kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тұманбай Молдағалиев

{{Тұлға } }} Тұманбай Молдағалиев (20 наурыз 1935, "Жарсу" кеңшары, Еңбекшіқазақ ауданы, Алматы облысы – 10 қазан 2011, Алматы) — қазақ ақыны, Қазақстан Халық жазушысы (1996). Қызмет жолы Шапырашты руынан шыққан. * 1956 жылы – Қазақтың Мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірді. * 1970-1973 жылдары "Пионер" журналында жұмыс іетеді. * 1970-1973 жылдары "Балдырған" журналының жауапты хатшысы болды. * 1973 жылдан "Жазушы" баспасы жанындағы Балалар жөне жастар әдебиетінің бас редакциясы мен "Жалын" альманағының бас редакторы. * 2011 жылы 10 қазанда Алматыда қайтыс болды. Кеңсай зиратында жерленген. Шығармашылығы * Тұңғыш өлеңі "Украина қызына" 1954 жылы жарияланды. * Алғашқы өлеңдер жинағы "Студент дәптері" 1957 жылы жарық көрді. Тұманбай Молдағалиев нәзік сырлы, ойлы да отты жырлармен танылды. * "Кәмила" (1960) * "Көктем таңы" (1961) * "Алатау қызы" (1963) * "Ферюза туралы жыр" (1964) * "Зулайды күндер" (1965) * "Жүрегім менің сапарда" (1966) т. б. жинақтары шықты. * 1967 жылы жарық көрген "Жаңа дәптер" атты кітабы үшін Қазақстан комсомолы сыйлығының лауреаты атанды (1968). * "Ескерткіш" (1969) * "Шақырады жаз мені" (1970) * "Жүрек ояу қашанда" (1972) атты кітаптары да оқушылардың ілтипатына бөленді. * "Қош, көктем" атты таңдамалы өлеңдер кітабы (1971) * "Хаттар" атты поэмалар жинағы (1974) жарық көрді. * Т.Молдағалиевтің орыс тілінде "Я — сын Семиречья" (1962) * "Первая встреча" (1968) * "Новая тетрадь" (1969) атты өлеңдер жинақтары шықты. Музыка Тұманбай Молдағалиев көптеген ән мәтіндерінің авторы. * "Құстар қайтып барады", "Құстар әні" (әні Н.Тілендиевтікі) * "Куә бол" (әні Н. Тілендиевтікі) * "Бақыт құшағында" * "Әнім сен едің" (әні Ш.Қалдаяқовтікі) * "Ертіс вальсі" (әні Жамақаевтікі) * "Шақырады көктем" (әні Ә.Бейсеуовтікі) атты әндерге жазылған өлеңдері халық арасында кең тараған. Аудармалары Ол Байрон, М. Ю. Лермонтов, Т.Г.Шевченко, О. Туманян, С. Капутикян, К. Ғұлам, X. Ғұлям, Р. Гамзатов, Ұйғын, Зулфия, Д. Жалсараев т.б. ақындардың шығармаларын қазақ тіліне аударды. Абай поэзиясы Молдағалиевтің Абай поэзиясының идеялық - көркемдік мазмұнын, сезім шынайылығын, тіл шұрайын сөз ететін «Ұрпаққа тілек» («Қазақстан пионері», 1971, 21 мамыр) атты мақаласы жарияланды. Абай рухына арнап «Қайда барсам алдымнан» («Семей таңы», 1983, 13 шілде), «Абай ағам бастаған» (Жалын, 1985, N95) және «Абай аға аулында» (топтама, Тынық мұхит дәптері, А., 1985) т. б. өлеңдер жазды. Марапаттары * 1-дәрежелі Достық ордені (2010); * Парасат ордені; * Қазақстанның Халық жазушысы атағы (1996); * Қазақ КСР-інің мемлекеттік сыйлығы — «Жүректегі жазулар» өлеңдер жинағы үшін (1882); * Халықаралық Физули сыйлығының лауреаты. Отбасы * Жары — Қасымова Күлтай. * Ұлы - Дәурен (1966 жылы туған); * Қыздары: ** Зәуреш (1959 жылы туған) ** Жазира (1962 жылы туған) — Қазақ ұлттық университетінде доцент; ** Жанна (1964 жылы туған). Дереккөздер
Килдэйр (графтық)

Килдэ́р (; ирландша: Cill Dara) — Ирландияның шығысындығы графтық. Ленстер провинциясының құрамында . Астанасы мен ең ірі қаласы — Нейс. 164 мың тұрғыны бар (графтықтар арасында 8-ші орында; 2002 ж. мәліметтер). Жағрапиясы Площадь территории 1693 км² (24-е место). Тарихы Саясаты Экономикасы Мәдениеті Қызықты жерлері Нұсқаулар * [http://kildare.ie/countycouncil/index.html Графтық кеңесі] * [http://kildare.ie/ Коммуна порталы]
Рим құқығы

Рим құқығы — Көне Римде пайдаболған құқық жүйесі. Византия империясының құлауына дейін дамыған жүйе. Ежелгі Римде қалыптасқан құқықтық жүйе. Б.з.б. 2 ғасырдың басында Рим құқықтанушылары халықтық нормативтік тәжірибені жүйелеуге кірісе бастады. Осы ұмтылыстың нәтижесінде б.з.б. 2 ғасырдың соңында Квинт Муций Сцевола бүкіл еур. құқықтанудың негізі болған алғашқы бір жүйелі Рим құқығы'н жазып шықты. Рим құқығы' азаматтық айналым субъектілерінің өзара теңдігі, бөтеннің мүлкіне қол сұқпаушылық, қоғамда қалыптасқан ережеге мұрсат берушілік, т.б. қағидаларға негізделді. Сондай-ақ норма тудыру ережесі, діни жоралғылар, халықтық басқару органдары (сенат, магистратура) қызметінің режимі, сот арқылы қорғану нысандары, шетелдіктермен қатынас қағидалары, азамат мәртебесінің өзгеру тәртібі, Рим азаматтығын беру және некеге тұру нормалары, мүліктік қатынас нормаларынан құралды. Әсіресе мүліктік қатынас нормалары басым болды. Осылайша басты қоғамдық қатынастарды реттейтін біртұтас құқықтық жүйе Рим билігі ықпал ететін Жерорта т. елдерінің негізгі заңына айналды. Рим құқығы' тек бүгінгі құқықтық жүйелердің негізі ғана емес, сонымен қатар құқықты дамытудың құнды тәжірибесі болып табылады. Рим құқығы әлі күнге құқықтық білімнің негізі ретінде заң тілі мен құқықтық ойдың алғышарты ретінде оқытылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Килкенни (қала)

Килкенни (Kilkenny) — Ирландия қаласы, Килкенни графтығының орталығы. Жұрты 8625, аймақтарымен — 23967. Ирландияның ең кішкентай қаласы, ауданымен де, жұртымен де. Жылда Smithwicks Cat Laughs Comedy деген әзілшілір фестивалі өтеді Нұсқаулар [http://www.thecatlaughs.com/ Smithwicks Cat Laughs Comedy]
Килкенни (сыра)

Килкенни — сыра, қоп-қою қызыл түсімен белгілі. 1710 жылы монахтармен салынған Килкенни графтығындағы Ирландияның ең көне сыра қайнату зауыты Гиннесс компаниясының меншігіндегі — әулие Франциск Аббаттығында шағарылады. Дереккөздер
Журналист

ғы 26 мамыр. Журналистер Владимир Путин мен Тарья Халоненнен сұқбат алуда.]] Журналист — қоғамдық ақпараттық саланың қызметкері болып есептеледі. Ол жаңалықты халыққа таратушы болып табылады. Журналист газет-журнал немесе радио мен теледидар жұмысын атқарып, шығармашылық қызмет жасайды. Ол редакция жұмысында бірінші – ұйымдастырушылық, екінші – әдеби өңдеу, үшінші – шығармашылықпен айналысады. Бұл үшін оған білім мен қабілет керек. Қандай оқиғаны болсын тапқырлықпен, сенімді түрде, көз жеткізіліп жазатын болуы керек. Жұртқа өмір жайлы толғап айта білу де үлкен өнер. Ол үшін тіл, сөз байлығын қолдану қажет. Тағы бір айтарлық жайт, журналист қоғамдық қайраткер бола алса, тіпті жақсы. Ол заман, уақыт ағымын жақсы түсіну тиіс. Әсіресе, идеяға толы материалдар жазып, жұрттың назарын аудара білген жөн. Журналистің тағы бір қасиеті — оның саяси-әлеуметтік қызметіне, дүниеге деген көзқарасына, позициясына байланысты. Бұл жан-жақты білімділік пен саяси-азаматтық тұрғыдан өсу, кемшіліктерге төзбеу, уақытпен санаспау керектігін білдіреді. Журналист өз ісіне адал берілген маман болуы тиіс. Соңдай-ақ, журналист көпшіл болуы, жұртпен тез ортақ тіл тапқыш болса, тіпті жақсы. Ол қашанда жинақы, қиын жағдайдың өзінде жұмыс істей алатын, аңғарымпаз және сезгіш болуы керек. Тағы қараңыз * Журналистика * Журналистикадағы қарым-қатынас * Журналистің міндеті * Журналистік ұйымдар мен порталдар Сыртқы сілтемелер
Азаматтық журналистика

Азаматтық журналистика - ақпарат жинауда, есеп беруде, сараптама жасауда және жаңалық таратуда белсенді рөл атқарады. Азаматық журналистика - БАҚ арқылы ақпарат тарату үздіксіз процесін қарқынды етуге көмектеседі. 2003 жылы атты мақалада Джей Ди Лассика азаматтық журналистикадағы БАҚ-ты осылайша сараптайды: 1) аудиторияның қатысуы (мысалы,интернеттегі мақалаға қосылған оқырманның пікірі, вебкүнделіктер, ұялы телефондардағы камераға түсірілген бейне, аудио файлдар, жергілікті тұрғындардың жаңалықтары); 2) тәуелсіз жаңалықтар мен ақпараттық сайттар; 3) жаңалық жариялайтын сайттардың әлемтор (интернет) пайдаланушыларды ақпарат жинауға қатыстыру; 4) жеке сайттар; Осылайша біз сайтта, әлеуметтік жүйенің жеке бетінде немесе блогта бейне, аудио, мәтін өнімдерді орнатып, басқалардың осыны жүктеп алуға немесе өзіндікін қосуға мүмкіндігі жасалынатынын көреміз. Дэн Гиллмор "Азаматтық журналистика - бұл адамзат үшін адамдармен жасалынған журналистика" деп жазады. Нью - Йорктағы Университеттің журналистикадан оқытушы маман Джэй Роузеннің айтуынша: "Азаматтық журналисттер - бұл біз бұрын аудитория деп атаған адамдар". Бұл сөздер бүгінгі блогтарға баға беруі ретінде есептелу де болады, себебі блогты жазатындар өзі қызықтайтын немесе зерттейтін салада материал жариялайды. Интернеттегі жаңалықтар теледидар және радиодан да жедел ақпарат жариялайтын болды.
Ильматер

Ильматер - финн мифологиясындағы әйел құдай. Мифтарының бірінің бойынша, ол әлемді жаратқан еді. Ильматер мұхиттың толқындарында 700 жыл жүзіп жүрген. Кеін оған жақындап, үлкен бір қыран құс келді. Қыран Ильматерға жеті жұмыртқа әкелген, солардан жер мен аспан жаралған еді. Бірақ пайда болған жер Ильматерға қызық емес көрініп, Ильматер тау-тастарын, далаларын, аралдарын, өзендерін жаратқан еді.
Лезу

Лезу — Орталық Африкада тұратын көп халықтарының мифологиясы бойынша жоғарғы құдай. Лезу кәрі шал ретінде суреттеледі. Оның көзі кәріліктен жасқа толғанда - аспаннан жаңбыр жауады. Тонга халықтың бір ертегі бойынша, Лезуның шешімі бойынша бір әйелдің бар отбасы өлуі керек еді. Соңда бейшара әйел аспанға барып, Лезудың көз алдына келіп, оған неге соңшама азап түсіргенін себебін сұрағысы келді. Сол үшін әйел баспалдақты жасап, аспанға көтеруге басталды. Бірақ баспалдақ сынып қалды. Енді, әйел аспанға апаратын жолын іздеуге басталды, бірақ таба алмады. Адамдар ше оны жұбатып, оған Лезуның орнына сұрақтарына жауап беруші еді. Олардың айтқаны бойынша, адамзаттың бәрі азаптан құтыла алмайды, олардың ішінде сол әйел де құтыла алмайтын болды.
Уэстмит (графтық)

Батыс Мит (; ирландша: An Iarmhí) — Ленстер провинциясының құрамындағы, Ирландияның орталығындағы графтық. Бас қаласы — Маллингар, ірі қаласы — Атлоун. 72 мың тұрғны бар (графтықтар арасында 22-ші орын; 2002 жылдың мағлұматтары).
Мит (графтық)

Мит (; ирландша: An Mhí) — Ленстер провинциясының құрамындағы, Ирландияның шығысындағы графтық. Бас қаласы — Наван, ірі қаласы — Трим. 134 мың тұрғыны бар (графтықтар арасында 12-ші орын; 2002 жылдың мағлұматтары).
Исламдық банкинг

Исламдық банкинг - шариғатқа негізделген банк жүйесі. * ислам қаржы жүйесі ең жылдам өсуші сегмент болып табылады. Жылына 15 пайызға өсетін исламдық негіздегі активтердің жиынтығы 800 миллиард АҚШ долларын құрайды. * дәл осы исламдық қаржы жүйесін ұстанатын негізгі елдер тұратын Таяу Шығыс та төлемпаздық (ликвид) аса жоғары деңгейде шоғырланған. * исламдық жүйе банк саласында тұрақтандырушы ықпалға ие болады. Өйткені мұнда салымшылар салымның қайтпай қалу тәуекелін бөліседі. Жоғарыда айтылғандай, бұл - адалға негізделген ислам қаржы жүйесі. Арамнан жиған ас болмайтынын ескерсек, ғасырларды артқа тастаған және үнемі жетілдіріліп келеді деген қазіргі әлемдік қаржы жүйесінің неліктен сан рет дағдарысқа түскені де, ал алғаш рет 1960-1970 жылдары банктік жүйе ретінде негізі қаланған, түп бастауын Құраннан алатын исламдық банктердің бүгінге дейін бірде-бір рет Дефолт қа ұшырамауы да түсінікті сияқты. Банктік өнімдер Исламдық банктің негізгі өнімдері сауда-қаржыландыру (мурабаха), үлестік бірлескен қаржыландыру (мушарака), жал (иджара), ақшаны сенімді басқару (мудараба), исламдық банк қызметінің ауқымында агенттік қызмет көрсету (вакала), сыйақысыз банктік қарыз операцияларын жүзеге асыру(кард әл-хасан). Мұның бәрінде Исламның басты қағидасы қатаң сақталады, яғни үстеме пайызбен өсім ақысын алу жоқ. Исламдық банк не қайтару мерзімін кейінге шегеру арқылы тікелей тауарды алуға, не нақты бір жобаны бірлесіп қаржыландыруға атсалысады. Мұнда ислам банктың пайдасы сол жобаның қызметінен түскен пайданы бөлісуден тұрады. Сол секілді ақшаны сенімді басқару да клиент пен банктің арасындағы жауапкершілігімен ерекшеленеді. Бұл жерде исламдық банк салымдарының екі түрі бар, оның біріншісі – өсімсіз салымдар. Аты айтып тұрғандай, мұндай салымдарға өсім төленбейді. Екіншісі – инвестициялық салым (депозит). Мұнда банк клиенттің ақшасын белгілі бір мерзімге сенімді басқаруға алады да, оны инвестициялық жобаларға немесе активтерге салады. Сол жобалардың табысына қарай клиентке тиесілі табысын беріп отырады. Бірақ банк клиент ақшасының номиналдық көлемінің қайтарылатындығына кепілдік бермейді. Егер инвестициялық жоба табыссыз болса, клиент шығынға ұшырайды, ал банк жобадан сыйақы алу құқығынан айырылады. Ал егер инвестициялық жоба банктің кінәсінен шығынға ұшыраса, онда исламдық банк сол үшін жауапты болады. Кейінгі кездері жиі айтылып жүрген қаржы нарығындағы тәуекелді тең бөлісудің ашық та, айқын жолы – осы. Сол секілді «сукук» – исламдық бағалы қағаздар да исламның басты қағидаларын бұзбай, инвестициялық табыс табуға мүмкіндік береді.
Кордоба

Кордоба — Оңтүстік Испания мемлекетіндегі Андалусия ауданындағы қала. Кордова қаласы Сьерра-Морена тау жотасының баурайында, Гвадалквивир өзенінің оң жағалауында, шұрайлы және өте ыстық аймақта орналасқан; Кордова провинциясының астанасы. Қала Ежелгі Рим үстемдігі кезінде құрылған. Бүгінгі таңда Кордова 321 мың тұрғыны бар орта көлемдегі қазіргі заманғы қала. Кордова – Иберия түбегінің түгелге жуық аумағын алып жатқан Кордова халифатының астанасы болған және бұл қалада сол заманның ескерткіштері көп. Тарихы VIII ғасырда Кордова Испаниядағы араб үстемдігінің орталығына айналды. Өзінің гүлдену кезеңіне 1 млн-дай халқы, сарайлар, мешіттер, керуен-сарайлар бар кезде Х ғасырда жетті, және араб ғылымының, поэзиясының, өнерінің орталығы болды. Кордова, халифат құлағаннан кейін, 1236 жылы Фердинанд III қаланы бағындырғанға дейін мұсылмандардың қол астында болды. Қазіргі замандағы жағдайы Еуропалық Одақтың бастамасы — Еуропаның мәдени астанасы — Кордобаны да шалып өтті. Қала 2016 жылы аталған мәртебені иемдену құқығына үміттеніп отыр. 2011 жылдың 25-ші тамызында көп күндік Вуэльта велосипед жарысының 6-шы кезеңі аяқталды. Қаланың көрікті жерлері * Әйгілі Кордова шіркеулік мешіті (Мескита), VIII ғасырда салынған ертеректе Еуропадағы ірі мешіттердің бірі, кейіннен католиктік ғибадатхана ретінде қайта салынған * Калаорра мұнарасы * Мавритандық стильдегі көпір 719 жылы Гвадалквивир өзені арқылы салынған * Мавритандық патшалардың бау-бақшалармен қоршалған ежелгі сарайы; бұрынғы инквизиция сарайы — Католиктік патшалардың Алькáсара мұнарасының жанында * Кордовадан 8 км батыста орналасқан ескі қаланың орны — Медина Ас-Сахара * Кордова қаласының төңірегінде жылқы тұқымының өсіріледі Атақты адамдары Кордова – әйгілі философтар мен ақындардың туған жері: Сенека стоицизм философиясын жақтаушы және оның немере інісі Лукан, араб философы Аверроэс, еврей теологы Маймонид. Кордовада астроном Аз-Заркали (1029—1099) жұмыс істеген. Сонымен қатар, Кордова көрнекті фламенко әртістерімен танымал. Сыртқы сілтемелер * [http://www.cordoba24.info Кордова, Испания] * [http://www.ayuncordoba.es/ Кеңестің ресми сайты.] * [http://www.cordobaturismo.es/en Кордова туризмі] * [http://www.artencordoba.co.uk/ Кордова ескерткіштері] * [http://www.cordoba24.info/english Кордова саяхатының ақпараты ]
Шлюмберже

Шлюмберже Лимитед (; ) - әлемнің 80-ге жуық елдерінде істейтін, 140 түрлі ұлттан тұратын 84 мыңға жуық жұмыскерлері бар дүниежүзілік ірі мұнай саласындағы қызмет көрсету корпорациясы. Шлюмберже сейсмикалық ақпарат пен формацияның дамуы процесі, ұңғы тесті мен тура бұрғылау, ұңғы цементтеу мен қоздыру (stimulation), жасанды көтеру (artificial lift), ұңғыны аяқтау (compleation) және консалтинг, бағдарламалар мен ақпаратты басқару сияқты кең ауқымды өнімдер мен қызметтер ұсынады. Iскерлік табысы 2007 жылы $23.28 миллиард, ал нарықтық капитализациясы, 2008 жыл 17 қазанға сәйкес $59.3 миллиард болып табылады. Тарихы Компания негізін 1926 жылы қалаған ағайынды француздар Алсатьян Шлюмбержелер атымен аталған. дағы штаб пәтері]] тағы комплексі]] 2005 жыл аяғында, Schlumberger корпоративтік офисін Нью-Йорктен Хьюстонға көшіреді. 2006 жылы Schlumberger WesternGeco-ның қалған 30% Baker Hughesтан $2.4 миллиард сатып алады. Сол 2006 жылы Риджефилд Schlumberger-Doll Зерттеу орталығын Кэмбридждегі жаңадан салынған ғимаратқа көшірді. Көшу 2006 жылы аяқталды. Жаңа ғимарат компанияның Кэмбридж, Англия; Мәскеу; Ставангер, Норвегия; және Даһран, Сауд Арабиясындағы зерттеу орталықтары қатарына қосылды. 2010 жылы Smith International компаниясын жалпы құны $11.3 миллиардқа сатып алғанын Шлюмберже мәлімдеді. The sale price is 45.84-a-share price was 37.5 percent higher than Smith closing price on 18 ақпан 2010. The deal is the biggest acquisition in Schlumberger history. The merger was completed on August 27, 2010. In 2010, Schlumberger also announced plans to acquire Geoservices, a French-based company specializing in energy services, in a deal valued at $1.1 billion, including debt. Дереккөздер
Испан Республикасы

Испан Республикасы – 1931-1939 жж. болған мемлекет. 1931 ж. испанлар өз елде Испан Республикасы жариялды. Ең бірінші үкіметке консеварторлар және ұлтшылық партиялар келді. Бірақ сосын сайлауда көп социалисттік және коммунистік партиясылар женіс алды. 9 желтоқсанда Испанлар жаңа конституциясы қабылдады. Осы конституция шаруаларға көп ерекшелер жеңілдіктерді. Одан әрі, социалисттік партиясылар өз заңдар қабылдады. Мысалы, 1932 ж. Аграрлық Заң, осы заң диқанларға жері берілді. Осы бәрі консеварторлаға ұнамау болды. 1933 ж. Испанияда сайлауда Коммунист және Социалситтік (Испан социалистік жұмысшы партиясы) партиясылар жеңіс алып, биік басына келді. Бірақ 1934 ж. сайлауда христиан консерваторлар жеңіс алды. 1934 ж. 1 қазанда коммунистертер Астурия қаласыда сайлаумен келіспей демонстрациясы істеді. 1936 ж. 7 қантарда, социалисттер сайлауда қайтадан жеңіс алды. Олар өз адам Мануэль Асанио президент істеді. Содықтан испан фашистер және консеварторлар төңкеріс жасау етті. Испан азамат соғысы басталды. Тағы қараңыз * Испания
Mozilla Firefox

Mozilla Firefox — еркін таратылатын веб шолғыш. Қолданылуы бойынша дүние жүзінде екінші орынды (2011 жылдың наурызында 29,98%), ал еркін бағдарламалық қамтама ішінде бірінші орын алады. Mozilla Firefox ашық стандарттарды қолдайтын еркін таратылатын Gecko қозғалтқышының негізінде жасалған. Файрфокс құрамында орфографияны тексеру, мәтін терілген кезде-ақ оны іздеуді бастау, RSS-ағымдарының интеграциясы, жүктеулер менеджері, "атып шығатын" терезелерді болдырмау, шолғышқа орнатылған кеңейтулерді автоматты түрде жаңарту қасиеттері бар. 2 000-нан астам кеңейтулерді қолдану арқылы Firefox мүмкіндіктерін шексіз арттыруға болады. Mozilla Firefox ресми түрде Microsoft Windows, Mac OS X және Linux операциялық жүйелеріне шығады. Компания Mozilla - бағдарламалық қамтама өндіретін дәстүрлі компания емес. Дүниенің әр түпкіріндегі пайдаланушының Интернеттегі тіршілігін жақсартуға бағытталған тегін әрі ашық кодты бағдарламалық қамтама мен технологияларды жасап шығаруды өз алдына мақсат еткен әлемдік қауымдастық. Программистер, маркетологтар, тестерлер мен заңгерлер Вебтың ашық әрі бәріне ортақ ресурс болып қала беруін қамтамасыз ету бағытында жұмыс істейді. Марапаттарға ие болған ашық кодты бағдарламалық өнімдер бен технологиялар әркімге тегін әрі 70 астам тілде ұсынылады. Mozilla басшылығы Маунтин-Вью, Калифорнияда, ал аймақтық офистері Окленд, Пекин, Копенгаген, Париж, Токио мен Торонтода орналасқан. Мүмкіндіктері Firefox браузері барлық мүмкіндіктерді стандартты версияда қолданудың орнына, өз пайдаланушыларына өзіне қажетті мүмкіндіктерді кенейтулер арқылы кірістіре алады. Мысалға ең танымал кенейтулердің бірін алайық - бұл AdBlock, ол интернет-сайттардағы [[жарнаманы қамалдап, өз қолданушысына көрсетпей қояды. Тағы Mozilla Firefox браузеріне сыртқы түрін өзгертетін қосымшаларды кірістіруге болады. Соның бәрі оны ең икемді браузерлардың бірі болып көрсетеді. Дереккөздер
Мысыр пирамидалары

Мысыр пирамидалары — Мысыр жерінде орналасқан ежелгі пирамидалар кешені. Осынау зор тас құрылыстар Ежелгі Египет перғауындарының сағанасы болып саналады. Сағаналар осыдан 5-мың жыл бұрын салынған. Ең үлкен пирамида Хеопс перғауынның әмірімен тұрғызылған. Оның биіктігі – 147 м. Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың жазбасында пирамиданы 100 мың адам 20 жыл бойы салғандығы айтылады. Пирамидалардың салынуы, құрылысы жөнінде айтылған пікірлер сан алуан. Дегенмен аптапты Египет аспаны астында мыңдаған құл тас қарумен дәу тастарды бөліп алып, оны құрылыс орнына арқанмен сүйретіп жеткізген, пирамида биіктеген сайын тас блоктарды қолмен жоғары көтерген деген пікірлер басым. Алып құрылыстар осы күнге дейін көрушісін қайран қалдырады. Осы пирамидалар Әлемнің жеті кереметінің біріне кіреді.
Абу-Даби (әмірлік)

Абу-Даби — Біріккен Араб Әмірліктерінің ең ірі әмірлігі. Бас қаласы — Абу-Даби. Ауданы 67340 км². Жұрты 1800 мың адам (2007). Абу-Даби мемлекеттің 70% ЖІӨ өндіреді. Солтүстігінде Персы Шығанағымен, оңтүстігінен және батысынан Сауд Арабиясымен, шығысыннан Оман мемлекетімен, шығысында Дубаймен шектеседі. Жер көлемі 73060 км². Сондай-ақ оның құрамына көптеген аралдар кіреді және Дубай, Шарджа әмірліктерімен шектесіп жатыр. ХVІІІ ғасырдан бастап билік Бану Яз тайпасының Эль Бу Фалах қауымы қолында болған. 1765 жылдан бастап билеушілердің резиденциясы болған Абу-Даби қаласының маңынан 1761 жылы ауызсу көзі табылған. ХІХ ғасырда Мускат, Оман және Сауд әулетімен арада шекаралық талас-тартыстар болды. Бұл тартыстар әлі күнге дейін шешімін таппаған. 1892 жылы халықаралық істердің ақырғы құқығын жүргізуді Ұлыбританияға беріп, келісімге қол қойды. 1968 жылы Ұлыбритания Парсы шығанағы аумағынан кеткен соң әмірлік көршілес мемлекеттермен бірлікте Біріккен Араб әмірліктері федерациясын құрды. Мұнайға қорына бай жерлері әмірлікті Дубаймен қатар деңгейде федерацияға жетекшілік етуге мүмкіндік туғызуда. Дереккөздер
Арман Шәріпбайұлы Жетпісбаев

Жетпісбай Арман Шәріпбайұлы — Шымкент қаласының әкімі. Өмірбаяны Арман Жетпісбаев 1971 жылы 24 сәуірде Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Куйбышев ауылында туған. 1993 жылы Қазақ химия-технология институтын «өнеркәсіп және азаматтық құрылыс» мамандығы бойынша «инженер-құрылысшы» біліктілігін. 2002 жылы Т.Рысқұлов атындағы Жаңа экономикалық университетін «қаржы және несие» мамандығы бойынша «экономист» біліктілігін игерген. 1992 жылдан бастап 1999 жылғы шілдеге дейін түрлі коммерциялық құрылымдарда жұмыс атқарған. 1999 жылдың шілдесінен 2000 жылдың сәуірі аралығы "Қазкоммерцбанк" АҚ-ның Шымкент қаласының филиалы директорының орынбасары. 2002-2003 жылдары «Казкоммерцбанк» АҚ-ның Қызылорда қаласы филиалының директоры, «Қазкоммерцбанк» АҚ басқармасы төрағасының бірінші орынбасары қызметтерін атқарған. 2003-2005 жылдары «Корпорация ARNA» ААҚ-ның атқарушы директоры, кейін «Корпорация ARNA» ААҚ басқармасының төрағасы болып сайланды. 2005-2006 жылдары «Оңтүстік» арнайы экономикалық аймақ (АЭА) дирекциясы мемлекеттік мекемесінің директоры. 2006-2008 жылдары Түркістан облысы әкімінің орынбасары. 2008 жылдың ақпан айынан бастап Шымкент қаласының әкімі болып тағайындалды. 2012 жылдың 24 сәуірінде әкімдік қызметтен босады. 2015 жылдың желтоқсанында "Қазатомөнеркәсіп" ұлттық компаниясының директоры болып тағайындалды. Сыртқы сілтемелер * [http://www.shymkent.gov.kz/ Шымкент қаласының әкімшiлiгi ресми торабы]
Парадокс (математика)

Парадокс - қарама-қайшылықты математикалық сөйлем. Яғни, егер бір математикалық сөйлем ақиқат болатын болса, осыдан оның терістеуінің де ақиқаттығы шығады, немесе , осы сөйлемнің терістеуінің ақиқаттығынан сөйлемнің өзінің де ақиқаттығы шығатын болса, осындай сөйлемдерді парадокс деп атаймыз. 1900 ж. бері қарай жиындар теориясында 3 үлкен парадокс пайда болды: #Рассел парадоксы (1903) #Кантордың парадоксы (1899) #Бурали –Форти парадоксы (1897): Бұл парадокстер, әсіресе Расселдің парадоксы, сол кездегі математика әлемі мен логикада үлкен сілкініс әкелді. Математика тарихындағы үшінші реткі дағдарысты тударған еді. 1908 ж. Б.А.У. Расселдің типтер теориясы мен Е.Ф.Ф.Зермелоның(1871～1953) аксиомалық жиындар теориясы осы парадокстерді шешу үшін жасалған еді.
Нильс Хенрик Абель

Абель Нильс Хенрик (Niels Henrik Abel, 1802-1829） - Норвегияның атақты математигі, осы заман алгебрасының дамуындағы көшбасшысы. 1802 ж. 5-тамыз күні Финнейде шала сопы-пастор сурен Георт Абелдің семьясында дүниеге келген, 1829 ж. 6-сәуір күні Фолуланда қайтыс болған. Өмірбаяны 13 жасында Ослода діни мектепке түскен, математика мұғалімі Бернт Микель Хольмобое оның талантын байқап, оған жетекшілік еткен. Жас шағынан бастап Абель кейбір математикалық мәселелерге ой жүгірте бастайды. 1821 жылы бірнеше профессордың көмегімен Осло университетіне түседі. Ол университетте өздігінен оқыған, сонымен бірге көп уақытын зерттеуге жұмсаған. 1824 жылы, Абель 5-дәрежелі алгебралық теңдеудің шешуін әдеттегі түбір табу жолымен табуға болмайтынын дәлелдеу барысында, топтарға(Абел тобына) алмастыруға болады деген тұжырымды енгізеді. Мақаласы түсінікті болу үшін француз тілінде жарялайды және оны С.Ф.Гауссқа жіберіп береді. Бірақ шет ел математиктері ешқандай көмек көрсетпейді. 1825 жылы ол Берлинге барып, сол жерде А.Л.Креллемен (August Leopold Crelle 1780-1855) танысып дос болады. Ол Крелленің атақты «Таза жане қолданбалы математика» журналының шығаруына көмектеседі. 1-томында (1826) Абелдің 7 мақаласы жарық көреді, оның ішінде 5-дәрежелі алгебралық теңдеудің шешуі әдеттегі түбір табу жолымен табуға болмайтындығының дәлелдеуі бар еді. Кейінгі сандарында да Абельдің көп мақаласы жаряланып тұрды. 1826 жылы Абель Парижге барып , А.-М.Лежаңдр (Legendre, A.-M, 1752-833) және А.Л.Коши (Augustin-Louis Cauchy) сынды ұлы математиктерге жолығады. Абель элиппстық интеграл туралы бір зерттеу мақаласын жазып оны Франция ғылым акедемиясына табыстайды. Алайда оған ешкім мән бермеген соң, ол амалсыздан Берлинге қайтып оралады. 1827 жылы ауырып Берлиннен Норвегияға қайтып барып, жеке мұғалім болып күн көреді. Қайтыс боларының алдында ғана басқалар оның зерттеулеріне назар аудара бастайды. 1828 жылы Франция ғылым акедемиясының 4 акедемигі Норвегия патшасына хат жолдап , Абельдің ғылыммен айналысуына шарт-жағдай жасауын өтінеді. А.-М.Лержандр ғылым акедемиясының жиналысында Абельдың идеяларын қолдайды. Келесі жылы 6-сәуір күні, 27 жасында Абель қайтыс болады. Берлин университетінің оны оқытушылыққа алғаны туралы хаты қайтыс болған күнінің ертесі жетеді. Көзі тірісінде еленбеген еңбектері қайтыс болғаннан кейін, барлық ғалымдардың назарын тартып, оның атақ-даңқы бүкіл Еуропаға тарай бастайды. Абельдің математикадағы зерттеулері көп жақты болған. 5-дәрежелі алгебралық теңдеуден басқа, одан да жоғары алгебралық теңдеулерін, топтар теориясын, сонымен бірге шексіз қатарларды, олардың қосындысын табудағы кейбір теоремаларды табады. Абелдің қамшының сабындай ғана қысқа ғұмырында жасаған еңбегі орасан мол болған, ол туралы С.Хермит (C.Hermite 1822～1901) былай деген еді : “Абель қалдырып кеткен еңбек математиктер үшін 150 жыл жұмыс істеуге жетеді ” .
Соғдылар

Соғды (Сугут) — қазіргі Тәжікстан және Өзбекстан республикалары аймақтарындағы Зеравшан және Қашқадария өзендерінің алабында орналасқан ежелгі тарихи халық. Орталығы Марқанд (Самарқанд) қаласы болды. Б.з.д. 6 — 4 ғасырларда Ахемен мемлекетінің құрамына кірді. Соғдылықтар парсы патшаларына күмістен салық төлеп, қымбат бағалы тастар жеткізіп тұрды, ірі әскери күштер берді. Б.з.б. 329 — 28 ж. С. тұрғындары Спитаменнің басшылығымен Александр Македонскийге күшті қарсылық көрсетті. Кейіннен Селевки әулеті, Грек-Бактрия мемлекеттері мен Кушан патшалығының құрамына енді. 4 — 5 ғасырларда ақ ғұндарға, 6 — 7 ғасырларда Түрік қағандығына бағынды. Арабтардың Орталық Азияға жорықтары кезінде Түргеш қағандығы соғды халқына барынша көмектесті. Түргештердің қолбасшысы Құр Бағанун ат-Түрки соғдылықтарға әскери көмек бере отырып, арабтарға қарсы бірнеше жорықтар жасады. Дегенмен соғдыны арабтар жаулап алып, халифат құрамына кіргізді. Кейіннен, Орта Азияда құрылған әр түрлі түркі мемлекеттеріне кезек-кезек бағынды. Ұлы Жібек жолының азиялық бөлігінің тармақтары соғдылықтардың сауда-егіншілік қоныстары болды. Афрасиаб, Пенжикент, Варахша, Калаи-Муг, т. б. көне қалалардың орнында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары соғдылықтардың мәдениеті жоғары болғандығын дәлелдейді. Тағы қараңыз * Соғдиана * Соғдылық айналғыш биі * Хутэн Дереккөздер
Импорт

Импорт (латынша: іmportare – әкелу) – ішкі рынокта өткізу үшін елге шет елдерден тауарлар, технологиялар әкелу. Импорт құрылымы белгілі бір елдің табиғат жағдайларының ерекшеліктерімен‚ оның экономикасының дамуымен және оның халықаралық еңбек бөлінісіндегі рөлімен айқындалады. Экономиканы индустрияландыру‚ технологияларды жаңарту үшін шетелден машиналар мен жабдықтарды әкелудің маңызы зор. Импортқа ерекше кеден тәртіптемесі‚ салық төлемдері‚ лицензиялар‚ т.б. белгіленеді. Бір елдің импорты екінші елдің экспортына тең болады. Реимпорт — бұрын шет жерге шығарылған және ұқсатуға ұшырамаған (сатылмаған, жарамсыз деп табылған және т.б.) отандық тауарларды елге қайта әкелу жиынтығы. Олардың болмауы реквизиттің заңды күшін жояды. Дереккөздер
Майкл Фелпс

Майкл Фэлпс (Michael Fred Phelps, 30 маусым, 1985 жыл) - атақты АҚШ жүзушісі. Спорт тарихындағы 50 метрлік бассейнде 23 дүркін олимпиада чемпионы, 28 дүркін олимпиада ойындарының жүлдегері және 26 дүркін әлем чемпионы болған жалғыз спортшы. Олимпиада ойындары тарихындағы медаль саны абсолюттік рекордсмен. Лондонда өткен ХХХ жазғы олипиадада Лариса Латынинаның 48 жыл бойы сақталған медальдік рекордын жаңартқан болатын. Спорттық мансабы 15 жасында АҚШ-тың олимпиадалық құрамына қабылданған ол, көп ұзамай команданың лидеріне айналды. Дәл сол кезде кәнігі мамандар “Спитцтің ізбасары өсіп келе жатыр” деп жер жаһанға жар салды. Құлақтары қашан да түрік жүретін журналистер мақтаулы жүзушінің қарым-қабілеті қаншалықты екенін байқау үшін оның әр қадамын жіті қадағалай бастайды. Майкл өзінің мықтылығын тұңғыш рет 2003 жылы әлем чемпионатында паш етті. Барселонада 18 жастағы спортшы үш мәрте алтын медальды иеленіп, әлемдік рекордты бес рет жаңартты. Ал Афина Олимпиадасының алауы тұтануына тура бір жыл қалған. Спитцті тақтан тайдырып, өзінің шын мәнінде “су патшасы” екенін Майкл Фелпс ежелгі Эллада елінде дәлелдеуге тиіс еді. Афина Олимпиадасы (2004) Олимпиаданың алғашқы күнінде 400 метрге кешенді жүзуде АҚШ спортшысы әлемдік рекордты жаңартты. Жанкүйерлер “бір” деп бас бармақтарын бүкті. Бірақ келесі күні еркін тәсіл бойынша 4X100 эстафеталық бәсекеде кілең жұлдыздардан жасақталған америкалықтан мәре сызығын небәрі үшінші болып қиып өтті. Енді Спитцтің рекордын бұзу мүмкін еместей көрінді. Фелпс бұл сәтсіздікке аса қайғыра қойған жоқ. БАҚ өкілдеріне берген сұхбатында: “Мен Спитцтің рекордын жаңартуды мақсат тұтқан емеспін. Ондай әңгімені таратып жүрген журналистер. Афинада мен жалғыз алтын алсам да, соны місе тұтар едім”, – деді. Көп сөйлеп көпіргеннен гөрі, көп іс тындырғанды жөн көретін жүзуші көп кешікпей жеңіп алған алтындарының санын беске жеткізді. Енді небары екі рет жеңіс тұғырына көтерілсе, атақты Спитцпен теңесетін еді. Миллиондаған жанкүйер сол тарихи сәтті көруге құлшынды. Өзге біреу болса, тарихта қалуға тырысып, жанын салар еді-ау, бірақ Фелпс ойда-жоқта өз орнын әріптесі Иан Крокерге босатты. Жанкүйер біткеннің барлығы аң-таң, мамандар оның бұл әрекетін түсіне алмай әлек. Ал Майкл болса: “Өкінішке қарай, Крокердің еншісінде бірде-бір алтын жоқ. Ал мен бас бәйгенің бесеуін алып үлгердім. Сон­дықтан да досыма өз орнымды ұсынып, жоғарыдағы олқылықтың орнын толтыруға мүмкіндік бердім. Қанша дегенмен, біз бәріміз бір командамыз ғой”, – деп мәрттік танытты. Келесі күні 19 жастағы Майкл Фелпс алтыншы мәрте алтын медаль жеңіп алды. Осылайша Марк Спитцтің рекорды бұзылған жоқ. Алайда жас жүзушінің бұл мәрттігі жайында жанкүйерлер әлі талай жылдар бойы әңгімелеп жүрері анық. Алайда рекордтық көрсеткіш көп күттірген жоқ. Пекин Олимпиадасы (2008) Бейжіңде 23 жасар Майкл Фелпс Олимпиада ойындарында тағы сегіз алтын медаль жеңіп алып, 14 дүркін Олимпиада чемпионы атанды. Лондон Олимпиадасы (2012) Дереккөздер
Оффали (графтық)

Оффали (ағылш. Offaly; ирл. Uíbh Fhailí) — орталық Ирландиядағы графтық. Ирландия республикасының Ленстер провинциясының құрамына кіріді. Бас қаласы мен ірі қаласы — Талламор. Жұрты 64 мың адам (графтықтар арасында 23-ші орын; 2002 ж. мәләмет).
Африкалық Бірлік Ұйымы

Африкалық Бірлік Ұйымы – Африка елдерінің ұйымы. 2001 жылы Африкалық кеңес деп атала бастайды. 1963 жылы тәуелсіздік алған мемлекеттер басшылары Конференциясында құрылады. Мақсаттары: Африка елдері арасындағы ынтымақтастықты, территориялық шиеленістерді және олардың арасындағы таластар мен келіспеушіліктерді реттеу, өмірдің саяси және әлеуметтік - экономикалық салаларындағы ынтымақтастық. 1994 жылы ұйымға ОАР енеді. Ұйымға мүше елдер Алжир, Ангола, Бенин, Ботсвана, Буркина-Фасо, Гамбия, Гвинея, Джибути, Эритрея, Эфиопия, Замбия, Зимбабве, Кабо-Верде, Камерун, Кения, Конго Демократиялық Республикасы, Кот-д’Ивуар, Камар аралдары, Лесото, Либерия, Ливия, Мавритания, Морис, Мадагаскар, Малави, Мали, Мозамбик, Мысыр, Намибия, Нигер, Нигерия, ОАР, Орталық Африка Республикасы, Руанда, Сан-Томе және Принсипи, Эсватини, Сейшель аралдары, Сомали, Судан, Сьерра-Леоне, Танзания, Того, Тунис, Уганда, Чад, Экваторлық Гвинея. Дереккөздер
Қасым сұлтан

Қасым сұлтан (1755/65-1840), Абылай ханның қалмақ әйелінен туған кіші ұлы, Кенесары ханның әкесі. Абылай хан өлер алдында халықты жыйып, өзінен кейінгі ханды таңдасын дегенде, халық үлкен ұлы Уәлиді хан ғылып Ақ Киізге отырғызады. Сонда Абылай хан халықтың Қасымды таңдамағанына қатты өкінген, себебі Қасым өте табанды және әділетті, ұлтына берік хан болатынына сенімді еді. Қасым сұлтан және оның балалары Саржан, Есенгелді, Ағытай, Бопы, Көшек, Кенесары, Наурызбай, 20 жылға жуық Ресей империясына қарсы күресте өткізді. Оған жәрдемдескен екі ұлы, Саржан сұлтан мен Кене хан оның басты қолбасшылары болды. Қасым сұлтан алғашында Ресей өкіметімен Орта жүз тағының заңды мұрагері, Уәли ханның үлкен ұлы Ғұбайдолланың хан сайлануын талап етті. Оны 1840 жылы Қоқан хандығының билеушілері өлтірген.
Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)

Қазақтың салт-дәстүрлері * Шарана шайқау * Кіндік шеше * Қыз айттыру * Табалдырық аттау * Құйрық-бауыр (салт) * Жасау * Сәлем салу * Киіт * Түйе мұрындық * Есік ашар * Өңір салу * Құрсақ той * Жарыс қазан * Төркіндеу * Ілу салу * Қыз алып қашу * Құда түсу * Неке қияр
Шаңырақ

алаңындағы Шаңырақ]] төбесіндегі шаңырақ]] Шаңырақ (; чув. шăнăркă, , бур., ) — киіз үй күмбезін кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған конструктивті элемент. Күмбездің бүйір элементтерін - уықтарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және ошақ түтіннің сыртқа шығуына орай арналады. Шаңырақ- киіз үйдің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні күмбез тәріздес, шаңырақ уықтардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.). Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр. Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген ұғымдарды жатқызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр рудың есiмiн жобалап отыратын болған. Шаңырақ киiз үйдiң күмбездiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi. Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырық” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы сыбағалар әкеледi. Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi (сүткенжесi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi. Құрылысы Шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады: # Тоғын - шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі. # Күлдіреуіш - Сәмбі талынан иіліп жасалады. Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады. # Беріктік - Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі. # Шаңырақтың көзі - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді. Мемлекеттік рәміздерде Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және Баян-Өлгий облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген. Дереккөздер
Ажман (әмірлік)

Ажман — Біріккен Араб Әмірліктерінің құрамындағы ең кішкентай әмірлік. Бас қаласы — Ажман. Халық саны 235 мың адам (2003). Ауданы 259 км² (мемлекеттін 0,3%). БАӘ құрамына 1971 жылдың 2 желтоқсанында кірді. Географиясы Тұрғындардың көпшілігі әмірліктін бас қаласында тұрады. Ажман әмірлігіне екі анклав кіреді: Масфут (оңтүстік-шығыста 110 км) пен Манама (шығысында 60 км). Кеме қурастыру, маржан теру және қурма өсірумен айналысады. Университет, медициналық инстиут. Туризм.
Ороген

Ороген, орогендік белдем (– тау және …ген) – жер қыртысының қимылды белдемі болып саналатын геосинклиналдың дамуындағы екінші саты. Ороген кезінде геосинклиналдар орнындағы жер қыртысы жоғары көтеріліп биіктейді, қатпарлықтар түзіледі және тау жаралады. “Ороген” терминін геологияға австралия геологы Л. Кобер енгізді (1921). Кобер Орогенді интернидтер (І), централидтер (Z), метаморфидтер (M), экстернидтер (E) деп аталатын белдемдерге бөлді. Интернидтер – Орогеннің орталық бөлігі. Арасында гранит интрузиялары бар, жаңа қатпарлықтарға шалыс орналасқан, ортаңғы массив түрінде келген көне құрылымның жұрнағы. Централидтер – интернидтердің екі жағын ала орналасқан қатпарлы құрылым ядросы. Ол – қатпар түзілу циклі мен метаморфизм процестерінен қалыптасқан, кратогендерге қарай кептелген, жанартаутекті-шөгінді жыныстардан құралған белдем.Метаморфидтер – централидтерге шектес жатқан күшті метаморфизмге шалынған және Орогенге дейін жиылған тақтатастар мен грауваккалардың аса қалың қабаттары мен негізді (офиолитті) жыныстардан құралған белдем. Экстернидтер – Орогеннің шеткі белдемі. Ол флиштерден, нериттік шөгінділерден, вулканиттерден тұрады. Альпінің тектоникалық құрылысына негізделген Кобердің Орогендік сұлбасы бүкіл жер қыртысының күрделі құрылысын қамти алмайды. Дереккөздер
Орогендік белдік

Орогендік белдік (қозғалмалы белдік) - аймақтық шәкілдегі қыспалы тектоника әсерін көрген сызықты немесе доғалы аумақ. Көптеген орогендік белдіктің тарихтары мұхит литосферасының субдукциясы (мысалы, Анды орогендік белдігі), ірі континенттік массалардың қақтығысы (мысалы, Гималай орогендік белдігі) немесе өңірлердің аккрециясы (мысалы, батыс АҚШ және Канададағы Кордильера таулары) сияқты оқиғалармен сипатталатын плиталық тектоника моделі арқылы түсіндіріледі. Бұрын орогендік белдіктер орогендік айналымның кезеңдерін көрсетеді деп есептелген, бірақта қазір орогендік белдікті плиталық тектоника моделін пайдаланып түсіндіру үшін зерттеушілер Уилсон айналымының кезеңдерін көруге тырысады.
Ғаббас Айтбаев

Ғаббас Айтбаев 1882 жылы Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы (бұрынғы Егіндібұлақ ауданы К.Маркс атындағы колхозында дүниеге келген) – қазақ халық ақыны, композитор. Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан. 1920 жылдан КОКП мүшесі. 1922 жылы Қарқаралыда өткен халық ақындарының айтысында бірінші орынды жеңіп алған. Әкесі Айтбай–Арқаның белгілі әнші-композиторларының бәрі. Айтбаевтың әншілігіне испанның гитаршысы Андрея Сеговия тәнті болып, оның орындаушылық өнерін жоғары бағалаған. Ол 1927 жылы Москвада Советтердің төртінші съезі делегаттарына ұйымдастырылған концерттерде жұртшылық назарына ілігеді. Сол жылы өлкен театрда этнографиялық концертке қатысып, зор абыройға ие болады. Александр Затаевич Айтбаевтан он екі ән жазып алған. :"Ғаббастың "Ардағының" өзі поэзия. Ол қиялыңды шарқытатын жазғы кештегі ай сәулесінің, Сахараның тылсым тыныштығының ғажайып көрінісі–суреті", - деп жазған А.В.Затаевич. Айтбаев қазақ ауылын советтендіруге белсене ат салысып, өзінің туған жерінде өмірінің соңына дейін ауыл совет председателі болып қызмет етті. Ғ.Айтбаев Қазыбек би селосында жерленген. Дереккөздер
Ахметбек Байсалбайұлы

Ахметбек Байсалбайұлы (1878 жылы қазіргі Бұқар жырау (бұрынғы Тельман) ауданы Қызылқайың /Березняки/ ауылында дүниеге келген. ) — белгілі Қазақстан ақыны. Арғын тайпасының Қуандық руының Мұрат бөлімінен шыққан. Жастайынан өлең шығарумен әуестенген, өз шығармаларында халықты отаршылыққа, егіншілікке үгіттеген. өзінің қонысына ағаш еккен, бұл шоқ тоғайлы жер Ахметбектің қызыл қайыңы деп аталады. Жастарды өнерге, білімге баулыған, кітапхана ашқан. Совет өкіметінің алғашқы жылдарында сол өңірдегі Байдәулет болысының төрағасы болады. Ахметбек халық ауызынан көп құнды әдеби мұра жинаған. "Қанды жорық" дастанында отызыншы жылдардың басында ел ішіне ылаң салып, ашаршылыққа душар еткен асыра сілтеушілерді өлтіре сынайды. Сол үшін жазықсыз айыпталады. 1966 жылы толық ақталады. Қарағанды облысында Ахметбек есімімен әк тас кен орны аталады. Дереккөздер
Токипона

Токипона (toki pona) — Канада азаматы Соня Ланг (Соня Элен Киса) өзі ойдан шығарып құрастырған тіл. Жасанды тілдердің арасында ең оңайы ретінде деп сенеді сол тілдің әуесқойлары. Токипона туралы алғашқы хабар Интернет желіснде 2001 жылы пайда болды. Toki Pona «жақсы тіл» деп аударылады (қараңыз: — сөйлесу, — жақсы). Киса бұл тілді құрастырған кезде даосизм мен дзён-буддизм діндеріне қызығып жүрген болатын, сондықтан тілді барынша қарапайым етіп шығарған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Эчер

Эчер - бұл Мажарстанда, Будапешттан жақында Пешт ауданда орналасқан ауыл. Тарихы Сөз ‘Эчер’ мажар тілден ‘ағаш’ белгілейді. Ауылдын тарихы 896 ж. бастайды, бірақ бірінші жазған атау тек қана 1315 жылда болды. Бауырлас қалалары * Zlaté Klasy (Словакия) * Кұмбаг (Түркия)
Алаша

Алаша — әртүрлі түске боялған мақта, жүн жіптерінен өрмекпен тоқылатын төсеніш мүлік. Екі әдіспен тоқылады. * Бірі — түрлі-түсті жіптерді жарыстыра жолақтап тоқу. * Екіншісі — әр түсті бой жіптерді санап отырып, теріп тоқу арқылы көп мәнерлі өрнектер түсіру (қ. Өрмек тоқу). Алғашқысын қақпа Алаша деп, соңғысын терме Алаша деп, кейде кілем Алаша деп те атайды. Алашадан төсеніш, тұс кілем, қоржындар жасайды. Алаша — қазақ тұрмысында ең жиі қолданылатын мүлік. Дереккөздер
Пилска Окраглак Депосы

Parowozownia Pilska Okrąglak - Бұл Депоның құрылған уақыты 1870-1874 жылдар аралығын қамтиды, сонымен қатар ол сол жердің темір жолының дамуына да себепші болды. Депо өзінің ерекше құрылыс стиліне байланысты, Еуропа елдеріндегі біршама осындай құрылыстардың пайда болуына себебін тигізді. Біраз жылдар пайдалана келе XX-ғасырдың 90-шы жылдарында объект пайдаланудан шықты, соның есебінен оны халық ұмыта бастады. Қазір Депоның қандай қалыпта екенін көріп жүрген Пила қаласының біраз ондық тұрғындары бұл тарихи ескерткішті құтқарып қалу амалын табуға бел буды. Сыртқы сілтемелер * [http://parowozownia.ovh.org Parowozownia Pilska Okrąglak ]
Ванадий

Ванадий (лат. Vanadium; V) — элементтердің периодтық жүйесінің 5 топ элементі. 1801 жылы алғаш рет Мексика минерологы А.М. дель Рио ашқан, 1830 жылы швед химигі Н.Г.Сефстрем темір рудаларынан жаңа элемент алып, оны скандинавия мифологиясындағы сұлулық құдайы Ванадистің құрметіне ванадий деп атаған. 1869 жылы ағылшын химигі Г.Роско хлорлы ванадий (VCl 2 ) сутекпен әрекеттестіріп, таза 95%-дық ванадий бөліп алады. Ванадий – ашық сұр түсті металл. Қалыпты жағдайда химиялық активтігі өте нашар, ал жоғары температурада ұнтақ күйіндегі ванадий оттек, азот, хлор, күкірт т.б. элементтер мен оңай әрекеттеседі, болатқа қосқанда оның мықтылығы артады. Ол көбіне автомашиналар өндірісінде мотор, цилиндр, білік т.б. жасауға жұмсалады. Ванадийдің темірмен қоспасы – феррованадий түрінде өндіріледі. Өндірісте Ванадий қосылыстарының маңыздысы Ванадий ангидриті V 2 O 5 – қызғылт түсті, суда, сілтілерде жақсы еритін қатты зат. Бұл күкірт қышқылын понтан әдісімен өндіргенде катализатор ретінде кең түрде пайдананылады. Ванадий Қазақстанда Тараз қаласының маңындағы Қаратауда бар. Ванадийдің басқа қосылыстары мұнайдан бензин алуда, спиртті тотықтырып, сірке қышқылын және резина, шыны, керамика бояу, сурет материалдарын өндіруде, медицинада қолданылады. Ванадий шашыраған элементтерге жатады және табиғатта еркін түрде кездеседі. Жер қыртысындағы ванадий мөлшері 1,6⋅10 -2 %, мұхиттар суда 3⋅10 -7 %. Магмалық жыныстардағы ванадийдің ең жоғары орташа құрамы габбро мен базальттарда (230-290 г/т) байқалады. Шөгінді жыныстарда ванадий биолиттерде (асфальттарда, көмірлерде, битуминозды фосфаттарда), битуминозды тақтатастарда, бокситтерде, сондай-ақ оолитті және кремнийлі темір кендерінде кездеседі. Ванадийдің ионды радиустарының жақындығы және темір мен титанның магмалық жыныстарында кеңінен таралған гипогенді процестерде ванадий толығымен шашыраңқы күйде болуына және өз минералдары құрмауына әкеледі.
Вольфрам

{{Химиялық элемент|нөмірі74|Пуассон коэффициенті0.28|жылусыйымдылығы24,27|тор құрылымыКубтық көлемдік орталықтанған|молярлық көлем9,53|Тор құрылымыКубтық көлемдік орталықтанған|тор параметрлері3,160|Дебай температурасы310|жылуөткізгіштік162,8|Юнг модульі411|жылжу модульі161|Моос қаттылығы7.5|балқу жылуы285,3 кДж/кг 52,31|Виккерс қаттылығы3430–4600|Бринеллий қаттылығы2000–4000|CAS тіркелу нөмірі7440-33-7|қб қысымы 13477|қб қысымы 103773|қб қысымы 1004137|қб қысымы 1 k4579|қб қысымы 10 k5127|қб қысымы 100 k5823|суретWolfram evaporated crystals and 1cm3 cube.jpg|булану жылуы4482 кДж / кг 824|қайнау температурасы=5828 K (5555&nbsp;°C, 10031&nbsp;°F). Тағы қараңыз * Вольфрам кентастары Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Қорғасын

Қорғасын (; Pb) — элементтердің периодты жүйесінің IV–тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 82, атом массасы 207, 2. Қорғасын өте ерте заманнан белгілі, одан жасалған тиын ақша, медальондар ертедегі Египет қазбаларынан көп табылған. Жер қыртысындағы мөлшері 1.6 07 %, ол жеке күйінде кездеседі. Ең маңызды кені– галенит– қорғасын жылтыры PbS; Қазақстандағы кендері Оңтүстік және Шығыс Қазақстанда және Қарағанды облысында. Қорғасын бос күйінде көкшіл-сұр түсті жұмсақ және ауыр металл, оңай балқиды. Қорғасынды өндіру үшін, оның рудасын алдымен байытады, одан шыққан концентратта 40–78% қорғасын болады. Концентраттағы қорғасын көбіне полиметаллургия әдісімен алынады. Қолданылуы Қорғасын-өнеркәсіп пен техникада кең пайдаланылатын түсті металл. Химия өнеркәсібінде қолданылуы Ол атмосферада коррозия және қышқылдар әсеріне төзімді болғандықтан, химиялық аппапатуралар (әсіресе, күкірт қышқылы өндірісі мен электрохимиялық өндірісте) жасауға қолданылады. Мысалы, күкірт қышқылы өндірісіндегі негізгі жабдықтар - камералар, шаю мұнаралары, астаушалар, құбырлар, мұздатқыштар, сорғы бөлшектері - бәрі қорғасыннан жасалады, әйтпесе қорғасынмен қапталады. Электролиз жүргізетін ванналар көбінесе қорғасынмен қапталады. Электротехникалық өнеркәсіпте қолданылуы Қорғасынның едәуір бөлігі кабель өндірісінде кабельдің сыртын қорғау үшін ерме жасауда қолданылады. Қорғасынның көпшілігі жеңіл балқитын қорытпалар ретінде оның висмут, қалайы, кадмиймен қорытпасы түрінде электросақтандырғыш жасауға, ал мыспен, сурьмамен, қалайымен және мырышпен қорытпалары мәшине жасау және электротехника өндірісінде кеңінен пайдаланылады. Қазіргі таңда қорғасынды көп пайдаланатын - аккумулятор өндірісі. Қорғасыннан аккумулятордың пластинкаларын дайындайды. Аккумулятор торларын қорғасын-сурьма қорытпасына қорғасын тотығын қосу арқылы жасайды. Дүниежүзінде өндірілетін қорғасынның үштен бірі осы салаға жұмсалады. Типографиялық қорытпалардың негізгі компоненттері мына металдар болып саналады - қорғасын, қалайы және сурьма. Кітап жасауда қорғасын ғасырлар бойы қолданылып келеді. Қорғасын міндетті түрде хрустальдың құрамына кіреді. Қорғасынды шыны кедергісіз балқиды, оңай үрленеді, қырланады және өңделеді. Мұндай шынылар жарық сәулелерін жақсы шағылыстырады, оптикалық құралдарда кеңінен қолданылады. Глет ( PbO ) және сурик ( Pb3O4 ) теледидарға кинескоп жасағанда қолданылады. Медицинада қорғасын тұтқырлатқыш ауырсынуды және асқынуды басуға, рентгенотерапия да қызметкерлерді қорғау үшін қолданылады. Қорғасын қорғасын әгін ( PbCO3 * Pb(OH)2 ) алуда қолданылады. Мұндай әк өте жұғымтал және ауа мен судың әсеріне төзімді қабыршақ құрайды. Дереккөздер