kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нина Сергеевна Смирнова

Нина Сергеевна Смирнова(29 маусым 1908, Ульянов облысы Дмитровград қаласы – 5 ақпан 1978, Алматы) — әдебиет зерттеушісі, филология ғылымдарының докторы (1951), профессор (1953), Қазақстан ҒА академигі (1956). Өмірбаяны * ММУ-ды (1929), оның аспирантурасын (1939) бітірген. * 1939 жылдан ҚазПИ-де (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогика университеті) оқытушы, кафедра меңгерушісі * 1945 жылдан Қазақстан ҒА Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер болды. Ғылыми еңбектері Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ фольклортану ғылымы мәселелеріне: * қазақтың ауызша тараған поэтикалық шығармаларының тарихи даму жолдары * эпос * айтыс * қазақ ауыз әдебиетінің басқа жанрлары * фольклор * жазба әдебиеттің байланысы мәселелеріне * қазақ фольклортану тарихына, т.б. арналған. Шығармалары * “Қазақ әдебиетінің тарихы” (1-т., 1968) * “Қазақ фольклористикасы” (1972), т.б. еңбектерді шығаруға атсалысқан. * М.Әуезовпен бірге эпикалық туындылардың (“Қамбар батыр”, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”, “Алпамыс батыр”, “Қыз Жібек”) ғылыми басылымдарына басшылық жасаған. * Жамбыл шығармалары туралы зерттеу еңбегін, Қазақстандағы орыс мектептері үшін қазақ әдебиеті оқулықтарын (М.Сильченкомен бірге, 1970) * қазақ ауыз әдебиеті жөнінде бағдарламалар, ауыз әдебиетін жинау жөнінде әдіснамалық нұсқаулар жазған. * Очерки казахской литературы XVІІІ века, А., 1951; * Казахская народная поэзия, 1967. Дереккөздер
Смирново (Солтүстік Қазақстан облысы)

Смирново — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл, аудан және Смирнов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы — Петропавл қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-дей жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 7556 адам (3649 ер адам және 3907 әйел адам) болса, 2009 жылы 5796 адамды (2749 ер адам және 3047 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1921 жылы Петропавловск — Көкшетау темір жолын салуға байланысты қаланған. Смирновода «Смирнов элеваторы» АҚ, темір жолы және автовокзал, тұрмыс қажетін өтейтін цех, асфальт, нан зауыттары, диірмен, аудандық байланыс бөлімшесі, аурухана, 3 орта мектеп, Мәдениет үйі, кітапхана, қарттар мен мүгедектер үйі, тарихи музей және басқа мекемелер бар. Смирново — ірі автомобиль жолдарының торабы. Дереккөздер
Леонид Сергеевич Соболев

Соболев Леонид Сергеевич (21.7.1898, Иркутск — 17.2.1971, Мәскеу) — жазушы, Социалистік Еңбек Ері (1968). 1910-17 ж. Иркутск гимназиясында, Петербург кадет корпусында, әскери теңіз училищесінде оқыған. 1918-31 ж. соғыс-теңіз флотында қызмет етті. Әскер қатарынан босағаннан кейін (1931) Жазушылар одағының Ленинград бөлімшесінде, журнал редакцияларында, 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында теңіз флотының саяси бас басқармасында жұмыс істеген, “Правда” газетінде әскери тілші болған. Соғыстан кейін Ресей Жазушылар одағы басқармасының басшысы қызметін атқарды (1958 — 1970). Алғашқы әңгімесі “Тиімді дағды” 1926 ж. “Краснофлотец” газетінде жарияланды. 1932 ж. жарық көрген “Күрделі жөндеу” романында 1-дүниежүз. соғыс қарсаңындағы оқиғалар, соғыстың шынайы кейпі шебер бейнеленген. Гардемарин Ю.Левитин атынан баяндай отырып, орыс флотындағы ең үлкен әскери кеменің жайын жазады. Кезінде бұл шығарманы М.Горький, К.Федин жоғары бағалады. “Қызыл тулы Балтық” (1940), “Теңіз жаны” (1942, КСРО Мемлекеттік сыйлығы 1943), “Жасыл шұғыла” (1954) романтикалық повесі, “Жеңіс сәулесі” әскери күнделіктер топтамасы (1968), “Басты бағытта” (1969), “Уақыт желі” (1970), “Достық он жылдықтары” (1971), т.б. еңбектері жарық көрген. 1935 ж. Қазақстанға келіп, Риддер металлургтері, Ульбастрой құрылысшылары, қазақ шопандарының тыныс-тіршілігі, Жамбыл шығармалары туралы жазылған мақалалары мен очерктерін баспасөзде жариялады. 1937 ж. Ғ.Тоғжанов, І.Жансүгіровтермен бірге “Қазақстан” атты мерекелік жинақты шығаруға атсалысты. М.Әуезовтің “Абай” романын (1937-45, 1-т. А.Никольскаямен бірге) орыс тіліне аударды. Әуезовпен бірге “Қазақ әдебиеті тарихының очерктері”, “Қазақ халқының эпосы мен фольклоры” атты зерттеулерді және “Абай” трагедиясының орыс тіліндегі нұсқасын дүниеге әкелді. 1940, 1945 ж. Мәскеуде жарық көрген Абай жинақтарына көлемді кіріспе жазды. Осы жылдары басылып шыққан “Қазақ әдебиеті антологиясының” құрастырушысы әрі редакторы болды. Жазушы Әуезовке “Талант және дәуір”, “Абайдың рухани інісі” деген зерттеу еңбектерін арнаған. Ол С.Мұқановтың “Сырдария” романын орыс тіліне аударды. “Жасыл шұғыла” (1950), “Үшінші лек” (1964) атты кітаптары қазақ тілінде жарық көрген Пайдаланылған cілтемелер
Михаил Александрович Соколов

Соколов Михаил Александрович (14.2.1902, Ресей, Иркутск облысы, Мальта селосы – 14.8.1973, Алматы қаласы) – металлург, Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1970). Томск технология институтын (1926) бітірген. «Қазақалтын» кәсіпорнында басшы (1926–1928). Ресей мен Украинада инженер (1928–1938), басшылық қызметте (1941–1946), Қазақ тау-кен және металлургия институтында (1949–1973, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) кафедра меңгерушісі, декан, Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтының директоры (1949–1970) қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер ::*Повышение эффективности взаимодействия реагентов – собирателей при флотации сульфидов, А.-А., 1963; Ультразвук в процессах обогащения полезных ископаемых, А.-А., 1971.
Соколов Владимир Алексеевич

Соколов Владимир Алексеевич (1.3.1903, Ресей, Ленинград облысы, Красносельский ауданы, Пулково ауылы – 1.4.1983, Алматы қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1946), профессор (1961). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1963). Ленинград (1930, қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген. Семей геология басқармасының бастығы (1931–1940), Қазақстан ҒА-ның Геология ғылымдар институтында бөлім меңгерушісі, мұражай директоры (1940–1949), Қазақ минералдық шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі (1949–1983), оқу ісі жөніндегі проректор (1951–1952) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері минералогия және ландшафт геохимиясы мәселелеріне арналған. С. Қаратау фосфорит, Бражихин андалузит, Жабағылы ванадий және Орталық Қазақстандағы темір кендерін ашушылардың бірі. Соколовтың тікелей басшылығымен Саяқ, Николаев, Белоусов мыс кендерінің және Орталық Қазақстанның туынды кварциттерін барлау мен қорын бағалау жұмыстары жүргізілді.КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1949). Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шыгармалары *Джебагалинское ванадиевое месторождение. Геология Союза, т. 20, ч. 2, 1945; Актауский тип агроруд как природное минеральное удобрение, А.-А., 1972. Дереккөздер
Соколов темір кен орны

Соколов темір кен орны - Қостанай облысы Қостанай ауданы Рудный қаласынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. Аэромагнитті түсірулер кезінде ашылған (1949, В.П. Носиков). 1949-1955 жылдары барланып, 1951 және 1964 жылдары қорының шамасы есептелініп, бекітілген. Геологиялық құрылымы Кен орны Сергеев брахисинклині немесе Соколов-Сарыбай антиклинінің шығыс қанатында визе-серпухов жанартаутекті шөгінді тау жыныстары мен төменгі-жоғары карбон интрузиясы жапсарында орналасқан. Бұлардың бетінде қалыңдығы 35-120 м-дей мезозой-кайнозойдың құмды-сазды шөгінділері жатыр. Жатыс сипаты Кен денелерінің қалыңдығы 1000 м Соколов свитасының скарнделген әктасты, туфты, туффитті, андезитті, базальтты порфириттері арасында қалыптасып, меридиандық белдеуге жақын бағытта 2,5 км-ге созылған. Құлау бағыты бойымен кендер 350-1300 м тереңдікте орналасқан. Кен ашық әдіспен өндіріледі. Кен денелерінің бітімі шомбал, сеппелі, желілі, сиректеу жолақты. Минералдары, құрамы Басты минералдары магнетит, пирит, мартит, гематит; пайдалы қоспалары никель, марганец, кобальт, т.б. Бай магнетит кентастарында 55,6%, ал кедей кентастарда 31,2% темір бар. Жалпы қоры 1295 млн. т,темірдің орташа мөлшері 40,2%. Соколов темір кенінің кентасы Қарағанды металлургия комбинатының (Испат Кармет) шикізаты. Тағы қараңыз * Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі (ENRC тобы) Дереккөздер
Дмитрий Владимирович Сокольский

Дмитрий Владимирович Сокольский (4.4.1910, Пехлеви қаласы (Иран) – 1.3.1987, Алматы) – ғалым, профессор (1949). Қазақстан ҒА-ның академигі (1951), Қазақ КСР-інің ғылым қайраткері (1960). Социалистік Еңбек Ері (1969). Қызмет жолы * Қазақстандағы катализдік химия ғылымы мектебін ұйымдастырған (1945 – 1971). * М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін (1934), аспирантурасын (1937) бітірген. * 1937 – 1942 ж. қазіргі Қазақ ҰУ-де ғылыми қызметкер * 1945 – 1948 ж. Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты директорының орынбасары, * 1951 – 1954 ж. ҒА-нда ғалым-хатшы * 1965 – 1973 ж. Қазақстан ҒА-ның бірінші вице-президенті * 1969 – 1987 жылдары Органикалық катализ және электрохимия институтының директоры болды. Шығармалары Негізгі ғылыми еңбектері каталитикалық гидрогендеу теориясы мен тиімділігі жоғары гидрлеу катализаторларын жасауға,гидратациялау, тотықтыру және кіші молекулалар негізінде синтездеу процестеріне, іргелі және қолданбалы ғылымды ұштастыруға арналған. Оның басқаруымен күрделі органикалық заттарды (майлар, хош иісті заттар, витаминдер, т.б.) талғамдап гидрлейтін, автокөліктер мен көптеген өнеркәсіпте кеңінен қолданылатын өндірістік катализаторлар жасалды. 1800-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 20 шетелдік патенті, 500-дей авторлық куәлігі және 18 монографиясы бар. * Гидрирование в растворах, А-А., 1962, 1979; Теория герерогенного катализа, А-А., 1968; Оптимальные катализаторы * Гидрирование в растворах, А-А., 1970; Металлы-катализаторы гидрогенизаций, А-А., 1970; Катализ лигандами в водных растворах, А-А., 1972; Введение в теорию гетерогенного катализа, М., 1981. Марапаттары * Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығын алған (1974). * Екі рет Еңбек Қызыл Ту * Ленин * Халықтар достығы * Құрмет белгісі ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Вениамин Васильевич Солдатенко

Солдатенко Вениамин Васильевич (4 қаңтар 1939 — 15 шілде 2023) — кеңестік жеңіл атлетші, спорттық жаяу жарыстан КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1971). Қазақстанның және халықаралық турнирлердің жеңімпазы. 50 км қашықтыққа спорттық жаяу жарыстан жеті дүркін КСРО чемпионы (1967, 1969–72, 1975–76) және қола жүлдегері (1973–74). Еуропа чемпионы (1971, Финляндия, Хельсинки), қола (1969, Афины, Грекия), күміс (1978, Прага, Чехия) жүлдегері. Әлем чемпионы (1976, Швеция, Мальме). 20-Олимпия ойындарының күміс жүлдегері (1972, Германия, Мюнхен). «Құрмет белгісі » орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Солтүстік қазақ мериносы

Солтүстік қазақ мериносы – биязы жүнді қой тұқымы. 1976 ж. жаңакавказ және мазаев биязы жүнді қой тұқымдары саулықтарының қазақтың құйрықты қойларымен будандарын америка рамбульесі, алтай, аскания, кавказ қошқарларымен күрделі будандастыру арқылы шығарылған. Қойдың жүн өнімділігі мен сапасын жақсарту мақсатында австралия мериностарымен будандастыру жұмыстары жүргізілді. Қойлардың дене бітімі берік, ірі, солтүстік-шығыс Қазақстанның табиғат жағдайларына жақсы бейімделген. Қошқарлары 100 – 110 кг, саулықтары 60 – 65 кг салмақ тартады. Қошқарларынан 12 – 15 кг, саулығынан 5,5 – 6,5 кг биязы жүн қырқылады, орта есеппен ұзындығы 9,0 – 11,0 см, жіңішкелігі 60 – 64 сапаға (20,6 – 25,0 мкм) тең. Жүнінің біркелкілігі, иректілігі, шайыр сапасы мен мөлшері меринос жүнге қойылатын талаптарға сәйкес келеді. Саулықтарының төлшеңдігі 120 – 140%. Асыл тұқымды . Павлодар облысының “Бесқарағай”, Қостанай облысының “Сұлукөл” шаруалықтарында өсіріледі. Қой тұқымын жетілдіру жұмыстарымен Қазақ қой шаруашылығы. ғылыми-зерттеу институтының биязы жүнді қойларды өсіру және асылдандыру бөлімінің ғалымдары айналысады. Дереккөздер
Ольга Альфредовна Сонгина

Сонгина Ольга Альфредовна (17.4.1901, [http://Ресей Ресей], Санкт-Петербург қаласы – 7.5.1989, Алматы) – ғалым, химикалық ғылым докторы (1957), профессор (1959). Қазақстан ҒА-ның корреспондент мүшесі (1970). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Санкт-Петербург (Ленинград) индустриалды институтын бітірген (1941). 1922 – 37 жылы Санкт-Петербург қаласындағы “Красный выборжец” зауытында еңбек етті. 1937 – 1943 жылы Бішкек (Фрунзе) қаласында дәріхана басқару мекемесінде, 1943 – 1945 жылы Қырғызстан ҒА-ның Химия институтында ғылым қызметкер, 1945 – 1948 жылы Қазақ тау-кен металлургиялық институтында (Қазақ ҰТУ), 1948– 50 жылы. Қазақстан ғылым академиясының Химия институтында ғылым қызметкер, 1950 – 1981 жылы қазіргі ҚазҰУ-дың химия факультетінде оқытушы, кафедра меңгерушісі болды. Ғылым жұмыстарының негізгі бағыты – сирек [элемент|элементтер, минералды шикізаттар химиясы және электрхимекалық әдістер саласын зерттеуге арналған. Сонгина табиғаттағы шикізаттарды, сирек элементтерді көптеген электрхимикалық әдістермен (амперметрлік титрлеу, электрхимикалық фазалы талдау, т.б.) зерттеу және талдау арқылы олар жөнінде ғылымға мол мағлұматтар қосты. Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. 6 монографияның,600-ден астам ғылым еңбектің авторы, оның ішінде 30 авторлық куәлігі бар. Шығармалары: Амперометрическое титрование, М., 1957; Редкие металлы, (3 изд.), М., 1964; Химия, (3 изд.), М., 1979. Дереккөздер
Сорос-Қазақстан қоры

Сорос-Қазақстан қоры (ағылш. Soros Foundation-Kazakhstan, SFK) – Қазақстандық үкіметтік емес қайырымдылық қор. Бұл қорды 1995 жылы Джордж Соростың "Ашық қоғам" институты ашқан. Жалпы шолу Қор негізінің қалануы 1993 жылдан бастау алады. Сол жылдары басты офисі Нью-Йоркте орналасқан Ашық қоғам институты тарапынан Қазақстанның 183 ғалымына өз зерттеулерін жүргізу үшін қаржылай көмек көрсетілді. 1994 жылы “Сапар гранттары”, “Кітапханаларды қолдау”, “Мәдениет және өнер”, т.б. негізгі бағдарламалардың іргесі қаланды, гуманитарлық білім беру сапасын арттыру, үкіметтік емес ұйымдарды қолдау жобалары іске асырылды, қордың қолдауымен Қазақстан суретшілерінің каталогы басылып шықты. 1995 жылы 28 шілдеде ҚР Әділет министірлінде тіркелді. Сорос-Қазақстан қорының ең жоғары органы Құрылтайшылар кеңесі болып табылады. Қордың жалпы қызметін бақылау және жұмыс бағытын, ішкі тәртіпті белгілеу міндеті бақылау кеңесіне жүктелген. Ал атқарушы директор қордың күнделікті нақты қызметіне және бақылау кеңесі қызметінің қамтамасыз етілуіне жауапты. Гранттар алу, жобаларды жүзеге асыру туралы өтініштерді қарау, бағалау және бекітумен сарапшылық корыттер айналысады. Сарапшылық корыттерді бақылау кеңесі құрады және олар кеңесші орган болып табылады. Сорос-Қазақстан қорының құрамында шетелде оқуға қатысты кеңесшілік орталық, демократиялық білім, ұлттық дебаттық, қазіргі заманғы өнер орталықтары жұмыс істейді. Қордың мақсаты – Қазақстанда демократиялық ашық қоғамның дамуына жәрдемдесу болып табылады. Осы мақсатта Сорос-Қақақстан қоры білім беру, БАҚ, адам құқықтары, әйелдер бағдарламалары, қоғамдық салауаттылықты сақтау, әлеуметтік, құқықтық және экономиялық реформалар бағытында бастамалар мен бағдарламаларды жүзеге асырады. Білім беру Сорос-Қазақстан қоры республиканың мемлекеттік білім беру жүйесін реформалауға қатысады. Қор Қазақстан үкіметіне 12 жылдық білім беру жүйесіне көшуге әсер етті. 1995-2013 жылдар аралығында жүзеге асырылған шәкіртақы бағдарламасы аясында Сорос қоры 2000-ға жуық қазақстандық студенттерді Америка және Еуропа университеттерінде оқытуды қаржыландырды. Сорос қоры Қазақстандағы мектептердің 70%-ын инклюзивті мектепке айналдыру үдерісіне ықпал етуде. Адам құқығы Бағдарлама аясында қор Қазақстандағы адам құқықтарын қорғау жөніндегі қызметті қолдайды және нығайтады. Қор жыл сайын Қазақстандағы құқық қорғаушылар мен белсенділердің жаңа буынын даярлауды қадағалайды және қаржыландырады. Дереккөздер
Сот

Сот – сот төрелігін жүзеге асыру, құқық бұзушыларға мәжбүрлеу шараларын қолдану жолдарымен қоғамның және азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін заңсыз қол сұғушылықтан қорғайтын мемлекеттік орган. Сот мемлекетпен бірге пайда болады, бірақ мемл. механизмнің дамуы мен арнаулы мемлекеттік аппараттың құрылуына байланысты өз алдына жеке орган болып бөлініп шықты. Мемлекетке дейінгі қоғамда дау-жанжалды тайпа ақсақалдары не көсемі, ерекше ру жиналысы, арнайы алқа шешті. Соттан тыс жанжал шешу ғұрыптары да болды (мысалы, қанға қан, талион қағидасы). 18 – 19 ғасырларда сотты және сот өндірісін ұйымдастырудың бірқатар демократия қағидалары алға шықты: сот пен заң алдында бәрінің тең болуы, сот өндірісінің ашықтығы мен жариялылығы, формальды дәлелдемелер жүйесінен бас тарту, судьяларды сайлау, кінәсіздік презумциясы. Соттар қызметі мемлекет механизмінің маңызды бөлігі ретінде толықтай арнайы заңдармен реттеледі. Сот мемлекеттік орган ретінде сот билігін мемлекет атынан жүргізеді, ал сот актілерінің орындалуы мемлекет күшімен қамтамасыз етіледі. Дәстүрлі қазақ қоғамында сот қызметін билер атқарды. Алайда мүліктік, азаматтық дау-жанжалдың тараптары өзара келісім арқылы төрелік етушіні өздері таңдаған. Әдетте мұндай даулардың төрелігін сөзге шешендігімен және әділдігімен аты шыққан адамға тапсырған. Әдеб.: ҚР Конституциясы. Юридическая энциклопедия, М., [http://2001 2001]; Давыдов Н.М., Суд и права личности, сборник статей, М., 2005. Дереккөздер
Социалистік Партия

Социалистік Партия, Қазақстан социалистік партиясы – саяси ұйым. Қазақстан Компартиясының кезектен тыс съезінің шешімімен 1991 ж. 7 қыркүйекте құрылған. 1997 ж. социалистердің компартияға қосылуы жолымен екі партияны біріктіру туралы жергілікті партия ұйымдарына хат жазыл
Сөз бостандығы

Сөз Бостандығы - «Ақпарат бостандығы» атты атау алған барынша жалпы құқықтың құрамдас бөлігінен тұратын азаматтың саяси құқықтары мен адамның негізгі жеке құқықтарының бірі. Өзінің пікірін (ойларын) жария түрде (ауызша, бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалана отырып жазбаша) білдіру мүмкіндігі түрінде көрінеді. Демократиялық елдердің заңнамасы мен сот тәжірибесі, сөз бостандығын теріс пайдаланушылыққа жол бермеу мақсатымен оны шектеудің жүйесін жасап шыкты. Атап айтқанда, әлемнің көптеген мемлекеттерінде сөз бостандығын заңды билікті күштеп кетіруге, мемлекеттік құпияны жариялауға, қылмыс жасауға арандатуға, ұлттық, нәсілдік, діни және басқа араздасуды тоқтату үшін пайдалануға, басқа адамдарды қорлау және оларға жала жабу үшін пайдалануға, қоғамдық мораль мен адамгершілікке қастандық жасау құралы ретінде пайдалануға тыйым салады. Бұл тізімдер ауқымы ТЖ режимі әрекеті кезеңінде недәуір кеңуі мүмкін. Дереккөздер
Спасск жұмысшыларының ереуілдері

Спасск Жұмысшыларының Ереуілдері — қазақ жұмысшыларының 1904–1916 жылдардағы бас көтерулері. Спасск мыс қорыту зауытында 1904 жылы 20 желтоқсанда басталып, 3 күнге созылған. 1907–1909 жылдары ереуілдер күшпен басылды. 1912–1913 жылдары ереуілдер нәтижесінде жұмысшылардың жалақысы көбейтілді. Спасск жұмысшыларының ереуілдері Спасск Жұмысшыларының Ереуілдері – Спасск мыс қорыту зауыты жұмысшыларының 20 ғасырдың бас кезіндегі толқулары. 1846 жылы іске қосылған зауттың иесі орыс саудагері – Рязанов болатын. 1904 жылы заутты ағылшын және француз кәсіпкерлерінен құралған акционерлі қоғам сатып алды. Акционерлі қоғамға ағылшын кәсіпкері – Артур Фелл төрағалық етті. Сол тұста Спасск мыс қорыту заутты Орталық Қазақстандағы үлкен өндіріс орнына айналды. 1915 жыл жұмысшылардың саны 1600-ге жетті. Өндірістің көлемі ұлғайғанына қарамастан заут қожайындары жұмысшылардың әлеуметтік жағдайын көтеру бағытындағы іс-шаралар жүргізуге бара қоймады. Соған орай 1904 жылы 20 желтоқсанда заут жұмысшылары еңбек жағдайын жақсарту, жалақыны көбейту жөнінде талаптар қойып, ереуіл жасады. Үш күнге созылған ереуіл нәтижесінде жұмысшылардың кейбір талаптары орындалды. Жұмысшылар 1907 жылы тағы да ереуілге шығып, заут қожайындарының дүкендеріндегі заттардың бағасын төмендету жөнінде талаптар қойды. Бұл талаптарды орындауға заут қожайындары уәде бергеніне қарамастан, оны жүзеге асыру аяқсыз қалды. 1909 жыл зауттан 400 адам жұмыстан шығарылды. Заут жұмысшылары қайтадан ереуілге шықты. Толқу полиция күшімен басылып, оның басшылары тұтқынға алынды. 1912 жыл мамырда заот жұмысшылары тағы да ереуілге шықты. Бұл ереуілдің нәтижесінде заут қожайындары жұмысшылардың жалақысын 14%-ға көтерді. 1913 жылы жұмысшылардың келесі бір ереуілі болды. Бұл ереуілден соң заут мыс қорытушыларының жұмыс күні 8 сағатқа дейін қысқартылды, ал заут пештерінде істейтіндер 2 ауысымдық жұмыстан 3 ауысымдық жұмысқа көшірілді. Дереккөздер
Спектроскопия

Спектроскопия (лат spectrum – бейне, көрсету және грек. skopeo – көремін) – электрмагниттік толқындар спектрін зерттеуге арналған физиканың саласы. Толқын ұзынд. бойынша Спектроскопия радиоспектроскопия, инфрақызыл, оптик., ультракүлгін; рентген, гамма Спектроскопия; зерттелетін жүйелер Спектроскопия Спектроскопия – физиканың электрмагниттік сәуле шығару спектрлерін зерттейтін саласы. Спектроскопия әдістері бойынша атом, молекула энергия деңгейлерін және олардан құралған макроскопиялық жүйелерді, энергия деңгейлерінің арасындағы кванттық ауысуларды анықтайды. Спектроскопияның негізгі қолданылатын маңызды салалары – спектрлік талдау және астрофизика. Спектроскопияның негізгі даму кезеңдері – 19 ғасырдың басында Күн спектріндегі жұтылу сызықтарын ашу мен зерттеу, шығару және жұтылу спектрлеріндегі байланыс орнату (Г.Р. Кирхгоф, 1859) мен оның негізінде спектрлік талдаудың пайда болуымен басталды. Спектроскопия көмегімен ең алғаш астрономиялық нысандардың – Күн, жұлдыз, тұмандықтардың құрамы анықталды. 19 ғасырдың 2-жартысы – 20 ғасырдың бас кезінде спектроскопия эмпириялық ғылым ретінде дами берді, орасан зор тәжірибелік материал жинақталды, спектрлік сызықтар мен жолақтардың орналасу заңдылықтары ашылды. 1913 жылы Н.Бор бұл заңдылықтарды кванттық теория негізінде түсіндірді. Спектроскопия әр түрлі белгілеріне байланысты жеке салаларға бөлінеді. Электрмагниттік толқындардың ұзындық (немесе жиілік) диапазоны бойынша спектроскопия: радиоспектроскопия, субмиллиметрлік, қысқа толқынды, оптикалық, ультракүлгін, рентгендік болып бөлінеді. Дереккөздер
Стандарт

Стандарт, үлгіқалып ( – өлшем, үлгі, өлшегіш) – басқа ұқсас нысандарды, заттарды салыстыру үшін бастапқы үлгі ретінде қабылданатын үлгі, эталон, модель; құзыретті орган қабылдаған, шама өлшемін, терминдерді және олардың анықтамасын, өнімге және өндіріс үдерістеріне қойылатын талаптарды, адамдардың қауіпсіздігін, материалдық құндылықтардың сақталуын, т.б. айқындайтын нормативтік-анықтамалық құжат; кең мағынада өзіне ұқсас басқа нысандармен салыстыру үшін қолданылатын негізгі үлгі, эталон, модель; мүдделі жақтардың келісуі негізінде дайындалған және әр түрлі іс-әрекеттің немесе оның нәтижесіне қатысы бар ережелерді, жалпы принциптерді немесе сипаттамаларды жалпыға бірдей және дүркін-дүркін пайдалану үшін белгіленген стандарттау, метрология мен сертификаттау женіңдегі органмен бекітілген құжат. Стандарт ғылым, техника, өндіріс, практикалық тәжірибе саласындағы отандық және әлемдік жетістіктерді көрсетеді және сонымен бірге оларды тиісті қызмет салаларында енгізудің директивасы болып табылады. Мемлекеттік стандарттың міндетті талаптары меншік нысандары мен дидаралық бағыныштылығына қарамастан барлық кәсіпорындарға, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын азаматтарға да қойылады. Халықаралық стандарт халықаралық ұйым қабылдаған және белгілі бір саладағы негізгі талаптарды, нормалар мен ережелерді белгілейтін нормативтік-техникалық құжат болып табылады. Жалпы техникалық талаптар, техникалық шарттар, қабылдау ережелері, типтік технологиялық процестер, тексеру әдістері мен жабдықтарының стандарттары, тағы басқа болып бөлінеді. Стандарт санаттары * Халықаралық стандарт — Халықаралық стандарттауды қараңыз * Аймақтық стандарт — Аймақтық стандарттауды қараңыз * Мемлекеттік стандарт * Ұйым стандарты Стандарттаудың белгілі бір жүйесінің ішінде стандарттар мына тақырыптарға бөлінеді: * сапа стандарты * әлеуметтік стандарт * білім беру стандарты * техникалық талаптарды орнататын стандарт * еңбек қауіпсіздігі стандарты * құжаттарды дайындау стандарты * экологиялық стандарт және т.б. Пайдаланған сілтеме
Старшын

Старшын, старшина – Ресей өкіметі тағайындаған ұсақ билеушілер. Рулар ішіндегі шағын топтарды басқарды. Аға сұлтандар мен болыстарға бағынды. Старшын Старшын, старшина – Ресей өкіметінің қазақтардың белгілі бір рулық топтарын басқару үшін сайлаған немесе тағайындаған адамы. Старшындар патша өкіметінің негізгі әлеум. тірегі болды. 1822 – 24 жылы жүргізілген реформалардан кейін олар аға сұлтандар мен болыстарға бағынды. Ауыл старшындары үш жылға сайланды. Ал болыстық старшындар құқылары жөнінен Ресейдегі селолық старосталармен тең болды. Қазіргі кезде старшина – армия мен әскери-теңіз флотындағы кіші командирлер құрамындағы атақ иесі болып саналады. Пайдаланған сілтеме
Степняк алтын кен орны

Степняк алтын кен орны – Ақмола облысы жерінде орналасқан. Қазақстандағы ең көне алтын кенді нысандарға жатады. Көне кен үңгімелерінің ізі бойынша ашылған (1896, Коузов). Геологиялық құрылымы, сипаты Кенді алаң ортаңғы ордовиктің терригендік қат-қабат тау жыныстары (конгломерат, олигомиктілі құмтас, құмайттас пен сазды тақтатас) мен степняк нысанының интрузия тау жыныстарынан (габбро, диорит, гранодиорит, т.б.) құралған. Кеннің таралуында интрузиялық тау жыныстары мен тектоникалық жарылымдар маңызды орын алады. Олардың ықпалынан кенсыйыстырушы тау жыныстары әр түрлі дәрежеде метаморфтанған. Негізгі кентас кварц желілерінде шоғырланған. Алтынның тазалығы – 876 – 908. 3 кен орнында 60-тан астам желі бар. Минералдары, құрамы Басты минералдары: пирит, арсенопирит, саф алтын, күміс, графит, сфалерит, пирротин, т.б. Массивтің ұзындызы 7 км, ені солтүстік бөлігінде 2,5 км, ал орталығы және оңтүстігінде 1,4 км. Желілік минералдарда кварц (93%-ға дейін), кальцит, арагонит, анкерит болады. Кендегі алтынның мөлшері өзгеріп отырады, сынамы 830 – 908. Құнарлы кендері солтүстік-батыста шоғырланған. Дереккөздер
Фунт стерлинг

Фунт стерлинг — Ұлыбританияның (10 ғасырдан Англияның, Шотландияда 1707 жылдан, Ирландияда 1825] жылдан 1927 жылға дейін ақша өлшемі. 10 — 19 ғасырларда күміс тиын, 14 ғасырлардан алтын тиын, 1694 жылдан банкнот түрінде айналыста болды. 100 пенске тең. Дереккөздер Тағы қараңыз * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Grossbritannien-B.htm Фунт стерлинг (Банкноттар)] * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Schottland-B.htm Шотландтағы фунт стерлингі] * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Nordirland-B.htm Солтүстік Ирландиядағы фунт стерлингі]
Стоматология

Стоматология ( – ауыз + – ғылым) — тіс, ауыз іші, жақ сүйектері мен бет аурулары, оларды анықтау, емдеу, олардан сақтану туралы ғылым; клиникалық медицина саласы. Стоматология (грек. stoma, stomatos – ауыз және logos – ілім) – клиникалық медицинаның тіс, ауыз қуысы, жақ сүйектері, бет пен мойынның оған шектесетін бөліктерінің ауруларын зерттейтін саласы. Тіс аурулары мен ауыз қуысы жөніндегі алғашқы ғылыми мәліметтер Сушрут (Үндістан), Гиппократ, Гален, Цельс, т.б. еңбектерінде кездеседі. Бірақ стоматологияның өз алдына жеке ғылым ретінде дамуы 20 ғасырдың 1-жартысынан басталады. Ғылым пән ретінде стоматологияның негізін салған француз хирургы П.Фошар (1690–1762) болды. Стоматология емдеу тәсілдеріне байланысты терапия, хирургия, ортопедия (протездік) стоматология және балалар стоматологиясы болып бөлінеді. Терапиялық стоматология – арнайы хирургия көмекті қажет етпейтін ауруларды (тіс, тіс айналасындағы тіндердің және ауыздың шырышты қабығының) дәрі-дәрмекпен, физиотерапия әдістермен емдейді және аурудың алдын алу жолдарын қарастырады. Ортопедиялық стоматология – тісті шегендейді, тіс, жақ, таңдай және бет кемістігіне протез жасайды. Хирургиялық стоматология – әр түрлі қабыну процестерін, жақ, бет, тіс сүйектерін хирургиялық операция арқылы емдейді. Сондай-ақ емдеуге келмейтін тісті жұлады. Балалар стоматологиясы бала тістері мен ауыздың шырышты қабықтарын емдеуді жетілдіру және алдын алу шараларын қарастырады. Қазақстанда стоматология саласындағы зерттеулер 1960 жылдары басталып, республикадағы мед. жоғары оқу орындары мен Алматыдағы Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының стоматологиялық кафедраларында жүргізіліп келеді. Қазіргі уақытта Қазақстанда 10 мыңнан астам стоматолог-дәрігерлер, оның ішінде 23 ғылым докторы, 150-ден астам ғылым кандидаттары бар (2005). 1995 жылы ҚР стоматологтарының Ассоциациясы құрылып, 1996 жылы Дүниежүзілік стоматологтар Ассоциациясының (FDҚ) құрамына қабылданды. Қазақстанда “Стоматология мәселелері”, “DENTҚST Қазақстан”, “Қазақстан стоматологиясы”, “Стоматологический вестник” газет-журналдары шығып тұрады. Әдеб.: Бүгінгі жағдайдағы стоматологияның даму жолдары. Қазақстан стоматологтарының Қ (ҚV) съезінің материалдары, А., 1998; Мырзабеков О., Организация стоматологической службы в условиях рыночной экономики, А., 2002. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Страбон

Страбон (б.з.б. 64/63, Амасия, Кіші Азия, – б.з. 23/24) – ежелгі грек географы, тарихшы. Грекия, Кіші Азия, Италия және Египетке саяхат жасаған. Ол қазіргі күнге жетпеген 47 кітаптан тұратын “Тарихи жазбалардың” (онда б.з.б. 146 жылдан – б.з.б 31 жылы шамасына дейінгі оқиғалар баяндалған) және 17 кітаптан тұратын “География” атты еңбектің авторы. “Географияның” 7-кітабының Македония мен Фракияға арналған бөлігінен басқа барлық кітаптары сақталған. Бұл еңбектің тек алғашқы 2 кітабы теориялық сипатта, қалған бөлігі сол дәуірдегі елдер мен аймақтарды суреттеуге арналған (3 – 6-кітаптар Испания, Галлия, Британия, Италия, Сицилия; 7 – 10-кітаптар Солтүстік және Шығыс Еуропа, Солтүстік Балқан, Грекия; 11 – 14-кітаптар Солтұстік және Шығыс Қара тау маңы, Кіші Азия; 15 – 17 кітаптар Үндістан, Месопотамия, Арабия, Египет туралы). Онда сол кездегі көптеген елдер мен халықтардың тұрмысы мен мекені туралы мол мағлұмат берілген. Әсіресе, Азия скифтері және Каспий жағалауы халықтарының тарихы, этнографиясы туралы жазған еңбектерінің құны ерекше. Сондай-ақ Кавказ өңірі және Боспор патшалығы толық баяндалған. Страбонның еңбегі тарихи-географиялық шығарманың тұңғыш тәжірибесі және құнды тарихи деректемесі болып табылады. Әдеб.: Арский Ф.Н. Страбон, М., 1974; Қазақтар, 7-т. А., 1998. Пайдаланған сілтеме
Василий Васильевич Струве

Василий Васильевич Струве (21.1.1889, Санкт-Петербург – 15.9.1965, сонда) – шығыстанушы, тарих ғылымдарының докторы, КСРО ғылым академиясының академигі (1935). Шығыс елдері ежелгі тарихын зерттеу жөніндегі кеңес мектебінің негізін қалаушы. 1907 жылы Петербург университетінің Тарих және филология факультетінің тарих бөліміне түсіп, онда көне грек және латын тілдерін, ал белгілі ресейлік египтолог Борис Тураевтың басшылығымен көне египет тілін оқыды. Ол египет жазуының барлық түрлерін, соның ішінде демотик жазуын еркін меңгеріп алды. Ол университетті 1911 жылы бітіріп, ғылыми жұмысын сонда жалғастырды, ал 1913 жылы Адольф Эрманның жетекшілігімен египет тілін терең зерттеу үшін Германияға барды. 1916 жылы Ресейге оралғаннан кейін ол Петербург университетінде приват-доцент болып қабылданып, 1920 жылы профессор болды. 1918 - 1933 жылдары Эрмитаждың Мысыр өнері мен мәдениеті бөлімін басқарды. Университетте лекторлық қызметте жүріп-ақ ол орыс семиттанушысы академик Павел Коковцовтың жетекшілігімен аккад тілін, көне еврей тілін және басқа семит тілдерін үйрене бастады. Шумер тілін ол өз бетімен үйреніп, меңгеріп алды. 1937 – 40 жылдары КСРО Ғылым Академиясының Этнография институтының, 1941 – 50 жылы КСРО ғылым академиясының Шығыстану институтының директоры, 1959 жылдан осы институттың (1960 – 69 жылы Азия халықтары институты) ежелгі шығыс бөлімінің меңгерушісі, Ленинград (Санкт-Петербург) мемлекеттік университетінде ежелгі шығыс кафедрасының меңгерушісі болды. Ол ежелгі Грекия, Мысыр, Шумер, Вавилон, Ассирия, Урарту, Иран, Палестина, Кіші Азия, Солтүстік Қара теңіз жағалауы және Орталық Азияның тарихы мен мәдениеті жөнінде көптеген зерттеулер мен оқулықтар жазды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Шығармалары *История древнего Востока. М., 1941; *О гуманности хетских законов // “Вестник Древней истории” 1947, ғ4.; *Наемный труд и сельская община в южном Междуречье в конце 3 тыс. до н.э., // “Вестник Древней истории”, 1948, ғ3. Әдеб.: Список трудов В.В. Струве, Древний мир, М., 1962; 80 лет со дня рождения В.В. Струве, Л., 1969. Дереккөздер
Сувенир алтын кен орны

Сувенир алтын кен орны - Павлодар облысы Баянауыл ауданының орталығынан солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. 1967 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен қоры соңғы ордовиктің жанартаутекті (порфирит, афирлі лава, туфтар) және шөгінді (туфты құмтас, алевролит, яшма) тау жыныстарында орналасқан. Онда риолит-дацитті, базальтты, микродиоритті, плагиогранитті порфирлер және субинтрузивті түзілімдер кең тараған. Құрылым жағынан Сувенир алтын кен орны көмейі эксплозивті брекчиялармен толған вулканды күмбез. Жатыс сипаты Үш кен шоғыры анықталған; солтүстік-шығыс бағыт (құлау бағыты 50-70 ° ) оңтүстік-шығыс (созылу қашықтығы 250 м, құлау бағыты 155 м, қалыңдығы 0,2-36,5 м). Сувенир алтын кенінің текстурасы шомбал, брекчиялы, жолақты, желі-сеппелі болып келеді. Құрамы Кентастардағы қорғасынның орташа мөлшері 1,14%, мырыш 6,92%, мыс 3,48%, барит 3,45%. Кен орнындағы “темірқалпақ” деп аталатын құрамында алтын (5,7 г/т) және күміс (72,5 г/т) бар белдем толығымен карьерленген. Қоспалары: күміс, кадмий, индий, селен, теллур, т.б. Дереккөздер
Борис Викторович Суворов

Борис Викторович Суворов (27.1.1925, Новосибирск қ. – 7.7.1996, Алматы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (1962), профессор (1965), Қазақ КСР-і ғылым академиясының академигі (1983), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971). Қазіргі Қазақ ҰУ-ды бітірген (1948). 1948 – 51 ж. аспирантурада оқыды, 1952 – 96 ж. Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында ғылым және басшылық қызметте болды. 4 монография, 600-дей ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 160 авторлық куәлігі мен патенті бар. Суворовтың іргелі ғылыми еңбектері катализдік аралас тотығу процестерін, полимер, бояғыш заттар, физиологиялық активті заттар өндіруге керекті көмірсутектердің оттекті және азотты туындыларын алу жолдарына арналған. Оның басшылығымен никотин қышқылын (РР-витамині) алу технологиясы жасалды (1978 ж. Украинадағы Умань витамин зауытында іске асты). Суворов туберкулезге қарсы тубазид және фтивазид, ұмытшақтыққа қарсы пармидин препараттары мен өте тиімді реглон, лонтрел гербицидтерін синтездеуге басшылық жасады. Суворов өңдеген алифаттық және орны алмастырылған ароматты нитрилдер қатары инсектицидтер (базудин, димилин, пиретроидты препараттар) шикізаты болып есептеледі. Суворов “Құрмет белгісі” (1981), “Халықтар достығы” (1985) ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Судья

Судья– сот жүйесінде сот органының құрамына сайланған немесе тағайындалған лауазымды адам, сот билігін атқарушы. Оған конституциялық тәртіппен сот төрелігін жүзеге асыру және өзінің міндеттерін кәсіби негізде атқару құқықтары берілген.Ол өз құзыреті шегінде істі жеке-дара қарайды, соттың отырысын дайындау не оның үкімінің немесе басқа да шешімінің орындалуын қамтамасыз ету жөнінде өкім жасау қызметін атқарады. Қазақстанда барлық Судьялардың мәртебесі бірдей және бір-бірінен тек өкілеттіктерімен ғана ерекшеленеді. Судьяның құқықтық жағдайы Қазақстан Республикасының Конституциясымен, Қазақстан Республикасының “Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы” заңымен және өзге де заңдармен айқындалады. Оған заңда көзделмеген соттан тыс атқарымдар мен міндеттер жүктелмейді, сондай-ақ ол қылмысқа қарсы күрес, заңдылық пен құқық тәртібін сақтау мәселелері жөніндегі мемлекеттік және қоғамдық құрылымдардың құрамына енгізілмейді. Қызметке конституция мен заңдарға сәйкес сайланады немесе тағайындалады, оның қызметі аталмыш конституц. заңда көзделген негізде және тәртіппен тоқтатылады немесе тоқтатыла тұрады. Судьялар ауыстырылмайды әрі тәуелсіздігі конституциямен және заңмен қорғалады және сот төрелігін жүзеге асыруы кезінде осы екеуіне ғана бағынады. Оған қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған жағдайдан басқа ретте ешкімнің тиіспеуіне, қызметіне ешкімнің араласпауына заң жүзінде кепілдік берілген. Істі Судьялар алқасының құрамында қарайтын Судья істі қарауға байланысты туындайтын барлық мәселелерді шешу кезінде төрағалық етушімен және басқа Судьялармен тең құқықта болады. Судья сот істерін қарау кезінде заңдылықты бұзғаны үшін, Судья әдебіне қайшы келетін теріс қылық жасағаны үшін, еңбек тәртібін өрескел бұзғаны үшін тәртіптік жауапкершілікке тартылады. Судья өзінің жоғары мәртебесіне сәйкес мемлекет есебінен материалдық және әлеуметтік-тұрмыстық жағынан қамсыздандырылады. Дереккөздер
Юрий Иванович Сухарников

Юрий Иванович Сухарников (10.3.1940 жылы туған, Семей облысы Бородулиха ауданы Бородулиха ауылы) – металлург, техника ғылымдарының докторы (1983). Сібір металлургия институтын бітірген (1982, Новокузнецк). 1962 – 1965 жылдары “Сибэлектросталь” зауытында (Красноярск) жұмыс істеді. 1965 – 1999 жылдары Қазақ КСР-і Металлургия және кен байыту институтында кіші, аға ғылым қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 1999 жылдан ҚР Өнеркәсіп және сауда министрлігінің минералды шикізаттарды кешенді қайта өңдеу ұлттық орталығының бас ғылым қызметкері. Негізгі ғылыми еңбектері түсті және қара металлургия мәселелеріне арналған. Сухарников фосфор мен кешенді легирлеуіш қорытпаларды бірге алудың жаңа технологиясын тауып, оны металлургия өнеркәсібіне енгізді (Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1982). Легирлеуші металдар мен фосфордың бірге тотықсыздануының кинетикасы мен механизмін, сондай-ақ темір фосфориттерінің термиялық диссоциациясын анықтайтын физика-химиялық заңдылықтарды жинақтап, оларды теория тұрғыдан қорытты. 52 авто куәліктің иесі. Дереккөздер
Петр Петрович Сушкин

Сушкин Петр Петрович (27.1(8.2).1868, Ресей, Тула қаласы – 17.9.1928, Кисловодск) – Ресей зоологы және зоогеографы. КСРО ғылым академиясының акадмиясы (1923), М.А. Мензбирдің шәкірті. Мәскеу университетін бітірген (1889). Харьков, Таврия университеттерінде, Ақмешіт қаласында, КСРО ғылым академиясының Геология және зоология музейінде, сол академияның физика-математика ғылымдары бөлімінде академик-хатшы (1927 – 1928) қызметін атқарған. Негізгі ғылымы жұмыстары орнитология, зоогеография, салыстырмалы анатомия және палеонтология мәселелеріне арналған. Сушкин Орталық Қазақстан мен Алтайға жіберілген бірнеше экспедицияларды басқарды. Осы экспедициялардан жинақталған бай мәліметтерді қорытындылай отырып, Қазақстанның сол өңірлерінде тіршілік ететін жыртқыш құстар мен құнақтардың жүйеленіміне толық сипаттама берді. Сондай-ақ құрлық омыртқалыларының, соның ішінде олардың ежелгі өкілдерінің (мысалы, стегоцефалдардың, т.б.) эволюциясын зерттеді. Дереккөздер
Суықтөбе полиметалл кен орны

Суықтөбе полиметалл кен орны, Орталық Суықтөбе полиметалл кен орны – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Көксу ауылының солтүстік-батысында орналасқан. 1935 жылы ашылған, 1936 жылы барланып, 1956 жылдан Көксу кенішінде кентас өндіріледі. Геологиялық құрылымы Силур-девон тау жыныстарынан құралған, кварцит-барит, барит желілерімен, диорит, кварц-порфир дайкаларымен қиылған синклиналдық қатпардың солтүстік-батыс қанатында орналасқан. Жатыс сипаты, құрамы Меридиандық бағытқа созылған, тік құламды бұрыс пішінді кентас денесінің ұзындығы 250-390 м, қалыңдығы 5-55 м. Кентас құрамы сульфидті, қорғасынды. Басты минералдары: пирит, галенит, сфалерит. Пайдалы қоспалары: қорғасын, мырыш, күміс. Дереккөздер
Суяб

Суяб, Суйаб (; түркі. Су – су; соғды. Йаб – канал, арық деген мағына береді) – Шу алабындағы ортағасырлық қала. Тарихи, археологиялық және нумизматикалық зерттеулер бойынша ғалымдар Суяб қаласының орны Қырғызстанның Тоқмақ қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жердегі Шу (Суйаб) өзенінің оңтүстік жағасындағы көне Ақбешім қала жұрты екенін дәлелдеді. Суяб қаласының іргесі V ғасырда қаланып, X – XII ғасырларға дейін өмір сүрген. Суяб VII ғасырда Батыс Түрік қағандығының, VIII ғасырда Түркеш қағанатының, VIII ғасырдың II-жартысынан X ғасырдың I-жартысына дейін Қарлұқ қағанатының астанасы болды. Оның атақ даңқы да дәл осы ғасырларда бүкіл батыс пен шығысқа мәшїүр болды. Көне қытай жазба деректемелерінде Суяб қаласы Су-е-чэн, Су-е-шуй чэн (Суйаб өзені бойындағы қала) деп аталған. Ол туралы алғашқы мәліметті 627 – 629 жылдары Үндістанға жасаған сапары кезінде Суябқа соғып, Батыс Түрік қағандығының қағаны Тон жабғудың қабылдауында болған Қытайдың жиїанкез діндар-монахы Сюань Цзан жазып қалдырған. Суяб туралы бұдан өзге де қытайдың “Тундиянь” (авторы Ду Ю), “Синь таншу”, т.б. тарихи жылнамалары мен араб географтары ибн Хордадбектің “Китап әл-масалик уә-л-мамалик”, Қудама ибн Жафардың “Китап әл-Харадж”, т.б. еңбектерінде мол мағлұматтар кездеседі. Алғаш 1894 жылы В.В. Бартольд тексеріп зерттеді. 1950 жылы Л.Р. Кызласов, 1959 жылы П.Н. Кожемяков және кеңестік археологтар қазба жұмыстарын жүргізіп зерттеді. Ал Ақбешімді ежелгі Суяб қаласының орны деген пікірді бірінші рет 1961 жылы ағылшын ғалымы Т.Клаусон ұсынды. Ұлы Жібек жолының “оазистік тармағы“ мен “далалық тармағының” тоғысар тұсында орналасқан көне Суяб қаласы өз дәуірінде Батыс Түрік қағандарының көреген саясатының арқасында әрі қағандықтың астанасы ретінде батыста Византия, шығыста Қытай арасындағы халықаралық саяси, мәдени және сауда байланыстарын жүргізуде өте маңызды рөл атқарды; қысқышы Ақбешім. Дереккөздер
Өмірзақ Махмұтұлы Сұлтанғазин

Өмірзақ Махмұтұлы Сұлтанғазин(1936 – 2005) – физика-математика ғыламдарының докторы (1973), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1983). Уақ тайпасынан шыққан. Қазақстанда сәулеленудің тасымалдану теориясы ғылыми мектебінің негізін салған. Т. Мұсабаев пен Т.Әубәкіров қатысқан Халықаралық ғарыш станциясының (1991, 1994, 1998, 2001) құрылысына қатысқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kazcosmos.gov.kz/kz/novosti/131213.html Ө.М. Сұлтанғазин атындағы ғарыштық зерттеулер институты туралы фильмнің көрсетілімі]
Сұлукөл қойы

Сұлукөл қойы– жүнді-етті биязы жүнді қой тұқымы. Тұқым Қостанай облысының Әулиекөл ауданында жергілікті қылшық жүнді қазақы қойларды биязы жүнді жаңакавказ, рамбулье, прекос, аскания қойының қошқарымен күрделі будандастыру арқылы шығарылған. Сұлукөл қойының сүйегі мықты, жүні қалың. Дереккөздер
Сүбедей

Сүбедей баһадүр (туған-өлген жылы белгісіз) – Шыңғыс ханның әскер басшысы. Моңғол тарихында ол «Дарабоз Сүбедей», «Батыр Сүбедей» деп аталады. Оның қыпшақ даласындағы лақап аты «аяғынан жаралы арыстан». 1189 жылы уранхай тайпасынан шыққан қолбасшы Зелмемен бірге Темучинге (Шыңғыс хан) келіп косылған. Ол Шыңғыс хан империясын құру жолындағы барлық шайқастарға қатысып. батылдығымен танылған. 1206 жылы Шыңғыс хан Сүбедейді өз әскерінің сол қанатына жіберіп, ноян (мыңбасы) етіп тағайындады. 1211-15 жылдары Цзин мемлекетіне қарсы соғысқа бастан-аяқ қатысты. Шүршіттермен бітім болып,елге оралғаннан кейін Шыңғыс хан Сүбедейді меркіттерге қарсы аттандырды. Бұл арта жолдан Жошы қолы қосылды. Ырғыз, Жем өзендері бойында меркіт термен болған шайқаста Жошы - Сүбедей қолы жеңіске жетті. Осы жорық кезінде олар Хорезмшах Мұхаммедтің 60 мыңдык әскерімен шайқасып ұрысты тең аяқтады. 1219-21 жылдары Хорезм мемлекетін жаулап алу жорығында ерекше көзгс түскен Жебе мен Сүбедейді Шыңғыс хан 30 мың қолмен Мұхаммед Хорезмшахтың соңынан жіберді. Хорезмшахтың өлгенін естіген олар Шыңғыс ханның келісімімен жорықты әрі қарай жалғастырып, Иран арқылы батысқа аттанды. Түркі-моңғол қолы Иран арқылы Кавказға өтіп, грузин патшасының 60 мыңдық қолын жеңді. Дербент асып, Кавказ даласына шықты. Алан (Осетин)-қыпшақтардың біріккен қолына тап болған Сүбедей мен Жебе оларды жеке-жеке талқандады. Моңғолдармен соғыста жеңілген қыпшақтар орыс князьдерінен көмек сұрады. 1223 жылы 31 мамырда әйгілі Қалқа өзені бойындағы шайқаста моңғолдардың 30 мыңдық қолы орыс князьдері мен қыпшақтардың 130 мыңдай қолын ойсырата жеңді. Қырымға басып кірген түрік-моңғолдар италия көпестері билейтін Судак қаласын талқандап, Еділ Бұлғариясымен соғыса отырып, 1224 жылы Шыңғыс хан ордасына қайтып оралды. 1225 жылы Шыңғыс ханның басшылығымен Таңғұт жорығына аттанды. Осы жорық кезінде алған жарақаттан қайтыс болды (1227) Шыңғыс ханның табытын Моңғолияға жеткізген төтенше әскери топты Сүбедей басқарды. 1229 жылы Үгедей хан тағына отырғанда Сүбедей оның әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1233 жылы Төлемен бірге Цзин елін бағындыру жорығына қатысты. 1234 жылы ұлы хан Үгедейдің тапсырмасымен Бату хан бастаған батыс жорығына қатысып, ханның бас кеңесшісі ретінде Шығыс Еуропаны жаулап алуға қолбасшылығымен көзге түсті. 1246 жылы Қарақорымда Күшікті хан көтерген ұлы кұрылтайға қатысты. Юань мемлекеті тұсында Сүбедейдің империяға сіңірген еңбегі ескеріліп, 1410 жылы оған Хэван атағы берілді. Сүбедей өз өмірінде 200-ден аса елеулі шайқастарға қатысқан. Дереккөздер
Сүгір Әліұлы

Сүгір Әліұлы (1882, казіргі Түркістан облысы Созақ ауданы – 1961, сонда) — күйші-композитор. Ықыластың шәкірті. Жастайынан ел арасында "домбырашы Сүгір" атанды. Сүгірдің "Телқоңыр", "Майдақоңыр", "Шалқыма", "Ыңғай төк", "Қосбасар", "Бес жорға", "Боз інген", "Ілме", "Ақжелең", "Амангелдіге арнау", "Аққу", т.б. күйлері бар. Сүгір домбырада оң бұраумен қатар теріс бұрауды да пайдаланған, әрі төкпе күй мен шертпе күйлердің үздік шебері болған. Сүгірдің шерту әдістері мен күй сарынында Сарыарқаның шертпе күйлеріне үқсамайтын айрықша интонация бар. Ол домбыра үнін қобыз үніне жақындатып, Ықыластың көптеген күйлерін домбыраға түсірген. Сондықтан күйлерінде қобыз үні басым. Сүгір күйлері 1964 жылы тұңғыш рет халық аспаптар оркестрінде орындалып, 1968–1969 жылдары нотаға түсірілді. Оның күйлерін насихаттаушылар: Ж. Қаламбаев, Т. Момбеков, У. Бекенов, Г. Асқаров, т.б. Сүгірдің өнері туралы жазушы Т. Әлімқұлов әңгімелер, ақын Б. Батырбекова поэма ("Күйші Сүгір") жазды. Дереккөздер Сілтемелер * [https://egemen.kz/article/32246-sugir-saryny Сүгір сарыны] * [https://abai.kz/post/13300 Сүгірдің көзін көргендер санаулы] * [https://qazaqadebieti.kz/14430/s-gir-zh-ne-mafruza Сүгір және Мафруза]
Бекежан Сүлейменов

Сүлейменов Бекежан Сүлейменов Бекежан (12.12.1912, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы – 30.6.1984, Алматы) – ғалым, тарих ғылым докторы (1965), професор (1968), ҚР ғылым академиясының коррдинатор мүшесі (1972). Мәскеудегі К.Либкнехт атындығы Мемлекетік педагогикалық институттың тарих факультетінтін бітірген (1938). 1938 – 1942 жылдары қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеттінде оқытушы, 1942 – 1943 жылдары қазіргі Абылай хан атындағы Халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеттінің ректоры, 1943 – 1945 жылдары КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесінің Тіл, әдебиет және тарих институтты директорының ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1946 – 1952 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археологиялық және этнология институттында бөлім меңгерушісі болды. Патшалық Ресейдің Қазақстанда жүргізген отаршылдық саясатын зерттеумен шұғылданды. 1-орыс революциясы тұсындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірдің ерекшеліктері жайында еңбектер жазды. Е.Бекмахановтың негізсіз айыпталуына қарсылық танытып, оның Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысы туралы ғылым тұжырымын қолдады. 1952 жылы Сүлейменовтің өзі де кеңестік тоталитарлық жүйе тарапынан қысымшылыққа ұшырады. Оның еңбектеріне “реакциялық пиғылдағы бай феодалдарды, хандар мен сұлтандарды дәріптеді, ұлтшылдық идеяларды насихаттады” деген айыптар тағылып, сот шешімімен 25 жылға сотталды. Жазасын Иркутск облысындағы еңбекпен түзету лагерінде өтеп жүрген кезінде 1954 жылы ақталып шықты. Осы жылы Уәлиханов атындағы Тарих, археологиялық және этнология институттына ғылым қызметкер болып орналасты, 1957 жылдан институтттың революцияға дейінгі Қазақстан тарихы бөлімінің меңгерушісі болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезіндегі агрорлық мәселе, 1916 жылғы көтеріліс және Қазақстандағы қоғамдық ой-пікір мен ағартушылық тарихы туралы ғылым еңбектерін жариялады. Ы.Алтынсариннің шығармалар жинағын құрастыруға жетекшілік етті. 1980 жылы Уәлиханов атындағы сыйлық берілді. Дереккөздер Дереккөздер