kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ялта конференциясы

Ялта конференциясы немесе Қырым конференциясы — Қырымдағы Ялта қаласында өткен халықаралық келісім. Оған Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас үш ірі мемлекеттер — Ұлыбритания, АҚШ және КСРО-ның мемлекет басшылары: Уинстон Черчилль, Франклин Рузвельт, Иосиф Сталин, сыртқы істер министрлері, штаб бастықтары және т.б. кеңесшілер қатысты. Барысы Ялта конференциясында ұрыс қимылдарын Германия тізе бүккеннен кейін ғана тоқтату туралы келісім жасалды. Үш держава басшылары герман милитаризмі мен әсіресе ұлтшылдығын жоюға және Германия бұдан былай бейбітшілікті бұза алмайтындай берік кепілдік жасау туралы мәмілеге келді. Бұл үшін Германияның барлық қарулы күштерін қарусыздандыру және тарату, герман бас штабы мен соғыс өнеркәсібін жою немесе бақылауға алу, барлық соғыс қылмыскерлерін жазалау, фашистік партияны және барлық фашистік ұйымдар мен мекемелерді жою жөнінде шешім қабылданды. «Азат етілген Еуропа туралы Декларация» қабылдап, онда өзара келісілген саясат жүргізу, Еуропа елдеріндегі фашизмнің ізін толық жою, демократиялық мекемелерді қолдау принциптері белгіленді. Соғыстан кейінгі халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Біріккен Ұлттар Ұйымын құру туралы шешім қабылданды. БҰҰ-ның Жарғысын қабылдайтын конференцияны 1945 жылғы 25 сәуірде Сан-Францискода өткізу туралы келісілді. Ялта конференциясында Кеңес Одағының Жапонияға қарсы соғысқа кірісуі туралы мәселесі қаралды. Кеңес Одағы бұл соғысқа Германия тізе бүккеннен соң 2–3 айдан кейін кірісуге әзір екендігін білдірді. Жапония талқандалғаннан кейін Кеңес Одағына Оңтүстік Сахалин мен Куриль аралдары қайтарып берілетіндігі ерекше шешім ретінде жазылды. Сталиннің ұсынысымен Корея 38-параллель бойынша екі аймаққа бөлініп, біреуін КСРО оккупациялайды деп көрсетілді. Соғыстан кейін Германияны аймақтарға бөліп, ондағы жоғарғы өкімет билігін Ұлыбритания, АҚШ пен КСРО Қарулы Күштерінің қолбасшылары жүзеге асыратын болды. Германияға қатысы бар мәселелерді шешу үшін оккупациялық әскерлердің қолбасшыларынан тұратын Бақылау Кеңесін құру ұйғарылды. Жеңіске жеткен елдер шығынының орнын толтыру мәселесі талқыланып, репарациялық комиссия құру туралы келісім жасалды. Польша мәселесі де қаралды. Польша мен КСРО-ның шекарасы «Керзон сызығы» бойынша өтуге тиіс болды. «Польша солтүстікте де, батыста да елеулі үлес алуға тиіс» делінді. Ялта конференциясында сондай-ақ үш державаның сыртқы істер министрлері арасындағы жүйелі кеңестің тұрақты механизмін жасау мәселесі де қаралды. Дереккөздер
Сандық талдау

Сандық анализ, сандық талдау — аналитикалық химияның зат құрамындағы жеке бөліктердің сандық қатынасын анықтайтын әдістер жөніндегі бір саласы. Зерттелу әдістеріне байланысты Сандық анализ элементтік талдау, функционалдық талдау және молекулалық талдау болып үшке бөлінеді. Олардың әрқайсысы зат құрамындағы хим. элементтердің, функционалдық топтардың, молекулалық қосылыстардың, т.б. сандық мөлшерін анықтайды. Сандық анализ заттың сапалық құрамы белгілі болған жағдайда ғана тиімді әдістерді пайдалану арқылы жүзеге асады. Зерттеуге алынатын заттың мөлшеріне байланысты Сандық анализ: * макроәдіс (сынама массасы 0,1 г-нан көп), * жартылай микроәдіс (0,01 — 0,1 г), * микроәдіс (0,001 — 0,01 г), * ультрамикроәдіс (шамамен 1 мкг), * субмикроәдіс (шамамен 0,001мкг) деп бөлінеді. Сандық анализ ғыл.-зерт. жұмыстары мен өндірісте жиі қолданылады. Ол арқылы жер қыртысының және атмосфераның сандық құрамы зерттеледі. Пайдаланылған cілтемелер
Қосқорған

Қасқорған,Қышқорған -19 ғасырдың 1-жартысында қоқандықтар салған бекініс. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қараөзек арнасының Сырдарияға құяр тұсына орналасқан. Ресей офицері Романовтың Орынбор басшылығына жазған сипаттамасында: Қасқорғанның саз балшықтан соғылған ұзын екі қабырғасы биік екендігі, бекіністің аумағы үлкен, төрт бұрышында қарауыл мұнаралары мен күзет төбелеріне зеңбірек қойылғандығы, қорған сырты терең канал-арықтармен қоршалып, су жіберілгендігі айтылады. Қоршағанда тұрған қоқан әскерлері жергілікті қазақтарға билігін жүргізіп, зорлық-зомбылық жасап, малдарын тонап отырған. 1852 ж. И.Ф. Бларамбергтің әскері шабуылдап, талқандады. Дереккөздер
Айсы

Айсы, Әйсі – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы дөңгелек пішінді тау. Абсолюттiк биіктігі 310 м. Жер бедері Батыс беткейі Өлеңті өзеніне тіктеп келіп құлайды. Бұл тұсында тасты тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр; шығысы — көлбеу. Геологиялық құрылымы Палеоген жүйесінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын аллювийлі шөгінділер жапқан. Өсімдігі Шалғынның сортаңдау топырағында бидайық, арпабас, айрауық және әртүрлі шөптесіндер өскен. Кейбір жерлерінде жусан және бір жылдық сораң шөптесіндер топтамаларын құрайтын галофитті өсімдіктер кездеседі. Дереккөздер
Сот билігі

Сот билігі – мемлекеттік билік тармақтарының бірі. Заң шығарушы және атқарушы биліктен өзгешелігі – жалпыға ортақ жүріс-тұрыс ережесін (сот прецедентінен басқа) шығармайды, атқару-басқару қызметімен айналыспайды. Сот билігі қоғамда туындап отыратын нақты істер мен дауларды шешеді. Ондай істер мен даулар заңда бекітілген ерекше іс жүргізушілік тәртіпте қаралып, шешіледі. Қс жүргізу тәртібі қатаң сақталады, іс жүргізу нысаны бұзылған жағдайда істің мәні бойынша дұрыс шығарылған сот шешімі де бұзылып, іс қайта қарауға жіберіледі. Сот билігі деңгейі қанша биік болса да сот мекемесіне тиесілі емес, іс қарайтын сот алқасына тиесілі. Сондықтан сот туралы сөз болғанда сот алқасы меңзеледі. Алқа әр елде әр түрлі құрамда: кәсіби судьялардан (мысалы, азаматтық іс қаралғанда 3 не 5 судьядан), бір судьядан және бірнеше алқа мүшелерінен немесе бірнеше судьядан және бірнеше алқа мүшелерінен құрылады. Қс қарап, шешім шығарарда сот заң мен құқықтық санаға жүгінеді. Сот қызметі құқық үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған, ол реттеушілік емес, қорғаушылық қызмет атқарады. Сот билігі заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуге, конституциялық құрылысты, саяси және экономикалық жүйені, азаматтардың, мемлекеттің және қоғамдық ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғайды. Осы міндеттерге орай сот билігі заң шығарушы және атқару биліктерінде жоқ өкілеттіктермен қамтамасыз етілген. Сот шешім шығара отырып адамды бостандығынан айыра алады, тіпті өмірін қия алады, мүлкін тәркілейді, мемл. органның шығарған шешімін бұзады, ата-аналық құқықтан айыра алады. Сот билігінің қарама-қайшы екі жағы бар, бір жағынан бұл қуатты билік, екінші жағынан салыстырмалы түрде осал билік, өйткені ол заң шығарушы билік сияқты сайлаушылардың қолдауына сүйене алмайды, атқару билігі қолындағыдай қара күш механизмдері жоқ. Сот билігінің күші заңның мүлтіксіз орындалуында, құқыққа деген зор құрметте, қоғамның жоғары саяси және құқықтық мәдениетінде. Заң шығарушы билік саясатпен тығыз байланысты (парламентте көбіне саяси фракциялар басты рөл ойнайды), атқару билігі де саяси қысымға мойынсұнады, ал сот билігін жүзеге асыру барысында саяси және басқадай ешбір қысым болмау керек. Сот шешім шығарарда саяси мақсаттан ада болуға, заң мен құқықтық санадан басқаға бағынбайтын тәуелсіз болуға тиіс. Сот билігінің тәуелсіздігі жайында Қазан төңкерісіне дейін қазақ зиялыларының ішінде тұңғыш болып Барлыбек Сыртанов мәселе көтерген. Ол 1911 жылғы “Қазақ елінің уставы” атты еңбегінде: “Сот билігі өз еркімен іске асады. Судьялар дау шешкенде хүкметке, яғни адам баласына бағынбай, закон їәм сот ережелері негізімен хүкім шығарулары шарт. Судьяларға әсер жасағандарға сот хүкімі кесіледі” деп жазған. Дүниежүзідік тәжірбиеде сот билігі арнайы қағидалар арқылы жүзеге асырылады: сот пен заң алдында бәрінің тең болуы; сот ісін жүргізудегі жариялылық; сот процесінің жарыссөзбен жүргізілуі, тараптардың дәлелдерді еркін пайдалануы; кінәсіздік презумциясы, яғни айыптау үкімі заңды күшіне енбейінше сезікті адам кінәлі болып танылмайды; айыпталушының қорғаушы алу құқығын қамтамасыз ету. Қазақстанда сот биліг Конституция талаптарына сәйкес іске асырылады. Дереккөздер
Шәкір Жексенбаев

Шәкір Жексенбаев – әскери қайраткер, генерал-майор (16.10.1943). Ордадағы жоғары бастауыш училищені (1917), М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны (1924), жоғары әскери-химия академия курсты (1931) бітірген. 1918 Жексенбаев Бөкей Ордасында кеңес өкіметін орнатуға қатысқан. 1919 жылы көктемде Қызыл Армия қатарына алынып, Қазақтың тұңғыш атты әскер полкінің құрамында бөлімше, взвод командирі, жеке қазақ атты әскер дивизиясында эскадрон командирінің көмекшісі болды. 1924 – 41 жылдары Қызыл Армия бөлімдерінде, Жұмысшы-шаруа Қызыл Армиясының әскери-химия басқармасында, Қиыр Шығыс ерекше армиясында жауапты қызметтер атқарды. Екі дүниежүзінде соғыс кезінде Батыс бағыт, Орталық, Брянск, Ленинград майдандарында жоғары командалық қызметтерде болды. 1945 – 49 жылдарда К.Е. Ворошилов атындағы химия шабуылдан қорғану әскери академиясының кафедра меңгерушісі, Кеңес Армиясы химия әскерлер басқармасы бастығының қару-жарақ жөніндегі орынбасары, Беломор әскери округінда химия қызметінің бастығы, 1949 – 58 жылында В.В. Куйбышев атындағы Әскери-инжинерлік академияның кафедра бастығы, аға оқытушысы қызметтерін атқарды. 1958 жылда демалысқа шығып, Мәскеуде тұрды. Жексенбаев Ленин, 4 рет Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз, бірінші, екінші дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Сілтемелер *[http://www.oro.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id1008&Itemid1 Генерал Жексенбаев] *[http://www.westkaz.kz/?actionfnews&pid2876&section&modulexnews&lang=kz Батыс Қазақстан облысы] Дереккөздер
Заттық құқық

Заттық құқық — нысаны зат болып табылатын субъективтік азаматтық құқық. Заттық құқықты иеленуші тұлға оны қандай да бір іс-әрекетке, басқа міндетті тұлғалардың жәрдеміне жүгінбей-ақ, өз бетінше дербес жүзеге асырады. “Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі” бойынша, заттық құқықтарға мыналар жатады: меншік құқығы, жерді пайдалану құқығы, шаруашылықты жүргізу құқығы, мүлікті басқару құқығы. Мүлікке заттық құқық осы мүліктің меншіктенушісі болып табылмайтын тұлғаларға тиесілі болуы мүмкін. Затқа меншік құқығының басқа тұлғаға көшуі осы мүлікке өзгедей заттық құқықтың тоқтатылуы үшін негіз болмайды. Заттық құқықтарға, заңдарда өзгеше көзделмесе немесе Заттық құқықтың табиғатына қайшы келмесе, меншік құқығы туралы нормалар қолданылады. Заттық құқық – абсолют құқық. Заттық құқық нақты міндетті адамдарға қарсы заңмен қорғалатын міндеттемелік құқықтан өзгеше түрде барлық және әрбір адамнан, яғни осы құқықты кез келген бұзушылардан қорғалады. Мұның мәнісі – нақты адамның заттық құқығына нұқсан келтіруден барша адам тежелуге міндетті, ал меншік иесінің өз кезегінде өзінің заттық құқығын жүзеге асыруына кедергі келтіретін іс-әрекеттерді тоқтатуды, бұзылған құқықты табиғи түрде қалпына келтіруді, яғни өзінің иелігінен шығып кеткен затын қайтарып беруді барлық және әрбір адамнан талап етуге құқығы бар. Мұндай талаптар “заттық құқықтық талаптар” деп аталады. Дереккөздер cs:Věcná práva de:Dingliches Recht en:In rem jurisdiction eo:Reala rajto fa:حقوق عینی fr:Droit réel he:דיני קניין hr:Stvarno pravo hu:Dologi jog it:Diritto reale lt:Daiktinė teisė lv:Lietu tiesības nl:Zakelijk recht pl:Prawo rzeczowe ru:Вещное право sh:Stvarno pravo sk:Vecné právo (jednotlivé právo) sl:Stvarno pravo sr:Имовинско право sv:Sakrätt uk:Речові права zh:物权
Сот жүйесі

Сот жүйесі — түрлі деңгейдегі соттардың жиынтығы. Бұл материалдық және процессуалдық заңнамада белгіленген қатаң тәртіппен жұмыс істейтін иерархиялық жүйе болып табылады. Қазіргі қоғамда көптеген сот жүйесілері бар. Сот жүйесі құрамына азаматтық, қылмыстық, әкімшілік, әскери, шіркеулік, сауда, т.б. сот істері кіреді. Сот жүйесін көбіне конституциялық сот қызметін атқаратын Жоғарғы сот органы басқарады. Кейбір елде бірнеше сот жүйесі болады. Мысалы, Ресейде жалпы соттар, шаруашылық соттар және конституц. соттар бар. Сот жүйесінің біртұтастығы түрлі деңгейдегі барлық соттардың ұйымдастыру және жұмыс істеу қағидаларының, міндеттерінің, соттарды қаржыландыру тәртібінің біркелкі болуынан, бірыңғай тәртіпте сот төрелігін атқарып, заңдарды бірыңғай қолдануынан және судьялардың құқықтық мәртебесінің бірдейлігінен көрініс табады. Қазақстан сот жүйесі әкімшілік-аумақтық бөлініске орай құрылады. Әдебиеттер * Әдебиет: ҚР Конституциясы; "ҚР Сот жүйесі және судьялар мәртебесі туралы" 25 желтоқсан, 2000 жылғы ҚР Конституция заңы; Качалова О.В., Судебная система, М., 2000. Дереккөздер
Тәубе

Тәубе – кешірім сұрау, қатесін түзетіп, қайталамау. Тәубе адамның үлкенді-кішілі қандай да бір күнәсі болса да адам өз күнәсін түсініп, зор өкінішпен кешірім сұраса және сол қателігін қайталамаса Құдайдың кешірмейтін күнә-қылмысы жоқ деген, Алланың фазылына, рахымдылығына сенімнен туындайды. Сондықтан Алланың рахым-шапағатына шын сенімнен туындаған тәубе адам өмірінде маңызды орын алатын, оның рухани-адамгершілік мұраттарын айқындайтын бетбұрыс кезеңі. Тәубе адамның рухани-интеллектуалдық кемелденуі мен ахлақтық, адамгершілік тұлғасының қалыптасуындағы басты кезеңі. Құран Кәрімнің тоғызыншы сүресінің атауы “Тәубе”, сүре аяттары осы тәубе жайында баяндайды. Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Қосқұйрықтылар

Қосқұйрықтылар (Dіplura) – жәндіктер класының алғашқы қанатсыздар класс тармағының бір отряды. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда кең тараған 400-ге жуық түрі бар. Тастардың, жапырақтардың астында, топырақта, шіріген ағаштарда тіршілік етеді. Денелері құрт тәрізді, ұзындығы 2 мм-ден 1 см-ге дейін. Басы үлкен (кеудесінің 1-сегментінен үлкен), жұп мұртшалары ұзын, көп бунақты, көздері дамымаған. Ауыз аппараты кеміргіш (арнайы капсуланың қуысында орналасқан), ол сырттан көрінбейді (кейде жабық жақтылар деп аталады) және алға қарай бағытталған. Кеудесі 3 сегменттен құралған, 3 жұп аяқтары бар. Қанаттары дамымағандықтан алғашқы қанатсыздар деп аталған. Құрсағы 11 буыннан тұрады, оның соңғы буынында қос өсінділері (церкалары) бар, олар жіпше немесе қысқаш тәрізді (отрядтың аты соған байланысты қойылған). Жіпше тәрізді өсінділері сезу, ал қысқаш тәрізділері қорғаныш немесе қорегін ұстау қызметін атқарады. Дамуы анаморфоз жолымен өтеді. Қосқұйрықтылар өсімдіктердің және жануарлардың қалдықтарымен қоректенеді, көпшілік түрі – жыртқыштар. Негізгі тұқымдастары: камподеалар (Campodeіdae) және япикстер (Japygіdae). Пайдаланған әдебиетттер
Ығысу

Ығысу – материалдар кедергісінде түскен күш әсерінен серпімді денелердің өзара параллель қабаттарының (талшықтарының) аралық қашықтығын өзгертпей формациясын ауыстыруы. Мысалы, тік төртбұрышты білеудің үстіңгі қырына оның табанына (жылжымастай бекітілген) параллель бағытталған күшпен әсер еткенде, білеу ығысуының формациясы өзгереді (1-сурет). сс1-dd1 жылжу шамасы абсолюттік ығысуды, бұрышы салыстырмалы ығысуды анықтайды. Егер білеудің қырына тек жанама кернеу () ғана әсер етсе (2-сурет), ол таза ығысу деп аталады. Түрлері #Бастапқы контурдың ығысуы (Смещение исходного контура) — берілістегі кепілді бүйір саңылауын қамтамасыз ету үшін бастапқы контурды номиналдық күйінен тісті доңғалақтың денесіне қарай қосымша ығыстыру. #Бұрыштық ығысу (Смещение угловое) — бұрыштардың номиналдық күйінен ығысуы. #Бүйірлік ығысу (Смещение боковое) — бастапқы контурды номиналдық күйінен бүйіріне қарай ығыстыру. #Білікаралық ығысу (Смещение между валами) — біліктердің номиналдық күйінен ығысуы. #Құрал центрінің ығысуы (Смещение центра инструмента) — құрал центрінің номиналдық күйінен ығысуы. #Салыстырмалы ығысу (Сдвиг относительный) — ығысу деформациясын сипаттайтын бұрыш. #Таза ығысу – жазық кернеулі күйдің жеке бір түрі. Болаттардың, тойтарма шегелердің, электрлік пісірумен бекітілген жіктердің ығысуға беріктілігі сыналып отырады. #Түзілімнің ығысуы (Смещение узла) — түзілімнің номиналдық күйінен ығысуы. Жазықтығы, кернеуі, модулі, шегі Ығысу жазықтығы (Плоскость сдвига) — кесіліп жатқан қабаттың ағызба жаңқаға айналу процесі кезіңде оның түрін бүзбай, өңделіп отырған материалдың жүқа қабаттарының бірізділік ығысуы болатын жерді — шартты ығысу дейді. Ығысу кернеуі (Напряжение сдвига) — металга түскеңде ығысуды жүргізетін кернеу. Ығысу модулі (Модуль сдвига) — жанама кернеудің жөне осы жанама кернеу әсер еткенде пайда болатын шартты деформацияның қатынасымен анықталатын ығысу. Ығысу шегі (Предел при сдвиге) — материалды қирауға дейін жеткізген ығысу деформациясы. Пайдаланған әдебиет
Файзолла Оразай Мұртазаұлы

Файзолла Оразай Мұртазаұлы (15.12.1938 ж.туған, Түркістан ауданы Ихан ауылы ) – ғалым, филология ғылым. докторы (1975), профессоры. ҚазМУ-дың филология факултеті журналистика бөлімін бітірген (1960). республикалық. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында әдеби қызметкер, «Қазақфильм» киностудиясында аға редактор, «Жұлдыз» журналында сын бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1966 – 67 ж. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педогогткалық институтының аспирантурасында оқыды. 1970 ж. «Бейімбет Майлиннің стилі» деген тақырыпта канд., 1975 ж. «Қазақ совет әдебиетіндегі коммунист образының проблемалары» тақырыбында докторы дисс. қорғады. 1971 – 94 ж. Қазақстан ҒА М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылым. қызметкер, ҚазМУ-дың журналистика факултетін де кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Қазір Халықар. журналистика институтының ректоры. «Қазақ театрының тарихы» (1,2-т.), «Стиль сыры» (1975), «Уақыт және қаламгер» (1975 – 81), «Художественное изыскание советской многонациональной литературы» (1980), «Фольклор. Литература и история Востока» (Ташкент, 1984) кітаптары авторларының бірі. Ол М.Горький, П.Кадыров, У.Хашимов, ауылы Станюковичтің шығармаларын аударған. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Евгений Иванович Хвостиков

Евгений Иванович Хвостиков (19 мамыр, 1956 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (2000), профессор (2008). Өмірбаяны * Семей мемлекеттік медицина институтын (1980, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха (1981–1984), Семей қалаларында ауруханада хирург (1984–1988); * 1988 жылдан қазіргі Хирургия ғылыми орталығында хирург, директордың орынбасары (2002–2003) болды. * 1993 жылдан ғалым-хатшы қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * «Малоинвазивная хирургия при болезнях надпочечников» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * Негізгі ғылыми еңбектері бүйрек үсті бездері қабаттарының ауруларын рентгенді-эндоваскулярлы хирургиялық жолмен емдеу әдісін жетілдіруге арналған. * 110-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 10 өнертабыстық патенті бар. Марапаттары * Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1999). Дереккөздер
Құрама дулыға

Құрама дулыға — бірнеше бөліктен құралатын дулыға. Жауынгерлік бас киім ретінде көне түркі заманынан белгілі. Орта ғасырларда жаппай қолданыста болды. Қазақ батырлары оның бірнеше түрін киген. Құрама дулығаны жасауды оңайлату үшін оның әр бөлігі металдан жеке жасалынып, бір-біріне бекітілген. Батырлардың бас киімі ретінде батырлар жырларында жиі айтылады. Кейбір үлгілерінде бетті қорғайтын “қару қағары”, төбесінде айыру белгісі — “төбелдірігі” болған. Ауқатты адамдар құрама дулығаларының төбесін алтын, күміс жалатылған ою-өрнекпен әшекейлеген. Дереккөздер
Денали

Денали — Солтүстік Америкадағы ең биік шың (6193 м). Географиялық орны Аляска таулы үстіртінде орналасқан. Геологиясы, жер бедері Гранитті жыныстан тұрады. Шыңды мәңгі қар мен мұздық басып жатыр. Мұнда Денали ұлттық саябағы орналасқан. Ол 1896 жылдан бастап 2015 жылға дейін ресми түрде Мак-Кинли, АҚШ президенті Уильям Мак-Кинлидің есімімен аталып келді. 2015 жылдың 30 тамызында Ақ Үй шешімімен тарихи атауы қайтарылды. Атабаск тілінде денали биік, асқар деген мағынаны білдіреді. Тауды алғашқы бағындырғандар * Полярлық зерттеушi Фредерик Кук 1906 жылы қыркүйекте Деналиді бiрiншi болып бағындырды. Ол өз шығуы туралы есептеу нәтижесiн қалдырды. Оның аты бiрақ Роберто Пиримен дискредитациялаған. * Ресми болып бiрiншi шығу 1913 жылдағы қасиеттi Хадсон Стактiң экспедициясының қатысушысы Уолтер Харпердікі есептеледi. * Ресейлiк альпинист Олег Банарьлер, Виктор Афанасьев және Валерий Баговты 2006 жылда Руфьлер мұздығы бойынша өттi және Кука бiрiншiлiктерiн растады. * 1932 жылда тауға көтерілуде екi қатысушы апатқа ұшыраған. * 2002 жылда Деналиге ресейлiк альпинисттерiнiң шығуы Матвей Шпароның басшылығымен болған. Оның қайталанбаушылығы -11 альпинистiң арасында шаңғы қойылған креслолардағы екi мүгедек болатын. Дереккөздер
Шаһмұрат Мирасұлы Ибрагимов

ШаҺмұрат Мирасұлы Ибрагимов (1838, Көкшетау өңірі – 1881, Өзбекстан, Ташкент) – аудармашы, журналист. Омбы кадет корпусында оқыған. 1854 жылы Петропавл қалалық полициясында, 1870 жылы Сырдария облыстық басқармасында аудармашы, 1872 жылы Түркістан генерал-губернатор әкімшілігінде аудармашы, 1880 жылы генерал-губернатордың аудармашысы болды. Ибрагимов інісі ШаҺмардан Ибрагимов дипломатиялық жұмыспен іссапарда болған кезінде “Түркістан уәлаятының газетінде” жұмыс істеп, аталған газеттің шығарушысы ретінде қол қойып жүрген. Екеуінің аты-жөні ұқсас болғандықтан, кейбір құжаттарда ШаҺмарданның тындырған істері ШаҺмұратқа телінген жағдайлар да жиі кездеседі. Дереккөздер
Темірбай жырау

Темірбай Жырау Жәнібекұлы (1868, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Ақарық ауыл – 1933, сонда) – ақын. Сыр бойы ақыны Даңмұрынның жиені. Бала кезінде “қойшы жырау” атанған. 1924 жылда Кете Жүсіппен айтысқан. Халық жырларымен қатар Балқы Базар, Әбубәкір Кердері, Ешнияз, Қарасақал Ерімбет, Тұрмағамбет, Жиенбай тәрізді шайырлардың шығармаларын жатқа айтқан. Ташкент, Бұхара, Тамды, Үргеніш, Хорезм өңірін аралап, жыршылық өнерімен халыққа танылған. “Темірбай жыраудың сиырмен айтысы” атты мысал айтысы жарық көрген (“Айтыс”, 2-т., 1965). Дереккөздер
Сот инстанциясы

Сот инстанциясы — соттық істі қарау деңгейіне орай белгілі бір құзыреті бар сот өндірісінің сатысы. Алғашқы инстанция соты Алғашқы инстанция соты тікелей дәлелдемелерді зерттеп, айыптау не ақтау үкімін, ал азаматтық іс бойынша шешім шығарады. Тек осы инстанция соты ғана адамды кінәлі етіп танып, қылмыстық жаза тағайындайды. Алғашқы инстанция соты ретінде аудандық, қалалық, облыстық және оларға теңестірілген (Астана және Алматы қалалық) сот алқалары, Жоғарғы сот алқалары іс қарайды. Кассациялық инстанция соты Кассациялық инстанция сотына облыс соты және Жоғарғы сот алқалары жатады. Олар сот тергеуін жүргізбестен тек іс қағаздары мен қосымша дәлелдер жинау арқылы төменгі соттың әлі заңды күшіне енбеген шешімінің немесе үкімінің заңдылығын тексереді. Тексеру нәтижесінде шешім не үкім күшінде қалдырылады немесе күшін жойып, заңсыздықты жоя отырып қайта қарауға жібереді. Қадағалау инстанциясы соты Қадағалау инстанциясы соты ретінде облысы және оларға теңестірілген сот және Жоғарғы сот төралқалары ҚР Бас прокурорының, орынбасарының, жоғарғы сот төрағасының, оның орынбасарының, сондай-ақ облысы соттар төрағалары мен прокурорларының наразылығы бойынша заңды күшіне енген үкімдер мен шешімдердің негізділігі мен заңдылығын тексереді. Бұл инстанция соты да заңсыз не негізсіз үкім мен шешімнің күшін жоя алады. Дереккөздер
Орамжапырақ тұқымдасы

Орамжапырақ тұқымдасы , немесе крестгүлділер тұқымдасы – қосжарнақты, бір, екі және көп жылдық шөптесін, бұта, жартылай бұта өсімдіктер. Дүние жүзінде негізінен Солтүстік жарты шарда тараған 350 туысы, 3 мыңдай түрі белгілі. Қазақстанда 78 туысқа жататын 298 түрі бар. Жапырақтары кезектесе орналасқан, бөбе жапырағы болмайды. Гүлі ақ, қызғылт, сары, көк түсті, қосжынысты. 4 тостағанша, 4 күлте жапырақшалары қиғаш (крест) орналасқан. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді. Аталығы 6, аналығы – біреу. Наурыз – тамыз айларында гүлдейді. Жемісі – бұршаққын, кейде жаңғаққа ұқсас болады. Тұқымы майлы, құрамында глюкоидтар бар. Орамжапырақ тұқымдасының арасында тағамдық көкөністер (қырыққабат, шалқан, шалғам, тарна, т.б.), майлы өсімдіктер (қыша, арыш, т.б.), дәм-татымдық (қышабас, ақжелкек, баймана, т.б.), дәрілік (ымыртгүл, шытырмақ, қанатжеміс, жұмыршақ, т.б.), бояу алынатын (қышабас, шытыршық), балдық және әсемдік үшін өсірілетін көптеген түрлері кездеседі. Орамжапырақ тұқымдасының шөл, шөлейтті жерлерде өсетін түрлерінің мал азықтық маңызы зор. Орамжапырақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің арасында қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген 15 түрі бар. Мысалы, Попов ақшешегі (Arabіs popovіі), шымыр ергеш (Stroganovіa robusta), жіңішке пайыз (Stubendorfіa gracіlіs), тағы да басқа Дереккөздер
Өкілет

Өкілет – атқаратын қызметіне сай лауазымды тұлғаға берілген қайсыбір мәселені шешуге қажет құқықтар мен міндеттер кешені. Өкілет әкімшілдік және желілік болып екі түрге бөлінеді. Әкімшілдік өкілет мекемедегі, ұйымдағы бірінші басшыға беріледі. Ал желілік өкілет тікелей бастықтан бағыныштыға, одан әрі басқа бағыныштыларға беріледі. Желілік өкілеті бар басшының белгілі бір мәселелерде басқа басшылармен келіспей-ақ, ұйымның жарғысында, заңда немесе ғұрыптық нормаларда белгіленген шекте шешім қабылдап, әрекет етуге құқығы бар. Әкімшілдік өкілеті бар басшы желілік басшының шешімін тоқтата алады. Дереккөздер
Ла-Манш

Ла-Манш бұғазы, Ағылшын каналы ( [ ХФӘ: ], [ ХФӘ: ]) — Батыс Еуропаның солтүстік жағалауы мен Британия аралығындағы бұғаздарымен Па-де-Кале бұғазымен бірге Солтүстік теңізбен, Атлант мұхитымен жалғастырады. Ұзындығы 578 км, ені батысында 250 км, шығысында 32 км. Фарватердегі тереңдігі 23,5 м, ең терең жері 172 м. Бұғаздың шығыс бөлігі қайраңды келеді. Батыстан соққан желдер (жылдамдығы 3 км/сағ) бұғаздың шығыс ағысына өз әсерін тигізіп отырады. Солтүстік және Балтық теңіздері жағалауларындағы елдерден Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Африка, Азия және Австралияға баратын жолдар осы бұғаз арқылы өтеді. Бұғаз астынан автомобиль және поезд жүретін Лондон — Париж су асты жолы (туннель) салынған (1994). Басты порттары — Портсмут, Саутхемптон, Плимут (Ұлыбритания), Гавр, Шербур (Франция). Сыртқы сілтемелер * [http://www.dover.uk.com/channelswimming/ Full Channel swim lists and swimmer information] * [http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg Oceanus Britannicus or British Sea] * [http://www.thechannelswimmers.com Channel swimmers website] * [http://www.soloswims.com Archives of long distance swimming] * [http://www.channelswimming.net/ Channel Swimming and Piloting Federation] * [http://www.channelswimmingassociation.com/ Channel Swimming Association] * [http://www.readagainbooks.com/airbattleovertheenglishchannel.htm World War II Eye Witness Account – Audio Recording] Air Battle over the English Channel (1940)
Қосқұлақ Керейұлы

Қосқұлақ Керейұлы (шамамен 1728–1800) — би. Ырғыз өзені бойында өмір сүрген. Ресей патшалығында аманат ретінде отырған Әбілқайырдың ұлы Қожахметке барып, ел жағдайын, ханның өсиет тапсырмасын жеткізген. 1748 жылдың 6 қазанында А.И. Тевкелевке Бопай ханым өзінің ұлы Нұралы сұлтанды хан сайлау туралы ұсыныс жасап хат жолдады. Осы ұсынысты мақұлдап, бекіткен Нұралы сұлтан хат соңында қол астындағы 5 руының белгілі адамдарын жіберіп отырғанын және өздеріндегі Қосқұлақ биді қайтаруын өтінген. Дереккөздер
Молдияр Оразалиев Молыбайұлы

Молдияр Оразалиев Молыбайұлы(16.3.1953 ж.туған, Төле би ауданы Көксаяқ ауылы ) – заңгер, әділет генерал-майоры. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. КСРО ІІМ-нің Қарағанды Жоғарғы мектебін бітірген (1974). 1974 – 76 ж. Шымкент облысы атқару комитетінің ішкі істер басқармасы (ІІБ) қылмысты іздестіру бөлімінің аға инспекторы. 1976 – 87 ж. Шымкент қаласының Еңбекші ауданы атқару комитетінің ішкі істер бөлімінің қылмысты іздестіру бөлімінің бастығы, ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, бастығы, облысы атқару комитетінің ІІБ-ның қылмысты іздестіру бөлімінің бастығы, Киров ауданы атқару комитетінің ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, 1988 ж. Шымкент облысы атқару комитетінің ІІБ-нің ИЧ-167/2 түзету мекемесі бастығының шұғыл режимдегі орынбасары. 1988 – 99 ж. Шымкент қаласында Дзержинск ауданы атқару комитетінің ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, облысы атқару комитетінің ІІБ-нің Социалистік меншікті талан-таражға салумен күрес бөлімі бастығының орынбасары, бастығы. ІІБ-нің экономикалық бөлімінің бастығы, криминалды милиция бөлімінің бастығы, облыстық ІІБ бастығының орынбасары, Ақмола облысы мемлекеттік тергеу комитетінің (МТК) басқарма бастығы, Қазақстан Республикасы МТК төрағасының орынбасары, экономикалық қылмысты тергеу Бас басқармасының бастығы, облыстық ІІББ-нің бастығы. 1999 жылдан Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің бірінші орынбасары, Алматы қалалық ІІББ-ның бастығы (2004). Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Ойсылқарасай

Ойсылқарасай – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 880 км 2 . Өзен Қарақтау тауының етегіндегі бұлақтардан басталады. Сырдарияға жетпей тартылып қалады. Арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Су деңгейі ақпанда көтеріліп, мамыр – маусым айларына дейін су ағыны болады. Салалары – Соркөлсай, Шығанақсай. Өзен аңғарында бетеге, жусан, көде және аласа бұталар өседі. Егін суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Сандықтау

Сандықтау — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, Сандықтау ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Балкашино ауылынан солтүстікке қарай 12 км-дей жерде, Жабай өзенінің аңғарында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1853 жылы қаланды. 1957 — 96 жылдары астық өсіретін кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде ауылда ЖШС жұмыс істейді. Ең жақын темір жол стансасы — Көкшетау (94 км). Дереккөздер
Сот қаулысы

Сот қаулысы — сот кесімдерінің түрі. Қылмыстық іс жүргізуде сот үкімдерін, заңи күшіне енген ұйғарымдар мен қаулыларды қайта қарау кезінде соттардың төралқалары қабылдаған шешім; сотқазы жеке қабылдаған кез келген шешім (үкімнен басқа). Азаматтық іс жүргізуде сот төралқасының қадағалаушылық іс жүргізу тәртібімен шығарылған кесімдері сот қаулысы деп аталады. Сот ісін жүргізуде сот қаулысын апелляциондық инстанцияда, қадағалау инстанциясында істі қайта қарау нәтижелері бойынша тиісті деңгейдегі сот төралқасы қабылдайды. Заңи күшіне енген сот кесімдерін қайта қарау кезінде үкімнің, шешімнің күшін жою, оны өзгерту немесе өзгеріссіз қалдыру туралы сот қаулысы шығарылады. Сот алқасының қаулысы дауыс беруге қатысушы алқа мүшелерінің ашық дауыс беруі жолымен көпшілік дауыспен қабылданады және оған сот төрағасы қол қояды. ҚР жоғарғы сотының пленумы қабылдайтын сот қаулысы сот кесімдерінің ішінде ерекше орын алады. Мұндай сот қаулысысын тиісінше барлық деңгейдегі соттар орындауға міндетті. ҚР Конституциясының кеңесінің қорытынды шешімі ҚР заңдары мен құқықтық-нормативтік актілерінің, мемлекеттік билік органдары арасындағы шарттардың ҚР Конституциясына сай келуі, азаматтардың конституциясының құқықтары мен бостандықтарының бұзылғаны жөніндегі шағымдар бойынша соттардың сұрау салулары бойынша қаралып отырған нақты істе қолданылған немесе қолданылуға тиіс заңның конституциялығы туралы мәселелердің мәні бойынша шығарылады. Кейде заңнамада және заңи әдебиетте “Сот қаулысылары” деген ұғым “сот кесімдері” деген ұғымның баламасы ретінде қолданылады. Әдебиеттер * Әдебиет: ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі. Дереккөздер
Сандықтаудағы тұрғын үй

Сандықтаудағы тұрғын үй — сәулет өнерінің ескерткіші. Ақмола облысының Балкашин ауданында орналасқан. 19 ғасырдың аяғында салынған (сәулетшісі белгісіз). Құрылыста орыс үйін елестететін ежелгі сәулет өнері стилі айқын сақталған. Ғимараттың сыртқы пішіні оюлы ағаш әшекейлерінің молдығымен ерекшеленеді. Алдыңғы бетінің негізгі әшекейі — орыс әйелінің шошақша бас киімі тәрізді етіп салынып, оған ұршық пен күннің бейнесі ойылып түсірілген. Оюдың геометриялық суреті және сәндік үлгілері Ресейдің солтүстік аудандарындағы ағаш сәулет өнерімен ұқсастығын аңғартады. Ернеуді көтеріп тұрған желпуіш тәрізді бұрыштықтар да оюмен әшекейленген. Сандықтаудағы тұрғын үй республикалық маңызы бар тарихи және мәдени ескерткіштердің тізіміне енгізіліп, мемлекеттік қорғауға алынған. 1958 жылдан ғимарат Сандықтау орта мектебінің оқушылар үйі болып саналады. Дереккөздер
Маклер

Маклер (нем. Mаkler – делдал, арада жүруші) - # тауарларды, бағалы қағаздарды сатып алу-сату саласында кәсіби түрде делдалдықпен айналысатын адам; # сақтандырумен байланысты мәмілеге қатысатын адам; сақтандыру агентінен айрырмашылығы — Маклер сақтандыру ұйымында жалданып жұмыс істемейді; # келісім-шарттарды өзінің есебінен сатып алушы және сатушы биржа делдалы (оның клиент үшін мәміле жасасатын делдалдан өзгешелігі осында). Биржа қызметкерлерін, сондай-ақ тауар секцияларында сауда-саттық жүргізушілерді және делдалдардың мәміле жасасуға ауызша келісімін реттеушілерді биржa маклері дейді. Шетелдік практикада маклер қор биржасындағы басты тұлғалардың бірі ретінде қаралады. # Клиенттің тапсырмасы және соның есебінен әрекет ететін қор, валюта және тауар биржаларында мәміле жасау кезіндегі делдал; биржалық операциялардың белгілі бір түрі не маманданушы; төлем үшін әлдебір делдалдық қызмет көрсететін пысықай. Дереккөздер
Ыдыратушылар

Ыдыратушылар – ыдыратқыш организмдер. Ыдыратушылар немесе бүлдірушілер бейағзалы қосылыстарға ауыстырып, өлі ағзалы заттарды тұтынады. Бүлдірушілер негізінен алғанда сапротрофтар болып саналады. Оған ұсақ ағзалар, саңырауқұлақтар және кейбір жануарлар жатады. Тағы қараңыз * Редуценттер Дереккөздер
Неолингвистика

Неолингвистика– тіл білімінің 20 ғасырдың басында Италияда пайда болған бір бағыты. Неолингвистер тілді жеке құбылыс ретінде танып, ондағы әрбір сөздің шығуы мен пайда болуында өзіндік себеп бар деп есептеді. Неолингвистикада, ең алдымен, лингвистикалық географияға мән беріледі. Неолингвистика өкілдерінің пайымдауынша, әлемде біртұтас тіл жоқ, тіл – диалектілік изоглостардың жиынтығы ғана болып табылады. Тілдердің бір-бірінен айқын ажыратылатын ерекше айырым белгілері жоққа тән. Неолингвистер тілдердің бір-біріне әсер етуін жоғары бағалады, бұл әсер тілдердің тарихи дамуында үздіксіз болатын құбылыс ретінде танылады. Неолингвитиканы зерттеушілер Неолингвистиканы зерттеушілерде біртұтас көзқарас қалыптаспаған, көрнекті өкілдері – В.Пизани, Дж. Бартони, М.Бартоли, Дж.Фонфанте. Олар салыстырмалы-тарихи тіл білімінде қалыптасқан тарихилық принципінен бас тартып, “тілдердің одағын” зерттеуді негізгі ұстаным ретінде алға тартты. Тіл дамуының негізгі заңдылықтарын анықтаудан гөрі, жеке сөздердің шығу себептерін, олардың әр тілдегі кездесуін талдауды басты мәселе ретінде қарастырды. Сілтемелер *Лингвистика *Неолингвисттер Дереккөздер
Сот құрамы

Сот құрамы — заң бойынша нақты бір соттық істі қарауға өкілетті судьялар саны. Сот құрамы сот өндірісінің және сот инстанциясының түріне қарай әр түрлі болады. Бірінші инстанция сотында негізінен істі жалғыз судья қарайды. Қылмыстық сот өндірісінде өлім жазасы қолданылуы мүмкін іс және жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты қайта қаралатын іс 3 судья құрамында қаралады. Мұндай сот талқысында 3 судьяның бірі төрағалық етеді. Ал апелляциондық инстанцияда істі судья жеке-дара қарайды. Азаматтық және қылмыстық процестер бойынша кассац. және қадағалау инстанциясындағы істер 3 судья құрамында қаралады. Дереккөздер
Логарифмдік сызғыш

]] Логарифмдік сызғыш Логарифмдік сызғыш, есептеуіш сызғыш — сандарға қолданылатын амалдарды (көбейту, бөлу, дәрежеге шығару, түбір табу, т.б.) сол сандардың логарифмдеріне қолданылатын амалдармен алмастыру арқылы қарапайым есептеулерді шығаруға арналған аспап. Логарифмдік сызғыш корпустан, жылжымадан және көздегіш сызығы бар тиектен (шыны не плексигластан жасалған) тұрады. Корпус пен жылжымаға басты С және D шкалалары салынған. Олар кез келген Х санының (1-ден 10-ға дейінгі бүтін не бөлшек сандар) шамасы, шкаланың басынан бастап өлшенгенде lgX-ке тең ( — масштабтық коэффициент, шкала модулі) кесінді ұзындығымен анықталатындай етіп межеленеді. Логарифмдік сызғыштағы жылжыманың корпусқа қатысты орын ауыстыруы арқылы табылған С және D шкалаларындағы кесінділердің геометрия қосындысы (азайтындысы) осы кесінділерге сәйкес келетін сандарды көбейту (бөлу) амалы арқылы есептелінеді. Логарифмдік сызғышқа С және D шкалаларынан басқа Х2(А, В), Х3(К), ех, lgX(L), тригонометр. функциялар мәнінің шкалалары, т.б. шкалалар енгізіледі. Логарифмдік сызғыштың циркуль арқылы есептелетін алғашқы нұсқасын (гантер сызғышы) логарифм ұғымы пайда болғаннан кейін ағылшын математигі Э.Гантер жасаған (1623). 1630 ж. ағылшын математигі У.Оутред (1574 — 1660) циркульді екінші сызғышпен (қозғалмалы) ауыстырды, одан кейін тек кейбір бөліктері ғана жетілдірілді. ]] 19 ғасырдың 30-жылдары дөңгелек Логарифмдік сызғыш шықты, ал 1850 ж. Логарифмдік сызғышқа тиек (жүгіртпе) қосылды. Қазіргі Логарифмдік сызғыштар — қарапайым және ыңғайлы есептеуіш құрал; инжектор және т.б. есептеулерде қолданылады. Пайдаланған әдебиет *Ә. Қазанғапов Сілтеме *[http://terni.ru/slide_rule/ Логарифмдік сызғыш онлайн]
Маклериат

Маклериат — биржа қызметі. Маклериат мәміле жасасу кезінде делдалдық және өкілдік міндеттер атқаратын маклерлерден тұрады. Оны аға маклер басқарады, ол биржаның барлық маклерлерінің қызметін бақылайды және баға белгілеу комиссиясына міндетті түрде кіреді. Дереккөздер
Сандық тәсіл

Сандық тәсіл — сандарға элементар операцияларды шекті рет қолдана отырып, матем. есептерді жуық түрде шығару тәсілі. Мұндай элементар операцияларға әдетте жуық түрде орындалатын арифмет. амалдар, сондай-ақ көмекші (қосымша) операциялар (аралық нәтижелерді жазу, таблицалардан таңдау, т.б.) жатады. Сандар санаудың белгілі бір позиц. жүйесінде (мыс., ондық, екілік, т.б.) цифрлардың шекті жиынтығы арқылы көрсетіледі. Сонымен Сандық тәсілде сандық түзу сандардың дискретті жүйесімен (торымен), үздіксіз аргумент функциясы тордағы аргумент мәнінің таблицасымен, ал үздіксіз функцияларға қолданылатын талдау операциялары тордағы функция мәндерінің алгебр. операцияларымен ауыстырылады. Сандық тәсіл матем. есептерді есептеуіш машина арқылы орындалатын есептеулерге де келтіреді; Пайдаланылған cілтемелер қ. Жуық формула, Квадратуралық формулалар, Дөңгелектеу, Интерполяция.
Ыдырау тұрақтысы

Ыдырау тұрақтысы, мұндағы — изотоп атомының орташа өмір сүру уақыты. Ыдырау тұрақтысы жартылай ыдырау периодымен Т1/2 төмендегі қатынас арқылы байланысады. Әрбір жекелеген радиоактивті элемент изотопы үшін тұрақты сан болып табылатын сол изотоптың ең басты қасиетерінің бірі. Ыдырау тұрақтысының мөлшері изотоп атомы өмірінің орташа ұзақтығына (t) кері пропорциялы (11Д). Ыдырау тұрақтысы изотоптың жартылай ыдырау кезеңімен төмендегі тевдеу арқылы байланысады: 10,693/1, ,2; мұндағы 1-ыдырау тұрақтысы; Т1/2 - изотоптың жартылай ыдырау кезеңі. Дереккөздер
Жарғақтық бөлу

Жарғақтық бөлу — ерітінділер жүйесіне жартылай өткізгіш жарғақ енгізгенде болатын тепе-теңдік. Бұл кезде жарғақтан өтетін иондар жарғақтың екі жағында бірдей мөлшерде орналасса, өтпейтін иондар бір жағында қалып қояды. Жарғақтық бөлуді ағылшын химигі Ф.Доннан (1870 — 1956) толық қарастырып, теориялық түрде негіздеді. Ол күрделі электролиттерден тұратын жүйелерде де Жарғақты бөлудің болатынын көрсетті. Жарғақтың белсенді түріне ион алмастырғыш шайырлар жатады. Ондай жарғақтар электролитке батырғанда концентрациясы көп екінші ерітінді рөлін атқарады. Ерітінді мен жарғақ арасындағы ион алмасу Жарғақтық бөлу жағдайына сәйкес жүреді. Жарғақтық бөлу антибиотиктерді тазартуда, биологиялық активті заттарды бөлуде қолданылады. Дереккөздер
Қособа (Қостанай облысы)

Қособа — Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл, Қособа ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарабалық кентінен оңтүстікке қарай 73 км-дей жерде. Өлеңті өзенінің сол жағалық жазығында, бетеге, көкпек, еркекшөп өскен бозғылт қоңыр, сортаңды қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 841 адам (423 ер адам және 418 әйел адам) болса, 2009 жылы 351 адамды (170 ер адам және 181 әйел адам) құрады. Тарихы 1961-97 жылдары «Қособа» қой өсіру кеңшарының орталығы болды.. Іргесі 1929 жылы Қазақстанда алғашқы тәжірибе кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1936 жылдан ауылдық кеңестің орталығы болып келді. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Ережепбай Молдабаев

Ережепбай Молдабаев (1925, Шымкент ауданы, Қатынкөпір ауылы – 7 тамыз, 1944 жыл, Свентокший воеводствосы) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (23.9.1944). Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. 1943 жылы өз еркімен майданға аттанып, 389-Бердичев атқыштар дивизиясының құрамында ұрысқа қатысты. Висла өзенінен өту кезіндегі ұрыста Молдабаев қаһармандықпен қаза тапты. Дереккөздер
Таскен

Таскен — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, Тассай ауылдық округінің құрамында болған. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Қаратау ауданындағы тұрғын үй массиві. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 2,3 мың адам (2005); * 4,4 мың адам (2009). Тарихы Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдарында ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланып, кейінірек іріленіп, іргелі шаруашылыққа айналды. Ауыл 2001 жылға дейін Калинин ауылы аталып келді. Ұжымшар негізінде Таскенде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Дереккөздер
Орангутандар

Орангутандар (малай тілінде orang-utan, сөзбе-сөз – орман адамы) – приматтар отрядына жататын тартанаулы маймылдар тобының бір туысы. 2 түрі – борнео орангутаны (P. pygmaeus) және суматра орангутаны (Pongo abelii). Суматра мен Калимантан аралдарының батпақты тропиктік ормандарында тіршілік етеді. Олардың аталықтарының бойының ұзындығы 1,5 м-дей, салмағы 200 кг-дай, аналықтары едәуір кіші болады. Орангутанның денесін жапқан қалың түктері қызыл-жирен не қызғылт-қошқыл түсті, иық тұсындағы түктерінің ұзындығы 40 см-дей. Қолы өте ұзын, құлашы 3 м-ге дейін жетеді, аяғының тобығына дейін түсіп тұрады. Бассүйегінің ми сауыты жақсы дамыған. Миының салмағы 300 – 500 г-дай. Басының пішіні конус тәрізді, қалың шашы, сақал-мұрты болады. Тұмсығы алға шығыңқы. Тістері ірі, әсіресе, сойдақ тістері еріндерінен сыртқа анық шығып тұрады. Құлақтары кішкентай, басына жабысып жатады. Көзінің үстіндегі доға тәрізді сүйегі әрең көрінеді. Беті жалпақ, кішкентай көздері бір-біріне жақын орналасқан. Мойны қысқа. Аталықтарының мойнының алдыңғы жағында қатпарлы көмекей қапшығы болады, ол дыбыс шығарғанда үлкейеді. Орангутандар ағаш басынан жерге түспейді, негізінен жеке жүреді. 8 – 10 жасында жыныстық жағынан жетіледі, буаздық мерзімі 9 ай, көбіне жылына бір рет жалқы бала табады. Жаңа туған баласының салмағы 1,5 кг, анасы сүтімен 3 – 4 жыл қоректендіреді. 30 жылдай тіршілік етеді. Орангутандар өсімдіктермен, кейде құстың жұмыртқасымен, балапандарымен де қоректенеді. Олардың саны жылдан жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Халықараралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Өмір сүруіне қауіп-қатер Орангутандарға жабайы табиғатта, негізінен тіршілік ету ортасының жойылуының салдарынан жойылып кету қаупі бар. Ұлттық саябақтар құрылғанымен, ормандарды кесу жалғасуда. Тағы бір елеулі қауіп – заңсыз сауда үшін орангутанның төлдерін браконьерлікпен аулау. Суматран және Тапанул орангутанының жағдайы өте маңызды. Калимантан орангутанының мәртебесіне қауіп төніп тұр. Орангутандардың тілі Орангутандар өз сезімдерін дыбыстардың үлкен жиынтығымен білдіреді: қыңсылау және жылау - ашу, тітіркену немесе ауырсыну; қатты ұрып-соғу және үрлеу қауіп болып табылады; еркектің саңырау қорқынышты айқайы, ұзақ жылау («ұзақ қоңырау») - аумаққа немесе әйелді тартуға арналған өтініш. Сыйымдылығы бірнеше литрлік жұлдыру резонаторлық қапшық соңғы дыбысқа ерекше қаттылық береді. Дереккөздер
Тәуекелдік

Тәуекелдік, қатер – 1) келеңсіз зардаптарға ұшырататын оқиғалардың басталу ықтималдығы; 2) экономикалық қызмет шарттарының кездейсоқ өзгеруіне байланысты күтілген табыстың, мүліктің‚ ақшалай қаражаттың болжанбаған шығасыға ұшырау қаупі. Қауіп-қатер үш топқа бөлінеді, олар: саяси тәуекелдік – саяси өзгерістердің, әскери жанжалдардың, шектеулер енгізудің, тыйым салудың, мүлікті ұлт меншігіне айналдырудың, т.б. экономикалық үдерістерге ықпал етуінен туындайтын қатер; экол. Тәуекелдік – қазіргі табиғат нысандары мен факторлардың антропогендік өзгеріске түсуінің ықпалымен байланысты қатер; экономикалық тәуекелдік – қабылданатын шаруашылық шешімдердің немесе жасалған әрекеттердің экономикалық үдерістерге ықпал етуінен туындайтын қатер. Экономикалық тәуекелдік мынадай түрлерге бөлінеді: банк тәуекелдігі – несие ұйымдары жүзеге асыратын операциялардың айрықшалығына байланысты пайдаланылмай қалу қаупі; несиелендіру Тәуекелдігі – қарызгердің алған несиесін қайтармауы және алынған несие үшін пайызды төлемеу ықтималдығы; валюталық тәуекелдік – валюталар бағамының болжап білуге болмайтын өзгеріске ұшырауына байланысты валюталық шығасыға ұшырау қаупі; пайыздық тәуекелдік – пайыздық мөлшерлемелердің болжап білуге болмайтын өзгеріске ұшырауы; сақтандыру тәуекелдігі – сақтандыру жүргізілетін қайсыбір ықтимал оқиғалардың басталуы қаупі; инфляциялық тәуекелдік – инфляциялық үдерістердің салдарынан өндіріс шығынының арту қаупі; баға тәуекелдігі – пайыздық мөлшерлеменің өсу немесе құлдырауы салдарынан борышқорлық міндеттеме бағасының өзгеру қаупі. Кәсіпорында тәуекелдік үш түрге бөлінеді, олар: өндірістік тәуекелдік – өнім өндірумен, қызмет көрсетумен, өндірістің болжалды көлемінің төмендеуі ықтималдығымен, шығынның болжанбаған деңгейде көбеюімен байланысты шығасыға ұшырау қатері; коммерциялық тәуекелдік – бағаның өзгеруі, сату көлемінің төмендеуі, айналыс шығынының артуы кезінде өнімді сату, қызметтерді көрсету үдерісінде туындайтын шығасы қатері; қаржы тәуекелдігі – кәсіпорынның банкілермен, басқа да қаржы мекемелерімен қарым-қатынасы үдерісінде несие үшін пайыз мөлшерлемесінің болжанбаған деңгейде өсуі, салық жүйесіндегі өзгерістер салдарынан туындайтын қатерлі тәуекелдік шығасының белгілі бір деңгейде пайда болуының жиілігімен және ықтималдығымен, яғни шығасыға ұшырататын шарттардың пайда болу ықтималдығының пайызымен өлшенеді. Шығасы деңгейіне қарай мынадай түрлерге ажыратылады: мүмкіндікті тәуекелдік – пайданың не оның бөлігінің шығасыға ұшырау қаупі; дағдарысты (қиындық туғызатын) тәуекелдік – түсімді кем алу, жұмсалған шығынның өтелмеу қатері; апатты тәуекелдік (мүліктен айрылу, банкротқа ұшырау қатері). Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Өкім

Өкім – белгілі бір лауазымды тұлға шығаратын билік құжаты. Өкімді ҚР Президенті, Премьер-Министрі және әкімдер әкімшілдік-өкімдік, жедел және жеке дара сипаттағы мәселелер бойынша шығарады. Президент пен Премьер-Министр өкімдері ҚР-ның бүкіл аумағында, ал әкім өкімі өзі басқарып отырған әкімшілдік-аумақта немесе өкімнің өзінде көрсетілген шекте міндетті күші болады. Өкім тиісінше Президент әкімшілігінің, Үкіметтің немесе әкімдіктің регламентінде белгіленген тәртіпте әзірленіп, шығарылады. Төмен тұрған лауазымды тұлғаның өкімін жоғары тұрған лауазымды тұлға, заңсыз өкімді сот жоюы мүмкін. Заңсыздығы жойылғанша өкімнің күшін прокурор тоқтата тұра алады. Дереккөздер
Шаяхмет Молдабеков

.]] Шаяхмет Молдабеков (10.1.1939 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы Ордабасы ауданы Шұбар ауылы) – ғалым, химия ғылымының доктары (1984), профессор Мәскеу химия-машина жасау институтын бітірген (1961). Ысты руынан шыққан. 1961 – 66 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында ассистент, аға оқытушы, 1966 – 68 жылдары Мәскеу қаласындағы ғылыми-зерттеу институтында аспирант, 1968 – 75 жылдары “Бейорганикалық заттар технологиясы” кафедрасында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, 1975 – 80 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында проректор, ректор (1980 – 87), 1987 – 2005 жылдары кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2005 жылдан Қожа Ахмет Иасауи атындағы Халықар. қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты өндірістік қалдық газдарды аса зиянды және улы құраушыларынан тазалау және олардан тауарлы өнімдер алудың ғылыми негізін жасау мәселелеріне арналған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Сілтемелер *[http://www.scedu.kz/ru/gosudarstvennaja_premija_respubliki_kazakhstan_v_oblasti_nauki_i_tekhniki/laureaty_gosudarstvennykh_premii_respubliki_kazakhstan_v_oblasti_nauki_tekhniki_i_obrazovanija_1999_2005_gody/laureaty_2005_goda/ 2005 жылдың лауреаты] * Ғалым * Химия * Қазақстан Дереккөздер