kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы

Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы — 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Ресейде қалыптасқан саяси жағдайға байланысты мемлекет өмірінің негізгі мәселелерін шешу және басқару пішімін айқындау мақсатында шақырылған халық өкілдерінің жиналысы. Оның нақты заңды статусы 2 наурызда Мемлекеттік думаның Уақытша к-ті мен Санкт-Петербург кеңесінің атқару к-ті келісімге келуі нәтижесінде жасалды. Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына партиялық тізім бойынша 730 делегат белгіленді. Сайлау 17 қыркүйекте өтіп, жиналыс 30 қыркүйекте шақырылатын болды. Бірақ Уақытша үкіметтің 9 тамыздағы шешімімен сайлау 12 қарашаға, ал жиналыстың шақырылуы 28 қарашаға қалдырылды. Ресей империясы көлемінде 73 сайлау округі құрылды. Қазіргі Қазақстан жерінде Жетісу, Сырдария, Орал және Дала сайлау округтері ұйымдастырылды. Қазақ зиялылары Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына үлкен үмітпен қарап, халықты сайлауға әзірлеу жолында қолдан келген мүмкіндіктердің бәрін пайдаланып қалуға тырысты. “Қазақ”, “Бірлік туы”, “Сарыарқа” газеттері арқылы халықты сайлауда ауызбірлік танытуға шақырды. Облысы қазақ к-ттері үгіт-насихат жұмыстарын жүргізіп, халық арасына өз өкілдерін жіберді. 1-жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына на кандидаттар тізімі ұсынылды (қ. Бірінші жалпықазақ съезі). Олар Алаш партиясының атынан тіркелді. Сайлау барысында Алашпартиясы барлық қазақ облыстарында ең көп дауыс алды. Бірақ Қазан төңкерісі нәтижесінде өкімет басына келген кеңестік билік сайлау нәтижелерін мойындамады. 1918 ж. 5 қаңтарда Санкт-Петербургте “Барлық билік Құрылтай жиналысына берілсін!” деген ұранмен көшеге шыққан халыққа большевиктер тарапынан қару қолданылды. 6 қаңтар күні ашылған Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына на қатысуға келген депутаттар күшпен қуылып таратылды. Сөйтіп Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының іске кірісіп, алдына қойған демокр. мақсат-мүдделерді жүзеге асыруына мүмкіндік болмады. Дереккөздер
Мотель

Мотель(, motor – қозғалтқыш деген сөзінен, автомобиль және hotel – қонақ үй, отель) – магистралдық автомобиль жолдарының бойына арнайы салынатын қонақ үй кешені. Мотельдер негізінен ірі қалалар мен курорттық орындарға таяу жолдардың бойына салынады. Мотельдің құрамына қонақ үймен қатар тынығу орындары мен бөлмелері, асхана мен мейрамхана, тұрмыстық, байланыс, т.б. қызмет көрсету түрлері, жанар май құю орындары, техникалық қызмет көрсету станциялары, көліктер тұратын алаңдар, қызметкерлерге және түрлі шаруашылыққа арналған үйлер кіреді. Мотель- көліктерге арналған автотұрағы бар туристерге арналған қонақ үйі. Дереккөздер
Бүкілресейлік мұсылмандардың бірінші съезі

Бүкілресейлік Мұсылмандардың Бірінші Съезі, 1905 жылы 15 тамызда Төменгі Новгород қаласында өтті. Съезд 20 ғасырдың басында жалпыресейлік мұсылмандық қозғалыстың өріс алған кезінде, 1905 жылы 8 ақпанда Санкт-Петербург қаласында өткен мұсылмандар мәжілісінің шешімімен шақырылды. Оған Түркістан өлкесінен, Сібір өңірінен, Қазақстаннан, Кавказдан, Қырымнан 150-ге жуық делегат қатысты. Съезде Ресей мұсылмандары өмірінің өзекті мәселелері талқыланды. Жергілікті өкімет орындарының рұқсат етпеуіне байланысты, Ресей мұсылмандарының тұңғыш съезі жасырын түрде, Ока өз-мен жолаушылар тасымалдайтын “Густав Струве” кемесінде өткізілді. И. Гаспринскийдің төрағалығымен өткізілген бұл съезде делегаттар патша өкіметінің отаршылдық саясатын, мұсылман халықтарының құқылары жылдан-жылға шектеліп келе жатқандығын сынға алды. Олар бұдан былай Ресей азаматтарының тіліне, дініне, нәсіліне, ұлтына, жынысына қарамай тең құқықта болуын талап еткен шешім қабылдады. Делегаттар Ресей мұсылмандарын өзара байланыстырып, іс-әрекеттерін бір ізге түсіріп отыратын саяси ұйымның құрылуын қажет деп тапты. Бұл ұйымның бағдарламасы мен жарғысын әзірлеу мұсылмандық қозғалыстың жетекшілері Ә.Топчибашев пен А. Ибрагимовке жүктелді. Съезде 5 тармақтан тұратын қарар шығарылды. Онда мұсылмандар отаршыл жүйемен күресте орыс және басқа да халықтардың демократиялық күштерімен бірлесіп әрекет етуінің қажеттігі аталып көрсетілді. Делегаттар бұл съезді Ресей мұсылмандарының өміріндегі тарихи оқиға деп бағалап, жыл сайын тамыздың 15-і күні мұсылман елді мекендерінде аталып өтілетін болсын деген қаулы қабылдады. Дереккөздер
Мұхаммед I

МҰХАММЕД І, Боғра хан, Мұхаммед бин Юсуф – Шығыс Қарахан қағанатының билеушісі (шамамен 1056 – 1057/58). Әкесі Қадыр хан Юсуф Қашқар билеушісі болған. 1032 жылы әкесі өлгеннен соң, орнына ағасы Арслан хан Сүлеймен отырды да, Мұхаммед I Тараз және Исфиджаб аймағының билеушісі болды. Мұхаммед I ұазнауи әулетіне және өзінің туған ағасы Арслан ханға қарсы шығып, Салжұқтар әулетімен байланыс орнатты. Имам Әбу Садық Тебанидің арқасында, Мұхаммед I ағасы Арслан ханмен, ұазнауи әулетімен татуласып, Мауереннахрда Боғра хан есімімен теңге соғуға қол жеткізген. Исламтанушылар Мұхаммед I-нің 1044 – 1045 жылы шийттер қозғалысын басып, қанды қырғын жасағаны, өмірінің соңғы кезеңінде ағасы Арслан ханды тақтан қуып, өзі билікке келгені және оған әйелі у беріп өлтіргені жайлы деректер келтіреді. Сілтемелер * Қадыр хан Юсуф * Арслан хан * Мәуереннаһр Сыртқы сілтемелер [http://kaz-ekzams.ru/str7.html Боғра хан] Дереккөздер
Бүкілресейлік мұсылмандардың екінші съезі

Бүкілресейлік Мұсылмандардың Екінші Съезі, 1906 жылы 15 — 23 қаңтар аралығында Санкт-Петербург қаласында өтті. Съезге қатысқан 100-ден астам делегаттардың ішінде С. Жантөрин, У. Танашев, М. Оразаев, Ш. Қосшығұлов, т.б. қазақ зиялылары болды. Бұл съездің өткізілуіне де өкімет орындары рұқсат бермеді. Сондықтан съезд жасырын түрде қаладағы қонақ үйлерде, пәтерлерде өткізілді. Бүкілресейлік Мұсылмандардың Екінші Съезінде Ресей мұсылмандарының саяси ұйымын құру мәселесі қаралды. Делегаттардың ұйғарымы бойынша, бұл ұйым “Ресей мұсылмандары одағы” (“Иттифақ ул-муслимин”) деп аталды. Ұйымның 23 тармақтан тұратын жарғысы қабылданды. Жарғы бойынша, “Ресей мұсылмандары одағының” 16 қалада, соның ішінде Орынборда, Астраханда, Оралда, Омбыда, Қызылжарда, Семейде, Верныйда, Ташкентте, Ашхабадта бөлімшелері құрылатын болды. Ұйымның бағдарламасын қабылдау бүкілресейлік мұсылмандардың кезекті съезінің үлесіне қалдырылды. Съезд делегаттары Мемлекеттік думаға сайлау кезеңіндегі мұсылмандардың тактикасы мәселесін де қарады. Мұсылмандарды сайлау науқаны кезінде “Конституциялық-демократиялық партиямен” ынтымақтаса әрекет етуге шақырған қарар қабылданды. Дереккөздер
Бүкілресейлік мұсылмандардың үшінші съезі

Бүкілресейлік Мұсылмандардың Үшінші Съезі, патша өкіметінің ресми рұқсатымен 1906 жылы 16—21 тамыз аралығында Төменгі Новгород қаласында өтті. Оған 800-ден астам делегат қатысты. Делегаттардың құрамында С. Жантөрин, Ш. Қосшығұлов, Ж. Алдоңғаров, Н. Сүлейменов, т. б. қазақ зиялылары болды. Бүкілресейлік Мұсылмандардың Үшінші Съезінің күн тәртібіне оқу ісі, діни басқарма, “Ресей мұсылмандары одағы” ұйымының бағдарламасы туралы мәселелер қойылды. Оқу мәселесі бойынша съезде 33 тармақтан тұратын қарар қабылданды. Онда мұсылман балалары үшін барлық елді мекендерде бастауыш және орта мектептер ашу, оқуды араб графикасы негізінде ана тілінде жүргізу мәселелері қарастырылды. Мұсылмандар бірлігін арттыра түсу мақсатында съезд “ортақ түркі тілі” барлық мектептерде оқытылсын деп шешті. Делегаттар діни мәселе жөнінде барлық мүфтилер сайланбалы болуы, қазақ облыстарының діни істерін Орынбор мүфтилігіне тапсыру, Түркістанда өз алдына жеке мүфтилік ашу туралы шешім қабылдады. Съезде “Ресей мұсылмандары одағы” ұйымының бағдарламасы қабылданып, осы ұйымның 15 мүшеден тұратын Орталық комитеті сайланды. Оның құрамына Ә. Топчибашев, Ы. Ғаспыралы, А. Ибрагимов, Ж. Акчурин, Жантөрин мен Қосшығұлов кірді. Делегаттар телеграф арқылы съезде қабылданған шешімдермен қоса, өздерінің Бірінші Мемлекеттік думаның таратылуын әділетсіздік деп бағалайтындықтары жайлы,“17 қазан манифесі” жариялаған бостандық негіздерін қалпына келтіру мақсатында тез арада думаны қайта шақыру қажет екендігі жөнінде Министрлер кеңесінің төрағасы атына мәлімдеме жолдады. Дереккөздер
Бүкілресейлік мұсылмандардың бесінші съезі

Бүкілресейлік мұсылмандар съезі - 1917 жылы 1 — 11 мамыр аралығында Мәскеуде Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросының ұйымдастыруымен өткізілді. Съезге қазақ облыстарынан, Түркістан өлкесінен, Кавказдан, Қырымнан, Сібірден, Хиуа мен Бұқара хандықтарынан 830 делегат қатысты, олардың 200-ге жуығы дін иелері болды. Бүкілресейлік Мұсылмандар Съезіне қазақ өкілдерін жіберу Орал, Торғай, Ақмола облысы қазақ съездерінде қаралып, өлкедегі қоғамдық-саяси ұйымдар тарапынан да делегаттар сайланды. Олардың ішінде Ж. Досмұхамедов, К. Тоғысов, А. Теміров, М.Жұмабаев, У. Танашев, С. Жантөрин т.б. қайраткерлер болды. Съездің күн тәртібіне: Ресейдің мемлекеттік құрылысы, жер, дін, әйел, жұмысшы және әскер мәселелері, оқу-ағарту ісі, соғысқа көзқарас, Құрылтай сайлауы кезіндегі мұсылмандар тактикасы, Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесін құру мәселелері енгізілді. Делегаттар мемлекеттік құрылыс мәселесін жан-жақты талқылап, Ресей мұсылмандарының федеративтік негіздегі демократиялық республиканы жақтайтындықтарын білдірді. Съезд белгілі территориясы жоқ халықтарға ұлттық-мәдени автономия берілсін, ал барлық мұсылман халқы ұлттық-терр. автономияны иемденсін деген шешім қабылдады. Құрылтай жиналысында жер мәселесі өз шешімін тапқанға дейін шет аймақтарға қоныс аудару уақытша тоқтатылды. Съезде дүниежүзілік соғыс әділетсіз деп бағаланып, бұл соғыста мұсылмандар империализмнің құрбаны болып отырғаны айтылды. Діни істер мәселесін қараған секцияның шешімімен Торғай, Орал, Ақмола және Семей облысы қазақтарының діни істері Орынбор мүфтилігіне қарайтын болды. Съезде Орынбор діни басқармасының құрамы сайланды, оған Ғ.Қарашев та енді. Оқу-ағарту ісі бойынша 23 тармақтан тұратын қарар қабылданды. Онда жалпыға бірдей міндетті және тегін білім беру, барлық мұсылман мектептерінде ана тілімен қатар “ортақ түркі тілін” оқыту, т.б. мәселелер қарастырылды. Бүкілресейлік Мұсылмандар Съезінде Құрылтай сайлауын өткізу қызу талқыланды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.azattyq.org/content/russia_85th_anniversary_of_salimgerei_zhantorin/24099331.html Түркі-мұсылман саясаткерлерінің бірегейі Сәлімгерей Жантөрин еді]
Бүкілресейлік мұсылмандардың төртінші съезі

Бүкілресейлік Мұсылман Съезі, 1914 жылы 15 — 20 маусым аралығында Санкт-Петербургте Төртінші Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясының ұйымдастыруымен өткізілді. Съезд өткізу жөнінде мұсылман фракциясының төрағасы Қ.Тевкелев ішкі істер министрінен арнайы рұқсат алды. Б. м. с-не қатысқан 35 делегаттың 7-еуі қазақ халқының өкілдері болды. (Ә. Бөкейханов, Б. Қаратаев, С. Лапин, С. Шорманов, Ж. Сейдалин, Д. Аманшин, Ғ. Нарымбетов). Съездің күн тәртібіне мұсылмандардың діни істерінің жайы, бұл жөнінде Заң жобасын әзірлеу мәселесі қойылды. Съезде Қаратаев пен Лапин қазақтардың діни істерінің Орынбор мүфтилігінен шығарылып тасталуының басты себебі орыстандыру, шоқындыру саясатында жатқанын айтып, діни істерді жергілікті әкімш. қарамағынан алу керектігін ұсынды. Съезде “Ресей мұсылмандарының діни істері” туралы Заң жобасы әзірленді. Онда Санкт-Петербургте мұсылмандардың орталық діни басқармасын құру, қазақтардың діни істерін жергілікті әкімш. қарамағынан алу, оны Орынбор мүфтилігіне тапсыру, Түркістан өлкесінде өз алдына жеке мүфтилік ашу мәселелері қарастырылды. Бұл Заң жобасын Мемл. думаға енгізу үшін делегаттар тарапынан мұсылман фракциясына көмек көрсету керектігі атап өтілді.
Мұхаммед Данышменди

Мұхаммед Данышменди МҰХАММЕД ДАНЫШМЕНДИ, Мұхаммед Данышменде әл-Зарнуқи – діни ғұлама. Маңғыт руынан шыққан, Қожа Ахмет Иасауи шәкірттерінің бірі, ұстазының “Мират ул-Қулуб” атты еңбегін жинақтаған. “Жами әл-Муршидин” кітабында ислам дінін ұстанушыларға арнап мектеп ашқан тұлға ретінде танылады. Ол Иасауимен бірге 40 рет қылуетке түсіп, оның рұқсатымен Отырарда 40 жыл ұстаздық еткен. Діни әңгімелерде тариқат пен шариатты ұштастырған діндар екендігі айтылады. Сілтемелер * ғұлама * Маңғыт * Қожа Ахмет Иасауи Сыртқы сілтемелер [http://www.google.com/url?sat&sourceweb&cd2&ved0CB8QFjAB&urlhttp%3A%2F%2Fwww.monitoring.academy.kz%2Fnew%2Fsystem%2Fotchet1%2FOtchet1_1254314649_lot_556.doc%3FPHPSESSID%3Df1de2876b886487ebab870d4c59511a7&rctj&q%D0%9C%D2%B0%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94%20%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%A8%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%98&eirmD0TZfPEojFswau06SqBg&usgAFQjCNH1CoP-_I8-LS_0OU_OrtcdMZfZFA&cadrja МҰХАММЕД ДАНЫШМЕНДИ] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том. Толықтыру
Бүкілресейлік Халық Шаруашылығы Кеңесінің Қазақ Өнеркәсіп Бюросы

Бүкілресейлік Халық Шаруашылығы Кеңесінің Қазақ Өнеркәсіп Бюросы — өнеркәсіп орындарын басқару үшін 1920 жылы 1 маусымда құрылған мекеме. Өлкені басқаратын уақытша Қырғыз (Қазақ) ревкомының жанынан 1919 жылы 15 қазанда құрылған Халық шаруашылығы кеңесінің орнына ұйымдастырылды. Азамат соғысы жылдарында бюро шаруашылыққа жалпы басшылық жасаумен бірге мемлекеттік. кәсіпорындардың жұмысын тікелей басқарды. Оған губерниялардағы экономикалық кеңестер мен халық шаруашылығы кеңестері бағынды. Бюро Азамат соғысынан кейін кәсіпорындарды шаруашылық есепке көшірумен айналысты. 1924 жылы Өнеркәсіп бюросы орнына Қазақ АКСР-і Халық шаруашылық орталық кеңесі құрылды.
Бүкірлік

Бүкірлік, кифоз (kyphosіs) — омыртқа бағанасының (әдетте кеуде бөлімінің) дөңестеніп қисаюы. Бір не бірнеше омыртқалардың зақымдануынан (туберкулез, организмнің жарақаттануынан) пайда болады. Бүкірлік кейбір тірек-қимыл органдарының ауруларының (лордоз, сколиоз) сыртқы көрінісі болып табылады. Омыртқа біртіндеп, артқа қарай дөңестеніп майысқан жағдайды доға тәрізді Бүкірлік, ал бірнеше омыртқалар аймағында өткір бұрыш жасап қисайғанды бұрышты (қырлы) Бүкірлік деп атайды. Бүкірліктің іштей туа біткен және туғаннан кейін пайда болатын екі түрі бар. Іштей туа біткен Бүкірлік омыртқа бағанасында сына тәрізді немесе жарты омыртқалардың кездесуі және оларда әр түрлі ауытқулардың болуы (мыс., омыртқалардың бір-бірімен тұтасып кетуі) салдарынан пайда болады. Туғаннан кейінгі Бүкірлік туберкулез, бруцеллез, рахит, остеомиелит, мерез, әр түрлі ісік ауруларының әсерінен болады. Басқа ауруларға қарағанда омыртқалардың туберкулезге шалдығуы Б-тің пайда болуына жиі себеп болады. Бүкірлікті емдеу әуелі оны тудырған ауруды (туберкулез, рахит және т.б.) емдеуден басталады. Қозғалмалы БҮКІРЛІКті емдік дене шынықтыру, физиотерапия, массаж, жайпақ төсек, корсет арқылы емдеу жақсы нәтиже береді. Қозғалыссыз Бүкірлікті әуелі керу және түзетуші жаттығулар арқылы қозғалмалы түрге келтіріп, содан кейін хирургиялық жолмен емдейді.
Мұхаммед Йақуб Бұхари

Мұхаммед Йақуб Бұхари Мұхаммед Йақуб Бұхари, Мұхаммед Йа’куб ибн Әмір Мұхаммед Данийал би аталық (шамамен 1770 – 1830) – тарихшы, Бұхарадағы Маңғыттар әулетінің екінші билеушісі Данийал би аталықтың 12 ұлының бірі. Өзінің шығу тегі мен әлеуметтік жағдайына байланысты автор өз әміршісі жөнінде жағымпаздық пен мадақтау мәнерінде баяндауды талап ететін сарай тарихшылары дәстүрін сақтамай, оқиғалар мен олардың даму барысын неғұрлым еркін әңгімелеуге қол жеткізген. Ол парсы тілінде жазылған “Гүлшан әл-Мүлк” (“Патшалар гүлзары”) пен “Тарих-и-Амиран-и-Мангиттаийа” (“Маңғыт әмірлерінің тарихы”) атты тарихи шығармалар жазған. Автор өзі тікелей пайдаланған еңбектерді атамайды, дегенмен “Патшалар гүлзары” мен “Маңғыт әмірлерінің тарихы” Мұхаммед Йақуб Бұхаридың жеке бақылауларының негізінде жазылғаны ешбір күдік тудырмайды. Шығармалар Мұхаммед пайғамбардан (ғ.с.) бастап, маңғыттардың билік құру кезеңімен аяқталатын тарихты қысқаша баяндаған. Сілтемелер * Мұхаммед пайғамбар * Гүлшан әл-Мүлк * Бұхара Сыртқы сілтемелер [http://islamqz.narod.ru/aqida/aqida-200suraq/aqida-200suraq-81-100.html 200 сұрақ] Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы, 6 том. Толықтыру
Бүлдірге

Бүлдірге, бүлдіргі — қамшы, сойыл, шоқпар, босмойын, сылқетер сияқты қол қаруларының сабына тағылатын қайыс не былғары таспадан түйілген тұйық бау, ілмек. Бүлдірге сөзінің түп-төркіні буын және ілдіргі (буынілдіргі — буілдіргі — бүлдіргі — бүлдірге) сөзінен түзілсе керек. Бүлдірге көбіне ұрыс қаруларына тағылатындықтан және қарсыласы қаруды сілки тартқанда тез үзіліп кету үшін жіңішке, әлсіз таспадан жасалады. Үзілмей қалса тақымдап (тақымға салып сүйреп) кетуі ықтимал. Бүлдіргені ерекше етіп түйеді, оны кейде “бүлдірге түйіс” немесе “қоқан түйіс” деп атайды. Дереккөздер
Бүлік

Бүлік ( — бүлік) — арандатушы шағын топ жасаған мемлекеттік төңкеріс, немесе төңкеріс жасауға ұмтылған арандатушылық пиғыл. Бүлік, әдетте, мемлекет басқару пішімін өзгерту, саяси билікке ие болып, елде жаңаша, қатаң тәртіп орнату мақсатын көздейді. Мысалы, 1920 ж. наурыз айында болған Капп бүлігі — Германияда монархияны қалпына келтіріп, әскери диктатураны орнату мақсатымен рейхсвердің жоғары лауазымды офицерлері ұйымдастырған төңкеріс. Бірақ, олар көздеген мақсаттарына жете алмады. Сол сияқты 1991 ж. тамыз Бүлігі де бұрынғы КСРО елінде өркен жая бастаған демократиялық нышандарға қарсы шығып, елде қатаң әскери тәртіп орнатуды көздегендіктен, халық наразылығына ұшырап, жеңіліс тапты. Тағы қараңыз * Мемлекеттік төңкеріс * Төңкеріс Дереккөздер
Бүр

Бүр — 1) медицинада асқазан, аш ішектің іш жағындағы кілегейлі қабығының өте ұсақ қатпарлары. Ол адамның, сондай-ақ, сүтқоректі жануарлардың, құстардың және кейбір балықтардың да ішегінде болады. Бүрдің сыртында жамылғы (эпителий) тіні, ішкі жағында қан және лимфа тамырлары көп дәнекер тіні бар. Бүр жиырылу арқылы ішек қуысындағы тамақтың араласуын және оның қан мен лимфа тамырларының бойымен жылжуын жеңілдетеді; 2) биологияда — өсімдіктер мен ағаш бұтақтарының сабағында болатын бүршік және жас жапырақ жаратын түйін. Дереккөздер
Моторлы атқыштар әскері

Моторлы атқыштар әскері – жүрдек сауытты машиналармен, автоматты атқыш қарулармен, танкіге қарсы қолданылатын құралдармен және басқа да қару-жарақпен жабдықталған құрлық әскерлерінің бір түрі. Моторлы атқыштар әскері броньды машиналармен қозғалып, жорықта ұзақ жол жүруге бағытталған, ұрыс аймағында икемді әрі шапшаң қимылдар (маневр) жасайды. Қару-жарақпен, техниканың барлық түрімен, ракеталық, ядролық қарумен жабдықталған моторлы атқыштар әскері авиациямен бірлесе әрекет жасай отырып, ұрыстың бір түрінен екінші түріне тез ауыса алады. Олардың кез келген жау қорғанысын бұзып өтуге, аз уақыт ішінде жау тылына басып кіруге мүмкіндігі зор. Қазіргі кездегі ұрыс жағдайында шапшаң ілгерілей алатын моторлы атқыштар әскері танк әскерлерімен тығыз байланыста қимылдайды. Моторлы атқыштар әскері машиналармен, жаяу жүріп те, қажет болған жағдайда танкілерге ілесіп те ұрыс қимылдарын жүргізеді. Моторландырылған бөлім мен бөлімшелер тік ұшақ және ұшақпен десант ретінде түсірілуі де мүмкін. Олар негізгі күштен бөлініп, ұзаққа созылатын ұрыстар жүргізе алады. Бұрынғы кездегі жаяу әскерлердей тәулігіне 30 – 50 км емес, бірнеше жүз шақырым жүре алады. Моторландырылған атқыштар құрамында ракеталық бөлімшелер бар. Осыған байланысты моторландырылған дивизияның қуаты анағұрлым артты. Моторлы атқыштар әскерінің атыс қуаты да күшейді. Ұйымдастырылуы жағынан моторлы атқыштар әскері моторлы атқыштар құрамаларынан, бөлімдер мен бөлімшелерден тұрады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бүркеме

Бүркеме , (Маскировка; франц. masguer — еленбейтін, көрінбейтін ету) — әскерлердің орналасқан жері, саны, құрамы, қимылы мен мақсаты туралы мәліметтерді жаудан жасыру үшін және құпия объектілерді байқатпау мақсатында қолданылатын әскери әдіс-тәсілдің бір түрі. Бүркемеге мынандай шаралар жатады: бар объектілерді жасырып, жалған объектілер құру, олардың неге арналғандығын білдірмеу үшін сыртқы белгілерін өзгерту, жаудың техникалық барлауына арнаулы кедергілер жасау, жердің табиғи-бүркемелік жағдайын пайдалану, басқару пункттерін, ракеталық бөлімдер мен артиллериялық позицияларын мезгіл-мезгіл ауыстырып отыру, жер ыңғайына сай киім-кешек кию, бояу мен өсімдіктерді (жасыл шөп, ағаш бұтақтары) пайдалану. Бүркеме әскери іс-қимылдың ұрымталдық сипатын арттырады, жауға күтпеген тұстан соққы беруге жағдай жасайды, құпия объектілердің өміршеңділігін сақтауға мүмкіндік береді. Бүркеменің стратегиялық, шұғыл шаралық, тактикалық түрлері болады. Стратегиялық Бүркеме жоғарғы бас қолбасшының бұйрығымен жүзеге асырылып, стратегиялық операциялар мен науқанды шараларға дайындық құпиясын сақтау және қарсыластарға әскердің шын мақсатын сездірмеу үшін жасалынады. Шұғыл шаралық Бүркеме майдан (армия) қолбасшысының шешімімен жүргізіледі және операцияларға әзірлік құпиясын сақтауға бағытталады. Тактикалық Бүркеме бірлестіктердің, бөлімдер мен бөлімшелердің ұрысқа дайындығын немесе құпия объектілердің орнын жасыру үшін жүргізіледі. Бүркеме ерте заманнан келе жатқан соғыс тәсілі. Әсіресе, 2-дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен қолданылды. Соғыстан кейін әскери барлауға арналып көптеген аспаптар шыққаннан кейін, Бүркеменің маңызы бұрынғыдан да артып, әскерлердің барлық түрлерінде қолданылатын болды. Қалыптасқан жағдайға байланысты Бүркеменің мынандай тәсілдері жасалынады: 1) Оптикалық Бүркеме фотоға, теледидарға түсіруге, көзбен шолып бақылауға қарсы қолданылады және жергілікті жер қыртысын, макеттер мен жалған құрылыстарды пайдалану арқылы жүзеге асады. 2) Жылу Бүркемесі әскерлерді жылу көзі арқылы табуға және объектілерді өздігінен бағытталатын жылу барлағыш снарядтармен зақымдауға қарсы қолданылады. Ол жергілікті жердің қорғаныстық қасиеттерін пайдалану, жалған жылу нысаналарын қолдану, жылуды экрандау арқылы орындалады. 3) Радио және радиотехникалық Бүркеме қарсылас жақтың әр түрлі мәліметтер алу және жасырын тыңдау үшін құрылған радио және радиотехника станцияларына қарсы қолданылады. Мұнда жылдам әсер ететін аппаратураларды қолдану, жалған сигналдар беру арқылы олардың қызметін шектейді немесе тоқтатады. Дереккөздер de:Tarnkleidung en:Military camouflage fi:Maastopuku fr:Camouflage (militaire) ja:迷彩 pl:Maskowanie (wojsko) ru:Маскировка (военное дело) simple:Military camouflage sv:Militärkamouflage uk:Маскування (військова справа) zh:軍事偽裝
Бүркеме дақыл

Бүркеме дақыл — ауыспалы егіс жүйесінде негізгі дақылмен бір танапта қосымша егілетін, өсімдік көгін бүркеп қорғаушы дақыл. Бүркеме дақылға өсіп даму кезеңі қысқа, танапты ерте босататын дақылдарды таңдап алады. Бүркеме дақылға — күздік бидай, қара бидай және жаздық бидай, сұлы, арпа жатады. Бүркеме дақыл ретінде көп жылдық немесе бір жылдық өсімдіктер себіледі. Жабын (үстеп себілген) дақыл өскіні көлеңкеге төзімді, даму кезеңінің басында баяу өсетін негізгі дақыл өсуіне кедергі жасамайтын болуы керек. Мысалы, жоңышқа мен астықты бірге еккен кезде астық жоңышқаға бүркеме болады. Жабын дақыл ретінде бұршақ және астық тұқымдастары (қызылбас беде, жоңышқа, эспарцет, қарабас шалғын, бетеге, еркекшөп, көп жылдық бөрібұршақ) пайдаланылады. Үстеп себілген көп жылдық шөптесін өсімдіктер жақсы өсуі үшін Бүркеме дақылды піскен бойда орып, егістіктен тасып әкетеді. Шаруашылықтарда алғашқы жылы негізгі дақыл өнімін жинаса, келесі жылдары үстеп егілген дақыл өнімін жинайды. Соның нәтижесінде шаруашылықта жемшөп қоры молаяды әрі топырақта азот көбейіп, топырақтың эрозияға шалдығу қаупі азаяды. Дереккөздер
Федералдық тергеу бюросы

Федералдық тергеу бюросы (, FBI, ФТБ) – АҚШ Әділет министрлігіне қарайтын мекеме. Америка Құрама Штаттарытың федералдық заңдарын бұзушылықты тергеу, соның ішінде федералдық заң бойынша қудаланатын қылмыстарды тергеу мақсатымен 1908 жылы құрылған. Елеулі дербестікті пайдаланатын сан тармақты ұйым болып табылады. Дереккөздер
Мұхаммед Рахым

Мұхаммед Рахым (1713, Бұхар хандығы – 24.03.1758, Бұхара) – Бұхар хандығының әмірі (1755 – 1758), Маңғыт әулетінің негізін салушы. Аштархан әулетінің соңғы ханын өлтіріп, 1740 жылдан Бұхар хандығының іс жүзіндегі билеушісі болды. 1753 жылы әмір лауазымын алды. Ол Бұхар хандығын Иранға вассалдық тәуелділіктен құтқарды, күшті әскер құрды. Шаһрисабз, Ургут, Жызақ, Ұратөбе, Гиссарды, т.б. бағындырды. Бұл соғыстар елдің шаруашылығына үлкен нұқсан келтірді. Дереккөздер
Мохаве шөлі

Мохаве шөлі - АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Калифорния штатының оңтүстігіндегі шөл; Шөлде Солтүстік Америка құрамындағы ең ыстық жер – ‘‘Ажал аңғары’’ орналасқан. Ауданы - 30 мың км². Шөлдегі төбесі сүйірленіп біткен төбелер (биіктігі 3366 м-ге дейін) іші құммен толған қазаншұңқырлармен алмасып отырады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 45 – 150 мм, кей жылдары мүлде жаумайды (Солтүстік Американың “құрғақ полюсі”). Құрғақшылыққа бейімделген ағаш тәрізді кактус, алоэ, сүттіген, опунция, юкка сияқты ылғалды бойына жинайтын өсімдіктер – суккуленттер көп таралған. Шөл өсімдігі мен жануарларын қорғау мақсатында ‘‘Джошуа-Три’’, ‘‘Ажал Аңғары’’ қорықтары құрылған. Мохаведе Барстоу қаласы орналасқан. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Василий Григорьевич Федорченко

Василий Григорьевич Федорченко (10.1.1947 жылы т., Украина, Чернигов облысы, Репкин ауданы, Булянки с.) – әскери қайраткер, генерал-майор. Саратов облысындағы Вольск әскери училищесін бітірген (1968). 1968 – 92 жылы КСРО МҚК-нің Шығыс, Камчатка шекара округтерінде әр түрлі әскери қызметтер атқарған. 1992 – 2005 жылы Қазақстан Республиқасы шекара әскерлерінде қызметте болып, ҚР ҰҚК шекара қызметі директорының орынбасары, тыл бас басқармасының бастығы болды. “Құрмет белгісі” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған. 2005 жылы запасқа шықты. Дереккөздер
Бүркеншік ат

Бүркеншік ат, лақап ат, псевдоним (грек. pscudos — жалған, опута — есім) — автордың өзінің шын есімін ауыстырып қолданатын ойдан шығарылған есімі. Бүркеншік атқа қоғам қайраткері, жазушылар, суретшілер мен артистер түрлі себептердің салдарынан иек артқан: цензураның ізіне түсуінен жасырыну үшін, авторлық және шығарма бағасын айқындау үшін қолданған (әдеби маска). Сондай-ақ, алғашында өзінің суреткерлік қарымына сенімі нық болмаған жағдайда, аттас адамдар кездескенде де Бүркеншік ат қолдануы мүмкін. * Шәкәрім Құдайбердіұлы кейбір шығармаларының астына “Мұтылған (Ұмытылған)” деп қол қойған. * Әлихан Бөкейханов өзінің бірқатар зерттеу, мақалаларына Қыр баласы, Арысұлы, Қалмақбай, т.б. деп қол қойған * Мұхтар Әуезов «Қоңыр», «Жаяусал», «Айғақ» деп қол қойған. * Ұлы Абайдың алғаш өлеңдерін Көкбай ақын атынан жариялауы Бүркеншік ат пайдаланудың бір түрі. * Ілияс Жансүгіров Найман баласы, Матай, Қаптағай. * Міржақып Дулатов Мадияр, Таймінер. Бүркеншік ат түрлерінің елуден астам түрі бар. Мәселен, автордың туған жерін меңзеуі, (мысалы, Ә. Тарази), арғы тегін білдіру үшін (Мұстафа Өзтүрiк), т.б. қолданылуы мүмкін. Бүркеншік ат әлем халықтарына кеңінен тараған. Мысалы, Дж.Свифтің 70-тен, В. Скоттың 160-тан астам Бүркеншік аттары болған. Кез келген автор Бүркеншік атпен шығарма жазуға хақылы. Дереккөздер
Мохуба

‘‘‘Мохуба’’’ (туған, өлген жылдары белгісіз) – ‘‘Муюн’’ (Мужун) мемлекетінің негізін салушы. Моңғол тілді тайпалар одағы – ‘‘дунхудің’’ құрамына кірген сяньби тайпасының бас билеушісі (ван) болған. Мохуба қол астындағылармен бірге Оңтүстік Манчжурия даласынан Ішкі Қытайға қоныс аударып, Ляоси округіне (қазіргі Пекин маңы) орналасты. Бұл сяньбилердің прототүркі тілдес ‘‘сюнну’’ (хунну, ғұн) тайпалары есебінен күшеюі арқасында жүзеге асты. Сол заманда Ішкі Қытайда жастар арасында ‘‘буяйо’’ (сөзбе-сөз: “жүргенде тербеліп тұратын”) бас киімін кию сән болған. Осы бас киімге байланысты Мохуба қарамағындағы көшпелі ел де Мохуба Буяйо деп аталған. Кейін “буяйо” сөзінің айтылуы өзгеріске ұшырап, ‘‘Мужунға’’ айналған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Гумилев Л.Н., Хунны в Китае, Мохуба, 1974 *Материалы по истории кочевых народов в Китае ІІІ – V вв, в. 3, Мохуба, 1992
Бүркіт ата

Бүркіт ата Ақботатегі — 18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың бас кезінде өмір сүрген би, көріпкел, әулие. Байұлы тайпасы Адай руы Жеменей бұтағынан шыққан. Бүркіт ата қазақ руларын Маңғыстауға бастап келген рубасылардың бірі, қазақтар мен түрікмендер арасындағы бейбіт қатынасты реттеуші мәмілегер. Мешіттер мен медреселер санын көбейтіп, халықтың сауаттануына ықпал еткен ағартушы-пірадар ретінде есімі елге кең тараған. Бозащы шөлінен шыңырау құдықтар қаздырып, ауызсу мәселесін шешуге ұйытқы болған. Бүркіт ата туралы аңыздар көп. Оның бейбіт сыртқы саясатын ұрпақтары Ерназар би, Мұса молда, Сәтімен жалғастырған. Молда Мұса Ерназарұлы — 1832 ж. Маңғыстаудың табиғатын барлап, Қызылтас қамалын салдырған саяхатшы, зерттеуші Г.С. Карелинмен келіссөз жүргізген ақсақалдардың бірі. Дереккөздер
Баға тархан

Баға тархан немесе Күли Шор(туған жылы белгісіз – 739ж.) – Түргеш қағанатының қағаны (шамамен 738 – 739ж.ж), сары түргештердің билеушісі. Сұлу қаған тұсында беделді қолбасшы болып, әр түрлі жорықтарға қатысты. 737 ж. қаған басқарған әскерлердің арабтардан жеңілгенін пайдаланып, Баға тархан Сұлу қағанды және оның мұрагерін өлтіріп, өзін қаған деп жариялады. Оның тұсында сары және қара түргештер арасындағы соғыс күшейе түсті. Осы алауыздықты пайдаланған Хорасандағы араб билеушісі Насыр ибн Сейяр 739 ж. Түргеш қағандығына басып кіріп, Баға тарханды қолға түсірді. Олар Баға тарханды өлтірілгеннен кейін, Түргеш қағанаты әлсіреп, ыдырай бастады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы Сілтемелер * * * * * * * * * Тағы қараңыз
Феерия

Феерия ( – пері, сиқыршы): # ерекше қойылымдық эффект тудыруға негізделген театр ойын-сауығының бір жанры. Феерияда фантастикалық немесе әдеттен тыс оқиғаларды бейнелеу үшін театр техникасының жетістіктері, жарық, муз. бояу кеңінен қолданылады. Феерия жеке жанр ретінде 17 ғасырда Италияда бой көрсетіп, Англияда өрістеді. 17 – 18 ғасырларда Францияның көптеген опера-балет спектакльдері мен жәрмеңке театрлары ойын-сауықтары Феерия түрінде көрсетілді. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап Ресейде де тарады; кезінде реж. М.В. Лентовский мен сахна безендіруші К.Ф. Вальц Феериялары тапқыр да тартымды қойылуымен ерекшеленіп, көрермендер назарын аударды. # Әсер тудыруға негізделген цирк ойын-сауығы. 20 ғасырдың 70-жылдары Қазақстанның театр спектакльдері мен цирк ойын-сауықтарында Феериялық элементтер бой көрсетті. Дереккөздер
Мұхаммед Хорезмшах

.]] Мұхаммед Хорезмшах, Мұхаммад ІІ Ала-әд-Дин Хорезмшах (1169 – 1220, Каспий теңізіндегі Абескун аралы) – Хорезм мемлекетінің билеушісі (3.8.1200 – 12.1220). Ануштегіндер әулетінен шыққан. Шын есімі – Кутб әд-Дин Мұхаммад, таққа отырған соң өз әкесінің лақап аты Ала әд-Дин мен Екінші Санжар деген атақ алған. Мұхаммед Хорезмшах әкесінің орнына таққа отырғаннан кейін мемлекеттік шекараны едәуір кеңейтіп, 1207 жылы Бұхарадағы, 1212 жылы Самарқандтағы бас көтерулерді басып жаныштады. 1210 жылы қарақытайлардың әскерін талқандап, өзіне Искандар-и Сани (Екінші Александр Македонский) деген лақап ат алды. Бағдат халифы ан-Насырмен бәсекеге түсті. Мұхаммед Хорезмшах Самарқанд қаласын астана етті, бұрынғы астана Үргеніште Хорезм мемлекетінде зор ықпалға ие болған шешесі Теркен-хатун отырды. 1216 жылы Торғай даласында Жошы бастаған моңғол әскерімен шайқасты. Мұхаммед Хорезмшахтың 60 мыңдық әскері 3 күндік шайқаста 20 мыңдық моңғол әскерін жеңе алмады. Бұл шайқастың әсері күшті болды. Мұхаммед Хорезмшах 1219 жылы Шыңғыс ханның әскері шабуылға шыққанда, оған қарсы шешуші шайқасқа шығуға батылы жетпей, өз әскерін елдегі қалалар мен бекіністерге бөліп жіберді. Моңғолдардың Отырарды, Бұхараны, т.б. қалалар мен қамалдарды басып алғанынан хабардар болған Мұхаммед Хорезмшах бәрін тастап қашты. Оны ұстауға Шыңғыс хан өзінің атақты қолбасылары Жебе мен Сүбедей-баһадүрді аттандырды. Олар Мұхаммед Хорезмшахты Каспий теңізінің оңтүстік-батысындағы аралдардың біріне қуып тықты. Мұхаммед Хорезмшах сол жерде қаза тапты. Мұхаммед Хорезмшахтың ұлы әрі мұрагері Жалел Әд-Дин әкесінің денесін қайта жерлеу үшін Исфаһанға апармақ болды. Бірақ Мұхаммед Хорезмшахтың денесі моңғолдардың қолына түсіп, Үгедей хан оны өртеп жіберуге бұйрық берді. Мұхаммед Хорезмшахтың 8 ұлы болды, олардың бәрі моңғол әскерімен болған шайқастарда қаза тапты. Олардың ішіндегі ең әйгілісі әрі тарихта қалғаны Жалел Әд-Дин болды. Сыртқы сілтемелер * [http://kazakh.irib.ir/index.php?optioncom_k2&viewitem&id=2349:%D9%87%D9%86%D8%B1-%D9%85%D8%B9%9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-8 Мұхаммад ІІ Ала-әд-Дин Хорезмшах] * [http://referatik.kz/load/azasha_referattar/zhalpy_tarikh/ypsha_najman_kerej_khandytary_duirindegi_azastan/16-1-0-886 Мұхаммад ІІ Ала-әд-Дин Хорезмшах] Дереккөздер
Людвиг Фейербах

Людвиг Андреас фон Фейербах (нем. Ludwig Andreas von Feuerbach; 28.7.1804, Ландсхут, Бавария – 13.9.1872, Рехенберг) — классикалық неміс философиясының ірі өкілі. Неміс материалист философы және атеисі. Алғашқыда Г.В. Гегель идеализмінің ықпалында болып, кейіннен жалпы дінге және христиан дінінің қағидаларына қарсылықпен, материалистік көзқарастарымен белгілі болды. Фейербах Гегель диалектикасының идеалистік сипатын аша отырып, оны сынап, идеализмнен бас тартады. Фейербах философиясының негізгі мазмұны материализмді қуаттау. Адам мәселесінде Фейербах адамды жай ғана биол. тіршілік иесі деп қарады. Таным теориясында эмпризм мен сенсуализмді жақтады, агностизмге қарсы шықты. Фейербах материализмі марксизм философиясының материалистік көзқарастарына негіз болды. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Әбул-Фадл әл-Байһақи

Әбу-Л-Фазл Бейхақи Әбу-л-Фазл Мұхаммед ибн әл-Хусейн әл-Бейхақи (996, Хорасан, Бейхақ өлкесі, Харисабад деген жерде — 1077, сонда) — тарихшы. Кейбір деректерде жас кезінде Нишапурде білім алған делінеді. Кейін Махмуд Ғазнауи сарайында ұзақ жылдар бойы кеңсе қызметкері (диуан-и рисалат) болған. Сұлтан Абд-ар-Рашид тұсында (1040 — 52) осы кеңсені басқарып, кейін түрмеге жабылған. Фаррух зада билік еткен кезінде (1050 — 59) қызметтен біржолата кеткен. Әбу-Л-Фазл Бейхақи өмірінің соңғы жылдарында “Тарих-и-Бейхақи” (“Бейхақи тарихы”) немесе “Тарих-е-Ал-и Себук-тегин” (“Себүк-Тегін әулетінің тарихы”) аталатын көлемді еңбегін жазумен шұғылданды. Шығармада Ғазнауи, Самани әулеттері тұсындағы Иран тарихы қамтылып, түркі тайпалары жөнінде де қызықты мағлұматтар беріледі.
Фейнман диаграммасы

Фейнман диаграммасы – ұйытқу теориясының көмегімен өрістің кванттық теориясының сызықты емес теңдеулерін және қатты дене теориясын шешудің графиктік кескіндеу әдісі. Диаграмманы 1949 жылы америка физигі Р.Фейнман (1918 – 1988) ұсынған. Бұл әдісте сызықтық теңдеулердің шешімдері еркін бөлшектің таралуын кескіндейтін екі нүктені қосатын сызықтармен бейнеленеді. Оларға бастапқы және соңғы нүктелердің координаттарына байланысты белгілі бір функциялар сәйкес қойылады. Өзара әсерлесудің әрбір актісі (теңдеудегі сызықты емес қосылғыштар) бірнеше сызықтар түйісетін төбемен кескінделеді. Төбеге сәйкес матем. өрнек сызықты емес қосылғыштың шамасын сипаттайтын параметр – өзара әсерлесу тұрақтысына немесе байланыс тұрақтысына пропорционал. Осыдан ұйытқу теориясы көптеген төбелерді қамтитын күрделі диаграммаларды есепке алуға саяды. Мысалы, кванттық электрдинамикада өзара әсерлесудің әрбір актісі уақыттың бағытына байланысты электронның (тұтас сызық) фотонды (ирек сызық) шығаруын немесе позитронның фотонды шығаруын не жұтуын белгілейтін төбемен кескінделеді . Нақты бөлшектер үшін бұл процестердің әрқайсысына импульс пен энергияның сақталу заңдары жол бермейді. Сондықтан бөлшектердің ең болмағанда біреуі виртуал болуы тиіс. Мысалы, екі электронның шашырау амплитудасы бірінші жуықтауда виртуалдық кванттар алмасуы болып табылатын диаграммамен кескінделеді. Келесі жуықтау екі виртуалдық кванттардың алмасуынан , әрбір электронның өз өрісімен өзара әсерлесуінен және электрон-позитрон жұбының вакуумның поляризациясы салдарынан өзара әсерлесуі пайда болған радиац. түзетулерді есепке алуға сәйкес келеді. Диаграммалардың әрқайсысында салыстырғанда екі қосымша төбе бар. Кейбір жағдайларда Фейнман диаграммасын анықтайтын өрнек шексіз үлкен болуы мүмкін. Одан шектеулі бөлікті ажыратып алу үшін қайта нормалау амалын орындау керек. Радиац. түзету шамасының аздығы ұйытқу теориясын қолданудың негізгі шарты. Сондықтан Фейнман диаграммасы әлсіз өзара әсерлесу теориясында да, хромодинамикада да қолданылады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Құдама ибн Жафар

Әбу-Л-Фарадж Құдама ибн Жафар әл-Басри (т.ж.б. — шамамен 948—58 ж.) — әдебиетші, географ. Халиф әл-Муктафи тұсында христиан дінінен бас тартып, исламды қабылдаған. Бағдатта бірқатар мемлекеттік жоғары қызметтер атқарған. Оның бізге мемлекеттік басқару жөнінде бір ғана еңбегі және проза мен поэзия теориясы туралы 2 шығармасы жеткен. Китаб Әл-Харадж Уә Санат Әл-Китаба (“Жер салығы туралы кітап”) атты географиялық-әкімшілік анықтама еңбегінде автор ресми мемлекеттік құжаттар мен Әбу-Л-Қасым Ұбайдолллах ибн Хордадбектің еңбектерін Әбу-Л-Аббас Ахмед әл-Белазури пайдаланған. Шығарма 928 ж. жазылған. Мұнда халифат пен оған көршілес елдерге географиялық сипаттама беріліп, халифаттың әкімш-терр. жағынан бөлінуі, ондағы салық жүйесі, қалалар, таулар мен өзен-көлдер жөнінде мәліметтер келтірілген. Бұл еңбек 9 — 10 ғ-лардағы халифаттың географиясы, экономикасы жөнінде құнды дерек болып табылады. Әсіресе, автордың қарлұқ, қимақ тайпалары, Оңт. Қазақстандағы қалалар жөніндегі мәліметтерінің Қазақстан тарихы үшін маңызы зор.
Баймұхамед Айшуақов

Баймухамед Айшуақов (Баймағамбет) (1790 – 30 наурыз 1847) — сұлтан, генарал-майор. Кіші жүзді билеген Айшуақ ханның баласы, Әбілқайыр ханның немересі. * Сауатын ауылда ашып, араб, орыс тілдерін меңгерген. * 1815 жылы Жетіру билеушісі болып тағайындалды. * Айшуақов Қазақстандағы патша үкіметінің саясатына қолдау көрсеткені үшін әскери старшина (1836 жылдан), подполковник (1839), полковник (1840) шендерін алған. * 1825 жылы Кіші жүздің батыс бөлігінің сұлтан-әкімі Қаратай Нұралиевпен және Орал казак-орыстарымен қосылып Жоламан Тіленшіұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысын басуға қатысты. Жұмыс баспалдағы Патша үкіметіне көрсеткен “адал қызметі” үшін 1830 жылы 25 қарашада батыс бөліктің сұлтан-әкімі болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 17 жыл бойы атқарды. Исатай Тайманов бастаған шаруалар көтерілісін басуда белсенділік танытып, 1838 жылы 12 шілдесінде Қиыл өзенінің жағасындағы шайқаста ұрысқа араласты. 1839–1840 жылдары Орынбор әскери губернаторы В.А.Перовский бастаған экспедиция корпустың Хиуаға жасаған сәтсіз жорығына қатысты, Маңғыстауда Жаңа Перовск бекінісін салдырды. 1843 жылы Кенесары Қасымов отрядына қарсы күресті. 1846 жылдың желтоқсаны мен 1847 жылғы наурыз аралығында Кіші жүз қазақтарының бір топ өкілдерін бастап Санкт-Петербургте болып қайтты. Ұрпақтары Делегация құрамында өзінің үлкен ұлы әскери старшина Мұхамеджан Баймұхамедов, есаул Мұхаметқали Тәукин, Қазы Сырымов (Сырым Датұлының баласы), Махмұт Алғазиев, билер Маңқы Құлов пен Жаманбай Қозыбақовтар болды. Айшуақов бұл сапарында Николай І-нің қабылдауында болып, генерал-майор дәрежесін алды (1847, 27 ақпан). Баймағамбет сұлтанның үш әйелінен (Ханша Таңжарықова, Шолпан Пірімова, Халифа Табылдина) 7 ұл, 7 қызы болған. Ұлдарының барлығы Орынбор әскери училищесінің Азия бөлімшесін бітіріп, жергілікті әкімшілікте әскери қызметтер атқарған. Солардың ішінде Мұхамеджан генерал-майор дәрежесіне дейін көтерілген. Дереккөздер
Бүркіт бесігі

Бүркіт бесігі — ителгі, қаршыға, сұңқар, бүркіт, т.б. қыран құстарды суыққа тоңдырмауға, көшіп-қонғанда көлікке орналастыруға қолайлы, шыбықтан тоқылған бесік. Оны кейде құндақ деп те атайды. Талдырып басқан жұқа киізден не арасына жүн, мақта салып сырған матадан жөргек тігіп, сонымен қыран құсты орап, Бүркіт бесігіне таңып қояды. Дереккөздер
Бүркіт-би

Бүркіт-би — халық биі. Музыкалық өлшемі 4/4. Орташа екпінді. Дабылдың сүйемелдеуімен орындалады. Негізінен, Моңғолияда тұратын қазақтар арасында кең тараған. “Бүркіт-би”, “Жорға аю” секілді халық билерін 1956 жылы Баян Өлгий аймағында ұлттық музыкалық драма театры ашылғанда өнер мамандары алғаш жазып алып, зерттеп, сахнаға шығара бастады. “Бүркіт-би” қыран бүркіт пен бүркітшінің қимыл-әрекетін бейнелейді. 1970 жылы жергілікті композитор Мұсайф Құсайынұлы ақын Ақтан Бәбиұлының “Бүркіт” поэмасы бойынша Бүркіт-би Лхамсүрэннің либреттосы негізінде 3 актілі, 6 суретті “Бүркіт” балетін жазды. Онда “Бүркіт-би” элементтері кеңінен пайдаланылған. Баян Өлгий музыкалық драма театры сахнасында қойылған бұл алғашқы балет ұлттық ән-күйлердің өзегін, бояуын сақтай отырып, оны жаңа нақыш-өрнектермен байытқан тартымды туынды. Дереккөздер
Бүркітті (Қарағанды облысы)

Бүркітті — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Қырғыз ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарқаралы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде, Талды өзенінің сол жағалауында, бетеге, боз, ши өскен қуаң дала белдемінде орналасқан. Тарихы Іргесі 1954 жылы қаланған. Бұрынғы “Киргизия” кеңшары негізінде астық өндіретін және етті сиыр өсіретін шаруа (фермер) қожалықтары, өндіріс кооперативтері құрылған. Халқы Инфрақұрылымы Ауылда орта мектеп, дәрігерлік-амбулаториялық пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары өзге елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Бүркітті (қоныс)

Бүркітті – соңғы палеолит дәуірінің кейінгі кезеңіне жататын көне қоныс орны. Орналасқан жері Жамбыл облысы Сарысу ауданы, Бүркітті ауылынан 2 км жерде. Сипаты 1957 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының тарих, археологиялық және этнография институтының арнайы тас ғасыры ескерткіштерін зерттеу үшін жасақталған Қаратау тобы (жетекшісі Х. Алпысбаев) зерттеген. Бүркітті өзенінің 2-жайылмасын қазу кезінде 0,90-1,40 м тереңдікте бірнеше ақ халцедоннан жасалынған тас қабыршықтары пышақ тәрізді зат, мезеолит дәуірінен қалған бір басы тегістелген трапеция (20х16х3 мм) пішіндес тас, өзек тастар табылды. Алынған тас қабыршақтардың жалпы саны 140-тан астам. Трапеция тас тілікшеден жасалған, бүйірі мен үстіңгі жағы тігінен шабылған. Табылған құралдар мен бұйымдар тас дәуірінің ақырғы кезеңін қамтиды. Дереккөздер
Мөлшердің шектеулі шегі

Мөлшердің шектеулі шегі – ұзақ уақыт әсер еткенімен адам организмінде қандай да бір ауытқулар тудырмайтын, көлем не масса бірлігіндегі зиянды заттардың жоғары (максимал) мөлшері. Мөлшердің шектеулі шегі қоршаған ортаның (атмосфералық ауа, су қоймалары, топырақ, т.б.) санитарлық деңгейін бағалауда, оның гигиеналық тұрғыдағы критерийі болып саналады. Ауаға бөлініп шығарылатын әр түрлі улы заттардың концентрациясының деңгейі шектеулі болады. Мысалы, көміртегі тотығы- нікі – 3,03 мг/м3, күкіртті ангидриттікі – 0,05 мг/м3, күкірт қышқылынікі – 0,1 мг/м3, азот тотығынікі – 0,04 мг/м3, хлордікі – 0,03 мг/м3, аммиактікі – 0,04 мг/м3, көмірсутектікі – 1,5 мг/м3, т.б. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әбу-Л-Хасан Нұр Әд-Дин Әли Ибн Саид

Әбу-Л-Хасан Нұр Әд-Дин Әли Ибн Саид Әбу-л-Хасан Нұр әд-Дин Әли әл-Ғарнати әл-Мағриби ибн Саид (1217, Гренад — 1274, Тунис) — испан-араб тарихшысы, географ. Севильде білім алған. Мысыр, Сирия, Месопотамия, Меккені аралаған. “Жеті ықлым туралы географиялық кітап” аталатын шығармасы басқа авторлардың еңбектеріндегі деректерге сүйеніп жазылған. Онда Балтық т. жағалауларындағы батыс славяндар, Азау т. мен Дондағы орыстар, Кавказдағы касогтар, абхаздар мен аландар, Еділ бойындағы буртастар туралы мәліметтер келтірілген. Сондай-ақ қыпшақтар, қимақтар, оғыздар, түрікмендер жөнінде, Оңт. Қазақстанға қатысты тарихи-географиялық деректер кездеседі. Дереккөздер
Әбу Мадиан

.]] Әбу Мадиан Бу Медиен, Әбу Мадиан Шуъайб ибн әл-Хусайн әл-Әнсари (1126, Севилья қаласы — 1197, Тлеемен қаласы Үббад) — Солтүстік Африка жерінен шыққан белгілі сопы. Ол андалузиялық араб отбасында дүниеге келген. Фес қаласында мағрибтық ұлы ғұлама-шайхтар ад-Даккака (12 ғ. ортасында дүниеден өтті), Әли ибн Хирзихима (1195 ж.ө.), Әбу Иаъазза әл-Хазмири (1177 ж.ө.) қолында оқып, сопылық жолға түскен. Сопылық дәстүр тәлімін ад-Даккакадан алғанымен, оған Әбу Иаъаззаның әсері үлкен болды. Құқықтық мәселелер бойынша Әбу Мадиан мәлікшілдер ағымын қолдады. Қажылықтан оралған соң Бужиге орналасып, осы жерде өзінің діндарлығы мен тақуалығын елге танытты. Әбу Мадианның өмірі мен қызметі батыстағы мұсылмандық жүйеге сопылық дәстүрдің кең таралу тұсына тура келді. Жергілікті бербер тайпалары сопыларды қастерлеп, әулиеге айналдырды. Әбу Мадианның шешендігі, нақыл сөздері, мақал-мәтелдері көпшілікке ұнады. Ол өз жанынан өлең-жырлар да жазған. Оның халық арасында ауызекі түрде сақталған мұрасын 19 ғ-да француз шығыстанушылары жазып алған. Андалузия мен Марокконың ортағасырлық авторлары Әбу Мадианды шынайы сопы етіп көрсетеді. Белгілі сопылар ибн Машиш, ибн Араби, аш-Шаштари, аш-Шазили т.б. өздерін Әбу Мадианның шәкірттері санайды. Әбу Мадиан жерленген Уббадта үлкен мазар ескерткіш салынған. Дереккөздер
Бүтін мен Бөлік

Бүтін мен бүлік — заттардың не оның бөліктерінің жиынтығы мен осы заттарды (бөліктерді) біріктіріп, оларға тән емес жаңа қасиеттер мен заңдылықтардың пайда болуына әкелетін байланыс арасындағы қарым-қатынасты білдіретін философиялық категориялар. Осы байланыс арқылы бүтіннің мәні ашылады, оған қатыстылық жағынан кейбір заттар бөлшектер ретінде көрінеді. Сондай-ақ, Бүтін мен бүлік категориялары танымның даму формасын да сипаттайды. Таным формасы, әдетте, бүтін туралы бөлшектелмеген түсініктен басталады да талдау барысында бүтінді бөлшектеуге көшеді және ойлаудағы объектіні нақты бүтін ретінде қайта қалпына келтіреді. Сонымен шын бүтіндік — бөлшектердің өзара қатынастары емес, қозғалыстағы субстанцияның не субьектінің өмір сүру және даму формалары. Бүтіндер — субстанцияның не субъектінің қажетті даму формалары, оның дамуының қажеті сатылары, дамудағы әрбір циклдің біршама аяқталу формалары. Сонымен бірге ол формалардың әрқайсысы құбылыстың ерекше табиғатының өзгеше бір даму формасы болып табылады. Бүтін мен бүлік мәселесі ежелгі заманнан-ақ белгілі болған (Платон, әсіресе Аристотель еңбектерінде) және сол кезден бері барлық елеулі философиялық еңбектерде сөз болып келеді. Классикалық неміс философиясында (Шеллинг, Гегель) органикалық емес (механикалық) және органикалық (өздігінен дамитын) бүтіннің айырмашылығы ажыратылды. Осыны ары қарай дамыта отырып, диалектикалық философиялық бағыт өкілдері негізгі (органикалық) бүтінді зерттеу принциптерін — абстрактылықтан нақтылыққа қарай өрлеудің әдісін, анализ бен синтезді диалектикалық тұрғыдан түсінуді тұжырымдады. Сонымен бірге теориялық тұжырымдар мен пәндердің объектілерге сындарлы көзқарасқа негізделген деректерін қорытындылады (биологиядағы интеграциялық деңгейлер тұжырымдамасы, генетикадағы, экологиядағы, физиологиядағы, психологиядағы, лингвистикадағы, т.б. зерттеулер). Жаңа көзқарас Бүтін мен бүлік диалектикасын тиімді түрде пайымдауға мүмкіндік берді. Бүтін жеке бөлшектерге тән емес, бірақ байланыстардың белгілі бір жүйесінде олардың өзара әрекеттері нәтижесінде пайда болатын жаңа сапалармен және қасиеттермен сипатталады. Қазіргі заманғы таным күрделі құбылыстарды да талдауға қабілетті. Мысалы, бүтіннен бұрын бөлшекті қалай тануға болады. Бұл мәселені шешу анализ бен синтездің диалектикалық тұрғыда көрінетін бірлігіне негізделеді. Бүтін мен бүліктерді тану бір мезгілде жүзеге асырылады: бөлшектерді бөліп көрсеткенде біз оны бүтіннің элементтері ретінде талдаймыз, ал синтез нәтижесінде бүтін диалектикалық тұрғыда ыдыратылған бөлшектерден тұратын нәрсе ретінде көрініс табады. Бүтін мен бүліктің өзара диалектикалық қарым-қатынасына талдау жасау ғылыми танымның маңызды методологиялық принциптерінің біріне жатады. Дереккөздер
Айшық

Айшық — сырға. Жарты ай тәрізделіп, алтын, күміс т.б. металдан жасалады да, түрлі түсті асыл тастармен безендіріледі, өте ұсақ інжу-маржандармен өрнектеледі. 1962 жылы Кеген өзенінің (Алматы облысы) аңғарында қазба жұмыстары жүргізілгенде, қабірден айшық табылды. Бұл — 3-5 ғасырлардың мұрасы. Күміс зерлі ердің алдыңғы қасына, бейіттің басына, мешіттің мұнарасына айшық орнату ғұрпы бар. Дереккөздер
Бүтін функция

Бүтін функция — барлық шекті комплекс жазықтықта жинақты әрі дәрежелі қатарға жіктелетін z комплекс айнымалының функциясы; басқаша айтқанда, шекті ерекше нүктесі болмайтын z комплекс айнымалының аналитикалық функциясы. Жалпы айтқанда шексіздікте жатқан z нүктесі f(z) Бүтін функциясының оңашаланған ерекше нүктесі деп аталады. Егер z нүктесі түзетілме ерекше нүкте болса, онда f(z) Бүтін функциясы тұрақты функция болып есептеледі. Егер z нүктесі f(z) Бүтін функциясы үшін полюс болса, онда f(z) Бүтін функциясы a0+а1z+...+anzn көпмүшелігі түрінде жазылады. Егер z f(z) Бүтін функциясының мәнді (маңызды) ерекше нүктесі болса, онда f(z) Бүтін функциясы трансцендент Бүтін функция деп аталады (мыс., sіnz, cosz, ez). f(z) функциясы Бүтін функция болуы үшін қандай да бір z0 нүктесі үшін мынадай қатыстың орындалуы қажетті және жеткілікті: . Бұл жағдайда f(z) функциясы төмендегідей Тейлор қатарына жіктеледі әрі ол z-тің кез келген мәнінде жинақты болады Пайдаланылған әдебиет
Мөңке өзені

Мөңке өзені – Қорағаты өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысының Т. Рысқұлов ауданы аумағымен ағып өтеді. Бастауы Бастауын Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінен алып, солтүстікке қарай ағады да, Қорағаты өзенінің оң жағынан құяды. Жоғарғы бөлігі Қарақыстақ өзені деп аталады. Гидрологиясы Ұзындығы 82 км. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Мөңке суы аудан шаруашылықтарының егісін суаруға пайдаланылады. Дереккөздер