kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Марғасқа жырау

Марғасқа Жырау (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ ақыны. Қазақ поэзиясында жауынгерлік рухты жырлап, көне дәстүрді жалғастырған жыраудың өмірі мен өлеңдерінің туындауы туралы нақты деректер сақталмаған. Шыққан тегі Орта жүз, Найман тайпасының Матай руынан. Ол Есім ханның жорық жырауы, қол бастаған батыры болған. Ташкент өңірін билеп тұрған Тұрсын ханның Есім ханға қарсы бүлігін басуға қатысқан (1627). Марғасқа Жыраудың бізге жеткен санаулы ғана жырлары оның от тілді, орақ ауызды жырау болғандығын көрсетеді. «Ей, Қатағанның хан Тұрсыны» атты өлеңінде Ташкент ханының қазақ ауылына опасыздықпен шабуыл жасағанын, жазықсыз жандарды қырып-жойғанын бетіне басады. Марғасқа жырау Қазанғап Байболұлының құрастырып жазып шыққан "Еңсегей бойлы ер есім" атты тарихи жырды алғаш жырлаушы болған деген болжам бар. Бірақ оның «Ей қатағанның Тұрсын ханы» деген 13 жолдан тұратын жыры ғана ауызша сақталған. Басқа жазбалары кездеспейді. Қазанғап Байболов «Еңсегей бойлы ер есім» атты дастанын Бекасыл әулиенің «Жаныс шежіресі» тарихи-шежіре кітабының желісі бойынша жазылғанын ескерте кетейік. Қазанғап жырау одан басқа Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Шойбек датқа, Астай имам, Арғынбай Баймағанбетұлы, Ботбай Тұрта, қара молда Еркебек, сияқты авторлардың жазбасын пайдаланғаны жөнінде сілтеме жасаған. 1940 жылы жазбаларының ұрлануына байланысты Қазанғап жырау 1941 жылы көктемде Ұлттық ғылыми кітапханасы тарихи қолжазбалар қорына «Еңсегей бойлы ер есім» және «Төле бидің тарихы» деген екі дастанын тапсырған. Авторлық құқығы бекітілген. Есім хан ордасы қазіргі Төле би ауданы, Кеңесарық ауылының жанындағы «Төрткүлтөбе» деген жерде болған. «Қатаған қырғыны» атты Есім хан мен Тұрсын ханның соғысы осы аудандағы Саңлақ, Дабырашылы, деген жерде өткен. Саңлақ — Майбұлақ, Қазақстан ауылының арасындағы Сайрамсу мен Балдыбірек өзендерінің оң жағасындағы тастақты жердің атауы. Дереккөздер
Марданкүйік

Марданкүйік – ортағасырдағы қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы Қоғам ауылынан солтүстікке қарай 8 км жерде. Сипаты 1949–51 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева, А.Н. Бернштам), 1986 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген. Археологиялық қазбаларға қарағанда қалашық: қамалдан (цитадель), шахристан мен рабадтан тұрған. Тік төртбұрышты қамалдың биіктігі 11 м, ауданы 70-40 м. Тіктөртбұрышты шахристан орнының биіктігі 8 м. Оның солтүстік және оңтүстік қабырғалары 340 м. Шахристан мұнарасы дуалмен қоршалған. Шахристан оңтүстік жағында 8 га алаңды алған рабадпен жалғаса орналасқан. Ол биіктігі 8 м дуалмен қоршалған. Қазба жұмысы кезінде қабырғалары шикі кірпіштен қаланған тұрғын үйлердің қалдықтары, құмыра, тегенелердің сынықтары табылды. Қаланың жоғарғы қабатынан табылған мыс тиындардың бетінде арыстан бейнесі, ал сыртқы бетінде таңба секілді садақтың суреті бар. Бұл тиындар VIII ғасырға жатады. Марданкүйік шахристанынан балшық күйдіретін бірнеше пештердің орны табылды. Алмұрт тәрізді пештің от жағатын және күйдіретін екі бөлігі бар. Күйдіру камерасында от тіреу бағанасы арқылы барған, сонымен қатар бұл бағана пештің жоғарғы күмбезін де тіреп тұрған. Пешті аршу кезінде табылған көзелер XII-XIII ғасырларға жатады. Зерттеу жұмыстары орта ғасырларда Марданкүйіктің Оңтүстік Қазақстандағы қолөнер мен сауданың ірі орталықтарының бірі болғанын дәлелдейді. Әдебиет * Археологическая карта Казахстана, Свод Памятников истории и культуры Казахстана Южно-Казахстанская область, А.-А., 1994. Дереккөздер
Маржан полиптері

Маржан полиптері немесе Көпқармалауышты маржандар – омыртқасыз жануарлардың ішекқуыстылар типінің бір класы. Маржан полиптері 5 класс тармағына бөлінеді, оның үшеуі жойылып кеткен, қалған екеуі: * сегіз сәулелі маржандар (Octocorallіa) * алты сәулелі маржандар (Hexacorallіa). Қазіргі таңда Маржан полиптерінің 6000-дай түрі белгілі. Қаңқасы барлары топтанып тіршілік етеді. Ал жеке Маржан полиптерінде қаңқа болмайды, олардың денесі цилиндр тәрізді, төмен жағы жалпайып табанға айналған, табанымен су астындағы грунтқа бекиді. Табанының қарама-қарсы жақ ұшында ұзын жіңішке қармалауыш шоғырларымен (6 не 8 сәулелі) қоршалған ауыз қуысы бар. Көбінесе планктонмен қоректенеді. Маржан полиптері жынысты да, жыныссыз да түрде көбейе береді. Дернәсілі планула ауыз тесігі арқылы аналық полиптан бөлініп шығып, біраз уақыт суда жүзіп жүргеннен кейін су астында субстратқа орнығып, ересек түріне айналады. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы жүреді. Полиптің денесінде бүршік пайда болады да, оның ұшында жаңа қармалауыштардың бастамасы түзіледі, бірақ аналық дарабастан бөлінбей көбейе береді. Кейбір жеке тіршілік ететін актиниялар көлденең және ұзына бойына бөліну арқылы көбейеді. Маржан полиптерінің көпшілігі дара жыныстылар, түрленбей дамиды, тек полип пішінді болады (қ. Гидроидтар). Атлант, Үнді, Тынық мұхиттарының тропиктік аймағында риф құрушы мадрепор маржандары (6 сәулелі маржандар) кең таралған. Бұл маржандар тұздылығы 3,5ү болатын, температурасы 20°С-тан төмендемейтін, таза оттекке бай теңіз суында ғана (50 м-ге дейінгі тереңдікте) тіршілік ете алады. Маржан рифтерінің арасындағы жануарлар (ақуыз, моллюск, шаянтәрізділер, т.б.) мен өсімдіктер (балдырлар) бірігіп, біртұтас ерекше бірлестік немесе биоценоз құрайды. Дереккөздер
Маржантөбе

Маржантөбе — бекініс орны. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Кішібурыл ауылының солтүстік батысына қарай 3 км жерде. 1936 ж. Жетісу археологиялық экспедиция (жетекші А.Н. Бернштам) зерттеген. Қазіргі орны биіктігі 2,5 м, аумағы 127 133 м тік төртбұрышты төбешік. Мекеннің солтүстік биіктігі 4,5 м, аумағы 60 65 м, Солтүстік шығыс жағынан биіктігі 6 м, аумағы 25 35 м алаңдар қосылған. Ескерткіштен табылған (құм, күбі, құты, көзе, саптаяқ, т.б.) заттарға қарағанда Маржантөбені тұрғындар 9 — 12 ғ-ларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған. Дереккөздер
Мариям Жагорқызы

Мариям Жагорқызы, (шын аты-жөні Рыкина Мария Егоровна) (1887, қазіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданы — 1959, сонда) — халық өнерпазы, ҚазКСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1945), халық әндерін орындаушы, композитор. Қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Халық арасында кеңінен танымал болған «Дударай» әнінің авторы. 1920 жылы А.В. Затаевич осы әннің оннан аса нұсқасын жазып алған. Орыс қызы Мария мен қазақ жігіті Дүйсен (Дудар) арасындағы махаббат әдеби шығарманың туындауына негіз болған. «Дударай» әні орыс және қазақ ұлттары арасындағы достықты суреттейді. Е.Г. Брусиловский «Дударай» операсын (1953), Қ.Бекқожин «Мариям Жагорқызы» поэмасын (1950) жазды. Дереккөздер
Марка

Марка — таңба‚ белгі. Егер белгілі бір Марка нарықта берік орын алса‚ ол тауардың бет-бейнесіне айналады. :Түрлері: * пошта Маркасы — пошта жөнелтімдерін салып жібергені үшін алым төлеу белгісі; * өндірістік Марка, яки сауда Маркасы — дайындаушыны даралау мақсатымен бұйымға не оның бумасына басылатын таңба, онда дайындаушының толық атауы, орналасқан жері, тауардың сапасы, сұрыбы, стандарт, тех. шарттар, т.б. туралы мәлімет берілуі тиіс; * фирмалық Марка — өндірушінің тауарларын басқа өндірушілердің тауарларынан ажыратуға мүмкіндік беретін таңба. Қазақстанда фирмалық Марканың бір бөлігі ретіндегі тауар белгісі заңда зияткерлік меншік нысандарының бірі ретінде қарастырылып, авторлық құқық, өнертабыс, жаңалық ашу істерін жүргізетін мемл. органдарда тіркелуге тиіс. Дереккөздер ca:Marca en:Marca fr:Marca it:Marca (disambigua) ja:マーク (曖昧さ回避) mt:Marca nl:Marca pl:Marka ru:Марка sk:Marca uk:Марка
Маркер

Маркер (Marker, token, mark) — # биттердің бірегей қисындасуы немесе арнайы түрлі десте. Жергілікті есептеу торабында жұмыс бекеті осы маркерге ие болса, онда ол мәліметгер жеткізуге қүқық алады; # ақпарат тасығыштағы аумақтың шекарасын белгілеу, жазылған ақпараттың сипаттамасын түсіну және т.б. үшін арналған арнаулы белгі; # дисплей бетіндегі белгілі бір орынды немесе элементтерді көрсетуге арналған арнаулы белгі; берілетін хабарламадағы ентаңба, ол оның басын немесе соңын анықтайды. # Координаты АТС-дегі іздеу сатыларының коммутациялық блоктарына қызмет көрсететін топтық басқарушы құрылгыларын маркер деп атайды. Маркер адрестік ақпараттың бір бөлігін регистрден қабылдайды және есте сақтайды, қабылданған ақпаратты өңдейді, коммутациялық блокгің кірісі мен шыгысы арасындағы бос жалғанатын жолды таңдайды, жалғау кезінде коммутациялық құралдарды басқарады. Дереккөздер
Марков мұздығы

Марков мұздығы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінде. Үлкен Басқан өзенінің саласы — Кеңсайдың бастауында. 1974 жылы мұздыққа белгілі географ К.К.Марков есімі берілді. Аумағы Мұздықтың ұзындығы 5,4 км, ашық жері 4,0 км. Ауданы 5,2 км 2 , ашық жатқан тілі 1,8 км 2 , борпылдақ жыныстармен жабылған бөлігі 1,1 км 2 . Фирн (мұзқар) сызығы 3515 м биіктікте өтеді. Жер бедері Мұздық үш камерадан тұрады; үлкені — орталық камера, кішірек екі камера Марков шыңының беткейінде. Моренаның төменгі етегінен өзен басталады. Дереккөздер
Марко Поло

Марко Поло ( ; 1254, Венеция – 1324, сонда) — Италия саяхатшысы. Орта ғасырларда Азия туралы аса бай географ және тарихи мағлұматтар қалдырған. 1271 – 75 ж. әкесі Никколо Поло мен ағасы Маттео Полоға еріп, Қытайға саяхат жасаған. Жерорта теңізі, Палестина, Кіші Азия, Ирак, Иран, Памир тауы және Қашғария арқылы 3 жылдан аса жол жүріп, Пекинге жеткен. 1271 – 1275 ж.ж. олар теңізбен Кіші Азияның оңтүстік-шығыс жағалауына келіп жетті,осы жерден Қытай құрлығына табан тіреді. Қытайда 17 жыл тұрды. Моңғол ханы Құбылайдың қарамағында болып, Қытайды аралады. Қызмет бабымен Үндістанға жүзіп барып қайтты. Қытайда Полоның мансабы өрледі, қызметімен Құбылай ханға қатты ұнап, елдің әр аймағына орын ауыстыра жүріп, Құбылай ханға 15 жыл қызмет етті. Ол ел басқарудың күрделілігі мен тиімділігіне, мәселен, пошта жүйесіне қатты таңданды. Осы жүйенің арқасында салт аттылар санаулы сағаттар ішінде патшалықтың ең шалғайдағы бұрышынан астанаға хабар жеткізетін (пошта жүйесін 300,000 ат қамтамасыз етті) 1295 ж. теңіз жолымен Оңтүстік Азияны айналып өтіп, Жерорта т. арқылы еліне қайтып оралды. Генуямен арадағы соғыста тұтқынға түскен. Тұтқында отырған кезінде түрмеде бірге отырған кәсіби жазушы пизалық Рустичеллоға өзінің естеліктерін жаздырған. М. П. еңбегі бүкіл Азия, Солт. Еуропа және бірқатар Африка елдерінің географиясы, тарихы және халқы туралы құнды мағлұмат береді. Бұл кітап орасан табысқа ие болды және XIV – XVI ғ.ғ теңізшілерге, картографтарға, жазушыларға айтарлықтай әсер етті. Христофор Колумб Америкаға алғаш теңіз сапары кезінде оны өзімен бірге алып жүрді. Қытайға тап болған жағдайда кәдеге жарар деп дәмеленді. XIV – XV ғ-ларда бұл естеліктер Еуропаның бірқатар елдерінің тілдеріне аударылып,Азия картасын жасауға негіз болды. XV – XVI ғ-ларда испан және португал экспед-ларын ұйымдастырушылар М. П-ның еңбегінен Азия құрлығы батыстан шығысқа қарай созылып жатқандығын білді. Сөйтіп Еуропаның батыс және Азияның шығыс жағалауы бір-біріне жақын, Еуропадан батысқа қарай жүзген саяхатшы Үндістан жағалауынан шығады деген қорытынды жасалды. Мұндай сенім Х.Колумбтың Американы ашуына себеп болды. Марко Поло орыс жері туралы былай деп жазды:《Шеті шалқыған теңізге дейін созылып жатқан үлкен ел...Теңіз бетінде де бірнеше аралдар бар. Бұл жерде гректер ұстанатын христиан ағымындағы адамдар тіршілік етеді.Қарапайым және өте көрікті халық...》 Дереккөздер
Марксизм

Марксизм — 19 ғасырдың 40-жылдары Карл Маркс пен Фридрих Энгельс негізін қалаған философиялық, экономикалық және әлеуметтік-саяси көзқарастар жүйесі. Марксизмнің теориялық қайнар көзі — классикалық неміс философиясы (Г. Гегель, Л. Фейербах), классикалық ағылшын саяси экономиясы (А. Смит және Д. Рикардо) және француз утопиялық социализм ілімі (Ш. Фурье, Р.Оуэн және Сен-Симон). Марксизмнің мақсаты, қоғамның негізгі қозғаушы күші ретінде жұмысшы табының маңызын теориялық негіздеу болды. Философия саласында марксизм табиғат, қоғам мен ойлау дамуының жалпы заңдарын (қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі заңы, терістеуді терістеу заңы, т.б.), Гегельдің идеалистік философиясы ережелерін тұжырымдап, қоғамды, ең алдымен, экономиканы талдау кезінде қолданды. Марксизмнің түйінді идеялық қағидалары — қосымша құн және өндірісті қоғамдастыру түсініктеріне негізделген капитализмнің экономикалық жүйесін талдау, тарихи материализмнің философиялық жүйесі, соның ішінде пролетариаттың тарихи рөлі туралы қорытындылары 19 ғасырдың 2-жартысында жұмысшы қозғалысының негізгі идеологиясына айналды. Марксизм дүниені кең ауқымда қайта құрудың белгілі бір үлгісін қалыптастыруға бағытталды, жаппай әлеуметтік, рухани көзқарастар төңкерісі идеясын жариялады. Классикалық марксизм ымырасыздығымен, іске асатын жобасының зардаптары туралы мәселені шешудегі қаталдығымен ерекшеленді. Марксизм социалистік төңкеріс нәтижесінде пролетариат диктатурасын, екі кезеңнен (социализм мен коммунизм) тұратын коммунистік қоғам орнатуды мақсат етті. Марксизмдегі аш-қан қоғамдық-экономикалық формация теориясы бойынша жаңа өндіргіш күштер мен күні өткен өндірістік қатынастардың арасында жанжал шығып, әлеуметтік төңкеріске әкеледі. Нәтижесінде бір формация екіншімен ауысады. Марксизм ілімі бойынша тарих барлығы бес формациядан: #алғашқы қауымдық, # құл иеленушілік, # феодалдық, # капиталистік және # коммунистік формациялардан тұрады. \ Соңғысы адамзат дамуының ең биік сатысы деп саналды. Дегенмен, марксизм қоғам өміріндегі әлеуметтік және саяси үдерістерге үстірт қарады, түпкі мақсатқа жетуде қантөгіске толы тап күресіне басымдық берді, оның қоғам дамуының ағымына қарай икемділігі шамалы болды. 19 ғасырдың аяғынан бастап марксизм социал-демокриялық қозғалыстың негізгі идеологиясына айналды. Бірақ 20 ғасырдың бас кезінде бұл қозғалыс екіге бөлінді: # В.И. Ленин, т.б. бастаған төңкерісшіл бағыт. # Э.Бернштейн, т.б. бастаған реформашылдық бағыт. Реформашылдар бірте-бірте марксизмнің негізгі теорияларынан бас тартып, қазіргі Батыс Еуропа елдеріндегі социал-демокриялық идеологияны қалыптастырды. Ал Ленин бастаған солшыл күштер Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін коммунистік тоталитарлық жүйенің негізін қалады. 1990 жылға дейінгі кезеңде марксизм социалистік елдердегі мемлекеттік идеологияға айналды. Социалистік жүйе құлағаннан кейін, марксизмді зерттеп, баға беретін жаңа кезең басталды. Дереккөздер
Маркшейдер

Маркшейдер ( — шекара және scheіden — бөлу) — графикалық құжаттарды орындау үшін жүргізілетін жұмыстар жиынтығы. М. і. кен орындарын іздеу, барлау және пайдалану кезінде қажетті карталар мен жоспарды жасау, тіректік және толықтыру торларын салу, пайдалы қазбалардың шығарылу және шығындық көлемдерін анықтау үшін жүргізіледі. Оны атқарушыны маркшейдер деп атайды. М. і. ерте кезден басталған. Б.з.б. 16 — 14 ғ-ларда Мысырда тау-кен қазбаларының кішірейтілген масштабты кескіндері салынған. Герон Александрийский ежелгі заманда жер асты түсіру тәсілдерін баяндап кеткен. Оның негізгі әдістері мен тәсілдерін 16 ғ-да неміс ғалымы Г.Агрикола қысқаша тұжырымдады. Қазақстанда М. і. 1937 ж. Қазақ тау-кен металлургия инcтитутында осы саламен айналысатын кафедраның ашылуынан басталды (негізін қалаған проф. П.А. Рыжов). Аталмыш кафедра мүшелері геолог мамандармен бірлесіп, көптеген кен орындарының пішінін, орналасу жағдайын, бос жыныстармен шектесулерін анықтады. Пайдалы қазбаларды ұтымды игеру үшін нақтылап өлшеулерде маркшейдерлік әдістер мен аспаптар қолданылады (қ. Маркшейдерлік приборлар). Геол. М. і-тер пайдалы қазбаларды жер қойнаувы кеңістігіндегі орналасу ерекшеліктеріне, құрылымдық қасиеттеріне қарай геометриялық денелерге бөледі, ал матем. заңдылықтар мен өрнектерді қолданып, олардың іске жарамды, жарамсыз қорларының мөлшерлерін анықтайды. Кен орнын пайдалану кезінде маркшейдерлік қызмет тау-кен өнеркәсібі өндірістік процесінің динамикасын тіркеу, пайдалы кеннің сапасын арттыру жолдарын іздестіру, технол. процестерді жетілдіру, кенді тиімді бағытта қазып алу, тау жыныстарының қысымы мен қозғалысын зерттеу және оларға қарсы шаралар қолдану, т.б. жұмыстарға қатысады. Тау-кен өнеркәсібін жапқанда немесе тоқтатқанда маркшейдерлер кеннің түгел қазылып алынғанын немесе алынбағанын анықтап графиктік документтер толтырады. М. і-тің теор.-практик. мәселелерін шешудеҚР өұА-ның акад. Ж.Ержанов, корр. мүшелері Ж.Қаңлыбаева, А.Машанов, И.И. Попов, т.б. көп еңбек сіңірді. Т. Пентаев Әдебиет * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
Мәртөк ауданы

Мәртөк ауданы — Ақтөбе облысының солтүстігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. Орталығы — Мәртөк ауылы. Географиялық орны, жер бедері мен климаты Мәртөк ауданы солтүстігінде Ресей Федерациясының Орынбор облысымен, батысында Қобда, оңтүстігінде Алға ауданы және Ақтөбе қаласымен, шығысында Қарғалы ауданымен шектеседі. Аудан солтүстіктен оңтүстікке 110 шақырымға созылса, бұл көрсеткіш шығыстан батысқа 147 шақырым құрайды. Аудан жері негізінен жазық, солтүстігі сәл қыратты келеді. Ең биік жері ауданның солтүстік-шығысында (414 м). Климаты айқын континенттік, қысы — суық, жазы — ыстық. Ауаның жылдық орташа температурасы қаңтарда –15 — 17С, шілдеде 21 — 23С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 220 — 250 мм. Халқы Халық саны 29980 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (62,72%), орыстар (17,67%), украиндар (12,15%), немістер (2,78%), беларустар (0,37%), татарлар (1,76%), басқалары (2,55%). Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 4,5 адамнан келеді. Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 32 елді мекен 13 ауылдық округке біріктірілген: Ірі елді мекендері Өзен-сулары Ауданның оңтүстік-батыс жерімен Елек өзені және оның салалары Ақсу, Жамансу, Тәңірберген (Танаберген) ағып өтеді. Шығысын бойлай Жайық өзенінің саласы Қиялы Бөрте өзені ағады. Бірнеше ұсақ көлдер бар. Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Аудан аумағында құрғақ дала белдеміне тән топырақ жамылғысы қалыптасқан. Тың және тыңайған жерлерді игеру барысында жерінің көбі жыртылған. Өсімдіктің 300-ден аса түрі бар, оның ішінде боз, бетеге, қара жусан, ши, қамыс, құрақ, бұталы өсімдіктер өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, суыр, борсық, сарышұнақ, аламан тышқаны және бауырымен жорғалаушылар, т.б. мекендейді. 160-қа жуық құс түрі ұялап, 27-ісі жыл бойы қалады. Шаруашылығы, инфрақұрылымы Ауданда 1996 жылға дейін астық өндіру, оған қосымша сүтті-етті мал, көкөніс, картоп өсіруге маманданған 13 ұжымшар, 4 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі болған. 1996 жылдан АҚ-дар, ӨК және шаруа қожалықтары құрылды. Аудандағы ауыл шаруашылығына жарамды жердің аумағы 480 мың га, оның ішінде жыртылған жері 188,2 мың га, шабындығы 11,0 мың га, жайылымы 265,2 мың га, орманы 5,6 мың га. (2000). Мал шаруашылығында 2000 жылы 35,1 мың сиыр, 14,4 мың қой мен ешкі, 10,2 мың шошқа, 1,5 мың жылқы болды. Жалпы білім беретін 31 орта мектеп, 1 кәсіптік-тех. мектеп, мәдениет үйі, 16 клуб бар. Денсаулық сақтау саласында аурухана мен емхана, 12 фельдшерлік-акушерлік пункт, 4 отбасылық-дәрігерлік амбулатория жұмыс істейді. Аудан жерімен Орынбор — Ташкент т. ж., Ақтөбе — Мәртөк, Ойыл — Мәртөк автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Марш

Марш (, ) — әуен-ырғағы, өлшемі жігерлі муз. шығарма (жанр). М-тың өлшемі 2/4, 4/4 және 6/8. Әскери М., жорық М-ы, парад М-ы, жерлеу немесе қаралы М. болып бөлінеді. Сонымен қатар М. жанры опералық симф., фортепьянолық, аспаптық музыкада, балет пен театр музыкасында да кездеседі. Қазақстанда М. жанрының тууы Құрманғазының есімімен (“Перовский марш” күйі) байланысты. Қазақстан композиторлары А.В. Затаевич “Қазақ маршы” (1925), Р.Елебаев “Жолдастар” (1930), Л.Хамиди “Қызыл әскерлер жыры” (1939), М.Төлебаев“Шахтер әні” (1947), т.б. М-тық шығармалар жазды. Ш.Қалдаяқовтың “Менің Қазақстаным” әні — көпшіліктің сүйіп айтатын М-тық ән. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Маршал

Маршал # ортағасырлық Франциядағы сарай атағы; # бірқатар мемлекеттер әскеріндегі ең жоғарғы әскери атақ немесе шен. Алғаш рет Францияда 16 ғ-да пайда болды. Кейін М. атағы Испания, Түркия (мушир), Италия, Жапония, 20 ғ-да Ұлыбритания, Үндістан, Польша, Финляндия, Румыния, Моңғолия, Корея, Югославия, Болгария, т.б. елдерде қолданылды. КСРО-да 1935 жылдан Кеңес Одағының Маршалы, 1943 жылдан әскер түрлерінің маршалы және Бас Маршал атақтары енгізілді; # Польшада кейбір азаматтық қызмет адамдарының атағы (Сейм М., Сеймнің Вице-М.). Дереккөздер
Мағазы Масанчи

Масанчи Мағазы (1885, Верный — 1935) — мемлекет қайраткері. 1917 ж.Ташкентте құрылған Түркістан Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің мүшесі болды. 1920 ж. М. бастаған Түркістан дүнген полкі құрылды. 1921 ж. ол 8-қазақ бригадасы құрамына енгізіліп, басмашыларды жою мақсатында Ташкент қ-на жіберілді. 1922 ж. Жетісу облысы милиция басқармасының бастығы болып тағайындалды. М. Алматыдағы алғашқы дүнген мектебінің және “Кеңестер елі” дүнген ұжымшарының негізін қалады. Өмірінің соңына дейін ол Қазақстан мен Өзбекстандағы кеңестік органдарда жауапты қызметтер атқарды. Алматы қ-нда М-дің құрметіне ескерткіш орнатылып, көше аты берілген. Дереккөздер
Массалық сан

Массалық сан — атом ядросындағы нуклондар (протондар мен нейтрондар) саны. Бір хим. элемент изотоптарының М. с-ы түрліше болады. М. с. А әрпімен белгіленеді және ол әдетте элемент символының сол жақ жоғ. бұрышына жазылады. Мыс., 32S М. с-ы (А) 32-ге тең болатын күкірт изотопын көрсетеді. М. с. мен элементар эл. зарядының бірлігі арқылы өрнектелген ядро заряды (Z) атом ядросының құрамын анықтайды, яғни атом ядросы Z протоннан және (А–Z) нейтроннан тұрады. Массаның ат. бірлігі арқылы өрнектелген және ең жақын бүтін санға дейін дөңгелектенген кез келген атомның массасы оның М. с-ына тең болады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 6 том Сілтемелер
Масс-Спектроскопия

Масс-Спектроскопия (масс-спектрометрия, масс-спектрлік талдау) — затты оның құрамына кіретін атомдар мен молекулалардың массаларын және бұлардың санын анықтау жолымен зерттеу әдісі. Массалар мәндерінің жиынтығы және бұлардың салыстырмалы құрамы масс-спектр деп аталады. М.- с-да m массасының е зарядқа қатынастарының шамасы әр түрлі иондарды вакуумда электр және магнит өрістерінің әсері арқылы бөлуде (жіктеуде) қолданылады (қ. Масс-спектрометр). Сондықтан зерттелетін зат алдымен иондалады (егер ол, мыс., электр разрядында немесе планеталардың ионосферасында иондалмаған болса). Ол молекуланың массасын, бпутто молекуласын білуге мүмкіндік береді. Тарихы Алғашқы масс-спектрлерді Ұлыбританияда 1910 ж. Дж. Дж. Томсон, кейін 1919 ж. Ф.Астон алды. Осының нәтижесінде тұрақты изотоптар ашылды. М.-с. алғашқы кезде, көбіне элементтердің изотоптық құрамын анықтау және ат. массаларды дәлірек өлшеу үшін қолданылды. М.-с. осы кезге дейін ядро мен атом массалары жайында мәліметтер алудың негізгі әдістерінің бірі. Изотоптық талдау әдісі ретінде М.-с-ның жоғары дәлдігі мен сезгіштігі оны элементтердің изотоптық құрамын білу аса қажетті болатын басқа салаларда, ең алдымен ядр. энергетикада қолдануға мүмкіндік туғызды. Геология және геохимияда бір қатар элементтердің (Pb, Ar, т.б.) изотоптық құрамын масс-спектрлік өлшеу тау жыныстары мен түзілістерінің жасын анықтау әдістерінің негізіне алынған. М.-с. көмегіменЖердің, Шолпанның, Марстың жоғ. атмосфера қабаттарының бейтарап және иондық құрамына өлшеу жүргізілген (осы сияқты өлшеулерді басқа планеталардың атмосфера құрамына жүргізуге болады). М.-с. әдісінің абс. сезгіштігінің өте жоғары болуы оны заттың өте аз мөлшеріне (~10–13 г) талдау жасау үшін пайдалануға мүмкіндік береді. М.-с. әдісі химияда элементтік, молек. және құрылымдық талдау жасау үшін кеңінен пайдаланылады. К. Жұманов Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Мастодонттар

Мастодонттар — неоген дәуірінде тіршілік еткен сүтқоректі жануарлардың тұмсықтылар отряды тұқымдасының бірі. Еуропа, Азия, Солтүстік Америка және Африкада таралған. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан және Алматы облыстарынан қазба қалдықтары табылған. Олардың арғы тектерінің бірі, гомфотерийлер, Торғай даласындағы, Жыланшық өзенінің жағасынан табылды. Мастодонттардың тістері бұжыр, бүршік тәріздес. Денелерінің биіктігі 1,5 — 3,6 м. Азу тістері пілдің азу тістері секілді ұзын. Ең ертедегі түрлерінде жоғ. және төм. қос азу тістері бірдей ұзын болса, кейінгілерінде тек жоғ. азу тістері ұзарған. Олар батпақты және орманды жерлерде тіршілік еткен. 7-ге жуық түрлері белгілі. Басқа да жойылып кеткен жануарлар сияқты мастодонттарды зерттеу — кайнозойдың құрлықтық шөгінділері стратиграфиясын анықтауда маңызы зор. Дереккөздер
Масштаб

Масштаб (. Maß — өлшеуіш, мөлшер және Stab — таяқ) — сызба, жоспардағы аэрофототүсірудегі немесе картадағы кесінді ұзындығының сол кесіндінің нақты ұзындығына қатынасы. Дерексіз санмен өрнектелген бұл қатынас сандық Масштаб деп аталады. Жоспар мен карталардың сандық Масштабты бөлшек сан арқылы өрнектеледі, алымы бірге тең болса, бөлімі бейнеленген сызықтың неше есе кішірейтілгенін көрсетеді. Сызбада машиналар мен приборлардың ұсақ бөлшектері, көбінесе үлкейтілген мөлшерде көрсетіледі. Бұл жағдайда сандық Масштаб бірден үлкен санмен өрнектеледі. Жоспар мен картадағы ұзындықты өлшеуде қолданылатын сызықтық Масштаб заттың ұзындығын көрсететін, тең бөліктерге бөлінген, жазуы бар түзу сызықтан құралады. Дереккөздер da:Målestok tr:Ölçek, Ardahan zh:比例尺
Борис Андреевич Матвиенко

Борис Андреевич Матвиенко (10.8.1918 ж.т., Қарағанды облысы, Қарқаралы қ.) — ғалым, биология ғылымдарының докторы (1960), профессор (1963). Өмірбаяны * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген (1937). * 1937—39 ж. түрлі шаруашылықтарда мал дәрігері. * 1945—78 ж. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. * Қазіргі уақытта ветеринарлық биопрепараттар шығаратын “Сальвак” ғылыми-өндірістік бірлестігінің директоры. Еңбектері Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты малдәрігерлік микробиология мәселелеріне арналған. Малдың (сальмонеллез) ауруына қарсы вакцина дайындап, өндіріске енгізді, малдың іш тастауы мен жас төлдің өкпе қабыну ауруларының себептерін анықтап, оған қарсы шаралар ұсынды. 70-ке жуық ғылыми еңбектің авторы, 3 авторлық куәлігі бар. Марапаттары * Шошқа қылауына қарсы вакцина тапқаны үшін Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы берілді (1972). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kzpatents.com/patents/matvienko-boris-andreevich База патентов Казахстана. Матвиенко Борис Андреевич]
Математикалық талдау

Математикалық анализ — математиканың функцияларды дифференциалдық және интегралдық есептеулер әдістерімен зерттейтін бөлімі. Математикалық анализдің негізгі зерттеу құралы — шектер әдісі. Математикалық анализдің дамуы нәтижесінде функциядан кеңірек ұғым функционал, оператор ұғымдары пайда болды. Табиғат пен техникада функциялар арқылы құбылыстар, қозғалыстар көптеп кездеседі. Сондықтан Математикалық анализдің функцияларды зерттейтін құрал ретіндегі маңызы зор. Ол математиканың үлкен бөлігін қамтиды. Оған жалпы жағдайда дифференциалдық есептеу және интегралдық есептеу, нақты және жорымал айнымалы функциялар теориясы, комплексті айнымалы функциялар теориясы, жуықтау функциясы, дифференциалдық теңдеулер теориясы, интегралдық теңдеулер теориясы, дифференциалдық геометрия, вариациялық есептеулер, функционалдық анализ, т.б. математиканың бөлімдері кіреді. Тарихы 17 ғ-ға дейін Математикалық анализ дербес есептер шешімінің жиынтығы ретінде ғана танылды. Әрбір есептер мен дербес топтар өз әдістерімен шешілді. 17 — 18 ғ-ларда И.Ньютон, неміс математигі әрі физигі Г.Лейбниц (1646 — 1716), Ресей физик-математигі, механигі Л.Эйлер (1707 — 1783), француз математигі және механигі Ж.Лагранж (1736 — 1813), т.б. ғалымдардың еңбектерінде бір жүйеге келтірілді. Ал Математикалық анализдің базасы — шектер теориясын 19 ғ-дың басында француз математигі О.Коши (1789— 1857) жасады. Математикалық анализ нақты сандар теориясын, шектер теориясын, қатар теориясын, дифференциалдық және интегралдық есептеулер және соларға қатысты қосымшаларды, айқын емес функцияларды, Фурье қатарын, Фурье интегралын, т.б-ларды біріктіретін Математикалық анализдің негізі. Математикалық анализдің әдістері сандар теориясы мен ықтималдықтар теориясында қолданылады және жетілдіріледі. Дереккөздер
Матриархат

Матриархат, аналық ру (лат. matrіs — ана және грек. arche — билік, үстемдік) — алғашқы қауымдық құрылыстағы қоғамдық құрылымның бірі. Матриархат кейінгі палеолиттe (б.з.б. 40 — 10-мыңжылдық аралығы) қалыптаса бастаған. Матриархаттың дамуы қазіргі адамдардың (homo sapіens — саналы адам) қалыптасу кезеңімен сәйкес келеді. Матриархат рулық қауымдардың пайда болуына жағдай жасады. Ру қоғамдық ұйымның бір түрі ретінде қалыптасып, онда әйелдер үстемдік жүргізді. Қоғам өмірінде әйел үстемдігінің орнауы олардың дүниеге ұрпақ әкелудегі табиғи қызметіне, полигамия (көп некелік) қатынастарға және тұрмыс-тіршілік пен үй шаруасының ұйтқысы ретіндегі рөліне тікелей байланысты болды. Матриархаттың негізгі белгілері: * ұрпақтың тегі мен бастауы анадан есептеліп таратылды, * тұрмыста және қоғамдық өмірде әйелдер шешуші рөл атқарды, * мүлікке мұрагер болды. Матриархат неолит дәуірінің соңына қарай әлсірей бастады. Оған себеп болған өндірістік қатынастардағы сапалық өзгерістер: мал және егін шаруашылығы, кен өндіру мен металл өңдеу (мыс, қалайы) ісінің қалыптаса бастауы болды. Бұл өндіріс салалары ер адамның күшін мейлінше қажет етті. Сонымен бірге осы кезеңде моногам. (дара некелік) қатынастар орнай бастады. Осы аталған қоғамдық үрдістер матриархаттың патриархатпен (аталық ру) алмасуына негіз болды. Дереккөздер Сілтемелер
Маулане Пайрауи

Маулане Пайрауи, Шаһ Мұхаммед ибн Хисам ад-дин Бұхари (т.-ө.ж.б.) – тарихшы. Негізгі еңбегі Жалис әл-Муштақин парсы тілінде жазылған. М. П. өмірі жайлы нақты деректер жоқ. Кей мәліметтерге қарағанда, Бұхарадан шыққан және ислам дінбасыларымен жақын болған. М. П. шығармасын естеліктермен, шәкірттерінің, дос-жарандарының әңгімелері негізінде жазған. Бұл еңбек қазақ халқының ортағасырлық тарихы үшін бағалы дерек көзі болып табылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 6 том Сілтемелер
Маусымжан

Маусымжан– қазақтың халық биі. Музыкалық өлшемі 2/4. Алғаш рет Қазақ мемлекеттік филармониясының би ансамблінде (қоюшы Ш.Жиенқұлова) қойылды. Бишілер әсем қимылмен сұлу қыздың көркін, нәзік сымбатын бейнелейді. Кейіннен жеке бишінің орындауында (қоюшы Ш.Жиенқұлова) да қойылды. “Маусымжан” биі көркемөнерпаздар үйірмелерінің репертуарынан тұрақты орын алған. Дереккөздер
Кейіпкер

Кейіпкер – көркем шығармада суреттелетін оқиғаға қатысушы адам, әдеби образ. Әдебиетте адамның көркем бейнесін жасағанда, жазушы оның кескін-тұлғасын, іс-әрекетін, мінезін сол ортаның, дәуірдің өзгешеліктерін танытатын типтік сипаттарымен қатар өзінің басына ғана тән ерекшеліктерді де анық байқалатындай етіп суреттейді. Көркем бейненің типтік өзгешелігі қоғамдық өмірдің ішкі сырын, мәнін ашып беру үшін қандай қажет болса, оның даралық, жекелік сипат-белгілері адам тұлғасын, іс-әрекетін, мінез-құлқын көзге айқын елестету үшін, нақтылық қалпында көріп-білу үшін сондайлық қажет. Көркем бейнеге тән типтік және даралық сипат-ерекшеліктер – тұтас ұғым. Кейіпкердің іс-әрекетіндегі, мінезіндегі көптеген жекелік сипат-белгілер өзінің даралық, нақтылық қалпын сақтай отырып, типтік мағынаға да ие бола алады. Кейіпкердің типтік бейнесін суреттеу үшін қоғамдық өмірді жан-жақты, терең зерттеп, білу шарт. Өйткені, көркем бейненің типтік қасиет-сипаты неғұрлым жоғары болған сайын, оның танымдық күші де соғұрлым арта түседі. Кейіпкердің драмалық шығармада атқаратын міндеті басымырақ. Мұнда оқиға бастан-аяқ қатысушы персонаждардың айтқан сөздері (реплика) арқылы өрбиді. Кейіпкер түрлері Әр кейіпкердің көркем бейнесі оның өз сөзі арқылы ашылады. Көркем шығармада жан-жақты толық суреттелетін, негізгі тұлға басты кейіпкер болады. Мыс., “Абай жолы” эпопеясындағы Абай бейнесі. Сонымен қатар, бір шығармадағы басты кейіпкер бірнеше болуы мүмкін. Мыс., М.Әуезовтің “Айман – Шолпан” пьесасында бірнеше кейіпкер бар, онда жеке біреуді басты кейіпкердеп көрсету мүмкін емес. Кейіпкердің тұлғасын, мінезін, іс-әрекетін суреттеу өзгешелігі әдебиетте, көркемөнерде қолданылатын әдіске сәйкес болады. Айталық, романтизм әдісі қолданылған шығармадағы кейіпкерлерді суреттеу тәсілі реалистік әдебиеттегі кейіпкерді бейнелеу тәсілінен бөлек. Реализм әдісі әдебиет пен көркемөнер шығармасында кейіпкерлердің тұлғасын, мінез-әрекетін мейлінше шынайы суреттеуге мүмкіндік береді. Адам мінезін, тұлға бейнесін өзгерісті даму үстінде алып, өмірлік күрес-тартыспен ұштастырып көрсету – реалистік әдістің ең ұтымды жағы. Дереккөздер
Кекесін

Кекесін, ирония (грек. eіroneіa – жорта ойлау, алдау) – сөзді тура мағынасында айтылғандай қолдана отырып, оған қарама-қайшы мағына беру, сөйтіп, ойды жеңіл әзіл-қалжыңмен, зілсіз кекесінмен керісінше айту тәсілі.Қай сөздердің осылай астарлы мағынада, керісінше қолданылып отырғаны олардың айтылу қалпынан, ой желісінен, сөйлеу интонациясынан ап-айқын сезіліп отырады.Кекесін тәсілін қолданудың әсерлілігі жағымды, жылы сөздермен айта отырып жағымсыз мінез, іс-әрекеттерді көрсететін тапқырлық пен қарама-қайшы жайларды тартыстыру арқылы ойды жасырын түрде жеткізе білетін көркемдік шеберлікте. Мыс., “Қайтсін, қолы тимепті, Өлеңші, әнші, есіл ер! Ала жаздай ән салсаң, Селкілде де, билей бер”. Абайдың “Шегіртке мен құмырсқа” атты мысал өлеңіндегі осы бір шумақтағы “қайтсін, қолы тимепті” дегені алғашқы бір сәтте жаны ашып аяғандай көрінсе де, одан әрі бұл сөздері де, “өлеңші, әнші, есіл ер” деп мадақтауы да кекесін екені бірден аңғарылады да, “селкілде де, билей бер” деген тұста rекесіннің аяғы мінеу, шенеуге айналады. Дереккөздер:
Кекілік

Кекілік – тауықтәрізділер отрядына жататын құстар. Салм. 400 – 500 г. Ересек Кекіліктің арқасы көкшіл сұр, қанатының жамылғы қауырсындары көкшіл теңбілді қызғылт сары. Қоңыр сары мойны мен шықшыты қара жолақпен көмкерілген, омырауы көкшіл сұр, бауырының қалған жері қоңыр сары, екі бүйірі ақ, бірақ қара, сары жалпақ жолақты. Кекілік Қазақстанда Жетісу (‘’Жоңғар’’) Алатауында, Қаратауда, Іле және Теріскей Алатауында, Сауыр, Тарбағатайда, Үстірт, Маңғыстауда тараған. Кекілік – ұяламаған уақытта топтанып жүреді, тұрғылықты құс. Жердегі не тас арасындағы шұқыршықтарға құрғақ шөп төсеп, 7 – 22 жұмыртқа салады. Өсімдік дәнін, жәндіктерді жейді. Кекіліктің еті дәмді, арнайы рұқсатпен ауланады. Кекілік - орташа денелі тауық тұқымдастардың өкілі. Қара жолақпен жиектелген, ақ тамақты, екі бүйірі ақ және қара қиғаш жолақты, екі бүйірі ақ және қара қиғаш жолақты ашық өңді құс. Тұмсығы және аяғы - ашық қызыл түсті. Ұялау кезеніңде кекіліктер көбінесе алға шағып тұрған тасқа немесе аласа жартасқа орнығып алып, « кеке-лік», « кеке-лік» деп сыңғырлай қайталап концерт береді. Мекені Еуропаның оңтүстік шығыссында , Алдыңғы, Орта және Кіші Азида өмір сүреді. Қазақстанда Маңғыстау және оңтүстік пен оңтүстік- шығыстың барлық тауларында ұялайды. Теңіз деңгейінен 2500 метрге дейін жоғары тау етегінен құрғақ, тік беткейді ұнатады, оның үстіне әрі құрғақ, әрі ыстық жазда одан жоғарырақтан да кездесуі мүмкін. Өмір сүру дағдысы Өсімдіктекті азықпен ( түбіршікпен, өркенмен, тұқымдармен, жидектермен ) қоректенеді, жазда бунақденелілерді сүйсініп жейді. Төсеніш төселген шұңқырда, жерде ұя салады. Салындыда 6-дан 24-ке дейін жұмыртқалар болады. Кекіліктің екі ұяда қатар ұялайтыны мәлім. Аналық екі ұяға жұмыртқа туып, бір салындыда – өзі , екіншісінде аталығы жұмыртқа басады. Соның салдарынан өрген балапандар қосылады да, жаздың соңында елу балапан ертіп жүрген топтарды жиі кездестіруге болады. Сірә, бұл қалың қарлы қыстан соң санын тез толықтыруға мүмкіндік беретін болар. Өйткені кекіліктер қарды тебіндеп қорек табуға мүмкіндігі болғандықтан, ашығып, көпшілігі өліп қалады. Кекіліктер аңшылардың ең сүйікті олжасы болып саналады. Аспаздық анықтама Қуырылған кекілік Жүнін жулып, ішін тазартқан кекілік етін тұздайды және дәмін жақсарту үшін әр жеріне тұздалмаған мал майын тығыл, жіппен байлап қояды. Шұңғыл шойын табаға тоң майды (1—2 ас қасық) ерітіп алғаннан кейін, етті сонда қызыл күрең тартқанша қуырады. Осыдан кейін ұшаны ыстық духовкаға қояды да, оқтын-оқтын өзінен шыққан сөлін құймалап пісіреді. Ет әдетте 35—45 минутта әзір болады. Әзір болған ұшаны бірнеше бөлікке бөліп, ыдыстарға салады да, қуырғаңда шыққан майы мен сөлін үстіне құймалап, ақжелкен қосып дәмдендіреді. Санат, жібітілген бүлдірген, маринадталған жеміс-жидектерді дастарқанға бөлек ыдысқа салып қояды. Дереккөздер Мектеп энциклопедиясы "Құстар", Алматыкітап 2010, Автор: А.Ф. Ковшарь, В.А. Ковшарь Сыртқы сілтемелер * [http://piterhunt.ru/pages/animals/pticy/di4/fazan/keklik.htm/ Каменная куропатка или кеклик] * [http://www.zooclub.ru/birds/vidy/138.shtml/Кеклик Кеклик]
Келдібек хан

Келдібек хан – Алтын Орда ханы. Жошы әулетінен шыққан, Батудың ұрпағы. Муин әд-Дин Натанзидің “Ескендір анонимі” мен орыс жылнамаларында Келдібек хан Алтын Орда ханы Жәнібектің, ал “Муизз әл-ансаб фи шаджарат салатин Моғұлда” Жәнібектің баласы Ірінбектің ұлы делінеді. Кейбір шығыс авторлары мен орыс деректерінде Келдібек хан 1357 жылы Бердібектің қолынан қаза тапты деп көрсетілген. Алтын Ордадағы 1360 – 80 жылы “дүрбелең жылдары” Өзбек ханның жесірі, Жәнібектің шешесі Тайдула хатұн және оның жақтастары Сарай қаласында Келдібек ханның атымен басқа біреуді хан деп жариялады. Шығыс Дешті Қыпшақ аңыздарында ол адам жалған Келдібек хан деп аталды. Таққа отырғаннан кейін Келдібек хан Жошы әулетінен шыққан көптеген әмірлер мен билерді қырып-жойды. Нумизматикалық деректерге қарағанда һиджраның 762 – 63 ж. (1360 – 62) билік құрған. Низам әд-Дин Шами, Шараф әд-Дин Әли Йездидің мәліметтері және авторы белгісіз “Шәджарат әл-атрак” шығармасы бойынша, ол Бердібектен кейін және Наурыз ханға дейін билік жүргізген. Өтеміс қажының “Шыңғыснамесінде” Келдібек хан Бердібек қайтыс болған соң хан болған Қызыр хан тақтан қуылғаннан кейін билік басына келген. Орыс жылнамалары мен басқа да деректер бойынша, Келдібек хан Бердібек, Құлпа, Наурыз, Хызыр, Темір қожа, Орда-Шейх, Абдаллах сынды хандардан кейін, Мұратпен (Мурид, Мурут, Бурут) бір мезгілде билік жүргізген. Мұрат Келдібек хан қайтыс болғаннан кейін сарайда хан болған. Келдібек хан өзіне наразы әмірлердің қолынан қаза тапты. Келдібек хан тұсында Алтын Ордадағы экономикалық-саяси жағдай едәуір әлсіреді. Дереккөздер:
Келес (өзен)

Келес – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Қазығұрт, Келес аудандары арқылы ағып өтеді. Ұзындығы 241 км, су жиналатын алабының ауданы 3310 км 2 . Бастауы Бастауын Қаржантау жотасының батыс беткейі мен Қазығұрт тауынан бастау алып, Шардара бөгеніне құяды. Ағысы Бастау алатын жерінен оңтүстік-батысқа қарай ағады. Қаратас ауылының тұсында оңтүстікке бұрылады. Гидрологиясы Жоғары ағысындағы арнасы тар және тік жарлы келген, төменгі ағысындағы арнасы кең. Ірі салалары Көкпарсай, Қаржансай, Ұялысай, Ащықарабаусай, т.б. Суы тұщы. Қар және жер асты суымен толығады. Қапыланбек ауылы тұсындағы көп жылдық орташа су ағымы 5,9 м 3 /с шамасында. Өзен суы бау-бақша, егін суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Келсоқ

Келсоқ – ұлттық тағам. Тарыдан сөк жасалып, сөкті келіге салып үстіне аз ғана мөлшерде сүт, піскен немесе шикі қаймақ құяды да келсаппен түйеді. Әбден түйіліп болғанда сөк бөртіп, келсоқ дайын болады. Келінің ішінен қырып алып, дастарқанға қояды. Жас балаларға сыққан құрт сияқты береді. Дереккөздер:
Келіншекшөп

Келіншекшөп(Chaetolіmon) – қорғасыншөп тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қызылқұм (Бетпақдала), Түркістан, Қаратаудың тасты беткейлерінде, қызыл сазды, тастақ шөлдерде тікенді Келіншекшөп (Chaetolіmon setіferum) түрі өседі. Биіктігі 20 – 40 см, тамыры жуан, жапырақтары тамырын айнала қоршап, жертағандап орналасады. Олардың ішкі орамы (жазғысы) етжеңді, жалпақ, кейде дөңгелек жебе тәрізді, ал жазғытұрымғы жапырағының сыртқы орамы – жұмсақ, жұқа, тез қурап қалады. Гүлсидамдарының саны – 2 – 12, тік, сынғыш келеді. Гүлшоғыры – бір не екі гүлді масақ. Гүлінің күлтесі – ірі, желегі негізінен бос орналасады. Тек түбінде ғана біріккен, ақшыл қызғылт түсті. Тостағаншасының ұзындығы 12 – 14 мм, ені 1 – 1,5 мм, түтік тәрізді. Сәуір – маусымда гүлдейді, мамыр – маусымда жемістенеді. С. Арыстанғалиев Сілтемелер
Кельвин

Кельвин (К) – термодинамикалық температураның бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшеу бірлігі. Ол судың үштік нүктесі термодинамикалық температурасының 1/273,16 бөлігіне тең. 1968 жылға дейін Кельвин градусы (К) деп аталып келді. 1К=1°С. Дереккөздер:
Кемпірауыз

Кемпірауыз (Клещи) — дайындаманы қысыммен өңдеу кезінде қарпып ұстауға және орын ауыстыруға арналған қысқаш тәрізді теміршебер құралы. Түрлері * Қысатын кемпірауыз (Клещи зажимные) — қысуға қолданылатын қысқыш. * Бүкірейген кемпірауыз (Клещи выгнутые) — қарпығыш бөлімі бүкірейіп тұрған қысқыш. * Қапсыра камтитын кемпірауыз (Клещи охватывающие) — қарпығыш бөлімі қысқанда қапсыра қамтитын қысқыш. * Жазық ерінді кемпірауыз (Клещи с плоскими губами) — қарпығыш бөлімінің түрі жазық болатын қысқыш. * Дөңгелек ерінді бойлық кемпірауыз (Клещи продольные с круглыми губами) * Дөңгелек ерінді көлденең кемпірауыз (Клещи поперечные с крулыми губами) * Шаршы ерінді бойлық кемпірауыз (Клещи продольные с квадратными губами) Дереккөздер
Кемпіртас

Кемпіртас – әдет-ғұрып, діни сенімдерге байланысты тастан мүсінделген адам пішіні, балбал тас. Қарпат таулары маңынан Моңғолияға дейінгі Еуропа мен Азия құрлығындағы жазықтарда, Қырым, Солтүстік Кавказ даласында кездеседі. Кемпіртас 4 топқа бөлінеді: 1) қола дәуіріндегі Кемпіртастар (б.з.б. 2-мыңжылдық) – бас жағына жұлдыздардың, етегіне адамның тұрпаты пішінделген, биікт. 2 – 4 м сын тастар; 2) Қара т. маңындағы сақ дәуіріндегі . Кемпіртастар 13 ғасырдағы Еуропа саяхатшысы В.Рубруктің дәлелдемесіне орай ғалымдар Кемпіртасты қыпшақтардың 11 – 12 ғасырлардағы мәдени мұрасына жатқызады. Ішінара алан мен хазар тайпаларынан (6 – 8 ғасырлар) қалған мұраға да санайды. Кемпіртасты ескі түркі жазуында «блбл», орхон жазуында «балбық» деп таңбалайды. Кемпіртас ұғымы ғылым мағынасында балбалдар мен мүсін тас түсінігін қоса қамтиды. Қазақстанда балбалдар, негізінен, Баянауыл маңында, мүсін тастар Атасу, Қарқаралы, Беғазы, Жылысбай, Жекешат пен Ерейментауда кездеседі. Дереккөздер *Веселовский Н., Современное состояние вопроса о «каменных бабах» или «балбалах» Зап. Одесского общества истории и древностей», т. 32, 1915; *Марғұлан Ә.Х., Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер, Ежелгі мәдениет куәлары, А., 1966. Сыртқы сілтемелер * [http://bayanaul.pavlodar.gov.kz/?show6&lang2&artID60&page2/ Кемпіртас]
Кемпіршөп

Кемпіршөп(Acanthоlіmon) – қорғасыншөптер тұқымдасына жататын аласа бұталы не бұташықты өсімдік. Қазақстанда Қаратау, Кетпен тауларында, Талас Алатауында, Мойынқұм да, Бетпақдалада, Тарбағатай да, Күнгей Алатауы, Жетісу Алатауы (Жоңғар Алатауы), Іле Алатауларында, Шу-Іле тауында кездеседі. Тасты, тастақты, тұзды саздақты жерлер мен тау беткейлерінде өсетін 14 түрі бар, оның 6 түрі – эндемик. Кемпіршөптің биіктігі 7 – 40 см. Сабағын орай орналасқан жапырақтары ұзынша, үш қырлы, жұмырлау не жалпақ үшкір болып келеді. Ірі, қызыл, қызғылт, қарақошқыл, сирек ақ түсті гүлдері бір не көпгүлді масақ не қалқанша гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақтары ойық шұңқыр тәрізді, күлтесі тостағаншасынан ұзындау. Аталығы – жіпшелі, аналығының мойны бос, жалаң болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі ұзынша келген, ашылатын қақпақшасы болады, піскенде тостағанша жапырақшасымен бірге түседі. Титов кемпіршөбі (Acanthоlіmon tіtovіі), Тарбағатай кемпіршөбі (Acanthоlіmon tarbagataіcum) және Линчевский кемпіршөбі (Acanthоlіmon lіnczevskіі) – Кемпіршөптің өте сирек кездесетін, жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқан түрлері. Сондықтан олар қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. С. Арыстанғалиев Дереккөздер Сілтемелер
Кендірліқиясай

Кендірліқиясай – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы шөлді үстірт. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 135 – 140 км-ге созылып жатыр, енді жері 90 км. Жер бедері Үстірт теңіз деңгейінен 100-120 м биіктікте, абсолюттік биіктігі 170 м. Өн бойында ойдым-ойдым қазаншұңқырлар (Базыгүрлі-Жазыгүрлі) кездеседі. Тұрақты ағынды өзендері жоқ. Геологиялық құрылымы Кендірліқиясай негізінен плейстоцен дәуірінің сармат кезеңі әктасынан түзілген, шөлдік денудациядан мүжілген аласа таулар мен төбелер понт және меотис әктастарынан құралады. Өсімдігі Шөлдің сұр, сортаңды қоңыр топырағында көкбуын және сораң өседі. Дереккөздер
Кенегес

Кенегес Кенегес – қазақ, өзбек, қарақалпақ халықтарының құрамындағы тайпа. Ақтөбе облысының оңтүстігіндегі қазақтар арасында кенегес атты рулық топ бар. Олар өздерін шектінің назар руына жатқызады да, арғы аталарын қазіргі Қоңырат қаласы төңірегінен, қарақалпақтың кенегес тайпасынан шыққан деп санайды. Халық арасындағы аңызға қарағанда, кенегес бір кездерде маңғыт тайпасы құрамында болған. Олар осы уақытқа дейін сол маңғыттармен бірге араласып тұрады. Тарихи мәліметтер бойынша кенегес деген атау ғыл. жазбаларда алғаш рет 1428 ж. кездеседі. Бұл тайпа және оның билеушілері Әбілхайырды хан көтеріп, оның Орта Азияны жаулап алу жорығына белсене қатысқан. Кенегестер қарақалпақ және өзбек халықтарының құрамына сол кезде кірген болуы керек. 19 ғ-дың аяғында өзбек кенегестердің саны 35 мыңға жетіп, Қашқадария алабы мен Шаїрисябз төңірегін қоныстанған. Ал қарақалпақ кенегестердің саны 20 ғ-дың басында 8600-дей болған. Олар Янгыбазар мен Кегейлі болыстарын қоныстанған.Бұхар мен Ферғана қарақалпақтарының арасында да кенегестер ұшырасады. Қарақалпақ кенегестері 8 руға (араншы, тарақлы, ақтоғын, оймауыт, омыр, жобал, ноқыс, домбозақ); өзбек кенегес тері 5 руға (қайсаралы, тарақлы, ачамайлы, абақлы, чехут) бөлінеді. кенегестердің ру аттары Орта жүздегі керейлердің ру аттарына ұқсайды. Қарақалпақ кенегестердің таңбасы – Х (ашамай), яғни Орта жүз керейлерінің ашамайлы руының таңбасымен бірдей. Дереккөздер:
Кенеп

Кенеп келесі мағыналарға ие: # Иірілген мақта жіптен, кендір мен зығыр талшықтарынан тоқылған мата. Үй ішінде төсеніш ретінде пайдаланылады; # Кескіндеме салуға арналып, матадан керілген негіз. Мата тікелей кескіндемеге арналса да кенеп деп аталады. Кенепке сурет салу 17 ғ-дан кейін өріс алды. “Полотно” сөзі майлы бояумен салынған картина ұғымын да білдіреді. Дереккөздер et:Lõuend he:קנבס id:Kanvas no:Kanvas pl:Płótno pt:Lona ru:Холст simple:Canvas sv:Kanvas
Сора (өсімдік)

Сора немесе каннабис (лат. Cannabіs) – сора тұқымдасына жататын бір жылдық талшықты өсімдік. Сораның шыққан жері – Орталық Азия. Оны б.з.б. 1-мыңжылдықта қолдан өсіре бастаған. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Негізінен, далалық алқаптар мен оңт. облыстардың таулы аймақтарында өсетін: екпе сорасы (C.satіva) және арамшөп сора немесе қарасораң (C. ruderalіs) бар. Олардың биікт. 50 – 150 см. сабағы жұмыр, жұмсақ, түкті. Жуандығы 8 – 30 мм. Жапырағы 3 – 7-ден бөлінген, ланцет тәрізді, жиегі араның тісі сияқты иректелген. Гүлдері қос жынысты, масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды жаңғақша. Сораның талшығы мата, кенеп тоқуға, әр түрлі арқан, жіп есуге пайдаланылады. Дәнінен тағамдық, тех. май алынады, күнжарасы – құнды мал азығы. Сораны кейде әсемдік үшін де өсіреді. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін үнді сорасынан гашиш (марихуана) алынады; қ. Есірткі дақылдары. Дереккөздер: