kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Пәкістан президенттерінің тізімі

.]] Пәкістан Президенті - Пәкістан Ислам Республикасының мемлекет басшысы. Пәкістан Конституциясына сәйкес, Президент «Жоғарғы Соттың мақұлдауына немесе ветосы бар Ұлттық Жиналысты тарату, жаңа сайлаулардың басталуы және сол арқылы Премьер-Министрдің қызметінен босату өкілеттігіне ие». Бұл өкілеттіктер әскери төңкерістер мен үкіметтегі өзгерістер нәтижесінде енгізілген конституцияға бірнеше рет өзгертілді. Конституцияға 18-ші түзету 2010 жылы қабылданғаннан бастап, Пәкістан жартылай президенттіктен парламенттік демократиялық республикаға ауыстырылды. Бұл жүйе бойынша президент шектеулі басқарушы өкілеттіктерге ие және премьер-министр шешімдерді орындау үшін көбірек өкілеттіктерге ие болған кезде салтанатты міндеттерді атқарады. Президентті сенат, ұлттық жиналыс және провинциялық ассамблеялардан тұратын Сайлау алқасы таңдайды. Елизавета II-нің билігі 1953 жылы II Елизавета патшаның тәжі кезінде ол Достастықтың жеті тәуелсіз елінің, соның ішінде Пәкістанның патшалығына ие болды, ол кезде ол әлі де үстемдікке ие болған, ал Үндістан болған жоқ, өйткені Үндістанның үстемдігі жаңа елге айналды. 1950 жылғы үнді конституциясы. Пәкістан 1956 жылы 23 наурызда республикалық конституцияның қабылдануымен үстемдік етуді тоқтатты. Ханша Пәкістанға Эдинбург герцогі ханзада Филиппен бірге 1961 және 1997 жылдары Достастықтың басшысы ретінде келді. Пәкістан Достастықтан 1972 жылы Шығыс Пәкістанның бұрынғы провинциясы Бангладеш болып тәуелсіздік алу мәселесінен шықты. Ол 1989 жылы қайта қосылып, кейін екі рет Достастықтан шығарылды: біріншіден, 1999 жылғы 18 қазаннан 2004 жылғы 22 мамырға дейін, екіншіден, 2007 жылғы 22 қарашадан 2008 жылғы 22 мамырға дейін. Пәкістан президенттерінің тізімі (1956 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін) Президенттердің хронологиялық тізімі #Сахибзада Искандер Әлі Мырза (23 Наурыз 1956–27 Қазан 1958) #Мұхаммед Айюб-хан اسکندر مرزا Iskander Mirza (1899—1969) || || 23 наурыз 1956 жыл || 27 қазан 1958 жыл || Мұсұльман лигасы Сыртқы сілтемелер * Пәкістан премьер-министрлерінің тізімі * Пәкістан президенті Дереккөздер
Гиробус

Гиробус, немесе жиробус (юнан (грек) "γυρος" — айналым сөзінен және латын omnibus — омнибус сөздерінен құрастырған) — автобустың ерекше түрі, сермердің (маховиктың) айналатын үдерісінде пайда болатын кинетикалық қуатынан қозғалады. Қазіргі таңда гиробустар пайдаланбайды, бірақ гиробустың концепті ғылыми-техникалық іздестіруінің объекті ретінде табылады. Сермермен (маховикпен) қозғалатын автобустың жобасы, швейцарской Эрликон (Oerlikon) фирмасымен қырықыншы жылдарында ойлап табылған еді. Гиробус аккумулятор автобусовтарға және троллейбустарға балама ретінде ойлап табылған еді. Осындай көлікті троллейбусты жіберу үшін электр жүйені жүргізу пайдасыз көрінетін маршруттарда пайдалану жоспарланған еді. Гиробустың демонстрациялық жүруі 1950 жылында басталған. 1953 жылының қазан айынан бастап 1960 жылына дейін гиробустар Швейцарияда пайдаланған еді. Гиробустың маршруты Ивердон-ле-Бан мен Грандсон коммуналары арасында жүрген. Қазір швейцарида пайдаланатын гиробустардың бір данасы да сақталмаған. 1955 - 1959 жылдары гиробустар Конгода пайдаланған еді, бірақ тез тозғаннан гиробустарды пайдалануы тоқтатылды. ja:フライホイール・バッテリー#自動車
Энтеровирус-71

"Энтеровирус-71 — жұқпалы вирус, әсіресе, балаларды баудай түсіріп, күн сайын өршіп бара жатыр. Enterovіrus-71 (EV71) инфекциясы Қытайдың орталық Аньхуэй провинциясындағы Фуян қаласынан басталған екен. Тіркелген бес мыңға жуық науқастың көп ұзамай 22-сі көз жұмған. Қауіпті ауру 1998 жылы Гонконг аумағында тіркелген болатын. Ол кезде 129106 бала ауырып, оның 78-і қайтыс болған. Белгілері мен қасиеттері Энтеровирустар табиғатта кеңінен таралған, сондықтан одан бойды аулақ ұстау мүмкін емес. Инфекцияға қарсы вакцина жоқ. Вирус бірнеше жылдан кейін, адамдардың иммунитеті жойыла бастаған кезде қайталап соғып отырады. кездегі анықталған адам денсаулығы үшін патогендік болып саналатын стеретиптердің түрлері 80-нен астам, алдағы уақыттарда бұдан да көп болуы мүмкін. Enterovіrus-71 оңайлықпен залалсыздандырылмайды. Полиовирустар көкөністерде, сүт өнімдерінде 37 градус жылылықта 3-4 айға дейін сақталады. Энтеровирус инфекциясын тағамдар арқылы, үй мүліктері арқылы вирусты жұқтырған ауру адамдар таратады. Қан арқылы энеровирустар адамды сал ауруына, энцефалиттік және асептикалық менингитке шалдықтыруы мүмкін. Сондай-ақ плевралгиялық, экзантема, перикардит, миокардит, безгек ауруларын қоздырады. Вирусты жұқтырған адамның алдымен екі бетінде, еріндерінде, тілінде, тамағында ақшыл-қоңыр теңбілдер пайда болады. Екі-үш күн өткеннен кейін теңбіл адамның аяқ-қолдарына, алақанына жайылады. Әдетте дене ыстығы көтеріледі. Инфекция, әсіресе, 6-7 жасқа дейінгі балаларға тез жұғады. Таралуы EV71 инфекциясымен ауырғандардың саны қазір 25 мыңға, ал қайтыс болғандардың саны 34-ке жеткен. Жұқпалы вирус, әсіресе, балаларды баудай түсіріп, күн сайын өршіп бара жатыр. Моңғолияның Денсаулық сақтау министрлігі 100 адамның энтеровирустық инфекцияны жұқтырғанын мәлімдеді
Билавал Зардари

Билауал Бһутто Зардари(урду: بلاول بھٹو زرداری) (21 қыркүйек, 1988 жыл, Карачи)&nbsp;— Пәкістан халық партиясының жетекшісі, премьер-министр болған Бенәзир Бһутто және саясаткер Әсіф Әлі Зардариның баласы, премьер-министр және президент болған Зүлфікар-Әли Бһуттоның немересі. Карачидағы орта тәлім мектебінде, кейін Исламабадтағы Froebels Халықаралық Мектебінде оқыған. Дубайдағы ұл балаларға арналған Рашид Мектебін бітірген. Қазір Оксфорд университетінде оқиды. Билауалдың таэквондодан қара белбеуі бар. 2007 жылы желтоқсанның 30-ында Пәкістан халық партиясының жетекшісі болды. Дереккөздер
Томас Ременгесау (кішісі)

Томас Ременгесау (кішісі) (1956 ж. ақпанның 28, Корор, Палау) - Палаудың президенті. Әкесі - Томас Ременгесау (үлкені) екі рет Палаудың президенті еді (1985), (1988-1989 жж.). Корорда (Палау) туып, Мичигандағы (АҚШ) Грэнд-Вэлли университетін бітірді. 1984 жылында жасы 28-де Палау Ұлттық Конгрессіне депутат болып сайланды, осылайша Палау тарихында ең жас депутат болып кетті. 1992 жылында вице-президент болып, осы орында екі мерзім істеген. 2000 жылы президент болып сайланып, 2001 жылының қаңтардың 1-інде президент ретінде жұмысыңды бастады. Сайлауда ол Петер Сигуяма деген үміткерді жеңді. 2004 жылында екінші мерзімге президент болып сайланған (бұл кезде Поликарп Базилиус деген үміткерді жеңді). Дереккөздер
Апан

Апан – ұра, ор, жыра, құдық. Көбіне, жауын-шашыннан, табиғат құбылыстарынан пайда болады. Апан -жыртқыш аңдарды алдап түсіру үшін аңшылар қолдан қазған беті бүркелген апан да болады. Табиғи апанды аңшылар аю, қасқыр тәрізді түз тағыларын қамап ұстауға пайдаланған. Дереккөздер
Алматы шиқылдағы

Алматы шиқылдағы – құртқашаштар тұқымдасының шиқылдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Iле Алатауының Ұзынағаш, Шамалған маңындағы тау етегінде өте сирек кездеседі. Биіктігі 10-15 см болады, жуашығы жұмыртқа тәрізді келеді. Қысқа сабағын 4-8 орақ сияқты қайырылып келген ұзын жапырақтары жауып тұрады. Сары жасыл түсті 1-3 гүлі бар. Наурыз-сәуір айларында гүлдейді, мамыр-маусымда жеміс береді. Тұқымынан, жуашықтарынан көбейеді. Алматы шиқылдағы-сәндік, әрі сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстан “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Қазан (қала)

Қазан (; ) — Ресей Федерациясындағы қала. Татарстан республикасының астанасы. Еділ өзенінің сол жағасында орналасқан. 13 ғасырдың 2 жартысында іргесі қаланған. Абай есімін түркі тілдес шығыс халықтарына таныстыруда Қазан қаласы елеулі қызмет атқарды. Осында жарық көрген«Кнәз блан зағифа» атты қисса кітапта (1897), М. Кәшимовтың «Сұлу қыз»деген өлеңдер жинағында (1909) Абайдың бір топ өлеңдері жарияланған. 1922 ж. Б. Күлеевтің бастыруымен «Абай Құнанбайұғылының өлеңі» жинағы жарық көрген. Халқы Тұрғыны: * 1 113 717 адам (2009); * 1 100 800 адам (1999). * 7000 адам (1557). Географиялық орны Мемлекет астанасы Мәскеу қаласынан батысқа қарай 926 км немесе 820 км жерде, Еділ өзенінің жағалауының аңғарында орналасқан. Спорт * Рубин ФК Дереккөздер
Михаил Иванович Есеналиев

Михаил Иванович Есеналиев (Есенов Хәким Тілекенұлы, 1928—1999) — Қазақстан дипломаты, саясаткері. Өкілетті және Төтенше Елші дәрежесі, пәлсапа ғылымдарының кандидаты. Өмірбаяны 1928 ж. қыркүйектің 15 Питерка ауылында (Сарытау облысы Питерка ауданы) жылқышы отбасында туған. Сарытау заңгерлік мектебінде сырттай оқып тәмәмданған. 26 жасына дейін Ресейде сот қызметкері болып, 1950 ж. комсомол жұмысына өткен. 1951 ж. Мәскеудегі Орталық комсомол мектебінде оқи бастайды. Бітіргеннен соң — Қазақстанда комсомол жұмысында. 1961—64 жж. — Қоғам ғылымдарының академиясы аспирантурасында оқыды. Пәлсападан кандидаттық диссертацияны қорғады. 1964—81 жж. — партиялық жұмыста. 1981 ж. шілдеден — КСР Сырқы істер министрі. 1989 ж. қызметінен зейнетке кетті. 1992 ж. Қазақстан Республикасы Сырқы істер министрлігіне шақырылып, арнаулы тапсырыстар жөніндегі елшісі. Бес мәрте ҚКСР Жоғарғы кеңесінің депутаты. Сыртқы сілтемелер * [http://www.isinaliev.ig.kz Михаил Иванұлы Исиналиев]
Сервер

-дегі серверлер. Сөреге бекітілген бірнеше сервер құралдары KVM switchті құрайды.]] Сервер — файлдар, қалталар және компьютерлердің деректері сияқты деректерге ортақ қатынасуды, сондай-ақ желі пайдаланушыларына электрондық пошта қызметтерін қамтамасыз ететін компьютер. Сервер (мамандандырылған бекет, арнайы процессор) (сервер (специализированная станция, спецпроцессор); server) - * есептеу желілері құрамындағы бірнеше компьютерлерге ортақ шалғай құрылғыларды: лазерлік принтерді, дискілерді, модемді пайдалану кезегін тағайындап отыратын негізгі түйінді компьютер. Мұндай серверде нәтижесін бірнеше тұтынушы (клиенттер) пайдаланатын қолданбалы программа да жұмыс атқара береді; * басқа программаларға (клиенттерге) қызмет ететін, солардың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін программа. Сервер түрлері Олардың негізгілері - пошта, веб, прокси, DNS, FTP, Char, мәліметтер базасы, Telnet, SIP, кластер, арнайы, ортақ, бұлтты, кескін, аудио / видео және топтамалық қамтамасыз ету серверлері.дағы Тампа қаласында орналасқан Уикипедия сервері.]] Дереккөздер
Қытай қазы

Қытай қазы, қутұмсық қаз – қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдасына жататын құс. Биологиялық сипаты * Қанатының ұзындығы 47 см, салмағы 3,5 кг-дай. * Басқа қаздардан ерекшелігі – арқасы мен бүйірі ақшыл көлденең жолақты қоңыр-сұр, бауыры – ақ. * Мойны ұзын әрі жіңішке және қауырсындарының түсі әр түрлі. * Тұмсығы қара, басқа қаздарға қарағанда ұзын. Өсімдіктердің жапырағы, сабағы және тұқымдарымен қоректенеді. Көбеюі Жағалауларында қамыс пен құрақ, қоға өскен көлдер мен өзендердің биіктеу жағалауына ұя салады. 6 – 7 жұп болып ұшып келіп, бір-бірінен алыс қоныстанады. 3 – 5 (кейде 9) жұмыртқа басып, оны атақаз бен анақаз кезектесіп 30 күндей шайқайды. Балапандары жұмыртқадан шыққан соң қытай қазы су қоймаларының құмды және батпақты жағалауларын мекендейді. Таралу аймағы мен өрісі Қытай қазы – жыл құсы. Қазақстанда сәуір айында қыстаудан қайтқан мерзімде кездеседі. Қытайдың шығысы, Корея мен Жапония аймағын қыстайды. Саны аз, соңғы 30 жылда Қазақстанда тек екі рет – 1967 жылы Қара Ертіс өзеніне жақын жерде бір, 1978 жылыЗайсан ойпатынан он қутұмсық қаз кездескен. Мекендейтін жерлерінің құрғауынан және есепсіз ауланудың нәтижесінде қытай қазының саны жылдан жылға күрт азаюда. Эвенкілер, сахалар, қытайлар мен басқа Шығыс Азия халықтары бұл қазды өте ертеден қолда өсірген, яғни қытай қазын қытай үй қазының арғы тегі деуге болады. Қолға тез үйренеді. Қазіргі уақытта бүкіл Сібірде Торей көлдерінде ғана ұялайды. Бір кездері Қазақстанда Зайсан көлі мен Ертіс өзені жағасында ұялаған, ол ұшып өту кезеңінде Сырдарияда байқалатын. Қалың қамыс-қоғалы, әсіресе таудағы, көлдерде мекендеген. Түрді Линнеус (Linnaeus) 1758 жылы ашқан. Қытай қазы қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Кіші аққу

Кіші аққу - негізінен солтүстік жарты шарда (Үндістанды, Оңтүстік-шығыс Азияны алмағанда) мекендейтін кішкене аққу. Қазтәрізділерге жатады. Ұялайтын жерлері - тундра мен орманды тундрада саны бұрынғы қалпына келе бастаған түр. Қазақстанның батыс бөлігінен көктем мен күзде 1 мыңдайы ұшып өтеді. Бізде ұяламайды. Санының азаюының негізгі себебі - заңсыз аулау. 1830 жылы Жаррел (Jarrel) ашқан. Статусы 5-ші санат. Ұялайтын жерлерде саны қалпына келе жатқан түр. Ресейдің Қызыл кітабына енгізілген (5-ші санат). Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы Палеарктика фаунасындағы туыстың төрт түрінің бірі. Таралуы Евразияның тундрасында ұялайды. Қазақстанда ұшып келу-кету кезінде кездеседі, оңтүстік облыстарда қыстауы мүмкін . Негізгі келу-кету жолы – Қостанай облысының шығыс және оңтүстік аудандарындағы Торғай ойысының суқоймалары . Есіл және Нұра су алаптарының көлдерінде сирек кездеседі . Жеке, ертеректе біршама қозғалыста болған, миграциялық жол Ертіс аңғарымен өтеді . Соңғы жылдары екі рет Алакөл көлдерінде , бір рет – 2007/2008 жылы қыстың басында Алматы маңындағы Сорбұлақ көлінен кездескен. Мекендейтін жерлері Солтүстік мұзды мұхиттың теңіздеріне құйылатын өзендерінің аңғарлары мен атыраптары, оларға жақын жатқан өзендері мен көлдері бар батпақты тундра. Миграция кезінде Қазақстан территориясында үлкен сәл тұздылау саяз сулы көлдерде тоқтайды, бірақ өтетін құстарды республиканың кез – келген жерінен, әсіресе сулы территориялардан, кездестіруге болады. Саны Сібірдің тундрасында барлығы 20 мыңнан аса кіші аққу мекендейді, олардың ішінде Қазақстан арқылы 1 мыңдай құс ұшып өтеді. 1986 ж. көктемде Торғай өзенінің төменгі сағасында 120, күзде 105 ересек және 77 жас аққулар есепке алынған. Қазірде бұл жерде ұшып келу-кетуде ондаған құстарды кездестіруге болады . Негізгі әсер ететін факторлар Тундраны шаруашылық мақсатта қарқынды игеру, ұялау кезінде мазалау, миграция кезінде және қыстайтын жерлерінде қаскерлік жолмен аулау. Биологиялық ерекшеліктері 2-4 жаста жұп құрайды, көбеюге 4-6 жылда кіріседі. 2-5 жұмыртқа болатын ұяны суқоймаларының жағалауларындағы биіктеу жерлері мен қопаларға салады; ұя салуға материал ретінде мүк, қоңырбастың және басқа өсімдіктердің құрғақ сабақтары. 29-30 күн шайқайды. Балапандарының орташа саны 2,1-3,6. Су және құрлық өсімдіктерімен қоректенеді. Қазақстанда жекеленген құстар мен аздаған топтары көктемде (сәуір) және күзде (қазан) сирек кездеседі. Қолда өсіру Хайуанаттар паркінде көбееді. Қабылданған қорғау шаралары Қазақстанда ұшып келу-кету кезінде Наурызым мен Қорғалжын қорықтарында, Сарықопа мен Торғай қорықшаларында қорғалады. Қажетті қорғау шаралары Торғай өзенінің төменгі сағасында қорық және Арал теңізінің шығыс жағалауы мен Қостанай облысындағы Құсмұрын көлінде қорықшалар ашу. Аңшылар арасында аққуларды қорғау үшін су құстарын далалық жағдайда анықтауға болатын анықтауыштар тарату арқылы үгіт-насихат жүргізу. Зерттеу жөніндегі ұсыныстар Қорғалатын аймақтарды білу үшін Қазақстанда миграция және қыстау кезеңінде шоғырланатын жерлері мен санын анықтау. Дереккөздер
Берік Көпешов

Берік Көпешов (30 қаңтар 1987 жыл Қызылорда) - Астана велоклубының шабандозы. Жетістіктері * 2005 жылы Қазақстан жасөспірімдер құрама­сы­ның мүшесі Берік Көпешов Сеулде көрігі қызған “Корея туры” атты көп күндік ала­манды жеңіп алып, артынша Азияның трек жарысында жеңімпаз атанды. Дереккөздер
Асан Төлегенұлы Базаев

Асан Төлегенұлы Базаев (22 ақпан, 1981 жыл) — қазақ велоспортшысы, «Астана» кәсіпқой клубының мүшесі. Нәтижелері * 2008 жылғы шосседегі топтық жарыста Қазақстан чемпионы * 2006 жылы «Алмания туры» көпкүндік бәйгесінің бірінші кезеңдік жарысында мәре сызығын бірінші болып қиып, жеңіске жетті; * 2004 - Азия уақыттық (time trial) біріншілігі; * 2004 - Хеллас туры; * 2003 - GP Tell, 1 кезең Дереккөздер
Сұңқылдақ аққу

Сұңқылдақ аққу - Қазақстанда кең тараған болатын, қазір республиканың Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Шығыс аудандарының 5-6 жерінде көлемді ұяларын жасыруға болатын қалың қамыс - қоғалы ірі көлдерді мекендейді. Кіші аққудан ірірек келеді: ұзындығы 140-160 см, қанатжайымы - 205-235 см, ал салмағы 8-15 кг болады. Каспий маңында қыстауға қалған бұл аққудың ең көбі 1983 жылы 400 -дей болған, одан бері саны едәуір кеміді. Оның себебі: ұялауға қолайлы орынды жиі ауыстыруға мәжбүр болуы. Аққудың бұл түрін Линнеус (Linnaeus) 1758 жылы ашты. Саны кеміп бара жатқан түр. Адам қызметінің әсеріне шыдай алмайды. Қазақстанда кең тараған болатын, кәзір республиканың Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Шығыс аудандарының 5-6 жерінде көлемді ұяларын жасыруға болатын қалың қамыс - қоғалы ірі көлдерді мекендейді. Каспий маңында қыстауға қалған бұл аққудың ең көбі 1983 жылы 400 -дей болған, одан бері саны едәуір кеміді. Оның себебі: ұялауға қолайлы орынды жиі ауыстыруға мәжбүр болуы. Дереккөздер
Үгедей хан

Үгедей (, ) (1186 қазан — 1241 желтоқсанның 11-і) — Шыңғыс ханның үшінші ұлы, Моңғол Ұлысының екінші ұлы ханы (1229—1241), әкесінің мұрагері. Шыңғыс ханның көршілес елдерін жаулап алу саясатын жалғастырған. Батыс Қытайға және Орталық Азия жорықтарына қатынасқан. Жас кезінен әкесінің жорықтарына қатынасты. 1211—15 жылы Солтүстік Қытайға (Цзань империясы), 1218—22 жылы Орта Азияға (Хорезм) жорық кезінде жеке жасақтың басшысы болды. Орта Азия қалаларын қоршауға алу кезінде Шыңғысханның үлкен 2 ұлы Жошы мен Шағатай арасында үнемі дау туа бергендіктен, әкелері Үгедейді бірінші орынға шығарып, 2-ағасын оған бағынуға міндеттеді. Екі ағасына карағанда мінезінің жұмсақтығымен әрі елмен тез тіл табыса алуымен ерекшеленді. Хорезм жорығы аяқталғаннан кейін көп ұзамай Шыңғыс хан Үгедейді өзінің заңды мұрагері етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін ол әкесінің жорықтарын ары қарай жалғастырды. 1232—34 жылы Үгедей мен Төле басқарған әскерлер Цзань империясын толық талқандап, Солтүстік Қытайды бағындыруды аяқтады. Қытайлармен соғыс аяқталысымен-ақ Үгедей бағынбай кеткен Хорезмнің соңғы билеушісі Жалел әд-Дин сұлтанды жазалау үшін арнайы жасақ аттандырады. Жалел әд-Дин талқандалып, күрдтердің қолынан қазаға ұшырады. Бүл жорықтың нәтижесінде моңғолдар Күрдістан, Әзірбайжан, Кіші Азияның шығыс бөлігін жаулап алды. 1235 жылы өткен құрылтайда батысқа қарай жорық жасауға арнайы шешім қабылданып, әскердің қолбасшылығына Жошы ұлысының билеушісі Бату хан бекітілді. Нәтижесінде, 1236-41 жылы Шығыс Еуропа толығымен моңғол үстемдігін мойындады. Замандастарының айтуынша, Үгедей білімді әрі ақылды адам болған. Ол билік жүргізген кезеңде ел астанасы Қарақорым қаласын салу аяқталды, халық санағы жүргізілді, пошта қызметі ұйымдастырылды. Дереккөздер
Бөрте

Бөрте — (шамамен 1154 — 1230/31) — Шыңғыс ханның жұбайы. Қоңырат тайпасының көсемі Дай (Тай) мырзаның қызы. Қият ішіндегі боржіген (бөрітегін) руының батыры Есугей 9 жасар ұлы Теміршіні (болашақ Шыңғыс хан) қоңырат еліне ертіп барып, ежелгі түркілер дәстүрі бойынша Бөртеге құда түсіп қайтады. Көп ұзамай Есугей қайтыс болып, Темірші жетім қалып, көптеген қиыншылықтарды басынан өткізеді. Тек ержеткеннен кейін ғана, шамамен 1178 жылы Бөртені іздеп барып, алып қайтады. Бірақ осы кезде Теміршінің ауылына меркіттер шабуыл жасап, Бөртені тұтқын ретінде алып кетеді. Темірші әкесінің андасы Керей хандығының ханы Тұғырыл (Уән хан) мен жажират руының нояны, өз андасы Жамұқаның көмегімен Бөртені босатып алады. Шыңғыс ханның бірнеше әйелдерінен көптеген балалар тараған. Дегенмен Шыңғыс хан Бөртеден туған 4 ұлын: Жошыны (1182 — 1227), Шағатайды (1183 — 1242), Үгедейді (1185 — 1241), Төлені (1193 — 1256) өз мұрагерлері ретінде таныған. Бөртеден туған 4 ұл мен олардың ұрпақтары Шыңғыс ханның серіктері болып қана қоймай, ол бастаған істі әрі қарай жалғастырушылар ретінде түркі-моңғол халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Дереккөздер
Қазтамақ

Қазтамақ - қазтамақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шалғындық жерлерде өзен аңғарында, орманда, тау беткейлерінде өседі, 15 түрі бар. Биікт. 10-80 см. Сабағы тік, сыртын түк жапқан. Тілімденген жапырақтары қарама-қарсы не кезектесіп орналасады. Қызыл, көкшіл, күлгін, ақ түсті гүлдері, көбінесе шоқталып, кейде жеке дара шығады. Маусым-тамыз айлароында гүлдеп, шілде- қыркүйекте жемістенеді. Жемісі - дәнек. Қазтамақ илік заттарға бай, оның гүлдерінің құрамында, сабағында танин, бояғыш заттар, кальций мен каротин, С дәрумені мен геранин (эфир майы алынады) бар. Қазтамақтың кейбір түрлері: орман қазтамағы, шалған қазтамағы, Роберт қазтамағы және сібір қазтамағы - дәрілік өсімдіктер. Қазтамақтың тамырынан немесе кепкен шөбінен алынған тұнбаны бүйрекке байланған тасты ерітуге, ревматизм мен радикулитті емдеуге, сондай-ақ, баспамен ауырғанда тамақ шаюға, сүйек сынғанда ванна жасауға, түсе бастаса шашты жууға пайдаланады. Кейбір түрлері әсемдік үшін де өсіріледі. ҚАЗТАМАҚ (PELARGONIUM ПЕЛАРГОНИЯ (ГЕРАНЬ)) – герань тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Негізгі отаны – Оңтүстік Африка. 280-ге жуық түрі белгілі. Сәуірден қазан айына дейін үздіксіз гүлдейтіндіктен, қазтамақ көптеген гүлпаздардың сүйікті гүлі. Гүлпаздар қазтамақты әдемі гүлі үшін ғана емес, сонымен қатар хош иісті жапырақтары үшін де өсіреді. Жапырақтарының емдік қасиетімен бірге ауа тазарту қасиеті де өте жоғары. Ол ауадағы зиянды микробтарды, стафилакокк бактерияларын жоюға пәрмені бар өсімдік. Қазтамақ тез өсетін, аса құнарлы топырақты қажет етпейтін, оңай көбейтілетін, күтімі жеңіл гүлдерге жатады. Мамыр айында аулаға шығарып, гүлзарларға егіп қоюға болады. Күзде қайтадан қазып алып, түбекке отырғызып үйге кіргізеді. Қараша айында жапырағы сарғайып, түсе бастағанда сабағын тамырдан жоғары 10-15см-дей биіктікте кесіп, жыл сайын өсімдікті жасартып, жаңартып отыру қажет. Жарығы: Жарық сүйгіш. Жаз айларында аулада күн астында өсіруге болады. Жылуы: Қыста 10ºС төмен болмағаны абзал. Суғарылуы: Топырағының беті құрғаңқырағанда суғарып тұру қажет. Ылғалдылығы: Ылғалдандыруды қажет етпейді. Қоректендірілуі: Көктемнен күзге дейін 10-15 күнде гүлдейтін гүлдерге арналған тыңайтқышпен қоректендіріп тұру қажет. Аурулары: Ауруға көп шалдыға бермейді, төзімді өсімдік. Көбейтілуі: Тұқымы, түбін бөлу және сабағын қалемшелеу арқылы көбейтіледі. Қызықты дерек Ең жағымды гүлдердің бірі қазтамақ деп есептелінеді. Қазтамақ тұрған бөлмеде ұрыс-керіс те болмайды, ал бола қалған жағдайда өсімдік адамның жүйке жүйесіне әсер ететін зат бөле бастайды. Содан ұрысып қалғандар тез татуласып кетеді екен. Сондықтан болар, бұл гүлді бұрындары әр үй өсірген. Сыртқы сілтемелер * [http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topicTSN&search_value29104 ITIS Қазтамақ түрлерінің тізімдері] Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Қазтамақ тұқымдасы

Қазтамақ тұқымдасы — қос жарнақты өсімдіктердің бір тұқымдасы. Көпшілігі көп жылдық шөптесін өсімдіктер, ішінара бұта немесе шала бұта түрінде де кездеседі, Қазтамақ тұқымдасының негізінде қоңыржай аймақта таралған 10 туысқа жататын 800-дей түрі белгілі, ал Қазақстанда қазтамақ, құтаншөп және биберштейния (қоқтын) туыстарына бірігетін 21 түрі бар. Қазтамақ тұқымдасының сабағы қалың түкті, жиегі тілімденген жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Гүлдері қос-жынысты көпшілігінде оларды қос қабатты гүлсерігі қоршап жатады. Тостағаншасы 4-5 түбі біріккен тостағанша жапырақшасынан тұрады. Күлтесі қызыл, көкшіл, күлгін түсті. Аталығы әдетте 10, кейде 5, аналығы біреу. Жемісі - бес тұқымды. Қазтамақ тұқымдасының кейбір түрі парфюмерияда және медицинада қолданылады, араларында арам шөп түрінде өсетіндері де кездеседі, әсемдік үшін де өсіріледі. Сыртқы сілтемелер * Stevens, P. F. (2001 onwards). Angiosperm Phylogeny Website. Version 7, мамыр 2006 [and more or less continuously updated since]. [http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/] * Sandro Pignatti, Flora d'Italia, Edagricole, Bologna 1982. ISBN 88-506-2449-2
Қазтәрізділер

Қазтәрізділер, жалпақ тұмсықтылар - су құстары отряды. Жер шарында кең тараған (Антарктидада ғана кездеспейді), әсіресе, Оңтүстік Америкада, Африкада, тропиктік аймақтарда және Аустралияда жиі кездеседі. Қазақстанда 16 туысы, 40 түрі бар. Басқа құстардан айырмашылығы: мойны ұзын, құйрығы қысқа, аяғы 4 башайлы, алдыңғы үшеуі жарғақты келеді. Тұмсығы жалпақ, шеті жұқа, ұшында мүйізді түбіртік "тырнақшасы" болады. Кейбір түрлерінде (мыс., бейнарықта) жақ жиегін мүйізді тісшелер көмкереді. Қауырсындары қалың, тығыз, денесінің бауыр жағында мамық көп болады. Құйымшақ безі жақсы дамыған. Көбі суда жақсы жүзеді. Қ. т. сүңгуір құстар, көптеген түрі 40 м тереңдікке дейін сүңги алады, тағы бір ерекшелігі - суыққа (температура - 110˚С-қа дейін) төзімді (қаз бен үйрек). Салқын және қоңыр-жай аймақта кездесетін көп-теген түрі - жыл құсы. Ұя басу үшін наурыз - сәуір айларында ұшып келіп, қазан — қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейінгі шалғай аймақтарда қыстайды. Ұясын үй маңындағы жерлерге, таяз су бетіне, ағашқа, інге, кеуекке, жартасқа салады. Ұясына мамық, шөп төсейді. 5 — 20 жұмыртқа салып, оларды 20 — 40 күндей басады. Жыныстық жағынан 2 — 4 жасында жетіледі. Құрақ өркенімен, өсімдік тамырымен, ұсақ балықтармен және омыртқасыз су жәндіктерімен қоректенеді. Қазтәрізділердің 9 түрі (қызылжемсаулы қарашақаз, қутұмсық, сұңқылдақ аққу, кіші аққу, мәрмәр шүрегей, алакөз сүңгуір, дөңтұмсық тұрпан, қара тұрпан, ақбас үйрек) қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Қазтабан

Қазтабан - раушангүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Бір-екі жылдығы өте сирек кездеседі. Қазақстанның биік таулы аймақтарында орман-тоғай шетінде, далалы жерлер мен шалғындықта, су жағасында өсетін (тек шөлді жерде өспейді) 48 түрі бар. Олардың биікт. 3-70 см. Тамыры жуан, тамырсабағы түйнек тәрізді болады. Сабақтары тік, кейбір түрлерінде төселмелі келеді. Жапырақтары үшқұлақты, саусақ салалы, қауырсын тәрізді күрделі. Ақ, сары, қызыл гүлдері қалқанша - сыпыртқы гүлшоғырын құрайды, кей түрлерінде жеке орналасады. Гүліндегі тостағанша жапырақшалары 5 немесе 4-тен сыртқы және ішкі шеңбер құрып орналасады. Күлте жапырақшаларының саны 5, кейбір түрінде — 4. Аталық саны 10-нан 30-ға дейін, басым көпшілігінде 20. Аталық жіпшелері біз тәрізді жіңішке. Гул табаны дөңес, ойыс келеді. Көктемнен қоңыр күзге дейін гүлдейді. Жемісі - құрғақ келген, көп жаңғақша. Қның шөбінде, әсіресе түйнек тәрізді тамырсабағында илік заттар мол, балауыз, крахмал, қына қышқылы бар. Қ. — дәрілік өсімдік, оның суда дайындалған тұнбасын тырыспаға, ішек түйілгенде және асқазан ауруларына қарсы қолданады. Сондай-ақ, сіңір тартылғанда, тері ауруларына қарсы ванна немесе компресс жасауға болады. Жапырақтары мен жас өркендерін үй құстарына жем ретінде береді.
Апартеид

Апартеид (африкаансша: apartheid&nbsp;— бөлек өмір сүру)&nbsp;— нәсілдік белгілеріне бола байырғы тұрғындарды арнаулы қамаушада, оқшауландырып ұстау арқылы саяси, әлеуметтік-экономикалық және азаматтық құқыларынан айыратын нәсілдік кемсітушіліктің шектен шыққан түрі. Апартеид саясаты Оңтүстік Африка Республикасында (ОАР) байырғы Африка халықтарына, сондай-ақ елеулі дәрежеде Үндістанның және т.б. елдердің түсті нәсіл өкілдеріне 1980 жылдардың аяғына дейін қолданылып келді. Байырғы халықтардың жүріп-тұру бостандығы шектелді. Бұл тәртіпті бұзу қылмыстық іс ретінде қаралды. Барлық африкандықтардың тең жартысына жуығы өмір сүретін 10 бантустан (резервация) құрылды. Апартеид саясаты өзге ұлттарды сайлау құқынан айыру, ең төменгі еңбекақы төлеу, жүріп-тұру еркіндігінен айыру, т.с.с. шектеулер қою арқылы көрініс тапты. Бұл саясаттың негізінде адамды нәсіліне, ұлтына қарай жек көру, кемсіту теориясы жатыр. БҰҰ апартеидті адамзатқа қарсы бағытталған қылмыс, халықаралық құқық принциптерін бұзушылық деп жариялады. Апартеидке жол бермеу және ол үшін жазалау туралы халықаралық конвенция (1973 жылы) қабылданды. ОАР-дың жаңа өкіметі апартеид саясатынан түбегейлі бас тартты. Дереккөздер
Апатит

{{Infobox mineral Түсі ақ, жасыл, көк, қоңыр, күлгін, кейде түссіз келеді. Жылтырлығы шыны не май тәрізді болады. Қаттылығы 5, морт сынғыш, жымдастығы нашар, менш. салм. 3,2 г/см3. Апатит сілті және қышқыл құрамды магмалық жыныстарда (нефелинді сиениттерде), карбонатиттерде, кристалдық тақтатастарда, әр түрлі шөгінді және гидротермал жыныстарда кездеседі. Апатиттің шөгінді жыныстардағы кара сұр, тасберіш (конкреция) пішіндес түрі фосфорит деп аталады. Апатиттің ірі кендері Кола түбегінде, Байкалда, фосфорит кендері Қаратауда, Ақтөбе облысында орналасқан. Апатит фосфор тыңайтқыштарын өндіруде, фосфор қышқылы мен оның тұздарын алуда, қара және түсті металдар және шыны өндірісінде қолданылады. Дереккөздер
Амазон өзені

Амазон (, ) — Оңтүстік Америка құрлығында орналасқан, көлемі, су шығыны және ұзындығы бойынша дүние жүзіндегі ең ірі өзен. Тарихы Өзеннің сағасын 1500 жылы испан теңізшісі В.Я. Пинсон ашқан. Өзен арнасымен 1541 жылы алғаш рет испан конкистадоры Ф. де Орельяк саяхат жасаған. Жергілікті тұрғындар оны Парана-Тинга (Ақ өзен) және Парана-Туасу (Ұлы өзен) деп атайды. Сипаттамасы Алабының ауданы 7,2 млн. м², ұзындығы Укаяли бастауынан есептегенде 7000 км-ден асады. Амазонның негізгі ағысы экватор мен 5˚ оңт. ендік аралығында, яғни біркелкі әрі аса ылғалданған аймақта (жауын-шашынның жылдық мөлшері 1500—3000 мм) жатыр. Анд тауынан өткен соң, өзен Амазон ойпатына шығып, оң жақтан келген Укаяли өз-мен қосылып Ұлы Амазон өзені басталады. Ол батпақтанған жазықпен, ылғалды экваторлы ормандардың арасымен ағады. Мұхиттан 350 км қашықтықта әлемдегі ең үлкен атырау түзеді (аумағы шамамен 100 000 км²). Өзенге көптеген салалар құяды, олардың 20-ға жуығының ұзындығы 1500—3500 км болады. Укаяли мен Мараньон өзендері қосылған соң, оның арнасының ені 2 км, орта ағысында 5 км, құйылысында 80—150 км-ге жетеді; суының тереңдігі орта ағысында 70 м, Обидус қаласы тұсында 135 м-ге, ал құйылысында 15—45 м-ге дейін барады. Ерекшеліктер Амазонның салалары бір-бірінен тек мөлшерімен мен сулылығы жөнінен ғана емес, суларының түсімен де ерекшеленеді. Өзеннің гидрологиялық тәртібі өте күрделі әрі ерекше келеді. Алаптары екі жарты шарда орналасқандықтан, жылдың түрлі мезгілдерінде жауын-шашынның аз не көп жаууына байланысты әр түрлі тасқындар болып тұрады. Оңтүстік салалары сулылығының молдығымен ерекшеленеді, сондықтан мамыр, шілде айларында Амазонның ең жоғары деңгейі байқалады. Орташа су шығыны 175 000 м³/с, ал орташа жылдық ағындысының көлемі 5520 км³ шамасында. Әлемдегі өзендердің жалпы жылдық ағындысының 15—17 %-і осы өзеннің үлесіне тиеді. Амазонның өсімдік және жануарлар әлемі өте бай. Балықтардың 2000-ға жуық түрі бар (жер шарының жалпы тұщы су фаунасының ⅓ бөлігі). Өзеннің басты арнасы құйылысынан 4300 км-ге дейін (Понго де Мансериче шатқалына дейін) кеме жүзетін болса, құйылысынан 1690 км қашықтыққа (Манаус қаласынына) дейін үлкен мұхит кемелері жүзе алады. Амазонның энергетикалық мүмкіндігі өте мол (қуаты 280 млн кВт шамасында бағаланады), бірақ ол пайдаланылмайды. Галерея Дереккөздер Сілтемелер * *
Қаңлы (ауыл)

Қаңлы — Ресей федерациясының Ставрополь өлкесінде, Минераловод қалалық округтің орналасқан ауыл. Ауылда 3 500 адам шамасында тұрады, негізгі халық - ноғайлар мен орыстар. Ежелден бұрын ноғайлар тұратын елді мекен ретінде әйгілі. Бұрынғы атауы - "Қырық ауыл", мұның себебі бірнеше ұсақ ауылдардың бір ірі ауылына біріктіруі. Қазір бұл ұсақ ауылдар Қаңлы ауылының бөліктері ретінде сақтаған. Олар: *Каншау-авыл, *Крымгерей-авыл, *Кез-авыл, *Баьпий-авыл, *Янакпат, *Эски-авыл, *Шом-авыл, *Эрки-авыл, *Найман-авыл Қаңлы ауылы - Сұркөл өзені Құма өзеніне құйылатын жерінде, Қылыш (Кинжал) тауының аясында орналасқан. Ауылда орта тәлім мектеп([http://www.kangly-school.ru] ), жұма мешіт, ағайынды Шалтумаевтар салынған мешіт бар. Ноғай әншісі, сазгері Расул Сейітов Қаңлы ауылына бір әнді бағыштаған. Дереккөздер
Қоясыл

Қоясұлы (ноғайша Коясул, ) - Ресей федерациясының Ставрополь өлкесіндегі Нефтеқұм ауданында орналасқан ауыл. Халық саны — 5 мыңға жуық. Ауылда негізінде ноғайлар, аз-кем орыстар да тұрады. Ноғай даласының (ноғайша Ногай шоьли) батыс бөлігінде орналасқан. Дереккөздер
Тереклі Мектеп

Тереклі Мектеп , - ауыл, Ресей Федерациясының Дағыстан республикасының Ноғай ауданының орталығы. Халық саны — 7,3 мың адам (2002 жыл), негізінде ноғайлар (қараноғайлар). Ауыл Дағыстанның солтүстік-батыс бөлігінде, Ноғай даласының (ноғайша Ногай шоьли) ортасында орналасқан. Тереклі Мектеп пен Кизляр арасында аутомобил жол бар (Кизлярға дейін 75 шақырым). 1793 жылы Қараноғай приставствоның пайда болуымен, ауыл да құрылды. Бұл ауылдың 3 шақырым қашықтығында ескі ноғай Тереклі деген елді мекен орналасқан еді. Бұл жерде ағаштар (теректер) көп болғандықтан, жерін Тереклі деп атаған. Аңыз бойынша бір мұсылман ноғай ақсақал Меккеге кезекті қажылыққа баруының орнына, қаржысына мектеп ашқан еді. Тереклі Мектепте патша әкімшіліктің ресми өкілі - приставтың ордасы орналасқан еді. Пристав Ф.О. Капельгородский кезінде артезиан су құдығы қазылған еді, жеміс бағы отырғызған еді. Ел ішінде Тереклі Мектепті – Орыс Үйі (Орыс Уьий) деп атаған. Ауылда ноғайдың калемерден, шежеуіт, қыпшақ, шәужейлі, тоғыншы, найман, шүрші, ас, қостамғалы, мойнапа руларының өкілдері тұрады. Дереккөздер
Жел электр станциясы

сы үздіксіз жұмыс істей алатын турбинаның ең тиімді түрі.]] Жел электр станциясы (ЖЭС) немесе Жел паркі - жел ағынының басқарылмайтын кинетикалық энергиясын электр энергиясына айналдырады. ЖЭС екіге бөлінеді: тұрақты және айнымалы кернеу жел электр станциялары. Тұрақты кернеу жел электр станциясының шығысындағы кернеу, генератор өндіретін кернеу тегіне қарамастан, тұрақты болады. Керісінше жағдайда, айнымалы кернеу жел электр станциясы деп аталады. ЖЭС-тің негізгі арналуы — ұлттық энергетикалық тораптардан алыс орналасқан тұтынушыларды және ауыл шаруашылығы нысаналарын электр энергиясы мен сумен жабдықтау. Басты артықшылығы — қоршаған ортаны ластамайды, қуат көзі (жел) ешқашан сарқылмайды. Тағы қараңыз *Жел энергетикасы қондырғысы
Джеймс Редхаус

Джеймс Уильям Редхаус (, 30 желтоқсан 1811 жыл – 4 қаңтар 1892 жыл) — тұңғыш осман-ағылшын сөздігінің авторы, тілтанушы, аудармашы, сөздік құрастырушы. Оның еңбектеріне шетелдік миссиялар жөніндегі Американдық коммисарлар кеңесі сияқты өз дәуіріндегі көптеген ұйымдар жүгінді. Кейінірек, оның жұмыстары көптеген түрік-ағылшын сөздіктеріне негіз болды. Өмірбаяны Редхаус Лондон маңында дүниеге келген. Ол Джеймс Редхаус пен оның әйелі Элизабет Сандерстің үлкен ұлы. Балалық шағында ата-анасынан айырылған Редхаус, 1819 жылы “Christ's Hospital” атты жәрдем және тәрбие ұйымына орналастырылады. Онда теңізшілік, карта жасау, сурет салу техникасы, тригонометрия сияқты пәндерді оқиды. 1826 жылы тәртіпсіздік себебінен оқудан шығарылған соң, Ақтеңізде ашылатын бір кемемен Стамбұлға келеді. Стамбұлда “Mühendishane-i Berri-i Hümayun” атты ұйымда техника сызбашысы болып жұмыс істейді. Стамбұлда 8 жыл болып, түрікше, арабша, парсыша және французша үйренеді. Ол — түрік тілін ең жақсы білген шетелдіктердің бірі. 1826 жылы Стамбұлда Bahriye'de ағылшын тілі оқытушысы болды. 1838 жылы садразамның (бірінші уәзір) аудармашысы болады. 1840 жылдан кейін сыртқы істер бақылауында аудармашы болып бүкіл сыртқы байланыстардың аударма істерін орындады. 1853 жылы Англияға қайта оралып, сыртқы істер министрлігінде шығыс тілдері аудармашылығы бойынша жұмыс жасайды. Royal Asiatic Society қоғамының мүшелігіне сайланып, «сэр» атағын алады. Оның көптеген сөздіктері басылып шығады. Редхаус 1892 жылы қайтыс болды. Редхаус сөздігі Джеймс Редһаус османлы түрік тілінен ағылшын тіліне аударылған алғашқы және ауқымды сөздігін құрастырды. Ол сөздік 1890 жылы жарыққа шықты. Редһаустың қолжазбасы 12 томнан тұрады және Ұлыбритания мұражайында сақтаулы. Араб әліпбиінің тәртібімен жасалған сөздікте сөздердің арабша, парсы, түрік тілдеріндегі төркіні көрсетіліп, латын қарпімен оқылулары беріліп, сөз түрлері анықталып, мағыналары сандармен нөмірленіп берілген және сөз тіркестері ағылшынша түсіндірілген. Бүгінгі таңда сөздік «Sev Yayıncılık» баспасы тарапынан түрлі басылымдардан және қысқартылған түрлерде басылып шығарылуда. 1950 және 1972 Редһаус баспасы негізге алып әзірлеген сөздіктерге жаңа сөздер және сөз тіркестері қосылды. Еңбектері * Grammaire raisonnée de la langue Ottomane (1846) * Vade mecum of the Ottoman colloquial language (1855) * Turkish vade mecum (1877) * А simplified grammar of the Ottoman-Turkish (1884) * Müntehabatı lügatı Osmaniye (1838) * А dictionary of Arabic and Persian words used in Turkish (1853) * А Turkish and English lexicon shewing the English significations of the Turkish terms (1890) * The Mesnevi (1881) * А Vindication of the Ottoman Sultans title of caliph (1877) * On the history, system and varieties of Turkish poetry (1879)
Әнуар паша

Ысмайыл Әнуар пашa (, ; , Ыстанбұл, Осман империясы — , Бұхара Халық Кеңес Республикасы) — османлы мемлекеттік, әскери және саяси қайраткер, «Үш паша » (Талғат паша мен Жамал пашамен бірге) атты триумвиратының мүшесі. Дереккөздер
Апория

Апория ( — тығырық, шарасыздық) — көне юнан пәлсапасында шешімі қиын немесе шешілмейтін мәселелерге байланысты қолданылған ұғым. Ол, негізінен бақылау және тәжірибе жасау аркылы алынған қорытындылар мен сол қорытындыларды ойша талдап көрудің арасында туатын қайшылықтарлы білдіреді. Апория көбіне, грек философы Зенонның (5 ғ. ЗБ) тұжырымдарымен байланыстырылады, бірақ оның өзі бұл терминді қолданбаған. Зенон белгілі бір нәрсенің немесе заттың мөлшері мен өлшемі туралы ұғымдар кайшылықты деп пайымдайды. Өз пікірін дәлелдеу үшін Зенон бірнеше дәлелдер ұсынады. Оның пікірінше, Мөлшер мен өлшем ұғымының қайшылықтылығына байланысты бір заттың көп болуы мүмкін емес: өйткені бір затты екіге бөлу үшін үшінші нәрсе керек. Егер бір нәрсені көп деп түсінсек, оны шексіз мөлшерде көп деп тануға тура келеді. Себебі ол қаншаға бөлсең де, бөліне береді. «Дихотомия» (екіге бөлу) апориясында қозғалушы дене белгілі бір қашықтықты жүріп өту үшін әуелі оның жартысын, ал осы жартыны өту үшін оның жарты бөлігін, сонан соң оның жартысын жүріп өту керек. Осылайша шексіздікке дейін жалғаса береді, яғни қозғалушы дене қозғалысты бастамауы да мүмкін (апорияның екінші бір түрі бойынша: қозғалыс өзінің қозғалыс мәнінде тұрғанда тоқтауы, кідіруі мүмкін емес). «Ахилл» апориясы: желаяқ Ахилл тасбақаны қуып жете алмайды, себебі ол тасбаға дейінгі қашықтықты жүгіріп өткенше, тасбақа өзінің ол орнын ауыстырып, белгілі бір қашықтыққа жылжып кетеді. Ахилл осы қашықтықты игергенше тасбақа тағы да алға жылжиды, осылайша жалғаса береді. Зенонның осы аталған және тағы басқа апориялары қозғалысты матемематикалық өрнектеудің және бұл процесте қолданылатын ұғымдардың қайшылықты екенін көрсетті. Ол қайшылықтар бірлігін түсіне алмағанымен, қозғалыстың қайшылықты екенін дұрыс байқады. Зенон апориялары антикалық математиканың, логиканың және диалектиканың дамуына жол ашты. Ол кеңістік, жеке мен жалпы, бүтін мен бөлшек, қозғалыс пен тыныштық ұғымдарындағы қайшылықтарды көрсетіп, олардың шешімін іздеуге негіз салды.
Пирамида (геометрия)

Пирамида ( — зәулім) — жақтарының бірі көпбұрыш (Пирамида табаны) (кейде үшбұрыш болуы да мүмкін), ал қалған жақтары (бүйір жақтары) төбесі (Пирамида төбесі) ортақ болып келетін үшбұрыштардан тұратын көпжақ. Бүйір жақтарының санына қарай пирамида үшбұрышты, төртбұрышты, т.б. болып бөлінеді. Төбесінен табан жазықтығына түсірілген перпендикуляр пирамида биіктігі деп аталады. Пирамида көлемі формуласымен есептеледі (мұндағы В — табанының ауданы, і — биіктік). Табаны дұрыс көпбұрыш болатын және биіктігі оның табанының ортасы арқылы өтетін пирамида дұрыс пирамида деп аталады. Дұрыс пирамиданың бүйір жақтары өзара тең теңбүйірлі үшбұрыштардан тұрады; осы үшбұрыштардың әр қайсысының биіктігі дұрыс пирамиданың апофемасы деп аталады (Пирамида табанының апофемасы табан жазықтығына жүргізілген апофеманың проекциясы болады). Пирамиданы табанына параллель жазықтықпен қиған кезде екі бөлікке бөлінеді: бірі — берілген пирамидаға ұқсас пирамида, екіншісі — қиық пирамида. Қиық пирамиданың көлемі [мұндағы S1, S2 — табандарының ауданы, ал h — биіктік (табандарының ара қашықтығы)] формуласымен анықталады. Дереккөздер
Пирамидион

Пирамидион —— Мысыр пирамидасының ең төбесі немесе обелисктің жоғарғы бөлігі. Ежелгі египет тілінде сөйлеушілер пирамидионды бенбенет деп атады және тұтастай пирамиданы қасиетті бенбен тасымен байланыстырды. Пирамидиондар әдетте әктас, құмтас, базальт немесе граниттен жасалады және кейде мыс, алтын немесе электрум тақталарымен қапталады. Орта Патшалықтан бастап оларда көбінесе "патшалық титулдар мен діни белгілер жазылады". Мына төрт пирамидион Каирдегі Египет мұражайының негізгі залында орналасқан: * Дахшурдағы Аменемхат III Қара пирамидасының пирамидионы * Саккарадағы Хенджер пирамидасының пирамидионы * Мернефер Ай пирамидионы, бәлкім, Саккарадан * Оңтүстік Саккара пирамидасының пирамидионы Дахшурдағы Снеферу Қызыл пирамидасы үшін жасалған деп есептелген қатты зақымдалған ақ Тура әктас пирамидионы қайта қалпына келтірілді және сол пирамиданың жанында далаға қойылды; ол аздап сырлы, өйткені оның көлбеу бұрышы өзі қойылатын пирамиданың көлбеу бұрышына қарағанда өзгеше. Вашингтон ескерткіші 1876 жылы Вашингтонда тұрғызылған Вашингтон ескерткішінде алюминийден жасалған пирамидион бар. Пирамидиондары бар жеке кірпіш пирамидалар Жаңа Патшалық кезінде кейбір жеке жер асты қабірлері пирамидиондармен аяқталатын кішкентай кірпіш пирамидалармен белгіленген. Төрт бүйір жағында Күн құдайына табынуға қатысты мәтіндер мен көріністер ( перғауынның бейнесі ретінде) бейнеленген. Көріністер әдетте күн беталысын бейнелейді, бір бүйір бетінде шығып, қарама-қарсы бетке батып, түнде Осирис басқаратын жер асты әлемінде саяхаттайды. Мосе пирамидионы Мосе пирамидионы (, Жаңа патшалық, 19-шы әулет, , әктас, 53 см биік) олардың құрбандық шалып жатқанын бейнелейді, оның аты қарама-қарсы екі бетінде. Көршілес қарама-қарсы беттерде бабуин бейнеленген: «Күн шыққанда және күні бойы шыңғырады». (Бабун сонымен қатар Тот (Thoth) құдайының сипаттамасы есептеледі.) Мосе ежелгі Египетте Птах қазынасының хатшысы лауазымына ие шенеунік. Ол шамамен б.з.д. 1250 жылы II Рамзестің тұсында өмір сүрген. Ол негізінен Тети пирамидасының маңындағы Саккарада Виктор Лорет қазған әшекейленген қабірінің капелласынан белгілі. Птахемвия пирамидасы Птахемвияның пирамидионы (, 19-шы әулет, Рамессайд кезеңі, , әктас, 28 ж&nbsp;ені см, 42&nbsp;см биіктікте) күнге қатысты көріністерді көрсетеді. Бір бүйір бетінде Күн құдайы Ре-Хоракти және жер асты әлемінің құдайы Осирис бейнеленген. Іргелес бұйыр бетінде екі құдайға қарап марқұм Птахемвия үш бағаналы иероглифтерге қарап тұр. Галерея Тағы қараңыз * Алюминий пирамидионы бар Вашингтон ескерткіші Сілтемелер
Аспирант

Аспирант ( — талпынамын, жақындауға тырысамын) — жоғары оқу орындары мен ғылыми-зертеу институттарында ғылыми және окытушылық жұмысқа даярланушы, кандидат ғылыми дәрежесі диссертациясын қорғау талапкері. Дереккөздер Тағы қараңыз * Аспирантура
Аспирантура

Аспирантура (латынша aspiranse - бір нәрсеге ұмтылушы, орыс тілінде тура - сөз тудырушы жұрнақ) — жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарындағы ғалым-педагог, т.б. ғылыми мамандар даярлау бөлімі. Оларда өндірістен қол үзіп (3 жыл) және өндірістен қол үзбей (4 жыл) оқиды. Аспирантураға ғылыми-зерттеу жұмысына қабілеттілігін көрсеткен, жоғары білімді, оқу орнын бітіргеннен кейін сол мамандығы бойынша 2 жыл жұмыс істеген, оқуға түсу емтихандарын ойдағыдай тапсырған, өндірістен қол үзіп оқуға 35 жасқа дейінгі, өндірістен қол үзбей оқуға 45 жасқа дейінгі адамдар қабылданады. Сырттан оқитын аспиранттар арнаулы жоспарын орындап отырса, қызмет орнынан жыл сайын қосымша демалыс алады (30 күн), жалақысы сақталады. Аспирантураны бітірушілер, әдетте, ғыл. канд. атағын алу үшін диссертация қорғайды. Қазақстанда Аспирантура бөлімдері арқылы ғылымның 19 саласы бойынша ғылыми және ғылыми-педагогика кадрлар даярланады (1997). Шетелдердің көпшілігінде Аспирантура университеттер жанындағы арнаулы орталықтар түрінде болады. Қазақстанда ұлттық ғылыми кадрлар даярлау ісі КСРО Ғылым Академиясымың Қазақстандық базасы құрылған сәттен, яғни 1932 жылдан басталды. 1997 ж. республика-ның жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарының А-ларында 1000-ға жуық аспирант қабылданып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.uchi.kz/blog/chto-takoe-ordinatura-aspirantura Что такое ординатура, аспирантура? - - Uchi.kz - Образование в ...] *[http://btimes.kz/usluga/aspirantura Аспирантура | btimes.kz]
Аңызақ

Аңызақ — ауа ылғалының тапшылығынан қалыптасатын ыстық (20 - 25С), әрі құрғақ жел. Жылдамдығы 5 м-ден 15 - 20 м/с-ке дейін өзгеріп отырады, ылғалдылығы 30%-тен төмен болады. Кездесетін аймақтары Аңызақ, көбінесе, Қазақстанның оңтүстік аудандарында, әсіресе, Қызылқұм, Мойынқұм, Бетпақдала, Каспий маңы ойпаты, Маңғыстау, Үстірт өңірлерінде жиі әрі ұзақ болып тұрады. Ұзақтығы Аңызақ желді күндердің ұзақтығы табиғат зоналары нда түрліше болады: дала зонасы нда жылына 5 — 10 күн, шөлейт зонасы нда 40, Қызылқұм да 100 күн. Ал орташа есеппен алғанда, жылына ыстық желдің ұзақтығы 60 — 80 күнге дейін жетіп жатады. Салдары Аңызақ жел - ауыл шаруашылығына өте қолайсыз құбылыс. Оның әсерінен өсімдіктердің физиологиялық процестері (фотосинтез, көміртегі және ақуыз алмасу) бұзылады. Нәтижесінде өсімдіктердің өнімділігі төмендейді. Алдын-алу шаралары Аңызаққа қарсы күрес шараларының ең тиімділері — қар тоқтату, орман алқаптарын отырғызу, жер суару және т.б. арнайы агротехникалық шаралар. Қызықты ақпарат Субтропиктік және тропиктік елдерде аңызақты самум, сирокко немесе хамзин деп атайды.
Ассамблея

Ассамблея ( — жиналыс) сөйлемі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін: * Қазақстан халқы ассамблеясы; * Қандай да бір мемлекеттік немесе халықаралық ұйым органының аты (мыс., Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы); * Франция ұлттық ассамблеясы — Франция парламентының төменгі палатасы; * Петр I ассамблеясы — Петр I заманындағы үлкен сауық-сайран, бал. Ассамблея - # белгілі бір мәселелерді шешу немесе талқылау үшін біршама адамдардың жиналысы (халықтық және сословиелік, орталық және жергілікті); бірлестік; # халықаралық ұйымдардын бірқатар басқарушылық органдарының атауы; # кейбір елдерде - парламенттің немесе оның палаталарының бірінің атауынын құрамдас бөлігі. Дереккөздер fr:Assemblée
Ассимиляция (әлеуметтану)

Ассимиляция ( — ұқсасу, сіңісу, сіңу, т.б.) саны аз, саяси-әлеуметтік ахуалы төмен халықтың өзінен саны да, қуаты да көп халықтың басыңқы ықпалы нәтижесінде сол халық құрамына біртіндеп сіңіп, жұтылып кету құбылысы. Ассимиляция барысында бір халық өзінен үлкен екінші доминант халыққа сіңіп кетіп, ана тілін, әдет-ғұрпын, дінін, мәдениетін, өзіндік сана-сезімін, т.б. ұлттық ерекшеліктерін жоғалтады. Ассимиляция екі жолмен жүреді: күштеу арқылы немесе табиғи жолмен. Көптеген елдерде ұлттық езгі және діни қысым жағдайында күштеп А. жасау орын алады. Дәл осындай процесс Аустрия империясында, кейін Аустро-Мажарстанда, патшалық Ресейде жүрді. Ол қазір де кейбір елдерде жалғасып отыр. Мыс., Испания, Грекия т.б. Бұрынғы КСРО мен кейбір социалистік елдерде де мұндай процесс орын алды. Қарамағында ұсақ ұлттар бар бірқатар елдерде Ассимиляция табиғи жолмен жүзеге асты.
Алдияр

Алдияр (парсы тілінде - Аллаңыз жар болсын) - қаратпа сөз. Ұлық адамдарға, ханға, сұлтанға, т. б. құрметпен тіл қатудың көне түрі. Алдияр сөзі қазақ арасында ислам діні ықпалымен қалыптасқан. Қазақша мағынасында алдияр бағыныштылықты, жалыныштылықты, кішілікті, әдептілікті білдіреді. Ұлықтарға бұлайша тіл қату басқа халықтарда да бар. Діни қаттамдар болмаса, қаратпа сөздің бұл түрі бүгінде қолданудан қала бастады. Дереккөздер