kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бұрғыланғыштық

Бұрғыланғыштық (ғы) (тау жыныстарының,). Бұл қабілет тау жыныстарының физикалық-техникалық қасиеттеріне – құрылым-нақыш ерекшеліктеріне, құрамына, жарықшақтармен оймаштану дәрежесіне, қат-қабаттық ерекшеліктеріне т. с. с. сипаттарына байланысты. Дереккөздер
Қоңыр теміртас

Қоңыр теміртас - темірдің кентасы; кремний, алюминий гидрототықтарынан тұрады. Түсі қара қоңыр, ашық сары. Минералдары Қоңыр теміртас минералдарына гетит, гидрогетит, гематит, т.б. жатады. Құрамында оолит, бұршақ, конкреция, сталактит, қабыршақ, т.б. кездеседі. Бұларды кейде пирит, марказит, т.б.сульфидтер, темірлі карбонаттар мен тотықтар, органикалық қазба қалдықтар алмастырады. Құрамы Темір мөлшері 30%-дан жоғары (кейде 55%-ға дейін) болып күкірт, фосфор, күшәла мөлшері аз болғанда, өндірістік кентасқа жатады. Қоңыр теміртас құрамында жиі кездесетін пайдалы қоспаларға марганец (4-5%), ванадий (пайыздың жүздік бөлігі) жатады. Қалыптасу аймағы Металлургияда кеңінен қолданылатын қоңыр теміртастың ең ірі кендері шөгінді жыныстар (теңіздік, өзендік, көлдік, батпақтық) мен ультранегізді жыныстардың үгілу қыртысында кездеседі. Қазақстанда қоңыр теміртас Әйет өзені, Лисаковск қаласы, Арал теңізі маңындағы темір кендерінде кездесаді. Қоры бірнеше млрд. т-ға жететін кен орындарындағы қоңыр теміртастың мөлшері 37% шамасында. Дереккөздер
Тау жыныстарының (грунттың) ылғалдылығы

Тау жыныстарының (грунттың) ылғалдылығы. Тау жынысы құрамындағы нақтылы өлшеу сәтінде анықталған ылғал мөлшері сол жыныстың мүлдем құрғақ күйімен салыстырғандағы процент мөлшерімен өрнектеледі. Дереккөздер
Аллювиальды су

Аллювиальды су. Аллювиальды шөгінділерге шоғырланған жерасты суы. Көрініс беру алаптары көне өзендер мен бүгінгі өзендер аңғарына сәйкес келетін болғандықтан, олар ұзақ қашықтықтарға сағаланады, бірақ мейілінше енсіз болады. Аллювиальды су көп жағдайда өзен суларымен өзара байланыста болмақ. Дереккөздер
Сорғыту суы

Сорғыту суы. Белгілі бір аймақты кептіру мақсатында екінші аймаққа ағызып жіберетін жерүсті және жерасты суларының жиынтығы. Бұл сулар табиғи ойыстарда (өзен, көл, тоған т. с. с.) немесе жасанды кептірме қондырғыларда (керіздерде) жинақталуы мүмкін. Дереккөздер
Белдемді су

Белдемді су. Шоғырлану шарттары, қоректену сапасы және болмыс-бітімі жазық немесе көлденең бағытта нақтылы зандылыққа сәйкес езгеретін жерасты суы. Бұл өзгерістердің түп-тамыры көбінесе белдемді түрде көрініс беретін жербедер және ландшафт өзгерістерімен орайласпақ. Дереккөздер
Тақташааралық су

Тақташааралық су. Екі сутіректі тақташалар аралығына орналасқан сулы тақташаға шоғырланатын жерасты суы. Сулы тақташа толық қаныққан жағдайда су шоғыры қатты сығылған күйде болуы мүмкін, ал бұл қасат жартылай қанықса, су қысымы да біршама төмен дәрежеде болмақ. Дереккөздер
Сусіңірмеушілік

Сусіңірмеушілік. Тау жыныстарының табиғи қысымдар жағдайында өз бойынан дербес су молекулаларын өткізбеу қасиеті. Мұндай жыныстар қатарына жататындар — сазтастар, жарықшақсыз ізбестастар, кейбір кристалды-шомбал жыныстар, әртүрлі жіктастар т. с. с. Дереккөздер
Сусіңіру

Сусіңіру. Тау жыныстарының қалыпты жағдайда (қысым — 1 атм, t — 20°С) өз бойына су молекулаларын сіңіріп алу қабілеті. Оның шамасы сіңірмелі судың мүлдем құрғақ жыныс салмағына деген қатынас мөлшерімен немесе процентпен өлшенеді. Дереккөздер
Сусіңіргіштік

Сусіңіргіштік. Тау жыныстарының өз бойындағы қуыстар (кеуектер, жарықшақтар т. с. с.) арқылы су молекулаларын өткізу қасиеті. Сусіңіргіштік коэффициент (сүзбелену коэффициент) см/сек немесе м/тәулік өлшемдерімен өлшенеді. Дереккөздер
Нақты геологиялық көнелік

Нақты геологиялық көнелік. Тау жыныстары, минералдар және рудалар көнелігінің кәдуілгі астрономиялық бірлік есебімен яки нақтылы жылдар санымен анықталған түрі. Нақты геологиялық көнелік геологиялық үлгі (тау жынысы, минерал, руда) құрамындағы радиоактивті элементтердің өздігінен ыдырау заңдылықтарын саралау нәтижесінде анықталады. Дереккөздер
Толқындар

Толқындар — нақтылы ортаның шамырқануы салдарынан энергия жасақталуы, сөйтіп оның шартты бағытта қозғалыстарға ұшырау нәтижесі. Толқынға тән энергияның ерекшелігі сол, ол зат тасымалдау процесінсіз-ақ туындайды. Серпімді (немесе механикалық) толқындар - серпімді ортада таралатын механикалық тербелістер. Серпімді толқын, егер ортаның бөлшектерінің оған сәйкес келетін тербелістері гармоникалық болса, гармоникалық толқын деп аталады. Толқын ұзындығы - бірдей фазада тербелетін іргелес орналасқан бөлшектердің арақашықтығы. Толқын фронты (қапталы) - уақыт мезетінде тербелістер келіп жететін нүктелердің геометриялық орны. Толқындық бет - бірдей фазада тербелетін нүктелердің геометриялық орны. Толқындық беттер кез келген түрде бола алады, ең қарапайым жағдайда бұл бір-біріне параллель жазықтықтардың немесе концентрлік сфералардың жиынтығы. Осыған сәйкес толқындар жазық немесе сфералық деп аталады. Тұрғын толқындар -жиіліктері және амплитудалары бірдей, бір-біріне қарсы қозғалып келе жатқан екі жүгірме толқындардың үстемеленуінен пайда болады. Тұрғын толқынның пайда болуын жүгірме және шағылған толқындардың интерференциясы кезінде бақылауға болады. Мысалы, егер жіптің (арқанның) ұшын қозғалмайтындай етіп бекітсек, онда жіп бекітілген жерден шағылған толқын жүгірме толқынмен интерференцияланып, тұрғын толқын түзеді. Бұл жағдайда толқын шағылған жерде түйін пайда болады. Шағылу шекарасында түйіннің не шоғырдың пайда болуы орталардың тығыздықтарының қатынасына тәуелді болады. Егер шағылу өтетін ортаның тығыздығы азырақ болатын болса, онда шағылатын жерлерде шоғыр пайда болады, ал егер тығызырақ болатын болса, онад түйін пайда болады. Түйіннің пайда болу себебі, толқын тығызырақ ортадан шағылғанда фазасын қарама-қарсы өзгертеді де, шекарада қарама-қарсы бағыттағы тербелістер қосылып, нәтижесінде түйін пайда болады. Егер толқын тығыздығы азырақ ортадан шағылатын болса, онда фазасының өзгерісі болмайды, шекарада бірдей фазадағы толқындар қосылып, шоғыр пайда болады. Дереккөздер
Көлденең серпінді толқындар

Көлденең серпінді толқындар. Толқын өткен ортаның мейілінше қарапайым бөлшектерінің айналысы нәтижесінде туындайтын серпінді толқындар. Сейсмикалық толқындардың бұл түрі сұйық денелер қимасынан өте алмайды. Дереккөздер
Қума серпінді толқындар

Қума серпінді толқындар. Толқын өткен ортаның мейілінше қарапайым белшектерінің созылуы және сығылуы нәтижесінде туындайтын серпінді толқындар. Сейсмикалық толқындардың бұл түрі қатты денелерден де, сұйықтардан да ешбір кедергісіз өте алады. Дереккөздер
Қопарылыс воронкасы

Қопарылыс воронкасы. Магма құрамындағы газдар шоғырының қопарылысы нәтижесінде қалыптасқан жанартау көмейі. Көбінесе дөңгелек пішінді болып келетін бұл құрылымдар кесек-кесек жанартау жыныстарымен көміліп қалуы немесе кәдуілгі көлдер мен көлшіктер түзуі мүмкін. Синонимі — қопарылыс кальдерасы. Дереккөздер
Шаймаапан воронкасы

Шаймаапан воронкасы. Шаймаанандау нәтижесінде пайда болатын воронкалар. Көбінесе оқпандар ернеуінен көрініс беретін бұл воронкалардың сырт пішіні әртүрлі болуы мүмкін (саңылау немесе құдық тәрізді түрлерінен табақша тәрізді пішіндерге шейін). Дереккөздер
Тау қазындылары

Тау қазындылары. Пайдалы қазбалар немесе байырғы тау жыныстары қабаттары өңірінде тау жұмыстарын жүргізу нәтижесінде жер қыртысында (оның бетінде) пайда болатын жасанды қуыстар жиынтығының жалпылама атауы. Пішіні, мөлшері, кеңістіктегі орны және мақсат-мүддесі тұрғысынан бірнеше түрлерге белінеді. Дереккөздер
Тегістелу

Тегістелу. Көтеріңкі аймақтардың яки төбелердің мұжылуы, ал ойыс аудандардың мұжылу өнімдері есебінен түзілген шөгінді жыныстармен көмкерілуі нәтижесінде нақтылы алаптардың бірте-бірте тегістелуі. Тегістелу жазықтығы, сайып келгенде, Жердің гравитациялык, өрісінің тепе-тендік жазықтығына сәйкес келуімен сипатталмақ. Дереккөздер
Құмбөртпе

Құмбөртпе — негізінен, жәндік індерінен шығарылған тау жыныстарының ұсақ бөлшектері мен түйіршіктерінен тұратын шағын үймелер. Шөлді аймақтарды, далаларды жане орманды өлкелерді геологиялық картаға түсіру барысында құмбөртпелерді мұқият қадағалау арқылы беткі топырақ астында жатқан түп жыныстардың құрамы мен сипатын біршама дәл анықтауға болады. Дереккөздер
Шаймаланғыштық

Шаймаланғыштық. Минералдар мен тау жыныстарының құрамындағы кейбір элементтердің сол минералдың кристалдық тор тұтастығын бұзбай-ақ ерітінділерге өту қабілеті. Кез-келген элементтің шаймаланғыштығы оның физикалық-химиялыққасиеттеріие, кристалдық тордағы орнына, әсер етуші ерітінділердің температурасы мен қысымына және сол ерітінділердің әсер ету уақытының ұзақтығына байланысты. Дереккөздер
Тау жыныстарының шаймаланғыштығы

Тау жыныстарының шаймаланғыштығы. Жерасты суларының тау жыныстарындағы кейбір түрбелшектерді (түрбөлшек-компонент) сұрыптап еріту процесі; әсіресе тау жыныстарының үгілу аймақтарында кеңінен етек алады. Жерасты суларының құрамында көмір қышқылы мен оттегі мол болған жағдайда, олардың тау жыныстарын шаймалау мүмкіндігі де арта түспек. Тау жыныстарының шаймаланғыштығынәтижесінің жарқын үлгілері — шаймаапандар мен оқпандардың пайда болуы. Дереккөздер
Габброидтану

Габброидтану. Бұрын жасылтасты өзгерістерге ұшыраған жыныстардын тастума (метасоматоз) процестері салдарынан кдйталап өзгеруі нәтижесінде габброидтар түзілу мумкіндігі жайлы жорамал атау. Бұл мүмкіндік әзірге ғылыми тұрғыдан дәлелденген зандылық емес, болжам дәрежесінде қалып отыр. Дереккөздер
Габбро-пегманит

Габбро-пегманит. Желі, линза немесе ұя тұрқылас қуыстарға шоғырланатын, өте ірі кристалды габбро. Мұндай жыныстар құрамы габброға сәйкес келетін магма қалдықтары есебінен сол магма кристалдануы продесінің ең соңғы сатысында қалыптасады деп есептелінеді. Дереккөздер
Мұнай газ

Мұнай газ. Мұнай шоғырының үстіңгі бетінде немесе мұнай құрамында еріген түрде ұшырасатын табиғи газдар. Құрамындағы метанный, ауыр түрлерінің мөлшеріне орай мұнай газдары төрт түрге бөлінеді. Олар құрғақ (1%), жартылай құрғак, (1-5%), жартылай қою (5-25%) және қою (25%) газдар. Дереккөздер
Газ қоймалжыңдары

Газ қоймалжыңдары. Жер қойнауына тән термодинамикалық жағдайларда газ немесе бу түрінде кездесетін, мұнай көмірсутектерінің тез қайнайтын сұйық түрлері мен газ күйіндегі түрлерінің өзара астаса отырып еруі нәтижесінде түзілетін табиғи жүйе. Суынуы және қысым мөлшерінің атмосфералық қысымға шейін төмендеуі нәтижесінде бұл жүйелер сұйықтарға яки қоймалжындарға айналады. газ қоймалжыңдарының газды бөліктері әдетте қою газдардан тұрады. Дереккөздер
Салауатты газдар

Салауатты газдар. Менделеев жүйесінің сегізінші тобына кіретін газдар бірлестігінің жалпылама атауы. Бұл топқа кіретіндер: гелий, неон, аргон, криптон, ксенон және радон. Бұл газдарды кейде сирек газдар немесе бейтарап газдар деп те атайды. Салауатты газдардың бейтарап болу себебі, яки химиялық әрекеттесуте деген енжарлығы олардың кристалдық тор ерекшеліктеріне байланысты. Дереккөздер
Көмрсутекті газдар

Көмрсутекті газдар. Құрамындағы әртүрлі көмірсутекті қосындылар мөлшері 50% -тен кем болмайтын газдар атауы. Газ құраушы түрбөлшектердің ішіндегі ең бастыларының бірі метан болып табылады, оның мөлшері әдетте ауыр көмірсутектердің қалған түрлерінің жалпы мөлшерінен кем болмайды. Көмрсутекті газдар бірнеше химиялық топтарға дараланады. Олар: 1) көмірсутекті; 2) көмірсутекті-көмірқышқыл; 3) көмірсутекті-азотты; соңғы топ, өз кезегінде гелилі және гелиі аз көмірсутекті-азотты газдар болып екі түрге бөлінеді. Дереккөздер
Гайот

Гайот — ұшар басы абразия әсерінен мұжылып тегістелген, сондықтан беткі деңгейі біршама тегіс жазықтықпен сипатталатын сөнген суасты жанартауы. Мұндай шоқылардың төбесі кейде 2500 м тереңдіктер өңірінен байқалатынға ұқсайды. Кейбір ғалымдар гайоттарды кезінде су бетіне шығып тұрған жанартаулы аралдар қалдығы деп есептейді; гайоттардың табиғаты жайлы олардың түсінігі үшкір басын су бетіне жақын деңгейлерде абразия әсерінен жоғалтқан бұл көне жанартаулар кейінірек төмен қарай лықсып кеткен деген тұжырымға саяды. Дереккөздер
Бұйратау ұлттық паркі

Орталық Қазақстан үстірті бірегей дала экожүйелерін сақтау мақсатында 2011 жылдың 11 наурыз Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 247 Қаулысымен «Бұйратау» мемлекеттік ұлттық табиғи бағы құрылды. Қазақстан ұлттық бақтарының қатарына он екінші ұлттық бағы болып, ҚР Ауылшаруашылығы министрлігі Орман және аң шаруашылығы комитеті «Жасыл Даму 2011-2014» бағдарламасы ауқымында БҰҰДБ/ГЭҚ «Далалық экожүйелерді сақтау мен орнықты басқару» Жобасының қолдауымен құрылды. Жаңа құрылған «Бұйратау» ұлттық бағы шамалы құрғақ пен құрғақ жерлер суб-зоналар арасында ауыспалы белдікте орналасқан және бұл аумақтың қайталанбас мәні далалы жерлер мен орманды жерлердің (қайың, қыршаңқы) үйлесіп келуінде. «Бұйратау» бағы Ақмола облысы Ерейментау ауданы (60814 га) мен Қарағанды облысы Осакаров ауданы (28154 га) аумағында орналасқан. Оның жалпы ауданы 88 968 га. «Бұйратау» ұлттық бағының флористикалық құрамында 450 түрден астам жоғарғы тамыр өсiмдiктерi бар. Мұнда ботаникалық географиялық тұрғыдан маңызы бар Орталық Қазақстан Үстіртінің ерекше флорасының бестен бір бөлігі сақталады. Флораның құрамында қандыағаш, қырыққұлақ, қалампыршөп, көктем жанаргүлі, жаушымылдық, жабысқақ мысықот, Геснер қызғалдағы сияқты сирек кездесетін және ареалы шектеліп жатқан 30-н астам түрлер кіреді. Бақтың фаунасына 5 топ және 15 тұқымдастарға жататын сүтқоректілердің 45 түрі кіреді, бұл Қазақстан таксондары санының сәйкесiнше 71 % және 39 %-н құрайды. Бақтың аумағында Қазақстанның таулы өлкелерін мекен ететін басқа популяциялардан жекеленген және саны 200-ге жететін арқар дың Ерейментаулық популяциясы мекен етеді. Сонымен қатар соңғы жылдары саны 100-ге жететін марал дың акклиматизациясы жөнінде жұмыс ойдағыдай жүргізіліп жатқандығын атап өту керек. Ұлттық бақтың орнитофаунасы құрамына құстардың 227 түрі кіреді (барлық орнитофаунаның 46 %-ы), олардың iшiнде 127 ұялайтын құстар қатарына жатады. Орнитологиялық кешендер қатарынан далалы, бұталы, петрофилді, орманды, шабындық және сулы-батпақты кешендер басым. Бақтың аумағында Қазақстанның Қызыл кiтабына енген жалбағай, сұңқылдақ аққу, ақбас үйрек, кәдімгі тұрпан, дала қыраны, тазтырна, дуадақ, безгелдек, тарғақ, үкі сияқты ұялайтын құстардың 13 түрі кездеседі. Сондай-ақ Қызыл кітапқа енген шыбын-шiркейдiң 17 түрі бар. "Бұйратау" бағының құрамына оған аттас болатын жергілікті маңызы бар табиғи бақ және республикалық маңызы бар Белодымовск пен Ерейментау атты мемлекеттік табиғи қаумалдар қосылды. "Бұйратау" бағы Теміртау мен Ерментау орман шаруашылығы мекемелері мемлекеттік орман қорының жерінде құрылған. Оның орталық кеңсесі Қарағанды облысы Молодежный ауылында орналасады. Қызметкерлердің жалпы саны 94 адам. Қазіргі кезде 25 ерекше қорғалатын табиғи аймақтар ішінде далалы жерлер «Ырғыз-Торғай » мемлекеттік табиғи резерватында, «Наурызым » және «Қорғалжын » мемлекеттік табиғи қорықтарда (шамалы құрғақ жерлер суб-зонасы), Баянауыл (құрғақ бетегелі дала суб-зонасы) және Қарқаралы (орманды дала) мемлекеттік табиғи бақтарында қорғауға алынған.
Жержылнамалық бөлімше

Жержылнамалық бөлімше (бірлік) – Жер планетасының және оның органикалық әлемінің нақтылы даму сатысын геологиялық уаыт тұрғысынан даралап көрсететін бөлімше. Барша Ж. Б.-лер жержылнамалық, шкалаға біріктірілген, бұл шкала өзіне кіретін әрбір жекелеген бөлімшенің көлемдік көрсеткішін және олардың бір-біріне бағыныштылық ретін анықтауға мүмкіндік береді. Әрбір Ж. Б.-ге нақтылы стратиграфиялық бөлімше сәйкес келеді. Дереккөздер
Гидротермальды

Гидротермальды – жер қыртысына кіріккен магмалармен тығыз байланыста қалыптаса отырып, жоғары шапшыған ыстық су ерітінділеріне байланысты қолданылатын термин. Геологиялық әдебиетте әдетте Г. ерітінділер (синонимі — гидротермалар), Г. процесс және Г. кен деген сөз тіркестері түрінде ұшырасады. Дереккөздер
Гидротермалар

Гидротермалар — Жер қыртысына кіріккен магмалармен тығыз байланыста қалыптаса отырып, жоғары шапшыған ыстық су ерітінділерін шығаратын қайнарлар. Мұхит түбіндегі жоталарда кездеседі және ерекше экологиялық жүйелердің өмір сүруіне мүмкіндік береді. Бүгіндері 500-ге жуық мұхит гидротермасы белгілі. Дереккөздер Тағы қараңыз * Гидротермалы ерітінділер
Гипертек

Гипертек (гипертекті процестер). Термин әдетге екі мағынада қолданыльш жүр. # Тау жыныстары мен минералдардың сырт күштер әсерінен өзгеру процестерінің жиынтық атауы. Бұл жағдайда Г. терминінің мағынасы экзотекті процестер деген ауқымды түсінікке сәйкес келеді. Терминді осы мағынада қолданған жағдайда Г.-тің бірнеше түрлерін (сатыларын) даралауға болады: нақты Г., педотек, синтек, диатек, кататек, гидротек, биотек және технотек. # Нақты Г. терминінің бірінші мағынасының жеке түрі — тастек процесінің нақтылы сатысы барысында жер қыртысының беткі қабаттарына тән тау жыныстары мен минералдардың, түрлі-түрлі өзгерістерге ұшырау процесі. Дереккөздер
Гипостратотүр

Гипостратотүр – екінші немесе қосымша стратотүр, яғни бұрыннан белгілі стратиграфиялық бөлімше кимасының мейілінше толық, барынша анық және палеонтологиялық тұрғыдан да толығырақ сипатталған жаңа түрі. Дереккөздер
Вегенер болжамы

Вегенер болжамы - бұл тұспалға сәйкес, палеозой эрасының аяғына шейін өз тұтастығын сақтаған Пангея деп аталатын алып материк мезозой эрасының бас шенінде бытшыт боп жарыла отырып, жан-жаққа жылжып кеткен, міне, осының нәтижесінде континенттер бүгінгі таңда Жер шары бетінде шашыранды түрде орналасқан деп есептелінеді. Дереккөздер
Жердің өз көлемін ұлғайтуы жайлы болжам

Жердің өз көлемін ұлғайтуы жайлы болжам – жер планетасының геологиялық уакыт тұрғысынан даму процесі оның өз көлемін ұлғайтуымен ұштаса өрбійді деп дәріптейтін болжам. Бұл болжамға сәйкес, планета көлемінің уақыт өткен сайын ұлғая беру мүмкіндігі екі бағытта жүзеге асуы мүмкін: 1) планета көлемінің бірте-бірте ұлғаюы оның, массасының да бірте-бірте өсуімен орайлас; бұл жағдайда планета көлемінің, ұлғаюына тигізер "сырт денелердің" (жасынтастар, "ғарыш шандары" т. с. с.) әсерімен катар, гравитациялық энергияның материалды массаға айналу мүмкіндігі де жоққа шығарылмайды; 2) Жердің дамуы барысында оның, массасы өсіп жарымайды, алайда планетаның ішкі өңіріне тиесілі заттар тығыздығының бірте-бірте босай түсуі оның көлемдік ұлғаюына әкеліп соктырады. Дереккөздер
Геологиялық болжамдар

Геологиялық болжамдар – жердің алғашқы жаралу себептерін, оның ішкі құрылыс ерекшеліктерін, тектоникалық, қозғалыстар табиғатын және планетаның геологиялық даму заңдылықтарын жасақтауға көмектесетін болжамдар жиынтығы. Дереккөздер
Жерсілкіну ішкіндігі

Жерсілкіну ішкіндігі – жер қыртысындағы тектоникалық кернеулер әсерінен кенет туындайтын тербелістер нәтижесінде бірсыпыра энергия (103— 1018 дж) бөліп шығаратын Жер қойнауындағы табиғи нокат. Ішкіндік терендігіне орай жерсілкінулер үш түрге белінеді: 1) байырғы немесе саяз сілкініс (Н
Құбырларын балшықтау

Құбырларын балшықтау (бүрғылау) – айналмалы бұрғылау процесі барысында бұрғылау кұбырларына балшық ерітінділерін беру арқылы сол құбыр жарының саз-балшықтармен сылануын қамтамасыз ету, сөйтіп оның жапырыла кұлау мүмкіндігін барынша азайту мақсатында қолданылатын тәсіл. Дереккөздер
Сазды минералдар

Сазды минералдар – негізінен алғанда алюминий мен магнийдің, сирегірек мыстың, темірдің, калийдің және натрийдің, ал некен саяқ хромның, мырыштың, литийдің, никелдің т. б. элементтердің сулы силикаттары мен алюмосиликаттарынан тұратын минералдар жиынтығы. Кристалдық торының ерекшеліктеріне орай С. Т. төрт топқа жіктеледі. Олар қосқабатты (каолинит тобы), үшқабатты (монтмориллонит және гидрослюдалар тобы), бір және үшқабатты пакеттердің астасуынан туындайтын және аралас қабатты С. Т. тобы деп аталады. Дереккөздер
Қышқұйма саздары

Қышқұйма саздары – тасшынылар (фарфор), шынытастар (фаянс) және қышқылға төзімді бұйымдар жасауға қолданылатын отқа төзімді, қиын балқитын және тез балқығыш саздар жиынтығы. Саздың қышқұйма өндірісі мүдделерін қанағаттандыру мүмкіндігі оның отқа төзімділігімен, сазды жерлер мен титан тотығының саз құрамындағы мөлшерімен, шымырлану дәрежесімен, бояғыш тотықтар мөлшерімен, созылмалылығымен, дисперсиялылығымен және саз құрамындағы ірі түйіртпекті кірінділер мөлшерімен анықталмақ. Дереккөздер
Пелагиальдық саздар

Пелагиальдық саздар – терең сулы алаптар түбінде қалыптасатын политекті құрамды сазды шөгінділер. Қатты тотыққан, әдетте қоңыр, сирегірек қызыл түсті болып келетін бұл лай тұнбалары мұхит алаптарының континенттерден қашық орналасқан барынша терең аудандарында (4000—6000 м) түзіледі. Дереккөздер
Территекті саздар

Территекті саздар – әр түрлі шөгінді жыныстар мен үгілу қабаттарына тән жыныстардың мүжілуі нәтижесінде дараланған саз түйіршіктерінің су алаптары түбінде қайтадан шөгуі (тұнуы) нәтижесінде қалыптасқан сазды жыныстар. Дереккөздер
Цемент саздары

Цемент саздары – цемент өнеркәсібінде қолданылатын сазды жыныстар. Портландцементтер дайындауға жарамды саздар құрамындағы кремнеземнің сазды жерлердің және темір тотығының өзара қатынас мөлшері белгілі дәрежеден аспауы шарт. Саз құрамында магний тотығының, сілтілердің, ангидридтердің, әртүрлі тау жыныстары кесектерінің біршама мол ұшырасуы одан дайындалған цемент сапасының нашарлануына әкеліп соқтырады. Дереккөздер
Глобулдер

Глобулдер – Сферолиттермен, аксиолиттермен немесе пизолиттермен салыстырғанда ішкі құрылысы мүлдем қарапайым болып келетін өте ұсақ домалақ пішінді (диаметрі 1—2 мм-ден аспайды) тасберіш (конкреция) түрлері. Дереккөздер
Карбонаттар түзілуінің сындарлы тереңдігі

Карбонаттар түзілуінің сындарлы тереңдігі – мұхит суы терендіктерінің шартты деңгейі. Бұл деңгейден тереңірек аудандарда түзілген пелагиальдік, шөгінділер құрамында карбонатты жыныстар мүлдем болмайды десе де болады. Бұл құбылыс аталған ортаның физикалық-химиялық ерекшеліктерімен (қысым мелшері, судың температурасы, СОг мөлшері т. е.), сол сияқты карбонаттардың түзілу және еру мүмкіндіктерінің өзара қатынас мөлшерінің өзіндік көрсеткішімен түсіндіріледі. Тынық мұхит алабында бұл деңгей 4000—5100 м, Үнді мұхитында 4500—5100 м, ал Атлант мұхитында 3650—6000 м тереңдіктер аралығына орналасқан. Дереккөздер
Сулы беткей

Сулы беткей – тау жыныстарының жерасты суларымен қаныққан қабаты. С. Б. екі су өтпейтін кабаттардың аралығында орналасқан жағдайда оны тақташааралық беткей ал тек қана астыңғы жапсары су өтпейтін қабатпен төселген жағдайда грунтсулы беткей деп аталады. С. Б. әр түрлі литологиялық құрамдағы тау жынысы қабатшаларын біріктіруі мүмкін. Дереккөздер
Танымал беткей

Танымал беткей – тау жыныстары жиынтықтарының арасында өзінің литологиялық өзгешеліктері, түрі, түсі, құрамы, органикалық қалдықтардың нақтылы түрлерін кіріктіру мүмкіндігі т. с. с. өзіне ғана тән бірегей сипаты тұрғысынан анық ерекшелене отырып, алыс-алыс қашықтықтарға сағаланатын, яки аукымды кеңістік өңірінде дәйім ұшырасып қалып отыратын, сондықтан да зерттеуші әрдайым жазбай танитын тау жынысы кабаты. Т. Б.-лерді даралау геологиялық түсірім жұмыстарында, баска да геологиялық зерттеулер барысында тау жыныстары қималарын сағалау жане салыстыра сәйкестіру шараларын табысты түрде жүзеге асыруға көмектеседі. Дереккөздер
Тау құбылнамасы

Тау құбылнамасы – геологиялық денелердің (қабаттар, қабатшалар, желілер т. с. с.) бір-бірімен астасу элементтерін, яғни олардың сағалану және еңістену азимуты мен еңістену бұрыштарын өлшеу үшін арнайы қолданылатын аспап. Дереккөздер
Гутенберг қабаты (белдемі)

Гутенберг қабаты (белдемі) – жоғарғы мантияның сейсмикалық толқындар жылдамдығы біршама баяулап қалатын қабаты. Бұл қабатты 1926 жылы Гутенберг даралаған, оны шартты түрде астеносфералық қабаттың баламасы деп есептеуге болады. Дереккөздер
Жердің ішкі өңірлеріндегі қысым

Жердің ішкі өңірлеріндегі қысым – Жер қимасына тән заттар тығыздығы мен салмақ күшіне тәуелді болып келетін Жердің ішкі өңірлеріндегі қысымның нақтылы мөлшерлері гидростатикалық теңдеулер көмегімен анықталады. Бұл қысым мөлшері континенттерге тән жер қыртысының табаныдеңгейінде 10 кбар шамасында, мантия өңірінде жүздеген кбар, мантия мен ядро жапсарында 1,3.10 (3) кбар, ал Жер кіндігінде 3,5 ± 0,5.10 (3) кбар. Дереккөздер
Шығыршық сығылма

Шығыршық сығылма – бір-біріне иіле жалғасқан сығылмалар жиынтығынан тұратын, жалпы пошымы шығыршық тәрізді геологиялық дене. Мұндай денелер дөңгелек пішінді интрузия шоғырларын жиектей дамыған жарықтарға сол интрузияны қоректендірген магма балқымаларының сығымдала енуі нәтижесінде қалыптасатын болса керек. Дереккөздер
Дацит

Дацит – өте ұсақ жымдастырушы масса арасындағы сеппелері ізбесті-натрийлі дала пшаттарынан (көбінесе андезиннен), кейде кварцтан немесе түсті минералдардан (биотит, мүйізталшықтар, пироксен) тұратын эффузивті тау жынысы. Дациттың интрузивті тектестері гранодиориттер мен кварцты диориттер. Дереккөздер
Магнит полюстерінің қозғалысы

Магнит полюстерінің қозғалысы – жүздеген жылдар бойына дамылсыз жүргізілген планетаның магниттік өріс сипатын зерттеу нәтижесінде анықталған Жер магнит полюстерінің қозғалысы. Жер дамуының бүкіл тарихы оның магнит өрісінің ұдайы қосөрісті болуымен сипатталады деп есептелген жағдайда, осы полюстердің кеңістіктегі жылжу мөлшері немесе оңтүстік және солтүстік магнит полюстерінің өзара орын ауыстыруы (бұл құбылыс планета магнит өрісінің инверсиясы деген атауға ие) мейілінше ауқымды да жиі болған құбылыстар екендігі анықталып отыр. Дереккөздер
Гравитациялық қозғалыстар

Гравитациялық қозғалыстар (орын ауыстырулар) – борпылдак та болбыр тау жыныстары шоғырларының өз салмақ күшімен қозғалу процесі. Гравитациялық қозғалыстар планетамыздың барлық аймақтарында, кез келген өңірде (жер бетінде, су түбінде т. с. с.) көрініс беруі ықтимал, сондықтан да олар экзотекті процестер ішіндегі ең маңызды мұжу агенттерінің біріне саналады. Біршама құрғақ борпылдақ тау жыныстарының өз орнынан қозғала бастауы үшін жыныстардың жылжу еңістігі 3-5°-тан кем болмауы керек, ал ылғал жыныстар шоғыры еңістіктің бұдан да аз мөлшерінде жылжып кетуі мумкін. Гравитациялық қозғалыс түрлері: опырылмалар (обвал) мен сусымалар (осыпь) (құрғак тау жыныстары түйіршіктері мен кесектерінің өз төсеніші мен ілінісін кенет жоғалтуы немесе таянышынан айырылып қалуы нәтижесінде қопарыла құлауы); қозғалмалы үшкіртас бүркемелері мен ағымдары (үшкіртастар шоғыры орналасқан баурай еңістігі табиғи еңістік бұрышынан көбірек болған жағдайда жаңағы шоғырлардың төмен қарай жылжи бастауы); шөккіндер (оползень) (барынша ылғалданған немесе сумен қаныққан массалардың сырғанауы; жерүсті және суасты тауларына тән баурайлар өңірінен де көрініс беруі мүмкін;) шайылма (оплывные) қозғалыстар (өсімдікті-топырак қабатшасы астындағы аз-кем ылғалданған грунттардың сығыла ағуы нәтижесінде пайда болатын азын-аулақ қозғалыстар; бұл қозғалыстар көзге көрінбейді); шайынды (плывунные) қозғалыстар (қатты ылғалдануы нәтижесінде аққыштық шегінен айырылған өсімдікті-топырақ қабатшасы массаларының жаппай жылжи бастауы; бұл массалардың ылғалдану дәрежесі өте жоғары болса да, шайынды қозғалысы байырғы су ағысының қасиеттерін иелене қоймайды); тас-балшық ағындары немесе сел тасқындары (тау жыныстары кесектерімен және түйіршіктерімен қаныққан лай ағындары). Дереккөздер
Орогенді тектоникалық қозғалыстар (орогенез)

Орогенді тектоникалық қозғалыстар (орогенез) – таулы белдеулердің яки тау жүйелерінің пайда болуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстар жиынтығы. Эпейрогенді тектоникалық қозғалыстармен салыстырғанда орогенді тектоникалық қозғалыстар, нақтылы аймақтарды ғана қамти отырып, өте қарқынды түрде өтетін болса керек. Дереккөздер
Қатпарлы тектоникалық қозғалыстар

Қатпарлы тектоникалық қозғалыстар – тау жынысы, яки жер қыртысы қабаттарының жаппай қатпарлануын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстар жиынтығы. Әдетте геосинклинальдық облыстар өңірінен, яки ұзыннан-ұзақ созыла сағаланған құрылымдар аймағынан көрініс береді. Геосинклинальдық процесс кезінде түзіліп үлгерген тау жынысы қабаттарының жаппай иілімделе-қатпарлануы сол геосинклинальдық құрылым дамуының соңғы кезеңдерінде жүзеге асады деп есептелінеді. Тау жыныстары қабаттарын қатпарлауда тангенциальды (жазық бағыттағы) және көлденең бағыттағы қозғалыстардың екеуі де айтарлықтай роль атқаратын болса керек. Қатпарлы тектоникалық қозғалыстар деген сөз тіркесін тектоникалық қозғалыстар терминінің белгілі дәрежедегі синонимі деп түсінуге болады. Дереккөздер
Эпейрогенді тектоникалық қозғалыстар (эпейрогенез)

Эпейрогенді тектоникалық қозғалыстар (эпейрогенез) – өте жай, ұзақ уақыттар бойы етек ала отырып, ірі-ірі аймақтардың жоғары көтерілуін немесе төмен ойысуын қамтамасыз ететін қарапайым қозғалыстар. Орогенді (қатпарлы) қозғалыстармен салыстырғанда эпейрогенді тектоникалық қозғалыстар өздері әсер еткен аймақтардың ішкі құрылысын ешбір өзгертпейді, яғни осы аймақтарға тән тау жыныстары қабаттарын қатпарламайды деп есептеледі. Синонимі – тербелмелі тектоникалық қозғалыстар. Дереккөздер
Телқосақ

Телқосақ – кейбір минерал кристалдарына тән егіз қосақтар. Телқосақтардың бірнеше түрлері болуы мүмкін. Олар: қарапайым, секторлы, полисинтетикалық, кенішті, иінді және жапсарлы телқосақтар. Дереккөздер
Кремний қостотығы (SIO 2)

Кремний қостотығы (SIO 2) – минерал. α β Табиғатта β-кварц түрінде өте кең тараған. Табиғатта сирек ұшырасатын, яки жоғары температуралар жағдайында жасанды түрде ғана алуға болатын α-кварц, α, -β-және у-тридимит, α-және β-кристобалит, коэсит, лешательерит, стишовит, китит, меланофлогит, морт пішінді кварц т. с. с. түрлері бар. Минералогияда өте жиі қолданылатын синонимі – кремнезем. Дереккөздер
Қосшағылыс

Қосшағылыс – бір ғана ажыратқыш арқылы қарай отырып, тастілім тұғырын айналдырған жағдайда минералдың түс өзгерістерінен немесе жарық қарқындылығының бәсеңси, яки күшейе түсуінен аңғарылатын шағылысу көрсеткіштерінің үлкен және кіші мөлшерлері арасындағы айырма. Минералдың бұл қасиетінің негізінде оның бағдарлы абсорбциялық қабілеті жатыр. Дереккөздер
Тау жыныстарының ыдырауы

Тау жыныстарының ыдырауы – шымыр жыныстардың өз құрамын сақтай отырып жемірілуі, яғни әртүрлі мөлшердегі кесектер мен түйіршіктерге бөлшектенуі; температуралық өзгерістер, өсімдік тамырларының әсері т. б. физикалық үгілуді қамтамасыз ететін сан түрлі құбылыстар шешуші роль атқарады. Дереккөздер
Шілтертап

Шілтертап – көрініс пішіні өсімдік бұтақтары мен жапырақтарын еске салатын, түрлі минерал кристалдарының бір-бірімен жарыса немесе қосақтала өсуі нәтижесінде пайда болатын агрегаттар. Шілтертаптар түзілімінің өте тез кристалдануы, кристалдану процесінің жарықшақтар өңірінен көрініс беруі немесе тұтқыр орталарда жүзеге асуы нәтижесінде қалыптасуы мүмкін. Саф алтындар мен саф күмістер, табиғи таза мыс агрегаттары, псиломелан деп аталатын марганец минералы, мұз қыраулары т. с. с. түзілім кристалдары шілтертаптар түрінде ұшырасуы мүмкін. Псиломелан шілтертаптарының өсімдік жапырақтарының табына ұқсайтындығы соншалық, оларды көне өсімдіктердің қазба қалдықтарымен шатастырып алу оп-оңай. Дереккөздер
Мұжылу

Мұжылу – сырт күштер әсерінен жаппай үгіліске ұшыраған беткі қабат бөлшектерінің ойыс өңірлерге қарай сырғуына байланысты (салмақ күші, ағын сулар әсері, жел күші т. с. с.) көтеріңкі аймақтардағы тау жыныстарының ұдайы мұжылып (жеміріліп) отыруын қамтамасыз ететін табиғи процесс. Дереккөздер
Дериватограф

Дериватограф – заттардың термикалық сипатын кескіндейтін қисық сызықтарды тіркеуге (жазып алуға) қолданатын аспап. Жалғыз ғана сынаманы зерттеу нәтижесінде бірнеше сипатты қисық сызықтар жиынтығы алынуы мүмкін. Дереккөздер
Дериваттар

Дериваттар – петрологияда: жалғыз ғана магмалық балқымалық жіктелуі нәтижесінде пайда болатын тау жыныстарының түрлері. Кейде дериваттар деген атау магма жіктелуінің сұйық және газ түріндегі өнімдері хақында да қолданылады. Дереккөздер
Үрлену

Үрлену – борпылдақ материалдарды, яғни құм және құмайт түйіршіктерін үргілей отырып, олардың алғашқы аймақтарда мұжылуын (жемірілуін) және келесі өлкелерде қайтадан түзілуін қамтамасыз ететін байырғы жел әрекетінің нәтижесі. Бұл процесс шөлді аймақтарда кеңінен етек алған, өзге климат жағдайларында да көрініс беруі ықтимал. Дереккөздер
Тау жыныстарының деформациясы

Тау жыныстарының деформациясы – күштің әсерінен тау жыныстары массивіндегі түйіршіктердің салыстырмалы қалпын өзгертуі. Тау жыныстарының деформациясы серпімді, пластикалық және үзілмелі болып бөлінеді. Тау жыныстарының серпімді деформациясы — сыртқы күштің әсер етуі кезінде тау жыныстарының формасы өзгергенімен, күшті алып кеткен кезде олар бұрынғы қалпына қайта келеді. Тау жыныстарының пластикалық деформациясы — сыртқы күштің әсерінен олар өздерінің бастапқы формасын өзгертеді, бірақ қайта қалпына келмейді және үзілмейді. Ал тау жыныстарының үзілмелі деформациясы сыртқы күштің әсерінен тау жыныстарында жарықшақтар пайда болып, оның тұтастығы бұзылады.. Дереккөздер
Әуебейнетүсірімдерді бажайлау

Әуебейнетүсірімдерді бажайлау – жер бетінің аспаннан түсірілген бейнесуреттерін зерттеу нәтижесінде сол суреттегі өңірдің ерекшеліктерін анықтау тәсілі. Бажайлау объектісі ретінде жекелеген бейнесуреттер, олардың ірі-ірі жүйелері және түрлі-түрлі ауқымды бейненұсқалар пайдаланылуы, ал бажайлау құралдары рөлін қарапайым стереокөзілдіріктерден бастап өте күрделі өлшем аспаптарына шейінгі аралықтағы түрлі-түрлі жабдықтар атқаруы ықтимал. Әуебейнетүсірімдерді бажайлау барысында қосалқы белгілер маңызды роль атқарады. Мәселен, шөлді аудандардағы грунт суларының таралу алабы өсімдіктер әлемінің сонылығымен сипатталса, жер қыртысына тән жасырын жарылымдар сипаты өзен тораптарының өзіндік ерекшеліктері тұрғысынан анықталуы мүмкін. Әуебейнетүсірімдерді бажайлау тәсілі әскери істерде, топография мен картографияда, геоморфология мен геологияда, инженерлік геология мен гидрогеологияда, пайдалы қазба кендерін іздестіруде, орман байлығын зерттеуде, топырақтануда, геоботаникада, тундралық жайлауларды бағалауда, теңіз жағалауларын зерттеуде т. с. с. халық шаруашылығы мен ғылымының өте маңызды салаларын тиімді түрде өркендетуде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Диатек

Диатек – сөзінің этимологиялық мағынасы екі түрлі түсінікті білдіреді, олар "толығымен қайтадан жасақталу" және "өзгерістерге ұшырау" деген ұғымдар. Осыған орай, диатек терминінің геологиялық мән-мағынасы да екі бағытта анықталады. Ғалымдардың бірінші тобы, әсіресе, шет елдік литологиялық әдебиет авторлары диатек сөзінің мағынасын шөгіндінің (тұнбаның) алғаш түзілуінен бастап оның метоморфизмге ұшырауына дейінгі аралықтағы бүкіл өзгерістер жиынтығы деген ұғыммен орайластырады. Екінші түсінікке сәйкес, борпылдақ та болбыр шөгіндінің (тұнбаның) диатектену процесі оның шөгінді (тұнба) жыныстарға айналуымен, яғни тек қана шымырлана түсуімен ғана шектелмек, ал оның болашақ өзгерістері келесі сатыларда, яғни кататек және метатек жағдайларында жүзеге аспақ. ТМД елдерінің геологиялық әдебиетінде диатек термині әдетте соңғы мағынада қолданылады. Дереккөздер
Вариациялық диаграмма

Вариациялық диаграмма – өзгермелі мөлшерлер арасындағы байланыстарды ашып көрсететін сызбалы кескін. Вариациялық диаграмма - айнымалдардың байланысын графикалық бейнелеу. Мұнда абсциссаға таужынысқа өте маңызды элементтің массалық пайызы, ал ординатаға басқа элементтердің мөлшері көрсетіледі. Осылай жасалған қисық бойынша әр элементтің басқа бір элементтің мөлшерінің өзгеруіне қарай қалайша өзгеретінін анықтауға болады. Дереккөздер
Петрохимиялық диаграммалар

Петрохимиялық диаграммалар – тау жыныстары құрамындағы химиялық түрбөлшектердің (компонент) өзара байланысын саралау, магмалық кешен немесе тастобыр (серия) көлеміндегі жекелеген жыныстардың магмалық даму жолын қадағалау, зерттелмек кешеннің өзге тектестерімен салыстырғандағы орны мен маңызын анықтау т. с. с. келелі мәселелерді табысты түрде шешу мақсатында тау жынысының химиялық құрамын сызбалы түрде кескіндеу тәсілі. Дереккөздер
Диатомдер

Диатомдер – мөлшері 4–2000 микрон аралығында болып келетін бір клеткалы өте ұсақ балдырлар; протопластан тұратын клеткасы кремнийлі сауытшамен көмкерілген; теңіз суларында да, тұщы суларда да әртүрлі температуралар жағдайында тіршілік ете алады. Бұл балдырлар сауытшаларының жиынтықтары есебінен диатомиттер деп аталатын кремнийлі жыныстар қалыптасады; юра кезеңінен бері белгілі. Синонимі – диатомды балдырлар. Дереккөздер
Дивергентті қосақ

Дивергентті қосақ – тангенциальды қозғалыстардың орталық өңірден шеткі аймақтарға қарай жылжуы нәтижесінде қалыптасатын қатпарлы егіз жүйенің (әдетте эвгеосинклинальдар) бір-бірімен тоқайласу пішіні. Термин авторы Обуэнның топшылауынша, бұл жағдайдағы құрылымдар табиғаты ортадан тепкіш егізпішінмен (симметрия) сипатталады, дивергентті қосақтың конвергентті қосақтан айырмашылығы да осында. Дереккөздер
Жерасты суларының динамикасы

Жерасты суларының динамикасы – 1. Гравитациялық жерасты суларының жер қыртысына тән тау жыныстары өңірінде әртүрлі табиғи және жасанды факторлар есебінен қозғалуын зерттейтін сала. 2. Жерасты суларының тау жыныстары қимасындағы қозғалысы. Дереккөздер
Қосөріс

Қосөріс – бір-бірімен сыбайлас орналасқан тең мөлшерлі аттас емес электрлік немесе магниттік зарядтар жүйесі. Зарядаралық қашықтық пен заряд мөлшерінің көбейтіндісімен өлшенетін, теріс зарядтан оң зарядқа қарай бағытталған мегземе (вектор) қосөріс моменті деп аталады, ал осы көрсеткіш әрбір қосөрістің өзіндік сипаты іспетті. Дереккөздер
Дизъюнктивті дислокациялар

Дизъюнктивті дислокациялар – геологиялық денелердің жарылуы (жыртылуы) және осылайша дараланған дене бөлшектерінің жарылым бойымен жылжуы нәтижесінде қалыптасатын тектоникалық бұзылыстар жиынтығының жалпылама атауы. Жыртылып-ажырау құрылымдарын құрайтын геологиялық дене бөлшектерінің бір-біріне үйкеле отырып жылжу жазықтығы рөлін әдетте байырғы жарықтар мен жарылымдар атқарады, бұл жазықтық әдетте жыртылу жазықтығы немесе жыртылу жігі деп аталады; геологиялық дене бөлшектерінің кезінде бір-біріне шендес орналасқан нүктелерінің жыртылу жігі бойымен алшақтап кету қашықтығын ажырау амплитудасы деп атайды. Дизъюнктивті дислокациялар нәтижесінде жыртылып-ажырау құрылымдарының талай-талай түрлері қалыптасады (көлбеме, сырғыма, шашпыма, тектоникалық бүркеме т. с. е.). Дизъюнктивті дислокациялар терминінің синонимі ретінде жеке сөздер мен сөз тіркестері қолданылуы мүмкін. Олар: жыртылыс; жыртылып ажырау; жарылым; дизъюнктивті бұзылыс т. с. с. Дереккөздер
Пликативті дислокациялар

Пликативті дислокациялар – жер қыртысындағы тау жыныстары қабаттарының өз тұтастығын сақтай отырып, әртүрлі масштабта және пішінде иілімделуін қамтамасыз ететін деформациялар жиынтығы. Бұл дислокациялар нәтижесінде тектік ерекшеліктері мен пішіндік өзгешеліктері тұрғысынан сан түрлі иілімдер жүйесі, яки қатпарлар қалыптаспақ. Синонимі – қатпарлы бұзылыстар. Дереккөздер
Жекелену

Жекелену – геологияда: тектік тұрғыдан байланысты, бірақ құрамы жағынан анық ерекшеленетін бірнеше жаңа өнімдердің бір ғана материал есебінен қалыптасуын қамтамасыз ететін барша геологиялық процестер жиынтығын кескіндейтін жалпылама термин. Дереккөздер
Дозиметрлep

Дозиметрлep – радиоактивті немесе рентген сәулелері дозасын өлшеу аспаптары. Дозиметр түрлері #гамма-сәулелердің рентген сәулелерінің дозасын және нейтрон ағындарын өлшеу аспаптары; #радиоактивті заттармен ластанған жазықтықтар бетіндегі альфа және бета-бөлшектері ағымын өлшеу аспаптары; #ауаның радиоактивті газдармен және аэрозольдармен ластану дәрежесін өлшеу қондырғылары; #судың және азык-түліктің нақты белсенділігін өлшеу аспаптары; #гамма-сәулелердің рентген сәулелерінің және нейтрон ағындарының жеке адам қабылдаған дозаларын анықтау аспаптары; #радиоактивті бөлшектермен уланған адамдардан тарайтын сәулелерді және олардың демінен шыққан ауа радиоактивтілігін өлшеу аспаптары. Дереккөздер
Докембрий

Докембрий – Жердің палеозой эрасына дейінгі (кембрий кезеңіне дейінгі) 3,3 млрд жылдық тарихы кезінде қалыптасқан, яғни архей мен протерозойға тиесілі тау жыныстары жиынтығының жалпылама атауы. Синонимі – криптозой. Радиоактивтік тәсілмен анықталған кейбір деректер бойынша жер қыртысының өте көне жыныстарының жасы 4-3,5 млрд. Жыл шамасында. Түрлі зерттеушілердің деректері арасында айырмашылықтар бар. Докембрийдің ұзақтығы жалпы алғанда 2900 млн жылдан артығырақ деп есептеледі. Зерттеуші ғалымдар Докембрий геологиясын зерттеуде тиянақты үлес қосқан көрнекті орыс ғалымдары А.А.Иностранцев, Ф.Ю.Левинцон – Лессинг, Е.С.Федоров, А.А.Полканов болды. Жеке докембрий қабаттарын зерттеуде украин қалқанында В.И.Лучицкий, Н.П.Семененко, Ю.И. Половинкина, Сібірде В.А. Обручев, Д.С. Коржинский, И.Д. Черский, Оралда Н.И. Гарань, Орта Азияда Н.И.Николаев, Орталық Қазақстанда Р.А.Борукаев, Е.Д. Шлыгин т.б. көптеген ғалымдар зор үлес қосты. Құрамы Докембрий жыныстарында организм қалдықтары өте сирек кездеседі. Дегенмен, ғалымдар бұл көне заманда тіршілік бай болған деген тұжырымды қолдайды және осыған организмдер қатынасы арқасында түзілетін шунгит, антрацит, қалың әктас, тау жыныстары, мәрәмәр қабаттары кездесетінін дәлелдейді. Сонымен қатар мұнда, яғни көміртекті жыныстарда органикалық заттың бар екендігі изотоптық әдіс арқылы дәлелденді.Рифей жүйесінен едәуір қарапайым жәндіктер мен балдырлардың қалдықтары. Кембрий кезеңінің басында организмдердің барлық түрлерінің қалдықтары кездесуі де мұның дәлеледемесі. Себебі, тіршілік пайда болып, оның эволюциялық жолмен ұзақ дамып, жіктеліп – топталуы үшін талай заман өтуі қажет. Докембрий шөгінділерінде барлық табиғи темір қорының 70%-ы, марганецтің 63%-ы, хромиттің 73%-ы, сульфитті никельдің 72%-ы, кобальттің 93%-ы, уранның 66%-ы шоғырланған. Оның қабаттары алтын, қалайы, күміске мол. Дереккөздер Геологическое строение КСРО, в 6 тт.т, 1,Стратиграфия, М., 1969: Наливкин Д. В., Геология КСРО, М.-Л., 1962: Семененко Н. П., О сравнении докембрия Восточно-Европейской и Северо-Американской платформ, «Советская геология», 1966, № 1; Атлас литолого –палеографических карт КСРО, [в 4 тт.], т. 1, М., 1968. Дереккөздер
Геологиялық құжаттама

Геологиялық құжаттама – арнаулы геологиялық зерттеулер жүргізу барысында, іздеу-барлау жұмыстары кезінде, пайдалы қазба кендерін өндірістік игеру барысында анықталған геологиялық деректерді жан-жақты хаттау және әртүрлі карталар мен сызба-нұсқалар, қималар мен кескін-пішіндер түрінде кескіндеу шараларының жиынтығы. Мұнымен қатар, геологиялық құжаттамаға таскертпелер мен тасбағандар, палеонтологиялық коллекциялар мен сынамалар т. с. с. тау жыныстарының арнаулы үлгілері алынған нүктенің географиялык орнын дәлме-дәл анықтау және осы өңірдің геологиялық ерекшеліктерін ұқыпты түрде хаттау істері де кіреді. Геологиялық құжаттаманың басты-басты элементтері: тау жыныстары мен пайдалы қазбалардың үлгілері, тасбағандар, түпшаймалар, әртүрлі сынамалар, дала кітапшалары, күнделіктер, ашылым және қазынды сипаттары хатталған құжаттар, сынама журналдары, кестелер, диаграммалар, карталар, сызбанұсқалар, қималар, кескін-пішіндер, суреттер, бейне материалдар т. с. с. Дереккөздер
Керіздеу

Керіздеу – сукіріктіруші тау жыныстарын табиғи немесе жасанды түрде кептіру, яки нақтылы өңірден аласталмақ суларды табиғи ойпаттарға (өзендер, көлдер т. с. с.) немесе жасанды ойыстарға (каналдар, құдықтар, апандар т. с. с.) ағызып жіберу. Дереккөздер
Қайыршақ

Қайыршақ – әртүрлі тау жыныстарының физикалық үгілуі нәтижесінде қалыптасатын түйіршіктер мен кесекшелер. Бұл үшкір де қырлы (жұмырланбаған) түзілімдер мөлшері әдетте 1– 10 мм аралығында болып келеді. Дереккөздер
Уатқьштар

Уатқьштар – тау жынысы мен руда сынамаларын ұсақтауға (уатуға) керекті механизмдер. Таскертпелерді біршама ірі түйіршікті сынамаларға айналдыру үшін жақты уатқыштар, ұсақтай түсу үшін білікті уатқыштар, ал ұнтақтау үшін шар диірмендер мен өзекті диірмендер қолданылады. Дереккөздер
Дунит

Дунит — (Жаңа Зеландиядағы Дун тауына қатысты аталған) — оливин минералынан тұратын, хромшпинелидтердің азын-аулақ мөлшерін кіріктіретін аса негізді интрузивті тау жынысы. Құрамының 90%-тен көбі оливин, қосымша минерал ретінде пироксен, кейде анартас, плагиоклаз кездеседі. Құрылымы толық кристалды, ұсақ, орта түйірлі. Нақышы шомбал. Түсі сарғыш жасылдан қараға дейін. Меншіктік салмағы 3,2 г/см3. Дунит жер қыртысында негізді магманың ыдырау өнімі ретінде габброидтармен бірге кездеседі, кейде жеке кристалданады. Қазақстанда Дунит Ақтөбе, Қостанай, Павлодар, Шығыс Қазақстан, Жамбыл облыстарында кеңінен тараған, басқа аймақтарда сирек кездеседі. Дунит массивтерінде хром, платина, асбест кендері орналасады. Дунит отқа төзімді материалдар дайындауда пайдаланылады. Дереккөздер
Темірлі тақтатастар

Темірлі тақтатастар – кембрий кезеңіне шейін қалыптасқан, құрамына кварцты-темірлі түзілімдерді көптеп кіріктіретін, әртүрлі метаморфты өзгерістерге ұшыраған шөгінді және жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары; кварц пен силикат-магнетитті немесе гематитті жыныс қабатшаларының алмасып отыруы нәтижесінде қат-қабатталған немесе жолақ нақышты түзілімдер түзеді. Құрамындағы темір мөлшері 25–30%-тен кем болмаған жағдайда темірлі тақтатастар байытуды керек қылатын темір рудасы болып есептеледі. Дереккөздер
Темір телпек

Темір телпек – сульфидті кендердің құрамында пирит кристалдары өте мол ұшырасатын ең беткі тотыққан қабаты. Бұл өңірде пириттен басқа да минерал түрлері көптеп кездеседі. Олар – темірдің сулы және сусыз тотықтары (гетит, гидрогетит, гематит), кремнезм минералдары (кварц, халцедон, опал), мыстың және қорғасынның қайталамалы карбонаттары (малахит, церуссит т.б.), сульфаттар (англезит, ярозит, гипс т. б.), силикаттар (хризоколла т. б.). Темір телпек қимасында сульфидті минералдар ыдырауы нәтижесінде дараланған алтын мен күміс түйіршіктері де ұшырасуы мүмкін. Темір телпектер қабатының қалыңдығы бірнеше метрден ондаған метрге шейін жетуі мүмкін, бұл қабат сульфидті кендерді, әсіресе мыс сульфидтерінің түп кендерін іздестірудің өте тиімді белгісі болып табылады. Дереккөздер
Табиғи таза темір

Табиғи таза темір – табиғатта таза түрінде ұшырасатын темір, алайда оның құрамында да көптеген элементтердің өте аз мөлшерлері қоспа түрінде ұшырасуы ықтимал (кобальт, мыс, көміртек, фосфор, күкірт, сутек т. с. е.). Жаралу тегіне орай табиғи таза темір екі түрге – теллурлі темірге (жер теміріне) және жасынтас теміріне (ғарыш теміріне) – бөлінеді. Дереккөздер
Тереңсулы мұхиттық науа

Тереңсулы мұхиттық науа – мұхиттардың континенттерге жапсарласу өңірінде түзу бағытта немесе сәл-пәл иіле сағаланатын мейілінше ұзын да енсіз ойыстар – аралық иіндер жүйесі деп аталатын жалпыпланеталық құрылымдар жиынтығының басты бөліктерінің бірі. Тереңсулы мұхиттық науалардың тереңдігі 5–11 км аралығында, ұзындығы 2000–4000 км, ені ондаған километр. Көлденең қимасының сырт пішіні V әрпін еске салатын тереңсулы мұхиттық науа баурайлары өте тік бағытталған. Тереңсулы мұхиттық науалар жүйесі негізінен Тынық мұхит жағалауларында және Үнді мұхитының кейбір аудандарында ұшырасады; Атлант мұхитының континенттермен жапсарласу өңірінде мұндай құрылымдар жүйесі мүлдем дамымаған. Дереккөздер
Көмейтас

Көмейтас - жанартау ошағынан сығымдала көтерілген өнімдердің (лавалардың, туфолавалардың, жанартау женттастарының т. с. с.) сол жанартау көмейіне кептелуі нәтижесінде пайда болатын, сырт пішіні тік тұрған бағандарды еске салатын дене. Бұл денелердің көлденең қимасы көбінесе дөңгелек болып келеді, олардың диаметрі бірнеше метрден 1,5 км-ге шейін жетуі мүмкін. Синонимі – некк. Дереккөздер
Алмасу желісі

Алмасу желісі – жер қыртысындағы (тау жыныстарындағы) жарықтар бойымен жылжыған ерітінділер әсерінен бұрынғы тау жыныстарының жаңа минералдық заттармен алмасу нәтижесінде қалыптасатын желі. Синонимі – тастумалы желі. Дереккөздер
Өңдеу журналы

Өңдеу журналы – сынамаларды өңдеу барысы жайлы деректерді тіркеп отыратын құжат. Бұл құжатта сынаманың нөмірі, оның алғашқы және ақырғы салмақ мөлшері, өңдеу схемасы, өңдеуге түскен уақыты т. с. с. мағлұматтар көрсетіледі. Дереккөздер
Құбыр ұңғымасы

Құбыр ұңғымасы – бұрғылау процесінің әрбір сәтінде бұрғыланып өткен құбыр оқпаны барып тірелетін жазықтық; бұрғылау барысында құбыр ұңғымасы құбыр ернеуінен бірте-бірте қашықтай беретіндігі түсінікті. Дереккөздер
Батпақталу

Батпақталу – екі мағынасы бар. 1. Су қоймасы бетінің батпақтарға тән өсімдіктерімен жаппай көмкерілуі және олардың бірте-бірте ұлғая отырып шымтезектерге айналуы нәтижесінде осы қойманың батпақтарға айнала бастауы. 2. Сутіректі қабат жер бетіне біршама жақын орналасқан, сондықтан да жинақталған су шоғырларының ағып кету мүмкіндігі нашар болуы немесе су айдыны бетінің булану режиміне өзгерістер енуі салдарынан (мәселен, орман өрттерінің әсерінен) қатты ылғалданған аудандар есебінен бірте-бірте батпақтардың қалыптасу процесі. Дереккөздер
Бөгетмұз

Бөгетмұз – суда жүзіп жүрген және су бетін көмкере бастаған мұз кесектерінің өзен аңғарының нақтылы өңірінде жинақталуы. Күзгі сеңдер қозғалысы кезінде кеңінен етек алатын бұл процесс өзен ағысының кейбір өңірлерде уақытша бөгелуіне, сөйтіп өзен деңгейінің күрт көтерілуіне әкеліп соқтыруы ықтимал. Дереккөздер
Тау жыныстарын шымырлау

Тау жыныстарын шымырлау – тау жыныстарының сапасын әртүрлі әдістер көмегімен (қатыру, жымдастыру, саздандыру, силикаттау, ыстық және салқын күйде таушайырлау т. с. с.) жасанды түрде жақсарту, яғни олардың беріктігі мен төзімділігін арттыру, деформациялану және суөткізгіштік қасиеттерін азайту. Дереккөздер