kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бура пішу

Бура пішу - құтпан малдың аталық қабілетін оташылық жолмен үзу. Жақсы тұқым беретін, текті, кесек денелі, таңдаулы еркек малды қалдырып, басқаларын шаруашылыққа пайдалану үшін пішу үрдісі ертеден қолданылған. Пішуді көбінесе қаңтар, ақпан айларында істейді. Өткен ғасырда Торғайдағы түйе шаруашылығы туралы қолжазба есебінде ветеринар В.А. Васильев төмендегідей жайларды баян етеді. «Қырғыздар (қазақтар) түйені пішуді негізінен 5 жастан асырмай, көктемде наурызда іске асырады, ал күзге қалса, қазан айында, ыстық қайтқан, жараның жазылуына қолайлы кезде жасайды. Түйені қыстың аязды мезгілінде пішсе, оны «сыту» деп атайды» - дейді. Пішілетін бураны жығып, алдыңғы 2 аяғын матап, артқы 2 аяғын мойнына қарай тартып байлайды. Пішуде қолданатын «қысқаш ағашты» тотияйын немесе алмас ерітінділерімен шылап, ауру жұқтырмау амалын қарастырады. Бураның теріден әрі үлпершегіне кездік тигізбей, шап жақ қырынан ұма қалтасын жарып, ен дорбасын бүліндірмей бүтін алып шығады. Осыдан кейін пышақ уытын асқындырмайды әрі ауруға ұшырамауына әсер етеді деп алабота күлін жағып тастайды. Пішілген бураның пішпе жарасы кезеп алып, ісіп, іріңдеп асқынған жағдайда алаботаны көп етіп жинап өртеп, оның ыстық күліне бураны шөгереді. «Ен бауын» мойнынан өткізген екі енді жеке-жеке қысқаш ағашпен байлап, оны қатты қысқан күйінде қалдырады. Салақтап жүрген ен уызы 5-6 күнде сарқылған соң құрап, қысқышпен бірге өздігінен түсіп қалады. Соғып жараламау үшін құйрығын өркешке жіппен байлап тастайды. Піштіру аяқталған соң малын піштірген әрбір үй «пішпе шашу» дастарқанын алып, ауыл ақсақалының шаңырағына «пішпе шайға» жиналады. Мал иесі пішуші адам 10 түйені пішсе, 1 қой және шапан немесе ақшаға шаққанда 1 теңгеден кем емес пұл төлейтін болған. Ол кезде кәрі түйе 20-25, айыр 35-40, жақсы жас нар 75-100 теңгеге бағаланған. Бұл әрине мал иесінің дәулетіне байланысты төленген. Сонымен қатар ырым үшін де қолы ауыр болмасын деп пішпешіге ақтық пен ақша береді. Дереккөздер
Бура шөгеру

Бура шөгеру - дәстүрлі шаруашылықта інгенді қайытудың, яғни қолдан ұрықтандырудың атауы. Ерте көктемде жасалатын шара. Әуелі күйі келген інгенді шөгеріп, оған шабынған бураны әкеліп салады. Ә.Диваевтың жазуынша, мұндайда әйелдер бураны інгенге алып барып «Сідігің алтын болсын, інген тапса сүтті болсын, атан тапса күшті болсын!» деп жалбарыну сөзін айтып тұратындығын айтады. Бураны екі-үш күн бойы қатарынан інгенге шөгереді. Малды шағылыстыру рәсіміне көбінде әйел адамдардың қатысуы ежелден келе жатқан түсінік, яғни әйелдің өсіп-өну, молаю идеясына қатысты екендігін меңзейді. Інгеннің қайыған, қайымағаны бір апта өткен соң бураны сол інгенге көрсеткен кезде белгілі болады. Егер інген қайыған болса, бура шөкпейді. Мұндайда бірлі- жарым түйесі бар адамдар қайыған інгенінің құйрығының түбіне кішкентай киіз байлап қояды. Бұл - келедегі басқа буралардың жанасып, ұрықтың ағып кетпеуінің алдын алу шарасы. Ал түйесі көп шаруашылықта мұндай шара жасалмайды, себебі бура келеге басқа бураны жолатпайды. Дереккөздер
Бураның жарауы

Бураның жарауы - бураның ұрғашы түйеге шағылысуға дайын екендігін білдіретін ерекше күйті. Бураның жарауының күйті қоңыр аңдар тәрізді суық маусымда, аяз күшейіп қатты қысқан кезде келеді, яғни жарайды. Бұл қазақ ай санауының Қамбар тоғысы бойынша үштің айының соңы, бірдің айының бас кезіне сәйкес келеді. Осы кезде бураның қарақұсы тұсының жүні адырайып, оның астында болатын безі ісініп, үлкейіп, мінез-құлқы өзгереді. Бойынан ерекше иіс білінеді. Қазақтар мұны шайыр деп аталатын бураның желке безінен шыққан шуаш тәрізді тұтқыр қоймалжыңның әсерінен болады дейді. Мұндай без атанның желкесінде де болады, алайда одан мұндай иіс шықпайды. Жараған кезінде көзіне ілінген тірі жанды таптап, шайнап, күркіреп, көзі жанып, тісін қайрап, «өңешін шығарып» қатыгезденіп кететіндіктен, Бураның жарауыны тұсаулап тастайды, тым қауіптілерінің аузына тұмылдырық, құрсау, қаусыр кигізіледі. Өркешіндегі шуда ұшына «ту» деп аталатын қызыл шүберек пен қызылды-жасылды мата байлайды. Мұндай белгісі бар бурадан сырттайғы жұрт сақтанып, айналып өтеді. Буралар қыстың соңғы айларынан көктемнің басына дейін жарап, отыз шақты аруананы қайытуға мүмкіндігі болады. Жараған бураға тап болып, қашып құтылған адам осы жағдайды былайша суреттейді: „Атыма мініп інгенді жетекке алып келе жатыр едім, інген бұйданы оқыс тартып қалды да қолымнан шығып кетті, жалт қарасам, қиыс артымыздан төрт аяғы төрт жаққа кетіп, үсті басы аппақ ала көбік, өркештері лоқалақтап, шаңды боратып, мойнын төмен салып жіберген бір бура бізге үшып келеді екен... Бура інгенді соғып өткен кезде аз тоқтап, онан құтырынғандай маған жалт қарады. Құлағын едірейтіп, басын көтере қалды. Енді бір мезетте мойнын төмен салып жіберіп, аузын арандай ашып, менің артымнан тайпала жөнелді. Қара бураның енді ерні, басы, шудасы, өркеші бәрі тажалдай тақап қалған екен... Оның алып денесі, қып-қызыл көзі, талтайған аяқтары енді дәл қасымыздан үстімізге құлап келе жатты...“ Қуған бура жақындап қалғанда сырт киімді шешіп, басқа бағытқа лақтырып құтылады екен. Бура сол киімді таптай басып жатқанда шығандап қашқан дұрыс делінеді. Дереккөздер
Бусандыру

Бусандыру - халық емшілігіндегі ыстықпен емдеу жолы, терлету тәсілі. Бусандыру жалпы емдеу тәсілінің атауы, ал оның ауру түріне қарай қолданылатын өзіндік сипатты түрлері көп-ақ. Мысалы, жіпсіту, яғни аз ғана терлету, көбіктендіріп терлету, аққұлақтандыру, бұршақтату, моншақтату, сел, қара, ащы, сасық, жан терлерін шығару, малма ету, сүмектендіру, сорпасын шығару, сүйек терін алу т.б. Қаталаған жылқыны суарып болған соң, желе жортып бусандырады. Мініс атының арқасы кетіп, барттанып ісікке асқынса, оны құрым киізбен жабулап, сойылған қойдың өкпесі мен талағын аттың арқасына тартып, желе жортып бусандырады. Жөтелді емдеуде киізбен жабулап, басын дорбамен тумшалап, қайнатылған аршаның суымен булап бусандырып, қарағай бүрі немесе арша суымен суарған. Күшті жөтелмен білінетін жылқының қадақ, шаншу ауруларын басына жемдорба, үстіне кежім кигізіп, тұмшалап булау арқылы терлетіп емдеген. Жерді шұңқырлап қазып, ішіне от жағып, ыстық қоламтаға тұрғызып, ту сыртынан үй тігіп, тұмшалап бусандырған. Жылқының таңдай, тіл, танауда кездесетін ауруларын қарсы қандауырлау шарасын жасап, кейін тұз жегізіп, бусандырып терлетіп ем жасаған. Дереккөздер
Бұғалық салу

Бұғалық салу - асау жылқыны бұғалық тастап ұстау. Бұғалық үшін ертеде қайыстан ұзын етіп жалғап, басын өріп жасаған қайыс арқандар пайдаланылған және оны ердің қасына асыра, көпшікті айналдыра салып алып жүрген. Бұғалықты немесе арқанды тастау үшін иіріп қайырылған жылқыны байырқалата отырып, бір-бірден тізілтіп арқан тастаушыға жақындата өткізеді. Оңтайлы сәтте арқанды иіріп лақтырып, аттың мойнына түсіруге тырысады. Кей өңірде бұғалық тастауды шалмалау, арқан тастау деп те айтады. Бұғалық арқанды тәжірибелі, епті қарулы жігіттер ғана салған. Жылқыны бұғалықтағанда құрықты да пайдаланған. Дереккөздер
Бұғанасы қатты

Бұғанасы қатты — дәстүрлі ұғым бойынша шамамен он жас шамасында баланың бұғанасы қатады деп саналады. Бұғана — адамның жауырыны мен төс сүйегін байланыстыратын қабырғалардың иіліңкі келген ең қысқа сүйегі. Жас баланың шаруашылық қарекетіне араласуына денесі өсіп, толысып, бұғанасы қаттысы қатқаннан кейін рұқсат ғана етіледі. Бұғанасы қатты ұғымы баланың өмірінде есеюдің жаңа кезеңінің басталғандығын білдіреді. Бойы өспей қалады деп жас балаға қойдың бұғанасын жеуге тыйым салынады. Дереккөздер
Бұғау

Бұғау - қылмысты адамның екі білегіне, аяғына кигізілетін, арасы шынжырмен қосылған металл шеңбер. Құрылымы қолға салатын көзір немесе қолөткіден және аяққа салынатын кісеннен, ол екеуін өзара байланыстырып тұрған темір шынжырдан тұрады. Бұғау қылмысты адамның қашып кетуіне мүмкіндік бермейді. ҚР MOM қорындағы бұғау қара темірден соғылған. Бұғаудың екі қол, екі аяққа кигізілетін шығыршықтарының аралығы шынжырмен қосылған. Жалпы ұзындығы 110 см, ал қолға салатын кезірінің диаметрі 11см. Дереккөздер
Бұғыз

Бұғыз — диірмен тасындағы тесік. Диірменге тартылатын дәнді еркек тастың үстіндегі ойық - бұғызға түсіріп тұрады. Ел арасында кетпеннің, күректің сабы кіріп тұратын ұңғыны да бұғыз деп атау кездеседі. Дереккөздер
Бұжығын

Бұжығын - төмпешік жерлерге өсетін шөптің ерекше түрі. Қазақ малшылары бұжығын тамырын сиыр, қойға түскен құрттан айықтыру үшін қолданады. Тамырдың әсерінен құрт өледі немесе түсіп қалады. Халық медицинасында бұжығын тамырын тіс ауруын басуға да қолданады. Дереккөздер
Бұзау жабу

Бұзау жабу - жаңа туған бұзауды суықтан қорғау үшін пайдаланылатын жабын түрі. Бұзау жабуын киюге немесе қолданысқа жарамай қалған ескі тон, шапан, ішік, төсеніш, сырмақтан жасайды. Егер ескі киімнен тігер болса, дәстүрлі наным-сеніммен киімнің жағасын, жеңін сөгіп алып, қалған жерін ғана іске жаратқан. Жабудың бұрыштарына ұзындығы үш-төрт қарыстай бау тағылады. Бұзаудың жонын, сауырын, екі бүйірін қымтайтын жабу осы баулармен байланады. Жазғытұрымғы шақта аурушаң әлжуаз бұзауларға байлайды. Дереккөздер
Бұзау телу

Бұзау телу - енесі мен төлінің арасындағы байланысты қалыпқа келтіруге бағытталған ғұрыптық шара. Бұзау телу әдетте енесі өліп жетім қалған бұзауға қатысты немесе бұзауынан жеріген сиырға қатысты атқарылады. Қалыптасқан ұйқасты жолдар белгілі әуезді ырғақпен орындалып, малды еліте ұйыту арқылы телінеді. Телінетін бұзаудың жоны мен шонданайына қолаба деп аталатын шоқпарға ұқсас, басы жұмыр, сапты құралдың басына киіз орап, шарананың қалдығын жағады. Сонымен қатар телінетін сиырдың уыз сүтін және тұз ерітіндісін бұзау үстіне бүркіп, сиырдың телді жалауға құмарлығын арттырады. Өзге түліктерде мұндай шаралар басқаша түрде орындалады; құлынды телуде тоқым тарту, қозыны телуде қоздату деп аталатын тәсілдермен жүргізіледі. Бұзау телу ғұрпы жырының негізгі бөлігі енесіне бағышталып айтылады. Жыр коңыр, баяу ырғақты, біртекті созылыңқы үнмен орындалады, мұнда екіленіп өршелену болмайды. Онда стильдік мәнер жоқтың қасы, бейнелі сөз, мағынасыз қайталаулар жоқ. Жырда хайуанды саналы санап, оған бірде жалынып-жалбарынса, кейде бұйыра сөз айтып, дегенін істеуді талап етеді. Аухау, аухау, жануар, Иеңде сенің бағы бар. Тас емшегін жібіткен, Тар құрсағың кеңіткен, Бұзауың сенің тағы бар. Мекіреніп иіскеші, Кезің келді сауырлар. Бұзауың неткен сүйкімді, Келте танау жағы бар. Аухау, аухау, жануар. Өзіңнен туған балаға Қарамасаң, бола ма? Елжіретіп жүректі, Емізбесең бола ма? Саған ақыл айтам деп, Алып қалдым қораға. Ақылыма көнбесең, Дайын түр киіз қолаба. Мұндай салсақ қиғылық. Аталыққа жолама! Зеңгі бабам аруағы, Мені салды жораға. Аухау, аухау, жануар. Аухау, аухау, сиырым, Сезімі күшті миының. Зеңгі бабам ұрпағы-ең, Төркініңе сиындым. Шаранаңды сүртейін, Былғанса да киімім. Аухау, аухау, жануар. Қырғыздарда алғашқы уыз бен сөздің күшімен арбау ғұрпыбар,торпақты аурудан,ұры мен жыртқыштан қорғап жүреді деп «кылооны» айтып, «мын уйдын башы бол» деп ауылдастарға үлестірген уыздан қалғанын маңдайына шөмішпен жағады. С.М. Абрамзон мал шаруашылығымен айналысқан көшпелілердің «кылоо-кылоо» деп телитін малшылық ырымдарын мал шаруашылығы культіне жатқызады. Телу ғұрпы мал шаруашылығымен айналысқан көшпелілерге ортақ шара. Дереккөздер
Бұзау тұлып

Бұзау тұлып - өлген бұзаудың терісін бітеу сойып, ішіне кептірілген шөп (сабан) тығып жасалатын тұлып. Тұлып аузын бүктеп тігіп, қайыс жіп өткізіп тұйықтайды. Бір жағынан бауды тартқанда, келесі тұйық жағы жиырылып жабылады. Бұзау тұлыпты бұзауы өлген сиырды сауар кезде иітуге пайдаланады. Ертеде қазақта бұзау тұлыпты зергерлік құрал-саймандарды сақтау үшін қолданған. Дереккөздер
Бұзаутіс

Бұзаутіс - өзегіне темір қосып өрген жуан қамшы. Жуан етіп тілінген таспалардан өрілген өрімі сыртынан қарағанда бұзаудың тісіне ұқсап тұратындықтан бұзаутіс қамшы аталған. Соған сай сабы да ұзын, жуан болады. Халық арасында айтылатын «Алты таспа бұзаутіс, былжырамай аттан түс» деген тәмсіл аталмыш қамшының әлеуетті қару болғандығын аңғартады. Дереккөздер
Бұзаушық

Бұзаушық - көлемі қос уыстай болып келетін, қолдан жасалған кірсабын түрінің атауы. Бұзаушықты алаботаны қайнатып сақардан бұлғап жасайды. Сақар қайнап жатқан қазанға қыз баланың жақындауына тыйым салынады. Себебі сабын бірікпей қалады-мыс. Осыған орай І.Жансүгіров былай деген екен: Сығалама, қарама, Еркек аулақ, қыз қашық. Абысын байғұс, қайда жүр, Алатын болса бұзаушық. Дереккөздер
Бұзбаша

Бұзбаша - құнан шығар інген. Мұндай тайлақ жасынан өткен ұрғашы түйені кейбір өңірлерде бүлдіршін, бұзбаша деп қатар атай береді. Байырғы кезде мал баққан, бірді-екілі түйесі бар шаруалар бұзбашаны жетілген ұрғашы түйе қатарына санап, бураға қолдан шөгерген екен. Қазақта «Бүлдіршін көзін сүзбесе, буыршын бұйдасын үзбейді» деген мақал бар. Дереккөздер
Бұйымтай

Бұйымтай - этикалық мәнді ұғым. Қауымның жекеленген мүшелерінің ара қатынасында орын алған этикет, біреуге қолқа салатын шаруа, алғысы келген бұйым немесе өтініш. Дәстүрлі түрдегі бұйымтай айту негізінен төмендегідей сипатта болады: сыйлас кісілер арнайы келіп, сәлемдесіп екі-үш күн қонақ болғаннан кейін, қайтуға қамданған кезде үй иесі қонакқа алғыс айтып, қонақтың бұйымтайын сұрайды. Бұл қонақтың қалағаны немесе нендей шаруасы бар екенін білу деген сөз. Қонақ мұндайда келген шаруасын, яғни бұйымтайын айтады. Қонақ сөзін жерге тастамау, өтінішін орындау - қазақ үшін бұлжымас қағида. Сонымен қатар дәстүрлі ортада қонақ болып бірнеше күн жатпайтын алыстан арнайы ат басын тіреген адамға қалыптасқан үрдіс бойынша үй иесі дастарқан жайып күтіп, шаруасын сұрап біліп, көңілін қалдырмаған. Ондай арнайы келген адамның айтар бұйымтайы көбінесе жүйрік- жорғаға, алғыр тазыға, қыран бүркітке қатысты болады. Ұзатылган қыздың үш жылдан кейін төркініне келіп жұртынан қалағанын сұрауы - қолқа салудың, бұйымтай айтудың дәстүрлі қалыптаскан түрі. Қайын жұртына күлкі болмасын, «басынбасын» деп бұйымтайын, қалауын беріп аттандырған. Дереккөздер
Бұйырыңыз!

Бұйырыңыз! - қымыз ішу ритуалындағы этикет. Ыдыстағы қымыз құйылған соң, қымызаяқ алдымен үй иесіне, одан кейін төрдегі үлкендерге ретімен таратылады да, аяқшы жігіт немесе үй иесі ақсақалдан «бұйырыңыз» деп ықылас сұрайды. Үй иесі ыдысын қос қолдай ұстап, оң қол жағында отырған ең үлкен ақсақалға ұмсынып, ыдысын түйістіреді. Бұлайша ықылас сұрау топты ортада ғана емес, күнделікті қымыз ішуге бас қосқан кезде де жасалады, үй иесінің үлкеннен немесе сыйлы қонақтан ішуге рұқсат сұрау мезіреті, іше бастауға болады дегенді білдіреді. Дереккөздер
Бұқа тартыс

Бұқа тартыс - күш сынасып ойнайтын ойын түрі. Жиында, той-домалақта ойналатын ойынға жігіттің нары ғана шыдас беріп, күшін көрсетіп, өзін қауымға танытады. Алты құлаштай арқанды ортасынан тұйықтап байлап, ойынды басқарушы адам сол түйінді басып тұрады. Екі адам екі жағынан келіп, желкесінен асырып қолтық астынан өткізіп, екі жаққа тартысып күш сынасады. Белгіленген сызықтан асырып сүйреп кеткені жеңімпаз болып табылады. Кейбір өңірлерде қазақтар арасында бұл ойын желке тартыс, серке тартыс, бәйге тартыс деп те аталады. Дереккөздер
Бұқар (тері)

Бұқар - жылқының өңделген терісі. Бұқардан қазақы ортада белдік, саба, торсық, аяқкиім және т.б. сияқты тұрмыстық бұйымның сан алуан түрлері жасалды. Ал сүйреткі және бұлқыншақ деп аталатын қымыз құюға арналған ыдыстың түрлерін жылқының артқы санының терісін бітеудей сыпырып алып, арнайы өңдегеннен кейін жасайды. ҚР MOM қорында бұқар теріден жасалған әйелдің көксауыр шоңқайма кебісі сақтаулы. Биік өкшелі, тұмсығы үшкіл тігілген әйел кебісі. Жылқының сауыр терісінен арнайы тәсілмен дайындалған жасыл түсті «көксауыр» деп аталатын теріден жасалған. Өкшесі мүйізден қабаттап салынып, тайқыланып жонылған. Өкшенің алдына металл тіреме бекітілген. Киер аузын айналдыра ақ, қызыл жіптен ширатылған таңдайша өрнегі жүргізілген. Сірөкшесіне қызыл барқыттан сыңармүйіз оюы бастырылған. Дереккөздер
Бұқара шатыр

Бұқара шатыр - аста, үлкен той-думанда тігілетін үлкен шатыр. Кейбір деректерде Жайықтың күншығыс бетінде Құламбаевтың дүниеден өткен әкесіне берген асына өте көп адам жиналғандығы айтылады. Халықтың көптігі соншалық, киіз үйлермен қатар, 200 адам бірден сыйып кететін Бұқара шатыры да тігілген. Шатырдың ішіне кілем төселіп, ортасына, кілеммен жабылған сандықтың үстіне қойылған таза күмістен жасалган 1,5 пұттық астау қымызға толтырылып, қымызды тостағандарға құйып тұру үшін ішіне күміс керсен салынған. Дереккөздер
Бұқаржа

Бұқаржа - орта ғасырларда Шығыста қолданылган жақтың түрі. Орта ғасырларда Бұхара қапасы жақсы жақтар жасайтын орталықтардың бірі болды да, онда өндірілген жақтар сыртқа көптеп экспортталды. Жасалған жеріне байланысты бұл жақтар басқа халықтардың тілінде, оның ішінде қазақтарда да «бұқаржақ» деп аталған. Бұқаржа қазақ батырларының қаруы ретінде қазақ ауыз әдебиетінде жиі айтылуы, Бұхарада жасалынған жақтарды қазақ жауынгерлері де сатып алып отырғанын куәләйді. Мұндай жақсы жақтардың қаншалықты қымбат тұрғанын батырлар жырларында кездесетін «он атқа алған бұхаржа», «алты атқа алған адырна» сөз тіркестерінен білуге болады. Дереккөздер
Бұқаржақ

Бұқаржақ — қазақы ортадағы географиялық, топонимикалық ұғым. Батыс өңірі қазақтары Орта Азиядағы ірі қала Бұхар қаласы бетін негізге алып Жайық өзенінің күншығыс бетіндегі өлкені бұқаржақ, Бұқар бет деп атайды. Бұған қарама-қарсы Жайықтың батыс беті Самарбет деп аталады. Дереккөздер
Бұл

Бұл (Пұл) - дәстүрлі ортада тұтынылған қымбат, қалың мата түрлерінің жалпы атауы. Бұл (пұл) атауы ертеде аса қымбат жібек түрлерінің айырбас элементі ретінде ақша құралы қызметін атқарғандығына байланысты шыққан. Түркі, парсы тілді халықтарда ақшаны пұл деп атау қолданыста әлі бар. Кейбір өңірлерде атаудың бұл деген мағынада қолданылуы бағасын арттыру мәніндегі «бғлдау, бғлдану» сөздеріне негіз болған. Қазақ ұғымында бұл атауы мата деген мағынада қолданылады. Киім-кешек тігуге қазақ әуелде Үндістаннан әкелінетін шытты, батсайыны, Қытай, Орта Азия жібегін, барқытты, зерлі, белдері кездемелерді, мауытыны, масатыны, шұғаны пайдаланған. Қазақ жеріне Жібек жолы арқылы келген бұлдарды айырбас жолымен сауда-саттық жасап алып отырған. Бұл түрлері өз ішінде қалың, жұкалығына, құндылығына байланысты бірнеше топқа жіктеледі. Сырт киімдік бағалы бұлдар: барқыт, тұқаба, берен, биқасап, бүлде, дүрия, қамқа, қойқын, қыжым, мақпал, мауыты, міндала, пайы, баршын, парша, пүліш, саң, тапта, үштал, тібек, шұға, мана, ләмбөк, манат, масаты, борлат, бояқ, бұйдас, зипуын, дабы, сылаң, қасапдар, қаламы, қымқап. Жібек бұлдар: баршын, кініпас, кіріс, күлінкөр, күлдірі, қатипа, батсайы, сірпіңке, сіндіп, тапта, торғын, торқа, шәйі, қырмызы, атлас, кінауыз, маңлық, құлпы. Жұқа бұлдар: зон, ақсұп, борлат, бомази, бояқ, дабы, сыңсыма, сұрып, сәтен, сиса, шағи, бітес, тек, зәріп, саржа, құмаш, орысқол, тайғақ. Арзанқол бұлдар: ләмбік, діке, үлдірік, ләстік, кенеп, шөжім, шыдаған, сұпы, шыт, бөз, тептік, ақзу, күн-түн, тібен, сәлдебөз, меткетон, тіке. Қазақы ортада пұлдың әсіресе, көп қолданыста болған түрі - мақпал. Мақпал - тығыз тоқылған, жұмсак, түкті барқыттың бір түрі. Мақпалдың үш түрі бар: қарамақпал - қара барқыт; қой мақпал - түкті пүліш; қырмызы мақпал - қызыл күрең барқыт. Бірақ қазақтар мақпал деп көбінесе біртегіс, түті тықыр да қара барқытты атаған. «Мақпалдай қара, мақпалдай жұмсақ» дейтін теңеудің мәні осында. Мақпалдан қамзол, шалбар, қыз-келіншектердің киімі тігіледі, тұскиіз жасалады, баскиім тысталады. Дереккөздер
Бұлғары садақ

Бұлғары садақ - жақтың иленіп, өңделген теріден жасалған қабы. Қазақтар оны теріден, матадан жасап, сәнді үлгілерінің беттерін өрнекті металл әшекейлермен (алтын, күміс, жез) әсемдеп, жібек жіптермен кестелеген. Орта ғасырларда Бұлғар елінде тері өндірісі жақсы дамыған, өңделген тері және теріден жасалған бұйымдар сыртқа көптеп шығарылған. Мұндай жұмсақ өңделген терілерді қазақтар келген елінің атауымен бұлғары (былғары) деп атаған. Дереккөздер
Бұлғын ішік

Бұлғын ішік - бұлғын терісінен жасалған, аса бағалы сырт киім. Мғндай киім түрі билік иелері арасында сыйлық ретінде жүрген, қыз жасауына салынған, бас құдаларға кәде сый ретінде берілген. Бір ішікке жиырма-отыз бұлғын терісі кетеді. Түркі-моңғол халықтарының тарихында бекзадалар арасында Бұлғын ішіктің қадірлі сый ретінде жүргені көп айтылады. Дереккөздер
Бұлық

Бұлық - дәстүрлі қолөнерде сәндік үшін жасалатын, жалпақ шеттік тәрізді әдібін айрықша көрсету үшін киім-кешек, үй бұйымдары мен түрлі жабдықтардың шетіне, жиегіне ұсталатын, салынатын қосымша тігіс, буылтық т.б. Қолданылатын, салынатын бұйымына байланысты әртүрлі аталады. Көрпенің жиегіне салатыны түтік пен шырға. Шалбардың сыртқы тігісі бойына ұзынынан салынатыны жапсырма. Шетін айналдыра қызыл-қара бұлмен көмкерген, екі қабат төсек киіздің көмкермесінің арасына әр түстен салынатын сыздық мата. ҚР МОМ қорындағы бұлық салынған ақ түсті төсек сырмақтың ұзындығы 1 м 85 см, ені 87 см, трапеция пішінді етіліп, жиегіне қызыл түсті барқыттан көмкерме ұсталған. Арасына қоңыр түсті бұлмен қапталған киізден бұлық салынған. Дереккөздер
Бұрау

Бұрау - түйеге артылған жүкті ауғызбас үшін жүктің арқанын бұрап, оның теңді мықтап ұстап тұруын қамтамасыз ететін қысқа оқтау немесе балғаның сабындай ғана болып келетін құрал. Ол жыңғыл, сексеуіл немесе тобылғы сияқты мықты ағаштан жасалады. Мұны тоғанақ деп те атайды. Сондай-ақ желбауды тартып тұратын кішкене жұмыр ағашты да бұрау деп атайды. Киіз үйдің шаңырағына байланған желбаудың ұшын түйістіріп байлап, ауыр зат, қол бұрғыға салма салғанда оны ширату үшін бұрауды пайдаланады. Дереккөздер
Бұрау салу

Бұрау салу — ертеде дәстүрлі құқықта қолданылатын жазалаудың түрі. Қыл арқанмен қатты буып, адам денесінің әр жеріне, санына бұрау салады. Бұрау салу көбінесе айыпкерді мойындату, шындықты айтқызу үшін қолданылған. Сол сияқты асауды үйрету кезінде ерніне шылбырмен немесе құралмен бұрау салған. Ол шұралау деп аталады. Дереккөздер
Бұрлығу

Бұрлығу - жылқыны мініске дұрыс пайдаланбаудан пайда болатын ауру. Бұрдығу, топқазы және қарта түйілу деген аурулар жылқы малында тез өршитін аурулар қатарына саналады. Семіз атты қинап міну, жарауы мен бабы дұрыс болмаған атты бәйгеге қосу, саятқа салу жылқыны бұрлығу ауруына шалдықтырады. Ұзақ жүріске жақсылап отатып, суарып шықпаудан аттың ішек-қарны босап, екі қазысы бүрісіп, бір-біріне килігуден тоққазы ауруы өршиді Аттың ішек қырындысы жұқарып, боқ жыны азаюдан қартаға жел толса «қартасы түседі». Осы ауру түрлеріне шалдыққан аттың аузы ашылып, көзі алақтап, бұлшық еттері дірілдеп, кежегесі тартып, аунап түседі де, аяқтарын сермеп, қабырғасын тістей береді. Мұндайда аттың сауырына, жаясына дереу суық су шашып, тік ішегіне темекі тығады. Бұрдыққан, топқазы болған аттардың жемін бірте-бірте көбейте отырып азықтандырады, сиырдың жапасын немесе жылқының жас бопайын сүтке езіп жұтқызады, жаңа сойылған қойдың жынын, жылы қанын береді. Ұдайы көкке тойынатын, ішіндегі боқ-жыны алмасып отырған ат мұндай ауруларға шалдықпайды дейді қариялар. Дәстүрлі ортада оны тексерудің қалыптасқан тәсілі - жылқының бопайын (құмалағын) ұстап байқаған, арасына жел жүгірген бопайдың ұмалып, өзінен-өзі сынып кебірленіп тұратындығынан айырған. Дереккөздер
Бұрташ

Бұрташ - малдың зәр шығару қызметін бұзатын ауру түрі. Бұрташқа шалдыққан түйе зәр шығара алмай ары-бері аунай береді. Ондайда өркешінің артына сынық сүйемдей ұзын мыс біз шаншиды. Егер шара әсер етсе, түйе зәр сындырады. Ал бұрташпен ауырған қозы-лақтың кіндігінен үш елі төмен тұстан, «ақ сызық» (үйек) бойымен біз шаншиды. Дереккөздер
Бұтартар

Бұтартар - мінуге жарайтын көлік, мініс атының дәстүрлі ортада қалыптасқан атауы. Түрлі жұмысқа жегілетін, әрі мінетін жуас ат. Бір ғана аты болса да осылай атайды. Ал жүйрік, жорғалар бұтартар қатарына жатпайды. Дереккөздер
Бүге

Бүге - асық ойыны кезінде үйіргенде асықтың дөңес жағы үстіне қарап жатық түсуі. Ойындарда «бүге» үшінші мәнге ие. Бүге «шік түсудің» қарама-қарсы жағы. Асық ойындарының көп түрінде, әсіресе, қағу, қаршу, aтy тәсілдерінде бүге түскен асық ыңғайлы деп саналады. Дереккөздер
Бүгіс тігісі

Бүгіс тігісі - әйелдер қолөнеріндегі тігіс тәсілдерінің түрі. Киім жапсарларын, етегін, жең-ұштарын, қалтаның аузын, осы сияқты киім шеттерінің екі шетін қосып бүгетін жағдайда қолданылады. Бүгіп тігудің бұлдың екі шетін ұштастырып үстінен тепшу, жеңнің, етектің шетін бүгу сияқты әртүрлі әдістері бар. Бүгіп тігу үшін шетін тегістеп қайшымен қияды, бұдан соң екі рет бүктейді, бүктегені жазылмау үшін, көктеп, бүктелген шетке шаншым жасап, инені бүгілген шеттің астына өткізеді, шаншымдар бүктесін шеттеріне қиғаштау түседі. Дереккөздер
Бүлдіршін

Бүлдіршін - сәби шақтан өтіп, жасөспірім шаққа жетпеген бала. Ойын баласы саналатын бүлдіршіндер тәтті қылығымен ата-ананы қызыққа бөлеп, қоршаған ортасын тануға, әр нәрсені білуге талпынып ұмтылады. Бүлдіршін көрген затының атын айтуға қиналса, оның сипатына, түсіне, сыртқы пішініне қарай ұқсас заттармен ауыстырып атап, бал тілімен сүйсіндіреді. Дереккөздер
Бүркеншікті

Бүркеншікті — денесі шырышты қабымен туған нәресте. Мұндай бала ел ішінде тонды немесе перделі бала деп те аталады. Босанып жатқан кезде абысындары «бүркеншікті», «тонды» ырымдап алып кетуге тырысады. Ерекше қастерлі санап, оны үй маңына көміп қояды. Дереккөздер
Бүркіт (айрық)

Бүркіт сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Бүркіт — сұңқартәрізділер отрядына, қаршыға тұқымдасына жататын үлкен құс. *Бүркіт (ойын) — бұл ойын дене шынықтыру, спорт залында, мәдениет үйінде өткізіледі. *Бүркіт (Әнші) — Айбек Сейітов — танымал қазақстандық эстрадалық әнші.
Бүрме

Бүрме сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Бүрме (тәсіл) — етті жас күйінде сақтаудың тәсілі. * Бүрме (тағам) — туралған етті өзінің майы мен сөліне бұқтырып дайындайтын тағам түрі. * Бүрме — 1. Қыстық соғымнан жылқының қарнына қатырып, көктемде жеуге сақталатын ет. Қарынға малдың кеудесі мен екі санынан басқа еті түгел сыяды; 2. Ақмола облысында сан етін тұтас алып, омыртқа, белдемемен бірге қабырғаға орап, қабырғаға салып қатырған ет. Оған қол, жіліншік, бұғаналар кірмейді. 3. Қой, не ешкіні сойған соң, қарынын айналдырып, ішіне сүйегін сындырып, етімен қоса салып, жерден қазылған шұңқырға көміп, үстіне от жағып барып пісірілетін бтамақ. Әдетте буын шығару үшін қарынның аузына екі шеті тесілген жілікті немесе қамыстан жасалған түтікті бірге салып байлайды, бұл тағамды сыртта мал бағушы малшылар жасап жейді; Дереккөздер
Бүрме (тәсіл)

Бүрме - етті жас күйінде сақтаудың тәсілі. Қой және ірі малды күздің соңына қарай суық түскен кезде сойып, етін өз терісіне бүріп тастайды. Оған ауа кірмеуі керек. Бүрмені тұздап та, тұздамай да сақтай береді. Күзде жасалған бүрме қыс ортасына немесе соңына дейін жас күйінде сақтау үшін жасалатын қам. Бүрмеге бүрілген етті жіліктеп бөліп те немесе санын сандай, қолын қолдай да тұтас бүре береді. Халық тұрмысында бүрмені ашу, бастау да өзіндік оқиға, жаңалық болып табылады. «Пәленшеке бүрме бастапты» дегеннің өзі иесі үшін мәртебе, көршілер үшін сәтті күн. Одан дәметудің ешқандай ерсілігі жоқ. Оған «құтты болсын» да айтылады, ауыз тигізу де парыз. Мал етін жас қалпында, сүрлемей сақтаудың тағы бір жолы жылқыны бауыздап, ішек-қарнын алады да, қайта тігіп, терісін де алмай қалың жауып тастайды және оны ашпайды. Бүтіндей емес біраз бөлігін, яғни бір санын ғана бүрмелеп сақтау тәсілдері де бар. Оны көкек, наурыз кезінде ашып, жаңа соғым сойғандай жіліктеп алады, осылайша жас ет жегендей болады. Дереккөздер
Бүрме (тағам)

Бүрме - кесектеп тұралған етті өзінің майы мен сөліне бұқтырып дайындайтын (пісірілетін) тағам түрі. Жергілікті жерлерде мұндай тағамды бөртпе, көмбе, қарын бөртпе деп те атайды. Байырғы ортада осындай тәсілмен пісірілген етті суыған соң қарынға салып, тоңазытып қойып, көп ретте сапарға шыққан жолаушылар жолазыққа тұтынған. Бүрме Бұл қысы қатты болатын жерлердің тұрғындары жасайтын тәсіл. Алғашқы суық түскенкезде қыс айларында желінетін ұсақ мал жемшөпке ортақ болмас үшін және арықтап кетпес үшін семіз кезінде сойып, ұшасын мүшелеген соң, тұздап өз қарнына салып, аузын буады да, шошалаға апарып қояды. Ет өз сөлімен тұзы сіңіп көктемге дейін сақтала береді. Бүрменің тағы бір түрі етпен қоса, үйітіліп, жуылған бас-сирақты, тазаланған ішек-қарынды - бәрін қосып, малдың өзінің терісіне орап, сыртынан таңып қояды. Бас ұстауға лайық сыйлы қонақ келгенде мал сойып әуре болып жатпай-ақ, дайын бүрмедегі сыбағанықазанға салады. Халқымыз қыстық азық-түлігінбүліндіріп алмай сақтаудың небір әдістерін бұрыннан-ақ білген. Бүрмеге салынатын еттің тұзы артық та, кем де болмауы тиіс. Тұзы көп болса, ет сіресіп қатпайды және сорпасы ащы болып ішуге жарамай қалады. Сорпаның тұзы ащы болып кеткен жағдайда қазанға бір қайнағаннан кейін қарағайдың екі-үш кесек кесек көмірін дәкеге түйіп, сорпаға салып жіберсе, тұзын сорып алады. Тағы қараңыз *Жаужұмыр *Жаубүйрек *Бесбармақ *Құырдақ *Жент Дереккөздер Сегізбайұлы Кәдірбек С30 Қазақы дастарған – Алматы: ”Атамұра”, 2011. - 192. Дереккөздер
Бүрме тігіс

Бүрме тігіс - матаның шетін жинай тіккенде қолданылатын тігіс түрі. Мысалы, желбіреуіктерді, қос етектерді, бүрмелі жағаларды тіккенде қолданылады. Бүрме тігістер екі қатар жүргізіледі, иненің әрбір шаншымы сиректеу келеді де, жіптің бүре тартылуымен жиырыла тігіледі. Бүрілуінің үлкендігіне қарай сиыр тіс, бұзау тіс, қой тіс деген түрлері бар. Дереккөздер
Бүрмелі кимешек

Бүрмелі кимешек — кимешек түрі. Бет жағы шаршы келіп, төменгі ұзын ұшы омырауға түсіп, төбесі жинақтала келе түйілетін Бүрмелі кимешектің үстіне кейде бөрікше киіледі. Бүрмелі кимешек Сыр өңірі әйелдерінің арасында да кең тараған. Оңтүстік өңірдің әйелдері матаны ұзыннан екіге бүктеп жартылай кесіп, оны қайта жалғай тігіп, тігісін арқасының суағар тұсына келтіреді. Бүрмелі кимешекті 25-40 жас аралығындағы әйелдер киген. Маңдайы оқалы, биік сұлама кимешек әйелдің өңіне салтанатты кейіп береді. Жетісу келіншектерінің кимешектерінің үлгілері де аса мол, байлау үлгілері де тартымды келеді. Кимешек әшекейсіз болмайды. Әшекей орнына алтын, күміс, лағыл, ақық, шырымтал (слюда), меруерт секілді металл және қымбат бағалы тастар қолданылған. Әрине, олар да әйелдің жас мөлшеріне, әлеуметтік орнына орай тағылған. Кимешек пен оның алдыңғы өңірі ою-өрнексіз болмаған. Дереккөздер
Бүршікті таға

Бүршікті таға, емшекті таға – қазақ арасында қолданыста болған көшпелі ортаның талаптарына үйлескен қалың әрі үш-төрт жерінде тиянағы бар тағаның ерекше түрі. Сипаты Тағадағы ат тұяғының маңдайын және артқы жерсоғары өкшесінің екі жағын қауып келетін тұстарына бүртіктер жасалады. Ол "тиянақ" деп аталады. Мұндай таға түрі ұзақ жүріске, жортуылға арналған мініс атына сондай-ақ қыста мінілетін атты осындай тағамен тағалайды. Егер кәдімгі тағамен тағаласа ұдайы күш түсуден болып ол орнынан қозғалып, босап кетеді де, орта жолда ат тағасы ұшып кетпеуі үшін тұяққа берік орнығып, тиянақты мықты тұратын осындай тағамен тағаланады. Ана тілімізде кездесетін өз ісінің шебері, әрі ұқыпты адамға қатысты айтылатын тиянақты сөзі тиянақ атауына байланысты қалыптасса керек. Дереккөздер Әдебиеттер * Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. Алматы: Қазақстан, 1993; * Шоқпарұлы Д., Д. Дәркембайұлы. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы: Алматыкітап, 2007.
Бүршіктеу

Бүршіктеу - зергерлердің алтын, күміс бұйымдардың бетін әсемдеу тәсілі. Зергерлер металл бұйымдардың бетіне ұсақ металл бүршіктерді дәнекерлеу арқылы көздің жауын алатын әсем бұйымдар жасайды. Бұл әдіс бүршіктеу деп аталады. Дереккөздер
Былғары өңдеу

Былғары өңдеу - мал терілерін илеп, бояп, өн беру. Ертеден келе жатқан, жақсы дамып жетілген өнер. Илеуі қанып, бояуы сіңген былғары су тартып езілмейді. Одан жасалған мүлік шегені берік ұстайды, тігісі де ыдырамайды және өзі тұтынуға төзімді әрі әдемі. Былғарының бірнеше түрі бар. Олар: көксауыр, өпайке, былғары, құрым (хром), көзел, шегірен, сақтиян, ұлтан т.б. Дереккөздер
Бытыра дәрі

Бытыра дәрі - ұнтақ дәріден арнайы тәсілмен біріктіліп жасалған кесек дәрі, оқ. Емдеуге қолданылатын дәрі ұнтақталып, араластырылып әзір болған соңтақтайдың үстіне аздап су шашып, оның үстінен дәрі ұнтағын шаша сеуіп, тақтайды аздап шайқай қозғайды. Дәрі біркелкі дымдалған соң бетін қауырсынмен немесе бір шоқ қылмен сипап өткенде дәрі домалақтана қалады. Жасалып болған соң кептіріп алып, сақтап қояды. Бытыра дәрі ішуге, алып жүруге және созылмалы ауруларға ұзақ уақыт тұтынуға қолайлы. Алайда тез сіңетін, дереу әсер ететін қайнатпа немесе сұйық дәріге қарағанда бытыра дәрі баяу сіңетіндіктен, сапасы төмен деп есептеледі. Дереккөздер
Бізкесте

Бізкесте - бізбен тігілетін кестелеудің бір тәсілі. Бізкесте дөңгелек немесе төрт бұрышты етіліп кергіш ағашқа керілген материалдың бетіне түсірілген ою-өрнек бойынша қармақты бізбен кермелеп шалу арқылы кестеленеді. Кергіш ағаш тігушінің қолы еркін жетігі тұратындай болып жасалу керек. Матаны біркелкі етіп керіп, тігуші өзінің қалаған ою-өрнегін сызып түсіреді. Матаға ою-өрнекті сызып түсіру үшін жарты қасықтай сүтке бір қасықтай тұз салып, әбден араластырып, біраздан кейін сызуға болады. Кергішке кергеннен кейін қармақ бізбен жіптің жуандығын, өңін келтіріп отырып кестелейді. Жіптің жуандығы біркелкі болса, кесте де біркелкі болып түседі. Бізкестенің шым кесте және әредік кесте деген екі түрі бар. Шым кесте деп материалдың ашық жерін қалдырмай немесе ашық орынды өте aт қалдырып, тұтас кестеленген шымқай кестені айтады. Ол тәсілмен түскиіз, сандыққап, мақпал шапан, жастықтың көзі, орамалдың шеті, жастық жппе төсек жапқыш, сәукеле сияқты басқа да көптеген киімдерге кесте тігіледі. Әредік кесте тақия, балақ, өңір, жаға, етек, әйелдердің тымағы, кең қоныш етікіердің бұрыш-бұрышы сияқты зат бөлігіне тігіледі немесе бөлек тігіліп қондырылады. Дереккөздер
Біз шаншар

Біз шаншар - еліміздің шығыс, оңтүстік өңірлерінде жаушы болып келгендіктің белгісі ретінде жасалатын рәсім. Түстік ас түсте, жаз кезінде таяқтың көлеңкесі жоғалып, күн шаңырақтың үстіне тіке шаншылған кезде ішіледі. Бұл кезде келген жолаушы, қонақ шайын ішіп, сыбағалы асын жеген соң аттанады. Ал «біз шаншуға» келгендер ешкіммен сөйлеспей, аттарының ер-тоқымын бір жерге жиып, түскі асын ішкен соң да кетпей жатып алады. Үй иесі қонақасыға кешінде мал сояды. Келгендер ертеңінде сиыр түсте үн-түнсіз аттанып кетеді. Мұндайда келетіндер, көбінесе ылғи шалдар болады. Қонақтар кеткен соң үйдегілер бұл сырды біле қойып, сырмақ қағады. Қайрағын іздейді. Сырмаққа шаншылған бізді көреді, қайрақтың жоғалғанын біледі. Бұл - «ұл ержетті, қыз бойжетті, бала бізде бар, қаса сұлу сізде бар, жекжат болайық» деген ишарат. Қызы бар үй қайрақты сұрамаса, бір жетіден соң әлгі шалдар және келіп, құда түседі. Әкесіне қарап ұлын, шешесіне қарап қызын сынайды. Қазақ кейде құдалықты осылай да бастайды. Қазақта бізді көбінесе ұлдар, еркектер пайдаланады. Ал қыздардың тігін құралы - ине. Біз қатты қайырымға керек те, ине кестеге, киім-кешекке, жеңіл-желпі жұмысқа қажет. Дереккөздер
Бізділік

Бізділік - ұшы қашау тәрізді қайралған, геометриялық фигуралар сызуға, яки арнаулы өрнек салуға қолданылатын болат біз. Металға батыра, ырғай отырып өрнектің өрісін толтыруға пайдаланады. Атау екі сөздің бірігіп айтылуынан пайда болған: біз және білдік. Мұның алғашқысы - кәдімгі біз. Білдік деп қырып-қырнап, ойып, ағаштан ыдыс жасаған кезде оны бекітіп, айналдырып тұратын құралды айтқан. Сонда бізділік дегеніміз ырғап, айналдырып отырып өрнек сапатын құрал болып шығады. Оны безеу біз, кейде мыңырғақ деп те атайды. Дереккөздер
Білдік

Білдік - жонып, қыратын құрал. Ертеректе оны ағашты ұңғып ыдыстар жасаған кезде пайдаланған. Бұл қырғышылардың (ағаштан аяқ, табақ, келі, т.б. жасаушы шебер) негізгі аспаптарының бірі саналады. Дереккөздер
Білте басу

Білте басу - қалың көрпе сияқты бұйымдардың ішіндегі мақта, жүнді сырғытпай тоқтату үшін үстіңгі бетінен шүберектен жасалған түймелерді іліп сыру. Білте орнына қалың шүберек салуды түймелеп салу деп атайды. Сондай-ақ тағы бір түрінде көрпе, тоқым тіккенде тігіннің шеткі емеурініне бөлек бұлдан (матадан) ширатып емеріп тіккенді де білте салып тігу деп атайды. Кейде оны бұлық салу деп те атайды. Бұлық кемерден сәл өзгеше. Бұлықтың ішіне ширатып жүн жіп салып оның көлемі мен жуандығын арттырады, кейбірінің көлемі адамның сұқ саусағына дейін жететіндей ірі көлемде болады. Дереккөздер
Білте шам

Білте шам - май құйған құтыға ширатылған мақта салып, жарық түсіретін сықсима. Қазақы ортада кең қолданыста болды. Деректерге қарағанда XIX ғасырдан бастап XX ғасырдың 50-ші жылдардың аяғына дейін пайдаланылған. Дереккөздер
Біліктөс

Біліктөс - ұстаның қаңылтырды өңдеуге қолданатым құралы. Қос тіректі, бір басы жұмыр, бір басы төрт қырлы қайқы, тұрқы ұзын келетін біліктөс арбаның темірінен немесе арнайы темірден жасалған. Өлшемі шамамен 159x58 см болып келеді. Дереккөздер
Бір

Бір - халықтық өлшем бірлігіндегі шамалап, долбарлап алынатын өлшем. Ол көпке мәлім қарапайым түсініктерге негізделген орташа шамада алынады. Мұндай шамаларды білдіретін ұғым атаулары сандық және белгісіздік мәні бар бір сөзіне өлшем негізі етіп алынған адам мүшесінің атауының қоса айтылуымен жасалады. Мысалы, бір құлаш, біруыс, бір шөкім, бір шымшым т.б. Бір асым - көбінесе етке байланысты қолданылатын өлшем - қосымшаларымен асылатын жамбас, асықты жілік сияқты мүшелер. Жілікке қосымша сүбе және қара қабырғалар міндетті түрде салынатын болса, ретіне қарай омыртқа, белдеме, қар және тоқбан жілік, жауырындар қосылады. Яғни Бір асым ет бір жілік (ет) деген өлшеммен де белгіленеді. Бір қайнатым - бір қайнатуға жарарлық сұйық заттың мөлшерін білдіретін өлшем. Шамамен 2-3 литр мөлшерінде. Бір құлаш - жазып тұрғандағы екі қол арасының ұзындығындай өлшем. Құпашпен ертеде арқан-жіптердің ұзындығын, шықырау құдықтардың терендігін т.б. ұзындық, биіктік, тереңдік мөлшерін белгілеген. Бір уыс - қолдың саусақтарын біріктіріп тұрғанда алақан ішіне сыярлықтай мөлшерді білдіретін халықтық жоғарылау мөлшердің аталмайтын себебі көшпелі ортада шайдың көп таптыра бермейтін және қымбаттылығына байланысты болса керек. Бір шымшым - бас бармақ және сұқ саусақпен шымшып алған ұнтақтың мөлшеріне қатысты пайдаланылатын өлшемнің атауы. Көбінесе қазақы ортада ерекше қастерленген тұзга байланысты қолданылады. Дереккөздер
Бір әкенің балалары

Бір әкенің балалары - әкелері бір ағайынды адамдар, яғни бір кіндіктен туғандардың арасындағы қатынастың негізгі субъектілері. Аталық басқаруына негізделген дәстүрлі қоғамда бір әкенің балалары - ең жақын туыс адамдар болып есептеледі. Бірнеше әйелден туған балалар да бір әкенің балалары. болып саналады. Дереккөздер
Бір қабатын беру

Бір қабатын беру - ұзатылған қыздың артынан жыл уақыты шамасында апарылатын «төсек орын апарудың» тағы бір атауы. Жасауын беріп ұзатқан соң жылға таман уақытта қыздың тағы да бір қабат төсек орнын апарады. Оған аты айтып тұрғандай көрпе, жастық, төсек, сырмақ, шымылдық сынды т.б. заттар кіреді. Бұл аталған заттар бұған дейін де қыз жасауының құрамында болған, алайда жылға жуық мерзімде, сәбилі болуға таяған мезгілде берілетін тағы бір қабат жасау-жабдығы болып табылады. Яғни бір қабатын беру өсіп-өну, көбеюге қатысты атқарылатын екі қабат ұғымына тікелей қатысы бар ғұрыптық шаралардың қатарына жатады. Дереккөздер
Біратар

Біратар - мылтықтың оқ-дәрісін сақтауға қолданылатын дәрі сауытша. Ол мүйіздерден жасалып, жуан жақтарымен ортақ ағаш түпке орнатылған екі шақшадан тұрады. Әр шақшасында бір атуға өлшеніп салынған дәрісі болады. Шақшалардың ағаш түбінде тігінен тесік жасалып, одан мойынға асуға арнапған ұзын тері қауысбаудың екі ұшы өткізіліп, ұштары түйіледі. Біратардың шақшаларының ауыздары теріден оралып жасалған тығындармен жабылады. Тығындар иықбауға байланған жіңішке қайыс бауларға бекітіледі. Иықбауға тағы бір кішкене жіңішке қайыспен пистон салуға арналған тері сауытша ілінеді. Сауытшаның аузы басы жарты сфера формалы жасалған ағаш тығынмен жабылады. Сауытша ілінген жіңішке қайыстың бір ұшы оның тығынының ортасынан, ал екінші ұшы сауытшаның бір бүйіріндегі тесіктен өткізіліп байланған. Бұл біратардың әр шақшасында бір атуға өлшеніп салынған дәрі болды. Біратарды қазақтар 19 ғасырда қолданып, мойынға асып алып жүрген. Осындай біратардың бірнешеуін мойнына асып қойған аңшы немесе жауынгер қажет кезінде сәл еңкейіп мылтық таңдайына оқты сала қояды. ҚР MOM қорында XIX ғасырда жасалған біратар сақтаулы. Мүйізден жасалған екі бөліктен тұратын ұзынша шақша жуан жақтарымен ағаш түпке орнатылып кигізілген. Мойынға немесе белдікке ілетін қайыс бауы шақша мен тері тығынды да ортасынан біріктіріп тұр. Біратардың шақшалары ауыздары теріден оралып жасалған тығынмен жабылады. Өлшемдері: ұзындығы 14,3 см, диаметрі 3,5 см. Басындағы тығынының ұзындығы 6 см, ені 1,4 см. Дереккөздер
Біртуған

Біртуған - түйе тұқымының бір түрі, үлек пен інгеннің бірінші ұрпағы. Біртуған тұқымы айыр түйе мен нардың барлық жақсы қасиеттерін өз бойына дарытқан. Нарға қарағанда кішілеу болғанымен, суыққа төзімді, жүн өнімін көбірек береді. Халық арасында таза асыл тұқымды үлек пен айыр інгеннің ортасынан туған біртуғанды құлпатша, айыр бура мен аруанадан туғанын бекпатша деп атайды. Айыр түйе мен біртуғанды будандастырғанда қоспақ туады. Қоспақ түйе өркеші ұшы ғана айыр болып келеді. Өркешінің айыры кең болса оны мырза қоспақ деп атайды. Қоспақ айыр түйеге қарағанда әлді болады. Бірақ нар мен біртуғанға қарағанда әлсіз. Дереккөздер
Біртұтам

Біртұтам - бір қолымен сығымдап ұстағанда төрт бес еліге тең ұзындық өлшемі. Бұл өлшем тағы басқа да дәстүрлі өлшемдермен қатар қазақтың тіршілік қамы жүйесінің барлық салаларында қолданылды. Мысалы, қамшы сабының ұзындығы екі-үш тұтамнан кем болмау керек, ал, қамшының басы сабынан бір тұтамға ұзын жасалуы керек деген сияқты. Сондай-ақ қысқа, келте, аласа, пәс деп келетін шағын заттардың немесе құбылыстардың метафоралық эквивалентгері ретінде де қолданылды. Мұның айқын мысалы ретінде «Өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам» деп келетін белгілі мақалды келтіруге болады. Мұнда біртұтам ұғымының қолданысы аллегориялық, метафоралық тәсілі арқылы алдаудың, өтірік айтудың «ғұмырының» тым келте екендігін көрсетіп отыр. Дереккөздер
Бітеу сою

Бітеу сою - мес, тұлып жасау немесе қыл жібермей таза сою үшін малдың терісін бүтін сылу, іреу тәсілі. Мал бауыздалғаннан кейін, әдеттегі мал сойғандай теріні ортасынан екіге жара кеспей, басын, төрт сирағын буынынан кесіп, теріден ажыратып алып тастап, артқы бір сирақ буынының ішкі жағынан шабын бойлата, екінші артқы сирақ буынының ішкі жағына қарай түзулеп тіліп алады. Одан ары сирақ айналасы теріден ажыратылып, екі тірсегін тесіп көлденең жұмыр ағаш өткізіліп, ағаш ортасынан жіп бекітіліп, бақанға немесе белағашқа көтеріліп байланады. Ендігі кезекте сирақ теріден шапқа дейін толығымен сыдырылып, кұйрығына май жібермей пышақ көмегімен шығарып алғаннан кейін, терінің іш жағын сыртына айналдырып отырып, ет жібермей пышақпен, қолмен іреп мойнына дейін толығымен сыпырып алады. Артқы тесігі жоқ «бітеу болып туған» төл өлгенде терісін бітеу сойып, терісінен долық деп аталатын ғұрыптық ыдыс жасаған. Бақсылардың ғұрыптық киімі саналатын бөрікті жасау үшін аққудың терісін бітеу сойып дайындаған. Аң терісін ғұрыптық мақсатта пайдаланудың осы тектес бір мысалын «Қамбар батыр» жырының төмендегі жолдарынан көруге болады: ...Патшадан пәрмен болған соң Келмембет мінді атына Бітеу сойып аққудың Терісін киді басына Жөнеліп кетіп барады Қырық жігіт ертіп қасына... Бұл жолдардан бақсының аққу терісінен киім киетіні сияқты ырым-жоралғылық мәнге ие құбылысты аңғаруға болады. Әртүрлі ахуалдарға сай пайдалану үшін аң, мал терілерін бітеу сойып алады. Мысалы, аңшылықта, саятшылықта шырғаға пайдаланатын қоян, түлкіні терісімен бітеу сойып пайдаланады. Сондай-ақ інген, бие, сиырдың туа сала төлі өлген жағдайда оны бітеу сойып, ішіне қоға, шөп тығып тұлыбын жасап, сауар алдында иіту үшін иіскетіп алады. Дереккөздер
Бітпес

Бітпес - ою-өрнектің ерекше түрі, әрі үздіксіз жалғаса беретін осындай ою-өрнектер салынған немесе кестеленген киіз, яғни түскиіз түрі. Киізге аталмыш ою-өрнекті бұлдап ойып жасап алып, бастырып, әдіптеп тігеді. Мұны түскиіз деп атайды. Сондай-ақ арнайы дайындалғап бұлды бітпес ою-өрнегімен кестелеуді түскесте дейді. ҚР MOM қорында сақтаулы Павлодар облысының Баянауыл өңірінде жасалған бітпес түскиіз сақтаулы. Оныц ұзындығы 4 м 50 см, ені 1 м 65 см. Ақ, қоңыр түсті талдырма киіздің табағы тұтастай коңыр түсті мақта-матамен шаршыларға бөлініп, ішіне біртекті тұлға мүйіз, көгеріс өрнектері бастырылған. Табағы мен қасы айналдыра сұр түсті мақта матамен жиектелген. Көмкермесіне тармақты мүйіз оюы қиылған мата сырылған. Қасының жоғары жағында қара түсті мақта матадан бау тағылған. Мұндай түскиіз бен түскестенің ерекше көлемді және бай әшекейленген түрлерін әдетте ауқатты отбасылар ұстанған. Дереккөздер
Бітінә

Бітінә - аласа бойлы, шағын денелі, бірақ құлығын ішіне бүккен адамға қатысты айтылатын теңеу сөз. Қазақы ортада әдетте аласа бойлы адамдарды құлық-сұмдығы ішінде деп бағамдаған. «Мал аласы сыртында, адам аласы ішінде» деген мақал осы жайтқа да байланысты айтылады. Дереккөздер
Бітістіру

Бітістіру — қазақтың дәстүрлі әдеттік заңында ел бірлігін көздеген құқықтық ұстанымдардың бірі. Қандай да бір даудың асқынып, ел іші айықпас араздыққа ұласып бара жатса, билер өзара ақылдасып, екі жақты бітімге келуге шақырады. Ондайды бітіспес дауға қалды деп атайды. Осындай бір істің қалай атқарылғаны жөніндегі төмендегі дерек көп жайдың басын ашады: «Ауыл ішіп отырған көлшік басында балалар суға түсіп жатады. Бір шал айғайлап балаларды қуады. Шалдың астындағы байтал үркек екен, балаларды қуа бергенде тымағы түсіп кетіп, байтал содан үркіп, шалды қғлатып кетіп, шал содан өледі екен. Ол заманда ер адамның құны мың қой немесе жүз ірі қара екен. Екі жақ келісе алмай екі-үш жыл жүріпті. Келice алмай жүргендерін естіп Сырым: «Билігін маған берсе бітірер едім», — дейді. Ауыл ақсақалдары келісім береді. Сонда Сырым: Әуелі қаққа шомылған бала тентек Екінші, оны қуған шал тентек Үшінші, ұшып түскен бөрік тентек Төртінші, үркіп жыққан байтал тентек - деп құнның төрттен бірін төлеткен екен деседі. Дереккөздер
Гак

Гак - мал мойнына тағылатын қоңырау. Қаңылтыр темірден, мыстан жасалатын гак шұңғыл дүңгіршек ыдысқа ұқсайды. Төмен жағы ашық, конус немесе цилиндр тәрізді етіп жасалады. Жоғарғы тұсына тойнақ орнатылады. Тойнаққа қайыс бүлдірге өткізіп, мал мойнына тағып қояды. Ашық қуысында гак қабырғасына тиген кезде дыбыс шығаратын көлемі шағын, ұзынша келген металл «тілі» қайыс немесе жіппен коңыраудың ернеуінен жоғары ілінеді. Гак жайылып жүрген мал бағытын, қайда жүргенін біліп отыру үшін қолданылады. Этнографиялық мәліметтерге қарағанда, гак малға көз тиюден де қорғайды. Гакты көбінесе жас бота, бұзау-торпақтың, сондай-ақ бөлініп қалатын саяқ, қашаған малдың мойнына тағады. Қой-ешкіге арналған гак түрі шағын, жеңіл болады. Ертеректе бәсіреге алған бота, торпақ мойнына ерекшелеп көрсету үшін кейде әшекейлі күміс қоңырау ілген. Мұндай сәндік қоңыраулар жас малдың мойнына өсіп жетілгенге дейін тағылып, табынға қосылатын кезде шешіледі. Дереккөздер
Гүл өрнегі

Гүл өрнегі - байырғы қазақ қолонерінде қолданылған гүл бейнеленген ою-өрнек топтамасы, өрнек түрлері. Гүл өрнегі қазақтың сәндік қолөнер және тұрмыстық бұйымдарында өсімдіктің сабақтары, жапырағы, гүл қауызы мен шоғыры түрінде жеке-жеке, кейде көптеген тармақтарға желіленіп, табиғи қалпына жақын етіліп бейнеленеді. Бір-бірімен айқасып, түрлі ретпен әрқандай композицияда орналасады. Қазақ қолөнерінде гүл өрнегінің кеңінен қолданысқа енуі мен таралуы ислам дінінің келуімен және отырықшы халықтармен болған мәдени байланыстар нәтижесінде қалыптасты. Дереккөздер
Гүң

Гүң - әскери атақ. Цинь империясында қолданылған әскери-әкімшілік мансап дәрежесінің сайд, уаң (ван), бәйл, бейістен кейінгі бесінші деңгейіне саналатын әскери лауазым, шен атауы. Гүң лауазымы XX ғасырдың басына дейін қолданылған. Бұл лауазым қазақ қоғамындағы старшындық лауазыммен деңгейлес. Қазақ сұлтандарынан ең алғаш қытайдың гүң лауазымын Абылайдың үшінші ұлы Әділ сұлтан алған. Үйсін елінің 25 руын билеген Әділге Цинь императоры 1773 жылы гүң шенін берген. Бұл лауазымды қытайлықтар қазақ билеушілеріне мұрагерлік дәстүрмен жалғастырып беріп отырған. Мысалы, Әділ сұлтанның баласы Құланның да гүң атағы болған. 1832 жылы Құлан қайтыс болғаннан кейін оның баласы Хәкімбекке гүң лауазымы мұрагерлік жолмен өтетінін хабарлаған. Дереккөздер
Ғайбат сөз айту

Ғайбат сөз айту - адамдардың сыртынан немесе тікелей жала жабу, даттау, өсек аяң, жағымсыз сөз айту. Қазақы дәстүрлі ортада біреудің сыртынан ғайбат сөз айту өте ауыр күнә болып саналған. Кінәлі адамды тіпті, ақсақалдар кеңесінің немесе билер сотының шешімімен айыпқа бұйырған. Дереккөздер