kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әктас

Әктастар — шөгінді тау жыныстары; негізінен кальциттен СаСO 3 тұрады. Барлық шөгінді тау жыныстарының 20%-ін құрайды. Әктастар жоғары температураның әсерінен қайтадан кристалданып, мәрмәрға айналады. Олар көбінесе теңіз түбінде түзіледі. Металлургияда, құрылыста, химия өнеркәсібінде пайдаланылады. Әктас – кальциттен, кейде арагониттен тұратын кең таралған шөгінді тау жынысы. Құрамында қоспа ретінде сазды минералдар, халцедон, кварц, глауконит, пирит, гипс, ангидрит, т.б. кездеседі. Әктастар негізінен саяз теңіздер мен қолтықтарда, кейде тұщы көлдерде қалыптасады. Жаратылысы жағынан әктастар органогенді, хемогенді (химиялық), кесекті және криптогенді болып түзіледі. Органогенді әктастар жәндіктер мен өсімдіктердің қалдықтарынан қалыптасады. Жәндік қалдықтарынан тұратынын зоогенді, ал өсімдіктен тұратынын фитогенді әктастар дейді. Хемогенді әктастар қалыңдығы тұрақты қабаттар, конкрециялар құрайды. Олардың түстері әр түрлі (ақ, күңгірт сұр, қара, т.б.) болып келеді. Химиялық әктастар саяз теңіздерде, көлдерде қалыптасады. Кесекті әктастар әр түрлі өлшемді карбонатты кесектер мен үгінділерден тұрады. Криптогенді әктастарға жаратылысы белгісіз, өзгерген әктастар жатады. Олар кристалл түйірлі болады. Әктас – негізгі құрылыс материалдарының бірі. Ол қара металлургияда флюс ретінде, химия өнеркәсібінде (сода, карбид, минералдық тыңайтқыштар өндіру үшін), қант, шыны, цемент өндірістерінде қолданылады. Әктастың Қазақстанда көптеген кен орындары (Саяқ, Ақтас, Керегетас, Ақжар, т.б.) бар. ]] Өзінің қалыптасу тегіне орай бірнеше түрлерге бөлінеді: # Биотекті (органотекті): жәндіктер мен өсімдіктердің карбонатты қаңқалары есебінен қалыптасады; # Хемотекті: су кұрамындағы карбонаттардың химиялық тұнба ретінде шөгуі нәтижесінде түзіледі; # Қайта кристалданған: алғашында ұсақ түйіршікті немесе құрылымсыз масса түрінде қалыптасқан карбонаттардың өз құрамын өзгертпей-ақ ірі түйіршікті жыныстарға айналуы салдарынан түзіледі; # Түйіртпекті (кластикалық; кластотекті): карбонат түйіршіктерінің су алабы түбіне бірте-бірте шөгуі нәтижесінде қалыптасады; # Тастума: өте сирек ұшырасады, бұлардың болмысын өзгермелі жыныстар құрамындағы өзге минералдар есебінен кальций карбонатының жаңадан туындау нәтижесі деп түсіну керек. Дереккөздер
Электрондық аспаптарды таңбалау

Электрондық аспаптарды таңбалау — аспаптың қолданылатын жерін, номиналды параметрлерін, дәлдігін, шығарылу күнін, жасаушы зауыттың тауарлық белгісін және т.б. көрсететін кодаланған белгілерді (мысалы, сандарды, әріптерді, түрлі түсті жолақтарды, нүктелерді) аспаптардың бөлшектері мен корпустарына салу. Металл бұйымдарды таңбалау — граверлеу, таңба басу арқылы, шыны бұйымдарды таңбалау — күйдіру арқылы, пластмасса бүйымдарды қалыптастырылып жатқанда таңбалық штамппен қысымдап белу арқылы іске асырылады. Қазіргі кезде электрондық аспаптарды сынау электрофизикалық әдістермен (ультрадыбысты, лазерлік сәулені пайдаланумен) жүргізіледі. Дереккөздер
Микрозоналылық

Микрозоналылық— микробелдеулік қатпарлар, бедердің теріс (кейде оң) пішіндерінің өсімдіктері белдеу немесе өңір түрінде (мыс., шалғынды көлдеулердің микрозоналары) және өзендер мен ірі көлдерді және теңіз алаптарын қоршап тұратын таспа торіздес (мыс., жайылма шалғындары, галереялық және мангрлық ормандар) қауымдастықтардың таралуы. Дереккөздер
Электрондық бейне

Электрондық бейне — заттың (объектінің) әрбір бөлшегінен шағылысқан жарық ағынының электрондық сәулелік беру құралының фотокатоды бетінде өзінің қарқындылығына сәйкес жасайтын потенциалдық бедері. Дереккөздер
Теңіз паркі

Теңіз паркі - ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен айдындар санаты. Әдетте, теңіз айдынының бір бөлігін, материктің немесе аралдың теңіз жағалауы телімін қамтиды. Дүние жүзіндегі (көбінесе АҚШ пен Жапонияда) жалпы саны 200-ге жуық. Дереккөздер
Электрондық зеңбірек

Электрондық зеңбірек — қажетті пішіндегі және қарқындағы электрондар ағынын алуға арналған құрылғы; электрондық-сәулелік құралдардың негізгі түйіні. Электрондар кезінен (катодтан), электрондарға үдемелі қозғалыс беретін электродтан (анодттан) және электр өрісінің қажетті түрде орнығуын қамтамасыз ететін басқа да электродтардан тұрады. Электрондық-сеулелік құралдардағы электрондық сәулелердің қарқындылығын басқару үшін электрондық зеңбірек құрамына электрлік фокустаушы электрод енгізіледі де, ондай электрондық зеңбірек электрондық прожектор деп аталады. Электрондық зеңбірек электродтар санына қарай триодтық, тетродтык және пентодтық түрде жасалады. Электродтар санының артуына қарай электрондық зеңбіректің ажырату қабілеті, фокустаушы және экрандаушы қасиеттері арта түседі. Электрондық литография (ЭЛ) — ең жоғары ажырату қабілеті бар, елшемдері 1 мкм-ден кіші суреттер элементтерін алуға мүмкіндік беретін литография түрі. Сондықтан "Субмикрондық Л" деп те аталады. Жарықтандыру сеулеленуі ретінде энергиясы 10 — 30 кэВ үдетілген электрондардың фокустелген шоғы пайдаланылады. Электрондардың да бройльдық толқын ұзындығы АӘ-нің белігіндей болғандықтан (1д6
Микроклиматология

Микроклиматология - микроклиматты зерттейтін (атмосфераның ең төменгі кабаттарындағы температураны, ылғалдылықты және желдің вертикаль кескінін анықтау, атмосфера режіміне микротопографияның, экспозицияның және өсімдіктердің әсерін талдау) климатологияның бөлімі. Дереккөздер
Хлорлы әктер

Хлорлы әктер — құрамына кальцийдің гипохлориті, хлориді және гидроксиді кіретін қоспа, күшті тотықтырғыш; талшықтарды ағарту үшін, сонымен қатар дезинфекциялайтын және газсыздандыратын зат ретінде қолданылады. Ca(OH), сөндірілген эк пен хлор әрекеттескенде хлорлы ізбес түзіледі СаОСІ2: CI₂ + Ca(OH)2 => CaOCl₂ + H₂O Демек, хлор әгі тұз қышқылының және хлорлылау қышқылының аралас тұзы. Хлорлы ізбес ак түсті, ащы иісті ұнтак. Хлорлы ізбестің сапасы «белсенді хлордың» яғни реакция нәтижесінде бөлінген хлордың пайыздық мөлшерімен анықталады: CaOCl2 + HCI = CaCl₂ + Cl2 + H₂O Сатудағы стандартты хлор эгінде 35% белсенді хлор болуы керек. Дереккөздер
Үстірттің бірінші картасы

Үстірттің бірінші картасы, Орынбордағы инженерлік, әскери-барлау және квартирмейстрлік қызмет офицерлерінің және қолда бар мәліметтер мен жергілікті жерді жетік білетін қазақтардың айтуымен түзілген. 1825 – 26 ж. Ф.Бергтің экспедиция негізінен осы картаны басшылыққа алған. Ол «Императорлық карта делосы» бекіткен ресми карта болмағанымен, кезінде өте құнды, бағалы құжат болып саналған. Орынбор генерал-губернаторы Хиуа ханына жіберген башқұрт әскерінің поручигі Субханқұловтың жүріс бағыты сол карта бойынша көрсетілуі оның біршама дәл болғандығын дәлелдейді. Жорыққа қатысушылар жазбаларында оны «Біздің карта» деп отырған. Ол туралы 1825 жылдың қарашасында полк. Ф.Берг Азия департаментінің директоры К.К. Родофининге Оралдан жазған хатында «Бұл осы қалпында-ақ осы өлке үшін үлкен пайдалылықпен қолданысқа жарайды» деп жазған. Бірақ Үстірттің бірінші картасы кейіннен жоғалып кеткен. Дереккөздер
Электрондық-сәулелік беру құралы

Электрондық-сәулелік беру құралы — ішінде электрондық сәуле жіңішке шоғырға айналып фокусталатын, модуляцияланатын және басқарылатын, соның көмегімен жарықтық бейнені бейнесигналға өзгертетін электровакуумдық құрал. Негізгі элементтері: электрондық зеңбірек, фотокатод (нысана). Оның жұмыс істеу әрекеті фотоэффект құбылысына негізделген. Бейнесигнал жасау принңиптеріне қарай лездік әрекетті (мысалы, диссектор), электронды шоғырландырушы (мысалы, ортикон, видикон және т.б.) деп бөлінеді. Дереккөздер
Нұрсұлтан Оразұлы Оңғалбаев

Нұрсұлтан Оразұлы Оңғалбаев (1887 – 1927) – белгілі партия, кеңес қайраткері. Форттағы бір кластық қазақ-орыс мектебін бітірген (1899). Содан кейін Ашғабад қаласындағы гимназияда оқыған. 1907 ж. патша өкіметіне қарсы партияға тілектестігі үшін оны гимназиядан шығарылған. Түрікмен, Әзірбайжан, татар, орыс, неміс, француз тілдерін еркін меңгерген Нұрсұлтан 1909 ж. Маңғыстауды зерттеген неміс ғалымы Карутц Рихардтың ғылыми этнографиялық экспедициясына әкесі екеуі жолбасшы әрі аудармашы-тілмаш болып ел аралайды. Кейіннен Еділ – Каспий флотында қызмет етті. 1917 жылдан кеңес органдарын құру ісіне белсене араласты. Ол уездік атқару комитеті аппаратын, комитет құрамдарын жасақтау, оған алдыңғы қатарлы қызметкерлерді тағайындауға басшылық жасап, адай ауылдарын әкімшілік аймаққа бөлуге ат салысқан. Адай ревкомының мүшесі (1921) ретінде Маңғыстаудың жер, су жағдайларын ескере отырып, Адай уезін қонысы мен шаруашылығына қарай 5 аудан, 60 болысқа жүйелеген Уездік милиция бастығы (1921), Уездік комитеттің хатшысы (1923) болып жұмыс жасаған. Дереккөздер
Шалатай Мырзахметов

Шалатай Мырзахметов (1946 жылы туған, Шәуілдір ауылы) — қоғам қайраткері. 1968 ж. Қазақ химия-технология институтын, 1992 ж. Қазақстан менеджмент, экономика және болжам институтын (КИМЭП) бітірген. Еңбек жолын 1962 ж. Арыс кеңшарында тракторшы болып бастаған. 1971—88 ж. Қызылқұм ауданында құрылыс инженері, колонна бастығы, ауатком төрағасының орынбасары, 1988—92 ж. Созақ ауаткомының төрағасы қызмет- терін атқарды. 1992—2000 ж. "Жібек жолы" әмбебаб тауар биржасының президенті, 2003 жылға дейін Отырар ауданының әкімі. 2003 жылдан Оңтүстік Қазақстан облыс мәслихатының хатшысы қызметінде. «Құрмет» орденімен (2005); «Үздік еңбегі үшін» (1986), «Астана» (1998), «Ерен еңбегі үшін» (1998), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. Әскери атағы - аға лейтенант. Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеуіш өркениетті құқықтық ел». Хоббиі - әдебиет. Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет, детективтер. Үйленген. Жұбайы - Мырзахметова Зина, зейнеткер Қыздары - Баян (1968), Гүлден (1970), Гүлжан (1972), Үлжан (1977); улдары - Қуандық (1973), Шахмұрат (1979), Ермұрат (1984). Дереккөздер
Электрондық-сәулелік құралдар

Электрондық-сәулелік құралдар — қарқындылығы басқарылатын және фокусталатын электрондық сәулемен жұмыс істеуге негізделген электровакуумдық құрал. Электрондық сәуленің қарқындылығын басқару құрал құрамындағы электрондық прожектор арқылы жүзеге асырылады. Электрондық сәуленің құрал нысанасына әрекет етуі арқылы электр немесе жарық сигналдарын түрлі өзгөрістерге ұшыратуға болады. Мысалы, теледидарлық электрондық-сәулелік беру құралдарында нысана бетінде объектінің жарықтылығына сәйкес потенциалдық бедер жасалынады. Кинескоптар да электрондық-сәулелік құралдар қатарына жатады. Дереккөздер
Үшшоңқал

Үшшоңқал – төбе. Оңтүстік Үстірттің Аққуыс-Шөжік құдығына жақын жерде орналасқан. Үстірт шыңынан бөлек біткен. Үшшоңқал төбесі алыстан көрінеді. Атау аты содан қалған. Төбе жанынан шығуы қиындау жол бар. Етегінде бұлақ, құдық жатыр. Олардың жанында аты белгісіз мола орналасқан. Дереккөздер
Мұсабай Құлымбетов

Мұсабай Құлымбетов (1921, Маяқұм ауылы — ?) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (1949). 1941-45 жылы 2-дүние жүзіндегі соғысқа қатысқан. 1946 жылы "Овцевод" кеңшарында мал баққан. Ленин орденімен марапатталған. Темір аулында Құлымбетов атында көше бар. Дереккөздер
Хажы Қонарбайұлы Оңғалбаев

Хажы Қонарбайұлы Оңғалбаев (1903, Красноводск – 1930) – қоғам қайраткері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Он алты жасқа дейін Красноводскідегі орыс мектебінде, темір жол училищесінде оқыған. Уездік басқармада курьер, 1922 – 25 ж. Адай уезінде, Теңіз уезінде прокурордың көмекшісі, прокурор, 1925 – 27 ж. Қарабусол тресі меңгерушісінің орынбасары (Баку), 1927 – 28 ж. уездік қаржы бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. Оңғалбаев түбекте аштықпен күрес, жұт зардабын жою, халық ағарту ісінде көзге түскен. 1928 – 29 ж. Форттағы түрмеде отырған. 1929 ж. 18 ақпанда қайта тергеуге алынып, Гурьев (қазіргі Атырау) түрмесінде ОГПУ үштігінің үкімімен атылды. Дереккөздер
Электрофон

Электрофон — үнтабаққа жазылған дыбысты жаңғыртуға арналған электр құрылғысы. Негізгі бөліктері: үнтабақ орналасқан дискінің бірқалыпты айналуын (33, 1/3 айн/ мин, 45 айн/мин) қамтамасыз ететін механизм, пьезоэлектр немесе электродинамикалық бастиек (дыбысжаңгыртқыш), дыбыс жиілігіндегі электр тербелістерінің күшейткіші, қатты сөйлегіш немесе акустикалық жүйе. Монофониялық және стереофониялық түрде шығарылады. Дереккөздер
Ерболат Әкежанұлы Смағұлов

Ерболат Әкежанұлы Смағұлов (16.7.1952, Өскемен қаласы — 05.10.2019) — археолог, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (1989). Өмірбаяны * 1974 ж. ҚазМУ-ді бітірген. * 1980-81 ж. КСРО FA Археология институтының Ленинград бөлімінде ғылыми жұмыстармен шұғылданған. * Еңбек жолын 1974 ж. Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында аға лаборант болып бастаған. * Қазір Әлкей Марғұлан атындағы Археология институтында бас ғылыми кызметкер. Ғылыми жұмыстары * 1972—90 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедициясының Отырар және онымен аттас оазистегі ескерткіштерді (Алтынтөбе, Көкмардан, Марданкүйік, т.б.) зерттеуге үлесін қосқан. * 1985 жылдан Түркістан шұратында ежелгі және ортағасырлық ескерткіштерді зерттеумен айналысып келеді. * 1996 ж. Смағұлов Ерболаттың ұсынысымен құрылған Түркістан археологиялық экспедициясы көптеген ескерткіштерді ашып, зерттеді. * Смағұлов Ерболаттың қола дәуірінен кейінгі орта ғасырларға дейінгі кезең ескерткіштерінің сан алуан сауалдарын көтерген * 150-ден аса ғылыми еңбектері, соның ішінде 4 монографиясы бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.archaeolog.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id124:---1952-&catid18:2013-09-26-11-33-23&Itemid3&langkz Смағұлов Ерболат Әкежанұлы, 1952 жылы туылған] * [https://www.kazmuseum.kz/ekspedicialar/item/987-arkheologtar-sauran-shahary-auma-ynda-y-kirpish-zauytyn-zhabudy-talap-etti Археологтар Сауран шаһары аумағында] * [http://kazakh-tv.kz/kz/view/modernization-of-public-consciousness/page_189262_ ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДА ТАБЫЛҒАН КӨПТЕГЕН АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ҚАЗБАЛАР ҰЛТТЫҚ МУЗЕЙГЕ ӨТКІЗІЛДІ] * [https://cyberleninka.ru/article/n/pamyati-erbulata-smagulova-16-07-1952-05-10-2019/viewer ПАМЯТИ ЕРБУЛАТА СМАГУЛОВА (16.07.1952 – 05.10.2019)] * [https://archeo.kz/ru/sotrudniki/history/93/ Смагулов Ербулат Акижанович (16.07.1952 – 05.10.2019)]
Өтеулі Берниязұлы

Өтеулі Берниязұлы (1885, Маңғыстау болысы, Тобыш ауылы – 1959, Таушық ауылы) – халық емшісі. Ескіше өте сауатты адам болған. Өтеулі емші қояншық, жүйке, қан қысымы ауруларын емдеген әруақты адам. Ел арасында Өтеулінің ауру адамның бас сүйегінің жігін ашып, оның ішінен кенені алғаны туралы дерек бар. Өтеулі қисық біткен сүйекті қайта салып, қолы бөлек түсіп қалған адамның қолын орнына салған сынықшы да болған. Дереккөздер
Мобиль

Мобиль — жердің бетімен ұдайы жылжып, орын ауыстырып тұратын нысана (зат, энергия, ақпарат, адам, жануар, өсімдіктің жылжымалы элементтері және т.б.); заттардың жиі-жиі орын ауыстыруы мен қоныс ауыстыру тасқындарын өлшеу үшін географиялық байқау бірлігі Дереккөздер
Әктеу

Әктеу — # көптеген ауыл шаруашылық дақылдарына зиянды топырақтың қышқылдығын кеміту үшін егістік жерге әкті тыңайтқыштарды шашу; # күлдік, шымтезекті топырақтарды химиялық мелиорациялау әдісі. Дереккөздер
Константин Акимович Филатов

Филатов Константин Акимович (1929 жылы туған, Ресей, Орынбор облысы Востувиженск селосы) – еңбек ардагері, слесарь. 1966 жылдан Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының химия-металлургия зауыттында жұмыс істеген. Ленин орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Аралас әлует

Аралас әлует — электролит бетінде сыртқы ток жоқ кездегі екі немесе одан көп электродтық процестің өту жағдайында электрод пен электролит ерітіндісінің арасындағы әлуеттер айырымының мәні. Дереккөздер
Кемер Сақиұлы Оңғалбаев

Кемер Сақиұлы Оңғалбаев (1925 ж. т., Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. 2-дүниежүзілік соғысына қатысқан. Красноводскіде (қазіргі Түрікменбашы) мұнай мұнараларын жөндеу және қалпына келтіру слесары болып жұмыс істеді. Кемердің есімі Түрікменстанның Белек темір жол стансасындағы №9 мектепке берілгенерал 1-, 2-, 3-дәрежелі Даңқ орденімен марапатталған. Дереккөздер
Кеңес жазушыларының бүкілодақтық екінші съезі.

Кеңес жазушыларының бүкілодақтық екінші съезі. 1954 ж. 15-26 желтоқсан аралығында Мәскеу қаласында өтті. Бірінші күнгі мәжіліс Кремльдің Үлкен сарайында ашылды. Кейінгі күндердегі жұмысы Одақтар үйінің Бағанды залында жүргізілді. Онда жазушылардың 1934 ж. Одақ көлеміндегі I-съезінен кейінгі 20 жыл ішіңдегі көп ұлтты кеңес әдебиетінің өсу жолы жан-жакты талқыланды. Съезде өзге мәселелермен қатар «КСРО халықтары әдебиеттерінің көркем аудармалары» деген мәселе қаралды. Бұл жөніндегі қосымша баяндаманы П.Антокольский, Әуезов, М. Рыльский үшеуі бірігіп жасады. Соның прозалық аудармалар туралы бөлімін Әуезов әзірлеген («М. О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылық шежіресі». А., 1997, 497-бет). Көркем шығармашылықтың бұл күрделі саласындағы бірлескен баяндамашылардың қорытынды қағидалары мен түйіңді тұжырымдары негізінен көп ұлтты кеңес халықтары әдебиеттерінің таңдаулы үлгілерін орыс тіліне аудару тәжірибесін карастырып, жинақтау нәтижесінде жасалды. Баяндамашылар аударма өнерінің жалпы эстетикада ақ таңдақ күйінде калып келгендігіне, оны зерттегенде лингвистикалық тұрғыдан гөрі әдебиеттану ғылымының тұрғысынан келу қажеттігіне, мұның өзі үлкен танымдық мәні бар шынайы шығармашылық қызмет екендігіне назар аударды. Кейбір зерттеушілердің бір тілден екінші тілге аудару ықтималдығы шектеулі дейтін көзқарасының теріс екендігі ескертілді. Мұның өзі сайып келгенде, шеберлік мәселесіне келіп тірелетіні баса көрсетілді. Одақ көлемінде көркем аударманың сапа көрсеткіштеріне салқынын тигізіп, деңгейін төмендетіп отырған елеулі келеңсіздік - олардың басым көпшілігінің ұлт тілдерінен орыс тіліне жолма-жол аударма арқылы тәржімалан атындығы. Бұл кемшілікті жою үшін орталықтағы бірыңғай аударма ісімен шұғылданып жүрген мамандардың ұлт тілдерін игеруі қажет. Онсыз әсіресе поэзия сапасындағы аудармаларда ұлттық ерекшеліктерді, ұлт ақындарының өзіндік қолтаңбасын еркін жеткізу мүмкін емес. Осы орайда қосымша баяндамада түпнұсқа тілін меңгеру аударма өнерін меңгерудің басты шарты ретінде ұсынылды. Қорыта айтқанда, жазушылардын, бүкілодақтық мінберінен көтерілген көркем аудармалык көкейтесті проблемалары әдеби шығармашылықтың бұл маңызды саласын дамытуда белгілі бір асулы кезең болды. Онда ұсынылған қағидалар мен тұжырымдардың басым көпшілігі әлі де өз маңызын жоймай отырғандығы - осының айқын дәлелі. Бұған ұжымдық баяндамашылардың бірі, аударма өнерінің мол тәжірибесін шеккен ұлы суреткер Әуезовтің қосқан үлесі де бар. Дереккөздер
Моноантиклинальды таулар

Моноантиклинальды таулар — ірі тектоникалық біртұтас антиклинальды күмбезден (брахиантиклиналь) тұратын таулы атырап. Мұндай таулы атыраптар бедері эрозияның бір жақты тілімденуінен пайда болады (мыс., Солтүстік Америкадағы Блэк-Хилс тауы, Маңғыстаудың орталық бөлігіндегі таулар). Мономиктикалық көлдер Мономиктикалық көлдер— жыл бойында циркуляциясының бір ғана кезеңі бар көлдер. Мономиктикалық көлдер жылы (мыс., циркуляциясы қыста болатын субтропиктік климаттағы көлдер) және суық немесе полюстік көлдер деп бөледі. Дереккөздер
Арон Махуұлы Өтеуов

Өтеуов Арон Махуұлы (1924 ж. т., Ресей, Астрахан облысы, Володар ауданы, Долгино селосы) – соғыс ардагері, қызметкер. 1941 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Бақсай ауданында мұғалім болды. 1942 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 – 53 ж. мектеп директоры, оқу бөлімінің меңгерушісі. 1953 – 61 ж. Маңғыстау аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1961 – 83 ж. Маңғыстау, Ембі, Теңіз аудандық комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Халықтар достығы», «Құрмет белгісі» ордендерінің, бірнеше медальдардың иегері. Дереккөздер
Сәду Дауылбайұлы Оңғалбаев

Сәду Дауылбайұлы Оңғалбаев (темір жол б. – 1938, Ашғабад) – партия, кеңес қызметкері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1920 ж. Маңғыстауда уездік комитеттің еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру бөлімінде жұмыс істеген. 1921 – 22 ж. жергілікті жастармен жұмыс бөлімінің меңгерушісі, Түрікменстан, Қазақстан комсомолы ОК-терінің бюро мүшесі және үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1925 – 30 ж. Керкі округтік партия комитетінің хатшысы, 1932 жылдан Түрікмен КСР-і Халық Комиссарлар Кеңесі төрағасының орынбасары, 1935 жылдың 16 қыркүйегінен Мәскеуде Одақтық үкімет жанындағы Түрікмен КСР-інің тұрақты өкілі болып қызметтер атқарды. 1937 ж. 1 наурызда тұтқынға алынып, «Түрікмен азаттығы» ұлтшылдық ұйымына қатысты, Адай көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі болды» деген нақақ жаламен айыпталған. Әскери соттың үкімі бойынша атылды. Дереккөздер
Туркестанские ведомости

Түркестан уаялытты — Түркістан генерал Губернаторлығының ресми органы, Орта Азиядағы түңғыш басылым. 1870—1917 ж. аралығында жарық көрген алғашқы қазақ газеті. Түркестан уаялытты газетін шығару жөнінде ең алғаш мәселені Түркістан статист, к-ті Газеттің пайда болу тарихы * 1868ж. 7 қаңтарында к-т жиналысында статистик С.А.Идаров көтерген. генерал Губернатор К.П.Кауфман Түркістан статист, к-нің шешімін қуаттап, Түркістан ген.Губернаторының ресми органын шығарудың қамына кірісіп, осы губернаторлыққа қарасты әскери-халықтық басқарманың №75 бұйрығымен * 1869ж. 6 қарашасында Т. В. газетінің негізі қаланды. Т. В. газеті Ташкенттің округ штабының шағын баспаханасында * 1870ж. 10 мамырында (ескі күнпарақ бойынша 28 сәуір) басылып шықты. Алғашқы 17 саны көлемі 1,5 форматтық парақпен жарық көрді. Келесі жылдан бастап газет жұмысы реттеле бастады, ор аптаның сейсенбі күні ретімен, 1871 ж. 48 саны, 1872 ж. 51 саны шығарылды. 1898 ж. №4 санынан бастап аптасына 2 рет жексенбі және бейсенбі күндері, 1903 ж. №97 санынан бастап аптасына 3 рет, 1904 ж. №90 санынан бастап аптасына 4 рет, 1907 ж. 3 шілдесінен бастап күнделікті шығарылды. Газетке жазылу Ташкентте редакция кеңсесінде, С.-Петербургте А.О.Базуков пен С.В.Звонаревтың кітап дүкенінде, Мәскеуде И.Г.Соловьевтың, Орынборда Шаниннің кітап дүкендерінде жүргізілді. 48 жыл бойы үздіксіз қызмет еткен газеттің соңғы 6406 саны 1917 ж. 15 желтоқсанында шығарылып, Кеңес үкіметі бүл органды буржуазиялық. орган деп танып, жауып тастады. Ресми емес бөлімінде Түркістан өлкесіндегі жергілікті халықтардың, оның Түздыкдүме ішінде казак халкының тарихы, археологиясы, этнографиясы мен фольклорына катысты ғыл.- мақалалары жарияланды. Т. В. редакциясынан казак және өзбек тілдерінде "Туркестанская туземная газета" атты қосымшасы жарияланды. Қосымша "Түркістан уәлаятының газеті" болып 1883 ж. 30 қаңтарында бөлініп шықты. Газет редакторлары: 1870-92 ж. - Н.А.Маев, 1892-1900 ж. - А.П.Романович, 1900-01 ж. - М.Трулев, 1901- 07 ж. — Н.Г.Маллицкий, 1908 ж. Е.Михайловский, 1909—14 ж. — М.Левин, 1914-16 ж. - А.Скворцов, 1917 ж. №1 санынан — В.П.Наливкин, №87 санынан — А.П.Лисаковский, №162 санынан — В.С.Елпатаевский, №166 санынан — В.П.Наливкин, №209 санынан — И.И.Белков, №235 санынан - В.П.Подпалов, №247 санынан — Ф.Колесов. Газет беттерінде И.А.Северцов, *A. П.Федченко, И.В.Мушкетов, *B. В.Бартольд, Л.С.Берг сияқты атақты ғалымдар мақала жариялады. Н.Н.Пантусов, Н.М.Зенков, Н.П.Остроумов, О.А.Шапский, В.Л.Вяткин, А.А.Диваев сияқты өлкетанушылардың зерттеу нәтижелері жарияланып тұрды. А.Бөкейханов, С.Лапин сияқты казак интеллигенциясының өкілдері де маңызды мақалалар жариялап отырды. Дереккөздер
Разия Саталиева

Разия Саталиева (1934 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Зормата ауылы) – педагог. Н.Байғанин атындындығы Ақтөбе мұғалімдер институтын (1953), Гурьев педагогикалық институтын (1966) бітірген. 1953 – 2005 жылы Маңғыстау, Ералиев аудандарына қарасты орта мектептерде, Жаңаөзен, Ақтау қаласындағы орта мектептерде мұғалімдік қызмет атқарды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1965), КСРО «Оқу-ағарту ісінің үздігі» (1983) белгілерімен, «Аға мұғалім» (1977) белгісімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Металл әлуеті

Металл әлуеті — металл мен оны қоршаған сулы ортаның арасында пайда болатын әлуеттер айырмасы; металдың өзін қоршаған ортаға ион бергіштік қабілетіне тәуелді; металл неғұрлым белсенді болса, соғұрлым өзін қоршаған сулы ортаға ионын оңай береді, сондықтан оның әлуеті де күшті болады. Дереккөздер
Морван

Морван - 1) әр жастағы екі денудациялық беттің (пенегшендер) қайсыбір бұрыш түзе бірін-бірі қиып өтуі. Мыс., АҚШ-тағы Пидмонит үстіртінің шығыс шекарасының бойындағы эрозиямен аршылған желілі қүлама сулардың көлбеу пенепленін Харрисберг пенепленінің қиып өтуі; 2) Орталық Франциядағы Морван горстық массивінің бедері. Дереккөздер
Теңіз террасалары

Теңіз террасалары - теңіздің қазіргі деңгейінеи жоғары және темен орналасқан байырғы жағалаулық бедер. Әдетте, теңіз бетінен жоғары немесе су асты жағасының беткейінде орналасқан бірнеше саты түрінде түзілген. Теңіз террасалары кейде бірнеше жікқабатқа кетеріледі (мысалы, Кавказдың Қаратеңіздік жағасы), байырғы кездегі жаға зонасының орнын корсетіп тұрады. Абразиялық теңіз террасалары - бұрынғы абразиялық су асты беткейлері. Аккумуляциялық теңіз террасалары - бұрынғы жағажайлар, жаға белестерінің лектері. Теңіз террасалары құрлықтың көтерілуі немесе төмендеуі және теңіз деңгейінің эвстатикалық өзгерулері әсерінен қалыптасады. Дереккөздер
Қази Өтеуұлы

Қази Өтеуұлы (1870, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1928) – атақты атбегі. Өмірбаяны Ат баптаудың сан тәсілдерін меңгеріп, жүйріктің қас қабағын тілсіз түсінген. Атақты шежіреші А.Меңдалыұлы: «Қазидың бәйге жирені 1929 жылға дейін бірінші бәйгені берген жоқ», – деп жазады. Өтеуұлының әкесі Өтеу Мыңкісіұлы (белгілі атбегі) жирен тайды қырық қой, бір жылқы беріп баласына алдырады. Жирен ат 1913 – 28 ж. алты алаштың асында бас бәйгені бермеген. Өтеуұлы қайтыс болғаннан кейін ас-суға қарамаған жирен ат та көп ұзамай өліп, басы Сисем атадағы Өтеуұлының төрт құлақты тамының үстіне қойылған. Дереккөздер
Интерполятор

Интерполятор ( — қайта жасаймын) — функцияларды интерполяциялауға арналған аналогтік немесе сандық есептеуіш құрылгы. Интерполятор металкескіш білдектермен, газбен кесу аппараттарын бағдарламалық баскару жүйелерінде, үлгілегіш құрьшғьшарда қолданьшады. Дереккөздер
Құрбан Дауылбайұлы Оңғалбаев

Құрбан Дауылбайұлы Оңғалбаев (темір жол б. – 1938, Ашғабад) – кеңес, партия қызметкері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1928 ж. Мәскеудегі шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетін бітірген. 1928 – 30 ж. Ашғабад қаласындағы партия мектебінің меңгерушісі (ректоры), Түрікменстан Халық Комиссарлары оқу комитетінде коллегия мүшесі, Бас саяси басқарманың төрағасы. 1931 – 33 ж. Мәскеуде кадрлар дайындайтын институтта оқыды. Одан соң МТС-та, кейіннен саяси бөлімінің бастығы, аудандық партия комитетінің хатшысы, Ташховуз округтік партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған. 1938 ж. ағасы С.Оңғалбаевпен бірге атылды. Дереккөздер
Стандартты электродты әлует

Стандартты электродты әлует — 298,15 К температурада, 1,013-105 Па қысымда электродтық әлуетті анықтаушы барлық атомдар, молекулалар және иондардың белсенділіктері бірге тең электролитпен жанасуда болатын [[электродтың электродтық әлуеті. Дереккөздер
Интерферометр

Интерферометр — жарықтың интерференция сипаттамасы негізінде жұмыс істейтін оптикалық аспап. Интерферометрлер шекті мөлшерлерді, мөлшерлерді және үлгілі тетіктерді аттестациялауға арналған аспаптар. Интерферометрлер жұмыс істеу принципі жарықтың интерференция құбылысына негізделген. Интерферометрлер ең жоғары дәлдікпен өлшейтін аспаптарға жатады. Жарықтың лазерлік көздерімен қосыла отырып, толқынның 10-13 мкм өзгерісін тіркеуге мүмкіндігі бар. Өндірістік Интерферометрлер окулярлы, экранды немесе цифрлық есептеу құрылғылар болады. Интерферометрлер вертикалды (мод 264) және горизонталды (мод 273) түрлері болады. Түйіспелі интерферометрлер бөлу құны әр түрлі 0,05 ... 0,2 мкм болып келеді. Тағы қараңыз Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://portal.vkgu.kz:1010/2727/Unita%201/2.5.htm Интерферометрлер туралы portal.vkgu.kz сайтында]
Тасқара Қаратайұлы Өтешов

Өтешов Тасқара Қаратайұлы (1932 жылы туған, Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы - 2016 жылы қараша айында қайтыс болды. Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шетпе селосы) – емші, Қазақстанның халық емшісі. (1997 ж.) Мыңкісі әулиенің ұрпағы. Он алты жасынан бойына сынық салу, құмалақ ашу қасиеті дарыған. Қатты қиналып, ауырған адамдарға қол ұшын беретін, алақаны шипалы емші. Ол сынықшы, емші ретінде халық арасына кеңінен танымал. Дереккөздер
Сатанғұл Тәжиеұлы

Сатанғұл Тәжиеұлы (1884, Маңғыстау түбегі, Александровск порты – 1960) – бағбан. 1911 – 60 жылы Маңғыстаудағы Т.Г. Шевченко бауының бағбаны, директоры, Шевченко мұражайының директоры (1932 – 49) болды. Сатанғұл бақтың аумағын ұлғайтып, онда Маңғыстаудың климатына өсе алатын өсімдік түрлерін: қытай жөкесі, қарағаш, жыңғыл, тұт, жиде, терек, қараған, т.б. сәндік гүлдер мен бұталар отырғызды. Сол бақта Шевченконың ескерткішін орнатуда үлкен еңбек сіңірді. Сатанғұл өзінің мақалаларын мерзімді баспасөз («Черноморская коммуна», «Радяньска Украина», «Мәдениет және тұрмыс», т.б.) бетінде жариялап отырды. «Үлгілі еңбегі үшін» (1946) медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1957, 1958), Украина Жоғарғы. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1959) марапатталған. Форт-Шевченко қаласының бір көшесі Сатанғұл есімімен аталады. Дереккөздер
Теңіз экожүйелері

Теңіз экожүйелері - континенттік қайраңдардың, терең сулы пелагиальдық қабаттардың және інжулік кедертастардың организмдерінен тұратын теңіздер мен мұхиттардың экожүйелері. Бұл экожүйелер өте бай биотаны құрайды. Теңіздерде аралдық экожүйелер де таралған. Дереккөздер
Бөлтек Оңғарбайұлы

Бөлтек Оңғарбайұлы (1898 – 1943) – күйші, зергер. Сарыарқаға, Маңғыстауға белгілі айтулы күйші. Сонымен қатар күміс бұйымдар соғатын зергер, темір ұстасы, ағаштан түйін түйетін шебер әрі етікші де болған. Ұсталықты – ақжігіт Дінімнен, зергерлікті – балықшы Нұржаудан, ал күйшілікті – ескелді Теңелден үйренген. Орынсыз жаламен қамауға алынып, түрмеде қайтыс болды. Дереккөздер
Теңіздік арктикалық ауа

Теңіздік арктикалық ауа - Арктика атырабында пайда болып, ашық теңіз үстімен едәуір ұзақ жерге орын ауыстырған, соның нәтижесінде біршама жылынған және ылғалданған ауа массасы. Еуропаға солтүстік-батыстан, Гренландия мен Норвегия теңіздері аркылы келеді. Дереккөздер
Борис Валентинович Филиппов

Борис Валентинович Филиппов (1953 жылы туған, Украина, Донецк қаласы) – инженер. * Донецк политехника техникумын (1972), Алматы сәулет-құрылыс институтын (1981), Қазақ құқық және халықаралық институтын бітірген (2001). * 2001 – 79 ж. МАЭК-те жөндеуші-слесарь, 1979 – 85 ж. жылы сумен жабдықтау басқармасы бөлімінің бастығы, бас инженері болды. * 1985 – 90 ж. Маңғышлақ облысы партия комитеті құрылыс бөлімінің нұсқаушысы, ММГҚ тресі партия комитетінің хатшысы, №4 құрылыс басқармасының бастығы * 1990 – 93 ж. РҚ «Сфинкс» құрылыс-жобалау бірлестігінің бас инженері * 1993 – 99 ж. «Қаражанбасмұнай компаниясы» біріккен кәсіпорнының жетекші маманы, сумен жабдықтау және дайындау цехының бастығы. * 1999 – 2003 ж. Ақтау қаласы әкімінің орынбасары * 2003 – 05 ж. «Консорциум» жобалау басқармасының бас инженері қызметтерін атқарды. * 2005 жылдан «Мұнайгазқұрылыс» ЖШС аймақтық жобасының бас инженері. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1989). Дереккөздер
Диханбек Сатимов

Диханбек Сатимов (1926, Форт-Шевченко қаласы – 1993) – кеңес қызметкері. Алматы Жоғарғы партия мектебін бітірген (1958). 1941 – 74 жылы балықшы, хатшы, бухгалтер, Шевченко ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, Шевченко ауданы партия комитетінде 2-хатшы, Маңғыстау ауданы кеңес атқару комитетінің төрағасы болды. 1974 жылдан бастап түрлі шаруашылық мекемелерінде басшылық қызметтер атқарды. «Құрмет белгісі» (1975) орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тежеуіш атанақ

Тежеуіш атанақ (Барабан тормозной) — машиналардың тежеуіш механизмдеріндегі іші қуыс цилиндрлі (кейде конусты) бөлшегі. Оның ішінде фрикциялық жапсырмалы диск қондырылады. Сол диск атанаққа қысылып жанасқанда тежелу пайда болады. Дереккөздер
Әлімбай Оңдабаев

Әлімбай Оңдабаев (1911, Қаратөбе ауылы – 2003) – соғыс және еңбек ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін зейнеткерлікке шыққанша «Ақшымырау» кеңшарында шопан болған. 2-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен (1985), «Германияны жеңгені үшін» (1946), «Г.К. Жуков» (1995) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Мореналық бедер

Мореналық бедер - мұздықтардың әрекеттерінен пайда болған бедердің аккумуляциялық пішіндерінің жиынтығы. Жазықтардағы мореналық бедерді: негізгі моренамен түзілген төбелі ойпаңдыбедер, негізгі моренамен түзілген жайпақ белесті немесе белесті мореналық жазық, төбелі соңғы мореналық қырқалар, друмлиндер бедері деп бөледі. Мореналық көлдер Мореналық көлдер - мореналар таралған аудандар мен байырғы мұз басу жоне қазіргі мұздықтар таралған атыраптарда орналасқан көлдер. Мореналық көлдер мореналық шөгінділердің өзен арнасын бөгеуінен де пайда болады. Мореналық қырқалар Мореналық қырқалар - мұздықтармен шөккен уатылған тау жыныстары өнімдерінің белес тәрізді үйінділері. Әдетте, мұздықтардың біткен тұсына жақын жерде қалыптасады және олардың ұзақ тұрақты жағдайы кезінде орнын анықтайды. Мореналық қырқалар мұздардың қысқа мерзімдік жылжуында да пайда болады. Жамылғы мұздықтардың Мореналық қырқалары ондаған, кейде жүздеген км-ге созылып жатады (мыс., Финляндиядағы Салпаусселькя қырқасы); тауларда олар кейде мұздықтық аңғарларды бөгеп жатады. Мореналық террасалар Мореналық террасалар - таулық-аңғарлық мұздықтардың бүйірлік мореналарының байырғы бетке қарай шегінуі нәтижесінде террасалар түрінде пайда болған кертпештер. Мұздықтың әркелкі еруіне қарай бірінің үстінде бірі орналасқан террасалар лектері түзіледі (мыс., Батыс Памирдегі Ван аңғары). Терминді орыс ғалымы К.К. Марков енгізді. Дереккөздер
Наймантөбе

Наймантөбе – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Түлкібас ауданы, Жаскешу ауылының шығыс шетінде, Арыс өзенінің сол жағалауында. Кезеңі VІІІ-Х ғасырлар. Сипаты 1940 жылы Жамбыл археологиялық пунктінің экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич) тапқан. 1966 жылы Шымкент педагогикалық институтының археологиялық отряды (жетекшісі Н.П. Подушкин) зерттеген. Қоныс "алаңқайлы төбе" түріндегі ескерткіш болып табылады. Орталық төбенің табаны 100x90 м, биіктігі 9 м, оған оңтүстік-шығыс жақтан таға тәрізді келген алаңқайлы-төбешік жалғасады. Оның ауданы 30x50 м, биіктігі 5 м, төбенің солтүстік беткейінен аумағы 5x2 м тік қазба (шурф) түсірілген. Ол 2 м тереңдікке дейін жеткізілген. Қазба барысында үй қабырғаларының орны, қыш ыдыстар сынықтары, үй және түз аңдарының сүйектері аршылып алынған. Құмыралар (хум, құмыра, саптаяқ, қақпақ, т.б.) түрлері ас үйлік, ангобпен әшекейленген. Кейбіреулеріне тік, ирек сызықтар түсірілген. Табылған заттарға қарағанда, қонысты халық 8-10 ғасырларда мекен етіп, Арыс өзенінің төменгі ағысындағы елді мекенмен мәдени-экономикалық байланыстар орнатқан. Дереккөздер
Александр Абрамович Рабинов

Рабинов Александр Абрамович - (1936 ж. т., Әзірбайжан, Баку) – инженер-геолог, геолиялық-минералдық ғылыми кандидаты, Әзірбайжан өнеркәсіп институтын бітірген (1958). 1961 – 67 ж. «Маңғышлақмұнай» бірлестігі геологиялық бөлімінің аға геологы, 1967 – 73 ж. Маңғышлақ геология барлау-тақырыптық партиясының бастығы, 1973 – 96 ж. Қазақ мұнай жобалау ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі, ғылыми жұмыс жөніндегі директордың орынбасары болды. 2000 жылдан «Оптимум» ЖШС-нің директоры.Оңтүстік Жетібай кен орнын тұңғыш ашушы. Бірнеше ғылыми еңбектер мен жобалардың авторы. «Кен орнын тұңғыш ашушы» (1988), «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы» (2003) төс белгілерімен марапатталған. Дереккөздер
Ұлтан Салтыбалдиев

Ұлтан Салтыбалдиев(1925, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы– 2003, Жыңғылды ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 1942 – 43 жылы бастауыш сынып мұғалімі, соғыстан кейін ауыл шаруашылық саласында еңбек еткен. Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін», т.б. бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Теңіздік климат, мұхиттық климат

Теңіздік климат, мұхиттық климат - атмосфераға мұхиттық кеңістіктің әсері басым жағдайда қалыптасатын климат. Мұхиттар мен ішкі үлкен теңіздердің, сондай-ақ теңіз өңірінде пайда болған ауа массаларының басым ықпалындағы материк бөліктерінің климаты. Теңіздік климат континенттік климаттан температура тербелісінің біршама аздығымен, ауасының айтарлықтай ылғалдылығымен, жазы салқын және қысы жұмсақ болуымен (қоңыржай ендіктерде), көп бұлттылығымен, қатты желімен ерекшеленеді. Теңіздік климат жағдайында ең жоғары және ең төменгі температуралардың басталу уақыты 1-2 ай кеш болады (континенттік климатты атыраптармен салыстырғанда), ал көктемі күзінен суықтау болады; қыста тұрақты қар жамылғысы түзілмейді. Дереккөздер
Гомогенизациялау

Гомогенизациялау (Гомогенизация) — концентрациялық біртекті еместілікті жою және құрамды теңестіру процесі. Дереккөздер cy:Homogenu da:Homogenisering de:Homogenisierung en:Homogenization es:Homogeneización he:המגון it:Omogeneizzazione nl:Homogeniseren nn:Homogenisering no:Homogenisering pl:Homogenizacja ru:Гомогенизация sv:Homogenisering ur:ہمجنسگری
Нұр Оңдағанұлы

Нұр Оңдағанұлы (1895, Адай уезі, Кендірлі жері – 1978) – аңшы. Жас кезінен аңшылық кәсіпті меңгеріп, сонымен қатар көрік ұстап, темір соғатын ұста да болған. Оқып білім алмаса да, мұсылмандық парыздарын ұстанып өткен пірадар, тақуауылы 1925 ж. інісі Бірімжан екеуі елге көп қайырымдылық жасаған кәсіпкер З.К. Дубскийді сотталып, жер аударылудан арашалап қалған. Оңдағанұлы Ұлы Отан соғысынан жараланып, 1943 ж. елге келгеннен кейін шикізат дайындау мекемесінің шартты аңшысы болып, Маңғыстаудың Үштаған ауылын мекен еткен. Оңдағанұлы Маңғыстаудың аң-құсы, дәрілік шөптері, ерекше табиғи құбылыстары жөнінде КСРО ғылым академиясының зоогеография қоғамына мол мағлұмат берді. Оның осы еңбегі Ә.Спанның «Аңшы Нұр» деген кітабында жақсы айтылған. Дереккөздер
Бета-сәулелер

Бета-сәулелер- радиоактивті изотоптардың бета-ыдырауында бөлініп шығатын электрондардан (немесе позитрондардан) тұратын сәулелер; Р-сәулелердегі бөлшектердің жылдамдығы жарық жылдамдығына жақын, газдарды иондандыруға, радиациялық-химиялық процестерді жүргізуге, люминесценция тудыруға, фотопластинкаларға әсер етуге шамасы келеді. Бета-сәулелердің иондандыру қабілеті альфа-сәулелерге қарағанда әлдеқайда төмен. Дереккөздер
Ғафур Зинуұлы Хаирлиев

Хаирлиев Ғафур Зинуұлы (1954 жылы туған, Ресей, Астрахан облысы Володар ауданы) – дәрігер-ғалым, медицина ғылымының кандидаты (1990). Астрахан медицина институтын (1977), Мәскеудің медицина академиясының аспирантурасын бітірген. 1977 жылдан Маңғыстау облысы ауруханасында уролог болып жұмыс жасап, организмде тас жиналу себебін өз бетімен зерттеген. 1990 жылдан Ақтау қаласында нефрология (бүйрек тасы) орталығын басқарды. Қазір облыстық денсаулық сақтау бөлімінің урологы. Дереккөздер
Морфоклиматтық зоналар

Морфоклиматтық зоналар - климаттық жағдайларға байланысты экзогендік бедер түзуші процестердің ерекшеліктері бойынша бөлінетін табиғи зоналар. Олардың шекараларына сәйкес келеді. Өйткені, морфоклиматтық процестер географиялык зоналылықтың заңына сәйкес болады. Дереккөздер
Андрей Пондюнович Пак

Пак Андрей Пондюнович (Иванович) (1926 ж. т., Ресей, Хабаров өлкесі, Бикин ауданы) – қаржы саласының маманы, Қазақстанның еңбек сіңірген қаржы қызметкері (1981) Семей қаржы техникумын (1949), ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1960). 1949 – 73 ж. аудандық қаржы бөлімінде инспектор, облыстық қаржы басқармасында басшы, 1973 – 88 ж. Маңғыстау облыстық қаржы бөлімінде меңгеруші, 1988 – 2004 ж. ҚР қаржы министрлігінің Маңғыстау облысы бойынша бас маман болды. «Құрмет белгісі» орденімен (1986), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Градуирлеу

Градуирлеу (Градуировка) - мөлшердің мәнін немесе өлшегіш аспаптың межелік бөлігін талап етілген дәлдігімен және қабылдаған өлшеу бірлігімен, эталондық өлшегіш жабдықтар көмегімен орнату метрологиялық операциясы. Дереккөздер
Теңіздік тропиктік ауа

Теңіздік тропиктік ауа - субтропик белдеуіндегі антициклонда қалыпасатын ауа массалары. Еуропаға Атлант мұхитындағы Азор антициклоны атырабынан және Жерорта теңізінен келеді. Солтүстік Америкаға Теңіздік тропиктік ауа, Тынық мұхиттық және Атлант мұхиттық болып келеді. Субтропиктік антициклондардың экваторлық шеттерімен ағатын пассаттар ауасы да Теңіздік тропиктік ауа болып табылады. Дереккөздер
Тынышбай Опиев

Тынышбай Опиев (1932 ж. т., қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қаттыкөл ауылы) – бұрғылаушы. * Доссордағы №19 қолөнер училищесін бітіріп, бұрғылаушы мамандығын алған. * 1951 – 58 ж. Доссорда бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылаушы болды. * 1958 жылдан «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің жүйесіне ауыстырылып, терең барлау орындарында еңбек етеді. * Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Саламат Хайдаров

Саламат Хайдаров (15 маусым 1919, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Нұржол ауылы) – журналист. * 1974 – 1984 ж. «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің Маңғыстау облысындағы меншікті тілшісі, облысаралық «Аққұс» газетінде редактордың орынбасары болды. * Оның Маңғыстау өндірістік-аумақтық кешендерінің даму проблемалары, облыстың әлеум. қоғамдық өмірінің өткір мәселелерін көтерген мақалаларын және мұнайлы өлкенің еңбек озаттары жайындағы көркем очерктерін жұршылық жылы қабылдады. Шығармалары * «Өрлеу жолында» (1959) * «Теңіз самалы» (1973) кітаптарының авторы. Марапаттары * Жауынгерлік медальдармен * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес Төралқасының грамотасымен * КСРО Журналистер одағының Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Мендекеш Салтыбалдиев

Мендекеш Салтыбалдиев (1937, Атырау облысы Жылыой ауданы Амангелді ауылы – 1973, Алматы) – ақын, журналист. Маңғыстау туралы шығармалардың авторы. Есбол, Теңіз ауданы, Атырау облысы газеттерінде, облысы радио хабарын тарату комитетінде тілші, бөлім меңгерушісі (1954 – 69), Алматы қаласындағы «Қазақстан» баспасында редакция меңгерушісі, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналының жауапты хатшысы (1969 – 73) болып істеген. Жергілікті және респ. баспасөз беттерінде очерктер мен публицист., әдеби мақалалар, фельетондар мен әңгімелер, өлеңдер мен толғаулар жариялады. «Ақмоншақ» (1966), «Шулайды толқын» (1968), «Күн шуағы» (1970) аталатын өлеңдер жинағы, «Жартастағы жазулар» (1970) дейтін очерктер жинағы, «Қоңыр қозы» повесі (1971); сондай-ақ аудармасы (А.И. Покрышкин, «Аспандағы шайқас», 1973), «Мөлдір аспан» атты очерктері мен публицист. мақалалары (1978), «Қызғыш құс» атты таңдамалы өлеңдер жинағы (1975, 1979, 1988, 2003), т.б. кітаптары жарық көрді. Дереккөздер
Бентонит

Бентонит - негізінен, кеуектеле және қабаттаса орналасқан бөлшектерден және гидратталған алюминий силикатынан тұратын коллоидтық саз балшық; лак-бояу және басқа да материалдарға белгілі бір құрылым беретін толықтырғыш ретінде және отқа төзімді заттардың құрам бөлігі ретінде пайдаланылады. Бентониттер - құрамында монтмориллонит (Аl,O3 . 4SiO . 4Н2O) болатын жоғары дисперсті балшықты жыныстар. Дереккөздер
Графикалық құжат

Графикалық құжат — құрамында сызбалар, сұлбалар, карталар, тағы басқа. Қағаздары бар құрылымдық құжаттардың бөлігі. Мазмұны графикалық түрде топографиялық картада, балауызда (таста), пластинада немесе мөлдір жұқа кағазда көрсетілетін жауынгерлік (ұрыс) немесе қызмет құжаты. Жұмыс және есеп беру карталарынан, сызбалардан, графиктер мен кестелерден басқа, әскери әкімдер мен жауынгерлік хабарламалар және әр түрлі анықтамалық материалдар да графикалық түрде көрсетіледі. Графикалық құжат жауынгерлік және қызмет құжаттарының калыптасқан ережелеріне сай дайындалады, бірақ өзіндік ерекшеліктері бар. Балауызда (таста) орындалған графикалық күжат беттерінің бұрыштарына карта координат торының квадраттары немесе картадан (үштен кем емес) көшірілген жергілікті заттар, сызық масштабы және өзі жасалғанда негіз болган картаға сүйемелденуі көрсетіледі. Координатгың торы жәк графикалық құжаттарда оңтүстік-солтүстік бағдарламасы корсетіледі. Дереккөздер
Табиғат зоналары

Табиғат зоналары - Табиғат зоналарын ең негізгі сыртқы факторлар қалыптастырады. Олар көп жағдайда күн жылуының таралуына (яғни географиялық ендікке) тәуелді. Тағы бір фактор - аумақтың ылғалдылығының әртүрлілігі. Жылу мен ылғалдың арақатынасы нәтижесінде әр түрлі табиғи зоналар пайда болады. Мәселен, аумаққа күн жылуы көп түссе, оның біраз ылғалдылығы жеткіліксіз (К=0,3) болса, онда шөлді аймақтар пайда болады. Әрбір зона өзіне тән климатымен, топырағымен, өсімдік және жануарлар дүниесімен ерекшеленеді. Кейде бір зонаның ішінде басқа зоналарға ұқсас жеке үлескілер де кездеседі. Қазақстанның жазық бөлігінде солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары ауысып отырады. Сонымен бірге бұл зоналарда топырақ және өсімдік жамылғысы батыстан шығысқа қарай да өзгереді. Оның себебі осы бағытта климаттың континенттігі артады. Республиканың биік таулы аудандарында зоналар биіктікке байланысты (зоналар немесе биіктік белдеулері) ауысып отырады. Дереккөздер
Сауран Кененұлы

Сауран Кененұлы (1850 – 1926) – ақын. Өзі жарлылықтың күйін кешкен Сауран теңіз жағасынан балық аулаумен күнелткен, ешкімге бас имеген, ойын ашық айтатын табанды жан болған. Аяқ-қолын матаған жарлылықтан алысқа ұзай алмаған ақынның өлеңдері де Маңғыстаудан тыс жерлерге онша көп тарай қоймаған. Сауранның өткір әзіл-сықақтары ел ішінде күні бүгінге дейін сақталған. Дереккөздер
Бензотриазол

Бензотриазол (азимидобензол)- бензолдың гетероциклді оттекті туындысы; фотографияда күңгірттенуге қарсы әсер етуші зат ретінде колданылады. Бұл көріністері және кейінгі органикалық химияда өнімделген кедергілік қауіпті молекулалардың бір тобына кіреді. Бензотриазолдар көптеген сыртқы қолданылу және орталық көмірдің әрекеттеріне қарсы қорғау құралдарының негізгі басқару жасауларында пайдаланылады. Олар кейінгі пластиктер мен полимерлерді, металдарды коррозиядан сақтау үшін пайдаланылады. Бензотриазолдар жеңіл тұрақты, жұмыс істеуі көптеген органика көмірдің әрекеттерінен қорғайды. Олар суда шапшаға түскендерін көптеген қорғалу масалаларында пайдаланылады. Бензотриазолдар қандайда пайдаланылса да, олардың токсичностьінен тәуекелге орналасу керек. Сондықтан оларды мас кезде, түсінікті емес ал, адамның жаралық жеріне келген кезде пайдаланудан тиімді етуді тиіссіздіктерге жеткізу үшін қолдану керек. Бензотриазол формуласы - C 6 H 5 N 3. Дереккөздер
Әзірбай Жүрсінбайұлы Ораз

Әзірбай Жүрсінбайұлы Ораз (1960 ж. т., Маңғыстау ауданы Қызан ауылы) – дәрігер-ғалым, медицина ғылымының кандидаты (1991). Ақтөбе медицина институтын (Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1984), 1988 – 90 ж. Мәскеуде Бүкілодақтық хирургия ғылыми ортадығындағы клиникалық ординатурада оқыған. 1985 – 88 ж. Шетпедегі орталық ауруханада дәрігер, 1990 – 92 ж. Ақтау қалалық орталық (кейін Маңғыстау облыстық) ауруханасында микрохирург, 1992 – 2003 ж. бас дәрігердің орынбасары, 2003 – 06 ж. бас дәрігер болды. 2006 жылдан бастап Маңғыстау облыстық денсаулық сақтау департаментінде бөлім бастығы. Әзірбай 30-дан аса ғылыми еңбектің авторы. Әзірбайдың ғылыми еңбектері микрохирургиялық андрология тақырыбына арналған. Еңбектері Ресей, Латвия, Польша, Түркияда өткен съездер, симпозиумдар мен ғылыми-тәжірибелік конференцияларда жарияланған. 2003 ж. Денсаулық сақтау саласы бойынша ҚР вице-премьерінің алғыс хатымен марапатталды. Дереккөздер
Жолдасбек Құрманқұлов

Жолдасбек Құрманқұлов (10.02.1948 жылы туған, Созақ аулы) - археолог, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (1978). 1971 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Еңбек жолын 1972 жылы Қазақстан FA Тарих, археоло-гия және этнография ин-тының археология бөлімінде кіші ғьш. қызметкер болып бастаған. 1998— 2004 жылы Э.Х.Марғулан атындағы Археология институты директорының орынбасары, 2004 жылдан бөлім меңгерушісі. 1982 жылдан Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының жетекшісі. 2001 жылы Қазақ- итальян археологиялық экспедициясын, 2004 жылы Шірік-рабад археологиялық экспедициясын ұйымдастырған. Негізгі ғылыми бағыты — кола ғасыры (палеэкономика, көне металлургия, т.б.). Оңтүстік Қазақстанда қала жұртын, жартас суреттерін зерттеуге зор үлесін қосқан. 160-қа жуық ғылыми мақаласы, оның ішінде 4 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Мазан Халелов

Халелов Мазан (1923, Атырау облысы Исатай ауданы Орпа ауылы – 1965) – партия, кеңес қызметкері. Беріш руының тумасы, тармағы Құлкеш, Байгөл. Кіші жүз. Алматы жоғары партия мектебін бітірген. 1940 – 42 ж. ауданы партия комитетінде кітапхана меңгерушісі, 1942 – 46 ж. әскер қатарында рота политругінің орынбасары, Харьков әскери-саяси училищесінің курсанты болды. 1946 – 51 ж. ауданы партия комитеті, үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, облысы партия комитетінің нұсқаушысы, 1951 – 65 ж. Шевченко ауданы партия комитетінің хатшысы, облысы кәсіподақ комитетінің төрағасы болды. С.Мұқановты Мұрын жыраумен, т.б. шежіре қарттарымен кездестірген. Геолог Р.Тұрмағанбетұлының таудан табылған кітапханасын Қазақ КСР-і ҒА-ға жеткізді. Х. атында Атырау қаласында көше бар. 2 рет «Құрмет белгісі» (1948, 1958) орденімен марапатталған. Дереккөздер