kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Орал арматура зауыты

Орал арматура зауыты– болат пен шойын құбырларын бекітетін арматура, арнаулы өнеркәсіп салаларында кенді ұнтайтын жентек шарлар, т.б. металл бұйымдар шығаруға маманданған кәсіпорын. Зауыт тарихы 1912 ж. ұйымдасқан механикалық шеберханадан басталады. 1923 ж. Владимир Ильич Ленин атындағы шеберхана, 1925 ж. металл құю зауыты ретінде қайта құрылды. 1942 ж. Ресейден көшіп келген “Арманит” зауытымен біріктірілді. 1946 ж. өнеркәсіп арматураларын жасауға маманданды, 1952 жылдан өз өнімдерін экспортқа шығара бастады. 1983 ж. кәсіпорында металлды балқытып құю цехы іске қосылды. 1990 ж. зауыт “Орал-Арма” өндірістік кооперативі ретінде қайта құрылды. 1997 жылдан қазіргі атауымен аталады. Кәсіпорынның металл құю, механикалық өңдеу, жөндеу, аспап, т.б. цехтары жұмыс істейді. 2 жұмысшылар жатақханасы, 1 балабақша, тарихи музей, т.б әлеуметтік-мәдени объектілері бар. Дереккөздер
Орал Әк Зауыты

Орал әк зауыты – әр түрлі құрылыс материалдарын, соның ішінде әк, бор, т.б. шығаратын кәсіпорын. 1999 жылы Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігі негізінде құрылған. Зауыт құрамына әк зауыты, бор кеніші және 2 құм шахтасы кіреді. Дереккөздер
Орал Балқыту-Механикалық Зауыты

Орал балқыту-механикалық зауыты– шойын мен болат бақыту негізінде өнім өндіретін, сондай-ақ ауыл шаруашылығы техникасына қажетті қосалқы бөлшектер шығаратын өндірістік кооператив. 1942 жылы қаңтар айында Воронеж облысының Усмань қаласынан көшіріп әкелінген. Бастапқы кезде қазіргі атауымен аталып, артиллерияға қажетті оқтар шығарды. 1942 – 1992 жылы “Құрылыс-монтаждау жабдықтары зауыты” деп аталды. 1992 жылы ұжымдық кәсіпорын, 2000 жылдан өндірістік кооператив ретінде жұмыс істейді. Кооперативтің металды балқытып құю, механика және дәнекерлеу-құрастыру цехтары бар. Дереккөздер
Орал балық комбинаты

Орал балық комбинаты – тамақ өнеркәсібі орны. 1930 жылы балық аулайтын артельдерді біріктіру негізінде құрылған. Негізінен балық аулаумен және оны өңдеумен, сондай-ақ тоғандарда балық өсірумен айналысады. Комбинатта жылына 1200 – 1300 т балық ауланады, 400 т балық кептіріліп-ысталады. Тоғаннан 300 – 400 т балық өндіріледі. Балық негізінен Шалқар, Жалтыркөл, Қамыс-Самар көлдерінен және Жайық өзенінен ауланады. Дереккөздер
Орал-Елек темір жолы

Орал-Елек темір жолы – Орта Азияны, Батыс Қазақстан мен Ресейдің өнеркәсіп аудандарын (Орск), Саратов облысы мен Украинаны байланыстыратын темір жол тармағы. Ұзындығы 236 км. Құрылысының жобасы 1936 жылы бекітілген. 1937 жылы ақпанда іске қосылды. Дереккөздер
Орал Мұнай Құбыры Басқармасы

Орал мұнай құбыры басқармасы, 1970 жылы Оңтүстік магистралды мұнай құбыры басқармасының құрамында Орал аудандық мұнай басқармасы ретінде құрылған. 1971 жылы Приволжск магистралды мұнай құбыры басқармасының қарауына берілген. Қазір “ҚазТрансОйл” ҰМТК ЖАҚ-тың Батыс бөлімшесіне (Ақтау) қарайды. Атырау-Самара құбыры бойымен мұнай айдайды. Дереккөздер
Орал Нан Комбинаты

Орал нан комбинаты - құрамында 3 нан зауыты, 14 дүкен болды. 1-нан зауыты 1965 ж. (тәулігіне 60 т нан, 18- 20 т макарон дайындайды), 2- нан зауыты 1937 ж. (тәулігіне 12-15 т бөлке нан, 5 т қара нан, т.б. дайындалды), 3-нан зауыты 1967 ж. (кондитер өнімдерін, т.б. дайындалды) салынды. Дереккөздер
Орал Өңірі

“Орал өңірі” – облыстық газет. Қазақстан КП Орал облыстық және қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары облыстық кеңесінің органы болды. Алғашқы саны 1918 жылы 17 қарашада Бөкей облысы кеңесінің органы ретінде “Хабар” деген атпен жарық көрді. 1919 жылы 1 қаңтардан “Қазақ дұрыстығы”, 26 ақпаннан 10 шілдеге дейін “Дұрыстық жолы”, кейін “Сахара таңы”, 1920 – 1932 жылы “Қызыл Ту”, 1932 – 1957 жылы “Екпінді құрылыс”, 1957 – 1963 жылы “Октябрь туы” деген атпен шықты. 1963 жылы мамырдан “ Орал өңірі” деген атпен шығады. Газет облыс экономикасын көтеріп, мәдениетін өркендетуде, халыққа тәрбие беруде зор рөл атқарып келеді. Құрылтайшысы – облыс әкімдігі мен облыстық мәслихат. Дереккөздер
Орал Полипласт

“Орал полипласт” – пластмассадан әр түрлі өнімдер: ыдыс-аяқ, санитарлық-техникалық бұйымдар шығаратын, автомобиль қозғалтқыштарын жөндейтін кәсіпорын. 1985 жылы “Коммунар” зауыты ретінде құрылған. 1993 жылдан осы атпен аталады. Пластмассалық бұйымдар, дайындау және аспаптар цехтары бар. Дереккөздер
Орал Силикат Кірпіш Зауыты

Орал Силикат Кірпіш Зауыты– кірпіш, жылу-энергиясын өндіретін кәсіпорын. 1999 ж. Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігінің негізінде құрылған. Облыс орталығы маңындағы Зачаганск кентінде орналасқан. Құрамында силикат кірпішін дайындау, жылыту және жылу тарату, т.б. цехтары бар. 70 адам жұмыс істейді. Дереккөздер
Оралснабсбыт

Оралснабсбыт - тамақ өнеркәсібі орны. 1965 жылы “Орал нан пісіру комбинаты” ретінде құрылған. Нан-бөлке түрлерін, кондитер тағамдарын, сүт және майонез өнімдерін шығарады. 2000 жылы кәсіпорын жұмысы уақытша тоқтады. 2001 жылы оның негізінде “Оралснабсбыт” жауапкершілігі шектеулі серіктестігі жұмыс істей бастады. Нан-бөлке пісіретін, кондитер тағамдарын әзірлейтін, макарон, майонез шығаратын цехтары бар. Дереккөздер
Орал Су Жобалау

“Орал су жобалау” – инженерлік су құрылысы нысандарын жобалаумен айналысатын мекеме. Бұрынғы “Казгипроводхоз” жобалау институты (1951) негізінде 1999 жылы ұйымдасқан. Орал-Көшім суландыру жүйесін, Орал қаласын тасқын судан қорғаудың, облыстағы ірі су құбырларының жобаларын жасады. “Бектал-Интернешнл ИНК” фирмасы және “Қарашығанақ-Петролиум Оперейтинг Б.В.” компаниясымен бірлесіп Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орнын игеру жобаларын жасауда. Дереккөздер
Орал сырты үстірті

Орал сырты үстірті, Оңтүстік Оралдың шығыс етегінде, Ресейдің Челябинск және Қазақстанның Қостанай облыстарының жерінде орналасқан. Оралды бойлап солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 км-ге созылады, ені 200 км-ден астам. Палеогендік денудацялы-аккумуляцялық биік жазық. Үстіртті Тобыл өзенінің салалары (Үй, Тоғызақ, Әйет, т.б.) жеке бөліктерге бөлшектеген. Оралға іргелес бөлігінде биіктігі 400 м-ден асады, оңтүстік-шығысқа қарай 300 м-ге дейін аласарады. Еңіс жазықтың үстінде көптеген ұсақ көл қазаншұңқырлары тараған. Климаттың континенттілігі солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай арта түседі. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 300 – 400 мм. Қаңтардың орташа температурасы –16 – 18 0 С, шілдеде 18 – 20 0 С. Топырақ жамылғысына қара топырақ пен қызыл-қоңыр топырақ тән. Суайрықтарды әр түрлі шөпті-селеулі дала алып жатады. Өзен аңғарларында астық тұқымдас шалғын өсімдігі өседі. Солтүстік аудандарда, әсіресе, шұқанақтарда қайың-көктерек ормандары кездеседі. Қиыршықты-тастақты жерлерде түрлі бұталар: ырғай, тобылғы, сайларда үшқат, қандыағаш, қарағаш, шәнкіш өседі. Егістікке қолайлы жерлері түгелдей жыртылған. Астықтан тұрақты мол өнім алынады. Үстірт темір кен орындарына бай; Қашар темір кен орны, Лисаков темір кен орны, Соколов темір кен орны, Сарыбай темір кен орны. Дереккөздер
Орал уезі

Орал уезі – “Дала облыстарын басқару жөніндегі Ережеге” сәйкес 1869 жылы желтоқсанда Орал облысында құрылған әкімшілік-аумақтық бөлік. Халқының саны 223 мың 717 адам болды. Орал уезі Жайық өзенінің екі жақ алқабында орналасты, оң жағында қазақ-орыс әскерлері, сол жағында қазақтар тұрды. Халқының тығыздығы жағынан Орал облысында 1-ші орын алды. Қазақ-орыстар негізінен балық аулаумен, егін шаруашылығымен, ал қазақтар мал өсірумен, ішінара егіншілікпен айналысты. Уезд жерінің 2,1%-ы ғана егіншілікке пайдаланылды. Орал уезінде 1367 жұмысшысы бар шағын 466 зауыт және диірмен болды. Бақша өсіру өркендей бастады, айналымдағы ақша қоры 1 млн. сомға жуықтайтын Петровский, Воздвиженский, Калмыковский және Орал жәрмеңкелері жұмыс істеді. Дереккөздер
Оралэнерго

“Оралэнерго” – Орал облысындағы электр энергиясын тарату компаниясы. 1990 жылы электр энергиясы жөніндегі өндірістік бірлестік ретінде құрылған. Компанияның құрамына 1 қалалық, 16 аумақтық электр жүйесі кіреді. Дереккөздер
Орбита

Орбита (лат. orbіta – жол, із), траектория – планеталардың, планета серіктерінің, ЖЖС-нің, т.б. денелердің массалар центрінің орталық дене айналасындағы қозғалыс траекториясы. Орбита бірінші жуықтауда Кеплер заңымен анықталады. Оны дәл анықтау үшін қозғалыстың аналитикалық теориясы қолданылады. Жасанды серіктердің орбитасы әр түрлі сыртқы күштердің әсерінен үнемі аздап өзгеріп отырады. Сондықтан олардың орбитасы белгілі уақыт өткен сайын өлшеніп, өлшеу нәтижесі негізінде орбиталық түзетулер енгізіледі. Аспан денесінің орбитасы Аспан денесінің орбитасы — ғарыш кеңістігіндегі аспан денеcінің қозғалу траекториясы. Орбитаның пішіні мен дененің қозғалу жылдамдығы тартылыс, электрмагниттік, реактивтік (құйрықты жұлдызға тән) күштерге, сондай-ақ жарық қысымы күшіне сай анықталады. Ал, жасанды ғарыш дене орбитасының пішіні қозғалтқыш реактивті күшке байланысты өзгереді. Қарапайым жағдайда, А. д. о. бір дененің екінші денеге қатысты (мыс., планетаның Күнді айналғандағы) қозғалысы ретінде қарастырылады. Мұнда тек екі дененің өзара тартылысы ескеріледі. Бұл жағдайда бір дене екінші денеге қатысты конустық қима (эллипс, парабола, гипербола) бойымен тұрақты секторлық жылдамдықпен қозғалады. Бұл конустық қималардың фокусында екінші дене болады. Мұндай орбита ұйтқымайтын немесе Кеплер орбитасы деп аталады. Егер өзара тартылатын денелер екеуден көп немесе олардың ең болмағанда біреуінің пішіні сферадан өзгеше болса, онда олардың орбиталары әр түрлі және күрделі келеді. Мұндай А. д. о-лары ұйтқыған орбиталар деп аталады, ал аспан денелерінің өзін тартатын орталық дененің айналасында конустық қималар бойымен жүретін қозғалысынан ауытқуын аспан денелерінің ұйтқуы дейді. Ұйтқу массаларының ортақ центрінен айналатын екі сфералық денені басқа бір немесе бірнеше аспан денелерінің өзіне тартуы, өзара тартылатын аспан денелерінің сфералық пішіннен ауытқуы салдарынан болады. Мыс., Жер қозғалысына ең көп әсер ететін Есекқырған (Юпитер) планетасының тарту күші. Бірақ, ол Күннің Жерді тарту күшінің 5Һ10-5 бөлігіндей ғана болғандықтан Жердің орбитасына айтарлықтай әсер етпейді. А. д. о. аспан механикасында зерттеледі. Дереккөздер
Органикалық қышқылдар

Органикалық қышқылдар – құрамында карбоксил тобы (COOH) бар органикалық қосылыстар. Көмірсутек радикалдарының табиғатына байланысты органикалық қышқылдар алифатты (қаныққан, қанықпаған), алициклді және ароматты болып бөлінеді. Молекуласындағы COOH тобының санына қарай бір, екі, көп негізді болып та ажыратылады. Көбінесе органикалық қышқылдарды карбон қышқылдары деп атайды. Мысалы, CH 3 –COOH (сірке қышқылы), CH 2 CH(CH 3 )–COOH (метакрил қышқылы), C 6 H 6 –COOH (бензоин қышқылы), HOOC–CH 2 –COOH (малон қышқылы). Бұлардан басқа құрамы әртүрлі болып келетін органикалық қышқылдар кездеседі. Мысалы, SH қышқылдарға метилтиолды (CH 3 –SH), CH қышқылдарға ацетиленді, NH қышқылдарға сірке қышқылының амидін (CH 3 –C(NH 2 )O), т.б. жатқызуға болады. Дереккөздер
Органикалық синтез және көмір химиясы институты

Органикалық синтез және көмір химиясы институты – ғылыми-зерттеу мекемесі; химия өнеркәсібінде маңызы бар органикалық заттардың, көмірдің, басқа жанғыш қоспалар химиясы мәселелерімен айналысады. 1983 жылы Қазақстан ҒА-ның Химия металлургия институтының органикалық химия бөлімі негізінде Қарағанды қаласында құрылған. 2001 жылы ЖАҚ, 2003 жылдан ЖШС болып тіркелді. Институтт құрамында 5 лаборатория (электркатализ және кванттық-химиялық зерттеулер, биологиялық белсенді заттарды синтездеу, көмір химиясы, спектроскопия, полимерлер), диссертациялық кеңес жұмыс істейді. Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыттары: органикалық қосылыстардың құрылысын, түзілу механизмін, реакцияға қабілеттілігін зерттеу; көмірден, сланецтен және ауыр мұнай қалдықтарынан синтетикалық сұйық жанармай алудың жаңа технологиясын жасау, т.б. Институтта мұнай-газ бұрғылау ісінде қолданылатын көмір-сілтілік реагент алу технологиясы жасалып, өндіріске енгізілді (А.Молдыбаев). Көмір өндіру, қайта өңдеу және химия өнеркәсіптерінің өнімдерінен және қалдықтарынан жаңа мономерлер мен полимерлер алу негіздері, Орталық Қазақстан көмірі негізінде қозғалтқыш сұйық жанармайын алу технологиялары жасалды. Дереккөздер
Органикалық шыны

Органикалық шыны – органикалық полимерлер негізінде алынатын мөлдір қатты материалдардың техникалық аты. Полимерлерге полистирол, поливинилхлорид, полиакрилаттар, аллил қосылыстарының полимерлері, поликарбонаттар, сополимерлері, т.б. жатады. Өндірісте органикалық шыны деп метилметакрилатты массада бензоилпероксид, азобисизобутиронитрилдің және т.б. қатысуымен жүрген радикалды полимерлеудің нәтижесінде алынған өнімді айтады. Көбіне табақтық (листовой) полиметилметакрилат кеңірек тараған. Қолдану аясына байланысты органикалық шыны құрамына пластификаторлар, бояғыш заттар, тұрақтандырғыштар, т.б. қосады. Органикалық шыны тығыздығы салыстырмалы түрде төмен, кейбірі ылғал және атмосфералық ортаға тұрақты. Органикалық шыны оптикалық мөлдір болады; оны механикалық өңдеуге, пісіруге, желімдеуге болады. Органикалық шыны ұшақ, автомобиль, кеме жасауда құралымдық материал ретінде, жылыжай, үй, т.б. терезелерін шынылауда, медицинада аспаптар мен құрал-жабдықтар жасауда қолданылады. Ультракүлгін сәулелерін жұтатын органикалық шыны мұражайларда экспонаттарды бүлінуден қорғау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Орда

Орда — түркі-моңғол тайпаларының әскери-әкімшілік орталығы, мемлекет басшыларының тұрағы, (астана). Осыған байланысты кейде мемлекеттердің де атауы шыққан. Мысалы: Алтын Орда, Ноғай ордасы, Ақ Орда, т.б.18-19 ғасырлардағы орыс ғалымдары мен шенеуніктері қазақ қоғамындағы жүздерді Орда деп те атаған. Дала өркениетінен хабары мардымсыз еуропалықтар басы бірігіп ұйымдаспаған қыруар адамдардың тобырын Орда деп атады. Дәстүрлі қазақ дүниетанымында Орда ұғымы мемлекеттілікті, елдікті білдіреді. Дереккөздер
Орда Ежен хан

Орда Ежен хан (туған жылы белгісіз – 1253 жылы дүниеден озған) – Жошы ұлысының сол қанатының алғашқы билеушісі (1226 – 1253), қолбасшы Шыңғыс ханның немересі, Жошы ханның үлкен ұлы, қазақ хандарының арғы атасы. Орда Ежен 1236 – 1242 жылы моңғолдардың батысқа жасаған барлық жорықтарына белсене қатысты. Жошы ұлысы екі қанатқа бөлінгенде сол қанатын Орда Ежен, оң қанатын Бату хан басқарған. Осының негізінде 13 ғасырдың ортасында әскери-саяси иеліктер қалыптасып, соңынан олар дербес мемлекеттерге айналды. Жошы ұлысының сол қанатын билеген Орда-Ежен інілерімен қосылып Алтын Орда құрамына енетін, ішкі-сыртқы саясаты тәуелсіз Ақ Орда мемлекетін құрды. Рашид әд-Дин Алтын Орда мен Ақ Орда жөнінде олар бір-бірінен өте алыста жатты және өзара тәуелсіз ұлыстар болды деп жазды. Алғашында Орда-Ежен өзінің ордасын әкесі Жошының орталығына жақын жердегі Ертіс өзенінің жағалауына жайғастырды. Дегенмен, 1246 жылы Плано Карпини Моңғолияға бара жатқан сапарында оның ордасы Алакөл маңында болды деп көрсетеді. Орда Ежен өз беделінің күштілігіне қарамастан әкесінің орнына інісі Батудың Алтын Орда тағына отыруын қолдады. Қарақорымда Күйікті ұлы хан көтерген құрылтайға Жошы әулетінің атынан қатысты. Осы жиында Шыңғыс хан ұрпақтарының үлкендері ретінде Мөңке екеуі бірігіп, көтеріліске шыққандардың ісін тексеріп, жазаға тартты. Орда-Еженнің саяси рөлі тек Жошы ұлысында ғана емес, бүкіл моңғол империясында да жоғары болды. Рашид әд-Диннің айтуы бойынша, Алтын Орда билеушісі ресми түрде Бату болғанымен, Мөңке хан Шыңғыс хан империясының атынан өзі шығарған үкімдері мен жарлықтарында Орда-Еженнің атын Батудан бұрын қойған. Орда-Ежен өлген соң оның орнына төртінші ұлы Күнқыран келді. Дереккөздер Тағы қараңыз
Ордакент

Ордакент – шағын қала орны. Географиялық орны Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Жаңақорған темір жол стансасынан солтүстікке қарай 5–6 км жерде орналасқан. Зерттелуі, сипаты 1967 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) барлау жұмыстарын жүргізген. Қала орны диаметрі 100 м болатын сопақша төбе. Шетінің биіктігі 4–5 м, орталық бөлігі 6–7 м-ге дейін. Қазба жұмыстары барысында қолдан жасалған қыш ыдыстар, астық, су сақтайтын үлкен хұмдар, құмыралар, құмғандар, т.б. заттардың сынықтары табылған. Бұл заттарға қарағанда Ордакент біздің заманыздың 1 ғасырында бой көтеріп, 8 ғасырға дейін жеткен, тұрғындары егін егіп, мал шамамен айналысқандығы аңғарылады. Дереккөздер
Орда Музейі

Орда тарихи музейі, 1962 ж. 15 желтоқсанда қоғамдық негізде ашылды. Оны Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі, Азамат соғысының ардагері Ахметфайыз Жүсіпұлы Тажетдинов өзі жинаған 55 экспонат негізінде ұйымдастырған. 1967 ж. арнаулы шешіммен ол мемлекеттік музейлер санатына жатқызылды. Бастапқы кезде ол «Орда тарихи-революция музейі» деп аталды. *1969 ж. Ордадағы «Қазына (банк) үйі» музейге беріліп, 3 бөлмесіне экспозиция жасақталды. Қоры жылдан жылға толығып, деректік негіздері жетіле түсті. *1981 ж. музей ғимаратын қалпына келтіру, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Экспозиция ауданы 500 м 2 жетіп, 7 зал жасақталды. *1997 ж. «Қыздар мектебі» бөлімінде (4- зал) «Бөкей ордасында халыққа білім беру» экспозициясы құрылып, жаңа бөлім ашылды. *1997 жылдан ол «Бөкей ордасының тарихи музейі» деп аталады. Дереккөздер
Оренбургский Край

“Оренбургский край” – әдеби-саяси және экономикалық газет. 1892 – 1994 жылдары Орынборда аптасына 3 рет шығып тұрды. Барлығы 280 саны жарық көрді. Орынбор, Самара, Уфа губерниялары мен Орал және Торғай облыстарының экономикасы мен тұрмысына, Орынбор өлкесінің тарихы мен этнографиясына көңіл бөлді. Дереккөздер
Ориньяк Мәдениеті

Ориньяк мәдениеті (Ориньяк үңгірі бойынша, Франция) — соңғы палеолит археологиялық мәдениеті. Мустьеден кейінгі, солютренің алдындағы, шамамен осыдан 25-40 мың бұрынғы жылдар. Құралдар шақпақтас өзегінен ұзынша қалақшалар түрінде жарып алынып, шеті қияланып өңделген. Сүйек құралдар да таралған. Қабырға мүсіндері мен суреттері пайда болған. Ориньяк мәдениетінің адамдары қазіргі адамдардың арғы тегі саналады. Дереккөздер
Мария Александровна Орлова

.]] Орлова Мария Александровна (2.1.1926, Ресей, Иванов облысы, Юрьевец ауданы, Заливенки селосы) – топырақтанушы-ғалым, биология ғылым докторы (1983). Мәскеу ауыл шаруашылык академиясын бітірген (1950). 1954 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Топырақтану институтында аспирант, жетекші ғылыми қызметкер (1986 жылдан). Негізгі ғылыми зерттеулері топырақ мелиорациясы және геохимиялық мәселелерге арналған. Орлова шөлдің сортаң топырағынан жел ұшырған тұз мөлшерін анықтаудың әдісін тапты. Табиғаттағы тұз айналымы сұлбасын жасап, басқа ғалымдармен бірге республика топырағын мелиорация тұрғыдан бағалау негіздерін салды (Қазақстан Мемлекеттік сыйлық, 1984). 50-ден астам ғылыми еңбегі бар. Дереккөздер
Орлов мыс кен орны

Орлов мыс кен орны - Шығыс Қазақстан облысында, Кенді Алтайдың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. 1959 жылы ашылған. Жезкент кен байыту комбинатының кенді базасы. Геологиялық құрылымы Кенді алаң ортаңғы және жоғарғы девон кезеңінің шөгінді жыныстары мен орта карбон жыныстарынан тұрады; құрылымы қаңқалы-блокты. Жатыс сипаты Кен орнын Негізгі және Жаңа деп аталатын екі шоғыр құрайды. Негізгінің құрамына бірінші, екінші, үшінші кен денелері енеді. Жаңа кен шоғыры батысқа қарай орналасқан. Кен денелерінің пішіндері қабатты-линзалы болып, 100 м-ден 1100-ге дейінгі тереңдікте жатыр. Кен көлемінің 50%-ын тұтас массивті кендер құрайды. Құрамы, минералдары Кеннің басты құраушылары: Cu, Zn, Pb, S, Ba, қосымша Au, Ag, Cd, Hg, As, Sb, Se, Te, Tl. Басты минералдары: пирит, халькопирит, сфалерит, галенит, т.б. Минералдар 210 – 580 0 C шамасында кристалданады. Дереккөздер
Ғали Орманов

Ғали Орманов (15.8.1907, Алматы облысы, Қапал ауданы, Қызыл жұлдыз ауылы – 5.9.1978, Алматы) – ақын. Найман тайпасының Матай руының Төртсары бөлімінен шыққан. Өмірбаяны Қазақ педагогика институтын бітірген (1943). 1929 – 60 ж. Іле ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі, “Социалистік Қазақстан” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Жамбыл ақынның әдеби хатшысы, “Майдан” альманағының редакторы, “Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналының жауапты редакторы, Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасының бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, секция меңгерушісі қызметтерін атқарған. Тұңғыш өлеңдер жинағы “Шеңбер” деген атпен 1934 ж. жарық көрді. “Шәуілдір” (1934), “Алынған қамал” (1935) поэмалары, “Абысын сыры” (1936) жыр кітабы, “Көтерме” атты прозалық жинағы (1935) жарыққа шықты. Ормановтың туындылары адамдардың қаһармандық ерлігін, табиғаттың дүлей күшіне қарсы шыққан күресін бейнелеуге арналған. “Халық – қаһарман” (1941), “Емен” (1944) атты жыр кітаптарында соғыстың ауыртпалығын, жауынгерлердің Отанға деген сүйіспеншілігі жолындағы ерліктерін, тылдағы тынымсыз еңбекті сөз етті. Ақын поэзиясы айшықты тілінің ажарымен, оның асыл қазыналарын қолданудағы шеберлігімен ерекшеленеді. “Өмір дастаны” (1948), “Бөбек жүрегі” (1949), “Сәт сапарда” (1957), “Ой қанаты” (1961), “От өзен” (1965), “Жер қазығы” (1972), “Жыр қанаты” (1975), “Жылдар жыры” (1976), т.б. өлең жинақтарында әлеуметтік оқиғаны суреттеуде ақындық шеберлік танытты. Ол қырғыз эпосы “Манастың” 1-кітабын, А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың, Ян Райнистің, Ф.Мақтымқұлының, А.Тоқомбаевтың бірқатар поэмаларын, Л.Н. Толстойдың “Анна Каренина” романын, Н.В. Гогольдің “Нева проспектісі” повесін, А.П. Чеховтың әңгімелерін, М.С. Бубенцовтың “Ақ қайың” романын, М.Тұрсын-Заденің “Үндістан балладалары” өлең кітабын қазақ тіліне аударды. Ормановтың көптеген туындылары шетел тілдеріне тәржімаланған. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, Ленин ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Марапаттары * Ленин ордені * Еңбек Қызыл Туы ордені * Халықтар достығы ордені * Қызыл жұлдыз ордені Ғали туралы естелік * Алматыда Многоводная көшесі Ғали Орманов көшесі болып өзгертілді. * Талдықорған қаласында Садовая көшесі Ғали Орманов көшесі болып өзгертілді. * Қапал ауылдың бір көшесіне және осы ауылдағы орта мектепке Ғали Ормановтың есімі берілді. * Ғали Ормановтың есімі – Астана қаласындағы №7 мектеп-гимназияға қойылған. * Талдықорған қаласында Ғали Ормановтың бюсті қойылды, 2008 ж. * 2008 жылы ақынның дүниеден өткеніне 30 жылдығына орай «Ғали ғибрат» (Көмекке баратын адам) деректі фильмі жарыққа шықты. Дереккөздер
Камал Сәруарұлы Ормантаев

{{Ғалым { } { } }} Камал Сәруарұлы Ормантаев (11 қыркүйек 1936 жылы, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Октябрь ауылында туған) — қазақстандық балалар хирургиясының негізін қалаушысы ғалым. Медицина ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Қазақ КСРның Еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1980). Қызылорда облысының Құрметті азаматы. ҚР Денсаулық сақтау ісінің Үздігі. Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1999). Толығырақ * Байұлы тайпасының Алтын руынан шыққан. * Камал Сәруарұлы 1936 жылы 11 қыркүйекте Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Октьябр ауылында дүниеге келген. * 1959 жылы С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (бұрынғы Алматы ММУ) бітірген. * 1963 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде ассистент, кафедра меңгерушісі, * 1980-1985 және 1993-2001 ж. Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының директоры болды. Ғылыми шығармашылығы Негізгі ғылыми еңбектері балалар хирургиясына арналған. К.Ормантаев балалардың бассүйегі мен миы зақымданғанда қолданылатын емдеу әдістерін жетілдіріп, оның патогенезін анықтауда кешенді зерттеулер жүргізді; бассүйек пен миға жасалатын операцияның бес жаңа әдісін тәжірибеге енгізді. Химиялық жолмен болатын өңеш күйігін зерттеп және оны емдеудің алты жаңа әдісін анықтады, сондай-ақ іріңді перитонит пен жедел гематогенді остеомиелит болған жағдайда іріңді іш қуысынан түтік арқылы шығарудың бірнеше тәсілін ұсынды. Ол Қазақстанда педиаторлардың, балалар хирургтарының, анестезиолог-реаниматологтарының, ортопед-травматологтарының ғылыми мектебінің негізін қалады. *Бүгінгі таңда Қаз ГМУ балалар хирургиясы кафедрасының меңгерушісі болып істейді. 40-тан астам авторлық куәлігі және 1 патенті бар. Жыл дәрігері номинациясы бойынша "Алтын адам" (2000,2001) сыйлықтарын алған Ғылыми атақтары * 1971 жылы Медицина ғылымдарының докторы (ғылыми атағы); * 1972 жылы профессор құрметті ғылыми атақтары берілді. * 1994 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Мемлекеттік марапаттары * 1980 жылы ебасының жарлығымен «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері» құрметті атағы берілді; * 1999 жылы Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды; * 1999 жылы «Парасат ордені» мен марапатталды; * 1999 жылы Қызылорда облысының Құрметті азаматы (құрметті атағы); * 2002 жылы «Алтын адам» Ұлттық жыл таңдауы сыйлығы; * 2004 жылы екінші мәрте «Алтын адам» Ұлттық жыл таңдауы сыйлығы; * 2004 жылы «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының лауреаты; * 2016 жылы ҚР Президенті жарлығымен ІІ дәрежелі "Достық ордені" мен марапатталды.
Ор мыс-колчедан кен орны

Ор мыс-колчедан кен орны – Ақтөбе облысы Хромтау ауданында орналасқан. 1967 жылы ашылып, 1968-1972 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Ор мыс-колчедан кен орны Батыс Мұғалжар синклинорийінің шығыс қанатында, батысы мен шығысынан жарылыстар арқылы шектеліп меридиандық бағытқа созылған горст-антиклиналда орналасқан..]] Бұл құрылым жанартаутектік силур-девон жыныстарынан құралған. Кен аумағындағы мұғалжар свитасының андезит-базальт лавалары мен пиропластик жыныстары ассимметриялы антиклинал құрайды. Жатыс сипаты Солтүстік-батыс қанаты жайпақ, оңтүстік-батыс қанаты тіктеу келген, ядросы липарит-дациттермен қиылған. Солтүстік-шығысқа созылған және шығысқа қарай 40 – 50 0 -тан (жоғарыда) 70 – 90 0 -қа (төменде) бұрыш жасай еңістенетін кен иірімі липарит-дациттердің имек жапсарында жатыр. Иірімнің жапсары іргелес жыныстардан анық ажыратылады, жер бетінен 24 м тереңдікте орналасқан, созылымы 50 м. Минералдары, құрамы Басты кен минералдары: пирит, сфалерит, халькопирит, магнетит, пирротин. Кеннен бөліп алынатын құраушылардың негізгілері: мыс, мырыш, күкірт (пириттен), қосымшалары: алтын, күміс, кадмий. Қорының шамасы жөнінен Ор мыс-колчедан кен орны орта кендерге жатады. Дереккөздер
Ортағасыр

Ортағасыр, кейде Орта ғасырлар, – адамзат тарихының ежелгі дүние мен жаңа тарих аралығындағы кезеңі. Ортағасыр ұғымдын XV – XVI ғасырларда Қайта өркендеу дәуірінің итальян тарихшы-гуманистері (Ф.Бьондо, т. б.) енгізіп, ғылымда XVIII ғасырда бекіді. Ортағасыр – Батыс Еуропада феодалдықтың өмірге келіп, үстемдік құруы және ыдырай бастау дәуірі. КСРО кезіндегі тарих ғылымында Орта ғасырға құл иеленуші Рим империясының күйреуі (шартты түрде 476 жылы) мен XVII ғасырдағы ағылшын революциясына дейінгі кезең жатқызылды. Бұл Еуропада он екі ғасырға тең уақыт, ал Шығыс елдері кейіндеу дамығандықтан, бұл заңдылық сақталмайды. Ортағасыр ұғымы тарих ғылымында Еуропа тарихи деректемелеріне сай пайда болып, жете зерттелген. Дегенмен, бұл ұғым дүние жүзінің басқа аймақтарында да қолданылады. Соңғы кезде тарих ғылымында Ортағасырдың басталуы арабтардың Еуропаға шабуылы басталған кез (VIII ғасырдың басы), ал аяқталуы – Константинопольдің құлауы (1453 ж.), Американың ашылуы (1492 ж.), Германияда реформация мен шаруалар соғысы (1525 ж.) деген әр түрлі көзқарастар орын алып отыр. Ортағасыр тарихын зерттейтін ғылым медиевистика деп аталады. Шаруалардың ортағасырлық қоғамдағы орны Шаруалардың қоғамда атқаратын рөлі ортағасырларда қалыптасқан үш қауымдық топ теориясы бойыншы анықталды. Ол теория қоғамды адам ағзасымен салыстыруға негізделді. Адамның өміріне жан қандай қажет болса, құдайға құлшылық етуші дінбасылар да қоғамға сондай қажет делінді. Зиялы мырзалар мен ел басқарып жүрген атқамінерлер адамның қолына теңестіріліп, «соғысушылар» рөліне ие болды. Ал шаруалар адамның аяғына теңестіріліп, жұмыс істеушілер деп танылды. Бұл теория бойынша адамның жаны, аяғы, қолы бір-біріне қандай қажет болса, дінбасылары да,зиялы мырзалар мен шаруалар да бір-біріне сондай қажет, олар бір-бірінсіз өмір сүре алмайды делінеді. Сондықтан да олар әрқашан бір-бірімен тығыз байланыста ешқандай талас-тартыссыз, ынтымақта өмір сүруі керек. Себебі адамның аяғы қолына, қолы жанына қарсы қастандық жасамайды. Сөйтіп ортағасырда шаруалар қоғамның ең қажетті мүшесі саналды. Шаруаларға, олардың дене еңбегіне деген осындай озық көзқарас олардың қоғамдық өндіріске ынтасын арттырып, шарушылықтың өркендей түсуіне елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Орталық Азия мұнай

.]] Орталық Азия Мұнай (ОАМ) – мұнай барлау кәсіпорны. 1996 жылы құрылған. Құрылтайшылары: Амерада Хесс компаниясы (әрі операторы) – 52,5%, “Геотекс” АҚ – 25% және First International Oil corporation 22,5%. “ОАМ” көмір-сутекті шикізатты кен орындарын барлаумен, кен өндірумен, сатумен айналысады. Компания геологиялық-геофизикалық деректерді таныстыру жөніндегі әлемдік таңдаулы компьютерлік технологиямен жабдықталған. Еділ-Жайық арасы, Көлжан-Ұялы, Оңтүстік Торғай алабында барлау жұмыстарын жүргізуде. Дереккөздер
Орталық ғылыми кітапхана

Орталық ғылыми кітапхана — Алматы қаласында орналасқан «Ғылым ордасы» кешенінің құрамындағы Қазақстанның ғылыми кітапханасы. КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық базасының құрамында 1932 жылы құрылған. Алғашқыда кітап қоры КСРО ҒА сыйға тартқан 2000 дана ғылыми еңбектен құралды. 1946 жылы құрылған Қазақ КСР-і ғылым академиясының бірінші мәжілісінде атауы Орталық ғылыми кітапхана болып өзгертілді. Сол жылы кітап қорына 74258 басылым, 15000 дана шетелдік әдебиет жинақталып, КСРО кітапханаларымен және ғылыми мекемелерімен кітап алмасу жолға қойылды. 1947 жылдан ғылыми-зерттеу институттары ақылы негізде ғылымиеңбектер жіберіп тұрды. 1959 жылы сирек кітаптар қоры құрылды. Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, І.Кеңесбаевтың бастамасымен қолжазба қоры, қазақ ғылыми әдебиеттері қоры құралып, Орталық Азия халықтарының тарихы мен мәдениеті жөніндегі мәлімет көздері және шығыс әдебиеті жинақтала бастады. 1950 – 60 жылдары кітапхана Мәскеу, Санкт-Петербург, Рига, Львов, Ташкент кітапханаларының көшірме қорынан алынған кітаптармен толықтырылды. 1979 жылы 1,5 млн. томдық кітап қоймасының іргесі қаланды. 1980 – 90 ж. Орталық ғылыми кітапхана жыл сайын 60 – 90 мың данамен толығатын кітап қорымен әр түрлі академ. ғылыми-зерттеу мекемелерінде 20-ға жуық бөлімшелері бар, біртұтас кітапханалық жүйеге айналды. Сол жылдары кітапханада 800000-нан астам шетелдік ғылыми әдебиет жинақталып, 62 елдің 884 кітапханасымен және ғылыми мекемесімен кітап алмасу ісі жолға қойылды. Бүгінгі таңда Орталық ғылыми кітапханада 5,5 млн. дана ғылыми әдебиет сақтаулы. Оның 210000-нан астамы сирек кітаптар, қолжазбалар, ұлттық әдебиет қорларына тиесілі. Мұнда көне түркі, араб, парсы, түрік, шағатай және араб, латын әріптерімен жазылған қазақ тіліндегі кітаптар, оның арасында 18 ғасырда табылған Құран Кәрім, 1819 жылы Қазаннан шыққан “Ахбар Шыңғысхан уә Ақсақ Темір”, 1841 жылы Парижде жарық көрген “Құлиат пен Науаи”, т.б. кітаптар бар. Сирек жәдігерлер қорында А.Левшин, В.Бартольд, В.Радлов, Ш.Уәлихановтың еңбектері, қазақ фольклорына қатысты қолжазбалар, сондай-ақ Қазақстан мен Орталық Азия туралы орыс тілінде жазылған ескі басылымдар сақтаулы. Қазір Орталық ғылыми кітапхана күніне 352,2 мың адамға қызмет көрсете алады. Кітапхана жыл сайын әр түрлі ғылыми-көпшілік кітаптар, көрнекті ғалымдардың библиографиясын және басқа да көрсеткіштер мен анықтамалықтар шығарады. Қорларды сақтау саласына осы заманғы сандық технологиялар енгізілген. Дереккөздер
Орталық Қазақстан (газет)

Орталық Қазақстан – Қарағанды облыстық газеті. Алғашқы саны 1931 ж.ылы4 қазанда “Қарағанды пролетариаты” деген атпен шықты. 1938 жылы 18 қаңтарынан “Советтік Қарағанды” деп аталды. 1963 жылдың 1 мамырынан Орталық Қазақстан деген атпен шығып келеді. Газеттің негізін қалауға қазақтың көрнекті жазушылары Ғ.Мұстафин, Ә.Әбішев, С.Ерубаев үлес қосты. С.Мұқанов, Б.Майлин, т.б. қайраткерлер басылымның жұмысына араласып, көмек көрсетті. Танымал қызметкерлері * Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков Дереккөздер
Ортеке

Ортеке– қазақтың халық биі. Оның қуыршақ теке, жеке биші және бишілер тобы орындайтын түрлері бар. Біріншісінде үстел үстіне орнатылған қуыршақ-текенің аяғы, мойны, денесі қозғалмалы етіп жасалады да, жіңішке жіптер арқылы домбырашының саусақтарына байланады. Күй тартылғанда саусақтардың жоғары-төмен қозғалуына орай қуыршақ-текенің дене мүшелері де қимылдап, күй ырғағына сай билеп жүргендей әсер тудырады. Бидің бұл түрін Шашубай ақынның орындағаны туралы дерек бар. Екінші түрінде (жеке орындалуы) “Ортеке” биін алуан қимыл-қозғалыстар мен мимикалар арқылы орға түскен текенің, одан шықпақ болған нәтижесіз әрекетін бейнелейді. “Ортекенің” үшінші түрін (“Соқыр теке”) бишілер тобы орындайды. Мұнда жастар дөңгелене қол ұстасып, әндете жүріп билейді. Ортадағы көзі байлаулы адам шеңбердегінің біреуін ұстауға тырысады. Ұсталған ойыншы “айыбын” өтеген соң көзін байлап, ортаға шығады, сөйтіп ойын-би одан әрі жалғаса береді. 1934 жылы Алматы қаласында өткен Бүкілқазақстандық халық таланттарының слетінде “Ортеке” биін Ж.Оразәлиев орындаған. Ал сахналық нұсқасын Қазақ мемлекеттік академия опера және балет театрында (балет артистерінің орындауында) Д.Әбіров қойды. Музыкасы Н.Тілендиевтікі. Музыкалық өлшемі 2/4. Ырғағы баяу, жылдам және екпінді. 1957 жылы Мәскеу қаласыннда өткен Бүкілодақтық және VI дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивалінде көрсетілді. Дереккөздер
Ортопедия

Ортопедия (грек. orthos – тік, түзу және paіdeіa – тәрбиелеу) – клиникалық медицинаның аяқ, қол, омыртқа бағанасының қисаюын, олардың қызметіндегі ауытқуларды зерттеп, одан сақтану және емдеу әдістерін зерттейтін саласы. О. терминін ғылымға француз дәрігері Н.Андри 1742 ж. енгізді. О-лық әдістердің ерте заманнан қолданғандығына Мысырда археол. қазбадан табылған б.з.б. бірнеше мың жыл бұрынғы адам сүйектерінің сынықтарын, шыққан буындарын емдеуге қолданған әр түрлі ортопед. құралдар дәлел бола алады. О. туралы алғашқы мәліметтер Гиппократ, Цельс, Гален, Әбу Әли ибн Сина еңбектерінде айтылған. Ортағасырлық француз хирургі А.Паре (1510 – 90) темірден корсет жасап, оны сколиозды емдегенде қолданды. Қазақстанда О. 1957 жылдан респ. медицина ин-ттарының осы аттас кафедраларында дамып келеді. Республикада ортопед.-травматол. қызметтің негізін салған мед. ғыл. докт., проф. Г.Л. Эдельштейн (1900 – 74) болды. Қазіргі кезде О-ның: жалпы О., балалар О-сы, балалар мен ересек адамдардың сүйек патологиясы, травматология, спорттық травматология, қол сүйектері хирургиясы, тірек-қимыл жүйесінің хирургиясы, нейротравматология, сүйек буыны туберкулезі және протездеу бөлімдері бар. Сынықты металл табақшамен (пластинкамен) жалғастыру (остеосинтез), қисайған омыртқа бағанасын операция жасап түзету, оның іш жағынан протез (эндопротез) салу, ет, сүйек, сіңір пластикасы, қантамыр және жүйке микрохирургиясы, т.б. хирург. әдістер мен гипстік техника, массаж, емдік дене шынықтыру, минералды сумен, электрмен емдеу тәсілдері дәрігерлік тәжірибеде кеңінен қолданылады. Республикамызда О. мәселелерімен Қазақ Ұлттық Медицина Университетінде, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Семей, Қазақ, Оңтүстік Қазақстан мемл. медицина академияларында, Алматы Дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тында ортопедия және травматология кафедралары, 2002 ж. Астана қаласында Қазақстанда тұңғыш ашылған ортопедия және травматология ғыл.-зерт. ин-ты, барлық облыс орталықтарындағы клиник. ауруханалар шұғылданады. Алматы, Петропавловск, Семей қ-ларында ортопедиялық-протез жасау кәсіпорындарында ортопед. жасанды мүшелер (қол-аяқ, корсет, т.б.) дайындалады. Қазақстанда О. ғылымының дамуына мед. ғыл. докт., профессорлар А.Сегізбаев, Х.Мақажанов, К.Пальгов, Б.Хабижанов, О.Әбдіразақов, А.Әбдірахманов, Н.Батпенов, К.Садырбаев, т.б. ғалымдардың қосқан үлесі зор. Дереккөздер
Орфография

Орфография (, грек ὀρθός – дұрыс, γράφειν – жазу) – сөздерді дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы және оны қарастыратын тіл білімінің бір саласы. Орфография дыбыстарды (фонемаларды) әріппен таңбалауды, сөздерді, оның бөлшектерін бірге, бөлек немесе дефис арқылы жазуды, бас әріптердің қолданылуын, тасымал тәртібін белгілейді. Орфография емле мағынасында да қолданылып, тыныс белгілерінің қойылу тәртібін де көрсетеді. Мұндай ережелер: * фонематикалық, * фонетикалық, * тарихи-дәстүрлі, * айырым принциптеріне негізделеді. Фонематикалық қағида Фонематикалық қағида көп жағдайда морфологиялық қағидаға сәйкес келеді, мұнда белгілі бір фонемалық түрленімдер әліпбидегі бір ғана әріппен белгіленеді. * Мысалы, басшы (башшы емес), түнгі (түңгі емес), саудагер (сәудегер емес). Фонетикалық қағида Фонетикалық қағида бойынша сөз бөлшектерінің дыбыстық өзгерістері есепке алынып, айтылуы негізінде (естілуінше) жазылады. Қазіргі орфографиялық ереже бойынша кейбір жалқы есімдердің сыңарлары фонетикалық қағидақа негізделген (Ботагөз, Амангелді, т.б.). Тарихи-дәстүрлі қағида Тарихи-дәстүрлі қағида жазу-сызуы бір графика негізінде қалыптасқан, өзгеріске түспеген тілдерге тән (ағылшын, француз, т.б.). Қазақ жазуында әліпби жиі ауысып отырғандықтан, бұл қағида сирек қолданылады. * Мысалы, тарих, халық, хикая, қаһарман, т.б. сөздердің жазылуы осы қағидақа негізделген. Айырым қағидасы Айырым қағидасы бойынша дыбыстық құрылымы ұқсас сөздер шартты түрде Орфография арқылы ажыратылады: қан – хан, қауып – қауіп, өкімет – үкімет, т.б. Сөздердің бөлек не бірге жазылуы түрлі лексика-грамматикалық топтарды қамтиды да, сөзді, сөз тіркесін, күрделі сөздерді бір-бірінен ажыратып тұрады. * Мысалы, ақтаңдақ (сөз) – ақ таңдақ жер (сөз тіркесі). Сондай-ақ сөйлемнің басында тұрған сөздер мен жалқы есімдер бас әріппен таңбаланады. Сөздерді тасымалдау ережесі қазақ Орфографиясында сөздің буын жүйесіне негізделген. Сөздердің дұрыс жазылу ережелерін сақтау үшін басты екі қағида басшалаққа алынады олар: # Морфологиялық қағида-әр сөздің түбірі мен оған жалғанатын қосымшанаң тұлғасын сақтап жазу қағидасы. Мысалы: бас-шы (башшы деп айтпаймыз ол қате болып саналады), кете-алмай (кетеалмай деп айтуға болмайды), сары-арқа (сарарқа деуге болмайды) # Фонетикалық қағида-сөздердің естілу дағдысын сақтап жазу қағидасы. Мысалы: тарағы (тарақы емес), Торайғыров (Торыайғыров емес) және т.б Дереккөздер
Орфоэпия

Орфоэпия ( – дұрыс, epos – сөз, сөйлеу) – сөздер мен сөз тіркестерінің дұрыс айтылу ережелерінің жиынтығы. Тілдегі сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей бола бермейді. Қазақ тілінің дыбыс үндестігіне сәйкес көптеген сөздер орфографиялық нормадан ауытқып айтылады. Мысалы, құлұн, өнөр, түңгү, Амаңгелді, көг гүл, айталады, ағиық, т.б. Сөздерді дұрыс айту нормалары дыбыс үндестігіне, яғни ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал заңдылықтарына негізделеді. Сөздердің дұрыс айтылуы орфоэпия сөздіктерде көрсетіліп отырады. Орфоэпия нормада дұрыс сөйлей білу сөздің әуезділігін сақтауға мүмкіндік береді, сөз құлаққа жағымды естіледі. Орфоэпия тілдің ауызша сөйлеу нормаларын реттеп отырады. Әр тілдің орфоэпиясы сол тілдің басты фонетикалық заңдылықтарына сүйенеді. Мысалы: орыс тілінде сөздің дұрыс айтылуы, негізінде, екпінге байланысты болса, қазақ тілінде сингармонизм зандылығына байланысты. Қазақ тілінің дыбыс жүйесінде әсіресе дыбыс үндестігі ерекше орын апады. Кейбір зерттеулерде сөздің бірыңғай жуан немес жіңішке, бірыңғай езулік немесе бірыңғай еріндік болып айтылуының фонологиялық мәні бар деп көрсетіледі. Мысалы, ен-сон-өн, іс-үн, үн т. б. сөздер бір-бірінен дискеретті бірліктер яғни жеке фонемалар ғана емес, сөздің біріңғай жуан немесе жіңішкелігі, езулік-еріндігі арқылы ажыратылып тұр. Сондықтан дыбыс үндестігі қазақ тілі орфоэпиялық негізгі нормаларының бірі болып табылады. Сондай-ақ қазақ тіліндегі дауыссыздардың бір- бірімен үйлестілігі (ассимиляция) айтылуы: [башшы] басшы, [біссіз] бізсіз, [түңгү) түнгі. б. орфоэпиялық норма үшін ерекше мәні бар. Орфоэпия ұлттық тілдің қалыптасуы мен дамуына тікелей байланысты. Мысалы, [ш]-мен с-йлеу: [шаш]—[чаш] емес, [ұш]—[үч] емес, [ж]-мен сөйлеу: [жарқын]—[джарқын] емес, [жақсы]— [джақсы] емес т. б. Сондай-ақ жалпыхалықтық тілде кездесетін "л" - "д" дыбыстық нұсқ апа- рының маңдай (маңлай диал.) жылқылар (жы- лқыдар диал.) болып айтылуы ұлттық әдеби тіл нормаларының қалыптасуымен байланысты. Қоғамдық өмірде шаршысөз (публичная речь) түрлерінің (театр, кино, радио-телевизия хабарлары т. б.) пайда болып, әлеуметтік мәнінің артуы орфоэпиялық нормалардың орнығып, ұлттық сипатқа ие болуын жеделдете түсті. Алайда қатаң дыбыстарды "сындырып", "ұяңдатып" айту нормасы [қолғойды]—[қолқойды] емес, [кәсібодақ]—[кәсіподақ] емес, соңғы жылдарда әсіресе радиотелехабарларда әріп қуалай сөзді қалай жазылса, солай оқу дағдысымен байланысты бұзылып, "қатқылдата" дыбыстау жиі ұшырай бастады. Бұл жай орфоэпия тұрғысынан қазақ сөзінің әуезділігіне нұқсан келтіретін жағымсыз құбылыс, нормадан жөнсіз ауытқу деп табылады. Дереккөздер
Орхон жазба ескерткіштері

Орхон жазба ескерткіштері Орхон жазба ескерткіштері – Орхон, Селенга өзендері бойынан табылған, 7 – 8 ғ-ларға жататын көне түркі сына жазбалары. Бұл жазба ескерткіштер қағандар әулетінің эпитафиялары саналады, көне түркі тайпаларының жоғары тіл мәдениеті мен дүниетанымын көрсетеді; қ. Білге қаған ескерткіші, Күлтегін жазуы, Күлшора (Күлі Чора) жазуы, Мойын – Шор жазба ескерткіші, Тоныкөк жазуы. Орхон түріктері Орхон түріктері – Орталық Азиядағы түркі тілдес тайпалардың ашина бастаған конфедерациясы. Қытай деректері алғашқы “бес жүз үйлі Ашина” тайпасы Солт. Қытайдағы Шэньси аймағының батыс бөлігін мекендегенін айтады. Бұл жерді ғұндар мен сәнбилер жаулап алғаннан кейін, 265 – 460 ж. О. т. ғұндар мемлекетінің құрамында болады. 5 ғ-дың ортасында ғұндарды тобастар жеңген соң О. т. Алтайдағы жужандарға қашып барды. Мұнда олар темір өндіруді меңгерді де, бірте-бірте жауынгер қауымға айналып, Түрік қағандығын құрды. О. т-н 8 ғ-дың ортасына таман ұйғырлар өзіне бағындырғанымен, олар 10 ғ-ға дейін өз автономиясы мен аумағын сақтап қалды. О. т. негізінен мал ш-мен, темір өңдеу кәсіпшілігімен айналысты. Археол. деректер қолөнердің де дамығандығын растайды. Олар қалдырған Орхон жазба ескерткіштері адамзаттың баға жетпес мәдени мұралары болып табылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы, 7том 9 болім
Орынбор-Ташкент темір жолы

Орынбор-Ташкент темір жолы – 1901 – 05 жылдары салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Орынбор-Ташкент темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Орыс үкіметінің Орынбор-Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты Ортадық Азия үшін Англиямен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімшілік жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңтүстік бөлігі (Ташкент – Көбек) Түркістан өлкесі Сырдария облысының аумағы бойынша, cолтүстік бөлігі (Орынбор – Көбек) Орынбор губерниясы, Торғай облысының және Орал облысы Темір уезінің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс Орынбор жағынан 10 мамырда, ал Ташкент жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 жылы 1 қаңтарда бүкіл Орынбор-Ташкент темір жолы бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 жылы 25 шілдеде, оңтүстік бөлігі 1906 жылы 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 жылы 1 қаңтардан бастап Орынбор – Самара – Златоуст жолының телімі, ал 1906 жылы 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент станциясы Орынбор-Ташкент темір жолына қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – Ақтөбе, Шалқар, Қазалы, Перовск (Қызылорда), Түркістан Қазақстанның Ресеймен және Орталық Азиямен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы Орынбор қаласында болды. Орынбор-Ташкент темір жолы қазіргі кезде Қазақстанның оңтүстік және батыс аудандарын Ортадық Азия республикаларымен, Ресеймен, Кавказ және Шығыс Еуропа елдерімен байланыстыратын негізгі темір жол желісі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Орыс-түзем мектептері

Орыс-түзем мектептері – XIX-ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азия жерлерінде Ресей империясының Түркістан генерал-губернаторлығында ашылған орыстілді оқу орындары. Бұл өлкедегі билік орындары жергілікті халықтар арасында Ресей дүниетанымы мен тәртібін тарату үшін және исламның ықпалын тежеу мақсатында жасалған еді. Қазақ ішіндегі тұңғыш орыс-түзем мектебі 1874 жылы Шымкент қаласында ашылды. Тұңғыш орыс-түзем мектебі Ташкент қаласында 1884 жылы ашылған еді. Бұл мектеп төрт жылдық оқу мерзімін берді. Кейбір жағдайларда дайындық сабақтары да болды. Орыс мектебінде оқитын оқушылардың жасы 7 жастан 17 жасқа дейін болды. Мектепте ұлдар мен жігіттер оқыды. Кейінірек екі кластық әйелдер орыс мектептері ашылды. Бұл мектептердегі оқушылар орыс және ана тілдеріне бөлінді. Мектепте орыс мұғалімдері де, Түркістан генерал-губернаторлығының тумалары да жұмыс істеді. Барлығы Түркістан өлкесінде 1901 жылы 45, 1905 жылы 82, 1912 жылы 89 мектеп болды. Дереккөздер
Тұрғыт Сәдуақасұлы Османов

Османов Тұрғыт Сәдуақасұлы(1927 – 1982) – дирижер. Қазақстанның халық артисі (1978). Тұрғыт Османов 1952 жылы П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясында дирижёр Ғазиз Дұғашевтің сыныбында, кейін 1953–1957 жылдары профессор Николай Аносовтың сыныбында опера және симфониялық дирижёрлік кафедрасында оқыды. 1957 жылдан 1974 жылға дейін Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрында дирижёр болып жұмыс істеді. А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абай" (1958), М.Төлебаевтың "Біржан - Сара" мен "Амангелді" (Е.Г. Брусиловскиймен бірге), Брусиловскийдің "Қыз Жібек" (1959) пен "Жалбыр" (1960),Е.Рахмадиевтің "Қамарсұлу"(1965), Ғ.Жұбанованың "Еңлік - Кебек" (1975), А.П. Бородиннің "Князь Игорь" (1974), Дж. Вердидің "Аида" (1964) мен "Дон Карлосы" (1974), Ж.Бизенің "Кармен" 1964), т.б. операларына; В.В. Великановтың "Қамбар - Назым" (1959), А.И. Хачатурянның "Спартак" (1974) балеттеріне дирижерлік етті. Қазақ мемлекеттік симфониялық оркестрімен Мәскеу (1958), Ташкент (1962), Қазан (1967), Бішкек (1972), т.б. қалаларда өнер көрсетті. 1957 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) педагогикалық қызметпен (1960 жылдан доцент) шұғылданды. Дереккөздер
Осмий

Осмий (лат. Osmium; Os) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 76, ат. м. 190,2, платина металдарына жатады. Жеті изотопы бар. Тарихы Осмийді 1803 жылы ағылшын химигі Смитсон Теннант Уильям Х.Волластонмен бірлесіп аква-регияда платина ерігеннен кейін қалған шөгіндіден ашты. Осыған ұқсас зерттеулерді француз химиктері Колле-Дескоти, Антуан де Фуркруа және Вокелен жүргізді, олар да платина кенінің ерімейтін қалдығында белгісіз элемент бар деген қорытындыға келді. Гипотетикалық элемент птен (грекше πτηνός - қанатты) деп аталды, бірақ Теннант тәжірибелері оның екі элементтің - иридий мен осмийдің қоспасы екенін көрсетті. Жаңа элементтердің ашылуы Теннанттың 1804 жылы 21 маусымда Лондон корольдік қоғамына жазған хатында құжатталған. }
Өмірбек Оспанов

Өмірбек Оспанов (10.8.1906, қазіргі Қостанай облысы Федоров ауданы Тоғызақ ауылы – 8.4.1993, Алматы қ.) – топырақтанушы, геология-минералдық ғылым кандидаты (1937), Қазақстан Ғылым Академиясының корресподенттік мүшесі (1962), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). *1931 Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген. *1936-1939 КСРО Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесінің Геология және топырақ секторларында кіші, аға ғылым қызметкер *1939-1942 Жезқазған тәжірибе станциясында директор *1942-1946 КСРО Ғылым Академияның Қазақ бөлімшесі төрағасының орынбасары *1943-1945 Қазақстан Ғылым Академиясының Топырақтану және ботаника ин-тының директоры *1945-1968 Қазақстан Ғылым Акамедияның топырақтану институтының директоры.Oсы институтта бөлім меңгерушісі, аға ғылым қызметкер, кеңесші (1968–1983) қызметтерін атқарған. *1995 жылдан Топырақтану институты (қазіргі Топырақтану және агрохимия зерттеу орталығы) Оспановтың есімімен аталады. Ғылыми еңбектер «Тақырлы топырақтардың пайда болуы және оларды жақсарту» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Оспанов – Қазақстанда топырақтану ғылымының негізін салушы. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан топырағының генезисі мен географиясына, топырақ түрлерін жіктеуге арналған. Оспанов республика облыстарының топырақ карталарын жасады, жазық жерлер топырағының география-генетикалық, аймақтық, т.б. ерекшеліктерін сипаттап, топырақ түрлерін аграрлық-өндірістік топтарға, табиғи аймақтар мен облыстарды топырағына қарай категорияларға бөлді. Қалған мұрасы Жыртуға жарамды тың жерлерді іріктеу жөніндегі зерттеулерге басшылық етті. Оспанов есімі Қазақстанның Алтын кітабына енгізілген. Марапаттар Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.. Дереккөздер Қосымша мәлімет *[http://www.inform.kz/kaz/article/2189496 Оспанов Өмірбек]