kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нүри Зәки

Нүри Зәки (1921 ж. т.) - татардың көрнекті ақыны. Революциядан бұрынғы және совет дәуіріндегі қазақ әдебиетімен жақсы таныс. Еліміздегі бауырлас әдебиеттерді насихаттау ісіне едәуір еңбек сіңіріп келе жатқан ол қазақтың 20-дан астам ақынының өлеңдерін қурастырып, өзі татар тіліне тәржімелеген. Жинақ «Қазақстан ақындары» деп аталады. Нүри Абайдың«Жүрек - теңіз, қызықтың бәрі - асыл тас», «Буынсыз тілің» өлеңдерін тәржімелеген. «Қазақстан ақындарының» соңғы беттерінде берілген қысқаша өмірбаян мәліметтерінде Абайды «Қазақтың жаңа әдебиетінің негізін қалаған, дүние жүзілік әдебиеттің байлығын меңгеріп, Александр Сергеевич Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. А. Крылов т. б. классиктерді қазақ тіліне өте шебер тәржімелеген Ұлы ақын» деп бағалаған. Дереккөздер
Білімдіден шыққан сөз

«Білімдіден шыққан сөз...» — Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 8 шумақтан тұрады. Тақырыбы мен идеясы жағынан бұл туынды ақынның «Көзінен басқа ойы жоқ...», «Өзгеге, көңілім, тоярсың...», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін...», «Алыстан сермеп...», «Біреуден біреу артылса...», «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Біреудің кісісі өлсе, қаралы ол.]..» секілді өлеңдерімен үндес, сарындас. Шығармада айтушы мен тыңдаушы, ақыл мен ақылсыздық, жақсы мен жаман, білімді мен білімсіз арасындағы айырмашылық анық, айқын әрі көркем суреттеледі. Өлең мағынасы Білімдіден шыққан ақыл сөз көкірегі бітеу, кеңілі қараңғы тасыр адамға емес, көкірегінде көзі бар талапты адамға кез болғанда ғана одан пайда болатынын толғай отырып, ақын жақсы мен жаманның бойына, мінез-құлқына тән басты-басты бірнеше белгілерді көрсетеді. Ақын жаманға тән мынадай ерекшеліктерді атайды: түзу сөзге сенбеу, тыңдауға, ұғуға құлқы, ынтасы жоқ, бойкүйез, бірақ тыңдауға құмарсып, ұққыш жансып бекер шабыну, ақыл, ойында байлам жоқ, айтшыл да тойшыл, қызшыл да қызықшыл болып, біресе ыржаң, біресе қылжаң қағу. Мұндай жан үшін ақыл да бір, денедегі арам бөз де бір. Қулық, сұмдық не есек, иә болмаса сұлу қыз, батыр мен барымташы жайы айтылған қысыр, қыңыр сөз болмаса, жаманның жабық көкірегіне білімнің, ақылдың сөзі ене алмайтыны шыншылдықпен суретті де, бейнелі баяндалады. Мұндай ит мінезге ақын сөз парқын білетін талапты адамның қасиеттерін қарама-қарсы қояды. Жақсы деген жанның көкірегінде білімдіден шыққан сездің нұрын керіп, сырын тани алатын кез болатынын, жүрегі сезімді, көңілі сергек келетінін бірде бейнелеп, бірде пернелеп айту арқылы ұлы ақын өз шығармасының мазмұнын байытып, ажарын аша түседі. Абайдың ақындық-азаматтық талабы, эстетикалық нысанасы тұрғысынан келгенде, терең айтылған білім сөзін көңілінің көзі ашық, ойы сергек жақсының шын көңіл беріп, жаны еріп ұғуы ғибратты іс қана емес, үлкен ғанибет болып табылады. Өлеңнің 1-шумағы 7 буыңды қара өлең үлгісімен, қалған шумақтары ғаруз үлгісімен жазылған. Жарық керген жылы Алғаш 1909 ж. С.-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Туындыда аздаған текстол. өзгеріс кездеседі. Басылымдарда өлеңнің 7-шумағының 3-жолы «Дертті ішіне ем көріп» деп берілсе, Мұрсейіт қолжазбаларында бұл жол «Жаралы ішке ем керіп» делінген. Өлең ағылшын, араб, азербайжан, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Ж. Дәдебаев. Дереккөздер
Сильвинит

Сильвинит — эвапориттер тобына жататын сильвин мен галиттен тұратын шөгінді тау жынысы *Қосиа ретінде ангидрит, карбонаттар, сазды минералдар кездеседі. *Түсі — ақ, сүттей ақ, қызыл-қоңыр. Сүттей ақ түсі газ бен сұйықтың көптеген көпіршіктеріне байланысты. *Сильвин, галит және сазды минералдар қабатшаларының алмасып келуінен сильвиниттің бітімі жұқа қабатты болады. *Сильвинит тыңайтқыш ретінде, химия өнеркәсібінде қолданылады. Дереккөздер
Инспекциялық бақылау

]] Инспекциялық бақылау— жаңадан салынып жатқан құрылыстарды және оның бөліктерін инспекциялық бақылаушылардың ішінара тексеруі, сонымен қатар мелиорациялық жұмыстардың белгіленген жоспары мен құрылыс нормалары мен ережелерінің талаптары бойынша тексеру. Дереккөздер
Символ индекстері

Символ индекстері- жақтың не қабырғаның символын көрсеткіш сандар. Әр индекс берілген кристаллографиялық ось бойынша бірлік жақтың параметрінің осы ось бойынша баска бір жактың параметріне катынасын көрсетеді. Параметрлер қатынасының тиімділік заңы бойынша символ индекстеріде бүтін қарапайым сандар болады. Дереккөздер
Инфильтрация

Инфильтрация - судың жер бетінен топырақ пен түпнегіз тау жыныстарға сіңуі. Түскен жауын-шашыннан буланумен және беттік ағындымен кеткен мөлшерін шегергеннен қалатын шамамен өлшенеді. Инфильтрация- жеке адамдардың жоғарыға қарай бағытталған тік мобильділік процесі барысында мәртебесі бойынша әлдеқайда жоғары әлеуметтік қабатқа (стратқа) өтуі. Дереккөздер
Симметрия осі

Симметрия осі— кристаллографияда: симметриялы затты нақтылы бұрышқа бұрганда оның ұқсас бөлшектерінің орны ауысатын, бірақ өз мүсінінің айналдырганға дейінгі кескін-кейпі еш өзгеріссіз сақталынатын шартты тузу сызық. Дереккөздер
Симметрия түрі

Симметрия түрі— кристалл көпжақтылардың симметрия элементтерінің мүмкін жиынтығы. *Симметрия түрінің жалпы саны — 32. *Бірінші рет симметрия элементтерінің жиынтығын 1830 жылы Гассел жасады. 1867 жылы Гадолин мүмкін болатын барлық кристаллографиялық топтарды және олардың белгілерін математикалық жолмен шығарып, симметрияның 32 түріне толық сипаттама берді. Дереккөздер
Иірім аймағы

Иірім аймағы — турбулентті ағынның кез келген кедергіден асып-ағып өткен кездегі арна қабырғасынан өтпелі ағыншаның бөлініп шығуы. Бұл жағдайда көп иірімді А аймағы пайда болады. А аймағын иірім аймағы, қалған бөлігін — өтпелі ағынша, ал иірім аймағынан өтпелі ағыншаны бөліп тұратын а, Ь, с, сі бетін — бөлу беті деп атайды. Бөлу беті онша айқын білінбейді; ол тұрақсыз болады, кейде жергілікті қисық бетті болып жеке иірімшелерге айналу арқылы өтпелі ағыншамен бірге ағып кетеді де, бөлу беті қайтадан пайда болып, келесі уакыт мезетінде қайтадан жоғалады, бұл құбылыс осылайша қайталанып отырады. Бөліну беті ауданында тұрақты су иірімінің пайда болуынан өтпелі ағыншаға қайта іліккен жылдамдық лүпілі су қысымының артуына әкеледі. Су иірімі аймағында кайталама ағын пайда болады. Иірімдену Иірімдену — су қоймалардың жеке бөлікшелеріне немесе арналық тасқындарда екі ағыстың қосылуы нәтижесінде судың жағаның шығыңқы тұсын айнала ағуы және арнаның кенеттен ұлғаюы кезінде дамитын судың айналып ағуы. Дереккөздер
Нұрлы аспанға тырысып...

«Нұрлы аспанға тырысып...» — Абай Құнанбайұлының 1899 ж. жазған өлеңі. Тіршілік атаулының күн нұрына ұмтылып, өсу, толысу, құлдырау, құру кезеңін бастан кешіретіні секілді, адам ғұмырының да алаңсыз гүлдеп-көктеп жайқалар шағын, еш пендені менсінбес кердең көңілдің, ақыл-парасат толыса дәні толған масақтай иілімпаз келетінін, алайда «әсте өлмесін білгендей қылық қылған «пенденің» өлмек үшін туғанын»: «Адамзат - бүгін адам, ертең топырақ, Бүгінгі өмір жарқылдап алдар бірақ. Ертең өзің қайдасың, білемісің, Өлмек үшін туғансың, ойла, шырақ» деп еске салады. Тумақ бар жерде өлмек бар екенін сезген пенде, өзінен кейінгіге мұра боларлық іс қалдырғанда ғана ғұмырын ұзартпақ дегенді меңзейді. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісімен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда 3-шумақтың 3-жолы «Дәні толық, басы ауыр егіндей-ақ» делінсе, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылымға сәйкес «Дәні толық, басы үлкен егіндей-ақ» болып берілген. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, үйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Мұратбек Атайбекұлы Нұрлыбаев

Мұратбек Атайбекұлы Нұрлыбаев (1937 ж. т.) - суретші. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Кескіндеме өнері саласында жұмыс істейді. Ол «Абай әні» атты сурет (1970, кенеп, майлы бояу)"Донецк облысындағы көркем сурет музейі" суретін салды (1970, қатты қағаз, майлы бояу, автордың жеке қоры). Суретте Абай болған жерлердегі көктем керінісі, бүр жарған ағаштар және ұлттық киім киген бір топ салт атты жастар бейнеленген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.akjolgazet.kz/?p=4759 «Күркеде» тұратын ғалым]
Каверна

]] Каверна (латынша: caverna — қуыс) — тау жыныстардағы пішіні әр түрлі (пішінсіз дөңгелек), мөлшері 1 мм-ден артық бос кеңістік. Каверна кеуектен ірі, үңгірден кішірек болып келеді. Құрамы карбонатты кристалды тау жыныстарда (кейде әркелкі шөгінділер арасында) кездеседі. Каверна қалыптасуына қарай алғашқы және кейінгі болып бөлінеді. # тереңнен жоғары көтерілген магманың суып қатаю ерекшеліктерімен байланысты; # судың еріткіштік қабілетіне орай, әсіресе карбонатты шөгінділерде (әктастарда) байқалады. Тау жыныстардың өткізгіштігі мен беріктігін анықтауда кавернаны зерттеудің маңызы өте зор. Тау жыныстардың қуыстылық өлшемі ретінде қуыстар көлемінің олардың жалпы көлеміне қатынасы алынады. Мұны кейде қуыстылық коэффициенті деп те атайды. Дереккөздер iu:ᐃᓗ/ilu
Сирек элементтер

Сирек элементтер- Жер қыртысында біршама сирек ұшырасады деп есептелетін элементтер. *Сирек ұшырасу себептері: **жер қыртысы құрамыңда өте аз мөлшерде болуы; **өте сиреген күйде таралуы; **қазіргі технологиялық мүмкіндіктер тұсында ажыратып алудың қиындығы сирек элементтер деп шартты түрде сараланады. Дереккөздер
Нағымбек Жәлеләддинұлы Нұрмүхамедов

Нағымбек Жәлеләддинұлы Нұрмүхамедов (1924-1986) - көрнекті суретші Кескіндеме саласында жұмыс істеді. ҚазССР-інің еңбек сіңірген енер қайраткері, халық суретшісі. Оның «Абай Құнанбаев» атты портретінде (1971, майлы бояу, кенеп, Қазақстан көркемсурет көрмөлері дирекциясының қоры) ақынның рухани жан дұниесі, мінез ерекшелігі шынайы көріністапқан. ҚазССР-інің Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлығы лауреаты. Дереккөздер
Каменский су құбыры

Каменский су құбыры— Батыс Қазақстан облысындағы Зеленый, Ақжайық, Тасқала аудандарының жерін қамтиды. Жүйе Балаган жер асты суы көзінен басталады. Мұнда 12 ұңғыма су шығаруда. Жалпы ұзындығы — 538,8 км. Құбыр суы 988 мың га егістікті суарумен бірге 43 елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз етеді. Тәулігіне 14,3 мың м3 су береді. Дереккөздер
Котлет

Котлет— еттен, балықтан, үй құстарының, сондай-ақ аң мен еті жете жарамды жабайы құстардың етінен, ет тартқыштан өткізіп, пияз қосып, қуырып, бұқтырып, су буына пісіретін тағам. Котлеттер қоспасыз таза, жаншылған және туралған еттен жасалған болып бөлінеді. Қоспасыз таза және жаншылған котлет жасау үшін мал ұшасының ең жұмсақ еті, сондай-ақ үй құсының және аң мен жабайы құстың төс еті қолайлы. Туралған еттен котлет жасағанда ірі қара мен қойдың, шошқа ұшасының және құстың жілік етін пайдаланады. Әдетте, балық консервілерін сүйегі аз балықтардың (нәлім, жайын және басқа балықтардың жон еті) етінен жасайды. Көкөніс котлеттерін піскен картоптан, қырыққабат пен сәбізден немесе асханалық қызылшадан, жарма котлеттерін — пісірілген күріштен, соктен, ұнтақ және арпа жармасынан дайындайды. Қоспасыз таза, жаншылған және туралған еттен жасалған котлеттерге қуырылған немесе қайнатылып пісірілген картоптан, картоп езбенен, көк бұршақтан, макарондардан, сусымалы ботқадан гарнир әзірлейді және көкөністердің ор түрінен құралған гарнирлерді де қосып береді. Ал балық котлеттеріне гарнир қайнатылып пісірілген картоптан, езбеден, буға пісірілген күріштен жасалады. Көкөніс пен жарма котлеттерін дастарқанға гарнирсіз қояды, бірақ соус немесе сары май қосып береді. Жармадан жасалған котлеттерді тәтті тағам ретінде де пайдаланады, ол үшін оған ваниль қосып, көкөністерден жасалған тәтті соустар, кисель мен қайнатпа қосып ұсынады. Тағы қараңыз *Ет *Ет тағамдар Дереккөздер
Скарн қалыптасуы

Скарн қалыптасуы - әр түрлі тау жынысытарға (көбінесе әктастар мен доломиттер) құрамына темір, магний, кальций, кремний, алюминий және тағы басқа элементтерді, сол сияқты ұшпа заттарды (су, көмір қышқылы, фтор, бор және тағы басқа) мол кіріктірген жоғары температуралы ерітінділердің тигізген әсерінен жаңа минералдар мен тау жынысы түрлерінің калыптасу процесі; **температура мен қысымның өзгеруімен және температура төмендеуімен орайлас сілтілі ерітінділердің бірте-бірте кышқылдануы жағдайында жүзеге асады деп есептеледі. *Саяз (1 км-ден 3-4 км-ге дейін) және орташа терең (3—4 км-ден 15—16 км-ге дейін) қойнаулардың магмалық даму сатысы кезінде (температура мөлшері 1000-650°С аралығында) магнийлі скарндар қалыптасса, магма әрекетінен кейінгі саты жағдайында (температура мөлшері 800-400°С аралығында) әкті скарндар қалыптасады; **терең қойнаулардың (15-16 км-ден 30 км-ге дейін) магмалык даму сатысында да (температура мөлшері 1000—650°С аралығында, одан да жоғары), магма әрекетінен кейінгі сатыда да тек қана магнийлі скарндар калыптаспақ. Дереккөздер
Скарндану

Скарндану — карбонатты, кейде силикатты таужыныстардың көбінесе саяз тереңдіктерде, некен-саяқ терең қойнауларда жоғары температуралы метасоматоз процесіне ұшырауынан скарндардың түзілуі. *Скарн қалыптасуы процесінен айырмашылығы — жаңадан қалыптасқан минерал түрлерінің аздығы. Дереккөздер
Скарнды кен орындары

Скарнды кен орындары- кендері негізінен анартас пен пироксеннен тұратын, амфибол мен хлоритті қоспа түрінде кіріктіретін, жоғары температура жағдайында қалыптасатын желілі метасоматитті немесе жапсарлы-метаморфты таужыныстан тұратын скарндар көлемінде немесе жапсарларында шоғырланған кен орындары. Дереккөздер
Канал трассасын таңдау

Канал трассасын таңдау— пайдалану мақсатына байланысты канал трассасының бағытын тиімді есептеудің бір бөлігін таңдау. Су жүргізгіш каналды трассалау кезінде елді мекенді тікелей кесіп өтпей, айналып өту және санитариялық аймақты басып өтпеу қажеттігі есепке алынады. Жер суландыратын каналды жер беті бедерінің жоғары белгісімен трассалау қажет болса, жер құрғатқыш каналды, бұған керісінше, өте төменгі жер бедерімен, яғни ойпаң, ескі арнамен жүргізеді. Энергетикалық каналдың трассасын жүргізу кезінде, каналдағы энергияның барлық жиынтық шамасы аз болуы шарт және пайдалану шығыны да төмен болуы тиіс. Трассаны таңдау кезінде, жер жағдайына, бедерге байланысты, басынан бастап, соңына дейін мүмкін болатын нұсқасын бірнеше белгілейді. Содан кейін орташа еңістігін есептеп шығарады. Егер каналдағы су жылдамдығы қабылданған еңістікте мүмкін болатын жылдамдықтан жоғары болса, онда каналды бірнеше телімге бөліп, ең қолайлы жер жағдайына байланысты тік құламалар құрылысының тезағарын жасайды. Каналды трассалау қолайсыз инженерлік-геологиялық және топографиялық жағдайдан қашықтау тұста жүргізілуі тиіс, өйткені олардан өту үшін қосымша туннель немесе құбыр, науа арқылы су тасымалдаушы гидротехникалық құрылыс жүргізуге тура келер еді, қолайсыз инженерлік-геологиялық жағдайға: тау жыныстардың тектоникалық бұзылу аймағы, карсты жыныстар, грунт, жер асты суларының жақын орналасуы және канал деңгейінің жоғары болуы, кездесетін грунттың жоғарғы коэффициенті, сүзілуі және т.б. Қолайсыз топографиялық жағдайларға: ойлы-қырлы және сел жүретін жерлер жатады. Канал трассасының тікедей көктеп өтуіне елді мекендер, өндіріс мекемелері, инженерлік құрылыстар, құнарлы суармалы жер, кен орындары, су тұтынушылардың орналасуы және т.б. көп кедергі болады. Канал трассасын таңдау кезінде, оның орналасуын және жартылай қазынды, жартылай үйінді түріндегі құрылыс ретінде жүргізген дұрыс. Каналдың қима өлшемін, ұзына бойғы пішінін және канал трассасын бірнеше нұсқамен салыстыра отырып, түбегейлі шешім қабылдағаннан кейін және гидротехникалық құрылыс жұмыстарын толығымен механикаландыруды қамтамасыз еткен жағдайда барып ең тиімді нұсқасын тандап алады. Дереккөздер
Бір дәурен кемді күнге - бозбалалық

«Бір дәурен кемді күнге - бозбалалық...» - Абайдың 1886 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 10 шумақтан тұрады, барлығы 40 жол. Туынды ұстаз ақынның жас буынға айтқан арнауы секілді адамның жас кезі, бозбалалық өмірі туралы сыр шертеді. Жастықтың «көкірек зор, уайым жоқ», ештемеден қорғанбайтын қызықты кезін, «өлең айтып, ән салған», «біреуді қалжың қылып қолға алған», «қызды ауылды қырындаған» бозбалалық қылығын суреттейді. Алайда ақын жас ұрпаққа бозбалалықтың қызығымен жүре бермей, «қартаймастай көрмелік, ойланалық» - деп тоқтау айтады. Сонда ұсынатыны - «ақыл табу, мал табу». Көрсе қызар болма, «қызды сүйсең, бірді-ақ сүй, таңдап тауып». Күлкі бақпа, енер бақ. «Ең болмаса, еңбекпен мал табалық» дейді. Өмірдің өткіншілігін, алдампаздығын Абай - «ат арықтар, тон тозар, қадыр кетер» деген сөздермен бейнелеп, сондықтан «күлкіні онша күйлеп, шуламалық» дейді. Ақын өмірде адам безінерлік біраз қылықты санап өтеді. Олар - «жалынышты жалтаң кездік» («біреуге көзіңді сүзбе, еңбек ет» деген мағынада), «сүйкімі, икемі жоқ шалдуарлық», ұрлық, тентіреп тамақ асыраушылық, қалжыңбастық т. б. Осының бәрі түбінде бір зарлық тартқызбай қоймайды. Өлең соңында ұстаз ақын осыны ұғарлық бозбалалардың" жоқтығына налып, ақыл айтуды өзіне парыз санаған ақсақалдың көңіл күйін бейнелейді. Шығарма негізінен, жас ұрпақты ойлы, қоғамға пайдалы өмір сүруге үндейді. Өлең 11 буынмен жазылған. Ұйқастары шұбыртпалы. 10 шумақ өлеңнің бәрі бір ұйқасқа бағындырылған. Алғаш рет 1909 жылы С.Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. *Мүрсейіт қолжазбаларында Өлеңнің тексі Мүрсейіт қолжазбаларында бар. Текстологиялық зерттеулер бойынша өлеңнің кейбір басылуларында айырмашылықтар кездеседі. Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1939 жылғы басылымдарда 1-шумақтың 4-жолы «Дейміз бе еш нәрседен құр қалалық», 1933, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Дейміз бе еш нәрседен қорғаналық» - деп алынған. 1909 жылғы жинақта 3-шумақтың 1-жолы «Демеңдер ойнас іске жұбаналық», 4- жолы «Көрсе қызар, күнде асық - диуаналық» болса, Мүрсейіт қолжазбаларында, 1957, 1977 жылғы басылымдарда ол «Демеңдер өнбес іске жұбаналық», «Көрсе қызар, күнде асық - дуаналық» түрінде берілді. Ал 7-шумақтың 2-жолы Мүрсейіттің 1907 жылғы қолжазбасында, 1909, 1939, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Алдында уайым көп шошынарлық» болса, Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында «Алдында уайым бар шошынарлық». 1909, 1939 жылғы жинақтарда 8-шумақтың 1-жолы «Әсем салдық өлгенше кем қаларлық», Мүрсейіт қолжазбаларында, 1957, 1977 жылғы басылымдарда «Әсем салдық өлгенше кім қыларлық» делінген. Мүрсейіттің 1907 жылғы қолжазбасында, 1909, 1957, 1939, 1977 жылғы жинақтарда 9-шумақтың 3-жолы «Қажазбассып өткізген қайран дәурен», Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында бүл жол «Қалжыңбассып өткізген қайран өмір», 10-шумақтың 2-жолы 1909 жылғы жинақта «Жақсы айғырда бие жоқ ат туарлық» болса, Мүрсейіт қолжазбаларында, 1939, 1957, 1977 жинақтарда «Үзілмес үмітпенен бос қуардық» - деп алынған. Өлең орыс, өзбек, қырғыз, тәжік, татар, ұйғыр, қарақалпақ тілдеріне аударылған.С. Қирабаев. Дереккөздер
Каналдарды тазарту

]] Каналдарды тазарту — арнаулы гидротехникалық техникамен канал периметрін, жағасын шөп-шаламнан, тұнбалардан, қоқым-шөгіңділерінен және т.б. тазарту жұмысы ерте көктем айларында механикалық, химиялық және биологиялық жолдармен жүргізіледі. Тазартылған каналда судың ысырабы азайып, өтім артады. Дереккөздер
Кофеұсатқыш

Кофеұстатқыш (Кофемолка). Қолмен айналдырылатын және электр кофеұсатқыш бар. Қолмен айналдырылатын кофеұсатқыштың, әдетте, ағаш немесе металл корпусы бар, оның ішінде тұтқамен қозғалысқа түсетін диірмені, сондай-ақ ұнталған дәннің майдалану дәрежесін реттеп отыратын тетік орналасқан. Корпустың төменгі бөлігінде майдаланған кофе түсетін шағын жәшік бар. Электр кофе ұсатқыштың моделі ор түрлі болғанымен, олардың жұмыс реті бірдей болып келеді — кофе дәні шапшаң айналатын саптама (қалақшасы бар диск) көмегімен ұсақталады. Электр кофе ұсатқышта екі бөліктен тұратын пластмасса корпус бар, олардың бірінде электр қозғалтқыш, ал екіншісінде — түбінде саптамамен бекітілген дәнге арналған бункер орналасқан. Электр кофе ұсатқыш бункеріне, әдетте, 3 шай қасық дон салынады, олар майдалау түріне қарай 1- 2 минут бойы ұнтақталады. Кофенің екі-үш адамға арналған дәнін жармалағаннан кейін, кофе ұсатқыш механизмі қызып кетпес үшін (15—20 минут) үзіліс жасалады. Үйде пайдаланылатын кофе ұсатқыштың негізгі артықшылығы — қайнату алдында тікелей майда кофе алу мүмкіндігі, мұның өзі оның хош иісін және дәмдік қасиетін сақтайды. Электрлі кофе ұсатқыштың салмағы, әдетте, 1 кг-дай, тұтынатын қуаты — 100—150 Вт. Электр кофе-ұсатқышын сондай-ақ аздаған мөлшерде қантты, кепкен нанды және басқа да азық-түліктерді ұнтақтау үшін де пайдалануға болады. Кофеұсатқыш бос жұмыс істемеуі керек. Дәнді ұсатқаннан кейін кофеұсатқышты құрғақ шүберекпен тазалау қажет. Электр кофеұсатқышы ұзақ уақыт бойы майлаулы және электр двигателінің электр щеткасын алмастьіруды керек етпейді. Тағы қараңыз *Кофе ағашы *Кофе *Кофеқайнатқыш Дереккөздер
Кофеқайнатқыш

Кофеқайнатқыш (Кофеварка) - плита үстіне қоятын және электр кофе қайнатқыш болып бөлінеді. Плита үстіне қоятын кофе қайнатқыш ор түрлі қыздырғыш аспаптарында қыздырылады, оларды әдеттегі сондай-ақ гейзері бар арнайы кастрөлдер түрінде шығарады. Ұнталған кофені гейзерлі кофе қайнатқыш корпусының ішіне орнатылған цилиндрге салады. Ұнтақталған кофе арқылы ыстық су жүрген кезде кофе қайнайды. Бүл жағдайда кофе сүзіліп, тұнбаға айналады да, қоюы цилиндрде қалып қояды. Электрлі кофе-қайнатқыштың сүзгілі және гейзерлі түрлері шығарылады. Судың қайнау қуаты 700—1200 Вт трубалы электр қайнатқыш элементпен жүзеге асырылады. Электр кофеқайнатқыш әдетте жылу ажыратқыш құрылғымен жабдықталған. Бұл су қайнаған (дайын кофе) кезде немесе кофеқайнатқышты жүйеге сусыз қосқан кезде электр қыздырғышты істен шығудан сақтайды. Кейбір кофеқайнатқыштар әзірленген кофені ыстық күйінде (кемінде 60СС температурада) сақтауға арналған тетікпен жабдықталған. Электр кофеқайнатқыштарының сыйымдылығы 0,8; 1,2 және 1,5 л. Кофені әзірлеу уақыты — 12—25 минут. Кофеқайнатқышты пайдаланғаннан кейін жуып, торлы цилиндрді мұқият тазарту, сонан соң кептіру керек. Тағы қараңыз * Кофе ағашы * Кофе * Кофеұстатқыш Дереккөздер
Слюдалық қосақталу заңы

Слюдалық қосақталу заңы- слюдалар мен қабатты құрылымды минералдарға тән. (001) қосақталу жымы жетілген жіктілікке сай келеді; қосақталу осі жым жазықтығында жатады. Оптикалық индикатрисасының бір осі(001)- де жататын және 2V-сі кішкентай слюдалар мен хлориттерде мұндай қосақтар микроскопта әрең байқалады, ал хлоритоидте өте жақсы көрінеді. Дереккөздер
Созылу азимуты

Созылу азимуты - ұзынынан- ұзақ созылып жатқан геологиялық денелердің бағыт-бағдары мен қадағалау нүктесі арқылы ойша жүргізілген меридиан сызығының аралығындағы сағат тілі қозғалысына сәйкес бағытта өлшенетін бұрыш мөлшері. *Созылу азимуты кен компасы арқылы анықталады. Дереккөздер
Созылым

Созылым — тау-кен компасының көмегімен меридиан сызығына салыстырмалы түрде анықталатын тау жынысы қабатының (койнаукат, желі, немесе жыртылу жазықтығының, және тағы басқа) көлбеу кеңістіктегі созылу не сағалану бағыты; *бір-біріне 180°-қа айырма беретін екі созылу азимутымен сипатталады, алайда геологиялық құжаттар мен есепнамаларда осы екі көрсеткіштің біреуі ғана көрсетіледі. Дереккөздер
Сольфаталар

Сольфаталар *жанартаулы аудандарда жер қыртысының жарықтарынан шығып жататын температурасы 90—300°С аралығындағы күкіртті сутекті және күкіртті газ ағындары; *осындай газдарды ұзақ уақыт бойына шығарып жататын жанартаулар. Дереккөздер
Біреуден біреу артылса

«Біреуден біреу артылса...» («Әсетке») - Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан тұрады. Арнау өлең. Мұнда оқыған, көзі ашық адам мен қараңғы кісі, біліктілік пен надандық, парасаттылық пен пасықтық бір-біріне қарсы қойып, салыстырылады. Ақын адамнан тек өнеріне, біліміне, ақыл-парасатына қарай артық саналуға тиіс деп есептейді. Автордың пайымдауынша, ақиқат, шындық, дұрыстық әрдайым оқығанның, білгеннің жағында. Талапшыл, ізденгіш адам ойлаған мақсатына жетеді, өмірден өзінің қалағанын табады. Кейбір деректер бойынша Абай бұл өлеңді Әсетке арнап жазған тәрізді. Бұған өз маңына үйір болып жүрген жас ақынның жеке мінезіндегі кейбір ұнамсыз жәйттер себеп болса керек. Өлең 8 буынды, -а, -а, -б, -а ұйқасы үлгісінде жазылған. Сөз саптауы жатық, көркемдік дәрежесі жоғары. «Ит керген ешкі көзденіп» деген сияқты тек А-дың өзіне ғана тән өрнектері бар. Алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909, 1945 жылғы жинақтар да 5-шумақтың 4-жолы «Не білсін өнер ізденіп» делінсе, 1933, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол «Не қылсын енер ізденіп» болып берілген. Туынды орыс тіліне аударылған. Ж. Ысмағұлов. *Біреуден біреу артылса өлеңіне әні Абай «Біреуден біреу артылса» өлеңіне ән шығарған. Бұл ән Абай поэзиясы мен музыкалық шығармаларының тығыз байланысып жатқанын танытады. Ән халық әуенімен сарындас. Әннің үш үлгісі бар. 1-түрін Е. Г. Брусиловский 1934 ж. Ә. Қашаубаевтан Алматыда жазып алып, хатқа түсірген. 2-түрін Семей қ-нда 1937 ж. Ә. Ысқақовтан комп. Л. Хамиди жазып алып, нотаға хаттаған. Ал, әннің Абай нақышына ете жақын түрін 1984 ж. М. Мұқамеджановадан өнер зерттеушісі Қ. Жүзбасов үш шумақты бірден қамтитын әуен-сазын нотаға түсірген. Әннің 1- және 2-түрлері бір-бірімен өте ұқсас болса, 3-түрінде өлең-өрнек кестесі ауыспалы, әр түрлі бунақ құрылыстарымен ерекшеленіп, әуен-сазымен де бөлекше тұрады. Әннің әуені мен ырғақтық қалпы өлең өрнегімен тығыз байланыстылығын байқатады. 1- және 2-түрі - 3/ 4, 2/4, 3/4, 3/4, 6/4, 3/4, 4/4 өлшемінде айтылса, 3-түрі - 3/4, 4/4, 3/4, 4/4, 4/4, 4/4, 4/4 өлшем негізінде құрылған. Ән-өлеңнің М.Мұқамеджанова берген үлгісі тың өлең өрнектерін көрсетіп отыр. Ол 3 + 2 + 3, 3 + 2 + 3, 2 + 3 + 3, 2 + 3 + 3, 3+2 + 3, 3 + 3 + 2, 3 + 2 + 3 елең кестесімен ерекшеленеді, яғни бұған сәйкес әуен-саз бен муз. ырғақтың өзгеше екенін аңғартады. Қ.Жүзбасов. Дереккөздер
Солютре мәдениеті

Солютре мәдениеті (Солютре үңгірі бойынша, Франция) — соңғы палеолиттің тарихқа дейінгі ориньяктан кейінгі адам мәдениеті. Жебенің жапырақ тәрізді шақпақтас ұштарымен сипатталады. * Жасы шамамен 20 мың жыл Дереккөздер
Өзеннің жоғарғы, орта және төменгі ағысы

Өзеннің жоғарғы ағысы - өзендердің жоғарғы ағысы ағынның үлкен еңістігімен және жылдамдығы, тайыздығы, айтарлықтай жуылып-шайылу және тасымалдау әрекетімен сипатталады; өзеннің ең еңіс және соған байланысты ағысы жылдам болатын жоғары телімі. Ол бастаудан немесе екі өзеннің қосылған жерінен басталады да, шаю әрекеті баяулаған тұста аяқталады. Өзендердің орта ағысында олардың арнасы ұлғайып, ені кеңейеді, үлкен салаларының есебінен суы молаяды, еңістігі мен ағыс жылдамдығы кемиді, сонымен бірге жуып-шаю әрекеті нашарлайды. Ал төменгі ағыста өзеннің жуып-шаю әрекеті нашарлап, еңістігі кемиді, арнасы кеңейеді. Еңістігінің кемуіне байланысты төмендегі ағысты жуып-шаю шикізатының шөгіндіге түсуі күшейеді, осылардың бәрі өзен арнасыньщ кең атырауға бөлінуіне әкеп соғады. Дереккөздер
Сомтума

Сомтума — түпкі және шашылымды кенорындардағы саф металл (алтын, күміс, платина және тағы басқа) түйірлерінің арасындагы біршама ірі табиғи оқшауланған түйір не кесек; массасы 0,1-0,2 г-нан ондаған килограмға шейін жетуі мүмкін. Дереккөздер
Сомтума күкірт

Сомтума күкірт— табиғи таза элементтер класына жататын минерал. *Химиялық таңбасы:S. *Сингониясы —ромбылық, кристалдары — пирамида, агрегаттары — тұтас түйірлі, топырақ тәрізді масса. *Түсі — сары, жылтырлығы —алмастай, сынығында майдай, каттылығы — 1-2, жіктілігі — жетілмеген, меншікті салмағы - 2,05-2,08. *Сомтума күкірт жанартаулардың атқылауынан шыққан ыстық сулар мен газдардан, сульфид пен сульфат кендерінің ыдырау белдемінде және шөгінді жолымен пайда болады. *Сомтума күкірт, күкірт қышқылы, резеңке, сіріңке, қағаз өнеркәсіптерінде пайдаланылады. Дереккөздер
Сомтума палладий

Сомтума палладий— табиғи таза элементтер тобына жататын минерал. *Химиялық таңбасы — Рd. *Сингониясы — текшелік, жұмырланған түйірлер, тассүңгілер, радиал-сәулелі агрегаттар. *Түсі — болаттай сұр, жылтырлығы — металдай, қаттылығы — 4-5, меншікті салмағы —10,84-11,97. *Сомтума палладий шашылымдарда, платина кенінің тотықтану белдемінде кездеседі. Дереккөздер
Сомтума платина

Сомтума платина- негізінен платинадан тұратын минерал. *Түрлері: ферроплатина (Ғе 20%), поликсен (Ғе 10%), иридийлі Рt (Ir 28%-ға дейін),палладийлі Рt (Рd 7-37%), маcты Рt (Сu 7- 13%). *Кен орындары — ультранегізді таужыныстар мен сеппелерде. Дереккөздер
Сомтума темір

Сомтума темір— құрамында аздап Со, Сu, С, Р, S, Н бар табиғи таза темір. *Табиғатта теллурлы немесе жерлік және метеоритттік немесе ғарыштық түрінде кездеседі. *Кішігірім түйірлері магмалық, метаморфтық және шөгінді таужыныстарда, қорымдарда, темір кендерінде, ал тұтас массалары базальттарда болады. *Сомтумалары бірнеше тоннаға дейін жетеді. *Түрлері: феррит, аваруит, суэзит, джозефинит, октиобэгит, катаринит, бобровкит. *Метеориттік темір құрамына қарай камасит және тэнит болып бөлінеді. Дереккөздер
Көкнәр күлшесі

Көкнәр күлшесі. Сода қосылған үн еленіп, үйіледі де, ортасы шұңғылданады. Оған көкнәр, қаймақ, май, жұмыртқа, қант салынып, пышақпен араластырылады да, тездетіп иленеді. Қамыр 30—40 минут салқында ұсталған соң оқтаумен 1 см қалыңдықта жайылып, стаканмен кесіледі де, майланған табаға салынады. 230-250° С температурада пісіріледі. 3 кесе ұнға — 1 кесе қаймақ, 125 г сары май, 2 жұмыртқа, 1 кесе қант, 1 кесе көкнәр, 0,5 шай қасық сода. Тағы қараңыз *Көкнәр *Көкнәр қосылған орама *Көкнәр ұрықтары Дереккөздер
Сорғыту

Сорғыту(ағылшынша: drain - құрғату, кептіру) — сазды, шалшықты жерлерді құрғату немесе салынатын құрылыстардың астындағы грунт суларының деңгейін төмендету мақсатымен, іркілген суларды жинап, бір жаққа ағызып жіберуге арналған науалар мен жер асты каналдарының (құбырларының) жуйесі. Сорғыту — сулы таужыныстарды табиғи немесе қолдан (жасанды) құрғату — судың табиғи ойдымдарға (өзендер, көлдер және тағы басқа) немесе жасанды құрылыстарға (каналдар, құдықтар, шахталар және тағы басқа) ағып келуі (ағыны). Дереккөздер be-x-old:Дрэнаж da:Dræning de:Drainage (Boden) en:Drainage es:Sistema de drenaje fa:زهکشی fi:Ojitus fr:Drainage agricole hi:जल निकासी id:Drainase it:Drenaggio sottosuperficiale lt:Drenažas ml:ഓട nl:Drainage no:Drenering pt:Drenagem ro:Scurgere ru:Дренаж sco:Cundie simple:Drain sv:Dränering
Көкнәр қосылған орама

Көкнәр қосылған орама. Сода қосылған үн үстелге еленіп, үстіне сары май салынады да, ұсақ бөліктерге бөлінеді. Содан соң үйіліп, ортасы шұңғылданады да, алдын ала араластырылған жұмыртқа, қаймақ, қант, тұз құйылып, тездетіп иленеді. Қамыр 15—20 минут салқын жерге шығарылып, 1 см қалындықта жайылады. Күлшеге қант және жаңғақ араластырылған түйілген көкнәр себіліп, оралады. Орама майланған металл табаға салынады да, бетіне жұмыртқа жағылып, қант пен жаңғақ араласқан көкнәр себіледі. 230— 240° С температурада 30—35 минутта дайын болады. 3,5 кесе ұнға — 150 г сары май, 1 кесе қант, 3 жұмыртқа, жарты кесе қаймақ, 0,5 шай қасық сода, 0,5 шай қасық тұз. Тағы қараңыз *Көкнәр *Көкнәр ұрықтары *Көкнәр күлшесі Дереккөздер
Көкнәр ұрықтары

Көкнәр ұрықтары (Маковые семена) — көкнәр тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Сабағы жіңішке, түкті; жапырағы жалпақ. Олардың көкшіл, ақ, сұрғылт-қоңыр үш түрі бар. Тұқымдардың ылғалдылығы — 11%, бөтен дәндер мен майлы қоспалардың құрамы 15%-дан аспауы, ал меңдуана дәндерінің қоспасы 0,1%-дан кем болуы керек. Тағы қараңыз *Көкнәр *Көкнәр қосылған орама *Көкнәр күлшесі Дереккөздер
Спилит

Спилит— лавалардың су түбінде төгілуі нәтижесінде альбитгенген диабаздар есебінен қалыптасатын палеотипті базальтты тау жынысы. Спилиттік құрылым Өзгерген негізді эффузиялық тау жынысытарға тән құрылым; онда тау жынысытың арқауы ретсіз орналасқан альбиттің лейстерінен тұрады, аралығын туынды минералдар (хлорит, лейкоксен, рудалық минералдар) толтырады Дереккөздер
Спонголит

Спонголит — құрамының жартысынан көбі кремнийлі губка спикулдерінен тұратын, негізгі масса рөлін опал (кейде халцедонмен алмасқан) атқаратын кремнийлі шөгінді тау жынысы; кейде радиолярийлер мен фораминиферлердің бақалшақ калдықтарын, аз мөлшерде кварц, глауконит, темір және тағы басқа металл гидрототықтарын кіріктіреді; *теңіз жағалауларында қалыптасады, некен-саяқ көл түбінде де түзілуі мүмкін. Дереккөздер
Спрединг

Спрединг— мұхит түбінің көлбеу бағытта үнемі жылжитын базальт қабатымен жаппай көмкерілуі. *Литосфералық табылатын бұл процеске сәйкес, орталық мұхиттық жоталардың орталық бөлігіне орналасқан рифт деп аталатын тектоникалық құрылымдарға шоғырланған жанартаулар әрекеті нәтижесінде қалыптасқан базальт лавалары '(мұхиттық қыртыстың ең басты құрамдас бөлігі) мен олардың ультранегізді магмалық таужыныстардан (перидотиттер, пироксениттер, дуниттер, серпентиниттер және тағы басқа) тұратын литосфералық мантиясы көлбеу бағытта үнемі жылжи отырып, мұхит түбін жаппай көмкереді деп есептеледі. *Мұхиттық литосфераны көлбеу бағытта қозғайтын күш сол литосфера астындағы астеносфераға тиесілі конвекциялық ағымдар күші деп шамаланады. Дереккөздер
Стереографиялық проекция

Стереографиялық проекция (грекше stereos— көлемдік) — кристалдағы кристаллографиялық және оптикалық бағыттарды жазықтықта бейнелейтін проекция. *Проекциялау радиусы кристалдың центрінен тарайтын сфера арқылы жүргізіледі. *Стереографиялық проекцияның нақты стереографиялық және гномостереографиялық деген екі түрі бар. **Біріншіде — кристалдың жақтары мен қырлары сфераның бетімен қиылысқанша жалғастырылады, мұнда жақтары сферада доға, ал қырлары нүкте болып түседі. **Екіншіде — жақтарын радиус-нормальдармен, ал қырларын жазықтық-нормальдармен ауыстырады. Олардың сферамен қиылысқан жерінде жақтары — нүкте, ал қырлары — доғалар түзеді. Дереккөздер
Өзеннің қоректену негіздері

Өзеннің қоректену негіздері — өзен арнасына келіп жиналатын (құятын) су негіздері. Өзеннің қоректену негіздері жаңбырлық, қарлық, мұздықтық, жер астылық болуы мүмкін. Көптеғен өзендерде неғізінен аралас қоректену болады. Дереккөздер
Стартиграфия

Стартиграфия (латынша stratum -төсеніш, қабат және грекше grapho —жазамын) — таужыныстардың қалыптасуының кезектілігін және олардың бастапкы кеңістіктік қарым-қатынастарын зерттейтін тарихи геология саласы. Палеонтологиялық споралық-тозаңдық талдау, изотоптық анықтаулар, литологиялық, геохимиялық, геофизикалық және тағы басқа зерттеу әдістері аркылы жалпы жиынтық стратиграфиялық бағана жасалып оған стратиграфиялық бөлімшелердің нақтылы иерархиясы — стратиграфиялық шкала анықталды. *Стартиграфия палеонтологиямен жер жылнамамен тығыз байланысты. Дереккөздер
Абайдың нақыл сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану

«Абайдың нақыл сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану» - «Мектеп» баспасынан 1968 ж. жарық көрген мұғалімдерге арналған көмекші құрал. Авторы - Қ. Өмірәлиев. Кітапша «Абайдың нақыл сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану туралы», «Ақынның нақыл сөздері», «Абай афоризмдерінің туу негіздері жайында» деген 3 бөлімнен турады. Көмекші құрал әр класта өтетін Абай өлеңдері мен ғақлияларында кездесетін нақыл сөздерді шәкірттерге қалай түсіндіру және оларды басқа ақын-жазушылар шығармаларымен байланыстыра оқыту әдістерін ұсынады. 2-бөлімге жинақталған Абайдың нақыл сөздері «Педагогика. Мораль», «Психология. Этика», «Философия. Этика», «Эстетика. Әдебиет» деген жеке тақырыптарға топтастырылған. Кітапша көлемі 3,04 б. т., 5900 дана болып басылған. Дереккөздер
Стартиграфиялық атау

Стартиграфиялық атау - стратиграфиялық бірліктер (бөлімшелер) атауы. *Бұл бірліктердің (бөлімшелердің) толық атауы, әдетте, екі бөліктен — стратигафиялык терминнен, яғни анықталушы сөзден (мысалы, "кембрий") және өз атауынан, яғни жаңағы терминді анықтаушы сөзден (мысалы, "жүйесі") — тұрады. *Стратиграфиялық бірліктердің (бөлімшелердің) қысқаша атауы стратиграфиялық шкалаға тиесілі зат есім түріндегі жалғыз ғана сөзден тұратын болады (мысалы, жай ғана кембри сөзі). Әрбір стратиграфиялық бірлік (бөлімше), өзінің дәрежесіне, көлеміне және таралу ерекшеліктеріне қарамастан, жалғыз ғана атауды иеленуі шарт (мысалы, палеозой тобы, кембрий жүйесі, ортаңғы кембрий бөлімі, алдан жікқабаты және тағы басқа). Дереккөздер
Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі

«Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі» - «Өнер» баспасынан орыс және қазақ тілдерінде 1984 ж. жарық көрген жол көрсеткіш. Құрастырғандар -М. Бейсенбаев пен М. Жүнісова. Кітапша Абайдың республикалық музейінің құрылу, қалыптасу тарихынан, ақынның қоғамдық қызметіне, шығармашылық мұрасына қатысты музейде сақталған дүние-мүлік, сурет, кітап, жазба құжаттар туралы мол мағлұмат береді, музейдің ішкі-сыртқы көріністерінің түрлі-түсті фотосуреттері енгізілген. Абаймен достық қарым-қатынаста болған орыс демократтары, ақынның Семейдегі ескерткіші жөнінде түсініктер берген. Көлемі 2,0 б. т., 10 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Стартиграфиялық бағана

Стартиграфиялық бағана- стратиграфиялық қимаға тән тау жынысы қабаттарының бір-бірімен астасу ретін және олардың жапсарласу сипатын шартты белгілер көмегімен нақтылы масштаб тұрғысынан арнайы кескіндейтін сызба. *Стартиграфиялық бағанада стратиграфиялық бөлімшелердің атауы (шартбелгісі), олардың геологиялық көнелігі, қалыңдығы, литологиялык және палеонтологиялык сипаттары көрсетіледі. *Екі немесе бірнеше стратиграфиялық қималарды зерттеу нәтижесі бойынша дайындалған стартиграфиялық бағана "жиынтық бағана" деп аталады. Дереккөздер
Стратиграфиялық балама

Стратиграфиялық балама -көнелігі нактылы анықталған тау жынысы ірлестіктерімен бір дәуірде түзілген тау жынысытардың екінші бірлестігі. Соңғы бірлестік тау жынысытары қабаттарында жәндіктер мен өсімдіктердің қазба қалдыктары мүлдем кездеспеуі де мүмкін. Cондықтан олардың көнелігін нақтылы анықтау мәселесі белгілі дәрежеде қиындықтар туғызады. Балама бірлестіктерді құрайтын тау жынысытардың литологиялық-фақиялық, палеонтологиялық және тағы басқа ерекшеліктері бір-біріне ұқсамайтын сәттері біршама жиі кездеседі. Стратиграфиялық балама - Көнелігі нақтылы анықталған тау жыныстары бірлестіктерімен бір дәуірде түзілген жыныстардың екінші бірлестігі (тобы). Дереккөздер
Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық мұражайы

«Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық мұражайы»(«Республиканский литературно-мемориальный музей Абая») -«Жазушы» баспасынан 1971 ж. орыс тілінде жарық көрген жарнама кітапша. Кітап Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейі экспонаттарын насихаттауға арналған. Музейдің 5 залына арналған бес тарауда көптеген этнографиялық деректі материалдардың көшірмесі берілген. Түсініктемелердің авторы - К. Әшімова. Көлемі 2,6 б. т., 20 000 дана болып басылған. Дереккөздер
Стратиграфиялық бөлімше

Стратиграфиялық бөлімше -органикалық қалдықтарды кіріктіруі немесе өзге де ерекшеліктері тұрғысынан дараланатын, жер қыртысына тән, рет ретімен қат-кабаттала қалыптасқан түзілімдер арасында өзіндік орнымен сипатталатын шөгінділердің, не шөгінді таужыныстардың (шөгіңді-жанартаутекті таужыныстардың) нақтылы қабатгары. *Әрбір стратиграфиялық бөлімше тек өзіне ғана тән геологиялық көнелікпен сипатталады. *Бірегей стратиграфиялық шкалада алты түрлі стратиграфиялық бөлімше дараланған, олар бір-бірімен иерархиялық бағыныштылық заңдылығына сәйкес орайласады; **ең ірі стратиграфиялық бөлімше "акротема" деп аталады, олар "эонотемаларға" жіктеледі; эонотемалар, өз кезегінде, бірнеше топтарды біріктіреді. **Мысалы, фанерозой эонотемасы палеозой, мезозой және кайнозой топтарына жіктелген; ***фанерозойдың бұл үш тобы, өз кезегінде, 12 жүйеге бөлінеді (палеозойда: кембрий, ордовик, силур, девон, карбон және пермь жүйелері, мезозойда: триас, юра және бор жүйелері, ал кайнозойда: палеоген, неоген және антропоген жүйелері); ***әрбір жүйе екі немесе үш бөлімнен, әрбір бөлім бірнеше жікқабаттардан, ал әрбір жікқабат бірнеше белдемдерден тұрады. **Бұлармен қатар, серия, свита, буда сияқты жергілікті стратиграфиялық бөлімшелер де жиі қолданылады. Мысалы Қарабастау свитасы, Бозтөбе свитасы *Синонимі: стратиграфиялық бірлік. Дереккөздер
Абайдың туған жері, өскен ортасы

«Абайдың туған жері, өскен ортасы» - «Жазушы» баспасынан 1971 ж. қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген түрлі-түсті суретті кітапша. Авторы - Қ. Мұқаметханов. Кітапша «Семей», «Абай аулына сапар», «Ақын атындағы ауданда», «Жидебай» деген тараулардан турады. Онда Абай тағдырында өшпес із қалдырған Семей қаласының тарихы көркем баяндалып, ақынның өмір жолына қатысты мәдени орындарға шолу жасалады. Абай атындағы ауданның шаруашылығы, мәдени тұрмысы, айналысатын кәсіптері жайында нақты деректер келтірілген. Ақын қыстауы - Жидебайдың әсем табиғаты, өзен-көлдері, таулары сөз болады. Басылым түрлі-түсті суреттермен, белгілі адамдардың портреттерімен айшықты безендірілген. Кітапша туристерге, көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 2,15 б. т., 20 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Стратиграфиялық шкала

Стратиграфиялық шкала- Жер қыртысын құрайтын, бүкіл планетаның немесе оның жекелеген аймақтарының тарихи даму сатыларын сипаттайтын шөгінді, жанартаутекті және метаморфтық түзілімдерге тән стратиграфиялық өлімшелердің (бірліктердің) реттелу және бір-біріне бағыныштылық заңдылықтарын ашып көрсететін шкала; эонотема, топ (эратема), жүйе, бөлім, жікқабат және белдем бөлімшелері (бірліктер) дараланады.
Абайдың шығармашылық өмірбаяны

«Абайдың шығармашылық өмірбаяны» («Творческая биография Абая») - «Ғылым» баспасынан 1957 ж. орыс тілінде жарық көрген монография. Авторы - М. С. Сильченко. Кітап «Абайдың алғашқы өлеңдері және оның қоғамдық қызметінің басталуы», «Қазақтың халықтық лирикасы және Абай», «Абайдың реализмге бет бұруы», «Сыншыл реализм поэзиясы», «Абайдың соңғы жылдардағы шығармаларының реалистік ерекшеліктері», «Сын, көсемсөз, тарихи жазбалар» атты тарауларға бөлініп, Абайдың бүкіл шығармашылық мұрасы жан-жақты қарастырылған. Монографияда Абайдың қоғамдық аласы саяси, әдеби-тарихи көзқарастарының қалыптасу процесі, оның реалистік шеберлігі қазақтың халық поэзиясымен, орыстың демократиялық әдебиетімен және Шығыс классиктері шығармаларымен нақты ғылыми негізде салыстырыла отырып көрсетіледі. Көлемі 18,3 б. т., 5 900 дана болып басылған. Дереккөздер
Абайдың этикалық көзқарастары (кітап)

«Абайдың этикалық көзқарастары»(«Этические воззрения Абая») - «Қазақстан» баспасынан орыс тілінде 1970 ж. жарық көрген зерттеу еңбектері. Авторы - философия ғылымдарының кандидаты Б. Ғабдуллин. Кітап 3 тараудан, кіріспе мен қорытындыдан тұрады. Автор бұл зерттеуінде Абайдың этика, көзқарастарын жүйелеп, ақын шығармашылығының негізгі 3 қайнар көзін ашып көрсетеді, оның адам туралы түсінігіне, таптық танымына, діни мораль мен патриархалдық-феодалдық қоғамдық қатынастарға айтқан сындарына шолу жасайды. Көлемі 5,5 б. т., 4550 дана болып басылған. Дереккөздер
Көкжидек

Көкжидек — Көкбұта тұқымдасының Қаражидек тегінің бұтасы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және суық белдеуінде, әсіресе, Сібірде көп таралған. Негізінен шымтезекті жерлерде, қылқан жапырақты және жалпақ жапырақты орманда, тундрада өседі. Сондай-ақ Кавказ, Орал тауларында және Қиыр Шығыста кездеседі. Жемісі шырынды, реңі көкшіл, бұршақ (асбұршақ, бұршақ), күрделігүлділер (салат), астық (қантты жүгері) тұқымдастары. Мұнымен қатар, ауыл тұрғындары үй маңында кресс-салат, ботташық, артишок, физалис, балдыркөк, шашыратқы, эстрагон және т.б. өсіреді. Дәм-татымдық көкөністер — биден, кориандр, зире, жалбыз, майоран, фенхель, эстрагон, қияр шоп, оз алдында дербес топ құрады. Көкжидек құрамында витаминдер, белок, май, көмір сулар, минералдық тұздар, органикалық қышқылдар, хош иісті заттар және т.б. көп болады. Көкжелек жидегінің пішіні алмұрт тәрізді, түсі көк. Көкжелек көбінесе бұрынғы КСРО-ның шымтезекті саздарында өседі. Ел арасында Қөкжелекті «маскүнем» деп атап кеткен, әрине, ол дұрыс емес, өйткені мұның құрамында адамды, жан-жануарларды мас етерліктей химиялық зат жоқ. Бұлай аталу себебі: көкжелек әрқашан қазанақ деген бұтамен бірге өседі, қазанақ гүлдеген кезінде езінің денесінен адамның басын мең-зең ететін химиялық зат бөліп шығарады. Осы зат көкжелек жидегінің қабығына сіңеді. Дереккөздер
Абайды оқы, таңырқа... (жинақ)

«Абайды оқы, таңырқа...» - 1993 ж. «Ана тілі» баспасынан жарық көрген жинақ. Ұлы ақынның туғанына 150 ж. толуы қарсаңында шығарылған. Құрастырған, алғы сөзі мен түсініктемелерін жазған - Мекемтас Мырзахметов. Жинаққа Ә. Бөкейханов, Дж. Кеннан, Зейнелғабиден ибн Әмре, К. Ысқақұлы, А. Белослюдов, А. Байтұрсынов, Н. Рамазанов, М. Дулатов, Н. Төреқұлов, Т. Шоканов, Б. Күлеев, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, I. Жансүгіров, Ғ. Сағди сияқты зерттеушілер мен ақын-жазушылардың Абай шығармалары туралы әр кезде жазған мақалалары енгізілген. М. Жұмабаевтың «Алтын хакім Абайға» деген өлеңі берілген. Оқырман қауым жинақтың алғашқы және соңғы беттеріне қосымша ретінде ұсынылған ақынның Арғыннан басталатын ата тегінің тізбегімен таныса алады. Кітап көлемі 5,0 б. т., 16 мың дана болып басылған Дереккөздер
Су алмасу

Су алмасу — кабаттағы бір құрамды жер асты суларының орнын басқа жер асты суларының басуы, оларды ығыстырып шығаруы. *Су алмасу толықтығының шартты өлшемі — су алмасу коэффициенті (берілген қаттың (кабаттың) жылдық су өтімінің оның барлық кеуек-қуыстарындағы су көлеміне катынасы) болып табылады. *Су алмасу циклінің ұзақтығы су алмасу коэффициентіне кері шамамен өлшенеді. Мұндай уақыт аралығында қабаттағы гравитациялық су толығымен ауысады. *Артезиан алаптарындағы су алмасу элизиондық және инфильтрациялық болып екіге бөлінеді. Дереккөздер
Көкөніс, Жеміс-жидек қағы

Көкөніс, Жеміс-жидек қағы. Сауда орындарына кептірілген көкөністердің жекелеген түрлері де (мысалы, сәбіз, пияз, ақжелкен, аскөк және т.б.), сондай-ақ сұйық тамақ істеуге арналған тез пісетін, кептірілген көкөністердің қоспасы да түседі. Жылдам пісетін көкөніс қоспалары — өте ыңғайлы, сонымен қатар нәрлі тағам. Сүй ық тамақ әзірлеу үшін қайнаған суға қоспаны салып, 20—25 минут қайнатады. Кептірілген көкөністер мен олардың қоспалары ылғалды жылдам сіңіреді, ал ылғалданған соң тез бұзылуы мүмкін, сондықтан оларды тығыз жабылатын шыны ыдысқа немесе қаңылтыр банкаға салып, құрғақ жерде сақтайды. Жеміс-жидектерден негізінен өрікті, жүзімді, қара өрікті, Алманы, Алмұртты, шие мен бүлдіргенді кептіреді. Сауда-саттық орындарында компот жасауға арналған дайын қақ та сатылады. Дереккөздер
Абай және Абай шығармашылығы (кітап)

«Абай және Абай шығармашылығы» - Пекиндегі «Ұлттар» баспасынан 1987 ж. қытай тілінде жарық көрген монографиялық зерттеу еңбек. Авторы қытай ғалымы Қабай осы еңбегі үшін Мемлекеттік сыйлық алған. Кітапты қытайша басылымынан қазақ тіліне аударып, алғысөзін жазған - ақын Қаһарман Мұқанұлы. Зерттеуші-ғалым монографиясын: «Абай поэзиясы», «Абайдың поэзия туралы өлеңдері», «Абайдың философиялық өлеңдері жайында», «Абай аудармалары», «Абай поэмалары жайында», «Ақындық туралы алғашқы ойлар», «Абайдың қазақ мақал-мәтелдері туралы айтқандары», «Абайдың дінге көзқарасы» және «Абайды зерттеу жұмысы туралы» тарауларға құрып, ақын мұрасын мейлінше жан-жақты талдауды мақсат еткен. Көлемі 8 б. т., 2000 дана болып басылған Дереккөздер
Өзеннің сағалық алабы

Өзеннің сағалық алабы — ұзындығы бойынша өзенге тән гидравликалық режім біртіндеп теңіздік режімге өте бастайтын өтпелі аймақ. Өзеннің сағалық алабының шегінде: саға жағалауындағы теңіз кемері және өзеннің теңіз жағалауындағы телімі болып бөлінеді. Өзеннің теңіз жағалауындағы телімі: саға жағалауындағы және сағалық телім деп аталады. Өзеннің саға жағалауындағы телімі тек желқума — желбөгетті және судың толысу-қайту құбылыстарымен оқта-текте бұзылатын өзен режіміне ғана ие. Оның жоғарғы тұстамасы осы құбылыстардың ену шекарасында, төменгісі — өзеннің тармақтарға бөлінуі тұсында, ал бір тармақты салалармен эстуарийлерде өзен және теңіз суларының араласуы үнемі байқалатын орындарда пайда болады. Өзеннің сағалык телімі саға жағалауындағы төменгі тұстамадан саға жағалауындағы теңіз кемеріне дейін болады. Саға жағалауындағы теңіз кемері сағалық телімнің төменгі шекарасынан бастап, өзен ықпалы теңіз режімінің бақылауына қайта алынбайтын аймақ кеңістігінде орын алады. Дереккөздер
Абай және оның заманы (жинақ)

«Абай және оның заманы» - «Жазушы» баспасынан 1988 ж. жарық көрген әдеби мақалалар мен зерттеулер жинағы. Авторы - М. Бейсенбаев. Жинақ кіріспеден және 18 тақырыптан тұрады. Онда Абайдың қоғамдық-әлеуметтік өмірге араласуы - ел басқару қызметі, жер дауы, жесір дауына билік айтуы, заң ережелерін жасауға қатысуы, ағарту ісіне ат салысуы жөнінде және оның өскен ортасы, замандастары жайында бұрын дәлел-тұжырымсыз ел ішіне ауызша әңгіме түрінде тарап келген жайттар Семей, Омбы, Тобыл, Түмен, Қазан, Москва, Санкт-Петербург, Алматы т. б. қалалардың архивтері мен кітапхана қорларынан табылған құнды деректермен айғақталады. Сол арқылы Абай өміріне байланысты тарихи шындық мол тың мәліметтермен жаңа қырынан танылады. Жинақ ғалымдар мен әдебиет зерттеушілеріне, көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 7,10 б. т., 6 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Абай Құнанбаев (125 жыл толуына арналған)

«Абай Құнанбаев» - Ақмола облыстық баспаханасынан 1971 ж. жарық көрген кітапша. С. Сейфуллин атындағы облыстық кітапхана «Оқырмандар үшін естелік мағлұматтар» деген айдармен ақынның туғанына 125 жыл толуына арнап шығарған. Кіріспеден, «Ұлы өмір шежіресі» деген өмірбаяндық мақаладан және би лиографиялық шолудан тұрады. Көлемі 12 бет, 300 дана болып басылған. Дереккөздер