kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Желдік

қорынан.]] Желдік – ердің ат арқасына батпауы үшін пайдаланылатын әбзел. Кейбір ердің оқпаны аласа болуы немесе қапталдарының ат арқасына үйлеспеуі салдарынан ат жауыр болуы мүмкін. Мұндай ерлердің ат арқасына залалы болмас үшін желдік пайдаланған. Жасалуы Желдікті жасау үшін ердің қапталынан сәл үлкенірек төртбұрышты қалың екі киізді көнмен, былғарымен қаптап, бір-біріне былғары бүлдіргемен бекітеді. Атты ерттегенде желдік тоқымның үстінен, ер қапталдарының астына дәл келетіндей етіп салынады. Ал, ортасын қосып тұрған бүлдіргі олардың төмен сырғымауын қамтамасыз етеді. Әсіресе, құранды ер желдіксіз ерттелмеген. Желдік салынғаннан кейін ердің оқпаны биіктеп, қапталдары ат арқасына біркелкі тиетіндіктен ат жауыр болмайды. Желдіктің келесі түрі, ердің қапталының үлкендігіндей қалың киізді кесіп алып, қайыс таспаның немесе екі жағына жасалған былғары қалталардың көмегімен қапталдың астына біржолата бекітіліп тасталады. Мұндай желдік былғары қалталары кейде оюланып немесе күміспен әшекейленуі де мүмкін. Дереккөздер Әдебиеттер * Сейдімбеков А.С. Мың бір маржан (қара өлең табиғаты). Алматы: Өнер, 1989; * Кәмәлашұлы Б. Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. Алматы: Өнер, 2006; * ҚР ҰМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Желкен жабдықтары

Желкен жабдықтары — жел энергиясын қабылдап , оны кеме жүргізуге жұмсайтын желкенді жабдықтауға қажет жабдықтар жиынтығы. Ж. ж. жел күшін қабылдайтын желкендерден, желкен орнататын тік және көлбеу діңгектерден (ронгаут), желкенді басқаруға арналған діңгектерден (такелаждан) құралады. Ж. ж-ның тік және қиғаш орнатылған түрлері бар. Тік Ж. ж. пішіні дұрыс трапеция тәрізді келген, жоғ. жиегі түзу ағашқа бекітілген желкендерден құралады (суретті қ.). Тік Ж. ж. өз осінен бұру арқылы басқарылады. Қиғаш Ж. ж. діңгекке көтерілетін, пішіні бұрыс төртбұрыш немесе үшбұрышты қиғаш желкендерден жасалады. Қиғаш желкендер жел бағытына сәйкес алдыңғы жағындағы тік қырынан айналады және олар орнатылған орнына сәйкес аталады. Үлкен теңіз кемелерінде Ж. ж. қиғаш, тік және аралас орналасады.
Желпуіш қанаттылар

Желпуіш қанаттылар – жәндіктердің бір отряды. Жер шарында кең тараған 300-ге жуық түрі белгілі. Желпуіш қанаттылардың алдыңғы қанаттары редукцияға ұшыраған, ал артқы қанаттары ауқымды, жайған кезде желпуішке ұқсайды, атауы осыған байланысты қойылған. Дене тұрқы 2 — 2,5 см, тропиктік түрінікі 3 см-дей. Бұлар тез қозғалады, денесі сегменттелген, 3 жұп аяғы бар. Толық түрленіп дамиды. Дернәсілдері иесінің денесінде қуыршаққа айналып, одан шыққан еркек дарабастары ұшып кетеді де, ұрғашылары иесінің денесінде қалып қояды. 3 күндей тіршілік етеді. Бұлар жарғақ қанаттылар, қандалалар, тік қанаттылар, цикадалар және тікен құйрықтылардың паразиті болып саналады. Дамуы — желпуіш мұртты қоңыздарға ұқсас болғандықтан бір зерттеушілер оларды туыс деп қараса, екіншілері жарғақ қанаттылар отрядына жатқызады. Дереккөздер
Желімсабақ

Желімсабақ (Melandrіum) — қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір не екі жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тастақты беткейлер мен далалық жерлерде, шалғындықтар мен егіс алқаптарында, бақша дақылдарының арасында, өзен жағалауларындағы жайылымдарда өсетін 11 түрі бар. Ең көп тарағаны: жабысқақ желімсабақ (M. vіscosum) және ақ желімсабақ (M. album). Сабағы тік, биіктігі 20 см-ден 80 см-ге дейін жетеді. Сабағын, жапырағын, гүлсидамын, тостағаншасын желім тәрізді жабысқақ түк басқан. Бұл түктер өсімдікті әр түрлі жәндіктерден қорғайды. Жапырағы ланцет тәрізді, сағақты да, сағақсыз да болады. Ақ, сарғыш-жасыл, қызғылт, ашық көк гүлдері шашақты-сыпыртқы гүлшоғырына топтасады. Тұқымынан көбейеді. Мамырдан тамызға дейін гүлдейді. Жемісі — көп тұқымды қауашақ. Піскен кезде өздігінен қақырап ашылады. Желімсабақ — хош иісті әдемі гүлді өсімдік, сондықтан сәндік үшін де өсіріледі. Дереккөздер
Жер алмұрты

Жер алмұрты немесе Топинамбур – астралылар тұқымдасына жататын тамыр жемісті көп жылдық өсімдік. Отаны — Солтүстік Америка. Жер алмұртыныңның сабағы, жапырағы күнбағысқа ұқсайды, бірақ жапырағының көлемі одан кішілеу, сабағы жіңішке болады. Биіктігі 1-5 м. Тамыр сабақтарынан көптеген (5 — 6, кейде 30 — 40) ақ, сары, күлгін, қызыл түйнектер дамиды. Олардың пішіні ұзынша, сопақша, домалақ болады. Құрамында протеин, фосфор, темір, С1, В1 витаминдері бар. Түйнегі тағамға, малға жем ретінде, спирт және фруктоза алуға пайдаланылады. 100 кг тамыр түйнегі 25 — 27 азық өлшеміне тең, онда 1,5 кг сіңімді протеин бар. Жер алмұртын көктемде немесе күзде егеді. 1 га-дан 200 — 250 ц түйнек, 350 — 500 ц көк шөп алуға болады. Топинамбурда 20% инулин, 1,5—3% азотты заттар, 2—5% сахароза бар. ( Топинамбурды малға жем ретінде, 1 спирт, инулин алу үшін және қуырып тағам ретінде қолданылады. Тамыр түйнектерін топырақ астында сақтап, қажет кезде қазып алуға болады. Жер алмұрты мал азықтық дақыл ретінде Қазақстанның барлық аудандарында өсіріледі. Жер алмұртының 100 граммында 306 ккал бар. Құрамында A, B1, B2, B6, C және E дәрумендері бар. Кұрамында кремний, калий, әк, фосфор, темір және цинкпен қатар фруктоза, пектин өзегі мен аминқышқылдары бар. Картоптың бәсекелесі Үндістер жералмұртты Колумб тың Американы ашпас бұрын көп жылдар бойы өңдеген. Түйнектері аздап картоп тәрізді, бірақ кішкене өскіндері зімбір ге де ұқсас. Дәмі бөрікгүл немесе алмұрт дәмдеріне ұқсайды, сондықтан оны жер алмұрты деп атап кеткен. Шикі қалпында салаттарда, пісірілген қалпында және картоп сияқты қуырылған қалпында да қолдануға болады. Францияда жералмұрт түйнектері салаттардың әдепкі құрамдасы. Германияда жералмұрт негізінде жасалған, «Жералмұрт брендиі» деп аталатын арақ та бар, өсімдік құрамындағы алкоголь түрлі алкоголь сусындарын даярлауға мүмкіндік туғызады. Үндістердің құнарлы түйнектері Ежелгі заманнан жералмұрттың жерасты түйнектері үндістер үшін тек қорек қана емес, әрі дәрі-дәрмек болған. Ең соңғы зерттеулер оның ағзадағы холестерол деңгейін төмендетіп, қан қысымын әрі ас қорыту жүйесін реттеп, иммунитетті күшейтіп, күш-қуат беретінін көрсетті. Әсіресе шажырқай безінің ауруына шалдыққан адамдарға аурудың бастапқы кезеңінде қолдануға ұсынылған. Құрамына жералмұрт кіретін диеталардың несеп айдағыш қасиеті бар, сондықтан ол бүйрек ауруына шалдыққан кезде өте пайдалы. Жералмұрт тағамдары мен дәрі- дәрмектеріне ағзадан уыттар мен ауыр металдарды шығарған кезде оны сүйейтін қорғау қасиеттері таңылады. Солтүстік лимоны Жералмұрт тілімшесі қосылған ыстық шайда лимон қосылған шайдың ерекшеліктері бар. Сондықтан жералмұртты «Солтүстік лимоны» деп атайды. Ас қорыту үшін Америкада жералмұрт құтаю өнерімен әуестенетін адамдар үшін өте маңызды. Сонымен қатар ол Америкадағы алғашқы еуропалық қоныстанушылардың да өмірлерін құтқарған. Дереккөздер
Жергілікті уақыт

Жергілікті уақыт , астрономияда — Жердің белгілі бір орны үшін анықталған уақыт. Жергілікті уақыт белгілі бір орынның географиялық бойлығына тәуелді бола отырып, бір меридианның бойына орналасқан барлық нүктелер үшін бірдей болады. Екі орынның жергілікті уақытының айырмасы сол орындардың бойлығының айырмасына тең. Жергілікті уақыт белгілі бір орында жүргізілген астрономиялық бақылаулар (мысалы, Күн сағатының көмегімен) арқылы анықталады. Тұрмыста жергілікті уақытты қолдану көптеген қолайсыздықтар жасағандықтан, 19 ғасырдың соңынан, оның орнына, көптеген елдерде белдеулік уақыт қолданыла бастады. Жергілікті уақыт, көбінесе, белдеулік уақыт деп қате айтылады. Тағы қараңыз * Уақыт Сыртқы сілтемелер https://archive.is/20121225051044/mastro.narod.ru/time.html Дереккөздер
Жер жалдау

Жер жалдау (уақытша өтеулі жер пайдалану), жерді жалға беру — жер учаскесінің жеке немесе заңды тұлғаға белгілі бір уақытқа ақылы пайдалануға берілуі. Қазақстан Республикасының “Жер кодексінде” жерді жалдаудің нақты тәртібі мен шарттары бекітілген. Тағы қараңыз * Жер пайдалану құқығы Дереккөздер
Жержаңғақ

Жержаңғақ (лат. Arachіs) — бұршақ тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Майлы дақыл. Оңтүстік Америкада 30-ға жуық түрі бар. Қазақстанда 18 ғ-дың соңында әкелінген A. hupogaea түрі өсіріледі. Жержаңғақ — ылғал және жылу сүйгіш, бір жылдық жаздық дақыл. Өсіп-өну кезеңі 120 — 150 күн. Биіктігі 25 — 75 см, түзу сабақты немесе төсемелі сабақты, бүйірінен өскен өркендері бар. Тамыр жүйесі мықты, тереңге (180 — 190 см) кетеді. Гүлі сары не сарғылт түсті, гүлшоғыры жапырақ қолтығында орналасқан. Жемісі 1 — 7 тұқымды бұршақ. Оның құрамында орта есеппен 42% май, 22% ақуыз және 12% көмірсу бар. Әдетте, әр өсімдікте 600 — 700 жеміс болады. Гектарынан 9 ц-дей тұқым, 20 — 50 ц құрғақ шөп алынады. Жемісінен алынған майы тамаққа, кондитер өнеркәсібінде пайдаланылады. Сабағы мен жапырағы малға жемшөп. Жержаңғақ басқа бұршақ тұқымдастары сияқты жерді құнарландырады. Өсімдік ауруларымен және зиянкестерімен сирек зақымданады. Жержаңғақ Оңтүстік Қазақстан облысының суармалы аудандарында өсіріледі. Дереккөздер Тағы қараңыз *Жаңғақ Сыртқы сілтемелер [http://www.silax.ru/orechi/35.html Жержаңғақ]
Жер қазғыш машиналар

Жер қазғыш машиналар — үймереттер, жолдар, әуежайлар салуда және жер асты коммуникациясын (құбырлар, байланыс желісін) жүргізуде, сондай-ақ, гидротехникалық, мелиорациялық және ирригациялық жұмыстар мен кен байлықтарын карьерлерде өндіруде жер қазу жұмыстарын орындауға арналған машиналар. Жер қазғыш машиналар үш топқа бөлінеді: жер қазушы-тасымалдаушы машиналар, экскаваторлар және гидромеханикаландыруға арналған машиналар мен құрал-жабдықтар. Бірінші топқа жұмыс құралының түріне байланысты скреперлер (шөмішпен жабдықталған), бульдозерлер, автогрейдерлер, грейдер-элеваторлар (пышақпен жабдықталған) жатады. Олардың негізгі жұмыс операцияларына топырақты қабаттап өңдеу, оны тасымалдау, үйіндіге үю және жер бетін тегістеу кіреді. Экскаваторлар (екінші топ) жұмыс істеу принципі бойынша циклдік және үздіксіз болып бөлінеді. Циклдік экскаваторларға бір шөмішті, ал үздіксіздерге бірнеше жұмыс құралдарымен (шөміштермен, қырғыштармен, топырақты сілемнен кесіп алып және төгу орнына шығаратын құрастырмалы құралдармен, тістермен, т. б.) жабдықталған экскаваторлар жатады. Бір шөмішті экскаваторлар топырақты өзінің тұрақ деңгейінен жоғары да, төмен де жерден қаза алады және тік не кері күрекпен жабдықталуы мүмкін. Үшінші топқа су шапшыту арқылы топырақты бұзу әдісімен қазатын машиналар мен жабдықтар (гидромониторлар, жерсорғыш снарядтар) жатады. Дереккөздер
Жермен қосу

Жермен қосу , жерлету — электр машиналарының элементтерін, аппараттарды, құралдарды, т.б. жермен электрлік қосуға арналған құрылғы. Жермен қосу жерге қағылған металл электродтардан (жермен қосқыштардан) және оларды электрлік қондырғылардың жермен қосу бөліктерімен жалғастыратын ток өткізгіштерден тұрады. Жермен қосқыштар жерге тік қағылған болат құбырлар (жоғарғы кернеулі электрлік қондырғыларда — ондаған құбырлар), рельстер немесе көлденең орналасқан болат не мыс тілкемдері түрінде болады. Кей жағдайда жермен қосқыштар ретінде болат трос (сым арқан) не шынжыр пайдаланылады. Жермен қосу мақсатына байланысты адамдарды электр тогына түсуден қорғайтын (мысалы, электрлік машиналардың және аппараттардың корпустарын жермен қосу) қорғаныстық жермен қосу және жұмыстық жермен қосу (мысалы, радиотехникалық антенналарды жермен қосу) болып ажыратылады. Жермен қосудың кедергісін төмендету үшін жермен қосқыштарды грунт суы деңгейіне орналастырады. Дереккөздер
Жер меридианы

көк түспен көрсетілген.]] Жер меридианы (лат. merіdіanus — талтүс), географиялық меридиан — Жердің екі полюсін ойша басып өтетін, экваторға тік бұрыш жасайтын сызық. Сызықтар арасы географиялық бойлықтар жасай отырып 1км. қашықтықта өтетін 360 меридианға бөлінеді. Олар географиялық координаттар торының негізгі бөлігі болып саналады. Жер меридианына перпендикуляр бағытта Жер параллелі (географиялық ендіктер) жүргізіледі. Меридиандар Англиядағы Гринвич қаласынан бастап есептеледі. Осындағы нөлінші меридиан Жерді Шығыс және Батыс жарты шарларға бөледі; Тағы қараңыз Географиялық координаттар Дереккөздер
Жер параллелі

сары сызықпен, экватор көк түспен, ал параллелдер үзік сызықпен көрсетілген.]] Жер параллелі (лат. parallelos — қатар жүру), географиялық параллель — Жер экваторына параллель жүргізілген шартты түрдегі шеңбер сызық. Жер параллеліндегі әрбір нүкте бірдей географиялық ендікте жатады және экватордан бірдей қашықтықта болады. Экватордан қашықтаған сайын параллель шеңберлердің ұзындығы кеми береді. Жер параллелі арқылы географиялық ендік анықталады. Экватордан солтүстікке қарай — солтүстік ендіктер (с. е.), оңтүстікке қарай — оңтүстік ендіктер (о. е.) деп аталады. Әр түрлі параллельді 1°-тың километрмен көрсетілетін шамасы түрліше болады. Кейде ол картаның жиектеме сінде (рамкасында) көрсетіледі. Тағы қараңыз *Географиялық координаттар *Жер меридианы Дереккөздер
Жерсағыз

Жерсағыз , құмсағыз – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде екі жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шөл-шөлейтті, құмды жерлер мен жазық далаларда өсетін 16 түрі бар, соның ішінде ірі жерсағыз (Ch. mасra), мойынқұм жерсағызы (Ch. mujunkumensіs), Боссэ жерсағызы (Ch. bosseana) — Балқаш — Алакөл ойысының, Мойынқұм, Бетпақдаланың сирек кездесетін өсімдіктері. Көп тараған түрлері: қысқатұмсықты жерсағыз (Ch. brevіrostrіs) және ақ түкті жерсағыз (Ch. canescens). Биіктігі 30 — 100 (150) см-дей. Бұтақты сабағын түк басқан. Жебе тәрізді сүйір жапырақтары кезек орналасады. Сары түсті, қос жынысты гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым — қыркүйекте гүлдеп, қазан айында жемісі піседі. Тұқымы — ұзынша жолақты дән, оның ұшында қалың түкті айдарлары болады. Жерсағыздың тамыры мен сабағында ақ сүті болады, одан кепкеннен кейін сағыз алынады. Жерсағыз — каучук алатын өсімдіктер. Оның — Кузнецов жерсағызы (Ch. kusnezovіі) деген түрі, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Жер сағыз торғай өлкесінде де өседі. оны ол жақтың қазақтары құмсағыз деп атайды. Дереккөздер
Жертаған

Жертаған (лат. Rosularіa) — жасаңшөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Шу — Іле, Жетісу (Жоңғар), Күңгей Алатауларында өсетін 5 түрі бар. Биікт. 5 — 35 см-дей. Тамыры жуан, баданалы болады. Сабағы тік, оның түбінен өте шырынды, етжең жапырағы айнала дегелектеніп, жертағандап орналасады, аты осыған байланысты қойылған. Өсімдіктің сыртын түгелдей өңез қаптап тұрады, бұл оның құрғақшылыққа төзімділігін арттырады. Ақ, қызғылт, қызыл, сарғыш жасыл түсті, қоңырау пішінді гүлі қос жынысты. Қос шеңбер құрып орналасқан 10 — 12 аталықтан, бір аналықтан тұрады. Мамыр — шілде айларында гүлдейді. Жемісі — көп жапырақша. Жертағанның гүлі әдемі болғандықтан саябақ, гүлзарларда әсемдік үшін өсіріледі. Дереккөздер
Жершашақ тұқымдасы

Жершашақ тұқымдасы (Cynomorіaceae) — қос жарнақты көп жылдық шөптесін өсімдік. Жер шарында ылғалы мол тропиктік ормандарда өсетін 18 туысы, 120-дай түрі бар. Қазақстанның далалы аймағында және тұзды топырақты шөлейтті жерлерінде жершашақ тұқымдасының өзі аттас бір ғана туысқа жататын — жоңғар жершашағы (C. sondarіcum) кездеседі. Бұл — хлорофилсіз, қызыл немесе қошқыл қоңыр түсті бұтақталған жуан тамырлы өсімдік. Биіктігі 9 — 80 см. Қабыршақ тәрізді жапырақтары етжең сабағына жиі орналасады. Қос жынысты, ұсақ гүлдері шоқ-шоқ болып, түйреуіш тәрізді гүлшоғырына топтасып, сабақтың ұшында жетіледі. Мамыр — шілде айында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жемістенеді. Жемісі — жаңғақша. Жершашақ тұқымдасы — жыңғыл, ақ тікен, шырғанақтың тамырларына жабысып өсіп, паразиттік тіршілік етеді. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Әбіл Қуанғалиұлы Жетбаев

Әбіл Қуанғалиұлы Жетбаев (1938 сәуірдің 16, Ресей Федерациясы, Астрахан облысы, Володар ауданы Қарабүйрек ауылы-1999 наурыздың 1 Алматы, Алатау кенті) - ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1983), професор (1986), Қазақстан ұлттық академияның корриспондент мүшесі (1994), Қазақстанға еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1993). Қысқаша өмірбаяны * 1961 - ҚазМУ-ді (қазіргі ҚазөУ) бітірген. * 1961 — 87 ж. - Ядролық физика институтында аға лаборант, инженер, кіші ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, лаборант меңгерушісі; * 1987 — 99 ж. - сол институттың директоры қызметтерін атқарған. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары қатты денелердегі радиациялық құбылыстардың ядролық гамма-резонанстық спектроскопиясын зерттеуге, сондай-ақ, нейтронография мен радиография мәселелеріне арналған. Үш өнертабыстың авторы. Шығармалары: Исследование радиационных последствий ядерных реакций с помощью эффекта Мессбауэра. В сб.: Прикладная ядерная спектроскопия, в., 12, М., 1983. Дереккөздер
Жете

Жете — 1) мүйіз, ағаш сапты пышақ темірінің сабына кіріп тұратын бөлігі. Ұсталар пышақты арқардың, бөкеннің, ешкінің мүйізімен саптағанда мүйізді киізге орап, суға малып алады да, қозға ұстап қыздырады. Содан кейін сапталғы деген арнаулы аспаппен темірінің басын қысып ұстап, жетесін сағасына дейін бойлата балқып тұрған жұмсақ мүйізге ендіреді. Мүйіз суыған кезде жиырылып, пышақ жетесін қатты қысып қалады; 2) ақыл, сана, өре деген ұғымды да білдіретін атау. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жетібай (Жамбыл облысы)

Жетібай (1993 жылға дейін — Новоивановка) — Жамбыл облысының Байзақ ауданындағы ауыл, Жалғызтөбе ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Сарыкемер ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, ақ жусан, баялыш күйреуік аралас өскен шалғынды сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1962 жылы “Фрунзе” атындағы қызылша өсіретін ұжымшар ретінде қаланған. Оның негізінде Жетібайда 1997 жылдан 1 өндірістік кәсіпорын, 2 шаруашылық серіктестігі, 200-ден астам шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта және бастауыш мектеп, клуб, дәрігерлік амбулатория және фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары аудан орталығымен және т.б. елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Атау тарихы ХІХ ғасырдың 80-90 жылдарында Ресей мұжықтары қазақ жеріне қоныс аудара бастаған кезеңде осы елді мекенге Иван атты бай көпесі бастаған орыстың жеті байы көшіп келеді. Орыстар жаңа қоныстарын оларды бастап келген Иванның атымен байланыстырып "Ново-Ивановка" деп, ал жергілікті қазақтар Жетібай деп атап кеткен. Еліміз егемендік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы мемлекеттік ономастикалық комиссиясының 06.02.1997 жылғы ұйғарымымен аталмыш ауыл тарихи атауын қайта алды. Дереккөздер
Алатау (қала)

Алатау (2024 жылға дейін — Жетіген) — Алматы облысындағы облыстық маңызы бар қала, темір жол стансасы. Географиялық орны Облыс орталығы - Қонаев қаласынан оңтүстікке қарай 38 км, Алматы қаласынан солтүстікке қарай 54 км-дей жерде, Кіші Алматы өзенінің оң жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, сұр, бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1959 жылы “Рассвет” сүт өндіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. 1997 жылдан оның негізінде өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. 2024 жылғы 9 қаңтардағы Президент Жарлығымен Жетіген ауылы облыстық маңызы бар қала санатына жатқызылып, Алатау қаласы болып өзгертілді. Дереккөздер
Жетіжол

Жетіжол – Іле Алатауының батысындағы жота. Географиялық орны Алматы облысы Жамбыл ауданы жерінде орналасқан. Сілемнің батысы Кіндіктас жотасына ұласады. Шығысында Іле Алатауынан Қастек асуы және Қарақастек өзені арқылы бөлініп жатыр. Абсолюттік биіктігі 3273 м (Суықтөбе тауы), ұзындығы 85 км, енді жері 25 км. Геологиялық құрылымы мен жер бедері Негізінен тас көмір кезеңінің кристалдық тақтатасынан, гнейстен, кейбір тұсында жер бетіне шығып жатқан гранитоидтардан түзілген. Жер бедері орта таулық, жалдары тегістелген, беткейлері тік, сай-жыралармен тілімденген. Су торабы Іле мен Шу өзендерінің суайрығы саналатын жотаның баурайынан Ырғайты, Жанысай, Жіңішке, Ешкілі, Жиренайғыр, Жаманты, т.б. өзендер бастау алады. Климаты, өсімідігі Жетіжолда бірнеше ландшафттық-климаттық белдеулік байқалады. Тауалдының далалық қоңыр топырақты белдеуінде (800 – 1400 м) бидайық, тарғақ шөп, бозшағыл, т.б. шөптесіндер өседі. 1400 – 2600 м биіктіктегі шалғынды қара топырақты жерлерінде орман сирек кездеседі, үстіртті-жонды белдеуінде (2600 м-ден биікте) доңызот, самалдық, байғұт, субальпілік шалғын өскен. Жетіжолдың баурайы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жетісу қақпасы

Жетісу қақпасы, Жоңғар қақпасы — батысында Жетісу Алатауы (Жоңғар Алатауы) , шығысында Бірліктау және Майлытау жоталарының аралығындағы тауаралық ойыс, табиғи өткел. Ол Балқаш-Алакөл ойысын Ебінұр көлі арқылы Жоңғар жазығымен жалғастырады. * Абсолют биіктігі 300 — 400 м, ұзындығы 80 км, ең тар жері 10 км. * Солтүстігінде Жалаңашкөл көлі жатыр. Климаты қуаң, күшті Ебі желі соғады. Қыс айларында желдің соғатын бағыты оңтүстік, оңтүстік-шығыстан болса, жаз айларында солтүстік, солтүстік-батыстан. Қыста желдің жылдамдығы 60 — 80 м/с-қа жетеді. * Өзінің жіңішке және ұзын пішініне байланысты Жетісу Қақпалары табиғи аэродинамикалық құбырды пайда қылады. Қақпа арқылы өткенде жел қысымға ұшырап, Бернулли заңының әсерімен жылдамдығы артып 70 м/с-қа дейін жететін желдер соғады * Желден қуаттылығы 5 мың МВт шамасында энергия алуға болатындығы болжанды (қараңыз Жел энергетикасы). * Жетісу қақпасы Еуразия бассейніндегі орасан зор ауа массасы ауысатын Ортa Азиядағы “жел полюсі” саналады. * Жетісу қақпасы ерте заманда Орта Азиямен Қазақстанның көшпелі халықтары бір-бірімен қатынасатын жол болған. П.П. Семенов-Тянь-Шанский, Шоқан Уәлиханов, Н.М. Пржевальский, Л.С. Берг саяхатшы ғалымдар зерттеген. Қақпа арқылы Қазақстан мен Қытайды байланыстыратын Достық — Алашанкоу (Гофузди) темір жолы өтеді. * Табиғи тар өтуі ені 10 км-ден аз. * Жел Сайқанның қытай тілінен аудармасымен бірнеше мағынасы бар - «Жайсаңдар Иесі», «Қанатты жел» немесе «Жел бұзушы». * Аңыз бойынша 300 жылдай бұрын, жоңғарлармен соғыс кезінде Қабанбай батыр оларды жеңіп, терең шатқалға барғанда, ақпайтын өзен ағып кеткен. Қабанбай батыр қолын көтеріп: «Тоқта» деді. Содан бері өзен Тоқта деп аталады. Қазір Үшарал-Достық жолының бойындағы өзен үстіндегі көпір қауіпті жерлердің бірі болып саналады. Әдебиет * Гинатуллин Лингвистикалық сөздік. - Алматы: Рарий, 2010 Дереккөздер
Жетісу облыстық қазақ съезі

Жетісу облыстық қазақ съезі, 1917 ж. 12 — 14 сәуір аралығында облыстық қазақ комитетінің ұйымдастыруымен Верный қаласында өтті. Съезге Верный, Жаркент, Лепсі, Қапал, Пішпек, Пржевальск уездерінен 81 өкіл қатысты. Съездің төралқасы құрамына Ы.Жайнақов (төраға), Ғ.Ордабаев пен А.Құдайбергенов (төраға орынбасарлары), Қ.Шегіров пен Н.Жақыпбаев (хатшылары) сайланды. Съездің күн тәртібіне соғысқа көзқарас, Уақытша үкіметке көзқарас, азық-түлік, жер-су мәселесі, рухани-діни іс, сот, оқу-ағарту, мал шаруашылығы, орыстар мен қазақтардың ара қатынасын реттеу және 1916 ж. ұлт-азаттық қозғалыстан соң ауған босқындарды Қытайдан қайтару сияқты 17 мәселе қойылып, нақты шешімдер қабылданды. Соғыс мәселесінде — “оны жеңіске жеткенше жалғастыру”, Уақытша үкіметке бағынып, оған жан-жақты қолдау көрсету, дін ісінде — “далалық Орал, Торғай, Ақмола, Семей және Жетісу облыстарына ортақ” ерекше діни жиналыс құрып, оны “Қазақстан” деп атау, басқару жүйесінің барлық деңгейлерінде міндетті түрде екі комиссардан — бірі орыс, екіншісі мұсылман тағайындау, жер мәселесінде “облыс шеттен қоныс аударушылар үшін мүлде жабық деп саналсын” делініп, Қытайға ауған босқындарды мүмкіндігінше қауіпсіз жерлерге орналастыру, қарулы қақтығыстарды болдырмау үшін бұл мәселені Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің бақылауына беру болды. Съезд делегаттары назарынан жалпықазақ және бүкілресейлік мұсылмандар съезі мен Құрылтай жиналысына дайындық мәселелері сырт қалды. Жетісу облыстық қазақ съезіне мал шаруашылығы, отырықшылыққа көшу сияқты жекелеген, нақты экономикалық мәселелерге көбірек көңіл бөлінді. Большевиктер билік басына келгеннен кейін саяси ахуалдың күрт өзгеруіне орай Жетісу облысында 1918 жылдың қаңтар, мамыр және тамыз айларында тағы да бірқатар қазақ съездері шақырылып, онда облыста басқару органдарын құру, ұлттық әскер жасақтау, оларды қажетті заттармен қамтамасыз ету және т.б. кезек күттірмес мәселелер талқыланды. 1918 жылдың 10 — 31 тамыз аралығында өткен съезде облыстық қазақ комитетінің құрамы қайта сайланып, оған М.Тынышбаев енгізілді. Мүшелері: Ы.Жайнақов (төраға), С.Сабатаев, Түлембай Дүйсебаев, Н.Жақыпбаев, Б.Мәметов, Б.Сүлеев, И.Тергеусізов болды. Дереккөздер
Жетітөр

Жетітөр, Жетітор – Күнгей Алатауындағы асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3912 м. Асу өтетін кезең Шілік-Кемін тауларының шығыс жағында орналасқан. Күнгей Алатауының бұл бөлігі - Шілік өзені және Ыстықкөл көлі алаптарындағы суайрық жота. Асудың солтүстік беткейінде шағын Жарбұлақ мұздығы жатыр, оңтүстік беткейі қорымтас. Жарбұлақтың (Шілікке құятын Жаңғырық өзенінің оң саласы) жоғарғы ағысынан Ыстықкөлге құятын Ақсу өзенінің бас жағына баратын жол осы Жетітөр асуы арқылы өтеді. Алматыдан Ыстықкөлге апаратын ең төте жол саналады. Дереккөздер
Жигули таулары

Жигули, Жегули — Орыс жазығының оңтүстік-шығысында, Еділ қыратының шығыс бөлігінде орналасқан таулы қырат. Ресейдің Самара облысы аумағына кіреді. Орташа биіктігі 300 м шамасында. Абсолют биіктігі 370 м. Самара қаласының жанында Еділ өзенінің оң жағасын бойлап, батыстан шығысқа қарай 50 км-ге созылып жатыр. Еділ өзені Жигули қыратын үлкен айналма (Самара иіні, ұзындығы 138 км, ені 20 км) жасап оралып өтеді. Еділдің осы тұсында Жигули, Қыранды тауларының бір-біріне таяу келуінен “Жигули қақпасы” пайда болады. Жигули қыраты, негізінен, палеозой және мезозой жыныстарынан түзілген. Оның едәуір бөлігі карстық тау жыныстарынан тұрады. Таудың беткейлері өте жиі тілімденген, әсіресе, Жигулидің Еділге қараған беткейлері қатты тілімденіп терең тік жартасты жыралар құраған. Мұнда жалаң жартастар мен тас қорымдар алма-кезек таралған. Солтүстік және оңтүстік беткейлері юра, бор және үштік шөгінділерінен тұратын төбешіктер мен қырқаларға ұласады. Жигули тауында жапырақты және аралас ормандар кең тараған. Қайың, емен, үйеңкі, жөке, алма ағаштары жиі кездеседі. Жигули мемлекеттік қорығы ұйымдастырылған. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жиде

Жиде (Elaeagnus) — жиде тұқымдасына жататын жапырақ тастайтын (кейбіреулері мәңгі жасыл) ағаш. Бұта түрлері де бар. Қазақстанда 2 түрі бар: түрікмен жидесі (E.turcomanіca), үшкіржеміс жидесі (E.oxycarpa). Солтүстік облыстардан басқа барлық жерлерде өседі. Бұталары тікенді, күміс түсті ұзынша кезек орналасқан жапырақтары болады. Гүлі қос жынысты. Жазғытұрым гүлдейді. Жиде — шірнелі өсімдік. Тұқымынан, тамыр өскінінен не тамыртүбінен көбейеді. Жемісі — жалған сүйек, сырты ұнтақты жұмсақ қабықпен жабылған, түсі қызғылттау, бірақ қоңыр қабыршақпен жабылғаннан кейін күлгін көрінеді. Оны жеуге болады. Жиденің барлық түрі — әсемдік өсімдіктер. Оларды шөлді жерлерді көгалдандыруға, құм тоқтатуға, өзен мен арналардың жағасын бекітуге, т.б. пайдаланылады. Ағашын, сүрегін құрылысқа және отын ретінде, жемісін медицинада қолданады, құстарға жақсы азық болады. Жапырағы мен қабығында бояулық және илік заттар бар. Сабағынан алынатын сағызды заттан (камедь) лак және бояу өндіріледі. Өсімдік туралы Жиде – жидектер тұқымдасына жататын ағаш және бұталы өсімдік. Жиде ағашы еліміздің барлық өңірінде өседі. Биіктігі 10 метрге дейін жететін бұталы ағаш. Жапырақтарының үстіңгі беті сұрғылт көк, астыңғы жағы ақшыл, діңі және бұтақтары жылтыр, қызыл-қоңыр түсті. Жапырақтары сопақша келген, ұзындығы 3-8 см, ені 0,4-1,8 см. Гүлі ұсақ, жұпар, хош иісті, қызғылт сары. Гүлінің жұпар иісі жүз метрге дейін шығып тұрады. Жиденің гүлінен ара бал жинайды. Жиде жеміс-жидек тұқымдастарының ішіндегі ең соңында гүлдейтін ағаш. Еліміздің оңтүстік өңірлерінде мамыр мен маусымда, ал солтүстік өңірлерде маусым мен шілде айларында гүлдейді. Жидегі сүйекті, тәтті, құрғақ болады. Дүние жүзінде жиденің 40-қа жуық түрі бар. Қазақстанда 2 түрі өседі. Біріншісі – ұсақ, ақшыл түсті, сүйір жемісті жидек ағашы. Биіктігі 3-4 метр, бұталары тікенді болып келеді. Республикамыздың батысында, оңтүстігінде, Жоңғар, Іле, Күнгей Алатауларында,Қаратауда, сонымен бірге Сырдария, Шу, Талас, Іле, Арыс, Сарысу өзендерінің маңайында, көл бойындағы тоғайларда, құмды және сортаң жерлерде өседі. Екіншісі – түрікмен жидесі еліміздің оңтүстік аймағында өседі. Биіктігі 3-8 метр. Жидегі ірі, түсі қоңыр. Қолданылуы Жиде – көптеген дертке шипа. Гүлінің құрамында эфир майы, жапырағында аскорбин қышқылы болады. Сабағы мен бұтағының құрамында илік және бояу заттары бар. Жидегінде қант, органикалық қышқылдар, ақуыз, көмірсулар, фруктоза, аздап илік заттар, дәрумендер бар. Жидеде Е дәрумені көп болады. Жидені іштің ауырғанын басу, иммунитетті көтеру, ас қорыту органдарының жұмысын жақсарту үшін пайдаланады. Жүрек-қан тамырлары ауруларын жидек жемісімен емдейді. Жиде құрғақшылыққа төзімді. Оны құм тоқтатуға, жыра, арық, өзен бойын, қаланы көгалдандыруға пайдалану керек. Гүлінен хош иісті май, иіс сулар алынады. Жиде балы адам денсаулығына өте пайдалы. Тағы қараңыз *Жаңғақ *Жаңғақтар *Бидай *Дән *Жеміс ағашы *Жетілмеген дән Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
Жиде тұқымдасы

Жиде тұқымдасы (Elaeagnaceae) — қос жарнақты өсімдіктер. Бұта немесе биік ағаш. Дүние жүзінде қоңыржай және субтропиктік белдеулерде өсетін 3 туысы, 50-дей түрі бар. Қазақстанда 2 туысы (шырғанақ және жиде), 3 түрі кездеседі. Сабағы мен жапырағының сыртын майда, күміс түсті жылтыр қабыршақтар мен жұлдыз тәрізді тарамдалған түктер жауып жатады. Жапырағы бүтін жиекті, кезектесіп не қарама-қарсы орналасады. Гүлі екі үйлі, қос кейде дара жынысты; желмен немесе жәндіктер арқылы тозаңданады. Жемісі — тостағанша жапырақшаның шырынды түтігімен қапталған жаңғақша. Жиде тұқымдасын сусымалы құмды бекітуге, сүрегін құрылысқа, жемісін тағамға, дәрі жасауға пайдаланады, гүлінен ара бал жинайды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Сейіл Сарықұлұлы Жиенбаев

Жиенбаев Сейіл Сарықұлұлы (1.5.1896, Батыс Қазақстан облысы Бөрте ауданы Жайық ауылы — 5.5.1945, Алматы) — қазақ тілін оқыту әдістемесін қалыптастыруға елеулі үлес қосқан ғалым, филологиялық ғылыми кандидаты (1942). Бөрте 2 сыныптық училищесін (1912), Орынбор қаласындағы мұғалімдер семинариясын (1916), ҚазПИ-ді (1928) бітірген. 1917 — 21 жылдары Ақбұлақ уезі Талды болысы Сазды ауылында мұғалім. Орынбор қаласындағы мектепте, оқытушылар инситутында (1921), әскери мектепте (1925), Шымкент қаласындағы педтехникумда (1926) оқытушы болды. 1929 ж. Қазақстан Оқу комиссариатында, Ауыл шаруашылық институтында, Ұлт мәдениеті инстиутында (1931 — 39), Оқу комиссариаты жанындағы ғылыми-зерттеу институтында және ҚазПИ-де (1939 — 42) қызмет істейді. 1942 жылдан өмірінің соңына дейін Тіл, әдебиет, тарих инстиутында сектор меңгерушісі болған. Жиенбаевтың “Қазақ тілі” (1930), “Бастауыш мектептегі қазақ тілінің әдісі” (1935), “Үлкендерге хат таныту методикасы” (1935), “Грамматика талдауыш” (1936), “Сөйлемнің тыныс белгілері” (1941), “Синтаксис мәселелері. Құрмалас сөйлемнің топтастырылуы” (1941), “Сөздіктің жасалу мақсаты мен принципі” (1945), т.б. еңбектері жарық көрген. Дереккөздер
Жиен жырау

Жиен-Жырау, Жиен жырау Тағайұлы (18 ғ.) — қарақалпақ жырауы. Өмірі мен шығармашылығы туралы деректер өте тапшы. Жиен жырау жырлаған “Қырық қыз” дастанындағы “Қарақалпақ халқында, мүйтен деген рудан шыққан Жиен жыраудан нұсқа болып бұл дастан, ел жырлады тынбастан” деген жолдарға қарағанда жыраудың руы — мүйтен. Бұл ру 18 ғ-дың орта шенінде Сырдарияның төменгі ағысы бойын қоныстанған. Қуаңдария мен Жаңадарияның суы тартылып, құрғақшылық туғанда Жиен жырау елімен бірге Әмудария жағына қоныс аударған. Жиен жыраудың “Босқан ел” атты көлемді дастаны, “Бер түйемді”, “Ей, жігіттер”, “Қош болыңдар, достарым”, т.б. шығармалары белгілі. Мұның барлығында дерлік қарақалпақ халқының басына түскен ауыртпалық, құрғақшылық зардаптары жырланады. Жиен жырау есімі қазақ, өзбек, қарақалпақ халықтарына ортақ “Алпамыс батыр”, әсіресе, “Қырық қыз” дастанын жырлаушы ретінде жақсы таныс. Бұл дастан Жиен жыраудан соң оның шәкірттері — Қалмұрат, Шаңқай, Қазақбай, Жиемұрат, т.б. арқылы бүгінгі заманға жетті. “Қырық қыз” дастанының Жиен жырау орындаған нұсқасы 1959 ж. қазақ тілінде басылып шыққан. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Герман Борисович Жилинский

Герман Борисович Жилинский — ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы (1958), профессор (1959), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1960). Қысқаша өмірбаяны 1937 Қазақ кен-металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген. 1937 — 50 ж. Чукоткада геолог, бас геолог, Чукотка құрылыс басқармасы бастығының орынбасары. 1951 — 75 ж. Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары; 1964 — 66 ж. Қазақстан ғылым академиясы Президиумының академик-хатшысы; 1975 — 79 ж. КСРО ғылым академиясының Геология ғылымдар институтының Сібір бөлімшесі, Якут филиалының меңгерушісі; 1979 — 85 ж. Хабаровск политехникалық институтының Магадан филиалында ғылыми қызметкер; 1985 — 90 ж. Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында бас ғылыми қызметкер болды. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері металлогения, қалайы геологиясы, геохимия мәселелеріне арналған. Жилинский тұңғыш рет касситерит монокристалдарын гидротермальдік синтездеу технологиясын жасады. Ленин сыйлығының лауреаты (1958). Дереккөздер
Жирен тоқалтіс

Жирен тоқалтіс — кеміргіштер отряды атжалмандар тұқымдасына жататын тышқан. Қазақстанның оңтүстігінен басқа барлық аймақтарында кездеседі. Дене тұрқы 90 — 115 мм, салмағы 32 — 35 г. Арқасы қызыл сұр немесе қызыл қоңыр, бүйірі сұр, бауыры ақшыл түсті болып келеді. Құйрығының ұзындығы 40 мм-ден аспайды. Қара қоңыр түсті, оның ұшында қоңырқай түктерден тұратын шашағы болады. Отырықшы жануар, сан мөлшері жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Жазық жерлер мен тау бөктерлеріндегі орман-тоғайларда тіршілік етеді. Жирен тоқалтіс — түн жануары. Өзі ін қазбайды, ағаштар мен бұталар арасын, құлаған ағаш діңінің қуысын пайдаланады. Өсімдіктердің жапырағымен, бүршігімен, тұқымымен және әр түрлі саңырауқұлақтармен қоректенеді. Жирен тоқалтістер жылына 4 — 5 рет, 2 — 8-ден балалайды. Энцефалит вирусын таратады. Жирен тоқалтіс — бұлғын, сары күзен, ақкіс тәрізді терісі бағалы аңдардың азығы. Дереккөздер
Еренші сұлтан

Еренші сұлтан (туған-өлген жылы белгісіз) — Жәнібек ханның баласы, Алтын Орданың ханы Барақтың немересі. 15 ғ-да өмір сүрген. 15 ғ-дың 70-жылдарының ортасында Мұхаммед Шайбани Иасы қаласының Әмір Темір әулетінен шыққан әкімі Мұхаммед Мазид тарханнан қолдау тапты. Алайда Керей хан әскерімен Түркістанға келген кезде оған қарсы тұрар күші болмаған Мазид тархан Мұхаммед Шайбанидың Түркістанды тастап, Бұхараға кетуін дұрыс көрді. Керей хан бұл кезде Жиренше сұлтанды Мұхаммед Шайбани жақтастарының бірі Әлике сұлтан билеп тұрған Сауран қамалын алуға жіберді. Шайқас үстінде Әлике сұлтан қаза тауып, оның әскері жеңілгеннен кейін, Мұхаммед Шайбани Дешті Қыпшақ пен Түркістандағы билікті өз қолына алу әрекетінен уақытша бас тартып, Бұхараға қашуға мәжбүр болды. Түркістанның солтүстік бөлігі қазақ хандары Жәнібек пен Керейдің билігіне көшті. 15 ғ-дың 70-жылдары Еренші сұлтан Сауран қаласының дербес билеушісі болды. Дереккөздер Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жиренше тұқымдасы

Жиренше тұқымдасы (Arіstolochіaceae) — қос жарнақтылар класына жататын бұта, шырмауық немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Жер шарының барлық жерінде (Австралиядан басқа) кездеседі. Оның 7 туысы 450-дей түрі (кейбір деректерде 600-дей түрі) белгілі. Қазақстанда бұта арасында, өзен жағалауларында, суармалы шалғындықта өсетін 2 туысы (жиренше, құсықшөп), олардың бір-бірден түрі (шырмауық жиренше және еуропа құсықшөбі) бар. Жиренше тұқымдасының сабағы тік болып өсетін түрлері өте сирек, тек биіктігі 90 см-ге жететіндерінің ғана сабақтары тік болады. Ұзын сағақты, жүрек тәрізді жай жапырақтары кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, зигоморфты, шашақ гүлшоғырын құрайды немесе сабақ ұшында жеке дамиды. Аталық гүлі 3 — 6, аналық гүлінің (4 — 6) сабағы қысқа, жуан келеді. Алдымен аналығы жетіліп, содан кейін аталығы жетіледі. Сондықтан өздігінен тозаңданбайды. Күлтесі болмайды, тостағанша жапырақшалары қоңыр, қоңыр қызыл түсті болады да, өлексе немесе шіріген темекінің иісіндей жағымсыз иіс шығарады. Бұл өлекселермен қоректенетін жәндіктерді өзіне еліктіріп, соның нәтижесінде тозаңданады. Сәуірден — тамызға дейін гүлдейді. Жемісі — қауашақ. Тұқымындағы шырынды өсінділермен құмырсқалар арқылы, кейбір түрлерінің тұқымы желмен таралады. Жиренше тұқымдасы — өте улы өсімдік. Оны халықтық медицинада шемен, безгек ауруына қарсы қолданады. Уын жылан шаққанға пайдаланады. Жиренше тұқымдасын мал жемейді. Дереккөздер
Жиһад

Жиһад ( — сөзбе-сөз: ықыластану, ұмтылу) — Исламда тиянақты құрылған теологиялық концепция. Этимология Жиһад сөзінің сөзге жуық мағынасы — Ислам Дінінде Аллаһ жолында тырысу, әділдікке шақыру, залымдарды зұлымдық істеуден тоқтату және әділетсіздікке қарсы күрес. Құран Кәрімде Жиһад сөзі Құран Кәрімде 41 рет кездеседі. Жиһад — мұсылман қауымының ең басты міндеттерінің бірі, исламның таралуы мен салтанат құруы жолында барлық күші мен мүмкіндігін сарқа жұмсау. Алғашқыда Жиһад сөзі мұсылман мемлекеттерінің әскери іс-қимылы деген ұғым берді. Ал бұл мұсылман еместер үшін негізгі мәнге айналып, “қасиетті соғыс” (бірсыпыра мұсылман халықтарында — ғазауат) атауын иеленді. 9 — 10 ғ-лардан бастап Жиһад атауы жаңа мазмұнмен толықтырылды: Жиһадтың жоғары формасы — Аллаға барар жолда өзіңді-өзің іштей жетілдіруді білдіретін діни Жиһад туралы, сондай-ақ, Жиһадтың төрт түрі — қылыш Жиһад, жүрек Жиһад, тіл Жиһад және қол Жиһад туралы түсінік пайда болды. Ұлт-азаттық қозғалысы кең өріс алған кезеңде Жиһад идеялары отаршылдыққа қарсы күресті күшейте түсу үшін пайдаланылды. Қазіргі кезде ислам ғалымдары Жиһадтың қорғаныстық сипатын ерекше атап көрсетеді және исламды тарату мен орнықтыруды бейбіт жолмен жүргізуге болатындығын тұжырымдайды. Сондай-ақ, Жиһад ұғымы мұсылмандарды исламды қорғауға жұмылдыратын күш ретінде түсіндіріледі. Дереккөздер
Жиіліктік модульдеу

Жиіліктік модульдеу, жиіліктік модуляция — генератор жиілігінің модульдеуші (модуляциялаушы) кернеу әсерінен өзгеруі. Жиіліктік модульдеу, негізінен, радиотехникада, телеметрияда, теледидарда (теледидарлық көріністі дыбыспен үйлестіру үшін), т.б. электрондық приборларда қолданылады. Амплитудалық модульдеумен салыстырғанда Жиіліктік модульдеу қабылдау кезінде электрлік бөгеуілдер әсерін төмендете алады. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жобалай Бәйсейітұлы

Жобалай Бәйсейітұлы (1730–1818) — Керей тайпасы Шақантай руынан шыққан би. Билік жолын әкесі Бәйсейіт биден алған Жобалай би елін әділдікпен, халық арасынан шыққан азаматтармен ақылдаса отырып билеген. Жобалай биден кейін билік Томан, Байқотан, Тоқсанбай, Есенжол билерге жалғасып кете берген. Жобалай бидің соңында көптеген сөздер қалған. Солардың бірі: “Атыма тай бер, Тайыма қой бер, Қой болар, қозы болар, Келер жылы өзі болар”, – деп келетін билік сөздері. Бұл сөздердің мағынасын ел-жұрт Абайдан сұрағанда, Абай: “Күшті зорлығын қойған ба? Әлсізді әлім-жеттікпен жеп, есе бермегеннен кейін, Жобалай бидің ойлап тапқан билігі ғой” деп жауап беріпті. Дау шиеленісе бергеннен кейін, тұяқ орнына тұяқ алып бітісуді “Жобалай жолы” деседі. Жобалай би жайындағы сөздер М.Мағауиннің “Мен” атты ғұмырнамалық романында кездеседі. Жобалай бидің өмірі, билік сөздері ел ішінде жиі айтылады. “Қаракерей Қабанбай” дастанында Жобалай бидің жорықтағы істері суреттелген. Жобалай бидің тікелей ұрпағы, заманының көзі ашық азаматы, Томск мал дәрігерлік институтын бітірген, Саяси қуғын-сүргін құрбаны болған Бейсембай Тойсарыұлы 1914 жылы Жобалай бидің бейіті басына Қазан қаласында жаздырылған көктас (биіктігі 2 метр, ені 80 см) қойдырады. Көктаста шағатай жазуымен керей елінің қысқаша шежіресі берілген. Жобалай бидің мазары қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Шұбартау өңірінде. Дереккөздер
Жартылай қатты қанаттылар

Жартылай қатты қанаттылар, қандалалар (Hemiptera) – жәндіктер класының бір отряды. Жер шарында кең тараған. 50 тұқымдасқа бірігетін 25 – 30 мыңдай (кейбір деректерде 40 мыңдай) түрі белгілі. Қазақстанда 32 тұқымдасы, 370 туысы, 1500-дей түрі бар. Құрлықтағылары өсімдікке жабысып, топырақ бетінде, ағаш қуысының астында, құм арасында, су қандалалары суда тіршілік етеді. Бұлардың қазба қалдығы юра кезеңінен белгілі. Дене тұрқы 0,7 – 120 мм. Аузы шаншуға, соруға бейім. Мұртшалары жіп тәрізді (4 – 5, кейде 1 – 3 буынды). Қысқа қанаттары екі жұп, алдыңғылары қаттылау. Аяқтары секіруге, қазуға бейімделген. Жартылай түрленіп көбейеді (4 – 5 жұмыртқа салады, дернәсілі бірден ересек қандалаға айналады). Хош иіс шығаратын безі (ересегінде – кеуде қуысында, дернәсілінде құрсағында орналасады) бар. Сілекейі улы болады. Жартылай қатты қанаттылардың көптеген түрлері өсімдік шырынын сорып, ауыл шаруашылығына және орман шаруашылығына, су қандалалары балық уылдырығын, майда шабағын жеп, балық шаруашылығына зиян келтіреді. Жыртқыш түрлері адам және жануарлар арасында әр түрлі аурулардың қоздырғыштарын таратады. Бұлардың ішінде (Anthocorіdae, Nabіdae, Mіrіdae, Petaromіdae тұқымдасының өкілдері) зиянды жәндіктер мен кенелерді құртатын, өсімдіктерді тозаңдандыратын, балыққа жем болатын пайдалы түрлері де кездеседі. Жартылай қатты қанаттыларды жою үшін дезинсекция жасалады. Дереккөздер
Жартылай хордалылар

Жартылай хордалылар (Hemichordata) – омыртқасыз жануарлардың бір типі. Бұлар қос жақтаулы-симметриялы, целомды жануарлар. Жартылай хордалылардың өзіне тән негізгі белгісі: тұмсығының түбін ұстап тұратын – ішегінің кішкене тұйық өсіндісі – нотохордасының болуы. Бұлардың денесі үш бөліктен тұрады: тұмсық (немесе бас қалқаншасы), жаға және тұлға. Жұтқыншағында қос желбезек саңылаулары болады. Қан айналу жүйесі денесінің ұзына бойына созылған арқа және құрсақ қан тамырларынан тұрады. Жүректің қызметін тұйық бұлшықетті қапшық (жүрек қапшығы)және орталық лакун (мүшелер аралығындағы қанға толы саңылау) атқарады. Жүйке жүйесі құрсақ және арқа жүйке бағанасынан тұрады және оның негізгі бөлігі жағаның арқа жағында орналасады. Сезім мүшелері болмайды. Жартылай хордалылар – дара жынысты, жұмыртқалары сыртта ұрықтанады. Кейбір ішектыныстыларда торнария (біраз уақыт суда жүзіп жүретін) дернәсілі болады. Зәр шығару мүшесі тұмсығы мен жағасында орналасқан – қос кірпікшелі жыныс каналы (целомодукты). Жартылай хордалылардың 2 класы (кейбір зерттеушілер 3 класқа бөледі) бар: 1) ішектыныстылар (Еnteropeusta) – тек теңізде тіршілік етеді, оның 80-дей түрі белгілі. Дене мөлш. 10 – 15 см (ең ірілері – Вalanoglossus gіgas – 2,5 м-дей); 2) қанат желбезектілер (Рterobranchіa) – теңіз түбінде бекініп тіршілік ететін жануарлар. 3 туысы, 22 түрі белгілі. Дене тұрқы 0,2 мм-ден бірнеше мм-ге жетеді. Ең ірі түрі – Сephalodіscus densus ұзындығы 1,4 см. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жарық (ауру)

Жарық (hernіa) — іш қуысында жатқан органдардың немесе олардың бөліктерінің әдеттегі орнынан іш пердесімен бірге тері астына шығуы. Ж. кезінде Ж. қақпасы, Ж. қабы (іш пердесі), Ж. қабаттары пайда болады. Ж. шыққан (орналасқан) жеріне қарай шап Ж-ғы, сан Ж-ғы, кіндік Ж-ғы және кіндік тұсы Ж-ғы, т.б. деп ажыратылады. Ж., көбінесе, жүдегенде, қатты күш түскенде, күшенгенде, әйелдің жүкті кезінде, т.б. пайда болады. Сонымен қатар Ж. туа пайда болған және жүре пайда болған деп бөлінеді. Жас балалар мен орта жастағы адамдарда, көбінесе, ер адамдарда жиі кездеседі. Ішкі органдардың жарақаты асқынып ұзаққа созылса, тыртықтанып бітіп, кейіннен сол жер Ж-қа айналады. Ж-тың салынатын, салынбайтын, қысылған түрлері бар. Салынатын Ж. шыққан тінді қолмен сипап түзеткенде орнына түседі. Егер тін қабаттары бір-бірімен жабысып, бұратылып, түйінге айналса, салынбайтын Ж. деп аталады. Ж. кезінде әр түрлі асқынулар болады (мыс., органдардың қан айналымы бұзылып, тіннің қоректенуі нашарлайды), олардың ішіндегі ең қауіптісі — Ж-тың қысылуы. Бұл қысылған органның біртіндеп өз тіршілігін жоюына әкелуі мүмкін. Ж-тың негізгі белгісі: теріні көтеріп, томпайып шығады. Сол томпайған жерді саусақпен басқанда, Ж. қақпасын анықтауға болады. Томпайған жер іш қуысына түскен қысым күшейгенде ұлғаяды да, адам жатқанда жоғалып кетеді не оның көлемі кішірейеді. Ж-ты емдеудің негізгі жолы — хирургиялық операция жасау. Оны жасауға болмайтын жағдайда әр түрлі бандаждар қолданылады. Салынатын Ж-ты дәрігер қолмен сипап орнына түсіреді. Ж. жануарларда да болады. Әсіресе, кіндік Ж-ғы, іш Ж-ғы, ұма Ж-ғы, шап Ж-ғы жиі кездеседі. Іштен туа пайда болған Ж. жас төлдерде кіндігінің дұрыс бітпеуінен, ал жүре пайда болатын Ж. мал ауыр туғанда, арықтағанда, жарақаттанғанда болады. Малдағы Ж-ты емдеу үшін Ж. тесігін бітеп, Ж. қабы мен салбырап қалған теріні сылып тастайды.
Жарық газы

Жарық газы — метан, сутек және көміртек оксидінен тұратын жанғыш газдар қоспасы. Ол қатты отындарды термиялық жолмен қайта өңдегенде (кокстеу, жартылай кокстеу) түзіледі. Құрамындағы газдардың адам организмі үшін ең қауіптісі — көміртек оксиді (СО). Жарық газы толық жанбаса, көміртек оксидінің мөлшері көбейіп адам уланады. Сондықтан жарық газын қолданғанда газ аппаратураларының дұрыстығын қадағалау керек.
Жарықдәрі

Жарықдәрі (Hernіarіa) — қалампыр тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Африка мен Батыс Азияда кездесетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанныдалықұм аймақтарында (кейде таулы жерлерде) өсетін 4 түрі бар. Оның ішінде жиі кездесетіні – жалаң жарықдәрі (H. glabra). Биіктігі 5 – 20 см. Жайылып өсетін сабағында ұсақ жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Сарғыш жасыл түсті ұсақ гүлдері жапырақ қойнауынан жетіледі. Олар шашақ гүлшоғырын құрайды. Гүлі қос немесе дара жынысты. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Жемісі – жаңғақ. Жарықдәрі – улы өсімдік. Құрамында кумарин, эфир майы және алкалоид бар. Медицинада бүйрек, қуық ауруларын емдеу үшін Жарықдәрінің көк шөбін ғана пайдаланады, себебі, кепкен кезде оның емдік қасиеті жойылады. Жарықдәріні суға салса көпіреді, сондықтан оны сабын ретінде де қолданады. Дереккөздер
Жарық жылдамдығы

Жарық жылдамдығы, с — кез келген электрмагниттік толқынның (оның ішінде жарықтың да) бос кеңістіктегі (вакуумдағы) таралу жылдамдығы; іргелі физика тұрақтылардың бірі. Ол кез келген физика әсердің шектік таралу жылдамдығы әрі бір санақ жүйесінен екінші санақ жүйесіне көшкенде [инвариант|инвариантты болады. Жарық жылдамдығының шамасы материалдық дененің массасы мен толық энергиясын байланыстырып тұрады. Санақ жүйесі өзгерген кезде координатты, жылдамдықты және уақытты түрлендіру Жарық жылдамдығы арқылы өрнектеледі және ол көптеген қатыстардың құрамына енеді. Белгілі бір ортадағы Жарық жылдамдығы (с) сәуленің түрліше жиіліктері () үшін түрліше мән қабылдайтын ортаның сыну көрсеткішіне (n) тәуелді болады: с()=c/n(). Бұл тәуелділік белгілі бір ортадағы монохромат емес жарықтың топтық жылдамдығы сол жарықтың фазалық жылдамдығынан өзгеше болуына әкеледі (вакуумдағы Жарық жылдамдығы үшін бұл екі жылдамдықтың шамасы бірдей). Тәжірибеде белгілі бір ортадағы Жарық жылдамдығын (с) анықтаған кезде әрдайым (арнаулы кейбір жағдайда болмаса) топтық жылдамдықты (немесе сигнал жылдамдығы не энергия жеткізу жылдамдығы деп аталатын) өлшейді. Жарық жылдамдығын тұңғыш рет 1676 жылы, Юпитер серіктерінің тұтылулары арасындағы уақыт аралығының өзгеруі бойынша дат астрономы О.К. Ремер өлшеді (бақылау нәтижесінде с215000 км/с болды). Оны 1728 жылы жұлдыздардың жарық аберрациясын бақылау кезінде ағылшын астрономы Дж.Брадлей растады. Кейін Жарық жылдамдығы жер жағдайында да тәжірибе жасалып өлшене бастады (мыс., француз физигі А.И.Л. Физо 1849 жылы с 313300 км/с, француз физигі Ж.Б.Л. Фуко 1862 жылы с298000500 км/с, американ физигі А.Майкельсон 1926 жылы с2997964 км/с екендігін анықтады). Жарық көзі ретінде лазерлерді пайдаланып жүргізілген өлшеулер нәтижесінде Жарық жылдамдығын өлшеу дәлдігі жоғары көтерілді: с299792,50,15 км/с. Қазіргі кезде Жарық жылдамдығының вакуумдағы мәні үшін ресми түрде с=2997924581,2 м/с мәні қабылданған. Пайдаланылған әдебиеттер
Жарықталыну

Жарықталыну (Е), бет нүктесінің жарықталынуы — бет элементіне түсетін жарық ағынының осы элемент ауданына қатынасымен өлшенетін жарық шамаларының бірі. Жарықтанылу берілген нүктеден l қашықтықта орналасқан нүктелік жарық көзінің жарық күшімен (І) мынадай қатыс арқылы байланысқан: EІхcosх/l2, мұндағы — жарықтың түсу бұрышы. Жарықтанылудың өлшеу бірліктері: люкс (лк) және фот (1 фото10 4 лк). Энергетиктікфотометрлік шамалар жүйесінде осы тәрізді шама энергетикалық Жарықтанылу деп аталады. Дереккөздер