kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шұбарқұдық мұнай кен орны

Шұбарқұдық мұнай кен орны – Ақтөбе облысы Темір ауданы Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 179 км жерде, Шилі өзенінің жағасында орналасқан. Кен орны 1931 жылы ашылып, барлау-пайдалану жұмыстары 1937-1949 жылдары қатар жүргізілді. Геологиялық құрылымы Алғашқы мұнай 1931 жылы ядросы 325 м тереңде жатқан тұз күмбезінің солтүстік және оңтүстік қанаттарындағы пермь-триас шөгінділерінен алынған. Негізгі мұнай иірімдері төмендігі пермьнің кунгур ярусының тұз қат-қабаты бетіндегі жоғары пермь шөгінділерінде орналасқан шоғырда (жалпы қалыңдығы 120 м). Мұндағы шамалы цементтелген сазды-құмды мұнайлы қабаттың жалпы қалыңдығы 50-75 м. Жатыс сипаты Линза пішіндес мұнайлы қабаттар солтүстік қанатта 305-425 м, оңтүстік қанатында 350-400 м тереңдікте. Өткізгіштігі баяу, мұнайлы қабаттардың кеуектілігі 0,12- 0,20%. Тұз бетіндегі қалың жоғарғы пермьдік тау жыныстары екі лықсу арқылы батыс, солтүстік, оңтүстік қанаттарға бөлінген. Тығыздығы, құрамы Мұнайы метанды-нафтенді, тығыздығы 8,34-9,25 г/см 3 , 200 ° С-та бөлінетін жеңіл фракциялар мөлшері 6,5 – 16%; 64% шайыры, 0,55% күкірт, 1,5% парафин бар. Мұнай шығымы 6,6 m 3 тәулік. Шағын кен орнына жатады. Дереккөздер
Зікір

Зікір (арабша еске алу, еске түсіру, жадына сақтау) – 1) сопылық ілімде – Алла тағаланы еске алу, оны ұмытпай, үнемі ойлау. Зікір уақыт пен мекен талғамайды, жүрекпен жасалады және тілмен айтылады. Жүректің зікірі, яғни “қалби зикр” – көңіл арқылы Алла тағаланың сипаттарының сәулесін танып білу; Алланы әрдайым еске ала отырып, оның әмірлерін терең түсіну және ұжданның түкпірінен келген қалтқысыз сезіммен оны құлай сүю. Тілмен айтылатын зікір, яғни “лисан-и зикр” – Алла сөзін немесе “Лә иллаҺа иллаллаҺ” тіркесін қайталап айтудан тұрады. Тариқатта сопылар жиналып, шейҺ немесе пірлердің бақылауында “АллаҺ-АллаҺ”, “Һу-Һу”, “хай-хай” сияқты тіркестерді белгілі бір жүйемен қайталап отырады. Зікір дауыстап айтылатын “жаҺри зикр”, үнсіз салынатын “Һафи зикр” болып та бөлінеді; 2) бақсылардың сырқатты “емдеу әдістерінің” бірі. Ол үшін бақсы ” жын-перілерді” шақырып, зікір салған. Зікір салу қазақ халқы арасында Қазан төңкерісіне дейін орын алып келген. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Үлкен Қоскөл

Үлкен Қоскөл — Есіл алабындағы тұзды көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Кеңащы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде, теңіз деңгейінен 257,1 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 14,31 км 2 , ұзындығы 6,1 км, ені 3,3 км, жағалау бойы ұзындығы 15,2 км. Жағалау сипаты Көл қазаншұңқыры сопақша пішінді, солтүстік-батыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған, түбі тегіс, сазды жағалауы жайпақ, ашық. Су жиналатын алабының 25%-ы жыртылған, қалған бөлігінде ақ селеу мен бетеге өскен. Қар суымен және атмосфералық жауын-шашынмен толығады. Дереккөздер
Жақсыбеков Ырыскелді Дәуренбекұлы

Жақсыбеков Ырыскелді Дәуренбекұлы (1928 - 2013, Қостанай облысы Қарабалык ауданы. Тастыөзек ауылы,) – агроном. *Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1972). *Облыста, ауданда басқару органдарында, мәдениет және кино саласында (1954 – 89) жұмыс жасады. *1994 жылдан «Цесна» корпорациясы директорының орынбасары, «ИнфоЦес газеті» ЖШС басқармасының төрағасы, «Ақмола – Астық» концерні басқармасы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. «Құрмет» ордені және медальдармен марапатталған. Рыскелді Дәуренбекұлы Жақсыбеков 1928 жылдың 15 желтоқсанында Қостанай облысының Қарабалық ауданына қарасты Тастыөзек ауылында дүниеге келген. Совет Армиясының қатарында әскери борышын атқарғаннан кейін 1954 жылдан бастап 35 жылдай мәдениет саласында қызмет етті, оның ішінде 25 жыл бойы тапжылмай Целиноград облыстық кинофикация басқармасына жетекшілік етті. 1974, 1975 және 1981 жылдардағы жемісті жұмыстарының арқасында, ‹‹КСРО-дағы социалистік жарыстың жеңіскері›› атағын иеленді, ал 1982, 1985, 1987 жылдары облыстық Кеңестің депутаты болып сайланды. Бірнеше дүркін облыстық партия конференциясына делегат болып сайланып, Қазақстан компартиясының Орталық Комитетінің съездеріне қатысқан. Ол еліміз бен облысымыздың экономикасы мен мәдениетінің өсуіне үлкен үлес қосты, достары мен әріптестерінің арасында өте сыйлы болды. Рыскелді Дәуренбекұлының жемісті еңбегі Кеңестер Одағы мен Қазақстан Республикасының көптеген мемлекеттік және ведомстволық наградаларымен бағаланған. Зейнеткерлікке шықққаннан кейін өмірінің аяғына дейін қоғамдық жұмыстармен айналысты. Республикалық Ардагерлер ұйымының Орталық Кеңесі Президиумының мүшесі болды. Пайдаланылған cілтемелер [http://news.nur.kz/245541.html]
Әлдеуін батыр

Әлдеуін батыр (шамамен 1609 — 1670 жылы) — батыр, Есім хан әскерінің қолбасшысы. Есім ханның өзбектің Тұрсын ханына қарсы жорығында ерекше көзге түскен. Ойрат билеушісі Батыр қонтайшының 1643 жылы 50 мың қолмен Қазақ хандығына жасаған шабуылына Жәңгір хан, Жалаңтөс баһадүрмен бірге тойтарыс берген. Бұл шайқаста Әлдеуін батыр арғын тайпасы жасағына ағалық етті. Әлдеуін батырдан Ақша батыр, одан Қанжығалы Бөгенбай батыр туады. Дереккөздер
Құрбанғали Байназарұлы Тыныштықбаев

Тыныштықбаев Құрбанғали Байназарұлы (1948 ж.т., Қызылорда қ.) – техника ғылымының докторы (1994), профессор (1995). Мәскеу хим.-машина жасау институтын бітірген (1971). Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында инженер (1971–1972), Қазақстан ғылым академиясының Жоғары энергия физикасы институтында инженер, кіші ғылыми қызметкер (1972–1983), [http://kaznu.kz/ ҚазҰУ] -да аға, жетекші ғылыми қызметкер (1983–1995) болды. 1995 жылдан профессор қызметін атқарады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер *
Байбек батыр

Байбек, Байбақ (туған-өлген жылдары белгісіз) — батыр, би, Айшуақ сұлтанның аталығы. Орыс құжаттарында Әбілқайыр ханның төлеңгіті, “хан сарайының қызметшісі” деп те аталады. 1736 жылы жазда Әбілқайыр ханның сарайында болған ағылшын суретшісі Джон Кэстльдің еңбегінде “Байбек Ағлық” деген атпен берілген. Байбек, негізінен, Әбілқайыр ханның ең сенімді адамдарының бірі ретінде оның маңызды тапсырмалары бойынша қазақ-орыс, қазақ-башқұрт, қазақ-қалмақ қатынастарына белсенді араласты. 18 ғасырдың 30-жылдарының бас кезінде Кіші жүздің Ресей бодандығына өту мәселелерімен Санкт-Петербургте болған (ол жөнінде 1734 жылы 10 маусымда орыс патшасы Анна Иоановнаның Ұлы жүз батырлары мен старшындарына жолдаған грамотасында көрсетілген). Әбілқайыр ханның өзіне және туыстарына қалашық салып беру жөніндегі өтінішімен Мәскеуде болған. Императрица Елизаветаның Әбілқайырға жолдаған грамотасында бұл туралы “Сіздің елшілеріңіз Күдер батыр мен Байбекке сыйлықтар беріліп, кейін қайтарылды. Грамота 1742 жылы 15 маусымда Мәскеуден жіберілді” делінген. 1730—1740 жылдары бірнеше рет Орынборда болып, Орынбор экспедициясының бастығы К.Кирилловпен, генерал-лейтенант князь Урусовпен кездесті және олармен Кіші жүздегі жағдай жөнінде сөйлесті. Әбілқайыр қаза болғаннан кейін Байбек. Бопай ханымның, Нұралы ханның тапсырмаларын орындады. Бірақ 1760—1770 жылдары жазылған құжаттарда оның есімі кездеспейді. Дереккөздер
Әлем (Aльманах)

“Әлем” — Қазақстан Қазақстан жазушылар одағы жанындағы аударма және әдеби байланыс жөніндегі бас редакциялық алқа шығарған әдеби-көркем және қоғамдық-саяси альманах. 1991 жылы қазақ және орыс тілдерінде 2 саны ғана жарық көріп, қаржы тапшылығына байланысты шықпай қалған. Көлемі — 27,99 б.т., таралымы — 25 мың дана. Альманахтың “Жыртұмар”, “Жадыны жаңғырту”, “Ойтолғақ”, “Арна”, “Дәнекер” т.б. бөлімдерінде ұлттық дүниетаным, саяси, әдеби-мәдени байланыстар, қазақ халқының тарихындағы ерекше құбылыстардың зерттелу мәселелері туралы көркем, ғылыми-танымдық материалдар жарияланған. Дереккөздер
Үлкен құмды шөл

Үлкен құмды шөл (Great Sandy Desert) — Австралияның солтүстік-батысындағы ірі құмды алқап. Батысында Үнді мұхиты жағалауынан шығыста Макдоннелл және Петерман жоталарына дейін 1300 км-ден астам аумаққа созыла орналасқан. Солтүстікте Кимберли массивінің оңтүстік тарамдарынан оңтүстікте Хамерсли жотасының сілемдеріне және Гибсон шөліне дейінгі аралықты қамтиды. Ауданы 360 мың км². Батыс Австралия таулы үстіртіндегі орнына байланысты жер беті көтеріңкі, теңіз деңгейінен 500 — 700 м биіктікте. Жер бедерінде шығыс, оңтүстік-шығыстан батысқа қарай созылып жатқан құм қырқалар сипатты. Қырқалардың орташа биіктігі 12 — 15 м, ең биігі 40 метрге дейін барады. Ұзындығы 40 — 50 км. Қырқа аралықтарында сор басқан шағын ойыстар жиі кездеседі. Үлкен құмды шөлге тропиктік шөл климаты тән. Ауаның орташа температурасы жазда (желтоқсан — ақпан айларында) 35 С-ге дейін жетеді. Қыста 15 — 20 С-қа түседі. Жауын-шашын жазда экваторлық муссонға байланысты, бірақ өте сирек жауады (250 — 400 мм). Тұрақты ағысы жоқ, тек шеткі аймақтарда құм басқан ежелгі құрғақ арналар кездеседі. Құм қырқаларында биіктігі 1 м-ден асатын, өте қатқыл тікенекті астық тұқымдас спинифекс өседі. Қырқааралық ояңдарда қараған бұталары және аласа эвкалиптер таралған. Су тапшылығынан халық тұрақты мекендемейді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Балабек Жахин

Балабек Жахин (1899, Ерейментау ауданы – 1957, Авангард кеңшары) – еңбек ардагері, ауыл шарушылығын ұйымдастырушы. Социалистік Еңбек Ері (1948). 1931 жылы Авангард кеңшарына кірген. Жылқы фермасының меңгерушісі (1936 – 38), 1938 жылдан ұжымшар төрағасы болған. Тың игеру жылдарында Жахин басқарған ұжымшар жоғары көрсеткіштерге қол жеткізген. Дереккөздер
Үлкен Құндызды

Үлкен Құндызды – Нұра алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Осакаров және Нұра аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 115 км, су жиналатын алабы 3150 км 2 . Бастауы Қоянды тауының оңтүстігінен және Батпақты ауылының батысынан басталып, Құндызды өзенінің сағасынан 8 км жоғары жерде Бала Құндызды өзенімен қосылып Нұраға құятын Құндызды өзенін құрайды. Гидрологиясы Аңғары кең, жағасы көп жерінде жарқабақты. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Көктемде деңгейі көтеріліп, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Орташа көп жылдық су ағымы Сұңқар ауылы тұсында 0,55 м³/с. Қарашада қатып, сәуірде мұзы түседі. Басты салалары: Елтоқ, Топан, Сабырқожа. Бұлардан басқа, ұзындығы 10 км-ден аспайтын, жалпы ұзындығы 49 км болатын 25 ұсақ саласы бар. Өзенде алабұға, мөңке, тасбас, оңғақ, шортан т.б. балықтар кездеседі. Дереккөздер
Түркістан өлкесіндегі атқару комитеттері делегаттарының съезі

Туркістан Өлкесіндегі атқару Комитеттері Делегаттарыңыз Съезі , 1917 ж. 9 – 16 сәуір аралығында Ташкентте өтті. Оған өлкедегі облыстар мен Бұхар әмірлігінен 171 делегат қатысты. Олардың 99-ы жергілікті халық өкілдері, ал қалғандары еур. нәсілдегі ұлт өкілдері болды. Делегаттардың қатарында М.Бехбудий, С.Лапин секілді көрнекті қайраткерлер өзінің белсенділігімен танылды. Съезде Ақпан революциясынан кейінгі Ресейдің саяси құрылысы мәселесі қызу талқыланды. Бұл мәселе төңірегінде сөз сөйлеген жергілікті халық өкілдері Ресейдің болашақта федеративті респ. болуын, ұлттық аймақтардың автономия алуын жақтайтындықтарын танытты. Соған орай съезде Ресей демокр. республика болып құрылсын, жекелеген облыстарға кең көлемдегі автономия берілсін деген қаулы қабылданды. Съезде Уақытша үкіметтің Түркістан к-тінің төрағасы Н.Н. Щепкин баяндама жасап, өлкені басқару жүйесін құру алда тұрған кезек күттірмес мәселенің бірі екендігін мәлімдеді. Оның ұсынысы негізінде өлкедегі облыстарға тағайындалатын комиссарлар өз аумағында билік жүргізу функцияларын қадағалап, ондағы мәселелердің дұрыс шешілуіне тікелей жауап беретін болды. Съездің ұйғарымы бойынша Түркістан к-ті жанынан өлкедегі мәселелердің шешімін талқылайтын арнайы комиссия құрылатын болды. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Әлем әдебиеті кітапханасы

“Әлем әдебиеті кітапханасы” (“ӘӘК”) — әлем әдебиетінің үздік шығармалары енген (200 том) кітаптар сериясы. “ӘӘК”-н Мәскеудегі “Художественная литература” баспасы 1967 — 77 жылы аралығында орыс тілінде шығарған. Басылымды дайындауға М.Горький атындағы әлем әдебиеті институты атсалысты. “ӘӘК” үш сериядан тұрады. * 1-серияға: ежелгі дәуір, қайта өрлеу, орта ғасыр, ежелгі шығыс әдебиеті және 17 — 18 ғасырлар әдебиеттері (64 том) енген. * 2-серия тұтас 19 ғасыр әдебиетінен (63 том) тұрады. * 3-серияға 20 ғасыр шығармалары (73 том) топтастырылған. “ӘӘК”-ның 127 кітабы антологиялық томдар. Сондай-ақ, кейбір әлем әдебиетінің классикалық үздік шығармалары алғаш рет орыс тіліне аударылып берілген. “Ежелгі Шығыс поэзиясы мен прозасы”, “Орта ғасыр романдары мен повестері”, Ф. Рабленің “Гаргантюа және Пантагрюэль” романы алғаш рет толық аударылып басылған. “ӘӘК-н” дайындауға әлемнің белгілі әдебиеттанушы ғалымдары жұмылдырылды. Әр кітап ғылыми-зерттеу мәндес алғы сөздер мен түсініктемелермен қамтамасыз етілген. “ӘӘК”-нда адамзат баласының барлық дәуір, кезеңінің сөз өнері шеберлері — 3235 автордың 25800 үздік шығармасы 100-ден астам тілден аударылып жарық көрген. Әр том 50 баспа табақтан 300 мың дана тиражбен, барлығы 60 млн-нан астам дана болып тарады. “ӘӘК”-ның 3-сериясында қазақ сөз өнері зергерлерінің де таңдаулы туындылары енген. 1-сериясының “КСРО халықтарының батырлық эпосы” деп аталатын 13, 14 томдарындағы эпостардың ішіне қазақтың “Қобыланды батыр” жыры енген, ал “КСРО халықтарының 4 — 18 ғасырлардағы поэзиясы” атты 55-томына Бұқар жыраудың толғаулары кірген. 2-серияның “КСРО халықтарының 19 — 20 ғасыр басындағы поэзиясы” атты томына қазақ әдебиетінің Шөже, Сүйінбай, Біржан сал, Жаяу Мұса, Ақан сері, Кемпірбай, Сара, Балуан Шолақ, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Сұлтанмахмұт Торайғыров сияқты ірі өкілдерінің өлеңдері енгізілген. “ӘӘК-ның” 3-сериясындағы “Совет поэзиясы” атты 2 томдығына қазақ ақындарынан Ж. Жабаевтың, Сәкен Сейфуллиннің, І. Жансүгіровтің, Әбділда Тәжібаевтың, Қасым Аманжоловтың шығармалары берілген. “Совет әңгімелері” атты 2 томдыққа М. Әуезовтің “Көксерек”, Ғ. Мүсіреповтың “Этнографиялық әңгімесі” кірген. “ӘӘК-на” Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясы екі кітап болып (134, 135-томдар) енуі қазақ әдебиетінің көркемдік қуатын әлемдік деңгейде танытты. “ӘӘК” басылымның редакциялық кеңес құрамында Ә. Нұрпейісов болды. Қазақ суретшілерінен Ә. Қастеев, Е. Сидоркин, С. Айтбаев қатынасты. “ӘӘК” сериясының ғылыми принциптерін айқындап, басылымға дайындаған шығармашылық топқа КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1978). Дереккөздер
Қайрат Әукенұлы Байбосынов

Қайрат Әукенұлы Байбосынов (1950 жылы 1 маусымда Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу кентінде туған) — әнші, қазақ дәстүрлі ән өнерін кеңінен насихаттаушы. Қазақстанның Еңбек ері (2025). Қазақстанның халық әртісі (1990). Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері (2006). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері, профессор. Толығырақ * Қайрат Әукенұлы 1950 жылы 1 маусымда Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы Қуандық руының сайдалы бөлімінен шыққан. * 1969 жылы Ж.Елібеков атындағы Республикалық эстрда-цирк колледжі (бұрынғы Алматы эстрада-цирк студиясын) бітірген. * Ұмыт болған, сирек орындалатын әндерді қалпына келтіріп, халық арасына таратуда елеулі еңбек етті. Концерттік сапармен АҚШ, Жапония, Германия, Франция, Испания, Италия, Түркия, Қытай, Бирма, Сингапур, т.б. елдерде болып, ұлттық өнерімізді шет ел тыңдаушылырына танытты. Еңбек жолы * 1969 – 1987 жылдары Гүлдер (ансамбль) ансамбльінің солист-воколисті; * 1987 – 2009 жылдары Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры. * Ж.Елібеков атындағы Республикалық эстрда-цирк колледжінің директоры болды. * 1992 -2009 жылдары Қазақ ұлттық консерваториясының «Халық әндері» кафедрасының меңгерушісі; * 2009 жылдан бастап Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры әрі «Халық әндері» кафедрасының меңгерушісі; Марапаттары * 1980 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты; * 1985 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» құрметті атағы; * 1990 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атақтары берілді. * 2000 жылы «Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы»ның лауреаты; * 2006 жылы президент жарлығымен «Парасат ордені» нің иегері атанды. * 2011 жылы «ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; * 2012 жылы ҚР «Жоғарғы оқу орнының үздік оқытушысы» атағы; * 2013 жылы ІІ дәрежедегі «Достық ордені» мен марапатталды. * 2015 жылы ҚР «Еңбек ардагері» мемлекеттік медалі. * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері. Жеке қасиеттері Діни көзқарасы - мұсылман. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Жарқын, гүлденген». Отбасы Үйленген. Жұбайы -Жөлеу Рабиға Иманғазықызы (1950 ж.т.), зейнеткер. Ұлы - Байбосынов Мұхтар Қайратұлы (1972 ж.т.); қызы - Байбосын Қорлан Қайратқызы (1979 ж.т.). Шығармашылығы «Асылым» - Әні мен сөзі І. Жақановтікі орынд. Қ. Байбосынов. Дереккөздер
Түркістан социалистік “Ерік” партиясы

Туркістан Социалистік "Ерік" Партиясы – Түркістан өлкесіндегі жергілікті халықтың мүддесін қорғау мақсатында 1921 жылы құрылған қоғамдық-саяси ұйым. Оны құруды кеңестік билік жүйесіне оппозициялық көзқарастағы зиялы қауым өкілдері 1919 жылдан бастап қолға алды. 1920 ж. қыркүйекте Бакуде өткен Шығыс халықтарының съезі кезінде астыртын түрде партия құруды жүзеге асыратын, құрамына Зәки Уәлиди Тоған мен Төреқұл Жанұзақов енген комиссия жасақталды. Бұл комиссияға партия бағдарламасын әзірлеу және Түркістанның жергілікті белсенді азаматтарымен байланыс орнату міндеті жүктелді. 1921 ж. 15 – 18 сәуір аралығында Бұхара қаласында партия құру үшін мәжіліс өткізілді. Бұл мәжіліске қазақ, қырғыз, өзбек, тәжік, түркімен халықтарынан өкілдер қатысты. Сондай-ақ мәжілісте Бұхар Халық Кеңес Республикасы мен Хиуа Халық Кеңес Республикасы үкіметтерінен өкілдер болды. Мәжілістің нәтижелі өтуіне Бұхар Халық Кеңес Республикасының Әскери комиссары А.Арифов қамқорлық танытты. Осы мәжіліс кезінде партияның бағдарламасы қабылданды. Партия бағдарламасы теориялық бөлімнен және 9 тармақтан тұрды. Бағдарламаның теориялық бөлімінде Түркістан өлкесінің кеңестік империя уысында болғандықтан мәдени, рухани және экономикалық жағынан дами алмайтындығы, империалистік ұлттың пролетариаты бұрынғы отар елдерге деген көзқарасын өзгертпей отырғандығы, метрополия социалистері орыс емес халықтардың пролетариатына сенімсіздікпен қарайтындығы, кеңестік биліктің Түркістан өлкесін толық орыстандыруды көздейтіндігі атап көрсетіліп, партияның мақсаты Түркістанды империалистік езгіден азат етіп, оны Орталық Азиядағы тәуелсіз мемлекет құру екендігі айтылды. Бағдарламаның қалған тармақтарында * Түркістанды Иран, Үндістан, Қытай, т.б. елдермен темір жол желісі арқылы жалғау * темір жолдан кеңестік орыс монополиясын ығыстыру * Түркістанның жерін және су жүйелерін халықтық меншік деп жариялау * жер асты байлықтары мен өндіріс орындарын мемлекет қарамағына алу * көшпелілерді құнарлы жерлерге орналастыру * жұмысшылар жағдайын жақсарту * Түркістанда халықтық билікті қамтамасыз ету * қала құрылысын жүргізу * қалаларға жергілікті халық өкілдерінің көптеп қоныстануына жол ашу * халық ағарту ісін дамыту * жергілікті халықтың мәдени дамуына қамқорлық жасау партияның алдында тұрған міндеттері ретінде көрсетілді. Түркістан Социалистік "Ерік" Партиясы КСРО құрамындағы түркі-мұсылман халықтарының саяси ұйымдарымен байланыс орната отырып, өзінің алдына қойған міндеттерін жүзеге асыруды ойластырды. Сондай-ақ ол Коммунистік Интернационалға ену арқылы Түркістан халқының мүддесін қорғауға талпынды. Алайда кеңестік билік жағдайында бұл партия кең қанат жая алмай, көп ұзамай өз қызметін доғарды. Дереккөздер
Шымкент еңбек және соғыс ардагерлерінің хоры

Шымкент еңбек және соғыс ардагерлерінің хоры – әуесқой хор ұжымы. 1975 ж. Шымкент қорғасын зауытына қарасты қалалық Металлургтер мәдениет сарайы жанынан ұйымдасты. 1979 ж. оған халық хоры атағы берілді. Ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі – Республика әуесқойлар өнері байқауының лауреаты Е.В. Азарова, концертмейстері Ю.Б. Егорова (1975 жылдан) болды. Хор ұжымы Ұлы Отан соғысы туралы патриоттық тақырыптағы өнерді насихаттай отырып, жастарды қаһармандық-ерлік рухында тәрбиелеу ісіне үлкен үлес қосты. Хор ұжымы қаладағы өндіріс орындарына, мектептерге, техникумдарға, кәсіптік-техникалық училищелерге, институттарға, Оқушылар сарайына, қарттар үйіне барып, көрермендерге мәдени қызмет көрсетті. Бүкілодақтық және Республика еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығы байқауының дипломымен марапатталған. Республика еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығы конкурсының лауреаты (1963). Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Үлкенмүйізді бұғы

Үлкен мүйізді бұғы, алып бұғы, Ирландия бұғысы — бұғылар тұқымдасына жататын жойылып кеткен жануар. Плейстоценнің 2-жартысында (шамамен 400 мың жыл бұрын) Еуразияның солтүстік аймақтарында тіршілік еткен. Үлкенмүйізді бұғының қаңқа қалдықтары Ирландияның шымтезекті жерлерінен көп табылған. 1920 ж. Ресейдің Рязань облысында толық қаңқа сүйегі табылған. Қазақстанда табылған қаңқа сүйектеріне қарағанда Павлодар, Ақмола және Шығыс Қазақстан облыстарында тіршілік еткен. Дене бітімі ірі, биіктігі 2 м-дей, мүйізі үлкен, бірнеше ұшты, күректәрізді жалпақ, екі мүйізінің арасы 3 м-ден артық болған. Бас қаңқасының, тісінің және аяғының құрылысына қарағанда, ылғалы мол, шабындықты жерлерді мекендеген. Ғалымдардың зерттеуі бойынша, бұлардың мекендеген аймағы солтүстікте 50 с. е-тен жоғары және оңтүстікте ылғалды субтропиктік аймаққа тарамаған. Үлкенмүйізді бұғы мамонттармен бірге тіршілік еткен жануарлар тобына жатады. Дереккөздер
Шымкент келбеті

«Шымкент келбеті» газеті – Түркістан облысында 1989 жылы ашылған газет. «Шымкент келбеті» бір жылдан кейін екі тілдегі екі газетке айналды, бірі қазақ тіліндегі "Шымкент келбеті", екіншісі - орыс тіліндегі "Панорама Шымкента". 1995 ж. газет жанынан ашылған «Балбөбек», «Детский парк» балалар басылымдары бар. Дереккөздер
Үлкен Нефуд шөлі

Үлкен Нефуд шөлі — Арабия түбегінің солтүстігінде, Сауд Арабиясындағы құмды алқап. Ауданы 670 мың км². Ұзындығы 500 км-ден астам, ені 300 км-дей. Биіктігі 600 — 1000 м болатын үстірт үстінде жекеленген бұйраттар түрінде орналасқан. Шағыл және қырқалы құмның ірі массивтері, тасты беттер — хамадтар таралған. Құрғақ арналар көптеп кездеседі. Жусанды-эфемерлі өсімдіктер сирек өскен. Көшпелі мал ш. (қой, түйе) дамыған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Шымкент көркемөнепазды шығармашылығың үйі

Шымкент көркемөнепазды шығармашылығың үйі – 1968 жылғы облыстық көркемөнерпаздар үйі негізінде 1978 ж. қайта құрылып, Шымкент облыстық кәсіп-одақтары кеңесінің көркемөнерпаздық шығармашылығының одақаралық үйі деген атпен жұмыс істеді. Шығармашылық үйдің көркемөнерпаздық және ұжым жетекшілерінің мамандығын арттыру мен еңбекшілердің демалысын көңілді өткізетін бірлестік пен репертуарлық-библиография бөлімдері болып, олар халық өнерпаздары мен өнер әуесқойларына, мәдени-ағарту орындарына әдістемелік нұсқаулар беру әрі жетекшілік жасау, облыс өнерпаздарының фестивальдарын, байқауларын, көрмелерін өткізу, озат көркемөнерпаздар ұжымдарының, студиялардың, үйірмелердің іс-тәжірибелерін насихаттау, сонымен қатар репертуарлық жоспарын бекіту жұмыстарымен айналысып отырды. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Байғара Қожасұлы

Байғара Қожасұлы (туған жылы 1700 — 3.11.1731, Арал теңізінің солтүстігі) — Алшыннан шыққан батыр. Ресей империясының отарлау саясатына қарсы күрестің алғашқы құрбандарының бірі. Әбілқайыр ханның Ресей қол астына ену туралы шешіміне бірқатар ру басылары келіспей, хан ордасы мен М. Тевкелев бастаған Ресей елшілігіне қарулы қарсылық көрсеткен. Баймұрат батыр бастаған қол 1731 жылы 22 қазанда елшілік пен хан ордасын қоршап, 15 жылқы барымталайды. Сырлыбай Қожасұлы бастаған топтың хан ордасына қарсы күресі бір жылдан астам уақытқа созылды. Хан ордасы мен елшілік күзетінің осы топпен 1731 жылы 3 қарашада өткен қақтығысы кезінде Байғара Қожасұлы оққа ұшқан. Байғара Қожасұлы қазасының арты үлкен дауға айналып, қарсылық күшейе түсті. Байғара Қожасұлының артында қалған Атабай, Жангелді, Сарт есімді үш ұлы болған. Байғара мың баламен соғысқа аттанған, ол шегінуді білмейтін еді - дейді оның ұрпақтары бабасын еске түсіріп. Кәзіргі таңда Байғара батырға арналып кесене салынып, оның аты көшеге берілді. Дереккөздер
Шымкент көркемсурет училищесі

Шымкент көркемсурет училищесі, Ә.Қастеев атында, педагогикалық училище негізінде 1973 жылы құрылды. Көркемдік әшекейлеу, көркем-бутафорлық, көркем-гримерлік, театрда жарық беру техникасы мамандықтары бойынша кадрлар даярлады. Күндізгі және кешкі бөлімдері жұмыс істеді. Дереккөздер
Үлкен Ноғай Ордасы

Үлкен Ноғай Ордасы, кейде Үлкен ноғайлар (орыс. Большая Ногайская Орда, Большие ногаи) — XVI ғасырдың II-жартысында Ноғай ордасының ыдырауы нәтижесінде құрылған мемлекеттік бірлестік. 1634 жылы Үлкен Орданың ноғайлары Кіші ноғайлар көшіп-қонып жүрген Еділдің оң жағалауына қарай жылжыды. Тарихы Үлкен Ноғай ордасы Еділ өзеннің Каспий теңізіне құятын төменгі ағысының сол жағалауынан Жайық өзеніне дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрген ұлыстардан құрылған. Үлкен ноғайлардың билеушілері өздерінің Мәскеу мемлекетіне тәуелділігін бірнеше рет мойындады (1555 — 63, 1564, 1567). 1577 жылы Орда астанасы Сарайшықты кәніз Серебрянның орыс әскері алды. Шексіз ішкі аласапыран Ордаға тәуелсіз құрылым ретінде нүкте қойды. Трепавлов В. В. үш қиыншылықты және Орда азабын ажыратады. Әрине, Ноғай Ордасының қарсыластары мемлекеттің әлсіздігін пайдаланып қалмай отырмады. 1600 жылы Борис Годунов патша Үлкен ноғайлардың тәуелділігін ресми түрде бекітіп, Естерек (Иштерек) мырзаға кәніз атағын берді. XVII ғасырдың бас кезінде Үлкен Ноғай ордасы бір жағынан Мәскеу мемлекетінің, екінші жағынан Еділ бойына қоныстанып қалуға тырысқан қалмақ тайпаларының қысымына ұшырады. 1634 жылы қалмақтардың кезекті шабуылынан кейін Үлкен Ноғай ордасы ыдырап кетті. Үлкен ноғайлардың бір бөлігі Жайық өзенінен өтіп, қазақ, қарақалпақ халықтарына келіп қосылды, қалғандары Еділ өзенінің оң жағалауына қоныс аударып, Кіші ноғайлармен бірге көшіп-қонды. Сайып келгенде, ноғайлар Солтүстік Кавказға қоныс аударды. Үлкен Ноғай Ордасының билеушілері * Дін-Ахмет би, Исмаил бидің ұлы (1563–1578) * Ұрыс би (1563–1578 нұраддин, 1578–1590 би) * Дінбай мырза (1578–1584 нұраддин) * Сейіт-Ахмет мырза (1584–1587 нұраддин) * Ораз-Мұхаммед би (1584–1590, 1590–1598 би) * Дін-Мұхаммед би (1590–1598 нұраддин, 1598–1600 би) * Естерек би (1598–1600 нұраддин, 1600–1619 би) * Күшік мырза (1600–1604 нұраддин) * Жас-Тарақ мырза (1600–1619 кейқобад) * Шай-Тарақ мырза (1604–1619 нұраддин) * Қаракел-Мұхаммед мырза (1604–1622, 1622–1631 нұраддин) * Қанай би (1622–1634 би) Дереккөздер
Заң психологиясы

Заң психологиясы — заң нормаларының жолын қабылдауға қатысушы адамдардың күйін, психикалық үрдістері мен құбылыстарды зерттейтін психология ғылымының бір саласы. Заң психологиясы құқыққа қатысты мәселелерді реттеу және оларды тәжірибе жүзінде қолданудың психологиялық мәселелерін зерттейді. Бұл сала *сот психологиясы, *қылмыс психологиясы, *еңбекпен түзету психологиясы (пенитенциарлы) деп аталатын тармақтардан тұрады. Сот психологиясы сот, айыпталушылар, куәлар, сот тергеуін жүргізу, олардан жауап алу тәрізді т.б. жайттардың психологиялық астарларын қарастырады. Қылмыс психологиясы қылмыскердің жеке басы мен оның зиянды әрекеттерінің сырын ашады. Еңбекпен түзету психологиясы тұтқындагы адамдарды сендіру не күштеп істету арқылы қайта тәрбиелеудің жолдарын іздестіреді. Дереккөздер
Әлемдік мәдениет

Әлемдік мәдениет — жалпыадамзаттық мазмұны бар рухани құндылықтар сипатын айқындау үшін қолданылатын күрделі ұғым. Әлемдік мәдениетті дүние жүзі сипат алған діндерге негіздеп христиандық, исламдық, буддалық мәдениет деп бөлу бар. Еуропалық әдебиеттерде кең тараған бұлай бөлуді шартты деп бағалаған жөн. Өйткені мұнда құндылық мәніне тек діни талаптар тұрғысынан ғана қарау нышаны байқалады. Әлемдік мәдениет адамзаттың рухани дамуына тікелей әсер еткен және жоғарыда аталған діни мәдениеттерге де өз ықпалын тигізген жалпыадамзаттық мазмұндағы мұралар болып табылады және олар тарихи сабақтастық тұрғысынан қарастырылады. Ертедегі Үнді, Қытай, Мысыр, Грек, Рим мәдениеті, Орхон-Енисей ескерткіштері, ортағасырлық мұсылмандық және еуропалық қайта өрлеу дәуірлерінің мәдени ескерткіштері, Конфуций, Аристотель, Әбу Наср әл-Фараби, Августин Б., Гегель еңбектері, М. Қашғари, Ж.Баласағұн шығармалары, Тәурат, Інжіл, Құран сияқты діни кітаптар адамгершілік ережелеріне халықар. дәрежеде негіз болған әлемдік мәдениет мұралары. Музыкалық әуендер, саз аспаптары үндестігінің күшеюі, Қорқыт ата, Асан қайғы сияқты аңыз алыптарының халықаралық кейіпкерге айналуы әлемдік мәдениет мазмұнын толықтырды. Науаи, Абай, Низами, Пушкин, Байрон, Петефи, Мицкевич, Әуезов және т.б. ұлы есімдер тілі де, діні де бөлек елдердің рухани туыстығын жер жүзіне танытты. Чайковский мен Бетховен, Құрманғазы мен Шопен музыкалары әлемдік мәдениет болып табылады. Әлемдік мәдениет өзінің ұлттық өрісін дүние жүзілік дәрежеге көтерген мәдени туындылардан тұрады, адамзаттың рухани өркендеуінің куәгері болып саналады. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Байғара Құттыбайұлы

Байғара Құттыбайұлы (шамамен 1699- 1775) - ақын, шешен, би. Найман тайпасы Қаракерей руы Сыбан бөлімінен шыққан. Ел ішінде Байғараны «Қыдыр дарыған әулие» санап, аруағына халқы сиынып, зиратына қонып, мінәжат еткен. Найманның Қаракерей руының Сыбан елінің ақындық мектебі Байғара биден бастау алады, шыққан тегіде Найманнан. Ақтайлақ, Дулат, Түбек, Әріп Байғараның ұрпақтары. Байғара бидің биік тұлғасын Дулат ақын «Кеңесбайға» деген өлеңінде: :«Байғара атаң бай болды, :Төрт түлігі сай болды, :Қайыры елге мол болды, :Анық әділ сол болды», - деп, оның байлығымен қоса, халқына қайыры тиген әділдігін жырға қосқан. Сыбан елінен шыққан Б-ның ұлағатты сөздерін Абай да білген. Б. ұрпақтары туралы М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында мол дерек берілген. Дереккөздер
Түркістан туркомпиласы

Туркістан Туркомиласы (Turcomіlax turkestanus) – бауыраяқтылар класы, жалаңаш шырыштылар тобына жататын моллюска. Солтүстік және Ортүстік Тянь-Шань тау сілемдерінің эндемигі, ежелгі фаунаның неоген кезеңінен сақталып қалған реликтісі. Негізінен теңіз деңгейінен 900 – 2800 м биіктіктегі альпі шалғындарында, ылғалы мол, көлеңкелі жерлерде тіршілік етеді. Дене пішіні құрт тәрізді жұмыр келген, терісі жұқа, негізінен қара түсті, мантиясынан төмен қарай қара сұр дақтар жапқан. Басында екі қармалаушысы бар. Мантиясы арқасының 1-3 бөлігін алып жатыр. Бақалшағы дамымай рудиментті түрде сақталған, оның қалдығы тақта не түйіршік түрінде арқа мантия жабынының астында орналасқан. Төс қыры үшкір. Денесі түгелдей шырышты (тұқымдастың аты осыған байланысты аталған). Ересек моллюсканың денесінің ұз. 40 – 45, ені 10 – 12 мм, мантиясының ұз. 14 мм, оның ені 13 мм. Қшегі үш ілмек құрайды, соқыр ішегі жоқ, гермафродиттер. Маусым – шілде айларында көбейеді. Жұмыртқалары (саны 20) эллипс тәрізді, мөлш. 6-4 мм, оларды топыраққа салады, 27 күннен кейін ересек түрге айналады. Т. т. – өте сирек кездесетін, жылдан жылға таралу аймағы жойылып бара жатқан түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер: ”Қазақ Энциклопедиясы” 9 том
Шымкент қаласының құрметті азаматы

«Шымкент қаласының құрметті азаматы» – Шымкент қаласы мәслихаты шешімімен берілетін құрметті атақты. Әр жылдары бұл атаққа ие болған азаматтар: #Быков Михаил Андреевич (1967) #Скрябин Константин Иванович (1968) #Лебедев Валентин Витальевич(1976) #Кондратьев Сергей Иванович (1976) #Бердалин Айтбек Машрапұлы (1978) #Қалдаяқов Шәмші (1990) #Малқаров Омарбай (1991) #Пазылбеков Спабек (1991) #Бекметов Минияз (1991) #Бородай Виктор Васильевич (1992) #Дециев Бисолт Османович (1992) #Назарбеков Төлепбек (1992) #Пьяных Владимир Георгиевич (1992) #Сапарбаев Мардан Баймұрзаұлы (1992) #Сапарбаев Исраил (1992) #Шарамко Кузьма Иванович (1992) #Шаханов Мұхтар (1992) #Ли Владимир Владимирович (1993) #Жылқышиев Әбжаппар (1993) #Асқаров Асанбай Асқарұлы (1994) #Қалдыбай Бектайұлы Бектаев (1994) #Орынбаев Тұрмахан (1994) #Сәрсенбаев Мырзахан Сәрсенбайұлы (1994) #Қалтаев Қарабай (1995) #Ливенцов Василий Андреевич (1995) #Әліпова Клара Төлендіқызы (1996) #Сасбұқаев Әділ (1996) #Тұяқбаев Жұмамұрат (1996) #Төлеметов Қуанышбек (1996) #Адырбеков Жолдияр Әдірбекұлы (1997) #Әбдіразақов Өтетілеу Әбдіразақұлы (1997) #Бөлегенова Дәметер Тұрарқызы (1997) #Бектаев Ахмет Бектайұлы (1997) #Жақсыбаев Әбдуәлі Жақсыбайұлы (1997) #Исмаил Ыбырай (1998) #Тілеуке Әсет Өсіпұлы (1998) #Өтебаев Манап Өтебайұлы (1998) #Хлебов Вячеслав Прокофьевич (1998) #Бопова Дүйсенкүл (1999) #Жұмалиева Бибі Елеуқызы (1999) #Борис Александрович Рузанов (1999) #Бабаев Алтыбай (1999) #Сманов Нұржан Дәніқұлұлы (1999) #Халменов Құлахмет Дүйсенбекұлы (2000) #Сартбаева Сара Файзрахманқызы (2000) #Көшеров Бөкіш Жарболұлы (2000) #Әлиев Әмірсейіт (2000) #Клугман Феликс Михайлович (2001) #Некрасова Ольга Сергеевна (2001) #Сұлтанов Жеңісбай Әбдікәрімұлы (2001) #Тшанов Амалбек Қозыбақұлы (2001) #Белоусова Людмила Николаевна (2002) #Нышанбаева Алтынай Ниязымбетқызы (2002) #Сапарбаев Қайрат Махамбетұлы (2002) #Ташқараев Әбдіғани Ташқараұлы (2002) #Жақсыбаев Марат Қосайбайұлы (2003) #Сабиев Бабик (2003) #Шаля Анна Федоровна (2003) #Хамитова Мәкен Сейілқызы (2003) #Попова Валентина Васильевна (2004) #Хобдабергенов Рзабай Жолдынұлы (2004). Дереккөздер
Заңсыз тартып алынған жерлерді қазақ еңбекшілеріне қайтарып беру туралы

Заңсыз тартып алынған жерлерді қазақ еңбекшілеріне қайтарып беру туралы - Қазақ АКСР ОАК-нің 1921 жылы 2 ақпандағы Ресей империясының отарлау саясатының салдарларын жоюға бағытталған декреті. Қазан төңкерісіне дейін Ресей империясы Қазақстанда қатаң отарлау саясатын жүргізіп, қазақ халқының 45 млн. десятинадай егіндік пен шабындық жерін тартып алған болатын. Қазан төңкерісінен кейін Қазақ АКСР ОАК-і жер мәселесіндегі отарлау саясатының салдарларын жоюға бағытталған шараларды жүзеге асыра бастады. Бұл шаралардың ішінде Қазақ АКСР ОАК-нің 1921 жылы 2 ақпандағы “Заңсыз тартып алынған жерлерді қазақ еңбекшілеріне қайтарып беру туралы” декреті маңызды рөл атқарды. Декрет бойынша, Ресей империясы кезінде қоныс аудару басқармасы бөліп алған, бірақ 1917 жылғы ақпанға дейін ешкім иеленбеген бос жерлер, пайдаланылудағы, бірақ кезінде заңсыз тартып алынған жерлер қазақ халқына қайтарылуға тиіс болды. Декреттің шарттарына сәйкес қоныс аудару басқармасы бөліп алған жерлерде қоныстанып қалған жерсіз шаруалар шаруашылықтары өз үлестерін алды. Қазақ АКСР ОАК 1921 жылы 19 сәуірде осы декретке мазмұндас тағы бір декрет жариялады. Ол Ресей империясы казак-орыс әскерлерінің меншігіне бөліп берген, Жайық өз-нің сол жақ жағалауындағы жерлер мен Ертіс өз-нің бойындағы 10 шақырымдық алқапты қазақ халқына қайтарып беру туралы декрет еді. Декреттер жарияланысымен жер-жерде кіріптарлық жал шарттары жойылды, ауқатты казак-орыстар мен кулактардың жер пайдаланудағы артықшылық құқы тежелді, жер иелену межелері белгіленді. Жер көлемі өлшенді. Бұл жұмыстарды Жерге орналастыру комиссиялары атқарды. Қазақ шаруашылықтарын жерге орналастыру ісі 1921 жылғы ашаршылық пен жұтқа байланысты кең өріс алған жоқ. 1922 жылы көктем және жазда біраз жер қайтарып берілді. 1922 жылдың күзіне қарай Жайық өз-нің сол жағасынан қазақ еңбекшілері 208 мың десятинадан астам жайылым мен егістік жер алды. 1922 жылы Қазақ АКСР-нде аталған декреттер жүзеге асырылуымен қатар, сол кезеңде Түркістан АКСР-іне қараған Жетісу, Сырдария облысытарында да осыған ұқсас жер-су реформасы жүргізілді. Дереккөздер
Шымкентмай акционерлік қоғамы

«Шымкентмай» акционерлік қоғамы – Шымкент қаласындағы өсімдік майын шығаратын кәсіпорын. Алғаш 1942 ж. май экстракциялау зауыты болып құрылды. 1993 ж. ААҚ болып жекешелендірілген зауыт 2004 ж. АҚ болды. Кәсіпорын күнбағыс, мақта, мақсары, рапе, қышадан тазартылған, иіссіздендірілген 15 түрлі өсімдік майын алады, сондай-ақ мал жеміне қосатын құнарлы қоспа шығарады. Кәсіпорын өнімдері Қазақстаннан басқа Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Иран, Қытай, Дания, Голландия секілді елдерге өткізіледі. Cілтемелер * Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы
Заңсыз Ұстау

Заңсыз Ұстау – сот билігіне қарсы қылмыс. Әдейі заңсыз ұстау, заңсыз қамауға алу, заңсыз қамауда ұстау болып бөлінеді. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 346-бабында азаматты әдейі заңсыз ұстауға кінәлі адам бас бостандығын шектеу, не қамау, не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айырыла отырып, не онсыз бас бостандығынан айыру түрін заңсыз ұстау, заңсыз қамауға алу немесе заңсыз қамауда ұстау әрекеттері үшін заңда неғұрлым қатаң жаза қолдану көзделген. Дереккөздер
ШымкентЦемент акционерлік қоғамы

«ШымкентЦемент» акционерлік қоғамы, 1958 ж. құрылған. Тампонажды цемент, шлакопортландцемент, портландцемент секілді әр түрлі құрамда цемент дайындайды. 430 жұмысшысы бар. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Түркістан тұтқындар лагері

Туркістан Тұтқындар Лагері – бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австрия-Венгрия мен Германия соғыс тұтқындарына арналып салынған қоныстар жүйесі. Түркістан өлкесінде Ресей империясының Соғыс министрінің бұйрығына сәйкес 1914 жылдың соңынан бастап тұтқындарға арналған қоныстар салынды. Мұндай қоныстардың саны 37-ге жетті. Олардың жартысына жуығы Сырдария облысының Қазалы, Перовск және Черняев уездерінде орналасты. Туркістан Тұтқындар Лагерінде 1915 ж. Австрия-Венгрия мен Германия әскерлерінен қолға түскен 139374 солдат пен 1882 офицер болды. Соғыс тұтқындары арнайы күзеттің қатаң бақылауында болды және адам төзгісіз ауыр жағдайда ұсталды. Оларға жергілікті халықпен байланыс жасауға тыйым салынды. Туркістан Тұтқындар Лагері-нде жиі толқулар болып тұрды. 1915 ж. қазанда Қазалыдағы тұтқындар қонысында Австрия-Венгрияның 3 мың адамы бүлік жасады. Бүлік жасаған тұтқындардың көпшілігі күзеттің қару қолдануынан қаза тапты. Мұндай бүліктер Ош, Әндіжан және Қоқан қ-лары маңындағы қоныстарда да орын алып, көптеген тұтқындар оққа ұшты. Туркістан Тұтқындар Лагері-нде 1916 жылғы аштықтан 20 мыңнан астам тұтқын құрбан болды. 1918 жылға қарай Туркістан Тұтқындар Лагері 40 мыңдай тұтқын қалып, қалғандары аурудан, аштықтан, т.б. жағдайдардан көз жұмды. Түркістан өлкесіндегі кеңестік билік тұтқындарды өз мүдделері жолында пайдалануға тырысып, олардан әскери жасақтар құрады. Мұндай жасақтар Түркістан автономиясын құлатуға және басмашылар қозғалысын басуға пайдаланылды. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Заң Шығару Бастамасы

Заң Шығару Бастамасы – елдегі заң шығарушы органның қарауына белгіленген рәсімдемеге сәйкес заң жобасын ресми түрде енгізу құқығы; заң шығару процесінің алғашқы сатысы. Заң шығарушы орган енгізілген заң жобасын өзінің мәжілісінде қарауға міндетті. Қазақстанда Конституцияның 61-бабының 1-тармағына сәйкес Заң Шығару Бастамасының құқығы: Қазақстан Республикасының Президентіне Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына, Республика Үкіметіне берілген және заң жобасы тек Парламент Мәжілісінің қарауына тапсырылады. Мәжіліске заң жобаларын енгізу туралы шешімді Парламент (Мәжіліс пен Сенаттың) депутаттары тиісті ұсыныспен рәсімдейді. Үкімет заң жобаларын енгізу туралы шешімге тиісті қаулы шығару арқылы қатысады. Заң Шығару Бастамасы құқығы жоқ мемл. ұйымдардан, қоғамдық бірлестіктер мен жеке азаматтардан түскен заң жобалары Мәжіліске Заң Шығару Бастамасы құқығы бар органдар мен тұлғалар арқылы ғана енгізілуі мүмкін. Президентке Заң Шығару Бастамасы құқығы берілмеген, алайда, Президент заң шығару процесіне ықпал ете алатындай өкілеттікпен қамтамасыз етілген. Дереккөздер
Ұлшат Шынтасова

Ұлшат Шынтасова (1925 ж.т., Қазығұрт ауданы Шарбұлақ аулы) – сауыншы. 1942 – 1951 ж. Шарбұлақ ауылында жұмысшы, 1951 – 1981 ж. сауыншы, 1982 – 1983 ж. шопанның көмекшісі болып істеді. Ленин, Еңбек Қызыл ту ордендерімен марапатталған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1964), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің мандат комиссиясының мүшесі болған. Қазақстан Компартиясы XІV съезінің делегаты. 1981 жылдан облыстық дәрежедегі дербес зейнеткер. Қазығұрт ауданының құрметті азаматы. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Әлемдік рынок

Әлемдік рынок (World market) — жекелеген елдердің бір-бірімен сауда-экономикалық қатынастар арқылы байланысы бар ұлттық нарықтардың жиынтығы немесе халықаралық еңбек бөлінісіне қатысу арқылы өзара байланысқан елдер арасындағы тұрақты тауар-ақша қатынастарының жүйесі. Әлемдік рыноктың бірнеше түрі бар. Капиталдың әлемдік рынокгы — капиталдың экспорты мен импорты бойынша жүйелі де тұрақты операциялармен байланысты халықаралық айырбас саласы. Ондай операциялардың объектісіне кәсіпкерлік және несиелік капитал, ал субъектілеріне жекеленген кәсіпкерлер, қаржы және банк ұйымдары, ұлтаралық компаниялар жатады. Капиталдың әлемдік рынокгында қор биржасы ұйымдастырушылық-экономикалық рөл атқарып, капиталдың елдер арасында ауысуына, өндірістердің қаржыландырылуына жағдай жасайды. Машиналар мен құрал-жабдықтардың әлемдік рынокгы — машина жасау өнеркәсібінің өнімін сату мен сатып алу жөніндегі жүйелі де тұрақты халықаралық сауда. Ол тауар нарығының көптігімен ерекшеленеді және бәсекелестіктің, әсіресе, бағаның әрі олар туралы экономикалақ, коммерциялық ақпараттың қалыптасуына әсер етеді. Әлемдік рыно субъектілері — экспорт және импортпен айналысатын фирмалар. Әлемдік рыноның бұл түріне сұраныс пен ұсыныстың ара қатынасы үлкен ықпал жасайды. Жұмысшы күшінің әлемдік рыногы — жұмыс күшін сату және сатып алу бойынша жүйелі де тұрақты қызмет көрсететін халықаралық экономикалық байланыс жүйесі. Бұл нарық еңбек ресурстарының ауысуын, әлемдік ауқымда олардың еңбекке деген мүмкіндіктерін арттырады. Бірақ халықаралық жұмыс күшінің миграциясы көп жағдайда оларды ауыстыруға байланысты ұлттық шектеулермен, әлеуметтік, экономикалык, мәдени, тарихи нысандарымен қатар айқындалады. Технологиялық әлемдік рынок — технология шешімдерді (лицензиялар, “ноу-хау”, жобалар мен құнды құжаттар) сату және сатып алу операцияларын жүргізетін халықаралық сауда саласы. Ол қазіргі ғылыми-техникалық прогрестің рөліне байланысты әлемдік айырбастың басты секторына айналып отыр. Технологиялық нарық ғылым жетістіктерін өндіріске енгізуші, ғылыми-зерттеу және инжинирингтік фирмалар қызметінің нақты ұйымдастырушылық нәтижелерімен көрінуде, ал олардың субъектілері әр түрлі елдердің озық фирмалары, халықаралық және ұлтаралық компаниялар болып табылады. Шикізат және отынның әлемдік рынокгы — әр түрлі тауарлар бойынша сату және сатып алу операцияларын жасайтын халықаралық сауда орталықтары немесе жүйесі. Оның негізгі ұйымдастырушылық формасы — тауар биржасы. Шикізат пен отынның көп бөлігі сол арқылы сатылады. Қызмет көрсетудің әлемдік рынокгы — халықаралық тауар айырбасының ерекше жүйесі. Ол орнықты да жүйелі түрде өндірістік және тұтыну тауарларын сату және сатып алу операцияларын жүргізумен сипатталады. Бүгінде дүние жүзі сауда үлесінде қызмет көрсету айырбасы 44% көлемінде. Олардың негізгі объектілеріне ақпараттық және бағдарламалық жұмыстар, инжиниринг, консалтинг сияқты қызмет көрсету ұйымдары жатады. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Мақсат Даниярұлы Шыныбаев

Мақсат Даниярұлы Шыныбаев (18.6.1949 ж. туған, Мақтаарал ауданы 1 май аулы) – ғалым, техникалық ғылым докторы (2002), профессор (1989). Қазақ химиялық-технологиялық институтын бітірген (1971). 1971 жылдан Қазақ химиялық-технологиялық институтында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) материлдар кедергісі кафедрасының кіші ғылым қызметкері, теориялық механикалық кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті, қолданбалы мехникалық кафедрасының профессоры. 80 ғылым еңбектің, оның ішінде 3 монография, 2 оқулықтың авторы. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Түркістан түбіндегі шайқас

Түркістан түбіндегі шайқас – 1526 ж. қыста қазақ ханы Тайыр мен Шайбани әулетінің өкілі Келді-Мұхаммед әскерінің арасында болған ұрыс. Ташкенттің билеушісі Келді Мұхаммед пен Тайыр хан 1525 ж. өзара достық қарым-қатынаста болуға және қарсыластарына бірлесіп күресуге уағдаласты. Соған орай екі жақ бір-біріне өз елшілерін жіберіп тұрды. Көп ұзамай Тайыр хан өз уәдесін бұзып, Келді-Мұхаммед елшілерін тұтқынға алып, оның иелігіне бірнеше жорық жасады. Осы жағдай Келді Мүхаммедті көп әскермен Тайыр ханға қарсы аттануға итермеледі. Келді-Мұхаммед әскері мен Тайыр хан әскері Түркістан қ. маңында кездесіп, шайқасқа түсті. Тайыр хан әскерінің көпшілігі қырғыздардан тұратын. Ол өз әскерін сапқа тұрғызып шайқасқа кіріскенде Келді-Мұхаммед оның әскерін үш жақтан қоршауға алды. Шайқас кезінде Тайыр хан ауыр жарақат алып, шегінуге мәжбүр болды. Келді-Мұхаммед шайқаста жеңіске жеткен соң Түркістан қ. мен оған іргелес елді мекендерді басқаруды Абдуллаһ сұлтанға тапсырып, өзі Ташкентке оралды. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Заң шығарушы билік

Заң шығарушы билік — демократиялық-құқықтық елдерде қалыптасқан мемлекеттік билікті тармақтарға бөлу принципіне сәйкес мемлекеттегі бірін-бірі теңестіретін үш биліктің бір тармағы; заң шығару өкілеттілігінің жиынтығы, сондай-ақ, осы өкілеттілікті жүзеге асырушы мемлекеттік органдар жүйесі. Заң шығарушы билік конституциядан кейінгі жоғары заң күші бар нормативтік актілерді – заңдарды шығару құқығын түбегейлі иеленеді. Сондай-ақ, бірқатар елдерде заң шығарушы билікке бюджет пен қаржы заңдарын қабылдау құқығы және атқарушы биліктің – үкіметтің қызметіне бақылау жасау құқығы берілген. Демократиялық-құқықтық мемлекеттерде заң шығарушы билікті тек арнаулы заң шығарушы органдар (парламент, федерация субъектілерінің заң шығарушы органдары) ғана емес, сонымен бірге референдум жолымен тікелей халықтың өзі, ал кейбір реттерде – өкілдік берілген немесе төтенше заң шығарушылық тәртіппен атқарушы билік органдары да жүзеге асыруы мүмкін. Парламенттік басқару пішімін қабылдаған елдерде (мыс., Түркияда) парламент заң шығарушы билік органы болып саналады, атқарушы билік заң шығарушы биліктің алдында жауапкершілік арқалайды. Ал кейбір мемлекеттердің конституцияларында заң шығарушы билік монарх пен парламентке немесе парламент палаталарына және парламенттің құрамдас бөлігі ретіндегі мемлекет басшысына бірдей тиесілі. Абсолют монархиялық басқару пішімі сақталған елдерде заң шығарушы билікті тек қана монарх жүзеге асырады. Қазақстан Республикасында заң шығарушы билікті жүзеге асыратын ең жоғары өкілетті орган – қос палаталы Қазақстан Республикасының Парламенті. Оның заң шығарушы билікгі заң қабылдау жөніндегі өкілдіктері жиынтығын білдіреді. Сондай-ақ, заң шығарушы билікті халық (референдум жолымен), Конституцияда көзделген реттерде республика Президенті де жүзеге асыра алады. Тағы қараңыз *Сот билігі *Атқарушы билік *Демократия *Биліктің бөлінуі *Құқықтық мемлекет Дереккөздер
Рәшит Тұрарұлы Ыбыраев

Рәшит Тұрарұлы Ыбыраев (1948 жылы туған, Т.Рысқұлов атындағы ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты. 1992–1994 жылдары халық депутаттары Шымкент облыстық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы. Ташкент политехникалық институтын (1970), КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1989) бітірген. 1970–1972 жылдары Гидрогеология экспедициясында инженер-механик, Алматыдағы «Қызыл ту» фирмасында инженер-конструктор, комсомол комитетінің хатшысы, 1972–1976 жылдары Қазақстан Жастар одағы Орталық Комитеті жанындағы республикалық комсомол мектебі оқу ісінің меңгерушісі, нұсқаушысы, жауапты ұйымдастырушысы, Орталық Комитеті бөлім меңгерушісінің орынбасары, 1976–1978 жылдары Шымкент облысы комсомол комитетінің бірінші хатшысы болды. 1978–1980 жылдары Түркістан қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы, 1980–1986 жылдары халық депутаттары Шымкент қалалық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1990–1991 жылдары Шымкент облысы комитетінің екінші хатшысы, 1991–1992 жылдары халық депутаттары Шымкент облысы Кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Дереккөздер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Ызақұдық

Ызақұдық – Сырдарияның оң жағалық аңғарының Шардара даласындағы құмды алқап. Географиялық орны Түркістан облысы Шардара ауданында орналасқан. Жер бедері Сырдария өзенін бойлай солтүстіктен оңтүстікке қарай 62 км-ге созылған, енді жері 18 км, ауданы 845 км 2 . Ұсақ төбелі және шағыл құмды алқап аллювий және жел әрекетінен түзілген. Шығысында жонды-белесті (адырлы) жазыққа тіреледі. Климаты Климаты шөлдік, қаңтар айының жылдық орташа температурасы –4°С, шілденікі 28°С, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 мм. Өсімдігі Бозғылт сұр, ашық сұр түсті құмдақ топырағында ебелек, аққурай, қоңырбас, ал шалғынды-сұр топырақты ойпаң жерлерде арпабас, көбенқұйрық, т.б. эфемерлі шөптесіндер өседі. Құмды алқап жыл бойғы мал жайылымы саналады. Дереккөздер