kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақсу-Аюлы Қорымы

Ақсу-Аюлы Қорымы– қола дәуірінен (б.з.б. 14-13 ғ.) жеткен ескерткіштер тобы. Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы кентінің солтүстігіне қарай 2 км жерде орналасқан. 40-тан астам қоршау мен қоршаулы оба сақталған. Қалған бөлігінің үстінде қазақ бейіті тұр. 1952 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х.Марғұлан) зерттеді. Қола дәуірінің орта кезеңінде қаланған 4 тас қоршаудың беті ашылды. Барлығы төртбұрышты. Олардың ішінде мұқият қашалған тастарды қырынан қалап 1-5-ке дейін қабір жасаған. Үшеуі жас баланікі, біреуінде әйел мен бала жерленген. Қабірлердің барлығы да ертеректе тоналған. Қаңқаларға қарағанда мәйіттер әдеттегідей тізелері бүгіліп, сол жақ немесе оң жақ қырымен, бастары оңтүстік-батысқа қарата жерленген. Қабірлер ішінен 3-уі бүтін, 11 сынған саз ыдыс табылды. Балалар қабірлеріне қойылған ыдыстар өрнектелмеген, ал қалғандарының сыртында геометриялық өрнектер, біреуінің иінінде тепкішек сияқты қыры бар. Екі басы шошақ конус пішімді ширатылып оралған білезіктер, моншақтар, алтынмен апталған салпыншақтар, қабыршақтар т.б. табылды. Бұл бұйымдар қола дәуірінің орта кезеңінде осы өлкені мекен еткен тайпалардың қалыптасқан құрылыс өнері, өзіндік жерлеу дәстүрі болғандығын, металл өңдеу, саз ыдыстар жасау кәсібінің даму деңгейін көрсетеді.
Ақсүмбе (қалашық)

Ақсүмбе қалашығы – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген көне қала орны. Орналасқан жері Түркістан облысы Созақ ауданы Қаратаудың терістік жағында, Ақсүмбе өзенінің сол жағалауында орналасқан. Зерттелуі, сипаты Қаланы 1946 жылы академик Ә.Х. Марғұлан басқарған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция, 1947 жылы археологтар Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич зерттеген. Қазіргі кездегі көрінісі тік төрт бұрышты төбе, биіктігі 1 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 75 м, шығыс-батысқа қарай 60 м. Қала топырақ дуалмен қоршалған. Төрт бұрышында қарауыл мұнаралардың орны байқалады. Оңтүстік-шығыс жағында бұрышта орталық қорғаны сақталған. Оның көлемі 25х25 м. Қазіргі кездегі биіктігі 0,5 м, төрт бұрышында мұнара орны көрінеді. Қала орнынан жинастырылған қыш ыдыстардың жасалуына қарап ғалымдар қала тұрғындарының 10-15 ғасырларда өмір сүргендігін анықтады. Дереккөздер
Ақтайлақ Байғараұлы

Ақтайлақ Байғараұлы (Ақтайлақ би; 1720-1816) – қазақ халқының атақты шешен биі, батыры, әрі төкпе ақын. Найман тайпасының Сыбан руының Жанкөбек тармағынан шыққан, арғы бабалары атақты әділ билер болған. Өмірбаяны Ақтайлақ бидің туған ауылы, шыққан ата-тегі жөнінде оның бүгінгі ұрпақтарының бірі, әдебиет зерттеушісі Серікқазы Қорабаев өзінің Ақтайлақ биге арнаған кітабында былай жазады: "Семей облысының Жарма, Аякөз, Таскескен аудандарын мекендеп отырған найман ішіндегі Сыбан руының Жангөбек тармағынан шыққан Нарынбай сөзге шешен, әділ би болған екен. Оның баласы Құттыбай қазақ шежіресінде асқан шешендігіне орай "Қу дауысты Құттыбай" деген атпен белгілі болған. Құттыбайдан Байғара, Боран, Ботақара, Сейтен тарайды. Шетінен сөзге жүйрік, шешен болғандықтан бұл төртеуін ел арасында "Бас ауыл" деп атаған. Сол төрт Құттыбайдың Байғарасынан туған Ақтайлақ би заманында алдына жан салмайтын, үлкен рулардың шешендігімен бас қосқан алқалы жиындарда сөйлесіп қағысқанда бір ауыз мақалмен немесе толғау жырымен ел тоқтататындықтан қазақтың қара тілі атаныпты. Ақтайлақ би шамамен 1720 жылы қазіргі Семей облысының Абай, Жарма аудандары ортасындағы Құндызды өңірінде туып, жүзге қараған шағында дүниеден өткен екен. Зираты Зираты Аягөз ауданының "Ақши" кеңшарының жерінде. Ұрпақтары Ақтайлақ биден тарайтын Әкімбай ақын, Кеңсебай ақын, Жарасбай ақын, Сабырбай ақын ұрпақтары бүгінде өсіп өнген. Семей, Талдықорған, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында еңбек етеді. Дереккөздер
Ақтайлақ би кесенесі

Ақтайлақ би кесенесі– 18 ғасырдағы сәулет өнерінің ескерткіші. Аягөз қаласының солтүстік-шығысында 55 км жерде орналасқан. Орта жүздің белгілі биі, ақын Ақтайлақ қабіріне орнатылған. Кесене қорымның оңтүстік жағындағы тегіс дөңеске тұрғызылғын. Ол жартылай қираған кесенеден, шикі кірпіш пен тастан қаланған қорым қоршауынан тұрады. Ескерткіш қалдықтарына қарағанда шикі кірпіштен 9,6м х 9,7м көлемде төрт бұрышты етіп салынған. Кіретін есік оңтүстік жағынан шығарылып, ағаш бағандармен көмкерілген. Толығырақ сақталған шығыс жақ қабырғасында ұшбұрышты тесік бар. Кіреберіс жақтаулардан әктің қалдығы байқалады. Дереккөздер
Ақтам

Ақтам: Елді мекендер: * Ақтам – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл. * Ақтам – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ауыл. * Ақтам – Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл. * Ақтам – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы таратылған ауыл. Басқа мағыналар: * Ақтам - 10-12 ғасырдағы қала орны.
Ақтамберді Сарыұлы

Ақтамберді Сарыұлы (1675, қазіргі Оңтүстік Қазақстан, Қаратау, — 1768, қазіргі Абай обылысы, Абай ауданы, Жүрекжота мекені) — жырау, ақын, қолбасшы, қазақтың көне жыраулық мектебінің белді өкілі, дипломат. Найман тайпасының, қаракерей руының, сыбан тармағынан шыққан. “Он екіде аттанып, қылыш ілдім білекке” дегеніне қарағанда күреске ерте араласқан жауынгер жырау санатына жатады. Тұрмыстың қыр-сырын, отбасы, елдік, ерлік, жер мәселелерін жырларында жақсы бейнелейді. Қысқа нақыл, шешен сөздердің шебері. 1742 жылы Орта жүз ру басшыларының Орынборда ант беру жиналысына өкіл болды. 1738 — 1752 жылдары қазақ-қалмақтың қанды қақтығыстарының барлығына дерлік қатысқан. “Ақтабан шұбырынды” оқиғасының зұлмат қан кешуін бастан өткерген. Ес білгеннен бастап 70 жыл бойы ат үстінен түспей, елі мен жерін қорғаған қас батыр, айтулы шешен, қабырғалы би, атақты жырау. Қазақ жауынгерлерінің азаттық, құлдық жөніндегі түсініктері, көшпелі халықтың тыныс-тіршілігі, болашаққа деген сенімі, адалдық-жауыздық, қиянат, әділетсіздік хақындағы таным-түсініктері Ақтамберді талғамынан өтіп жыр-толғауға айналған. Шығармашылығы Ақтамберді өз ғұмырнамасын толғауларына көркемдік қуаты зор, келісті нақыштармен түсірген. Шығармалары зиялы зергердің қолтаңбасын танытады. Әлі де қолға түспеген толғаулары ел аузында сақталуы ықтимал. Қазіргі қолда бары 300 жолдан аспайды. Азғантай қазынасының өзі афоризмдерге толы. “Күмбір-күмбір кісінетіп”, “Уа, қарт Бөгембай”, “Менімен ханым ойнаспа”, “Жауға шаптым ту байлап”, “Заманым менің тар болды” және тағы басқа өлең-толғаулары батылдыққа, ізгілікке, патриоттық күй-сезімдерге толы. Ақтамбердінің “Балаларыма өсиет” деп аталатын толғауы соңғы туындыларының бірі болса керек. Жырау балаларын тірліктегі бірлікке, талап мұратқа, татулыққа үндейді. Жас ұрпақтың бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруы елді мақсатына жеткізерін ескертеді. Халықты алауыз мінездерден сақтандырады. Зерттеулер Жауынгерлік поэзияның үздік үлгілері - «Күлдір-күлдір кісінетіп», «Отбасар орны отаудай» толғаулары тағы басқа өлеңдері қазақ поэзиясының алтын қорына қосылады. Әуезов «Қазақ КСР тарихының» 1-томындағы (1957) «Қазақтың ауыз әдебиеті» тарауында 18 ғасырдағы жыраулық поэзияны талдай келіп:«Ақтамберді жырау эпостық жанр ақыны еді. Өзінің толғауларында ол батырлардың ерлігі мен батылдығын таңдана жырлады» деген. Ақтамберді толғаулары мен жырлары С. Мұқановтың “Қазақтың 18-19 ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер” (1942), “Ертедегі әдебиет нұсқалары” (1967), “Алдаспан” (1971), “15-18 ғасырдағы қазақ поэзиясы” (1982), “Бес ғасыр жырлайды” (1985) жинақтарына енгізілген. Дереккөздер
Ақтау обасы

Ақтау обасы – қола дәуірінен сақталған Андроново мәдениетіне жататын ескерткіш. Маңғыстау облысы Ақтау қаласының солтүстігіндегі Қошқар Ата көліне жақын орналасқан. Онда Республикалық археологиялық институттың 1989-93 жж. Батыс Қазақстан экспедициясының қазба жұмыстарын жүргізілген (З. Самашев, жетекшісі Г. Баландина мен А. Астафьев). Сипаттамасы Қола дәуіріне жататын екі қорған қазылып, олардың алғашқы пішіндері графикалық түрде қалпына келтірілді. Қайтыс болған адамды (0,7х1,6х0,65 м) бірнеше тас тақталардан құрылған текше жәшікке басын батысқа қаратып, аяқтарын бүгіп бір жамбасына жатқызып жерлеген. Бас жағына қыш ыдыстар, т.б. басқа заттар қойылған. Ескерткіш тоналған. Жәшікті жалпақ тақталармен жапқан, айналасын тегістеп, тас платформа жасаған, оның үстіне 3-4 қабатты шарбақ тұрғызған. Сыртынан тағы да бір (биіктігі 0,7 м) шарбақ орнатылған, оның шығыс жағында жәшікке кіретін жерде отпен аластау орны болғанын көрсететін жанған ағаштың, күйген топырақтың іздері сақталған. Обаның айналасында құрбандық шалғанда қолданылған жерошақтардың орындары табылған. Дереккөздер
Ақтау Өндірістік Бірлестігі

Ақтау Өндірістік Бірлестігі– мұнай-химия өнімдерін шығаратын ірі акционерлік кәсіпорын. Ақтау қаласында орналасқан. Негізі 1981 жылы қаланды. Қазақстанда полистрол, стирол пластиктерінің барлық түрлерін өндіретін бірден-бір ірі кәсіпорын. Полистролдан жылу, дыбыс өткізбейтін материалдар, автокөлікке қажетті тетіктер жасайды. Кәсіпорында өндіретін полистролдың кейбір түрлері құрылыста энергия үнемдеу технологиясына пайдаланылады. АҚ әлемдік рынокқа сапалы тауар бергені үшін Ақтау Өндірістік Бірлестігі 1993 ж. Мадридте “Еуропа Аркасы”сыйлығын, ал 1994 ж. Копенгагенде халықаралық кәсіпкерлер одағының “Әлемнің алтын глобусы” сыйлығын алды. Оның өнімдері Италия, Түркия, Германия, Қытай, Иран, Ресей, Украина т. б. көптеген елдерге шығарылады. Ақтау қаласында шығатын полистрол, стирол өнімдері сұранысқа сай жыл сайын 3-4 процентке өсіп отыр. Ақтау Өндірістік Бірлестігі мұнай өңдеу жұмысымен де айналыса бастады. Оның жылдық өнім көлемі млн. тоннадан асып отыр. Негізінен бензин, дизельдік отын және жағар май өндіріледі. Мұның сыртында ішкі рынок қажетіне керекті газ және жеңіл фракциялы газ конденсатын шығарады.
Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті

Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті – медицина мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. Ақтөбе мемлекеттік медицина институты (1957) негізінде ҚР Үкіметінің 1997 жылғы 25 ақпандағы қаулысымен Ақтөбе мемлекеттік медицина академиясы болып қайта құрылды. Құрамына Ақтөбе, Орал, Атырау, Манғыстау медицина колледждері енеді. Республика батыс аймағының 4 облысы және Қызылорда, Қостанай, облыстары үшін дәрігер кадрларын даярлайды. Бес оқу ғимараты, жатақхана, зерттеу лабораториясы, санаторий-профилакториі, кітапханасы, спорттық-демалыс лагері, стадионы бар. Академия құрамында емдеу, педиатриялық және орта дәрігерлік ф-ттері бар. Онда 3000 студент оқып, 500-ден астам дәрігер кәсіптік білімін жетілдіреді. Медицина колледждерде 2000-ға жуық болашақ маман білім алады. 416 оқытушы дәріс оқиды, олардың 33-і ғылыми доктор, 168-і ғылыми кандидат 4 колледжде 247 оқытушы дәріс береді (1998). Академияда жүргізілетін ғылыми-зертханалық жұмыстарының негізгі бағыттары: жаңа дәрі-дәрмек жасау, тексеру, сынау; ірің хирургиялық инфекциясы, оның асқынуы; хронобиология, хронотерапия; патогенез, аурудың алдын алу, емдеу; әртүрлі патологиялық жағдайлар, отбасын жоспарлау т.б. Деканаттар * Жалпы медицина факультетінің деканаты; * Қоғамдық денсаулық сақтау, стоматология, фармация және мейірбике ісі факультеттерінің деканаты; * Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру деканаты; * Халықаралық медициналық факультетінің деканаты. Департаменттер * Академиялық жұмыстар департаменті; * Ғылыми жұмыстар жөніндегі департамент; * Процесстерді автоматтандыру және цифрландыру департаменті; * Адами ресурстарды басқару департаменті; * Стратегиялық даму және халықаралық серіктестік департаменті; * Экономика және жоспарлау департаменті; * Пайдалану жұмыстары жөніндегі департамент. Ректорлары Дереккөздер
Ақтөбемұнайгаз

Ақтөбемұнайгаз — Ақтөбе өңірінде мұнай мен газ кендерін барлау және мұнай-газ өнімдерін өндірумен айналысатын акционерлік қоғам. Ақтөбе облысында мұнайдың алғашқы өнеркәсіптік көзі 1931 ж. Шұбарқұдық тұз күмбезіндегі перм және триас дәуірінің тұз үстіндегі шөгінділерінен ашылды. 1937 ж. Шұбарқұдық кенін, кейін Жақсымай кенін өнеркәсіптік өңдеуге беруге байланысты Темір қ-ндағы Солт. мұнай барлау басқармасы негізінде “Ақтөбемұнай” тресі құрылды. Ол Ақтөбе облысында мұнай мен газды іздестіру-барлау жұмыстарын жүргізді. 1953 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) қаласында екі дербес ұйым — “Ақтөбемұнайгазбарлау” тресі мен “Қазақстанмұнай” бірлестігі құрылды. Шұбарқұдық мұнай өндіру басқармасы осылардың құрамына кірді. Дала геофизикасының, сейсмиканың дамуы мен бұрғылаудың техникасы жақсы жабдықталуы 60 ж. Ақтөбе облысы жерінің геологиялық құрылымын егжей-тегжейлі зерттеуді кең көлемде жүргізуге жол ашты. Бұл өңірде 1959 ж. Кеңқияқ мұнайлы ауданы жоспарлы түрде зерттеле бастады. Осы аймақта басталған кең көлемді параметрлік бұрғылау 1971 ж. Кеңқияқта шөгінділердің тұз астындағы кешенінен мол мұнай қорын ашты. Осы кезден бастап барлық жұмыс мұнай көздерін тұз астындағы шөгінділерден іздестіруге жұмылдырылып, 1978 ж. Жаңажол мұнай конденсаты кені ашылды. Мұнда мұнай мен газ қоры таскөмір қыртысының қуатты корбонат қабатынан табылды. Ақтөбе облысындағы мұнай кендерін өндіруді жеделдету мақсатында 1981 ж. құрылған “Ақтөбемұнай” өндірістік бірлестігі 1993 ж. “Ақтөбемұнайгаз” акцион. қоғамына айналды. Мұнда мұнай өндіру жұмыстарын “Октябрьмұнай” және “Кеңқияқмұнай” мұнай өндіру басқармалары жүргізеді. Ал бұрғылау жұмыстарын жүргізетін Октябрь бұрғылау жұмыстары басқармасы 1997 ж. ТМД елдері арасында тұңғыш рет тереңдігі 4080 м көлденең скважинаны бұрғылады. Мұндағы аса маңызды объект — Жаңажол газ өңдеу зауыты. “Ақтөбемұнайгаз” акционерлік қоғам 1997 жылдан өзінің бақылау пакетін (60,3%) алған Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясымен бірге жұмыс істей бастады. Дереккөздер
Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы – мәдени-ағарту мекемесі. 1929 ж. құрылған. Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық, архитуралық және этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 51956 экспонат бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арал батырдың сауыты), этногриялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда “Қобыланды”, “Айман-Шолпан”, “Қыз-Жібек” сияқты эпикалық туындылар, Қорқыт, Асан Қайғы, Шернияз ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “Алаш” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан Ш.Берсиев, композитор Ғ.Жұбанова, ғарышкер В.И.Пацаев т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған. Дереккөздер
Ақтөберентген

Ақтөберентген акционерлік қоғамы — медициналық және өнеркәсіптік рентген аппараттары мен автоматты реттеу приборларын жасайтын кәсіпорын. *1941 жылы Ақтөбеге көшіп келген Мәскеу рентген зауыты негізінде іргесі қаланды. Ұлы Отан соғысы тұсында зауыт бірыңғай майданға қажетті өнімдер шығарды. Бейбіт өнім өндіруге 1945 жылдан бастап кірісті. *1945 — 50 жылы рентген аппараттарының 9 түрін жасау игерілді. Өнім өткізу екі есе артып, өнім сапасы жақсарды, рентген тех-сын шығару 3-4 есе ұлғайды. *1964 жылы бұл кәсіпорынға қосылған жергілікті өнеркәсіптің “Металлист” зауыты балалар үшін ойыншықтар шығаратын бөлімшесіне айналды. *1967 жылы жақсы жабдықталған конструкторлық және зерттеу секторлары бар арнаулы конструкторлық бюро ұйымдастырылды. Зауыт шығарған рентген аппараттары халықар. көрмелерге қатысып, алтын, күміс медальдармен марапатталды. Зауыттың рентген аппараттарын Болгария, Польша, Югославия, Түркия, Иран, Үндістан, Ливан, Швеция, Финляндия, Латын Америкасының елдері сатып алды. *1980 жылы жаңа өндірістік кешен енгізілген соң зауыт аса ірі мамандандырылған кәсіпорындардың қатарына қосылды. *1981 жылы “Актюбрентген” өнідірістік бірлестігіне айналған зауыт 1993 жылы ашық түрдегі акционерлік қоғам болып қайта құрылды. Дереккөздер
Ақтөбе тәттілері

Ақтөбе Тәттілері акционерлік қоғамы – кондитер бұйымдарын өндіруге мамандандырылған кәсіпорын. Кондитер фабрикасы 1970 жылы пайдалануға берілген. 1993 жылы жекешелендіруге байланысты фабрика “Арай” акционерлік қоғамы болып аталды. 1998 жылы акционерлердің шешімімен “Ақтөбе тәттілері” ашық акцион. қоғамы болды. Басты өндірістік жұмыстарды карамель, кәмпит-шоколад және ұн-кондитер цехтары атқарады. Кәсіпорын карамельдің шырын, науат, жаңғақ қосқан сорттарын, мармелад, печенье және вафли өндіреді. “'Ақтөбе Тәттілері” акционерлік қоғамы өз өнімдерін Қазақстанның 12 облысы мен Ресейге жөнелтеді. Дереккөздер * Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ақтөбе ферроқорытпа зауыты

Ақтөбе Ферроқорытпа Зауыты, “Феррохром” акционерлік қоғамы — химиялық тәсілдермен сапалы, аса берік шойын өндіруге қажетті ферроқоспалар шығаруға мамандандырылған металлургиялық кәсіпорын, Қазақстан қара металлургиясының тұңғышы. 1996 ж. наурызда акционерлік қоғамға айналды. Зауыт құрылысы 1940 ж. хромит кендері кенішінің маңында (Хромтау қ.) басталып, оны екі кезекпен бітіру көзделді. 1943 ж. 20 қаңтарда зауыттың 1-балқыту цехының 1-пеші тұңғыш рет металл берді. Құрылыстың қалған кезеңдері соғыс кезінде жүргізілді. 1951 ж. балқыту цехында ферротитан өндірісі басталды. 1958 ж. орта көміртекті феррохромды конвертерде оттегімен үрлеу технологиясы игерілді. Бұдан кейінгі жылдары феррохромды вакуумтермиялық әдіспен шығару, кешенді модификаторлар өндірісі игеріліп, аса берік шойын өндіруге арналған магнитті сперация тәсілімен ферроқорытпа қоқыстарын өңдеу цехының құрылысы іске қосылды. 1997 ж. зауыттың барлық балқыту пештерін газбен тазартатын аса тиімді қондырғылардың құрылысы толық аяқталды. Сол жылы Қазақстанда тұңғыш рет металл хром мен көміртегінсіз феррохром өндірісінің технол-сы игерілді. Қазір ферроқорытпа өндіру көлемі жылына 200 мың т. Зауыт төмен көміртекті, орта көміртекті, жоғары көміртекті феррохром, 48% ферросиликохром, металл хром, металл қоспасы, ферроқоспаларымен қоса кальций карбидін, силикат кірпішін, қоқыс қиыршағын, технологиялық және медициналық оттегін, отқа төзімді бұйымдарды, әк және басқа да өнімдер шығарады. Зауыт құрамында ферроқорытпа өндіретін үш негізгі балқыту цехы, шихта әзірлеу цехы, механикалық және энергетикалық жабдықтарды жөндеу цехы, темір жол цехы, әк өртеу цехы, оттегі учаскесі және өндіріс қалдықтарынан қосымша өнім шығаратын цехтар жұмыс істейді. Зауыттың мемлекеттік және Еуроодақ елдерінің стандарттары бойынша шығарған сапалы ферроқоспалар мен басқа да өнімдері Еуропа елдеріне, Жапонияға, АҚШ-қа жөнелтіледі. Қазақстанда зауыт өнімі машина құрылысы саласында пайдаланылады. Қазақстан үкіметінің хром өнеркәсібі кәсіпорындарының бір тобын шетел компанияларының басқаруына беру туралы шешіміне сәйкес бұл зауытты басқару “Джапан хром корпорейшн” компаниясына тапсырылды. Кәсіпорын акциясының 10%-ін кәсіпорын ұжымы, 90%-ін “Казхром” ұлттық компаниясы, соның ішінде 55%-ін “Джапан хром корпорейшн” компаниясы алады. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ақтөбе хром қосындылары зауыты

Ақтөбе Хром Қосындылары Зауыты – хром қосындыларын өндіруге мамандандырылған кәсіпорын. Ақтөбе облысында Хромтау қ-сында(ауданында) орналасқан. 1995 жылдан “Ақтөбе хром қосындылары зауыты” акционерлік қоғамы (АҚ). Зауыттың бірінші кезегі 1957 ж. іске қосылды. Толық жобалық қуаты 1960 ж. игерілді. 1963 ж. екінші кезегі (монохромат және бихромат өндірісі) іске қосылып, кәсіпорынның қуаты үш есе артты. 1965 ж. хром ангидридін өндіретін бөлімше мен күкіртті натрий цехы пайдалануға берілді. 1966 ж. мемлекеттік комиссия реактивті тұздар цехын қабылдап алды. Оның өндірістік алаңында 1974 ж. алюмо-хромфосфат қоспасы өндірісі ұйымдастырылды. Бұдан соң да өндірістің өзекті буындарында технологияны жетілдіру, еңбек жағдайын жақсарту, өндірісті автоматтандыру мен механикаландыру, өндіріс қалдықтарын пайдалану саласында жарақтандыру жұмыстары атқарылды. Зауытта натрий монохроматы және натрий бихроматы, хром ангидриді, хром тотығы, хром малмасы және күкіртті натрий өндірістері жұмыс істейді. Хром кені барабанды айналмалы пештерде доломит және кальциленген содамен бірге тотықтыра күйдіру жолымен өңделеді. Хром қосындылары халық шаруашылығының сан алуан саласында: тоқыма, былғары және тері өңдеу өнеркәсібінде тері илеуге, авиация, машина және приборлар жасау, газ, мұнай және мұнай өңдеу өнеркәсібінде катализатор және ингибитор ретінде, лак-бояу, парфюмерия, дәрі жасау және химия өнеркәсібінде тотықтырғыш әрі бояу ретінде, жол құрылысы және басқа да өндірістерде қолданылады. 1997 ж. 83418 т хром тұздары өндірілді. Зауыттың өнімдері 31 шетелге (АҚШ, Жапония, Англия, Бельгия, Франция, Германия т.б.) шығарылады. Кәсіпорынның жылдық қаржы айналымы 3003,9 млн. теңге. Жеке меншік түрінде басқарылады. Акциясының 31%-і мемлекет қолында. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ақүйік қорымы

Ақүйік қорымы – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде орналасқан. Сипаты Б.з.б. I ғасырда сақталған үш сармат обасынан (маңғыстау қазақтары обаны үйік деп атайды), XIX ғасырдың ақыры – XX ғасыр бас кезіндегі салынған 20-дан астам сәулет ескерткішінен құралған. Олардың ішінде 4 ірі сағанатам мен 3-күмбезді мазар бар. Бұл ескерткіштер Арал мен Атырау өңірінде кездесетін барлық сәулет мұраларының озық үлгісіне жатады. Сармат обаларының ең үлкені 1930 жылы қазылған. Ақүйік қорымы ішіндегі әсем туындының бірі Оразалы зайыбы Тәжі күмбезі 1914 жылы салынған. Ауданы 6,24 х 4,20 м, биіктігі 8,6 м, 1924 жылы оңтүстік-батыс бұрышы құлаған. Инженерлік зерттеулердің қортындысы бойынша ұзынырақ етіп салынған төртбұрышты қабырғалар алып барабан мен күмбезді, көтере алмай құлаған. Маңғыстауда мазарларды әдетте бірнеше адамды жерлеу үшін кең етіп салады. Алдыңғы жағының аз ғана сақталған бөлігі – Тәжі күмбезінің әдемі ою-өрнектермен безендірілгенін көрсетеді. Солтүстік және шығыс жақтағы фасадтары өрнектелген пилястрларға бөлініп, ұзын таспадай созылып, ою-өрнекті фризбен бітеді. Ішіндегі ойықтар әйелдің әшекейлері, кебіс-мәсі, самаурын, ыдыс-аяқ, өсімдік және қошқар мүйіз ою-өрнектерімен безендірілген. 1981 жылы Тәжі күмбезі “Маңғыстауқайтажөндеу” мекемесінің күшімен толық қалпына келтірілді. Дереккөздер
Ақша Сейітқұлұлы

Ақша Сейітқұлұлы (1573–1659) – Қоқан ханы. Сыр бойында дүниеге келген. Атақты Әйтеке Байбекұлының атасы. Әлім тайпасының құрамындағы Төртқара руынан. Әкесі Сейітқұл 1590–1620 жылдары Самарқан мен Бұқара аймағындағы 40 мың үйлі қазақ, 35 мың үйлі қарақалпақ, 100 мың үйлі өзбек жұртын біріктіріп, солардың ханы болған. 1622 жылы өзбек ханы Иманқұл Түркістан маңындағы қарақалпақтарға шабуыл жасады. Қарақалпақтарға Ақшаның інісі Жалаңтөс баһадүр өз жасағымен көмекке аттанады. Жалаңтөстен қаймыққан Иманқұл бітім жасауға мәжбүр болды. Қоқан мен Самарқанды сыйға тартып, екеуінің де әмірі етіп Жалаңтөсті жариялады. Осы кезде өзге елдерге жорыққа аттанбақ болған Жалаңтөс Қоқанның билігін туған ағасы Ақшаға берді. Ақша шамамен 1622–1635 жылы Қоқан ханының тағында отырды. Кейбір деректерде оны Қоқан әмірі деп атайды. Ақша інісі Жалаңтөс баһадүр бастаған жорықтарға қатыспаған. Алайда оның жорықтарына әскер дайындау, жол шығындарымен жабдықтау, қару-жарақпен қамтамасыз ету жұмыстарына белсене араласқан. Сонымен бірге Қоқан қаласы мен сол төңіректегі уәлаяттарды басқаруда әділ басшы ретінде кеңінен танылып, құрметке бөленген. Кейін 1635 жылы Қоқан билігін Жалаңтөстің өзіне берді. Ақшаның қабірі Өзбекстанның Науаи облысы , Нұрата ауданы Нұрата ауданының жерінде. Дереккөздер
Ақшалай-заттай лотерея

Ақшалай-заттай лотерея (французша loterіe – жеребе салу) – лотерея билеттерін тарату, сату арқылы халықтың ақшалай қаражатын ерікті түрде игілікті іске тартудың бір түрі. Түскен қаражаттың бір бөлігі заттай немесе ақшалай ұтысқа ойналады. Қалған бөлігі елде спортты, өнерді, т.б. игілікті шараларды қолдау үшін жұмсалады. Лотерея билеті құнды қағаз болып табылады. Ұтысты заттай немесе ақшалай алуға болады. Көптеген елде ақшалай-заттай лотерея ұтыстарын муниципалитеттер, қайырымдылық қорлары, қоғамдық ұйымдар өткізіп тұрады. Қазақстанда Ұлттық лотерея шығарылады (1998), ақшалай ұтыстан басқа ірі заттай да ұтыстар бар. Дереккөздер
Ақшаның құнсыздануы

Ақшаның құнсыздануы — айналымдағы ақшаның шамадан тыс көбейіп кетуі салдарынан бағасыздануы. Ақшаның құнсыздануы ақшаның алтын өлшемінің төмендеп кетуінен туады да, тауарлар бағасының көтерілуіне әкеліп соқтырады. Ол тауар көлемінің шығарылған ақша мөлшеріне сәйкес келмеуі себепті тауар бағасының шамадан тыс өсуінен де болады. Ақшаның құнсыздануы ақшаның тауарды сатып алу қабілетінің төмендеуіне немесе оның валюталық бағамының кемуіне байланысты. Сонымен қатар, ақшаның құнсыздануы елдегі нақты жалақы мәнінің кемуіне, тауарлар мен қызметтер бағасының өсуіне әкеп соғады. Ақшаның құнсыздануы сол елдегі экономикалық дағдарысқа тығыз байланысты. Оны болдырмау үшін мемлекеттік ақшаның айналымдағы көлемін азайтуға тырысады. Ақшаның құнсыздануы бірнеше түрге бөлінеді: * қаржылық — банк елдің үкіметке шамадан тыс қаржы беруі нәтижесінде ақша көлемінің әкімшілік өктемдік салдарынан өсуіне байланысты, * әлеуметтік — өнімді шығаруға жұмсалатын қаржының экономикалық факторларға байланысты өсіп, соның нәтижесінде бағаның жоғарылауы. Ақшаның құнсыздануы кейбір алдын-ала болжауға болмайтын экономикалық факторларға байланысты болуы да мүмкін. Ақша құнсызданса, сұраныс еселеп артып, халық қолындағы ақшаны тауарға айналдыруға ұмтылады. Бұл жағдай Қазақстанда нарыққа көшудің алғашқы жылдарында (90-жылдардың алғашқы жартысы) орын алды. Ақшаның құнсыздануы халықаралық саяси және экономикалық қарым-қатынастарға да байланысты. Халықаралық еңбек бөлінісі жағдайында бір елдегі ақшаның құнсыздануы басқа елдегі ақшаға әсер етеді. Бұған дүниежүзілік валюта жүйесінің ықпалы да бар. Дереккөздер
Ақылбай Абайұлы Құнанбаев

Ақылбай Абайұлы Құнанбаев (1861, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Шыңғыстау мекені, — 1904, Семей) — . Абайдың бәйбішесі Ділдәдан туған ұлы. Ол Құнанбайдың тоқалы Нұрғанымның бауырында өседі . Жас кезінде Ғабитхан молдадан 4- 5 жыл оқиды. Өсе келе өнерге жақын, әнші, домбырашы, скрипкашы болып шығады. Өмірі Ақылбай Абайға алыс ағайын сияқты жуымай, қашық жүреді . Осыны кейбір қарсыластары пайдаланып, араларын ажыратуға дейін барған. «Ата-анаға көз қуаныш» деген өлеңін (1890) ақынның күйініп жазуы осыдан болу керек. Әуезов жинаған деректерде оның Абайға: «Егер болыс сайламасаң, Оразбай жағына шығам» деп қиғылық салғаны да кездеседі. Жалпы алғанда Ақылбай - Абай айналасындағы шәкірттердің ішіндегі ең таланттысы. Бірде ауылына келген Долгополовқа Абай өзі туралы да, балалары туралы да сын айтуын өтінгенде, ол Ақылбайды: «Жай ұғады, шабан қозғалады. Бірақұққаны мен алғанын қайтып жоғалтпайтын өнімі бар талант иесі. Тек онысын су тубіне кетіріп жүрген -жалқаулығы» дегенді айтады. Ол «Дағыстан» («Кәрі Жүсіп»), «Зүлыс», «Жаррақ батыр» атты поэмалар жазды. Әуезов 1923 жылы «Сана» журналының 2-3-сандарында Абайдың жарияланбаған өлеңдерінің қатарында «Зүлысты» да бастырды. «Дағыстанның» үзіндісі 1918 жылы «Абай» журналының 5-санында жарық көрген. Қанша дегенмен Ақылбай Абайдың ықпалынан кете алмады, оның әсері оған орыс ақындарын өз бетінше оқыттырды. Пушкин, Лермонтовты оқуы Кавказ тақырыбына барғыздырды, екіншіден, бұған Абай себепші болды. Ақылбай 1904 жылы Семейде Абайдың қырқын берген күні қайтыс болады. Небәрі 43 жас өмір сүрді, денесі Аралтөбедегі өз қыстауына қойылды. Он бес жасында шешесі өмірден озды. «Ақылбайдың әні» Ақылбай шығарған ән. Абайдың кенже ұлы Мекайыл көрші Матай елінен қалындық айттырып, соны ұзатып алып келуге Абайдың әншісі Әлмағамбет бас болып, құдалыққа аттанады. Жолай Ақылбайдың үйіне соғып: «Матайлар өнерпаз ел. Абай әндерін олар да жатқа біледі. Олар естімеген жаңа ән керек. Соны сізден қолқалай келдік. Абай атамның кенже ұлының үйлену тойына базарлық болсын» деп өтініш білдіреді. Сонда Ақылбайдың табан астында шығарған әні кейін «Ақылбай әні» деген атпен қазақ даласына кеңінен тараған. Ән кең тынысты дауысқа арналған. «Ішік кидім бұлғыннан құндыз жаға, Жас дәуренді өткіздім бермей баға. «Ақылжан» деп түрушы ед талай қыздар, Сұмдық шықты дейтүғын «Ақыл аға». Бір ән тауып Әлекең бер деген соң, Матайды алыc бірталай жер деген соң, Он минутта ойыма осы ән түсті, Қапаш-құпаш қолымды сермеген соң,» - деген екі шумақтан турады. Мұндағы «Әлекең» деп отырғаны - Абайдың әншісі Әлмағамбет Қапсалемұлы (1870-1932). «Ақылбай әні» кейіннен ұмытылып кеткен. Әуезов әншілер К. Байсейітова мен Ж. Елебековті үйіне арнайы шақырып, оларға осы әнді үйреткен. Мәкен Мухамеджанованың айтуымен музыка зерттеушісі Б. Ерзакович нотаға түсірген. Дереккөздер
Ақылбек Сабалұлы

Ақылбек Сабалұлы, Ақылбек бин Сабал Тұрабаев (17.9.1880, бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Ақбота болысы — 4.1.1919, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Бесқарағай ауданы, Бестерек мекені) — ақын. Ахмет Риза медресесінде оқыған. Руы — Уақ. Араб, парсы, түрік тілдерін жетік білген. Ақындық өнерде Абайды ұстаз тұтқан. Шығыс әдебиетінің қисса-хикаяларын аударып, қазақ жазба әдебиетінің тақырып көлемін кеңейткен, уақиғалы поэма-дастандар жазып байытқан. Қазан баспасынан шаққан қиссалары: “Таһир-Зүһра” (1902, 1911), (бұл поэмасы “Ғашық-наме” (1976) жинағына кірген), “Бозжігіт” (1910, 1911), “Қисса Марғұба” (1911), “Ибраһим” (1911), “Хикмет Нығымет” (1911), “Қырық уәзір” (1911, 1920), “Алтын балық” (1912), “Самруғ” (1915), “Дандан ғашық” т. б. Қазаннан басылып шаққан төл шығармалары: “Мағшұқ наме” (1910, 1911) — жастық-махаббат жайындағы өлеңдер, “Назым” (1911), “Сұм заман” (1911), “Ғибратнама” (1911), “Сәтбек батыр” (поэма, 1911, 1915) т. б. Өз қолынан жазған еңбектерінен үш қолжазбасы бар. Өлең-жырларының негізгі тақырыбы: адамгершілік, адалдық, әділеттік, өнер-ғылым мәселелері. Ақылбек кітаптары Мәскеу, Санкт-Петербург, Қазан қаласының үлкен кітапханаларында сақталған. Бейіті Жалқайың баурайында, Сарыой деген жерде. Ақылбектің есімі қазақ әдебиетінің тарихында кітаби, қиссашыл ақын ретінде белгілі. Оның Қазан баспасынан шыққан аудармалары: «Таһир - Зуһ-ра» (1902, 1911), «Бозжігіт» (1910, 1911), «Ибраһим» (1911), «Ғибрат наме» (1911), «Қисса Марғүба» (1911) мен төл шығармалары: «Мағшұқ наме» (1910, 1911), «Назым» (1911) т. б. негізінен шығыстық сюжетке құрылған. Ол ақындық жолда Абайды өзіне ұстаз тұтқан, әдеби туындылары тақырыптық жағынан Абай шығармаларымен тамырлас. Өлең-жырларында Абай поэзиясына тән адамгершілік, имандылық, әділеттілік, бұқараны, әсіресе, жастарды оқу білім, ғылым мен өнерге үндеу желісі молынан көрінеді. Ол Абайдың үлгісімен өз заманының күңгірт жақтарын, әлеум. теңсіздікті батыл әшкерелеп, өмір құбылыстарына сын көзімен қараған. Дереккөздер
Кемел Ақышұлы Ақышев

Кемел Ақышев (23 мамыр 1924 жылы, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы – 10 тамыз 2003 жылы, Алматы қаласы) — археолог, тарих ғылымдарының докторы, қазақ археология ғылымының негізін қалаушылардың бірі. Өмірбаяны Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Әскери училищені аяқтаған соң майданға аттанады. 1950 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің тарих факультетін бітіреді. КСРО ҒА Археология институтының Ленинград бөліміне аспирантураға түсіп, 1953 жылы Мемлекеттік Эрмитаждың Ғылыми кеңесінде кандидаттық диссертациясын қорғайды. Студенттік жылдары археологиялық қазба жұмыстарына қатысады. 1955 жылы Қазақ КСРО ҒА Тарих, археология, этнография институтының археология бөлімінің меңгерушісі, содан кейін Әлкей Марғұлан атындағы ҚР ҰҒА Археология институтының бас (негізгі) ғылыми қызметкері болады. 2000 жылы Астана қаласына көшіп, Лев Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде археологиялық реконструкцияның лабораториясын құрады. 1950 жылдардың соңында К.Ақышевтің қазба жұмыстары кезінде табылған сақ дәуіріне жататын Бесшатыр қорымы оның ғылыми өмірбаянынан ерекше орын алады. Көне және орта ғасырлардағы Қазақстан ескерткіштерің әлемдік маңызы зор Есік обасынан табылған «Алтын адам» (б.з.б. \/-І\/ ғасырлар), Бесшатыр (б.з.б. \/І-\/ ғасырлар), Отырар жәдігерлерін ашып зерттеді. Қола, ерте темір дәуірлерінің мәдениеттерін кезеңдеу және мерзімдей мәселелерін анықтады. Көне Қазақстан тарихының негізгі тұжырымдарын жасауға белсене қатысты. Орталық Азия өркениеті жүйесінде ежелгі Қазақстанның орнын айқындауға елеулі үлес қосты. Жобалары * "Курган Иссык. Искусство саков Казахстана", * Позднесредневековый Отрар, * Отрар в XIII-XV веках, * В глубь веков'. Жетістіктері * Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982), * ҚР ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы арнаулы сыйлығының лауреаты (1966) . * Герман Археологиялық институтының корреспондент-мүшесі (1983). * Қазақстан ғылымына еңбек сіңірген қайраткер (1989). * «Парасат» орденімен марапатталған (1998). Дереккөздер
Ақ эмиграция

Ақ Эмиграция — Ақпан төңкерісінен бастап (1917) Азамат соғысы аяқталғанға дейінгі аралықта (1921) Кеңестік Ресейдің территориясын тастап шыққандар. Олардың қатарында империяны билеген үстем тап өкілдері, капиталистер, помещиктер, ақ генералдар мен офицерлер, патша шенеуніктері мен буржуазия, ұсақ буржуазия және ұлттық партиялардың қайраткерлері, интеллигенцияның біразы, Қызыл Армия талқандаған ақ гвардия әскери құрамаларында болған қатардағы солдаттар, казактар, шаруалар, іс жүзінде бұрынғы Ресейдің барлық сословиелерінің өкілдері — 2-2,5 млн-дай адам болды. Уақытша үкімет елшіліктерінің қызметкерлері де шет елдерде қалып қойды. Олар негізінен Балқан елдеріне, Чехословакияға, Қытайға, Германияға, Польшаға, Францияға, Финляндияға қоныстанды. Стамбұл, София, Белград, Прага, Берлин, Париж қалаларын саяси орталық етті. Монархияны қалпына келтіруді көздеген көптеген ұйымдар құрды. Көпшілігі Антанта елдеріне, біразы Германияға арқа сүйеді. Мақсаттары большевиктер өкіметін құлату болғанымен оларда саяси бірлік жетіспеді. Ақ Эмиграция құрамында қазақстандықтар да болды. Мұстафа Шоқай, Райымжан Мәрсеков, Ыбырайым Жайнақов, Әсет Найманбайұлы, Зият Шәкәрімұлы кеңестік қоғам құрылысымен келіспегендіктен шетелге кетті. Генералдар В. Толстов Б. Анненков, А. Дутов басқарған Орал, Жетісу, Орынбор армияларының қалдықтары Түркия мен Қытайға өтіп кетті. Амнистиядан (БОАК-нің 1921 жылғы 3 қарашадағы декреті) кейін эмиграциядан 121843 адам Ресейге қайтып оралды. Дереккөздер
Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақи

Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақи, Ала әд-Дин Байлақ бин Мұхаммед әл-Қыпшақи (шамамен 12 — 13 ғ.) — мәмлүк қыпшақтары арасынан шыққан ғалым. Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақи өз еңбектерінің кейбірін Мысырды Бейбарыс билеген кезде жазған. Кейбір деректер бойынша оның Мысыр мен өзі біраз жылдарын өткізген Сирияның рухани өмірінің ұйтқыларының бірі болғаны айқындалады. Ол өзінің “Канз ат-тиджар фи мағрифат әл-ахджар” (1282) (Мемлекет байлығы — асылтас саудасы) деген еңбегін Сирияның Хама уәлаятын билеген әл-Малик әл-Мансур ІІ-ге арнағандығы, тағы бір деректе оның әкесі Музаффар ІІ-ге арнағандығы айтылады. Поляк шығыстанушысы А. Зайончковский андалузиялық ғалым Асир әд-Дин Әбу Хайан Мұхаммед бин Йусуф әл-Гарнатидің (1256 — 1344) түсіндірме сөздігін және түркі текті Жамал әд-Дин Мұхаммед ат-Түркидің (14 ғ.) кітабын зерттей келе, бұл еңбектерге Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақидың “Әл-Әнуар әл-мудиға” (Жарық нұры) деген еңбегі арқау болғанын ескертеді. Әбу Хайанның аталған сөздігі біздің заманымызға дейін жетті, алайда Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақидың түркі халықтарының этнографиясы мен тілдік ерекшеліктері туралы жазған шығармасы әлі табылған жоқ. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Аландар

Аландар, Яньцай — көшпелі тайпалар бірлестігі. Б.з.б. 1 мыңжылдықтың соңы мен б.з. 1 мыңжылдықтың басында Батыс Қазақстан мен Солтүстік Кавказ даласын мекендеген. Аландар этногенезінің алғашқы кезеңі Орта Азия мен Қазақстанның ішкі аудандарымен байланысты. Аландар тайпаларының топтасуы туралы алғашқы дерек қытай (“Ши цзи”) жазбаларында көрсетілген. Бұл дерек бойынша б.з.б. 1 ғ. Каспий мен Арал теңіздерінен Орал жоталарына дейінгі кең алқапты көшпелі Яньцай мекендеп, 100000-ға жуық әскер шығара алған. “Кіші Хань династиясы хроникаларында” (“Хоу Хань Шу”) б.з. 1 ғ-дың соңы мен 2 ғ. басында Яньцай аты Алания болып өзгертілгені жазылады. 1-мыңжылдықтың басында Аландардың бір бөлігі батысқа қоныс аударады да, басым бөлігі Арал мен Каспий теңіздері аралығындағы байтақ далада өмір сүре береді. Мұны сол өңірдегі этнотопонимдер растай түседі. Мысалы, Маңғыстау мен Үстірттегі қамалдар — Қоңыралан, Сүмбетеміралан, Алаңқала т.б. Аландар мәдениеті (“кейінгі сарматтар”) Арал-Каспий теңіздерінің солтүстігіндегі қорған ескерткіштері бойынша зерттелген. Одан Аландардың қой, жылқы өсіргендігін айғақтайтын заттар табылған. Солтүстік Кавказ Аландарының (осетиндердің ата-бабалары) көшпелі мал шаруашылығынан егіншілікке ойысқаны байқалады. Қаласы Алания. Дереккөздер
Ала Орда

Ала Орда — Нарымдағы Салжұқ тайпаларының мемлекеттік бірлестігі. 16 ғ-дың ақырында оны орыстар осылай атаған. Салжұқтар ұсақ аң мен құстың терісінен тіккен ала киім кигендіктен “Ала Орда” аталса керек. “Ала Орданы” ру ақсүйектерінің өкілі “кінәз” Воня басқарды. Оның 400-ге дейін әскері болды. Воня Сібір ханы Көшіммен одақтасып, орыс воеводаларына табанды қарсылық көрсетті. 1556 ж. Нарым салынғаннан кейін ғана “Ала Орда” орыс мемл-нің құрамына енді. Дереккөздер Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алатау мұнай кен орны

Алатау мұнай кен орны — Маңғыстау облысында орналасқан. Кен орны 1977 жылы анықталған. Сипаты, құрамы Мұнайлы қабаттың жалпы қалыңд. 60 м, тиімді қалыңд. 17,8 м; ұңғыманың тәуліктік өнімд. 180 м 3 . Мұнайы жеңіл (0,844 г/см 3 ), парафин мөлшері 9,3%. Дереккөздер
Албар

Албар — мал қамайтын, қыста шөп шашатын ашық қора. Албар көбінесе, жабық қораға, тұрғын үйлерге жалғаса салынады, кейде қорадан аулақ қоршалады. Түлік төлдететін қоныстар да Албар деп аталады. Албар кей өңірде “аула” деп аталады. Құрал-сайман қоймасы да Албар делінеді. Дереккөздер
Албырттар

Албырттар – нағыз сүйекті балықтардың бір тұқымдасы. Каспий, Арал теңізінде, Зайсан көлінде, Бұқтырма су бөгенінде, Ертіс, Жайық өз-нде, Каспий, Арал албырттарында, Ақбалық, Сылан түрлері кездеседі. . Албырттардың тұщы суларда тұрақты мекен ететін (Сигалар, Омулдар мен таймендер деп аталатын) түрлері бар. Албырттардың дене тұрқы 130 см, салм. 2-3 кг. Денесі тығыз қабыршақты келеді, бүйір сызығы жақсы дамыған. Албырттар — қазіргі кезде тіршілік ететін сүйекті балықтардың ішіндегі өте қарапайым түрі. Оның басқа балықтарға қарағанда бас сүйегі нашар сүйектенген және жүзу торсылдағы өңешпен бірігіп кеткен. Қанат қауырсындары жұмсақ және бунақты, ал арқасындағы жүзгіш қанаты қысқа. Сонымен қатар арқасында жұмсақ тері қатпары бар, оны майлы қанат деп атайды. Албырттар — өткінші балықтар. Олардың өсіп жетілуі көбінесе теңізде өтеді де, ал уылдырығын өзендерге шашады. Уылдырық шашу кезіндегі өрістеуі бірнеше мың км-ге дейін жетеді. Уылдырықтарын өздері қазған су түбіндегі арнаулы шұңқырға шашып, оның бетін ұсақ тастармен, немесе ірі құмдармен жауып тастайды. Шабақтары өзенде қыстап шығады да, көктемде теңізге өтеді. Албырттар — кәсіптік маңызы зор, өте бағалы балықтар. Олар өте дәмді еті әрі қызыл уылдырығы үшін ауланады. Албырттар өнерсәсіптік жолмен ауланатын балықтар тобы, оларға Тынық мұхит албырттары (горбуша, кета, чавыча, кижуч, нерка, Сима, кунджа, шальма), семга, Каспий албырттары, кумжа, форель-бақтақ және голең балықтары жатады. Албырттардың көбі өзендер мен көлдерде тіршілік етеді, сондай-ақ кейбіреулері негізінде көлдерді мекендегенімен, уылдырық шашарда өзендерге шығады. Етінің түсі ашық қызыл, жұмсақ және майсыз ұсақ сүйегі жоқ, хош иісті болады. Албырттық етінен — таза консервілер, түрлі балық тағамдарын дайындауға, сондай-ақ тұздай ысталған күйінде (шамалан тұздалған), ет және уылдырық тағамдарын әзірлеуге болады. Консервіленген албырттан сорпа жасалады, ол салат пен окрошка әзірлеу үшін де қолайлы. Оның жас немесе тоңазытылған еті асуға, қуыруға, булан пісіруге жақсы. Сондай-ақ албырттық етінен сорпа қайнатуға, дірілдек т. б. тағам дайындауға болады. * Тынық мұхит албырттарына — қызыл (нерка), кижуч және сима жатады, олардың салмағы 3—5 килограмға дейін жетеді. Бұл балықтардың етінің дәмділігі горбуша мен кетенің етінен кем емес, әдетте оны тұздайды, ыстайды немесе кептіреді, одан консерві әзірлеуге болады. * Кунджа мен мальма (Тынық мұхит голеңі) онша үлкен емес, салмағы 0,4 килограмнан 4 килограмға дейін. Етінің сапасы басқа албырт-лосостарға қарағанда төмен. * Каспий албырты негізінен Каспий теңізінің батыс және оңтүстік жағалауындағы ,өзендерден ауланады. Салмағы 8—ІЗ кг. Каспий албыртының шала тұздалған еті сирек кездесетін тағам болып табылады. * Кумжа оны семгамен бірге Баренң, Ақ және Балтық теңіздері бассейндерінен аулайды. Салмағы—1—5 кг. * Голец КСРО-ның солтүстігіндегі сулардан ауланады. Салмағы 0,3 килограмм ан 1,5 килограмға дейін болады. Еті майлы, әрі дәмді, оны негізінен тұздал және ыстап-кептіріп жейді. Қазақстанда Каспий А. мен Арал А. деп аталатын екі түрі кездеседі. Соңғысы біршама ірі, салмағы 14 кг деңгейіңде. Екеуінің де саны өте аз болғандыктан Қазақстанның Қызыл кітабында тіркелген. Дереккөздер
Алгебралық өрнек

Алгебралық өрнек - алгебралық амалдар қолданылған өрнек. Алгебралық өрнек — саны шекті әріптер мен сандардан құралған және бір-бірімен қосу, азайту, көбейту, бөлу, бүтін санға дәрежелеу, сондай-ақ түбір табу амалдарының таңбалары арқылы біріктірілген өрнек. Егер өрнекке енетін әріптер түбір астында болмаса, онда алгебралық өрнек сол әріптерге қарағанда рационал алгебралық өрнек деп аталады. Егер белгілі бір әріптер енетін өрнекте бөлу амалы болмаса, онда алгебралық өрнек сол әріптерге қарағанда бүтін алгебралық өрнек деп аталады. Егер кейбір әріптерді (немесе бәрін) айнымалы деп санасақ, онда алгебралық өрнек алгебралық функция болады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы Дереккөздер is:Liðun
Алдаспан

Алдаспан — ерекше ауыр қылыш. Қынға салып алып жүретін жеңіл қылыштармен қоса, қынсыз, ауыр қылыштар да болған. Олар алмас, болаттан соғылып, бас жағы үлкен, жалманы (жүзі) жалпақ болады. Сондықтан оны қынсыз ұстайды. Тым салмақты болғандықтан Алдаспанды тек қарулы батырлар ғана ұстаған. Оны белге байлап, не иығына асып жүрген. Алдаспан қылыштың ішіндегі ең таңдаулысы, асылы саналады. Ауыз әдебиетінде мықты батырларды бір шапқаннан кесіп түсер Алдаспанға теңейді. Қылыштың ерекше түрі ретінде Алдаспан ерте заманда пайда болған. Көшпелі халықтардың өнер ескерткіштерінде, шығыс халықтарының бейнелеу өнері жәдігерліктерінде Алдаспан ұстаған батырлар бейнесі жиі кездеседі. '"Алдаспан"' — 15-18 ғасырлардағы қазақ ақын-жырауларының шығармалар жинағы. 1971 ж. Алматыдағы "Жазушы" баспасынан 17 дана таралыммен жарық көрген. Дереккөздер
Ахмет Алдашұлы Алдашев

Алдашев Ахмет Алдашұлы(1937) – мед. ғыл. докт. (1973), проф. (1978). Қазақстанның еңб. сің. ғыл. және тех. қайраткері (1988). Ол құрқұлақ, рахит, ақшам соқыр ауруларының пайда болу себептерін дәлелдеп, олардың биохим. механизмін ашты. Қарағанды мед. ин-тын бітірген (1960). Сонда патофизиология кафедрасында ассистент (1961 — 66). Респ. Өлкелік патология ғыл.-зерт. ин-тында бөлім меңгерушісі, директордың ғыл. істер жөніндегі орынбасары (1966 — 75), Одақтық Медицина Академиясының Тағам ин-тының Қазақ бөлімшесінде директордың орынбасары, директоры (1975 — 82) болды. Алматыдағы Дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тының ректоры (1982 — 2001), 2002 жылдан кафедра меңгерушісі. Негізгі ғыл. еңбектерінің бағыты тағамтану және витаминология мәселелеріне, экол. зиянды факторлардың адам организміне әсерлерін тексеруге арналған. А. құрқұлақ, ақшамсоқыр, т.б. аурулардың пайда болуы витаминдер жетіспеушілігінен ғана емес, сонымен қатар организмде кейбір алмастырылмайтын амин қышқылдарының тапшылығынан екенін алғаш дәлелдеді. 250-дей ғыл. еңбектің, оныңішінде 6 монографияның авторы. Қазақстан Республикасының мемл. сыйл. лауреаты (2001). Парасат, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Алдашев Ахмет Алдашұлы (4.9.1937 жылы туған Солтүстік Қазақстан облысы Біржан сал ауданы Кішкентай ауылы) — медицина ғылымының докторы (1973), профессор (1978). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1988). Қарағанды медицина институтын бітірген (1960). 1961 — 66 жылдары сонда патофизиология кафедрасының ассистенті. 1966-75 жылдары республикалық Өлкелік патология институтында сектор меңгерушісі, директордың орынбасары, 1975 — 82 жылдары КСРО медицина Ғылым Академиясының Тағам институтының Қазақ филиалында директордың орынбасары, директоры болды. 1982 жылдан Республика дәрігерлер білімін жетілдіру институтының директоры әрі гигиена кафедрасының меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері тағамтану, тамақтану гигиенасы және витаминология мәселелеріне арналған. Бұл тақырыпта 200-ден астам ғылыми еңбектері жарық көрген, оның 20-дан астамы шетелдерде жарияланған. Ол құрқұлақ, рахит, ақшам соқыры ауруларының пайда болуы витамин тапшылығымен қатар амин қышқылдарының және сүт тағамдарындағы кальций, фосфор тұздарының жетіспеушілігінен болатынын дәлелдеп, олардың биохимиялық механизмін ашты. Сондай-ақ үлкен қалалардағы экологияның бүлінуіне электромагниттік толқындардың әсер ететінін анықтады. Алдашевның жетекшілігімен 5 докторлық және 16 кандидаттық диссертациялар қорғалған. Алдашев Құрмет белгісі және Парасат ордендерімен (1998) және медальдармен марапатталған. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Алексеев Валерий Павлович

Алексеев Валерий Павлович (22.08.1929, Мәскеу — 7.11.1991, сонда) — орыс антропологы. 1952 жылы Мәскеу шығыстану университетін бітірді. “Шығыс Еуропа мен Кавказ халықтарының краниологиясы” атты ғылыми еңбегі бойынша докторлық (1966) диссертация қорғады. 1981 жылы КСРО Ғылым Академиясының коррмүшесі, 1987 жылы оның толық мүшесі болып сайланды. 1952 — 87 жылдары КСРО Ғылым Академиясының Этнография институтында қызмет атқарды. 1988 — 91 жылдары Ғылым Академиясының Археология институтының директоры. Алексеев антропология, археология, этнология, этникалық тарих, экология, көне демография т.б. тақырыптарда ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп, 500-ден астам ғылыми еңбек қалдырған. Солардың ішінде “Адам расасының географиясы”, “Тарихи антропология мен этногенез” атты еңбегінде Орталық Азия халықтарының этникалық даму процесіне сипаттама береді. Қазақстанды мекендеген ежелгі адамдардың этногенездік, расогенездік мәселелерін зерттей келе бүгінгі қазақ халқының өзіндік антропол. нұсқасы 2 расаның (еуропоид және монғолоид) өзара араласуынан пайда болғанын дәлелдейді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Алексеевка (қола дәуірінің қонысы)

Алексеевка — қола дәуірінің қонысы, зират. Қостанай облысы Қостанай ауданы Алексеевка ауылынан 4 км жерде, Тобылдың сол жағасында орналасқан. 1930 — 35 жылдары Мемлекеттік тарихи мұражай экспедициясы (жетекшісі О.А.Кривцова-Гракова) зерттеу жүргізген. Ескерткіш қола дәуірінің соңғы кезеңі — б.з.б. 1 мыңжылдық басына жатады деп есептелінді. Кейінгі зерттеулер Алексеевка кешені ертерек кезеңге, б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысына жататынын көрсетті. Ұзындығы 1 км жерді алып жатқан зираттан 21 дөңес пішінді топырақ қабір ашылды. Шығысқа қарай діни-ғұрыптық орын, оңтүстік-шығысында қоныс орналасқан. Төбе үстінде ғибадатхана тәріздес құрылыс орны байқалады. Қалған белгілерге қарағанда негізгі табынушылық түрі төбе үстінен қазылған кішірек шұңқырларға арнайы сүт, өсімдіктен істелген тағамдарды құйып әкелген қыш ыдыстарды көму, сондай-ақ үлкенірек шұңқырларда ет тағамдарын өртеу болған. Құрбандық шалынған жерлерден 59 қыш ыдыс табылды. Қоныстың 2500 м 2 жері қазылып, 5-6 тұрғын үй зерттелді. Алексеевка кешенінен өте көп қыш, металл, тас, сүйектен дайындалған түрлі бұйымдар алынып, жерлеу, үй-құрылыс, металлургия, діни-ғұрыптық көзқарастар туралы маңызды деректер зерттелді. Солтүстік өлкенің Алакөл кезеңіне жататын Алексеевка кешенінің тұрғындары мал өсіру және егіншілік кәсібімен айналысқан, металлургия ісін жақсы меңгерген. Дереккөздер
Алкогольдер

Алкогольдер — органикалық қосылыстар немесе бір атомды спирттер. Олардың молекуласында қаныққан көміртек атомының бір гидроксил тобы (ОН) болады. Алкогольдердің ең маңыздылары: метил спирті (метанол, ағаш спирті), химиялық формуласы — CH 3 OH әлсіз иісті түссіз сұйықтық, сумен жақсы араласады, қайнау t 64,5 0 С, тығызд. 0,7924 г/см 3 (20 0 С-та), формальдегид, күрделі эфирлер, түрлі еріткіштер алынатын шикізат, жүйке және тамыр жүйелеріне әсер ететін күшті у; этил спирті (этанол, шарап спирті), {химиялық формула|химиялық формуласы]] — C 2 H 5 OH өзіндік иісі және күйдіргі дәмі бар түссіз сұйықтық, сумен жақсы араласады, қайнау t 78 0 С, тығызд. 0,794 г/ см 3 (20 0 С-та), тағамдық шикізатты (крахмал, қант, шырындар т.б.) ашыту, өсімдік текті заттарды гидролиздеу және синтездеу (этиленді гидраттау) жолдарымен алынады, ректификаттау арқылы тазаланады, синтетикалық каучук, этилді эфир т.б. алу үшін, еріткіш ретінде, спиртті ішімдіктер (қазақша Арақ) өндіруде қолданылады; бутил спирттері, химиялық формуласы — C 4 H 9 OH өзіндік спирт иісі бар түссіз сұйықтық, 4 изомері белгілі, изомерлері суда нашар ериді, олардың қайнау температуралары 83-117,4 0 С аралығында, тығызд. 0,7887-0,8099 г/см 3 ; күрделі эфирлер мен жуғыш заттарды синтездеу үшін, техникада еріткіш ретінде қолданылады. “Алкаголь” ұғымы ауызекі сөзде арақ-шарап т.б. спиртті ішімдіктердің жалпылама атауын білдіреді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы