kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шәріпжан Заханұлы Еcкендіров

Шәріпжан Заханұлы Ескендіров (1946 жыл, Түркістан облысы, Шымкент) – химия ғылымдарының докторы (1979). Өмірбаяны * 1968 жылы Қазақ химия-технология институтын (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітіреді. * 1968-72 жж. Қазақ химия-технология институтында оқытушы * 1972-1975 жж. Мәскеу химия-технология институтының аспирантурасында оқыған. * 1976-1983 жж. – Қазақ химия-технология институтының механикалық факультетінің деканы, доцент. * 1983-1991 жж. – Қазақ химия-технология институтының "Басқару жүйесін автоматтандыру" кафедрасының меңгерушісі * 1991-1992 жж. – "Органикалық химия жәнее кибернетика" факультетінің деканы. * 1992-1997 жж. – "Жүйелерді автоматтандыру және есептеу машиналары" кафедрасының меңгерушісі. * 1997-2000 жж. – "Ақпараттық технология және жүйелерді автоматтандыру" факультетивінің бірінші деканы. * 2000-2002 жж. – М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің дамыту жөніндегі проректоры. * 2002-2004 жж. – М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің оқу-әдістемелік бөлімінің проректоры. * 2004-2006 жж. – М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры. * 2006-2012 жж. – "Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету" кафедрасының профессоры. Ғылыми жұмысы * Ескендіров 252 ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы, 2 авторлық куәлігі бар. * Докторлық диссертация атауы: «Моделирование и проектирование жидкофазных реакторов смешения» (1995 ж.) Жетістіктері * 1997 жылы - ҚР Білім беру ісінің үздігі. Дереккөздер
Мұрат Есқалиұлы Есқалиев

Мұрат Есқалиұлы Есқалиев – техника ғылымдарының докторы (1998), професор (2000). Қысқаша өмірбаяны 1965–74 Семей педагогика институтының физика-математика факультетін бітірген соң орта мектепте, техникумда және институтта дәріс берді. 1975–78 Қазақстан Ғылым Акакдемиясының Сейсмология институтында аспирант, кіші ғыл. қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. «Упрогопластическая сейсмостойкость горных выработок в слоистом (трансстроном) массиве» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. . Дереккөздер Сілтемелер [http://sgpi.kz/page/MTkz МАҚТАНЫШЫМЫЗ ТҮЛЕКТЕРІМІЗ]
Олжағали Есқалиев

Олжағали Есқалиев– техника ғылымдарының докторы(1994). Қысқаша өмірбаяны 1963 Қазақ политехнологиялық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университет) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Геология және геофизика институтында, Қазақ геология-барлау ғылыми-зертзана институтында, Ембімұнайгаз АҚ орталық ғылыми-зертхана лабораториясында 1-санатты инженер, аға ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, сектор меңгерушісі қызметтерін атқарған. . Дереккөздер
Мұхамбетжан Әлібекұлы Есқара

Мұхамбетжан Әлібекұлы Есқара – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1994), професор (1997). Қысқаша өмірбаяны 1967 ж. кәсіптік-техника білім саласында бастады. 1973 Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университет) бітірген. 1975–85 Қазақ қаракөл қой шаруашылық ғылыми-зертхана институтында лаборант, аға ғылыми қызметкер; 1986-90 ғалым-хатшы; 1990–98 «Қазақиталқаракөл» бірлескен кәсіпорны бас директорының орынбасары, «Шымкентқаракөл» АҚ-ның вице-президенті болды. 1999 жылдан бастап Қазақ қаракөл қой шаруашылық ғылыми-зертхана институтында бөлім меңгерушісі. Еңбектері Оның негізгі ғылыми еңбектері қаракөл терісінің сапасын арттыруға арналған. Мұхамбетжан Әлібекұлы 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы, 6 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Жәдігер Зарлықұлы Есқожин

Жәдігер Зарлықұлы Есқожин - техника ғылымдарының докторы(2006). Қысқаша өмірбаяны 1965 Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1965–68 Ақмола облысының кеңшарында механик, бас инженер, кеңшар директоры міндетін атқарған; 1968 жылдан Целиноград ауыл шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ агротехнология университет) оқытушылық қызметпен айналысады. Еңбектері «Механизация обработки почвы в зоне рискованно-землевладения Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Жәдігер Зарлықұлы 132 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 2 оқу құралдары («Сызба геометрия», «Техникалық сызу») мен 21 өнертабыстың авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.zakon-online.com/Admin/login.aspx?doc_id1897545&corr&text&fp0 Үкіметінің 2000 жылғы 27 қазандағы N 1621 қаулысы]
Сандыбек Мұқышұлы Есқожин

Сандыбек Мұқышұлы Есқожин– геология-технология ғылымдарының докторы (1997). Қысқаша өмірбаяны 1970 Қазақ политехнологиялық институтытын (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университет) бітірген. 1970–76 Солтүстік Қазақстан Геология басқармасының Темір геология барлау экспедициясында гидрогеолог, аға гидрогеолог; 1976 Торғай геологиялық барлау экспедициясында бас гидролог, бастық, «Торғай геологиялық барлау экспедициясы» АҚ-ның президенті болып жұмыс істеді. Оның 8 ғылыми мақаласы жарияланған.Халықтар достығы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Көшім Лекерұлы Есмағамбетов

Көшім Лекерұлы Есмағамбетова (29.10.1938 — 21.11.2016) – тарих ғылымының докторы (1999). Қысқаша өмірбаяны 1965 Мәскеудегі Халықтар достығы университетін бітірген. Алматы қаласындағы жоғары оқу орындарында ұстаздық қызмет атқарды. 1984–98 «Қазақ энциклопедиясында» ғылыми редактор; 1998 Әлеуметтік және гуманиталық ғылымдар орталығының бастығы болды. 2006 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнология институтында бас ғылыми қызметкер. Еңбектері «Зарубежная историография истории Казахстана (с древних времен до начала 90-х жж. XX в.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Көшім Лекерұлы 100-ден астам ғылыми-танымдық мақаланың, оның ішінде бірқатар кітаптардың («Біздер туралы Батыста не жазылған», 1994; «Қазақтар шет ел әдебиетінде», 1994; «Әлем таныған тұлға. М.Шоқайдың дүниетанымы және қайраткерлік болмысы», 2008) авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://temakosan.net/load/referaty_na_kazakhskom/aza_stan_tarikhy/pushkin_zh_gir_khan_zh_ne_makhambet/12-1-0-592 Пушкин. Жәңгір хан және...Махамбет]
Сәбит Борисұлы Есмұратов

Сәбит Борисұлы Есмұратов– агроном, экономист, ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты, экономика ғылымдарының докторы (2000), професор. Қысқаша өмірбаяны 1995 Халықаралық жоғары мектебі; 1995 ақпараттандыру және аграрлық білім академияны; 1971 Қостанай ауыл шаруашылық институтын; 1971-86 Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының (қазіргі Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми−зерттеу институты) аспирантурасын бітірген соң осы ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер; 1986–91 Қостанай ауыл шаруашылық институтында доцент, деканның орынбасары, проректор; 1992-[2000] ректор; 1991-92«Қостанай» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры болып жұмыс істеді; 2000 жылдан Қостанай инженерлік-экономикалық университетінің және Халықаралық аграрлық білім академиясы Қостанай бөлімшесінің президенті. Еңбектері «Экономические основы специализации сельскохозяйственных производственных кооперативов Северного Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – ауыл шаруашылық мәдени өсімдіктер технологиясын жетілдіру мен топырақ құнарлылығын арттыру және қолданбалы экономика мен экология мәселелері. Сәбит Борисұлы 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография және оқу құралдарының авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.agun.kz/?id492&langkl?ref=www.espinashop.com-www.espinashop.com-www.espinashop.com-www.espinashop.com іріккен диссертациялық кеңес ОД 18.08.01]
Сәкен Сыбанбайұлы Еспаев

Сәкен Сыбанбайұлы Еспаев – экономика ғылымдарының докторы (1993), МАИ академигі, (1952) жылы 15 тамызда Алматы облысында дүниеге келген. (1976) жылы ҚазГАУ бітірді. Содан кейін оларды MSHA. К.Тимирязев және ГШУ ҚХА. Үйленген, төрт баласы бар. (1969) – (1971) жылдары – есепші, (1976) – (1986) жылдары АӘК КАЗНИИ ЕО-да кіші, кейін аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісінің м.а. (1993)-(1996) жылдары Агроөнеркәсіптік кешен экономика басқармасының бастығы және тауар нарықтарын дамыту басқармасының бастығы, кешеннің орынбасары болып жұмыс істеді және Экономика министрлігінде алқа мүшесі болды. Қазақстан Республикасының. (1996) жылдан (2012) жылға дейін Парламент Сенатының әртүрлі бөлімдерін: Комитеттермен жұмыс, экономикалық сараптама және Әлеуметтік-мәдени даму комитетімен, ал 2008 жылдан бастап ақпараттық-талдау бөлімін басқарды. Бір мезгілде: Президент жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының профессоры, Жоғары аттестаттау комиссиясының Сараптамалық кеңесінің, ЕҰУ докторлық кеңесінің мүшесі. Гумилев атындағы КТУ им. Қ.Ясауи. Сәкен Сыбанбайұлы – Asian Journal of Finance, Economics and Business (JAFEB) жаңа халықаралық рецензияланатын журналдың Орталық Азия аймағы бойынша редакторы. Бұл журнал үш мемлекетте құрылған: бас кеңсе (Бостон университеті, АҚШ), Орталық Азия кеңсесі (ҚР БҒМ Экономика институты, Қазақстан), Шығыс Азия кеңсесі (Тайбэй мемлекеттік университеті, Тайвань). Ұлы жүз Албан руынан шыққан 1976 Қазақ ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университет) бітірген. 1993–96 ҚР Экономика министірлігінде басқарма бастығы; 1996 жылдан ҚР Парламенті Сенатында бөлім меңгерушісі болды. Сәкен Сыбанбайұлы 60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 29 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.parlam.kz/a/senate/person/476 ЕСПАЕВ Сәкен Сыбанбайұлы]
Галина Максимовна Иванова

Иванова Галина Максимовна (15.7.1927 жыл, Ресей, Саратов қаласы) – микробиолог, биология ғылымдарының докторы (1969), профессор (1976). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1948, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген соң осы институтта ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарған. 1968 жылы «Антигенные связи и изменчивочть некоторых патогенных бактерий» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері микробиология және вирусология мәселелеріне арналған. 2 өнертабыстық патенті, 2 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Нина Михайловна Иванова

Иванова Нина Михайловна (1958 жылы туған) – химиялық ғылыми докторы (2006). Қарағанды мемлекеттік университеттін (1981) бітірген соң осы университеттте инженер, кіші ғылыми қызметкер (1981–91), Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтында ғылыми, жетекші ғылыми қызметкер (1991–2001) болды. 2002 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Иванова Нина Михайловна 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Структурные и реакционные особенности ацетиленовых соединений в квантово-химическом представлении», 2004; т. б.) авторы. Дереккөздер
Райфа Латыфовна Иванова

Иванова Райфа Латыфовна (1936 жылы туған, Ресей, Омбы облысы Тара қаласы) – медициналық ғылыми докторы (1986), профессор (1986). Семей мемлекеттік медициналық институтын (1959, қазіргі Семей мемлекеттік медициналық академиясы) және Новокузнецк қаландағы Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын (1968) бітірген. Еңбек жолын телімдік дәрігерліктен (1959–62) бастаған Иванова Райфа Латыфовна кейін Семей мемлекеттік медициналық институтында ассистент, доцент (1968–83). 1983 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Иватова Ләйлә Мырзалықызы

Иватова Ләйлә Мырзалықызы (27.1.1954 жылы туған, Қостанай қаласы) – тарихшы, Философиялық ғылыми кандидат, саясаттану ғылыми докторы (1991), профессор ҚазМУ-дың тарих факултетін (1980, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң Мамандық біліктілігін арттыру (МБА) институтында оқытушы (1980–86) қызметтерін атқарды. 1986 жылдан ҚазМУ-да аспирант, оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. «Казахстанско-американские отношения (политологический анализ)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Иватова Ләйлә Мырзалықызы 50-ден астам ғылыми жарияланымның («АҚШ во внешней политике Республики Казахстан», 1999) авторы. Дереккөздер
Иващенко Анатолий Тимофеевич

Иващенко Анатолий Тимофеевич (6.2.1944 жылы туған, Алматы қаласы) – биология ғылыми докторы (1984). ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң Қазақ ғылым академиясының Эксперименттік биология институтында кіші ғылыми қызметкер, Зоологиялық институтында аға ғылыми қызметкер (1969–86), ал 1986 жылдан Ботаника институтында аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Оның ғылыми жұмыстары негізінен биоэнергетика және радиобиология саласына арналған. Ол субклеткалық құрылымдар мембраналарынан аниондық АТФаза ферментін тауып, оны зерттеді, организмнің әр жерінде орналасқан фосфогидродлаза ферментінің құрылымы мен активтілігін анион және спирттер арқылы анықтауға болатынын (физика-химиялық заңдылықтар) дәлелдеді. Дереккөздер
Ивлев Александр Иванович

Ивлев Александр Иванович (31.1.1930 жылы туған, қазіргі Шығыс [[Қазақстан облысы]] Семей қаласы) – геология-минералдық ғылыми докторы (1988), профессор (1989), Қазақстан Республикасы Минералдық ресурстар академиясының академигі Семей геология-барлау техникумын (1951) және Бүкілодақтық сырттан оқытатын политенхникалық институтын (1965) бітірген. Солтүстік Қазақстан геология басқармасында аға техник, басқарма бастығы (1970–75), Бүкілодақтық химиялық технологиясы ғылыми-зертеулік институтында аға ғылыми қызметкер (1975–89) қызметтерін атқарды. 1989 жылдан Рудный индустриялық институтында профессор. Ивлев Александр Иванович 80-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Олег Викторович Есырев

Олег Викторович Есырев– биология ғылымдарының докторы (1985), професор (1988). Қысқаша өмірбаяны 1961 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген; 1962–68 Қазақстан ғылым академиясының Физиология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер; 1969–93 лаборатория меңгерушісі; 1993–95 ҚР Білім министрінің 1-орынбасары; 1995 жылдан Ұлттық биотехнологиялық орталық бас директорының орынбасары, Адам және жануарлар физиологиясы институтында бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Олег Викторович 150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.scaid.kz/?page_id=1197 Олег Викторович Есырев]
Есік жазба ескерткіші

Есік жазба ескерткіші – Қазақстандағы сақ дәуірінен сақталған жазба ескерткіш. 1970 жылы Іле өңірінің тау бөктеріндегі Есік қаласы іргесінен сақ дәуірінде (б.з.б. 5–4 ғасырларда) салынған үлкен қорым қазылды. Қазу жұмысына жетекшілік еткен – К.Ақышев. Мазардың ішінен алтынға бөленген жауынгердің мәйіті, дулығасы, алтын сапты қанжары мен семсері, түрлі ыдыс-аяқ және жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылды. Күміс тостағаншаның сыртқы жағына ойылған 26 таңба екі жолға жазылған. Үстіңгі жол тостағаншаның тура түп ортасына, ал астыңғы жол бүйір тұсына жиектей ойылған. Үстіңгі жолда 9 таңба, астыңғы жолда 17 таңба бар (оқшау тұрған таңбаны қоса есептегенде). Күміс тостағаншадағы осы таңбалар, біріншіден, көне түркі сына жазулары таңбаларына ұқсас, екіншіден, Жерорта теңізі төңірегіндегі көне әліпбилік таңбаларға (әсіресе, көне грек пен арамей әріптеріне) үйлеседі. Есік жазба ескерткішінің көне түркі тілінде оңнан солға қарай оқылуы: Сақ дәуіріндегі бұл көне түркі жазуы, біріншіден, адам о дүниеге барғанда өмір сүреді, азық-түлік керек етеді деген сенімді білдірсе, екіншіден, халықтың сыртқы дұшпандарды жеңуге бел байлағанын көрсетеді, үшіншіден, халықтың қағанағы қарқ, сағанағы сарқ болуға ұмтылған тілегін білдіреді. Бұл жазудың аса бір құндылығы – ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі болғандығын тағы да нақты дәлелдей түседі. Сондай-ақ Қазақстан жеріндегі алғашқы көшпелілерде жазу-сызу болмады-мыс деген пікірдің ешбір негізсіз екенін айқындап, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тілдес тайпалардың жаза білгендігін және оның кең түрде пайдаланылғандығын куәландырады. Дереккөздер
Қолданбалы саясаттану

Қолданбалы саясаттану – саясаттану ғылымының бір саласы. Саяси мәселелердің даму тенденциясы мен механизмдерін зерттеу, саяси жағдайларды талдау, болжау принциптері мен әдістерін жасау, жобалау және сараптау, саяси процестерді басқару технологиялары мен жүйелерін жасаумен айналысады. Қолданбалы саясаттануда негізінен бихевиоризм методологисы мен әдістемесі қолданылады және эмпирика зерттеулерде социология, психология, т.б. ғылым салаларының әдістері кеңінен пайдаланылады. Қолданбалы саясаттанудың өзіндік ерекшелігі оның мақсаттары мен түпкі нәтижесінен көрінеді. Егер теориялық саясаттану жаңа, әмбебап немесе құбылыстардың тұтас типтерін сипаттайтын жалпы, абстрактілі білім алуды мақсат етсе, Қолданбалы саясаттану, негізінен, оқиғалар өрбуінің қысқа мерзімді болжамдарын жасауға, саяси процеске қатысушыларға нақты ұсыныстар беруге ұмтылады. Қолданбалы саяси зерттеулермен теоретиктер ғана емес, кәсіби сарапшылар, имиджмейкерлер, саяси қайраткерлердің кеңесшілері және нақтылы саясатқа қатысы бар өзге тұлғалар да шұғылданады. Қолданбалы зерттеулер, әдетте, мемлекеттік органдардың, партиялардың, қоғамдық ұйымдардың, сайланбалы қызметтерге үміткерлердің және өзге саяси субъектілердің тапсырысымен жүзеге асырылады. Қолданбалы саясаттану нақтылы саяси шешімдерге ғана емес, кейде мемлекет стратегиясына да айтарлықтай әсер етеді. Пайдаланған әдебиетттер
Қолданбалы әлеуметтану

Қолданбалы социология – социология ғылымының бір саласы. Ол ғылыми теорияға сүйене отырып, әр түрлі тарихи жағдайлардағы әлеуметтік заңдардың өмір сүру түрлері мен механизмдерін зерттейді. Мұнда нақтылы іс-тәжірибелік ұсыныстардың ерекше маңызы бар. Осыған байланысты қолданбалы социология әлеуметтік технология, әлеуметтік гигиена, әлеуметтік терапия секілді ғылым салаларымен ұштасады. Қолданбалы социология мынадай әлеуметтік-тәжірибелік міндеттерді шешуге қатысады: 1) әлеуметтік-экономика және әлеуметтік реформаларды жүзеге асырудың ықтимал нәтижелері мен кезеңдерін және шаруашылық механизмді, әлеуметтік қамтамасыз етуді жетілдірумен, мәдениеттің дамуымен, жалақы мен кірісті мемлекеттік реттеумен, еңбек қызметін ынталандырумен, т.б. байланысты әлеуметтік саясат саласындағы бағдарламалар мен шараларды дайындау, талдау және бағалау; 2) әлеуметтік-жоспарлау және жобалау үшін кешенді шаруашылық және әлеуметтік басымдылықтарды тұжырымдаудың өлшемі ретінде әлеуметтік көрсеткіштер жүйесін жасау және сол бойынша түрлі аймақтарда, шаруашылық салаларында және әлеуметтік қауымдастықтардағы даму бағыттарын талдау; 3) жекелеген аймақтарда, салаларда, ұйымдар мен ұжымдарда туындайтын тәжірибелік әлеуметтік мәселелерді шешу жолдарын зерттеу. Қолданбалы социологияда қандай да бір мәселені шешу кезінде әр түрлі әлеуметтік топтардың қызығушылығы мен белсенділігін анықтауға ерекше көңіл бөлінеді. Оның тиімділігі әлеуметтік тапсырыспен айқындалатын зерттеу нысанына байланысты. Қолданбалы социологиялық зерттеулер әлеуметтік теориялардың тәжірибелік негізін құрайтын деректерді немесе тапсырысқа байланысты дербес, нақтылы-қолданбалы сипатқа ие болатын мәлімет жүйелерін алуға бағытталған. Қолданбалы социологияны дамытуда оның іргелі социология зерттеулермен байланысының тереңдеуі, әлеуметтік сынақ әдісін тиімді пайдалану, әлеуметтік ақпарат банкін құру, сондай-ақ арнаулы социолог мамандарды даярлаумен қамтамасыз етудің маңызы зор. Пайдаланған әдебиетттер
Қолданбалы экономика

Қолданбалы экономика – экономика ғылымы салаларының бірі. Қолданбалы экономика іргелі экономикалық зерттеулердің нәтижелеріне сүйене отырып, экономикалық, әлеуметтік және экологиялық міндеттердің қойылуына, жаңа технологиялық үдерістерді, экономикалық тиімділікті айқындауға байланысты қолданбалы ғылыми-техникалық зерттеулерді іс-тәжірибеге енгізуге тікелей бағытталады. Мұның ішінде ақпараттарға егжей-тегжейлі талдау жасау, алға қойылған міндеттерді шешудің жолдары мен әдістерін іздестіру, сондай-ақ, жоспарлау мен ұйымдастыру тәсілдерін пайдалану, алынған нәтижелерді ғылыми-тәжірибелік тұрғыдан талдап, қорытындылау, жан-жақты негіздеп, есептеу үдерістері қамтылады. Қолданбалы экономиканы тәжірибеде қолдану “ғылым – техника – өндіріс” тізбегін қысқартуға жәрдемдеседі, сондай-ақ, статистикалық, бухгалтерлік және басқару органдарының жұмысын жеңілдетеді. Пайдаланған әдебиетттер
Қолдан сұрыптау

Қолдан сұрыптау – өсімдіктер мен жануарлардың жаңа сорттары мен тұқымдарын шығару. Қолдан сұрыптау нәтижесінде үй жануарларының қазіргі тұқымдары, және мәдени өсімдіктердің жаңа сорттары алынады. Қолдан сұрыптау теориясының негізін салған Ч.Дарвин (1859). Қолдан сұрыптау табиғи популяцияның оқшаулығына және адамға қажетті белгілері бар организмдерді жеке шағылыстыруға немесе будандастыруға негізделген. Ағылшынның мамандары, мысық, сиырға жүргізілген сұрыптаудың нәтижесінде етті, сүтті және сүтінің майлылығы жоғары, т.б. тұқымдарды шығарды. Қолдан сұрыптау екі негізгі формада жүргізіледі: жаппай және жекелей. Жаппай Қолдан сұрыптау кезінде фенотипі бойынша тұқымдық немесе сорттық стандартқа сай келмейтін дарабастар жарамсыз болып қалады. Жекелей Қолдан сұрыптауда дарабастың тұқымдық және сорттық сапалы белгілері ескеріледі. Көптеген мутациялардың рецессивтілігіне орай және жаңа белгіні ертерек енгізу үшін де Қолдан сұрыптауда инбридинг әдісі қолданылады. Ұзақ уақытқа созылған бұл әдіс организмнің ұрпақ беру қабілеті мен геномның өзгерісін төмендетеді, оның нәтижесі гомозиготалы генотиптердің көбеюіне әкеледі. Бұл жағдайда мамандар бірнеше ұрпақтың инбридингінен кейін аутбридинг (туыстық емес шағылыстыру) әдісін жүргізеді. Мұнда әр түрлі гендер араласуы нәтижесінде организмнің гетерозиготалылығы артады. Бұл әдіс генетикалық әр түрлі популяциялар дараларын шағылыстыруға негізделген. Пайдаланған әдебиетттер
Қолдан тыныс алдыру

Қолдан тыныс алдыру – ауру адамның қалыпты тыныс алу қабілеттілігі бұзылған жағдайларда жасанды түрде өкпеге, тыныс органдарына ауаны енгізу және шығару әдісі. Бұл әдіс кейбір ем шараларын қолдану барысында (өкпеге операция жасау, наркоз беру), тынысы уақытша тоқтағанда (иіс тию, әр түрлі газдармен улану, суға бату, электр тогымен жарақаттану, т.б.) қолданылады. Қолдан тыныс алдыру кезінде жәрдем көрсетіліп жатқан адамның қанын [оттекпен қамтамасыз етумен қатар, өкпеге баратын ауа кезеген жүйке талшықтарын тітіркендіріп, мишықта орналасқан тыныс алу орталығын қоздыру арқылы тыныс алу қызметінің қалыптасуына әсерін тигізеді. Қолдан тыныс алдыру әрекеттерін ауру (жарақат алған) адамның жүрек қызметі тоқтамаған жағдайда ғана қолдануға болады. Жасанды тыныс алдыру әрекеттерін неғұрлым ерте бастаса, солғұрлым ол оң нәтиже береді. Сонымен қатар аталмыш әрекеттер дұрыс және қалыпты жағдайдағы тыныс алу ырғағына сәйкес жүргізілуі өте қажет. Қолдан тыныс алдыруды іске асыру алдында науқастың әуелі денесін қысып тұрған киімдерден (галстугін, жағасын, белдігін, т.б.), аузын түкіріктен, кілегей сұйықтан, т.б. тазарту керек. Ал тыныс алдыру әрекеттері барысында сырқаттың тілі көмекейді жауып қалмауы үшін науқастың тілін сыртқа шығарып оны саусақпен немесе арнайы қысқышпен ұстайды. Қолдан тыныс алдыру барысында, құсығы тыныс алу жолдарына құйылмауы үшін, көмек көрсететін адамның басын төмендетіп, бір жағына қарай бұру керек. Жасанды тыныс алдыруды қолмен немесе арнайы аспаптармен іске асыруға болады. Аспапсыз қолдан тыныс алдырудың “ауызға үрлеу” әдісінде жәрдем көрсетуші адам тыныс алуы тоқтаған адамды шалқасынан жатқызып, бір қолымен оның мұрнын қысып, екінші қолымен аузын ашады да, терең тыныс алып, ауаны науқастың аузына дәке арқылы бірнеше рет үрлейді. Қолдан тыныс алдыруда Сильвестр және Шефер әдістері кең таралған. Сильвестр әдісін қолданғанда жәрдем көрсетілетін адамды шалқасынан жатқызып жәрдем көрсетуші оның екі қолын жоғары көтереді. Бұл кезде сыртқы ауа ішке, яғни өкпеге өткізіледі (тынысты ішке алу). Одан соң қолдарын кеуденің төмен жағына келтіріп күшпен басады (тынысты сыртқа шығару). Шефер әдісінде жарақат алған адам етпетінен (бетімен төмен) жатқызылады, ал жәрдем көрсетуші оның үстіне тізерлеп отырады да, кеудесін минутына 16–18 рет ырғақпен қысады. Қолдан тыныс алдыруды аспаптармен іске асыру, әдетте, ауруханаларда немесе арнайы жабдықталған жедел жәрдем көліктерінде жүргізіледі. Дереккөздер
Қол добы

Қол добы (ағылш: Handball; орыс: Гандбол) — спорттық доп ойыны. 7-ге 7 ойыншыдан ойналатын топтық ойын, допты қолмен ғана ойнайды. Ойынның басты мақсаты - мүмкіндігінше қарсылас топтың қақпасына көбірек доп лақтыру. Шығу тарихы Бұл спорт түрінің пайда болу уақыты 1898 жыл деп есептеледі, бұл спорт ойының Германияда дене шынықтыру мұғалімі Хольгер Нильсен ойлап тапты. Халықаралық қол добы федерациясы 1928 жылы құрылды. 1936 жылы Берлинде өткен Олимпиялық ойындар бағдарламасына енді. 1946 жылы Халықарлық қол добы федерациясының ережелері өзгертіліп қайта құрылды. Қазақстанда қол добынан алғашқы жарыстар 1925 жылдан бастап өтіп келеді. Ал ресми жарыстар 1959 жылдан бастап өтуде. Қол добының әр командада 7 немесе 11 адам ойнайтын екі түрі бар. Алғашқысы 40x20 м алаңда ойналады. Доптың салмағы 425–475 грамм, диаметрі 54–56 сантиметр, қақпаның ені 3 метр, биіктігі 2 метр. Ойыншылардың қақпа алдындағы 6 метрлік алаңға енуіне болмайды. Ойын 30 минуттық (әйелдер үшін 25 минут) екі таймнан тұрады. Қол добынан Қазақстан Республикасы әйелдер құрамасы 2002 жылы Азия чемпионы және 14 - Азия ойындарының күміс жүлдегері атанды. Ойын ережелері Ойын жабық алаңда өтеді, бұл алаң тіктөртбұрыш секілді болып келеді, және де бұл аланның ұзындығы 40м ал ені болса 20м. Доп Гандбол добы таза теріден және синтетикалық материалдан жасалады. Ол домалақ және тайғанамайтын, жылтырап тұратын болмау қажет. Гандбол добының 3 өлшемі бар: 1) 8-12 жастағы балаларға арналған. Салмағы 290-330 г. 2) 12-16 жастағы балаларға арналған. Салмағы 325-375 г. 3) 16 жастан асқан адамдарға арналған. Салмағы 425-475 г. Дереккөздер
Давид Нал­бандян

Давид Нал­бандян (,1982 жылы аталмыш мемлекеттің Кордова қаласында туды) - Аргентинаның ең айтулы теннисшісі. Шыққан тегі - армян және италиян. Давид 14 жасында жасөспірімдердің командалық әлем біріншілігінде топ жарды. Өз қатарластары арасында Уимблдон додасында дара шығып, Ролан Гаррос турнирінде екінші орын алды. Кәсіпқойлар арасында 2000 жылдан бері өнер көрсетеді. 2002-2006 жылдар аралығында Уимбл­дон жарысының ақтық бәсекесін­де күш сынасса, Франция, АҚШ және Австралия ашық бірінші­ліктерінде жартылай финалға дейін жетті. 2005 жылдың соңында Шанхайда өткен қорытынды тур­нирде топ жарып, әлемдік рей­тингте үшінші сатыға дейін кө­терілді. Кезінде Давид Нал­бан­дян Рафаэль Надаль мен Роджер Фе­дерер сынды саңлақтарға сан соқ­тырды. Кортта жиған жүлде­лік қоры 10 миллион АҚШ доллары­нан асып жығылады. Бұл күндері ол АТР тізімінде 19 сатыда тұр. Өз отандастарының екі мәрте Дэвис кубогының финалына шығуына Налбандян сүбелі үлес қосты.
Михаил Саакашвили

Михаил Николаевич Саакашвили (, Михеил Николозис дзе Саакашвили, 21 желтоқсан 1967 жылы, Тбилиси) — грузин және украин саяси және мемлекеттік қайраткері, 2015 және 2016 жылдары аралығында Украинаның Одесса облысының губернаторы, 2004–2007 және 2008–2013 жылдары Грузияның Президенті, «Раушан революциясының » көшбасшысы. 1992 жылы Киев институтының халықаралық құқық факультетін бітіріп, Колумбия (Нью-Йорк) университетінде құқық магистрі дәрежесін алған. (1994). Страсбург институтында, Гаага академиясында халықаралық құқыққа, адам құқығына байланысты білім алды, Джордж Вашингтон атындағы университетте докторлық диссертация қорғады. Халықаралық құқық саласында қызметтер атқарған. 1995 жылы Грузияға келіп, “Грузия азаматтары одағы” партиясы атынан парламент депутаттығына сайланды. 1996 жылы парламенттің конституциялық және заңдық мәселелеріне байланысты комитетінің төрағасы болып тағайындалды. “Грузия азаматтары одағы” парламенттік фракциясының басшысы (1998), Еуропалық кеңестің парламенттік ассамблеясының грузиялық өкілі, Грузия республикасының Әділет министрі (2000) қызметтерін атқарды. 2001 жылы Грузия Республикасы Президенті Э.Шеварнадзеге оппозициялық “Ұлттық қозғалыс” ұйымын құрды. 2002 жылы Тбилиси заңдық жиналысының төрағасы болып сайланды. 2003 жылы 23 қарашада “Ұлттық қозғалыс” партиясының қарсылық акциясы нәтижесінде Шевернадзе қызметінен бас тартып, 2004 жылы 4 қаңтарда Грузия Президентін сайлау қорытындысы бойынша Саакашвили 95% дауыс жинап, жеңіске жетті. Саакашвили Қазақстан Республикасында ресми сапармен бірнеше рет болып, екі ел арасында саяси байланыстардың онан әрі дамуына мүдделілік танытты. 2022 жылы 28 маусымда Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы мәлімдеме жариялап, онда оны дереу шетелдегі арнайы мекемеде емдеу керектігі айтылған: «Михаил Саакашвилиге медициналық көмек керек! Бізді былтырдан бері Грузияда түрмеде отырған Грузияның бұрынғы президенті Михаил Саакашвилидің денсаулығы алаңдатады. Бірнеше тәуелсіз дәрігерлер Саакашвилиді түрмеде тексергеннен кейін оның көптеген аурулардан зардап шегетінін айтты, оның ішінде тамақтанудың бұзылуы және Вернике энцефалопатиясы, ауыр неврологиялық ауру. Грузия қорғаушылары мен Украина омбудсменінің ұсыныстары орындалмағанына да алаңдаймыз. Стресс факторларынан арылу үшін оны шұғыл түрде заманауи емханаға апару керек. Мұны орындамау деменцияға, көптеген мүшелердің жеткіліксіздігіне және өлімге әкелуі мүмкін. Amnesty International құқық қорғау ұйымы да Саакашвилидің денсаулығына қатысты алаңдаушылықпен бөліседі. Біз Грузия үкіметін Михаил Саакашвилидің денсаулығын тұрақтандыру үшін қолдан келгеннің бәрін жасауға шақырамыз. Сонымен қатар, мұндай жағдайларда тәжірибесі бар еуропалық мамандандырылған клиникада емдеу мағынасы бар. Бізді ең алдымен гуманитарлық әрекет қызықтырады. Дегенмен, біз грузин демократиясының тұрақтылығына да алаңдаймыз және қоғамдағы онсыз да терең жік-жіктердің одан әрі тереңдей түсуінен қорқамыз. Грузияға шұғыл түрде саяси татуласу процесі қажет. Егер Саакашвили түрмеде жатып ауыр науқас болса немесе тіпті қайтыс болса, мұндай процесс улы болар еді». Сілтемелер * Грузия азаматтары одағы * Грузия * Эдуард Шеварднадзе Дереккөздер
Дэвис кубогы

Дэвис кубогы - Халықаралық Теннис Федерациясы жыл сайын өткізетін ең ірі ерлер арасындағы командалық жарыс. Жүз жылдан асатын тарихы бар Дэвис кубогы ұлттық құрамалардың бейресми чемпионаты аталады. Мұнда командалар дәрежесіне қарай, үш топқа бөлінеді. Бірінші топ – әлемдік элита. Яғни әлемнің мықты құрамалары өзара жеңімпаздарды анықтайды. Екіншісі – аймақтық топтар (Америка, Еуропа/Африка, Азия/Мұхит аралдары). Үшіншісі – аутсайдерлер тобы. Осы жерде айта кетейік, төменгі топтың үздігі жоғарғы топқа өтсе, керісінше, жоғарғы топта аутсайдер атанған команда төменгі топқа түседі. Ал Қазақстан Дэвис кубогында Азия және Мұхит аралдары аймағында өнер көрсетеді. Ескерте кетер тағы бір жайт, Дэвис кубогында теннисшілер жекелей де, жұптасып та өнер көрсетеді. Тарихы 1899 жылы Гарвард университетінің төрт студентінде ұлттық құрамалар ойнайтын теннис турнирін ұйымдастыру ойы пайда болады. Студенттердің бірі — Дуайт Дэвис жарыстың кестесін құрап, өз ақшасына жарыстың сыйлығын — күміс кубокты сатып алады. Алғашқы турнир Бруклинде 1900 жылы өтіп, онда АҚШ және Ұлыбритания қатысады. Жеңімпаз елдер
Демократия индексі

2021 жылдағы Демократия индексі бойынша әлем картасы. Демократия индексі — Economist Intelligence Unit демократия деңгейі бойынша әлемнің 167 елін санаттау. Санаттау кезінде 5 санатқа жататын 60 түрлі көрсеткіштер ескеріледі: сайлау мен плюрализм, азаматтық бостандық, Үкімет қызметі, халықтың саяси алуандығы мен саяси сауаттылығы. индекс алғашқы рет 2007 жылы жасалды, ал 2008 және 2010 жылдары толықтырылды. Елдер рейтингі Ескерту
Криобиология

Криобиология (греКриобиология kryos – суық, аяз, мұз және биология) – төмен және аса төмен темп-лардың (0оС-тан абсолют нөлге жуық) тірі организмге тигізетін әсерін зерттейтін ғылым, биологияның бір бөлімі. Криобиологияның негізгі міндеттері: суық жағдайдағы тіршіліктің төм. температура шекарасын анықтау, организмнің салқындауға және тоңазуға, үсуге төзімділігін; суықтың жасуша мен ұлпа қызметтерін бүлдіру әсерін және жасушаның, тіннің суықтан қорғану тәсілдерін зерттеу; тіршілікке қажетті температураның төм. шегін анықтау; табиғи жағдайда суықта орын алатын организмнің анабиоз күйіне өту механизмін анықтау. Криобиологияның ғыл. негізін 19 ғ-дың соңында орыс ғалымы П.И.Бахметьев қалаған болатын. Ол жәндіктердің суыққа төзімділігін, жарқанаттардың анабиозын анықтаған. 1904–36 жылдары француз ғалымы П.Беккерель және 1919–24 жылдары австриялық ғалым Г.Рам әр түрлі организмдерді (микроорганизмдер мен омыртқасыз жануарлар), сондай-ақ құрғатылған спора мен тұқымды –269 – 271о-қа дейін зардапсыз тоңазытуға болатынын дәлелдеген. Мыс., кейбір көбелектердің жұлдызқұрттарының –78 – 196оС, тіпті –269оС-да ұзақ тоңазытқанда да тіршілік қабілеттілігін жоғалтпайтынын анықтаған. Организмді баяу тоңазытқанда жасушаны қоршаған су мұзға айналады. Бұл жасушаны құрғатады да, тұз тепе-теңдігі бұзылып, жасушада электролит концентрациясы артады. Соның нәтижесінде кейбір жасушаларда тіршілік белгісі жойылады. Өсімдік жасушалары мен кейбір жануарлар тіндерінің тіршілігін жоймау үшін оларды баяу салқындатады. Ал аса тез салқындатқанда (бұл тек микроорганизмдерге қолданылады) судың біраз бөлігі аморфты мұзға айналады, жасушалар зақымдалмайды да өз тіршілігін сақтап қалады. Мұндай жасушаларды тірілту үшін тез (3–10 с) жылыту қажет. Мал ш-нда қан, тін, орган, мал ұрығын салқын температурада сақтау үшін жасуша ішіне енбейтін арнайы қорғаныш заттар (криопротекторлар) – глицерин, диметилсульфатоксид, қант, гликол, поливинилпирролидон, полиэтиленоксид, т.б. қолданылады. Табиғи жағдайда жәндіктер тіні мен өсімдіктер ұлпасында салқын түскенге дейін осындай қорғаныш заттар жиналады. Жәндіктердің кейбір түрлері қыста қатып қалып, қыстап шығады, ал көктемде қайта тіріледі. Микроорганизмдер (бактериялар, ашытқылар), мүк, қына, т.б. суыққа төзімді, шыдамды келеді. Криобиологиялық зерттеулердің салқынмен, төмен температурамен түрлі ауруларды емдеуде (криотерапия), өсімдіктердің аязға төзімді түрлерін шығаруда, а. ш. зиянкестерінің қыстап шығатын жерлерін тауып, оларды жоюда, адамның солтүстік өңірлерде тіршілігін жеңілдетуде және ғарыштық биологияда маңызы зор. Дереккөздер
Кристаллофизика

Кристаллофизика – кристалдардың және басқа анизотропты орталардың физикалық қасиеттерін және оларға сыртқы жағдайлардың әсерін, кристалдардың нақты құрылымын зерттейтін физиканың саласы. Кристалдардың физикалық қасиеттерін сандық түрде сипаттау үшін Кристаллофизикада матрицалық және тензорлық есептеулер мен топтар теориясының математикалық аппараттары қолданылады. Кристалдардың кейбір қасиеттері мысалы, тығыздығы бағытқа тәуелсіз скалярлық шамалармен сипатталады. Кристалдағы көптеген физикалық өрістер, мысалы, электр және магнит өрістері, механикалық кернеулер өрісі – тензорлық (векторлық) өрістерге жатады. Кристалдардың физ. өрістері мен қасиеттері арасындағы байланыс жоғары рангілі тензорлармен сипатталады. Жоғары рангілі тензорлар, мысалы, пьезоэлектрлік эффект сияқты қасиеттерді сипаттайды. Жоғары рангілі тензорлармен сипатталатын физикалық қасиеттер көптеген параметрлер санымен анықталады. Үш клинді кристалдың серпімділік қасиеттерін сипаттау үшін тензордың 21 тәуелсіз құраушыларын анықтау керек. Анизотропты кристалдық ортаның қасиеттерін сипаттайтын симметрияның 39 кристаллографиялық тобы бар. Мұнда морфологиялық симметрияның 32 нүктелік тобы және шексіз симметрия осі бар 7 шектік нүктелік тобы болады. Шектік топтардың бірі изотропты ортаға сәйкес келеді. Симметрияның әр түрлі нүктелік топтары үшін жоғары рангілі (5-, 6-, т.б.) тензордың тәуелсіз құраушыларының саны топтар теориясының әдістерімен анықталады. Сондай-ақ кристалдардың физикалық қасиеттері мен текстурасы радиотехникалық, акустикалық, оптикалық әдістермен анықталады. Кристаллофизикада тек анизотропты ортаға ғана тән құбылыстармен (сәуленің қосарланып сынуы, жарық поляризация жазықтығының айналуы, т.б.) қатар изотропты ортада байқалатын құбылыстар (электр өткізгіштік, серпімділік, т.б.) да зерттеледі. Кристаллофизика кристаллографияның бір бөлігі; ол қатты дене физикасы мен кристаллохимия қарастыратын мәселелермен түйісіп жатады. Кристаллофизика кристалдардың құрылымы немесе кристалдық тордағы өзара әсерлесу күштері өзгергенде оның қасиеттерінің өзгерісін зерттейді. Кристаллофизиканың көптеген есептері әр түрлі термодинамика жағдайларда кристалдар симметриясының өзгеруіне тәуелді. Кристаллофизикада кристалдық торлардың әр түрлі ақаулары (бояулық центрлері, вакансиялар, дислокациялар, домендер, т.б.) және олардың кристалдардың физикалық қасиеттеріне (пластикалығы, беріктігі, электр өткізгіштігі, люминесценциясы, мех. төзімділігі, т.б.) әсері зерттеледі. Кристаллофизиканың негізгі мақсаттарының бірі – болашағы бар жаңа кристалдық материалдар алу жолдарын іздестіру. Кристалды денелердің ерекшеліктері тек кристалдардың пішінімен шектелмейді. Бұған қарамастан кристалдағы зат толық біртекті. Сондықтан оның беріктік, жылу өткізгіштік, жарыққа қатынас және т.б. физикалық қасиеттері кристалл ішінде әртүрлі бағыттарға сәйкес әрқашан да бірдей бола бермейді. Кристалды заттардың бұл басты ерекшелігі анизотропия деп аталады. Ресейдегі кристаллофизиканың негізін салушылар қатарында Г.В.Вульф, А.В.Шубников, Н.С.Александров бар. Дереккөздер
Громотуха

Громотуха – Үлбі жотасының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 2495 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Жер бедері Пішіні дөңгелек, оқшау келген тау массиві. Беткейлері тік, солтүстік-батыс, батыс бөліктерінің тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Өсімдігі Таудың шалғынды топырағында субальпілік және альпілік шалғындар өседі. Дереккөздер
Груздь

‎ Груздь (Lactarius resimus) – базидиомицеттер класы, агарикалар қатарына жататын қалпақты саңырауқұлақ. Негізінен Еуразияда тараған Груздьдар қайыңды, көбінесе қарағайлы-қайыңды ормандарда топталып өседі. Ақ түсті, аздап сарғыш тартқан қалпағының диаметрі 5 – 20 см. Жас саңырауқұлақтардың пішіні дөңес-дөңгелектенген, ал піскендерінде үлпілдеген кең түтік тәрізді, шеттері төмен қарай иіліп тұрады. Жемісті денесі тығыз, сынғыш және жағымды иісі болады. Саңырауқұлақтың сүтті шырыны ақ түсті, ащы, ауа бар жерде сары түске айналады. Аяғының ұзындығы 5 см, диам. 2,5 см, сырты тықыр, піскендерінде іші қуыс болады. Шілде – қыркүйек айларында піседі. Әдетте Груздьдар жіпшумағы қайың ағашымен селбесіп тіршілік етеді. Бұлар – өте бағалы, жеуге жарамды саңырауқұлақтар. Груздьдар тұздалған түрінде ғана тағамға пайдаланылады. Дереккөздер
Грунт сулары

Грунт сулары ( — негіз, табан) — жер бетіне таяу жатқан тұрақты сулы қабаттардағы гравитациялық сулар. Олар көбінесе атмосфералық жауын-шашынның, өзен, көл, бөген, суару каналдары мен шахта суларының жерге сіңуінен пайда болады. Грунт суларының арын күші жоқ немесе өте әлсіз, ал су деңгейі жыл ішінде маусым сайын өзгеріп отырады. Мұндай суларды ұңғыма немесе құдық арқылы ашқанда, олардың деңгейі қай терендікте ұшырасса, сол тереңдікте тұрақталады. Грунт суларының таралу және қоректену аймақтары, әдетте, бір-біріне сәйкес келеді. Сапасы жақсы грунт сулары кішігірім елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Орналасқан ауданының геологиялық құрылысына, геоморфол. жағдайына және жер бедерінің ерекшеліктеріне қарай грунт суы өзен аңғарлары мен көл ойыстарында, құм төбелер, жазық далаларда, өзенаралық жазықтарда, таулы өңірлерде, тау беткейлерінде кездеседі. Грунт суы кездесетін жерлерде грунт тасқыны не грунт алабы болады, кейде екеуі де болуы мүмкін. Грунт тасқынында су біршама көтеріңкі тұстан төменірек жатқан жаққа ағады. Мұның өзі жер бедерінің ерекшеліктеріне (өзен аңғарының еңістігі, грунт тасқынын кесіп өтетін сайлар, жыралар, көл ойысы, өзен арнасы, т.б.) байланысты. Грунт алаптары жер бетіне таяу жатқан ылғал өткізбейтін қабаттың үстіндегі құм қабаттарында болады. Қазақстанда грунт алаптары көне кристалл жыныстар кең тараған Сарыарқада және құмды өңірлерде кездеседі. Грунт суы жер бетіндегі қар, жаңбыр суымен, кейде конденсациялық сулармен толығады. Климаты әр түрлі аудандарда Грунт суының толығуы да түрліше. Табиғатта Грунт суының таралуына климат, жер бедері, топырақ, өсімдік түрлерінің таралуы да әсер етеді, Грунт суы көптеген қалалар мен елді мекендерді, өнеркәсіп орталықтары мен ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Грунт суларының ағыны — жер асты суларының гидравликалық еңістің әсерімен қоректену аймағынан, еркін су алмасу белдемінің арылу аймағына қарай бағытталған ағыны. Грунт суларының беті — грунт суларының еркін, бос беті. Грунт суы - жер бетіне жақын жатқан бірінші арынды су қабатының үстіңгі жағында орналасқан арынсыз немесе жергілікті ғана арыны бар жер асты сулары. Грунт суының жату тереңдігі, химиялық кұрамы, режімі климаттың, топырақтың және өсімдік жамылғысының озгеруін көрсетеді. Орманды, орманды-далалы және далалы аудандарда грунт суы түщы немесе сол ғана минералданған, құрғақ далалы, шөлейтті және шөлді жерлерде тұзды Грунт суы басым болады. Грунт суының айнабеті Грунт суының беті; түскен қысым атмосфералық қысымға тең болатын грунт суының жоғарғы шекарасы (беті). Жалпы алғанда грунт суының режимі біршама өзгермелі, оның еркін айнасы - деңгейі, астында жатқан бір ғана су тірегі болады және судың арыны болмайды. Грунт суы жер қыртысында сулы қабат ауқымында деңгейі биіктеу орналасқан бөлікшеден деңгейі төмендеу бөлікшеге қарай баяу жылыстайды, яғни ағады. Тақырыпқа байланысты *Жер асты суының жатыс жағдайлары *Қалқыма су *Топырақ суы *Қабатаралық су Дереккөздер
Гумидтік климат

Гумидтік климат – өте ылғалды климат (экваторлық ормандар, тайга, тундра аймағы); күн жылуының жеткіліксіздігінен жер бетіне түскен атмосф. жауын-шашынның түгел буланып немесе сіңіп кетпеуі салдарынан құрлықта ағын судың көп пайда болу құбылысы. Мұндай ағын су жер бедерінің эрозиялық пішінінің пайда болуына әкеліп соғады. Гумидтік климаттың екі түрі болады: полюстік түрі – көп жылдық тоңның басуынан артық ағын су жерге сіңе алмайды; фреатты түрі – ылғал ішінара топыраққа сіңіп, жер беті суының грунт суына қосылуы. «Гумидтік климат» терминін ғылымға алғаш рет неміс геоморфологы А.Пенк (1858 – 1945) климаттың геоморфол. жіктелімін жасау кезінде енгізді. Қазақстанда Гумидтік климат Алтай тауларының, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларының биік таулы белдемдеріне тән. Дереккөздер
Беген Омарұлы Есімов

Беген Омарұлы Есімов (9.3.1939 жылы туған, Түркістан облысы, Келес ауданы) – геология-минералдар ғылымдарының докторы (1984), профессор (1987), ҚР Білім беру ісінің үздігі (1993). Ташкент қаласындағы Орта Азия политехнологиялық институтын (1961) және Өзбекстан ҒА Геология және геофизика институтының аспирантурасын (1967) бітірген. Тәжікстан геология басқармасында инженер-геолог (1961–64), Оңтүстік Қазақстан технологиялық институтында оқытушы, декан, докторант, доцент, 1-проректоры (1969–96) болды, ал 1996 жылдан кафедра меңгерушісі. Оның негізгі ғылыми еңбектері эксперименттік минералогия, техникалық петрография, шыны кристалды материалдар технологиясына арналған.Беген Омарұлы 160-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 20 патенттер мен авторлық куәлігі бар. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2005). Дереккөздер
Тоқтар Әбенұлы Есіркепов

Тоқтар Әбенұлы Есіркепов (1953 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Амангелді ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1997). Алматы халық шаруашылығы институтын (1973) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1978) бітірген. Алматы халық шаруашылық институтында стажер-зерттеуші, оқытушы (1978–81), аға оқытушы, доцент (1981–89), Қазақ экономика және агроөнеркәсіптік кешен ұйымдастыру ғылыми-зертхана институтында бөлім меңгерушісі, ҚР Мемлекеттік жекешелендіру қоры төрағасының орынбасары (1989–97). 1997 жылдан «Тұран» университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Проблемы приватизации государственной собственности в условиях перехода к рыночной экономике (на примере АПК Республики Казахстан)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады Тоқтар Әбенұлы 183 ғылыми-зертттеу еңбектің авторы. Дереккөздер
Павел Андреевич Еськов

Павел Андреевич Еськов (9.9.1919 туған, Ресей, Курск облысы Белая ауданы Крив-Буды савхозы) – биология ғылымдарының докторы (1968), професор (1972). Алматы зоотехологиялық-малдәрігерлік институтын (1943, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университет) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология ғылыми-зертхана институтында аға ғылыми қызметкер (1948–55), лаборатория меңгерушісі (1964–72), Херсон ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі (1972–83), 1983 жылдан Бүкілодақтық ғылыми-өндірістік бірлестігінде ғылыми кеңесші қызметтерін атқарды. 1983 жылдан Мәскеу қаласында тұрады. «Отдаленная гибридизация и некоторые вопросы генетики и селекции свиней (на примере создания новой породной группы свиней «Казахская гибридная»)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері мал генетикасы, селекциясы және оны өсіру мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Еуразия гуманитарлық институты

Еуразия гуманитарлық институты – Астана қаласындағы мемлекеттік емес жоғары оқу орны. Аударма ісі, шет ел филологиясы, юриспруденция, тарих, құқық және экономика негіздері, тарих және география, қазақ тілі мен әдебиеті, орыс тілі мен әдебиеті, бастауыш білім беру педагогикасы мен әдістемесі, шетел тілі, экономика, қаржы және кредит, кеден ісі, баға (салалар бойынша), информациялық жүйе, қаржы және қаржы құқығы факультеттері бойынша жоғары білімді кадрлар даярланады. Оқу күндізгі және сырттай бөлімдерде жүргізіледі. Мерзімі 2 — 3 жыл. Институт жанында диссертациялық кеңес, аспирантура, әскери кафедра бар. Мұнда компьютерлік орталық, кітапхана, жатақхана жұмыс істейді. Институттың Екібастұз қаласында бөлімшесі және гуманитарлық-технологиялық колледжі бар.EIM әлемдік сапа деңгейіне ұмтылған. EIM бәсекеге қабілетті және өмірге қажетті мамандарды сапалы даярлауының басты факторларынан аса маңыздылары. Еуродеңгейде модернизацияланудағы материалды-техникалық база, заманауи аудиториялар, оқу кабинеттері, Интернет пен ЖОО-ың электронды кітапханаға қосылған компьютерлік класстары, көрнекті Акт, Конференц-және спортзалдары, кітапхана, жатақхана, асхана. Еуразия гуманитарлық институты Астана қаласындағы бірінші мемлекеттік емес жоғары оқу орны. 1995 жылы құрылған, 1998, 2004 жылдары мемлекеттік аттестаттаудан, 2001 жылы мемлекеттік аккредитациялаудан ойдағыдай өтіп, еліміздің жетекші мемлекеттік емес ЖОО-ларының қатарына енді. Еуразия гуманитарлық институтындегі мемлекеттік және орыс тілдерінде оқытудың күндізгі және сырттай нысаны бойынша, сондай-ақ қысқартылған мерзім бойынша (екінші жоғары білім және ЖОО-дан кейін) сапалы және сұранысқа ие білім алуға мүмкіндік беред. Еуразия гуманитарлық институты мамандар даярлауы мемлекеттік гранттар бойынша да, сондай-ақ институт гранттары бойынша да жүзеге асырады. Еуразия гуманитарлық институты институтқа конкурстық негізде түскендер үшін тегін оқуға әр факультетке 1 гранттан бөледі. Институтта 135 жоғары білікті оқытушы, соның ішінде 17 ғылым докторы мен профессор, 55 ғылым кандидаты, доценттер, АҚШ, Ұлыбритания, Германия мен Ресейде стажировкадан өткен оқытушылар, Президент Аппаратындағы, Сенаттағы және Парламент Мәжілісіндегі, Конституциялық кеңестегі, Әділет министрлігіндегі, ҚР-дың Кедендік бақылау агенттігіндегі басқарушы мамандар жұмыс істейді. Еуразия гуманитарлық институтынде жалпы педагогика, педагогика және білім беру тарихы, этнопедагогика, кәсіптік білім беру теориясы мен әдістемесі мамандықтары бойынша диссертация қорғау жөніндегі диссертациялық кеңес, педагогикалық, экономикалық және тарих мамандықтары бойынша аспирантура істейді. Институт студенттердің, оқытушылардың ғылыми конференцияларын жыл сайын өткізеді, Еуразия гуманитарлық институтынің қазіргі құрал-жабдықтармен жасақталған жеке оқу корпусы, Бурабай кентінде демалыс аймағы, жайлы жатақханасы, спорт кешені, тренажерлік залы, кітапханасы және екі оқу залы, студенттік кафесі бар. Дереккөздер Сілтемелер * [http://eagi.kz Еуразия гуманитарлық институты]