kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тиджани Рейндерс

Тиджани Мартинюс Ян Рейндерс Лекатомпесси (; 29 шілде 1998 жыл, Зволле) — нидерландтық футболшы, Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы мен "Милан" клубының жартылай қорғаушысы. Жетістіктері Командалық «Милан» * Италия суперкубогы: 2024 Жеке * Италия А сериясының үздік жартылай қорғаушысы: 2024/25 Халықаралық Нидерланд * Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 2024 * УЕФА Ұлттар лигасының жартылай финалисі: 2024/25 Дереккөздер
Анте Будимир

Анте Будимир (; 22 шілде 1991, Зеница) — хорватиялық футболшы, жартылай қорғаушы. Карьерасы Хорватия, Италия, Германия, Испания чемпионаттарында доп тепті. Ұлттық құрамаға тек 29 жасында ғана шақырылып, 2020 жылы 7 қазанда Швейцарияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет алаңға шықты. 2020, 2024 жылдары Еуропа чемпионатына, 2022 жылы әлем чемпионатына қатысты. Жетістіктері Командалық Хорватия * Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 2022 Дереккөздер
Бурят тілі

Бурят тілі (Buryat language) — алтай тілдер отбасының моңғол тобына кіреді, ерін үндестігі (сингармонизмі) бар жалғамалы (агглютинативті) тілдерге жатады. Бурятия Республикасының мемлекеттік тілі (Конституция 1994, Тілдер туралы Заң 1996). Референтті халық Референтті халық: буряттар; өз атауы – бурят, буряад. Географиялық таралуы Бурят тілінің таралу аймағына Ресей Федерациясының үш субъектісінің аумақтары кіреді: Бурятия Республикасы, Иркутск облысының Усть-Орда Бурят округі және Забайкалье өлкесінің Агинский Бурят округі. Сонымен қатар Солтүстік Моңғолия және солтүстік-шығыс Қытайда тұрады. Ресей Федерациясындағы Бурят тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен 218,6 мың адамды құрайды (2010 жылғы халық санағы). Диалектісі Бурят тілінің 4 диалектісі бар: батыс (эхирит-булаят), аралық (аларо -тункин), шығыс (хорин), оңтүстік (цонголо-сартуль). Жазуы Буряттар 1930 жылға дейін ескі монғол жазуын, 1931 жылдан бастап латын графикасы негізінде, 1938 жылдан бастап орыс (кириллица) графикасы негізінде жазуды қолданды. Қазіргі бурят әліпбиі Дереккөздер
Ерлікозавр

Ерлікозавр (, Түркі және моңғол тілдеріндегі "Ерлік", "Ерлік хан" сөзі және грек тіліндегі Saurus — кесіртқе, яғни "Ерлік кесірткесі") – кеш Бор дәуірінде Азияда өмір сүрген теризинозавридтер тобына жататын динозаврлар тұқымдасының бір өкілі. Оның қазба қалдықтары – бас сүйегі мен қаңқаның бірнеше бөліктері – 1972 жылы Моңғолияның Баян Ширэ формациясынан табылған. Бұл қабат шамамен 96–89 миллион жыл бұрынғы кезеңге жатады. Бұл қалдықтарды 1980 жылы Алтангэрэл Перлэ мен Ринчен Барсболд сипаттап, жаңа тұқым мен түрге Ерлікозавр (Erlikosaurus andrewsi) атауын берді. Бұл динозавр Баян Ширэ формациясынан табылған екінші теризинозавр таксоны болып табылады (Enigmosaurus пен Segnosaurus-қа қосымша) және ерекше динозаврлар тұқымдасының ішіндегі ең толық бас сүйегі бар үлгісі саналады. Көптеген теризинозавридтермен салыстырғанда, Ерлікозавр – ұзындығы шамамен 3,4 м (11 фут) және салмағы 150–250 кг (330–550 фунт) болатын кішілеу өкіл болған. Оның тұмсық ұшында жақсы дамыған тұмсығы (мүйіз тәрізді құрылым) және өсімдіктермен қоректенуге бейімделген тісті жақтары болған. Аяқтары төрт саусақпен аяқталып, оның бірінші саусағы тікелей бақайға жалғасқан – бұл көпшілік тероподтардағы редукцияланған (жойылып кеткен) бірінші саусаққа қарама-қайшы. Басқа теризинозавридтер секілді, ерлікозаврдың ішегі ірі болып, азықты қорытуға бейімделген, ал алдыңғы аяқтары ұзын тырнақтармен аяқталып, жамбас сүйегі артқа бағытталған. Ерлікозавр Therizinosauridae тұқымдасына жататын теризинозавр ретінде жіктеледі. Теризинозаврлар бастапқыда ұзақ уақыт бойы жұмбақ, туыстық жағынан түсініксіз динозаврлар ретінде қарастырылған. Кейінгі зерттеулер олардың теропод динозаврлар тобына жататынын және манирапторлармен туыстығын дәлелдеді. Ерлікозаврдың тұмсығы мен жақ құрылымы жапырақтарды жұлып жеуге арналған, мұнда тұмсық пен мойын белсенді рөл атқарған. Segnosaurus-пен салыстырғанда бірқатар айырмашылықтар олардың қорек аймақтарын бөліскенін (экологиялық нишаға бөлінгенін) көрсетеді. Дереккөздер
Майкл Олисе

Майкл Акпови Олисе (; 12 желтоқсан 2001) — англиялық және франциялық футболшы, Франция Ұлттық футбол құрамасы мен "Бавария" клубының жартылай қорғаушысы. 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері. Жетістіктері Командалық «Бавария» * Германия чемпионы: 2024/25 Халықаралық Франция-23 * 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері Дереккөздер
Йоаким Андерсен

Йоаким Кристиан Андерсен (; 31 мамыр 1996 жыл) — даниялық футболшы, Дания Ұлттық футбол құрамасы мен "Фулхэм" клубының қорғаушысы. 2020, 2024 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты. Жетістіктері Халықаралық * Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 2020 Дереккөздер
Франсишку Тринкан

Франсишку Антониу Машаду Мота де Каштру Тринкан (; 29 желтоқсан 1999 жыл) — португалиялық футболшы, шабуылшы. Жетістіктері Командалық «Брага» * Лига кубогы: 2019/20 «Барселона» * Испания кубогы: 2020/21 «Спортинг» * Португалия чемпионы (2): 2023/24, 2024/25 * Португалия кубогы: 2024/25 Халықаралық Португалия-19 * Еуропа чемпионы: 2018 Дереккөздер
Әлеуметтік тұрғын үй

Әлеуметтік тұрғын үй — тұрғын үйді нарықтық бағамен сатып алуға немесе жалға алуға қаражаты жеткіліксіз азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету тәсілі. Әлемдік тәжірибеде бұл термин меншік иелері және (немесе) менеджерлері коммерциялық емес мақсаттарды көздейтін ұйымдар (мемлекеттік және муниципалдық мекемелер, коммерциялық емес ұйымдар немесе олардың комбинациясы) болып табылатын жылжымайтын мүлікті жалға берудің көптеген түрлерін біріктіреді, әдетте халықтың барлық топтары үшін тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыруға байланысты. Мемлекеттік немесе муниципалдық меншікті көрсету үшін кеңірек термин қолданылады қоғамдық тұрғын үй . Қазақстан Қазақстанда әлеуметтік тұрғын үй «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңмен реттеледі. Осы заңға сәйкес жергілікті атқарушы органдар Кезекте тұрғандардың тізімін жүргізеді және ресми түрде мұқтаж деп танылған азаматтарға тұрғын үй бөледі. Басым санаттарға мыналар жатады: Ұлы Отан соғысы ардагерлері, жетімдер және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, көп балалы аналар және 68-бапта көрсетілген халықтың әлеуметтік осал топтары, мысалы, тұруға қауіпті деп танылған тұрғын үйде тұратын адамдар. Әлеуметтік тұрғын үй мемлекеттік тұрғын үй қорынан немесе муниципалитеттер басқаратын жалға берілетін жеке тұрғын үй арқылы беріледі. Сұраныс ұсыныстан жиі асып түсетініне қарамастан, Қазақстан табысы төмен және орташа азаматтар үшін жылжымайтын мүлікті жалға алу және иелену нұсқаларын қолдайтын «Нұрлы жер» сияқты мемлекеттік бағдарламаларды іске асыруды жалғастыруда. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z970000094_ «Тұрғын үй қатынастары туралы» № 94-1 Заңы] — «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі * [https://egov.kz/cms/kk/articles/receive_housing Мемлекеттен тұрғын үйді қалай алуға болады және оған кімнің құқығы бар] eGov.kz сайтындағы * [https://egov.kz/cms/kk/articles/housing_relations/nurlyzher «Нұрлы жер» бағдарламасы бойынша қалай баспана алуға болады] eGov.kz сайтындағы
Бұқар жырау кесенесі

Бұқар жырау кесенесі – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Бұқар жырау ауданы, Шалқар ауылынан солтүстікке қарай 25 км жерде, Далба тауының етегінде орналасқан. Тарихи деректер Бұқар жыраудың моласын алғаш анықтап, басына тастан белгі қойып кеткен белгілі ойшыл, фольклортанушы, этнограф-зерттеуші Мәшһүр-Жүсіп Көпеев болды. Ол Бұқар жыраудың шығармаларын жинақтап, қолжазба қорына өткізген. 1993 жылы Бұқар жыраудың 325 жылдық мерейтойы салтанатты түрде аталып өтіліп, ұлы абыздың жерленген Далба тауының етегінде архитектор А. Сәуменов сызбасын жасаған кесене салынады. Кесене сипаты Кесене биіктігі 12 м-ге жетеді. Табаны үш таған болып келетін бұл кесене қазақтың ұлттық бас киіміне ұқсас келеді де, кезінде ұлы бабамыз аңсап кеткен үш жүздің, бүкіл елдің бірлігін бейнелейді. Күмбездің ұшар басына Қазақстандағы көптеген кесенелерді безендіргенде пайдаланылған алтын жалатқан ислам дініне тән жарты ай белгісі қондырылған. Кесененің іші және сырты ақ мәрмәрмен көмкерілген. Дереккөздер
Вепс тілі

Вепс тілі (vepsän kel') — фин-угор тілдер отбасының балтық-фин тармағының солтүстік тобына кіреді, ішінара үндестігі бар жалғамалы (агглютинативті) тілге жатады. Референтті халық Референтті халық: вепстер; өз атауы – вепса, бепса, лудиникад, тягалажет. Географиялық таралуы Вепстер – ежелгі шығыс весь фин тайпасының ұрпақтары, карелдерге жақын халықтар болып табылады. Вепстер Карелия Республикасында (вепстердің жалпы санының 49,6%) өмір сүреді. Вепс тілі Карелия Республикасында, Ленинград және Вологда облыстарында таралған. Вепстар ауылдық елді мекендерде, сондай-ақ Санкт-Петербург, Петрозаводск, Лодейное Поле, Тихвин, Подпорожье, Бокситогорск қалаларында тұрады. Кейбір вепстер 1911-1913 жылдардағы Столыпин реформасы кезінде және 1927-1928 жылдардағы ұжымдастыру кезеңінде Иркутск және Кемерово облыстарына көшірілді. Диалектісі Вепс тілінің 3 диалектісі бар – солтүстік (шелтозер), орта (ефимов) және оңтүстік, айырмашылықтар негізінен фонетика мен лексикада. Диалектілердің көпшілігі орта вепс диалектісіне жатады. Жазуы ХХ ғасырдың басына дейін вепстерде жазу болған жоқ, дегенмен XVII ғасырдан бастап олардың тілі әртүрлі құжаттарда көрініс тапты. 1911 жылы Ярославичи ауылының шаруасы Аникин вепс тілінде пьеса жазды, ал екі жылдан кейін Рыбрека ауылының тұрғыны Павел Успенский алғашқы вепс-орыс сөздігін шығарды. 1930 жылдары «ресми» алфавит жасалды, бірақ онжылдықтың екінші жартысында вепс жазуы қолдануды тоқтатты. Оның қайта жаңғыруы ХХ ғасырдың аяғында ғана басталды, ал латын әліпбиіне негізделген бірыңғай Вепс әліпбиі тек 2007 жылы бекітілді. Латын әліпбиіне негізделген қазіргі жазу: Aa Ää Bb Cc Čč Dd Ee Ff Gg Hh İi Jj Kk Ll Mm Nn'Oo Öö Pp Rr Ss Šš Tt Uu Üü Vv Zz Žž. Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы 400 метрлік эстафета

400 метрге жүгіру эстафетасы Олимпиадалардың бағдарламасына 1912 жылы енді, ұзақ уақыт бойы сайыстар тек ерлер арасында өткізілді. Тек 1972 жылдан бастап әйелдер арасындағы эстафета да қосылды. Ал 2021 жылдан бастап аралас, яғни ерлер мен әйелдер қосылып жүгіретін эстафета жүргізілетін болды. Сайыстар бір квалификациялық раундтан және финалдан тұрады. Финалға сегіз ең мықты команда қатыса алады. Әр командадан төрт спринтер шығады, ірі командаларда ауыстыруға дайын үш-төрт резервтік спортшысы болады. Медальдар бір команданың барлық спортшыларына беріледі. Олимпиялық рекордты ерлер арасында және аралас эстафетада 2024 жылы америкалықтар жаңартқан болатын. Әйелдер арасындағы рекордты 1988 жылдан бері кеңес спортшылары ұстап тұр. Медальдар санағы Ерлер Әйелдер Аралас Бірнеше дүркін чемпиондар Сілтемелер *Mallon, Bill (2012). [http://www.webcitation.org/6OU97GUCM?url=http://www.trackandfieldnews.com/images/stories/tfn_pdfs/2012_athletics_stats5.pdf TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS].
Алмас Маратұлы Төлебай

Алмас Маратұлы Төлебай (18 сәуір 2001 жыл, Теміртау) — қазақстандық футболшы, "Елімай" клубының жартылай қорғаушысы. Карьерасы Клубтық Қарағанды ​​футболының түлегі. Футбол карьерасын 2019 жылы екінші лигадағы «Шахтер-2 » сапында бастады. 2021 жылы 17 тамызда «Қызылжар» клубына қарсы матчта Қазақстан Кубогындағы тұңғыш ойынын өткізді (1:8). 2022 жылдың 10 сәуірінде «Мақтаарал » клубына қарсы матчта Қазақстан Премьер-Лигасындағы дебютін өткізді (5:1), 83-минутта Тимур Досмағамбетовтің орнына аалңға шықты . Халықаралық 2025 жылы Қазақстан құрамасының жаттықтырушысы Әли Әлиев Беларус және Солтүстік Македонияға қарсы ойындардың оқу жаттығу жиынына шақырды. Жетістіктері Клубтық Шахтёр * Қазақстан кубогының финалисі: 2021 Сілтемелер *[http://footballfacts.ru/players/580886 Статистикасы (Ғootballfacts.ru)] Дереккөздер
Дарғын тілі

Дарғын тілі (Dargin language) — иберий-кавказ тілдер отбасының нах-дағыстан тармағының лак-дарғын ішкі тобына кіреді, қопарылма (флективтілік) белгілері мен эргативті құрылысы бар тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады. Дағыстанның мемлекеттік тілдерінің бірі (Дағыстан Конституциясы 1994; 1998). Референтті халық Референтті халық: дарғындар; өз атауы – дарган, дарганти. Географиялық таралуы Дарғындар – орта Дағыстанның таулы және тау бөктерінде тұратын халық. 1980-жылдардың аяғында КСРО-да 365038 дарғын болса, олардың барлығы дерлік (96,8%) Ресей Федерациясында өмір сүрді. Диалектісі Дарғын тілінде келесі диалектілер бар: акцушин, цудахар, урахин, сирхин және т.б. Әдеби тіл акцушин диалектісінің негізінде қалыптасты. Жазуы 1928 жылға дейін дарғын тілінің жазуы араб графикасы негізінде, 1928 жылдан 1938 жылға дейін латын графикасына, 1938 жылы орыс (кириллица) графикалық негізіне аударылды. Дарғын әдеби тілінің қазіргі алфавиті 46 әріптен тұрады, оның 33-і орыс кирилл әліпбиінде бар. Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы 400 метрге кедергілермен жүгіру

400 метрге кедергілермен жүгіру Олимпиада ойындарының бағдарламасына 1900 жылы енді және одан кейінгі барлық Олимпиадаларда өткізілді, тек 1912 жылы өтпей қалған еді. Ұзақ уақыт бойы сайыстар тек ерлер арасында өткізілді. 1984 жылдан бастап бағдарламаға әйелдер арасындағы жарыс та қосылды. Бұл дисциплинадан олимпиялық рекордты ерлер арасында норвегиялық Карстен Вархольм (2021 жылы), ал әйелдер арасында америкалық Сидни Маклафлин-Леврон (2024 жылы) жаңартқан болатын. Медальдар санағы Ерлер Әйелдер Бірнеше дүркін чемпиондар Сілтемелер *Mallon, Bill (2012). [http://www.webcitation.org/6OU97GUCM?url=http://www.trackandfieldnews.com/images/stories/tfn_pdfs/2012_athletics_stats5.pdf TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS].
Олимпиада ойындарындағы 800 метрге жүгіру

800 метрге жүгіру барлық заманауи Олимпиадалардың бағдарламасында болды, басында сайыстар тек ерлер арасында өткізілді. Бұл дисциплинадан әйелдер арасындағы алғашқы жарыс 1928 жылы орын алды, бірақ кейін ол ұзақ уақыт бойы ойнатылмады. Тек 1960 жылдан бастап бағдарламаның кәдуілгі жарысына айналды. Сайыстар бір квалификациялық раундтан, жартылай финалдан және финалдан тұрады. 800 метрге жүгіруден қазіргі олимпиялық рекордты ерлер арасында кениялық Дэвид Рудиша (2012 жылы), ал әйелдер арасында кеңестік Надежда Олизаренко (1980 жылы) орнатты. Медальдар санағы Ерлер Әйелдер Бірнеше дүркін чемпиондар Сілтемелер *Mallon, Bill (2012). [http://www.webcitation.org/6OU97GUCM?url=http://www.trackandfieldnews.com/images/stories/tfn_pdfs/2012_athletics_stats5.pdf TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS].
Сандро Тонали

Сандро Тонали (; 8 мамыр 2000 жыл) — италиялық футболшы, Италия Ұлттық футбол құрамасы мен "Ньюкасл Юнайтед" клубының жартылай қорғаушысы. Жетістіктері Командалық «Брешиа» * Всериясы жеңімпазы: 2018/19 «Милан» * Италия чемпионы: 2021/22 «Ньюкасл Юнайтед» * Лига кубогы: 2024/25 Жеке * А сериясының үздік ойыншысы: мамыр 2022 * А сериясының символикалық құрамы: 2022/23 Дереккөздер
Тим Клайндинст

Тим Кляйндинст (; 31 тамыз 1995 жыл, Йютербог, Германия) — германиялық футболшы, Германия Ұлттық футбол құрамасы мен «Боруссия (Мёнхенгладбах)» клубының шабуылшысы. Карьерасы Клубтық 2021 жылдың 30 қаңтарында "Хайденхаймға" жалға берілді. Трансферден кейін бір күн өткен соң «Санкт-Паулиге» қарсы ойында дубль жасады. Жалға алынған уақытта ойыншы 15 матч өткізіп, 11 гол соқты. 2021 жылдың 1 шілдесінде Хайденхайм ойыншыны 3,5 миллион еуроға сатып алды. Ол тобығы жарақаты мен жарақатына байланысты 59 күн алаңға шыға алмады. Жетістіктері Клубтық * Бранденбург кубогы: 2014/15 * 2- Бундеслига жеңімпазы: 2015/16 Дереккөздер
Assassin’s Creed II

Assassin's Creed II ( IPA: ; ) — шытырман оқиғалы компьютерлік ойыны, Ubisoft ұсынған Assassin's Creed ойынының жалғасы. Сюжеттік науқанның бір бөлігі ретінде сюжеттің бас кейіпкері Десмонд Майлз қазіргі уақытта өзінің алыстағы атасы - флоренциялық жас ақсүйек Эцио Аудиторенің естеліктерін бастан кешіреді. Ойыншы Ренессанс Италиясына барады (ойын оқиғалары 1476-1499 жылдар аралығында өтеді) және сол кездегі көрнекті адамдармен кездеседі - мысалы, Медичи жұптары, Леонардо да Винчи және Никколо Макиавелли, ал кейіпкердің жаулары Родриго Борджиа, Франческо де'Пацци және Джироола. Кейіпкердің жаңа қабілеттері болады, мысалы, жүзу және сүңгу, ұрыс кезінде жаулардан қаруды тартып алу. Ойын 2009 жылы 17 қарашада Солтүстік Америкада консольдерде шығарылды. Ойын Windows жүйесінде 2010 жылдың 5 наурызында шығарылды. [3] Сыншылардан жылы пікірлер алған бірінші бөлімнен айырмашылығы, Assassin's Creed II әртүрлі басылымдардағы шолушылардың әмбебап бағасын алды. Assassin's Creed II — Ezio трилогиясының бірінші бөлімі: Assassin's Creed: Brotherhood және Assassin's Creed: Revelations сәйкесінше жалғасы және үш квелі 2010 және 2011 жылдары шығарылды. Дереккөздер
Әділғазы Сәдуақасұлы Бергенев

Әділғазы Сәдуақасұлы Бергенев (15 мамыр 1958, Шелехово ауылы, Бородулиха ауданы, Семей облысы, Қазақ КСР) — Шығыс Қазақстан облысының бұрынғы әкімі (2008—2009). Өмірбаяны 1976 жылы Семей қаржы-экономикалық техникумын, ал 1987 жылы Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген. Еңбек жолы 1978 жылы — Семей облысы Бородулиха ауданы бойынша салық инспекторы болды. 1978-1981 жылдары — Семей облысы Бородулиха аудандық атқару комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы қызметін атқарды. 1981-1983 жылдары — Семей облысы Бородулиха ауданы халық депутаттары Орлов ауылдық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып жұмыс істеді. 1983-1984 жылдары — Семей облысы Бородулиха аудандық атқару комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі лауазымында еңбектенді. 1984-1986 жылдары — Семей облысы бойынша Қазақстан Компартиясы Бородулиха аудандық комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы болды. 1986-1990 жылдары — Семей облысы Бородулиха ауданындағы Пушкин атындағы ұжымшар партия ұйымының хатшысы қызметін атқарды. 1990-1991 жылдары — Семей облысы бойынша Бородулиха ауданы бойынша салық инспекциясының бас салық инспекторы болып жұмыс істеді. 1991-1994 жылдары — Семей облысы Бородулиха ауданы бойынша салық инспекциясының басшысы лауазымында еңбек етті. 1994-1995 жылдары — Семей облысы бойынша салық инспекциясы басшысының бірінші орынбасары болды. 1995-1997 жылдары — Семей облысы бойынша облыстық салық полициясы басқармасы басшысы қызметін атқарды. 1997 жылы — Семей облысы әкімінің бірінші орынбасары, Семей облысының әкімінің м.а. болып жұмыс істеді. 1997-1998 жылдары — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары лауазымында еңбектенді. 1998 жылы — Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласының әкімі болды. 1998-1999 жылдары — Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігіндегі Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің мемлекеттік инспекторы қызметін атқарды. 1999-2003 жылдары — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары болып жұмыс істеді. 2003-2007 жылдары — Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмыстары бөлімінің мемлекеттік инспекторы лауазымында еңбек етті. 2007-2008 жылдары — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. 2008-2009 жылдары — Шығыс Қазақстан облысының әкімі қызметін атқарды. 2017-2022 жылдары — Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің мүшесі болып жұмыс істеді. Дереккөздер
Наразылық дауысы

нда бүлінген бюллетень]] Наразылық дауысы — бұл сайлаушылардың кандидаттарды таңдауына немесе сайлаушының қазіргі саяси жүйесіне наразылық білдіруге арналған сайлау дауысы. Егер сайлаушы қазіргі жүйедегі басқа кандидаттарға келіссе, оны «құрылымдық» деп атауға болады, немесе егер сайлаушы бүкіл жүйеге — әдетте өкілді демократияға қарсы болса, бірақ сонымен бірге жүйенің кіші түрлеріне — Бір партиялық жүйеге, басым партиялық жүйеге немесе екі партиялық жүйеге қарсы тұруды білдіруі мүмкін. Дауыс бермеу әрекеті болып табылатын абстиненциямен қатар, наразылық дауысы көбінесе заңдылықтың жеткіліксіздігінің айқын белгісі болып саналады. Наразылық дауысы мен тартыну Тартыну сайлаушылардың қарапайым апатиясы болмаған кезде наразылық дауысының бір түрі болуы мүмкіннемесе жалпы саясатқа немқұрайлы қарау. Тартыну мәселесі — бұл наразылық ниетіне қарама-қарсы болуы мүмкін статус-квоны сақтайды. Бір үміткердің ең көп қолдауы бар жүйеде абстиненция наразылығы сайлау нәтижелерінде бұл көпшілікті арттырады. Мысалы, 10 адам екі партияға дауыс берсін, ал А мен Б. алтауы A партиясын, ал үшеуі в партиясын қолдайды, ал біреуі наразылық білдірмек. Егер наразылық білдіруші А партиясына дауыс берсе, онда нәтижелер 30%-ға қарсы 70 % құрайды (сәйкесінше А мен В үшін); егер наразылық білдіруші сайлауға қатыспаса, онда нәтижелер 33%-ға қарсы 67% құрайды; егер наразылық білдіруші в партиясына дауыс берсе, онда нәтижелер 40%-ға қарсы 60% құрайды. Үлкен сайлауда айырмашылық аз, бірақ механизм өзгеріссіз қалады. Осылайша, тартыну ең танымал кандидатқа дауыс беру үлесін арттырады, ал танымал кандидатқа қарсы дауыс беру олардың артықшылығын азайтады. Сонымен қатар, белгілі бір пайыздық кедергіден өтпеген кандидатқа дауыс беру ең танымал кандидаттың дауыс үлесін арттырады. Наразылық дауысы формалары Көбінесе сайлаушылар бюллетеньді бұзады, оны жарамсыз етеді — бір кандидатқа бірнеше белгі немесе басқа белгі қояды. Бүлінудің кейбір әдістері өте ерекше: олар бюллетеньдерге наразылық сөздерін жазады, карикатуралар салады, көрші елдердің танымал саясаткерлерін немесе ертегі кейіпкерлерін жазады. Егер сіздің кандидатыңызға сәйкес келу мүмкіндігі болса, ертегі кейіпкері жазылады-мысалы, АҚШ-тағы жергілікті сайлауда және Швециядағы парламенттік сайлауда Микки Маус пен Дональд Дак танымал. Саяси жүйе әлсіз және адамдар жағдайға жаппай наразы болған елдерде наразылық дауыстарын қатайтатын «қара ат» пайда болуы мүмкін. Олардың ішіндегі ең танымалдары — ситх киген Дарт Алексеевич Вейдер (Шевченко) және аз бақытты кандидат — Василий Протывсих (Гуменюк). Мұндай наразылық білдірушілердің кейбірі тіпті таңдалуы мүмкін — Тиририка (цирк сайқымазағы, 2010 жылдан бастап Бразилия депутаты, «Бұдан жаман жер жоқ, Тиририкаға дауыс беріңіз» ұранымен жүгірді) және Ральф Регенвану (2008 жылдан бастап Вануату парламентінің мүшесі, 2011 жылдан бастап министр). Дереккөздер Тағы қараңыз * Ақылды дауыс беру
Дауыс беру күні

Дауыс беру күні — заңнамаға сәйкес сайлауда немесе референдумда дауыс беру тағайындалатын күн. Қос дауыс беру күні Кейбір елдердің сайлау тәжірибесінде дауыс беру бір емес, екі күнге тағайындалады. Атап айтқанда, осылайша Польшада Еуропа одағына қосылу туралы референдум өткізілді. Дауыс беру күні үгіт-насихаты Көптеген елдерде дауыс беру күні үгіт-насихат жүргізуге тыйым салынады, көбінесе мұндай үгіт-насихатқа алдыңғы күні, яғни тыныштық күні тыйым салынады. Дауыс беру күніндегі сайлау әрекеттері Дауыс беру күні барлық сайлаушылардың немесе олардың басым бөлігінің тікелей дауыс беруіне байланысты іс-әрекеттер жүзеге асырылады, дауыс беру аяқталғаннан кейін дауыстарды санау басталады. Дереккөздер
Тыныштық күні

Тыныштық күні — дауыс беру күні қарсаңындағы күн, онда заңнамада сайлау алдындағы үгітқа тыйым салынады. Сайлау тәжірибесіндегі тыныштық күні «тыныштық кезеңі» немесе «рефлексия күні» терминдерімен де белгіленеді. Кейбір елдерде «үнсіздіктің» шектеулі түрі бар, онда БАҚ дауыс беру күні сайлау туралы түсініктеме беруге тыйым салады және/немесе сауалнамалар жариялау заңсыз болып табылады. Кейбір елдерде сайлау үнсіздігі бар, сондықтан сайлаушылар дауыс бермес бұрын кандидаттар туралы ойлана алады. Осы кезеңде үміткерлерге белсенді үгіт жүргізуге тыйым салынады. Көбінесе дауыс беруге де тыйым салынады. Әдетте, үнсіздік заңға сәйкес келеді, дегенмен кейбір елдерде бұл жетекші тараптар арасындағы «джентльмендік келісім». Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://election.gov.kz/kaz/elektorialdyk-sozdik/opredeleniya/%D0%A2/tynyshty-k-ni-.php ТЫНЫШТЫҚ КҮНІ] — Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының электоралдық сөздігі
Ижор тілі

Ижор тілі (Izor language) — орал тілдер отбасының фин-угор тобының балтық-фин тармағының солтүстік тобына кіреді. Тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады. Референтті халық Референтті халық: ижорлар; өз атауы – ингрлар, инкерикот, харялайн, изури. Географиялық таралуы Тілдің дәстүрлі таралу аймақтары: *Луга өзенінің екі жағасындағы Кингисепптен төмен орналасқан ауылдар, Извоз және Манновка ауылдарынан бастап, Россон өзеніндегі және ішінара Курголовский түбегіндегі ауылдар. *Сойкин түбегіндегі және Систа өзенінің аңғарындағы ауылдар. *Коваши өзенінің бойындағы, сондай-ақ Фин шығанағы жағалауындағы Сосновый Бор қаласынан шығысқа қарай орналасқан ауылдар. *Оредеж өзенінің жоғарғы ағысындағы шағын анклав. 2001–2005 жылдардағы жағдай бойынша ижор тілінде сөйлейтіндердің ең көп саны бар елді мекендер Төменгі Луга аймағындағы Ванакюля, Волково, Үлкен Куземкино және Орлы болды. Диалектісі Дәстүрлі түрде төрт диалекті бөлінеді: Сойкин, Төменгі Луга, Хеван және Жоғарғы Луга (оредеж). Соңғы екеуі жойылып кетті. Төменгі Луга диалектісіне вод тіл қатты әсер етті. Жазуы 1932-1937 жылдар аралығында ижор тілі үшін латын әліпбиіне негізделген емле жүйесі қолданылды. Бірқатар оқулықтар мен грамматикалық кітаптар шығарылып, Сойкин түбегі мен Луга өзенінің сағасындағы мектептерде тіл оқытылды. 1937 – 1938 жылдың басында елдегі саяси бағыттың өзгеруіне байланысты ижор тілінде оқыту, іс қағаздарын жүргізу тоқтатылды. О.И.Конкова мен Н.А.Дьячковтың «Ижор тілі бойынша нұсқаулықта» (2014 ж.) пайдаланылған ижор әліпбиі (2014 ж. нұсқасы) Сойкинский диалектісінің грамматикасы мен сөздік қорына негізделген. Ижор тілінің қазіргі әліпбиі: Дереккөздер
Вячеслав Сергеевич Бутин

Вячеслав Сергеевич Бутин (24 мамыр 1948, Үлгілі Малшы ауылы, Көкпекті ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет қайраткері. Өмірбаяны Бутин Вячеслав Сергеевич 1948 жылы 24 мамырда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Көкпекті ауданы, Үлгілі Малшы ауылында дүниеге келген. 1963 жылдың қыркүйегінен 1968 жылдың наурызына дейін Семей қаласындағы құрылыс техникумында оқыды. 1970-1973 жылдары Өскемен құрылыс-жол институтында оқыды. 1973-1976 жылдары Жаңасібір инженерлік-құрылыс институтында оқыды. 1989-1992 жылдары Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтында оқыды. Еңбек жолы Құрылыс техникумын бітірген соң Кеңес Әскері қатарына шақырылды. Әскерден оралған соң Семей қаласындағы Қазақ зағиптар қоғамының оқу-өндірістік кәсіпорнында техникалық қадағалау жөніндегі аға инженер болып қызмет атқарды. 1973 жылдың шілде-тамыз айларында Семей облысы Шұбартау ауданындағы Көктал ауыл шаруашылығы кешенінде құрылыс шебері болып жұмыс істеді. Жаңасібір құрылыс институтында оқуын аяқтағаннан кейін 1976 жылдың шілдесінен 1978 жылдың ақпанына дейін «Семей құрылыс» тресінің «Зауытқұрылыс» құрылыс басқармасында алдымен шебер, кейін аға прораб болды. 1978 жылдың ақпанынан 1980 жылдың ақпанына дейін «Семипалатинсктяжстрой» тресінің ПМК-3 Семей облысы, Шар ауданы, Әуезов ауылының бас инженері лауазымында еңбек етті. 1980-1982 жылдары Қазақ КСР ІІМ СМУ-7 мекемесінде бас инженер қызметін атқарды. 1082-1093 жылдары өндірісті-технологиялық жиынтықтау басқармасындағы «Ертіссэсқұрылыс» құрылыс басқармасының басшысы қызметін атқарды. 1983-1987 жылдары Жаңасемей аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары болып жұмыс істеді. 1987 жылдың сәуірінен 1992 жылдың ақпанына дейін Семей қалалық атқару комитетінің төрағасы болды. 1992-1994 жылдары Семей қаласы әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары лауазымында еңбектенді. 1994 жылдың маусымынан 1995 жылдың тамызына дейін — Семей қаласы әкімшілігінің басшысы қызметін атқарды. 1995 жылдың тамызынан 1997 жылдың мамырына дейін Семей облыстық әкімшілігі басшысының орынбасары болып жұмыс істеді. 1997 жылдың мамырынан 1998 жылдың маусымына дейін Семей қаласының әкімі лауазымында еңбек етті. 1998 жылғы маусымнан 2002 жылға дейін Өскемен қаласы бойынша Шығыс Қазақстан облысы кеден басқармасы басшысының орынбасары болды. 2002 жылы зейнеткерлікке шықты. Сілтеме * Кашляк В.Н. Семипалатинск: От бургомистра до Акима. – Семей, 2007. Дереккөздер
Нина Васильевна Рыболовлева

Нина Васильевна Рыболовлева (16 ақпан 1948, Орловка ауылы, Бородулиха ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет қайраткері, Семей қаласының бұрынғы әкімі. Өмірбаяны 1966 жылы Семей педагогикалық училищесін, ал 1972 жылы Н. К. Крупская Семей педагогикалық институтын бітірді. Еңбек жолын орта мектепте тарих және география пәнінің мұғалімі болып бастады. 1969 жылдың тамыз айынан 1970 жылдың қаңтар айына дейін «Бақытты балалық шақ» балабақшасында тәрбиеші болып жұмыс істеді. 1970-1971 жылдары ет комбинаты комсомол комитетінің БЛКЖО мүшелігін есепке алу бөлімі меңгерушісі болды. 1971 ж. желтоқсан — 1973 ж. мамыр — Калинина атындағы ет-консерві комбинаты комсомол комитетінің хатшысы. 1973 жылдың мамыры — 1976 жылдың тамызы — Қазақстан ЛКЖО Семей қалалық комитетінің бірінші хатшысы қызметі атқарды. 1984-1985 жылдары Семей қаласы Ленин аудандық атқару комитеті төрағасының міндетін атқарушы болды. 1994 жылдың желтоқсанынан 1995 жылдың тамызына дейін — әлеуметтік қамсыздандыру департаменті меңгерушісі болып жұмыс істеді. 1995 жылы тамызда Семей қаласының 3-әкімі лауазымында еңбек етті. Одан кейін бір жыл Семей қаласы әкімінің орынбасары қызметін атқарды. 1997 жылдың қыркүйегінен 1998 жылдың қазан айына дейін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау басқармасы басшысы болды. 1998 жылдың қазанынан 2001 жылдың қарашасына дейін — қала әкімінің орынбасары. 2002 жылдан бастап 2005 жылға дейін — Семей қаласындағы «Семавтопарк» ЖШС қаржылық директоры болды. Дереккөздер
Қараменде би кесенесі

Қараменде би кесенесі – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген тарихи сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ақтоғай ауданы, Ақтоғай ауылынан солтүстікке қарай 5 км жерде, Ақтас өзенінің Тоқырау өзеніне құяр сағасындағы Қараменде айрығы (Қарекең айрығы) деген жерде орналасқан. Тарихи деректер Кесене XVIII ғасыр соңында бой көтерген. Қараменде Шақаұлы (1707-1797) Орта жүзге белгілі би, көріпкел әулие, дуалы ауызды адам болған. Жоңғар шапқыншылығы кезінде сыртқы жаудан өз елін-жерін қорғаған халық арасынан шыққан Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Шақшақұлы Жәнібек, бәсентиін Малайсары, Тарақты ер Байғозы, Дос, Қараменде, Олжабай, Тайлақ, Саңырақ және т.б. батырлар мыңдаған ержүрек қазақ жауынгерлерін айналасына топтастырып, алдыңғы қатарда шайқасты бастап жүрді. Халық аузында осы батырлардың ішінде Қараменде батыр, ақылды би ретінде жиі айтылып жүрді. Қараменде – халық қысылғанда ақыл-кеңес сұрап, торыққанда демеу болатын Садыр қожаның жанына жерленген. Кесене сипаты Қараменденің моласы бөренеден қиып салынған. Тек 1920 жылдары осы ағаш моланы айналдыра саман кірпіштен қалаған. 1993 жылы Ақтоғайда үлкен ас беріліп, мазары қайта жаңартылған. Мазар шаршы пішіндес ақ кірпіштен қаланған. Төртбұрышында төрт кішкене мұнарасы бар және шағын ғана күмбез шығарылған. Күмбез бен мұнаралардың үстінде темірден жасалған айшықтар орналасқан. 2008 жылы (А.З. Бейсеновтің жетекшілігімен, А.Е. Қасеналин мен Қ.А. Жамболатовтың қатысуымен) зерттеу жұмыстары Қараменде бидің бейіті бұрыннан тұрған Садыр әулиенің бейіті сияқты, бастапқыда ежелден бері жоғарғы әлеуметтік сатыдағы тұлғалардың бейітінде өтетін әдет-ғұрыптық дәстүрлер жалғасқан киелі, қасиетті жерде пайда болғанын көрсетті. Дереккөздер
Исламбек Нұрбекұлы Қарақанов

Исламбек Нұрбекұлы Қарақанов (1 наурыз 1958, Семеновка ауылы, Бесқарағай ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет қайраткері. Өмірбаяны Қараханов Есламбек Нұрбекұлы 1958 жылы 1 наурызда Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Бесқарағай ауданы, Семеновка ауылында дүниеге келген. Мектепті бітіргеннен кейін Қарағанды политехникалық институтының құрылыс факультетіне оқуға түсіп, оны 1980 жылы бітірді. 1992 жылы Мәскеу Президентінің халық шаруашылығы академиясын (басқарушы бөлім) және Жапонияның бизнес және менеджмент мектебін бітірген. Еңбек жолы 1980 жылдың тамыз айынан 1981 жылдың қаңтар айына дейін Семей қаласындағы «Семтяжстрой» тресінің механикаландырылған жұмыстар басқармасында шебер болып жұмыс істеді. 1981 жылдың қаңтар-мамыр айлары аралығында Семей қаласындағы «Семипалатинскяжстоя» тресінің «Водоканалстрой» мамандандырылған басқармасы трестінде аумақ шебері болып қызмет атқарды. 1981 жылдың мамырынан 1982 жылдың ақпанына дейін — Кеңес Әскері қатарында қызмет етті. 1982 жылдың желтоқсан айынан 1983 жылдың шілде айына дейін Семей қаласындағы №3 құрама темірбетон зауытында шебер болып жұмыс істеді. 1983 жылдың шілдесінен 1985 жылдың ақпанына дейін «Семипалатинсктяжстрой» құрылыс-монтаж бірлестігінің үй құрылысы комбинатында аумақ шебері болды. 1985 жылдың ақпан-желтоқсан айлары аралығында — «Семипалатинсктяжстрой» өндірістік құрылыс-монтаж бірлестігі басқармасының бас инженері лауазымында еңбек етті. 1986 жылдың қаңтарынан 1987 жылдың маусымына дейін Гурьев қаласындағы «Гурьевнефтехимстрой» құрама құрылыс конструкциялары мен бөлшектері зауытының бас инженері, директоры болып қызмет атқарды. 1987 жылдың маусымынан 1988 жылдың шілдесіне дейін — «Гурьевнефтехимстрой» құрылыс-монтаждау тресі «Химстрой» құрылыс-монтаж басқармасының басшысы болып жұмыс істеді. 1988 жылдың шілдесінен 1992 жылдың наурызына дейін — «Гурьевнефтехимстрой» тресінің басқарушысы лауазымында еңбектенді. 1992 жылы 23 наурызда Семей қалалық әкімшілігінің басшысы болып тағайындалды. 1994-1998 жылдары Қарағанды қаласындағы банк филиалы директорының кеңесшісі, басқарма төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 1998–2006 жылдары Семей қаласы әкімінің кеңесшісі, әкімінің орынбасары болып жұмыс істеді. 2006 жылдан бастап — «Раптор Семей» холдингінің президенті лауазымында еңбектеніп келеді. Дереккөздер
УЕФА Ұлттар лигасы 2024/25 (финал)

УЕФА Ұлттар Лигасының 2024/25 жылғы маусымдағы финалы — турнирдің 4-ші маусымының шешуші ойыны. 2025 жылы 8 маусымда Мюнхенде өтті. Португалия құрамасы Испанияны пенальтилер сериясында ұтып, екінші рет турнир жеңімпазы атанды. Ойынның негізгі және қосымша уақыты 2:2 есебімен тең аяқталды. Матч Детальдар Тағы қараңыз * УЕФА ұлттар лигасы 2024/25 * УЕФА ұлттар лигасы 2024/25, плей-офф Дереккөздер Сілтемелер
Олимпиада ойындарындағы стиплчез

Стиплчез Олимпиада ойындарында 1900 жылдан бастап өткізіледі. Басында оның 2500 метр және 4000 метр қашықтыққа жүгіру деген екі түрі болған. Дәстүрлі 3000 метрлік жарыс 1920 жылдан бастап өткізіледі. Әйелдер арасындағы сайыс бағдарламаға тек 2008 жылы қосылды Спортшылар дистанцияда 28 жай барьерден және 7 сулы барьерден өтуі тиіс. Ерлер үшін барьер биіктігі 91,4 см құрайды, әйелдер үшін — 76,2 см. Сулы барьерлердегі шалшықтың ұзындығы — 3,66 метр, ең терең жері — 70 см. Медальдар санағы Ерлер Әйелдер Бірнеше дүркін чемпиондар Сілтемелер *Mallon, Bill (2012). [http://www.webcitation.org/6OU97GUCM?url=http://www.trackandfieldnews.com/images/stories/tfn_pdfs/2012_athletics_stats5.pdf TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS].
Геймплей

Ойын үдерісі немесе геймплей — адамның видео ойынмен өзара әрекеттесу ерекшеліктері деп аталатын термин. Бұл функциялар ойын ұсынатын ережелер, тапсырмалар және оларды шешу жолдары арқылы жасалады. Геймплейдің сюжеті мен техникалық құрамдас бөлігімен бірге кез келген бейне ойынның үш негізгі элементінің бірі болып табылады. Шолуы Бұл термин 1980-жылдардағы компьютерлік ойындардың дамуы кезінде пайда болды, ол ойын контекстін анықтау үшін қолданылды. Кейіннен терминнің танымалдылығының арқасында ол дәстүрлі ойындар мен ойын формалары үшін де қарастырыла бастады. Жалпы, геймплей жалпы ойын тәжірибесін анықтайды, бірақ графика мен дыбыс сияқты факторлар алынып тасталады. Екінші жағынан, ойын механикасы — бұл жағымды ойын тәжірибесін құруға арналған ойын ережелерінің жиынтығы. Академияда «ойын механикасы» ұғымын қолдану үрдісі бар, өйткені оған қарағанда геймплей термині тым белгісіз. Дереккөздер
Кабардин-шеркеш тілі

Қабарда-шеркеш тілі (Kabardin-cherkes language) — иберий-кавказ тілдер отбасының абхаз-адыг (батыс кавказдық) тобына кіреді. Жалғамалы (агглютинативті) полисинтетикалық тілдерге жатады. Қабарда-Балқария Республикасының мемлекеттік тілі (Конституция 1997, Тілдер туралы заң 1994, 2001); Қарашай-Черкес Республикасының мемлекеттік тілі (Конституция 1996, Тілдер туралы заң 1996). Референтті халық Референтті халықтар: қабардалар, черкестер; өз атауы – адыге. Географиялық таралуы Қабарда-Балқария және Қарашай-Шеркесия Республикаларының тау бөктері мен жазық аудандарында, сондай-ақ Солтүстік Осетия Республикасының Моздок ауданында, Краснодар өлкесінің Урупс және Коноковский ауылдарында, Адыгея Республикасының Кошехабль, Уляп және Ходз ауылдарында, Ставрополь өлкесінің Курск және Киров аудандарында кең таралған. Сонымен қатар, XIX ғасырдың екінші жартысында Кавказ соғысының нәтижесінде кабардиндер мен бесленеевтердің едәуір бөлігі Осман империясына қоныс аударуға мәжбүр болды. Уақыт өте келе жергілікті тұрғындар арасында ішінара ассимиляцияланды, дегенмен Таяу Шығыс елдерінде ана тілін сақтайтын айтарлықтай диаспора бар. Диалектісі Кабардин-черкес тілінің бірнеше диалектілері бар: баксан, бесленеев, хабез, кубань. *Баксан диалектісі Үлкен және Кіші қабардада, Моздок қабардаларының арасында кең таралған. *Хабез диалектісі Қарашай-Шеркес шеркестері арасында кең таралған. *Кубань диалектісі Адыгея Республикасының қабарда ауылдарында (Ходз, Блечепсин, Кошехабль) кең таралған. *Бесленеев диалекті қабардан-шеркес және адагей тілдерінің арасында аралық орынды алады, кейде адагей тілінің диалектісі болып саналады. Жазуы Қабарда-шеркеш тілі алғаш рет латын әліпбиі арқылы 1923 жылы жазбаша түрде пайда болды. 1936 жылдан бастап бұл тілді жазу үшін кирилл әліпбиі қолданыла бастады. Басқа кавказ тілдеріндегі сияқты қабарда-шеркеш тілінде дауыссыз дыбыстардың саны дауысты дыбыстардың санынан айтарлықтай асып түседі. Кейбір дауыссыз дыбыстар төрт әріпке дейін қосылып жазылады. Дереккөздер
Бибатырова Сабира Егізбайқызы

Бибатырова Сабира Егізбайқызы — күйші, композитор, педагог, республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаты, «Sabira Dombyra School» мектебінің негізін қалаушы әрі жетекшісі. Өмірбаяны Сабира Егізбайқызы Атырау қаласы, Балықшы ауданында дүниеге келген. 1999–2003 жылдары Дина Нұрпейісова атындағы музыка колледжін, 2003–2007 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген. Консерваторияда атақты күйші, профессор Қаршыға Ахмедияровтың класында білім алған. Шығармашылық жолы 2007–2013 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің әртісі болды. 2008–2009 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында ұстаздық қызмет атқарды. 2012–2015 жылдары Алматы қаласында «Ақ жол» неке сарайының директоры және «Alma-event» ұйымдастыру агенттігінің жетекшісі қызметін атқарды. 2015 жылы анасының рухына арналған «Сөнбейді ана шырағың» атты шығармашылық кеш өткізді. 2024 жылы 300 қоғам қайраткері кітабына кірген. Авторлық жұмыстар Сабира Егізбайқызы бірнеше шығармашылық концерттің авторы әрі режиссері: * «Маржан қыз» (2011), * «Есіңе ал» (2016), * «Әнім саған аманат» (2016), * «Ана – көктем» (2017), * «Наурызым мерекем» (2017), * «Мәңгілік ел» (2018, 2019), * «Қобыз сыры» (2019) Педагогикалық қызметі 2019 жылы «Toremurat» бағдарламасы бойынша «Әр бала – дара бала» домбыра мектебін ашып, дарынды балалармен жұмыс жүргізе бастады. 2021 жылдан бастап бұл мектеп «Sabira Dombyra School» атауымен жұмысын жалғастыруда. Қазіргі таңда Алматы және Атырау қалаларында филиалдары бар, 500-ден астам шәкірт тәрбиеленуде. 2024 жылы желтоқсан айында "Алатау" дәстүрлі театрында «Sabira Dombyra School» 5 жылдық кеші өтті. Марапаттары * 2009 жылы ҚР Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы * 2021 жылы «100 ұлт жанашыры» кітабына енді, «Батыр шапағаты», «Намыс» медальдары * 2022 жылы «Алтын адам» * 2023 жылы «Алтын жүрек» номинациясы * 2025 жылы екінші рет "Алтын адам" номинациясы Жетістіктері * «Айналайын» (1996) — 1-орын * «Шабыт» (2000) — 2-орын * Дина Нұрпейісова атындағы байқау (2001) — Бас жүлде * Қали Жантілеуов атындағы байқау (2002) — Бас жүлде * Махамбет атындағы байқау (2003) — Бас жүлде * «Алтын домбыра» (2009) — 1-орын
Олимпиада ойындарындағы 10 000 метрге жүгіру

10 000 метрге жүгіру Олимпиада ойындарының бағдарламасына 1912 жылы енді және одан кейінгі барлық Олимпиадаларда болды. Ұзақ уақыт бойы сайыстар тек ерлер арасында өткізілді. 1988 жылдан бастап бағдарламаға әйелдер арасындағы жарыс та қосылды. Бұл дисциплинадан ерлер арасындағы олимпиялық рекордты 2024 жылы угандалық Джошуа Чептегеи жаңартқан болатын. Әйелдер арасында қазіргі рекордты 2016 жылы эфиопиялық Алмаз Аяна орнатқан. Медальдар санағы Ерлер Әйелдер Бірнеше дүркін чемпиондар Сілтемелер *Mallon, Bill (2012). [http://www.webcitation.org/6OU97GUCM?url=http://www.trackandfieldnews.com/images/stories/tfn_pdfs/2012_athletics_stats5.pdf TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS].
Еркін Советбекұлы Ботақанов

Еркін Советбекұлы Ботақанов (1 қаңтар 1966, Топтерек ауылы, Күршім ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің орынбасары – Ұлттық ұланның Бас қолбасшысы (2022-2024). Өмірбаяны Еркін Советбекұлы Ботақанов 1966 жылы 1 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Топтерек ауылында дүниеге келген. 1987 жылы Кеңес Одағы маршалы И.С. Конев атындағы Алматы жоғарғы жалпыәскери қолбасшылық мектебін бітірген. 2003 жылы ҚР ҚК әскери академиясын бітірген. 2014 жылы РФ ҚК Бас штабының Әскери академиясын бітірген. Мансабы 1987 жылдан бастап 2009 жылға дейін Ішкі әскердегі взвод командирінен құрама командиріне дейін әртүрлі лауазымдарда қызмет етті. 2009 жылдың шілдесінен 2010 жылдың шілдесіне дейін — Ішкі әскерлер қолбасшысының орынбасары — Астана қ., ҚР ІІМ Ішкі әскерлер комитеті төрағасының орынбасары болды. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2009 жылғы 6 мамырдағы Жарлығымен оған генерал-майор әскери атағы берілді. 2010 жылдың шілдесінен 2013 жылдың шілдесіне дейін — Ішкі әскерлер Бас қолбасшысының бірінші орынбасары — Бас штаб басшысы — Астана қ., ҚР ІІМ Ішкі әскерлер комитеті төрағасының орынбасары болып жұмыс істеді. 2013 жылдың мамыр-шілде айлары аралығында — Ішкі әскерлер Бас қолбасшысының бірінші орынбасары — Бас штаб басшысы — ҚР ІІМ Ішкі әскерлер комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 2014 жылдың 16 шілдесінен 2020 жылдың тамызына дейін — Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланы «Орталық» өңірлік қолбасшылығының қолбасшысы болды. 2020 жылдың 7 тамызынан 2022 жылдың 19 қаңтарына дейін — Ұлттық ұлан Бас қолбасшысының бірінші орынбасары — Нұр-Сұлтан қ. Бас штабының басшысы лауазымында еңбек етті. 2022 жылдың 19 қаңтарынан 2024 жылдың 18 қыркүйегіне дейін — ҚР ішкі істер министрінің орынбасары – Ұлттық ұланның Бас қолбасшысы болып жұмыс істеді. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2023 жылғы 5 мамырдағы Жарлығымен оған генерал-лейтенант әскери атағы берілді. II дәрежелі «Даңқ» орденімен, II дәрежелі «Айбын» орденімен, Қазақстан Республикасының 15 медалімен, Беларус Республикасының 2 медалімен, КСРО-ның 1 медалімен, Тәжікстан Республикасының 2 медалімен, Қырғызстан Республикасының 1 медалімен марапатталған. Дереккөздер
Аңсаған Скендерұлы Балтабеков

Аңсаған Скендерұлы Балтабеков — Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің орынбасары — Ұлттық ұланның бас қолбасшысы (2024 жылдан бастап), генерал-майор (2023). Өмірбаяны Аңсаған Балтабековтың өмірбаяны туралы толық мәлімет жоқ. 2000 жылы Қазақстан мемлекеттік заң академиясын бітірген. 2023 жылы Ұлттық қорғаныс университетін бітірген. 2002 жылдың маусымы — 2017 жылдың ақпаны — Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінде әртүрлі офицерлік және басшылық лауазымдарда қызмет етті (2014 жылға дейінгі кезеңде — Республикалық ұланда ма немесе Президенттің күзет қызметінде ме белгісіз). 2017 жылдың ақпаны — 2019 жылдың наурызы — Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінде жұмыс істеді. 2019 жылдың наурызы — 2022 жылдың мамыры — Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінде түрлі басшылық лауазымдарда болды. 2022 жылдың мамыры — 2024 жылдың қаңтары — Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі басшысының орынбасары қызметін атқарды. Қазақстан Президентінің 2023 жылғы 5 мамырдағы Жарлығымен Аңсаған Балтабековке генерал-майор әскери атағы берілді. 2024 жылдың 18 қыркүйегінен бастап — Ішкі істер министрінің орынбасары, бір мезгілде — Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Бас қолбасшысы лауазымына тағайындалды. Марапаттары * II дәрежелі «Даңқ» ордені (2025) Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы 100 метрге жүгіру

100 метрге жүгіру барлық заманауи Олимпиадалардың бағдарламасында болды. Басында сайыстар тек ерлер арасында өткізілді. Әйелдер арасындағы алғашқы жарыс 1928 жылы орын алды. Сайыстар квалификациялық жүгіруден, ширек финалдан, жартылай финалдан және финалдан тұрады. Бұрын финалға алты спортшы жолдама алатын-ды, ал 1964 жылдан бастап финалға сегіз спортшыдан қатысады. 100 метрге жүгіруден қазіргі олимпиялық рекордты ерлер арасында 2012 жылы ямайкалық Усэйн Болт орнатқан — ол бұл дистанцияны 9,63 секундта жүгіріп өтті. Әйелдер арасында рекордты 2021 жылы ямайкалық Элейн Томпсон-Хера жаңартқан еді — ол осы дистанцияға 10,61 секунд жұмсады. Бұл дисциплинаға қатысатын спортшылар көбінесе 200 метрге жүгіру және 100 метрлік эстафета сайыстарына да қатысады. Мысалы, 100 метрге жүгіруде чемпион атанған барлық ерлердің ішінде 9 атлет 200 метрлік дистанцияда да алтын медаль жеңіп алған болатын. Оның ішінде Усэйн Болт қатарынан үш рет қос дисциплинаның жеңімпазы болып шыққан — 2008, 2012, 2016 жылдары. Әйелдер арасында сондай жетістікке 7 атлет қол жеткізе алған, оның ішінде Элейн Томпсон-Хера — 2016 және 2021 жылдары. Медальдар санағы Ерлер Әйелдер Бірнеше дүркін чемпиондар Сілтемелер *Mallon, Bill (2012). [http://www.webcitation.org/6OU97GUCM?url=http://www.trackandfieldnews.com/images/stories/tfn_pdfs/2012_athletics_stats5.pdf TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS].
Бірінші жақ шутері

Бірінші жақ шутері (, қысқартылған FPS) — видео ойын жанры (шутерлердің кіші түрі), мұнда Ойын үдерісідің негізгі бөлігі әртүрлі атыс қаруларынан жауларын жою болып табылады. Жанрдың өзіне тән ерекшелігі-басты кейіпкердің «көзінен» көрінісі. Бірінші жақ шутері үш өлшемді әлемді, 2.5D немесе Толық 3D форматында ойнаған суретті жалпақ экранда көрсету мүмкіндігі пайда болған кезде пайда болды. Анықтамасы Бірінші жақ шутері — бұл үш өлшемді графикалық ортасы бар шутер ойынының бір түрі, Бірінші жақ шутері кейде жарық тапанша ойындарынан өзгеше деп аталады, көбінесе ұқсас жанр, сонымен қатар БЖШ-де дәстүрлі енгізу құрылғылары қолданылатындығын көрсету үшін жеңіл мылтықпен басқарылатын бірінші адамның көрінісіне негізделген. Неғұрлым маңызды және маңызды айырмашылық, алайда, Virtua Cop типті ойындарда қозғалыс «рельстерде» жүреді, ал doom типті БЖШ ойыншыға белгілі бір дәрежеде қозғалыс еркіндігін береді. Бірінші жақ шутеріні жеке жанр ретінде де, кеңірек шутерлер жанрының кіші түрі ретінде де қарастыруға болады, яғни өз кезегінде экшн ойындарының нұсқасы. 1993 жылы Doom ойыны шыққаннан кейін, осы жанрдағы барлық ойындар әдетте «Doom клондары» деп аталды, бұл атау уақыт өте келе барлық жерде «бірінші жақ шутері» болып ауыстырылды. Кейбір зерттеушілер бірінші адамның атқыштары туралы кеңейтілген тұжырымдаманы қолданады, олардың интерфейсінде қару-жарақтың орнына кабинаны көрсететін авиасимулятор тренажерлар бар. бірінші жаққа қарайтын және қаңқалы үш өлшемді графикасы бар алғашқы сәтті жаппай нарық ойыны болды. Ерте бірінші жақ шутері: 1987–1992 Бірінші жақ шутерінің бірі MIDI Maze 1987 жылы Atari ST компьютерлерінде шықты. Ойынның ойын үдеріс лабиринтке негізделген, кейіпкердің көрінісі Pac-Man-ға ұқсас болды, бірақ үш өлшемді перспективада. Кейінірек ойын көптеген жүйелерге портативті, соның ішінде Game Boy мен SNES-ке Faceball 2000 деп аталды. Бұл нұсқада алғаш рет MIDI интерфейсі арқылы жүзеге асырылатын Deathmatch режимі болды. Оны Looking Glass - тен қолдану мысалымен танысқаннан кейін, бұл технологияны Catacomb 3D-де жүзеге асыруға шешім қабылдады. Тағы қараңыз * Үшінші жақ шутері * Үш өлшемді графика * Ойын қозғалтқышы * id Tech * MMOFPS Дереккөздер