kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Маралтамыр

Маралтамыр, Шайжапырақ немесе Укекіре – астралылар тұқымдасына жататын көпжылдық көген тамырлы өсімдіктер тегі. Қазақстанның альпілік, субальпілік шалғындарында, сор, сортаң жерлерде, құрғақ өзен арнасында, тастақты өзен жағалауларында өсетін 5 түрі бар. Бұлардың биіктігі 6 — 100, кейде 180 см-дей болады. Сабағы бұтақтанбаған, жіңішке қырлы болып келген, жоғарғы жағы бірнеше жерден бунақталып жуандаған. Жапырақтары бүтін жиекті, кезектесіп орналасқан, кейде қауырсын тәрізді тілімделген. Гүлі қос жынысты, қан қызыл күлгін, сирек сары түсті. Гүлшоғыры — себет, жеке-жеке сабақ ұшында орналасқан. Жанама тамырлары арқылы тез көбейетін арамшөп. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамыз айында жеміс салады. Жемісі – тұқымша. Укекіре – улы өсімдік (гүлдеген кезде), онымен жылқы қатты уланады. Түрлері Өсімдіктердің кең таралған жерлері - Солтүстік Африка, Азия, және Еуропа. Жылтырақ шайжапырақ (R. nіtіdum) — республика флорасындағы эндемик түрдің бірі; Маралшөп тамыры (R. carthamoіdes) — дәрілік, тағамдық және мал азықтық өсімдікөлі Қаратау шайжапырағы (R. karatavіcum) — өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түрлер болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. ;Түрлері # Rhaponticum acaule (L.) DC. # Rhaponticum aulieatense Iljin * # Rhaponticum australe (Gaudich.) # Rhaponticum berardioides (Batt.) Dobignard # Rhaponticum canariense DC. # Rhaponticum carthamoides (Willd.) Iljin * - Маралшөп тамыры # Rhaponticum centauroides (L.) O.Bolòs # Rhaponticum coniferum (L.) Greuter # Rhaponticum cossonianum (Ball) Greuter # Rhaponticum exaltatum (Willk.) Greuter # Rhaponticum heleniifolium Godr. & Gren. # Rhaponticum hierroi (Eren.) Kangay # Rhaponticum insigne (Boiss.) Wagenitz # Rhaponticum integrifolium C.Winkl. * # Rhapontikum karatavicum Iljin * - Қаратау шайжапырағы # Rhaponticum longifolium (Hoffmanns. & Link) Dittrich # Rhaponticum lyratum C.Winkl. ex Iljin * # Rhaponticum namanganicum Iljin * # Rhaponticum nanum Lipsky * # Rhaponticum nitidum Fisch. * - Жылтырақ шайжапырақ # Rhaponticum orientale (Serg.) Peshkova # Rhaponticum pulchrum Fisch. & C.A.Mey. # Rhaponticum repens - Жатаған укекіре # Rhaponticum scariosum Lam. # Rhaponticum serratuloides (Georgi) Bobrov Дереккөздер
Айман шатқалы

Айман шатқалы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік шетін ала орналасқан шатқал. Шатқалды Шоқабай, Қусақ өзендері және жазда тартылып қалатын арналар кесіп өтеді. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25-30 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Теңіз деңгейінен 770 – 830 м биіктікте. Геологиялық құрылымы Делювийлі-пролювийлі шөгінділер жауып жатқан тас көмір жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Ашық қызыл қоңыр топырақты өңірінде бетеге, селеу, бітік шалғын өседі. Дереккөздер
Сандыбай Режепұлы Боранбаев

Сандыбай Режепұлы Боранбаев (15 қазан 1960 жылы, қазіргі Түркістан облысы, Төле би ауданы, Қаратөбе ауылында туған) – филология ғылымының докторы (2008 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университеттің филология факултетін (1987 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының аспирантурасын (1991–94 жылдары, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) бітірген. 1987–89 жылдары Талдықорған қалалық комсомол комитетінде қызметкер, Талдықорған педагогика институтының оқытушысы (1989–91 жылдары), Халықаралық қазақ-түрік университеті Шымкент бөлімшесінің аға оқытушысы (1994–99 жылдары), Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы Шымкент бөлімшесінің оқу ісі жөніндегі проректоры (1999–2002 жылдары), Халықаралық қазақ-түрік университетінің доценті (2002–2004 жылдары) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік унверситетінде кафедра меңгерушісі қызметінде. «Ескі қыпшақ тілі мен қазақ тілінің генетикалық сабақтастығы» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми мақала, 2 монографияның авторы. Сілтемелер 1. [http://www.ukgu.kz/node/1469 «Боранбаев Сандыбай Режепұлы»] Дереккөздер
Шайқас

Шайқас соғыс операциясының құрамдас бөлігі, ұрыс қимылдарының түрі. Жалпы мақсатпен бірлестірілген, белгілі бір әскер топтарымен (күштерімен) жүргізілетін және ортақ тапсырманы орындауға бағытталған неғұрлым маңызды және қауырт ұрыстық соққылардың жиынтығы. 19 ғасырға дейін әскери қарулы күштер қазіргі кездегіден әлдеқайда аз санды болғандықтан, шешуші соғыс қимылдары белгілі бір аймақта жүргізіліп, кейде бір Шайқастың өзі армияның ғана емес, тіпті мемлекеттің тағдырын шешетін еді. Жаңа жағдайда Шайқас бірнеше ұрыстар мен айқастардың жиынтығын білдіру үшін қолданылады. Мысалы, 1813 жылғы Лейпциг маңындағы халықтар шайқасы. Соғыс компаниясының, кейде тіпті соғыстың тағдыры шешілген неғұрлым ірі Шайқастар шешуші арпалыс делінеді. 19 ғасырдың орта кезінен бастап әскери терминге “операция” деген сөз қосылды. Шайқас, “Ұрыс” және “операция” деген ұғымдар синоним ретінде қолданылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі жақтың ірі стратегия әскери топтарының күресі Шайқас делінді. Бұл Шайқастардың шешуші күштері болып майдандар бірлестігі (жаудың армиялар тобы) есептелді. Ұлы Отан соғысы кезіндегі айрықша ірі Шайқастар: Мәскеу шайқасы (1941 — 42), Сталинград шайқасы (1942 — 43), Курск шайқасы (1943), Ленинград шайқасы (1941 — 44), тағы басқа Шайқастың ұзақтығы 1,5 айдан (Курск шайқасы) алты айға (Сталинград шайқасы), тіпті үш жылға (Ленинград шайқасы) дейін созылған кездері болды. Операция шеңберінде барлық алғышеп бойынша немесе жеке бағытта бір уақытта не кезекпен жүзеге асырылатын бірнеше Шайқас болуы мүмкін. Шайқас жалпы әскерлік, әуе, әуе шабуылына қарсы және теңіз Шайқастары болып бөлінеді. Әскери іс-қимылдың мақсаты мен түрлері бойынша Шайқас шабуылды (оның ішінде қарсы) және қорғанысты болуы мүмкін. Қазіргі заманғы Шайқасқа батыл іс-әрекеттер мен табандылық, үлкен ауқымдылық және барынша оралымдылық тән. Соғыс өнерінде “операция” ұғымы пайда болғанша Шайқас армия іс-әрекетінің негізгі түрі болып саналған. Сілтемелер *Соғыс *Шабуыл *Қару Дереккөздер
Плацента

Плацента (лат. placenta грек. plakus — жұқа нан) — жоғары сатыдағы сүтқоректі жануарлардың аналық ағзасында ұрықтың даму кезінде пайда болып, жатыр мен ұрықты байланыстырып тұратын арнайы мүше. Плацентаны жануарларда “шуы” деп те атайды. Плацента арқылы аналық ағза мен ұрықтың арасындағы зат пен газ алмасу процесі жүзеге асады. Плацентаның түзілуі ұрықтың имплантациясы деп аталады. Плацента арқылы ұрық аналық ағзаның қанынан оттек пен қоректік затты алып, оған ыдырау өнімдері мен көмірқышқыл газын бөледі. Плацента ұрыққа қажетті заттардың түсуін белсенді түрде реттеп, дәнекерлік қызмет те атқарады. Плацентадан аналық ағзаға әсер ететін гормондар (гонадотропин, соматомаммотропин, т.б.),ацетилхолин, т.б. заттар түзіледі. Плацента ұрықтың сыртқы қабатындағы хорион қабықшасы мен жатыр қабырғасының қосылуынан түзіледі. Оның бірнеше түрлері (диффузиялы Плацента, дискоидальды Плацента, табақшалы Плацента, бөлініп түсетін Плацента және бөлініп түспейтін Плацента) бар. Ұрықтың дамуының бастапқы кезеңінде хорион қабығының барлық бетінен бірінші реттік, ал кейінгі даму кезеңінде екінші реттік бүрлер түзіледі де, жатырдың кілегейлі қабығына кіріге өседі. Екінші реттік бүрлер ұрық қапшығымен немесе аллантоис қабығындағы қантамырлармен байланысады. Осыған орай Плацента сарыуызды және аллантоисты деп те бөлінеді. Біріншісі кейбір акулаларға, қосмекенділерге, ал екіншісі бауырымен жорғалаушыларға тән. Гүлді өсімдіктерде тұқымбүршіктің жатырға бекитін жерін де Плацента деп атайды. Тағы қараңыз * Бала жолдасы Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Шайқурай

Шайқурай – шайқурай тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер. Дүние жүзінде қоңыржай, субтропиктік және тропиктік аймақтарда өсетін 300 — 400-дей түрі кездеседі. Қазақстанда шабындықта, қыратты жерлерде, өзен-көл жағалауларында, қиыршық тасты тау баурайында және орман шетінде өсетін 7 түрі бар. Көбінесе сарыбас Шайқурай (Н. perforatum) мен бұдырлы Шайқурай (Н. scabrum) жиі кездеседі. Бұлардың биіктігі 30 — 70 (кейде 100 — 120) см. Сабағы түзу, жапырақтары майда, онда нүкте тәрізді көптеген тесіктері болады, олар шоқталып немесе қарама-қарсы орналасады. Гүлдері майда, қос жынысты, сары түсті, жеке-жеке не шатыршаға ұқсап топтанған. Жәндіктер арқылы тозаңданады. Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі — көп дәнді қорапшауыл шаруашылығы — дәрілік өсімдік, оның құрамында илік заттар, эфир майы, церилді спирт, каротин, С витамині, никотин қышқылы және гиперицин бояғыш заты бар. Дәрілік мақсатқа өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін пайдаланады. Шайқурайды тыныс органдары ауруларына, бауырға тас байланғанда, іш өткенде, қуықтың қызметі бұзылғанда, әйелдердің жыныс аурулары кезінде, кейбір қа-быну процестерінде, іріңді ісіктерге, жараға, шиқанға қарсы пайдаланады. Халық медицинасында Шайқурайды қан тоқтату, қарын ауруларын, қан аралас іш өтуді емдеу үшін қолданады. Соңғы кезде ғалымдар Шайқурайдан алынған препараттардың кейбір аурулардың вирустарына (мысалы, тұмау, жүре пайда болатын иммундық тапшылық синдромы) қарсы жақсы әсер ететінін анықтады. Шайқурайдан шай қайнатып ішеді, ол жүйкені тыныштандырады және кейбір түрлерін бальзам алуға пайдаланады. Галерея Дереккөздер
Айнабұлақ бұлағы

Айнабұлақ – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы бұлақ. Тасшоқы ауылының солтүстік-шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен шамамен 600 м биіктікте жатыр. Бұлақ жанынан автомобиль жолы өтеді. Айнабұлақ – Алматы облысы Көксу ауданындағы бұлақ. Достар тауының оңтүстік-шығысында, өзімен аттас ауылдың жанында орналасқан. Бұлақ жанынан мемлекеттік маңызы бар Алматы – Өскемен автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Жүйелі әдіс

Қысқаша мәлімет Жүйелі Әдіс – әлеуметтік тәжірибе мен ғылыми таным методологиясындағы қандай да бір нысанды белгілі бір жүйе ретінде қарастыратын әдіс. Жүйелі Әдіс принциптері нақтылы ғылымдардағы ұқсас мәселелерді дайын үлгімен зерттеуге және оларды зерттеу үшін тиімді бағытты алдын ала анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар арнаулы зерттеулерді күрделі нысандардың тұтастығы мен оны қамтамасыз ететін тетіктердің, сондай-ақ, олардың құрамдас бөліктерінің көптүрлі типтік байланыстарының кейпін теориялық тұрғыдан дұрыс анықтауға бағыттайды. 20 ғасырдан бастап Жүйелі Әдіс ғылыми танымда жетекші орын ала бастады. Оның ғылыми қолданысқа енуінің алғышарттары, ең алдымен, ғылымның алдына жаңа күрделі нысандарды зерттеу міндеттерінің қойылуымен байланысты болды. 20 ғасырдың 1-ші жартысында әлеуметтік тәжірибеде де ірі кешенді мәселелердің шешімін табу күн тәртібіне қойылды (мысалы, аймақтарды әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан кешенді түрде дамыту, қазіргі заманғы өндірістерді жасақтау, қалаларды дамыту, қоршаған ортаны қорғау шаралары, т.б.) Ғылыми-тәжірибелік міндеттердің өзгеруі Жүйелі Әдістің негізгі идеяларын пайдаланатын жалпы және арнаулы ғылыми тұжырымдамалардың пайда болуымен қатар жүрді. Жүйелі Әдіс принциптерінің жаңа ғылыми білім мен тәжірибеде таралуымен қатар 20 ғасырдың ортасынан бастап бұл принциптерді методологиялық тұрғыдан жүйелеу басталды. Бастапқы методологиялық зерттеулер жалпы жүйелер теориясын түзу міндетімен шектелді. Алайда бұл бағыттағы зерттеулердің дамуы жалпы жүйелер теориясын жасау міндетінің шеңберінен асып түсті. Осы бағыттағы ғылыми-зерттеулердің кең көлемді методологиялық бағдарын белгілеу үшін 20 ғасырдың 70-жылдарынан бастап “Жүйелі Әдіс” термині қолданысқа енгізіліп, ғылыми айналымда берік орнықты. Жүйелі Әдіс қасаң методологиялық тұжырымдама емес. Жүйелі Әдістің принциптері бұрынғы, ескірген дәстүрлі пәндерді қайта зерделеп, алға жаңа міндеттер қою және оларды шешу жолдарын белгілеуге мүмкіндік берді, белгілі бір пәнге құрылымдық және типологиялық сипаттама бере отырып, оны жаңаша зерттеуге, тиімді зерттеу бағдарламаларын жасауға көмектесті. Жүйелі Әдіс бұрынғымен салыстырғанда әлдеқайда кең көлемдегі ғылыми жаңалықтар ашуға жәрдемдесті (мыс., В.И. Вернадский тұжырымдамасындағы биосфера ұғымы, қазіргі заманғы экологиядағы биогеоценоз ұғымы, экономикалық басқарудың тиімді тәсілдері, т.б.). Жүйелі Әдіс қазіргі заманғы ғылымның өзге де методологиялық бағыттарымен тығыз байланыста дамуда. Бұл ретте Жүйелі Әдіс құрылымдық және құрылымдық-функциональді талдаумен көптеген мәселелер бойынша тығыз байланысты. Оларды тек қана құрылым мен функция ұғымдары ғана емес, сондай-ақ нысанның көптүрлі типтік байланыстарын зерделеу міндеті де жақындастырады. Жүйелі Әдіс принциптері биология, экология, психология, кибернетика, техника, экономика, басқару, т.б. салаларда қолданылады. Сілтемелер *биология *экология *психология *кибернетика *техника *экономика Дереккөздер
Плеврит

Плеврит — өкпеқап (плевра) қуысында сұйықтықтың жиналуы. Плевра — көкіректің ішкі бетін астарлап жататын сірі қабық. Плевриттің пайда болуына өкпе қабынуының және лимфа бездерінің асқынуы, ревматизм, әр түрлі ісік және аллергиялық аурулар немесе көкірек қуысының жарақаттары әсер етеді. Плевриттің жұқпалы түрінің қоздырғыштары: стафилококк, пневмококк, туберкулез таяқшалары, эхинококк, т.б. Плевритті шартты түрде құрғақ (фибринозды) және іріңдік (экссудативті) деп бөледі. Құрғақ Плеврит кезінде сірлі қабық ісініп, қалыңдайды да қабыну процесі басталады. Ал іріңдік Плевритте плевра қуысы қан, ірің аралас сұйықтыққа толып кетеді. Адамда туберкулезді Плеврит жиі кездеседі. Плевриттің бұл түрі өкпеде немесе лимфа түйіндерінде басталып, кейін өкпені түгел қабындырады. Науқастың дене қызуы көтеріліп, құрғақ жөтел пайда болады. Аурудың өтуіне қарай жедел және созылмалы түрлерге ажыратылады. Жедел Плеврит кезінде адам дел-салданып, әлі кетеді, тыныс алғанда кеудесі шаншиды, ентігеді, жөтеледі, қанның құрамы өзгереді. Кей жағдайда сірлі қабықта пайда болған ірің бір жерге жиналып, сырты қабықпен қапталады да, сау тіннен оқшауланады. Бұл кезде ауру ұзаққа созылуы мүмкін. Инфаркті Плеврит сирек кездеседі. Бұл инфарктіден кейін 8 — 10 күннен кейін дамиды, бұны Дресслер синдромы деп те атайды. Ауруды рентгенографиялық, томографиялық зерттеулер арқылы анықтайды. Емі: алдымен аурудың этиологиясын анықтау керек. Соған байланысты антибиотиктер беріледі. Сондай-ақ, плевра қуысына жиналған сұйықтықты сорып алады. Плевриттің пайда болу себебіне байланысты оны алдын алуға болады. Мысалы, пневмонияны ерте емдеу плевра сұйықтығының жиналуына жол бермейді. Жүрек, өкпе немесе бүйрек аурулары үшін негізгі ауруды емдеу сұйықтықтың жиналуын болдырмауға көмектеседі. Сондай-ақ ауруды ерте кезеңде анықтау және науқасқа шұғыл медициналық көмек көрсету үшін медициналық тексеруден өткені дұрыс. Дереккөздер
Шарафи Есмұханұлы Әлжанов

Шарафи Есмұханұлы Әлжанов(19.2.1901, Көкшетау, қазіргі Ақмола облысы – 1938, Алматы қаласы) – қоғам қайраткері, ғалым-педагогокилық Шортандыдағы (Көкшетау) бастауыш училищені (1918),Мәскеу педагогикалық академиясының аспирантурасын (1932) бітірген. 1932–1938 жылы ҚазПИ-де кафедра меңгерушісі, Қазақ АКСР-і Оқу-ағарту халық комиссариатының Мектептер жөніндегі ғылым-зертеу институтының директоры болды. Әлжанов ұлттық маман даярлау мен педагогикалық ғылымы мәселелеріне арнап 20-дан астам ғылыми еңбек жазды. Педагогикалық саласындағы әдебиеттер мен халық ағарту ісі жайлы жетекші материалдарды қазақ тіліне аудару үшін қажетті терминология жасау мәселесімен шұғылданды. Өз еңбектерінде – бастауыш, орта және жоғары мектептердің Қазақстан дамуына сәйкес мақсат-міндетін, ұйымдастыру мен басқару мәселелерін ғылым негізде қарастырды. Оқу-тәрбие әдістемелерін жетілдіруді жан-жақты зерттеді,білім мен тәрбие арасында өзара байланыстылықтың қажеттігін педагогика, психология ғылымдары негізінде дәлелдеді. Әлжанов «халық жауы» деген жаламен ұсталып, КСРО Жоғары соты әскери коллегиясы жылжымалы сессиясының 10.11.1938 жылы үкімімен атылды. КСРО Жоғары соты әскери алқасының 30.7.1959 жылы шешімімен ақталды. Сыртқы сілтемелер * [http://kmib.ucoz.kz/publ/biblioteka/biblioteka/spisok_znamenatelnykh_dat/11-1-0-240] Дереккөздер
Логикалық элементтер

Логикалық элементтер Логикалық элементтер — логика алгебрасы ережелеріне сәйкес кіріс сигналдарымен қарапайым логикалық операцияларды (функцияларды) жүзеге асыратын электрондық құрылғылар. Осындай операцияларға логикалық қосу — дизъюнкция (“немесе”), көбейту — конъюнкция (“және”), терістеу — инвертирлеу (“емес”) жатады. Қарапайым Логикалық элементтердің шартты белгілері суретте көрсетілген. Ақпараттық сигналдар ретінде электр кернеуі немесе тогының дискреттік мәндері (деңгейлері) қолданылады. Мысалы: *0 — төмен деңгейге, 1 — жоғары деңгейге сәйкес келеді. Логикалық элементтер функционалдық белгіленуі, ақпарат беру әдісі, сұлбатех. шешімі және пайдаланылатын электрондық құралдары бойынша ажыратылады. Күрделі Логикалық элементтер қарапайым операциялар орындайтын элементтерді біріктіру арқылы жасалады. Мысалы: *“немесе” — “емес”, “және — емес”, “немесе — және — емес”, т.б. Құрылымдық түрде Логикалық элементтер жекеленген (дискретті) құраушылардан немесе интегралдық сұлба (ИС) түріндешала өткізгіш, гибридті, үлдірлі (пленкалы), т.б. орындалуы мүмкін. Қазіргі дербес компьютерлерде жоғары дәрежелі интеграциясы бар ИС-дағы Логикалық элементтер жүйелері қолданылады. Логикалық элементтер компьютерлердің, цифрлық автоматтардың элементтік негізін қалайды. Пайдаланған әдебиет *Цифровая и вычислительная техника, М., 1991 *Нұрманов М.Ш., Құрманов А.Т., Жанғозин Ә.Ж., Электроника және микросхемотехника, А., 2000
Жер пайдалану құқығы

Жер пайдалану құқығы — жеке немесе заңды тұлғаның мемлекеттік меншіктегі жер учаскесін ақылы және ақысыз негізде мерзімсіз (тұрақты) немесе белгілі мерзім шегінде (уақытша) иелену және пайдалану құқығы. Жер пайдалану құқығының субъектілері болып азаматтар мен заңды тұлғалар есептеледі. Қазақстан Республикасының “Жер туралы” Заңына (2001) сәйкес олар төмендегі топтарға бөлінеді: 1) мемлекеттік және мемлекеттік емес жер пайдаланушылар; 2) осы елдің азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар; 3) тұрақты және уақытша жер пайдаланушылар; 4) бастапқы және кейінгі жер пайдаланушылар; 5) жеке және заңды тұлғалар. Тұрақты Жер пайдалану құқығы тек қана мемлекеттік жер пайдаланушыларға беріледі, ол ешқандай мерзіммен шектелмейді. Оларға кондоминимум объектілеріндегі мүліктерді шаруашылық жүргізу құқығымен немесе оралымды басқару құқығымен иеленетін, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы өндірісін жүзеге асыратын, қорғалатын табиғи аумақтар жерінде жер пайдалануды жүзеге асыратын заңды тұлғалар жатады. Уақытша Жер пайдалану құқығын қысқа мерзімді (5 жылға дейін) және ұзақ мерзімді (5 жылдан 49 жылға дейін) болып бөлінеді. Уақытша Жер пайдалану құқығын беру мерзімдері жердің нысаналы мақсатын ескере отырып тағайындалады. Мемлекеттік емес жер пайдаланушыларға Жер пайдалану құқығын беру жер учаскесін жалға беру шартының немесе өтеусіз уақытша жер пайдалану шартының негізінде жүргізіледі. Жер пайдалану құқығын беру, Жер пайдалану құқығын тапсыру, Жер пайдалану құқығының әмбебап құқықтық мирасқорлық тәртібімен (мұраға қалдыру, заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру) ауысуы арқылы Жер пайдалану құқығы пайда болады. Жер пайдалану құқығынан айыру азаматтық құқықтық мәмілелер (сатып алу, сату, сыйға тарту, айырбастау, т.б.) негізінде жүзеге асырылады. Жер пайдалану құқығын белгілі бір мерзімге басқа тұлғаға тапсыру жалдау немесе жерді өтеусіз уақытша пайдалану шартының негізінде жүргізіледі. Жалдау — бастапқы жер пайдаланушы өзінің Жер пайдалану құқығын иелігінен шығармай, өзіне тиісті учаскені өкілетті органға хабарлай отырып, басқа тұлғаға уақытша пайдалануға беретін жағдайда, ал өтеусіз уақытша пайдалану — келісімшарт негізінде пайда болады. Кейінгі жер пайдаланушының өз құқықтарын басқа жер пайдаланушыларға беру құқығы жоқ, ол уақытша жер пайдаланушы болып есептеледі. Шетелдіктердің, азаматтығы жоқ адамдардың және шетелдік заңды тұлғалардың, шет ел тұлғалары қатысатын біріккен кәсіпорындардың жер учаскесін жалға алуына болады, бірақ олардың ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер учаскелерін кейінгі жер пайдаланушыға беруге құқығы жоқ. Сыртқы сілтемелер [http://www.egov.kz/wps/portal/Content?contentPath/library2/2_grazthdane/citizenry/registracya%20nedvizhimosti/addInfo/pravo%20zemlepolz&langkk Бір жылдан астам мерзімге жерді пайдалануға құқығы] Дереккөздер
Шайр жылқысы

Шайр жылқысы — ауыр жүк тартатын жылқы тұқымы. Денесі шағын, бірақ салмағы ауыр жылқылар ірілігі мен салмағына байланысты іріктеліп, оларды Фламанд (Бельгия) ауыр жүк тартатын жылқысымен будандастыру нәтижесінде Ұлыбританияда шығарылған. Бұл тұқымды жақсарту жөніндегі 1878 жылы Ұлыбританияда құрылған “Шайр өсіру қоғамы” көп жұмыстар жүргізді. Шайр жылқысының кеудесі кең, мойны қысқа әрі жуан, басы үлкен, жотасы жалпақ, сауыр еті жақсы жетілген. Құйрық-жалы және аяғының шашақ жүні жақсы өскен, түсі әр түрлі. Орташа өлшемдері (см): айғырының шоқтығына дейін биіктігі 165 — 175, кеуде орамы 210 — 250, жіліншік орамы 28 — 30. Салм. 1000 — 1100 кг, таңдаулысы 1700 кг. Шайр жылқысы 18 — 20 т және одан да көп жүк тартады. Ол 19 ғасырда АҚШ , Канада, Оңтүстік Америкада көп таралған. Ресейге аз әкелінген Шайр жылқысын жегуге қолданылатын жергілікті жылқыны жақсартуға, сондай-ақ ауыр жүк тартатын владимир жылқысын өсіру үшін пайдаланған. Қазақстанда өсірілмейді. Дереккөздер
Логикалық эмпиризм

Логикалық эмпиризм Логикалық эмпиризм — логикалық позитивизмнің 1930 жылдары кеңінен таралған атауы. Бұл бағытты ұстанушылар 20 ғасырдың 50-жылдары логикалық позитивизмнің бірқатар түпкілікті принциптерінен — верификационизмнен, ғылымның теория тілінің бақылау тіліне ауысуы тұжырымдамасынан, т.б. бас тартуға мәжбүр болды. 1960 жылдары постпозитивизмнің ықпалымен жеке бағыт ретінде жойылды. Дереккөздер *А. Сағиқызы
Иван Владимирович Кирилюс

Иван Владимирович Кирилюс (30.4.1926 жылы туған, Украина, Запорожье облысы Нововасильевка ауданы Марьяновка селосы) – химия ғылымының докторы (1983), профессор (1987). ;1951:Қырым педагогикалық институтын бітірген. ;1951-1954:Қарағанды медицина училищесі мен ;1954-1960:Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, ;1960-1983:Қазақстан ҒА-ның Химия-металлургия институтында аспирант, ғылыми жұмыстар жөнінде директордың орынбасары, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. ;1983 жылдан:Органикалық синтез және көмір химиясы институты директорының орынбасары, ;1983-1985:бас ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді. Кирилюстің ғылыми еңбектері негізінен органикалық қосылыстардың физика-химиялық қасиеттерін зерттеп, оларды электрокатализдік синтез арқылы алу технологиясын жасады. Кирилюс 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 8 монографияның авторы. Дереккөздер
Экологиялық сақтандыру

Экологиялық сақтандыру – кәсіпорындарды, мекемелерді, ұйымдарды, сондай-ақ азаматтарды, олардың меншік объектілерін және табысын экологиялық және дүлей қасіреттен, түрлі апаттардан сақтандыру. Экологиялық сақтандыру қорлары экология және табиғат апаттары мен өндірістік апаттарды болжауға, болдырмауға, олардың зардаптарын жоюға пайдаланылады. Экологиялық сақтандыру және қорларды пайдалану тәртібін ҚР Үкіметі белгілейді. Экологиялық сақтандыру # Қоршаған орта мен адамдарға келтірілген залал үшін төленетін ақшалай қаржыны жарна ретінде жинақтау үшін ұйымдастырылған (қауіпсіздік) қорды жасақтау мен пайдалану шараларының жүйесі. Белгілі бір төтенше окиғалар болған жағдайда да осындай ақша төлемдері төленеді. Экологиялық сақтандырудың ерікті немесе міндетті (мемлекетгік) түрлері болады; # Экологиялық тұрғыдан қауіпті объекгілерде апат немесе алапат болған жағдайда оның иелері осы жерде жұмыс істейтін немесе байланысты адамдарды (жеке немесе заңды тұлғаларды) қауіпсіздендіруге тиісті. Қазақстан Республикасының "Қоршаған ортаны қорғау туралы" заңында Экологиялық сақтандыруға мынадай сипаттама берілген: 1. Экологиялық сақтандыру қоршаған ортаны ластаудың және табиғи ресурстарды ұтымды пайдаланбаудың салдарынан белгілі бір сақтандыру оқиғалары болған жағдайда сақтанушылар өздеріне сақтандырушылар төлейтін сақтандыру төлемдерінен құралатын ақша қорлары есебінен, сондай-ақ зандармен тыйым салынбаған өзге де көздерден сақтандыру өтемдерін төлеу арқылы заңды тұлғалар мен азаматтарды (сақтандырылған) мүліктік жағынан қорғау жөніндегі қатынас болып табылады. 2. Шаруашылық және өзге де қызметтің экологиялық жағынан қауіпті түрлерімен айналысатын заңды тұлғалар мен азаматтар міндетті түрде экологиялық сактандырылуға тиіс. Міндетті сақтандыру шарты сактандырудың осы түріне лицензиясы бар сақтандырушымен ғана жасалуы мүмкін. 3. Ерікті экологиялық сактандыру занды тұлғалар мен азаматтардың өз еркін біддіруі бойынша жүзеге асырылады. Еркін экологиялық сақтандырудың түрлері, шарттары мен тәртібі сақтанушылар мен сақтандырушылардың арасындағы келісімдермен белгіленеді". Дереккөздер
Жүйелі талдау

Қысқаша мәлімет Жүйелі Талдау – 1) кең мағынада, “Жүйелі Талдау” термині кейде жүйелі әдіске балама ретінде қолданылады; 2)тар мағынада – саяси, әлеуметтік, әскери, экономикалық, ғылыми, техникалық, т.б. салалар бойынша күрделі мәселелер шешімін негіздеу және дайындау үшін қолданылатын методологиялық әдістер жиынтығы. Жүйелі Талдау әдістерін қолдану қажеттілігі шешім қабылдау кезіндегі белгісіздік жағдайында белгілі бір нұсқаны таңдауға тура келетіндігімен байланысты. Жүйелі Талдау әдістері мәселені шешудің балама жолдарын іздестіруге және сол жолдардың әрбір нұсқасы бойынша белгісіздік көлемін анықтауға, сондай-ақ, оларды тиімділік өлшемдері бойынша өзара салыстыруға бағытталады. Жүйелі Талдау әдістерін пайдаланудың ұдайы күшейіп, кеңейе түсуі аса маңызды проблемаларды шешудегі бағдарламалық тәсілдің кең тарала бастауымен тығыз байланысты. Жүйелі Талдауды іс жүзінде қолданудың алғашқы тәжірибелері 20 ғасырдың 20-жылдарынан басталғанымен, сол ғасырдың 50-жылдарынан бері барлық салаларда, оның ішінде мемлекеттік басқару ісімен, жаңа технологияларды игеру және дамытумен байланысты проблемаларды шешу кезінде пайдаланылатын болды. Жүйелі Талдаудың негізі жалпы жүйелер теориясы мен жүйелі әдіс болып табылады. Жүйелі Талдау әдістерін қолдану кезінде: шешім қабылдау процесі түпкі мақсатты нақты түсініп білу мен оны айқын қоюдан басталуы; барлық проблемалар бір бүтін, бірыңғай жүйе ретінде қарастырылып, жекелеген шешімдердің өзара байланысы мен соңғы салдары айқындалуы; мақсатқа жетуге мүмкіндік беретін өзге де балама жолдарды айқындап, оларға талдау жасалуы; жекелеген бөлімдердің мақсаты бүкіл бағдарлама мақсатына қайшы келмейтіндей болуы қажет. Сілтемелер *технологиялар *методологиялық әдістер *жүйе *мемлекеттік басқару Дереккөздер
Плексит

Плексит ( — өрім) — жүйке жүйесінің қабынуы. Аурудың пайда болуына алған жарақаттар, жұқпалы және омыртқа аурулары, т.б. себеп болады. Мойын және иық жүйке өрімі зақымданса, адамның мойны және қолы қатты сырқырап ауырады, қолдың бұлшық еттері әлсізденіп, бұлшық ет семе бастайды, яғни атрофияға ұшырайды, қолдың сезімталдығы төмендейді. Мұндай өзгерістер, әсіресе, білек пен саусақтарда айқын байқалады. Қолдың бұлшық етінің әлсізденуі нәтижесінде иықты қозғалту қиындай түседі. Бел-сегізкөз Плекситінде, адамның қабынған жерлері қатты ауырып, бұлшық ет семе бастайды. Науқастың саны мен балтырының сезгіштік қасиеті төмендейді. Соның нәтижесінде жамбас-сан буындары сырқырап ауырып, тізе буындары иіліп-бүгілмейді. Плекситті емдеу оның себептеріне байланысты. Плекситті емдеуді оның бастапқы белгілері пайда болысымен дәрігердің тағайындауы мен бақылауы бойынша неғұрлым ертерек бастаған жөн. Әдебиеттер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедиясы / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Текелі полиметалл кен орны

Текелі полиметалл кен орны – Жетісу облысы Ескелді ауданы Қарабұлақ кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 27 км жерде орналасқан кен орны. Кенді инженер-геолог М.Юдичев пен М.Қадылбеков басқарған геология отряды ашқан (1933). Кен орны туралы алғашқы ғылыми деректер А.И. Шренк, П.П.Семенов-Тянь-Шанский, И.В.Мушкетов, А.В. Обручев еңбектерінде кездессе, бастапқы зерттеу жұмыстарын Е.А. Немов, Т.Н. Шадлун, Б.А. Вейц, кейіннен Х.И. Мурсалимов, Г.Б.Паталаха, Ш. Байкенов, Е.А. Әлпиев, т.б. жүргізген. 1935-1937 жылдары барланып, қоры есептелінген. 1942 жылдан пайдаланылып келеді. Геологиялық құрылымы Құрылымы жағынан Текелі-Көксу кентасты алаңында орналасып, Оңтүстік Жоңғар антиклинорийінің солтүстік қанатымен ұштасып жатыр. Кенді алаң көлемінде орталығы рифейдің Текелі свитасын құрайтын әктасты-тақтатасты шөгінді тау жыныстары кең тараған. Жатыс сипаты, минералдары Кен денесі қалыңдығы кей жерінде ондаған м-ге жететін кентас иірімдері ендік бағытта созылып, солтүстікке қарай 60 – 80 ° бұрышпен еңістенген шоғыр. Кен шоғыры солтүстік, орта және оңтүстік кентасты денелерге бөлінеді. Кентастың басты минералдары: пирит, сфалерит, галенит. Негізгі металдары: мыс пен мырыш, қорғасын, олардан басқа күміс, алтын, висмут, кадмий, ванадий, скандий, т.б. платина тобындағы металдар кездеседі. Кентасты шахта әдісімен өндіріп, байыту фабрикасына жіберіліп отырды. Кеннің қоры 15865 мың т, оның ішінде қорғасын – 387,7 мың т, мырыш – 723,4 мың т, күміс – 320,8 мың т, кадмий – 1745 т, сүрме – 2856 т. Дереккөздер
Экологиялық пирамида ережесі

Экологиялық пирамида ережесі – экожүйедегі консументтер, продуценттер және редуценттер арасындағы олардың массасымен өрнектелген арақатынас заңдылықтары. Экологиялық пирамида ережесі көбіне бағана түріндегі сызбанұсқалар арқылы беріліп, табиғи бірлестіктердің белгілі бір өнімділігі арқылы ерекшелінеді. Ол массалық не энергиялық өлшем бірлігі арқылы өлшенеді. Экологиялық пирамида ережесі биомасса, энергия және сан пирамидасы болып үш топқа бөлінеді. * Биомасса пирамидасы – қоректік тізбектің бірінші деңгейінен екінші деңгейіне берілетін органикикалық заттар массасы. Продуценттердің биомассасы едәуір көп мөлшерде болуымен ерекшеленеді. Бұдан кейінгі әрбір қоректік тізбекке өткен сайын биомасса мөлшері 10 есеге дейін азая береді. Организмдердің өнімділігі белгілі бір уақыт аралығында түзілген құрғақ органикалық заттардың биомассасы арқылы өлшенеді. *Энергия пирамидасы – қоректік тізбектегі бірінші деңгейден келесі әрбір деңгейге берілетін энергия мөлшерінің заңдылығы. Бұл энергия мөлшері де бір деңгейден екінші деңгейге өткенде 10 еседей азая береді. *Сан пирамидасы – әрбір қоректік тізбек деңгейлеріндегі организмдер саны арақатынасының заңдылығы. Қоректік тізбектегі дарабастар саны келесі қоректік деңгейлерде азая түседі. Бірақ оның көбеюі де мүмкін. Мысалы, орманда өсімдікпен қоректенетін жәндіктердің дарабастарының саны көп болған жағдайда. Сан пирамидасының диаграммасы биомасса мен энергия пирамидаларының диаграммасынан басты ерекшелігі – оның төмен деңгейлеріне қарағанда, жоғары деңгейлері бірте-бірте ұлғая түседі. Дереккөздер
Григорий Романович Кирпаль

Григорий Романович Кирпаль (1927–1989) – геология-минерал ғылыми кандидаты Харьков мемлекеттік университетін (1950) бітірген. *1950-1959 - Торғай (ГРЭ) Амангелді боксит кенінің аға геологы, *1959-1969 - Геология бөлімінің жетекші геологы, Солтүстік Қазақстан облысы Аят, Белинский кен орындарын ашуға ат салысқан геологтардың бірі. *1969 - КСРО Геология министрлігіндегі түсті металл басқармасының бас маманы (1969) қызметтерін атқарған. Кирпаль 14 ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1984). Дереккөздер
Иван Никитович Бишовец

Иван Никитович Бишовец (1920 ж. т., Ядловка с. Чернигов облысы, Украина) – «Даңқ» орденінің толық иегері. 1940 ж. әскер қатарына шақырылып, Қиыр Шығыста әскери борышын өтеп жүргенде соғыс басталып, 1942 ж. мамыр айында Батыс майданда ұрысқа кірген. Парашютист-десантшы болып Суворов орденді Қызылтулы Смоленск 199-атқыштар дивизиясында соғысты. Соғыстан кейін Тұрлан экспедициясында бұрғышы, бұрғылау мастері болып еңбек етті. «Октябрь Революциясы» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Көбеш Айтбайұлы

Көбеш Айтбайұлы (туған жылы белгісіз – 1890, Моңғолия, Қобда өңірі) — қазақ батыры. Әйгілі Керей Жәнібек батырдың ұрпағы. Орта жүз керей ішінде жәнтекей руынан шыққан. Ол Қытайдағы Цинь үкіметі мен қазақ руларына шапқыншылық жасаған дүңгендерге қарсы бірнеше рет қол бастап, ел намысын қорғаған. Ру, тайпааралық қақтығыстарды бейбіт түрде шешкен. 1868 жылы алғашқылардың бірі болып інісі Елешпен бірге руластарын бастап Моңғолияға (Қобдаға) көшті. Осы жылдары қытайлар мен қазақтар арасындағы болған шайқаста Көбештің ұлы Қарымбек қаза болды. Тағы бір ұлы Асылбек пен немересі Жантайлақ Қытай үкіметі тарапынан өлім жазасына кесілген. Алтай, Қобда өңірлерінде Көбештің ерлік істері аңызға айналған. Жазушы С.Мағауия “Көбеш батыр” атты роман жазды. Ұрпақтары Қытайда, Моңғолияда және Қазақстанда өмір сүреді. Дереккөздер
Әд-Димашқи

Шамс әд-Дин Мұхаммед әд-Димашқи әд-Димашқи (1256, Дамаск — 1327, Палестина, Сафад аймағы) — араб географы. Дамаскінің маңындағы Рабве деген жерде имам болған. Сопылық ағымның өкілі. “Нұхбат әд-дарх фи әджаиб әл-барр уә-л-бахр” (“Теңіз бен құрлық ғажайыптары таңдалатын кез”) атты 9 тараудан тұратын еңбегінің алғашқы тарауларында жердің беті, өзен-көлдер, көне дәуір ескерткіштері, Қиыр Шығыстан батысқа қарай орналасқан “Шығыс” мемлекеттері, мұсылман елдері туралы мәліметтер, ал 4, 5-тарауларда адамдардың мінез-құлқына сипаттама берілген. Онда Қазақстанның орта ғасырдағы оңтүстік-батыс өңірлері жөнінде тарихи-геогр. және этнол. мәліметтері құнды ғылыми дерек болып табылады. Бұл еңбекте сондай-ақ моңғолдардың батыс елдеріне жорықтары, Хорезмшах тарихы, түркі, қыпшақ тайпалары, олардың рулық, тайпалық құрамы айтылады. Дат ғалымы Мереннің француз тіліне аударған (1874) нұсқасы ғана сақталған. Шығарма 1866 және 1923 жылдары жеке кітап болып шықты. Сілтемелер *Дамаск *География *Мұсылман ердері Әдебиет *Медников Н.А., Палестина от завоевания ее арабами до крестовых походов по арабским источникам, СПб., 1902. Дереккөздер
Қағаз машинасы

Қағаз машинасы – қағаз және қағаз массасынан қатырма қағаз (картондар) алуға арналған үздіксіз әрекетті, көп секциялы агрегат; мұнда мынадай технологиялық процестер орындалады: құю, қалыпқа келтіру, дегдіту, жаныштау, кептіру, салқындату, өңдеу және дайын қағазды рулонға орау. Қағаз машинасы жайпақ торлы, торлары горизонталь немесе тік орналасқан екі торлы, дөңгелек торлы, құрама, құрғақтай қалыптау, т.б. түрлерге ажыратылады. Қағаз машинасы торлы, престі, кептіру бөліктерінен, каландрдан және қысып-басып орау механизмдерінен тұрады. Қағаз жаймасы жайпақ торлы машинада бір бағытта үздіксіз қозғалатын тормен, ал дөңгелек торлы машинада айналмалы цилиндрге керілген тормен алынады. Белгілі бір тәртіппен ұнтақталған қағаз массасы сорғымен (насоспен) машина бассейніне жіберіледі. Мұнда оны тынымсыз су қосып араластырып, тазартқыш аппараттардан өткізеді, қажетсіз құрамдарынан арылтады. Бұдан кейін массаны қысымды жәшікке жіберіп, үздіксіз қозғалыстағы тор жылдамдығына сай шапшаңдықпен (800 – 1000 м/мин) арнаулы тесіктен ағызады. Торлы бөлікте қағаз жаймасы үздіксіз жасалып әрі суспензиядағы су сорғытылады. Одан әрі құрғату арнайы камераларда вакуум сорғыларымен жүргізіледі. Торлы бөліктен шыққан қағаз престі бөлікке келіп түседі. Мұнда ол нығыздау және құрғату процестерінен өтеді. Нығыздау механикалық қысу әдісімен қос білікті бірнеше (2 – 3) престе орындалады. Келесі құрғату сатысы ыстық бумен іштен қыздырылатын екінші қатарлы айналмалы кептіргіш цилиндр батареяларда жүргізіледі. Жайма кептіру бөлігінен өткен қағаз 5 – 7%-дық ылғалдылыққа дейін кептіріледі. Кептіру бөлігінің шетіне салқындатқыш цилиндрлер орнатылған, олар қағаз температурасын 92 – 95°С-тан 50 – 55°С-қа дейін төмендетеді. Бұдан кейін қағаз өңдеу бөлігіне келіп, тегістеу, жылтырату әрі тығыздығын арттыру үшін каландрленіп, рулонға оралады. Қазіргі қағаз машиналары шығаратын қағаз жаймасының ені 10 м-ге, қозғалыс жылдамдығы 800 – 1500 м/минутқа, ал тәуліктік еңбек өнімділігі 250 – 500 т-ға жетеді. Машинаның ұзындығы 100 – 115 м, ені 20 м, биіктігі 15 м, салмағы 3500 тонна, ал жетегіне қажетті қуат 30 МВт. Қағаз кескіш машина — қағаз және полиграфия өнеркәсібінде қағаз кесу үшін қолданылатын машина. Рулон қағаздар шығаруда қағаз жаймасын (полотносын) ұзыннан кесуге айналмалы диск пышақты машина қолданылады. Табақ қағаздар үшін пайдаланылатын машина жайманы алдымен белгілі бір жалпақтықпен ұзына бойына кеседі де, содан кейін айналмалы барабанға орнатылған екінші пышақпен көлденең қиып отырады. Полиграфия өнеркәсібінде, негізінен, қағаз кескіш машинаның бір пышақты және үш пышақты екі түрі қолданылады. Мұнда өңделетін өнім қысқыш құрылғымен қысылып, гильотина тәрізді пышақпен кесіледі. Бір пышақты қағаз кескіш машинасы, негізінен, көлемді қағаздарды кішірейтіп бөлуге және оларды қажетті форматқа сай кесуге қолданылады. Ал үш пышақты машина, көбінесе журнал, брошюра, кітап блоктарын үш жағынан кесуге арналған. Дереккөздер
Қопа (көл)

Қопа – Ертіс алабындағы көл. Ақмола облысының орталығы – Көкшетау қаласының солтүстік-батыс іргесінде, теңіз деңгейінен 223,5 метр биіктікте орналасқан. Көлдің беткі ауданы - 13,1 км 2 . Көлдің тереңдігі - 3,1 метрге дейін. Орналасуы және сипаттамасы Көлдің жағалауы төмен, оңтүстік және шығыс жағалауларында құм-тасты таяз орналасқан, батысы мен солтүстігінде қамыс, қоға мен өлеңшөп өскен. Көлдің түбі лайлы, лай қабатының орташа қуаты 2 метр, кейбір жерлерде 6 метр мәнге жетеді. Тұнба тасқын және Шағалалы су қоймасынан су ағызу кезінде көлге жылына орта есеппен 20 мың м 3 шөгінділер түседі. 1955 жылы 39,2 млн м 3 болған көлдің көлемі 1990 жылға қарай 26 млн м 3 -қа дейін азайды. Көлдегі судың ауытқу амплитудасы 0,5—1,5 м құрайды. Көл суларының минералдануы — 1,9 — дан 2,6 мг/л — ге дейін, судың кермектігі — 13,8 - 19,8 кг/экв, тұздардың химиялық құрамы — натрий-калий хлориді. Шағалалымен қатар көлдің негізгі саласы — Қылшақты өзені. Орналасуы және сипаттамасы Судың таяз болуына байланысты көлдің су өсімдіктерімен толып кетуі байқалады. 1974 — 1993 жылдары көлді қоқыстардан тазарту жүргізілді, шығарылған топырақ көлемі 400 мың м 3 құрады. Кейіннен көлдің жағаларын тазарту жүргізілді, көлді тазарту тоқтатылды және оған бөлінген қаражат босқа жұмсалды. Қызықты деректер 19 ғасырдың аяғында құрғақшылық пен жер асты сулары деңгейінің табиғи төмендеуі кезінде, соның салдарынан көл деңгейінің күрт төмендеуі кезінде Шағалалы (Чаглинка) өзенінің арнасын көлге бағыттау туралы шешім қабылданды. Бұл келетін судың өлшенбейтін мөлшері мен үлкен аланның табиғи булану (буланудың орташа жылдамдығы бір шаршы метрден сағатына 200 мл) себебінен көлді уақытша таяздан құтқармады. Красный Яр ауылының маңында ескі өзен арнасының іздері әлі де сақталған. Соңғы күшті таяз 1960 жылдардың аяғында-1970 жылдардың басында, көлдің оңтүстік бөлігінде пайда болған таязда (қамыс қазір өсіп келеді) картоп отырғызылған кезде байқалды. 1977-78 жылдары көлдің солтүстік жағалауында құрылыс қоқыстардан бөгет құйылып, осы бөгеттің арқасында көл құтқарылды. Су деңгейі 60-80 см-ге көтеріліп, көлдің толық кебуіне жол бермеді. 1950 жылдардың аяғында тың игеру кезінде көлдің шаңнан тұнбасы басталғанға дейін көлдің тереңдігі 16 метрге жетіп, су ішуге жарамды болды. Дереккөздер
Аманжол Шамкенов

Шамкенов Аманжол (20 шілде 1927, Павлодар облысы Ертіс ауданы Қазақстанның 10 жылдығы атындағы ауылы — 29 тамыз 2004, Алматы) — ақын, драматург. * ҚазМУ-ды бітірген (1950) * 1950 — 54 жылы “Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы * 1954 — 56 жылы ҚР Мәдениет министрлігінің репертуар жөніндегі бас редакторы * 1956 — 61 жылы Қазақ радиокомитетінде бөлім меңгерушісі * 1961 — 63 жылы “Жазушы” баспасында бөлім меңгерушісі * 1963 — 70 жылы Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет, кейіннен “Жазушы” баспасында бас редактордың орынбасары, бас редакторы * 1970 — 79 жылы Қазақстан Жазушылар одағында сын секциясының меңгерушісі, хаттау бюросының директоры болып істеді. Шығырамашылығы Шығармаларында өмір, уақыт, заман, бейбітшілік, бүгінгі замандас, адам тағдыры туралы толғайды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы “Студент сыры” 1951 жылы жарық көрді. * “Жасыл жайлау” (1954) * “Лирикалық өлеңдер” (1957) * “Дала тынысы” (1960) * “Тың дәптері” (1964) * “Ертіс перзенті” (1966) * “Шырша” (1972) * “Жайлау кеші” (1976) * “Қасиетті топырақ” (1984) * “Таңдамалы” (1987), т.б. кітаптары * “Тың сыры” (1960) * “Толқын үстінде” (1963) * “Шашақ” (1979) атты повестері мен әңгімелері сондай-ақ драматургия саласында * “Бір махаббаттың сыры” (1960) * “Табамын сені” (1975) * “Сен жалғыз емессің” (1984) пьесалар жинақтары баспадан шықты. * “Кездесу” (1957) * Өжет жан” (1958) * “Шыңдағы гүл” (1962) жинақтары орыс тіліне аударылып басылды. Ш. — көптеген ән текстерінің авторы. С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Г.Гейне] С.Есениннің шығармаларын, Н.Хикметтің “Әпенде”, М.Шатровтың “Большевиктер” пьесаларын, Г.Тушканның “Жора” романын қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Жүйріков Кеңес Қажыгерейұлы

Қысқаша мәлімет Жүйріков Кеңес Қажыгерейұлы (22.3.1936 ж.т., Семей қаласы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000), Қазақстанның еңбек сіңірген экономисі (1981). Алматы халық ш. институтын (қазіргі Қазақ экономика университеті) бітірген (1968). Қазақстанның Қаржы министрлігі жүйесінде жауапты қызметкер (1963 –79), Мемлекеттік сақтандыру басқармасы бастығының орынбасары, бастығы, Мемлекеттік коммерциялық сақтандыру компаниясы басқармасының төрағасы (1979 – 96), “Сенім” сақтандыру компаниясының президенті (1996 – 98) болған. 1998 жылдан Алматы экономикалық институтының кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектерінің негізгі тақырыбы – жекешелендіру процесіндегі сақтандырудың мәні мен түрлері. Ол сақтандыру саласында алғаш рет рынокты, бизнесті және сақтандыру шараларын біртұтас қарастыра отырып, нарықтық экономикаға көшу кезеңінде республикадағы сақтандыру процесіне экономикалық талдау жасады. Сілтемелер *экономика *профессор *Қазақ экономикалық универстеті Дереккөздер
Текемет

Текемет – сәндік-қолданбалы өнер туындысы, бетіне түрлі түсті ою-өрнек басылған киіз үй жиһазы. Текеметтің туу тарихы мен оны жасау технологиясы қазақтың ерте дәуірдегі (біздің заманымыздан бұрын. 6 – 5 ғасырлар) өмір-тұрмысынан тамыр тартады. Әсіресе, көшпенділер өмірінде Текеметтің алатын орны өзгеше болған: ол қазақтың дәстүрлі баспанасы – киіз үй ішіне жылылықпен қатар әсемдік те әкеліп әрі киіз үйдегі адамдарды астынан өтетін сыздан қорғап, аурудың алдын алу рөлін де атқарып отырған. Көшпенділер өмірінде жасалуы жағынан оңай болмағанымен, олардың өмір-тұрмысында қолдануға ыңғайлы Текемет бетіндегі түр-түс үйлесімі мен ою-өрнекті орналастырудағы тәсілдер халықтың ертедегі мәдениеті мен дүниетанымынан хабар береді. Осыған орай Текеметке ою-өрнек пен түр салудағы тепе-теңдікті қатаң сақтау қағидасы қазақ халқының ерте замандағы дүниетанымдық дуализмін де айқын аңғартады. Текеметтің күзем жүннен (қарасынан) басылған талдырма (кейде шиге тартылған жүннің) бетіне ақтай немесе қызылға, көкке боялған жүн тартылады. Бұдан кейінгі текеметтің басылу тәсілі жалпы киіз басумен бірдей. Текеметтің боямаған түрі де болады. Мұны қара, ақ жүн тартып басады. Оның көлемі әр түрлі. Бояуына қарай қызыл ала текемет, сары ала, қара ала текемет деп аталады. Дереккөздер
Экологиялық нормативтер

Экологиялық нормативтер — адамның өзін қоршаған табиғи ортаға рұқсат етілген шекті әсер етуінің ғылыми негізделіп, заңнамалық тұрғыда белгіленген шамасы. Қоршаған орта сапасы нормативтерінің мазмұнына қойылатын жалпы талаптар халықтың экология тұрғыдан қауіпсіздігі; тірі табиғаттың да, адамның өзінің де зәузаттық қорын сақтау; тұрғын халықтың қалыпты тіршілік етуінің табиғи жағдайларын ұдайы жаңғыртып отыру және орнықты экономика дамыту. Нормалаудың мақсаты – қоғам дамуының экономика және экология мүдделерін ұштастыру. Экологиялық нормативтердің шекті ұйғарынды шамасы – қоғам дамуының қазіргі технология сатысында экономика және экология басымдықтардың арасындағы ымыра. Сондықтан Экологиялық нормативтер қоғамның шешетін міндеттеріне қарай өзгеруі мүмкін. Ол қауіптілік шегімен – қоршаған ортадағы қоспаның құрамында адам денсаулығына зиянды заттардың болуы деңгейімен айқындалады. Елдің үкіметі әлеуметтік-экономика жағдайларға қарай оны уақыт кезеңіне арнап белгілейді, олардың заң күші болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы қоршаған орта жай-күйінің гигиеналық өлшемін әзірлеу арқылы оның сапасының стандарттарын нақтылауға мүмкіндік берді. Атап айтқанда, атмосферада болатын қос тотықты күкірттің нормативі жылына орта есеппен 0,06 мг/м3-дан және тәулігіне орта есеппен 0,10–0,15 мг/м3-дан аспауға тиіс. Көптеген елдерде жекелеген ластаушы заттардың шығарылуының белгілі бір технологиялар үшін белгіленген қоршаған ортаны ластаудың тұрақты және көшпелі көздерінің Экологиялық нормативтері кеңінен қолданылуда. Қолданыстағы және жаңадан іске қосылатын қуаттардың стандарттары жиі бөлінеді. Дереккөздер
Логос

Логос ( — сөз, ой, сана, заң) — антикалық және христандық философиядағы ұғым. Жаратылыстың бастапқы кездегі жалпы заңдылығы, дүниенің негізі дегенді білдіреді. * Гераклит Логосты тап осы мәнінде айтады: барлығы да Логос бойынша өзгереді, ол — мәңгі, жалпы әрі қажетті нәрсе. * Идеалистер (Г.Гегель, В.Виндельбанд, С.Трубецкой, т.б.) Гераклиттің Логосын жалпылық санамен парапар деп санаған. * Платон философиясында Логос — бұл жоғары онтология сатының төмен дәрежеде өмір сүруінің жолы: ақыл — бұл бірлік Логосы, жан — ақылдың Логосы. * Аристотель “Логос” терминін “анықтама” немесе “жалпы зерделілік” мағынасында пайдаланады. Жалпы, Платон мен Аристотель Логосты болмыстың заңдылығы, логикалық принцип деп түсінді. * Стоиктер “Логос” терминімен физика және рухани дүниені белгіледі. * Иудейлік-александр. мектептің өкілі Филон (1 ғасыр) Логос жөніндегі ілімінде оны Платон идеяларының жиынтығы тәрізді Құдай мен жаратылған дүниені ұштастыратын жасампаз күш деп дәріптеді. Оның пікірінше, жаралған әлемде Логос жан беретін күш, тағдыр ретінде өмір сүреді. * Жаңа кезеңде Гегель Логос деп өз философия абстракт идеяны атайды. * Ресейдегі діни-идеалистік философ өкілдері (В.Ф. Эрн, П.А. Флоренский, т.б.) Логостың құдіреттілігі идеясын қайта түлетуге тырысты. * Шығыс философиясындағы Логос ұғымы дао ұғымымен, ішінара дхарма ұғымымен ұқсас. Дереккөздер
Исидор Шамилович Борчашвили

Исидор Шамилович Борчашвили (1954 жылы туған) – заң ғылымының докторы (1996 жылы), профессор (1998 жылы), ҚР Жаратылыстану ғылымының академиясының академигі (2001 жылы). КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебін бітірген (1980 жылы). 1984–91 жылдары ҚР ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің оқытушысы, аға оқытушы, доценті болды. 1992 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 13 монографияның авторы. Шығармалары 1. "Некоторые вопросы квалификации краж социалистической и личной собственности граждан", Учеб. пособие / Борчашвили И. Ш. ; М-во внутр. дел КСРО, Караганд. высш. шк. 70 с. 20 см Караганда Караганд. ВШ МВД КСРО 1989; 2. “Тунеядство - социальное зло“Н. С. Гагарин, И. Ш. Борчашвили ; О-во "Знание" КазССР 16 с. 20 см Алма-Ата О-во "Знание" КазССР 1989; 3. "Уголовно-правовая и криминологическая характеристика кражиз предприятий торговли и общественного питания и роль органов внутренних дел в их предупреждении" Учеб. пособие / И. Ш. Борчашвили ; Отв. ред. В. И. Холостов; М-во внутр. дел КСРО, Караганд. высш. шк. 103 с. 20 см Караганда Караганд. ВШ МВД КСРО 1987; Сілтемелер 1. [http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1180902854 «БОРЧАШВИЛИ Исидор Шамилович»] Дереккөздер
Парагвайлықтар

Парагвайлықтар (өз атауы – парагуайо) – Парагвайдың негізгі халқы. Аргентинада, Бразилияда, т.б.елдерде тұрады. * Жалпы саны 3,8 млн. адам (2003). * Парагвайлықтар – 17 – 18 ғасырларда үндіс гуаранилер мен осында қоныс аударған испандықтардың араласуынан қалыптасқан. * Испан тілінде сөйлейді, гуарани тілі де кең тараған. * Көпшілігі христиан дінінің католик тармағын ұстанады. * Парагвайлықтар басым бөлігі мал шаруашылығымен және егіншілікпен, орман шаруашылығымен айналысады. * Баспаналары шикі кірпіштен тұрғызылады, төбесі сабанмен жабылады. * Тағамдары жүгері, бұршақ, т.б. дәнді дақылдардан дайындалады. * Сүйікті сусындары – парагв, шай. Қолөнер (тігіншілік, құмыра жасау, т.б.) дамыған. * Үндіс фольклоры негізінде бай ауыз әдебиеті сақталған. Дереккөздер