kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мемлекеттік қазына

Мемлекеттік казына - республикалық бюджет қаражаты, алтын-валюта қоры мен алмас қоры, жерге және басқа табиғи ресурстарға мемлекеттік меншік объектілері, мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де мемлекеттік мүлік Қазақстан Республикасының мемлекеттік қазынасын құрайды. Жергілікті бюджет қаражаты және мемлекеттік заңи тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де коммуналдық мүлік жергілікті қазынаны құрайды. Дереккөздер
Танкіге қауіпті бағыт

Танкіге қауіпті бағыт — қарсыластың шоғырландыру сыйымдылығы мен шартты жіберу өтімділігі жоғары жер. Негізінен қорғаныс кезінде анықталады және жаудың басты соққы беру бағытымен үнемі қатар келеді. Танкіге қауіпті бағытқа қарсы күшті қорғаныс ұйымдастырылады, танкіге қарсы маневр жасайтын қорлар, жылжымалы бөгет отрядтары мен екінші эшелон (резерв) дайындалады. Дереккөздер
Танкодром

Танкодром — әскери машиналарды жүргізіп үйрену үшін арнайы жабдықталған жер. Бедерлері әр түрлі аумақта құрылады. Танкодромда машиналардың негізгі жүретін орындары мен маршруттары, дайындалатын тренажерлері жабдықталады және бөлімше құрамында кедергіден өту, техниканы темір жол платформаларына тиеу, көтеретін құралдармен жұмыс істеу, т.б. үйретіледі. Дереккөздер
Ақ мешіт

"Ақ мешіт" - Талдықорған қаласындағы мұсылман қауымының ғибадат ету орны, қасиетті діни-ғұрыптар өткізетін мекені. Ол 1995 ж. бұр. "Шағала" кинотеатры ғимаратының негізінде, жергілікті халықтың қаржысына қайтадан салынып, әрлендірілді. Мешітте 600 орындық намазхана, 2-ші қабатында неке қию рәсімдерін өткізетін зал және шәкірттерге арналған 25 орындық оқу бөлмесі, сондай-ақ мүфти отыратын, тағы басқа орындар жасақталған. Дереккөздер
Мемлекеттік тіркеу

Мемлекеттік тіркеу — тіркеуші органның заңи тұлғалардың немесе шетелдік кәсіпорындардың құрылу фактісін, меншік құқықтары мен басқа да құқықтарды, шарттарды, т. б. есепке алу рәсімі. Қазақстанда меншік құқығы, шаруашылықты жүргізу құқығы, жедел басқару құқығы, жерді жылдан астам мерзімге пайдалану құқығы, кепілзаттар, ипотекалар, ренталар, жылжымайтын мүлікке құқықтар міндетті түрде тіркеуден өткізіледі. Тіркеу тәртібі, рәсімі, ақысы әрбір жағдайда заңдармен белгіленеді. Дереккөздер
Мемлекеттік рента

Мемлекеттік рента - мемлекеттік қарыз түрлерінің бірі, бұл қарыз бойынша мемлекет әдетте облигациялардың атаулы бағасының тұрақты пайызы нысанында белгілі бір кірісті (рентаны) дүркін-дүркін төлеп тұрады; міндеттемелерді өтеу мерзімі мен нысаны белгіленбейді. Мемлекеттің қарызхаттарды айырбастау арқылы мемлекеттік рента бойынша кірістің мөлшерін төмендетуге мүмкіндігі бар. Дереккөздер
Мемлекеттік меншік

Мемлекеттік меншік — өндірістің жекелеген немесе барлық құралдарына мемлекеттің меншігі. Бұл термин командалық экономикада мемлекеттік меншікке қатысты қолданса да, оның басты қолданылуы-мемлекеттік меншіктегі аралас экономика секторы. Мемлекеттік меншік — мемлекеттің жер және оның қойнауы, су, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, сақтандыру сақтық қорлары, кәсіпорындар мен шаруашылық кешендері, көлік, жоғары және арнаулы орта оқу орындары түріндегі меншігі, әлеуметтік-мәдени саладағы объектілер және басқадай мүлік. Дереккөздер
Ақсеңгір (Жамбыл ауданы)

Ақсеңгір — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Ақсеңгір ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан солтүстікке қарай 31 км жерде, Ақсеңгір өзенінің жағалауындағы Лессинг жусаны, ши аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен сайлы-жыралы келген куаң далада орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1954-1997 жж. қазақ қой өсіру ҒЗИ-ның тәжірибе шаруашылығы болды. Оның негізінде Ақсеңгірде және округке қарасты Жайсаң, Жиренайғыр, Көкдала ауылдарында 1 ЖШС және 2 шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылымы Ауылдарда 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт және медициналық пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Мемлекеттік жәрдемақы

Мемлекеттік жәрдемақы — мемлекеттік бюджеттің немесе арнаулы қорлардың есебінен заңнамаға сәйкес төленетін жәрдемақы. Жәрдемақының кейбір түрлерінің мөлшері тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңда әрбір жылға арналып белгіленеді. Жәрдемақыға салық салынбайды. Студенттерге берілетін шәкіртақы, мүгедектігі бойынша әлеуметтік жәрдемақы, асыраушысынан айырылуына байланысты төленетін жәрдемақы, жерлеуге арналған жәрдемақы, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен берілетін материалдық көмек, т. б. түрлерге бөлінеді. Дереккөздер de:Sozialsystem en:Social welfare provision ru:Государственное пособие
Ұлғаю (Физика)

ұлғаю түрлері: *Бойлық ұлғаю - оптикалық осьтің бойымен орналаскан кесінді кескіні ұзындығының осы кесінді үзындығына катынасы. *Бұрыштық ұлғаю - кескін кеңістігіндегі оптикалық оське көлбеу жарық шоғы бұрышы тангенсінің заттар кеңістігіндегі оған орайлас сәуленің көлбеу бұрышының тангенсіне қатынасы. Дереккөздер
Ақтам қаласы

Ақтам - 10-12 ғасырдағы қала орны. Бақанас ауылының солтүстігінде 120 км жерде орналасқан. Жетісу археологиялық экспедициясы 1961 ж. (жетекшісі Ақышев), 1964 ж. (жетекшісі Ақышев, К.М.Байпақов), 1997 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Байпақов) зерттеген. Ежелгі аты белгісіз. Қала орны дүниенің төрт құбынасымен бағыттас орналасқан төртбұрышты шоқы, аумағы 180x170 м. Бұрыштарында аумағы 10-12 м, биіктігі 2 м, Г әрпіне ұқсатып салынған қақпасының жалпақтығы 8 м. Қала сыртында 120-60 м қашықтықта қорғаныс қабырғалары бар. Биіктігі 0,5-0,75 м. Осы қабырғадан кіретін дарбаза ішкі қақпаға қарсы орналасқан. Екі шетінен дөңгелек мұнаралармен бекемделген. Дереккөздер
Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу

Бағалы кағаздар нарығын мемлекеттік реттеу — бағалы қағаздар нарығындағы мемлекеттің басты құралы. Бағалы қағаздар нарығындағы қатынастардың күрделілігі, оның ауқымы, нарыққа тән тәуекел, оған қатысушылардың қауіпсіздік мүдделері ондағы жұмыстың егжей-тегжейлі стандарттары мен ережелерін қабылдау, сондай-ақ реттеу мәселелеріне түрлі мемлекеттік органдар мен өзін-өзі реттеуші ұйымдарды тарту қажеттігін талап етеді. Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар мен мемлекет мүдделерінің көптеген ұстаным бойынша сай келуі туындаған мәселелерді оралымды түрде шешудің әдісі ретінде өзін-өзі реттеуді пайдалануға мүмкіндік береді. Бағалы кағаздар нарығын мемлекеттік реттеу мына қағидаларға негізделген: ел аумағында нарықты реттеудің нормативтік негіздерінің, режимінің, әдістерінің бірлігі; мемлекеттің аз араласуы және өзін-өзі көп реттеу; тең мүмкіндіктердің болуы; бағалы қағаздар нарығындагы бәсекеге мемлекеттің ынталандыруы; бағалы қағаздар нарығында түрлі жобаларды мемлекеттік қолдаудың жария бәйгелестікпен бөлінуі; нарықта жұмыс істейтін мемлекеттік кәсіпорындардың коммерциялық кәсіпорындардан артықшылығы болмауы; нарыктың кәсіпқой қатысушылары көрсететін қызметтің бағасын мемлекеттік реттеуден бас тарту; бағалы қағаздар нарығын реттеу жүйесін дамытудағы сабақтастық. Дереккөздер
Ақтоғай ескерткіштері

Ақтоғай — палеолит дәуірінің ескерткіштері. Жетісу өңіріндегі Шарын өзенінің сол жағалауындағы Ақтоғай шатқалында орналасқан ежелгі тұрақтар. Мұнда аралары 1,5-2 км төрт жердей тас дәуірі орындары анықталған. Ақтоғай тұрақтарын 1986 ж. Қазақстан Ғылым академиясы Геология ғылым институтының стратиграфиялық отряды (жетекшісі Б.Ж.Аубекеров) ашқан. Ақтоғай-1 тұрағынан алынған артефактылар саны 122 данауылы Арасында дефляцияға ұшырағандары үшбұрыш жарықшақтары, қырғыштар тағы басқа заттар бар. Ақтоғай-2 — 18 дана, Ақтоғай-3 — 15 дана, Ақтоғай-4 — 7 дана артефакт техника және тұрпаттық белгілері бойынша бір-біріне ұқсас. Құралдар арасында леваллуа жарықшақтары басым. Геология және геоморфология мәліметтер бойынша зерттеушілер Ақтоғай-1 және Ақтоғай-4 орыңдарын жоғ. плейстоцен ортасына жатқызған. Алынған материалдардың бірі чоппинг (14x15x6,5 см) ашель дәуіріне жатады. Тас құралдарына техникалық, типологиялық анықтама жасаған - О.А.Артюховауылы Тас бұйымдары негізінен мустье уақытын қамтиды. Ғалымдардың пікірінше, тұрақтары Қаратау, Солтүстік Балқаш төңірегі, Ертіс алабы және Орталық Азия өлкелерінің палеолиттерін байланыстырып тұрған кешен. Жетісу жеріндегі өзен алаптарында да (Іле, Қаратал, Көксу, тағы басқа) көне мәдениет ошақтарының белгілері табылуы мүмкін. Дереккөздер
Ақтоғай-Достық темір жолы

Ақтоғай-Достық темір жолы — Қазақстанды трансазиялық темір жол магистралімен түйістіретін жүк тасымалдау торабына жататын темір жол. Құрылысы 1959 жылы басталып 1994 жылы іске қосылды. Орналасуы Алакөл ауданының аумағында, Қарақұмның солтүстік жағының үштен бірін, Сарықұмның солтүстік жиегін жанай өтіп, Тентек, Жаманты, Ырғайты өзенін қиып, Алакөлдің оңтүстік жиегін, Жалаңашкөл көлінің солтүстік жағалауын жағалай теңіз деңгейінен 360 м (Ақтоғай) биіктіктен басталып, 550 м биіктікте Қытай Халық Республикасының шекарасынан өтеді. Тарихы Ақтоғай - Достық темір жолы 1959 жылы салынып, төртінші санаттағы шекаралық түсіру қайта тиеу стансасы болды. 1956-1960 жылдары қазақстандық әрі қытайлық тараптан екі елдің темір жолын қосатын магистральдың құрылысы жүргізілді. Бұл жұмыстар 1988 жылы кеңес-қытай келісіміне қол жеткізілген соң қайта жаңғырды. 1990 жылдың қыркүйек айында болған темір жолдардың түйісуі нәтижесінде қазақстандық Достық стансасы мен қытайлық Алашанькоу стансасын қосатын шекара өткелі құрылып, 1991 жылы жүк құрамдарының қозғалысы басталғаннан кейін Трансазиялық темір жол магистралінің Солтүстік дәлізі іске қосылды. Сол кезеңде Достық стансасының қайта тиеу қуаты артты. Жолаушылар тасу 1992 жылдың маусым айынан бастап жүзеге асырылды. Торабындағы стансалар мен бекеттер Ақтоғайдан Достыққа дейін 304 км. Достықтан Талдықорғанға дейінгі арақашықтық 657 км. Темір жол бойында Ақтоғай, Сарықұм, Сайқан, Бескөл, Көктұма, Жалаңашкөл, Достық стансалары және бірқатар бекеттер орналасқан. Дереккөздер
Ақтөбе жайлауы

Ақтөбе - Көксу ауданындағы жазғы мал жайлауы. Ол батысыңда Текелі, оңтүстігінде Күйелі мен Суықтөбе, шығысында Аламан тауымен шектеседі. Биіктігі (теңіз дең¬гейінен) 2 мың м. Жері тастақ, шөбі тықыр. Қазтабан, сарыбас жоңышқа, рауғаш, аюжүн, у қорғасын, ермен, қарақан, арша тәрізді шөптер мен бұталар өседі. Тұрғыны 1,3 мың адам (2002). Ауыл 1996 ж. дейін "Чистополье" деп аталған. 1964-1997 ж. қой өсіретін "Алакөл" кеңшарының ор¬талығы болды. Оның негізінде Ақтөбеде және округке қарасты "Бірлік" ауылында бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Орта мектеп, клуб, кітапхана, фелвдш.- акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Диалектизм

Диалектизм — жергілікті диалектілер мен говорларға тән тіл ерекшеліктері. Диалектизм — көркем шығармаларда әдеби тіл нормасынан ауытқу түрінде орын алады. Диалектизмнің бірнеше түрі бар: * Фонетикалық диалектизмдер: әдеби ө орнына ү айтылуы (өгей — үгей), б орнына п (болат — полат), ш орнына ч (малшы — малчы), ж орнына й (бұл жақ — бұйақ, сол жак, — сойак,), сөз ортасында ғ сакталуы (шаңғарақ); * Грамматикалық диалектизмдер: көсемшенің әдеби -голы/-гелі тұлғасының -гайы/-гейі (баргайы, келгейі) аркылы, бұйрық райлы етістіктің көпше I жағы -лы/-лі арқылы жасалуы: біз баралы (барайық орнына), келелі (келейік орнына), көмектес септігінің -мынан, -бынан, -пынан қосымшалары арқылы айтылуы: атпынан, пойызбынақ; * Лексикалық диалектизмдер: * бойлай (унемі д. м.), * бейсаубет (бет алды), * жарын (келер жыл), * рабайда (анда-санда), * кун баю (кун бату), * таға (нағашы), * ашық-машық (топса), # Лексикалық Диалектизм өз ішінен бірнешеге бөлінеді: Нағыз лексикалық Диалектизм әдеби варианттарымен мағыналас, бірақ дыбысталуы басқаша сөздер: әдеби сірінке — кәуірт, кеуірт, оттық, шақпақ түрінде айтылады. Лексика-семантикалық Диалектизм олардың ерекшелігі дыбысталуында емес, мағынасында: әдеби тәртіп — нусқау, әд. сым — шалбар мәнінде айтылады. * Этнографиялық Диалектизм белгілі бір жерге тән тұрмыс-салттық мәні барзаттар мен құбылыстарды білдіреді: жозы аласа дөнгелек үстел, әттік — қармақтың тілі, алақшын — пеш алдына шоқжаятын орын. Диалектизм көркем шығармаларда кейіпкерлер сөзінде қолданылып, шығарманын тілдік бояуын арттыру үшін қызмет етеді. Тағы қараныз: * Диалект * Диалектография * Диалектология * Диалог * Лексика Дереккөздер
Ақши (Іле ауданы)

Ақши — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл, Күрті ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Өтеген батыр кентінің солтүстік-батысында 82 км-дей жерде, Күрті өзенінің оң жағалауында, Бозой мен Қарой үстіртті жазықтарының қуаң агроклиматтық белдемінде жатыр. Халқы Тарихы Ақши 1997 жылғы дейін Күрті ауданының Т. Бокин атындағы шаруашылығының орталығы болған. Оның негізінде ауылда "Бент" АҚ және 183 жеке шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылымы Ақшиде орта мектеп, Т.Бокин атындағы мәдениет үйі, кинотеатр, балабақша, аурухана, мешіт, шағын кәсіпорындар бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Деонтологиялық интуитивизм

Деонтологиялық интуитивизм - этикадағы парыз мейрімділікпен не онымен байланысты болатын сезімдерге қатысы жоқ түсінік деп (мейірімділік парызды өтеуде) байланысты деген ұстанымдағы бағыт. Дереккөздер
Жергілікті жерді бағалау

Жергілікті жерді бағалау — жағдайды бағалау элементтерінің бір түрі. Командир өзі тікелей жергілікті жердің тактикалық құрылымын карта және аэросурет бойынша қарап, зерделейді. Жергілікті жерді бағалау кезінде бөлімшелердің (бөлімдердің) алға койған ұрыс міндеттерін орындауына жергілікті жердің тигізетін әсерін бағалауға мүмкіндік беретін мына мәселелерге назар аударылады: *жер бедері, *жергілікті заттар, *бақылау және өту жағдайлары, *табиғи кедергілер, *тасалар, *атыс жүргізу жағдайы, *бағдарлау және басқа да қасиеттер. Дереккөздер
Педагогтің деонтологиялық әлеуеті

Педагогтің деонтологиялық әлеуеті - адамның педагогикалық қызмет қағидаларына сәйкес әрекет етуіне мұмкіндік беретін қабілеттері мен қасиеттері жиынтығы. Ол жабық түрде болады да, педагогикалық кызмет еткенде көрінеді. Дереккөздер
Жергілікті жерді газсыздандыру және дезинфекциялау

Жергілікті жерді газсыздандыру және дезинфекциялау — қарсыластың химиялық және бактериологиялық шабуылының зардаптарын жою үшін жүргізілетін іс-шаралардың бірі. Қорғаныс құрылыстарын (ғимараттарын)және жергілікті жерді газсыздандыру мен дезинфекциялау әскерлерге залалсыздандырылған және неғұрлым қолайлы жағдайларда әскери міндеттерін орындауға мүмкіндік беру мақсатында жасалады. Газсыздандыру мен дезинфекция жұмыстары химиялық (газсыздандырғыш ерітінділермен суару, газсыздандырғыш сусымалы заттарды шашу) тәсілімен немесе механикалық (залалданған топырақ, қар қабатын алып тастау) тәсілімен жүргізілуі мүмкін. Жергілікті жерді газсыздандыру және дезинфекциялау үшін: *автоқұйғыш станциялары, *аспалы газсыздандырғыш аспаптар мен жол машиналары (грейдерлер, бульдозерлер, қар тазарткыштар, құйғыш машиналар, скреперлер және т.б.) пайдаланылады. Газсыздандыру мен дезинфекция бойынша шағын көлемдегі жүмыстарды құрлықтағы әскерлердің барлығы өздігінен, негізінен механикалық тәсілмен жүргізеді. Дереккөздер
Жергілікті жерді зерттеу

Жергілікті жерді зерттеу — командир мен оның штабының қарсылас туралы мэліметтерді жинау және жинақтау бойынша жүргізетін жүмысы. Нақты жауынгерлік міндеттер мүддесінде жүргізіледі. Топографиялык сипаттамалар, карталар, фототүсірілімдер, сондай-ак командирдің жергілікті жерге өзі шығуы арқылы жүзеге асырылады. Командир өз әскері мен қарсылас әскерінің ұрыс қимылдарына жергілікті жердің әсерін ашу және нақты осы жерде әскердің негізгі түрлерін колдану мүмкіндіктерін анықтау мақсатында жергілікті жерді зерттейді. Дереккөздер
Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау

Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау — өз әскерлеріне ұрыста (операцияда) колайлы жағдай тудыру, карсыластың ұрыс қимылдарын қиындатып, шығынға ұшырату мақсатында жүргізілетін инженерлік жабдыктау. Жергілікті жерді инженерлік жабдықтаудың сипаты әскерлердің жауынгерлік тапсырманы орындау барысындағы ұрыстың (операцияның) түрі мен ауқымына, жергілікті жер жағдайына, жыл маусымы мен тәулік мезгіліне, күшқұралдар санына және уакытқа байланысты болады. Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау ерте кезден бастап жүргізілген. Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау Бірінші дүниежүзілік соғыста, әсіресе, оның бекініс кезеңінде кеңінен пайдаланылды. Кеңес Армиясында азамат соғысы кезінде маңызды бағыттарда далалык бекініс аудандары жасалды. Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау жүмыстары әсіресе Ұлы Отан соғысы жылдары, атап айтсақ, Мәскеуді, Сталинградты, Курскіні қорғауда кеңінен дамыды. Дереккөздер
Жергілікті жерді су басуы

Жергілікті жерді су басуы *қарсыластың шабуылын кідірту, оның маневрін тежеу, басып алған аумағынан кетуге мәжбүр ету, көпірді бұзу, сал қайыктық және десанттық өткелді жою үшін су бөгетін жасау мақсатымен жергілікті жер учаскелерін әдейі су басқызу; *су тасқыны мен сел кезінде, сондай-ақ гидротехникалық құрылыстар кезінде өзен аңғарлары мен жаймаларын су басып кетуі. Дереккөздер
Ызакөл

Ызакөл — Түркістан облысы Отырар ауданы, Көксарай ауылдық округіне қарасты ауыл. Географиялық орталығы Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 21 км-дей жерде, Сырдарияның оң жағалық аңғарында қамыс, құрақ аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен қуаң жазықта орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1940—1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін "Шәуілдір" кеңшарының бөлімшесі болған. Бөлімше негізінде Ызакөлде агроқұрылымдар жұмыс істейді. Ауылдың батысында 1 км жерде Сырдария өзені ағып жатыр. Ызакөл арқылы Түркістан-Сарыағаш және Түркістан—Шардара автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Ызакөл (көне қоныс)

Ызакөл — көне қоныс орны. Ызакөл елді мекенінен оңтүстікке қарай 600 м. жерде. 2003 ж. Отырар мемлекет археология қорық музейі мен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми зерттеу орталығының археология экспедициясы (жетек. С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Төбе дөңгелек пі¬шіндес, шағын келген, биіктігі 1,20 м — 90 см, ауданы. 32x33,5 м. Төбе үсті мен айналасынан ешқандай заттар не болмаса бұйымдар үлгілері табылмаған. Дереккөздер
Жергілікті жердің бүркемелік қасиеттері

Жергілікті жердің бүркемелік қасиеттері — жер бедерінің ойқырлы болуын, жергілікті заттарды, сондай-ақ жергілікті жердің жалпы касиеттерін және оның негізгі түсін пайдаланып тасалануға мүмкіндік беретін жергілікті жердің қасиеті. Бүркемелік касиеттері бар жергілікті жер әскерді, ұрыс техникасы мен басқа да ұрыс объектілерін жер үстінен, әуеден және радиолокациялык бақылаудан жасыра алады. Бүркемелеуге неғұрлым қолайлы жағдай орманда және ойлы-кырлы жерлерде болады. Жергілікті жерде бөлімшелерді, бөлімдерді, олардың карулары мен көліктерін және басқа да ұрыс объектілерін бүркемелейтін табиғи бүркеніштер көп болған жағдайда арнайы бүркемелеу жүмыстарын жүргізбей-ақ, оларды толығымен пайдалануға болады. Дереккөздер
Педагогикалық деонтология

Педагогикалық деонтология - # педагогтің кәсіби тәртібі туралы ғылым; # қызметке және қарым-қатынасқа қатысушылардың арасындағы сенімділікке кепіл болатын кәсіби этика; Басқа адамдарға, олардың идеяларына қатысты педагогикалық шыдамдылықты, құзырлылықты, оқу және тәрбие қызметінде қабылданатын шешімдерге моральдік жауаптылықты танытады. Дереккөздер
Жергілікті жердің қорғаныштық қасиеттері

Жергілікті жердің қорғаныштық қасиеттері — жер бедері мен жергілікті заттардың жойғыш құралдардың әсерін бәсеңсітетін ерекшеліктері. Қыратты, сайлы-жыралы, өзекті жерлердің қорғаныштық қасиеттері көп. Мысалы, қыраттардың қарсы (ядролық жарылыс орталығына қатысты) беткейінде соққы толқын кысымы жазық жердегіден 2-2,5 есе аз болады. Жер бедерінің ойлықырлылығы жарқыл сәулеленуден және өткір радиациясынан да пана болады. Орман алқаптары ашық даламен салыстырғанда соққы толқынын 2 және одан да көп есе, жарқыл сәуленің әсерін 6-8 есе кемітеді. Дереккөздер
Өзгерістер (Лингвистика)

Лингвистикадағы өзгерістер түрлері: Дыбыстық өзгерістер немесе фонетикалық өзгерістер Дыбыстық өзгерістер немесе фонетикалық өзгерістер - тілдің даму барысында кез- келген дыбыстық өзгерісті жалпы мағынада белгілейтін термин. Позициялық өзгерістер Позициялық өзгерістер -қолданылу позициясында шартты түрде алынған дыбыстардың өзгеруі. Мұндай езгерістер ерекше фонетикалық жағдайларда пайда болады. Мысалы, сөз басында/сөз соңында, екпінді дауыстылар үшін сөз соңында/екпінсіз позиция және т.б. Сөйлемнің түрін өзгерту Сөйлемнің түрін өзгерту-аударма кезінде жай сөйлемді құрмалас сөйлемге және кұрмалас сөйлемді жай сөйлемге айналдырудан, бөлшектеу мен біріктіруден антонимикалық аударма кезіндегі грамматикалық трансформациялар, синтаксистік байланыс түрінің өзгеруі. Дереккөздер
Ынталы Әметбекауылы

Ынталы Әметбекауылы - ауыл, Талапты аудандық округіне қарайды. Округ орталығы — Талапты ауылынан оңтүстікке қарай 8 км жерде, Арыстың оң жағалаулық аңғарында орналасқан. Тұрғыны 0,76 мың адам (2004). іргесі 1927 ж. қаланды. 1930 ж. дейін Ы. Сырдарияның сол жағалауындағы Көлқұдык және Балтакөл елді мекендерінде қоныстанғанды. 1929 ж. Арыс өзені бөгеліп, одан канал тартылды. Ы. Сырдарияның оң жағалауына, казіргі орналасқан жеріне көшірілді. 1930 ж. бірнеше шағын ұжымшарлар мен артельдер бірігіп "Ынталы" атты үжымшар кұрды. 1957 ж. ұжымшар кеңшарға айналды. 1996 ж. кеңшар тарап, оның негізінде бірнеше ЖШС, ОК және шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда негізгі мектеп, кітапхана, фельдш.-акушерлік пункт жұмыс істейді. Дереккөздер
Левиафан (Гоббс)

Левиафан (, толық аты, Левиафан, немесе шікреулік және азаматтық қоғам мемлекетінің материясы, формасы және билігі, )- Томас Гоббстың (1588–1679) жазған және 1651 жылы жариялаған (латынша басылым редакциясы 1668 жыл) философиялық шығарма. Шығарма аты Библиядағы Левиафаннан шыққан. Шығарма қоғам құрылымы мен билік легитимділігін қарастырған болып, ол әлеуметтік келісім теориясының ең алғашқы және ықпалды нұсқасының бірі ретінде танылған. Ағылшын революциясы (1642–1651) кезінде жазылған бұл шығармада автор әлеуметтік келісім мен абсолютті егемендіктің үстемдігін дәріптейді. Гоббс азаматтық соғыс пен табии күйдегі жабайы жағдайынан ("барлығының барлығына қарсы соғысы") теқ қана күшті, бөлінбеген билік арқылы ғана сақтануға болады деп жазды. Гоббс материалистік сенсуализм тұрғысынан эмпиристік және рационалистік әдістердің элементтерін пайдаланып білімнің бастау көзін қарастырады. Дереккөздер
Экономиканы мемлекеттік реттеу

Экономиканы мемлекеттік реттеу - мемлекет әлеуметтік-экономикалық жүйеге ықпал ету мақсатымен өзінің түрлі деңгейдегі институттары арқылы жүзеге асыратын заңнамалық, әкімшілік және экономикалық сипаттағы шаралар жүйесі. Ол ұлттық экономикадағы жағдайға және әлемдік шаруашылықтың даму үрдісіне талдау жасау жолымен әзірленетін белгілі бір мемлекеттік саясатқа негізделеді. Түпкі мақсаттар және оларға жету жолдары айқындалады. Бұл үшін жанама және аралық мақсаттар тұжырымдалады, сонан соң олардың баспалдақтары, мақсаттар "шежіресі" жасалады. Мемлекеттік саясаттың дәстүрлі мақсаттары: тұрақты экономикалық өрлеу, бағаның тұрақтылығы (инфляцияны бақылау), жұмыспен қамтылудың жоғары деңгейде болуы (жұмыссыздықтың төмендігі), сыртқы экономикалық тепе-теңцік (төлем теңгерімінің актив сальдосы, валюта бағамының тұрақтылығы). Мақсаттар тұжырымдалғаннан кейін Экономиканы мемлекеттік реттеудің оларға қол жеткізуі үшін қажет тетіктер мен құралдар айқындалады. Экономиканы мемлекеттік реттеу экономикалық құралдардың көмегімен жүзеге асырылады, олар: ақша-несие саясаты, салық-бюджет тетіктері, экономиканың мемлекеттік секторын, мемлекеттік жоспарлау мен бағдарламалауды пайдалану. Экономиканы мемлекеттік реттеудің ажырағысыз бөлігі — әкімшілік құралдар (тыйым салу, рұқсат беру, мәжбүрлеу), сондай-ақ ерікті келісімдер (мыс., үкімет, кәсіподақтар, кәсіпкерлер одақтары арасындағы келісімдер). Дереккөздер
Фузия

Фузия - бір-біріне жалғас тұрған морфемалардың формальді түрде кірігуі нәтижесінде морфология жіктерді (көбінесе негізбен қосымша) сырт көзбен ажыратудың қиындауы. Мысалы: орыс «мужик + ск (ий)» —> «мужицкий», морфтарға жіктегенде «мужицкий» немесе «мужицкий». Фузия - терминің 1921 жылы Э. Сепир қосымшалардың жалпы ережелерден өзгеше, морфемаларше қарасында дыбыстардың бірін бірі алмастырып жалғану түрлерінің атауы ретінде ұсынған. Фузияны кумуляциямен бірнеше граммтикалық категориялардың граммемаларының бір ғана жапғау морфема мағсы арқылы (орыс. Т. Столов сөзтулгасындагы ов флексиясың граммеммалары көптік және ілік септік) берілуімен шатастыруға болмайды. Сонымен қатар фузияда кумуляция сияқты жиі қайталанатын құбылыс. Болғандықтан,супплетивизмнен. Супплетивизм қара. Өзгешеленген. Дегенмен кей авторлар фузия, кумуляц және супплетзмді бір-бірімен мәндес құбылыс деп есептеп, жеке қарастырмайды. Тарихи тұрғыдан «Фузия» фонология негізінде (дыбыстардың комбинаторлық өзгерістеріне байланысты) пайда болып, тілдік эволюция барысында морфологиялық өзгерістердің (мысалы: кірігу сияқты) туындауына себеп болады. Дереккөздер
Ішек құрттары

Ішек құрттары немесе Гельминттер — адам мен жануарлардың ішек құрты ауруларын қоздыратын - Қос сорғыштылар, цестодтар, нематодтар қамтитын құрттар тобы. Қазір Гельминттердің 12 мыңнан астам түрі белгілі. Бұларға: # жалпақ құрттардан кейбір кірпікшелі құрттар, трематодтар, моногенетикалық сорғыштар, темноцефалдар , гирокотилидтердің (лат. Gyrocotyloidea) барлығы, талшықты құрттардың біразы; # алғашқы қуысты құрттардан (Nemathelmіnthes типінің өкілдері) жұмыр құрттардың көбі, қылқұрттар мен тікенбас құрттардың барлығы; # буылтық құрттардан (Annelіda тип тармағына жататындар), көпқылтанды құрттардың көпшілігі жатады. Гельминттер адамда, жануарларда, өсімдіктерде тұрақты немесе уақытша тіршілік етеді және осы кезде ауру туғызуы мүмкін. Гельминттердің дамуы – дернәсілдік және жыныстық кезеңді екі сатыдан тұрады. Олар дернәсілінің тіршілік ерекшелігіне сәйкес, дамуы басқа тірі организмдерде өтетін (биогельминттер) және дамуы организмнен тыс, сыртқы ортада еркін тіршілік ететін (геогельминттер) түрлері болады. Гельминттердің адамды, малды құрт ауруына шалдықтыратын аскарида, эхинококк, трихинелла, миқұрт сияқты түрлері, ал өсімдіктерді гетеродероз, мелоидигиноз, дитиленхозға шалдықтыратын түрлері өте қауіпті және олар жиі кездеседі. Дереккөздер
Деперсонализация

Деперсонализация ( жоққа шығару, — тұлға) - өзінің сана-сезімін өзгерту. Ол жағдайда адамда өзінің сана-сезімін жоғалтқан сезімі туады және жақындарына, жұмысына, қатысты эмоционалдық жақындықтың болмауына қатысты уайымдайды. Психикалық тұрғыдан сау адамдарда қатты жүк түскенде деперсонализация жеңіл түрі байқалады. Дереккөздер
Жергілікті жердің макеті

Жергілікті жердің макеті — жергілікті жер бөлігінің оны неғұрлым жақсы сипаттайтын элементтері және жергілікті заттар көрсетілген кішірейтілген бедері. Жергілікті жердің макеті бөлімшелерде, құрамаларда, бірлестіктерде әскерлердің ұрыс қимылын қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Жергілікті жердің макеті оқу кластарында әскер қимылдарының тактикасын, артиллериядан ату ережелерін оқытуда (шағын полигонда және т.б.) пайдаланылады. Жергілікті жердің макеті жергілікті жерді жақсы зерттеуге, оқуды жақсы меңгеруге, әскерлердің алдағы болатын соғыс қимылдарының сипатын түсінуіне көмегін тигізеді. Жергілікті жердің макетінің бедері әдетте құмнан, гипстен, пенопластан жасалады; сондай-ақ топырақ, қар пайдаланылады. Жергілікті заттар, әскерлердің жай-күйі мен қозғалысы шартты белгілермен белгіленеді, немесе олардың металдан, ағаштан, қағаздан, шыныдан, резеңкеден, пластмассадан және т.б. жасалған модельдерімен белгіленеді. Жергілікті жердің макеті кішірейтілген масштабта, әдетте топографиялық карталарға немесе аэрофотосуреттерге ұқсас жасалады. Мүндай жағдайда 1:5000-нан 1:50000-ға дейінгі көлденең масштаб пайдаланылады. Тік масштабтар көлденең масштабтардан үлкенірек болады. Жергілікті жердің макеті кейде жергілікті жердің кішкене бөлігіне жасалады. Ол жерде винтовкалық патрондармен артиллериялық атысты елестететін атыс жаттығуларын өткізуге бәлады. Дереккөздер
Жергілікті жердің өткізгіштігі

Жергілікті жердің өткізгіштігі — жергілікті жердің ұрыс әрекетін жүргізуге әсерін тигізетін және әскердің, ұрыс техникасының, әсіресе, жолсыз жерлермен жүріп өту жағдайын сипаттайтын негізгі тактикалык құрылымы. Жергілікті жердің өткізгіштігі жер бедеріне, топырақ-өсімдік жамылғысына, гидрографикалық тораптарға, байланыс жолдарына, сәндай-ақ жыл мезгілдері мен ауарайы жағдайларына байланысты болады. Дереккөздер
Сақтауға берілген қолжазба

Сақтауға берілген қолжазба - аса арнайы жұмыс, әдетте мамандарға оның барын хабарлау үшін, оларға зерттеу үшін көшірмесін беретін кітапханада не ақпарат орталығында машинаға басылған түпнұска тұрінде сақталады. Сақтауға берілген қолжазба басылған кұжаттарға және зерттеу материапдарына теңестіріледі. Дереккөздер
Жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі

Жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі — радиация деңгейімен, яғни жер бетіндегі рентген сағатпен өлшенетін гамма және бета — сәулелену қуатымен сипатталады. Жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі сонымен бірге, 1 см 2 жерге 1 минутта түскен радиоактивтік заттардың атом ядросының ыдырау мөлшерімен есептелетін зақымдану тығыздығымен сипатталады. Ядролык жарылыста жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі мен зақымдалған аймақ мөлшері жарылыс түріне, қарудың қуаттылығына, метеорологиялық жағдайларға, жергілікті жердің сипаты мен топыраққа байланысты. Объектілер мен жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі ядролық жарылыс бүлты ізінде көп емес. Ол бөлімшелер мен бөлімдердің ұрыс кимылдарына айтарлықтай әсер ете алмайды. Жер үсті ядролық жарылысында жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі жарылыс ауданында да, бүлт ізінде де айтарлықтай болады, бірақ уақыт өте үздіксіз кемиді. Оған радиоактивтік заттардың ыдырауы, желдің айдауы, жауынның шаюы мен радиоактивтік заттардың топыраққа сіңуі себеп болады. Дереккөздер
Клод Леви-Строс

Клод Леви-Строс (1908)- француздық этнограф және әлеуметтанушы, француздық структурализмнің басты өкілдерінің бірі, француздық әлеуметтік мектебінің, сонымен қатар мәдени антропологияның американдық мектебінің ықпалында болған. Клод Леви-Стросс – аса көрнекті француз антропологі, мәдениет зерттеушісі, этнологі әрі социологі. Мәдениетті зерттеу саласындағы структуралистік (құрылымдық) бағыттың негізін салушы. 1908 жылы туған, Сорбонна университетінде білім алған. Жас шағында Руссо, Маркс ілімдерімен, социализм идеяларымен, Кант, Гегель философиясымен қатты әуестенген. Француз социалистік партиясының мүшесі болған. 1935-1938 жылдары Бразилияда тұрған, Сан-Паулу университетінің профессоры болған, Оңтүстік Америка үндістерінің өмірін зерттеп, этнографиялық, антропологиялық, ізденістер жолына түскен. Сол зерттеулерінің нәтижесінде “Туыстықтың қарапайым құрылымы” (1947 ж.), “Тропиктік аймақтың қасіретті тірлігі”(1953 ж.) атты танымдық маңызы зор этнографиялық еңбектер жазған. 1945-1947 жылдары АҚШ-тағы француз елшілігінің мәдениет мәселелері жөніндегі кеңесшісі, 1948-1958 жылдары Ғылыми зерттеулердің Француз Ұлттық орталығы жетекшілерінің бірі, Адам музейі директорының орынбасары, Жоғары зерттеулер Мектебінің жабайы халықтар діні кафедрасының меңгерушісі, ЮНЕСКО-ның әлеуметтік ғылымдар жөніндегі Халықаралық кеңесінің бас хатшысы міндетін атқарушы болып істеген. 1960-1984 жылдары Колледжде Франс деп аталатын әйгілі оқу орнының әлеуметтік антропология кафедрасының меңгерушісі, осы колледж жанынан құрылған әлеуметтік антропология Лабораториясының жетекшісі болған. 1973 жылдан бастап Француз академиясының мүшесі, одан кейін Ұлыбритания королдігі жанындағы антропология институтының мүшесі, бірнеше батыс елдері Ұлттық академияларының мүшесі болып сайланған. Басты еңбектері: “Нәсіл және тарих” (1952 ж.), “Антропология құрылымы-1” (1958 ж.), “Мифология” (1961-1971 ж., 4 томдық), “Мифтердің құрылымы” (1970 ж.), “Антропология құрылымы-2” (1973 ж.). ЮНЕСКО-ның тапсыруы бойынша жазылған “Нәсіл және тарих” атты еңбегінде Леви-Стросс адамзат мәдениетінің әралуандығы, олардың өзара байланыстылығы және ықпалдастығы жөнінде айта келіп, “Әлемдік өркениет дегеніміз әлемдік ауқымда алынған мәдениеттер бірлестігі, басқа ештеңе де емес және олардың қай-қайсысы да тек солардың өздеріне ғана тән өзіндік ерекшеліктерін сақтауға тырысады”, – деген тұжырымдама жасайды. Ғалым өз зерттеулерінде өзі негіздеп берген құрылымдық принципке сүйене отырып, мәдениет құбылыстарын олардың ішкі және сыртқы байланыстарының бірлігі және олардың көп деңгейлілігі тұрғысынан алып қарастырады. Дереккөздер
Изоморфизм

Изоморфтық, изоморфизм (грекше іsos – тең, бірдей, morphe – түр, пішін) көп салада пайдаланылатын ұғым — # Изоморфизм (Лингвистика) — әдебиеттануда көркем мәтіндегі мазмұн мен түрдің сәйкестігі. # Изоморфизм (химия) – құрамы ұқсас заттардың аралас кристалдарды (изоморфты қоспалар) түзу қасиеті. # Изоморфизм (Математика) – қазіргі математикалық нысандардың (объектілердің) не нысандар жүйесінің арасындағы сәйкестікті (қатысты), кейбір жағдайда олардың құрылысының теңдігін де көрсететін негізгі ұғымдарының бірі. # Изоморфизм (Жаратылыстану)
Танкіден қорғану жүйесі

Танкіден қорғану жүйесі — қарсылас танкілерінің жаппай шабуылына тойтарыс беру бойынша барлық әскери буындар шараларының жиынтығы. Танкіге қарсы қорғаныс жалпы әскери бөлімшелер мен бөлімдердің қорғаныс негізін құрайды, сондықтан әні ұйымдастыру барлық командирлердің бірден - бір маңызды міндеттері болып саналады. Танкіден қорғану жүйесіне зеңбіректері, танкілері, танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядтары және танкіге қарсы гранататқыштары бар бөлімшелердің тірек пункттері, танк торуылдары (бөлімшелердің қорғаныс тереңдігіндегі, қапталындағы және аралыгывдағы), кордың тірек пункттері және танкіге қарсы тосқауылдар жатады. Дереккөздер
Мемлекеттік қаржы

Мемлекеттік каржы - елдің қаржы жүйесінің маңызды бөлігі; экономиканы реттеуге, азаматтардың әлеуметтік қажеттерін, қорғаныс, мемлекеттік басқару, мемлекеттік борышты өтеу мұқтаждарын қанағаттандыруға арналған мемлекеттік ақша қорын қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты құндық бөлу үдерісінде туындайтын ақша қаты- настары. Экономикалық мазмұнына қарай мемлекеттік каржы әр текті, онда: мемлекеттік бюджет, бюджеттен тыс мемлекеттік қорлар, мемлекеттік несие, мемлекеттік және муниципалдық кәсіпорындардың қаржысы қамтылады. Ол мемлекеттің, оның кәсіпорындарының қаржы ресурстарын қалыптастыру және пайдалану үшін қоғамдық өнімнің құнын және ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлуге және қайта бөлуге байланысты ақша қатынастарын білдіреді. Мемлекеттік каржы атқарымының нысандары — мемлекеттік кіріс пен мемлекеггік шығыс. Дереккөздер en:Public finance uk:Державні фінанси
Психикалық депривация

Психикалық депривация ( — бірдеңені жоғалту) - адамның негізгі қажеттіліктеріне қол жеткізуіне ұзақ уақыт бойы шектеу жасау нәтижесінде пайда болады. Толық даму үшін ең қауіптілері сенсорлық, эмоционалдық, байланыс түрлері. Депривация эмоционалдық және интелектуалдық дамуда кемшіліктердің болуымен (эмоционалдық байланыстың бұзылуы, тіл дамуының, әлеуметтік және гигиеналық дағдылардың, нәзік моториканың, интелект|інің кемшілігі) сипатталады. Дереккөздер
Танкілер жиілігі

Танкілер жиілігі — маңдай шептің 1 километріне келетін танкілердің орташа саны. Әскерлердің барлық әрекет алаптары және соққы (негізгі күштерді шоғырландыру) бағыттары бойынша анықталады. Әдетте, тактикалық және оперативтік танкілер жиілігі қарастырылады. Тактикалық танкілер жиілігінде бірінші эшелон бөлімдері мен құрамаларының танкілері, ал оперативтік танкілер жиілігінде бірінші және екінші эшелон мен қорлар құрамалары мен бірлестіктерінің танкілері есептелінеді. Дереккөздер
Изоморфизм (Лингвистика)

Изоморфизм - # бірнеше тілдердегі ұксас белгілер; # өзара бір мәнді сәйкестік; # объектілер құрылымдарының арасындағы сәйкестік. Бір жүйенің әрбір элементіне басқа жүйенің бір элементі, бір жүйедегі әрбір операцияға басқасындағы операдия сәйкес келсе, екі жүйе бір-біріне изоморфты болып табылады. Изоморфизм аударма үрдістерін модельдеу кезінде кеңінен ескеріледі. Әдебиеттануда көркем мәтіндегі мазмұн мен түрдің сәйкестігі. Кең мағынада көркем шығармадағы мазмұн мен форманың (идея, сюжет, стиль, т.б.) үндесуі. Кейбір зерттеушілер қандай да болмасын көркем шығармаға изоморфтық тән деген тұжырым жасайды. Алайда, изоморфтықтың көркем шығармада көрініс табуы, көбінесе, суреткердің шеберлігіне, көркем шығарманың эстетикалық деңгейіне байланысты. Мысалы, көркемдік жүйенің барлық саласында да изоморфтық бірдей көрініс таппауы мүмкін. Поэтикалық шығармаларда параллелизм үлкен рөл атқарады, онда мазмұндық және дыбыстық бірліктің орны ерекше. Тіпті, бейнелеу мақсатында нысан болып отырған бейне, не заттың ерекшелігіне байланысты лексикалық сөз байлығының өзін іріктеп қолдану ерекшелігі байқалады. Француз ақыны Н.Буало (1636 – 1711) өзінің әйгілі “Поэтикалық өнер” атты еңбегінде идиллия жанрына талдау жасағанда “қарапайым” және “табиғи” деген ұғымдарды қолданса, ал одаға талдау жасағанда – экспрессивті және патетикалық деген терминдерді қолданады. Изоморфтық белгілері өлең өлшемдерінде, синтаксистік құрылым жүйесінде де көрініс табуы мүмкін Дереккөздер
Левкипп

Левкипп - ежелгі грек философы. Атомистиканың негізін салушы,Демокриттің досы. Ол атомдардың ұсақ бөлшектерін бөлетін, бостықтың болу мүмкіндігіне жол берген. Бөлінбейтін, өзгермейтін және сапасыз бола отыра атомдар, бір-бірінен тек шамасымен және түр-түрімен өзгешеленеді; олар үнемі қозғалыста болады. Бір - бірімен соқтығыса және ілінісе отыра атомдар көптеген заттарды құрайды. Дереккөздер
Радиациялық генетика

adduct between [[Benzo(a)pyrene|benzo[a]pyrene]], the major mutagen in tobacco smoke, and DNA]] Радиациялық генетика - иондандырғыш сәулеленудің тұқым қуалаушылыққа тигізетін әсерін зерттейтін ғылым саласы. Дереккөздер az:Mutant sk:Mutácia
Танкілерден атыс

Танкілерден атыс — әдетте, тура бағытты жүріс кезінде, қысқа аялдауларда және орындарынан жүргізіледі. Танк бөлімшелері тура бағытта, оның ішінде үлкен қашықтарға (2500 м-ден жоғары), ал қажет болған кезде жабық позициялардан шоғырланған атыс жүргізе алады. Дереккөздер
Мемлекеттік бағалы қағаздар

Мемлекеттік бағалы қағаздар - мемлекеттік билік органдары атынан шығарылған бағалы қағаздар, яғни үкімет пен жергілікті атқарушы органдар шығарған бағалы қағаздар немесе елдің мемлекеттік (ұлттық) банкісінің бағалы қағаздары. Мемлекеттік қарыз алысу нысандарының бірі. Мемлекеттік бағалы қағаздар облигациялар немесе иеленушісіне эмитенттен ақшалай қаражат немесе жағдайға қарай мүлік, оның атаулы құнының белгіленген пайызын не өзге де мүліктік құқықтар алу құқығы берілгенін куәландыратын эмиссиялық бағалы қағаздарға жататын өзге де бағалы қағаздар түрінде шығарылады. Дереккөздер be-x-old:Абліґацыя bs:Obaveznica ca:Obligació (economia) ro:Obligaţiune ru:Государственные ценные бумаги th:พันธบัตร
Танкінің өздігінен қазуына арналған құрал-жабдықтар

Танкінің өздігінен қазуына арналған құрал-жабдықтар — жер қазатын аспалы (бульдозерлі) құрал-жабдық. Оның көмегімен танкіге (ұрыс машинасына) окоп, таса қазылады. Жүргізуші механик құрал жабдықты танкіден (ұрыс машинасынан) шықпай-ақ басқарады. Дереккөздер
Жария Марксизм

Жария Марксизм - идеялық-саяси ағым, оның өкілдері (П.Б. Струве, М.И. Туган-Барановский, С.Н. Булгаков, Н.А. Бердяев және т.б.) 19 ғ. 90-шы жылдары заңды басылымдарда (осыдан аталуы) жекеленген марксистік идеяларды қолдана отыра халықшылдыққа қарсы шыққан. Дереккөздер
Жергілікті жердің тактикалық қасиеті

Жергілікті жердің тактикалық қасиеті — ұрысты ұйымдастыруға және жүргізуге, ұрыста әскери техниканы қолдануға, бақылау жағдайына, атыс жүргізуге, бағдарлануға, бүркенішке, сондай-ақ өтімділікке жергілікті жердің ықпалын анықтайтын қасиеттер. Жергілікті жердің тактикалық қасиетін бағалау кезінде алдымен бедерлер мен жергілікті жер заттарының оны шолуға қаншалықты қолайлылығын немесе қаншалыкты шектейтінін анықтайды. Осыған байланысты жергілікті жер: *ашық, *жартылай жабық, *жабық болып бөлінеді. Ашық жерде табиғи бүркеніштер болмағандықтан, басшылық тұрған биіктіктерден оның барлық ауданының 75%-нан астамын көруге мүмкіндік береді, бұл ұрыс алаңын бақылауда жақсы жағдай тудырады. Сонымен қатар, ашық жер бүркеніш жасауды, тасалануды және ядролық қару мен басқа күрес құралдарының зиянды әсерлерінен жасырынуды қиындатады. Қарсыластың іс-қимылын жақсы бакылауды қамтамасыз ететіндіктен және оны барлық қару түрлерінен жақсы жою мүмкіңдігін беретіндіктен, мүндай жердің қорғаныс шебінің алдында болғаны ыңғайлы. Барлық алаңның 50%-на дейінгі бөлігі анық көрінетін жергілікті жер жартылай жабық деп аталады. Жабық жергілікті жер барлык алаңның 25%-на дейінгі болігін байқауға мүмкіндік береді, соңдықтан бүркеніш жасауға және қарсыластың атысынан тасалануға жақсы жағдай жасаңды, алайда ұрыс кезінде бөлімшелерді басқаруды, ұрыс алаңында бағдарлануды және үйлесімді іс-қимыл жасауды киындатады. Жергілікті жердің қозғалысты қиындататын бөгеттермен (өзендер, батпақтар, т.б.) кимыл дәрежесіне байланысты ойлықырлы, тегіс жер болып бөлінеді. Ойлықырлы жерде қозғалысты қиындататын бөгеттер барлық алаңның 20%-ын құрайды. Егер осындай бегеттер алаңның 30%-дан астамын құраса, ол жер күрт ойлы-қырлы деп аталады. Ойлы-қырлы жерлер карсыластың алғы шебіне жасырын жакындауға, торуыл ұйымдастыруға қолайлы жағдайлар жасайды, ал сайлар, топырақ үйінділері оның қорғаныштық қасиетін жоғарылатады. Сонымен қатар, ойлы-қырлы жер өз әскерлерінің, әсіресе, әскери техника мен көліктің қозғалысын қиындатады және байқалмайтын әңірлер мол болады. Алаңның 10%-на жуығы бөгеттерден түрса, ондай жер ойы-қыры аз жер деп аталады. Егер бөгеттер болмаса немесе олар 10%-дан аз болса, ондай жергілікті жер тегіс жер деп аталады. Дереккөздер
Диахрония

Диахрония ( және - уақыт) — тіл жүйесінің тарихи дамуын тіл білімінің объектісі түрінде зерттеу; тілді оның уақыт көлемінде даму процесімен байланысты алып қарастыру. Тарихи тіл білімінде Диахрония ұғымы тілді талдауда оған қарама-қарсы аспектіні білдіретін синхрония ұғымымен тікелей байланысты. Тағы қараныз: * Диахрониялық лингвистика * Диахрониялық типология Дереккөздер
Тану

Тану — табылған объектінің (ұшақ, кеме және т.б.) сипатын және оның кай мемлекет пен ведомствоға жататынын анықтау. Тану визуальды және радиолокациялық болуы мүмкін. Визуальды тану қаруланбаған көзбен немесе объектілердің мемлекетке қатыстылығын білдіретін тану белгілеріне қарап, оптикалық аспаптар көмегімен, я болмаса, оларға тән белгілер бойынша (жеке құрам әскер киімінің түсі мен тігілуі, ұшақтар, кемелер, ұрыс машиналар күші, т.б.) жүзеге асырылады. Өз әскери ұшақтарын және өзгелерді өзара тануы ұрыс уақытында немесе операцияның белгілі бір кезеңіне орнатылатын сигналдар (сигналды ракеталар, қолшамдар, прожекторлар, түсті түтіндер т.б.) көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін. Өз объектілерін радиолокациялық тану кезінде сұрайтын (сұраушы) және жауап беретін (жауап беруші) құрылымдардан тұратын жүйелерді қолданады. Радиолокациялық тану жүйелері (аспаптар) жер үсті бақылау пунктерінде, ұшақтардың, кемелердің және басқа объектілердің бортында қондырылады. Радиолокациялық тану жүйесі бірлескен, автономды және жартылай автономды (аралас) болуы мүмкін. Тану — естің бұрынғы қабылдағандарға кезіккенде (кездескенде) көрінетін қайта жаңғыртудағы қарапайым түрі. Тану қабылдау дәрежесіне орай түрліше болады. Мысалы, кейбіреулер бұрынғы көргенін бірден айнытпай таниды, енді біреулер тіптен тани алмай қиналады. Тану ұқсатумен де байланысты. Мысалы, адам бір жерге келгенде, бұрын көрген сондай бір жерді есіне түсіріп, айналадағы нәрселерді соған ұқсатады. Дереккөздер ca:Reconeixement lt:Atpažinimas pt:Reconhecimento sr:Рекогниција
Имперфект

Имперфект - аяқталған немесе тоқтатылған сәтін көрсетпей оны болып жатқан немесе қайталанған үрдісінде қарастырылатын бұрынғы іс-әрекетті немесе жағдайды білдіретін бірқатар үнді-еуропалық тіл және басқа тілдердегі етістіктің түр-мерзімдік тұлғасы, мысалы: көне грекше "emachonto" - «олар шайқасты» (сол сәтте немесе бірнеше рет). Имперфект әдетте қоршаған ортаны ескере отырып, бұрынғы тұрақты жағдайларды, дәстүрлерді, сол сияқты өзімен бір мезгілде өткен іс-әрекетті сипаттағанда қолданылады. Дереккөздер
Ескіру (материалдарда)

Ескіру - материалдардың пайдалану мерзімі ұзақтығының әсерінен дағдылы немесе жоғары температуралы ортада қасиеттерінің өзгеруі, кемуі. Ескіру молекулалар және атомдардың жылулық қозғалысы, жарық арқылы және басқа шығаруды әсермен, механикалық әсерлер, гравитациялық және тағы басқа факторлардың магниттiк өрiстерiнен болады. Тағы қараңыз *Қажу Дереккөздер
Готфрид Вильгельм Лейбниц

Готфрид Уилһелм Лейбниц, ( (1646–1716) — неміс философы және ғалымы, жаңа заман философиясының рационолистік дәстүрінің жалғастырушысы. Ол болмыстың мәнін ашуға талпынды. Оның пікірінше, болмыс ұсак ерекше рухани бөлшектер - монадалардан тұрады. Монадалар - болмыстың алғашкы элементтері, атомдар. Лейбниц өткен философияның маңызды нәтижелерін жаңа ғылыми білімдерімен өзі ұсынған. Методологиямен сәйкестендіруге талпынды. Сонымен қатар, Лейбниц математикада да елеулі үлес қосты: ол дифференциалдық және интегралдық санақты жүйелі түрде дамытты. Лейбництің туынды белгісі бүгінгі күнге дейін қолданылады және ол функциялардың өзгеру жылдамдығын сипаттауға ыңғайлы символикалық нотация ұсынды. Сонымен қатар, Лейбництің интеграл белгісі де осы дәуірден шыққан. Оның жүйесі Ньютонның флуксиялар нотациясымен қатар математикалық анализдің дамуына зор ықпал етті. Математикадағы еңбектері Лейбниц математикалық анализдің негізін қалады. Ол дифференциалдық және интегралдық санақты жүйелі түрде дамытты. * Туынды белгісі: — функциялардың өзгеру жылдамдығын сипаттайды. * Интеграл белгісі: — аудан, көлем немесе жалпы жинақты есептеу үшін қолданылады. Негізгі теоремалары * Туындының ережелері: Қосу ережесі: Көбейту ережесі: Бөліндіру ережесі: Тізбекті ереже: * Интегралдық теоремалар: Негізгі интегралдық теорема: Көмекші ережелер: қосынды интеграл, тұрақты коэффициент интеграл, айнымалы ауыстыру ережелері. Лейбництің жүйесі Ньютонның флуксиялар нотациясымен қатар математикалық анализдің дамуына зор ықпал етті. Ол енгізген символдар қазіргі күнге дейін қолданылады. Әдебиет * Томас, И. "Gottfried Wilhelm Leibniz: математикалық логика мен анализдің негізін қалаушы", 2005. * Лейбниц, Г. В. "Nova Methodus pro Maximis et Minimis", 1684. Дереккөздер
Диахрониялық лингвистика

Диахрониялық лингвистика(тарихи, эволюциялық) ( - уақыт ) — тілдің тарихи даму процесінде байқалатын заңдылықтарды зерттейтін тіл білімінің саласы. Диахрониялық лингвистика тілдік құбылыстарды олардың нақты тарихи дамуымен байланысты зерттеу нәтижесінде пайда болған. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап диахрониялық лингвистика тіл жүйесіндегі диахрондық өзгерістерді, онда олардың алатын орнын зерттеуге бағытталды. Тағы қараңыз: * Диахрония * Диахрониялық типология Дереккөздер
Дескулизация

Дескулизация (ағылшынша: deschooling, әріпт. «мектептен айыру») - мектепті әлеуметтік институт ретінде таратып, оны жастарды әлеумсттендірудің дәстүрлі емес түрлерімен ауыстыру XX ғасырдың 60-70 жылдары педагогика мен әлеуметтануда солшыл радикалдық теоретиктері И. Иллич, П. Гудмен (АҚШ), Э. Раймер (Ұлыбритания) П. Фреирилер (Бразилия) ұсынған дескулизация өкілдері міндетті оқытуды жоюды ұсынады және мектеп реформасын жасауға жасалған кез-келген қадамды жоққа шығарады. Танымдық әрекеттің басты себебі индивидтің пайдалы тәжітибені жинауға деген табиғи ыңғайы деп санайды. Дереккөздер
Тану белгілері

Тану белгілері — әскери техниканың және әскерлердің мемлекеттік (үлттіқ) тиістілігін, сонымен қатар әскери қызметшілердің және әр түрлі техникалық құралдардың белгілі бір қарулы күштерге, әскер түріне, бірлестікке, құрамаға, бөлімге (бөлімшеге) тиістілігін анықтау мүмкіндігін беретін белгілер. Тану белгілеріне символдар тобы, сандар, әріптер және арнайы белгілер кіреді. Әрбір елдің қарулы күштерінде өздерінің Тану белгілері жүйесі болады. Әскери ұшақтарда және тікұшақтарда мемлекеттік, ұлттық тиістілігінің Тану белгілері әр түрлі түстегі геометриялық фигуралар (шеңберлер, квадраттар, жолақтар, жұлдыздар, крестер және т.б.) түрінде олардың қанаттарына, бүйір беттеріне, фюзеляждарына, тік қондырғыларына таңбаланады. Әскери-тедіз флотында (ӘТФ), әскери теңіз күштерінде (ӘТК), кемелерде мемлекеттік ту және борттық нәмір Тану белгілері ретінде қызмет етеді, сонымен қатар, ірі кемелерде әз атаулары болады. Көптеген елдердің әскери техникаларының барлық түрлерінде қарулы күштерге, әскер (қызмет) түріне тиістілік белгілері бар. Дереккөздер
Статор

Статор ( - қозғалмай тұратын) - электр машинаның айналмайтын бөлігі; электр машинасының жылжымалы бөлiгі роторды қосатын жылжымайтын бөлiк. Қозғалатын бөлікпен - ротормен өзара әрекеттеседі. Дереккөздер
Танудың автономды жүйесі

Танудың автономды жүйесі — ұшақтарды, кемелерді және т.б. тану жүйесі. Онда танылатын нысаналарды бақылайтын радиолокациялық станцияның жұмыс толқынынан өзгеше толқында жауап берушілерімен жұмыс істеуге арналған арнайы сұрау салушы бар. Жауап берушінің белгілері сұрау салушының индикаторы экранында байқалады. Радиолокациялық станция мен сұрау салушының синхронды жұмысы кезінде тану белгілері оның индикаторының экранында берілуі мүмкін. Дереккөздер