kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Компресс

Компресс (лат. compressus -сығымдалған) - көпқабатты емдік таңғыш. Компресс түрлері * Құрғақ компресс. ** Стерилденген дәкені бірнеше қабаттап бүктеп, үстіне мақта салып, бинтпен ұстатады, содан соң оны зақымданған жерге, күйікке, жараға жапсырады. * Қыздырғыш компресс. ** Компресті қою барысы: *** бірнеше қабаттап бүктелген дәкені немесе матаны бөлме температурасындағы суға малып, жақсылап сығады да ауру жерге басады; *** матаның үстіне оның шетінен 1-2 см асып тұратындай етіп балауыз қағаз жабады; *** оның үстіне қалың етіп мақта төсейді; *** сосын компресті орнынан қозғалмайтын, науқастың да мазасын алмайтындай етіп бинтпен таңып тастайды. ** Қыздырғыш компресс қабынуға қарсы әсер етеді; *** қан тамырларын ұзақ уақыт кеңейтеді; *** дененің белгелі бір жеріне қанның келуін молайтады. ** Қыздырғыш компресті 10-12 сағат ұстайды. Компресс түнге қарай қойылады. ** Қыздырғыш компрестің әсерін күшейту үшін үстіне грелка қоюға болады, ал матаны сумен емес, жартылай су қосылған арақпен немесе спиртпен дымқылдау керек. * Дәрілі компресс. ** Дәрілі компресс - қыздырғыш компресс сияқты, бірақ оның әсерін күшейту үшін суға дәрігер ұсынған әр түрлі дәрілік препараттар (ас содасы (стақан суға 1 шай қасық), бура сұйығын (стақан суға 1 ас қасық)) қосады. * Ыстық компресс. ** Ыстық компресс ауруды басады, қабынуға қарсы әсер етеді. Оны бұлшық ет, буын т.б.уырғанда белгілі бір жерді қыздыру үшін қояды. ** Матаны ыстық суға малып (60°-70° температурада), 5-10 минут сайын ауыстырып отырады. ** Ыстық компресс қою барысы қыздырғыш компресс қойғандағыдай. * Суық компресс. ** Суық компресс дененің бір жерін соғып алғанда, мұрын және басқа жерлер қанағанда алғашқы минуттарында қолданады; *** дене терісін суытады; *** соғылған жердің ауырғанын басады; *** ауырған жерге қан ұюын азайтады. ** Бірнеше рет қабатталған матаны суық суға малып алып (мұзды су болғаны дұрыс), ауырған жерге 2-3 минут қояды, мұны бірнеше рет қайталаған жөн. Тағы қараңыз * Алғашқы көмек Дереккөздер Дереккөздер * "Шаңырақ" үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы. 1991. ISBN 5-89800-035-6 (1-й з-д)
Конъюнктива

Конъюнктива — көздің сыртындағы және қабақтың ішкі жағындағы өте жұқа ұлпа. Қабақ конъюнктивасының көз алмасы конъюнктивасына өтетін жеріндегі иілген жерін конъюнктива күмбезі, ал күмбез ішіндегі саңлаулы қуысты конъюнктива қапшығы деп атайды. Көздің кілегейлі қабығын көпқабатты жалпақ мүйізделмейтін эпителий қаптап жатады. Көз қабағының кілегейлі қабығында кілегей бөлетін құты (бокал) тәрізді бірклеткалы экзокриноциттер болады. Кілегейлі қабықтың эпителий қабаты астындағы өзіндік тақташада лимфоциттерді көптеп кездестіруге болады. Ал кейбір жануарлар, мысалы, күйіс қайтаратын жануарлар конъюнктива күмбезі аймағында эпителий асты лимфа түйіншелерінің бадамша тәрізді жиынтығы кездеседі. Дереккөздер
Кретинизм

Кретинизм — Меңіреулік. Бала кемақыл, көбінде саңырау болып туатын жағдай. Бұл әдетте, анасының диетасында йодтың жетіспеуінен болады. Балаларда қалқанша бездің қызметі жеткіліксіз болғанда, ойлау процесі баяулайды, дене бітімі мен үлкен ми сыңарлары қыртысының қызметі бұзылады, өсу және жыныстық жетілу тоқтайды. Мұндай ауру кретинизм деп аталады. Егер дер кезінде емдесе, ауру салдарынан арылуға болады. Негізгі ақпарат Қалқанша безінің гормондары тіндердің өсуі мен дифференциациясын, сондай-ақ дененің өсуі мен дамуын ынталандырады, сондықтан олардың ерте жаста (соның ішінде пренатальды кезеңде) жетіспеушілігі физикалық дамуда да, орталық жүйке жүйесінде де ауытқуларды тудыруы мүмкін. Дамудың кешігуімен бірге жүретін гипотиреоздық жағдайлар судағы және тағамдағы йод пен селеннің жетіспеушілігіне негізделген. Этиологиясы, патогенезі, эпидемиологиясы Кретинизм келесі себептерге байланысты пайда болуы мүмкін: * қалқанша безінің эмбриональды дамуының бұзылуы; * қалқанша безінің гипоплазиясы және тиреоидизм (қалқанша безінің болмауы); * қалқанша безінің эктопиясы; * жүктілік кезінде анасы ауыратын эндемиялық зоб. * негізгі себебі - қалқанша безінің гормондарының синтезіне қажетті йод пен селеннің жетіспеушілігі. Тағыда қараңыз * Гипотериоз * Жемсау (ауру) Дереккөздер Әдебиеттер *
Ксерофтальмия

Ксерофтальмия (Xerophthalmia - құрғақ + көз, шелдену, ақ түсу) - A дәруменінің жетіспеуі негізінде, екіншілік қабыну салдарынан пайда болған көздегі өзгерістер, көздің құрғақтылығына әкеледі. Механизмі, жас безінің семуі, секрециясының азаюы және де көздің мүйізді қабатының қалыңдауы нәтижесінде көзге ақ түсу. Дереккөздер
Мастит

Мастит (грек. mastos — емшек) — сүт безінің қабынуы. Ол көбінесе жас босанған (негізінен сәбиді емізетін) әйелдерде болады. Мастит қыз балаларда өте сирек болады, кейде ер адамдарда да кездеседі. Маститті тудыратын қоздырғыштар: * стафилококк, * стрептококк, * Кох таяқшасы, т.б. Бұл ауру жедел түрде өтеді, кейде созылмалы түріне ауысады. Аурудың негізгі белгісі — сүт безінде сүт жиналып, баланы емізгенде сүт шықпай қалады. Сүт жиналған жер томпайып, қызарып, әйелдің дене температурасы 38 - 39С-қа көтеріледі, кейде денесі қатты қалтырайды. Қызарған жер солқылдап ауырып, қолмен ұстағанда ып-ыстық болып тұрады. Емшек ұшының терісі қатайып, жылтырайды, кейде жарылып қанайды. Бұл кезде лимфа және сүт жолдары арқылы енген микробтар сүт бездерінің қабынуына әкеледі. Омырауда, сүт бездерінің айналасында пайда болған бітеу жара (абсцесс) бірте-бірте босаңсиды (ірің пайда болғандығының белгісі), әйелдің температурасы көтеріледі (40С-тан жоғары), емшек сүтіне ірің араласады. Мастит әйел ағзасындағы созылмалы ауруларды (тіс кариесі, созылмалы тонзилит, т.б.) жүктіліктің алдыңғы кезеңінде емделмеу салдарынан, әйелдер консультациясында сәбиді дұрыс емізу, емшекті қалай күту дайындығынан өтпеу себебінен болады. Әйелдің иммунитеті төмен болғанда немесе дер кезінде дұрыс емделмегенде Мастит флегмонозды (шелдің іріңдеп қабынуы), кейде гангреналы (іріңді) түріне ауысуы мүмкін. Баланы дұрыс емізе білу және бұл кезде қажетті гигиеналық талаптарды сақтау (бала емізер алдында және кейін емшектің ұшын, айналасын қайнаған жылы сумен жуып отыру т.б.) Маститті болдырмауға, алдын алуға мүмкіндік береді. Емі: алғашқыда сүт бездеріне суық компресс басып, антибиотиктер қолданады; жиналған сүт жайылып кетпеуі үшін новокаин егіп, әрбір емізуден кейін емшекті сауып тастайды. Ал асқынып кеткен жағдайда хирургиялық операция жасалады. Сүт безі қабынған жағдайда нәрестені емізуге болмайды. Ә. Есенқұлов Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер pl:Mastitis
Шырыш

{{Taxobox * Eremurus afghanicus Gilli * Eremurus aitchisonii Baker * Eremurus alaicus Khalk. * Eremurus albertii Regel * Eremurus ×albocitrinus Baker * Eremurus altaicus (Pall.) Steven – Алтай шырышы * Eremurus ammophilus Vved. * Eremurus anisopterus (Kar. & Kir.) Regel * Eremurus azerbajdzhanicus Kharkev. * Eremurus bactrianus Wendelbo * Eremurus brachystemon|aut=Vved. * Eremurus bucharicus Regel * Eremurus candidus Vved. * Eremurus cappadocicus J.Gay ex Baker| * Eremurus chinensis O.Fedtsch. * Eremurus chloranthus Popov| * Eremurus comosus O.Fedtsch. * Eremurus cristatus Vved. * Eremurus dolichomischus Vved. & Wendelbo * Eremurus furseorum Wendelbo * Eremurus fuscus (O.Fedtsch.) Vved. – қоңыр шырыш * Eremurus hilariae Popov & Vved. – Илария шырышы * Eremurus himalaicus Baker * Eremurus hissaricus Vved. * Eremurus iae Vved. * Eremurus inderiensis (M.Bieb.) Regel – Индер шырышы * Eremurus jungei Juz. * Eremurus kaufmannii Regel * Eremurus kopet-daghensis Karrer * Eremurus korovinii B.Fedtsch. * Eremurus korshinskyi O.Fedtsch. * Eremurus lachnostegius Vved. * Eremurus lactiflorus O.Fedtsch. – ақшыл шырыш * Eremurus ×ludmillae Levichev & Priszter * Eremurus luteus [Baker]] * Eremurus micranthus Vved. * Eremurus nuratavicus A.P.Khokhr. * Eremurus olgae Regel – Балшырыш * Eremurus parviflorus Regel * Eremurus persicus (Jaub. & Spach) Boiss. * Eremurus pubescens =Vved. * Eremurus rechingeri Wendelbo * Eremurus regelii Vved. – Регель шырышы * Eremurus robustus (Regel) Regel – үлкен шырыш * Eremurus roseolus Vved. * Eremurus saprjagajevii B.Fedtsch. * Eremurus sogdianus (Regel) Benth. & Hook.f. * Eremurus spectabilis M.Bieb. * Eremurus stenophyllus (Boiss. & Buhse) Baker * Eremurus subalbiflorus Vved. * Eremurus suworowii Regel * Eremurus tadshikorum Vved. * Eremurus tauricus Steven * Eremurus thiodanthus Juz. * Eremurus tianschanicus Pazij & Vved. ex Pavlov – Тянь-Шань шырышы * Eremurus turkestanicus Regel * Eremurus wallii Rech.f. * Eremurus zangezuricus Mikheev * Eremurus zenaidae Vved. * Eremurus zoae Vved. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.microscopy-uk.org.uk/mag/artapr06/bj-FoxtailLily.html A Close-up View of the "Foxtail Lily" (Eremurus spectabilis) by Brian Johnston (Canada)]
Бүйрек

Бүйрек — Зәр түзе отырып, қаннан шығатын бөлінділерді сүзетін, арқа жотадан төмен орналасқан, асбұршаққа ұқсас үлкен мүше. Оның жоғары полюсінде эндокрин бездері -қыртысты және ми қабатынан тұратын бүйрек асты бездері орналасқан.Адам бүйрегінің салмағы - 150 г. Бүйрек ұлпасы сыртқы қоңырқай түсті қыртысты қабаттан және ішкі бозғылт түсті ми затынан тұрады.Ми затында ұштары бүйрек астауына бағытталған пирамидалар орналасқан.Бүйректің ішіндегі қуыс бүйрек астауы деп аталады.Бүйректе түзілген несеп жинағыш түтікшелер арқылы астауға келіп, одан зәрағар бойымен қуыққа жиналып,зәр шығару өзегі арқылы сыртқа шығады. Бүйректің ерекшелігі қанмен жақсы қамтамасыз етілуі: бүйрек арқылы тәулігіне 1500-1700 л қан ағады.Бұл дегеніміз - әрбір 5 минут сайын қан тамырлары арқылы айналатын барлық қан бүйрек арқылы өтеді деген сөз.Осы кезде организм ұлпаларында үнемі түзілетін, тіршілік әрекетінің зиянды заттары қаннан бөлінеді. Функциясы * Экскреторлық * Осморегуляция * Ионорегуляция * Эндокриндық * Метаболизм Бүйрек — адам мен омыртқалы жануарлар организмінде несеп түзетін және оны шығаратын жұп орган. Ересек адамда әрбір бүйректің салмағы 120—200 г-дай, ұзындығы 10—12 см, ені 5—6 см, қалыңд. 3—4 см-дей болады. Бүйрек іш қуысында, омыртқа бағанасының екі жағында — соңғы кеуде омыртқасы және жоғ. бел омыртқа тұсында орналасады. Бүйректің ішкі жиегінде бүйрек қақпасы бар, сол арқылы бүйрекке артерия мен жүйке талшықтары өтеді. Қақпа бүйректің ішіне тереңдеп еніп, көлемді қуыс — бүйрек қойнауына айналады. Онда кіші, үлкен бүйрек тостағаншалары және бүйрек түбегі, қан тамырлары, жүйке талшықтары орналасады. Бүйректі майлы шандыр қабаты жауып жатады. Бүйрек беткейі қыртыс заттан, терең қабаттары — милы заттан тұрады. Қыртыс зат тұтас болып келеді, ал милы зат пирамида тәрізді 10 — 15 үшбұрышты денелерден құралған. Бүйректің анатомиялық құрылым бірлігі нефрон деп аталады. Олардың саны 1 млн-дай. Нефрон әр түрлі бүйрек өзекшелерінен түзіледі. Нефрон өзекшелерінің екі бүйректегі жалпы ұзындығы 100 км шамасында болады. Нефрон арқылы зат алмасу процесінде пайда болатын организмге қажетсіз және зиянды заттар сыртқа шығарылады. Пирамиданың бүйрек қойнауына ашылатын ұшы бүйрек бүртігін құрайды. Осы бүртіктегі түтіктер арқылы несеп бүйрек қойнауындағы 8 — 9 кіші бүйрек тостағаншаларына құйылады. Екі-үш кіші бүйрек тостағаншалары өзара қосылып, үлкен бүйрек тостағаншаларын түзеді. Олар өзара бірігіп, бүйрек түбегін құрайды. Осы бүйрек түбегі біртіндеп жіңішкеріп, бүйрек қақпасы тұсында несепағарға жалғасып, қуыққа жиналған несеп сыртқа шығарылады. Бүйрек түбегінің қабырғасы суды, тұзды, көмірсуларын өткізеді де, қандағы ақуызды өткізбейді. Несепке белоктың араласуы бүйректің ауруға шалдыққаны. Организмдегі барлық қан бүйрек арқылы сүзіліп, тазарады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://Malimetter.kz/bujrek/ Malimetter.kz Бүйрек реферат] (қазақша)
Өнім айналымы

Ауыспалы егіс — ғылымға сүйене отырып дақылдар мен сүрі танапты белгілі бір мерзімде және аумақта кезектестіріп орналастыру. Дақылдар мен сүрі жердің кезектесу ретімен бірінен соң бірінің орналасуын ауыспалы егістің сұлбасы /кескіні/ деп атайды. Дақылды бір танапта ұзақ уақыт өсіруді ауысымсыз, ал шаруашылықтағы негізгі дақылды моно(дара)дақыл деп атайды. Ауыспалы егістерде, кейде бір дақылды бірнеше жыл бойы қатарынан егеді, сосын оны басқа дақылмен ауыстырады. Мұндай егістіктерді қайталама егістік деп атайды.
Түйілу

Түйілу — Бұлшық еттердің адам бақылай бермейтін кенеттен жиырылуы. Ішектің түйілуі қысып, шаншиды. Өкпе жолдарының түйілуі демікпе кезінде пайда болады. Жақтың және басқа бұлшық еттердің түйілуі сіреспемен ауырған кезде пайда болады.
Безеу

Безеу ( — нүкте, гүлдену) – бұл шаш фолликуласының тері майымен бітелу кезінде пайда болатын терінің ұзақ мерзімді қабыну жағдайы. Безеудің белгілері * комедондар, * пустулдар, * терінің артық майлануы, * тыртықтар Адамның ішкі сезімдеріне әсері Ең алдымен, безеу салыстырмалы түрде май бездері көп шоғырланған тері бөліктеріне, соның ішінде адам бетіне, жоғарғы кеудесіне және арқасына шығады. Безеу адамды, әсіресе жасөспірімді мазасыздыққа, өзіне-өзі сенімнің төмендеуіне және депрессияға алып келеді, тіпті өзін-өзі өлтіру туралы ойларға әкелуі мүмкін. Тағы қараңыз *Тері аурулары Дереккөздер
Жұқпалы емес аурулар

Жұқпалы емес аурулар біреуден біреуге жұқпайды. Олардың басқаша себептері болады. Сондықтан қандай ауру жұқпалы, қайсысы жұқпалы емес екенін білу өте маңызды. Жұқпалы емес аурулардың пайда болуының әр түрлі себептері болады. Олар ешқашанда денені жайлап алатын микробтардан, бактериялардан немесе басқа да тірі организмдерден пайда болмайды. Олар бір адамнан екінші адамға берілмейді. Микробтармен күресетін антибиотиктер немесе дәрілер жұқпалы емес ауруларды емдегенде көмектеспейтінін түсінген жөн. Есіңізде болсын: Жұқпалы емес ауруларды емдеуге антибиотиктер пайдаланылмайды. Жұқпалы емес аурулардың мысалдары *Ақшам соқыр *Аллергия *Асқазан жарасы *Бастың сақинасы *Бауырдың беріштенуі *Демікпе *Жемсау *Жүрек ұстамасы *Жылан шағу *Қанның азаюы *Қояншық *Кретинизм *Ксерофтальмия *Маскүнемдік *Пеллагра *Рак *Ревматизм *Сал болу *Суқараңғы *Тойып тамақ ішпеу *Улану Дереккөздер
Шаян (өзен)

Шаян – Арыс алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Бәйдібек, Ордабасы, Отырар аудандары аумағынан ағады. Бастауы Қаратау жотасынан басталып, Түркістан каналына жетпей тартылып қалады. Таңатар, Шаян, Төрткүл ауылдары жанынан ағып өтеді. Одан кейін Бөген су қоймасынан тартылған арық арқылы қайтадан салаланып ағады. Төрткүл ауылы маңында суы жүзім, мақта, т.б. дәнді-дақылдар егуге кеңінен пайдаланылады. Гидрологиясы Ұзындығы 138 км, су жиналу алқабы 1500 км 2 . Аңғары таулық сипатта, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, аздап жер асты суымен коректенеді. Әрқайсысының ұзындығы 10 км шамасында 90 саласы бар. Көктемде қатты ағын болып, кейде тамызда бір-екі апта иірімдерге бөлініп қалады. Көп жылдық орташа су шығыны Майбұлақ ауылы тұсында 1,93 м 3 /сек. Археология деректер Шаян өзені алқабын адам баласы палеолит дәуірінен бастап мекен етіп келе жатқандығын айқындап берді. Дереккөздер
Дөңгелек құрттар

Дөңгелек құрттар (аскаридалар) Ұзындығы 20—30 см. дейін болады Түсі: ақ немесе күлгін Таралу тәсілі Нәжістен ауызға түседі. Жеке бастың гигиеналық ережелерін жеткілікті сақтамағандықтан аскарида урығы бір адамның нәжісінен екінші адамның аузына түседі. Денсаулыққа әсері Аскаридалар ұрығы ауызға түсісімен одан өніп көбейіп, қанға араласып, денеде қышыма пайда болады. Содан соң олар өкпеге жетіп, кейде құрғақ жөтел тудырады, арты насырға шапқанда өкпені қабындырып, қан аралас жөтелге ұштасады. Аскаридалардың жас өскіндері өкпедегі жөтелмен шығып, ішке жүтылып, ішекке түседі де, әбден өсіп жетіледі. Ішектегі аскаридалардың көпшілігі асқазанның қорытпауына және әлсіздікке әкеліп ұрындырады. Ішегінде аскаридасы көп балалардың көбіне іші кеуіп жүреді. Кейде аскаридалар демікпе, жиі қысылып қалу немесе ішектің таралу ауруларын туындатады. Баланың қызуы жоғарылаған кезде, олар дәреті арқылы немесе аузы мен мұрнынан да шығады. Кейде олар ауа жібермей, бала қақалып-шашалуы да мүмкін. Алдын алу шаралары Әжетхананы пайдаланыңыздар, ас ішерден немесе ас дайындардан бұрын қол жуыңыздар, тамақты шыбыннан қорғаңыздар, жеке бас гигиенасының бұл тараудың алғашқы бөлімінде айтылған ережеперін сақтаңыздар. Емделу жолдары Әдетте аскаридаға қарсы мебендазол қолданылады. Сондай-ақ пиперазин де көмектеседі. ЕСКЕРТУ: Тиабендазолды аскаридаға қарсы қолданбаңыз. Бұл көбіне аскариданың мұрын мен ауызға қарай жылжуын кушейтіп, бұдан бала түйіліп, шашалуы мүмкін. Дереккөздер *Вернер, Дэвид. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9 Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. Сол үшін оларға көп-көп рақмет!
Жыланқұрттар

Жыланқұрттар (жіпше құрттар, энтеробиустар). Ұзындығы 1 см. Түсі: ақ. Өте жіңішке, жіп тәрізді Олар қалай жұғады Бұл құрттар артқы дәрет жолының сыртқы қабырғаларына мыңдаған ұрықтар салып, әсіресе түнде ашып, қышытады. Бала ол жақты қасынған кезде ол ұрықтар тырнақ астына кіріп, одан тамаққа, басқа заттарға көшеді. Сөйтіп, адамның аузына да жетіп, жаңа инфекциялар тудырады Денсаулыққа әсері Бұл құрттар қауіпті емес. Қышыма баланы ұйықтаған кезінде мазалауы мүмкін. Емдеу және алдын алу шаралары *Жыланқұрты бар баланың ішкі киімі денесіне жабысып тұратын болуы керек, себебі бұл оның ұйықтаған кезінде арт жағын қасымауы үшін қажет. *Бала оянғанда және әрбір дәретке отырғаннан кейін оның қолын және артын жууыңыз. Ас ішерден бұрын да оның қолын жууды ұмытпаңыз. *Тырнағын өсірмей алып тұрыңыз. *Киімін жиі ауыстырып, шомылдырыңыз. Әсіресе оның құйрығы мен тырнағын жақсылап жуыңыз. *Ұйықтаған кезде қышынып мазасызданбауы үшін артқы тесігін (ішін және айналасын) вазелинмен сылаңыз. *Оған мебендазол беріңіз. Пиперазин де көмектеседі, бірақ оны кішкентай балаларға беруге болмайды. Егер үйде бір балада жыланқұрты болса, бүкіп отбасын емдеген дұрыс. Үй емі ретінде сарымсақты пайдаланыңыз. *Жыланқұртты болдырмаудың ең жақсы тәсілі — тазалық. Дәрі баланы одан арылуға көмектескен күнде де, егер үйде жеке гигиена сақталмаса, ол қайтадан ауыруы мүмкін. Жыланқұрт 6 апта ғана өмір сүреді. Жеке гигиена ережелерін қатаң сақтаған жағдайда дәрі қабылдамай-ақ бірнеше апта ішінде құрттардан арылуға болады. Дереккөздер *Вернер, Дэвид. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9 Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. Сол үшін оларға көп-көп рақмет!
Аида (опера)

“Аида” - Әлемге әйгілі ком­позитор Джузеппе Вердидің операсы Тарихы Мысыр үкіметі 1868 жылы Суэц каналының қазылып бітуі­не байланысты, халықтық сю­жетке құрылған опера жаздыр­мақ болып Вердиге тапсырыс берген көрінеді. Әрі оның ал­ғашқы қойылымын Каирдегі жаңа театрдың ашылу құр­метіне бағыштаса керек. Үкі­мет ұсын­ған, артында мем­лекеттің қо­мақ­ты құрметі бар тосын тапсыр­маны орындауға әуелгіде та­лантты композитор аса құлықты болмаған сияқты. Тек екі жыл өткен соң сце­нарий авторы, ұлты француз Франсуа Огюст Фердинан Мариеттің қолжазба­сы­мен танысқан Верди үкіметті тағы да таң қалдырып, аяқ асты­нан келісімін берген екен. Либрет­тоға ежелгі Египет перғауын­дарының Эфиопия елімен арасындағы көп жылдық күресі жайлы папирусқа жазылған мә­лі­меттер өзек болады. “Аида” операсы адамзат­тың ең құнды адами сезімі жайлы баяндайтын шығарма болып есептеледі. Жаужүрек жауынгер, батыр қолбасшы Радамес пен эфиопиялық күң Аида арасындағы траге­диялық махаббат хикаясы көрерменімен алғаш осылай қауышқан болатын. Патша қызы мен алтын тақтан бас тартқан қаһарман Радамес, отанына қашу мүмкіндігі бола тұрса да сүйіктісімен бірге өлуді мұрат тұтқан өжет қыз бәрібір тарих тол­қынында жеңімпаз болып шықты. Осындай кішігірім қыз­ғылықты оқиғалардан бастау алатын опера тарихы күні бүгінге дейін құндылығын жойған жоқ.
Украин тілі

Украин тілі (українська мова) — славян тілдерінің бірі, украиндардың ұлттық тілі. Шығыс славян тілдер тобына біріктірілген беларус және орыс тілдеріне жақын. Негізінен Украина аумағында, онымен қоса Ресей, Беларусь, Қазақстан, Польша, Словакия, Румыния, Молдова, Сербия, Мажарстан және Канада, АҚШ, Аргентина, Аустралия және басқа елдердегі эмигранттардың ұрпақтары арасында таралған. Украинаның мемлекеттік тілі болып табылады. ғы халық санағының нәтижелері бойынша)]] Әліпбиі Тарихы Қазіргі қолданысы музейі]] , Украина)]] Ұзақ уақытқа созылған құлдыраудан кейін украин тілінің қолданылуы өсіп келеді. Дүние жүзінде елу миллионға жуық этникалық украиндар болса да, оның ішінде 2001-ші жылы Украинада 37,5 миллион (сол кездегі жалпы халықтың 77,8%-ы), украин тілі негізінен Украинаның батысы мен орталық бөлігінде кең таралған. Киев тұрғындары украин және орыс тілдерінде де сөйлейді, алайда бұрын бұл қала негізінен орыстілді болатын. 2022-ші жылдың тамызында рейтинг тобының Украинадағы сауалнамасы 85%-ы үйде украин немесе украин және орыс тілдерін және 51%-ы тек украин тілінде сөйлейтінін көрсетті. Дереккөздер Деректер Дереккөздер
Майнц

Майнц — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан қала. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 199237 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 97,75 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 07 3 15 000. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.mainz.de Ресми сайты]
Абенсберг

Абенсберг ({{lang-de|Abensberg) — Бавариядағы қала. Тұрғындар саны 14000 (2000 жылдары). Дунай өзенінің тармағының бірі Абенс өзенінде орналасқан. Қала маңында неолит дәуірінің қалдықтары табылған. Кейбір тарихшылар Абенсбергті римдік әскерлердің Abusina Castra немесе Abusinum деп аталған тұрағының орнында пайда болған деп санайды. Осы қала туралы ең алғашқы рет тарихи құжатта 1138 жылы айтылған. Отыз жылдық соғыстың кезінде толығымен қираған. Экономикасында ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібінің маңызы зор.
Айзенах

Айзенах — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан қала. Тюринген ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 42777 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 103,84 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 16 0 56 000. Қаланың басшысы — Катя Вольф. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 11 қалалық ауданға бөлінеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.eisenach.de/ Ресми сайты]
Махамбет (фильм)

Махамбет — 2008 жылғы тарихи драма. Фильмнің бас продюсері – Мәдина Сүлейменова, Махамбет рөлін сомдаған – Берік Айтжанов, Исатайды бейнеленген – Қазақстанның еңбек сіңсірген әртісі Ерік Жолжақсынов, Баймағамбет Айшуақов рөлінде – Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Болат Мәзімбайұлы Әбділманов, Түрген батырдың рөлінде ойнаған – Арман Әселов. Сюжет «Махамбет» фильмі нақты тарихи кезеңге негізделген сондай аз санатқа келіп қосылып жатқан тың дүние. Солтүстік Каспий жағалауындағы Бөкей хандығының шатырына қарай шамның жарығын түсіруге талпынған шығарма. Бөкей ханның ұлы Жәңгір-Керей хан 1824 жылдың жазында хан тағына отырады. Бұл биліктегілер мен қарапайым қара халық арасындағы шиеленіс түтінінің бықси түсіп, қолқаны әділетсіздік пен алауыздықтың “қолаңсасы” қарыған қым-қиғаш кезеңнің басталар шағы болатын. Осы таққа отырғызу рәсімінен өрбитін фильм одан әрмен қарай озбырлық пен отаршылықты, әлеуметтік ортадағы әділетсіздік пен тұлғалар қайшылықтарын, олардың бітіспес бұралаң жолдарын суреттеумен жалғасады. Көркем туынды саяси, әлеуметтік мәселелер шекпенінде қалып қоймайды, Махамбет батырдың Айғаным сұлумен арадағы ғашықтық сезімдері шынайы шығады. Ата-салт, ежелгі дәстүр нақыштары нанымды бояумен бейнеленеді. Дереккөздер
Қазақстан (қонақ үй)

«Қазақ­стан» — қонақ үй, Алматы қаласының орталығында орналасқан республикалық дәрежедегі жоғары класты мейманхана. Өзінің ерекше пішінімен бұл қонақ үй — Алматы қаласының символдарының бірі. Жалпы мағлұмат 1000 орындық мейманхана ғимаратының 25 қабатының 21 қабаты (бір, екі, үш бөлмелі) қонақжай бөлмелерінен, төменгі екі қабаты қоғамдық қызмет көрсету жайларынан тұрады. Төменгі қабаттарда қонақтарды тіркеу, оларға тұрмыстық, техникалық қызмет көрсету (пошта, телеграф, жинақ кассалары, медициналық жәрдем, жолаушылар кассасы, “Интурист” бюросы, т.б.) бөлмелері орналасқан. Жылына 266 мың адамға қызмет көрсете алады. Жиналыстар, семинарлар, т.б. өткізуге арналған қосымша орындары, 116 орындық мәслихат залы, бизнес орталығы, жазғы кафе, банкет залы, ұлттық асхана, іскерлік кездесулер өткізуге арналған кең холл-вестибюль мен әр қабатта арнайы жабдықталған мүйістер бар. Ғимараттың оңтүстік павильонында 4 банкет залы бар мейрамхана орналасқан. Ең жоғарғы қабатта тау мен қала келбеті айқын көрінетін “Космос” кафесі жұмыс істейді. Сеулетшілері — Ю.Г. Ратушный, Л.Л. Ухоботов Инженерлері — Ә.Тәтіғұлов, А.К. Деев, Н.Л. Матвеец Техникалық сипаттамасы Қазақстан — елдегі жер сілкіну қаупі бар аймақта орналасқан, сейcмикалық жағынан берік, биіктігі 102 м алғашқы заңғар ғимарат. Оның зәулім тұлғасы 50,2×29,6 м өлшемді эллипс пішіндес, қызмет көрсету блогі бар тұғырбеттік бөлімнің өлшемдері 76,0×82,0 м, меймандар бөлмелеріне күн сәулесінің жақсы түсуі (инсоляция), жылдың ыстық маусымындағы желдің қолайлы бағыты ескеріліп, маңайындағы басқа құрылыстармен, табиғатпен жарасымды үйлестірілген. Балкондардың қоршаулары, ғимараттың шет жақтары және алдыңғы беттерінің саңылаусыз тік бөлшектері ғимаратқа монументтік сипат беретін ақ ұлутаспен қапталған. Орталық павильонның негізгі бөлігі — көлденең темірбетонды диафрагмалар тарайтын тұтас құйылған темірбетонды өзек. Ғимараттың негізгі қоршау құрылымдары жеңіл аспалы панельдерден құралған. Ішкі-сыртқы әрлеуіне мәрмәр, алюминий, сәндік сылақ, Қазақстанның жергілікті материалдары — ұлутас, гранит пайдаланылған. Мейманхана кешенінің барлық сәндік әшекейлерінде жергілікті ұлттық дәстүрлер ескерілген. Жобалық есебі аса күрделі де көлемді құрылыс сырт қарағанға жеңіл, еңселі тұрпатқа ие болған, төбесіне тізіле тартылған эркер жарықтары әсем ғимараттың айшықты тәжі іспетті. «Қазақстан» мейманханасын жобалап, салған бір топ сәулетшілер, инженер-конструкторлар мен құрылысшылар Қазақстан Республикасының Ш.Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды (1980). Дереккөздер
Лондон металдар биржасы

Лондон металдар биржасы - 1877 жылы шет елдерден импортталатын түсті металдардың үлкен бөлігін орталық рынокта қамтамасыз ету үшін құрылған. Онда мыс, қорғасын, мырыш, алюминий, күміс, никель металдарына мәмілелер жасау жүзеге асырылады. Биржа металдарының ресми бағасы әлемдегі барлық өндірушілер мен тұтынушылардың ұзақ мерзімдік келісім-шарттарды бекітуі бойынша белгіленеді. Жасалған барлық мәмілелерге Халықаралық тауарлы-клирингтік палатасы кепілдік береді. Бұл рынокта мәмілелер мен қызмет көрсетулерді өз мерзімінде қамтамасыз ету үшін қажет. Клирингтік палатаға мүше болу мәселесін палатаның директорлар кеңесі шешеді, ол тәуелсіз орган болып табылады. Металдар биржасының сауда күні құрылғаннан бері онша көп өзгерген жоқ. Алғашқы кезеңдерде сауда-саттық бормен еденге дөңгелектене сызылып, тіке дауыстап шақыру арқылы жүргізілген. Бүгінде басқаша, сауда жасалатын зал ішіне айналдыра қызыл түсті былғарымен қапталған 36 жұмсақ орындық қойылған. Сауда жасаушы трейдерлер осы орындықтарда орналасады, бірін-бірі көріп отырады. Сауда кезінде олардың ешқайсысына артықшылық берілмейді. Клиенттер өз тапсырыстарын сауда алаңындағы брокерлер мүшелері арқылы береді. 36 орындықтың айналасына ағаш діңгек орнатылған. Шеңбердің сыртындағы жасыл түсті еденде трейдерлердің кабинасы орналасқан. Ал трейдерлер өзара мәмілелерді айқайлап жүзеге асырады. Биржадағы сауда тәулік бойы жүреді. Дегенмен, түсті металдар саудасы Лондон уақыты бойынша ертеңгі сағат 7 мен кешкі сағат 19 аралығында қыза түседі. Биржа мамандарының айтуынша, саудаға күннің бірінші жартысында негізінен азиялық фирмалар, екінші жартысында АҚШ-тың компаниялары қатысады. Саудаға шығарылған металдар биржаның қойған талабы деңгейіне сәйкес келуі қажет. Онсыз сауда-саттық орынтағына отыра алмайсың. Дереккөздер
Марат Қуанбайұлы Сатыбалдиев

1962 жылы 22 сәуірдө Солтүстік Қазақстан облысы Полудинск ауданы Гаврино ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Сатыбалдиев Қуанбай, марқұм. Анасы - Иманбаева Зағипа, марқұм. Н.В. Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының физика-математика факультетін бітірген (1986), физика және математика пәндерінің оқытушысы. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі. 1979 жылдан - велоспорт спорт мектебінің механигі. 1989 жылдан - «Шелек» Кеңес-Дат кәсіпорынында жұмыс. 1991 жылдан спорттық карьерасын тоқтатты. Қазіргі уақытта - кәсіпкер. Алматы қаласы Велоспорт федерациясының вице-президенті. ҚР Велоспорт федерациясының вице-президенті. Топтық веложарыста 30 финиш аралық 150 айналымдағы (трек) Әлем чемпионы (1989); мэдисон жарысынан (1988, 1989) және топтық жарыстан (1985, 1986, 1989) 5 мәрте КСРО чемпионы, Әлем чемпионы; 5 мәрте КСРО чемпионы; 2 мәрте КСРО-АҚШ матчы чемпионы; АҚШ, ФГР, Марокко, Австрия, Италия, Голландия, Франция, Испания, Грекия, Оңтүстік-Корей халықаралық жарыстарының жеңімпазы. КСРО Еңбек сіңірген спорт шебері. Халықаралық санаттағы спорт шебері. КСРО Министрлер кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған (1989). Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Бұрынғы одақтас елдердің арасындағы ең дамыған ел болады. Өмір сүру деңгейі жағынан Еуропа елдерінен қалыспайды». Хоббиі - спорт, бильярд. Сүйіп оқитын әдебиеті - спорттық әдебиет. Үйленген. Жұбайы - Зембова Валентина Владимировна, кәсіпкер. Дереккөздер
Актиний

Актиний (; Ac) — Химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 7-ші периодының ІІІ тобына жататын радиоактивті элемент. Реттік саны — 89. Ең ұзақ уақыт өмір сүретін изотопы ²²⁷Ac, жартылай ыдырау уақыты T ½ = 22 жыл. Актинийді 1899 жылы А. Дебьерн уран рудаларын өңдеу қалдықтарында тапқан. Радийді нейтрондармен атқылау арқылы актинийді алады. Физикалық қасиеттері Актиний — ақшыл-күміс түсті металл, химиялық қосындыларда валенттілігі 3+, химиялық қасиеттері бойынша лантанға жақын. Актиний — қауіпті радиоактивті улы зат. Актиний (Actіnіum) Ас – элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы радиоактивті элемент; реттік нөмірі 89, атомдық массасы 227. 1899 жылы француз химигі А.Дебьерн ашқан. Актинийдің жер қыртысындағы мөлшері 61010. Актиний күмістей ақ түсті металл, балқу температурасы 1050-50С, өте әрекеттескіш; ауада тез тотығады, тұз және азот қышқылдарында ериді. Актиний химиялық қосылыстарда 3 валентті болып келеді. Қосылыстарының (гидрототықтар, фторид, оксалат, фосфат, карбонат, фторсиликат) көпшілігі ерімейді. Актиний галогенидтері ауада ұшқыр келеді, негіздік қасиеті лантаннан да күшті. Актиний тотығы оның гидрототығын немесе оксалатын 1100С-да қыздырып-күйдіру арқылы алынады. Оның галогенидтері фторлы сутекке, төрт хлорлы көміртекке, бромды алюмийниге актиний тотығының, құрғақ гидрототығының немесе оксалатының әсері нәтижесінде түзіледі. Актиний тұздары ақ түсті, ертінділері түссіз келеді. Химиялық қасиеттері : : : : : Дереккөздер * Учеб. пособие для вузов. 3-е изд., испр. /Р. А. Лидин, В. А. Молочко, Л. Л. Андреева; под ред. Р. А. Лидина. – М.: Химия, 2000. 480 с.: ил.
Америций

Америций (лат. Americium; Am) — актиноидтар тобына жататын радиоактивті химиялық элемент. Атомдық нөмірі — 95. Жасанды жолмен 1944 жылы түзілген. Ең ұзақ уақыт өмір сүретін изотопы 243 Am (жартылай ыдырау уақыты — 7370 жыл) және 241 Am (жартылай ыдырау уақыты — 458 жыл). Күміс түсті жұмсақ металл. Валенттілігі 3+, 4+, 5+ және 6+ болып өзгере алады. Америцийдің 18 изотопы бар. Өнеркәсіпте қолданылуы Америцийді альфа-сәулелер немесе гамма-сәулелер шығаратын зат қажет салаларда шағын көлемде қолданады. Америций өндірісі қымбат болып табылады: 1 грамм таза алтын 30 АҚШ доллары тұрса, 1 грамм америций оксиді 1500 АҚШ доллары деп бағаланады.
Цзэн Цинхун

Цзэн Цинхун - 2003-2008 жылдары ҚХР Төрағасының орынбасары. Өмірі 1939 жылы Цзянси провинция­сында туған, 24 жасында Бейжің өнеркәсіп инсти­тутының автоматтық бақылау факультетін бітірген соң 16 жыл ҚХР Халық азаттық армиясында түрлі лауазымдарда қызмет атқарды. 1979 жылдан 1983 жылға дейін Цзэн Цинхун Мемлекеттік жоспарлау комитетінде, Мұнай өнеркәсібі министрлігінде түрлі қызметтер атқарады. 1984 жылы ол партия­лық жұмысқа ауысып, ҚКП Шанхай қалалық комитетінде бөлім меңгерушісінің орынбасары, содан кейін бөлім меңгерушісі болады, көп кешікпей бюро мүшесі және жауапты хатшы болып тағайындалады. 1993 жылы Бейжіңге оралып, ҚКП Орталық комитетінде Кеңсе бастығы, Орталық комитетке тікелей бағынатын Мекемелер істері жөніндегі жұмысшы комитетінің хатшысы болып істейді. Ал 1997 жылы Цзэн Цинхун ҚКП ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат, ҚКП ОК Хатшылығының мүшесі болады. *1999 жылы оның соңғы екі лауазымына ҚКП Орталық комитетінің ұйымдастыру жұмыстары жөніндегі бөлімінің меңгерушісі лауазымы қосылады. 2002 жылы ол ҚКП ОК Саяси бюросы Тұрақты комитетінің мүшесі, сондай-ақ ҚКП Орталық комитетінің мүшесі болып сайланады. *2003 жылғы наурыздан бастап – ҚХР Төрағасының орынбасары Дереккөздер
Иво Санадер

Иво Санадер - Хорва­тияның Премьер-Министрі. 1953 жылы туған Иво Санадер 2000 жылдан бері парламенттік көпшілікке ие болған Хорват демократиялық ода­ғы партиясының төрағасы болып келеді, 2003 жылдан елдің Пре­мьер-Министрі.
Sozdik.kz

«Sozdik.kz» - қазақстандық сайт. қазақша-орысша, орысша-қазақша тегін онлайн-сөздік. Жобаның авторы - Евгений Чуриков. Күн сайын кем дегенде 2 мың адам sozdik.kz сайтының қызметіне жүгінеді. Дені қазақстандықтар. Бұдан кейінгі орында Ресей, Германия, Қытай, Түркия қолданушылары тұр. Тарихы Евгений Чуриков Интернеттегі сөздік жобасымен 1999 жылдан бері айналысып келеді. Ол кездері Unicode екі байтты кодировкалар, яғни кирилл тағы басқа әріптердің кең қолданысқа түсуіне мүмкіндік беретін бағдарламалар енді ғана қолданысқа ене бастаған. Сол тұста қазақ тілінің төл әріптерін Интернетке қалай ендіруге болады деген сауал мазалады. Көкейін тескен сауалға жауап тапқан соң, қоғамға пайдасы тиетін қандай жобаны іске асырсам болады деген ой жетегінде жүрді. Интернетте қос тілді сөздік жасау ойы сол кезде ойына келді. Екі жылғы дайындық жұмыстарынан соң, 2001 жылдың қараша айында іске қосады. 2002 жылдың жазында sozdik.kz доменін сатып алады. Содан бері жобасы осы интернет мекенжайында орналасқан. Сайт аудиториясы ай сайын 5 пайызға өсуде. Жұмыс күндері сайтқа келушілердің саны тәулігіне 2 мың адамды құрайды. Күн сайын 20-25 мың сөз бен сөз тіркестерінің аудармалары жасалады. Сілтеме * [http://sozdik.kz sozdik.kz]
Мәнһадж

«Әл-мәнһадж» ("ән-наһдж", "әл-минһадж") - сөзінің тілдік және шариғи мағынасы – ол анық тура жол, жоба. Және мәнһадж деп Аллаһ Тағаланың бұйрығын жер бетіне жайғастыру әдістерін атайды. Манһадж - ол мұсылман адамның өмір сүру тәртібі және әдеб салты. Бұл нәрсеге сенім (ақида), фиқһ, әдеб және адамдардың бір-бірімен ара-қатынасы жатады. . Мағынасы Шейх Салих әл-Фаузан манһадж және ақида сөздерінің мағыналық айырмашылығына жауап бере отырып былай дейді: "Манхаж сөзі ақида сөзінің айырмашылығынан кеңдеу болады. Манхаж ол ақида да,қолбасшылықта,әдепте,адамдардың бір-бірімен ара қарым-қатынысында және мұсылманның өмір сүру тәртібінде болады. Мұсылманның осы бір жолмен жүруі манхаж деп аталады. Ал ақида сөзіне, иманның негіздері мен екі куәлікті(лә илләһә иллә ла Мухаммад расулю-Ллах ) жатқызуға болады. Осыларды ақида дейміз ". Құран мен Сүннетте қолданылуы Мәнһадж сөзі Құранда және Сүннетте кездеседі. Аллаһ Тағала Құранда былай дейді: «Сендердің әрқайсыларыңа(пайғамбарларға) Біз шариат және манһадж орнаттық» (әл-Маида,5:48). Ибн Аббас бұл аятқа былай деп талқылама берген: «Сендердің араларыңда пайғамбарлық болжау болады, ол болжауды Аллаһ қанша қаласа сонша болдырады және оны Аллаһ қанша қаласа,қалаған уақытында аяқтайды. Сонан соң пайғамбар жолының мәнһаджымен халифалық билік орнайды, оны Аллаһ қанша қаласа сонша болдырады, ал сосын Аллаһ оны қанша қаласа, қалаған уақытында аяқтайды». Ахмад, әл-Баззар, әт-Табарани. Хафиз әл-Ираки және шейх әл-Албани сахих хадис деген.. Дереккөздер
Бақ

Бақ – жеміс-жидекті қолдан өсіретін орын. Оған орын таңдау, жерді тегістеу, белгіленген орынның топырағын құнарландыру, отырғызылатын дақылды, сортты, бұламаны анықтау, оларды ретімен орналастыру, отырғызу сұлбасын белгілеу, қоректік заттардың мөлшерін, уақытын, суару тәсілдерін белгілеу сияқты дайындық шаралары жүргізіледі. Әдетте бақ өсіретін шаршының пішіні тік бұрышты, ұзын жағы желдің өтіне қарағаны, ені ұзынынан бір жарым – екі есе қысқа болғаны дұрыс. Оның қолайлы аумағы 400/200 м; 500/200 м; 600/300 м болады. Таулы аудандарда шаршыларды жер бедеріне қарай ұйымдастырады және оған бір дақылды 2 – 3 сортын кезектестіріп орналастырады, сонда жеміс ағаштары жақсы тозаңданады. Дереккөздер
Аргон

Аргон (лат. Argon; Ar) — химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 3-ші периодының VІІІ тобына жататын элемент, реттік саны 18, атомдық массасы 39,948. Инертті газдарға жатады. Аргонның Жер атмосферасындағы үлесі 0,93%-ды құрайды. Оны 1894 жылы Дэвид Рэлей және Уильям Рамзай ашқан. Аргон — түссіз және иіссіз бір атомды, химиялық жағынан инертті газ. Аргон басқа атомдармен химиялық емес, ван-дер-ваальс күштері арқылы байланысқан бірнеше қосынды алынған. Аргон инертті ортаны қажет ететін металлургиялық және химиялық процестерде, жарық техникасында (флуоресцентті лампыларда, қызу лампыларында, разряд түтікшелерінде, аргонды түтікшелер көкшіл түске боялады), электроникада, ядролық техникада (ионизациялық санағыштар, камералар) қолданылады. Құрамында калий бар минералдардағы 40 Ar 40 арақатынасын өлшеу арқылы гелогиялық формациялар мен метеориттердің жасын анықтауға болады. Химиялық қасиеті Осы уақытқа дейін аргонның тек 2 химиялық қосылысы белгілі - аргон гидрофториді және өте төмен температурада болатын CU (Ar) O. Сонымен қатар, аргон эксимер молекулаларын құрайды, яғни қозған электрондық күйлері тұрақты және негізгі күйі тұрақсыз молекулалар. Электр разрядында түзілетін өте тұрақсыз Hg – Ar қосылысын нағыз химиялық (валенттік) қосылыс деп санауға негіз бар. Аргонның фтормен және оттегімен басқа валентті қосылыстары алынуы мүмкін, олар да өте тұрақсыз болуы керек. Мысалы, аргон мен хлор қоспасын электрлік қозу кезінде ArCl түзілуімен газ фазалық реакция болуы мүмкін. Сондай-ақ, молекулалары арасында сутектік байланыстар әрекет ететін көптеген заттармен (су, фенол, гидрохинон және т.б.) ол инклюзиялық қосылыстар (клатраттар) түзеді, мұнда аргон атомы «қонақ» ретінде түзілген қуыста болады. кристалдық торда зат иесінің молекулаларымен, мысалы, Ar 6H2O. CU (Ar) O қосылысы уранның көміртегімен және оттегімен CUO қосылысынан алынды. Ar – Si және Ar – C байланыстары бар қосылыстардың болуы ықтимал: FArSiF3 және FArCCH. Сыртқы сілтемелер * [http://www.svarkarezka.ru/popular/query_21.html/ Виды сварки с использованием аргона] * [http://www.megatradegas.ru/zhidkij-argon/ Жидкий аргон]
Астат

Астат (лат. Astatium; – «тұрақсыз»; At) — химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 6-шы периодының VІІ тобына жататын радиоактивті элемент, реттік саны 85, атомдық массасы 210. Оның ең ұзақ өмір сүретін изотопы 210 At-тың жартылай ыдырау уақыты — 8,3 сағат. Астат химиялық қасиеттері жағынан иодқа өте жақын. Астат алғаш рет 1940 жылы бөлініп шығарылған. Шығу тарихы 1898 жылы Дмитрий Менделеев болжаған («эка-йод» ретінде). «Сіз, мысалы, атомдық салмағы йодтан үлкен галоген Х табылған кезде, ол әлі де KX, KXO 3 және т.б. түзетінін, оның HX сутегі қосылысы газ тәрізді, өте нәзік қышқыл болатынын, атомдық салмағы ... 215» болады. 1931-1943 жылдары табиғатта 85 элементті анықтауға көптеген әрекеттер жасалды. Ол йодтың серігі, Францияның α-ыдырауының өнімі немесе полонийдің β-ыдырауының өнімі болуы мүмкін, сондықтан оны йодтан, теңіз суынан, радий және радон изотоптарының ыдырау өнімдерінен, монациттен, уран шайыры кенінен, темірден табуға тырысты. және платина минералдары. 1931 жылы Ф.Аллисон және әріптестері (Алабама политехникалық институты) монацит құмында бұл элементтің ашылғаны туралы хабарлады және оған Алабамиум (Ab) атауын ұсынды, бірақ бұл нәтиже расталмады. 1943 жылға дейін табиғатта элементтің ашылғаны туралы жарияланымдар пайда болды және ол дәйекті түрде Дор, Декин, Гельветия (Гельветияның құрметіне - Швейцарияның ежелгі атауы), англогелветий, лептин (грек тілінен «әлсіз, діріл») деп аталды. Бұл жаңалықтардың барлығы да қате болып шықты. Астатинді алғаш рет 1940 жылы Д.Корсон, К.Р.Макензи және Э.Сегре (Калифорния университеті, Беркли) жасанды түрде алды. 211At изотопын синтездеу үшін олар висмутты альфа бөлшектерімен сәулелендірді. 1943-1946 жылдары астатин изотоптары табиғи радиоактивті қатардан табылды (төменде қараңыз). Элементтің атауы ежелгі грек тілінен шыққан. ἄστατος - «тұрақсыз». Орыс терминологиясында элемент 1962 жылға дейін «астатин» деп аталды. Физикалық қасиеті Зерттеу үшін қол жетімді заттың аз мөлшеріне байланысты бұл элементтің физикалық қасиеттері нашар зерттелген және, әдетте, қол жетімді элементтермен ұқсас салынған. Астат-көк-қара түсті қатты зат, сыртқы түрі иодқа ұқсас. Оған металл емес (галогендер) және металл (полоний, қорғасын және басқалары) қасиеттерінің үйлесімі тән. Иод сияқты, астат органикалық еріткіштерде жақсы ериді және олар оңай экстрагацияланады. Ұшу бойынша иодадан сәл кем, бірақ оңай секіруі мүмкін. Балқу температурасы-503 K (230&nbsp;°C), қайнау (айдау) 575 K (302&nbsp;°C) (басқа көздер бойынша 244 °с, 309 °С сәйкесінше). Астат тек жасанды түрде алынады. Астаттың изотоптары негізінен металл висмут немесе торий α-бөлшектерімен сәулеленумен, астатты тұндыру, экстракция, хроматография немесе дистилляциямен бөліп алады. Қазіргі заманғы үдеткіштерде элементтің бірнеше ондаған нанограммасын алуға ("жұмыс істеуге") болады, алайда мұндай үлгілермен оның үлкен радиоактивтілігіне байланысты жұмыс істеу мүмкін емес еді — 2000 Ки / мг, және элементтің молярлық концентрациясы кезінде зерттелетін ерітінділер мен судың қарқынды радиолизі қайнатылады.
Барий

Барий (лат. Barium, «ауыр»; Ba) — химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 6-шы периодының ІІ тобына жататын элемент, реттік нөмірі 56, атомдық массасы 137,34. Жерсілтілі топ элементтеріне жатады. Табиғатта барит (Ba 2 SO 4 ) және витерит (BaCO 3 ) деген минералдары кездеседі. Барийді 1774 жылы Карл Шееле ашқан. Барий — жұмсақ, күміс түсті металл. Химиялық активтілігі жоғары, ауада тез тотығады, сумен реакцияға түсіп, барий гидрототығын түзеді. Басқа да көптеген элементтермен қосыла алады. Қосылыстарда валенттілігі 2+. Оның қорытпалары газ жұтқыштар ретінде, электронды шамдарда, ал оның оксиді катодтарға қаптау жасау үшін қолданылады. Осы элементтің ең маңызды қосылыстары: * Барий асқын тотығы (BaO 2 ) катализатор ретінде және H 2 O 2 алуға және ағартқыш ретінде қолданылады; * Барий гидрототығы Ba(OH 2 ) көмір қышқыл газын жұтып алуға қолданылады; * Барий карбонаты BaCO 3 барийдың басқа қосылыстарын алуға, шыны өнеркәсібінде қолданылады; * Барий хлориды BaCl 2 •2H 2 O улы химикат ретінде қолданылады; * Барий сульфаты BaSO 4 рентген сәулелерін жақсы жұтатын қасиетке ие болғандықтан, ақ пигмент ретінде медицинада қолданылады. Барий Белсенді, ол сілтілі жер металдар тобына кіреді және минералдарда өте берік байланысты. Негізгі минералдар: барит (BaSO 4 ) және витерит (BaCO 3 ). Барийдің сирек минералдары: цельзиан немесе барийлі дала шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (барий мен калийдің аралас алюмосиликаты), нитробарит (барий нитраты). Тұздары оттың жалынын жасыл түске бояйды. Тарихы Барийді BaO оксиді түрінде 1774 жылы Карл Шееле мен Йохан Хан ашқан. 1808 жылы ағылшын химигі Хамфри Дэви ылғалды барий гидроксидін сынап катодымен электролиздеу арқылы барий амальгамасын алды; қыздырған кезде сынапты буланғаннан кейін ол металл барийін бөлді. Табиғатта кездеуі Жер қыртысындағы барий мөлшері 0,05% салмақпен; теңіз суында барийдің орташа мөлшері 0,02 мг/л құрайды. Барий белсенді, ол сілтілі жер металдарының кіші тобына жатады және минералдармен өте күшті байланысқан. Негізгі пайдалы қазбалар барит (BaSO 4 ) және паитерит (BaCO 3 ). Сирек кездесетін барий минералдары: цельсиан немесе барий дала шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (барий және калий алюмосиликаты аралас), нитробарит (барий нитраты) т.б.
Синекдоха

Бұл метонимияға жақын, өйткені синекдоха да екі ұғымның іргелестігі арқылы жасалады. Мұның метонимиядан айырмасы мынада: метонимияда сандық айырмашылық болмайды; ал синекдохада сандық айырмашылық болады. Егер сан жағынан айырма болмаса, синекдоха болмайды. Синекдохада бір ұғымды екінші ұғымға ауыстырғанда: бірі — үлкен, екіншісі — кіші; бірі — жалпы, екіншісі — жалқы; бірі — бүтін, екіншісі — бөлшек болуы қажет. Әрине, үлкені — кішінің орнына қолданылғанда, мағынасы тараяды да, кішісі — үлкенінің, орнына қолданылса, мағынасы зораяды, кеңиді. Мысалы, Жүз бас қой, Жиырма тұяқ мал, Көп қол жұмысты өндіріп жібереді т. б. Осы сөйлемдердегі бас, тұяқ, қол деген сөздер бір бүтін дененің бір-бір ғана бөлшегі болып тұрған жоқ, сол кішкене бөлшекті білдіретін сөздің мағынасы зорайып, белгілі бір бүтін дененің орнына ауысып қолданылып тұр. Шынында, жәндіктердің, оның ішінде осы тіркесте қойдың басы деген бір мүшенің атын білдірмей, бүтін қойдың өзін түгел қамтып, бір бүтін мал деген, яғни қой деген ұғымды білдіріп тұр. Ал, тұяқ деген сөз бүтіндей бір мал деген мәнде; қол деген сөз жұмысшының бір мүшесі емес, жұмысшы адам мағынасында айтылып тұр. Сөйтіп, осылар сияқты бөлшектің мағынасын білдіретін сөздер бүтін орнына жұмсалса, синекдоха болады. Ал колхоз бес машина алды дегендегі машина — автомобиль деудің орнына дара мағынада жұмсалып тұр. Қазіргі күнде колхоздың бәрі моторлы (техника); Магазиннен кездеме алды (сиса, жібек, торғын т. б.) дегендегілер — синекдоха мағынасының жалпыдан жалқыға қарай ауысқан түрлері. Нағыз синекдоха әдетте келеке, қалжың ретінде жұмсалады. Мысалы, Ең шебері — анау мұрт, Осының бәрі — мына сақалдың ақылы деген тәрізді сөйлемдер де қолданылады. Әрине, мұндағы сақал, мұрт дегендер адам орнына жұмсалып тұр. Жалпыхалықтық сөйлеу тілінде мұндай құбылыстар ұшан теңіз. Мәселен, "мал-жаның аман ба?", "үй-ішің қалай?" деген тіркестер малға немесе үй ішіне қатысты ғана емес, отбасындағы жандардың амандығы түгелдей сұралу мақстатында қолданылады. Сондай-ақ елдің бәрі жиылды – "тайлы-тұяғы қалмай келді", қанша балаң бар?, - "қарғаң нешеу?", "мал басы түгел", "бағар көбейсін" секілді сөздер қолданыстарында меңзеу көрініс тапқан. Көркем шығармада меңзеудің алуан түрі кездеседі. "Абайлардай ақын қазақта туа бермейді ғой" деп айту меңзеуге мысал бола алатынын А.Байтұрсынов көрсетеді. Меңзеудің тағы бір түрі "Ақылды қара қылды қырыққа бөлмек" (Абай ) немесе "Толғауы тоқсан қызыл тіл" деген секілді көптік ұғымды "қырық", "тоқсан" ретінде нақтылы сандармен көрсетуімен ерекшеленеді. Меңзеу – парақтың төменгі жағында орналасқан және мәтін мен меңзеу белгісі – сан нөмірі, не астерискі арқылы байланысын түсіндіретін немесе анықтама сипатты мәтінінен тұратын (библиографиялық сілтеме, ескерту, тоғыспа меңзеуі) басылым аппаратының элементі. Дереккөздер *Қазіргі қазақ тілі, Қазақ ССР Ғылым Академиясы, Алматы, 1954