Айыр қалпақ

Айыр қалпақ, Ақ қалпақ, Қызай қалпақ — қазақтың ерлерге арналған ұлттық бас киімі. Жиегінде тілігі бар киізден жасалған бас киім. Бір жағы байлықты, екінші жағы билікті бейнелейді. Мұндай бас киімдерді қымбат маталардан тігіп, алтын немесе күміс жіптермен кестелеп әшекейлеген. Айыр қалпақты жібектен, зерлі жіптерден, кейде барқыттан дайындаған. XIX ғасырдың екінші жартысында дөңгелек қалпақ кең тарады. Оның қайырмасын қара немесе ашық түсті матамен көмкеріп, төбесіне сән үшін жіңішке жіптермен қысқа шашақ таққан. Бас киім екі бірдей бөліктен тұрады, ал төменгі бөлігі қайырылып, тілігі бар кең жиекті құрайды. Ақ киізден жасалған шошақ төбелі қалпақ «ақ қалпақ», ал жиегінде тілігі бар және төбесі жалпақ түрі — «айыр қалпақ» деп аталады. Қызай қалпақ Қытайдың Іле аймағындағы қазақтар айыр қалпақ пен ақ қалпақты Қазақстандағы қазақтарға қарағанда жиі киеді. Мұнда киіз қалпақтардың түр-түрі жақсы сақталған. Солардың бірі — қызай қалпақ. Ол өз атауын Орта жүз руынан алған, өйткені бұл бас киімді дәстүрлі түрде Қызай руының өкілдері киген. Қызай қалпақты жасау технологиясы ерекше. Ол үшін жас қойдың мойнындағы ақ жүнді пайдаланады, оны мұқият тазалап, жуып, кептіріп, түтіп, қажетті қалыңдықтағы дөңгелек конус пішініне келтіреді. Содан кейін жүнді қалыпқа орап, киізге айналдырады, арнайы таяқшамен бекітіп, тас жынысынан алынған ақ ұнтақ сеуіп, қолмен тегістейді. Осыдан кейін киізді бумен өңдеп, қалпақтың ортасын соңғы пішінге келтіру үшін төрт бөлікке бөледі. Қызай қалпақтың пайда болуы туралы аңыз: Қызай ана — халқымыздың құрметті аналарының бірі. Оның туған есімі Күнбике болған. Әкесі — Орта жүзден шыққан Бәйдібек би Қарашаұлы, ал анасы — Домалақ ана, Түркістандағы Баб-Араб мешітінің имамы болған Мақтым ағаның қызы. Сондықтан оның тектілігі ата-анасынан дарыған. Оның даналығы мен көрегендігі жұрттың бәрін таңғалдырған. 17 жасында ол Жандөулет бидің ұлы Шағыр батырға тұрмысқа шығып, төрт перзенттің анасы атанды: Итемген, Меңіс, Бегімбет және Дербіс. Кейін олардың ұрпақтары Қызай деп аталып кетті. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» зобалаңы тұсында олар біраз уақыт Сырдария жағасында тұрып, кейін Абылай ханның бұйрығымен шығысқа қоныс аударды. Бүгінде Іледе тұратын қызайлардың саны 700 мыңнан асады. Қызай ана қырық жасқа келгенде төрт ұлы — Итемген, Меңіс, Бегімбет және Дербісті жинап, былай деген екен: «…Екі бірдей бәйтерек құлағаннан кейін (бұл жерде олардың күйеулері Шағыр мен Тоқтарқожа меңзеліп тұр), соңында төртеуің қалдыңдар. Бұл үшін Жаратқанға шүкіршілік етіңдер! “Тамыры бір бөлінбес, өзек бір жойылмас” деген мақал бар. Тектерің бір, тамырларың ортақ. Егер жұдырықтай жұмылсаңдар, өсіп-өркендейсіңдер. Төрт бәйтеректей болып күшейесіңдер. Сол кезде табыс келіп, маңайыңа ел жиналады!» Құрметті ана сөзін жалғады: «Бұзылмас бірліктеріңді бейнелеу үшін мен сендерге ақ қойдың тығыз жүнінен төрт ақ қалпақ тіктім. Бұл менің төрт балам бар екенін білдіреді. Мен бұл қалпақтардың төрт төбесін біріктірдім — сендер әрдайым бірге болып, бастарың бір болсын деп. Төбесіне маржаннан жеті шашақ тақтым — ешкім сендерге көз артпасын, дұшпандар шегінсін деп. Қалпақтар кеңейтуге немесе тарылтуға болатындай етіп жасалған — бір-біріңе әрдайым кең пейілді болыңдар деп. Қалпақтың жиегі қара барқытпен көмкерілген — айналаңда үлкен және күшті қауым болсын деп. Ал ақ түс пен таза жүн — ата-бабаларың Бәйдібектің бұлағы жатқан Алатауда өсіп, ақ қардай таза, дақсыз және тауқыметсіз өмір сүріңдер деген ниет...» Басыма кидім ақ қалпақ Оюлап шетін сырғызған Менің де бетім жап-жалпақ, Айырмам қайсы қырғыздан. «Қоқи!» дей көрме, бикешжан, Ақ қалпақсыз да өзіңмін, Отынан ұшқын алып қал Жалт еткен саған көзімнің. Ақкөңіл жанмын, бар шыным, Қырғызбен мені бірдей көр. Тұтансын от боп ұшқыным, Өшіріп алмай, үрлей бер! Қазақтың атақты ақыны, соғыс ардагері Сырбай Мәуленовтің өлеңі: "Ақ қалпағы басында" Көгінде күн күркіреп, Алды үйіріп даланы. Жаңбырлы бұлт сіркіреп, Шайып өтті ауаны. Көктем желі шарлаған Қыс көйлегін сыпырды. Қызғалдақтар аумаған, Қызыл тулар сықылды. Ақты өзен алға ұзап, Ақ тал қалмай шашында, Алатау тұр жалғыз-ақ, Ақ қалпағы басында. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қалпақ