kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жейде

Жейде (ерлер көйлегі). Киілуіне және маусымына қарай жейде түрлі маталардан және трикотаждан тігілуі мүмкін. Жейденің размерін мойын өлшемі мен кеуде өлшемі арқылы анықтайды. Әр размерге жағаның белгілі бір өлшемі мен бойға байланысты ұзындық сәйкес келеді. Түрлі түсті матадан спорттық үлгідегегі ерлер жейдесі. Кішкентай қайырма жаға. Түймелігі планкада. Кеудесінде сырылған жапсырма қалта бар. Қалталық бір жағында безендіргіш деталь. Қажетті мата мөлшері: 170—100—82 размеріне матаның ені 130 ем болған күнде 2 м 10 ем жұмсалады. Жағамшман жеттерді жөндеу. Ерлер жейдесінің жағасы мен манжеттері жейденің өзіне қарағанда тез тозады. Кейде оларды айналдырыл тікседе болады. Ал бұндай мүмкіндік болмаған күнде жаға мен манжеттерді жаңадан тігу керек. Жағаны жөндеу. Егер жатаның бүктелген жерінің үстіңгі қабаты селдірей бастаса, онда жағаны сөгіл алып, тозған жерге жамау салады немесе сол жердің астына өзі түстес мата салып тігеді. Жағаны бұрынғы іш жағы сыртына қарап тұратындай етіп айналдырып, үтіктеп, бұрынғы орнына көктеп және ұқыптап тігеді. Егер жаға мүлде тозып кетсе, оны ауыстыру қажет. Жақ айы сөгіп алып, астар жағы мен арасына салынған матаны жыртып алмай, абайлап барлық тігістерін сөгеді. Үтіктен жазып, матаның қалдығынан немесе жейденің етегінен жаңа жаға пішеді. Үстіңгі және астыңғы қабаттарын бір-біріне беттестіре салып, оның үстінен аралық мата салады да, көктеп, шетінен тігіл шығартады. Одан кейін айналдырыл шетінен 0,5 ем қашықтықта тігіп, жағаны қайтадан өз орнына келтіріп тігеді. Егер жағаның асты тозса, оны мойын ойындысынан сөгіп алып, тозған жерін жамайды. Содан кейін жаға астының теріс жағы оңға қарайтындай етіп айналдырады. Сол кезде ілгек оң жаққа шығады. Оны жақсылан тігіл тастап, үстінен түйме қадайды, ал екінші жағына жаңадан ілгек жасайды. Манжегтерді жөндеу. Түйме қадалған қарапайым манжеттердің тозған шетін түгелдей қайшымен қиып тастап, шетін ішіне қарай бүгіл тігеді. Машина тігісі екі рет — біріншісінде ең шетінен, екіншісінде шетінен 0,5 ем қашықтықта жүргізіледі. Егер манжеттер тез тоз ып кетсе, оны сөгіл алып тастап, матаның қалдығынан немесе жейденің етегінен ескі манжетті үлгі ете отырып, жаңасын пішеді. Үстіңгі және астыңғы қабаттарын беттестіріп, көктеген соң машинамен тігіл, айналдырыл, шетінен 0,5 ем қашықтықта тағы тігіс жүргізіп, манжетті жеңге жалғайды. Запонка тағыл атын қайырмалы манжеттердің әдетте бүктелген жері тозады. Оларды жейдеден сөгіп алып, тозған жерін жағалы жамағандай етіп жамайды. Манжеттің сыртын ішіне қаратыл айналдырады. Үтіктеg, көктеп, жеңге жалғайды.. Сыртқы сілтеме [http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=49995 Қазақтың ұлттық киімдері Ол - өте құнды тарихи-мәдени мұрамыз] Тағы қараңыз * Шапан * Башлық * Бөрік * Далбай * Жекей * Тымақ * Күл-пара * Қалпақ * Құлақшын * Ма-лақай * Мұрақ * Тақия * Шалма Дереккөздер
Жеке айыптау

Жеке айыптау — адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін жеке азаматтар тарапынан сотқа шағым беру арқылы қозғалатын іс. Егер шағым анықтау органына, тергеушіге, немесе прокурорға берілген болса ол сотқа жіберіледі. Шағымда шағым берілген соттың атауы, қылмыстық оқиғаның сипаттамасы, дәлелдері, жасалған орны мен уақыты, іс жүргізуге қабылдау туралы сотқа жазылған өтініш, қылмыстық жауаптылыққа тартылған адам туралы мәліметтер, сотқа қажетті куәлардың тізімі қамтылуы қажет. Шағымның соңына оны берген адам қол қояды. Егер қылмыстық әрекет туралы бір адамның өтінішімен іс қозғалса, қалған басқа адамдар басталып кеткен іске қосымша айыптаушы ретінде қосылуға құқы бар. Жәбірленуші, қылмыстың жасалғаны туралы шағым берген өзге адам, қылмыстық мән-жайлар және оны жасауға күдік келтірілген адамның кінәлілігі сотта қандай дәлелдермен расталуы мүмкін екендігін шағымда көрсетуі қажет. Жеке айыптау жөніндегі іс сотта қаралып қылмыстық жауаптылыққа тартылған азаматқа айыптау не ақтау үкімі шығарылады, жеке айыптаушы айыптаудан бас тартса немесе екі жақ өзара бітімге келген жағдайда іс тоқтатылады. Жеке айыптау бойынша іс жүргізу ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексінде көрсетілген баптарға сәйкес реттеледі. Дереккөздер
Тарих Омаров

Тарих Омаров(1939 жылдың 11 маусымы, Алматы облысы Райымбек ауданы Нарынқол ауылы — 2019 жыл) – медицина ғылымының докторы (1991), профессор (1991). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Оқу жолы Алматы мемлекеттік медицина институтын (1963, Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Жұмыс жолы Алматы облысы Нарынқол (қазіргі Райымбек) ауданы ауруханасында бөлімше меңгерушісі (1963–1965), Қазақ туберкулез аурулары ғылыми-зерттеу институтында стажер-ізденуші (1966), Мәскеу қаласындағы КСРО Туберкулез аурулары ғылыми-зерттеу институтында клиникалық ординатор (1966–1968), аспирант (1968–1971), Алматы қаласындағы Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1971–1973), бөлім меңгерушісі (1980–1992), диспансерлік бөлімнің меңгерушісі (1992 жылдан), осы институттың Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы бөлімшесінде бөлім меңгерушісі (1973–1980) қызметтерін атқарды. Тарих Омаров 2019 жылы дүниеден озды. Ғылыми еңбектері 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Жеке басқа қол сұқпаушылық

Жеке басқа қол сұқпаушылық — азаматтардың конституциялық құқы мен бостандықтарының негізгі принципі. Ол туралы Қазақстан Республикасының Конституциясында (12-бап, 2-тармақ.) “Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешкім айыра алмайды, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталады” деп жазылған. Сондықтан азаматтарды заңда көрсетілген реттерде ғана соттың немесе прокурордың санкциясымен тұтқындауға және қамауда ұстауға болады. Тұтқындалған адам заңсыз әрекет туралы сотқа шағымдануға құқылы. Прокурордың санкциясынсыз азаматтарды жетпіс екі сағаттан аспайтын мерзімге ғана қамауда ұстауға болады. Қажетті жағдайда әр адамның білікті заң көмегін алуға құқысы бар. Әрбір адамның жеке өмірі, отбасының құпиясы, абыройы мен ар-намысы, жеке салымдары мен жинаған қаражатының, жазысқан хаттарының, телефон арқылы сөйлескен сөздерінің, пошта, телеграф арқылы алысқан хабарларының құпия сақталуы заңмен қорғалады. Сонымен бірге азаматтардың тұрғын үйіне заңсыз басып кіруге, тексеру, тінту жүргізуге жол берілмейді, ол үшін заң орындарының тиісті рұқсаты қажет. Тұрғын үйден айыруға сот шешімінсіз жол берілмейді. Адамдардың жеке басы мен өміріне қол сұғу әрекеттері азаматтардың конституциялық құқығын бұзу болып табылады, ол үшін айыпты деп табылған адам тиісті жауапкершілікке тартылады. Дереккөздер
Индира Миллатқызы Омарова

Индира Миллатқызы Омарова(1961 жылы туған) – медицина ғылымының докторы (2005). Оқу жолы Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1985, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Жұмыс жолы Қарағанды қаласындағы №2-балалар ауруханасында дәрігер-педиатр (1985–1988), облысы онкология орталығында дәрігер-ординатор (1988–1992), бөлім меңгерушісі (1992 жылдан) болған; 2005 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында доцент қызметін қоса атқарады. Ғылыми еңбектер *2004 жылы «Применение препаратов растительного происхождения в лекарственной терапии злокачественных опухолей» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Күлән Омарова

Күлән Омарова(15.4.1944 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Нарынқол ауылы) – медицина ғылымының докторы (1986), профессор (1997). Оқу жолы Алматы мемлекеттік медицина институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Жұмыс жолы Алматы облысы Нарынқол (қазіргі Райымбек) ауданында дәрігер, ауданы дәрігер-педиатр (1967–1970), Мәскеу қаласындағы КСРО Медицина ғылымдары академиясының Педиатрия институтында аспирант (1970–1973) Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Педиатрия және балалар хирургиясы орталығында кіші, аға ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы (1973–1981), институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1981–1988) болды. Республика балалар онкогематологиясы орталығының директоры (1989) қызметтерін атқарған. Қосқан үлесі Омарова ұсынған баланың қан ауруларын анықтау, емдеу әдістері күнделікті дәрігерлік жұмыста пайдаланылады. Ғылыми еңбектер 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Күләш Пірімжанқызы Омарова

Күләш Пірімжанқызы Омарова(30.7.1955 жылы туған, Ақтөбе қаласы) – медицина ғылымының докторы (2001). Оқу жолы ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі. Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын бітірген. Жұмыс жолы Еңбек жолын дәрігер-терапевт болумен бастаған Омарова қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында ассистент, доцент (1979–1998) болып жұмыс істеді. 1999 жылдан осы институтта кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер *«Патогенетическое обоснование пересадки эмбриональных гепатоцитов при различных формах печеночной недостаточности (экспериментальное исследование)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 кітаптың («Действие на организм факторов внешней среды», 2000) авторы. *3 өнертабыстың иегері. Дереккөздер
Мәрия Нұрғалиқызы Омарова

Мәрия Нұрғалиқызы Омарова (1.3.1951 жылы туған, Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылы) – медицина ғылымының докторы (1994). Албан тайпасы Қыстық руынан шыққан. Оқу жолы Алматы мемлекеттік медицина институтын (1974, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген Жұмыс жолы Oсы институтта стажер-ізденуші, аспирант, ассистент, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1974–1995), ҚР Денсаулық сақтау министрлігінде басқарма бастығының орынбасары (1995–1997), ҚР Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігінің Денсаулық сақтау коммитетінде медицина ғылымдары бөлімінің бастығы (1997–1999), төрағасының орынбасары (1999), ҚР Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттігінің төрайымы (1999–2000) болды. 2000 жылдан Гигиена және эпидемиология ғылыми орталығының директоры қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер *1994 жылы «Алматы қаласындағы қоршаған ортаның негізгі объектілерінің гигиеналық мәселелері және оның халық денсаулығына пайда-залалының сандық және сапалық көрсеткіштері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Раушан Әлиасқарқызы Омарова

Раушан Әлиасқарқызы Омарова (1952 жылы туған) — медицина ғылымының докторы (2000.ж), доцент (1989.ж). Оқу жолы Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1976 жыл, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Жұмыс жолы денсаулық сақтау саласында дәрігер-терапевт (1976–1979) болып жұмыс істеді. Мәскеу қаласындағы Гематология және қан құю орталық ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1979–1983) болды. 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер *«Клинико-патогенетические особенности ишемической болезни сердца в регионах, прилегающих к Семипалатинскому ядерному полигону» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Роза Әміржанқызы Омарова

Роза Әміржанқызы Омарова (26.8.1953 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Майқайың кенті) – химия ғылымының докторы. Оқу жолы (2001), профессор ҚазМУ-дың химия факультетін (1976, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Жұмыс жолы Oсы университетте (1976–1979), Алматы мемлекеттік медицина институтында (1994–1995, қазіргі Қазақтың ұлттық медицина университеті), 1995 жылдан ҚазҰУ-да педагогикалық қызметпен айналысады. Ғылыми еңбектер *«Научные основы оценки реакционной способности алкиламидов при взаимодействии с неорганическими кислотами и перспективы практического использования новых алкиламидкислот» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Тұрар Оңғарбаев

Тұрар Оңғарбаев(1936 жылы туған, Алматы облысы Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылы) – ауылы шаруашылық ғылымының докторы (1996). Оқу жолы Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1959, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Жұмыс жолы Алматы облысындағы ұжымшарда зоотехник-селекционер, бас зоотехник (1959–1964), Қазақтың мемлекеттік ауылы шаруашылық институтында аспирант (1964 жылдан), ассистент, доцент, т.б. қызметтерді атқарды. Ғылыми еңбектер *1995 жылы «Продуктивные качества и биологические особенности калмыцкой породы и ее помесей в условиях мойынкумов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *60-қа жуық ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Траншея

ТРАНШЕЯ, ор – бір жағында немесе екі жағында топырақ қалқаны бар, ені тар, ұзынша келген шұңқыр. Траншея қорғаныс құрылысы ретінде ең алдымен мотоатқыштар бөлімшелерінің атыс позициясы қызметін атқарады, сондай-ақ жеке құрам мен материалдық бөліктер үшін олар қарапайым жою құралдарынан және ядролық жарылыстың зақымдаушы факторларынан қорғайтын пана болып табылады. Траншея сонымен қатар майданды бойлай қатынас құралы ретінде қолданылады және мотоатқыштар бөлімшелерінің өз бекіністерінде бүркеніп орналасуы үшін қолайлы жағдай жасайды. Ұрыстық жағдайда Траншеяларда барлаушылар, автоматшылар, пулеметшілер үшін ұялар, пулеметтік және минаатарлық алаңдар, атыс саңылаулары, қатынас жолдары, паналар (қуыстар, жертөлелер, т.б.) жабдықталады. Тереңдігі 110 – 150 см-ге жетеді. Траншея жергілікті жер жақсы көрінетіндей етіп және 400 м-ден артық жерге атыс жүргізетіндей болып орналастырылады. Траншея сынық және қисық сызықты түрде жасалады. Қолмен немесе Траншея қазатын машиналармен қазылады. Сілтеме de:Graben
Трап

ТРАП (голл. және ағылш. trap) – кеме сатысы. Трап орнықты және алмалы-салмалы, көлбеу және тік болып бөлінеді. Борт сыртындағы Трап (шерулік Трап, шторм-Трап) жағалаудағы кеме тоқтайтын орындармен немесе жүзетін құралдармен қатынас орнату қызметін атқарады. Ұшақтарда, тікұшақтарда, т.б. жолаушыларды түсіруге, отырғызуға арналған әртүрлі құрылымдағы сатылар да Трап деп аталады. Сілтеме
Құралай Бибітәліқызы Оразаева

Құралай Бибітәліқызы Оразаева(10.8.1961 жылы туған, Ақтөбе облысы Шалқар қаласы) – филология ғылымының докторы (2001). Оқу жолы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогигалық институтын (1983, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар пед. университеті) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1993) бітірген. Жұмыс жолы ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) стажерізденуші, Ақтөбе педагогикалық институтында аға оқытушы (1983–1989), Ақтөбе мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1993–1997 және 2001 жылдан). Ғылыми еңбектер * «Историко-биографический роман в русской и казахской литературах XX века: Ю.Н.Тынянов и М.О.Ауэзов. Сравнительно-типологический анализ» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 20-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Трапп

Трапп ( – баспалдақ) – баспалдақ тәрізді бөлінетін негізгі магмалық тау жыныстарының (диабаз, габбро-диабаз, габбро, долерит, базальт) жалпы атауы. Трапп терминінің нақты петрографиялық мағынасы жоқ. Трапп құрайтын тау жыныстарының құрамына: моноклиндік пироксен, оливин, негізді плагиоклаз, магнетит, апатит сияқты минералдар, кейде ромбылық пироксен мен биотит кіреді. Құрылымы офитті, кейде микролитті. Трапп жатысы жайпақ, шар тәрізді бөлшектенетін лава тасқындарын және туфтар мен интрузиялардың қабаты түріндегі денелерді құрайды. Трапп жер қыртысының платформалық аймағына тән құрылым. Ол Шығыс Сібірде (Тұнғыс өз-нен солтүстік бағытта), Үндістанда (Декан қыраты), Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Америкада (Парана өзені бойында), т.б. кездеседі. Трапптар пермьнен юраға дейінгі аралықта магманың бірнеше рет енуінен, төгілуінен қалыптасқан. Оның қалыңд. 2000 м-ге дейін жетеді. Трапптардың қалыптасуына себепші болатын магмалық жіктелу процестеріне сульфидтік мыс-никель кендері (Норильск кентасты аймағы), платина (Оңтүстік Африка) және темір кендері байланысты келеді. Постмагмалық-гидротермалдық процестер кезінде пайда болған исландия шпатының кендері, алмас кендері байланысқан кемберлиттер де Трапптарда кездеседі. Трапптардың көмірмен жапсарласу орындарындағы жапсарлық метаморфизм жағдайында графит кендері қалыптасады. Дереккөздер
Жақсылық Бекбатырұлы Оразалин

Жақсылық Бекбатырұлы Оразалин(5.8.1942 жылы туған, Қостанай облысы қазіргі Сарыкөл ауданы Воронцовка ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987). Оқу жолы Пермь медицина институтын бітірген (1964). Жұмыс жолы Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) ассистент (1970), доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1981) атқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері жақ-бет травматологиясы мәселелеріне арналған. Оразалин жақ сүйегі сынығының бітуі (жазылуы) бірнеше кезеңнен (сатыдан) тұратынын дәлелдеп, оны емдеу әдістерін, бет сүйегін таңып, бекітуге арналған шина, құрылғылар ұсынды. Ғылыми еңбектер *90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. *14 өнертабыстың иегері. Дереккөздер
Трасология

Трасология ( – із және – ілім) — іздер туралы криминалистикалық ілім. Криминалистикалық техниканың құрамдас бөлігі. Адамның (аяғының, қолының, тістерінің, ерінінің, аяқ киімінің), жануарлардың, көлік құралдарының, қылмыс құралының іздерін, олардың пайда болу механизмін, із арқылы анықтау және салыстыру тәсілдерін зерттейді. Іздің пайда болу заңдылықтарын, із түсіруші және із қабылдаушы объектілердің қасиеттерін анықтайды. XX ғасырдың ортасынан бастап трасология әдістері археологиялық зерттеулерде қолданыла бастады. Археологиялық трасология — іздерді зерттеу арқылы адамның өткен кездегі іс-әрекетін тану әдісі: тастан, сүйектен, металдан немесе басқа материалдардан жасалған ежелгі құралдарда, сондай-ақ осы құралдарды қолдану іздері. Трасология жүйесі Трасологияда із қалдыратын объектілерді жіктеуге негізделген үш үлкен тармақ бар: адамның іздері (гомеоскопия), құрал-сайман іздері және көлік құралдарының іздері. Трасология бөлімі дактилоскопия — адам саусақтарының тырнақ фалангтарының жастықшаларындағы өрнектері бойынша адамды идентификациялау әдісі туралы ғылым. Трасология алақандағы папиллярлық сызықтарды зерттеумен де айналысады. Саусақтардың папиллярлық сызықтары идентификацияның өте сенімді әдісі болып саналады, өйткені олар әр адам үшін жеке-дара және жеткілікті түрде тұрақты. Аяқ іздері адам қозғалысының бағыты мен қарқыны туралы, жүріс ерекшелігі, сондай-ақ аяқ киімнің ерекшеліктері туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ адамды тіс іздері бойынша идентификациялауға болады. Тырнақтардың іздері жеткілікті түрде айқын белгілерге ие емес, сондықтан олар идентификацияға жарамсыз, бірақ олар оқиғаның мән-жайы туралы ақпарат бере алады. Механоскопия — бұзу құралдарының, өндірістік механизмдердің, құлыптардағы, пломбалардағы іздерді зерттеуге арналған трасологияның бір бөлімі. Оқиға орын алған жерде құрал іздерін зерттеу бұзу механизмін, қолданылған құралдың түрін, қылмыскерлердің саны мен физикалық сипаттамаларын, құралмен жұмыс жасауда белгілі бір дағдының болуын анықтауға мүмкіндік береді. Егер іздерді көлік құралы (автомобиль, мотоцикл, велосипед дөңгелектері және тағы басқа) қалдырған жағдайда, із қозғалыс бағыты, көлік құралының түрі (маркасы) немесе оның жүріс бөлігі туралы сұраққа жауап беру үшін зерттеледі. Көлік құралының бөлінген бөлшектері де трасология объектісі болуы мүмкін (мысалы, әйнек сынықтары, бояу бөлшектері). Дереккөздер
Фаузия Шамсиқызы Оразбаева

Фаузия Шамсиқызы Оразбаева (3.5.1949 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданы Көкжыра ауылы) – филолог, педагогикалық ғылымының докторы (1996), профессор (1999). ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005), Халықаралық Ресей педагогикалық ғылым академиясының академигі (2009). Оқу жолы ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1975) бітірген. Жұмыс жолы Алматы қаласындағы орта мектепте мұғалім (1976–1977), Алматы шет тілдері институтында оқытушы (1977–1982, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті), аға оқытушы (1982–1988), доцент (1988–1989), ҚазМУ-да доцент (1989–1991), қазіргі ҚазҰПУ-да проректор (1991–1993), доцент (1996–1997) болды. 1997 жылдан кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектер *«Тілдік коммуникация мен қатысым әдісінің ғылыми-әдістемелік негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – қазақ тілі теориясы, қазақ тілін оқыту әдістемесі, тілдік қатынас пен теориясы мен әдістемесі мәселелері. *320-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы. Марапаттар Ш.Ш.Уәлиханов атынд. сыйлығын лауреаты (2006). Дереккөздер
Траст

ТРАСТ (ағылш. trust – сенім, сену) – #басқаруға сенімгерлік негізде берілген мүлік (сенімгерлік мүлік); #иеленушіге мүлікті сенімгерлікпен басқару құқығын беретін заңи құжат; #меншікті сенімгерлікпен басқару. Мүлікті меншіктенуші оны басқа тұлғаға (сенімгерлікпен басқарушыға) сенімгерлікпен басқаруға беруге құқылы. Бұл орайда меншік құқығы сенімгерлікпен басқарушыға көшпейді және ол сенімгерлік шартпен (яки мүлікті сенімгерлікпен басқару шартымен) ресімделеді, бұл шартқа сәйкес бір тарап (кәсіпорынның құрылтайшысы) өзінің мүлкін сенімгерлікпен басқарушыға белгілі бір мерзімге сенімгерлікпен басқаруға береді, ал екінші тарап (сенімгерлікпен басқарушы) осы мүлікті құрылтайшының немесе ол көрсеткен үшінші тұлғаның (пайда алушы – бенецифиардың) мүддесі үшін басқаруға міндеттенеді. Сенімгерліктің ең көп таралған түрі ақшалай қаражат пен қор құндылықтарын трастқа табыстау. Траст елдің заңнамалық нормаларымен реттеледі. Сілтеме fi:Trusti
Траст-компания

ТРАСТ-КОМПАНИЯ – сенімгерлік міндеттерді атқарушы, мүлікті басқаруға сенім білдірген тұлғаның тапсырмасы бойынша әрекет етуші компания; мүлікті иесінің тапсырмасымен басқаруға сенім білдірілген тұлға. Сілтеме
Тратта

Тратта – аударма вексель, ақша құжаты: ол бойынша сатып алушы сатушыға (ремитентке, ұсынушыға) банк (не қарызгер) арқылы тараптар белгілеген мерзімде қандайда болсын шарт қоймай белгілі бір соманы төлеуге кепілдік береді. Банк вексельді есепке алып, оның иегеріне өтеу күніне дейінгі кезеңге қарыз береді, ал вексель бойынша берілген сома үшін төлем ретінде дисконт (пайыз) өндіріп алады. Тратта сыртқы сауда төлемдерінде жиі қолданылады. Төлем трассантқа төленуге немесе оның бұйрығы бойынша төленуге тиіс болған жағдайда, трассант әрі ремитент болуы мүмкін. Дереккөздер
Траулер

ТРАУЛЕР (ағылш. trawler – трал, ау) – тралмен балық аулауға арналған кәсіпшілік кеме. Кәсіпшілік сұлбасының типі бойынша Траулерлер борттық және артқы бөліктік, су сыйымдылығына байланысты – аз тоннажды (350 т-ға дейін), орта тоннажды (350 – 2500 т) және ірі тоннажды (2500 т-дан жоғары) болып бөлінеді. Траулердің ұзындығы 125 м-ге, негізгі қозғалтқышының қуаты 3,7 МВт және одан да жоғарыға, жылд. 28 км/сағ-қа дейін жетеді. Траулерге кәсіпшілік, тоңазыту, балық өңдеу, электррадионавигац., іздестіру құрылғылары, тралды бақылап отыратын аспаптар орнатылады. Сілтеме
Батақ Оразғалиев

Батақ Оразғалиев(15.2.1931 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы 3-ауылы) – химия ғылымдарының кандидаты (1983). Білімі ҚазПИ-ді (1951, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қызмет жолы Атырау мұнай-химиялық және табиғи тұздар институтында лаборатория меңгерушісі қызметін (1967) атқарды. Ғылыми еңбектер *1982 жылы «Исследование физико-химических свойств высоковязных и высокозастывающих нефтей» деген тақырыпта кандидаты диссертация қорғады. *Ол кезінде Атырау, Ембі және Маңғыстау мұнай өнімдерінің құрамы мен қасиетін және ерекшеліктерін зерттеу ісімен айналысты. Марапаттар Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығын лауреаты (1980). Дереккөздер
Қайырбек Оразов

Қайырбек Оразов(29.4.1946, Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы Дайындық ауылы – 14.7.2001, Астана қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1998). Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. Оқу жолы Мәскеу жоғары техника училищесін бітірген (1969). Жұмыс жолы Қарағанды политехника институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент (1969–1981), осы институттың Петропавл қаласындағы бөлімшесінде декан (1981), бөлімше директоры (1982–1996); 1996 жылдан ҚР Үкіметі аппаратында қызмет атқарған. Ғылыми еңбектер *«Разработка теории и инженерных методов расчета противоударных защитных устройств цепных конвейеров и самоходных платформ» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *50-ден астам өнертабыстың иегері. Дереккөздер
Трахеотомия

Выполненная трахеоcтомия: 1&nbsp;-&nbsp;Голосовые&nbsp;связки 2&nbsp;-&nbsp;Щитовидный&nbsp;хрящ 3&nbsp;-&nbsp;Перстневидный&nbsp;хрящ 4&nbsp;-&nbsp;Хрящи&nbsp;трахеи 5&nbsp;-&nbsp;Балонная&nbsp;манжета Трахеотомия (tracheotomіa; грек. tracheіo – кеңірдек және tomіe – кесу, қуысты ашу) — кеңірдекті кесіп, оның қуысына арнайы түтік орналастыру. Трахеотомия кеңірдек қуысы стенозында, күйіп қалған жағдайда және ісік пайда болғанда, тыныс жолдарына бөгде зат түскенде жедел қолданылатын хирургиялық шара. Кеңірдек қуысы тарылғанда, науқас адамның тыныс алуы жиілеп, қиындайды, еріні мен терісінің түсі көгеріп, әлсіздік пайда болады. Трахеотомияны орындау үшін кеңірдек шеміршектерін кесіп, оның қуысына белгілі бір мезгілге арнайы түтікше (канюла) салады, оны трахеостомия деп атайды. Түтікше бітеліп қалмас үшін әлсін-әлсін тазалап тұру қажет. Науқас сырқатынан айыққан соң, түтікшені алып тастайды. Ал кеңірдектегі тесік өздігінен жабылмаса, оны тігеді. Трахеотомия — кеңірдекті тесу, кесу. Адамның көмекші немесе кеңірдектен жоғары тыныс жолы зақымданып дем ала алмайтын болса кеңірдекті тесу арқылы тыныстандырады. Сілтеме
Орал Ғылыми Орталығы

Орал Ғылыми Орталығы – ғылылыми мекеме. 1992 жылы 21 қаңтарда Орал қаласында ұйымдастырылған. Негізгі ғылыми жұмысының бағыттары: Батыс Қазақстан облысының жер қойнауындағы су қорларын зерттеу және оны кешенді түрде игеру, сондай-ақ биологиялық топырақ пен биотехнологиялық және су-экономикалық мәселелері; облыс аумағындағы мұнай-газ кен орындарын барлау әрі игеру тиімділігін арттыру үшін геология-гидрологиялық зерттеулер жүргізеді. Дереккөздер
Трахит

Трахит (грек. trachys – бұдыр) – кайнотиптік эффузиялық ортаның тау жынысы; сиениттің эффузиялық сыңары. Құрамында 60%-дай кремнийлі қышқылдар мен 10%-ға дейін сілтілер болады. Олардан басқа әрқайсысы 1 – 5%-дай Fe 3 O 4 , CaO, MgO кездеседі. Түсі қызғылт, ашық сұр; бітімі шәмбал, ағынды, кеуекті, бадамтасты; құрылымы порфирлі. физикалық қасиеті сиенитке ұқсас, жанартау атқылағанда түзілетін сирек кездесетін тау жынысы. Трахиттың туф және шыны тәріздес Трахит (обсидиандар, пемзалар) деген түрлері бар. Минералдық құрамының өзгеруіне қарай Трахиттер біртіндеп липарит, андезит, базальтпен байланысады. Трахиттер порфир түйірлерінің құрамы бойынша: авгит трахиті, гиперстен трахиті, биотит трахиті, т.б. деп аталады. Трахит – Кавказда, Италияда, Францияда, т.б. жерлерде кездеседі. Қазақстанда трахит Сарыарқаның төменгі девонындағы қышқыл эффузияларынан табылған. Трахит қышқылға төзімді материал ретінде құрылыста қолданылады.Трахит — калийлі дала шпаттарын, кейде орташа құрамды плагиоклаздарды және бір немесе бірнеше түсті минерал түйіршіктерін кіріктіретін, әдетте порфирлі не сеппелі болып келетін кайнотипті эффузиялық тау жынысы. Безендіргіш әшекей тас. Дереккөздер
Тұрабай Әбдірахманұлы Оралов

Тұрабай Әбдірахманұлы Оралов (1940–2000) – техника ғылымының докторы (1992), профессор (1997). Оқу жолы Қарағанды политехника институтын (1964, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) бітірген. Жұмыс жолы Қарағанды қаласында аға аппаратшы, өндіріс шебері, техника инспектор (1964–1971), Қарағанды хим.-металлургия институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер (1971–1979), жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1979–1982), Шымкент қаласындағы Қазақ ғылыми-зерттеу және жобалау институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1982–1986), Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1986–2000) болды. Ғылыми еңбектер 300-ден ас-там ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның авторы. Дереккөздер
Органикалық катализ және электрохимия институты

Органикалық Катализ Және Электрохимия Институты, Д.В.Сокольскийатындағы – ғылыми-зерттеу мекемесі. Қазақстан Ғылым Академиясы жанынан 1969 жылы құрылған. Құрамында көпфункционалды катализаторлар, катализдік тотықтыру, металлокомплекстік катализ, мұнай өңдеудің каталитикалық процестері, ерітіндідегі каталитикалық реакциялар, ароматты көмірсутектер катализі, қолданбалы катализ, мұнайгаз технологиясы, қолданбалы электрхимия және коррозия, металдар және жартылай өткізгіштер электрхимиясы, металдарды электррафинирлеу, физика-химия әдістермен зерттеулер лабораториялары, өндірістік-тәжірибелік цех, аспирантура жұмыс істейді. Институт жұмысының негізгі ғылыми бағыттары: мұнайды, табиғи газды, көмірсутекті шикізаттарды каталитикалық химия жолымен өңдеу, өндіріс орындарынан сыртқы ортаға шығып жатқан улы газдардан атмосфераны тазарту, ауылы шаруашылық өнімдерін зиянкестерден қорғау мақсатында катализаторлар, нейтрализаторлар, феромондар жасау, табиғи қосылыстардан биол. белсенді заттарды электрлік синтездеу, түсті және асыл металдар мен шала өткізгіштер алу әдістерін, оларды коррозиядан қорғаудың іргелі ғылыми негіздері мен технологиясын жасау, т.б. Институтта Қазақcтан Ғылым Академиясының академиктері М.Жұрынов, Н.К.Надиров, Г.Д.Закүнбаева және т.б. еңбек етеді. Институттың жасаған өнімдері мен ғыл. жаңалықтары ТМД-ның 20-дан астам қ-лары мен еліміздің көптеген өндіріс орындарына енгізіліп, жұмыс істеуде. Дереккөздер >
Диев ауылдық округі

Диев ауылдық округі – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Диевка, Қабидолла Тұрғымбаев, Қосағал, Қоскөл, Үшқарасу ауылдары кіреді. Орталығы – Диевка ауылы. Тарихы 2019 жылы Қабидолла Тұрғымбаев және Қосағал ауылдары Диев ауылдық округіне қосылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3499 адамды құрады. Дереккөздер
Трейдер

Трейдер ( – саудагер) – істі өз қаражаты есебінен және жауапкершілікті өз мойнына ала отырып жүргізетін, дербес шешім қабылдайтын, бизнесті жеке өзі басқаратын тұлға (жеке кәсіпкер). Трейдинг - трейдердің тікелей жұмысы: нарықтағы жағдайды талдау және сауда мәмілелерін жасау. Дереккөздер fr:Trader
Трейлер

Трейлер (ағылш. traіler – сүйреу) – ауыр салмақты, бөлінбейтін жүктерді тасымалдауға арналған тіркеме. Трейлер тиеу биіктігі төмен сатылы рамадан тұрады. Жолға түсетін меншікті күшті азайту мақсатында, Трейлерлер бірнеше осьті, көп дөңгелекті болып жасалады. Трейлердің жүккөтергіштігі 20 – 60 т аралығында. Бірақ кейбір энергетикалық қондырғыларды (қуатты генераторлардың, турбиналардың бөліктері және т.б.) тасымалдау үшін жүккөтергіштігі 100 т және одан да жоғары Трейлерлер жасалады. Трейлердің платформасы металл төсемнен және борттық білеуден тұрады, қайырмалы траптармен, жүкті түсіру және тиеуге арналған механизммен жарақтандырылады. Сілтеме gl:Tráiler
Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)

Байқоныс (2023 жылға дейін — Трёкино) — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Байқоныс ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Перемётное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км-дей жерде, Ескіқыстау (Старое Зимовье) көлінің солтүстік жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1370 адам (681 ер адам және 689 әйел адам) болса, 2009 жылы 1781 адамды (880 ер адам және 901 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3563 адамды (1771 ер адам және 1792 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1975 жылы Желаев атындағы ауданы арнайы мал бордақылау шаруашылық бірлестігінің құрылуына байланысты қаланған. 1997 жылы оның негізінде Трёкинода және округке қарасты Володарское, Жайық, Новенькое ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды. Округ орталығы болып саналатын ауылда екі мектеп бар. Қадыр Мырза Әлі атындағы қазақ мектебінде 700-ге жуық оқушы білім алса, Трёкин орыс мектебінде 200-дей оқушы бар. Ауылда мемлекеттік, жеке балабақшалардың саны артып келеді. Ауыл маңы мен халық саны да жыл сайын артып келе жатыр. Ауыл көшелері * А. Иманов көшесі * Ә. Молдағұлова (Комсомольская) көшесі * Бейбітшілік көшесі * Ж. Досмұхамедов (Октябрьская) көшесі * Ж. Жабаев көшесі * Ж. Молдағалиев (Юбилейная) көшесі * Жастар (Молодёжная) көшесі * Жәңгір хан көшесі * Жиберин көшесі * И. Тайманов көшесі * Қорғаныс (Упорный переулок) көшесі * Құрманғазы (Советская) көшесі * М. Мәметова (Пионерская) көшесі * М. Өтемісұлы көшесі * Мұхит (Степная) көшесі * Набережная көшесі * С. Датов көшесі * Садомский көшесі * Т. Жароков (8 Март) көшесі * Урдинская көшесі * Х. Доспанова (Мирный переулок) көшесі * Ш. Уәлиханов көшесі * Шаңырақ (Гаврилов) көшесі Дереккөздер
Димитров ауылдық округі

Димитров ауылдық округі – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Танабай, Воробьёвское ауылдары кіреді. Орталығы – Танабай ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1013 адамды құрады. Дереккөздер
Тремолит

Тремолит (Альпідегі Тремола аңғарына байланысты аталған) – амфиболдар тобының минералы; актинолит-феррактинолит изоморфтық қатарының шеткі мүшесі. химиялық формуласы: Ca 2 Mg 5 [Sі 4 O 11 ](OH,F) 2 ; құрамы: SіO 2 – 58,08%, MgO – 24,6%, CaO – 13,8%, H 2 O – 2,8%. Қоспалары: Na, Fe, Mn, Cr. F мен OH-тың мөлшері минералдың түзілу температурасына байланысты. Моноклиндік сингонияда кристалданып, ұзын призма, ине, шаш тәріздес кристалдар түзеді. Минералдық агрегаттары сәуле, талшық, сояу тәріздес. Түсі ақ, жылтырлығы шыныдай; қаттылығы 5,5 – 6, жіктілігі жетілген, тығыздығы 2,9 – 3,0 г/см 3 . Тремолиттің жасырын кристалды түрі – нефрит, ал жіңішке талшықтысы асбест деп аталады. Доломиттердің, әктастардың интрузиялармен жапсарында, аймақтық метаморфизмнің төменгі сатыларында түзіледі. Сарыарқаның кейбір скарндық кендерінде кездеседі. Кейде Тремолит асбест орнына жұмсалады. Тремолит — силикаттар класының амфиболдар тобына жататын минерал; ұзын призма, ине, агрегаттары — сәуле, талшық, сояу тәрізді. Түсі — ақ, жылтырлығы шыныдай; қаттылығы — 5,5—6, жіктілігі (110) жетілген, ара бұрышы —56°; меншікті салмағы — 2,9-3,0. Т. —төмен температуралы жапсар-термалық және аймақтық метаморфизмге тән минерал. Дереккөздер
Тренажёр

]] Тренажёр (ағылш. traіn – жаттықтыру, үйрету) #машинаны (механизмді) басқаруды меңгеру әрі оны кемелдендіру және жұмыстық дағдыны игеру мақсатында пайдаланылатын оқу-жаттығу құрылғысы. Ол жұмысшыларды белгілі бір мамандыққа үйрету ісінде, ұшқыштар мен ғарышкерлерді даярлауда, әскери жаттығу кезінде қолданылады. Тренажердың қарапайым (жұмыстық дағды мен әрекеттің кейбір элементтерін үйрететін) және күрделі (әрекеттер жиынтығын үйрететін) түрлері бар. Ғарышкерлер үшін кезінде ғарыш кемелерін түйістіруді жүзеге асыратын операцияларды игеру үшін жер үстілік Тренажер, ал ұшу кезінде ғарышкердің бір ғарыш кемесінен екіншісіне өтуін игеру үшін ұшақ фюзеляжына орнатылған борттық Тренажер пайдаланылады. Танктік Тренажер (басқару жетектері, қабылдау аспаптармен жабдықталған, кішігірім тербелмелі платформа) жүргізуші механиктің танк жетектері мен қаруларын басқару әрекеттерін үйлестіру, жер беті жағдайының өзгеруіне сәйкес танктің қозғалыс күйін өзгерту сияқты дағдыларды үйренуі үшін пайдаланылады. #Дене шынықтыру және спорт сабақтарында қолданылатын қондырғылар. Алғашқы мұндай Тренажер 20 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Спорттық Тренажерлар спорт залдарында, медициналық кабинеттерде, ғылыми лаб-ларда, т.б. орындарда қолданылады. Дереккөздер
Трепел

Трепел (Солтүстік Африкадағы Триполи қаласына байланысты аталған) – аса ұсақ кеуекті, өте жеңіл, опалдық шөгінді тау жынысы. Физика-химиялық қасиеттері жағынан диатомитке өте ұқсас. Түйірлерінің ірілігі 0,01 – 0,02 мм опал немесе халцедон құрамды, шар тәрізді денелерден түзіледі. Диатомиттердің мөлшеріне орай диатомды Трепел және бейдиатомды Трепел болып екіге бөлінеді. Құрамына аздаған саз, глауконит түйірлері, кварц пен дала шпаты кіріктірілген. Түсі ақ, сұрғылт, қоңыр, қызыл, қара, кеуектілігі 60,2 – 64,0%, тығыздығы 2 – 3 г/см 3 , қаттылығы 1 – 3. Кен шоғырлары палеоген, бор, карбон жүйелерінің теңіздік шөгінділерінде кездеседі. Жылу және дыбыс өткізбейтін бұйымдар, құрылыс материалдары, сүзгілер, абразивтер жасауда, катализатор, толтырғыш, адсорбент ретінде қолданылады. Трепел – динамит жасалатын шикізат. Трепел — жұқа кеуекті шөгінді тау жынысы; опалды кремнеземнің микроскоптық түйірлерінен тұрады, диатомитке ұқсас, бірақ органикалық қалдыктарды кіріктірмейді не өте аз мөлшерде кіріктіреді. Құрылыс материалы, адсорбент, толтырғыш және т.б. ретінде қолданылады. Сілтеме
Трескатәрізділер

Трескатәрізділер (Gadіformes) – нағыз сүйекті балықтардың бір отряды. Қазба қалдықтары палеоценнен белгілі. Негізінен салқын су айдындары мен су түбіне жақын топтасып тіршілік ететін балықтар. 12 тұқымдасқа жататын 750-ден астам түрі белгілі. Дүние жүзіндегі барлық теңіздерде кездеседі, ішінде 1 ғана түрі тұщы суда кездеседі. Трескатәрізділердің ұзындығы 11 см-ден 1,8 м-ге дейін жетеді. Көпшілік түрлерінің иегінің астында жалғыз мұртшасы болады. Арқасында 1 – 3, құйрық астында (аналь) 1 – 2 қанаттары бар. Құрсақ қанаттары кеуде қанаттарының астына не алға қарай орналасқан. Қабыршақтары циклоидты (балық денесін қаптайтын сүйек негізді табақша). Көпшілігінің уылдырығы (бірнеше мыңнан 60 млн-ға дейін) пелагиялы, оны бөліп-бөліп, ақпан – сәуір айларында шашады. Қорегі әр түрлі: эврифагтар, зоопланктондар, бентофагтар. Ірі түрлері жыртқыш балықтар. Трескатәрізділердің кәсіптік маңызы зор, еті аса майлы емес (майл. 1%-дай), майы А және Д витаминдеріне бай. Дүние жүзінде бір жыл ауланатын балықтардың 10 – 15%-ын Трескатәрізділер құрайды. Дереккөздер
Трест

Трест ( – сенім) – бір немесе бірнеше сала кәсіпорындарының өндірістік және коммерциялық дербестігін жоя отырып құрылған монополиялық бірлестігі. Трест әдетте акционерлік қоғам түрінде құрылады. Кәсіпкерлер – кәсіпорындардың иелері трестке кіргенде оның акционерлеріне айналады, бұл орайда олардың кәсіпорындары бірыңғай басшылыққа бағынады. Тресттің басында бірлестікке кірген барлық кәсіпорындардың өнім өндіруді, өткізуді, қаржы операцияларын басқаратын басқарма тұрады. Трестке әрбір қатысушы салған капиталының үлесіне сәйкес белгілі бір акциялар пакетіне, басқаруға қатысу құқығына ие болады және пайданың белгілі бір үлесін алады. Трестте картель мен синдикаттан гөрі капиталдың неғұрлым көп шоғырлануы оның бәсекелесу қабілетін күшейтеді, ал оның қатысушыларына неғұрлым жоғары пайда әкеледі. Қосылу деңгейіне қарай трест толық қосылған кәсіпорындардың бірлестіктеріне және қатысушылары іс жүзінде басты қаржы орталығына – холдингтік компанияға бағына отырып ресми дербестікті сақтайтын бірлестіктерге бөлінеді. Трестке кіретін кәсіпорындарды бақылауды акциялардың бақылау пакетін иелену немесе ерекше сенімгерлік сертификат қамтамасыз етеді. Сонымен қатар трест бір саланың немесе бір-бірімен байланысқан әр түрлі салалардың кәсіпорындарынан біріккен комбинаттар түрінде құрылуы мүмкін. Комбинаттардың басқа бірлестіктерден гөрі артықшылықтары бар. # Түрлі салалардың кәсіпорындары біріккендіктен және материалдық, қаржылық ресурстар мен басқа да ресурстарды түрлендіру мүмкіндіктеріне байланысты комбинаттардың табысы неғұрлым тұрақты болып келеді. # Дайын өнімді шығару жөніндегі технологиялық тізбектер құру және осының нәтижесінде шығынды азайту мүмкіндіктері бірлістіктің пайдасын арттырады. Кеңестік кезеңде трест өнеркәсіптің қант, металлургия салалары мен басқа да кейбір салаларында, құрылыста таралды. халықаралық тресттер құрылды. Трест өндірістің күрт құлдыруы жағдайында бағаның деңгейін жасанды түрде көтерді, мұның өзі ұсыныс пен төлем қабілеті арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруді қиындатты. Сондықтан нарықтық экономикасы дамыған елдерде трест қызметінің кейбір түрлерін шектеу үшін трестке қарсы заңдар енгізілген. Соның ықпалымен тресттің орнына монополистік бірлестіктердің неғұрлым дамыған икемді нысандары (негізінен түрлі тұрпаттағы қаржы-өнеркәсіптік топтар: концерндер, конгломераттар) құрылды. Қазіргі жағдайда трест өнеркәсіпті басқарудың ұйымдық нысаны ретіндегі мәнін жоғалтты. Дереккөздер
Екідің ауылдық әкімдігі

Екідің ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Екідің ауылы кіреді. Орталығы – Екідің ауылы. Округ құрамында болған Маятас ауылы 2010 жылы таратылған соң, Екідің ауылдық әкімдігі болып қайта құрылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 474 адамды құрады. Дереккөздер
Трианон бітім шарты

ТРИАНОН БІТІМ ШАРТЫ – Версаль – Вашингтон жүйесі шарттарының бірі. АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Италия, Жапония, Бельгия, Грекия, Қытай, т.б. елдер мен Венгрия арасында 1920 жылы 4 маусымда Версальдағы Үлкен Трискон сарайында қол қойылып, 1921 жылы 26 шілдеде күшіне енді. Шарт бойынша Антантаның қысымы күшейіп, Дунай алқабына жаңа тәртіп орнады. Венгрияның көршілес елдермен шекарасы белгіленіп, Трансильвания Румынияның, Словакия және Батыс Украина жерлері Чехословакияның қарамағына көшті. Венгрия, Чехословакия мен Югославияның тәуелсіздігін мойындап, бұрынғы Ресей империясының құрамындағы (1914 жылғы 1 тамызға дейінгі) аумақтардың бәрінің тәуелсіздігін құрметтеуді міндетіне алды және 1918 жылғы Брест бітімі күшінің жойылуын мойындады. Трианон бітім шарты Венгрия үшін жалпыға бірдей әскери міндетке тыйым салды және жалдамалы әскерінің саны 35 мың офицер мен солдаттан аспауын белгіледі. Қару-жарақты басқа елдерден сатып алмауы ескертілді. Трианон бітім шарты 1940 жылы күшін жойды. Сілтеме
Ершов ауылдық округі

Ершов ауылдық округі — Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқартылған "Киев ауылдық округінен" 3 елді мекен қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Ершовка, Абай, Миролюбовка, Отынағаш ауылдары кіреді. Орталығы – Ершовка ауылы. Таратылған Киев ауылдық округінің құрамында болған Қоскөл ауылы 2017 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2521 адамды құрады. Дереккөздер
Трибунал

ТРИБУНАЛ (лат. trіbunal – соттау, негізгі мағынасы: Ежелгі Римдегі аса маңызды қызмет иелері – консулдар, преторлардың қызмет бабындағы міндеттерін атқару кезінде отыратын биік орын) – ерекше сот. #Франциядағы 18 ғасырдың соңындағы Француз революциясы кезеңіндегі саяси қылмыстар жөніндегі төтенше соттар. #КСРО-да ХКК-нің 1917 жылы 22 қарашадағы (5 желтоқсан) декреті бойынша құрылған революция арнайы соттар, сондай-ақ әскери қызметкерлер мен әскери міндеттілерге байланысты қылмыстарды қарастыратын соттар. #Негізгі әскери қылмыскерлерді қудалау және оларды жазалаумен айналысатын халықаралық сот органы. #Кейбір мемлекеттердің (мысалы, Франция, Италия) сот жүйесіндегі бірінші инстанциялық соттар. Сілтеме
Триггер

Триггер деп алынған информацияны сақтауға, уақыт датчигі схемасында және цифрлы санауыштарда импульстерді санауға, цифрлы жиіліктік бөлгіштерде қолданылатын электронды ауыстырып қосылғыш құрылғыны немесе аударылып түскіш құрылғыны айтады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://Malimetter.kz/trigger/ Malimetter.kz Триггер реферат] (қазақша) Қосымша дереккөздер # Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника. А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
Шақараты

Шақараты, Желдіқара – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысының Аягөз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 53 км, су жиналатын алабы 412 км 2 . Бастауы Тарбағатай жотасының батыс сілеміндегі Түлкілі, Ақшәулі таулары етегіндегі бұлақтардан басталып, Ақтүбек қыстауы тұсында Аягөзге құяды. Гидрологиясы Аңғары таулық сипатта, тар, сағасы маңында ғана аздап кеңейеді. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы сағасы тұсында 0,53 м 3 /с. Лайлылығы 50 – 100 г/м 3 . Алабы – жайылым, жағалауы – шабындық Дереккөздер
Шақпақ құрал

Шақпақ — от шығаруға арналған құрал. Палеолит заманынан белгілі. Алғашқы адамдар отты білгеннен кейін бірте-бірте Шақпақ арқылы от шығаруды меңгерді. Бұл үшін екі шақпақ тасты бір-біріне соғады да, құрғақ шөп, жапырақ, тағы басқа лезде тұтанатын заттар арқылы отты жаққан. Шақпақ 19 ғасырда сіріңке жасалғанға дейін пайдаланылып келген. Сілтемелер *Орақ *Күрек *Отын Дереккөздер
Лесной ауылдық әкімдігі

Лесной ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылға дейін Есенкөл ауылдық округі Лесной ауылдық әкімдігі болып қайта құрылған. Әкімшілік құрамы Құрамына Лесное ауылы кіреді. Орталығы – Лесное ауылы. Округ құрамында болған Славянка ауылы 2017 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 838 адамды құрады. Дереккөздер
Уәлиахмет Нұрахметұлы Мұхамеджанов

Уәлиахмет Нұрахметұлы Мұхамеджанов (7.12.1941 жылы туған, Атырау облысы Бақсай ауданы Яманка ауылы) – ғалым, экономика ғылым докторы (2001), ҚР ауыл шаруашылы ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1998). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1965). «Гидрология» кафедрасында оқу шебері, Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында 1984 жылға дейін инженер, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарған. 1984 – 88 жылдары аралығында Жамбыл гидромелиорология-құрылыс институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры. 1988 жылдан Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры.. Дереккөздер Cілтемелер * Гидрология * инженер * корреспондент
Салмақ

Салмақ — Жер бетіне жақын тұрған денеге әсер ететін ауырлық күшінің сандық шамасы: Pmg, мұндағы m — дене массасы, g — еркін түсу үдеуі (немесе ауырлық күшінің үдеуі). Дененің массасы тұрақты шама, ал g мәні Жер бетіндегі ендікке және теңіз деңгейінен есептелетін биіктікке байланысты (мысалы, Алматы үшін g9,804м/с2) өзгеретіндіктен, оған сәйкес дененің салмағы да өзгереді. Дененің салмағы күш бірлігімен (Н, кгк, дина және т.б.) өлшенеді. САЛМАҚ - 1. дене салмағы; 2. ілінісу салмағы - көліктік құралдың жетекші доңғалағына түсетін және олардың жолмен ілінісуін қамтамасыз ететін ілінісу салмағы. Дереккөздер: vi:Tương tác hấp dẫn#Trọng lực
Жалғызтал ауылдық округі

Жалғызтал ауылдық округі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жалғызтал ауылы кіреді. Орталығы – Жалғызтал. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 386 адамды құрады. Дереккөздер
Жанғали Құрманғалиұлы Ордабаев

Жанғали Құрманғалиұлы Ордабаев (1948 жылы туған, Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы Родниковка кенті) – медицина ғылымының докторы (1990), профессор (1991). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) бітірген соң осы институтта аспирант (1972–1975), ассистент (1975–1981), аға оқытушы (1981–1990), профессор, кафедра меңгерушісі (1991–1995) болды. 1995 жылдан ректор қызметін атқарады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Оқу жолы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Жұмыс жолы Cоң осы институтта аспирант (1972–1975), ассистент (1975–1981), аға оқытушы (1981–1990), профессор, кафедра меңгерушісі (1991–1995) болды. 1995 жылдан ректор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.