Тұлпар

Тұлпар — түркі мифологиясындағы аңызға айналған қанатты немесе аспандық тұлпар, грек Пегасы сияқты. Бұл мифтік жаратылыс Қазақстан мен Башқұртстанның мемлекеттік рәміздерінде айқын бейнеленген. Тұлпардың шығу тегі Орталық Азия халықтарының аңшылық дәстүрлерімен байланысты, олар жылқыларды қыран құстармен бірге пайдаланған. Уақыт өте келе, бұл екі жануар адам қиялында бірігіп, қанатты тұлпар — Тұлпар пайда болды. Тұлпардың қанаттары ұшу үшін емес, оның теңдессіз жылдамдығын бейнелеген. Бұл мифтік тұлпар әртүрлі мәдени рәміздерде мәңгілікке қалдырылған. Мысалы, Қазақстанның елтаңбасында екі алтын Тұлпар, киіз үйдің төбесі және көк фонда тұлпарлар шабатын аспанды бейнелейтін күн сәулелері бар. Тұлпар түркі тілді ұлттардың, соның ішінде түріктер, өзбектер, қазақтар және қырғыздардың мәдени мұрасында терең орын алған. Түркі мифологиясындағы Аспан Тұлпары жылдамдықты, әсемдікті және терең мәдени маңыздылықты бейнелейді. Мифологиялық және космологиялық түсіндірмелер Еуразияның әртүрлі мәдениеттерінде аспан аты бейнесі жер мен көкті байланыстыратын, өлмес өмірге бастайтын жетекші ретінде терең мифологиялық мағынаға ие болды. Қытай дәстүрінде (Хань дәуірі) «аспан аты» (тяньма, 天马) «батыстан келген» және «бұлақтардан шыққан» деп сипатталады — яғни әлем суларының мифтік бастауынан. Аттың бұлақтан (泉水) пайда болуы жайлы ишара әлем өзегін айнала қоршаған ғаламдық мұхитқа (ведалық самудра) меңзейді. Индо-иран (веда және авеста) космологиясында да осылайша әлем ортасындағы тау не ағаш — әлем осі қоршалған ғаламдық мұхит туралы түсінік бар. Қытай аңыздарында бұл орталық — Құнлунь қасиетті тауы (ведалық Меру баламасы); аспан аты сол жерге таңдаулы кейіпкерді не императорды жеткізеді. Әлем тауының шыңына көтерілудің өзі өлмес өмір сыйына қол жеткізумен байланысты: даос-хань нұсқасында бұл — Құнлуньдегі Сиванму құдайы бағындағы өлместік шабдалысы, ал ведалық дәстүрде — ғалам суларына тән құдайлар сусыны сома (амрита). Сюжеттер құрылымы тұрғысынан ұқсас: қаһарман (не билеуші) хаос сулары шетінен әлем орталығына (әлем тауына) өлместік эликсирін алу үшін сапар шегеді — осы жолда басты рөлді көк пен жер арасын жалғаушы аспан аты атқарады. Дәл осы ғажайып тұлпардың арқасында адам жер мен көк арасындағы қашықтықты еңсеріп, құдайлар еліне жете алады. Хань поэзиясында мұндай ат «алыстағы қақпаларды ашатын», «тәнді Құнлуньге көтеретін» құдіретті жаратылыс ретінде мадақталады, яғни мінген адамын өлместер мекеніне жеткізеді. Ол «еркін де айрықша рух», «құдіретті әрі сирек мән» сияқты эпитеттермен сипатталып, жай жануар емес, әлемдер арасындағы делдал екені айқындалады. Жер мен көкті жалғаушы ғажайып тұлпар мотиві еуразиялық космологияларда таңғаларлықтай тұрақты әрі сан алуан болып келеді. Орта Азиядағы буддалық аңыздарда (Хотан-сак Джатакалар) әлем ортасындағы Сумеру тауының айналасында патшаны алып жүретін аспан аты суреттеледі. Мұндай аттардың әлем тауының шыңында (құдайлар елінде) «мекендеуі» оларды болмыс салалары арасындағы делдал етеді деп сенілген. Индуистік-ведалық дәстүрде аттың космостық байланыстырушы рөлі Ашвамедха патша рәсімінде көрініс табады: ритуалдық ат символдық түрде әлем ағашына «байланады», патшайыммен «біріктіріледі», соңында құрбандыққа шалынып, оның денесі әлем құрылымымен ұқсатылып түсіндіріледі — осылайша қасиетті құт-қуат (фарн, хваренах) билеушіге ауысады. Сақ-скифтерде ұқсас түсініктер көсемдердің жерлеуіндегі ат культы мен таққа отырғызудағы бәйгелер арқылы өрнектеледі: ат дүниенің орталығын иеленгендей болып, патшаның билігін нығайтады. Жалпы идея — әлем осі (axis mundi) ат бейнесі арқылы материалданады, ал сол арқылы жердегі билеуші көктің мандатын алады. Осылайша Еуразияның шығысы мен батысында аспан аты өлмес өмірге барар жолдың және биліктің құдайы paзылығын білдіретін символға айналды. Бұл көне мотивтердің жаңғырығы кейін де айқын: мысалы, түркі фольклорында батырлардың сенімді серігі — қанатты тұлпар туралы аңыздар сақталған, ал исламдық дәстүрде пайғамбарларға көлік болған ғажайып Бурақ аты белгілі. Бұлардың бәрі бір архетипті бейнелейді: әлемдер шекарасын кесіп өте алатын, кейіпкерге көктен білім, күш немесе құтқарылу әкелетін ат. Мәдени маңыздылығы Жылқы қазақ халқының ауыз әдебиетінде ерекше орын алады. Тұлпар — қазақ фольклорының басты мотивтерінің бірі болып табылатын қанатты жылқы. Түріктердің санасында ғарыш мифтік жаратылыстармен қоныстанған, олардың бірі Тұлпар болған. Тұлпар — аспандық тұлпардың ұжымдық бейнесі. Құс сияқты, оның қанаттары болған және ол кез келген басқа жерге бір сәтте жетіп барған. Ежелгі көшпенділердің өнерінде, Алтай сақтарының металл әшекейлерінде, атақты Қарғалы диадемасында, Есік қорғанынан табылған Алтын адамның бас киімінде және скифтік ыдыстарда бейнеленген қанатты тұлпарлар қазір Қазақстан Республикасының елтаңбасының айрықша белгісі болып табылады. Ерекше артефакт, алтын жалатылған қоладан жасалған жұлдызша, сақ мәдениетін көрсетеді. Бұл артефакт Аспан Тұлпары Тұлпардың мәдени синкретизмін көрсететін нәзік ерекшеліктерін бейнелейді. Мифтік Тұлпар жылдамдық, әсемдік және мәдени тереңдік идеалдарын бейнелейді. Ол тек физикалық күшті ғана емес, сонымен қатар тарихты қалыптастырған адам қиялы мен мәдени мұрасының бай шеберлігін бейнелейді. Тұлпар жылдамдық, күш және өзінің дәстүрлеріне терең мәдени байланыс атрибуттарын бейнелейді. Бұл «аспандық» тұлпарлардың әсері тойланып, олардың тарих пен мәдениетке терең әсерін көрсетеді. Дереккөздер