kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Габриэль Гарсиа Маркес

Габриэль Гарсиа Маркес ( ; 6 наурыз 1928, Аракатака — 17 сәуір 2014 жыл, Мехико) (6.3.1928 ж.т., Аракатака, Колумбия) — жазушы, Нобель сыйлығының лауреаты (1982). Алғашқы шығармалары 1947 жылдан бастап жарияланған. Туған жері Аракатаға ұқсайтын Маконда қ. бейнеленген “Үзілген жапырақтар” (1951) повесінен бастап, жалғыздық сарыны М. шығарм-ның басты тақырыбына айналды. Автордың “Полковникке ешкім жазбайды” (1956) аталатын повесінде Хемингуэй шығарм-ның әсері байқалды.Латын Америкасы әр түрлі газеттерде тілші қызметін атқарған ол көптеген Еуропа елдерін аралады. 1961 ж. Мексикаға барып, алғаш Испанияда, толық нұсқасы 1966 ж. Мексикада жарық көрген “Қайырымсыз мезет” романын аяқтады. Шығарм. сабақтастық негізінде мұнда да Маконда бейнесі, Аурелиано Буэндла, Ребена бейнелері орын алды. 1962 ж. “Үлкен шешені жерлеу” атты шығармасы, 1967 ж. “Жүз жылдық жалғыздық” романы жарыққа шықты. Жарты млн. данамен таралған соңғы аталған романында Буэндиа ұрпағының өсіп-өркендеуі арқылы Лат. Америкасының тарихы мен өркениеті, адамзаттың сана-сезімдік эволюциясы көрсетілді. М-тің “Әміршінің ақыры” (1975), “Алдын ала білген бір өлімнің тарихы” (1981), “Оба дерті кезіндегі махаббат” (1985), “Перілер және махаббат” (1994) атты шығармалары филос. тереңдігімен ерекшеленді. “Өз лабиринтіндегі генерал” (1989) романында Колумбияның ұлттық батыры Симон Боливарды бас кейіпкер ретінде суреттелді. “Менің әйелдер туралы мұңлы ойларым” деген жаңа романы испан тілінде жарық көрді (2004). М-тің “Жүз жылдық жалғыздық” романы қазақ тіліне аударылған (К.Юсупов). А. Бабашов. Дереккөздер
Күзбенбет-Садыр

Күзбенбет-Садыр – ел арасына кең тараған батырлық дастан. Авторы – халық ақыны Әшім Нұрлыбайұлы. 1959 жылы оның өз аузынан филолог ғалым Балташ Ысқақов жазып алып, Қазақстан ғылым академиясының қолжазбалар қорына тапсырған. Дастан оқиғасы халық арасындағы аңыз-әңгімеден алынған. Жырда Күзбенбет пен Садыр батырлардың қалмақтармен соғысы, ел билеушілер, батырлар арасындағы алауыздық баяндалып, бірлік пен ынтымақ арқасында ғана елдік мұратқа жетуге болатындығы баса көрсетіледі. Әшім ақын жазып жырлаған нұсқа толық күйінде жеткен, қара өлең мен жыр үлгісі аралас келеді. Ақынның өзі кейін жазып, Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтына тапсырған дастан нұсқасы алдыңғы нұсқаның жалғасы іспетті. Дастан 11 буынды қара өлең, 7–8 буынды жыр үлгісіне құрылған. Жыр бұрын еш жерде жарияланбаған. Дереккөздер
Виталий Николаевич Уваров

Уваров Виталий Николаевич (18.10.1937 ж.т., Ресей, Орынбор обл. Шарлык ауд. Шарлык с.) – заң ғылымы докторы (1988). КСРО спорт шебері (1962), Қазақ КСР-і Оқу ісінің үздігі. Қазақ физкультура институты (1959, қазіргі Қазақ Мемлекеттік Спорт Және Туризм Академиясы) мен ҚазМУ-ды (1967, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Алматы қаласындағы Балалар спорт мектебінде жаттықтырушы, ҚазМУ-да оқытушы, Алматы халық шаруалар институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент (қазіргі [http://kazeu.kz/ Қазақ экономика университеті] ; 1959–74), Қазақ физкультура институтында кафедра меңгерушісі (1967–94), [http://www.testent.ru/publ/predmetnyj_razdel/kazak_tili_sabagi/aza_memleketgik_za_universiteti/3-1-0-41 Қазақ мемлекеттік заң университеті] нің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1994–98); 1998 жылдан осы университеттің жанындағы Мемлекеттік қызметкерлер институтының (2002 жылдан Солтүстік Қазақстан заң академиясы) директоры қызметін атқарады. 1985 ж. «Государственно-правовые проблемы развития физической культуры и спорта в СССР» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – дене шынықтыру мен спортты дамыту мәселелері. 160-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірқатар кітаптың (мысалы: «Советское право», 1986; «Государственная служба», 1996; «Трудовое законодательство Республики Казахстан», 1998, т.б.) авторы. Сілтемелер *[http://kazeu.kz/ Қазақ экономика университеті] *[http://www.testent.ru/publ/predmetnyj_razdel/kazak_tili_sabagi/aza_memleketgik_za_universiteti/3-1-0-41 Қазақ мемлекеттік заң университеті] Дереккөздер *
Сподумен

{{Infobox mineral }} Сподумен (грек. spodumenos – күлге айналған), трифан – силикаттар класының пироксендер тобындағы минералалдық Химикалық формуласы: LіAl[Sі2O6], құрамындағы Lі2O – 7,5%; қоспалары: Na2O 1,7%-ға дейін, Fe2O3 1,6%-ға дейін, FeO, MnO, K2O. Моноклиндік сингонияда кристалданып, баған, таяқша, пластинка тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары тұтас, түйірлі масса, сеппелер түрінде болады; түсі сұр, ақ, сарғылт, жасыл, күлгін. Сподуменнің қызғылт және күлгін-қызғылт түсті мөлдір түрлері – кунцит, изумрудты-жасыл түстілері гидденит деп аталады. Қаттысы 6,5 – 7, тығызд. 3,1 – 3,2 г/см3. Сподумен граниттік пегматиттерде, аплиттерде, гнейстерде, альбит, лепидолит, петалит, алқызыл турмалин, поллуцит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Кунцит пен гидденит. – асыл тастар. Сподуменнен литий өндіріледі. Пайдаланған сілтеме
Жүніс бай мешіті

Жүніс бай мешіті, Әулие ата мешіті – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл облысы, Тараз қаласы, Адамбаев көшесі, 24. Мешіт сипаты Мешіт 1904–1906 жылдары жергілікті азамат Жүніс байдың (Қали Юнус Маюсулов) қаражатына шебер Сейдулла Қожаның басшылығымен салынған. 1982 жылы Жүніс бай мешітін “Ежелгі Тараз ескерткіштері” мемлекеттік қорық-мұражайының ғылыми қызметкерлері зерттеді. Мешіттің үш қабырғасы күйдірілген кірпіштен қаланып, шығыс қабырғасы ағаштан тұрғызылған. Ғимараттың төбесі уық ағашпен жабылып, ағаш тұғырларға орнатылған белдемелер арқылы бекітілген. Ішкі қабырғасы мен төбесі табиғи бояуларды қолдану арқылы өсімдік тектес және қима өрнекті суреттермен көмкерілген. Алғашқы нұсқасында мешіттің жалпы аумағы 27х12 шаршы метр болған. Осы көлемдегі ғимараттың төбе жаппасын 18 ағаш тұғыр ұстап тұр. Михрабы батыс қабырғаға орналасқан. Мешіттің ішкі бөлігі ағашқа ойылған ойма ою-өрнектермен әшекейленген. 1974 жылы жөндеу жұмыстары жүргізілген. 1998-1999 жылдары сәулетші Нұрлыбек Баекеевтің жобасымен жүргізілген қайта жөндеу кезінде намазхана кеңейтіліп, қосымша тұғырлар орнатылды. Аулаға жаңа үлгідегі табан тастар төселіп, есіктер қойылған. Кіре беріс қақпа аркамен көмкеріліп, екі биік тұғыр-мұнарамен жалғастырылды. Жаңадан қосылған намазхана аумағы 9х26 шаршы метр мешіт қазір “Әулие Ата мешіті” деп аталады. Ол Тараз қаласындағы үлкен діни-рухани орталық болып саналады. Дереккөздер
Спондилит

Спондилит (, — омыртқа) – адам омыртқасының қабынуы. Аурудың негізгі себебі – туберкулез қоздырғышы (туберкулезді спондилит), кейбір жағдайларда, спондилит мерез, актиномикоз, стафилококк инфекцияларынан, Бехтерев ауруының салдарынан дамиды. Спондилит 10 жасқа дейінгі балаларда (60%-ға дейінгі жағдайларда) жиі кездеседі. Туберкулез қоздырушы таяқша омыртқаға, әдетте, қан ағымымен (гематогендік жол) жетеді. Бұл жағдайда науқастың кеуде омыртқасында, мерез болған спондилитте – мойын омыртқада, ал Бехтерев ауруынан болған спондилитте – бел омыртқада өзгеріс болады. Аурудың қай түрі болса да баяу дамиды. Біртіндеп баланың мінезінде, жүріс-тұрысында өзгеріс еніп, тез әлсірейтін болады. Мысалы, ауру бала еденде жатқан затты көтеріп алу үшін тізесін бүгіп, қолын тізесіне тірейді де, омыртқаға күш түсірмей көтеруге тырысады. Ауру асқынғанда омыртқаның кеуде бөлігі жансызданып, кейін сол жерде ірің пайда болады. Қрің біртіндеп кеудеден бел, сан омыртқаларына ауысады. Іріңнен босаған омыртқа кішірейіп, төмен түседі. Осының нәтижесінде омыртқаның басқа бөліктері (өскінділері) артқа қарай жылжып, кейін омыртқаның қисаюына әкеледі (қ. Бүкірлік). Пішіні өзгеріп, төмен түскен омыртқа омыртқааралық жүйке талшықтарын, қан тамырларын жаншып, адам ауырсынады. Спондилиттің диагнозын клиникалық-лаборотория және рентгендік зерттеулердің қорытындысына сүйеніп қояды. Науқасты негізінен стационарда кешенді түрде емдейді. Спондилиттің алдын алу мен емдеу: антибактер. терапия, ортопед. шаралар (гипстен жасалған кереует, корсет, т.б. салу, омыртқаны түзейтін тәсілдер) қолдану, хирург. операция жасау, санаторийлерде емделу. Спондилиттің алдын алу үшін туберкулез ауруынан сақтану қажет. Пайдаланған сілтеме
Спора

Спора (грекше «спорос» – сеппе, екпе) - тығыз қабықпен қапталған ерекше жасуша. * 1) балдырларда, саңырауқұлақтарда және жоғары сатыдағы өсімдіктерде жыныссыз көбею кезінде түзіледі. Бір не көп клеткалы болады. Балдырларда талшықтарымен суда қозғалып жүретін спора лар зооспоралар деп аталады. Хлореллада талшығы жоқ автоспоралар, қызыл балдырларда – тетроспорангийде талшығы жоқ тетраспоралар, моноспорангийде талшығы жоқ моноспора түзіледі. Саңырауқұлақтарда да спорангийде – спора, суда өсетіндерінің зооспорангийлерінде зооспоралар жетіледі. Балдырлар мен саңырауқұлақтардың зооспорангийлері мен спорангийлері бір клеткадан түзіледі. Кейде бұл көбеюді вегетативті көбею деп есептейді. Жоғары сатыдағы өсімдіктерде (тамыры, сабағы, жапырағы бар) жыныссыз ұрпағы мен жынысты ұрпағы ауысып отырады. Жыныссыз ұрпағында көп клеткалы спорангийде жетіліп, олардың әрқайсысы жыныстық мүшелері не жыныстық клеткалары жетілетін өскіншеге айналады. Спора сыртқы ортаның қолайсыз жағдайынан өнбей қалатындықтан, өте көп болып түзіледі. Саңырауқұлақтар жыныссыз көбею кезінде конидий сағақтарынан (жіпше) бөлініп, бір, екі және көп клеткалы споралар түзіледі. Өсімдіктердің көбеюінде споралар маңызды рөл атқарады. Кейбір төм. сатыдағы өсімдіктер сыртқы ортаның қолайсыз жағдайынан сақтану үшін спора түзеді. * 2) Қарапайымдардың паразитті тіршілік ететін споралылар класының бір не көп клеткалы, сырты тығыз қабықпен қоршалған тұқымы. Ол көбеюге, қоршаған ортаның қолайсыз жағдайына төзуге мүмкіндік береді. Пайдаланған сілтеме
Сара Әділгерейқызы Күзембаева

{{Ғалым { } { } }} Сара Әділгерейқызы Күзембаева (24 наурыз, 1937 жылы Алматы облысы, Қарасай ауданы, Іргеліде туған) — музыкатанушы ғалым. Өнертану ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының корреспондент – мүшесі. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген өнер қайраткері. Қазақстан Білім Беру ісінің Үздігі. Толығырақ Алматы мемлекеттік консерваториясының музыка теориясы мен тарихы факультетін (1961, қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген соң консерваторияда оқытушы (1961–65), ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1984–87), Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші (1966–74), аға, жетекші маман (1974–87, 2000–05), Арқалық педагогикалық институтында оқытушы (1993–99), бөлім меңгерушісі (2005–09) болды. *2009 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.1961 жылы Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясының тарихи-теориялық факультетін бітірген. 1961-1965 жылдары аталған оқу орнының теория кафедрасының оытушысы, 1966-1984 жылдары М.О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының кіші және аға ғылыми қызметкері ,1984-1993 жылдары әдебиет және өнер институтының бөлім меңгерушісі , музыка-теориясы кафедрасының профессоры. 2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін М. О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институның музыкатану бөлімінің меңгерушісі. *2007 жылы «Национально-художественные традиции и их конвергентность в казахской опере» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зерттеу еңбектері негізінен қазақ операсының тарихы мен теориялық мәселелеріне арналған. Күзембаева 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның, т.б. кітаптардың авторы. Ш.Ш.Уәлиханов атынд. сыйл. лауреаты (2009). Мемлекеттік марапаттары *Қазақ КСР ғылым академиясының құрмет грамотасы; *Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы; *ҚР Мәдениет министрлігінің және Білім министрлігінің Құрмет грамотасы; *1996 жылы профессор құрметті атағы; *1997 жылы «Қазақстан Білім беру ісінің Үздігі» атағы; *2004 жылы «Ерен Еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; *2008 жылы Өнертану ғылымдарының докторы (құрметті ғылыми атағы); *2009 жылы Ш.Уалиханов атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты; *2010 жылы елбасының жарлығымен «Қазақстанның Еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағы берілді; Дереккөздер
Споралы өсімдіктер

Споралы өсімдіктер – негізінен жынысты немесе жыныссыз жолмен түзілетін споралар арқылы көбейіп, таралатын өсімдіктер. Төменгі сатыдағы споралы өсмдіктер (саңырауқұлақтар, қыналар, балдырлар) жыныссыз көбеюі өз еркімен қозғалатын зооспоралармен және ондай қозғалысқа қабілетсіз апланоспораларымен, спорангиоспораларымен; жынысты көбеюі – зигоспоралармен, ооспоралармен; вегетативті көбеюі де споралармен (оидиялар, гемма, хламидоспоралар) жүзеге асады. Кейде споралы өсмдіктердің көбеюі вегетативтік денесінің бөліктерімен де жүзеге асады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің (мүктер, қырықбуындар, плаундар, қырыққұлақтар) жыныссыз көбеюі арнайы органдардың – спорангиялардың ішінде пайда болатын спорангиоспоралар арқылы жүреді. Пайдаланған сілтеме
Спорттық гимнастика

Спорттық гимнастика – спорттың негізгі түрлерінің бірі; еркін жаттығулар, таянып секіру және снарядтардағы жаттығуларды қамтиды. Қазақстанда спорттық гимнастика 1920 жылдардың аяғында дами бастады. Гимнастшыларды даярлауда В.Рякшин, А.Ершов, Г.Мещерский, Қ.Қуанышбаев, И.Муллаев, В.Байдин, т.б. жаттықтырушылар көп үлес қосты. Спорттық гимнастикадан Н.Ким – Олимпияда чемпионы (1976), әлем кубогының жеңімпазы (1978), бірнеше дүркін КСРО чемпионы, Н.Ильенко – КСРО-ның абсолют чемпионы (жеке түрінен) және КСРО құрама командасының құрамында әлем чемпионы (1984), Ю.Цапенко – КСРО құрама командасының құрамында Олимпиада ойындардың күміс жүлдегері (1964). Халықар. дәрежедегі спорт шебері Қ.Қалиева 1982 жылы республика чемпионы, халықар. жарыстардың жүлдегері болды. 1987 жылы В.Люкин (Алматы) Еуропаның және КСРО-ның абсолют чемпионы әрі КСРО құрама командасының құрамында В.Новиковпен (Алматы) бірге әлем және 1988 жылы Олимпиада ойындардың чемпионы атанды. 1991 жылы республика тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда алматылық Е.Ерімбетов, С.Федорченко, А.Дмитренко, т.б. гимнастшы жігіттер бірнеше дүркін Азия чемпионы, Азия ойындары, ізгі ниет ойындарымен қатар, әлем кубогының иегері және халықар. турнирлердің жеңімпазы, жүлдегері болды. Пайдаланған сілтеме
Ахат Сәлемхатұлы Күленов

Ахат Сәлемхатұлы Күленов (15 сәуір 1932, Павлодар, Павлодар облысы – 27 желтоқсан 2007) — инженер-металлург, өнертапқыш, техника ғылыми кандаты, Халық Қаһарманы (1994). Өмірбаяны Әкесі «халық жауы» ретінде қаза тапқаннан кейін Қаскелеңдегі балалар үйінде тәрбиеленді. Қазақ политехникалық институтын (1954) бітірген. Өскемен қорғасын-мырыш зауытында балқытушы, шебер, технолог (1954–58), цех бастығы (1958–71) болып жұмыс істеді. Өскемен қорғасын-мырыш комбинатында бас инженер (1971–81), бас директор (1981–87), «Қазполиметалл» мемлекеттік өндірістік бірлестігінің бас директоры (1987–91), «Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты» ЖАҚ-ның президенті (1991–95) қызметтерін атқарды. 1998 жылдан бері «Алтын аймақ» АҚ-ның президенті болды. А. Күленов 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, жеке өзі және әріптестерімен бірге 100-ге жуық жаңалықтарды өндіріске енгізді. КСРО Жоғарғы Кеңесі (1981) мен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің (1990) депутаты және ҚР Парламенті Сенатының (1995) депутаты болып сайланды. Марапаттары * 1971 жылы – Еңбек Қызыл Туы ордені * 1974 жылы – Қазан революциясы ордені * 1985 жылы – КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты * 1994 жылы – "Халық Қаһарманы" атағы * Еңбектегі ерлігі үшін медаль Дереккөздер
Әбдіманап Әбубәкірұлы Оспан

Әбдіманап Әбубәкірұлы Оспан (1954 жылы туған Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Қостақы ауылы) – техникалық ғылым докторы (1992). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) бітірген. Еңбек жолын ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру институтында инженер-конструктор болып бастады. Алматы технологиялар университетінде оқытушы, кафедра меңгерушісі, проректор (1980–1985), ҚР аграрлық зерттеулер Ұлттық академиялық ортасында ғалым-хатшы (1996–1997). 2001 жылдан Астана қаласындағы Қазақ астық және оның өңделген өнімдері ғылым зерттеу институтының директоры болды. Ғылыми жұмыстар «Совершенствование процессов и оборудование для измельчения пищевого и кормового сырья» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы, 20-дан астам өнертапқыштық патенті бар.. Дереккөздер Қосымша мәліметтер *[http://www.kaznau.kz/web_kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id110:2010-12-25-19-39-13&catid9:facultytechnology&Itemid=24/ ҚазҰАУ]
Ставролит

{{Infobox mineral }} Ставролит (грек. stauros – крест, lіthos – тас), кресті тас – силикаттар класына жататын минерал. Химикалық формуласы: Fe2Al9O7(OH)[SіO4]4. Изоморфты қоспалары: Mg, Fe3+, Zn, Tі, Cr, Co. Түр өзгерістері: цинк-ставролит (7,5%-ға дейін ZnO), люсакит (8,5%-ға дейін Со және 0,9% NіO), нордмаркит (11,6%-ға дейін Mn2O3). Моноклиндік сингонияда кристалданып, қысқа баған, призма тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаты жекеленген дән тәрізді; түсі қызғылт қоңыр, шымқай қоңыр, қара, жылтырлығы шыныдай. Қатт. 7,0 – 7,5, тығызд. 3,6 – 3,7 г/см3. Ставролит аймақтық және жапсарлық метаморфизмнің ортаңғы стадияларында сазды шөгінділерден түзіледі. Кристалды тақтатастарда, гнейстерде, гранат, слюда, силлиманит, турмалин, биотит, мусковит, рутил, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Үгілгенде серицитке, хлоритке айналады. Ставролит Шығыс Сібірде]], Оңтүстік Оралда, Азов теніз мен Байкал көлі маңында, Алтай өлкесінде, Джорджия және Нью-Хэмпшир штаттарында (АҚШ), Тирольда (Австрия), Баварияда (Германия) кездеседі. Ставролиттің ірі кристалдары Намибия мен Теннесси штатынан (АҚШ), люсакит – Лусакадан (Замбия) табылды. Мөлдір түр өзгерістері – сирек кездесетін зергерлік тас. Пайдаланған сілтеме
Сергей Федорович Ударцев

Сергей Федорович Ударцев (28.8.1951 жылы туған, Ресей, Новосибирск облысы Об кенті) – заң ғылымы докторы (1992), профессор (1994), ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі (1998). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1976) бітірген соң осы университетте ассистент, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан (1976–88), Алматы жоғары партия мектебі мен Алматы басқару және саясаттану университетінде доцент, ғылыми хатшы, аға ғылыми қызметкер (1988–92), Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтында доцент (1992), ҚР Конституциялық сотында судья (1992–95), Қазақ мемлекеттік заң университетінде кафедра меңгерушісі, профессор (1995–99), «Қазатомөнеркәсіп» ЖАҚ-да бөлім, басқарма бастығы (1998–99) болды. 1999 жылдан «Әділет» жоғары құқық мектебінің оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарады.«Политическая и правовая теория анархизма в России: история и современность» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірқатар ғылыми-танымдық және оқу-әдістемелік кітаптардың авторы. Сілтемелер *[http://www.edukazprof.kz/kz/cat.php?id=92 Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты] *[http://www.testent.ru/publ/predmetnyj_razdel/kazak_tili_sabagi/aza_memleketgik_za_universiteti/3-1-0-41 Қазақ мемлекеттік заң университеті] Дереккөздер
Митино

Митино — Болгариядағы ауыл. Благоевград облысына қарасты Петрич қауымының құрамына кіреді. 2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 361 адамды құрайды. Пошта индексі — 2857.&nbsp;ЕКАТТЕ коды — 48458. Картада * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?imeKarta_Mitino&gotobgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы] * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?imeKarta_Mitino&gotoemapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы] * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?imeKarta_Mitino&gotogooglemaps Google электронды картада орналасуы] Сыртқы сілтемелер * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы]
Страврополька

Страврополька – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл, Ломоносов ауылдық округінің орталығы. *Аудан орталық – Новоишим аулынан оңтүстік-батысқа қарай 70 км жерде орналасқан. *Тұрғыны 0,9 мың адам (2004). *Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. *1997 жылға дейін Көкшетау облысы Чистополь ауданың астық өсіретін “Салқынкөл” кеңшарының орталығы болған. Страврополькада кеңшар негізінде құрылған “Еламан”, “Апако-Салқынкөл” ЖШС-тері жұмыс істейді. Дереккөздер
Марков процесі

Марков процесі — жаратылыстану мен техниканың әр түрлі бөлімдерінде қолданылатын кездейсоқ процестердің арнаулы түрі. М. п. көптеген процестердің үлгісі ретінде физикада (радиоактивті заттың ыдырауы, каскадтық процестер), биологияда (популяцияның өсуі, мутация процесі, эпидемияның таралуы), астрономияда (галактика жарықтылығының флуктуациясы), химияда, т.б. қолданылады. Уақыттың кез келген екі мезетінде t0 және t1 (t0
Асан Бекешұлы Оспанов

Асан Бекешұлы Оспанов (18.5.1961 жылы туған, Тараз қаласы) – техникалық ғылым докторы (2000). *1983 Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялар институтын (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген соң осы институтта аға оқытушы, доцент, *1983–2001 кафедра меңгерушісі *2001-2003 Алматы технолиялар университетінде ғылым зерттеу институтының директоры, кафедра меңгерушісі болды. *2003 жылдан Ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылым-зерттеу институтының директоры. Ғылыми жұмыстар «Разработка вибрасепаратора для обработки зерновых, маслячных и крупяных культур в условиях хозяйств и перерабатывающих предприятий» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Марапаттар 9 өнертабыс пен патенттің иегері.. Дереккөздер
Стадион

Стадион ( – жарыс өткізетін алаң) — жеңіл атлетика мен футболға арналған спорт аренасы, көрермендерге арналған трибунасы, спорттық ойындар мен гимнастика үшін алаңдары, қосымша құрылыстары мен ғимараттары бар кешенді спорт құрылысы. Стадиондар кіші (1,5 – 3 мың орынды), орташа (10 – 14 мың орынды), үлкен (25 мың орыннан астам) болып бөлінеді. Стадиондардың кешеніне жүзу бассейндері, спорт залдары, жеңіл атлетикалық жабық манеж енеді. 1896 жылы 1-Олимпиадалық ойындардың өткізілуіне байланысты Афинада бұрын қираған стадион жаңартылды. Бұдан кейін спорттың дамуына байланысты жер-жерлерде стадиондар салына бастады. Солардың қатарында Лондонда (1908), Стокгольмде (1912), Парижде (1924), Амстердамда (1928), Лос-Анжелесте (1932), Берлинде (1936), Хельсинкиде (1952), Мельбурнде (1956), Римде (1959) үлкен стадиондар салынды. Қазір дүние жүзінде 100 мыңнан астам көрермен сыятын стадиондар жетерлік. Мысалы, Рио-де-Жанейродағы «Маракана» (180 мың адам), Прагадағы Страговский атындағы стадион (140 мың), Чикагодағы (120 мың) стадиондар. Қазақстанда Алматы (1958), Қарағанды (1960), Шымкент (1968) қалаларындағы Орталық стадиондар 30 мың адамға, Медеу жасанды мұз айдыны (1972) 10 мың орынға есептелініп салынған. Облыс орталықтарында сыйымдылығы 10 мың орыннан асатын стадиондар жұмыс істейді. Галерея Дереккөздер
Жүнісқан Бүркітбайұлы

Жүнісқан Бүркітбайұлы (1896, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Белтерек ауылы – 1926, сонда) – ақын, Көкбай Жанатайұлының туған жиені, Әріп, Уәйіс, Иманбазар, Көкбай, т.б. ақындардан үлгі алып өседі. Найманның дүлділі. Есімі айтыс арқылы белгілі болған. Алғашқы өлеңін туған нағашысы, белгілі ақын Кокбай Жанатаевқа арнайды. Жалдап оқытатын мұғалімнен орыс тілін үйреніп жүргенде Николай патшаның суретін мазақтап өлең шығарғаны үшін мектептен қуылады. Жастайынан серілік құрып, той-думанда ел ішінде ән салады, суырып салып өлең шығарады, айтыстарға катысады. Оның есімі осы айтыс арқылы белгілі болған. Өз нағашысы Көкбаймен, Еркөкше Көкеұлы, Иманбазар Қазанғапұлы ақындармен, Жанбатыр деген өлеңшімен айтыстары сақталған. Шекер деген әйел ақынмен арнайы айтысып, жеңеді. "Бай кеткен соң бәйбіше", "Сақып байға", "Құнанбай атаң болса құдай емес", "Қамауда", "Жағыпар болысқа", "Маң төбет", "Мәликеге", "Төртеуінде сегіз жыр", "Төртеуінде сегіз жар", "Менің атым Жүнісқан", "Шідерінің ақауы", "Нүрзи атынан", "Бағила", "Қайран елім", "Бөке кеніші", тағы басқа өлеңдері сақталған. Әдебиет: Қорабаев С., Жүнісқан ақын туралы. "Жұлдыз" №8., 1983; Мұхамедханұлы Қ.Абайдың ақын шәкіртгері, 2-кітап,1995. Сілтемелер *ақын *ӘРІП (Мұхамедғарып) Тәңірбергенұлы *Уәйіс *Иманбазар Қазанғапұлы *Көкбай Жанатайұлы Дереккөздер
Стаккато

Стаккато ( – бөлу, ажырату), музыкада – музыкалық аспапта немесе әнші дауысында дыбыстарды үзіп-үзіп, қысқа орындау. Стаккато легатоға қарама-қарсы болады. Шекті аспаптарда (скрипка, виолончель) ойнағанда стаккато ысқыны жоғары, не төмен үзе жүргізу арқылы орындалады. Нота жазуында ол staccato деген сөзбен немесе ноталардың төбесіне не астына нүктелер қою арқылы белгіленеді. Дереккөздер
Қырғызтану

Қырғызтану (ағылшынша - Kyrgyz study; орысша - кыргызоведение ; қырғызша Кыргыз таануу) - қырғыз елiнiң (оның iшiнде қырғыздарға қосылған және қырғыздардан бөлiнiп, басқа елдерге қосылған этностардың) тарихын, тiлiн, философиясын, этнографиясын, рухани және заттық мәдениетiн жанжақтату, комплекстеу, iлiми деңгейде зерттеушi тармақ. Бұл тармаққа қырғыздар байырғы тарихи (оның iшiнде қазiргi Қырғызстанның, Борбордук Азияның, Сiбiрдiң және Iшкi Азияның) тарихи-географиясын, картографиясын, ономастикасын және басқа iлiми жағдайларын зерттеу де кiредi. Дереккөздер: 1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. - Том 1-6.
Күленов Сәлемхат

Күленов Сәлемхат (1898, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 2 жылдық мұғалімдер курсын, 1933 ж. Мәскеудегі Бүкілодақтық социалдық егін шаруашылық академиясын бітірген. 1918 – 36 ж. Баянауыл ауданынданда мектеп мұғалімі, Павлодар уездік халық ағарту бөлімінде инспектор, меңгеруші, уездік жер басқармасының меңгерушісі, Павлодар ауданы атқару комитетінің төрағасы болып істеді. 1936 – 37 ж. Алматы облысы кеңшарлар басқармасының бастығы, Қазақ КСР-і кеңшарлар халық комиссарының 2-орынбасары қызметтерін атқарды. 1937 ж. қазанда тұтқындалып атылды. 1957 ж. қыркүйекте ақталған. Дереккөздер
Удинцев Григорий Николаевич

Удинцев Григорий Николаевич (15.1.1896, Ресей, Свердловск облысы Карпинск ауданы Петропавловский кенті – 15.1.1951, Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1940), профессор (1934).КСРО Медицина ғылымы академиясының корреспондент мүшесі (1945), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1941), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946). Томск университетін бітірген (1921) соң осы университетте ординатор, ассистент, доцент (1921–30), ауруханада бас дәрігердің міндетін атқарушы (1930–34), Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) госпитальдық және ф-ттік терапия клиникасының меңгерушісі (1935–44), Қазақстан ғылым академиясының Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының директоры (1944–48), Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы Санитарлық-гигиеналық медицина институтында профессор (1948–51) қызметтерін атқарған. 1940 ж. «К вопросу об определении функции костного мозга у человека» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның негізгі ғылыми жұмыстары гематология (қан морфологиясы), жұқпалы аурулар (бруцеллезді вакцинамен, химиялық дәрілермен, физиотерапия әдіс-терімен емдеу) және курортологиялық (қымыз бен курорттық факторлардың емдік қасиеттері) мәселелеріне арналған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әубәкір Жүнісов

Әубәкір Жүнісов (1886, Алматы облысы, Райымбек ауданы – 6 желтоқсан 1939) – қоғам қайраткері, Он алтыншы жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысушы. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Жаркентте а. ш. мектебін бітірген. 1916 жылы Қарқара көтерілісіне қатысқаны үшін тұтқындалып, өлім жазасына кесіледі. Кейін бұл жаза жеңілдетіліп, 1-дүниежүзілік соғыс майданының алдыңғы шебіне жіберіледі. Майданнан оралғаннан кейін Жаркент қаласында Босқындарға жәрдем көрсету жөніндегі Түркістан комиссиясында жұмыс істеді. Жаркент уездік, қалалық милиция бастығының орынбасары ретінде 1921 жылы атаман Дутовтың көзін жою операциясына қатысты. Бұл оқиға “Атаманның ақыры” көркем фильмінде бейнеленген. 1922 – 24 жылы Тұзкен болысының (бұрынғы Кеген ауданы) халық сотында судья болды. 1924 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы облысы сотының мүшесі, облыстық адвокатура коллегиясының төрағасы қызметін атқарған. Суықтоғай ауылында (Алматы облысы, Райымбек ауданы) Жүнісов Әубәкірге ескерткіш орнатылған, Алғабас орта мектебіне есімі берілген. Дереккөздер
Күлтөбе

Күлтөбе қалашығынан табылған қыш кірпіштегі жазу.|300px|thumb]] Күлтөбе – Қазақстан Республикасының Түркістан облысы, Түркістан қаласында орналасқан ежелгі бекіністі қоныс және археологиялық ескерткіш. Нысан – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ескерткіш – Түркістан қаласының шығысындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі буферлік оңтүстік аймағында, 350 м жерде орналасқан (Ордабасы ауданы, Сарыарқа ауылынан 1 шақырым солтүстікте, Арыс өзенінің сол жағалауында). Б.з.д ІІІ ғасырдан бастау алатын Қазақстандағы алғашқы сәулет құрылыстары бар Күлтөбе қалашығы бірқатар деректерде Күлтөбе-Ясы деп аталады. Алғаш рет Ясы атауы моңғолдардың ұлы ханы Менгудің ордасына Қазақстанның оңтүстік аймағы арқылы сапар шеккен армян патшасы І Гетумның жолжазбасында кездеседі. Қаланың атауына келсек, кейінгі ежелгі замандарда (б.д.д. ІІІ-ІІ – б.з. ІҮ ғғ.) Қаратау мен Сырдың арасын мекен еткен тайпалар тарихына үңілуге тура келеді. Сол тұста бұл аймақты ежелгі Сақ және Сармат тайпаларымен бірге Ас (Ясы, Асы, Аша, Арас) және Сауран (Савран, Сағран) тайпалары да мекен еткен. Кейінірек І-ІV ғғ. арасында бүкіл әлем халықтарының төртінші Ұлы қоныс аударуы барысында, Шығыстан-батысқа (Азиядан-Еуропаға) жөңкілген Ғұн тайпаларына қосылып Асы-Ясы және Сауран тайпалары да Шығыс Еуропаға көшіп қонады. Бұған дәлел Румыняның Бухаресттен кейінгі екінші үлкен қаласы Яссы мен оған жақын орналасқан Канг-ас қалалары (Канг – Сырдарияның сол замандағы аты) және Венгрия жеріндегі Ач, Ясапати, Ясберень, Ясладань мен Украинаның оңтүстік-батысындағы Саврань қаласы және Савранка өзені дейміз. Ол замандарда елді мекендер негізінен сонда тұратын тайпалардың атымен аталып отырған. Осылайша, осыдан 2000 жылдай бұрын аталарымыз Ғұндарға еріп Шығыс Еуропаға қоныс аударған деген тұжырым жасауға болады. Дереккөздер Әдебиет * Умняков И.И., Архитектурные памятники Средней Азии. Исследование. Ремонт. Реставрация. 1920 – 1928 жж., Таш., 1929, с. 32; * Агеева Е.И., Пацевич Г.И., Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана // Труды ИИАЭ АН КазССР, А.-А., 1958, т. 5, с. 92–96; * Сенигова Т.Н., Отчет об археологических раскопках в охранной зоне архитектурно-мемориального комплекса Ходжи Ахмет Ясави (1973 – 1974), А.-А., 1974; * Рукопись архива института Казпроектреставрация, инв. ғ57, с. 98–100; * Сенигова Т.Н., Бурнашева Р.З., Новые о городище Туркестана, «Известия АН Казахской ССР, Серия общественных наук», 1977, ғ2, с. 54. Сыртқы сілтемелер * [http://thenews.kz/2011/05/21/824566.html Күлтөбе басында билік айтқан – Әнет баба]
Күлше қыз-Назымбек

Күлше қыз-Назымбек жыры – ғашықтық жыр. Алғашқы нұсқаларының бірі 1935 жылы «Әдебиет майданы » журналында жарияланған. Шығарманың оқиғасы Қырымда және Орманбет ноғайлары арасында өткен делінеді. Жыр мазмұнында қырық сан Қырым жұртында Жаныс атты асқан бай болғандығы айтылады. Мал бағатын жер-су үшін болған бір қақтығыста адам өлімі болып, Жаныс он сан ноғай еліне көшіп келеді. Осы елдің ханы Асылбекпен қанаттас қонады. Қатар отырғандарында Жаныс пен Асылбектің әйелдері жүкті болады. Жаныстың әйелі қыз туып, атын – Күлше, Асылбектің әйелі ұл табады да, атын – Назымбек қояды. Екеуі құда болады. Көп ұзамай Асылбек қайтыс болып, Жаныс Қырым жұртына қайта көшіп кетеді. Жыр осы екі жастың адал махаббаты жолында бастан кешкен қиындықтарын арқау еткен. Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорында «Күлше қыз-Назымбек» жырының бірнеше нұсқасы сақталған. Дереккөздер
Мұрат Сатыбалдыұлы Жүнісов

Жүнісов Мұрат Сатыбалдыұлы (24.7.1966 жылы туған, Қарағанды облысы, Балқаш қаласы) – шахматшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1996), зағиптар арасындағы әлем чемпионы (Испания, Торено, 1995). Арғын тайпасының Қаракесек руының Шекшек бөлімінен шыққан. Алғашқы жаттықтырушысы Е.Әлімжанов. Қазір гроссмейстер Б.Асановтың жетекшілігімен жаттығады. Қарағанды облысының екі дүркін чемпионы (1990, 1991), республикалық студенттер ойындарының чемпионы (Алматы, 1989), Қазақстан зағиптар қоғамының төрт дүркін чемпионы (Алматы, 1990, 1992, 1994, 1997), халықаралық турнирлердің жүлдегері (Чехия, Брно, 1994; Мәскеу, 1994; Петропавл, 1994; Испания, Бенавенте, 1995; АҚШ, Нью-Йорк, 1995). Шахматты шапшаң ойнаудан Астана қаласының чемпионы (2000), Алматы қаласының чемпионы (1997). Қазір Астана қаласындағы шахмат клубында жаттықтырушылық қызмет атқарады. Дереккөздер
Күңгіртөбе І, ІІ

Күңгіртөбе І, ІІ – бекіністі мекенжай орны. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Тамды ауылының батыс және Солтүстік-батыс жағында 1–1,5 км жерде орналасқан. 1941 жылы Жамбыл археология пунктінің экспедициясы (жетекшісі Г.И.Пацевич) зерттеген. Күңгіртөбе І-дің биіктігі 1 м, аумағы 700х350 м ұзынша төбешік, бұрыштарында мұнараларының негізі сақталған. Күңгіртөбе ІІ солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзынынан жатқан сопақша төбе. Биіктігі 4 м, аумағы 82х65 м. Қаланың іргесінен өткен Тамды өзенініңескі арнасы сақталған. Зерттеу барысында құм, көзе, құты, қазан, кесе, тостаған, саптыаяқ, қақпақ, шырақ, таба, тұғыр сынықтары табылды. Күңгіртөбе І, ІІ тұрғындары дәнді дақылдар өсіріп, егіншілікпен айналысқан. Су құбырларының қалдықтары, күл-қоқыс тастауға арналған шұңқырлар, бадыраптар, қойма, қамба орындары байқалады. Қала тұрғындары шамамен 7–11 ғ-ларда өмір сүрген. Мал шаруашылығымен де айналысқан. Дереккөздер
Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев

Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев (13 сәуір 1961 жыл, Алматы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, 2022 жылдан бастап Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің ректоры әрі 2024 жылдан бастап Ұлттық ғылым академиясының президенті. Бұрынғы Ауыл шаруашылығы министрі (2008—2011). Профессор, академик және ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1997). Білімі 1983 ж. Алматы қаласындағы Қазақ ауыл шаруашылық институтын үздік бітірген. Еңбек жолы Еңбек жолын 1983 ж. В. Вильямс атындағы қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бастады. Аталған мекемеде қатардағы лаборанттан директордың орынбасарына дейінгі лауазымдық қызметтер атқарды. 1997 ж. А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болып тағайындалды. 2002—2005 жж. Ауыл шаруашылығы вице-министрі қызметін атқарды. 2006 ж. ҚР АШМ Ғылым департаменті директоры болып тағайындалды. 2007 ж. бастап Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылық вице- министрі. 2008 – 2011 жж. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрі. 2011 – 2020 жж. «С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы. 2020 ж. 27 тамыздан бастап Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып сайланды. 2022 жылы 1 қарашада «Қазақ Ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КеАҚ Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына тағайындалды. 2024 жылы 22 қаңтарда Ақылбек Күрішбаев ҚР Ұлттық ғылым академиясының президенті болып тағайындалды. Дереккөздер
Күнтізбелік жоспарлау

Күнтізбелік жоспарлау – жалпы кәсіпорын және оның жеке құрылымдық бөлімшелері (цехтар, телімдер, бригадалар, жұмыс орындары) үшін қысқа мерзімге (айға, тәулікке, ауысымға, сағатқа) арналған нақты өндірістік тапсырмаларды әзірлеуді қоса оралымды-өндірістік жоспарлаудың бір бөлігі. Жоспарлы тапсырмалар нормалар мен нормативтердің, шарттық міндеттемелер мен мемлекеттік тапсырыстардың негізінде әзірленеді, мұнда сондай-ақ оларды іске асырудың сол сәтте қалыптасқан нақты жағдайлары ескеріледі. Күнтізбелік жоспарлар, әдетте үш кезеңде жүзеге асырылады. Бірінші кезеңде көлемді жоспарлау орындалады, яғни тапсырмалар тәптіштеліп, цехтарға бөлінеді. Әрбір цехқа (телімге) берілетін тапсырма заттай, еңбек және құндық өлшемдермен белгіленеді. Екінші кезең – өндірістің күнтізбелік жоспарларын әрбір цех үшін мерзім мен объектілер бойынша жасау және күнтізбелік нормативтерді әзірлеу. Үшінші кезең жоспарлы тапсырмаларды әрбір жұмыс орнына жеткізуді қамтиды. Осы мақсатпен күнтізбелік жоспарлар орындаушылар арасындағы жеке тапсырмаларға бөлінеді, сөйтіп, ауысымдағы әрбір жұмысшыға берілетін жеке тапсырмалар көрсетілетін жоспар жасалады. Сілтемелер *[http://www.webirbis.ksu.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNIBIS_PRINT&P21DBNIBIS&S21STN1&S21REF&S21FMTfullw_print&C21COMS&S21CNR&S21P010&S21P020&S21LOG1&S21P03K&S21STR%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%20%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 Күнтізбелік жоспарлау] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83_%28%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%29 Күнтізбелік жоспарлау] Дереккөздер
Досмұхамбет Кішібеков

Досмұхамбет Кішібеков (15.12.1925 жылы туған, Шиелі ауданы) – ғалым, философия ғылымдарының докторы (1965), профессор (1967), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003), Қазақ КСР Жоғарғы мектебінің еңбек сіңірген қызметкері (1974). 2-дүние жүзілік соғысқа қатысқан. Қызылорда педагогика институтының (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) тарих факультетін бітірген (1948). 1948 – 49 жылдары Қызылорда мемлекеттік педагогика институтында оқытушы, 1949–53 жылдары КСРО Ғылым Академиясының Философия институтында аспирант, 1953 – 64 жылдары Қазақ политехникалық (ҚазҰТУ) институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер. 1964 – 96 жылдары Қазақ ұлттық техниклықа университетінің философия кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарды, 1996 жылдан осы университеттің қоғамдық пәндер кафедрасының профессоры. Негізгі ғылыми еңбектері қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне, дәстүрлі дүниетанымына арналған. Халықтың өткені мен бүгінін ғылыми саралап, оның діліне, болмысы мен әдет-ғұрпына, дүниеге көзқарасына философия талдау жасап, философия тарихы мәселесін зерттеді. Сондай-ақ, Кішібеков өтпелі кезеңдегі қоғамның даму заңдылықтарын, қоғамдық қатынастардың жай-күйін айқындап, бір қоғамнан екінші қоғамға өтуде демеуші факторлар қажет екендігін негіздеді. «Достық» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталды. Кішібеков 580-нен астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 47 монография, оқулық, кітаптар мен кітапшалар жазды. Дереккөздер
Күнтізбелік жыл

Күнтізбелік жыл – күнтізбе бойынша дәл есептелетін бір жылдық уақыт кезеңі‚ сондай-ақ онымен сәйкес келетін есептік және есеп берілетін жыл. Шаруашылық‚ қаржы‚ салық жылы күнтізбелік жылымен сәйкес келмеуі мүмкін. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D1%8B%D0%BB Жыл] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83_%28%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%29 Жоспарлау] Дереккөздер
Садыр хан

Садыр батыр, хан Садыр, Садыр Арзымат ұлы (XVIII ғасыр) - саяқ руының қаба әулетiнен. Кетпен-Төбеде туған. Сарыбағыш Көкүл бидiң жиенi. Тарихшы Белек Солтоноевтың айтуынша XVIII ғасырдың екiншi жартысында бүкiл Арқа қырғызына аты танылған елбасшылардың бiрi. Қазақ ханы Абылайға қарсы соғыстың басшыларының бiрi. Абылай ханның 1775-76-жылдардағы жорықтарында ұлы Досқұлу екеуi тең тұтқындалып, өлтiрiлген. Сүйегін саяқ, саруу, кушчу қырғыздары денесiн сұрап алып, Қырғызстандағы Талас өзенiнiң Үшқорған деген жерiнде жай тапқан. Дереккөздер
Кіші кеңес энциклопедиясы

]]Кіші кеңес энциклопедиясы, Малая советская энциклопедия (МСЭ) – әмбебеп анықтамалық. Оқушы жастарға, жалпы көпшілікке, өз бетімен білім алушыларға арналған. *1929-1939 - Алғашқы басылымы 10 том болып. 80 мың данадан астам таралыммен шықты. *1933-1941 - 2-басылымы. (10 т.) және 1947 жылы (11-т.) 90 мың данамен таралды. *1958-1960 - 10 томдық 3-басылымы 290 мың данамен жарық көрді. «Советская энциклопедия» баспасы шығарып тұрды. Кіші кеңес энциклопедиясының 3-басылымы көптеген өзгерістермен толықтырылып, жетілдіріліп, иллюстрациялар мен карталар саны көбейтіліп, 50 мыңдай мақала енгізілген. Энциклопедияға әр түрлі елдер мен халықтар туралы, тарих, экономика, ғылым, техника, әдебиет пен өнер мәселелеріне арналған көлемді мақалалар енгізілген. Кіші кеңес энциклопедиясында Қазақстан тарихы мен экономикасы, мәдениеті, оның ғылым, әдебиет және өнер қайраткерлері жайлы материалдар да көптеп кездеседі. Дереккөздер
Маркшейдерлік приборлар

Маркшейдерлік приборлар, шахтада, карьерде және жер бетінде кеңістіктік геометриялық өлшеулер жүргізу кезінде маркшейдерлік іс жұмыстарында пайдаланылады. Пайдалану мақсатына қарай М. п. бірнеше топқа бөлінеді. :Бұрыш өлшеуіш приборлар: * теодолит-тахеометр, * маркшейдерлік теодолиттер * және олардың тетіктері (консол, тіктедіш, т.б.), * стереоскоп. қашықтық өлшеуіші бар тахеометр, * бұрыш өлшеуіш; :биіктік өлшеуіш приборлар: * тау-кен нивелирі, * барометр, * барограф, * профилограф; :сызық өлшеуіш приборлар: * болат лента, * рулетка, * қашықтық өлшеуіштер (сымды, авторедукциялы, стереоскоп., т.б.); :азимут өлшеуіштер: * магниттік буссоль, * деклинатор, * тау-кен компасы, * гироскоп. компастар; :бағыттауыш приборлар: * жарық сәулелік бағыттауыштар, * проектирлер; :арнаулы мақсаттарда пайдаланылатын приборлар: * автоматты габарит өлшеуіштер, * тау қысымын өлшейтін датчиктер, * бағдарлауыш приборлар, * фотограмметр, * стереокомпаратор. Жер асты қуыстарын картаға түсіруге тахеометр, сектограф, дыбыстық локатор, т.б. приборлар пайдаланылады. өңғымалардың көлбеулігі мен азимуттық бұрыштары инклинометр арқылы анықталады. Камералық жұмыстарда планиметр, пантограф, жарықпен көшіру аппараттары, сызу құралдары, есептеуіш машиналар, т.б. қолданылады. Геодез. түсірулер үшін әмбебап-теодолит, инварлық қыл сым, мензула, аэрофото түсіру аппараттары, т.б. пайдаланылады. Т. Пентаев Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 6 том Сілтемелер
Маркшейдерлік түсірім

Маркшейдерлік түсірім— өлшеу жұмыстарының жиынтығы. М. т. жер астында және оның жоғ. қабаттарында орындалған тау-кен жұмыстарының нақтылы жағдайын көрсету үшін жүргізіледі. Шахталарда, карьерлерде оны орындау үшін арнайы маркшейдерлік приборлар қолданылады. Анықтау әдіс-тәсілдеріне қарай М. т. кезінде қолданылатын приборлар бұрыш өлшеуіш, ұзындық өлшеуіш болып бөлінеді. М. т., негізінен, өлшеу, есептеу жұмыстарынан тұрады. Осы өлшеу, есептеулер нәтижелері бойынша тау-кен өндірісінің барысын көрсететін сызбаъълар, [[карталар,кескіндер, т.б. жасалады. Көлденең және тік түсірулер арқылы қазып алынған кен көлемдері анықталады. Кенді ашу, дайындау және қазып алу жұмыстарының уақытқа байланысты өзгерістері түсіріліп, олар тау-кен жұмыстарының жоспарында көрсетіліп, бекітіліп отырады. Онкүндік, айлық есеп беру үшін тау-кен жұмыстарының орындалуын қадағалайтын тексеру түсірулері жүргізіледі. Т. Пентаев Дереккөздер
Сарман Асанбек

АСАНБЕКОВ САРМАН (АБДУЛ) Ақын, театр сыншысы Сарман Асанбек 1935-жылы 8-тамызда Талас ауданындағы Арал ауылында туған. 1953-жылы Талас қаласындагы №1 орта мектептi, 1958-жылы КМУнiң филология факультетiн, 1966-жылы Қырғыз ССР iлiмдер академиясының аспирантурасын бiтiрген. Мәскеудегi КСРО Мәдениет министрлiгiнiң Искусство институтында квалификациядан өткен. Еңбек жолун 1958-жылы Қырғыз мемлекеттiк сурет өнерi музейiнiң iлiми қызметкерi болып iстеуден бастаған, Қырғыз театралдық қоғағамының Әртiстер үйiнiң директоры, 1968-жылдан Фрунзедегi көркем өнер оқу орнының директоры, 1975-жылдан Қырғыз ССР iлiмдер академиясының КСЭсiнiң Бас редакциясында мәдениет және искусство редакциясының басшысы, сол жерде қазiр иллюстрация жана картография редакциясынын басшысы болып отыр. 1977-жылдан «Қырғызстан» баспасының искусство бөлiмiнiң басшысы, 1985–1986-жж. Қырғыз Республикасының мәдениет министрлiгiнiң репертуарлық-редакциялық коллегиясының редакторы, 1987-жылдан «Қырғызстан мәдениетi» гәзетiнiң редакциясында искусство бөлiмiнiң басшысы және редакциялық кеңестiң мүшесi болған, 1993-жылдан Фрунзе қалалық муражайлардың бiрiктiрiлген дирекциясының iлiм бойынша директорының орынбасары, 1996-жылдан Қырғыз мемлекеттiк искусство институтының режиссерлiк кафедрасына доцент болып қабыл алынған, ал ендi 1997-жылдан сол институттың режиссура және әртiстiк шеберлiк кафедрасында профессор болып еңбектенедi. Бiрiнчi жырлар жинағы «Ырғақ» деген атпенен 1962-жылы жарық көрген. С.Асанбектiң негiзгi шығармашылық бағыты сын және искусствотануда көрiнген. 1961-жылдан КСРО театр союзының, 1980-жылдан КСРО Жазушылар, КСРО Суретшiлер және КСРО Журналистер союзының мүшесi. ЖАРЫҚ КӨРГЕН КIТАПТАРЫ Қырғыз тiлiнде Сүретшi: Гапар Айтиевдин чыгармачылыгы жөнүндө. – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 113 б. Ыргак : Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1963. – 103 б. Табитти тарбиялоо. – Ф.: Мектеп, 1963. – 75 б. Турмуш жана искусство: Сындар жана очерктер. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 200 б. Гапар Айтиев. – Ф.: Кыргызстан, 1972. –36 б. Изденүү жана табылга: Сын-макалалар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 91 б. Ишеним : Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 92 б. Азыркы кыргыз драмасы. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 188 б. Сары-Булак : Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1981. – 104 б. Жаштыкка саякат: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 154 б. Машакаттуу бийиктик: Сын-макалалар, адабий портрет. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 160 б. Алиман Жангорозова: Чыгармачылык портрет. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 124 б. Мираида Далбаева: Чыгармачылык портрет. – Ф.: Адабият, 1989. – 96 б. Марат Алышбаев: Монография. – Ф.: Кыргызстан, 1998. – 46 б. Айтматов жана искусство: Макалалар жыйнагы (Авторлош). – Ф.: Кыргызстан, 1978. Жерге-жээктүү Жеңиш Сулайманов. Эссе. – Б.: Учкун, 2002. – 4 б. Орыс тiлiнде Сабырбек Акылбеков. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 90 с. Колхозный музей. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 119 с. Изобразительное искусство Кыргызстана: История искусства (в соавт.). – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 640 с. Джакул Кожахметов. – Ф.: Кыргызстан, 1990. – 80 с. Поиски: Сборник статей (в соавт.). – Ф.: Кыргызстан, 1990. – 160 с.
Күшік-қалпе суару жүйесі

Күшік-қалпе суару жүйесі - Алматы облысы Қаратал ауданы жерінде. 1950 ж. іске қосылған. Қаратал өзенінің суын пайдаланады. Магистральдық каналының ұзындығы 9,5 км. Бас жағындағы су ағыны 20 м³/с. Жүйенің жалпы ұзындығы 309,8 км, бойында 334 гидротехникалық қондырғылар бар. Жылына 10,0 мың га егістік суарылады. Егілетін басты дақылы – қант қызылшасы мен соя. Дереккөздер
Марқатау

Марқатау – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік жоталары тобына кіретін тау жотасы. Батысында Қайрақкөл тауынан Сарқан өзенімен бөлінген, шығысында Кіші Басқан өзенімен шектелген. Жер бедері Биіктігі 1602-850 м. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс беткейлері көлбеу, ал солтүстік және батыс беткейлері тік және шатқалдары көп, төбесі тегіс. Геологиялық құрылымы Тау палеозой эрасының герцин тау түзілу кезеңінде пайда болған, геологиялық жыныстары конгломерат, кристалды тақтатас, әктастар, төрттік шөгінділерден тұрады. Климаты Климаты айқын континенттік. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500-800 мм. Өсімдігі, жануарлары Қызыл-қоңыр, қара топырақты таулы, далалы-орманды белдемінде селеулі, бетегелі шалғын, сирек бұта өседі. Әсіресе, таудың батыс бөлігінде көкбояу, итмұрын тәрізді жемісті бұталар жиі кездеседі. Борсық, суыр, қоян, түлкі, қасқыр, байғыз, жапалақ, сауысқан, тазқара, т.б. жан-жануарлар мекендейді. Дереккөздер
Маррамбиджи

Маррамбиджи (Murrumbіdgee) — Австралияның оңт.-шығысындағы өзен. Муррей өзенінің оң саласы. өз. 2172 км, су жиналатын алабы 165 мың км². Австралия альпісінің солт. беткейінен басталып, Австралияның оңт.-шығысындағы жазықтың үстімен ағады. Негізгі саласы — Лаклан өз. Өзен бойында Барринджак бөгені бар және СЭС салынған. Жылдық орташа су ағымы Балраналд қ-ның тұсында 77 м3/с. Жаңбырлы маусым кезінде суы тасып, Уогга-Уогга қ-на дейін кеме жүзе алады, егін суаруға пайдаланылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Марроки

Марроки (Marroquі) — Еуропаның оңт-ндегі ең шеткі мүйіс. Координаттары 36"00 с. е және 5"37 б. б. Дамба арқылы Пиреней түбегімен жалғасады. Тарифа (Испания) аралында (Гибралтар бұғазы) орналасқан. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер