Тиндиндер

Тиндиндер (өз атауы - идарайи) — Ресейдегі этникалық топ, Солтүстік-Батыс Дағыстанның байырғы халқы. Олар Богос жотасының солтүстік-батыс беткейінде Андий Койсу өзенінің оң жақ ағындары бойында (Цумадин ауданындағы Тинди, Акнада, Ангида, Тисси, Эчеда және т.б. ауылдар), сондай-ақ Кизилюртов ауданындағы (Дағыстан) Акнада ауылында тұрады. Саны: 635 (2010 ж., халық санағы; 9,5 мың адам) оның ішінде 617 адам Цумадин ауданында тұрады. (бағалау бойынша 5,1 мың адам). Тілі Тинди тілі нах-дағыстан тілдері отбасының авар-анди-цез тобының андий кіші тобына кіреді. Багвалин және чамалин тілдеріне жақын. Әсіресе тинди және багвалин тілдерінің арасында көптеген ұқсастықтар бар, ал сөздікте тинди және чамалин тілдері арасында көптеген ұқсастықтар бар. Тиндалдар сонымен қатар орыс, авар және шешен тілінде сөйлейді. Тинди тілінде екі негізгі диалекті бар. 1993 жылы Тиинди ауылында орта мектеп мұғалімі тинди тілінде әліпби құрастырған. Діні Сенушілер — сүнниттік мұсылмандар. Тарихы Ғылыми нұсқаларға сәйкес, анди тайпаларын Ассирия патшасы Саргон II Батыс Азиядан ығытыстырып, біздің дәуірімізге дейінгі VIII ғасырдың соңғы ширегінде Кавказға қоныс аударды. Страбон, Клавдий Птоломей және басқалары андо-цезиялықтарды шамамен қазіргі этникалық аумақтарында, Кавказ Албаниясының шекарасынан тыс жерде орналастырды. Олардың әрі қарай сол аумақтарда тұруын армян, араб, грузин, сириялық және басқа да деректер растайды. Біздің дәуірімізге дейінгі соңғы ғасырлардан ерте ортағасырларға дейінгі археологиялық материалдар Батыс Азия және Закавказьемен (Тиндин, Тисса қорымдары мен олжалары, Тисса және Эчедин қоныстары) сауда (айырбас) байланысы болған тиндіктердің ата-бабалары жергілікті халықты отырықшы егіншілер мен мал өсірушілер ретінде сипаттайды. Біздің дәуірімізге дейінгі соңғы ғасырларға – ерте орта ғасырларға жататын археологиялық материалдар жергілікті халықты, тиндіктердің ата-бабаларын, Батыс Азиямен және Закавказьемен сауда байланысы болған отырықшы егіншілер мен мал өсірушілер ретінде сипаттайды. Солтүстік-Шығыс Кавказдың көптеген тайпаларын қамтитын Дидо этнос бірлестігі Орталық және Солтүстік Кавказ бен Закавказьенің саяси өміріне белсенді қатысты. Осы бірлестіктің бір бөлігі ретінде араб жаулап алуларына қарсы тұрды, моңғол-татарлар мен Тимур ордасына қарсы шықты, түрік және Иран экспансиясымен күресті және т. б. XV ғасырдан бастап ішкі және сыртқы себептерге байланысты Дидо одағы ыдырайды, ал оның құрамына кіретін тайпалар ауылдық қоғамдардың бірқатар одақтарын құрайды, олардың бірі тиндиндер болды. Шамамен осы кезеңнен бастап тиндиндер қоғамы исламдана бастайды, дегенмен бұл процесс XVIII ғасырдың ортасынан аяғына дейін созылды. Мұхаммед Рафидің XIV ғасырға жататын "тарихи Дағыстан" шығармасында тиндиндер тәуелсіз этникалық және қоғамдық-саяси бірлік ретінде аталған. Тинди халқы 1813 жылдан бастап Ресей мемлекетінің құрамында болды (Иранмен Гүлістан келісім шарты). Кавказ соғысы жылдарында, әсіресе Шамиль соғысы кезінде, Тиндиндер Гунибті басып алып, соғыс қимылдарын тоқтатқанға дейін имам жағында белсенді болды. 1877 жылы Дағыстан тауларының отаршылдыққа қарсы көтерілісінде тиндалықтар белсенді позицияға ие болды. ХІХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін тиндиндер Дағыстан облысының құрамына кірді, ал Кеңес өкіметі жеңгеннен кейін олар Дағыстан автономиялық республикасының құрамдас бөлігі болды. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері — егіншілік (арпа, бидай, тары және асқабақ, сәбіз сияқты көкөніс дақылдары) және мал шаруашылығы. Жердің жетіспеушілігіне байланысты бір учаскеде әртүрлі дәнді дақылдар кезектесіп отырғызылды. Ауыл шаруашылығы жұмыстары көктемнің басында басталды. Наурыздың алғашқы онкүндігінде қыс бойы жиналған көң мен күлді егістік алқапқа шығарып, жер жырту алдында оны бүкіл егістікке шашатын. Тиндиндер арасына дәнді дақылдар егу ерекше сипатқа ие болды. Дағыстанның басқа халықтары алдымен егістік жерді жыртып, содан кейін оның үстіне тұқым шашса, тиндиндер жыртылмаған егістікке тұқым шашып, сосын оны жыртқан. Тиндиндер дәнді дақылдардан басқа жүзім өсірді. Ал егістік алқаптары мен жүзімдіктердің шетіне жеміс ағаштары отырғызылды. Тауларда орналасқан, табиғи жағдайлары ауыл шаруашылығына қолайсыз болған бірқатар елді мекендер үшін қой шаруашылығының басымдығы тән болды. Олар негізінен авар және анд қойларын, ешкілерін, дағыстан жылқыларын, есектерді өсірді. Орта есеппен бір шаруашылықта екіден тоғызға дейін қой болды. Аға бақташы азды-көпті жағдайы жақсы болды. Ол келісім-шарт негізінде жұмысқа қабылданып, оның міндеттеріне шопандарды жалдау және басқару және қысқы жайылымдарды жалға беру кірді. 1500 қой үшін 5-6 шопан, 300 бас ірі қараға бір шопан жалдаған. Қалған шопандардың жеке малы жоқ, еңбекақысы төмен болды. Төлем ретінде шопан айына бір қошқар, азық-түлік пен киім-кешек алған. Ең дамыған дәстүрлі қолөнер ұсталық, ағаш ұстасы, жүн және тері өңдеу (тоқыма киім, аң терісі бұйымдарын жасау), аңшылық, ара шаруашылығы болды. Тұрмыс салты Тиндиндер басқару органдары еркін қоғам мен жекелеген ауылдардың жиналыстары – жамағаттар болды. Олар қоғамдық-саяси және экономикалық өмірдің маңызды мәселелерін шешу үшін ғана жиналды. Сот ісін жүргізу адат және шариғат бойынша жүргізілді. Тиндиндер қоғамының әлеуметтік негізі ортақ ата-бабадан шыққан біртұтастығы бойынша тухумдарға (патронимдік топтарға) біріктірілген шағын отбасылар болды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Тиндиндер ауылдары соңғы ортағасырлық Дағыстан елді мекендеріне тән. Бұл ауылдар кварталдарға бөлінген, әкімшілік орталығы, мешіті және зираты бар, террассалы дамуы бар кешенді құрайтын азаматтық және қорғаныс құрылыстарының жиынтығы. Тұрғын үйлер негізінен екі және үш қабатты, тікбұрышты, "қора-тұрғын үй", "қора-шабындық-тұрғын үй" т.б. ХІХ ғасырдан бастап қабырғаға бекітілген камин өмірге мықтап еніп, ашық типтегі ошақты толығымен ығыстырды. ХІХ ғасырдың екінші жартысынан аяғына дейін қаңылтырмен жабылған екі және төрт деңгейлі шатырлар пайда болды, дегенмен шатыры жоқ үйлер әлі де кездеседі. Кейінірек Дағыстанның басқа таулы ауылдары сияқты сәулеттік өзгерістерге ұшырады: терезе мен есік саңылаулары ұлғайды, тұрғын үй галереямен немесе лоджиялармен қамтамасыз етіледі, шаруашылық-тұрғын үй кешеніндегі тұрғын үй көлемі ұлғайды. Дәстүрлі киімдері Тиндиндердің киімі көп жағынан Дағыстанның басқа ауылдарының таулы тұрғындарының киіміне ұқсас болды. Әдетте, ерлердің іш киімі туника тәрізді жейде – горде және түзу кесілген шалбардан тұрды. Жейденің үстіне бешмет кигізілді. Мереке күндері бешметтің үстіне черкес пальтосын киді. Сырт киімдердің маңызды құрамдас бөлігі тон – хъабарча. болды. Тонның бірнеше түрлері болды. Сонымен қатар, ерлер Анди буркаларын да киген. Аяқ киім қалың киіз табаны бар киіз етік, сондай – ақ табанында қалың және тығыз тоқылған тоқылған жүннен жасалған шұлық болды. Бас киімі жүнді қой терісінен жасалған папаха болды, ол толық тозғанша киіледі. Барлық ересек еркектер қанжар ұстаған. Әйелдер киімі өте алуан түрлілігімен және безендірудің әртүрлілігімен ерекшеленді. Егде жастағы әйелдер қызыл түсті материалмен – ракучармен таңылған кәдімгі қара түсті костюмдерді киеді. Әйелдер киімі көйлек, шалбар, сырт көйлек, орамал, тон, түрлі аяқ киімдерден тұрды. Бастарына чухто киді. Чухто ғибадатханаларда күміс құрсаулармен немесе сақиналармен безендірілді. Зергерлік бұйымдар – көбіне күмістен жасалған сырғалар, сақиналар, білезіктер. Қазіргі заманғы киім қала тұрғындарының киіміне ұқсайды. Сонымен бірге ұлттық киімдер мен жергілікті киім түрлері сақталған. Дәстүрлі тағамдары Тиндиндер, барлық таулы аймақтағылар сияқты, негізгі азық-түлік өнімдерін өз шаруашылықтарында өндірді. Бидай, жүгері, арпа, тары өңделіп ұнға айналдырылды. Нан жалпақ чурек түрінде дайындалды. Ол үшін минералды су пайдаланылды. Ең көп таралған тағам ет пен сарымсақ қосылған хинкал болды. Әртүрлі ет түрлерінің ішінде ең құндысы қой еті, одан кейін сиыр еті саналды. Олар құс аулап, құс етінде тұтынды. Қараша-желтоқсан айларында олар жыл бойы ет қорын жинады, оны шатырға іліп кептірген. Жазда олар ірімшік пен фета ірімшігінің қорын жинады. Ірімшік пен фета сиыр, қой және ешкі сүтінен дайындалып, тұзды ерітіндіде сақталды. Тағамдардың бай ассортименті бойынша сорпалар, әсіресе жасымық сорпалары танымал. Сусындары: «Бал» (диндж) – алкогольі аз сусын. Өскен бидайдан немесе арпа дәнінен ұн алып, пісіреді. Ерлер сусыны. «Кивагья» – бурда, ұзақ ашытусыз алкогольсіз сусын. Қайнаған суға, қуырылған ұн (tieh) мен астық ұнын қосып, бір–екі күнге қалдырылады. Әйелдер сусыны. Дереккөздер