kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мүр көбелек

Мүр көбелек – қабыршақ қанаттылар тұқымдасына жатады. Жер шарында кең тараған, негізінен тропиктік және жалпақ жапырақты ормандарда кездесетін 15 мыңдай түрі белгілі. Қанатын жайғанда ұзындығы 13 – 50, кейде 80 мм-ге дейін жетеді; қанаттары жалпақ, қоңыр сұр, сарғыш түсті, ірілі-ұсақты жолақтармен көмкерілген, кейбіреулері өте ашық ала-құла түстерге боялған. Кейбір түрінің тұмсығы болмайды. Мүр көбелектерде жыныстық диформизм анық байқалады: жылдың салқын кезінде пайда болған көбелектердің аналықтары қанатсыз немесе жетілмеген қанаты болады. Бұлар негізінен кешқұрым, не түнде белсенді тіршілік етеді. Қуыршаққа айналарда топыраққа, қураған ескі жапырақ арасына жасырынады немесе пілләға оранып, ағаш діңіне бекінеді. Көбінесе қуыршақтары, кейде жұлдызқұрттары мен жұмыртқалары қыстап шығып, көктемде ұша бастайды. Мүр көбелектердің көпшілік түрі – орман және жеміс ағаштарына зақым келтіреді. Мүр көбелекке қарсы ағаштарға инсектицидтер бүркіп, көктемде және күзде ағаш түбін қопсытады. Қазақстанда шығыс аймақтарда Мүр көбелек жиі кездеседі, 1 түрі – мамықты хеймоптена (Cheimoptena pennigera) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Мүрсейіт Бікеұлы

Мүрсейіт Бікеұлы (1860, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы – 1917, сонда) –Абай шығармаларын жинап, көшіруші, насихаттаушы. Семейде орыс мектебінде, кейін Бұхарада білім алған. Семей оязының кеңсесінде тілмаш әрі писарь, мектепте мұғалім болған. Абай оны ауылына алдырып, бала оқыттырды. Мүрсейіттің балаларға жазып берген “Жарапазан” өлеңін оқыған Абай оған өз өлеңдерін жинап, жазып жүруді тапсырған. Абай өлеңдері 5 дәптерге жазылып алынған, екеуі Қазақстан Ұлттық кітапханасының қолжазбалар қорында, біреуі “Әуезов үйі” ғылыми-мәдени орталығында сақтаулы. Абайдың Семейдегі мемлекеттік әдеби-мемориалдық қорығында дәптерлердің фото-көшірмелері бар. 1909 жылы Абайдың тұңғыш жинағын даярлау кезінде ол Тұрағұл мен Кәкітайға көп көмек көрсеткен. Абай шығармаларының түпнұсқасы сақталмағандықтан, Мүрсейіт қолжазбалары негізгі нұсқа саналады. Мүрсейіт (Нурсейіт)Бікеұлы (1860-1917)- Абай өлеңдерін қағазға түсіріп, бүгінгі ұрпаққа жеткізуге орасан зор еңбек сіңірген кісі. Мүрсейіттің 7-ші атасы - Әнет баба. Әнет - Абайдың 7-ші атасы Әйтекпен бір туыс. Әнеттің бір ұлы-Байболат, Байболаттан - Бақай, Бақайдан - Тоққожа, Тоққожадан - Көбікен, Көбікеннен - Біке, Бікеден - Мүрсейіт. Орыс мектебінде 4 жыл, содан соң Бұхарда оқып, білім алған. Семей облыстық әкімшілігінде қызмет істеп жүрген көзінде Әбдіқызы Зағипа дауына байланысты Абайдың тапсыруымен Зағипа атынан арыз жазып, ұлықтарға жеткізген. Тағы да бір қыздың дауында қызға кемектесіп, жандаралдың сыртынан оның мөрін басып, азат етеді. Сол үшін Өскемен уезіне жер аударылады. Сұлушоқы болысы Терістаңбалы елінің Кенек руындағы нағашы атасы Рай деген кісінің қолында тұрып, бала оқытып, молда болады. Бірнеше жылдан кейін Тобықты еліне қайтып келеді. Сол күннен бастап оны Абай өз аулына алғызып, бала оқыттырады. Мүрсейіттің балаларға жазып берген «Жарапазан» өлеңін көрген Абай оған өз өлеңін жинап, жазып жүруді тапсырып, қалам ақысын төлеп тұратынын айтады. Мүрсейіт бұл тапсырманы ыждағатпен орыңдайды. Өлең жазылған дәптерді сұраушылар кебейген соң Мүрсейіт оларға да көшіріп беріп отырады. Абай өлеңдері 5 дәптерге жазып алынған, олардың екеуі - қазірде Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының сирек кездесетін қолжазбалар қорында, біреуі - М. Әуезовтың әдеби-мемориалдық мұражайы қорында. Абайдың Семейдегі мемлекттік әдеби-мемориалдық қорығында сол дәптердің фото-көшірмесі бар. 1909 ж. Абай- дың Санкт-Петербургте жарық көрген тұңғыш өлеңдер жинағын даярлау кезінде ол Тұрағұл мен Кәкітайға көп көмек керсеткен. Мүрсейіт қолжазбалары Абай шығармаларының бастыда негізгі нұсқасы болып саналады. Дереккөздер
Мүсәтір

Мүсәтір, аммоний хлориді, NH4Cl – түссіз, суда жақсы еритін кристалды зат; тығызд. 1,53 г/см³. Қыздырғанда балқымай ыдырайды: NH4Cl→NH3+HCl. Мүсәтірді аммиак ерітіндісіне тұз қышқылымен әсер ету арқылы алады. Мүсәтір артық мөлшердегі хлормен әлсіз әсерлесетін дақыл (қант қызылшасы, күріш, жүгері) егілетін, бейтарап және сілтілік топырақтарға арналған азот тыңайтқыштары (25%-ға дейін N) ретінде, гальваник. элементтер өндірісінде, медицинада қолданылады. Пайдаланған әдебиет
Мүсірәлі Бердәліұлы

Мүсірәлі Бердәліұлы (т.-ө.ж. белгісіз) – күйші-композитор. Бөкей ордасында дүниеге келген, Дәулеткерей Шығайұлының замандасы, досы әрі оның күйлерін ел арасына таратып насихаттаушы. А.В. Затаевич “Қазақтың 500 ән мен күйі” жинағында Мүсірәлінің жеті күйін (“Ортба”, “Кенжебай”, “Атқа алған”, “Тұндырма”, “Мүсірәлі күйі”, “Қаражан”, “Ақжелең”, “Ақсақ құлан”) нотаға түсірген. Мүсірәлі күйлері терең мазмұндылығымен, өрнекті әуен-сазымен әрі өзіндік ырғағымен ерекшеленеді. Күйші шығармаларын біздің заманымызға жеткізген домбырашылар – Д.Нұрпейісова, Махамбет пен Науша Бөкейхановтар, тағы басқа. Дереккөздер
Мүшәйра

Мүшәйра — Шығыс әдебиетіндегі ақындар айтысының бір түрі. Мүшәйра түркі тілдес халықтар әдебиетінде өткізіледі. Үндістанда кең тараған Мүшәйра өлеңшінің ән салып, өнер таластыруы түрінде кездеседі. Екеуі қатар жарыса әндетіп, бірінен-бірі дауысын асыруға тырысады. Қайсысының дауысы жетпей, тоқтаса, сол жеңіледі. Соңғы жылдары қазақ поэзиясында Мүшәйра жазба ақындардың жыр мерекесі, жыр жарысы ретінде өткізіліп жүр. Дүниеден озған қаламгерлердің есімін жаңғырту, рухына бас ию мақсатында да олардың атындағы Мүшәйралар ұйымдастырылады. Ақындар өлеңін сараптау, шеберлігін ұштай түсу мақсатында өткізілетін Мүшәйраның белгілі бір тақырыпқа (мысалы, “Менің Отаным – Қазақстан”, тағы басқа) немесе жастар поэзиясына ғана арналған түрлері бар. Дереккөздер
Мүше тарту

Мүше Тарту – туыс-туғанға, жекжат-жұрағатқа, құрметті қонаққа арнайы берілетін кәделі ас. Оны кәделі мүше деп те атайды. Мүше Тарту тиісті адамға арнап пісірілгенде кімнің қандай мүшені ұнататынын немесе қандай тамақты ұнататынын ескеруден гөрі қалыптасқан дәстүрді қатаң сақтауға көбірек мән беріледі. Мәселен, ең сыйлы деген адамға қойдың басы немесе ірі қара малдың шекесі тартылады. Қазақта туыс-туғанға, жекжат-жұрағатқа, құрметті қонаққа берілетін сыбағалы тамақты сый табақ, құда табақ, құдағи табақ, құрдас табақ, жеңге табақ, күйеу табақ, келін табақ, қалжа табақ, бала табақ, беташар табақ, тағы басқа деп жіктеп атайтын және сол әрбір табаққа арнайы мүшелер салатын дәстүр бар. Мәселен, әрбір табақта адамдардың құрамына байланысты сыйлы адамға арналған бас, жамбас, құда-құдағиға арналған құйрық-бауыр, күйеу балаға арналған төс, дос-құрдасқа арналған жауырын, қыз-келіншекке арналған үлпершек, балаларға арналған бүйрек сияқты кәделі мүшелердің болуы шарт. Бұл мүшелердің әр қайсысы сыйлы адам үшін – “елге бас көз болып жүрсін”, құда-құдағи үшін – “бауырдай бауырмал, майдай сіңімді болсын”, дос-құрдас үшін – “құшағымыз жауырындай жазылмасын”, қыз-келіншек үшін – “үлпершектей жұғымды бол”, балалар үшін – “бүйректей сүйкімді бол”, тағы басқа деген емеурінді білдіреді. Дереккөздер
Дәулет Мықтыбаев

Дәулет Мықтыбаев (1 қаңтар, 1904, Қорғалжын ауданы – 4 тамыз, 1970, Алматы) — қобызшы. Өмірбаяны Қобыз тарту өнерін Ықыластың шәкірті Әбікен Тоқтамысұлынан үйренген. Мықтыбаевтың сазгерлік қырының қалыптасуына қобызшы Түсіпбектің (Ықыластың ұлы) ықпалы көп тиген, одан ол «Кер толғау», «Тоғыз тарау», «Қорқыт» күйлерінің орындалу мәнерін бойына сіңіреді. 1933 жылдан Қарағанды облысы радио комитетінде қызмет істеді. 1937 жылы Қарағанды филармониясының қобызда жеке орындаушысы. 1945–1965 жылдары Қазақ филармониясының және «Қазақконцерттің» қобызда жеке орындаушысы. 1968 жылдан Алматы мемлекеттік консерваториясында қылқобыз класы бойынша оқытушы болды. Гастрольдік сапарлары 1934 жылы Алматыда өткен 1-Жалпықазақстандық халық өнерпаздарының слетіне қатысты. Орындаулары Қазақ радиосының алтын қорында Мықтыбаевтың орындауындағы: * «Аққу» * «Ерден» * «Қазақ» * «Жолаушының қоңыр күйі» * «Қамбар» * «Кертолғау» * «Шыңырау» * «Жалғыз аяқ» * «Сарын» * «Сары дала» күйлері сақталған. Оның қобыз тартудағы өзіндік жаңа тәсілдері оның орындаушылық стилін ерекше әрі қайталанбас деңгейге көтерді. Мықтыбаев ұлттық музыкалық мұраны, орындаушылық дәстүрлерін насихаттауға және танымал етуге зор үлес қосты. Отбасы Дәулеттің әкесі Мықтыбай, оның әкесі Әупік Тыныбекұлы Өксікбайдың қарындасы Маржанға үйленген екен. Мықтыбайдың өзі де Барақ Таманың қызына үйленіпті. Дәулет өзі жайлы әңгіме айтқанда, оның қобызға құмарлығы нағашы жұртынан жұққан екен. Қарауыл мен Өксікбай қобызшы болыпты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://Malimetter.kz/daulet-myktybaev/ Malimetter.kz Дәулет Мықтыбаев реферат] (қазақша)
Мылтық

Мылтық– оқ-дәрімен атылатын қару. Аңшылық кезінде және соғыста қолдану үшін жасалған. 14–15 ғасырларда алғаш рет аркебуза, кулеврина, пищаль деген атпен Еуропада белгілі болды. Мылтықты 15–16 ғасырларда қазақ ұсталары қолдан соқты. Оның иыққа тіреп атуға ыңғайлы ағаштан жасалған құндағы, оқтығы (оқпаны, түтесі), шүріппесі, шаппасы, пілтесі, жерге тіреп қоятын тіреуіштері болды. Мылтықтың қазақ арасында пілтелі, жалғыз ауыз, қосауыз, жездіауыз, көкберен, бытыралы мылтық сияқты түрлері болған. Пілтелі Мылтық 16–18 ғасырларда жоңғар басқыншылығына қарсы соғыста қолданылды. Оған жерге тірелетін 3 сирақ орнатылды. Аузынан оқталып, дәрісі мақта пілтемен тұтатылды. Халық арасында оның оқтығы ұзын, салмағы ауыры «шамқал», алысырақ ататыны «күлдір мамай» деп те аталды. Жалғыз ауыз Мылтық жеке оқпен оқталады. Мылтықтың жетілдірілген түрлері Испанияда, Швецияда жасалды. 19 ғасырдың 30-жылдары француз шебері К.Лефошенің (1833), неміс шебері И. Н. Дрейзенің (1836) құндақ жағынан оқталатын Мылтықтары пайда болды. Құндақ жағынан оқталатын жалғыз ауызды, қосауызды, түтісі қырлы, жылтыр Мылтықтар Францияда, Бельгияда, Ұлыбританияда, Германияда шығарылды. 19 ғасырдың 70–90-жылдары орыс инженерлері А. П. Горлов пен К. И. Гунниустің техникалық жағынан жетілдірілген бір зарядты «орыс винтовкасы» — берданка, С. И. Мосиннің қайырма бекітпелі винтовкалары жасалды. Азамат соғысы жылдары (1918–20) маузер, револьвер, наган секілді жеңіл Мылтықтар пайдаланылды. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін Мылтықтың жетілдірілген түрлері: автомат-карабин, тапанша, мергендік винтовка, спорт винтовкалары мен пистолеттері, тағы басқа шыға бастады. Дереккөздер
Жалау Мыңбаев

Жалау Мыңбаев (1892, бұрынғы Адай уезі Құнан-Орыс ауылы – 16 қараша 1929, Алматы) — Байұлы тайпасы Адай руының Құнанорыс бөлімінен шыққан мемлекет қайраткері. * 1905–1908 жылдары Форт-Александровскідегі (Форт-Шевченко қаласы) екі сатылы орыс-қазақ мектебінде білім алған. * 1917 жылдан бастап Маңғыстау оязы кеңесінің мүшесі. Сол жылы желтоқсанда Түркістан (Қоқан) автономиясын Маңғыстау өңірі Адайларының қолдайтындықтарын білдіру мақсатында Қоқанға барды. Мұстафа Шоқаймен осы жолы танысқан ол, 1919-шы жылы көктемде оны теңіз арқылы шетелге шығарып салды. * 1919 жылы «Бірлік» жастар ұйымының төрағасы. * 1920–1923 жылдары Маңғыстау ояздық атқару комитетінің азық-түлік бөлім бастығының орынбасары, Адай оязының милиция бастығы. * Адай ояздық ревкомының (1923–1924) төрағасы қызметтерін атқарды. * Мыңбаев БК(б)П 14-съезінің, қазақ облыстық 3–5 партия конференцияларының, Қазақстан кеңестерінің 4–6 съездерінің делегаты болды. * Қазақ АКСР Кеңесінің 5 съезінде Қазақ АКСР ОАК-ның төрағасы болып сайланды. Бұл қызметте жүріп республикадағы барлық басқару органдарын жергіліктендіру (қазақтандыру) ісіне басшылық жасады, халықтың әлеуметтік жағдайын және денсаулық, оқу-ағарту, мәдениетін жақсартуға күш салды. Жалау Мыңбаев қазақ халқының мүддесіне қайшы келетін Кеңес үкіметінің солақай саясатын сынға алып, балама жол ұсынған С.Сәдуақас, Н.Нұрмақұлы, т.б. тобында болды. 1926 жылы 25 қаңтарда Қазақстан өлкелік комитетінің пленумында бұл топқа ұлтшылдар деп айып тағылып, қатал сынға ұшырады. Ф.Голощекиннің тапсырмасымен БК(б)П қазақ өлкелік комитетінің бақылау комиссиясы Мыңбаевтың үстінен іс қозғады. Мыңбаев ұлтшыл атанып, сынға ұшырады. * 1927 жылы орнынан алынып, Гурьев (Атырау) округі атқару комитетінің төрағасы қызметіне төмендетілді. Ол бұл қызметі барысында Гурьев округінің мұнайлы өңір екенін ескеріп, ауыр өнеркәсіпті дамытуға күш салды. Балық шаруашылығын жандандырды, бұл кәсіпшілікке қазақтардың тартылуына жол ашты. Гурьевте электрстанса құрылысын салу жұмысына тікелей басшылық етті. Байлар мен орташаларды күштеп тәркілеуге, жер аударуға барынша қарсылық танытты. * 1929 жылы қызметінен өз еркімен кетіп, ауыр науқастан көз жұмды. Дереккөздер
Кәрім Мыңбаев

Кәрім Мыңбаев (15.8. 1906, қазіргі Қарағанды облысы Нұра ауданы Ивановка ауылы – 30.9.1948, Алматы) – қоғам қайраткері, ғалым, биология ғылым докторы (1944), Қазақ КСР ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946). Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. Орта Азия мақта-ирригация институтын бітірген (1932). 1932 – 36 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтында және Алматы селекция станциясында ғылыми-педогокикалық жұмыстарда болды. 1936 – 42 жылы Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында (Ленинград) аспирант, академик Н.И.Вавиловтың жетекшілігімен кандидаттық, докторлық диссертация қорғап, сол институттың каучукты өсімдіктер бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 1942 – 44 жылы ҚазКСР Жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1944 жылдан өмірінің соңына дейін Бүкілодақтық ауыл шаруашылғы академиясы Шығыс бөлімшесінің (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлімшесінің Төралқасының төрағасы болды, Қазақ ауыл шаруашылық институтында өсімдіктер селекциясы және генетикасы кафедрасын, ҚазМУ-де дарвинизм кафедрасын басқарды. Сондай-ақ оның басшылығымен Алматы облысы Жамбыл ауданында тәжірибе танабы мен Ақмола облысындағы Шортанды ауыл шаруашылық тәжірибе станция ұйымдастырылды. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналған. Мыңбаев көксағыздың биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау әдістерін тапты. Дәнді дақылдар, оның ішінде бидайдың өнімділігін арттыру үшін оны тек суармалы жерлерде ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік, Шығыс Қазақстан облыстарының тәлімі жерлерінде де егуге болатынын дәлелдеді. Сондай-ақ Мыңбаев Қазақстанда қант қызылшасы мен кендірді биологиялық-селекциялық жағынан ғылыми тұрғыда сипаттаған алғашқы ғалым болып саналады. Ол 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Алматы облысы Жамбыл ауданындағы бір ауылға және Алматы қаласындағы көшеге Мыңбаев есімі берілген. Еңбектері * Кок-сагыз. Биологические особенности развития и новые методы селекции, А.-А., 1946; * Пути повышения урожайности сельскохозяйственных культур, А.-А., 1948; * Пустыня Бетпак-Дала, А.-А., 1948; * За передовую сель-скохозяйственную науку, А.-А., 1949. Дереккөздер
Мыңбасы

Мыңбасы, мыңбегі – ертедегі түркі-моңғол әскерлерінің бір мың жауынгерлік бөлімінің қолбасшысы. М-на түркіше – бек, моңғолша – ноян, арабша – әмір лауазымы беріліп, әскери билікпен бірге уәлаяттар мен ұлыстарға әкімш. билікке тағайындалған. Дереккөздер
Мыңбұлақ

* Мыңбұлақ ойлауыты * Мыңбұлақ (Түркістан облысы) * Мыңбұлақ (Жамбыл облысы) * Мыңбұлақ артезиан алабы * Мыңбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы) * Мыңбұлақ ауылдық округі (Бәйдібек ауданы) * Мыңбұлақ ауылдық округі (Абай облысы) * Мыңбұлақ — Баткен облысы Баткен ауданындағы ауыл. * Мыңбұлақ — Нарын облысы Нарын ауданындағы ауыл. * Мыңбұлақ — Талас облысы Бақайата ауданындағы ауыл. * Мыңбұлақ — Ыстықкөл облысы Түп ауданындағы ауыл.
Мыңбұлақ артезиан алабы

Мыңбұлақ артезиан алабы (Мынбулакский артезианский бассейн) – Қарағанды, Қызылорда облыстары өңіріндегі, Ұлытаудан Сырдарияның оң жағасына дейін созылған арынды және арынсыз жер асты су алабы. Бірнеше артезиан алаптарының шектескен жерінде орналасқан. Негізгі артезиан сулы қабаты жоғары бор дәуірінің құмды шөгінділерінде 50 – 106 м-ден (алаптың шет жағында) 350 – 500 м-ге дейінгі тереңдікте (орта тұсында) қалыптасқан. Судың минералдығы 0,6 – 1,1 г/л аралығында, құрамы гидрокарбонатты-сульфатты-хлорлы натрийлі. Сулы қабаттамалардың жалпы қалыңдығы 35 м-ден 153 м-ге дейін өзгереді (орташа алғанда 96 – 118 м). Бұл қабаттамалардағы судың арын күші 15 – 20 м-ден 542 м-ге дейін. Сулы қабаттарға жеткізіле қазылған әр ұңғымадан деңгейі жер бетіне жақындап көтерілетін (60 м-ге дейін) немесе жер бетінен 42 м биіктікке дейін көтеріліп, шапшып ағатын су алынады. Жер бетіне жақын жатқан (0,5 – 13 м тереңдікте) неоген – антропогендік көшпенді құмдармен байланысты грунт суы қабаттаманың орташа қалыңдығы 7 м. Артезиан алабындағы жер асты суларының болжамдық пайдалану қоры 70 м 3 /с (артезиан сулары) және 3,9 м 3 /с (грунт сулары). Барланып бекітілген тәулік пайдалану қоры 250 мың м 3 . Мыңбұлақ артезиан алабы суларын негізінен егістіктерді суаруға, мал жайылымдарын суландыруға және ауыз су ретінде пайдалануға болады. Дереккөздер
Мыңдық

Мыңдық– # Түркі қағанаты кезінен орныққан әскери құрама атауы. Түркілер әскери құрылымы ондық, жүздік, Мыңдық, он Мыңдық (Шыңғыс хан заманынан бастап – түмен жүйесінен тұрған. Ондаған жүздіктерМыңдық деп аталған. Әр Мыңдықтың өз әскери тулары болған. Мыңдықты басқаратын адамды мыңбасы, мыңбегі деп атаған. # Артиллерия мен ату тәжірибесінде (көздеу құралдарының, ату, бақылау және қашықтыкты анықтау құралдарының көмегімен) бүрышты өлшеу бірлігі. Шеңбердің узындығы шамамен оның 6 радиусына тең. Егер оны 6000 бөлікке бөлсек, доғаның ұзындығы бүкіл шеңбердің 1/6000 бвлігінде 1/1000 радиусқа тең болады. Догасының ұзындығы шеңбердің ұзындығының (1/1000 радиус ұзындығы) 1/6000 бөлігіне тен орталық бұрыш мыңдық деп аталады. Дереккөздер
Мыңтөбе (қорым)

Мыңтөбе — ежелгі қорым. Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Қызыләскер ауылынан батысқа қарай 6 км жерде, Келес өзенінің Сырдария өзеніне құяр сағасының сол жағалауында. 1958 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Г. Максимова), 1982 жылы Шымкент педогокилық институты археологиялық экспедиция тобы (жетекшісі Н.П. Подушкин) зерттеген. Қазіргі күні 400-ден астам обадан тұрады, табанының диаметрі 8–12–25 м, биіктігі 1–1,5–2,5 м шамасындағы жүйесіз қойылған қиыршық құм аралас сопақша үйінді. Мыңтөбе біздің заманымыздан бұрын 5–1 ғасырларға жатады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Мыңғыттөбе
Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны

Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны - Түркістан облысы Кентау қаласының маңында орналасқан. Оны алғаш 1928 жылы М.Қадылбеков ашқан. Кейін Н.Л. Бубличенко, И.П. Новохатский, Л.И. Балавинский, В.С. Булыго, Д.Н. Малечник, Е.С. Зориндер зерттеген. Геологиялық құрылымы Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орнының кенді қабаттары жоғарғы девонның фамен ярусының доломиттенген әктасты, доломитті, доломит-баритті жыныстарындағы таспа пішіндес горизонттарда орналасқан. Жатыс сипаты Кен алаңы 8 телімге (Орталық, Жайпақ, Оңтүстік, Сонкөл, Батыс, Солтүстік, Мұхамбет, Беріксай) бөлінеді. Тарамды-сеппелі, әр текті, бірнеше км-ге созылған негізгі кенді қабат буданың төменгі жартысын қамтиды. Оңтүстік-батыстағы құлау бұрышы 30. Қорғасынды, қорғасынды-мырышты, қорғасынды-баритті кентастардың 3 басты иірімі (Ұялы, Негізгі, Аралық) бар. Олардың ұзындығы 6,3– 0,9 км, қалыңдығы 7,5–13,6 м шамасында. Минералдары, құрамы Кеннің басты минералдары: барит, галенит, доломит, кальцит, ал қосымша минералдары сфалерит, пирит, халькопирит, арсенопирит, гематит, аргентит, тағы басқа Кен орнындағы қорғасынның орташа мөлшері 1,01%, мырыш 0,6%, барит 11,6% және күміс 23 г/т. Тотығу белдемінің тереңдігі 30–40, кейде 150–200 м. Барит пен қорғасынның қоры бойынша Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны ірі кен орындарының қатарына жатады. Дереккөздер
Мыржық марганец кен орны

Мыржық марганец кен орны - Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі аумағы мен Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік-шығысында орналасқан. Іздеу-барлау жұмыстары 1943-1946 жылдары жүргізілген. Ұсақ масштабты аймақтық геологиялық түсіру жұмыстары кезінде ашылған. Геологиялық құрылымы Кен орны Шығыс-Тарбағатай мегаантиклинорийінің солтүстік-батыс бөлігіндегі ұзындығы 30 км болатын жоғары девон мен төменгі карбон жыныстарындa орналасқан. Кен денелері фаменнің төменгі бөлігіндегі қалыңдығы 50 м құмтастар, сазды-әксазды жыныстар мен әктастар будаларында шоғырланған. Кен орнының аумағы 1618,5 км. Ол Мыржық мульдасының солтүстік-батыс қанатында орналасқан. Тау жыныстары кабаттарының созылымы меридиaндық. Оңтүстігінде құлау бұрышы 85 – 87 ° шығыс бағытта. Солтүстік-шығыстағы құлау бұрышы 60 – 68 ° солтүстік-батыс бағытта. Жатыс сипаты Тау жыныстарының жатысы лықсымалармен, бастырмaлармен және үгітілу белдемдерімен күрделіленген. Әктасты, сазды-мергельді жыныстар aрасындағы марганец кентастарының қабаты (қалыңдығы 1 – 14 м) Мыржық синклиналінің тікше келген батыс қанатындағы сыйыстырушы жыныстармен сәйкес орналасқан. Кен сыйыстырушы әктастардағы марганецтің мөлшері 3%-ға дейін жетеді. Кен денелері қaт (пласт) тәріздес. Марганец кені тотықты және карбонатты, араларында aз мөлшерде темір кендері бар. Кентастың текстурасы жолақты болып келеді. Кен орны үш кен денелеріне бөлінген: Солтүстік, Орталық, Оңтүстік Олардың қалыңдығы 1,4; 1,8 және 1,5 м. 120 – 140 м тереңдікке дейін кендер тотыққан, құрамы пиралюзитті және пиралюзит-псиломеланды. 140 – 190 м тереңдіктерде кендер карбонат-манганитті, олар манганит пен марганецті кальциттердің жіңішке (1 – 100 мм) қабаттарынан құралған. Одан терең қабаттардағы кендер карбонатты, құрамы сирек кірікпелі родохрозитті манганокальцитті, ішінара олардың арасында шомбалды манганит кенінің телімдері кездеседі. Минералдары, құрамы Темір құрамды минералдары – гематит, магнетит, мартит, гидрогематит, гидрогетит, кенсіз минералдары – кальцит, кварц, халцедон, опал, барит, гипс, сазды минералдар. Тотыққан кендердегі марганец мөлшері 32,6 – 37,8%, фосфор 0,01 – 0,1%, күкірт 0,09 – 0,14%. Төменгі қабаттарда барлау жұмыстары жүргізілуде. Дереккөздер
Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев

Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев (1887, Ресей империясы, Торғай облысы – 1938, Алматы, Қазақ КСР) – кеңестік партия және қоғам қайраткері, Қазақ АКСР-і басшыларының бірі. Өмірбаяны * 1887 жылы дәулетті отбасында дүниеге келген. Тегі-Жетіруға жататын кердері руы; * Болыстық орыс-қазақ мектебін бітіргеннен кейін Орал әскери училищесінде, 1908–14 жылдары Марийнск ауыл шаруашылық мектебінде оқиды; * 1919 жылы қыркүйекте – Жайықтың қазақ бөлігі мен Бөкей ордасын басқару үшін құрылған Қазревком Орал бөлімшесі төрағасының орынбасары; * 1920 жыл – Жымпиты уездік ревкомның төрағасы; мамыр айында РК(б)П Қазақ облысы ұйымдастыру бюросының құрамына енді; тамыздың басында Бүкілресейлік Төтенше комиссиясының уәкілетті өкілінің орынбасары және Орынбор – Торғай Төтенше комиссиясының төрағасы болып тағайындалды; қазан айында өткен Бүкілқазақ кеңестерінің құрылтай съезінде Қазақ АКСР-і ОАК мүшесі және ішкі істер халкомы болып сайланды; желтоқсан айында Қазақ АКСР-і Халкомкеңесі төрағасының орынбасары және Қазақ еңбек және қорғаныс кеңесінің төрағасы; * 1921 жылы 27 қаңтар – 11 маусым аралығында РК(б)П Қазақ облысы бюросы төралқасының жауапты хатшысы болды. Осы қызметте республиканың соц. жолмен дамуының өз ерекшелігі барын, партияның орталықтағы қызмет тәсілдерін Қазақстанға қарапайым көшіре салуға болмайтынын табанды түрде дәлелдеді; маусым айында өткен РК(б)П облыстық конференциясында Мырзағалиевтың тезистері ұлт саясаты жөнінде қабылданған қарарға негіз етіп алынды. Осы жиында ол РК(б)П Қазақ облыстық комитеттінің жауапты хатшылығына сайланды. * 2-Бүкілқазақ съезінде (1921, қазан) Қазақ АКСР-і ХКК-і төрағасы болып сайланды. * 1923 жылы қаңтарда РКФСР ХКК-і жанындағы Қазақ АКСР-і өкілі болып тағайындалып, Мәскеуге жіберілді. * 1925 жылы маусым айында Қазақ өлкелік партия комитетінің Қазақстан аумағын межелеу жөніндегі комиссиясының құрамына кірді. Ол БОАК комиссиясының алдына Торғай облысының төңкеріске дейінгі шекарасын қалпына келтіру, Қостанай және Ақтөбе губернияларын Қазақ АКСР-і құрамында тұтас қалдыру, Орынбор губерниясының қазақтар тұратын бөлігін Қазақ АКСР-і аумағына қарату жөнінде принципті мәселелер қойды. Мырзағалиев тезистері Қазақстан үкіметінің осы мәселе бойынша ұстанған позициясына негіз етіп алынды. * 1926 жылы 30 маусым – 1929 жылы 28 мамыр аралығында Қазақ АКСР-і қаржы халық комиссары болды. * 1930–37 жылдары РКФСР Жер шаруашылық халкомында жауапты қызметтер атқарды. * 1938 жылы ІІХК органдары тарапынан тұтқындалып, саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Дереккөздер
Мырза Қалендар Исфараги

Мырза Қалендар Исфараги(лақап аты – Мүшриф) (т-ө.ж.б.) – тәжік тілінде жазған ортаазиялық тарихшы; “Шаһнама” (“Тарих-и Әмір Омар-хани”) және “Мунтахаб ат-Тауарих” атты тарихи еңбектердің авторы. Мұхаммед Хаким ханның баяндауынша, М. Қ. И. Қоқан билеушісі Омар ханның әскери кеңесшісі әрі сарай тарихшысы болған. М. Қ. И. “Шаһнаманы” 1822 жылдан жаза бастады. Онда Қоқан билеушісі Әлім ханның Ташкентті қазақтардан тартып алуы мен Омар ханның Қоқан хандығы тағына отыру кезеңінен бастап, оның өліміне, Мұхаммед Әли ханның таққа отыруына дейінгі аралықтағы оқиғалар қамтылған. Автор сондай-ақ Бабыр мен Шайбани әулеті дәуіріндегі Орта Азия мен Қазақстанға қатысты тарихи оқиғаларды баяндайды. “Шаһнамада” Қоқан хандығының Қазақстан жеріне шапқыншылығы (1819 – 20 жылы Түркістан мен Созақ аймағындағы бекіністерге шабуылы), Қырғызстанның таулы аймақтарына жасаған екі жорығы, Тентек төре бастаған көтеріліс жайлы мәліметтер және Омар ханның қырғыз тайпаларын бір-біріне айдап салу саясатын көрсететін, автордың өзі куә болған оқиғалар келтірілген. Еңбектің екі қолжазбасы бар. Олар: Санкт-Петербург пен Душанбе қалаларында сақтаулы. Дереккөздер
Мырзалытөбе

Мырзалытөбе– бекіністі мекен орны. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Тастөбе ауылында. 1936 ж. Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Қазіргі көрінісі – төрт бұрышты төбе (аумағы 150x200 м). Мырзалытөбеден табылған құты, манқұс сияқты қыш ыдыс сынықтарына, олардың пішіндері мен жасалу тәсілдеріне қарағанда, Мырзалытөбені тұрғындар 9 – 11 ғасырларда мекен еткен. Дереккөздер
Мырзамәдиев Атжомарт

Атжомарт Мырзамәдиев (1927 – 2005) – гистолог-ғалым, биология ғылымдарының докторы (1966), профессор (1970), Қазақстан Академиясының академигі (2003). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1950). 1950 – 62 жылы осы институтта, 1962 – 95 ж. Қазақстан Академиясының Эксперименттік биология институтында ғылыми-педагокикалық және басшылық (1988 – 93 жылдары директоры) қызметтер атқарды. 1995 жылдан Қазақстан Академиясының Зоология институтында қызмет істейді. Мырзамәдиевтің негізгі ғылыми еңбектері цитология және цитогенетика мәселеріне арналған. Ол алғаш рет электрондық микроскоппен әрбір метафазалық хромосомаға ультрақұрылымдық сипаттама беріп, тұтас хромосомды зерттеудің идентификациясынжасады. Қазіргі кезде оның жасаған метафазалық хромосомалардың тотальдік препараттарын зерттеу әдістері көптеген шетелдік лаборотияларда қолданылады. Ол мал миының нейрондары дифференциясының (өсуінің) толық аяқталу мерзімін анықтады. Электрондық микроскоппен зерттеу әдісін қолдана отырып, кроссбред қойларына тән гетерозис құбылысының механизмін ашты. Оның жетекшілігімен адамдар мен мал хромосомасының субклеткалық құрылысы және қой жүнінің өсуі гистохимиялық тұрғыдан зерттелді; жаңа туған қозыларда болатын тұқым қуалаушылық ауытқулар хромосомалық ауытқуларға (аберрацияға) байланысты екені анықталды. Мырзамәдиев “Құрмет Белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Мысқал

Мысқал(орс. золотник)-– Шығыс елдерінде кең тараған салмақ өлшеуіші. Бүкіл араб елдерінде, Үндістанда, Шығыс Африкада, Орталық Азия мен Қазақстанда қазыналық өлшем ретінде пайдаланылған. Ерте замандарда-ақ мысқалдың дәл баламын өзгеріссіз ұстау үшін оның баламасы ретінде шыны сауыттар жасалған. Қазіргі зерттеулер бойынша олар миллиграмның үштен біріне дейінгі дәлдікпен жасалған. Бұл өз дәуірінің талабын толық қамтамасыз ететін дәлдік, аса шеберлікті қажет ететін зергерлік жұмыс. Сол сауыттарды салмағы бойынша бағалағанда, мысқал шамамен 4,1 г-ға тең. Мысқал негізінен алтын, күміс ақшалар мен құнды заттардың өлшемі ретінде қолданылған. Бірақ ол әр жерде әртүрлі мөлшерде пайдаланылған. Мысырдағы мөлшері шамамен 4,63 г-ға тең болса, Иракта – 4,46 г-ға, Иранда – 4,6 г-ға, Үндістанда – 4,58 г-ға тең болған. Қыпшақтар арасында қолданылған “Азов мысқалы” үшін 4,41 г алынған. Орталық Азия мен Қазақстанды мекендеген халықтар арасында мысқалдың бірнеше түрлері қолданылған. Мысқалдың баламасы Хорезмде 4,45 г, Бұхарда 4,8 г не 5,0 г, Самарқанда 4,46 г алынған. Қазақстанда негізінен Бұхар мысқалы қолданылған. Мысқал соңғы кезге дейін дәрі-дәрмек, бояу мөлшерін анықтау кезінде пайдаланылып келді. Сілтемелер * Өлшем бірлігі * Шығыс елдері * Араб елдері Дереккөздер
Мысль

Мысль– республикалық қоғамдық-саяси журнал. Алғашқы нөмірі 1920 ж. шықты. Әр жылдарда “Известия Киргизкого облбюро и Оренбургско-Тургайского губкома ВКП(б)” (1920), “Красный Казахстан” (1926), “Большевик Казахстана” (1936), “Коммунист Казахстана” (1952), “Партийная жизнь Казахстана” (1958) деген атпен шықты. 1992 жылдан “Мысль” деп аталады. Негізгі мақсаты – елдегі демократиялық процестерді жеделдетуге, азаматтық қоғамды орнықтыруға, мәдениет пен өнерді ілгері дамытуға үлес қосу, сондай-ақ ұлтаралық келісімді, саяси тұрақтылық пен ынтымақтастықты насихаттау. Сілтемелер * Журнал * Мәдениет * Өнер Дереккөздер
Мысықтәрізділер

.]] .]] Мысықтәрізділер – жыртқыштар отрядының бір тұқымдасы. Қазба қалдықтары жоғ. олигоценнен белгілі. Жер бетінде жақсы таралған, тек Австралияда, Антарктидада, Жаңа Гвинея, Мадагаскар, Сулавеси, Гренландия, т.б. аралдарда кездеспейді. Мысықтәрізділердің 4 туысы 36 түрі бар. Қазақстанда 3 туысының (мысық, барыс, қабылан) 8 түрі мекендейді. Мысық туысына 6 түр жатады. Бұлардың дене бітімі ықшам, алдыңғы аяқтары 5, артқы аяқтары 4 саусақты, тырнақтары жиырылғыш болып келеді. Дене тұрқы 40 – 105 см-дей, салм. 2,5 – 24 кг. Құйрығы көпшілік түрінде ұзын, түгі тықыр, қалың әрі жұмсақ, көпшілігі теңбіл де жолақ болады. Тек етпен қоректенеді. өсақ түрлері жыл сайын 5 – 6 (тек үй мысығы бұдан жиі), ірілері 2 – 4 ұрпақ (жылда емес) әкеледі. Мысық туысының 3 түрі (қарақал, сабаншы, шағыл мысығы) бар. 1 түр тармағы қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Мысықтәрізділер терісі үшін ауланады. Ауыл шаруашылығына зиян келтіретін де түрлері бар. Сілтемелер * Жыртқыштар * Мысық Дереккөздер
Күшән

Күшән немесе Күшәла (лат. Arsenic; As) — элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы химиялық элемент. Реттік нөмірі 33. As деген таңбамен белгіленеді. Қарапайым зат болып сынғыш металл болып келеді. Оның аты ерте кезде орыс тілінде тышқан өлтіруге қарсы қолданғандықтан оны Мышьяк деп атап кетті. Оны 1789 жылы А. Л. Лавуазье ашқан. Мышьякқа бай орындар ол – Грузия, Орта Азия, сонымен бірге Қазақстанда , АҚШ, Швеция, Норвегия, Жапония, Канада, Ресейде. Мышьяктың қосылыстары және дара түрінде улы болып келеді. Онымен улынған адам басы аурып, іші өтіп, жүйке жүйесі қозады. Сілтемелер * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Дереккөздер
Міртөбе

Міртөбе – ортағасырлық қала. Географиялық орны Түркістан облысы Түркістан қаласынан 35 км жерде орналасқан. Зерттелуі 1951 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Сипаты Міртөбе 10 мұнаралы дуалмен қоршалған төрт бұрышты алаң, ауданы 45х45 м, биіктігі 5 м. Солтүстік жағы 20 м-дей еңіс. Алаңқайды қоршаған дуалдың биіктігі 3 м. Сауран қаласын сумен қамтамасыз ететін жер асты кәріз жүйесі аршылды. Кәрізді Сауран тұрғындарына жергілікті дінбасылар уәкілі Мір-Араб сыйға тартқан, осыған орай қала Міртөбе деп аталған. Міртөбедегі кәріздің бұлақтары, Васифидің айтуынша, Саураннан бір фарс жерде болған, оның үстінен қамал салынған. Міртөбе 16 – 18 ғасырларға жатады. Дереккөздер
Нағыз аңдар

Нағыз аңдар (Therіa)– сүтқоректі жануарлардың класс тармағы. Олар Жер шарында кең тараған. Құрлықта, топырақ астында, суда және ауада ұшып жүріп тіршілік етуге бейімделген. Дене тұрқы да әр түрлі. Мысалы: көк киттің денесінің ұзындығы 33 м, ал салмағы 160 т болса, ең кіші түрі – жабайы араға ұқсас жарғанаттың денесінің ұзындығы 30 мм, салмағы 2 г-дай болады. Бұлардың барлығына ортақ қасиет – ұрпақтарын тірідей туып, сүтімен асырайды. Көпшілік түрлерінде етті еріндері жақсы жетілген. Нағыз аңдарда клоака болмайды, ас қорыту, зәр шығару және жыныс жолдары сыртқа жеке-жеке ашылады. Бұл класс тармағына жататын түрлердің шығу тегі мен эволюциялық даму кезеңдері палеонтологиялық тұрғыдан толық зерттелген. Олардың қаңқа қалдықтары мезозой эрасынан табылған. Қазақстанда нағыз аңдардың 8 отрядына жататын 178 түрі белгілі. Олардың 6 отрядқа бірігетін 40 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген нағыз аңдар 2 инфракласқа бөлінеді: # Төменгі сатыдағы аңдар; қосымша қалталы жануарлар. # Жоғарғы сатыдағы аңдар; қосымша арық жолдасты жануарлар. Дереккөздер
Филипп Михайлович Назаров

Назаров Филипп Михайлович (1785 – өлген жылы белгісіз) – Ресей этнографы, саяхатшы. 1803 жылы Омбыдағы Азия уч-щесін бітіріп, Петропавл (Қызылжар) бекінісінде 30 жылдай тілмаш болып істеген. Патша өкіметінің арнайы тапсырмасымен 1813 – 14 жылдары Есіл, Сарысу,Шу өзендері, Созақ, Шымкент қалалары арқылы Қоқан хандығына елшілікке барған. Осы сапарында қазақ және өзбек халықтарының өмірі мен тұрмысы жайында жинаған этнографиялық және географиялық мәліметтері негізінде “Ерекше Сібір корпусының аудармашысы, 1813 – 14 жылдары Қоқанға жіберілген Филипп Назаровтың Азияның орталық бөлігінің халқы және жері туралы жазғандары” атты жинақ шығарды (Санкт-Петербург, 1821). Еңбекте қазақ халқының салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ауыз әдебиетінің үлгілері және билер үкімі, барымта, саятшылық, күрес, ат шабыс, т.б. жайлы мағлұматтар берілген. Дереккөздер Сілтемелер * География * Этнография * Қазақстан өзендері * Қалалар
Тамара Александровна Назарова

Назарова Тамара Александровна (27.4.1912, Украина, Донецк облысы Бахмут қаласы – 2.7.1983, Семей қаласы) – ғалым, медицина ғылымының доктары (1958), профессор (1959), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1969). Харьков медицина институтын бітірген (1955).1955 – 83 жылдары Семей медицина институтында патофизиология кафедрасының меңгерушісі, институттың ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1958 – 63), ректоры (1963 – 74) болды. Негізгі ғылыми еңбектері патофизиология мәселелеріне арналған. Назарова Тамара Александровна шок (кенет естен тану), есеңгіреу салдарынан болатын мидағы патофизиологиялық өзгерістерді анықтады. Қан орнына құйылатын арнайы ерітіндіні жасады (ерітінді соғыс кезінде жаралы жауынгерлерді емдеуге қолданылды). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Сілтемелер * Медицина * Ғылым * Қазақстан * Патофизиология
Найза

.]] Найза– жақын қашықтықта, бетбе-бет шайқаста түйреу мақсатында қолданылатын қарудың түрі. Ерте заманнан бері әлем халықтарының көпшілігі соғыс және аң аулау кезінде қолданған . Алғашқыда ұшы ұшталған таяқтан жасалды, бертін келе ұзындығы 1,5 – 2 м-ге дейін жететін ағаш сапқа тастан немесе сүйектен, металдан үшкір ұш орнатылған түрлері шықты. Найзаның ұзын сапты, екі басы үшкір, сауытты бұзуға арналған түрі – “сүңгі” деп аталады. Сүңгілердің ұзындығы 3 – 3,5 м-ге дейін жетеді. Ерте замандарда көшпелі түркі халықтарында лақтыруға арналған қысқа Найзалар – “жылда” да болған. Ұшының қырлануына қарай Найза сегіз қырлы, төрт қырлы деген түрлерге бөлінген. Сынбас үшін сабын тарамыспен орап, темір шығыршықтармен бекітеді. Найзаға жауынгерлер әр түрлі дәрежеде белгі ретінде қыл шашақтар, жалаулар таққан. Сілтемелер * Әдебиет * Батыр * Жоңғар шапқыншылығы *Дастан Дереккөздер
Найып

.]] Найып ( арабша – орынбасар, уәкіл, мирасқор) – 1) ортағасырлық мұсылман мемлекеттерінде (Араб халифаты, Алтын Орда, т.б.) аймақ билеушісі; 2) Шәміл имамдығында (Солтүстік Кавказ, 19 ғасыр) белгілі бір аумақта әскери-әкімш. билікті жүзеге асырушы, оның уәкілі; 3) Шығыстың кейбір елдерінде белгілі бір басшының немесе дін басының орынбасары, кейде жергілікті полиция немесе ауылдық қауым басшысы; 4) Осман сұлтандығында шариат сотының төрешісі, Жоғарғы сот қазысының орынбасары қызметін атқарған. Сілтемелер * Ислам * Мұсылман * Арабтар * Қазақтар * Осман империясы Дереккөздер
Нақты сан

Нақты сан – кез келген оң, теріс және нөл сандары. Ол рационал сандар және иррационал сандар болып бөлінеді. Нақты сан түсінігі рационал сан ұғымын кеңейтуден шыққан. Кеңейтудің қажеттілігі кез келген шаманың мәнін толық анықталған сан көмегімен өрнектеуден және математиканың ішкі дамуынан пайда болды. Мысалы: сандарға орындалатын бірсыпыра амалдарды пайдалану облысын кеңейту (түбір астынан шығару, логарифмдерді есептеу, теңдеулерді шешу және т.б.). Нақты сандардың жалпы ұғымын ертедегі грек математиктері салыстырып өлшеуге болмайтын кесінділер теориясында берді. Жүйелі теорияны тек 19 ғасырдың соңында Г.Кантор, Ю.Дедекинд және К.Вейерштрасс жасады. Барлық нақты сандар жиыны сан түзуі деп аталады. Нақты сандар жиыны сызықты реттелген жиын және негізгі арифметикалық амалдарға (қосу мен көбейту) қатысты өріс құрады. Сан түзуі геометриялық түзуге ұқсас, былайша айтқанда, нақты сандар мен түзудегі нүктелер арасында реттілігі сақталатын өзара бірмәнді сәйкестік орнатуға болады. Осы сәйкестіктен сан түзуінің үздіксіздігі шығады. Түзудің үздіксіздігі жөніндегі қағида қазіргі математикалық талдаудың негізі болып табылады. Нақты сандардың қасиеттері Нақты сандардың негізгі қасиеттерін атап өтейік. Айталық, — нақты сандар болсын. Онда: — (қосынды үшін ауыстырымлыдық заңы); — (терімділік заңы); — (көбейтінді үшін ауыстырымдылық заңы); — (терімділік заңы); — (үлесімділік заңы); — нөлдік элементтің бар болуы; — санына қарама-қарсы бір ғана саны табылады; — бірлік элементтің бар болуы; — теңдік орындалатын санына кері саны табылады; және нақты сандары үшін төмендегі үш қатынастың: a) ( тең ); ә) ( - дан үлкен); b) ( - дан кіші) - тек біреуі ғана орындалады. Нақты сандардың үзіліссіздігі. Айталық және - екі нақты сандар жиындары болсын. Егер және нақты сандар үшін қатынасы орындалатын болса, онда және сандары үшін ең болмағанда бір нақтысаны табылып, қатынастары орындалады. Дереккөздер
Нақыл

Нақыл– Нақыл сөз – өмір тәжірибесіне, даналық тұжырымға, логикалық қисын мен ғибратты өнегеге негізделген терең ойлы, түйінді сөз. Исхақ әл-Фараби “Әдеби жинақ” атты еңбегінде: “Нақыл сөз деп – болмыстағы белгісіз бір жұмбақ нәрсенің сыры ашылып, сөз қауашағына тұрақтауын айтамыз” дейді. Нақыл сөздерді А.Байтұрсынов “ділмар сөз” десе, Ш.Құдайбердіұлы “мәнді сөздер” деп атаған. Мысалы: “Бақпен асқан патшадан, Мимен асқан қара артық. Сақалын сатқан кәріден, Еңбегін сатқан бала артық” (Абай). Нақыл сөздерді шартты түрде а) Отан мен халыққа, дәуірге қатысты; ә) оқу-білім, ғылым-өнерге; б) ақыл-парасат, ұлттық мұрат, арман-тілекке; в) адамгершілік қасиеттерге; г) достық, махаббат, ұрпақ сабақтастығы, уақытқа, мінез ерекшеліктеріне байланысты деп бөлуге болады. Нақылда аз сөзбен ордалы ой беріледі, олар өлең түрінде де, қара сөз қалпында да кездеседі. нақылдың алғашқы сөздік түзілімі көп өзгеріске ұшырай бермейді. Сыртқы сілтемелер * [https://www.youtube.com/watch?v=Akp0dApFtmk Даналар ой маржанын сөзге тізген (Қазақша нақылдар), видео] * [https://www.youtube.com/watch?vj9CC--nicwA&featureyoutu.be Пифагор нақылдары (қазақша нақылдар) видео] Сілтемелер * Қара сөздер * Қанатты сөздер * Мақал-мәтел Дереккөздер
Нанометр

Нанометр (грек. nanos (νάνος)) (нм, nm) – метрдің миллиардтан бір бөлігіне тең ұзындық өлшеу бірлігі. Ол негізінен оптикада, нанотехнологияда, молекулалық биологияда, қатты дене физикасында қолданылады. 1 нм=10 –9 м. Сілтемелер * Физика * Ғылым * Санақ жүйелері Дереккөздер
Наным

Наным– дүниеге көзқарастың құрамдас бөлігі. Философия және психология тарихында наным теориясының үш түрі кездеседі: көбінесе сезім ретінде қарастырылатын эмоциялық наным (Юм,Джеймс, тағы басқа); интеллектінің феномені ретінде түсіндірілетін интеллектуалдық наным (Дж. Ст. Миль,Брентано,Гегель, тағы басқа); ерік атрибуты деп танылатын жігерлі наным. (Декарт,Фихте, тағы басқа). *Наным объектілері – табиғи және әлеуметтік өмір шындығының фактілері, құбылыстары мен даму үрдістері субъектіге сезімдік жағынан берілмеген және мүмкіндік түрінде ғана көрініс табады. *Наным – дүниені, өмірді, адамдар қарым-қатынасын танып-талдап және ой елегінен өткізіп, игеруден туатын тұжырым-түйін. Нанымсыз дүниеге көзқарас жүрекке жетпеген, санаға сіңбеген, көңілге қонбаған абстрактылы түсінік болып қалады. Нанымға айналған білім-түсінік адамды ешқашан немқұрайды қалдырмай, іс-қимылға бастайды, адамның тұлғалық ұстанымына айналады. Сондай-ақ оған ие болған адамды өзгертіп, көзін ашады, бойындағы қабілеттерді оятып, жігерлендіреді, өмірдегі келеңсіз құбылыстарға қарсы тұрғызады. Наным адамға сыртқы күшпен, үгіт-насихатпен таңылмайды. Оған адам ойланып, толғанып өз еркімен жетеді. Адам өз нанымынан оп-оңай бас тартпайды, керісінше, оны табандылықпен қорғайды. Сілтемелер * Сенім * Психология * Интеллект * Дүниетану Дереккөздер
Наразылық

.]] .]] Наразылық– қандай да бір жүйеге, ережеге, іс-шараға, ой-пікір, тұжырымға, шешімге немесе мемлекет саясатына деген қарсылық, келіспеушілік, ауызша не жазбаша, әрекет не әрекетсіздік арқылы білдіріледі. Саяси-әлеуметтік наразылық аштық жариялау, жария түрде өзін-өзі өлтіру, белгілі бір кәсіп иелерінің жұмыс берушіге, үкіметке немесе бір мемлекеттің екінші мемлекетке бойкот жариялауынан көрініс табады. Жеке адамның жария наразылықы қоғамдық санаға қозғау салып, жаппай наразылыққа ұласуы мүмкін. Көбіне мемлекеттік жүйеге деген қоғам наразылықымен тиісті орындардың санаспауы наразылық тудырушы себептің күштілігіне орай оның жоғарғы шегі – көтеріліске әкеп соғады; құқықта – прокурордың мемлекет органдарының заңға қайшы актілерін түзетуді немесе күшін жоюды талап етуі. Сот қаулыларына және басқа мемл. органдар актілеріне наразылық білдіріледі. Наразылықтың заңды күші болады, оны сот, мемлекеттік органдар және кез келген мекеме тиісті мерзімде қарап, шешім қабылдауға міндетті. Олай етпеген жағдайда мемлекет тарапынан мәжбүрлеу шаралары қолданылады. Наразылық білдіру құқығы ҚР Бас прокурорына, оның орынбасарларына, облысы және оған теңестірілген прокурорлар, олардың орынбасарларына, аудандық және оған теңестірілген прокурорлар мен олардың орынбасарларына берілген. Сілтемелер * Көтеріліс * Ұлт-азатық қозғалыс * Мемлекеттік жүйе Дереккөздер
Народное Хозяйство Казахстана

Народное Хозяйство Казахстана” – өндірістік-экономикалық журнал.Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетінің органы болды. 1926 жылы негізі қаланды. 1941 жылы шілдеде жабылып, 1958 жылдың қаңтарынан қайта шыға бастады. Журнал өндіріс, ауыл шаруашылығы, ғылым мен техника, қаржы және бюджет, кадр даярлау, экономикалық білім мәселелерін көтерді. Сілтемелер * Газет * Айқап * Қазақ * Журнал Дереккөздер
Нартай Бекежанов

Нартай Бекежанов(26 наурыз 1890 жылы, қазіргі Шиелі ауданы, Қызылорда облысы – 17 желтоқсан 1954 жылы, Алматы) – ақын, композитор, әнші. Бай - молдаларды шенеген (“Сараң байға”, “Мырзалық емес”), барымта әмеңгерлікті әшкерелеген. (“Жесір дауы”), жалшыларды батылдыққа, қайсарлыққа шақырған өлеңдер шығарды. Ақындар айтысында Н. Баймұратовпен,Қ. Байболовпен өнер сайысына түсті. Ақын халық әндерін шебер орындаумен қатар өзі де әндер (“Толқын”, “Нартай сазы”, “Өсиет терме”) шығарды. Нартай өмірінің соңғы кезеңіне дейін өткір идеялық құрал өнер мен мәдениетті дамыту жолында күресті. Оның өмірбаяны туралы Мұхамеджан Рүстемов “Нартай” повесін жазды. 2010 жылы Қазақстанда туғанына 120 жыл болуына байланысты мерейтойы аталып өтті. Өмірі Арғын тайпасы Қаракесек руының Шұбыртпалы бөлімінен шыққан. Анасы Бақтыгүл, ағасы Мансұр ақын болған. Сауықшыл ауыл дәстүрін өнеге тұтқан өнерлі бала он жасынан ән салып, өлең айта бастайды. 1935 жылы Шиелі қыстағында ашылған балалар үйіне көркем-өнерпаздар үйірмесінің жетекшісі болып орналасады. Бірер жылдан кейін Қызылордада ұйымдастырылған концерт-эстрада бюросына шақырылады, өмірінің ақырына дейін сонда қызмет істейді. 1939 жылы Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің ашылу құрметіне болған этнографиялық концертке қатысып, академиялық Үлкен театр да ән шырқап, жыр толғайды. «Қызыл Москва» деген толғауы осы тұста шығарылды. Республикалық ақындар айтысына қатысып, Нұрлыбек Баймұратовпен өнер сайысына түседі. 1946 жылы Қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеуде өткен онкүндігіне қатысады. Еңбегі Шығармаларының жинағы екі дүркін жеке кітап болып басылды. 1982 жылы «Жазушы» баспасынан «Өсиет» деген атпен өлеңдер, дастандар, айтыстар енген жинағы жарық көрді. Жетістіктері «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. «Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері» атағы (1939) берілген. Дереккөздер
Нарықтық инфрақұрылым

Нарықтық инфрақұрылым – тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің нарықтағы қозғалысын қамтамасыз ететін ұйымдар мен мекемелер жүйесі. Оның құрамы: * ұйымдық база – биржа, жабдықтау-өткізу, делдалдық ұйымдар, коммерциялық фирмалар, т.б.; * материалдық база – көлік құралдары, қойма, ыдыс шаруашылығы, ақпараттық жүйелер, т.б.; * несие-есеп айырысу базасы – банктер, басқа да несие-қаржы мекемелері. Дереккөздер
Сатыбалды Жәлелұлы Нарымбетов

{{Тұлға { } { } }} Сатыбалды Жәлелұлы Нарымбетов (1946 жылы 7 наурызда Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Ащысай ауылы - 08.07.2021, Алматы) — қазақстандық кинорежиссер, жазушы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2005). Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері (1996). Өмірбаяны Жетіру тайпасының Тама руынан шыққан. * Мәскеу қаласындағы мемлекеттік кинематография институтын (1969 жылы) бітірген. * 1984 жылы жоғары режиссерлік курсты (Г.Н. Данелияның шеберханасы бойынша) бітірген. * 1969 жылдан “Қазақфильм” студиясында сценарийші әрі кинорежиссер ретінде қызмет етті. * 1970 жылдан - «Қазақфильм» киностудиясының кинорежиссері. * 2005 жылдан бері - Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» АҚ «Дебют» бірлестігінің жетекшісі. Қоғамдық қызметі * Жан Виго атындағы Халықаралық кпубтың мүшесі (Париж қаласы). * КСРО Жазушылар одағының мүшесі. * ҚР Жазушылар одағының мүшесі. Сценарийлері * балаларға арналған “Шоқ пен Шер” фильмінің сценарийін (1971 жылы) жазды. Режисерлігі * “Құрманғазы” атты деректі фильмін (1972 жылы) * “Зауал” (1981 жылы) * “Күзгі бұралаң жол” (1984 жылы) қысқа метражды фильмі * “Ұрын келген күйеу” (1987 жылы) * “Созақтан шыққан Гамлет” (1990 жылы) * “Көзімнің қарасы” * “Жас аккордеоншының өмірбаяны” (1994 жылы, Анапа қаласында өткен 3-Бүкілресейлік “Кино-Шок” кинофестивалінің жүлдесі, Халықаралық кинофестивалі жюриінің дипломы, Франция, Анже (1995 жылы); Француз кино өнері академиясының сыйлығын (1996 жылы), тағы басқа) * “Омпа” (1998 жылы) * тағы басқа көркем фильмдерді қойды. Кітаптары * “Тентек” (1968 жылы) * “Ассалаумағалейкум, Атлантида!” (1981 жылы) атты повесть, әңгімелер жинақтары жарық көрген. Марапаттары * Анапа қаласында өткен 3ші Бүкілресейлік «Кино-Шок» кинофистивальінің жүлдегері; * 1995 жылы Францияның Анже қаласында өткен Халықаралық кинофистивальінің қазылар алақасының құрметті грамотасының иегері; * Фрацуз кино өнері академиясының «Жорж Сэдуль» атындағы құрметті сыйлығының иегері; * 1996 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты; * 1996 жылы президент жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат «Құрмет ордені» берілді. * 2000 жылы Тәуелсіз «Платинды Тарлан» сыйлығының иегері. * 2005 жылы президент жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды. * 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; * 2016 жылы «Қазақстан тәуелсіздігініе 25 жыл» медалі. Отбасы * Жұбайы - Ізмағанбетова Ізтөле, марқұм, драматург, Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясы анимациялық фильмдер бірлестігінің жетекшісі болған. * Ұлдары - Нарымбетов Асқар-Мұхит (1968 жылы туған), кинорежиссер; Нарымбетов Ескендір (1977 жылы туған), кинооператор. Дереккөздер
Нарын жотасы

Нарын жотасы – Оңтүстік Алтайдағы таулы жота. Географиялық орны Абай облысы Көкпекті ауданы мен Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Жота батыстан шығысқа қарай 130 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері шығыс бөлігінде (абсолюттік биіктігі 2533 м). Нарын жотасы Күршім және Нарын өзендерінің суайрығы саналады. Жотаның баурайынан Құрғаққайыңды, Жіңішке, Күршім, Нарын, Қиынсу, Қумырза, Маралды, Озерная, т.б. өзендер бастау алады. Геологиялық құрылымы Жота палеозой эрасының конгломераттарынан, әктас, құмтас, тақтатас, туф, порфирит және интрузивті граниттерден түзілген. Жер қойнауында түсті металл кентастарының кен орындары барланған. Өсімдігі Өсімдік жамылғысында 600 м-ден 1300 м-ге дейінгі биіктікте бетеге, жусан, т.б. далалық өсімдіктер, 1300 м-ден жоғарыда (солтүстік беткейінде) қайың, көктерек, одан жоғарыда шырша, самырсын, тау басында альпілік шалғын өседі. Дереккөздер