kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Эмиссиялық спектрлік талдау

Эмиссиялық спектрлік талдау. Талдаудың спектрлік және басқа да оптикалық әдістері, электромагниттік сәуле шығарудың затпен әрекеттесу және онымен байланысты жүретін басқа да құбылыстар мен әсерлер нәтижесінде туындайтын, аналитикалық сигналдар мен деректерді өлшеуге негізделген. Жарықтың екі жақты табиғаты бар: толқындық және корпускулалық. Оны сипаттау үшін толқындық және кванттық теория тұрғысынан түсіндіру керек. Кванттық энергия квант теориясымен сипатталса, ал толқындық сипаттамаларға тербелу жиілігі, толқын ұзындығы, толқындық саны және сол сияқтылар жатады. Электромагниттік сәуле шығару энергиясы келесі қатынас бойынша анықталады: :E = hν мұндағы h - Планк тұрақтысы, ол 6,62 * 10 −34 Дж/с-қа тең; ν - тербеліс жиілігі, ол 1 с тербелу санын көрсетіп, герцпен (Гц) өлшенеді. Толқын ұзындығы - толқынның бірдей фазамен тербелетін ең жақын нүктелерінің арасы. Ол метрмен (м) және оның үлестері сантиметрмен (см), нанометрмен (1 нм = 10 −9 м) өлшенеді. Дереккөздер
Метамикті минералдар

Алғашқы жаратылысында кристалды минералдардың кейін кристалдық құрылысынан айырылып, шыны сияқты түрге көшкенін метамикті минералдар дейді. Метамикті минералдардың бұрынғы сырт формасы да, химиялық құрамы да сол қалпында сақталады, бірақ олардың кристалдық ішкі құрылысы өзгереді, бұзылады, яғни изотроптық қасиетке айналады. Сондықтан мұны изотроптану деп те атайды. Метамикті өзгеріс көбінесе тек әлсіз қосылысты минералдарда, басқаша айтқанда, әлсіз негіздер мен әлсіз қышқылдардың қосындысында болады. Мысалы, монацит (Се, Ba)РO 4 , циркон Zr (SiO 4 ), фергюсонит (Ү, Er, Се, U) (Nb, Та, Ті)O 4 . Кейбір жағдайларда метамиктің әсерінен бір минерал екіге, үшке бөлінеді. Ондай жерде минералдардың барлық қасиеттері өзгереді. Метамикті өзгерістің себебі әлі толық анықталған жоқ. Көбіне ондай өзгерісті кристалдық решетка құрылысының ыдырауынан деп болжайды. Ол ыдыраудың себебі көбінесе радиоактивті элементтердің сәуле шығаруынан болу керек. Сонымен қатар минералдар ішіндегі кейбір элементтердің (көбінесе металдардың) тотықтанып, төменгі валенттен жоғары валентке айналуынан да кристалдық решетканың бұзылуы мүмкін. Мысалы, ферробрусит минерал (Mg, Fе) (ОН) 2 тотыққан кезде екі валентті темір үш валентті түрге айналады, соның арқасында кристалл аморфты затқа айналады. Метамикті өзгерістердің басқа да түрлі себептері болуы мүмкін. Дереккөздер
Қауіпті күй

Қауіпті күй. Конструкцияның жұмысына қауіпті болатын күй. Қауіпті күй: созымды материал үшін статикалық және соққы күштер кезінде үлкен қалдық деформациялары болуымен, морт материалдар үшін сызаттар пайда болуымен, материалдың қирауымен, циклдік өзгеретін күштер кезінде қажу сызаттарының болуымен және ұлғаюымен сипатталады. Дереккөздер
Материалдың тозуы

Материалдың тозуы. Сыртқы жағдайлар өзгермегенде және сыртқы күштер жоқ кезде материалдың механикалық қасиеттерінің уақыт бойынша өзгеру құбылысы. Тозу кезінде жылжығыштық деформация тек күш өсерінің ұсақтығына емес, оның пайдалану мерзіміне де байланысты. Дереккөздер
Иілу кезінде статикалық анықталмайтын жүйелер

Иілу кезінде статикалық анықталмайтын жүйелер. Іс жүзінде сырықтардың біріктірілген түрлері иілуге негізделеген, олар жақтаулар, кесілмейтін арқалықтар. Машина жасау саласында сырықтық және жақтау үшін күш әдісі кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Бритни Спирс

Бритни Джин Спирс (; 2 желтоқсан 1981 ж. туыл.) — американдық поп-әншісі, поп-музыканың ханшайымы, Грэмми мен Jusus Award сыйлықтарының иегері, биші, актриса. Бритни Спирс музыкалық мансабындағы үлкен табысқа 1999 жылы шыққан дебюттік альбомы …Baby One More Time арқылы қол жеткізді. Альбом әлемдік танымалдылыққа ие болып, аттас сингл Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға көтерілді. Кейінгі Oops!… I Did It Again (2000), Britney (2001) және In the Zone (2003) альбомдары оның поп-музыкадағы жетекші орында екенін бекітті. Спирс «Toxic» әні үшін алғашқы «Грэмми» сыйлығын алды. Оның бірқатар синглдері Billboard Hot 100 чартында бірінші орыннан дебют жасады. Американдық дыбыс жазу компаниялары қауымдастығының деректеріне сәйкес, Бритни Спирс әлем бойынша 100 миллионнан астам альбом, ал синглдерін қоса есептегенде 200 миллионнан аса жазба сатты. Ол поп-музыка тарихындағы ең көп сатылған әртістердің бірі саналады. Дереккөздер
Ұлттық Банктің қызметтері мен операциялары

Ұлттық Банктің қызметтері мен операциялары 2003 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі туралы Заңға енгізілген соңғы өзгерістер мен толықтырулардың нәтижесінде 2004 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің атқаратын қызметтері қатарында бірқатар өзгерістер пайда болды. Бұл жерде Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкке дамыған елдердің орталық банктері сияқты тек классикалық қызметтерді атқару жүктеліп отыр. Соған сәйкес, барлық қадағалау қызметтері (банктік, сақтандыру, бағалы қағаздар нарығын қадағалау) 2004 жылы 1 қаңтардан өзінің қызметін бастаған Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау жөніндегі агенттігіне берілді. Ұлттық Банк мынадай классикалық қызметтерді атқарады: * ақшаны эмиссиялау, яғни айналысқа қажетті мөлшерде банкноттар мен монеталарды шығару; * мемлекеттің ақша-несие саясатын әзірлеу және жүргізу; * несие беру; * депозит қабылдау; * төлем жүйесін ұйымдастыру; * валюталық реттеу және валюталық бақылауды жүзеге асыру; * төлем балансын құрастыру. Сонымен қатар, Ұлттық Банкке жоғарыда аталған қызметтерге қоса төмендегідей өзге қызметтерді атқару жүктеледі: * Қаржы нарығының барлық қатысушыларының қызметін реттеу және қадағалау, соның ішінде: * Банктер; * Сақтандыру ұйымдары; * Бағалы қағаздар нарығының қатысушылары; * Жинақтаушы зейнетақы корлары. * Қаржы нарығының барлық қатысушыларына арналған бухгалтерлік есеп стандартын бекіту. Ұлттық Банктің негізгі міндеті мен қызметтерін осылайша түйіндеу инфляция бойынша мақсаты көрсетіштер үшін Ұлттық Банктің жауапкершілігін күшейтеді. Ұлттық Банк мынадай операцияларды жүргізеді: * бірінші кластық эмитенттермен шығарылатын алты айлық қайтару мерзімдегі міндеттемелерді қайта есепке алады; * мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алады және сатады; * депозиттік сертификаттармен қайтару мерзімі бір жьшға жататын борыштық бағалы қағаздарды сатып алады және сатады. * депозиттік және есеп айырысу операцияларын жүргізе отырып, бағалы кағаздарды, басқа да құндылықтарды сақтауға және басқаруға қабылдайды; * қаржы құралдарымен операцияларды жүзеге асырады; * қажет кезінде банктерде және қаржы ұйымдарында шоттар ашады; * чектерді жазып вексельдерді береді; * жарғыға қайшы келмейтін өз міндеттемелеріне сай келетін басқа да банктік операцияларды жүзеге асырады. Дереккөздер
ISO 639-1

ISO 639-1: Тілдердің атауларын белгілетін кодтар, 1-бөлім, Альфа-2 кодтары - тілдерді белгілеу үшін қолданылатын кодтар. Бірінші бөлімі кодтардың тіркелуіден тұрады. Жалпы код саны - 136, бүкіл әлемдік тілдерінің жазуын қамтамасыз етеді. Мысалы: * Қазақ тілі kk (Kazakh ) * Ағылшын тілі en ( English) * Француз тілі fr (French) * Неміс тілі de (Deutsch) * Италиян тілі it ( Italian) * Жапон тілі ja ( Japanese, экзонимы Nihongo) * Португал тілі pt ( Portuguese) * Орыс тілі ru ( Russian) * Испан тілі es ( Español) * Швед тілі sv ( Svenska) * Көне ағылшын тілі ang ( Ænglisc) Сыртқы сілтемелер * [http://www.infoterm.info/standardization/iso_639_1_2002.php ISO 639-1/RA] * [http://www.loc.gov/standards/iso639-2/faq.html#13 ISO 639-2 Registration Authority FAQ] la:ISO 639#ISO 639-1 nl:ISO 639#ISO 639-1
Григориан күнтізбесі

Григориан күнтізбесі — әлемнің көп бөлігінде қолданылатын күнтізбе. Католик елдерiнде 1582 жылдың 4 қазанында әке Григорий XIII ескi юлиан күнтізбесінің орнына енгiзiлдi. Тропиктік жылға (365,2422 тәулік) келістіру мақсатында Григориан күнтізбелі жылдың ұзақтығын 365,2425 тәулікке теңістіріп, кібісе жылдарды қайта бөлген. Айлар мен кібісе жылдар Алдыңда қолданыста жүрген Юлиан күнтізбесіндегідей, Григориан күнтiзбесі — күн күнтізбесі, яғни оның ұзақтығы Жердің күн орбитасынан айналғанына сәйкестендірілген. Григориан жылында 12 ай, әрқайсысы 28-31 күн аралығындағы ұзақтықпен жiктеледi: Күнтізбе циклі әр 400 жыл немесе 146.097 күн қайталанады. 400 жылдың 303-і — кәдімгі және 97-і — кібісе жыл. Күнтізбелі жылдың орташа ұзақтығы — күн немесе 365 тәулік, 5 сағат, 49 минут және 12 секунд. Григориан күнтізбесі бойынша, әр 400-жыл және 4-ке бөлінетін, бірақ 100-ге бөлінбейтін жыл — кібісе жыл болып саналады. Юлиан және григориан күнтiзбелерiн айырмашылығы Юлиан және григориан күнтiзбелерiнiң күндерінің айырмашылығы: Мемлекеттердің григориан күнтізбесіне ауысу күндері
Стандартты үлгілер

Стандартты үлгілер — заттардың немесе материалдардың құрамын немесе олардың қасиеттерін сипаттайтын шамаларының бірліктерін көрсететін өлшемдер. Стандартты үлгілер метрологиялық жүмыстар жүргізгенде және шикізат пен өнім сапаларын тексергенде қолданылады. Стандартты үлгілер қойылатын жалпы талаптар және оларды аттестаттау реті стандартталған. Дереккөздер
Стилометр

Стилометр ( — болат және - өлшеймін) - металл қорытпалары мен минералдарды сандық спектрлік тез талдауға арналған, фотометрлік құрылғысы бар спектроскоп. Бақылау көзбен жүргізіледі. Бірнеше элементтерді талдау ұзақтылығы он минутқа жетпейді. Қателігі 5% -ға дейін. Дереккөздер
Стилоскоп

Стилоскоп ( - болат және — қараймын, бақылаймын) — болаттар мен қорытпалардың химиялық құрамын шығарылған сәуле спектрінің арқасында визуалды бақылау арқылы тез талдауға арналған спектроскоп. Стилоскопта заттың үлгісі тез жанып буланады да одан ұшқындық және доғалық разряд шыққан сәуле спектры монохроматтық окулярға түседі, Онда ең негізгі компоненттерге (темір, никель, кобальт, мыс, магний және т.с.с.) сәйкес келетін бөлім бағалары болады. Негізгі артықшылығы - дизайнның қарапайымдылығы және төмен құны, зертханалық химиялық талдаумен салыстырғанда жылдамдығы. Кемшіліктері – төмен дәлдік, бағалаудың операторға тәуелділігі. Классикалық аспап сәулелену спектрінің көрінбейтін бөлігін пайдаланбайды, талдау процедурасы спектрді қарау және анықтау үшін уақытты қажет етеді, бұл аспаптың немесе үлгінің қызып кетуіне әкелуі мүмкін. Қазіргі заманғы жетілдірілген стетоскоптар алынған спектрді суретке түсіруге және автоматты талдау үшін кескіндерді компьютерге енгізуге арналған құрылғылармен жабдықталған. Дереккөздер
Сферометр

Сферометр ( — шap және грек. - өлшеймін) - әрбір бұйымдардың қисықтық радиусын өлшеуге арналған оптикалық аспап. Орталық қиманың хордасы және оған сәйкес түзу сызық өлшенеді. Өлшеу шегі 40 ... 40 000 мм, қателігі 0,02 ... 0,5 %. Оптикада, машина жасауда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Сфигмоманометр

Сфигмоманометр ( — пульс, - сирек және - өлшеймін) — адам иығының артериясын басқанда пайда болатын қан қысымын өлшеуге арналған пневматикалық аспап. Көрсеткіші ретінде артерияны басқанда шығатын шуыл және оның тоқталуы. Дереккөздер
Сыйымдылық түрлендіргішті аспаптар

Сыйымдылық түрлендіргішті аспаптар — қағаз бетіне түскен бояу қалыңдығын өлшеуге арналған аспаптар. Ондағы сыйымдылық келесі формуламен анықталады: С=ε 0 εs/d; мұнда е 0 — электр тұрақтылығы, е — салыстырмалы диэлектрлік, өтімділік. Ол бояудың байланысты алынады. S — конденсатор тілімшелерінің ауданы; d тілімшелердің ара қашықтығы. Дереккөздер
Турбосығымдаушыдағы сығу процессі

Салқындатылмайтын турбосығымдаушыдағы толассыз қозғалыстағы қайтымды сығылу кезіндегі энергия теңдеуін былай жазады: Мұндағы, салқындату кезіндегі меншікті жылудың жұмсалуы q a = 0; С 1 - ағынның кірер кезіндегі жылдамдығы; С 2 - сатыдан шыққан кезіндегі жылдамдығы. С 1 ≈ С 2 деп, қабылдауға болады. Онда, газ ағынына берілетін теориялық жұмысты, мына теңдеумен анықтайды: * Формуланы есепке алғаннан кейінгі сығылу үшін: * бұл - 5.5 суреттегі 3214 ауданына сәйкес келеді және піспекті сығымдағышқа арналған формуламен бірдей. Үйкелісті жағдайдағы (суытылмағанда), яғни бейнеленген 1-2 қисық сызықты қайтымсыз адиабатты сығуға арналған бірінші заңның теңдеуін былай жазады: * онда, * Суретте —> аудан 12'34 - ағынның меншікті жұмысының l T берілуіндегі сығуының 1-2' қайтымсыз адиабаты 1-2 бойынша; i' 2 - i 1 -> аудан 32'65 - теориялық меншікті жұмыс, оның сол шегіндегі (i' 2 - i 1 ) изоэнтропийлі сығылу (dq u =0) жағдайдағы берілуі, яғни сығымдағыш жетегіндегі нақтылы меншікті жұмыстың жұмсалуы; —>аудан 26'5412 - аудан, үйкелісті жұмысқа сәйкес келеді. Белгілейміз формуладан табамыз: * Шартты түрде, n = const кезінде PV n қайтымсыз политроптың адиабатын, PV n = const қисық сызықты теңдеуін белгілейміз. Онда айырмасын (2'-6 изоэнтропа бойынша алынған) мына түрінде жазамыз: * бұдан жоғарыдағы теңдеудің орнына қойғаннан кейін, табамыз: * і 1 = const сызығында орналасқан 1 және 6 нүктелері үшін, P 1 V 1 ≈ P 6 V 6 немесе Т 1 ≈ Т' 1 . Сондықтан, сығу процессі үшін * немесе * nconst, kconst кезінде, барлық сығылу процессінің бойында = const. Жалпы түрінде, шексіз аз учаскідегі сығылу қисық сызығы ПӘК болады. Демек, берілген әрбір процесстің шамалары үшін, n қайтымсыз адиабаттың үйкелісіне байланысты, шамамен политропқа ұқсас теңдеумен жазылады. Себебі , онда теңдеуден көрінгендей, шамасы n
Тахометр

Тахометр - ( - тез, - өлшеймін) — машина тетіктері мен механизмдердің айналу жиілігін (бұрыштық жылдамдығын өлшеуге арналған аспап. Тахометр магниттік,дірілдік, сағаттық интегралдаушы, стробоскопты, электрондық интегралдаушы, магниттік-индукциялық, магниттік-электрлік, жиілікті-импульсті, ферродинамикалық, электронды-есептеуіш (цифрлы), пневматикалық және т.б. түрі болады. Тахометрдің өлшеу шегі 0 ... 1000 000 айн/мин. Жүмыстық диапазон ішіндегі мүмкінді қателік шегі х0,05 ... х4%. Көрсетуді автоматты түрде жазып отыратын тахометр тахограф деп аталынады. Дереккөздер
Текс

Текс ( - тігемін) — талшықтардың немесе жіптердің сызықтық тығыздығының жүйеден тыс бірлігі, яғни олардың массасының ұзындығына қатынасы. 1 текс 1 г/км 1 мг/м. Материалдардың қалыңдығын сипаттайды. Дереккөздер
Телеөлшеу

Телеөлшеу ( — алыс) - тексерілетін объекті параметрлерінің өлшеніп алынған нәтижелерін қашықтыққа жіберуге арналған әдістер мен техникалық құралдарды қамтитын телемеханика тарауы. Телеөлшеу кезінде өлшенетін шама байланыс арнасы бойымен жіберу үшін жіберу процесінде оның өзгерісі өлшеу бағасына әсер етпейтіндей сигналға түрлендіріледі. Өлшеу нәтижелерін қайта түрлендіру және мағынасын amy аналогты түрде (осциолографтың немесе көрсеткі электр өлшеуіш аспаптар көмегімен) немесе цифрлық түрде (цифрлық индикаторлар көмегімен) жүруі мүмкін. Автоматты түрде өлшеу үшін және өлшенген нәтижелерді алысқа жіберу үшін арналары жиіліктікпен және уақытпен бөлінген телеөлшеуішті жүйелер пайдалнылады. Дереккөздер
Технологиялық операция

Технологиялық операция - Технологиялық процестің бөлігі. Бір жұмыс орнында ғана атқарылады. Өнімділікті анықтаудың, жүктемені жоспарлаудың және еңбекті нормалаудың негізгі есептеу бірлігі. Дереккөздер
Тигельдік басу машинасы

Тигельдік басу машинасы - басу процесі тігінен орналасқан жазық беттегі (Талер) формаға екінші жазық беттің (тигель) қағаз табағын қысу арқылы атқарылатын машина, форматы, 30x40 см. Негізінен бланкалар, шағын бейнелі өнімдер, т.б. шығаруға арналған. Дереккөздер
Типометрия

Типометрия (тип. ... метрия) — қаріп элементтерімен теру формасын өлшеуде қолданылатын типографиялық өлшеу жүйесі. Оның негізіне француз дюймі (кей елдерде ағылшын дюймі) алынған. Типометрия негізгі өлшемі пункт 1/72 дюйм (0,376 мм), және квадрат 48 пункт (18 мм). Дереккөздер
Титул беті

Титул беті - кітап, кітапша, журнал басылымдарының атауы, автордың аты-жөні, шығарушы баспаның атауы, шығарылған жері мен уақыты т.б. көрсетілетін элементі. Көп томды басылымдарда айқарма тағы басқа (сол жақ бетінде барлық томдарға тән контртитул - оң жақ бетінде тек сол томға арналған титул беті болады. Авантитул, шмуцтитул қара. Дереккөздер
Трафаретті баспа

Трафаретті баспа - мәтін мен графикалық бейнені басылатын материалдарға (қағаз, картон, мата, пленка т.б.) бояуды басу формасының (басылмайтын жерлері қорғау қабатымен жабылған полимерлі, жібек немесе мыс тор) саңылауларынан өткізу арқылы беретін басу түрі. Бояу қабатының (80 мкм жоғары) қалыңдығына байланысты бұйымдарды маркалау (таңбалау), арнайы жазық пластинаға электронды схемаларды басу (электрлік плата), зағиптарға арналған кітап басуда трафаретті баспа қолданылады. Дереккөздер
Түске бөлу

Түске бөлу түрлі-түсті түпнұсқаны жарықсүзгілерді немесе селективті жарық бергіштерді пайдалану арқылы, жеке түстерге бөлу. Жеке түстерге жасалған басу формаларымен көп бояулы басу барысында түстер жинақталып белгілі бір дәлдікпен түпнұсқаны бейнелейді. Дереккөздер
Тыс

Тыс, тыстама — басылымның парақтарын бүлінуден, ластанудан сақтайтын бейнесурет басылған қағаздан немесе басқа да материалдардан жасалған сырт қабаты, көркемдеу элементі. Онда басылымның атауы, авторы, шығу деректері, бағасы беріледі. Дереккөздер
Тыстама

Тыстама — қосымша алмалы-салмалы тығыз қағаздан, матадан, синтетикалық материалдардан т.б. жасалған кітап тысы. Мұқабаның сыртынан қапталып кітапты сақтау және көркемдеу-әсемдеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Тісті беріліс

Тісті беріліс — үш тізбекті механизм. Оның екі тісті дөңгелегі (немесе тісті дөңгелек пен рейка, червяк) және механизмнің корпусы қосылып айналмалы немесе әрілі-берілі қозғалысты жұп құрайды. Цилиндрлі, конусты, гипоидты, т.б. болады. Дереккөздер
Тісті ілініс

Тісті ілініс - тісті дөңгелектердің, тісті дөңгелектің рейкамен немесе бұрамдылықпен өзара байланыс әрекеттестігі. Tic түріне қарай (эвольвентті, циклоидті, шевронды, т.б.) жүйеленіп топтастырылады. Дереккөздер
Сәндібек Ғұбайдуллин

Сәндібек Ғұбайдуллин (21.5.1947 жылы туған, Атырау облысы, Исатай ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1995). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1974). 1974 - 1977 жылдары Алматы облысы Нарынқол орта мектебінде мұғалім. 1977 - 1991 жылдары Атырау облысы баспасөзде, партия-кеңес органдарында жауапты қызметтер атқарған. 1991 жылдан X. Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің аға оқытушысы. ҚР ҒМ- ҒА корр.-мүше проф. М.С.Серғалиевтың жетекшілігімен "Ә.Кекілбаев шығармаларының тілі" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. Шығармалары: Әбіш Кекілбаев прозасының тілі. КДА., А., 1995. Дереккөздер
Теңге 100

1993 жылғы үлгідегі номиналы 100 теңгелік банкнот Көлемі 144х69 мм Банкноттың бет жағында күлгін түс басым. Шыға берістің дата айналымнан - қарашаның 14, 2012 жоспарланады Сол жағындағы төменгі бұрышына және оң жағына жоғарыға банкноттың номиналы "100" саны жазылған. Банкноттың оң жағына Абылай ханның портреті және тігінен оның аты мен өмір сүрген жылдары орналастырылған. Портреттің төменгі сол жағы ою-өрнекпен өрнектелген. Банкноттың сол жағында Абылай ханның портреті сутамғы белгімен салынған. Сол жағына жоғарыға ою-өрнек әшекейі салынған. Банкноттың сырт жағында қызғылт түс басым. Банкноттың орта тұсында Қожа Ахмет Ясауидің кесенсі. Тағы қараңыз * Ақша * Банкноттар * Валюта * Қазақстан теңгесі * Теңге нышаны Сілтемелер * [http://www.nationalbank.kz/?docid=73 500 теңге] * [http://www.fond-astana.ru/valyuta-kazaxstana/ Валюта Казахстана] Дереккөздер
Славян қорғанысы

Славян қорғанысы — жабық шахмат дебюті, келесі жүрістермен басталады: 1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 c7-c6. жабық бастамаларға жатады. Сипаттау ферзьдік гамбиттың түрлі құрастырулардың арасында славян қорғанысының қазіргі тәжірибеде орны белгілі, онсыз бір де бір қазіргі супертурнир өткізілмейді. Және бұл кездейсоқ емес, өйткені оның бір қарағанда қарапайым «қасбеті» артында көптеген терең стратегиялық және тактикалық ойлар жасырылу. с7-с6 жүрісінің негізгі идеясы- ақөрісті піл құнақылығын шектемей орталықты нығайту. Бірақ , с7-с6 жүрісі d5:c4, одан әрі b7-b5 арқылы ферзьдік флангта пешкалық шабуылдауды бастауға алғы шартты құрастыру жағдайы да өте маңызды, ал кей жағдайда қаралар с4 пешкасын ұстап қалуға ойнауы мүмкін. Дәл осы идеялар славян қорғанысы стратегиясының шын мәнін сипаттайды. Славян қорғанысының пайда болып дамуына көп үлес қосқан поляк, орыс, чех және югославиялық теоретиктермен тәжірибешілері. Оның танымал аты осы арадан болады. Славян қорғанысын ойнауды Василий Смыслов пен Михаил Ботвинник ұнататын. Құрамында c6мен қатар, e6 (кездейсоқ ретпен) да бар нұсқалар кодтары D43 тен D49ға дейін аралықта және ағылшынтілді әдебиетте the Semi-Slav Defense деген атау алған. Нұсқалар * 3. Kg1-f3 Kg8-f6 4. Kb1-c3 d5:c4 – негізгі нұсқасы ** 4... a7-a6 – Чебаненко жүйесі ** 4... e7-e6 5. e2-e3 Кb8-d7 6. Сf1-d3 Сf8-d6 — Чигорин нұсқасы *** 5. Сc1-g5 d5:c4 - Ботвинник жүйесі **** 5... h7-h6 Мәскеу нұсқасы * 3. с4:d5 c6:d5 —майда жүйесі * 3. е2-е3 Kg8-f6 4. Kb1-c3 е7-e6 5. Kg1-f3 Kb8-d7 — Меранский нұсқасы ** 3...е7-e5 — Винавер контргамбиты ** 3...d5:c4 4. е2-e4 — Алехин нұсқасы *** 4...a7-a6 — Чебаненко нұсқасы *** 4...g7-g6 - Шлехтер нұсқасы **** 5. е2-е4 b7-b5 6. е4-e5 — Геллер гамбиты **** 5. а2-а4 — Алапин нұсқасы
Скандинавиялық қорғаныс

Скандинавиялық қорғаныс — дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 d7-d5. жартылайашық бастамаларға жатады. Тарихы Ежелгі дебют, бірақ тәжірибеге скандинавиялық шеберлердің арқасында XX ғасырдың басында бірақ кірді. Бұл дебютті талдауға арналған бірінші монографияны Якоб Мизес 1918 жылы жариялады. Бірақ әлі XIX ғасырда бұл дебютті орыс шахматшысы Карл Яниш талдаған. Қазіргі теория бұл дебютке аса сеніммен қарамайды, өйткені ақтар ұзақ инициативаға ие деп есептейді. Мұндай бағаға қарамай, скандинавиялық қорғаныс турнирлерде әлсін әлсін кездеседі. Нұсқалар 2. e4:d5 кейін қаралар келесі мүмкіндіктерге ие болады: * 2. … Фd8:d5 3. Kb1-c3 ** 3. … Фd5-d6 ** 3. … Фd5-d8 ** 3. … Фd5-a5 4. d2-d4 Kg8-f6 5. Kg1-f3&nbsp;— негізгі нұсқасы *** 5. … Cc8-g4 6. h2-h3 Cg4-h5 7. g2-g4 Ch5-g6 8. Kf3-e5 *** 5. … Kb8-c6 * 2. … Kg8-f6&nbsp;— кейде бұл нұсқаның ұқсас позицияларына Алехин қорғанысындағы ойын апарып тірейді, ақтар негізгі нұсқалардан 2. Kb1-c3 жолымен бас тартқанда. ** 3. c2-c4 c7-c6 *** 4. d5:c6?! Kb8:c6&nbsp;— пешка үшін өте жақсы контройынмен. *** 4. d2-d4 c6:d5&nbsp;— Каро-Канн қорғанысында ойынды Панов шабуылына айналдыру. ** 3. d2-d4 Kf6:d5 *** 4. c2-c4 ** 3. Cf1-b5+ Cc8-d7 4. Cb5-c4 Cd7-g4 5. f2-f3&nbsp;— артық пешканы ұстап қалу үшін ойнау. Сонымен қатар 2. d2-d4 де мүмкін, ойынды Блэкмар-Димер гамбитынаайналдырып. Тағы қараңыз * Алехин қорғанысы * Блэкмар-Димер гамбиты Сілтемелер * http://webchess.ru/content/22/
Газдық хроматографтар

Газдық хроматографтар. Газ хроматографиясына арналған приборларды құрылысында бірін-бірі алмастыратын тораптар мен тетіктердің қолданылуы қарастырылған. Мұндай приборлар негізінен дәл және көп бағыттағы зерттеулер үшін пайдаланылады. Мұндайда зерттеуші сан түрлі мәселелерді шешеді. Мысалы, бірін-бірі оңай ауыстыратын бағаналарды пайдаланған кезде, тиімді бағананы тез анықтап, онымен белгісіз қосылысты жедел талдайды. Нақ осылайша жазатын, өлшейтін жабдықтарды да ауыстырады. Соңғы кездегі хроматографтар температураны реттейтін бағдарламалармен қамтамасыз етілген. Ол бағдарламаларды тікелей қолмен де, ЭЕМ көмегімен де береді. Ондағы өздігінен жазатын жабдық (принтер) бөлек орналасқан. Қазіргі хроматографтардың басым көпшілігі қарапайымдалумен қатар пернетақтамен басқарылатын микропроцессормен, микрокомпьютермен жабдықталған. Олар нақтылы талдаудың жағдайын қалыптастырып, нәтижелерді есептегенде үлкен септігін тигізеді. Сол сияқты басқарылатын микрокомпьютер түрлі есепееулермен қатар график сала алады. Көптеген хроматографтар тек белгілі мәселені ғана шешуге арналған, атап айтқанда, лабораторияда өнім сапасын бақылау. Мұндай жағдайда бір ғана жазып, тіркейтін аспап жеткілікті, тіпті ол қолмен басқарылып, температураны да реттеуі мүмкін. Әрине, бұл завод өндіріс жағдайындағы бірнеше қайталана беретін талдауға бола береді. Оларды технологиялық желілерде оқулық лабораторияларда да қолдануға болады. Оларға ЛХМ-8МД, ЛХМ-72, J1XM-80 сиякты хроматографтар жатады. Ал, 3400 және Цвет-100 секілді түрлері жетілдірілген болса, цвет-500, цвет-1000 маркалалардың соңғы хроматографтарға жатады. Дереккөздер
Сұйықтық хромагография

Сұйықтық хромагография. Жалпы хроматографиянын дамуы 1903 жылы М.С. Цвет ашқан сұйықтық хроматографиядан басталады. Алайда жарты ғасыр бойы сұйықтық хроматографияның практикалық мәні мардымпаз болды, тек сезгіштігі жоғары детектордың, жаңа селективті адсорбенттер мен принципті жағынан жаңа консфуктивті өңдеудің жасалуымен қайта қаркынды көтерілді. Сұйықтық хроматографиялардың ескі әдісінде іші қатты түйіршікті адсорбентпен өлшемі 1x30 толтырылған шыны бағаналар пайдаланады. Ол арқылы өтетін қоспа құрамдас бөліктерге жіктеледі. Бағананың өзінен өткізу жылдамдығын арттыру мақсатымен түрлі қысымдар мен сорғыштар пайдаланылады. Бұл әдіспен жоғары қысымды ұстап тұрудың мүмкіндігі болмағандықтан, олар істен шықты. Сұйықтық хроматографияның газдыдан негізгі артықшылығы, оның жоғары температурада ыдырайтын қосылыстарды төменгі температурада бөлуге мүмкіндік беретіні, әдетте ол еріткіштің қайнау және қату температураларымен анықталады. Осылайша пигменттерді, белоктарды, ферменттерді және басқаларды тазалап, бөледі. Қазіргі кездегі жоғары коэффициентті сұйықтық хроматографиялар (жоғарғы қысымдык, жылдамдықты, әсерлі болып келетін сұйыкты хроматографиялар) ғасырымыздың 70-жылдарында тең дами бастайды. Бұл басқа әдістер көмегімен бөліне бермейтін, жоғары, айталық, 400°С қайнайтын, тұрақсыз қосылыстарды зерттеумен байланысты. Бұл мәселені шешу мақсатымен ішкі диаметрі кіші бағаналар қолданды. Масса алмастыруды арттыру үшін сорбент бөлшектерінің диаметрін 5-50 мкм кішірейтті, бұл бағаналардын шыға берісіндегі қысымның артуына келтірді. Өндірістен шығарылатын хроматографтар аса сезімтал детекторлармен жабдықталған, олар 10 г грамға дейінгі затты анықтауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Титрлеу негізі

Индикаторлық электродта алынған вольтамперлік (ток-потенциалдық) қисықта, айталық, берілген деполяризатордың тотықсыздану реакциясы үшін (суретті қара) 2 учаске алынады. Бірінде потенциалды теріс аймаққа қарай ығыстырғанда, ток айтарлықтай артады. Бұл аймақ тұрақсыз диффузияға жатады. Екіншісі - горизонталь ДШТ-қа сәйкес келеді, оның биіктігі деполяризатор концентрациясына пропорционал. Амперметрлік титрлеу кезінде деполяризатор концентрациясы азая келіп, эквиваленттік нүктеде нөлге тенеледі, ал ДШ токта нөлге жақындайды. Титрлеу дәлдігіне титрлеу жүретін индикаторлық электродтағы потенциалды таңдап алу үлкен ықпал етеді. Әрине, ДШТ өзгеріссіз жағдайда болатын потенциал кезінде нақты нәтиже болады, мысалы, а-суреттегі ф2 - бөлікте. Мұндайда Ijk C Илькович тендеуіне бағынып, ток пен концентрация арасында түзу сызықты тәуелділік байқалады (б-суреттегі аа 1 түзуі). Егер титрлеуді ДШ ток аймағынан шығып кететін потенциал кезінде жүргізсе, онда титрлеу кисығы түзу сызықтардан біршама өзгеше болуы мүмкін, мұндайда ток шамасынын да тұрақтылығы төмендеп, титрлеу дәлдігі азаяды (суреттегі вв 1 қисығы). Ал енді титрлеуді жарты толқындық (ф 1/2 ) потенциал кезінде жүргізсе, онда токтың шамасы диффузиялық емес кинетикалык учаскеге і k (С - С 0 ) сәйкес болатын теңдеумен анықталады, яғни ерітінді ішіндегі және электрод бетіндегі концентрация айырмасымен анықталады. Потенциалдың ф 1/2 -дан шамалы ғана екі жаққа ауытқуы деполяризатор концентрациясының өсуіне, токтың артуына келтіреді, бұл титрлеу дәлдігін қанағаттанарлық деңгейде жүргізіп, нақтылы нәтиже алуға іс жүзінде мүмкіндік береді. Амперметрлік титрлеуді жургізер алдында поляризациялық қисықты тәжірибе жүзінде жазып алу арқылы мұндай титрлеудің тиімді шартын анықтаған жөн. Индикаторлық электродтың белгілі бір шамадағы потенциалын таңдап алу үшін зерттелетін құрамдас бөлікке арналған электродтық реакцияны іске асырып, ерітіндінің өзін не ондағы затты анықтауға болады. Бұл жағдайда әр түрлі электродтарды пайдалануға болады: тамшылы сынап, қатты күмісті не платиналы, қалыпты да тұрақты және айналмалы. Амперметрлік титрлеудің сезімталдығы дәстүрлік тура полярографиялықтан бір шама артық. Онымен 10 −6 моль/л-ге дейінгі концентрацияны талдауға болады, бұл потенциометрлік титрлеу әдісінен де жоғары. Сол сияқты мұнда да титрлеу кезінде дәстүрлі химиялық реакциялар кездеседі: тұнбалау, тотығу-тотықсыздану, кешенді қосылыс түзу, бейтараптау. Дереккөздер
Демографиялық болжам

Демографиялық болжам — әлемдегі белгілі бір елдегі, облыстағы, аудандағы демографиялық болжам аумақтардағы халықтың, ұлт пен ұлыстың саны және құрамы туралы болжамдық есеп. Халықтың ұдайы өсуінің екі түрі - демографиялық дүмпу мен демографиялық дағдарыс және сол елдің демографиялык саясаты ескеріле отырып, демографиялық болжам қысқа (1 - 10 жылдық) және ұзақ (1 ғасырлық) уақытқа жасалынады. Адамзат тарихының бүкіл өн бойында дерлік Жер шарында халықтың саны өте баяу өсті. Оның жедел өсуі XX ғасырда басталды. *Соңғы мың жылда халық санының бірінші рет екі еселенуі үшін 600 жыл қажет болса *екінші рет еселенуі үшін - 230 жыл керек. *Үшінші рет еселенуі үшін шамамен 100 жыл, *төртінші рет еселенуі үшін - 40 жылдан сол артық уақыт керек болды. Дүниежүзі халқының саны 1000 жылы - 275 млн., 1500 жылы 450млн, 1900 жылы 1617 млн., 1950 жылы 2,5 млрд–қа. XX ғасырдың соңында 6,2 млрдқа жетті. Демографиялық болжам бойынша Жер бетіндегі халықтың саны XXI ғасырдың соңында 32 млрд-ка жетпек. Қазақ халқының саны 2015 жылға қарай (сыртқы көші-қонды есептегенде) 15 млн-ға, ал XXI ғасырдың соңында 30 млн-ға жетеді деп болжанып отыр. Қазақстанда 2015 жылы 13 млн. қазақ тұратын болады, ол еліміздің жалпы түрғыңдарының 65%-ын құрайды. Дереккөздер
Демонология

Демонология - зұлымдық жасайтын жын-шайтан, баска да күш туралы мифологиялық таным мен сенімнің жиынтық кешені, төменгі ілім. Төменгі сатыдағы "жағымсыз" о дүниемен байланысы бар пері-жындардың адаммен карым-катынасы демонологияда көрініс береді. Демонологияны зертгеудің негізгі бастауы халық фольклоры болып табылады. Дереккөздер
Қимыл-қозғалыстың механикасы

Қимыл-қозғалыстың механикасы - кеңістікте механикалық ауысу және уақыт бойынша күштің, сол секілді зат тепе-тендігінін орын өзгертуі дене жаттығуларында қимыл-қозғалыстың тек қарапайым түрлерін ғана қарастырады.
Дербестік

Дербестік — жеке адамның қайталанбайтын, өзіндік болмысы, өзінің субъектісі түрінде оның мақсаты мен мән-мағынасы болатын іс-қимылы. Сыртқы мақсатқа қанықгьшық пен сыртқы қажеттілікке бағындырылған іс-әрекетке (жатсыну жүйесіндегі қызмет, сондай-ақ материалдық өндіріс саласындағы еңбек) кідірісі қойшады. Маркс адамның әлеуметтік жағынан азаттық алуын оның қандай да болсын іс-әрекетін шын мәніндегі дербестікке бағыттауымен байланыстырды. Алайда бүл әрекет табиғатқа жауапкершілікпен қарау қажетгілігінен адамды шет қалдырмайды, адам іс-әрекетінің мүдделері оған қайшы келмеуі керек. Дереккөздер
Телеөлшеуіштік түрлендіргіш

Телеөлшеуіштік түрлендіргіш — телеөлшеуіш жүйесінің құрылғысы. Ол датчик сигналын байланыс арнасы бойымен жіберуге болатын сигналға түрлендіреді немесе қабылданған сигналды өлшеу нәтижесін қайта түрлендіретін аспап немесе индикатор әсер ете алатын сигналға (қабылдағыш т.б.) түрлендіреді. Дереккөздер
Дескрипция

Дескрипция - жалқы нәрсені жалпы ұғымдар (көріністер) көмегімен суреттейтін және оның өзіндік төл немесе жалпы атауын алмастыратын логикалық (тілдік) қүрылым. Алуан түрлі есептеулердің формалды жүйелерінде пайдаланылады. Дереккөздер
Телефотометр

Телефотометр — ( — алыс, phos - жарық және metre - өлшеймін) — геодезиялық жұмыс кезінде және жарық техникасында алыста орналасқан заттардың жарықтығын өлшеуге арналған аспап. Ол фотометрлік құрылғыдан (өлшеуіш бөлігі) және байқалатын нәрсе кескінін беретін оптикалық жүйеден тұрады. Дереккөздер
Николай Константинович Дмитриев

Николай Константинович Дмитриев (9.9.1898 жылы туған, Москва - 22.12.1954, сонда) — түркітанушы. КСРО ғылым академиясының корр.-мүшесі (1943), КСРО Педагогикалық ғылыми академиясының акад. (1945), филология ғылыми докторы (1938), профессор (1930). Башқұрт АКСР-інің (1947), Түркімен КСР-інің (1950), Чуваш АКСР-інің (1953) еңбек сің. ғылым қайраткері. Москва мемлекеттік унивеситетін (1920), Москва шығыстану институтын (1922) бітірген. Араб, армян, герман, роман, славян, түрік тілдерін еркін меңгеріп, шығармаларын итальян, неміс, француз, орыс тілдерінде жазған. 1923 — 1925 жылдары Москва шығыстану инситутында кітапхана қызметкері. 1925 — 1954 жылдары Москва, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университеттерінде, шығыс институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі болды. Негізгі еңбекгері түркітану мәселелеріне арналған. "Түрік тілінің қүрылысы" (1939), "Құмық тілінің грамматикасы" (1940), "Башқұрт тілінің грамматикасы" (1948), "Түрік тілі" (1963) т. б. еңбектері жарық керді. "Хакас тілін және оның диалектілерін зерттеу мәселелері" (1954, бірлесіп жазған), "Түркі тілдерінің құрылысы" (1962) атты монографиялардың авторы. Дереккөздер
Бір индикаторлық электроды бар амперметрлік титрлеу әдістері

Мұндай қондырғының схемасы 13.2. және ІЗ.З.-суреттерде көрсетілген. Бұл - кәдімгі тұрақты токтың полярографы. Мұның құрамында индикаторлық электрод, салыстыру электроды, индикаторлық электродтың потенциалын реттейтін реахорды бар ток көзі, кернеуді өлшейтін милливольтметр және титрлеу барысында ток шамасын өлшеуге арналған гальванометр бар. Индикаторлық электрод ретінде не тамшыланатын сынапты (13.2-сурет), не айналатын платина электродын (13.3-сурет) пайдаланады. Салыстыру электроды ретінде 10-тарауда сипатталған электродтардын кез келгені: мысалы, каломельді электрод (13.2-сурет) немесе ыдыс түбіндегі сынап (13.3-сурет) пайдаланылады. Титрлеу кезінде жүретін химиялық реакция типіне және электрлік активті заттың табитаты мен қолданатын орнына қарай (индикаторлық электродтың потенциалын таңдап алғанда) таңдалатын зат, титрант, реакция өнімі немесе индикатор, амперметрлік титрлеу қисықтарының пішіні - бәрі де өзгереді. Жалпы түрдегі химиялық реакция теңдеуін мына түрде қарастырайық: A + В ->П Өнім (П - реакция өнімі) (13.1.) Erep А электрлік активті зат болса. яғни ол индикаторлық электродта тотығу не тотықсыздану құбылысына ұшыраса, ондайда титрлеу қисықтарының түрі 13.4, а-суреттегідей болып, келесі электрохимиялық реакция жүреді: A - ё —> С, (13.2.) ал А заты тотықсызданса A - е —>D, (13.3.) мұндайдатитрлеу қисықтарының түрі 13.4, б-суреттегідей болады. Шекті токтың шамасы мына теңдеу бойынша өрнектеледі; i А = ± к [A] мұндағы к - электрохимиялық реакция тұрактылығы. Эквиваленттік нүктесі - (э.н.) титрлеу қисыктарының бастапқы және соңғы нүктелеріне сәйкес жүргізілген екі түзудің қиылысуы ретінде анықталынады. Бұл түзудің бірі э.н.-гe дейінгі, екіншісі одан кейінгі титрлеуді сипаттайды және олар үзікті сызықпен көрсетілген. Мұндай э.н. дәлдігі қиылысатын екі түзу немесе олардың түзу бөлігінен жүргізілген жанама арасындагы бұрышқа (13.4-сурет) тәуелді. Әдетте, тұнбаның нашар еритіндігіне, қосылыстың тұрақсыздығына қарай титрлеу қисықтарының арасында айқын бұрыш байқалмайды, сондықтан мұндайда сызбалық әдісті пайдаланады. Жоғарыдағы (13.3.) реакцияға мысал ретінде мынаны қарастырамыз: SO 4 2- + Pb 2+ PbS0 4 ↓ (13.4) Мұндағы электрлік белсенді зат қорғасын ионы, яғни жоғарыдағы тотығумен қатар электродта қорғасын иондарының тотықсыздану реакциясы да жүреді: Pb 2+ + 2e -> Pb (13.5.) Бұл реакция индикаторлық болып табылады, өйткені ДШ ток талданатын ерігіндіде кездесетін корғасын иондарының концентрациясына тәуелді. Ұяшық өтетін ток шамасының аз болуы салдарынан, титрлеу мерзімінің өте қысқа болуынан, индикаторлық реакцияға жұмсалатын иондармен анықталатын кателік тым аз, тіпті оны ескермеуге де болады. Дереккөздер
Тензометр

Тензометр ( — кернеулі, керілген және - өлшеймін) — машина тетіктерінің, құрастыру құрылымдарының тетіктерінде деформацияның үлестірілуін зерттеу үшін қолданылатын, сонымен қатар материалдарды механикалық тексеруде пайдаланылатын аспап. Өлшенетін шаманы тіркеуге және есептеуге ыңғайлы түрге келтіру тәсіліне қарай тензометрлер механикалық және электрлік болып бөлінеді. Механыкалық тензометр әртүрлі есептеу және тіркеу құрылғылары бар иінтіректі қиыстырулардан тұрады, негізінен алғанда серпімді материалдардың беріктік сипаттамаларын анықтау үшін қолданылады. Электрлік тензометр күрделі жағдайдағы (агрессивті ортадағы, жоғары немесе төмен температурадағы және қысымдағы және т.с.с) статикалық және динамикалық деформацияларды қашықтан өлшеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Талдаудың термиялық әдістері

Талдаудың термиялық әдістерін физикалық-химиялық процестердің термодинамикасына негіздей отырып, мына топтарға бөлуге болады: * 1. Реакцияның жүруі барысындағы температураны өлшеуге негізделген әдістер (термометрлік титрлеу, калориметрия). * 2. Термогравиметрлік (ТГТ), дифференциалды-термогравиметрлік (ДТГТ). дифференциалды-термиялық талдау (ДГТ). * 3. Үлгінін температураға тәуелділікте болатын түзу сызықты өлшемін өлшеуге негізделген дилатометрия. * 4. ЭҚК және электр өткізгіштіктің температураға тәуелділігін өлшеуге негізделген термоэлектрлік әдістер. * 5. Ерітінді кұрамына тәуелділікте болатын еріткіштің қайнау немесе қатаю (мұздану, қиыршықтану, кристалдану) температурасындағы өзгерісті өлшеуге негізделген эбулиоскопия және криоскопия әдістері. * 6. Заттарды бөліп алу және ыдырату үшін қайнатып айдау (ректификациялау) және қыздыра ыдырату (пиролиз) әдістері колданылады. Аналитикалык тәжірибеде алғашкы екі топтағы әдістер жиі қолданылады, олар сандық талдауда кездесетіндіктен. Нақтылы қарастырылады. Дереккөздер
Леже-Мари Дешан

Дешан Леже Мари (176-74 жылдары) - материалист-философ, бенедиктшіл-монах. Басты еңбегі "Ақиқат, немесе Ақиқат жұйесі" тұңғыш рет орыс тілінде (1930) жарық көрді. Дешанның философиялық көзқарастары спинозизмге жақын рационалистік тенденциялар мен өзіндік ерекше диалектикалық идеялары ұштастырумен сипатталады. Дешан жүйесінің негізгі ұғымы барлық физикалық денелердің бірлігі ретінде "Әмбебап тұтастық"; ол сезімнен тысқары мәнде болып келеді және сеім түйсікке емес, параатқа ғана түсінікті. "Құдай" ұғымын адамдар ойап тапқан деп келіп Дешан атеизмді ағартушылардың шағын тобының игілігі деп санады. Дереккөздер
Тереңсуасты термометрі

Тереңсуасты термометрі - мұхитта, теңізде, көлде және т.б су қоймасында әртүрлі тереңдіктегі су температурасын өлшеуге арналған аспап. Тереңсуасты термометрі жұмыс істеу принципі сынап бағанасының (оның ұзындығы су температурасына байланысты) термосұйыққойманы төңкергенде аспаптың капилляр табанынан үзілуіне негізделген. Тереңсуасты термометрі шынымен қапталған басты және қосымша термометрлерден тұрады. Су температурасы негізгі термометрмен анықталады, ал қосымша термометр көрсетулерді түзету үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Диактикалық жүйе

Диактикалық жүйе- оқытудың мақсаттары, мазмұны формасы, әдістерінің және құралдарының реттелген жинағы. Диактикалық жүйе оқыту үрдісінде кызмет атқарады: оқытушы мен оқушының әрекеттестігінде білімдерді игеру жолдары және окушының даралық қабілеттіліктерін дамытуға бағытталган. Дереккөздер
Термобатиграф

Термобатиграф ( — жылу, bathys — терең және grapho - жазамын) — теңіздің, көлдің, өзеннің және т.б. су қоймаларының әр түрлі тереңдігінен су алуға және судың температурасын өлшеуге арналған гидрологиялық автоматты аспап. Судың температурасы термаманометр бергішімен, ал тереңдігі қымталған сильфонмен өлшенеді.Судың температурасы мен баю тереңдігі арнайыландырылған құраммен қапталған шыныға жазылады. Суды 200 м тереңдікке дейін өлшей алады. Жылулықты - 2 ден 30° С-ге дейін өлшеуге болады. Оны кейде батитермограф деп те атайды. Дереккөздер
Термограф

Термограф ( — жылулық және grapho — жазамын) — температураның өзгеруін автоматты түрде жазып отыратын метерологиялық аспап. Термографтың жұмыс істеу принципі сезгіш элементтің биметалдық тілімшенің ауа температурасы өзгергенде деформациялануына негізделген. Температура қағаздан жасалған таспаға өздігінен жазатын аспаппен жазылып отырады. Дереккөздер
Термотереңдік өлшер

Термотереңдік өлшер - термометр тереңдік өлшер — мұхиттарда, теңіздерде және көлдерде гидрологиялық жұмыстар кезінде аспаптардың бату тереңдігін және теңіз тереңдігін өлшеу үшін қолданылатын аспап. Термотереңдік өлшер екі төңкерілейтін термометрден тұрады, олардың біреуі гидростатикалық қысымның әсерін қабылдайды, ал екіншісі ол қысымның әсерін қабылдамайды. Олардың көрсетулерінің айырмасы бойынша теңіз тереңдігі анықталады. Дереккөздер
Термотүрлендіргіш

Термотүрлендіргіш - жұмыс істеу принципі термоэлектрлік құбылыстарға негізделген. Ол айнымалы токты тұрақты токқа түрлендіретін құрылғы. Негізінде термоэлектрлік өлшеуіш аспаптарда пайдаланылады. Айнымалы токтың электрлік жылытқышынан және термоэлементтен (термопарадан) тұрады. Термотүрлендіргіш түйіспелі түрі болады. Онда термоэлемент жылытқышқа тікелей қосылады. Түйіспесіз түрі де болады. Онда термоэлементтің жұмыс қосылығы жылытқыштан бөлек орналасқан. Термотүрлендіргіштің крест тәріздісі де болады. Жылу шығынын азайту және сезімділігін жоғарылату мақсатпен термотүрлендіргіштер көпэлементті етіп жасалады да вакуум ішіне орналастырылады. Дереккөздер
Термоэлектрлік өлшеуіш аспап

Термоэлектрлік өлшеуіш аспап — магнитэлектрлік өлшеуіштен және бір немесе бірнеше термотүрлендіргіштен түратын аспап (қалқанды немесе тасымалды). Ол жиілік диапазоны кең (ондаған мГц дейін) тұрақты және айнымалы токтың (ЗОВ дейін) амперметрлері немесе вольтметрлері ретінде пайдаланылады. Термоэлектрлік өлшеуіш аспаптың көрсетулері ток күші қисығының түріне және электрлік кернеу қисығына байланысты емес. Т.ө.а. артықшылығы: жиілік диапазоны кең. Кемшіліктері: термотүрлендіргіштердің аса көп жүктемеге шыдау қабілеті төмен, термопарасының жұмыс істеу мерзімі аз, көрсетулерінің қоршаған ортаның температурасына байланыстылығы. Өлшеулер шегін кеңейту үшін шунттар және қосымша кедергілер пайдаланылады. Кейде ол үшін фотокүшейткіштер немесе токтың (ток күші 1А жоғары) арнайы жоғары жиілікті трансформаторы қолданылады. Дереккөздер
Райхан Абдуғалиқызы Досжан

Райхан Абдуғалиқызы Досжан (15.3.1962 жылы туған, Талдықорған облысы, Гвардия ауданы, Доланалы ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1993). Талдықорған облысы, Жаркент қаласындағы педагогикалық училищені (1981), Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-ды (1986) бітірген. 1989 - 1992 жылдары осы университетте аспирант. 1992 жылдан аталмыш университеттің қазақ филология кафедрасында оқытушы. ҚР ҰҒА корр.-мүшесі, профессор М. Серғалиевтің жетекшілігімен "Ж. Аймауытов прозасындағы лексика-синтаксистік қайтапамалар" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Шығармалары Ж. Аймауытов прозасындағы лексика синтаксистік қайтамалар. КДА., А., 1993; Көркем шыгармалардағы лексика-синтаксистік кайталамалар. А., 1997. Дереккөздер
Тесла

Тесла - (электротехника саласындағы өнертапқыш Tesla (1856-1943) құрметіне қойылған) — бірліктердің халықаралық жүйесіндегі магниттік индукция бірлігі. Белгілеуі — Т; 1 тесла көлденең қиманың ауданы 1 м 2 арқылы өтетін 1 Вб магниттік ағынның магниттік индукциясына тең. Дереккөздер
Владимир Иванович Добреньков

Владимир Иванович Добреньков (4.02.1939, Волгоград) - орыс әлеуметтанушысы, Ресей Ғылым академиясының академигі. Ломоносов атындағы университеттің әлеуметтану факультетінің негізін қалаушы. Мәскеу мемлекеттік университетінің Вестник" журналының бас редакторы. Салалық әлеуметтанудың базалық тақырыптарын зерттеуші. Әсіресе, таптар теориясына, орта тап феноменіне, кедейлік пен теңсіздікке, әлеуметтік мобильділік мәселелерін терең зерттеді. Дін әлеуметтануына байланысты еңбектері бар. Дереккөздер
Термиялық титрлеу

Термиялық титрлеу - Химиялық реакция барысында оған қатынасқан 1 моль В затының энтальпиясы ΔН кДж/мольге өзгереді. Егер реакцияға N в моль зат түссе, онда сәйкес НкДж бөлінеді. Бұл ерітінді мен оның өзі тұрған ыдыстың температурасын арттыруға әкеледі. - ΔТ = N b - ΔН/С n мұндағы Сп - жүйенің мольдік жылу сыйымдылығы. Егер жүйенің жылу сыйымдылығы белгілі болса, ал жылу қоршаған ортамен жанасқаннан жоғалмайтын болса, онда реакция жүрген ортаның (жүйенің) температурасының өзгеруі бойынша ЛН мәнін табуға болады. Ал егер N b белгілі болса, ΔН мәні табылады. Бұл әдіс теориялық тұрғыдан алынған көптеген жүйелерге қолданылады. Бұларды, яғни N b - пен ΔН мәндерін анықтау үшін титриметрлік әдіс ұсынылған, ондағы қондырғының схемасы суретте келтірілген. Тәжірибені жүргізу үшін талданылатын ерітіндінің шамалы бір бөлігін алып, оқшауланған ыдысқа (Дьюар ыдысына) енгізіп, оның температурасын өлшейді, бұл қоршаған ортадағы жылудың жоғалу жылдамдығын бағалау үшін қажет. Содан кейін оган титрант ерітіндісін тұрақты жылдамдықпен қосады және оның концентрациясынан талданылатын ерітінді 1-2 реттілікке жоғары болуы керек. Реакция жүрген кезде ерітіндінің температурасы не жоғарылауы не төмендеуі мүмкін. Мұндай температураның өзгеруі эквиваленттік нүктеге жеткенше байқалады. Егер қоспа температурасы титрант температурасынан өзгеше болса, онда титрантты талданылатын ерітіндіге артық қосқан жағдайда температуранын шамалы өзгеруі мүмкін. Титрлеу нәтижесін өңдеген кезде туындайтын кейбір қиыншылықтар титрленетін ерітіндінің жалпы көлемін өзгертуге әкеледі. Жалпы жағдайда, ішінде белгілі көлемдегі суы бар. берілген не кажетті температураны барынша тұрақты ұстауға арналган қурылғыны колориметр дейді. Талданатын зат ерітіндісінің өлшендісін колориметрдегі ұяшыққа енгізеді. Екінші кұрылымды да өзара араласпайтындай, алдын ала реакцияға түспейтіндей етіп осы ұяшыққа салады. Pеакция термиялық тепе-теңдік орнағаннан кейін басталады, судың температурасындағы өзгерісті асқан дәлдікпен өлшейді. Осы кезде қосалқы реакцияның жүріп кетуіне орай пайда болатын және өлшеу, aлy, қосу сияқтылармен байланысты шамалы өзгерістерге түзету енгізеді. Мысалы, егер газ күйіндегі өнімдер сұиықта еритін болса, онда еру жылуын, концентрациясы жоғары ерітіндіні сұйылтқандағы сұйылту жылуын ескеру керек. Дереккөздер
Ұзаққа беріктік

Ұзаққа беріктік — нысанның (жабдықтың) қалыптасқан техникалық қадағалау, жөндеу жүйесін қолдану арқылы шекті жағдайға жеткенге дейін өзінің жұмыс істеу қалпын сақтау қасиеті. Шекті жағдайдан кейін нысанның қолдануы мүмкін болмағандықтан, оны пайдалануды тоқтату керек. Дереккөздер
Толқын өлшер

Толқын өлшер - толқынның ұзындығын немесе электромагниттік тербелістер жиілігін өлшеуге арналған радиотехникалық аспап. Өлшеу ауқымы 10 кГц ... 10 ГГц. Толқын өлшер резонансты және гетеродинді түрлері болады. Дереккөздер
Владимир Дримба

Владимир Дримба (т. ж. б.) — румын ғалымы, көрнекті түркітанушы, ескі қыпшақ тілін зерттеуші. "Кодекс куманикус" тілінің синтаксисі туралы арнайы еңбек жазған (1973, Бухарест - Лейден). Онда 13 ғ-дағы куман (коман, қыпшақ) тілінің синтаксисі (сөйлем, сез тіркестері) жайында жазылған автордың ғыл.-теориялық тұжырымдарымен қатар "Кодекс" мәтінінің аудармасы бар. Бұл жұмысты "Кодекстің" француз тіліндегі жеке бір дербес басылымы деп есептеуге болады, бірақ ол ғыл. айналысқа түспей, осы уақытқа дейін қаптарыста қалып келеді. 1973 жылы француз тілінде "Куманский синтаксис" деген еңбегі жарық көрді. Дереккөздер
Тонна

Тонна ( - күбі) - массаның жүйеден тыс бірлігі. Тоннаның келесі түрлері болады: # метрлік тонна 1000 кг тең; # британдық ұзын тонна 2240 британдық саудалық фунтқа тең = 1016,05 кг; # британдық қысқа тонна 2000 британдық саудалық фунтқа тең = 907,185 кг; # британдық пробиркалық тонна = 29, 1672 г.; # регистрлік тонна = 2,83168 м 3 ; # Тонна — тринитротолуолдық ядролық эквиваленті. Ол 4,2 гДж тең. Тонна-күш Тонна-күш — күш пен салмақ бірлігі. Белгілеуі - мс. Оның бірнеше түрі болады: # метрлік тонна-күш. 1000 кг- к9,80665 кН; # британдық ұзын тонна-күш 2240 фунт-күшке немесе 9,96402 кН тең; # британдық қысқа тонна-күш 2000 фунт-күшке немесе 8,89645 кН тең. Дереккөздер
Қиыстыру

Қиыстыру (спортта) — гимнастикада, акробатикада, көркем гимнастикада, конькиді мәнерлеп сырғанауда т.б. спорт түрлерінде — кейбір қимылдардың бірлерінен соң екіншілерінің тұтасып үйлесімді жалғасуы, олардың өзара қиысып жалпы бір көрініске бірігуі.
Еңбек әлеуметтануы

Еңбек әлеуметтануы - XX ғасырдың 50-60 жылдарындағы кейбір француз әлеуметтанушыларының еңбектерімен байланыстырылатын ұғым, олар индустрия өлеуметтануындағы зауытқа байланысты негізгі бағытты (негізінен ағылшын-саксондық) жаңа бір сын тезіне алды. Бұл әдебиетке К.Маркс бір жағынан жұмысты ұйыдастырудағы, технологиялардағы және өңдірістегі өзгерістер мен екінші жағынан жеке басты шеттету таптық жөне әлеуметтік-саяси қатынастар арасыңдағы байланысты табуға тырысқан байланыстар қалпына келтірілді. Ағымның негізгі өкілдері Жорж Фрэдман, Мишель Крозье, Пьер Навиль, Алан Турэн және Серж Малле, олардың еңбектерінің көпшілігі ағылшын тіліне аударылған. Малленің еңбектері жаңа жұмысшы табының дүниеге келгені туралы маңызды пікірталаска түрткі болды. Бірақ еңбек әлеуметтануында әдетте бола беретініндей, оның дәстүрлі ұстанымдар мен соқыр сенімдерге сыны техникалық және технологиялық детерминизммен шектелді. Олардың солшыл бағыттағы ағылшын зерттеулері мен ой ағымына ықпалын қазір біліктілік және білікті жұмысшылар санының қысқаруы, еңбек процесі, постфордизм және икемді жұмыспен қамту туралы кейініректегі айтыстармен тұмшаланды. Майкл Роуздың "Servants of Post-Industrial Power?" (1979) атты еңбегі осы ғылыми бағыттың тарихы мен теорияларын, жұмыстарын талдаудың ағылшын тілінде жазылған тамаша үлгісі болып табылады. Дереккөздер