kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Реконструкция

Реконструкция ( - жаңғырту мәніндегі косымша, constructio қуру) — тілдік деректері белгісіз кубылыстар мен формаларды жеке тілдердін, тілдер тобы мен семьяларынын сондай тіл бірліктерімен тарихи-салыстыру жолымен кайта жаңғыртып анықтайтын салыстырмалы-тарихи тіл біліміндегі тәсілдердін жиынтығы. Реконструкция тілдік құбылыстар мен формаларды қайта жаңғырту аркылы тіл дамуынын бұрынғы кезендеріне тән әр түрлі деңгейдегі жүйелік қатынастарын қалыптастырады. Туыс тілдердін моделін жасаудағы ең басты ұғым ататіл (тектіл) болып табылады. Мәселен, үндіеуропа туыстығын А. Шлейхер бұтакты ағаш ("родословное древо" моделі) түрінде бейнелеп берген. Лингвистикалык Реконструкция *Cырткы (не салыстырмалы) Реконструкция, ішкі Реконструкция және филологиялык әдістер аркылы жүзеге асады. Сырткы тіл дамуындағы жүйелі катынаска сүйене отырып, туыс тілдердін материалы» салыстыру аркылы салыстыратын тілдердің гарихи даму зандылыктарын ашады, соның нәтижесінде бастапкы тілдік архетипті (к. көне түлғаны) кайта жанғыртады. *Iшкі Реконструкция тарихи деректері белгілі тілдердін синхрондык жүйесін зерттеуді максат етіп, тілдегі "калдык" түлғаларға, шағын парадигмалар мен ерекше кұбылыстарға сүйенеді. Сырткы Реконструкциядай емес, ішкі Реконструкция бір тілдін өз ішіндегі тіл бірліктерін салыстыруды көздейді, бір тілдін эр түрлі шағын жүйелеріндегі варианттарын аныктап, оларды көне кубылыстармен байланыстырады. ішкі Реконструкциянын эр түрлі тәсілдері жоғалып кеткен тіл белгілерін кайта калпына келтіруге мүмкіндік береді. ішкі Реконструкция тіл тарихын калпына келтірудін негізгі тәсілі. Реконструкциядағы филологиялык Әдіс шыккан тегі біртілдерді жүйелі зерттеу аркылы көне тілдік түлгаларды аныктауга мүмкіндік береді. Бұл әдіс тек көне жазба дәстүрі дамыған тілдерді (санскрит, латын, көне грек т.б.) зерттеу үшін тиімді. Реконструкциянын негізгі мәні — тіл жүйесіндегі тарихи өзгерістерді ашып көрсете отырып, олардын бастапкы бір негізге катысын айкындау. Сол себепті ататілді Реконструкциялау негізгі максат емес, өйткені Реконструкция үшін тілдін эволюциялык дамуынын теориясын жасау, тіл денгейлерін (диахрондык фонология,морфология, синтаксис) тарихи сипаттау сиякты жалпылингвистикалык мәселелерді шешу манызды. Кез келген Реконструкция нәтижесінін дұрыстығы салыстырылатын материал аркылы алынған мәліметтердін сандык көлеміне байланысты, оны генетикалык немесе типологиялык белгілер тұрғысынан тексеріп аныктауға болады. Дұрыс шешімін тапкан Реконструкция— тіл тарихын зерттеудін аса манызды кұралы. Дереккөздер
Рекурсия

Рекурсия (лат.recursioкейін кайту) — дыбыс артикуляциясынын үшінші сонғы фазасы, яғни сөйлеу мүшелерінін дыбыс жасау позициясынан айрылып, бастапқы бейтарап калпына кайта оралуы.. Жалпы мағынасында рекурсия — элементтерін өзіне ұқсас түрде қайталайтын процестер. )]] ]] Дереккөздер
Релеванттық

Релеванттык (ағыл.relevantманызды) орыс. релевантность, релевантный — тіл бірліктерін (единицаларын) даралап жіктеу функциясына ие болу касиеті, атап айтканда, тіл бірліктерін даралау функциясын этникалық (к.) денгейдегі тұтас бірлікке емес, тек онын бір бөлігіне катысты тұрғыда карастыру. Дереккөздер
Рёма

Рёма ( - сөз, сөйлеу) — сөйлемнін өзекті (актуалды) мүціеленген сынары, сөйлемде айтылатын ойдын түйіні. Рёма темада (к.) берілген хабардын негізгі мазмұнын камтып, ол жайындағы пікірді жеткізуші коммуникативтік орталық болып табылады. Сөйлемдегі ойдын өрістеуі Рёма арқылы жүзеге асады. Рёма көбінесе сөйлемнін сонына орналасып, баяндауыштық топ құрайды, оған дауыс екпіні түседі. Айрықша екпін түскенде сөйлемнін кез келген мүшесі Рёма бола алады. Мысалы: Көшіп келе жатқандар — Абай аулымен көрші ауылдар (Мұхтар Омарханұлы Әуезов). Дереккөздер
Ренк мәнді жұрнақтар

Реңк мәнді жұрнақтар орыс. суффиксы субъективной оценки — бұлар негізінде зат есімдерге тән, сезімдік, мәнерлік- бейнелік реңктері бар зат есім тұлғаларын жасайтын жұрнақтар. Олар сөздің лексикалық мағынасын сақтай отырып, сөйлеушінің ішкі сезімінен туатын еркелету, кішірейту, құрметтеу, келемеждеу, жек көру және мәнерлеп-бейнелеп айту реңктерін білдіреді. * Мысалы: -шақ/-шек (құлыншақ, інішек), -қай(балақай), -тай (әкетай, қалқатай), -еке, -қа/-ке (Мырзеке, Мща, Сәке, әпке), -жан (Еркежан, ағажан), -еш (сәулеш, бикеш), -сымақ (жігітсымақ, ақынсымақ), -шыкеш (кушыкеіи), -шық/-шік (үйшік, текешік). Дереккөздер
Балтықтану

Балтықтану — балтық тілдерін, балтық тілді халықтардың материалдық, рухани мәдениетін зерттеу. Олардың зерттелуі 17 ғасырдан басталады, сол кезде практикалық мақсатта алғашқы сөздіктер, грамматикалар пайда болған. 19 ғасыр ортасынан бастап Р. К. Раек, Ф. Бопп, А. Ф. Потт балтық тілдерін салыстырмалы-тарихи тіл білімі, үнді-еуропа тіл білімі құрамында зерттеген кез балтық танудың жаңа кезені болып табылады. Балтық тілдерін салыстырмалы-тарихи тіл білімі арнасында қарау негізгі бағытқа айналған. 19—20 ғасырлар балтық тілдерінің күрделі ғылыми грамматикалары, этимологиясы, тарихы мен диалектологиясы, топонимика мен ономастикасы, балтық славян тілдерінің байланысы тағы басқа терендетіліп зерттелді. Балтықтану құрамында прус тілінің зерттелуіне байланысты 17 ғасыр аяғында прутенистика, латыш тіліне байланысты 17 ғасыр 1 жартысында леттонистика салаларыкалыптасты. Балтықтанудың зерттелуі Р. Траутман, X. Гіедерсен, М. Фасмер, Е. Курилович, Э. Герман, В. Мажюлис, Вяч. Вс. Иванов тағы басқа ғалымдардың есімдерімен байланысты. Дереккөздер
Диспансерлеу

Диспансерлеу — аурудың алдын алу және оны анықтау мақсатында әскери қызметшілердін денсаулығына жүйелі түрде дәрігерлік бақылау жасау. Қарулы Күштер құрамындағы офицерлерді, прапорщиктерді, мичмандарды, мерзімнен тыс қызмет өткеруші әскери қызметшілерді, жұмысшылар мен әскери қызметшілерді, олардың отбасы мүшелерін медициналық қамтамасыз етудің маңызды іс-шараларының бірі. Диспансерлеудің нәтижесі медициналық кітапшаға жазылады. Дереккөздер
Реплика

Реплика (лат.replico-аудармасында қарсымын) — # диалог (к.) үстінде қарсылық білдіру мәнінде айтылатын қысқаша жауап; # жиналыстарда, жиындарда отырғандардың қағытпа-ескертпелері; # спектакльдерде бір кейіпкер айтатын соңғы сөз, фраза, одан кейін баска көрініс басталады. Сөйлеу тәжірибесінде Репликаға балама ретінде қақпай сөз, қағытпа сөз, түртпе сөз т.б. атаулар қолданылып жүр. Дереккөздер
Диспозиция

Диспозиция - *1) мүмкіндігінше рейд немесе гаваньдарда бөгемеу және кемелердін козғалысына басқа да кедергі келтірмеу, сонымен бірге теңізге шығу және әскери жабдықтау жағдайларын есепке ала отырып, кемелердің тұрақтағы, рейдтегі немесе гаваньдағы орналасуын аныктайгын жоспар. *2) 18-19 ғасырларда құрлық әскерлерінде командирлердің бағынышты бөлілщеріне жауынгерлік міндеттер қойған жазбаша бұйрығы. Дереккөздер
Бастауышсыз сөйлем

Бастауышсыз сөйлем - тек бір бас мүшеден (баяндауыштан)тұратын бір құрамды сөйлем. Бастауышсыз сөйлемдерге: * а) жақсыз, * ә) белгісіз жақты, * б) жалпылама жақты сөйлемдер жатады. Қараңыз: Субъектісіз сөйлем. Дереккөздер
Дифосген

Дифосген — тұншықтыратын әсері бар улағыш зат. Балку температурасы — 57° С, қайнауы — 128° С, күшті түншык,тырғыш және белгілі тітіркендіргіш қасиеті бар түссіз сұйықтық. Дифосгенге өрекеттің жасырын кезеңі (6-8 сағатқа дейін) тән. Дифосгеннен қорғану үшін газтұмылдырық қолданылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайдаланылған. Дереккөздер
Дозиметриялық бақылау

Дозиметриялық бақылау — жеке құрамның радиоактивті сәулеленуін бақылау және әскери техниканың, азыктүліктің, судың радиоактивті зақымдалу дәрежесін анықтау үшін ұйымдастырылатын шаралар жүйесі. Оны дозиметриялық аспаптарды колданып, радиациялық және химиялық барлау бөлімшелері, радиометриялық лаборатория, химия нұскаушылары және арнайы дайындалған сарбаздар жүзеге асырады. Дереккөздер
Басынқы сөйлем

Басынқы сөйлем — құрамындағы бағынынқы сөйлемді өзіне бағындырып тұратын сабақтас құрмалас сөйлемнің тиянақты компоненті. Басынқы сөйлем бағынынқы сөйлемді жетекке алып, өзіне бағындырып, сабақтас құрмалас сөйлемді тиянақтап тұрады. Негізінде басынқы сөйлем бағынынқы сөйлемнен кейін келеді, бірақ бұл тәртіп поэзиялық туындыларда сақтала бермейді. Сабақтас құрмалас сөйлемдегі негізгі ой басынқы сөйлемде айтылады да, бағынынқы компонент соны толықтырып, айкындап тұрады. Мысалы: Жығылган ағаштар жолымызды бөгеп, оларды айналып өтіп әлек болдық (Ә. Нүршайыков). Дереккөздер
Дозиметриялық және химиялық бақылау

Дозиметриялық және химиялық бақылау — халықты радиациядан және химиялық қарулардан қорғаудың құрамдас бөлігі. Дозиметриялық және химиялық бақылау жасақтардың адам құрамының, жұмысшылардың, қызметшілердің жұмыс қабілетін бағалау, медициналық көмек көрсету, адамдарды санитариялық тазартудан өткізу, ауыл шаруашылығы малдарын малдәрігерлік тазартудан өткізу, азық-түлікті, суды, мал азығы мен ғимараттарды залалсыздандыру көлемін анықтау үшін мәліметтер алу мақсатында ұйымдастырылып, жүзеге асырылады. Дозиметриялық және химиялық бақылауды жүргізу үшін арнаулы радиациялық және химиялық барлау аспаптары пайдаланылады. Дереккөздер
Доплер әсері

Доплер әсері - қабылданған дыбыстық, электрмагниттік және басқа тербелістердің (толқындардың) қабылдағыш пен өткізгіштің (тербеліс көзінің) өзара жакындауы мен қашыктауы кезіндегі сәулеленумен салыстырғандағы жиілігінің өзгеру құбылысы. Қабылдағыш қабылданған тербеліс жиілігі тербеліс көзі мен қабылдағыш арасындағы өзгеріс жылдамдығына сәйкес өзгереді. Радионавигациялық станцияларда доплер әсері ұшақтың (ракетаның) және нысананың салыстырмалы жылдамдығына байланысты. Доплер әсері бойынша нысананың (ұшақтың, ракетаның, кеменің, т.б.) бағытын байқауға болады. Гидроакустикалық доплер әсері гидролокациялық станцияның жұмыс жиілігіне, кемелердің жүзу жылдамдығына, нысана-кемеге, сондай-ақ өзара бағытқа байланысты. Бақылаушы дыбыс көзі жақыңдағанда, дыбыс сарыны жоғарылайды, ал олар бір-бірінен алыстағанда, дыбыс сарыны төмендейді. Авиацияда доплер әсері ұшақтың жолдағы жылдамдығын және оның ұшуын өлшеу үшін, соңдай-ақ ұшақтың ұшып өткен қашықтығы мен орнының өлшемдерін анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер fr:Effet Doppler-Fizeau
Референт

Референт (, - қаратылым, сілтеме, қатыстылық) — сейлеушінің түсінік-қабілетіне байланысты санада қабылданған объект; сөздің "ішкі мағынасы", яғни ұғымдық мазмұн ретінде шындық болмыстың санада бейнеленген элементі. Референцияның объектісі. Референт көркем шығармаларда шындық болмыспен бірге ой жорамалынан тууы мүмкін. Мысалы: М. Әуезовтің "Абай жолы" романындағы Абай — әрі тарихи адам, әрі кейіпкер. Соңғысында ол — ойдан шығарылған кейіпкерлер (Дәркенбай т. б.) сияқты суреттеледі. Дереккөздер
Драгундар

Драгундар - *1) Алғаш 16 ғасырда Францияда шыққан. 17-20 ғасырлардағы Еуропа елдері мен орыс армиясындағы атты әскерлердін бір түрі. Олар жаяу да соғысуға бейімделген. *2) Кейбір шетел армияларындағы жекелей танк бөлімдері драгундар делінеді. Дереккөздер
Дрейф

Дрейф — *1) Кеменің су бетіндегі бөлігінін өз бағыты желісінен жел әсерінен шығуы. Кеменің басты бағыты мен сол кездегі орын ауыстыруының арасындағы бұрышпен сипатталады. Дрейф жолды есептеу кезінде ескеріледі. *2) Жел, толқын, ағынның әсерінен суда және ауада еркін жүзетін объектілердің ыгуы (зәкірдегі немесе машиналары тоқтаған кеме (зәкірі ұстамайды), жүзетін мина, теңіз мұзы, аэростат, әуе шары және т.б.). Дереккөздер
Дүрбелең

Дүрбелең — жағдай мен өз іс-әрекеттерін дұрыс бақылау қабілеттіліктерінің төмендеуінен пайда болатын қатты қобалжу жағдайы, шынайы немесе жорамалды іс-әрекеттер мен кауіп-катерлердің ықпалымен жеке адамдардың немесе адамдар тобының бой бермейтін қорқыныш күйі. Ұрыстық жағдайларда дүрбелеңнің пайда болуының негізгі себептері: қарсыластың жаңа ұрыстық құралдар мен ұрыстық қимылдардың жаңа тәсілдерін кенеттен колдануы; әскерлердің жорықтан және қарсыластың ұзақ атысынан шаршауы; үлкен шығындар: кез келген кездейсоқ жағдайлар ерекше кабылданатын нашар ұйымдастырылған түнгі ұрыстар; сарбаздардың өзінің каруының қуаттылығына және өздеріне қойылған тапсырманы орындауда командирінін қабілеттілігіне сенімінің жоқтығы және т.б. Жалпы алғанда дүрбелең ұрыс және соғыс үшін зиян салдарлы болуы мүмкін. Дүрбелеңді болдырмаудың негізгі шаралары: жауынгерлерді катаң әскери тәртіпке тәрбиелеу; командирлердің бағыныштыларымен үздіксіз карым-катынаста болып, байсалдылықтын және ерліктің үлгісін көрсетуге дайын болуы; үздіксіз моральдық-психологиялық жұмыстар жүргізу; әр түрлі сыбыстармен күресу; қарсыластың қимылдарына жоғары қырағылық көрсету. Дүрбелең болған жағдайда сырткы түрткі болатын жағдайлар (шешуші бүйрық, сабырлылық және ойдың саралығын сақтаған командирдін батыл іс-әрекеті) жауынгерлердін үрейді жеңуіне септігін тигізіп, оларды ақыл мен тәртіп талаптарына кайта бағыну мүмкіндігін туғызады. Ұрыста дүрбелең болдырмау үшін жауынгерлердің сенімділігі, олардын ұрыстық шынығулары және тәртіптілігі мен бірлігі шешуші рөл атқарады. Дүрбелең командирдің батыл іс-әрекеттері арқасында жойылады. Дереккөздер
Дүркін

Дүркін — *1) Атыс жургізу реті. Бірыңғай команда (белгі) бойынша бір уақытта немесе қысқа уақыт аралығында бірнеше қарулардан, минаатарлардан, ракеталық және реактивтік ұшыру қондырғыларынан, торпедалық аппараттардан, басқа да атыс қаруларынан жұргізіледі. Дүркін атыс ұрыста нысаналарды жою, сондай-ақ мерекелі отшашу және әскери құрмет корсету кезінде қолданылады; *2) Бір мерзімді атыс кезіндегі кеме, бөлім, құрамалардың барлық оқ-дәрі құралдарын немесе ату мүмкіндігін өлшейтін шартты бірлік. Дереккөздер
Ерқас Қырымқұлов

Ерқас Қырымқұлов (1900, Маңғыстау ауданы, Сығынды ауылы– 1957) – атақты атбегі, жүйрік тазы, қыран құс баптаған саяткер. Ұлы Отан соғысының ардагері. «Ерқаскөк» атты сәйгүлігі бәйгенің алдын бермей, талай республикалық жарыстарда Маңғыстаудың атын шығарған. «Ерқаскөк», «Таңсықсұр», «Жаңбырбайқұла», «Қибасторы», тағы басқа жүйрік сәйгүліктерді баптаған. Қырымқұлов және оның замандастары матай Бек пен Сейілхан, шомақ Бекбосын, жаңай Иса, жеменей Тұржан, тағы басқа сейістер Маңғыстаудың атбегілік өнерін дамытуға үлкен үлес қосса, олардың өнегесін ізбасарлары Ш.Жүсіпов, М.Сүйіндіков, С.Оразбаев, тағы басқалар жалғастырды. Дереккөздер
Дыбыспен барлау

Дыбыспен барлау — қарсыластың көзге көрінбей атып жатқан батареялары (зеңбіректер, минаатарлар, реактивті артиллерияның ұшыру қондырғылары) туралы мәліметтерді, олардың атуларының дыбыстарын дыбыс өлшеуіш құралдардың көмегімен табу; артиллериялық аспапты барлаудың кұрылымдық бөлігі. Дыбыспен барлаудың міндеті өз артиллериясының атысына қызмeт көрсету, снарядтардың (миналардың) жарылысының ауытқуын, дыбыстық реперлердін координатасын анықтау, жою атысын бақылау. Дыбыстық барлау жағдайдың көрінімділігіне тәуелсіз, сондықтан жылдың кез келген уакытында жүргізе беріледі және оны қарсыластың барлауы іздеп табуы өте қиын. Дереккөздер
Дыбыстық су асты байланыс

Дыбыстық су асты байланыс — сүңгуір қайықтар арасында, сондай-ақ сүңгуір кайықтар мен су үсті кемелері арасында жиіліктің дыбысты диапазонында жүзеге асатын телеграфтық немесе телефондық гидроакустикалық су асты байланысы. Дереккөздер
Сағын Ерқасұлы Қырымқұлов

{{Тұлға { } { } }} Сағын Ерқасұлы Қырымқұлов (1940 жылы 3 наурызда Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Қараманды ауылында туған) — мұнайшы - геолог. Қазақстанның еңбек сіңірген мұнайшысы. ҚР жер қойнауының Құрметті барлаушысы. Парасат және Құрмет ордендерінің иегері. Толығырақ * Сағын Ерқасұлы Қырымқұлов 1940 жылы 3 наурызда Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Қараманды ауылында дүниеге келген. * 1962 - 1966 жылдары Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін (бұрынғы КазПТИ им.В.И.Ленина) бітірген. мамандығы мұнайшы - геолог. * 1967 – 1973 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің Қарақия мұнай, газ барлау экспедициясында коллектор, аға геолог, телім бұрғылау бастығының орынбасары, геология бөлімнің аға геологы * 1973 – 1986 жылдары «Маңғыстаумұнай» өндірістік бірлестігінің геология бөлімінің аға геологы, бұрғылау басқармасының геология бөлімінің бастығы * 1986 – 1994 жылдары «Маңғыстаумұнай» өндірістік бірлестігінде бас директордың орынбасары, геология бөлім бастығы, барлау-бұрғылау басқармасының бастығы, «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның бас геологы болды *1997 жылдан «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның президенті. Марапаттары * 1970 - КСРОның «Еңбектегі ерлігі үшін» және «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалдарымен марапатталған. * КСРОның бірнеше медалдарымен және құрмет грамоталарымен марапатталған. * 1998 - ҚР тұңғыш медалі "Астана" медалі * 2000 - Құрмет ордені * 2001 - "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * ҚР жер қойнауының Құрметті барлаушысы * Ақтау қаласының, Маңғыстау облысы Қарақия және Түпқараған аудандарының Құрметті азаматы * Қазақстанның еңбек сіңірген мұнайшысы * 2017 жылы 5 желтоқсанындағы ҚР Президентінің жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Парасат орденімен марапатталды. Отбасы * Ерқас Қырымқұлов - әкесі, саткер. * Үйленген. * Ұлдары -Қабиден(1966ж.т.), Сәрсен(1972 ж. т.). Дереккөздер
Егерь

Егерь — *1) Кейбір елдер армияларындағы, оның ішінде орыс армиясындағы арнаулы, ерекше атқыштар бөлімінің солдаты. *2) Аңшылық шаруашылықтың маманы, қорықтардың сақшысы. Дереккөздер pt:Caçador (militar)
Қоянбай Қырымқұлұлы

Қоянбай Қырымқұлұлы (1930, Ералиев ауданы, Қолтық ауылы – 1979) – көріпкел. Атасы Асардың қасиеті дарыған көріпкел, болашақты дәл болжай білген адам. Ойын өлең арқылы жеткізіп отырған. Халық арасында оның шығарған өлеңдері кең тараған. Өкінішке орай, осы уақытқа шейін Қырымқұлұлының өлеңдері жинақталып басылмаған. Қырымқұлұлы Маңғыстау ауданында жерленген. Дереккөздер
Екпінді топтастық

Екпінді топтастық — шабуыл операциясында басты және басқадай соққылар бағытында қарсыласты талқандауға арналған бірлестіктердің күштері мен құралдары. Екпінді топтастықтар құру арқылы күштер мен құралдар шешуші бағыттарға шоғырландырылады. Ұлы Отан соғысында майданға әдетте 13 екпінді топтастық, оның біреуі басты болып, армияда бір екпінді топтастық құрылды. Дереккөздер
Қыштым

Қыштым – Солтүстік Үстірт аңғарындағы тұщы бұлақ. Үстірттің жоғарғы бөлігінде орналасқан. Бұлақ тұсының биіктеу жерінде мола бар. Өңдеп тастан қаланған мола ені кезінде бірінің биіктігі 3 сажын, төрт бұрышты, екіншісі қиық пирамида кескінді, куб пішіндес болған. Топограф П.В. Алексеев о баста екеуінің де күмбезі болған, бірақ құлап қалған, бұлар түбекке түрікмендер келместен бұрынғы заманның ескерткіші деген қорытынды жасап, суретін салып қалдырған. Қыштым молаларының қазір орындары ғана жатыр. Қабырға тастары 20 ғасырдың ортасында бұзылып алынып, Уәлідегі мал қырықтығы пунктін салуға пайдаланған. Дереккөздер
Есеп беру картасы

Есеп беру картасы — белгіленген уақыт кезеңіндегі әз әскерлерінің (күшінін) және қарсыластың ұрыс қимылының барысы графикалық түрде хронологиялық жүйелілікпен көрсетілген ұрыстық ақпараттык есеп беру құжаты. Көптеген мемлекеттердің қарулы күштерінің бөлім, бірлестік, құрама штабтарында жүргізіледі. Есеп беру картасы әскерлердің (күштердің) жауынгерлік тәжірибесін зерттеуге және талдап қорытуға, ұрыстық қимылдар туралы анықтама және есеп беруді құруға арналады және тарихи материалдарды жасауда қолданылады. Есеп беру картасына төмендегілер түсіріледі: операция (ұрыс) барысындағы өз әскерлерінің (күшінің) және қарсыластың жағдайлары туралы талдап корытылған мәліметтер; ез бірлестігінің (құрамасының, бөлімінің) және қоса берілген, сүйемелдеуші әскерлердің (күштің) және көршілердің жауынгерлік міндеттері; қойылған жауынгерлік міндеттерді орындаудағы өз әскерлерінің (күштерінің) және көршілердің іс-қимылын және жеткен жетістіктері; қарсыластың іс-қимылдары. Ұрыстык, қимыл жүргізу кезінде жаппай жою каруы қолданылғанда есеп беру картасы, сондай-ақ екі жақтың ядролық соққы беруі, олардың әскерлері және басқалары залалдаған, киратқан аймақтары да көрсетіледі. Дереккөздер
Романтану

Романтану орыс. романистика — # Роман тілді халыктардын материалдык, рухани мәдениетін зерттейтін пәндер жиынтығы; # Роман тілдері мен диалектілерінін тарихи дамуын, казіргі жағдайын зерттейтінтіл білімінін саласы. Роман тілдерінінтегін, күрылысын сипаттап жазу орта ғасырдын соңғы кезенінде (14 г.) басталған, 15 г. соны мен 16 ғ. басында роман елдерінде ұлттык тілдер калыптаса бастауына байланысты нормативті грамматикалар мен сөздіктер жасала бастаған. 16—17 ғғ. трактаттарда испан, португал, француз, итальян тілдерінін шыккан тегі латындык екені аныкталды. 17 г. Францияда философиялык рационалды грамматика жасау дәстүрі (А. Арно, К. Лансло) пайда болды. 18 г. роман әдеби тілдерін нормаландыру жүмысы басталды. 19 ғ. басына дейін роман тілдерін зерттеу негізінен практикалык максатгарға арналған. Романтану жеке ғылым болып бөлінуі провансал, француз, испан, португал, итальян тілдерінін салыстырмалы грамматикасын зерттеуден (Ф. Ж. М. Ренуар) басталады. 19 г. орта шенінде Ф. К. Диц роман тілдерін зерттеуде салыстырмалы-тарихи әдісті колданып, Романтанудын ғылыми негізін салды. 19 ғ. 2-жартысында роман тілдерінін диалектілері мен говорларын зерттеуге (негізін салған Г. И. Асколи) көніл бөлінді. 20 ғ. роман тілдерінін тарихи жазба ескерткіштері, халыктык латынға роман тілдерінін катысы, роман тілдерінін ішкі, сырткы факторларынын өзара байланысы, социолингвистика т.б. күрделі проблемалар зерттелді. Дереккөздер
Латыпқазған

Латыпқазған – Қаратүлей сорының оңтүстігінде жатқан қоныс. Маңғыстау ауданында орналасқан. Қоныс теңіз деңгейінен 120 – 150 м жоғары жатыр. Солтүстігінің Есенқазақ қонысына қараған ойпаңды жерінде Нұрсеп төбесі (123 м) орналасқан. оңтүстігіндегі Балтакеткен тұщы құдығы маңында (тереңдігі 12 м, шығымы 600 л/сек). ұзындығы 15 км, енді жері 6 км-ге жететін сексеуіл тоғайы бар. Дереккөздер
Сайын Латипов

Сайын Латипов (1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы) – инженер-механик. *Мұнай өнеркәсібінің үздігі (1984) *Алматы ауылшаруашылық институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1967) *1971 – 1980 жылдары «Маңғыстау мұнай құбырлары» басқармасында апатты жөндеу пунктінің бастығы, аға инженер *1980 – 2004 жылдары ЛПДС Өтес мекемесінің бастығы, аға мастері қызметтерін атқарған *КСРО «Өз ісінің шебері» атағымен марапатталған. Дереккөздер
Роман тілдері

Роман тілдері — халықтық латын тілінен тараған тілдер. Роман тілдеріне француз, испан, каталан, окситан, итальян, португал, румын тілдері кіреді. "Роман" атауы латын сөзі Romanus-тан шығады. Мағынасы: "Римдік". Дереккөздер
Александр Михайлович Лахно

Александр Михайлович Лахно (1936 жылы туған, Украина, Қырым облысы,Ленин ауданы) – теміржолшы. *1952 – 1954 жылдары орманды қорғау станциясында жүргізуші *1955 – 1958 жылдары әскер қатарында өз борышын атқарған *1960 – 2000 жылдары «Каспийқұрылыс» басқармасына қарасты Ақтау – Бейнеу – Мақат темір жол құрылысында машинист болды. *Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Николай Петрович Леведов

Николай Петрович Леведов (1926 жылы туған, Ресей, Нижний Новгород облысы,Скулябихе селосы) – слесарь. *Ұлы Отан соғысына қатысқан. *1964 – 1981 жылдары Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының химия-металлургия зауытында жөндеуші-слесарь, бригадир болды. *Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Руналық жазу

Руналық жазу (көне сканд. rún - көне, құпия, орыс. руническое письмо) — II-III ғғ. бастап кейінгі орта ғасырларға шейін германдықтар қолданған әліпби. Латын жазуының таралуына байланысты қолданыстан шыққан. Руналық жазудың таңбалары сына тәрізді сүйірленіп, негізінен, металл, тас, ағашқа жазылған. Бұл әліпбидің құрамы, таңбалануы уақыт өткен сайын өзгеріп отырған. Ғылымда 150-дей жалпы германдық бұрынғы (үлкен) руналық жазу (негізінен Исландия, Скандинавия аралдарымен Еуропаның басқа аудандарында) және 3500-ден аса кейінгі (кіші) руналық жазу белгілі. Руналық жазудың ерекше түрі VII-XX ғғ. Англияда болған. Бұрынғы Руналық жазу мен кейінгі Руналық жазу қызметі жағынан да, тілі жағынан да бір-бірінен ерекше. Бұрынғы Руналық жазу қару-жараққа, тасқа жазылған. Олардың тілі негізінен біркелкі және өте ескі, көне герман тілдерінің ешбіріне сәйкес келмейді. Сонымен бірге ол сиқырлау мақсатында да қолданылған сияқты. Ал кейінгі руналық жазуда көне Скандинавия тілдерінің ескерткіштері (тастағы мемориалдық жазулар) жазылған. "Руналық жазу" термині басқа көне жазуларға қатысты да айтылады, мысалы, дат ғалымы В. Томсен оны көне түркі жазулары үшін қолданған. Дереккөздер
Русизмдер

Русизмдер орыс. русизмы — орыс тілінен енген және соның үлгісімен туган, өзге тілдік элемент ретінде танылатын сөздер, сөз тіркестері: самауыр, бәтіңке, бөтелке, пенжек, дөңгелек стол, экономикалык ынтымақтастық уйымы, Біріккен Үлттар Үйымы. Дереккөздер
Михаил Ильич Левин

Михаил Ильич Левин (1928 жылы туған, бұрынғы Ленинград, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – архитектор, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген архитекторы. Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) инженер-құрылыс институтының архитектура факультетін (1950) бітірген. Архитектура мамандығын Ленинград қаласында бастаған. Оның шығармалары белсенді де жігерлі еңбегі Ақтау қаласмымен байланысты. Мұнда ол 1963 – 1987 жылдары «ВНИПИЭТ» тас жобалау ұйымының жобалау бюросына жетекшілік жасады. Осы жылдары оның қатысуымен қаланың архитектуралық бейнесін айқындайтын көптеген ірі нысандар салынды: Абай атындағы Мәдениет сарайы, «Юбилейный» кинозалы, «Нефтяник» («Мұнайшы») қонақ үйі, Т.Г. Шевченко ескерткішінің теңізге түсер көрінісі, тағы басқа. Левин Ақтау қаласының құрылысы авторларының бірі. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1977). Дереккөздер
Ледебур бадамы

Ледебур бадамы (Prunus tenella, Amygdalus ledebourіana) – бадам туысына жататын бұта. *Биіктігі 2 м-дей. *Гүлі ашық қызыл түсті, жапырақ жарған кезде гүлдейді. *Тұқымынан және вегетативті жолмен көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. *Жемісі тәтті не қышқылтым, дәнінде 72% май болады. Дәні тағам өнеркәсібінде, майы дәрі жасау үшін пайдаланылады. *Ледебур бадамы – жылу сүйгіш, қуаңшылық пен аязға да төзімді өсімдік. *Оны Маңғыстау тәжірибелік ботаника бағында қолдан өсіріледі. Дереккөздер
Сабақтаса байланысу

Сабақтаса байланысу орыс. подчинительная связь — компоненттері өзара тен болмай, бір-біріне бағына, бірін-бірі бағындыра байланысу.Сабақтаса байланысу казак тілінде сабактас күрмалас сөйлемдерге, сезтіркестеріне тән: # Сабактас күрмалас сөйлем компоненттерінін алдынғылары тиянаксыз түлғада айтылып, тек сонғылары тиянакты түлғада келеді. *Мысалы: Кос келініиек алтыбақанга отырысымен, бірмуңды ән бастады (К. Жүмаділов). # Өзара тіркескен толык мағыналы екі (кейде одан да көп) сөздін бірі екіншісін бағындырып тұрады. Бірі — сөз тіркесінін үйыткы бөлегі, басынкы сынары, екіншісі — оған тәуелді бағынынкы сынары деп аталады. *Мысалы: кітап оку, базардан қайту. Дереккөздер
Иван Иванович Липай

Иван Иванович Липай (1940 жылы туған, Минск облысы,Зенковичи селосы) – еңбек ардагері, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген химигі. 1968 жылы Маңғыстауға келіп, азот зауытының күрделі минералды тыңайтқыштар цехына жұмысқа орналасты. Осы цехтың құрылысына және іске қосылуына қатысып, Қазақстанда тұңғыш минералды өнім шығарғандардың қатарында. Дереккөздер
Алексей Никитович Лифаренко

Алексей Никитович Лифаренко(1937 жылы туған, Украина, Запорожье облысы,Червоноармейск ауданы, Значково селосы) – мұнайшы. Драгобыч мұнай техникумын (1957), Бүкілодақтық политехникалы. Институтын бітірген (1972). 1957 жылы «Қазақмұнай», «Доссормұнай» мекемелерінде қызметкер. 1960 – 1965 жылдары Доссор, Қарсақ, Қошқар мұнай кен орындарында оператор, инженер, бастық. 1965 – 1982 жылдары «Өзен» мұнай кен орындарында оператор, мастер, 1983 – 2004 жылдары «Қаражанбасмұнай», «Жетібаймұнайгаз» мекемелерінде мастер, цех инженері болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Салаласа байланысқан сөз тіркестері

Салаласа байланысқан сөз тіркестері — сыңарлары бір-біріне бағынбай, тең дәрежеде байланысатын сөз тіркесі. Салаласа байланысқан сөз тіркестерінде басыңқы ұйыткы сыңар, бағыныңқы тәуелді сыңар болмайды. Мұнда тіркестің құрамындағы сөздердің орнын ауыстыруға болады, олардың орнын алмастырғаннан тіркестің мазмұны, грамматикалық сипаты өзгеріп кетпейді. Мысалы: ана мен бала, сабырлы да салмақты. Дереккөздер
Владимир Дмитриевич Лысенко

Владимир Дмитриевич Лысенко (1934, Ресей, Красноярск өлкесі, Армавир) – мұнайшы-ғалым, КСРО Мұнай өнеркәсібінің үздігі (1985). *Грозный мұнай институтын бітірген (1959) *1960 – 1978 жылдары Татарстан мұнай өнеркәсібі ғылыми-зерттеу және жобалау институтында кіші ғылыми қызметкер, сектор, лаборатория меңгерушісі. *1967 – 1970 жылдары Алжирде өндірістік жолдамамен жұмыста болған. *Грозный мұнай институтында докторлық диссертация қорғаған (1965). *1978 – 1982 жылдары Қазақ мемлекеттік мұнай өнеркәсібі ғылыми-зерттеу және жобалау институтында директордың орынбасары, директор болды. *Лысенко 200-ден астам жарияланған ғылыми жұмыстардың, 20-дан астам ғылыми жаңалықтың «Мұнай кен орындарын пайдалануға қосу жұмыстарын жобалау», «Мұнай кен орындарын пайдалануға қосу жұмыстарын оңтайландыру» атты кітаптардың авторы. Дереккөздер
Салаласа байланысу

Салаласа байланысу орыс. сочинительная связь — сөйлемнің бірінғай мүшелері мен салалас кұрмалас сөйлемдердің кұрамындағы жай сөйлемдердін бір-біріне тәуелді болмай, тең дәрежеде байланысуы. Салаласа байланысу тәсілдері: # жалғаулықсыз, интонация арқылы байланысу: Қанат, құйрық суылдап ысқырады (Абай). Тозар елдің жанжалы бітпес, озар елдің арманы бітпес (мақал); # жалғаулықтар арқылы байланысу: Көз тоқтатар не бір таужоқ, не бір орман жоқ (Ғ. Ахметов). Ашыменен тұшыны татқан білер (мақал). Дереккөздер br:Kenurzhierezh (yezhoniezh) en:Coordination (linguistics) es:Coordinación (gramática) fr:Coordination (grammaire) he:קואורדינציה ru:Сочинение (синтаксис)
Салыстырмалы типология

Салыстырмалы типология орыс. сопоставительная типология — тілдерді туыстығына, өмір сүрген уақытына, территориялық орналасуына байланыссыз зерттеп, олардын бәріне тән және ерекше зандылықтарын анықтауды мақсат етеді. Салыстырмалы типологияның міндеті Салыстырмалы типологияның міндеті — салғастырылатын тілдерде тілдік құралдарды пайдаланудағы ұқсастықты, айырмашылықты айқындығы, типологиялық тұрғыда түсіндіру. Салыстырмалы типологияның қалыптасуы Ф. Шлегель,В. фон Гумбольдт,Э. Сепир,Дж. Гринберг, Е. Д. Поливанов,П. В. Щерба, И. И. Мещанинов т. б. есімдерімен байланысты. Дереккөздер
Салыстырмалы лингвистика

Салыстырмалы лингвистика (, кейде компаративті лингвитика) — тілдерді шыққан тегіндегі жакындығына, типологиялык құрылымына салыстыра зерттеу жасайтын лингвистика саласы. Оның мақсаты - таңба, таңбалауыш және таңбалаудың, соған сай сөз-сөйлем мағыналарының тарихи өзгерісіне назар аудара отырып, салғастырылатын тілдер арасындағы ұқсастық пен айырмашылықты айқындау. Тілдер арасындағы салғастыру әр тілдің әртүрлі деңгейлері мен элементтері арасында жүргізіледі: грамматикалық құрылым, құрылымдық-семантикалық ұқсастықтар мен айырмашылықтар, тілдін лексикалық, фонетикалық, семантикалық құрылымы мен категориялары т.б. Салыстырмалы лингвстика тіл философиясы әдіснамасындағы түрлі әдістерді қатар қолдана отырып, негізінен салыстыру әдісін негізгі орынға қояды. Тілдердегі генетикалық туыстық әдетте жақын тілдердің ортақ шығу тегін, әсіресе прото-тілдік жүйелерді білдіреді. Салыстырмалы лингвистика тіл отбасылары мен жүйелерін құруға, прото-тілдерді құрылымдауға, тілдік құжаттардағы өзгерістерді нақтылауға бағытталған. Салыстырмалы лингвистер расталған (attested) және құрылымданған (reconstructed) формалар арасындағы нақты айырмашылықты айқындау үшін сақталған мәтіндерде кездеспейтін кез келген пішінге жұлдызшаның префиксін қояды. Қарапайым тексеруден бастап компьютерлік болжамды тестілеулерге дейінгі тілдік жіктеулерді жүргізудің бірқатар әдістері осы лингвистика саласында әзірленді. Мұндай әдістер ұзақ даму процесінен өтіп қалыптасқан. Дереккөздер
Зәмзәгүл Үдешқызы Мадинова

Зәмзәгүл Үдешқызы Мадинова (1958 жылдары туған , Шевченко ауданы, Сығынды ауылы ) – ауылшаруашылығы саласының маманы. *Социалистік жарыстың жеңімпазы (1980). *Гурьев (Атырау) ауылы шаруашылық техникумын бітірген (1986) *1976 – 1998 жылдары «Ералиев» кеңшарында көмекші шопан, аға шопан болды *2002 жылдан Сенек ауылындағы Қашаған орта мектебінде мұғалім *«Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1982). Дереккөздер
Мазарлы

Мазарлы – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы мүйіс. Кендірліқиясай үстіртінің қиыр батысында, Қарақия ауданында орналасқан. Жағалауы жарқабақты. Оңтүстігіне қарай теңіз суы астынан жартастар су бетіне шығып жатыр. Мүйістің Сеңгірлі мүйісіне қараған солтүстік бөлігінде Қосащы атты құдық бар. Дереккөздер
Досан Майлыбаев

Досан Майлыбаев (1925, Маңғыстау ауданы– 1986) – соғыс ардагері, байланысшы. 1948 – 1969 жылдары Таушық, Үстірт, Самда байланысшы. 1969 – 1986 жылдары қазіргі Құркөл байланыс бөлімінде пошта меңгерушісі болды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен (1985), «Ерлігі үшін» (1946), «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Салыстырмалы сабақтас сөйлем

Салыстырмалы сабактас сөйлем орыс. сложноподчинённое предложение с придаточным сравнительным— компоненттерінін мағыналык карым-катынасы бір-бірімен салыстырыла айтылатын сабактас сөйлем. Салыстырмалы сабақтас сөйлемнін жасалу жолдары # тендестік дәрежеде жүптаса колданылатын қандай-сондай, қалай-солай, қанша сонша сиякты қатыстык, сөздер (к.) аркылы: Ажары қандай болса, ақылы сондай (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин). Олжабек қалай бурылса, Жамал да солай бурылды (Ғ. Мустафин); # -дай/-дей жүрнакты өткен шактык есімше аркылы: Қулпырган масаты дала денем шамданбасын дегендей, айнала толқыган сагымнан ақырын гана сілкінеді (С. Муканов). Дереккөздер
Егізбай Майлыбаев

Егізбай Майлыбаев (1937 жылдары туған , Түпқараған ауданы, Таушық ауылы ) – құрылысшы, ҚР құрылыс материалдары жүйесінің еңбек сіңірген қызметкері. 1961 – 1972 жылдары «Маңғышлақмұнайбарлау» тресінде мастер, 1972 – 1982 жылдары «Маңғышлақұлутас» бірлестігінде басшы, 1992 жылдан мемлекеттік «Құрылыс материалдары» компаниясында жауапты қызметкер болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған. Дереккөздер
Бердіхан Мақсымбаев

Бердіхан Мақсымбаев (1926, Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – еңбек ардагері, шопан, Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері (1971). Өмірбаяны * 1942 – 1986 жылдары Чапаев атындағы ұжымшарда шопан. * Бейнеу ауданы, «Маңғыстау» кеңшарында шопан болды. Марапаттары * Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері (1971). * Октябрь революциясы ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * КСРО XШЖК-нің алтын, күміс, қола медальдары. Дереккөздер
Тарғын Мақтағанов

Тарғын Мақтағанов(1934 жылдары туған, Форт-Шевченко қаласы, Аташ ауылы ) – дәрігер. Қазақстанға еңбек сіңірген дәрігер. Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1960). 1960 жылдары Форт-Шевченко қаласындағы Аташ ауылында, 1961 – 1966 жылдары Ералиев ауылындағы, 1966 – 1973 жылдары Ералиев ауылындағы аурухананың бас дәрігері, 1977 жылдан Қарақия емдеу-сауықтыру санаторийінде бас дәрігер. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі». Дереккөздер
Салыстырмалы салалас сөйлем

Салыстырмалы салалас сөйлем орыс. противительное сложно соченённое предложение—синтаксистік компоненттеріндегі іс- әрекет, оқиға желісі өзара салыстырыла айтылатын құрмалас сөйлем. Салыстырмалы салалас сөйлем-дөрекі түрлі әрекеттін жай-күйін, қасиетін салыстыра баяндауға негізделеді, мақал-мәтелдерде жиі кездеседі. Салыстырмалы салалас сөйлем жасалу жолына қарай екі түрге бөлінеді: # жалғаулықты Салыстырмалы салалас сөйлем. Ол — да, аі жалғаулықтары арқылы жасалады: Күйаққа жағар дәмді сөз бар да. құлақты сасытар татымсыз сөз бар (М. Иманжанов); # жал- ғаулыксыз Салыстырмалы салалас сөйлем Салыстырмалы мән олардың құрамындағы сөздердін өзара үйлесе, салыстырыла жұмсалуынан туындайды: Білген адам тауып айтады, білмеген адам қауып айтады (мақал). Дереккөздер
Қуатбай Малбасаров

Қуатбай Малбасаров (1936 жылдары туған , Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы ) – түйеші, Маңғыстау ауданының чемпион түйешісі (1979). 1958 – 1969 жылдары Правда ұжымшарында, 1969 – 1973 жылдары «Маңғыстау» кеңшарында түйе баққан. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970). КСРО ХШЖК-нің 3 рет күміс, қола медальдарымен марапатталған. Социалистік жарыстың жеңімпазы (1973 – 1979). Дереккөздер
Александр Александрович Малинин

Александр Александрович Малинин (1940, Ресей, Мәскеу қаласы ) – инженер-металлург. Мәскеудің болат және қоспалар институтын бітірген (1963). 1966 жылы Ақтау қаласында Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатында, химия металлургия зауытының байыту фабрикасында ауысым бастығы, 1969 – 1992 жылдары комбинатта бас технолог, технология бөлімінің жетекшісі, бас инженер, бас директордың орынбасары болды. 1992 жылдан «Каскор» АҚ-ның өндірістік директоры, бірінші вице-президенті. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Дереккөздер
Салыстырмалы фонетика

Салыстырмалы фонетика орыс. сравнительная фонетика — # туыс тілдердің дыбыс жүйесін салыстырмалы-тарихи әдісті қолдана отырып зерттейтін фонетика саласы; # салғастырмалы фонетика. Шыққан тегі әртүрлі тілдердің дыбьіс жүйесін салыстыруға негізделген фонетика. Дереккөздер
Мамай (құдықтар)

Мамай – құдықтар тобы. Сам құмының батыс жағынан 7 км жердегі жазықтықта қазылған. 1851 жылы Мамайдағы құдық саны 16-ға жеткен. Көбіне құдықтар тайыз болып келеді, олар таспен шегенделген. Суы тұщы, мал ішуге пайдаланған. Ел аузында осы жер Орақ-Мамай жырының кейіпкері Мамай батырдың қонысы делінеді. Дереккөздер
Хадижат Жалалқызы Манапова

Хадижат Жалалқызы Манапова (1952 жылдары туған, Қырғызстан, Жалалабад облысы, Ленин ауылы ) – педагог, физика пәнінің жоғары санатты мұғалімі (2004). ҚР «Оқу ісінің үздігі» (1997). Дағыстан педагогика институтын бітірген (1974). 1974 – 1977 жылдары Дағыстан республикасының Тамазатөбе ауылында , 1978 жылдан Жаңаөзенде мұғалім. 3-дәрежелі Еңбек даңқы (1986) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Захан Мантықұлы

Захан Мантықұлы (1906, Бозащы түбегі, Тасорпа ауылы – 1977) – еңбек ардагері, жылқышы. Ұлы Отан соғысы жылдары тылда ерекше еңбек етіп, 1946 жылдан зейнеткерлікке шыққанша кеңшардың жылқысын баққан. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Махсот Николаевич Маңғұбаев

Махсот Николаевич Маңғұбаев (1960 жылы туған, Ресей, Ростов облысы) – ішкі істер қызметкері. КСРО ІІМ-нің Алматы арнайы милиция мектебін (1983), Қарағанды жоғары арнайы милиция мектебін (1991) үздік бітірген. Бейнеуде ауданы, ішкі істер бөлімінде милиционер, 1992 – 1997 жылдары Жаңаөзен қалалық ішкі істер басқармасының, 1997 – 1999 жылдары Ақтау қалалық ішкі істер басқармасының бастығы болды. ҚР ІІМ академиясын (2001) бітіріп, 2002 жылдан Маңғыстау облысы ІІД бастығының тәрбие және кадр жұмыстары бойынша орынбасары қызметін атқаруда. «Ерлігі үшін», 1, 2, 3-дәрежелі «Мінсіз қызметі үшін» медальдарымен, ҚР ІІМ-нің грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Санскрит

Санскрит (көне үнді 5 атазарған, өнделген) — негізгі көне үнді тілдерінің бірі. Көне үнді диалектілерінін негізінде қалыптасып, Б.з.ғ дейінгі 1 мыңыншы жылдардан бері қарай Солтүстік Үнді жерінде тараған. Пракритке қарама-қарсы қойылып қаралады. Санскрит нормалық жүйесі берік қалыптасқан, грамматикалық құрылысы әбден жетілген, сөйтіп ерекше мәртебеге ие әдеби тіл болып табылады. Санскриттін бірнеше түрі бар: эпикалық Санскрит, классикалық Санскрит, буддалық бұдан Санскрит және джайн Санскрит, ведалық Дереккөздер
«Болашақ» Каспий өңірі колледжі

«Болашақ» Каспий өңірі колледжі (бұрынғы Маңғыстау «Болашақ» институты) - Ақтау қаласындағы жекеменшік колледж. Тарихы 1997 жылы Ақтау қаласында Гуманитарлы-экономикалық колледжі құрылды. Колледж құрылтайшысы – педагогика ғылымдарының докторы, Халықаралық педагогикалық білім беру академиясының мүше-корреспонденті, профессор М.Х. Қаламқалиев. Бұл жылы колледжге 111 оқушы қабылданды. № 4679 Мемлекеттік лицензиясына сәйкес 1998 жылдың қыркүйек айында Гуманитарлы-экономикалық колледж жанынан «Жасталап» лицейі ашылды. Ондағы мақсат – лицей түлектерін сапалы білім беріп, кәсіптік маман ретінде дайындау. Колледжге 191 оқушы қабылданды. 1999 жылы Маңғыстау «Болашақ» институты құрылды. Институт ректоры – педагогика ғылымдарының докторы, Халықаралық педагогикалық білім беру академиясының мүше-корреспонденті, профессор М.Х. Қаламқалиев болды. Қазақстандық қазіргі заман «Болашақ» академиясы сол жылдың қыркүйек айында құрылды. Колледжге 211 оқушы қабылданды, 99 маман бітіріп шықты. 2003 жылы Маңғыстау облысының 40 жылдық және Ақтау қаласының 30 жылдық мерей тойының қарсаңында колледждің жаңа спорт кешені мен акт залы пайдалануға тапсырылды. Колледжге 313 оқушы қабылданып, 163 маман бітіріп шықты. Факультеттері * «Мұнай және газ» факультеті. * «Педагогика» факультеті * «Экономика және бизнес» факультеті. Оқу нысандары 1. Маңғыстау «Болашақ» институты 2. Гуманитарлы-экономикалық колледж 3. «Жасталап» лицейі Ректорлары * 1997-2013 - Мұхит Қисметұлы Қаламқалиев * 2013 жылдан бастап - Әсел Мұхитқызы Қаламқалиева Дереккөздер
Маңғыстау гуманитарлық колледжі

Маңғыстау гуманитарлық колледжі – арнаулы орта оқу орны. 1983 жылы Маңғышлақ педагогикалық училищесі ретінде ашылған. 1991 жылы Маңғыстау педагогикалық колледжі, ал 1997 жылдан бастап Маңғыстау гуманитарлық колледжі. Ашылғаннан бері колледж директоры – А. В. Ушакова. Тарихы Мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорын «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» 1983 жылы 12 сәуірде құрылған (Қазақ ССР - нің халық ағарту министрлігінің 12.04.1983 ж. № 261 бұйрығы) және «Маңғышлақ педагогикалық училищесі» деп аталған. - 29.01.1991 жылы облыс атауының өзгеруіне байланысты Қазақ ССР-нің халыққа білім беру Министрлігінің № 46 бұйрығы негізінде оқу орны «Маңғыстау педагогикалық училищесі» болып өзгертілді. - 1991 жылғы 1 шілдеден бастап, Қазақ ССР-нің халыққа білім беру Министрлігінің 21.06.1991 жылғы № 291 бұйрығы негізінде жалпы білім беру мектептеріндегі бастауыш сынып мұғалімдері мен мектепке дейінгі мекемелердің тәрбиешілерін дайындау сапасын көтеру үшін Маңғыстау педагогикалық училищесінің базасында эксперименттік тәртіпте жоғары үлгідегі орта кәсіптік оқу орны ұйымдастырылды, бұл - Маңғыстау педагогикалық колледжі. - 1997 жылдың 8 мамырынан Қазақстан Республикасының Жоғары Үкіметінің «Қазақстан Республикасының білім және мәдениет министрлігінің жоғары және орта кәсіптік оқу орындары туралы» № 814 қаулысы негізінде Маңғыстау педагогикалық коллдежі Маңғыстау гуманитарлық колледжі деп өзгертілді. - 1999 жылдың 16 маусымында Маңғыстау облыстық білім басқармасының № 31 бұйрығы негізінде Маңғыстау гуманитарлық колледжі мемлекеттік қазыналық кәсіпорын «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» деп аталды. - 2002 жылдың 24 сәуірінде Маңғыстау облыстық білім басқармасының № 83 – ОД бұйрығы негізінде МҚК «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорын «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» деп өзгертілді. - 2005 жылдың 26 желтоқсанында Маңғыстау облыстық Әкімшілігінің № 414 қаулысының негізінде колледж Маңғыстау облысының білім Департаментінің МКҚК «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» деп өзгертілді. - 2008 жылдың 5 қарашасында Маңғыстау облыстық Әкімшілігінің 2008.05.10ж. № 1489 қаулысы негізінде колледж Маңғыстау облыстық білім Басқармасының МКҚК «Маңғыстау гуманитарлық колледжі» деп өзгертілді. Материалдық - техникалық базасы *Заманауи құрылғылармен, оқу-әдістемелік, анықтамалық әдебиетпен жабдықталған 30 оқу аудиториясы; оның ішінде 1 – виртуалдық зертхана кабинеті, 2 – мультимедиалық кабинет, 3 – компьютерлік кабинет. Барлық кабинет интерактив тақтамен жабдықталған, интернетке қосулы. *64 мың данадан асатын қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде педагогикалық, оқу-әдістемелік және әдеби кітаптармен жабдықталған, электронды оқу залы бар кітапхана; *Тігін шеберханасы, ас әзірлеу технологиясы шеберханасы; *Ырғақ және хореография залы; *Тренажер залы; *Жуынатын және киім ауыстыратын бөлмелерімен қамтамасыз етілген спорт залы; *100 орындық асхана; *Медициналық кабинет. Қоғамдық ұйымдары *Балдық билер үйірмесі; *Халық билер үйірмесі *Көркем сөз үйірмесі *Волейбол секциясы *Баскетбол секциясы *Футбол секциясы *«Тоғыз құмалақ» секциясы Дереккөздер
Саңылау (шұғыл) дауыссыздар

Санылау (шұғыл) дауыссыздар орыс. щелевые согласные — дыбыстау мүшелерінін (тіл мен тандай) бір-біріне нык жабыспай, тек жуысуынан жасалатын дауыссыздар: в, ф, г, с, ш, х, з, ж, һ. К- Спирант дауыссыздар. Фрикатив дауыссыздар. Дереккөздер
Сапалык редукция

Сапалык редукция орыс. качественная редукция—дауысты дыбыстын әлсіз айтылуына байланысты екпінсіз буыннын күн- гірт естіліп, сапалык өзгеріс тууы. Сонын нәтижесінде екпін түскен дауыстымен іргелес дауысты бәсен айтылады, ал одан ал- шак түрған дауыстылар мүлде көмескіленіп, кыскарып кетеді. Бұл — негізінен акцентті (к. акцент, акценттік жүйе) тілдерге тән. Ср. орыс тіліндегі вопрос— вапрос, берега— бърега. Дереккөздер
Сары ұйғыр тілі

Батыс ұйғыр тілі (кейбір нұсқада: сары ұйғырлар тілі) - түркі тілдерінің солтүстік-Шығыс тобына жататын тіл. Қытайдың Ганьсу Сунань-Ұйғыр автономды уез, Синьцзян-Ұйғыр автономды аудандарында таралған. Онымен 4 мыңдай адам сөйлейді. Айқын диалектілік белгілері жок, тек таулық және далалық говорларында дыбыстық, лексикалық ерекшеліктер кездеседі. Қазіргі таңда жазуы жоқ болып есептеледі. Кей мәлімет бойынша қытай жазуы қолданылады. Бұл тілде Қытайдағы Ганьсу провинциясындағы Минхуа ұлттық автономды уезде тұратын «сары ұйғырлар» сөйлейді. Сары ұйғырлар б.з. 9 ғ-да Енисей қырғыздарынан жеңіліп, жер аударып бір бөлігі Шығыс Түркістанға (қазіргі Солтістік-Батыс Қытайдағы Синьцзян), қалғандары осы жерге келген. Фонетикасы мен лексикасы қытай тілінің, тибет тілінің әсерін қабылдаған. Сары ұйғыр тілі көне ұйғыр тіліне жақын деген болжам бар, оған сөз басында /-дің, шығыс септігінің-tin формасының, көне сан жүйесінін (11-ден 29-ға дейін) колданылуы, есімдіктің екі түрлі септелуі т. б. дәлел болады. 18 г. басына дейін сары үйғырлар көне ұйғыр әдеби тілін пай- далануы мүмкін, бірақ Тибеттің әсерімен көне ұйғыр жазуы ұмы- тылған. Қазір Сары ұйғыр тілі тұрмыстыкдеңгейде ғана колданылады.. 19 ғ. соңында Г. Н. Потанин, С. Г. Э. Маннергейм, С. Е. Малова, Э. Р. Тенишев ғалымдармен зерттелген. Бұл тілге ең жақын болып Пуйо қырғыз тілі болып есептеледі. Дереккөздер
Сахна тілі

Сахна тілі орыс. сценическая речь — театрда коюға арналған көркем драмалык шығармаларды актерлердін сахнада айту, орындау формасы. Сахна тілінін калыптасуы екі түрғыда карас- тырылады. *Бірінші, актердін сөзді айту техникасын жетілдіруі: оған кажетіне карай дауысты көтеріп не баяулатып айту, дауысты күбылтып (қорқу, қуану, ренжу т.б. күйлерге байланысты), оған бояу косып айту, дауысты кідірту, жылдамдату сиякты сахнада айтылар сөз үдесінен шығатын шеберлік жатады. *Екінші, сахнада айтылатын сөз мәдениетін жетілдіру: оған сөздін дүрыс, айкын айтылуын, күлакка жағымды, әсерлі естілуін талап ететін шеберлік түрлері жатады. Сахна тілінін сәтті шығуы актермен катар шығарма авторына, сценарийшіге, режиссер мен шығарманы сахнада коюшыға да байланысты. Дереккөздер
Сәйкесті диалектілік ерекшеліктер

Сәйкесті диалектілік ерекшеліктер — белгілі бір диалектіде айтылатын сөздер мен формаларға басқа диалектілерде (немесе әдеби тілде) балама боларлық сөздер мен формалардың болуы, яғни қарама-қарсы тілдік құбылыстардан тұратын тіл ерекшеліктері. Мысалы: әдеби тілдегі леген//шылашын сөздеріне жергілікті жерде жам, кірлен, дас, дағара, шіләужін т.б. сөздер сәйкес келеді. Сәйкесті диалектілік ерекшеліктерден әдеби-диалектілік синонимдер туады. Тағы қараныз: * Сэйкессіз диалектілік ерекшеліктер * Диалект * Диалектография * Диалектология * Диалог * Лексика Дереккөздер
Екі корпусты сүңгүір қайық

Екі корпусты сүңгүір қайық — берік корпусының сыртында қайықтың тенізде жүзу касиеттерін қамтамасыз ететін және балластык, басқа да шығындар үшін кеністік жасайтын жеңіл корпусы бар сүңгүір қайық. Дереккөздер