kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қалмырза Төлеев

Төлеев Қалмырза (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, жылқышы. «Чемпион жылқышы» (1977, 1979, 1982) Социалистік жарыстың жеңімпазы (1973). 1948 жылдан ұзақ жылдар бойына Қарасай, Правда ұжымшарларында, «Маңғыстау», «Сам» кеңшарында жылқы баққан. «Ерен еңбегі үшін» (1982) медалімен, КСРО ХШЖК-нің қола медалімен (1972,1978), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1975) және Қазақ КСР-і ауылы министрлігінің Құрмет дипломымен (1978) марапатталған. Дереккөздер
Сымдау

Сымдау (Волочение) — тұрақты көлденең қимасы бар дайындаманы сымдауыш немесе жетегі жоқ аунақша арқьшы тарту. Мысалы, қималар мен тіліктерде металдар мен металл қорытпасынан жасалған бүйымдарды өзара. Суық күйде металдардан жасалған дөңгелек қималы немссе үлгілі пішінді дайындамаларды (негізінен шыбықтарды, жәмішсымдарды, құбырларды) шығатын тесігінің көлденең қимасының ауданы өңделетін дайындаманың көлденең қималарының аудандарынан кем құралдың (фильердің) тесігінен тарту арқылы қысым өңдеуді айтады. Сымдаудың нәтижесінде бүйымның көлденең қимасының ауданы азайып, ұзындығы көбейеді. Бірнеше дайындамаларды бірден сымдау үшін әдетте бірнеше фильерлері бар сымдау орнақтарында жүргізіледі. Дереккөздер
Бауырсақ сорпа

тар]] Бауырсақ сорпа - кастрюльге екі-үш сүйекті төс салады, сорпа құяды, содан кейін аздап тұз қосып баяу отта пісіреді. Дайын болуға 10—15 мин қалғанда бұршақты бұрыш, лавр жапырағын, кесілген сәбіз, бір бас жуа салып, дәмі шыққанша қайнатады. Дереккөздер
Құмтастылық коэффициенті

Құмтастылық коэффициенті. *Ұңғымалар үшін: өнімді қойнауқаттың (беткейдің, игеру нысанының) тиімді қалыңдылығының оның стратиграфиялық шекараларындағы бүкіл қалыңдылығына қатынасы; *бүкіл беткей үшін: барлық ұңғымалар бойынша табылған көрсеткіштерінің орташа арифметикалық мөлшері. Синонимі — салыстырмалы тиімді қалыңдылық. Дереккөздер
Амангелді Молдағазыұлы Төлеев

Төлеев Амангелді Молдағазыұлы [1944 жылы туған, Түрікменстан, Красноводск (қазіргі Түрікменбашы қаласы)] – мемлекет қайраткері, техникалық ғылым докторы (2000). Балуанияз батырдың ұрпағы. Тихорецк техникалық жабдықтар көлігі техникумын (1964), Новосибирск техникалық жабдықтар көлігі инженерлері институтын (1973), Қоғамдық ғылымдар академиясын (1989) бітірген. Еңбек жолын 1964 жылы Кемерово облысында теміржолшы болып бастады. 1967 – 1973 жылдары Новокузнецкідегі Мұнайбашы станциясында бастығы, 1973 – 1985 жылдары Междуреченск станциясының бастығы, Кемерово Новокузнецк бөлімшесі бастығының орынбасары, бөлімше бастығы, 1985 – 1988 жылдары Кемерово облысы партия к-тінде көлік және байланыс бөлімінің меңгерушісі, 1988 – 1990 жылдары Кемерово бастығы болды. 1990 – 1993 жылдары РКФСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Кемерово облысы халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1994 – 1996 жылдары облысы заң шығарушы жиналыстың төрағасы, 1996 – 1997 жылдары РФ-ның ТМД елдерімен қарым-қатынас министрі қызметтерін атқарды. 1997 жылдан Кемерово облысының губернаторы. 3 рет (1991, 1996, 2000) РФ Президенттігіне кандидат болып түскен. Төлеев «Долгое эхо путча» (1992), «Власть в руках человека и… человек в руках власти» (1993), «На изломах жизни…» (1993), «Цена иллюзий» (1995), «Отечество – боль моя» (1995), «Судите сами» (1996) атты кітаптардың авторы. Ресейдің, Украинаның, Қазақстанның, Беларусьтің, Моңғолияның мемлекеттік ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Толық қуыстылық коэффициенті

Толық куыстылық коэффициенті. Жинауыш-жыныстардың бүкіл қуыстары көлемінің сол жинауышты құрайтын тау жынысының көріністі көлеміне бөлгенде шығатын шама, немесе кеуектілің ұралылық, және жарықшақтың коэффициенттерінің қосындысы. Дереккөздер
Кеуектілік коэффициенті

Кеуектілік коэффициенті. Кеуек тектүрлі жинауыштардың қуыстылығын сипаттайтын коэффициент — жинауыштың түйіршікаралық кеуектері көлемінің сол жинауыштарды құрайтын тау жынысының көріністік көлеміне қатынасы. Дереккөздер
Өтімділік коэффициенті

Өтімділік коэффициенті. Дарси заңындағы, яғни сүзбеленудің бағдарлы заңындағы пропорциялық коэффициент. Бұл коэффициенттің бірлігі ретінде кеуекті ортадан алынған ауданы 1 м3, ұзындығы 1 м үлгі арқылы қысым мөлшері 0,1 мПа-ға, сұйықтық шығыны 1 м3/сек-ке өзгергендегі тұтқырлығы 1 мПа сәйкес келетін сол кеуекті орта өтімділігі алынады. Дереккөздер
Сынау, сынақ

Сынау, сынақ (Испытание) - материалдардың қасиетін анықтау. *Берiктiкке сынау (Испытание на прочность) — созу өдісімен материалдарды (дайындаманы) қиратып механикалық сынау. *Июге сынау (Испытание на изгиб) — дайындаманың бойлық өсуіне бұрышпен күшті бағыттап материалды деформациялаудан тұратын сынау. *Қажуға сынау (Испытание на усталость) — қайталанғыш құбылмалы кернеудің белгілі бір цикл санымен материалға күш түсіруден тұратын механикалық сынау. *Қиыққа сынау (Испытание на срез) — ығысу деформациясын қолданып, материалды механикалық сынау. *Қысуға сынау (Испытание на сжатие) — қысу күшімен материалды деформациялаудан тұратын механикалық сынау. *Созылуға сынау (Испытание на растяжение) — созу күшімен материалды деформациялаудан тұратын механикалық сынау. *Соққыға сынау (Испытание на удар) — соққымен ию әдісімен материалды қиратып механикалық сынау. *Сынау үлгiлiгi (Образец для испытания) — тәжірибе жасалынатын арнайы сынама, бұйым немесе оның бөлімі. *Жетілдіре сынау - берілген деңгейге дейін сапалық көрсеткішті көтеру процесінде енгізілетін өзгерістердің әсер етуін тексеру ұшін өткізілетін сынаулар. * Жолдық сынау - жолды жерде, кейде жолсыз жерде көлік кұралының жүру кезінде өткізілетін сынау. *Иммитациялық, еліктете сынау - көлік кұралының кез келген бөлшегін немесе қандай да болмасын әсер етуді жасанды құрасытыру арқылы өткізілетін қондырғыда сынау. *Зерттеу сынау - құрастырылып жатқан өнімнің параметрлерін, сызбаларын, жинақталуын таңдап алу бойынша қабылданатын шешімді негіздеуге мәліметтерді жинау мақсатында өткізілетін сынаулар. *Зертханалық сынау - көлік кұралын зертханалық жағдайда арнайы бағдарлама бойынша сынаудан өткізу. *Әдеттегі ресурстік сынау - әдеттегі жағдайда өткізілетін ресурстік сынаулар. *Мерзімділік сынау - белгілі мерзім аралығында сериялық өнімнің сапасын бақылау үшін өткізілетін сынаулар. *Қыр далада сынау - ауылшаруашылық жұмыстарын орындау кезінде өткізілетін тракторлардың сынауы. *Полигонда сынау - полигонда өткізілетін сынаулар. *Алдын ала өткізетін сынау - тәжірибелік үлгілерде жетілген нәтижені бақылау мақсатында өткізілетін сынаулар. *Қабылдап-тапсыра сынау - сериялық немесе жөнделген үлгілерді өндіруге, жөндеуге немесе тұтынушыға жеткізуге техникалық талаптарға сәйкес келетініне сынау. *Қондырғада сынау - зертханалық жағдайда арнайы стендте келік құралының жұйелері мен жеке агрегаттарын сынаудан өткізу. *Жеделдетілген ресурстық сынау - аз жүктемемен жұмыс режимін шығару нәтижесінде сынау мерзімін көп есе қысқартатын, арнайы бағдарлама бойынша өткізілетін ресурстік сынаулар. * Қызметтік сынау - көлік құралының қызметтік қасиетгерін анықтау және олардың техникалық талаптарға сай келетінін орнату үшін өткізілетін сынаулар. Дереккөздер
Газдың мұнайда еру коэффициенті

Газдың мұнайда еру коэффициенті. Табиғи көмір-сутекті газдың мұнайда еру қабілетін сипаттайтын көрсеткіш — қысым 0,1 мПа мөлшеріне өскенде мұнайдың массасы немесе көлемі бірлігінде еритін газ мөлшері. Дереккөздер
Жіктелгендік коэффициенті

Жіктелгендік коэффициенті. Өнімді беткейдің бүкіл ұңғымалар бойынша есепке алынған жинауыш қойнауқаттары (жинауыш-қабатшалары) санының сол ұңғымалардың жалпы санына қатынасы, немесе шоғыр аумағындағы жинауыш-қойнауқаттардың (жинауыш-қабатшалардың) орташа саны. Бұл коэффициент шоғыр қимасының тік бағыттағы әрекеттілігі көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Дереккөздер
Көкен Төлепбергенұлы

Төлепбергенұлы Көкен (1882, Үштаған – 1970, Үштаған ауылы) – діни қайраткер, ақын. Әкесі Төлепберген Мекке-Мединеге барып, дін мектебінде оқыған тұңғыш маңғыстаулық болған. Әке жолын қуған Төлепбергенұлы Мысырда оқып білім алып, ағасы Нұрнияз екеуі ахун атанған. Оқуын бітіріп елге келген соң Сазды жеріндегі Нұрнияз ахун салдырған мешітте бала оқытты. Төлепбергенұлы діни білімдарлығымен қатар үлкен ойшыл, ақынжанды адам болған. Мешітте бала оқытқаны үшін «халық жауы» атанып, 1937 жылы он жылға жер аударылады. Сегіз жылын түрмеде өткізіп, 1945 жылы елге оралды. Оның Сәттіғұл ақынға өлеңмен жұмбақ жазуы, Шәкей салдың (Жібектің) жұмбағын шешуі діни білімдарлығын ғана емес, Төлепбергенұлының ақындық қабілетінің де күштілігін байқатады. Ол түрмеде отырған жылдары туралы қасіретті толғауларын шығарған. Бірақ соңына көп мұра қалдырмаған. Дереккөздер
Ерғали Төлесінов

Ерғали Төлесінов (1916, Адай уезі (қазіргі Маңғыстау ауданы) Жыңғылды ауылы – 2006) — мемлекеттік қайраткер. Өмірбаяны * Алматы және Гурьевтегі (қазіргі Атырау) оқытушылар даярлайтын қысқа мерзімді курстарда оқыған. * Гурьев ауыл шаруашылығы техникумын (қазіргі Атырау аграрлы-техникалық колледжі) бітірген (1963). * 1930–1940 жылдары мектепте мұғалім, ұжымшарда қоймашы, есепші * 1940–1942 жылдары әскер қатарында болған. * 1942–1950 жылдары Маңғыстау ауданы жинақ банкінің меңгерушісі, әскери-соғыс бөлімінің бастығы, жер бөлімінде меңгеруші * 1954 жылдан Ленин ұжымшарының төрағасы, кеңшар директорының орынбасары болған. Марапаттары * 3-дәрежелі Даңқ ордені * «Құрмет белгісі» ордені * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталған. Қоғамдық қызметі * 1967 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланған. Шежіре Адай Батыр – Келімберді – Тобыш – Ораз – Жайық – Әлмәмбет – Шоңай – Тоқсанбай – Монша – Аралбай – Тұрымбет – Мақан – Төлесін – Ерғали Дереккөздер
Судың сығылғыштық коэффициенті

Судың сығылғыштық коэффициенті. Қысым 0,1 мПа мөлшеріне өзгергенде қойнауқаттың су көлемі бірлігінің өзгеру көрсеткіші. Синонимдері — судың көлемдік серпінділік коэффинциенті; судың серпінді ұлғаю коэффициенті. Дереккөздер
Газдың сығылғыштық коэффициенті

Газдың сығылғыштық коэффициенті. Бірдей жағдайлардағы, яғни қызуы (температурасы) мен қысымы бірдей мөлшермен сипатталған нақтылы қойнауқаттың және мінсіз газдар көлемдерінің бір-біріне қатынасы. Синонимдері — газдың серпінділік коэффинциенті; газдың серпінді ұлғаю коэффициенті. Дереккөздер
Мұнайдың сығылғыштық коэффициенті

Мұнайдың сығылғыштық коэффициенті. Мұнайдың жеңіл фракциялары және еріген газ мөлшерлері өскен сайын, сол сияқты қызудың (температураның) жоғарылауымен, қысымның төмендеуімен арта отырып, (6-140)106 аралығындағы мөлшерлермен сипатталатын {қойнауқаттық мұнайлардың көпшілігі үшін (6-18)106 1 мПа аралығында} қойнауқаттың мұнай көлемі бірлігінің қысым 0,1 мПа мөлшеріне өзгергендегі өзгеру көрсеткіші. Синонимдері — мұнайдың серпінділік коэффициенті; мұнайдың серпінді ұлғаю коэффициенті. Дереккөздер
Өтпелі мұнай беру коэффициенті

Өтпелі мұнай беру коэффициенті. Қойнауқаттан (шоғырдан, игеру нысанынан) белгілі бір мерзімге дейін өндіріліп алынған мұнай жиынтығының оның бастапқы кәделі қорына қатынасы. Синонимі өтпелі мұнай алу коэффициенті. Дереккөздер
Бектұр Төлеуғалиев

Бектұр Төлеуғалиев (1940 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – кәсіподақ қызметкері, қоғам қайраткерi, жазушы (Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесi). Өмірбаяны * Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы ауыл шаруашылығы техникумын (1968) бітірген. * Мәскеудегі Шверник атындағы кәсіподақтардың жоғары мектебін бітірген. * 1960 – 1978 жылдары Маңғыстау ауданы кеңшарларында бас инженер * 1978 – 1980 жылдары «Куйбышев» кеңшарында партия комитетінің хатшысы * Маңғыстау аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі * 1980 – 1991 жылдары «Октябрьдің 50 жылдығы» кеңшарының директоры * 1991 – 2004 жылдары Маңғыстау облысы кәсіподақ комитетінің төрағасы * 2004 жылдан Ақтау қалалық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. Шығармалары * «Бас сардар» * «Балдағы алтын ақ болат» тарихи романдар * «Адай тарихы сыр шертеді» атты роман-эссенің * бiрнеше повестiң авторы. Марапаттары * ҚР-ның "Мәдениет қайраткерi" * "Құрметтi журналисi". * Маңғыстау облысының "Құрметтi азаматы". * "Лениннiң туғанына 100 жылдығы" медальі * "Еңбектегi ерлiгi үшiн" медальі * төрт рет Елбасының Алғыс хатымен марапатталған. * Көптеген төс белгiлердiң иесi. Дереккөздер
Қойнауқаттың судың жылулық ұлғаю коэффициенті

Қойнауқаттың судың жылулық ұлғаю коэффициенті. Судың көлемдік бірлігінің қызу (температура) 1 °С-қа өзгергенде өзгеру көрсеткіші; қойнауқаттың жағдайдағы мөлшері 18 105 -90 -Ю-5 1 С аралығында болып келеді. Дереккөздер
Жарықшақтылық коэффициенті

Жарықшақтылық коэффициенті. Тау жынысындағы жарықтар мен жарықшақтар көлемінің соларды кіріктіретін тау жынысы көлеміне қатынасы немесе тау жынысы тастілімі бетіндегі жарықшақтар ауданының сол тастілім ауданына қатынасы. Дереккөздер
Алберген Төлпеков

Төлпеков Алберген (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – инженер. Қызыларбат қаласында (Түрікменстан) училищесін бітірген (1943). 1943 – 1945 жылдары Красноводск (қазіргі Түрікменбашы) қаласында машинистің көмекшісі, 1945 – 1964 жылдары Красноводск мұнай айыру зауытында оператор, 1964 – 1993 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде жөндеуші, инженер қызметтерін атқарған. Түрікмен КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1957), «Құрмет белгісі» орденімен (1959) және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Беарнэз

Беарнэз — француз және халықаралық аспаздығындағы негізгі және аса танымал соус. Алғашқы рет Францияның оңтүстігіндегі Беарнда шығарылған. Барбекю тағамдары үшін қолданылады. Негізі — шалот пияз (5—6 бадана), эстрагон, кервелья, тимьян, лавр жапырағы, ақ бұрыш. Пияз бен татымдықтар ақ жүзім шарабы мен сірке су қоспасында (50:50 г) қайнатылады, содан кейін суытылып, шай қасық сумен араластырылған екі жұмыртқа сарыуызы қосылады, қоспа сәл қыздырылғаннан кейін, араластырылып 50—75 г сары май, тұз, бұрыш салып, бір екі тамшы лимон шырынын қосуға болады. Дереккөздер
Сүзбелену коэффициенті

Сүзбелену коэффициенті. Арын градиенті бір санына тең болғандағы сүзбелену жылдамдығы. Флюидтің тұтқырлығымен және тау жынысының өтімділігімен анықталады, см/сек немесе м/тәулік бірліктерімен өрнектеледі. Құмдар мен құмтастарға тиесілі судың Сүзбелену коэффициенті 10-0,01 м/тәулік аралығында, сазды жыныстардікі — 0,001 м/тәулің тіпті одан да аз. Дереккөздер
Бағыт

Курс, бағыт ( жүгіру, қозғалыс): 1) ұшу аппаратының, кеменің жүріс жолы, қозғалысының бағыты — меридианның солтүстік бағыты мен ұшу аппаратының көлденең жазықтықтағы сағат тілі бойынша градуспен өлшенетін (0-ден 360°-қа дейін) бойлық өсінің проекциясы арасындағы бұрыш. Есеп жүргізетін меридианға сәйкес нағыз, магниттік немесе компастық болып бөлінеді, ал ұшу аппараты үшін ортодромикалық (шартты) болуы мүмкін. Компас арқылы анықталады, қолмен немесе автоматты түрде автопилоттың көмегімен ұсталады. Дәл компастар шыққанға дейін кеменің бағыты қоршаған ортаның әрбір ширегінде 0-ден 90°-қа дейін немесе румбпен есептелінетін. Нағыз бағыт навигациялық картаға салынады, ал компастық және магниттік бағыт компас түзетуінің мөлшерімен есептелінеді. Ұшып өту (теңізде жүзу) жолдарында бағыт әдетте картаға түзу сызық күйінде түседі. Ұрыс жағдайында ұшақтар бағытын өзгертеді. Қарсыластың сүңгуір қайықтарының шабуылына ұшырамау үшін кемелер қайыққа қарсы иректерді пайдаланылады. 2) Әскери қызметкерлердің дайындығының тәртібі мен мәнін анықтайтын басшылық құжат (құрал). Мыс., жүргізу бағыты, ату бағыты және т.б. 3) Жоғары және орта әскери оқу орындарында оқудың кезеңі, дәрежесі, 1 жылмен есептелінеді. 4) Жоғары және орта әскери оқу орындарындағы тыңдаушылар (курсанттар) құрамының оқу бөлімшесі жеке немесе факультет құрамында болуы да мүмкін. Дереккөздер
Ислам Мырзабекұлы

Ислам Мырзабекұлы (1945 жылы туған, Түрікменстан, Ташауыз облысы Ақтөбе ауданы) – педагог. *Қарақалпақ мемлекеттік педагогика институтын бітірген (1967). *1967 – 1973 жылдары Ақтөбе ауданында мұғалім, 1973 – 1982 жылдары Қоңырат ауданы мектептерінде директорлық қызмет атқарған. *1982 – 1992 жылдары Маңғыстау облысы Бейнеу ауданына қоныс аударып, Бейнеу ауданы мектептерінде мұғалім, мәдениет үйінің директоры, ауданы оқу бөлімінің инспекторы, *1996 жылдан Ақмешітте имам. *Бекет ата туралы шыққан бірнеше кітаптың авторы. Дереккөздер
Жібек Төретаева

Төретаева Жібек (1939 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, құрылысшы. 1966 – 1992 жылы Маңғыстау ауданы құрылыс саласында сыршы-сылақшылар бригадасының бригадирі болды. 25 жыл бойы тұрақты аудандық, облыстық халық депутаттары Кеңесінің депутатына сайланған. 1-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Шеттік су

Шеттік су. Мұнай немесе газ шоғыры орналасқан қойнауқат ауқымының өзінде көрініс бере отырып, сол шоғырды беткі жағынан көмкеретін (жоғарғы шеттік су) немесе астыңғы жағынан тіреп тұратын (төменгі шектік су) су массалары. Дереккөздер
Безе

Безе — бұлғанған жұмыртқа ақуызы мен қант қоспасынан пісірілген жеңіл пирожный және осы қоспамен дайындалатын басқа тағамдар. «Меренга» сөзінің шығуының түрлі тарихы бар. Солардың бірі меренгены Швейцарияның Майрингене қаласында итальяндық бас аспаз Гаспаринидің ойлап тапқандығын алға тартады. Совет және Француз ас үйлерінің тәттісі деп саналады. Түрлі десерттердің үстіңгі бөлігі болып саналатын меренганың бірнеше түрі бар. Дайындалуы Безе дайындалу жолымен ерекшеленеді. «Итальяндық меренганы» қайнатылған қант шәрбәтімен дайындайды, оны түрлі тәттілердің үстіне жағуға болады немесе өзін бөлек пісіруге болады. Ал «швейцариялық меренганы» алдымен бу моншасында шайқап алып, суытып, қайтадан шайқап, пеште пісіреді. Швейцариялық меренга «Павлова» тортын дайындау үшін жиі қолданылады. Ең жиі қолданылатыны – француздық безелер. Безені 80-100°С температурада ұзақ уақыт (1,5-2 сағат) пісіреді. Дайын безелер құрғақ, үгіліп тұруы керек. Безені тоңазытқышта сақтауға болмайды, жұмсарып кетеді, аузы жабық ыдыста құрғақ жерде сақтаған жөн. Дереккөздер
Ұңғыманы бекіту

Ұңғыманы бекіту. Шегендеу тізбектерін рет-ретімен ұңғыма оқпанына түсіру және шегендеу шараларын жүзеге асыра отырып, ұңғыма бойындағы әртүрлі беткейлерді бір-бірімен бөлектеу шараларын қамтамасыз ететін жұмыстар жиынтығы. Дереккөздер
Курсограф

Курсограф — кеме немесе ұшақ бағытын кағаз таспаға автоматты түрде жазуға арналған навигациялық құрал. Ол гидгрокомпаспен жұмыс жасайды. Жазба бойынша штурман жаңа бағытқа бұрылу кезеңін белгілей алады және әр бағыттағы ұшу немесе жүзу ұзақтығын анықтайды. Дереккөздер
Виталий Феодореевич Троицкий

Троицкий Виталий Феодореевич (1922 жылы туған, Ресей, Чита қаласы) – ғалым, техника ғылымдарының кандидаты (1963). 1939 жылы Бакудегі Мұнай-химия институтына түсіп, 1940 – 1945 жылдары әскер қатарында болған. 1946 жылы институтты үздік бітірген. 1951 – 1974 жылдары Әзербайжанда, 1974 – 1990 жылдары Қазақ ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болды. 33 техникалық жаңалықтың авторы. Мұнай өндірісінің озық қызметкері, ХШЖК-нің қола және күміс медалдарымен марапатталған. Қазақ ғылым-зертеу институтының «Құрмет» кітабына енген. Дереккөздер
Бүйірлік каротаждың зондылау қисық сызығы

Бүйірлік каротаждың зондылау қисық сызығы. Бүйірлік каротаждың зондылау кешені көмегімен өлшенген, көріністі меншікті кедергі мөлшерінің зонд ұзындығына қатынасын сипаттайтын қисық сызық. Көріністі меншікті кедергінің қандай түрі тұрғысынан анықталғандығына байланысты, аталған қисық сызықтар нақтылы, жедел көріністі және теориялық болып үш түрге жіктеледі. Нақтылы қисық каротаждың диаграмманың ең көлемді қойнауқат тұсынан өлшеніп алынған орташа көріністі меншікті кедергі негізінде тұрғызылады. Еқ көлемді қойнауқат тұсында сөз болған кедергінің ең көп және ең аз мөлшері өлшеніп алынған жағдайда, солардың көмегімен зондылау дың жедел көріністі қисық сызығын тұрғызуға болады. Теориялық қисық сызықтар теориялық зерттеулер мен есептеулер негізінде немесе электро-интеграторларды пайдалана отырып пішімдеу жолымен тұрғызылады. Бұл қисық сызықтар әдейі жасақталған бүйірлік каротаждың зондылау палеткаларына топтастырылған. Бүйірлік каротаждың зондылау қисық сызықтарын танымалдау, оларды теориялық қисық сызықтармен салыстыра саралау, сөйтіп танымалдану сызығының қандай теориялық қисық сызыққа дәл келетіндігін анықтау шаралары көмегімен жүзеге асады. Бір-біріне дәл келген осы екі қисық сызықтар ортақ параметрлерді сипаттайды деп есептелінеді. Мұның негізінде койнауқаттың меншікті электрлік кедергісі ақықталады, ал кірігу белдемі көрініс берген жағдайда осы белдемнің меншікті кедергісі, сүзбенің қойнауқатқа кірігу тереңдігі және осы кірігудің сипаты анықталатын болады. Дереккөздер
Бекмес

Бекмес (сірне, дошаб) — әр түрлі жеміс-жидектер немесе көкөністердің қою шырыны немесе қайнатылған сірнесі. Көп жемістер немесе жидектер көбінесе алма, тұт, қарбыз, алмұрт жемістері баяу отта қайнатылады. Бекмес алу үшін қазанға аз дегенде 20 кг салынады. Компотқа, кисельге, морс, жидек квастарын дайындауда қолданылатын, жақсы сақталатын тәтті концентрат. Дереккөздер
Илья Иванович Трофимов

Трофимов Илья Иванович (1928 жылы туған, Ресей, Новосибирск қаласы) – кәсіподақ қызметкері. 1949 – 1980 жылдары орта машина жасау министрлігінің жүйесінде қызмет еткен. Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатына қарасты химия-металлургия зауытының кәсіподақ комитетін басқарған (1964). Ленин орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сындарлы қысым

Сындарлы қысым. Қызу (температура) қаншалықты төмен болса да, газдың сұйық жағдайға өтуі мүмкін емес шектік қысым мөлшері. Сындарлы қызу (температура). Кандай да болмасын қысым жағдайында газдың сұйық күйге өту мүмкіндігін қапысыз шектейтін қызу мөлшері. Қызудың бұл мөлшерден жоғарырақ көрсеткіштері жағдайында қос тарамды жүйенің көрініс беруі мүмкін емес. Дереккөздер
Бекірелер

Бекіре балықтар – бұларға бекіре, қортпа, пілмай, калуга, шоқыр, сүйрік балықтары жатады. Бекіре балықтарында сүйек болмайды. Олардың етінен әр түрлі балық тағамдарын және ысталған тағамдар әзірлейді. Бекіре еттері көптеген кулинарлық тағамдар әзірлеуге жарайды. Бекіре тек Каспий теңізінде, Еділ мен Жайық өзендерінде ғана мекендейді. Ұзындығы 5 м-дей, салмағы 200 кг-ға дейін. Бекіре тұқымдас балықтардың ішіндегі семізі және еті жұмсақ. Бекіре балықтары саудаға суытылған, мұздатылған және ысталған түрде түседі, сонымен қатар оны балық өнімдерін және әр түрлі балық консервілерін өндіруде қолданады Дереккөздер
Бёф-брезе

Бёф-брезе — етті күрделі қайнату және нәтижесінде тағам алу. Бёф-брезе үшін етті алдын ала дайындайды: сүйегінен ажыратады, ұрады да тығыз орап, пісіру кезінде жайылып кетпеу үшін байлайды. Сонымен қатар шағын ыдысқа етті салып су емес, брёз құяды, ал арасын тығыздап әр түрлі көкөністермен толтырады. Содан соң кастрюльдің бетіне пергамент қағазын салып, қақпағын жауып, тұмшапешке салады. Қатты отта бір сағаттай пісіреді. Үш төрт рет етті аударып, үстіне брёз құйып тұрады. Бір сағаттан кейін қақпағы мен қағазын ашып, брәз қалдығын төгіп тастайды да, ашық ыдыста орташа отта тұмшапешке 10—15 мин-қа қайта салып колерлейді. Етті көлденеңінен ірі кесектерге кесіп, үстіне ет шырынын (майын) құйып, гарнирге пісірілген көкөністер мен қуырылған картоп қосып береді. Дереккөздер
Кырқа

Кырқа. Байырғы мағынада: ұзыннан-ұзақ созыла жоталанған, онша биік емес қырат-төбелерді біріктіретін атырап. Біршама кең мағынада: геологиялық тұрғыдан соңғы кезеңдерде ғана жоғары бағытталған қозғалыстар нәтижесінде қалыптасқан бұйраттар мен адырларды біріктіретін ауқымды аймақ. Дереккөздер
Мырзайыр

Мырзайыр – Маңғыстау ауданындағы Үштаған құмының батыс бетіндегі шұңғыл ойпаң. Шығыс, батыс, солтүстік жағын әктасты тау жоталары, қырат, оңтүстік жағын шағыл құм қоршап жатыр. Ойпаң табанының батыс бөлігі құрақ, т.б. шөптер өскен. Шығысы тақыр, тау іргелей сор. Шығыс шетінде таудан қиялап түсетін жалғыз аяқ жол бар. Мырзайырдың ортасын шеті Тасбастан басталып, Шетпе – Үштаған жолына қосылатын қатқыл табанды жол өтеді. Шөптесіндер ішінде суы тұщы құдық орналасқан. Құм ішінде Ащыегіз, Тұщыегіз атты екі құдық бар. Мырзайырдың батыс жағы Басқұдық деп аталады. Осы аттас елді мекен бар. Басқұдық шағын, тұщы сулы кен орны саналады. Одан кезінде Бекі ауылына су құбыры тартылған. Дереккөздер
Борани

Борани — бұлғанған мациони құйылған көкөніс немесе көкөніс пен балапан етінен тұратын екінші тағам; тағамның негізгі компоненті (ет, құс еті) көкөністердің екі қабатының ортасында салып пісірілген грузин аспаздығының дәстүрлі аспаздық композициясы. Барлық композиция үстіне мацони (арнайы ашытылған сүт) татымдықтармен бірге құйылады. Борани тағам композициясы болғандықтан, қандай борани екенін атау керек. Борани типі екі сөзден тұрады, мысалы, баклажан бораниі, шпинат бораниі және т.б. Екі бөлігі жеке даярланып, дастарқанға әкелерде қана қосылады. Дереккөздер
Күзет бекеті

Күзет бекеті — бөлімшелер мен бөлімдердің тұрақты орналасқан орындарындағы күзеттік қорғау органы. Күзет бекеті күзет жасақтарынан бөлініп оның күзет жолағындағы карсыластарды дер кезінде байқап, ол жөнінде күзетілген әскерді ескертіп, қарсыластың шабуылынан өз иемденген позициясын табандылықпен корғау міндеттерін атқарады. Күзет бекеті күшейтілген взвод тағайындалып, қорғануға ыңғайлы әрі қарсылас жақтың жер бедерін жақсы бакылауға мүмкіндік беретін шепте орналастырылады. Жергілікті жерді бақылау үшін мезгілмен шолғыншылар мен шолғыншы машиналар жіберілігі тұрады. Қарсыластар жөнінде мәлімет алынса, бакылау күшейтіліп, бекет ұрыска дайындалады. Күзет бекеті қарсыластардың шағын топтарын тұтқынға алады немесе жояды, ал ірі күштер шабуыл жасаса, дайындалған бекінісін табандылықпен ұстап тұрып, бұйрықсыз шегінбейді. Дереккөздер
Киікбай Мырзағұлұлы

Киікбай Мырзағұлұлы (1944 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы) – журналист, Маңғыстау облысы мерзімді баспасөзді қалыптастырушы ардагер, әдіскер ұстаз, жоғары партия мектебін бітірген (1973). Маңғыстау облысы «Коммунистік жол» газетінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, 1978 – 1995 жылдары редакторы болды. КСРО Журналистер одағы 5-съезінің делегаты. Дереккөздер
Шоқты бұрғылау

Шоқты бұрғылау. Өнімді қойнауқаттарды тесу мақсатында шағын ғана аумаққа (үйінді тасбөгетке, эстакадаға т.с.с.) қойылған ұңғымадан бір ғана тік бағытталған, бірнеше еңіс бағытталған ұңғымаларды рет-ретімен бұрғылау. Мұндай бұрғылау түрлері бұрғылау өңірінің бірнеше ұңғымаларды әртүрлі нүктелерден қоюға қиындықтар туындаған, яғни ұңғыма бұрғылау жұмыстарын су айдыны бетінде, батпақты өңірлерде т.с.с. жүргізу керек болған жағдайда, немесе қоршаған ортаны тиімдірек қорғау мақсатында, кенді өндірістік жабдықтау және игеру істеріне деген қаржы мен уақытты үнемдеу мақсатында қолданылады. Дереккөздер
Бордо

Бордо(немесе Бордо шарабы) — Жиронда департаментінің орталығы Бордода өндірілетін француз шараптарының бірнеше маркаларының жалпы атауы. Ақ бордо: Сотерн, Сотерн-Салюс,Шато-Икем, Сент-Круа, Карбонье, Понтак, Пюжоль, Лянгон, Грав. Қызыл бордо: Шато-Лафит, Шато-Марго, Шато-Ла-тур, Шато-Ляроз, Шато-Го-Брион, Сент-Эстеф, Сент-Жюльен, Сент-Эмильон, Бран-Мутон, Розан, Горе, Леовиль, Пишон, Калон, Польяк, Пессак, Реньяк, Кастельно, Медок. Дереккөздер
Жеткізген Мырзақұлов

Жеткізген Мырзақұлов (1937 жылы туған, Форт-Шевченко ауданы Ералиев ауылы) – мал дәрігері. 1956 – 1995 жылдары «Қызылөзен» түйе кеңшарында кадр бөлімінің бастығы, бастауыш партия ұйымының хатшысы, бас зоотехник, ферма бастығы болды. 1995 жылдан «Боржақты», «Мирас» қожалықтарының төрағасы. ҚР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1984), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970). Дереккөздер
Мұқаш Мысаев

Мұқаш Мысаев (1928 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – мұнайшы. 1954 – 1988 жылдары Түбіжік мұнай барлау кәсіпшілігінде бұрғылау қондырғыларының моторисі, бұрғылаушының көмекшісі. «Маңғыстаумұнайгеологбарлау» тресіне қарасты геология барлау экспедициясында бұрғылаушы, бұрғылау мастері, Оңтүстік Маңғыстау мұнай барлау экспед-нда ұңғымаларды сынау кеңсесінің өндірістік жабдықтау базасының бастығы, тұрғын-үй коммуналдық шаруа бөлімінің бастығы болды. «Ерен еңбегі үшін» медалімен (1978) марапатталған. Дереккөздер
Борактар

Борактар — армян тұшпарасы. Беті ашық цилиндр түрде дайындалады, салмасы үстінен көрініп, қамырдан жасалған стақанға салма салып қойған сияқты болады. Сондықтан борактарды кастрюльге тығыз қатармен, әдетте, екі қатарға салады. Турамасын алдын ала қуырып алады. Кастрюльге салған соң май мен күшті сорпа құйылады да қақпағын тығыз жауып баяу отта 15—20 мин пісіреді. Содан кейін оларды алып, сорпасынан айырады да, табада қуырады. Үгілген сарымсақ қосылған мацуннан (қышқыл сүт) дайындалған құйма құйылады. Дереккөздер
Шартбелгі

Шартбелгі. Әртүрлі геологиялық денелерді кішірейтілген масштабта қағаз бетінде кескіндеу (карталар, қималар, сызбанұсқалар, кескін-пішіндер т.б.) барысында қолданылатын шартты белгілер жиынтығы. Дереккөздер
Бонда

Бонда. Төрт мағынасы бар: 1. Балаларға арналып пісірілген немесе үлкен нанға жетпей қалған қалдықтан пісірілген нан. Тоқаш, колобок. 2. Қарабидай қамырынан алынған ашытқы. 3. Жаңа сойылған шошқа немесе қой еті немесе оның майлы бөлігі. Салт бойынша көршіге сыйға тартылады. 4. Кішкене домалақ пирог. Дереккөздер
Аралбай Ибрагимұлы Нағашыбаев

Аралбай Ибрагимұлы Нағашыбаев (1956 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы Қамбаш ауылы) – заңгер. *Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазҰУ) бітірген (1984). *1977 – 1978 жылдары Батыс Қазақстан темір жолының Қазалы дистансасында жол жөндеушісі, *1979 – 1984 жылдары Алматы қалалық өрт сөндіру басқармасында аға өрт сөндіруші, *1984 – 87 жылдары Маңғыстау облыс Жаңаөзен қаласында заң кеңесшісі, *1987 – 94 жылдары Маңғыстау аудан халық сотының төрағасы, *1994 – 2000 жылдары Маңғыстау облыс әділет басқарма бастығының 1-орынбасары, *2000 – 03 жылдары Маңғыстау облыс соттар әкімшісі болды. *2003 жылдан Ақтау қаласы ғ2 сотының төрағасы қызметін атқарады. Дереккөздер
Жеңіл мұнай

Жеңіл мұнай — химиялық сипатына (негізінен метанды көмірсутектерді кіріктіруі) және фракциялық құрамына (бензиннің үлес салмағының мол болуы) орай тығыздығының біршама төмен болуымен ерекшеленетін мұнай. Дереккөздер
Лигниттер

Лигниттер. * 1. Қоңыр көмір құрамында және оны кіріктіретін тау жыныстары арасынан ұшырасатын көмірленіп үлгермеген ағаш қалдықтары. * 2. Ыдырап үлгермеген ағаш қалдықтарын көптеп кіріктіретін қоңыр көмірлер (көбінесе кайнозой эрасында калыптасқандары). * 3. Жоғарғы ылғалдықпен (20- 40 %), ұшпа заттар мөлшерінің 45-60 %, ал көміртегінің мөлшері 60-73 % шамасында болуымен сипатталатын біршама шымыр қоныр көмірлер. Лигниттер терминін бірінші мағынада қолданған дұрыс. Жойылған (таратылған) ұңғымалар. Өзінің негізгі мақсатын орындауына байланысты тоқтатылған, әйтпесе әр түрлі геологиялық немесе техникалық себептер салдарынан тоқтатуды қажет еткен, сөйтіп жер қойнауын қорғау талаптарына сәйкес бұзылып алынған ұңғымалар. Дереккөздер
Өрлеш Қобланұлы Намазбаев

Өрлеш Қобланұлы Намазбаев (1937, Форт-Шевченко қаласы – 2006, Ақтау қаласы) – ішкі істер қызметкері, полковник. Өмірбаяны *Атыраудағы ғ9 қолөнер училищесін (1955), Свердловск қаласындағы РКФСР өрт-техника училищесін (1963), Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық политехникалық институтын (1970), КСРО ІІМ-нің Мәскеудегі жоғарғы инженер мектебін бітірген (1977). *1956 – 63 жылдары Таушықтағы ғ82 ауыл шаруашылығы училищесінде мастер, 1963 – 1970 жылдары КСРО ІІМ-нің Ақтау қ-ндағы ғ42 арнаулы бөлімінде қызметкер, 1970 – 84 жылдары Маңғыстау ауданы мемлекеттік өрт бақылау инспекциясының бастығы, ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, бастығы. *1984 – 88 ж. облыс Ішкі істер басқармасының өртке қарсы бөлімінің бастығы, облысы бірыңғай мемл. судан қорғау-құтқару қызметінің бастығы болып істеген. Дереккөздер
Қылыш Нәдірбаев

Қылыш Нәдірбаев (1895, Бозащы түбегі – 1950) – Азамат соғысының ардагері, кеңес қызметкері. 1918 – 19 жылдары Ордада кеңес өкіметін қорғайтын қазақ полкінің құрамында Деникинге қарсы ұрыстарға қатысқан. Орынбордағы «Кирцик» атындағы командирлер даярлайтын мектепте оқыған (1926). Адай уезіне қарасты Сам-Үстірт аймағында милиция бастығы, 1930 – 31 жылдары Форт-Александровск қаласының кеңес аткомы төрағасының орынбасары, 1931 жылы Алматы партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1933 – 36 жылдары Алматы, Орал, Жымпиты, Казталов аймағында ішкі істер бөлімі мекемелерінде, 1936 – 38 жылдары Фурманов ауданы ішкі істер бөлімінің (Батыс Қазақстан облысы) бастығы қызметтерін атқарды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Форт-Шевченко ауданы партия комитетінің әскери бөлімін басқарды. Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жетібай Наурызбаев

Жетібай Наурызбаев (1932 жылы туған, Маңғыстау ауданы Сағындық ауылы) – ғалым, физ-математика ғылым кандидаты, доцент. Жетістіктері 1950 жылы Форт-Шевченко орта мектебін бітірді 1955 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) физика-матем универсететін үздік бітіреді Қазақстан ҒА-сында, ҚазМУ мен АЭИ, Алжир елінің жеңіл өнеркәсіп ұлттық ин-тында оқытушы болды. Қазір Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Сейсмология ин-тында аға ғыл. қызметкер. Наурызбаев 30-ға жуық ғылыми еңбектің авторы. Жетібай Наурызбаев номография, статистикалық атом теориясы, динамикалық толқындардың жердің жұмсақ қабаттарында таралуы сияқты ғылыми салаларды зерттеген Дереккөздер
Лигроин

Лигроин- Мұнайды тікелей өңдеу өнімі. 120-240 °С аралығында қайнай бастайды. Тығыздығы 0,760- 0,795 г/см 3 . Лигроин бензин мен керосиннің (жермай) аралығына сәйкес келеді. Бұл фракцияны дербестеп алу ұдайы жүзеге асырыла бермейді. Лигроин трактор жанармайы ретінде, лактау-сырлау өндірісінде еріткіш ретінде (уайт-спирт деп аталатын, 165-200 °С температура аралығында алынатын фракция) және кейбір аспаптарда гиравликалық сұйық ретінде қолданылады. Дереккөздер
Сәйкестендіру сызығы

Сәйкестендіру сызығы. Шартты түрде көлбеу жазықтың ретінде қарала отырып, сызба бетінде ұңғыма қимасының орнын қақтылайтын көлбеу сызық түрінде кескінделетін танымал қойнауқат шекараларының бірі, яғни оның желегі немесе табаны. Дереккөздер
Кескін сызығы

Кескін сызығы-мүмкіншілігінше көптеген ұңғыма деректері тарапынан қолдау табуын және зерттелмек шоғырдың немесе тұтас кендердің геологиялық құрылыс ерекшеліктерін өте анық ашып көрсету мүмкіндігі тұрғысынан таңдалып алынған, геологиялық кескін бағытын көрсететін құрылымдың карта бетінде кескінделетін сызық. Дереккөздер
Тастек

Тастек. Термин бірнеше мағынада қолданылып жүр, алайда шөгіндінің (тұнбаның) түзілуін (түзілімдік сатысы), оның тау жыныстарына айналуын (диатек сатысы) және метаморфтануға дейінгі аралықтағы барша өзгерістерін (кататек сатысы) біріктіретін бүкіл процестер жиынтығы ғана тастек деп аталуға тиіс. Дереккөздер
Мұнай және газ тұтқыштары

Мұнай және газ тұтқыштары. Мұнай немесе газ шоғырларын өз бойына тұтып калуға қабілетті барша тау жыныстарының жиынтық атауы. Түрлері: *1. Антиклинальдық шоғыр (мұнай мен газдың, койнауқаттардың күмбезделген, қатпардың гипсометрлік тұрғыдан ең биік бөлігін иемденуі); *2. Литологиялық шоғыр (өтімді жыныстардың сүйірлене құрдымдалуы); *3. Стратиграфиялық шоғыр (өтімді жыныстардың өздерінен көрі жастау, нашар өтімді тау жыныстары қабатымен нақтылы бұрыш арқылы қиыла көмкерілуі); *4. Тектоникалық қалқаланған шоғыр (өтімді қойнауқаттың өзінен көрі көнелеу немесе жастау) нашар өткізетін тау жыныстарымен дизъюнктивті бұзылыс арқылы жапсарласуы; *5. Өздігінен бастырылған шоғыр (өтімді қойнауқат беткейінің табиғи таушайырымен бастырылуы); *6. Гидродинамикалық қалқаланған шоғыр (жылжып келе жатқан мұнай және газ массалары қозғалысына қарама-қарсы бағытта өрбіген су ағымдарының әсерінен туындаған қысымның кедергі келтіруімен, сөйтіп су-мұнай немесе газ-су жапсарлары жазықтығының еңістенуін қамтамасыз етіуімен сипатталатын жерасты суының гидродинамикалық әсері). Дереккөздер
Макрофауна

Макрофауна. Геологияда: қандай түрлерге жататындығын ақықтауда арнаулы оптикалық аспаптарды керек қылмайтын организм қалдықтары; термин организмдердің нақтылы тобын дербестемейді, сондықтан оның жүйелік мән-мағынасы да жоқ. Дереккөздер
Мальталар

Мальталар. Мұнайлар мен шайыртастар аралығындағы тұтқыр таушайырлар тобының жүйелік атауы. Мальталар құрамындағы майлы түрбөлшектер мөлшері 40- 65 % аралығында; элементтік құрамы: С — 80- 87 %; Н - 10-12 %; күкірт пен оттек мөлшері өзгермелі болып келеді. Дереккөздер
Шомбал шоғыр

Шомбал шоғыр. Құрамы жағынан біртекті немесе әртекті, бірақ мұнайды (газды) өткізуге қабілетті тау жыныстарының (әдетте ізбестасты жыныстардың) қомақты көтерілімінен құралған тұтқыштағы көмірсутектер шоғыры. Мұндай шоғырлар өздерінің желегінде өткізбейтін тау жыныстарымен шектелсе, төменгі бөлігі табиғи қорқойманың басым бөлігін тоғытқан су массаларынан тұрады. Шомбал шоғырлардың су-мұнай немесе газ-су жапсарлары шомбал шоғырдың бүкіл аумағын кесіп өтеді және бұл жағдай тау жыныстарының қат-қабатталу сипатына тәуелді емес. Биогермді көтерілімдегі шомбал шоғыр Кедертасты шомбалдың нашар өткізетін тау жыныстарымен көмкерілген төбесіне тиесілі шоғыр. Синонимі — кедертасты шоғыр. Дереккөздер
Материк

Материк (континент). Жердің геологиялық даму барысында оның сыртқы қабаттарының физикалық-химиялық және гравитациялық жіктелу нәтижесінде қалыптасқан күрделі құрамды гетеротекті денелер жиынтығы. Материктер өңірінен көрініс беретін ірі геологиялық құрылымдар болмысы басты екі түрге — геосинклинальдарға және платформаларға — жіктеледі. Материктерге тән жербедер түрлері — жазықтар мен таулар. Синонимі — континент. Дереккөздер
Мегаантиклиналь

Мегаантиклиналь. Мөлшері жағынан антиклинорийлермен шамалас, құрылысы мейілінше қарапайым ірі антиклиналь. Көбінесе созыла сағаланады, ұзындығы ондаған, тіпті жүздеген шақырыммен өлшенуі мүмкін. Дереккөздер
Ауыспалы толқындар әдісі

Ауыспалы толқындар әдісі. Жер қойнауының жыныстар қалыңдығын зерттеуде, сейсмикалық барлаудың түрлерін өзгерте отырып, электроток көзінен шыққан көлденең толқындарды пайдалануға негізделген әдіс. Ол геологиялық сызбалы тұрғызулардың нақтылығын жоғарылату, геологиялық орталықтық физикалық-механикалық қасиеттеріне баға беру үшін пайдаланылады. Сондай-ақ, бұл сейсмиканың басқа да әдістерімен және терең бұрғылау құжаттарына байланыстырылса әсерлі болмақ. Дереккөздер
Шағылысқан толқындар әдісі

Шағылысқан толқындар әдісі. Толқынның кедергі көрсеткіштері әртүрлі екі ортаның бір-бірімен жапсарласу өңірінде туындайтын, яғни шағылысқан серпінді толқындарды зерттеуге негізделген сейсмобарлау әдісі. Дереккөздер
Тоғысу әдісі

Тоғысу әдісі. Сандың тұрғыдан мүлдем жеткіліксіз ұңғымалар көмегімен ғана ашылған, жер қойнауының терең деңгейлерінде орналасқан қойнауқаттың құрылымдың картасын турғызу әдісі. Бұл әдіс зерттелмек қойнауқаттан жоғарырақ орналасқан және жақсы зерттелген танымал қойнауқаттың беткі жазықтығының пішіні жайлы деректерді пайдалана отырып, төмендегі мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызады: танымал қойнауқаттың құрылымдық картасын тұрғызу; осы картаның бетіне терең және саяз ұңғымалардан алынған деректер көмегімен анықталған изохоралар картасын түсіру; аталған екі картадағы изосызықтардың тоғысу нүктелеріндегі терең орналасқан қойнауқат жазықтығының нақтылы белгілерін анықтау; зерттелген қойнауқаттың құрылымдың картасын тұрғызу. Дереккөздер
Электронды микрозонд

Электронды микрозонд. Минералдардың (басқа да заттардың) титтей түйіршіктерінің (диаметрі 0,1- 3 микрон, қалындығы 1-3 микрон) жалтыратып өңделген беткі жазықтығын сапа және сан тұрғысынан рентгенспектрлы талдау және суретке түсіру мақсатында қолданылатын аспап. Дереккөздер
Мұнайдың микротүрбөлшектері

Мұнайдың микротүрбөлшектері. Мұнай құрамында аз мөлшерде ұшыраса отырып (пайыздың мыңнан немесе жүзден бір бөліктері), мұнай айдау нәтижесінде күл құрамында оқшауланатын химиялық элементтер (күкірт, оттек азот, ванадий, фосфор, никель, иод, кремний, кальций, темір, магний, натрий, алюминий, марганец, қорғасын, күміс, мыс, титан, уран, қалайы, кушала т.б.). Синонимдері — мұнайдың минералды заттары, мұнайдың микротүрбөлшектері. Дереккөздер
Сазды түрбөлшектердің ісінуі

Сазды түрбөлшектердің ісінуі. Қойнауқатқа айдалған судың сазды түрбелшектерге жанасуы салдарынан олардың көлемінің ұлғаюы. Бұл процесс жинауыш кеуектерінің кептелуіне, сөйтіп тау жынысы өтімділігінің азаюына әкеліп соқтырады. Дереккөздер
Тоғыту суы

Тоғыту суы. Қойнауқаттағы қысым ды қалыпты жағдайда сақтау, сөйтіп мұнайдың сығымдала көтерілуіне мүмкіндік туғызу мақсатында өнімді беткейге әдейі айдалатын су. Бұл су төмендегі талаптарды қанағаттандыруы тиіс: ұңғыма қондырғыларын тоздыру белсенділігінің төмен болуы; ұңғыманың мұнайды қабылдау мүмкіндігін азайтуға әкеліп соқтыратын мұнайдың қалқымалы қатты түйіртпектерінің және коллоидты заттардың мүлдем болмауы; қойнауқатта және оның сазды қабаттарында болуы мүмкін сазды минералдарды ісіндірмеу; қойнауқаттың сулармен араласуы барысында қатты түрдегі тұнбалар түзбеу; мұнайды жуғыштау қабілетінің мүмкіншілігінше жоғары болуы. Дереккөздер
Жауғашты Нысанбайұлы

Жауғашты Нысанбайұлы (1941 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Қосшағыл ауылы) – педагог, ҚР Журналистер одағының мүшесі (1990). Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1965). 1965 – 78 жылдары Прорва мұнай өндірісіндегі мектепте мұғалім, 1978 – 2002 жылдары Бейнеу ауданы оқу бөлімі жанындағы методикалық кабинетте әдіскер, кабинет меңгерушісі, Абай атындағы мектепте директор, аудан білім бөлімінің бастығы, «Рауан» газетінің редакторы, аудандық мектепаралық-өндірістік комбинатының директоры, Бейнеуде алғаш ашылған мектеп-лицейінің, өлкетану мұражайының директоры болды. 2003 жылдан облыстық «Маңғыстау» газетінің Бейнеу ауданы бойынша меншікті тілшісі. «Бейнеуім жырдың бесігі», «Сағындым, ана, өзіңді», «Ұста Қайшыбай Боқанұлы» кітаптарының авторы. ҚР Білім және ғылым минситрінің Құрмет грамотасының (1999) иегері. Дереккөздер
Өтелген Нармұханбетов

Өтелген Нармұханбетов (1949 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – кеңес, партия қызметкері. 1966 – 82 жылдары Маңғыстау ауданы «Бозащы» кеңшарында жұмысшы, комсомол комитетінің хатшысы, кәсіподақ комитетінің төрағасы, 1982 – 84 жылдары Алматы жоғары партия мектебінің тыңдаушысы, 1988 жылдары «Бозащы» кеңшарында партком хатшысы, 1990 жылдан Жармыш ауылының әкімі. Дереккөздер
Қалпақ Наурызмағанбетов

{{Тұлға { } { } }} Қалпақ Наурызмағанбетов (1941 жылы 17 тамызда Форт-Шевченко — 1 шілде 2020 жылы Қарақия ауданы, Маңғыстау облысы) — еңбек ардагері, Маңғыстау облысының құрметті азаматы. Толығырақ Қалпақ Наурызмағанбетов 1941 жылы 17 тамызда Форт-Шевченкода дүниеге келген. Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-технологиялық университеті (бұрынғы Батыс Қазақстан ауыл шаруашылғы институтын) бітірген. 1959 — 1989 жылдары — Маңғыстау облысы мұнай мекемесінің бұрғылаушының көмекшісі, жүргізуші, механик, гараж меңгерушісі, Ералиев атындағы кеңшарда бас инженер, партком хатшысы, директор болды. 1989 — 2020 жылдары — «Сенек» жауапкершілігі шектеулі серіктестігін басқарып, ауылшаруашылық саласын дамытуға сүбелі үлесін қосты. Бірнеше рет аудандық, облыстық мәслихат депутаты болып сайланды. 2020 жылдың 1 шілдесінде қайтыс болды. Марапаттары * 1978 — КСРО «Социал жарыстың жеңімпазы» алтын медалі * 1982— КСРО ХШЖК-нің күміс медалі * 1998 — Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен «Астана» тұңғыш мемлекеттік медалімен марапатталды. * 2004 — «Тыңға 50 жыл» медалі * 2006 — «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл» медалі * 2008 — «Астанаға 10 жыл» медалі * 2011 — Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен «Құрмет ордені»мен марапатталды. * 2016 — Қазақстан Республикасы Президентінің 2016 жылдың 5 желтоқсанындағы жарлығымен «Парасат ордені» марапатталды. * ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің құрмет грамотасы. * Қазақстан Республикасы Президентінің бірнеше мәрте Алғыс хатымен және «Алтын Барыс» төсбелгісімен марапатталған. * Маңғыстау облысының және Қарақия ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Науарбудақ

Науарбұтақ, Науарбұтақ – Кендірлікқиясай үстіртті жазықтың шығысы, Базыгүрлі ойысының оңтүстігіндегі төрткіл. Абсолют биіктігі 158 м. Төңірегі тегіс жазық, су көздері жоқ. Шабындық ретінде пайдаланып келген Науарбудақта бұйырғын, күйреуік аралас тітір өседі. Төрткіл етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Тәр Нәдірмағанбетов

Тәр Нәдірмағанбетов (1914, Маңғыстау ауданы 7-ауыл – 1996, Қапшағай) – сауда жүйесінің қызметкері, ҚР Сауда және қоғамдық тамақтандыру ісіне еңбегі сіңген қызметкер (1965). 1930 – 41 жылдары Маңғыстауда, 1946 – 52 жылдары Алматы облысы сауда жүйесінде, 1952 – 60 жылдары Алматы темекі кеңшарында директордың орынбасары, директор, 1960 – 72 жылдары Алматы облысы Іле ауданында тұтынушылар одағы басқармасының төрағасы болды. КСРО медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Айжан Хасанқызы Нәренбаева

Айжан Хасанқызы Нәренбаева (1941 жылы туған, Ақтөбе облысы Ембі ауданы Қосшағыл ауылы) – дәрігер, Қазақстанға еңб. сің. дәрігері (1978). Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1964). 1964 – 77 жылдары Сарқамыс кентіндегі ауруханада балалар дәрігері, 1978 жылдан Бейнеу ауданы ауруханасында бас дәрігердің орынбасары болды. 1992 жылдан зейнеткер. Қазақ КСР-і «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған (1973). Дереккөздер
Жауғашты Нәренбайұлы

Жауғашты Нәренбайұлы (1941 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Қосшағыл ауылы) – педагог, ҚР Журналистер одағының мүшесі (1990). Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1965). 1965 – 78 жылдары Прорва мұнай өндірісіндегі мектепте мұғалім, 1978 – 2002 жылдары Бейнеу ауданы оқу бөлімі жанындағы методик. кабинетте әдіскер, кабинет меңгерушісі, Абай атындағы мектепте директор, аудандық білім бөлімінің бастығы, «Рауан» газетінің редакторы, аудандық мектепаралық-өндірістік комбинатының директоры, Бейнеуде алғаш ашылған мектеп-лицейінің, өлкетану мұражайының директоры болды. 2003 жылдан облыстық «Маңғыстау» газетінің Бейнеу ауданынадық бойынша меншікті тілшісі. «Бейнеуім жырдың бесігі», «Сағындым, ана, өзіңді», «Ұста Қайшыбай Боқанұлы» кітаптарының авторы. ҚР Білім және ғылым мин-нің Құрмет грамотасының (1999) иегері. Дереккөздер
Несібек-нұр

Несібек-Нұр – айтулы халық емшілері. Бұл тумалас екі адам. Емсектік, сынықшылық Несібекке дарыған, одан кейінгі ұрпақтарына жалғасқан. Несібек (1780, Маңғыстау облысы, Бозащы түбегі – 1860) – емші. Айтушылар оны нағашысы Әлімнің Әйтеке биінен таралды деп пайымдайды. Діни сауатты, сөзге ұста , емсектік және көріпкелдік қасиеттері ерекше бағаланып, ұрпақтан-ұрпаққа таралуда. Несібек адам ағзасындағы кеселге ұшыраған бөліктерін отау жолымен алып тастайтын болған. Дененің тиісті бөлігін жібек жіппен тігетіні туралы да деректер ел арасында сақталған. Емге Маңғыстаудың табиғи дәрілік өсімдіктердің кейбір тамырларын, өскіндерін, малдың майларын пайдаланған. Осы күнге жеткен деректерге сүйенсек, Несібек емші бас, жүрек, бөтеке, іш құрылысы, қан қысымы ауруларын емдеп жазған. Несібектің туысы Нұр да ел арасында емшілік қасиетімен белгілі болған. Бірақ дәстүр бойынша аға тұрғанда ініге жол бола бермейтініне байланысты Несіпбек есімі айрықша аталатыны да бекер емес. Дереккөздер
Виктор Васильевич Нечаев

Виктор Васильевич Нечаев (1926 жылы туған, Адай уезі Баутин кенті) – кен инженері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Гурьев (Атырау) мұнай техникумын (1950), Мәскеу мұнай-химия және газ өндірісі институтын бітірген (1962). 1950 – 55 жылдары Горький қаласындағы (қазіргі Нижний Новгород) геология басқармасында үйлестіруші, далалық геология-іздестіру партиясының бастығы, 1955 – 62 жылдары «Қазмұнайбарлау» тресінде, Құлсары бұрғылау конторында инж.-геолог, аға геолог болды. 1962 – 90 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде геол. бөлім бастығы, бас геолог. Бозащы түбегінде мұнай кен орнын ашу бағдарламасын жүзеге асырудағы еңбегі үшін «Құрмет белгісі» (1974), 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) ордендері, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1982). Дереккөздер
Тобыш Нияз Қартбайұлы

Тобыш Нияз Қартбайұлы (1957 жылы туған, Иран, Гонбед Каус қаласы) – педагог, аудармашы. Тегеран университетін бітірген (1979). 1991 жылы Тегеранда жыл сайын өтетін «Фәжр» музыкалық фестиваліне Ирандағы қазақ жастарын қатыстырған. Қазақстан елшілігі жүргізген Иран қазақтарын туған отанына оралтуға белсене араласқан. 1995 жылы Маңғыстауға қоныс аударып, қазір Ш.Есенов атындағы Ақтау университетінде оқытушы. Шығыс әдебиетінің әйгілі туындыларының бірі «Тотынама» кітабын [(2005, көне түркі (Шағатай тілінен), Әбіш Қожаның қолжазбаларын (2005)] аударды. Жоғары оқу орындарына арналған ағылшынша-қазақша сөздіктің (2006), ағылшынша-қазақша грамматиканың (2007) авторы. Дереккөздер
Мұқыр Ниязов

Мұқыр Ниязов (1925 жылы туған, Атырау облысы Қызылқоға ауданы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы, соғыс ардагері. Жоғары партия мектебін бітірген (1964). 1943 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысына, 1945 – 49 жылдары Жапон, Корея соғысына қатысқан. 1955 – 59 ж. Маңғыстау ауданы мәдениет бөлімінің, 1959 – 64 жылдары ауданы жол бөлімінің меңгерушісі, 1965 – 69 жылдары партком хатшысы, 1969 – 86 жылдары Ақтөбе, Оңды ауылдық кеңестерінің төрағасы қызметтерін атқарған. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер