Дунхуан

Дунхуан (, пиньинь: Dūnhuáng, «Жүректі, жарқыраған»; , Дунхуан) — Қытайдың Ганьсу провинциясының Цзюцюань қалалық округіндегі оазис және қалалық округ, ежелгі уақытта Ұлы Жібек жолында Қытайға кіру қақпасы қызметін атқарған. Қалалық аудан билігі Шачжоу ауылында орналасқан. Тарихы Қазіргі Дунхуан қаласының негізі 1725 жылы ғана ескі Дунхуан орналасқан жерлерден алыс емес жерде қаланған. Екеуі де ежелден сауда жолдарының тоғысқан жері және сауда керуендерінің тынығу орны болған шөлдермен қоршалған оазисте орналасқан (Бактриядағы қытай жібектерінің ең көне табылуы шамамен б.з.д. 1500 жылдарға жатады). Ежелгі Дунхуан тарихы Цяньфодун буддалық үңгір монастырімен тығыз байланысты (ол кезде керуен саудасы өте қауіпті кәсіп болғандықтан, жоғары күштерге қорғау үшін дұға етуге болатын қасиетті орын қажет болды). Алайда, бұл жерлерге қоныстандыру буддизм Қытайға келгенге дейін пайда болды. Ол Қытайдың Орталық Азия мемлекеттерімен шекарадағы әскери форпосты ретінде пайда болды, олармен қарым-қатынас ежелден бар, өйткені олар өзара тиімді саудамен айқындалған. Б.з.д. 174 ж. бұл жерлерді сюнну басып алды және Хан Қытайы бұл аумаққа қызығушылық танытқанға дейін оларға иелік етті. Б.з.д. 139 ж. Қытай императоры Ву батысқа Чжан Цянь басқарған миссиясын жіберіп, синнуларға қарсы күресте батыс халықтарының қолдауына ие болды. Нәтижесінде Чжан Цянь 10 жыл бойы синнулардың тұтқынында болып, Қытайға тек б.з.д. 126 жылында жаңа елдер — Бактрия, Парсы және Ферғана туралы хабарлармен ғана оралды. Қытайларға бұл елдерге қауіпсіз сауда жолы қажет болды. Сондықтан б.з.д. 121 ж. олар синну тайпаларын қуып шығып, қорғаныш қабырғалармен қоршалған форпост құруға кірісті. Сірә, бұл бірінші застава «Дунхуан» («жарқыраған») атауын тудырды, өйткені күзет мұнарасының шамдары түнде керуендерге алыстан көрінетін. Форпост біздің дәуірімізге дейінгі 111 жылы ғана толық жұмыс істей бастап, ал б.з.д. 88 ж. Дунхуан округі (敦煌郡) ресми түрде құрылды, оның құрамына 6 округ кірді: Дунхуан, Миньань, Сяогу, Юаньцюань, Гуанчжи және Лонгле. Хань құжаттары бойынша құрылған округтің жалпы халқының саны небәрі 38335 адам (11200 үй) болған. 220 жылы Қытайдағы Хань империясы құлады, содан кейін Дунхуан аймағында әртүрлі ұсақ тәуелсіз княздіктер пайда бола бастады. 336 жылы Дунхуан Ерте Лян мемлекетінің құрамына енді, Дунхуан уезі Шачжоу провинциясы (沙州) болып қайта құрылды. Бұл буддизмнің Қытайға енуі мен таралу уақыты болды. 366 жылы монах Юэзун Дунхуан тауында медитация үшін бірінші үңгірді ойып тастады. Оның артынан монах Фалянг келді, ол екіншісін ойып тастады. Бұл әйгілі Цяньфодун ғибадатханасының (Мың Будда үңгірі) бастауы болды. 376 жылы Ерте Лянды ерте Цинь жаулап алды, ал форпостты нығайту үшін 385 жылы оңтүстік Қытайдан мыңнан астам отбасы Дунхуанға көшірілді. Бір жылдан кейін атақты будда монахы Кумаражива Дунхуан арқылы Кучадан Қытайға келіп, үлкен құрметпен қарсы алды. Осы кезде ерте Цинь ыдырай бастады және бұл жерлер Кейінгі Лян мемлекетінің құрамына кірді. 14 жылдан кейін, 400 жылы атақты монах Фасянь тоқтап, будда мәтіндерін іздеу үшін Үндістан бойынша ұзақ қажылыққа аттанар алдында Дунхуанда бір ай болды. 400 жылында Дунхуан Батыс Лян мемлекетінің астанасы болды, оны 421 жылы Солтүстік Лян мемлекеті басып алды. 439 жылы Солтүстік Лянды Солтүстік Вэй империясы жаулап алды, ол бүкіл солтүстік Қытайдың жерлерін біріктіре алды. Бұл империялар тұсында ғибадатхана үңгірлерінің құрылысы жалғасты. Солтүстік Вэй империясы будда даналығына ерекше берілген, оның билеушілерінің бірі 530-534 жылдары Юань Тайчжуң болды. будда мәтіндерін көшіру үшін жаңа скрипториум құруға және жаңа ғибадатхана үңгірін салуға бұйрық берді (бүгін ол № 285 үңгір болып көрінеді). 535 жылында Дунхуан Батыс Вэй мемлекетіне тиесілі болды және оның билігінің қысқа кезеңінде буддалық литургия мен медитация үшін таулы монастырьде тағы 12 үңгір ойып алынды. 557 жылдан 581 жылға дейін Дунхуан Солтүстік Чжоу мемлекетінің бір бөлігі болды, оның билеушілері алдымен үңгірлерді салып, безендірді, бірақ кейін буддистерді қудалауды жариялады және екі Дунхуан монастырларын қиратты (Цяньфодун қатты зақымданбады). 581 жылы Солтүстік Чжоу мемлекеті Суй империясының билеушісі Вэндиден жеңіліп, Дунхуан жаңа Қытай мемлекетінің құзырына өтті. 589 жылға қарай Вэнь бүкіл Қытайды жаулап алып, ұзақ уақыт бөлшектенуден кейін елді біріктірді. Ол империяны нығайтуды ойлады және сенімді нығайтуды іргетастардың беріктігінің маңызды құрамдастарының бірі деп санады. Осылайша 601 жылы ол будда монахтарын отыз қытай округіне хош иісті заттар мен қасиетті жәдігерлер түріндегі сыйлықтармен жіберді, алушылардың бірі Дунхуан болды. 609 жылы Вэнь өз империясының батыс жерлерімен саяхатқа шықты, Дунхуан бұл жерде маңызды рөл атқарды, өйткені ол арқылы императормен аудиторияға Орта Азияның 27 кінездігінің елшілері келді. Дунхуан Қытай үшін маңызды қақпа болды, ол арқылы елге әртүрлі «экзотикалық» тауарлар ғана емес, сонымен қатар әртүрлі діндер бір бөлігі болған шетел мәдениеті де кірді. Қытайға буддизм, манихейлік және несториандық осы жолмен келді. 618 жылында Қытайда Тан империясы құрылды, оның билігі кезінде Қытай мәдениеті мен өнері өзінің ең биік шыңына жетті. Дунхуан 619 жылы Тан империясының құрамына еніп, бұл мемлекет болған кезде тау ғибадатханасында жүзден астам будда үңгірлері жасалып, безендірілген. 642 жылы Цуй отбасының басшылығымен салынған алғашқы Тан үңгірі аяқталды (№ 220). Оның соңынан әдетте картиналар мен мүсіндермен безендірілген басқалар келді. Билеушілер арасында, Тан Қытайдағы билікті басып алған атақты императрица У Цзэтянь дінге берік буддист болды; Оның бұйрығымен Дунхуанда үлкен үңгір салынды, ол 33 метр биік Будда мүсінімен безендірілген. 8 ғасырға қарай Дунхуан гүлденген будда орталығына айналды. 758 жылы округтегі халық саны 16250 адамды, 4265 үйді құрады. Қаланың буддисттік қауымдастығы (санга) шамамен 1400 адамға дейін өсті және халықтың шамамен 5 % құрады, ал Қытайдың қалған бөлігінде будда монахтары халықтың 1 % құрады. Бұл кейбір заманауи ғалымдардың Дунхуанды «сол кездегі будда астанасы» деп атауға итермеледі. Қытайдың қалған бөлігінде болғандай, буддистер ең алдымен қоғамның бай және ықпалды элитасының мүшелері болды. Олардың көпшілігі діни және культтік жағынан ғана емес, ілімнің философиялық жағына да қызығушылық танытты. Буддизмнің халық арасында кең таралуымен буддисттік монастырьларда құрылған «ше» бейіндік бірлестіктері маңызды рөл атқара бастады (Тан дәуіріндегі Дунхуандағы монастырлардың саны 16-дан 18-ге дейін болды). Бұл бірлестіктер буддалық монастырьлардың жұмысын қамтамасыз етуді, садақа беруге, жерлеуді салт-дәстүрге сәйкес өткізуге, монастырлардың тазалығын сақтауға, жөндеуге және т. Рас, Санга басшылығының өзін бағынышты қарапайым халықтардың «әскерімен» қоршауға ұмтылуы Қытай билеушілерінің алаңдаушылығын тудырды (мысалы, 674 жылы мұндай бірлестіктердің кейбіріне тыйым салу туралы жарлық шығарылды). Осы кезде Тибет мемлекеті Гималайда күшейіп, 760 жылы оның әскері сауда жолдарымен солтүстікке жылжыды. 781 жылы тибеттіктер Дунхуанды басып алып, оны 848 жылға дейін биледі. Олардың 70 жылға жуық билігі Цянфодун храмында елуден астам будда үңгірлерінің салынуымен ерекшеленді. 848 жылы жергілікті генерал Чжан Ичао тибеттіктерді қуып жіберді. Ол Қытайға бағынды, бірақ Дунхуанды дерлік автономды түрде басқарды. Бұл жағдай 920 жылға дейін жалғасты және осы уақыт ішінде Цянфодун ғибадатханасына жетпістен астам үңгірлер қосылды. 907 жылында Тан империясы құлап, солтүстік Қытайды кидандық Ляо империясының өкілдері тез басып алды, бірақ бұл өзгерістер туралы хабар Дунхуанға бірнеше жылдар бойы жеткен жоқ. Тек 910 жылы ғана жергілікті билеуші Чжан Хуайфэн болған жайды біліп, Дунхуан мен оның төңірегін қамтитын өзінің жергілікті княздігін құруға асығады. 920 жылы Цао Ижин князьдіктің билеушісі болды, оның отбасы Дунхуанды бір ғасырдан астам уақыт бойы автономды түрде басқарды. Бұл 960 жылы Қытайда жаңа Бүкілқытайлық Сон империясы құрылған кезде жаңа Қытай мемлекетінің шекарасы Дунхуаннан алыс болғандықтан болды. Цао кланының билігі кезінде 26 жаңа үңгір салынып, үш жүзге жуық үңгір қалпына келтірілді, ру өкілдерінің бірі Цао Юаньчжун 966 жылы үңгірдегі үлкен Будда мүсінін қалпына келтірді (№ 96). 1006 жылында шығысқа қарай жылжыған ислам әскерлері Дунхуан кінездігінің одақтасы болған будда мемлекеті Хотанды жеңді. 1010 жылында мұсылмандық қауіпке байланысты көптеген қолжазбалар үңгірлердің бірінде (№ 17) жасырылып, мөр басылған. 1038 жылында Батыс Сяның Тангут мемлекеті пайда болды, ол Тибет сияқты тантриялық буддизмді ұстанды. 1072 жылында ол бұрын біраз уақыт ұйғыр идикутының құрамында болған Дунхуанға бақылау орнатып, тантрлық рухта жобаланған үңгірлердің құрылысын жалғастырды. Батыс Сяның билігі моңғолдар билікке келгенше жалғасты. 1227 жылында олар Батыс Ся әскерлерін талқандады, содан кейін олар Дунхуанды басып алып, жойды. Келесі 130 жыл ішінде Цяньфодун ғибадатханасында тантристік стильдегі бірнеше үңгірлер ғана салынды. 1279 жылында Қытайда Моңғол Юань империясы түпкілікті құрылғаннан кейін Тибет буддизмін қабылдаған және сауданың маңызды рөлін түсінген Құбылай хан Дунхуанды қалпына келтірді (1280). Осыған қарамастан қала ешқашан қалпына келмеді; ол Батыс елдерімен сауданың маңызды нүктесі ретіндегі маңызын жоғалтты, өйткені моңғолдардың Еуропаға — Сібірдің оңтүстігі мен оңтүстік орыс далалары арқылы өтетін өздерінің трансазиялық жолы болған және Қытай жерінде Мин империясы құрылған кезде (1368), Ұлы Жібек жолы ресми түрде жабылды, өйткені сауда негізінен теңіз арқылы жүзеге аса бастады. Осыдан кейін Дунхуан, одан кейін Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан басқа оазистер ыдырап кетті. 1404 жылы Қытай сол жерде өзінің батыс шекарасын қорғау үшін бір ғана әскери гарнизонды — Шачжоу гвардиясын (沙州卫) ұстады. Мин Қытай әлсіреген кезде Дунхуан қайтадан Тибеттің қолына түсті (1516). Осы жылдар бойы қала бірте-бірте жойылды. 1644 жылында Қытайда жаңа империя — Цин құрылды, ол өз билігін Дунхуан аймағына дейін кеңейтті. 1725 жылында Шачжоу гвардиясы қайтадан құрылды, ол өз ғимараттарын ескі қаланың қирандыларынан шығысқа қарай тұрғызды. 1760 жылында Шачжоу гвардиясы Дунхуан округіне (敦煌县) айналды. Дегенмен, киелі буддистік орындар барған сайын тозып кетті. 1820 жылы Қытайдың атақты ғалымы және тарихи география маманы Сюй Сун келді. Орнатылған стелада ол қаланың құрылуы мен оның тарихы туралы маңызды мәліметтер қалдырды. 1831 жылы қытайлық ғалым-шенеунік Сюй Найгу «Мың Будданың үңгірлеріне ода» поэмасын жазды, ал 1879 жылы Дунхуанға Австрия-Венгрия империясынан бірінші еуропалық экспедиция келді. Дунхуанның кейінгі тарихы негізінен оның бай әдеби-көркем мұрасын зерттеумен байланысты. 1900 жылы даос монахы Ван Юаньлу №17 үңгірден қолжазбалар қоймасын тапты (үңгір «Қолжазба үңгірлері» деп аталды). 1907 жылы Аурел Стейн Орта Азияға екінші сапары кезінде Дунхуанға келіп, Ван Юаньлудан 24 қорап құжат пен 5 қорап жібек картина сатып алып, Британ мұражайына жібереді. 1908 жылы ол жерге француз синологы Поль Пеллио келіп, қалған құжаттармен танысып, олардың біразын Париждегі Францияның Ұлттық кітапханасына жібереді. 1909 жылы Қытай билігі есін жиып, қалған құжаттардың барлығын оқу-ағарту министрлігіне орналастырып, Пекинге сақтау үшін әкетсе, 1910 жылы олардың біразы тікелей министрліктен ұрланған. Бірақ келесі жылы Қытайдағы төңкеріске байланысты ұрлық ешқашан тексерілмеді. 1911 жылы Жапон ақсүйегі Отани Дунхуанға экспедиция ұйымдастырды, нәтижесінде Жапония бірнеше жүздеген қолжазбаларға ие болды. 1914 жылы Аурел Штайн тағы бір экспедиция жасап, оның барысында Дунхуаннан 600 қолжазба сатып алды. 1914-1915 жылдары Дунхуанда профессор Ольденбург басқарған орыс экспедициясы жұмыс істеді. Соның нәтижесінде Дунхуаннан Ресейге әртүрлі жәдігерлер, қабырғалардан алынған қабырға суреттері, қолжазбалар мен жібектен жасалған суреттер келді. Біраз уақыттан кейін, Ресейдегі Азаматтық соғыстың соңында, 1920-1921 жылдары Могао аймағында ғибадатхана үңгірлерін тұрғын үй ретінде пайдаланған 900-ге жуық адам ақ гвардияшылардың қалдықтары болды: ас үй түтінінен қараңғыланған және сақталған мүсіндер. қабырғалардағы граффити осы кезеңді еске салады. 1939 жылы Гоминьдан армиясы Дунхуанда орналасты, нәтижесінде Цяньфодун ғибадатханасындағы көптеген суреттер мен мүсіндерге зақым келді. 1949 жылы Цзюцюань арнайы аймағы (酒泉专区) құрылып, Дунхуан округі оның құрамына кірді. 1955 жылы Цзюцюань арнайы аймағы мен Увэй арнайы аймағы Чжанье арнайы аймағына (张掖专区) біріктірілді, бірақ 1961 жылы Цзюцюань арнайы аймағы қайта құрылды. 1970 жылы Цзюцюань арнайы аймағы Цзюцюань округі (酒泉地区) болып өзгертілді. 1988 жылы Дунхуан округі қалалық округке айналды. Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік кеңесінің 2002 жылғы 18 маусымдағы қаулысымен Цзюцюань округі мен Цзюцюань қалалық округі таратылып, Цзюцюань қалалық округі құрылды. Әкімшілік бөлініс Қалалық округ 9 ауылға бөлінген. Экономика Дунхуан қызыл құрма мен қауын өсірумен әйгілі. Қала маңында бірнеше ірі күн электр станциясылары салынды. Көлік Дунхуан Годао 215 маршрутында Юэйякюань көлінің жанында орналасқан. 2012 жылы Голмуд қаласына қосылатын бір жолды электрлендірілген темір жолдың құрылысы басталды. Мәдени мұра 1940 жылдардан бастап Дунхуан мұрасын жедел зерттеу басталды. 1941-1943 жж. Қытайдың атақты суретшісі әрі каллиграфы Чжан Дацян Дунхуанда екі жарым жыл болды. Ғибадатхана қабырғаларының суреттерінің көшірмелерін жасау және барлық үңгірлерді нөмірлеу үшін ол Цинхайдан Тибет монахтарын көмекке шақырды. 1942 жылы Қытай орталық ғылыми-зерттеу институтының археологиялық тобы жұмыс істеп жатқан болатын, ал Чан Кайши жұмыс орнында болды. 1943 жылы Чжан Дацян кең резонансқа ие болған Дунхуан картиналарының көшірмелері көрмесін ұйымдастырды. 1944 жылы Дунхуан ғылыми-зерттеу институты құрылды. 1946 жылы бірінші ғылыми Дунхуан конференциясы өтті, ал Дунхуан өнерінің алғашқы көрмесі Ланьчжоуда өтті. Сол жылы ғұлама Дуань Вэньцзе Дунхуаңға келіп, мәдени мұраны зерттеп, 15 жыл өмір сүріп, Дунхуаңның тарихы мен өнеріне қатысты іргелі еңбектері дүниеге келген. 1947 жылы екінші Дунхуан конференциясы өтіп, Қытайда коммунистік билік орнағаннан кейін (1949) Дунхуан мәдени көне жәдігерлерді зерттеу институты құрылды (1951). 1961 жылы Дунхуанға «Ұлттық маңызы бар Қытай мәдени қазынасы» мәртебесі берілді. 1987 жылы «Дунхуан академиясы» құрылып, ЮНЕСКО Могаоны Дүниежүзілік мәдени мұраның қорғалатын тізіміне қосты. 1993 жылы Дунхуанда Могао үңгірлерін және Ұлы Жібек жолы бойындағы басқа да көне орындарды сақтауға арналған халықаралық конференция өтті. 2000 жылы «Қолжазбалар үңгірінің» ашылғанына 100 жыл толуына орай халықаралық конференция өтті. Аттракциондар Қалалық ауданның аумағында Дүниежүзілік мұра объектісі — Цяньфодун ертедегі буддалық үңгір монастырі орналасқан. 20 ғасырдың басында орналасқан Могао үңгірлерінде 406-995 жылдардағы қолжазбалардан тұратын кітапхана табылды. Оның ашылуы қалаға дүниежүзілік атақ әкелді. Такламакан шөлінің құмды төбелері арнайы тақтайшаға түсу үшін пайдаланылады (құмборд — сноубордтың шөлдегі аналогы). Әдебиеттер * Чугуевский Л. И. «Дунхуандағы буддалық монастырларында шэ бейбітшіліктік бірлестіктер» в сб. «Орта ғасырлардағы Орталық және Шығыс Азия елдеріндегі буддизм, мемлекет және қоғам», М. 1982, стр. 63-97 * Скарпари М. Ежелгі Қытай, Неолиттен Тан дәуіріне дейінгі қытай өркениеті. М. 2003, стр. 262—269 * Қытайдың рухани мәдениеті. Энциклопедия. т.6, М. 2010, стр. 575—579 * R. Whitfield, S. Whitfield, N. Agnew, Cave Temples of Dunhuang. Art and History on the Silk Road, The British Library, 2000, pp. 10–49 * Дунхуандағы қытай құжаттары. Вып. I. Факсимиле. Изд. текстов, пер. с кит., исслед. и прил. Л. И. Чугуевского, М. 1981 * Дунхуандағы қытай қолжазбалары. Будда әдебиетінің ескерткіштері. Изд. текстов и предисловие Л. Н. Меньшикова. М. 1963 * Чугуевский Л. И. Дунхуандағы будда монастырларының экономикалық құжаттары. Шығыс халықтарының мәдени тарихының жазба ескерткіштері мен мәселелері. VIII годичная научная сессия ЛО ИВАН, Л. 1972. * Шайк, Сэм ван. Тибетский дзэн. Жоғалған дәстүрді ашу. Дунхуан қолжазбаларында айтылған әңгімелер / Пер. с англ. А. Г. Ливанского, под общ. ред. Б. К. Двинянинова. СПб.: «Мәдени зерттеулер академиясы» баспасы, 2021. * Agnew N., Conservation of Ancient Sites on the Silk Road. LA, Getty Conservation Institute, 1997 * Dunhuang Art, Through the Eyes of Duan Wenjie, Abhinav Publications, 1994 * Grousset R., Chinese art and Culture, NY, Orion Press 1959 * Mair, Victor H., Tun-huang Popular Narratives, Cambridge University Press, 1983 * Seckel, D., Buddhist Art of East Asia. Bellingham, Western Washington University, 1989 * Stein, M., Aurel, Ruins of Desert Cathay, 2 vols., 1912; rpt. NY, Dover Publications, 1987 * Waley, A., trans., Ballads and Stories from Tun-huang: An Anthology. NY, Macmillan Company, 1960 * Warner, L., The Long Old Road in China, NY, Doubleday, Page &Co., 1926 * Whitfield, R., Dunhuang: Caves of the Singing Sands, 2 vols., London, Textile and art Publications, 1995 * Whitfield, R., Farrer, A., Caves of the Thousand Buddhas: Chinese Art from the Silk Rute, London, British Museum, 1990 * Whitfield, S., Life Along the Silk Road, Berkley, University of California Press, 2000 * Whitfield, S., ed., Dunhuang Manuscript Forgeries. London, The British Library, 1999 * Whitfield, S. and Wood, F., eds., Dunhuang and Turfan: Contents and Conservation of Ancient Documents from Central Asia. London, The British Library, 1997 * Wriggins, S.H., Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road. Boulder, Colo. Westview Press, 1996 Галерея Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.xzqh.org/html/list/10584.html Дунхуан] — сайттағы аумақ, халық және әкімшілік-аумақтық бөліністегі өзгерістер тарихы туралы ақпарат 行政区划网 * [https://web.archive.org/web/20101027080742/http://idp.orientalstudies.ru/ Дунхуан халықаралық жобасы (IDP)]