kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұлтабар

Ұлтабар— күйіс қайыратын малдардың қарнының бір бөлігі. Ол құрылысы мен қызметі жағынан күйіс қайырмайтын малдың қарнына ұқсас. Ұлтабардың кілегей қабығы құрамында ферменттер мен тұз қышқылы сөл түзетін арнаулы клетчаткалар болады. Сондықтан қарынның бұл бөлігінде жын (малдың қарнындағы көп ұнтақталынбаған, шала қорытылған қойыртпақ зат) негізінен химикалық өңдеуден өтеді. Ұлтабар сөлі күрделі мукопротеид түрінде түзіледі. Ол сиаломуциндер мен гиалуронды қышқылдан, амин, карбоксил, сульфогидрилді және дисульфидті белок топтарынан құралған. Сөлдің әсерінен мұнда инфузориялар мен бактериялар тіршілігі тоқтап, олар ери бастайды. Сөлдің құрамында белоктарды ыдырататын пепсин ферменті болады. Оның құрамы рацион түріне қарай өзгере бермейді. Себебі, Ұлтабарға түсетін жын алдын ала өңдеуден өтіп, оның құрамы айтарлықтай тұрақты болады. Малды азықтандырудың қалыпты жағдайында Ұлтабар сөлі тоқтаусыз бөлінеді. Аш малда сөл бөлу процесі күрт төмендеп, сөлдің қышқылдылығы жоғарылайды. Тәулігіне ірі қара 50 — 60 л, қой 5 л Ұлтабар сөлін бөледі. Азықтандыру үстінде сөл бөлу күшейеді. Сөл бөлу қарқынына және оның қышқылдылығына малдың физиологиялық күйі де әсер етеді. Мыс., саулық қойларда төлдеуден бір ай бұрын Ұлтабар сөлінің қышқылдығы төмендеп, төлдегеннен кейін едәуір жоғарылайды. Буаз кезінде және емізу кезеңдерінде сөл бөлу күшейеді. Ұлтабар сөлінің бөліну қарқыны мес қарындағы бактер. ферменттелудің жылдамдығына да байланысты. Ұлтабар (сычуг); (лат. abomasum) — күйісті жануарлардың көп бөлімді қарнының соңғы безді бөлімі. Ұлтабардың кілегейлі қабығында безді қарын қабырғасына тән: кардиальды, фундальды және пилорустық бездер аймақтары болады. Оның қабырғасы кілегейлі, етті және сірлі қабықтардан құралған. Кілегейлі қабығын бірқабатты призма тәрізді көбелі эпителий астарлайды. Ұлтабарда ас (жын) ұлтабар сөлінің құрамындағы ферменттердің көмегімен химиялық жолмен қорытылады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том. na:Kazakhstan za:Hahsahkwswhdanj
Мергенсай

Мергенсай – Арал теңізінің Көктырнақ түбегіндегі жер аты. Мергенсай ауылдық округінің Жалаңаш ауылында орналасқан. Жалпы жер аумағы 34553 га, оның 29027 га-сы қырдың жайылымы. Арал ауданының орталығынан 64 км. Тұрғындары мал шаруашылығымен айналысады. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Ойранды

Ойранды – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Меркі, Шу аудандары аумағымен ағады. Бастауы Қырғыз Алатауының солтүстік сілемдерінен бастау алып, Қорағаты өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 640 км 2 . Қар, мұздық, жаңбыр суымен толығады. Көктем айларында тасиды. Бастауында (Қырғызстанда) Жарлықайың деп аталады. Жоғарғы аңғары тік жарлы, төменде жазыққа шығып, аңғары кеңейеді. Суы егін суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Тұрсын Мешітбаев

Тұрсын Мешітбаев (14.4. 1928, Қармақшы кенті – 27.2.2003, Алматы қаласы) – ғалым, ұстаз-педагог. Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1969), Халық ағарту ісінің үздігі (1966). Қызылорда педагогикалық институтын бітірген (1950). 1950 – 52 жылдары Қармақшы ауданы орта мектеп директоры, 1952 – 54 жылдары Қармақшы ауданы, Қызылорда облысы комсомол комитетінің хатшысы. 1954 – 75 жылдары Жалағаш, Қармақшы аудандарында мектеп директоры, Қармақшы ауданы халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, аудандық парткомының бөлім меңгерушісі, Қызылорда облысы халық ағарту бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. 1975 – 2003 жылдары ҚазКСР оқу министрлігінің аға инспекторы, Алматыдағы республикалық эксперименттік мектептің директоры, ҚазҰУ-дің, ҚазҰПУ-дың доценті. Мешітбаев 50-ге жуық ғылыми мақала жазған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен және Құрмет грамотасымен марапатталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Александр Павлович Мин

Александр Павлович Мин (1915, Ресей, Владивосток қаласы – 9.7.1944, Ковель қаласы) – жауынгер, Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). Соғысқа дейін Аралндағы бастауыш корей мектебінде мұғалім болып істеді. 1941 жылы мамыр айында Қызыл Армия қатарына шақырылды. Рязань жаяу әскер училищесін бітірген соң, Батыс, Орталық, 1-Украина және 1-Белоруссия майдандарында жаумен шайқасты. Атқыштар взводын, ротасын, батальонын басқарды. Капитан Миннің батальоны Волынь облысының елді мекендерін жаудан азат етуде ерекше көзге түсті. Ковель қаласы түбінде ауыр жараланып, қаза тапты. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Яков Данилович Михайлик

Яков Данилович Михайлюк (1919, қазіргі Әйтеке би кенті) – Кеңес Одағының Батыры (1944). 1938 – 39 жылдары Қазалы стансасындағы фабрика – зауыттық училищесін (қазіргі 5-кәсіптік мектеп) паровоз машинисі мамандығы бойынша бітірген. Соғысқа дейін Қазалы локомотив депосында жұмыс істеген. Соғыс басталысымен авиация мектебінде оқиды. Мәскеу түбіндегі, Сталинград, Курс, Орел, Берлиндегі әуе ұрыстарына қатысып, жеке өзі жаудың 26 ұшағын атып түсіреді. Соғыстан кейін мамандығы бойынша жұмыс істеді. Өзінің жауынгерлік жолы жайлы «Мен – Сұңқар шабуылға шықтым» атты кітап жазған. Ол оқыған 5-кәсіптік мектептің алдындағы көшеге аты берілген. 17 жауынгерлік орден, медальдармен марапатталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Ойраншөп

Ойраншөп, амброзия – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда егістіктерде, жол бойларында, қоқыс жерлерде өсетін 1 түрі – жуанжапырақты ойраншөп (A artemіsііfolіa) бар. Биіктігі 20 – 150 см. Сабақтары тік, жоғарғы жағы сыпыртқы тәрізді бұтақталып келген. Жапырақтары қауырсын тілімді, жоғарғы жағында кезектесіп, төменгі бөлігінде қарама-қарсы орналасады. Түтік тәрізді гүлдері ашық сары түсті, оның ұзындығы 2 мм-дей. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Тұқымы қоңыр не қара түсті, қылтанақтары болады. ‘’Ойраншөп’’ – карантиндік арам шөп, сондықтан олар егістікке көп зиян келтіреді. Ішкі сілтемелер * Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі Дереккөздер
Танаш Дәуренбеков

Танаш Дәуренбеков (20. 6.1927, Сырдария ауданы – 2000, Алматы) – жазушы. *Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) филологиялық факультетін бітірген (1949). * 1943 – 1945 жылдары Сырдария ауданына қарасты «Октябрь», «Ортақшыл» орта мектептерінде мұғалімдік қызметте болды. * «Бір түйменің әлегі» атты балалар өміріне арналған әңгімесі 1963 жылы жарық көрген. * 1961 – 1963 жылдары «Қазақстан пионері» газетінде бөлім меңгерушісі, * 1964 – 1966 жылдары «Жазушы» баспасының редакторы, * 1966 – 1967 жылдары «Білім және еңбек» журналдарында жауапты қызметтер атқарған. Халық ағарту ісінің озаты белгісімен, медальдармен марапатталған. Лақап аты – Қалмұрат. Шығармалары * Бір түйенің әлегі. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1963; * Сыр балалары. Повесть. А., «Жазушы», 1964; * Он бес жыл өткен соң. Повесть. А., «Жазушы», 1965; * Өкіл әке. Повесть. А., «Жазушы», 1996; * Көшпелі емхана. Суретті кітапша. А., «Жазушы», 1966; * Ежелгі достар - құмырсқа мен қүстар. Суретті кітапша. А., «Жазушы», 1969; * Біз әлі кездесеміз. Роман. А., «Жазушы», 1971; * Кездескен деген осы. Роман. А., «Жазушы», 1974; * Сүмбіле. Повестер. А., «Жалын», 1977; * Таң атын келеді. Роман; Ливень. Роман. А., «Жалын», 1982; * Күміс қырау. Повестер. А., «Жазушы», 1988. Дереккөздер
Бар

]] Анықтама Бар (грекше bros — ауырлық) — 1) метеорологияда қысымның бірліктер жүйесінен тыс өлшем бірлігі. 1 Бар 105 Па 106 дин/см² 0,986923 атм; 1 мбар 103 дин/см² 0,986923.10–3 атм. 0,75 мм сын. бағ.; 2) теңіз табанының жағалау жолағындағы тізбек. Ол жағаның бағытына сәйкес созылып жатады әрі теңіз шөгінділерінен тұрады (құм, қиыршық тас, ұлутас) Географияда Бар — теңіздің жағасын бойлай орналасқан, құмнан, қабыршақтардан, кейде малтатастар мен қойтастардан түзілген және теңізді лагунадан бөліп тұратын құрлық өңірі. Оны жағалық және сағамаңдық деп бөледі. Бар градиенті Атмосфералық қысымның жер бетінде вертикаль (вертикаль градиент) және горизонталь (горизонталь градиент) бойынша қашықтық бірлігіне өзгеруін сипаттайтын, перпендикуляр изобарадағы бағытта анықталатын көрсеткіш. Перпендикуляр изобара, әдетте, 100 км-де 100—300 Па-дан аспайды (тропиктік дауылдарда ондаған есе артады). Бар депрессиясы Атмосфералық қысымның төмен атырабы — циклон, бар колаты. Бар желі 1) бар градиентін Жер айналуының ауытқыту күшіне қарсы бағыттайтын ауа қозғалысы; 2) қысымның жалпы таралуына әсер ететін жер бетіндегі ауа қозғалысы, яғни ойша алғандағы жергілікті топографиялық және орографиялық әсерлердің қатысуынсыз болатын ауа қозғалысы. Бар жүйелері Жер атмосферасының бар өрісіндегі жоғары және төмен атмосфералық қысымды кең-байтақ жылжымалы атыраптардың жиынтығы. Тұйық изобарлы бар жүйелері (циклондар мен антициклондар) және тұйық емес изобарлы бар жүйелері (бар қолаттары, жоғары қысымның қырлары және т.б.) деп ажыратылады. Бар жүйелерінің өлшемі жеке материктер мен мұхиттардың немесе олардың ірі бөліктерінің өлшемдерімен сәйкес келеді. Температураның, жауын-шашынның бөлінуі, желдің бағыты мен жылдамдығы және басқа метеорологиялық сипаттамалардың таралуы бар жүйелерімен тығыз байланыста болады. Бар қолаты атмосфера қысымының тұйық изобарасыз төменгі атырабы. Циклонның шет жақтарында немесе екі антициклонның аралығында орналасады. Термин тұйық изобаралары бар бірнеше орталықты қамтитын төмен қысымды өте кең атырапты атауға да (мысалы, экваторлық депрессия) қолданылады. Бар өрісі изобаралық беттер жүйесімен сипатталатын Жер атмосферасындағы қысымның кеңістік бойынша таралуы. Жер атмосферасының бар өрісі үздіксіз өзгеріп тұрады, соған байланысты ауа ағыстарының ауысымы пайда болады. Бар топографиясының карталары — негізінен, изобара тәсілі арқылы әр биіктік деңгейіндегі атмосфера қысымның кеңістік бойынша таралуын көрсететін карталар. Дереккөздер
Павел Васильевич Волобуев

Павел Васильевич Волобуев (1.1.1923, Қостанай облысы Таран ауданы Евгеньевка а.) – тарихшы, КСРО Ғылыми Академияның акад. (1990ж.). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Мәскеу мемлекеттік университетінің тарих факультетін бітірген (1950ж.). Дайындау халкомының өкілі, Қостанай облысы қазіргі Әулиекөл ауданы атқару кызметі төрағасының орынбасары; КСРО Ғылыми Академияның Тарих инсттутында аға ғылыми қызметкер (1955 жылдан), көп томды «КСРО тарихы» басылымын әзірлеу секторының меңгерушісі (1966 жылдан), осы институттың директоры (1969–1974ж.) қызметтерін атқарды. 1974 ж. КСРО Ғылыми Академияның жаратылыстану және техниқалық институтына аға ғылыми қызметкер болды. Оның 200-ден астам ғыл. жұмыстарының негізгі бағыты Ресей тарихының экон.және саяси-әлеум. мәселелерін зерттеуге арналған. В-тің еңбектері ағылшын, испан, неміс, фин және т.б. тілдерге аударылып, жарық көрген. Ол кезінде Қостанай педогогиқалық институтымен тығыз ғыл. байланыс жасап тұрды. Дереккөздер
Жақау Дәуренбеков

Жақау Дәуренбеков (21. 10.1946 жылы туған, Арал ауданы, Сарбасат ауылы) – жазушы, журналист. *ҚР Баспасөз және полиграф ісінің қайраткері (2005). ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1971). *Алғашқы «Бөгенауыл балалары» атты кітабы 1970 жылы жарық көрген. *1971 – 1980 жылдары жастар газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, *1980 – 1993 жылдары «Өнер» баспасында бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, *1994 жылдан «Ана тілі» баспасының директоры. Шығармалары Дәуренбековтің «28 комсомол билеті» (1978), «Күн ұясы» (1984), «Ауылым – алтын бесігім» (1985), «Бір нәзік сәуле» (1989), «Айтыңыз құтты болсын» (1993), «Менің елім – Қазақстан» (2001) атты кітаптары жарық көрген. Жазушының «Күн ұясы», «Саяқ» повестері «Жалын» журналының жастар мен балаларға арналған сыйлығына ие болды. «Баспасөз үздігі» белгісімен марапатталған. Жетістіктері *Қазақстан жазушылар одағы басқармасының хатшысы болған (2002-2007 жж.). *Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен, «Баспасөз үздігі» белгісімен марапатталған. *Бірнеше дүркін Қазақстан журналистер одағы сыйлығының лауреаты. Діни көзқарасы Діни көзқарасы - мұсылман. Хоббиі Хоббиі - сурет салу. Сүйіп оқитын әдебиеті Сүйіп оқитын әдебиеті - мемуарлар. Отбасы Үйленген. Жұбайы - Рақымбекова Шұға, мұғалім. Ұлы -Дәуренбеков Бабыр (1973 жылы туған ); қыздары – Дәуренбекова Жанар (1975 жылы туған ), Дәуренбекова Жұлдыз (1979 жылы туған ). Дереккөздер
Арзулла Молжігітұлы

Арзулла Молжігітұлы (1929, Шиелі ауданы Керделі ауылы – 2002, Н. Бекежанов атынд. ауыл) – жырау. Н. Бекежановтың шәкірті, оның мұрасын насихаттап дәстүрін жалғастырушы. 1948 жылдан ауыл мектебінде мұғалім. 1955 жылы мәдениет саласына ауысып, клуб меңгерушісі, мәдениет үйінің әдіскері, үйірме жетекшісі қызметтерін атқарған. 1988 жылдан Н. Бекежанов мұражайында қор сақтаушы қызметінде болды. Арзулла ақындығымен қоса домбыра жасаудың да шебері болған. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласында өткен дүниежүзілік Лорд конференциясында «Иман Жүсіпке хат» дастанын орындап, тыңдаушыларына Нартайдың сырнайға қосып шырқайтын сазын жеткізді. Ол ІІІ, V, VІІ облыстық ақындар айтысына қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Төлеген Дәуітбаев

Төлеген Дәуітбаев (1893, Жалағаш ауданы Еңбек ауылы – 1978, Қызылорда қаласы) – қоғам қайраткері. Жетіру тайпасы Керейіт руынан шыққан. Шымкенттегі мұғалімдер даярлайтын дайындық курсын (1916), инспекторлар даярлайтын арнайы курстары (1917) бітірген. 1920 – 1926 ж. мектепте мұғалім, директор, 1927 – 1930 ж. Қазалы ауданы атқару комитетінде жауапты хатшы, төрағаның орынбасары, 1930 – 1933 ж. Оңтүстік Қазақстан облысы Мақтаарал ауданында ұжымшарлар одағының төрағасы, 1937 – 1939 ж. Қызылорда облысы атқару комитетінің жер бөлімінде сектор меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1940 – 1943 ж. Сұлутөбе механикалық училищесінің директоры, Сырдария ауданы жер бөлімінің меңгерушісі, 1943 – 1952 ж. Қазалы ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1952 – 1955 ж. облыс шаруашылық мекемесінде, облыс қамсыздандыру бөлімінде (1955 – 1959) басшылық қызметте болды. Кейінгі жылдары Сырдария ауданының Киров шаруашылығын басқарды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне үш дүркін депутат болды.
Нұғыман Молыбаев

Нұғыман Молыбаев (1906, Қазалы ауданы – 11.9.1975, Қармақшы ауылы) – ақын, жырау. Ауылдық мектепте арабша оқып, сауатын ашқан. 14 жасынан «бала жырау» атанған. 1943 – 47 жылдары Н.Бекежанов басқарған өнер бригадасы құрамында болды. Өлеңдері әр түрлі жинақтарда, мерзімді баспасөздерде жарияланған. Аудандық, облыстық, республиклық ақындар айтысына қатысқан. Балқы Базарға арнаған бірнеше өлеңдері бар. Молыбаевтың шығармалары «Қазақтың қазіргі халық поэзиясы» (1973), «Халық поэзиясы және бүгінгі өмір» (1976), «Ақын-жыраулар» (1979), «Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы» кітаптарына енген. Ол Б.Өтепов, М.Жүсіпов, К.Алдоңғаров, Ж.Аралбаевтармен (1943, 1969) айтысқа түскен. Бірнеше Сыр елі жырауларының мақамдарын дыбыс таспасына түсірген. Молыбаев ел аузындағы халқымыздың әдеби мұрасын жинауға көп үлес қосты. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Ұлтабар құрты

Ұлтабар құрты (Haemonchosіs) — күйіс қайыратын малдардың құрт ауруы. Қоздырғышы Haemonchus туысына жататын нематодтар. Қойдың ұлтабарын зақымдап, қанын азайтып, денесіне көптеген ісік түсіреді. Ұлтабарда құрт (гемонх) жүздеп, мыңдап, кейде киіз сияқты ұйысып, ұлтабардың ішкі қабығын түгелдей жауып кетеді. Ұлтабар құрты қыл сияқты жіңішке, ұзындығы 2 — 3 см болады. Еркегінің құйрық жағы жалпақ, ұрғашыларының басы мен құйрығы сүйрік келеді. Шағылысқаннан кейін ұрғашысы сопақ, іші ұрыққа толы жұмыртқа салады. Жұмыртқалар нәжіс арқылы сыртқа шығып, дамудың үшінші сатысында инвазиялық дернәсілдерге ауысады. Олардың екі қабат қабығы болады, сондықтан ауа райының қолайсыз жағдайларына төзімді келеді. Дернәсілдер шөптің сабағымен жыланша өрмелеп, суда жақсы жүзетіндіктен, көбіне су, шөп арқылы жұғады. Ауырған мал арықтап, көзге көрінетін қабықтары (көз, мұрын, ауыз) бозарады. Тамағының астынан ісік пайда болып, қызуы көтеріледі. Қші біресе өтіп, біресе қатады, нәжісі кейде қанға боялады. Ұлтабар құртымен ауырған малды сойғанда ішек-қарын, бауыр, бүйрек солып, семіп қалғаны байқалады. Емі Фенотиазин және оның тұзды қоспасы, тиабендазол, бубулин дәрілері қолданылады. Аурудың алдын алу үшін қойдың азығын, жайылымын жақсартып, арнайы дегельминтизация жасайды. Жазда малдың жайылымын 3 — 4 күн сайын алмастырып, Ұлтабар құрты болған жайылымға 3 — 4 айдан кейін ғана жаюға болады. Батпақты, сазды жерге бағуға және ластанған су ішкізуге болмайды. Тағы қараңыз *Биология Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том. na:Kazakhstan za:Hahsahkwswhdanj
Ханша

Ханша — ханның әйелі. Шыңғыс хан империясы ыдырағаннан кейін пайда болған мемлекеттерде хандардың әйелдері ғана Ханша аталды. Түркі-моңғол ұлыстарында кейде Ханшалар мемлекеттік істерге де араласып отырды. Әсіресе, хан көтеру кезінде өз ұлдарының таққа отыруы үшін түрлі әрекеттер жасады. Елге беделді ақсүйектерді өз жағына тартып, ұлдарын хан етіп тағайындауға үгіттеді. Құрылтайға өз өкілдерін жіберіп, қайтыс болған хан өсиетінің орындалуын қадағалауға ұмтылды. Шыңғыс хан әулетінің тарихына қатысты дерек көздерінде ханның (мысалы: Күйік ханның) әйелдері (Оғыл-Қаймыш, Төлі-гәйхан) есімдеріне Ханша сөзі қосылып айтылады. Кейінгі орта ғасырларда Ханшаны ел құрметтеп ханым деп атады. Бұл сөздің бастапқы мән-мағынасы қазіргі таңда елеулі өзгерістерге ұшыраған.
Жомарт Байзақұлы Момынбаев

Жомарт Байзақұлы Момынбаев (21.7.1972, Жалағаш кенті) – кәсіпкер. Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан. Республикалық медициналық училищені (1990), Алматы мемлекеттік медицина институтын (ҚазҰМУ, 1996), Мәскеудегі Еңбек және Әлеуметтік қорғау академиясын (2000) бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. (2002). 1996 – 2001 жылдары «VERTEX» АҚ-ның менеджері, 2001 – 02 жылдары «Қазақмыс» корпорациясы Корпоративтік сақтандыру компаниясы» ЖАҚ басқармасының төрағасы, 2002 жылдан бері «VERTEX» АҚ-ның Вице-президенті. Мұнай-газ жабдығы өндірісіне, азаматтық құрылысқа, тауар-материалдық құндылықтармен жабдықтауға, жаңа жобаларға жалпы басшылық жасаған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Орал реалдық әскери училищесі

Орал реалдық әскери училищесі – арнаулы әскери оқу орны. 1832 жылы Орал казактарының балаларын оқыту үшін ашылған. Училищеде пәндер 1 жыл дайындық, 5 жыл жалпы және 3 жылдық арнайы курстарға бөліп оқытылды. Онда әскери пәндермен қоса дін, орыс тілі мен әдебиеті, неміс және француз тілдері, математика, жаратылыстану ғылымдары, география, тарих, статистика, заңтану, сурет және сызу сабақтары берілді. 1840 жылдан жоғарғы сынып құрамында 1 жылдық артиллериялық және инженерлік бөлімдер болды. 1854 жылдан арнаулы артиллериялық, инженерлік училищелерге және әскери академияға оқуға түсуге дайындайтын қосымша сынып ашылды. Бұл оқу орнын 20 ғасырдың басында 18 қазақ баласы бітіріп шықты. Олардың арасында кейіннен жолдамамен Санкт-Петербургтегі Императорлық әскери-медициналық академияны бітірген Н.Ипмағамбетов, Д.Күсепқалиев, Х.Досмұхамедов және Ж.Досмұхамедов болды. Училище Кеңес өкіметінің орнауына орай 1918 жылы жабылды. Дереккөздер
Сәрсенбек Әлиакпарұлы Монтаев

Сәрсенбек Әлиакпарұлы Монтаев (15.12.1959 жылы, Шиелі ауданы Ы.Жақаев атындағы ауыл) – ғалым, техника ғылымдарының докторы. (1997 ж.), профессор (1999 ж.), ҚР ұлттық инженерлік академиясының академигі.(2001 ж.). Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институтын бітірген (1983 ж.). Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі Қызылорда университеті) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, факультет деканының орынбасары, факультет деканы (1991–2005 жж.) қызметтерін атқарды. Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық унивенситетінде факультет деканы (2005–2013 жж.), ғылыми-зерттеу институтының директоры (2013–2020 жж.) болды. 2020 жылдан аталмыш университеттің индустриалдық-технологиялық институтының директоры.Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстанның табиғи және техногендік шикізатын өңдеу негізінде көп функционалды композиттік материалдарды алудың ресурс және энергия үнемдейтін технологияларын жасау; «Жасыл құрылыс» және ғимараттар мен құрылыстардың энергия тиімділігін арттыру бойынша технол. шешімдерді әзірлеу. Монтаев 5 инновациялық жобаға ғылыми жетекшілік етті. Хирш Индексі – 15-ке тең. Стэнфорд университетінің (АҚШ) сарапшыларының бағалауы бойынша әлемдегі беделді ғалымдардың 2% рейтингіне (Words Тор 2% Scientists) енген. 130-дан астам ғылыми еңбектері,оның ішінде Scopus және Web of Science деректер базасындағы 20-дан астам мақала, 3 монографиясы жарық көрген. 8 авторлық куәлік пен 10 өнертабыс патенті бар. 5 ғылым кандидатын, 3 РһD дайындады. Дереккөздер
Барабан

Барабан — ұрмалы музыкалық аспап. Шанағының қаңқасы ағаштан, темірден жасалады да, екі беті көнмен қапталады. Барабан діни ғұрыптар, жаугершілік, би өнеріне байланысты шыққан. Ең үлкен барабан түріктердің тулумбасы. Қазір барабан аспаптық ансамбль, оркестр құрамына пайдаланылады. Симфониялық және үрлемелі оркестрлерде үлкен барабан, кей жағдайда кіші барабан қолданылады. Қазақ ұлттық музыкалық аспаптарынан барабанға жақыны — дабыл. Барабандарды жасалу түрлеріне қарай төмендегідей топтарға бөлуге болады: * Жақтау түріндегілер * Кубок түріндегілер * Цилиндр пішіндестер * Қазандық пішіндестер * "Құм сағаты" түріндегілер * Конус түріндегілер Дереккөздер
Моншақты асар

Моншақты асар (б.д. V-ІХ ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш, көне қоныс орны. Орналасқан жері Қармақшы ауданы, Жосалы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 48 км жерде, Сырдария өзені бойында орналасқан. Сипаты Жетіасар өңіріндегі қалалық қоныстардың бірі. Қаңлы мемлекеті кезеңіндегі қала мәдениеті ескерткіштеріне жатады. Екі-үш қабатты төбе. Ескерткіш қалдықтарының биіктігі 8 м, 18 га жерді алып жатыр. Бекінісі ирек жоспарлы. Б. з. д. 7 ғ – б. з. 8 ғ. аралығын қамтиды. Бірнеше мәдени қабаттардан тұрады. Моншақты асар арнайы жан-жақты зерттелмеген. Археологтар С.П. Толстов (1947, 1966) және Л.М. Левина (1970–1990) археологиялық зерттеулер нәтижесінде Жетіасар өңірінің мәдени-тарихи өміріне байланысты ішінара ғылыми тұрғыдан пікір айтқан. Дереккөздер
Ханшаболған

Ханшаболған – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы және Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі жерімен ағады. Бастауы Төрткіл (360 м) тауының етегіндегі бұлақтар суының қосылуынан түзіледі. Есентұр қыстауының тұсында Сарыторғай өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 55 километр, 7 саласы бар, олардың ірілері: Қияқсай, Тоғайрық, Жылқыбай. Жағасының көпшілік бөлігі тік жарлы, аңғары кең. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында жекеленген қарасуларға бөлініп кетеді. Өзен алабында жайылымдық және шабындық жерлер, қыстаулар (Алтынбек, Есентұр) бар. Дереккөздер
Нәзира Әбенқызы Айтхожина

Нәзира Әбенқызы Айтхожина (27.5.1951 , Солтүстік Қазақстан облысы, Петропавл қаласы) – биология ғылымының докторы (1992), профессор (1997). Мәскеу мемлекеттік университетінің биология факультетін бітірген (1972). Қазақстан ғылым академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметпен айналысады. Айтхожина полигенді антибиотик розеофунгиннің микроб және жануарлар жасушаларына әсер ету тетігі екенін дәлелдеді. Айтхожинаның кейінгі еңбектері жеміс-жидек өсімдіктеріне зиянды микросаңырауқұлақтарды молекулярлық-биологиялық тұрғыдан зерттеуге және диагностикалық экспресс-әдістерді жасауға арналған. Ішкі сілтемелер *Биология *вирусология *Микробиология Дереккөздер
Сейтнәби Мұқашев

Сейтнәби Мұқашев (1.1. 1930, Жалағаш ауданы, «Бұқарбай батыр» ауылы – еңбек ардагері. Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1952). Алғашқы ұстаздық жолын Гурьев (Атырау) облысы, Бақсай ауданы Жаманқала орта мектебінде бастаған. 1952 – 62 жылдары Жалағаш ауданы Ленин атындағы орта мектепте оқу ісінің меңгерушісі, аудандық комсомол комитетінің хатшысы, аудандық газет редакторының орынбасары, аупарткомның ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болған. 1962 – 64 Қармақшы ауаткомы төрағасының орынбасары, 1964 – 67 жылдары Жалағаш ауд, Жамбыл атындағы ұжымшардың төрағасы, 1968 – 78 жылдары Жалағаш ауаткомының, 1978 – 82 жылдары Тереңөзек ауаткомының төрағасы. 1982 – 85 жылдары Аққұм кеңшарының директоры қызметтерін атқарды. Облыстық кеңестің депутаты болып сайланған. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен, Халықтар достығы орденімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Сейсен Мұқтарұлы

Сейсен Мұқтарұлы (22.07. 1946, Жаңақорған ауданы Жетітөбе елді мекені – 1999, Алматы) – ақын, өнер зерттеуші. ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1969). Еңбек жолын 1965 жылы «Жазушы» баспасында түзетушіліктен бастаған. 1971 – 82 жылдары Қазақ Совет экнциклопедиясында аға ғылыми редактор. 1982 – 86 жылдары «Өнер» баспасында редакция меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1992 – 95 жылдары «Жалын» баспасында аға редактор, ҚР Мемлекеттік Орталық мұрағатында ғылыми басылымдар бөлімін басқарды. «Жалын» баспасының тапсырмасымен «Кәмпеске» атты тарихи-анықтамалық кітабы жарық көрген. Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи атындағы Қазақ-түрік университетінің аға оқытушысы болып қызмет атқарды. Алғашқы өлеңдер жинағы «Бүлдіршін» деген атпен 1967 жылы жарық көрген. «Құм кескен керуен» (1971), «Саптағы сарбаз» (1974), «Тағы бір көктем» (1978), «Нұр тағысы» (1982) өлеңдер жинақтары жарық көрді. Оның «500 сұраққа жауап» атты өнертану, зерттеу кітабы (1990), «Шоқан және өнер» атты ғылыми публицистикалық кітабы және халық суретшісі К.Телжанов туралы тарихи-библиографиялық «Атамекен» атты повесі (1985) баспадан шықты. 1990 жылы жазған «Күн желкен» немесе «Қорқыт ата дастаны», «Қорқыттануға баспалдақ» атты ғылыми-зерттеу еңбегі «Қорқыт ата» энциклопедиялық жинағына (1989) енгізілді. 2001 жылы «Қара шаңырақ» атты лирикалық кітабы жарық көрді. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Сергей Александрович Харин

Сергей Александрович Харин (11 шілде 1900, Алматы қаласы – 5 қаңтар, 1980, Мәскеу қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1957), профессор (1958), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Өмірбаяны * Ленинград (1930, Санкт-Петербург) қаласындағы Қолданбалы зоология және фитопатология институтын бітірген. * Верный халық университетінде кабинет меңгерушісі (1919, Алматы қаласы) * Жетісу облыстық мұражайында зертханашы (1920) * Жетісу облыстық ауыл шаруашылық зиянкестерімен күрес станциясының, кейіннен округтік өсімдік қорғау станцияның меңгерушісі (1921–1925); * Өзбекстандағы Орта Азия мақта станциясының аға энтомологы және Мақта институтына қарасты өсімдік қорғау станциясында зертхана меңгерушісі (1930–1946) * Қазақ өсімдік қорғау станциясында ғылыми қызметкер (1946–1947) * Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зертттеу институтында зертхана меңгерушісі (1948–1955) * Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында (1955–1971, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері * 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Марапаттары «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Дидар фольклорлық-этнографиялық ансамблі

«Дидар» фольклорлық-этнографиялық ансамблі – халық шығармашылығын насихаттайтын вокалды-аспапты ұжым. 2000 жылы құрылған. Алғашқы құрамы «хореография және ырғақ» мамандығында оқитын студенттер мен оқытушылардан тұратын бишілер тобы және музыка-педагогика факультетінің ұлт аспаптар ансамблінің өнерпаздарынан тұрды. Қазір ансамбльде 15 биші және 21 музыкант (әнші, домбырашы, қобызшы, саз сырнайшы, даңғырашы, т. б.) өнер көрсетеді. Ансамбльдің репертуары, негізінен халық әндері мен күйлері, ұлттық, халықтық билерден тұрады. Ансамбль 2000 жылы Түркияда, Орал қаласында, 2001 жылы Өскеменде, 2002 жылы Таразда, 2002 жылы Астанада, 2004 жылы Киевте, Астанада өткен халықаралық байқаулар мен фестивальдарға қатысып, жүлделі орындарды жеңіп алған. Ансамбльде халықаралық, республикалық байқаулардың жүлдегерлері Қ. Жәлімбетов, Ш. Бейімбетова, С. Аққұлова, С. Абылаев, Р. Ахметов, А. Шағдатов, А. Ноғайбаева, Г. Мырзабаева, Ж. Юлдашова, Б. Әбсатова, А. Жеңсікбаева, Н. Усманова, А. Қартабаева, С. Әбенова еңбек етеді.
Ибн Араби

Ибн Араби, Мұхаммед ибн Әли ибн Мұхаммед ибн Араби әл-Хатими әт-Таи әл-Андалуси, лақап есімі: шейх әл-Әкбар – “ұлы шейх” (1165-1240) – араб ойшылы, ақын, ортағасырлық сопылық ағымының ықпалды өкілдерінің бірі. Андалусияда туып, сонда білім алды. Шығыс мұсылман елдерін аралап, Каир, Шам (Дамаск), Бағдат, Коньяда болып, белгілі ғалым, ойшылдармен танысты. Ибн әл-Арабидің философиялық көзқарасы пантеистік сипатта болды. Барлық заттардың біртұтас мәні бар деп санады. Оның пікірінше, бұл мән құдайлық субстанцияны бейнелейді, ол таклидті, яғни көпшілік жұрт тәжім ететін адами беделді бекерге шығарады. Ибн әл-Араби сопы болғандықтан, құдайды жоғарғы, абстракциялық ақиқат арқылы тануға болады дейді. Ең басты еңбектері: бірнеше томнан тұратын “әл-Футухат әл-Маккийя”, “Китаб әл-мусамарат уа-л-мухадарат”, т.б. Дереккөздер * [https://www.academia.edu/6071958/_._._2011._._ Дж. Григоре. 2011. Любовь в понимании Ибн Араби. Москва]
Жол төсемесі

Жол төсемесі – автомобильдердің жолдың үстімен жыл бойы үздіксіз қозғалысын қамтамасыз ету үшін грунт үстіне салынатын көп қабатты төсеме. Қазіргі кезде автомобиль жолдарының жол төсемесі үш не одан да көп қабаттан тұрады. Олар түрлі материалдардан (асфальт-бетондар, өңделген және өңделмеген шағыл және қиыршық тастар, қождар, түрлі құмтас қоспалары, өндіріс қалдықтары, т.б.) салынады. Жол төсемесінің басты қабаттары – жамылғы және негіз болып бөлінеді. Жамылғы – жол төсемесінің ең беткі қабаты. Жамылғы берік, ұсақ кедір-бұдырлы (автомобиль дөңгелегімен үйкелісті қамтамасыз ету үшін), бірақ тегіс болуы керек. Ол, сондай-ақ, жоғары температурада пластикалық деформацияланбайтын, жарылмайтын, барынша су өткізбейтін болуы қажет. Жамылғының құрамына кейде қосымша қабаттар кіреді. Мысалы, қорғаныс қабаты, тозу қабаты, т.б. Негіз – жол төсемесінің берік бөлігі. Негіз өз алдына бірнеше қабаттан тұруы мүмкін. Оның біртұтас қабаттары созылмайтын, байланыспаған қабаттары ығыспайтын болып келеді. Негіздің жоғарғы қабаттарын төменгі қабатындағылармен салыстырғанда беріктігі жоғары материалдардан салады. Ол материалдар аязға төзімді, су өткізбейтін болуы керек. Негіздің қосымша қабаттары – табиғи-климаттық және топырақтық-гидрологиялық жағдайлары қолайсыз жол бөліктеріндегі негіз бен грунт арасында орналастырылады. Негіздің қосымша қабаттары негіз және жамылғымен бірге жол құрылымының аязға төзімділігін, тез құрғауын қамтамасыз етіп, жол төсемесіне жұмсалатын қымбат материалдарды үнемдеуге мүмкіндік береді. Сілтеме
Парик

Парик – монтюрге (керекті көлемге шағындап жасалған арнайы кепе) синтетикалық талшықтан, шаштан, қылдан, қылшықтан, шудадан жасалатын кимелі шаш. Парик Ежелгі Мысыр (Египет), Ассирия мен Вавилонияда, сонымен қатар Ежелгі Грекия мен Римде (б.з.б. 1 ғасырдан) әсіресе әйелдер арасында кең өріс алды. Еуропада 16 ғасырдан белгілі. 18 ғасырда дворяндар мен қызметкерлер парик киюге міндетті болды. Театр мен кинода парик гримнің бірден бір мәнерлі бөлшегі болып саналады. Дереккөздер
Су бэйхай

Су Бэйхай (1917, Ганьсу провинциясы – 2000, Үрімші) – қытай тарихшысы. Шыңжаң университетінде дәріс берген. Оның еңбектері Қытайдың Батыс өңірінің тарихын, географиясын, соның ішінде қытай қазақтарының тарихын зерттеуге арналған. Қазақ тілін білген. Ең көлемді 4 томдық “Қазақтың жалпы тарихы” (2003) еңбегінде қазақ ұлтының шығу тегінен бастап қазірге дейінгі тарихы қамтылған. Сондай-ақ “Қазақ халқының мәдениет тарихы” (1989) деген еңбегінде қазақ халқының көне дәуірден қазірге дейінгі қоғамдық құрылысы, мәдениеті, әлеуметтік жағдайы айтылған. Ол “Батыс өлкенің тарихы мен географиясы”, “Ұйғыр халқының тарихы”, “Моңғолия және батысқа сапар”, “Шыңжаң тарихы”, т.б. да жүзден астам ғылыми-зерттеу еңбектерін жазған. Бұл еңбектерде Қытайдағы аз ұлттардың тарихы мен мәдениеті Қытай мемлекетінің ұлттық мүддесі тұрғысынан жазылып, кейбір деректер өз ыңғайына қарай бұрмаланған. Қытайдағы аз ұлт өкілдерін қытай ұлтының құрамдас бөлігі ретінде санау, олардың тарихын Қытай мемлекетінің тарихымен тығыз байланыстыру сияқты пиғылы да көрініс тапқан. Пайдаланған сілтемелері
Барабы жазығы

Западно-Сибирская равнина: 1. Есіл жазығы 2. [[Құлынды даласы 3. Барабы жазығы 4. Васюган жазығы 5. Сибирские Увалы ]] ]] Барабы жазығы — Батыс Сібір ойпатында, Обь және Ертіс өзендерінің аралығында жатқан аллювийлі жазық. Ресей Федерациясының Новосибирск және Омбы облыстарының аумағында орналасқан. Ол оңтүстігінде Құлынды даласымен, ал солтүстігінде Васюган жазығымен жалғасады. Тектоникалық жағынан герциндік іргетасының тереңд. 3000 м болатын Ертіс синеклизасына сәйкес келеді. Түпкі жыныстар қалыңдығы 100 м болатын аллювийлік-флювиогляциалдық құмды-сазды жыныстармен жабылған. Жер бедері тегіс, оңтүстігіндегі ойпаңдарда тұщы және тұзды көлдер (Чаны, Уба, Сартлан, т.б.), батпақты-сортаң жерлер, шалғынды жайылмалар бар. Абсолют биіктіктері 110 — 150 м. Климаты тым континенттік. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –19 — 20°С, шілдеде 18 — 19,5°С, кейде 40°С-қа дейін жоғарылайды. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 370 — 500 мм, қардың қалыңд. 30 — 50 см. Барабы жазығының орманды даласы — Батыс Сібір ойпатындағы ауыл шаруашылығы дамыған аудан. Мұнда шабындықтар құнарландырылып, дәнді және техникалық дақылдар егіледі. Жазықтың 300 мың га батпақты жері құрғатылған. Дереккөздер
Юрий Александрович Волох

Юрий Александрович Волох (11.9.1921 ж.т., Украина, Донецк облысы Ларино ст.) – мед. ғылыми доктыры (1959ж.), профессор (1963ж.). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Ленинградтың (1943ж., қазіргі Санкт-Петербург) әскери-мед. академиясын бітірген. Қырғыз мед. институтында асистент, доцент, профессор(1946–1959ж.), Целиноград мед. институтында (қазіргі Астана мемлекеттік мед. академиясы) кафедра меңгерушісі (1959–1965ж.), декан (1977–1986ж.) қызметтерін атқарды. 1986 жылдан Ақмола мед. институтында (қазіргі Астана мемлекеттік мед. академиясы) профессор 1958 ж. «Эхинококкоз человека, опыт изучени активного выявления больных и организации борьбы с этой инвазией в «Киргизской ССР» деген тақырыпта докт. дисссертация қорғады. Ол эхинококкоз бұғақ ауруы, кеуде хирургиясы, туберкулез эпидемиологиясы (негізінен Қырғызстанда) мәселелерін зерттеген. 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Шығалмалар Эхинококкозовая болезнь у человека, Франция, 1959; Эхинококкоз и альвеококкоз у человека, Франция, 1965. Дереккөздер
Адай биі

Адай биі — қазақтың ұлттық биі. Негізінен қыздардың орындауына арналған. Би ішекті музыкалық оркестр не жеке домбыра сүйемелімен бастан аяқ жылдам ырғақта (Құрманғазының “Адай” күйінің желісімен) биленеді. Бір бөлімді, музыка өлшемі 2/4. 1968 жылы Мәскеуде өткен би мектептерінің Бүкілодақтық байқауында “Адай” биін (қоюшы — Ш.Б. Жиенқұлова) қазақ бишілері тұңғыш рет орындады. Дереккөздер
Ибн Маджид Ахмад

ибн Маджид Ахмад (1440, Оман – 16 ғасырдың басы) – 15 ғасырдың 2-жартысында өмір сүрген араб теңізшісі, кемемен жүзу туралы еңбектердің авторы, Үнді мұхитында жүзудің лоциясын құрастырушы. Ол өзінің әкесі сияқты Үнді мұхитында кемелерді теңізбен алып жүзудің маманы болды. 1498 жылы ол лоцман ретінде Малемо Кана (Теңіз ісі және астрономия маманы) деген есіммен португалиялық теңізші Васко да Гама (1469 – 1524) эскадрасын Малиндиден (қазіргі Кения) Каликутқа (Үндістан) Үнді мұхиты арқылы 28 күнде алып өтті. Оның 1462 – 1501 жылдары астрономиядан, теңізде жүзуден және географиядан жазған 35 еңбегі белгілі. ибн Маджид Ахмад лоцмандық өнер жөніндегі “Теңізде жүзу ғылымының негіздері жөнінде” (“әл-Хауия”) деген кітабын өлеңмен жазды (1492). Онда жердің жақындығын көрсететін белгілер, румбылар, жел режимі баяндалады. Қызыл теңіздегі, Парсы шығанағындағы, Үнді мұхитындағы теңіз жолы және айлақтар орналасқан ендіктер көрсетілген. “Теңізде жүзу ғылымының негіздері туралы пайдалы мағлұматтар кітабы” (“Китаб әл-Фабаид”) трактатында (1489) Мадагаскар, Занзибар, Ява, Суматра және Цейлон аралдары туралы баяндалды. ибн Маджид Ахмадның Ресей ғылым академиясының Шығыстану институтында теңізде жүзу хақындағы 3 өлеңі сақталған. Мұнда Малабардан (Үндістан түбегінің батыс жағалауында) Софальға, Джиддадан (Сауд Арабиясы) Аденге (Йемен) дейінгі және Үндістан мен Цейлон, Ява аралдары арасындағы теңіз жолы сипатталады. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Жұбатқан Мұратбаев

Жұбатқан Мұратбаев (10.05.1939, Қармақшы ауданы Тұрмағанбет ауылы – 30.9. 2002, Алматы) – жазушы, малдәрігерлік ғылымдарының кандидаты, Қарақалпақстанға еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Самарқан қаласындағы ауыл шаруашылық институтының малдәрігерлік факультетін бітірген (1961). Бұхар облысының Тамды ауданындағы Шеңгелді малдәрігерлік бөлімінде меңгеруші, 1963 жылы Қарақалпақстан Республикасының «Октябрьдің 40 жылдығы» атындағы совхозда бас мал дәрігері, кейін осы сала бойынша басшы қызмет атқарған. Мұратбаевтың шығармалары 1980 жылдардың басынан қарақалпақ, қазақ, тілдерінде жариялана бастады. Оның «Жесір», «Таң жұлдыздары», «Шынар», «Парасат», «Темірқазық», «Шежіренің шыбығы», т.б. кітаптары жарық көрген. 1990 жылдан қазақ басылымдарында «Шындықты шаң баспайды», «Тәуке ханның бас әзіреті», «Қарабура әулие қайда жерленді», 1998 жылы қарақалпақ тілінде Әйтеке би жайлы «Айыр тілді, әділ үнді адам», 1999 жылы Жалаңтөс баһадүр туралы жазған «Тұран баһадүрі» еңбектері, қазақ тілінде Қарақалпақстанның Нүкіс қаласында оның атында көше бар. Алтай батырға арналған «Алаштың жұлдызы» атты екі томдық кітабы жарық көрген. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Самыркеш

Самыркештер, самырсындар — торғайтәрізділер отрядының қарға тұқымдасына жататын құстар туысы. Қазақстанның оңтүстік-шығысында (Алтайдан Тянь-Шаньға дейін) таудағы қылқан жапырақты орман алқаптарын мекендейді. Дене тұрқы 35 см-дей, салм. 160 — 180 г. Қауырсыны ақ дақты, күңгірт қоңыр, тұмсығы қара, ұзын, құйрығы қысқа болады. Самырсын құс — отырықшы құс. Орманның қалың жеріндегі ағаш басына ұялайды, түсі теңбіл 2 — 7 жұмыртқа салады да, оны мекиені мен қоразы 20 күндей кезектесіп басып, балапан шығарады. Самырсын құс — пайдалы құс, негізінен самырсын қарағайы мен шырша бүрінің дәнін жейді. Ол дәнді жемдік қор ретінде топырақ арасына көміп қояды, ал бұл орман өрттері болған жағдайларда ағаштардың қайта өсуіне жағдай туғызады. Суреттер Дереккөздер
Мұратбаев ескерткіші

Мұратбаев ескерткіші – монументті өнер туындысы. 1975 жылы Қызылорда қаласында Қазақстан мен Орта Азиядағы жастар қозғалысының көрнекті қайраткері Ғ. Мұратбаевқа орнатылған. 2002 жылы маусым айында 100 жылдығына орай қайта өңделіп, темір жол вокзалы алдындағы алаңға ауыстырылды. Ескерткіштің жалпы биіктігі – 5 м. Мүсіннің биіктігі – 2,5 м, тұғырдың биіктігі – 1,85 м. Тұғыры бетоннан жасалып, оның сырты ақ мрамор плиталармен қапталған. Авторлары: сәулетшілер: Сапарғалиев, Ускова. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Өзін-өзі қаржыландыру

Өзін-өзі қаржыландыру – кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметін жүзеге асыру тәсілі. Мұнда тек ағымдағы кезеңдердің шығындары ғана емес, сонымен бірге күрделі жұмсалым да, болашақ кезеңдердің шығыстары да меншікті қаражат көздерінен өтеледі. Басқаша айтқанда, Өзін-өзі қаржыландыру – кәсіпорындардың, фирмалардың, компаниялардың ішкі қаражат көздері есебінен қаржыландырылуы. Пайда, амортизациялық аударым Өзін-өзі қаржыландыру көздері болып табылады. Алынған таза табыс өндірісті ұлғайтуға және жетілдіруге, жұмыскерлерді көтермелеуге, дивидендтерге және еңбек ұжымының әлеуметтік мәселелерін шешуге, өзге де мақсаттарға пайдаланылады. Тағы қараңыз * Өзін-өзі басқару * Өзін-өзі өтеу Дереккөздер
Субэкваторлық белдеу

Субэкваторлық белдеу – Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардағы тропиктік және экваторлық белдеулер аралығындағы аймақ. Қыста тропиктік пассаттар әсерінен ауасы құрғақ, қуаң; жазы ылғалды экваторлық муссондық климатпен сипатталады. Күн сәулесі жер бетіне тік түсуіне байланысты жыл бойы бір қалыпты жоғары температура сақталады. Жылдық радиациялық баланс 70 – 80 ккал/см2, айлық орташа температура 20 – 30С. Суының температурасы үнемі жоғары (25С). Жылдық жауын-шашын мөлшері 250 – 2000 мм (негізгі бөлігі ылғалды кезеңде түседі). Экватордан тропиктік белдеуге қарай ұзаған сайын 2 – 3 айдан 8 – 10 айға дейін құрғақшылық кезеңдер болады. Осы бағыт бойынша табиғи өсімдік жамылғысы да тұрақты ылғалды орман, маусымдық ылғалды орман, саванналар және сирек ормандар болып ауысады. Топырағы қызыл, қоңыр күлгін. Жыртқыштар, тақтұяқтылар, бауырымен жорғалаушылар, т.б. мекендейді. Күріш, мақта, тропиктік дақылдар өсіріледі. Дереккөздер
Адайдың жеті қайқысы

«Адайдың жеті қайқысы» — 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде Маңқыстау түбегінде өмір сүрген халық өнерпаздары, сал-серілер. Олар: Өскенбай (күйші-домбырашы, әнші әрі жыршы), Тұрсын (әнші әрі күйші-домбырашы), Әділ (әнші әрі жыршы), Досат, Жылгелді, Тәстемір және Шолтаман (бәрі де әнші болған). Осы жеті өнерпаз жұбын жазбай бірге жүріп,Маңқыстау, Хиуа мен Хорезм аймағын, Жем мен Жайық бойын аралап, өнер көрсеткен. Ешкімге бас имей, өздерін тәкаппар (қайқайып) ұстағандықтан ел ішінде «адайдың жеті қайқысы» атанып кеткен. Бұлардың ішінде Өскенбай шығармалары көбірек сақталған. Сонымен қатар Әділдің екі-үш әннен тұратын бір циклді “Жайма қоңыр” атты музыкалық шығармасы, Досаттың “Досат”, Жылгелдінің “Құнан нар”, Тәстемірдің “Маңқыстау”, Тұрсынның “Оймауыт”, Шолтаманның “Дәлейлім” (“Тал кеме”) дейтін әндері халық арасына кең тараған. “Адайдың жеті қайқысы.” әндерін біздің заманымызға Қ. Қонаршиев, И. Жұмабаев, Қ. Қалмағанбетов, Қ. Нұраханов сынды әншілер жеткізген. Кезінде “Адайдың жеті қайқысының” орындауында “Досат”, “Құнан нар” және “Оймауыт” әнін А.В. Затаевич нотаға түсіріп, “Қазақ халқының 1000 әні” (Орынбор, 1925) жинағында жариялаған. «Адайдың жеті қайқысы» аталған сал-серілерден жеткен әндерді маңқыстаулық әншілер Қ. Домбаев, К. Тасболатов және І. Шыртанов өз нақыш-өрнегімен орындады. Дереккөздер
Рахманбай Әлімбаев

ӘЛІМБАЕВ Рахманбай (1913, Қордай ауданы Киров кеңшары – 1994, Тараз) – ғалым-агроном. 1939 – 42 ж. Красногор ауданы атқару к-ті төрағасының орынбасары, 1942 – 44 ж. Қызыл Армия қатарында болды. 1944 – 79 ж. Красногор, Меркі, Қордай, Шу аудандарында ауданы атқару к-ті төрағасының орынбасары, ұжымшар төрағасы, кеңшар директоры болып істеді. Осы жылдарда аудандардың шаруашылықтарының табысын арттырып, олардың жан-жақты дамуына үлкен үлес қосты. Ленин, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет Грамоталарымен марапатталған.
Зұлпыхар Мұсаханов

Зұлпыхар Мұсаханов (ақпан, 1988) – қызметкер. Еңбек жолын 1933 – 38 жылдары аудандық комсомол комитетінің хатшысы болып бастады. 1940 – 46 жылдары Жаңақорған МТС-нің саяси бөлімінің жетекшісі, МТС директоры, аудандық партия комитетінің 2-хатшысы қызметтерін атқарды. 1957 – 62 жылдары Жаңақорған аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1962 – 66 жылдары Қармақшы, Шиелі аудандарының ауыл шаруашылық басқармасының бастығы және аудандық атқару комитетінің төрағасының орынбасары болды. Мұсаханов «Қазақ КСР-не еңбегі сіңген ауыл шаруашылығы шебері» деген құрметті атағын алып, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Андрей Владимирович Харитонов

Андрей Владимирович Харитонов (24 желтоқсан, 1929 жылы туған, Ресей, Ульяновск қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1981), профессор (1993). Өмірбаяны * Ульяновск педагогика институтын бітірген (1951). * Қазақстан ғылым академиясының Астрофизика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1954–1968), ғылыми хатшы (1955–1960) * КСРО ғылым академиясының Арнайы астрофизика обсерваториясында аға ғылыми қызметкер (1966–1968) * 1968 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Астрофизика институтында зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері * 1980 жылы «Абсолютная спектрофотометрия звезд в области 3200–7600 А» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * Ғылыми еңбектері жұлдыздар мен күн спектрлеріндегі энергия таралуын зерттеуге арналған.Қазақ ұлттық энциклопедиясы Дереккөздер
Шоқан Қазбайұлы Әлімбаев

Шоқан Қазбайұлы Әлімбаев (6.6.1941, Жамбыл облысы Асы темір жол бекеті - 1990) - фантаст-жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген (1965). "Спорт" газетінде әдеби қызметкер, "Жа­зушы" баспасында редактор, аға ре­дактор, "Қазақфильм" киностудиясында сценарийлық алқа мүшесі қызметтерін атқарған. Алғашқы әңгімесі 1964 жылы "Простор", "Жұлдыз" журналдарында жарияланған. Әлімбаев фантастикалық әңгіме, повесть, романдардың авторы. Жазушының шы­ғармалары орыс, қырғыз, украин, әзірбайжан тілдеріне аударылған. Шығармалары: * Даналық альфасы. Повесть. А., 1967; * Даналық формуласы. Роман. А., 1982. Дереккөздер
Хиуа хандығының Қазақстанға шапқыншылығы

Хиуа хандығының Қазақстанға шапқыншылығы — Хиуа хандығының Сырдарияның төменгі сағасы, Арал маңы мен Үстіртті мекендеген Кіші жүз қазақтарын жаулап алу мақсатында ұйымдастырған жорықтары. 19 ғасырдың басынан бастап Хиуа хандығы қазақ жеріне жорық жасауын күшейте түсті. Хиуа ханы Мұхаммед Рахым тұсында (1806 — 25) хандықтың шекарасы Сырдарияның төменгі саласы мен Арал теңізі маңындағы қазақ қоныстарына жақындады. Хиуа бектері осы жерлерде қорғаныс бекіністерін салып, оны қазақ даласының ішкі жағына қарай кіре түсу үшін алдыңғы шеп ретінде пайдалануға тырысты. 1835 жылы Қуаңдария сыртындағы Құртөбе деген жерге хиуалықтар бекініс салып, онда 200-ге жуық әскер ұстады. Сырдарияның сол жақ беткейіне Қожанияз (осы бекіністі салуға басшылық еткен Хиуа бегінің атымен аталған) бекінісі, одан кейін Жаңақала деген бекіністі қамал салынды. Хиуа ханының қазынасы үшін қазақтардан зекет, ұшыр секілді әр түрлі алым-салықтар жинау мақсатымен Жем өзеніне дейін Кіші жүз жеріне осы бекіністерден әскери жасақтар жіберілді. Хиуа хандары Кіші жүз аумағын өз қол астына қарату мақсатында қазақ сұлтандарын пайдаланды. Оларға хан атағын сыйлаған жарлықтар беріп, қару-жарақ және әскери көмек көрсетті. Қазақ рулары бағынудан бас тартқан кезде Хиуа бектерінің жасақтары бағынбаған ауылдарды шауып, тонап отырды. Мысалы, 1847 жылы наурызда Уәйіс-Нияз бектің жасағы Сыр бойына қоныстанған қазақтардың 1400-ге жуық үйін ойрандады. Сол жылдың тамыз айында Хиуаның 1500 адамдық жасағы Сырдың оң жағасына өтіп, мұндағы қазақ ауылдарына шабуыл жасады. Бұл шапқыншылықта бір мыңнан аса үй талқандалып, тоналды. 1847 жылы тамыздан 1848 жылғы наурызға дейінгі уақыт ішінде Хиуа нөкерлері жүздеген қазақ ауылдарын шауып, 500-дей адамды өлтірді, көптеген адамды тұтқынға алды. Мұндай шапқыншылықтар қазақ руларының хиуалықтарға деген өшпенділігін күшейтті. Бұл шабуылдар Хиуа хандығы Ресей протекторатына айналғаннан кейін тоқтады. Сілтемелер
Әлімбайсай 1

ӘЛІМБАЙСАЙ 1 – ерте темір дәуірі қорымы. Талас ст-нан шығысқа қарай 7,5 км қашықтықта, Қырғыз Алатауы жотасында орналасқан. 1988 ж. Жетісу археол. экспедициясының отряды (жетек. Р.Б. Исмагилов) ашқан. Қорымда 80-ге жуық дөңгелене таспен қоршалған қабірлер бар. Қоршаудың ортасы топырақ үйінділерінен тұрады.
Жол чегі

Жол чегі – негізінен халықаралық туризмде туристерді валютамен қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын төлем құжаты; чекте көрсетілген соманы шетелдік немесе ұлттық валютамен төлеу жөніндегі ақшалай міндеттеме. Оны эмитент-банктің агенті болып табылатын кез келген мекемеден сатып алуға болады. Чекке иесі бірінші рет сатып алу кезінде, екінші рет қолма-қол ақша алу кезінде қол қояды. Түрлі атаулы құнмен және түрлі валюта бағамымен шығарылады, кейде есепшоттар бойынша төленуге қабылданады. Сілтеме
Кәукей

Кәукей — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Қызылқұм ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстік–батысқа қарай 95 км-дей жерде, Сырдарияның ежелгі арнасы – Қуаңдарияның төменгі ағысында, Бозкөл шығанағының оңтүстік жағалауындағы қамыс, құрақ өскен сортаң топырақты шөлді белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1500 адам (758 ер адам және 742 әйел адам) болса, 2009 жылы 1220 адамды (619 ер адам және 601 әйел адам) құрады. Тарихы 1963 – 97 жылдары қаракөл қой шаруашылығымен айналысатын Қызылқұм кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Кәукейде “Бозкөл” ЖШС-гі және 18 шаруа қожалығы ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Орта, бастауыш мектептер, кітапхана, мәдениет үйі, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Отбасы социологиясы

Отбасы социологиясы – социология ғылымының саласы. Отбасын барлық бастапқы қоғамдық қатынастардың негізі болып табылатын аса маңызды әлеумет құрылым ретінде зерттейді.қ. Социология.. Дереккөздер Қосымша мәліметтер *[http://www.kar-femida.kz/Keis/050301-3-IIkz/1/vlek.htm Әлеуметтану]