kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Фарид ад-дин Аттар

Фарид ад-дин Мұхаммед б. Ибраһим ан-Нишабури Аттар (1145, Нишапур қаласына таяу Қадқан ауылы - 1221, Нишапур) - парсының белгілі мистик ақыны. Аттар әкесінің жолын қуып, дәрігерлік және емшілік істерімен айналысты. Оның білімі туралы мәлімет жоқ, бірақ, шафиит кұқығынан толық хабардар болған. Мистицизм идеясымен бала кезінен танысқан. Аттар сопы болған, ол қартайған шағына дейін өзінің дүкенінде еңбек етіп, бұл тіршілікті ақындық шығармашылықпен бірге жүргізді. Тұрақты дэстүр бойынша Аттар Нишапур қаласында монғолдың Иранға шапқыншылығы кезінде қайтыс болды. Аттардың шығармалары оның білімдар, аса талантты әңгімешіл екенін аңғартады. «Қасиетті қарттардың» өмірінен алынған әңгімелері мен поэмалары «Таэкират әл-әулие» атты очерктеріне енген. Бұл очерктерде сонымен қатар Аттардың сопылармен өткізген әңгімелерінің мазмұны берілген. Оның шығармаларының кейбір үзінділері бүкіл мұсылман еліне тарады. Аттар өлгеннен кейін жүздеген жылдар өтсе де көптеген ұлттың ақындары оның өлеңдеріне қайта оралды. Аттардың Мантик ат-Тайр, Илаһинаме және Мусибатнаме атты поэмалары сопылық әдебиетінің үлгілері болды. Аттар дәстүрлі 66 шығарманың авторы, оның ішінде 12 шығарма зерттеу тақырыбына жазылған. Дереккөздер
Зерттеу (көлік)

Зерттеу - жаңа құбылысты, қасиетті, тәуелділікті анықтау үшін орындалатын сынау. Теоретикалық зерттеу Математикалық әдістерді қолданылу кезінде нақты нысанды ауыстыратын математикалық модельмен өткізілетін сынақ. Эксперименттік зерттеу Өлшеу аппаратурасы мен эксперименттік әдістерді пайдалану кезінде зертханалық немесе жол (кырлы) жағдайында нақты нысанмен өткізілетін зерттеу. Дереккөздер
Ярсанилік

Ахл-и Хакк («шындықтың адамы», «әділдіктің адамы») - Иранда және онымен көршілес елдерде тараған шииттердің құпия қоғамы. Ахл-и Хакктың жергілікті этникалық әдептің негізіне байланысты атауы бар. Шамамен XIV ғ-дан бастап Ахл-и Хакк идеясы иран, күрд және түркі тілдес халықтардың арасында қолдау тапты. Ахл-и Хакктың негізгі орталығы Батыс Иранда (Луристан, Керманшахан, Күрдістан) және Иран Әзербайжанында құрылды. Сондай-ақ, Ирак пен Түркияда да қауымдары болды. Ахл-и Хаккқа ұқсас бірлестіктерінің өздерінде бір бағыттағы сенім жүйесі болмаған. Құдайдың адам баласына жеті сенімі Ахл-и Хакктың барлық бағытына бірдей жүреді. Құдай мәңгі жасайды. Оның біріншісі Хауандагара түрінде берілген жасаған ие. Екіншісі - Әли б. Әбу Тәліп, үшіншісі - Шаһ Хошин, төртіншісі - Сохак Сұлтан. Адам баласы дүниеден өткенше 1001 сеніммен өтеді, әр сенімде Құдайдың рақымын алып, күнәсінен тазарып отырады делінген. Бүгінгі таңда Ахл-и Хаккқа жататын шииттердің Түркияда 90%-ы, Ауғанстанда 15%-ы, Иранда 8%-ы тұрады. Дереккөздер
Рутковская Галина Юрьевна

Галина Юрьевна Рутковская (5.4.1923 жылы туған, Украина, Конотопа қаласы) - театртанушы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. 1933 жылы Алматыға қоныстанады. ҚазҰПУ-ды (1946), Мәскеудің Театр өнері институтын бітірген (1955). Өз еңбек жолын Қазақ балалар мен жасөспірімдер театрында педагогика бөлімінің меңгерушісі ретінде бастап, осында 32 жыл бойына (1946 - 78) еңбек етті. Сондай-ақ, 1955 - 1988 жылы Алматы консерваториясында, (қазіргі Қазақ үлттық өнер академиясында) педагогикалық қызмет атқарды. 1988 - 1997 жылы республикалық эстрада және цирк колледжінде дәріс оқыды. 1997 жылдан құрметті демалыста. "Глазами сердца" кітабының авторы (2003). Дереккөздер
Ширка

Ширка(түрік, ширкет, парсы, шеркат; синонимі - шарика; «серіктестік», «ұжымдастық») - екі немесе одан да көп адам ортақ шаруашылық ісін (сауда-саттық, қолөнер өндірісі немесе қандай да бір басқа шаруа) жүргізу үшін жасалатын келісім-шарттың (акд) ерекше түрі. Ортақ шаруашылық жүргізу үшін олар өздерінің қаржыларын қосып, іс-әрекеттерін біріктіреді. Бұл кезде серіктестіктің әрбір мүшесі (шарик) мүлікке ортақ болу құқығына ие болады және ол ортақ жұмысқа қатысуға да міндетті. Табыс пен шығын ширкадағы әрбір адам қосқан үлеске қарай немесе келісім бойынша бөлінуі керек; істің жемісті немесе жеміссіз болуына байланыссыз қандай да бір тұрақты табыс талап етуге болмайды. Кейбір мазһабтардың көзқарасы бойынша, ширка мүшелерінің ортақ іске қосатын үлестері біртекті болуы қажет (бірдей ақша, бірдей еңбек). Екінші бір мазһабтардың пікірінше-мұндай біртектілік шарт емес, бірақ қосылған үлестер есептеуге және бағалауға мүмкіндік беретіндей болуы керек. Егер мүшелер қосқан үлес шығынға ұшыраса немесе серіктестік мүшелері тарап кетсе, ширка тартылады. Ширканың төрт түрі болады: *толық ширка - бұған қатысушылардың үлесі тең және өз мүмкіндіктері жағынан да өзара тең жағдайда, яғни олар толық құқылы мұсылмандар бояумен бірге бір кәсіппен айналысуы немесе бір сауда-саттық мәселесімен шұғылдануы тиіс; *толық емес ширка - бұған қатысушылардың тек өзара келісімі талап етіледі, қосылатын үлестің теңдігі қажет емес; *мақсатты ширка - мұнда ортақ қаржының жиналуы шарт емес, бірақ несиеге қаржымен жүргізілуі мүмкін ортақ іс болуы керек; *ширка - ұжымдастық - бұған ортақ шаруашылық жүргізу үшін әртүрлі кәсіп адамдары (тері илеушілер, өрімшілер мен етікшілер, металл балқытушылар мен ұсталар т. б.) бірігеді. Кейбір мазһабтардың пікірі бойынша, ширканың соңғы екі түрінде ортақ қаржы болмайды. Ширка тәртібі Ислам елдері экономикалық өмірінің барлық салаларында толық сакталып қазіргі заманғы өнеркәсіптік-экономикалық қарым-қатынастардың әртүрлі формалары аясында жаңа жағдайларға оңай бейімделуде. Дереккөздер
Серік Исаұлы Рүстембеков

Серік Исаұлы Рүстембеков (1.1.1947 жылы туған, Ақмола облысы, Шалқар ауданы) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы. 1972 жылы ҚазПТУ-ін, 1994 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. 1972 - 1990 жылдары "Казгипроторг" институтының архитектор, бас архитектор, 1990 - 93 жылдары Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 1993 - 96 жылдары "ТАУАН" Қазақстан Архитекторлар одағының шығармашылық студиясының көркемдік жетекшісі. 1996 жылы "Ақ-Орда" жобалау-қүрылыс компаниясының бас директоры, т.б. қызметтермен айналысты. Оның жобасы бойынша: Алматы қаласындағы Орталық базардың, Ш. Уәлихановтың мемориалдық кешені "Алтын Емелдің", Шымкент қаласындағы әмбебап дүкеннің, Семей қаласының базарының, Алматы қаласындағы "Сауда үйі", Ақмола (қазіргі Астана) қаласының бас жоспары, т.б. салынды. Бірқатар халықар. байқаулардың лауреаты. Дереккөздер
Бағыбек Құндақбаев

Бағыбек Құндақбаев (10.10.1926 жылы туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Сұлутөбе ауылы - 2010) - театртанушы, аудармашы, өнертану ғылымдарының докторы (1996). Өмірбаяны * Ташкенттің театр-көркемсурет институтын бітірген (1955). * Мәскеудегі Мемлекеттік театр өнері институтының аспирантурасын (1963) бітірген. * 1955 - 1956 жылдары Қазақстанның балалар мен жасөспірімдер театрында бөлім меңгерушісі, * 1956 - 1958 жылдары Жамбыл қаласындағы республикалық мәдени-ағарту училищесінде оқытушы, Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі болған. * 1989 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында оқытушы қызметін атқарады. Шығармашылығы * М.Кәрімнің "Айгүл елінде", Б.Жәкиевтің "Ертең жаңа жыл", "Бәрі де ойыннан шықты", И.Экренің "Сау басыма - сақина", "Майор Тоот және басқалар", Л.Устиновтың "Таза жүрек" пьесаларын қазақ тіліне аударған. * Қазақтың академиялық драма театрында кырықжыл.(К.Нүрпейісовпен бірге). А., 1966; * Режиссер және спектакль. А., 1971; * Путь театра. А-А., 1976; * Уакыт және театр. А., 1981; * Заман және театр. А., 2004. Дереккөздер
Бахтажар Мекішев

Бақтажар Мекішев (12 сәуір 1927 жыл, Семей облысы – 2005 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық тарихшы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1984). Өмірбаяны Бақтажар Мекішев 1927 жылғы 12 сәуірде, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, бұрынғы Семей облысы, Абыралы ауданы, Қайнар ауылында дүниеге келген. * Мәскеу мемлекеттік университетін (1949), ал осы университеттің аспирантурасын бітірген (1952). * 1952–1954 жылдары Мәскеу қалысындағы ХШЖК-нде экскурсия жүргізуші-аудармашы ретінде қызмет етті. * 1957–1960 жылдары Алматы қаласындағы Қазақ академиялық балалар және жасөспірімдер театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі * 1960–1999 жылдары ҚазҰУ-да Жеті Муза қоғамын ұйымдастырды. Еңбектері * «Абай атындағы Қазақ академиялық опера және балет театры» * «Әлемнің жеті кереметі» * «Өнер әлеміне саяхат» (1982) * «Достық мектебі» (1989, Р.Тұрысбековпен бірге), т.б. кітаптарының авторы. Дереккөздер
Әл-Ашғари

Абу-л-хасан Әли б. Исмаил Ашари (873- 935) - қаламның ашариттік мектебінің теологі, эпонимі. Басрада туған, өзінің өгей әкесі, Басра мутазилашыларының басшысы Әбу Әли әл-Дуббайдан дәріс алды. Ол 912 - 13 ж. мутазила ілімінен қол үзіп, Бағдатқа келеді, кейін осында қайтыс болды. Оның жүзге тарта шығармасының ішінде екі-ақ шығармасы сақталған. Бұл еңбектер оның толық көзқарасын айқындап бере алмайды. Ашари «әл-Ибан ан усул ад-дийан» атты еңбегінде дүниеге деген көзқарасы суреттеліп, ханбалдықтар тобының бағдарламасын қолдайтындығы көрсетілген. Бірақ Ашари ісін жалғастырушы ибн Асакирдің (1176 жылы өлген) көрсетуіне қарағанда «әл-Ибан ашариттер үшін ханбал- дықтардың қорғаны» болды. Ашаридің мутазилашылардың ерекшелігі - сол Құдай анық және Құранның мазмұны өзгермейтіндігін мойындайды. Ашаридің негізгі ілімі - адамзаттың тіршіліктегі ісі тек Аллаһтың әмірімен болады деп түсіндіріледі. Дереккөздер бас әріп ғылым қатысты болуы тиіс
Шүкір намазы және сәждесі

Шүкір намазы және сәждесі. Бір қиыншылықтан құтылған уақытта немесе жетістікке, яки нығметке бөленген уақытта шүкір ретінде екі рәкат намаз оқу немесе сәжде жасау - сүннет. Ислам дұшпаны Әбу Жәһил өлтірілген уақытта Пайғамбарымыздың (с.а.у.) екі рәкат намаз оқиғаны жайлы риуаят бар. Ал шүкір сәждесі тиләуат сәждесі сияқты жасалады. Құбылаға қарап, қолын көтермей тәкбір айтып сәждеге барады. Сәждеде мадақ, тәсбих, шүкір айтқаннан кейін тәкбір айтып тұрады. Дереккөздер
Ораз Мақатұлы Рымжанов

Ораз Мақатұлы Рымжанов (10.8.1946, Алматы - 25.8.2001, сонда) - кинорежиссер, продюсер, кинооператор, коғам кайраткері. Бүкілодақтық кинематография институтын бітіргеннен кейін "Қазақфильм" студиясында режиссер; 1989 жылдан Қазақстан Кинематографияшылар одағының 1-хатшысы, 1994 жылдан "Қазақкино" мемлекеттік кинокомпаниясының төрағасы болды. Бұдан кейін Үлттық продюсерлік орталықтың басшысы қызметін атқарды. 30-дан аса деректі және 10-ға тарта көркем фильмнің режиссері. Оның Семей ядролық полигонының қасіретті зардаптарын ашып көрсететін "Полигон" фильмі кезінде үлкен табысқа кенелді. Рымжанов Қазақстанның Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990) болды. 1996 жылы Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Құрмет орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ашмар Мұхаммед

Ашмар Мұхаммед - Сирияның қоғам және діни қайраткері. ¥лт-азаттық күресі мен бейбітшілікті жақтаушылар қозғалысына белсене қатысушы. 1925 - 27 ж-дағы көтеріліс кезінде партизан отрядтарын басқарды. 1950 ж. қарашада Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүзілік 2-конгресіне қатысты. Бүкілдүниежүзілік Бейбітшілік кеңесінің мүшесі (1953 ж. 20 маусымнан), 1956 жылдан Сириядағы бейбітшілікті жақтаушылардың Ұлттық комитетінің төрағасы. Дереккөздер
Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының студиясы

Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының студиясы - Алматы қаласындағы театр жанынан 1945 ж. актерлер кадрын даярлау мақсатымен ұйымдастырылды. Студияның оқу мерзімі алғашында 4 жыл, одан кейін 3 жыл болып екі дүркін қайталанды. Мұнда кезінде актерлер Е.Я. Диордиев, Л.Я. Майзель, Ю.Б. Померанцев, Г.М. Самойлин, режиссер Я.С. Штейн ұстаздық етті. Студияның түлектері: И.А. Аркадьева-Малых, В.С. Ахромеев, т.б. Дереккөздер
Ауа жапқыш

Ауа жапқыш - диффузор алдында орналасқан карбюратордың жапқышы, бұл ауа ағынын азайтатын және диффузорда сиректендіруді көбейтеді, ал ол суық козғауышты іске косу үшін қажет байытылған жанатын қоспаның пайда болуын қамсыздандырады. Дереккөздер
Хал ілімі

Хал ілімі - сопылық дүниетаным.Иасауи хал ілімін «дафтару саны» дейді.Бұл ілім Теккеде беріледі. Арнайы «дидар талаптарға» үйретілуі тиіс. Жалпыға бірдей үйрету қал ілімінің ұстанымы. Қал ілімі хал іліміне етудің бірінші әрі міндетті шарты. Қал ілімі жалпыға бірдей медреседе беріледі.Қал ілімі сөз білімі деген мағынаны білдірсе, хал ілімі адамның ақиқатты сезіну сезімдерін қамтиды. Негізінен ладунни ілім мен хал ілімдері бір. Дереккөздер
Сағана

Сағана ( - сақтау, - қозғалмайтын) - сәулет өнері мен мүсін шығармасы. Неолит мәдениетінен табылған менгирлер, тас обалар, ағаш бағандар түріндегі Сағана ежелгі дәуірден белгілі. Тақтатас, көктас, мүсін түрінде Ежелгі Египет пен Жерорта теңізі жағалауында, Қытайда кең тараған. Қазақстан мен Орта Азияда күмбез түрінде кірпіштен түрғызылады. Оның беті сыланып өрнектеледі, майоликамен қапталады. Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндеғі Абылай хан Сағана, Бекі, Қамысбай, Қаратөбе, Төбеқұдық қорымдарында ежелгі Сағана түрлері (үштас, төрттас, бестас, қойтас, сандықтас, т.б.) сақталған. Әдетте, Сағана құлпытастың беттері күнделікті тұтыну заттары, қару-жарақ, т.б. бейнеленген оймыш-өрнектермен әшекейленеді. Дереккөздер
Қазақтардың атамекенінен ауа көшуі

Көшудің басты бағыттары. Кеңес үкіметі қателіктерінің, Голощёкин геноциді салдарларының бірі — қазақтардың республика аумағынан тыс жерлерге қоныс аударуға мәжбүр болуы. Бұл қоныс аудару, негізінен, үш бағыт бойынша жүрді. Біріншісі — Ресейге, екіншісі — Қытайға, Үшіншісі — Орталық Азия елдеріне. Ресей бағыты екі тармаққа бөлінеді: *а) солтүстік тармақ-Сібір өлкесі; *ә) батыс тармақ-Орынбор, Орта Еділ бойы. Бірінші бағыт бойынша, негізінен, Қазақстанның батыс, солтүстік аймақтарынан шыққандар; екінші бағыт бойынша шығыс және оңтүстік-шығыс аудандарынан, ал Үшінші бағытқа оңтүстік облыстардан көшті. Ал орталық аймақтағылар шамаларының жеткенінше осы үш бағыттың қайсысы жақыңдау, қайсысына мүмкіндігі болса, соған қарай көшті. Өз жерін қасиет тұтып, өзгелерден қызғыштай көріп келген, ол үшін қанын да жанын да аямаған қазақтар енді тарыдай бытырап өзге елдерге көшті. Жаппай аштық жылдары бір миллионнан астам қазақ республикадан тыс елдерге қоныс аударуға мәжбүр болды. Олардың 616 мыңы қайтып оралған жоқ, ал 414 мыңы кейін өз еліне көшіп келді. Бүгінгі таңда елі мен жері тәуелсіздік алған кезде шетелдерде жүрген қазақтардың атамекеніне қайта оралуға ұмтылуы заңды әрі аса маңызды құбылыс. Өйткені ұлан-байтақ жер шарыңда олардың тек бір-ақ Отаны бар, ол еркін өсіп-өнуге мүмкіндігі бар, рухани-мәдени даму ортасы қазақ жері, Қазақстан Республикасы. Олардың өз отанына көшіп келуіне мүмкіндік беріп, орналасуына жағдай жасау бүгінгі таңдағы ұрпақтың, Қазақстан халықтарының Голощёкиндік геноцидке берген жауабы, қадірлі борышы деп есептелгені жөн. Дереккөздер
Кабриолет-хардтоп

Кабриолет- түсірілетін жақ терезелері мен бүктелетін жұмсақ тентімен жеңіл автомобильдің жолаушылар шанағы. Кабриолет-хардтоп Алыпсалмалы қатты төбемен жеңіл автомобильдің жолаушылар шанағы. Дереккөздер
Қуанышбай Серікбайұлы Құрманғалиев

Құрманғалиев Қуанышбай Серікбайұлы (1.6.1942 жылы туған, Қостанай облысы Әулиекөл ауданы) - ақын, аудармашы. * ҚазҰУ-ды бітірген (1969). * 1960 - 1962, 1966 - 1971, 1973 - 1976 жылдар "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінде корректор, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақ совет энциклопедиясы бас редакциясында бөлім меңгерушісі, * 1976 - 1989 жылдар "Қазақстан коммунисі" (қазіргі "Ақиқат") журналында аға редактор, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары, * 1978 - 1986, 1990 - 1994 жылдар "Жалын" баспасында бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, бас редактор, * 1986 - 1988 жылдар Қазақ энциклопедиясының бас редакциясында бөлім меңгерушісі, * 1995 - 1996 жылдар Дүние жүзі қазақтары қауымдастығында бас маман және "Ел" баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының вице президенті - Республикалық баспа кабинетінің директоры, "Ғылым" ғылыми баспа орталығының бас директор қызметтерін атқарған. Шығармашылығы * Тұңғыш өлеңдер жинағы "Арман аралы"Полужирное начертание 1981 жылы жарық көрген. * "Қош, қалқатай" (1990) өлеңдер жинағы жарық көрді. * Құрманғалиев дат жазушысы Г.Х.Андерсеннің "Таңдамалы ертегілерін" (1984), орыс жазушылары И.Стрелькованың "Шоқан" деректі повесін (1985), О.Балтушистің "Өмір өткелдері" (1985) романын, Б.Шубиннің "Доктор Чехов" (1979), В.Севостьянов, Г.Анисимовтың "Жұмыр жердің перзенті" (1981), "Орыс халық ертегілерін" (1990) қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Камил Велиахмедұлы Муллашев

Камил Велиахмедұлы Муллашев (27.10.1944 жылы туған, ҚХР, Үрімжі қаласы)-суретші. Мәскеу көркем-сурет институтын бітірген (1978). 1978 жылдан Алматы қаласында жұмыс істейді. Муллашевнің туындылары монументтілігімен, бояу нақышының байсалдылығымен ерекшеленеді. Оның "Таңсөрі" (1976), "Шопан" (1978), "Дала самалы" (1980) картиналары, "Жер және Уақыт. Қазақстан" (1978), "Тың даланың көкжиегі" (1984) триптихтері бар. Муллашев Бүкілодақтық Комсомол сыйлықтары (1981) және көптеген халықаралық,бүкілодақтық көрмелердің жүлдегері. Дереккөздер
Электролиттік диссоциациялану дәрежесі

Диссоциациялану дәрежесі — диссоциацияланган молекулалар санының ерітіндідегі жалпы молекулалар санына қатынасы. Ол процентпен көрсетіліп, мынадай формуламен өрнектеледі :α=n/N x100 :Мұндағы n - диссоциацияланатын молекулалар саны, N - барлық молекулалар саны. Диссоциациялану дәрежесін процентпен көрсету үшін оның шамасын 100-ге көбейтеді. Мысалы, электролиттің диссоциациялану дәрежесі 60% болса, бұл оның 100 молекуласының 60-ы иондарға ыдырағанын білдіреді. Күшті және әлсіз электролиттер Электролит молекуласындағы атомдар арасындағы байланыстың беріктігіне карай диссоциацияланған молекулалар саны диссоциацияланбаған молекулалар санынан не көп, не аз болуы мүмкін. Электролит молекуласындағы байланыс әлсіз болса, диссоциацияланған молекулалар саны көп болады. Керісінше байланыс берік болғанда, иондарға айналатын молекулалар саны аз болады. Электролиттің қандай мөлшерде диссоциацияланғанын көрсететін шама - диссоциациялану дәрежесі деп аталады және α (альфа) әрпімен белгіленеді. Топтары Диссоциациялану дәрежесіне байланысты электролиттер 3 топқа жіктеледі. # Күшті электролиттер, олардың диссоциациялану дөрежелері 30%-тен жоғары болады. Мысалы: HN0 3 91%, NaCl 84%, HC1 92%, КОН жәнө NaOH 84% болады. Күшті электролиттердің молекулалары сүйылтылған ерітіндіде иондарға толығымен ыдырайды. # Орташа электролиттер. Олардың диссоциациялану дәрежелері 3% пен 30% аралығында болады. Мысалы: Н 3 Р0 4 26%, HN02 6,5%, т.с.с. # Әлсіз электролиттер. Олардың диссоциациялану дәрежелері 3%-тен төмен болады. Мысалы, СН 3 СООН (сірке кышкылы) 1,3%, NH 4 OH (аммоний гидроксиді) 1,3%, Н 2 С0 3 (көмір қышқылы) 0,171'/о, H 2 S (күкіртті сутек қышқылы) 0,07%, т.с.с. Айта кететін жағдай, тамаққа қосылатын қышқылдар — сірке қышқылы, лимон қышқылы, алма қышқылы, сол сияқты дәрі ретінде қолданылатын бор қышқылы, ацетилсалицил қышқылы (аспирин) әлсіз электролиттерге жатады. Судың диссоциациялану дөрежесі (бөлме температурасында) =10~9, яғни бір миллиард молекуладан біреуі ғана диссоциацияланады. Сондықтан оның диссоциациялану теңдеуін жазбай молекула түрінде бейнелейді. Электролиттердің диссоциациялану дәрежесіндегі айырмашылықты, олардың электрөткізгіштігі арқылы анықтауға болады. Ол үшін концентрациялы сірке кышқылының ерітіндісіне электр өткізгіштікті тексеретін аспаптың электродтарын батырып, ток көзіне қосамыз. Электр шамы әлсіз жанады. Енді электродтарды дистилденген сумен жуып, концентрациясы сірке қышқылының концентрациясындай тұз қышқылының ерітіндісіне салып ток көзіне косамыз, аспаптың шамы жарқырап жанады. Сірке кышқылында диссоциацияланған молекулалар саны аз, сондықтан электр шамы әлсіз жанады, яғни электрөткізгіштік ерітіндідегі иондар санына байланысты болады. Ал тұз қышқылының ерітіндісінде диссоцияланған молекулалар саны өте көп болғандықтан электр шамы жарық жанады. Электролиттердің иондарға ыдырауының сандық мәні диссоциациялану дәрежесі арқылы өрнектеледі. Диссоциациялану дәрежесі дегеніміз — иондарға ыдыраған молекула санының жалпы молекула санына қатынасы. Электролиттерді диссоциациялану дәрежесінің мәніне қарай 3-ке бөледі: күшті, орташа, әлсіз электролиттер. Дереккөздер
Фракции

Фракция - сұйық қоспадан белгілі бір температура аралығында қайнатып айдағанда бөлініп шығатын бөлік. Фракциялардың түрлері *Жеңіл фракция - атмосфералық қысым 300°С дейін қыздырылған мұнай фракциясы (мысалы, бензин, керосин). *Ауыр фракциялар - атмосфералық қысым 300°С жоғары қыздырылған мұнай фракциясы. Дереккөздер de:Fraktion en:Fraction es:Fracción (desambiguación) fr:Fraction it:Frazione pl:Frakcja ru:Фракция sk:Frakcia sl:Frakcija
Медеубай Шаяхметұлы Құрманов

Құрманов Медеубай Шаяхметұлы (22.02.1938, Алматы облысы Жаркент ауданы - 22.11.1985, Алматы) - әдебиеттанушы ғалым, аудармашы, ақын, филология ғылымдарының кандидаты (1972). * Қазақ мемлекеттік Халықаралық қатынастар және Әлем тілдер университетін бітірген (1968). * 1955 - 1963 жылдары Қызылжар, Қоғалы орыс және қазақ орта мектептерінде мұғалім, * 1963 жылы Алматы медициналық институтында оқытушы, * 1966 - 1974 жылдары кафедра меңгерушісі, * 1974 - 1978 жылдары Қазақ мемлекеттік Халықаралық қатынастар және Әлем тілдер институтында доцент, * 1978 - 1983 жылдары Әдебиет және өнер институтының бөлім меңгерушісі қызметін атқарған. Еңбектері Неміс ақын, жазушы И.Гетенің "Фауст" трагедиясы Мария-Луиза Кашництің "Ескі балалар ертегілер" жинағын неміс тілінен қазақ тіліне аударған. "Алтын арқа" (1979), "Өмір қандай тәтті еді" (1994) кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Алехин қорғанысы

Алёхин қорғанысы — 1. e2-e4 Kg8-f6. жүрістерімен басталатын дебют, жартылайашық бастамаларына жатады. Тарихы Бұл қорғаныс ты турнирлық тәжірибеге А.&nbsp;Алехин еңгізіп, бұрыннан белгілі осы жүрісті Л.&nbsp;Штейнермен ойнаған партияда қолданды(Будапешт, 1921). Алехин қорғанысының идеясы — фигуралық ойын және ақтардық пешкалық орталығына контршабуыл жасау. Ақтардың позициясы нұсқалардың көбінде жақсырақ, ал статистика бойныша, қаралар сирек жеңіске жетеді. Бірақ дебют әбден орнықты болып есептеледі және жарыстарда үнемі кездеседі. Дебют теориясынынң дамуына зор үлес қосқандар: В.&nbsp;Микенас, И.&nbsp;Болеславский, В.&nbsp;Горт, В.&nbsp;Багиров. Нұсқалары * 2. Kb1-c3&nbsp;— бұл жүріспен ақтар негізгі нұсқалардан бас тартып, ойынды басқа бастамаларға тіреуге тырысады. ** 2. … e7-e5&nbsp;— Веналық партия. ** 2. … d7-d6&nbsp;— Пирц-Уфимцев қорғанысы. ** 2. … d7-d5&nbsp;— Скандинавиялық қорғаныс. * 2. e4-e5 Kf6-d5 бар нұсқалар ** 3. c2-c4 Kd5-b6 4. c4-c5 Kb6-d5&nbsp;— Пешкалық ізге түсу жүйесі. ** 3. c2-c4 Kd5-b6 4. d2-d4 d7-d6 5. f2-f4&nbsp;— төрт пешкалар жүйесі. ** 3. d2-d4 d7-d6 4. Kg1-f3 Cc8-g4 5. Cf1-e2 *** 5. … e7-e6&nbsp;— Классикалық нұсқа. *** 5. … c7-c6&nbsp;— Флор нұсқасы. Сілтемелер [http://thisbook.info/books/view/id/190 «Алёхин қорғанысы» Багиров В. К. в Электронном виде]
Ашура

Ашура (ежелгі еврей тілінде «асор, түбірі «Шр - «оныншы болу»). Алғашқыда, Мұхаммедтің (салла-л-лаһу-алейһи уаа сәллам) Мединеге қоныс аударғаннан кейін яхудилерден үйренген 10 мұхаррам күнгі ораза. Кейін Рамазан айындағы ораза ұстау парызы бекігеннен кейін Ашура еріктілікке айналды. Қазіргі кезде Ашура мұхаррамның алғашқы он күндігі шиит имамы әл-Хұсайынға арналған азалы күндер ретінде аталып өтіледі. Діннің піиит тармағын ұстанған жерлерде олардың азапты өлімін еске алудың азалы рәсімі жыл сайын өткізіледі. Тазийа деген атаумен мэлім бұл рәсімде оңтүстік-батыс Азияда тұратын ежелгі халықтардың салт-жоралғыларының кейбір белгілері сақталған. Иран мен Иракта мешіт, медресе аулаларында, арнайы үйлерде әл- Хұсайынның, оның жақындары мен серіктерінің көрген азабы туралы баяндауға арналған жиындар өткізіледі. Көшелерде ойын-сауықтар ұйымдастырылады. Резашаһ тұсында (1925 -41) Иранда алдымен көше шерулеріне, кейін аза тұтуға тыйым салынды. Дін басылары Ашура күндерін саяси шараларға пайдаланды. Ислам революциясынан кейін тыйымның күші мүлдем жойылды. Сунниттерде эл-Хүсайынды аза түту қалыпты жағдайда өтеді, ол басқа да азалы мерекелерден ерекшеленбейді. Мағриб елдерінде Ашураның 10 мұхаррамды мереке ретінде атап өту рәсімі қалыптасқан. Бүл күндері от пен суға байланысты және ежелғі егіншілік жоралғыларына барып тірелетін түрлі рәсімдік әрекеттер жасалып, дұға оқылады, бұл күні ораза ұстау міндетті емес. Дереккөздер
Серік Сәдуакасұлы Құсанбаев

Құсанбаев Серік Сәдуакасұлы (1963 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қала) - айтыс ақыны. Уақ тайпасынан шыққан. * Қазақстан мемлекеттік университетін бітірген. * Ұзак жылдар мәдениет саласында. Павлодар облысы мәдениет департаментінің қызметкері болып жұмыс істеген. * Қазір Шығыс Қазақстан университетінде оқытушы. * ІІІ-республикалық ақындар айтысының (1990) жеңімпазы. Дереккөздер
Мырзахмет Мұқаманов

Мырзахмет Мұқаманов (23.3. 1949 жылы туған, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Атты үй ауылы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1993). 1975 ж. Алматы эстрада-цирк өнері студиясын бітірді. Осы жылдан Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы) филармониясынның әншісі. 1978 жылы Бүкілодақтық халық әндері байқауының лауреаты, 1980 жылы Ә.Қашаубаев атындағы байқаудың бас жұлдегері болды. Дереккөздер
Намаз оқудағы жеңілдіктер

Ақыл-есі дұрыс кісілер басқа жерлері науқас болса да, діни міндеттерге жауапты. Бірақ дініміз бұл діни парыздарды атқару үшін оларға жеңілдік көрсеткен. Намаз оқудағы жеңілдіктер: * Науқас кісі әл-қуат, шама-шарқына қарай намаз оқиды. Мысалы, аяқта тұра алмайтын, яки, тұрған жағдайда ауруының күшеюі сияқты жағдайларда, отырып, оған да күші жетпесе, ыңғайына қарай шалқайып немесе жайымен жатып намаз оқиды. * Намазды бір нәрсеге сүйеніп аяқта тұрып оқи алатындар сүйеніп оқиды. * Ифтитақ (ашу, бастау) тәкбірін аяқта тұрып ала алатын болса, аяқта тұрып алып, қалған намазды шамасына қарай отырып, яки, жатып жалғастырады. * Орындыққа отырып оқуға да болады. * Отырып оқыған уақытта, мүмкін болса аяқтарын жиған күйде, мүмкін болмаса құбыла жаққа созып оқи береді. Рүкүғ және сәжде ишарат жолымен жасалады. Ишарат: рүкүғда аздау, сәждеде көбірек басты ию арқылы жасалады. Ишаратпен де оқи алмайтындар көз, қас арқылы ишарат жасап оқи алмайды. Ишаратпен де оқи алмайтындар оқи алмаған намаздарының саны 5-тен аз болса, кейіннен қаза етеді. Ал 5-тен көп болса, қазасын өтемейді. Әбу Ханифаның басқа бір пікіріне сүйенсек, кейіннен қазасын өтейді. Науқас адамның алдына сәжде етуі үшін тақтай, жастық, орындық сияқты нәрселер қойылмайды. Дереккөздер
Фрикцион

Фрикцион - көп делегейлі фрикциялық тіркес. Фрикцион түрлері *Борттік фрикцион - шынжыр табанды трактордың, оң және сол жақ шынжырларын жылдамдықтарын азайтып айналдыруға арналган фрикцион. *Басты фрикцион - трактордың күштік берілісінің негізгі қуаттын таситын екі ағынды ілінісу бөлігі. Дереккөздер
Бейорганикалық қосылыстардың кластарының арасындағы генетикалық байланыс

Жай (металл, бейметалл) және күрделі (оксид, қышқыл, негіз, тұз) заттардың барлығының өзара байланысы генетикалық байланыс деп аталады (генезис — шығу тегі). Енді осы генетикалық байланыстарды тұздарды алудың мысалында қарастырайық: 1. Кейбір металдар мен бейметалдар езара әрекеттесіп (синтез әдісі) тұз түзеді: ::Fe + S = FeS 2. Негіздік оксидтер мен қышқылдық оксидтердің өзара әрекеттесуі де тұз береді. ::СаО + СО 2 = СаСО 3 3. Қышқыл мен негіздік оксидтің әрекеттесуінен де тұз түзіледі. ::MgO + H 2 SО 4 = MgSО 4 + H 2 O 4. Негізбен қышқылдық оксидтердің әрекеттесуі де тұз тудырады. ::ЗСа(ОН) 2 + Р 2 О 5 = Са 3 (РО 4 ) 2 + ЗН 2 О 5. Қышқылдар мен негіздер әрекеттесуі арқылы да тұз алуға болады: ::NaOH + HNО 3 =NaNО 3 +Н 2 О 6. Тұз бен қышқылдың әрекеттесуі жаңа тұз бен жаңа қышқыл береді, тұз тұнбаға түседі: ::Са 3 (РО 4 ) 2 + 3H 2 SО 4 = 3CaSО 4 ↓+ 2Н 3 РО 4 7. Тұз бен негіздің әрекеттесуі жаңа тұз бен жаңа негіз береді, олардың біреуі тұнбаға түсуі керек. ::ҒеСl 3 + 3NaOH = Ғе(ОН) 3 ↓ + 3NaCl 8. Металл мен баска тұз әрекеттескенде де жаңа тұз бен металл түзіледі: ::Fe + CuSO = FeSO + Cu 9. Тұз бен тұз әрекеттескенде жаңа екі тұз түзіледі, олардың біреуі тұнбаға түседі. ::ЗВаСl 2 + 2Na 3 PO 4 = Ва 3 (РO 4 ) 2 ↓+ 6NaCl 10. Металмен қышқыл әрекеттескенде тұз бен сутегі түзіледі. ::Mg + 2HCl = MgCl 2 + Н 2 ↑ Дереккөздер
Дұрыс белгіленген міндетті атқарды

Дұрыс белгіленген міндетті атқарды - қойылған шартқа сай өнімнің толықтай немесе бір құрам белігінің ағымдағы сәтте кезінде функцияның алгоритм мәндер шамаларын орындайтын техникалық жағдай түрі. Дереккөздер
Мемлекеттік алтын және асыл металдар мұражайы

Мемлекеттік алтын және асыл металдар мұражайы, 1992 ж. құрылған. Қазақстандық қолөнер шеберлерінің туындыларын және көне замандардан жеткен зергерлік бұйымдарды жинап, сақтап және зерттеп, насихаттауды көздейді. Сондай-ақ, республика көлемінде сақталған, археологиялық қазбалардан табылған әр ғасыр қолөнер шеберлерінің бір жерге шоғырландыру; тәуелсіздікке дейін жақын және алыс шет елдерге шығарылған тарихи-мәдени құндылығы зор асыл заттарды Қазақстанға қайтарып, жинақтауға ықпал ету. Зергерлік өнер туындыларын осылайша бір мұражайға шоғырландыру ерте замандардан бері сабақтастығын үзбей келе жатқан өнердің көркемдік, технологиялық әдіс-тәсілдерін, композициялық стилдерін салыстырмалы түрде, әр қырынан зерттеуге мүмкіндік береді. Мемлекеттік алтын және асыл металдар мұражайы 2000 ж. Астана қаласына көшірілді. Дереккөздер
Сейфолла Құспанов

Құспанов Сейфолла (13.11.1929, Атырау облысы Махамбет ауданы - 29.8. 1978, Алматы) - әдебиет зерттеуші, филологиялық ғылыми кандидаты (1966), доцент (1974). * Атырау педагогикалық техникумын (1947), * Ресейдің Вольск қаласындағы әскери авиация-техикалық училищесін бітірген (1956), * ҚазҰПУ-ды (1963), аспирантурасын бітірген (1966). * 1947 - 1950 жылы Махамбет ауданында мұғалім, * 1967 - 1971 жылы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер, * 1971 - 1975 жылы ҚазҰПУ-да доцент, * 1975 - 1978 жылы Қазақстан телерадио хабарларын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетінде, ҚазТАГ-та аудармашы болып қызмет істеген. Шығармашылығы * Казахская литература. Алматы, 1972 (телавтор) Дереккөздер
Мемориалдық құрылыстар

Мемориалдық құрылыстар - белгілі бір елдің тарихы мен қалаларының айтулы мерейтойларына, халықтың қатерлі соғыс кезіндегі және бейбіт еңбек жолындағы ерліктеріне арналып салынған архитектуралық құрылыстар: архитектуралық - мүсінді ескерткіштер ансамблі. Мемориалдық құрылыстар бір немесе бірнеше адамның есімін мәңгілік еске сақтау үшін де салынады. Пошымы мен композициялық құрылымына қарай ежелгі мемориалдық құрылыстары қорғандардан, шикі кірпіштен қаланған, күйдірілген кірпіштен өрілген және табиғи тастардан қиып орнатқан кешендерден тұрады. Қазақстанның батыс облыстарында мемориалдық құрылыстар архитектуралық шағын пошымдардан тұрады. Мемориалдық құрылыстар тас қорымдар түрінде де кездеседі. Кейін Қазақстанда архитектуралық мүсінді ірі-ірі Мемориалдық құрылыстар салынды. Олар белгілі тарихи оқиғаларға, жауынгерлік ерлікке, еңбек даңқына тағы басқаларға арнап орнатылады. Дереккөздер
Нағым Мендіғалиев

Мендіғалиев Нағым (24.5.1921 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Новая Казанка кенті) - композитор, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) фортепьяно класы бойынша (1952) және композиция класы бойынша (1959, Е.Г. Брусиловскийдің жетекшілігімен) бітірген. Алғашында Алматы музыкалық-хореографиялық комбинатында және Қазақ мемлекеттік қыздар институтында (1945 - 1948), ал 1948 жылдан Алматы консерваториясында педогогикалық қызметпен айналысады. Мендіғалиев фортепьяноға арналған көптеген концерттер мен миниатюралар, симфониялық поэмалар, сюиталар, 300-ден астам аспаптық пьесалар, әндер, романстар. спектакльдерге арнап музыка, т.б. жазды. Оның "Домбыра туралы аңыз" атты концерттік пьесасы (1965) қазақ фортепьянолық музыкасының ең танымал туындысына айналды. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1971, 1981) марапатталған. Дереккөздер
Ханиф

Ханиф ( [ханиф], шын мәніндегі сенім келтіруші, көпше. [хунафа']) - Аллаһтың бірлігін уағыздаушы, парасатты адам. Мұсылман аңызы бойынша Исламға дейінгі Арабияда бұл терминмен тайпа Құдайына (идолына) табынуды мойындамайтын, рәсімді қатты қадағалайтын аскеттерді, бір ғана Кұдайға сенетін адамдарды атаған. Құранда Ибраһим Ханиф есімімен аталған. Оның нағыз монотеизмге жататын дінін Мұхаммед қайта дәуірлетті делінеді. Құранда Ибраһим осылайша - ханиф мүслім атанған. Xаниф мұсылман әдебиетінде VIII - IX ғасырдан көбіне «мұсылман» деген ұғымды білдірді;ханиф дінінің Исламдық белгісі түрінде етек жайды. Бұл термин өздерін ханиф деп атайтын сопылардың арасында кең тарады. XII - XIII ғасырдағы тарихи әдебиеттерде мәжусилік ата-бабаларды ханиф деп атаған, олардың ханифийаны қабылдағаны туралы (мыс, Салжұқтар жайында) аңыздар бар. Қасиетті Құран Кәрімде * Ибраһим пайғамбар Дереккөздер
Флобер Темірғалиұлы Мұқанов

Флобер Темірғалиұлы Мұқанов (14.12.1939 жылы туған, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) - суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1988). Мұқанов қазақ анимациялық киносының негізін салушылардың бірі, сахна көркемдеудің үздік шебері. 1960 жылы Алматы көркемсурет училищесін, 1978 жылы Мәскеудегі МКАТ студиясының қоюшы-суретшілік бөлімін бітірген. Сол жылдан Қазақ академиялық драма театрында театр суретшісі қызметін атқарды. Қазақ сценография өнерінің дамуына мол үлес қосқан. Мұқанов "Майра" (Ә.Тәжібаев), "Шыңғысхан" (Иран-Ғайып), "Абай", "Хан Кене" (Мұқанов Әуезов), "Қозы Көрпеш - Баян сүлу", "Ақан сері - Ақтоқты" (Ғ.Мүсірепов), т.б. спектакльдердің декорациясын жасады. Ол сондай-ақ орыс және ұйғыр театрларындағы көптеген спектакльдердің қоюшы-суретшісі болды. Мұқанов пейзаж жанрында өзіндік қолтаңбасы бар суретші ретінде белгілі. Оның графика, акварель, темперада салған шығармалары мемлекеттік және жеке қорларда сақтаулы. Дереккөздер
Ұлы державалар

ұлы державалар — тұрақты (көк түс) және тұрақсыз (жасыл түсті) БҰҰ ҚК мүшелері.]] Ұлы державалар - халықаралық дәрежеде жетекші рөл атқаратын мемлекеттерді білдіретін термин. Екінші дүниежүзілік соғыстан соң үлы державалардың қатарына БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері: КСРО, АҚШ, Франция, Англия, Қытай енгізілді.
Һарун әр-Рашид

Һарун әр-Рашид, Гарун ар-Рашид (766, Рей - 809, Түс) - Аббас әулетінен шыққан халиф (786 - 809). Билікке Бармакилер әулетінен шыққан парсы ақсүйектері мен уәзірлерінің көмегінің арқасында келген. Кейіннен оларды биліктен ығыстырыл, 803 жылдан жеке-дара билік етті. Һарун әр-Рашидтың тұсында халифат қолөнер, сауда мен мәдениет (әсіресе, әдебиет) дамыды. Сонымен катар халифаттың ыдырау белгілері де орын алды (Дейлемдегі, Сирия мен басқа да өлкелердегі үкіметке қарсы көтерілістер). Һарун әр-Рашид өзінің алдындағы билеушілер бастаған Византиямен күресті жалғастырды. Орта Азиядағы Рафиғ ибн Лейс бастаған көтерілісті басу мақсатымен жасалған жорық кезінде қаза тапты. Һарун әр-Рашид арабтардың әйгілі «Мың бір түн» ертегісінің кейіпкерлерінің бірі. Дереккөздер
Харадж

Xарадж - жер салығы. Алғашында салық атаулының бәрі және бағыныштылардың беретін сыйы да бір ғана ұғымды білдіріп, ол джизиим деп аталды. Ол тек Халифат орталығынан алынатын салыққа ғана емес, шарт бойынша түсіп тұратын сыйлық пен вассал әкімдері жинайтын алымға да қатысты еді. Сондықтан да оны бір-бірінен ажыратыл жату мүмкін емес болды. Xарадж салық салу жүйесі көпшілік облыстарда византиялық үлгіден бастау алады. Алғашқы онжылдықта хараджды тек басқа дін өкілдері ғана төлеуге тиіс, ал мұсылман дар - ұшр деп қаралды. Бұл салық төлеушілер санының мүлде азайып кетуіне әкеліп соқтырды. Осыған орай харадж төлеу жер иесінің немесе жерді жалға алушының діни көзқарасын байланысты болмасын, жер салығын жаппай төлеу керектігін мақұлдаған жаңа заң дүниеге келді. Факихтер VIII ғасырдың аяғы - IX ғасырда Хараджыны жауланып алынған өңір халықтарының жер үшін мұсылман мемлекетіне төлейтін төлемі (фай) деп түсіндіріп келді.Тұңғыш жер кадастры Ирак пен Сирияда Муави тұсында, Мысырда - 724 - 25 жылы жүргізілді. Түпнұсқа құжаттарға қарағанда харадж Мысырда IX ғасырдың өзінде өз алдына жеке салық, ал Иракта, Хузистан мен Иранның көптеген басқа аудандарында әр-бір село дихандарына салынатын ұжымдық салық болып табылды. Xарадж нақты зат түрінде де, ақшалай түрде де (кейде аралас) алынады. Мысырда, мысалы, техникалық дақылдарға ақшалай салық салу тәртібі жүргізілді. Әбу Жүсіп салықты аралас төлеу тәртібін әділетті жол деп білді, өйткені азық-түлікке баға өзгере қалған жағдайда яки мемлекет, яки салық төлеуші зиянға ұшырауы мүмкін еді. Xалиф төлеудің - мисаха, муката және мукасама деп аталатын негізгі үш түрі болды. Оның біріншісінде - айналымға түсетін жер мөлшеріне тұрақты салық төленді, екіншісінде - бірнеше жылға алдын-ала нақты қаржы белгілейді, үшіншісінде -өнімнің белгілі бір үлесі алынып тырды.Алынатын салықтық үлестік мөлшері 1/3 ден 2/5-ге дейін өзгеріп тұрды.Моңғолдар тұсында Иранда әкімшілік тәжірибеде харадж термині қолданылмады, оның орнына мал, малийат-и арзи сөзі пайдаланылды. XV - XVII ғасырда Иран мен Орта Азияда негізінен мал-у джихат делінді. Осман империясында мұсылман еместердің жан басына, жеріне салынатын салық халиф деп аталды. Дереккөздер
Маулүтхан Сағымбаев

Маулүтхан Сағымбаев (11.1916 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласы) - кинооператор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1969). 1936 ж. Алматы киношежіре студиясында кинооператор бөлімінде окиды. Сол жылдан бастап деректі фильмдер түсірумен айналысып, 40 жылдан астам уақыт еңбек етті. Ол "Комсомолға 25 жыл!" (1946), "Қазақстан шабындықтары мен жайылымдары" (1956), "Каспий аңыздары" (1958), "Сәлем, Мәскеу" (1959), "Қазақстанның алғашқы шойыны" (1960), "Ертістегі қала" (1962), "Қазақ даласының аңыздары" (1967), "Бибигүл ән шырқайды" (1969), "Сүлтанмахмұт Торайғыров" (1969), "М.Әуезов туралы сыр" (1975), "Бүгінгі Қазақстан" (1986), "Сәтбаев әлемі" (1988), т.б. деректі фильмдердің кинооператоры болды. "Қүрмет белгісі" орденімен және бірнеше рет Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Харут пен Марут

Харут пен Марут - күнәсі үшін Вавилон зыңданына салынған қос періштенің есімі. Құранда олардың адамдарды сиқырлаушылыққа үйреткені, алайда адамдардың үйренген дұғасын басқаға таратпауын ескерткені жайында айтылады. Бұл екі періште кез келген адамға дұға үйрете бермеген. «Біз - тағдырдың талқысына түстік, рақымыңды қисаңшы» деген сөзді естігенде ғана мейірлері түсіпті делінеді. Олардан адамдар «ері мен әйелін қалай ажырастыруды», сиқырлауды және өзге де дүниелерді үйренеді, алайда сиқырлаудың да келешекте тарттыратын өз жазасы бар екенін айтуды көбінесе ескере бермейді. Құраннан бергі аңыздарға қарағанда, өздерінің жолдан таймайтындығын дәлелдеу үшін 3 періште жерге сапар шегеді. Олардың біреуі жер бетіндегі құмарлық жеңетінін біліп, бірден көкке кері оралады. Ал кері қайтпай қалған екі періште Харут пен Марут сұлу әйелге қызығып, ақыры оның айтуымен небір күнәға батады - пұтқа табынудан бастап кісі өлтіруге дейін барады. Содан оларға жазаны қай уақытта - қазіргі ғұмырында, яки болашақ ғұмырында алғысы келетінін таңдауға ерік беріледі. Олар соңғысын таңдайды. Міне, содан бері Вавилон зынданында, кісендеулі жатқанға ұқсайды. Оларға сиқырлық үйренем дегендер келетін болса керек. Харут пен Марут есімі мұсылманның дұғалау тәжірибесінде қолданылады, ал парсы тіліндегі харут сөзінің өзі сиқыршы деген ұғымды білдіре бастады. Дереккөздер
Қыдырмолда Әділбеков

Қыдырмолда Әділбекұлі (1901, Шығыс Қазақстан облысы Мақаншы ауданы Жарбұлақ ауылы - 1987 жылы соныңда) - халық ақыны, жыршы. * 1932 жылы Қытайға қоныс аударған. * 1962 жылы Қазақстанға қайта оралған. Әсеттің бірнеше өлеңдері мен "Қабанбай батыр" жыры Қыдырмолда орындауында грампластинкаға түсірілген. К.Әзірбаевқа арнаған "Қазіргі Қазақстан Жамбылысың" толғауы "Халықаралық поэзиясы және бүгінгі өмір" (1976) жинағында жарияланған. Қыдырмолда Әділбекұліны жеке туындылары мен ел ішіне жинаған халық әдебиеті үлгілері Әдебиет және өнер институты Қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы. Дереккөздер
Атомның электрондық құрылысы

Атомның өзі де күрделі бөлшек екенін, және оның өзі ядро мен электрондардан тұратынын білдік. Енді осы электрондар ядроның төңірегінде қандай заңдылықтармен орналасатынына тоқталайық. Атомның ядро заряды қанша болса, ондағы электрондар саны да сонша болады дедік. Алайда, осы электрондардың барлығы ядроға бірдей күшпен тартылмайды, олар ездерінің энергия қорының шамасына қарай ядродан әр түрлі қашықтықта орналасады. Энергия қорлары шамалас электрондар ядродан бірдей қашықтықта орналасады, осы деңгейлерді энергетикалық деңгейлер деп атайды. Ол N әрпімен белгіленеді, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 сан мәндерін қабылдайды, N-нің мәні элементтің орналасқан периодының нөмірімен анықталады. Әрбір энергетикалық деңгейдегі электрондар саны N = 2n 2 формуласымен анықталады. Мұндағы N— электрондар саны, n - бас квант саны; егер n 1 болса, N 2; n 4, N 2 • 4 2 = 32 электрон болады. Ядроға жақын орналасқан электрондар ядроға жаксырақ тартылады, ал одан алшақтаған сайын тартылу күші әлсірейді. Периодтық жүйеден сутек пен гелий элементтерінің I периодта орналасқанын көреміз, яғни олардың электрондарының энергия қорлары бірдей болғандықтан бір энергетикалық деңгейде жатады. Мысалы, сутек атомы үшін +1 1 - е, ал гелий атомы үшін +2 2е, сонда бірінші энергетикалық деңгей электрондармен толып бітеді. Бірінші энергетикалық деңгейдің сыйымдылығы 2-ге тең, сондықтан ол аяқталған қабат болады. Келесі элемент литий екінші периодтың элементі. Оның ядросының сыртында екі энергетикалық деңгей бар, олардың ішкісі гелийдің құрылысын қайталайды, ал үшінші электрон екінші деңгейге орналасады. Екінші периодта n 2, олай болса N 2n 2 формуласы бойынша N2 * 2 2 8, ендеше екінші периодта 8 элемент орналаса алады. Сонымен екінші периодтың соңғы элементі неонда сыртқы энергетикалық деңгей аяқталған 8 электронды қабат түзеді. Үшінші энергетикалық деңгейде натрийден аргонға дейін осы заңдылық қайталанады, олардың ішкі екі қабаты неонның электрондық құрылысына сәйкес келеді. Аргон атомында үшінші деңгей 8 электронмен толып бітеді. Энергетикалық деңгейлері аяқталған элементтер тұрақты келеді. Енді калий атомындағы келесі электрон төртінші энергетикалық деңгейге орналасады, бұл деңгейдің элементтерінің ішкі үш қабаты аргонның электрондық құрылысын қайталайды. Әрбір период сілтілік металдан басталып, бекзат газбен аяқталып тұр (I периодтан басқасы). Период бойынша солдан оңға қарай сыртқы деңгейдегі электрондар саны 1-ден 8-ге дейін артады, сыртқы деңгейдегі электрондардың ядроға тартылуы ішкі деңгейдегі электрондардың тартылуынан нашарлау келеді де, олар көпшілік элементтердің қосылыстарындағы валенттіліктерін анықтайды, сондықтан олар валенттілік электрондар деп аталады. Сонымен, период дегеніміз сілтілік металдан басталып, бекзат газбен аяқталатын электрондық деңгейлер сандары бірдей элементтердің, көлденең қатары. Tоп дегеніміз сыртқы деңгейлеріндегі электрондар сандары бірдей қасиеттері ұқсас элементтердің тік қатары. Дереккөздер
Матан Мұраталиев

Матан Мұраталиев (31 желтоқсан 1935, Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Қаракемер - 25 шілде 1985, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1982). Өмірбаяны Дулат тайпасының Жаныс руынан. 1959 жылы Алматы өнер институтын бітірді. 1956 - 1961 жылы казіргі Қазақ жастар мен балалар театрының труппасында, 1964 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академия драма театры құрамында актер болды. Ойнаған рөлдері Қазақ драматургиясының туындылары бойынша Қазақ академия театрында қойылған спектакльдерге қатысып, ұлттық мінез-кейіптер жасады. Олардың қатарында Матай, Есен, Абыз (М.Әуезовтін "Қарагөзі" мен "Еңлік - Кебегінде"), Нарым-бет (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Рыскелді (Т.Ахтановтың "Сәулесінде"), Қалабай (Ә.Тәжібаевтың "Той болардасында"), Досан (Б.Майлиннің "Майданында"), Атан (С.Жүнісовтің "Ажар мен ажалында"), Шегір (Ш.Құсайыновтың "Қилы-қилы тағдырларында"), Ербол (Б.Римованың "Абай мен Әйгерімінде") рольдері бар. Жарқын мінезді актер М. өз ойынында сахналык бейнелердің әлеуметтік және психологиялық бояу мазмұнын тереңірек ашуға ұмтылды. Қарапайымдылық пен шынайылык оның актерлік өнеріне тән касиет болатын. Басқа ойнаған рольдері: Оспан, Сүбанкұл, (Ш.Айтматовтын "Аңсаған менің әнімсің" және "Ана - Жер-анасында"), Шодыр (Қ.Ыскақовтың "Таңғы жаңғырығында"), барон Игельстром (Ғ.Мүсіреповтің "Болашақ аманатында",Левицкий(В.Дельмардың "Өкінішті өмірінде"). 1958 жылдан ("Біз Жетісуд аибызда") киноға түскен. Қазақ радиосының жұмысына да (1968 ж. М.Иманжановтың "Ақмоншак" әңгімесі бойынша радиосценировка жасаған) қатысқан. Дереккөздер
Әл-Хасан әл-Басри

әл-Хасан әл-Басри, Әбу Саид б. Әбіл - Хасан Насар - ерте Исламның (642 - 728) аса ірі пірадары. Мединеде туған, 657 жылдан Басрада тұрып, сонда дүние салған. 663 - 65 ж. қазіргі Ауғанстан жеріндегі әскери жорыққа қатысқан. Иракты әл-Хаджжадж (694 ж.) билеген кезде, оның ұйымдастыруымен Құран тексіндегі әріптерді диактритикалық белгімен жабдықтау ісіне қатысты. Халифа Омар ІІ тұсында әл-Хасан әл-Басри Басраның кадиы болды. Оның төңірегінде ұйымдасқан геологиялық үйірме Басраның және бүкіл Омейя мемлекеттің интелектуалдық ойының орталығы саналды. әл-Хасан әл-Басриның беделінің үлкен болғаны сондай, оны дәстүршілер (ахл ас-сунна) де, рационалистер (мутазилиттер) де, сопылар да өз ұстазы санады. Оның көзқарасы жайындагы жұтаң мағлұматтан бостандық пен еркіндік мәселесі жөнінен ол кадариттерге тән көзқарасты ұстанды және адамның осы өмірдегі істеген қылықтарына жауапкер екенін макұлдады. Солай дей тұра ол мурджииттер ілімі сарынымен мұсылман баласы пейішке бару үшін өздерінің алдында шахаданың: «Бір Аллаһтан басқа құдырет жоқ» деген бөлігін оқу керек дегенді айтады. Аралық көзқарасты ұстанған әл-Хасан әл-Басри үмбетінің бірлігін, мұсылман қауымының қарулы қақтығысқа бармау жағын көздеді. Оның сақталып қалған уағыздарынан мейірбандығымен қоса кейбір хадистарды тарату мен мұсылман рәсімінің кейбір жайттарын түсіндіруде рационалдық бағыт ұстанды, сондай-ақ, факихтарға сын көзбен қарады. Дереккөздер
Мұрат Хасенұлы Мұсабаев

Мұрат Хасенұлы Мұсабаев (2.9.1937,Қарағанды - 31.12.1993, Алматы) - әнші, Қазақстанның халық артисі (1978). 1957 жылы Алматы байланыс техникумын, 1964 ж. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. 1962 жылдан Қазақ академиялық опера және балет театрының әнші-солисті. Негізгі партиялары: Тарғын, Семен (Е.Г. Брусиловскийдің "Ер Тарғыны" мен "Дударайында"), Жанбота (М.Төлебаевтың "Біржан - Сарасында"), Абай (А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында"), Алпамыс (Е.Рахмадиевтің "Алпамысында"), Садыр (Қ.Қожамияровтың "Садыр палуанында"), Елеңкий (П.И. Чайковскийдің "Қарғаның мәткесінде"), князь Игорь (А.П. Бородиннің "Князь Игорінде"), Риголетта, Жермон (Дж. Вердидің "Риголеттасы" мен "Травиатасында"), Эскамильо (Ж.Бизенің "Карменінде"). Мұсабаев концерттік нөмірімен де кеңінен танымал. Репертуарында қазақ және шет ел композиторларының ән-романстары бар. Гастрольдік сапармен Моңғолияда (1966), Германияда (1986), Канадада (1967), Бат. Берлинде (1968), Швейцарияда (1982), Швецияда (1973), Финляндияда (1985), т.б. елдерде болды. 1965 жылдан Алматы консерваториясында қызметпен (1979 жылдан) шұғылданды. М.И. Глинка атындағы Бүкілодақтық әншілер байқауының (1968) лауреаты. Дереккөздер
Әбітай Мұсабеков

Әбітай Мұсабеков (1.1.1915, қазіргі Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақпақты ауылы - 29.11.1981, Алматы) - әнші. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1954). Өмірбаяны 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1934 - 1937 жылдары Қазақ академиялық опера және балет театрының хорында еңбек етті, 1937 жылдан өмірінің соңына дейін әнші-солисі болды. Еңбегі мен марапаттары Театр сахнасында қазақ және шет ел композиторларының операларындағы негізгі хартияларды өзіндік үн бояуымен орындап, сан қырлы музыкалық образдар жасады. Мысалы, Е.Г. Брусиловскийдің операларындағы Төлеген, Шеге, Сансызбай ("Қыз Жібекте"), Балпан, Сахан, Жырау ("Ер Тарғында"), Елемес пен Қайрақбай ("Жалбырда"), Думан ("Дударайда"), Саттар ("Төлеген Тоқтаровта"); А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында" Әзім мен Нарымбет, М.Төлебаевтың "Біржан - Сарасында" Серік пен Естай, У.Гаджибековтің "Аршин мал аланында" Әскер, П.И. Чайковскийдің "3ер кебесі" мен "Евгений Онегинде" Балакин мен Трике; Гуноның "Ромео мен Джулеттасында" Тибальд. Мұсабаев қазақ композиторларының әндерін насихаттауда да елеулі еңбек етті. "Құрмет белгісі" орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қыпшақбай Досанұлы

Қыпшақбай Досанұлы - 20 ғасырдың басына дейін өмір сүрген ақын. Омбы аймағында туып, сексенге таяған шағында сол төңіректе дүние салған. Мұсылманша сауатты, ел ішінде беделді адам болған. Жетісулық Бақтыбай ақынмен айтысқа түскен. "Шәмші уәзір", "Ахмет патша", "Қарамолда", "Шаһарман" "Сейітбалдың Далқоразбен соғысы" дастандары бар. Ерден батырды мадақтау сайысында бір топ ақынның (Орынбай, Жанақ, Сақау, т.б.) ішінен Шөженің жеңіп шыққандығы осы Қыпшақбайдың мұрасы арқылы айғақталып отыр. М.Дулатұлы өзінің "Оян, қазақ!" кітабында оның есімін зор ілтипатпен атап, өнердегі жорғаға теңеген. Қыпшақбайдың бірқатар өлеңі Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы. Дереккөздер