kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Плеохроизм

Плеохроизм (грек. pleon — көп санды, chroa — түс) — жарық толқындарының таралу бағытына және олардың поляризациялануына байланысты зат түсінің өзгеруі. Плеохроизм құбылысын алғаш рет француз физигі әрі астрономы Ж.Б. Био (1774 — 1862) және неміс физигі Т.И. Зеебек (1770 — 1831) бақылаған (1816). Плеохроизм — заттардағы оптикалық анизотропия құбылысының бір түрі. Плеохроизмнің дөңгелек және сызықтық дихроизм деп аталатын түрлері бар. Көбінесе кристалдарда байқалып, минералдан дайындалған шлифті поляризац. микроскоптың үстел¬шесінде айналдыру арқылы анықталады. Оптик. бір осьті минералдар (флюорит, турмалин, т.б.) екі түсті Плеохроизм, ал екі осьті минералдар (биотит, т.б.) үш түсті Плеохроизм тудырады. Мысалы, жарық толқыны биотиттің негізгі бір осі арқылы өткенде минерал ашық сары, ал қалған екі бағытта қоңыр және қоңыр қошқыл болады. Кейбір кристалдың (слюда, турмалин, т.б.) құрамында кірме түрінде кездесетін минералдар (циркон, түрлі радиоактивтік минералдар) өз контурлары жиегінде Плеохроизм құбылысын, яғни жарықтың анизатропиясын тудырады. Плеохроизм минералдарды, әсіресе зергерлік істе қолданылатын минералдарды анықтауда пайдаланылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Шәміл

Шәміл (, ; 1797, Дағыстан, Гимры ауылы — 1871, Сауд Арабиясы, Медине) — имам, Кавказ халықтарының Ресей отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің көсемі. Авар отбасында дүниеге келген. Мұсылман діни мектебінде тәрбиеленіп, араб әдебиетін жақсы меңгерді. Жас кезінде діни ұстазы Қазы-Магомедпен бірге Ресей отаршыларына қарсы тау халықтарын ғазауат соғысын жүргізуге уағыздады. Кейіннен Ғамзатбек екеуі патша әскеріне қарсы күресуші таулықтарға басшылық етті. 1834 жылы Ғамзатбек жау қолынан қаза тапқаннан кейін, имам болып тағайындалып, 25 жыл бойы Солтүстік Кавказды мекендеген тау халықтарының (аварлар, чешендер, тағы басқа) азаттық күресін басқарды (қ. Кавказ соғысы). Абайдың баласы Туралдың естеліктерінде Абайдың қазақтан басқа, өзге ел адамдарымен танысуы туралы былай баяндалады: «Патша үкіметімен алысып, каторгіге айдалып, Сібірден қашқан кавказдықтардың бірнешеуі Абайды табады. Бұлардың ішіңде Ш-дің баласы, Таштемірдің баласы деген адамдардың да Абай қолына келіп, ат мініп, жолдарына кіре пұл алып кетіп жүргендері болған. Абай Таштемірдің баласын бір жаз бойы қонақ етіп, аттандырған деседі. Бұл естеліктер М. О. Әуезовтің мұражай қорында сақтаулы. Ол патша әскерлерімен соғыста ірі-ірі жеңістерге қол жеткізді. Дегенмен, күш тең болмады. Патша әскерінің тынымсыз қудалауы, ішкі әлеуметтік жағдайдың шиеленісуі, халықтың соғыс пен қайыршылық тұрмыстан шаршауы, азық-түлік дағдарысы, жергілікті билеушілердің сатқындық жолға түсуі азаттық қозғалысын әлсіретті. 1859 жылы Шамиль Гуниб ауылында қоршауда қалып, 26 тамызда тұтқынға алынды. Шамиль отбасымен Калугаға жер аударылды. Сөйтіп, Ресей империясы орасан зор әскери және экономикалық күш жұмсаудың арқасында Солтүстік Кавказ халықтарын бағындыруға қол жеткізді. 1870 жылы Шамильге Меккеге баруға рұқсат берілді. Шамильдің өмірі мен ерлік күресі тек тау халықтарына ғана емес, дүние жүзіне аңыз болып тарады. Ол жөнінде көптеген ғылыми-зерттеу еңбектер, әдеби шығармалар жазылған. Соның ішінде қазақ ақыны Абайдың ұлы Мағауия да “Шәміл” атты поэма жазды. Сілтемелер *Дағыстан *Сауд Арабиясы *Ресей Дереккөздер
Сергей Владимирович Киселев

Сергей Владимирович Киселев (17.7.1905, Ресей, Мәскеу облысы Мытищи қаласы – 8.11.1962, Мәскеу қаласы) – тарих ғылымының докторы, профессор (1939), *1953 - КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Оңтүстік Сібір мен Моңғолия халықтарының ежелгі және ортағасырлық тарихына байланысты 120 ғылыми еңбектің авторы. *1930 жылы - КСРО ҒА Археология институтының аға ғылыми қызметкері, *1939 жылы - Мәскеу университетінің профессор болды. *1949–1962 жылдары - «Вестник древней истории» журналының бас редакторы қызметін атқарды. *1927 жылы - Алтайда, Хакасия мен Тувада, Орталық Қазақстанда археология зерттеу жұмысын жүргізді. Олардың нәтижесі Киселевтің «Оңтүстік Сібірдің ежелгі тарихы» (1949 жылы орыс тілінде басылған; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1950) деген еңбегінде қорытылды. *1948–1949 жылдары - ежелгі Қарақорым мен Хара-Балғас қалаларын зерттеген кеңес-моңғол экспедициясын басқарды. *1957–1961 жылдары - Байқал сыртындағы Кондуй сарайы мен Хирхир қаласын, т.б. зерттеп, 1965 жылы «Ежелгі моңғол қалалары» деген жинақ шығарды. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1950). Ленин және «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Текес (өзен)

Текес өзені – Іле алабындағы өзен. Бастауы Теріскей Алатауының солтүстік-шығыс сілеміндегі Қопыл тау массивінен басталып, Қытай жеріндегі Қарабура ауылының тұсында Іле өзеніне құяды. Теріскей Алатауы баурайында екі аттас қайнар көзі – сол және оң Текес орналасқан. Өзенге Қазақстан аумағында 10 ағын құйылады. Олардың ең ірілері - Орта-Көкпақ, Үлкен-Көкпек және Баянкөл. Географиялық орны Алматы облысының Райымбек ауданы мен Қытай жерінде. Текес ауылынан төмен жасанды су қоймасы, су торабы және ГЭС бар. Гидрологиясы Жалпы ұзындығы 438 км, оның 218 км-і Қазақстан аумағы арқылы ағып өтеді. Су жиналатын алабы 28100 км 2 . Аңғары жоғары бөлігінде тар, терең шатқалмен ағады, төменгі ағысы жазықпен ағып, арнасы мемлекеттік шекараға дейін кеңейеді. Орташа су ағымы Текес тұсында 9,02 м 2 /с. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] * [https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты]
Юрий Павлович Киселев

Юрий Павлович Киселев (1930 жылы Жамбыл облысы қазіргі Тараз қаласында дүниеге келген) — тарих ғылымының докторы (1990), профессор. ҚазПИ-ді (1952, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Жамбыл педагогикалық училищесінде оқытушы, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында доцент, оқу ісі жөніндегі проректор, Жамбыл педагогикалық институтында (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) доцент, профессор қызметтерін атқарған. Киселев 60-қа жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Қопасор (көл)

Қопасор – Шалқар алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Теңіз деңгейінен 166,0 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 12,15 км 2 , ұзындығы 9,5 км, ені 2,7 км, жағалауының ұзындығы 36,4 км. Көл жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Жағалауы жазық. Суы тұщы, жазға қарай ащы. Кейбір жылдары құрғап қалады. Дереккөздер
Плита

Плита — платформа аумағындағы жер қыртысының ірі, бұрыс тектоникалық құрылымы. “Плита” терминін 1885 ж. австрия геологы Э.Зюсс (1831 — 1914) ұсынған. Плита іргетастан, аралық қабат және тыстан, екі ярустан: өте қатпарланған, аздап метаморфталған, әр түрлі интрузивтер кептелген құрылым түзетін төменгі қабат (щит), жазық жатқан, саяз теңіздік немесе құрлықтық шөгінділерден түзілген жоғары қабаттан тұрады (чехол). Жер қабығы литосфералық және мұхиттық Плиталар болып бөлінеді. Литосфера Плиталары құрлықпен жапсарлас құрлықтық қайраңдарды біріктіреді; екеуі бүтін Плиталар құрап, бірге жылжиды. Жердің қатты, бірақ осал орналасқан литосфера қабығы бірнеше Плитаға жіктеліп, ары-бері жылжып отырады. Жер сілкіну ошақтары осы қимыл шиеленіскен жапсарда орын алады. Плиталар қимылды, тұрақты болып бөлінеді. Қимылды Плиталарда тектоника құбылыстары айқын бүркеніш жабуының қалыңд. 8 — 10 км болады. Тұрақты Плиталарда тектоникалық қозғалыстар баяу байқалады. Тұран Плитасының едәуір бөлігі, Батыс Сібір Плитасының оңтүстік бөлігінің көпшілігі Қазақстан жерінде жатыр. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Орақ Жолмырзаұлы Әлиев

Орақ Жолмырзаұлы Әлиев (1.1.1946 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы ауданы 3-ауылы) – экономика ғылымның докторы (2004), профессор Қазалы ауыл шаруашылықтың техникумын (1965), ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) филосия-экономикалық факультетiн (1974) бiтiрген. 1974 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Экономикалық институтында экономист, 1975–1985 жылы ҚазМУ-дың саяси экономия кафедрасында ассистент, аға оқытушы, 1985–1999 жылы осы университет жанындағы Қоғамдық ғылымдар оқытушыларының бiлiктiлiгiн жетілдіру институтында доцент, кафедра меңгерушiсi болды. 1992 жылы «Тұран» жекеменшiк университетінде оқу iсi жөнiндегi проректор қызметiн атқарды.2005 жылдан Астана қаландағы «Тұран–Астана» университетiнiң ректоры. Ғылыми жұмыстарының негiзгi бағыты жер меншiгi мәселесi, жер рентасы теориясы, жалпы ғылым туралы тұжырымдамаларға арналған. Әлиев 150-ден астам еңбектiң, оның iшiнде екi ғылыми монографияның, бiрнеше оқу-әдiстемелiк құралдардың авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id739] * [http://menkazakpyn.ucoz.kz/news/n_rly_k_sh_turaly_ne_bilesiz/2010-05-10-69] * [http://www.keu.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id111&Itemid78] Дереккөздер
Көлем өлшемі

Көлем өлшемі – өндірістің жұмсалған ресурстарының‚ шығындарының‚ өндірілген және тұтынылған өнімнің‚ сұраным мен ұсынымның шамасын көрсететін сандық экономикалық көрсеткіш. Халық шаруашылығының өндірістік‚ сауда‚ статистика‚ кеден секторларында пайдаланылады. Айталық‚ мынадай көлем және сыйымдылық өлшемдері қолданылады: #1 шараптық галлон = 3‚785 л #1 құрғақ галлон = 4‚405 л #1 мұнай баррелі = 158‚98 л #1 квортер 8 бушель 64 галлон = 290‚93 л #1 галлон 4 кварта 8 пинта = 4‚546 л #1 кварта 2 пинта 1‚137 л #1 пинта = 0‚568 л #1 регистрлік тонна = 100 ағылшын текше футы #1 регистрлік тонна = 2‚83 м2 #1 текше ярд = 27 ағылшын текше футы #1 текше ярд = 0‚764 м2 #1 ағылшын текше футы = 1‚728 текше дюйм #1 ағылшын текше дюймі = 16‚387 см3 #1 ширек 2‚099 гектолитр 209‚9 л #1 ширекше 2‚624 декалитр 26‚24 л #1 гектолитр 10 декалитр 100 л #1 декалитр = 10 л #1 гарнец = 3‚28 л #1 текше сажын = 9‚713 м3 #1 текше аршын = 0‚3597 см3 #1 текше сүйем = 87‚82 см3 #1 текше фут = 28‚32 дм3 #1 текше дюйм = 16‚39 см3 #1 текше сызық = 16‚39 мм3 Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.ru.convert-me.com/ru/convert/volume Көлем өлшемі] *[http://www.ai08.org/index.php/term/7-tehnicheskiij-slovar-tom-vii,3783-velichina-ob-em-pora.xhtml Көлем өлшемі] *[http://speed-tester.info/converter_value.php Көлем өлшемі]
Қарлығаш Әңгелбайқызы Әлиханова

Қарлығаш Әңгелбайқызы Әлиханова (6.9.1946 ж.т., Қарағанды облысы) – медицина ғылымның докторы (1997), профессор (1998). Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. Еңбек жолдары Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971), қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1971-2004 жылдары Қарағанды мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері "Остеоартроз горнорабочих угольных шахт" тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми бағыты: диагностика технологиясының іске асуы, емдеу, АМƏК деңгейінде ішкі ағза ауруларының профилактикасы жəне реабилитациясы. 424 ғылыми жарияланымның, 6 монографияның, 6 өнертабыстың авторы. Марапаттары * ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005); * ҚР Білім беру ісінің еңбек сіңірген қызметкері (2006); * 2 медальмен марапатталған. Дереккөздер
Жеміс-жидек ауылы

Жеміс-жидек (2023 жылға дейін — Плодовоягодное) — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Меркі ауылының оңтүстік-батыс іргесінде. Ауылда орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік пункт бар. Халқы Тарихы Ауылды колхоздастырған 1929 жылдан бұрын бұл жерді Обров деген орыс жеміс-жидек отырғызған екен. Кеңсірік-мұрын ауруына шалдыққан Обров мұрнын үнемі ақ шүберекпен көлденең таңып жүретіндіктен, әрі қазақ тілін еркін сөйлей білетіндіктен жергілікті қазақтар оны "Пұшық төре" деп атап кеткен екен. Оның екі жерде: өзі қоныстанған жерде және Талдыбұлақ деген жерде жеміс-жидек бақтары болыпты. Оларды ел "Обровтың шарбағы" деп атаған. Жеміс-жидек ауылы 1937 жылы Меркі ауданының көкөніспен айналысатын питомнигі болып құрылған. 1957 жылы Меркі аудандық мемлекеттік питомник кеңшары болып қайта құрылды. 1957 жылдан бастап көшет отырғызумен айналысып, кейіннен бау-бақша, жеміс-жидек, көкөніс өсірумен бірге, будандастырылған әртүрлі жеміс-жидек көшеттерін отырғызып өсіруде. Ауыл 1959 — 97 ж. жеміс-жидек өсіретін кеңшардың бөлімшесі болып келді. Оның негізінде Плодовоягодноеде 1997 жылдан шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10GFB00078/history Жамбыл ауылдық округі Жеміс-жидек ауылындағы Мира көшесінің атын өзгерту туралы] * [http://www.hibatulla.kz/ru/new_555.html Меркі ауданында өз жалғасын тауып кездесулер өтуде]
Қайыртай Хамитұлы Әлмағанбетов

Қайыртай Хамитұлы Әлмағанбетов(1950 жылы туған, Ақмола облысы Есіл ауданы Есіл қаласының) – медицина ғылымның докторы (1992), профессор (1996). Ақмола мемлекеттік институтын бітірген (1974, қазіргі Астана мемлекеттік университеті). 1974–1977 жылы Есіл ауданың емханасында хирург, кафедрааралық лабораториясының аға лаборанты (1978–1981), Қазақ ұлттық медициналық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, проректор болып қызмет істеді (1981). Әлмағанбетов 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Жүк айналымы

Қысқаша мәлімет Жүк айналымы – жүк тасымалдайтын көлік жұмысының негізгі экономикалық көрсеткіші. Оның көлемі тасымал қашықтығымен және белгілі бір уақытта тасылған жүктің салмағымен өлшеніп, тонна-километрмен есептеледі. Жүк айналымы көлік түрлеріне қарай ажыратылады: автомобиль көлігінің Жүк айналымы – жүк таситын автомобиль көлігі жұмысының көлемі, ол бір сапарда тасылған жүкті сапар қашықтығына көбейтіп, кейіннен барлық сапарлар бойынша тасылған жүктердің көлемін қосу жолымен айқындалады; әуе кемесінің Жүк айналымы – әуе кемесімен тасылған пошта мен жүктердің көлемі, ол орындалған ұшу сапарлары бойынша бір сапарда тарифтік қашықтыққа әкетілген пошта мен жүктердің көлемін қосу жолымен айқындалады; өзен көлігінің Жүк айналымы – жүк таситын өзен көлігі жұмысының көлемі, ол әрбір жөнелтілген жүктің салмағын жүк жөнелтілген және жүк жеткізілген порттар (айлақтар) арасындағы ең жақын кеме жолы қашықтығына көбейтіп, барлық жөнелтімдер бойынша алынған нәтижелерді қосу жолымен есептеледі; теміржол көлігінің Жүк айналымы – жүк тасымалданатын т. ж. көлігі жұмысының көлемі, ол нақты темір жол қатынасы бойынша тасылған жүктердің қосынды көрсеткішін сипаттайды, жөнелтілген жүктерді ең қысқа тасымал қашықтығына көбейтіп, есепті кезеңде барлық тасылған жүктердің қосындысын шығару жолымен айқындалады; теңіз көлігінің Жүк айналымы – жүк таситын теңіз көлігі жұмысының көлемі, ол жүк жөнелтілген және жүк жеткізілген порттар (айлақтар) арасындағы миль есебімен есептелетін ең қысқа теңіз жолы қашықтығына тонна есебімен әрбір сапарда жөнелтілген жүктің салмағын қосып шығару жолымен айқындалады; құбыр желісінің Жүк айналымы – құбыр желісі жұмысының көлемі, мұнайды, мұнай өнімдері мен газды құбырмен тасымалдау жұмысының көлемін сипаттайды, ол бас сорап стансасының коллекторынан зауыттың, құю бекетінің, мұнай қоймасының, газ бөлу жүйесінің, т.б. коллекторына дейінгі қашықтыққа тонна есебімен айдалған мұнай (мұнай өнімдері, газ) көлемінің қосындысы ретінде айқындалады. Қазақстанда 2000 жылы 1999 жылмен салыстырғанда көліктің барлық түрлері бойынша Ж. а. 29 пайызға көбейді. Темір жол көлігі алыс қашықтыққа жүк тасымалдау бойынша жетекші сала болып табылады. Жүк айналымының жалпы көлемінде оның үлесі 2000 жылы 50 пайыздан астам болды. Темір жол көлігімен тасылатын жүктің құрылымы соңғы 10 жылда едәуір өзгерді. Отын-энергетикалық жүктердің: тас көмірдің, мұнай мен мұнай өнімдерінің үлес салмағы артып келеді. Сыртқы сауда қатынастарының серпінді түрде дамуы Еуропа мен Азия арасындағы жүк тасқынының өсуіне мүмкіндік туғызып, көлік дәліздерін қалыптастыруға алғышарт жасады. Республикада 2000 жылы барлық көлік түрлерімен 682,5 миллион тонна жүк тасымалданды, соның ішінде темір жол көлігімен 171,8 миллион тонна, автомобиль көлігімен 371,4 миллион тонна, өзен көлігімен 0,45 миллион тонна, құбыр желісімен 138,8 миллион тонна, әуе көлігімен 0,02 миллион тонна жүк тасылды. Жүк айналымында құбыр желісінің үлесі 1991 жылы 2,2 пайыздан 2000 жылы 42 пайызға артты. 1997 жылдан газ транзиті іске қосылды. Сілтемелер *Темір жол *автомобиль *Еуропа *Азия Дереккөздер
Владимир Николаевич Плотников

Плотников Владимир Николаевич (1832, Орынбор қаласы — 1875) – Ресей этнограф-суретшісі. Орынбор уездік училищесін бітірген. Орыс географиялық қоғамының Орынбор бөлімшесінің мүшесі. 1861 ж. Орал дистанциясындағы орыс әкімшілігі мен қазақтар арасындағы қарым-қатынасты ркттеу туралы дауда ол қазақтардың мүддесін қорғады. 1869 жылы - Елек уезінің бастығы, одан кейін Торғай уезінің судиясы болды. Шығыстанушы В.В. Григорьевпен және Ыбырай Алтынсаринмен қарым-қатынаста болған әрі олардың ықпалымен жергілікті тұрғындардың тұрмысы мен салт-жоралары жайында ғылыми этнографиялық мақалалар жазып, көптеген суреттер салған. Әсіресе бейнелеу өнері арқылы қазақ халқының материалдық мәдениетін көрсететін тұңғыш деректемелердің бірі ретінде бұрынғы КСРО ғылым академиясының этнография мұражайында сақталған “Вл. Плотниковтың қазақтардың тұрмысы жайлы этнографиялық суреттері (1859 — 62)” атты альбомы аса құнды. 258 суреттен тұратын осы альбомда қазақтың киімдері мен әшекей заттары, үй мүліктері мен ер-тұрмандары және музыкалық аспаптары бейнеленген. Аталмыш альбом 1867 ж этнографиялық көрмеге қойылып, оған Мәскеу университеті жанындағы жаратылыстану қоғамының күміс медалі берілді. Дереккөздер
Лозанна бітім шарты

Лозанна бітім шарты — 1923 жылы 24 шілдеде Лозанна конференциясында жасалған. Конференцияға Англия, Франция, Италия, Жапония, Грекия, Югославия, Румыния, Түркия қатысты. Лозанна бітім шарты бойынша Түркияның жаңа шекарасы белгіленіп, Осман империясының құлағаны заңдастырылды. Бұл шарт бойынша Түркия Осман сұлтандығы қарызының өзіне тиісті бөлігін мойындап, қаржылық бақылаудан құтылды. Бірақ Осман империясы тұсында қол астында болған Таяу Шығыстағы иеліктерінің бәрінен бас тартты. Лозанна бітім шарты нәтижесінде Антанта мемлекеттері 1920 ж. жасалған Севр бітім шартынан бас тартып, Түркияның тәуелсіздігін мойындады. Лозанна бітім шарты кейбір қолайсыздығына қарамастан, Түркияның халықаралық жағдайының нығаюына жағдай жасады.
Плоттер

Плоттер (ағылш. plotter — график салушы) — суреттерді, сұлбаларды, сызбаларды, карталарды, т.б. графикалық ақпараттарды өте жоғары дәлдікпен қағазға, калькаға, т.б. автоматты түрде түсіретін құрылғы. ЭЕМ-нда, автоматты жобалау, автоматты өлшеу жүйелерінде, картографияда, т.б. графикалық ақпаратты шығарушы құрылғы ретінде қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Әсипат Сауытбекқызы Әлметова

Әсипат Сауытбекқызы Әлметова – қазақстандық ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (2007), профессор (2009). 1958 жылғы 15 қазан күні Жамбыл облысы Мерке ауданы) Тұрар Рысқұлов атындағы ауылында дүниеге келген. Қызметі 1978 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Еңбек жолын мектепте ұстаз болып бастады (1978–1985) Педагогика ғылымының ғылыми-зертеу ортағында кіші ғылым қызметкер (1986–1989), Қазақ ұлттық кітапханасы|Қазақ ұлттық кітапханасында аға редактор (1989–1991), ҚазҰПУ-да аспирант (1991–1994), ҚазҰУ-да аға оқытушы (1994–1995), Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент (1996–2004), аға ғылым қызметкер (2004–2008), 2009 жылдан институттың мамандарды дайындау жөніндегі директоры. Шығармашылығы «Қазақ тілі сабағында студенттердің сұхбаттық тілдесім мәдениетін қалыптастырудағы ғылыми әдістемелік негіздері (жоғары оқу орындарындағы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері мен басылымдар * Сұхбаттасу мәдениеті. Монография, А., 2007; * Қазақ тілі. Оқулық (бастапқы деңгей), А., 2005. Отбасы * Жолдасы: Кенжехан Ісләмжанұлы Матыжанов * Балалары: Рауан Кенжеханұлы (1979), Лаура Кенжеханқызы (1981), Санжар Кенжеханұлы (1989) Дереккөздер
Нығметулла Киікбаев

Нығметулла Киікбаев (5.5.1910, Жамбыл облысы Байзақ ауданы – 6.11.1982, Алматы қаласы) – тарих ғылымының докторы (1970), профессор (1972), *1977 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргенғылыми қайраткері. *1933 - Әулиеата (Тараз) қаласындағы педагогикалық техникумды бітірген. *1933-1935 - Жамбыл облысы қазіргі Байзақ ауданында мұғалім, балалар үйінің директоры, ауданы оқу бөлімінің инспекторы болды. *1939 - ҚазПИ-дің тарих факультетін (қазіргі ҚазҰПУ) бітіргеннен кейін, *1941 - Алматы қаласындағы орыс-қазақ педагогикалық училищесінің директоры, *1941-1943 - Жамбыл облысы оқу бөлімінің меңгерушісі, *1945-1948 - БК(б)П ОК-нің жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы (1943–45), Қазақстан Компартиясы ОК-нің лекторы, *1948-1951 - ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, *1951-1961 - доцент, *1961-1963 - ҚазПИ-де доцент, декан, *1968-1972 - кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. *1969 жылы «Исторический опыт КОКП в разрешении национального вопроса в Казахстане (на материале казахского народа)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Киікбаев 100-ден астам ғылыми жарияланымның, кітаптардың авторы. Дереккөздер
Ұлан Хамзаұлы Әлмішев

Ұлан Хамзаұлы Әлмішев(14.2.1955 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Шал ақын ауданы Ысқақ Ыбырай ауылы) – агроном, ауыл шаруашылық ғылымның докторы (2007). Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1977, қазіргі Қазақ ұлттық аграрный университеті) бітірген. 1984–1992 жылы Павлодар облысы Ақтоғай ауданда тәжірибе шаруашылығының бас агрономы, директоры (1993–1996), 1997 жылы Павлодар ауыл шаруашықтың ғылыми-зертеу институтының бөлім меңгерушісі, 2000 жылы Павлодар мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент институтында кафедра меңгерушісі. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – шабындық пен жайылым өнімі мен мал өнімділігін арттыру, эконимика жағынан тиімді, экология жағынан таза мал азығын өнімді алу жолдарын қарастыру мәселесі. «Поли(цикло)фосфаттар мен әр түрлі тотықсыздандырғыш реагенттердің жоғары температурада өзара әрекеттесуі және фосфидтік құймаларды алу технологиясын жасау» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Сыртқы сілтемелер * [http://aktogay.pavlodar.gov.kz/?show5&lang2&artID=332] * [http://www.educontrol.kz/objavlenija/spiski_utverzhdjonnykh_soiskatelei/prezidium_n_5_ot_30052008_g/?type=98] Дереккөздер
Күләш Дүйсенбайқызы Қаймулдинова

Күләш Дүйсенбайқызы Қаймулдинова - (25.7.1966 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы) – география ғылымдарының докторы (2010). ҚазПИ-ді (1988, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 1988–2006 жылдары ҚазПИ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. 2006 жылдан Абай атындағы ҚазҰПУ-да "Елтану" кафедрасының меңгерушісі. «Қазақстандағы физикалық-географиялық нысандардың номинациялануының ғылыми негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан топонимдерін география ғылымдар тұрғысында зерттеуге арналған. Ол қазақ халқының география терминдерін, топонимдердің қалыптасуын табиғатты пайдалану және қорғау дәстүрлері тұрғысында зерттеп, топонимиканы ландшафттар туралы іліммен байланыстыруды жүзеге асырған. Жетістіктері *География саласында 3 ғылым кандидатын, 30-ға жуық магистрлер даярлаған. *«Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегері (2011ж). *200-ден астам ғылыми, оқу-әдістемелік еңбектері жарық көрген. *ҚР Білім және ғылым министрлігі бекіткен жоғарғы оқу орындарына арналған «Қазіргі дүние географиясы», «Топонимика», оқулықтарының, жалпы білім беретін мектептердің 7,8,10,11 сыныптарына арналған география оқулықтарының, географиялық атластары мен оқу-әдістемелік құралдарының, оқу құралдарының авторы. *3-томдық «Қазақстан Республикасының Ұлттық Атласын дайындауға қатысқан. *2006-2016 жылдары Абай атындағы ҚазҰПУ-да «Елтану және туризм» кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарған, 2016 жылдан бері Жаратылыстану және география институтының директоры. Дереккөздер
Плутократия

Плутократия ( — күш, билік) — дәулетті адамдардың билігі. Плутократияның белгілері көрінген мемлекетте қоғамның бай топтары биліктің маңызды тетіктеріне ие болып, мемлекеттік саясатқа бақылау орнатуға әрекет етеді. Сондай-ақ өздерінің қаржылық, саяси күш-қуаты арқасында елдің табиғи ресурстары мен басқа да қорларын өз мүдделері үшін пайдалануға тырысады. Плутократия кез келген елдің демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде тұрақты дамуына зиян тигізеді. Дереккөздер
Мария Тимофеевна Клейнбок

Мария Тимофеевна Клейнбок (21.8.1911, Ресей, Воронеж облысы Меловатск ауданы – 1989, Алматы қаласы) – ветеринария ғылымының докторы (1965), профессор (1967). *1933 - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті) бітірген соң осы институтта ассистент, доцент, профессор қызметтерін атқарды. *1964 жылы «Нейрогистологический анализ моторно-секреторных нарушений при непроходимости желудочно-кишечного тракта» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері малдәрігерлік патология мәселелеріне арналған. Клейнбок Жылқының үдемелі микробронхиты, ішек-қарынның түйілуі, төл пневмониясы кездерінде организмде туатын патологиялық-морфологиялық өзгерістерге сипаттама берді. Дереккөздер
Қайрақбаев Мәтқалық

Қайрақбаев Мәтқалық - (28.5.1920 жылы туған, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Бірлік ауылы – 2004, Алматы қаласы) – медецина ғылымдарының докторы (1976). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Алматы мемлекеттік медецина институтын (1942, қазіргі Қазақ ұлттық медецина университеті) бітірген. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының Өскемен бөлімшесінде кіші ғылыми қызметкер (1953–64), Қазақ онкология және радиология ғылми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1964–75), лаборатория меңгерушісі (1975) қызметтерін атқарған. «Научные основы и организационные формы противораковой борьбы в Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері ісік эпидемиологиясына (қылтамақ, қарын рагы) арналған. Пайдаланған әдебиетттер
Марк Яковлевич Клецель

Марк Яковлевич Клецель (26.6.1937 жылы туған, Украина, Виница қаласы) – техника ғылымының докторы (1999), профессор (2001). *1961 - Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. *1962-1968 - Қарағанды жоғары вольтті желісінде инженер, аға инженер, *1968-2001 - Павлодар индустриялды институтында және *1969-1970 - қазіргі Павлодар мемлекеттік университетінде ассистент, *1970-1985 - оқытушы қызметтерін атқарады. Ғылыми зерттеу саласы:Электр энергетикалық жүйелер мен электрмен жабдықтау жүйелерін релелік қорғау. Клецель 500-ден астам жарияланымның авторы, 165 өнертабыстық патенті бар. Дереккөздер
Ақтоғай (қыстау)

Ақтоғай(қыстау) – Сарытауқұм құмының оңтүстік-шығысындағы қыстау. Алматы облысы Іле ауданында. Іле өзенінің орта ағысының сол жағалауында орналасқан. Оңтүстігіненнен Күрті өзені ағып өтеді. Құмды алқапта ақ селеу, жүзгін, күлтеқұйрық, еркек шөп, жусан өседі. Дереккөздер
Адсорбент

Адсорбент - газды, буды немесе ерітінді ішіндегі затты өзінің бет қабатына сіңіргіш зат. Бетінде адсорбция процесі жүретін зат адсорбент, оған сіңетін зат адсорбат деп аталады. Адсорбция мөлшері адсорбенттің қасиетіне, сіңірілетін заттың табиғатына, температураға байланысты. Қатты адсорбент ретінде белсендірілген көмір, құмсірне, алюмсірне, ал сұйық адсорбент ретінде су, көмірсутектер, тағы басқа органикалық сұйықтықтар пайдаланылады. Ағартқыш саздарға: * флоридиндер * бентониттер * кремнийлі *адсорбенттер * (диатомит * трепел * опока) * боксит жатады. Вулкандық жыныстар мен олардың туфтарының және карбонаттардың күрделі өзгеруінен жаралатын, құрамы монтмориллонит (өте көп), нонтронит, гидрослюда, т.б. тұратын аса ұсақ түйіршікті Ағартқыш саздар (флоридиндер мен бентониттер) балауыздай жылтыр, көбіне ашық түсті болады. Суда көлемін өзгертпейтін флоридиндердің (гумбрин, нальчикин, флоридин, франконит, т.б.) табиғи күйдегі сіңіргіштік қасиеті өте жоғары болып келеді, ал бентониттер (асканит, гюльяби, огланли, кил, бентонит, ардморит, вилкинит, сапонит, т.б.) қышқылымен өңдегенде ғана жақсы адсорбтаушы қасиеттерге ие болады. Ағартқыш саздардың тазартқыштық қасиеттері алмасу реакцияларына негізделген. Кремнийлі адсорбенттерге балдырлар мен ұсақ организмдердің опалды және халцедонды қабыршақтарынан түзілген диатомиттер және көбіне тек кремнеземнен құралған трепел мен опока жатады. Кремнийлі адсорбенттерді сілтілік элементтер тотықтарымен өңдегенде ағартқыштық қасиеті жақсарады. Флоридиндер мұнай өнімдері мен тамақ майларын, шарап пен жеміс шырындарын, жүн мен жүннен тоқылған маталарды майдан тазартуға қолданылады. Бентониттер бұрғылау ерітіндісін дайындауға, сабын өндірісінде пайдаланылады. Диатомит, трепел, опока химия өндірісінде, тамақ пен техника майлары, қант шырынын тазартуға суды мұнайдан бөлуге, бактериялық сүзгіге жұмсалады. Боксит күкіртке бай мұнай мен мұнай өнімдерін тазартады. Дереккөздер
Қайшыбаев Смағұл

Қайшыбаев Смағұл - (9.10.1935, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы – 2007, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1981). Арғын тайпасы Қаракесек руының Шаншар бұтағынан. Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Қарағанды қаласындағы Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында кіші ғылыми қызметкер (1958), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1966–73), Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина академиясы) кафедра меңгерушісі, декан (1977), проректор (1984–86) қызметтерін атқарды. «Вегетативно-сосудистые и нейрогуморальные нарушения при вибрационной болезни у горнорабочих» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Дереккөздер
Плутоний

Плутоний (лат. Plutonіum; Pu) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы жасанды жолмен алынған алғашқырадиоактивті химиялық элемент; атомдық нөмірі 94, салыстырмалы атомдық массасы 244,0642, актиноидтар тобына жатады. Плутонийді 1940 жылы американдық ғалымдар Г.Сиборг, Э.Макмиллан, Дж.Кеннеди және А.Валь ашқан. Олар ²³⁸U элементін ауыр сутек ядросы дейтериймен сәулелендіру арқылы ²³⁹Pu-ді алды. Массалық сандары 232-ден 246-ға дейін болатын 15 изотопы белгілі. Ең тұрақты изотопы ²⁴⁴Pu (Т ½ = 7,5•10 7 жыл,  сәуле шығарғыш). Плутоний жылтыр, күмістей ақ металл, морт; тығыздығы 19,80 г/см³, балқу t 640 °С, қайнау t 3350 °С, 112 °С-тан төмен температурада моноклинді -фазасы тұрақты. Тотығу дәрежелері +3-тен +7-ге дейін, тұрақтысы +4. Түйірлі Плутоний ауада баяу тотығады, ұнтақ және жаңқа күйінде өздігінен тұтанғыш плутоний — өте улы, адам ағзасына түскенде сүйектер мен бауырда жиналады. Қыздырғанда галогендермен, H 2 , N 2 , S, NH 3 -пен, сумен баяу әрекеттесіп, HCl, HСlO 4 , H 3 PO 4 -терде ериді, концентрлі HNO 3 пен H 2 SO 4 -те салғырттанады. Көптеген металмен аралық металлидтер түзеді. Плутонийдің (ІV) оксиді PuO 2 — сарғыш қоңыр түсті кристалды ұнтақ, сәйкес гидроксиді Pu(OH) 4 қышқылдармен тұз түзеді; нитраттары, фторидтері және тағы басқа тұздары өте күрделі технологиялық процестерде плутонийді ураннан бөліп алуда пайдаланылады. Плутоний ядролық реакторларда, ядролық, термоядролық қаруларда т.б. қолданылады. 238Pu изотопынан қуаты 5, одан да көп жылға жететін атомдық электробатареялары жасалады. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
Ақтоғай (тау)

Ақтоғай – Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылының солтүстігінде 6 км жерде орналасқан тау. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 148 м. Аласа келген тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Шығысында 15 км жерде Шерғала қырқасы жатыр. Ақтоғайдың етегінде қалың тоғай өскен. Дереккөздер
Баян Қайымов

Баян Қайымов (13.10.1924 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Сарыжаз ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1983), профессор (1985). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1955, қазіргі ҚазҰУ), Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1961) бітірген. Алматы қаласындағы ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1961–84), Алматы халық шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ экономика университеті) кафедра меңгерушісі (1984) қызметтерін атқарған. «Проблема повышения рентабельности зернового производства в районах основной целины (по материалам совхозов Северного Казахстана)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан агроөнеркәсіп кешенінің экономикасына арналған. Дереккөздер
Пневматолиттік кендер

Пневматолиттік кендер — пневматолиз процесі нәтижесінде түзілетін магматекті кендердің генетикалық тобы. Магма эманацияларының құрамына кіретін газ күйіндегі заттар мен сыртқы ортадағы тау жыныстарының жоғары температурада әрекеттесуінен грейзенді, альбититті, гидротермальды және метасоматикалы пегматитті Пневматолиттік кендер пайда болады. Пневматолиттік кендерге тән минералдар: кварц, топаз, мусковит, слюдалар, альбит, турмалин,флюорит, т.б. Пневматолиттік кендер Шығыс Қазақстан облысында кездеседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Ақылтай Қайырбеков

Ақылтай Қайырбеков - (17.3.1948 жыл, Қостанай облысы Жангелді ауданы Торғай ауылы) – медицина ғылмдарының докторы (1998), профессор (2001). Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қазақ ұлттық медмцмна университеті) бітірген. * Атырау облысы Балықшы ауданы ауруханасында дәрігер, бас дәрігер (1973–76) * Алматы қаласындағы 5-клиникалық ауруханада дәрігер (1976–77) * Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1979–96) * ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Денсаулық сақтаудың медицина және экономикалық проблемалары ғылыми орталарында лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1996–2003) қызметтерін атқарды. * 2003 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде профессор Еңбектері * «Профилактика сердечно-сосудистых и некоторых хронических неинфекционных заболеваний и ее эффективность среди сельского населения, подверженного воздействию агрохимических факторов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 141 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның авторы. Дереккөздер
Жүкқұжат

Жүкқұжат — бухгалтерлік есеп құжаты. Құны шот-фактура бойынша төленгенге дейін немесе төленгеннен кейін тауар сатушыдан сатып алушыға Жүкқұжат бойынша табысталады. Жүкқұжатта тауардың түрі‚ саны‚ бағасы‚ құны көрсетіледі. Жүкқұжатқа табыстаушы және қабылдаушы тараптардың қолдары қойылады‚ ол тауарларды қоймаға кіріске алу және есепке қою үшін негіз болып табылады. Құжаттардың бұл тұрпатына коносамент те жатады. Құқықтық мазмұны мен нысаны тұрғысынан алғанда коносамент бағалы қағаз немесе қатаң есептемелік қағаз болып табылады. Жүкқұжаттар тауар жүкқұжаттары‚ тауар-көлік жүкқұжаттары‚ т. ж. жүкқұжаттары‚ әуе жүкқұжаттары, тағы сондай сияқты болып бөлінеді. Тағы қараңыз * Бухгалтерлік есеп * Тауар * Коносамент * Шот-фактура Дереккөздер
Жақсынтай Қайырбеков

Қайырбеков Жақсынтай - (16.3.1944 жылы туған, Қостанай облысы Жангелдин ауданы Торғай ауылы) – органикалық химия, ұсақ органикалық синтез және катализ саласындағы кеңестік және қазақстандық маман, ғалым, ұстаз, химия ғылымдарының докторы, профессор, қоғам қайраткері, Халықаралық шығармашылық академиясының академигі. Өмірбаяны 1944 жылы 16 наурызда Қостанай облысы, Жангелді ауданы, Торғай ауылында дүниеге келген. 1964 жылы Ы.Алтынсарин атындағы орта мектепті алтын медальмен бітірген. 1964-1969 жж. Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетінде оқыды. 1971 жылы Д.В.Сокольский атындағы Органикалық катализ және электрохимия институтының аспирантурасына оқуға түсті. 1973 жылдан ҚазҰУ-нің коллоидтық химия, катализ және мұнай химиясы кафедрасында жұмыс істеді. Әл-Фараби, бұрын катализ және техникалық химия кафедрасында кіші, аға, кейін жетекші ғылыми қызметкер қызметтерінде. 1977 жылы академик Д.В.Сокольскийдің жетекшілігімен «Қаңқалық рутений және осмий катализаторларының құрылымы мен физика-химиялық қасиеттерін зерттеу» тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады. 1996 жылы, мамырда «Гетероциклді және ароматты аминдердің каталитикалық синтезі және олардың практикалық қолданылуы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ғылымдағы жолы ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер (1975–1997) болды. 1997 жылдан профессор қызметін атқарады. Қайырбеков Жақсынтай жасаған ароматты аминдер мен жартылай өнімді витаминдерді А, Е, В2 каталитикалық синтездеу жолдары Болохов, Долгопрудный, Краснодар, Березниковский химия зауыттарында өндіріске енгізілген. 4 монографияның, 450-ден астам ғылыми мақалалар мен авторефераттардың авторы, оқу процесіне енгізу туралы 7 акт алынды, 2 оқулық және 10 оқу-әдістемелік кешен (соның ішінде зертханалық шеберханаға арналған нұсқаулықтар, қоңыр көмірді каталитикалық гидрлеу процесі енгізілді) жарық көрді. Қазақстан Республикасының 19 авторлық куәліктері мен патенттерін алды. Оның жетекшілігімен 2 докторлық, 17 кандидаттық және 1 PhD докторы қорғалды. Марапаттары мен атақтары * Химия ғылымдарының докторы (1996) * Профессор (1998) * Халықаралық шығармашылық академиясының академигі (2014) * «Қазақстан Республикасы университетінің үздік оқытушысы» (2008, 2013) * Ерен еңбегі мен жетістігі үшін» медалі (2014) * «Даңқ жұлдызы – Қазақстан экономикасы» ордені (2014 ж.) * «Әл-Фараби» атындағы күміс медаль (2019) Отбасы Жұбайы – Есеналиева Мәншүк Зейноллақыз. Балалары – Алтай, Ақмарал.
Пневмоавтоматика

Пневмоавтоматика(грек. pneuma — леп, ауа) — ақпараттар қысым не газ (әдетте ауа — пневмосигнал) шығыны түрінде берілетін автоматтық басқару жүйесін іске асыруға арналған техникалық құралдардың жиынтығы; автоматтандырудың жоғарыда айтылған техникалық құралдарымен айналысатын пән. Пневмоавтоматикада ақпарат жинақтау (пневматикалық датчик, пневматикалық айырғыштар, т.б.), ақпарат түрлендіру және сақтау (пневматикалық реттеуіш, оңтайландырғыш, есептеуіш аналогты құрылғы, релелік сұлба), ақпарат көрсету (индикатор, тіркеуіш құрылғы) және ақпараттарды басқару сигналдарына түрлендіру (пневматикалық құрылғы) құрылғылары пайдаланылады. Пневмоавтоматика көбінесе баяу өтетін процестер мен аз есептеулерді қажет ететін көптеген технологиялық процестерді басқару жүйелерінде пайдаланылады. Кейбір жағдайларда автоматиканың электрондық аспаптарына қарағанда Пневмоавтоматикалық құралдарды пайдалану тиімдірек. Бұл қасиет онда қопарылыс, өрт қауіптерінің жоқтығына байланысты. Бұған қоса ол электрондық аспаптармен салыстырғанда өндірістік жағдайларға бейімірек. Оның қалыпты жұмыс істеуіне өндірістік үйлердегі ауаның ластануы немесе кейбір өндірістік процестердің нәтижесінде туатын күшті эл.-магн. өрістер әсер ете алмайды. Пневмоавтоматика — химиялық және мұнай өңдеу өнеркәсібінде, мұнай, газ, көмір өндіретін кәсіпорындарда, т.б. салаларда пайдаланылатын автоматтандыру құралдарының негізгілерінің бірі. Автоматтандыру мәселелерін шешу кезінде реттелуші, жалғыз сипаттаманы тұрақтандырушы пневматикалық құрылғыларды пайдалану өріс алуда. Бұл құрылғылар өзара ортақ құрылымға біріктіріліп жинақталған датчиктен, әсер беру құрылғысынан, реттеуіштен, көрсеткіш және тіркеуіш аспаптардан тұрады. Әмбебап мақсатқа арналған, элементтік негізде жасалған Пневмоавтоматикалық құралдардың маңызы ерекше. 20 ғасырдың 60-жылдары КСРО-да өнеркәсіптік Пневмоавтоматика элементтерінің әмбебап жүйесі деп аталған пневматикалық элементтер жүйесі жасалды. Дереккөздер
Қайыржанов Елеген

Қайыржанов Елеген - (17.3. 1933 жылы туған, Атырау облысы Махамбет ауданы Негізкөл ауылы) – заң ғылымдарының докторы (1975), профессор (1980). Алматы заң институтын бітірген (1955). ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылыми академиясының академигі (1997). ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері (2000). Қазақ КСР-і ғылым академиясының Философия және құқық институтында (қазіргі Философия және саясаттану институты) аға ғылыми қызметкер (1964–73), Қарағанды, Омбы қалаларындағы оқу орындарында оқытушы, кафедра меңгерушісі (1973–87), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, декан (1987–95), ҚР ІІМ академиясында кафедра меңгерушісі (1995–97) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан «Қайнар» университетінің проректоры. «Основные теоретические проблемы объекта уголовно-правовой охраны в СССР» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Пайдаланған әдебиетттер
Салидат Елегенқызы Қайыржанова

Салидат Елегенқызы Қайыржанова - (23.2.1962 жылы туған, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (2007), профессор (2007). Қарағанды мемлкеттік универитетін бітірген (1984). Шымкент қаласындағы облыстық банкте заңгер-кеңесші (1984–90), Алматы қаласындағы банк бөлімшесінде (1990–92), «Алтын Банкте» бөлім бастығы (1992–96), «Евразия-экспортлес» мекемесінде заңгер-кеңесші (1996–97), «ТұранӘлемБанк» ЖАҚ-да бас маман (1997–98), «Қайнар» университінде кафедра меңгерушісі (1998–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан осы университетте декан. «Преступность в сфере банковской деятельности: криминологические и уголовно-правовые проблемы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Пайдаланған әдебиетттер
Локомобиль

Локомобиль (, — орын және mobіlіs — қозғалмалы) — бу қазаны, піспекті (поршеньді) бу машинасы және қосалқы құрылғылар бір агрегат болып біріктірілген бу күш қондырғысы. Локомобиль - бу күшімен жылжытылатын немесе стационарлы құрылғы, әр түрлі машиналарды іске қосуға арналған, ауылшаруышылық машиналарды да. Локомобильдің жылжымалы және орнықты түрлері болады. Локомобиль отыны ретінде әр түрлі қалдықтар немесе жергілікті отындар (ағаш, көң, т.б.) пайдаланылды. Үнемсіз әрі тиімсіз болғандықтан 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап шығарылмайды; қазір оның орнына тиімділігі жоғары электр қозғалтқыштар мен іштен жану қозғалтқыштары қолданылады. Дереккөздер
Қалабаев Найман Бөбейұлы

Қалабаев Найман Бөбейұлы – техника ғылымдарының докторы, профессор, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры. 1950 жылы Оңтүстік-Қазақстан облысында дүниеге келген. 1973 жылы Геодезия, аэрофототүсіру және картография инженерлерінің Мәскеу институтын инженер астроном-геодезист мамандығы бойынша тамамдаған. 1973-1979 - инженер, КСРО Министрлер Кеңесінің Геодезия және картография Бас басқармасының партия экспедициясының басшысы; 1979-1988 - оқытушы, аға оқытушы, ААСИ доценті, Қ. Сәтбаев атындағы ҚазПТИ; 1988-1995 – техникалық ЖОО-дар мен университеттер бөлімінің басшысы, Жоғарғы білім беру Бас басқармасының бастығының орынбасары, Экономика және қаржы Бас басқармасының бастығы, ҚР БМ Ғылым басқармасының бастығы; 1995-1998 – ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының, ҚР Премьер-Министрі Кеңсесінің білім беру және ғылым секторының меңгерушісі, кадрларды даярлау және қайта даярлау секторларының меңгерушісі; 1998-2000 – ҚР Президент Әкімшілігінің ішкі саясат бөлімі, қоғамдық-саяси бөлімі. 2000-2004 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Жоғарғы аттестаттау комиссиясының төрағасының орынбасары; 2004 жылдың қарашасында Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау және аттестаттау Комитетінің төрағасының орынбасары қызметіне тағайындалды. 2007 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау және аттестаттау Комитетінің төрағасы қызметіне тағайындалды. 2009-2010 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау Комитетінің төрағасы. Қазақстан республикасының Білім және ғылым министрлігінің 2010 жылғы 31 желтоқсанда шыққан бұйрығына сәйкес Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры қызметіне тағайындалды. 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, оның ішінде 2 монография, 1 оқулық, 4 өнертапқыштық патент. 2 техникалық ғылымдар докторлары мен 4 кандидаттарын дайындаған. Мемлекеттік марапаттары: ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы (1979) және «Қазақстан Конститутциясына 10-жыл» мерейтойлық медалі Пайдаланған әдебиетттер
Пневмоника

Пневмоника - ағынды пневмоавтоматика — пневмоавтоматиканың аэрогидродинамикалық құбылыстарды, яғни ағындардың өзара әрекеттесуі, ағынның ыдыс қабырғасынан үзілуі, біркелкі тәртіптелген (ламинарлық) ағынды құйындандыру (турбуленттеу), ағынды сүзгілеу (дроссельдеу), құйынды ағын тудыруға негізделген құрылғыларды (элементтерді) зерттеуге және пайдалануға арналған саласы. Пневмоникада пайдаланылатын элементтер мен құрылғылар пластмассадан жоғары дәлдікпен құю, штампылау және фотохим. өңдеу тәсілдері арқылы даярланады. Әр түрлі ағынды элементтер төменгі қысымды Пневмоникада және автоматиканың ағынды-мембраналық жүйелерінде пайдаланылады. Пневмоника құрылғыларында қоректендіру, ендіру және шығару арналарынан құрылған активті элементтермен қатар, қоректендіру арнасы жоқ пассивті элементтер пайдаланылады. Пневмоника құрылғысын қоректендіру сығылған ауа толтырылған баллон, компрессор немесе орталық қоректендіру жүйесі арқылы іске асырылады. Пневмоника құрылғылары әр түрлі логикалық функциялар орындайтын автоматты басқарудың өндірістік жүйелері мен цифрлы санауыштар, тіркеуіштер, т.б. бар жүйелерде пайдаланылады. Пневмоника элементтері негізінде автоматты жүйелерге ендірілетін сипаттамаларды, яғни ағын жылдамдығын, газдың шығыны мен қысымын, қысымдар айырымын, температура, уақыт, сызықтық мөлшер, айналу жиілігін, үдеуді, күш моментін, магниттік және эл. шамаларды өлшейтін құрылғылар жасалады. Пневмониканың элементтері реттеуіштерде, қарапайым аналогты есептеу құрылғыларында, индикаторларда, энергетикалық объектілерде, ауыл шаруашылығы техникасы мен көлікті басқару жүйелерінде қолданылады. Пневмоника құрылғылары жоғары және төменгі температурада, өрт және қопарылыс қаупі бар орындарда бір қалыпты жұмыс істей алады. Сондықтан бұл құрылғылар авиация, ракета және ғарыш техникаларында, ядролық энергетика саласында жиі қолданылады. Пневмоника элементтері медицина (мыс., қолдан қан айналысын жасау және тыныс алдыру) аппаратураларда да қолдау тапқан. Пневмоника элементтері энергияны аз шығындайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Қала социологиясы

Қала социологиясы - қаланың шығу тегін, қалыптасуын, дамуы мен қоғамдық мәнін және жалпы заңдылықтарын зерттейтін социология ғылымының саласы. Қала социологиясы жүргізетін зерттеулердің негізгі бағыттары мыналар: қаланың қоғамдағы және қоныстану жүйесіндегі рөлі, оның қызметі мен дамуына ықпал ететін негізгі факторлары, тұрғындарының әлеуметтік құрылымы, қалалық өмір мен қала мәдениетінің ерекшеліктері, қоршаған ортамен байланыстары, қалалардың дамуын жобалау, болжау және жоспарлау, оны басқару жолдары мен әдістері, халықтың көші-қонының негізгі әлеуметтік факторлары мен нәтижелері, т.б. Қаланың әлеуметтік рөлін зерттеуде оның қалыптасуы мен дамуына табиғи және материалдық ортаның тікелей ықпалы есепке алынады.Қала социологиясы қаланы нақтылы тарихи қоғамның құрамдас бөлігі ретінде қарастырады, өйткені қала осы қоғамға ортақ құндылықтарды бойына сіңіретін, сол қоғамға тән әлеуметтік құрылымның, қарым-қатынастардың шағын үлгісі болып табылады. Социология ғылымында неміс социологы М.Вебер қала тарихына, оның әлеуметтік-экономика және саяси рөліне ғылыми талдау жүргізді. Қаланың әлеуметтік дамуын жоспарлау ғылыми мектебінің негізін салушы қазақстандық ғалым Н.Айтов қоныстану қатынастары, әлеуметтік жоспарлау жөнінде құнды зерттеулер жүргізді. Пайдаланған әдебиетттер
Қалдыбаев Оразбек

Қалдыбаев Оразбек - (19.11. 1937 жылы туған, Түркістан облысы Түлкібас ауданы) – экономика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1991). ҚазПИ-ді (1961, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қазақ КСР-і ҒА-да аға лаборант, зерттеуші (1961–67), Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау клмитеті есептеу орталығында лаборатория бастығы (1967–70), Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі (1970–81), Алматы халық шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ экономика университеті) кафедра меңгерушісі (1989), «Ұлағат» университетінің ректоры (1993) қызметтерін атқарған. «Совершенствование планового управления эффективностью производства в промышленности (вопросы теории, методики и практики)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Пайдаланған әдебиетттер