Эвендер

Эвендер (өз атауы – эвэн), тұңғұстар, ламуттар (бұрынғы атауы) – Ресей Федерациясындағы халық. Солтүстік Сібірде, Магадан мен Камчатка облыстарының кейбір аудандарында, Хабаровск өлкесіндегі Охота маңы мен Якутияның солтүстік-шығыс аудандарында тұрады. 2002 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 19 мың эвендер, 2010 жылғы санақ бойынша – 21830, 2020 жылғы халық санағы бойынша – 19913 эвендер тұрды. Тілі Алтай тілдері отбасының тұңғыс-маньчжур тармағына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады (жұрнақты аффикстенуі мен фузиясы бар), номинативті құрылысқа ие. Эвен тілінің жазуы 1931 жылы латын әліпбиі негізінде жасалды, 1936 жылы орыс (кириллица) графикасына аударылды. Эвен тілінде шығыс, батыс және орта диалектілер, сонымен бірге бірқатар сөйленістер ерекшеленеді. Эвен әдеби тілі шығыс диалектінің негізінде қалыптасты. Діні Олардың сенімдері анимизмге негізделген және сауда, табиғат, жануарлар, от және шамандық культтерді қамтиды. Эвендердің діни көзқарастары эвенкілерге, коряктарға, юкагирлерге, чукчаларға және якуттарға ұқсайды. ХІХ ғасырда қабылдаған православие дəстүрін ұстанады, бірақ әлі күнге дейін шамандық дінді ұстанатын топтар бар. Тарихы Шығу тегі мен мәдениеті жағынан Эвендер өздерімен туыстас эвенкілердің солтүстік-шығыс тармағын құрайды. Юкагир, коряк және чукча сынды халықтармен тығыз байланыста өмір сүргендіктен бұлармен антропология және этнография ұқсастықтары көп. XVII ғасырда орыстардың келуіне қарай эвендер қазірдің өзінде қалыптасқан этникалық топ болды. Олардың аумақтық топтары эвенктердің солтүстігі мен солтүстік-шығысында (солтүстік-батыс Верхоянье, Индигирка бассейндері, Колыма, Охот теңізінің жағалауы) қоныстанды. Эвендердің шығысқа, Охот теңізінің солтүстік бөлігіне ілгерілеуі XVIII ғасырдың екінші жартысына жатады және олар Камчаткаға XIX ғасырдың 40-жылдарында ғана келді. Кәсібі Сібірдің ішкі континенттік аймақтарындағы эвендердің дәстүрлі шаруашылығы (донрэткэн) бұғы шаруашылығы, аңшылық (жабайы бұғы, бұлан, тау қойлары, терісі бағалы аңдар) және балық аулау болды. Наматкан эвендерінің топтары (теңіз жағасындағы тұрғындары) көктемде тайгадан Охот теңізінің жағалауына дейін және күзде кері қайтты. Охотс жағалауында қалған эвендер (өз аты – мэне, «отырықшы») жағалауда балық аулаумен, аңшылықпен және итбалық аулаумен айналысып, шана иттерін өсірді. Ет пен терісі үшін ірі бұғыларды бағу да белгілі болды. Бұғыларды атпен немесе шаңғымен қуу арқылы немесе аңшы иттің көмегімен аулады. Жағалаудағы эвендер лосось түрлерінің балықтарын, өзендердің орта ағысында және жоғарғы ағысында – күнжіт, даватчан (голец), қарауыз аулады . Негізгі балық аулау құралы ілмектер болды. Олар сондай-ақ балқарағайдың жидектерін, жаңғақтарын, қабығын жинаумен және т.б. айналысқан. Ерлер ұсталықпен, сүйек және ағаш өңдеумен, белдік тоқумен, былғарыдан, ат әбзелдерін тоқумен және т.б., әйелдер тері өңдеумен, күдері жасаумен айналысты. Тұрмыс салты Патрилиндік руларға бөліну және аңшылық олжаны (нимат) бөлу дәстүрі сақталған. Туысқандық неке, қалыңмал төлеу (тори), бесік жырын айту, сирек көп әйел алу әдетке айналған. 20 ғасырда Эвендердің өмірі түбегейлі өзгеріп, ассимиляцияға ұшырай бастады. Қазіргі таңда олар өз болмыс-бітімін жоғалта бастаған. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Эвендерде жылжымалы тұрғын үйлердің екі түрі болды: терімен, күдерімен, балық терісімен, қайың қабығымен жабылған конустық - чум-дю және цилиндр-конустық қаңқалы тұрғын үй чорама-ду. XVIII ғасырға дейін отырықшы эвендер шатыры тегіс, кіреберісі түтін тесігі бар жеркепелерде (утан) өмір сүрді. Кейінірек ағаштан жасалған тұрғын үйлер пайда болды (уран). Шаруашылық құрылыстар – қадаға орналасқан қоймалар т.б. Дәстүрлі киімдері Эвендердің көне киімдері эвенкілерге ұқсайды. Дәстүрлі киімдерін аң терілерінен тікті. Әйелдер де, ерлер де тері кафтан, кеудеше киген. Киімдері ұлттық ою-өрнектермен нақышталып, түрлі ұсақ тастармен (бисер) әшекейленді. Ерлердің көйлектеріне бел деңгейінде жіңішке жіп тігілген. Эвендердің аяқ киімінде ровдуга немесе бұғы терілерінен тігіліп, биік қоныштары болды. Ерлер мен әйелдердің бас киімдері, әсіресе әйелдерде бай моншақтармен кестеленген, қалпақ орнына кейде орамал тақты. Қыста тәпішке үстінде үлкен Үлбір қалпақ киетін. Дәстүрлі тағамдары Эвендердің дәстүрлі тағамы - бұғы, жабайы аңдар еті, балық және жабайы өсімдіктер. Ет тағамының басымдығы, бұғы шаруашылығында айтарлықтай үлес болғанымен, олар жабайы жануарлардың етін тамаққа пайдалануды жөн көрді, ет қуыру технологиясы да ерекше болды. Шаймен бірге олар қайнаған суға қайнатылған гүлдерді, итмұрын жапырақтары мен жемістерін, кептірілген балдыр жапырақтарын тұтынатын. Жағалаудағы эвендер лосось балықтарын аулады, балықты болашақта пайдалану үшін юколаны кептіру, ашыту арқылы дайындалды. Олар шикі және мұздатылған балықты да жеді. Фольклоры Эвен халқының фольклоры дүниенің пайда болуы, табиғат құбылыстары, бізді қоршаған әлемді мекендеген рухтар мен жаратылыстар туралы әңгімелейтін мифтер мен аңыздарға толы. Ең әйгілі мифтердің бірі дүниені мамық талшықтарынан өрген жаратушы құдай Байғытаанның дүниені жаратқаны туралы. Эвени халқының музыкалық мұрасы да ерекше маңызға ие. Бұл халықтың әндері оқиғаларды, ырымдарды, сезімдерді жеткізеді. Көбінесе әндер сылдырмақтармен, гудок немесе гусли сияқты дәстүрлі аспаптарда ойнаумен сүйемелденеді. Эвен халқының музыкасы олардың табиғатпен, оның сұлулығымен байланысын көрсетеді. Эвен халқының мәдениетінде ғұрыптар мен билер маңызды орын алады, билер көбінесе жануарлардың қимылына еліктейді немесе адамның табиғатпен қарым-қатынасын бейнелейді. Қазақстандағы эвендер Қазақстандағы эвен диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *13 (1970 ж.), *9 (1979 ж.), *32 (1989 ж.), *28 (1999 ж.), *11 (2009 ж.) адам, негізінен республиканың солтүстік облыстарында қоныстанды. Дереккөздер