kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тәтті шай

Тәтті шай — бұл дәстүр Оңтүстік Қазақстанда кейінгі кезде енген. Құда шақыру дәстүрін той болғаннан кейін екі-үш жылдан кейін жасайтын екі жақты құдалар бірін-бірі тәтті шайға шақырады. Екі жақтың бір біріне жақындары келеді. Бұл шақырудың мақсаты — туысқан болғандықты білдіреді. Дастарқан басынан бірге дәм татып, бір-бірімен танысады. Ойындар ойнап, би биленеді. Үлкендері шүйіркелесіп, әңгімелерін айтып, жақынырақ танысады. Мұндай кездесулерде киіт берілмейді. Екі жақ бірін-бірі осылай шақыруына болады. Қошемет көрсетіп, шығарып саларларында жолаяқ жасайды. Дастарқаннан сарқыт салып беріп жатады. Мұндай кездесулер туысқандықты берік етеді. Қазақ халқы құдасын құдайындай сыйлайды. Осы сыйластығын осындай кездесулерде көрсетеді.
Амазон ойпаты

Амазон ойпаты - Оңтүстік Америкадағы, сондай-ақ жер шарындағы ең үлкен ойпат. Ауданы 5 млн кm². Андыдан Атлант мұхитына дейін Гвиана және Бразилия таулы үстірті аралығында, дүние жүзіндегі ең суы мол өзен - Амазонканың алабын алып жатыр. Негізінен палеозойдың теңіз шөгінділері және мезозой-кайнозойдың құрылықтағы шөгінділерімен толықтырылған Оңтүстік Америка платформасының синеклизасында орналасқан. Климаты ыстық (айлық орта температурасы -24-28С) және ылғалды (жылдық орта жауын-шашын мөлшері 1500-3000мм). Амазон ойпаты Батыс Амазон және Шығыс Амазон ойпаты болып екіге бөлінеді. Батыс Амазон ойпаты Батыс Амазон ойпаты – өте кең (1600км дейін), тегіс жазық. Климаты экваториалдық, үнемі ылғалды. Өзендері баяу ағады. Пальма, гевея, какао ағаштары өседі. Батыс Амазон ойпатында жалпақ тұмсық маймылдар, құмырсқа жегіш; қос мекенділерден тапир, пекар; құс және бауырымен жорғалаушылар көп. Шығыс Амазон ойпаты Шығыс Амазон ойпатының (Риу-Негру мен Тапажос өзендері сағасынан шығысқа қарай) ені тар (350 км-ге дейін), шет жақтарында палеозойдың теңіз шөгінділері мен докембрийдің кристалды жыныстары ашылып жатады. Шығыс Амазон ойпатыны көп тілімделген. Климаты субэкваториалдық. Селдір орман өседі, қызыл топырақты жері ойдым саванналар. Шығыс Амазон ойпатында жануарлардан құмырсқа жегіш, бұғымазам, кеміргіштер көп. Амазон ойпатында халық сирек қоныстанған. Негізгі қатынас жолы – өзен. Марганец, темір кені, Мадейра маңында мұнай бар. Галерея Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * https://web.archive.org/web/20080414025841/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/amazonia.htm
Тарбағатай тауы

Тарбағатай – Қазақстанның оңтүстік-шығысы мен Қытай аумағындағы орташа биік тау. Тарбағатай сөзі моңғол тілінің "тарбаған" сөзінен пайда болған деген жорамал бар. Қазақша аударғанда "суыр" (кеміруші түрі) дегенді білдіреді. Тарбағатай - тұтастай алғанда "суырлы тау" деген мағына береді. Алайда бұл таудың тарихи атауы - Барқытбел. Жер бедері Тарбағатай тауы Аягөз өзенінен Хабар асуына дейін 180 шақырымға созылып жатыр. Ең биік жері - Тастау шыңы (2992 м). Ірі өзендері болмаса да, Аягөздің салалары және Үржар өзені ағады. Қалған кішігірім өзендері бастауын бұлақтан алып, төменгі етегіндегі құмдықтарға сіңіп кетеді. Табиғаты Тау Алтай мен Жетісу Алатауының аралығында орналасқандықтан, табиғаты екеуіне де ұқсас болып келеді. Таудың 80%-ға жуығы ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Жері ылғалды болғандықтан, суармай-ақ астық пен бау-бақша егіледі. Жоғарғы жағындағы шалғынды жерлерде мал жайылады. Дереккөздер
Александр архипелагы

Александр архипелагы — Солтүстік Американың батыс жағалауындағы 1100-дей ұсақ аралдар тобы. Жері 36,8 мың кm². АҚШ-тың Аляска штатына қарайды. 1741 ж. Беринг және Чириков басқарған орыс экспедициясы ашқан. 1867 ж. Аляскамен бірге АҚШ-қа Ресеймен сатылған. Атауы орыс императоры Александр ІІ-нің құрметіне қойылған. Ірі аралдары: * Принца Уэльс (Аляска) — 6675 км², 6000 адам (2000) * Чичагов — 5305,9 км², 1342 адам (2000) * Адмиралтейство — 4264,1 км², 650 адам (2000) * Баранов — 4162 км², 8532 адам (2000) * Купреянов — 2802 км², 785 адам (2000) * Ревильяхихедо — 2755 км², 13 950 адам (2000) * Куиу — 1962 км², 10 адам (2000) * Этолин — 878 км², 15 адам (2000) * Даль — 657 км², 20 адам (2000) * Митков — 546 км², 3364 адам (2000) * Врангель (АҚШ) — 544 км², 2401 адам (2000) Рельефі таулы келеді (биіктігі – 1432 м-ге дейін). Тау беткейлерінде (1000-1100 м-ге дейін) қалың жапырақты орман, одан жоғары тау шалғыны. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер
Виет формулалары

Виет формулалары — көпмүшенің коэффиценттерін оның түберлері арқылы өрнектеу формулалары. Бұл формулаларды түбірлері арқылы көпмүшені табуда, көпмүше түбірлерінің дұрыстығын тексеруді колданған ыңғайлы. Формуласы : : Дәлелдеуі Айталық, : келтірілген көпмүшесінің нақты n түбірі бар болсын: . Мұнда көпмүшенің k еселік түбірі k рет қайталанады. Онда : теңдігі орындалады. Осыдан жақшаларды ашып, х-тің бірдей дәрежелерінің алдындағы коэфиценттерді салыстырсақ, онда : өрнегін аламыз. Мысалдар Квадрат теңдеу Егер және — квадрат теңдеуінің түбірлері болса, онда формула келесі түрде болады: : Дербес жағдайда, егер болса (келтірілген теңдеу ), онда формула келесі түрде болады: : . Кубтық теңдеу Егер — кубтық теңдеуінің түберлері болса, онда формула келесі түрде болады: : . Тағы қараңыз * Безу теоремасы
Кубтық теңдеу

Кубтық теңдеу — үшінші дәрежелі алгебралық теңдеу. Бұл теңдеудің жалпы түрі мынадай: : Кубтық теңдеудің графикті анализін жүргізу үшін координаталардың декартты жүйесінде кубтық парабола қолданылады. болған жағдайда кубтық теңдеудің жалпы түрі каноникалық түрге келеді: : мұнда : : Теңдеудің түбірлері Дискриминант бойынша Алгебраның негізгі теоремасына сүйенсек, кубтық теңдеудің әрқашанда 3 түбірі болуы тиіс. Әр нақты тақ дәрежелі көпмүше бір ғана болсада нақты түбірі болуы қажет. Кубтық теңдеудің барлық түбірлерінің құрамын келесі үш жағдай көрсетеді. Бұл жағдайлар дискриминант арқылы оңай ажыратылады. :: * Егер Δ > 0 болса, онда теңдеудің үш әр түрлі түбірі болады. * Егер Δ Әдебиет * Сыртқы сілтемелер * [http://www.integraloff.net/kub_urav/index.php Кубтық теңдеудің онлайн шешімдері] * [http://www.mathforyou.net/CubicSol.html Кубтық теңдеудің онлайн шешімдері]
Сібір құртқашашы

Сібір құртқашашы – құртқашаштар тұқымдасына жататын Шығыс және Орталық Еуропада, Сібірде (Солтүстік Азия) өсетін көпжылдық өсімдік. Таралуы Шығыс және Орталық Еуропада, Сібірде (Солтүстік Азия) өседі. Қазақстанда кездесетін 19 түрі бар. Олар Республиканың тек солтүстігінде, орманды, далалы аймақтарда кездеседі. Биологиялық сипаттамасы Бұл шөптесін көпжылдық өсімдік - тамыры бұтақталған түбін тығыздап алып қайың жанында , түбінде, орманның ашық жерлерінде , ылғалды шалғындарда өседі. Жапырағы жіңішке (1 см-дің айналасында) , таспа тәрізді , тегіс, желпуіш тәрізді шоқтана жиналған. Сабағы тік, биік (100 см-ге жетеді) , жапырақтары дара , гүл саны 2-3, диаметрі 5-7 см-ге жетеді. Түстері жиі өзгереді - қою сия түстен , көкшіл , көгілдір , бозғылт, кейде таза ақ түсті. Қысқа түтіктегі гүл серігі алты бөліктен тұрады , төмен өскен және екі шеңберге орналасқан. Сыртқы жапырақшалар ішкілеріне қарағанда ашыңқы керіліп, иіліп тұрады, ал ішкілері тігінен жоғарыға бағытталған. Осы тұқымдасқа жататын барлық түрлер сияқты аталық мұнда үшеу. Жоғарыдан қарағанда олар байқалмайды . Сібір құртқашашы әдетте маусымда гүлдейді , жемісі тамыз айында жетіледі. Көбею жолдары - тұқым арқылы және вегетативті түрде . Пайдалануы Өсімдіктің барлық бөлігі халықтық медицинада - бас , тіс , асқазан ауруларына , Сібір жарасын емдеуге қолданылады. XYI ғасырдың аяғында мәдени түрде өсіруге тәжірибе жасалған , бұл түр үздік декоротивті өсімдік ретінде танымал . Оның суыққа төзімділігі мен жылдам көбейетіндігін гүл өсірушілер мен сұрыптаушылар жоғары бағылауда. Дереккөздер: * Қазақстанның өсімдіктері кітабы , Атамұра 2011ж. Сыртқы сілтемелер * http://www.flowersgallery.com/ *
Комментарий (филология)

Комментарий ( — жазбалар, түсіндірме) — филологиялық зерттеудің жанры, түсіндірме, әдеби ескертіштің тексін түсіндіру. Комментарий текстке сындық тұрғыда жасалған зерттеулерді баяндайды әрі оның басылымынын мағлұмат беріп отырады. Комментарий текстологиямен, сондай-ақ әдеби шығарманы жете зерттейтін әдебиеттану, тарих, эстетика, тіл тарихы т.б ғылымдармен тығыз байланыс жүргізіледі. Комментарий текстологиялық, ғұмырнамалық, тарихи, тарихи-әдебиеттік, және тілдік болып 5-ке баяндайды әрі оның шығу тегіне талдау жасайды. Ғұмырнамалық комментарий шығарманы жазушының өмірімен байланыстырады, ал тарихи комментарий тексте келтірілген оқиғалар, кейіпкерлер жайында сөз етеді. Тарихи-әдебиеттік комментарий шығарманың тарихи негізін талдап, оның әдебиет тарихындағы алатын орны туралы түсінік береді, ал тілдік комментарий жазушы сөздігінің ерекшеліктерін ашады. Комментарий мына басылымдарға қолданылған: Абай Құнанбаев. Шығ. 1961; Сұлтанмахмұт Торайғыров. Шығ., 1-2 т. — А., 1967; Мұхтар Әуезов. Шығ., 1-2 т. томдық. — А., 1979-85: Шоқан Уәлиқанов, Соч. т. 1. — А.-А., 1985 т.б.
Аңғар Смағұлов

Аңғар Марғозыұлы Смағұлов 1957 жылы Ақшатау кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. 1974 жылы Ж. Алтайбаев атындағы (бұрынғы К. Маркс) орта мектебін бітірген. 1974-1980 жылдар аралығында Ә. І. Сембаев (бұрынғы Ж. Жабаев) атындағы орта мектепте мұғалім, Шет аудандық "Ильич туы" газетінің партия тұрмысы бөлімінде тілші, Ақшатау селолық мәдениет үйінде директор қызметтерін атқарды. 1980-1995 жылдары "Ақшатау" кеңшарының әр саласында еңбек етті. Одан кейін кәсіпкерлікпен айналысты. Қазір "КарьерТау" мекемесінде қызмет атқарады. Көптеген танымдық мақалалар жазған. Бірқатар кітаптары жарық көрген. Жергілікті өлкетанушы, шежіреші. Қырғыз Республикасына барған "Кенесары" экспедициясының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысқан. Дереккөздер http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf http://baq.kz/kk/regional_media/post/463
Кестелі орамал

Қазақ халқының салт дәстүрлерінің бірі болып табылад! Қыз баланың сүйіктісіне жібек матаның үстіне кестелеп сүйіктісіне арнап оз сезімін жазып сыйлық ретінде тартуды, қазақта кестелі орамал дейді. оған байланысты мына өлен жолдарынан көз жеткізуімізге болады. :Кестелі ақ жібек орамал :Алыстан жолдаған сүйген жар :"Жауынгер жарым сен, есіңе ал" :Деп жазған оюлап хаты бар Дереккөздер * [http://www.kazmuz.kz/index.php?langrus&id6574l Кестелі орамал әні]
Соғым

Соғым сою, соғым — қысқы азық қорына арналып дайындалған ет. Қазақ халқының бұлжымас салты. Бұл әр жыл сайын қайталанып отыратын қыстық азық-түліктің мол қоры. "Қыс қамын жаз ойлайтын" ел жаз шығысымен-ақ күздік және қыстық соғымын ерте ойластыра, қарастыра бастайды. Ондай малды күні бұрын белгілеп, күтімге алады. Соғымға түйе, жылқы, сиыр сияқты ірі мал сойылады. Ауқатты отбасылар 2-4 ірі мал сойып алады. Соғым сою да мәртебелі, берекелі әрі атаулы сәт. Әр елде, әр ауылда кәсіпқой соғым союшылар болады. Оны «қасапшы» деп атайды. Мал союдың жөн жосығы, тәртібі болады. Соған орай әрбір жілік, омыртқа, қабырға, қазы тағы басқа кәделі мүшелер тиісті ет майымен бірге бөлінуі керек. Олай болмаған жағдайда қасапшыға да, табақ тартқанда үй иесіне де мін. Соғым кезінде ішек-қарын тазартатын әйелдер де әзір тұрады. Әсіресе, жылқының ішек-қарындары яғни, қазы-қарта деп жұрт қадірлейтін мүшелері өте мұқият тазртылуы қажет. Ірі малдың жіліктері мен қабырғалары екіге бөлінеді. Яғни бір жарты жілігі, басқа еттермен бірге бір табақ есебіне жүреді. Қазақ қасиетті мал есебіне жатқызатын түйе мен жылқының басын бөлмей асып, пісірген. Сиырдың басын ғана бөліп, жеке-жеке тартқан. Соғым сойылғаннан кейін міндетті түрде мол қуырдақ қуырылады. Одан қасапшылармен бірге, ақсақалдар, көрші-көлемдер тойғанша жейді. Қасапшыларға еңбегі үшін «қолкесер» яғни еңбегі үшін ет беріледі. Соғымнан жақын-жуық, туыс-туған, құда-жекжаттарға міндетті түрде ауыз тигізу керек. Немесе сыбағасын беріп жібереді.
Шошай тәртібі

Өткен ғасырларда қазақ халқы Отанын , дінін сатқандарға , құдайға, пайғамбарға ,аруаққа тіл тигізгендерге , аса ауыр қылмыс жасағандарға өте қатаң тәртіптік заң қолданған. Сипаттамасы Оның аты - шошай .Ел ағалары , дін басылары мұндай адамдарды шақырып алып , істің ашық-қанығын толық анықтайды. Егер қылмысы анықталған болса, оны ел алдында айып салып, елден қуады немесе шошай етеді. Шошай ету дегеніміз - қылмыскердің үйін ауылдан бес - алты жүз қадам бөлек тігу . Ол үйдің адамын да ,малын да ауылымен араластырмайды. Сөйтіп, ел заңында материалдық қана емес , рухани жағынан да жазалау болғанын байқайқауға болады. Мұндай жағдайға ұшыраған үйді шошай үй , адамын шошай қазақ деп атайды .Оларға құрмет жасалмайды , олар қонаққа , тойға , мәжіліске шақырылмайды . Дереккөздер 1. Қазақ халқының әдет-ғұрыптары кітабы , Атамұра 2011ж. 2.http://baq.kz/
Қызғылтсары айқабақ

Қызғылтсары айқабақ - торғайлар сабының Сандуғаштар тұқымдасының Айқабақтар тегіне жататын сайрағыш құсы. Биологиялық сипаттамасы Дене тұрқы - 13 см, қанаттарының өрісі 15—17,5 см. Денесінің төбе жағының қауырсындары - ақшыл-қоңыр, төмен жағы - ақшылдау. Жыныстық дисморфизм болмайды, еркегі де ұрғашысы да сырт көрінісі бірдей. Қызғылтсары айқабақ - ең кішкене айқабақтардың бірі, басқаларына өте ұқсас, тек қана жазда төбесінің қауырсындары жонынан қошқылдау болып көрінеді . Дауысы мен әуезі де өзге кішкене айқабақтарға, әсіресе саз айқабаққа ұқсас, алайда одан айырмашылығы қызғылтсары айқабақ бұталарда емес, қамыста өмір сүреді. Қамысқа ұялайды, сонымен бірге ұяда өзін сақ ұстайды. Қамыс немесе қоғаның бірнеше сабақтарына орнықтырылған цилиндр пішінді ұя суға жиі тиіп тұрады, алайда көбінесе судан 30 см қашықтықта болады. Салындыда көгілдір немесе жасылдау реңкті теңбілденген 4-5 жұмыртқалар жатады. Ұялау тұрмысы егжей- тегжейлі зерттелмеген . Таралу аймақтары Бүкіл Орта Азияда кең тараған. Қазақстанда қамысы қалың өскен жазықтық, су қоймалардың барлығында болады. Қыста Пәкістан мен Үндістан жаққа миграция жасайды. Қазақстанда сәуірдің ортасынан қазан айының алғашқы жартысына дейін 6 айға жуық болады. Сыртқы сілтемелер * http://www.birds.kz/species.php?species451&lru * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/531.html Позвоночные животные России: Индийская камышевка] * Дереккөздер
Жолақбас айқабақ

Жолақбас Айқабақ - - торғайлар сабының Acrocephalасеае тұқымдасының сайрағыш құсы. Таралу аймақтары Жолақбас айқабақ Қазақстанда республиканың солтүстік және батысындағы қамысты тоспаларда мекендейді. Биологиялық сипаттамасы Жолақбас Айқабақт - жоны қошқыл қоңырқай, бауыры сарғыштау саз түстес шағын денелі ала шұбар құс. Оның өзге айқабақтардан айырмашылығы - бастың екі жағында - созылған қара жолағының, айқын байқалатын бозғылт қасының болуы. Ұясын су жақтағы қалың шөптің, қамыс немесе бұталар өркеніне, ылғалды орынға орналастырады. Аналық салындыдағы қызғылт қоңыр секпілді 4-5 жұмыртқаны 13 күн басады . Аталығымен бірге 13-15 күн балапандарды қоректендіреді. Балапандар ұядан ұшқаннан кейін ұзақ уақыт 19 күнге жуық бірге болады. Жолақбас айқабақ оңтүстікке қыркүйек - қазан айларында ұшып кетеді. Тән ерекшеліктер Айқабактың аталықтары әр құсқа еліктеген әуезімен асыға сайрап, күйттеу кезеңі қызған шақта көбінесе құсойнақ жасап ұшады. Сонымен қатар аталық қамыс әуеге көтеріліп, қанатын баяу қағады да жоғарыға қиғаш ұшады; шарықтай көтеріліп, бір орында біраз қалтырап тұрады, қанатын өте биік көтергендіктен, оның ұштары жанасқандай болып байқалады; бұдан соң қанатын арқасынан жоғары көтеріңкіреп, құйрығын жоғарырақ қиғаш ұстап, көлбеу қалықтайды - құлдырап келіп, қамыс арасына гүрс етіп құлайды - осылардың барлығын сайрап жүріп орындайды. Сыртқы сілтемелер * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/529.html Позвоночные животные России: Камышовка-барсучок] * Дереккөздер * Қазақстанның құстары кітабы , Атамұра 2011ж. * http://birds.sfu-kras.ru/
Сарыалқым арасақ

Сарыалқым арасақ - шағын денелі 40-60г, көгілдір , жасыл ,сары және ашық қызғылтсары түстердің үйлесімінде ашық түске боялған құс. Ұшқан қарлығаш сияқты өте жақсы ұшады . Тек қана арасақтың қанаты аздап кеңдеу және ұшу мәнері біраз өзгелеу - қанаттарын тез кезектестіре қағып , кең жаяды да ұзақ қалықтайды. Дауысы - бірден қатты "крю-крю...крю-крю" деп шырылдайды. Таралу аймағы Оңтүстік Еуропада , Жерорта теңізі және Оңтүстік - Батыс Азияда мекендейді. Қазақстанда оңтүстік және шығыс тау етектеріндегі барлық шөл-шөлейттерде өмір сүреді. Тән ерекшеліктері Аналығы іш қазып , ұя жасайды. Інде ұзын тұмсығымен сарғыш топырақты қазып , сонда шағын шоғыр түзіп , орнығады. Салындыдағы 4-7 домалақтау келген ақ жұмыртқаларды аналығы 20 күн басады. Аталығы кейде аналыққа жем тасиды, анда санда аналықты ұяда алмастырады. Балапандарды аталық және аналығы бір айға жуық ұяда қоректендіреді және ұядан ұшқан соң тағы жарты айдай жемдейді. Қанаттанған балапандар ересектерімен бірге үлкен топ түзіп, оңтүстікке бағыт алып , жылыстай бастайды. Арасақтар омарта орналасқан жерлерде араларды жеуге көшеді , сөйтіп балаларға шаруашылығын үлкен шығынға ұшыратуы мүмкін. Қазақстанда 4 ай - мамырдан қыркүйекке дейін болады. Дереккөздер 1. ҚАЗАҚСТАН ҚҰСТАРЫ кітабы , Атамұра 2011ж. 2. http://birds.sfu-kras.ru/
Аққанатты бозторғай

Аққанатты бозторғай - Қазақстандағы дала бозторғай туысына жататын 4 түрдің біреуі. Биологиялық сипаттамасы Дене тұрқыны 17-19 см, қанаттарының өрісі - 35 см-ге дейін. Жабын қауырсынының қызғылт түсінен, әр қанаттың артқы жиегіндегі жалпақ ақ жолақ бойынша оңай тануға болады. Ұшқанда бұл ақ жолақтар көрінбейтіндіктен, қанатты балшықшы тәрізденіп, жіңішке және үшкір болып көрінеді. Құс ойнақта ұшуы өзге дала бозторғайдардікі сияқты - қанаттарын толық жанастырғандый күшті сермейді. Әуезі әдемі, қанық және сыңғырлап естіледі. Таралу аймағы Қазақстанның солтүстік жартысын, орман-далалы зонаның далалық және оңтүстік бөлігін мекен етеді. Қазақстанның қалған аумақтарының барлығында - наурыз және қыркүйек-қазанда ұшып өткенде кездестіруге болады. Қысты Қазақстанның оңтүстігінде таман өткізеді, алайда қыс жылы болса, Шығыс Қаспий мағында, соның ішінде Қазақстан аймағында қыстап қалады. Сыртқы сілтемелер * * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/439.html Позвоночные животные России: Белокрылый жаворонок] * http://www.birds.kz/species.php?species379&lru Дереккөздер
Тышқаншық салу

Қатты науқастанып тұрған баланы тез айығып, көтеріліп кетуі үшін оның ата-анасы жақын жердегі немесе көршілес отырған үйге апарып , "балам тышқаншық сала келді" дейді. Бұл ауырған баланың дертінен айықтыра түсудің , көңілін сергітудің бір шарасы есебінде жасалатын ырым. Барған үйдің иелері науқастың тәуір болып кеткеніне қуанып үйдегі бар жылы-жұмсағын асады немесе мал сойып құрметтейді. Баланың көңілі көтерілетіндей әңгіме , үлгі , өнете, өлең , жұмбақ , жаңылтпаштар айтады. Кетерде жаңа киім кигізеді. Ескі киімін жағып жібереді. Бұл дәстүрден адамға деген ықылас пен пейілдің , балаға деген емдеу , тәрбие үлгісінің , әсіресе балаға деген жақсы әдеп пен саналы көзқарас жолдарының ұлан-ғайыр екендігінің бұл да бір көрінісі болып табылады. Дереккөздер 1. http://www.kokozen.com/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Көген той

Көген той — көктемде мал төлдеп, көк шыққан уақытта өтіледі. Сондай-ақ, шаруашылық әрі еңбек құрметіне арналған шағын той-томалағы. Ауылдың үлкен-кішісі көктемді қуанышпен қарсы алады. Дастарқан жайып, бір-біріне жақсы тілектер айтады. Мал басының көбеюін, жақсы көңіл-күй болуын тілейді. Үлкендер өздері кеңес құрады: малды жайлауға, жақсы жерге шығару, т.б. Қазақ тамақтың түрін үш атайды: ақ — сүт, сүт тағамдары, көк — өсімдіктер, қызыл — ет, ет тағамдары. Көген тойында әйелдер ақ түсті ұнатады, сондықтан қазақ байлауышты ақпен байлайды. Көген той – ақтың мол болуына, мал-бастың аман болуына тілектес болудың белгісі. Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Қол кесер

Қол кесер — соғым союшыларға еттен берілетін сыбаға. Дәстүр бойынша шаруашылыққа көмекке келген адамды еңбек ақысыз жібермеген. Шаруаның ауыр, жеңіліне қарамай тиісті ақысын берген «келі түбі», «қол үздік» сияқты. «Қол кесер» - соғым сойған, етті мүшелеген. Етті мүшелеген уақытта қолын кесіп алса, ақы төленген. Етті мүшелегенді «соғым соятын» отбасы жақсы біледі. Союшы адам міндетті түрде «қол кесер» алған. «Ауыз омыртқа» деген мүшені союшы адам алатын. Соғым сою – отбасы үшін қуаныш, мереке күн болған. Соғымнан алғашқы дәм «қуырдақ» болады.
Тоқым қағу

Ашамайға мінген соң іле-шала бәсіресіне мінген бала бірінші рет үйінен алысқа жолаушылаған да әке-шешесі бір малын сойып, оның тоқым қағарын өткізеді. Ал тоқым қағу ақ инеттен, адал көңілден міндетті түрде атқарылатын әдет. Міне, осыдан кейін қазақ бұл балаға арнайы айыл-тұрман, ер-тоқым, жүген-ноқта, шідер мен кісен, арқан дайындайды.Былайша айтқанда бәсірені жабдықтау шарт. Сүйтетіні осыдан бастап баланы баулу, еңбекке тәрбиелеу –анығырақ айтқанда оқыту басталады. Қазақта мектеп те жоқ. Медіресе аз. Надан, балалары тәрбиесіз деп кеудесімен ат басып кете жаздап жүргендер – шетінен дөйдала, пілге үрген иттер. Олар қашаннан бері қанша үрсе де түйенің үстіндегі қазақты қаба алған жоқ. «Тоқым қағу» соларға қаққызбаудың, соғысса жеңілмеудің алғашқы сабағы. Біз осы «тоқым қағарға» дейін баланың он жас айналасындағы кезін сөз еттік. Бұған дейінгінің бәрін қазақ балалық кез дейді. Жүген-құрықсыз дербес шақ дейді де, оннан аса еңбек мектебіне кіргізеді, оқытады. Біз бұны қазақтың жасты бөлуімен түсіндірейік. Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Қой жасы

Қой жасы - қозы жасындағы бала он беске – отау иесі делінетін жасқа келісімен бастаушты бітіріп, жоғары класқа көшкен оқушыдый кәсібін ауыстырады. Отаудың иесі деп үміт күтіп отырған жасты қой бағуға жарамайды деп қазақ ешқашан ойлаған емес. Сондықтада он бес пен жиырма бестің арасын қой жасы деген ертеде. Ал сиыр мен түйеге ие болу кәрі-құртаңның сыбағасы. Қазақтың ертедегі ең көп ұстаған малы жылқы мен қой, онаң соң түйе. Он бес пен жиырма бестің арасын қой жасы дейтіні бір қора қойды итқұсқа жегізбей, жоғалтпай бағу. Жауын-шашында, боранда аман сақтау, күн шыққаннан қас қарайғанша жалықпай жайып, кең далада жападан жалғыз жүру, осы жастардағы адамның ғана қолынан келеді. Он бестегілердің де өте бір қағылезі болмаса төзуі қиын. Бірақ төзбеуге болмайды. Дала тіршілігінде өсіту заң. Көнбесе басқадай кәсіп кем де кем, күн көре алмайды. Бұл қой жасынан еті тірілер ғана, сенімділер ғана жылқы жасына аусады. Емтиханнан өте алмағандары сол қойдың соңында мәңгі қалады. Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Жылқы жасы

Жылқы жасы - қай халықта болмасын жиырма бес жас белдің бекіп, қабырғаның қатқан кемел кезі. Жаулары жылқысын айдап, қызын алып қашатын ертедегі қазақтың ең үлкен ауыртпалығы мен ең жақсы рахаты да жылқыда болған. Күні де, түні де азапқа толы жылқыны сеніп тапсыру жиырма бес пен қырықтың арасындағыларға ғана лайық. Ат құлағы көрінбейтін боранда тұмсығына оқтаудай мұз қатқан атпен бірнеше күн жүріп жылқыға не болу, алдынан тосатын, ұлып соңынан қалмайтын қалың қасқырға жегізбей, екі күннің бірінде тебініп сақадай-сай жауға бермеу жиырма бес пен қырықтың арасындағылардың ғана қолынан келеді.Бұл кезді қазақ халқы сондықтанда жылқының жасы деген, әдіптеп айтсақ бұның өзі бұрынғы қазақтың еңбекке баулудағы жоғары мектепті бітіргені. Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Бие қысырмас

Бие қысырмас. Отқа май салынып, келіннің беті ашылғаннан кейін сол жақтағы келінді енесі шақырып оң жаққа отырғызады. Сонан соң ортаға ақ бұл тастайды. Оны отырғандар жыртып-жыртып алады. Үйлеріне апарып сабаларының аузына байлайды. Мұндағы мән: бірінші, келінді өзінің қызындай көретіндігін білдіріп оны өз қызы отырған қадірлі орынға лайық еткені, екінші, ортаға ақ бұл тастап оны бөліп бергені – қазақта ең қастерлі түлік-жылқы, астың аяулысы-қымыз. Осы екеуі түтін басынан үзілмесін дегені. "Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан" дегенді әлімсақтан бері айтып келе жатқан қазақ келін келгеннен кейін келешектің тағдырын көбінесе келінге байланысты түсінеді. Қазақта той көбінесе ел жайлауға шыққанда болады. Бұл кезде мал қоңды, қол бос,қолайлы. Қымыз сабасы бәрінде болмағанымен ірікттің сабасынан кез келген үй кұр емес. Мұндайда ақты екінші сабаға байлауға болады. Саба – қазақ асының қайнар бұлағы. Мұнан қымыз да, құрт та, сарымай да өндіріледі... Бие қысыр қалмаса бәрі де болады ғой. Рымның аты, міне, осыған байланысты болады. Табысы құралмаған жігіттен, құрсағы құр жатпайтын биенің артық делінетіні де осыдан. Қазақ үшін бие қысыр қалмаса онан ұлттық шарап (қымыз) та, жауға атойлап, аттандап, «абылайлап», «а құдайлап» шабатын саңлақ та, қазы мен қарта, жал мен жая да болады ғой. Осыны ескерген халық үшін бие қысырмас кәдесіне үлкен мән берген. Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Сал серілік

«Сал, серілік» - қазақ халқының өнерлі мәдениетті екендігін көрсетеді. Бұл ақындық, әншілік, сөз өнері. Сал, сері – деген атақ өзі мырза, адал, ақ көңіл өнерлі адамдарға беріледі. Сал, сері бір өзі халықтың алдында өнерін көрсете алатын адам. Ол әдемі киінеді, жүрісі, тұрысы ерекше көзге түседі, өзгелерден бөлек болып көрінеді. Мысалы, Біржан сал суырып салма ақын. Сері – бұлда әнші, импровизатор ақын, серілігіне қоса ол аңшы, балуан, құралайда көзге ататын мерген, құсты да жүйрікті де қолға үйретеді, қолынан іс келетін шебер, сөзге шешен. Әрине кез келген адам сал, сері бола алмайды. Сал Біржан,Ақан сері сияқты бұл адамдар бай болулары керек, өнер туындалырын бағалап сүйетін, он саусағы өнерлі болып. Ол адамдардың жүрген жерлері мереке, көңілді күй, ән, жыр той болады. Халық оларға зор құрметпен қарап сыйлаған. Халықтың мақтанышы болған. Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Тымпи (ұлттық ойын)

Тымпи – ойынға қатынасушылар шеңбер жасап, дөңгелене отырады. Біреуін ойынды жүргізүге белгілейді. Ол: «Ал, ойынды бастаймыз, бәрің түгел тым-тырыс тымпи!» -деп бұйырады. Бұдан кейін бірде-бір ойыншы дыбыс шығармауы, үн қатпауы керек. Алайда бастаушы ғана сөйлеуге ерікті. Ол адам күлерлік қимыл-қозғалыспен әзіл-қалжың сөздерді айтып, қалай да біреуді күлдірудің амалын іздейді. Қалжың жыр да айтады. Ешқайсы шамданбайды. Өйткені ойынға қатынасушылардың аты әлгідей қалжың өлеңге қосылмауы керек. Әзілі де, сықағы да өтпесе, бет-аузын тыржыңдатып, әр түрлі құбылтады. Қолапайсыз қимылдармен құбылыстар жасап қозғалады. Жаңылыстыру үшін неше алуан сұрақтар қойып, көздеріне төнеді. Біреу абайсыз жаңылып сөйлесе не күліп жіберсе, айып тартады. Өлең айтады, ән салады не би билейді. Сондықтан ойынды жүргізуші тілмәр, әзілкеш, күлдіргі болуы керек. Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Ине жасырмақ (ұлттық ойын)

Ине жасырмақ- жастардың бас қосуында, көбіне үйде ойналатын ойын. Қажетті бұйымдар: ине және домбыра. Ойын шарты: ойыншылар ең алдымен, бастаушыны сайлайды. Ол, біріншіден, тәртіпті бақылайды, екінші, домбырада, немесе басқа музыкалық аспапты ойнайтын кісіні табады; үшіншіден, ойын ережесін түсіндіріп, екі ойыншыны таңдайды. Ойыншының біреуі бөлмеден шығып кетеді де, үйде қалған екінші инені өз бойындағы киіміне жасырады, немесе басқа біреуге береді. Бастаушының белгісі бойынша үйге қайта оралған іздеуші инені ойынға қатысушылардың жағасынан, бас киімдерінен іздей бастайды. Іздеуді жеңілдету үшін музыкант домбырада ойнап отырады. Егер іздеуші ойыншы нысанаға жақындай түссе, домбыра күмбірлей жөнеледі. Ал, егер нысана тұсынан іздеуші өтіп кетсе, домбыра үні бәсеңси бастайды. Іздеуші инесі бар кісіге жақындаған не алыстаған сайын домбырашы оны әр қилы сарынмен бағыттап, дәлдеп отырады. Нысанға дөп келген іздеуші ине осында-ау деген кісіні әбден тінте тексеріп, инені табуға тырысады. Ине жасыра алмаған, кәде бойынша ән салып, не әзіл айтып айып төлейді. Ал табылмаса іздеушінің өзі айып тартады. Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Тері бояу (қолөнер)

Тері ұқсатушылардың арасында ең көп тарағаны және теріні ұқсатудың тиімді тәсілі — қабыққа салып бояу. Теріні қабыққа салып бояу үшін талдың, еменнің, қара мойылдың, кейде май қарағайдың қабықтары да жақсы. Оларды жасамалы ағаштардан күздігүні әзірлейді. Тік тұрған ағаштың қабығын сыдыру ағашқа үлкен зиян келтіреді. Сондықтан бояуға алынатын қабықты кесілген ағаштардан жинайды. Жиналған қабықты жылы сумен жуып, кепкен соң темір келіге салып түйеді немесе қол диірменмен тартады. 11-12 қойдың терісінен тігетін үлкен тонды бояу үшін осындай ұнтаталған 4—4,5 кг қабықты бір жарым-екі шелек суга салып, тұзын татытып қайнатады. Қайнау мен суалдырудың мезгілін қайнап шыққан қабық бояуының түсуіне және қоюлығына қарай белгілейді. Су аз құйылғандықтан бояуы шықпай, қабықтар құрғап бара жатса, үстеп су құяды. Мұның керісінше, кейде оның суы көбейіп, бояуы өте сұйылса, қосымша қабық ұнтағын салып қайнатады. Ал қайнауы қанып, қажетті түсі мен қоюлығы жеткен соң от жағуды тоқтатып, қабықтың ұнтағын сүзіп алып тастайды. Қайнатылған бояу тері күйместей қанжылым болған соң теріні бояй беруге болады. Бояудың қою-сүйықтығын бірқалыпты етіп, қыл сыпыртқымен немесе кірі жоқ киіз қырдасынмен теріге жағады. Боялған теріні бояуын бойына сіңіру үшін бір-екі сағат өңін ішіне келтіріп бүктеп қояды. Бүктеулі жатып дегдіген теріні желге, көлеңкеге, ыстық үйге жайып кептіреді. Кептіргенде ол шыңылтырланып құрғап қалмас үшін теріні тобарси бастаған соң-ақ қолмен уқалап созғылайды. Теріні бояудың басқа түрлері — томар бояу, қынамен бояу. Боялған теріден әсем киім,тұтынуға қолайлы түрлі мүліктер жасалады. Соның ішінде әсіресе төрт түлік малдың терілерінен көп киім тігіледі. Бұларды өң киімдер деп атайды. Өйткені бұл киімдер өте жылы болады. Қой мен ешкінің терісінен тон, шалбар, үлкен қойдың терісінен ішік, сеңсең ішік, елтірі ішік, лаң терісінен ішік, бөкебай ішік тігіледі. Қозы, лақ терлерінен тымақ, бәрік, құлақшын тігеді. Сондай-ақ жүнін сыртына қаратып, құлын терісінен тіккен ішікті (доханы) «құлын ішік» деп, ал жүнін ішіне қаратып бота терісінен тіккен ішікті «бота ішік» деп атайды. Қойдың, ешкінің, тайлақтың пұшпақтарынан құрап тігілетін ішіктер де бар. Мұндай құрама киімдерді көбінесе балаларға арнап тігеді. Олар әрі жылы, әрі жеңіл келеді. Мал терісімен қатар, аң терілерінен де түрлі бас киімдер мен ішіктер тігіледі. Мысалы: қасқыр ішік, түлкі ішік, сусар бөрік, жанат ішік, бұлғын ішік аң терісінен тігіледі. Кей де мұндай киімдерді аң терісінің жонынан, тамағынан немесе пұшағынан құрап істейді. Бұл киімдерді тамақ ішік, пұшпақ бөрік, пұшпақ ішік деп атайды. Аң терілерінен әр түрлі төсеніштер жасайды. Оларды бөстек дейді. Теріден тігілген киімдерді кестелі немесе кестесіз маталармен тыстап, әдіптейді, жаға-жеңдерін кестелеп жұрындайды немесе сыздың жүргізу арқылы әшекейлейді (құндыз бөрік, қамқа тон т.б.). Дереккөздер 1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Амарна

Амарна немесе Тель эль-Амарна немесе әл-Амарна - Египеттегі Нил өзенінің шығыс жағалауында Каирдан 287 км жерде орналасқан елді мекен. Бұл жерде көне Египеттің астанасы болған Ахетотонның (көне египед тілінен "Атонның көкжиегі" деп аударылады) археологиялық қазындылары табылған. Қазба кездерінде (1891 ж. бастап) сарайлар, ғибдатхана, қала кварталдары, суретші Тутмозистың шеберханасы ашылды; Египет пен Вавилон т.б. мемлекеттермен қарым-қатынас жайынан мағлұмат беретін патша архивы - саздан жасалған кестелер табылды. Ахетотон қаласы Эхнатон деген атты қабылдаған перғауын Аменхотеп IV (б.з.б. 1364—1347 ж.ш.) заманында құрылған. Эхнатон бұл қалаға астананы Фивадан көшіріп, Ахетотонды Египет құдайы - Атонның дін ғұрыпының орталығы етті. Осы жерге өзінің резиденциясын көшірді. Эхнатон қайтыс болғаннан кейін астана қайта Фиваға көшіріліп, Атонға табынушылық жойылып, Ахетатонның басынан бақ тайып, тұрғындары көшіп кетіп, қала ұмытылып кетті. Египтологияда Эхнатон перғауыны басқарған уақыттына қатысты Амарна кезеңі және Амарна өнері деген терминдар қолданылады. Алғашқы рет қазба жұмыстары 1891 жылы Флиндерс Питримен жүргізілген. Көп ұзамай жұмыстары тоқтап қалды. 1907 жылы неміс Людвиг Борхардттың басқаруымен жұмыстар қайтадан жалғастырылды. Дәп осы кезде аты әйгілі патшайым Нефертитидің мүсіні табылған. Бірінші дүние жүздік срғсынан кейін Археологиялық жұмыстарды көптеген атақты археологтар жүргізген, олардың арасында Генри Франкфорт, Чарльз Леонард Вулли т.б. Галерея Сыртқы сілтемелер * [http://ru-egypt.com/library/24 Шоу Я., Николсон П. Амарнские письма.] * [http://bibliotekar.ru/100gorodov/11.htm Н. А. Ионина 100 великих городов мира — Ахетатон] * [http://kannelura.info/?p=2169 чертежи Ахетатона] * Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Мыжыма

Мыжыма —Кейде есімі белгілі адамдар шаңыраққа, үлкенге сәлем беруге әдейі соғады, амандық біледі. Сыйлы кісілерге міндетті түрде мал сойып бас ұсынады. Алайда қонақтар асығыс жүреді. Мұндайда қазақтар мал сойдырмаған кісілерге соған лайық дәм тартатын жолды таба білді. Сондай бағалы тағамдардың бірі — “мыжыма” деп аталатын нан тағам. наннан жоғары тағам жоқ. Екіншіден тез әзірленеді әрі дәмді тағам. Келген кісілерге соятын малға қарамайтынын білген бәйбіше шоққа дереу нан салады, ол ілезде қайнаған шәймен пісіп шығады. Бәйбіше сырлы аяқты алып қарынан сары майды мол салып, оның үстіне тападан жана ғана алынған ыстық нанды турап жіберіп, оң қолымен езеді де қоңақтардың алдына қояды. Тұзды сары майға мыжылған нанның мұндай дәмді болатынын кейбір адамдар әліде білмеуі мүмкін. білікті адамдар мұндай тамақтың күнде жеп жүрген еттен де артық екенің бағалайды. Қазақтар құрметті, сыйлы қоңақтарға жазда міндетті түрде мал (қой, құлын, тай, бұзау т.б) сояды. Ал, бұл тағамды қазақ халқы майы көп кететінін ескеріп оның құнын лақ сойып қонақасы бергенмен бірдей бағалаған. Мыжыманың бір ерекшелігі тек сары майға (әсіресе қарындағы) ғана езіледі. Қазіргі дүкеннің ақ майы мен қаймаққа езген нан халық үлгісіндегі мыжымадай болмайды. Дереккөздер *Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005 ISBN 9665-24-559-2
Құрткөже

"Құрткөже" — Ата - бабаларымыз қыстың қымызы деп атап кеткен құркөженің орны бір бөлек. Енді осы көже қалай дайындалады. алдымен қанша әзірленетінін әркім өзі мөлшерлеп біліп алады. мысалы 4 немесе 5 литрдей көже дайындау қажет делік. бұл үшін осы шамадағы суға татымына қарай тұз, қайнаған кезде аздап күріш күріш немесе сөк салады. Енді бір басқа ыдысқа суық су құйып, оған 1-2 кесе ұн қосып, түйіршіктері кеткенше әбден араластырылған соң қоймалжың тартып, сәл қоюланады. Мұны жоғарыда айтылған күріш немесе сөк қосылған қайнаған суға қосып тағы араластырады. Сонда ұн қосылған су қайнап, піскен қоймалжын көжеге айналады. Осыдан соң езетін құрттың өзін екі үш рет қайта жуып, сыртындағы шаң тозаңдардан әбден тазартылады. құртта әзірленген су мөлшеріне қарай алынады. Құрткөженің дәмі, татымды әрине, оны дегенмен, бұған құрттың сапасының да зор әсері бар. Әсіресе қой сүтінен жасалған құрттың тамақтық құнары, дәмі мен сапасы өте жоғары болады. Бүгінде құрт тек сиыр сүтінен жасалады. Бұдан да дәмді әрі тұшымды көже дайындауға әбден болады. Сонымен жоғарыда айтылғандай, мөлшерлі ыстық суға бір аяқтай құрт салып, оны езеді. Қоюланып езілген құрт қайнатылған суға қосылады да, оның сұйығы езіліп жатқан құрт үстіне қайта құйылып, тағыда езіледі. Осылайша бірнеше рет қайталанып, әркім қалауынша қою немесе сұйық етіп дайындайды. Қоюлату қажет болса ұн, сұйылту қажет болса су қосады. міне осы езулі құртты қосқаннан кейін, көжені қайта ысытып, оған қажетінше сары май, шыжық салып сапырады. содан әзірленген тағам әбден бабына келеді. осыдан кейін оны кесе аяққа құйып ұсынады. тағы бір айта кетерлік сөз, құрткөже жанға шипа, бойға қуат беретін өте күшті, қадірлі тағам. Ерте кездерде қысты күндері алыс жолға шыққан жолаушылар немесе далада айлап боран мен аязда жүретін шылқышылар күні бұрын құрткөже ездіріп алып арнаулы ыдыстарға құйып сақтаған. Шынындада құрткөже қысты күндері тоңдырмайды. оның қуаттылығы сондай, бір атамыз аязда тоңып келіп, екі-үш аяқ ыстық құрткөжені жеделдете тастап жіберіп бойы жібеген кезде "Бәйбіше, күн жылынды білем, боз аттың жабуын алып тасташы" деген екен. бір сөзбен айтқанда, қасиеті де, қадірі де мол құрткөжеміздің әр қазақ дастарқанында болып тұрғанға не жетсін. Дереккөздер *Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005 ISBN 9665-24-559-2
Торта (тағам)

""Торта"" — Май қайнатқан кезде ыдыс түбінде қою тұнба түзіледі. Оны "торта" деп атайды. Тортаның дәмі ашқылтым болғанымен дәмді болады. Мұны да тәбет ашуға отбасылық тағам ретінде пайдаланылады. Қыздарға арналған халық өлеңінде жігіттердің "Қарағым айналайын, орта бойлым, Сары майдан айырып торта қойдым" деуіне қарағанда торта да жеңсік тағамдардың бірі деп бағалауға болады. бірақ тортаны сыйлы кісілердің алдына қоймайды. Дереккөздер *Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005 ISBN 9665-24-559-2
Жаңаауыл (Марқакөл ауданы)

Жаңаауыл — Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы, Боран ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Марқакөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 54 км жерде. Тарихы Алғашында ауылдың орнында "Шегір" атты шағын елді мекен болған. 1970 жылы Мұсахан, Бажанай сияқты жерлердегі шағын бірнеше үйлер Шегір ауылымен бірігіп үлкен ауыл құрылады. Жаңа құрылған ауыл Жаңаауыл аталады. Жаңаауыл Қалжыр өзенінің оң жағалауында, Бөкенбай тауының оңтүстігінде орналасқан. Ежелден Қожамбет руы жайлаған. Кеңес дәуірінде бұл өлкеде Ысқақ атты бай болған. Ол кәмпеске кезінде Қытайға өтіп кеткен. Кедей шаруалардың көпшілігі Ысқақ байдың қол астында жалшылықта болған. ҰОС жылдары Жаңаауыл ауылы оқиғалардан шет қалған жоқ. Ауылдан 110 ға жуық адам соғысқа аттанды. Жаңаауыл ауылы кеңес дәуірінде үлкен ауыл болды. Ең алғаш болып Боран ауылдық округінде мектеп-интернат Жаңаауыл ауылына салынды. Кейіннен ауылдың маңыздылығы төмендей бастады. Халқы Ауылда халық санының жылдан жылға төмендеуі байқалады. Халық санының төмендеуіне тұрғындардың жаппай қалаға көшуі әсер етті. Төтенше жағдай 2011 жылы Жаңаауыл ауылында төтенше жағдай орын алды. Ауылдың дәл маңынан ағатын Қалжыр өзені қатты аяз салдарынан қатып, өзеннің арналарын толтырып тастайды. Соның салдарынан пайда болған қызыл су арнадан асып ауыл маңына жақындайды. Ауылдың өзенге жақын тұсындағы үйлердің қора-жайы, айналасы судың астында қалады. Бірнеше үйлер эвакуацияланады. Шығыс Қазақстан ТЖМ қызметкерлері ауыл тұрғындарымен бірлесіп жергілікті арналарды аршып, бітелген мұздан тазартады. Жұмысқа ондаған ауыр техника жұмылдырылды. Жағдайды Күршім ауданының әкімі Алтайбек Сейітұлы Сейітовтың өзі қадағалады.. Дереккөздер
Аманұлла хан

Аманұлла хан (; 1 маусым, 1892 жыл, Пагман, Ауғанстан – 25 сәуір, 1960 жыл, Цюрих, Швейцария) — Ауғанстанның 10-шы әмірі, Ауғанстан королы (21.02.1919—14.01.1929). Биографиясы Хабибулла-хан әмірдің баласы. 1919 ж. 21 ақпанда өкімет басына келісімен, Ауғанстанды тәуелсіз ел деп жариялады (28.02.1919 ж). 1919 ж. үшінші ағылшын-ауған соғысы бассталды. Нәтижесінде Англия 1921 ж. Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындады. Аманулла-хан мен В.И.Лениннің келісуі бойынша, 1919 ж. Ауғанстан мен Совет одағы арасында дипломатиялық қатынас орнатылды. 1921 ж. совет-ауған арасында бейтараптық сақтау, бір-біріне шабуыл жасамау тіралы шарт жасалып, 1926 ж. бекітілді. 1927—1928 жылдары Аманулла Үндістанға, Таяу Шығыстың бірқатар елдеріне, Батыс Еуропа елдеріне достық сапрымен барған. 1928 ж. Аманулла-хан КСРО-ға келіп қайтты. Аманулла-хан жүргізген реформалар елдің бірлігін нығайтып, экономиканы дамытуға себепші болды. Сонымен бірге, салықтың көбеюі қарапайым халықта наразылық туғызды. 1928-1929 ж. ағылшындардың қолдауымен Бачаи Сакао үкіметке қарсы көтеріліс бастады. Нәтижесінде Аманулла-хан тақтан түсуге мәжбүр болды. Елден безіп, Италияда өмір сүрді. 1948 ж. Цюрихте қайтыс болды. Жалалабад қаласында (Ауғанстан) жерленді. Сыртқа сілтемелер * [http://www.afghanistan-photos.com/crbst_50.html Life of Amir Amanullah Khan in pictures] * [http://afghana.com/SocietyAndCulture/amanula.htm Amanulla Khan: Betrayal of Nadir Khan] * [http://www.najeebzarab.af/photo_gallery.php Ghazi Amanullah Khan City] next to Jalalabad * [http://www.youtube.com/watch?v_E_NV8Rn3Gk&featurerelated Ghazi Amanullah Khan City] on YouTube * Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Нур Феттахоғлу

Асийе́ Нур Феттахоғлу́ (түр. Asiye Nur Fettahoğlu [asi'je nuɾ ˈfettaˌhoːɫu]; 1980 жылы 12 қарашада Германияның Дуйсбург қаласында дүниеге келген) — Түркия және Германия елдерінің актрисасы. Бірінші күйеуі Мурат Айсанның тегімен Нур Айсан деген атпен әйгілі. Өмірбаяны Нур Феттахоғлу бес балалы отбасыда 1980 жылы Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінде Дуйсбург қаласында туған. Ыстанбұлдағы Бешикташ лицейін тәмамдаған. Ыстанбұлдағы Халич Университетінде дизайн факультетінде оқыған. Нур банкте, телевизияда «Скай Түрк» телеарнасында «Биржа жаңалықтары» айдарының жүргізушісі болған. Жеке өмірі Бірінші күйеуі - Мурат Айсан. Екінші күйеуі - Ливент Визироғлу. Фильмографиясы Сілтемелер
Амати

Амати - Кремон қаласындағы (Италия) ысқылы музыкалық аспап жасаушы итальян шеберлерінің ұрпақтары. Андреа Амати (1520-1580) - скрипканың классикалық түрін жасаушылардың бірі, оның балалары: * Антонио (1540-1630) * Джироламо (1561-1630). Джироламоның баласы - Николо (03.12.1596 - 12.04.1684) - Амати ұрпақтарының ішіндегі аса дарынды шебері. Николо музыкалық аспаптың атақты шеберлері - А.Гварнери мен А.Страдиваридің ұстазы болған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Хара балдырлары

Хара балдырлары әлемде жалғыз балдырлар мен жоғарғы класс өсімдіктерінің қасиеттерін бойына сақтап қалған ежелгі өсімдіктердің бірі. Хара балдырлары Хара балдырларының (харофиттер) сыртқы көрінісінде басқа балдырлармен салыстырғанда көп ерекшеліктер бар. Сыртқы көрінісіне қарап суда өсіп тұрған қырықбуын екен деп қаласын. Шын мәнінде, қырықбуынға сырттай ұқсағанымен оған ешқандай қатысы жоқ. Биологиялық сипаттамасы Хара балдырларында сабақ та, жапырақ та, тамыр да болмайды, тармақталып жан-жағына таралып жататын нағыз көп жасушалы талломы болады. Хара балдырлары тоғандарда тұрып қалған көлшіктерде ізбесі (әк) молырақ суларда қалың болып ұйылып өседі. Су түбіне түссіз өсінділері- ризоидтары арқылы бекінеді. Талломның биіктігі 20-30см, кейде 1 метрден де асып кетеді. Талломы буын және буынаралығынан тұрады, буындарында жіп тәрізді, жіңішке тарамдалған өсінділері топтанып орналасады. Талломындағы жасушалары біркелкі емес, бірі ұзын, екіншісі қысқа. Басқа балдырлардын тағы бір айырмашылығы жыныс мүшелері көп жасушалы. Атылық жасушаы-антеридий, аналық жасушасы-оогоний деп аталады. Олар топтанып орналасқан талломның қолтығына (антеридиі үстіңгі жағына) бекінеді. Негізгі қасиеті Хара балдырларының ооспораларында крахмал мен май тамшылары көп болады, сондықтан су құстарына өте құнды қорек болып есептелінеді. Сыртқы сілтемелер Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Әлия Әнуарбекқызы Телебарисова

Әлия Әнуарбекқызы Телебарисова (30 сәуір 1993 жыл, Тараз) — Қазақстанның актрисасы. Жас актриса 2012 жылы түсірілген "Жаужүрек мың бала" атты фильмде бас рөлдердің бірін (Зере) орындағаннан кейін әйгілі болды. Сондай-ақ, "Жас ұлан", "Балкон" фильмдерде және "Сыныптастар" мен "Ағайындылар-2" телехикаяларына түскен. Лос-Анжелесте Нью-Йорк киноакадемиясында актерлік өнер бөлімінде оқыған. Ең алғашқы рөлін Ақан Сатаевтың «Ағайынды» телехикаясында орындаған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/258967/bio/]Телебарисова Алия Ануарбековна
Айқын Төлепберген

Айқын Төлепберген (толық аты-жөні: Төлепберген Айқын Нұртанұлы; 1982 жылы 10 ақпанда, Алматы қаласында туған) — қазақ әншісі, актер және режиссер. Ол алғаш рет «Superstar KZ» байқауы арқылы танымал болды. Қазақ эстрадасында белсенді қызмет етіп, бірнеше хит әндер мен альбомдар шығарған. Өмірбаяны Ерте өмірі және білімі Айқын Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі — Нұртан Төлепберген, журналист және әдебиеттанушы; анасы — Гүлзода Төлепберген, банк қызметкері. Айқынның інісі Айдын — инженер, апасы Гаухар — педагог. Балалық шағында музыкаға қызығып, домбыра тартып, ән жазған. Мектеп кезінде спортпен — таэквондо, футбол, волейбол, баскетбол, регби — айналысқан. Қазақ ұлттық техникалық университетінде баспагер-инженер мамандығын меңгерген. Университет кезінде музыкалық байқауларға қатысып, «Мистер ҚазҰТУ» атағына ие болған. Музыкалық карьерасы Айқынның музыкадағы жолы «SuperStar.KZ» байқауынан басталды. 2006 жылы «Жаңа әуез» байқауында 7-орынға ие болды. 2013 жылы «Түрквизион» байқауында жартылай финалист, ал 2017 жылы «Жібек жолы жұлдызы» байқауында 2-орын алды. Хит әндері мен альбомдары Айқын қазақ және орыс тілдерінде ән айтады. Белгілі әндері: * «Алтыным» * «Сағыныш» * «Ерке қыз» (2014) * «Төлепберген таным» (2016) * «Я за тебя умру» * «Сендей ару жоқ» * «Жүрегім ақ» (2020) * «Крепче держи», «Сенші маған шын айтамын» (2021) Дуэттер * «Асылым» (2013) — Ал Насрмен * «Кожды ден» (2016) — Сосо Павлиашвилимен (EMA-2016) * «Жол» (2021) — Турал Эверест пен Аргонямен * «Өтіп кетті» (2022) — АЗ-пен (Азамат Зенкаев) * «Любовь слепая» (2023) — Никамен Альбомдары * «Асылым» (2015) * «Корабль» (2016) Жаңа клип 2025 жылы Айқын «Жалғыз сен» атты жасанды интеллектпен жасалған анимациялық клип шығарды. Болашақтағы қаланы, ұшатын көліктерді бейнелеген клип YouTube платформасында жарық көрді. Кино саласы 2021 жылы Айқын «Менің сақинам қайда?» атты комедиялық фильмнің режиссері әрі бас орындаушысы болды. Фильм 171 миллион теңге табыс жинады. Жеке өмірі Айқын екі рет үйленген. Бірінші некеден — ұлы Ансар және қызы Асылым, екінші некеден — ұлы Санжар және қызы Айя. Қазіргі жұбайы — әнші Жұлдыз Өмірғали. 2024 жылы екінші той жоспарланған. Хоббилері: бокс, шаңғы және биллиард. 2021 жылы АҚШ-та шығармашылық сапарда болды. Алматыда өз үйін салып, көпшілікке таныстырды. Марапаттар мен жетістіктері * 2000 — «Мистер ҚазҰТУ» * 2006 — «Жаңа әуез» байқауы — 7-орын, арнайы сыйлық * 2013 — «Түрквизион» жартылай финалист * 2017 — «Жібек жолы жұлдызы» — 2-орын * 2021 — «Менің сақинам қайда?» фильмі — 171 млн теңге табыс * 2025 — «Жалғыз сен» — жасанды интеллектпен жасалған клип Сыртқы сілтемелер * [https://www.nur.kz/family/gloss/1602829-ajkyn-tolepbergen-biografia-licnaa-zizn/ Биографиялық мақала] * [https://aikyn.kz/280573/zhasandy-intellekt-onerde--ayk-yn-tolepbergen-zhan-a-klipin-u-syndy Жасанды интеллектпен жасалған клип туралы мақала]
Улы сарғалдақ

Улы сарғалдақтар -сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір және екі жылдық шөптектес өсімдік. Биологиялық сипаттамасы Биіктігі 5-60см. Сабағы тік, түксіз жылтыр, ұшынан тарамдалып бұтақталған. Жапырақтары тамырға жақын, сабақ түбіне орналасқандары ұзын сағақты, жапырақ тақтасының жиектері терең ойықталып салаланған. Сабақ ұшына жақындаған сайын сағағы қысқара береді, жапырақ тақтасының пішіні де өзгеріп жіңішкереді. Жапырық тақтасы жалпақ және жіңішке болып 2 түрлі пішінге өзгереді. Гүлдері қос гүлсерікті- 5 сарғыш түсті тостағанша жапырақша, 5 алтын сары түсті күлте, көп аталық, көп аналықтан тұрады. Гүлінің формуласы: Көктемнің соңында, жаздың басында гүлдейді. Жемісі- көпжаңғақша (многоорешек) әр жаңғақшасының ішінде бір тұқым болады. Таралуы Мамырдан қыркүйекке дейін гүлдейді. Өсімдіктің барлық мүшесі улы. Мал жемейді. Улы сарғалдақтар- ылғалды шалғындықта, сазды жерлерде, өзендер мен бөгеттердің (тоғандардың) жағасында өседі. Зияны Жасуша шырынында әртүрлі алкалоидтар болғандықтан уы орталық жүйке жүйесіне (ми мен жұлын), асқорыту жүйесіне және бүйрекке қатты әсер етеді. Сарғалдақтар тұқымдасына жататын өсімдіктердің 2000-нан астам түрі бар, олардың басым көпшілігі улы. Сыртқы сілтемелер * Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998