kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аймақтық геология

Аймақтық геология – жер қыртысының жекелеген аудандарын (континенттерді, құрылымдық жүйелерді, платформаларды немесе олардың бөліктерін, т.б.) зерттейтін геология ғылымының арнаулы саласы. Олардың зерттеу әдіс-тәсілдеріне: геологиялық түсірім, шөгінді жыныстардың қалың қабатымен көмкерілген өңірлерді терең бұрғылау, жер қойнауларын геофизикалық әдістермен (гравиметрия, магнитометрия, сейсмометрия) жан-жақты зерттеу жатады. Аталған әдістерді қолдану нәтижесінде нақтылы аймақтың геологиялық карталары мен қималары жасалады, зерттелген өңірдің геологиялық даму тарихы мен құрылымдық пішіндердің кеңістіктегі орны анықталады. Геологиялық карталар бетіне аймақты құрайтын барлық тау жыныстарының комплексі шартты белгілер түрінде түсіріледі, олардың геологиялық көнелігі және бір-бірімен астасу белгілері (тау жынысы қабаттарының созылу азимуттары және еңістену бұрыштары) көрсетіледі. Бұл деректер аймақты құрайтын тау жынысы қабаттарының тереңдіктегі бағыт-бағдарын шамалауға, сөйтіп, аймаққа тән геологиялық құрылымдардың көлденең қималарын құрастыруға мүмкіндік береді. Зерттелген аймақтың геологиялық құрылысының ерекшеліктерін жазық және тік бағыттарда көрсететін геологиялық карталар мен қималар сол өңірден әр түрлі кен байлықтар табу мүмкіндігін анықтауға негіз болады. Аймақтық геологиялық карталардың масштабы олардың мақсат-мүддесіне және зерттелген өңірдің ауқымына орай түрліше (1:1000000 – 1:50000 аралығында) болып келеді. Қазақстан аумағының қатпарлы жүйелерден тұратын барлық аймақтары 1:200000 масштабта, ал өндіріс тұрғысынан маңызды аймақтары 1:50000 масштабта геологиялық картаға түсірілген. Дереккөздер
Аймақтық гидрогеология

Аймақтық гидрогеология – гидрогеологияның бір саласы, ірі көлемді жер аймағын, геологиялық құрылымдардың гидрогеологиялық жағдайын, жер асты суларының таралу заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Ол жалпы аймақтың не жеке аудандардың гидрогеологиялық түсірімдерінің нәтижелеріне, гидрогеологиялық карталар мен қималарға негізделеді. Аймақтық гидрогеология жер қыртыстарының ішкі қабаттарындағы судың пайда болу, таралу, өзгеру тарихын, оның мөлшері мен сипатын, әр текті тау жыныстарымен байланысын, шаруашылыққа пайдалану жолдарын анықтайды. Аймақтық гидрогеология жаңадан жасалатын карталар мен зерттеулердің сапасын, гидрогеологиялық іздеулер мен барлау нәтижелерін жақсартуға мүмкіндік береді. Қазақстанда аймақтық гидрогеология саласындағы ғылыми-зертеулер 20 ғасырдың 30-жылдарынан басталды. Ол кен игеру, елді мекендер салу, өндіріс, жол құрылыстарын жүргізу, тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты дамыды. Соның негізінде табиғи және антропогендік гидрогеологиялық процестердің өзге табиғи құбылыстармен байланыстары анықталып, республика жері жеке аймақтарға бөлінді. Қазақстан гидрогеологтарының (У.М.Ахмедсафин, Ж.Сыдықов, Ә.К.Жәкелов, С.Мұхамеджанов, В.Ф.Шлыгина, т.б.) көп жыл бойы жүргізген зерттеулері нәтижесінде республикадағы артезиан және грунт сулары, жылы, ыстық және шипалы су көздері, жер асты суларының табиғи қорлары туралы республика және шет ел баспаларынан 80-нен астам көлемді ғылыми еңбектер, іргелі қорытындылар жарық көрді, республика көлемін түгел қамтитын 20 аймақтық карта басылып шықты. Қазақстанның көлемді аумақтарының (батыс, солтүстік, оңтүстік, орталық және шығыс бөліктерінің) гидрогеологиялық жағдайларын негіздеуге арналған көп томдық гидрогеологиялық басылымның 5-томы жарияланды. Аймақтық гидрогеология саласын зерттеумен ҚР ҒМ–Ғылымдар Академиясының Гидрогеология және геоэкология институты, ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі айналысады. Сілтемелер
Кенжәлі Айманов

Кенжәлі Айманов (1.1.1917, Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы) – 26.8.1974, Алматы қаласы) – мемлекет қайраткері, КСРО Педогогика Ғылымдар академиясының корреспондент мүшесі (1971). Өмірбаяны * ҚазПИ-ді (1937, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. * 1941 жылы Қазалыда мұғалім болады. * 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Брест қорғанын қорғауға, Сталинград шайқасына және Керчьті азат етуге қатысқан. 1945 жылы Алматыға оралады. * Алғашында қалалық комсомол комитетін басқарады. * 1947-1952 жылдары ю18 мектепте физика мұғалімі, кейіннен директор. * 1952 жылы Абай атындағы ҚазПИ-де физика-математика факультетінде оқытушы болып қызмет атқарды. * ҚазПИ-де кафедра меңгерушісі (1960–63) * Қазақ КСР-інің Оқу-ағарту министрі (1963–71) * Республика Жоғары және арнаулы орта білім министрі (1971–74) қызметтерін атқарды. * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7 және 8 шақырылымдарының депутаты. Қазақстан Компартиясының 12, 13 съездерінің делегаты, сол съездерде Қазақстан Компартиясы ОК мүшелігіне сайланды. КОКП 24 съезінің делегаты. Еңбектері Аймановтың негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары жоғары сынып оқушыларының автоматика, телемеханика, электроника элементтерін меңгеру мәселелеріне арналған. Кейбір еңбектері: * «Атомная энергетика и её использование» (Алма-Ата, 1959); * «Физика и автоматика: Пособие для учителей» (Алма-Ата, 1963). Марапаттары * Ленин орденімен * Еңбек Қызыл Ту орденімен * "Сталинградты қорғағаны үшін" медалімен * бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ләззат Бисенқызы Айманова

Айманова, Ләззат Бисенқызы (14.3.1948 ж.т., Қарағанды қаласы) – экон. ғылыми докторы (2002), профессор (2004). Қазіргі Қазақ ұлттық тех. университетінің инж.-экон. факультетін (1971) бітірген. Қазақ ұлттық педогогика университетінде кафедра меңгерушісі (1995–2008) болған. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – экон. талдау негізі мен теориясы, халық ш. салаларын қаржыландыру мен несиелендіру, аудит пен қаржылық есеп және бухгалтерлік есеп негізінің мәселесі. 2001 ж. «Проблемы кредитования реального сектора в условиях трансформирующейся экономики» деген тақырыпта докторы дисселосы қорғаған. А. 7 монография, 50-ден астам ғылыми мақаланың авторы.
Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва

{{Кинематограф } }} Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва (1951 жылы 25 ақпанда Оралда туған) — кино және театр актрисасы. Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі (1982). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1978). Құрмет және Парасат ордендерінің иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Жалпы мәліметтер Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан. * 1968 ж. Алматыдағы 66-мектепті бітіріп, сол жылы «Қыз Жібек» кинофильмінің басты кейіпкері рөлін ойнауға шақырылған. * 1969-1973 ж. Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік мәдениет институтының театр факультетін бітірген. * КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері, профессор Х.Бөкееваның класында дәріс алған. * 1973 жылдан М.Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрында артистік театрдағы алғашқы рөлі Ш.Айтматовтың «Ана-Жер-Ана» спектакліндегі Әлиман (1973). Рольдері * «Қыз Жібек» (1970) * «Ағам менің» (1972) * «Ұлымның оралуы» (1977) * «Қосымша сұрақтар» (1977) * «Тентек балалар»(1980) * «Аждаһа жылы» (1981) * «Орнамент» (1982) * «Кінәңді ақта» (1983) * «Жауын» * «Ақ бақсы», т.б. * «Қазақфильм», «Қырғызфильм», «Мосфильм» студияларында түсірілген фильмдерде ойнаған. Жеке өмірі Меруерт Қаратайқызының жұбайы: қазақ киносының жұлдызы, Қазақстанның халық артисі, "Парасат" орденінің иегері, Қыз Жібек фильмдегі оның сүйікті ері Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков. Марапаттары * М.Әуезовтың «Қаракөз» спектаклінде Қаракөз рөлі үшін 1982 ж. Мәскеудегі Бүкілодақтық Жастар шығармашылығы байқауының лауреаты атанған. * Республикалық «Жігер» фестивалінің де лауреаты. * 1982 жылы "Қазақ КСР еңбек сіңірген артисі" құрметті атағы. * 2001 жылы "ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2008 жылы «Құрмет ордені» мен марапатталған. * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" медалі. *Қазақстан Театрлар Ассоциациясның «Сахнагер – 2017» Ұлттық театр сыйлығының «Сахналық ғұмыр» аталымы бойынша марапатталды. (Астана 27 наурыз 2017 жыл) * 2017 жылы 13 желтоқсанда Елбасының қолынан Парасат орденімен марапатталды. * ҚР мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Дереккөздер
Бұрхан Жақыпбайұлы Иманбердиев

Иманбердиев Бұрхан Жақыпбайұлы (30.12.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы) – экономикалық ғылыми докторы (2002). Шымкент педогокикалық институтын (1969) және ҚазМУ-дың аспирантурасын (1976, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Алматы халық шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ экономикалық университетті) ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1976–2002), халықаралық Қазақ-түрік университеттінде директор (2002–07) қызметтерін атқарды. 2008 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі. «Управление динамическим развитием экономики Казахстана на основе экономико-математического моделирования» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Иманбердиев Бұрхан Жақыпбайұлы 47 ғылыми-әдістемелік жұмыстың авторы. Дереккөздер
Кенже Иманғазиев

Кенже Иманғазиев (1908, Батыс Қазақстан облысы қазіргі Ақжайық ауданы – 1970, Алматы облысы Қарасай ауданы Жалпақсай ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1954), Қазақстан ғылым академиясының корресподенттік мүшесі (1962). Өмірбаяны * Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген (1935). * Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1935–53) * Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1957–70) болып жұмыс істеген. Ғылыми еңбектері Оның негізгі ғылыми еңбектері агрохимия мәселелеріне арналған. Иманғазиев Кенже жергілікті тыңайтқыштарды жинап сақтау, оларды жылыжайда көкөніс, дәнді дақыл өсіру үшін пайдалану мәселелерін зерттеді; қызылша, күріш, көкөніс ауыспалы егістіктерін тыңайту жүйесін жасап, Қазақстан топырағын агрохимиялық тұрғыдан сипаттады, топырақтың агрохим. картограммаларын ұсынды. Марапаттары «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мұратбек Мұбарақханұлы Иманғазинов

Иманғазинов Мұратбек Мұбарақханұлы (4.2.1964 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Алакөл ауданы Тоқжайлау ауылы ) – филология ғылыми докторы (2009). Найман тайпасы Қаракерей руынан Тоқпақ бөлімінен шыққан. Қазіргі ҚазҰУ-ды (1991) және аспирантурасын (1998), докторантурасын (2002) бітірген. Талдықорған қаландағы І.Жансүгіров музейінде ғылыми қызметкер (1991), Жетісу мемлекеттік университеттінде оқытушы (1992–2009), ал 2000 жылдан доцент қызметтерін атқарады. «Қазақ және антика әдебиеттеріндегі сюжеттік үндестіктер» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Иманғазинов Мұратбек Мұбарақханұлы 30-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде монографиялар («Ілияс Жансүгіров», 2004; «Антика әдебиеті», 2008) мен оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Астау

Астау — халқымыздың байырғы уақыттан бастап қолданып келе жатқан ас тұтынатын бұйымы болып табылады. Сонымен астаумен қатар астабақ та кеңінен қолданыста болған. Астауға тек қана ет салып қана қоймай басқа да майлы дәмді астарды тартуға болады. Астауды жасаудағы әдіс тәсілдерді меңгеру үшін ең алдымен қолөнершінің шеберлігі мен арнайы көркемдік дайындығы болса, бұйым жасауға арналған қажетті жағдайларын ұйымдастыруы қажет. Яғни ең алдымен керекті құрал саймандарды жұмыс орынын сайлағаны дұрыс, қажетті шапқы, қашау, пышақтардың түрлі үлгілерін дайындап, астау жасауға арнайы алынған дайындаманы верстак бетінде нық қозғалмастай етіп орнатып (бекітіп) немесе қойып алып, бірақ жұмысқа кіріскен дұрыс. Бұл жерде ағаш таңдауда ағаштың жапырақ тұқымдас түрлерін қолданған дұрыс. Мысалы қайың, терек, үйеңкі т.б. Себебі бұл ағаштар кесуге жұмсақ келеді. Жұмыс бастамас бұрын пышақтардың жүздерін қайрап, күтім жасау қаже. Ең бастысы пышақпен жұмыс істеу барысында өте мұқияттылық және абайлық таныту керек. Себебі, қауіпсіздік ережесі сақталмаса нәтижесінде ауыр жарақат алуыңыз әбден мүмкін. Әр пышақтың өзінің орынды қолданылуы және кесудегі арнайы әдіс тәсілдерін біліп, меңгеру қажет. Жалпы бұйымның сырт көрінісі, кескіні, өлшемі тұтынушының қалауына байланысты. Дегенмен заттың өзіндік қолданылуындағы талап етілетін сапалық, эргономикалық, көркемдік үйлесімдігінің сақталуы қажет. Астауды көркемдеуде ұлттық өрнектердің кез келгенін қолдануға келмейді. Негізі бабаларымыз ыдыс аяқтарды өсімдік тектес өрнектермен өрнектеген. Бірақ ағаш бұйымдарын көркемдеуде жануар текті ұлттық ою өрнектерді де қолдану өте ұтымды, әсерлі нәтиже береді. Дереккөздер
Алға! (партия)

"Алға!" Халықтық партиясы - "Қазақстанның демократиялық таңдауы" Республикалық қоғамдық бірлестігінің (ҚДТ РҚБ) жолын жасғастырушы ізбасары. ҚДТ тарихы 2001 жылдың қараша айында қазақстандық қоғамның беделді өкілдерінің ашық түрде Рахат Әлиевтің заңсыз әрекеттеріне қарсы шығып, президент Нұрсұлтан Назарбаевтан өзінің үлкен күйеу баласының бейбастығын тоқтатуды талап еткен күннен басталады. Өзінің қызмет атқарған уақытында ҚДТ РҚБ, онан кейін ҚДТ Халықтық партиясы, осы екеуінің ізбасары "Алға!" Халықтық партиясы авторитарлық жүйенің тарапынан жасалған қысымға, өздерін күштеп жабу әрекеттеріне, бұл ұйымдардың мемлекеттік тіркеуге берген өтініштеріне ондаған тосқауыл қойылуына, көптеген қамауға алынуға, жетекшілер мен белсенділердің қудалануына қарамастан қажетті түрде төтеп бере алды. 2006 жылдың 9 қарашасында "Алға!" ХП тағы да мемлекеттік тіркеуден өту үшін қажетті құжаттарды ӘМ жіберді. Заң бойынша саяси партияларды тіркеу 30 күнтізбелік күн ішінде атқарылуы керек. Ол күннен бері екі жыл өтті. Осылайша Қазақстанда жаңа саяси ахуал туды - заң жүзінде біз "әлі мемлекеттік тіркелу үстіндегі" саяси партиямыз. Басқаша айтқанда - біз мемлекеттік тіркеуден өтпегенбіз, себебі, тіркеу жұмыстары әлі жүріп жатыр, біз өз әрекеттерімізді заңды түрде, заңды негізде орындап отырмыз, өйткені, бізге әлі мемлекеттік тіркеуден бас тарту туралы жауап берілген жоқ. Партияның саяси күрестегі тәжірибесі оның өзінің және партия мүшелерінің идеялық және моральдық жағынан күшейуіне әкелді. Сонымен қатар партияның қандай қиын жағдайда болмасын өз ұстанымы мен мүддесін қорғай алатын ұйымға айналуына себепкер болды. "Бізді ұрды - біз күшейе түстік, бізді "оқытты" - біз ақылдырақ болдық". Дереккөздер
Қазақстан патриоттары партиясы

Қазақстан Патриоттары Партиясы - Қазақстанда бұрын белсенді болған, қазір белсенділігі тоқтаған (2024 жылы) саяси партия. Партия 2000 жылғы 4 тамызда тіркелген, 2003 жылғы 21 наурызда қайта тіркеуден өтті. Партияның мәліметтері бойынша оның құрамында 172 мың мүшесі бар. Партия келесі мақсаттарды ұстанады: Қазақстан халқының ұлттық қайта өркендеуін қалыптастыру және жүзеге асыру; нарықтық экономикасы бар құқықтық демократиялық мемлекет, азаматтық қоғам қалыптастыру; қоғамның әлеуметтік белсенді бөлігін мемлекеттік және қоғамдық істерді басқаруға қатыстыру; елдің орнықты дамуын қамтамасыз ету; адамның жоғары деңгейде өмір сүру сапасын қалыптастыру және азаматтардың денсаулығына басым көңіл бөлу. 2004 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 0,55% дауыс жинап, Парламентке өте алмады. 2007 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша партия 0,78% дауысқа ие болды. Партия жетекшісі Ғ.Е.Қасымов 2007 жылы Президент Жарлығымен Парламент Сенатының депутаты болып тағайындалды. Партия төрағалары: * Ғани Есенкелдіұлы Қасымов (2000 жылғы тамыз - 2015 жылғы тамыз) * Толымбек Ғабділәшімұлы Ғабділәшімов (2015 жылдың тамызынан). Дереккөздер
Руханият (партия)

"Руханият" партиясы Партия төрағасы - Мәмбеталин Серікжан Есенғосұлы. Партия 2003 жылғы 6 қазанда тіркелген. Партия мүшелерінің саны 72 000 адамды құрайды. Партияның филиалдары облыс орталықтарында, Астана және Алматы қалаларында жұмыс жасайды. Партияның әлеуметтік негізі - білім беру, денсаулық сақтау, ғылым және мәдениет салаларының қызметкерлері, кәсіпкерлер, студенттер және т.б. Өзінің басты міндеттері экономиканы көтеру, әлеуметтік мәселелерді шешу, адамгершілігі жоғары және рухани бай қоғамды дамыту деп есептейді. 2007 жылы Мәжіліске сайлауда партия 0.37% дауыс алып, Парламентке өтпеді. Мекен-жайы:Алматы қ., Тимирязев к-сі, 15 Б, Байтұрсынов к. бұр., ( 3 қабат сол қанат)
Күлкі күні

1 сәуір — Күлкі күні. Бұл күнді тойлау Францияда бастау алған деседі. Ежелгі римдіктер де ақпанның он жетісінде «ақымақтар мерекесін» атап өткен. Шығыс Үндістанда наурыздың отыз бірінде «қалжыңдау салты» ежелден етек алған екен. Қысқаша тарихы Күлкі күнін адамзат өте ерте кезден бастап атап өткені тарихи жазбаларда бар. Ежелгі эллиндер (ежелгі гректер) бұл күннің шығу тарихын жер асты құдайы Аидтың Деметра құдайдың қызы - Прозерпинаны ұрлап әкетуімен байланыстырады, қанша іздесе табылмаған қыздың жер астынан шыққан дауысы жалған жаңғырық. Міне, сол көктем күнін алдау күні дейді эллиндер өз жазбаларында. Ежелгі Рим жазушысы Апулей 1-ші сәуір күлкі құдайы Кизиздің құрметіне өтетін көңілді шараларды суреттеген. Ежелгі исланд сагалары 1-ші сәуір — алдау күні Англия, Германия,Норвегия, Дания, Швеция, тағы басқа елдерде өтетініне деректер келтіреді. 1-ші сәуірді күлкі күні ретінде атап өту ежелгі индустарда да бар , олар өз құдайы Ситоның туған күні деп есептеп, бір-бірін осы күні күлкі үшін алдаған. Тіпті бұл күнді халықаралық атеистер күні деп атау да жоқ емес. Бірде таңертең мәлім қала тұрғындары әдетте өрт шыққанда ұрылатын қатты дабылдың даусынан оянады. Әбігерге түскен халық өрт ошағын көре алмайды. Сөйтсе, бұл әзілкештердің ойыны екен. Әзілкештердің бұл әрекеті сәуірдің біріне тап келді. Сол кезден бастап, бұл ойын халық қолдауына ие болды. Ерекшелігі Күлкі күнінің аталуы мен ерекшелігіне келер болсақ, Франция, Англия, Америкада бұл – ақымақтар күні, Испанияда – дөкірлер, Үндістанда – тоқылдақ, Жапонияда – қуыршақтар, Шотландияда тепкі күні деп аталады екен. Бұл күні әркім таныстарының арқасына сездірмей «мені теп» деген жазу іледі де, оны сырттай күлкіге айналдырады. Бірақ атаулар әртүрлі болғанымен, бұл күн күлкі күні болып саналған соң, бұл күнгі қалжыңға ешкім ренжімейді. 1 сәуір ресми мереке емес. Бұл күні ешкім демалмайды, бір-біріне сыйлық ұсынып, мерекелік дастарқан жайылмайды. Тек адамдар бір-бірімен қалжыңдасып, көңіл көтеріп, күлкіге қарық болады. Әзіл-қалжыңға қашанда теріс қарамайтын қазақ халқы да бұл күнді ескерусіз қалдырмаған. Қыстың қыспағын, ерте көктемнің алай-дүлей мінезін қалжыңмен жуып-шайғысы келген халық бұл күні бір-бірінің көңілін қалжыңмен көтеруге тырысады.
Қазақстан Халық банкі

{{Банк Банктің басқарма төрағасы — Үміт Шаяхметова (2009 жылдан бастап). Банктің басшылары тізімі: # Зейнолла Кәкімжанов (қараша 1994 — наурыз 1997) # Едіген Мұқанов (1997) # Кәрім Мәсімов (қыркүйек 1997 — тамыз 2000) # Әнуар Сәйденов (тамыз 2000 — қаңтар 2002) # Қайрат Сатылғанов (қаңтар 2002 — қаңтар 2004) # Әсия Сырғабекова (қаңтар 2004 — қаңтар 2005) # Григорий Марченко (қаңтар 2005 — қаңтар 2009) # Үміт Шаяхметова (2009 жылғы қаңтардан бастап) Банктің директорлар кеңесінің төрағалары тізімі: # Қайрат Смағұлов (желтоқсан 1999 — қаңтар 2002) # Әнуар Сәйденов (қаңтар 2002 — тамыз 2002) # Мірболат Әбуов (тамыз 2002 — наурыз 2004) # Александр Павлов (наурыз 2004 — сәуір 2025) # Арман Дунаев (2025 жылғы мамырдан бастап) Дереккөздер
ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру

«ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» акционерлік қоғамы («ҚМГ БӨ» немесе «Компания») — «Өзенмұнайгаз» АҚ және «Ембімұнайгаз» АҚ-ның бірігуі жолымен 2004 жылдың наурызында құрылды. ҚМГ БӨ «ҚазМұнайГаз» Ұлттық Компаниясы» АҚ-ның еншілес компаниясы болып табылады. ҚМГ БӨ-нің акциялары Қазақстанның Қор биржасында, ҒДҚ – ғаламдық депозитарлық қолхаттары Лондонның Қор биржасында листингтен өтті. 2006 жылдың қыркүйегінде ІРО кезінде Компания 2 миллиардтан астам АҚШ долларын тартты. ҚМГ БӨ 2008 жылы Қазақстанда мұнай өндіру деңгейі бойынша екінші орынға шықты. Қазақстандағы мұнай өндіру. «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» АҚ – Қазақстандағы мұнай өндіру көшбасшыларының бірі. Компания мұнайды Қазақстанның батыс және оңтүстік аймақтарында өндіреді. Компания Батыс Қазақстандағы 41 кен орнын игереді. Олардың ішінде ең ірісі мұнай өндіру 1965 жылдан бастап жүргізіліп келе жатқан Өзен кен орны болып табылады. 2010 жылдың соңындағы жағдай бойынша мұнайдың дәлелденген және болжамды қорлары 232 миллион тоннаны (1 707 миллион баррельді) құрады. 2010 жылдың деңгейіндегі мұнай өндіру қарқыны жағдайында қорлардың еселілігі 26 жылды құрайды. ҚМГ БӨ-нің Қазақстанда мұнай өндіруде жүз жылдық тәжірибесі бар және елдің Батыс аймағындағы кен орындарының геологиялық құрылымы саласында кең көлемді мағлұматқа ие. ҚМГ БӨ Компания экспортының басым бөлігін қамтамасыз ететін Өзен-Атырау-Самара (ӨАС) құбыр желісі мен ҚМГ БӨ үшін мұнай берудің неғұрлым пайдалы бағыты болып табылатын Каспий Құбыр желісі Консорциумы (ҚКҚ) құбыр желісіне кепілдікті кіруге мүмкіндік беретін келісім жасады. Мұнай сату «ҚазМұнайГаз» Сауда Үйі арқылы жүзеге асырылады. Мұнай экспорты 2010 жылы берудің жалпы көлемінен 79%-ды құрады. Жаңа активтерді сатып алу Компания стратегиясының негізгі элементі болып табылады. 2007 жылдың сәуірінде Компания «Қазгермұнай» БК ЖШС-дағы үлестердің 50 %-ын сатып алды. 2007 жылдың желтоқсанында өндіру көлемін арттыруға мүмкіндік берген және мұнай қорының айтарлықтай өсуін қамтамасыз еткен CCEL-дағы («Қаражанбасмұнай» АҚ) үлестердің 50 %-ын сатып алды. ҚМГ БӨ өзіне әлеуметтік әріптестікті, білім беру жобаларын, демеушілікті және Компанияның қызметкерлері мен олардың отбасыларын қолдауды қамтитын көп жоспарлы әлеуметтік бағдарлама әзірледі және оны ойдағыдай іске асырып келеді. Өзінің өндірістік қызмет аймақтарында қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жауаптылық та Компанияның негізгі басымдығы болып табылады. Дереккөздер
Галина Ивановна Власова

Галина Ивановна Власова (1955, Ақмола облысы) – филология ғылымдарының докторы (2006ж.). * Целиноград педагогика институтын бітірген (1976 ж.) * Целиноград педагогика институтында аға зертханашы, ассистент * Мәскеу мемлекеттік университетінде стажер (1984–1986 жылдары), аспирант (1986–1989 жылдары) * Еуразия ұлттық университетіндегі ғылыми кітапхананың директоры (1999–2000 жылдары), аға ғылыми қызметкері (2002–2004 жылдары) болды. * 2005 жылдан доцент болып жұмыс істейді. Дереккөздер
Александр Иванович Воейков

Александр Иванович Воейков (20 мамыр 1842, Мәскеу – 10 ақпан 1916, Петроград) – орыс климатологы және географы, Ресейдегі климатология ғылымының негізін салушы, Санкт-Петербург ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1910), философиялық ғылымының докторы (1865) және физикалық географияның құрметті докторы (1980), Санкт-Петербург университетінің професоры (1885). 1912 жылы 70 жасында Орталық Қазақстандағы Балқаш көлінің су режимін зерттеді. Көл айдынынан булану мөлшерінің артық екендігіне алғашқылардың бірі болып назар аударды. Дереккөздер
Қалжан Қоңыратбайұлы

Қалжан Қоңыратбайұлы Қоңыратбаев - (18.4.1877, бұрынғы Сырдария губерниясы Ақмешіт уезі Шиелі болысы, Керделі ауылы – 23.7.1940, Хабаровск өлкесі, Советская Гавань, Амурлаг) – қоғам қайраткері, ағартушы, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Қарнақ медресесін, түземдік орыс мектебін бітірген. 1914 – 15 жылдары Керделіде мектеп ашып, “Ғалия”, “Хұсние” медреселерінің түлектерін ұстаздыққа шақырып, ауыл балаларын оқытқан. 20-жылдары Ә.Диваевпен бірге Сырдария, Жетісу өлкелеріне фольклорлық экспедиция ұйымдастырды. 1924 жылы Сырдария губерниясының атынан ТүркЦИК, 1925 жылы Кеңестердің 5-съезінде КазЦИК мүшесі болып сайланған. 1924 – 26 жылы Ақмешіт уезі 3-бөлімшесінің халық соты, "Бірлік туы", “Қазақ”, “Айқап”, "Қазақстан басылымдарының Сырдария губерниясындағы арнаулы тілшісі болды. Осы басылымдарда өлке тарихы, оқу-ағарту мәселелері жайында мақалалар жариялады. 1917 жылы 5 қаңтарда Түркістанда өткен Алашорда съезінде Ресейден бөлінуді қолдап сөз сөйледі. “Пайғамбар заманы” хикаясын бастырып шығарды, "Қазақ" газетінде атақты Иманжүсіп туралы алғаш очерк жариялады. 30-жылдары “Қой туралы”, “Түйе тұқымын асылдандыру туралы”, т.б. еңбектері жарық көрді. 1937 жылы 30 желтоқсанда Оңтүстік Қазақстан НКВД-сы “алашордашыл” ретінде ұстап, аты-шулы 58-баптың бірнеше тармақтары бойынша 10 жылға кесілген. 1940 жылы Советская Гавань қаласының маңындағы №22 Амурлагте қайтыс болған. 1993 жылы толық ақталған. Шығармалары * Пайғамбар заманы, оқулық. Орынбор, 1915; * «Қазақ» туралы. Өлең. Айтыс. Өлең. Қой туралы. А., 1932; * Түйе тұқымын асылдандыру туралы. А., 1934. Дереккөздер
Зейнолла Жаңабаев

ЖАҢАБАЕВ Зейнолла – 1942 маусымның 18-інде Жамбыл облысы Талас ауданы Ойық ауылы) - физика-математика ғылымдарының докторы (1996), професор (1997). Ысты руынан шыққан. Қысқаша өмірбаяны * 1964 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ ); * 1966 - аспирантурасын бітірген. * 1968–81 - Тараз педагогика институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, проректор, ректор қызметтерін атқарған. * 1981–2003 - ҚазМУ-да доцент, бөлім меңгерушісі болды. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері гидродинамика мен плазмадағы турбуленттілік, бейсызық және тепе-теңсіз құбылыстардың статистистика теориясына арналған. Есмұхан Мұхитұлы Жанұзақов сұйықтың фракталдық (көпіршіктік) қасиетін өзгерту арқылы ондағы электрлік қопарылыстың қысымын арттыру әдісіне республикалық патентін алды; ғылымдағы жаңа іргелі бағыт – бейсызық физика мен синергетиканы Қазақстанда дамытудың бастаушысы болды. 100-ден аса жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Әлібек Қоңыратбайұлы Қоңыратбаев

Әлібек Қоңыратбайұлы Қоңыратбаев (7 қазан 1907, бұрынғы Сырдария губерниясы Ақмешіт уезі Шиелі болысы, 7-ауыл – 2 желтоқсан 1937, Алматы) – жазушы, аудармашы, сыншы. Ташкенттегі Халық ағарту институтының екі курсын, ҚазПИ-ді бітірген. 1931 – 33 жылдары Қазақстан жазушылар одағының жауапты хатшысы, төралқа мүшесі, 1934 – 37 жылы “Әдебиет майданы”, “Қазақ әдебиеті” газет-журналдарында әдеби қызметкер, "Қазақстан" баспасында бөлім меңгерушісі болған. М.Жолдыбаев, М.Әуезовпен бірге “XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетінің оқу кітабы” (1933) және “XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетінің хрестоматиясы” (1934); М.Жолдыбаев, М.Қаратаевпен бірге “Әдебиет хрестоматиясы” (1934), А.Әлібаевпен бірге “Хрестоматия” (3-сынып) атты оқулықтар мен оқу құралдарын жазған. Мольердің “Сараң” комедиясын, Тургеневтің “Әкелер мен балалар” романын, Чеховтың “Ванька”, “Хамелеонын” т.б. шығармаларды қазақ тіліне аударған. 1935 ж. Гүлнар Дулатоваға қосылып, артында бір қызы қалған. 1935 жылы М. Дулатовтың ұлы қайтыс болғанда жерлеуге ер адамдардан А.Байтұрсынов екеуі ғана қатысқан. Саяси қуғын-сүргін құрбаны, 1937 жылы 17 наурыз күні тұтқындалып, сол жылдың 2 желтоқсанында НКВД-ның тергеу камерасында атылған. 1956 жылы толық ақталған. 2008 жылы шығармалар жинағы (Астана: "Фолиант") жарық көрген. Құрастырушы - Т.Қоңыратбай. Шығармалары * М.Жолдыбаев, М.Әуезов, Әл.Қоңыратбаев. XIX ғасыр мен XX ғасырдағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы. А., 1933; * М.Жолдыбаев, М.Әуезов, Әл.Қоңыратбаев. XIX ғасыр мен XX ғасырдағы қазақ әдебиетінің хрестоматиясы. А., 1934; * М.Жолдыбаев, М.Қаратаев, Әл.Қоңыратбаев. Әдебиет хрестоматиясы. А., 1936; * Әл.Қоңыратбаев, А.Әлібаев. Әдебиет хрестоматиясының оқулығы. 4 класс. А., 1933; * Оқпен тілдесті, 1933; * «Қаскелең» поэмасы туралы. «Әдебиет майданы», 1934; * Екі Жүсіптің айтысы. «Әдебиет майданы», 1934, * Абай творчествосы. «Әдебиет майданы», 1934, * Неміс ақыныЛессинг туралы. 1928; * М.Горький қазақ әдебиетінде. 1929; * Ұлт өнерін өркендетелік. 1933; * Мольер. «Сараң» комедиясы. Аударма. 1935; * Жас қырандар. Пьеса. 1936. * Әлібек Қоңыратбаев. Шығармалары. Астана "Фолиант", 2008. Дереккөздер
Қоңырат мыс кен орны

Қоңырат мыс кен орны – Қарағанды облысы, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 15 км жерде. Алғаш 1927 жылы Михаил Петрович Русаков ашқан. Геологиялық барлау жұмыстары 1928 жылдан жүргізіле бастады. 1934 жылдан Балқаш тау-кен металлургия комбинатының шикізат қорын беретін негізгі кеніші. Геологиялық құрылымы Кен орнының геология құрылысына девон жүйесі фамен жікқабатының құрамында қышқыл туфтың сирек қабатшалары бар құмтас-құмайттастар кіреді. Олардың үстін төменгі карбон жүйесіндегі қарқаралы свитасының андезит-базальт, андезит-дациттері жапқан. Құрамында металл минералдануы (вольфрам, молибден, т.б.) сирек кездесетін ақшатау кешенінің аляскиттік граниттерінен тұратын интрузиялық тау жыныстары, сонымен қатар төменгі карбонның балқаш кешеніне жататын және үш фазалық құрылымды тоқырау плутонының гранитоидтары кең дамыған. Кен денесінің пішіні төңкерілген табақ тәрізді, оның үстіңгі жағы толық игерілген. Минералдары Тотығу белдемінің минералдары – гематит, лимонит, куприт, мелаконит, сомтума мыс, ярозит, малахит, азурит, брошантит, халькантит, атакамит, хриозоколла. Кентастануы Кентасы 200 метр тереңдікке дейін таралған. Кентастанудың сипаты сеппе және желілі сеппе түрінде. Сондай-ақ, тік бағыттағылармен қатар көлбеу кентастану белдемділігі де білінеді. Кен орынның тотығу және сульфидке қайта баю белдемдеріндегі кентас сарқылған. Металдардың қоры бойынша Қоңырат мыс кен орны ірі кен орындары қатарына жатады, қазір мұнда аз көлемде ашық әдіспен кен өндірілуде. Құрамы Кентастарда мыс пен молибденнен (олардың қатынасы 115:1) басқа күшәла, қорғасын, мырыш, рений, таллий, галлий, селен, күміс, алтын, сүрме, теллур, индий, висмут, кобальт, никель, қалайы кездеседі. Ілеспе элементтердің негізгі мөлшері изоморфтық қоспалар түрінде де ұшырасады, кейде олар өздерінің дербес минералдарын түзеді. Мыс пен молибденнің мөлшері кең ауқымда өзгереді. Қазіргі кезде өндіретін кентастың құрамындағы мыстың мөлшер 0,35 – 0,45%. Дереккөздер
Қоңырау

Қоңырау – музыкалық аспап. Ертеде қоңыраудың әр түрлі үлгілері діни жораларда, салт-дәстүр рәсімдерінде қолданылғаны жөнінде көптеген деректер кездеседі. Қоңыраулар тот баспайтын сапалы жез, мелхиор т.б. металдан жасалады. Кейде сыртына жұқалап алтын, күміс жалатылады. Жүргізілген археологиялық қазбалар мәліметтеріне сүйенсек мұндай қоңыраулар еліміздің әр өңірінен табылды. Қоңырауды арнайы жеңіл таяқшамен соғып ойнайды. Қоңыраудың ең кішкене үлгісін ел ішіндегі өнерпаздар домбыра, қылқобыз, нарқобыз секілді аспаптардың басына, шанақ ішіне таққан. Мыс, Абай әнші Әлмағамбетке арнап қоңыраулы домбыра жасатқан. Белгілі коллекционер, өнертанушы Б.Сарыбаевтың жеке коллекциясында сирек кездесетін “Қоңыраулы асатаяқ” аталатын көне аспап бар. Ал шаңқобыз аспабында ойнайтын қыз-келіншектер шағын қоңырауды саусаққа іліп ойнайтын болған. Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайында қоңыраудың 7 дыбыстық жүйеге лайықталған нұсқалары бар. Қоңырауды “Сазген”, “Отырар сазы”, т.б. өнер топтары пайдаланып жүр. Дереккөздер
Қоңыраугүл

Қоңыраугүл , қоңыраубас – қоңыраугүлдер тұқымдасына бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. ТМД елдерінде 150-дей түрі белгілі. Қазақстанда, көбінесе Ақтөбе, Шығыс Қазақстан облысында, Тобыл, Есіл алқабында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында өсетін 10 түрі бар. Ара тісті жапырағы кезектесіп орналасқан. Тостағанша жапырақшалары 5 тісті түтік пішінді, жатынымен бірігіп кеткен. Гүлінің күлте жапырақшалары 5 қалақты, қоңырау тәрізді, ақ, көк, ақшыл көк түсті. Гүлдері сыпыртқы немесе шашақ гүлшоғырына топталған. Жемісі 3 – 5 ұялы, қақырап ашылатын қорапша. Айрықша маңызы бар түрі – рапунцел тәрізді қоңыраугүл (campanula rapunculoіdes). Оның биіктігі 30 – 100 сантиметр. Сабағы тік өседі. Жапырағы жұмыртқа не қандауыр пішінді. Көк, күлгін түсті гүлі бір-бірден қысқа гүл сағағында орналасқан. Шілде – тамызда гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Жапырағы мен тамыры жеуге жарамды. Қоңыраугүлді әсемдік, тағамдық және дәрілік мақсатта қолдану үшін өсіреді. Пайдаланған әдебиетттер
Ұлан (газет)

«Ұлан» — балалар мен жасөспірімдерге арналған республикалық газет. Тарихы Газет 1930 жылы 14 наурызда «Жас Алаш» газетінің 5-6 беттерінде газет ішіндегі газет болып алғаш жарық көрді. Алғашқы атауы «Пионер» болды. 1930 жылы 5 қарашада «Пионер» газеті Алматы қаласының Гоголь көшесіндегі №9 үйге өз алдына дербес басылым болып бөлініп шықты. 1937 жылдың наурыз айынан газет «Октябрь балалары» деген атаумен шыға бастады. 1941 жылғы 28 маусымдағы санынан кейін соғыс жағдайына байланысты уақытша жабылды. 1946 жылы 9 мамырда «Қазақстан пионері» деген атаумен қайта жарыққа шықты. 1980 жылы 14 наурызда шыға бастағанына 50 жыл толуына орай және жас ұрпаққа саналы тәрбие беру жолындағы еңбегі ескеріліп, «Қазақстан пионері» газеті «Құрмет» орденімен марапатталды. 1990 жылдан бастап «Қазақстан пионері» газетінің атауы «Ұлан» болып өзгерді. «Ұлан» газеті 2002 жылы Қазақстан Республикасы Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығын «Балалар басылымы» номинациясы бойынша иеленді. Редакция Газетті әр жылдары Ә.Исмайылов, Әбілпайыз Ыдырыс, С.Бердіқұл, Фариза Оңғарсын, Уәлихан Қалижан, Бейбіт Қойшыбай, Ғалым Доскен, Б.Сүлейменов, Сұлтан Қалиұлы сияқты қазақтың қабырғалы қаламгерлері басқарды. «Ұлан» газетін тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдарынан 2008 жылдың қараша айына дейін белгілі балалар жазушысы Сұлтан Қалиұлы басқарды. 2008 жылдың қарашасынан 2012 жылдың шілдесіне дейін Есей Жеңісұлы, 2012-2014 жылдар аралығында Бағдат Мәжитов бас редактор қызметін атқарды. Оның орнына бас редактор қызметіне Жұлдыз Әбділда келсе, 2018-жылдан бұл қызметті Жадыра Нармахан атқарып келеді. «Ұлан» газетінде тәжірибелі журналист, Қазақстанның Мәдениет қайраткері Алма Үмбеттегі 1975 жылдан бері еңбек етіп келеді. Редакция алқасы құрамында Гүлфарида Зейнолла, Қарлығаш Досан, Қарлыға Ибрагим сияқты тәжірибелі журналистер бар. Әр жылдары Смағұл Елубай, Жақау Дәуренбеков, Жаңабек Шағатай сияқты белгілі қаламгерлер, Әуесбайдың Қанаты, Мадина Омар, Ләзиза Нұрпейіс, Ысқақ Дүйсембайұлы, Асхат Еркімбай, Қанат Махамбет, Қуат Әуесбай т.б. сияқты бүгінде медиа саласында танымал тұлғалар кезінде «Ұланның» жас тілшісі болды. Сыртқы сілтемелер * [http://zhasorken.kz/?m=201303 Ұлан газетінің ресми сайты, "ЖАС ӨРКЕН" ЖШС]
Жамбыл Талхаұлы Айменов

Жамбыл Талхаұлы Айменов (4.3.1955 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы Тұрар Рысқұлов ауылы) – техникалық ғылымдарының докторы (1996), профессор (1999). Қазақ химия-технологикалық институты (1976) мен Қазақ-өзбек университетін (2002) бітірген. Еңбек жолын осы институтта оқытушы болып бастаған. Жамбыл Талхаұлы кейін Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтында доцент, Қазақ химия-технологикалық институтында деканның орынбасары, декан, проректор, Оңтүстік Қазақстан техникалық университетінде проректор (1982–96), Халықаралық қазақ-түрік университетінде проректор (1997 жылдан), вице-президенті (2004) қызметтерін атқарады. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. «Производство бетонных работ в условиях рассредоточенного водохозяйственнего и сельского строительства» деген тақырыпта докторы дисселосы қорғады. Ғылыми-зерттеу еңбектері құрылыс технологиясын, құрылыс үрдістерін дамытуға арналған. А. 2 монография, 6 оқу құралы мен 198 ғылыми еңбектің авторы. Сілтемелер
Гүлсім Боранқызы Аймұхамедова

Аймұхамедова Гүлсім Боранқызы (1919 ж.т., Қостанай қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1965), профессор (1967). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. Хим. лабораторияны басқарды. А-ның ашқан жаңалықтары, өндіріске енгізілген (оның әдістемесімен Қырғыз қант з-тында бетайн, глютомат, натрий өндіріледі). 4 монографиясы, 70-тен аса ғылыми еңбектері, 11 авторлық куәлігі бар. «Құрмет Белгісі» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
Алпысбай Иманқұлұлы Айнабеков

Алпысбай Иманқұлұлы Айнабеков (25 шілде 1945 ж. Түркістан облысы Төле би ауданы Қарабау ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). Қазақ политехникалық институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. ҚазМУ-да (1978–83, қазіргі ҚазҰУ) аспирант, аға оқытушы (1983–85), кафедра меңгерушісі (1985–88), 1992–97 ж. ғылыми өндірістік, экономикалық саласының проректоры, ғылыми және Халықаралық қатынастар кафедрасының профессор, Оңтүстік Қазақстан техникалық университетінің проректоры (1996), ректоры (1997) қызметін атқарады. «Экспериментальное и теоретическое обоснование прогнозирования долговечности химических аппаратов и энергетических машин при эксплуатации» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Алпысбай Иманқұлұлы 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы. Сілтемелер
Серікбай Әбдіғалиұлы Айсағалиев

Айсағалиев Серікбай Әбдіғалиұлы (8.11.1941 ж.т., Қостанай облысы Жангелді ауданы Шұбалан ауылы) – техникалық ғылымдарының докторы (1979), профессор (1979). Челябинск политех. институтын (1966) бітірген. Осы институтта кіші ғылыми қызметкер (1966–68), аспирант, оқытушы, доцент (1971–75). ҚазМУ-дың кафедра меңгерушісі (1975, қазіргі ҚазҰУ) қызметін атқарады. А. 165-ке жуық ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы.
Айсары-Шорман

Айсары-Шорман - ғашықтық дастан. 1946 жылы Қазақстан Ғылымдар Академиясының Тіл және әдебиет институты ұйымдастырған фольклорлық экспедиция Ақмола, Көкшетау өңірінде болғанда көкшетаулық жергілікті халық ақыны Сатыбалды Аймағанов жырлап беріп, Бозтай Жақыпбаев қағазға түсірген. Дастан қара өлең түріндегі 7–8, кейде 11 буынды болып келетін жыр үлгісімен шығарылған. Авторы белгісіз. Көкшетау өңіріне кең тараған. Дастанның негізгі тақырыбы – екі жастың махаббат жолындағы күресі мен ауыр да қайғылы тағдыры. Бай қызы Айсары мен малшы жігіт, сал-сері, батыр Шорман аралығындағы сүйіспеншілік сезімдері, бас бостандықтары жолында махаббат үшін құрбан болып, арманда кетуі шынайы суреттеледі, әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздік батыл айыпталады. Жыр бұрын ешқайда жарияланбаған. Толық нұсқасы ҚР Ғылымдар Академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен Әдебиет және өнер институты қорында сақтаулы. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Ермек Сәтпайұлы Айталиев

Ермек Сәтпайұлы Айталиев (22.12.1951 жыл, Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Орда ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). * Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын (1977) бітірген соң осы институтта оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. * 2000 жылдан Ақтөбе мемлекеттік университетіндегі инженер-техника факультетінің деканы болып қызмет атқарады. * Айталиев 80-нен астам ғылыми еңбектің (оның ішінде авторлық куәлік пен патенттердің) авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://vuzbaishev.kz/index.php/ru/glavnaya/25-avtobiografiya/77-ajtaliev-ermek-satpaevich Айталиев Ермек Сатпаевич]
Жарқын Айталиұлы Айталиев

Жарқын Айталиұлы Айталиев (15.8.1903, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Шоңай ауылы – 26.9.1970, Алматы қаласы) – геолог, геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Ғылымдар Академиясының корреспондент мүшесі (1958). Өмірбаяны * Томск технологиялық институтын бітірген (1930). * 1930–38 жылы Оңтүстік және Орталық Қазақстанда темір, полиметалл, Алтай мен Қалбаның сирек кездесетін металл кендерін барлаумен шұғылданған. * 1938–48 жылы халық шаруашылығына, әсіресе, майдан мұқтажына аса қажетті шашыранды және сирек кездесетін металдарды іздеу мен зерттеуде көп жұмыс атқарды. * Алтай кен-металлургия ғылыми-зерттеу институтының директоры, геология бөлімінің меңгерушісі (1948–56) * Қазақстан Геология министрінің орынбасары (1957–61) * Қазақстан Ғылымдар Академиясының Физикалық география институтының сектор меңгерушісі (1963–67) болды. * Айталиевтің жетекшілігімен Таулы Алтайдағы сирек кездесетін металдар аймағының қазақстандық бөлігі бойынша металлогениялық мәліметтер жинақталып, қорытылды, Қалба–Нарым металлогения белдеуінің болжамдық картасы жасалды. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Шмидт Мұсаұлы Айталиев

Шмидт Мұсаұлы Айталиев (28.1.1935, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы – 22.6.2007, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1974), профессор (1980), ҚР Ғылымдар Академиясының академигі (1994). ҚР ғылымы мен техникасына еңбек сіңірген қайраткер (1995). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1957, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * 1957–60 жылдары Орал педогогика институтының ассистенті * 1960–76 жылдары және 1987–91 жылдары Қазақстан Ғылымдар Академиясының Математика және механика институтының ғылыми қызметкері. * 1976–86 жылдары Сейсмология институты мен Механика және машинатану институтының кіші, аға ғылыми қызметкері, зертхана меңгерушісі болды. * 1992–97 жылдары Атырау қаласындағы ҚР ҒА Батыс бөлімшесінің академик-хатшысы қызметін атқарды. * 1997 жылдан ҚР Ғылымдар Академиясының физика-математика бөлімшесінің төрағасы. Ғылыми жұмысы * «Напряженное состояние произвольно ориентированных горизонтальных выработок в слоистой толще» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады. * Негізгі ғылыми еңбектері тау жыныстары механикасына арналған. Біртекті және әртекті анизотроптық серпімді-пластикалы тұтқыр массивтегі жер асты құрылыстарының статикалық және динамик. кернеу күйін, деформациялануын, қозғалуын, беріктілігі мен орнықтылығын зерттеген. * Жер асты бекітпелерінің жаңа құралымдарын есептеу әдістерін жасады. 9–10 балдық жер сілкінісі кезіндегі болашақ Алматы метросының сейсмикалық орнықтылығын анықтады. * Сондай-ақ терең мұнай-газ оқпанын бұрғылау динамикасының, көліктік құрылыс механикасының кейбір өзекті мәселелерін де зерттеді. Айталиев республикадағы жер асты құрылыстары механикасының ғылыми мектебін құрушылардың бірі. Шығармалары * Конструирование и расчет набрызг-бетонной крепи, М., 1971 (соавт.); * Сейсмонапряженное состояние подземных сооружений в анизотропном слоистом массиве, А.-А., 1980 (соавт.); * Оптимальное проектирование протяженных подземных сооружений в анизотропном слоистом массиве, А.-А., 1986; * Динамика тоннелей и подземных трубопроводов, А.-А., 1989. Дереккөздер
Амангелді Әбдірахманұлы Айталы

{{Ғалым { } { } { } }} Амангелді Әбдірахманұлы Айталы (10 қыркүйек 1939, Астрахан облысы, Володар ауданы, Болдырево ауылы — 21 желтоқсан 2022) — ғалым, мемлекет және қоғам қайраткері. Философия ғылымының докторы, профессор. ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі. Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің профессоры. Қазақстан Білім беру ісінің Құрметті қызметкері. Ақтөбе қаласының Құрметті азаматы. Өмірбаяны 1939 жылы 10 қыркүйекте Астрахан облысы, Волгоград ауданы, Болдырево ауылында дүниеге келген. 2022 жылы 21 желтоқсанда қайтыс болды. Білімі *1959 – 1964 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық иниситутын бітірген. *1964 – 1967 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (бұрынғы Киров атындағы Қазақ мемлекеттік иниституты)ның асперантурасын бітірген. Еңбек жолы **1959 жылы Марфин ауданы, Қызылтаң ауылының мектебінде бастауыш сыныбының мұғалімі болған. *1968 жылы Ақтөбе мемлекеттік педагогика иниститутында аға оқытушы; *1970 – 1983 жылы осы институтта философия және ғылыми коммунизм кафедрасының меңгерушісі; *1989 – 1995 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық иниститутында ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры; *1996 – 1999 жылдары Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің профессоры, философия кафедрасының меңгерушісі; *1999 – 2007 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. *2007 – 2010 жылдары Қазақ Гуманитарлық Заң Университетінің профессоры. *2010 жылдан Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық иниститутында профессоры, соынымен қатар «Білім мен тәрбиенің дүниетанымдылық әлеуметтік мәселелерін зерттеу» орталығының жетекшісі; *2013 жылдан бастап Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің «Әлеуметтік саяси пәндер» кафедрасының профессоры , «Білім мен тәрбиенің дүниетанымдылық әлеуметтік мәселелерін зерттеу» орталығының жетекшісі; Ғылыми шығармашылығы *Амангелді Әбдірахманұлы 100 ден астам ғылым мақалалардың, 5 монаграфияның авторы. *Ғылыми қызығушылығы: Этносаясат, этноәлеумет және дінтау Марапаттары *1986 жылы КСРОның «Құрмет белгісі» Орденімен марапатталған. *1996 жылы Философия ғылымының докторы (құрметті ғылыми атағы); *1996 жылы профессор; *1996 жылдан ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі; *2001 жылы елбасының жарлығымен «Парасат ордені» мен марапатталды. *2009 жылы «Қазақстан ғылымының дамуына сіңірген еңбегі үшін» құрметті төсбелгісінің иегері; *2015 жылы президент жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат ІІІ дәрежедегі «Барыс ордені» мен марапатталды. *2016 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл» мемлекеттік медалімен марапатталған. * Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызыметкері; * «Білім беру саласының үздігі»; * Ақтөбе қаласының Құрметті азаматы.
Телісжан Құрманұлы Айтқазин

Телісжан Құрманұлы Айтқазин (10.7.1947 ж.т., Павлодар облысы, Аққулы ауданы, Лебяжье ауылы) – философия ғылымдарының докторы (1994), профессор (2001), ҚР Әлеуметтік ғылыми академиясының академигі (2000). ҚазМУ-дың (1976, қазіргі ҚазҰУ) философия-экономика факультетін және аспирантурасын (1982) бітірген. Павлодар индустриялық институтында оқытушы (1976–79, қазіргі Павлодар мемлекеттік университеті), аға оқытушы, доцент (1982–86), кафедра меңгерушісі (1986–96), Павлодар мемлекеттік университетінің оқу-ғылыми кешенінің директоры (1996–97), Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі (1997–2001), Еуразия ұлттық гуманитарлық институтының профессоры (2001–03; 2008 жылдан профессор), ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы Мемлекеттік басқару институтының директоры (2003–05), Семей мемлекеттік педагогика институтында кафедра меңгерушісі (2005–08) болып қызмет атқарады. «Қазақтардың қоғамдық мұраттарына тарихи-философиялық талдау» деген тақырыпта докторы дисселосы қорғады. Ғылыми-зерттеулері қазақ мұраттарының ерекшеліктерін, оның халық тарихында алатын орны мен атқаратын міндеттерін, тарихи-әлеуметтік және қоғамдық мән-мағынасын талдауға арналған. Шығармалар * Қазақтардың мұраты, А., 1994; * 15–20 ғасырдағы қазақтардың қоғамдық мұраттарының қалыптасуы және дамуы, А., * Қазақ ойшылдарының қоғамдық мұраттары, Аст., 2005. Дереккөздер
Центрлік симметрия

О нүктесіне қатысты симметриялы нүктелер фигураның өзінде жатса, ол фигура центрлік симметриялы фигура деп аталады. О нүктесі фигураның симметрия центрі деп аталады. Тік төртбұрыш, шеңбер, кесінді – центрлік симметриялы фигуралар.
Сванте Аррениус

Сванте Август Аррениус (19 ақпан 1859 ж. – 2 қазан 1927 ж.) - швед ғалымы, 1887 ж. электролиттік диссоциация туралы негізгі қағидаларды ұсынды. Оның химиядан, биологиядан, астрофизикадан жазылған 200-ге жуық енбегі бар. 1903 жылы швед физик-химигі Сванте Август Аррениуске химия бойынша Нобель сыйлығы берілді. Сыйлық ол негіздеген электролиттік диссоциация теориясының химияның дамуына зор үлес қосқандығын дәлелдеді. Аррениустің иондар теориясы электрохимияның негізін қалап, оған математикалық тәсілдерді қолдануға жол ашты. Патшалық швед ғылым академиясының мүшесі (1901 жылдан бастап), 1878 жылы Ужальск университетін бітірген. 1884-1885 жылдары Ужальск университетінде, 1886 жылы Ригалық политехникалық институтында В.Ф. Оствальд лабораториясында, 1888 жылы - Амстердам университетінде, Я.Х. Вант-Гоффтың лабораториясында жұмыс істеген. 1905-1927 жылдары Стокгольмде Нобель институтының директоры. Физикалық химияның негізін салушылардың бірі. Негізгі жұмыстары ерітінділер іліміне және химиялық реакциялардың кинетикасына арналған. Бірқатар жұмыстары космология мен астро-физика саласында. Көптеген ғылым академияларына және ғылыми қоғамдарға мүше болған. Санкт-Петербург ғылым академиясының шет мемлекеттік мүшесі болған (1903 ж.). КСРО-ның ҒА құрметті мүшесі (1926 жылдан бастап), 1903 жылы Нобель сыйлығының лауреаты.
Жазық денелі кенелер

Жазық денелі кенелер – акариформ кенелер отрядының бір тұқымдасы, ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестері. Жазық денелі кенелердің 800-дей түрі белгілі, 100-ден астам түрі Қазақстанның оңтүстік аудандарында көп таралған. Тұрқы 0,2 — 0,4 мм. Денесінің сырты қатайған, торлы кутикула қабатымен қапталған. Оның түсі жасылдау сары немесе қызыл болады. Жазық денелі кенелердің ауыз қуысы өсімдіктің эпидермисін шаншып, ішіндегі сөлін соруға бейімделген. Іштей ұрықтанып көбейеді. Кейбір түрлері денесінен сілекейлі сұйық зат, яғни өрмек жібін шығарып, өсімдіктің жапырағын, т.б. шырмап, сабағына жабысып, шоғыр құрып тіршілік етеді. Жазық денелі кенелер (әсіресе, Cenopalus pulcher, Brevіpalus obovatus) жеміс ағаштарының, мақта, бақша, көкөніс шаруашылықтарының және цитрусты дақылдардың зиянкестері болып саналынады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Эбонит

Эбонит ( – қара ағаш) – табиғи немесе синтетикалық каучукты күкіртпен қосып вулканизациялау арқылы алынатын техникалық өнім. Эбониттің құрамында 32%-ға дейін күкірт болады; ол резина қоспаларына толықтырғыш, үдеткіш, бояғыш заттар, т.б. ретінде қосылады. Эбонит – қара қоңыр немесе қара түсті қатты материал; механикалық оңай өңделеді, ылғал тартпайды, газдарды адсорбцияламайды. Қышқылдар мен сілтілер әсеріне тұрақты. Күкіртті көміртекте және мұнай өнімдерінде ісінеді, парафинде 300С-тан жоғары температурада күкіртті көміртек түзе ериді. Эбонитке тура түсетін күн сәулесі, май, бензин, керосин әсер етеді. Эбонит электротехникада, радиотехникада, автотрактор және химиялық өнеркәсіптерінде, т.б. қолданылады. Дереккөздер