kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қара өрік қайнатпасы

Қара өрік қайнатпасы. Көлемі, пісіп жетілуі бірдей қара өрікті іріктеп алып, сабағынан тазартып, салқын суға жуады да, жіңішке ағаш істікпен әр жерінен теседі. Сосын ыстық суға салып, 5-8 минуттан кейін қайтадан сүзіп алады, үстіне ыстық сироп құйып 5-8 минут қайнатады да, сол күйінде 2-3 сағат қояды. 2-3 қайтара қайнату керек. Екінші рет қайнатар алдында қалған сиропты құйып, 8-10 минут қайнатады. Әзір болмаса өрікті сиропта тағы да 2-3 сағат қалдырып, үшінші рет қайнатады. Дереккөздер
Қарақат қайнатпасы

Қарақат (смородина) қайнатпасы. Жидек піскен болуы керек. Оларды іріктеп, сабағынан тазартып, салқын суға жуады. Сосын таза су құйып, 2—3 минут қайнатады да, суын басқы ыдысқа құйып, жидегін суытады. Судың белгілі бөлегін сироп қайнатуға пайдаланады. Суыған жидекті ыстық сиропқа салып жайлап қайнатады. 1 кг қарақатқа: 1,5 кг құмшекер, 2,5 стакан су қосады. Дереккөздер
Алма қайнатпасы

Алма қайнатпасы. Жемісті жуып, қабырғын ашып, дәнінен тазартыда да, қалындыған 2 см етіп бөлшектеп кеседі. Бөлшектенген кесінділері қарайып кетпес үшін, оларды 6 минут ыстық суға батырып, содан соң шұғыл түрде салқын суға салады. Алма батырылған салқын суды сироп әзірлеу үшін пайдалануға болады. Бөлшекпен кесілген алманың үстіне сироп құяды. Сосын баяу жанған отта 5—7 минут қайнатады да, 6—8 сағат ұстайды. Кейін тағы да бірнеше минут қайнатады. Осылайша 3—4 рет қайталанады. Дереккөздер
Гуго

Ұлы Гуго Францияның Париж қаласының Иль де Франс деген жерінде, шамамен 897 жылы туған. Ол – Франция герцогі, Нейстрияның маркизі, Париж бен Орлеанның графы, Аквитанияның герцогі болған. Одо патшаның жиені. 922 жылы әкесі – І Роберт Францияның патшасы болып жарияланған соң, Гуго Нейстрияның маркграфтығына билеуші болып тағайындалды. Гуго қол астына Бургундия герцогтігінің жартысына жуығын қаратты. 950 жылы Людовик пен Гуго ымыраға келіп, Гуго Людовикке Лаонды қайтарды. Дереккөздер 1100 қызықты деректер
Ву Хань (У-ди)

Ұлы император У-дидің әу бастағы есімі Лю Чэ. Ол – Қытайдың Хань әулетінің жетінші императоры. У-ди елді б.з.д. 141 жыл мен б.з.д. 87 жылдар аралығында басқарды. Оның есімі Қытай тарихында Ұлы императорлардың бірі ретінде аталады. Ол конфуцийлік қағидаттарды мемлекеттің пәлсапасы мен этика кодексі ретінде қабылдады. У-дидің тұсында Қытай өз территориясын күшейтті. Тарихи деректерге сүйенсек, ол императорлық құрған тұс Қытай тарихындағы ең көрнекті кезең болып саналады. У-ди императорлық өткен тұста Қытай империясы батысында – Ферғана алқабына дейін, солтүстік-шығысында – Солтүстік Кореяға дейін, оңтүстігіне Вьетнамға дейін кеңейді. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Витовт

Ұлы Витовт (1350-1430) – ортағасырдағы Литваның әйгілі билеушілерінің бірі. Патша лауазымымен тең саналатын «ұлы князь» атағын алған ол өз иелігінің жоғарғы дәрежедегі билешісі болды. 1401 – 1430 жылдары басты тұрғындары литвалықтар мен русиндіктер болып табылатын Ұлы Литва князьдігін биледі. 1370 – 1382 жылдары Гродно князьдігінің, ал 1387 – 1389 жылдары Луцк князьдігінің ханзадасы болып тағайындалды. Витовт – Литвада өте көп қолданылатын ерлер есімі. Литвадағы Ұлы Витовт университеті Витовттың құрметіне осылай аталған. Витовт 1350 жылы Кейстуттың екінші әйелі Бирутадан туған. Дереккөздер
Флавий Юлий Валент

Флавий Юлий Валент – Рим императоры. 328 – 378 жылдары өмір сүрген. Ағасы Валентиниан император болғанаға дейін әскери мансап жолында үлкен жетістіктерге жетті. Ал Валент уақытынын көбін поместьеде, отбасымен бірге өткізді. Тек 360 жылы ағасымен бірге император Джулианның парсыларға қарсы жорығына қатысты. Ол Балқан түбегінің және Грекия, Египет, Сирия, Анадолы жерлерінің шығыс жақ бөлігін иемденді. Сөйтіп, өзінің астанасы Константинопольге 364 жылдың желтоқсанында қайта оралды. 365 жылы император Джулианның анасы жағынан туысы болып келетін Прокопий өзін Рим императоры деп жариялады. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Першерон жылқысы

Першерон жылқысы # Першерон жылқысы- Францияда өсіріліп шығарылған. Өзінің дене өлшемдерімен, дене бітімінің сомдылығымен барбонсон жылқысына жақын. Бірақ жүрісі ширақ әсіресе жақсы желеді. Першерон жылқысы Қазақстанның оңтүстігінде кейбір жылқы фермаларында өсірілуде. Першерон айғыларының щоқтығына дейінгі биіктігі-160, тұрқының қиғаш ұзындығы-167, кеуде орамы-199, жіліншік орамы 24,2 см, тірідей салмағы 620кг. Бұлардың күшін сынағанда Силикат дейтін айғыр 835 кг жүк тартқан. Першерон жылқысының басы үлкен, мойны ұзын, етті, шоқтығы мойнымен қосылып кеткен, арқасы, сауыры жалпақ, кеудесі кең және терең, жауырыны ұзын,қиғаш, аяқтары орташа, тұяқтары үлкен,мықты болады. Түстері- көбінесе боз, көк,кейде қара. Бұл жылқы тұқымы тез жетіледі, басқа ауыр жүк тартатын жылқыдан төрі ыстыққа төзімді келеді. Дереккөздер Ер қанаты "Қайнар"
Буддха Йодфа Чулалоке

Буддха Йодфа Чулалоке есіміне кейін «ұлы» деген дәреже таңылды. «І Рамма» деген атпен де танымал. 1782 – 1809 жылдар аралығында Сиамның патшасы болған. Чакра әулетінің негізін қалаушы. Будха 1737 жылдың 20 наурызында Таиландтың Аютхай деген жерде дүниеге келген. Әу бастағы есімі – Тхонг Дуанг. Будда ғибадатханасына білім алған соң әкесі жас Буддханы патша сарайына атқосшылық жұмысқа Утхумфорн патшаға жіберді. Буддха ол жерде бала кездегі досы, болашақ патша - Таксинмен танысты. 1782-1809 жылдар аралығында Сиамның патшасы болған. Чакра негізін қалаушысы. Дереккөздер "1100 қызықты деректер." Ұлы императорлар. - Алматы: "Аруна" баспасы.
Аратіс асшаян

Аратіс асшаян – буынаяқты шаянтәрізділер тип тармағы, жоғарғы шаяндар класының онаяқты шаяндар отрядына жататын жәндік. Аратіс асшаянның түссіз, мөлдір денесінде қиғаш қара түсті жолақтар болады. Жіңішке, қысқа қызыл жолақтары бар қызыл-қоныр түстілер де кездеседі. Ұзындығы - 9-11 см. Ең ірісі "жолбарыс аратіс асшаян" деп аталады. Оның салмағы шамамен 650 граммға жетеді. Аратіс асшаян Дания мен Мавританияда, Жерорта теңізі мен Қара теңізде, Ұлыбританияның оңтүстік-батысы мен батыс жағалауында таралған. 3-5 жыл аралығында өмір сүрген. Тереңдігі 40 метрге дейін жететін тасты-жартасты су түбін мекен етеді. Дереккөздер
Бальбин

Децим Целий Кальвин Бальбин шамамен б.з. 165 жылы дүниеге келген. Ақсүйек отбасынан шыққан Бальбин – б.з. 184 жылы Каппадокияда билік еткен Целий Кальвиннің ұлы. Од көне Бальб тегінен шыққан. Император оны сенатор етіп тағайындағанға дейін б.з. 203 – 213 екі рет консульдық қызмет атқарып, жеті провинцияда губернаторлық қызмет атқарды. Әскери күштерді басқару жағынан мол тәжірбиесі болғандығына қарамастан Бальбин азаматтық салада жемісті еңбек етті. Өзінің парасаттылығымен, қайрымдылығы және мінсіз тазалығының арқасында ол айналасындағылардың сүйіспеншілігіне ие бола біліді. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Ақ тұмсықты дельфин

Ақ тұмсықты дельфин - теңіз сүтқоректілерінің киттәрізділер тұқымына жатады. Көзінен бастап, бауыр қанатына дейінгі аралығы қоңыр сұр түсті болып келеді. Тұмсығы - ақ, кейде ақшыл сұр түс. Денесінің арқа бөлігі - қара немесе сұрғылт түсті. Бүйіріндн ақ түсті екі жолақ бар. Арқа жүзбеқанаты, құйрық қанаты және бауыры- қара қоңыр түсті. Арқа жүзбеқанатының шеті- доғал. Дельфиндердің осы арқа қанаты мен құйрығының көлемі жастар өскен сайын өсе береді. Ақ тұмсықты дельфин жұмыр денелі болып келеді. Олар кішкене толқын бетінде өте үлкен жылдамдықта жарысады және су үстінде секіріп ойнақтайды. Ақ тұмсықты дельфиндер үйірінде 5-50-ге дейін дельфин болады. Ақ тұмсықты дельфиндердің арқа қанаты қою сұрдан бастап, қара түске дейін болады, бірақ арқа қанатында дақтары бар. Ақ тұмсықты дельфиндер косатка мен бүкір кит және тағы басқа дельфин түрлерімен бірлесіп жүзіп жүргенін жиі байқауға болады. Ұрпағын маусым мен қыркүйек айларының аралығында дүниеге алып келеді. Ұрпағы туған кезде ұзындығы- 115 см және салмағы 40 кг құрайды. Ақ тұмсықты дельфин өте жылдам жүзеді. Дереккөздер
Әдеби ағымдар

Әдеби ағымдар (, , ) — дүниеге көзқарасы, шығармашылық әдісі, бағыты, тақырыбы, жанры мен стилі жағынан бір-біріне жақын шығармашылығын айқындайтын көркемдік, эстетикалық принциптер жиынтығы. Кей жағдайда бір әдеби ағымға жататын қаламгерлердің дүниетанымы, идеологиялық, суреткерлік концепциясы әр түрлі болуы да мүмкін. Мысалы, романтикалық әдебиет өкілдері Джордж Байрон, Адам Мицкевич секілді жазушылар қоғамдық құрылысты түбегейлі өзгертуді ұстанса, А. Ламартин, Василий Жуковский дінді, Эрнст Гофман өнерді уағыздады. Бұл әр қаламгердің шығармашылық стилинің өзіндік ерекшелігінен туындайды. Бір әдеби ағымның ішінде бірнеше әдеби мектеп болатыны да осыдан. Әдеби ағымдар көркем әдебиеттің қоғам өміріндегі ықпал-әсері кеңейіп, жазушының суреткерлік дүниетанымы мен шығармашылық поэзиясы даралана бастаған кезде пайда болды. Әлем әдебиетіндегі әдеби ағымдарды * қайта өрлеу, * барокко, * классицизм, * ағартушылық әдебиет, * сентиментализм, * романтизм, * реализм, * натурализм, * символизм * футуризм * формализм (түршілдік) деп бөлуге болады. Суреткерлердің үлкен топтарын біріктіріп, әлемдік әдебиеттің дамуында алатын өз орны болса да импрессионизм, экспрессионизм, модернизм т.б. әдебиет ағымдар дәрежесіне қосыла алмады. Қазақ әдебиетіндегі жыраулық поэзия өкілдерінің көпшілігі романтикалық бағытты ұстады. Халықты қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заманға жеткізуді армандаған Асан Қайғы, "боз сазаны тоқтыдай, балығы тайдай тулаған" өлкені аңсаған Қазтуған, Еділдің бойын елге толтыруды армандаған Доспамбет секілді жыраулар қазақ поэзиясындағы романтикалық бағыттың негізін салды. Тағы қараңыз *романтизм *классицизм *реализм *натурализм *символизм *ағартушылық * барокко *импрессионизм *экспрессионизм *модернизм Дереккөздер
Кит тәрізді акула

Кит тәрізді акула &nbsp;— Orectolobiformes отрядының Кит тәрізді акулалар тұқымдасының қазіргі заманның акулаларының арасындағы ең ірі акуласы. Кит тәрізді акуланың ауыз қуысы өте үлкен. Ауыз қуысының үлкендігі 1 метрдей болады. Кит тәрізді акуланың 5 желбезегі болады. Басы жалпақ, тұмсығы дөңгелек. Екі жүзбе қанаты және екі арқа қанаты бар. Олардың денесінің ұзындығы- 12,2 м, ал салмағы – 13,3 т. Кит тәрізді акуланың 3000 тісі бар. Бірақ бұл тістердің бәрі тістеу, шайнау қызметін атқармайды. Аналықтары аталықтарына қарағанда үлкендеу. Құйрығының үстіңгі ұшы ұзын болса, астыңғы ұшы қысқа болады. Олар жылы жағажай сулары мен теңіз суларында тіршілік етеді. Уақытының көп бөлігін су бетінде өткізеді. Олар өте баяу қимылдайтын акулалар, сағатына 4 шақырым жерді ғана жүзіп өте алады. Бүкіл денесімен, яғни оң- сол жақ бүйірімен кезектесе жүзеді. Бұл акулалар өз қоректерін сүзіп жейді. Олардың негізі қорегі - криль, планктон, кішкентай балықтар мен асшаян. Кит тәрізді акулалар ауыздарын ашып жүзеді. Осылай олар қоректерін сумен бірге жұтып, суды желбезек саңылаулары арқылы шығарады. Желбезектен шықпай қалғандардың бәрі олардың қорегі болып табылады. Олар сағат сайын 600 литр суды сүзіп шығарады. Шамамен 100-150 жыл өмір сүреді. Дереккөздер
Тукаши дельфині

Тукаши дельфиндерінің жотасында көк, қара түсті жолақтары бар, ал кеуде тұсы - аппақ. Кейде ақшыл қызыл болып келеді. Тукаши дельфиндері шаяндармен, жұмсақ бунақденелілермен, асшаяндармен және балықтармен қоректенеді. Сондай-ақ дельфиндерді де жейді. Ауыз қуысының үстіңгі және астыңғы бөліктерінде 25-35 тісі болады. Олар 10-15-тен топтасып тіршілік етеді. Олар топ болып жүргенде, өз қорегін тез ұстай алады. 3-4 дельфин балықтарды бір жаққа айдай бастайды, қалғандары тор ұстап тұрғандай, бір жағында күтіп тұрады. Тукаши теңіз дельині Оңтүстік Америка теңіз жағалауларын және теңіз шығанақтарын мекендейді. Ғалымдардың пайымдауынша, дельфиндердің бұл түрі теңізде 30 жыл, ал өзен арнасында 35 жылға дейін өмір сүре алады. Бұл дельфиндердің майын адамдар емдік мақсатында пайдаланады. Дереккөздер
Жолбарыс акула

Жолбарыс акуласының үстінде жолбарыстың мойндағы қатпары сияқты қатпарлары және жолақтары бар. Сол себепті бұл акуланы «жолбарыс акула» деп атайды. Терісі өте қалың. Жолбарыс акулалар таяз суларда тіршілік етеді. Дегенмен олар 150 м тереңдікке дейін сүңги алады. Тістері өткір болып келеді. Астыңғы жақ сүйегі мен үстіңгі жақ сүйегінің тістері бірдей. Олар бір- біріне жақын орналасқан. Алдыңғы екі қатар тісі қорек ұстауға ыңғайлы. Жолбарыс акулалар 6 м-ге дейін өседі. Қоректенуі, тіршілік әрекеттері: Жолбарыс акулалар тасбақа, балық, сүт қоректілері және басқа да акулалармен қоректенеді. Олар қоректерін тірідей қылғытады. Жолбарыс акулалар тропикалық сулар мен қоңыржай суларда да тіршілік ете алады. Жолбарыс акулалар таяз суларда жүзгенді ұнатады, дегенмен тереңдігі 500 метірлік тұңғиықтарда да жүзе алады. Дереккөздер
Трешер акуласы

Биологиялық сипаттамасы Трешер акулалардың бауыр қанаты, екі арқа қанаты бар. Бірақ тікені жоқ болады. Ауыз қуысы көзінің астында орналасқан. Торсылдақтары болмайды. Трешер акуласы құйрығының үстіңгі жағы жоғары қарай қайқиған, ұзын. Жылдам жүзеді, қимылы өте ширақ болып келеді.Тістері өте өткір болып келеді. Адамдарға шабуыл жасамайды. Трешер акулалары шабақ, макрель, майшабақ сияқты балықтармен қоректенеді. Трешер акуласы Үнді, Тынық, Атлант мұхиттарының тропикалық және қоңыржай белдеулерінде тіршілік етеді. Трешер акулалары асшаяндар мен балықтарды құйрық қанатымен соғып, есеңгіретіп, өткір тістерімен шап беріп ұстайды. Олардың құйрық қанаты денесінің 50 пайызын құрайды. Көбеюі Трешер акуласы жұмыртқа салып көбейеді. Жұмыртқалары аналықтарының ішінде дамиды. Аналық бір жұмыртқалағанда 5-6 жұмыртқаны өмірге алып келеді. Олардың ұзындықтары 1,5 м шамасында болады. Трешер акуласының аталықтары 7-13 жылда жыныстық жағынан жетілсе, аналықтары 8-14 жылда жетіледі. Трешер акуласы дельфиндер секілді су бетінде секіре алады. Көздері түнде өте жақсы көреді. Дене тұрқы жіңішке, арқа қанаты кішкентай, бірақ үшкір құйрық қанаты болады. Дереккөздер
Бақташы акуласы

Сарғыш қоңыр түсті бақташы акула- тропиктік теңіз акулаларының кең тараған түрі. Бақташы акуланың түсі біркелкі сұр болғанымен, үсті жағы сәл сарғыш- қоңыр тартып тұрады. Осы ерекшелігіне байланысты оны «сарғыш- қоңыр түсті бақташы акула» деп атайды. Ал алқымы- аппақ. Бұл акуланың құйрық жағында екі бірдей үшкір жүзбеқанаты бар. Кездесетін жерлері: Сарғыш қоңыр түсті бақташы акулалары *Батыс Үнді мұхиты *Оңтүстік Африка *Маврикий *Сейшель аралдары *Мадагаскар *Қызыл теңіз *Үндістан *Мальдивте кездеседі. Тіршілік әрекеттері: *Оларда түнгі өмір дәстүрлі қалыптасқан. Күні бойы олар шағын топ болып су астындағы маржан жартастастарының шоқысында ұйықтайды. Ал түнде жортуылға шығады. Бақташы акула жұмыртқа салады. Олар құрсақта жұмыртқадан шабақтар шығару арқылы көбейеді. Бұл акулалардың жұмыртқалары көп болмайды. Бақташы акулалар шағын мүйісте немесе маржан жартастарынан шамамен 70 метрдей жерде өмір сүреді. Бұл акулалардың ұзындығы 3,2 метрге дейін жетеді. Денесінің түсі тіршілік ету ортасына байланысты өзгеріп отырады.Бақташы акулалар сегізаяқ, балық, ірі теңіз шаяндары және теңіз кірпілерімен қоректенеді. Қолданылуы: Адамдар акуланың бұл түрінен түрлі дәрумендер алады. Сондай-ақ терісін өңдеп, былғары жасайды. Дереккөздер
Быртық акула

Бұл акуланың осылайша аталуына оның ерекше ірі және ауыр дене бітімі әсер еткен. Оның сопақша келген көздеріеің астында жыпылықтатқыш жарғақшасы болады. Қанаттары ашық қоңыр түсті болады. Оның ерекшелігі арқасы мен құрсақ тұстарында теңбіл дақтары бар. Быртық акулалар топтасып жүрмейді. Бұл акула тасты, балдырлы жерлерде, сондай-ақ 457 метрлік тереңдікте де өмір сүреді. Одар өзі паналайтын жерлерді балдырлардан жасап қояды. Оның мұндай «лашығы» әдетте екі жартастың ортасына салынады. Быртық акулалар көбіне түнде қоректенеді. Негізгі қорегі – балық. Бұл акула да қорегін бір қылғытып жұта салады. Кейде олар жеңіл қорек ретінде ірі теңіз шаяндарын да жейді. Быртық акулалар Орталық Калифорнияда, Мексиканың оңтүстігі мен Чилидің орталық бөлігінде, субтропиктік суларда өмір сүреді. Олар үшбұрышты жұмыртқа салады. Жұмыртқаларының сырты қатты қабықпен қаптлған. Бұл жұмыртқалардың су түбіне және теңіз шатқалдарына байланатын жіпшелері болады. Быртық акуланың ауыз қуысы үлкен және үстіңгі және төменгі жағында 55-60 тісі болады. Дереккөздер
Жолақ дельфин

Жолақ дельфиндер де басқалар сяқты жұмыр денелі, арқа қанаты биік, кеуде жүзбеқанаттары жіңішке және тұмсығы үлкен болып келеді. Денесіндегі көгілдір жолақтарға байланысты олар «жолақты дельфиндер» деп аталады. Көздерінің тұсында қара көк дағы бар. Жолақ дельфиндер топталып тіршілік етеді. Олардың су бетінде секіріп жүргендерін жиі көруге болады. Ересектерінің ұзындығы 2,5 метрге дейін барады. Ал салмағы- 90-150 келідей. Оларды әлемнің тропикалық, субтропикалық жылы сулардан кездестіруге болады. Жолақ дельфиндер Тынық, Атлант және Үнді мұхиттарында, Жерорта, Кариб теңіздерінде тіршілік етеді. Олар су бетінде әртүрлі акробатикалық көріністер көрсетіп, белсенділік танытады.Буаздық мерзімі- 12-13 ай. Жаңа таған дельфиндердің ұзындығы 1 м- ге жуық, салмағы 11 келі болады. Бұл дельфиндер сүйекті балықтармен, бунақденелерімен және шаянтәрізділермен қоректенеді. Бір-бірімен басқа дельфиндер секілді ультрадыбыстар шығарып байланысады. Дереккөздер
Тікенек акула

Тікенек акуланың ұзындығы 3-4 метрді құрайды. Түсі сұр, жерлерінде ақ дақтары бар. Ал құрсағы ақшылдау болып келетін орташа акула. Тікенек акула- қомағай жыртқыш. Тіршілік әрекеттері: Ол шаян, криль, қатпарлы құрт, медуза, сегізаяқ сияқты омыртқасыздармен қоректенеді. *Тарғыл түсті бұл акула «катран», «тырнақты» деген аттарымен де танымал. Тікенек акула қысты температурасы 7-8 с° суда тіршілік етсе, ал жазда температурасы 14-15 с° суды мекендейді. Акуланың бұл түрі судың терең жерінде өмір сүреді. Олар 731 метрге дейінгі тереңдікте тіршілік етеді. Тікенекті акула әлемнің барлық субарктикалық суларында, Тынық және Атлант мұхитында дейінгі белдеулерде кездеседі. Тікенек акула- катран акуласы тобының ішіндегі ең мықтысы. 100-225 см және салмағы 8-28 келіге дейін жетуі мүмкін. *Тікенек акула шамамен 20 жылда ұзындығы 90 см болғанда, 22-27 см болатын 15 ұрпақты өмірге алып келеді. Олардың буаздық кезеңі басқа акулалардан ұзақ. Буаздық кезеңі 22-24 айға дейін созылады.
Спиннер дельфині

Спиннер дельфині немесе Ұзынтұмсықты дельфин — шағын тропикалық дельфин. Бұл дельфиндердің дәл осылай аталуына оның ауада арқасымен секіре алатын қасиеті себепші болған. Ұзынтұмсықты дельфин тек Тайланд маңындағы жағаға жақын суасты маржанды жартастарда кездесетін дельфиндердің бір түрі. Дельфиннің бұл түрін 1828 жылы ағылшын ғалымы Джон Грэй тапты. Жалпы сипаттама Бұлар алып дельфин емес, орташа ұзындығы - шамамен 1,8 м, ал салмағы - 75 кг. Ең ұзын спиннер дельфині - 12 м, ал салмағы 95 кг. Денесі жуан емес. Тұмсығының үстіңгі жағы - қара, ал төменгі жағы ақ түсті болып келеді. Денесінің үстіңгі жағы- сұр, бүйірі мен кеудесі аппақ болады. Тістері басқа дельфиндерге қарағанда көп, 45-65- ке жуық өткір тістері бар. Спиннер дельфиндері қорегін түнде аулайды. Олардың негізгі қорегі - ұсақ балықтар мен асшаяндар. Бұлар көбінесе Тарғыл дельфиндер мен Гавай бүкір киттерімен бірігіп жүзгенді жақсы көреді. Олардың негізгі жауы - жыртқыш акулалар, касаткалар, және Пигмей киттері. Аналық спиннер дельфині 4-7 жылда, ал аталығы 7-10 жылда жетіледі. Аналық 2-3 жылда бір рет балалайды. Ол 10 ай буаз болады. Жаңа туған спиннердің ұзындығы - 80 см. Ұрпағы 1-2 жыл анасының қасында өседі . Спиннер дельфиндер күндіз жағалауға жақын таз суда тынығады, ал түнде қорегін табу үшін жортуылға шығады. Басқа дельфиндермен де бірге жүре береді. Мұндай дельфиндерге көбінесе акула сияқты жыртқыштар қауіп төндіреді. Ұзынтұмсықты дельфиндер тобы бір жерде бірнеше жыл тұрақтайды. Суреттер Дереккөздер
Семсер акула

Семсер акула - шағын таза суларда тіршілік ететін акула. Ол «реквием» деген атпен танымал.Үстіңгі тістері ұзын, үлкен, жалпақ әрі өткір. Төменгі тістері жіңішке және сәл майсыңқы. Бұл акуланың үстіңгі бөлігі көк сұр болса, астыңғы бөлігінің түсі аппақ. Тұмсығы доғал. Көздері кішкентай. Басқа реквием акулалармен салыстырғанда бұл акулада 54 тіс кем. Жағының көлемі де екі түрлі. Олар үлкен тропикалық өзендерде тіршілік етеді. Бұл акула ұрпағын тірі туады және олар өсіп- жетілгенше, қасынан алыстамайды. Олар тынық мұхитының батысында, Борнео, Жаңа Гвинея, және Австралияның таза суларында тіршілік етеді. Қазіргі кезде семсер акулалардың саны азайып кеткен. Сол себепті олар 1999 жылы Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілді. Ересек акулаларының ұзындығы 3 метрге дейін жетеді, оның екінші жүзбеқанаты- бірінші жүзбеқанатына қарағанда шамамен 1,5 метрге ұзын. Семсер акулалар табанбалықтармен, асшаяндармен, шабақтармен т.б. қоректенеді. Дереккөздер
Соверби тұмсықбетті киті

Тұмсықбетті Соверби киті Солтүстік Атлант және Солтүстік теңіз тұмсықбетті киті ретінде танылған. 1804 жылы белгілі болған киттердің ішіндегі ең алғашқысы. Тұмсықбетті Соверби киті Шығыс Атлантикадағы Нантаккеттен Лабрадорға және Батыс Атлантикадағы Малеирадан Норвегия көліне дейін таралған. Ұзындығы - 4-5 м, ал салмағы 1 тоннаға жуық болады. Аталық киттердің астыңғы жағындағы тістері бір- бірінен алшақ орналасқан. Ал аналықтарының тістері өте ұсақ немесе көрінбейді. Арқа жағы – көк сұр түсті, ал астыңғы жүзбеқанаттары аппақ немесе күміс сияқты жылтырап тұрады. Тұмсығы ұзындау, ал басы томпақ келеді. Тереңдігі 200-1500 метрлік суға сүңгиді. Бунақденелерімен, кальмармен және ұлулармен қоректенеді. Буаздық кезеңі 12 ай және дүниеге жаңа келген ұрпағының ұзындығы 2 метрден асады, ал салмағы 170-185 кг болады. Дереккөздер
Н (кирил)

Н, н — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл ұшының үстінгі қызыл иекке нық тиюінен жасалатын мұрын жолды дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ол дайыс қатынасына қарай үнді, жасалу орнына қарай тіл алды, жасалу тәсіліне қарай шұғыл дауыссыздар тобына жатады. Сөз ішінде орын талғамай, сөздің басында (нар, неше), сөз ортасында (ана, кене) кездесе береді . Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Н»-ны &amp;#1053; немесе &amp;#x41D;, ал кіші «н» әріпін - &amp;#1085; немесе &amp;#x43D; деп белгілейді. Дереккөздер
Оңтүстік киттәрізді дельфин

Кит тәрізді Оңтүстік дельфиндер салқын, терең температурасы 1-20° С суда мекен етеді. Оның ұзындығы -17 метр, салмағы 80-90 тоннадай болады. Арқа жүзбеқанаты жоқ жалғыз кит болып табылады. Жүзбеқанаттары ақ және майысыңқы болып келеді. Олардың әрбір жағында 43-49 тісі бар. Тек 3-5 жылда ғана ұрпағын дүниеге алып келеді. Дүниеге алып келген соң, 12 ай өткеннен кейін омырау безі сүтінен айырады. Жаңа туған ұрпағының түс қара сұр болады, бір жылдан кейін басқа түске өзгереді. Киттәріздес Оңтүстік дельфинінің ұзындығы -3 м, салмағы – 116 кг. Су бетіне шорши алады. Осы қасиетінің арқасында олар алыс жерлерге жылдам жетеді. Шағылысу кезінде Австралия, Оңтүстік Америка және Африканың оңтүстік бөлігіне қарай, яғни суы жылы аймаққа қарай қоныс аударады. 200-2000- ға дейін топтасып жүзеді. Түрлі дыбыстар шығару арқылы бір- бірімен тілдесе алады. Дереккөздер
Балғабасты акулалар

Балға акулалар немесе Балғабасты акулалар — Шеміршекті балықтар класының Кархаринтәрізділер сабының тұқымдасы. Жұмыр денелі балға акуласын басқа акулалардан айыру оңай. Себебі оның басы – үлкен және бас сүйегі жалпақ. Биологиялық сипаттамасы Дене ұзындығы 3,5-4м, салмағы 450 кг дейін, Алып балғабас акула 6 м-ге дейін. Басы жайпақ, екі жақ жанында ірі өсінділері бар, олардың шетінде көздері мен өте үлкен тыныс тесіктері орналасқан. Мұхиттардың тропикалық теңіздерінде 7 түрі таралған. Кәдімгі балғабас акула қоңыржай аймағының сулары мен Жапон теңізінде кездеседі. Тұздылау суларды мекендейді. Тірі туатындары және жұмыртқа салатындары да бар. Қорегі, ірі омыртқасыздар, кальмарлар және балықтар. Кәсіпшілік жануарлары Көбіне бұл акуланың ақ түсі денесінің төменгі бөлігіне қарай қоңыр сұр түске немесе қою сары түске өзгереді. Күңгірт немесе қара ұшты кеуде жүзбеқанаттары да болады. Тегіс жалпақ басы оған жүзу кезінде тік бұрылыстар жасауға көмектеседі. Басының ортасында демтігі болмайды. 20-40 дейінгі аралықта ұрпақтарын тірідей өмірге әкелетін акула түрі болып саналады. Кішігірім акулалармен және тұтас қанаттылармен, сүйекті балықтармен, асшаяндар және ұлулармен қоректенеді Таралуы Барлық жылы суларда кездеседі, бірақ тропикалық суларда сирек кездеседі. 20 метрден терең емес жағалау суларын ұнатады. Қоныс аудару кезінде ашық мұхит бетіне шығып, үлкен топтар құрады. Атлант мұхитының батыс және шығыс бөліктерінде, Үнді мұхитында кездеседі. Жіктелуі Eusphyra тегі: * Sphyrna тегі: * * * * * * * * Галерея Дереккөздер
Жібек акула

Жібек акуласы – тропикалық және бірқалыпты жылы судың акуласы. Олар 4000 метрге дейінгі тереңдікте жүзеді. Жіңішке, жібектей терісі бар, ол-үлкен днелі қарапайым акула. Дақтар болмайды, арқа жағы сұр қоңыр және төменгі жағы-ақ түсті. Денесі жіңішкелеу болып келеді. Су астында жылтыраған терісіне қарап ажыратуға болады. Жібек акула өзінің «тегіс» терісіне байланысты солай аталады. Жағалаудың және теңіздің сүйекті балықтарымен, кальмар, теңіз шаяндарымен қоректенеді. Көбіне теңіз тауларынан қорегін тауып жейді. 2-14 ұрпағын тірідей өмірге алып келеді. Олардың ұзындығы шамамен 80 см-ге дейін жетеді. Тропикалық және кейбір жылы суларда кездеседі. Дереккөздер
Ң

Ң, ң — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл артының жұмсақ таңдайға нық тиюінен жасалатын мұрын жолды дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ол дауыс қатысына қарай үнді, жасалу орнына қарай тіл арты, жасалу тәсіліне қарай шұғыл дауыссыздар тобына жатады. Сөз басында кездеспейді, ал сөздің ортасы (жаңа, кеңес) мен сөздің соңында (таң, желең) кездесе береді. Халықаралық алаңда ng - деп те жазылады(song - соң - ән), ағылшын тілінде ng арқылы белгіленеді, кейбір еуропа тілдерінде сөз барысында ng әріптер байланысқанда ңг болып оқылады. Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы Дереккөздер
Мәтіндік редактор

Мәтіндік редактор- бұл мәтіндік құжаттар құруға ,оларды түзетуге , құжаттың мазмұнын экранда қарауға ,оны басып шығаруға мүмкіндік беретін қолданбалы бағдарлама. Мәтінді форматтау , графика енгізу,дұрыс жазылуын тексеру үшін кең мүмкіндіктері бар мәтіндік редакторларға қатысты жиі мәтіндік процессор атауы қолданылады. Мәтіндік құрылымдық бірліктері Мәтіндік редакторлар жұмыс істейтін деректер-бұл символдық ақпарат. Мәтіннің ең кіші элементі бір символ болып табылады.Сөздер -бұл бір-бірінен ара қашықтықпен немесе тыныс белгілермен ажыратылған символдық тізбектер.Мәтіннің құрылымдық бірліктері:символ,сөз,жол,азат жолы,парақ,тізбектер.Осы бірліктердің әрбірімен жұмыс істеудің белгілі әдісі бар. Мәтіндік редактор ортасы Пайдаланушы пернетақтада терген мәтін экранда редактордың жұмыс аймағында көрсетіледі.Жұмыс аймағына әсер ету орны меңзермен белгіленеді.Меңзер таяқша немесе тіктөртбұрыш түрінде болады. Әдетте мәтіннің көлемі экранда көрсетілгеннен гөрі үлкен болады.Бұл жағдайда жұмыс аймағы шегінде мәтіннің бөлігі ғана орналасады.Экран-мәтінді қарауға мүмкін болатын өзіндік терезе болып табылады.Бұл терезені мәтін бойынша жылжыту үшін жылжыту пернелері немесе тінтуірдің көмегімен жүзеге асырылатын айналдыру жолақтары қолданылады. Көптеген мәтіндік редакторлардың экранында олардың ағымдағы жағдайы туралы ақпарат болады-қалып күй жолы.Мұнда меңзердің координаттары ,парақ нөмірі,мәтін форматы,ағымдағы қаріп және басқа ақпарат көрсетіледі. Әрбір МР редактормен басқару командалар мәзірінің болуы тән.Бұл жұмыс тәртібін,файлдық операцияларды,басып шығару,мәтінді пішімдеу,анықтамаға жүгіну және өзге командаларды өзгерту командалары.Мәзір мәтіндік түрмен қатар,пиктографиялық түрде болуы мүмкін. Дереккөздер Информатика Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық Көкшетау Келешек-2030
Ө (кирил)

Ө, ө — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Жіңішке, еріндік, ашық дауысты дыбысты таңбалайтын әріп. Көбінесе сөздің бірінші буынында кездеседі. Ал, "көген", "әнер" тәрізді сөздердің айтылуында "көгөн", "өнөр" болып дыбысталғанымен, екінші буында "е" әрпі жазылады . Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы Дереккөздер
Мако акуласы

Мако акуласы - Майшабақты акулалар тұқымдасының ірі уәкілі. Акулалардың ең агрессивті түрлерінің бірі. Адам үшін қауыпты: «International Shark Attack File» тізімінде 1980 жылдан 2010 жылға дейін Мако акулалардың адамға 42 шабуыл, оның 3-уі адам өлімімен аяқталған және 20 рет қайыққа шабуыл жасаған.. Биологиялық сипаттамасы Мако қысқа жүзбеқанатты акуласының дене пішіні тегіс, ұршық тәрізді және ұзын тұмсықты болып келеді. Кеуде жүзбеқанаты қысқа, арқа жүзбеқанаты орақ тәрізді иілген. Бір жүзбеқанаты екіншісіне қарағанда, қасқалау болып келеді. Тістері жіңішке, аздап қайырылған. Мако қысқа жүзбеқанатты акуласының ұзындығы 3,9 метрге дейін өседі, шамамен 11-25 жыл өмір сүреді. Сүйекті балықтармен, макрель бекіре, қылыш балықтармен, акуланың кейбір түрлерімен т.б қоректенеді. Бес желбезек тілігі болады, көзі жақсы дамыған және пышақ тәрізді тістері анық білініп тұрады. Сағатына 50 шақырым қашықтықты жүзеді және теңіз деңгейінен ауаға 9 метр биіктікке секіре алады. Әлемде кеңінен таралған. Жағы мен тістері әшекей немесе сән бұйымы ретінде жиі сатылады. Аналықтары 3 метрге жеткенде, жыныстық жағынан жетіледі. Таралуы Мако акуласы тропикалық және қоңыржай теңіздерде кең таралған. Мако акуласын мекендеген аймағына байланысты үш түрге жіктейді: * атлантикалық, * тынық мұхиттік (немесе солтүстік-шығыс) * үнді-тынық мұхиттық. Галерея Дереккөздер
Николай Ильич Потанин

Николай Ильич Потанин (1801, Преснов ст. - 19 ғасырдың ортасы) - 19 ғасырдың басында Қазақстан мен Орта Азияны зерттеуші. Атасы Андрей екі ағасымен бірге "Горькая желісінің" алғашқы қоныстанушыларының бірі болған. 1816 жылы Сібір жауынгерлерінің әскери училищесінен казак жауынгері ретінде бригадаға жіберілген. 1821 жылы казак унтер-офицері болған. 1822 жылы атты әскер полкына ауыстырылып, 1828 жылы, хорунжийлік шенге ие болған. 1829 жылы Санкт-Петербургтен ханға берілген сыйлықпен қайта оралып келе жатқан қоқан елшісін қазақ даласы арқылы алып өтіп, бағыттарды жаттап алуға және тұрғылықты ауылдар мен жолдарды, хандықтың әскери және экономиклық жағдайын суретттеп-баяндап келуге тапсырма алады. Тоғыз айға созылған саяхаттан оралған соң Әскери басқармаға бағыттардың картасын, саяхат күнделігін және нақты мәліметтер, қысқаша баяндалған жазбалар тапсырады. Мәліметтердің біразы сол кезде "Әскери журналда" жарияланады. Көп кешікпей оған Санкт-Петербургте патшаға ішінде түйе малы бар сыйлық апара жатқан Қоқан елшілігін шығарып салу тапсырылады. 1834 жылы Потанин Баянауыл округінің бастығы болып сайланады, бірақ көп кешікпей қызметінен шеттетіледі. 1840 жылы 5 жасар ұлы болашақ ғалым Г.Н.Потанинмен Пресновқа оралады. 1916 жылы Орыс география қоғамы Батыс Сібір бөлімшесінің еңбектері жарияланатын 38-шығаралымы Г.Н. Потанинге арналып,онда "Хорунжий Н.И.Потаниннің Қоқан хандығы туралы жазбалары" (1829-30) толығымен жарияланады. Дереккөздер
Сыйыну

Сыйыну (діни ұғым) Толығырақ " Сүйендім абақтының шарбағына, сыйындым атам Қазыбек әруағына" (Мәди). Әруаққа, тәңірге, пірге және басқа күш пен сенім иесіне сыйыну түркі халықтарының ежелгі дәстүрі. Мұнда ер адам жауға шапқанда, қиын сапар жолында, дертке ұшырағанда, жараланғанда немесе жайшылық, тыныш өмірде де үлкен күшке сыйына береді. Әсіресе, палуандар, мергендер немесе аңшылар, қарт адамдар, тағы басқа әр іске талапкердің көбінесе әруаққа сыйынатын пірлері бар. Мысалы, аурулар дерт иесі Лұқпан , әйелдер Бибі Фатима анасына, жас батырлар Қабанбай,Бөгенбай әруақтарына сыйынады. Малшылар төрт түлік пірлері жылқыда-Қамбар ата, түйеде-Ойсыл қара,сиырда-Зеңгі баба, қойда- Шопан ата секілді пірлеріне сыйынып, жұмысына кіріседі. Сыйыну адамның сенім күшін, іске қабілетін арттыратын құпия құбылыс. Әулие-әнбиеге сыйынғанда оның басына түнеп, мал сойып денсаулық, бала тілейтін әдеті бар. Қазақстандағы киелі орындар *Қожа Ахмет Яссауи *Баба түкті Шашты Әзіз *Бекет ата *Райымбек батыр *Марал Ишан *Оспан қожа *Жанқожа Нұрмұхамедұлы Дереккөздер * Қазақ халқының салт-дәстүрлері.-Алматы: «Алматыкітап» ААҚ,20047 ISBN 9965-24-200-3
Әбу ТаҺир Мұхаммад ат-Тарази

Әбу ТаҺир Мұхаммад ат-Тарази, Әбу ТаҺир Мухаммадбин Әбу Нәсір ИбраҺимбин Маккиат-Тарази ( т.-ө. ж. б.) — Тараздан шыққан ортағасырлық ақын. Жастайынан әкесі - Әбу Насыр ИбраҺиммен бірге ИсфаҺан қаласына қоныс аударып, сонда өмір сүрген. XII ғасырда Тараз қаласынан қоныс аударғандар ИсфаҺан қаласында шоғырланып, бір төңіректе тұрғандықтан, ол төңірек Тараз махалласы атанған. ИсфаҺанда өзінің ақындығымен танылғаны үшін жергілікті тұрғындар оны "Һаджир" (келімсек) ақын деп атаған. Оның шығарған жырларынан бізге дейінгі ортағасырлық араб тарихшысы Йақұт әл-Хамауи ар-Руми жазып алған жолдары ғана жеткен. Бұл жырдың үзіндісінде «Киік менің жарамды тырнайды, Жанарыма ұйқы бермейді. Ол түркі нәсілді Тараз киіктерінен еді. Оның екі бетінің сұлулығы жібек іспетті. Оның екі беті Тараз іспетті хош иісті,»- деген жолдар бар. Оның қаламынан туған бұл жыр жолдарынан Отанынан алыс кеткен адамның туған даласы мен жерін, елін аңсаған көңіл-күй сезіледі. Дереккөздер
Лушан тауы

Лушан (қыт. 庐山) - тау жүйесі және ЮНЕСКО-ның мәдени мұралар тізіміне кірген Қытай Ұлттық қорығы. Әлемдік деңгейдегі әйгілі тау. Ол Қытайдың Жяңши өлкесінің солтүстігінде орналасқан. 90-нан астам шоқысы бар, жалпы 382 шм алып жатыр. Лушан тауы айбаттылығымен, ғажайыптығымен, қатерлілігімен де әлемге әйгілі болып келеді. Лушан тауларын үнемі бұлт басып жатады. Әр жылдың орташа 190 күні тұман басып жатады. Географиясы Лушан тауы- жазықтықта көтерілген жалғыз тау. Бас шыңы - Дахаяң шоқысы, оның теңіз деңгейінен биіктігі 1474 м. Шоқылардың ара-арасы жота-жалдар, шатқал-сайлар, жалама жартастар, үңгірлер болып келеді. Шатқалдағы қатты ағыс әсерінен сарқырама, шүңеттер, қазан көлдер қалыптасқан. Атақты Үш қаттау сарқырама 155м биіктіктен ағып түседі. Шілдедегі орташа температура 22,6 градус болады. Табиғаты Лушан тауында тіршілік мол, орманмен көмкерілу салыстырмасы 76,6%, жоғары дәрежелі өсімдіктердің 3 мыңға таяу түрі кездеседі,жануарлардың 2 мың түрі кездеседі. Тау етегінде Бояңху көлі жыл құстары қорығы-"тырна патшалығы" саналады, ақ тырнаның әлем бойынша ең көп шоғырланған жері осы жер.Лушан тауында субтропик бамбук ормандары, ыстық белдеулік мәңгі жасыл кең жапырақты орман, қоңыржай белдеулік жапырақ тастайтын кең жапырақты орман, суық белдеулік қылқан жапырақты ормандар да кездеседі. Галерея Дереккөздер
Гаушан

Гаушан — Қытайдың Тайуан өлкесіндегі аз ұлттарды жалпылай атауы, бұл ұлттың төркіні алуан түрлі, бірақ басым бөлігі құрлықтық Қытайдың Шығыс-Оңтүстігіндегі теңіз жағаларында мекен еткен ежелгі въеттердің бір бұтағы болып келеді. Тарихы Тарихта гаушан ұлты деген жоқ болатын. Қытайлар Тайуанға келіп қоныстана бастаған соң онда жасаған байырғы ұлт екіге бөлінді: Бір бөлігі жазық өлкелерді мекендеп, Қытайлармен сіңісіп кетті. Енді біреулері бұрынғыдай таулы жерде өмір сүріп Қытайлардан алшақ қалды. Олар байырғы ұлттың дінін, тілін, салт-санасын күні бүгінге дейін сақтап отыр. Гаушандардың жалпы саны 400 мыңдай, 1990 жылғы санақ бойынша Қытай жерінде шашырай қоныстанған гаушандар саны 2909. Дереккөздер
Жалпақ тұмсықты акула тұқымдасы

Осы кездегі тіршілік ететін бір-ақ түрі бар. Олардың дене тұрқы ұзын болады және 6-7 жұп желбезек саңылаулары бар. Рострумы жоқ, арқа қанаты біреу ғана болады. Жалпақ тұмсықтылар Атлантика мен Тынық мұхиттардың терең жерлерін мекендейді. Кәдімгі акула тұқымдарына 60-қа жуық түрлері жатады. Бұлардың басты өкілдері жерорта теңіздерінің көк акуласы мен кунья акуласы болып есептеледі. Ара тұмсықты акула рострумы ұзын және жалпақ сияқты бұдырлары бар. Теңіз періштесі —акулалар мен скаттардың арасындағы аралық форма болып есептеледі. Денесі жалпақтау, көкірек және құрсақ қанаттары үлкен, құйрық қанаты кішірек болады. Бір ғана түрі Атлантика мен Тынық мұхиттың қоңыржай және тропикалық суларында мекендейді. Тіршіліктің көпшілігін судың түбінде өткізеді деуге болады. Судың беткі және терең қабатын мекендейтін акулалардың барлығы да жақсы жүзеді. Кейбір жерлерде акулаларды балық шегрені деген терісі және құрамында Д витамині болатын майын пайдалану үшін аулайды. Тағы қараңыз *Ақ ұшты риф акуласы *Кит тәрізді акула *Жолбарыс акула *Балға акуласы Дереккөздер
Қытайдағы шаған мәдениеті

Қытайдың "шаған мәдениетінің" айнасы ретінде болған шаған суреттері, жай бұқараның әдемі армандарын аңғартады. Олар армандаған әсем қиялдарын осындай нақышты суреттер мен, жазу үлгісімен өрнектеп, оны өмірге сыналап енгізіп, тіршілігін сәнге бөлеп, күндерін үмітке толтырады.Шаған суреттері- Қытай фольклорлық өнерінің бастау көзі, Қытайдың дәстүрлі сызбаларынан туындаған фольклорлық өнер жанры. Толығырақ XIV ғасырдан бастап шаған суреттері өркендей бастады. Ағаш ойма суреттерінің құлпыра түсуіне байланысты, шаған суреттерін салу ресми өнер саласына айнала бастады.Ағаш ойма суреттерінің тақырыбы екіге бөлінді: Бірі, әулие пірлер,оның төркіні Чин, Хан дәуірінің күзетші әулие суреттерінен бастау алады. Енді екінші біреуі, думанды көрініс суреттері. Ол жұрттың аңсаған арманын бейнелеп, кең таралды. Сол себепті суретшілер тобы көбейді. Шаған суреттері дәуірлік ерекшелікті аңғартып, өмір шындығына жанасты. Жер-жерлердің фольклорлық шаған суреттерінің үлгісі сан қилы болғанмен, түсінің ұзын ырғасы жайнаған қызыл түсті негіз етеді. Мазмұндық бейнелеу үлгісі жағынан, қайбірі аса нәзік те ерішімді болып, өңірлер мен нысандар деңгейінің түрлше болуына қарай өзіндік ерекшелік танытады. Дереккөздер *Қөрші әмбебап мәдени журналы. Әуелқан Қалиұлы. Алматы. № 33 2009. ISSN 1673-3843
Құймалардың кристалдық құрылысы

Құймаларсұйық күйден қатты күйге көшкен кезде кристалдық тор түзеді. Осы қату кезінде құйма құрамындағы компоненттерінен бір-бірімен әрекеттесуін негізгі үш түрге бөледі механикалық қосылыс, қатты ерітінді және химиялық қосылыс. Механикалық қосылыс Құйманың бұл түріне бір-бірінде ерімейтін металл қосылыстарын жатқызады. Бұндай қосылыс ретінде, мысалы қорғасын, висмут және кадмий қосылыстарын жатқызуға болады. Құйманың әрбір компоненті өзіне тән кристалдық торын сақтайды және қасиеттері негізінен құрамдық бөліктерінің қатынастарына байланысты. Компоненттерінің өзара әлсіз байланысы бұл құймаларды тез балқығыш жасағанымен қолдану үшін олардың беріктігі жеткілікті. Қатты ерітінді Бұл топқа жататын құймалардың элементтері өзара сұйық күйде де қатты күйде де бір бірінде ерігіштік көрсетеді. Қатты ерітінді деп негізгі еріткіштің металл торларына еріген заттың атомдары кірген біркелкі кристалдардын тұратын денені айтамыз. Рентгеналогиялық тексерулердің нәтижесі қатты ерітіндінің бір ғана торы болатындығын анықтап отыр. Қатты ерітіндіде бір заттың атомы екінші бір заттың кристалдық торындағы атомдардың орнын басуы мүмкін, ал атом аралық кеңістіктерде металл емес заттар орналасады. Осы қосылыстарға мысал ретінде ортопедиялық стоматолгияда кеңінен қолданылып жүрген хром – никель, хром – кобальт құймаларын жатқызуға болады. Метал коррозиясы Коррозия деп металдардың сыртқы ортамен химиялық және электрохимиялық әрекеттесулерінің нәтижесінде болатын бұзылуын айтамыз. Дереккөздер
Хром - колбальт құймасы.

Салмағы жағынан 85% кобальт, хром және никельден тұрады. ХКҚ қасиетің молибден никель, темір, ваннадий, кремний, магний, мыс, берилий қосып жақсартуға болады. Құйманың тұрақтылығы оның құрамындағы хромның көптілігіне байланысты, ол металл бетінде әрекетке түспейтін қабат түзеді. Кобальт құймаға жоғары температурада қаттылық береді. Металл құрылысының ұсақ кристалды болуы және байланыстарының бекімділігі оның құрамына кіретін молибденге байланысты. Құймада көміртегі мөлшері өте аз. Металдың қасиетін сақтау үшін көміртегінің бір тұрақты саны қажет. Карбит түзгіш зат ретінде вольфрам қосады. Мырыш, кремний және темір қоспаның құйылғыштығын арттырады. *ХКҚ балқу температурана байланысты 2-ге бөлінеді 1. Балқу температурасы 1316°С-ге дейінгі 2. Балқу температурасы 1316°С жоғары ХКҚ сүйек ткандеріне енгізіп тіс протездеріне тірек ретінде қолданады. Себебі оның коррозияға тұрақтылығы жоғары және аустостотикалық қасиеті жоқ ХҚҚ көлемі күйғаннан кейін 1,8-2 % дейін кішірейеді. Алынған заттың құрылысы ұсақ түйіршікті болу үшін балқу температурасына жақын температурада құю керек. Дереккөздер
Салма тістер

Салма – тістің жартылай бұзылған тіндерін қалпына келтіруге пайдалынатын протез. Олар сау ұлпасы бар тістерде және ұлпасы алынған тістерде дайындалады, егерде тістің сауытты бөлгі көп сақталса. Салмаларды көпірлі және доғалы протездердің тіреуші бөлігі ретінде де қолданылады. Тістерді салмалармен протездеу бірқатар қлиникалық және зертханалық кезендерден тұрады: # Тіс сауытында қуыс қалыптастыру, # Салманы дайындау, # Балауыз репродукцияның металға немесе пластмассаға ауыстыру, # Салма дәлдігін тексеру және оны тіс қуысында бекіту. Салманың қолдану көрсеткіштері: # Тіс сауытының әр түрлі ақаулары, егерде тіс бітемемен жабылмаса. # Бүйір тістегі салмалар мұқалудан сақтайды. # Пародонтит кезінде тістерді салмамен шеңдеу. Кері көрсеткіштер : # Қызылиек астында орналасқан өте терең қуыстар. # Сауытты бөлігі төмен тістердегі ақаулар. Салмалардың топтастырылуы: 1.Тістерде орналасуы бойынша: а) Inlay – пішіні жәшік тәрізді, тістің ішінде орналасып оның анатомиялық пішіні және окклюзиялық бетін қайталайды; б) Onlay – фальці сыртында. в) Overlay – тістің бір қабырғасы сақталған, басқа жері салма. г) Pinlay – қосымша қуысы бар салма немесе бекітуге арналған штифті қосымшасы бар. 2. Материал бойынша: а) Металды (алтын, КХҚ, күміс паладий құймасы) ; б) Пластмассалы; в) Керамикалы (IPS жүйесі = Empress, Cerec) г) Аралас (металл+пластмасса, метал + керамика) 3. Жасалуы бойынша : а) Тура әдіс б) Жанама әдіс. Дереккөздер
Күміс – палладий құймалары

Күміс – палладий құймалары. Бұл құймалар қасиеті жағынан алтынның құймаларына жақын. Құймалардың түсі ақ, серпімділігі жоғары. Балқу температурасы: 1100-1200 Сº. Бұл құйманың құрамында күміс 75%, палладий 10%, алтын 15%, бриннельдің көрсеткіші бойынша қаттылығы 30. Құйманың құрамында палладийдің мөлшері жоғарылатылса онда балқу температурасы да көтеріліп, қатты және жыртылуға мықты болады. Күміс құйманың негізі болып қаттылығын жоғарылатады, ал алтын болса құйылу сапасын жақсартып құймаға алтынның түсін береді. Ауыз қуысында бұл құймалар басқа металдармен қосылып микроток туғызбайды. Күміс паладий құймалары қондырғылармен бірге тот баспайтын болатты қосуға болмайды, өйткені ауыз қуысында гальваникалық элемент пайда болып, ол созылмалы интоксикацияға алып келеді. Қолданылуы: тіс протездерінің штампты бөліктерін дайындайды (қаптамалар, алынбалы протездің негіздері). Алтыннан және күміс құймаларынан қондырғыларды өңдегенде зиянды қоспалардың араласпағанын қадағалайды (қорғасын, қалайы, сурьма, күкірт, сынап, висмут), олар металдың ішіне оңай еніп оның химико – физхикалық қасиетін төмендетеді.Мұндай құймаларды алтын дәнекерлерімен дәнкерлейді. Дереккөздер
Мыс негізіндегі құймалар

Мыс негізіндегі құймалар. Рандоль – мыс мырыш құймасы. Сыртқы түсі алтынға ұқсас. Ауыз қуысында тотығып, бұзылады. Бірақ жылтыры кетпейді. Осыдан металл өзгермейді деген ұғым қалыптасқан. Ас тұзының ертіндісінен металдың бұзылуына әкеліп соғады. Ал органикалық қышқылдар мыс пен улы қосылыс түзіліп, қанға сіңеді және организмге зиянды әсерін тигізеді. Құймаға қажетті дәнекер. Бір бөлік күміс және бір бөлік латон. Мыс – аллюминий құймасы. Балқу температурасы 1030 Сº. Құрамында 9 бөлік мыс және 1 бөлік аллюминий бар. Құйманың түсі алтынның түсіне ұқсас. Ауыз қуысы ішінде қараймайды. Бірақ тотығу реакциясы тез болады. Бұл құйма ортодонтиямен бет жақ ортопедиясын байлам (сым) ретінде қолданылады. Мыс - мырыш - никель құймасы. Балқу температурасы – 1024 Сº. Құйманың құрамы – 30 бөлігі мыс, 22 бөлігі мырыш, 15 бөлігі никель. Никельді марганецпен ауыстыруға болады. Металл күміс түстес, ауыз қуысында тотықты қабатпен тез жабылады. Организм үшін құйма зиянсыз. Дәнекерлегіш – күміс дәнекері қолданылады. Дереккөздер
Аллюминий негізіндегі құймалар

Дюрь аллюминий құймасы. Балқу температурасы – 605 Сº. Құйманың құрамы аллюминий, 0,5% магний бар. Дюрь аллюминий құймасы ауыз қуысында тотықпайды. Қалайы арқылы дәнекерленеді. Болмаса, дәнекерлеуді ультрадыбыс арқылы жүргізуге болады. Аллюминий – магний құймасы (магналий). Балқу температурасы – 657 Сº. Құрамы 9 бөлігі алюминий, 1 бөлігі магний. Құйманың түсі ақ күміс тәріздес. Алюминий қатты қышқылға төзімді, күкірт қышқылы және көптеген органикалық қышқылдар құймаға әсер етпейді. Дәнекері қалайы. Дәнекерлеуді ультрадыбыспен жүргізуге болады. Дереккөздер
Кумаражива

Кумаражива (; ) (б.з. 344-413 жж.) — Қытайдың әйгілі аудармашысы. Өмірі Батыс өңірдегі Күсән мемлекетінде дүниеге келген. Оның әкесі Комоян әсілі, Димду (қазіргі Үнді жерінде) елінен болатын. Уәзір әулетінен шыққан ол өте зерек, әрі діндар болып өседі. Мұрагерлік орнынан бас тартқан соң, Памир асып, Күсәнге келеді. Күсән ханы оған абыздыққа ұсыныс жасап, өз қарындасы Кер ханымды оған атастырады. Жеті жасында, тақыр бас монаққа айналған шешесіне ереді. Күн сайын дұға оқып, 32 мың үзік жаттайды. Тоғыз жасында анасына еріп киелі жерлерді аралайды. Көптеген кітаптарды аяқтап ел саяхаттады. Ол кейіннен махаяна тұғырнамасын зерттеп, таратып, Қытай ғұламаларының осы тағлымның ақиқат мәнін түсінуге жол ашты. Сонымен қатар көптеген білімпаздарды жетілдіріп кетті, мысалы неруана ғұламасы атанып кеткен Даушы, буддизмдік ағымның атасы атанған Сың Жау секілді ғұламалар Кумараживаның шәкірттері болатын. Дереккөздер
Уа ұлты

Уа ұлты- Қытайдың Йүннан өлкесіндегі өмір салты оқшау аз санды ұлттардың бірі. Орналасуы Уалар Ланцяңжяң өзенінің батысы, Нужяң өзенінің шығысына дейін көлбеп жатқан Нушан тау сілемінің Оңтүстік бөлігіңде қоныстанған. Жазығы тым аз, асқар белді құз шоқылы өңір Ауа таулы аймағы деп аталады. Климаты Ауа аймағы субтропикалық белдеуде орналасқан, климаты жылы, жауын -шашыны мол, астық пен экономикалық дақылдарды өсіруге тиімді келеді. Уалардың көп бөлігі таулы аймақтар мен өзен аңғарларында өмір сүреді. Мәдениеті Уалардың өз тілі бар, олардың тілі Оңтүстік Азия тілдер жүйесіне кіреді.Бұрын оларда жазу жоқ болған 1957 жылы латын әліпбиі негізінде Уа жазуы жасалды. Уалардың діні табиғатқа табыну болып табылады. Олардың нанымынша адамдардың қартаюы, жаралуы, ауырып өлуі , жамандық пен жақсылық жын -әруақтармен байланысты.Ұлттық мерекелеріне Алау мерекесі, Жаңа күріш мерекесі және Шаған мерекесі жатады.Шаған олардың ең шаттанып өткізетін мерекесі болып табылады. Дереккөздер
Түйекиік

Түйекиік- ашатұяқтылар отрядының түйе тұқымдасына жататын ең ірі шөпқоректі жануар болып, қос өркешті түйекиік немесе бактриан деп аталады. Сипаттамасы Түйекиікті қарапайым түйемен салыстырар болсақ, түйекиік сыптығыр да биік, сирақтары ұзындау, табаны кішілеу, мойны сұңғақтау, түгі қысқа, өркеші тіке дөңгелектеу, кішкене әрі үшкілдеу, берік әрі тығыз болып келеді. Үнемі бұта жейтіндіктен тісі де кедір-бұдыр болып келеді. Егде тартқан бурасының биіктігі 1,8-1,9 метр, ұзындығы 3-4 метр болып келеді. Ерекше қасиеттері Түйекиік типтік шөл жануары. Оның қанында ерекше сусыздануға қарсы функция болғандықтан, жиырмашақты күндей су ішпей жүре береді. Ол аштыққа да төзімді, сор жаласа болды, өркеш майын жеп айлық аштыққа мойымай төтеп береді. Құмды боранды елемейді. Өйткені, қос қабат қабағы мен ұзын кірпігі құмды тосады, еңіреудегі қозғалмалы желбезегі ауаны сүзеді. Ол өте иісшіл болады екі шақырымдай жердегі суды иіскеп біле алады. Сонымен қатар құмды боранды да алдын ала сезеді. Дереккөздер * Қөрші әмбебап мәдени журналы. Әуелқан Қалиұлы. Алматы. № 31 2009 ISSN 1673-3843
Ақсорпа

Бұрынғы кезде семіз жылқы, сиыр сойған қазақ үйі соғым сүйектерін далаға тастамай, бір ыдысқа салып жинап қоятын болған. Ет азайып, қараөзек шақта әлгі сүйектерді қазанға салып, су құйып қайта қайнатады. Майлы сүйектер қайнаған кезде одан кәдімгі майлы сорпа болады. Түсі ақшыл болғандықтан оны "ақ сорпа" деп атайды. Мұндай сорпаны суықта жүрген жұмысшылар мен малшылар терлеп ішеді. Бұдан шығатын қорытынды, қазақ халқы тамақты ысыраптамай, оның түрлі көзін тауып, барынша үнемді әрі оңтайлы кездерде пайдаланып отырған. Дереккөз •