Ксения (қонақжайлық)

Ксения (грекше: ξενία [ксе'ниа]) — ежелгі Грекияда қонақжайлық ұғымын білдіреді. Бұл ұғым көбіне «қонақ-достық» немесе «рәсімделген достық» деп аударылады. Ол жомарттық, сыйлық алмасу және өзара жауапкершілікке негізделген қалыптасқан қоғамдық қатынас түрі болған. Тарихи тұрғыда, бөгде гректерге (яғни өз полисінен емес гректерге) және меймандарға қонақжайлық көрсету — тек моральдық міндет қана емес, сонымен бірге саяси қажеттілік деп есептелген. Мұндай қонақжайлық Зевс Ксенийге (және Афина Ксенияға) — жатжерліктердің қамқоршы құдайларына құрмет көрсету болып саналатын. Қонақжайлық рәсімдері қонақ пен иесінің арасында өзара сыйластыққа негізделген байланыс орнататын, ол тек материалдық артықшылықтармен (мысалы, сыйлықтар, қорғаныс, баспана) емес, сонымен қатар бейматериалдық құндылықтармен (мәселен, қолдау, белгілі бір әдеттегі құқықтар) де көрініс тапқан. Ксения ежелгі замандарда ерекше маңызды болып саналған, себебі адамдар құдайлар адамдар арасында жүреді деп сенген. Егер біреу бейтанысқа дұрыс қонақжайлылық көрсетпесе, ол өзіне құдайдың қаһарын тартуы мүмкін еді — себебі әлгі бейтаныс адам құдайдың кейпіне енген болуы ықтимал. Бұл жағынан ерекше танымал мысал — Зевс құдайы, ол бөгде адамдардың қамқоршысы ретінде кейде Зевс Ксений деп аталған. Осы сенім теоксенияны қалыптастырды — яғни, адам қарапайым бейтанысқа (xenos) қонақжайлылық танытып, осылайша өзінің адамгершілік қасиетін көрсетеді, ал ол бейтаныс кейін құдай (theos) кейпінде екені белгілі болады. Осындай қонақ-достық (xenia) дәстүрлері бастапқыда құдайларға қатысты болса да, кейінірек гректер арасында кеңінен таралып, күнделікті әдет-ғұрып пен мінез-құлықтың бір бөлігіне айналды. Шын мәнінде, ксения бүкіл Грекия аумағында қалыпты дәстүрге айналып, адамдар мен адамдар, сондай-ақ адамдар мен құдайлар арасындағы қарым-қатынаста қолданыла бастады. Бұл мәдениетте құдайлар арасындағы өзара әрекеттесу бейнелері арқылы одан әрі нығайтылып отырды. Саясаттағы қолданысы Платон философиясында Платон өзінің «Заңдар» атты еңбегінде төрт түрлі бейтаныс (xenos) не қонақжайлықты қажет ететін жат жұрт адамдарын сипаттайды: ----«Бірінші және міндетті келімсек — жазды таңдаушы, яғни құс сияқты жыл сайын белгілі бір маусымда келетін адам. Бұл адамдар, көбіне, сауда арқылы пайда табу үшін, теңізден өтіп, қанатты құс секілді өзге қалаларға ұшады. Мұндай жатжұрттық адам қалаға келгенде, оны нарықтарда, айлақтарда, және қаладан тыс орналасқан қоғамдық ғимараттарда жауапты лауазым иелері қарсы алуы тиіс. Бұл лауазымдылар келімсектер қалаға жаңалық немесе жат әсер енгізіп жібермесін деп қадағалауы керек, әрі оларға тиісті әділдікті ұсынуы тиіс. Бірақ, олармен қарым-қатынасты барынша шектеулі деңгейде жүргізуі қажет.» ----«Екінші түрі — байқаушы бейтаныс. Яғни ол көзбен және құлақпен көріп, есту үшін келеді — бұл, мысалы, саз қойылымдарын тамашалау үшін келген адам. Мұндай адамдар үшін ғибадатханаларда тұру орындары бөлінуі керек, олар достық қарым-қатынаста қабылдануы тиіс. Дін қызметкерлері мен ғибадатхана қараушылар қонақтармен қамқорлықпен айналысып, олар өз мақсатымен келіп көріп, естіп үлгергенше оларға күтім жасауы қажет. Егер қонақ зиян келтірмесе немесе зиян көрмесе, олар қоштасып шығарып салынады. Ал егер біреуге зиян келсе немесе зиян келтірілсе, 50 драхмаға дейінгі дауларда дін қызметкерлері төрелік етеді. Ал одан көп сомадағы даулар нарық қызметкерлері соты арқылы қаралады.» Дипломатиядағы тарихи рөлі барельефі — ол лидиялық Пифиймен ксения қарым-қатынасына түскен тарихи тұлға.]] Тарихшы Габриэль Херман Көне Таяу Шығыстағы ксенияның (қонақ-достықтың) саяси одақтардағы қолданылуын сипаттайды. Ол Ксеркс патша мен лидиялық Пифий арасындағы ксения алмасуын талдайды, мұнда Ксеркс Пифийдің қонағы (xenos) ретінде қабылданған. Бұл алмасу екі тарап арасында саяси қатынастардың бейбіт өрбуіне ықпал етіп, олардың арасында жомарттық пен бауырмалдық рухын орнатты. Херман ксения құбылысын Афро-Еуразиядағы бірнеше тарихи мәдени алмасу дәстүрлерімен байланыстырады. Ол ксенияны Гарри Тегнеус зерттеген Африка тайпалық қоғамдарындағы кейбір бауырластық ұғымдарымен ұқсастырып, солармен салыстырады. Сонымен қатар, ксенияны кейінгі ортағасырлық вассал мен лорд арасындағы қарым-қатынастың бастауы ретінде қарастырады. Рим сәулетшісі Витрувий өзінің әйгілі «De Architectura » (Сәулет өнері туралы) еңбегінде ежелгі грек үйлерінің жоспарлануы мен безендірілуінде ксения қалай көрініс тапқанын сипаттайды. Ол әсіресе грек үйлеріндегі қонақ бөлмелерді әшекейлеуде тағам суреттерінің ерекше орын алғанын атап өтеді: «...Гректер сән-салтанатқа бой ұрып, байлыққа кенелген соң, олар шеттен келген қонақтар үшін арнайы асханалар, бөлмелер мен азық-түлік қоймаларын бөле бастады. Бірінші күні оларды кешкі асқа шақырып, келесі күні тауық, жұмыртқа, көкөніс, жеміс және ауылдық өнімдер сыйлайтын. Сол себепті суретшілер қонақтарға арналған тағамдарды бейнелейтін кескіндемелерді 'ксения' деп атаған». Уэйр Витрувийдің ксенияға деген түсінігі үй ішінен тысқары, яғни жалпы бейтаныстар арасындағы қонақжай алмасуларды да қамтығанын көрсетеді. Одан бөлек, сәулет тарихшысы Лиза Ландрум ксения ұғымының грек театрында да — әрі сахнада, әрі сахна сыртында — орын алғанын анықтаған. Грек әдебиетінде Ксенияның мәдени түрде нығаюының бір көрінісі ретінде, теоксения мен ксения көріністері ежелгі грек әдебиетінің басты шығармаларында кеңінен орын алған. Гомердің «Илиада» шығармасында салған майлы бояулы кескіндеме. Бұл туындыда Троя батыры Паристің Еленаны күштеп алып кетуі бейнеленген. Басқа адамға тұрмысқа шыққан Еленаны ұрлау — қонақжайлылық пен Зевс Ксенийдің билігін бұзу болып саналды және дәл осы оқиға Троя соғысының басталуына түрткі болды.]] * Гомердің «Илиадасында » сипатталған Троя соғысы — ксения ережесінің бұзылуынан туындаған. Троялық Приам әулетінен шыққан Парис — Микеналық Спарта патшасы Менелайдың үйінде қонақ болған. Алайда ол қожайынның әйелі Еленаны алып қашу арқылы ксения шекарасын өрескел бұзады. Сол себепті, Ахейлер Зевстің алдындағы міндет ретінде бұл қорлықты кекпен қайтаруға тиіс болды. Себебі ксенияны бұзу — Зевстің билігіне қол сұғумен тең саналған. * 6-кітап (VI:137–282): Диомед пен Главк бейтарап аймақта кездеседі. Диомед қарсыласының құдай ұрпағы екенін біліп, соғыспастан бұрын тектілігін сұрайды. Главк өзін Беллерофонт батырдың немересі деп таныстырады, ал Беллерофонт бір кездері Диомедтің атасы Энеймен ксения байланысында болған. Мұны білген Диомед олар да қонақ-достар екенін түсініп, шайқаспай, сауыттарымен алмасады — бұл тұқым қуалайтын ксенияны жалғастыру белгісі. * 7-кітап (VII:299–302): Гектор мен Аякс бір-біріне сыйлық алмасуды ұсынады. Бұл — дәстүрлі ксенияға толық сәйкес келмесе де, жаулықты доғарып, достық орнатуға ұмтылу идеясын көрсетеді — грек мәдениетіндегі достықтың құндылығын паш етеді. * 9-кітап (IX:197–265): Ахиллес өз үйіне келген Одиссейді жылы қарсы алып, Патроклға күшті шарап әзірлеп, ет пен сусын ұсынуды тапсырады. Олар бірге отырып тамақтанады, аздап әңгімелесіп, содан кейін ғана Одиссей Агамемнонның ұсынысын жеткізеді. Бұл — ксенияның толық рәсімін көрсететін көрініс. * Калипсо — көркем құдай әйел, Одиссейді үңгірінде күйеуі ретінде ұстап қалғысы келеді, бірақ ол бас тартады. Кирка — сиқыршы әйел, сондай-ақ оны үйінде серігі етуге тырысады, бірақ Одиссей одан да кетіп қалады. Бұл әйелдердің үйлері бай әрі жайлы болса да, Одиссей үшін бұл артық қонақжайлылық болды — ол тек Итакаға қайтып, отбасын қайта табуды көздеді. Бұл — қажетсіз немесе мәжбүрлі ксения мысалдары. * 1-кітапта, Телемах Афина құдайы кейпіндегі бейтаныс қонақты сыпайылықпен қарсы алады, үйіне шақырып, ас-су ұсынады. Ол тіпті оның орындығын көргенсіз құда жігіттерден алыстатады, бұл — нағыз ксенияның үлгісі. * Шошқа бағушы Евмей — жасырын келген Одиссейге ксения танытып, былай дейді: «Қонақ — Зевстің қамқорлығында». Алайда кесірлі күйеу іздеушілердің бірі — Ктесипп, Одиссейді мазақтап, оған сыйлық ретінде өгіздің тұяғын лақтырады. Бұл — ксенияны мазақ ету. Одиссей бұл соққыдан жалтарғанмен, Телемах ашуланып: «Егер ол қонақты ұрса, найзамен түйреп өлтірер едім» дейді. Басқа құда түскен жігіттер алаңдай бастайды, өйткені Ктесипп егер әлгі бейтаныс — құдай кейпіне енген болса, «жазаланады» деп қауіптенеді. Сонымен қатар, Гомер ксения рәсімін сипаттағанда әрдайым бірдей формуланы қолданады. Мысалы: күтуші әйелдің алтын тостағандарға шарап құюы, қонаққа алдымен ас пен сусын ұсыну, одан кейін ғана сұрақ қою — бұлардың бәрі ксенияның қалыптасқан құрылымдық элементтері ретінде қайталанып отырады. * Құда түскен жігіттер (құда түсушілер) жаман ксенияның айқын үлгісін көрсетеді. Олар Пенелопа мен Телемахтың үйіндегі тамақ пен мүлікті тауысып, үй иелерін қиын жағдайға ұшыратады. Сонымен қатар, олар тек бір-біріне ғана емес, Телемахқа да, тіпті қонақтарға да (мысалы, жасырын келген Афина мен Одиссейге) дөрекілікпен, құрметсіздікпен қарайды. Бұл — ксения қағидаларын өрескел бұзу болып табылады. * Жаман ксенияның тағы бір айқын мысалы — циклоп Полифем. Ол ксенияның негізгі дәстүрін былай бұзады: Одиссеймен алғаш кездескен сәтте-ақ оның есімі мен қайдан келгенін сұрайды, ал бұл — қожайын қонақты алдымен тамақтандырып, содан кейін ғана сұрақ қоюы керек деген ережеге қайшы. Бұдан да сорақысы — Полифем Одиссей мен оның серіктеріне тамақ ұсынудың орнына, оларды жей бастайды және оларды босатудан бас тартады. Бұл әрекеттер — ксения дәстүріне толықтай қарсы және қонақжайлық емес, жабайылық пен жаулықтың көрінісі. Родостік Аполлонийдің «Аргонавтика» шығармасында Родостік Аполлонийдің «Аргонавтика » поэмасы — «Илиада» мен «Одиссеядан» бұрын орын алған оқиғалары туралы көне грек эпосы. Бұл туындыда ксения тақырыбы маңызды орын алады, себебі ол грек дәстүріндегі қонақжайлылықтың негізгі өлшемдерін көрсетеді. * Аргонавттар Долиондар патшасы Кизик тарапынан жылы қарсы алынады: патша оларға қауіпсіз айлақ ұсынумен қатар, Аполлонға жаңа құрбандық ошағын арнауға қажетті құрбандық заттарын да береді. Бұл — ксенияның айқын көрінісі: қонақтарға қамқорлық жасау, көмек көрсету және құрмет білдіру. Ал қарама-қарсы жағалауда, ксения өрескел бұзылады: онда жерден туған құбыжықтар Аргонавтарға шабуыл жасап, қонақтарға қастық танытады. Бұл — қонақжайлылық дәстүріне қарсы әрекет. * Бебриктер патшасы Амик Аргонавтарды жөнелту үшін жекпе-жекке шығуға мәжбүр етеді. Сол кезде Полидевк бокстық жекпе-жекке ерікті түрде қатысуға шешім қабылдайды. Бұл оқиғадан кейін, Аргонавтар жолдарын жалғастырып, Зевстің тудырған дауылынан кейін бір аралға тоқтайды. Бұл — 2-кітаптағы келесі маңызды көрініс. Аргонавтар жағалауға шыққанда бейтаныс адамдарға жалынып, былай дейді: «Бізге мейірімді болыңдар, әділдікпен қарсы алыңдар!». Кейін олар аралдағы адамдар мен Ясонның әкесінің жағынан туыстық байланыстары бар екенін анықтайды. Арал тұрғындары оларға: киім береді, бірге құрбандық шалады, бір дастарқанда тамақтанады, және келесі күні Аргонавтарды жолға шығарып салады. * Ясон Ээт патшасының сарайына бару туралы айтқанда, ол: «Бізді жылы қарсы алады, ол міндетті түрде ксения ережелерін сақтайды» — деп сенімді түрде айтады. * Аргонавтар Ээт патшасының сарайына алғаш келгенде, бұл — Медеяның Ясонға алғаш рет ғашық болуының да көрінісі, себебі Эрос оған махаббат сезімін дарытады. Ээт патша қонақтарға арнап мол дастархан жайғызады, оларды дәмді асқа кенелтеді. Тек тамақтанып болғаннан кейін, Ээт Аргонавтардың сапары мен келген мақсаттары туралы сұрай бастайды. Дереккөздер