kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сарыарқа (Құрманғазының күйі)

Сарыарқа - Құрманғазының күйі, қазақтың дәстүрлі музыкасының шыңында тұрған шығармалардың бірі. Ұлттық өнерімізді әлемге танытқан бұл күй ұлы күйшінің туған жеріне, қазақтың кең даласына деген махаббатынан туған туынды. Қуғын-сүргінге ұшырап жүрген шағында жазылған Құрманғазының «Сарыарқасы» бүкіл қазақ халқының еркіндікке, азаттыққа деген құлшынысының көрінісіндей. Әлі түс болған жоқ, бірақ даланың ыстық күні ауаны қыздырып, күйдіріп тұр. Тып-тыныш жолмен келе жатқан жай, бірқалыпты ат тұяғының дыбысы естіледі. Құлағын қайшылап келе жатқан ат, ер үстіндегі адамды тыңдап келе жатқан сияқты. Ер үстіндегі кісі анда-санда артына қарағаны болмаса, самарқау. Иықты, маңдайы кең, бет әлпеті ірі салт аттының үстінде ыстыққа қарамастан, түйе жүнінен жасалған қалың күпі, тері шалбар және малақай киген. Арқасына мылтық ілген, ал алдында қапқа салынған домбыра бар. Ол Сары-Арқа жаққа бағыт ұстаған, түске таман жасыл алаңқайға келіп жетті. Атынан түсіп, кең алақанымен оның маңдайынан сипап, шілдерлеп жайылуға жіберді. Қимылсыз ауыр ойға батқан жолаушы көкжиекке қарап ұзақ отырды, сонан соң, ұйқылы-ояу кейіппен домбыраны қолына алып, жайлап тарта бастады. Даланы домбыра үні кернеді. Ұлы күйші Құрманғазының күйі “Сарыарқа” осылай туды. Патша үкіметінің қудалауынан соң, ол туған жерінде қала алмайтын болды, “Сары-Арқа” сол туған елмен қоштасу күйі. Бірақ мұнда, халық мінезі, өмірі, қадір-қасиеті, ол мекендеген дала бейнесі - барлығы қамтылған. Құрманғазының күйі “Сары-Арқа” – халықтың, даланың өзі сияқты кең, өзі сияқты шексіздігін танытатын дауысы. Қазақ даласы байтақ. Оның көл-көсір төсінен кім өтпеген! – барлығына да орын жетті: арқасына қобызын ілген Қорқыт, қайғылы зарлы үнімен Асан- Қайғы, сараң Қарабай (“Қозы-Көрпеш және Баян Сұлу аңызындағы адам бақытынан гөрі мыңғырған малын артық санайтын бай-феодал”), Қобыланды батыр… Олардың барлығы осы Сары-Арқа даласынан өтті және халық аңызы мен өнерінде қалды. Қазір халқыңа беймәлім және панасыз Сен де халық жадында қаласың. Дала желі сенің әніңді ұрпақтарға жеткізеді». “Сары-Арқа” әуені осы мазмұндас. Кеш түсті. Атын шідерден босатып, домбырасын ерге байлаған жолаушы қайтадан жолға шықты. Енді ол артына қарайлаған жоқ. Тынығып, әл жинап алған, аты шабысын үдетті. Артта бұйра-бұйра шаң ғана қалды. Дереккөздер
Ғарифолла Құрманғалиев

Ғарифолла Құрманғалиев (1 қаңтар 1909, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы — 24 қаңтар, 1993, Алматы) — ҚР мәдениетіне еңбек сіңірген қайраткер, әнші (тенор), Қазақ КСР халық әртісі. Өмірбаяны Байұлы тайпасының Алаша руынан шыққан. * Әншілік өнерге бейімділігі бала кезінен байқалды. Ұлы Мүхиттың шәкірттері Шынтас пен Шайқыдан дәріс алды. * 1934 жылы Алматыда өткен халық көркемөнерпаздарының бірінші Бүкіл Қазақстандық слетіне қатысты. * Сол жылы Қазақтың музыкалық драма театрының (қазір Қазақтың опера және балет театры аталады) құрамына қабылданды. * 1967 жылдан бастап Республикалық өнер және цирк студиясында сабақ берді. Шығармашылығы Құрманғалиев Е.Брусиловскийдің "Ер Тарғын", "Айман-Шолпан", "Қыз Жібек", Мұқан Төлебаевтың "Біржан-Сара", А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абай" операларында күрделі партиялар мен рөлдерді ойнады. Оның орындауында халық әндері асқақ та әсем әуезімен аспан астын толтыра сорғалай шырқады. Ол әрбір әуенді әуелете салған сайын оған жан мен жүрек бітіріп, дауыс сазына даланың ұланғайыр дарқандығын өз көңіл толқынысымен ұштастыра сиғызып жіберетін. Ғарифолла аңыратып, жамыратып ән төкпелеткен кезде тыңдаушының көз алдына арқыраған арғымақтар мен аса киелі аруаналар даласының кескін-келбеті келеді. Ақтарыла тасыған ақ жарма өзендер мен ағын сулар әуені қыран құстардың қанат қағысы, алып таулар асқақтығы, ақиық ақын Махамбет жырының атойы бар бояуымен, ішкі рух нәр-нақышымен Ғарекеңнің өз жүрек түкпірінен шығып жатарды. Ол өзі негізін салып кеткен әншілік мектептің осындай өзгеше орындаушылық шеберлікті қажет ететін дара қасиеттері бар. Оның кемеліне келтіре орындаған «Айнамкөз», «Үлкен айдай», «Ақ кербез», «Ісмет», «Боз жорға», «Он алты кыз» т. б. халық әндері жұртшылық көңілінен берік орын алды. Ол орындаушылық өнерімен катар, өзі де көптеген әндер («Ақ Жайық», «Сүйген жар», «Нұржамал», «Жан еркем», «Аққу», «Сүйемін туған өлкемді») шығарды. Ғ.Құрманғалиев ән сапарымен төрткүл дүниенің талай елдерінде болып, сан-сан сахналардан ұлттық музыкалық салт-дәстүріміздің байлығын паш етті. Оның Отандық мәдениетке сіңірген орасан зор еңбегі әлденеше мәрте мемлекеттік марапаттармен бағаланды. Дереккөздер
Нағым Меңдіғалиұлы Меңдіғалиев

Нағым Меңдіғалиұлы Меңдіғалиев (1921 жыл – 2006 жыл) — қазақ сазгер, ҚазССР-нің еңбегі сіңірген өнер қайраткері, профессор. Өмірбаян 1921 жылы Орал облысында туған. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын фортепиано (доцент Е. Ф. Гировскийдің класы) және композиция (профессор Е. Г. Брусиловскийдің) екі мамандығы бойынша бітірген.Меңдіғалиев атымен қазақ музыкасында фортепианолық музыка жанрының қалыптасуындағы жетістіктер тығыз байланысты. Бірінші кәсіби пианист – қазақ, ол көптеген миниатюралардың, фортепианоға арналған алғашқы концерттердің авторы, оның шығармалары музыкалық мектептер, училищелер мен консерваториялардың оқу-әдістемелік репертуарына еніп, тыңдаушы аудиториясының ықыласына ие болды. Оның “Домбыра туралы аңыз” атты концерттік пьесасы қазақтың фортепианолық музыкасының көрнекті бетіне айналды. Оның “Дала”, “Толқын”, “Елім-ай” шығармаларына жылы және шыншыл лирика тән. Абай өлендері Меңдіғалиев Абайдың «Ғашықтық, құмарлықпен - ол екі жол...», «Ғашықтың тілі - тілсіз тіл...», «Жазғытұры», «Кейде есер көңіл құрғырың...», «Мен сәлем жазамын...» деген өлеңдеріне ән жазды. «Домбыра туралы аңыз»- Әні Н. Меңдіғалиевтікі, орындаған Г. Қадырбекова. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Рафаэль Бомбелли

Рафаэль Бомбелли (, 1526 жылы қаңтарда Польша～1572) Италиян математигі, инженері. Италияның мәдениеттің қайта гүлдену кезеңіндегі ең соңғы алгебра зерттеушісі. Оның зерттеулері Еуропа математикасының дамуына өзіндік үлесін қосып кетті. Еңбектері Ол уақытының көп бөлігін Италияның орта бөлігіндегі Уардижина шатқалындағы құнарлы жерлерді ашуға жұмсаған. Осы жұмыста жүріп бос уақыттарында математиканы зерттеумен айналысқан. ⅩⅥ ғасырдағы Италияда теңдеулерді шешу тәсілі ең маңызды орында тұрған кез еді. Л.Паколиден (Paciloi L 1445～1517-Италия математигі) соң Феро Дел.С(1510),Н. Тарталия,Ж.Кардано,Л.Ферари қатарлы математиктер жалғастырды. Бомбелли жоғарыдағы ғалымдардың зерттеу жұмысын ары қарай зерттеу керектігін , бұдан да жоғары нәтижелерге қол жеткізуді ойлайды. Ол Римде сапарда жүрген кезде көне гректің атақты математигі Диофанттің «Арифметика» деген кітабының колдан көшірілген көшірме нұсқасын оқып қатты әсерленеді.осы кітаптың оның соңғы зерттеуіне көмегі көп болады. Оның басты еңбегі «Алгебра ғылымы» деген атпен 1557～1560 жылдары аралағында жазылып , 1572 жылы Польша баспасынан жарық көреді. өкінішке орай, көп өтпей қайтыс болады да, кітабының соңы бөлімі жарық көрмей қалады.300 жыл өткеннен кейін ғана оның қолжазбасы табылып(1923 жылы) 1929 жылы баспадан толық шығады.«Алгебра ғылымын» бес тарауға бөліп жазбақ болған: 1-тарауда, алгебраның негізгі ұғымдары мен есептеу әдістері; 2-тарауда, әртүрлі символды енгізуден бастап, бірінші дәрежелі теңдеулерді шешуге дейінгі жолдары көрсетілген; 3-тарауда көптеген жаттығу есептері мен қолданбалы есептерді берген; 4-тарауында,геометриялық әдістің алгебрада қолданылуын көрсеткен; 5-тарауда алгебралық амалдар арқылы геометриялық есептерді шығару жолдарын түсіндірген. Соңғы екі тарауы бітпей қалған. Бомбллиден бұрынғылары 3-дәрежелі теңдеулерді шешудің әдеттегі жолдарын тапқан, бірақ, келтірілмейтін жағдайын(яғни, дискриминанты теріс болып, жорамал сандардан түбір алуға) келгенде сол замандағы математиктер амалсыз қалған. Оның ең басты еңбегі осы жорамал сандарды жаттық пайдалана білгендігі еді.бұндай жағдайды дәлелдеу үшін сөз жоқ 3 нақты түбірі болу шарт. 4-дәрежелі теңдеуде де осындай жалпы жолмен дамытады. Сілтеме * [http://storage.lib.uchicago.edu/pres/2005/pres2005-188.pdf Бомбелли «Алгебрасы» ] (итал.).
Эуженио Бельтрами

Эуженио Бельтрами (; 1835 жылы қарашаның 16-інде Ломбарди - 1899 жылы 4 маусымда (тағы бір деректерде 1900 жылы 18 ақпан делінген) Римде қайтыс болған.) - Италия математигі. Өмірбаяны 1853-1856 жылдары аралығында Павиа университетінде математика оқыған. Кейіннен темір жол инженерінің хатшысы болған, Миланда жүрген кезінен бастап математиканы зерттей бастайды, 1862 жылы тұңғыш мақаласын жариялайды. 1862 жылы Бологна университетінде сабақ берген. 1864 жылы Пиза университетінің профессоры болады. 1866 жылы Бологна университетіне қайтып барып, теориялық механика профессоры болады. 1873-1876 жылдары аралығында Рим университетінің профессоры болады. Кейіннен Павиа университетіне қайтып математикалық физиканың профессоры болады. 1891 жылдан өмірінің соңына дейін қайтадан Рим университетінде жұмыс атқарған. 1898 жылы Италия ғылым академиясының академигі болып сайланады.Бельтрамидің зерттеу саласын үлкен жақтан екіге бөлуге болады. 1872 жылдан бұрын, қисық бет пен қисықтың дифференциялдық геометриясын зерттеген, соның ішіндегі ең әйгілісі 1866 жылғы жариялаған «Эвклидтік емес геометрияның түсіндірілуі туралы» еді. Онда бірінші Лобачевскии геометриясындағы модулы-жалған шар бетінің модулын көрсетіп берген еді. Кейіннен, тұрықты қисықтыққа ие қисық беттен жоғары өлшемді кеңістікке дейін кеңейтеді әрі жоғары өлшемді Эвклидтік геометрияны келтіріп шығады. Ол бірінші болып дифференциялдық геометрияда дифференциялдық өзгермейтін өрнек (инвариант өрнек) теориясын енгізген, бұл эвклидтік емес геометрия мен дифференциялдық геометрияның дамуына үлкен әсері болған. 1872жылдан кейін, ол қолданбалы математиканы зерттеуге ден қойған. Мысалға, сұйықтық механикасы; толқын теориясы, кванттық теория т.б. осылардың ішіндегі ең маңыздысы, математикалық талдау саласына, геометриялық әдісті енгізіп, соңғы кездегі математикалық - физиканың дамуына зор үлесін қосты. Оның негізгі еңбектері «Математикалық зерттеулер»(4-том,1902-1920)да сақталған. Дереккөздер
Қарауылбек Қазиев

Қарауылбек Қазиев (1 мамыр 1939, Жамбыл облысы Шу ауданы Қарабұлақ ауылы - 11 қараша 1984, Шымкент қаласы ауылында туған) - журналист, жазушы. Биография Орта мектепті ауылда бітірген соң, Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факултетін бітіреді.Болашақ жазушы әуелі Жамбыл облыстық радио комитетінде жұмыс істейді. КазҰУ-ды бітірген (1963). 1957 - 1958 жылдары ауылда жұмысшы, 1963 - 1965 жылдары Жамбыл облысы Радио к-тінде тілші, 1965 - 1967 жылдары Шымкент облысы Телерадио хабарларын тарату жөніндегі к-тінде аға редактор, 1967 жылдан бас редактор болып қызмет еткен. 1969 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Оңтүстік Қазақстан Облыстық радио камитетінің бас редакторы болып қызмет істеді. Әңгімелері Алғашқы әңгімелер жинағы "«Ақ бантик»" 1968 жылы жарық көрген. "«Иманжапырақ»" (1976), "«Үркер»" (1979), "«Кемпірқосақ»" (1984), "«Ақ шуақ»" (1988), «Іңкар дүние» т.б. Әңгімелер мен повестер жинағы, "«Оралу»" пьесасы (1972), ал орыс тілінде "«Подснежники»", "«Утреняя роса»" кітаптарының авторы. "Ақ шуақ" шығармаларының толық жинағы 1988 жылы Басылып шыққан. "Иманжапырақ" повесі Қазақстан баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік к-ті, "Жалын" баспасы ұйымдастырған жабық бәйгесінің бірінші жүлдегері. Қазақстан ЛКСМ Орталық комитеті және Қазақстан Жазушылар одағы бірлесіп ұйымдастырған «Жалынның» жабық конкурсында бірінші орынды иеленді. Оның бірқатар әңгімелері мен повестері орыс тіліне аударылып, жеке кітап болып шыққан. Өлімі Қарауылбек Қазиев 1989 жылы қайтыс болды. Жазушының атында Шымкент қаласында көше бар. Бейіті Шымкент қаласы маңындағы зиратта. Дереккөздер
Фридрих Вильгельм Бессел

Фридрих Вильгельм Бессел (, 1784 жылы 22 шілдеде Минден - 1846 жылы 17 наурыз КёнигсБерг) - алман астрономы әрі математигі. 15 жасында мектептен шегініп қара жұмыс істеген, әрі сырттай астрономия, геодезия және математиканы игерген. 20 жасында құйрықты жұлдыздың траекториясын есептеуге қатысты мақаласын жариялайды. 1810 жылы жаңадан ашылған Кенигсбергтегі обсерваторияның басқарушысы болады. 1812 жылы Берлин ғылым академиясының академигі болып сайланады. Оның негізгі еңбегі астрономия жағында болған. «Астрономия негіздері» 1818 жылы баспадан шығарып, астрономияның дамуына аса құнды сыйлық тарту етеді, сонымен қатар, жұлдыздар кестесін жасаған, әрі астрономияда көп қолданысқа ие Бессел формуласын қорытып шығарады. Оның математика жағындағы басты табысы – Бессел функциясы және оның көптеген қасиеттері мен түбірін табу әдістерін тауып, оны осы заман физиканың және астрономияның кейбір мәселелерін шешуге қолдануы еді. Сонымен бірге ол геодезия саласында да көптеген жаңалықтар ашып, оған да өзіндік үлесін қосқан еді.
Леонид Витальевич Канторович

Леонид Витальевич Канторович (1912 жылы 19 қаңтарда Петерборда туған) - КСРО математигі, 1930 жылы Лениград университетінің математика физика факультетін бітірген, 1934 жылы осы университетінің профессоры болған. Ол қазргі кездегі есептеу математикасынің негізін қалаған ғалымдардың бірі.30 жылдар басында функция құрастру теориясы мен жуықтап талдау әдісін зеріттеумен айналысып, кейіннен функцияналдық талдау идясын есептеу әдісіне қолданып, жаңадан жуықтап есептеу теориясын яғни, қазргі Нютон Канторович әдісін ашты.1939 жылы «Ұйымдасқан және жоспарлы өндірістің математикалық әдісі » атты мақаласын жариялау арқылы сызыөтық жоспарлау теориясының негізін қалайды. 1957 жылдан бастап бұрынғы КСРО ғылым акедемиясының сиберия бөлімінің математикалық экономика саласын зеріттеу тобын басқарады.1958 жылы КСРО ғылым акедемиясының корреспаендент мүшесі,1964 жылы акедемик болады.1971 жылы Мәскеуге барып халық шаруашылығын басқару институтының бір бөлімін басқарады. 1975 жылы ғылымдағы елеулі еңбегі үшін Нобель экономика сыйлығын америкалық экономист Апуманмен бірге алады. Сыртқы сілтемелер * [http://nobelprize.org/economics/laureates/1975/kantorovich-autobio.html Нобель сайтындағы Автобиография] * [http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/kant.html Биография на сайте Института математики им. Соболева] * [http://www.mmonline.ru/articles/1893/ А. М. Вершик. O Леониде Канторовиче и линейном программировании] * [http://www.vestnik.com/issues/2003/0820/win/zalgaller.htm В. Залгаллер. О замечательном человеке — Леониде Витальевиче Канторовиче] * [http://gallery.economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?typeru&links./ru/anikin/works/anikin_w_1_8.txt&imgworks.jpg&nameanikin&list_file= А. Аникин. Мои знаменитые знакомые. Леонид Витальевич Канторович] * В. М. Тихомиров, [ftp://ftp.mccme.ru/users/vyalyi/matpros/i7055059.pdf.zip «Л. В. Канторович (1912—1986)»], Сборник Математическое Просвещение, Третья серия, Выпуск 6 (2002 год). * [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/lvk-95.html С. С. Кутателадзе, Линейное программирование и К-пространства (2007).] * [http://www.ug.ru/ug_pril/ol/97/49/t5_1.htm Оптимальное планирование ресурсов] * [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/lvk_bio.pdf Биобиблиография]
Виенер Норберт

Виенер Норберт (1894 жылы 26-қараша Миссури штаты, Колумбия - 1964 жылы 18-наурыз, Стокгольм) - Американдық математик. Тізгіндеу теориясын жасаушы адам. 12-жасында институтке түсіп, 15жасында математикадан Бакалавр атағын алған. Кейіннен Гарвард университетіне бір жыл хайуанаттарды зерттеумен айналысады, бірақ өзінің бұл салаға көп қазықпайтындықтан,ендігі зерттеу бағытын философияға арнайды. 1913 жылы математикалық логикадан жазған диссертациясымен доктор болады. 1913 жылы жазда Англияға Кембридж университетінде Расселдің жетекшілігімен зерттеумен айналысады Винер Норберт(1894-1964) - американ ғалымы.1945-1947 жылдары ғалым басқару және бақылау ақпараттарын сақтау әрі өндеу жұмыстарымен шұғылданатын ортақ ғылыми жасау қажеттілігі жайлы идеяғға келген.Норберт Винер бұл ғылым үшін кибернетика деген атауды ұсынған.Әрине, бұл ғылымның негізін бір ғана Норберт Винердің жалғыз өзі салған жоқ.Кибернетиканың қалыптасуына американ математигі Клод Шеннонның(1916-?) идеялары да ықпал етті. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Больяй Янош

Больяй Янош (1802 жылы 15 желтоқсан, Коложварда (қазргі Клуж-Напока) -1860 жылы 27 қаңтар, Марошвашархейде (Тыргу-Муреш) ) - Мажар математигі. Эуклидтік емес геометрияны ашыушылардың бірі. Оның әкесі Ф. Больяй атақты алман математигі С.Гаустың жақын досы болған. Әкесінің көмегімен кішкене кезінде дифференциал мен анализді үйренеді. Әрі сол кезден бастап математика мен музикаға әуестенеді. 1818 жылы Венадағы патшалық ғылым әкедемиясына түсіп әскери тарбие алады. Оны1822 жылы бітіріп әскерде 10 қызмет атқарады.сол аралықта математикамен айналыса жүріп эвклидтік емес геометриясын жарыққа шығарады,1833 жылы денсаулығына байланысты әскерден шегінеді, 1837 жылы әкесі екуі бірлесе отрып «дерексіз шаманың қатаң геметриялық көрсетуі» атты математикалық жарысқа қатысады, бірақ есеп шешіудегі әдіс амалы күрделі болғандықтан жарыста ілінбей қалады, осыдан кейін барып өзінің эвклидтік емес геометриясындағы нақты мәселермен айналысады, соымен бірге қоғамдық істермен де шұғылданады ,әрі шығармашылықпен және музка жазыумен айналысады. Ол әкесінің көмегінің арқасында Эвклидтің «геометрияның негіздерінің » ішіндегі басқа аксиомалар арқылы параллелдік аксиомасын дәлелдемекші болады. 1820жылы жаңа бір геометрияны зеріттеуді бастайды.1823жылы ол әкесіне жазған бір хатында: параллелдік аксиомасын қолданбай-ақ басқа бір геометрияны ашқанын айтады.” жақтан бар жасап , мен бір шыт жаңа әлем ашытым ” деп жазады. 1825 жылы ол әкесіне өзінің абсллютты кеңістік назариясының қолжазбасын көрсетеді, ондағы абслют кеңістіктің құрлымы төмендегідей еді: кеңістіктегі жазықтықта, түзуден тысқары жатқан бір нүктеден өтетін бір топ түзу әуелгі түзумен қилыспайды, егер осы бір топ түзудің саны кеміп отырып бір дана болғанда ол кәдімгі Эуклидтік геометрия шығады. 1831 жылы ол өзінің қол жазбасын Гаусқа жіберіп береді, бірақ Гаус оны ашық қолдап мақтап кетпейді, үйткені бұдан біраз жыл бұрын Гаустың өзі осыған ұқсас натижеге қол жеткізген еді (бірақ ашық жарияламаған). Осыны білгеннен кейін , Больяй бұл еңбегін әкесінің элементар математика туралы жазған кітабінің қосымша тарауы ретінде басып шығарады, тақрыбы «Абсолютты ақиқат кеңістік ғылымының түсініктемесі ». бұл оның көзі тірі кезіндегі жариялаған жалғыз еңбегі еді, бірақ сол зөаманда математиктердің назарын аудармаған. Осыдан кейін ол абсоютты кеістіктегі тригонометрияны және төртжақтың көлемін есептеумен айналысқан . Оның еңбектерін Э.Бельтрами (1868) мен С.Клейннің зеріттеулері арқасында математиктердің қолдауына йе болып тарихқа енген еді. Дереккөздер
Бернард Больцано

Бернард Больцано (1781 жыл, қазанның 5, Прага - 1848 жыл, желтоқсанның 18, Прага) - Чех математигі, философы. 1796 жылы Прага университетіне түсіп философия, математика, физика салаларын оқыйды. 1800 жылы дінни институтқа түсіп философияны жалғастырады.1805 жылы осы институттың дін және философия профессоры әрі 1818 жылы сол институттың директоры болады. 1819 жылы діни талас тартыс кезінде барлығынан айырылып 1825 жылға дейін саяси бақылауға алынады. Оның негізгі математикалық зерттеулері анализдің бастапқы мәселелеріне арналған. Ол өзінің 1817 жылы жазған «бір жақты талдаудің дәлелі»атты еңбегінде функцияның қасиеттерін жан-жақты ашып көрсетеді. А.-Л.Коши ден бұрын үзіліссіздік пен туындының дәл анықтамасын берген. Қатармен тізбектің жинақтылығының тура мағанадағы анықтамасын берді. 1834 жылы жазып бірақ айақтаман еңбегі «функциялар теориясында» ол үзіліссіздік пен дифференциялданудің арасындағы айырмашылықты ашып көрсетіп, математика тарихында тұңғыш рет кез келген нүктеде ақырлы туындысы болмайтын бірақ үзіліссіз функцияның мысалын келтірді (қисық арқылы функцияны өрнектейді, бірақ аналиктикалық өрнегі жоқ). Оның шексіз жиындар теориясын орнатуда да өзіндік үлесі бар. 1851 жылы жарық көрген «шексіз қарама-қайшылық» (шексіздік парадокс) еңбегінде нақты шексіз жиынның бар екенін айтып, екі жиынның тепе-теңдік ұғымын түсіндіріп берді. Әрі шексіз жиынның ішкі жиынының өзімен пара-пар болатынын байқайды. Оның еңбегі көр уақытқа дейін назардан тыс қалғандықтан соңғы кездері ғана оның аты математика тарихына ене бастады.
Серік Нұртайұлы Баймағанбетов

{{Мемлекеттік қайраткер { } }} Серік Нұртайұлы Баймағанбетов (8 қыркүйек 1958 жыл, Қызылту ауылы, Көкшетау облысы, Қазақ КСР) — кеңестік, қазақстандық заңгер, заң ғылымдарының кандидаты; Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі (2009-2011), Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Кедендік бақылау комитетінің төрағасы (2011-2012). Өмірбаяны * Төре руынан шыққан. * М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін, КСРО Ішкі істер министрлігінің академиясын тәмамдаған. * 1980-1992 жылдары ішкі істер органдарында әртүрлі лауазымдар атқарды. * 1992-2001 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігінде басшы лауазымдарда жұмыс істеді. * 2001-2007 жылдары Ішкі істер вице-министрі * Әділет вице-министрі * Қазақстан Республикасы Экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі (қаржы полициясы) төрағасының орынбасары * Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Құқық қорғау және сот жүйелері мәселелері бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. * 2007-2009 жылдары – Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің төрағасы. * 2009 жылғы 2-ші сәуірде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі қызметіне тағайындалды. * 2001 жылдың желтоқсанында ішкі қызмет генерал-майоры атағы берілді. * 2011 жылдың мамыры-2012 жылдың ақпаны аралығы - Қазақстан кедендык бақылау комитетінің төрағасы. Марапаттары * "Құрмет"орденімен марапатталған. Отбасы Үйленген. Қызы бар. Дереккөздер
Бойешес

Боэций (шамамен.480—524), Көне Римнің философы, математигі. 524 жылы(енді бір деректерде525) Италияның Павиясын деген жерінде қайтыс болған. Кезінде Аристотельдің еңбегін латын тіліне аударып, және оған түсініктеме жазған, сол үшін де ол сол кездегі Рим патшасының қолдауына ие болған. Кейіннен жала жабылып түрмеге түскен. Түрмеде жатып "философия жұбанышы (523~524)( The Consolation of Philosophy), «Арифметикаға кіріспе», «Геометрия» сынды кітаптар жазған. Ол кітаптарда негізінен эвклидпен Никмахостың(б.з.д 100жыл) еңбектері енген. Бұл кітаптар сол кезде өте жоғары бағаға ие болған.Ол ғылымды төртке бөлген: арифметика , музыка, геометрия, астрономия . Бұл төртеуін біріктіріп «төрт даңғыл» (латынша quadrivium) деп атаған. Көне Юнан мәдениетінің Римдіктер арқылы орта ғасырға жеткендері санаулы ғана. Көбі осы Бойешес еңбегі арқылы жеткен.
Эмиль Борель

Борел Феликс-Эдуар Жюстен Эмиль ((; 1871 жыл, 7-қаңтар, Сент-Африк - 1956 жыл, 3-ақпан, Париж) – Француз математигі. 1889 жылы Париж жоғарғы педогогикалық институтына түседі,1893 жылы оны бітіргеннен кейін Лилле университетінде сабақ береді, 1896 жылы Париж жоғарғы педогогикалық институтына қайтып келіп оқытушылықпен айналысады. 1909 жылы Париж университеті жаратылыс тану институтын профессоры болады. Дүниежүзілік бірінші соғыс кезінде өзінің көне досы математик әрі саясаткер П.Пенлеве (Painlevé) мен бірлесе отырып соғысқа пайдаланатын зерттеу жұмыстарымен айналысады. Соғыстан кейін ықтималдықтар және математикалық физиканың профессоры болады. 1921 жылы Франция ғылым академиясының академигі болып сайланады. Осыдан кейін ол саясатпен көп айналысады, қала бастығы, жергілікті парламенттің мүшесі, теңіз армиясының бастығы сынды қызметтерді атқарады. 1928 жылы Пуанкере атындағы зерттеу орталығын ашып өзі өмірінің соңына дейін соны басқарады.Борел Ж.(Ф.П) Кантордың метрикалы жиындар теориясын өзінің классикалық талдау (анализ)мен геометриядағы білімдерімен ұштастыра отырып өзінің нақты анализ теориясын жасап шығарады. Ең маңызды еңбегі ақырлы бүркемелеу теоремасы (Хани-Борел теоремасы)( Heine-Borel theorem,) әрі өлшем ұғымын шекті аралықтан одан да үлкенірек метрикалы жиындарға (яғни Борел өлшемді(Borel measure,) жиынына) кеңейтіп өлшем теориясының негізін қалайды. Сонымен қатар ол бұтін функция мен жинақталмайтын қатарды да зерттейді. 1899жылы «жинақталмайтын қатар теориясы» Франция ғылым академиясының сыйлығын жеңіп алады. 20 ғасырдың басында ол ықтималдықтар теориясын метрика ұғымымен бірлестіре зерттеп, 1909 жылы саналымды оқиғалар жиынының ықтималдығын енгізіп, классикалық ақырлы ықтималдық пен геометрикалық ықтималдықтардың ақтаңдағын толықтарды. Борел 1899～1952 жылдары аралығында функция теориясы туралы көлемді еңбек жазып , осы теорияның дамуына зор үлесін қосады.
Алгебралық геометрия

Алгебралық геометрия - Математиканың алгебралық қисықтарды (беттерді) және олардың көп өлшемді жалпыламалары­－алгебралық көбейтінділерді зерттейтін бөлімі. Алгебралық геометрия XVII-ғасырда геометрияға координат ұғымы енгізілгеннен кейін пайда болды. Ол негізінен XIX-ғасырдың ортасынан бастап жеке ғылым ретінде қалыптаса бастады. Қазіргі алгебралық геометрия алгебралық қисықтар теориясы ретінде дүниеге келді. Жазықтықтағы геометрияда алгебралық геометрияның зерттейтін негізгі обьектісі－жазық аффиндік алгебралық қисық, яғни f(x,y)0 теңдеуімен берілген жиын (мұндағы f －x және y көпмүше ). Түзу, шеңбер, эллипс, гипербола, парабола, декарт жапарғы, Аньези локоны және лемниската алгебралық қисықтың мысалына жатады, ал синусоида－трансценденттік қисық (яғни алгебралық қисық емес). Қисықтарды алгебралық және трансценденттік қисықтар деп алғаш жігін ашып берген Р. Декарт болды. Осыған сәйкес оларды “геометриялық” және “механикалық” қисықтар деп атаған. теңдеуімен өрнектелген қисықтар өздеріне сәйкесті дәрежелері (қисықтың реті) бойынша түрге бөлінеді. 1- дәрежелі алгебралық қисықтарға －түзулер, ал II-дәрежелі алгебралық қисықтарға конустық қималар, шеңберлер, т.б. жатады. III-дәрежелі жазық алгебралық қисықтардың түрін 1704 жылы И.Ньютон ұсынған. Алгебралық теңдеулерді геометриялық обьектілерге (сызықтарға, беттерге т.б.) сәйкестендіруді алғаш ұсынған Р. Декарт пен П. Ферма болды. Үш өлшемді геометрияда алгебралық бет деп g(x,y,z)0 теңдеуімен берілген жиынды айтады (мұндағы g －x,y,z координаталарынан алынған көпмүше). Алгебралық сандар теориясында , функциялық талдауда теориялық физика мен кодьау теориясында қолданылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Әбу Әл－Каражи

Әбу Бекр ибн Мұхаммед ибн ал－Хусайн Әл－Каражи ((, , 953 жылы 13 сәуірде (кейбір кітапта оны Бағдатта тулған деп есептейді) дүниеге келіп, 1029 жылдары шамасында қайтыс болған) - ірі парсы математигі. Еңбектерде оның атын екі түрлі жазады,бірақ еңбектері бірдей, кей еңбектерде ал－Каражи болып жазылса, ал Парсы тарихын зерттеген ғылыми еңбектерде оның атын ал－Карқи деп жазады. Қалай жаздаса, ғылыми еңбектері бірдей болғандықтан оның атын тек жалпы энциклопедиядағы аты бойынша жаздым. Атының жазылуына байланысты оның туған жері туралы талас бар, кейбірі оны Иранның каражи қалсынан келген деп қарса, енді бірі атының жазылуы бойынша Бағдаттың жанынадығы Карқи қаласынан келген деп есептейді, бұл әлі күнге шешімін таппаған мәселе.Қайда туылғаны белгісіз болғанымен ғұлама бір мезет Бағдатта тұрғаны анық. оның ең алгебрадағы басты еңбегі «Әл－Фақри» осы қалада жазылған. Бірақ, ол соңында белгісіз себептермен Бағдаттан кетіп, өзінің жазуы бойынща “таулы мемлекетке “кеткен. Оның айтқаны қай ел екені белгісіз. Әл－Каражидің математика дамуындағы қосқан ұлесін осы заманғы математика тарихын зерттеушілер әр түрлі бағалайды, кейбірі оның еңбегін жоққада шығарады. Кезіндегі кейбір «ғалымдар» әл－Хорезмидің еңбектерін де жоққа шығарған еді. Ал кейбір еңбектер оны геометриялық амалдардан бос алгебраны толығымен ажыратқан адам ретінде қарайды (J N Crossley, The emergence of number (Singapore, 1980)). Қалай десекте оның математикадағы ойларын мойындайтындар көп. Математикдағы еңбектері арифметикалық амалдарды, соның ішінде көпмұшеліктердің өзара көбейту амалында байланысты. Осыларға сандық жағынан мысал келтіріп отырған, бірақ дәлелдері жоқ . екінші дәрежелі теңеулерді шешудің жолдарын,көне грек ғалымы Диофантустың еңбегі негізінде жазған теңдеулерді шешу амалдарын қамтыды. Оның еңбектерінің тарихи маңызы да бар,Себебі, ғұламаның жазған еңбектерін зерделей оқу барсында біз Диофантустың жоғалған бір еңбегі мен әл－Хорезмидің кейбір еңбектерін таба алдық, сонымен қатар басқада ислам әлемінің математиктерінң еңбектері де оның трактаттарында бар. Ол бұдан да басқа кітаптар жазған болуы ықтимал, бірақ бізге жеткені осы ғана
Адамның зәр шығару жүйесі

Зәр шығару жүйесі — адамның ағзасында, дәлірек, қанда, болатын зат алмасу процесі кезінде бөліп шыққан сұйық күйдегі соңғы қалдық заттарды сыртқа бөліп шығарып, ағзадағы су мен тұздың балансын (қалыпты жағдайда болуын) қадағалайтын жүйе. Зәр шығару жүйесіне кіретін бүйректе жаңадан қан түзетін гемопоэтин гормоны мен қан қысымын реттейтін ренин гормоны түзіледі. Егер зәр шығару жүйесінде ақау пайда болса, салдары ауыр болуы ғажап емес. Асқынған түрі кейде адам өліміне әкеп соғады. Зәр шығару жүйесіне кіретін мүшелер мыналар: қос бүйрек пен қос несеп ағар (зәр ағар); қуық, несеп жолы (несеп шығатын жол). Қан тамырлары арқылы тасымалданатын қалдық заттардан бүйректе үнемі зәр түзіледі. Ол зәр несеп ағар арқылы қуыққа жетіп отырады. Қуықта жиналып қалған зәр несеп жолы арқылы сыртқа шығарылады. Тірлік етушілердің зәр шығару түтікшесі (несеп жолы) жыныс мүшесінен бөлінетін заттарды да шығаратын болғандықтан ол мүшені несеп-жыныс түтігі деп те атайды. Ұрғашыларда несеп түтікшесі (несеп жолы) қынаптың аузында (алдыңғы бөлігі — уретра) ашылады. Зәр — сабанның түсіндей ашық сары болып келетін мөлдір сұйықтық. Егер зәрдің түсі қою сары немесе қоңыр түсте болса, денсаулық тұрғысында қиындық туындағанын, яғни, ақау пайда болғандығын білдіреді.
Ананас

Ананас – бромелиялар тұқымдасына жататын, субтропиктік және тропиктік өңірлерде өседі. Піскен ананасты 8—9 градус температурада 10—12 күнге дейін сақтауға болады. Температура 7 градустан төмен болса ананас жемістері қарайып, су татып кетеді, ал 10 градустан жоғары болған жағдайда жеміс тез пісіп кетеді де, дәмі, түсі бұзылады. Ананастың құрамында қант, органикалық қышқылдар, күл пектин және хош иісті заттар, сондай-ақ С дәруменінің 20 мг пайызы, каротин (А провитамині), Ві және Вг дәрумендері бар. Ананасты жаңа піскен күйінде де, сондай-ақ түрлі өңдеуден өткізіп те (шырын, компот ретінде) тамаққа пайдалануға болады. Ол үшін ананасты тілімден немесе дөңгелектеп кеседі (кейде қант ұнтағын себеді). Ананас — бромелиялар тұқымдасына жатады. Бромелия тұқымдасына жатқанымен, ананас басқа бромелиялар сияқты эпифитті емес, яғни ылғалдылықты ауадан алып, басқа өсімдіктің үстінде өспейді, топырақта өсіп-өнеді. Отаны Орталық Бразилия. Тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған. 8-ге жуық түрі бар. Қысқа сабақты, жапырақтары бір-біріне тығыз жанаса, сабақты айнала орналасқан. Жапырақтары семсер тәріздес ұзын сүйір, қатты, қалың, қабықты, шеттері өткір тікенді болып келеді. Табиғатта есейген өсімдіктің бойы 1 метрге, диаметрі 2 метрге дейін өседі. Жапырақтарының ортасынан етті жуан негізгі сабағы шығып, сабақ басына 30-60 см-лік гүл шешек атады. Гүлдеп болған соң, жеміс береді. Жемісі 4-5 айда жетіліп өседі. Жемісінің ортасынан негізгі сабақ өсіп шығып, тәжге ұқсас жаңа қысқа сабақ, жапырақтар шығарады. Жапырақтарының біркелкі жасыл түстісі, сарғыштау, ақ жолақтары бар түрлері болады. Үй жағдайында: «Ananas comosus», «Ananаs bracteatus», «Ananas nanus» түрлерін өсіреді. Кәдімгі өзіміз жеп жүрген ананасты, үйде жапырақ қалемшесімен өсіруге болады. Ол үшін жемісінің басында жақсы шоқтанып өсіп тұрған жапырағы бар ананасты алу керек. Қалемшені жемістің 2-2,5 см-дей бөлігімен бірге кесіп алады. Төменгі 10-15 жапырағын бір-бірлеп алып тастауға болады. Жемісінің жұмсағын тазалап алып тастайды да, марганцовка ерітіндісіне шайып, ағаш көмірін жағып, 2 күн көлеңкелі жерде кептіреді. Кепкен көшетті, бойы аласа, кеңдеу түбекке отырғызады. Суғарып, су бүркіп ылғалдандырып тұру қажет. 22-24 0 С жылылықта, жарық жерде, 1-1,5 айда тамырланады. Жарығы Тікелей жарық жерде өсе береді. Жылуы Қыста 180 С-тан төмен болмағаны абзал. Суғарылуы: Жазда жиірек, қыста азырақ суғарады. Ылғалдылығы: Су бүркуді көп қажет етпейді. Қоректендірілуі: Көктем-жаз айларында 2-3 аптада бір рет толық минералды тыңайтқышпен қоректендіреді. Қыста қоректендірмейді. Аурулары: Щитовка зиянекестерімен ауруы мүмкін. Көбейтілуі: Тұқымын себу, жанама өскіндерін бөліп алу және қалемшелеу арқылы көбейеді. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер
Киви жемісі

Киви — Қытайда және Қиыр Шығыстың басқа да елдерінде өсірілетін, сондай-ақ Францияда, Италияда, Жаңа Зеландияда жерсіндірілген өсімдік және оның ұсақ түк басқан, үлкендігі алхорыдай, қабығы күңгірт-қоңыр жемісі. Елімізге кейінгі жылдары әкелінетін болды. Бүлінбеген Киви құрғақ, сырты бұжыр, қысып көргенде серпімді, хош иісті болуы керек. Хош иісі болмаса — бүлінгені. Ең дұрысы сол пісіңкіремегенін алып, екі тәуліктей жетілдіріп тұтынған жақсы. Киви негізі өнім емес, оны жеміс-кондитерлік дәмқосар ретінде пайдаланған тиімді. Тағы қараңыз *Банан *Какос Дереккөздер Дереккөздер
Кофи Аннан

Кофи Атта Аннан (; 8 сәуір 1938 жыл, Кумаси, Гана – 18 тамыз 2018 жыл, Берн, Швейцария) — ганалық дипломат және саясаткер, Біріккен Ұлттар Ұйымының 7-Бас хатшысы (1997–2006). Өмірбаяны 1938 жылғы 8 сәуірде Алтын жағалау атты Британ отарында (қазіргі Гана) дүниеге келді. «Кофи» деген сөз ана тілінде «жұма қүні туған» деген мағынаны білдіреді. Туған Кумаси қаласындағы технологиялық университетте оқып, білім алуын Америка Құрама Штаттарының Миннесота қаласындағы Макалистер колледжінде тамамдаған. Женевада аспирантура бітіріп, Массачусетс технологиялық институтында менеджмент бойынша магистр дәрежесін алған (1972). 30 жылдан аса БҰҰ аппаратында қызмет істеп, ұйымдастыру-қаржы, босқындар және бейбіт келіссөздер мәселелерімен айналысты. БҰҰ бас хатшысы ретінде жұмысы дағы Кофи Аннан]] Владимир Путин, Нью-Йорк, 2001 жыл]] 1997 жылғы 1 қаңтарда сайланған, 2001 жылғы 29 маусымда қайта сайланған, 2006 жылғы 31 желтоқсанға дейін қызмет атқарды. 2001 жылғы Нобель сыйлығының иегері. 1990–1992 жылдары БҰҰ Бас хатшысының жоспарлау, бюджет, қаржы бағдарламалары жөніндегі көмекшісі және БҰҰ инспекторы қызметтерін атқарды. 1990 жылы Ирак Кувейтті басып алғаннан кейін халықаралық ұйымдар қызметкерлерінің әкетілуін ұйымдастыру үшін Иракқа жіберілді. Тұтқындарды босату жөніндегі келіссөздерге қатынасып, мұнайға азық-түлік айырбастау жөнінде Иракпен келіссөз жүргізген. 1993–1996 жылдары Бас хатшының бейбітшілік сақтау операциялары жөніндегі орынбасары, 1995–1996 жылдары Бас хатшының бұрынғы Югославиядағы арнайы өкілі және НАТО-дағы арнайы эмиссары қызметтерінде болып, БҰҰ-ның Босния және Герцеговинадағы көпұлтты күштерінің 1995 жылғы Дейтон келісімін орындау операцияларына бақылау жасады. 1997 жылы БҰҰ Бас хатшысы болып сайланды. Ол жаңа қызметінде жүріп, ұйымның әкімшілік шығындарын азайтуға күш салды. 1998 жылғы ақпанда Ирак президенті Саддам Хусейнмен келіссөз жүргізіп, Иракқа БҰҰ инспекторларын кіргізу, оның орнына АҚШ авиациясының шабуылын тоқтату жөніндегі келісімге қол жеткізді. Бірақ сол жылы желтоқсанда АҚШ пен Ұлыбритания үкіметтері, келісім бұзылды деген желеумен Иракты бомбалады. Орталық Азия елдеріндегі тұрақтылықты орнықтыру мақсатында ол 2002 жылғы қазан айында көптеген елдерде, соның ішінде Қазақстанда болып қайтты. Аннан кедейлерге дәрі-дәрмек тарату арқылы Африкадағы АИВ-ның таралуына қарсы белсенді және табысты әрекет жасады. 2001 жылы ол АИВ/ЖИТС індетімен күресу жоспарын белгілеген «Әрекетке шақыруын» жариялады. 2000 жылғы 26 ​​шілдеде Кофи Аннан «БҰҰ Жаһандық шарты» негізін қалады. Дереккөздер
Қияр

Қияр — асқабақ тұқымдасына жататын бір жылдық көкөніс дақылы. Жарық, ылғалды және жылы жерлерде жақсы өседі. Суыққа төзімсіз. Сабағы жатаған не өрмелегіш, бес қырлы, ұзындығы 1,5 м-дей. Жапырағы кезектесіп орналасқан, ұзын сағақты, түкті. Гүлі сары, дара жынысты. Жемісі — қияр. Қиярды үзіп алысымен де, кейін тұздалған күйінде де жеуге болады. Құрамында 95—96% су, 4—5% құрғақ зат, құрғақ зат құрамында 2—25% қант, 1% ақуыз, 0,1% май, 0,7% жасұнық, С, В тобындағы витаминдер, каротин, органикалық қышқылдар, эфир майы бар. Өсімдік туралы Қияр немесе кәдімгі қияр – Асқабақ (Cucurbitaceae) тұқымдастылардың ішіндегі қияр туыстыларына жататын біржылдық шөптесін өсімдік. Сабағы түкті, мұртшалары арқылы шырмалып өседі, биіктігі 1-2 метрге дейін барады. Жемісі – жеуге жарамды, тұқымы көп, шырынды және түсі жасыл болып келеді. Түріне байланысты көлемі әртүрлі болады. Қияр мәдениетке 6000 жыл бұрын енген. Оның Отаны – Үндістанның тропикалық аймағы және Қытай. Бүгінгі күнге дейін осы аймақтарда қияр табиғи жағдайда өсіріледі. Қолданылуы Қиярдың дәрілік қасиеттері адамға ежелгі заманнан мәлім. Мысалға, XVII ғасырда жазылған «Прохладный ветроград» атты орыс кітабында қиярдың шырыны өте пайдалы деп айтылған. Қияр шырынын судың орнына ішуге болады деп айтылған. Терінің күйген немесе зақымдалған жерін қиярды қою арқылы емдеген. Косметика саласында да қияр үлкен орын алған. Қияр көптеген теріні ағартатын кремдердің құрамында бар. Сонымен қатар, қиярды табиғи күйінде немесе тұздап тағамдарға пайдаланады. Күтімі Қиярдың дұрыс күтімі топырағын қопсыту, арамшөптерін жұлу, жаңа өскен сабақтарын қыстыру және дұрыс суаруда. Ең алғаш топырақ қопсыту жұмыстарын топырақ бетінен сабақтары шыққан соң істей беруге болады. Кейіннен мұны әр 10 күн сайын қайталап тұрады. Қопсыту жұмыстарымен бірге арамшөптерін жұлған абзал. Бірақ тамыр сабағына абай болу керек. Қиярды бірқалыпты, мол суарады. Судың жетіспеушілігі қиярдың тез өсуіне кедергі болады. Қиярды кешке қарай, күн бойы күн астында тұрған сумен суғарған жөн. Бұл қиярдың тамырларының суып кетуіне жол бермейді. Жеміс піскен кезде әрбір 2 апта сайын минералды тыңайтқыштармен тыңайту керек. Дереккөздер
Алоэ

Алоэ, сабыр, жүзжылдық – шырыштар тұқымдасына жататын көп жылдық бұта, кейде шырмауық түріндегі мәңгі жасыл, қуаңшылыққа төзімді өсімдіктер. Тропиктік, субтропиктік белдеулерде кездеседі. Биіктігі 7-12 м-дей, сабағы жуан, жапырағы шырынды, етті, тікенді болып келеді. Қызыл, қызғылт-сары, сары түсті, гүлі түтікше келген қоңырау тәрізді гүлшоғырына топталған. Сирек гүлдейді, негізінен құстар арқылы тозаңданады. Тұқымынан кейде өсімді (вегетативті) жолмен де көбейеді. Тұқымы жалпақтау қоңыр түсті. Алоэны көбейту үшін сабағының түбінен шығатын атпа бұтақтарын аналық өсімдіктен бөліп алып, құмды құнарлы топыраққа отырғызу керек. Қазақстанда Ағаш тәрізді Алоэ (Алоэ arborescens) деген түрі қолдан өсіріледі. Алоэның жапырақ құрамында глюкозид, эфир майы т. б. дәрілік заттар бар, сондықтан Алоэның шырынын түрлі ауруларды емдеуге қолданады. Алоэ әсіресе оңтүстік-шығыс жаққа қараған терезе алдында жақсы өседі. Қалыпты мөлшерде суарып тұру қажет. Жақсы өсіп келе жатқан алоэні аммиакты селитрамен (1 л суға 1 г қосып), не коровяк тұнбасымен қоректендіру керек. Оны өсіретін топырақ құрамы 2 үлес шым, 1 үлес жапырақ аралас топырақ, 0,5 үлесі өзен құмы болуға тиіс, Бұларға үгітілген кірпіш ұнтағы мен ағаш кө-мірі қосылады. Алоэ бұтақшалары (жас сабақтарына ұшы) және сабақтың төменгі буынында өсетін өркендері арқылы көбейті-леді. Өсімдіктің кесіп алынған бұтақшасын бір тәулік кептірін, содан кейін өзеннің дымқыл құмы салынған құмыраға не жайпақ төре лкеге отырғыз ады. Ағаш тәріздес алоэның жапырақтарынан көз, асқазан-ішек т. б. ауруларды емдейтін экстракт әзірленеді. Оның жапырақ сөлін іріңді жараны, күйген жерді, тері дерттерін (қабынған) емдеуге қолданады. Дегенмен, оны дәрігердің кеңесімен пайдалану қажет, өйткені бірқатар жүрек-тамыр ауруларына кері әсер етеді. Дереккөздер
Кактус

Кактус (Cactaceae) – қос жарнақты көп жылдық, шырын сабақты шөптесін өсімдік; әдетте, жуан, етженді, шырынды сабақтары тікенекті, түкті, қылтанақты болады. Кактустың бұта, ағаш, лиана тәріздес түрлері де кездеседі. Кактустердің Американың шөлді аймақтарында, Оңтүстік және Оңтүстік Американың ылғалды жерлерінде, тропиктік Африкада және Мадагаскар аралы мен Шри-Ланкада өсетін 220 туысы, 3000-дай түрі бар. Сондай-ақ, Аустралияда, Үндістанда, Жерорта теңізі жағалауындағы елдерде жерсіндірілген. Қазақстанда сәндік өсімдік ретінде үйде, немесе оранжереяда өсіріледі. Кактус сабағы шар, жұмыртқа, цилиндр, діңгек, жапырақ сияқты жалпақ пішінді, бунақталған болады, түсі жасыл. Сабағының биіктігі 2 – 5 см-ден 10 – 15 м-ге дейін жетеді. Сабағының қабығы мен өзегінде су жиналады, мысалы, кейбір ірі кактустердің сабағында 2000 л-ге дейін су болады. Олардың бір ерекшелігі – суды үнемді пайдалануында. Техас кактустерін зерттеу нәтижесінде, үш ай қуаңшылық кезінде де көпқылтанды опунция (Opuntіa polyacantha) сабағының құрамында 81% су сақталғаны байқалды. Көпшілігінің жапырақтары болмайды (нағыз жапырақ тек – перескияда сақталған), кейбір түрлерінде біз сияқты (опунцияда), немесе қабыршақ тәрізді (рипсалисте) келеді. Гүлі дара орналасқан, алуан түске боялған. Аналығы 3, кейде көптеген жеміс жапырақтарынан тұрады. Аталығы өте көп (мысалы, карнегиде 3500-ға жетеді). Жемісі – етті, жидек тәрізді. Кактус тағам (жемісі мен шырынды сабағы), діңі – отын және құрылыс материалы ретінде пайдаланылады. Кейбір түрлерінен (лофофора, селеницереус) дәрілік препараттар жасалады. Пайдасы Кактус гүлі компьютер бөлмеде тұрғаны өте пайдалы. Ол көздің бұзылмауына үлкен үлесін тигізеді. Бірақ жатар бөлмеге қоюға тыйым салынады. Одан көптеген дәрі-дәрмектер жасайды Суреттер Сілтемелер Сыртқы сілтемелер * [http://bigox.kz/kaktus/ Bigox.kz Кактус реферат] (қазақша)
Пан Ги Мун

Пан Ги Мун (, 13 маусым 1944 жыл, Чхунджу) — оңтүстік кореялық саясаткер және дипломат, 2007 және 2016 жылдар аралығында қызмет еткен БҰҰ-ның 8-Бас хатшысы. Бұрын Пан Корея Республикасының Сыртқы істер және Сауда министрі (2004-2006) де болған. 1970 жылы Сеул Ұлттық Университетін халықаралық қатынастар мамандығы бойынша бітірген және кейін Гарвард университетінің мемлекеттік басқару Джон Кеннеди мектебінде 1985 жылы магистр деңгейін алған Пан оқуын бітірген жылы Корея Республикасының Сыртқы істер министрлігіне жұмысқа орналасып, лауазымын Үндістанның Дели қаласында алды. Министрліктегі қызмет барысында қарапайымдылығымен танымалдылыққа ие болды. 2004 жылғы қаңтар мен 2006 жылғы қараша аралығында ол Оңтүстік Кореяның Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. 2006 жылғы ақпанда ол БҰҰ Бас хатшысы лауазымына сайлау науқанын бастады. Бастапқыда ол оған қол жеткізе алатын үміткер деп саналмаса да, Оңтүстік Корея үкіметіндегі лауазымының арқасында оған Бас Ассамблеяға үміткер ұсынатын органы, Қауіпсіздік кеңесінің, құрамындағы барлық елдерге саяхаттауға рұқсат етілді. Сайланғаннан кейін Пан Ги Мун БҰҰ Бітімгершілік күштері сияқты салаларды реформалауға көптеген күш жұмсады. Дипломатиялық салада ол Судан президенті Омар Хасан Ахмад әл-Баширді бітімгершілік күштердің осы елге араласуына мүмкіндік беру үшін сендіруге көмектескен Дарфурдағы қақтығыстарға назар аударды. Бұған қоса, ол АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Уокер Бушты жаһандық жылынуға қарсы әрекет ету үшін үнемі қысым көрсетіп отырды. 2016 жылғы БҰҰ Бас хатшысы лауазымынан кеткеніне қарамастан Пан қазір зейнетте емес; ол әлі де халықаралық ынтымақтастық, адам құқықтары мақсаттарын алға тартады, түрлі халықаралық ұйымдарда жұмыс істеп жүреді. БҰҰ-ның Бас хатшы орнындағы жұмысы 2006 жылғы 14 қазанда Пан БҰҰ Бас хатшысы болып сайланған да, 14 желтоқсанда антын қабылдап, 2007 жылғы 1 қаңтарда Кофи Аннанның ізбасары болып жұмысқа кірісті. Дереккөздер
1944 жыл

Оқиғалар Қаңтар * 1 қаңтар - Сирияда басқарудың барлық мәселелерін Франция Сирия Үкіметінің құзыретіне берді. Ел іс жүзінде тәуелсіздігін алды. * 27 қаңтар - Кеңес әскерлері Ленинградтың айналасындағы қоршау сақинасын толығымен алып тастады. Ақпан * 3 ақпан - Американдық әскерлер Маршалл аралдарын азат етті. * 23 ақпан - Шешендер мен Ингуштарды депортациялау басталды. Наурыз * 8 наурыз - Балқарларды депортациялау басталды. Сәуір * 7 сәуір - АҚШ әуе күштері Италияның Тревизо қаласын бомбалады. * 10 сәуір - Одесса операциясы кезінде Одесса қаласы неміс әскерінен толығымен босатылды. Мамыр Маусым * 6 маусым - Нормандиялық операция басталды. Бұл адамзат тарихындағы ең ірі десанттық операция. Шілде * 20 шілде - Адольф Гитлердің өміріне сәтсіз әрекет жасалды. Тамыз * 18 тамыз - Парижде неміс әскерлеріне қарсы көтеріліс басталды. * 22 тамыз - Марсельде неміс әскерлеріне қарсы көтеріліс басталды. Қыркүйек Қазан Қараша * 7 қараша - АҚШ президенттік сайлауы. Төртінші рет президент Франклин Рузвельт жеңіске жетті. Желтоқсан * 16 желтоқсан - Арденндегі неміс әскерінің шабуылының басталуы. * 17 желтоқсан - Мальмедидегі қырғын: СС әскерлері 86 американдық әскери тұтқынды атып тастады. Туғандар Тағы қараңыз: :Санат:1944 жылы туғандар Қайтыс болғандар Тағы қараңыз: :Санат:1944 жылы қайтыс болғандар Тағы қараңыз Түсініктемелер
Гелий

Гелий (лат. Helium; He) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы химиялық элемент; ат. н. 2, ат. м. 4,0026. Гелийді 1868 ж. француз астрономы Ж.Жансен мен ағылшын астрономы Дж.Н. Локьер күн сәулесінің спектрінен тапқан, 1895 ж. ағылшын химигі У.Рамзай радиоактивтік клевеит минералынан бөліп алған. Қалыпты жағдайда Гелий – бір атомды түссіз, иіссіз, инертті газ, қайнау t – 268,93°С, тығызд. 0,178 г/л. Сұйық Гелий кванттық сұйықтықтарға жатады, себебі оның атомдары макроскопиялық көлемде кванттық қасиет көрсетеді. Сұйық 4Не (бозе-сұйықтық) 2,17 К° температура мен 0,005 МПа қысымда фазалық өзгеріске ұшырап, Не І және Не ІІ сұйықтықтарына ыдырайды. Не ІІ – аса аққыш сұйықтық, өте жіңішке түтікшелерден ешқандай үйкеліссіз ағып өтеді. Оның мұндай қасиетін 1938 ж. П.Л. Капица ашқан. Не І қатты қайнаса, Не ІІ баяу қайнайды, бұл ерекшелік Не ІІ-нің өте жоғары жылу өткізгіштігімен байланысты. Сұйық 3Не (ферми-сұйықтық) абсолюттік нөл температура мен 3,4 МПа қысымда аса аққыштық қасиетке ие болады. Сұйық Гелий басқа сұйықтықтарға қарағанда қалыпты қысым мен 0°К температурада қатпайды, оның кристалдануы үшін өте жоғары (2,5 МПа астам) қысым қажет. Газ күйіндегі Гелий пластмассадан, шыныдан және кейбір металдардан жасалған қоршаулардан жеңіл өтіп кетеді. Гелийді табиғи газдар қоспасын арнаулы аппараттарда төмен температурада басқа газдардың барлығын сұйылтып барып алады. Газ күйіндегі Гелий металдарды жоғары температурада кесу, пісіру, балқыту процестерінде; жартылай өткізгіштер өндіруде, тағамдарды консервілеуде қолданылады. Сұйық Гелий ғылыми-зерттеу жұмыстарында төмен температурадағы процестер үшін салқындатқыш ретінде және өте төмен температураны өлшейтін термометрлерді толтыру үшін пайдаланылады. 1868 жылдың 18 тамызы француз ғалымы Пьер Жансен, гунтур Үнді қаласында толық күн тұтану кезінде, бірінші рет күннің хромосферасын зерттеді. Жансенде спектроскопты Күн тәжінің спектрін тек тұтылғанда ғана емес, әдеттегі күндері де байқауға болатындай етіп баптай алды. Келесі күні Күн протуберанцтарының спектроскопиясы сутегі — көк, жасыл-көгілдір және қызыл сызықтармен қатар-Жансенмен және оны d натрий сызығына байқаған басқа астрономдармен алғаш қабылданған өте жарқын сары сызықты анықтады. Жансен бұл туралы дереу француз Ғылым Академиясына жазды. Кейіннен күн спектріндегі ашық-сары сызық натрий сызығымен сәйкес келмейді және бұрын белгілі химиялық элементтердің ешқайсысына тиесілі емес. Дереккөздер
Ембімұнайгаз

«Ембімұнайгаз» — Қазақстандағы ең көне мұнай компаниясы. Ол алғаш рет 1922 Ембімұнай тресті болып құрылған. Қазір оның құрамындағы «Қайнармұнайгаз», «Жайықмұнайгаз», «Доссормұнайгаз», «Жылыоймұнайгаз» деп аталатын 4 өндіру басқармалары Атырау облысындағы 37 кен орынын игеріп жатыр. Олардың ішіндегі 15 кеніштің өнім өндіру көлемі тым төмен деп саналады. Жалпы мұнай қоры 68 миллион тоннаға бағаланған. Кәсіпорын жыл сайын 2,7 миллион тонна мұнай өндіреді. Онда бес жарым мыңға жуық адам еңбек етеді.
Чернобыль апаты

Чернобыль апаты — Украинадағы Чернобыль атом электр станциясында, 1986 ж. сәуір айында АЭС-тің 4-энергоблогында болған апат. Чернобыль апатының нәтижесінде Украинаның елеулі аумағы мен Ресейдің Брянск және Калуга облыстарының аумағы радиоактивтік ластануға ұшырап, адамдар өміріне қауіп төнді. АЭС-тен радиусы 30 км. жерде тұратын халық басқа жерлерге көшірілді. 1986 жылдың қараша айына дейін апатқа ұшыраған блок залалсыздандырылып, оғашталды. Апатты залалсыздандыруға Қазақстан азаматтары да тартылды. Радиоактивті түтін аймақтан асып, 10-нан аса мемлекеттің 145 мың шаршы шақырым жерін ластады, кем дегенде 5 миллион халық зардап шекті. Оның зардабы қаншалықты ұзаққа баратыны әлі белгісіз қалып отыр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы апаттан төрт мыңдай адам қаза тапты деп хабарлады. Бірақ, ядролық энергия нысандарына қарсылық танытушылар 100 мың адам құрбан болды Апат себебі АЭС пайдалану ережелерінің өрескел бұзылуы оның персоналымен жасалған, осы тұрғыдан алғанда: * реактор күйінің өзгеруіне қарамастан «кез келген жолмен» тәжірибе жүргізу; * жұмыс істейтін технологиялық қорғанысты өшіру, олар қауіпті режимге түскенше реакторды тоқтатар еді; * Чернобыль АЭС басқармасының алғашқы күндеріндегі апат ауқымын елемеу. Дереккөздер