kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұлпа

Ұлпа - (; ) — өсімдіктердің шыққан тегі, құрылымы және организмдегі атқаратын қызметі бір-бірімен байланысты жасушалар жүйесі. Ұлпаны атқаратын қызметіне, шыққан тегіне, морфологиясына, т.б. қасиеттеріне байланысты бірнеше топқа бөледі. Егер ұлпа біркелкі жасушалардан құралған болса, оны жай (колленхима), ал бірнеше жасушалардан тұрса — күрделі (эпидерма) деп жіктейді. Негізгі ұлпалар атқаратын қызметіне байланысты ассимиляция, сіңіргіш, қорлық заттар жинаушы, ауа ұстағыш болып ажыратылады. Жоғары сатыдағы өсімдіктер ұлпалары 5 түрге бөлінеді: * меристемалық * қорғаныш * механикалық * өткізгіш * паренхималық Өсімдіктердің бір ерекшелігі — олардың тұрақты өсу қасиетін бөлінуге қабілетті меристемалық ұлпаның болуына байланысты. Қорғаныш Ұлпа Қорғаныш (жамылғы) ұлпалары өсімдіктің ішкі ұлпаларын сыртқы ортаның қолайсыз әсерінен қорғайды. Эпидермис және тамырдың эпиблема Ұлпасын бастапқы жамылғы, ал көп жағдайда оның бет жағында түрліше қызмет атқаратын түкшелер, балауыз тәріздес кутин қабаттарын кутикула деп атайды. Жапырақ эпидермисі қорғаныш, газ алмасу, транспирация, ал кутикула Ұлпаға микроорганизмдердің, т.б. зиянкестердің енуіне қосымша кедергілік қызметін атқарады. Механикалық Ұлпа Механикалық ұлпалар тіректік қызмет атқарып, жел мен жаңбырға төтеп береді, сондай-ақ органдардағы жасушалар мен ұлпаларды, орган бөліктерін біріктіреді. Жасуша қабығының қалыңдауы және сүректенуі механикалық ұлпалардың анатомиялық ерекшеліктерінің бірі болып саналады. Механикалық Ұлпалардың 3 түрі бар: * колленхима * склеренхима * склерейдтер Өткізгіш Ұлпа Өткізгіш ұлпалар өсімдік денесінде суды, минералдық, органикалық заттарды тасымалдау және органдарды біртұтас жүйеге біріктіру қызметін атқарып, өсімдіктерде түтікті талшықты шоқтарға жинақталады. Сондай-ақ жасушалар жиынтығынан (шірнеліктер, безді талшықтар) немесе дара жасушадан (идиобласт) тұратын секреттік ұлпалар болады. Ұлпаның сапалық өзгешеліктері жасушадағы гендердің ерекше ырықтылығына негізделген. Ұлпа құрамындағы кез келген жасуша оның геномында тұтас организмнің дамуы жөніндегі ақпарат болатындықтан, бүтін органның немесе организмнің бастамасы бола алады. Бірақ бұл қасиеттің жүзеге асуы фитогормондардың, метаболиттердің және олардың физикалық, химикалық жағдайларының өзара үйлесімдігіне тығыз байланысты. Ұлпаның даму жолдарын зерттеуде жасушаларды “in vitro” жағдайында өсіру арқылы жүргізу ядродағы генетикалық бағдарламаны толық жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Ұлпаның пайда болып, дамуын гистогенез, ал бұл процестерді тереңдетіп зерттейтін ілімді — гистология деп атайды. Өсімдіктер ұлпасын, олардың атқаратын қызметі мен құрылысын өсімдіктер анатомиясы зерттейді. Дереккөздер
Шаңтөбе (кент)

Шаңтөбе — Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты кент, Шаңтөбе кенттік әкімдігі орталығы. Іргесі 1956 жылы қаланған. Географиялық орны Степногорск қаласынан бастысқа қарай 251 км-дей жерде орналасқан. Халқы Кәсіпорындары Кентте кеніш кәсіпорны «Шаңтөбе» ЖШС, шұжық цехы, 2 наубайхана, жел диірмені, 3 дәмхана, 3 шаштараз, фотосалон, 2 дәріхана, ТЖО, қонақ үй, киім, аяқкиім тігу шеберханасы жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, балалар бақшасы, Жасөспірімдер мен балалар спорт мектебі, аурухана, балалар кітапханасы, музыка мектебінің бөлімшесі, мәдениет үйі бар. Ең жақын темір жол станциясы – Атбасар (96 км). Дереккөздер
Әліби Қабыкенұлы Шапауов

Шапауов Әліби Қабыкенұлы (1973 жылы туған, Уәлиханов ауданы Қаратал ауылы) – ғалым, филол. ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық стипендиаты, Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы мемлекеттік грантының иегері (2008). Павлодар мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің аспирантурасын (2000), Қарағанды заң академиясын (2007) бітірген. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 04), әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. 90-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензия жариялаған Дереккөздер
Ұлпабас

Ұлпабас – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Солт. жарты шардың салқын, қоңыржай аймақтары мен ішінара субтропиктік белдеулерінде кездесетін 20-ға жуық түрі бар. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жоңғар (Жетісу), Іле, Күнгей, Талас Алатауларының мүк және қияқөлең өскен батпақты жерлерінде, батпақты шабындықтар және қылқанжапырақты ормандардың сазға айналып кеткен жерлерінде өсетін 3 түрі кездеседі: *Таспа ұлпабасы *Әсем ұлпабас *Шейхцер ұлпабасы Биіктігі 10 — 80 см, көп сабақтығы Жапырақтары жіңішке, таспа тәрізді, үш қырлы. Гүлдері көп, қосжынысты, жұқа жаппа қылтандарының қолтығына бір-бірден орналасып, масақ құрайды. Төменгі жаппа қылтанында гүл болмайды. Гүлсерік қылтандары көп, кейде 6, жылтыр, жұмсақ жібек тәрізді, ақ не жирен түсті түктерден тұрады. Жемістенгенде жылдам өсіп үлкейеді де Ұлпабасқа айналады. Аталығы да, аналығы да — үшеу. Мамыр — шілде айларының аралығында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі үш қырлы. Ұ. өскен алқап аппақ немесе жирен түсті болып алыстан көрінеді, шымтезек түзеді. Ұлпабас — бұғы мен бұланның ерте көктемдегі құнарлы азығы; сабағымен су құстары қоректенеді. Жібек тәрізді ұлпаларын жұмсақ затты толтыруға, мақта мен жүнге қоспа ретінде пайдаланады. Тағы қараңыз *Биология *Өсімдік Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.
Шарф Иван Иванович

Шарф Иван Иванович (1930 жылы туған, Ресей, Ростов обл, Миллер ауданы Калинино с.) – еңбек ардагері, ауыл шаруашылық өндірісінің ұйымдастырушысы, экономика ғылымының кадидаты (1975). Социалистік Еңбек Ері (1986), КСРО Министрлер Кеңесі сыйлық лауреаты (1980). Қарағанды педагогика институтын (1959), Целиноград ауыл шаруашылық институтын (1972) бітірген. Арықбалық ауданындағы бастауыш мектепте мұғалім (1948 – 59). Алексеев ауданы Островский мектебінің директоры, Целиноград облысының бірқатар кеңшарында директор (1962 – 75), Есіл ауданы ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, 1975 жылдан Целиноград құс ш. өндірістік бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарған. 9 – 11 шақырылған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ұлпан

Ұлпан— терісі бағалы аңдардың және кейбір үй жануарларының етінен сылынып алынған жартылай немесе толық өңделген сыртқы тері жабыны. Бұл негізінен аң және мал шаруашылықтарының адам қажетіне жарататын өнімдерінің бірі болып саналады. Ұлпан көбінесе аң аулау арқылы, кейде арнайы қолда өсірілетін терісі бағалы аңдардан да алынады. Жыл маусымына байланысты қысқы Ұлпан және көктемгі Ұлпан өнімдері деп бөлінеді. Қыста дайындалатын Ұлпанға қысқы ұйқыға кетпейтін аң терілері (ілбіс, тиын, қасқыр, кәмшат, жұпартышқан, ақкіс, сусар, түлкі, бұлғын, т.б.) жатады. Ал кейбір терең індерде қыста ұйқыға кететін терісі бағалы аңдардың (борша тышқан, суыр, т.б.) Ұлпанын көктемде немесе жазда алады. Ұлпанның қасиетін түсіне, ондағы түктердің қалыңдығына, ұзындығына, жылтыр реңіне, жұмсақтығына, беріктігіне, тығыздығына қарап ажыратады. Ұлпанның құндылығын анықтауда оның мөлшері, жылу өткізгіштігі және салмағы да есепке алынады. Ұлпанның бағалы болуы — терісі бағалы аңның тіршілік жағдайларына (жер асты, құрлықта, суда, т.б.), таралу аймағына, жеке ерекшеліктеріне және жыл маусымдарына байланысты өзгеріп отырады. Әрбір аңның жеке ерекшеліктеріне Ұ-ның түсі, түгінің тығыздығы, ұзындығы және жұмсақтығы жатады. Аңдардың таралу ерекшеліктеріне қарай Ұ-ның түсі мен мөлшерінде де біршама айырмашылықтар болады. Мысалы Камчатка түлкісінің Ұлпаны үлкен, түгі тығыз әрі үлпілдек, түсі от жалынындай болса, Орта Азия түлкісінің Ұлпаны шағын, түгі онша тығыз емес және түгінің аздаған ірі қылшықтары болады, түсі де сұр не ақшыл-сарғыш келеді. Ұлпаны бағалы аңдарға теңіздерде тіршілік ететін теңіз мысығы мен итбалықтар да жатады. Ұлпаны бағалы аңдарды соңғы жылдары қолдан өсіруге ерекше көңіл бөлініп, аң ш. көптеген елдерде дамып келеді. Еуропада (Норвегия, Швеция, Финляндия), Солтүстік Америкада (Канада, АҚШ), Австралияда және Ресейде Ұлпан дайындау шаралары жүйелі түрде жолға қойылған. Қазақстанда Ұлпан дайындау ерте кезде тікелей аң аулау арқылы жүзеге асырылып отырған. Елімізде Ұ-ы бағалы аңдарға: бұлғын, борша тышқан, тиін, ондатр, суыр, т.б. жатады. Қазіргі кезде республикамызда үй қояндарының Ұлпанын дайындау едәуір жолға қойылған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.
Майдакөл

Майдакөл — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Ақжона ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен батысқа қарай 53 км жерде, Сырдарияның атырауындағы шөлді белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1305 адам (673 ер адам және 632 әйел адам) болса, 2009 жылы 1162 адамды (610 ер адам және 552 әйел адам) құрады. Тарихы 1973-1996 жылдары күріш өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Майдакөлде ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Майжарма каналы

Майжарма каналы – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы Тереңөзек ауылының ортасымен ағады. 1939 – 40 жылдары салынған. Гидрологиялық сипаты Ұзындығы 20 км. Бастауын Сырдария өзенінен алып, бірнеше тармақтарға бөлінеді. Тереңдігі 2 м, 1 – 6 м. Канал суы Тереңөзек ауылының шаруашылықтарына және егістік алқаптарды суару үшін пайдаланылады. Майжарма каналының сызбасын жасап, қазу жұмыстарын гидротехник С.Бедебеков басқарған. Дереккөздер
Қыдырқожа Майлықожаев

Қыдырқожа Майлықожаев (1920 жылы туған, Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғыстан кейін «Шіркейлі» кеңшарында күріш өсіруші болып жұмыс істеді. Майлықожаев Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. Қ. Құдайбергенов Майлытоғай – Шиелі ауданындағы ауыл, Сұлутөбе ауылдық округі құрамында. Аудан орталығы – Шиелі кентінен солтүстік-батысқа қарай 66 км жерде, Орынбор – Ташкент темір жолы бойында орналасқан. Тұрғыны 0,8 мың адам (2005). Ауыл 1962 – 96 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Первомайский» кеңшары бөлімшесінің орталығы болған. Кеңшар негізінде Майлытоғайда ЖШС жұмыс істейді. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Мақан Жиенбайұлы

Мақан Жиенбайұлы, Алтын Мақан (шамамен 1870, Қармақшы ауданы Қараөзек өңірі – 1931, Семей қаласы) – қайраткер. Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан. Саудамен аты шығып, байыған. Орынбор, Үргеніш, Тройц, Бештау қалаларында сауда жүргізген. елді отырықшылыққа, мәдениетке ұмтылдырған. Қызылорда қаласында көптеген үйлер салған. 1908 жылы Алтын мен Табын руларының арасында үлкен жанжал туады. Осы жанжал Ақмешіттегі Мақан Жиенбайұлының 100 адамдық керуен сарайында шешімін табады. Ол 1928 жылы ірі байларды тәркілеу тізіміне ілініп, Семейге жер аударылады. Осында жүргенде қайтадан байып, түрмеге қамалып, сонда қайтыс болады. Бүгінде Мақан Жиенбайұлы салғызған үйлер тарихи және мәдени ескерткіш ретінде мемлекеттік қорғауға алынған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
София Өтегенқызы Мақашева

София Өтегенқызы Мақашева (1923, Қызылорда қаласы– 13.6.2006, сонда) – дәрігер. КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі. Душанбе медицина институтын (1948) бітірген. 1942 – 45 жылдары Қызылорда қаласы ішкі істер бөлімінде жұмыс істеген. 1948 – 52 жылдары Шиелі, кейіннен Сырдария ауданы денсаулық сақтау бөлімдерінің меңгерушісі, Қызылорда қаласындағы медициналық училищенің директоры, 1952 – 82 жылдары облыстық денсаулық сақтау басқармасының бастығы. Мақашева Ленин орденімен, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Октябрь революциясы» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Мақпал – Сегіз

«Мақпал – Сегіз» – ғашықтық дастан. Мақпал атты сұлу бойжеткеннің өнері асқан жігіт – Сегіз серіге ғашықтық хикаясы баяндалған оқиғаны бірнеше ақын жырға қосқан. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген Жанкісі жырау жырлаған «Сегіз сері мен Мақпал сұлу» дастанының аяқталмаған нұсқасын ауыз әдебиетін жинаушы Қ.Биғожин Жезқазған қаласының тұрғыны Д.Меңдіғалиевтен 1974 жылы жазып алған. «Мақпал – Сегіздің» басқа нұсқалары да осы Жанкісі нұсқасы негізінде тарағанға ұқсайды. Қызылордалық Сәрсенбай жыршы (1888 – 1961) бұл дастанды Базар жыраудан үйреніп, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы Ә.Қайнарбаев одан жазып алған. Ол осы Сәрсенбай жырлаған «Мақпал – Сегіз» дастанының нұсқасын 1946 жылы ҚР ҰҒА ОҒК қорына тапсырған. Дастан 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Дереккөздер
Серік Мақпырұлы

Серік Мақпырұлы (15.1. 1944 жылы туған, Жалағаш ауданы Мақпалкөл ауылы) – әдебиеттанушы ғалым, әдіскер-педагог, филология ғылымдарының кандидаты (1976), профессор (1997), Қазақстан халық ағарту ісінің озық қызметкері (1992), Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері (2003), ҚазПИ-дің (ҚазҰПУ) филология факультетін (1969), аспирантурасын (1972) бітірген. 1972 жылдан осы университеттің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, филология факультеті деканының орынбасары, 1996 жылдан Білім және ғылым министрлігінің «Қазақстан жоғары мектебі – Высшая школа Казахстана» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы Бас редакторының орынбасары, «Ұлт тағылымы» ғылыми қосымшасының редакторы. С.Мұқанов шығармашылығын, әдебиет теориясы мен қазақ әдебиетін жоғары және орта мектептерде оқыту әдістемесі мәселелерін зерттеген. Мақпырұлы ондаған оқулық пен оқу құралдарының, әдістемелік талдау еңбектердің, 200-дей әдеби-сын, ғылыми-зерттеу оқу-әдістемелік, публицистикалық мақалалардың авторы. Дереккөздер Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Мақтұм Сейіт Баба

Мақтұм Сейіт Баба (1590 – 1663) – әулие, ислам дінін уағыздаушы, шарапатты кісі. Әзіреті Әлиден тараған Сейіт қожаларының 43-ұрпағы. Мазары қазіргі Сырдария ауданының Шаған агрофирмасының солтүстік батысында, Сырдария өзенінің жағасында. Мақтұм Сейіт Баба кезінде мешіт ұстап, елдің діни сауатын ашқан, ғаріп-қасірлерге қамқоршы болған. Оның ұрпақтарынан Қазан төңкерісіне дейін мешіт ұстаған, имамдық еткен 20-ға жуық ишан шыққан, 3 ұрпағы қажы атанған. Ертеректе салынып тоза бастаған күмбез үйі бабаның 7-ұрпағы Смағұл қожаға берілген аян бойынша 1927 қайта көтерілген. Күмбезді өрген Нұрпейіс ұста. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Қойшыбек Ысқақұлы Мамақов

Қойшыбек Ысқақұлы Мамақов (1945 – 19.8.1992) – суретші, Қазақстан суретшілер Одағының мүшесі (1970). Алматы өнер училищесін бітірген (1968). Мамақов өз шығармаларында белгілі бір ойды қорыта отырып, әсемдік пен күшті айқындауға, туған жер табиғатын бейнелеуге ұмтылды. «Амангелді отряды», «Ғани Мұратбаев», «Қызылдар келді» атты шығармалары жеке тарихи тұлғаларға арналса, «Қыз қуу», «Көкпар», «Бәйге» сияқты суреттері ұлттық нақышпен салынған. Оның еңбектері халықтың өткен өмірі мен тарихи жағдайларды байланыстыра отырып суреттейді. Туындыларында көбіне бояулар бірте-бірте өзгеріп әр түрлі рең беріп тұрады. Жұмыстары музейлерде, жеке жинақшылардың иелігінде сақтаулы. Дереккөздер
Өркен Қабыкенқызы Мамақова

Өркен Қабыкенқызы Мамақова (1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауылы) – суретші, Қазақстан суретшілер Одағының мүшесі (1985). Алматы өнер училищесін бітірген (1970). 2003 жылдан Қазақстан суретшілер Одағының Қызылорда облысы бөлімшесін басқарады. Шығармашылық қызметінде көптеген майлы бояумен салынған картиналарды, сәнді ұлттық киімдерді дүниеге келтірді. Мамақова өз шығармаларында табиғат көріністерін, ауылдың тыныс-тіршілігін, Арал мен Бөген, Қаратау жоталарын бейнелеген. Алматы қаласында өткен іскер әйелдер форумында «Қанатты әйел» атағын иеленген (2000). «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Дүйсенбай Мақанов

Дүйсенбай Мақанов – колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1958). 1909 жылы бұрынғы Целиноград облысы, Целиноград ауданы, Егінді ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1928 жылы ұжымшарға мүше болып кіреді. * 1931-1942 жылдары Алматы облысы, Октябрь кеңшарында админ қызметте болған. * 1942-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында, майданда болады. * 1946-1961 жылдары қой өсіретін Қазалы кеңшарының басшысы болады. * 1961 жылыдан Алматы облысы, Бұлақты кеңшарына басшылық етеді. Марапттары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1958) Дереккөздер
Мансұр мен Дәмеқыз айтысы

Мансұр мен Дәмеқыз айтысы – қазақ сөз өнері тарихындағы әдеби байланыс мұраларының бірі. Дәме Тобағабылқызы 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде қарақалпақ халқына танымал ақын болған. Айтыс 1910 жылы Қарақалпақстандағы Сарыбел деген жердегі үлкен тойда өткен. Екі ақынның бұл сөз сайысын М.Бекежанов кейін айтыс-дастан үлгісімен жазып шыққаны аңғарылады. Себебі, айтыстың тұтас құрылымында осы айтыстың тарихын, тойдың өткен уақытын, елдің жайын баяндайтын оқиғалар қамтылған. Айтыстың алғашқы бөлімінде қазақ пен қарақалпақ халықтарының шектес қоныстары (Қызылқұм, Қарақұм, Жаңадария, т.б.) мен Дәмелі қыздың кескін-келбеті жырланады. Екі ақын Сыр бойы қазақтарының отырықшылық, егіншілік кәсіптері мен қарақалпақ халқының тұрмыс-тіршілік салттарын сөз етеді. Айтыс мәтіні «Айтыс» (1942, 1964) жинағында және Н.Бекежановтың жинақтарында (1956, 1982) жарияланды. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Өмірбек Марсалиев

Өмірбек Марсалиев (20.10.1946 жылы туған, Жаңақорған кенті) – сазгер-әнші. Қызылорда педагогикалық институтытын (Қорқыт Ата атындағы мемлекттік университеті) бітірген (1969). 1972 жылдан Әлшекей атындағы өнер мектебінде мұғалім, директордың орынбасары, директоры қызметтерін атқарып келеді. Марсалиевтың 50-ден аса әні бар. Олардың ішінде «Аталар даңқы», «Ұстазым» (сөзі Р.Әділбековтікі), «Жаңақорған вальсі» (сөзі А.Сопыбековтікі), «Ән-ғұмыр» (сөзі Ә.Өтебаевтікі), «Ұмытпаңдар» (сөзі М.Көкеновтікі), «Аңсау» (сөзі Б.Тәжібаевтікі), «Кешегі арман он жеті» (сөзі З.Елғондиеванікі), т.б. әндері жұртшылыққа кеңінен танымал. Бірқатар әндері «Ауыл кеші көңілді» және «Жастық шақ әуендері» ән жинақтарына енген. ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Білім үздігі» белгісімен, Бүкілодақтық көркемөнерпаздар байқауының алтын, күміс жүлделерімен марапатталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Мұстафа Матаев

Мұстафа Матаев (13.05.1933 жылы туған, Қазалы қаласы – 16.04.2017 жылы қайтыс болған, Қызылорда қаласы) – философ-ғалым, философия ғылымдарының кандидаты (1967 ж.), профессор (1995 ж.), «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2003 ж.), ҚР Әлеуметтік ғылымдар академиясының құрметті академигі (1996 ж.), Халықараралық педагогикалық білім беру ғылым академиясының толық мүшесі (2005 ж.). ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) философия факультетін (1955 ж.), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1967) бітірген. Еңбек жолын Қазалы ауыл шаруашылық техникумында оқытушылықтан бастаған. 1961 – 64, 1967 – 69 жылдары Қазақстан КП Қызылорда обкомының лекторлар тобының жетекшісі қызметін атқарды. 1969 жылдан Қызылорда педагогикалық институтында(қазіргі Қызылорда университеті) философия кафедрасының меңгеушісі (1969–1980 жж.), филология факультетінің деканы (1980–1992 жж.), Құқықтану кафедрасының меңгерушісі (1992–2002 жж.) қызметтерін атқарған. 2002 жылдан осы кафедраның профессоры, құрметті меңгерушісі болған. Матаев 60-тан астам ғылыми, әдістемелік еңбектің, сондай-ақ 5 кітаптың авторы. «Ерен еңбегі үшін», т.б. медальдармен, «Ы.Алтынсарин», «ҚР-ның ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгілерімен марапатталған. Қызылорда облысы, Қазалы ауданының Әйтеке би кентіндегі мектепке есімі беріліп, ескерткіш бюст орнатылған (2022 ж.). Қызылорда қаласының (2009 ж.), Қазалы ауданының (2011 ж.) құрметті азаматы. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Жақыпбек Махамбетов

Жақыпбек Махамбетов (1912, жылы туған, Сырдария ауданы) – 2-дүниежүзілік соғыс ардагері, Кеңес Одағының Батыры (22.2.1944). 1943 жылы ақпанда Қызыл Армия қатарына шақырылды. 1943 жылы қазан айында Днепр үшін болған шайқаста пулеметші Махамбетов асқан ерлік үлгісін көрсетті. Немістің ірі калибрлі зеңбірегін, бір танкісі мен үш автокөлігін жойып жіберіп, 90-ға тарта жаудың көзін құртты. Соғыстан кейін Сырдария, Тереңөзек аудандарында ұжымшар, ауылдық кеңес төрағасы, кеңшар бөлімшесінің басқарушысы болып қызмет атқарды. Дереккөздер
Қуаныш Мәдібекұлы Маханбет

Қуаныш Мәдібекұлы Маханбет (1955 жылы туған, Сырдария ауданы Амангелді ауылы) – журналист. ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1982). Еңбек жолын 1982 жылы Торғай облысы «Торғай таңы» газетінен бастап, 1983 – 87 жылы Торғай облысы Қима ауданы «Дала таңы» – «Степная заря» газеті редакторының орынбасары, редакторы қызметтерін атқарған. 1987 – 88 жылдары Қызылорда облысы «Ленин жолы» газетінде тілші, 1988 – 91 жылы Қызылорда облыстық партия комитетінде идеология бөлімінде кеңесші, сектор меңгерушісі, бөлім бастығының орынбасары, 1991 – 96 жылдары облыстық кеңестің, облыстық әкімшіліктің бұқаралық ақпарат және қоғамдық келісім бөлімінің меңгерушісі, облыс әкімі, баспасөз қызметінің басшысы қызметтерін атқарған. 1996 жылдан Қызылорда «Полиграфия» өндірістік бірлестігінің бас директоры, «Қызылордаполиграфия» ААҚ-ның президенті. Маханбет «Сыр өңірі тарихы», «Сыр елі: бетбұрыс белесінде («Земля Сыра: шаг к развитию)», «Мемлекеттік идеология», «Қызылорда облысы» («Кызылординская область») кітаптарының, «Қазақфильм» киностудиясы шығарған «Сыр өңірі» («Земля Сыря») атты публицистикалық деректі фильмнің авторы. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығын алған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Айса Маханбетов

Айса Маханбетов (1917, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы 15-ауыл – 1989) – қайраткер. Қазақстанға еңбегі сіңген зоотехник (1965) 1938 – 40 жылдары Ашғабад ауыл шаруашылық институтында оқыды. 1940 жылы әскер қатарына шақырылып, одан әрі 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1945 – 51 жылдары аралығында Түрікменстандағы «Красное Знамя» кеңшарында бас зоотехник болды. 1951 – 60 жылдан Шымкент қаласындағы «Қазсовхоз қаракөлтресінің» бас зоотехнигі, трест директорының орынбасары қызметінде болды. 1960 жылы Қызылорда облысы Кеңесі төрағасының орынбасары, облыстық партия комитеті ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, 1971 – 78 жылдары осы облыстық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы болды. 1973 жылы қаракөл қойының жаңа тұқымының авторы. 1978 жылы республикалық дәрежедегі зейнеткерлікке шықты. Маханбетов Ұлы Отан соғысының бірнеше орден, медальдарымен марапатталған. 1956 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет» грамотасымен, 1963 және 1966 жылдары екі рет «Құрмет белгісі», 1971, 1973 жылы Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталды. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Тұрғанбай Маханов

Тұрғанбай Маханов (27.03. 1939 жылы туған, Сырдария ауданы, Бірқазан ауылы) – дәрігер, медицина ғылымдарының кандидаты (1973 ж.). Ақтөбе медицина институтын бітірген (1963 ж.). Еңбек жолын Жалағаш ауданындағы орталық ауруханада дәрігер-хирург болып бастаған. 1965 – 1976 жылдары облыстық денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, облыстық аурухананың травматология бөлімшесінің травматологі, 1976 – 1998 жылдары облыстық аурухананың бас дәрігері, облыстық денсаулық сақтау басқармасының бастығы, Облыстық медицина орталығының директоры (1998 – 2003 жж.) қызметтерін атқарған. Облыстық медицина орталығының «Құрметті директоры» (2005 ж.). Оның бастамасымен облыстық диагностикалық орталық салынған (1992 ж.). Маханов 30-дан астам ғылыми жұмыстың, 1 монографияның, 8 кітаптың авторы. Оның басшылығымен облыс және ҚР дәрігерлерінің 5 ғылыми жинағы жарық көрді. Бірнеше рет қалалық және облыстық Кеңестің депутаты, КСРО халық депутаты (1989 ж.) болып сайланды. «Құрмет белгісі» (1971 ж.), «Халықтар достығы» (1981 ж.), "Құрмет" (2002 ж.) ордендерімен, медальдармен, "КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі" (1968 ж.), "Қазақ КСР-інің еңбек сің. дәрігері" (1982 ж.), "Облыстың құрметті қайраткері" белгілерімен марапатталған.Қызылорда облысының (2007 ж.), Жалағаш ауданының (2007 ж.) құрметті азаматы. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Махмұт Ишан Нығаметұлы

Махмұт Ишан Нығаметұлы (1894 , Жаңақорған ауданы– 1982, Жаңақорған ауданы, Жаңарық ауылы) – діндар ғұлама, Айқожа ишанның шөбересі. Бұхара медресесін бітіріп, көздерінен сусындатқан ол елге келіп, имандылықты насихаттаған. Мешіт ашып, шәкірт тәрбиелеген. Жеке басының қасиеттілігі мен білімділігінің арқасында халық алдында зор беделге ие болған. Жергілікті жұртшылықпен қатар даңқын естіп, ілімін мойындаған Өзбекстан, Тәжікстандағы діндар қауым оны өздеріне ұстаз, пір тұтқан. Кеңес өкіметі тұсында өзге республикалардан іздеп келген діндарлар Махмұт ишанның үйіне ғаріп-қасір, момын жандар ретінде жылдап жатып, ілім үйренген. Кеңес өкіметінің қуғын-сүргініне ұшыраған. 1933 жылы Сібірге айдалып, 1951 жылы ғана елге оралған. Ол намаз оқып, дұға қылған шақта түрме есігі ашылып тұратындығы жайлы ресми орындардың деректері сақталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Иван Федорович Махорин

Иван Федорович Махорин (1916 ж. Атырау облысы, Индер ауданы, Горы с., 1998 ж. Ресей Воронеж қ.)– жауынгер, Кеңес Одағының Батыры. Соғысқа дейін Қарақалпақстанда жұмыс істеген Қызыл Армия қатарына 1942 жылы шілде айында шақырылды. Қызыл Тулы 6-гвардиялық атқыштар дивизиясы құрамында Орталық және 1-Украина майдандарында шайқасты. Орталық майданның 13-армия жауынгерлері Днепрден өту ұрыстарын 1943 жылы 22 қыркүйекте бастады. Бірінші болып ұрысқа гвардия сержанты Махориннің пулемет бөлімшесі кіріп, оң жағалық плацдармды ерлікпен қорғады. Соғыстан кейін Қызылорда қаласындағы «Қызылордақұрылыс» тресінде жемісті еңбек етті. Дереккөздер
Мәдениет каналы

Мәдениет каналы – Сырдарияның сол аңғарында орналасқан. Қызылжарма ауылы тұсынан солға бөлінетін канал, 1961 жылы салынған. Гидрологиялық сипаты Су өткізгіштігі 44 м 3 /с, ұзындығы 87,2 км, бойындағы гидротехникалық құрылыстардың жалпы саны 44. Канал суы Мәдениет ауылының 27872 га егістігін, бау-бақшасын және шабындық жерлерін суғарады және суландырады. Бұдан басқа 899-бекет жанында, Қызылжарма ауылы тұсында ұзындығы 384,7 км, су өткізгіштігі 226 м 2 /с болатын сол жағалық үлкен канал бар. Дереккөздер
Мәдіқожа

Мәдіқожа (Диуана) – әулие. 17 ғасырдада Сыр өңірінде өмір сүрген оқымысты, көріпкел әулие, керемет иесі болған жан. Белгілі шежіреші Ләтиф Әбдіқайымұлының деректері бойынша Мәдіқожа Түркістан өлкесіндегі Қожа Ахмет Иасауиден кейінгі екінші тұлға. Ол кісінің кереметі Киік, Бүркіт, Жолбарыс бейнесінде болған. 10 мың қолмен Жоңғар қалмақтарын бастап Балқаш пен Қаратауды, Түркістан, Сайрам, Ташкентті басып алған жоңғар хандығының билеушісі Қалдан Серенді тоқтатып, кереметімен қазақ жерін баспайтындай етіп, бетін қайтарған. Мәдіқожа бабаның Мәді (Махди) деген атпен бізге жетуінде де бабаның даңқын арттыра түскен үлкен тарихи сыр жатқандай. Бұл сөз араб тілінде – жарылқаушы, құтқарушы деген мағына береді. Ол кейбір діни ағымдарда «жасырын имам» (көрінбейтін имам) деген ұғымды беріп, ақыр заманның алдында қайта шығып, елде теңдік, шындық орнататын тұлға ретінде, кейін «махдизм» деген ілімге айналған. Сондықтан бабамыздың Мәді деп аталуы – оның халықты ұлы да игі істерге бастайтын тарихи тұлға болуымен дәлелденеді. Нұралы Өсерұлының, Мұхамеджан Тынышбаевтың, Қазақстан ҰҒА жанындағы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының жетекші қызметкері И.К. Ерофееваның ғылыми-зерттеу еңбектерінде Мәдіқожа туралы деректер бар. Мәдіқожадан (Диуана) Қожжан, Қылыш, Пірзада, Бақмұхаммед атты ұлдары тарайды. (Диуана) Бабаның ұрпақтары Сырдария ауданының Жетікөл елді мекенінде Мәдіқожаға арнап ескерткіш пен мешіт ашты. Сілтемелер * "Сыр елі энциклопедиясы"
Әмір Мәжитов

Әмір Мәжитов (22.4.1937, Жаңақорған ауданы Тоқтамыс ауылы – 14.3.1993, сонда) – режиссер, драматург, ақын, әнші. Ташкенттегі ауыл шаруашылық институтын, Қызылорда пед. ин-тын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) сырттай бітірген. М. Әуезовтің «Айман-Шолпан» пьесасында Арыстан, «Қаракөзде» Сырым рөлдерін ойнаған. Кейінгі жылдары Жаңақорған және Бірлік театрларының режиссері болып, М. Әуезовтің «Еңілік-Кебек», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Құдағи келіпті», «Өзіме де сол керек», «Бөлтірік бөрік астында», О. Бодықовтың «Қарақұм трагедиясын» сахналаған. Мәжитовтың азапты жылдардағы ауыл өмірін суреттейтін «Бір үзім нан», М. Көкенов жайындағы «Бәйтерек», т.б. пьесалары, 2-3 дастан, өлеңдері бар. Тәушен Әбуова туралы Фильм 2008- — «Әмір Мәжитов - Жаңакорғанан» режиссері: Қ.Умаров :Жанр: “Деректі фильм” Өндіріс: ИП Умаров К. Н. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Мәлік Мәжіғұлов

Мәлік Мәжіғұлов (17. 8. 1891, бұрынғы Қазалы уезі Қуаңдария болысы. 4-ауыл – 27. 8. 1928, Қармақшы ауылы) – қоғам қайраткері. Қармақшыдағы түземдік мектепті, 4- сыныптық училищені бітірген (1914). 1914 – 21 жылдары Арал почта-телеграф конторында, Қармақшы ауданы кеңес, партия органдарында қызмет етті. 1921 – 22 жылдары елде коммуналар мен артельдерді ұйымдастыруға басшылық жасады. 1923 – 24 жылдары Қазалы уезінде басқарма бастығы, уездік атқару комитетінің сауда бөлімінің бастығы, Ташкенттегі облыстық жер-су басқармасының төрағасы, Сырдария губерниясы сауда басқармасының бастығы болды. 1925 жылы Түркістан Республикасындағы Қазақстан өкіметінің өкілі ретінде республика аймағын межелеу ісіне қатысты. 1926 – 28 жылдары Түркістан уезі атқару комитетінің төрағасы, Қазалы, Түркістан уездері кеңесінің мүшесі, Шымкент тұтынушылар кооперативі қоғамының төрағасы, Қазалы уезінде өкіл қызметтерін атқарды. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Рахмет Мәзқожаев

Рахмет Мәзқожаев (1881, қазіргі Сырдария ауданы Амангелді ауылы – 23.9.1976, сонда) – халық ақыны. Ұзақ жылдар бойы ұжымшарда өндіріс бригадирі болып істеген. Н.Бекежанов басқарған концерттік-эстрадалық бригада құрамында өнерін көрсетті. Соғыстан кейінгі жылдарда облыстық, республикалық айтыстарда Е.Қандековпен, Ә.Жүргенбаевпен, Ө.Жайлауовпен өнер сайысына түсті. Бірнеше жыр-дастан, терме-толғауларды жырлап, насихаттаған. Мәзқожаевтың «Қойдың арызы», «Қызыл сиырдың арызы», «Малдарды шақыру», «Сырдария сағасы» деген өлеңдері «Пернедегі термелер» (1965), Ө.Жайлауовпен айтысы «Айтыс» (3-т. 1966) жинақтарында жарияланған. Бүкіл түркі халқына кең тараған «Көрұғлы» дастаны (1973) Мәзқожаевтың нұсқасы бойынша жеке кітап болып басылды. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Оспан Мәлібаев

Оспан Мәлібаев (1899, қазіргі Сырдария ауданы О. Мәлібаев ауылы– 1984, сонда) – еңбек ардагері. 1920 – 25 жылы Ташкент, Бұхара қалаларында жұмыс істеп, Қызыл Армия қатарында болған. 1925 – 57 жылдары Сырдария ауданы «Қызыл диқан» ұжымшарында жұмысшы, бригадир, ферма меңгерушісі, 1957 – 63 жылдары ұжымшар, кеңшар төрағасы қызметтерін атқарды. Мәлібаев басқарған ұжымшар бірнеше мәрте Бүкілодақтық халық шаруашылық көрмелеріне қатысып, жүлде алды. Ленин, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, Ұлы Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. 1992 жылы 30 қазанда кезінде ол басқарған шаруашылыққа Мәлібаев есімі берілді. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Банк ресурстары

]] Банк ресурстары — банктегі кредиттік, т.б. да операциялар жасау үшін пайдаланылатын қаржылар жиынтығы. Банк ресурстарының құрылымы банктердің мамандану бағытымен (Ұлттық банк, коммерциялық банктер, инвестициялық банктер, т.б.) тығыз байланысты. Банк ресурстарына банктердің меншік қаржылары (жарғылық капиталы, резервтік қоры, т.б.) жатады. Оның бәрін банктер табыс табу мақсатына пайдаланады. Банк ресурстарының негізгі көзі — банк клиенттерінің салымы. Салымшыларды тарту үшін банктің жеткілікті көлемде меншік капиталы болуы тиіс. Банк ресурстарының негізгі бөлігі болып табылатын жарғылық капитал акция сату есебінен немесе құрылтайшылар салымы арқылы құралады. Ал, меншік капиталы — оның міндеттемелерінің сомасын шығарып тастағанда қалатын активінің құнына тең болады. Банктің меншік капиталын, яғни активінің құнын есептеу әдісін Ұлттық Банк белгілейді. Дереккөздер
Әнел Әбдірасылқызы Мәмбеева

Әнел Әбдірасылқызы Мәмбеева (15.5.1922, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы) – кәсіби аурулар саласындағы ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1976). Қазақ медициналық институтын (ҚазҰМУ) бітірген (1943). 1944 жылдан КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің (Қазақстан ғылым академиясы) Өлкелік патология институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер, 1974 – 78 жылдары КСРО Медицина ғылым академиясының Тағам институты Қазақ бөлімінде аға ғылыми қызметкер болған. Мәмбеева қорғасынның ішек-қарынға, оның жиырылу, сіңіру, фермент әсерінен ыдырату қабілетіне тигізетін әсерін зерттеп, ол процестердің механизмін ашқан. Сілтемелер * "Сыр елі энциклопедиясы"
Баобаб

Баобаб (лат. Adansonіa dіgіtatа) — бомбакс тұқымдасына жататын ең жуан ағаш. Баобаб – Африка саваннасына тән өсімдік, оны тропикалық аймақтарда жерсіндірген. Баобаб туысына жататын мұнан басқа 9 түрі Африкада, Мадагаскарда және Солтүстік Австралияда кездеседі, бірақ олар Баобабтан аласа болады. Баобабтың биіктігі 20 м-ден артық, діңі өте жуан (диаметрі 4 – 10 м). Жапырағы салалы, күрделі пішінді, ыстықта түсіп қалады. Ақ түсті, хош иісті, ірі гүлі (диам. 12 – 20 см) ұзын гүлтұғырына төмен қарай иіліп, дара орналасады. Гүлі жарқанаттар арқылы түнде тозаңданады. Жемісі – жеуге жарамды, етті, жұмсақ, шырынды, ұзындығы 40 см-дей қорапша. Баобабтың сүрегі жұмсақ, бос болғандықтан онда су қоры жиналады да, ағаш жиі шіриді, соның әсерінен ағаш діңі – қуыс болады. Баобабтың қабығынан арқан есетін, ау тоқитын, киім тігетін мата талшықтары алынады. Дүниежүзіндегі ең үлкен ағаштардың бірі болып саналатын Баобаб туралы естулеріңіз бар ма? Әлбетте, бұл ағашты білмейтін жан жоқ шығар... Баобаб (латынша Adansonia digitata) - африкалық саванналарда өсетін ағаштың бір түрі. Әлемдегі ең жуан ағаш деген атаққа ие болатын өсімдіктің ұзындығы 18-25 метр болса, жуандығы орта есеппен 10 метрді құрайды. Осы өсімдіктің кейбір түрлерінің жуандығы 40-50 метр шамасында болуы мүмкін. Ғаламторда жарияланған мағлұматтарға сенетін болсақ, Баобабтың өмір сүру уақыты шамамен 1000-5500 жыл шамасында. Сандардағы үлкен айырмашылықты баобабтағы жылдық шығыршықтардың жоқтығымен түсіндіруге болады. Баобаб ағашының адамға тигізетін пайдасы жайлы сөз қозғасақ. Баобаб жемісінің балдыры үлкен қоректі әрі пайдалы аминқышқылдарға, дәрумендер мен микро және макроэлементтерге, сондай-ақ табиғи қышқылдарға толы болады екен. Баобабтың жапырағы, балдыры мен дәндері емдік қасиеттерге ие. Бұл ағаштың үлкен құндылығы жоғары сапалы тағамдық балдырларда жатыр. Саваннада тұратын адамдар Баобабты "өмір ағашы" деп те атайды. Баобабтың бірегей құрамы мен қасиеті бұл өсімдіктің АҚШ пен Еуропа тұрғындары арасында тағамдық қоспа мен әртүрлі биоқосылғыштар ретінде кең қолданылуына әкелді. Бөшке секілді үрленген ағаштың үлкен діңі жаңбырлы кезеңде жауған жауынды ішінде сақтай алады. Жуан ағаштың тамырлары жердің ішіне терең кіріп кеткендіктен, Баобаб құмды даулар мен үлкен желдерден қорықпайды. Құрғақшылық кезеңінде жапырақтар сарғайып, ағаш өз өмір сүруін тоқтатады. Тіпті, шыбын-шіркей мен термиттер ағашқа еш әсер ете алмайды - ағаш ыдыс жуатын жұмсақ шүберек секілді дымқылданып тұрады. Баобабтың адамға әкелетін пайдасы зор. Оның жапырағын тамаққа қосады, қабығынан баулар, гамактар мен себеттерді тоқиды. Ағаштың діңі қуыстарға толы болғандықтан, жануарлар мен құстар өзге жыртқыштардан қорғану үшін сол жерлерде тығылады. Егер саванналарда өрт туындаса, дымқыл болып тұратын Баобаб жанбайды. Ағаштың діңі көптеген жануарлар мен құстардың мекеніне айналған. Дереккөздер
М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжі

М. Мәметова атындағы Қызылорда педагогикалық жоғары колледжі – білім беру мекемесі. 1932 жылы ашылып, Қызылорда қазақ педагогикалық техникумы аталды, 1952 жылы осы техникум мен Қызылорда қаласына көшірілген Алматы педагогикалық училищесі негізінде Қызылорда қазақ қыздар педагогикалық училищесі ұйымдастырылды. Бастауыш класс мұғалімдерін, мектепке дейінгі тәрбие, музыкалық тәрбие мамандарын даярлады. Оқу мерзімі бастауыш сынып мұғалімдері, музыкалық бөлімдерінде 8 сыныптық. біліммен – 3 жыл 10 ай, орта біліммен 2 жыл 10 ай; мектепке дейінгі тәрбие бөлімінде орта біліммен – 1 жыл 10 ай. Күндізгі және сырттан оқыту бөлімдері жұмыс істеді. 1992 жылдан М.Мәметова атындағы жоғары қазақ педагогикалық колледжі, 1999 жылдан М.Мәметова атындағы гуманитарлық колледжі – қазыналық кәсіпорын. Оқу орны жаңа заманға сай 12 жаңа мамандық бойынша мамандар даярлады.2015–2018 жылдары «Мектепке дейінгі ұйымдардың ағылшынша білімі бар тәрбиешісі», «Ағылшынша білімі бар математика пәні мұғалімі», «Ағылшынша білімі бар бастауыш білім беру мұғалімі», «Ағылшынша білімі бар физика пәні мұғалімі» мамандықтары қосылды. Оқу орнында бүгінде 208 оқытушы қызмет етеді. 1932–2022 жылдары бұл колледжді 25 589, оның ішінде тәуелсіздік жылдары 18 645 (72,8%) түлек бітіріп шықты. Қазіргі уақытта колледжде 22 мамандық 43 біліктілік бойынша студенттер білім алады. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Адам Мекебаев

Адам Мекебаев (19.4.1940, Ақжар ауылы, Қармақшы ауданы, Қызылорда облысы - 8 қыркүйек, 2014 ж., Алматы) – жазушы. Өмірбаяны * 1960 жылы Қызылорда қаласындағы Н.Гоголь атындағы педагогикалық институтқа (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетіне) түсіп, 1962 жылы Алматыдағы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне ауысады. Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазҰУ) 1965 жылы бітіреді. * 1987 жылы Мәскеудегі Горький атындағы әдебиет институтының жоғары әдеби курсын бітірген . * 1965 – 1966 жылдары «Лениншіл жас» («Жас алаш») газетінде редактор болып істеген. * 1966 – 1971 жылдары Қызылорда облыстық Халық шығармашылығы үйінің директоры қызметін атқарды. * 1974 – 1975 жылдары Республикалық «Қайнар» редакциясында редактор. * 1975 – 1981 жылдары«Жазушы» баспасында редактор. * 1981 – 1982 жылдары Қазақ КСР Мәдениет министрлігінде қызмет атқарды. * 1983 – 1984 жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік сценаристер алқасының кеңесшісі. * 1987 – 1992 жылдары «Жұлдыз» журналында редактор қызметін атқарды. * 1992 – 2002 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде редактор. * 2002 – 2005 жылдары «Ақжелкен» журналында қызмет атқарды. Шығармалары * 1965 жылы Қазақстан журналистер одағының мүшесі, 1977 жылы КСРО және Қазақстан жазушылар одағының мүшесі болды. Халқымыздың бұрынғы және бүгінгі тағдыры мен болашағы жайлы тереңнен тартып сөз қозғайтын, қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі. Романдары: * «Періште келіншек» (1982); * «Дауылды жер» (1988); * «Құпия қойма» (2008). Повестері: * «Жаза» (1970); * «Жадыра» (1970); * «Жезтырнақ» (1973); * «Кездік» (1973); * «Аңызақ» (1978); * «Жар жағалаған қыз» (1978); * «Жазғы демалыс» (1974); * «Үйінен қашқан бала» (2007). «Лебединная печаль», «Суховей» повестері Мәскеудің «Советский писатель» баспасынан орыс тілінде жарық көрді. Өлеңдер жинағы: * «Дала мінезі» (1976). Тарихи-философиялық еңбектері: * «Ой түбінде жатқан сөз» (2003); * «Мың жарым жылдық қате» (2003). Пьесалары: * «Аяқталмаған айқас»; * «Жеті балл жер сілкініс». Марапаттары * Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2005); * С. Садуақасов атындағы ҚР Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (2000); * «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған (2001); * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медальдарымен марапатталған (2001); * «Қазақстан Республикасы еңбегі сіңген қайраткері» (2013). Дереккөздер
Меңей батыр

Меңей Мәлібайұлы (1750, Қармақшы ауданы Қуаңдария ауылы – 1850, сонда) – батыр. Кіші жүздің Шөмекей руы Бозғыл (Бозғұл) бұтағынан шыққан. 1894 жылы Ресейде шыққан және одан кейін карталарда Меңей атты жер атауы көрсетілген. Левшиннің жазбаларында орыс энциклопедиясының жүру бағытын айтқанда да осы Меңей батыр аты кездеседі. Белгілі ақын Т. Ізтілеуов «Ел қамын жеген ерлер» атты толғауында Меңей батыр жайлы айтылады. Шежіре: Меңей-Мәлібай-Тасболат-Досай-Нұртазалы-Зарлық-Торыбай-Бозғыл-Шомекей Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Меңліаяқ Сәрменбайұлы

Меңліаяқ Сәрменбайұлы(1880, қазіргі Қармақшы ауданы Интернационал ауылы – 1954, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Абай ауылы) – халық ақыны. 15 жасында «сері жігіт» атанып, ақындығымен халыққа таныла бастайды. Меңліаяқтың ақындығының ұшталуына Кете Жүсіп, Керей Әбдіжаппар, Қаңлы Жүсіп, әсіресе, Сыр сүлейі Тұрмағамбеттің үлкен әсері болған. 1928 жылы ауқаттылар санатында жер аударылып, одан 1936 жылы оралады. 1937 жылы халық жауы ретінде тұтқындалып, 1943 жылы ақталады. Меңліаяқ қазақ халқының ауыз әдебиеті мұраларын жинаумен қатар толғау-өлең, хикаялар шығарған. Оның шығыс әңгімелерінің желісімен жазылған «Үш жігіт», «Екі қудың әңгімесі», «Төрт өнерпаз», т.б. поэмаларымен қатар «Бастан өткен өмір» «Жаңа әкім», «Әбділдаға көңіл қос» сонымен қатар «Жас туралы» пьесасы, «Қуанышты күн тоғызыншы май», «Кенесары – Наурызбайдың қысқаша тарихы», «Жасауыл қырғыны мен Айсарының жоқтауы», «Жанғабыл батырдың өлімі» атты деректі әңгімелері бар. 2000 жылы Меңліаяқтың мұрасы жеке кітап болып баспадан шықты. Меңліаяқ шығармалары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорында сақтаулы. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Карл Поппер

Поппер Карл Раймунд (28.7.1902, Вена — 1994, сонда) — ағылшын философы және социологы. Поппер оқытушылық қызметін Жаңа Зеландияда бастап, өмірінің көп бөлігін Лондонның экономика және саяси ғылым мектебінде өткізді. Негізгі еңбектері: “Ғылыми зерттеудің логикасы” (1935), “Ашық қоғам және оның жаулары” (1945, қазақ тілінде 2004), “Болжам және теріске шығару” (1963), “Объективті білім” (1972), т.б. Оның ғылыми жұмыстары негізінен фальсификация принциптері, ашық қоғам тұжырымдамасы, сондай-ақ әлеуметтік инженерияның жекелеген мәселелерін қамтиды. Поппердің іліміне сәйкес білімнің эмпирикалық және теориялық деңгейлері бір-бірімен тығыз байланыста болады. Кез келген ғылыми білімге болжалдық сипат, қателесушілік тән. Ғылыми білімнің дамуы батыл болжамдар ұсынып, оларды жоққа шығарудан тұрады, сол арқылы ғылыми мәселелер шешіледі. Әлеуметтік философия саласында Поппер марксизм ілімін сынға алып, қоғамдық дамудың объективті заңдылықтарын және әлеуметтік болжам мүмкіндіктерін теріске шығарды. Поппер “Ашық қоғам және оның жаулары” атты еңбегінде Платон, Гегель, Маркс идеяларын сынға алып, оларда нақтылық пен білімді жетілдіруге деген ұмтылыс жоқ деп тапты. Ақиқатқа монополия жасау әрекетіне қарсы шығып, толеранттылық (төзімділік) пен либералды позицияларын ұстанды. Поппер ашық және жабық қоғамдарды қатар қарастырады: алғашқы қоғам тұрпатына батыс демократиясын, ал екіншісіне социалисттік мемлекеттерді жатқызады. Соңғыларына тоталитарлық, яғни қоғамның индивидтен жоғары тұруы, жеке жауапсыздық, қасаң қағидашылық тән. Оның пікірінше, бұл “трайбалистік”, яғни өзінің құрылымы жағынан алғашқы қауымдық құрылыстағы тайпа тәрізді, өзін басқаларға қарама-қарсы қоятын қоғам. “Ашық қоғам” мүшелеріне рационалдық бағдар, әлеуметтік дамуды мақсатты түрде саналы басқару, мемлекеттік институттарды азаматтардың қажеттілігіне сай біртіндеп қалыптастыру тән. Поппер өзінің ұстанымын “сыншыл рационализм” деп анықтайды. Оның пікірінше, ғалымдар белгілі бір нәрсені үйрену үшін ашық және еркін рационалды пікірталасқа баруы қажет. Мұнда ғалымдар ұсынылған тұжырымды теріске шығару тәсілдерін табуға да, оппоненттің көзқарасын қолдауға да дайын болуы шарт. Поппердің еңбектері кезінде көптеген пікірталастар мен даулар туғызғанымен, қоғамдық ғылымдар дамуының бүкіл кезеңінде зор мәнге ие болды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Айша Меңлібаева

Айша Меңлібаева (1912, Қызылорда облысы Сырдария ауданы, 11-ауыл (қазіргі Бірінші май ауылдық кеңес)) – шопан, еңбек ардагері, «Қазақ КСР социалистік мал шаруашылығына еңбек сіңірген шебер», Социалистік Еңбек Ері (1958). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962 – 65). Еңбекке 18 жастан (1930) араласқан. 1941 жылы майданға аттанған ерінің орнына аға шопан болды. 1957 жылы 100 саулықтан 139-дан қозы өсіріп, әр қойдан 3,1 кг-нан жүн қырықты, қаракөл елтірісінің 73%-ын бірінші сортпен өткізді. 1963 жылы 1 май атындағы ұжымшар «Первомайский» кеңшарының құрамына енген кезде Меңлібаева Ірілендірілген шопандар бригадасын ұйымдастыру жөнінде бастама көтерді, оны облыс жастары қызу қостады. Көп ұзамай бұл бастама республиканың барлық түкпірлерінде қолдау тапты. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер Сілтемелер * [http://kitapkhana.kz/624-melbaeva-aysha.html МЕҢЛІБАЕВА АЙША]// Кызылординская областная универсальная научная библиотека имени Абдильды Тажибаева
Шығыс Сібір теңізі

Шығыс Сібір теңізі – Солтүстік Мұзды мұхиттың Азия жағалауындағы шеткі айдыны. Жаңа Сібір аралы мен Врангель аралының аралығында. Батысында Лаптевтер теңізімен, Д.Лаптев, Этерикан, Санников бұғаздарымен, шығысында Чукча теңізімен, Лонг бұғазы және Врангель аралынан солтүстіктегі өңірмен жалғасады. *Ауданы 913 мың км 2 *суының көлемі 42 мың км 3 *Орташа тереңдегі 45 м *ең терең жері 915 м Жағалауы аз тілімделген. Шығанақтары: *Чаун кірмесі *Колыма шығанағы *Омуляха *Хрома кірмелері Теңізде бірнеше аралдар тобы орналасқан (Аюлы, Айон және Шалауров аралдары). Кейбір аралдардың дені қазынды мұз және құмнан тұруына байланысты шайылуға тез ұшырайды. Шығыс Сібір теңізіне құятын өзендері: *Колыма *Алазея *Индигирка *Хрома Теңіз жағалауының батыс бөлігі (Жаңа Сібір аралдарынан Колыма өзеніне дейін) ойпаңды, шығысы (Колыма өзенінен Лонг бұғазына дейін) таулы келеді. Шығыс Сібір теңізі қайраң үстінде орналасқан. Теңіз түбінің 72%-ы 50 мекеттілік тереңдіктен аспайды, солтүстік-шығыс шағын бөлігінде ғана 150 м-ге дейін барады. Ең үлкен тереңдік – 915 м, құрлықтық беткейге сәйкес келеді. *Климаты арктикалық. *Температурасы **жазда 0 – 4°С **қыста –28 – 30°С **Суының температурасы өзен атырауларында 4 – 8°С **Ашық теңіз 0 және –1°С **Қыста мұз астындағы су тұздылығына байланысты –1,2 – 1,8°С, **тереңіректе –1,5°С. *Жылдық жауын-шашын мөлшері 100 – 200 мыс. *Тұздығы 5 – 30‰. Толысуы жарты тәуліктік, деңгейінің ауытқу амплитудасы 5 – 7 см-ден 25 см-ге дейін. Жел әсерінен қалыптасатын толқулар кейбір аудандарда 2 м-ден асады. Қыста теңіз беті түгелімен мұз құрсанады. Жазда бат. жағалауының бірнеше ондаған км-ден бірнеше жүздеген км-ге дейінгі мұзы кетеді, ал шығыс бөлігіндегі қалқыма мұздар негізінен жағалауда жаз бойы сақталып, тек қолайлы жағдайда ғана солтке шамалы жылжиды. Жағалық аудандарда бағалы балықтар (муксун, чир, омуль) кездеседі. Сүт қоректілерден итбалық, морж, мұз үстінде ақ аю тіршілік етеді. Шығыс Сібір теңізі – Солтүстік теңіз жолының маңызды бөлігі. Басты порттары: Певек (Чаун кірмесі), Амбарчик (Колыма атырауында). 1648 ж. С.Дежнев, Ф.Попов, т.б. Колыма өзенінен шығысқа Беринг бұғазына және Андырь өзеніне дейін зерттеген. 18 ғасырда тұңғыш рет Шығыс Сібір теңізі нің жағалауы және аралдары жазбаша сипатталып, картасы құрастырылды.
Хадиша Сатмағамбетқызы Мергембаева

Хадиша Сатмағамбетқызы Мергембаева (1944, Қызылорда қаласы) – дәрігер, медицина ғылымдарының докторы(1995), профессор. (1996). Алматы мемлекттік медицина институтын (ҚазҰМУ) бітірген (1966). 1966 – 68 жылдары Алматы қаласының 1-теміржол клиникалық ауруханасының дәрігер стоматологы, 1968 – 71 жылдары Мәскеу дәрігерлердің білімін жетілдіру институтының аспиранты болды. 1971 – 72 жылдары АММИ-де терапевтік стоматология кафедрасында, 1972 – 76 жылдары оқу ғылыми-зерттеу лабораториясында, 1976 – 84 жылдары терапевтік және балалар стоматологиясы кафедрасының ассистенті, 1984 – 95 жылдары Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында терапевтік стоматология кафедрасының доценті. 1995 жылдан ҚазҰМУ-дың жанындағы Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында терапевтік стоматология кафедрасының меңгерушісі. 53 ғылыми еңбек жазған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"