kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гастроцель

Гастроцель (gastrocoelis; грек, gaster — қарын, асқазан; koelia — қуыс) — гаструла сатысындағы ұрықтың ішкі қуысы. Гастроцель сыртқы ортамен алғашқы ауыз тесігі — бластопор арқылы қатысады. Бластопорды шектейтін ернеулер орналасу орындарына байланысты жоғарғы (дорсальдық), төменгі (вентральдық), оң және сол бүйірлік (латеральдық) болып ажыратылады. Дорсальдық ернеу бластомерлерінен (жасушаларынан) — хорда, ал вентральдық және латеральдық ернеулердің жасушалары материалдарынан ортаңғы ұрық жапырақшасы — мезодерма қалыптасады. Дереккөздер
Рассел-Эйнштейн манифесі

Рассел-Эйнштейн манифесі - ғалымдардың Пагуош қозғалысының негізін қалаған, атомдық соғыстың қаупі және ядролық дәуірде жаңаша ойлау қажеттігі жөніндегі қүжат. Рассел-Эйнштейн манифесі қабылдануының бастамасын көтерген Б.Рассел, ол атом ғасырының қаупін талқылау мақсатында әлемнің ірі әрі көрнекті ғалымдарын халықаралық конференцияға жиналуға шақырып, үндеу мәтінін құрастырды. А.Эйнштейннің беделі мен ықпалын ескерген Рассел онымен құжат жобасын талқылады. Эйнштейн қайтыс болардан бірер күн бұрын оны құптап, қол қойды. Рассел-Эйнштейн манифесін Рассел 1955 жылы 9 шілдеде Лондонда жариялады. Бұл үндеуді қолдап, қол қойғандар: М. Борн, П. Бриджмен, Л. Инфельд, Ф. Жолио- Кюри, Г. Мёллер, Л. Поллинг, С. Пауэлл, Дж. Ротблат, X. Юкава. Ғалымдар қоғамның құрамдас бөлігі бола отырып, басқа азаматтар сияқты әртүрлі саяси көзқарастар мен пікірлерді ұстанады. Дегенмен, өз қызметінің ерекшелігіне қарай, өркениет тағдырына жауапкершілікті толығымен сезінеді. Сондықтан да негізгі себептерінің бірі атом қуатын табу болған қырғи-қабақ соғыс көптеген ғалымдардың, оның ішінде, ядролық қару жасауға қатысқандардың да наразылығын туғызды. Ғалымдар өздерінің ғылыми жаңалықтарының салдарына жауапкершіліктерін сезіне отырып, саясаткерлерге үшінші дүниежүзілік соғысты бастауға жол бермеу мақсатында ықпал етуге талпынды. Құжат авторлары нақтылы қадамдарды белгіледі: "Біз... бүкіл әлемнің ғалымдарын және әлемдік қауымдастықты төмендегі резолюцияны қабылдауға шақырамыз: "Болашақ бүкілдүниежүзілік соғыста міндетті түрде ядролық кару қолданылатын болады, бұл қару бүкіл адамзатқа қауіп төндіретіндіктен, біз барлық елдердің үкіметтерін мемлекеттер арасындағы дау-жанжалдар ешқашан соғыс жариялау арқылы шешімін таппайтынын түсініп, жариялы түрде одан бас тартуларына шақырамыз. Біз олардың барлық даулы мәселелерді шешудің бейбіт жолдарын қарастыруын талап етеміз". Рассел-Эйнштейн манифесі бейбітшілік пен қарусыздануды жақтайтын Пагуош қозғалысының негізін ғана қалап қойған жоқ, сонымен қатар, 1980-ші жылдары КСРО-да жарияланған "жаңаша ойлауға" да себеп болды. Ғылыми жаңалықтарды және әскери саладағы жаңа техниканы қолдану саласындағы ғылыми-техникалық прогресс саяси шешімдердің алдын орап, маңызды халықаралық келісімдер қабылдауды тежейді. Сондықтан да Рассел-Эйнштейн манифесі мәтінінің негізгі тұжырымы ғалымдардың үнемі өзінің әлеуметтік жауапкершілігін түсінуін, ал саясаткерлердің қатаң қисынға бағынатын өркениетті сақтау мен дамытуға бағытталған шешімдер қабылдай алуы мен қалауы қажеттігін меңзейді. Рассел-Эйнштейн манифесі 1995 ж. Нобель бейбітшілік сыйлығына ие болған Пагуош қозғалысының шеңберінде аса маңызды саяси шешімдер қабылдауға мұрындық болды. Қараңыз Пагуош қозғалысы "Жаңаша ойлау". Дереккөздер
Ратификация

Ратификация (лат. ratus - бекітілген, facere - жасау) — жоғарғы мемлекеттік билік органдарының құзыретті өкілдерінің өзара келісімімен қабылданған халықаралық келісімдер мен шарттарды бекітуі. Ратификация келісімдердің заңдық күшіне енуіне мүмкіндік береді. Тағы қараңыз * Мақұлдау Дереккөздер
Рациовитализм

Рациовитализм - [лат. ratio vitalis; грек. Logos zoe] - алғаш рет испан философы әрі эссеисті Хосе Ортега-и-Гассеттің (1883-1955) "Дон-Кихоттың толғауы" (1915) кітабында қолданылған ұғым. Ортега-и-Гассет феноменологиялық әдістің көмегімен "ақыл" және "өмір" ұғымдарының мәнін ашуға талпынды. Оның ойынша, теориялық көзқарас - ол тек ақылға емес, өмірге артықшылық беретін витализмнің (өмірлік кешеннің) көпқырлылығының келешегі ғана. Ол шынайылықты келесідей бірегейлендіреді: "менің өмірім" - ол "мен" және "менің жағдайларымның" мәні. XIX ғ. ақылды өмірге қарсы тұратын бастау ретінде қарайды. Бұл күресте шындық тікелей өмірмен, оның қозғаушы және талпыныс, құштарлық күшімен байланысты. Бірқатар тұжырымдар (олардың ішінде, мысалы, прагматизм) ақылдың прагматикалық табиғаты жайлы көзқарасты қалыптастырады: соңғысы табиғаттың негізінде иррационалды күштердің орнын толтырушы ретінде көрінеді (бұл А.Шопенгауэрдің тұжырымдамасы, Ф. Ницшенің ақылы жайлы). Ортега-и-Гассет өзінің "Тарих жүйе ретінде" (1961) атты кітабында дуализм ретінде ақыл мен өмір арасындағы, саналы мен санасыздың арасындағы қатынас біздің дәуіріміздің өзекті мәселесіне айналып отыр деді. Бұл талдау Германияда, Испанияда, Францияда және Италияда кеңінен танымал болды. Ортега-и-Гассеттің рациовитализм теориясы Мари Замбраноның және Хавьер Зубиридің, сондай-ақ неміс философы X. Гадамердің философиялық көзқарастарына елеулі ықпал етті. Дереккөздер
Рационализация

Рационализация - [лат. rationalis - саналы] - осы қызметті оңтайландыру, тиісті етуге бағытталған абстрактілі принциптерден туындайтын әртүрлі салаларда адамдардың іс-әрекетінің ережелері мен ұйымдасуының түрлерін бекітудің тарихи процесі; Вебер бойынша рационализация анағұрлым пайдалы, табысты стратегиясын ойластыратын экономикалық есепке барабар; оған жетектейтін нақтылы технология білімі және кәсіптік бюрократия; 2) ұйымның қызметін, адамдар еңбегін егжей-тегжейлі ойластырылған қайта құрулар арқылы тиімділігін арттыру процесі. Дереккөздер
Гем

Гем — порфирин тобының темір қоспасы бар қосылысы. Гем қан эритроциті гемоглобині мен бұлшықет миоглобинінің құрамына еніп, күрделі бояғыш протеидтерді түзеді. Бұлар организмдегі газ алмасу процесіне қатысады. Дереккөздер
Гемагглютинация

Гемагглютинация (haemagglutinatio; грек, һаіша — қан, лат. agglutinatio — жабысу) — әртүрлі әсерлер (бактериялар, вирустар антиденелері) нәтижесінде қан эритроциттерінің бір-бірімен жабысып, қан сұйығының тұнбасына түсу реакциясы. Гемагглютинация реакциясы - жұқпалы ауруларды анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер
Реакционер

Реакционер - [лат. re... - қарсы, aktio - әрекет] - қоғамдық-саяси, мәдени, техникалық прогрестің қарсыласы, сондай-ақ күні өткен, бұрынғы әлеуметтік-саяси тәртіпті қалпына келтіруге тырысушы адам. Дереккөздер
Гемальды түйіндер

Гемальды түйіндер (гемальные узлы); (nodi haemales; лат. nodus — түйін, грек, haima — қан) — мөлшері 5-12 мм-дей қоңыр-қызыл, немесе қоныр түсті, лимфа түйіндеріне ұқсас түйіндер. Бұларда әкелгіш және әкеткіш лимфа тамырлары болмайды. Түйіндерде қанға толған қапшықасты және терең қойнаулар торы жақсы жетілген, лимфа түйіншелері мен жұмсақ баулар анық байқалады. Гемальды түйіндер негізінен күйіс қайтаратын жануарларда жиі кездеседі, бірақ кейде жылқыларда және кейбір маймылдарда да болады. Дереккөздер
Реалсаясат

Реалсаясат - [нем. Realpolitik] - саяси реализм мектебі шеңберінде қалыптасқан, мемлекет бейбітшілікті сақтауы үшін соғысқа дайындалуы қажет дейтін бағыт. Жұмсартып айтқанда, реалсаясат негізінде шын мәнінде нені өзгерте аласың, күшті соған жұмылдыру керек дегенге саяды, яғни қарсыластың, бәсекелестің декларациясындағы жазылғандарға емес, шынайы, нақтылы мүдделерін есепке алу. "Реалсаясат" ұғымын 1853 ж. неміс публицисі Людвиг фон Рошау енгізді. Реалсаясаттың негізгі идеясы да соған тиесілі. Ол былай деп жазды: "Шынайы саясат болашақтың тұманында емес, қазіргінің кеңістігінде. Ол идеалдарды аңсаудан емес, нақтылы мақсаттарға жетуден көрініс табады. Қандай жағдайда болмасын ол толық нәтижеге қол жеткізудің "ауылы алыс" жағдайда жартылай болса да нәтижелермен қанағаттанудан танылады". Дереккөздер
Реваншизм

Реваншизм - [фран. revanche - кек қайтару] - соғыста жеңіліске ұшыраған елдің үстемдік етуші топтарының қандай да жолмен болмасын, тіпті, жаңа соғыс жариялау жолымен болсын бұрынғы үстемдік жағдайын орнына келтіру үшін талпыныс саясаты. Дереккөздер
Регионализм және регионализация

Регионализм және регионализация - жекелеген аймақтардың өзіндік ерекшеліктерін зерттеуші тұжырымдама. 1991 ж. бастап регионализм және регионализация ұғымдары саясаттану, глобалистика, әлемдік экономика салаларында жиі қолданылуда. Шығыс Еуропалық коммунизмнің құлауының нәтижесі болған биполярлы әлемнің құлауы әлемнің аймақтарына және олардың саяси-экономикалық бірлік ретінде қалыптасуына көп көңіл бөлуге себеп болды. Сондықтан да регионализм және регионализация үғымдары 1990-шы жылдардың ғылыми әдебиеттерінде жиі қолданыла бастады. XXI ғ. басында бұл ұғымдар бірігіп кетті және олар көбіне бір-бірін алмастырып отырды, бірақ олар пайда болуы жағынан да, мазмұны жағынан да бір-бірінен ерекшеленеді. Дереккөздер
Гематоксилин

Гематоксилин — гистологиялық препаратты дайындауда гистотехникада ұлпалар мен жасушалар ядроларының құрам бөліктерін бояуға қолданылатын негіздік бояу. Гематоксилин — кампеш ағашының сүрегінен алынады. Химиялық формуласы - C 16 H 14 О 6. Дереккөздер
Иіс жүйесі

Иіс жүйесі ( systema — жүйе, olfactoria — иіс) — иіс талдағышын құрайтын мүшелер жүйесі. Иіс жүйесі — иіс рецепторынан (мұрын қуысындағы иіс мүшесі), өткізгіш жолдан (иіс жүйкесі) және мидағы орталықтардан (иіс миы және мидағы қыртысастылық және қыртыстық орталықтары) тұрады. Дереккөздер
Иіс жүйкесі

Иіс жүйкесі (. nervus — жүйке, olfactoria — иіс) — ми жүйкелерінің 1-жұбы, иіс талдағышының (анализаторының) сезімтал жүйкесі. Иіс жүйкесі — мұрын қуысы кілегейлі қабығының иістік аймағында орналасқан иістік сезімтал нейроциттер аксондарынан түзіледі. Иіс жүйкесі — иіс талдағышының өткізгіш жолы. Дереккөздер
Иіс сезімі мүшесі

Иіс сезімі мүшесі ( organon – мүше, olfactoria – иіс) — иіс сезу талдағышының (анализаторының) шеткі бөлігі. Ол мұрын қуысындағы жоғарғы кеуілжір сүйектің артқы жағында, торлы сүйек шытырманы маңында орналасады. Осы аумақтың кілегейлі қабығы түсі сарғыш келген иістік эпителиймен астарланған. Құрылысы жағынан бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі иістік эпителийді құрайтын кірпікшелі эпителиоциттер аралықтарында иісті, яғни химиялық тітіркеністі қабылдайтын қысқа дендритті биполярлы сезімтал иіс нейроциттері құрамындағы иісті химиялық заттар мұрын қуысының кілегейлі қабығындағы бездер бөліндісінде (секретінде) еріп, сезімтал нейроцит кірпікшелерін тітіркендіреді. Қозудың нәтижесінде пайда болған тітіркеніс, нейроциттер денелерінен, олардың аксондарына өтеді. Барлық иіс нейроциттерінің аксондары мидың бірінші жұбы сезімтал иіс жүйкесін құрайды. Биполярлы сезімтал нейроциттер секреторлық және қорғаныс қызметтерін атқаратын тіректік эпителиоциттермен қоршалған. Дереккөздер
Иіс миы

Иіс миы (; rhinos — иіс, encephalon — ми) — соңғы мидың төменгі бетінде орналасады. Ол иіс баданасынан (сұрзаттан тұрады — біріншілік иіс орталығы), латеральды және медиальды иіс жолдарынан (өткізгіш жолдар), иіс үшбұрышынан, алмұртша бөліктен тұрады. Иіс үшбүрышы мен алмұртша бөлік — сұрзаттан тұрады. Бұлар екіншілік иіс орталығының қызметін атқарады. Өткізгіш жолдар ретінде жүйке талшықтарынан құралған латеральды және медиальды иіс жолдары — сұрзаттан құралған латеральды және медиальды иіс қатпарларын сыртынан қаптай, біріншілік иіс орталығы — иіс баданасын, екіншілік иіс орталықтары — иіс үшбүрышымен және алмұртша бөлікпен байланыстырады. Иіс үшбүрышы - латеральды және медиальды иіс жолдарының арасында жатады. Латеральды иіс жолы алмұртша бөлікке, ал медиальды иіс жолы — жол бойы иісмаңы алаңын жасап, ми жабынының медиальды бетіне өтеді. Латеральды және медиальды иіс жолдары — қабылданған тітіркеністі иіс баданаларындағы біріншілік иіс орталықтарынан, иіс қатпарларына, иіс үшбүрыштарына, иісмаңы аландарына, алмұртша бөліктердің сұрзатындағы екіншілік иіс орталықтарына, одан әрі аралық ми гипоталамусына және ортаңғы миға өткізеді. Алмұртша бөліктің ішіндегі қуысы — бүйірлік ми қарыншасының артқы жалғасы. Алмұртша бөліктің ішкі қабырғасында аммон мүйізінің ұшы аяқталады. Алмұртша бөлікті артқы және ішкі жақтарынан гиппокамп саңылауы шектейді. Дереккөздер
Капсула

Капсула ( — қапшық) - адам мен жануарлар организмдеріндегі қомақты (паренхималы) мүшелердің (бүйрек, бауыр, көкбауыр, лимфа түйіндері, қал-қанша, бүйрекүсті, сүт, ұйқы, сілекей бездері т.б.) сыртқы дәнекер ұлпалы қапшығы, Капсулалар үшін негізінен қорғаныс және тіректік қызметтер атқарады. Ал қапшығы тіректік және қорғаныс қызметтерімен қатар, жиырылу қызметін де атқаратын кейбір мүшелерде, мысалы, көкбауырда капсуланың құрамына талшықты тығыз дәнекер ұлпасымен қатар бірыңғай салалы жолақсыз ет ұлпасының миоциттері кіреді. Дереккөздер
Капацитация

Капацитация ( — қабілеттілік) - адам мен жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар сперматозоидтарының жатыр түтігі (жұмыртқа жолы) қуысымен ұрықтану орнына қарай (жатыр түтігінің жоғарғы 3/1 бөлігі) қозғалу барысында, олардың ұрықтануға қабілеттілігінің біртіндеп күшейе түсу қасиеті. Дереккөздер
Гемолимфа

Гемолимфа (haemolympha; грек. haima — қан, лат. lympha — лимфа) — көптеген омыртқасыз жануарлардың (буынаяқтылар, былқылдақденелілер — моллюскалар) тұйықталмаған қанайналым жүйесінде тамырлар мен жасушааралық саңылаулар арқылы үздіксіз ағып жүретін сұйық. Гемолимфа тұйық қанайналым жүйесі бар адам мен жануарларда (омыртқалылар, кейбір құрттар) қан мен лимфаның қызметтерін атқарады. Ол қан мен лимфа сияқты жасушалардан (пролейкоциттер, фагоциттер, экскреторлық жасушалар және т.б.) және жасушааралық заттан — плазмадан тұрады. Дереккөздер
Кальцитониноциттер

Кальцитониноциттер немесе К-жасушалар — қалқанша без фолликулдарының (аденомерлерінің) қабырғасында тироциттер аралықтарында немесе фолликулдардың араларында орналасады. К-жасушалар тироциттерге қарағанда ақшыл боялады. Азотты қышқыл күміспен өңдегенде, керісінше, күңгірт тартады. К-жасушалар кальцитонин және соматостатин гормондарын бөледі. Кальцитонин қандағы кальцийдің сүйекке өтуіне әсер етіп, оның қандағы деңгейін төмендетеді, ал соматостатин дене өсуінің тұрақтылығын реттейді. К-жасушаларға гипофиз гормоны әсер етпейді. Дереккөздер
Кальцитонин

Кальцитонин — құрамында йод болмайтын, қандағы кальцийдің сүйекке өтуіне ықпал етіп, оның қандағы деңгейін төмендететін, қалқанша бездің К-жасушалары бөлетін протеиндік гормон. Кальцитонин қалқаншамаңы безі бөлетін паратирин гормоны қызметіне (кальцийдің сүйектен, керісінше, қанға өтуіне әсер етіп, оның қандағы деңгейін көтереді) қарсы әсер етеді, яғни оның антагонисі. Дереккөздер
Репрессалии

Репрессалии - (лат. represaliae - ұстап қалу, тоқтату, бетіне басу) - халықаралық қатынастарда қандай да бір мемлекеттің өзінің құқын бұзған мемлекетке жауап ретінде ол мемлекеттің өз әрекетінен бас тартуға немесе шығынның орнын толтыруға мәжбүрлеуге қатысты қолданатын әрекеттер мен шаралары. Дереккөздер
Көктамыр жүйесі

Көктамыр жүйесі ( systema — жүйе, vena — көктамыр, вена) — қанды адам мен жануарлар организмдері мүшелер жүйелерінен жүрекке алып келетін қан тамырларының жүйесі. Көктамырлардың (веналардың) қабырғасы қызылтамырларға (артерияларға) қарағанда жұқа, ішкі қабығы — интима қақпақшалармен жабдықталған. Адам мен жануарлар денелерінде көктамырлар беткей және тереңде орналасып, көптеген жалғамалар (анастомоздар), өрімдер, доғалар, торлар түзеді. Теріге жақын орналасқан беткей көктамырлар мойында, құрсақтың төменгі бетінде, аяқтарда кездеседі. Терең көктамырлар аттас артериялар және жүйкелермен бірге тамырлы-жүйкелік будаларды түзеді. Адам мен жануарлар организмдерінде көктамыр таралуының бес жүйесі ажыратылады. Олар: алдыңғы (адамда - жоғарғы) қуыс көктамыр жүйесі, артқы (адамда — төменгі) қуыс көктамыр жүйесі, бауырдың қақпалық көктамыр жүйесі, өкпенің (кіші қанайналым шеңбері) көктамыр жүйесі және жүректің көктамыр жүйесі. Дереккөздер
Реституция

Реституция - ( - қалпына келтіру) - заңсыз жолмен басып алынып, соғысушы мемлекеттің ел аумағынан шығарып әкеткен мүліктерін қайтару. Реституция тәртібі бейбіт келісіммен немесе басқа құқықтық актімен анықталады. Дереккөздер
Гемоцитобласт

Гемоцитобласт (haemocytoblastos; грек, haemo — қан, kytos — жасуша, blastos — өскін) — ұрықтың сарыуыз қапшығы қабырғасында мезенхимадан дамып жетілетін алғашқы жас қан жасушасы. Цитоплазмасы көгілдір түске (базофильді) боялған гемоцитобласттың ірі ядро- сында 2-5 ядрошықтары болады. Соңғы гистологиялық номенкулатура бойынша гемоцитобласт — көпмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті және жартылай діңгекті қан жасушасы деп аталады. Гемоцитобласттан қан жасау мүшелерінде қанның барлық жасушалары (эритроциттер, лейкоциттер: гранулоциттер, агранулоциттер, қан табақшалары) дамиды. Дереккөздер
Көктамыр

Көктамыр (немесе вена) — қанды организм мүшелер жүйелерінен жүрекке алып келетін ірі қан тамыры. Түтікше мүше ретінде венаның қабырғасы үш қабықтан тұрады: ішкі қабығы — интима, ортаңғы қабығы — медиа және сыртқы қабығы — адвентиция. Интиманың ішкі бетін жұқа жалаң қабат - эндотелий астарлайды. Эндотелийдің астындағы шекаралас жатқан — эндотелийасты қабатын жіңішке талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасы құрайды. Бұл қабатта эластин талшықтарының торы және жетілмеген пішіні жұлдыз тәрізді жас жасушалар болады. Зақымдалған эндотелиоциттер жұлдызша жасушалардың есебінен қалпына келеді. Бұл қабаттың аморфты заты гликозамингликандарға бай. Көктамырдың интимасында ішкі эластинді жарғақ қабаты болмайды. Медианы бірыңғай салалы ет ұлпасы құрайды. Венаның сыртқы адвентиция қабығы қоректендіргіш тамырларға бай борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Медиа қабығының болу-болмауына байланысты веналар екіге бөлінеді: етті және етсіз көктамырлар. Етті немесе миотипті көктамырларға аяқ пен қолдың, жануарлардың бас және мойын веналары жатады. Ал етсіз көктамырлардың қабырғалары тек эндотелий және эндотелийасты қабаттарынан тұрады. Бұларға мидың, көздің тамырлы қабығының, сүйектердің, көкбауыр перделіктерінің, бауыр бөлікшелерінің орталық көктамырлары жатады. Етсіз көктамырларды фибротипті көктамырлар деп атайды. Майда көктамыр Майда көктамыр - ең кішкентай көктамырлар; қылтамырлардың қосылуынан түзіледі. Майда көктамырлар қосылып ірі көктамырлар түзеді. Дереккөздер
Домбырадан операға дейін

«Домбырадан операға дейін» («От домбры - до оперы>>) — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. «Известия» газетіћде 1945 жылы 26 желтоқсанда шыққан. Әуезов мақапада қазақ театры өнерінің ізденулері «көркем әдебиет саласындағы күрделі, көп үміттендіретін процестер сияқты» «ән шығарудағы» ұлттық дәсүрлердің дамуы мен орыс және батыс еуропа классикасы тәжірибесін игерумен байланыста қараған. Онда музыкалық және драмалық театрлардың дамуына шешуші ықпал жасаған, жазба әдебиеттің қапыптасуына әсер еткен шығармалар (опералар, пьесалар, романдар) қамтылған. Автор «өткен жиырма жылдағы көркемдік даму жолдары мен мезгілдері тығыз байланысты» «қазақтың жас социалистік мәдениетінің» қайраткерлерін атаған. Дереккөздер
Гуманисттік қозғалыс

Гуманисттік қозғалыс - гуманизмнің негізгі идеяларын жақтаушы қоғамдық қозғалыстар. Алғашқы гуманистік үйымдардың нышандары ХӀХ-XX ғасырларда АҚШ, Германия және Батыстың басқа да елдерінде пайда болды. Кең қоғамдық-мәдени мағынада гуманизм XIX ғ. екінші жартысынан ағылшын-американдық либерализммен, социализммен, неміс социал-демократиясымен, француз социалистік ойымен тығыз байланысты болды. Алғашқы ұйымдасқан гуманизмнің ықпалды түрлері "Freethinker" (1881 жылы - Лондон) журналының, Бүкіләлемдік еркін ойлаушылар одағының (World Union of Freethinkers - 1880 ж. Брюссельде негізі қаланған) маңына топтасты. Гуманистік қозғалыстың қалыптасуына еуропалық еркін ойлаушылар, рационалистер, скептиктер және агностиктер, пацифистер ұйымдары көп үлес қосты. Оған қоса сол кездері пайда болған қайырымдылық түрлері, яғни, Құтқару Армиясы және Қызыл Крест, либералды діни-этикалық қоғамдар, демократиялық және ағартушылық көзқарастағы мәдениет және ғылым қайраткерлері себепкер болды. XIX ортасы XX ғасырдың алғашқы жартысында Еуропа мәдениетінде гуманистік ұстанымдар кеңінен таралды. Оның көрнекті өкілдері: Р. Эмерсон, Г. Торо, О.Уайльд, Б.Шоу, Э.Геккель, А. Энштейн, О.Хаксли, Б.Рассел, М.Твен, К.Чапек, М. Вебер, Э.Дюркгейм. Бұл есімдерге Франкфурт әлеуметтік мектебінің теоретиктерін (Т.Адорно, М.Хоркхеймер), Италия мен Франциядағы евромарксизмді, Югославиядағы "праксис" философтарын, гуманистік бағыты ұстанған польшалық ойшылдарды (А. Шафф және т.б.), экзистенциализмнің көрнекті өкілдерін (Ж.П. Сартр, А.Камю, К.Ясперс) қоспай кетуге болмайды. Осы және басқа да батыстық мәдениеттің көрнекті өкілдері гуманизм идеяларын қоғамдық санаға сіңірді, әлемде және өз елдерінде мінез-құлықты соның негізінде қалыптастыруға тырысты. Жалпы Еуропадағы және АҚШ-тағы, Австралиядағы және басқа елдердегі гуманизмнің дамуы демократияның, адам құқы мен еркіндіктерінің нығая түсуімен, соғысқа қарсы қозгалыстардың және қайырымдылық көрсетудің үйымдасқан түрлерінің пайда болуымен тығыз байланысты. XX ғасырдың соңына қарай гуманизм қоғамдық құбылыс ретінде барлық дерлік демократиялық елдерде азаматтық қоғамның аса маңызды элементіне, адамдардың жақсы өмір сүруге құлшынысын білдіретін адамзаттың ғаламдық феноменіне айналды. Гуманистердің көптеген ұйымдарының ішінде ерекше орын алатыны - 1952 жылы Амстердамда құрылған Халықаралық гуманистік және этикалық одақ (ХГЭО, International Humanist and Ethical Union). Құрамына 37 елдің гуманистік ұлттық ұйымдары кіреді. ХГЭО үнемі Әлемдік гуманистік конгресс өткізіп отырады. Қазіргі гуманистердің ғылыми-зерттеу, педагогикалық, ағартушылық, баспа жүмыстары жүргізілетін Зерттеу орталықтары (Center for Inquary) бар. Халықаралық гуманизм академиясы (International Academy of Hyumanism) үлкен рөл атқарады. Тағы қараныз * Макс Вебер * Социализм * Либерализм * Қоғамдық қозғалыстар Дереккөздер
Гемоцитопоэз

Гемоцитопоэз (haemocytopoesis; грек, haemo — қан, kytos — жасуша, poiesis — түзілу) — қан жасушаларының түзілу процесі. Гемоцитопоэздің екі түрі ажыратылады. Олар: ұрықтық немесе эмбриондық гемоцитопоэз және ұрықтық кезеңнен кейінгі немесе постэмбриондық гемоцитопоэз. Қан жасушаларының түрлеріне байланысты гемоцитопоэз өз кезегінде: эритроцитопоэз (эритроциттердің дамуы), гранулоцитопоэз (базофильдердің, нейтрофильдердің, эозинофильдердің түзілуі), мегакариоцитопоэз (қан табақшаларының, тромбоциттердің дамуы), лимфоцитопоэз (Т- және В- лимфоциттердің дамуы), моноцитопоэз (моноциттердің түзілуі) болып бөлінеді. *Эмбриондық гемоцитопоэз ұрық организміндегі қанның ұлпа ретінде қалыптасуын қамтамасыз етеді. *Постэмбриондық гемоцитопоэз — эмбриондық кезеңнен кейінгі қанның физиологиялық қалпына келуін (регенерациясын) іс жүзіне асырады. Эмбриондық гемоцитопоэз сарыуыз қапшыгы қабыргасында дамып жетіліп қалыптасып, одан кейін ұрық организміне өтіп, бауырда, сүйек кемігінде, айырша безде (тимус), көкбауырда, лимфа түйіндерінде жүреді. Эмбриондық кезеңнен кейінгі қантүзілу процесі сүйектің қызыл кемігі майына ауысады. Лимфоциттердің мамандануы, көбеюі және әсерлі (эффекторлы) жасушаларға айналуы — тимуста, көкбауырда, лимфа түйіндерінде және лимфоқдты құрылымдарда жүреді. Дереккөздер
Көз шарасы

Көз шарасы ( — көз шарасы, аңғалақ, көздік) — көз алмасы орналасқан бассүйек шұңқыры. Көз шарасын: самай, мандай, бет сүйектерінің өсінділері мен көзжасы сүйегі құрайды. Көз шарасының ішкі жағы тығыз дәнекерұлпалы көз шандырымен (периорбита) қапталған. Көз шарасының сүйектік қабырғасында қан тамырлары мен жүйкелер өтетін көздікұсті тесік пен көру жүйкесінің өзегі және көздік саңылау (көздік-дөңгелек тесік) болады. Дереккөздер
Көзжасы сүйегі

Көзжасы сүйегі ( os — сүйек, lacrimalis — көзжасы) — жануарлар бассүйегінің бет бөлімі құрамына кіретін жалпақ сүйек. Көзжасы сүйегі бет және көз шарасы бөліктерінен тұрады. Көз шарасы бөлігінде көзжасы безі орналасатын көзжасы шұңқыры болады. Дереккөздер
Көзжасы бездері

Көзжасы бездері ( glandula — без, lacrimalis - көзжасы) - көздің қорғаныс мүшесі. Көзжасы бездері — мандай сүйегінің бет өсіндісіндегі көз жасы шұңқырында орналасқан, құрылысы жағынан түтікше—көпіршікше бездер. Олардан бөлінетін көз жасы — қасаң қабықты жуып, көздің ішкі бүрышындағы көз жасы көліне жиналып, көз жасы тесігі мен өзегі арқылы көз жасы қапшығына өтеді де, мұрын-көз жасы өзегі арқьшы мұрын қуысына құйылады. Дереккөздер
Көз бұршағы

Ақ қабық [[тамырлы қабық шлемм өзектері нұрлы қабықтың түбірі қасаң қабық нұрлы қабық қарашық көздің алдыңғы қуысы көздің артқы қуысы кірпікті дене көз бұршағы шыны тәрізді дене торлы қабық көру жүйкесі зонуляр талшықтар ]] Көз бұршағы — пішіні сопақша келген, екі беті дөңес линзаға ұқсас мөлдір құрылым. Ол талшыққа айналған ұзынша мөлдір эпителий клеткаларынан түзілген. Көз бұршағы — кірпікті денеге кірпікті белдеудің көмегімен бекиді. Құрылысы Дереккөздер
Көбею орталығы

Көбею орталығы ( germinale — өсіп жетілу, centrum — орталық) - лимфа түйіндері қыртысты затындағы лимфалық фолликулдар мен көкбауыр түйіншелерінің (лимфалық фолликулдар) ашық түсті орталық бөлігі. Көбею орталығы лимфобласттардан, макрофагтардан, дендритті клеткалардан, өсінділі ретикулоциттерден тұрады. Көбею орталығында дендритті жасушалар адам мен жануарлар организміне енген бөгде заттар — антигендермен байланысып, олардың антигендік қасиеттерін көбею сатысындағы жас жасушалар — лимфобласттарға жеткізеді. Лимфобласттар антигендерге қарсы маманданып, митоз арқылы көбейіп, белсенді қызмет атқаруға дайын эффекторлы жасушалар лимфоциттерге айналады. Көбею (герминативті) орталығының макрофагтары әртүрлі әсер етуші факторларға жедел жауап береді. Сондықтан, көбею орталығын реактивті орталық деп те атайды. Орталықтың шеткі жағында жетілген эффекторлы кіші лимфоциттер лимфа түйіншесін сыртынан тәж тәрізді қаптап жатады. Бұлар антигендік қасиеттерді еске сақтау В- эффекторлы лимфоциттер. Көбею орталығының құрылысы организмнің физиологиялық жағдайына сәйкес өзгеріп отырады. Көбею орталығында митоздың әртүрлі кезендеріндегі лимфобластарды байқауға болады. Жетілген лимфоциттер қорғаныс қызметін атқарады. Дереккөздер
Абайдың өнері һәм қызметі (мақала)

«Абайдың өнері һәм қызметі» — Мұхтар Әуезовтің мақаласы (Турағұл Құнанбаевпен бірге). Алғаш рет 1918 жылы «Абай» журналының 2-санында жарық көрді. Соңына «Екеу» деп қол қойылған. Бұдан кейін 1995 жылы осы журналдың біріккен 1-2-санында қайта жарияланды. Әуезов шығармаларының 50 томдық толық жинағының 1-кітабына енгізілді. Мақала — абайтану саласында авторлар жазған тұңғыш ғылыми еңбек. Онда ұлы ақынның шығармалары мен өміріне шолу жасалған. «Абайдың берік бағыт ұстап, оны ақылға, адалдыққа, көңілдің шабытына билеткен, көз тұнарлық мін мен кемшіліктің қалың ортасында жүрсе де, бәріне ашық көзбен қарады, барлық кем-кетікті мүлтіксіз суреттеді. Шалымды қиялын, терең ойын, ақыл-білімін туған халқының көкірек көзін оятуға жұмсады. Абайдың ақындық өнері әр тараулы, сегіз қырлы болды. Ол тараулар мыналар: мінез тузететіндік (ахлақ), тереңнен толғайтындық (пәлсәпа), сыншылдық (критика), суретшілік (художественность)), жүректің мұң-зарын, сырынтапқыштық (лирика), ащы тілділік, ызалық пен күлетін (сатира) һәм керемет переводшиктік» деп, авторлар ақынның поэзиясына өрнектер мен нақыштарды мысалға келтіреді, біраз өлеңдерін талдайды, философиялық көзқарастарына назар аударады. Абайдың көп өнерінің бірі — аударма. Бұл салада да ол ешкімге дес бермеген. Кейбір өлеңдерді қазақ тіліне аударғанда, түп нұсқадан да артық шыққан. Орыстың әдеби болған толғаулы, ырғақты, нақысты бай тілімен жазылған сөздерін қазақтың кедей, дөкір тілімен ұғымды, мағыналы, терең, тілге жеңілдетіп тәржімалап, шын ұсталық танытқан зерттеушілер. Ал кей жерлерде сөздің мағынасын ғана алып, қазақ ұғымына ыңғайлап, сырт пішінін өзгерткен, еркін кетіп, кейбір өленді өз өлеңінен асырып, түрлентіп жіберген. Бұған «Теректің сыйы» мен «Онегиннің хатын» мысалға алады авторлар. Авторлар енді Абайды бұрынғы ақындармен салыстырады да, таразы басының салмақты жағын ұлы ақынға телиді. Өйткені ол: *біріншіден, мінезді мінеп, мінді айтып, адамшылыққа жөн сілтеді, бұрынғы ақындардың ұстанған бетін тастап, тыңнан жол салды; *екіншіден, қазақ тілін шындап түрлеп, керекке жаратты, түзеді, поэзияға өзгеше тур енгізді. Қазақ әдебиеті ілгері басып, өрлейтін болса, Абайдың бұл қызметі әдебиетімізге негіз қалап, келешекте өрлеуіне туғыр болмақ, ол сөйтіп өзіне мәңгілік ескерткіш орнатып кетті». деп ой түйеді, тұжырым жасайды мақала авторлары. Дереккөздер
Котиледон

Котиледон ( — ыдыс) — ұрықтың сыртқы бүрлі қабығы (хорион) бетіндегі аллантохорион бүрлерінің пішіні ыдысқа ұқсаған аралшық тәрізді жиынтығы. Котиледондар негізінен күйіс қайтаратын ұрғашы жануарлар жатырының ішкі кілегейлі қабығында төрт қатарда орналасқан карункулалар кірмелерімен байланысып, көптік ұрықжолдасты (котиледонды плацентаны) құрайды. Дереккөздер
Сайлау науқаны

1972 жылғы сайлау науқаны кезінде]] Сайлау науқаны немесе сайлау кампаниясы — үкімет басқару органдарына және т.б. сайлау сияқты арнайы қоғамдық-саяси мәселелерді шешу үшін ұйымдастырылған, яғни сайлауды өткізу немесе сайлауды ұйымдастыру барысындағы науқан; партиялар, сайлау бірлестіктері немесе үміткерлермен және оның командасымен сайлау алдына қойған мақсатқа жету мақсатында жүзеге асыруға ұмтылған әрекеттер жиынтығы. Сайлау науқаны — саяси басқарудың ерекше түрі. Мұнда басқару субъектісі — үміткердің басшылығындағы команда, ал объекті — сайлаушылар. Басқару мақсаты үміткердің алдына қойған міндеттерімен анықталады. Тәжірибе көрсеткендей үміткерлердің барлығы бірдей жеңіске ұмтылмайды. Кейбіреулер сайлау науқанына қатысуды өзіне көңіл аударту құралы ретінде қарастырады. Жалпы сайлаудың ресми уақыты жарияланғаннан кейін сайлау науқаны басталады. Әр партия өздерінің үміткерлерін немесе үміткерлер тізімін ұсынады, олар заңға сәйкес тіркеуден өтуі керек. Сайлау науқанын жүзеге асыру үшін арнайы штаб құрылады, оған кәсіби мамандар кіреді: қаржылық агент, саяси ұйымдастырушы, техникалық хатшы, арнайы көмекші. Бұлардан басқа қоғамдық пікірді зерттеуші кеңесші, бас кеңесші, БАҚ бойынша кеңесіп, пошта арқылы мәлімет жинайтын кеңесші жалданады. Тағы қараңыз * Үгіт * Сайлау алдындағы үгіт * Сайлау * Сайлаушылар * Саяси технолог Дереккөздер
Абайдың туысы мен өмірі (мақала)

«Абайдың туысы мен өмірі» — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Әуезов Абай өмірбаянының 4 нұсқасын жазды. Соның алғашқысы - «Абайдың туысы мен өмірі». Бұл 1933 жылы Қызылордада шыққан Абай шығармаларының толық жинағында басылды. Бұған дейінгі жарық көргендердің ішінде көлемі, мән-мазмұндылығы жағынан Абай өмірі мен шығармашылығын зерттеудегі бірінші еңбек. Еңбекте әңгімені ақынның ата тегінен бастайды, шығармаларының жазылуы мен ерекшеліктері не тоқталады. Көкбай, Турағұлдың естеліктері мен «Абай жазған кейбір өлеңдердің қай кезде, не себептен айтылғаны туралы түсіндіру қосымшалары» қамтылады. «Бұл уақытқа шейін Абайдан арғы ақынның өмірі туралы жиналған мағлұмат жоқ. Бүгінде қазақ ескілігіне көз салып, жинастырып жүрген азаматтардың қатты ескеретін бір жұмысы осы болу керек» деп, үлгі тұтарлық соқпақтың жоқ екенін ескертеді. Тынымсыз іздестіріп, еңбектену жазушыны Абайдың бірден бір биографы етті. Әуезов Абайдың жұрт білмейтін өлеңдерін ертедегі газет-журналдарда, әсіресе 1924-25 жылы Семейдің педагогика техникумында сабақ беріп жүрген уақытында «Таң» журналында жарияласа, 1933 жылы толық жинақта ақын өлендерінің жартысына жуығын қалпына келтірді. 1909 жылы Санкт-Петербургтегі, одан соң 1922 жылы Ташкенттегі басылымдары қателіктерге толы еді. Өлеңге ат қойылуы, жазылған жылдарының көрсетілуі, басқа да ауытқушылықтар көп болатын. Ұзақ жылдар салыстырып, зерделей жүріп, Әуезов бәрін орын-орнына қойды. Жалпы бұл мақала абайтанудағы ең алғашқы іргелі еңбек болып қала береді. Дереккөздер
Гепатоцит

Гепатоцит (грек, һераr - бауыр, kytos — жасуша) - бауыр паренхимасы бөлікшелерінің бағандарын құрайтын бауыр эпителиоциті (жасушасы). Ол адам мен жануарлар организмдеріндегі ең ірі ас қорыту безі — бауырдың көпсалалы қызметін іс жүзіне асыратын жасуша. Гепатоцит — пішіні көпбұрышты эпителий жасушасы. Оның дөңгелек келген бір, екі не одан да көп ядролары жасуша цитоплазмасының орта шенінде орналасады. Гепатоцитте қан протеиндерін (альбуминдер, фибриноген, протромбин) жасайтын гранулалы эндоплазмалық тор, өт пен гликогенді түзуге қатысатын агранулалы эндоплазмалық тор, аталған процестерді іс жүзіне асыруға қатысатын Гольдж кешені, митохондриялар, рибосомалар, лизосомалар тым жақсы жетілген. Гепатоциттің негізгі қызметі — ас қорытуға қажет өт бөлу. Бұдан басқа гепатоцитте организмдегі мол қуат көзі — гликоген (құрылымы крахмал тәрізді, адам мен жануарлар организмдерінде болатын полисахарид) қорланады, қан плазмасының протеиндері (фибриноген, альбуминдер, протромбин) түзіледі, майды өндеуге, жасушалар жарғақтарына тым қажет холестерин алмасуына қатысады, ас қорыту мүшелерінен қан арқылы келген зиянды зат алмасу өнімдері, түрлі улы заттар, организмге түскен дәрідәрмектер залалсыздандырылады, коптеген гормондар мен биогенді аминдер енжарландырылады (инактивацияланады), амин қышқылдары дезаминдену процесінен өтеді, бұл процесс нәтижесінде бөлінген аммиактан, оның туындылары (несепнәр — мочевина және т.б.) түзіледі, майда еритін витаминдер (A, D, Е, К т.б.) жинақталады. Дереккөздер
Абайдың тұңғыш толық жинағы (қолжазба)

«Абайдың тұңғыш толық жинағы», Мұхтар Әуезовтің қолжазбасы. Онда Абай шығармаларының 1933 жылғы басылымына енгізілген текстологиялық өзгерістер қарастырылған. Әуезов тұңғыш рет 1909 жылы Петерборда жарық көрген ақын өлендерінің мәтінін қайта қарап, кітап үстінен көп түзетулер енгізген. Өйткені Абайдың туғанына 95 жыл толуына байланысты, оның екінші толық жинағын баспаға даярлау барысында арнайы текстологиялық жұмыстар жүргізген. Мұндай түзетулер екі салада, екі сипатта орындалған: *Мурсейіт нұсқасындағы қалпы дұрыс, бірақ өріп терушілер тарапынан кеткен қателерді қалпына келтіру; *Абай өлеңдерінде бұрыннан орын алып келген кейбір текстологиялық олқылықтарды, мәтін өзгерістерін қалпына келтіру. Түзетулердің бәрі жасыл сиямен қолжазбаның 206 жеріне түсірілген. Бұлар Абайдың келесі толық жинағында түгел түзетілді. Өзгерістер мөтіні Әуезовтің «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» жинағында бірінші рет жарияланды. Дереккөздер
Кортий мүшесі

Кортий мүшесі — ішкі құлақтағы есту мүшесі — жарғақтық ұлудың негіздік (базиллярлы) тақташасында орналасқан, арнайы сезімтал эпителийден түзілген, есту талдағышының (анализатор) дыбысты қабылдайтын шеткі аппараты (рецептор). Кортий мүшесі — ішкі және сыртқы сезімтал түкті, ішкі және сыртқы тіректік эпителий клеткаларынан құралған. Орталық тіректік клеткалар бағанды жасушалар деп аталады. Ішкі және сыртқы сезімтал жасушалардың аралығындағы ішкі және сыртқы бағанды жасушалар бір-біріне қисая орналасып, іші сұйыққа (эндолимфаға) толған үш бұрышты өзек (туннель) түзеді. Осы өзек арқылы спиральды (иірімді) жүйкелік ганглийдегі сезімтал нейроциттер дендритгерінен түзілген миелинсіз жүйке талшықтарының сезімтал ұштары, сезімтал түкті эпителий жасушаларына жанасып аяқталады. Тіректік жасушалардың екінші түрі — саусақша (фалангалық) жасушалар сезімтал түкті жасушаларды сыртынан қоршап, оларды бір-бірінен бөліп оқшаулап тұрады. Саусақша жасушалардың сыртқы жағында орналасқан шекаралық (тіректік жасушалардың үшінші түрі) жасушалар түкті жасушаларды қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Шекаралық клеткалардың апикальды бетінде көптеген микробүрлер, цитоплазмасында липид тамшылары мен гликоген түйіршектері болады. Рецепторлы түкті эпителий жасушалары бағанды жасушалардың екі жағында, ішкі түкті клеткалар бір қатарда, ал сыртқы түкті жасушалар үш қатарда орналасады. Кортий мүшесінің (иірімді мүшенің) ұзын бойымен 20000-дай түкті рецепторлы жасушалар орналасады. Әрбір ішкі түкті жасушаның бетінде 30-60-тай қысқа түктер, ал сыртқы түкті жасушаның — 120-ға жуық ұзын түктер болады. Қуысы эндолимфа сұйықтығына толған жарғақты ұлудың сезімтал түкті жасушаларының жоғарғы жағында, жіңішке талшықтар мен оларды желімдейтін мөлдір гликозаминогликаннан құралған жабынды жарғақ болады. Перилимфадан жарғақты ұлу қабырғасы арқылы эндолимфаға берілген тербелмелі қозғалыстың әсерінен, сезімтал жасушалар түктерінің жабынды жарғақпен жанасуы нәтижесінде қозу пайда болып, тітіркеніс сезімтал жүйке ұштарына беріледі. Дереккөздер
Гермафродитизм

Гермафродитизм немесе Қосжыныстылық (грек. Hermes, Aphrodite және ismos :— қалыпты жағдайдан ауытқу, патологиялық жағдай) :— бір организмде аталық және аналық жыныс мүшелерінің болуы. Гермафродитизм — табиғи немесе аномальды ауытқу (грек, anomalia - ауытқу) болып екіге бөлінеді. * Табиғи гермафродитизм — кейбір омыртқасыз жануарларда және кейбір балықтарда кездесетін, эволюциялық қалыпты құбылыс. * Аномальды гермафродитизм (қызтеке) — адам мен омыртқалы жануарларда жыныстық дамудың ерекшелігі ретінде байқалады. Әдетте, аномальды гермафродитизм — жыныстық көбеюге бейім емес, ұрпақсыз организм. Дереккөздер
Абайдың халықтығы мен реализмі (мақала)

«Абайдың халықтығы мен реализмі», («Народность и реализм Абая») — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет қазақ тілінде «Коммунизм таңы» газетінің 1954 жылғы 5 қыркүйектегі санында, одан кейін орыс тілінде «Литературная газета» (7. IX. 1954), «Ученые записки КазГУ» (19-т. 1955, 1-6-беттер), «Мысли разных лет» (1961, 205-211-6.), «Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер» (1967, 340-346-6.), «М. Әуезов. Собрание сочинении», (5-т., М., 1975, 291-297-6.), «20 томдық шығармалар жинағы» (19-кітап, 1985, 53-59-6.) басылымдарында жарияланды. Әуезов мақалада ұлы ақын шығармаларының құндылық жақтарын саралайды. Ақын поэзиясының өміршеңдігі - онда халық өмірінің, арман-мұңының, жарқын болашаққа ұмтылысының шынайы бейнелеуінде жатыр. Өз халқының, батыс, шығыс әдебиетінен мол сусындаған Абайдың поэзиясы қазақ халқының асыл қазынасына кәусар бұлақ болып құйылып, бүгінгі заманымызда да рухани игілікке айналып отыр. Абай өлеңдерінің өміршеңдігі оның халықтығы мен реалистігінде жатыр. Қазақ өмірінің әлеуметтік қайшылықтарға толы тұрмыс-тіршілігінің барынша шынайы суреттелуі Абай поэзиясының жаңашылдық сипатын танытады. Өршіл отаншылдықты, гуманистік идеяларды, әділетсіздік пен надандықты барынша әшкерелей шарлаған ұлы Абайды қазақ халқы мақтан тұтады. Мақала қазақ ақынының ұлылық сипаттарын орыс оқырмандарына таныстыру мақсатымен, Абайдың қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай жазылған. Дереккөздер
Кариоплазма

Кариоплазма (ядро сөлі) ( — ядро, plasma — плазма) - жасуша ядросы құрылымдарының аралықтарындагы бірыңгай келген ядроның қоймалжың сұйық бөлігі. Жасуша цитоплазмасынан ядро қабықшасы — кариолемма арқылы оқшауланып бөлініп тұрады. Ядро сөлінің құрамында күрделі протеиндер — нуклеопротеидтер, гликопротеидтер, ядро тіршілігіне қажет энергия алмасуын реттейтін ферменттермен қатар, нуклеин қышқылдарының, протеиндердің және т.б. заттардың түзілуіне керекті әртүрлі қосылыстар болады. Дереккөздер Ядро қабықшасы
Кариограмма

Кариограмма ( - ядро, gramma — жазу, әріп) — жасуша ядросы хромосомаларының орналасу қатарының, санының, пішінінің және мөлшерінің, яғни жасуша ядросы кариотипінің графикалық көрінісі. Медициналық және ветеринарлық генетикада кариограмманың көмегімен хромосомалық ауруларды анықтауға болады. Дереккөздер
Герминативті орталық

Герминативті орталық немесе көбею орталығы (герминативный центр); (centrum germinale; лат. germinale — көбею, centrum — орталық) — боялған гистологиялық препараттарда жақсы көрінетін лимфа түйіншелерінің орта тұсындағы күңгірт түсті (жетілмеген жас көбею орталығы) немесе ақшыл келген (жетілген көбею орталығы) бөлігі. Көбею орталығы лимфобласттардан, макрофагоциттерден және өсінділі жасушалардан тұрады. Бұлар митоз арқылы бөлініп жатқан әртүрлі көбею сатысындағы лимфоциттердің жасушалары. Герминативті орталықтар - негізінен қан жасау мүшелерінің лимфоидты ұлпасында болады. Олардың құрылымдық жағынан өзгеріп отыруы — организмнің физиологиялық жағдайларына тікелей байланысты. Дереккөздер
Абайтану - библиографиялық көрсеткіш

«Абайтану», библиографиялық көрсеткіш . 1988 жылы «Ғылым» баспасынада жарық көрген. Құрастырған М. Мырзахметұлы. Абай Құнанбаевтың туғанына 140 жыл толуына байланысты жасалған. Көрсеткіште 1889-1985 жылы аралығында ақынның мұрасы туралы жазылған материалдар қазақ және орыс тілдерінде екі бөлімге жіктеп берілген. Табуға оңай болу үшін олар 60-тан астам тақырыпқа бөлінген. Көрсеткіште Әуезовтің Абай туралы жазған еңбектерінің толық библиографиясымен бірге, ұлы жазушы жөнінде жазылған мақалалардың да тізімі арнайы тарауда берілген. Көлемі 13,46 баспа табақ, таралымы 1990 дана. Дереккөздер
Клоака

Клоака — бір қатар омыртқалы жануарларға (кейбір дөңгелек ауыздылар және балықтар, барлық қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, клоакалы сүтқоректілер) тән тік ішектің кеңейген соңғы бөлігі. Клоаканың қабырғасы да, басқа түтікше мүшелердің қабырғасы тәріздес үш қабықтан: ішкі — кілегейлі қабықтан, ортаңғы — етті қабықтан және сыртқы — тік ішекпен жалғасқан алдыңғы бөлігі — сірлі қабықтан, ал соңғы бөлігі — адвентиция қабығынан құралған. Клоаканы көлденеңінен орналасқан екі етті сақина үш бөлімге: алдыңғы, ортаңғы және артқы бөлімдерге бөледі. Алдыңғы бөлімді нәжіс қойнауы деп атайды. Бұл бөлім тік ішектің тікелей жалғасы болғандықтан, оның қабырғасының гистологиялық құрылысы тік ішек қабырғасының құрылысына ұқсас, яғни оның кілегейлі қабығының ішкі бетінде қысқа келген ішек бүрлері, кілегей бөлетін түтікше бездер мен бірклеткалы құтыша бездер болады. Клоаканың ортаңғы бөлімі несеп қойнауы деп аталады. Бұл бөлімнің жоғарғы бүйір қабырғасына несепағар мен жануарлардың жынысына байланысты не шәует жолы, не жұмыртқа жолы ашылады. Ортаңғы бөлімнің кілегейлі қабығында ішек бүрлері мен бездер болмайды. Еркек жануарлардың түрлеріне байланысты ортаңғы бөлімде әртүрлі деңгейде жетілген жыныстық қатынас мүшесі орналасады. Клоаканың соңғы бөлімінің кілегейлі қабығы көпқабатты эпителиймен астарланған. Клоака кілегейлі қабығының өзіндік тақташасында қорғаныс қызметін атқаратын лимфоидты құрылымдар болады. Дереккөздер
Гетерогаметгілік

Гетерогаметгілік (heterogametum, грек, heteros — басқа, gamos - неке, жыныс) — бір жынысты организм жыныс жасушалардың генетикалық жағынан біркелкі болмауы, яғни жыныс жасушалары жыныс хромосомаларының бірдей еместігі. Бұндай жыныс жасушаларын гетерогаметті жыныс жасушалары деп атайды. Адам мен сүтқоректі жануарлардың еркек жынысты организдері - гетерогаметті ағзаларға жатады. Себебі, бұлардың аталық жыныс бездерінен бөлінетін шәуеттегі сперматозоидтардың жартысы Ү- жыныс хромосомалы, ал қалған жартысы Х- жыныс хромосомалы. Құстарда, кейбір қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушыларда гетерогаметті ағзаларға ұрғашы жынысты азғалар жатады. Мысалы, құстар жұмыртқа жасушаларының ядроларында не Z- жыныс хромосомалары, не W- жыныс хромосомалары болады. Дереккөздер
Кариогамия

Кариогамия ( - ядро, gamos — неке) — ұрықтану кезінде аталық және аналық жыныс жасушалары ядроларының қосылып (синкарион), біржасушалы ұрық — зигота ядросына айналу процесі. Нәтижесінде сомалық жасушаларға тән хромосомалардың диплодты жиынтығы түзіледі. Дереккөздер
Гетерозигота

Гетерозигота (heterozygotum, грек, heteros — басқа, zygotos — қосылу) — генотиптің (тұқымқуалаушылық материалы жиынтығының) гомологиялық хромосомаларында гендердің түрлі формалары (аллелдері) болатын зигота (ұрықтанған біржасушалы ағза) немесе организм. Яғни белгілі бір геннің немесе гендердің екі түрлі аллельдерінің болуы. Гетерозиготалы генотипте екі түрлі Аллель бір-бірімен өзара әрекеттеседі. Бұл ағзаның белгілері қалай көрінетінін анықтайды. «Гетерозигота» термині белгілі бір геннің кем дегенде екі формада болуы мүмкін деп болжайды. Aa комбинациясы геннің бір аллелі бас әріппен көрсетілген - екіншісінің үстінен басым екенін көрсетеді, ол кіші әріппен көрсетіледі. Яғни репрезентативті фенотипте гетерозиготалы оның рецессивті аллельге қарағанда біршама артықшылығы болады. Кейбір генетикалық аурулар рецессивті аллельдің болуымен тығыз байланысты екенін білу керек. Сәйкесінше, олар өздерін өкілдерде көрсетеді гомозиготалы және емес гетерозигота. Дегенмен, доминантты аллельдің болуымен шартталған және осылайша u-да пайда болатын аурулар да бар гетерозигота және гомозигота басым, бірақ сен емес гомозигота рецессивті. Дереккөздер en:Zygosity#Heterozygous
Абайтану дәрістерінің дерек көздері

«Абайтану дәрістерінің дерек көздері», Әуезовтің зерттеу еңбектеріне негізделген оқу құралы. Құрастырған және алғы сөзін жазған - М. Мырзахметұлы. Жинақта Әуезовтің бұрын жарияланбаған Абай мұрасы туралы ғылыми-зерттеу жұмыстары мен көркем туындылары, олардың әр түрлі қолжазба нұсқалары, тезистері, шашпа пікірлері, баяндамалары мен сөйлеген сөздері, хаттары 8 тарауға бөлініп берілген. Кітаптың соңында қолжазбаларға арнайы берілген түсініктемелер бар. Оқу құралында Әуезовтің абайтану ғылымының негізін салу жолындағы мол мұрасы қамтылған. Кітап студенттерге, әдебиетшілерге, жалпы оқырмандарға арналған. Көлемі 25 баспа табақ, таралымы мың дана. Дереккөздер
Трофикалық қосындылар

Трофикалық қосындылар (белок, май, көмірсулар) — қоректік заттардың қоры және энергия көзі. Белоктың түзілуі мен жинақталуы клетка эндоплазмалық торының белсенділігіне байланысты. Бауыр клеткаларында (гепатоциттерде) көмірсулар (гликоген), май торшаларыңда (липоциттерде, адипоциттерде) май қосындылары липид тамшылары ретінде жиналады. Секреторлық (бөлінділік) қосындыларға пайдалы заттар (секреттер): сөл, сілекей,өт, гормондар (инкреттер), сүт және тағы басқалар жатады. Экскреторлық қосындыларды жануарлар организміне керек емес зиянды қосылыстар (зәр, тер) құрайды. Пигменттік қосындылар клеткалар мен ұлпаларға түр—түс береді. Оған қандағы — гемоглобин, бұлшық еттегі — миоглобин, терідегі - меланин т. б. жатады. Пигмент каротин — жемістерде, өсімдік клеткаларында түзіледі. Ол — А провитамині. Каротин жануарлар организмінде А витаминіне айналады. Дереккөздер
Клеткалық қосындылар

Клеткалық қосындылар — зат алмасу процесіне (метаболизмге) байланысты жасуша цитоплазмасындағы тұрақсыз құрылымдар. Клеткалық қосындыларға трофикалық, секретарлық, экскреторлық және пигменттік қосындылар мен витаминдер жатады. Дереккөздер
Клеткалық айналым

Клеткалық айналым ( cyclus - айналым, cellula — жасуша) - жетілген клеткалардың тіршілік мерзімі. Грекше "цикл"— дөңгелек, шеңбер деген мағынаны білдіреді. Клеткалық айналым — кезеңаралықтан (интерфазадан) және митоздан тұрады. Дереккөздер
Гетерохроматин

Гетерохроматин; (heterochromatinum, грек, heteros — басқа, chroma — хромосомалар заты) — хроматиндер жинақталып, тығыз орналасқан хромосомалардың түзіліс процестеріне енжарлы (белсенді емес) бөліктері. Хроматиндер дезоксирибонуклеин қышқылдары (ДНҚ) мен гистондардан (негіздік протеиндер) тұрады. Дереккөздер
Кезеңаралық жасуша

Кезеңаралық жасуша ( cellula - жасуша; inter - аралық, phatica - кезең) - митоздық бөліну кезендерінің аралығындағы жасушаның өсіп жетілуі мен тіршілік жағдайына керекті заттармен қорлануы және келесі бөліну кезеңіне дайындалу мерзімі. Кез келген дене жасушаларының тіршілік айналымы (циклі) митоздық бөлінуден және кезеңаралықтан тұрады. Зат алмасу сипатына сәйкес кезеңаралық — өз кезеңінде үш кезеңге бөлінеді: түзілісалды (пресинтетикалық), түзіліс (синтетикалық) және түзіліссоңы (постсинтетикалық). Пресинтетикалық — G, бірінші түзілісалды кезең митоздық бөліну аяқталған бойда басталады. Ол кезеңаралықтың ең ұзақ мерзімге созылатын кезеңі. Бұл кезеңде жасуша жедел өседі, көлемі күрт үлғаяды. Жасуша цитоплазмасындағы рибонуклеин қышқылы (РНҚ), әртүрлі ферменттер мен басқа да заттардың түзілу (синтез) процесі жедел артып, протеиннің қорлануына сәйкес жасуша өседі. Сонымен қатар, цитоплазмадағы органеллалардың жетілу процесі де жедел жүріп, центросома центриольдері екі еселенеді. Екінші түзіліс кезеңі — жасуша жетілуінің (синтетикалық — S) негізгі кезеңі. Бұл кезеңде дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) мен негіздік протеиндер (гистондар) синтезделіп, ДНҚ молекулаларының екі еселенуі (редупликациясы) іс жүзіне асады. Осының нәтижесінде жасушадағы хромосомалардың саны екі есе көбейеді. Дереккөздер
Абайтанудың арнайы курсы

Абайтанудың арнайы курсы, Республиканың жоғары оқу орындарында оқылатын арнаулы пән. Әуезов ҚазМУ-дың қазақ әдебиеті кафедрасы жанынан 1942-43 оқу жылында Абайтанудың арнайы курсында шығармашылық тұрғыда жетілдіріп, пайдалануы нәтижесінде Әуезовтің «Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер» ғылыми еңбегі жарық көрді (1967). Абайтанудың арнайы курсы негізінен Әуезовтің ұлы ақын мұрасын зерттеп, танып-білудегі ізденістерінен туындаған шығармаларымен қатар, Абайдың әдеби мұрасын тікелей не жанама түрде зерттеген ғалымдардың еңбектеріне де сүйенді. Курсты 1942-61 жылдар аралығында Әуезов жүргізді. Абайтану мен абайтану тарихы бойынша арнайы курс 1966 жылдан бастап қазақ әдебиеті кафедраларында оқытылады. Осы мақсатқа сәйкес хронологиялық және тақырыптық жүйедегі биб Дереккөздер лиографиялық көрсеткіштер мен абайтану бағдарламасы жарық көрді.
Кәрі жілік

Кәрі жілік ( — кәрі жілік) — шынтақ сүйекпен бірге білек қаңқасын құрайды. Кәрі жілік ұзынша келген денеден (диафиз), жоғарғы және төменгі жілік бастарынан (эпифиз) тұрады. Кәрі жіліктің жоғарғы эпифизі шынтақ сүйек және тоқпан жілік бастарымен бірігіп, шынтақ буынын, ал төменгі эпифизі тізе (адамда — білезік) сүйектері және алдыңғы жіліншік (адамда — алақан) бастарымен бірігіп, тізе (адамда — білезік) буынын құрайды. Дереккөздер