kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Минералды сулардың провинциясы

Минералды сулардың провинциясы — ішінде минералды сулардың белгілі ассоциациялары (қоспалары) таралған аумақ. Минералды сулардың төмендегідей провинңиялары бөлінген: 1) артезиан алаптарының аниондық және катиондық қүрамдары бойынша әр түрлі, көбінесе хлоридті кальций-натрийлі метанды, азотты, күкіртті сутекті, кейде көмір қышқылды-метанды, суық және термалды сулар провинңиясы; 2) кіші провинцияларға бөлінетін гидрогеологиялық қатпарлы аймақтардың көмір қышқылды сулары провинңиясы: а) қазіргі кездегі жанартаулы аймақтардың күкіртті сутекті көмір қышқылды, көмір қышқылды және азотты-көмір қышқылды термалары мен бу араласқан өте ыстық сулары провинциясы; о) кайнозойлық вулканизм таралған аймақтардың көмір қышқылды және көмір кышқыл азопы, көбінесе суық, кейбір жерлерде термалды сулардың провинциясы; 3) ең жаңа белсенді тектоникалық қозғалыстар аймақтарындағы гидрогеологиялық массивтердің азотты, кейде азот-метанды, кремнийлі ыстық суларының провинңиясы. Дереккөздер
Минералсыздандыру

Минералсыздандыру - көмір геологиясында қүрамында органикалық заты бар таужыныстардың минералдық бөлігін уатып шығарып тастау. Ол органикалық заттан талдау үшін сынама алу мақсатында жасалады. Көмірді Минералсыздандыру оның күлділігі 10%-дан асқанда жүргізіледі. Дереккөздер
Консольды сорғы

Консольды сорғы — жұмыс атқару қағидасына және жұмыс органдарының құрьшымына карай динамикалық, камерадағы жұмыс процесіне байланысты қалақшалы, жұмыс доңғалағы қалақшаларының ағынды сұйықтыққа тигізер әсеріне байланысты ортатепкіш түріне жататын сорғы. Консольды сорғы көлденең білікті, бір сатьшы, тік жазықтықтағы корпусы ажырамалы, температурасы 105°С-қа дейінгі суды жөне басқа да жемір емес сұйықтықтарды көтеріп тасымалдауға арналған. Өндіріс орындарының көптеген салаларында, көлікте, қалалық және ауылшаруашылығындағы тұрақты және көшпелі кішігірім қондырғьшарда, сонымен қатар орталық жылыту жүйелерінде айналмалы сорғы ретінде, шағын мекемелерді, мектеп, аурухана, тұрғын үйлерді сумен қамту үшін қолданылады. Дереккөздер
Молассалар

Молассалар — геосинклин дамуының орогендік сатысы кезінде тау жоталары аралықтарындағы ойпаттар оңірінде түзілетін ірі кесекті шөгінді, жанартаутекті немесе жануартекті-шөгінді таужыныстар бірлестігі. Молассалармен көбіне көмір, мұнай, газ, әр түрлі түз кенорындары байланысты. Синонимдері: моласс формациясы немесе молассалы формация. Дереккөздер
Моноклиндік аңғар

Моноклиндік аңғар - моноклин жатысты таужыныстарда жаралады, бойлық пішіні әдетте асимметриялы. Таужыныстар аңғарының бір беткейінде өзенге қарай құласа, келесі беткейінде өзенге теріс бағытта құлайды. Беткейлер еңістігі таужыныстардың құлау бұрышына байланысты. Дереккөздер
Мондиализация

Мондиализация - [фран. mondialisation - "әлемдену"] - француз философы Ж.Дерридтің түсінігі, 1990- 2000 жылдар арасындағы әлеуметтік философия еңбектерінде енгізілген. Деррид"mondialisation" француз сөзінің мазмұны мен айтылуының ағылшын және неміс "globalisatioif' және "Globalisieruung" эквиваленттерімен сәйкестігі жайлы мәселе кәтереді. Деррид "mondialisation" жаһандану процесіне (тұтастай жалпыландыру) қарсы қояды, оның артында геосаяси агрессия, құқықтық және құндылықты экспансия бүркемеленуде деп болжайды. "Жаһанданудың" синонимдері ретінде Деррид "неоколониализм" және "неоимпериализм" сөздерін қолданады (яғни, бірыңғай құқықтық, экономикалық, ақпараттық кеңістік қалыптастырған үстемдіктің және бағынудың бұрынғы жүйелері). Жаһандану процесі бүгінгі біздің өмірімізге сай келмейді, ол нақтылы әлемнен алшақ, жоғары түр әрі әлеуметтік ұйымдарды бірдейлендіруге талпынады. Осы тұрғыда жаһандану - әлемдік емес, әлемнен жоғары процесс. Осы неологизмді енгізе отырып, Деррид біртұтас құқықтық кеңістік қалыптастырудың "әлемділігіне" назар аударуға тырысады ол француз үоіін айдан анық нәрсе [monde - mondialisation] және ағылшын сөзінің [globe - globalisation] астарындағы ғаламдық және ғарыштық бейнесіндегі жаһанданумен айырмашылығын түсіндіреді. Осы mondialisation түсінігінің маңызын аша отырып, Деррид өзіндік ерекшеліктерді жойып жіберетін әртүрлі әлемдерді жалпыландыру емес, ортақ әлем құру қызметін баса айтады. Әрине ол globalisation және Globalisierung, ұғымдарымен байланысты коннотацияларды жоққа шығармайды, жалпыға ортақ құқықтық, экономикалық және саяси принциптерді қалыптастыру mondialisationнің аса қажетті сатысы болып табылады. Сонымен қатар, оның басты мақсаты - әлемдік бірегейлік емес, біртұтас элем көкжиегіндегі ерекшеліктердің жаңа жүйесі. Релятивизмге келісіп, жалпыға ортақ принциптер қалыптастыру қажеттілігінен бас тартуға болмайды, дей тұрғанмен, осы жалпыландырудың астарында әлдекімдердің саяси мүдделері тұруына жол бермеу керек. Осы mondialisation процесі ғана жалпы қорытуды мүмкін әрі қажетті етіп қана қоймай, сондай- ақ тарихи тамырды бұзып және оның географиялық шекаралардан арылуын мүмкіндік береді. Дереккөздер
Мондиализм

Мондиализм - [франц. monde - әлем] - әлемге біртұтас деп қарайтын тұжырымды көзқарас, оған сәйкес, адамзат біртұтас және жақын болашақта да, идеалда да бірыңғай әлемдік үкіметпен басқарылуы мүмкін (тиіс). Жаһанданудың қазіргі үрдістерінде мондиалистік деп танылатын ағымдар мен көзқарастар кездеседі. Дереккөздер
Монро доктринасы

]] Монро доктринасы - 1823 ж. АҚШ президенті Дж. Монро еуропалық державаларға сес көрсете, олардың Латын Америкасы жаңа тәуелсіз елдерінің ішкі істеріне араласпауын талап етіп, оның АҚШ-пен достық қарым-қатынасқа түсірілген көлеңке ретінде қабылданатынын ескерткен сөзінде келтірілген "Америка тек американдықтарға" принципі. Егер бастапқыда Монро доктринасы еуропалық державалардың Батыс жартышары істеріне араласпауы керектігін білдірсе, кейіннен доктрина басқадай мәнге ие болды: АҚШ бұл істерге қажет деп тапқан уақытында араласа алады. Монро доктринасының бұлайша түрленіп, құбылуын 1904 ж. АҚШ президенті Т.Рузвельт жүзеге асырды (Монро доктринасының Рузвельттік салдары ретінде белгілі болды). Дереккөздер
Контур ішіне су айдау

Контур ішіне су айдау — мұнай шоғырына және оның контур маңы бөлігіне тікелей су айдау жолымен мұнайлы горизонтгағы қысымды бір қалыпты ұстап тұру әдісі. Осының нәтижесінде мұнай өңдіру қарқыны артады. Дереккөздер
Мовчан Павло Михайлович

Мовчан Павло Михайлович (1939 ж. т.) - украин ақыны, аудармашы, кинодраматург. Украин оқырмандарына «Таң қылаң бергенге дейін», «Кеңілді Күн», «Күн», «Табалдырық», «Ғарыш жайлы әңгіме» және «Біздің үй», «Диплом ұстаған Зозуля» атты киносценарийлерімен жақсы таныс. 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Ақ киімді, денелі, ақсақалды...», «Келдік талай жерге енді...», «Буынсыз тілің...» өлеңдерін украин тіліне аударған. Дереккөздер
Жеңіс Қожағұлұлы Молдабаев

Жеңіс Қожағұлұлы Молдабаев (1947 ж. т.) - мүсінші. Қондырғылы және монументті-сәндік мүсін саласында жұмыс істейді. Ол «Абайдың балалық шағы» мүсінін (1979, гипс, Абайдың Қарағандыдағы әдеби-мемориал мұражайы қоры) жасады. Шығармада кейіпкердің сезімі мен кескін-келбеті үндестік тапқан. Сарыкемер ауылындағы Байзақ датқа ескерткішінің де мүсінін жасаған. Дереккөздер
Конус түріндегі су тұндырғы

Конус түріндегі су тұндырғы — судың тұнуы процестері, бұл процестер кезінде: 1) қалқымалы бөлшектер мен тұнатын судың коллойдтары молекулалық және электрстатикалық күштердің әсерінен қалқымалы заттардың бетіне жабысып тазаланады; 2) қалқымалы бөлшектер өте жіңішке толассыз өзгергіш қуысты жарыкшақтан өтіп, механикалық түрінде сүзіліп тазаланады. Конус түріндегі су түндырғының нормативтілігін (құрылыс нормасы және пайдалану ережелері) арқылы есептейді. Дереккөздер
Жамбас сүйек

Жамбас сүйек — адам аяғы мен жануарлардың артқы аяғы жамбас белдеуінің қаңқасы. Жамбас сүйек бір-бірімен сүйектене байланысқан мықын, шонданай және шат сүйектерінен құралған. Осы сүйектердің өзара байланысқан жерінде, ортан жіліктің ұршық басымен буынды байланысатын ұршық шұңқыры болады. Оң және сол аяқтың жамбас сүйектері бір-бірімен өзара байланысып, шеміршекті жамбас жігін жасайды. Жамбас сүйектері құйымшақпен буынды байланысып, жамбас қуысының қабырғасын құрайды. Дереккөздер
Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы

Қазақ КСР-нің (Кеңестік Социалистік республикасы) "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы - 1990 ж. 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі қабылдаған декларация. "Қазақ КСР-інің Мемлекеттік егемендігі туралы" Декларация республика егемендігін заң жүзінде бекітудің бастамасы болды. Онда республиканың тең қүқылы шарт негізінде, егеменді республикалар одағына кіру ойынынан басқа, алғаш рет Қазақ КСР-нің егеменділік құқығы жағдайы үшін принципті мемлекеттік-құқықтық ережелер: Одақтың шешуіне берген мәселелерді қоспағанда, Қазақ КСР аумағында Республика Конституциясы мен заңдарының үстемдігі туралы, Одақтық Жоғарғы органдардың Қазақ КСР-і Конституциясы мен егеменділік құқықтарын бұзатын заңдарының және басқа да актілерінің өз аумағында күшін жою құқы, Қазақ КСР-нің егемендігінің негізін құрайтын өзіндік меншігі, жер және оның қойнауы, су, ауа кеңістігі, өсімдік және жануарлар әлемі, басқа да табиғи ресурстар, халықтың мәдени және тарихи қазыналары, оның аумағындағы барлық ұлттық байлықтар - экономикалық және ғылыми-техникалық әлеует туралы, республиканың қосқан үлесіне сай жалпы Одақтық мүліктен өз үлесіне құқы, соның ішінде алмаз, валюта қоры және алтын қорындағы үлесіне, халықаралық қатынастардың субъектісі болу, өз мүддесіне сай сыртқы саясатын анықтау туралы бекітілген. Сонымен қатар, Декларация алғаш рет билікті бөлу принципін паш етті. Декларацияға сай, заң шығару билігі Жоғарғы кеңеске берілді, Президент Республика басшысы болып, жоғарғы атқарушы билікті иеленді, ал сот билігі Жоғарғы Сотқа берілді; мемлекеттің әлеуметтік негізін анықтауға таптық тұрғыдан қараудан бас тартты; республика аумағында ядролық қаруды сынауды жүргізуге, қырып-жою қаруларының барлық түрі үшін сынақ полигондарының құрылысы мен қызметіне тыйым салды. Қазақстан қоғамының республикадағы демократиялық, құқықтық, әлеуметтік-экономикалық және мәдени қайта жаңарулары туралы негізгі идеяларды қамтыған Декларациядан Республиканың жаңа Конституциясын жасау басталды. Дереккөздер
Тұндырғының негізгі өлшемдерін анықтау

Тұндырғының негізгі өлшемдерін анықтау — бірнеше нұсқаның техникалық-экономикалық көрсеткіштерін салыстыра отырып, тұндырғыштардың берілген бірнеше толық терендігіне есептеп, ондағы ағынның орташа жылдамдығын есепке ала отырып, берілген терендігіне сәйкес түбін шаю жағдайын қамтамасыз етудің мына шарты орындалуы тиіс: : мұндағы — төменгі бъефтегі лай-топырақты түсіру және тұндырғының жоғарғы бъеф арасындағы тік құлама деңгейі; — меншікті шаюшы шығын өтімі (тұндырғының бірлік еніндегі); — шаюшы су жылдамдығы. Есепті тереңдігін былай анықтайды: ; мұндағы — жинақталушы көлемнің биіктігі, оны формуласымен есептейді. Тұндырғы бөлмешігінің жұмыс енін былай анықтайды: : мұндағы — тұндырғы бөлмешегінің жұмысшы су өтім шығыны; — тұндырғыдағы орташа жылдамдық ( = 0,25 - 0,50 м/с). Тұндырғының толық есепті ұзындығын мына формуламен анықтайды: мұндағы — қор коэффициенті, ол 1,2— 1,5 тең; — судың есепті терендігі, м; — камерадағы орташа ағын жылдамдығы, м/с; — тасындылардың гидравликалық ірілігі. Дереккөздер
Тұндырғыш

Тұндырғыш – ақаба сулардан түпке тунатын не қалқыма салынды және майлы заттектерді гравитациялық жіктеп белуге арналған имарат. Тұндырғыш ақаба суды кейін биологиялық тазарту керек болатын жағдайда алдын ала тазарту үшін немесе ақаба судан механикалық қоспаларды ғана ажыратып алу санитариялық тұрғыдан жеткілікті болғанда дербес имарат ретінде қолданылады. Арналу мақсатына қарай тұндырғыштар бірінші реттік және екінші реттік болып бөлінеді. Бірінші реттік тұндырғыштар ақаба суларды биологиялық тазарту имараттарына дейін, екінші реттіктері одан кейін орнатылады. Құрылымына байланысты тұндырғыштар горизонтальдық, вертикальдық, радиальдық және диагональдық болып сараланады. Вертикальдық және диагональдық тұндырғыштар тәулікте өнімділігі 1015 мың текше метрге дейінгі, ал горизонтальдық тұндырғыштар 10—15 мың текше метр, радиальдық тұндырғыштар тәуліктік өнімділігі 20 мың текше метрден астам тазарту станцияларында қолданылады. Дереккөздер Тұндырғы
Тежелген деңгей

Тежелген деңгей — гидротехникалық имараттардың жоғарғы бъефіндегі су деңгейінің биіктігі; белгілі бір нысандағы жасанды түрде тежелген су деңгейі. Олар абсолюттік немесе салыстырмалы (шартты) белгіде беріледі. Тежелген деңгей апатты, қалыпты және төменгі болып бөлінеді. Дереккөздер
Қазақстан республикасының азаматтығы туралы заңы

Қазақстан республикасының азаматтығы туралы заңы - Қазақстан Республикасының азаматтығы адамның мемлекетпен тұрақты саяси-құқықтық байланысын айқындайды, бұл байланыс олардың өзара құқылары мен міндеттерінің жиынтығынан көрінеді. Қазақстан Республикасында әрбір адамның азаматтық алуға құқығы бар. Қазақстан Республикасының азаматтығы осы заңға сәйкес алынады және тоқтатылады. Қазақстан Республикасының азаматын ешқандай жағдайда азаматтығынан, өзінің азаматтығын өзгерту құқығынан айыруға, сондай-ақ оны Қазақстаннан тыс жерлерге аластауға болмайды. Қазақстан Республикасы өзінің мемлекеттік органдары мен лауазымды адамдары арқылы Республика азаматтары алдында жауапты, ал Қазақстан Республикасының азаматы Қазақстан Республикасы алдында жауапты. Ол Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарын сақтауға, Қазақстан Республикасының мүдделерін, оның территориялық тұтастығын қорғауға, мемлекеттік тіл мен оның аумағында тұратын барлық ұлттардың тілдеріне, әдет-ғұрпына, дәстүрлеріне құрметпен қарауға, Қазақстан Республикасының күш-құдыретін, егемендігін және тәуелсіздігін нығайтуға жәрдемдесуге міндетті. Қазақстан Республикасының азаматтығы Қазақстан Республикасының Конституңиясымен, осы Заңмен және Қазақстан Республикасының соған сәйкес шығарылатын басқа да заң актілерімен реттеледі. Осы Заң күшіне енгізілген күнге дейін Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын; Қазақстан Республикасының аумағында туған және шет мемлекеттің азаматтығында тұрмайтын; осы Заңға сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтығын алған адамдар Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылады. Қазақстан Республикасы азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында болуы танылмайды. Қазақстан Республикасы жаппай қуғын-сүргін, күштеп ұжымдастыру кезеңдерінде, адамгершілікке жат өзге де саяси шаралар салдарынан Республика аумағынан кетуге мәжбүр болған адамдар мен олардың ұрпақтарының өз территориясына қайтып оралуы үшін, сондай-ақ басқа мемлекеттерде территориясында тұратын қазақтар үшін жағдай жасайды. Қазақстан Республикасының азаматтығы: *1) тууы бойынша; *2) Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау нәтижесінде; *3) Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында көзделген негіздер мен тәртіп бойынша; *4) осы Заңда көзделген өзге де негіздер бойынша алынады. Дереккөздер
Кориолис коэффициенті

Кориолис коэффициенті — кез келген уақыт аралығында берілген жазық қимыл қимадан өтетін сұйықтық массасының кинетикалық энергиясының қарастырылып отырған қимыл қиманың барлық нүктелеріндегі жылдамдық шамалары бірдей және орташа жылдамдықка V тең деп ұйғарылып есептелінген сұйықтықтың осы массасының шартты кинетикалық энергиясына қатынасына тең өлшем бірлігінсіз шама, Сұйықтықтың бір қалыпты қозғалысы кезінде а ~ 1,10 : 1,15. Кориолис коэффициенті а-ні кейде кинетикалық энергияның түзетушісі деп атайды. Бұл коэффициент Бернулли теңдеуіне кіреді. Сонымен а коэффициенті қозғалыс мөлшерін және энергияны анықтау кезінде қимыл қима бойынша жылдамдық үлестірімнің бірқалыпсыздығының әсерін есепке алады және негізінен жылдамдықтың мөндерін пайдаланған кезде алынған есептік өрнектерге түзету енгізеді. Дереккөздер fr:Force de Coriolis#Paramètre de Coriolis
Тежеу биіктігі

Тежеу биіктігі – сорғы алдындағы (осьтен жоғарғы) сұйықтық бағанасының биіктігі. Жылыған (ыстық, қайнаған) сұйықтықтарды тежеусіз тасымалдау мүмкін емес, өйткені сорғының алдындағы сұйықтық қысымы қаныққан бу қысымынан төмен болса, ол осы температурада қайнай бастайды да, сорғы буға толып, жұмыс істеуін тоқтатады. Сорғы алдындағы қажетті тежеу биіктігін анықтағанда сорғыш құбыр желісіндегі арын шығынын есте ұстаған жөн. Дереккөздер
Тежеуіш

Тежеуіш .– жасанды имараттар немесе табиғи кедергілер (арнайы тарылту, бұрудың тіктігі, тастарды үймелеу, анжыр кептемесі, мұз буу) қалыптастырудың нәтижесінде ағыс жылдамдығының баяулауы қоса жүретін, өзендегі су деңгейінің көтерілуі. Су тасуы немесе тасқын толқыны кезінде басты өзеннің салаларында тежеуіш байқалады. Тежеуіш тұрақты және уақытша болуы мүмкін. Тежеуіш қызметін үлескіден төменірек құятын саладағы су шығынының көбеюі де атқарады. Тежеуіш . Машинаның, механизмнің жүрісін бәсеңдетуге немесе тоқтатуға арналған құрылғы. Дереккөздер
Утопия

, Краков, Польшада аяқталмаған заманауи утопиялық қала үлгісі.]] Утопия — әлеуметтік-саяси қиял түрі, орындалмайтын арман, ойдан шығарылған, ғылыми негізделмеген, шынайы өмірде жоқ, жүзеге асыру мүмкін емес, көбіне өмір сүріп отырған қоғамнан әлдеқайда жақсы, мінсіз жобалар. "Утопия" үғымы утопиялық социализмнің негізін қалаушы Т.Мордың "Утопия" (1516) еңбегінен алынды. 1) ғылыми тұрде тұжырымдалған идеалды қоғамдық құрылысты бейнелеу. Утопия термині алғашқы рет 1566 ж. Т.Мордың осы аттас кітабынан алынған; 2) фантазия, іске аспайтын қиял-ғажайып құбылыс. ХХ—ХХІ ғасырлардағы әдебиеттануда утопиялар, дистопиялар сияқты, Ғылыми фантастиканың бірқатар жанрларында қарастырылады[4]. К. Ромер [en] әдеби жанрдың келесі анықтамасын ұсынды: утопия-оқырманға интеллектуалды және эмоционалды тұрғыдан өз заманын сынау үшін балама шындықтың суретін беретін қиялдағы мәдениеттің егжей-тегжейлі сипаттамасы. Егер автор және / немесе оқырмандар сипатталған шындықты объективті шындықтан едәуір жоғары деп қабылдаса, бұл эвтопия (яғни "нақты" утопия); егер сипатталған шындық қараңғы болса және объективтіден едәуір төмен болса, бұл дистопия,яғни дистопия [5]. Дереккөздер
Көксоқта

Көксоқта - су бетіне жауған қардың қатып үлгермеген мақта түйіршіктеріне ұқсас, суға қаныққан іркілдек массасы. Суыған су бетіне қардың ерекше мол жаууынан қалыптасады. Дереккөздер de:Slush en:Slush fr:Névasse nn:Slaps no:Slaps pl:Błoto pośniegowe ru:Снежура
Тез жүргізгіштік коэффициенті

Тез жүргізгіштік коэффициенті — сорғының айналу жыддамдығының айналу санымен өлшенетін көрсеткіші. Осы эталонды сорғының дәл сондай сериялы сорғының пайдалы куаты 1,0 ат.к. (ат күші) 1,0 м арынды құрады. Тез жүргізгіштік коэффициентінің шамасы сорғының және негізінен оның жұмыс органының құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты болады. Соңдықтан тез жүргізгіштік коэффициенті әр түрлі типтегі сорғыларды салыстыру үшін пайдаланылады, оны мына формуламен анықтайды: : . Дереккөздер
Утопиялық социализм

Утопиялық социализм — мүлік ортақтығына, жүрттың барлығы үшін міндетті еңбекке және игіліктердің тең бөлінуіне негізделген қоғам туралы ілім дамуының ғылымға дейінгі кезеңі. "Утопия" деген терминді мінсіз қоғамды білдіру үшін тұңғыш рет Томас Мор қолданды. Содан кейінгі жерде бұл термин ойдан шығарылған, өмір сүрмейтін қоғамдық тәртіптерді сипаттағанда қолданыла бастады. Жеке меншікке негізделіп өмір сүріп отырған құрылысты сынап, болашақ мінсіз құрылыстың көрінісін бейнелейтін, қоғамдық меншіктің қажет екенін теориялық түрғыдан негіздеуге тырысатын утопист-социалистер көптеген көреген идеялар мен болжамдар айтты. Сондықтан да ағылшын саяси экономиясы және классикалық неміс философиясымен бірге утопиялық социализм ғылыми социализмнің идеялық көздерінің бірі болып табылады. Жеке меншікті айыптау мен мүлік ортақтығын дәріптеуді Ежелгі Грекия мен Римнің кейбір жазушыларынан, орта ғасырдағы "еретиктерден", феодализм дәуіріндегі кейбір шаруалар көтерілістерінің бағдарламалары мен шаруалар идеологтарынан кездестіруге болады, мұның өзі антагонистік қоғамдағы теңсіздік пен адамды адамның қанауына табиғи көзқарас еді. Капитализмнің пайда болуы мен дамуына және пролетариаттың азды-көпті дамыған ізашарларының қалыптасуына қарай Утопиялық социализм барған сайын тарихи реализм сипатын алып, теория ретінде күрделене түседі, әртүрлі мектептер мен бағыттар құрып, тармақтана береді. Утопиялық социализмнің жүйелі дамуы капитализмнің туу кезеңінде, Қайта өрлеу және Реформация дәуірінде басталды (Михаэл Ян де Гуе, Томас Мюнцер, Томас Мор, Томазо Кампанелла). Ол Еуропадағы буржуазиялық революциялар кезеңінде қайта дамып, пролетариаттың ізашарларының идеологиясына айналды. Капитализм қауырт дамыған кезеңде буржуазиялық төңкерістер идеологтарының жалған үміттері сейіліп, ал капиталисттік қоғамның қайшылықтары барған сайын айқындала түскен кезде утопиялық социализм өз дамуының шырқау шегіне жетті (Сен-Симон, Фурье, Оуэн, тағы басқалар). Карл Маркстің айтуынша, тек өндіріс әдісінде төңкеріс жасамай қоймайтын өндіргіш күштердің дамуы, капиталисттік қоғамның дамуы барысында ұйымдасқан өнеркәсіп пролетариатының пайда болуы социализмді утопиядан ғылымға айналдырудың тарихи мүмкіндігін жасайды. Дереккөздер
Тезағар

Тезағар — су ағынын су тартқыштың жоғарғы телімінен төменгі теліміне қарай бағыттап, үлкен жылдамдықпен қозғалатын ашық канал (науа) түріндегі гидротехникалық имарат; каналдың бетонмен немесе темір-бетонмен қапталған суды тез ағызатын құрылысының түрі. Ені тұрақты немесе ауыспалы болады, тезағардың енінің ауыспалы болуы төменгі бъефтегі су энергиясын бәсеңдетуге байланысты. Тезағардың гидравликалық еңістігі ықтимал еңістіктен артық болады. Егер т. Ұзындығы ұзағырақ болса, онда су жылдамдығы тезағар соңында арта түсіп, бұған керісінше, тереңдігі тым азайып кетеді. Осы құбылысты болдырмау үшін тезағардың бас жағын бірте-бірте тарылтады; бұл жағдайда оның осы бөлігіндегі су тереңдігі Тұрақты болғанда, көлденең кимасының ауданы канал еніне байланысты өзгереді , мұнда — канал ені, тезағардың көлденең қимасының ауданы. Тезағардың гидравликалық есептеулерін жүргізгенде мына жайттар ескерілуі тиіс: : а) тезағардың тарылу бөлігі; : б) призмалы арнадағы еркін бетінің қисық сызықты есептелуі; : в) каналдың басындағы және соңындағы еркін бетінің қисық сызығын анықтау. Каналдағы ықтимал жылдамдықты Войнич-Сяноженецкий формуласымен анықтайды: : мұндағы — еркін құлау үдеуі, м/с2; (мұнда — тезағар табанының еңістігі); — ауаланбаған ағынның гидравликалық радиусы; — кедір-бүдырлық коэффициенті. Су өтімін Айвазян формуласымен анықтайды: : мұндағы — нақты су өтімі, м3/с; — ауалану коэффициенті; — дәрежелік көрсеткіш, = 0,2. Тезағардың төменгі бъефпен қабысуы (грунт-топырақты жағдайда) суурма құдықпен немесе суұрма қабырғамен жалғасады. Дереккөздер
Температуралық жік

Температуралық жік — ғимарат пен имарат аралығын екі бөлікке бөліп тұратын және олардың өзара алмасуына мүмкіндік беретін тұрақты саңылау. Температуралық жік құрылымдардағы ғимараттар мен имараттардың температуралық өзгерістері кезіндегі ішкі термикалық кернеуді жоюға арналған тәсіл. Ғимарат пен имараттардың аралығындағы температуралық жік бұл құрылыстар жасалынған материалдарға, құрылымдық схемаларына қарай мөлшерленеді. Температуралық жіктер құрылымы бойынша: жазық және штрабовидті болып бөлінеді, көбінесе жазық жік пайдаланылады. Температуралық жіктердің енін шамамен мына формуламен анықтайды: : мұндағы бетонның ұзына бойғы кеңею коэффициенті; құрылысты жүргізу және пайдалану кезіндегі қоршаған орта температурасының өзгерісі; және қатарлас екі секцияның ені. Дереккөздер
Наразылық акциялары

Наразылық акциялары - саяси күш қолдануды қарастырмайтын оппозициялық талаптардың көрініс табуы. Демократиялық елдерде наразылық акциялары - қоғамның дамығандыгының көрінісі, тоталитарлық елдерде оппозицияның мұндай шаралары мемлекетті тұрақсыздандыратын әрекет ретінде бағаланады. Қазақстан Республикасында мұндай наразылық шаралары билік органдарының арнайы рұқсатымен өткізіледі. Наразылық акцияларының түрлеріне: наразылық шерулері, ереуілдер, бұқаралық тәртіпсіздіктер жатады. Наразылық шерулері - марштар (шерулер, митингілер мен салтанатты шерулер), конвенционалды емес наразылық (аштық жариялау, отырып қыр көрсету, пикеттеу, салықтарды, коммуналдық қызмет ақысын төлеуден бас тарту), ашық хаттар жариялау және саяси негізде өз- өзіне қол жұмсау. Ереуілдер - өндіріс жұмысшыларының қызметтік міндеттерін орындаудан бас тартып, жұмысты тоқтатуынан, жоғары оқу орындары студенттерінің оқу процесін тоқтатып, оппозициялық талаптар қоюынан көрініс табатын наразылық түрі. Ереуілдер рұқсатсыз және рұқсат етілмеген болып бөлінеді. Бұқаралық тәртіпсіздіктер - қоғамдық өмірдің қалыпты ағымын бұзуға бағытталған (қоғамдық және жеке меншік мекемелер мен ғимараттарды қиратуға ұласатын) және күш қолданатын (адам өліміне әкелетін), жекеменшікке қол сұғумен (дүкендерді талқандап, автомобильдерді өртеу) сипатталатын, ұйымдаспаған, дайындық деңгейінің төмендігіне қарамай бірнеше мыңдаған адам қатысатын қоғамдық толқулар. Шыққан орындарына қарай олар *қоғамдық орындардағы, *түрмелердегі, *әскерилер арасындағы толқулар және *билік органдарындағы тәртіпсіздіктер болып бөлінеді. Дереккөздер
Темірбетон құбыр желісі

Темірбетон құбыр желісі — тегеурінді ағынды суды пайдаланушыларға (тұтынушыларға) жеткізуге арналған құбыр түрі. Су құбырының желісі, әдетте, құбыр қабырғасын керуші күш пен тік диаметрін ұлғайтуға немесе кемітуге әсер ететін қысым күшін жою үшін оны қос қабат арматурамен жабдықтайды. Ұзындық және радиалды бағыттағы арматураларды қамытпен байланыстырады. Жер астындағы құбырдың температурасы мен жер беті температурасының айырмасынан (1°С жағдайында) бетонда керу кернеуі күші ~1 кгс/см 2 пайда болады. Тегеурінді темірбетон құбыр желісі жобаланған кезде құбырдың экономикалық тұрғыдан ең тиімді диаметрін анықтайды, Мұнда жыл сайынғы барлық қаржы шығынының көрсеткіші ең төмен болуы тиіс. Егер су құбырының су өтімі жыл бойында айнымалы болса, онда жоғалған қуатын орташа кубты су өтімімен анықтайды: : мұндағы — су өтімі, м 3 /сек; — оның жыл ішіндегі ұзактығы. Темірбетон құбыр желісі үшін су құбырына қатысты экономикалық тиімді жылдамдық: = 2,5 — 3,5 м/сек. Дереккөздер
Светлана Викторовна Ананьева

Светлана Викторовна Ананьева (1959 ж. т.), әдебиет зерттеуші. Филология ғылымының кандидаты. Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына байланысты «Дәстүр және жалғастық. Әуезов және Қазақстандағы қазіргі тарихи роман» атты еңбегінде «Абай жолы» эпопеясының жанрлық ерекшелігін, әлеуметтік-философиялық маңызын қарастырса, «М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы: жаңаша бағамдау» мақаласында бұл тарихи шығарманы бүгінгі заман биігінен зерделеген Дереккөздер
Темірбетонмен қаптау

Темірбетонмен қаптау — гидротехникалық құрылыстарды темірбетонмен қаптау арқылы судың сүзілуін кеміту тәсілі. Қапталынатын гидротехникалық құрылыстарға — канал, туннель, темірбетонды құбырлар, тезағар, өрлеу жеткізгіш каналдар жатады. Осы гидротехникалық құрылыстарды салу кезінде жасанды құрылыстарды да бетон, темірбетонмен (тезағар, науа, дюкер) қаптайды. Аталған гидротехникалық құрылыстарды қаптау тәсілі — құрылыстың табаны мен жақтауларын арнайы жасалған темірбетонды тақталарды бір-біріне жанастырып, жіктерін су өткізбес битуммен кіріктіру арқылы жүзеге асырылады. Дереккөздер
Тентек суармалау жүйесі

Тентек суармалау жүйесі — Алматы облысындағы Алакөл ауданының жерінде. 1920—1923 жылдары Есіркеп тоғаны, Ақтоған, Қаратоған каналдары қазылды. 1975 жылы Тентек өзенінде бөгет салынып, бұрынғы каналдар ірі суару жүйесіне айналдырылды. Тентек өзенінен басталады (Үшаралдан 15 км жерде). Бас жағында секундына 1260 м³ су өткізеді. Ұзындығы 9,2 км-лік бас каналдан және 1078,5 кмлік су тарату тармақтарынан тұрады. Жүйе негізінде аудан шаруашылыктарының 28 мың га егістік жері суарылады. Басты дақылы — қант кызылшасы. Дереккөздер
Наполеон кодексі

Наполеон кодексі — Наполеон Ӏ-нің қатысуымен жасалған француздық буржуазиялық азаматтық кодекс. 21.03.1804 ж. Заңшығарушылық корпус бекіткен (бастапқы атауы: Code civil - Азаматтық кодекс) және 1804 ж. басылған. Феодалды құқық ережелерін өзгертті, заң алдындағы азаматтардың ресми теңдігі қағидаттарын жариялады, буржуазиялық жекеменшікті және кәсіпкерлікті қорғау, келісім еркіндігін жақтады, Франциядағы өндірістің капиталистік әдісін орнықтырды, бірлестіктерге тыйым салды. Неке-құқықтық қатынастарда отағасының әйеліне және балаларына шексіз билігін жариялады. Кодекс Францияда, Италияда, Нидерландта, Бельгияда, Варшава Ұлы герцогтығында енгізілді. 1807 ж. Азаматтық кодекс "Наполеон Кодексі" болып өзгертілді. Наполеон тақтан түскеннен кейін Кодекс 1816 ж. тағы да Азаматтық кодекс болып қайта басылды. 1852 ж. Декрет бойынша оған қайтадан "Наполеон Кодексі" атауы берілді. Кодекс негізін рим құқы құрады. Кодексті құрастырушылар француздық әдет-ғүрыптық құқықты, ордонанс пен ғылыми әдебиеттерді, әсіресе, XVIII ғасырдағы танымал заңгер Потьенің еңбектерін пайдаланды. Кодекс 3 кітаптан тұрады: # адамдар жайлы қаулылар (жеке құқық, некелік); # мал-мүлік жайлы, жекеменшік құқы мазмұны, меншікті нәрсені пайдалану құқына шек қою (сервитут) туралы қаулылар; # жекеменшікті иемдену әдістері реттеледі (мұрагерлік, сыйға тарту, өсиет, міндеттемелер, қамтамасыз ету құралдары, мерзімі өтуі). Өз өмірі барысында Кодекс әсіресе, жеке адам және неке құқына қатысты тұстарында өзгерістерге ұшырады. Мүліктік құқық саласында (мал-мүліктік және міндеттемелік) Кодекс ережелері аса өзгерген жоқ. Дереккөздер
Ана тілі баспасы

«Ана тілі» - баспа. 1990 ж. 5 маусымда ұйымдастырылды. Баспа еліміздің байырғы баспаларының бірі, мектеп оқулықтарын шығаратын «Мектеп» (қазіргі «Рауан») баспасының құрамындағы үш редакция негізінде отау тікті. 1991 жылдың 1 қаңтарынан бастап өнім шығаруға кірісті. Жаңа баспаның беташар кітабы Әуезовтің «Әдебиет тарихы» еңбегі болды. Кезінде әдебиетке берілген теріс бағалардың «салқыны» тиіп, қаламгердің көп томдығынада біраз жері күзеліп енгізілген бұл еңбек қоғамымыздағы оң өзгерістерге орай алғашқы толық нұсқасы бойынша шықты. Баспа Абай мен Әуезов тақырыбына арналған өдебиеттерді үзбей шығарып келеді. Мысалы, 3. Ахметовтің «Абайдың ақындық әлемі», М. Мырзахметовтің «Абайтану тарихы», Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің «Путь Абая» ( орыс тілінде) эпопеясы, ғалым Т. Әкімовтің «Даналық мәйегі», ғалым-журналист Б. Жақыптың «Мүхтар Әуезов - публицист» кітаптары жарық көрді. Дереккөздер
Ана тілі әдебиетін сүйіңдер

«Ана тілі әдебиетін сүйіңдер» — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. 1957 ж. жазылып, сол жылы «Қазақстан мұғалімі» газетінде жарияланды. Жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 19-кітабына сол күйінде өзгеріссіз енгізілді (1985, 410-414-беттер). Автор мақалада ана тілі мен туған әдебиетінің қадір-қасиетін сөз еткен. Жас буынға ана тілін, ана тіліндегі әдебиетті оқытып-үйретудің екі жолы бар: біріншісі — мектеп арқылы жүзеге асырылса, екіншісі — әр адамның өз бетінше ұзақ уақыт ізденіп, уйренуі. Автор одан әрі: «Бұл дәуірде өз тілін, әдебиетін білмеген, қадірлемеген адам толық мәнді интеллигент емес» деп, жастарға зор міндет, улкен сенім жүктейді. Жазушының ойынша, бала күннен бастап кітаппен достасқан адам ғана, өзін интеллигент санатына қосылдым деуіне болады. Бұл — рас сөз. Әйткені бір ғана мамандықпен тар көлемде қалып, ізденбей, тоқырап қалған адамды мәнді интеллигент деу қиын. Жазушы өз пікірін дәлелдэу үшін, орыстың, еуропаның мәдениетті адамдарының кітапты аса көп оқитынын мысалға келтіреді. «Тіпті үйде отырған, тек үй қызметкері аналар, қарт әжелер, қартаң аталар болсын, бәрінің де көркем әдебиетке көңіл-пейілі, құмарлана әзірленуі, тану бағалауы өзгеше» деп, ағартушылық, ұстаздық біліктілігін асыра, өсіре айтады. Ұлы жазушы өз ана тіліндегі әдебиетті аудармадан, орыс тілінен ғана оқитындарды қош көрмейді, ондайларды «сорлылық» деп кінәлайды, ондайлар толық интеллигенттік сипатқа ие бола алмайды деп тұжырымдайды ойын. Дереккөздер
Көл шұңқыры

Көл шұңқыры — көл суы жиналатын жер бетінің ойысы. Көл шұңқырының су ең көп жиналатын деңгейіне дейінгі бөлігі көл табаны немесе көл ыдысы деп аталады. Көл шұңқыры жер қойнауындағы (эндогендік) және жер бетіндегі (экзогендік) процестердің әрекетінен және адамдардың шаруашылық әрекетінің нәтижесінде қалыптасады. Эндогендік процестердің әсерінен тектоникалық, жанартаулық ойыстар, экзогендік процестердің әсерінен эрозиялық, эолдық, оқпалық, бөгелмелік ойыстар қалыптасады. Бөгелген Көл шұңқыры (бөген, әуіт) — адамдардың шаруашылық өрекетгерінің нәтижесі. Дереккөздер
Теңіз жағалауы

Теңіз жағалауы — жағалық белдем, жер бедерінің қазіргі кездегі жағалық пішіндерінің таралуымен айқындалатын құрлық пен теңіздің өзара ықпалдас белдемі. Теңіз жағалауының дамуында толқындардың жұмысы басты рөл атқарады. Теңіз дауылдары мен толысуы кезіндегі ең биік ұрма толқындардың жалдары жеткен сызық теңіз жағалауының құрлықтағы шекарасы болып табылса, толқындық қозғалыстардың теңіз табанында әсері жоғалатын изобата теңіз жақтағы шекарасы болып табылады. Теңіз жағалауының қалыптасу процесі құрлықтың әсері, оның бастапқы биіктігі мен жағаның тілімдену дәрежесімен, геологиялық құрылымымен, өзендердің қатты ағындысының мөлшерімен және т.б. факторлармен айқындалады. Теңіз жағалауының дамуына тік бағыттағы тектоникалық қозғалыстар айтарлықтай әсер етеді. Толқын әсерінің сипатына қарай теңіз жағалауы абразиялық, аккумуляциялық және күрделі болып жіктеледі. Дереккөздер
Нацизм

байрақ — «арий» нәсілінің және нацизм идеологиясының символы. Үшінші рейхтің мемлекеттік туы (1933—1945)]] і және рейхсканцлері (1933—1945) Адольф Гитлер]] Ұлтшылдық-социализм , көбінесе нацизм атауымен танымал — неміс тоталитарлық, экстремистік, радикалдық, нәсілшілдік, антисемитисттік саяси идеология және 1919—1945 жылдардағы қозғалыс, фашизмнің ерекше формасы. Нацизм өзіне этникалық ұлтшылыдықты, «арий нәсілінің» идеясын, және де оның басқа нәсілге қарағанда биологиялық және мәдениеттік үстемдігін, нәсілдік антисемитизмді («семиттік нәсіл» — еврейлер — гитлер Германиясында антипод, және де неміс халқының ең басты жауы болып саналған), славянофобтық, «арийстік» (неміс халқының) социализмдік, антикоммунизмдық, анти-либералдық және антидемократиялық идеологиясы болады. Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы идеологиясы , 1933—1945 жылдары Германияның (Үшінші рейх) ресми идеологиясы болды. Ұлтшылдық-социализм өзінің басты мақсаты ретінде неміс халқы әл-ауқатты өмір сүру үшін, кең аймақта «нәсілдік таза», «арийстік», ұзақ уақыт бойы өмір сүре алатын («мыңжылдық рейх») мемлекетті құруды қойды. Идеология Нацизм — Германияның XX ғасырдың басында пайда болған, әлемдегі ең қатыгез идеологиялардың бірі болып саналады. Оның ең басты мақсаты — бүкіл немістілді халықтарды бір Германдық мемлекетке қосу еді. Нацизм өзіне этникалық ұлтшылыдықты, «арий нәсілінің» идеясын, және де оның басқа нәсілге қарағанда биологиялық және мәдениеттік үстемдігін қосты. Нацисттердің ойынша, идеалды неміс мемлекеті бірпартиялық, жеке басқа табынушылық, және автократиялық болу керек. Бұл ой Ұлтшылдық-социализмдық неміс жұмыс партиясының , одан кейін Үшінші рейхтің ресми ұранында айтылған: «Бір халық, бір рейх, бір көшбасшысы (фюрер)» . Фюрер Көшбасшы — фюрер ( — «көсем», «жетекші»), нацисттік Германияның елбасы (1933—1945). Нацизм идеологиясы бойынша, фюрер — тек қана Германия мемлекетінің басшысы емес, онымен қоса, әлемдегі барлық неміс халқының өкілі, халықтың тұмары болып саналған. «Фюрер» лауазымын алған адам — жалғыз Адольф Гитлер. Дереккөздер
Теңіз жайылмалары

Теңіз жайылмалары — теңіздің жазықтық жағалауларындағы теңіз суы тасыған уақытта суға толатын ойпатты жолақтар. Әдетте, қарашірікті топырақтар қалыптасатын лайлы немесе лайлы-құмды қабаттардан тұрады; шалғынды өсімдіктер өседі, галофитті өсімдіктер басымдау келеді. Теңіз жайылмасының ені қайбірде ондаған километрге жайылады. Дереккөздер de:Marsch (Schwemmland) en:Marsh eo:Aluvia grundo es:Marisma et:Padur fr:Marais he:אדמת ביצה io:Marsho nl:Moeras pl:Bagno ru:Марши sv:Kärr
Ираклий Луарсабович Андроников

Ираклий Луарсабович Андроников (Андроникашвили) (1908-1990), орыс жазушысы, әдебиет зерттеуші. Ауызекі әңгіменің шебері. Филология ғылымының докторы. Ленинград университетін бітірген (1930). М. Әуезовпен қатар оқыған. КСРО халық артисі (1982). КСРО Мемлекеттік (1967), Лениндік (1976) сыйлықтарының лауреаты. «Әуезовтің еңбегі» деген мақаласында («Культура и жизнь», 1959, № 8) «Абай жолы» эпопеясының үлкен сыйлық алғанын шын жүректен құттықтай отырып, мұндай бірегей туындының өмірі ұзаққа баратынын, оның өлем әдебиеті тарихынан мәңгі орын алатынын атап көрсеткен. Әуезов туралы «Аңыз адам» естелігінде Мұхтар Омарханұлы біздің өмірімізге тек тамаша жазушы ретінде ғана енген жоқ. Оның өр таланты - ғажайып бір құбылыс, біздің өміріміздің ұлы символы. Ол - аты аңызға айналған адам, жаңа дәуірдің данышпаны, жалынды жыршысы әрі азамат. Адам жанының небір қат-қабат қалтарысындағыны жазбай танитын зерделі ой, сергек сезім иесі, адал әрі айтып жеткізгісіз мейірбанды жан. Ол әрқайсымыз өз деңгейімізді, алға басқан қадамымызды салыстырып, мөлшерлейтін ең үлкен өлшем, биік меже еді. Ондай адамдар біздің әдебиетімізде саусақпен санағандай-ақ деп, ұлы қазақ жазушысының әлемдік мәдениет тарихындағы биік орнын мақтаныш еткен. Дереккөздер
Теңіз карталары

Теңіз карталары — дүниежүзілік мұхит ресустарын зерттеу және пайдалану, кемелер қозғалысын камтамасыз ету үшін және басқа да мақсаттарда сызылатын карталар. Мысалы, теңіз табанының бедерін, ағыстарды, көтерілуін, навигапиялық қауіпті орындарды көрсететін карталар. Дереккөздер
Көлденең кәріз

Көлденең кәріз — жер асты суларын жинап ағызатын, қолдан жасалған жабық жер құрғатқыш; жер асты суларының деңгейін реттейді, онша терең орналастырылмай, белгілі бір еңкіштікпен жасалады. Артық жер асты суларын басқа жаққа коллектор арқылы бұрып әкетеді. Дереккөздер
Теңіз қолтығы

Теңіз қолтығы (— таяз сулы шығанақ) — 1) тұщы, тұзданған немесе өте тұзды сулы, теңізден жағалық құмбелмен бөлінген суы таяз жер. Әдетте, теңіз қолтығы ерекше жоғары биологиялық өнімділігімен сипатталады. Сондықтан теңіз-өрбітпелерін өсіруге қолайлы (мысалы, тропиктік теңіздерде балық өнімінің шығымы 2 т/га болады) болады; 2) маржан кедертасы мен құрлық арасында немесе атолл ішінде орналасқан теңіз үлескісі. Дереккөздер be:Лагуна be-x-old:Лягуна bg:Лагуна bs:Laguna ca:Llacuna cs:Laguna da:Lagune de:Lagune el:Λιμνοθάλασσα en:Lagoon eo:Laguno es:Estero et:Laguun fi:Laguuni fr:Lagune he:לגונה hi:अनूप झील hr:Laguna id:Laguna io:Laguno it:Laguna ja:ラグーン km:ឡាហ្គូន ko:석호 la:Lacuna lt:Lagūna nl:Lagune no:Lagune nov:Lagune pl:Laguna pt:Laguna sk:Lagúna sl:Laguna sq:Laguna sr:Лагуна sv:Lagun tl:Danaw tr:Deniz kulağı uk:Лагуна vi:Phá zh:潟湖
Нина Павловна Анненкова-Бернар

Нина Павловна Анненкова-Бернар (28 қаңтар 1859 ж., Псков – 1933 ж. 30 маусым, Орынбор)- орыс актрисасы. Қазақ АКСР-ның халық әртісі. (1924). Сахнадан қол үзген соң (1888) әдебиетпен шұғылданды. 1922-24 ж. Қазақстанға келді. Халық дастанының желісі бойынша «Бекет» пьесасын жазды (1923). Сол жылы 12 сәуірде Орынборда, 1927 ж. 19 наурызда Қостанайда орыс тілінде көрсетілді. Соңғы қойылымды көруге С. Сейфуллин, I. Жансүгіров, Ғ. Мүсірепов қатысқан. «Бекет» драмасы Әуезовте де бар (1933). Осы аттас опера да жазған (1938). Жазушының архивінен Анненкова-Бернар пьесасының табылуына қарағанда, олар бірін-бірі білуі, шығармашылық қарым-қатынаста болуы мүмкін. Қалай десек те, Әуезов Анненкова-Бернардың бұл шығармасын оқыған, өйткені екі пьесаның сюжеті ұқсас жатыр. Дереккөздер
Теңіз мұзы

Теңіз мұзы – теңіз суының қатуынан қалыптасатын мұз; қату температурасы судың тұздылығына байланысты 0,3-ден — 2,2°C-ге дейін болады. Теңіз мұзының сипаттық қасиеттеріне оның тығыздығын (0,85-тен 0,93— 0,94 г/см 3 дейін) анықтайтын тұздылығы мен кеуектілігі жатады. Мұз сеңдері тығыздығының аздығына байланысты өз қалыңдығының жетіден бір немесе оннан бір (1/7-1/10) бөлігі су бетіне шығып қалқып жүреді. Теңіз мұзы — 2,3°C-та ери бастайды; өте иілімді, сондықтан да тұщы су мұздарынан гөрі біршама баяу бөлшектенеді. Теңіз мұзы қалыптасқан орны мен қозғалысына байланысты жабысқан, қалқыма (ыққан мұздар) және көп жылдық пактарга жіктеледі. Саны (жиілігі) баддық жүйемен, — 0-ден (таза су) — 10-ға (жоғары көрсеткіш) дейін (тұтас мұз) бағаланады. Дереккөздер br:Morskorneg ca:Banquisa chr:ᎠᎺᏉᎯ ᎤᏁᏍᏓᎳ da:Havis de:Meereis en:Sea ice eo:Flosglacio es:Banquisa et:Paakjää eu:Bankisa fi:Merijää fr:Banquise hi:समुद्री बर्फ is:Hafís it:Banchisa ja:海氷 ka:ზღვის ყინული ko:해빙 nl:Pakijs no:Sjøis pl:Lód morski pt:Banquisa ro:Banchiză ru:Морской лед sv:Havsis uk:Морський лід zh:海冰
Павел Григорьевич Антокольский

Павел Григорьевич Антокольский (1896- 1978), орыс ақыны. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1946). Әуезовпен достық-жолдастық қарым-қатынаста болған. Бұл әсіресе Қазақстан жазушылар одағында ұйымдастырылған белгілі бір шаралар кезінде (қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеудегі онкүндігінде, КСРО ғылым академиясының Әлем әдебиеті институтында өткен жиналыстар мен дискуссияларда) айқын сезілетін. 2-Бүкілодақтық жазушылар съезінде Әуезов Антокольскиймен және М. Рыльскиймен бірге «КСРО халықтары әдебиетін аудару мәселелері туралы» баяндама жасады (1954). Антокольский «Тойға шашу» деген мақаласында (К. Симоновпен бірге; «Жұлдыз», 1977, №9) ұлы жазушының ұлттық әдебиеттің көркеюіне қосқанбаға жетпес еңбегін атап көрсеткен. Дереккөздер
Теңіз суының дивергенциясы

Теңіз суының дивергенциясы (— айырмашылығын табу) — әлемдік мұхиттың белгілі бір зоналарында судың тереңдіктегі және беткі қабаттағы ағындары мен ағыстарының айырмашылығы; ол жер бетіндегі желдің күші мен бағыты жағынан таралуының біркелкі еместігінен, жер беті ағындары жолында орналасқан жаға сызықтары конфигурациясының әсерінен және мұхит тереңдіктеріндегі судың таралу тығыздығының бір қалыпты еместігінен болады. Дереккөздер
Тренчени - вальданфель

Тренчени - вальданфель (туған жылы белгісіз) — венгр ғалымы, ақын, профессор. Түрік тілдерін зерттеумен айналысып жүрген ғалым Абай шығармаларына ден қойып, 1955 жылы «Siovjet kultura» журналында А. Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылығы жөнінде жазған мақаласында ақынның саяси- әлеуметтік көзқарастары мен өлеңдеріне терең талдау жасады. Ол Абайдың «Жазды күн шілде болғанда...» өлеңін венгр тіліне аударған. Тренчени — вальданфельдің «Біздің мызғымас бауырластығымыз» атты мақаласы «Советтік Қазақстан» журналының 1958 жылғы 2 санында жарияланды. Дереккөздер
Теңіз суының түсі

Теңіз суының түсі — теңіз суының көзге байқалатын реңі. Теңіз суының түсі су қабатындағы өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің бөлшектеріне, жарық сәулелеріне, жарық сәулелерін бойына сіңіретін және өзінен шағылыстыратын заттарға, сәулелердің су бетінен шағылысу жағдайларына байланысты. Теңіз суының түсі қошқыл-көктен — қоңырсарғыш, жасыл-сұр түске дейін өзгереді. Теңіз суының түсін анықтау үшін халықаралық шкала қолданылады. Дереккөздер
Неоконсерватизм

Неоконсерватизм — заңның орындалуын және азаматтар құқының қорғалуын қатаң қадағалайтын күшті мемлекет үшін, әлеуметтік теңсіздік қағидатынан еркіндік принципінің үстем тұруы үшін, табиғи әлеуметтік иерархия арқылы және әркімнің қоғам алдындағы өз міндетін саналы түрде орындауынан орнығатын қоғамдық тәртіп үшін күреседі. Неоконсерватизмнің қазіргі түрлері жаһанданудың шынайы саяси, экономикалық, әлеуметтік-мәдени процестерін ұлттық идеологиялар түрінде көрсетеді. Жаһандану үрдістеріне байланысты өзгерістерге консервативті реакция әртүрлі болуы мүмкін. Ол - қазіргі қоғам үлгілерін барлық халықтар мен уақытқа әділетті деп қарайтын көзқарасқа сүйенетін ашық оппозиция. Дәстүрлі қоғамдық құрылымды қалпына келтіруге шақыру. Консерваторлардың "европеизация", "атлантизация", "евроазиатизация" және басқаларды қатаң сынға алуы осыған байланысты. Консерватизм ұлтшылдыққа да қатысты. Неоконсерватизмнің көптеген өкілдерінің пікірінше, өркениетті елдер идеологиясы неоконсерватизм болатын "постлиберализм дәуіріне" өтті. Дереккөздер
Владимир Ильич Третьяков

Владимир Ильич Третьяков (1930 жылы туған) - суретші. *Кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол «Абайдың жерінде» (1968, кенеп, майлы бояу), «Абай және Михаэлис» (1970, кенеп, майлы бояу, екеуі де автордың қоры), Абайдың 125 жылдық мерейтойына арнап ақын бейнесі салынған значоктар (7 түрі), «Абай жандармдар басқармасында» (1971, кенеп, майлы бояу, Абайдың мемлекеттік қорық-музейі қоры) еңбектерінің авторы. Дереккөздер
Аңыз күйлер

Аңыз күйлер, қазақтың ежелден келе жатқан аспаптық музыка жанры. Ол негізінен домбыра күйлері, қобыз күйлері, сыбызғы күйлері болып бөлінеді. Күйлердің мазмуны аңыз-ертегілерге, нақтылы тарихи оқиғаларға құрады. Оларда халықтың басынан кешірген тауқыметі мен әділетсіздікке қарсы күресі, азат өмірді аңсаған асыл арманы мен қуаныш сезімі терең толғаныспен өрнек бояуын тапты. Әуезов «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» деген мақаласында: «Күй аңызы әлі тексеріліп, ерекше жиналып зерттелмеген түрдің бірі. Бірақ қазақ халқының музыкалық фольклорын біліп, аңғарған адамның барлығына сыбызғы, қобыз, домбыра баян ететін көп күйлермен қатар, сол күйлердің ауызша айтылатын көркем, шебер әңгімесі болатыны мәлім» деп, күйді нотаға түсіргенде, тарихын да қоса жазып алуды жүктейді. Күйлер шартты түрде - аңыз күйлер, тарихи күйлер, арқау куйлері болып бөлінгенмен, олардың барлығының да белгісі - аңызға құрылған оқиғасы, шежіресі бар дегенді айта келіп, олардың қатарына «Ақсақ құлан», «Нар идірген», «Балжынкер», «Желмая», «Жорға аю», «Боз інген» т. б. көптеген күйлерді жатқызады. Дереккөздер
Неолиберализм

Неолиберализм - XX ғасырдың 70-ші жылдары пайда болып, 80-90-шы жылдары шырқау шегіне жеткен саяси экономика мен философияның бағыты. Неолиберализм экономиканы мемлекеттік реттеуді мойындамайды, еркін нарық пен шексіз бәсекелестікті экономикалық даму негізіндегі әлеуметтік әділеттікке жету мен дамуды қамтамасыз етудің негізгі құралдары ретінде қарастырады. Неолиберализм XX ғасыр ортасында бірлесу үрдісін, әлеуметтік әріптестік және қорғау, бәсекелестіктің мемлекеттік реттеумен сәйкес келуін күшейтуді ойластыратын либералдық идеялардың әзгеріске ұшырауына оппозиция ретінде пайда болды. Неолиберализмнің теориялық негіздері монетаризммен, Р.Манделл, А. Флеминг идеяларымен тығыз байланысты. Неолиберализмнің экономикалық саясаты экономиканың дамуын тежейтін протекционизмді жоққа шығарады. Неолиберализм кейде жаһанданудың экономикалық идеологиясы ретінде қарастырылады, оның идеяларына Халықаралық валюта қоры, Бүкіләлемдік банк, Бүкіләлемдік сауда ұйымы және басқа да халықаралық құрылымдар арқа сүйейді. Неолиберализмнің әлеуметтік тұжырымдамасы қоғамдық байланыстардың барлық түрлерін нарық тұрғысынан түсіндіреді: әрбір адамның өмірі кәсіпорындағы ұйымдастырушы еркін кәсіпкер ретінде қаралады, ал кез келген әлеуметтік өзара іс-әрекет - келісімшарт (сату-сатып алу актісі). Неолиберализм философиясында нарықтың болуы, қызмет етуі - шексіз өзіндік құндылық, ал тұтыну идеологиясы (консюмеризм) этиканың басты негізі ретінде қарастырылады. Дереккөздер cs:Liberalismus#Neoliberalismus
Теңіз тұманы

Теңіз тұманы – теңіз бетіндегі ауа массаларының жылы су үстінен суық су үстіне ауысқанда байқалатын тұман (мысалы Атлант және Лабрадор ағыстарының әсерінен болатын үлкен Ньюфаундленд банкасы маңындағы тұмандар). Дереккөздер
Туғызған ата-ана жоқ...

«Туғызған ата-ана жоқ...» — Абайдың 1896 жылы жазған өлеңі. *Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан туратын 3 шумақ. *Адам баласының өлшеулі ғұмырының әр кезеңі Абай поэзиясынан елеулі орын алған. *1892 жылы жазған «Ысытқан, суытқан» атты өлеңінде кәріліктің шаң бере бастағаны, көңілі құрғырдың оны мойындағысы келмейтіні баяндалса, бұл өлеңінде отыз күн ойын, қырық күн тойын өткізіп, ұзатылған қызбен бірге үдере көшкен ауылдың жұртында құлазып қалған жалғыз мазар секілді кәрілік деген нәубетті шын мойындайды. *Дүние-тірліктің аулақтап кеткенін біле тура «Жат қораны күзеткен қартаң шалда сана жоқ» екенін сыпайы мысқылмен жеткізеді. Өлең 8 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. *Алғаш Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. *Мүрсейіттің қолжазбаларында, 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарында 2-шумақтың 1-жолы «Толайын десе шара жоқ» делінсе, 1957, 1977 жылғы жинақта 1933 жылғы басылым негізінде «Тулайын десе шара жоқ» болып алынған. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, Ұйғыр тағы басқа тілдерге аударылған. Өлең Туғызған ата ана жоқ, Туғызарлық бала жоқ. Туысқан туған, құрбылас Қызығымен және жоқ. Тулайын десе шара жоқ, Толықсып жүрер шама жоқ. Ұйқы мен астан дәм кетіп, Сақалда, шашта қара жоқ. Байбайшыл тартып, баға жоқ. Жастарға жаппас жала жоқ. Жат қораны күзеткен Қартаң шалда сана жоқ. Дереккөздер