kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шаңғы майлары

Шаңғы майлары, шаңғының қар бетімен сырғанағыштығын жақсарту үшін оның табанына әртүрлі майлар жағады. Ол майлар мынадай: "Свике" (Норв.), "Рекс", "Старт", "Каринн", "Рофе", "Стир" (Ит.), "Скиго" (Швед.), "Теко" (Швейц.). Осы фирмалар ш-ларға арналған парафиндерді де шығарады, Олар қою, қоймалжың, сұйық болып бөлінеді. Егер қар ылғалды, қашықтық қысқа болса май 2-3, егер қар қатты, қашықтық ұзақ болса 3-5 қабат жағылады. Мұндайда бірінші қабатқа сұйық, қатты май жаққан дұрыс. Дұрыс майланған ш-лар сырғанақ, шапшаң болады, ізі біркелкі болады, шаңғының табанына қар жабыспайды. Слалом және тұғырдан секіретін шаңғылар бірнеше қабатталып лактанады, үстіне парафин жағылады. Осылайша майлау 7-8 рет таудан түсуге немесе секіруге жарайды. Дереккөздер
Шаңғы спорты

Шаңғы спорты, дене тәрбиесі жүйесіндегі қысқы спорт түрлері негізгілерінің бірі. Бұл спорт түрлерінің қатарына шаңғымен жарысу, шаңғымен тұғырдан секіру, шаңғы қоссайысы және тау шаңғысы, биатлон түрлері енеді. Бұлардың барлығы да қысқы Азия ойындардың, қысқы Олимпиялық ойындардың бағдарламаларында бар. Шаңғы спортынан жаттығулар мен жарыстар ашық аспан астында, таза ауада өтетін болғандықтан адамның денсаулығына өте пайдалы. Ол адамның бойындағы шыдамдылық, күш шапшаңдық, батылдық, ептілік, табандылық, айналаңды бақылау сияқты аса керек қасиеттерді өкпенің сыйымдылығын жан-жақты дамытады. Ш. Спортымен айналысу кезінде адамның барлық дене мүшелері жұмыс істейді. Сондықтан ол жан-жақты жетілуге, дамуға, шынығуға негіз салады. Шаңғы спортынан алғашқы ресми жарыс 1767 жылы Норвегияда өтті. Соған қарамастан шаңғы спорты XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қашан шаңғы спорты клубтары құрылып біткенше қалыптасу кезеңінен өтті деуге болады. 1924 жылы құрамына 24 мемлекеттердің өкілдері енген халықаралық шаңғы бірлестігі құрылды. Осы жылы ол алғаш рет ұйымдастырылған қысқы Олимпиялық ойындардың бағдарламасына енді (әрине барлық түрлері бірден емес) жене ерлер арасында әлем Чемпионаты өтті. Әйелдер арасында әлем Чемпионаты 1924 жылдан бастап өткізіле бастады. Бұрылыстар Шаңғыдан жарыс ойлы-қырлы жерлерде өтеді. Сондықтан биіктен түскенде шаңғымен дұрыс бұрыла білудің маңызы зор. Бір орында тұрған жағдайда өкшені тіреп қозғалмай тұрып, шаңғының басын көтеріп кейде секіріп барып бұрылады. Екі шаңғы таяғына сүйеніп бұрылуға да болады. Беткейден қүлдилағанда бұрылудың да тәсілдері күрделі, мұнда екпінді пайдаланып, алдын-ала ыңғайлану керек. Мұнда салмақ бұрылатын жаққа қарай ауысады, көбіне-көп аяқтарын басқа бағыттарға ауыстыру арқылы бұрылыстар да жасалады. Бүл қозғалыс қимылдарды сөзбен айтып жеткізу қиын болғандықтан оны суреттер арқылы да көрсетіп отырмыз. Көтерілу Шаңғы жарыстары кезінде спортшыға алдында тұрған қырдың үстіне көтерілуге де тура келеді. Мұнда бір шаңғының жер үстімен сырғанауын пайдаланып, екінші аяқпен итереді. Екі шаңғының бастарын алшақтатып алма-кезек тіреу арқылы көтеріледі. "Елька" деп атайды. Шаңғыларды беткейге көлдеңінен қойып бірінің орынын екіншісіне бастырып басқыш сияқты көтерілуге де болады. Көтерілу кезіндегі шаңғы таяғының міндеті үлкен. Таяқты ыңғайлы тіреу күші биікке тез көтерілуге мүмкіндік туғызады. Дереккөздер
Қазақстандағы шаңғы спорты

Шаңғы спорты Қазақстанда, орта ғасырдың бастапқы кездерінен белгілі болса керек. Мұны археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған заттар дәлелдейді. Тіпті Қытайдың көне жазбаларында олар өздерінің солтүстіктегі көршілерін "ағаш атты түркілер" деп атағандары белгілі. Сондықтан XX ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның кейбір қалаларында алғашқы шаңғы жарыстары өткендегі ешкімді таңқалдырмаса керек. 1921 жылдан шаңғы спорты мектептеріндегі оқу бағдарламасына енді. Ал 1927 жылы респ-ның алғашқы ресми жарыс өтті. Бірақ жарыс протоколдары 1934 жылдан бастап сақталыпты. Сондықтан құжаттарда алғашқы респ. Ч-ты өткен жыл 1934 деп есептелініп келеді. Шаңғымен жарысудан алғашқы ч-дардың есімдері де белгілі. Олар: Г.Гершунова (3 км. - Қарағанды), А.Воронцова (5 км. - Ақтөбе), В.Голубенко (10 және 30 км. - Қарағанды). Респ-дағы шаңғы спортының бастауында М.Серғазинов, В.Филимонов, М.Танекеев, К.Гакильберг, Д.Мартюшин, Г.Терещенко, Т.Копылов, С.Лактионов, Л.Бурнашев, И.Ерютин, И.Мальков, Е.Жиров, В.Клядов, Г.Авустин, А.Трунов, А.Унгефук т.б. тұрды. Қазақстанда тәрбиеленген шаңғышылардың арасынан шыққан бірінші әлем чемпионы В.Кузин (СҚО), бірінші КСРО чемпионы И.Гаранин (Рудный қ-сы.), қысқы Олимпиада ойындардың бірінші чемпионы В.Смирнов (1989, 1994 жж. Көкшетау облысынан шықты. Әр жылдары И.Гаранин, А.Суалов, В.Сахнов, В.Смирнов, К.Ноғамбаев, Л.Турчин КСРО-ның құрама командасының сапында өнер көрсетті. Респ-ның шаңғышылары Азия құрлығындағы күшті командалардың бірі. М.Однодворцев, А.Головко, Д.Емеленко, С.Малахова, И.Шишигина, О.Яцкая, Е.Актопова, Д.Старостина бірнеше рет Азияның және қысқы Азия ойындарының, қысқы Универсиадаларының ч-дары мен жүлдегерлері атанды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қазақстандағы тау шаңғысы * қазақстандағы шаңғымен тұғырдан секіру
Антонова Елена Вячеславовна

Антонова Елена Вячеславовна (1971, Орал қ-сы.), СШ-і (2000), ХДШС-і (2005), респ-ның бірнеше дүркін, V Азия ойындарының ч-ны (4x5 км. Эстафета), Азия ч-тының қола жүлдегері (кл. Әдісінен 5 км). Дереккөздер
Бледных (Швецова) Мира Николаевна

Бледных (Швецова) Мира Николаевна (07. 10.1933, Ярослав облысы, Ресей), СШ-і, Өскемен қаласына 1952 ж. Келді. Осында шаңғы спортымен, ж/атл-мен, баскетболмен айналысты. 1957 жылы шаңғымен 5, 10 км. 4x5 км. Эстафетасымен жарысуда респ- ның ч-ны атанды. Дереккөздер
Борцов Владимир Анатольевич

Борцов Владимир Анатольевич (10 шілде 1974, Щучинск , Шығыс Қазақстан облысы) — қазақстандық шаңғышы. 1996 жылғы Қысқы Азия ойындарының жеңімпазы, қола және күміс жүлдегері. 1998 жылы Қысқы Олимпиада ойындарына қатысты. Дереккөздер
Головко Андрей Вячеславович

Головко Андрей Вячеславович (31.01.1980, Павлодар обл) ХДСШ-і (2003), республикасының бірнеше мәрте, V Азия ойындарының (2002, Амори профектурасы, Жап.) (10 км. Классикалық тәсіл) чемпионы. 2002 ж. Солт- Лейк-Ситидегі (АҚШ) қысқы О.о-дарға қатысты. XXI Бүкіл дүниежүзілік универсиадада (2003) күміс және қола медальдарға ие болды. Дереккөздер
Дешевых Светлана Владимировна

Дешевых Светлана Владимировна (30.11.1970, Щучинск қ-сы., Ақмола облысы) Халықаралық Дәрежедегі спорт шебері (1999). Қазақстанның әлденеше дүркін, Азия ойындарының (1999) ч-ны. Солт-Лейк-Ситидегі (АҚШ), Наганодағы (Жап.) қысқы Олимпиада ойындарына қатысушы. Дереккөздер
Дмитрий Еременко

Еременко Дмитрий (1981), жеңіл атлетикадан Спорт Шебері, шаңғыдан Халықаралық Дәрежедегі Спорт Шебері (2003). Қысқы Азия ойындарының екі мәрте 10 км. Классикалық тәсіл және 30 км. Еркін тәсіл (2002, Амори, Жап.) Қола, 4x10 км. Эстафетада күміс жүлдегері. Қысқы О.о-дарға қатысушы. Дереккөздер
Копылов Геннадий Степанович

Копылов Геннадий Степанович (02.06.1928, Троицк қ-сы., Челябі облысы, РФ), СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Жан-жақты спортшы. Шаңғыдан, нысана көздеуден, баскетболдан респ-ның ч-ны. Қазақ спорт және туризм академиясында ұзақ жылдар бойы ұстаздық қызмет жасады. Дереккөздер
Пава Владимирович Королев

Пава Владимирович Королев (1968, Павлодар қ-сы.), Спорт шебері. Республиканың әлденеше дүркін чемпионы. 1992 ж. Лиллехаммердегі (Норвегия) қысқы Олимпиадалық ойындарына қатысып 4x10 км. Эстафетада 9-шы орынға ие болды. Дереккөздер
Малиновский Евгений Дмитреевич

Малиновский Евгений Дмитреевич (08.06.1939 - 14.02.1990 Алм. К.), СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Респ-ның 10 дүркін ч-ны, КСРО халықтарының I, II спартакиадаларына, шаңғы марафондарына (1966, Москва, 100 км.) және Кандалакша (1965, 75 км.) қатысушы. Қазақ спорт және туризм академиясының доценті (1985). "Лыжная гонка" (1980) оқулығының авторы. Дереккөздер
Тамара Яковлевна Малиновская

Малиновская Тамара Яковлевна (12.02.1939, Семей қ-сы., LLIKO), СШ-і, түрлі қашықтықтарда шаңғымен жарысуда респ-ның әлденеше дүркін ч-ны, КСРО халықтарының қысқы I, II спартакиадаларына (1962 және 1964, Свердловск (қазіргі Екатеринбург) қатысушы. Шаңғы үйірмесіне арналған көптеген әдістемеліктердің авторы. Дереккөздер
Ноғамбаев Қалихан Әпшекірұлы

Ноғамбаев Қалихан Әпшекірұлы (29.03. 1967, Үлкен ауд., ШҚО) — шаңғышы, Халықаралық Дәрежедегі Спорт Шебері (1987). Жасөспірімдер арасындағы Ә. Біріншілігінің жеңімпазы (1987, эстафета, 7,5x4 жене 30км.), КСРО ч-тының (1988-89) күміс жүлдегері. Дереккөздер
Невзоров Андрей

Невзоров Андрей (12 қаңтар 1966, Павлодар) — қазақстандық шаңғышы. Республиканың әлденеше дүркін және Азия ойындарының (1999) чемпионы. Лиллехаммердегі, Солт-Лейк-Ситидегі, Наганодағы қысқы О.о-дарға қатысушы. Дереккөздер
Максим Анатольевич Однодворцев

Однодворцев Максим Анатольевич (29 ақпан 1980, Шығыс Қазақстан облысы) — қазақстандық шаңғышы. Респ-ның әлденеше дүркін және V қысқы Азия ойындарының (2003) ч-ны. XXI Бүкілдүниежүзілік Универсиаданың (Гарвицио, Ит.) қола жүлдегері. Дереккөздер
Проскурин Анатолий Нискоевич

Проскурин Анатолий Нискоевич (01.01.1945, Алтай өлкесі, РФ), СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1977). Респ-ның әлденеше дүркін ч-ны және жүлдегері, 1972 жылдан жаттықтырушылық қызметке ауысты. Оның шәкірттері респ-ның құрама командасына еніп, үлкен жарыстарда еліміздің намысын қорғады, жеңімпаздар мен жүлдегерлер қатарында болды. Ол көп жылдар бойы шаңғыдан респ. құрама командасының аға жаттықтырушысы болды. Дереккөздер
Рябинин Павел Сергеевич

Рябинин Павел Сергеевич (8 сәуір 1971, Щучинск, Солтүстік Қазақстан Облысы) - қазақстандық шаңғышы, Республиканың әлденеше дүркін, Азия ойындарының (1996) ч-ны. Лиллехаммердегі (1994, Норвегия), Наганодағы (1998, Жап.) қысқы Олимпиадалық ойындарға, Солт-Лейк-Ситидегі Ә. Ч-тына (2002, АҚШ) қатысқан. Дереккөздер
Скидуатлон

Скидуатлон - аралас тестімен ерлер 2x15, әйелдер 2x7,5 км. сынға түсетін шаңғы жарысы. Мұнда бірінші кезекте классикалық жүріспен, екінші кезекте конькимен жүргіруден сынға түседі. С. Ә. Кубогінің есебіне енеді. Дереккөздер
Дарья Юрьевна Старостина

Старостина Дарья Юрьевна (1982, ШҚО), ХДШС-І (2000). Әртүрлі қашықтықтардағы респ-ның, V қысқы Азия ойындарының (2003, Амори, Жап.) Ч-ны. Бүкіл дүниежүзілік XXI қысқы Универсиаданың (Гравицио, Ит.) 4x5 км. Эстафетадағы қола жүлдегері. Дереккөздер
Терещенко Геннадий Матвеевич

Терещенко Геннадий Матвеевич (25.01.1925, Вахты қ-сы., Апм. облысы - 02.02.1988, Находько қ-сы. РФ) СШ-і (1950), ҚазКСР-інің, КСРО-ның ЕСЖ-сы. ҰОС-ның ардагері. 1948-1985 ж. Қазақ дене тәрбиесі инстутының аға оқытушысы, доцент. Респ. Құрама к-дасының аға жаттықтырушысы. "I дәрежелі Ұлы Отан соғысы", "Қызыл Ту", "Қызыл жұлдыз" ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Айырқом

Айырқом - ат жауырынын қажамайтын етіп жасаған ер түрі. Жауыр болғанда айырқом салынады. Негізінен жауыр аттарға ерттелетін, қапталдығындағы киізін қалың етіп салатын ердің бұл түрін Талас өңіріндегі қазақтар желцом ер атаса, Көкшетауда бір салар, Ақмолада айыр ер, Алматы өңірінде жалпоз деп аталады. Қос өркешті түйеге салынатын кәркиденді де айырқом деп атаған. Дереккөздер
Аманат (Шығыс Қазақстан облысы)

Аманат — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Балықшы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Күршім ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 83 км-дей жерде, Зайсан көлінің солтүстік-шығысындағы шығанақ жағалауында орналасқан. Жері - шөлейтті жазық, климаты шұғыл континентті, жазда ауа температурасы 40-50 0 С-қа дейін көтерілсе, қыста 40-50 0 С-қа дейін төмендейді. Тарихы 1959 жылы бір түнде су астына кеткен Мөнекей ауылы халқының Аманат қырына көшіп, қоныстануынан пайда болған. Атауының тарихына келсек, 17-18 ғасырлар шамасында Марқакөл өңірі жақтағы бір байдың баласы қатты боранда осы қырда бір табын жылқыны айдап бара жатып адасып, үсіп қайтыс болған. Артынан іздеп келгендер денесін сол жерде жерлеп, басына зират орнатып, аманат етіп кеткен екен. Жаңа қоныстанған ауыл халқы сол аманатты ауылдың атауы ретінде қалдырыпты. Негізгі тұрғындары бұрынғы Мөнекей ауылынан болғандықтан екі ауылдың аты ел аузында Мөнекей-Аманат, бұрынғы Мөнекей немесе қазіргі Аманат деп қатар жүреді. Ауыл сипаты Ауылда 80 шақты үй, Мөнекей атындағы жаңа үлгідегі орта мектеп, балабақша, кітапхана және клуб бар. Халқы балық аулаумен айналысады. Балық өңдейтін шағын трест бар. Аудан орталығы және басқа елді мекендермен автомобиль жолымен қатынасады. Аманат ауылынан солтүстік-шығысқа қарай (15 км-дей) мемлекеттік табиғат ескерткіштері қатарына жатқызған Қиын-Керіш шатқалы орналасқан. Халқы Дереккөздер Тағы қараңыз * Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Мөнекей ауылынан Ұлы Отан соғысына аттанған жауынгерлер * Мөнекей
Айырған май

Айырған май - төртасынан бөлінген сары май. Сары майды қазанға ерітіп, біршама қайнатып альш ақырындап тұндырады да төртасынан бөліп алады. Айырған майды, кей жерлерде айырған май, күйдірілген май деп те атайды. Айырған май бұзылмай ұзақ сақталады. Тарыны айырған майға шылап, бүйенге салып сактап қояды, қыста көкөзек шақта жазғытұрымға ұзын сары кезінде тұтынады. Дереккөздер
Айырма

Айырма - күйіс қайтаратын малдың бақайында кездесетін аурудың атауы. Көктемде, жаздыгүні сортаң, батпақты жерде жайылған малдың бақайы арасына шөп, батпақ араласа кеулеп кіріп, батып ауыртатын «қар ақсақ», «батпақ ақсақ» ауруынан өршиді. Бақай арасындағы құндыздық теріге шауып, көпсітіп талауратады, көбеде бидайдай түйір өскені байқалады. Бақайдың арасы базданып, ірің кеулеп кетеді де, көлемі бидайдай қошқыл дақ көзге шалынады. Ірің бақайдың арасына таралады, оның іші қуыс болады, іргесіне ақ түк көп өседі. Оны айырма немесе бақай арасындағы түйірге байланысты «бірбидай» деп атайды. Сонымен қатар, осы ауруды түйір жара деп атау да кездеседі. Ауырған қойды жығып, емшілер оташылық жасайды: өткір кездікпен түйірдің аузын тіліп, ішіндегі кесірлі түйірді (өзегін) қысқышпен тартып алып тастайды. Ашылған өзектің орнына бірнеше түйір тотияйын салып, үстін күйдірілген құрым киізбен орап тастайды. Дереккөздер
Айілгек

Айілгек - әйелдердің камзол, шапан тәрізді үй киімдeрі мен сырт киімдеріне тағатын мүйізден әшекейленіп жасалған, ай орағына ұқсас, көлемі баланың саусағындай сүйектен жасалған түйме түрі. Айілгекті малдың, аңның бақалшық, жіліншік сияқты шыны (қатты) сүйектерін тазалап алған соң, сүйекті отқа қыздырып балқыта отырып, иіп, ай орағы пішініне келтіреді. Ұзындығы екі елі шамасында етіп кескеннен соң, екі басын сүйірлеп жіңішкертеді де, қақ ортасынан түйме тағатын тесік шығарады. Мұндай түймелерді сыртқы киімге қадайды және оған арнайы ысылған баудан үлкен етіп түймелік кадайды. Егер сүйек үлкен болса, металдан тойнақ салып, түймелік етіп жасады. Балалар мен қыз киіміне арналған айілгек түймелердің басын күміс қақтап безендірген әсем түрлері бар. Дереккөздер
Ақ

Ақ — даудың әділ шешімі; дау-шарға түскен бір істің дұрыстығы; дұрыс жолдағы адам. Осымен байланысты «Аққа Құдай жақ» деген сөз орамы қалыптасқан. Даулы мәселеде дауласқан екі жак та сол дауды шешуге өз ортасынан биін сайлайды. Екі бидің қайсысы тапқырлық, шешендік танытса, сол үстем болады да дау соның ыңғайына қарай шешіліп кетеді. Қазақтың істің ағы білмейді, жігіттің бағы біледі деуі сондықтан. Жұмекен Нәжімеденов "ақ" түсті ардың түсі деген. Дереккөздер
Ақ айыл

Ақ айыл - көп мініліп, ерқашты мініс пен жұк артудан ығыр болған ат. Атаудың мәні ат әбзелдері аттың бас-арқасын қажап, айыл-тұрманның теріге ізін қалдыруға байланысты туған. Жарақат табының терең болғаны соншалықты, аттың арқасы, иығы, жараланып, жазылмайтын шилі жауырға айналып, ердің айылы тартылған тусы ақшылданып білініп турады. Ақ айыл болған атты мініс пен жұмыстан босатып ұзақ уақыт бойы «жылқыға қоя берген» соң ғана ақжілік болып семіріп, өлі жүнін тастаған соң жетіліп, қалыпқа келеді. Дереккөздер
Ақ ауыз

Ақ ауыз - тиісті үлесінен, сыбағасынан айрылып, алданып қалған адам. XIX ғасырдың 20-30 жылдарында Орталық Қазақстанның тау-кен өнеркәсібінде еңбек ететін жергілікті ұлт өкілдерінің арасында күндік нормасын орындай алмаған шахтерлер ақ ауыз деп аталып, оларға наряд жазылмай, табысынан құр алақан қалатын болған. Жер астындағы конвойда бұрғылайтын нормалары орындалмай қалса, бұрғыланбай қалған бөлікті ақ бормен белгілеп сызып қоятын болған. Жоспарын орындай алмаған күні ақ ауыз болып қалдым дейтін болған, ол күнге еңбекақы жазылмаған. Осымен байланысты ақ ауыз тіркесі қалыптасқан. Дереккөздер
Ақ беру

Ақ беру - күйеужігіт қалыңдықтың әкесінің босағасын аттап тағзым етіп сәлем бергеннен соң, амандық-саулық сұрағаннан кейін оған ақ ұсынады, яғни тостағанмен қымыз беріледі. Бұл күйеуге ақ беру деп аталады. Дереккөздер
Ақ бикеш

Ақ бикеш - ақталған ірі, көбіне майсоқ жасалатын, тағамдық мөлдір дәнді ақ тары. Ақ тарыдан жасалғап тағам, әсіресе, Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-батыс өңірлерінде қазақ дастарқан мәзірінің негізгі әлементі болды. Дереккөздер
Ақ боз aт

Ақ боз aт - түгінде акшыл көк түстілері басым, дәстүрлі ортада ерекше қастерленетін жылқы түсінің атауы. Бастапқыда ақ түстің қасиетті саналуының негізі күн түсіне баланған. Ертеректе аспан құдайларына ғана құрбандыққа шалынатын мал ретінде ерекше қастерленді. Орта ғасырда ел басқарушылар мен атақты лауазымды адамдар мініс көлігі ретінде пайдаланды. Оның иесінің атақ-даңқын, лауазымын, әлеуметтік статусын айғақтайтын символикалық мәні де болды. Құрбандыққа ақ түсті малды шалу екі дүние арасындағы жалғастырушылықты білдірсе, төрт түлік ішінен тек ақ түсті жылқы ғана «өлілер патшалығына» оңай жеткізуші медиаторлық рөлді атқарушы деп есептелді. Дәстүрлі наным-сенім бойынша, адам ақ боз биенің сүтіне шомылса, бойындағы науқасы, кайғы-қасіретінен тез айығады. «Алпамыс батыр жауды жеңіп, жорықтан қайтып келген соң, тақсірет тартқан ата-анасын боз биенің сүтіне шомылдырады». Балаға анасының алдындағы өтелмес қарызы барын айтқанда осы шешеңді боз биенің сүтіне шомылдыратын жайың бар ғой, - деген сөзді әлі күнге дейін ел арасынан естуге болады. Ак боз түс байырғы этномәдени ұғымда жеңістің нышаны дегенді аңғартады. Алтай мен Шыңжаң қазақтары ақ боз aтты көбінесе кәк ат деп атайды. Шамасы бұл ертедегі ғұндар мен көне түркілердің аспан құдайы тәңірісіне ақ боз aттарды құрбандыққа шалуынан қалған түсінікпен сәйкес болуы керек. Байырғы қазақтардың боз түсті жылқыларды қадірлеп, ерекше қасиеті бар деп түсінуін әртүрлі әдет- ғұрыптардан, жон-жоралғылардан аңғаруға болады. Жалпы Орта Азия халықтары сияқты қазақтар да некелескен қыз ұятты болып шықса, оны масқаралап, бетіне күйе жағып, өгізге теріс отырғызып, тесік қазан мен шүмегі сынған шәугім ұстатып, еліне жөнелтіп қалыңмалын қайтарып алатын. XVIII ғ.-дың аяғында Семей жерінде қазақтың екі руының байлары құдандаласқанда қыз ұятты болып шығады. Осындай тығырықтан құтылудың жолы ретінде екі жақтың билері құдандаласқан екі баймен келісе отырып, қызды ақ боз биенің сүтіне шомылдырып, күйеуіне косады. Алайда, колданыстық тұрғыдан келгенде, ақ боз жылқының алыс жолға шыдамайтын әлсіз, бәйгеге шауып жарытпайтын төзімсіз екенін көптеген жылқышылар мен ат жаратып жүрген атбегілер де бірауыздан мойындайды. Дерек берушілердің айтуынша, Тәуке ханның «Жеті жарғысында» Ақ боз атта құн жоқ деген бап болған. Ақ боз ат ұрланса, құн төлемеген. «Жеті жарғыда» боз жылқыға таза тұрмыстық қырдан қараған, шаруашылықта пайдалануға әлсіз Ақ боз ат аса құнды деп бағаланбаған. А.О. Добросмыслов жүк көтеруге әлсіз, суыққа шыдамсыз келетіндіктен қазақтар ақтүйені (атанды) әдейі өсірмейді, ақтүйені әсемдік, салтанат үшін бірлі-жарым атақты байлар ғана пайдаланады деп көрсетеді. Ал қазақ дәстүрінде ақботаның, ақатанның культі Ақ боз аттан кем түспейді. Ақ боз атты да көбіне әсемдік, сән-салтанат үшін өсіретін болған. Дереккөздер
Ақ боз ат шалу

Ақ боз ат шалу - Тәңірге жалбарынып, құрбандыққа шалу. Әсіресе, әлеуметтік мәртебесі аса жоғары уақиғалар кезінде жасалады. Мысалы, боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ киізге отырғызып, ханды көтергенде, ел-жер тағдыры сынға түскен шешуші ұрыстар алдында батырларға, олардың қалың қолы на ақ жол тілегенде Ақ боз ат сойылады. Қысылған әскер басының, Қасына барып тұрганда. Ақ боз атты шалғанда, Мойныңа кісе салғанда Баба түкті шашты Әзіз, Содан бата алғанда Тілеуің қабыл болғанын. Басыңа қыдыр қонғаның, Ұмыттың ба соны, Абылай! «Қобыланды батыр» жырында, Қараман: «Боз ат шалып Құдайға, қырық мың қол алып» Қобыландыға көмекке аттанады. 1726 жылы үш жүздің басы бірігіп, Әбілқайырды бас қолбасшы сайлап, жоңғарға қарсы шыкканда Ақ боз ат шалу рәсімі орындалған. Екі ел арасындағы шапқыншылық тоқтатылып, бітімге келген жағдайда ақ боз бие сойылып, қанына елшілер қолдарының сүқ саусақтарын батырып, енді ешқашан жау болмаймыз деп анттасқан. Ақ боз ат сойып ант беріп, куә болу қазақ салтында XX ғ.-дың басына дейін жеткен. Бұдан басқа ақ боз атты құрбандыққа шалу рәсімі, көптен көріспеген туыс-жегжаты келгенде, жаугершілікте жоғалып кеткен туыс-тумасы табылғанда, табындағы мал өліп, жылқы шығынға ұшырап тоқтамай қойғанда орындалады. Ал жеті атадан соң дербес ру болып болінген кезде құрбандыққа ала жылқы шалынады. Қазақтың ертеден келе жатқан дәстүрлі жеті атаға толмай қыз алыспайтын рулас ағайындар ру-қауымның демографиялық мөлшері тым көбейген жагдайда, яғни сегізінші атадан әрі көбейіп, жайылым жер жеткіліксіз сезілгенде, арнайы үлкен жиын өткізіліп, алдын ала дайындалған жылқының құйрығын тараптардың ру басылары өзара кесісіп, арнайы керілген ала арқаннан бөлінетін жақтың игі жақсылары аттайды. Соңынан аруақтарга арнап ала жылқыны кұрбандыққа шалып, ру ақсақалдары өз араларында қыз алысуға келісім берген. Ақ боз биені құрбандыққа шалу себебі - аруақтарды риза қылу. Сонымен бірге, өркендеу идеясының бір ғұрыптық көрінісі деуге болады. Дереккөздер
Ақ болып кетті

Ақ болып кетті - сауын малының мезгілінен ерте суалуы, сүтінің тартылуы. Оның себебі сан алуан желіннің түрлі аурулары (айталық, ақ болу, топжелін және т.б.) дәстүрлі мал шарушылығындағы бағым-күтімнің бұзылуы мен өріс отының азаюы және т.б. Жаңбыр аз болып, жердің шөбі ерте қурап кетсе, немесе көктемесе, аш саулықтар мезгілінен бұрын суалып, Ақ болып кетеді. Көбіне қой мен ешкіде жиі кездесетін Ақ болып кету малды сауған кезде желінде сартылдаған дыбыс естіледі. Өйткені, желін тым қатайып кетеді. Мал ақ болып кетуді халықтық тәжірибе былайша да түсіндіреді: сүтті байқаусызда жерге төгіп алу, басып кету, сүтті қадірлемеуден де болады-мыс. Сондықтан, төгілген сүтке саусағын тиігізіп, тәу етіп өзінің маңдайына жағады. Мұндай ырымды жасамаған адамның малы ерте ақ болып кетеді және оның салдарынан ондай үйге «ақ құтаймайды», яғни сүт іріп, айраны ашып кететін болады. Ақ болуды қазақ жаман нышанға балаған, яғни сол шаңырақтың ырыздығы азаяды деп ырымдаған. Ақ болған саулық малдың желінін мәйітті жуған шүберекпен сүрткен және қасқырдың бас сүйегіне сүт тамызған. Егер мүмкіндік болса, қасқырдың көмейіне ақ болған малды сауса тез айығып кетеді деп сенген. Дереккөздер
Ақ боран

Ақ боран - қыс кезінде ұзаққа созылып соққан алай- түлей, түтеген боранның атауы. Ақ боран кейде бір апта, кейде он шақты күнге дейін созылуы мүмкін. Ақ боранда мал өріске шыға алмайды, тебіндеп жайыла алмай, қолдағы жем-шөпке қарап қалады. Қыстың аяқ шенінде көбінде ақпан айында болатын бірнеше күнге созылатын күшті боранды Арқа жақта «ақпа» деп атайды. Дереккөздер
Хильдесхайм (аудан)

Хильдесхайм - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Ландсхут қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Саксонияға бағынышты. Жер аумағы 1206 шаршы км. Тұрғыны 283,5 мың адам. Тығыздығы 235 адам/ шаршы км.Ресми коды- 03 2 54. Аудан 40 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Хильдесхайм (102 718) # Альфельд (20 234) # Зарштедт (18 502) # Бад-Зальцдетфурт (13 659) # Нордштеммен (12 620) # Харзум (11 848) # Боккенем (10 585) # Гизен (9777) # Эльце (8991) # Шеллертен (8276) # Альгермиссен (7964) # Зёльде (7963) # Холле (7393) # Дикхольцен (6706) ;Басқару Дуйнген # Дуйнген (2907) # Мариенхаген (815) # Коппенграфе (703) # Хойерсхаузен (505) # Венцен (409) ;Басқару Фреден (Лайне) # Фреден (3073) # Винценбург (746) # Ландвер (520) # Эфероде (500) ;Басқару Гронау (Лайне) # Гронау (5232) # Айме (2754) # Бантельн (1585) # Деспеталь (1350) # Реден (1150) # Бетельн (1020) # Брюгген (929) ;Басқару Ламшпринге # Ламшпринге (3006) # Зелем (937) # Вольтерсхаузен (851) # Харбарнзен (619) # Нойхоф (416) ;Басқару Зиббессе # Зиббессе (2680) # Аденштедт (1031) # Альмштедт (942) # Вестфельд (937) # Эберхольцен (628) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.landkreishildesheim.de/ www.landkreishildesheim.de ]
Ақ бөз

Ақ бөз — өте қалың емес ақ бұлдан тоқылған арзанқол бұл, кездеме. Жергілікті тілде аң болатынай, ақ бәтес, ақзоң, ақ бұл т.б. атаулары бар. Бұлдың бұл түрінен көйлек, орамал, көрпе-жастық т.б. тұрмыстық заттар тігіледі. Бұлдың ең қарапайым түріне саналатын бөздің жұқа, сапалы түрін ақырет кебінге жаратқан. Дереккөздер
Ақ бұзау

Ақ бұзау - қазақ балаларының ұлттық ойыны. Көп бала жиылып ойнайды. Бүкіл балалар етпетінен жерге жатып, бір бала жатқан балалардың үстіне шығып тұрады. Сонда астындағы бала: «Бұл кім-ау?» - дейді. Сонда әлгі бала: «Сеңгірбай пұшықпын» - дейді. «Нең жоқ?» - дейді. «Ақ бұзауым жоқ» - деп жауап береді. Ол: «Ақ бұзауымды көрдің бе?» - дейді. «Жоқ, көрмесем де азан қашырсаң тауып берейін», - дейді. Сонда, азан шақырады: Аллаху әкбар, Аллаху әкбар, Аяқ сала, аяқ пәле, — дейді. Сонда, әлгі балалар «ақ бұзауыңды мен жедім» деп қашады, «Сеңгірбай пұшық» куады. Балалар амал қылып, бұзауым жоғалтқан «Сеңгірбай пұшыққа» «мынау бұзауыңның басы» деп, болмаса аяғы деп бірнәрсе әкеп береді. Ол алып кетіп қалады. Дереккөздер
Ақ бұйрықты өлім

Ақ бұйрықты өлім — кездейсоқ опат жағдайда емес, жасы жетіп қартайып, өз ажалынан болған қаза. Діни сенім бойынша Алланың бұйрығымен болған, жөнімен келген қаза. Өз ажалымен қайтыс болған «асарын асап, жасарын жасап», артына жақсы өсиет және үлгі-өнеге қалдырып, атаукере, имансуын ішіп, бала-шаға, туыс-туғандарының алдында армансыз көз жұмған жандарға «ақ бұйрықты өлім бұйырған екен» дейді. Яғни ел-жұрт, ауыл-аймағы ішінде құдайдың жіберген ажалы жетіп, дәм-тұзы таусылып өлген өлім дегенді білдіреді. Ел аузында өлімнің бұл түрі ақ өлім деп те аталады: Ер жігіт ақ өліммен өлгенінде, Сыз төсек қара жерге көмгенінде. Жалғыз-ақ сорлы ананы аяймын мен, Ойға алып жақындарын тергенімде. (С.Сейфуллин). Ақ бұйрықты өлім немесе ақ өлім деген сөз орамдары әдеби сөз қолданыстарында жиі ұшырасады. Мысалы, кеселді жалқау, қылжақбас, әзір тамақ, әзір ас болып жүріп тірімін деме, онан да Алла берген ақ бұйрықты өлімнің өзі артық (Абай). Дереккөздер
Ақ егіс

Ақ егіс - ерте егіп, кеш жиналатын бидай, арпа, сулы дақылдары. Конекоз кариялардың айтуынша, ертеде ақ егісті мал-жаны бар ауыл-аймақ еккен, оның ішінде бидайдан жасалған тағамы бар отбасын дәулетті, бай деп есептеген. Тары шаруашылығымен көбінесе шаруа адамы айналысқан, тары тіршіліктің күнкөрісі үшін егілген. Қазақ диқандары егіс атаулыны ақ егіс және көк егіс деп екі үлкен топка бөлген. Ақ егіске, жоғарыда аталғандай арпа, бидай, сулы тәрізді дәнді дақылдарды, ал көк егіске тары, қонақ, жүгері, күріш дақылдарын жатқызған. Дереккөздер
Ақ езу

Ақ езу - отарлық жүйе сақарада жаңа құқықтық жүйені қалыптастыра бастаған кезде XIX ғ. бірінші жартысында пайда болған атау. Дәстүрлі ортада ескі заңды шала-шарпы білетін немесе ұстанбайтын, Ресей заңының өзін дұрыс білмейтін билерге қатысты орынды сөзге тоқтамайтын билерді кемсіту үшін «ақ езу» атап кеткен. Яғни аузы көпіріп, езуінен көбік ағып сөйлей беретін, дауласа беретін адам деген. Ал, қазір Ақ езу жалпы даукес немесе мылжың дегенді білдіреді. Дереккөздер
Ақ жайма

Ақ жайма - ақшыл матадан жасалған көрпе-жастық тысының жалпы атауы. Әдетте, ол жұқалау ақшыл шыттан тігіледі де, жамылатын бас жақ тусына кестелеп, өрнек салып кояды. Ақ жайма ұйықтайтын төсеніш көрпенін бетіне сөгіліп алуға қолайлы етіп, көктеп тігіледі. Дереккөздер
Ақ жалау

Ақ жалау - қауіпті мал ауруының атауы. Қазақта «ақжалау барда малым бар деме, әзірейіл барда жаным бар деме» дегеніне қарағанда зілді, үлкен шығын әкелетін ауру түрінің бірінің жергілікті атауына ұқсайды. Ақ жайма туралы этнографиялық деректер жоқтың қасы. Дереккөздер
Ақ жаулық

Ақ жаулық - әйелдердің баскиімі, орамалы. Бұл атау кейбір өңірлерде сәукелеге, кимешектің деталы, жамылғысы орнында да қолданылады. Басқа баскиімдері тәрізді Ақ жаулыққа қатысты қасиетті киім ретінде қастерленеді. Әсіресе, баскиімді бөгдеге тарту етпейтін тыйым ақ жаулыққа да қатысы үлкен. Араздасқан, кешірім сұраған адамдар әйелдің ақ жаулығының киесіне тоқталады. Дереккөздер
Ақ жауып арулап қою

Ақ жауып арулап қою - қайтыс болған адамның мэйітін жуып, тазалап ақ кебінге орап жерлеу. Ақ жауып арулау дегендегі арулау «тазарту» деген ұғымды аңғартады. Арулау сөзі түп қазақ тілінде «таза» деген мағынаны білдіретін арығ, ару атауларымен түбірлее. Өлікті ақ түсті матамен орап ақпен жабу рәсімінің көпмәнділік (полисемантикалық) сипаты бар. Этномәдени ұғымның санасында ақ түс тазалықтың, пәктіктің нышаны, адам мәңгілікке «ақ», «таза» болып аттануға тиіс. Сонымен қатар, өлікке ақ жабу «анықтың» ғайып болуы, «бардың» жоққа айналуы дегенге меңзейді. Шәкәрім қажы: «Адам жоқтан пайда болады да, ақырында жоққа айналады. Адам өмірі екі жоқтың арасы», - деген екен. Шариғат бойынша өлікті арулап ақ жауып болған соң, жаназасы шығарылады. Жаназаға тұрғандардан имам «марқұмның кімге берешегі, борышы бар?» - деп сұрайды. Борышы, қарызы болса, еті жақын адам оны өз мойнына алады. Бұл мәңгілік дүниеге адам «борыш қарызсыз, берешексіз», «таза» аттануға тиіс деген семантиканы аңғартады. Өлікті жерлеп болған соң «үші» беріледі, кейіннен «жетісі», «қырқы», «жылы» (ас беру) өткізіліп, қабірдің басына белгі қойылады. Мұның бәрі тірінің парызы болып саналады. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде өлікті ардақтап, қастерлеп қоюға, артын күту, ғұрпына ерекше көңіл болу және бұл ғұрыптың сақталуы қоғамдық назарда болады. Дереккөздер
Ақ жорға

Ақ жорға - қысқы аязда жоннан ойға қарай соғатын, қарлы бұрқасын, боранның атауы. Алтай, Сауыр, Жетісудың таулы аймақтарында қыс кезінде түрлі амалдар кезінде күшейеді. Арқада осыған ұқсас ақпа деп аталатын күшті боран қыстың соңына ала ақпан кезінде соғады. Осыған ұқсас ақпа аталатын боран түрі Арқада қыста соғады. Дереккөздер
Ақ құрт

Ақ құрт - қой-ешкінің ішегінде кездесетін құрттар тудыратын ауру атауы. Одан сақтандырудың бірден-бір жолы қазақ шопандары тәжірибесінде - малды ащы отқа тойдыра жаю деп санаған. Ащы отқа тойған малдың несебі мен қиынан кермек ащы иіс шығады. Ақ құрттан сақтандыратын жақсы оттарға баялық, жусан, ермен, қарабатқыл, қызылша, кекіре, итсигек, усойқы, ақмия, ақбас, бұйырғын, таужуа және т.б. қыр шөптері жатады. Мал ішегіне құрт көптеп қаптап кеткені, яғни «құрт жайлағаны» білінсе, жыланды (сарыүйек деп аталатын) өлтіріп жұтқызу, апнынды сүтке езіп ішкізу, жемге күшала, күкірт араластырып беру, тотияйын ертіндісін немесе жылқының сұйықмайын ертіп аузына қую қатарлы шаралармен алдын алған. Дереккөздер
Ақ тамызу

Ақ тамызу - егер отбасынан үйірлі құмырсқа шықса, оны да өлтірмейді. Қайта оған ақ тамызады. Сонда, құмырсқалар ол жерден кетіп қалады. Жоғарыда айтылғандай, өрттің алдына ақ тамызады, су тасыса, оған да ақ тамызады. Сонымен ақ тамызу - қазақ халқының досым түгіл, дұшпаныма да қылдай қиянат жасамаймын, жан баласына жан ашырлықпен қараймын деген ізгі ниетін білдіруі. Ақ сүт таза пиғыл, ақ тілеудің, жақсылыққа жорудың символы. Дереккөздер
Ақ май

Ақ май - қыстан шыққан шөп нәрленгенге дейін сауылған малдың сүтінен алынған май түрі. Сонымен бірге, ертеде дәстүрлі шаруашылық қарекетінде қойды жаз бойы сауып, сүтін жеке жинап, ұйытып, іркіт піскенде алынған майды да ақ май атаған. Оның дәмі мен иісі, тағамдық құндылығы жоғары саналды. Аз өндірілуіне байланысты майдыңсиректүрі деп есептелген. Оны жасы егде адамдар шайдың хош иісі мен дәмін кіргізу үшін пайдаланған. Дереккөздер
Ақ мал, қара мал

Ақ мал, қара мал - дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығының талабына қарай жіктеу жүйесі. Кейбір деректерге Қарағанда, қазақтар түлікті екі түрге бөлген: біріншісі - ақмал (жылқы), екіншісі - қарамалға қысты күмі қораға қамалатын сиыр, қой, ешкі сияқты түліктер жатады. Дереккөздер
Хольцминден (аудан)

Хольцминден - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Хольцминден қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Баварияға бағынышты. Жер аумағы 692,48 шаршы км. Тұрғыны 77 918 адам. Тығыздығы 112,5 адам/ шаршы км. Ресми коды-03 2 55. Аудан 32 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Деллигзен (8 853) # Хольцминден (20 856) Беферн басқаруы # Беферн (4 311) # Гольмбах (1 036) # Холенберг (502) # Негенборн (775) Басқару Боденвердер # Боденвердер (6 089) # Халле (1 743) # Хелен (Төменгі Саксония) (2 157) # Хайен (530) # Кирхбрак (1 163) # Пегесторф (505) Басқару Бофцен # Бофцен (2 967) # Деренталь (741) # Фюрстенберг (1 284) # Лауэнфёрде (2 679) Басқару Эшерсхаузен # Дильмиссен (823) # Аймен (1 110) # Эшерсхаузен (3 793) # Хольцен (681) # Люэрдиссен (484) Басқару Полле # Брефёрде (771) # Хайнзен (979) # Оттенштайн (1 277) # Полле (1 203) # Фальбрух (544) Басқару Штадтольдендорф # Архольцен (447) # Дензен (1 576) # Хайнаде (1 038) # Ленне (726) # Штадтольдендорф (5 986) # Вангельнштедт (668) Сілтемелер * [http://www.landkreis-holzminden.de/ www.landkreis-holzminden.de Официальная страница]
Трунов Алексей Николаевич

Трунов Алексей Николаевич (09.05.1928, Аягөз қ-сы., - 18.11. 1997, Өскемен қ-сы. ШҚО). ҚазКСР-інің ЕС-сы (1985). Кекпектідегі балалар үйінде тәрбиеленген. 1951 ж. Қазақ дене тәрбие ин-тын бітіргеннен кейін ШҚ облысында әртүрлі қызметтерде істеді. 1956-91 жылдары ШҚ университетінде дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі болды. Осы ун-тте дене тәрбиесі ф-тетін ұйымдастырушы. "КСРО дене тәрбиесінің үздігі". Спорты респ-лық бірлестігінің президум мүшесі. Дереккөздер
Турчин Леонид Петрович

Турчин Леонид Петрович (19.03.1965, Таран ауданы Қостанай облысы), ХДШС-і (1997). Жасөспірімдер арасындағы Ә. Біріншілігінің жеңімпазы (1983, Швейцария). Респ-ның әлденеше дүркін және ҰОКМ марафонда (1987, Кандалакина, Мурманск облысы) КСРО ч-ны. Дереккөздер
Шаңғы таяғы

Шаңғы таяғы, бамбуктен, қамыстан, іші қуыс металдан жасалады. Жарыс шаңғысының таяғының жерге тірейтін ұшы, қарға тірейтін шығыршық қалпақшасы және жерден итергенде қолдың басына ілетін бауы болады. Дереккөздер
Қазақстандағы шаңғымен тұғырдан секіру

Қазақстанда шаңғымен тұғырдан секіру 1946 жылдан бастап дами бастады. Сол кезде осы спорттың әуесқойлары Көктөбе шатқалынан 25 метрлік тұғыр салып алды. Ұзамай А.Степановтың басшылығымен Каменское Платода 50 метрлік тұғыр салынды. 1950-60 жылдардың арасында Э.Леушин, Қ.Нукин, В.Сологуб, А.Шивжиль, В.Сорокин, В.Янин, И.Луранов сияқты алғашқы спорт шеберлері шықты. Кейін олардың қатарын Т.Насыров, М.Бубликов, ағайынды Васильевтер, В.Чай, А.Королев, С.Бычковтар толықтырды. 1974 жылы "ЕР" ерікті спорт қоғамы шаңғымен тұғырдан секірушілердің арнайы мектебін ашты. Пошта маркаларында Дереккөздер
Қазақстандағы тау шаңғысы

Қазақстанда тау шаңғысы XX ғасырдың 40-жылдарынан бастап дами бастады. Алматыдан 17 км. жерде теңіз деңгейінен 2200 м. биіктікте орналасқан Шымбұлақ шатқалында алғашқы трасса пайда болып, 220 орындық пансионат салынды. Жаттығулар өте бастады. Л.Орехов, И.Ванкина, А.Артеменко, И. Каштанова, А.Вишняков, А.Дельвер Қазақстандағы тау шаңғысының пионерлері болды. А.Артеменко КСРО-ның 11 дүркін, респ-ның 17 дүркін ч-ны атанды. Ол қысқы О.о-дарға қатысқан респ-ның тұңғыш өкілі болды (1956, Катино Аипеццо, Ит.). Қазақстанда VII Қысқы Азия ойындарының өтуіне байланысты Шымбұлақ шаңғы базасы күрделі жөндеуден өтті. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қазақстандағы шаңғы спорты
Артеменко Александр Ивановна

Артеменко Александр Ивановна (15.02.1928. Краснодар өлкесі, РФ), ЕССШ-і (1967), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1967). 1947 жылдан бастап Т. Ш-сымен айналысты, 1955 ж. Қаз. дене тәрбиесі ин-тын бітірді. 1952 ж. КСРО-ның ч-ны атанып, бұл атақты кейін 10 рет қайталады. КСРО ч-тарының 15 мәрте күміс, 4 рет қола жүлдегері атанды. 1956 ж. Картино де Алпецциодағы қысқы О.о-дарға, 1955 ж. Боутилейтиндегі (Австрия) Ә. Ч-тында өнер көрсетті. А. әртүрлі бағдарламалар бойынша респ-ның 65 рет ч-ны атанды. Дереккөздер
Ольга Викторовна Ведяшева

Ведяшева Ольга Викторовна (05.01.1970, Пермь облысы, РФ) ХДШС-і. Респ- ның әлденеше мәрте және Азия ойындарының (1994, 1997) КСРО-ның (1992) ч-ны. 1994 ж. Лиллехаммерде (Норв.) өткен қысқы О.о-дарға қатысты. 1988- 97 жылдардың арасында Ә. кубогіне қатысып келді. Ж-сы: Д.Боғысбаев. Дереккөздер
Орехов Леонид Иванович

Орехов Леонид Иванович (27.12. 1927, Алтай өлкесі, РФ), СШ-і (1955), ҚазКСР-інің ЕСЖ- сы, респ-ның 15 дүркін ч-ны, КСРО құрама к-дасының (1956-58) мүшесі. Респ. және КСРО құрама к-дасының жаттықтырушысы (1958-74). Пед. ғыл. докторы (1994), профессор (2000). О. Тау ш-сынан басқа да семсерлесуден және жүзуден респ-ның ч-ны болды. Дереккөздер
Қайрат Оразбайұлы Биекенов

Биекенов Қайрат Оразбайұлы (24.05. 1972, Алм.) ХДШС-І (1993), респ-ның 4 дүркін ч-ны, ТМД елдері кубогінің иегері (1992 - 90 м. тұғыр). Лиллехаммердегі (1994), Наганодағы (1998) қысқы Олимпиада ойындарына қатысқан, салтанатты шеруде Қазақстанның мемлекеттік туын алып жүрген (1994 - Лиллехаммер, Норв.). Дереккөздер
Радик Батырбекұлы Жапаров

Жапаров Радик (29 ақпан 1984 жыл, Риддер, ШҚО) — қазақтандық шаңғышы, трамлиннен секіруші. Республиканың чемпионы, Азия ойындарының (2003 - Амфи, Жапония.) күміс және қола жүлдегері. Жасөспірімдер арасындағы Әлем Біріншілігінің жеңімпазы. 2006 жылы Қысқы Олимпиада ойындарына қатысты. Дереккөздер
Асан Құтлықұлы Тоқтақынов

Тохтахунов Асан (25 қыркүйек 1986, ) Халықаралық Дәрежедегі спорт шебері. 70 метрден Тұғырдан секіруде респ-ның ч-ны (2003). Командалық есепте Азия ойындарының (2003 - Амори, Жап.) қола жүлдегері. 2005, 2007 жылдары Универсиадаға қатысты. Әлем чемпионаттарында * Бишофсхофен (Аустрия; 2004) – 8 орын * Броттероде (Германия; 2004) – 9 орын Дереккөздер Сілтемелер *http://famous-birthdays.ru/data/25_sentyabrya/tahtahunov_asan_kutulukovich.html
Усков Геннадий Иванович

Усков Геннадий Иванович (30.01. 1940), СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1970). Респ. құрама к-дасының аға жаттықтырушысы (1970-1991). Ол жаттықтырған к-да КСРО халықтарының VII қысқы спартакиадасында (1976 - Свердловск), екі рет КСРО-ның ч-ны атанды. XXIII қысқы О.о- дарға КСРО-ның құрама к-дасын дайындады (1988). Дереккөздер
Юрий Васильевич Эдоков

Эдоков Юрий Васильевич (01.01. 1947, Алтай өлкесі, РФ) СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Респ-ның әлденеше мәрте ч-ны, Бүкілодақтық "Д" ерікті спорт біріншілігінің жене бірнеше халықар. турнирлердің жүлдегері. 1984 жылдан ШҚО-ның, респ. құрама к-дасының аға жаттықтырушысы. Дереккөздер
ФИС

ФИС, 1910 жылы Осло қаласында құрылған халықаралық шаңғы бірлестігі. Оған сол жылы 10 мемлекеттің өкілдері мүше болды. Қазір бірлестік 40-тан астам, көпшілігі солтүстік жарты шарға орналасқан елдердің ұлттық одақтарын біріктіреді. Дереккөздер
Гроссмейстер (шахмат)

Гроссмейстер, (нем. - асқан шебер), дойбы және шахмат саласында берілетін атақ. 20 ғ- дың бас кезінде Г. Атағы шахмат ойынында ірі халықар. турнирде 1-орын алғандарға берілген. Елімізде Г. Атағын беру 1935 жылдан бастап енгізілген. Бұл атақ тұңғыш рет М. М. Ботвиникке берілді. Халықар. Г. атағын беру ережесін халықар. шахмат федерациясы (ФИДЕ) бекіткен(1949). Дереккөздер
Дебют (шахмат)

Дебют ( - бастау) шахмат ойынында 10-15 қадамнан тұратын жүрістер. Әдетте күшін жинақтап, фигураларын шабуыл жасауға ыңғайлы орналастырудан басталады. Оның испандық, италияндық, Каро-Кан, Алехин қорғанысы және т.б. алуан көп түрлері бар. Дереккөздер
Целле (аудан)

Целле -Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Целле қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Саксонияға бағынышты. Жер аумағы 1.545,03 шаршы км. Тұрғыны 182 444 адам. Тығыздығы 118,1 адам/ шаршы км. Ресми коды-03 3 51. Аудан 24 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Берген (13 481) # Целле (71 402) # Фасберг (7 220) # Хамбюрен (10 150) # Хермансбург (8 527) # Унтерлюс (4 115) # Витце (8 222) # Винзен (12 821) ;Басқару Эшеде # Эшеде (3 931) # Хабигхорст (817) # Хёфер (1 005) # Шарнхорст (695) ;Басқару Флотведель # Брёккель (1 837) # Айклинген (3 303) # Ланглинген (2 352) # Винхаузен (4 205) ;Басқару Лахендорф # Ансбек (1 664) # Беденбостель (1 041) # Эльдинген (2 260) # Хоне (1 838) # Лахендорф (5 785) ; Басқару Ватлинген # Адельхайдсдорф (2 472) # Нинхаген (6 379) # Ватлинген (6 317) Сілтемелер * [http://www.landkreis-celle.de/ www.landkreis-celle.de ]
Шахмат – дойбы жарыстары

Шахмат – дойбы жарыстары, ең көп тараған түрі айналма жарыс. Мұнда әрбір жарысқа қатысушы өзара бір-бірден кездеседі. Екіншісі - бұл олимпиялық жүйе. Мұнда жеңілген ойыншы жарыстан шығып қалып отырады. Жекелей біріншілікте жарыс швейцариялық жүйемен өтеді. Ш-т жарысында әрбір ойын күні тур деп аталады. Әр ойындағы жүрістер міндетті түрде жазылып отырады және кездесу аяқталғаннан кейін жазба төрешіге тапсырылады. Ш-т ойынында жеңіске - 1, тең ойынға - 0,5, жеңіліске - 0 ұпай беріледі. Дереккөздер
Шахмат композициясы

Шахмат композициясы, ойынның эстетикалық жағы көбірек қарастырылған, жүрістердің пайдалылығы дәл есептейтін, этюдтерден құрылған позиция. Бұл осыдан 1000 жылдай бұрын белгілі болған. Содан бері ұзақ уақыт бойы дамып келеді, әлі де дами түсуде. Дереккөздер
Жәнібек Қамбарбекұлы Аманов

Аманов Жәнібек Қамбарбекұлы (20.01.1989, Атырау қ-сы.), ХДСШ-і. ҚР Ұлттық Олимпиядалық құрама командасының сапында Италияның Турин қаласында өткен 37 дүниежүзілік шахмат олимпиядасына қатынасты. 2007 жылы Павлодар қаласында 18 жасқа дейінгі жасөспірімдер арасындағы ҚР ч-тын- да "блиц" номинациясында алтын, "рапид" номинациясында қола медаль иемденді. 2007 және 2008 жылдары ҚР теміржолшылар ч-тына қатынасып, 2 дүркін чемпион атанды. Үндістанның Дели қаласында өткізілген халықар. Шахмат фестивальдеріне қатынасып, 20 жасқа дейінгі респ. жастар арасында 2008 жылы 2-орын және 2009 жылы 3-орындарға шықты. 2007 жылы Ресейдің Саратов қаласында (2-18 тамыз) және Астрахань қаласының 450 жылдық құрметіне арналған (20-30 тамыз) халықар. шахмат турнирлерінде 1-орындарды жеңіп алды. 2008 жылды қараша айында Германияның Дрезден қаласында өткізілген халықар. шахмат федерациясының конгресінде, Аманов Жәнібекке шахматтан халықар. дәрежедегі спорт шебері атағы берілді. Дереккөздер
Әбдікдсова Пәну

Әбдікдсова Пәну (5.12.1938, Ақсу-аюлы а. Шет ауданы Қараганды облысы), СШ-і (1981). Респ. Ч-тының әлденеше мәрте ч-ны (2002 - 03), жүлдегері (1962 - 98), әйелдер тақтасындағы КСРО ч-тының жеңімпазы (1963, Дондағы-Ростов, РФ). Ә. Физ-математика ғыл. К-даты, К.Сәтбаев атындағы тех. Ун-тінің доценті. Дереккөздер
Индира Жағыпарқызы Бабатаева

Бабатаева Индира Жағыпарқызы. СШ-і (2003), ш-т қайраткері, жаттықтырушы. Ш-тпен 11 жасынан бастап айналысқан. Кыздар арасындағы респ. біріншілігінің жеңімпазы (1995 және 1998). қыздар арасындағы Ә. біріншілігіне (1998-Майарка, Исп.), Испаниядағы халықар. турнирге (2003, 2-орын). Кәсіпкерлердің халықар. турнирін ( Алм. - 2002) ұйымдастырушы. Ж-сы: Б. Кеттебеков. Дереккөздер
Алексей Николаевич Блинов

Блинов Алексей Николаевич (12.02. 1909, Пермь қ., РФ - 1990, Алм. қ-сы.), респ-ның ш-т қайраткері, шахмат журналисі. М-дығы құрылысшы-инженер, тех. ғыл. кандидаты. Ауыл шаруашылығы ин-тының кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. Көптеген респ-лық, бүкілодақтық, халықар. жарыстарға төрешілік етті. Дереккөздер
Анатолий Вольфович Вайсер

Вайсер Анатолий Вольфович (7.05.1949, Семей), СШ-і (1968), халықар. гроссмейстер (1971). 1966 ж. жастар құрама к-дасының сапында КСРО-Скандинавия елдері матчына қатысып 3 мүмкіндіктен 2,5 ұпай алды. Ә. Ч-ны Чигоринді еске түсіруге арналған турнирге (1982-Сочи, 3-5-орын), Берлиндегі халықар. турнирде (1982-2-орын) қатысы. Кейін Францияға көшіп кетті. Фр.-ның ч-ны (1986). Дереккөздер
Евгений Юрьевич Владимиров

Владимиров Евгений Юрьевич (20.01.1957, Құбасай а. ОҚО), СШ-і, халықар. гроссмейстер. Ш-т ойнауды 9 жасында бастады. Кейін ата-анасы Алматыға көшіп келіп шеберлігін осында жалғастырды. КСРО халықтарының спартакиадасында (1975, 1979), жас ш-тшылардың Бүкілодақтық турнирінде (1975, 1981) жүлдегер атанды. Польшада (1978), Ташкентте (1987) жеңіске жетті. Респ-ның (1987 - Павлодар, 1988 - Алм., 1988 - Ақсай БҚО) ч-ны, ЦСКА құрама к-дасының сапында Еур. Кубогінің (1986 - Мәскеу, 1988 - Роттердам, 1990 - Мәскеу) жеңімпазы. Дереккөздер
Нұрмұхамед Ұшанұлы Дауылбаев

Дауылбаев Нұрмұхамед Ұшанұлы (6.03.1932 - 23.02.1989 Алм. қ-сы.), ш-т қайраткері, халықар. төреші. Респ-лық ш-т клубының (1961-64,1976-79) директоры, мемлекеттік жаттықтырушы, респ-лық ш-т бірлестігінің президиум мүшесі, шахмат журналисі. Ж. Мақажановпен бірге "Шахмат ойыны" (1984) кітап жазды. Дереккөздер
Олег Иванович Дзюбан

Олег Иванович Дзюбан (24 шілде 1950 — 7 желтоқсан 2022) — кеңестік және қазақстандық шахматшы, КСРО спорт шебері (1973), халықаралық шебер (1993). Шахматпен 13 жасынан жаттықтырушы М. Қылышбековтың басшылығымен айналыса бастады. Республиканың 7 дүркін, КСРО халықтары спартакиадасының чемпионы. Моңғолияда, Мажарстанда, Ресейде, Швейцарияда өткен халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Алматыдағы "Дебют" шахмат клубының директоры. Дереккөздер
Борис Николаевич Каталымов

Каталымов Борис Николаевич (13.06.1932, Лунка-Майдан, РФ), ХДСШ-і (1995), гроссмейстер (1988), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Респ-ның 7 дүркін, Бүкілодақтық "С" ерікті спорт қоғамының 2-дүркін (1969, 1971) ч-ны. 1995 ж. Германияда өткен сеньорлар арасындағы халықар. турнирдің күміс жүлдегері. Дереккөздер
Тамара Григорьевна Клинк

Клинк Тамара Григорьевна ХДСШ-і (1996), Респ-ның бірнеше дүркін ч-ны, Азия ч-тының қола жүлдегері (1996), халықараралық шахмат олимпиадасына қатысушы. Тамара Клинк (қыз аты Коган, сонымен қатар Гиркиян-Клинк, 1967 жылы 27 сәуірде туған) — ФИДЕ әйел гроссмейстері атағын алған неміс шахматшысы (WGM, 2000). Ол бұған дейін Кеңес Одағы (1991 жылға дейін), Ресей (1992-1993) – Қазақстан (1993-2001) құрамаларында ойнаған. Өмірбаяны 1988 жылы Тамара Клинк әйелдер арасындағы КСРО чемпионатының финалына қатысып, 13-орынға ие болды. 1991 жылы Ленинградта өткен ФИДЕ облыстық шахмат турнирінде 7-орын алды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Клинк Ресей мен Қазақстан құрамаларында ойнады. Клинк Қазақстан құрамасының құрамында әйелдер шахмат олимпиадаларына қатысты: *1994 жылы Мәскеуде өткен 31-ші шахмат олимпиадасында (әйелдер) бірінші резервтік тақтада (+5, =2, −2), *1996 жылы Ереван қаласында өткен 32-ші шахмат олимпиадасында (әйелдер) үшінші орын алды (+4, =4, −3), *1998 жылы Элиста қаласында өткен 33-ші шахмат олимпиадасында (әйелдер) бірінші орын алды (+4, =7, −2), *2000 жылы Стамбулда өткен 34-ші шахмат олимпиадасында (әйелдер) екінші орын (+5, =3, −5). 2000 жылдан бастап Клинк Германияда тұрады және 2001 жылдан бастап шахмат турнирлеріне осы елдің атынан қатысады. 2000 жылы олар Кассельде өткен халықаралық шахмат турнирінде 3-10 орындарды, 2000 жылы Баунаталда 2-3 орынды бөлісті. OSG шахмат клубы Баден- Баденмен Тамара Клинк әйелдер шахматы Бундеслигасын бірнеше рет жеңіп алды (2003, 2004, 2005, 2008, 2011, 2012). 2002 жылы осы клубпен әйелдер шахмат клубтары арасындағы Еуропа кубогына қатысты. 1995 жылы ол ФИДЕ әйелдер халықаралық шебері (WIM) атағын алды, ал бес жылдан кейін ол сонымен қатар FIDE әйелдер гроссмейстері (WGM) атағын жеңіп алды. Дереккөздер
Павел Михайлович Коцур

Коцур Павел Михайлович (3.01.1974, Астана) ХДСШ-і (1994), халықар. гроссмейстер (1996). Респ-ның (1994, 1997) ч-ны, жастар арасындағы Ә. біріншілігінің (1997-Арг.), үш бірдей дүниежүзілік ш-т олимпиадасынан (1994 - Мәскеу, 1996 - Ереван, 1998 - Элиста), Азия ч-тына (1997-Сингапур 4-орын) қатысушы, С-Петербургте, Корганда, Будапештте, Алматыда, Павлодарда өткен халықар. турнирлердің жеңімпазы. Дереккөздер
Аида Эдхемқызы Мүсілімова

Мүсілімова Аида Эдхемқызы (24. 07. 1939, Тараз) - ХДСШ-і (1965). Шахматпен айналысуды ж-шы Е. Браунның қолында бастап ұзамай кереметтей табыстарға жетті. Респ-ның 10 дүркін (1958, 1962, 1965, 1966, 1968, 1972, 1974, Орал 1976, 1978) ч-ны атанды. КСРО ч-ттарында екі рет (1968 - Түмен, 1969 - Челябі) ч-ны атанды. КСРО қарулы күштері, Бүкілодақтың "Д" ерікті спорт қоғамы біріншіліктерінің, КСРО халықтары VII спартакиадасының жүлдегері, Манила (Филиппиндер) қаласында өткен Бүкілдүниежүзілік олимпиадасына (1992 - 8-орын) қатысқан. Дереккөздер
Михаил Александрович Мухин

Мухин Михаил Александрович (19 ақпан 1948 — 4 мамыр 1977, Алматы) — республиканың бірнеше дүркін чемпионы. Жасөспірімдер арасындағы КСРО біріншілігінің (1965) жеңімпазы. ФИДЕ-нің халықар. турниріне (1972), КСРО чемпионатында (1972-3-5-орын), Сухумиде (1972 - 4-орын), Дечинде (1974-3-орын), Лейпцигте (1976- 1-орын) халықар. турнирлерге қатысқан. Дереккөздер