kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
1946 жылға арналған мемлекеттік бюджет және 1944-1945 жылдардағы бюджеттің орындалуы туралы баяндама бойынша жарыссөз

1946 жылға арналған мемлекеттік бюджет және 1944-1945 жылдардағы бюджеттің орындалуы туралы баяндама бойынша жарыссөз – Қаныш Сәтбаевтың 1989 жылы «Тылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1946 жылғы 22 қазандағы санында басылған. Бұл сөзінде Сәтбаев бұрын бірде-бір жоғары дәрежелі мектебі болмаған Қазақстанда 28 жоғары дәрежелі оқу орындары, 90-нан аса техникум бар екенін, бұл мектептерде қазақ халқының мындаған жігіттері мен қыздары оқитынын, КСРО-ның 1946 жылға арналған Мемлекеттік бюджетінде одақтас республикалардың халық шаруашылығын, ғылым мен мәдениетін одан әрі өркендету мүдделері толық ескерілгендігіне баяндамада келтірілген цифрлар айқын дәлел екенін, КСРО-ның 1946 жылға арналған Мемлекеттік бюджетін бекітуді ұсынатындығын айтады. Дереккөздер
Әлем Мұсылмандарының Лигасы

Әлем Мұсылмандарының Лигасы. Тарихы 1962 жылы Мекке қаласында құрылды. Миссиясы Тағы қараңыз *International Islamic Relief Organization *Organisation of Islamic Cooperation Сілттемелер Арғы оқылымдар *Johannes Grundmann: Islamische Internationalisten - Strukturen und Aktivitäten der Muslimbruderschaft und der Islamischen Weltliga. Reichert Verlag, Wiesbaden, 2005, ISBN 3-89500-447-2 [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d9/Buchrezension_Grundmann_Islamische_Internationalisten.pdf (Review by I. Küpeli)] Сыртқы сілттемелер *
Хамза Юсуф

Хамза Юсуф Американдық Ислам ғалымы Еңбектері * [http://www.masud.co.uk/ISLAM/misc/moonsighting/Cesarean_Moon_Births_Pt_1.pdf Caesarean Moon Births Part 1] * [http://www.masud.co.uk/ISLAM/misc/moonsighting/Cesarean_Moon_Births_Pt_2.pdf Caesarean Moon Births Part 2] * [http://www.mujahideenryder.net/wp-content/uploads/2009/02/hamza-yusuf-climbing-mount-purgatorio.pdf Climbing Mount Purgatorio] * [http://sandala.org/wp-content/uploads/2011/04/2-5-Religion-Violence.pdf Religion, Violence, and the Modern World] * [http://sandala.org/wp-content/uploads/2011/04/Generous-Tolerance.pdf Generous Tolerance in Islam and its Effects on the Life of a Muslim] * [http://sandala.org/wp-content/uploads/2011/04/Chess-in-Light-of-Islam.pdf Chess in the Light of the Jurist] * [http://sandala.org/wp-content/uploads/2011/04/Who-are-the-Disbelievers.pdf Who are the Disbelievers?] Сілттемелер Сыртқы сілттемелер Вебсайттар * [http://sandala.org Sandala.org] – Official website of Hamza Yusuf * [http://www.zaytuna.org Zaytuna.org] – Zaytuna College * [http://sheikhhamza.com Sheikhhamza.com] – Contains list of books recommended by Hamza Yusuf and a biography Тағы қараңыз *Zaytuna College
Берта Исааковна Вейц

Берта Исааковна Вейц (1899, Ресей, Гродно қаласы - 1986) - геология-минералогия ғылымдарының доктары (1964). Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың замандасы, әріптесі. * Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген (1926). * Текелі, Қаратау, Орталық Қазақстанда геологиялық барлау партияларын басқарып, темір, полиметалл, вольфрам, мыс, кобальт және тағы басқалары кентастық минералдарды зерттеу жұмыстарын атқарған. * 1940 жылдан бастап Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтына ауысып, жарты ғасырға жуық үздіксіз еңбек еткен. * Сәтбаевтың ұйғаруымен Орталық Қазақстандағы Атасу аудандық темір кен орындарының минералогиясын зерттеген (1940-56), кейін Жоңғар (Жетісу) Алатауы полиметалл кен орындарының кен-тастық минералогиясын анықтауға үлесін қосқан (1956-64). * Сәтбаев Вейцтің минералогия саласындағы білгірлігін ескере келе, Жоңғар (Жетісу) Алатауының полиметалл кендері минералогиясына арналған монографиясы және тағы басқалары жұмыстары бойынша геология-минералогия ғылымдарының доктары атағын қорғамай беруге шешім қабылдаған. * Қаныш Имантайұлы Вейцтің еңбекқорлығын, минералогияның жаңа әдістерін біліп-тануға ынтызарлығын, қажырлылығын, сонымен қатар ұяңдық, көзге түсуді ұнатпайтын қасиеттерін өзі берген мінездемелерінде ерекше атап өтетін. Дереккөздер
Анна Васильевна Владимирова

Анна Васильевна Владимирова (туған-өлген жылы белгісіз) – Қаныш Сәтбаевтың емдеуші дәрігері (1951-61). Анна өз естелігінде: «Менің алдыма алғаш тап болған кездің өзінде ол (Сәтбаев) түрліше сырқаты мол, аурушаң адам еді. Соның ең бастысы - екінші кезеңдегі гипертония болатын, қан қысымы кейде сынап бағанасының екі жүз мм-іне дейін көтеріліп, басы зеңіп, құлағы шулап, көруі де төмендеп кететін... Ал 1951 жылдан былай, әсіресе, оның соңғы жартысында Сәтбаев жиі-жиі кризге ұшырап, жатып қалатын қатерлі шекке жақындады. Сондай бір ауыр күндерде мен науқасқа Алматыдан тезірек кетуге кеңес беріп, үзілді-кесілді талап қойдым...» - деп жазды. Бұл жағдай Сәтбаевтың 1951-52 жылы орын алған «ұлтшылдық іздеу» науқаны кезінде қандай ауыр күйде жүргенінен мағлұмат береді. Емдеуші дәрігердің сол күндегі ахуалды емеурінмен сипаттаған шағын естелігі ғалымның дербес қорында сақтаулы. Дереккөздер
Владимир Владимирович Галицкий

Владимир Владимирович Галицкий (31.8.1902, Санкт-Петербург - 18.11.1973, Алматы) - ғалым, геоморфолог. *1935 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетін бітірген. *1935 жылға дейін өзінің туған қаласында, Бұхарада, Ташкентте, Камчаткада, Владивостокта және Приморск облысында қарапайым жұмысшы, балықшы, күзетші, коллектор, техник, мұғалім болып жұмыс істеген. *1935-43 жылы «Қазцветметразведка» тресінің Ащысай полиметалл партиясының бастығы, *1943-50 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясы Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының аға ғылыми қызметкері, сектор меңгерушісі, *1951-57 жылы Бүкілодақтық аэрогеология тресінің 7 және 9-партиялардың бас геологы, *1957 жылдан кенет дүние салғанға дейін (1973) Қазақ КСР ғылым академиясының Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының сектор меңгерушісі болды. Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1944). Азамат соғысының ардагері. «Құрмет белгісі» орденіне, Ұлы Отан соғысы (1941-5) медальдарына, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, Ғылым Академиясы Төралқасының Құрмет грамоталарына ие болған ғалым. Галицкийдің ғылыми еңбек жолы Қазақстанның геологиясын, геоморфологиясын, тектоникасын және қазба байлығын терең зерттеумен байланысты. Бұл салада 60-тан астам еңбек, бірнеше геологиялық карталардың және Қаратаудың 1:200 000 масштабтағы геологиялық картасының алғашқы авторы. Оңтүстік Қазақстанның өндіріс, құрылыс, сумен қамдастыру мекемелеріне көп еңбек сіңірген. Бірнеше жылдар Қазақ КСР Ғылым Академиясының «Геология хабаршысы» журналының хатшысы болды. Қаныш Сәтбаев, ғылыми жұмысы, терең білімі үшін, көрнекті маман ретінде Галицкийді құрметтеп, сыйлаған. Мемлекеттік маңызы бар ғылыми жоспарлар жөніндегі көзқарасына, әсіресе, Ертіс-Қарағанды су арнасының жобасына шақырып, оның пікіріне көңіл қойған. Дереккөздер
Геологияға да есеп керек (мақала)

Геологияға да есеп керек – Қаныш Сәтбаевтың В.М.Крейтер және В.Н.Козеренкомен бірігіп жазған мақаласы. Алғаш «Правда» газетінің 1963 жылғы 30 мамырдағы санында жарияланған. Ғалымдар пайдалы кен көздерін ашу және табиғи байлықтарды игеру ісінде орын алып отырған кемшіліктер мен қателіктерді алға тартады. Жер қойнауын зерттеудің қалыптасқан әдістері көп ретте орынсыз шығындарға ұрындыратынын қынжыла жазады. Тереңде жатқан кен орнын ашумен қоса, оның қорын анықтау, игеру жолдарын белгілеу бар. Міне, осы жерде ғылым дәл есеп керек. Ғалымдар осы тұста Атбасар және Минусин мысты құмын алдын ала зерттеулерсіз жүргізудің салдарынан миллиондаған сом қаржының босқа рәсуа болғанын мысалға келтіреді. Барлаушы-геолог күрделі барлау мәселесін шешер алдында геология, геофизика, геохимия, физика-математика және техника ғылымдарының барлық мағлұматтарын барынша пайдалануы керек. Соған орай, геология ғылымының аса маңызды саласы - пайдалы кен орындарын болжау, іздеу және барлау ілімін кешіктірмей қолға алып, шешуді қажет етіп отырған мәселелер қатарында Орал, Қазақстан, Сібір, Орта Азия, Кавказ, Украина, Коль жарты аралы сияқты аудандардың объективті кешенді металлогендік болжам картасын жасау мәселесін атайды. Бұл үшін ғалымдар алдында математикалық қорытындылар жасауды қолға алу міндеті тұрғандығын атап көрсетеді. Геологиялық, ғылыми-зерттеу институттары құрамынан пайдалы қазбаларды болжау, іздеу және барлаудың теориялық мәселелерімен айналысатын арнаулы топтар мен зертханалар ашу, еліміздің барлық геологиялық жоғары оқу орындарындағы тиісті кафедраларды ұлғайтып, нығайту, аспирантуралардың жұмысын жандандыру мәселелерін ұсынады. Мақала кейін ұлы ғалымның 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1968 жылы жарық көрген 3-кітабына енді. Дереккөздер
Геология және Қазақстандағы агрохимиялық шикізат ресурстары (жинақ)

Геология және Қазақстандағы агрохимиялық шикізат ресурстары - Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 1965 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Бас редакторы - академик Қаныш Сәтбаев. Жинақта 39 автордың мақалалары берілген, әр мақала соңында әдебиеттер тізімі көрсетілген. Еңбекке геолог мамандардың Қазақстандағы кен химиясына, соның ішінде агрохимиялық шикізаттарға байланысты мақалалары кірген. Мақалаларда ірі кен орындары мен аудандардағы химиялық шикізаттың геологиялық құрылымы мәселелері талқыланып, олардың қорларының сапалық және сандық сипаттамасы берілген. Еңбекте минералды тыңайтқыштарды өндіруге қажетті шикізатгар, ауыл шаруашылық өнімдерін, жануарларды, тағы басқалары қорғайтын амалдар жазылған. Геологтарға, геолог-барлаушыларға, химия өнеркәсібінің және агрохимия мамандарына арналған. Көлемі 14 баспа табақ. Таралымы 1010 дана. Дереккөздер
Геологиялық мұражай

Геологиялық мұражай – Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының ғылыми-зерттеу бөлімдерінің бірі. 1942 жылы Сәтбаевтың тікелей басшылығымен, қалауымен құрылған бұл мұражай - ұлы ғалымның келер ұрпаққа тастап кеткен, ғасырлар арасын жалғастырар асыл мұрасы. Бұқара қауымға геология ілімін насихаттап, жас ұрпақты Жер қойнауының құпиясын сезіп-білуге жетелеу - мұражайдың мәдени және ағарту қызметі болса, өндірістік игеру барысында жоғала бастаған минералдар мен тау жыныстарының үлгілерін сақтау - мұражайдың ғылыми маңызы мен мәні. 60 мыңға жуық экспонаттар геологияның негізгі салалары палеонтология, стратиграфия, интрузивтік кешендер, минералогия, кен орындары бойынша ғылым жүйемен сараланып қойылған. Техниканың дамуына байланысты кендерді қайта зерттеу барысында мұражай коллекциялары ғылыми деректер көзі болып отыр. Мұражайдың осы қалыптасқан ғылыми бағыты мен бағдарын анықтауда үлкен бастаманың басы-қасында ұлы ғалымның әріптестері Н.Г.Кассин, М.П.Русаков, Р.А.Борукаев, Г.Ц.Медоев және тағы басқалары ғалымдар тұрды. Осыдан да мұражайдағы әрбір бөлімнің қалыптасуы сол ғалымдардың ғылым қызметімен, республиканың жер қойнауын зерттеу және игеру тарихымен сабақтас болып келеді. Мұражайдың ең бір құнды әрі бай бөлімі Қазақстанның минерагениясын толығымен сипаттайды. Бұл бөлімнің алғашқы экспозициялары Сәтбаевтың 1935-38 жылы аралығында Жезқазған бойынша жинақтаған коллекцияларынан басталады. Жезқазғанда мыс бар екендігі ерте заманнан белгілі болғанымен, кендердің шын мәніндегі құндылығын, келемділігін анықтап, баға берген - Сәтбаев. Тау жыныстарының және әр түрлі кезеңдерде қалыптасқан кентастар мен минералдардың теңдесі жоқ коллекциялары бұл кенді толық сипаттап, ұзақ жылдар ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. Сондықтан академиктің ғылыми тұңғыш жұмысы болып есептелетін Үлкен Жезқазған коллекцияларында осы күнге дейін ғалымның қолтаңбасы, көңіл-күйі, арман-тілегі көрініс тапкан. Ал мұражай сөрелеріндегі Жезді мен Найзатас кендерінен алынған браунит үлгілері (марганец кентасы) соғыстың жай-күйін жеткізіп тұрғанымен, сол қиын да қыспақ заманда Сәтбаев басқарған геологтар тобының абыройы мен жеңіс үшін еткен қажымас еңбектерінің куәсіндей болып есептеледі. Жиі ұйымдастырылып тұратын уақытша немесе тұрақты көрмелер мамандардың ғана емес, халықтың да қалауынан шығады. Тылым мен мәдениетті біріктірген бұл мұражай келер ғасырда қоғам игілігіне әлі де ұзақ уақыт қызмет етпек. Дереккөздер
Геология негіздерінің практикумы (кітап)

Геология негіздерінің практикумы - «Қазақстан» баспасынан 1967 жылы орыс тілінде жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - Н.И.Баяндин. Еңбек кіріспе бөлімнен және 5 тараудан тұрады. Соңында әдебиеттер тізімі берілген. Онда автор кристалдар элементтеріне, минералдардың табиғатта қалыптасуына, минералдарды анықтау кестесі, тау жыныстарын жүйелеу және геология тарихының негіздеріне тоқталып, түсініктеме береді. Еңбектің кіріспе бөлімінде қазақтан шыққан тұңғыш геологиялық ғылым доктары Қаныш Сәтбаевтың Қазақстандағы геологиялық зерттеулері мен Қазақ КСР Ғылым Академиясын ашудағы қызметіне геология ғылымын дамытудағы зор еңбегіне қысқаша шолу жасайды. Көлемі 8, 82 баспа табақ. Таралымы 800 дана. Дереккөздер
Қафия Садретдиновна Ғазизова

Қафия Садретдиновна Ғазизова (1913, Ресей, Татарстан, Қаратай ауылы - 1998) - ғалым,геология-минералогия ғылым кандидаты (1949). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) бітірген (1939). 1971 жылға дейін үздіксіз Қаныш Сәтбаев ұйымдастырып басқарған Геологиялық ғылымдар институтында қызмет атқарған (кіші, аға ғылыми қызметкер, минералогия кабинетінің меңгерушісі). Ғылым бағыты - минералогия саласы. Сәтбаевтың оның алдына қойған негізгі міндеті Орталық Қазақстандағы бірнеше кен орындарының минералогиясын зерттеп, олардың генетикалық заңдылықтарын анықтау болған (Қоңырат, Гүлшат және тағы басқалары). Осы тақырыпта көп жыл бойы тиянақты зерттеу жүргізіп, маңызды теориялық тұжырым жасады. Дереккөздер
Ғалымдардан бір тілек (сөз)

Ғалымдардан бір тілек – Қаныш Сәтбаевтың Қазақстан ЛКСМ Орталық комитетінің IV пленумында сөйлеген тілек сөзі. Ғалымның 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы тандамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Сәтбаев партияның XXI съезінің қарарларын жүзеге асырудағы ғылымның рөлін, Ғылым Академиясының 24 институты қазақ халқының материалдық және рухани байлығын бұрынғыдан да шалқыту жолында қажырлылықпен жұмыс істеуде екенін айта келіп, қазір Жезқазған торабы бүкіл ел көлемінде ерекше орын алатынын, оның кен қоры сарқылмастай бай екенін, сондықтан да бұл комбинатқа ең алдымен білімді, сауатты жастар керектігін, міне, республика комсомолы өздерінің таңдаулы өкілдерін осы комбинаттың құрылысына жіберуі жөн болатын, Қазақстан Ғылым Академиясы бұл өңірді зерттеуге ерекше мән беріп отырғанын атап өтеді. Дереккөздер
Ғалымдар үйіндегі Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы

Ғалымдар үйіндегі Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы – Қаныш Сәтбаевтың Қазақстан Ғылым академиясына қарасты Ғалымдар үйіндегі мемориалдық мұражайы. Қазақ КСР Министр Кеңесінің 1987 жылғы 14 тамыздағы қаулысына сай ұйымдастырылды. 1999 жылдың сәуір айында ашылды. Мұражайға арналған бөлмелер 5 қабаттағы 4 залды алып жатыр. Кеңестік Шығыс республикаларынан шыққан тұңғыш КСРО Ғылым Академиясының академигі Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен қызметіне арналған мұражайдың материалдары былайша топтастырылған: Бірінші зал I тақырып: өмір жолының басталуы: *а) Туған жері, балалық шағы; *ә) Білімге баспалдақ; *б) Семей. Мұғалімдік семинария; *в) Ревком мүшесі. Халық судьясы; *г) Студенттік жылдар. Томск технология институты. II тақырып: «Жезқазған – Қаныш Сәтбаевтың төл перзенті»; *а) Тарих беттері. *ә) Үлкен Жезқазған үшін күрес. *б) Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған тау-кен металлургия комбинаты III тақырып: Ұлы Отан соғысы. *а) Бәрі де майдан үшін, бәрі де жеңіс үшін. *ә) Жезді марганеці - Оралдың қорғаныс зауыттарына. Екінші зал – Қаныш Сәтбаев және Қазақстан ғылымы. Бұл залда Қаныш Имантайұлы - Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастырушы әрі оның тұңғыш президенті. Ол ғылым мен өндірістің байланысы үшін талмай күресіп, ғалымдарды республиканың дамуына игі әсерін тигізетін өзекті шаруашылық және мәдени мәселелерге бағыттай отырды. Сәтбаев әсіресе, ғылыми кадрлар мәселесіне ерекше мән беріп, олардың өсуіне маңдай терін көп төккен. Залдың ортасында Сәтбаевтың мүсінші Хакімжан Есімханұлы Наурызбай жасаған кеуде мүсіні орын алған. Ал оған қарама-қарсы - Қазақстанның пайдалы кен орындарының картасы. Академиктің геология саласына сіңірген еңбегін паш ететін материалдар да көптеп қойылған. Осы залда Қаныш Имантайұлы мемлекет және қоғам қайраткері ретінде де танылады. Ол КСРО Жоғарғы Кеңесі депутаттығына бірнеше рет сайланған. КОКП XX, XXI, XXII съездеріне делегат боп қатысты. Үшінші зал - Сәтбаевтың президенттік бөлмесі. Мұнда оның 60-жылдары пайдаланған жұмыстық заттары бар. Қанекеңнің жобасына жасалған шкаф та осында тұр. Төртінші зал - Сәтбаев өмірінің кезендері. *а) Сәтбаевтың мерейтойы. *ә) Сәтбаев - интернационалист, *б) Аяулы азамат. *в) Сәтбаев туралы естеліктер. Ал қалған ғылыми бөлікте Сәтбаев құрған академияның бүгіні бейнеленген. Дереккөздер
Әл-хамду ли-Лләһ

Алхамдулиллаһ сөзбе-сөз барлық мақтаулар Аллаһға тән. Тағы қараңыз *әл-Фатиха *Әл-хәмдү лил-лә һи раббил-аләмин *Зікір *Шүкір *Ислам дін сөздігі *Субхән'Аллаһ Сыртқы сілттемелер *[http://abdurrahman.org/zikr/alhamdulillah.html AlHamdulillah - Detailed Explanation from Tafseer Ibn Katheer - Surah Fatiha] *[http://www.islamonline.net/English/Science/2000/2/article3.shtml Health benefits of saying Alhamdulillah] *[http://www.themodernreligion.com/basic/pray/duas.html Everyday duas in Arabic with transliteration and translation] *[http://lasjan.page.tl/Alhamdulillah.htm Alhamdulillah-Commentary]
Ғылым алдыңғы шепте болсын (мақала)

Ғылым алдыңғы шепте болсын – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1 - томына енген. «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1962 жылғы 1 маусымдағы санында басылған. Бұл мақаласында Кеңес өкіметінің еліміздегі халық шаруашылықтарын, ғылым мен мәдениетті шын мәнісінде аса күшті қарқынмен өркендетуді қамтамасыз етіп жатқаны, соның ішінде ғылымның металлогения және пайдалы қазбаларды болжау, жер астындағы кен жумыстарын түгел механикаландыру, амальгамдық металлургия, циклоиды және гидрометаллург, процесстер, астрофизика, жемшөп микробиологиясы, лимфатикалық жүйенің физиологиясы, бруцеллез және басқа бағыттары жөнінен республикалық Ғылым Академиясы Одақта басты орындардың бірін алып отырғаны, ғылымның машиналық есептеу математикасы, ядролық спектроскопия, полимерлер химиясы, изотопты әдістерді қолданып, геологиялық формациялар мен кентасты кен орындарының нақтылы мезгілін анықтау, топырақтың эрозиясы, микроэлементтер, радиациялық медицина сияқты және басқа жаңа әрі маңызды бағыттары жөнінде зерттеулер ұйымдастырылғаны жайлы жазылған. Дереккөздер
Футболдан Англия чемпионаты 2009/10

Футболдан Англия чемпионаты 2009/2010 — 1992 жылы құрылған Премьер-лигасы жоғарғы дивизионының 18-ші маусымы. Турнирда 20 құрамалар ат салысты. Жүлдегер орнын Челси футбол клубы иеленді. Маусым 15 тамыз 2009 жылы басталып, 9 мамыр 2010 жылы аяқталды. Алдыңғы маусыммен салыстырғандағы өзгерістер Қатысушы клубтар Жарыстардың географиясы және клуб стадиондары Чемпионат көшбасылары ImageSize = width:959 height:80 PlotArea = left:3 right:30 bottom:40 top:0 Period = from:1 till:38.9 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1 TimeAxis = orientation:horizontal Colors = id:Chelsea value:Blue id:ManUtd value:red id:Arsenal value:rgb(0.8, 0.1, 0.1) id:Tottenham value:White PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:1 till:2 shift:(0,19) text:"АРС" color:Arsenal from:2 till:4 shift:(0,19) text:"ТОТ" color:Tottenham from:4 till:7 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea from:7 till:8 shift:(0,19) text:"МЮ" color:ManUtd from:8 till:9 shift:(0,19) text:"ЧЕЛ" color:Chelsea from:9 till:10 shift:(0,19) text:"МЮ" color:ManUtd from:10 till:30 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea from:30 till:33 shift:(0,19) text:"МЮ" color:ManUtd from:33 till:38.9 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea Матчтар қорытындысы Маусым статистикасы Бомбардирлер Голдық доп шығару Жылдық жүлделер нұсқасы бойынша жыл ойыншысы Футболистер нұсқасы бойынша жылдың таңдаулы ойыншысы жүлдесін «Манчестер Юнайтед» шабуылшысы Уэйн Руни иеленді. нұсқасы бойынша «Жыл командасы» Қақпашы: Джо Харт (Бирмингем Сити). Қорғаушылар: Патрис Эвра (Манчестер Юнайтед), Бранислав Иванович (Челси), Томас Вермален (Арсенал), Ричард Данн (Астон Вилла) Жартылай қорғаушылар: Джеймс Милнер (Астон Вилла), Антонио Валенсия (Манчестер Юнайтед), Сеск Фабрегас (Арсенал), Даррен Флетчер (Манчестер Юнайтед). Шабуылшылар: Уэйн Руни (Манчестер Юнайтед), Дидье Дрогба (Челси). Barclays Премьер-лигасы маусымының үздік ойыншы жүлдесі Barclays Премьер-лигасы маусымының үздік ойыншысы жүлдесін «Манчестер Юнайтед» шабуылшысы Уэйн Руни иеленді. Премьер-лига маусымының үздік жаттықтырушы жүлдесі Премьер-лига маусымының үздік жаттықтырушы жүлдесін «Тоттенхэм» клубын Чемпиондар лигасының квалификациясына жеткізген жаттықтырушысы Гарри Реднапп иеленді. Barclays алтын бутсасы Жүлдені Премьер-лигада 29 доп соққан, «Челси» шабуылшысы Дидье Дрогба иеленді. Бұл мансабындағы оның екінші жүлдесі болды. Barclays алтын қолбағы Barclays алтын қолбағын 2009/10 маусымында, 17 матчта қақпасына гол кіргізбеген, «Челси» қақпашысы Петр Чех иеленді. «Ливерпуль» қақпашысы Пепе Рейна да маусымда 17 матчта қақпасына гол кіргізбеген, бірақ жүлдені алған Чех болғаны, өйткені Чехтің өткiзген ойынындағы гол өткізбеген матчтарының ортақ көрсеткіші Рейнаға қарағанда жоғарырақ болды. Barclays Премьер-лигасы Fair Play жүлдесі Fair Play жүлдесін «Арсенал» иеленді. Barclays Премьер-лигасында ерекше табыстар жүлдесі Barclays Премьер-лигасында ерекше табыстар жүлдесін, Премьер-лигада 103 гол соққаны үшін, «Челси» футбол клубы иеленді. Дереккөздер
Футболдан Англия чемпионаты 2008/09

Футболдан Англия чемпионаты 2008/2009 — 1992 жылы құрылған Премьер-лигасы жоғарғы дивизионының 17 ұтыс ойыны болды. Маусым 16 тамыз 2008 жылы басталып, 24 мамыр 2009 жылы аяқталды. Жүлдегер лауазымын «Манчестер Юнайтед» клубы қорғады. Дивизионды «Вест Бромвич Альбион», «Сток Сити» және «Халл Сити» клубтары толықтырды. 16 мамыр 2009 жылы Премьер-лига маусымының жүлдегері анықталды. Премьер-лиганы 11 рет және 18 Англия чемпиондары Манчестер Юнайтед болды. Премьер-лигадан ресми түрде бірінші болып, 17 мамырда «Ливерпулдан» 0:2 ұпаймен жеңіліс тапқан, «Вест Бромвич Альбион» шығып қалды. Сонымен қатар Премьер-лигадан «Мидлсбро» және «Ньюкасл Юнайтед» клубтары шығып қалды. Алдыңғы маусыммен салыстырғандағы өзгерістер Жарыстардың географиясы және клуб стадиондары Чемпионат көшбасылары ImageSize = width:959 height:80 PlotArea = left:3 right:30 bottom:40 top:0 Period = from:1 till:38.9 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1 TimeAxis = orientation:horizontal Colors = id:Chelsea value:Blue id:ManUtd value:red id:Arsenal value:rgb(0.8, 0.1, 0.1) id:Liverpool value:rgb(0.7, 0.1, 0.1) PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:1 till:5 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea from:5 till:6 shift:(0,19) text:"АРС" color:Arsenal from:6 till:9 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea from:9 till:11 shift:(0,19) text:"ЛИВ" color:Liverpool from:11 till:15 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea from:15 till:21 shift:(0,19) text:"Ливерпуль" color:Liverpool from:21 till:38.9 shift:(0,19) text:"Манчестер Юнайтед" color:ManUtd Матчтар қорытындысы Мергендер *Жақшадағылар: пенальтиден соғылған голдар Дереккөздер
Юсуф Естес

Юсуф Естес (1944 т.) — Америкалық Ислам уағызшысы. 1991 жылы христиандықтан Исламға ауысты. Жеке өмірі АҚШ-тың Техас штатында туған Сыртқы сілттемелер * [http://www.yusufestes.com Personal website of Yusuf Estes] * [http://www.islamalways.com IslamAlways] * [http://www.islamtomorrow.com IslamTomorrow] * [http://www.shareislam.com ShareIslam] * [http://www.halaltube.com/speaker/yusuf-estes Yusuf Estes audio and video lectures] from Halal Tube
Муһаммад Тақи Усмани

Муһаммад Тақи Усмани Тағы қараңыз * Ислам банкингі * Мизан банк * Ислам әлімдері Сілттемелер 4. Сыртқы сілттемелер *[http://www.darululoomkarachi.edu.pk Official website Darul Uloom Karachi] *[http://www.albalagh.net/taqi.shtml] Bio of Mufti Taqi Usmani *[http://islamicbankingzone.com/component/content/article/114-pakistan/49-mufti-muhammad-taqi-usmani] Mufti Taqi Usmani's Profile *[http://www.learnislamicbanking.com/content/media/pdf/An%20Introduction%20to%20Islamic%20Finance.pdf An Introduction to Islamic Finance]
Кеңсай зираты

Кеңсай зираты — Алматы қаласында орналасқан қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғаларды жерлеуге арналған мұсылман зираты. Танымал тұлғалардың пантеонына айналған Кеңсей зираты Алматы қаласының шығыс бөлігіндегі беткейде, Базарбаев пен Орманов көшелерінің өткелінде орналасқан. Кеңсай-1 және Кеңсай-2 болып екіге бөлінеді. Тарихы Қорым XIX ғасырда пайда болды. Жерленгендер Кеңсай 1 # Талғат Бигелдинов # Бауыржан Момышұлы # Рақымжан Қошқарбаев # Оралхан Бөкей # Шәмші Қалдаяқов # Қасым Қайсенов # Шерхан Мұртаза # Әбілхан Қастеев # Сағадат Нұрмағамбетов # Роза Бағланова # Сәйдәлім Тәнекеев # Баһадүрбек Байтасов # Ақтан Төлеубаев # Ғабит Мүсірепов # Дінмұхамед Қонаев # Бәйкен Әшімов # Сәбит Мұқанов # Салық Зиманұлы Зиманов # Айтақын Алпысбаев # Серғазин Шайдахмет Кеңсай 2 # Аймақ Жанғалиұлы Жанғалиев Белгісіз # Қалтай Мұхамеджанов # Сағат Әшімбаев # Марат Оспанов # Болатхан Тайжан # Алтынбек Сәрсенбайұлы # Заманбек Нұрқаділов # Зейнолла Қабдолов # Жұбан Молдағалиев # Сырбай Мәуленов # Ермек Серкебаев # Тахауи Ахтанов # Сағи Жиенбаев # Сәбира Майқанова # Құрманбек Жандарбеков # Қаршыға Ахмедияров # Мұқағали Мақатаев # Бердібек Соқпақбаев # Мәлік Ғабдуллин # Ғабиден Мұстафин # Асқар Сүлейменов # Төлеу Бәсенов # Асқар Қонаев # Ләйлә Әуезова # Хамит Ерғали # Ісмет Кеңесбаев # Ғали Орманов # Асанбай Асқарұлы # Сабыр Ниязбеков # Батырхан Шүкенов # Фархат Әбдірайымов # Раиса Мұхамедярова # Әди Шәріпов # Ерлан Тәтішев # Малбағар Меңдіқұлов # Ілияс Есенберлин # Герольд Бельгер # Қадыр Мырза Әлі # Тұманбай Молдағалиев # Әсет Бейсеуов # Мұхамеджан Қаратаев # Нағашыбай Шәйкенов # Кеңес Аухадиев # Сағат Әшімбаев # Шот-Аман Уәлихан # Ораз Әбішев # Бердібек Сапарбаев Галерея Дереккөздер
Павлодар облысының өзендері

Солтүстік Мұзды мұхит пен ішкі су ағарлар бассейініне жетеді. Өзендер жүйесінің жиілігі табиғат жағдайларына, рельефке, ауа райына, өсімдіктерге қатысты. Ертіс өзені Павлодар облысының басты су артериясы болып табылады. Өзен Қытайдан, Моңғол Алатауы тауының мұздығынан басталып солтүстік батыс бағытында ағып, Қытай мен Қазақстанның арасындағы мемлекеттік шекараны қиып өтіп, Зайсан көліне құяды. Зайсан көлінен кейін Ертіс өзені Алтай тауының батыс беткейі мен Батыс Сібір ойпаты арқылы солтүстікке қарай ағады, одан әрі Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстары арқылы Р. Ф. аумағына еніп, Ханты-Мансий қаласының маңында Обь өзеніне қосылады. Павлодар облысы аумағында ұзындығы 720 км (2761-сағадан 2041-сағаға дейін) орта ағысы орналасқан. Судың жиналуы облыс шегіне кіргенде (50°36´ с.ш., 75°02´ в.д.) 276200 км², ҚР мен РФ шекараларының тоғысқан тұсында (55°48´ с.ш., 75°02´ в.д.) 591100 км². Өзеннің ағысы біркелкі, 0,0006% еңісте орташа жылдамдығы 1,2 м/сек. Ертіс өзені әр түрлі көздерден, жоғарғы тұсында мұздықтан толығып отырады. Өзеннің ені – 350 м., орташа тереңдігі 2-4 м. Тармақтары, салалары, арналары – Белая, Окуневка, Зубатка, Орловка, Усолка және т.б. Суы тұщы. Павлодар облысының көлемі жағынан екінші өзені – Шідерті. Өзен Қарағанды облысының аумағынан басталып, Павлодар облысының ойпаттарында ағып, Шығанақ өзеніне құяды. Үшінші өзен – Шідерті, ол Ақмола облысының шегінде басталып, Павлодар және Қарағанды облыстары арқылы ағып, Әулиекөл көліне құяды. Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысының көлдері

Павлодар облысының аумағында 1200-дей кіші және орташа көлдер бар. Көпшілігі дөңгелек бейнелі таяз ойпаңды, ащы сулы, тұз тұнбалы, тұщы сулысы 90-нан астам. Бір жерде суының құрамы (хлорлы, магнезиалды, сульфатты) әртүрлі көлдер кездеседі, бұл тау жыныстарының құрамы, сапасы әрқилы грунт суларының бөлінуіне байланысты. Көп көлдер жазда құрғап, сор батпаққа айналады. Мұндай көлдер, әдетте, терең болмайды, 1-1,5 м-ге жететіні сирек. Көбінің тереңдігі 40-50 см, қар суымен толығатын шағын көлдер. Атмосфералық, сондай-ақ грунт сулармен толығатын шалқар да терең көлдердің айдынында тұзды су ұзақ сақталады. Мысалы, Қызылқақ, Жалаулы, Үлкен және Кіші Әжболат, Үлкен және кіші Қалқаман, Үлкен және Кіші Таболжан, Шүрексор, Қарасор, Құдайкөл, Светлица және т.б. Су режимі тұрақсыз, көлде су деңгейі сәл өзгерсе, не тартылады, не керісінше, асып төгіледі. Негізі тектоникалық тұщы көлдер қызықты. Жасыбай, Торайғыр, Сабындыкөл демалыс аймағында. Тұзды көлдер шаруашылықта кеңінен пайдаланылады, кейбіреулерінен ас тұзы өндіріледі. Мойылды көлінің балшығы емге қолданылады. Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысының жерасты сулары

Облыс аумағында пайдалану қоры тәулігіне 38165 мың м3/тәулік 11 жер асты су көзі табылды, соның ішінде 9-шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға, 1-жер суаруға, 1-кешенді шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға (353,5 м3/тәулік), 1-жер суаруға (498,2 м3/тәулік), 1-кешенді шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға және жер суаруға (2964,8 м3/тәулік) жарамды. Қазір 6 су көзінен 118,5 м3/тәулік жер асты суы алынады, бұл бекітілген қордың 3,1%-ы. Павлодар облысының тұщы жер асты суларының негізгі пайдалану қорлары Ертіс артезиан бассейінінің кезең-кезеңмен орналасқан су жеткізуші горизонтына бейімделген. Сенімді қорғалған, экологиялық таза және химиялық құрамы жағынан барынша қолайлы тұщы жер асты суларының жалпы минералдануы 0,4-0,5 г/дм3. бұл жағынан Лебяжі мен Шарбақты аудандары барынша перспективалы. Ерекше компоненттері мен қасиеттері жоқ, 3 г/дм3-ге дейін минералданған, құрамы күрделі емдік-ауыз су шипа ретінде ішуге, өндіріс қажеттеріне жарамды. Ақсу, Павлодар қалаларының, Ертіс, Железинка, Павлодар, Қашыр аудандарының жерлеріне зерттеу жүргізіліп, емдік және асханалық минералды сулардың 6 көзі табылды. 8 г/дм3-ге дейін жалпы минералданған, құрамындағы 100 мг/дм3-ге дейін бром мен 5 мг/дм3 иод бар бромды, иод-бромды минералды сулар жайылған. Су сыртқы дәрі ретінде пайдалануға жарамды. Мойылды (396 мың м3), Алтыбайсор (1000 км3) өзендерінің шипалы байтақтарының қоры алдын ала бағаланған. Қызылтұз бен Жасыбай өзендерінің байтақтарын жергілікті тұрғындар ем ретінде қолданады. Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысының жер қыртысы мен өсімдіктері

Павлодар облысының топырақ жамылғысының пайда болып таралуына географиялық жағдайы шешуші ықпал еткен. Солтүстікте сарғыш-қоңыр саздақтар, оңтүскке қарай жеңіл саздақтар, құмдақтар мен құмдар төселген жеңіл механикалық құрамның шөгінділерімен алмасып топырақ құраушы қызметін атқарады. Осы топырақ құрастырушылардың бәрі әр түрлі тереңдікте қызыл-қоңыр, көк-сұр неогенді тұзды батпақтармен төселеді, бірақ бұлар көп жағдайда топырақ жасауға тікелей қатыспайды, алайда таяу жатуы құрғақ климат пен жазықтың арнасыз болуы жағдайында топырақтың тұздануына ықпал етеді. Табиғи аудандандыру бойынша облыс аумағы орман дала және дала аймағына жатады. І. Жылы қоңыржай құрғақ орманды далалар аймағы қарашігірі аз оңтүстік қара топырақты, қара топырақты жер қыртысы мен түрлі шөпті өсімдікті сор батпақты жер қыртысында қайыңды және теректі-қайыңды тоғаймен аралас келеді. ІІ. Қоңыржай қуаң және жылы далалар аймағы қарашігірі аз оңтүстік қара топырағы мен қою каштанды сор топырақ кешені түрлі шөпті-дақылды өсімдіктермен аралас келеді. ІІІ. Ыстық далалар аймағы қою каштанды сор топырағы қау-бетеге өсімдіктері аралас. Бұл аймақта қарағайлы орман ерекше көзге түседі. IV. Ыстық күрт қуаң шөл далалар аймағы ашық-каштанды топырағы ермен-қау-бетеге өсімдіктермен. Орманды дала аймағы шеткі солтүстік бөлігін алып жатыр, шөбі бітік. Топырақтың беті 70-80%-ы өсімдікпен қарағай-тал-қарағай тоғайларымен көмкерілген. Бұл аймақ жауын-шашынның көптігімен және қорының қалыңдығымен, қысының суықтығымен және булану көлемінің аздығымен айырықшаланады. Осыған байланысты мұнда топырақ қыртысын ылғалдандыру мен жер асты сулары қорын толықтыруға қолайлы жағдай қалыптасқан. Екінші аймақ қуаң климатымен сипатталады. Үстіңгі беті тегіс те, булануды кемітуге қолайлы жағдай тудырмайды. Топырақтың жобалық жамылғысы 30-40% құрайды. Аймақ шығыс және батыс болып екіге бөлінеді. Ертіс өзені екеуінің арасындағы табиғи шекара болып табылады. Шығыс бөлігі құмды және құмдауытты топырақты құрғақ бетеге-құмды-боз дала. Батыс бөлігі каштанды сор топырақты құрғақ дала. Оңтүстік-шығыстағы оң жағалау аймағы орманды. Солтүстік аймақтарға қарағанда ыстық дала аймағында жауын-шашын аз жауады, бірақ оң температуралар сомасы көбірек, желі жиі де күшті. IV аймақ-ақ-сары каштанды аз жетілген топырақты жартылай шөлейт дала. Ол топырағында шымының аз болуымен және құрамының жұтаңдығымен сипатталады. 30 және одан азырақ пайызы шөппен көмкерілген. Ертіс өзенінің жайылмасында аллювиалды-жайылмалы, батпақты, жайылмалы пішенді, жайылмалы пішенді-батпақты, жайылмалы батпақты топырақ басым. Топырақтар атауына сәйкес өсімдік өсетін жерлерде, тасқын сулардың ұзақ уақыт басып қалуынан пайла болады. Оң жағалауында Лебяжі ауданының шегінде ауқымды алқапты тегіс және дөңесті құмдар алып жатыр. Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысының физика-геологиялық үрдістері

Павлодар облысының аумағында су және жел эрозиясы, суффозия, топырақтың тұздануы, аккумуляция сияқты рельеф өзгертуші үрдістер байқалады. Бұл үрдістердің дамуы геологиялық-геоморфологиялық жағдайлармен, сол сияқты антропогенді қызметпен байланысты. * Жел эрозиясы жер өңдеудің агротехникалық тәчілдері мен егіс айналымы режимі байқалатын егістіктерде жиі көрінеді. Көне жел эрозиясының нәтижесінде облыстың оңтүстік-шығыс бөлігінде дөңесті-жалды рельеф пайда болды. Суармалы егін шаруашылығының ықпалымен облыс аумағында көлкіген және ирригациалды сулар «дөңесі» пайда болып, суффозианды және селдік үрдістер белсендіріледі. * Суффозионды үрдістер жар жүйесі орындарында байқалып макро және микрорельефтің жасалуына қатысады. Бұл өзен террасаларының беткейлерінде, тұйық ойпауыттарда, сорлар мен көлдерде байқалады. Ертіс өзені арнасының бүкіл бойында дерлік су эрозиясы дамуда. Қар ерігенде және қатты жауында көптеген көлдер мен қазаншұңқырлардың беткейлерінде, өзеннің екі жағалауында жыралар мен жырмалар пайда болады. Әдетте жыра желісі дамыған орындарда суффозионды үрдістер байқалады. Ертістің оң жағалауы көп шайылады, бұл өзеннің қатпалдық эрозиясына (әсіресе су тасығанда), суффозионды үрдістерге, беткі ағынға және дифляцияға байланысты. Ертіс өзенінің ірі иреңдерінің ішкі жағында жарлар қатты мүжіледі. Оң жағалаудың жар жүйесі бекітілмеген, сондықтан жарлар ұзынынан да, көлденеңінен де тез өсіп, тереңдеуімен су жүретін горизонтты құрғатуда. Соның салдарынан жарлардың түбінде бұлақ пайда болып, грунттардың тозаңдануына соқтырады. Жеткіліксіз ылғалдану, тұзды неогнен балшығының таяу жатуы, аумақ жазығында, әсіресе микробатыс және көл қазаншұңқырларында жер үсті және жер асты ағыстарының нашарлығы жағдайларында топырақ тұзданады. Тұздық құрамы бойынша су айырығы учаскелерінің топырағында карбонаттар, ал ойпат пен көл қызыншұңқырларында хлорид пен сульфат көп болады. Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысы Мезолит дәуірінде

Мезолит дәуірі. Ертістің Павлодар өңірінде көп қабатты Шідерті 3, Ангренсор 2, Құдайкөл 4, Қарабұдыр 3 тұрақтары мен мезолиттік бейне материалдары жиналған басқа қоныстардың материалдары бойынша зерттелді. Үш мәдени горизонттардан алынған Шідерті 3 тұрағының мезолиттік кешендері тәуірірек зерттелді. Ерте мезолит құралдарының арасында шөрке кескіндісінен жасалған кескіштер, қырғыштар, тісті құралдар, нуклеустер, солардан симметриялы биік трапециялы етіп жасалған бұйымдар көп. Шикізаты – сол жердегі және әкелінген шақпақтастар. Ерте-орта мезолит материалдары – янтар түсті халцедоннан, қоңыр шақпақтас пен сары яшма-кварциттен жасалған бұйымдар. Бұйымдар арасында қайталап өңделмеген қисық пластиналар, қырғыштар, сына-шөрке-сына бейнелі нуклеустер мол. Қырғыштар әртүрлі формалы, жүздер түзу, көлденең, шеттері боялған боп келеді. Олардың сүйек саптарға қын ретінде пайдаланылуы мүмкін. Ірі пластиналарды дөңгелек жүзді қырғыштар жасалған. Кескіштер бірен-саран. Қабатта ретушерлер, тасмалтадан жасалған ұрғыштар мен ұзартылған формалы жұмыр тастар жиі кездеседі. Кейінгі мезолит индустриясының технологиялық жиынтығында бүйірлері ойықты және боялған қисық пластиналар басым. Призмалық пластиналардың қиылысында жоғарысы қысқа және төменгісі ұзын трапециялар, ірі пластиналардан жасалған пышақ қындары мен қырғыштар жасалған. Қырғыштар мен тісті құралдар, нукле бейнелі кескіштер, коникалы, қарындаш пен сына бейнелі нуклеустер. Индустрия шикізаты – қоңыр және шие түсті яшма-кварциттер, қара қоңыр және ашық жасыл шақпақтас. Осындай кешен Шідерті 2 және 5, Қарабұдыр 3 тұрақтарынан жиналды. Павлодар облысы Палеолит дәуірінде Павлодар облысы Неолит дәуірінде Павлодар облысы ерте неолит дәуірі Павлодар облысы энеолит дәуірінде Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысы Неолит дәуірінде

Неолит дәуірі. Ертістің павлодар өңірінің неолит ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер П.Л. Дравердің Баянауыл төңірегінде Жасыбай көлінің жағалауында көтермелі материалды жинауының нәтижесінде өткен ғасырдың 20-жылдарының соңында белгілі болды. Одан бұрын 1916-жылы РГО Батыс-Сібір бөлімінің мұражайының жинағына А.С. Сорокин өзінің Павлодардан оңтүстікке қарай 150 км жердегі Шарбақты көлінің жағасында жиналған неолит дәуірінің тас құралдар коллекциясын жіберген еді. Бұдан кейін 50-жылдары Железинка селосының тұрғындағы кездейсоқ неолит моласын тауып алып, содан жерлеуде қолданылған материалдар алынды. Ертіс-Қарағанды каналын салу кезінде соның және Шідерті өзенінің орта ағысының бойынан голоцен дәуірінің бір топ тұрақтары табылды. Сол ескерткіштерді зерттеу нәтижесі бойынша А.Г. Медоев Ертістің сол жағалау өңірінде әлдебір макроиндустрияны танытатын миклолиттер мәдениеті мен қарасор мәдениетінің болғаны туралы болжам айтты. 1970 жылы өңірдің ең солтүстік-шығыс қиырында тұңғыш рет неолит және энеолит Пеньки 1,2 дәуірінің тұрақтарына қазба жүргізіліп, железинкалық оқиғаларға ұқсас материалдар алынды. Л.Л. Гайдученко неолит материалдарын Павлодардан оңтүстікке қарай 60 км жердегі Тілектес ауылынан жинады. Шідерті 3 көп қабатты тұрағының материалдары Ертістің Павлодар өңірінің неолит мәдениеті туралы жақсы түсінік береді. Олар үш мәдени горизонттардан табылып, ерте, орта және кейінгі неолит дәуірінде мәдениеттердің дамығанын танытады. Павлодар облысы Палеолит дәуірінде Павлодар облысы Мезолит дәуірінде Павлодар облысы ерте неолит дәуірі Павлодар облысы энеолит дәуірінде Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысы энеолит дәуірінде

Энеолит дәуірі. Датасы б.з.д. 4-3 мың жылдықтың ортасы. Ертістің Павлодар өңірінде энеолит ескерткіштері 70жылдардың басынан белгілі. Олар Пеньки 2 және Тілектес тұрақтары. 80-жылдардың соңында Шідерті 3 көп қабатты тұрағында сол дәуірде Ертіс өңірінде материалдық байлықтың дамығанын көрсететін энеолит дәуірінің қуатты мәдени қабаты табылды. Шідерті 3 тұрағының энеолиттік кешені қырғыштары, бифастары, макролиттері мен өндіріс алаңдары, тас ошақтары, түбі дөңгелек тегіс болып келетін, өрнексіз немесе ұзын бойына көлбеу сызықтар түсірілген ыдыстар көп индустрия материалдарынан тұрады. Тас қарулар үшін шикізат ретінде жергілікті қара-қоңыр, ашық жасыл шақпақ пен әкелінген ақ сұр палеогендік кварций қолданылған. Сүйек пышақтардың прибалтикалық типті екі жағы өңделген қындардың болуы тас индустриясының айырықша ерекшелігі болып табылады. Сол бұйымдарға қарай шідертілік энеолиттің Усть-Нарым мен Омбы тұрақтарының материалдарымен байланысын байқауға болады. Осы жерде жиналған сүйек қалдықтары ірі қара мен жылқы өсіруге бағытталған мал шаруашылығының дамығанын көрсетеді. Энеолит материалдары Екібастұз археологиялық кешенінің Екібастұз 15 (жоғарғы қабат), Екібастұз 17,18, Құдайкөл көлінің жағалауындағы Бөгеубұлақ бұлағындағы, Құдайкөл 4, Қарабұлақ және Баянауыл ауданындағы Жыланды мен Керегетас тұрақтатарынан табылды. Құдайкөл тұрағында энеолит-ерте қола дәуірінің жоғарғы қабаттарында Шідерті 3 тұрағының материалдарына ұқсас индустрия үлгілері ұшырасты. Энеолит дәуірінде Евразия даласының барлық өңірлеріндегідей Ертістің Павлодар өңірінде дала экожүйесі үшін өнімді мал шаруашылығы дамып, кейінгі дәуірлерде жалғасын тапты. Палеолит дәуірі. Мезолит дәуірі. Неолит дәуірі. Ерте неолит дәуірі Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысы ғұн-сармат дәуірінде

Ғұн-сармат дәуірі. Б.з.д. ІV-ІІІ ғасырлар тоғысында тасмола тайпаларының мәдениеті б.з.д. ІІІ ғ. – б.з.д. V ғ. ғұн-сармат дәуірінің ескерткіштерімен алмасады. Евразия даласы тайпаларының тарихындағы бұл күрделі кезең араласып, жаңа мәдениеттердің жасақталуына соқтырған көне жұрттың белсенді қозғалысымен байланысты. Ертістің Павлодар өңірінің аумағында ғұн-сармат дәуірінің ескерткіштері негізінен кездейсоқ табылған заттармен, қираған тас қорғандардың астында қалған қабірлермен көрінеді. Олардың арасында б.з.д. ІІІ-І ғ.ғ. қорғантас типті зираттары мен б.з.д. і мыңжылдықтың аяғы – б.з. І мыңжылдықтың басындағы жетіасар мәдениетінің материалдары бар ескерткіштер ерекше көзге түседі. Табылғандар – ең алдымен сармат қаруының үлгілері: ұзындығы 1 м-ден асатын, сабы сақина және көбелек бейнелі екі темір қылыш, жүзі жалпақ қысқа екі қанжар, кең сына тәрізді жүзді қысқа қылыш-ақинақ. Сармат қарулары үлгілерінің Ертіс өңірінде табылуы, сірә, ерте сармат жұртының әлдебір бөлігінің шығысқа. Алтай тауына қарай көшуімен байланысты болады. Бұл заттардың кездейсоқ табылуын сол кезде жиі ұрыс кезінде қарулардың түсіп қалуымен түсіндіріледі. Железинка ауданының Үрлітүп, Павлодар ауданының Комарицино селоларының жанындағы қираған зираттардан түрлі әшекейлер белгілі. Олар – Оңтүстік Қазақстан мен Орталық Азия мәдениеттеріне тән көк, жасыл, сары египеттік және сириялық шыныдан жасалған моншақтар, полихромды моншақ, алтын сырғалар, жез тұмарлар, сақиналар, түйреуіштер. Сол кездің жерлеулері Екібастұз қаласында Ащыкөл қабірінің қорған 1-де, Шідерті 3 қонысының қорған 2-нде, Комарицино селосында зерттелді. Баянауыл ауданының Бірлік ауылында тас жәшіктермен жерленген қорғантас типті қорғандар зерттелді. Осыған ұқсас бір зираттан жауынгердің бас жағынан құрбандыққа шалынған 8 жылқының, 16 қой мен ешкінің бас сүйектері Шідерті өзенінен табылды. Марқұмның оң жағында жылқының жауырыны қабырғасымен және темір пышақ, сәл төмен қола дулығасының түймесі жатыр, белінде қола құты. Сол тізесінде 4 темір жебенің ұшы. Ғұн-сармат дәуірінде Павлодардың Ертіс өңірі көшпенділерінің мәдениетін танытатын қорғантас типті қорғандардың бірі осы. Бұл кезде сарғат мәдениетінің батыс сібір тайпаларының дала аймағына жүйелі енуіне, товар айналымы жолға қойылып, Ұлы Жібек жолының дамуына байланысты Ертіс өңірі жұртының Шығыс Арал маңымен сауда айырбасы күйшейе түсті, оны сол уақыттағы сарғат және басқа зираттардан табылған көптеген шетелдік бұйымдардан көруге болады. «Ұлы халық көші» дәуірінде ғұндар мен басқа халықтардың қоныс аударуының салдарынан Қазақстанның көп бөлігінде жұрттың этникалық құрамы ауысқан сыңайлы. Оның солтүстік шетіне Орта Ертіс өңірінің сарғат жұртының ортасына белсене енген угро-самодий тайпалары қоныстанған. Сарғат мәдениеті ескерткіштерінде кулай-потчеваш бұйымдары көбейе түскен, кейін басымдыққа ие болған. Ертістің Павлодар өңірі тарихының бұл күрделі кезеңі әлі жеткілікті зерттелген жоқ. Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысы орта ғасырларда

Орта ғасырлар. Ертістің Павлодар өңірінің орта ғасырдағы тарихы жөнінде кейбір жазба деректер болғанмен бұл дәуір ең алдымен археологиялық ескерткіштер бойынша жақсы зерттелді. Солардың арасында жұрттың шаруашылық уклады мен этникалық құрамындағы елеулі өзгерістерді танытатын ерте орта ғасыр – VІ-ІХ ғ.ғ. қорымдары ерекше көзге түседі. Олар Түркі қағанатының құрылуымен және осында потчеваш мәдениетінің жергілікті угро-самодий жұртымен қатты араласқан түркі тілді көшпенділердің Ертістің орта ағысына жылжуымен тікелей байланысты. Отырықшы және көп салалы шаруашылық жүргізген потчеваштықтардың қонысы Башмачное және Железинка селоларында танымал. Қашыр селосының жанындағы қорғаннан табылған потчеваш мәдениеті зиратында марқұмның кремация дәстүрімен құрбанды тамақ қалдықтарымен және балшық ыдыс сынықтарымен бірге жерленгені анықталды. Потчеваштықтар мен түркілердің байланысын түркілермен қоса соларға сіңіп кеткен потчеваштықтар қойылған бобров зиратының материалдарынан көруге болады. Зерттеушілер белгілі жазба деректер бойынша қимақтармен теңдестіретін түркі тілді көшпенділердің ескерткіштері қорған молаларымен көрінеді. Павлодар облысының аумағында зерттелгендерге Трофимовский 1-2, Покровский, Бобровский 2, Григорьевка молалары, Подстепное, Песчаное селоларының, Павлодар қаласының аумағында оңтүстік су қоймасы мен орман заводының жанындағы бұзылған қорымдар жатады. Қимақ қорғандары 3-5 қорғаннан шағын топ болып орналасқан, қорған үйіндісінің орташа диаметрі 6-12 м., биіктігі 15-тен 50 см-ге дейін. Үйінділерде астардың қалдықтары – қойдың, жылқының сүйектері, балшық ыдыстардың сынығы жиі кездеседі. Үйіндінің астында сопақ формалы беті қайың беренелермен жабылған немесе түбі жоқ қайыңмен қаланған зираттар орналасқан. Қаңқалар сызылыңқы, шалқасынан басы солтүстік-шығысқа қарап жатыр. Бір үйіндінің астында бір-бірлеп те, көптеп те жерленген. Өлген адаммен бірге ыдыс-аяқ, қару мен әшекейлер көмілген. Еркек адамның зиратында тұтастай және бөлшектенген жылқы бар. Бай қимақтық зират Григорьевка селосының жанынан табылды. Ондағы мүліктер – күміс танадан істелген ауыздықтар мен айылдардың жиынтығы, темір ауыздық пен үзеңгі, жебелер, найзалар, қанжарлар, сауыт. Қытай жібегінен, теріден, қабықтан, ағаштан, сүйектен жасалған бұйымдар жақсы сақталған. Қабық қорамсақ жебелерімен, садақ, белбеу және басқалары бар. Ертіс өңірінде жазба деректерден белгілі қимақ қалаларының іздері әзірше табылған жоқ, алайда кейбір әр кездегі қоныстарда аздаған қимақ бұйымы кездесіп жүргендіктен кесімді түрде айтуға болмайды. Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ. Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері Сілтемелер * [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері (Павлодар облысы)

Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері. Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері Павлодар облысының аумағында әлі зерттелген жоқ. Тек бертінде осы уақытқа жататын археологиялық материал алынды. Ол – Железинка ауданында Вторы 3 қонысының бірінші қабатынан табылған керамика. Ішіне қарай аздап майысқан банка формалы дөңгелек ыдыстар, екі тісті тарақпен қоғаштата өрнек салынған. Сыртқы беті көлбеу ойықтармен көркемделген. Ұзын бойы мен түбіне де осындай ойықтар түсірілген. Осы керамикаға ұқсайтындар зерттеушілер сібір татарларының арғы аталарына телитін Малый Чуланкуль 1 зираты мен Вознесенский қалашығының кейінгі орта ғасырлық материалдарында белгілі. Таяуда табылған «Қалабалғасын» (Қалабасын) мұнарасының қалдықтары зерттелмеген ескерткіштердің бірі болып табылады. Павлодар облысы орта ғасырларда Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ. Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]
Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.

Дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ. Дамыған орта ғасыр ескерткіштері тек төңірегі ормен қоршалған үлкен емес үйінділерден тұратын қорған зираттарымен көрінеді. Ағаш көмірі түріндегі алаулардың қалдығы, жанған бөренелер мен қақталған жерлер байқалады. Өлгендер тік бұрыш формалы, солтүстіктен оңтүстікке немесе батыстан шығысқа бағытталған грунт шұңқырларға, түпсіз астауға немесе ағаш «жәшіктерге» жерленген. Әйелдердің қабірлерінен темір пышақ, біз, қола өрнектелген айна, моншақ, білезік, алтын түйреуіш, моншақ пен жалпақ күмістен жасалған бас киімдердің қалдықтары табылды. Еркектердің зираттарында жебе, ат әбзелдері мен тұрмыс заттары бар. Бұл ескерткіштер Евразияның ортағасырлық тарихында елеуміз қалдырған қыпшақтарға, қимақтармен туыстас түркі тілді тайпаларға қатысты. Павлодар облысында Х-ХІІІ ғасырлардағы қыпшақтардың зираттары Жданов, Леонтьев, Қашыр зираттарында, Кенжекөл ауылының маңынан, Ертістің сол жағалауында Тасмола ІV зиратының қорған 2-де табылды, даталары ХІV ғасыр. Осы кезеңге Шідерті 3 қонысына тақау қорған 1-гі монгол уақытының зираты жатады, датасы ХІІІ-ХІ ғасырлардың тоғысы. Павлодар облысы орта ғасырларда Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері Сілтемелер # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]