kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үйтас

Yйтас — Өгем аумағындағы нысан аты. Үй сияқты төрт қырлы үлкен тас. Биіктігі 2 м, ұзын 5 м, ені 3 м. Өгем шұқырына түсе берісте 7 км сол жақта. Ертеде Өгемде өмір сүрген Балықбай атты бай адам түйенің мойнын екі жерден бауыздап, ортасындағы бітеу терінің бір жағын тігіп қап жасап, сол қапқа алтын толтырып, Үйтас деген жердегі қыстауының маңына жасырған деген әуезе бар.ертедегі баспана құрылысының бір түрі. Yйтас түркі тайпалары және тау халықтары арасында исламға дейінгі дәуірде кең тараған. Ол көбіне табиғи тастан киіз үйге ұқсас үлгімен тұрғызылған. Ежелгі заман тарихшылары (мыс., Понтийлік Приск) Каспий теңізінен солтүстік және солтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан кең даланы мекендеген тайпалардың іргесі шеңберленіп келген тас үйлері, Византия тарихшысы К.Порфиродный аварлардың дөңгелек пішінді тұрақжайлары, ал грек географы әрі тарихшысы Страбон тау тұрғындарының тастан салған шеңбер үлгідегі баспаналары жайында жазады. Дәстүрлі қазақ ұғымында бұл баспаналар да, сондай-ақ қабырғасын табиғи тастан шеңбер үлгімен тұрғызып, төбесін күмбездеп жапқан ежелгі мазар да Yйтас деп аталады. Үйтас - Еңлік, Кебек паналаған жер. Семей облысы, Абай ауданы, Кіші Орда тауының батыс жағына орналасқан. 1780 ж. шамасында қос ғашық Еңлік пен Кебек Қара жартастан қашып, Жидебайға жақын Ү-қа келіп жасырынған. Жазықсыз мерт болған қос мұңлықтың қайғылы тағдыры Абайды кайтты толғандырып, Шәкерім, Мағауияға дастан жазуға тапсырма берген. Дереккөздер Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Фасад

Фасад, қасбет (, , яғни faccіata – бет) – сәулет өнерінде құрылыстың не үй-ғимараттың алдыңғы кіре беріс жағы; ғимараттың алдыңғы жағы. Ол әдетте ғимараттың бас кірер жақ беті, сондай-ақ артқы, яғни аулаға қараған жағы, екі қапталы немесе бүйірлік беттері деп бөлінеді. Фасад негізінен ғимараттың сыртқы сәулетті жағы, яғни орталық кіре берісі болғандықтан да архитиктуралық және мүсіндемелік оймыш-нақыштарға бай, аса сәнді болып келеді. Қазіргі заманда салынатын құрылыстар Фасадының кез келген жағынан емін-еркін жақындап келуге болатындықтан олар көбіне бірдей етіп салынады. Дереккөздер
Ажал аңғары

Ажал аңғары Өлім аңғары — АҚШ-тың оңтүстік-батысында, Мохаве шөліндегі (Калифорния штаты) сусыз аңғар. Ол Үлкен Алаптың оңтүстігіндегі Аларгос пен Панаминт, Сьерра- Невада жоталары аралығында орналасқан. Ұзындығы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 250 км-ге созылып жатыр және ол Солтүстік Америкадағы теңіз деңгейінен ең төмен орналасқан жер — 85 м. Мұнда Батыс Жарты шардағы ең жоғарғы температура байқалған (56,7ӘС). Ажал аңғарының атауы осы жерде 1849 жылы бір топ алтын ізденушілердің су таппай ажалға ұшырауынан шыққан. Аңғарда ауданы 840 мың га болатын, негізі 1933 жылы құрылған ұлттық табиғи саябақ бар. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1-том
Құламерген

“Құламерген” – қиял-ғажайып ертегі жыры. “Құламерген – Жоямерген”, “Аламан – Жоламан” аталатын ертегілердің сюжеті негізінде Омбы өңірінде туып өскен Бектасов Әбдірахман өлең түрінде жазған. “ Құламерген” жырының мазмұны осы аттас ертегі желісімен бірдей. Жыр 1889, 1909 жылдары Қазан қаласында жарық көрді. Жыр батырлық пен ерлікті дәріптеп, қандай дүлей күш болса да жеңе алатын ержүрек, қаһарман батырды аңсаған ел арманын мазмұндайды. Жырдың бірнеше нұсқасы бар. Олар Қазан университетінің Шығыс қолжазба қорында, Қазақстан Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапхана қорында, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөлімінде сақтаулы. Дереккөздер
Шашқап

Шашқап — шашты, бұрымды шаң-тозаңнан, күн көзінен қорғау үшін арнайы тігілетін ұлттық сәндік бұйым. Ол мақпал, шұға, барқыт, мауыты сияқты көк, қызыл, қара түсті маталардан бұрымның жуандығы мен ұзындығына қарай пішіліп, тігіледі. Жоғарғы және төменгі жағынан ою-өрнекпен безендіріліп, зер, оқа, моншақтармен сәнделеді. Шашқапты кейде маржан, меруерт, күміс шеттіктер тағып та әшекейлейді. Ең ежелгі Шашқаптар сақ, үйсін дәуіріндегі обалардан (Алтайдағы Укок үстірті, т.б.) табылған. Шашқап. Қазақтың ескі салтында бой жеткен қыздар мен жас келіншектер шаштарына шашқап киетін болған. Шашқапты қыз-келіншектер жүн сабау, киіз басу, ши тарту, жүк арту, үй тігу, мал сауу жұмыстарына араласңан кезде киген. Шашқап, шолпы, шашбау, алқа, өңір сияқтылар бой түзеу бұйымдары болуымен қатар, шашты күнге күйіп сынудан, шаң-тозаңнан сақтау үшін де өте қолайлы. Шашқап көк, жасыл, қызыл, қара түсті мақпалдардан жасалады. Оның өң жаң бетіндегі мақпалдың айнала шеті, екі жақ басы алтын күміспен зерленеді. Мақпалдың ортасына ою-өрнектің ұнасымды түрін пайдаланып, ақ мерует тізеді. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Химиотерапиялық заттар

Химиотерапиялық заттар — жасанды жолмен алынған дәрілік заттар мен табиғи препараттар. Жасанды жолмен алынған дәрілік заттарға сульфаниламидтер (этазол, сульфапиридазин, сульфадиметоксин), нитрофурандар (фурадонин, фуразолидон), т.б., ал табиғи жолмен алынған препараттарға негізінен антибиотиктер жатады. Химиотерапиялық заттарды әсер ететін қасиеттеріне қарай: микробқа қарсы, паразитке қарсы және ісікке қарсы дәрілік заттар деп бөледі. Химиотерапиялық заттарды тек ауруларды емдеуге ғана емес, жұқпалы аурулардан сақтану және бактерия қоздырғыштарын жою үшін және асқынып кетпеуі үшін де (химиопрофилактика) қолданады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ажар

Ажар — табиғаттың, адамның, заттың көркінін, келбетін, кескінін, шырайын, сұлулығын білдіретін ұғым. Абай ажарды адамның жастық дәурені мағынасында қолданған: “Өткен соң базар, қайтқан соң ажар, не болады құр қу жақ”. Ажар адам есімі ретінде * Ажар Ахметқызы Жұбанова * Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы Дереккөздер
Ахмедбек Темірболатұлы Цаликов

Ахмедбек Темірболатұлы Цаликов (1882, Владикавказ қ. — 1928, Париж қ.) — Ресей империясындағы мұсылман халықтарының азаттығы жолында күрескен саяси қайраткер. Бірінші орыс революциясы жылдарында меньшевиктер партиясымен байланыс орнатып, осы партияның “Наше дело” және “Возрождение” атты газеттерін шығаруға ат салысты. Кейіннен төртінші Мемлекеттік Думадағы мұсылман депутаттарымен бірге отарлық езгідегі мұсылман халықтарының мүддесін қорғау жолында түрлі іс-шараларды жүзеге асыруға қатысты. Мұсылман фракциясы жанында құрылған бюроға төрағалық етті және осы фракцияның органы болып табылатын “Сөз” газетін С.Жантөринмен бірге шығарды. 1917 ж. Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің төрағасы болып сайланды және “Известия Всероссийского мусульманского совета” атты газеттің бас редакторы қызметтерін атқарды. Кеңестік билік орнағаннан кейін эмиграцияға кетті. Францияда жүріп, Мұстафа Шоқай секілді қайраткерлермен тығыз байланыста болып, кеңестік биліктің орыс емес халықтарға байланысты жүргізіп келе жатқан саясатын сынға алған мақалалар жариялап тұрды. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Цунами

Цунами — мұхит түбіндегі жер сілкінуден пайда болатын сұрапыл толқын. Биіктігі ашық мұхитта 1 метрден аспайды; құрлықтағы тар шығанақтарда 50 метрге дейін барады. Толқынының таралу жылдамдығы 400 — 800 км/сағатқа дейін. Мысалы: адамзат тарихындағы Цунамимен байланысты ең ірі апат - 2005 ж. Оңт.-Шығыс Азияда болды. Индонезия жағасындағы жер сілкіну күші 8,9 баллға жетіп, соның нәтижесінде биіктігі 10 метрден астам цунами тарады. Таудай су толқындары жолындағы елді мекендерді шайып әкетті. Цунамидің жойқын күшінен 300000 адамның өмірі қиылды. Ғаламат су толқындары жер сілкінудің эпицентрінен 6000 км қашықтықтағы Африка жағалауына дейін жетті. Цунами негізінен Тынық мұхит жағалауында (Ресейдің қиыр шығысында, Жапонияда, Оңт.- Шығыс Азияда, Оңт. Америкада) жиі қайталанады. 20 ғасырдыңдың 40 — 50-жылдарында АҚШ-та, Жапонияда және КСРО-да халықты алдын ала сақтандыратын Цунами қызметі құрылды. Болжам Цунами толқынының жер сілкіну эпицентрінен таралу жылдамдығын есепке алуға негізделген. Цунами дегеніміз не? Жерасты жер сілкінулері цунами деп аталатын орасан зор толқындардан болады. Бұл толқындар сағатына 800 км жылдамдықпен қозғалады, ашық тенізде көрінбеуі де мүмкін. Алайда судың таяз жерінде 30 метр биіктікке дейінгі алып су қабырғаларына айналып, жолындағының бәрін қирата отырып, құрлыққа қарай бағыт алады. Оның алдын алу жүйесі Тынық мұхиты бассейнінде 1948 жылы әзірленді, цунамидың көпшілігі осы жерде болады. Толқын соққысына дейін бірнеше сағат ішінде адамдар қауіпті аудандардан шығарылып, цунами зардаптарын азайтуға болады. Дереккөздер
Ұрық жапырақшасы

Ұрық жапырақшасы (folіa embryonal) — көп клеткалы жануарлар ұрығының даму кезеңінде денесінің сыртында (гаструлация процесі кезінде) тіндер мен органдар пайда болатын қабаттар. Ұрық жапырақшасын кейде ұрық тақташалары деп те атайды. Көптеген көп клеткалы жануарларда негізінен 3 түрлі ұрық жапырақшасы түзіледі. Оның сыртқы қабаты — эктодерма, ортаңғысы — мезодерма, ал ішкі қабаты — энтодерма. Қағанақты жануарларда ұрықтық және ұрықтан тыс эктодерма, мезодерма және энтодерма қабаттары ажыратылады. Эктодерма қабатынан түзілген ұрық жапырақшасы жабын және сезгіш қызметтер атқарады. Мезодермадан түзілген ұрық жапырақшасы қозғалтқыш, тіректік және қоректік қызмет атқарып, ұрықтың дене бөліктерін бір-бірімен байланыстырады. Ал энтодермадан түзілген ұрық жапырақшасы қоректену және тыныс алуды қамтамасыз етеді. Әртүрлі жүйелік топтарға жататын біркелкі ұрық жапырақшасының көптеген ұқсас белгілерімен қатар, даму ерекшеліктеріне байланысты бірталай айырмашылық белгілері де болады. Ұрық жапырақшасы туралы ілім биология ғылымының тарихында үлкен рөл атқарып, эмбриологияда қорытынды тұжырымдаманың қалыптасуына әсер етті. Белгілі ғалым К.Ф. Вольф (1734 — 1794) тауық ұрығының ұрық жапырақшасы түзілуін сипаттап жазып (1768 — 1769), эпигенез теориясының негізін салды. 1817 ж. Ресей ғалымы Х.И. Пандер (1794 — 1865) 3 түрлі ұрық жапырақшасының түзілетінін ашты. Ал К.М. Бэр әр түрді топқа жататын омыртқалы жануарлардың ұрық жапырақшасының түзілуін толық сипаттап, ұрық жапырақшасы ұрықтың дамуының басты белгісі екенін анықтап берді. Ұрық жапырақшасының түзілу процесінің ашылуы — барлық жануарлардың шығу тегі мен эволюциясының біртұтастығының дәлелі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Микромаркетинг

]] Микромаркетинг (грек. mіcros – шағын, кішкене + marketіng, market – базар, өткізім), шағын маркетинг – жекелеген кәсіпорын (фирма‚ компания) деңгейіндегі маркетинг; кәсіпорынның тұтынушылар қажеттерін қанағаттандыру жолындағы қызметін ұйымдастырудың кешенді жүйесі. Өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы байланысты қамтамасыз етеді; Сілтемелер * Базар * Фирма * Маркетинг Дереккөздер
Менам Ойпаты

]] Менам Ойпаты – Үндіқытай түбегіндегі ойпат. Таиландтың орталық бөлігіндегі Кхунтхан, Танентаунджи, Билау тау жоталары мен Корат үстіртінің аралығында орналасқан. Ұзындығы 500 км, ені 200 км, ауданы 100 мың км². Менам-Чао-Прая өзені және оның салалары Пинг пен Пасактың аллювийлік шөгінділерінен құралған. Жері негізінен жазық; солтүстіктен Пәктастан түзілген қалдық қырқалар, оңтүстіктенн Сиам шығанағын бойлай жағалық белестер алып жатыр. Өзендері алып келген лай тосқындар Менам-Чао-Прая өзенінің атырауына тұнады. Климаты субэкваторлық, муссондық, жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 1000 мм. Табиғи өсімдіктерінен құрғақ муссондық ормандар мен бұталар, атырауында пальма, мангр ормандары өседі. Жерінің көпшілігі күріш өсіруге (жылына 3 рет өнім алынады) пайдаланылады. Таиланд халқының басым бөлігі Менам ойпатын мекендейді, астанасы – Бангкок қаласы. Дереккөздер
Бөкей әулеті

Бөкей әулеті — Бөкей ордасының негізін салушы Бөкей ханның ұрпақтары. Бөкей ханның Тәуке, Әділ, Жәңгір, Меңдікерей атты 4 ұлы болған. Бөкей хан қайтыс болғаннан кейін ұлы Жәңгір хан сайланды. Бірақ Жәңгір жас болғандықтан, ол ер жеткенге дейін хандық билікті Бөкейдің інісі Шығай сұлтан атқарды. Жәңгір хандық билікті 1824 жылы 24 маусымнан бастап атқарды. Жәңгір өлгеннен соң Бөкей Ордасында хандық билік жойылды. Сөйтіп Бөкей әулетінен тек Жәңгір ғана хан дәрежесіне көтерілді. Жәңгірдің Ескендір, Ибрахим, Сейіткерей, Зұлқарнай, Сақыпкерей, Ысмайыл, Ғұбайдолла, Ахметкерей атты балалары болған. Оның ішінде Зұлқарнай мен Ескендір Жәңгірдің тірі кезінде-ақ қайтыс болған еді. Жәңгірдің балалары ішінде Ғұбайдолла, Ахметкерей және Ибрахим Санкт-Петебургтегі паждар корпусын бітірді. Ахметкерей орыс әскерінің полктік шенін иемденген. Ол 1877 — 78 жылы орыс-түрік соғысына қатысқан. Жәңгірдің сүйікті ұлы — Сейіткерей 1852 жылы ауырып көз жұмды. Оның артында екі ұл қалды. Үлкені — Мұхаммедкерей, кішісі — Шәңгерей Бөкеев. Мұхаммедкерей Орынбордағы кадет корпусында оқыған. Ол ислам діні ілімдерін терең меңгерген, діндар адам ретінде танылған. Мұхаммедкерейдің Ақыш атты бір ұлы, Айша, Зәуреш атты 2 қызы болған. Зәуреш Бөкеева Шәңгерейдің қолында тәрбиеленді. Бөкей әулетінің ішінде Тәукеннің ұлы Нұрмұхамбет 20 ғ-дың басында өзінің белсенділігімен көзге түскен. Ол 1901 жылы Бөкей ордасының 100 жылдық мерейтойын Санкт-Петербургте атап өтуге тікелей ат салысқан. Нұрмұхамбеттің Махамбет, Ғабдол Хакім, Хабир, Баязит деген 4 ұлы болған. Махамбет Бөкейханов күйші-композитор, ал Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов мемлекет қайраткері ретінде танымал. Ғабдол-Хакімнің баласы Диас Бөкейханов қазір техника ғылымының докторы, профессор, Тау-кен институтының лаборатория меңгерушісі. Ғабдол Хакімнің немере қызы Ш. Аманжолова тарихи-ағартушылық бағыттағы “Әділет” ұйымы басқармасының мүшесі және “Жаңалық” қорының атқарушы директоры. Бөкейдің үлкен ұлы Тәукеден тараған ұрпақтардың ішінен белгілі дәрігер Хазихан Бөкейханов шыққан. Дереккөздер
Шашмақам

Шашмақам (парс. алты және мақам) — өзбек пен тәжік халықтарының ежелден келе жатқан кәсіби музыка жанры, классикалық музыка үлгісі. 18 ғасырда қалыптасқан. Шашмақам ән әуендерін өзара бір-бірімен үйлесімді түрде байланысқан 6 ладты-мақамдық циклді жүйесінен (“Бузрук”, “Рост”, “Наво”, “Дугох”, “Сегох” және “Ирок”) тұрады. Шашмақам осы атауымен аталып жіктелген ладтық мақамдарды құрайтын музыкалық туындылардан және 20 — 40 аспаптық-вокалдық бөлімдерден құралады. Аспапшылар ансамблі, жеке әншілер және хормен орындалатын Шашмақам кейде бимен де сүйемелденіп отырады. 1924 жылы Шашмақамның алғашқы жинағы (мәтінсіз) музыка этнографы В.А. Успенскийдің жазып алуы бойынша жарияланды; ал толық топтамасы (мәтінімен қоса) тұңғыш рет 1950 — 1967 жылдары жарық көрді. 1972 жылы Ташкент мемл. консерваториясында Шығыс музыка кафедрасы ұйымдастырылып, Шашмақам орындау әдісін үйрету мақсатымен мақам ансамблі ашылды. Өзбек пен тәжік халқының муз. мұрасында Шашмақам үлкен орын алады. Мыс., кезінде Шашмақамның ән әуендерін өзбек комп. М.Ашрафи, Д.Закиров, И.Раджабов, Т.Садықов, т.б. өз шығармаларында молынан пайдаланған. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Фас бағасы

Фас бағасы – базистік шарттарды қамтитын баға. Франконың бұл түрінде сатушы жүкті құжаттарын қоса тіркеп өзінің есебінен жеткізуге‚ оны буып-түйіп‚ айлақта кеменің бойына тақталап жинауға‚ сатып алушыға жүктің орналастырылғаны туралы хабарлап‚ оған тауардың қабылданғаны туралы порттың қолхатын табыстауға‚ сатып алушының есебінен импортшыға қажетті қосымша құжаттарды ресімдеуге міндетті; қ. Фас мәмілесі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том Дереккөздер
Әскери құпия

Әскери құпия—мемлекеттік құпия болып саналатын әскери мазмұндағы дерек. Әскери құпияны сақтау — әскери анттағы негізгі талаптардың бірі. Оны жария еткен әскери қызметші қылмыстық жауапкершілік туралы заң бойынша сот тартылады. Әскери құпия (Военная тайна) Қазақстан Республикасының корғауындағы, мемлекеттік және құпия қызметті құрайтын ерекше маңызды әскери сипаттағы аса құпия және жасырын мәліметтер. Әскери құпияны сактау — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің ұрысқа және жұмылдыруға тұрақты әзірлігін қолдаудың негізгі талаптарының бірі. Әскери қызметшінің әскери құпияны әйгілеуі, егер онда Отанын сату белгілері болса, ол әскери қылмысы үшін қылмыстық жауапкершілік заңы бойынша жазаға тартылады. Әскери құпияларға жатқызылатын экономикалық мәліметтер Әскери құпияларға жатқызылатын экономикалық мәліметтер — Қазақстан Республикасының корганыс қабілетіне, қауіпсіздігіне, саяси немесе экономикалық мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін халықаралық шарттарды әзірлеу, жасасу, олардың күшін жоюға дайындау, мазмұны немесе орындалуы туралы мәліметтер; :— егер бұл мәліметтерді жария ету тараптардың біреуі үшін дипломатиялық; шиеленістерге әкеп соқтыруы мүмкін болса, алушы елдерді кәрсетілетін қару-жарақтың, әскери техниканың немесе керек-жарақтардың экспорты мен импорты туралы мәліметтер, сондай-ақ шет мемлекеттерге қару-жарақты, әскери техника мен әскери объектілерді жасауға техникалық жәрдем, оның ішінде тегін көрсету туралы мәліметтер; :— шет мемлекеттермен ерекше кезеңдегі экономикалық ынтымактастықтың мәнін немесе көлемін, сондай-ақ ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің осы мәселелер жөніндегі сыртқы экономикалық ұйымдары әскери-жұмылдыру органдарының өзара іс-қимылын ашатын мәліметтер; :— Қазақстан Республикасы мен ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің арасындағы есептік жылға арналған шикізатты, материалдарды, отынды жабдықтарды, дәрі-дәрмектерді өзара беруді қамтамасыз ету жөніндегі шаралардың немесе соңғыларына тұтас алғанда Қазақстан Республикасы бойынша есептік жылға арналған кәсіпорындар мен объектілерді салуға техникалық жәрдем көрсету жөніндегі шаралардың мазмұнын ашатын мәліметтер; :— Қазақстан Республикасы мен ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің арасындағы жалпы Қазақстан Республикасы бойынша есептік жылға арналған экспорттықимпорттық жүктерді тасымалдау көлемін ашатын мәліметтер. Дереккөздер
Белая Вежа

Белая Вежа (Саркел; түркіше — «ақ сарай», «ақ қамал») — Хазар қағанатының Дон өзені бойындағы ірі қалалары бірінің орны. Ортағасырлық (8—10 ғасырлар) Салтово—Маяц мәдениетіне жатады. Белая Вежаның қираған орны Цимлян су қоймасы жасалғанға дейін сақталған. 1930 жылдан кейін М. И. Артамонов, П. А. Раппопорт, О. А. Артамоновалар зерттеді. Саркел 9 ғасырда бой көтерген. 10 ғасырдың соңына қарай орыс князі Святослав жаулап алғаннан кейін, атауы Белая Вежа болып өзгерген. 12 ғасырдың басында Руське қыпшақтардың шабуылының күшейген кезінде қала тіршілігі тоқтаған. Қала орнының аумағы 200-130 м, төртбұрышты, мұнаралары көп, қалыңд. 4 метрлік мықты дуалмен қоршалған. Қала өзен мен қолдан қазылып су жіберілген ордың арасындағы жасанды аралда орналасқан. Қамалды салуға византиялықтар қатысқанымен, оның сыртқы қабырғалары іргетассыз, жергілікті “далалық” үлгіде тұрғызылған. Көлденең қабырға арқылы қала екіге бөлінген. Түкпірде, оңтүстік-шығыс бөлігінде цитаделі бар. 100-ден астам үйлердің орны қазылды. Арасында «киіз үйдің» орны тәріздес дөңгелек, сопақша, кейде екі бөлікті үйлер, сұлбасын шарбақтан жасап, сыртын балшықпен сылаған құрылыстар, төртбұрышты келген, екі жақты құлама шатырмен жабылған жертөлелер бар. Қала халқы әуелгі кезде түркілер мен аландардан тұрған. Кейін славяндар келіп қоныстанған. Табылған теңгелер қаланың Византия, Қырым, Кавказ, Орталық Азия елдерімен тығыз экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. Тұрғындардың арасында құмырашы, ұста, қару-жарақ шеберлерінің үлкен топтары болғанын дәлелдейтін деректер мол. Жалпы жазба деректердегі Белая Вежа туралы мәліметтер мен археологиялық айғақтар бір-бірімен сәйкес келеді. Дереккөздер
Айналайын

“Айналайын” — өнерлі балалардың халықаралық фестивалі. Ұйымдастырушы — “ Бөбек” балалар қоры. Алғаш рет 1996 жылы 1-3 қазанда Алматыда өтті. Қазақстанның барлық облыстарынан, шет елдерден жүздеген балауса таланттар жиналды. Фестиваль аясында Алматыдағы “Достық” үйінде БҰҰ-ның ЮНИСЕФ бөлімшесі және “Бөбек” қорының бастамасымен “Балалар құқы туралы конвенцияны жүзеге асыру” атты тақырыпта халықаралық дөңгелек үстел өткізілді. Онда Қазақстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан өкілдері балалар өмірінің көкейкесті мәселелері туралы сөз қозғады. Өнерпаз балалардың әлемнің өнер шеберлерімен кездесуі ұйымдастырылды. Екінші фестиваль “Айналайын — Ертіс — 97” деген атпен Павлодар қаласында өтті. “Бөбек” балалар қоры “Балалар өмірін қорғайық” деген тақырыпта дөңгелек үстел ұйымдастырды. Бұған 600-ден астам өнерпаздар, Павлодар облысының өзінен 1000-ға тарта өрендер қатысты. Мәскеу (Ресей) облысының, Болгарияның фольклорлық, Қырғызстанның вокалды-хореографиялық ансамбльдерінің өнері көпшілікті сүйсінтті. Сондай-ақ балалар баспасөзі, радио-теледидары мен киносы орталығынан қатысқан 12 жас журналист белсенділіктерімен көзге түсті. Алғаш рет поэзия, мәнерлеп оқу секциясы жұмыс істеді. Фестивальге қатысушыларға республикалық “Бөбек” қорынан сыйлықтар тапсырылды. Фестиваль жылына бір рет өткізіліп тұрады. Сілтемелер
Хабарасу

Хабарасу – Тарбағатай жотасының шығыс бөлігіндегі асу. Географиялық орны Абай облысы Үржар және Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай аудандары жерінде, Қытайға шекаралас орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 2370 м. Жотасының оңтүстік беткейіндегі Ақшоқы ауылынан шыққан соқпақ жол Қарақитат өзенінің бастауы арқылы солтүстік беткейіндегі Томар елді мекеніне дейін жетеді. Дереккөздер
Ажырату коэффициенті

Ажырасу Коэффициенті — белгілі бір мерзім аралығында некеге тұрған ерлі-зайыптылардың 1000 адамға шаққандағы айырылысу көрсеткіші. Ажырасу, некелесу, жалғыз бастылық, жесірлік сияқты елдің ересек тұрғындарының отбасылық жағдайын білдіретін демогр. құбылыс. Қазақтың шариғат заңы негізінде құрылған тұрмыстық әдет-ғұрпында ажырасу өте сирек кездеседі. Қазіргі уақытта ол отбасы-неке құбылысындағы жаңа өркениеттің ықпалымен біраз жиілеген. Қазақстан бойынша 1990 — 1997 жылдары 1000 адамға шаққанда ажырасу коэффиценті 2-2,7-ге дейін көтерілді. Ажырасу коэффиценті әсіресе жас отбасыларда өсе түскен. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Блюм

Блюм, блум — металлургиялық өндірістің шала өнімі. Ол — сом металдан немесе үздіксіз құйылып жасалған дайындамадан жаншу станогында (блюмингте не блюминг-слябингте) прокаттау арқылы алынған квадрат қималы (қабырғасы 140 мм-ден жоғары) болат дайындама. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Цусима ағысы

Цусима ағысы — Жапон теңізінің шығыс бөлігіндегі оңт-тен солт-ке қарай ағатын жылы ағыс. Цусима бұғазы арқылы өтетін Куросио ағысының тармағы. Цусима ағысы Жапон теңізінің шығыс бөлігінің температурасын батыс бөлігіне қарағанда қыста 5 , 6 °С-қа, жазда 1, 3 °С-қа жоғарылатады. Ағыс жылд. 0,5 — 1 км/сағ, Жапон теңізінің органик. дүниесінің дамуына зор ықпал етеді. Дереккөздер
Бұхара медреселері

Бұхара медреселері — діни оқу орындары. Бұл жоғары діни мектептер Бұхарада ең алғаш орта ғасырларда пайда болған. Мұсылман діни орталығы ретінде танылған бұл қалаға Орталық Азияның барлық түкпірлерінен, Татарстаннан, түрлі шығыс елдерінен балалар келіп оқыған. Бұхарадағы медреселер санының 103, олардың ең бастыларының өзі 60 шамалы болғандығы жөнінде мәліметтер бар. Мысалы, осында көп жылдар білім алған Садриддин Айни де Бұхарада 100-ге тарта ірі және сол шамалы ұсақ медреселер болғанын жазады. Олардың көпшілігі өз кезінде сәулет өнерінің ең озық үлгілерімен салынып, әлі күнге дейін ерекше әсем де әдемі ансамбль құрап, қалаға сән беріп тұрған ғимараттар қатарына жатады. Олар: 1) Ұлықбек медресесі. Бұл оқу орны ғалымның Өзбекстанда салдырған үш медресесінің біріншісі және ең ежелгісі. Негізі 1417 ж. қаланған. Оның жобасын жасаған Әмір Темірдің бір жорығында тұтқынға түскен парсылық ұстаның ұрпағы делінеді. Медресе үйі Абдуллахан дәуірінде (1586) қайта жөндеуден өткен. Бұл ғимарат кішкене бөлмелерден, оқу залдары бар екі қабатпен қоршалған екі басқышты шаршы ауладан және көлденең орналасқан мешіттен тұрады. Олардың бәрі де пішімдерінің үйлесімділігімен, құрылыс сипатының классикалық тепе-теңдігімен, әсемдігімен көз тартып тұрады; 2) Абд ул-Әзиз хан медресесі. Ол Ұлықбек медресесіне қарама-қарсы орналасқан, 1651 — 52 ж. салынған және Бұхарадағы ең ірі мешіт болып табылады. Ғимарат өзінің күрделі композициясымен, жаздық бастырмаларымен және орталық кіндіктегі күмбезді бөлмелері тобымен де ерекшеленеді; 3) Мір-Араб медресесі. Ол да Бұхарадағы сәулет өнерінің 15 ғ-дағы ең үздік ескерткіштерінің бірі. Бұл әшекейлі күмбездер сәулет және қолданбалы өнердегі поэтикаландырылған геометрияның таңғажайып суретті көрінісі. Мір-Араб архитектурасы мен өрнектелуі аса жоғары мәдениетпен және талғаммен жасалған. Бұхарадағы осылар сияқты басты медреселердің қатарында Көгілташ, Қош, Әмір-Әлімхан, Надир Диуан бегі, тағы басқа да медреселер қаланың архит. ансамблін толықтырып, ежелгі шаһарды әсемдік әлемінің құшағына алып тұр. Қазіргі уақытта кейбір медреселерде, мысалы, Ұлықбек медресесінде дін сабақтарымен бірге, математикадан, астрономиядан, философиядан, тағы сол сияқты ғылым салаларынан дәрістер берілді. Бұхара медреселерінің мыңдаған түлектері арасында көптеген қазақ зиялылары да болған. Осындағы медреселердің бірін бітірген Наурызбай Таласов ұзақ жылдар Бұхарада дәріс берді, “науан” лауазымына ие болды. Ресей Мемлекеттік думасына депутат болған Шахмардан Қосшығұлов осы кісінің шәкірті болды. Мәшһүр Жүсіп Көпеев те Бұхара медреселерінде оқып шыққан. Дереккөздер
Шаштықыз

Шаштықыз – астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер. Дүние жүзінде тропикалық аймақтарда тараған 10 түрі белгілі. Қазақстанның шалғынды жерлерінде, өзен, бұлақ, арық бойларында, құмды аймақтарда және күріш егілетін алқаптарда өсетін 2 түрі бар. Олардың биіктігі 20 — 80 см, сабағы жіңішке, жатаған, бұтақты. Жапырақтарының пішіні жүрек тәрізді немесе дөңгелек. Гүлшоғыры саусақ салалы, жоғарғы жағында сабақ шоғыры бар. Масағы қысыңқы, бір гүлді, екі қатардан тұрады, біреуі отырыңқы, қос жынысты, екіншісі сабақты. Масақ қылтаны үшеу, гүл қылтаны біреу не екеу. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс береді. Шаштықыз — құнарлы мал азықтық өсімдік. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Ажыратқыштық шама

Ажыратқыштық шама, ажыратқыштық күш — оптикалық құралдардың объектіні бір-біріне өте жақын жатқан екі нүктесінің кескіндерін ажыратып көрсете алу мүмкіндігі. Екі нүкте кескіндерінің арасы біріге бастайтын яғни одан әрі оларды ажыратып көрсетуге болмайтын ең аз арақашықтық сызықтық (немесе бұрыштық) ажыратушегі деп аталады. Оған кері шама оптикалық құралдардың ажыратқыштық шаманың сандық мөлшерін білдіреді. Ажыратқыштық шама Рэлей критерийіне бағынады. Ол бойынша: бұрыштық ажырату шегі (дельта)ф 1,21₰/D, ал сызықтық ажырату шегі (дельта)ф 1,21₰/D, мұндағы ₰ — жарықтың толқын ұзынд., D — оптикалық жүйедегі шыны көзінің диаметрі, f — оптикалық құралдың фокус аралығы. Телескоптармен көру түтіктерінің ажырату шегі бұрыштық секундпен көрсетіледі және ол ៛140/D (егер ₰560 нм, ал D мм-мен көрсетілсе) формуласы бойынша анықталады. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Үйтас-айдос

Үйтас-Айдос — қола дәуірінен сақталған ескерткіш. Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Сарыкеңгір өзенінің оң жағалауында, [http://www.inform.kz/kaz/article/1230269 Үйтас-Айдос] қыстағынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан. 1984 — 85 ж. Жезқазған облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспедиция (жетекшісі Э.Р. Усманова, В.В. Варфоломеев) жұмыстары барысында зерттелді. Ауданы шамамен 5000 м2 жерде шашырай орналасқан 17 қоршау қола дәуірінің екі кезеңіне, яғни нұра (б.з.б. 15 — 13 ғасырлар) және беғазы-дәндібай (б.з.б. 13 — 9 ғасырлар) мәдениеттері кезеңдеріне жататыны анықталды. Қазылған 14 нысанның 10-ы Нұра бойындағы ескерткіштерге жатады. Зираттың шығыс жағын ала оқшаулау тұрған бұл қоршаулар тігінен орнатылған ірі қақпа тастардан құралған және пішіні жағынан сопақша, кейде тікбұрышты түрде жасалған. Бұлардан ашылған барлығы 13 қабір 2 түрге бөлінеді: қарапайым топырақ қабірлер және тас жәшіктер. Екі қабірде мәйіт (екеуі балалардікі) жерленсе, 11 қабірде (барлығы ересектердікі) олар өртеліп, күлі жерленген. Заттай деректерді көптеп табылған бүйірі шығыңқы, тарақ қалыппен басылған өрнектері бар қыш ыдыстар, қола әшекейлер, тас садақ жебесі құрайды. Беғазы-дәндібай мәдениетіне қарасты қалған 4 қоршау (3, 4, 5, және 13 қоршаулар) басқаша үлгімен жасалғаны анықталды. Мұндағы ең үлкен орталық қоршау шаршы пішіндес, бұрыштары әлемнің 4 тарапына қаратылған. Үлкен қақпа тастардан жалпағынан қаланған, ені 1,5 — 1,7 м болатын қабырғаларының әрқайсысының ұзындығы 6,6 метр Ортадағы тоналған шұңқыр қабірдің аумағы 3,2*2,4 метр, тереңдігі қазіргі жер бетінен сәл ғана төмен, яғни мұнда мүрдені үстіңгі шым қабаты ғана алынып, тегістелген жер табанына қойған. Қоршау ішінен 5 сәнді қыш ыдыстың бөлшектері табылды. Зерттеу барысы 13-қоршаудың осыған ұқсас үрдіспен жасалғанын көрсетті. Оның өлшемдері 3,6*3 метр, ортасындағы саяз қабірдің аумағы 1,6*1,2 метр Бұл нысаннан қазба нәтижесінде сәнді өрнектелген беғазы қышынан басқа, киммерилік порыммен құйылған қола қанжар табылған. Зерттелген басқа қоршаулардан қыш ыдыс бөлшектері, қола найза ұшы, сүйек садақ жебелері алынды. Қыш көзелер, негізінен белдеулі қыш ыдыс түріне жатады, мұның ішіндегі бір көзенің Батыс Сібір өлкесінен табылған ыдысқа ұқсайтыны байқалған. Өз кезегінде мұндай деректер Орталық Қазақстанды мекендеген көне беғазылық тайпалардың алыс-жақындағы көршілерімен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Дереккөздер [http://www.inform.kz/kaz/article/1230269 inform.kz] Дереккөздер:
Әскери құрама

Әскери құрама— мемлекеттің Қарулы Күштеріндегі ірі тактикалық бөліктердің жалпы атауы. Әскери құрамалар тұрақты және уақытша, ал құрамы мен атқаратын міндетіне қарай шұғыл, шұғыл-тактикалық және тактикалық міндеттерді атқаруға арналған, сондай-ақ жалпыәскери және арнаулы (авиациялық, артиллериялық, танктік тағы басқа) түрлерге бөлінеді. Қазақстанның Қарулы Күштері құрылымында әскери құрамалардың бригада, дивизия, корпус тәрізді қазіргі заманғы қалыптасқан түрлері бар. Бригада — бірнеше әскери бөлімдерден құралған, полктан үлкен, дивизиядан кіші құрама. Дивизия — полктардан немесе жеке батальондардан құралатын негізгі тактикалық құрама. 18 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Корпус — ең жоғары тактикалық құрама екінші дүниежүзілік соғыс кезінде армиялық, атқыштар, механикалық, танк, атты әскер және тағы басқа корпустар, кейде су үсті эскадрилиялары, корабльдер шұғыл-тактикалық әскери құрамаға кірген. Дереккөздер Құрама
Аккумуляттану

Аккумуляттану (латынша accumulatіo — жиналу, топталу) — геологиялық процестердің нәтижесінде бұзылған борпылдақ тау жыныстары мен минералдардың, органикалық қалдықтардың жер бетіне немесе теңіз, көл, су түптеріне жиналуы. Олардан диагенез нәтижесінде шөгінді тау жыныстары пайда болады. Шөгінділердің су түбіне жиналуын субаквалдық аккумуляттану құрлық бетінде жиналуын субаэралдық аккумуляттану деп атайды. Жиналу орындары мен пайда болу себептеріне қарай аккумуляттануның теңіздік, көлдік, өзендік, желдік, мұздық, органогендік т.б. түрлері бар. Аккумуляттану нәтижесінде аккумуляттанған жер бедері қалыптасады. Аккумуляттану — скреперлейтін, төмен түсіретін немесе арнайы жинақтайтын қазбаларда және де жер асты мен жер бетіндегі қоймаларда пайдалы қазбасындыларды (бос жыныстарды) уақытша сақтау. Пайдалы қазындыларды уақытша жинақтау тәсілі тиеу мен тасымалдау құалдарын біркелкі және тиімді пайдалануға, сонымен қатар пайдалы қазындыларды сапалы сақтауға мүмкіндік береді.. Дереккөздер Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Борис Алексеевич Цхай

ЦХАЙ Борис Алексеевич (7.12. 1942 ж. т., Жамбыл қ.) — әскери қайраткер, ген.-майор. Саратов әскери уч-щесін бітірген (1966). 1966 — 92 ж. Көкшетау қ-ндағы ішкі әскерлер тобының командирі, рота командирі, штаб бастығының орынбасары, айдауыл полкінің командирі болды. 1992 — 95 ж. дивизия командирі, 1995 — 97 ж. ҚР ҚҚМ ішкі әскерлер қолбасшысының тыл және әскерлерді даярлау жөніндегі орынбасары, 1997 — 2000 ж. ішкі әскерлер бригадасының командирі қызметін атқарды. 2000 ж. зейнетке шықты. Ц. 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызметі үшін” орденімен, медальдармен марапатталған.
Фридрих Артурович Цандер

Цандер Фридрих Артурович (11(23).8.1887 — 28.3.1933) — кеңес ғалымы, ракеталық техника саласындағы өнертапқыш. 1908 жылдан реактивтік қозғалыс мәселелерімен айналысты. Рига политех. институтын бітіргеннен кейін (1914), Мәскеудің әр түрлі з-ттарында жұмыс істеді. Ол ауа реактивті қозғалтқыштың, сұйық отынды ракеталық қозғалтқыштың, сондай-ақ ракета мен ракетопланның жобаларын ұсынды. 1930 — 31 ж. сұйық отынды реактивті қозғалтқышты құ-растырып, сынаудан өткізді. Реактивті қозғалтқыштар мен ғарыштық ракеталар жөнінде ғыл. еңбектер жазды. Айдың көрінбейтін жағындағы кратердің біріне Цандердің есімі берілген. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Флоренц мектебі

ФЛОРЕНЦИЯ МЕКТЕБІ — Италияның басты көркемсурет мектептерінің бірі. Флоренция мектебінің негізін қалаушы Джотто (13 — 14 ғасырлар аралығында) болды. 15 ғасырдың басында Флоренция мектебі Қайта өркендеу дәуіріндегі жаңа гуманистік өнердің жолбасшысына айналды. Осы кезеңде архитекторлар Ф.Брунеллески мен Л.Б. Альберти, мүсінші Донателло, кескіндемешілер Мазаччо, Д.Гирландайо, т.б. Флоренция мектебінің өркендеуіне елеулі үлес қосты. 1460 — 70 ж. Флоренция мектебінде образ күрделілігіне (А.Верроккьо, С.Боттичелли) аса көңіл бөлінді. Жоғары Қайта өркендеу дәуірі кезеңінде Флоренция мектебі өкілдері Леонардо да Винчи, Микеланджело шығармаларында қаїармандық бейне, батыл реалистік ізденіс, өнер мен ғылымды үйлестіру мәселелері көрініс берді. 1530 ж. Флоренция мектебінде маньеризм (Я.Понтормо, Дж. Вазари) бой көрсетті. Флоренция қаласының билеуші топ өкілдері тарапынан жасалған қам-қорлықтың нәтижесінде Флоренция мектебі кезінде өзінің нағыз гүлдену кезеңін өткізді. Әсіресе, Медичи мен Лоренцолар өз сарайларында үздік суретшілер мен ақындардың басын қосып, оларға қамқорлық жасап отырған; сондай-ақ өз дәуіріндегі өнер туындыларын, медальдар мен ескілікті жәдігерлерді жинап, коллекцияларын толықтырды. Флоренция мектебі Италияның Қайта өркендеу дәуіріндегі басқа көркемсурет мектептерінің дамуына зор ықпал жасады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Айналма

[] Айналма (Coenurosіs cerebralіs — ценуроз) – малдың миын, жұлынын зақымдайтын ауру. Қазақстанда кең тараған. Айналмамен көбінесе күйіс қайыратын мал, әсіресе ірі қара мен қой жиі ауырады. Ауруды миға түскен құрт қоздырады. Айналма құртының пішіні жұмыртқаға ұқсайды, іші кілтілдеген су, диаметрі 5-7 см. Кейбір малдың миында 2-3, тіпті 25-27 таспа құрт болады. Малға айналма иттен жұғады. Иттің ащы ішегіндегі таспа құрт нәжіске араласып сыртқа шығады. Мал сол құрттарды шөппен бірге жеп, ауруға шалдығады. Ауру дернәсілдің өсіп, дамуына байланысты төрт сатыға бөлінеді және орналасқан жеріне қарай әртүрлі болады. Ауру малдың бас сүйегі жұқарады, таспа құрт жатқан жердің тұсын бармақпен басса, былқылдап тұрады. Егер ол шеке немесе самайға орналасса, мал оң немесе сол жағына қарай айналады. Қарақұста орналасса, артқа қарай шегінеді немесе ілгері қарай ұмтылады, ал жұлынды жайлаған болса, малдың жүріс-тұрысы бұзылады. Ауруды анықтау үшін офтальмоскопия әдісі мен аллергиялық реакция қолданылады. Сақтық шаралары: шаруашылықтағы иттер есепке алынып, оларды жылына төрт рет тексеруден өткізу керек. Сілтемелер
Менам-Чао-Прая

Менам-Чао-Прая , Менам – Үндіқытай түбегіндегі ең үлкен өзен (Таиланд жерінде) Өздері Чао-Прая – “Өзендер анасы” деп атайды. Ұзындығы 1200 км (негізгі саласын Пинг өзенмен қосқанда 1500 км), алабының ауданы 150 мың км². Кхунтхан жотасы мен Фипаннам қыратынан басталып, Менам ойпатымен ағып, Оңтүстік Қытай түбегінің Сиам шығанағына кең атырау жасай құяды. Басты салалары – Пинг, Чом, Нан, Пасак, т.б. Жаңбыр суымен толығады, режимі муссондық. Мамырдан қараша айына дейін мол сулы (деңгейінің төмен түсетін кезеңі сәуір). Орташа су шығыны төмен ағысында 2700 м3/с. Суы егіншілікке (негізінен күріш егісі) пайдаланылады. Ағаш ағызу, балық аулау кәсібі дамыған. 400 км-ге дейін кеме жүзеді. Атырауында Бангкок, Тхонбури қалалары бар. Дереккөздер
Флорида ағысы

Флорида ағысы — Флорида бұғазында , Гольфстримге айналатын жылы ағыс. Суының беткі температурасы қаңтар айында 24°C, шілдеде 28°C. Ағыс жылдамдығы беткі бөлігінде 10 км/сағ. (Дүниежүзі мұхиттағы ең жоғарғы көрсеткіш). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Ұйымдасқан қылмыс

Ұйымдасқан қылмыс— негізінен экономика аясындағы жүйелі қылмыстық әрекет. Ұйымдасқан қылмыс ұзақ уақытқа есептеліп, кәсіпшілік түрінде жасалады, оны қылмыстық қоғамдастықтар (қылмыстық ұйымдар) материалдық пайда алу немесе қоғамдық өмірдің белгілі бір аясына ықпал ету мақсатымен жоспарлап, жүзеге асырады. Қылмыстық ұйымдардың, көбінесе ел ішінде де, халықаралық деңгейде де белгілі бір құрылымы болады. Ұйымдасқан қылмыс ең алдымен құпия тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің айналымын шоғырландырып, бақылауға алады, мұндай тауарлар мен қызметтерге, бір жағынан, заң жүзінде тыйым салынған, екінші жағынан, олар қоғамда үлкен сұраныс туғызады (есірткі заттар, контрабандалық тауарлар, жезөкшелік, құмар ойындар). Ұйымдасқан қылмыс ерекше қауіпті, өйткені ол халықаралық деңгейде іскерлік әлеміне байқатпай дерлік ықпал етеді және онда үстем жағдайға қол жеткізеді. Қазақстанда қылмыстық қоғамдастықты (қылмыстық ұйымды) құру қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстардың қатарына жатқызылған. Дереккөздер
Хальканит

Хальканит (грекше chalkos — мыс, antos — гүл), мыс купоросы — сульфаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CuSO45H2O; құрамы (%): CuO — 31,8, SO3 — 32,1, H2O — 36,1; қоспалары: Fe, Mg, Zn, Co. Триклиндік сингонияда кристалданып, қысқа призма, баған тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары талшықты, бүйрекке ұқсас, тығыз түйірлі масса түрінде болады. Түсі көгілдір, жасыл, шыныдай жылтыр, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2 — 3, морт сынғыш, тығызд. 2,1 — 2,3 г/см3. Мыс кендерінің тотығу белдемдерінде түзіледі. Қазақстанда Жезқазған, Қоңырат, Ақтоғай, Саяқ, Бозшакөлдің мыс, Кенді Алтайдың мыс-колчедан кентастарының құрамынан табылған. Жасанды хальканит (тотияйын) жүзім зиянкестерін жоюда және бояу өндіруде қолданылады.
Флорида бұғазы

Флорида бұғазы — Флорида түбегі, Куба және Багам аралдарының аралығындағы бұғаз. Мексика шығанағы мен Атлант мұхитын жалғастырады. Ұзындығы 651 км, ең енсіз жері 80 км-дей, фарватеріндегі (кеме жүзе алатын арнасындағы) тереңдігі 150 м-ден 2085 м-ге дейін. Флорида бұғазынан Гольфстрим жылы ағысы басталады. Порттары: Гавана (Куба), Майами (АҚШ). Дереккөздер
Айналым капиталы

Айналым капиталы — өндіргіш капиталдың бір бөлігі. Оның құрамына тұрақты капиталдың шикізат, материалдар, отын, өндірістің аяқталмаған элементтері және өзгермелі капитал (жұмысшы күшіне жұмсалатын шығын) кіреді. Тұрақты капиталдың материалдық элементтерінің бір бөлігі (шикізат, материалдар) өндірілген өнімге өз құнын көшіре отырып, оның материалдық субстанциясын (алғашқы негізін) жасайды, ал басқа бөлігі (отын) тек өз құнын көшіреді, бірақ сол субстанцияны (зат негізін) жасауға қатыспайды. Айналым капиталының шикізат пен материалдар түріндегі құны өндірістің толық уақытына авансыланады. Сондықтан тұрақты капиталдың ұзақ кезеңді салалардағы айналым шапшаңдығы өндірістің қысқа кезеңді салаларына қарағанда аз болып келеді. (қ. Капитал айналымы). Тауар сатылған соң айналым капиталының құны айналым саласынан ақшалай күйде толық қайтып оралады және қайтадан өндіргіш капитал элементтеріне айналуы мүмкін. Қолданыстағы айналым капиталының мөлшері өндіріс көлемі мен айналым уақыты арқылы анықталады. Ауыспалы айналым процесінде капитал құнының бір бөлігі өндірістік айналым капиталының материалдық қоры түрінде болады. Егер капитал айналымы бәсеңдесе өндіріс процесінің тоқтап қалмауын қамтамасыз ету үшін кәсіпкерлер айналым капиталына қосымша қаржы жұмсауға мәжбүр болады. Ал айналым тездеген жағдайда, керісінше, айналым капиталы құнының бір бөлігін босатуға мүмкіндік туады. Негізгі капиталдың қорлануы мен өндірістің өсуі өндіріске қажетті қорларды көбейтуді қажет етеді. Мұны жүзеге асыру үшін таза пайданың бір бөлігін капиталға айналдыру немесе несие алуға тура келеді. Егер айналым капиталының кейбір элементтерінің бағасы өссе, кәсіпкерлер нақты өнім көлемін бұрынғы деңгейде сақтау үшін қосымша қаржы жұмсауы керек. Сілтемелер
Азаб Әл-Кәбир

Азаб Әл-Кәбир (“азаб әл-Барзах” сөзінің синонимі, мағынасы “көрдегі азап”) — сынау, жазалау, өлгеннен соң берілетін алғашқы сот үкімі алдындағы тергеу. “ Азаб Әл-Кәбир” түсінігі бойынша өлген адам үшін көр не жәннат, не дозақ орнының алғашқы белгісі іспетті болады. Онда осылардың біріне лайықты жаза беріледі. Адамдар мәйітті көміп, ол арадан 40 қадам ұзап кеткен соң, қабірге Мункир мен Нәкир атты екі періште (қазақта Мүңкір-Нәңкір делінеді) келіп, о дүниелік болған адамнан тіршілікте істеген іс-әрекеті, дінге қатыстылығы жайлы жауап алады. Егер мәйіт тірі күнінде иманды, жақсы адам болса, онда рахат көріністе қияметке дейін қалдырылады, ал күнәсі көп, жаман адам болса, онда ол ақыр заман келіп жеткенше азаптала береді. Құранда Азаб Әл-Кәбир жайында тікелей айтылмағанмен, бірнеше аяттарда: “біз оларды (имансыз, жаман адамдарды) екі рет жазалаймыз”, “біз оларға таяуда және ақыретте берілетін жазалар дәмін таттырамыз” делінген. “Азаб Әл-Кәбир.” туралы түсінікке мутазилиттер қарсы шығып (8-9 ғасырда), оны мұсылмандық тұжырымға жатқызбауға тырысып бақты. Бірақ олар жеңіліске ұшырап, сунашылдық жолдағылар қабір азабының шындығын, Мункир мен Нәкир періштелері барлығын бұлжымас қағидаға айналдырды. Мұсылман түркілер, оның ішінде қазақтар да кейін ақырет күні әркімнің істеген іс-әрекеттеріне баға беріліп, лайықты жазаларын алатынына сенеді. Дереккөздер
Маулана Абул Калам Азад

Азад, Маулана Абул Калам Азад (11.09.1888 — 22.02.1958 жылдары) — Үндістанның саяси және мемлекеттік қайраткері, ғалым. Ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, үнді-мұсылман бірлігінің табанды жақтаушысы. Делидің көне мұсылман улемасы (ғұламасы) отбасында дүниеге келген. 1912 жылы Үндістан ұлттық конгресінің мүшесі болған. 1912 — 1914 жылдары мұсылман интеллигенциясының радикалдық бағыттағы бөлігінің органы — ағылшын отаршылығына қарсы үгіт-насихат құралы болған “әл-Хиляль” (“Жарты ай”) газетін шығарды. 1919 — 1922 және 1930 жылы азаматтық қарсылық науқаны жетекшілерінің бірі болды. 1942, 1945, 1946 жылдары Англиямен келіссөз жүргізу кезінде үнді делегацияларын басқарды. 1947 жылы Үндістанның халық ағарту министрі болып қызмет атқарды. Құран түсіндірмелерін, урду әдебиетінің философиясы және тарихы жөніндегі еңбектер жазған. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Әйкел

Әйкел — күміс ақша немесе асыл тастармен безелген, зерделі барқыттан тігіліп, қыздардың кеудесіне ілінетін алқа тәрізді бұйым. Әйкел сол иықтың үстіне түсіп, оң қолтықтың астынан түймеленеді. “Қамбар батыр” жырының кейбір варианттарында “әйкел-тұрман” немесе “аяр-тұрман” деп келеді. Бұлар — екі түрлі айтылғанымен, бір заттың атауы. Өзбектерде хайкал – мойынға тағатын әшекей зат, қарақалпақтарда хайкел – әйелдердің көкірегіне тағатын металдан жасалған сәндік бұйым, Заравшан тәжіктерінде әйкел тіл-көз тимейді деген түсінік бойынша адам мен үй жануарларына тағылған тұмар. Тәжіктер Құран сүрелерінен үзінді жазылған ұағазды үшбұрыш былғарының не матаның ішіне салып тігіп, оны оң қолына не киімнің оң жағына кейде құлаққа тағып жүрген. Ертеректе қазақтар әйкелді тіл-көз тимесін деп қадірлейтін малына, әсіресе, жүйрік аттардың мойнына, маңдайына таққан. Оны әйкел-тұрман деп атаған. Дереккөздер
Цюрих көлі

Цюрих көлі (, ) — Швейцария таулы үстіртінің шығыс бөлігіндегі 406 м биіктікте орналасқан көл, Швейцария жерінде. Ауданы 88,5 км², ұзындығы 40 км, ені 1 — 4 км, ең терең жері 143 м. Көл қазаншұңқыры мұздық әрекетінен пайда болған. Хурден құмқайыры мен т. ж. бөгеті арқылы Ц. к. оңт.-шығыс және солт.-батыс бөліктерге бөлінген. Тау өзендері суымен толығады. Көлден Лиммат өз. (Рейн алабы) ағып шығады. Деңгейінің ең жоғарғы кезі маусым — шілде (көл алабындағы мұздықтардың еруіне байланысты) айларына келеді. Кеме жүзеді. Батыс жағалауында Цюрих қ. орналасқан.
Әскери-дипломатиялық миссия

Әскери-дипломатиялық миссия - мемлекеттің саяси не әске¬ри басшылығы тарапынан дипломатиялық мәртебесі бар өз өкіліне немесе делегациясына жүктелетін және алдын ала келісім негізінде өзге мемлекеттердің не әскери бірлестіктердің аумағында атқарылатын ресми тапсырма. 1997 ж. Қазақстан Республикасының НАТО-дағы Әскери-дипломатиялық миссиясы ашылды. Дереккөздер
Фас мәмілесі

Фас мәмілесі – сатушы тауарды айлаққа жеткізуге, оны кеме бортының бойына жайғастыруға, экспедитордан құжаттарды алуға міндетті болатын мәміле түрі. Сатып алушы экспедиторды немесе кемені тағайындап, оны сақтандыруға немесе тасымалды басқа тәсілдермен ұйымдастыруға, кірепұлды төлеп, экспорттық лицензияны алуға және баж төлеуге міндетті. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Аза күй

Аза күй, реквием — қаралы характердегі көп дауысты хорға арналған топтамалық шығарма, қазақ халқының күй өнеріндегі қайғылы оқиғалармен байланысты шыққан күйлердің түрі. Аза күй ел басындағы, не жеке адамның өміріндегі қаралы жағдайларды муз. арқылы жеткізеді. Бұл тақырып аңыз, тарихи жоқтау, жылау, қоштасу, көңіл айту, жұбату сияқты күй жанрларында кездеседі. Халықтың рухани қазынасында осы тақырыптағы халық күйлері мен жеке күйшілердің күйлері сақталған. “Ақсақ құлан — Жошы хан” аңызында Жошы ханға баласының мерт болғанын күйші Естірту күйі арқылы білдірген. Ел тарихында “Зар заман” деп аталған кезеңде қазақ руларының бытырап, қандастарымен қоштасуы “Ел айрылған”, “Қазақ пен ноғайлының қоштасуы”, “Ноғайлының зары” күйлерінен орын алған. Жақынынан айрылып, қайғы-қасіретке ұшыраған адамның ауыр халін Қорқыттың “Ұшақтың ұлуы”, Дәулеткерейдің “Салық өлген”, Ықыластың “Ерден” күйлерінің мазмұны айқындайды. Сол сияқты, ботасынан айрылып, зарлаған інгеннің мұңлы дауысы “Нар идірген”, “Боз інген” күйлерінен сезіледі. Ата-анасынан, ел -жұртынан айрылып, қорғансыз қалған баланың зары “Жетім бала” күйінде бейнеленген. Әлемдік музыканың дамуында аза күй орта ғасырдағы католик шіркеулерлерінде орындалатын полифон. муз. месса түрінде қалыптасты. Аза күйдің классикалық түрлерін 16 ғасырда Еуропа композиторлары Пьер де ла Рю, О. Лассо және Палестрина жазды. Ал 18-19 ғасырларрда аза күй жазумен В.А.Моцарт, Ф.Лист, Г.Берлиоз, А.Дворжак, Дж.Верди т.б. композиторлар айналысқаннан кейін ол шіркеулік-догмалық сипаттан ажырап, терең филос. мазмұнға ие болды. Аза күйдің үздік нұсқасы ретінде дүние жүзіндегі әйгілі болған, шынайы адамгершілікке, қайғылы лирикаға, қаралы пафосқа толы Моцарттың “Реквиемі” (1791, оны Моцарттың шәкірті Ф. Зюсмайр аяқтаған) саналады. Осы замандағы қазақ музыкасыннда сұрапыл соғыста ерлікпен қаза тапқан Т. Тоқтаров сынды қаһармандар рухына арналып жазылған Р. Елебаевтың “Жас қазақ” ән-реквиемін (1942), С. Мұхамеджановтың “Ғасырлар үні” атты ораториясын (1960), Е. Рахмадиевтің ұлы жазушы М.О.Әуезовті еске алуға арналған “Поэма-реквиемін” (1967 жылы) Кенен Әзірбаевты еске алуға арналған “Сағындым Кенен атамды” әнін т.б. аза күй. сарынында жазылған туындылар қатарына жатқызуға болады. Дереккөздер
Блюминг

Блюминг, блуминг — массасы 1 — 12 т аумақты болат құймаларды жаншу (сығымдау) арқылы блюмге айналдыруға арналған өнімділігі жоғары прокат станы. Ол кей жағдайда слябтарды, сондай-ақ қос таврлы арқалық, швеллер және басқа пішінді мәнерлі бұйымдарды прокаттау үшін де пайдалынылады. Блюминг прокаттау білікшілерінің диаметрімен (750 — 1400 мм) сипатталады. Ол сыңар клетті, қос клетті, көп кілетті және арнаулы Блюминг болып бөлінеді. Блюминг құрамына жұмыс клеті, прокаттау білікшелерін айналдыратын негізгі электр қозғалтқыштары мен механизмдері кіреді.Блюминг цехы тұғырлы көтергіш (көпір кран), сом металл тасығыш, манипулятор, рольганг, қайшы сияқты қосымша құралдармен жабдықталады. Онда төмендегідей технология процестер жүреді: темір жол платформасымен болат балқыту цехынан сом металл тасылады, арнаулы құдықта металл 1100—1300 0С-қа дейін қыздырылып, рольганг арқылы Блюминг білікшелеріне жіберіледі, сом металл білікшелерден 3 — 7 м/с шапшаңдықпен 11 — 19 рет өткізіліп, әр өту кезінде 40 — 120 мм-ге жаншылады (металды жылжыту және оны 90 0С-қа аударыстырып отыру манипуляторлармен іске асырылады), білікшілерден шыққан өнімнің артық ұштары қайшымен қырқылып, дайындау станына жіберіледі. Қазақстанда 1966 ж. Қарағанды металлургия комбинатында Блюминг цехы салынды, оның жылдық прокаттау өнімд. 5,4 млн. т. Дереккөздер