kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нәдек

Нәдек — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Бірлік ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Жаркент қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 23 км-дей, округ орталығы – Алтыүй ауылынан солтүстікке қарай 6 км-дей жерде, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы 1951–1997 жылдары жүгері өсіретін Киров атындағы ұжымшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан Нәдекте бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Шынжылы (өзен)

Географиялық орны Шынжылы – Алакөл алабындағы өзен. Ұзындығы 110 км, су жиналатын алабы 1510 км 2 . Бастауы Солтүстік Жетісу Алатауы ндағы Көктөбе тауының солтүстік беткейінен басталып, Үшарал қаласынан 5 км төменде Тентек өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Жоғары және орта ағыстарында аңғары тар, таулық сипатты, жағасы тік жарлы (5 – 12 м). Жайылмасы төменгі бөлігінде ғана айқын қалыптасқан, ені 50 – 120 м. Негізгі салалары: Байбол, Көктас, Қарғалы, Жыланды. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде және жаздың басында тасиды. Көп жылдық орташа су ағымы сағасы тұсында 2,70 м 3 /с. Елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Бойында екі суару каналы салынған. Дереккөздер
Шынжыр мұнай кен орны

Шынжыр мұнай кен орны — Оңтүстік Маңғыстау ойысымының Өзен-Жетібай антиклин белдеміндегі мұнай кен орны, Маңғыстау облысында, Ақтау қаласының оңтүстік-шығысында 104 км жерде орналасқан. 1982 жылы ашылған. Мұнай сыйыстырушы құрылым өлшемдері 4x2 км, амплитудасы 20 м брахиантиклин. Өнімділік ортаңғы юраның байос горизонтында анықталған. Жатыс сипаты Мұнай жатыны литологиялық тұрғыдан қалқаланған. Кеуекті жинауышы құмтастар мен алевролиттерден құралған. Кеуектілігі 18%, өтімділігі 0,039 мкм 2 . Жинауыштарының жалпы қалыңдығы 11 м, тиімдісі 9,9 м, мұнайға қаныққаны 3,5 м, мұнайға қанығу коэффициенті 0,65. Су-мұнай жапсары -2120 м белгіде. Жатынның биіктігі 10 м. Бастапқы қойнауқаттық қысым 20,2 МПа, 7 мм-лік штуцердегі мұнай шығымы 45,5 м 3 /тәу. Газдық фактор 153,56 м 3 /м 3 . Құрамы Мұнайы ауыр, тығыздығы 863 кг/м 3 , аз күкіртті (0,13%), парафинді (11,8%), шайырлы (12%), асфальтендер мөлшері 0,8%-тен артпайды. Қойнауқаттық сулары зерттелмеген. Кен орны барлануда. Дереккөздер
Ли Филипп Иванович

Ли Филипп Иванович (1913, Ресей, Қиыр Шығыс өлкесі, Амурдағы Николаев қаласы – 1970, Шымкент қаласы) – Социалистік Еңбек Ері (8.6.1967). 1931–35 жылдары кәсіподақ, шаруашылық, кеңес органдарында жұмыс істеді. 1949–59 жылдары Талдықорған, Шымкент облыстарында ұжымшар төрағасы, 1959–66 жылдары Леңгір ауданындағы «Келес», «Первомайский» кеңшарларының директоры, 1967–70 жылдары Шымкент қаласында комбинат директоры болып істеді. Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған Сілтемелер * Герман Ким, [https://www.youtube.com/watch?vwBhgUKeXcF4&t7s Энциклопедия корё сарам. Герой Социалистического Труда Ли Филипп Иванович, часть 2]
Шынжырқатар

Шынжырқатар – дәстүрлі қазақ қоғамындағы биге қатысты ұғым. Қазақ тарихында билік атадан балаға жалғасып, бірнеше ұрпағы ел ішінде би атанған әулеттер болған. Осындай айрықша қасиет дарып, абырой қонған әулет билігін халық шынжырқатар деп атаған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Мыңбас

Мыңбас (Vaccarіa) – қалампыр тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 1 түрі – пирамида тәрізді Мыңбас (Vaccarіa pyramіdata) белгілі. Оның биіктігі 30 – 70 см. Сабағы тік өсіп шығады. Оған ұзынша қауырсын пішінді жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Тостағанша жапырақшасының ұзындығы 13 – 15 мм, ені 5 – 9 мм-дей. Күлтесі қызғылт түсті. Ірі гүлдері сабағының ұшында жетіледі. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қауашақ, өте улы. Дереккөздер
Әбдікәрім Оңалбаев

Әбдікәрім Оңалбаев (5.12. 1901, Жалағаш ауданы Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) ауылы – 6.4.1964, Қызылорда қаласы) – ақын. Коммунистік журналистика институтын бітірген (1938). Өлең-жырлары баспасөз бетінде 1930 жылдан бастап жарық көрген. 1940 – 43 жылдары «Әдебиет және искусство» («Жұлдыз») журналында жауапты хатшы, 1943 – 64 жылдары «Ленин жолы» («Сыр бойы») газетінде бөлім меңгерушісі қызметін атқарған. Ақынның «Сыр бойы» (1951), «Таң алдында» (1963), «Өсиет» (1969), «Атамекен» (1981), «Туған жер» (1992) атты жыр жинақтары жарық көрген. 1991 жылы Мақпалкөл ауылындағы орта мектепке Оңалбаевтың есімі берілді. Дереккөздер
Үзу машинасы

Үзу машинасы — материалдардың механикалық қасиеттерін анықтауға және тетіктерді, бұйымдарды, сондай-ақ, құрастырмалы бөліктерді қолдан бұзу, қирату жолымен сынауға арналған машина. Ол күш түсіретін құрылғы және өлшеуіш аспаптармен жабдықталады. Күш түсіретін құрылғысының түріне қарай үзу машинасы механикалық (рычагты, бір немесе көп шпиндельді) және гидравликалық болып бөлінеді. Серпімді материалдарды (резеңке, металл, ағаш, полимер, мата, т.б.) сынау үшін тұрақты, бір немесе әр түрлі жылдамдықпен деформациялайтын үзу машинасы, ал морт денелерді сынауға күш түсіру жылдамдығы тұрақты үзу машинасы пайдаланылады. Созу күшіне қарай үзу машинасы тік және горизонталь түрге бөлінеді. Созу күші шамасы механикалық және (рычагты, серіппелі, т.б.) және гидравликалық өлшеуіш аспаптармен анықталады. Тетіктерді созудан басқа сығу, ию, т.б. жолдармен де сынауға мүмкіндік беретін машина әмбебап үзу машинасы деп аталады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шынжырлы беріліс

Шынжырлы беріліс – параллель екі біліктің арасындағы айналысты біліктерге кигізілген тісті дөңгелектер (жұлдызша тәрізді) мен тұйықталған шынжыр арқылы жеткізуге арналған беріліс. Мысалы, велосипед педалінің осінен артқы доңғалаққа берілетін айналыс шынжырлы беріліске жатады. Шынжырлы беріліс айналысты бір-бірінен алшақ тұрған (8 м-ге дейін) біліктерге және бір шынжырмен бірнеше білікке жеткізе алады. Шынжырлы берілістің біліктерге түсіретін әсері аз ( мысалы, қайысты беріліске қарағанда 2 есеге жуық аз) әрі п.ә.к. жоғары (0,96 – 0,97) болып келеді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Автаркия

Автаркия ( — өзін-өзі қамтамасыз ету) — өз елінің экономикасын басқа елдердің экономикасынан оқшауландыруға бағытталған саясат. Шетел тауарларының, капиталының және т.б. өз еліне енуіне шек қою. Бұл тәсіл отандық өндірісті дамытуды немесе басқа саяси мақсатты көздейді. Әлемдік еңбек бөлінісінің, аймақтардың өндірістің белгілі бір саласына мамандандырылуының тереңдей түсіп мемлекетттер мен халықтар арасында экономиалық, саяси, ақпараттық, рухани, мәдени және т.с.с. қарым-қатынастарға шек қою мүмкіндігі азайған жағдайда мұндай оқшауланып, бөлектенуге ұмтылу тұрпайы саясат ретінде бағаланады..Қазіргі елдер мен халықтар арасындағы кең экономикалық, саяси және т.б. байланыстардың аясында автаркия анахронизм сияқты көрінеді. Дегенмен, ол бүгін де, әсіресе, дамушы елдерде (өз күшіне сену саясаты) аракідік кездесіп қалады. Автаркия бұрындары фашистік Германия және Италияда соғысқа даярлану саясаты мен идеологиясының құрамдас бөлігі ретінде қолданылды. Сондай-ақ сталинизм жүргізген "темір перде" саясатынан да автаркия белгілері байқалады. Дереккөздер
Серғазы Опалқожаев

Серғазы Опалқожаев (1882, қазіргі Сырдария ауданы – 22.10.1970, Қызылорда қаласы) – қайраткер, құрметті теміржолшы. 1917 – 19 жылдары Перовск (Қызылорда) қаласындағы темір жол бөлімшесінде ұйымдасқан астыртын партизан отрядына қатысқан. Азамат соғысы жылдары ақ гвардияшыларды талқандауға белсене араласты. Кейін темір жол жүйесінде ұзақ уақыт жұмыс істеді (1926 – 57). Ленин, Қызыл жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланған. Қызылорда қаласының құрметті азаматы (1968). Отбасы Ұлы: Алпысбай Серғазыұлы Опалқожаев Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Автогамия

Автогамия (autogamia; грек, autos — өзім, өздігінен; gamos — неке) — кейбір қос жынысты өсімдіктердің өздігінен тозаңдануы және бір торшалы организмдердің (қарапайымдылардың) өздігінен ұрықтануы. Автогамия жолымен : # морфологогиялық құрылысы ұқсас өсімдіктер (мысалы, арпа, бидай, күріш, бұршақ, қалампыр т. б.). # бір торшалы организмдердің ядросы бөлініп, цитоплазмада екі бірдей гаплоидты ядро бір-біріне қосылады да, өзара ұрықтанады. Бұл диатомды балдырлар мен тірі организмдердің есебінен қоректенетін амебаларда кездеседі. Дереккөздер en:Reproduction#Autogamy
Шынжырлы тұқым

Шынжырлы тұқым – батыршылдыққа қатысты атау. Жаугершілік заманда батырлар үшін әскери кәсіп ата кәсіп саналып, әкеден балаға мұра болған. Батырлар әулетінде туған бала жастайынан ел үшін соғысқа араласып, әскери кәсіппен айналысуға міндетті болған. Батырлық жырлардағы Ер Қосай, Ер Тарғын, Қобыланды, 17–18 ғасырлардағы Қабанбай, Райымбек, Бөрібай батыр, Бөгенбай, 19 ғасырдағы Исатай, Жанқожа, 20 ғасырдағы Амангелді, Тәнеке Нұралы Дөсетұлы батыр тағы басқа батырлар бәрі де ата-бабаларынан ұрпағына дейін батыр болғандар. Қазақта мұны шынжырлы тұқым деп атаған. Осылай ата кәсіптің батырлар әулетінде ұрпағына жалғасуын “шынжыры үзілмеу” деп атайды. Жаугершілік кезінде батырлар әулеті үшін ата кәсібін жалғастырмау масқаралық болып саналған. Сондықтан батырдың балаларының 13–15 жастан соғысқа қатынасып, жорыққа аттанғаны эпостарда, тарихи жырларда айтылады. Шынжырлы тұқым, “шынжырлы ер”, “шынжырлы туған”, “шынжыры үзілмеген” сияқты сөздердің ауыз әдебиетінде жиі кездесуі, бұл ұғымның тұрақты ұғым, қалыптасқан түсінік екенінің дәлелі. Қазақта 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезінде ірі байларға қатысты айтылатын “шынжыр балақ, шұбар төс” деген сөз тіркесі ертеде әйгілі батырлар әулетіне қатысты шыққан. Әр буынында бүкіл қазаққа әйгілі батырлар шыққан Шыжырлы тұқым қазақ халқында көп болған. Дереккөздер
Қолтаңба

Автограф, қолтаңба ( — өзім және grapho — жазамын) — # адамның өз қолымен жазған сөзі немесе қойылған қолы, мысалы, жазушының оқырманға берген қолтаңбасы; # автордың өзі жазған қолтаңбасының мәтіні. Автограф арқылы шығарманың канондық мәтіні анықталады, ол жазушы, ғалым немесе тарихи қайраткер шығармашылығын зерттеу кезінде бағалы материал бола алады. Автографтарды жинау және сақтау мәселесімен архивтер, кітапханалар және музейлер айналысады. Автографтарды жеке адамдар да жинайды. # Қылмыскерлердің автографы (ауыспалы мағынасында) — қылмыс жасаушының өзіндік әдіс-тәсілі. Дереккөздер
Василий Андреевич Ливенцов

Василий Андреевич Ливенцов (16.1.1914 жылы туған, Сайрам ауданы Ақсу ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1981). Қазақтың ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1935). 1935–49 жылдары Алматы, Талдықорған облыстарында ауыл шаруашылығы саласында әр түрлі қызмет атқарды. 1949–54 жылдары Қазақстан КП Талдықорған және Батыс Қазақстан обкомдарының 2-хатшысы. 1954–57 жылы Қазақстан КП ОК кеңшарлар бөлімінің меңгерушісі. 1957–61 жылы Ақмола және Алматы облысы партия комитеттерінің 2-хатшысы. 1961–62 жылдары Жамбыл облысы аткомының төрағасы. 1962–72 жылдары Қазақстан КП Шымкент обкомының 1-хатшысы. 1972–85 жылдары Ақтөбе облысы партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды. Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер. Мәскеу қаласында тұрады. Ливенцов 3 Ленин, Октябрь революциясы, 2-дәрежелі Отан соғысы, 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Шымкент қаласының (1995), облыстың құрметті азаматы (2002). Сілтемелер
Қайыр Ерденбайұлы Мыңбаев

Мыңбаев Қайыр Ерденбайұлы (1930, Аршалы ауданы Қосқарағай ауылы) – заңгер. Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1951). Ақмола облысы прокуратурасы қылмыстық сот бөлімінің бастығы (1951 – 58), Семей облысы прокурорының орынбасары (1958 – 61), ҚазКСР Прокуратурасының соттағы қылмыстық істерді қарау бойынша қадағалау бөлімінің бастығы (1961 – 69); ҚазКСР Жоғары сотының төрағасы (1970 – 80) болып қызмет істеді. 1981 жылдан ҚР Әділет министрінің орынбасары болды. 8 – 10 шақырылған ҚазКСР Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Автоматтандыру

Автоматтандыру — техникалық құрал-жабдықтарды, сондай-ақ энергияны, материалды және ақпаратты алу, түрлендіру, жеткізу (тасымалдау), пайдалану процестеріне адамның тікелей не ішінара қатысуын босататын экономикалық-материалдық тәсілдермен басқару жүйесін пайдалану. Онда: # технологиялық, энергетикалық, көліктік, өндірістік процестер; # күрделі агрегаттарды, кемелерді, өндірістік құрылыстармен кешендерді жобалау; # цехты, мекемені, сондай-ақ әскери құрамалар мен бөлімшелерді ұйымдастыру, жоспарлау және басқару; # ғылыми зерттеулер, медициналық және техникалық диагностикалау, статистика деректерін өңдеу және есепке алу, бағдарламалау, инженерлік есептеу т.б. автоматтандырылады. Автоматтандырудың мақсаты — еңбек өнімділігі мен өнім сапасын арттыру, жоспарлау, басқару жұмыстарын тиімділендіру, денсаулыққа зиянды жұмыстан адамды босату. Автоматтандыру ғылыми-техникалық прогрестің басты бір бағыты саналады. Тарихы Ең алғашқы кері байланысты басқару механизмі грек инженері Ктесибий (285-222 жж. б.з.д.) ойлап тапқан су сағаттары болды. 1620 жылы голландтық ғалым Корнелия Дреббел (1572-1633 жж) термостат ты ойлап тапты. (Ескерту: Одан бұрынғы термостаттар тұрмыстық техникаларда кең таралған емес, температура реттегіштері немесе контроллерлері ғана болды.) Жел диірмендерінің шатырларында басқа басқару тетігі қолданылған. Оны 1745 жылы Эдмунд Ли патенттеген патенттеп алған. Сондай-ақ 1745 жылы Жак де Вокансон(1709-1782 жж) алғашқы автоматтандырылған тігін машинасын жасап шығарды. Ең алғашқы толықтай автоматтандырылған диірменді 1785 жылы Оливер Эванс(1755-1819) ойлап тапты. Сондай-ақ қараңыз * Автоматтандырылған жүйе * Автоматтандырылған ақпараттық жүйе * Өндірістік автоматтандыру * Кибернетика * Робототехника Дереккөздер
Алпысбай Серғазыұлы Опалқожаев

Алпысбай Серғазыұлы Опалқожаев (1945 жылы туған, Қызылорда қаласы) – еңбек ардагері, құрметті теміржолшы. Қожа руынан шыққан. Қазақ КСР-інің халық депутаты (1990). Еңбек жолын 1962 жылы Қызылорда локомотив депосында слесарь-дизелші болып бастаған. 1976 жылдан бері аға слесарь-дизелші қызметінде жұмыс істеп келеді. Ол екі мәрте «Еңбек Даңқы» орденімен марапатталған. Семья Әкесі: Серғазы Опалқожаев Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы Дереккөздер
Су басу

Су басу – 1) жер бетіндегі ағын сулардың немесе жер асты сулары деңгейінің көтерілуі; 2) өзен маңындағы жер аумағын су тасу немесе тасқын кезінде (табиғи cу басу), не өзен арнасы мен аңғарына жасанды түрде бөгет салу кезінде (жасанды су басу) судың қаптай жайылуы; 3) гидротех. ғимараттар салудан және жер беті суын тежеуден, сондай-ақ а. ш. жерлерін дұрыс суармаудан ыза деңгейінің көтерілуі. Негізінен белгілі бір алаптағы қар мен мұздың күрт еруінен және жауын-шашынның көп мөлшерде түсуінен болады. Су басу – қала, елді мекен аумақтарында және бөгендер мен суармалы жерлерге жақын жатқан телімдерде пайда болатын техногендік процесс. Пайдаланған сілтемелер
Автоматтар теориясы

Автоматтар теориясы — теориялық кибернетиканың дискретті ақпараттың түрлендіргіштерін зерттейтін саласы. Ол есептеуіш машиналарды жобалауға және биология, экономика тағы басқа күнделікті өмір талабы аса қажет еткен ғылым салаларындағы ақпараттарды қайта өңдеу процестерінің математикалық модельдерін жасауға байланысты пайда болды.Автоматтар теориясы Автоматтар теориясының негізі абстракт автомат пен автоматтар композициясы ұғымдарынан тұрады. Абстракт автомат ұғымы қарастырылатын қондырғыны, яғни өзі жүзеге асыратын ақпараттарды қайта өңдеу алгоритмі тұрғысынан сипаттайды. Автоматтар композициясы қондырғыны оның құрылысы тұрғысынан қарастырады. Қазіргі автоматтар теориясы — сан алуан мәселелері бар және жан-жақты қолданылатын дербес ғылым саласы. Дереккөздер it:Automa (informatica) simple:Automaton
Хасен Ақаев

Хасен Ақаев (1860 жыл, Қу болысы, Қарқаралы ауданы, Семей облысы, Ресей империясы — 1931, Қызылжар) — қоғам қайраткері. 16 жыл Қу елінің болысы қызметін атқарып, ел арасында жаңалық енгізуші, білім мен өнерді қолдаушы болған. Ата қонысында орналасқан Қоянды жәрмеңкесінің өркендеуіне, орыс, татар, өзбек көпестерімен сауда-саттықтың дамуына көп күш салған. Дүкен ұстап, қыр қазағының өнеркәсіп өнімдеріне сұранысын өтеуге тырысқан. Егін егіп, мал тұқымын жақсартумен айналысқан. Еуропалық үлгідегі қазақ-орыс мектебін ашып, оны бітіргендерді өз қаражатымен Қарқаралы, Семей, Омбы оқу орындарында оқытқан. Әнші, күйші, серілерді, фельдшер, ісмер адамдарды жанында ұстаған. Балуандарымен, жүйрік аттарымен даңқы жайылған. * 1905 жылы Қарқаралы петициясын ұйымдастырушылардың бірі болды. * 1910 жылы қазақтарды патша үкіметіне бағынбауға, сырттан көшіп келушілерге жер бермеуге, Қазақстанды Ресей империясынан бөліп алуға үгіттеді деген айып тағылып, әкімшілік жағынан жауапқа тартылды. * 1917 жылы 16 наурызда Қарқаралы уезі қазақ комитетінің мүшесі болып сайланды. * 1918-1920 жылдары Алашорданың елдегі сүйеніштерінің бірі болды. * 1921-1922 жылдары Кеңес орындарына елге сыйлы азаматтардың сайлануына ықпал жасады. Семей өңірінен аштыққа ұшыраған Торғай еліне жәрдем малын жинастыруға атсалысты. * Мал-мүлкі әлденеше рет төркіленді. * 1927 жылы Қызылжарға, одан Башқұртстанға кетуге мәжбүр етілді. * 1931 жылы Қызылжарда дүниеден өткен. Дереккөздер
Қазым Садықұлы Нәдіров

Нәдіров Қазым Садықұлы (18.2.1957 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Шолақтау кенті) – ғалым, техникалық ғылыми докторы (2001). Н.В. Гоголь атындағы Қызылорда педегогикалық институтын (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1978). 1978 – 83 жылдары орта мектепте мұғалім, Химиялық-фармацевтикалық зауытта (Шымкент қаласы) инженер, 1983 – 86 жылдары Е.Букетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде аспирант болды. 1986 жылдан М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде ғылыми-педагогикалық қызметте. 2004 жылдан университеттің мұнай және газ факультетінің деканы. Нәдіров Табиғи және техногендік қайталама шикізатты қайта өңдеудің инновациялық технологияларын құру және ұйымдастыруға қосқан үлесі үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығын алған (2005). 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Сілтемелер * Мемлекеттік сыйлық * Инновация * Оңтүстік Қазақстан Дереккөздер
Үзік

Үзік — бірнеше мағынадан тұратын сөз. # киіз үй жабдығы. Ол туырлықтан жоғары уықтың өне бойын жауып тұратын алты баулы киіз. Оның жоғарғы шетін үзік қасы, төменгі іргесін үзік жабдығы (дөдегесі) дейді. Киiз үй сүйегiн киiзбен жабу әдістері: Үзік - киіз үй сүйегінің шаңырақ қарынан бастап уық бойын тұтас жабады. Уықтың иінін жабатын тұсы киіз үй сүйегіне сәйкес пішіледі. # жіп, арқан, сым секілді заттардың үзілген бөлігі. Дереккөздер
Шынқожа Базарқұлұлы

Шынқожа Базарқұлұлы, Тума-Найман Шынқожа батыр (1706 жыл, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы – 1770 жыл, Қырғыз Республикасы, Нарын облысы) — атақты аға батыр, қолбасшы. Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінде ерекше ерлік көрсетіп, Қаракерей Қабанбай батыр әскерінде талантты қолбасшы ретінде аты шыққан. Орта жүз Найман тайпасының Қаракерей руының Тума тармағынан, Тума Шынқожа батыр есімімен белгілі болған. Өмірбаяны 1727 жылы Бұланты-Білеуті шайқасында жеке ерлігімен көзге түсіп, жас батыр атанған. 1730 жылы Аңырақай-Алакөл шайқасына, 1741 жылы Шыңғыстаудағы Шаған шайқасына қатысып, тума, тоқпақ, байғана руларынан құралған жасаққа басшылық еткен. 1752–1754 жылдары Жетісу, Алтай, Тарбағатай өңірлерін жоңғарлардан азат ету жорықтарында дарынды қолбасы ретінде ел құрметіне бөленді. Қазақ-қырғыз арасында болған қақтығыста Шынқожа қоршауда қалып, өз бармағын қылышпен шауып орайды да, сау қалған батырларға қазақ жерінде көмуге аманат ретінде тапсырады, өзі сол “Жайыл қырғыны” деп аталған шайқаста ерлікпен қаза табады. 1996 жылы Шынқожа батырдың 290 жылдығы осы Аягөз өңірінде кеңінен атап өтіліп, бармағы көмілген жерге жаңа кесене орнатылды. Аягөз қаласындағы үлкен бір көшеге Шынқожа есімі берілген. Шынқожа батыр ерлігі туралы І.Жұмаділовтың “Дарабоз” дилогиясында жақсы суреттеледі. Шынқожаның бармағы Шынқожаның денесі қай жерде жерленгені белгісіз, ал бармағы Шығыс Қазақстан облысының Аягөз аудандағы Шынқожа есімімен аталған ауылда Нарын өзеннің бойындағы төбеге көмілген. Дереккөздер
Қараадыр (Қазығұрт тауы)

Қараадыр – Қазығұрт тауларының оңтүстік-батысындағы шоқылы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданы Қарақасқа ауылының оңтүстік-шығысында 5 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 506 м. Ұзындығы 7 – 8 км, енді жері 6 км шамасында. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Жақсышат және Жаманшат өзендерінің салалары Қараадыр тауының баурайындағы бұлақтардан бастау алады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Етегінде Сайдалы, Әбілда қыстаулары орналасқан. Өсімдігі Сортаңды қызғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, қоңырбас, итмұрын, тобылғы, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Лошакова Надежда Корнеевна

Лошакова Надежда Корнеевна (1905 жылы туған, Жуалы ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (28.3. 1948). 1946 жылға дейін ұжымшарда әр түрлі жұмыстар істеді. 1946 жылдан егіс бригадасында жетекші болды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Ораз Ахун (Оразмұхаммед) Бекетайұлы

Ораз Ахун (Оразмұхаммед) Бекетайұлы (1836, Қазалы уезі, Аққыр болысы –1894, қазіргі Сыр өңірі) – діни қайраткер. Әуелі ауыл молдасында сауат ашып, кейін Бұқарадағы Көкілташ медресесінде оқып, діни білім алған. Құран Кәрімді толық меңгеріп, осы медреседе көшірмеші, аудармашы болды. «Төрекей» атты екі томдық кітап жазған (хижра жыл санауы бойынша 1276 – 77 (1856 – 58)). Ораз Ахун шамамен 1860 – 61 жылдары өз ауылында молда болды. Қалдан батыр «Сарықұмнан» мешіт салдырып, оған Ораз Ахунды имам еткен. Ораз Ахунды ұстаз тұтады. Сыр сүлейлері ахунды жырға қосқан. 1912 – 13 жылдары қазіргі Тұрмағанбет ауылы мен Ақжар ауылының ортасында Ораз Ахун басына қос үйтам тұрғызылған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Есепші

Есепші — табиғат құбылыстарының өзгерісін алдын ала есептеп, болжап айтатын адам. Есепшілер табиғат апаттарын, әр айдағы ауа райының шұғыл өзгеретін кезеңдерін, амалдарды есептеп, күн ілгері болжап отырған. Олар күн мен түннің теңелуін, жыл мезгілінің маусым санап орын алмастыруын, Айдың жаңалануын, Күннің шығуы мен батуын мұқият бақылап, белгілі бір заңдылықтар жүйесіне сүйенген. Мұндай болжам — жайлау, күзеу, қыстауға қай мезгілде көшу, малды төлдету, жүнін қырқу, өнім жинау, шөп шабу сияқты жұмыстарды жоспарлауға септігін тигізеді. Есепшілер Үркердің ауcуынан күн райының өзгеретінін білген. Ескі ай мен жаңа айдың өларасы ашық өтсе, жаңа айда жауын аз болады не қатты боран болмайды. Мамыр мен маусым айының басында Үркер көрінбей кетсе, Есепшілер “Үркер жерге түсті” дейді. Үркер осы бетімен жерде 40 күн “жатады”, бұл жылдың өте ыстық кезі — 40 күн шілде. Осы 40 күн ауа райының шешуші кезеңі саналады. Егер Үркер суға түссе, жаңбыр көп жауады. Құрлыққа түссе, аңызақ жел соғады, қуаңшылық болады. 40 күн шілде өтіп, Үркер қайта аспанға көтерілгенде өсімдік тамырын тереңге байлап, сабағы дән сала бастайды. Шілде айының аяғында Таразы шоқжұлдызының тууы жаз өтіп, аптап ыстықтың беті қайтқанын аңғартады. Бұл кезде таң салқындайды, бидай мен тары піседі деп, өнім жинау қамына кіріседі. Жыл бойғы ауа райын бақылау үшін Есепшілер Айдың қозғалысын да үнемі қадағалап отырған. Айдың толуы мен тууына қарай бір айды үш ондыққа бөледі. Ай шалқасынан туса — күн суытады, қораланса — күн жылынады, қыста ай құлақтанса — күн суиды, аяз болып, қатты борандатады. Есепшілер жан-жануарлар мен өсімдіктер тыныс-тіршілігін де назардан тыс қалдырмаған. Жазғытұрым ұзақ қарға ерте келсе, көкек ерте шақырса — жаз жайлы, маусым мамыражай басталады, өнім мол болады. Қарлығаш жер бауырлап ұшса — жауын жауады, құмырсқа илеуінің аузын бекітіп, сыртқа шықпаса не көшіп орын ауыстырса — сел жүреді, ақ жауын жауады десе, өсімдік ағаштарының жапырағы күзде сарғаймай, көктей ерте түссе — сол жылы қыс қатты, қар қалың жауады деп жорыған. Ал ағаш жапырақтары сарғайып, уақытында түссе — қыс жайлы, отар аман, мал басы шығынсыз, қыстан жақсы шығамыз деп есептеген. Егер ит жанынан түлесе — қыс қысқа, ал бауырынан түлесе — қыс қатты, ұзаққа созылады деген. Е-лер Айдың Үркерді басып өтуін тоғыс, тоғау дейді. Ай тоғағанда Үркер Айдың тасасында көрінбей қалады (қ. Амал). Есепшілер сондай-ақ, наурыз, сәуір, маусым айларында аспандағы көшкен бұлтқа, қайыңның тербелісіне қарап та ауа райын бақылады. Сәуірдің бұлты ақ бауыр болса — жаңбыр аз жауады, қара бауыр қалың болса — жауын-шашын көп болады деп, бұлттың түсінен жаңбырдың не қардың мөлшерін, қай өңірге қай мезгілде жауарын есептеп, табиғаттың сан алуан құбылысы мен апаттарынан маңайдағы ауыл-елдің шаруашылығын аман алып қалып отырған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы

Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы - бейүкіметтік халықаралық ұйым. Заңгерлердің халықаралық Конференциясында Қарсыласу қозғалысына қатысушы француз заңгерлерінің бастамашылығымен 1946 жылы құрылған. Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығының міндеті – халықтар арасында өзара түсіністік рухын нығайту мақсатымен түрлі елдер заңгерлерінің арасындағы байланыстарды дамытуға жәрдемдесу. Заңгерлердің кез келген қауымдастығы (ұлттық, халықаралық), заңгер мамандығы, заңгерлік лауазымы бар немесе құқық саласындағы зерттеулермен, практикалық заңгерлікпен не осы саладағы оқытушылықпен айналысатын, қауымдастықтың мақсаттары мен міндеттерін мойындайтын кез келген адам Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығына мүше бола алады. Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы әлемнің 85 елінің заңгерлерін біріктіреді. Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы ЭКОСОС (БҰҰ-ның Экономикалық және әлеуметтік кеңесі) және ЮНЕСКО (БҰҰ-ның Білім беру, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы) жанында кеңес беру мәртебесіне ие. Жоғары органы – конгресс. Конгрестер арасындағы кезеңдегі басшы органы – жылына бір рет шақырылатын кеңес. Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы бейбітшілік жолындағы күреске белсене қатысады, демократиялық құқықтар мен бостандықтарды қорғайды, халықтардың тәуелсіздігін шектеу әрекеттеріне, отарлық езгінің барлық нысандарына қарсы күреседі, халықаралық қатынастардағы демократиялық принциптерді қалыптастыруға және жүзеге асыруға жәрдемдеседі. “Қазіргі заман құқығына шолу” атты журнал шығарады. Штаб-пәтері Брюссель қаласында (Бельгия) орналасқан. Дереккөздер
Ораз қажы

Ораз қажы (1299 – 1385ж.ж) – Әйтеке бидің бабасы. 1370 жылдан Әмір Темірдің бас кеңесшісі болған. Әмір Темір Ораз қажының кеңесімен Самарқандты өзінің астанасы еткен. Үш рет қажылыққа барған. Есімі Төртқара руына ұран болған. Өмірінің соңын Сыр бойында бала оқытумен өткізген. Ораз қажыға байланысты әңгіме, хикаялар өте көп. Оның Тоқпан деген баласы Әмір Темірдің батыры болған. Одан Тоғамыс, Шобан, Сейітқұл би туған. Ораз қажы мен Тоқпанның қабірлері Өзбекстандағы Науаи облысы Нұрата ауданындағы Сейітқұл қорымында. Дереккөздер
Мәдени

Мәдени — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл, Жоғарғы Ақсу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Леңгір қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде. Халқы Тарихы Ауыл 1958–96 жылдары ауылы шаруашылығымен айналысатын Киров атындағы ұжымшардың бөлімшесі болған. Оның негізінде Мәдениде және округке қарасты Сарқырама ауылында 1996–97 жылдары «Мәдени» ӨК және 40-тан астам шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Жаманесіл

Жаманесіл – Есілдің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Астрахан ауданы жерінде. Таволжанка ауылынан батысқа қарай 4 км жерде Есілдің негізгі арнасынан бөлініп шығып, Баршын көлінің шығыс тұсында 1 км жерде қайта қосылады. Гидрологиясы Ұзындығы 29 км тарамдардан, ескі арналардан тұратын жайылмасы су тасқыны кезінде су астында қалады. Оның кейбір телімдерінде шағын көлдер пайда болады. Арнасы ирелеңдеген, жағалаулары жайпақ келеді. Суы қарашада қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Қар, жер асты суларымен толығады. Жайылманың құнарлы шалғын топырағында әртүрлі астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Оларды ауданы ауыл шаруашылығы бірлестіктері пайдаланады. Суы мал суаруға жарамды. Дереккөздер
Ақ айрауық

Ақ айрауық, ақ өлең – астық тұқымдасының айрауық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде — өзен, көл, арық жағаларында, құмды топырақты өңірлерде өседі. Биіктігі 50-120 см, тамыры төсемелі. Жапырағы жіңішке, таспа тәрізді келеді. Гүл шоғыры үлкен, сыпыртқы басты, масақшалары қоңыр, күлгін түсті болады. Маусым — шілдеде гүлдейді. Ақ айрауық — құнарлы мал азығы. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Тән

Тән – адам жанының мекені, дүниедегі тіршілігін атқаруға мүмкіндік беретін физикалық денесі. Тән саулығы, тазалығы, сұлулығы адамның сыртқы келбетінен көрініс беретін жағымды қасиеттер ғана емес, сонымен қатар адамның ішкі жан дүниесін сипаттайтын белгі, адам жанының саулығы мен тазалығына негіз болатын алғышарт ретінде танылады. Тән жанмен өзара тығыз байланыстағы, өзара ықпалдастықтағы үйлесімді құбылыстар ретінде көрініс береді. Жанды көзбен көріп, қолмен ұстауға келмейтіндіктен де Тән жанның шұғылаланған сәулесі яки көлеңкесі ретінде немесе жанның барлығын айқындайтын қарама-қарсы құбылыс ретінде де үнемі қатар айтылады. Тән құмары, Тән қызығы, Тән рақаты, т.б. тіркестерде Тән сөзі – нәпсі ұғымының баламасы ретінде қолданылады. “Тән – жанның терезесі” деген түсінік ежелден келе жатқан Тәннің жанмен ықпалдастығын, үйлесімін айқындайтын ұғым. Демек, Тән жанның тек тіршілігі үшін ғана қажет емес, оның көркейіп өсуіне, тәрбиеленіп қалыптасуына, дүниетаным көкжиегінің кеңеюіне ықпал ететін таным көзі. Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Автометаморфтану

Автометаморфтану - ( — өзім, — өзгеремін) — суына бастаған магмадан магмалық тау жыныстарының қалыптасуы кезінде болатын процестер жиынтығы. Мұның нәтижесінде қалыптасып жатқан магмалық тау жыныстары өзгерістерге ұшырайды. Бұл өзгерістер негізінен магмалық тау жыныстарының кристалдануы кезіндегі температура мен қысымның азаюына және магманың қатайып үлгерген бөлшектеріне балқыма қалдықтардың, ұшпа заттардың, гидротермалды ерітінділердің тигізер әсеріне байланысты. Автометаморфтану процесі: нақтылы магмалық (температура 600 0 С-тан астам), пневматолиттік (600-375 0 С) және гидротермалды (375 0 С) сатыларға жіктеледі. Автометаморфтанудың мысалы ретінде спилиттердің альбиттенуін, перидотиттердің серпентиниттенуін, аляскиттердің грейзенденуін, негізді және орташа қышқыл жанартаутекті тау жыныстарының пропилиттенуін т.б. процестерді атауға болады. Автометаморфтанудың нәтижесінде қалыптасқан тау жыныстарының көпшілігі құрамына пайдалы кентас бөліктерін де қосып алады. Сондықтан олар кен іздестіру кезінде сенімді сілтеме рөлін атқарады. Дереккөздер
Заңғар

Заңғар – көне қала орны. Орналасқан жері Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы Байқожа темір жолы бекетінен солтүстік-батысқа қарай 12 км жердегі Кеңтүп елді мекені маңында, Сырдария өзенінің сол жақ бойында орналасқан. Деректер 1868 жылы құрылған Заңғар болысы 1920 жылға дейін осы атаумен аталған. Арнайы археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Кейбір деректерде Заңғар Зіңгіт қаласы деп те аталады. Тағы бір деректерде Заңғардың ертеректе қамал болғаны, қабырғаларының өте қалың болып, қорғанының биіктігі 5 сажынға жеткені айтылады. Қала XV-XVII ғасырларларда болған деп жорамалданады. Дереккөздер
Ақ алмас

Ақ алмас — болаттан жасалған қару. Қанжар, семсер, қылышты кейде жасалынған болатының түріне, сапасына қатысты ақ алмас деп атаған. Бұл атау қазақ ауыз әдебиетінде жиі кездеседі. Сондай-ақ, алмастың түсіне қарай қарулардың қызыл алмас, көк алмас деген түрлері болған. Сапасы жағынан ең жақсысы қызыл алмас, одан кейін ақ алмас саналған. Шығыста асыл болаттардың (алмастардың) шам (дамаск), табан (қаратабан), хорасан деген түрлері кең танымал болған. Әр алмастың шынықтырылу, жасалу әдісі құпия сақталған. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Автомобильный транспорт Казахстана (басылым)

“АВТОМОБИЛЬНЫЙ ТРАНСПОРТ КАЗАХСТАНА” — Республика автомобиль көлігі министрлігінің және салалық кәсіподақ комитетінің журналы. Көлемі — 32 бет, қалыбы А4. Журнал 1958 жылы қаңтар айынан шыға бастаған. Алғашқы редакторы — И.Г. Гаврилов. Негізгі тақырыбы — автомобиль көлігі қызметкерлерінің әлеуметтік-тұрмыстық ахуалын жақсарту, кәсіби біліктері мен еңбек өнімділіктерін арттыру, т.б. мәселелер. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Автономияшылдар одағы

Автономияшылдар одағы — 20-ғасырдың басында Ресей империясының қол астындағы ұлттар мен ұлыстардың өзін-өзі билеуін қамтамасыз етуді көздеген қоғамдық-саяси ұйым. Бұл ұйым саяси күрескер, поляк ғалымы, профессор И.А.Бодуэн де Куртенэнің жетекшілігімен 1905 жылы қарашада Санкт-Петербургте құрылды. Оның құрылуы империядағы түз халықтарын азаттық күресте бір-біріне жақындастыра түскен ірі саяси оқиға болып табылады. Одақтың құрылуы мен қызметіне жалпыресейлік мұсылмандық қозғалыстың А.Ибрагимов, А.Топчибашев, С.Жантөрин сияқты көрнекті қайраткерлері де тікелей атсалысты. Жантөрин одақ бюросының мүшесі болды. 1905 жылы 19 қарашада Санкт-Петербургте өткен автономияшылдар съезіне М.Тынышбаев қатысты. Автономияшылдар одағының міндеттері белгіленген бұл съезге поляк, әзірбайжан, армян, грузин, белорус, украин, еврей, латыш, татар, қазақ халықтары атынан 83 өкіл қатысты. Автономияшылдар съезі “Ресей империясындағы барлық ұлттар орыс мемлекетін республикасы негізде құруға атсалыссын; Ресей мемлекеті бір орталыққа қатаң бағындырылмаған федеративтік түрде болып, әр ұлт өз істерін өздері басқаратын автономия алсын” деген қарар қабылдады. Автономияшылдар одағының мүшелері Столыпин өктемдігі тұсында қуғын-сүргінге ұшырап, Бодуэн де Куртенэ абақтыға жабылды. Сөйтіп, одақ өз жұмысын тоқтатты. Дереккөздер
Бетегін

Бетекин (қытай жазбаларында бе-ди-инь) — Найман хандығының бір ұлысының 12 — 14 ғасырлардағы жазба деректерде кездесетін атауы. Сол деректер бойынша, 13 ғасырдың басында Бетекин ұлысы тайпалық бірлестік болған. Ол Шыңғыс ханға Орталық Азияны мекендеген тайпалардың ішінде ең соңғылардың бірі болып бағынған. 1200 ж. шамасында Бетекин ұлысы Үлкен Алтайды қоныстанған; Бетекиндер солтүстікте Енисей мен Қобданың (Оңтүстік Алтай) жоғарғы сағасына дейінгі, оңтүстікте Урунгу және Қызылбас көліне дейінгі, батыс пен солтүстік-батыста Бұқтырма алабына дейінгі жерлерді иеленген. Шыңғыс ханның тұсында Бетекиндердің әмірі Қадыр Бұйрық (Буюурук) болған, Рашид әд-Диннің (14 ғасыр) айтуынша, Қадыр Бұйрық ханның және оның аталарының ұлысы өзінің қуаты мен аумағы жағынан Найман хандығының Таян хан билеген ұлысынан, сондай-ақ, Орталық Азиядағы басқа да мемлекеттік бірлестіктерден асып түскен. Шыңғыс хан Бетекиндерді оңғұттарға қосқан, содан кейін олар бірге көшпелі өмір сүрген. Дереккөздер
Автор

Автор ( — жасаушы, шығарушы) — көркем шығарманы, ғылыми публицистикалық туындыны, сәулеткерлік дүниелерді, жобаларды, өнертабысты жазған, әдебиет, өнер, музыка, бейнелеу, мүсін, сәулет, графика, ғылым, техника саласында шығарма жазған (жоба жасаған т.б.) немесе соған қатысқан адам не ұжым (мекеме, ұйым). Қазіргі өнертануда, әдебиеттануда қалыптасқан түсінік бойынша автор өнер туындысын жасаушы; қаламгер, өз шығармасы арқылы өзінің дара, көркемдік танымын әйгілейтін шығармашылық тұлға. Автор санаты шығармашылық қабілет, шығармашылық даралық, дара дүниетаным, этикалық, эстетикалық принцип, өмір тәжірибесі секілді ұғымдар ауқымында талданады. Әлемдік өнертануда автор санаты туралы ортақ тұжырымның жоқ екенін де ескерту қажет. XIX ғасырда француз ақыны Стефан Малларме басталған («жазу деген жеке тұлға ретіндегі даралыққа қатысы жоқ әрекет») шығармашылық процестегі жеке «менің», автордың дербес тұлға екенін мойындамайтын, терістейтін идея қазіргі структурализм, семитика мектептеріндегі негізгі принциптердің бірі. Көркемдік жүйе түзуші бірегей қабілет, ерік иесі автор шығармашылық процеске қатыстылығы байырғы мифтерден, фольклор туындыларынан да бажалайнады. Алайда ежелгі мәдениеттер кеңістігінде автор тұлғасының дара шығармашылық сипатынан гөрі, медиаторлық белгісі басым еді. Гегельдің айтуынша, мифология - өнердің, қайнар көзі, бірден-бір қойнауы болған көне дәуірде автор үшін дара өмірлік материалды, оны көркемдік тұрғыда қайта қорытудың дара тәсіл, құралдарын іздеудің, мүмкіндігін де, қажеттілігі де болмаған. Яғни, автор тіршілікті, әлем сырын мифтік канондар бойынша жырлайтын абыз-медиум, дәнекерші-түсіндірмеші рөлін орындаған. Иелес автор Иелес автор — басқа адаммен (адамдармен) немесе (ұйыммен) ұйымдармен бірігіп шығарма тудырған адам немесе ұйым. Дереккөздер
Балта Танашұлы

Балта Танашұлы — 14 ғасырда өмір сүрген сардар, батыр. Балта өз ауылдастарымен қазіргі Омбы қаласы маңындағы “Керей тоғайы” деген өңірді мекендеген. Көп жылдар бойы Алтын Орда хандарының әскербасы болған. Балта мен оның ағасы Балға батыр Әмір Темір мен Тоқтамыс хан соғысы кезінде Әмір Темірдің әскерін басқарған. Хисса, жырларда ислам дінін таратушы қайраткер ретінде суреттеледі. Балтаның елі “Ақтабан шұбырынды” жылдары Сарыарқадағы ата қонысынан көшпей, жоңғар әскерлерімен табан тіресе соғысып, көп қырғынға ұшырайды. Бүгінде оның ұрпақтары Солтүстік Қазақстан, Қостанай облысы, Ресейдің Орынбор, Челябі, Қорған, Түмен өңірлерінде тұрады. Дереккөздер
Мүсәтір спирті

Мүсәтір спирті NH4ОН — аммиактың сулы ерітіндісі; өткір иісті және сілтілік қасиеті бар, мөлдір, түссіз, ұшқыш сұйықтық. Бұл ерітіндіде аммиак пен су молекулаларынан басқа аммиак гидраты NH3Н2О, аммоний катионы NH4+ және гидроксил анионы ОН- болады: NH3+Н2ОNH3Н2ОNH4++ОН–Оны газ күйіндегі аммиакты суда еріту арқылы дайындайды. Мүсәтір спирті дақтарды кетіруде, медицинада дәрі жасауда, хирургияда, тағы басқада қолданылады. Дереккөздер
Хұсайын Сахубалиұлы Ишанов

Хұсайын Сахубалиұлы Ишанов (1901 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы) – еңбек ардагері, 1942 – 1944 жылдары еңбекшілер депутаттары Оңтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы. 2 кластық орман училищесін, Астрахан қаласындағыгуберниялық партия мектебін бітірген. 1925 – 1930 жылдары Батыс Қазақстан облысының уездік милиция басқармасының бастығы, тергеуші, халық соты, 1932 – 1937 жылдары Батыс Қазақстан облысының аудандық милиция бөлімшесінің бастығы, 1934 – 1939 ж. Солтүстік Қазақстан облысының милиция басқармасы бастығының орынбасары, саяси бөлімнің аға нұсқаушысы болды. 1939 – 1941 жылдары Алматы қаласының Ішкі істер халық комиссариаты облыстық милиция басқармасының саяси бөлімі бастығының орынбасары, Атырау облысының милиция басқармасының бастығы, 1941 – 1942 жылдары Қазақ КСР ішкі істер халық комиссарының орынбасары, Түркістан облысының басқармасы бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. Сілтемелер
Субвенция

Субвенция – жоғары деңгейдегі бюджеттен белгілі бір мерзімге және нақты мақсатқа бөлінетін ақшалай сома. Жергілікті өкімет органдарына немесе халық шаруашылығның жекелеген салаларына белгілі бір мақсат үшін берілетін мемлекеттік қаржы жәрдемі. Залалдарды жабу үшін және қайтарымсыз берілетін дотациядан өзгеше түрде субвенция – осы шарттар бұзылған жағдайда қайтару құқығымен бөлінетін мақсатты қаржыландыру. Дереккөздер
Майдантал

Майдантал, Шыңғыс, Шотаншат – Сырдария алабындағы биік тау өзені. Географиялық орны Түркістан облысы Төле би ауданы және Өзбекстандағы Шарбақ ауданы жерінде. Өгем, Майдантал жоталарының аралығымен ағып өтеді. Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 472 км 2 , жалпы ұзындығы 140 км болатын 60-тан астам саласы бар. Ірі салалары: Төрасу (Асутөр), Аютөр, т.б. Бастауы Бастауын Талас Алатауындағы оңтүстік беткейіндегі мұздықтардан түзілген 2 мореналық көлдерден алып, Өзбекстан жерінде Піскем өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Жоғарғы арнасы тау шатқалымен өтеді. Ақтөр саласы қосылғаннан кейін орта ағысындағы жағалауы биіктігі 10-15 м болатын жартастардан тұрады. Мұздық және қар суларымен толығады. Орташа жылдық су ағымы 14,9 м 3 /с. Жаз айларында суы молайып, су ағымы 24 м 2 /с-тан 43,5 м 2 /с-қа дейін ұлғаяды. Өзен алабы жазғы тау жайлауы саналады. Қараша айында қатып, наурыз айында ериді. Дереккөздер
Үзіліссіз топ

Үзіліссіз топ — топ ұғымы сияқты түрлендіру кезінде пайда болатын математикалық ұғым. Үзіліссіз топты топологиялық топ деп те атайды, өйткені оның элементтері топологиялық кеңістікті құрайды. М жиынындағы х1, х2, …, хп,… элементтерінің тізбегі теңдігін қанағаттандырғанда орындалатын болса, f түрлендіруі үздіксіз түрлендіру деп аталады. f түрлендіруін f1, f2, …, fп,… түрлендірулер шегінің тізбегі ретінде қарастыруға болады. Сонда және болғанда болады. f1, f2, …, fп, … түрлендірулерінің мұндай тобы түрлендірудің үзіліссіз тобы деп аталады. Мысалы, жазықтықтағы бұру түрлендірулерінің тобы түрлендірулердің үзіліссіз тобы болады, өйткені бұрыштарына сәйкес бұрулар тізбегі жинақты болады да, теңдігі орындалады. Түрлендірулердің үзіліссіз топтарының теориясы дифференциалдық теңдеулерді зерттеу нәтижесінде пайда болған. Әрбір дифференциалдық теңдеуге сәйкес оның мазмұнын өзгертпейтін түрлендірулердің үзіліссіз тобы болады. Мысалы, біртектес дифференциалдық теңдеу жазықтықтағы yaY, xaX түрлендіруін қолданғанда өзгеріссіз қалады. Үзіліссіз топ қандай болса да, оған сәйкес теңдеулердің квадратураларда шешілетіндігін алғаш рет үзіліссіз топтар теориясының негізін салушы норвег математигі Софус Ли (1842 — 1899) анықтады. Ли зерттеген топтар Ли топтары деп аталды. Белгілі Лоренц түрлендірулерінің, сызықтық түрлендірулердің, солардың ішінде ортогональ түрлендірулердің топтары Ли топтары болып табылады. Үзіліссіз топтар теориясы геометрияда, физикада, т.б. ғылым салаларында кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Автотипия

Автотипия ( — өзім және — таңба, қалып) # бедерлі басылым элементтері бар баспалық қалыптарды дайындаудың фотомеханикалық процесі. Көмескі бейнелерді (фотосуреттер, акварель суреттер, кескіндеме т.б.) шығыңқы баспа құралдарымен қайта жаңғырту үшін қолданылады. # Растрлы клишеден алынған ізтаңба (оттиск). Дереккөздер
Нәзира

Нәзира нәзирагөйлік (араб тілінен – жауап, ұқсату мағынасында) – Шығыс поэзиясында орта ғасырларда қалыптасқан әдеби үрдіс. Бір ақын жырлаған тақырыпты кейін басқа ақынның қайта жырлауы немесе алғашқы шығармаға екіншінің “жауап” қатуы. Бұл орайда бастапқы туындының сюжеті, кейіпкерлері, өлең ырғағы, ұйқасы, көркемдеу құралдары пайдаланылады. Ол 11 ғасырдан бастап сарай поэзиясында әдебиет тартысы, ақындық талантты сынау құралы ретінде қолданылған. Фердоуси сарынымен Нәзира үлгісінде жыр жазған Низамидың “Хамсасын” бағдарға алған нәзирагөйлік дәстүрі 13 ғасырдан өрістей бастаған. “Хамсаға” (“Бес кітап”) “жауап” жазу үрдісі дамып, бір ғана “Ләйлі – Мәжнүн” дастанына жүзден астам Нәзира жазылған. Низами дастандарының желісінде [[Дехлеуи, Науаи, Жәми, Физули сынды шайырлар бай мұра қалдырды. Нәзирагөйлік дәстүрі қазақ поэзиясында да дамыды. Алғашқы мифтерден, “Құран” желілерінен, “Мың бір түн”, “Тотынама”, “Шахнама”, “Ләйлі – Мәжнүн”, “Жүсіп – Зылиха”, т.б. ізімен жазылған қисса, дастандар қазақ әдебиетінде көптеп саналады. Соның бірі – Шәкерімнің “Ләйлі – Мәжнүн” дастаны (1907). Ал Абайдың ортағасырлық шығыс дастандарынан тамыр алатын “Ескендір” поэмасында нәзиралық үлгіден гөрі “дара сипат” басым. Қазақ әдебиеттану ғылымында Нәзира әдеби үрдісін М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаев, Б.Кенжебаев, Р.Бердібай, Ш.Сәтбаева, А.Қыраубайқызы, Ө.Күмісбаевтар зерттеді. Сілтемелер * Құран * Ескендір * Ләйлі – Мәжнүн Дереккөздер
Мозамбик бұғазы

Мозамбик бұғазы – Үнді мұхитындағы Мадагаскар аралы мен Африка аралығындағы бұғаз. Ұзындығы 1670 км, ені 422 – 925 км. Тереңдігі орталық бөлігінде 2400 м, солтүстік мен оңтүстік жағында 3000 метрден астам. Мозамбик бұғазындағы Мозамбик жылы су ағысы солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады. Бұғазда Еуропа аралы бар. Ірі порттары: Бейра, Накала, Келимане.
Қажым Мүсіпов

Қажым Мүсіпов (1912, бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту ауданы Алабота ауылы – 1982) – Социалистiк Еңбек Ері (1957). * Еңбек жолын 1931 жылы ұжымшарда есепші болып бастаған. * Тұңғыш ауылдық кеңесінің хатшысы. * 1937 жылдан Қызылту ауданы комсомол комитетінің хатшысы * Қызылту ауданы жер бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. * 1942 – 45 жылдары Кеңес армиясы қатарында болып, майдандағы ұрыстарға қатысқан. * Армия қатарынан босатылғаннан кейін Қызылту ауданының кеңестік шаруашылықтарында басшылық жұмыстарда болды. * 1954 жылы Ұялы ұжымшарының төрағасы * 1957 жылы Чапаев кеңшарының директоры болып сайланған. * Кейінгі уақыттарда К.Маркс кеңшарының бас зоотехнигі болған. Марапаттары * Социалистiк Еңбек Ері (1957). * Ленин ордені. Дереккөздер
Абшаит Оразалиев

Абшаит Оразалиев (15.3. 1922 жылы туған, Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы) – ғалым, педагогикалық ғылими кандидат (1968), доцент (1976). КСРО және Қазақ КСР-і білім беру ісінің үздігі. 2-дүниежүзіліс соғысқа қатысқан. Қызылорда мемлекеттік университетін бітірген (1952). 1952 – 65 жылдары осы оқу орнында аға оқытушы, декан, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері оқытудың жаңа технологиясын (номография элементтері) енгізу мәселелеріне арналған. 60-тан астам ғылыми-әдістемелік еңбектері бар. Медальдармен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Бет жырту

Бет жырту — қазаға қайғыру салты, ежелгі ғұн заманынан (б.з.б. 3 ғасыр) қазірге дейін сақталған, түркі халықтарының көпшілігіне ортақ ғұрып. Оның мәні адамды қадірлеуден, өлімге қимаудан, күйзелуден шыққан. Ер-азаматы не жалғыз ұлы өлген әйелдер шашын жайып, бетін жыртып, олар туралы жоқтау айтып, аза тұтып, дауыс қылғанда, бетінен қаны сорғалап отыруы тиіс болған. Орхон-Енисей жазбалары, Қытай деректері бойынша, көне түркілерде күйеуі өлген әйел ғана емес, өлген кісінің жақын туыстары да көріскенде бәкімен бетін тіліп қан шығарған. Әйелдерге, қыз балаларға қатты ренжігенде айтылатын “бетің тілінгір” қарғысы, “ең жақын адамыңнан айырыл” дегенді білдіреді. Бет жырту ғұрпы Түркі қағанаты кезінен қалған тас мүсіндерде, үй қабырғасына салынған суреттерде жиі кездеседі. Қазақтарда “Бет жырту” ғұрпы 20 ғасырдың басына дейін сақталып келгені жайлы мәліметтерді орыс саяхатшыларының жазбаларынан кездестіруге болады. Дереккөздер
Шомаж

Шомаж – өндірістің іркілісінен және тоқтап қалуынан болатын қаржылық залалды сақтандыру; сақтандыру терминологиясында мағыналық мәні бойынша жұмыстың жоқтығы (жұмыстағы үзіліс) ретінде немесе өндірістегі және коммерциялық қызметтегі үзіліске байланысты келтірілген залалдың орнын толтыру ретінде түсіндіріледі. Кейбір елдердің сақтандыру нарығында Шомаж ұғымы өрттің, басқа да қауіптердің салдарынан үй-жайдың және ондағы мүліктің зардап шегуіне және жойылуына байланысты, өндірістегі және коммерциялық қызметтегі үзілістен келтірілетін залалды сақтандыруға, яғни мүлікті өрттен және басқа қауіптерден сақтандыруға қолданылады. Дереккөздер
Қалжан Оразалиева

Қалжан Оразалиева (1924 жылы туған, Қазалы ауданы Ғани Мұратбаев ауылы – 1995) – еңбек ардагері, Социолистік Еңбек Ері (1949). Қазақ КСР-і ауыл шаруашылығының озаты (1966). 1945 жылдан күріш өсірушілер звеносының жетекшісі. 1948 жылы оның звеносы күріш егістігінің әр га-нан 81 ц-ден астық алған. Ленин орденімен марапатталған (1950). 1951 жылы Қазақ КСР-і Жоғарғы кеңесінің депутаты болып сайланды. Сілтемелер * [https://kitapkhana.kz/628-orazalieva-kalzhan.html Оразалиева Калжан]
Үзілісті функция

Үзілісті функция — кейбір нүктелерде (үзіліссіздік шарттары орындалмайтын) үзілісі болатын функция. Әдетте математикада үзіліс нүктелері оңашаланған нүкте болып келген функциялар жиі кездеседі. Бірақ барлық нүктесі үзіліс нүктесіне жататын функциялар да болады. Мысалы, Дирихле функциясы егер х рационал сан болса, онда f(x)0, ал х иррационал сан болса, онда f(x)1. Барлық жерде жинақты үзіліссіз функциялар тізбегінің шегі үзілісті функция болуы мүмкін. Мұндай үзілісті функциялар Бэр бойынша 1-класс функциясы болады. А.Лебег үзілісті функциялардың кең класын интегралдау теориясының негізін салды. Үзілісті функциялардың маңызды кластарының бірі өлшемді функциялар класы. Н.Н. Лузин мейлінше аз өлшемді жиында функцияны өзгерту жолымен үздіксіз функцияға келтіруді көрсетті. Көп айнымалылардан тәуелді функцияларда жеке үзіліс нүктелерінен басқа үзіліс сызықтары мен үзіліс беттері де қарастырылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том