Виктор Федорович Зайберт

Виктор Федорович Зайберт (30 қыркүйек 1947, Николаевка ауылы — 19 сәуір 2022, Солтүстік Қазақстан облысы) — қазақстандық археолог, тарих ғылымдарының докторы, профессор, Германия археология институтының мүше-корреспонденті (1997), әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанындағы Далалық өркениеттер археологиясы ғылыми-зерттеу институтының директоры (2017). Солтүстік Қазақстанның ежелгі тарихымен байланысты бірқатар монографиялардың, мақалалар мен ғылыми жаңалықтардың авторы. 1972 жылы ол СКАЭ экспедициясының жетекшілігін өз ұстазынан қабылдап алып, өмірінің барлығын осы кезеңді зерттеуге арнады. 200-ден астам тас ғасыры ескерткішінен материал жинап, оның негізінде «Солтүстік Қазақстанның неолиті» атты кандидаттық диссертация қорғады. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде атбасар мәдениеті анықталды. Ғалымға ең үлкен атақ-даңқ әкелген еңбектері ботай мәдениетіне және Қазақстандағы жылқыны қолға үйрету мәселесіне арналды. Ботай қонысының материалдары Қазақстанда өндіруші шаруашылықтың қалыптасу кезеңін жаңа қырынан көрсетуге мүмкіндік берді. Осы ізденістердің нәтижесінде 1992 жылы Новосібірде «Урал–Ертіс аралығының энеолиті» атты докторлық диссертациясын қорғады. Өмірбаяны 1947 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы, Николаевка ауылында дүниеге келген. Еділ немістерінің Қазақстанға жер аударылған отбасынан шыққан. Әкесі – Зайберт Федор Федорович, Саратов консерваториясының бірінші курс студенті, ән мұғалімі, Ұлы Отан соғысының ардагері, еңбек армиясының қатысушысы. Анасы – Зайберт Амалия Петровна, неміс тілі мұғалімі, Саратов педагогикалық техникумын тәмамдаған. Виктордан бөлек, отбасында тағы бес бала болды: Ирина, Вильма, Эльвира, Владимир және Юрий. Білімі 1969 жылы Петропавл педагогикалық институтының (қазіргі М. Қозыбаев атындағы СҚУ) тарих факультетін бітірген. Сол жылы Петропавл өлкетану музейінде жұмысын бастады. Қызметі Ғылымға Виктор Федоровичтің жолы 1967 жылы, Петропавл педагогикалық институтының екінші курсында оқып жүргенінде, археолог Геннадий Борисович Здановичпен танысқаннан басталды. Бұл кездесу оның өмірін түбегейлі өзгертті. Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының құрамында ол өңір ескерткіштерін зерттеуге белсенді қатысты. Оның жетекшілігімен зерттелген Вишневка I қонысы Қазақстан қола дәуірінің доандрондық кешендері мәселесін алғаш көтеруге негіз болды. 1967 жылдан бастап Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының (СКАЭ) жұмысына қатысты. Экспедицияға жетекшілік еткен – Г.Б. Зданович. Студент кезінде-ақ археологиялық зерттеулерге тартылып, кейіннен СКАЭ-нің тұрақты мүшесіне айналды. 1969–1976 жж. Петропавл өлкетану музейінде археологиялық коллекциялар реставраторы, ғылыми қызметкер, археология бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. Эрмитажда, Мемлекеттік тарихи музейде, Пушкин музейінде, Кремль реставрациялық зертханаларында тағылымдамадан өтті. 1976–77 жылы Петропавл педогокикалық институтында оқытушы. 1977–79 жылы КСРО ғылым академиясының археол. институтында (Мәскеу) аспирант. 1972 жылдан бастап СКАЭ отрядтарының біріне жетекшілік етті. Сол кезеңде ғылыми бағыты – Солтүстік Қазақстандағы тас ғасыры ескерткіштерін зерттеу – айқындалды. 1977–1980 жылдары. Мәскеуде КСРО ҒА Археология институтында аспирантурада оқыды. Отто Николаевич Бадердің (1903–1979) соңғы аспиранты болды. 1979 жылы «Солтүстік Қазақстанның неолиті» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. 1980 жылы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеттінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, ғылыми жұмыстар және шет елдермен байланыс жөнінде проректоры қызметтерін атқарды. 1980 жылы Айыртау ауданынан Ботай қонысын ашты. Бұл ескерткіш б.з.д. IV–III мыңжылдықтарға жататын әлемдегі ең көне жылқы өсіру орталықтарының бірі ретінде танылды. Ботай қонысынан 300 мыңнан астам артефакт және жүз мыңдаған жылқы сүйектері табылды. 1992 жылы Новосібірде (РФ, СО РАН Археология және этнография институты) «Урал–Ертіс аралығының энеолиті» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Зерттеу ботай мәдениетіне негізделді. 1996 жылы профессор атағын алды. 1995 жылдан бастап Германия ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істеді. 1997 жылы Берлинде Германия археология институтының мүше-корреспонденті болып сайланды. 1997–2000 жылдары қазақстан-герман бірлескен жоба аясында Сергеевка маңындағы Байқара қорымын зерттеп, «Большой курган Байкара» монографиясы жарық көрді. Ботай қонысы бойынша зерттеулер әлемдік деңгейде танылды. Питтсбург Университеті ғалымдары мұны жылқының алғаш қолға үйретілген орны деп таныды. 1994 жылы Британ Корольдік қоғамының шақыруымен Кембриджде «Далалық өркениеттің бастаулары» атты көрме ұйымдастырылды. Лекцияларын Белфаст, Кембридж, Оксфорд, Ньюкасл, Эдинбург университеттерінде оқыды. 1995 жылы халықаралық «Еуразияның ежелгі жылқышылары» симпозиумы өтті. 1999 жылы – Петропавл бизнес және басқару институтының ректоры. 2002–2003 жылдары – Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің педагогикалық институтының директоры. 2005–2009 жылдары – саясаттану және тарих кафедрасының меңгерушісі, «Көкше» ғылыми орталығының директоры. 2017 жылдан бастап – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанындағы Далалық өркениеттер археологиясы ғылыми-зерттеу институтының директоры. 2018 жылы Зайберттің бастамасымен «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы құрылды. 2022 жылы сәуірде дүниеден өтті. Ғылыми еңбектері Зайберттің жетекшілігімен Солтүстік Қазақстанда шамамен 200 жаңа ескерткіш ашылды, атбасар және ботай мәдениеттері анықталды. Приишимьенің мезолит, неолит және энеолит дәуірлері алғаш рет жүйелі түрде зерттелді. Оның жетекшілігімен екі докторлық және оннан астам кандидаттық диссертация қорғалды. Көпжылдық археологиялық зерттеулер нәтижесінде жиналған материалдар оған атбасар және ботай мәдениеттерін ашуға мүмкіндік беріп, Солтүстік Қазақстандағы мезолит–энеолит дәуірі туралы жаңа ғылыми түсінік қалыптастырды. Негізгі еңбектері * Атбасарская культура (Екатеринбург, 1992). * Ботай. У истоков степной цивилизации (Алматы, 2011). * Ботайская культура (Алматы, 2009). * Неолит Северного Казахстана (автореф., М., 1979). * Энеолит Урало-Иртышского междуречья (автореф., Новосибирск, 1992; монография – Петропавловск, 1993). * Большой курган Байкара (СПб., 2002; неміс тілінде – Майнц, 2003, Г. Парцингер, А. Нэглер, А.А. Плешаковпен бірге). Марапаттары * «Достық» ордені II дәрежесі, * «Қазақстан Тәуелсіздігіне 25 жыл» мерекелік медалі, * Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі. Отбасы * Жұбайы – Зайберт Галина Ивановна. * Ұлы – Андрей. Дереккөздер