kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
МиГ-29

жыл]] Миг-29 әскери ұшағының (Fulcrum НАТО таптауы бойынша) техникалық сипаттамасы: Ресейде жасалған Миг-29 ұшағының қолданысқа енгізілгеніне 2007 жылы табаны 30 жыл болды. Бұл ұшақ негізінен стратегиялық маңызы бар нысандар мен әскери бөлімдерді әуе шабуылынан қорғау мақсатында қолданылады. Әскери ұшақ ауторлары Миг-29 ұшағын үнемі жетілдіріп келеді. Бұл ұшақ шұғыл қимыл жасап, жылдам әрекет етуге өте қолайлы. Миг-29 ұшағы Н-029 үлгісіндегі «Топаз» локаторымен жабдықталған. Бұл құрылғы аспанда және жердегі кеңістікті жіті қадағалап, жедел шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Ұшақтың тағы бір ерекшелігі, ұшақ сағатына 75-1500 шақырым жылдамдықпен ұшып келе жатқанда, мұнда орнатылған К-36 орындығы ұшқыштың тез арада катапультация жасауына мүмкіндік береді.
Қазақстан елтаңбасы

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасы — Қазақстан Республикасының негiзгi мемлекеттiк рәмiздерiнiң бiрi, әрі елтаңбасы. 1992 жылғы 4 маусымда қабылданған. Қазақстан Республикасы Президентiнiң «Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк рәмiздерi туралы» конституциялық заң күшi бар Жарлығымен (1996 жылғы 24 қаңтар) белгiленген. 2024 жылғы наурызда президент Тоқаев елтаңба дизайнының жуырда өзгеретінін және жаңа дизайнның байқау арқылы таңдалатынын айтты. Суреттемесі Рәмiздiк тұрғыдан Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбаның негiзi — шаңырақ. Ол — елтаңбаның жүрегi. Шаңырақ — мемлекеттiң түп-негiзi — отбасының бейнесi. Шаңырақ — Күн шеңберi. Айналған Күн шеңберiнiң қозғалыстағы суретi iспеттi, Шаңырақ — киiз үйдiң күмбезi көшпелi түркiлер үшiн үйдiң, ошақтың, отбасының бейнесi. Түндік — таза көк аспанын бейнелейді. Үш-санды айқыш-ұйқыш келген күлдреуіштер қазақтың үш жүздін бірлігі бекемдігін көрсетеді. Шаңырақтан шыққан уықтар күн арайларын еске салады. Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның тәжi iспеттi. Әрбiр адамның жол нұсқайтын жарық жұлдызы бар. Тұлпар — дала дүлдiлi, ер-азаматтың сәйгүлiгi, желдей ескен жүйрiк аты, жеңiске деген жасымас жiгердiң, қажымас қайраттың, мұқалмас қажырдың, тәуелсiздiкке, бостандыққа ұмтылған құлшыныстың бейнесi. Қанатты тұлпар — қазақ поэзиясындағы кең тараған бейне. Ол ұшқыр арманның, самғаған таңғажайып жасампаздық қиялдың, талмас талаптың, асыл мұраттың, жақсылыққа құштарлықтың кейпi. Қанатты тұлпар Уақыт пен Кеңiстiктi бiрiктiредi. Ол өлмес өмiрдiң бейнесi. Бiр шаңырақтың астында тату-тәттi өмiр сүретiн Қазақстан халқының өсiп-өркендеуiн, рухани байлығын, сан сырлы, алуан қырлы бет-бейнесiн паш етедi. Төменде таспа белдігінде ірі әріппен «ҚАЗАҚСТАН» деген жазуы бар.Техникалық шарттар" ҚР СТ 989-2014 стандартына енгізілетін №1 өзгерістерді мақұлдау туралы шешім қабылданды. Осыған сәйкес, ұлттық стандарттың бүкіл мәтінінде "Қазақстан" сөзін латын графикасымен "QAZAQSTAN" етіп өзгерту, ΔE түстер диапазонын қолдану туралы өзгерістер қабылданды. Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасының көшiрме бейнесi, көлемiне қарамастан, Қазақстан Республикасы Президентiнiң Резиденциясында сақтаулы тұрған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасы эталонының түрлi-түстi немесе ақ-қара бейнесiне дәлме-дәл сәйкес келуге тиiс. Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасының авторлары — Жандарбек Мәлiбеков пен Шота Уәлиханов. Тағы қараңыз * ҚазКСР елтаңбасы * Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны * Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы * Мемлекеттік елтаңбалар тізімі
Поппе Николас

Николас Поппе (Николай Николаевич Поппе) (1897 – 1991) — орыс шығыстанушысы, тілтанушысы, Алтай тілдері, моңғолтану және түркология маманы. 1897 жылғы тамыздың 8-інде Қытайда орыс дипломатиялық қызметшісінің отбасында туған. 1920 жылдан бастап Қазіргі заманғы шығыс тілдері институтында ұстаздық қызметін бастады. 1923 жылдан бастап Ленинград университетінде профессор. КСРО Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі (1932). 1926 жылдан бастап КСРО Ғылым Академиясының моңғолтану комиссиясында жұмыс істеген. Кеңес-фин соғысына қатысты. 1944 жылы Германияға өтіп кетті, 1949 жылдан бастап АҚШ-қа қоныс аударды. Сиэттл қаласындағы Вашингтон университетінің профессоры болған. Алтай тілдері, моңғол және тұңғыс-маньчжур тілдерінің грамматикасы мен салыстырмалы зерттеулеріне бағышталған 240 ғылыми еңбектің авторы. 1961 жылы қайтыс болған Борис Шнитниковтың аяқталмай қалған қазақша-ағылшынша сөздігін толықтырып, баспаға әзірлеп шығарды, алғысөзін жазды.
Үрпекқап

Кондом, мүшеқап — қалың каучук резеңкеден жасалады; презервативтердің көпшілігі арнайы маймен майланады. Қолданылуы: жыныстық қатынастың алдында қатайған аталық жыныс мүшесіне кигізіледі. Артықшылықтары Көпшілік қолды; ілеспелі әсері жоқ, жыныстық қатынастан жұғатын соз ауруларынан, солардың арасында СПИД ауруы да бар, қорғай алады. Кемшіліктері Контрацептив ретінде толығымен нәтижелі емес, жыныстық қатынасты, үзіп/бөліп жібереді.
Гетто

Гетто (мүмкін – Венецияның тарихи ауданы, аты 1516 жылы алғашқы рет кездескен) – ірі қалалардың кіші этникалық топтар өз еркімен немесе күшпен тұратын кедей, инфрақұрылымы шамалы аудандары. Тарихи сөзі еврейлерді күштеп тұрғызатын венециандық геттодан бастау алады. Алғашқы еврейлер геттолары Италия, Германия, Испания мен Португалия елдерінде XVI ғасырда пайда бола бастады. XX ғасыр басында гетто идеясына жаңа құрылған лимитроф-елдерде орала бастады. Екінші Дүниежүзілік Соғыс кезінде “гетто” сөзімен оккупацияланған жерлердегі алмандар ұлтшылдарымен немесе олардың тәртібін қолдайтын жергілікті ұлтшылдармен күзетілетін, еврейлерді күшпен тұрғызатын елді мекендерді атаған. Әйгілі болғандары – Варшава геттосы, ал КСРО жерінде Минск геттосы. АҚШ-та көпшілік ақтар мен кіші қаралар (негрлер мен латынамерикалықтар секілділер) арасандағы нәсілшілдік және әлеуметтік қарама-қайшылықтар бөлінушілікке алып келді – осы кіші топтарға арналған сандаған геттолар пайда болды.
Құлан

Құлан – тақтұяқтылар отрядына жататын жабайы жылқы. Сыртынан қарағанда құланның есекке де (басы үлкен, құлағы ұзын, құйрығы қысқа, кекілі жоқ, жалы тік), жылқыға да (жүріс-тұрысы ширақ, дене бітімі сымбатты, сирақтары ұзын) ұқсайтын ерекшелігі бар. ХТҚО және КСРО Қызыл кітаптарына енгізілген. Дене бітімі Дене тұрқы 210 – 240 см, шоқтығының биіктігі 112 – 126 см, салмағы 400 – 500 кг аралығында. Түсі сарғыштау, жотасында қара қошқыл жолағы болады, құйрығының ұшы қара, бауыры мен сирақтары ақшыл келеді. Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Маусым – шілде айларында күйлеп, 11,0 – 11,5 айдай буаз болып, мамыр – маусым айларында құлындайды. Құландар тұрғысы 20 ғасырдың алғашқы жартысына дейін құлан Қазақстанның жазық даласында үйір-үйірімен топтанып жүрген. Қыс айларында Каспий теңізінен шығысқа Іле ойпатына дейін кең таралған. Жазда Қарағанды Ақтөбе, Қостанай облыстарының жерін жайлаған. Құланды есепсіз аулау – оның қазақ жерінде құрып кетуіне әкеліп соқты. Республикада Құланды жерсіндіру жұмысы 1953 жылы басталды. 1953 – 1964 жылы Арал теңізінің Барсакелмес қорығына Түрікменстаннан 19 құлан жерсіндірілді. 1982 жылдан бастап оны «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағына, Андысай қорықшасына және Маңғыстау облысы аумағына жерсіндіре бастады. Қазір Қазақстанда 2,0 мыңдай құлан бар (2004). құланның саны дүниежүзінде жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Панама мойнағы

Панама мойнағы – Орталық және Оңтүстік Американы қосатын мойнақ. Солтүстігін Кариб теңізі шайса, оңтүстігін Тынық мұхиты шаяды. Пайда болған күні плиоценге барады, үш миллион жыл бұрын. Панама мойнағы Панама мемлекетіне қарайды. Қолайлы жағрафиялық орнына байланысты Атлант пен Тынық мұхиттарын қосатын кеме қатынасына арнап мойнақта Панама каналы салынды. АҚШ-тың шығыс жағалауы мен батыс жағалауы арасы саяхатын екі еседен де көп қысқартатын бұл арна 1906 мен 1914 жылдар аралығында салынды Дереккөздер
Хазар тілі

Хазар тілі — ортағасырлық Орталық Азиядан шыққан жартылай көшпелі түркі хазарлар тайпасының тілі. Хазар тілінің түркі тілдерінің қай тармағына жататындығы, тіпті оның түркі тілдеріне жататын-жатпайтындығы даулы мәселе болып келді. Кейбір ғалымдар хазар тілін иран тілдеріне, басқалары Кавказ тілдеріне жатқызып келді. Зерттеу тарихы . Орыс тарихшылары В.В. Григорьев, В.В. Бартольд, А.А. Куник, венгр ғалымы А.Вамбери, т.б. Х. т-н түркі тілдеріне қоса отырып, оның шығу тегі қазіргі чуваш тілімен байланысты екенін көрсеткен. Ортағасырлық араб ғалымдары хазарлардың тілін басқа түркілердің тіліне ұқсас, алайда олардан, мысалы оғыз тілдерінен ерекшеленіп тұратын тіл деп сипаттады. Олар Хазарияда хазар тілі де, түркі тілінің кеңірек тараған түрлері де кең қолданыста болғанын еңбектерінде жазып қалдырды. Ғалымдар ұзақ уақыт бойы хазарлардың тілін ғұн және бұлғар тілдерімен бірге түркі тілдерінің оғыр тармағына жатқызып келді. Оған көне түркі және ұйғыр тілдерінің әсері болған шығар деп те ойлады. Алайда соңғы кездегі жаңа деректер бұл жорамалды күмәнға алды. Хазар қағандарының көктүрік нәсілінен шыққандығын ескеала отырып, хазар тарихының бастапқы кезеңінде хазар ақсүйектерінің арасында көктүрік тіліне жақын көне түркі тілі кең тараған шығар деп болжауға болады, алайда бұны дәлелдейтін тікелей айғақтар жоқ. Хазар тілінің ескерткіштері өте аз мөлшерде сақталған, көбінесе бұл тарихи жазбаларда айтылатын жеке есімдер ғана. Тарихи жазбалары көбінесе еврей тілінде жазылған. Хазар тілінде хазар жазбасымен жазылған жалғыз ғана сақталып қалған сөз мынау: HWQWRWM («Мен бұны оқыдым» деген сөйлемше). Ол Киев хатының соңында жазылған. Бұл хазарлар яһуди дінін қабылдағаннан кейін де көне түркі әліпбиінің олардың арасында сақталып отырғандығының айғағы. Алайда хазарлардың түрлі кезеңдерде және түрлі қауымдастықтарда кирил, еврей, латын, грек, араб және гүржі әліпбилерін қолданып отырған болулары әбден мүмкін. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том Хазар сөздері :alp — батыл (қазақтың "алып" деген сөзімен түбірлес) :bulan — бұлан :čiček — шешек (гүл) :sār — ақ :sārïg — сары Қазіргі түркі тілдерінің ішіндегі хазар тіліне ең жақыны — чуваш тілі. Әдебиеттер *Kevin Alan Brook. The Jews of Khazaria. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006. *Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars, Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1954. *Norman Golb and Omeljan Pritsak, Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century. Ithaca: Cornell Univ. Press, 1982. *Peter B. Golden. Khazar Studies: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars. Budapest: Akademia Kiado, 1980. *Peter B. Golden, et al., eds. The World of the Khazars: New Perspectives: Selected Papers from the Jerusalem 1999 International Khazar Colloquium(Handbook of Oriental Studies/Handbuch Der Orientalistik). Brill: 2007; contains, inter alia, **Marcel Erdal. "The Khazar Language". The World of the Khazars: New Perspectives. Brill, 2007. pp.&nbsp;75–107. Түсініктемелер Сыртқы сілтемелер *[http://www.khazaria.com Khazaria.com]
Перғауын

мүсіндері.]] Перғауын, фараон — Құран кейіпкері, Мысыр патшасының аты. Алла оған уағыз айтуға Мұсаны жіберген. Фараон Зулаутад деп те аталады. Ол зәулім мұнара, пирамида сияқты мәңгілік берік ғимараттардың иесі деген мағынаны білдіреді. Құранда Перғауын өзін-өзі тәңірі санайтын, Мұсаның айтқанына сенбейтін, қатігез, озбыр ретінде көрінеді. Дінге сенетіндерді қудалайды. Мұса мен оның қандастары Мысырды тастап кетпек болғанда, соңынан әскер алып қуады. Бірақ теңіз көтеріліп, топан судың астында қалады. Тек жантәсілім сәтте ғана тәубасына келеді. Сол үшін Алла оны толқынның күшімен жағаға серпіп шығарады. Бұл эпизод екі түрлі түсіндіріледі. Біреулер оны тәубасына келгені үшін жасалған кешірім деп ұқса, біреулер күпірлік кешірілмейді, тек өліктің ғана құтқарылуы мүмкін деп дәлелдейді. Құранды түсіндірушілер басқа да Перғауындар болған, бұл Мысыр патшаларының жалпы атауы мен атағы деп біледі. Құраннан кейін туындаған аңыздарда Перғауынның қатігездіктері, әсіресе Аллаға сенген әйелін, немерелерін, жақындарын, Мысыр сиқыршыларын қалай азаптағаны егжей-тегжейлі суреттеледі. Құран түсіндірмешілерінің айтуынша, мұнара салынып біткен соң Перғауын аспанға садақтан жебе жаудырады. Олары қанға малшынып, жерге қайта түседі. Артынан Жәбірейіл көрініп, мұнараны жермен жексен етеді. Дереккөздер
Мойнақ

мен Оңтүстік Американы қосатын Панама мойнағы]] Мойнақ — екі жерді қосатын, екі жағынан су шаятын жіңішке жер жолағы. Мойнақ екі ірі суқоймасын қосатын бұғазға қарама-қарсысы болып табылады. Мойнақтан жиі арна салатын қойлайлы орын болып табылады, себебі екі суқойма арасының ең жақын арақашықтығы болып табылады. Бұған танымал теңіз байланыстарын қасқартатын Суэц пен Панама арналары мысал бола алады. Бұрынғы уақытта мойнақтар кемелерді өткізетін өткел ретінде пайдаланылған. Үлгілер * Карель мойнағы * Перекоп мойнағы * Панама мойнағы Дереккөздер
Материализм және эмпириокритицизм

Материализм және эмпириокритицизм (орысша: Материализм и эмпириокритицизм) — Владимир Лениннің маңызды философиялық еңбегі. Ол 1909 жылы орыс тілінде шыққан. Бұл шығарма Кеңес Одағының жоғары оқу орындарында зерттелуге тиісті шығармалардың бірі, диалектикалық материализмнің негізгі еңбегі, «марксистік-ленинистік философия» атты пәннің бір бөлігі болған. Кітаптың толық атауы: «Материализм және эмпириокритицизм. Бір кертартпалық философияға қатысты сыни көзқарастар». Оны Ленин 1908 жылғы ақпан-қазан айларының аралығында Женева және Лондон қалаларында жазып бітірген. 1909 жылдың мамыр айында Москвада Звено баспасы жарыққа шығарған.Түпнұсқа қолжазбасы мен дайындық материалдары сақталмаған. Кітаптың негізгі бөлігін Ленин Женевада жазған, қалған бөлігі ол Британия мұражайына ең жаңа философиялық және ғылыми материалдармен танысу үшін бір ай бойы Лондонда болған кезінде жазды. Библиографиясында кітапты жазу үшін 200-ден астам кітаптың пайдаланылғаны аталып өтіледі. 1908 жылдың желтоқсан айында Ленин Женевадан Парижге қоныс ауыстырып, 1909 жылдың сәуіріне дейін кітабының теріліп бітірілген түрімен танысып, өзгеріс енгізумен болды. Патшалық цензураның өткізуі үшін ол кейбір жерлерін қайта өңдеуден өткізді. Бірақ сонда да кітап Ресейде көп қиындықтармен басылды. Ленин кітаптың барынша тезірек баспадан шығуын талап етіп отырды, себебі оның өзі айтқанындай, «бұған тек әдеби ғана емес, өте маңызды саяси себептер де бар» болатын. Кітап Лениннің партиядағы саяси қарсыласы Александр Богдановтың «Эмпириомонизм» (1904-1906) деген үш томды шығармасына жауап және сын ретінде жазылды. 1909 жылғы маусым айында Богданов большевиктердің Парижде өткен конференциясында жеңіліп, партиядан шығарылды. Лениннің осы шығармасында алға тартқан басты ойларының бірі — адамның түйсіктері объективті сыртқы дүниені дұрыс және дәл бейнелейді және сол сыртқы дүниені тексерудің тәуілсіз, бейсубъективті жолы жоқ. Материализм және эмпириокритицизм 20-дан астам тілдерде жарияланып, марксшіл-лениншіл философияның негізгі еңбектерінің біріне айналды. Әдебиет * Robert V. Daniels: "A Documentary History of Communism in Russia: From Lenin to Gorbachev", 1993, ISBN 0-87451-616-1. * Alan Woods: "Bolshevism: The Road to Revolution", 1999, ISBN 1-900007-05-3. [http://www.marxist.com/bolshevism/part3-5.html Part Three: The Period of Reaction] available online. Тағы қараңыз * Материализм * Эмпириокритицизм Еренсілтемелер * Ағылшын тіліндегі аудармалары: [http://www.marx2mao.com/Lenin/MEC08NB.html], [http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1908/mec/]
Фидель Кастро

Фидел Алехандро Кастро Рус &nbsp;— Куба мемлекетiнiң басшылығына 1959 жылы келiптi. Бiр мемлекеттi аттай 50 жыл (бiрнеше ай ғана жетпейдi) басқарған Ф. Кастро өзiнiң кететiнiн мәлiмдедi. «Егер ел басқарудың жауапкершiлiгiн бұдан әрi де өз мойныма iлсем, онда менiң мұным өз ар-ұятыма, өз абыройыма кiр келтiру болып табылар едi. Өйткенi менiң қазiр денсаулығым жоқ. Қартайдым, ауру-сырқаулымын…» дедi Ф. Кастро. ескерткіші алдында]] Фидель Кастроның орнына оның інісі Рауль 24 ақпан күнi Парламент отырысында тағайындалды.
Наурыз көже

Наурыз мерекесі жақындаған сайын әрбір отбасы Наурыз көже жасауды міндет деп санайды. Тіпті білмейтін жас жеңгелеріміз үлкен адамдардан ақыл-кеңес сұрап, Наурыз көжеге не қосу керектігін саралап жатады. Қазақ дәстүрі Наурыз көже – ұлттық тағам. Келер жылғы молшылықтың жоралғысы ретінде наурыз тойында әрбір шаңырақта міндетті түрде әзірленген. Халықтық дәстүр бойынша оған бидай, тары, сүр ет, бұршақ, сүт, су, тұз сияқты кем дегенде жеті түрлі азықтық заттар міндетті түрде қосылуы тиіс. Тақ санын сақтап, мұндай заттар көбейтіле беріледі. Соғымнан арнайы сақталған мүшелер (қазы, қарта, шұжық, т.б.) де қосылады. Ол негізінен бидай көже, тары көже секілді әзірленген (қысқаша Көже). Наурыз көжені халық арасында “тілеу көже”, “көп көже” деп те атай береді. Наурыз көжеге, наурызға арналып сойылған малдың кәделі асына Наурыз бата берілген соң, жиналған халық: “ақ мол болсын” деген тілек айтып тарқасады. Құрамы Наурыз көже жеті түрлі тағамнан дайындалады. Әдетте құрамында су, сүр ет, тары, бидай, күріш, май, айран, тұз сияқты өнімдер болады. Кейбір аймақтарда бұршақ немесе сәбіз де қосылады. Наурыз көже жасау Ол үшін ең алдымен қазан толы сүтіңізді қайнатып, сүт піскеннен кейін оның бетіндегі қаймағын қалқып алып тастайсыз. Сүт әбден пісуге тақаған кезде, қыс бойы сақтаған сүріңізді салып жіберіп, 15 минуттай бетін жауып қоясыз. Аталған уақыт өткеннен кейін жеке ыдысқа пісіріп алған бидай, жүгері, тары, асбұршақ, күріш тәрізді қоректік заттардың жеті түрін сүт пен етке араластырып тағы бір қайнатып аласыз.Асыңыз дәмді болсын! Мәдени маңызы Наурыз көже — жаңа жыл мен көктемнің символы. Оны ішу арқылы адамдар өткен жылдағы ренішті ұмытып, бір-біріне жақсылық тілейді. Наурыз көже дастарханда міндетті түрде болуы керек ұлттық тағам ретінде саналады. Аймақтық ерекшеліктері Қазақстанның әр өңірінде наурыз көже әртүрлі дайындалады. Мысалы, кей аймақтарда оған қайнатылған сүт немесе айран қосылады, ал кей жерде көжені қою етіп жасайды. Сондай-ақ, әр отбасы өз қалауы бойынша құрамы мен дәмін өзгерте алады. Қоғамдағы орны және заманауи маңызы Бүгінде Наурыз көже тек мерекелік тағам ғана емес, ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде танымал. Қазақстанда бұл тағамды насихаттау және ұлттық дәстүрлерді сақтау мақсатында әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Сонымен қатар, қазіргі замандағы тағам өнері мен гастрономия саласында Наурыз көженің рецептілері жаңартылып, әртүрлі вариациялар жасалуда (Қазақ Ұлттық гастрономия орталығы, 2022). Сілтемелер * Бата * Наурыз * Қазақ хандығы Дереккөздер * Абаев, Е. (2015). Қазақтың ұлттық тағамдары. Алматы: Қазақ университеті баспасы. * Жақыпбекова, Г. (2018). Наурыз мейрамы мен оның дәстүрлері. Нұр-Сұлтан: Мәдениет баспасы. * Сағындықова, А. (2020). Ұлттық тағамдар дайындау әдістері. Алматы: Дәстүрлі тағамдар журналы. * Қазақ Ұлттық гастрономия орталығы (2022). Наурыз көже: дәстүр мен заман. www.kazgastronomy.kz
Орыс тілі

Орыс тілі (өз атауы — русский язык) — орыс халқының ана тілі. Үнді-еуропа тілдерінің шығыс-славян тілдері тобына жатады. Орыс тілін зерттейтін ғылым русистика деп аталады. Әліпбиі Жалпы Қазақ кирил әліпбиінде бар әріптермен дыбыстары сәйкес келеді. Санаулы кейбіреулерінен басқа. Ж әрпі этаж сөзіндегі ж тәрізді дыбысталады және ХФӘ бойынша [ʒ] әріпімен белгіленеді. Қазақша Ж немесе Ағылшын және басқа да тілдердегі сөздердің дыбысын жеткізу үшін "ДЖ" аффрикатасын қолданады (Джинсы, Джип және т.б.), Ы ұзын ЫЫЙ (/ɨ/) деген дыбыс береді. Дереккөздер
Иррационал сан

Иррационал сан — рационал емес нақты сан. Геометриялық тұрғыдан алса иррационал сан бірлік кесіндімен өлшемдес емес кесіндінің ұзындығын өрнектейді. Бұндай өлшемдес емес кесінділердің барын көне математиктерге бұрыннан белгілі болған: мысалы, олар квадраттың қабырғасы мен диагоналдары өлшемдес емес екені мәлім болған, бұл санының иррационал дегенмен бірдей. Иррационал сандар жиынын әдетте деп белгілейді. Осылайша : .
Қазақстандағы самбо

Ақпарат көздеріне қарағанда жартығасырлық тарихы бар қазақ самбо мектебінің негізін қалаған Мәскеу мемлекеттік дене шынықтыру институтының түлегі Василий Иванұлы Воронкин болған. Ол 1953 жылы республикадағы алғашқы самбо секциясын ашады. Сол жылы Қазақстан біріншілігі де алғашқы рет өтеді. 1960 жылы күрестің бұл түрі Қазақстан X Спартакиадасы бағдарламасына енгізіледі. КСРО құрамына жолды алғашқы болып 1975 жылғы КСРО кубогінің қола жүлдегері жамбылдық Нұрбай Жармұхамедов ашады. Эстафетаны одан әрі қазақтардың алғашқылары болып әлем чемпионы және әлем кубоктораның иегерлері болған КСРО еңбек сіңірген бапкері - Марат Жахитовтың (Жамбыл) шәкірттері жалғастырады. Олар - Қанат Байшұлақов пен Талғат Байшұлақов, солармен қатар КСРО халықтары Спартакиадасының жеңіпазы - Сәлкен Жартыбаев. Жамбыл облысы, және жалпы Қазақстан самбо дамуына қомақты үлес қосқан энтузиастары, қажырлы еңбек еткен азаматтар - Марс Ұрқымбаев, Мақұлбек Байгелдиев және Алтынбек Оразбаев. Жеңіс дәйтүрін жалғастырушы қазақ самбошылары - Арман Ташметов, Бауыржан Садыханов, Асылбек Әлкей, Серік Оразханов, Медет Торғаев т.б.
Торсық

-ның көрме залынан. Ағаш, былғары, сүйек. Оймалау. ХХ ғ. Алматы облысы.]] Торсық – Орталық Азиядағы түркі халықтарының қымыз, шұбат, іркіт құюға арналған ежелгі ыдысы. Әсіресе, * қырғыз, * қазақ, * түрікмен, * қарақалпақ халықтары пайдаланған. Жасылу барысы мен түрлері Торсық түйенің, бұғының, өгіздің мойын терісінен жасалады. Жүні жидітілген теріні қалыпқа салып пішеді де таспамен тігеді. Торсықты саба сияқты қарағайдың бүрімен немесе арша, тобылғымен ыстайды. Торсықтың түрлері: * шимайторсық, * өркешторсық, * жанторсық, * мүйізторсық, және т.б. Торсықтың бүйірі дөңгелек, мойны жіңішке әрі ұзын болып келеді. Аузына ағаштан тығын тығылады. Ол жоғалып қалмау үшін қайыстан бау өткізіп, бір ұшын торсықтың мойнына бекітіп қояды. Кейбір торсықтарға арнаулы мүйізшапқымен (ысқышпен) әр түрлі өрнек салынады. Дереккөздер Әдебиеттер * Мұқанов С. Халық мұрасы (тарихи-этнографиялық шолу). Таңдамалы шығармалар. ХV том. Алматы: Жазушы, 1979; * Шоқпарұлы Д. Теріден жасалатын бұйымдарды құрастыру технологиясы. Алматы: Кітап, 2005;
Саба (ыдыс)

Саба — қымыз, шұбат ашыту, іркіт пісу үшін пайдаланылатын, мал терісінен тігілетін ыдыс. Саба - молшылықтың, байлықтың белгісі. Жылқысы көп ірі байлар сабаның мөлшерін бәстесіп, бәсекелесіп жасаған. Саба тігетін терінің шел майы мен көк етін қырып тазалап, ағынды суға байлап шаң-тозаңынан арылтады. Содан кейін терінің жүнін қырып тақырлайды да, қайыңның не аршаның, сондай-ақ тобылғының түтініне ұстап, ыстайды. Ыс әбден сіңген соң теріні су сеуіп жібітіп, өңін ішіне қаратып, сабаға лайықтал пішеді. Саба пирамида пішінді, түп жағы төрт бұрышты, бүйірлері трапеция (түбі кең, мойын жағы тар) тәрізді болады. Оның мойнының кеңдігі піспек емін-еркін сиярлықтай етіп алынады да, саба мойнының бір бүйірінен үш бұрышты баулық шығарылады. Баулыққа жіптен ескен бау тағылып, ол керегенің басына байланады. Жақсы күтіліп, ысталған сабаның қымызы өте дәмді және жұғымды болады. Сабаның тігістері түйенің шуда жүнінен иірілген, мықты жіппен сырт жағынан жөрмеп тігіледі. Саба тігіліп болғаннан кейін оның ішіне құм не болмаса топырақ толтырып кереді. Әбден қалыпқа түсіп, кепкеннен кейін сабаның ішіндегі құмды не топырақты төгіп тастап, ішін тазартып жуады да, тағы бір дүркін түтінге ұстап, ыстайды. Одан соң сумен тазартыл шайқап тастап, сырты мен ішін қойдың құйрық майымен, не болмаса жылқының майымен жақсылан майлайды. Күннің көзіне қойып майын сіңіреді. Сабаны пайдаланар алдында сиыр сүтімен тағы бір дүркін шайқайды. Сабаның түбі шіріп кетпеу үшін оның астына құрғақ төсеніш төсейді. Қымыз сабаның астына көбінесе жүк аяқ сияқты төрт сирақты ағаш тұғыр жасап қояды. Сабаның ішіне саумалмен ілесіп қыл-қыбыр, шөп-шалам түсіп кетпеу үшін оның аузына дәкеден не тор көзді металл тордан сүзгі салады. Сабаны пісерде оның бауын көтере байлайды да, пісіліп болған соң бауын босатып, мойнын байлаған жібін шешіп қояды. Бұл әрі тазалық үшін, әрі сабаның ішіндегі актың суып қалмауы үшін керек. Сабаның үлкен-кіші болуы оның ішіне құйылатын ақтың мөлшеріне байланысты болады. Жақсы ысталып, күтіммен ұстаған саба көп уақытқа шыдамды, Сабаның ішіндегі астың дәмі бұзылмауы және саба шіріп кетпеуі үшін оны айына кемінде бір рет босатыл, ішін жылы сумен шайқап жуып, күнге кептіріп отырады. Саба «киелі» ыдыс саналған. Ішінде қымызы тұрса да, немесе бос болса да оған аяқ тигізбеген. Саба ішіндегі сұйықты (қымыз немесе іркіт) толғап (пісіп) тұратын құралды піспек дейді. «Сабасына қарай піспегі, мұртына қарай іскегі» дегенде осы саба мен піс пекке байланысты айтылады. Дереккөздер
Айран

, Түркия)]] Айран - пісірілген сиыр, қой, ешкі сүтінің жылы кезінде ашытқы (айран, қаймақ) қосып, ұйытып дайындайтын қышқыл дәмді ақ тағам түрі. Айран әрі сусын орнына да жүреді. Ыстықтау болса, сарысуланып іріп, тым салқын болса ұйымай қоятындықтан, қанжылым етіп алған соң мөлшері бір шелек (қазан) ыдыстағы сүтке шамамен оның оннан бір бөлігіндей ұйытқыны қосып, баяу араластырып, аузын мықтап жауып, суып қалмас үшін жылылап орап таң асырады. Оны ыдыстан қасықпен, ожаумен құйып алады. Әрі сусын, әрі тамақ болғандықтан жол жүргенде торсыққа құйып алып жүреді. Айран - Қазақстанда, Орта Азияда, Қырымда, Кавказда кең тараған тағам түрі. Айранның ел ішінде қатық айран - қой-ешкінің қою айраны, кілегей айран - сиырдың сұйық айраны, қойыртпақ - сүтпен сұйылтқан айран, шалап - айранға су қосып дайындаған сусын сияқты түрлері қолданылады. Қоршаган орта, климат жағдайына қарай айранды дайындаудың тәсілдері әртүрлі: ыстық жерлерде айранды көбіне қойыртпақтап, қоймалжың етіп, шалаптап, піспе етіп ішеді. Піспе деп ашып кеткен айранды торсыққа құйып көп піскендіктен көпіршіп, іртігі тараған айранды айтады. Айранды да қыста қатырып сақтауға болады. Айранның сары суын кенепке сүзіп алып, тұздап, қатық жасап қарынға сақтайды. Айранды көп етіп жинап, сабаға құйып, ашытады. Оны күбіге құйып, пісіп май шайқайды, яғни май алады. Майы алынған соң айран құнары аз, сұйық сусын іркітке айналады. Іркітті қайнатып құрт, жарма алады. Айранның ұйытқысы болмай қалса, ауылдастарынан, көршілерінен «ұйытқы» деп емес айран деп сұрап алатын ырым бар. Өйткені, ұйытқы әр үйдің құты, берекесі саналғандықтан, тікелей аталып берілмейді. Дереккөздер
Сүзбе

Сүзбе — айраннан, ашыған сүттен әзірленетін тағам. Сүзбенi айраннан әзiрлейдi. Ол үшiн айранды кенептi қапшыққа құяды да, одан ағызады. Қалған қою масса сүзбе болып табылады. Одан кейiн сүзбеге кiшкене тұз салады. Қазақ халқы сүзбеден құрт жасайды. Кейбiреулер мұны қатық деп атайды. Сүзбеден қазақтар құрт жасап, оны ет тағамдарына астатым ретiнде қосып пайдаланады, тың түрiнде де қолданады. Қазақ халқының өзіне ғана тән және сирек әзірленетін тағамдарының бірі-"сүзбе". Сүзбе сүзу үшін айранды ұйытып,соны кәдімгі қапшыққа құйып,жоғары іліп қояды. Осы жерде айранның суы әбден ағып болып,қап түбінде айранның маңызы,яғни қоюы ғана қалады. Оны шұңғыл шараға құйып алып әбден араластырады да тұз салады. Сүзбе әдетте күн суыған кезде,қыста дайындалады. Оның ащылау әрі қышқыл дәмі тәбет ашады. Дастарқан үстіне дәмін алуға немесе сорпаға қосып ішсе астың құнын,сапасын арттырады. Сүтке,қайнаған суға езіп ішсе,шөлді тез басатын қасиеті де бар. Түрлері Қатық сүзбе Қатық сүзбенің өзі екі түрлі тәсілмен даярланады. Сүттің қаймағын бетіне шығармай сапырып отырып пісіреді де, қазанда тұрған күйінде қанжылым болғанша салқындатады. Қатық айранды ұйытқан сияқты сүтке бірер кесе ұйытқы (бұрын ұйытқан қатық) қосып, қазанның бетін тұмшалап жауып қояды. Жылылық мөлшері бабында болса, екі-үш сағатта ұйып қалады. Маңызды сүттің қаймағы әрібір сап-сары болып, қатықтың бетіне қалың боп түсіп қалады. Ожаумен араластырып, қаймақты қатыққа сіңіруге күш салады. Содан соң көзі сиректеу матадан тігілген дорбаға құйып, іліп қояды. Сүзіліп алынған сүзбе енді бірнеше жолмен даярланады. Тұздамай қарын, бүйенге салып кептіреді. Мұны сол жаз айларында езіп, айран-шалап қылып, сусын орнына пайдаланса , кейде сорпаға, көжеге езіп қосады. Ал ұзақ сақтауға арналғанын тұздайдыы. Ол үшін дорбада сорғып тұрған сүзбені үлкен тегене не астауға салып, жеткілікті мөлшерде тұз себеді. Азық көгеріп, бүлініп кетпеу үшін тұзының шығыңқы болғаны жөн. Оның үстіне тары араластырып, сүзбемтары жасауға да болады. Немесе домалақтап, жұмырлап алып, тұзды құрт жасап, өреге жайып кептіруге болады. Тұз араластырған соң, қой-ешкінінің үрленген қарнына салып сақталған асты қатық сүзбе дейді. Қарынға салынған қатық та көлеңкеде кептіріліп, суы шығу үшін қарынды әр жер-әр жерінен тебен инемен тесіп қоб керек. Сүзбе тобарсып, қарын ортайған кезде үстіне еселеп салып отырады. Құрт сүзбе Құрт сүзбе де қыс қамы үшін жасалады. Сүтті сабада ашытып, пісіп, майы алынған іркітті қайнатып, әбден қойылтады да , мұны да мата дорбаға сүзеді. Кейде аздап тұз қосып, кейде тұз қоспай-ақ қарынға салып кептіреді. Қарынға салып кептіргені болмаса, мұны даярлау әдіс-тәсәлә де ащы құрт сияқты. Ашыған іркітті қайнатып, құрт, сүзбе даярлаған кезде оны сүзгеннен кейін шыққан сарысуын да кәдеге жаратқан. Сүзу үшін іліп қойған дорбаның астына ыдыс қойып, сары-суын жинап алады. Қызмкеліншектер онымен аштарын жуатын боған. Осы заманның неше түрлі сусабындары сияқты бұрқырап , хош иіс шығармағанмен, шаштың түспей, жылтырап жақсы өсуіне , қайызғақтың үспеуіне көп септігін тигізген. Дереккөздер
Уыз

Уыз — бұл жаңа туған сиырдың 4-8 тәулiкке дейiнгi сүтi. Бұл сүтке қарағанда қою, сары түстi, қышқыл дәмдi. Нәрлiлiк қасиетi бойынша уыз сүттен асып түседi. Дайын уыз - тек балалардың дәмдi тағамы ғана емес, оны үлкендер де сүйсiне жейдi. Уызды пайдалану денсаулыққа өте пайдалы. Жаңа төлдеген малдың төлі емгеннен кейінгі алғашқы сүтінен пісіріледі. Өте дәмді ақірімшік болады. Төл емгеннен кейінгі сары уыз бүйенге, ішекке кұйылып, етпен бірге пісіріледі. Бұл уыз қазақ халқының мал төлдейтін айлардағы ең бір сүйсініп жейтін тамағы. Тағы қараңыз * Уызқағанақ
Жалы

Жалы - жылқы мойынының жал үстi бөлiгiнiң сүрленген майы. Әзiрленуi Сүрлемес бұрын жылқы ұшасының мойын бөлiгiнiң жал үстi майын тiлiктеп кеседi, алдын ала тұзбен немесе тұз қоспасымен ысқылайды, араластыра отырып (100 килограмм шикiзатқа 2,5 килограмм тұз, 50 грамм селитра, 150 грамм қант) тұздайды. Ысқыланған тiлiктердi бөшкеге нығыздап салады, бiр тәулiк өткеннен кейiн оларды тұздықтап, 2-3 сөткеге қалдырады. Майдың тұздалған тiлiктерiн 1-2 салқын суға шылап қояды, жылы сумен шаяды, жеңiл-желпi кептiру үшiн оларды iледi, онан соң сүрлеуге көшедi. Қою түтiнмен (50 градустық температурадан жоғары) 12-18 сағат сүрлейдi, одан соң 10-12 градуста 3-4 сағат салқындатады. Сүрлеудiң соңғы кезеңi - 12 градуста 3 тәулiк бойы кептiру. Тағы қараңыз Жылқы етi
Сүр ет

Сүр ет – сақтауға арналып, кептірілген ет. Соғымға сойылған малдың етін немесе жазда сойылған малдың етін тұздап, кептіріп сүрлейді. Қыс бойы арсада ілулі тұрған ет кепкен соң (ызғар қайта бастаған кезде) қапқа салынып, қыстаудан көктемеге, одан жайлауға көшкенде алып жүруге қолайлы, бұзылмайды. Соғым еті ерте көктемде “сүр ет” аталады. Сүр етті, сүрленген қазыны қаптағы ұнға тығып та сақтайды. Көктем кезінде сыртқа шығарып жайып желге қақтырады. Дереккөздер
Жая

Жая — ұлттық тағам. Жылқының қалың сауыр еті. 10 см қалыңдықта сүйегінен ажыратылып, сылынып алынады. Жаяны тілімдегенде оның сыртқы майлы қыртысының барлық тілімдерге бірдей тегіс бөлінуі көзделеді. Содан соң Жаяның еті ұсақ тұзбен тұздалады да, шұңғыл ыдысқа салынып, үстіне ащы тұздық құйылады. 2 — 3 күннен соң ыдыстан алынып, тор немесе ши үстіне жайып кептіреді. 1 кг Жаяны тұздау үшін шамамен 25 г тұз керек. Жаяны сүрлеуге, қақтап кептіруге, ыстауға да болады. Оны пісіру үшін қазанға құйылған су қанжылым болғанда Жая салынып асылады. Піскен Жая қиялап туралады. Дастарқанға әкелерде бетіне ұсақтап туралған көк жуа себіледі немесе дөңгелектеп туралған пияз салынады. Жая дастарқанға ыстық күйінде де, салқын күйінде де қойылады. Мұндай тағамдардың құрамына көкөніс, т.б. дәмдеуіштер қосса, олар витаминдердің, минералды тұздардың бірден-бір көзі болып табылады. Соғым еті таусыла бастағанда қонақтарға Жаяны жамбас, қазы орнына береді. Егер табақ туралып келетін болса, төс ет пен Жаяның еті біркелкі жапырақталып табақтың бетіне қойылады. Жая Сауырдың малы еті. Оны қасапшылар етті мүшелеген кезде санның сыртынан (жамбасқа да ет қалдыра отырып) салып алады. Семіз жылқыда жая бір май, бір ет болып тұрады. Оны жастай асуға да, кептіріп-сүрлеп алуға да, болады. Тағы қараңыз *Жаужұмыр *Жаубүйрек *Бесбармақ *Қуырдақ *Жент Дереккөздер Сегізбайұлы Кәдірбек С30 Қазақы дастарған – Алматы: ”Атамұра”, 2011. - 192. Дереккөздер
Қарта

Қарта – жылқы етінің ең кәделі мүшелерінің бірі. Жылқы сойғанда ең алдымен қартаны ішіндегісінен босатып, айналдырады да, салқын суға жуып тазалайды. Содан кейін оның ішіне майлы еттерді тығады. Етті дәміне келтіру үшін тұздайды, бұрыш сеуіп, пияз турап қосады. Қарталы айналдырып болған соң ішектің екі ұшын істікпен түйреп, жіппен қосақтап байлайды. Бұдан соң ыстан сүрлеуге арналған қарталы бойына тұзын сіңіріп, салқын жерге (2—4 градус) 1—2 күн қояды. Қартаны 12—18 сағат бойы 50° жылылықта ұстап, түтінге ыстайды. Содан кейін 12—15° дәрежеде 2—3 күн сақтап кептіреді. Қартаны пісіру үшін салқын суға жуып, қазандағы 30—35° жылы суға салып, отты баяулатып әбден піскенше 1,5—2 сағат қайнатады. Қартаны асқан етке қосып береді. Қарта Бұл - жылқының тоқ ішегі. Семіз жылқының қартасы да айналдырғанда ішегіне симай тырсылдап тұрады. Қазымен дәрежесі бірдей ас. Пияз, бұрыш,тұзын келістіріп аударылған қарта салқын күйінде дөңгелетіп, майын томырылта турап, салқын ас күйінде де (қазымен бірге жүреді), табақтағы етпен бірге де ұсынылады. Тағы қараңыз *Қазы *Қазы-қарта, жал-жая *Қазақтың дәстүрлі салқын тағамдары *Ұлттық тағамдар *Дастарқан *Ет *Қарма Дереккөздер Дереккөздер Сегізбайұлы Кәдірбек С30 Қазақы дастарған – Алматы: ”Атамұра”, 2011. - 192.
Түйе етi

Түйе етi сиыр етiне дес бермейдi. Нәрлi құндылығы мен дәмдiлiк сапасы бойынша жақсылап семiздендiрiлген, ерекше жас түйенiң етi жақсы. Ол тез пiсiрiледi, қуырылады, дәмдiлiк сапасы жоғары және пiсiруге, қуыруға, iрi және ұсақ тiлiктерiн бұқтыруға, кесiлген тағамдар әзiрлеуге пайдаланылады. Түйе етiн жануарлар майын қолдану шектелген диетада пiсiрiлген диеталық тағамдарды қолданады, өйткенi, түйе етi iшкi майлардың қабатын құрайды. Түйе етiнiң майларын құрауы шошқа, қой және сиыр етiне қарағанда көбiрек. Өркештi ерiтiп, жоғары сапалы ақ түстi май алуға болады және ол қой мен сиыр майынан асып түседi. Жалпы, түйе етiнде 75-80 пайыз су, 18-21 пайыз нәруыз және 1-2 пайыз май бар. Одан басқа, калий, кальций, магний, фосфор, темiр, тағы басқа бiрқатар витаминдерi қатысады. Түйе етiн пiсiру оны ыстық суға салып, жануардың жасына қарамастан, 3-4 сағат әлсiз отта қайнатады. Сорпадан май мен көбiк дүркiн-дүркiн алынады. Пiсiрiлiп болғанға дейiнгi 30 минут iшiнде лавр жапырағын, бұршақты қара бұрыш, тұз салып, дәмдiлiгi мен дайындығына қарай жеткiзедi. Iрi тiлiктердi қуыру үшiн қиық пен жас малдың жұқа шеттерiн пайдаланды. Ал, ұсақ тiлiктердi қуыру үшiн (қуырмаш, азу, бфестроган, турамыш) еттi алдын ала 3 пайыздық сiрке суында 22-3 сағат маринадтау қажет. Бұл еттi жұмсақ етедi әрi дәмдiлiгiн арттырады. Тағы қараңыз Шұбат
Ислам Ілиясұлы Байрамуков

Ислам Ілиясұлы Байрамуков (12 маусым 1971 жыл, Каменка ауылы, Жамбыл облысы, (қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы) Қазақ КСР) — қазақстандық балуан, еркін күрес шебері. Ұлты қарашай. Өмірбаяны Республикалық олимпиадалық резерв училищесін; Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институтын дене шынықтыру мен спорт оқытушысы мамандығы бойынша (1993) бітірген. 1993 жылдан - «Штаттық ұлттық командалар мен спорттық резервтің дирекциясы» РМКК спортшы-нұсқаушысы. 2010 жылдан бері - ҚР Күрес федерациясы президентінің еркін күрес жөніндегі кеңесшісі. Жетістіктері * Сиднейдегі Олимпиадалық ойындардың күміс жүлдегері (2000); * XII Азия ойындарының қола жүлдегері (Хиросима); * Азия чемпионы (Гьюлин, 2000); * Орталық Азия ойындарының чемпионы (1995). Марапаттары * Халықаралық кластағы спорт шебері (1999). * Еркін күрестен ҚР Еңбек сіңірген спорт шебері (2000). * «Парасат» ордөнімен (2000) марапатталған. Дереккөздер
Тұғра

II Махмұттың тұғрасы. Онда былай делінген: Махмұт хан Әбділхамит ұлы мәңгілік жеңімпаз. Жазылып берілуі: — محمود خان بن عبدالحميد مظفر دائماً ]] Тұғра — Ұлы Османлы Мемлекеті сұлтандарының барлық ресми құжаттар мен хаттарында басатын хұснихаттық мөрі немесе қолтаңбасы. Сұлтанның тұғрасы оның билігінің кезінде соғылған теңгеге де басылатын болған. Тұғралардың атқаратын қызметін Ежелгі Мысырдағы картуштардың қызметіне ұқсас болғандығын айта кету керек. Әр османлы сұлтанының өзінің жеке тұғрасы болған. Тарихы Тұғра сұлтан билік басына келген кезде жасалып, оны сарай хұснихатшысы жазба құжаттарға таңбалап салатын болған. Ең алғашқы тұғра Ұлы Османлы Мемлекетінің екінші билеушісі Орханға (1284-1359) тиесілі болған. Дами отырып, тұғралар I Сүлеймен (1494-1566) кезіндегідей өзінің классикалық кейпіне түсті. Тұғраның құрамдас бөліктері Тұғраның өзіндік ерекше бір пішіні болған: сол жағында екі имегі, ортасында үш тік сызығы, түбінде ықшамдалған жазуы және оң жағында екі ұзын бөлігі. Осы бөліктердің әрқайсысы өзіндік мағынаға ие болып, барлығы бірге тұғра екендігі оңай танылатын ерекше пішінге ие болды. Сұлтанның есімі тұғраның «сере» деп аталатын төменгі бөлігінде жазылатын. Басында ол «Осман ұлы Орхан» деген қарапайым сөйлемнен тұрса, уақыт өте ол күрделіленіп, сұлтанның есіміне қоса оның лауазымдары мен атақтары, сұлтанға шапағат тілейтін дұғалардан қосылатын болды. Тұғраның сол жағындағы имектер «бейзе» деп аталды. Тұғраның мағынасын түсіндірушілер имектердің мағынасын сұлтанның билігінде болған екі теңізді білдіреді деген түсіндірме береді: сыртқы үлкенірек имегі Жерорта теңізін, ал кішірек ішкі имегі Қара теңізді білдіреді. Тұғраның жоғарғы бөлігіндегі тік сызықтар «ту» деп аталады. Үш ту билікті: Азия, Африка және Еуропа құрлықтарының үстінен Ұлы Османлы Мемлекеті жүргізген билікті білдіреді. Туларды кесіп өтетін имек сызықтар «зүлфе» деп аталады, оң жаққа қарай желбіреп тұрған тулармен бірге олар шығыстан батысқа қарай соққан желді, яғни османлылардың жылжу бағытын білдіреді. Тұғраның оң жағындағы сызықтар «қанжар» деп аталады. Қанжар мұнда күш-қуат пен құдіреттің бейнесі ретінде қолданылады. Ұлы Османлы Мемлекеті сұлтандарының тұғралары Тұғралардың османлы мәдениетінен тыс қолданылуы Тұғраларды көбінесе османлы сұлтандары қолданса да, олардың Қазан хандығы секілді басқа түркі мемлекеттерінде де қолданылғаны белгілі. Кейінірек Ресей империясындағы татарлар арасында да тұғралар болған. Тұғралардың қазіргі заманда қолданылуы Хұснихатпен айналысатын қазіргі суретшілердің арасында да тұғра деп атауға келетін өнер түрімен айналысатындары бар. Ресей президенті Путиннің, Жапония императоры Акихитоның тұғралары соның мысалы бола алады. Ішкі сілтемелер * Ұлы Османлы Мемлекеті * Галлиполи жұлдызы Сыртқы сілтемелер * [http://www.tugra.org Османлы сұлтандарының тұғралары] * [http://www.tughranet.f2s.com/tughras/tughras.htm Османлы сұлтандарының тұғралары] * [http://trboard.org/modules/myalbum1/photo.php?lid=1 Османлы сұлтаны ІІ Махмұттың тұғрасы]
Галлиполи жұлдызы

Галлиполи жұлдызы — Сұлтан V-ші Меһмед 1915 жылғы наурыздың 1-інде енгізген, шайқас кезінде көрсеткен ерлігі үшін берілетін Османлы империясының әскери марапаты. Галлиполи жұлдызы «Темір айшық» (немісше: Der Eiserne Halbmond) деп те аталатын. Бұл марапатпен Бірінші Дүниежүзілік соғыс кезінде Османлы империясының және оның одақтастарының әскерлері марапатталды. * Erman, M.Demir, (2012, Ankara) The Turkish War Medal - Harp Madalyası ISBN 978-605-125-484-5
Бит (өлшем бірлігі)

Бит (, bіnary — екілік және dіgіt — цифр; сонымен қатар сөздер ойыны: — аздап) — ақпарат мөлшерін өлшейтін екілік бірлік; # есептеу техникасында, екілік цифр — екілік кодтағы екілік цифрдың позициясы; екілік разряд деуге де болады. Таратылатын не сақталатын ақпараттың ең кіші өлшем бірлігі. Есептеуіш машинаның (дербес компьютердің) жадындағы ақпарат өлшемін анықтайтын Бит саны, яғни жадтың Бит саны осы жадқа сиятын екілік цифрлардың ең көп мөлшерін, ал мәліметтердің Бит саны осы мәліметтерді жазу үшін қажет болатын екілік разрядтың санын білдіреді. Әдетте, есептеуіш машина (компьютер) жадындағы мәліметтер, ақпараттар, бұйрықтар жекелеген Биттермен емес, топтасқан 8 Бит өлшемімен жазылады. Тізбектелген 8 Бит 1 байт өлшемін құрайды; ақпарат теориясында, екілік бірлік — ақпарат мөлшерінің өлшеу бірлігі. Түрлері *Бақылау биттері (Контрольные биты; check bits) — мәліметтерді жеткізу немесе сақтау кезінде қателерді табуға арналған қолғабыстық биттер; мәліметтердің дұрыстығын тексеруге қосымша берілетін бит. Құрастырылған екілік бірліктің қосындысы, бақылау битінің бірлігін қоса алғанда, әрқашан жұп, әйтпесе тақ болуы тиіс. Тағы қараңыз * Байт * Машиналық сөз * NX-бит * Жұптық бит * Нат (Ақпарат өлшем бірлігі) Дереккөздер
Жоғары технология

Жоғары техноло́гия — замануи ең жаңа және прогрессивті технологиялар. Жоғары технологияларды пайдалануға өту ғылыми-техникалық революцияның (ҒТР) қазіргі кезеңдегі маңызды звеносы болып табылады. Жоғары технологиядарға әдетте өндірістің ең ғылыми салаларын жатқызады. Жоғары технология салалары * микроэлектроника, * ақпараттық технологиялар, ** есептеу техникасы, ** программалау, * роботтық текхника, * нанотехнологиялар, * атомдық энергетика, * ұшақжасау, * ғарыштық техника, * биотехнология, ** гендік инженерия, ** микробиологиялық өндіріс. Дереккөздер Сiлтемелер * [http://hitechreport.com/ Hitechreport.com - Жоғары технология әлемінен арнайы мақалалар] * [http://www.onegadget.ru/ OneGadget.Ru - блог о hi-tech, гаджетах, высоких технологиях] * [http://www.sharowar.ru/ SharoWar.ru - интересное о гаджетах и hi-tech] * [http://www.vt21.ru/ Международный форум «Высокие технологии XXI века»] * [http://www.citnews.ru CITNEWS — новости мира высоких технологий] * [http://www.hi-news.ru/ Hi-Tech News — новости мира высоких технологий] * [http://www.nylovesbiz.com/hightechdefault.asp Жоғары технология жаулы ньюйорктік портал] * [http://www.hi-tech.sachok.info/tehnology/ Hi-Tech-технологиялар] * [http://www.newzzz.kz/upcoming/category/tehnologii.html 2.0 Жоғары технологиялар жаңалықтары] әлеуметтік жаңалықтар сайтында * [http://neonomad.kz/styleneonomad/mobile/ Новости о мобильных технологиях современных номадов]
Байкөл

Байкөл (, — бай көл; кейде Байкал дейді) — Шығыс Сібірдің оңтүстігіндегі әлемдегі ең терең көл және ең ірі тұщы судың табиғи сутоғаны болып табылады. Көл іші мен жағалауы өте бай флора мен фаунасымен ерекшеленеді. Жергілікті тұрғындар тарихи көлді «теңіз» деп атайды. Байкөл — Шығыс Сібірдің оңтүстігіндегі тұщы көл. Теңіз деңгейінен 456 м биіктіктегі тауаралық тектоникты ойыста орналасқан. Дүние жүзіндегі аса ірі көлдің қатарына жатады. Ауданы 31,5 мың км², суының көлемі 23,6 мың км³. Ұзындығы 636 км, ені орта есеппен 48 км. Байкал — жер бетіндегі ең терең көл (1620 м), орташа тереңд. 730 м. Көлде дүние жүзіндегі тұщы су қорының (мұздықтарды есептемегенде) 20%-і шоғырланған. Жағасы аз тілімделген. Геофизикалық зерттеулер көл суының астында 6000 метрге жететін шөгінді қабаттың жатқанын көрсетті. Ірі шығанақтары — Баргузин, Чыркуй, Провал, ірі түбегі — Әулие Тұмсық. Көлде 27 арал бар, ең үлкені—Ольхон (730 км²). Көлге 336 өзен құяды. Олардың ірілері: Селенга, Баргузин, Жоғ. Ангара, Турка, т.б. Бір ғана Ангара өз. ағып шығады. Байкалға құйылатын судың 50%-ы Селенга өзенінен келеді. Ең биік су деңгейі тамыз — қыркүйек, ал ең төмен деңгейі наурыз — сәуір айларында байқалады. Судың беткі қабатының температурасы тамыз айында 9 — 12ӘС-қа дейін көтеріледі. Желтоқсанның соңы мен қаңтардың басында суы қатады, мамырда мұзы ериді. Мұздың қалыңдығы 70 — 115 см-ге дейін барады. Суы өте мөлдір (40 м тереңдіктен көл түбін көруге болады), әрі оттегіне бай. Байкалда жануарлардың 1800, өсімдіктің 600 түрі кездеседі. Жануарлардың 82%-ы эндемиктер (байкал итбалығы, тірі туатын голомянка балығы, байкал түркесі, т.б.). Кәсіптік маңызы бар омул, хариус, т.б. балықтар ауланады. Байкал, Усть-Баргузин, Нижнеангарск порттары аралығында кеме қатынайды. Көл төңірегінде туризм жақсы дамыған. Байкалдың солтүстік-шығыс бөлігі Баргузин қорығының құрамына енеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://ice.tsu.ru/index.php?optioncom_content&viewarticle&id233:glaciers-and-meltwater-flux-to-lake-baikal-during-the-last-glacial-maximum&catid43:2011-03-30-10-56-16&Itemid=88 Eduard Y. Osipov ., Oleg M. Khlystov. Glaciers and meltwater flux to Lake Baikal during the Last Glacial Maximum // Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 294 (2010) 4–15.]
Дмитрий Васильевич Карпов

Дмитрий Карпов (23.07.1981, Қарағанды) - қазақ жеңіл атлетикасының серкесі, қарағандылық онсайысшы. Осыған дейін құлаштап диск, найза лақтырудан және биіктікке секіруден әлсізді, бірақ бұл жағынан өзін-өзі дамытып жүрген Карпов Қазақстанның 2008-дегі Пекин олимпиaдасындағы негізгі үміттерінің бірі. Жаттықтырушысы - өз әкесі. Жетістіктері * 2004, Афины олимпиадасының қола жүлдегері, * 2003, 2007, 2008 жж. Әлем чемпионаттарының қола жүлде иегері, * Азия ойындары жеңімпазы (2006, Катар), * 2007 жылғы Әлем рейтингісінде онсайыстан 8586 ұпаймен 4-ші орында (чех Роман Себерле (8697), Морис Смит (8676, Ямайка) және белорус Андрей Кравченколардан кейін (8617)), * 8725 ұпайлық Азия рекорды иегері (Афина Олимпиадасындағы көрсеткіші) Дереккөздер
Апорт

Апорт — алманың ірі, әрі құнды түрі. Салқындау, бірақ ұзақ емес қысы бар, ал жазы жылы немесе ыстық болатын оңтүстіктің орта белдеуінде (Солтүстік Кавказ, Іле Алатауы) кең тараған. Апорттың қабығы тығыз, сары немесе жасыл-сары қызыл-қоңыр мөрімен болады; ішкі жағы (еті) сусымалылығымен, нәзік дәмімен ерекшеленеді. Апорт — кеш пісетін түрге жатады, қыркүйек айларында ғана пісіп жетіледі. Кеш піскендіктен қыста жақсы сақталады. Ең танымал апорт бақтары Алматы сыртында орналасқан (мысалы, Бесқайнар ауылдық аймағы). КСРО кезінде [http://Алматы Алматы] қаласының рәмізіне де айналған. Бүгінгі күні апорт нарықтан жоғалған, себебі апорт өсірілген жерлер жекешендіріліп алма ағаш орнын басқа нысандар ауыстырған (құрылыс т.б.), сонымен қатар ағаштар ескіріп жаңа алма-ағаш отырғызылмайды, Алматы облысының әлсіз газдандырылғанын еске алсақ, жергілікті тұрғындар да оны кесіп қыстан аман шығатыны сөзсіз. 70-жылдарғы санақ бойынша, Қазақстанда 3851193 түп апорт ағашы болса, оның 80 пайызын құрайтын 3036346 түп Алматыда өсiрiлген екен. Бұдан кейiнгi санақтар көңiлге кiрбiң ұялатады. Мәселен, 1984 жылы Қазақстанда 1965795 түп апорт алма болып, Алматыда оның 1418988-i өсiрiлiптi. Ал бұдан соңғы мәлiметтер тiптi майдаланып кеткен. Тарихы 1865 жылы Воронежск губерниясының тұрғыны Е. Редько апорт алма ағашын Верный округінде (Болашақтағы- Алматы) өсірген. Оны Сиверс алмасымен будандастырғаннан кейін ол өте атақты болды. 1914 жылы бақ шаруашылығының бас инспекторы С. Перковский былай деген екен; "Верный қаласының көркі ретінде апорт алмасы мен орман сұлуының алмұрты атты жемістерді қабыл алуға болады. Редько өз Отанынан апорт алмасын әкеліп, Верныйдың қолайлы жері арқылы әлемге танылды. Ол басында апорт алмасын бақшасында, тек сосын ғана Колпаков атты генералдың бұйрығымен қалаға апорт алмасының ағаштарын еккен. Редьконың апорты арқылы Верный жемісті қала атағына йе болды." ХХ ғасырдың басында апорт Ресейдің орталығында танымал болды. Орталықтың жірмеңкелері мен базарларында өте атақты болды. 1900 жылы Парижда апорт Верный уездінің үздік туындысы ретінде қарастырылып, үздік орынға йе болған. 1908 жылы Германияда өткен Мангейм көрмесінде мамандардың үздік бағасына қол жетті. Монетамен пошта маркасы 2002 жылы Қазпошта «Александр апорты» бренді кіретін «Іле Алатауы ұлттық паркі» пошта блогын шығарды. 2009 жылы 18 ақпанда Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінде 500 теңгелік естелік монета пайда болды. Ол алматылық апортқа арналған болатын. Тағы қараңыз *Сиверс алмасы *Алма *Алматы Дереккөз
Көшпенділер

аймағынан шыққан скиф аттысы, Пазырық, б.з.д. 300ж]] сызған көшпенді Сығандар керуеніні]] Көшпенділер (Номад, Көшпенді халықтар) — көшіп-қонып тіршілік ететін, негізгі кәсібі – мал-шаруашылығы болып табылатын халықтар. Кейбіреулері аңшылықпен, ал әлдебір оңтүстік-шығыс Азия теңіз көшпенділері балық аулаумен ауналыс-қан/-ады. Көшпенді ұғымы кезінде егінші, балықшы секілді отырақшы халықтарға салыстырмалы айтылған. Бірақ өнеркәсіп төңкерісі, әсіресе ақпарат ғасырының басталуы отырақшыны да, көшпендіні де дәстүрлі шарушалық, тұрмыс формасынан ажырата бастады. ХХ ғасырдан бастап Көшпенділер саны қатты құлдырады. Қазір әлемде шамамен 30-40 млн көшпенді бар делінеді. Бүгінгі көптеген мәдениеттердің тамырлары көшпенділік дәстүрден бастау алады, алайда көшпенділік өмір дәстүрі біртіндеп тіпті дамушы елдердің өзінде жойылуда. Қазіргі заманғы көптеген көшпенді халықтар ассимиляциялану және өзіндік ерекшеліктерінен айрылу қаупінде, себебі олардың натурал шаруашылығы заманауи өркениетті халықтармен бәсекеге түсуі қиын болып келеді. Қазіргі көшпенділер: * Аустралия аборигендері * Бәдеуилер * Масайлар * Пигмейлер * Туарегилер * Моңғолдар * Тибеттіктер * Саамдар Тарихи көшпенділер: * Қазақтар * Аварлар * Ғұндар * Печенегтер * Қыпшақтар * Сарматтар * Хазарлар * Сығандар Дереккөздер