Қазақстан-Түрікменстан шекарасы

Қазақстан-Түрікменстан шекарасы — екі Орталық Азия елі: оңтүстіктен Қазақстан және солтүстіктен Түрікменстан арасында өтетін мемлекеттік шекара. Шекараның жалпы ұзындығы 458,263 км. Бұл екі мемлекеттің ең қысқа халықаралық шекарасы. Құрлық шекарасы Каспий теңізінің шығыс жағалауында, түрікмен Қарабұғаз қаласының солтүстігінде, Суе мүйісінен басталып, Қара-Богаз-Гол көліне параллель доғамен өтеді, содан кейін Үстірт үстіртіндегі төбелер бойымен Өзбекстан аумағына дейін жалғасады. Қолданыстағы шекара Маңғышлақ түбегі негізінен қазақ тайпаларының қоныстану аумағына айналған, ал түрікмендер оңтүстікке қоныс аударған XVII ғасырға қарай қалыптасқан жағдайға шамамен сәйкес келеді. Түрікмендер мен қазақтардың тарихи көршілестігі Ресей империясының құрамына кіргенге дейін Қазіргі түрікмендер мен қазақтардың бастаушысы болған оғыз және қыпшақ тайпалары XI ғасырда Маңғышлақ түбегі мен Үстірт үстіртіне қоныстана бастады. Оғыздар да, қыпшақтар да негізінен кең көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан, алайда дереккөздер тайпалар арасындағы жайылымға байланысты қақтығыстар туралы айтпайды. Соған қарамастан, XII–XIII ғасырларда Хорезм мемлекетімен одақ құрған қыпшақтар оғыздарға қысым жасай бастады. XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың ортасында Ноғай Ордасының тайпалары түрікмендерді Маңғышлақтан біртіндеп вытыстыра бастады. Нәтижесінде XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Маңғышлақ пен Солтүстік Үстірт қазақ тайпаларына, ал түрікмендер қазақтардың ең жақын көршілеріне айналады. XIX ғасырдың ортасына қарай Маңғышлақтың негізгі халқы Кіші жүзге кіретін адай тайпасының қазақтары болып табылады. Алайда, XIX ғасырдың бірінші жартысында түбектің жағалау белдеуінде Каспийдегі сауданы бақылайтын көптеген түрікмендер қалды, ал кейбір түрікмен көшпенділері Маңғышлақта қалды. Маңғышлақта қазақтар мен түрікмендердің қатар өмір сүруі туралы көптеген некрополиялар (Сисем-ата, Абат-Байтақ, Қалипан және т.б.) куәландырады, мұнда бұрынғы жерлеу орындары, әдетте, түрікмен, ал кейінірек — қазақ жерлеу орындары болып табылады. Кейбір қорымдар (мысалы, Караман-Ата) қазақтар мен түрікмендер арасындағы келіссөздер үшін пайдаланылғаны белгілі, өйткені олар қан төгуге тыйым салынған қасиетті жер болып саналды. Ресей империясының құрамында 1881 жылы Ресей империясының құрамында Каспий маңы облысы құрылды. 1897 жылғы Ресей империясының алғашқы жалпы санағының нәтижелері қазақтар мен түрікмендер арасында нақты ұлттық алшақтық болмағанын көрсетеді. Мәселен, Каспий маңы облысының құрамына Маңғышлақ уезі кірді, оның халқының 93,1% қазақтар, 4% түрікмендер, 62,4% түрікмендер, 19,3% қазақтар. Ресей билігіндегі қазақтар мен түрікмендердің қарым-қатынасы тұтастай алғанда тату көрші болды. Осыған қарамастан, Маңғышлақ түбегінің аумағында көшпелі қазақтар мен йомуд тайпасының түрікмендері арасында мезгіл-мезгіл қанды қақтығыстар болды. КСРО одақтас Республикалары арасындағы шекара Одақтас республикаларды межелеу КСРО-да ұлттық бөліну процесінде Орта Азия этникалық белгілері бойынша одақтас республикаларға бөлінді. Бұл процесс КСРО құрылғанға дейін басталды. РСФСР құрамында қазақтар мен түрікмендер арасындағы кедергі болған Маңғышлақ аумағы бастапқыда Түркістан АССР құрамына кірді. 1920 жылы, делимитация жарияланғанға дейін, РСФСР басшылығы Маңғышлақты Қазақстанның болашағы — Қырғыз АССР құрамына қосу туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде Қырғыз АССР құрамында Маңғышлақ және Красноводск уездерінің екі болысынан құрылған Адай уезі пайда болды. Бүгінде бұл аумақ Қазақстанның Маңғыстау облысының құрамына кіреді 1920 жылдардың аяғында Қазақ АССР Түрікмен КСР аумағының бір бөлігін берді. Бастапқыда ұлттық межеленуден кейін қазақ және түрікмен жерлерінің арасындағы батыс шекара Қара-Богаз-Гол шығанағының оңтүстік жағалауына параллель өтіп, Қазақстанға бүкіл су айдынына құқық берді. Алайда, 1928 жылға қарай шекараның бұл бөлігі Шығанақтың ортасында және одан әрі қара Бұғаз бұғазы арқылы Каспий теңізіне дейін созыла бастады. Ал 1932 жылы КСРО билігі Түрікмен КСР құрамына барлық Қара-Богаз-голды қосу үшін шекараны солтүстікке қарай жылжыту туралы шешім қабылдады. Бұл шешім Түрікменстанның өнеркәсіптік дамуын жеделдету мақсатында қабылданды, бұл аймаққа Шығанақтың бай тұзды кен орындарын дербес игеруге және мирабилит өндіруге мүмкіндік берді. Нәтижесінде Қара-Богаз-голдың бүкіл жағалауы Түрікменстанға тиесілі болды. 1924-1930 жылдар аралығында Қазақ АССР мен Түрікмен КСР арасындағы шекара шығысқа қарай едәуір созылды, алайда 1930 жылы оның ұзындығы айтарлықтай қысқарды. Бұл қара-қалпақ АҚ-ның ҚазАССР құрамынан РСФСР-ге тікелей бағынуына ауысуының арқасында болды. Қазіргі уақытта Қарақалпақстан Республикасы Өзбекстан аймағы болып табылады, ал оның кейбір шекаралары өзбек-Қазақстан және Түрікменстан-өзбек шекараларының құрамына кіреді. 1960 жылдардың орындалмаған жоспарлары 1950 жылдардың екінші жартысы мен 1960 жылдардың басында КСРО-ның жоғары басшылығы жекелеген жерлерді көршілес республикаларға бөлу және беру арқылы Қазақ КСР аумағын азайту саясатын жоспарлады. Қазіргі қазақ тарихнамасында осы жоспарлардың бастамашысы КОКП ОК-нің сол кездегі Бас хатшысы Никита Хрущев деп аталады. Мәселен, 1956 жылы Қазақстанның оңтүстігіндегі аштық даласы жерлерінің едәуір көлемі Өзбек КСР құрамына берілді. 1960 жылы республиканың солтүстігінде оны РСФСР құрамына одан әрі беру мақсатында тың өлке құрылды. Осы жоспарлар шеңберінде Маңғышлақ Қазақстан құрамынан алынғаннан кейін Қазақстан мен Түрікменстан арасындағы шекара да өзгеруі тиіс еді. Жобалардың біріне сәйкес, Маңғышлақ Түрікмен КСР құрамына республикалық орталықпен ыңғайлы логистикаға байланысты Түрікменстан түбекте мұнай өндіруді жақсы меңгерген болар еді деген сылтаумен ауысуы керек еді. Осылайша, Түрікменстан мен Қазақстан арасындағы шекара айтарлықтай солтүстікке қарай жылжитын еді. Тағы бір жоба Маңғышлақты Әзірбайжан КСР құрамына беруді көздеді, өйткені Әзірбайжан мамандары мұнай өндіру технологияларында неғұрлым Құзыретті болды. Бұл жағдайда Түрікменстан-Қазақстан шекарасы мүлдем жойылып кетер еді, өйткені Түрікменстан мен Қазақстанның жерлері Әзірбайжан аумағымен бөлінген болар еді. Тағы бір жоба бойынша Маңғышлақ Қарақалпақ АССР -. (Өзбек КСР құрамында) көшуге тиіс еді. Алайда түбек Қазақ КСР құрамында қалды. Сол кезде Хрущевтің Қазақ КСР аумағын азайту жөніндегі барлық бастамаларына қарсылас болған Дінмұхамед Қонаев Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы болды. Оған, сондай-ақ Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Жұмабек Тәшеневке Қазақстанның қазіргі шекаралары міндетті. Маңғышлаққа қатысты Қонаевты КСРО Геология министрі Александр Сидоренко да қолдады, ол қазақстандықтардың мұнайды өз бетінше өндіре алатынын дәлелдей алды. Мемлекеттік шекара Қазақстан мен Түрікменстан арасындағы шекара 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырап, оны құрайтын республикалар тәуелсіздік алғаннан кейін Халықаралық болды. Түрікменстан-Қазақстан шекарасы туралы мәселені талқылау 2000 жылы басталды. 2001 жылғы 5 шілдеде Қазақстан мен Түрікменстан шекараны делимитациялау туралы бастапқы шартқа қол қойды. Шарт 2003 жылғы 2 шілдедегі Заңмен ратификацияланды және 2006 жылғы 31 тамызда күшіне енді. Демаркация туралы келісімге 2017 жылғы 18 сәуірде Астанада Қазақстан мен Түрікменстан басшылары Н. Ә.Назарбаев пен Г. М. Бердімұхамедов қол қойды. Қазақстан Республикасы мен Түрікменстан арасындағы Қазақстан-Түрікмен мемлекеттік шекарасын демаркациялау туралы № 136-VІ ҚРЗ келісімін ратификациялау туралы заңға 2018 жылғы 11 қаңтарда қол қойылды. Демаркация қорытындысы бойынша Қазақстан-Түрікмен шекарасының ұзындығы 458,263 шақырымды құрады. Мемлекеттік шекара сызығында 330 шекаралық белгі орнатылған, оның ішінде 161 негізгі және 169 аралық. 2013 жылы Түрікменстан мен Қазақстан президенттері Қазақстан-Түрікменстан-Иран трансшекаралық темір жолының учаскесін бірге ашты. Түрікменстан-Қазақстан шекарасы-Түрікменстанның да, Қазақстанның да мемлекеттік шекараларының ішіндегі ең қысқасы. Өткізу пункттері Тағы қараңыз * Қазақстан-Түрікменстан қатынастары