Тлинкиттер

Тлинкиттер — Аляска штатының (АҚШ) оңтүстігіндегі үндіс халқы. Халық саны 26,1 мың адам, оның 10 мыңы аралас нәсілдер (2010 ж., халық санағы). Тілі Олар тлинкит (тлингит) тілінде сөйлейді. Диалектілік бөліну 4 аумақтық топқа бөлінуге сәйкес келеді: Оңтүстік, солтүстік, Аляска шығанағы және құрлықішілік. Ағылшын тілі кең таралған. Діні Тлинкиттер — православие және протестанттар. Тарихы Аңыз бойынша, тлинкиттердің ата-бабасы олардың этникалық аумағының оңтүстік-шығысында, Насс және Скина өзендерінің сағаларында болған. Тлинкиттердің солтүстік пен солтүстік-батысқа қарай кеңеюі (эяк және атапаскан үндістерінің ассимиляциясымен) XVIII—XIX ғасырларда жалғасты. Еуропалықтармен (орыстармен) алғашқы байланыс 1741 жылы (А.И.Чириков), тұрақты байланыс – 1775 жылдан (испандармен, кейін ағылшындармен, американдықтармен, т.б.) бастап. XVIII ғасырдың аяғында тлинкиттер аумағында алғашқы орыс бекіністерінің негізі қаланды (XIX ғасырдың басында қираған). Тлинкиттер 1802-05 жылдары Ресей отарлауына қарулы қарсылық көрсетіп, өз тәуелсіздігін сақтап қалды. Ресми түрде Тлинкиттердің бүкіл аумағы дерлік Ресей Америкасының бөлігі болды, оның әкімшілік орталығы Ново-Архангельск қаласы (қазіргі Ситка) Баранова аралында, Ситка-куана тлинкит елді мекеніне жақын жерде орналасқан. Орыстар тлингиттерді және солтүстік-батыс жағалаудағы басқа халықтарды «колоши» немесе «колюжи» деп атаған. 1867 жылдан кейін тликгит территориясы АҚШ-тың отарлауына айналды. Тлинкиттің негізгі аумағы 1907 жылы «Тонгас ұлттық орманы» ретінде мемлекет меншігіне өтті. 1912 жылы тлинкиттер дамуды ынталандыру және кемсітушілікпен күресу үшін «Аляскадағы жергілікті бауырластықты» құрды. 1971 жылы Аляскадағы Тлинкит пен Хайда жерлерінің бір бөлігін басқару үшін «Сиаляска» аймақтық және 10 ауыл корпорациясы құрылды. Кәсібі Солтүстік-батыс жағалауындағы тайпалардағы қоғамдық өмірдің бірегейлігі олардың экономикалық қызметінің ұқсастығымен, өндіргіш күштердің бірдей даму деңгейімен түсіндіріледі. Бұл аймақтағы үндістердің басты кәсібі — балық аулау. Оның басым рөлі көбінесе жағалаудың шығанақтары мен өзендерінің әртүрлі балық түрлеріне толы болуымен байланысты болды. Лосось экономикада үлкен рөл атқарды. Сонымен қатар треска, камбала, майшабақ көп мөлшерде ауланды. Жағалаудағылар балық аулаудан басқа теңіз жануарларын аулады. Алайда, аңшылық азық-түлік алу үшін емес, тері үшін жүргізілді. Олар құндыздар мен қарақұйрықтардан басқа итбалықтарды, морждарды, белугаларды аулаған. Терушіліктің де маңызы зор болды. Жидектер, жабайы жемістер, тамырлар, теңіз балдырлары мен раковиналар көп мөлшерде жиналды. Терушілік әйелдердің жұмысы болды, бірақ оларға көбінесе балалар көмектесті. Тұрмыс салты Әлеуметтік дифференциация (әлеуметтік мәртебенің күрделі рейтингісімен), құлдық, беделді кәсіптер және потлатч болды. Тлинкиттер матрилиндік экзогамиялық фратрияларға – Қарға мен Қасқырға (солтүстікте Бүркіт) және руларға (30-ға жуық) бөлінді. Мәртебесі бойынша тең адамдар арасындағы және әке руының өкілімен (оның ағасы, әпкесін қоса алғанда) некеге басымдық берілді. Туысқандық неке, көп әйел алу, сорорат пен левират, қалыңдық үшін жұмыс жасау кең таралған. Тлинкит елді мекендері әдетте өзен немесе шығанақ жағасына салынған. Шағын елді мекендерде 4-5 үй және 100-ге жуық адам, үлкендерде 25 үйге дейін және 1000-ға жуық адам болды. Жазда олар балық аулау және аңшылық үшін уақытша лашықтар салды. Ұлулар және теңіз балдырлары көктемгі дәстүрлі тағамдар болды, ал итбалық пен лосось көктемнің аяғында және жазда тұтынылды. Жаз мезгілінде жидек, қарақат сияқты жабайы және қолдан терілген жидектерді жиналды. Майшабақ пен эулахон да маңызды тағамдар болды, оларды жаңа піскен немесе кептірілген түрде жеуге және кейінірек пайдалану үшін сақтады. Дереккөздер