы, сортаң, ащы, болып кездесуі мүмкін. Өйткені, жер қыртысының әр қабаттарында тұздардың құрамы өр түрлі болып келеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Су асты вулканизмі

Су асты вулканизмі — су астында вулкандық әрекеттің пайда болуы. Мұндай вулкан атқылағанда, вулкандық аралдар пайда болады. Бірақ бұл аралдар су асты вулканының төбесі ғана болып табылады. Жаңа вулкандық аралдар тез жоғалады, немесе өзінің формасын өзгертеді (мысалға Куриль қырқасындағы Иоан Богослав аралын алуға болады), бірақ көп сақталатындары да аз емес (Эгей теңізіндегі Санторин аралы). Су асты вулканы атқылағанда, теңіз суының температурасы жоғарылайды, теңіз жануарлары орасан қырғынға ұшырайды және қалың қара бу, күл мен пемза араласқан су бағандары атылып, қатты шу шығады. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Польдерлер

Польдерлер — Нидерланд (Голландия) мен Германияда теңіз деңгейінен төмен жатқан және су басудан сақтау үшін дамбалармен қоршалған аса құнарлы құрғатылған егістік жерлер. Олар қазылған каналдармен тілімделіп жатады да, егін, гүл шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тау алды кертпештері

Тау алды кертпештер — тау жүйесінің негізгі биік бөліктерін сатылана қоршап тұратын тік беткейлі, еңіс бетті, көп ярусты құрылым. Олар көтерілу жағдайындағы таулы алаптың шеттерінде педиплен түзілуінің нәтижееінде пайда болады. Таулы алаптың көтерілуіне байланысты тау алды жазығының жаңа бөліктері бірінен кейін бірі көтерілуге ұшырайды. Тау алды кертпештер тектоникалық айрылудың қатысынсыз тек таулы алқаптың үздіксіз, шапшаң көтерілу жағдайында пайда болады дейді В. Пенк. Ең жаңа ғылми деректер: тау алды кертпештер таулы алаптың ауықауың көтерілуі жағдайында, яғни тектоникалың айырылудың қатысуы мен созылуының нәтижесінде пайда болады деген ұғымға тоқталады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Депрессия (география)

Депрессия — # депрессия деп кең мағынада жер бетіндегі кез келген ойпат жерлерді айтады, ал тар мағынада теңіз деңгейінен төмен жатқан ойыс, қазан шұңқыр сияқты рельефтің теріс формасын айтады. Мәселен, соңғысына Турфан қазаншұңқыры, Сарықамыс қазаншұңғыры немесе суға толған Каспий, Өлі теңіз ойыстары жатады; # тектоникалық депрессия деп жер қабығының ойыстана келіп, түгелдей немесе жартылай шөгінді толған түрін айтады. Мысалы, Тәжік депрессиясы. Дереккөздер
Ықпа ағыс

Ықпа ағыс — теңіз немесе мұхит суының сыртқы қабатында жел үйкелісінен лайда болатын ықпа ағыс. Ықпа ағыстың теориясын 1906 ж. сапа жағынан өңдеген Ф. Нансен, математикалық жағынан дәлелдеген В. Экман болды. Жердің айналу әсерінен ықпа ағыс теңіз бетінде Солтүстік жарты шарда 45° бұрыш бойынша оңға, Оқтүстік жарты шарда — солға ауытқиды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Горст

Горст(— сөзбе-сөз: ұя) — екі жиегі ой, ортасы дөң болып келген жер қабығының параллель участогы. Мұндай жерлер көбіне тау жотасы немесе қырат болып есептелінеді.Жер қыртысының айналасындағы алқаптан көтеріңкі және лықсымалармен немесе қаусырмалармен шектелген бөлікшесі.Ұзындығы жүздеген, ені ондаған км болуы мүмкін. Жылыстау амплитудасы бірнеше км-ге жетеді. Горст, орқаш тау - жер қыртысының екі жағы көлбеу, орта тұсында өңтелімі. Ұзындығы жүздеген км-ге, ені ондаған км-ге дейін болады. Орын ауыстыру амплитудасы бірнеше мың метр болуы мүмкін (мысалы, Сьерра-Невада Горстының ені 90 км, ең биік көтерілген қанатының сырғу амплитудасы 2000 м). Тағы қараңыз *Грабен Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Грабен

Грабен — опырық, опырмалы ойыс — жер қабығының төмен түскен участогы. Опырықтың көлемі өр түрлі болып келеді. КСРО-да өте ірі опырық — Байқал көлі (ойысы) болып табылады, шет елде — Рейн өзенінің аңгары, Өлі теңіз ойысы тағы басқалар. Грабен, опырық - айналасындағы телімдермен салыстырғанда құлама немесе тік жарықтар (айырылым) бойымен төмен түскен жер қыртысының ұзына бойы созылған телімі. Дүние жүзіндегі Грабеннің ұлы жүйесі Шығыс Африкада солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр (мысалы, Шығыс Африканың рифтік жүйесі). Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сазды вулкандар

Сазды жанартаулар — дүркін-дүркін немесе сирек атқылап, өзінен сұйық балшық және әр түрлі газ бөліп шығаратын жанартаулар. Бұлар мұнайлы және вулканды аймақтарда, сол сияқты өзен атырауларында кездеседі. Бұрынғы КСРО-да Апшерон, Тамань, Керчь тубектерінде, Шығыс Грузияда, шетелдерде — Италияда, Исландияда, Жаңа Зеландияда, Орталық Америкада кездеседі. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Жағаның далмациялық түрі

Жағаның далмациялық типі (түрі) — теңіз жағаларының бір түрі, оның қойнаулары жағалық сызыққа және тау тізбегінің етегінен қатарласа созылып жатады. Ал қойнаулары жоталарды көлденең кесе, бұғаздар арқылы ашық теңізге барып қосылады. Далмациялық жағалар құрлықтағы төмен түсіңкі жағаны су басу нәтижесінде пайда болады. Олар Адриатика теңізінің шығыс жағасында Далмацияда дамыған. Далмациялық жаға деп аталуы да осыдан. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Дислокация

Дислокация — эндогендік (ішкі) күштің әрекетінен тау жыныстары формаларының алғашқы жатқан түрінен бұзылуы. Алғашқы кезде орналасқан шөгінді тау жыныстарының қатпарлары горизонталды немесе соған жақын болып келеді. Ал дислокация әсерінен қатпарлар бүгіліп дөңестену немесе ойыстану түріне айналады, кейде жарылады. Дислокацияның өэі қатпарлық (пликативтік), жарылғыштық (дизъюнктивтік) болып екіге бөлінеді. Пликативтік дислокация нәтижесіңде жыныс қабаттарының жазық жатуы бұзылып қатпарлар түзіледі. Қатпар деп қабаттардың толқын тәрізді иілуін айтады. Қатпарлар алдымен иініне сай 4 түрге жіктеледі. Антиклинал деп иіні төмен қарай қараған, сондықтан қанаттары керағар жақтарға еңкіш қатпарды атайды (грекше «анти» — қарсы, «клин»— бұрыш, көлбеу). Синклинал деп иіні төмен қараған, сол себептен қанаттары бір-біріне қарай еңкіш қатпарларды айтады (грекше «синклио» —еңкейемін). Сонда антиклиналдардың өзегінде ең кәрі жыныстар, синклинал ортасында ең жас кабаттар орналасады. Дислокация — кристалдың ішінде ығысу аймағының шекарасы болатын кристалдық кұрылыстың сызықтық жетілмегендігі. Дереккөздер
Жоғары ығысу

Жоғары ығысу — бүйірлік қысымның әсерінен тау жыныстарының бір бөлегі басқа екінші бөлектің үстіне жазықтық бағытта горизонтқа келбеу көтеріліп ығысатын жағдайдағы жер қабығының орын ауыстыруы; осындай кезде өте ертедегі қабаттар жас қабаттардың үстіне шығып кетеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сапропель

Сапропель (синонимі — шірік тұнба) — көбіне анаэробты жағдайларда ағынсыз су алқаптарының түбінде жиналып тығыздалған тұнба. Сапропель планктондық организмдердің — өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарының шіруінен пайда болады. Одан әрі қарайғы биожәне геохимиялық процестердің әсерінен ол сапропельді көмірге айналады. Химиялық жолмен айдағанда, одан сұйық отын алынады. Сапропельді ауыл шаруашылық малдарына үстемелі минеральды қорек есебінде пайдалануға да болады. Сапропель( — шіріген және πηλός— тұнба, балшық) — тұщы су қоймаларындағы минералдық-органикалық шірік тұнбалардың жиналуы (құрамында кемінде 15 пайыз органикалық заттар болған жағдайда) кезінде қалыптасатын процесс. Дереккөздер
Сарма

Сарма — көбінесе күз айларында Байкал көлінің батысындағы Ольхон аралының тұсында солтүстік, солтүстік-батыс бағытта соғатын қатты жел. Ол көлді қоршап тұрған тау жоталары арқылы циклондардың суық фронты өткен уақытта байқалады да кенет пайда болып, тез басылады. Кейде оның ұзақтығы 2—4 күн бойына созылып, жылдамдығы 40 м/сек-ке дейін барады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сарос

Сарос — ұзақтығы 18 жыл 11,1/3 тәулікке тең Күн мен Айдың бірдей түтылып тұратын уақыттарының арасындағы кезең. Бір саростың ішінде Күн орта есеппен 41 рет, Ай 27—29 рет тұтылады. Бұл кезең тіпті Ертедегі Грекия мен Египетте белгілі. болып, Күн мен Айдың тұтылуларын алдын ала болжап айтуға мүмкіндік берген. Сарос(ежелгі египет тілінде saros — қайталану) — Күн мен Ай тұтылуларының бірдей ретпен қайталану периоды. Мұны біздің заманымыздан бұрын өмір сүрген ғалымдар да аңғарған. Мұндай циклдер бірнешеу болса да, Сарос олардың ішіндегі негізгілерінің бірі. Тұтылулар кезінде Күн мен Айдың орны, Ай орбиталарының түйісімі дәл алғашқысындай өтеді. С. 6585,32 тәулікті немесе 18 жыл 11 күн 7 сағат 42 минутқа созылатын 223 синодтық айды, 6585,36 тәулік болатын айдаһарлық (драконды) ай мен 6585,78 тәулікке тең 19 айдаһарлық жылды қамтиды. 223 синодтық ай 19 айдаһарлық жылдан 0,46 тәулікке қысқа болғандықтан 18 жылдан кейін тұтылу жағдайы мен оның Жердегі көрінетін орны өзгереді. Күннің толық тұтылуын Жердің белгілі бір нүктесінен тек 200 — 300 жылда бір рет қана бақылауға болады. Дереккөздер
Опырық

Опырықтар — жер қабаттарының жарылуы әсерінен тау жыныстарының алғашқы жатыстарының бұзылуы. Опырықтар жер қабығын вертикальды және көлбеу жарықтармен бөлшектеп, орқаштарды осы жарықтарға бірінен кейін бірін әкеп орналастырады. Параллельді жарықтарда орқаштар бірінен кейін бірі төмен саты құрап жатады, сондықтан мұндай опырықтарды сатылы деп атайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Күмбезді көтерілу

Күмбезді көтерілу — үлкен алапты жер қабығының вертикальды бағытта дөңестеліп көтерілуі. Мұндай жағдайда қабаттар бұрыштарының құламалылығы аз болады. Күмбезді көтерілу бір уақытта, немесе қатпарлар түзілу процестерінен кейін пайда болуы мүмкін. Қазірде көптеген тау жүйелері туралы, мысалы, Альпы таулары туралы, осы көзқарас дұрыс деп саналуда. Ұзынша күмбезді көтерілуді мегаантиклиналь («үлкен антнклиналь» деп) атайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Маусым (жыл мезгілі)

Маусым, мезгіл — әр түрлі сипаты бар жыл бөліктері. Астрономиялық маусымдар көктем, жаз, күз және қыс болып бөлінеді. Климатология мен синоптикада олар атмосфералық процестер комплекстерінің ауысуы бойынша бөлінеді. Мұндай бөліну өрбір ендіктер мен физикогеографиялың жағдайларда әр түрлі болады. Муссонды ыетың облыстар екі маусымға ғана болінеді: құрғақ және ылғалды. Фенологияда Европаның орта ендігі сегіз маусымға бөлінеді: 1) аласапыран (өсімдіктің жандана бастауы); 2) ерте көктем (жапырақтардың пайда болуы, жемісті ағаштар мен шиебұталарының гүлденуіне дейін); 3) жазғытұрым (малина мен күздік қара бидайдың гүлденуіне дейін); 4) жаз басы (шалғындардың гүлденуі, алғашқы шиелердің пісе бастаған кезі); 5) жаз ортасы — шілде (алғашқы жемістердің пісуі мен егін жинау кезеңі — жапырақтардың сарғая бастаған уақыты); 6) қоңыр күз (кеш пісетін жемістер ніскен, жапырақтарға күзгі түс еніп, жапыраңтардың алғашқы түсе бастайтын кезі); 7) суық күз (ағаш жапырақтарының түгелдей түсе бастаған, шөпті әсімдіктердің өсуі тоқтағанға дейінгі уақыт); 8) қыс — өсімдіктердің өсуі тоқтайтын кез. Әр жыл сайын фенологиялық мезгілдің календарлы мерзімі өзгеріп отырады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тау мұздықтары

Тау мұздықтары — морфологиясы мен динамикасы жағынан жердің рельефіне түгелдей бағынатын таулы аудандардың ақпа мұздықтары. Тау қыраттарының беткейіндегі аңғарлар мен депрессияларды алып жатады. Морфологиялық жағынан тау мұздықтары мынандай мұздыңтарга ерекшеленеді: #аспа мұздық — тік тау беткейлеріндегі онша терең емес ойыстарда орналасады; #кар мұздықтары — карларда орналасады; #аңғар мұздық — аңғарларда орналасады, олардың ішінде жабайы, тармақ (дендриттік) мұздықтар болады; #жаңарған мұздың — аспа не аңғарлық мұздықтардың құлауынан жаңарып тұратын мұздыңтар; #қоржын мұздықтар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мұздық шөгінділері

Мұздық шөгінділері — тау мұздықтарының немесе материктік мұздық жамылғыларының әрекетінен пайда болган шөгінділер. Мұздық шөгінділердің ең бастысы — мореналар. Олар мұздықтың денесінен бөлініп шығады да, тікелей мұздық арнасының түбі мен шетіне шөгеді (аңғарлық мұздықтарда). Мореналар рельефтің аккумуляциялың әр түрлі формаларын жасайды: аяққымореналық жалдар, жағалық мореналар, төбелімореналық рельеф тағы басқалар. Мореналардан басқа мұздық шөгінділеріне: іріктелген малта тастар, құмдар, саздақтар, саздар жатады. Олар мұздықтың алдында немесе мұздықтың ішінде — мұз астындағы қолаттарда, мұз ішіндегі туннелдерде, оның бетіндегі ойыстарда еріген мұздықтар суларының әрекетінен пайда болған (флювиогляциал) шөгінділер. Флювиогляциал шөгінділері зандрлар, террасалар, друминалар, камалар тағы басқалар. рельеф формаларын жасайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мұздық дәуірлер

Мұздық дәуірлер (ғасырлар), мұздылықтар, гляциалдар — жердің геологиялық тарихындағы климаттың аса сууымен, көлемі үлкен қалың материктік мұз жамылғыларының таралуымен сипатталатын ұзақтығы әр түрлі уақыт мөлшері. Мұздық дәуір мұздардың түгелдей дерлік жойылып кетуімен сипатталатын замандардан мұздықаралықтар (интергляциалдар) арқылы бөлінеді. Дереккөздер
Мұздық тілі

Мұздық тілі — қар шегінен төмен жатқан, аңғарлық мұздықтың бөлегі. Аңғар арқылы төмен түсіп жататын мұз тасқыны. Осы жерде еру, булану арқылы мұз массасы кішірейіп тұрады. Тағы қараңыз *Тау мұздығы Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мұз жамылғы

Мұз жамылғы (Ледяной покров) - жылдың суық мезгілінде мұхит, теңіз, көл, өзен, жасанды суқоймалардың айдыны беттерінде қалыптасатын және көршілес аудандардан ағып келетін мұз. Мұндай жамылғыларды құрайтын мұздар шығуы жағынан теңіздік және тұщы болып бөлінеді. Тұщы мұздар өзендермен қалқып келеді және осы өзендер арқылы тұщыланған ағыстарда (арктикалық теңіздерде) пайда болады. Мұздықтардан (материктік) пайда болған — айсбергтер де тұщы мұздар болып саналады. Теңізде пайда болған мұз жамылғысы қату басталғаннан кейін, бірнеше сатылардан өтеді: ине мұз, қаймақ мұз, нилас мұз (қалыңдығы 1ден 10 сжге дейін), жас мұз (қалыңдығы 10 сиден 100 слгге дейін). Полярлық облыстарда мұз жамылғысының бұдан кейінгі сатылары байқалады: бір жылдық (1—2 м), екі жылдық (2,0—«2,5 м) және көп жылдық (пактық, 2,5 м-ден қалың). Бетінің түрі жағынан мұз жамылғысы тегіс және үйінді мұз болып бөлінеді. Динамикалық жағынан қозғалмайтын (жағаға қатқан) және ықпа болып екіге бөлінеді. Дереккөздер
Профиль

Профиль — география мен геология ғылымдарында кездесетін вертикалды (тік) қималар немесе кейбір рельеф формаларының (аңғардың, таудың, теңіздің), геологиялық қабаттардың көлденең қимасы. Бұл вертикалды жазықтықта рельеф формаларьшың, жер қабығы құрылысымен құрамының өзгеруін зерттеуде картаны толықтыру үшін жасалады. Өсімдік, топырақ тағы басқалар. комплексті профиль ландшафт құрайтын әрбір табиғат элементтерінің байланыстарын түсіндіру үшін сызылады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Көтерілу су электр станциясы

Көтерілу су электр станциясы — теңіз деңгейі көтерілгендегі су энергиясын электр энергиясына айналдыру мақсатында жасалған құрылыстар комплексі. Тас бөгеттер мен су қоймалары көтерілу уақытында су энергиясын қорландырып, суды электр генераторын айналдыратын гидравликалық турбинаға береді, одан кейін электр генераторы электр энергиясын өндіреді. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тектоникалық таулар

Тектоникалык таулар — жер қабығының радиальды, вертикальды және горизонтальды қозғалуынан пайда болған жер бетінің биік бөліктері. Тектоникалық таулар бес түрге бөлінеді: 1) қатпарлы дислокациялары басым қатпарлы таулар (мыс.: Юра); 2) жагпа жазықтар мен шарьяждардың қатысуы арңылы түзілген жамылғы таулар; 3) қатпарлы жаңпарларды бір-бірінен бөлшектеп тұратын жарыңтары басым ыдырамақатпарлы таулар; 4) тек ыдыраудан түзілген жақпарлы таулар; 5) бұрынғы қатпарлардың немесе ыдырай қатпарланған құрылымның тау бұзылғаннан кейін қайтадан әрбір жақпарларға бөлінуінен түзілген қатпарлы жақпарлы таулар (мыс.: Алтай). Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Теодолит

Теодолит — жер өлшеу жұмыстарында, жерді тексеріп шолуда және ірі масштабты съемка жасауда көп пайдаланылатын бұрыш елшейтін геодезиялық аспап. Оның ең маңызды бөліктеріне: қарау түтігі, градусталған екі — вертикальды (тік) және горизонтальды (жазық) — шеңбері жатады. Сондықтан теодолитпен горизонтальды, вертикальды бұрыштарды бірдей анықтауға болады. Бұл аспап арқылы шырақтың не жердегі нәрсенің горизонталь координаталары, яғни азимут пен биіктігі анықталады. Аспап онша улкен емес, экспедицияға алып жүруге ыңғайлы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.