kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Саяси ерік

Саяси ерік - саяси субъектінің рефлекстік, рухани және эмоциялық деңгейдегі өзінің қызметін реттеу қабілеті. Ерік ұғымы алғашқы кезде саяси субъектінің өз шешімі бойынша, бірақ оның тілегіне сай келмейтін іс-әрекетке баруын түсіндіру үшін қолданылды. Кейін адамның тілектер қақтығысы жағдайында еркін таңдау мүмкіндіктерін түсіндіру үшін пайдаланылды. Саяси еріктің негізгі қызметтері * саяси қызмет мақсаттары мен себептерін тандау; * саяси әрекет себептері жеткілікті немесе жеткіліксіз болған жағдайда іс-әрекетке итермелеуді реттеу; * субъектімен жүзеге асырылатын интеллектуалдық және эмоциялық үрдістерді түсінікті саяси қызмет жүйесіне үйымдастыру; * қойылған саяси мақсаттарға қол жеткізу барысындағы кедергілерді жою үшін физикалық және психикалық мүмкіндіктерді жүмылдыру. Саяси еріктің болуы саяси іс-әрекетгі реттеуге мүмкіндік береді. Еріктік реттеуді қажетсінетін үш түрлі саяси жағдайды көрсетуге болады: # саяси іс-әрекетке итермелейтін қажеттілік төмен болған жағдайда ұмтылушылық тапшылығын толтыру; # қақтығыс жағдайында саяси іс-әрекет түрлерін, қажеттілік, мақсаттар мен құралдарын тандау; # сыртқы және ішкі әрекеттерді және олармен байланысты интеллектуалдық, эмоциялық және рухани үрдістерді реттеу. Саяси ерік - саяси қызметтің ажырамас құрамдас бөлігі. Сондықтан саяси ерік қазіргі әлемдегі өткір идеологиялық, экономикалық, әлеуметтік-саяси мәселелерді шешу факторы болып табылады. Дереккөздер
Экологиялық ресурс

Экологиялық ресурс — табиғи ресурстар: оларға таза атмосфералық ауа, таза су, табиғаттың көрікті көріністері (пейзаж), тазалағыш және сүзгіштік қасиеті бар батпақты жерлер және т.б. жатады. Дереккөздер
Құддыс Қожамиярұлы Қожамияров

{{Музыкант } { style="background:transparent" } { style="background:transparent" } }} Құддыс Қожамиярұлы Қожамияров (21 мамыр 1918, Қайназар ауылы, Верный уезі, Жетісу облысы, Түркістан КФР, РКФСР — 8 сәуір 1994, Алматы) — ұйғыр сазгері. КСРО халық әртісі Абайдың «Сегіз аяқ» әнін төрт дауысты хорға пайдаланған. «Сегізаяқ» әнінің әуені мен өлеңінің әрбір шумағы қайталанған сайын, олар төрт түрлі дауысқа белініп, гармониялық, ырғақтық және полифониялық бояулар арқылы құбылып отырады. Қ. КСРО, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Ол халық музыка фольклоры әуендері негізінде ұйғырдың тұңғыш операсы "Назуғум" (1956) мен "Чип Томур" (1968) балетін жазды. Сондай-ақ, "Алтын таулар" (1960, Н.Тілендиевпен бірге), "Садыр Палуан" (1977) операларының, "Ризвангүл" (1950, КСРО мейл. сыйл., 1951), "Бостандық туралы ән" (1954), симфониялық поэмаларының, "Гүлден Жетісу!" (1970) ораториясының, "А.А. Розабақиевті еске алу" симфони-ясы (1971) мен Үшінші симфония (1984, Қазақстан Мейл. сыйл.), т.б. мұзыкалық шығармалардың авторы. Қ. Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі (1955 - 1959 ж. төрағасы). Қазақстан Компартия-сы ОКмүшесі (1961 - 1968). 1959 - 1966 ж. әдебиет және өнер саласындағы Лениндік сыйлық пен Қазақстан Мейл. сыйл. тағайындау жөніндегі комитетттің мүшесі болды. 2 - 3-сайлау Қазақстан Жоғары Кеңесінің депутаты. Ленин ордендерімен, Қазан Революциясы, Еңбек Қызыл Ту және "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Егіздеу

Егіздеу (параллелизм - қатарлас, қанаттас, мөлшерлес, теңдес) - елең сөйлемдерінің лексикалық-грамматикалық өрілімінің, суреттілік-мағыналық байланыстарының үйлесімділікке, ұқсастыққа, шамаластыққа негізделуі, қайталауға құрылуы. Егіздеу тәсілі екі құбылысты салыстыру арқылы жасалады. Поэзиядағы Егіздеу - стилистикалық жағынан тепе-тең, мағыналас, мәндес сөйлемдер легі бір-бірімен тектес, төркіндес құбылыстар. Егіздеудің екі түрі болады: біріншісінде сөйлем құрылысы жағынан біркелкі келеді, екіншісінде - психологиялық тұтастық көрініс табады. Психологиялық егіздеу көне заманның синкретті енеріңде біртіндеп дами бастаған. Сыртқы және ішкі дүние құбылыстарының диалектикалық қарама-қарсылығынан, яғни болмыс пен таным иесінің арасында қайшылық байқалғанда, психологиялық егіздеу туындайды. Абай психологиялық егіздеудің көмегімен ырғақтық және ұйқастық жағынан бірыңғай сөйлемдер құрады. Адамның көңіл-күй, ой-сезім толқындарының өзгерісін, жан жүйесінің ішкі әлемін табиғат, жаратылыс құбылыстарымен астастырып, сабақтастырып, тұтас күйінде толғаудан туған көркемдік дәрежесі биік, сапасы жоғары психологиялық егіздеуге ақынның мына өлеңі айғақ. Көк ала бұлт сөгіліп, Күн жауады кей шақта. Өне бойың егіліп, Жас ағады аулақта. Жауған күнмен жаңғырып, Жер көгеріп күш алар. Аққан жасқа қаңғырып, Бас ауырып, іш жанар. Ақын айтайын деген ой-пікірін ғаламзаттың табиғи құбылыстары арқылы сипаттап, салыстырып сөйлегенде өлең сөздің әсерлілігі, әсемдігі еселене түседі. Дереккөздер
Чипсет

Чипсет (Chipset) — ұқсас міндет атқаратын микросхемалар жиыны. Мысалы, орталық процессордың шалғай құрылғылармен мәліметтер алмастыру жұмысын жасақтайтын (аналық тақшада орналасқан) микросхемалар жиыны. Атқаратын міндеттері бір микросхема ретінде жүзеге асыруға болмайтындыктан бірнеше бөлікке бөлінетін жүйелік тақшалар, бейнесызбалық контроллерлер сияқты күрделі бөлшектерде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Рауалы шектелген концентрация

Рауалы шектелген концентрация — ауыз судағы химиялық элементтердің мемлекет дәрежесінде бекітілген шекті мөлшері. Мыс., №2874—82 стандарт бойынша орталықтандырылған құбырдан алынатын ауыз судың құрамында құрғақ қалдык (немесе минералдылық) 1000 мг/дм 3 дейін; кермектік 7—10 мг- экв/дм 3 -ден аспауы керек. Ал кейбір жеке иондар саны төмендегідей болуы шарт (мг/дм 3 ): хлоридтер — 350, сульфаттар — 500, екі-үш валентті темір қосындысы — 0,3, фосфат-ион — 3,5, т.б. Суға тапшы аудандарда кейде минералдылығы 2000— 2500 мг/дм 3 дейінгі сулар да пайдаланылады. Ауыз суды арнайы зерттегенде оның сапасын анықтайтын көрсеткіш — судың бактериялық тазалығы. Дереккөздер
Су жұту

Су жұту— тау жынысытарды әдеттегі жағдайда, яғни қысым 1 атм және t 20°С болғанда суға батырғанда, олардың су сіңіру қабілеті. Ол бірлік үлесімен, немесе мүлде құрғақ тау жынысы массасынан пайыз есебімен көрсетіледі. Ұңғымамен немесе тау-кен жұмыстары аркылы ашылған тау жынысытардың су сіңіргіштігі де су жұту деп аталады Дереккөздер
Туфты құмтас

Туфты құмтас - мөлшері 0,1-1 мм аралығындағы терригендік және пирокласты материалдар жиынтығынан (соңғыларының үлес салмағы 10—50% аралыгында) тұратын жанартаутекті-шөгінді тау жынысы түрлерінің бірі. Дереккөздер
Саяси діл

Саяси діл - [франц. mentalite - ой¬лау қабілеті, әлемді сезіну] - ұжымдық саяси сананың қалыптасуына ықпал ететін және нақты саяси ұжым үшін өзекті құндылықтарды білдіретін әлеуметтік-саяси жүйені тану түрі. Егер саяси діл табиғи мәдениет негізінде қалыптасса, онда қарапайым болып есептеледі. Ол дәстүрлерге негізделеді, әрі түсінік үшін қарапайым, саяси тәжірибеде еркін жүзеге асырылады. Ділдік сана адам дүниеге келгеннен бастап өмір бойы қалыптасады. Саяси ділдің қалыптасуына ықпал етуші факторлар: тәрбие, білім, саяси және қоғамдық әлеуметтену, саяси мәдениет және қатысу, сайлаушы мінез-құлқы. Дереккөздер
Төмірбек Қожакеев

Қожакеев Төмірбек (1926ж. т.) - әдебиет зерттеушісі, фил. Ғылыми докторы, профессор Абайтану мәселелеріне арналған «Абай сатирасы» зерттеу мақаласы («Қазақстанмектебі», 1963, №5) жарияланды. «Абай және Сұлтанмахмұт»(1969), «Абай-сатирик» (1970) атты Ғылыми еңбектері жарық керді. Оларда С. Торайғыров шығармаларының Абай мұраларымен идея.тақырып, мазмұн үқсастығын, қоғамдық-саяси, эстетикалық, этик. көзқарастар үндестігін қарастырады. Абай сатирасының поэтик. және идеялық ерекшеліктерін ашып, ақынның қазақ әдебиетінде сатира, әзіл-оспақ, сын-сықақ жанрын жаңа түрмен, соны мазмұнмен байытып, толықтырғанын керсетеді. Дереккөздер
Екі сипат

Екі сипат. Абай Отыз сегізінші сөзінде және «Алла деген сөз жеңіл...» өлеңінде хауасқа ерекше мән бере қарайды. Адам бойыңдағы ақыл, ғылым, білімнің (кәсіби) пайда болып, шығар көзі жанның жибили қуатыңда жатқанын меңзейді. Сыртқы болмысты хауас (сыртқы, ішкі сезім) арқылы көңілге сәулелену жолымен рухани қазынамызды қорландырамыз. Абай сыртқы бес сезім (хауаси хамса заһири) мен ішкі бес сезімді (ес, қиял, ой, сез, жауанмертлік) хауасқа балама ретінде алып қарайтыны Отыз сегізінші сөзінде анық байқалады. Себебі, Абай хауасты алланың бойыңдағы сипаттармен ұштастыра қарайды. Исламиятта алланың бойында сегіз сипат: 1. Хаят (өмір). 2. Ғылым. 3. Құдірет. 4. Керу. 5. Есіту. 6. Тілек (қалау). 7. Сез (кәлам). 8. Болдыру (тәкин) бар деп түсіндіреді. Осы алланың бойыңдағы 8 сипатқа Абай өз тарапынан нақылия, ғақылия дәлдерге сүйене отырып, оған тағы да екі сипат: рахым мен әділетті қосады. Яғни бұл сезім сипатпен қосылып он сипатқа (хауасқа) айналады. Енді Абай алланың басыңдағы сегіз сипаттың ішінен Ғылымды алып, оған өзі қосқан Рахым мен Әділетті біріктіріп, езінің гуманистік, адамгершілік асыл мұраттары туралы мораль философиясына жататын басты танымының негізін қалайды. Міне, осы таным негізінен келіп Абайдағы жауанмәртлік, толық адам, нұрлы ақыл туралы гуманистік ой-танымдары таратылады. Ал, екі сипаттың (рахым, әділет) Абай шығармаларыңда неліктен айрықша мәнге ие болатынын оның мораль философиясымен сабақтастығынан көреміз. Дереккөздер
Сорлы Көкбай жылайды...

«Сорлы көкбай жылайды...» - Абайдың 1886 жылы жазған өлеңі. Көлемі 9 тармақтан тұратын бір шумақ. Азған заманды көріп, ел ішін ала тайдай шулатқан ұрлық-зорлықтан әбден мезі болған ақын өзегін өртеген ашу-ызасын жолдасы Көкбайға көз жасы мен жыры арқылы білдірмек болған. Бұл туралы Көкбайдың өзі: «1880 жылдан бастап, 1886 жылдарға шейін Абай әр түрлі өлеңдер жазып жүрді. Бірақ бүл уақыттағы сөздерінің барлығын Көкбай сөздері деп жүргізді. Кейін Омбыда «Дала уәлаяты газеті»және«Серке»газеті шыққанда бірер өлеңін тағы да менің атыммен жіберді. «Сорлы Көкбай жылайды, жылайды да жырлайды» дегенді мені ие қылып қойып, өзін айтып еді», - деп жазды («Абай», 1992, № 1). Азаматы азып, өңкей ұры-қары жайлаған қу заманның қулық-сұмдығын көре-көре көңілі қалып, бұзылған елді қалыпқа салар қайрат таппай, «мыңмен жалғыз алысқан» ақынның жылап отырып жырлаған сәттері аз болмаса керек. Өлең 7-8 буынды шұбыртпалы ұйқаспен жазылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарда ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Дереккөздер
Топырақтың ылғалқанықтығы

Топырақтың ылғалқанықтығы — топырақтағы ылғал қорының күзгі-қысқы жауын-шашын, еріген қар суы және тасқын су (табиғи) есебінен бір жолғы едәуір толығуы вегетациялық кезеңнен тыс (қар тоқтату, жаңбырлату, жайылма суару т.б.) жүргізілген (жасанды) шаралардың есебінен толықтырылуы. Кейбір мамандар оңтүстік аймақтарда жаңбырлатып суару агротехникалық тәсілінің тиімсіздігі және топырақ құрылымының бұзылуы себебінен, тіпті зияндылығы туралы айтады. Дереккөздер
Шағын иінтіректік нұсқағыш

Шағын иінтіректік нүсқағыш (Рычажный указатель; hook pointer) — дисплей экранында меңзердің немесе кейбір басқа таңбаның орындарын тез ауыстыруға арналған сигналдарды қалыптастыру құрылғысы. Биіктігі бірнеше дюйм, тірекке тік бекітілген және қалаған бағытта саусақтар қозғалысымен орын ауыстыра алатын шағын иінтірек. Шағын иінтіректікпен жұмыс істеудің кең таралған тәсілі оның тік қалыптан ауытқуы, яғни қалаған бағытта меңзердің қозғалуын шақыру, кейбір құрылмаларда саусақпен басу арқылы меңзердің орын ауыстыруының қажет бағытын көрсету болып табылады. Дереккөздер
Емен мен Шілік

«Емен мен Шілік» («Шілік пен емен бір күн сөйлесіпті ...» ) – И. А. Крыловтың «Дуб и трость» атты мысалының 1898 ж. Абай аударған нұсқасы. Орыс ақыныңда 38 жолдан, Абайда 34 жолдан тұрады. Аудармада түпнұсқа мазмұны толық сақталған. Ешнәрсенің байыбына бармай, орынсыз мақтанып есіріп жүргенде қалай мерт болғанын білмей қалатын алаңғасарлар емен бейнесімен сықақталса, тіршілік талаптарының ыңғайына кене қоятын, өмірге бейім адамдар басы жерге тигенше иілсе де сынбай аман қалатын солқылдақ шілік бейнесінде мадақталған. Мысал 11 буыңды қара өлең (-а, -а, -б, -а) ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт- Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туыңды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларыңда, 1909, 1957 жылғы басылымдарда өлеңнің 1-шумағының 2- жолы «Аллаға, неден жаздың, сорлы?» - делініп, ал 1945 жылғы басылымда «Аллаға неден сорлы жаздың?», 1933, 1977 жылғы басылымдарда «Аллаға, сорлы неден жаздың?» болып берілген. Дереккөздер
Лермонтов және Aбай

«Лермонтов және Aбай» - ҚазССР ғылым академиясының баспасынан 1954 ж. жарық көрген ғылыми-зерттеу еңбек. Авторы - 3. Ахметов. 3 тараудан және қорытындыдан тұрады. Онда автор М. Ю. Лермонтовтың Абай тәржімелеген шығармаларының көркемдік шеберлігін жан-жақты сөз етеді. Екі ақынды бір-біріне жақындастыратын ортақ әлеуметтік жағдайларға, олардың қоғамдық-саяси, философиялық, этикалық, эстетикалық көзқарастарына, поэзияларындағы үндес сарындар мен ойларға, идеялық, тақырыптық, әдіс-тәсілдік үқсастықтарға тоқталады. Абайдың Лермонтовтан аударған өлеңдеріне текстологиялық талдау жасайды. Еңбек әдебиет зерттеушілеріне, тіл мамандарына, студенттерге арналған. Көлемі 3,4 б. т., 5 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Бундестаг

]] Бундестаг (неміс. Bundestag — федералды жиналыс: Bund (одақ, федерация) және Tag, Tagung (жиналыс, отырыс)) — ГФР парламенті, жалғыз конституциялық орган. Тарихы Герман империясы (1871-1918) Герман империясы құрылғаннан кейін империялық конституцияға сай жалпы германдық парламент — рейхстаг құрылды. Имперлік рейхстаг 3 жылға (1888 жылдан 5 жылға) сайланатын 384 депутаттардан тұрған (1874 жылдан — 397). Олар жалпы, тең, құпия дауыс беру арқылы сайланатын. Рейхстагтағы орындарды бөлу мажоритарлық жүйе арқылы болатын. Ол тікелей сайлау негізінде жүзеге асырылады. Ол әдетте 656 депутаттан тұрады. Оның жартысы сайлау округтерінде, ал қалғаны жергілікті тізім бойынша жалпылама, тікелей, еркін, тең және құпия сайлау арқылы 18 жасқа толған азаматтар арасында жүргізіледі. Бундестаг 4 жылға сайланады. Конституцияда Бундестаг өзін-өзі қызметтен босатуы туралы заң қаралмайды. Конституцияда 5%-дан жоғары дауыс жинаған партиялар немесе кемінде 3 сайлау округінде 1 мандаттан жинаған партиялар сайлана алады. Депутаттар еркін мандатқа ие. Бундестаг саяси еркін пікірдің басты органы болып табылады. Оған үкіметтің қызметіне парламенттік бақылау жасау, заңдық қызметтер және әртүрлі саяси күштердің қызметтері тағайындалған. Бундестаг зандық негізде бюджеттерді қабылдайды және Федералды Канцлердің сайлауы арқылы федералды Үкіметтің құрылуына қатысады. Дереккөздер
Анатолий Александрович Северов

Анатолий Александрович Северов (1938 ж. т.) - суретші. Сәндік қолданбалы өнер саласыңдар жұмыс істейді. Фарфор бұйымдарды әшекейлейді. Ол М. Әуезовтың мерейтойына байланысты Е. Сидоркиннің салған суреті бойынша табаққа «Абай жолы» (1977, фарфор, шыңылтыр әшекей, Қазақстан Республикасының мемл. орат. музейі қоры) табақшасын безендірді. Абай портретінің астына жазылған (столға қоятын) плакеткасы Дулев бояу заводынан жасалып шықты(1979, фарфор, әшекей, литогр. диколь, Қапшағай фарфор заводының түрлі ыдыстар қоятын бөлмесінде сақтаулы). «Алматы. Абай ескерткіші» деп аталатын әшекейлі тәрелке (1979, фарфор, алтын, шыңылтыр әшекей, қолдан салынған суреттермен толықтырылған фото керамика, бүл да сонда) де кеп сериямен шығаруға арналған. Дереккөздер
Дөрекі тіл

Дөрекі тіл - сөздің жағымсыз, кері әсерін әсірелеп қолдануға негізделген стиль. Абай шығармаларындағы дөрекі тіл Абай шығармаларында дөрекі тілдің қауызына жататын кейбір нұсқалар белгілі бір стильдік мақсат көздеп, яғни жиреніш сезімдерін паш ету үшін әдеби қалыпқа түсірілген. Оның халық поэзиясы үлгісімен жазылған өлең-сөздерінен мұңдай «әуестік» молырақ байқалады: «...Төркініңнің бергені жауыр айғыр, Бауырыңды «ұрайын» бірге туған», - деген жолдардағы соңғы тармақ қазақтың кең етек алған боқтампаздық дөрекі салтына сай қиыстырылған. Осындағы тырнақшамен беріліп отырған «ұрайын» етістігінің орнында ауыз екі айтқанда боғауыз сөз қолдануы тиіс. Сондай-ақ Абайдың «Шәріпке» деген бір ауыз арнау елеңінің соңғы екі тармағы да дөрекі тілдің рәсіміне жатады: »...Сен шыққан жол үстіңде жалғыз түп ши, Көрінген ит кетеді бір-бір сарып» «Ит сарып кету» деген тіркес өзінің тура мағынасында қолданғанда анайы шындықты ғана білдіретін болғанымен, Абай оны астарлы мағынада: «сен жезөкшесің!» деген ретте айтып отыр. Демек, дөрекі тілдің мүмкіндігін ақын әдебилендіріп пайдаланған. Абай дөрекі сез саптауларды халық тілінде қалыптасқан ұғымда алып, бейнелі дайын тіркес күйінде де өз өлеңдеріне ернектеп енгізген (қ. «Күлембайға»). Тек поэзия саласына ғана емес, Абай дөрекі тіл қалыбында тұрақтасқан «ауыз ләмдерді» қарасөздеріне де енгізген. Мысалы, Екінші сөзінде: «...Біздің қазақ сартты керсе, күлуші еді: енеңді ұрайын, кең қолтық, шүлдіреген тәжік, арқадан үй төбесіне саламын деп қамыс артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенде «әкә-үкә» десіп, шығып кетсе қызын боқтасқан «сарт-сұрт» деген осы» - деп жазады. Халықтық үлгідегі қырналмаған дөрекі қолданыстарды Абай бұл жерде айтулы машығына барынша жуықтатып алған. Дереккөздер
Ем таба алмай

«Ем таба алмай...» - Абайдың 1890 ж. жазған елеңі. Көлемі 27 жол. Махаббат тақырыбына арналған. Ақын алаңсыз ғұмыр кешкен пенденің ғашықтық дертіне шалдыққан сәттегі жүрек лүпілін, оның тауқыметін қарапайым тілмен әсем суреттейді. Былай қарағанда жұрттың бәріне мәлім көңіл-күй иірімін: от боп жанып, текке ұялып, күлер күлкі, ұйықтар ұйқы, ішер тамақтан қалған шарасыз жанның қасіретін баяндай отырып, Абайға ғана тән асқақ поэзия тіліне көшеді. «Жас теректің Жапырағы жамырайды, соқса жел. Түсті мойын, толды қойын, Ақты сел» деп тағдырдан шапағат күткен пәк көңілді жапырақ жайған жас терекпен әдемі салыстырады. Өлең 6- 7 буыңды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстоликалық өзгеріс кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда соңғы шумақтың 3-жолы «Ештемеден қайғысыз» деп алынса, 1957, 1977 жылғы жинақтарда 1909 жылғы басылымға сәйкес «Ешнәрседен қайғысыз» болып берілген. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Соры қалың соққы жеген пышанамыз...

«Соры қалың соққы жеген пышанамыз...» — Абайдың 1896 ж. жазған өлеңі. Ақын бешенесіне «соққы жеу» жазылған, «соры қалың» қазақтың құр мақтанмен, жауырды жаба тоқып, өзін-өзі алуан ғұмыр кешетініне, сүйектен өтер сөздің «құр дәрімен атқандай» дарымайтынына пұшайман болады. Өлең қара өлең үлгісінде жазылған. Басылымдарында текстол. өзгерістер кездеспейді. Туынды ағылшын, түрікмен, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдеріне аударылған. Өлең Соры қалың соққы жеген пышанамыз Қайтіп суып, жалғаннан күсе аламыз. Құр дәрімен атқанға өлмейді, Өмірі мақтаншаққа нысанамыз. Дереккөздер
Ішім өлген, сыртым сау

«Ішім өлген, сыртым сау...» - Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. Барлығы 28 жол. Жаны жалған адамның екі жүзді аярлығын көріп, налыған шақтағы ақын көңіл күйінің бір алуан торығу кезін білдіретін лирикалық туынды. Ақын суреттеуінде құбылмалы мінез-құлықты адамдар басына іс түскенде баспақшыл, қаншама мүләйімсіп, мүсәпірсіп көрінсе де, өз қолына билік тиген кезде соншалықты озбыр да ожар. Өз үйінде отырып дауласқанда өзендей күркірейді, ал, ісі түскен кісі алдында шау тартып, момақан бола қалады. Ұрлық пенен қулыққа келгенде байлаған бауын кесіп шығатын әккі. Бірақ, оларға қаншама жылпос, опасыз болсаңда, қайта кірер есікті қатты жаппа, байқа деген автордың ескертуі бар. Өлең 7 буынды жыр үлгісінде жазылған. 1-шумағы шұбыртпалы ұйқас түрінде келеді де, кейінгі жұп жолдардың 2-тармақтары туындының ақырына дейін солармен жарыса ұйқасып, ырғақ екпіні қайталанып отырады. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1945, 1954 жылғы жинақтарда 7-жол «Кісі алдына барғанда», 1909, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Кісі алдына кірбеңдеп», 1933, 1939 жылғы жинақтарда «Кісі алдына келгенде» болып берілген. Сондай-ақ, өлеңнің соңғы жолы Мүрсейіт қолжазбаларында «Керек жері бір бар-ау» делінген, ал, кейінгі басылымдарда 1909 жылғы жинақ негізінде «Керек күні бір бар-ау» деп алынған. Өлең башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр, жәнеде басқа тілдерге аударылған. Абай «Ішім өлген, сыртым сау» өлеңіне ән шығарған. Бұл ән қайғы-шерге толы, драмалық-психологиялық шығарма. Баяу екпінмен, мұңмен орындалатын бұл ән, мазмұнына сай ән характерін бірден білдіртеді. Дәстүрлі қазақ поэзиясында кеңінен өріс жайған, әсіресе, жыр жанрында 7 буынды өлең өрнегі негізінде шығарылған. Өлең тармақтарының буын саны бірдей бола тұра, қара өлеңге тән әуендік сазбен әндетіп айтуды қажет етеді. Әуен иірімінің кейбір интонациялары белгілі халық әні - «Бір бала» үндестігімен жақын. Әнді алғаш 20-жылдары басқа атпен А. В. Затаевич О. Қашағановтың айтуы бойынша нотаға түсіріп, 1925 жылы «Қазақтың 1000 әні» еңбегіне енгізген. «Айттым сәлем, қаламқас» атты Абай әндері жинағының (1984) құрамында «Татьяна сөзі» деген атпен берілген. Абай дәстүрлі жыр кестесі негізінде қара елеңге тән әуен-ырғақ пен мелодиялық форманы синтездеп, езінің жаңашыл шығармашылық дарынын таныта білген. Ән 3/4; 6/4; 4/4; 2/4; 3/4; 6/4; 4/4; 6/4 мұз. әуен-ырғақ өлшемінде қалыптасқан. Өте сирек орындалатын әндер тобына жатады. Дереккөздер
Туффизиттер

Туффизиттер — интрузиялық туфтар мен туфобрекчиялар. Олар желілер, сығылмалар, силлдер, көмейлер құрайды. Т. туфтық немесе гидрохимиялық (кальцит, хлорит, цеолит және т.б.) материалмен керіштелген автокластардан тұрады. Дереккөздер
Наурыз жыры

Наурыз жыры Халық өмiрiнде балалар, әсiресе, маусымдық мерекелерге ерте араласатын болған. Жұрт балаларын ертiп жүрiп, бұл мерекелердiң мәнiн ұқтырып қана қоймаған, оларға өзiнше тапсырмалар да жүктеген, олардың да өзiнше атқаратын қызметi, рөлi болған. Сондай мерекенiң бiрi – Наурыз. Наурыз – Азия халықтарының көпшiлiгiнде тойланатын өте көне жаңа жыл мерекесi. Қазақтар бұл мерекенi 22 наурызда күн мен түн теңелген күнi «Ұлыстың ұлы күнi» деп атап өтедi. Бұл күндi халықтың еңбек мерекесi ретiнде ойын-күлкi, жақсы тiлекпен қарсы алып, сол қуаныштарын жыр жолдарымен бiлдiретiндiгi зерттеу еңбектерiнде айтылып жүр. Балалардың бұл мерекеге белсене ат салысатынын: Ұлыс күнi кәрi-жас, Құшақтасып көрiскен. Жаңа ағытқан қозыдай, Жамырасып өрiскен, – деген өлең мәтінінен аңғарсақ, сондай-ақ: Амансың ба? ұлыс оң болсын, Ақ мол болсын, Қайда барса, жол болсын, Төрт түлiк ақты болсын, Ұлыс береке берсiн, Бәле-жала жерге енсiн, – деген балалар жаттауына лайық тақпақтар мәтінінен де байқаймыз. Балалардың бұл мерекеге қатысуы жөнiнде төңкеріске дейiн жарияланған көктемгi мереке жөнiндегi баспасөз мәлiметтерiнде де деректер келтiрiледi. Бұл мерекедегi балалардың мiндетi үйден-үйге жүгiрiп хабаршы болу, құттықтау өлеңдер айту болған. Өкiнiшке орай, наурызға қатысты балалар өлеңдерi, ондағы балалардың атқаратын мiндеттерi жөнiнде деректер бiзге жетпедi. Тiптi, жоғарыда келтiрiлген наурызға қатысты бiр-екi ауыз жыр тек Шәкәрiм Құдайбердiұлының ыждаһаттығының арқасында ғана бүгiнге жетiп отыр. Сондай-ақ бiзге жетпей қалған жанрлық түрлер бұл ғана емес. Балалар фольклорының көптеген жанрлары әлi күнге жете ескерiлмей жүр. Балалардың наурыз мерекесiне белсене араласатынын көршi туысқан татар, өзбек балалары халық шығармашылығынан айқын көремiз. Мәселен, татар балалары наурыз күнi үй аралап: Урус капка, Тәрәзәң япма, Әйтәбәз нәүрүз! Ярлыкасын ходай, Нардуган бүгән Әбекей соен, Нәүрiш , – деп әндететiн көрiнедi. Дереккөздер
Ливземниекс Викторс

Ливземниекс Викторс (1935ж. т.) - латыш ақыны. Оның «Ел сенім артқан адам», «Өз қалаңды гүлдендір», «Тіршілік жөніндегі ой» жыр жинақтары көпшілік оқырманға жақсы таныс. Ливземниекс Абайдың «Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да», «Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы» атты өлеңдерін латыш тіліне аударған. Дереккөздер
Топырақтың ылғалтартқыштығы

Топырақтың ылғалтартқыштығы – топырақтың қатты түйірлерінің ауадан су буын ұстап қалу қасиеті. Ылғал топырақ түйірлерінің бетінде молекулалық тарту күштерімен ұсталып тұрады. Оны тек жоғары градуста (105°C-де 4—5 сағат бойы) қыздырғанда ғана арылтуға болады. Сонда ғана топырақ абсолютті кепкен күйге енеді. Ылғалтартқыштық тек бу түрінде жылжиды, оның топырақ сіңіретін мөлшері ауадағы су буының жанамалы майысқақтығына байланысты. Су буы неғұрлым майысқақ болса, соғұрлым топырақ түйірлері суды көбірек ұстай (сіңіре) алады. Су буына толық қаныққан (жанамалы ылғалдылығы 94%-ға тең), ауадан топырақ тұтқан ылғал мөлшері (топырақ массасына шаққандағы пайыз есебімен) барынша ылғалдылық деп аталады. Сіңірілетін ылғал мөлшері топырақтың механикалық құрамына, әсіресе коллоиды бөлшектерінің санына байланысты, мысалы, 0,005—0,001 мм іріліктегі түйірдің барынша ылғалдылығы 1,1% болса, 0,001 мм-ден уақ түйірлерде ол 27,6 %-ға жетеді. Дереккөздер
Электргидродинамикалық ұқсастық әдісі

Электргидродинамикалық ұқсастық әдісі — бірдей түрдегі дифференциалдық теңдеулермен сипатталатын жер асты суларының тұрақталған қозғалысы мен электр тоғының қозгалысы арасындағы ұқсастыққа негізделген, сүзілудің екі өлшемді есептерін нобайлау үшін қолданылатын әдіс (мыс., жер асты суларының тежеме көтерілімі, сорғытуды есептеу). Дереккөздер
Туынды кварциттер

Туынды кварциттер - вулканогендік-гидротермалық ерітінділердің әсерінен қышқыл және орта эффузиялық таужыныстар бойынша қалыптасқан метасоматиттер. Поствулкандық газгидротермалармен Ғ, С1, В, Р, Н25, 802, 80,, С02 келіп, Са, М§, Ғе, N8, аздап А1, К кетеді. Негізгі минералдары — кварц пен серицит. Т.к-ге корунд, андалузит, диаспор, алунит, пирофиллит, каолинит тон. Бұл минералдар бойынша Т.к-дің түрлері бөлінеді. Түсі — сұрлау ақ, ашық қызғылт, кейде ашық сұр, көгілдір. Бітімі — шомбал, тандақты, жолақты, кейде кеуекті. Құрылымы — ұсақ, майда түйірлі, көбінесе гетеробластық, порфиробластық, реликтілік. Қалыптасу температурасы — 200—400°С аралығында. Т.к-мен корундтың, мыстың кендері кездеседі, кейбір түрлері алюминий кені. Дереккөздер
Валентин Лаврентьевич Сотников

Валентин Лаврентьевич Сотников (1939 ж. т.) - суретші. Сәндік керамика саласында жұмыс істейді. Абай әуендері ізімен 3 паннокерамикалық триптих (1975, ағаш, шмот, Алматы көркем керамика заводының музейі қоры) жасаған. Софокл (б. з. д. 496-406 ж. ш.) - ежелгі грек ақыны әрі драматургі. Көне грек трагедиясының аса көрнекті үш өкілінің бірі. Шығармашылығының үндестігі мен өмір сүрген кезеңіне қарай Эсхил мен Эврипидтің қатарынан орын алады. Сотников трагедиялары («Эдип патша», «Антигона», «Электра» т. б.) бүл жанрдың классик. үлгілері болып есептеледі. Сотников есімі Абайдың «Жиырма жетінші сөзінде» Номерден кейін трагедиясы көпшілікке белгілі драматург ретінде аталады. Дереккөздер
Ералы жазығы

Ералы жазығы – Семей облысы, Абай ауданы М. Әуезов атындағы шаруашылық жеріндегі қоныс. Ені 10-20, ұзындығы 30-40 шақырым. Кеңгірбай бидің баласы, Бөжейдің әкесі Ералы дүние саларыңда ағайын-туғандарын жинап алып, арыз-хош айтысып жатып: Ащысу ені бойындағы төбені нұсқап, «Ертең мұнда Ералым жатыр демейсіңдер ме, ана төбеге жерлеңдер», - деп өсиет қалдырған. Бұрынғы Семей-Шыңғыстау тас жолының бойыңдағы, қазіргі Семей-Қарауыл тас жолынан 4-5 шақырым жердегі төбе басындағы бейіт Ералыныкі болғандықтан, жайлау Ералы деп аталып кеткен. Мұнда Еңлік пен Кебек жерленген. Ұрпақтары басына ескерткіш-белгі қойған. Ащысу өзенін қақ жарып ағатын Ералы қорығы бойында Абай көп тарихи оқиғаларды бастан кешіріп, інжу жырларын осы Ералы жазығында қағаз бетіне түсірген. 1917 ж. маусымда М. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасы киіз үй сахнасында қойылған Ойқұдық қонысы да осында. Дереккөздер
Ербол Көмекбайұлы

Ербол Көмекбайұлы (1843–1984) — Абайдың жақын досы, Арғын тайпасының Тобықты руының Бөкенші елінен тарайды. Дәулеті болған, Ербол сөзге жүйрік, өнерлі, кісіге жұғымды адам болған. Өмірбаяны Абай Сүйіндіктің қызы Тоғжанға ғашық болып, екеуінің табысуына Ербол көмектескен. Бертін келе 1884 ж. Күшік-тобықты болысы сайлауында Ербол ақынға қарсы астыртын әрекеттер жасап, Оспан Құнанбайұлының орнына Бөкенші ішінде Жанғабыл Күнту Шоңқаұлын болыстыққа өткізіп жіберуді ұйымдастырған. Досының опасыздығына налыған Абай осы тұста «Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да...» деген өлеңін жазған. 1884 ж. күзде Семейге мал сатып, керек-жарағын алып қайтып келе жатқан Ербол жол үстіңде ауырып, кенеттен қайтыс болады. Оның өлімі Абайға қатты батады. Ақын Шыңғыстау бөктеріндегі Қарауыл өзені бойына өз қолынан жерлеп, қабірі басына төрт құлақты мазар көтерген. Ерболдың жетім қалған 5 жасар баласы Мағауия мен әйелі Қалқаға Абай қамқорлық жасаған. Ерболдың кейінгі кезде қайта қалпына келтірілген мазары Семей облысы, Абай ауданы Абай атындағы Олжабай елді мекенінде. Дереккөздер
Пьер Бурдье

Пьер Бурдье ( (buʁdjø); 1 тамыз, 1930 – 23 қаңтар, 2002) — француз әлеуметтанушысы, танымал интеллектуаль. Париж әлеуметтануды зерттеу мектебінің маңызды көшбасшысы. Бурдьенің әлеуметтік көзқарастарының құрылуына Карл Маркс және Макс Вебер әсер еткен. Шығармашылық жолының бастапқы кезеңінде Марксизмнің ықпалына түскенімен, кейінгі зерттеулерде оны өткір сынға алды. Негізгі зерттеулері мәдениет, білім, өнер, социолингвистика және әлеуметтану ғылымның эпистемология- сының жалпы проблемаларына арналған. Зерттеулерінің басты тақырыбы әлеуметтік кеңістік құрылымын айқындау. Бурдьенің әлеуметтік теориясының негізгі түсініктері: алаң, дағды (habitus), "жәбір нышаны", "білімсіз". Кең танылған "мадени капитал" ұғымы Бурдьенің есімімен тығыз байланысты. Қоғам Бурдье бойынша әр түрлі алаңдарда құрылған қарым-қатынас жиынтығы. Олардың әр қайсысының өзіндік спицификалық билік түрлері бар. Дағды (Habitus) - бұл құрылымдық әлеуметтік қарым-қатынас, интеграцияның схемалық жиынтығы, әртүрлі алаңдардың интериоризациясы, көп мерзімді топтық және индивидуалдық жүйелерді орнату. "Жәбір нышаны" - маңызды билік функциясы. 1975 ж. ол жан-жақты халықаралық ғылыми байланыстар мен бағдарламалары бар аса ірі Еуропа әлеуметтану орталығын басқарды. Сол жылы Бурдье "Әлеуметтік ғылымдағы ғалымдардың еңбектері" ("Actes de la reherch en sciences") атты журналды үйымдастырып шығарды. Бүл журнал сол уақытта Францияның әлеуметтік журналдарының арасында ең беделдісі саналды. Бурдье өзінің еңбек жолының әр кезеңінде әлеуметтік қайта құруды, білім жүйесін, мемлекетті, билік пен саясатты, әдебиетті, масс-медианы және әлеуметтік ғылымдарды зерттеді. Оның негізгі еңбектері: "Әлеуметтік саясат", "Университеттік тақта және шығармашылық: схоластикалық бөлінуге қарсы", "Мемелекет рухы: бюрократиялық кеңістіктің құрылымы мен генезисі", "Социология және демократия", "Практикалық ой" және т.б. Дереккөздер
Дәмегөй Мүсірәліқызы

Дәмегөй Мүсірәліқызы(1870-1932) - Абайдың баласы Мағауияның бәйбішесі. Абайдың республикалық әдеби-мемориал музейінде Дәмегөйдің Абай, Мағауия т. б. туралы естеліктері сақтаулы. Жазушының екінші әйелі - Кәмила Мағауияқызының шешесі. Абайға қатысты деректердің біразын Әуезов осы кісінің аузынан жазып алған. Мінезі өжет, тура, тік сейлейтін, адуынды адам болған. Абайдың қара шаңырағын отау ретінде ұстап қалған, ақынның кітапханасы, қолжазбалары, тұтынған заттары, суреттері, киім-кешегі Дәмегөйдің қолында сақталып қалған. Құнанбайдың шапанын Дәмегей Әуезовке сыйлаған. Шапанды тәбәрік есебінде әркім жыртыс орнына алып кеткен. Шапанның түймесі «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының қорында тұр. Абай мен Мағауия туралы Дәмегөйдің аузынан жазылып алынған естеліктер Абайдың Семейдегі мұражай-қорығының қорында сақтаулы. Дәмегөй де Абай ұрпақтарымен бірге тәркіге түскен. 1927 жылы Абайдың қолжазбалары мен кітаптарын, түрлі қымбат заттарын Аралтөбедегі Ділдә мен Әйгерімнің зиратына көмдіріп кеткен. Әуезов арнайы экспедиция жібергенде, құнды мұралардың қолды болып кеткені анықтадцы. Дәмегөй Белағаш форпостында баласы Жағыпар мен қызы Кәмиланың қолында қайтыс болды. Дереккөздер
Дружба народов

«ДРУЖБА НАРОДОВ» - 1955 жылдан (1939-55 жылдары, альманах) Москвада ай сайын шыға бастаған әдеби-көркем, қоғамдық-саяси журнал; Абай шығармашылығына қатысты журналда жарияланған мақалалар Абай шығармашылығына қатысты журналда жарияланған: * Е. Лундбергтің «Абай - өмір ұстазы» (1945, N2 2) *М. Малышевскийдің «Абайдың аудармалары» (1947, № 6) *М. О. Әуезовтің «Қазақ әдеби тілінің мәселелері» (1951, № 6) *М. С. Сильченконың «Қазақ халқының ұлттық мақтанышы» мақалаларында ақынның өлеңдеріне, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. А. Крылов шығармаларынан жасаған аудармаларына талдау жасады, ақынның дүниетанымы мен шығармашылық жолын қалыптастырудағы орыс әдебиетінің маңызы сөз болады. *Журналда Абайдың ақындық-әдеби ортасын көрсетуге арналған М. Сұлтанбековтің «Әсеттің қайта оралуы» атты мақаласы (1969, № 9) басылды. Дереккөздер
Туынды сульфидпен баю белдемі

Туынды сульфидпен баю белдемі — сульфидті кенорындардың тотығу белдемінен төменірек орналасқан, яғни грунт сулары деңгейі мен тұрып калған су қабатының беткі жазықтығы аралығын қамтитын белдем. Грунт сулары бұл өңірде бейтарап күйге, тіпті сілтілі жағдайға ұшырайды; осы суларда еріген тұздардың бастапқы сульфидтермен әрекеттесуі нәтижесінде туынды сульфидтер қалыптасады; негізінен мыс сульфидтерінен тұратын бұл минералдар (халькозин, ковеллин, борнит) мейлінше бай мыс кендері болып табылады. Дереккөздер
Ерекше естен кетпес қызық қайда...

«Ерекше естен кетпес қызық қайда...» - Абайдың 1897 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Ақынның өткен күңді еске алып, ойға кеткен тебіреністі шағын елестететін элегия үлгісіндегі лирикалық туыңды. Автор махаббатты адам өміріндегі ең қызықты дәуренге балайды да, оны тіршілікте тындырған жақсы істер мен өшпес өнегелі өмірдің қатарына қояды. Сонымен бірге сүйіспеншіліктің басты шарты сұлулық емес, парасатты ақыл, таза жүрек, биязы мінез екенін де ескере кетеді. Өмірде бастан кешкен өз қызығың жұртқа жасаған жақсылықтан бір де кем түспейтінін айта келіп, ақын адам өмірінің осындай ізгілік пен сүйіспеншілікке толы болуын жақтайды. Шығарма 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1940 ж. жарық көрген толық жинағыңда (2-т.) жарияланған. Басылымдарында текстоликалық өзгерістер кездеспейді. Бірақ барлық басылымдарда: өлеңнің «Бәрінің де қызығын көріп білсек», - деп алынып келген соңғы жолы ақынның 150 жылдық мерейтойына арналған академиялық басылымды әзірлеу үстінде 1907 жылғы Мүрсейіт қолжазбасы бойынша: «Бәрінің де қызығын көріп өлсек», - деп түзетілді. Шығарма бұрынғы жинақтарға Абай аударған М. Ю. Лермонтовтың «Қасиетті дұға» («Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ») өлеңінің жалғасы ретіңде қате басылып келді. Кейін 1977 жылғы жинақтан бастап ақынның дербес өз туындысы ретіңде қабылданып, жарияланды. Өлең Ерекше естен кетпес қызық қайда? Жолығатын қыз қайда терең сайда? Сұлулығын қояйын, мінезі артық, Ақылды, асыл жүрек, сөзі майда. Бұл өмір қызығы махаббатпен, Көрге кірсең үлгілі жақсы атақпен. Арттағыға сөзің мен ісің қалса, Өлсең де, өлмегенмен боласың тең. Жүректен ізі кетпес қызық көрсек, Жақсылықты аянбай жұртқа бөлсек, Жақынның да, жардың да, асықтың да, Бәрінің де қызығын көріп білсек. Дереккөздер
Тұзасты суы

Тұзасты суы — тұз шоғырының астында жататын таужыныстарда қалыптасқан жер асты суы. Бұл әдетте кұрамы хлоридті кальций -натрийлі және кальцийлі, минералдылығы 270—350 г/дм 3 -ге дейінгі тұздықтар. Дереккөздер
Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)

Торғай — Шалқартеңіз алабындағы өзен. Ұзындығы — 825 км. Су жинау алабы — 157 мың км 2 . Бастауы Қостанай облысындағы Жалдама және Қараторғай өзендері қосылған жерден басталып, Ақтөбе облысындағы Қаракөл көліне 8 км жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Аңғары өзен басынан Торғай ауылына дейін кең, ені — 40—60 км, жиегі жайпақ, жайьлмасы тегіс, одан ені — 10— 60 м бірнеше өзектер тарап, терендігі 2-6 м қарасулар пайда болады. Арнасының ені 45—100 м, Торғай аулынан төменгі сағасына дейінгі өзен аңғары (ені — 5—10 км) Тосын құмы өңірінде, бірте-бірте жайылмасы 0,5—1,5 км-ге, ал арнасы 40 м-ге дейін тарылады. Салалары Ірі салалары: Ырғыз, Сарыторғай, Қайыңды, Өлкейек, Қараторғай, Жалдама. Жауын-шашын, ыза суынан толысады. Ағысы Жылдық орташа су шығыны Тосын құмы тұсында секундына 10,6 м 3 . Торғай өзеніне құятын, не одан тарайтын ағыңды өзендердің болуы және көптеген терең иірім қарасулардағы мол су қоры мал шаруашылығын, балық аулау кәсібін дамытуға қолайлы. Өзен жайылмасы шабындық, мал жайылымы. Соңғы кезде Торғай өңіріндегі өзендер суы өнеркәсіптік мақсатта, егін суаруға пайдаланыла бастады. Дереккөздер
Су көзі

Су көзі— жер асты суларының жер бетіне (кейде су астына) өздігінен шоғырлана шығатын жері. *Су көздері былайша бөлінеді **гидродинамикалық белгілері бойынша: өрлеме және ылдилама су көздері. **айда болу және жер бетіне шығу жағдайларына қарай жер асты су ағыны қимасының азаюы нәтижесінде пайда болатын, сулы таужыныстың табиғи аяқталған жерінде (шет жағында) пайда болатын, сулы қаттың (қабаттың) **эрозиялык қиылған тұстарындағы — қаттық асып төгілетін, бөгеттік, кедергілік және тіреулік, жарықшақтық, карстық, желілік, лықсымалық, кезектесетін және сифондык су көздері. **Су шығыны бойынша (м 3 /с): # > 10; #1-10; #0,1-1; #0,01-0,1; #0,001—0,01; #0,0001-0,001; #0,00001-0,0001; #
Мэлс Төленұлы Ержанов

Ержанов Мэлс Төленұлы (1931-92) - театр суретшісі, графикші, плакатшы. Кескіндеме саласында жұмыс істеген. Оның «Абай әндері» жазылған күйтабақ үшін конверттер (гуашь, 25 х 25), «Татьянаның хаты» (1971, линогравюра), «Көне Верный» топтамасына енетін «Абай көшесі» (1959, қағаз, картон) жұмыстары бар. «Татьянаның хаты» суретінде қолына кітап ұстаған Абайдың жазу үстелі жанындағы орындықта ойға шомған келбеті бейнеленген. Дереккөздер
Қорамжан Тайшекин

Қорамжан Тайшекин (1858-1930) - Абайдың замандасы. Қорамжан отбасын ұрлық жасап асырайды екен. Осыны естіген Абай оны шақырып алып, ақыл-кеңесін беріп, өз жанына көшіріп алады. Содан былай ол өмірінің соңына дейін Абайдың қасында болып, сөзге араласып, ұрлығын қойған. Оның балалары Қатпа, Мақып ақын туралы естеліктерін Абайдың Семейдегі мемл. қорық-музейіне тапсырған. Дереккөздер
Тұзды су

Тұзды су — құрамындағы еріген тұздардың мөлшері >24,69 г/кг. болатын теңіз суы. Мұндай сулар былайша ажыратылады: : а) минералдылығы 3 г/дм 3 (г/кг) дейінгі өлсіз тұзды (элсіз түздылау), кұрамы әдетте гидрокарбонатты және сульфатты, кейде хлоридті су; : ә) минералдылығы 3—10 г/дм 3 (г/кг) орташа тұзды (өте түздылау) су, құрамында сульфаттар, содан кейін хлоридтер басым болып келеді; : б) минералдылығы (10—36 г/дм 3 ) (10-35 г/кг) өте тұзды, хлоридтер мен сульфаттар басым су. Тұзды судың негізгі ерекшелігі (тұщы және сортаңды суларға қарағанда) қатуы мен ең үлкен тығыздығы температурасына тең; құрамында 15—50 г/л еріген минералды заттары бар табиғи су. Тұзды суды мұзға айналдыру әдісімен тұщыландыру — тұзды сулы ерітіндінің мұз болып қатуы кезіндегі құрамдық бөлшектерге бөліну құбылысы, әдетте, тұщы су 0°С қатқан кезде тұщы мұз кристалдарын құрайды. Тұзды суды химиялық жолмен тұздан арылту — тұзды судағы еріген тұздардың катиондары мен аниондарын бөліп алу арқылы тұщыландыру әдісі. Дереккөздер
Ювенил сулар

Ювенил сулар — Жердің өте терең қабаттарындаға магмадан бөлінетін оттек пен сутектен түзілетін және жер бетіне таяу тереңдіктегі табиғи су айналымына алғаш рет қатысатын жер асты сулары. Терминді 1902 жылы австриялық геолог Э. Зюсс (1831-1914) ұсынды. Ол ыстық бұлақтардан, қайнарлардан шыққан жоғары температуралы суларды да Ю.с. деп санады. Ю.с. табиғатта таза күйінде кездеспейді, себебі жер қабатынан өткенде атмосфералық сумен араласады. Ю.с. қосылған ыстық бұлақтар көптеген жаңа жанартаулы аймақтарда кездеседі. Дереккөздер
Су қашыртқы

Су қашыртқы— артық (тасқын) суды бөгеннен ағызып жіберу үшін және суды керекті кезінде төменгі бьефке жіберіп отыру үшін салынатын гидротехникалық құрылыс. Ағызып шығарылатын судың мөлшерін реттеу үшін су қашыртқы құрылыстар арнайы гидротехникалык кақпақтармен жабдыкталады. Дереккөздер an:Naxedero en:Source (river or stream) ru:Водосбор
Джон Вильям Дрэпэр

Джон Вильям Дрэпэр (5.05.1811, Сент-Хеленс - 4.01.1882, Нью-Йорк штаты) - ағылшын ғалымы. Физика, химия, физиология және тарих ғылымдарымен шұғылданған әмбебап оқымысты. Россияда Дрэпэрдің «Еуропа ақыл-ойының даму тарихы» және «Адам физиологиясы, оның қалыпты даму жолы» еңбектері орыс тіліне аударылған. Соңғы кітабында Дрэпэр жеке халықтардың тарихын (зерттелу ғасыры, сенім ғасыры, ақыл-ой ғасыры т. б.) барлық халықтардың өмірінде қайталанатын ерекше «ғасырларға», «кезеңдерге» бөліп қарастырған. Осы еңбектерді Абай Семей кітапханасынан алып оқыған. Еңбектерінде қоғамның дамуына табиғаттың тікелей әсер ететінін, алдағы даму бағдарын дұрыс анықтауына байланысты екенін ғылыми мәселе ретінде қойды. Дрэпердің бұл еңбектерімен Абай таныс болған, Әуезов те оқыған. Ол Абайдың философиялық көзқарасының қалыптасуына әсер еткен Еуропа ғұламаларын талдай келе: «» деп айрықша атап өтеді («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 1988, 175-бет). «Абай - қазақтың классигі» атты мақаласында Абай Дрэпердің «Еуропаның ақыл-ойының даму тарихының» толық курсын тәмәмдаған деген де пікір білдіреді (сонда, 75-бет). Дереккөздер
Сөзбе-сөз аударма

Сөзбе-сөз аударма, калька - бір тілден екінші тілге дәлме-дәл аудару арқылы жасалған тілдік бірлік (жеке сөз, сөз тіркесі, фразеология). Алайда бүл термин әдебиеттану тұрғысында қолданылған жоғарыдағы лингвистика. ұғымдарға «басқа тілдің текстін аударғанда түпнұсқа өлеңнің өлшемін, ырғағын сақтау» деген қосымша түсінік үстемеленеді. Сөзбе-сөз аударма жолымен аударылған туынды үнемі тартымды болып шықпайды, өйткені бір тілдің қалыбы екінші тілге сәйкес келе бермейді. Мысалы: , қопармалы (флектив) орыс тілінің құрылымын жалғамалы (агглютинативті) қазақ тілінің табиғатына телу әрдайым ұтымды болмайды. Әйтсе де Абай аудармаларында Сөзбе-сөз аударма белгілері де ұшырасып отырады. Ол орысша «Утес» деген еленді «Жартас», «Лиса и ворона» атты мысалды «Түлкі мен қарға», «Кинжал» атты өлеңді «Қанжар», «Слон и моська» деген мысалды «Піл мен қанден» деп дәлме-дәл аударған. Ал қазақ ұғымында қалыптасқан бейнелерге сай келмеген жағдайда орысша «стрекозаны» қазақша «инелік» демей, «шегіртке»деп, «парусты» қазақша «желкен»демей, «жалау» деп аударған. Орыс тіліндегі «крестьяниннің» қазақша аудармасын жасамай, халық тіліндегі қолдандым бойынша «қара шекпен» деп алған. Сонымен бірге Абай қазақ ұғымының орысша баламаларын да қолданған, яғни қазақ - орыс Сөзбе-сөз аудармасын жасаған. Оны «Интернатта окып жүр...» атты өлеңінен байқауға болады: «Балам закон білді» деп; «Прошение жазуға», «Бүл іске кім виноват?», «Я тілмаш, я адвокат»; «Айтыңызшы, болсаңыз здравомыслящий»; «Военный қызмет іздеме»; «Қызмет қылма оязға»; «Алыс та болса іздеп тап, Кореннойға кіруге», «Адал жүріп, адап түр, Счетың тура келуге»; «Қисық болса закон бар, Судияғаберуге. Ол да оязной емес қой, Алуға теңдік сенуге»; «Я өз бетіңмен тәуекел, занимайся прямотой» т. б. Абай бұл келтірілген орыс сездерін шәкірт балаларға әдейі қазақ ұғымының орысша нұсқасы ретінде ұсынып отыр. Орыс өлеңінің ырғағын, ішкі әуенін қазақ тілінде айнытпай беруге талпынған ізденісін оның М. Ю. Лермонтовтан аударған «Бородино» атты үзінді өлеңінен көруге болады. Мысалы:, түп нұсқасындағы: «Скажи-ка дядя, ведь недаром, Москва, спаленная пожаром, Французам отдана», - деген елең шумағын Абай: «Айтшы аға, нағып жеңілдік, Мәскеуде емес тегіндік, Болған білем соқтығыс, Емес білем аз жұмыс»,- деп елеңнің оқырман сезіміне тигізер әсерін барынша сәйкестендіріп береді. Тек орыс тілі емес, Абай шығыс тіліндегі ғыл,- философ. ұғымдарды да Сөзбе-сөз аударма. жолымен аударып, қазақша жаңа қолданыстар жасаған. Мысалы: «Мұны жазған - білген құл, Ғұламаһи Дауани, Солай депті ол шыншыл», - дегендегі «шыншыл»сөзі «реалист»терминінің, ал: «Ойшылдың мен де «санды бірімін» деп, Талап, ойсыз мақтанды қалдым күтіп», - деген тармақтардағы «ойшыл» сөзі «мыслитель» дегеннің терминдік Сөзбе-сөз аудармасы екені даусыз. Дереккөздер
Дүниежүзілік банк

Дүниежүзілік банк (ағылш. World Bank) — дамушы және өтпелі экономикасы бар елдер үшін әлемдік ірі қаржы қорының және білімнің көзі. Дүниежүзілік банк өзінің қаржы қорын, қызметкерлерін және бай тәжірибелерін әр елдегі кедейшілікпен күресте, экономикалық өсімді және өмір сүру сапасын көтеру үшін пайдаланады. 2002 жылы Бүкіләлемдік банк клиент-елдерге 19,5 млрд. долл. қарыз берген. Ол 100-ден аса дамушы елдердегі кедейшілікпен күреске баса көңіл бөліп, жәрдем береді. Штаб-пәтері — Вашингтон қаласында орналасқан. БҰҰ жүйесіндегі бірнеше халықаралық қаржы ұйымдарынан тұратын топ. Оған Дүниежүзінің қайта құру және даму банкі (ДҚҚДБ), Даму жөніндегі халықаралық ассоциация, Инвестициялық кепілдік бойынша халықараралық агенттік, Инвестициялық қайшылықтарды реттеудің халықаралық орта және Халықаралық қаржы корпорациясы кіреді. Банктың қызмет түрлеріне әр түрлі мемлекеттерде экономика реформаларды жүргізуге көмектесу, нарық бәсекелестігін дамыту, кәсіпорын және қаржы секторларын реформалау, әлеуметтік қорғау жүйесін орнықтыру, айналадағы ортаны қорғау, экономиканың әр түрлі салаларының жұмысын жақсарту, т.б. жатады. Қазақстан Республикасы Дүниежүзлік банкке 1993 жылдан мүше. Бүкіләлемдік банк тобы, әлемдік банк, халықаралық қайта құру мен даму банкі (МБРР; International Bank for Reconstruction and Development, IBRD) – даму процесіне жәрдемдесетін аса ірі әлемдік үйымдардың бірі. 1945 жылы қүрылып, қүрамында 154 мемлекет болған. 2004 ж. Бүкіләлемдік банктер тобы мүшелерінің саны 184 мемлекетке жетті. Банктің негізгі мақсаты мүше елдердің экономикасын қайта құру мен дамытуға, өндірістік мақсаттарға капитал қүю арқылы көмектесу. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.worldbank.org/ Ресми сайты]
Еркежан Ибаққызы

Еркежан Ибаққызы (1858-1927) - Абайдың әмеңгерлік жолмен алған әйелі. Еркежан Тобықтының Мәмбетей Тасболат атасынан. Оны Құнанбай баласы Оспанға айттырып әперген. 1891 ж. Оспан қайтыс болған соң, Еркежан өз ықтиярымен Абайды таңдаған. Зере мен Ұлжанды өзіне өнеге тұтып, жақсы қасиеттерін бойына сіңірген Еркежан атасы Құнанбайды, Оспан мен Абайды, Ділдә мен Әйгерімді ақ жауып, арулап өз қолынан ақтық сапарға аттандырған. Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйінде Еркежан тұтынған, бетін үйектеп оюлап, күмістеп жасаған ағаш төсегі, төсек жапқышы, бет орамалы, камзолының кезіне құнды тас қондырылған екі түймесі сақтаулы. Еркежан денесі Жидебайдағы Оспан мен Абайдың төрт құлақты зираты қасына қойылған. Дереккөздер
Су сіңірмеушілік

Су сіңірмеушілік— таужыныстардың табиғи қысымдар жағдайында өз бойынан дербес су молекулаларын өткізбеу қасиеті. Мұндай таужыныстар қатарына жататындар — сазтас тар, жарықшасыз әктас тар, кейбір кристалды-шомбал таужыныстар, әр түрлі тақтатас тар және тағы басқа тастар. Дереккөздер