kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шынжыр табанды машиналардың жүріс бөлігі

Шынжыр табанды машиналардың жүріс бөлігі — машинаның корпусты ұстап тұратын, оның козғалысын қамтамасыз ететін, қозғалыста соққыны әлсірететін, корпустың тербелісін басатын бөлшектер мен механизмдер жиынтығы. Шынжыр табанды машиналардың жүріс бөлігі өз міндетіне қарай шынжыр табанды қозғалғышты (машинаның әту қасиетін арттырады) және аспалы (жазық емес жермен қозғалғанда соққыны әлсіретеді) болады. Қазіргі танкілердің жүріс бөлігі қозғалткыш қуаты жеткілікті болса, әр түрлі жерлермен өткізгіштікті арттырады, жоғары жылдамдықпен жүруге және танктің тез бұрылуына мүмкіндік береді. Дереккөздер
Жерді қорғау жөніндегі трест

Жерді қорғау жөніндегі трест (Earthtrust) 1976 жылы құрылған. Қатысушылары — дүние жүзі елдерінің іскер топтары, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдары. Жабайы жануарларды және мекен ортаны қорғау мақсатын көздейді. Негізгі қызметі — құқық қорғау науқандары мен бастамаларын өткізу, оның ішінде, дрифтерлік ауларды пайдалануға тыйым салу; заңсыз кит аулау кәсіпшілігіне тыйым салу, құстардың, тасбақалардың, дельфиндердің, итбалықтардың құруға айналған түрлері мен олар мекендейтін ортаны қорғау; жолбарыстың және Азия континенті жануарларының басқа да түрлерінің популяцияларын қорғау жөнінде шаралар қолдану. Дереккөздер
Шырық бұзу

Шырық бұзу — қарсыластың бөлімдері мен бөлімшелерінін ұрысқа әзірлігі мен қабілеттілігін төмендетуге, жауынгерлік тапсырманың орындалуын қиындатып, тоқтатылуына әкеліп соқтыратын қарсылас тылының калыпты жұмысы мен әскерінің ұйымдасқан іс-әрекетінің бұзылуы. Шетел мамандарының кезқарасы бойынша, әскери (ұрыс) іс-әрекеттің дайындығын бұзу үшін мынадай шаралар жүргізіледі: дұшпандык насихат, жалған хабарлар тарату, диверсия дайындау және жүргізу т.б. Соғыс барысында диверсия мақсатымен тыл объектілеріне, байланыс тораптарына, басқару пункттеріне авиациялық және ракеталық әскермен соққы беріледі, әye және теңіз десанттары түсіріледі; қарсыластың тылына арнаулы топтар мен жасақтар жіберіледі; радиоэлектрондық күрес құралдары кеңінен колданылады. Ұрыс қимылдарын дайындауда, әдетте, қарсылас әскерінің басқарылуын берекесіздендіру, бөлім мен бөлімшелердің ұрыс қабілетін төмендету және тыл қамтамасыздығын қиындату шаралары ұйғарылады. Қарсыластың әскер басқармасы мен тылында іскерлікпен өткізілген берекесіздендіру табысқа жетуге жағдай жасайды. Дереккөздер
Реверсия

Реверсия (латын. reversio - қайтару): * 1) мұлікті бастапқы иесіне қайтару; * 2) қайсыбір құндылықтардың туындаған міндеттемесін қамтамасыз ету үшін несиегерге уақытша табыстау, ал құндылықтар осы міндеттеме өтелгеннен кейін қайтарылады. Дереккөздер
Тарифтік жүйе

Тарифтік жүйе - нормативтер жиынтығы, олардың көмегімен қызметкерлердің жалақысы олардың біліктілігіне, еңбек жағдайы мен қарқындылығына, еңбекке ақы төлеу нысанына қарай сараланады. Тарифтік жүйе — еңбекке ақы төлеудегі орталық буын. Онда бірінші разрядты тарифтік мөлшерлеме, біріңғай тарифтік тор, бірыңғай тарифтік біліктілік анықтамалығы қамтылады. Дереккөздер
Солшыл саясат

1789 жылғы Бас Штатының ашылуы]] Солшыл саясат - әлеуметтік теңдік қолдайтын саясаттық идеологияларды біріктейтін термин. Солшылдар әлеуметтік иерархияға қарсы шығады және әлеуметтік теңсіздіктердің пайда болуының ақталмағандығы жайлы сенімді енгізеді. Үкімет жағынан солшыл саясат көбінесе елдің экономикасы мен халықтың материалды жағдайға араласады. "Солшыл саясат" термині Францияда, революция уақытында пайда болған. Солшыл саясатты қолдайтын адамдар Бас Штатының сол жағында отырған. Олар Көне режим мен Бурбондық монархияға қарсы шығып, демократиялық республика құру мен халықтың секуляризациясын қолдаған. Солшыл идеологиялардың көптеген түрлері бар. XVIII ғасырда термин көбінесе либералды демократияны белгілеу үшін қолданған. Қазіргі уақытта социал-либерализмге ұқсас идеологияларды орта-солшыл деп санап, Солшыл идеологиялар деп, анти-капиталистік саяси бағыттарды, көбінесе социализм, коммунизм, Марксизм, Социал-демократия және тағы басқа идеологияны белгілейді. Сондаяқ, мәдениет жағынан либералды қозғалыстарды да солшыл деп атайды. Оларға азаматтық құқықтар қозғалысы, пирсинг қолдану, шашты бояу мен татуировка салу құқығы қозғалысы, ерікті баласыздық, индивидуализм, феминистік және ерлердің құқықтар қозғалысы, ЛГБТ құқықтары қозғалысы, нәсіларалық неке, аборт құқығы қозғалысы, иммиграция, анти-соғыстық қозғалыс пен эко-қозғалысы жатады.
Ықтимал радиустық ауытқу

Ықтимал радиустық ауытқу — ракетаның ұшырылу дәлдігінің мөлшері. Ракетаның қате ұшырылу мөлшері — нысанаға бағытталған әқтұмсықтын 50 пайызы түйісетін нысана айналасындағы радиус болып табылады. Дереккөздер
Бухгалтерлік теңгерім

Бухгалтерлік теңгерім - кәсіпорынның (фирманың, ұйымның, мекеменің) белгілі бір күнгі қолда бар шаруашылық құрал-жабдығын, олардың орналасуын және оларды қаржыландыру көздерін ақшалай тұлғада көрсететін бухгалтерлік есеп-қисаптың негізгі нысаны. Екі жақты кесте түрінде түзіледі, оның сол жағы — актив — құрал-жабдықтың құрамы мен орналасуын, оң жағы — пассив — олардың құралу көздері мен арналған мақсатын көрсетеді. Актив пен пассивтің жиыны бір-бірімен әрқашан да тең. Бұл теңдік оларда құрал-жабдықтың белгілі бір мөлшері көрсетілетініне, бірақ түрлі топтауларда көрсетілетініне, атап айтқанда, активте құрал-жабдықтың түрлері бойынша, пассивте олардың құралу көздері бойынша көрсетілетініне байланысты. Теңгерімнің активі мен пассиві үш бөлімге, ал олардың әрқайсысы екі жақтың тиісті баптарына (шоттарға, көрсеткіштерге) бөлінеді. Актив бөлімдері: негізгі құрал-жабдық пен жұмсалым, босалқы қорлар мен шығын; ақшалай қаражат, есеп айырысулар мен өзгедей активтер. Пассив бөлімдері: меншікті құрал-жабдықтың құралу көздері, несие мен басқа да қарызға алынған қаражат; есеп айырысулармен өзгедей пассивтер. Бухгалтерлік теңгерім кәсіпорынға немесе заңи тұлға құқығы бар және құқық субъектісі болып табылатын басқа бір шаруашылық органға тән дербес (аяқталған) Бухгалтерлік теңгерім болуы мүмкін. Кәсіпорын бөлімшелерінің (шаруашылық органның) өз теңгерімдері — бөлек (аяқталмаған) теңгерімдері болады, олар дербес теңгерімге құрамдас бөлік ретінде кіреді. Дереккөздер
Әбзейіт Мәлікұлы

Әбзейіт Мәлікұлы (1898, Іле ауданы, Жетіген ауылы — 1971, сонда) — ақын, жыршы, діндар. Жасынан әкесі Мәлік қажының қолынан дәріс алып, кейін Бұхара, Уфа қаласында білім толықтырған. 1930-жылдарға дейін ауылда мешіт ұстап, бала оқытқан. Шығыс тілдерімен бірге орыс тілін де жетік меңгеріп, сол елдердің әдебиетін көп оқыған. Ұлы Отан соғысына қатысып, кейін ауылда түрлі шаруашылық қызметгер атқарған. Кезінде Ертай, Саяділ, Әбдіғали сияқты ақындармен айтысқа түсіп, өлең толғаулар жазған. "Ер Әжібай" атты жинағы (1997) жарық көрген. "Рысқұл", "Тұрар", "Масанчи" сияқты көлемді дастандары ҚР Ұлттық ғылым академиясының сирек қолжазбалар қорларында сақталған. Дереккөздер
Эдуард Жылқыбаев

Эдуард Джилкибаев - 1938 жылы 11 маусымда Мәскеу қаласында туған. 1961 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Мектепте, көркемсурет училищесінде ұстаздық еткен. Халық театрында режиссер, Суретшілер одағында аға референт, Қазақ теледидарында Бас редактордың орынбасары, «Нива» журналында редактор болған. Қазір «Казахстанская правда» газетінде бөлім меңгерушісі. Алғашқы мақалалары 1956 жылы жарық көрген. Шығармашылығы * «Мартовский снег» («Жалын», 1980), * «Долгая работа» («Жазушы», 1990), * «Любовь хулигана. Сергей Есенин и Августа Миклашевская» («Московский издательский дом», 2000), * «Собственность автора» («Жібек жолы», 2000) атты кітаптары жарық көрген. * Жазушы Ж.Тілековтің «Сквозь огонь войны», * Н.Ақышевтің «Необыкновенное лето» кітаптарын, Т.Мамасейітовтің әңгіме, повестерін аударған. Дереккөздер
Ылдидың тіктігі

Ылдидың тіктігі — ылди бағыты мен көкжиек жазықтығы арасында пайда болатын бұрыш. Ол градуспен өлшенеді және ұрыс техникасы мен көлігі үшін жергілікті жердің өтпелілігіне қатысты жер бедерінін сипаттамасының бірі болып табылады. Ылдидың тіктігін карта бойынша немесе арнайы график бойынша анықтауға болады. Дереккөздер
Тарифтік коэффициент

Тарифтік коэффициент — бірінші разрядтық тарифтік мөлшерлеме мен одан кейінгі разрядтық тарифтік мөлшерлеме арасындағы ара салмақты сипаттайтын бірыңғай тарифтік тор элементі. Ол осы разрядтын тарифтік мөлшерлемесі бірінші разрядтың мөлшерлемесінен қанша есе көп екенін айқындайды. Дереккөздер
Бэдвилл

Бэдвилл (гудвиллге қарама-қарсы) - бүтіндей мүліктік кешен немесе фирманың дербес жұмыс жасап жатқан бөлігі ретіндегі фирманы сату (сатып алу) кезінде теңгерімдік және ағымдық құнның арасында пайда болатын айырма. Бухгалтерлік есепте бэдвилл бейматериалдық актив ретінде айналымнан тыс қаражаттың құрамында есепке алынады және он жыл бойына есепті кезеңнің кірісіне енгізіледі, бірақ бұл кезең субъектінін қызмет мерзімінен аспауы керек. Дереккөздер
Палестра

Палестра (грек тілінен сөзбе-сөз аударғанда - «күрес мектебі») - ұл балалар грамматист және кифарист мектептерін тәмамдағаннан кейінгі окитын ежелгі Афинадағы (б.з.д. VI-IV ғ.ғ.) оку-тәрбие мекемесі. Палестрада олар педотриб жетекшілігімен 2-3 жыл бойы гимнастикамен шұғылданды, күресуге, жүгіруге, секіруге, тегеріш жөне найза лақтыруға (пентафлон-бессайыс) үйретті. Одан басқа ең сыйлы азаматтар саяси және философиялық такырыптарға оқушылармен әңгімелер жүргізді. Дереккөздер
Даму бюджеті

Даму бюджеті - мемлекеттің инновациялық және инвестициялық қызметін қамтамасыз ететін кез келген деңгейдегі бюджеттердің күрделі қаржы шығысының құрамдас бөлігі. Даму бюджеті ағымдағы бюджет шығысынан бөлінген, алайда онда мемлекеттің инвестициялық мақсаттарға бөлетін ресурстарының бөлігі ғана шоғырландырылған. Дереккөздер
Құдыс Әбсәмбетов

Құдыс Әбсәмбетов (1.1.1920 жылы туған, Жамбыл ауданы, Аққайнар ауылы) — педагог, Социалистік Еңбек Ері. 1949 жылы ҚазПИ-ді бітірген. 1941-45 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946-48 жылдары Прудки орта мекгебінде директор, 1949- 57 жылдары Қарғалы орта мектебінде, Қарақыстақ ауылындағы Октябрь орта мектептерінде мұғалім, мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1957 жылдан Қарғалы орта мектебінің директоры болды. 2 мәр­те Ленин, Ұлы Отан соғысы ордендерімен, жиырмадан аса медальмен марапатталған. Жамбыл ауданының Құрметті азаматы. Дереккөздер
Сәбит Бексейітов

Сәбит Бексейітов (20 ақпан 1950, Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу кенті – 30 қаңтар 2020) — ақын, жазушы, публицист, аудармашы, Қазақстан Жазушылар одағы мен Журналистер одағының мүшесі. 1972 жылы Қарағанды мемлекеттік университетінің филология факультетін тамамдаған. Жұмыс баспалдағы «Орталық Қазақстан» газетінде әдеби қызметкер болып еңбек жолын бастаған. Бұқаралық ақпарат құралдарында, Қарағанды радиосында, Ақмола, Қарағанды облыстық және аудандық газеттерінің редакцияларында қызмет еткен. Қазір Қарағанды облысы әкімінің аппаратында бас маман. Еңбегі Ақынның жыр топтамалары XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бері республикалық «Жалын», «Жұлдыз», «Қазақ әдебиеті» сияқты әдеби-көркем басылымдарда, облыстық баспасөзде және ұжымдық жинақтарда жарық көріп келеді. 2000–2003 жылдар аралығында Астанадан, Қарағандыдан Алматыдан «Ғасыр кешу», «Күннің шалқуы», «Келешек керемет», «Ел үмітін ер ақтар», «Құт қойған Қарағанды», «Ғасырластарым», «Рамазан мерген және оның әулеті», «Астана уақыты», «Назым-насыр» атты кітаптары жарық көрген. 1997 жылы Елбасының «Елім менің» атты жүрекжарды жырын орыс тілше аударған. Сондай-ақ, А.Плещеевтің, А.Вознесенскийдің, Э.Межелайтистің, Ю.Марцинкявичюстің бірнеше шығармаларын қазақ тіліне, Ұ.Есдәулеттің бір топ өлеңдерін орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылуы

Әрекеттің қылмыстылығы мен жазаланушылығы сол әрекет жасалған уақытта қолданылып жүрген заңмен белгіленеді. Қоғамдық қауіпті іс-әрекет (әрекетсіздік) жүзеге асырылған уақыт, зардаптардың басталған уақытына қарамастан, қылмыс жасалған уақыт деп танылады. Дереккөздер
Бюджеттік тәртіп

Бюджеттік тәртіп - бюджеттік үдеріске қатысушылардың бәрі үшін бюджеттік заңдарда белгіленген бюджет жобаларын жасау және қарау, бюджеттерді бекіту, олардың атқарылуы және елдің бюджет жүйесінің барлық деңгейдегі бюджеттерінің атқарылуын бақылау ережелерін лайықты орындау жөнінде оларға жүктелген меншікті тәртіп. Қазақстан Республикасының бюджет кодексінде бюджеттік үдеріске қатысушылардың құқықтары мен міндеттерінің ара жігі ажыратылған. Бюджеттік тәртіптің сақталмауы бюджеттік құқық бұзушылық болып табылады. Дереккөздер
Тезаврация

Қазына жинау ( - байлықтың қорлануы) — жеке тұлғалардың қазына (қорланым) үдерісі. Толымды (металл) ақша атқарымының бірі. Қазына жинау айналыстағы ақшаның мөлшерін өз бетінше табиғи реттеуші ретінде әрекет етеді. Айналыстағы толымды ақша мол болғанда ол өзінен-өзі қазынаға айналады, керісінше, қазынаның азаюы үдерісінде қолма-қол ақшаның айналысы толығады. Қаражаттың мемлекеттік деңгейде қорлануы босалқы алтын қоры (сақтаулы қор) ретінде көрініс табады, жеке тұлғалар үшін материалдық байлық болып табылады. Дереккөздер
Қауіпті (аса қауіпті) еңбек жағдайлары

Қауіпті (аса қауіпті) еңбек жағдайлары- белгілі бір өндіріс факторларынын әсер етуінен, еңбекті қорғау ережелері сақталмаған жағдайда, қызметкердің денсаулығының кенеттен қүрт нашарлауы немесе жарақаттануына, не оның қайтыс болуына әкеп соғатың еңбек жағдайлары. Дереккөздер
Соғыс заңдары мен дәстүрлерін бұзу

Соғыстың заңдары мен дәстүрлерін бұзу арқылы, қазаға душар ету, азаптау немесе құлдыққа алып кету немесе жаулап алынған аумақтағы азаматтық тұрғындарды басқа мақсаттар үшін пайдалану; әскери тұтқындар немесе теңізде жүзіп жүргендерді өлімге душар ету, азаптау; кепілге алынғандарды өлтіру, жеке немесе қоғамдық меншіктерді тонау; ақтауға болмайтын әскери қажеттілік деп және т.б. қылмыстар жасау арқылы, қалалар мен ауылдарды жөн-жосықсыз талқандау, жаппай тонау түрінде көрінетін әскери қылмыстар. Дереккөздер pl:Zbrodnie wojenne
Пансиондар

Пансиондар (француз pension- сөзбе- сөз аударсақ- пәтер төлем ақысы) - ақсұйектер мен буржуазия балаларына арналған төңкеріске дейінгі Ресейдегі және шетелдегі орта, кейде жоғары жабық оқу мекемелері (ұл және қыз балаларға арналған). Ресейде XVIII ғ. пайда болды. Пансионда шетел тілдерін окытуға (әсірессе француз тіліне) және аксүйектік мәнерде тәрбиелеуге ерекше көңіл бөлінді. Көптеген орыс гимназияларында акылы ақсүйектік пансиондар ашылды, онда окушылар тәрбиеленді және олардың күнделікті тұрмысы толық камтамасыз етілді. Дереккөздер
Тексеру комиссиясы

Тексеру комиссиясы - ішкі бақылау жүйесі түрлерінін бірі. Тексеру комиссиясы жауапкершілігі шектеулі немесе қосымша жауапкершілікті ұйымдарда, акционерлік қоғамдарда, қауымдастықтарда, одақтарда құрылады. Тексеру комиссиясының мәртебесі экономикалық субъектінің жарғысында айқындалады. Акционерлердің жалпы жиналысы мен және басқармасымен қатар Тексеру комиссиясы тұрақты жұмыс істейтін ор болып табылады. Тексеру комиссиясын құру және оның өкілеттігі мәселелері тиісті ұйымдық-құқықтық нысандағы ұйым (акционерлік қоғам жауапкершілігі шектеулі қоғамдар, т. б.) туралы зандарда баянды етіледі. Қоғамның жарғысына сәйкес қаржы-шаруашылық қызметін бақылау үшін акционерлердің немесе құрылтайшылардың жалпы жиналысы Тексеру комиссиясын (тексерушіні) сайлайды. Тексеру комиссиясы (тексеруші) қызметінің тәртібі (соның ішінде сыйақы немесе өтемакы төлеу шарты да) акционерлердің жалпы жиналысы бекітетін қоғамның ішкі кұжатымен реттеледі. Дереккөздер
Ағымдағы баға

Ағымдағы баға - қаралатын кезеңдегі қолданылып жүрген баға мен тариф. Өнімді өткізуден түскен түсімді, көрсетілген қызметтен түскен табысты бағалау кезінде, өнімнің өзіндік құны мен пайданы бағалау кезінде пайдаланылады. Көтерме сауда, көтере сатып алу, бөлшек сауда бағасы, сондай-ақ құрылыстағы баға мен бағалама, кәсіпорындарға, ұйымдарға, халыққа көрсетілетін қызметтердің тарифі мен бағасы. Дереккөздер
Бюджет саясаты

Бюджет саясаты - заң шығарушы (өкілдікті) және атқарушы органдар бюджеттік қатынастарды дамыту бағыттарын айқындаумен және оларды азаматтың, қоғамның және мемлекеттің мүдделері үшін пайдаланудың нақты жолдарын әзірлеумен байланысты жүзеге асырылатын шаралар мен қабылданатын шешімдердің жиынтығы. Бюджет саясатының мазмұны алуан қырлы және оны әзірлеу кезеңдерінің тізбектілігін ғана емес, сонымен бірге оның атқарымдық және уақыттық жақтарын да қамтиды. Мемлекеттің қаржы саясатының бір бөлігі ретінде Бюджет саясаты экономикалық саясаттың түп қазығы, ұйытқысы және мемлекеттің экономикалық-әлеуметтік саясатын жүзеге асыру құралы болып табылады. Нарық жағдайында бюджет саясаты — мемлекеттің қоғамдық өндіріске экономикалық ықпал етуінің негізгі бағыттарын айқындаудың басты тұтқасы. Бюджет саясатын әзірлеуге заң шығарушы (өкілдікті) және атқарушы органдар қатысады. Қазіргі Қазақстанның конституциялық құрылымы бойынша бюджет саясатын әзірлеуде Қазақстан Республикасының Президентіне басымдық беріледі, ол өзінің жыл сайынғы жолдауында бюджет саясатының ағымдағы жылға арналған және келешектегі негізгі бағыттарын, мақсаттары мен міндеттерін айқындап береді. Дереккөздер
Меншікті қаражат

Меншікті қаражат - кәсіпорынның шаруашылық қаражаты көздерінің бірі, субъектінің міндеттемелері шегерілгеннен кейінгі активтері. Банктің меншікті капиталы экономикалық қаражат санатының бір түрі болып табылады. Ол мекеменің қалыптасу көзінің және ортаның өзгеруіне байланысты дұрыс қызмет ету үшін елеулі маңызға ие бола алады. Кәсіпорынды ашу кезінде, құрылтайшылар енгізген меншікті капитал серіктестіктің бастапқы қызметін ұйымдастыру үшін пайдаланылатын алғашқы қаражат немесе қызмет өсуі және кеңеюі кезеңінде қосымша қаражат бола алады. Бұдан басқа да, меншікті капитал мекемелерді қаржылық тұрақсыздықтан және шектен тыс тәуекелдерден сақтайды, оны банкроттықтан қорғанудан қамтамасыз етеді, ағымдағы шығындардың залалын жабады, клиенттің сенімін арттырады, клиенттердің коммерциялық және тұтыну тауарларына деген қажеттіліктерін қанағаттандырады. Түрлері * жарғылық, * резервтік, * қосымша төленген, * қосымша төленбеген капитал, * бөлінбеген табыс (жабылмаған кепіл). Меншікті қаражатқа жарғылық капитал, алып тасталған капитал, төленген (қосымша) капитал, төленбеген қосымша капитал, сақтық қор капиталы, бөлінбеген табыс (өтелмеген залал) жатады. Дереккөздер
Мәлік Құдысұлы Әбсәмбетов

Мәлік Құдысұлы Әбсәмбетов (1953 жылы туған, Жамбыл ауданы, Фабричный комитеті) — ғалым, геологиялық- минералдық ғылыми докторы (1992). 1970 жылы № 2 Қарғалы орта мектебін, 1975 жылы ҚазПТИ-ды, 1980 жылы ҚР ҰҒА Гидрогеологиялық және гидрофи­зика институтының аспирантурасын бітірген. 1975-77 жылдары осы институтта жұмыс істеді. 1995-96 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ғылым және техникалық мәселелері жөніндегі жоғары консультативтік кеңес мүшесі, 1996-2001 жылдары Қазақстан Республикасы Премьер-министрі орынбасарының кеңесшісі, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі ғылым де­партаменті директорының орынбасары, директоры. 2001 жылдан Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары аттестаттау комитеті төрағасының орынбасары. Дереккөздер
Жаңғыртпалы аккредитив

Жаңғыртпалы аккредитив - алғашқы соманы пайдаланғаннан кейін бұрынғы шарттар негізінде өздігінен жаңарып отыратын аккредитив. Аккредитивтің бүкіл шекті сомасы төленгенге дейін осы қалпын өзгертпейді. Мұндай аккредитив тауарлар жеткізілімі сериясының ақысын төлеу үшін ыңғайлы. Ол импортшыны әрбір жеткізілім үшін жеке-жеке аккредитивтер ашу қажеттігінен босатады. Дереккөздер
Бюджет жүйесі

Бюджет жүйесі - экономикалық қатынастар мен заңдық нормаларға негізделген түрлі денгейдегі бюджеттердің жиынтығы, сондай-ақ оларды әзірлеу, қарау, бекіту, атқару және атқарылуын бақылау үдерісі. Бюджет жүйесінің бірлігі бірыңғай заң шығарушылық негіз, бюджеттік құжаттама нысаны, бірыңғай бюджеттік сыныптаманы (кіріс пен шығыстың міндетті бірыңғай топтамасын) қолдану, бюджеттердің төменгі деңгейінен келесі деңгейіне қажетті статистикалық және бюджеттік ақпарат беру, бірыңғай ақша жүйесі арқылы қамтамасыз етіледі. Бюджеттердің дербестігі меншікті кіріс көздерінің болуы және оның пайдаланылуын айқындау құқығы арқылы қамтамасыз етіледі. Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің құрылымы екі деңгейлі — республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттерден құралады. Бюджеттердің дербестігі меншікті кіріс көздерінің болуы және оның пайдаланылуын айқындау құқығы арқылы қамтамасыз етіледі. Барлық деңгейдегі бюджеттердің теңдестірілуі бюджет-қаржы саясатының қажетті шарты болып табылады. Қазақстан Республикасында әрбір деңгейдегі бюджеттердің кірістері оның салық, жергілікті өзін-өзі басқару, жергілікті шаруашылық, бюджет жүйесі туралы заңдарына сәйкес құралады. Республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттерді әзірлеу, қарау, бекіту, атқару және атқарылуын бақылау тәртібі Қазақстан Республикасының "Бюджет жүйесі туралы" Заңымен (1.4.1999) және оған кейіннен енгізілетін өзгертулер мен толықтырулар туралы заңдармен айқындалады. Дереккөздер
Семиотика

Семиотика ( - белгі, танба) (семиология) — таңбалық белгілер жүйесі туралы ғылым, адамзат қоғамына қызмет ететін салалардағы (тіл, мәдениет, салт-дәстүр, кино т.б.), табиғаттағы (жануарлар дүниесіндегі коммуникация) немесе адамның өз қызмет-қабілетіндегі (заттарды көру, есту арқылы қабылдау, логикалық пайымдау) ақпараттың сақталуы мен қабылдануына қатысты әр түрлі таңбалық жүйелердің құрылымы мен қызметінің жалпы мәселелерін зерттейтін ғылыми пән. "Таңбалар жайындағы ғылым" ретінде Семиотиканың алғашқы негізгі ұстанымдары табиғи тілді байкауға байланысты Ч. С. Прис пен Ф. де Соссюрдің еңбектерінде айтылған. "Семиотика" термині алғашкы кезде формалды логика-математика саласы үшін қолданылған, ал оның заттық-мазмұндық жағы Еуропа дәстүрі бойынша семасиология деп аталған, кейін бұл екі термин синоним ретінде қолданылатын болды. Семиотиканың көлемді объектілерінің ішінде неғұрлым ортақ сипат тіл мен көркем әдебиеттің арасында айқын байкалады. Сол себепті тіл мен әдебиет Семиотикасы гуманитарлық Семиотика сының өзегі болып табылады. Семиотиканың тағы бір саласы формалды логика-математика деп аталады. Тіл мен әдебиет Семиотиканың негізін қалағандар 1920—30 жылдары Прага лингвистикалық мектебі мен Копенгаген лингвистикалық үйірмесінің өкілдері (Н. С. Трубецкой, Р. О. Якобсон, Л. Ельмслев, В. Брёндаль т.б.). Семиотика зандылықтары Семиотикалық жүйелердің негізгі құрылымдық элементтерінің (фонема, морфема, сөз, сөйлем, дауыс ырғағы) бір-біріне қарама-қарсы келуі арқылы анықталады. Ғылыми еңбектерде Семиотиканың үш денгейде жіктелетіні көрсетілген: # Таңбалар арасындағы, сөз тізбегіндегі қарым-қатынасты білдіретін синтактика; # Таңба мен сол арқылы белгіленген заттың арасындағы қарым-қатынасты білдіретін семантика; # Таңба мен оны пайдаланушылардың арасындағы қарым-қатынасты білдіретін прагматика. Тағы қараныз: * Сёма * Семантикалану * Семантикалық архайзм * Семасиология * Семантика * Семилогия * Семитология Дереккөздер
Фатих Дінисламов

Фатих Дінисламов (1917 жыл, бұрынғы Семей облысы, Абай ауданы Қарауыл) - жазушы. Найман тайпасының Төртуыл руынан шыққан. * 1933 жылы орталау мектепті бітіріп, Қызылордадағы «Ленин жолы» теміржол газетінде әдеби қызметкер болып істеді. * Қызылордадағы кеңес саудасы техникумын бітірген. * Алматыдағы журналистика институтында оқыды. Шығармашылығы Көптеген өлеңдер, әңгімелер мен повестер жазды. Аудармалары * А.С.Пушкиннің «Ұлы Петрдің Арапы» * «Пугачевтың тарихы» атты прозаларын * А.Н.Островскийдің «Орман» пьесасын * А.П.Чеховтың біраз әңгімелері мен повестерін * А.М.Горькийдің «Италия туралы ертегілерін» * С.Маршактың «Мистер Твистер» поэмасын қазақ тіліне аударған. Кітаптары * Намыс. Өлеңдер . А, ҚМКӘБ, 1944; * Семсер. Өлеңдер. А; ҚМ КӨБ, 1948; * Сырлы көл. Әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1950; * Өнербек. Өлеңдер. А, ҚМКӘБ, 1953; * Ұшқын. Повесть. А., ҚМ КӨБ. 1954; * Күшік пен мысық. Балаларға арналған өлеңдер. А., ҚМ КӨБ., 1959; * Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1960; * Қайсысын қалайсың? Балаларға арналған әңгімелер. А., ҚМ КӨБ. 1961; * Аю мен бала. Балаларға арналған әңгімелер, ертегілер. А., ҚМКӘБ, 1961; * Аю мен бала. Балаларға арналған әңгімелер, ертегілер. А., ҚМ КӨБ, 1963; * Әбілхан Қастеев. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1964; * Қоқиланған қораз. Ертегі. А., «Жазушы», 1965; * Көл жағасында. Повесть. А., «Жазушы», 1966. Дереккөздер
Пансофия

Пансофия (грек - жалпы даналық, немесе жан-жақтылық) - бүл терминді Коменский өзі ойлап тапқан өзіндік білім энциклопедиясын белгілеу ұшін енгізді. Пансофияның міндеті «Біртүтас жиынтық ғылымдардың ғылымы» болатындай білімнің кең полсапалык талдауын беру. Коменскийдің үйғарымы бойынша, пансофияның таралуы адамзаггың рухани қайта тууына септігін тигізеді. Дереккөздер
Бюджеттік жоспарлау

Бюджеттік жоспарлау / Бюджетті жоспарлау - бюджеттің жоспарлы түрде жасалуы, қаралуы, бекітілуі және атқарылуы барысы; басқарудың әрбір деңгейінде бюджеттік ресурстардың көлемін, құралу көздерін, нысаналы мақсатқа пайдаланылуын анықтауға мүмкіндік беретін қаржы жоспарлауының құрамдас бөлігі. Бюджеттік жоспарлауда бюджеттік ресурстарды елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі бағыттарынан туындайтын мақсаттар мен міндеттерге сәйкес жұмылдыру жолдары айқындалады. Нарықтық қатынастар жағдайында Бюджеттік жоспарлаудың мазмұны, әдіснамасы мен әдістемесі түбегейлі өзгерді. Ол директивалық жоспарлаудан индикативтік жоспарлауға айналды; онда жалпы шығындық көрсеткіштердің орнына пайда алуға бағдарланған өзге өлшеуіштерді пайдалануға мүмкіндік туды. Дереккөздер
Жуғыш заттар

Жуғыш заттар (Моющие средства) — кір жуғанда қолданылатын ұнтақтар, сықпалар, сұйық ерітінділер. Қазіргі жуғыш заттар бірнеше құрамдастан, соның ішінде тензидтен (сабын, беттік-белсенді заттек және т.б.), ағартқыштан, сұйық әйнектен және кір жуатын содадан тұрады. Жуғыш заттар құрамында фосфаттар үлкен рөл атқаратын, олар тұрмыстық ақаба сумен су қоймаларға түсіп, оларды эвтрофтандыратын болғандықтан қазіргі уақытта фосфатсыз жуғыш заттар рецептілері жасалады. Қазіргі жуғыш заттарды керектілігі қандай болғанына қарамай, барлық суда және қандай мата түрін болсын жуғанда қолдануға болады. Алайда, тұрмыстық ақаба суда жуғыш заттар болуы оны тазалауды қиындатады және бұдан қалатын құрғақ қалдықты тыңайтқыш ретінде пайдалануды шектейді. Қазіргі уақытта қоршаған ортаны барынша аз ластайтын, экологиялық тұрғыдан оңтайлы жуғыш заттар түрлерін жасап шығару бағытындағы жұмыстар жалғасуда. Дереккөздер
Жұмыс өтілі

Жұмыс өтілі - қызметкердің еңбек және басқа қоғамдық пайдалы қызметінің ұзақтығы. Жалпы, үздіксіз және арнаулы Жұмыс өтілі түрлеріне бөлінеді. Жалпы стажға жұмысшы немесе қызметші ретіндегі жұмыстың сипаты мен нақты мазмүнына, үзілістеріне қарамастан жиынтық ұзақтығы, қызметкер мемлекеттік сақтандыруға жатқызылған кез келген жұмыс, әскерде қызмет өткерген, партизан отрядтарында болған уақыт, мемлекеттік қауіпсіздік және ішкі істер органдарындағы, әскерилендірілген күзеттегі қызмет, жоғары және арнаулы орта оқу орындарында, колледждерде (училищелерде), мектептерде, кадрларды даярлау, біліктілікті көтеру, қайта біліктілік алу курсрында, магистратурада, аспирантурада, ординатурада, доктарантурада күндіз оқыған уақыт, жұмыстан мәжбүрлі түрде қалған,ауырған, түрмеде және айдауда болған (кейіннен ақталған жағдайда) уақыт, т.б. кіреді. 0л еңбек зейнетақысын тағайындау кезінде қажет. Үздіксіз стаж — бір кәсіпорында үздіксіз жұмыс істеген уақыттың ұзақтығы. Заңда көзделген реттерде оған басқа кәсіпорындардағы бұрынғы жұмыс немесе өзгедей қызметте есептеледі,мысалы , бір жұмыстан басқа жұмысқа ауыстырылғанда немесе көшірілгенде, үзіліс белгілі бір кезеңнен аспаса, есептеледі. Еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша жәрдемақы толеу кезінде басқада жағдайларда пайдаланылады. Aрнаулы стаж жұмыстың, халық шаруашылығы саласының, еңбек жағдайының (жер астындағы, ауыр, зиянды жұмыстар мен басқа да жағдайлар) белгісі бойынша айқындалады. Жеңілдікті зейнетақы тағайындау кезіңце еңбек сіңірген жылдары үшін сыйақы белгілеу кезінде ескеріледі. Дереккөздер
Бюджеттік құқық

Бюджеттік құқық - қаржы құқығының бір бөлігі, оның жетекші институты; мемлекет белгілейтін, елдің бюджеттік жүйесіне кіретін бюджеттердің жасалуы, құралуы, бекітілуі және атқарылуы негіздерін айқындайтын жалпыға бірдей міндетті нормалардың жиынтығы. Дереккөздер
Есенжол Домбаев

Есенжол Домбаев, Есімғали ( 1938 жыл 2 мамыр Атырау облысы Индер ауданы Шолақ Шағыл) — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Осы ауылдағы Елтай орта мектебін 1956 жылы бітірген соң, Алматыдағы «Қазақфильм» киностудиясында, НИИАТ-та қара жұмысшы болып істеген. 1961 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының театр факультетін бітірген. «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Ара», «Жаңа фильм» киностудиясында әдеби қызметкер, фельетонист, бөлім меңгерушісі, аға редактор, бірлестік директоры болып қызмет атқарған. ҚазМУ-дің журналистика факультетінде сырттай оқыған. 1957 жылы оның Әліби Жангелдиннің Қазан қаласында діни семинарияда оқып жүрген кезінен жазған «Алғашқы сабақ» атты бір актілі драмасы республикалық бәйгеде екінші сыйлық алды. «Біздің ауылда қызықтар бола береді», «Өтірік әңгіме» атты комедиялары облыстық театрларда қойылған. «Кешегі күннің күркілі», «Тәуелсіздік таңы» (2008) пьесаларын жазды. «Ұрпақ қамы» киносценарийдің авторы. Н. Гогольдің «Мұрын» повесін, М. Салтыков-Щедриннің «Бір қаланың тарихы» романын, серб сатиригі Б.Нушичтің «Менің өмірбаяным» (О.Әубәкіровпен бірігіп) аударған, болгар сатиригі Чудомирдің «Ескерткіш» деген атпен шыққан әңгімелерін, түрік сықақшысы Ә.Несиннің әңгімелерін қазақ тілінде сөйлеткен. Шығармалары * Болмаған оқиға. Сатиралық повесть. А., «Жазушы», 1965; * Ол осындай адам. Әзіл әңгімелер. А., Жазушы, 1967; * Ғашықтық туралы мың бірінші баллада. Сатиралық повесть. А., «Жазушы», 1970; * Менің бауырларым. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1977; * Біздің кластың қыздары. Әзіл әңгімелер. 1977; * Жаман Жәутік. Роман. А., «Жазушы», 1980; * Сыйлық Повестер мен әңгімелер 1987; * Жаман Жәутік. Роман, (екіншікітап). А, 2009. Дереккөздер
Қорғаншылық

Қорғаншылық - кәмелетке толмағандардың және сот әрекетке қабілетсіз (әрекет қабілеттілігі шектеулі) деп таныған адамдардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың құқықтық нысаны. Қорғаншылық 14 жасқа толмаған балаларға, сондай-ақ психикалық аурудың салдарынан немесе ақыл-есінің кемдігінен сот әрекетке қабілетсіз деп таныған адамдарға белгіленеді. Қорғаншылық қайтыс болған немесе соттың шешімімен өлді деп немесе хабар-ошақсыз кеткен деп танылған кәмелетке толмаған адамның, әрекетке қабілетсіз немесе әрекетке қабілеті шектеулі кәмелетке толған адамнын мүлкіне тағайындалады. Дереккөздер
Технологиялық жұмыссыздық

Технологиялық жұмыссыздық - техника мен технологияның жаңа буындарына көшуге, қол еңбегін механикаландыру мен автоматтандыруға байланысты пайда болатын жұмыссыздық; бұл орайда нарықтың көлемі артса, онда сайып келгенде жұмыспен қамтылу да артады, әйтсе де сұраным басқа кәсіптер мен мамандықтардағы қызметкерлерге ұсынылады. Дереккөздер
Жартылай ыдырау кезеңі

Жартылай ыдырау кезеңі - нақты бір радиобелсенді изотоптың барлық атомдарының жартысы ыдырауына кететін, уақыт аралығы. Екi жартылай ыдырау мерзiмiнде бастапқыда бллған барлық бөлшектер ыдырамайды. Әрбiр жартылай ыдырау мерзiмi өмiр сүрген бөлшектердiң саны екi есе азайтатындығы, 2T ½ уақытта бөлшектердiң бастапқы санынан ширек қалады, 3T ½ уақытта сегізден бір бөлігі қалады, т.с.с. . Жартылай ыдырау кезеңі, орташа өмір сүру және ыдырау тұрақтысы радиоактивтiк ыдырауды заңы бойынша мынадай боп байланыстырылады: . Ln2 = 0, 693, жартылай ыдырау мерзiмi өмiрдiң орташа уақытынан шамамен 30 % ке қысқалау. Дереккөздер
Тіркеуші

Тіркеуші лициензия негізінде бағалы қағаздар иеленушілердің тізілімін жүргізу қызметін жүзеге асырушы заңи тұлға. Эмитент немесе эмитентпен шарт негізінде тізілімді тіркеу қызметін жүзеге асыратын бағалы қағаздар нарығына кәсіпқой қатысушы тізілімді ұстаушы болуы мүмкін. Тіркеуші бағалы қағаздар бойынша және бағалы қағаздардың сертификаты бойынша арнаулы тіркеу журналын жүргізуге міндетті. Тіркеуші трансфер aгент атқарымын да орындауы мүмкін. Дереккөздер
Өндіріс технологиясы

Өндіріс технологиясы - еңбек затының жай-күйін өзгерту және анықтау жөніндегі нысаналы әрекеттен тұратын өндірістік үдеріс бөлігі. Шикізатты, материалдарды немесе дүмбілзаттарды алу, өңдеу не қайта өңдеу тәсілдері мен әдістерінің жиынтығымен, олардың орындалу дәйектілігімен және орындалатын жерімен, қолданылатын құралдардың құрамымен сипатталады. Дереккөздер
Бірлескен кәсіпкерлік

Бірлескен кәсіпкерлік — екі немесе бірнеше елдердегі серіктестердің өндірістік-шаруашылық қызметінің нысаны. Өндіріс саласындағы бірігу және ғылыми-техникалық, инвестициялық және сервис салаларындағы айналыс оның мазмұны болып табылады. Дереккөздер
Тикер

Тикер (ағылшынша ticker — сағат, tick — шот, кредит, борышты кітапқа жазу) — биржадағы соңғы мәміленің бағамын тіркейтін және оны ақпараттық таблоға жүгірмелі жолдар түрінде беруші электрондық жүйе; ағымдағы қаржы ақпаратын қағаз таспаға беруші телеграф аппараты. Дереккөздер
Талдықорған заң колледжі

Талдықорған заң колледжі - орта кәсіптік білім беретін оку орны. 1995 жылдан "Талдықорған заң колледжі" деп атала бастады. Колледжде оқушылар көп сатылы даярлықтан өтеді. Оқушыларға шағын баспаханада өздерінің оқу және оқу-әдістемелік әдебиеттерін бастырып шығаруға мүмкіндік беретін құқықтық және әкімшілік ақпарат орталығы құрылды. Сондай-ақ мұнда кітапхана, медицина кабинет жұмыс істейді. Колледжде кәсіби білімдік жоғары мамандар дәріс береді. Мұнда "Жастардың заң орталығы" атты қоғамдық бірлестік уйымдастырылған. Бірлестік жанында пікірталас клубы, мәдениет және көркемөнер орталықтары, "Заңгер" баспасөз орталығы, "Фемида" клубы, т.б. жұмыс істейді. Дереккөздер
Семитология

Семитология — # Семит халыктарының тілін, әдебиетін, мәдениетін және тарихын зерттейтін ғылымдардын жиынтығы. # Тіл білімінің семит тілдерін зерттейтін саласы. Семиттану, Семитология — семит тілдес халықтардың тілін, әдебиеті мен мәдениетін, тарихын зерттейтін ғылым. С. термині тіл білімінде қолданылады. Ол тірі және өлі семит тілдерін зерттейтін пәндерді (ассирология, арабистика, таураттану, гебраистика, т.б.) де қамтиды. Еуропада араб, сирия, эфиопия және ежелгі еврей тілдеріндегі деректемелерді зерттеу ерте кезеңнен басталды (Германияда И.Рейхлин, И.Буксторф, Францияда Ю.Ц. Скалигер). 17 — 18 ғасырларда голланд ғалымдары семиттанудың жеке саласы — араб зерттеу ғылымының негізін қалады. 18 ғасырда Ж.Бартелеми (Франция) финикия жазуының кілтін тапты. 19 ғасырда жалпы және салыстырмалы тіл білімінің жетістіктері семиттану ғылымын толықтырып байыта түсті. Осы сала бойынша қолжазбалар катологы, сөздіктер, тарихи шолу еңбектер мен эпиграф. ескерткіштер жинағы жарық көрді. семиттанудың жетіліп, дами түсуіне Т.Нельдеке, В.Гезениус (ежелгі еврей тілі сөздігі мен грамматикасы), Ю.Вельхаузен, Р.Киттель (таураттану), К.Броккельман (семит тілдерінің салыстырмалы грамматикасы), т.б. неміс семитологтары мен француз ғалымы семиттану де Саси, венгр зерттеушісі И.Гольдциер (ассирология), т.б. елеулі үлес қосты. 19 ғасырдың аяғында Таяу Шығыс елдерін зерттейтін археологиялық және филологиялық қоғамдар құрылды. 20 ғасырда семиттану археологиялық экспедиция жинаған материалдар мен қазіргі тілдерді зерттеу негізінде өрістеді. 30-жылдарда Ш.Вирилло мен Х.Бауэр угарит жазуының мәнін ажыратты, соның нәтижесінде семиттанудан жаңа угариттану саласы бөлініп шықты. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін семиттану ғылымы Египет, Сирия, Ливан, Израиль елдерінде қолға алынды. Ресейде орта ғасырда-ақ ежелгі еврей тілін зерттеуге көңіл бөлінді. Петр І тұсында араб тілі оқытыла бастаса, кейін діни және дүнияуи жоғары оқу орындарында ежелгі еврей тілі оқу пәні ретінде енгізілді. 1882 ж. Ресейде Палестина қоғамы (1917 жылдан Ресей ғылым академиясының жанында) құрылды. Семиттанудың өрістеп дамуына И.Ю. Крачковский мен оның мектебі, Н.В. Юшманов, И.М. Дьяконов, т.б. маңызды үлес қосты. Бұл сала бойынша Грузияда Г.В. Церетели (арабистика, арамеистика), А.С. Лекиашвили (семит тілдері), Беларуссияда Н.И. Никольский (гебраистика), т.б. ғалымдар жемісті еңбек етті. Дереккөздер
Бағалы қағаздарды тіркеуші

Бағалы қағаздарды тіркеуші — акционерлік қоғам тіркелімін ұстаушы. Ол акционерлік қоғаммен жасасылған шарт негізінде тізімдіктерді жүргізу және сақтау қызметімен айналысады. Тіркеушінің құзыретті орган беретін біліктілік куәлігі болуға тиіс. Жабық акционерлік қоғамдарда тізімдікті эмитенттің өзі емес, тек тәуелсіз тіркеуші ғана жүргізуге тиіс. Тіркеуші заңды тұлға немесе жеке тұлға болуы мүмкін. Дереккөздер
Бюджеттік болжау

Бюджеттік болжау — бюджеттің дамуы бағыттары, оның келешектегі ықтимал жай-күйлері, осы жай-күйлерге жетудің баламалы жолдары мен мерзімдері туралы пайымдаулардың нақты есептеріне сүйенетін болжау; бюджеттік үдерістің ажырағысыз бөлігі, бюджеттік жоспарлаудың негізі. Болжау бюджеттің белгілі бір сәттегі жай-күйі туралы ақпаратты зерделеуге, анықталған зандылықтарға сәйкес болжалды бюджеттік көрсеткіштерге қол жеткізудің түрлі нұсқаларын айқындауға, талдау нәтижесінде бюджеттік қатынастарды дамытудың ең таңдаулы нұсқаларын табуға негізделеді. Дереккөздер
Декрет

Декрет - # жоғарғы биліктің белгілі бір мәселе бойынша шығарған заң қүші бар қаулысы; # заңдық күші бар белгілі бір мәселе бойынша шығарған жоғарғы билік қаулысы. Жер туралы декрет Жер туралы декрет кеңес мемлекетінің жер қатынасы жөніндегі бірінші заңды актісі. Бейбітшілік туралы декрет Бейбітшілік туралы декрет - кеңес мемлекетінің бірінші ішкі саяси заңды актісі. Дереккөздер
Больцман үлестірілуі

Больцман үлестіруі — молекулалары сыртқы потенциалдық өрісте классикалық механика зандары бойынша қозғалатын идеал газ бөлшектерінің импульс және координата бойынша үлестіруі. 1871 жылы аустриялық физик Людвиг Больцман таныстырған. Үлестірілуді қорытып шығару Жалпы Гиббс үлестірілуінен. Біркелкі өрістегі бөлшектерді қарастырайық. Осындай өрісте идеал газдың әр молекуласында толық энергия болады : , мұндағы — оның ілгерілеу қозғалысының кинетикалық энергиясы поступательного, ал — оның орналасуына байланысты сыртқы өрістегі потенциалдық энергиясы. Осы энергия өрнегін идеал газ үшін Гиббс үлестірілуіне қояйық (мұндағы — бөлшектің координаты және импульстары , интервалында болатындай күйде болу ықтималдығы) табатынымыз: : , мұндағы күйлер интегралы мынаған тең: : интегралдау айнымалылардың барлық мүмкін мәндерімен есептеледі. Әрі қарай күйлер интегралын мына түрде жазуға болады: : , сонда бірге келтірілген Гиббс үлестірілуі газ молекуласы үшін сыртқы өрісте былай болады: : . Молекула белгілі бір көлем элементінде берілген импульсы болуын сипаттайтын осы қорытылған ықтималдықтар үлестірілімі Максвелл — Больцман үлестірілуі деп аталады. Дереккөздер
Бюджеттік реттеу

Бюджеттік реттеу -жоғары тұрған бюджеттен төмен тұрған бюджеттерге олардың кірісі мен шығысын тепе-тең ұстау үшін бөлінетін қаражат; реттеуші кірісті бөлу және салық әлеуеті жетіспеген кезде қаражатты түрлі деңгейдегі бюджеттер арасында қайта бөлу (жәрдемқаражат, трансферттер беру, т. б.)- Шын мәнінде бюджеттік реттеу жоғары тұрған мемлекеттік билік органдары өзінің әлеуметтік-экономикалық дамуында объективті себептермен артта қалып отырған аумақтық құрылымдарының кірісін теңестіру мақсатында жүзеге асыратын бюджет аралық реттеу болып табылады. Дереккөздер
Талдықорған қалалық ауруханасы

Талдықорған қалалық ауруханасы 1976 ж. ұйымдастырылған. Жатып емделетін бөлімі - 120 орындық. Аурухананың хирургия, терапия, кардиология, неврология және реанимация бөлімдері бар. Сондай-ақ оның емдеу-диагностикалық бөлімінде клиникалық лаборатория, рентгенология, бактериология, физиотерапия және реабилитация бөлімдері ашылған. Ауруханада 32 дәрігер, 67 орта медицина білімі бар мамандар жұмыс істейді 2002 жылы ауруханада жаңа диагностикалық орталық ашылды. Дереккөздер
Жоғары сұранымды тауар

Жоғары сұранымға ие тауар (жоғары сұранымды тауар, көпшілік қолды тауар) — аларман сатып алу үшін қосымша шығын жұмсауға әзір тұратын бірегей сипаттағы тауар немесе жекелеген таңбалы тауарлар. Мұндай тауарға халық тарапынан жасалатын сұраным тауарлардың негізгі көлеміне сұранымнан асып түседі. Дереккөздер
Тіркеу алымы

Тіркеу алымы - заңнамалық тәртіппен белгіленетін жанама салық салу түрі. Өзінің сипаты бойынша Тіркеу алымының бақылаушылық мәні бар, мысалы, ұйымдарды тіркеу үшін алым, қызметтің алуан түрлерін жүзеге асыру үшін лицензия сатып алу алымы, көлік құралдарының иелерінен алынатын алым (салық), кәсіпкерлік қызметпен айналысушы жеке тұлғалардан алынатын тіркеу алымы. Дереккөздер
Бюджеттік мекеме

Бюджеттік мекеме - мемлекеттік билік органы мен жергілікті өзін-өзі басқару органы басқарушылық, әлеуметтік-мәдени, ғылыми-техникалық немесе бейкоммерциялық атқарымдарды жүзеге асыру үшін құрған, бюджеттік қаражат немесе бюджеттен тыс мемлекеттік қор қаражаты есебінен кіріс пен шығыс сметасына сәйкес толық немесе ішінара қаржыландырылатын бейкоммерциялық ұйым. Дереккөздер
Декувер

Декувер cақтандырушының тәуекеліне қалдырылған сақтандыру сомасы мен мүлікті бағалау арасындағы айырмашылық. Мүліктің бағалануы мен сақтандыру сомасының арасындағы айырма, сақтандырушының тәуекеліне қалдырылады. Дереккөздер
Кемсіту (саудада)

Кемсіту (саудада) (; ; -устаповлепие различия) Сыртқы саудадағы режимге сәйкес, бір елдін жеке және занды тұлғаларына, олардың ел аумағындағы сауда қызметінде, осы аумақтағы басқа елдін жеке және занды тұлғаларымен салыстырғанда, барынша жағымсыз жағдай тудыратын кемсітуді жүзеге асыру. Дереккөздер
Кепілзат

Кепілзат - Кепілге салынған мүлікті кепіл беруші кепіл ұстаушының иелігіне беретін кепіл түрі. Кепіл ұстаушының келісімімен, кепілге салынған зат кепіл ұстаушының құлпы салынып, мөрі басылып, кепіл ұстаушыда қалдырылуы мүмкін. Кепіл мәні кепіл туралы куәландырылатын белгілер салынып (анық кепіл), кепіл берушінің иелігінде қалдырылуы мүмкін. Дереккөздер
Нұртай Әбщаев

Нұртай Әбщаев (15.5.1947 жылы туған Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылы) — мемлекет қайраткері, генерал-майор (1998). Ресейдегі Орал политех, институтын бітірген (1970, Екате­ринбург к ). Әскери қызметін өтеген соң (1970-72) Алматы ауыр машина жасау зауытында аға инженер (1972), кейін инженер- конструктор (1975) болды. 1976 жылдан аудандық және орталық мемлекеттік басқару органдарында жауапты және басшы қызметтер атқарды. 1984-89 жылдары ҚазКСР Министрлігі Кеңестік төрағасының көмекшісі болды. 1990 жылы мамырдан Қазақстан Республикасы Президенті Кеңесінің, 1991 жылы тамыздан Президент пен Министр Кабинеті аппаратының басты қызметтерін атқарды. 1995 жылы қазанда Қазақстанның Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия Корольдығындағы төтенше және өкілетті елшісі болды. 1996 жылы қазаннан Қазақстан Республикасы Президентінің 1-көмекшісі қызметін атқарды. 1998 жылы 1 қыркүйектен ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (ҰҚК) төрағасы. Қазір Қазақстан Республикасы Президенті әкімшілігінің басшысы. Дереккөздер
Бронхолит

Бронхолит (Broncholithus + lithos - камень) - бронхолит, бронх тасы. Әктенген лимфа түйінінің бронх ішіне жарылғанда пайда болатын тас.Туберкулез процесі өршігенде, сирегірек жағдайда ұсақ бөгде денелер мен кілегей бөлшектері әктенгенде қалыптасады. Дереккөздер
Өтемділік коэффициенті

Қысқа мерзімді міндеттемелерді төлеудегі борышкердің қабілетін көрсететін коэффициент. Өтемділік активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелердің арақатынасы, шаруашылық органы балансы жағдайының өлшемі ретінде қарастырылады. Дереккөздер
Бюджеттен қаржыландыру

Бюджеттен қаржыландыру / Бюджеттік қаржыландыру - бюджеттен қаражат алушылардың бәріне олардың бюджетте бекітілген іс- шараларды жүзеге асыруына жұмсалатын шығысты толық немесе ішінара өтеу үшін заңнамада белгіленген тәртіппен қайтарылмайтын және қайтарылатын негізде бюджеттен қаражат беру, яғни кәсіпорындарға (мекемелерге, ұйымдарға) олардың қызметін жүзеге асыру және дамыту үшін тегін берілген бюджет қаражаты. Мәселен, салынып жатқан мемлекеттік объектілердің негізгі және айналым қорларына салынатын қаражат мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылуы мүмкін. Бейөндірістік саланың көптеген ұйымдары мен мекемелеріде (оқу орындары, ауруханалар, т. б.) бюджеттен қаржыландырылады. Бюджеттік қаржыландыру белгіленген қағидатқа сәйкес бюджеттен қаражат берудің арнаулы нысандары мен әдістерін пайдалану жолымен жүзеге асырылады; Бюджеттік қаржыландыру барысында ақшалай қаражаттың мақсатқа сай, үнемді, тиімді жұмсалуына мемлекеттік қаржылық бақылау жасалады. Бюджеттік қаржыландыру қағидаты бюджеттен қаржы алушылардың бәріне қатысты жалпы қағидат, бюджеттік қаражатты кәсіпорындарға, ұйымдарға, мекемелерге олардың ұйымдық-құқықтық нысанына және шаруашылықты жүргізу әдісіне қарай беру тәртібін айқындайтын жекеше қағидат түрлеріне бөлінеді. Дереккөздер
Қосымша жауапкершілікті серіктестік

Қосымша жауапкершілікті серіктестік - қатысушылары серіктестік міндеттемелері бойынша өздері жарғылық капиталға салымдарымен жауап беретін, ал бұл сомалар жеткіліксіз болған жағдайда, өздеріне тиесілі мүлікпен оған өздері еселенген мөлшерде енгізген салымдар арқылы жауап беретін серіктестік. Дереккөздер
Сепир — Уорф болжамы

Сепир — Уорф болжамы ( , ) — оны 20 ғасырдың 30 жылдарында Америка этнолингвистикасында Э. Сепир мен Б. Л. Уорф жасаған. Бұл болжам бойынша сыртқы дүниені танып білу тәсілдері мен ой жүйесі тіл құрылымы арқылы анықталады; ойдың логикалық кұрылымын тіл анықтайды; шындықтын танылу сипаты оны танып білуші субъект ойлайтын тілге байланысты. Адамдар дүниені болшектеп, оның ұғымын жасап, мағынасын түрлендіреді. Танымның объективті жалпы мағыналық сипаты жоқ; физикалық ұқсас құбылыстар тіл жүйесінің қатыстылығына байланысты әлемде ұқсас көріністердің жасалуына мүмкіндік береді. Сепир — Уорф болжамы 20 ғасырдың 50 жылдарында X. Хойердің (АКШ) сын көзімен талдауынан кейін кенінен белгілі болды. Тағы қараныз: * Этнолингвистика Дереккөздер
Өткізу нарығына бағдарлану

Өткізу нарығына бағдарлану - фирманы басқарудың маркетингілік стратегиясының негізгі белгісі, ең алдымен, басқару шешімдерінде корпорацияның өткізу буындарына ден қоюдан көрініс табады. Тұтынушы бәсекелестер, нарықтың өзінің жағдаяты жаңа тауар сипаттамалары зерттеу және іс қимыл объектілері болып табылады. Дереккөздер
Деликт

Құқық бұзушылықтын басқа аты; кең мағынасында — қоғамға зардап тигізетін және занмен қудаланатын қоғамға қарсы әрекет. Құқық бұзушылықтар - азаматтық (жеке тұлғаға, азамат немесе мекеме мүлкіне зиян келтіру), әкімшілік (жол жүру ережелерін бұзу), тәртіптік теріс қылық (жұмыстан калу) болып бөлінеді. Ең қауіпті түрі қылмыс болып саналады. Құқық бұзушылық үшін заңға сәйкес азаматтық, әкімшілік, тәртіптік, қылмыстық жауапкершілік көзделінеді. Дереккөздер
Түйіспесіз теңіз минасы

Түйіспесіз теңіз минасы — кеменің физикалық өрісінің әсерінен іске қосылатын түйіспесіз жарғыш орнатылған мина. Жарғышының жұмыс істеу принципіне қарай Түйіспесіз теңіз минасы магниттік, индукциялық, акустикалық, гидродинамикалық және аралас болып бөлінеді. Түйіспесіз теңіз минасы тралға қарсы жоғары төзімділігімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Түнгі көздеу құралы

Түнгі көздеу құралы — қараңғыда және тұманда атыс қаруы (зеңбірек, автомат және т.б.) мен танкіге қарсы артиллерия зеңбіректерінен әр түрлі нысаналарға тікелей көздеу арқылы атыс жүргізуге мүмкіндік беретін, түнде көруге арналған құрал. Түнгі көздеу құралының толық жинағына электронды-оптикалық көздеуіш, инфрақызыл прожектор және прожектор мен түрлендіргіштің электро-қоректендіргіштері кіреді. Электронды-оптикалық көздеуіш пен инфрақызыл прожектор қаруда құрастырылады, ал электрқоректендіргіш көздері алып жүруге қолайлы арқа сөмкесінде болады. Түнгі көздеу құралы арқылы нысананы бақылауда жер мен объектіге инфрақызыл сәуле түсіріледі, оның бір бөлігі нысанада бейнеленіп, құралдың объектісіне түседі де, фотокатодтың үстінде бейнеленеді, нәтижесінде экранда нысананың бір түсті бейнесі пайда болады. Дереккөздер
Түнгі уақытта бағдарлану

Түнгі уақытта бағдарлану — көкжиек тұсын түнде анықтау әдістері. Түнде көкжиек тұсы түнгі ашық аспанда әрқашан солтүстік бағытта орналасатын Темірқазық жұлдызы бойынша анықталады. Оны Жетіқарақшы шоқжұлдызымен оңай табуға болады. Ол үшін бұл шоқжұлдыздың шеткі екі жұлдызы арқылы өтетін түзуді ойша жалғастырады, осы екі жұлдыздың арасындағы қашықтықтай қашықтықты бес рет көзге көрінетіндей түзу бойына салады; соңғы қашықтықта Темірқазық жұлдызы көрінеді. Егер бұлтты түні Темірказық жұлдызын табу мүмкін болмаса, онда көкжиек тұстары Ай бойынша анықталады. Көкжиек тұсын Темірказық жұлдызына қарап анықтауға қарағанда онша дәл емес анықтаудың ең бір қарапайым түрі — Айдың толық жүзі көрініп тұрғанда, толық Айға қарап анықтау. Бұл фазада Ай Күнге қарсы орналасатындықтан, түнгі сағат 1 шамасында Ай оңтүстікте, сағат 7 шамасында — батыста, сағат 19-да шығыста болады. Дереккөздер
Түнгі уақытта қозғалыста бағдарлану

Түнгі уақытта қозғалыста бағдарлану — бұл жағдайда бағдарлар жол бойында бір-біріне жақын қашықтықта таңдап алынады. Бағдар ретінде мүмкіндігінше көрнекі және қараңғыда тану оңай болатындай заттар, мыс., биіктікте орналасакан заттар, көпірлер, ұшы көрінетін биіктіктер белгіленеді, Дереккөздер