kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Би фестивальдары

Би фестивальдары – мың бұралып билегенді ұнататындардың мерекесі. Би фестивальдарының көбі би өнерінің қыр-сырын ашуды мақсат етеді. Би фестивальдары адамдарға жағымды әсер сыйлап, өмірге деген құлшынысын арттырады,адам денесінің әдемілігін, мүмкіндігін терең түсінуіне жағдай жасайды. Бұлардың біразы ашық аспан астында, далада өтеді. Франциядағы «Екі жасар арыстан биі» фестивалінде, Шри Ланкадағы жыл сайынғы би фестивальдарында бишілер көшелерді аралап, би парадын ұйымдастырады. Азия, Тынық мұхит елдерінің біріккен фестивалі, Ванкувер халықаралық би фестивалі, Жаңа Зеландия танго фестивалі, Рилдэнс, Грек провансалдарының фольклорлық би фестивалі, Окленд би фестивалі, Аотеароа хип-хоп саммиті, Латын Америка жыл сайынғы сальса билерінің сайысы сияқты көптеген танымал би фестивальдары бар. Классикалық үнді билері салт-дәстүрге негізделгендіктен, ғибадатханалар мен тығыз байланысты. Үндістандағы би фестивальдары рухани жаңғыру мақсатында, ата-баба дәстүрін ұмытпау үшін өткізіледі. Қазіргі заманда бұл фестивальдар үнді мәдениетінің ажырамас бөлігі саналады. Дереккөздер ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-455-4
Үнді фестивальдары

Индуизм дінінде кез келген жағдай, елеулі оқиғаның бәрі мереке ретінде тойланады. Құдайлардың тууы, асуралардың өлімі, құдайлардың жеңісі, жаңа жыл, жаңа ай, ай толған күн, егін жинау, туған күндер, үйлену тойы, адамның өмірден өткен сәті, т.б. сияқты өмірдің әр сәтін үнділер ойын-тойға айналдырады. Фестивальдардың басым көбінде дәстүрге сай жуыну, пуджалар мен киртандар орындалады. Холи, Дивали, Дуссехра, Лохри, Карва Чот, Дхантерас, Ракша-бандхан (Ракшья-бандхан), Бхаубидж, Пон гал, Лакшми-пуджа, Ват Пурнима, Кришнаджанмаш тами, Наг Панчами, Махашиваратри, Наваратри, Чахтх, Раманавами, Хануман Джаянти, Махавир Джаянти, Гуру Пурнима, Теедж, Онам, Ганеш Чатурти, Ратха-ятра, Дурга-пуджа, Говардан-пуджа, т.б. сияқты мейрамдар үнді фестивальдарының бір бөлігі ғана. Бірқатар фестивальдар белгілі бір аймақтарда ғана тойланады немесе әр аймақ өзінің табынатын құдайына байланысты өзіне маңызды мерекені ерекше атап өтеді. Бұлардың ішінде үнді халқы Дивали мейрамын асыға күтеді. Ол Наваратри мен Дуссехраның алдын да, Бхаубидж мерекесінен кейін өтеді. Дереккөздер ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-455-4
Сикх фестивальдары

Сикхтердің өздері ғана атап өтетін фестивальдары мен жәрмеңкелері бар. Олар қай жерді мекен етсе де мерекелерін ұмыт қалдырмайды. Мереке кезінде сикх жанұялары гурудвараға жиналады. Сикхілердің қасиетті кітабы – Гуру Грантхты оқиды. Кәсіби сикх әншілердің орындауында немесе хормен әнұран орындалады. Бас қосуға жиналғандардың бәріне тәтті пудинг таратылады. Негізгі гурудвараға жиналып, лангар жеу – міндетті рәсім болып саналады. Сикх фестивальдарына мыналар кіреді: Гуру пурабс , Байсакхи, Хола Мохалла, Магхи, Лохри, Пракаш Утсав, Сангранд және Банди ХорДивани. Бұлардан бөлек, сикхілер осы кезге дейін Ракша Бандан, Карва Шауз, Вижайдашами, т.б. үнді мерекелерін де атап өтеді. Сикх фестивальдары кезінде, әсіресе Гуру пурабстагу рудвара лар шырақтар мен безендіріледі, арнайы әзірленген тағам – лангар таратылып, діни рәсімдер орындалады. Дереккөздер ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-455-4
Топырақ биотасы

Топырақтың белсенді бөлігі – тірі организмдерді биота дейтін болсақ, топырақтағы тірі организмдердің тыныс-тіршілігін, қызметін олардың бір-бірімен және қоршаған ортамен қатынасын зерттейтін бөлім- топырақ биотасы деп аталады. Жасыл жапырақты жоғарғы өсімдіктердің жер асты бөлігіндегі тамырлар, ризосфералар және топырақ жануарлары, балдырлары, саңырауқұлақтар, қыналар, бактериялар, актиномицеттер т.б. организмдер топырақ биотасын құрушылар болып табылады. Топырақ организмдерінің негізгі топтарын: топырақ макрофлорасы, микрофлорасы және топырақ микрофвунасы, макрофаунасы құрайды. Топырақ организмдерінің негізгі топтарын құрайтын топырақ макрафлорасына - өсімдік тамырлары, топырақ микрофлорасына балдырлар, саңырауқұлақтар, актиномицеттер, бактериялар және ультрамикроскопиялық формалар жатады. Ал, топырақ микрофаунасына сүтқоректілер және омыртқасыздар енеді. Қарапайымдылар – топырақ микрофаунасының негізгі өкілдері болып табылады. Табиғатта топырақтың түзілуіне және дамуына байланысты барлық негізгі процестерге, өсімдіктердің өсуіне және топырақ құнарлығына әсер ететін тірі организмнің алуан түрі молынан қоныс тепкен. Топырақтағы барлық табиғи әсерлер өзінің табиғаты жағынан тікелей немесе жанамалы түрде биохимиялық реакциялар болып табылады. Топырақта өсімдік дүниесі, жануарлар дүниесі де өмір сүреді. Өсімдіктер дүниесінің өкілдері сан жағынан да, сапа жағынан да көп болып келеді.Флора, фауна топырақта үлкен-кішілігіне қарай макро және микроорганизмдерге бөлініп көрсетіледі. Топырақ биологиясы жинақталған ғылым, және әртүрлі биологиялық салалармен топырақтану ғылымының арқасында туындаған. Олардың құрамына зоология, альгеология, микология, биохимия, және микробилогия кіреді. Ол бізге топырақтың пайда болуын, физикалық жағдайын, гумустың пайда болуын, топырақ географиясын, агрохимиясын, топырақта өсімдіктердің қоректенуін, жер шаруашылығын үйретеді. Топырақ биологиясының дамуы XX ғасырдың аяғымен XX1 ғасырдың басы болып есептелінді. Оның негізін қалаушы ғылымдар топырақтану мен микробиология болып табылады. Олардың аяққа туруы және жаңа ғылым ретінде танылуы, ерте пайда болған басқа да ғылымдар мен тікелей байланысты.
Топырақ балдырлары

Балдырлар – органикалық заттардың, қарашіріктің пайда болуына, топырақ түзілуінің алғашқы үрдістеріне қатысатын хлорофиллді микроағзалар. Топырақ балдырлары деп, топырақта тіршілік ететін балдырлардың экологиялық топтарын айтады. Оларды: 1) жер бетінде тіршілік ететіндер, 2) жер бетіндегі суларда (үнемі ылғалды топырақтарда) мекендейтіндер, 3) тек қана топырақта мекендейтіндер (топырақтың ең төменгі қабатында) деп бөледі. Топырақ балдырларына жалпы сипаттама, таралуы, топырақтағы ролі. Негізінен алғанда топырақ балдырлары – микроскоптық организмдер. Оларды тек қана шоғырланған түрде ғана көзбен көреді. Балдырлар теңіз, көл, өзенде және тоқтау суларда, топырақтарда тіршілік етеді. Олардың бір жасушалы, шоғырлы, көп жасушалы түрлері болады. Көпжасушалы өкілдерінің денесін таллам деп атайды. Денесінде ұлпалары болмайтын және мүшелерге бөлінбейтін өсімдік бөлігін талломм деп атайды. Талломм грекше «таллос» - өркен, жас бұтақ, қатпаршақ. Балдырдың жасуша қабықшасы көбінесе жақсы жетілген. Жасушы көбіне бір ядролы. Балдырлар – теңіз, мұхиттар жағалауындағы тіршіліктің көзі, жан-жануарлардың мекені. Теңіздің, мұхиттың түбінде тіршілік ететіндер саны жүздеген есе артық. Сондықтан олар судағы тіршіліктің маңызды бір бөлігі болып саналады. Балдырлар жарық мол түсетін суларда тереңде, жарық аз түсетін лас сулардың бет жағына таралған. Теңіз суы мөлдір болғандықтан, 30 м тереңдікке дейін балдырлар көп тарайды, 100-200 м тереңдікте тек көлеңке сүйгіш, ал кейбір жеке қызыл балдырлар басқа өсімдіктер өсе алмайтын 500 м тереңдікте кездеседі.
Г.Харди-В.Вайнберг заңы

1908 ж. ағылшын математигі Г.Харди және неміс дәрігері В.Вайнберг панмикстік популяциялардағы генетикалық үдерістерді сипаттаған. Оны Харди-Вайнберг заңы деп атайды. Харди-Вайнберг заңы төмендегі шарттар орындалған жағдайларда байқалады: * даралардың бір-бірімен еркін будандасуы қажет (панмиксия); * популяцияда сұрыптау болмауы, яғни сұрыптаудың салдарынан гендер жойылып кетпеуі қажет; * миграция салдарынан жаңа гендер келіп енбеуі қажет; * гомозиготалы және гетерозиготалы даралар бірдей мөлшерде көбеюі қажет; * популяция көлемі шексіз ірі, яғни даралар саны өте көп, болуы қажет. Харди-Вайнберг заңының 3 қағидасы белгілі: # Нақтылы популяциядағы бір геннің жиілігінің жиынтығы тұрақты болады. Егер популяциядағы доминантты аллельдің (А) жиілігінің жиынтығын р деп, ал рецессивті аллельдің «а» жиілігін - q деп белгілесек, онда p+q=l, яғни 100% тең. Егер популяцияда 100 000 дара болатын болса, бір локустың аллельдік гендерінің саны 200 000-ға тең. Бірақ, доминантты және рецессивті аллельдердің саны міңдетті түрде тепе-тең болмауы мүмкін. Доминантты аллель 60%, рецессивті аллель 40% немесе 90% және 10% т.е. болуы мүмкін, бірақ екеуінің қосындысы 1-ге (немесе 100%) тең болады (б0%+40%100% 90%+10%100% т.с.с). # Нақтылы популяцияда бір аллельдің генотиптер жиілігінің жиынтығы тұрақты және Ньютон биномының жойылу заңына сәйкес болады. P2+2pq+q2=l (100%). Р2-АА генотипінің жиынтығы. 2рд-гетерозиготалы генотиптер (Аа) жиынтығы; д2-рецессивті гомозиготалы (аа) генотиптер жиынтығы; 1 (100%). # Тепе-тең популяцияларда гендердің және генотиптердің жиілігі ұрпақтар жалғасында динамикалық тепе-тең күйінде болады. Егер, Fl-де доминантты аллель р0.6 (60%) рецессивті аллель0.4 (40%) деп алатын болсақ, олардың генотиптерінің жиілігі (р2)0,36 (36%). (2pq)0.48 (48%); 0.16 (16%) тең болады. Келесі ұрпақта Ғ2 доминантты «А» гені бойынша гомозиготалыларда 36%, ал гетерозиготалыларда 24% осындай гаметалар түзіледі. р0.3+0.240.6 (60%). Рецессивті аллельдерден тұратын гаметалардың 24 пайызы гетерозиготалы даралардан, ал 16% рецессивті гомозиготалылардан түзіледі q0.24+0.16=0.4 (40%) яғни, екінші ұрпақта да бірінші ұрпаққа тән генотиптер ара қатынасы сақталады. Бұл құбылыс F1 — F10 т.е. сақталынып отырады. Қалыптасқан гендер мен генотиптер ара қатынасының өзгеруі мүмкін бе? Мүмкін, егер де популяция тепе-теңдігі бұзылса. Популяция тепе-теңдігі әр түрлі себептермен бұзылуы мүмкін. Мысалы, орта жағдайының өзгеруі салдарынан, сұрыптау нәтижесінде, гендер саны азайса немесе жаңа мутациялар пайда болса.
Эдвардс синдромы

Бұл ауруды 1960 жылы Дж. Эдвардс айқындап тапқан, оның жиілігі 1/4500 ден 1/650 ге дейін болады. Бұл аурумен ерлерге қарағанда әйелдер көбірек ауырады. Бұл – ұлбалалардың эмбрионалдық даму кезінде не өмірінің алғашқы апталарында көптеп өліп қалатындығын көрсетеді. Бұл аурудың негізгі сипаттамаларына мыналар жатады: нәрестелердің салмағы өте жеңіл (2340 гр), бойлары кішкентай болуы, иектері тегіс, жақтары нашар дамыған, бас сүйегі кішкентай, құлақтары кішкентай және бас сүйегіне төменде орналасқан, тұмсықтары шығыңқы құстұмсық болып келуі. Птоз, экзофтальм, эпикант дамыған, көздерінің мөлдір қабығының бұлдырлануы, көру нерв дискісінің семуі сияқты көру мүшелерінің мүкістігі айқын байқалып тұрады. Қол саусақтары өте ұзын немесе қысқа болып, 2-5 саусақтары ерекше орналасқан болады. Табандарының пішіні өзгереді. Жүрек-тамыр жүйесінің, бүйректерінің мүкістігі байқалады. Ересек жасқа жеткен балалардың ақыл-естерінің кем болатындығы байқалған. Эдвардс синдромын нәресте туған кезде бала жолдасының (плоцента) кішкентей болуы және жалғыз кіндік артериясының болуы арқылы күні бұрын анықтауға болады.
Клайнфельтер синдромы

Клайнфельтер синдромы ер адамдарда кездеседі және ол қосымша X жыныс хромосомасының болуымен сипатталады. Оның орташа жиілігі 1:500-ге тең. Бұл синдромның негізгі сипатына мыналарды жатқызуға болады: бойлары өте ұзын, иықтары тар, бөкселері кең, бұлшықеттері нашар дамыған, астеник немесе әтек (пішілген адам) типтес болып келеді. Беттерінде және қолтықтарында мардымсыз, өте сирек түктері болады, ал қасағаның түктері әйелдерге ұқсас болады; олардың шәует жолдары семіп (атрофия) қалған, сперматогенез бұзылып бедеу болып келеді. Ақыл-естері кемістеу, өте сенгіш, көңіл-күйі тез өзгергіш, қызбалау болады. Клайнфельтер синдромымен ауырған адамдардың дерматоглификациясы оөзгерген — қол саусақтарының өрнегінде доғалар жиі кездесіп, қырлар - саны азаяды.
Шерешевский – Тернер синдромы

Шерешевский-Тернер синдромы (СТС) - бұл физикалық дамудың сипаттамалық ауытқуларымен, бойының төмен болуымен және жыныстық инфантилизммен жүретін геномдық ауру . Х хромосомасындағы моносомия (XO). Бұл синдромды 1925 жылы П.Л. Шерешевский және 1938 жылы Г.Тернер тауып сипаттап жазған. Оның орташа жиілігі 1: 2000-3000-ға тең және тек әйелдерде кездесіп, әсіресе аласа бойлы қыздар арасында жиі байқалады. Шерешевский-Тернер синдромын жаңа туған қыз нәрестелерде айқын байқауға болады, себебі моносомия X (ХО) кейбір мүшелер мен ұлпадардың жатырда бұзылатындығынан нәрестелер бірнеше аномалиялармен туылады, яғни салмақтары өте жеңіл, бойлары қысқа, табандарында және қолдарында лимфоидтық ісіктер, тырнақтарының гипоплазиясы (толық жетілмеуі) байқалады.
Хан академиясы

Хан академиясы - онлайн білім беру платформасы және коммерциялық емес ұйым. Хан академиясының негізін қалаушы - Салман Амин Хан, тегі үнді американдық ағартушы, кәсіпкер және осы ұйымның құрылтайшысы. Тарихы Хан академиясының негізі 2006 жылы қаланды. Оқу Сыртқы сілтемелер [https://www.khanacademy.org/ Хан академиясының сайты] * [https://www.khanacademy.org/ Ресми сайты] * * . * * . * . * . * . * . (Khan Academy #3) * . * . * . * . Тағы қараңыз Салман Хан Дереккөздер
Араб легионы

Араб Легионы ( аль-Джайш аль-Араби) — Трансиорданияның (1950 жылдан Иордания) әскери бөлімдерінің аты 1920-1956 жылдары. 1920 жылы қазан айында Ұлы Британия отаршы өкіметтің қаржыландыруымен Фредерик Пиктің басшылығымен 150 адамнан әскери топты құрып, атын Араб Легионы (аль-Джайш аль-Араби) деп қойды. Легионға көбісі - Осман империясына қызмет еткен арабтар кірді. Араб Легионы 1921-56 жылдары арасында 150 адамнан 23 мың адамға дейін өсті. Оның іс жүзіндегі бас қолбасшылары ағылшын офицерлері Фредерик Пик (1920-39) пен Дж.Б.Глабб (1939-56) болды. Ағылшындар Араб Легионын араб елдеріндегі ұлт-азаттық қозғалысты тұншықтыруға пайдаланды. Араб Легионының бөлімдері 1941 ж. Ирактағы ағылшын отаршылдарына қарсы көтерілісті басуға, Сирияны жаулап алуға (1941), араб-израиль соғысына (1948-49) қатынасты. 1956 ж. 2 наурызда Глаббты Иорданиядан қуғаннан кейін (азаттық күресі дәурлеген кезден), Араб Легионы Иорданияның Араб армиясы деп аталды (1956 ж. шілдеде). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://homepages.force9.net/rothwell/trans-jo.htm About The Arab Legion ] * [http://www.jordanembassyus.org/arabLegion.htm The Arab Legion and the Defense of Jerusalem ] * [http://www.britannica.com/eb/article-9008145 Encyclopedia Britannica] * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/2/newsid_2514000/2514379.stm 1956 — King of Jordan sacks British general (BBC article and video)]
Шығыс Қазақстан облыстық өнер мұражайы

Шығыс Қазақстан өнер мұражайы 1 шілде 1990 жылы ашылған. Мұражай ХIХ ғасырдың соңындағы сәулет ескерткіші болып табылатын ғимаратта орналасқан. 18.02.1991 жылғы ҚазСРО мәдениет жөніндегі Мемлекеттік Комитеттің шешімімен облыстық этнографиялық мұражайдан берілген 90-нан астам кескіндеме және графикалық жұмыстар өнер мұражайының ашылуына негіздеме болды. Кейін, 1991 жылы КСРО Суретшілер одағының мүшесі, шығысқазақстандық суретші Агейкин Леонид Евтихиевичтің жанұясы 1000 кескіндеме және графикалық жұмыстарын мұражайға сыйға тартты. Сипаттамасы Мұражай қызметінің бағыттары – Шығыс Қазақстанның мәдени мұрасын пластикалық өнер, әдебиет және музыка бағыттары бойынша зерттеу және көпшілікке тарату. Қызмет түрлері: - Жинақтау - Сақтау - Көрме - Ғылыми зерттеу - Ғылыми-әдістемелік - Ғылыми-ағарту - Экспедициялық Мұражай жиынтығы 8358 сақтау бірлігін құрайды, оның ішінде, негізгі қорда - 5238 жәдігер; ғылыми –қосымша қорда – 3120 сақтау бірлігі. Негізгі қордағы пластикалық өнер - 2788 жәдігер, әдебиет -1213 жәдігер, музыка – 510 жәдігер құрайды. Мұражайда балалар шығармашылық қоры құрылған, онда 499 кесіндеме және графикалық жұмыстар сақталуда. Мұражай қоры жаңа жәдігерлермен белсенді түрде толықтырылуда, мәселен, 2011ж. ҚР Суретшілер одағының мүшесі Татиев Талғат Әбікенұлының «Көктем. Қалыңдық», ҚазСРО-ның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі, Ш. Уәлиханов атындағы ҚР мемлекеттік сыйлығының лауреаты Әжиев Үке Әжиұлының «Байқоңыр даласында» көркем туындылары, ҚР Суретшілер одағының мүшесі және «Мәдениет қайраткері», профессор Тұрдығұлов Жолаушы Әбілғазыұлынан қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары: домбыра, дауылпаз, дабыл, сыбызғы, жетіген, қылқобыз, сазген сатып алынды. Жүйелі түрде ШҚ Өнер Мұражайынан тыс жерде мұражай қорынан жылжымалы көрмелер өткізіледі. Мәселен, облыстық А.С. Пушкин атындағы кітапханада ШҚ Өнер Мұражайының «Графика» қорынан Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған «Менің Қазақстаным» көрмесі өтуде. Көрмеге Ғ.Г. Мерқасымовтың, Л.Е. Агейкиннің, В.Т. Титовтың, Э.В. Чубуктың, Ә.Т. Шоқановтың жұмыстары қойылған. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Елгезек Әзбергенов

Әзбергенов Елгезек (Ақберен Елгезек) (1980), жазушы, ақын. Еңбекжолы 1980 жылы, Алматы қаласында дүниеге келген. Семей облысы Шұбартау ауданы, Мәдениет ауылының Е.Рахмадиев атындағы орта мектепті бітірген. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіндегі тарих факультетінің түлегі. Қазақтан Жазушылар Одағының мүшесі. Қазақстан «Серпер» жастар сыйлығының және Төлеген Айбергенов атындағы сыйлықтың, Мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығының иегері. «Көк бөрінің рухы», "Көлеңкелер күбірі" атты өлеңдер жинағының авторы. Еңбектері Әзбергенов Ақберен шығармалары: Алтын қалам [Мәтін]. - Алматы : Өнер, 2010. - 240 б. Елгезек, Ақберен. Көлеңкелер күбірі [Мәтін] / А. Елгезек. - Астана : Фолиант, 2009. - 152 б. Әзбергенов Ақберен туралы: Ғұмырнама [Мәтін] // Мөлдір сана. - 2010. - 4-18 шілде.- Б.15. Ұмыт қалған ұлттық мүдде [Текст] // Жалын . - 2009. - № 1. - С. 2-17 б. Шайхыұлы, Ермахан. Ағынан жарылсақ... [Мәтін] : сұхбаттар жинағы / Е. Шайхыұлы. - Алматы : Қазығұрт, 2012. - 320 б Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Юрий Васильевич Антропов

Юрий Васильевич Антропов (1937-2003 ), жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі. Еңбекжолы Юрий Васильевич Антропов 1937 жылы 18 желтоқсанда Шығыс Қазақстан облысы Лениногор (қазіргі Риддер) қаласында дүниеге келген. 1955 жылы орта мектепті аяқтаған соң, Мәскеу мемлекеттік университетінің геология факультетіне түседі. Геолог мамандығын алған соң біршама жерлерге саяхат жасайды. Дегенмен, ол геологиялық қызметін күрт тоқтатып, әдебиетке бет бұрады. Ол жас жазушылардың 5-Жалпыкеңестік отырысына қатысып, шығармашылық кеңеске ұсынылады. Автобиографияға негізделген алғашқы повесі – «Должность с эмоциями» (1968 ж.). Аталған шығарма – дипломмен, Н.Островский атындағы әдеби сайыс лауреаты медалымен марапатталды. Кейін: " Присядем на дорогу", " Живые корни", "Неделя ущербной луны" повестері бірінен соң бірі жарық көреді. Аса көрнекті шығармаларының бірі, 1975 жылы жарық көрген - "Перед снегом" повесі. Мұнда өмірден өз орнын іздеген адам жайында сөз болады. 1977 жылы жазушы Мәскеуге қоныс аударып, алғашқы романы – «Перевалды» дүниеге әкеледі. Шығармада Қазақстанның құрғақ далаларынан су өндіретін геологтардың қажырлы еңбегі суреттелген. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Павел Петрович Бажов

Бажов Павел Петрович, жазушы (1879-1950). Еңбекжолы Павел Петрович Бажов 15(27) қаңтар 1879 жылы жұмысшы отбасында дүниеге келді. Балалық шағы Сысерт қаласында өтті. Алдыңғы қатарлы оқушы ретінде зауыт мектебінде, 10-14 жасында Екатеринбург қаласындағы діни училищеде білім алды, содан соң 1899 жылы Пермь діни семинариясын бітірді. Екатеринбургтегі діни училищеде орыс тілі пәнінің мұғалімі қызметін атқарды. Жазғы демалыс кезінде Оралға саяхат жасады. Үнемі фольклордың жақсы нұсқаларын жинаумен шұғылданды. Өзінің оқушысы Валентина Александровнаға үйленді. Отбасында төрт баласы болды. 1918 жылдың майдың басында Семей губерниясына, ал 1918 жылы маусымда Өскемен губерниясына келді. 10 маусым 1918 жылы казактардың ұйымдастырған «Щит и престол» атты жасырын ұйымында жұмыс атқарды. Осы қызметі үшін Өскемендегі төңкерістен кейін қызметін тоқтатты. Павел Петрович Бажов Өскемен уезінде тұрған кезінде халықтық білім бөлімінің меңгерушісі, «Советская власть» газетінің редакторы болған. Оның бастамасымен және өзінің тікелей қатысуымен Халықтық Үйінде (қазір Жамбыл атындағы облдрамтеатр) уездегі тұңғыш қазақ ұлттық тобы құрылды, селолық кітапханалар мен оқу үйлері ашылды, халық сауатсыздығын жою жөнінде жұмыс жүргізілді. 1921 жылы қатты науқастанып ауыруына байланысыты, Камышлев атқару комитетінің шақыруымен Оралға аттанады. Осы жерде журналистік және әдебиетке байланысты қызметін жалғастырады. Орал тарихы туралы кітаптар шығарып, фольклор нұсқаларын жинай бастайды. 1923-1931 жылдары облыстық газетте тілші қызметін атқарады. 1924 жылы алғашқы очерктер жинағы «Уральские были» атты кітабы жарыққа көрді. 1936 жылы «Девка Азовка» атты алғашқы ертегісі, 1939 жылы «Малахитовая шкатулка» атты алғашқы Орал ертегісі жарыққа шықты. 1940 жылдан бастап Свердловскіде жазушылар Одағын басқарды. КСРО Жоғарғы Советінің 2-3 шақырылымының депутаты. 3 желтоқсан 1950 жылы Москва қаласында қайтыс болды. Свердловск қаласында жерленді. Бажов Павел Петрович туралы : Сағымбеков , Р. Алғашқы адымдар [Мәтін] : [Алтай өңірінде Совет өкіметін орнатушылар туралы] / Р. Сағымбеков // Қазақ әдебиеті. - 1983. - 22 шілде. Қаңтарбаев, Ә Қаламгерлер мүсіні ашылды [Мәтін] / Қаңтарбаев Ә // Дидар. - 2005. - 25 маусым. - Б. 2. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Шерехан Мұхамеджанұлы Оразбеков

Мұхамеджанұлы Шерехан (1947-1999 жыл) Өмірбаян Шерехан Оразбеков 1947 жылы Төреарық ауылында туған.Шымкенттегі педогогикалық институттың қазақ тілі әдебиет факултетіне түсіп, бітірген. Содан Ломоносов атындағы орта мектеп жанындағы институтта тәрибеші болып жұмыс істейді.Кейіннен Торғай облысының мектебінде 7-8 жылдай мектеп директоры болып жұмыс істеп келіп, Ордабасы аудандық оқу бөлімінің инспекторы, соңынан Обручевкадағы М.Горький атындағы орта мектебінің директоры соңғы жылдары Мамаевкадағы Е.Ерназаров ортамектебінің директоры болып жұмыс істеді. Дереккөздер
Әбусағит Мұсылманқұлұлы Жиреншин

Жиреншин Әбусағит (Әбіш) Мұсылманқұлұлы, журналист, аудармашы, жазушы, абайтанушы -ғалым (1913). Еңбекжолы Әбіш бала кезінде молдадан арабша дәріс алады. Кейіннен баланың зеректігін байқаған ағасы Құлсүлеймен Семей қаласындағы орыс мектебіне береді. 1924 жылы 11 жастағы Әбіш орыс мектебіне түсіп,оны үздік бітіріп шығады. 1928 жылы Семей ауылшаруашылығы техникумына оқуға түседі. Қазақстанда басталып келе жатқан 1931-1932 жылғы аштық зобалаңның зардабын байқаған Әбіш өзінің әке-шеше, бауыр-қарындастарын алып Орта Азияға өтеді. Ауыр жол азабын көріп, 1933 жылдың басында Ташкентке жетеді. 1933 жылы Орта Азия геодезия тресінің орынбасары болады. Сол жылы Орта Азия университетіне түсіп, оны 1935 жылы бітіреді. 1936-1938 жылы Ташкентте ғылыми-педагогикалық жұмыста істейді. 1938-1942 жылы Қазақстан Халық комиссарлар советі Ә.Жиреншинді өз елі Қазақстанға қызметке шақырады. Бұл жылдары Республика ғылыми зерттеу коғамының Ғылыми жұмысы жөніндегі орынбасары қызметін атқарады. 1942 жылы өмірлік жары Сайда Әрхамқызымен танысып, шаңырақ құрады. 1942-1951 жылы Қазақстан Орталық музейінде директор, сонымен қатар Қазақ ССР Ғылым академиясының өлкетану комиссиясының меңгерушісі, Қазақ Мемлекеттік Университетінің доценті қызметтерін атқарды. 1951-1954 жылдар арасында қазақ интеллигенциясы, көрнекті ғалым жазушыларының бір тобы қудалауға ұшырайды. Тарих ғылымынын докторы және профессоры Е.Бекмаханов Кенесары Қасымовтың көтерілісін тарихқа енгізгені үшін айыпталады. Осы кезде оны жақтаған жалғыз ғалым осы Ә. Жиреншин еді. Сол үшін ол Жамбыл қаласына қуғындалады. Онда жүргенде техникумде сабақ береді. 1954 жылы ғана рұқсат болып Алматыға оралады. Осы жылы Алматыдағы Көпшілік кітапханаға директор болып тағайындалады. 1959-1961 жылы Қазақстан баспа бірлестігнің бас басқармасының I-орынбасары,1961- 1962 ж. кітап сауда бірлестігінің бастығы, 1962 жылдан бастап өмірінің соңына дейін педагогикалық жұмыспен Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық институтында сабақ береді. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Ахмет Жүнісов

Ахмет Жүнісов 1926 жылы 20 маусымда бұрынғы Семей облысының Ақсуат ауданындағы Қызылтас аулында дүниеге келген. Бала шағында шекара ауып, жастық шағы ҚХР – да өтті. 1947 жылы Үрімжі қаласындағы педагогикалық институтты бітіргеннен кейін, ол 1961 жылға дейін Шыңжан өлкелік «Шұғылы» журналының бас редакторы қызметін атқарып, алыс жердегі қазақ әдебиетінің өсіп-өркендеуіне үлкен үлес қосып, көшбасшылық жұмыс жасады. Оның алғашқы әңгімелері 50-ші жылдардың бас кезінен бастап жарық көреді. Шыңжан баспасынан шыққан алғашқы әңгімелер жинағына енген шығармалары кезінде қытай, ұйғыр тілдеріне аударылған. Жазушылардың Пекинде өткен съезіне қатысып, зор беделге ие болған соң, Шыңжаң өңірінде Жазушылар одағын құруға тікелей ат салысады. Бірақ Қытайда басталған Мәдени революцияның кесірі белгілі жазушылар мен ақындарға «ұлтшыл» деген қара күйе жағылып, түрме қаупі төнгеннен кейін, туған жері Қазақстанға кетуден басқа жол қалмайды. Сөйтіп 1961 жылы ата мекеніне қайтып оралғаннан кейін Ақсуат селосындағы орта мектепте ұзақ жылдар бойы әдебиет пәнінен дәріс береді.1995 жылы «Ана тілі» газетінде жұмыс істеді. Шығармалары Зейнеткерлікке шыққаннан кейін, соңғы жылдары Алматы қаласына қоныс аударған еді. Елге оралған соң ұстаздық ете жүріп, ол шығармашылық жұмыспен айналысты. «Жанасыл», «Өмір іздері», «Аласапыран кез», «Жолаушы» жинақтарында қазақтың басынан кешкен ащы оқиғалары баяндалған. Жазушының ең сәтті шыққан туындысы – «Пәниден бақиға дейін» атты кітабы. Бұл қазақтың ұлттық салт-дәстүрі, ұлттық спорт ойындары жайындағы танымдық еңбек. Жазушы драматургия саласына да қалам сілтеп, он шақты пьеса жазды. Мыңға жуық публистикалық мақала, екі жүздей әңгіме, он шақты повесть, үш романның авторы. Әдебиет * Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр : анықтамалық. - Алматы : Ана тілі, 2004. - 392 б. - Жүнісов Ахмет: б. 140. * Қазақ әдебиеті : энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы : Аруна, 2005. - 576 б. - Жүнісов Ахмет: б. 233. * Қазақстан жазушылары : анықтамалық / жауапты ред. Б. Шаханұлы. - Алматы : Ан-Арыс, 2009. - 480 б. - Жүнісов Ахмет: б. 176-177. * Шығыс жұлдыздары : энциклопедиялық анықтамалық. Т. 1 : Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары. - Астана : Фолиант, 2011. - 304 б. Жүнісов Ахмет: б. 79. * Шығыс Қазақстан Облысы : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. - 848 б. - Жүнісов Ахмет: б. 361. * Белгілі жазушы Ахмет Жүнісов 1998 жылы 72 жасқа қараған шағында дүние салды.
Танин

Танин - сия жасайтын жаңғақтан алынатын органикалық зат. Ол суыққа қарсы және залалсыздандыратын дәрі ретінде кеңінен қолданылады. Емдік қасиеті Танинді шырышты қабық суықтағанда, ауыз қуысы, жұтқыншақ пен көмей ауырғанда, ауыз уылғанда, жара іріңдегенде, күйіп қалғанда, ішімдікке және ішкі құрылысты жуатын металдан жасалған заттардан уланғанда қолданады. Қолданылуы Танинді шырышты қабық суықтағанда, ауыз қуысы, жұтқыншақ пен көмей, мұрын және тік ішек ауырғанда 1-2% су мен глициринді араластырып, ауырған мүшеңізді шаю керек. 1% ерітіндімен күніне 3-5 рет клизма жасауға болады. Жара іріңдегенде, күйп қалғанда, денеңізді жарақаттап алғанда 3-5-10 су мен глицирин ерітіндісін және 10-20% мазьді қолдануға болады. Зияны Іш өткенде танинді қолдануға болмайды, өйткені ол асқазанды бұзып, тәбетті төмендетеді және ас қорыту жұмысын баяулатады. Құрамы, формасы және сақталуы Танин ұнтақ түрде болады. Бір пакетте 5 немесе 10 гр. болады. Оны құрғақ жерде аузы мықтап жабылатын банкіде сақтау крек. Сақтау мерзімі - 5 жыл. Тағы қараңыз Сыртқы сілтемелер Дереккөздер
Зүкенұлы Мәуітқазы

Зүкенұлы Мәуітқазы – журналист, айтыскер ақын.(1938) Мәуітқазы Зүкенұлы Омартегі бұрынғы Семей облысы Жарма ауданы «Қызылағаш» ауылдық округіне қарасты Құсмұрын тауының бөктеріндегі «Ақбұлақ» атты бұлақ бойында 1933 жылы 10 тамызда туған. (құжат бойынша 1938 жыл деп көрсетілген.) Анасы - Нұршағи Нұрпейісқызы сауатты, ақынжанды адам болған. 1955 жылы Көкпекті ауданындағы Биғаш ауылының «Маяковский» атындағы орта мектепті өте жақсы бітіріп, Алматыдағы №1байланыс училищесіне оқуға түсіп, 1958 жылы радиотехник мамандығын алып шығады. Мамандығыбойынша біраз жыл жұмыс істеген соң, 1960 жылы мұғалімдік қызметке ауысады. 1965 жылы Алматы қаласындағы ҚазПИ- дің қазақ тілі мен әдебиеті факультетін сырттай оқып бітіреді. 1958 жылдардан бастап аудандық, облыстық газеттерге әртүрлі тақырыптағы ауыл өмірінен сыр шертетін мақалалары, әңгіме-очерктері шыға бастайды. 1964 жылы тұңғыш рет аудандық ақындар айтысына қатысып, аягөздік Қабыш Исмаиловпен айтысады. Бірнеше дүркін аудандық, облыстық айтыстардың жүлдегері атанған. Жармалық Сәдуақас Берденов, шарлық Кеңесбек Қалиев, аягөздік Ғаббас Шөкімұлы сияқты ақындармен сөз таластырған. Жарма ауданында драма үйірмесін құрып, 1972 жылы «Халық театры» атағын қорғаған. Жеті-сегіз жылдай осы театрдың қоғамдық негіздегі режиссері қызметін атқарған. 25 жыл орта мектепте мұғалімдік қызмет атқарып, 1980 жылдан Жарма аудандық «Рауан» газетінің редакторының орынбасары болып істеген. Аудандық, облыстық газеттердің тұрақты штаттан тыс тілшісі болып, аудан, облыс өмірінің тыныс-тіршілігі туралы жазып тұрған. Мәуітқазы Зүкенұлының «Бел- белес» (1998), «Дала қырандары» (2000), «Қасен қажы әулеті» (2002), «Темір жол тарланы» (2004), «Айналайын ауылым» (2005), «Өмір өрнектері» (2006), «Сұрапыл соғыс тарландары» (2010) т.б. жинақтары жарық көрген. Бірнеше дүркін облыстық, республикалық мақтау қағаздарымен марапатталған. Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі.Бүгінгі күні Өскемен қаласында тұрады, әлі де шығармашылықтан қол үзген жоқ. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Гүлнұр Зұлқаршын

Гүлнұр Зұлқаршын (1979 жылы 10 қазанда Қытай Халық Республикасында туған) – қазақстандық ақын. 1998 жылы Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданына келіп қоныстанды. А.С. Пушкиннің туғанына 210 жыл толуына, Сәкен Сейфуллиннің туғанына 105 жыл толуына және отбасы жылына арналған «свободной музы произношение» 5 өңірлік поэзия байқауларының жүлдегері (2009), аудандық «Ауылың қалай, ақыным?» атты ақындар айтысының екі дүркін 1- орын алған жүлдегері (2010ж), Ұлы Жеңістің 165 жылдығына арналған облыстық жыр мүшәйрасының 3- орын жүлдегері, П. Васильевтің 100 жылдық мерейтойына арналған жыр мүшәйрасының 2-орын жүлдегері. 2011 жылы Өскеменнің іргесіндегі «Шығыс» ықшамауданы салынған соң, отбасымен осында көшіп келеді. Бүгінде осы ықшамауданның әкімшілігінде бас маман болып қызмет істейді. Дереккөздер
Мерғали Ибраев

Мерғали Ибраев (1942-1997) - журналист, драматург, ақын және прозаик. 1942 жылы 13 маусымда Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында туған. Орта мектепті бітірген соң Семейдің педагогикалық институтына түсіп, армия қатарына барып келген соң аудандық газетте бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары қызметін атқарады.Осы тұста қаламы ұшқыр журналист, ойлы да өрнекті жазатын ақын ретінде таныла бастайды. 1970-1978 жылдары " Лениншіл жас" ( Жас алаш) газетінің Семей, Шығыс Қазақстан облыстары бойынша меншікті тілшісі болып істейді. 1969 жылы Қазақстан жастарының " Жас керуен" атты жинағына енген бір топ өлеңдерінен бастап "Темір тұлпар", "Күміс тау", "Өнегелі өркен", "Құтты қоныс", "Судағы сәуле" атты өлең жинақтары жеке-жеке кітап болып басылып шықты. " Мерғали ақын және шын ақын",- деп жазушы Роллан Сейсенбаев айтқандай, Мерғали Ибраевтың шығармалары тақырыбы сан алуан, өлең дастандары терең мазмұнға құрылған, ақындық шеберлікпен өрнектелуімен оқырманын баурап алады. Ақын 40-қа жуық ән мен күйдің авторы. Оның өлеңдеріне жергілікті сазгерлер ән жазып, ақын туындыларын ел жүрегіне ұялата түсуде. Ағамыздың ұлттық театр өнерінің дамуына лайықты үлес қосқан драматургтік еңбегі ерекше. Күй атасы Құрманғазы өміріне арналып жазылған тұңғыш драманың авторы. Сол сияқты "Қалқаман-Мамыр, "Құрманғазы", "Шәкәрім", "Қайырлы таң, әке!" сияқты драмалық шығармалары Қарағанды, Семей театрларында қойылып, көрермендердің жоғары бағасын алды. Табиғатында сегіз қырлы, бір сырлы Мерғалидың өмір жолындағы басты қызметі - журналистік. Жаңалықты жылдам сезгіш, қоғам, заман көшінің алдыңғы сапында болу, өз ұлтын сүю, оның болашақ тағдырын, мәдениетін, тілін рухани байлық салт-дәстүрін марапаттау оның журналист"к туындыларының өзегі. Бір ғана мысал Қайта құру деп аталатын кезеңде "Семей таңы", "Ақжол", атты айдар ашты, осы бөлімніңі арнайы ұйымдастырушы да, оның тұрақты авторы да Мерғали болды, нақты архив материалдарына сүйене отырып жазған тарихи мақаласының саны 50-ден асып кетті. Мерғали Ибраев әдебиетке сіңірген еңбегі үшін "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен, Журналистер одағының сыйлығымен бағаланған.
Төкен Смайылұлы Ибрагимов

Белгілі жазушы, сыншы әдебиет пен өнер зерттеушісі, абайтанушы Төкен Смайылұлы Ибрагимов бұрынғы Семей облысы, Ақсуат ауданы «Жаңа несіп» колхозының Кезеңшілік деген жерінде 1939 жылы 15 ақпанда дүниеге келген. 1957 жылы орта мектепті бітірген соң, 1958 жылы Алматыдағы КАЗПИ-дің тарих-филология факультетіне түсіп, оны 1964 жылы ойдағыдай аяқтап шығады. 1971-1975 жылдары аспирантурада оқиды. Болашақ қаламгер өзінің еңбек жолын қарапайым ауыл жұыстарынан бастады. 1964-1969 жылдары Жданов атындағы сегіз жылдық мектепте тәрбиеші, қазақ тілі мен әдебиет және тарих пәндерінің мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі болып қызмет етті. 1969-1976 жылдары Семей облыстық телевидениесінде әдебиет-драма, музыкалық ақпараттар редакциясының редакторы, аға редакторы қызметтерін атқарды. Алғашқы еңбектері студенттік жылдары «Лениншіл жас», «Екпінді» газеттерінде, «Жұлдыз» журналында жарық көрді. 1976 жылдың 12-сәуірінен күні бүгінге дейін Абай қорық мұражайының шырақшысы. 1996 жылы «Қазақстанға еңбегі сіңген қызметкері» атағы берілді, 1998 жылы «Құрмет» орденімен марапатталды. Жұртшылыққа ұлы Абай мұрасы, жалпы қазақ поэзиясы, мәдениеті жайлы зерттеу еңбектері арқылы кеңінен танымал қаламгер өзінің «Өлең өрісі» (1979 ж.), 1999 жылы «Оймен оңаша» атты поэзиясы, «Индираға хат», «Толқын толғау» (2001 ж.) монографиясының, «Сағыныш», «Қара бұзау», «Сары құс» әңгімелерінің, «Жаза» операсының либреттосы т.б. екі жүзден астам әдеби-сын, әдеби зерттеу, абайтану еңбектерінің авторы. «Күй әлемі», «Ән өлкесі» атты кітабы халқымыздың кешегі –бүгінгі ән-күй қазынасы мен қазіргі күйшілік, әншілік орындаушылық шеберлік мәселелерін қозғайды. Жазушы «Толқын толғау» деген кітабында кешегі-бүгінгі ән-күй қазынасы мен қазіргі күйшілік, әншілік-орындаушылық шеберлік мәселелерін қозғайды. Жазушы өзі көп жылдан бері қадағалап, бойына сіңіріп жүрген бірқатар игілігі мен өнер тұлғалары енеркшеліктерін, халықтық қайнар бастаулар ырыздығын жүрек сүзгісінен өткізіп, әсіресе саз бен тыңдаушыны қабылдау, тану табиғатын таразылайтын қызғылықты қыруар көзқарастар қорыта алған. Бұл - ән асылы, күй құдіретін тыңдай білетін жанашыр жан тебіреніс-толғаныстары жайлы аллитерациялық эсселер. Дереккөздер
Кенжеханұлы Шаншархан

Кенжеханұлы Шаншархан (туған жылы белгісіз) Өмірбаян Соғысқа дейін Бірлік елді мекенінде 7 жылдық мектебін бітіріп, еңбек жолын Қызыл ту бастауыш мектебінде бастаған. 1940-1941 ж.ж. осы мектептің меңгерушісі болып, 1941 жылдан бастап Бірлік мектебінде еңбек етіп, 1941 жылы соғысқа аттанады. Соғыста капитан дәрежесіне дейін көтеріліп, 1953 жылы Шымкенттегі мемлекеттік Крупская атындагы мұғалімдік институты, 1959 жылы Шымкент мемлекеттік педагогикалық институтты бітіріп, Мамаевка, Обручевка (қазіргі Қараспан) елді мекендерінде мұғалім мектеп директоры кейіннен кешкі мектеп директоры қызметін атқарып, зейнеткерлікке шыққан. Көптеген орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Марат Қабанбаев

Марат Қабанбаев (1948 жылы 22 наурызда Зайсан ауданындағы Қараүңгір ауылында туған - 2000 жылы қайтыс болған) — жазушы. Орта мектепті бітіргеннен кейін құрылыста бір жылдай жұмыс істеп, содан соң аудандық газетке жұмысқа орналасқан. Өмірбаяны С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіргеннен кейін "Лениншіл жас" газетінде, "Жалын" баспасында, Қазақ КСР баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетте қызмет істеді. М.Қабанбаевтың бұл шығармалары "Философиялық ойларымен" ерекшеленеді, сонымен қымбат та. Өзгеге ұқсамауға тырысушылық, өмір шындығын өзінше бейнелеуге, соны соқпақ салуға құштарлық Маратқа, оның творчествосына ғана тән қасиет.
Әлібек Қаңтарбаев

Әлібек Қалиұлы Қаңтарбаев (23 желтоқсан 1947, Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Топқайың ауылы) - журналист, ақын. Уақ тайпасынан шыққан. Әлібек Қалиұлы Қаңтарбаев 1947 жылдың 23 желтоқсанында Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Топқайың ауылында дүниеге келген. 1965 жылы Шыңғыстай орта мектебін, 1970 жылы Семей Мемлекеттік педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. 1970-1996 жылдар аралығында Катонқарағай ауданы мектептерінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор болып қызмет істеген. Катонқарағай ауданының Құрметті азаматы.1997 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облыстық «Дидар» газетінде бөлім редакторы қызметін атқарып келеді. Әлібек Қаңтарбаев «Ағажай, Алтайдай жер қайда», «Қыран ғұмыр» атты поэтикалық, «Сол бір кез есімде», «Армандастар» атты прозалық, «Алаш азаматы» атты проза-поэтикалық еңбектердің авторы. Ә.Қ.Қаңтарбаев – Қазақстан Республикасының Жазушылар және журналистер одағының мүшесі, Катонқарағай ауданының Құрметті азаматы, 2007 ж. Шығыс Қазақстан облыстық Мәдениет басқармасы сыйлығының лауреаты атанған. 2009 жылы мемлекеттік тілді дамытуға қосқан үлесі үшін «Тіл жанашыры - 2009» төс белгісімен марапатталған . Дереккөздер
Тұрлықан Қасенов

Қазақтың әйгілі балуаны, өлеңнің, Еуропаның чемпионы, екі мәрте әлем кубогының иегері, бұрынғы Кеңес Одағының жеті мәрте чемпионы Дәулет Тұрлықановтың атасы Қажымұқан, М.Әуезовтермен таныс болған Тұрлықан Қасенұлы Қазақстан Жазушылар Одағынын Шығыс облыстарындағы бөлімшесін басқарған көзі ашық, зиялы азаматы еді. Оның Жазушылар Одағына қабылдануы туралы 1934 жылғы шілде айындағы «Қазақ әдебиеті» газетінде жазылған. Тұрлықан «Еңбек» журналының бас редакторы, ақын, балуан, ұстаз болған кісі. Ақын - қызыл империяның қанды шеңгеліне Сәкен, Ілияс, Бейімбеттермен қатар ілініп арманда кеткен азамат. Архив деректеріне сүйенсек, Тұрлықан Қасенұлының сол кездегі ақын-жазушылармен қоян-қолтық араласқан. Қызметтері Семейде «Еңбек» жинағын шығаруға ұйтқы болған Тұрлықан бір жағынан ұжымшар жастар мектебінің директоры болып қызмет атқарды. Оның шәкірті белгілі ғалым, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қайым Мүхамедханұлы ұстазы туралы: «Тұрлықан аға әдебиет пәнінен сабақ бере бастағанда, алдымен әдебиет деген сөздің мағынасын айқындап, ашып түсіндіретін. Көркем әдебиеттің өзіне тән қасиеттерін анықтап, атап ұғындырып, жеріне жеткізіп сипаттап беретін. Көркем әдебиеттің тарауларын айта келіп, ақындық өнерді айрықша атап, «Сөздің асылы-өлең» дейтін өлеңін нақышына келтіріп жатқа айта жөнелгенде жанымызды жадыратып жіберетін. Менің әдебиет жолына түсуіме игі әсер еткен, көп тағылым алған алғашқы ұстазым- Тұрлықан Қасенұлы болды,-деп еске алады. Өмірінің соңғы сәттері Тұрлықан ақын кеңес идеологиясының қыспағында бар қабіле-қарымын таныта алған жоқ. Қасен қажының ұлы, «байдың бал асы» деген сөзден құтыла алмады. Амалсыздан саясаттың ығына жығылып, партияға өтті. Үш рет ұсталып, үш рет партиядан аластатылды. Ақыры 1937 жылы 27 желтоқсанда темір торға қамалды. Отыз жетіде торға түскен Т.Қасенүлы 1942 жылы Төменгі Тагильде бұл жалғанмен қош айтысты. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Айтмұхамбет Қасымұлы Қасымов

Айтмұхамбет Қасымұлы Қасымов (29 маусымда 1950) - жазушы, журналист. Жазушы, журналист Айтмұхамбет Қасымов Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Аюды ауылында 1950 жылдың 29 маусымында дүниеге келді. Қазақтың мемлекеттік университетін бітірген. Шығыс Қазақстан өңіріндегі баспасөз тарихын, оның ішінде 1931 жылы шыққан «Жұмысшы» газетінен бастау алатын облыстық «Дидар» газетінің тарихын зерттеумен шұғылданып жүр. Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы, жерлесіміз – марқакөлдік Жақыпбек Малдыбаевтың өмірін зерттеуші. Президент мұрағаты, Орталық Мемлекеттік, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан, ҰҚК мұрағаттарынан жинаған деректері бойынша «Жұмысшы» газетінің тұңғыш редакторы, 1938 жылы «халық жауы» ретінде көптеген ұлт зиялыларымен бірге саяси қуғын-сүргінге ұшыраған журналист, жазушы М. Тайшыбаевтың өмірі мен шығармашылығын жайлы «Қызыл қырғынның құрбаны» атты кітап жазып шығарды. Қазіргі кезде облыстық “Дидар” газетінің редакторы. 1965 жылы жоғарғы Тайынты сегізжылдық мектебін, 1967 жылы Өскемендегі Жамбыл атындағы мектеп-интернатты бітірген. 1973 жылы Алматыдағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, Болыпенарым (қазіргі Қатонқарағай) ауданындағы Парамоновка, Алыбай мектептерінде мұғалім, директордың орынбасары, мектеп директоры болып қызмет істеген. 1977 жылғы қыркүйектен бастап облыстық «Коммунизм туы» газетінде (қазір «Дидар») әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 1997 жылдан бері Бас редакторлық орынбасары болып еңбек етті. 2009 жылғы ақпан айынан осы газеттің Бас редакторы қызметін атқаруда. «Алтайдан ұшқан ақиық» (1999), «Арулар әлемі» (2000), «Үміт патшалығына саяхат» (2003), «Қызыл қырғынның құрбаны» (2004), «Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы Жақыпбек Малдыбаев» (2007) атты бес деректі-көркем кітаптың және «Дидар» газетінің 75 жылдық тарихын баяндайтын «Тарихи жол» (2006) атты ғылыми-зерттеу еңбегінің авторы. Қазақстан Респубикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен (2006), «Астанаға — 10 жыл» медалімен, 2008 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Исмайлұлы Сейфулла

Исмайлұлы Сейфулла - 1912 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан ауданы, Көлтоған ауыл Советі, Карл-Маркс ауылында дүниеге келген. 1935 жылы Арыс ауданы, Ермоловка ауылында Лекбезді бітірген.(28.07.1941 ж.-25.09.1945) жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыста екі рет “Қызыл Жүлдыз" ордендерімен басқа да көптеген медальдармен марапатталған. Елге оралғаннан соң колхозда, совхозда ауыл шаруашылық саласында агроном, бөлімше басқарушысы болып қызмет атқарды.Осы көп жылдары істеген еңбегін өкімет бағалап, "Еңбек Қызыл Ту”, “Даңқ” ордендерімен және де көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мүсілім Құмарбеков

Мүсілім Құмарбеков, жазушы (1939). Мүсілім Құмарбекұлы 1939 жылы 10 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданына қарасты Шымқора селосында дүниеге келген. 1964 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Сол жылдан бастап Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») ғазетінде қызмет істеді. Шығыс Қазақстан облыстық «Ақ Ертіс» әдеби-мәдени, қоғамдық журналының бас редакторының орынбасары болып қызмет істеген. Қазақстан Республикасы Жазушылар Одағының мүшесі.«Алтайдың ардагері», «Қыз күлкісі», «Асау Ертіс», «Шынар», «Алтайым — алтын бесігім», «Жастық жағалауы» атты кітаптары бар. 2003 жыл «Фолиант» баспасынан «Жар жағасындағы үй» деген повестер жинағы, «Базальт» баспаханасынан «Тауқымет» атты романы жарық көрді. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Ақылбек Манабаев

Манабаев Ақылбек, ақын (1934-1984). Ақылбек Манабаев 1934 жылы 20 желтоқсанда Шығыс Түркістанның Қараүңгір ауылында қарапайым отбасында дүниеге келді. Сонда оқу бітірген соң «Тарбағатай» газетінің редакторының орынбасары болып қызмет еткен. 1962 жылы Үржар ауданына келіп жұмысшы, кітапханашы, «Алға» газетінде журналист болып еңбек етті. 1967 жылдан өмірінің соңына дейін «Семей таңы» газеті редакциясында әдеби қызметкер болды. Семейлік ақындар ортасында Ақылбек Манабаев толғаныс, тебіренісі майда, ырғақты, нәзіктікпен, жұмсақтықпен тіл қатып, сырласар сипатымен ерекшеленеді. Ақынның таланты ана сүтімен дарыған тума талант. Анасы Бәтиманы ауыл арасындағы той-жиынға қос атпен алдыратын. Ақылбек сол анасынан нәр алған еді. Ақынның «Жазира», «Самал сазы», «Мәуелі бәйтерек», балаларға арналған «Алтын мен көпір», «Тау тескен» атты кітаптары өзінің көзі тірісінде жарық көрді. «Анама хат», «Жүрек сөйлейді» кітаптары қайтыс болғаннан кейін жан жарының араласуымен жарық көрді. Ақын-көпшілік өлендерінде нақыштың нәзіктігіне, сүйріктігіне сүйінгіш, солардан сыр түйгіш қаламгер. «Жазира» атты жыр жинағы сияқты «Самал сазы» да өмірге іңкәр құштарлықпен жазылған. Ақылбек Манабаевтың жазған жырларынан табиғат тамашалары кең орын алады. Сонымен қатар өзінің тұстастарына қарағанда қазақ тілінің өзіне тән поэтикалық-этнографиялық сөздік қоры бай. Ақын ежелгі ізгі дәстүрді де орынды ұстанады. Көп жастардың аузына түсе бермейтін тұрмыс-салтта қалыптасқан бұйымдар мен заттық теңеу, баламаларды жиі қолданады. «Самал сазы» атты жинағына кірген екі баллада аңызға құрылған. 1989 жылы шыққан ақынның «Жүрек сөлейді» атты кітабына негізінен ең таңдаулы өлеңдерді мен балладаларды, «Чили балалары» атты поэма енді. Өміршең де өрелі өлең жолдарынан ақын жанының тынысы, дүрсілі аңғарылады. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Тоқтарбек Мағзұмов

Мағзұмов Тоқтарбек, жазушы (1958) Мағзұмов Тоқтар 1958 жылы Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Қызыл Жұлдыз аулында туған. 1975-1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 1982 жылы Алматы қаласының Ауылшаруашылық институтының агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін бітірген. 1982-1992 жылдары Шығыс Қазақстан ауылшаруашылық басқармасында, 1992-1997 жылдары Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы 1997-2001 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы болып қызмет істеген. 2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауылшаруашылық басқарма бастығы. 2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Меңғали Шаймарданұлы Мусин

Меңғали Шаймарданұлы Мусин (1927-2011), журналист, жазушы-өлкетанушы. Меңғали Шаймарданұлы 1927 жылдың тамыз айында Катонқарағай ауданы (бұрынғы Үлкен Нарын ауд.), Нұғыман ауылында дүниеге келген. Жазушы өз бабалары жайлы: «алғашқы Жоғарғы Ертіс ауданына қоныстанушылар менің үшінші атамның, яғни Дінмұхаммед Шәрәпидің басшылығымен қоныстанған»,- дейді. Бұл аңыз М.Мусиннің «Волга впадает в Иртыш» романында жазылған. 1931 жылдың басында Меңғали Шаймарданұлының ата-анасы қазақ-орыс аралас елді мекеніне, яғни Күршім ауданына көшіп барады. Жазушы мүлдем орыс тілін білмегендіктен, ал қазақ тілі татар тіліне ұқсас болғандықтан Меңғалиды ата-анасы Құмашқын (қазіргі Күршім) қазақ мектебіне оқуға берген. «Орыс тілінде білімін 17 жасымда әскер қатарына шақырылғанда ғана арттырдым, ал қазақ тілін үйге қайтқанда ғана үйрендім»,- дейді Меңғали Шаймарданұлы. Екі кластық қазақ мектебін бітірген соң, Казнаковка, Самар аудандарындағы орыс мектебіне түсіп, төрт класты аяқтайды. Аттестатты Үлкен Нарын ауданындағы Жұлдыз орта мектебінен алды. Алғаш рет Меңғали Шаймарданұлы әдеби шығармалармен айналысуды қазақ тіліндегі шығармалардан бастап, сол бойынша күнделік жүргізе бастады. Ал 16 жасында «Жамбыл», «Партизандар» атты поэмалары жарық көрді. Бұл шығармалары жазушының жеке мұрағатында сақталған. М.Мусин аудандық «Сталинский путь» газетінде екі жыл жұмыс атқарып, кейін «Знамя Коммунизма» (қазіргі «Рудный Алтай») газетіне ауысады. Содан бері басылымнан қол үзген жоқ, нәтижесінде елу жылдан астам журналистік тәжірибесі жинақталды. 1964 жылы жоғарғы партия мектебінің журналистика бөлімін тәмамдаған. Зейнеткерлікке «Рудный Алтай» газетінен шықты, оның Риддер қаласындағы меншікті тілшісі болды. Осында қызмет істеген жылдарда П.Бажов атындағы сыйлықтың лауреаты болды. 1995 жылы ұлтаралық Қытай радиосының әдеби сыйлығының лауреаты атанды. Бұл сайыс Жеңістің елу жылдығына орай өткізілген. М.Мусиннің шығармалары мәскеулік, республикалық басылымдарда басылды. «И любовь твоя и боль» атты повестер жинағы, «Қырғын», «С Катонских гор, с берегов Нарыма», «Түнекте тұншыққандар» атты кітаптары жарық көрген. Москва қаласында жоғарғы партия мектебін бітірген. 50 жылдық жұмыс өтілі бар кәсіби журналист. Көптеген орталық, аймақтық, облыстық, аудандық баспасөз беттерінде, «Огонек», «Жұлдыз», «Простор» журналдарында, халықаралық «Феникс» журналында, сонымен қатар дерекке негізделген жинақтарда еңбектері жарияланды. «Люди щедрого сердца» (1964), «Любовь таоя и боль» (1979), «Унесенные в небытие» (1997), «Репортаж XX века» (1999), «Почтовый ящик 15», «Волга впадает в Иртыш» (2003), «Дети Каратая» атты кітаптары әртүрлі деңгейдегі баспалардан басылып шықты. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Тұрғазы Нұқаев

Тұрғазы Нұқаев, ақын (1937 - 2001 ж.ж). 1955 - 1960 жылдары Қазақтың Абай атындағы педагогика институтында оқып, осы оқу орнының тарих-филология факультетін тәмамдайды. 1960-1968 жылдары Ұлан ауданы мектептерінде мұғалім, мектеп директоры болып жұмыс істейді. Бұл жылдары Тұрғазының өлеңдері, балладалары, мақалалары облыстық, республикалық баспасөзде жиі жарияланып тұрды. Т.Нұқаевтың шығармалары : Анаға тағызым Хикаят.-Өскемен: Полиграфия, 1995.-91б. Әз ағамыз- Әнекең.- Өскемен: Полиграфия,1994.-52б. Жарқыраған қос жұлдыз : Ғұмырнама.-Өскемен: Полиграфия,1999.-173б. Тұңғыш Өлеңдер.-Алматы : Жалын, 1978.-32б. Ұлы даланың ұлымын: Өлеңдер,балладалар, толғаулар, дастан.-Өскемен,1995.-177б. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА