kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Суіңкәр қоңыздар

Суіңкәр қоңыздар - түрлі жегіштер отряд тармағының тұқымдастары. Сипаттама Сырт пішіні жүзгіш қоңыздарға ұқсас - бірақ олардан айырмашылығы мұрттары қысқа. Ұзындығы 1-40 м м - ұстінгі қатты қанаттары жылтыр қара. 1800 түрі белгілі- ТМД-да- 150-дей түрі таралған. Көптеген түрлерінің тіршілік циклы- қуыршақ сатысынан басқалары - суда жүзеді - өйткені олардың артқы аяқтары қалақ тәрізді жүзуге бейімделген. Мысалға қара суіңкәр қоңыздар - (Hydrophilus alterimus). Кейбір түрлері су өсімдіктеріне жабысып, жылжиды. Жұмыртқаларын арнайы тоқылған пілләға салады. Бірталай түрлері көңде, шіріген өсімдік калдықтарында тіршілік етеді. Суіңкәр қоңыздар негізінен өсімдік жегіштердернәсілдері жыртқыштар. Сондай-ақ кейбір түрлері жыртқыштар. Кейбір түрлері тоғышар кұрттардың аралық иелері. Дереккөздер
Сангвиник

Сангвиник ( — қан) — оптимист адамды белгілеу үшін қолданылатын термин. Сангвиник типті адамның эмоциялық қозуы шапшаң, күшті болады, бірақ көп тұрақтамайды. Көңіл-күйі әп-сәтте өзгереді. Сангвиник — әсершіл адам. Ұнатқан, сүйсінген нәрсесіне елігіп әуестенуі де оңай, жеңсігінің басылуы да жылдам. Төңірегіндегі оқиғаларға, нәрсенің мән-жайына елең етіп, көңілденіп, басқа әсерге ауысып кетуі де тез. Көңілі көтеріңкі келеді. Ұзақ уақыт мұңайып жүрмейді. Бастан кешкен сезім күйлері санасында елеулі із қалдырмайды. Шапшаң да икемді, қозғалғыш та қызу, еті тірі, сергек келеді. Сезім күйлерін сыртқы қимылдары әйгілеп тұрады. Көтеріңкі, мәнерлі сөйлейді, мимика, қимылы көп. Ақжарқын, ашық келеді. Мұндай адам басқалармен тез тіл табысады, бірақ қарым-қатынасқа онша мән бермейді. Қызықтырған іске бейімділігі, талабы, талпыну көп, бірақ оп-оңай басылып қалады. Бастаған ісіне тыңғылықты болмай, жұмысы аяқсыз қалады. Іске қатысуға әр уақыт дайын тұрады. Кейде бірнеше жұмысқа бірдей кіріседі. Басында көңілі көтеріңкі болып, іс үстінде лезде суыйды. Дереккөздер
Дезодорант

Дезодорант - терінің бетіндегі бактерияларды өлтіретін препараттар. Бұл бактериялар термен қоректеніп (тердің иісі болмайды), терлеген денеден жағымсыз иіс шығуына себепші болады. Дезодоранттар экологиялық тұрғыдан зиянсыз емес, өйткені олардың көпшілігі аэрозольдік қаптамаларда шығарылады, ал олардағы фреондар атмосфераның озон қабатын бұзады. Бұған қоса, дезодоранттар адам терісінің пайдалы микроорганизмдерін де өлтіреді. Дезодоранттар аллергияға себепші болуы мүмкін. Дереккөздер
Шарттық санкциялар

Шарттық санкциялар - заңмен және шартпен қарастырылған санкциялар, кәсіпорындардың жасаған шаруашылық шарттарын тиісті орындауды қамтамасыз етуге арналған мүліктік ықпал ету шарасы. Шарттық санкциялардың негізгі түрлері: залалдарды өтеу, тұрақсыздық айыбын, айыппұлдарды төлеу, төлем талабының акцептісінен бас тарту және т.т. Дереккөздер
Суаршын қандалалар

Суаршын қандалалар — қандалалар кіші сабының бірнеше тұқымдастары. Дене ұзындығы 1-34 мм. 700-дей түрлері белгілі – ТМД-да 40 астам түрі бар. Су бетінде-ылғалды мүкте – су жағалауларында мекендейді; Halobates туысының түрлері жиектен бірнеше шақырым қашыкгыкта – тропикалық және субтропикалық теңіздер мен мүхиттардың су бетінде тіршілік етеді. Ұсақ түрлері бетін өсімдік басқан суларда – ал ірілері ашық су бетінде кең адымдап – жылжи жүреді. Ұсақ омыртқасыздардың сөлімен – су бетіндегі олардың өлекселерімен қоректенеді. Тұщы су суаршын қандалалар жұмыртұаларын өсімдіктерге – ал теңіз түрлері су бетінде қалқып жүрген әртүрлі заттарға салады. ТМД-да Gerris туыс түрлері кездеседі. Дереккөздер
Латентті кезең

Латентті кезең(лат. Latens- жасырын кезең, бүркемелі кезең) : 1. Тітіркендіргіш әсері мен биологиялық белесінің әсерлену арасында еткен уақыт. 2. Жалмаушы клеткалардың бактерия денесіне енуі мен оның еруі /ыдырасы/ арасында еткен уақыт. Инфекциялық ауруларға байланысты бұл уақыт микробтардың кебею кезеңі деп аталады. Дереккөздер
Заңды санкция

Заңды санкция - прокурордың, соттың сотка дейінгі іс жүргізу барысында қылмыстық ізге түсу органы қабылдаған іс жүргізу шешімін бекіту актісі. Прокурор жазбаша түрде: 1) қылмыс жасады деп сезік келтірілген немесе айып тағылған адамды қамауға алуға; 2) қылмыстық іс жүргізу заңдарында көзделген жағдайларда тінтуге; 3) айып тағылған адамды қызметтен шеттетуге, сезік келтірілген немесе айып тағылған адамды сараптама жүргізу үшін медициналық мекемеге орналастыруға; 4) жедел-іздестіру шаралары мен тергеу әрекетін жүргізуге және т.т. жағдайларда санкция (келісім) береді. Дереккөздер
Су бұғысы

Су бұғысы - бұғылар тұқымдасының сүтқоректісі. Сипаттама Аталықтарының үстінгі ернінен ұзын азу тістері шығып тұрады. Құлақтары жалпақ, ұзын, құйрығы қысқа. Түсі қара-қоңыр. Дене ұзындығы 75-100 см- салмағы-12-15 кг. Мекендейтіе жері Шығыс Қытай мен Корей түбегінде таралған. Ылғалды жерде мекендейді. Қоректенуі Қамыс және каткыл шөппен қоректенеді. Көбеюі 1-2 қозықалары болады. Сирек жануар. Дереккөздер
Лейкодиапедез

Лейкодиапедез (Leucodiapedesis - ақ + арқылы + өту) - Лейкоциттердің диапедезі, яғни, реакциясы кезінде қан тамырлары өткізгіштігі жоғарылауының нәтижесінде лейкоциттердің сыртқы ортаға шығуы. Дереккөздер
Демалыс орны жүктемесі

Демалыс орны жүктемесі (Рекреационная нагрузка) — демалушы адамдардың (туризм, аң аулау, балық аулау), олардың көліктері мен салған құрылыстарының демалыс орнына, табиғатына тікелей әсер ету деңгейлері. Бүл мәселе демалушы адамдар саны және демалатын орын ауданымен анықталады. Әдетте, мұндай әсерлердің үйлесімді, шектеулі және бұзушы осерлер жүктемелері байқалады. Дереккөздер
Су өрмекшісі

Су өрмекшісі – тұқымдасы өрмекшісі. Сипаттама Аталықтарының дене ұзындығы 15-20 мм - ұрғашылары -10-12 мм. Денесін қалың түк басқан. Соның нәтижесінде суды қалын қабатында өзіне қажетті ауаны денесінде сақтайды. Мекендейтін жері Еуропаның тұщы су қоймаларында таралған. Қоректенуі Су шаяндары мен су жәндіктерінін дернәсілдерімен қоректенеді. Көбеюі Ұрғашылары қоңыраутәрізді ұя тұрғызып- оның астына жұмыртқа салып - өрмекші балапандары шыққанға дейін кузетеді. Дереккөздер
Медициналық экология

Медициналық экология — адам экологиясының бір бөлімі және қоғамдық денсаулық байланыстары мен төуелділіктеріне және оның қоршаған табиғат, әлеуметтік және технологиялық орта факторларынан бұзылуына талдау жасайтын бүгінгі профилактикалық медицина бағыты. XX ғасырдың ортасынан бастап, технологиялық әрекеттің салдарынан қоршаған орта жағдайының кенет нашарлауына байланысты экологияға назар аудару артып, сонымен бір мезгілде оны адамзат қоғамының табиғи ортамен әрекеттестігі және осы әрекеттестіктің салдары туралы ғылым ретінде кеңінен түсіндіру өріс алды. Экологияны бұлайша қабылдау бірқатар терминология тудырды — мысалы, "әлеуметтік экология" деген ұғым пайда болды, бұл мәселе биологиялық құбылыс туралы емес, биологиялық салдары бар әлеуметтік құбылыс туралы дегенді білдіреді. Экологияны "әлеуметтендіру" процесі медицинаны да қамтып, адамды жан-жақты зерттеуге жол ашылды. Қоғамдық сана мен қазіргі заманғы ғылымды экологияландыру бірсыпыра экологияландырылған ғылыми бағыттарды — геохимиялық экология, радиоэкология, денсаулық экологиясы, аурулар экологиясы, экологиялық-гигиеналық зерттеулер, т.б. тудырды. Бұлардың бәрінің жиынтығы медициналық экологияны құрайды. Бірақ бұлардың қай қайсысы да медициналық проблемалар шеңберіңде қалып қоймайды. Мысалы, геохимиялық экология геохимиялық жағдайлардың тек қана адамға емес, сондай-ақ кез келген басқа да тірі организмдерге әсерін зерттейді, ал осының әсерінен пайда болатын эндемиялық аурулар адамдармен қатар жануарлар арасында да байқалуда. Медициналық экология өзінің көптеген принциптері мен әдістерінде медициналық география және географиялық патологияға ұқсас. Медициналық экологияда биология, медицина, социология, экономика, осы әдістер мен техникалық зерттеу тәсілдерінің методологиялық өзегі ретінде басын біріктіре отырып, жүйелі түрде пайдаланады. Дереккөздер
Лейконихия

Лейконихия (Leuconychia: грек. leukós — ақ және onyx, onychos — тырнақ) — Тырнақтар қабаттары арасында өте ұсақ ауа көпіршіктсрі болуымен шартты, ақ дақтар мен жолақтардың пайда болуымен сипатталған патологиялық көрініс. Түрлері: * Шектеулі Лейконихия (leuconychia partialis) — лейконихия, тырнақ пластинкасының ішінара зақымдалуымен ғана сипатталады. * Жолақты Лейконихия (leuconychia striata) — ақ жолақ түріндегі лейконихия. * Тотальді Лейконихия (leuconychia totalis) — бүкіл тырнақ пластинкасының зақымдалуымен сипатталатын лейконихия. * Нүктелі Лейконихия (leuconychia punctata) — нүктелі ақ дақтар түріндегі лейконихия. Дереккөздер
Алпамыс Нәзікен

Алпамыс Нәзікен - 1937 жылы 15 мамыр да Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Сарыбай ауылында дүниеге келген. Қарғалы орта мектебін алтын медальмен, Қазақ мемлекеттік университетінің экономика факультетін қызыл дипломмен, М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген. Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінде көп жылдан бері жас мамандарды тәрбиелеумен айналысып келе жатқан ұстаз — доцент, еңбек ардагері. «Қарлығаш» (1995), «Қыз ғұмыр — жыр ғұмыр» (2001), «Жыр арқауы — Махамбет» (2003), «Мәртебелі поэзия» (2005), «Жамбыл жырының жалғасы» (2006) жыр жинақтарында бір топ өлеңдері жарық көрді. «Шырағдан» (1995), «Күрең шетен» (2003), «Қия жол ғұмыр» (2009) өлең кітаптарының авторы. «Мадонны Турана» (орыс тілінде) жыр жинағына бір топ өлеңдері енген. Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері (1996), ақындар мүшәйрасының екі дүркін (1991, 1993) жүлдегері. Халықарлық Абай қорының дипломант (2001). «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Еңбек жағдайлары

Еңбек жағдайлары - жеке адамның денсаулығына, көңіл-күйіне және еңбекке қабілеттілігіне зор ықпал ететін еңбек құралдары мен заттарының ерекшеліктерінін жиынтығы, өндірістік орта мен еңбекті ұйымдастыру жағдайы. Дереккөздер
Асқар Алтай

Асқар Алтай - (12.02.1963 Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы) - қазақ жазушысы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Өмірбаяны Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің филология факульте-ін бітірген (1984). Қызмет жолы Алматы облысы Күрті аудандық «Шұғыла» газетінде тілші, С. Мұқанов мұражай-үйінде кіші ғылыми қызметкер, Қазақ теледидары «Алатау» бағдарламасында жауапты редактор, « Жұлдыз » журналының әдеби сын бөлімінде редактор, бөлім меңгерушісі, «Ер-Дәулет» ақпараттық агенттігінде Бас редактордың орынбасары, Қаржы министрлігінің «Қаржы-қаражат» журналында Бас редактордың орынбасары, Бас редактор, «Білім» баспасында жетекші редактор, «Атамұра » баспасында редактор қызметін атқарған. 2004 жылдан бастап «Арда» баспасының директоры. Шығармашылығы * «Қыр мен қала хикаялары» атты повестер мен әңгімелер жинағы (1998), * «Алтай новелласы» атты прозалық жинағы (2001), * «Нарық нақыштары» (2003) және «Қызыл бөлтірік» (2006) атты ұжымдық жинақтарда прозалық шығармалары, * «Казино» әңгімелер жинағы (2008) жарық көрген. * «Қызыл бөлтірік» кітабы (повестер мен әңгімелер, 1997) Халықаралық Сорос қорының бас жүлдесі — грантын жеңіп алған. Марапаттары * Қазақстан жазушылар одағының Жастар арасындағы прозашылар форумының (1989, 1990), * Т.Айбергенов атындағы сыйлықтың, * Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. Сыртқы сілтемелер * [http://ikitap.kz/kk/content/killer-sauyskan Қазақстанның ашық кітапханасындағы Асқар Алтайдың "Киллер сауысқан" атты шығармасы] * [http://baq.kz/kaz/news/cat/4/6570/?PHPSESSID=225b8aa29696c82457ca249a1fc18211 Асқар АЛТАЙ, жазушы: БҮГІНГІ ЖАЗУШЫЛАРДЫҢ АҢЫЗҒА АЙНАЛАТЫНЫНА КҮМӘНІМ БАР] * [http://writers.kz/journals/?ID11&NUM109&CURENT&ARTICLE3207 "Жұлдыз" журналы (№ 1) 2012, ТУАЖАТ] * [http://www.mtdi.kz/angimeler/694-askar-altai Дода] * [http://writers.kz/journals/?ID10&NUM194&CURENT&ARTICLE5322 "Қазақ әдебиеті" газеті №6 (3326) 8.02.2013 Толымбек ӘБДІРАЙЫМ: Көкбөрі рухты суреткер] Дереккөздер
Су кенелері

Су кенелері (Hydrachnidae) - суда тіршілік ететін акариформ отряд кенелері. Сипаттама Тұщы су кенелері- (Hydrachnellae) ұзындығы 0,3-5 мм. денесі дөңгелек- мығым- түрлі түсті-баскеуде мен құрсағы біртұтас. Тыныс мүшесі кеңірдек тәрізді-тарамдалған түтікше. Хелицері жіңішке - істік - тесіп-соруға бейімделген- педипальпалары бірігіп - тұмсық тәрізді жақ құраған. Таралуы Оның ұшына ауыз қуысы ашылған. 7 тұқымдастың 3000 түрі белгілі. Олар таза тоған- ағынды және жер асты суларында мекендейді; ТМД-да 500-дей түрі таралған. Қоректенуі Жыртқыштар - су жануарлары мен қоректенеді. Кейде өздеріде балық қорегіне айналады. Теңіз кенелері - (Наіасагае)- өте ұсақ - (1 мм). 2 тұқымдастарының 200 дей түрі белгілі. Теңіз жағалауында тіршілік етеді. Өсімдікжегіштер - арасында жыртқыштары да бар. Дереккөздер
Абсорбтану

Абсорбтану - сұйық заттың (абсорбенттің) ерітіндідегі немесе қоспадағы кейбір затты өзіне сіңіруі. Абсорбтану кезінде газды немесе еріген зат бөлшектерін абсорбент өзінің барлық көлеміне сіңіреді, сондай-ақ кейбір заттарды (мысалы, су, метанол, сұйық зат, қышқылдардың, сілтілердің және этаноламиндердің, метан карбонаттарының сулы ерітінділері) белгілі мөлшерде сіңіре алады. Абсорбтану газ қоспаларын бөлуде және тазалауда немесе дайын өнімдерді алуда қолданылады. Физикалық абсорбтану кезінде абсорбент газға қарағанда салғырт орта болады. Абсорбтанудың енді бір түрінде зат абсорбентпен химиялық әрекеттеседі. Абсорбтануға кері әрекет десорбция деп аталады және ол ерітіндідегі газды бөліп шығаруда және абсорбентті қайта қалпына келтіруде қолданылады. Дереккөздер
Газ-мұнайлы кен

Газ-мұнайлы кен. Мұнайдың жиынтық геологиялық қоры газ қорына қарағанда көбірек болып келетін кен. Кен қимасында газ-мұнайлы шоғырлармен қатар мұнай, мұнай-газ, газ, конденсатгаз шоғырлары да ұшырасуы ықтимал. Дереккөздер
Әлеуметтік факт

Әлеуметтік факт – қоғамдық өмірдің әртүрлі сфераларына немесе белгілі бір әлеуметтік процесстерге тән біртекті оқиғалар жиынтығы немесе бір реттік қоғамдық маңызы зор оқиға. Сырттан көрінуі, мәжбүрлеу және болмай қоймайтындығы секілді қасиеттері бар күрделі ұғым. Оны Э.Дюркгеймнің ұжымдық ар-ұят пен ұжымдық өкілдік жөніндегі тұжырымдамаларының аясында түсіну керек. Әлеуметтік факт ұжым болып жасалады, сондықтан діни де, ресми нормалардан, практикалардан туындайтын қимыл тәсілдері. Нормалар мен мекемелер — қатаң пошымдағы Әлеуметтік фактінің мысалдары. Олар топ ұжымболып қабылдаған, орныққан, сондықтан адамға танылып, сіңірілетін тәртіптер. Олар ұжым болып өзірленетіндіктен инсаниятты болып табылады, сондықтан адамның қылықтарың тізгіндеп отырады. Әлеуметтану үшін қызықты проблема — міңсіз өкілдік пен материалдық қоғамдық ұйымдардың және олардың құрамдас әрекеттерінің арасындағы айырмашылық, мысалы, ұжым болып мақұлдаған нормалар мен шын практика арасындағы айырмашылық. Дереккөздер
Жүсіпбек Алтайбаев

Жүсіпбек Алтайбаев (23.08.1911, Шет ауданы - 1987) - сықақшы. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. * 1933 — 1971 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің Қарағанды облысындағы тілшісі, жауапты хатшысы, редакторы, «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінің жауапты хатшысы, «Вожатый» журналының редакторы, «Комсомол» баласының Бас редакторы, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің жауапты хатшы-сы, Талдықорған облысы «Сталиншіл» (кейін «Жерұйық»), Семей облысы «Екпінді» (қазіргі «Семей таңы») газеттерінің редакторы, ҚазТАГ-тың директоры, Қазақстан Журналистер одағының жауапты хатшысы, ҚР Телевизия және радиохабары жөніндегі мемлекеттік комитеті төрағасының орынбасары, сатиралық «Ара» — «Шмель» журналының Бас редакторы болды. * Баспасөзде 1938 жылдан көріне бастады. 1965 жылы алғашқы сатиралық жинағы «Нақ-нақ» жарық көрді. Кейін «Сыпырғыш» (1969), «Ұят-ай» (1973), «Түлек» (1977), «Бұзаулы сиырға арзан домбыра» (1978), т.б. фельетон, сықақ, әңгіме, повестер жинақтары басыдды. * Аударма саласында: Н.Гогольдің «Диканька хуторы маңындағы кештер», И.Тургеневтің «Қарсақша», М.Горькийдің «Фома Гордеев», Р.Джованьолидің «Спартак», И.Ильф пен Е.Петровтың «Алтын баспақ», «Он екі орындық» романдарын аударды. * 3 мәрте «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kaztv.kaztrk.kz/kz/view/kyntizbe/page_30101_23-tamyz-senbi-2014-zhyl «Қазақстан» күнтізбесі] * [https://www.facebook.com/permalink.php?id568239616623129&story_fbid621685421278548 Қарағанды қаласының «Күнгей» және «Қалалық әуежай» шағын аудандарындағы атауы жоқ көшелерге атау беру] * [http://kitaptar.com/node/1279 САТИРА САРБАЗЫ Ж.Алтайбаев] * [http://karmaslihat.kz/news-26-08-2014.php Предложение по присвоению названия 19-й улице мкр. «Кунгей» - имени ЖУСУПБЕКА АЛТАЙБАЕВА]
Феноменологиялық әлеуметтану

Феноменологиялық әлеуметтану (А. Шюц, П. Бергер, Т. Лукман) - күнделікті әлеуметтік қарым-қатынастарды және олардың әлеуметтік өмірінің бастауындағы рөлін зерттеуге негізделген, әлеуметтік тәсілдер. Дереккөздер
Су текелері

Су текелері - қуысмүйізділер кіші тұқымдасы. Сипаттама Дене ұзындығы 125-220 см-шоқтығының биіктігі 70-130 см. Мүйіздері тік немесе лиротәрізді - жуанданған білезік тәрізді жерлері байқалады. Ортаңғы тұяқтары ұзын - үшкірленген. Жалы бар. Африканың саванналары - орман алаңдары- су қоймалары маңымен сазды жерлерін мекендейді. Личи түрі ХТҚО-ның Қызыл кітабында. Түрлері Су текелеріне екі туыс жатады: * Су текелері (Kobus) ** упемба личисі (Kobus anselli) ** кәдімгі су текесі (Kobus ellipsiprymnus) ** нил личисі (Kobus megaceros) ** личи (Kobus leche) ** коб (Kobus kob) ** пуку (Kobus vardonii) * Редункалар (Redunca) ** кәдімгі редунка (Redunca redunca) ** үлкен редунка (Redunca arundinum) ** тау редункасы (Redunca fulvorufula) Дереккөздер
Газқанығулық

Газқанығулық. Тау жыныстарының өз бойындағы газ мөлшерімен сипатталатын жинауыштық қабілеті.Газқанығулық қойнаулық жағдайдағы тау жынысының газбен тоғытылатын барша қуыстары көлемінің сол жыныс болмысындағы бүкіл қуыстары көлеміне қатынасымен өлшенеді. Газқанығулық газ кендерінің геологиялық қорын анықтайды, бұл шама төмендегі қарапайым теңдеу көмегімен есептеледі: аг = 1 мқ. ас.; мұнда аг — газқанығулық, мқ — мұнай қанығулық, ас — с қанығулық. Дереккөздер
Пиджин

Пиджин (ағыл. бұрмаланған business- іс сөзінен)- тілдің табиғи сөйлеушілерінің ешқайсысына ана тілі болмайтын, шектеулі қатынас қызметін атқаратын, барлық деңгейлерде ықшамдалған, табиғи жолмен жасалған тіл (тілдердің конвергентті дамуы). Пиджин тіл аралас тұрғындардың ортасында этносаралық қатынас құралы ретінде пайдаланылады. Пиджин және пиджинденген тіл түрлерінің 50 шақтысы белгілі. Олар Оңтүстік-Шығыс Азияда, Океанияда, Африкада, аз мөлшерде - Америкада таралған. Пиджин басым көпшілігі ағылшын тілі негізінде жасалған. Кейінгі кезде Пиджин pidgin-English, сабир т.б. тілдермен бірге «трасянка», «суржик» дегендерді жатқызады. Дереккөздер fa:زبان آمیخته
Тұрдыбек Алшынбаев

Тұрдыбек Алшынбаев - 1936 жылы 25 сәуір де Қытай Халық Республикасының Тарбағатай аймағындағы Шәуешек қаласында дүниеге келген. Шыңжаң мұғалімдер институтын бітірген (1962). 1955- 1958 жылдары Шәуешек қаласындағы орта мектепте мұғалім, 1962— 1965 жылдары Семей облысында жұмысшы, 1965—1988 жж. аудандық «Жаңа өмір», «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газеттерінде бөлім меңгерушісі, «Жалын» баспасында редактор, аға редактор, «Біздің Отан» (қазіргі «Шалқар») газетінде жауапты хатшы қызметтерін атқарған. 1988 жылдан шығармашылық жұмыста. Алғашқы әңгімелері 1965 жылдан жариялана бастады. «Өткел» (1977), «Жалбыз иісі» (1980), «Асуда-асу бел еді» (1987) атты әңгімелер мент жинақтары жарық көрді. Дереккөздер
Филогенез

Филогенез немесе филогения (көне грек. φῦλον, phylon — тайпа, нәсіл мен көне грек. γενετικός, genetikos — туылумен байланысты), — организмдердің тарихи дамуы. Биологияда филогенез биологиялық түрдің уақыт бойынша дамуын қарастырады. Биологиялық классификация филогенезге негізделген, бірақ ағзалардың филогенетикалық көрсетілімінен методологиялық көрсетілімі ерекшеленуі мүмкін. Филогенез эволюцияны генетикалық сызық - ата-анасынан ұрпаққа дейінгі ағзалар уақыттар өте келе тармақталып бөлінетін процесс ретінде қарастырады және оның жеке тармақтары сол немесе белгілі бір өзгереді немесе жойылып кетеді. Филогенетикалық ағаштың тармақталуы туралы қазіргі білім алдымен Карл Линнейдің барлық табиғаттың (соның ішінде жансыз) «Табиғи жүйенің» көрінісі ретінде тұжырымдалған тірі организмдердің жіктелуін жасау арқылы алынды. Кейіннен мұндай «Табиғи жүйенің» жоқтығы анықталды және жануарлар мен өсімдіктерде көрсетіп, қабылданған Карл Линнидің осы жүйесі - филогения, яғни биологиялық эволюцияның нәтижесі. Тағы қараңыз *Онтогенез *Филогенетика *Эволюция Әдебиет *Иванов А. В. Происхождение многоклеточных животных. — Л., 1968 *[http://dyno-world.ru/library/osnpal/osnovi-paleontologii1.html Рауп Д., Стэнли С. Основы палеонтологии.] — М., 1974 *Северцов А. Н. Морфологические закономерности эволюции. — М. — Л., 1939 *Северцов А. Н. Главные направления эволюционного процесса, 3 изд. — М., 1967 *Тахтаджян А. Л. Происхождение и расселение цветковых растений. — Л., 1970 *Федотов Д. М. Эволюция и филогения беспозвоночных животных. — М., 1966 *Шмальгаузен И. И. Проблемы дарвинизма, 2 изд. — Л., 1960 *Юдин К. А. О понятии «признак» и уровнях развития систематики животных // «Тр. Зоологического института», 1974, т. 53 Дереккөздер
Су саршаяндары

Су саршаяндары қандалар тұқымдасына жатады. Сипаттама Ұзындығы 15-50 мм- денесінін құйрығында ұзын тыныс түтікшесі орналасқан. Алдыңғы аяқтары ұстауға бейімделген. 200-дей түрі белгілі; ТМД-да-5түрі кездеседі. Қалың өсімдік жапқан немесе баяу ағынды суларды мекендейді. Жүзе алмайды. Жыртқыштар, ұсақ су жануарлары мен балық өсіру шаруашылықтарының зиянкестері. ТМД-да кәдімгі су саршаяны - (Nepa cinerea) мен ранатра - (Ranatra linearis) таралған. Дереккөздер
Автол

Автол ( - автомобиль майы) — карбюратор қозғалтқыштарын майлайтын мотор майларының атауы. Автол мұнай концентраттарын және майлы дистилляттарды қышқылдық жанасу мен селективті тазарту әдісімен алынады. Оларды тұтқырлығы мен тазалау әдістеріне қарай жіктейді. Күкірт қышқылдық тазалау әдісімен 5 түрі алынады. Автол-6 автомобиль қозғалтқыштарын қысқы уақытта, автол-10 автомобиль қозғалтқыштарын жазғы уақытта, автол-18 трактор қозғалтқыштарын жаз кезінде майлау үшін қолданылады. Дереккөздер
Өмір философиясы

Өмip философиясы — 19-20 ғасыр шекарасында Германия мен Францияда пайда болған, буржуазиялық философияның субъективті-идеалистік бағыты, кең мағынада өмірдің мақсаты, мәні туралы мәселелерді қарастыратын философия. Иррационалстік бағыт ретінде Германияда (Шопенгауэр, Ницше, Дильтей, Зиммель) және Францияда (Бергсон) 19- 20 ғасырлар аралығында пайда болды. Олар классикалық рационализмге қарсы тұрды. Философияның бастауы ретінде «өмір» ұғымын пайдаланады. Өмір философиясы барлық тіршілік иелеріне рухқа, не материяға ұқсамайтын, бірақ түйсік сезімі арқылы тануға болатын өмір көрінісінің формасы және әлдеқандай бір алғашқы реальдық ретінде қарастырады. Бұл философияның пайда болуына биология немесе психология сияқты ғылымдарының жедел дамуы әсер етті. Өмір философиясындағы басты ұғым - өмірдің мәні мен мағынасын алуан түрлі, оны қай позициядан, қалай түсіндіруге байланысты. Мұндағы «өмір» ұғымы бәрінен бұрын тірі организм өмір сүріунің шарты ретіне биология-натуралисттік мағынасында қолданады. Сонымен қатар, «өмір» - дүниенің абсолюттік шектік негізі болып табылады. Ол материя мен санаға қарағанда белсенді, көп мағыналы әрі мәнгі қозғалыста болады. Оны сезімдік немесе ақыл ой сатылары арқылы емес, тек түйсікпен ғана тануға болады, әрі діни толғаныстармен топшаланады. Өмір философиясы ішкі логикасы жағынан екі салаға бөлінеді: #) Өмірді тек биология жағынан қарастырып, түсіндіріп биологиядық қасиеттерді шындық өмірдің барлық түрлеріне телиді.Бұл конспекция өмір философиясының психологиялық варианты деп аталады. #) Өмірді рухани күштердің иррационалдық құбылуы ерік және ішкі толғыныс формасында қарастырады. Сонымен бірге өмір философиясының мәдениет философиясы немесе «тарихи» нұсқа деп аталатын түрі де бар. Бұл қағиданы жақтаушылар өмірді « ішкі » жағынан талдап түсіндіре отырып, тікелей ішкі толғаныстарға жүгінеді. Өмірдің мәнін адам жан дүниесі мен психологиялық тәжірбиелері арқылы емес, мәдени тарихи тәжірібиелер арқылы түсіндіріледі. Өмір философиясының жекеленген нұсқалардың принциптік айырмашылықтарға қарамастан, оның әр түрлі концепцияларының ортақ негізі бар. Ол - қаншылдық пен позитивизм ықпалына байланысты 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басында кең тарап, үстем болған мотодологизмге қарсы күрес жүргізу. Қазіргі таңда, Өмір философиясы экзистенцириализм мен персонализмге ұстанып отыр. Дереккөздер
Түк кенелері

Түк кенелері - акариформдық кенелер отряды тұқымдастары. Сипаттама Денесі 0,1-0,7 мм. 300-дей түрі белгілі - ТМД-да 50 түрі таралған. Ұсақ сүтқоректілердің дене сыртындағы тоғышарлары. Жүн арасында тіршілік етеді. Жүнге жабысып - түк фолликуласынан сөл мен қанды сорып қоректенеді. Қышыма қотыр тәрізді ауру туғызады. Түк кенелері май бездерінде тіршілік ететін без кенелеріне жақын. Дереккөздер
Пиктограмма

Пиктограмма (- бейнеленген + - жазба, жазу) - белгілі бір мағлұматты қарапайым графикалық түрде бейнелейтін кескіндер. Оларға нысанмен үйлесімділік және мазмұнның танылуы тән. Толқынды сызықтар - судың белгісі, жарты айдың кескіні - айдың белгісі, садақты адам - аңшы белгісі, яғни кескінделген таңба белгілі нысан немесе оқиғаның мазмұнды сипатын танытады. Пиктограмма фонетикалық жазу таңбаларына қарағанда кез келген тілде оқылу мүмкіндігімен ерекшеленеді. Пиктограмманың екі түрі бар: бейнеленуші нысанмен немесе ұғыммен ұксастығы сақталған бейне, яғни иконалық пиктограмма және мағлұмат мазмұнынан сыртқы ұксастығын жоғалтқан символикалық пиктограмма. Пиктограмма ақпараттың барлық құрамдық элементтері қамтылған күрделі бір таңбадан тұрады, сонымен қатар хабарлар жүйесін жеткізуде жекелеген кадрлар түріндегі суреттердің тізбекті бірізділігінен түзіледі. Пиктограммадан қытай немесе жапон сияқты жазбалар дамып шыққан деген деректер бар. Пиктограммалар жаһандану заманында үлкен маңызға ие болып келе жатыр. Себебі олар ақпаратты қандай да болмасын тілге тәуелсіз және жылдам жеткізеді, әрі қауіптен сақтандыру мақсатында ролі ерекше. Дереккөздер
Жинақтаушы қор

Жинақтаушы қор - өндірістің техникалық жетілуі мен кеңейуі (өндірісті жинақ), өндірістік емес тағайындаудың негізгі қорларын ұлғайту және жұмысшыларды қосымша өндіріске тарту үшін қолданылатын тәсілдер қорының өсуі, сондай-ақ, сақтандыру қорлары мен қоғамдық резервтерді құру үшін қолданылатын ұлттық табыс бөлігі. Дереккөздер
Автокатализ

Автокатализ — реакцияның жылдамдығын өз өнімдерімен тездететін процесс. Автооршу реакциясының жылдамдығы бастапқы кезде өршіткілер (катализатор) болатын өнім мөлшерінің көбеюіне байланысты біршама ұлғаяды, ал одан кейін әрекеттесетін заттардың азаюына байланысты төмендейді. Агрегаттық күйлердің өзгеріп, басқа күйге ену процесі де автооршуге жатады. Бұл термин бастапқы әрекеттесуші заттардың бірі өршіткіш болған жағдайда да қолданылады. Дереккөздер
Автопротолиз

Автопротолиз - молекуласына сутек атомы кіретін кез келген еріткіштің полюстігіне орай протон молекулаларының бірінен екіншісіне ауысып, өздігінен он және теріс иондарға ыдырау процесі; оны өзіндік иондану деп те атайды. Дереккөздер
Вольфарт шыбыны

Вольфарт шыбыны – саркофагид тұқымдасының шыбыны. Денесі 9-14 мм түсі - күлгін-сұрғылт, мұрттары мен аяқтары қара. Оңтүстік Еуропа, Солтүстік Африка, Орталық және Солтүстік Азияда таралған. Шыбын табиғатта өсімдіктерде - өлекселерде кездеседі, қора-жайға жоламайды. Тірі табатын шыбындар. Ұрғашылары ұзындығы 1 мм. 120-200 балаңқұрттарын жануарлар, кейде адамның дене жарақаттарына (құлағына, көзіне, аузына, танау тесігіне( салады. Балаңқұрттар бұл жерден маңдай, мұрын қуыстарына еніп өте ауыр миаз ауруын туғызады. Балаңқұрттар дамуын 3-5 тәулікте аяқтап (18 мм дейін жетеді) жерге түсіп қуыршақтанады. Бір жылда 6 рет тұқым береді. Көбінесе миазбен төл аурады. Зақымданған жануар жарасында жүзге тақау балаңқұрт болуы мүмкін. Әлсіреген жануарлар миаздан кейде өледі. Дереккөздер
Вай жазуы

Вай жазуы - манде тілдерінің бірі ваи (Либерия және Сьерра- Леоне) тілінің буындық жазуы. 1833 жылы пайда болды, латын және араб тілдерімен таныс болған Момолу Дувалу Букеле құрастырған, бірақ ваи жазуының қазіргі жазулармен ұқсастығы жоқ. Ваи жазуында буындық сипаттағы 212 белгі бар, жазу бағыты солдан оңға қарай. Дереккөздер
Фритредерлік саясат

Фритредерлік саясат - мемлекеттік жеке кәсіпорындық қызметке араласпауын және сауда бостандығын талапететін өндірістік буржуазияның экономикалық теория мен саясатындағы бағыт. Фритредерлік-ішкі рынокқа шетел капиталы мен қызметтерді енгізуді қолдайтын мемлекеттің еркін сауда саясаты. Фритредерлік ХVІІІ ғасырда Ұлыбританияда пайда болды. Еркін сауданы бірінші болып жақтаған Н. Барбон болды, кейіннен А. Смит, Д. Рикардо, А. Маршалл ашық қолдады. Еркін сауданы жақтаушылардың аргументтері: * Фритредерлік еркін саудаға қатысушы елдердің тұрмыс деңгейі мен сапасын көтереді. * Фритредерлік бəсекенің дамуына жағдайлар жасап, отандық өндірушілердің жаңа, сапалы тауарлар өндіруге ынтасын көтереді. * Фритредерлік жаңа рыноктардың дамуына мүмкіндік тудырады. * Фритредерлік өндірістік ресурстардың елдер арасында оңтайлы бөлінуін қамтамасыз етеді. Протекционистер жəне фритредерліктердің көзқарастарын салыстыра келе, мынадай тұжырым жасауға болады: протекционистер қысқа мерзімді мүдделерді көздейді, фритредерліктер ұзақ мерзімді мақсаттарға негізделеді. Алайда нақты елге протекционизм тиімді, ал фритредерлік зиян деп немесе, керісінше айтуға болмайды. Итальян экономисі В. Парето айтқандай: «Қандай да бір елдің белгілі бір уақыт мерзімінде өзінің экономикалық жəне əлеуметтік жағдайын біле отырып, ол елге сол уақытта қандай саясаттың қажет екенін анықтап алуы қажет – протекционистік пе, əлде еркін сауда ма?». Дереккөздер
Мұнайдағы газ мөлшері

Мұнайдағы газ мөлшері . Қойнаулық мұнай тексермесінен газды мүмкіншілігінше көбірек арылтқан жағдайда алынатын газдық фактор. Көп жағдайда мұнайдағы газ мөлшері қойнаулық мұнай тексермесін бір рет қана газдан арылтқан жағдайдағы газдық фактор шамасына тең деп алынады. Мұнайдағы газ мөлшері бірнеше бірліктерден 500 м3/м3 шамасына дейін өзгеруі ықтимал. Мұнайдағы газ мөлшері 500 м3/м3 шамасынан артық мұнайлар өздерінің сындарлы жағдайына таяу деп есептелінеді. Мұнайдағы газ мөлшері мұнайдағы еріген табиғи газ мөлшерін сипаттайды, бұл көрсеткіш сол мұнайдың тұтқырлығына және көлемдік коэффициентіне қатты әсер етеді. Дереккөздер
Әлеуметтанудың функциялары

Әлеуметтанудың функциялары - қоғамның алдындағы негізгі міндеттер, осы ғылымның басты бағыты және іс-әрекет шеңбері. Әлеуметтану жеке білім саласы ретінде келесі негізгі қызметтерді орындайды: 1) теоретико-танымдық функциясы, әлеуметтік дамудың заңдылықтарымен, әртүрлі әлеуметтік құбылыстар мен үрдістердің өзгеру тенденцияларымен, зерттеулермен байланысты. Бұл қағида қазіргі уақыттың көкейтесті мәселелеріне ғылыми жауап беріп, жетілдіруге жол ұсынады; 2) әдістемелік, әлеуметтанудың концептуальды аппаратын құрастыруға, жаңа заңдылықтарды мен тенденцияларды айқындауға мүмкіндік береді; 3) басқару функциясы, әлеуметтанумен ұсынылған шешімдер мен нұсқаулар қоғам, аумақ, кәсіпорын, ұйым аумағында шешім қабылдауға негіз болуына байланысты; 4) тәжірибелік функция, тәжірибелік маңызы бар ұсыныстарды құрастыруға мүмкіндік береді; 5) болжамдық функция, келешекте әлеуметтік үрдістердің тенденциясы жөнінде ғылыми негізделген болжамдарды құрастыру. Қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларының дамуын жоспарлау үшін, социологиялық зерттеулерді қоғам өмірінде қолданудың маңызы зор. Әлеуметтік жоспарлау бөлек аумақ пен елдердің, әлемдік қауымдастығының өмір әрекетінің белгілі үрдістерінен бастап, қала, ауыл, бөлек кәсіпорын мен ұжымдардың өмірін әлеуметтік жоспарлаумен аяқтап, кең аумақтарды қамтиды. Дереккөздер
Штрейкбрехерлер

Штрейкбрехерлер - жұмысшылар ортасы немесе басқа халық қабаттарының еңбек етушілер ынтымақтылығын бұзатын және ереуілдерге қатысуда немесе кәсіпкерлердің өндірістегі ереуілдердің орнына жұмыс істеуге тартылатын тұлғалар. Дереккөздер
Құзғын

Құзғын - торғайлар отряды қарға тұқымдасына жататын құс. Торғай тәрізділердің ең ірісі. Биологиялық сипаты * Дене тұрқы 60-65 см, салмағы 0,8-1,5 кг-ға жетеді. * Түсі қара болады, бірақ көк не жасыл түсті металл сияқты жылтырап құбылып тұрады. * Тұмсығы өте жуан және бөтегесіндегі қауырсындары ұзын, қандауыр пішінді келген. * Сирақтары ұзын, аяқтары біркелкі қара түсті, тырнағы өткір. Таралуы аймағы мен өрісі Еуразияда, Солтүстік Америкада, Солтүстік және Орталық Африкада сирек таралған. ТМД-да орманды аймақтардың солтүстігінен шөлдала мен таулы жерлерге дейін кездеседі. Өзен жағалауларындағы жарларды, жартастарды, биік ағаштарды мекендейді. Ұшқан кезде қанаттарын сирек қағады, көбіне қалықтап ұшады. 4000 биіктікке дейін көтеріледі. Ересектері ұя салған жерінде қыстайды, ал жас құзғындар үлкен топ құрып, қолайлы орындарға көшіп, үнемі қоныс ауыстырып отырады. Көбеюі Жұптары тұрақты. Қазақстанның оңтүстік аумағында ақпанның алғашқы жартысында, солтүстік аймағында наурыз айында ұя салады. 4-6-дан жұмыртқалайды, жұмыртқалары көгілдір жасыл, қошқыл секпілді болады. Мекиені жұмыртқасын 19-21 күндей басып, балапан шығарады. Қоректенуі Құзғындар жем талғамайды, көбінесе өлексемен қоректенеді. Зиянды кемірушілермен, өлекселермен қоректеніп, табиғатты тазартып пайда келтіреді. Дереккөздер
Дыбыстық-әріптік жазу

Дыбыстық-әріптік жазу - әдетте, сөз құрамында айтылатын тіл дыбыстарының жазба тілде қағаз бетіне жазылуы және соған орай оқылуы үшін олардың белгілі бір таңбалармен белгіленуі шарт. Тіл дыбыстары жазуда белгілі бір графикалық таңба-әріптермен таңбаланады. Бірінен кейін бірі рет-ретімен орналасқан әріптердің жиынтығы әліпби деп аталады. Дереккөздер
Шкалалар

Шкалалар - сұрау, бақылау немесе құжаттарды талдау үрдісінде жинақталатын әлеуметтік ақпаратты бағалауға арналған инструменттің өлшемдік бөлігі. Дереккөздер ar:مقياس الرسم bg:Измервателна скала da:Størrelsesforhold de:Skalenniveau en:Level of measurement es:Nivel de medida eu:Neurketa-maila fi:Mitta-asteikko he:סולם מדידה hi:मापन के स्तर id:Skala (statistik) it:Scala di rappresentazione ja:尺度水準 lt:Matavimų skalė nl:Meetschalen pl:Skala pomiarowa pt:Escala (estatística) ru:Шкала sv:Mätskala tr:Ölçülme ölçeği zh:标量类别 zh-classical:天平
Шкалалау

Шкалалау - эмпирикалық салыстыруларды салыстырулары бар сандық шкалада бейнелеу. Өлшеу әдісінің долбарланған ортақ мәдени мәндерді немесе ортақ әлеуметтік тәсілдерді бақылауға негізделген пошымы. Бұл әдісті қолданудың бір ортақ әлеуметтанушылық тәсілі— әлеуметтік бедел немесе әлеуметтік жағдай өлшемдері кәсіптік шкалалау аркылы өзірлеу әрекеті болып табылады, мысалы, Хоуш - Голд-топтың кәсіптік бедел шкаласында дәл солай. Алайда, әлеуметтануда шкалалау әдістері тегінде кісінің қатынастары мен сипатты белтілерін өлшеуде бәрінен жиі қолданылады. Дереккөздер
Консонант жазу

Консонант жазу ( (consanantis) - дауыссыз дыбыс) — дауыссыз дыбыстардың негізінде жазылған жазу, дауыстылар оқушының тіл грамматикасын білуінің негізінде анықталады; Консонант жазу сөз дыбыстарын бейнелейтін буын жазуынан жазуға өткен, алфавитке апаратын жазу. Консонант жазу – көне еврей, классикалық араб және т.б. тілдерге тән болып табылады. Консонант жазу диахронды және синхронды бейнеленуі мүмкін. Дауыссыз фонемалар саны әр тілде әр түрлі болады: орыс тілінде - 6 есе, испан тілінде 4 есе, ағылшын тілінде 2 есе, француз тілінде 1,25 есе дауысты дыбыстардан көп, ал дат тілінде керісінше, дауыстылар саны көп болады. Дауыссыздардың фонетикалық өзгергіштігі сол тілдегі фонетикалық корреляттарға байланысты болады. Лингвистикалық түсіндірме сөздік Салқынбай Е., Абақан Е. Дереккөздер
Төртінші билік

Төртінші билік - өз ықпал ету күші биліктің басқа тармақтары - заң шығару шы, атқарушы және сот биліктерімен бір қатарға шыққан баспа, радио, теледидар, бейне және ұнтаспа жазу құралдары мен оларды ойнатудың бейнелі атауы. Дереккөздер
Унциальды жазу

Унциальды жазу (uncialis - ұзындығы бойынша бір унцияға (1/12 рим фунты) тең) - ірі бірдей әріптерімен, үшкір бұрыштарымен және үзікті желілері болмайтын сызықтарымен ерекшеленетін орта ғасырлық грек және латын қолжазбалары жазуының ерекше түрі. Дереккөздер
Қара жүздіктер

Қара жүздіктер - үкіметтің қолдауымен пайда болған және полициямен бірлесе отырып революциялық жұмысшыларға, демократиялық интеллигенцияға және олардың ұйымдарына бандиттік шабуыл жасау және оларды ойсырату үшін құрылған «қара жүздіктер» деп аталатын 1905- 1907жж. Ресейдегі шектен тыс монархиялық мазмұндағы әскери ұйымдардық қатысушылары. Дереккөздер
Финикий жазуы

Финик жазуы Финик жазуы - өлі семит тілдерінің бірі (ханааней-аморей тобы). Квазиалфавиттік желілік консонантты жазу. Шамамен б.з.д. ІІ-ғ. Финикияда пайда болған. Финик жазуы шығу тегі жағынан иероглифтік буындық жазу болуы да мүмкін деген жорамал бар, алайда аталмыш жазу әлі құпия түрінде қалып отыр. Финик жазуы финикиялықтармен көршілес Сирия- Палестина аймағын мекендеген халықтар да пайдаланған; Финик жазуы арамей жүйесі арқылы араб жазуының арғы тегіне жатқызады. Ол Орталық Азия мен Үнді халықтары жазуларының шығу тегі болып саналады. Гректер финик жазуын өздерінше өзгертіп пайдаланған, одан соң римдіктер де қолданған. Барлық еуропалық жазу жүйесінің (латын, грек, кирилл, кельт жазулары) және қазір өлі тілдер қатарына жататын Кіші Азия əліпбилерінің арғы тегі - Финик жазуы. Дереккөздер Финикия жазуы sk:Fenická abeceda
Саясаттың адамзаттық өлшеуі

Саясаттың адамзаттық өлшеуі - халықаралық және ішкі саясаттың маңызды критерийі. Адам құқықтарын сыйлау арқылы тұлғаның жоғары құндылығы қалыптасады, бұл қоғамның экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан салауатты дамуының адамдық белгісі. Дереккөздер
Жеткізу өресі

Жеткізу өресі - мазмұн өресімен қатар, тілдің екі автономды өресінің бірі және мазмұн өрісін өрнектеу дыбыстық және графикалық (белгілік) қызмет етеді. Дыбыстық жүйе адамның айту және есту қабілетіне сәйкес келуге тиіс. Жеткізу өресі мен мазмұн өресі арасында нақты (семиотикалық) асимметрия бар. Дереккөздер ru:План выражения и план содержания
Мазмұн өресі

Мазмұн өресі ( - жауық, тегіс) - ой жеткізу өресімен қатар, тілдің екі автономды (жеке) өресінің бірі. Мазмұн өресі әрі адам ойының құрылысына, әрі тілден тәуелсіз (тілден өзге) шындыққа сәйкес келуге тиіс тілдің мағыналық жағын көрсетеді. Ой жеткізу өресі мен мазмұн өресі арасында нақты (семиотикалық) асимметрия бар. Дереккөздер
Омар Қаймолдаұлы Хаймульдин

Омар Қаймолда (Қаймолдин Омар, Хазірет Ғұмар) (1903 жыл, Кіндікті, Дағанды болысы — 2.07.2011 жыл, Алматы қаласы)- 1903 жылы (паспортта 1910) Дағанды болысының Бақанас өзенінің бойындағы Кіндікті деген өлкеде дүниеге келген. Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. * Әкесі Қаймолда 1919 жылы ақтармен соғысып жараланып қаза табады, Кіндіктіде жерленген. Шешесі Момсары 1934 жылы Алматыда қайтыс болған. * Омардың сегіз жасында әкесі ауылдағы ғұлама Өтелбай Кәріпұлының медресесіне оқуға береді. * Онда бір жылын өте жақсы бітіріп, педагогикалық техникумға түсіп, оны 4 жылда үздік бітіріп шығады. * 1922 жылы Алматыға келіп ҚазПИ-дің жаратылыстану факультетіне оқуға түседі. ҚазПИ-де оқып жүргенде әртүрлі қоғамдық саяси ұйымдарға белсене қатысып, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, Т. Жүргенов, Ұ. Құлымбетов сияқты зиялы адамдармен кездесіп сұхбаттасып жүреді. * 1927 жылы ҚазПИ-ді үздік бітіріп, Санкт-Петербургке жолдамамен барып атақты ғалым Павловтың аспирантурасына түседі. Аспирантурада жүргенде генеалогия туралы кітап жазып шығарады. * Аспирантурада бір жыл оқығаннан кейін, 1933 жылы Алматыға Жүргенов шақырып алады. Омарға Алматыда ғылыми зерттеулік педогогика институтын құруды жүктейді. Бір жылдың ішінде институттың жарғысын, бағдарламасын, бөлімдерінің құрылымын жазып, сол институтты басқарады. * 1934 жылдан бастап НКВД соңына түсе бастайды - ұлтшылсың, байдың тұқымысын, қазақтың ұлт көсемдерін (Ахмет Байтұрсынұлы, Ә. Бөкейханов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, Шәкәрім) қолдайсың, - деп кінә тағады. * 1935 жылы қаладан кетуге мәжбүр болып, Үржардағы техникумда 2 жыл сабақ береді. * 1937 жылы Алматыға қайтып келіп, Ы. Алтынсарин атындағы ғылыми-зерттеу педагогикалық институтында жұмыс істеп жүргенде, күзде НКВД-мен ұсталып, тергеледі. * 1938 жылы 9 қарашада 58.10-58.11 бабымен сот үкімі шығарылып, 10 жылға бас бостандығынан айырылады. Дереккөздер
БҰҰ-ның қарусыздандыру орталығы

БҰҰ-ның қарусыздандыру орталығы - қарусыздандыру комитетіне сонмен қатар БҰҰ Бас Ассамблеясының бірінші комитетіне, БҰҰ қаруландыру комиссиясына және басқа Ассамблеяның көмекші органдарына әртүрлі конференцияларға техникалық қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Құндылықты бағдарлар

Құндылықты бағдарлар - жеке қатынас немесе азаматтардың бағалы көріністерінін тәртіп нормалары ретінде нақты құндылықтар таңдауы, саяси мәдениеттің функционалды механизмдері және саяси менталитеттің қалыптасу ерекшеліктері, тағы басқа. Дереккөздер
Астарлы мәтін (ой)

Астарлы мәтін (ой) - эксплицитті жеткізілген баяндаудан туындайтын жеткізілмеген (айтылмаған) мағыналар ағыны. Астарлы мәтін - мәтінді талдап түсіндіру нәтижесінде пайда болатын категория. Астарлы мәтін мәтіннің өз ішінде дами отырып, тікелей берілген ой үрдісімен салыстырғанда жаңа нәрсе болып табылады. Мұндай кезде пайда болатын көп мағыналық пен мағыналар тұрақсыздығы контекстің көмегі арқылы ажыратылады. Дереккөздер
Бағыныңқылық

Бағыныңқылық - грамматикалық тұрғыдан қалыптасқан: а) сөз тіркестері элементтері арасындағы; ә) бағыңқы сабақтас сөйлем сыңарлары арасындағы грамматикалық жағынан тиянақталған байланыс. Бағыныңқылық сөз тіркестері компоненттері арасындағы байланыс ретінде бір (тәуелді) сөздің екінші бір (негізгі, басыңқы) сөзге грамматикалық жағынан тәуелділігі ретінде айқындалады. Бағыныңқылық бұлай қабылдау орыс тілінде: согласование мен управление, қазақ тілінде изафет пен меңгеруге сәйкес келеді. Бағыныңқылық бағыныңкы сабақтас құрмалас сейлемдер сыңарларының арасындағы байланыс ретінде сабақтастырушы жалғаулықтар мен жалғаулық шылаулар арқылы беріледі. Дереккөздер
Денсаулық әлеуеті

Денсаулық әлеуеті — адам денсаулығының қол жетуі мүмкін шекті дорежесі. Денсаулық әлеуеметі өз денсаулығы мен басқалардын денсаулығына қамқорлық жасауға қабілеттілікпен, шешім кабылдауға және өз өмірін бақылауда ұстауға қабілеттілігімен, сондай- ақ, белгілі бір адам мүше болып табылатын коғамның осы қоғамға мүше барлык адамдардың денсаулығының жақсы болуын қамтамасыз ететіндей жағдай жасауға қабілеттілігімен анықталады. Дереккөздер
Маймақ үйректер

Маймақ үйректер - үйректер тұқымдасы. Сипаттама Орташа ұзындығы 57 см. Жыныстық диморфиз болуы шұғыл көрсетілген, еркектерінің ерекшеліктері бастары жасыл түсті. Таралуы Поляр шеңберінде 4 түрі таралған, оның бәрі ТМД-да бекітілген: кәдімгі гага, оңтүстіктен Балтық және Солтүстік теңіздеріне дейін жетеді; гага гребенушка, Ескекті гага, көзілдірікті гага, сібірдің солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Сібірлік немесе стеллерлік гага, Жаңа Жерден Беринг бұғазысына дейін таралған. Теңіз жағалауларында мекен етеді. Гагаларды қорғауға ТМД-да, Баренц, Ақ және Балтық теңіздерінде қорықтар бар. Қоректенуі Жиекте су тасыған кезде олар суға сүңгіп тамақтарын табады, (былқылдақденелілер мен кішкентай шаяндар). Көбеюі Қыста қатпайтын теңіз аймақтарын қоныстайды. Ұрғашысы жұмыртқаны басып балапандар шығарады. Ұясына молырақ мамық төсейді, себебі ол кәсіптік орын ретінде. Дереккөздер
Түрлі-түсті кітаптар

Түрлі-түсті кітаптар - «ақ», «қызыл», «көк» және т.б. кітаптар - кейбір тематикалық құжаттар және материалдар жиынтықтарының ортақ арнайы әдебиетте қабылданған атауы. Дереккөздер en:Blue book fa:کتاب آبی
Хвостизм

Хвостизм - оппортунистік идеология және оқиғалар соңында жүру тактикасы, жұмыс қозғалысындағы алдыңғы қатарлы теориялар мен партиялардың рөлін терістейтін қозғалыстың стихиялық, кейін қалған элементтеріне бейімделу. Дереккөздер
Өріс (лингвистика)

Өріс - тілдік единицалардың жиынтығы, мазмұн ортақтығымен бірігіп, белгіленуші құбылыстардың ұғымдық, заттық немесе функционалды ұқсастығын көрсетеді. Семантикалык, синтагматикалық, синтаксистік өріс, ассоциативті өріс болып ажыратылады. Семантикалык өріс үшін: а) Өріс барлық единицаларды біріктіретін және ортақ мағыналы (архилексема) лексемамен берілетін ортақ семантикалык белгінің болуы, мысалы, қимыл етістіктердің лексемамен берілетін ортақ семантикалық белгісінің болуы, мысалы, қимыл етістіктердің семантикалық өріс (орыс тілінде: идти, ехать, бежать, плыть, лететь; қазақ тілінде: жүру, жүгіру, жүзу, ұшу т.б); ә) «кеңістікте қозғалу» белгісі; б) единицаларды бір-бірінен ажырататын жекелеген (дифференциалды) белгілердің, мысалы, «қозғалу тәсілі» семасы болуы тән синтагматикалық өріс элементтеріне оның компоненттерінің семантикалық тіркесу қасиеті тән, мысалы, орыс тілінде: петь - песня, лечить- больной; қазақ тілінде: емдеу - ауру - синтаксистік өріс. Туындаған сөйлемнің элементтер моделі төңірегінде оның көптеген сөйлем модификациялары мен синонимдік вариацияларының жүйеленуі болып табылады, мысалы орыс тілінде: Разговор только о причинах аварии - Разговаривали только о причинах аварии (Ю. Щербак); қазақ тілінде: Балаларым үшін өмір сүремін - өмір сүруім балаларым үшін т.б. Ассоциативті өріс негізінен психолингвистикада зерттеледі, ассоциатив сөздердің стимул- сөздердің төңірегінде бірігуі ретінде түсініледі. Ассоциатив сөздердің түрлі информантта жиналуы орталықтың айтарлықтай деңгейін көрсетеді. Дереккөздер
Семантикалық өріс

Семантикалық өріс - лексикалық мағынасында жалпы белгісі бар (жалпы семасы) және ақиқаттың бір үзігімен салғастырылатын түрлі сөз таптарының сөздерін біріктіретін ең ірі лексика-семантикалық парадигма. Дереккөздер en:Semantic class fr:Classe sémantique
Ливедо

Ливедо ( Livedo, livere - көкшіл түсті бояу) - Реңі мен суреті әр түрлі терінің көкшіл түсі. Ол гиперемия күйіндегі тамырлардың көрініп тұратын тор сияқты суретінен тұрады. Гиперемия артериолдар эндотелиінің пролиферациясы нәтижесінде туындайды, ал пролиферация тамыр өзегінің бітелуіне келіп соқтырады. Ливедо коллагеноздарда, мерезде, басқа да созылмалы қабынуларда бас сүйегі жарақатынан кейін, терінің алқындаған не қызған жерлерінің үстінде кездеседі. Дереккөздер
Функционалды-семантикалық өріс

Функционалды-семантикалық өріс - белгілі бір тілдің әр деңгейлік (морфологиялық, синтаксистік, сөзжасамдық және аралас лексика-синтаксистік т.б.) ортақ қызметі және белгілі бір семантикалық категория (Тілдік категория) негізінде өзара ықпалдас құралдарының жүйесі. Аспектуалдық, темпоралдық, локативтік және басқа Функционалды-семантик өріс тілдік категориялардың түрлері болып есептелінеді. Функционалды-семантик өpic құрамына негізгі категориялар санатында грамматикалық бірліктер, кластар, категориялармен бірге олардың қолданыс ортасындағы сол семантикалық категорияға жататын элементтер де кіреді. Функционалды-семантик өріс ұгымына грамматикалық бірліктердің формадан мағынаға қарай ғана бағытта емес, керісінше бағытта зерттелуі қамтылады. Функционалды-семантик өріс құрылымына орталық пен шеткі бөліктердің арақатынасы тән. Берілген семантикалық категорияға неғұрлым бейімделген тілдік бірлік Функционалды-семантик өріс орталығы (ядросы) болып табылады (Ф. Данеш және басқалары). Функционалды-семантик өpic құрылымдық түрлері көп: бірорталықты, көпорталықты, диффузиялық т.б. Қандай да болмасын тілдің функционалды-семантик өріс жүйесі функционалды грамматика зертеулерінің аймағында сипатталады. Грамматикадағы «өріс» ұғымы кеңес дәуіріндегі тілтану ғылымы зерттеулерінде 60-70-жж. бастап енгізіле бастады. Қазіргі кезде тіл ғылымында функционалды-семантик өpic теориясы «жүйе» және «орта» сияқты т.б. ұғымдармен байланысады. Дереккөздер