kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нөлдік форма

Нөлдік форма — сөйлем ішінде сөздердің арнайы грамматикалық формасыз-ақ белгілі грамматикалық мағына білдіруі. Мысалы, Жартасқа бардым, Күнде айғай салдым. Одан да шықты жаңғырық (Абай). Тыңда, дала, Жамбылды (Жамбыл) деген мысалдардағы етістік баяндауыштың әрқайсысы бірнеше морфемадан тұрып, сөздің әрбір бөлшек тұлғасы жеке-жеке грамматикалық мағына білдіріп тұрады: бар-ды-м, (айғай) сал— ды-м, шық-ты, тыңда. Осындағы түбір тұлғалар (бар, айғай сал, шық, тыңда) қимылды, іс-әрекетті білдіріп, одан кейінгі -ды, -ты фор- малар сол қимылдың айтып тұрған сәтке бай- ланысты болу мезгілін яғни шақтық мағынаны (өткен шақты) білдіріп тұр. Алғашқы сөздегі -м тұлғасы (барды-м, айғай салды-м) қимылдың иесін, яғни сол қимылды орындаушы кім (субъект) екенін және ол (қимылдың иесі) бірінші жақ яғни айтушының өзі (мен) екенін көрсетіп тұр. Ал үшінші сөзде (шықты) ондай грамматикалық арнайы форма жоқ, бірақ соған қарап бұл сөз (шықты) қимыл иесін (субъектіні) білдірмейді екен деуге болмайды. Бұл жерде шығу қимылының субъектісі (иесі) жаңғырық, 3-жақтағы сөз. Бұндай З-жақтық мағынаны шықты сөзінің құрамыңдағы -ты білдіріп тұрған жоқ, ол -ты өткен шақтық мағынаны ғана білдіріп тұр. Бұл сөздегі 3-жақтық мағына арнайы грамматикалық тұлғасыз форма арқылы берілген, 1-2 жақтарда арнайы тұлға бар, мен шықты-м, сен шықты-ң, сіз шықты-ңыз, ол шықты немесе тыңда сөзі жалпы іс-әрекетті және қимылдың сабақты мәнін (кімді тыңда?) білдірумен бірге (бұл мағыналар сөздің түбір тұлғасы арқылы берілген) бұйрықтық мағынаны және ол 2-жаққа қаратылып, анайылық және жекешелік мағыналарды білдіріп тұр. Бұл соңғы мағыналар да арнайы грамматикалық тұлғалар (формалар) арқылы берілмеген, сондықтан бұл да тұлғасыз форма. Өйткені осы жүйенің басқаша түрленуінде өзге формалары анық көрінеді: 2-жақ сыпайы тыңда-ңыз, 2-жақ көпше тыңда-ңдар, яғни бұл жерде бұйрықтық 2-жақ сыпайылық, жекеше мағына -ыңыз, бұйрықтық 2-жақ анайылық, көпше мағына -ңдар формасы арқылы берілген. Бұндай тұлғасыз форманы тіл білімінде нөлдік форма дейді, өйткені бұлар - сөздің түрлену жүйесіне негіз болатын тұлға емес, түрлену жүйесінің ішіндегі бір түрі (тұлғасыз түрі). Сөйтіп, нөлдік форма — белгілі бір сөз табының түрлену жүйесіндегі арнайы грамматикалық мағынасы бар, бірақ арнайы көрсеткіш тұлғасы жоқ ерекше құбылыс. Нөлдік форма сөз байланыстырушы қосымшалар (жалға- улар) жүйесінде болады. Арнайы грамматикалық форма болмаса да, сөздің байланысы арқылы белгілі грамматикалық мағынаның бар екендігі байқалып отыр. Қазақ тіліндегі нөлдік формалар: септік жүйесіндегі атау септік және ілік пен табыс септіктердің жасырын түрі, жіктелу жүйесінде 3-жақ тұлғасы, бұйрық райдың 2-жақ жекеше, анайы түрі болып табылады да, сол түрлену жүйесіндегі (септік, жіктік, бұйрық рай) басқа түрлеріне (басқа септіктер ішінде, 1-2 жақтағы жіктік жалғауға, бұйрық райдың басқа жақ және көпше түрлеріне) қарама-қайшылық мәнде болады. Дереккөздер
Ата тіл

Ата тіл - туыстас тілдердің белгілі бір тобы үшін теориялық тұрғыдан ғана реконструкциялау арқылы жасалатын негіз тіл. Ата тіл жуық шамаман тілдің даму барысында жекелеген тілдердің ерекшелігін құрайтын, генетикалық тұрғыдан бір негізге саятын басты-басты қасиеттері мен белгілерін қамтиды. Олар: ортақ лексика, көнерген грамматикалық тұлғалымар мен фонетикалық құбылыстар. Дереккөздер
Қарағанды облысындағы радиохабар тарихы

Қарағанды облысы бойынша алғашқы хабар эфирге 1931 ж. 7 желтоқсанда шықты; куаттылығы 1,2 кВт қысқа толқынды РВ-12 радиостанса пайдалануға берілді. Республикадағы екінші радиостанса Қарағандыны, Алматы, Магнитогорск және Мәскеумен байланыстырды.Хабар қазақ және орыс тілдерінде тәулігіне 7 сағатгай (1935) облыстың 180 радионүктесіне таратылды. Облыста шахталарда радио жұмысшы тілшілер постылары құрылды. «Радиотілшілер сағаты», «Стахановшылар мінбесі» хабарларында ғалымдар, кәсіпорын басшылары, өндіріс озаттары сөйледі. 1933-47 ж. радиокомитет жанында Радиокомитеттің қазақ хоры жұмыс істеді. Облыстық радиотехн. базасының кеңеюіне орай Қарсақбай мен Балқаш маңында куаттылығы 500 Вт-тық радиостансалар іске косылды. Ұлы Отан соғысының қарсанында Қарағанды радиокомитеті хабар таратудан тәжірибе жинақтап, еңбекшілерге идеялык саяси және рухани тәрбие беруде партия ұйымдарына үлкен көмек көрсетті. Жезді марганец кенішінде 60 радионүктеге арналған радиоторап ұйымдастырылып, ол өз кезегінде Совинформбюро хабарын қабылдай бастады. Соғыстан кейінгі жылдары Радиода магнитті дыбыс жазу, студиядан сыртқары жерден хабар жүргізу енгізілді (1950); Осакаровка кентінде, Балқаш, Жезқазған, Теміртау қалаларында өз алдына хабар тарату редакциялары, облысы қалалар мен аудандарда радиохабардың қоғамдық редакциясы, 3 бағдарлама бойынша хабар тарататын өткізгіш жүйе құрылды. 1975 ж. радиомачтасының биіктігі 257 м-лік,ұзын толқындары сағат 6-дан 17 сағ. 30 минутқа дейін, орта толкыңдары сағат 18-ден 01 сағ. 30 минутқа дейін жұмыс істейтін станса іске косылды.Станса респ. бағдарламаны толығымен дерлік, телевизия және радио хабар жөніндегі облыстық комитет бағдарламасын күн сайын 1 сағ. 50 минут қазақ және орыс тілдерінде хабар таратып тұрды.Облыстық радиода қазақ және орыс тілдерінде хабар жүргізетін 10 редакция (коғамдық-саяси,өнеркәсіп, а. ш. жасгар хабары, соңғы хабар) болды. Облыста Қарағанды, Теміртау, Абай, Саран,Шахтинск қалаларында, Ақтау, Новодолинка, Молодёжный, Қарағайлы, Топар кенттерінде 3 бағдарламалық радиохабар тарату жүзеге асырылған. 1983 жылдан Қарағандыда тәулігіне 2 сағатгық ультра кысқа толқын диапазонында стереофондық радиохабар таратылады. Облыстық радио 1993 ж. телерадиокомпанияның негізгі ғимаратына (Интернационалистер к., 14) көшті.Бірақ басқа да жеке меншік радиостансалармен бәсекелестік күреске тетеп бере алмай, әрі каржыландырудың тоқтатылуынан 2006 ж. уақытша жұмысын тоқтатты. Облыста жеке меншік радио дамып келеді. 2006 ж. 1 сөуіріңде 9 радиостанса болды. Қарағандыда «Терра» және «Радио-Текс» қалалық стансалар, сондай-ақ республикалық Радиохабар Каналдары торабының филиалдары «NS-радио Караганда», «Еуропа плюс», «Русское радио» жұмыс істейді. Жеке меншік Радиохабар басқа калаларда да дамып келеді: Радио-102 (Теміртау), «Радио для всех» (Балқаш), «Саран қалалық радиосы», «Шахтинск калалық радиоредакциясы» және т. б. Дереккөздер
Ығай мен сығай

Ығай мен сығай. Қазіргі түсінігімізде — іріктелген, таңдаулы. «Профессорлардың бәрі де ығай мен сығайлар» (С.Мұқанов). Екі сөздің біреуі де қазақ тілінде жеке тұрып қолданылмайды әрі мағына да иеленбейді. Бірақ кейбір түркі тілдері мен монғолдарда әр қайсысының өзіне меншікті мағыналары бар. Якуттарда —«ығай», тува тілінде—«чугула», ал монғолша — «чухал» тұлғалы сөздер «маңызды» дегенге мезгейді. Ал бізде осы екі сөзді қоса қабаттастыра айтқанда ғана жоғарыдағы өзімізге тән мағынаны түсіндіретін болып қалыптасқан. Дереккөздер
Галина Тәуекелқызы Нуркина

Галина Тәуекелқызы Нуркина (10. 10. 1931 жылы туған, Павлодар қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1973), доцент. ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген (1955). 1955—1973 ж. Семей педагогикалық институтында оқытушы, орыс тілі кафедрасының меңгерушісі. 1978 ж. бастап Алматы қыздар педагогикалық институтында орыс тілі кафедрасының меңгерушісі, доцент. 10-ға тарта ғылыми мақала жариялады. Қазақ-орыс қостілділігі және орыс тілін жоғары оқу орындарында оқытудың әдістемесі мәселелерімен айналысып жүр. Шығармалары: *Развитие и совершенствоеание русской речи студентов казахов (при изучении имени прилагательного). АКД., А., 1973. Дереккөздер
Түйірлердің жайласуы

Сынықшы таужыныстарды құрайтын түрлі пішіндердегі түйірлердің өзара орналасу жағдайының, түйіраралық жапсарлардың сандық мөлшерлері мен типтік ерекшеліктерінің әртүрлі сипаттарды иемденуі. Дереккөздер
Олег Иванович Тищенко

Олег Иванович Тищенко (1926-1991), инженер - металлур . Ұлы Отан соғысына (1941-1945) қатысушы. Керчь металлургия техникумын аяктаған соң (1950) Челябі металлургия зауыттында істеп, цех бастығына дейін көтеріледі. 1960 жылында Златоуст металлургия зауыттында бас инженер болады . 1973 жылында жаңадан салынып жатқан әрі жұмыс істеп тұртан Қарағанды металлургия комбинатының директоры болып тағайындалып, мұнда 1980 жылға дейін істейді. Тищенко комбинат парткомының хатшысы Н. Назарбаевпен бірге өндіріс жұмысын жолға қойып, кадрларды тұрақтандырады, комбинат еңбеккерлері үшін тұрғын үй, басқа да әлеуметтік объектілер құрылысын салуға ықпал етеді. Комбинатты артта қалушылардан алдыңғы қатарға қосады. 1980 жылдан Челябі металлургия зауыттының директоры. Өмірінің соңғы жылдарында Тищенко КР Президенті Н. Назарбаевтың металлургия жөніндегі кеңесшісі болады. Дереккөздер
Василий Михайлович Раковский

Василий Михайлович Раковский (1925-2010),құрылысшы, Соц. Еңбек Ері (1958). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1950 жылда Жезқазғанда, «Қазмедьстрой» тресі үй құрылысы комбинаты монтажшылар бригадирі. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ымы-жымы

Ымы-жымы. Бұл күндегі түсінігімізде — қулық-сұмдық, айла-тәсіл. «Бұл екеуінің ымы-жымын әзір тірі пенде сезген емес» (3. Ақышев, Жаяу Мұса.). Қос сөздің тұңғыш мағынасы боларлық түсінікті түркі тілдерінің бірі якуттардан кездестіреміз. Оларда «йомджаам» қос сөзі — келісім, қарым-қатынас мағыналарында қолданылады. Қос сөз құрамындағы сөздерді жеке-жеке алсақ мынадай түсініктерді байқаймыз: йәм — келісім; джаам - қатынас. Осыларды еске ала отырып түсіндірсек, «ымы-жымы» қос сөзінің алғашқы мағынасы — «қарым-қатынас, келісімдері бір» сияқты ұғымға сілтейді. Дереккөздер
Шолпан Ысқақызы Нұрғожина

Шолпан Ысқақызы Нұрғожина (29. 1. 1945 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1989). ҚазМУ-дың филология факультетінің роман-герман бөлімін бітірген (1968). 1969-1982 ж. ҚазМУ-дің гуманитарлық факультетінің шет тілдер кафедрасында ассисент, 1982 жылдан аға оқытушы. филология ғылымы докторы М. Серғалиевтің жетекшілігімен "Қазақтың сөйлеу тілдеріндегі эмоциональды-эксперссивті лексика" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 5 мақала жариялады. Шығармалары: *Эмоционально-эксперссивная лексика казахского разговорного языка. АКД., 1989. Дереккөздер
Қалбағайлы

Қалбағайлы. Тарихын, төркінін іздестіріп отырған басқа сөздерден «қалбағайлы» сөзінің бір ерекшелігі қазақ тілінде тіпті қолданылмайды десе де болады. Оны біз тек Абай өлеңдерінде, онда да бір рет қана ұшыратамыз: «Кең сауырлы, тар мықын, қалбағайлы, Алды-арты бірдей келсе- ерге жайлы». 10 томдық түсіндірме сөздікте «қалбағайлы» сөзінің мағынасына «кең жаялы» деп түсінік берсе, 1968 жылы шыққан «Абай тілі сөздігінде»—«мықын сүйегі шығыңқы» сияқты анықтама берген. Енді осы сөз мағынасына берілген түсініктерге зер сала, сәл тоқтап етейік. Түсіндірме сөздікте мағына ажыратқан автордың «қалбағайдың» «жаямен» синоним болатындығын қайдан білгеніне таң қаласың. Өйткені мүндай сөз оған түрмыста кездесіп кәрген емес қой? Ал «Абай тілі сөздігіндегі» анықтама ақынның суреттеуіне тіпті қарама-қарсы. Абай өз өлеңінде «тар мықын» деп отырса, «қалбағайлы» сөзінің мағынасын ашушы автор «мықын сүйегі шығыңқы»-мен түсіндіреді. Егер «мықын сүйегі шығыңқы» болса, ақын айтып отырған «тар мықын» жайына қалмай ма?! Сөз мағынасын анықтауда, ең болмай барз жатса, айналасындағы сөздермен сәйкестіре, салыстыра қарап шешім қабылдау жөн ғой деп ой- лаймыз. Біз өз міндетімізге көшейік. Түркі тілдері және соларға жақын моңғол, тунгуоманьчжур тобындағы тілдер дерегіне көңіл аударғанда мына жағдайларды байқадық. Э. К. Пекарский түзген якут тілінің сөздігінде «халбыгалах» тұлғасына «мал санындағы жұмырланған үлкен бұлшық ет» деген түсінік береді (Э. Пек., СЯЯ, 1959, III, 3263). Тува тілінде біздегі «бүлтиып, бөлектену» мағынасын «халтығыр» түлғасы түсіндіреді (Рус.- тув. сл., 1980, 349). Ең соңында, моңғол тіліңде: «галбиртай» сөзі қазақ . тіліндегі «мүсінді» мағынасын береді (Қаз.-мон. сөз., 1977, 223). Бұлтиып бөлек шығып тұратын бұлшық етті якутша —«халбыгалах» десе, бұл дененің мүсінді болуының алғы шарты. Ал «мүсінді» сезінің мағынасын моңғолдарда «галбиртай» тұлғасы берсе, осы тұлғалар түбіріне қазақтар өздеріне тиісті жұрнақты жалғап «қалбағайлы» сөзін тудырған деуге мүмкіндік мол. Сөйтіп, Абай өлеңіндегі «қалбағайлы» сөзінің мағынасын қазіргі түрғыдан түсіигіміз келсе, «бұлшық етті, әрі кетсе, «мүсінді» деп ұғынған жөн. Дереккөздер
Өзара жай сандар

Бүтін сандардың ±1-ден басқа ешқандай ортақ бөлгіштері болмаса оларды өзара жай сандар деп атайды. Мысалы: 14 пен 25 өзара жай, ал 15 пен 25 өзара жай емес (олардың ортақ бөлгіші 5). Басқаша сипаттама: егер жазықта бүтін санды координаттарда жуандығы нөл болатындай «ағаш» отырғызып «орман» салса, онда координаттар бас нүктесінен координаттра өзара жай болатын ағаштар ғана көрінеді. Белгіленуі мен сандарының өзара жай екендігін көрсету үшін былай: : жазады Бірақ бұндай белгленумен көп математиктер келіспей көбінесе деп жазады, ол деген сөз: "a мен b сандарының Ең үлкен ортақ бөлгіші 1-ге тең". Қасиеттері * a мен b сандары сонда тек сонда, егер Ең үлкен ортақ бөлгіштері бірге тең болса ғана өзара жай болады, немесе, басқаша айтқанда, егер бүтін x пен y болатындай табылса (қараңыз Безу қатынасы). * Кез келген бір біріне теі емес жай сандар өзара жай. * Егер — бөлгіші болса, және мен өзара жай болса, онда — бөлгіші болады. * Егер a 1 ,…, a n сандары — жұп жұбымен өзара жай болса, онда Ең кіші ортақ еселік(a 1 ,…, a n )&nbsp;=&nbsp;|a 1 ·…·a n |. Жалпылама Понятия простого числа и взаимно простых чисел естественно обобщаются на произвольные коммутативные кольца, например, на кольцо многочленов или гауссовы целые числа. Обобщением понятия простого числа является «неприводимый элемент». Два элемента кольца называются взаимно простыми, если они не имеют никаких общих делителей, кроме делителей единицы. При этом аналог основной теоремы арифметики выполняется не во всех, а только в факториальных кольцах. Дереккөздер Сілтемелер * [http://virlib.eunnet.net/books/numbers/text/3.html Как часто встречаются пары взаимно простых чисел?]
Атауыш тұлға

Атауыш тұлға - тыңдаушы, оқушы назарын аудару үшін, я тиісті реңк беру үшін қолданылатын ишарат сөз. Атауыш тұлға есебінде көбінесе кісі есімі, туыс атауы, кейбір жалпы есімдер қолданылады. Атауыш тұлға толық (Мұхтар, Сәбит, Құрманбек), ықшамдалған түрде де (Мұха, Сәкен, Құрмаш), құрметтеу, еркелету, әжуалау реңін беретін жұрнақтар (аға-й, апа-тай, әже-ке, Сәуле-ш) не тәуелдік жалғау (әжеш-ім, әке-сі, бастықеке-ң) қосылып та жұмсалады. Атауыш тұлға интонациясына қарай жай мүше не қаратпа сөз есебінде қолданыла береді (Әкесі келді Әкесі шай іш! Апай оқыды Апай, оқи көріңіз!). Дереккөздер
Ләйла Бексұлтанқызы Нұржекеева

Ләйла Бексұлтанқызы Нұржекеева (17. 9. 1965 жылы туған, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Үшарал ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы канди- даты (1991). Алматы педагогикалық шеттілдер институтының ағылшын тілі факультетін бітірген (1987). Осы жылы қаладағы N 12 қазақ орта мектебінде ағылшын тілінен сабақ береді. 1987—1991 ж. Алматы шет тілдер институтының қазақ және жалпы тіл білімі кафедрасында аспирант. 1991 жылдан осында қазақ және жалпы тіл білімі кафедрасында оқытушы. Профессор Ә. X. Хасеновтың жетекшілігімен және профессор Т. К. Қоңыровтың кеңесшілігімен "Метонимияның лингвистикалық табиғаты" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Он шақты мақала жариялады. Шығармалары: *Лингвистическая природа метонимии. АКД., А„ 1991. Дереккөздер
Ындын, ындыны кебу

Ындын, ындыны кебу «Қатты шөлдеді, қаталады» мағынасын қазақ тілінде осы тіркеспен де жеткізеді. «Ындыным кеуіп, екінші самаурын еселенуін күттім» (М. Сатыбалдиев, Қоңыр қозы). Қазақ тіліндегі сияқты ауыспалы мағыналарда болмаса, «ындын» сөзінің алғашқы мағынасы боларлықтай сөз басқа түркі тілдерінде кездеспеді. Мысалы, қырғыз тілінде «ындын» тұлғасы — «көңіл-күй» мағынасын береді. Одан әрі, монғолша «ундаан», қалмақтарда «унды» біздің түсінігіміздегі «сусын» мағынасына нұсқайды. Тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің кейбіреуінде «уннун» сөзі — «таңдай» дегенді ұғындырады. Міне осы сөз монғолдарға, бері келе түркі тілдерінің кейбіреуіне ауысып, мағына өзгерістеріне ұшырауы ықтимал. Сонда «ындыны кебу» біздің түсінігіміздегі «таңдайы кебуді» білдіреді. Дереккөздер
Ібіжан Рақымжанов

{{Ambox }} Ібіжан Рақымжанов (1912-1991), партия-кеңес қызметкері. Арғын тайпасы Қуандық руы Мәмбет бөлімінен шыққан. Нұра ауданының түлегі. Қазақ т. ж. құрылысын, Ақмола қаласындағы комузды, Қарағандыдағы мұғалімдер институтында оқыған. Еңбек жолын Нұра ауданындағы білім беру бөлімінде инспектор болудан бастаған. Аудандық комсомол комитетінде хатшы, ауаткомда жауапты хатшы,облыстык партия комитетінде нұсқаушы, 1941-1953 ж. Қу, Қарқаралы, Жаңаарка, Ворошилов, Ұлытау аудандық партия комитеттерінің 1-хатшысы. Қарағанды облыстық партия комитетінің хатшысы, Ворошилов, Киров аудандык кенестерінің төрағасы кызметтерін атқарған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерінің иегері. Дереккөздер
Ынжық

Ынжық. Бұл сөздің қазіргі мағынасы жасық, жігерсіз. «Әйелінің бетіне қарап бір сөз айта алмайтын сол ынжықты қойшы» (Ж. Алтайбаев, Сыпырғыш.). Уақыт өткен сайын сөз мағынасының неше саққа құбылып отыратындығына тағы бір айғақ. Ертедегі «ынчақ» (кейде «ынчық») тұлғасы — қайғылы, қапалы мағынасында айтылған. Кейін моңғол тіліне ауысқанда «унжих» тұлғасына өзгеріп, «салбырау» мағынасында қолданылатын болған. Дәл сол сияқты, қазіргі қазақ тілінде де мағына өзгерісіне ұшыраған. Дереккөздер
Александр Никифорович Ткач

Александр Никифорович Ткач (1933-2004) - механизатор, Социалистік Еңбек Ері (1973). 1933 жылы Қарағанды облысы, Осакаров ауданы, Святогорка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Еңбек жолын 1949 жылы Қарағанды облысы, Осакаров ауданының Новый путь ұжымшарында бастады. * 1952-1955 жылдары Кенес Армиясы қатарында қызметін өтегеннен кейін Новый путь ұжымшарыңда (кейін кендір) жұмыс істеді. * 1972 жылдан 19-партсъезд атыңдағы кеншарда трактор егіс бригадасының бригадирі. * 1971-1975 жылдары - 9-бесжылдықта астық өндіруді ұлғайту жөніндегі қабылданған міндеттемелерді орындауда зор табыстарға қол жеткізді (ең жоғары нәтиже: 750 га шабындықтан көпжылдық шөптер жинады. * 1973 жылы бір маусымда 700 га жердің астығын орып, бастырды. * Қазақстан Компартиясы 16-съезінің делегаты. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1973) Дереккөздер
Әбілбек Нұрмағамбетұлы

Әбілбек Нұрмағамбетұлы (29. 12. 1927 жылы туған, Торғай облысы, Жанкелдин ауданы Қарабидайық ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы докторы (1977). Абай атындағы педагогикалық институтты бітірген (1960). 1961— 1964 ж. А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында I аспирант, кіші ғылыми қызметкер, ал 1968 жылдан аға ғылыми қызметкер. Қазір бас ғылыми қызметкер болып істейді. Филология ғылымы докторы Ш. Сарыбаевтың жетекшілігімен "Түрікменстандағы қазақ говоры" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1975). 1977 ж. "Қазақ тілі говорларының батыс тобы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ диалектологиясы мен этимологиясы мәселелеріне арналған. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздіктерін құрастыруға қатысқан. Шығармалары: *Түрікменстандағы қазақтардың тілі. КДА., А., 1974; *Қазақ тілі говорларының батыс тобы. А., 1978; *Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні. А., 1985; *Қазақ говорларының грамматикасы. А., 1986; *Сөз сырына саяхат. А., 1990; *Қос сөздердің құпиясы. А., 1991; *Бес жүз бес сөз. А., 1994; *Жер-судың аты — тарихтың хаты. А., 1994; *Қазақ тіліндегі атау сөздерінің тарихы. А., 1998. Дереккөздер
Ырым-жырым

Ырым-жырым. Қос сөздің алғашқы сыңарының мағынасы кім-кімге де түсінікті. Ал «жырым» мағынасының да одан алшақ кетпейтініне сәл кейін көз жетеді. «Бұл жақтың қыз ұзатысы тіпті қызық, ескі ырым-жырымдары «көп» (Ғ. Мұстафин, Қөз көрген.). Тува тілінде чурум — заң, монғолдарда журам — әдеп мағыналарын көрсетеді. Осыларды ескергенде, ырым да ырьш, жырым да ырым болып шығады. Дереккөздер
Анар Нұрманова

Анар Нұрманова (16. 12. 1963 жылы туған, Арқалық қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1994). Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дың филология факультетінің араб тілі бөлімін бітірген (1986). Москвадағы Азия мен Африка елдері институтында "Ибн Мада әл-Куртуби" (орта ғасыр арабтарының лингвистикалық ойларының ескерткіші)" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Қазіргі уақытта осы салада еңбек етіп жүр. Шығармалары: *"Ибн Mada апь-Куртуби" (XIII в. как памятник лингвистической мысли арабов средневековья). АКД., М„ 1994. Дереккөздер
Қалжыңбас

Қалжыңбас. Әзілқой, күлдірғіш адам. «Тәкежан Абайдан екі жас үлкен, қалжыңбас, әзілқой болатын» (Мұхтар Омарханұлы Әуезов, Абай). Сөздің екі түбірден біріккені сырт көзге де анық. Алғашқы түбір — қалжың, екіншісі — бас. Бірінші түбірдін, төркіні түркі-Моңғол, әсіресе, қазақ пен Моңғол тілдеріне ортақ деп қарарлық деректен құр алақан емеспіз. Біздеғі «қалжың» түлғасьіна сәйкес Моңғолдарда «хөгжөөнтэй», «хошин» сөздерінің алғашқысы — әзілқой, соңғысы — қалжың мағыналарында қолданылады (Қаз.-мон. сөз., 1977, 42, 174). Бұл көрсетілген мағыналар олардың алғашқы мағынасы емес екендігі де байқалады. Моңғолдарда алғашқы тұлғаның түбірі — «хөгжәөн» қазақ тіліндегі «қуаныш», «көңілді» дегенді ұғындырады (бұл да сонда, 158, 192). Ойын-күлкі, әзілдің тек көқілді адамдар арасында болатынын ескерсек, сөздің алғашқы мағынасы — қуанышты, көңілді де, ал әуелгі тұлғасы — «хөгжәөн» деген лазым. Сөз түркі тілдерінен Моңғолдарға немесе керісінше ауысты ма, әлде әуелден ортақ па бұл арасын кесіп айту қиын. Қалайда «қалжың» мен «хөгжөөн» тұлғаларының бірінің бірі дыбыстық өзгеріске түскен түрлері екені даусыз деп ойлаймыз. Ал біріккен сөздің екінші сыңары —«бас» сөзін тек кейбір түркі тілінен ғана кездестіреміз. Тува тілінде біздегі «әзіл» мағынасын —«бастак», ал «әзілқой адам» дегенді —«баштак кижи» сөз тіркесі ұғындырады. Осыларды қорыта айтқанда, «қалжыңбас» сөзі — түркі, Моңғол тілдеріндегі екі сөз тіркесінен (хөгжөөн + -һбаштак) қысқара келіп пайда болған деп ойымызды доғаруға да болар еді. Бірақ тағы бір тіл дерегі оған ырық беретін емес. Парсы тілінде «кәчәләкбази» сөзі — ақымақтану, ақмақтың ісін қылу дегенге нүсқаса, «кәджбаз»— арам ойыншы, шулер, алдамшы адам мағыналарында қолданылады (Пер.-рус., сл., 1983, II, 314, 312). Әсіресе соңғы, «кәджбаз» сөзінің тұлғасы мен мағынасы біздегі «қалжыңбасқа» өте жуық. Мүның езі кездейсоқ сәйкестік пе, әлде түркі, Моңғол тілдерінен ауысты ма, бүл арасын анықтау оңай емес. Өйткені парсы тіліндегі «кәджбаз» тұлғасын да екі түбірдің қысқара келіп, бірігуінен пайда болған деуге дәлел баршылық: «кәдж»— қисық, қыңыр (Пер.-рус., 1980, II, 311); «бозбаз»—күлдіргіш (скоморох) (сонда, I, 205). Ал «кәчәләкбази» сөзінің алғашқы сыңары: «кәчәләк» та парсы тілінде жеке сөз қалпында қолданылып — қуыршақ, қуыршақ адам мағынасын иеленеді (сонда, II, 314). Бүл да — адамды күлдірудің бір жолы. Өз шамалауымыз бойынша, «қалжыңбас» сөзі түркі, Моңғол тобындағы тілдер негізінде пайда болған тәрізді. Дереккөздер
Тобылғылы

Тобылғылы, құм, Жетіқоңыр құмының солтүстік бағытында. Батысынан, солтүстігінен және оңтүстігінен Қараадыр, Қаражол, Мұзқазған мекендерімен қоршалған. Ұзындығы 20 км, ені 15 км, ауданы 300 км 2 . Рельефі жалды, қырқалы, жусан, теріскен, еркекшөп, бұталар өседі. Атырабында суы тұщы құдықтар (Тоғызқұдық, Белқұдық, Шиқұдық, Қызылқұдық, Божымбайдың ақ шиі) баршылық. Маусымдық мал жайылымдығына және қыстауға пайдаланылады. Дереккөздер
Арыстанбек Нұрмаханұлы Нұрмаханов

Арыстанбек Нұрмаханұлы Нұрмаханов (1. 1. 1973 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1994), доцент (1997). Алматы педагогикалық шетел тілдері институтын бітірген (1992). 1992-1996 жж. жоғары оқу орнында ағылшын тілін оқыту кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті. 1996 жылдан осы оқу орнында халықаралық қатынастар факультетінде ағылшын тілі, теориялық және қолданбалы лингвистика кафедраларының меңгерушісі. 2000 жылдан халықаралық қатынастар факультетінің деканы. 2001-2004 жж. Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде тілдерді дамыту департаментінің директоры. 2004-2012 жж. - іскерлік саласында. 2012 жылдан Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігінде - Мемлекеттік хатшы хатшылығы меңгерушісінің орынбасары. 2013 жылдың 18 ақпанынан Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінде Ақпарат және архив комитеті төрағасының орынбасары. "В.В.Радлов еңбектеріндегі түркі мақал-мәтелдерінің лексика-грамматикалық сипаты" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1995-1996 және 1997-2000 жж. дарынды жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері. 2000 жылы жас ғалымдарға арналған М. Әуезов атындағы сыйлыққа ие болды. 1 монография, 1 аударма кітап, 1 сөздік, 1 әдістемелік құрал, 30 ғылыми және ғылыми-әдістемелік мақаланың авторы. Шығармалары: * В. В. Радлов еңбектеріндегі түркі мақал-мәтелдерінің лексика-грамматикалық сипаты. КДА., А., 1994; * Әлеуметтік саяси мәтіндермен жұмыс істеу әдістемесі (ағылшын тілі факультеріне арналған оқу-әдістемелік кұрал. А., 1996; * Казахско-русско-английский словарь экономических терминов рыночной экономики. А., 1997 (авторлардың бірі); * Түркі фразеологиясы. А., 1998. Дереккөздер
Іскек

Іскек - сақал-мұртты, қасты жұлатын кішкене тістеуік темір осылай аталады. «Ақан жез іскекпен жуан екі қылды жұлып тастады» (Т. Әлімқұлов, Сейтен.). «Іскек» сөзін құрал атауына иелік жасатып тұрған -к жұрнағы. Көне жазба ескерткіштер сөздігінде «іскә» сөзі қазіргі түсінігіміздегі «жұлу» етістігінің орнына жұмсалған. Сөз болып отырған құрал атауы кейін пайда болған. Ерте кездің өзінде-ақ етістік тұлға түркілерден тунгус-маньчжур тілдеріне де ауысқан. Дереккөздер
Орта ғасырдағы Жетісу өлкесінің астаналары

Ежелгі түрік мемлекеттерінде қарахандар кезінде, сонан соң моңғолдар кезінде көшіп-қону аумағына шектеу қойылады, көшіқон бағдары тұрақтанады, тұрақты қысқы және жазғы қоныстар бекітіледі, егіншілік дамиды, жекелеген рулық бөлімшелерде отырықшылыққа көшу басталады. Мемлекеттік бюрократтық аппарат жетіліп, ортақ тіл мен жазу қалыптасады, сауда және дипломатиялың байланыстар дамиды. Осы жағдайда қалалардың әкімшілік, қолөнер, сауда, мәдениет орталықтарына қалыптасуы өтеді. Әрекеттестіктің мәдениеттанулық аспектісі шеттен алу, еліктеу, ықпалдасу құбылыстарымен сипатталады. Мысалы, отырықшы халық көшпелілерден қару-жарақ түрін, зергерлік әшекейлерді, қымбат металдардан жасалған ыдыстарды алды. Әйтсе де, отырықшы халық жалаң көшіру жолымен жүрген жоқ, олар бұл бұйымдарға өзіндік айрықшалық элементтерін енгізді. Ортағасырлың қоғамның әскери ақсүйектік ортасымен байланысты мәртебелі бұйымдарды «өткізіп берген» көшпелілер өздерінің бұл бұйымдарға деген сұранысын тек дамыған қалалың қолөнері болғанда ғана толық қанағаттандыра алатын еді. Осы- лайша, көшпелілер мен малшылар сұранысы қалалық қолөнердің дамуына себепші болды, ал ежелгі хандары қалалар салуға мүдделі еді. Сонымен бірге отырықшы өмірге ден қойған малшы қауымы отырықшы халықтан құрылыс ісін үйренді, ал түрік ақсүйектері сарай кешендерін тұрғызу және оны әшекейлеу үшін құрылысшыларды отырықшы елден шақырды. Материалдық мәдениет саласындағы әрекеттестікті айтқанда, бұл мәселеде этникалық процестерді айналып өту мүмкін емес. Этникалық әрекеттестік көші-қонның екі түрімен: халықтың улкен топтарының қоныс аударуымен («Халықтардың ұлы қоныс аударуы», соғды отары және түрік жаулаушылығы, моңғол шапқыншылығы) және халықтың шағын топтарының - уағыздаушылардың, саудагерлердің - қоныс аударуымен сипатталды. Мұндай қоныс аударулармен бірге біріктіру сипатындағы қарқынды этногенетикалық процестер ілесе жүрді. Дереккөздер
Ішінара

Ішінара. Бұл сөз тілімізде «кейде, ара тұра» мағыналарының орнына тұтынылады. «Ішінара» сөзін ежелден келе жатыр деудің де себебі жоқ емес. Сөз екі түбірден біріккен. Соның алғашқысы ертедегі түркі жазба ескерткішінде «ічін» қалпында да, ал оған «ара» сөзі көмектесіп, «ічін-ара» қос сөз түрінде де берер мағынасы — қазіргі біздің түсінігіміздегі «өзара». Әрине, бұл жерде де уақыт озған сайын сөз мағынасына өзгерістер еніп, қазіргі кездегі «кейде, ара тұра» ұғымдарына кешкен. Дереккөздер
Мағауия Рақышев

Мағауия Рақышев (1885-1970), Қарағанды көмір бассейнінің алғашқы стахановшысы, екпінділердің бірі. Екібастұз кенішінде, Қазақ т. ж. құрылысында істейді. Қарағанды шахталарында 1931 жылдан, Киров атынд. №3 бас шахталарында забойшылар, навало отбойшылар бригадирі болып, енбекте рекордты көрсеткіштерге қол жеткізді. Шахтада 1956 ж. дейін істеді. 1935 ж. КСРО ОАК Ұлттар Кенесінің мүшесі болып сайланды. Атақты жазушы Б.Майлин Рақышевтың бейнесін өзінін «Мағауияның маңында» (1935) деген очеркінде сомдайды. Рақышев "Ленин", "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталған. Карағанды каласының құрметті азаматы (1967). Дереккөздер
Зәуреш Жұмабайқызы Аухадиева

Зәуреш Жұмабайқызы Аухадиева (1.3.1959 жылы туған, Талдықорған облысы , Ақсу ауданы , Кеңжыра ауылы) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1996). Алматы педагогикалық шеттілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген (1981). 1981—1989 ж. Алматы шет тілдер институтында мұғалім. 1989— 1992 ж. осында аспирант. 1992 жылдан осы күнге дейін Қазақ мемлекеттік әлем тілдер университетінде аға оқытушы. Профессор A. Е. Карлинскийдің жетекшілігімен "Неміс және қазақ тілдеріндегі кеңістік мәнді қатынастардың берілуі" деген тақырыпта кандидаттық қорғады (1996). Шығармалары: *Выражение пространственных отнашений в немецком и казахском языках. АКД., А., 1996; *Особенности способов выражения пространственных отнашений в немецком и казахском языках. А., 1994; *Программа прохождение производственный практики студентов 3 курса факультета "Международных отнашений " пo специальности "Переводческое дело", "Международный туризм". А., 1997; *Практический курс пo переводу (немецкий, казахский, русский языки). А., 1998. Дереккөздер
Әзиза Нұрмаханқызы Нұрмаханова

Әзиза Нұрмаханқызы Нұрмаханова (15.12.1924, Мойнақ қаласы, Қарақалпақстан) — тіл білімі маманы, филология ғылымы докторы (1966), профессор. Төрткүл қаласындағы екі жылдық мұғалімдер дайындайтын институтты (1942), Нүкіс педагогикалық институтын (1949) бітірген. *1940-1949 ж. өзі бітірген орта мектепте мұғалім, директор болып қызмет атқарды. *1949—1951 ж. Нүкіс қаласы қыздар педагогикалық училищесінде, әрі педагогикалық институтта оқытушы. *1951—1954ж. Мәскеуде КСРО ҒА Тіл білімі институтында аспирантурада оқыды. *1954—1957 ж. Өзбек КСР ҒА Қарақалпақстандағы бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер. *1957—1960 ж. Қарақалпақ АКСР облысы партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі. *1960—1962 ж. Қарақалпақ АКСР- ның оқу министрі. *1962—1968 ж. Ташкенттегі Өзбек КСР ҒА тіл және әдебиет институтында сектор меңгерушісі. *1968—1973 ж. ҚазМҰУ-да профессор, ал 1973 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Қазақ мемлекеттік әлем тілдер университетінде алғаш қазақ және жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі (1973—1988), одан соң осы кафедраның профессоры болып жұмыс істеп келеді. *1954 ж. "Қазіргі қарақалпақ әдеби тіліндегі төл және төлеу сөз" деген тақырыпта кандидат (филология ғылымы докторы, профессор Н. А. Баскаковтың жетекшілігімен), ал, Ташкентте "Түркі тілдеріндегі сөйлем түрлерінің модальділігі мен интонациясы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Тіл саласындағы еңбектері фонетика, синтаксис, тіл мәдениеті, интонация мәселелеріне арналған. Өзбек КСР-мен ҚАКСР- ының құрмет грамоталарымен, медальдармен марапатталған. Шығармалары: *Прямая и косвенная речь в современном литературном каракалпакском языке. М., 1954; *Орфографический словарь каракалпакского языка. Нокис, 1959; *Типы предложений по модальности интонации в тюркских языках. АДД., Таш., 1966; *Хозирги узбек адабий тили. Таш., 1966; *Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасының программасы. А., 1970; *Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. А., 1971; *Мәнерлеп оқу практикумының программасы. А., 1974; *Мәнерлеп оқу мәселелері (методикалык; нұсқау). А., 1976; *Қазақ тіліндегі сөйлемдердің интонациясын оқыту мәселелері. А., 1979; *Қазіргі қазақ тілі (шет тілді студенттерге арналған). А., 1982. Дереккөздер
Қабаттарды "квистеп" әдісімен қаптайтын тізбек

Қабаттарды "Квистеп" әдісімен қаптайтын тізбек — жиһаз жасау өндірісінде жазық қалқанды тетіктерді желімді қолданбай қаптауға арналған тізбек. Өңделетін тетіктердің мөлшерлері: ұзындығы 3600 мм-ге дейін, ені 1750 мм-ге дейін; қалыңдықтары 5 ... 50 мм. Дереккөздер
Қалт еткенде

Қалт еткенде. «Бір қалт еткенде езіміздің ауылға барайық» (Т. Ахтанов, Дала сыры). «Қалт» қалпындағы бұл сезді «е» кемекші етістігімен тіркесте ғана көреміз. қос сөз қал-құлт құрамындағы «қалтты» еске алмағанда, жеке тұрып қолданбайды. Түсіндірме сөздікте бұл сөздің түсінігі алғашқы мағынасына жақын, жуық берілген. Кей тілде дара тұрып та дербес мағына бере алатынын сарыкөл тілінің дерегінен білеміз. Онда қалт-босаған, бос кез. Осы дерекке қарағанда, «калт еткенде» тіркесінің түсініктірегі — «бір босағанда», «бос кезде» болмақ. Дереккөздер
Қаламқас Қасабекқызы Қасабек

Қаламқас Қасабекқызы Қасабек (18.11.1939 жылы туған, Тараз қаласы) — тілші, филология ғылымының кандидаты (1992), доцент. * Жамбыл педагогика училищесін (1958) * Қазақтың мемлекеттік қыздар педагогика институтын бітірген (1964). * 1964—1977 жылдары Алматы қаласындағы мектептерде (№2 қазақ орта мектебі, №4 мектеп-интернат) қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі. * 1997—1982 жылдары Ы. Алтынсарин атындағы ғылыми-зертхана институтында ғылыми қызметкер. * 1982-1992 жылдарғыы Т. Жүргенов атында театр және көркемсурет институтының тіл және әдебиет кафедрасында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі. * 1992-1995 жылдары Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің қазақ филология факультеті деканының орынбасары. Қазір осында қазақ тілі және қазақ тілін оқыту әдістемесі кафедрасының доценті. Профессор Н. Оралбаеваның жетекшілігімен "Бір буынды негізгі түбір салт етістіктердің мағыналық құрамы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 60-қа жуық ғылыми мақала мен оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Қалтқысыз

Қалтқысыз. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — күмәнсіз, кәміл, сезіксіз, шүбәсіз, бүкпесіз, адал. «Ғазиз жүректер бір-біріне қалтқысыз сенді» (С. Досанов, Қыран.). Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің дерегіне қарағанда бұл сөздің тұлғасы мен мағынасы аз да болса, өзгеріске ұшыраған. Онда дыбыстық құрамы «қалысыз» қалпында да, мағынасы — қалдықсыз, тұтас, толық, әбден дегендерді білдіреді (ДТС, 412, 413). Басқа түркі тілдерінен бүл тұлғалы әрі мағыналы сөзді тек түрікмен тілінен кездестіреміз. Онда гаты — әбден (Рус.-туркм. сл., 1956, 717). Қазақ тіліндегіге қарағанда мынаның тұлғасы көне түркі тілдегіге ұқсас. Айырмасы —«л» орнына «т» қолданылып -сыз жұрнағының түсіп қалуы мен т ~ л дыбыстарының сәйкес келуінде ғана. Дереккөздер
Рамазан Елеусізов

Рамазан мерген, Елеусізов (1893, Сарысу ауданы - 1978, Жаңаарқа ауданы) - белгілі аңшы. Өмірбаяны * Ақмоладағы бастауыш приход мектебінде оқыған. * Елді кеңестендіру кезінде Қарақыз болысынын хатшысы болады. * Рамазан мерген 1932 ж. Арқадан Әулиеатаға көшкен Сарысу ауданының 40 шаңырағын аң аулап, киіктін етімен аман алып шығады. * 1942 ж. Қарағандының арнайы әскери сауда бөлімінің киік етін дайындаумен шұғылданады. * Соғыс біткен соң Ералиев ауылында еңбек етті. Аң аулап, ұсталықпен шұғылданды. Рамазан мерген туралы шығармалар * А.В.Мухлянын «Бетпақдала шөлі» кітабы; * К.Н.Пинчуковтың «Шөл сүрлеуімен» кітабы; * М.Зверевтің «Із кескен мерген» атты кітабы; * «Соры арылмаған дала» киносценарийі (1965). * Журналист С.Бексейітов «Рамазан мерген және оның әулеті» деген деректі кітап шығарды (2006). Дереккөздер
Тұрар Рысқұлов көшесі (Астана)

Бұхарбай батыр көшесі - Жеңіс даңғылынан басталып, Әзірбайжан Мәмбетов көшесінде аяқталады. Желтоқсан көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 604,6 м. Бұхарбай батыр (1822-1898) - аса көрнекті батыр, шешен. Кіші жүздегі Табын руының теке атасынан шыққан. Кенесары Қасымұлына қосылғанға дейін Қоқан бектерінің ықпалында болған. Бұхарбай Кенесары көтерілісіне алғашқылардың бірі болып қатысып, 1847 жылға дейін көрнекті батырлардың қатарында аталады. Ол 1838 жылы тамызда Ақмола бекінісін алуға қатысты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Жетілдіру металөндеуде

Жетілдіру металөндеуде - болатта мартенсит құрылымын қалыптастыру мақсатымен ол шынықтырылғаннан кейін жоғары температурадан (823...923 К) жасытудан тұратын қос термиялық өңдеу. Мұндай термиялық өңделгеннен кейін болаттың беріктігі жеткілікті, илемдігі мен соққыға тұтқылығы жоғары құрылымы қалыптасады. Дереккөздер
Қанық, бояуы қанық

Қанық, бояуы қанық. Түсіндірме сөздік анықтамасы бойынша, мұның мағынасы — кемеліне келген, бабына жеткен. «...өрелі ізденіс коллективтегі ізденіске ұласқанда ғана қанық бояулы спектакльдер туатынын тәжірибеден... көріп жүрміз» (С. Омаров, Серпін). Түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне жүйесі басқа араб тілінен ауысқан. Арабша қаниғ — ашық (заттың түсі жөнінде) (Араб.-рус. сл., 1970). Түсіндірме сөздік анықтамасына қарасақ, мағынасына езгеріс енген. «Бояуы қанық» дегеніміз, мағынасы жағынан, «бояу ашық» тіркесімен барабар. Дереккөздер
Хасен Нарымбекұлы Бодықов

Хасен Нарымбекұлы Бодықов (1891 - 1974), төкпе ақын. Шет ауданының түлегі. Әкесі Нарымбек патша заманында да, кеңес тұсында да болыс болған білікті кісі. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншы-тағай бұтағынан шыққан. Ауыл молдасынан хат танып, Қарқаралыдағы орыс мектебінен дәріс алған Хасеннің көзі ашық, өнердің әр саласынан хабары мол болған. 1920 - 1922 жылдары болыстық комитетгің жауапты хатшысы, 1922 - 1924 жылдары милицияда, 1928 жылы Шет ауданы жеке шаңырак көтеріп шыққанда аудандың атқару комитетінде жауапты хатшы қызметін атқарған. Ақынның мұнан арғы өмірі зобалаңға ұласып кетеді. Хасен Нарымбекүлының шығармашылық өнерінін шыны — «Көзбала» дастаны. Дастан 900-ге тарта шумағган тұратын, әлденеше бөлімді, ірі шығарма. Дастанда өткен замандағы қазақ халқының тыныс-тіршілігі молынан, жан-жақты суреттеледі. Ақын шығармалары бейнелі, сұлу сурет, кұнарлы тілімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Қанігі

Машықтанған, үйренген, теселген мағынасында қолданылатын сөз. «Медеу малға үйір, мал өміріне кәнігі бала» (Ө. Тұрманжанов, Адам.). Орфографиялық сөздігімізде «кәнігі» болып жазылатыны ескертілген. Біз түсіндірме сөздіктегі жазылуын сақтап бердік. Араб тілінде «қанек» тұлғалы сөз «тәжірибелі ету, өмірге үйрету», ал «қонек» сөзі «өмір тәжірибесі, тәжірибелі» мағыналарында қолданылады (Араб.-рус. сл., 1970, I, 251). Осы сөз қазақ тіліне ауыса отырып, мағынасын да сақтай білген. Дереккөздер
Қабдолла Зәкірияұлы Рамазанов

Қабдолла Зәкірияұлы Рамазанов (1947 ж. т.), металлург. 1969-1971 ж. Қарағанды металлургия комбинатының конвертер цехында ыстық шойын ожаушысы, 1971-73 ж. миксершінің көмекшісі, 1973-78 ж. болат балқытушының көмекшісі, 1978 жылдан болат балқытушы, болат балқытушылар бригадирі. Фосфорлығы жоғары шойыннан конвертерлі болат алудың технологиясын игеруге, КСРО-ның құрылуының 60 жылдығына арналған интернационалдық достық балкыма алуға(1982 ж., Череповец к.), жастар тәлімгерлерінің респ. слетіне (1984) қатысты. КОКП 27-съезінің, Қазақстан Компартиясы 15-съезінің, Қазақстан ЛКСМ 13-съезінің делегаты. КОКП Орталық Тексеру Комиссиясының мүшесі (1986-1990). 1-сайланған КСРО халық депутаты. 2 және 3-дәрежелі Еңбек даңкы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ислам Уахитұлы Тоғайбаев

Ислам Уахитұлы Тоғайбаев (1950 жылы туған), инженер-құрылысшы, қоғам қайраткері. Қарағанды политехника институтын (1972), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1989) бітірген. Қыпшақ руынан шыққан. «Карагандапрострой» тресінің құрылыс ұйымдарында істеп, құрылыс басқармасы, ПМК бастығы болады. 1971-1988 жылдарында Қазақстан КП Совет аукомының бөлім меңгерушісі, 2-хатшысы. 1988-1992 жылдарында Қарағаңды облаткомының төрағасы. 1992-1999 жылдарында бизнестік құрымдарда. 1999-2001 жылдаында облыс әкімінің кеңесшісі (Қарағанды қаласы, Қазыбеқ би ауданы әкімі, 2001 жылдан облыс әкімінің орынбасары, 1-орынбасары. 2006 жылдан )арағанды қаласының әкімі. 11-12-шақырылған ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Дереккөздер
Қаңқу

Сөздіктен — өсек-аяңға негізделген алып-қашты сөз деген мағынаны көреміз. «Сөзде қаңқу жаман, ауруда шаншу жаман» (мақал). «Қаңқу»— түркі тілдерінің төл сөзі. Сондықтан да оның төркінін, тұңғыш мағынасын солардың арасынан іздеп табамыз. Ноғай тілінде: канькув — сөгу, балағаттау мағынасында айтылға (Ног.-рус., сл., 1983), қырғыз тілінде қаңкуу-тұспалдап сөйлеу, зәрлі тұспалдауды түсіндіреді (К. Юд., КРС, 1965). Бұл тілдерде мақал құрамында ғана емес, «қаңқу» басқа сөздермен де тіркеске түсе береді. Біздің болжауымызша, «қаққудың» алғашқы мағынасы «зәрлі сөз» болуы мүмкін. Сондықтан да мақалдағы «қаңқу жаманды» қазіргі кезде «зәрлі сөз жаман» қалпында түсінген дұрыс деп ойлаймыз. Дереккөздер
Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)

Төлеген Тоқтаров көшесі Ю.Малахов көшесінен басталып, Өндіріс көшесінде аяқталады. Шиелі, Қ.Кемеңгерұлы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы -1311,1 м. Төлеген Тоқтаров (1920-1942) - Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Қарақұдық ауылында дүниеге келген. Кеңес Одағының Батыры. Төлеген Тоқтаров 8-гвардиялық атқыштар дивизиясы қатарында болды. Бородино үшін болған ұрыста ерлікпен қаза тапқан. Атақты «Жас қазақ» әні Төлеген Тоқтаровқа арналған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қалқанды дайындамаларды мөлшерлейтін жабдықтар

Қалканды дайындамаларды мөлшерлейтін жабдықтар — кең таспалы ажарлау білдектері және олардың негізінде құрастырылған автоматтандырылған тізбектер. Өңделетін дайындамалардың өлшемдері: ұзындықтары 500...2030 мм, ендері 220...950 мм, қалыңдықтары 5...50 мм. Дереккөздер
Қаңтару

Қаңтару. Етістік мағынасы түсіндірме сөздікте былайша берілген: шөп жегізбес үшін, аттың басын көтере, кекжитіп байлау. «Сәлима ақ боз атты етекке қаңтарып тастап, өзі тастың басына шықты» (3. Ақышев, Достар). Якут тілінде «хантарға» біздің тіліміздегі «тізгін» мағынасында айтылады (Як.-рус. сл., 1972, 479). Сөздің туынды түбірі, якут тілінде, «хантай». Мұның мағынасы — көтеру, басын көтеру. Осы соңғы етістік мағына — алғашқы мағына болу керек те, ал аттың басын көтеріп ұстауға арналған «хантарға» (тізгін) туынды деп қарауға болады. Дәл бсы тұлғалас, мағыналас сәз тек якут тілінде ғана емес моңғол, тунгуоманьчжур тобындағы тілдерде де бар. Мысалы, моңғолдарда «хантра» қатты тартып байлау дегенді білдірсе, маньчжурларда «қаңтара» тізгінді тарту сияқты мағынада қолданылады. (ССТМЯ, I, 375). Сөздің негізгі түбірі осы тілдердің қайсысында болмасын бір буынды «қаң», ал мағынасы — басты кейін қақшиту, көтере үстау екенін де көрсетілген сөздіктерден табамыз. Дереккөздер
Жону білдегі

Жону білдегі - жаңқаны алып тастау арқылы пішіндері айналмалы бұйымдарды өңдеуге арналған білдек. Дайындама жону білдегінің айналдырығынан жетекті, жұдырықшалы, гидравликалық немесе пневматикалық қысқы арқылы айналмалы қозғалыс жасайды; айналдырық айналмалы қозғалысты бас қозғалыс механизімінен (әдетте жылдамдықтар қорабынан), кескіш құралкүймешектің жылжымасымен бірге жүрістік білігінен (жонғанда) немесе жону білдектің беріс механизмінен айналмалы қозғалыс алатын жүрістік бұрамадан (бұранданы қиғанда) ауысу қозғалысын жасайды. Жону білдегінде цилиндірлік, конустық және үлгілі беттерді жону және кеулейжону, сыртқы және ішкі бұрандаларды қию, шетжақтарды тіліктеу және қыру, тесіктерді бұрғылау, үңгілеу, ұңғылау, бұранда ойғышпен және бұрандакескішпен бұрандаларды қию, сонымен қатар бұрлеу, ысқылау т.б. жұмыстар орындалады. Жону білдегі металкескіш білдектердің ішінде ең кең тараған түрі. Өндірістің сипатына (жаппай, сериялы, жеке) және өнімділігіне байланысты жону білдегінің әртүрі қолданылады: центрлейтін, жону-реворверлі, көпкескішті, бірайналдырықты және көпайналдырықты автоматтар мен жартылай автоматтар, айналмалы (қысқа және ауыр бұйымдарды, локомотивтер мен вагондардың қос дөңгелектерін т.б. өңдейтін дөңгелекжону білдектері). Дереккөздер
Қапсағай

Қапсағай. Түсіндірме сөздіктегі мағынаға қарасақ — зор денелі, биік те жуан. «Бойы екі метрге жақын, кең жауырынды қапсағай жігіт... өзі сұранып балуандыққа түсті» (3. Шүкіров, Сарша тамыз). «Қапсағай» сын есімінің берер мағынасы зор, биік болуы мүмкін, бірақ «жуандық» қасиет (түсіндірме сөздік көрсеткендей) оған жанаспайды. Өз ойымызды былай қойғанда, кейбір түркі тілдері деректері де осы пікірімізді қуаттайды. Тува тілінде капшагай — епті, оңтайлы, ал кашпагай — өткір, ежет, пысық (Рус.-тув. сл., 1980, 241, 50) мағыналарында қолданылады. Тува тіліндегі бұл сын есім мағыналары бірінен-бірі туындаған ауыс мағыналар, тұлғаларындағы айырма-қатар дыбыстар орын ғана алмастырған (метатеза құбылысы). Адам епті оңтайлы болу үшін, жуандық пен семіздік қажет емес, керісінше, жіптіктей сом дене керек. Якут тілі дерегіне көңіл аударсақ, «хапсағай» тұлғалы сөз біздің тіліміздегі «шапшаң, епті, тез» сияқты мағыналар меншіктенеді (Як.-рус. сл., 1972, 480). Бұл қимылдар да адам денесінің жинақты, сұңғақтылығына байланысты болса керек. Демек, «қапсағай» адамның дене пішіні ашаң, арық болса да жүмырлана біткенде ғана оқтайлы, шапшаң, епті боларына сөз жоқ. Біздің байқауымызша, сөздің ең алғашқы мағынасы етістік тұлғалы сөзге соқтырады. Мысалы, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде «хабсара» сөзі — арықтау, ал «хабсахун» тұлғасы «ашаң, арық» мағыналарына нұсқайды (ССТМЯ, I, 457). Дәл қазір әңгіме болып отырған «қапсағай» сөзінің алғашқы мағынасы мен тұлғасына арқау боларлық деректер осылар болар деген ойдамыз. Бұл жерде жер атымен байланысты кездесетін «қапшағай» сөзін мұнымен жанастыруға болмайтын сияқты. Біздегі жер атымен байланысты «қапшағай» тұлғалас сөзді қырғыз , якут тілдерінен кездестіреміз. Олардық мағынасы таулы жерде кездесетін үңгір, шатқалдарға мезгейді. Бұл — өз алдына мәселе. Дереккөздер
Таха Хусейн көшесі (Астана)

Таха Хусейн көшесі А.Кравцов көшесінен басталып, Ж.Тәшенов көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 684,5 м. Таха Хусейн (1889-1973) - араб жазушысы, әдебиеттанушысы, тарихшысы (Египет). Мысырдағы араб тілі академиясының президенті. Бірнеше реалистік повестердің авторы. Мысалы, «Күндер», «Горлицаны шақыру», «Бақытсыздық ағашы», т.б. өмірбаяндық шығармалары бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Константин Михайлович Рауш

Константин Михайлович Рауш (1888, Вильнюс - 1976) - режиссер, актер, ҚазКСР еңбек сіңірген артисі (1940). * 1918 жылдан РКФСР, УКС театрларыңда істеген. * 1937-1960 ж. К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театрында режиссер және актер, 1937-1951 ж. көркемдік жетекшісі. Таңдаулы спектакльдері: М. Горькийдің «Соңғылары» (1937), О. Бальзактың «Өгей шешесі» (1938), Л. Толстойдың «Тірі өлігі» (1939), У.Шекспирдін «Гамлеті» (1940), А.Островскийдін «Жазықсыз жапа шеккендері» (1941), П. О. Бомаршенің «Фигароның үйленуі» (1941), А. Грибоедовтің «Ақылдының азабы» (1944), М. Лермонтовтың «Маскарады» (1948), А. Островскийдың «Соңғы кұрбандығы» (1949), А. Чеховтін «Шағаласы» (1956). Тандаулы рөлдері: Беркутов А. Островскийдың, («Қасқыр мен қойында»), Джон Гармон (Ч. Диккенстің «Гармон мұрасыңда»), Звонцов (М. Горькийдің «Егор Булычев және басқаларында»), Гамлет(У. Шекспирдің «Гамлетінде»), дон Базйлио (П. О. Бомаршенін «Севиль шаштаразында»), генерал Людендорф (И. Сельвинскийдің «Генерал Брусиловыңда»), Курт (Л. Хельманның «Фарелливилласында»), Соррини (М. Лермонтовтың «Испандықтарында»), Лавр Миронович (А. Островскийдің «Соңғы құрбандығында»). Дереккөздер
Айман Жылқыбайқызы Қобланова

Айман Жылқыбайқызы Қобланова (5. 12. 1956 жылы туған, Қарақалпақстан, Нүкіс қаласы)— тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1993). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1979). 1980 жылдан бастап Нүкіс мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасында жұмыс істейді. ҚР ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Р.Сыздықованың жетекшілігімен "Қазақ сөз этикеті" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 10-ға жуық мақала авторы. Дереккөздер
Тарас Шевченко көшесі (Астана)

(1814-1861)|150px]] Т.Шевченко көшесі Аспара көшесінен басталып, Медеу көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 191,8 м. Тарас Шевченко (1814-1861) - украин ақыны, суретші. Маңғыстауға жер аударылған жылдары 20-ға жуық повесть, 100-ден астам өлең, 500-ге тарта сурет салды. Ол «Түс», «Тәңірінің қолында еді балта» өлеңдерінде, «Егіз», «Варнак», «Бақытсыз» повестерінде жергілікті қазақтардың өмір салтын арқау еткен. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]