kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Өзген

Өзген, Үзген, Үзгент (, ) — Қырғызстанның оңтүстігіндегі көне қала, Ош облысы Өзген ауданының әкімшілік орталығы. Ежелгі заман мен орта ғасырларда Ферғана мен Шығыс Түркістан арасындағы керуен жолындағы ірі қала болды. 2025 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Өзген қаласының халқы 60 236 адамды құрады. Географиялық сипаттама Сырдария алабындағы Қарадария өзенінің оң жағалауында, Ош қаласы 54 шақырым жерде орналасқан. Өзген республиканың оңтүстігіндегі екі ірі қаланың: Манас пен Оштың арасындағы қала, қала арқылы Бішкек-Ош тас жолы өтеді. Тарихы Өзгеннің негізі б.з.б. II - I ғасырларда Кушан патшалығы кезінде қаланған. Ферғана аймағын X ғасырдың соңында түркі билеушілері — ілектер немесе Қарахан әулетінің өкілдері басып алды. Сол кездегі жазба деректерінде Өзген бастапқыда бүкіл Мауераннахрдың, кейіннен жергілікті билеушілердің ордасы ретінде жиі еске алынады. Өзген қарахандардың батыс бөлігінің астанасы болды, мұнда шақалар (теңге) шығарылды. 1141 жылдан бастап қарақытайлар Ферғана мен оған жапсарлас аудандарды өзіне бағындырғанымен, бұрынғы әулеттердің билігі мен қалыптасқан қарым-қатынастарына өзгерістер енгізген жоқ. XII ғасырдың 2-жартысында Үзгент билеушілері күшейіп, Самарқандты жаулап алды. Бірақ кейіннен әлсіреп, 1212 ж. Хорезмге бағынды, моңғол шапқыншылығынан кейін Шағатай ұлысының құрамына кірді. Мөңке хан Үзгентті қарлұқтардың билеушісі Арслан ханға берген. Жуайнидің жазуынша Үзгентте қарақытай гурханының қазынасы сақталған. Үзгентте XII ғасырдан XIV ғасырға дейінгі аралыққа тән көптеген мазарлар мен жекелеген архитектуралық ғимараттар да сақталған. Ол үш мазар мен бір мұнарадан құралған. Мазарлар қатарласа орналасқан. Ортаңғысы XI ғасырда салынған, шаршы пішінді (8,5х8,5), порталдары бұзылған. Қабырғаларының іші әр түрлі өсімдіктердің суреттері мен геометриялық пішіндермен өрнектелген. Солтүстік жағындағысы 1153 ж. салынып, Қарахан әулетінің бір өкілі жерленген. Мұның да пішіні шаршы (7,5х7,5), күмбезді. Оңтүстіктегі мазарға да жергілікті хандардың бірінің сүйегі қойылған. Бұл мазар 1186 ж. салынған. Халық арасында мазарларға жерленген хандар жөнінде болжам сипатты аңыздар сақталған. Оның біреуі бойынша мұнда әулие Бұрхан әд-Дин Қылыш әке-шешесімен және екі ағайынды ілек-хандар — Ілек пен Санжар Мазилер жерленген. Мазарлардан 100 м-дей жерде мұнара орналасқан (XII ғасырда салынған, биіктігі 28 м-дей). Өзген Әмір Темірдің билігі кезінде де саяси өмірдің, қолөнер мен сауданың орталығы болды. XIX ғасырдың бас кезінде Қоқан хандығының құрамына кірген соң өз маңызын түпкілікті жоғалтты. Экономикасы және инфрақұрылымы Қалада бірқатар өнеркәсіптік кәсіпорындар, соның ішінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу зауыттары, құрылыс компаниялары және әртүрлі қызметтерге мамандандырылған фирмалар орналасқан. Білім беру желісіне балабақшалар, орта мектептер, технология және білім беру институты, Ош мемлекеттік университетінің филиалы және Ош университетінің медициналық білім беру орталығы кіреді. Өзгенде клубтар, музыка мектебі, стадион, көптеген сауда нүктелері мен базарлар да белсенді жұмыс істейді. Сілтемелер * [http://www.citykr.kg/yzgen.php Өзген] Дереккөздер
Тәңірберген Жайлыбаев

Тәңірберген Жайлыбаев (1899, Атырау облысы Маңғыстау ауданы – 1966, сонда) – Cоциалистік Еңбек Ері (8.6.1957). 1918 – 20 жылдары Қызыл Армия қатарында болды. 1920 – 30 жылдары теміржолшы, ауданы ұжымшар одағының нұсқаушысы. 1930 – 61 жылдары Мақтаарал ауданындағы Прогресс, Дехкан және Коммунизм ұжымшарының төрағасы, 1962 – 63 жылдары Коммунизм ұжымшарында меңгеруші, 1963 – 66 жылдары Атырау облыс(ы) Маңғыстау ауданында агроном болып қызмет істеді. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Итжығыс

Итжығыс – қазақша күресте екі палуанның бірін-бірі жеңе алмай, қатар жығылғанын, жекпе-жектің тең аяқталғанын білдіретін термин. Бұрын қазақша күресте белдесу бір жағының жеңгеніне дейін өткізілетін болған. Қазіргі күрес спортында палуандар белдесуді тең аяқтаса, оларға екі-екіден айып ұпайы беріледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Омыртқа бағанасы

Омыртқа бағанасы — адам мен омыртқалы жануарлардың тұлға тірек қаңқасы. Құрылымы және қызметі Омыртқа бағанасы денеге тірек болып, тұлға мен бас сүйектің қимыл-қозғалысына қатысып, жұлынды қорғайды. Омыртқа бағанасының пішіні адамның тік жүруіне байланысты қалыптасқан.Әртүрлі топтағы жануарлардың омыртқалары әртүрлі, бір-бірінен ерекше құрылымға ие. Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарларда омыртқаларының арасында шеміршек қабаты орналасқан және олар омыртқааралық дискілер деп аталады. Олар амортизаторлар ретінде әрекет етеді және омыртқаның қозғалғыштығын қамтамасыз етеді. Әрбір омыртқа оның арасында орналасқан омыртқааралық тесіктерді шектейтін денеден және доғадан, сондай-ақ қылқанды, көлденең және буын өсінділерінен тұрады. Буындық өсінділер омыртқааралық буындарды түзеді, көлденең және қылқанды өсінділерге бұлшық еттер мен байламдар бекиді, олар омырқаларды қозғалысқа келтіреді. Омыртқалардың жоғарғы доғалары жұлынды қоршайды, өсінділер омыртқаларды біріктіреді және оларға бұлшықеттер бекітіледі. ООмыртқа доғалары бірігіп омыртқа өзегін түзеді. Омыртқааралық тесіктерден жұлын жүйкелері шығады. Омыртқа бағанасының түрлі бөлімдерінде омыртқалардың көлемі мен пішіні әр түрлі болады. Ересек адамның Омыртқа бағанасында 7 мойын, 12 кеуде, 5 бел омыртқалары жеке орналасқан, қалғандары бір-бірімен тұтасып сегізкөз (5 сегізкөз отмыртқасы) және құйымшақ сүйектерін (3 – 5 құйымшақ омыртқалары) құрайды. Кеуде омыртқаларына 12 жұп қабырғалар бекиді. Сегізкөз омыртқалары біртіндеп бірігіп, сегізкөз сүйегін түзеді, бір сүйекке – сегізкөзге, ал құйымшақ бірнеше бітіскен омыртқалардан тұратын сүйек. Жануарлардың омыртқалары Омыртқа бағанасы омыртқалы жануарлар филогенезінде төменгі сатыдағы хордалы жануарлар хордасының орнында, жануарлардың тіршілік ету ортасына сәйкес жетіледі. Мысалы, балықтардың Омыртқа бағанасының кеуде (қабырғалар орналасқан) және құйымшақ бөлімдері ғана ажыратылады. Құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануарлардың Омыртқа бағанасы мойын (қағанақтыларда өте қозғалмалы), көкірек (жақсы жетілген қабырғалар болады, олар қосмекенділерден басқаларында төссүйекпен жалғасып, көкірек қуысын құруға қатысады), бел (қозғалмалы, қабырғалар жойылып, омыртқа денесінің көлденең буындарымен біріккен), сегізкөз (омыртқалар бір-бірімен не жамбаспен біріккен) және құйрық бөлімдеріне жіктелген. Құйрық бөлімі қозғалмалы (құйрықсыз қосмекенділер, кейбір сүтқоректілерде – жойылған). Дереккөздер
Озмыш қаған

Озмыш Тегін (т. ж. б. – 744) – Шығыс Түрік қағанатының қағаны. 734 жылы Білге қаған қайтыс болғаннан кейін Шығыс Түрік қағандығында тақ таласы басталады. Білге қағанның туысы Озмыш Тегін таққа отыра салысымен мемлекет құрамындағы қарлұқ, басмыл және ұйғыр тайпалық бірлестіктері оған қарсы шықты. 744 ж. қарлұқ, басмыл және ұйғырлардың біріккен күшінің қысымымен Озмыш Тегін биліктен кетіп, өлтірілді. Ішкі сілтемелер * Шығыс Түрік қағанаты * Ұйғыр тайпасы * Қарлұқ қағанаты Дереккөздер * Кляшторный С.Г., Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии, М., 1964; * Гумилев Л.Н., Этногенез и биосфера Земли, Л., 1990.С. Сыздықов Тағы қараңыз
Батыс Самоа

]] Батыс Самоа - Тынық мұхиттың оңтүстік-батыс бөлігіндегі аралдарда орналасқан мемлекет. Жерінің аумағы 2842 км². Халқы 169 мың адам. Астанасы - Апиа. Халқының 99%-і - самоалықтар. Ресми тілдері - самоа және ағылшын тілдері. Тұрғындардың 70%-і протестанттар, қалғаны католиктер. Мемлекет басшысы - самоандықтар көсемі деп аталады. Заң шығарушы органы - Заң шығарушылар ассамблеясы. c. 1911.]] Климаты субэкваторлық және тропиктік. Жыл бойғы орташа температура 25 - 27С°. Орташа жауын-шашын мөлшері 2000 - 4000 мм. Тынық мұхиттағы сауда жолының бойында орналасқан Батыс Самоаға еуропалықтар XVIII ғасырдан бастап келе бастады. 1899 жылы АҚШ, Англия, Германия мемлекеттерінің өзара келісімі бойынша ол Германияның қол астына көшті, ал 1914 жылы оны Жаңа Зеландия жаулап алды. 1929 жылы жергілікті халықтың көтерілісі күшпен басылды. Бірақ, тәуелсіздік үшін күрес жалғаса берді де, 1962 жылы 1 қаңтарда БҰҰ-ның шешімімен Батыс Самоа тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. Батыс Самоа БҰҰ-на және Британия Достастығына мүше. Экономикасының негізі - ауыл шаруашылығы (халқының 70%-і айналысады). Экономикасы шет ел капиталына, ең алдымен Жаңа Зеландия капиталына тәуелді. Экспортқа шығаратын негізгі өнімдері кoкос пальмасы, банан, какао, жүгері, күріш. Бұған қоса балық аулау және ағаш өңдеу жақсы жолға қойылған. Шетелдік туристер көп келеді. Негізгі сауда серіктестері: Жаңа Зеландия, Австралия, ГФР, АҚШ, Жапония. Дереккөздер
Гүлшара

Гүлшара қалашығы – ортағасырлық қалашық орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Мойынқұм ауданы, Ынталы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км жерде, Шу өзенінің ескі арнасының оң жағасында орналасқан. Сипаты Гүлшараны 1989 жылы Қазақ ұлттық университеті археологиялық экспедициясы (жетекшісі М.Елеуов) ашқан. Қалашық шахристан мен ішкі қамалдан (цитадельден) тұрады. Шахристан бұрыштары әлемнің әр тарапынан бағытталған, трапеция пішіндес төбе. Оның аумағы 130×100–120 м, биіктігі 2–2,5 м. Батыс және шығыс жағының орта тұсында екі жағынан мұнарасы бар кіреберіс жері болғандығы анықталды. Ішкі қамал аумағы 45×50 м, биіктігі 4 м төбе. Ол шахристанның орталық бөлігіне орналасқан. Шахристанның оңтүстік-батыс бұрышынан 15 м шығысқа қарай аумағы 2×3 м тікқазба (шурф) түсіріліп, қалыңдығы 1,3 м мәдени қабат аршылған. Тік қазбадан құм, құмыра, тагора, табақша және өзге де қыш ыдыстар сынықтары алынды. Бұлардың бәрі сырланбаған ыдыстар болып табылады. Материалдарға қарап, Гүлшара қалашығын тұрғындар VIII-XII ғасырларда мекендегені, олар егін егумен және мал өсірумен шұғылданған деп тұжырым жасауға болады. Дереккөздер
Тұрманбет

Тұрманбет Пұсырманұлы (туған-өлген жылы белгісіз) – би. Ағартушы, ел билеуші М.Бекмұхамбетовтың атасы. Кіші жүздегі шеркеш руының қойыс атасынан шыққан. Пугачев бастаған шаруалар соғысын қолдап, патша әскеріне қарсы соғысқан. Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа белсене араласып, оның алғашқы және соңғы кезеңінде Сырымды қолдады. Хандық өкіметтің орнына құрылған жаңа құрылым – Байұлы Бас Ордасына бас ағаман (старшина) болып сайланды. Қозғалыстың орта шенінде Сырыммен келіспеушілігін танытты. Негізінен отаршылдықтан құтылуды жақтады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Мұғалжар желі

Мұғалжар желі– Мұғалжар тауы атырабындағы дауылды жел. Мұғалжар желінің әсері Батыс Қазақстан, Атырау облыстарында және Ақтөбе облысында жерінің оңтүстігінде байқалады. Жел осы өңірге солтүстік-батыс және батыстан келетін циклонға Арал теңізінің солтүстік-шығыс жағалауындағы ойпат ауасының сорылып тартылуынан және өте кең аймақтағы орография элементтердің әсерінен кейде күшті дауылға айналады. Шығыс, оңтүстік-шығыс бағытта соғатын желдің жылдамдығы 20 – 30 м/с, кейде 50 м/с-қа жетеді. Мұндай жел жылына 30 шақты рет қайталанады. Көбіне Қазақстан жеріне Сібір антициклоны (қаңтар – наурыз және қараша – желтоқсан айларында) қарлы боран әкеледі, ал көктемде жауын-шашынның көбірек түсуіне әсер етеді. Дереккөздер “Қазақ энциклопедиясы – VI том”
Шүрілдектер

Шүрілдектер – татреңтәрізділер отрядының бір туысы. Бұл құстардың дене тұрқы 15 – 25 см, мойны, аяғы қысқа, тұмсығы түзу, аса ұзын болмайды. Арқасы сұрғылт немесе саз түстес, бауыры ақ, кейбіреуінің жемсауында көлденең орналасқан жирен жолағы болады. Қанаты үшкір. Жерде жақсы жүгіреді. Жер шарында кең тараған (Антарктикада ғана кездеспейді), 23 түрі бар. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 7 түрі: *қарғылы шүрілдек (Charadrius hiaticula) *шаушүрілдек (Charadrius dubius) *жуантұмсық шүрілдек (Charadrius leschenaultii) *келтетұмсық шүрілдек (Charadrius mongolus) *сарысағақ шүрілдек (Charadrius asiaticus) *шығыс шүрілдегі (Charadrius veredus) *теңіз шүрілдегі (Charadrius alexandrinus) Жиі кездесетін шау шүрілдектің дене тұрқы 18 см-дей, салм. 30 – 40 г. Тұмсығы қысқа, аяғы да онша ұзын емес. Арқасы қоңыр сұр, бауыры – ақ, басы, мойны және жемсауы – қара ала. Жер бауырлай ұшады, шапшаң жүгіреді, малта тастардың арасынан оларды байқау оңай емес. Ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Жыл құсы. Қазақстанға наурыздың ортасында ұшып келіп, жерді шұңқырлап, төсенішсіз ұя жасайды. Ондағы 4 ала жұмыртқаны ата-енесі кезек басып, 24 – 26 күнде балапан шығарады. Жылына 2 рет жұмыртқалайды. Қыркүйектің аяғында қыстау үшін Африка мен Азияның оңтүстігіне ұшып кетеді. Галерея Видео Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том Дереккөздер
Есеп регистрі

.]] Есеп регистрі — бухгалтерлік есепке сәйкес ағымдағы операцияларды күнделікті тіркеп отыру құжаты; бухгалтерлік есепшоттарына екі жақты жазылатын операцияларды жеңілдету үшін қолданылатын қосымша кітаптар мен әр түрлі үлгіде жасалған белгілі бір пішімі бар қағаздар. Есеп регистріне тіркелген операциялардың көрсеткіші әрбір айдың аяғында бас есепшоттарға және негізгі кітаптарға көшіріліп, арнайы белгілер қойылады. Қазіргі кезде бухгалтерлік eсеп регистрі компьютерде жүргізіледі. Есеп регистріне “күнделікті сатылған (сатылып алынған) құндылықтар мен тауарларды тіркеу”, “салық төлеушілердің ставкасы мен жалпы төленетін салық сомасын көрсететін тізім”, т.б. арнайы регистрлер жатады. Есеп регистрі екі жақты жазу әдісімен толтырылуы керек. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Ит мінез

Ит мінез – адам бойындағы жағымсыз қылықтар жиынтығы. Оған кертартпалық, құлықсыздық, бейшаралық, адамшылықтан ажыраған жексұрындық тән. Ит мінезді Абай: “Дүниеде өзіңнен көрген қорлығың аз болды ма? Өзіңнің қылған иттігің аз болды ма?” деп күйінішпен сипаттаған. Ит мінезділік адамның басқалармен тіл табыса алмауына, тіршілік көзінің табылмауына, тұрмыстың үйлеспеуіне негізгі себеп. Ит мінез түрлі сипаттарда көрініс беретіндігі Абай шығармаларында көрініс тапқан. Мысалы, ит қорлықты халқымыз адамның өмірден көрген ауыртпалығын, қайғы шегіп, жапа көргенін айтатын болса, Абай өзінің жан дүниесінің тебіренісін: “Қабыл көрсең көңілім жай, Тастап кетсең япырмай, Ит қор адам болар ма, Бұл жалғанда сорлыңдай”, – деп мұңаяды. Ит мінез ауыспалы мағынада қолынан іс келмейтін надан адамды анықтауға қолданылады. Мінездегі шыдамдылық пен төзімділікті, жанының қорлануына да азаптанбайтын адамды ит жанды деп атайды. Ондай адам ит салпақта жүріп, қорлық көрсе де, азапқа шыдап, азаматтық қасиетін жоғалтпайды. Өмір тіршілігінің қиындығын, азабын шегіп жүрген адамдарды иттену, итөлімі деп те атайды. “Қартайғанша қақақтап, бұл тәңірі атқан талмай ма. Иттеніп жүріп өлмей ме, Өлсе бәрі қалмай ма” (Абай). Ал “Ит өлімі” дейтін тіркес те адам өмірінің жиіркенішті, қадірсіз өлімін білдіретін жәйт. Сонымен Ит мінез адамның кісілік қасиеті мен азаматтық тұлғасын төмендететін келеңсіз қасиетке жатады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Иттабан тұқымдасы

Иттабан тұқымдасы – бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ақтөбе, Жамбыл, Қызылорда, Шығыс Қазақстан облыстары, Арал теңізі маңы, Балқаш-Алакөл ойысындағы далалық сортаңды жерлерде кездеседі. Иттабан тұқымдасының гүлдері қос жынысты, тостағанша жапырақшалары 4 – 7 тісті, бірігіп келген. Күлтесі (4 – 7) бірікпеген, күлгін, қою қызыл, ашық қызыл, сирек ақ түсті келеді. Аталығы 4 – 6, ал аналығы – біреу. Жемісі – бір ұялы қорапша. Иттабан тұқымдасының бір туысы – иттабан (Frankenіa), оның 5 түрі бар. Соның ішінде көп кездесетіні – иттабан сораң (F. pulverulenta). Биіктігі 10 – 30 см, тамыры жіңішке. Сабағы бұтақталып келген, сыртын ақ түк жапқан. Жапырағы сопақша, ұызндығы 2 – 7 мм, ені 1 – 2,5 мм, төрт-төрттен топтанып орналасқан. Қызғылт түсті гүлі бір-бірден жапырақ қолтығына не бұтақшаларының ашаланған жеріне орналасқан. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Иттербий

Иттербий (лат. Ytterbyum; Yb) — элементтердің периодтық жүйесінің III тобындағы химиялық элемент, лантаноидтарға жатады; ат. н. 70; ат. м. 173,04; тығыздығы 6,98 г/см³; балқу t 821 °С; қайнау t 1211 °С. Жұмсақ, күмістей ақ түсті металл. Белгілі изотоптарының саны – 27. Иттербийді 1878 швед. химигі жылымариньяк ашқан. Иттербийді атауы, сондай-ақ иттрий, тербий, эрбий элементтерінің атаулары Швецияның Иттербю қаласының маңынан табылған иттербит (гадолинит) минералы атауына байланысты қойылған. Электрвакуумдық аспаптарда газсіңіргіш материал ретінде, радиоэлектроникада қолданылатын кристаллофосфор, люминофор жасау үшін және арнайы қорытпа ретінде пайдаланылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Алтынбек Абдуллаев

Алтынбек Абдуллаев (1932 жылы қазіргі Түркістан облысы, Келес ауданы, Көлтоған ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1966), мақташы. 1955 жылдан Чапаев атындағы мақта кеңшарында механизатор, ал 1963 жылдан звено жетекшісі болды. Ол облыста ең арзан мақта өндіріп, жоғары көрсеткіштерге жетті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы 1966 ж. 30 сәуірдегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағын берді. Мақта егісін кешенді механикаландырып, оған агротехниканың жаңа әдістерін енгізді. Қазір құрметті демалыста. Жеке өмірі Қаңлы тайпасы, Сары қаңлы руы, Миям тармағынан шыққан.
Итуруп

Итуруп аралы (Айну: エトゥオロ プ シ リ , Etuworop-sir; , Etorofu-tō) — Курил аралдарының құрамындағы ең үлкен арал. Солтүстігіндегі Уруп аралынан Фриз бұғазы арқылы бөлінген (ені 39 км). Аумағы 6725 км 2 . Ресейдің қиыр шығысындағы Камчатка облысының құрамында. Географиялық орналасуына қарай Оңтүстік Курил аралдары қатарына енеді. Аралдың ұзындығы 203 км, ені 5,5 – 46 км. Ол бор, палеоген және антропоген кезеңдерінің эффузиялық тау жыныстарынан тұрады. Жер бедері күрделі және әр түрлі. Арал 12 жанартаулық массивтен, жеке жанартаулардан, аккумуляттік жазық мойнақтардан құралған. Аралдың Тынық мұхит және еуроралық литосфералық плиталардың тоғысқан белдеуінде орналасуына байланысты қазіргі заманғы белсенді тектоник. құбылыстар дамыған. Аралда жалпы саны 40 – 48 жанартау бар. Итуруп аралында қалың да биік өскен Курил бамбугінен тұратын тоғайлар бар. Қылқанды және жалпақ жапырақты ормандар кең таралған. Ормандарда таулық тайганың шымды-күлгінді топырақтары қалыптасқан.
Өзен мұнай-газ кен орны

Өзен мұнай-газ кен орны — Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласынан оңтүстікке қарай 12 км, Ақтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде. Аймақтық геология-геофизикалық жұмыстар 1953–1956 жылдары жүргізілді. Терең бұрғылау жұмыстары 1960 жылы басталып, 1962 жылы кен орны ашылды. Геологиялық құрылымы Кен орны жергілікті (локалды) көтерілім және күмбездер (Негізгі және Ортанғы, Хумурунск, Ақсай, Солтүстік-батыс, Шығыс Парсумурунск және Парсумурунск, Шығыс және Батыс Қарамандыбас) қатарымен күрделіленген батыс, солтүстік-батыс созылымның ірі брахиантиклиналдық қатпарына жатады. Жоғарғы бор (сеноман сатысы), төмгі бор (альбтік, аптық сатылары) және неоком, төменгі және ортаңғы юралық (келловейлік, баттық, байостық, аалендік сатылары) түзілімдердің өнеркәсіптік өнімділігі анықталған. Жатыс сипаты Өнімді қабат 1500 м-ге жетеді. Бор кешенінде таужынысы 12 газды, юра қабатында 13 газды және мұнай-газды горизонтқа бөлінеді. Өнімді горизонттардың басым бөлігі көп қабатты. Тұтқыш типі бойынша шоғырлар әр түрлі (көбінесе қабатты, дөңесті). Коллекторлары кеуекті, литолитті тұрғыдан құмтастар мен алевролиттерден құралған. Газды горизонттардың ашық кеуектілігі 26,8-30,6%, өткізгіштігі 0,2-0,4 мкм 2 . Өнімді горизонттардың жабыны қалыңдығы 2-60 м болатын саздардан тұрады. Қанығу сипаты Мұнайға қанығу коэффициенті 0,53-0,73, газға қанығу коэффиценті 0,5-0,6. Бастапқы қабат қысымы 11,2-19,35 МПа, температурасы 57-84 ° С, тығыздығы 0,844 – 0,874 г/см 3 . Құрамы Мұнай құрамындағы күкірт 0,16-2%, парафин 16-22,6%, шайыр 8-20%-ды құрайды. Еріген газ құрамы бойынша ортаңғы юра шоғыры ауыр көмірсутектерден (40-49%) тұрады, азот және көмірқышқыл газ бар. Газ телпектерінің бос газ құрамы әдетте ауыр, этанқұрамды және ауыр көмірсутектер көп мөлшерде кездеседі.
Қуанғали Жұмәліұлы Ихаров

Қуанғали Жұмәліұлы Ихаров (12.10.1923 жылы туған, Ресей, Астрахан қаласы - 1999 жыл - Алматы қаласы) – қазақ халқынан шыққан тұңғыш сүңгуір кеме капитаны, КСРО Әскери-теңіз флотының 1-дәрежелі капитаны болған. Баку қаласындағы теңізшілер техникумын (1941), Ленинградтағы Жоғары әскери-теңіз училищесін (1946), Владивостоктағы командирлер курсын (1949) тамамдаған. Ұлы Отан соғысына теңіз жаяу әскерлері сапында 1941 жылдың қыркүйегінде Севастополь түбінде араласты. Новороссийск, Тамань, Керчь, Туапсе Армавир, Темрюк қалалары маңайындағы ұрыстарға қатысқан. Заполярьені азат етуге қатысты. Соғысты Берлинде аяқтап, 1945 жылы 24 маусымда Қызыл Алаңда өткен Жеңіс шеруіне қатынасты. Соғыстан кейінгі жылдары Тынық мұхитта “Щука” сүңгуір қайығында, алысқа жүзетін “АТ-312” танкерінде капитан болды. Астрахан теңізшілер училищесінде, Калининград Әскери-теңіз училищесінде, Атырау теңізшілер мектебінде дәріс берді. Майдандағы ерлігі мен бейбіт өмірдегі жетістіктері үшін Ленин, Қызыл Ту, Александр Невский, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз, “Даңқ” ордендерімен, 18 медальмен марапатталған. 1984 жылдан құрметті демалыста. Дереккөздер
Данагүл

Данагүл (шамамен 1720 – 1790) – Төле бидің келіні. Әкесінің есімі – Алакөз. Ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасының сиқым тармағынан шыққан. Данагүл жастайынан өте ақылды, ізетті болып өседі. Төле би Данагүл дің ізеттілігін, ақылдылығын байқап, қолына келін қып түсіреді. Данагүл би ауылына келін боп түсісімен ақылдылығы, тапқырлығы арқылы ел аузына ілігеді. Бірде Төле би Мойынқұмдағы елдің дау-дамайын шешіп, ауылына қарай төтесінен жол жүремін деп, жолай бір топ қарақшының қолына түседі. Сонда Төле би: «Әй, сендерге керегі мал ма, жан ба, жан керек десеңдер қинамаңдар, тез өлтіріңдер, мал керек десеңдер, алдарыңа айдатып әкелдірейін, бізді босатыңдар» дейді. Қарақшылар: «Бізге мал керек» дейді. Сонда Төле би: «Менде мал көп, бай адаммын. Бірақ сендер сенбейсіңдер. Сондықтан біреуің менің атыма мініңдер, киімімді киіңдер, мен хат жазып берейін» дейді. Хатты былай жазады: «Кенже ұлыма құда түстім. Соған 40 құнан атан, 20 бура, 8 ақбас атанымды осы барған адамнан айдатып жіберіңдер. Бұған қоса оң босағамда тығулы алтынымды, сол босағамдағы күмісімді қоса беріңдер». Қарақшылар екі жігітті бөліп шығарып, олар би ауылына жетеді де, осы хатты тапсырады. Ауыл адамдары бидің бұл хатын түсіне алмай, қатты дал болады. Сонда Данагүл былай дейді: «Жоқ, би атам 40 қарақшының қолына түскен екен. 40 құнан атан дегені 40 мықты жігіт, 20 бура дегені 20 палуан, 8 ақбас атан дегені 8 ақсақал кісі, ал атаған алтыны мен күмісі баласы және келіні – мына мен ғой. Қой, тез жетіп, би атамды құтқарайық». Сөйтіп, Данагүл дің ақылымен хатта көрсетілген малды екі қарақшының өзіне айдатып, олардың соңынан 40 жігіт, 20 палуан, 8 ақсақал, әрі Төле бидің баласы және келіні Данагүл көрінбестен қоса еріп отырады. Осылайша, бұлар Төле би мен оның серігін күшпен босатып алады. Қарақшылардың өздерін байлап-матап тастайды. Алайда, Төле би ботадай боздап, зар илеген қарақшыларға кешірім жасап, оларды адал еңбек етуге шақырады. Қарақшыларды өз ауылына әкеліп, түйесін, жылқысын бақтырады, егін еккізеді, сөйтіп, түзу жолға салады. Осы оқиғадан соң Данагүл дің атағы елге жайылған. Дереккөздер
Жұртшы (тұлға)

Жұртшы(әскери тұлға) ЖҰРТШЫ – дәстүрлі қазақ қоғамында жортуылда жүрген қарулы әскерлерге жайлы орын сайлап, оларды қондыру, түстендіру және азық-түлікпен қамтамасыз ету ісімен шұғылданған әскери адам. Ресей армиясы мен Батыс Еуропа елдерінде Жұртшы міндетін интендант атқарған. Сілтемелер *қазақ *қоғам *әскер Пайдалнылған әдебиет
Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов

Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов (10 қазан 1907 жыл, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы - 29 ақпан, 1984 жыл, Алматы) – қоғам және мемлекет қайраткері. Өмірбаяны * Еңбек жолын Ақтөбе облысындағы Алты-Қарасу болысында бақташы болып бастады. * 1925 жылдың қыркүйегінен Ақтөбе қаласындағы балалар коммунасының тәрбиеленушісі. * 1927 жылдың қарашасынан - Ақтөбе округтік комсомол комитетінің жалпы бөлімінің меңгерушісі. * 1928 жылдың қыркүйегінен - Ташкент қаласындағы Ортаазиялық мемлекеттік универститеті жанындағы жұмысшы факультетінің студенті. * 1931 жылдан - Ортаазиялық жоспарлау-экономикалық институтының студенті, оны 1933 жылы бітіріп шықты. * 1933 жылғы желтоқсаннан Тәжік АКСР-і Жырғатал ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары * 1934 жылғы тамыздан - Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетінің жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1936 жылғы қарашадан - Алматы қаласы Ленин аудандық партия комитетінің екінші, бірінші хатшысы * 1937 жылғы желтоқсаннан - Алматы қалалық партия комитетінің үшінші хатшысы. * 1938 жылдың ақпанынан - Қазақстан Коммунистік партиясының үшінші, екінші хатшысы болды * 1939 жылдың қазанынан - Башқұрт АКСР-і Абзелил ауданы Янгель астық кеңшарының директоры. * 1944 жылдың маусымынан - Талдықорған облыстық жер басқармасының бастығы. * 1945 жылдың сәуірінен - Түркістан облысы еңбекші депутаттары кеңесі атқару комитетінің төрағасы * 1951 жылдың ақпанынан - Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Су шаруашылығы бас басқармасының бастығы * 1953 жылғы мамыр-қараша аралығында - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы және дайындау министрлігінің бас басқармасының бастығы. * 1953 жылдың қарашасынан - Қазақ КСР жоғары тұтыну тауарлары өнеркәсібі министрінің орынбасары. * 1954 жылдың тамызынан - Қазақ КСР су шаруашылығы министрі. * 1957 жылдың шілдесінен - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары. * 1960 жылғы қыркүйектен - Семей облысы партия комитетінің 1-хатшысы. * 1961 жылдың қаңтары 1962 жылдың қыркүйегі - Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы. * 1963 жылдың ақпанынан - Жамбыл облысы жоспарлау комитетінің төрағасы. * 1966 жылдың ақпанынан Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитетінің аумақтық жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1975 жылдың сәуірінен - ордақтық дәрежедегі зейнеткер. * 1961 – 1963 жылдары КОКП ОК-нің мүшесі және КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаты. Марапаттары * 3 рет Еңбек Қызыл Ту * 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тұзды көл

Тұзды көл — суының ащылығы дәмін көргенде білінетін (минералдылығы >1г/кг), сондықтан ауыз суға жарамайтын суқойма. Тұздылығы 25 г/кг-нан жоғары көл (мысалы Елтон, Басқұншақ көлдері, Өлі көл т.б.). Дереккөздер
Ихэтуаньдер көтерілісі

Ихэтуаньдер көтерілісі – 19 ғасырдың аяғында Солтүстік Қытайда болған халық қозғалысы. 19 ғасырдың бас кезінде Қытайда манчжур үстемдігіне қарсы “Ихэтуань” (әділдік пен бейбітшілік жасағы) немесе “Ихэцюань” (әділдік пен бейбітшілік жолында жұмсалған жұдырық – “боксер” сөзі осыдан шыққан) деген діни құпия одақ пайда болды. Алғашқы кезде бұл одақ “Жойылсын Цинь әулеті, Мин әулеті билігін қалпына келтірейік” деген ұранмен әрекет жасады. 19 ғасырдың аяқ кезінде бұл одақ шет елдің басқыншылары Қытайды бөлшектеуіне қарсылық ретінде “Циньді қолдайық, шетелдіктерге өлім келсін” деген ұранмен халық бұқарасын көтеріліске шақырды. Ихэтуаньдер көтерілісі 1898 жылы Солтүстік Қытайда басталды. Көтеріліс біртіндеп бүкіл Қытайға тарап, шетелдіктерге зор қауіп төндірді. Ал Цинь үкіметі көтерілісшілерге ешқандай көмек көрсете алмады. Шетелдік державалар Ихэтуаньдер көтерілісін басу үшін Қытайға ашық интервенция бастады. Үкімет көтерілісшілерге көмектесудің орнына, шетелдіктердің жағына шығып, көтерілісті басуға көмектесті. Көтеріліс басып жаншылды. Ақыры 1901 жылы 7 қыркүйекте Цинь үкіметі жеңілгенін мойындап, шетелдіктер ұсынған кемсітушілік келісімшартқа қол қойды. Еуропалықтар бұл көтерілісті “боксерлер көтерілісі”, ал қабылдаған келісім-шартты “боксерлер хаттамасы” деп атады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Мұғалжар металлогения аймағы

Мұғалжар металлогения аймағы – Мұғалжар өңірінде кентасты және бейкентасты кендер орналасқан аймақ. Ақтөбе облысы жерінде Орал металлогендік белдеудің оңтүстік жалғасы болып саналады. Соңғы геология-геофизика деректер бойынша байкал қатпарлығы кезінде Орталық Орал терең жарылысы Орал тауын батыс және шығыс бөліктерге бөлген. Кембрийге дейінгі кезеңнен бастап осы бөліктердің әрқайсысы түрліше геотектоникалық режимде дамыған. Оралдың миогеосинклинальдық батыс бөлігі Шығыс Еуропа платформасымен байланысты болып, онымен бірге архей-төменгі протерозойлық іргетас құрады. Оралдың эвгеосинклинальдық шығыс бөлігі байкал, каледон, герцин қатпарлықтарына ұшырады. Бұл қатпарлықтар күшті магматизмнің дамуына және көптеген эндогендік кентастардың қалыптасу процестеріне қолайлы әсерін тигізді. Нәтижесінде Мұғалжардың эвгеосинклинальдық бөлігі батыстан шығысқа қарай синклинорийлік Сакмар, антиклинорийлік Ор-Елек, синклинорийлік Жасыл тасты, антиклинорийлік Шығыс Мұғалжар, синклинорийлік Ырғыз құрылымдық, формацияларына (металлоген. белдемдерге) бөлінді. Аталған белдемдер бір-бірімен терең жарылыстар арқылы ұштасады. Антиклинорийлік және синклинорийлік белдемдерде байқалған алмасулар жер қыртысының жақпарлы-блокты құрылысының тікелей көрсеткіші ретінде танылады. Синклинорийлік белдемдерде қара металдар, мыс, алтын; антиклинорийлік белдемдерде сирек металдар мен алтын кендері басым келеді. Шығыс Мұғалжар белдемінің кембрийге дейінгі метаморфтық кешендерінде кездесетін антофиллит-асбестің, графиттің, мусковиттің, тау хрусталінің кендері амфиболиттік фацияның аймақтық метаморфизмімен байланысады. Дереккөздер “Қазақ энциклопедиясы – VI том”
Данаев

ДАНАЕВ Нарғозы Тұрсынбайұлы(3.9.1948 ж. т., Талас ауданы Майтөбе а.) – ғалым, физ.-матем. ғыл. докт. (1995), проф. (1998). ҚазМУ-ді бітірген (1972). 1972 – 74 ж. КСРО ҒА Сібір бөлімшесі есептеу орталығында зерттеуші стажер, 1974 – 77 ж. аспирант, (1977 – 82) аға инж. 1982 – 95 ж. ҚазМУ-дің аға оқытушысы, доценті. 1995 – 97 ж. және 2000 жылдан ҚазМУ-дің жанындағы Математика және мех. ин-тының директоры. 1997 – 2000 ж. ҚазМУ-дің мех.-математика ф-тінің деканы болды. Негізгі ғыл.-зерт. жұмыстары есептеу математикасына, сондай-ақ, сұйықтық, газ және плазма механикасына арналған. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты (1994). Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Естай Ишанов

Естай Ишанов (1906, Қостанай облысы Жітіқара ауданы – 1.9.1944, Польша, Тарнобжег қ.) – Кеңес Одағының батыры (17.10. 1943). Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан. * 60-армияның 3-гвардиялы Бахмачг жеңіл артиллерия бригадасының 206-полкі құрамында соғысқан. * Днепрдің батысындағы Медвин ауданында болған ұрыс кезінде гвардия кіші сержанты Ишанов жаудың 3 танкісін, қару-жарақ тиеген 7 автомашинасын, батальонға жуық жаяу әскерін жойды. Осы ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атанды. * Висла өз-нен өту үшін болған ұрыста ерлікпен қаза тапты. * 2-дәрежелі Отан соғысы * 3-дәрежелі Даңқ * Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Әбдуәлі Жақсыбаев

Әбдуәлі Жақсыбаев (23.1.1933 жылы туған, Түлкібас ауданы Амансай ауылы) – облыстық денсаулық сақтау саласының ардагері. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1956). 1956 – 61 жылдары Сарыағаш ауданы санитарлық-эпидемиологиялық стансасының бас дәрігері. 1962 – 64 жылдары медициналық қызметкерлері кәсіподағының Шымкент облыс(ы) комитетінің төрағасы. 1964 – 87 жылдары облыс(ы) денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі. 1987 – 2000 жылдары Шымкент қаласында туберкулезге қарсы санитарлық шараларды батыл жүзеге асырып, аурулар санын азайтуға қол жеткізген. Облыста медициналық оқу орындарын ашуға мол үлес қосты. 1974 – 86 жылдары аралығында 5 рет халық депутаттары облыс(ы) кеңесінің депутаты, Қазақстан Компартиясы облыс(ы) комитетінің мүшесі болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971, 1981), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1966,1983) марапатталған. Шымкент қ-ның (1997), Түлкібас ауданының (2004) құрметті азаматы.. Сілтемелер
Ишкент мешіті

Ишкент мешіті – 19 ғасырда салынған архитектуралық ескерткіш. Түркістан облысы, Кентау ауданындағы Ишкент қаласының аумағында орналасқан. Арқалықты аражабыны бар күйдірілген кірпіштен салынған. Батыс қасбетіндегі бір қатарлы айваны (шырақ бөлме) қираған. Шығыс қасбетіндегі тоғыз бағаналы айван периметрі шикі кірпіштен тұрғызылған. Ишкент мешіті төртбұрышты қысқы мешіт залынан тұрады. Оңтүстік-батыс қабырғасының ортасында михраб орны бар. Михрабтың айналасындағы қабырғалар беті тікбұрышты және төртбұрышты жиектермен өрнектелген, ішкі беті жазулармен көмкерілген. Қабырғаның төменгі жағы қырма техникасы бойынша жасалған ою-өрнекпен безендірілген. Едені төртбұрышты күйдірілген кірпіштен төселген. Дереккөздер Сілтеме * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Дарбаза

Дарбаза бірнеше сөздерге мағына береді: Елді мекендер: * Дарбаза – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл. * Дарбаза – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Дарбаза – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Дарбаза жолы * Дарбаза (киіз үй) * Дарбаза (қақпа) * Дарбаза қонысы * Дарбаза су құбыры
Ишпақай мен Партатуаның Таяу Шығыс еодеріне жорықтары

Ишпақай мен Партатуаның Таяу Шығыс еодеріне жорықтары – Қап тауын (Кавказ) асып келген сақтардың мидиялық көтерілісшілермен бірге б.з.б. 647 жылы Ассирияның патшасы Асарходдонға қарсы азаттық соғысына қатысуынан басталған жорық. Бұл соғысқа Ишпақай елінің алдында келген кемерліктер де қатысады. Бұл тегеурінді соққы Асархаддонды әлсіретеді де, ол енді одақтастар арасына жік салуға тырысады. Соғыста қаза тапқан Ишпақайдың ұлы Партатуаны Ассирия патшасы өз қызын беріп, туыстық жолмен сенімді одақтасына айналдырады. Партатуа енді өз туыстары мидиялықтар мен кемерліктер көтерілісін басып тастайды және осы еңбегі үшін қайын атасының келісімімен Мидия мемлекетінің билігін өз қолына алады. Партатуаның ұлы Мәди де Ассирия патшасы, Ашурбанипал (б.з.б. 689 – 633) мүддесін қорғап, өз жасағымен көтерілісшіл кемерліктер мен мидиялықтарды тас-талқан етіп жеңеді. Мәди тек оларды ғана бағындырып қоймай, Жерорта теңізінің бойын жағалап, Мысырға дейін жорық жасайды. Ежелгі гректердің сақтарды көріп, оларды атымен бірге жаратылған адамдарға, яғни кентаврларға теңейтіні де осы кез. Ежелгі еврейлердің сақтар жорығынан зәрелері ұшып, олар туралы діни кітаптарында жазатыны да осы тұс. Мәди сарбаздары бұл жорықтан Ассирияның айбынын асырып, бүкіл Таяу Шығыс халықтарының үрейін ұшырып оралады. Ишпақайға еріп, Қап тауынан әрі асқан ишкуз сақтардың жағдайы Мәди өлген соң күрт нашарлайды. Ақыры олар ата жұртына қайта оралуға шешім қабылдайды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Мұсахан Әжіқабылов

Мұсахан Әжіқабылов (1923, Түркістан ауданы, Көктөбе ауылы — 1985, Балтакөл ауылы) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (1973), ҚазКСР Жоғары Кеңесі депутаты (1976). Балтакөл ауылында аға шопан болып ұзақ жылдар еңбек етіп, сол уақыт көлемінде 12 мыңнан аса төл өсірген. Ленин орденімен марапатталған. Балтакөл ауылында Әжіқабылов атында көше бар. Дереккөздер
Замандас

Замандас – жас мөлшері шамалас, заманы бір, таным-түсініктері жақын жандар дегенді білдіреді. Атау мәні мен қарым-қатынас ерекшеліктері Замандас атауы бір кезеңде қатар өмір сүрген адамдар деген ұғымды да қамтиды. Белгілі бір кезеңде, дәуірде өмір сүргендіктен жас шамасында азды-көпті алшақтыққа қарамастан бір-бірін жете танымаса да, туыстық жақындығы болмаса да, өзара бірін-бірі замандас деп жақын тартады. Бұрындары бөтен адамдардың жөн сұраса келе, өзара әзілдесуге көшуін, бір-бірінен сыр тартуы сияқты үрдісті қазақы ортадағы әлеуметтік қатынастың ерекшеліктерінің бірі деуге болады. Мұндай жайтты көшпелі қазақтар, «әзілің жарасса атаңмен ойна» дейтін принцип бойынша, замандастардың арасында болып тұратын және міндетті түрде болуы тиіс құбылыс ретінде түсіндірді. «Қатар-құрбы ішінде замандасқа не жетсін», «Замандасың болмаса тойға барма» деген сөз орамы халық тілінде замандастың әлеуметтік мәнділігінің жоғары екенін көрсетеді. Дереккөздер Әдебиеттер # Словцов И.Я. Путевые заметки, введенные во время поездки в Кокчетавский уезд, Акмолинской области в 1878 году. ЗЗСО ИРГО. Кн.3. Омск, 1881; # Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Алматы: Атамұра, 2010; # ҚР МОМ – материалдарынан; # ОМЭЭ – материалдарынан.
Иші

Иші – тері илеу кәсібімен шұғылданатын адам. Ишінің қолынан шыққан терілер, әсіресе, ұсақ мал, аң терілері киім-кешек (тон, ішік, т.б.), тұрмыстық қажеті бар заттар үшін пайдаланылады. Қазақ ишілері тері илеу үшін идің малма, былжыр, кермек деген түрлерін қолданған. Ағаш ыдысқа айран, сарысу, іркіт құйып, оған ұн, кебек, сірке суын қосып, теріні тұтас батырып, мезгіл-мезгіл араластырып илеуді малма иімен илеу деп атаған. Мұндай әдіспен қой-ешкі терісі 6 – 9 күнде, ірі қара терісі 15 – 20 күнде иленеді. Айранға ұн, кебек, шамалы сірке суын қосып, қоймалжың қалыпқа келтірілген иді былжыр дейді. Былжырды терінің іш жағынан жағып, пұшпағына пұшпағын келтіре бүктеп, жылы жерге бірнеше тәулік қойып илейді. Кермек имен илеу әдісімен иленген теріден былғары, жарғақ, т.б. жасау үшін малмаға иленіп жұмсарған теріні пісіріп әрі бояу үшін қолданады. Томар бояу, рауғаштың тамыры, қына, емен сияқты ағаштардың қабығын жуып, кептіріп, ұнтақтап, оған ермен-жусанның бүрін, ашудас қосады. Қазір ишілікпен, негізінен, арнаулы өндіріс орындары шұғылданады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Қызылқұм суару жүйесі

Қызылқұм суару жүйесі — Шардара ауданы жерінде. Сырдария өзені мен Шардара даласының батысында, Қызылқұм шөлі аралығында орналасқан. 1967 жылы іске қосылған. Басын Шардара бөгенінен алып солтүстікке қарай Сүткент тұсында батысқа бұрылып Сырдарияға қосылады. Суы реттеуші жүйелер арқылы ағызылған. Қызылқұм суару жүйесі бас каналдан (ұзындығы 97,2 км), су реттеуші автоматтандырылған басқарудан тұрады. Жүйе алабында күріш, мақта өсіріледі. Дереккөздер
Шымкент халық циркі

Шымкент халық циркі – әуесқой цирк ұжымы. 1962 жылы Шымкент қаласындағы бұрынғы Металлургтер мәдениет сарайы жанынан “Достық” деген атпен құрылған. Ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі – Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері А.В. Быков (1962 жылдан), режиссер – П.А. Филатов (1965 жылдан) болды. 1965 жылы ұжымға халық циркі атағы берілді. Шымкент халық циркінің ұжымы кезінде Мәскеу (1963), Алматы, Тараз және Астана қалаларында, сондай-ақ гастрольдік сапармен облыс аудандарын да аралап, өнер көрсеткен. Бүкілодақтық және Республикалық еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармасының фестивалінің лауреаты (1977). Дереккөздер
Иірмекіл

Иірмекіл – асық ойынының бір түрі. Иірмекілді отырып та ойнайды. Оны сақа ойыны деп те атайды. Алдымен ойыншылар кезекпен сақасын иіріп тастайды. Кімнің сақасы алшы түссе, сол ойынды бастау кезегін алады. Кейде кішкентайларын сақасыз иірісіп те ойнайды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Иірілмелі тербеліс

Иірілмелі тербеліс, бұралмалы тербеліс – серпімді жүйедегі тербелістердің бір түрі. Иірілмелі тербеліс әсерінен серпімді жүйенің жекеленген элементтері бұралу деформациясына ұшырайды. Бір жақ ұшы басқа бір шомбал дискіге бекітілген серпімді өзек (стержень) түріндегі иірілмелі маятник тербелісі де иірілмелі тербеліске жатады. Иірілмелі маятник әр түрлі физикалық құралдарда қолданылады. Иірілмелі тербеліс машиналар мен механизмдер құралымдарында, әсіресе, іштен жану қозғалтқыштарының иінді білігінде, т.б. қажетсіз құбылыстарды (мысалы, резонанс салдарынан нәрсенің белгілі бір бөліктерінің қирауы) туғызады. Сондықтан күрделі жүйе (авиац. құралымдарда, т.б.) бөліктеріндегі меншікті тербеліс жиілігінің бұраушы моменттің негізгі жиіліктерінің бірімен сәйкес келмеуі алдын ала ескеріледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Заманхат

Заманхат - әдебиеттануға А.Байтұрсынов енгізген термин. “Заманхат” термині жеке адамның тарихи оқиғалар барысындағы қызметі сарапталынып, іс-тәжірибелері замандастары мен келер ұрпаққа аманатталынатын, негізінен, өмірбаяндық оқиғалар қамтылатын әдеби шығармалар жанрын білдіреді. Дереккөздер
Иірім

Иірім – судың жоғары қабатының үйіріле ағуы. Өзенде ол екі ағыстың қосылуынан, өзен арнасының күрт кеңеюінен, т.б. себептерден болады; теңізде толысу мен қайту толқындарының қарсы ағыспен кездескен тұсында байқалады. Иірім кезінде су ағысының жылдамдығы өте жоғары болады. Ені ондаған см-ден бірнеше км-ге (мұхитта) жетеді. Иірімнің тұрақты, маусымдық және кездейсоқ түрлері бар. Екінші анықтама: Құм бетінде, кейде сазды таужыныстардың беткі жазықтығында ұшырасатын, әр түрлі қозғалмалы орта (жел, ағыс және т.б.) әсерінен пайда болатын, күрделі түрде астаса тарамдалған толқындар іспетті шағын-шағын қатпарлар жүйесі. Б. сипатын кескіндейтін өлшемдер: толқын үзындығы (L) — көршілес иілімдер айдарының аралығындағы қашықтық; толқын биіктігі (һ) — айдар мен түрен аралығының тік бағыттағы қашықтығы. Иірім индексі Иірім белгілері ұзындығының (көршілес иірімдер қырқаларының нормал бағыттағы арақашықтығы) биіктігіне қатынасы. Иірім индексінің мәні әдетте 10-нан аспайды, көбінесе 2—7 аралыгында болады. Дереккөздер
Шымқорған

Шымқорған – Қызылорда облысы жеріндегі Жаңадария өзені бойында орналасқан бекініс. Оны 1818 – 19 жылдар шамасында қоқандықтар салған. Дуалының биіктігі 8 м. болған бекіністің төрт бұрышында қарауыл мұнаралар орнатылып, айналасы екі қатар ормен және сумен қоршалған. Бекіністе оқ-дәрі, қару-жарақ сақтайтын арнайы орындар жасалынған. Қазір Шымқорғанның орны үйінді төбе болып жатыр. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Төле Ағабеков

Төле Ағабеков (1945 ж. Қазығұрт ауданы Тұрбат ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1981), механизатор. Дулат тайпасының Жаныс руынан. 1963 ж. кәсіптік-техникалық училищені бітірген. Әлішер Науаи ұжымшарында механизатор, 1965 ж. комбайн жүргізушісі болды. Бүкілодақтық кәсіподақтар ұйымының ХVІ съезіне, Бүкілодақтық ұжымшылар съезіне, Қазақстан компартиясының ХV, ХVІ съездеріне делегат болып қатысады. 1990 – 95 ж. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. 1972 ж. Еңбек Қызыл Ту, 1976 ж. Ленин ордендерімен марапатталды. 1981 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумы Социалистік Еңбек Ері атағын берді. Қазығұрт аудананың Құрметті азаматы. Сілтемелер
Иіс

Иіс, иіс сезімі, иіс түйсігі – адамның және жануарлардың иіс органдары арқылы сезу процесі. Иіс сезіммен беріліп отырады. Заттың иісі мұрынға, танауға тартылған ауамен бірге, ал ауыздағы тағам иісі көмей алдындағы таңдай тесігінен өтіп, кеңсірік ішіндегі кілегей қабықтың таяқша тәрізді клеткаларындағы сезу рецепторларына әсер етеді. Әдетте, тыныс алу кезінде иіс аз сезіледі де, ауаны күштірек тартқанда (иіскегенде) көбірек білінеді. Адам әр түрлі иісті едәуір ажырата алады және бұл адамның тұрмыс-салтына, кәсібіне қарай ерекше дамиды. Адамның иіс сезу қабілетін жаттықтыруға, күшейтуге болады. Мысалы, тәтті тағам, шарап, темекі, парфюмерия өнеркәсіптеріндегі иіс талдаушы мамандар иісті жақсы ажыратады. Иіс сезімінің адамның сыртқы дүниені тануында, азық-түліктің, дәрі-дәрмектің сапасын анықтауда маңызы зор. Иіс адамның көңіл күйіне, жалпы мінез-құлқына жағымды (қолайлы), не жағымсыз (қолайсыз) әсер етеді. Мысалы, жұпар иісті заттар адамның көңілін сергітсе, шылым түтіні, газ иісі басты ауыртады, көңіл-күйді төмендетіп, адам селқостанады, жүрегі айниды. Иіс сезімі соқыр, мылқау, керең адамдарда ерекше жетілген. Иіс сезімі температура ауытқуына, ауа ылғалдылығына, орт. жүйке жүйесі жағдайына, түрлі ауруларға байланысты өзгереді. Сүтқоректілердің иіс сезімін үш түрге бөледі: макросоматикалылар – иісті күшті сезетіндер (сүтқоректілердің көпшілігі, әсіресе, жыртқыштар, тұяқтылар); микросоматикалылар – иісті нашар сезетіндер (мысалы, ескекаяқтылар, тіссіз киттер, приматтар) және аносоматикалылар – иіс сезбейтіндер (мысалы, тісті киттер, дельфиндер). Иіс сезімі, әсіресе, жәндіктерде жақсы дамыған, себебі, олар тозаңмен қоректенетіндіктен және кейбір гүлдер (мысалы, орхидея, т.б.) жәндіктер арқылы тозаңданатындықтан гүл иісін сезудің маңызы зор. Организмнің иіс газымен улануы – иіс тию деп аталады. Иіс газы өндіріс орындарында, үйде отынның толық жанбауынан, яғни оған (жану процесіне) ауа толық түспегендіктен пайда болады. Газ плитасын дұрыс пайдаланбаса, пештегі отын (көмір, тезек, ағаш, т.б.) әбден жанбай, мұржаны ерте жапса, үй ішінде улы газ жиналып, адамға иіс тиеді. Мұндай жағдай жеңіл автомобиль ішінде де, егер есік, терезе толығынан жабылып, кабина іші жасанды жылытқыштармен жылытылса да (мысалы, қозғалтқыш өшпей, оталып тұрса) байқалады. Бұл – адам өміріне өте қауіпті. Егер иіс тию жеңіл болса адамның басы ауырады, құлағы шыңылдайды, екі шекенің тамырлары қатты соғып, бас айналады. Сондай-ақ, көзі қарауытады, лоқсиды, құсады, ентігіп тыныс алуы нашарлайды. Егер иіс көбірек тисе, жоғарыда айтылған белгілерге қосымша адамның қол-аяғы құрысып, сіңірлері тартылып, есінен айырылады. Адам мас сияқты бейжай күйде жатқандай сезінеді. Бұл жағдайлар адам организмінің толық уланып, тыныс алуы қиындап, жүрек соғысының тоқталуына әкеледі. Емі: иіс тиген адамды дереу таза ауаға шығарып, салқын су бүркіп, мүсәтір спиртін иіскетеді. Егер адамның тыныс алуы нашарласа, тез арада сыртқы киімдерін шешіп, қолдан жедел дәрігерлік көмек көрсету керек. Оттекпен де тыныс алдыру пайдалы. Организмнен уды тез шығару үшін көп мөлшерде сұйық ішкізіп, жылы ұстап, терлеткен пайдалы. Дереккөздер
Тұрмыс қажетін өтеу

Тұрмыс қажетін өтеу - халықтың тұрмыс қажетін өтеу, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету – ұйымдық-құ-қықтық нысандарына қарамастан заңды тұлғалардың, сондай-ақ Қазақстан аумағында тұрмыстық қызмет көрсетумен (жұмыстарды орындаумен) айналысатын кәсіпкер-азаматтардың ҚР Азаматтық кодексіне, “Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы” ҚР заңына, Қазақстанда халықтың тұрмыстық қажетін өтеу ережелеріне сәйкес жүзеге асыратын қызметі. Бұл ережелер халық үшін жүк тасымалымен, техникалық қызмет көрсетумен, азаматтарға тиесілі көлік құралдарын жөндеумен айналысатын, сондай-ақ ломбардтар мен зат сақтау қоймаларының қызметін, сауда желілерінде сатып алынған бұйымдарды пайдаланудың кепілдікті мерзімінде олардағы ақауларды жою қызметін көрсететін заңды тұлғалар мен кәсіпкер азаматтарға қолданылмайды. Қызметтің бұл салалары арнаулы нормативтік актілермен реттеледі. Жұмыстарды орындаушылар мен қызмет көрсетушілер киім-кешек, бас киім, жиһаз, былғары, металл және басқа бұйымдармен қатар азаматтардың жеке тапсырыстары бойынша тұтынушылардың алдын ала тапсырысы болмай-ақ бұйымдарды жаппай немесе сериялық өндіріс тәртібімен дайындайтын және оларды кейіннен халыққа сататын болса, онда орындаушылардың халықпен қатынасы бұйымдардың сапасына қойылатын талаптар, кепілдіктер, жауапкершілік шаралары, т.б. “Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы” ҚР заңында белгіленген тәртіппен реттеледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Гүлзат Бейсенқызы Дәуірбаева

Гүлзат Бейсенқызы Дәуірбаева (6.12.1967, Шымкент) – әнші (колоратуралық сопрано). Шәмші Қалдаяқов атындағы халықаралық әншілер байқауының (1996 жылы), Бернд Вайкель атындағы халықаралық әншілер байқауының (2002 жылы) және Астана қаласында өткен Күләш Байсейітова атындағы әншілердің республикалық конкурсының (2002 жылы) лауреаты. 1985 жылы Алматыдағы Опера және балет театры жанындағы вокальдық хор студиясына оқуға түскен. 1985 – 1993 жылдары осы театрда хор артисі болды. 1993 – 2000 жылдары Құрманғазы атындағы консерваторияның ән факультетін бітірді. 2001 жылдан Алматыдағы Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының әншісі. Репертуары Вердидің «Реквиемінен» сопрано партиясын, «Тоскасындағы» Тоска, «Богемада» Мими, Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсында Татьяна, «Қарғаның мәткесінде» Лиза, «Иолантада» басты партия, Төлебаевтың «Біржан – Сарасында» Сара, Брусиловскийдің «Ер Тарғынында» Ақжүніс, Ғ.Жұбанованың «Құрманғазы» операсында Әуес, Б.Жұманиязовтың «Махамбетінде» Зылиха партияларын орындап жүр. Гастрольдік сапармен Италия, Венгрия, Ресей қ-ларында өнер көрсетті. Мәскеудің Үлкен театрының шақыруымен «Евгений Онегин» операсындағы Татьяна партиясын орындады (2003 жылы). Дереккөздер