kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жоталық өсінді

Жоталық өсінді( processus — өсінді, spina — жота) — омыртқалар доғаларынан жоғарғы бағытта шығатын тақ өсінді. Бүған омыртқа бағанының дорсальды бұлшықеттері бекиді. Барлық омыртқалардың жоталық өсінділері бірігіп, омыртқа бағанының жоталық қырын құрайды. Дереккөздер
Вассалдық

Вассалдық - - орта ғасырдағы Батыр Еуропа елдеріндегі кіші феодалдардың ірі феодалдарға тәуелділігі. Вассал алғаш рет VIII-IX ғасырларда Франк мемлекетінде пайда болып, корольдер мен ірі феодалдар әскери қызметкерлерге істеген қызметі үшін жер, мүлік, т.б. пайда табу көздерін берді. Алғашында олар өмір бойы берілді, кейіннен мұраға қалдырыла бастады. Вассалдың негізгі міндеттері: сеньорға әскери қызмет көрсету, сеньорды» сотына және кеңесіне қатысу, керек жағдайда оның маңынан табылу және т.б. болды. Бұған қоса ол егер сеньоры тұтқынға түсіп қалса күн төлеп, сатып алуға, егер басқа феодалға қызмет етуге ауысса рельеф төлеуге міндетті болды. Сеньор өз кезегінде жер берумен қоса, өз вассалы мен оның дүние-мүлкін қорғауға міндеттеледі. Бүл міндеттердің біреуінің орындалмауы көп жағдайда екі арада соғыстың тұтануына себепші болды. ірі феодалдар өз кезегінде жоғарғы билеушілерге вассал болып табылады. Сөйтіп корольден кіші феодалдарға дейінгі кезенді қамтитын билік сатысы келіп шықты. Кейіннен бір орталықтан басқарылатын мемлекеттердің нығаюына байланысты феодалдық жасақтарды жалдамалы жасақтар ығыстырып шығарды да, вассалдық жойылды. Вассалдықтың дамыған жері Батыр Еуропа болды. Шығыс елдерінде, әсіресе, Түрік қағанаты, Қытай империялары, Шыңғыс хан мемлекетінде ел басқарудың осыған ұқсас үлгілері кездесті. Басқа мемлекетке вассалдық тәуелділікте болған мемлекетті - вассал мемлекет деп атайды. Мұндай жағдайда бағынышты елдің билеушісі өз зереніне "адалдық" жөнінде ант беріп отыруға, әскери кәмек беруге және белгілі бір сомада төлем төлеуге міндетті болды. Вассал мемлекетке өз ақшасын шығаруға, басқа мемлекеттермен дипломатиялық, одақтастық шарттар жасауға тыйым салынды. Бүл істерді оның орнына сюзерен мемлекет атқарды. Нарықтық қатынастардың дамуына байланысты вассал мемлекеттер де жойылды. Кейіннен биліктің осы формасын отарлаушы мемлекеттер өз отарларына қолданды. Қараңыз: Отарлау. Дереккөздер
Мұхтар Әуезовтың аудиториясы

М. О. Әуезов атындағы аудитория, Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық Университетіндегі филология факультетінің дәрісхана бөлмесі. Бұл атау жазушының туғанына 90 жыл толу қарсаңында берілген. Бөлме тақырыптық бағдарламаға сай безендіріліп.төрге ұлы суреткердің бюсті қойылған. Аудитория сондай-ақ факультеттің ғылыми диссертация қорғау кеңестерінің мәжілістері мен түрлі кездесулер, диспуттар, мәдени ойын-сауықтар өтетін салтанатты орынға айналды. Дереккөздер
Гильдийлік әдіс

Гильдийлік әдіс - саяси көш-басшылар мен элитаны рекруттау әдістерінің бірі. Бұл әдіске сәйкес басқарушы кадрларды таңдау тәсілінде алдын ала белгіленген критерийлер мен ережелер және таңдау процедурасы аса маңызды рөл ойнайды. Гильдийлік әдіс негізінен рекрутгау барысында қоғамға, жұртшылыққа жариялана бермейтін әдістер жүйесінен тұрады. Шын мәнінде ол жетекші басқару орындарына үміткерлерді "сүзгіден" өткізетін көптеген институттарды ойластыратын кадрларды селекциялаудың бюрократиялық жүйесі болып табылады. Мысалы, кеңестік жүйеде бүкіл кадрларды іріктеу осы бағытта жүрді. Мүнда билікке көтерілу үшін қажетті талаптар алдын ала белгілі болды: әлеуметтік шығу тегі, шаруашылық жүмыстарындағы іс-тәжірибесінің болуы, партиялық білімі, шет аймақтарда еңбек тәжірибесі және т.б. Осылайша элиталық таңдау негізінен партияның өз ішінен жүргізілді, үлтына, шет елдердегі ағайын-туысының бар-жоғына баса назар аударылды. Дереккөздер
Макс Вебер

Макс Вебер (; 21 сәуір 1864, Эрфурт — 14 маусым 1920, Мюнхен) — неміс әлеуметтанушысы, әлеуметтік философ, тарихшы. Альфред Вебердің ағасы. Биографиясы Вебер 1864 жылы 21 сәуірде Эрфурт қаласында дүниеге келген. 1893—1896 жж. Фрайбург университетін, 1896—1898, 1902—1918 жж. Гейдельберг университетін, 1919—1920 жж. Мюнхен университеттерінде дәріс берген. Теориялық әлеуметтану, әлеуметтік дін, саяси әлеуметтану, ұйымдастыру әлеуметіне арналған еңбектері бар. Ғылыми қызметі Вебер әлеуметтік теориясында себептілік пен «түсіну» біртұтас болу принципіне үлкен мән берген. Вебер алғаш рет капитализм тек батыста протейантизм және кальвинизмнің тарауымен байланысты пайда болды дейді. Вебер бойынша идеалдық тип өмір шындығын бейнелейді. Бұл жалғыз жарым фактілерді жүзеге алу түсінудің құралы. Мазмұны жағынан Вебер идеялары қоғамдық-экономиқалық формациялар туралы маркстік ілімге қарсы бағытталған. Вебердің «Идеалдық тип» теориясы, тарихи факторлардың «көптігі» концепциясы және «рационалдық» идеясы мемлекеттік институттар қызметінің негізі ретінде қазіргі әлеуметтануға, саясаттануға зор ықпал етті. «Протестанттық этика және капитализмнің рухы» (1904—1905) еңбегінде В. өркендеп келе жатқан капитализм мен XVII ғасырдың протестанттық құндылықтары арасындағы байланысты көрсетеді. Негізгі еңбектері * «Түсіністікті әлеуметтанудың кейбір белгілері жөнінде» (1913); * «Әлемдік діндердің шаруашылық этикасы» (1915); * «Шаруашылық және қоғам» (1921—1922). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.gumer.info/authors.php?name=%C2%E5%E1%E5%F0+%CC. Вебердің кітаптары] / Гумер кітапханасы * [http://www.politnauka.org/library/classic/index.php Вебердің кітаптары] / Политнаука сайтында
Ұрық табақшасы

Ұрық табақшасы (зародошевый диск); (discus embryonicus, лат. discus табақша, дискі, грек, embryo — ұрық) — полилецитальды (сарыуызы коп) жұмыртқа жасушасының ұрықтануы (құс, бауырымен жорғалаушылар, жұмыртқа салатын сүтқоректілер) нәтижесінде түзілген ұрықтың бөлшектену кезеңінен кейін, ұрық жасушалары (бластомерлер) оның жоғарғы жағына өтіп, пішіні табақ тәрізді құрылым жасайды. Ұрық табақшасының орта бөлігінде ұрық қалқаны түзіліп, одан ұрықтың денесі, ал оның шеткі жағынан ұрықтантыс мүшелер дамиды. Дереккөздер
Абайдың идеялық-мәдени ізденістері (мақала)

«Абайдың идеялық-мәдени ізденістері» ( «Идейно-культурные искания Абая») Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Орысша нұсқасы «Литература и искусство Казахстана» журналында, ал қазақшасы «Әдебиет және искусство» журналында (1939, № 7) жарияланды. Кейін Әуезовтің «Әр жылдар ойлары. Мысли разных лет» (1959, 1961), «Абай Құнанбаев» (1967, 1995), «Таңдамалы» (1997) атты шығармалар жинақтарында қайта жарық көрді. Автор Абайдың тек қазақ тарихында ғана емес, бүкіл шығыс тарихында айрықша орны бар, қайталанбас құбылыс екенін айтады. Абай өзі оқып үйренген Шығыс әдебиетінің өкілдері мысырлық Жалелетдин Ауғани мен Мухаммед Ғабдукиді және сол дәуірде бүкіл Ресей мұсылмандары арасында аса танымал Исмайыл бей Гапринскийді жақсы білгенімен, олардың ілімін онша жақын қабылдай қоймады. Абай өз бойына бүкіл көне Шығыс мәдениетінен араб-иран және көне шағатай тілдеріндегі классикалық поэзияның рухани нәрлерін таңдап сіңірді. Абай тек Фирдауси, Хафиз, Сағди, Низами, Науаи, Физули туындыларының құдіретін сезініп, оларға құрметпен бас иді. Шығыс поэзиясымен жас шағында танысқан Абай енді оны азсынып, Батысқа бет бұрды. Абай тек қазақ арасынан ғана емес, бүкіл Шығыстан орыс поэзиясы арқылы Батысқа бет бұрған алғашқы адам еді. Ол батыс поэзиясын терең игеріп, жетілдіргеннен кейін, оны өзі бұған дейін жақсы білетін шығыс әдебиетімен байланыстыра отырып, қазақ мәдениетін көтеруге ықпал етті деп, ұлы ақынның туған әдебиетті рухани жағынан марқайтқанына назар аударады. Сонымен бірге Әуезов: «Абайдың қалың жұртшылыққа танымал болуы оның ақындығы мен азаматтығына ғана қатысты емес, аудармашылығымен де терең байланысты» деп атап көрсетеді. Абайдың ұлылығы оның бүкіл мәдениет тарихына түбегейлі өзгерістер енгізіп қана қоймай, өзін қоршаған ортаны тәрбиелеудің озық үлгісін көрсетуінде еді. 80-жылдары Абай қазақ даласына кеңінен танымал болуымен қоса, бұрын қарапайым қазақ үшін мүлде бейтаныс есімдер - А. Пушкин, М. Лермонтов, И. Крылов т. б. орыс ақын-жазушыларының да аттарын таныс етті. Татьяна мен Онегиннің арасындағы ғашықтық халді қазақ тілінде шебер суреттеп, оған лайықты әуен тауып, олардың мұңын сол кездегі қазақ қызы мен жігітінің мұңына қосып, «Татьянаның әнін» қырға қалықтатып жіберді. Қазақ халқы үшін Татьяна бейнесі халықтың лиро-эпостық жырлары сияқтанып кете барды. Абай орысша аудармасы арқылы батыс философтары Г. Спенсер, Б. Спинозалардың еңбегін жете түсініп, оған өз пікірін айтқан. Солардың еңбегіне Абай шығармаларында эллинистік элементтер де бой көрсетеді. Осы арада көзге айқын түсіп тұрған тамаша саралау бар. Еуропа мәдениеті мен шығыстың классикалық үлгілерін араластыра отырып, Абай жақсы бір бастау бұлақтың көзін ашады. Осыдан барып Абай Сократ жайлы трактаттар жазып, Ескендір Зұлқарнайын мен оның ұстазы Аристотель хақында терең ойлы драма туғызады. Уақыт талабы мен өмір сүрген ортасына қарамастан, Абай сол кезде-ақ өзінің ақындық мектебін ұйымдастырып, төңірегіне талантты шәкірттер жинап, білгенін үйретумен айналысқан дей келіп, Әуезов ұлы ақын төңірегіндегі даулы мәселелерге дәлелді жауап айтады, Абайдың қазақ мәдениеті мен әдебиетінде, тарихында алар орнын айқын көрсетіп берді. Дереккөздер
Ұрық түйіні

Ұрық түйіні (зародышевый узелок); (nodulus embryonycus, лат. nodulus — түйін, embryo — ұрық) — ұрық көпіршігі (бластоциста) ішіндегі күңгірт түсті ірі жасушалардан (бластомерлер) тұратын түйін (эмбриобласт). Ұрық түйінінен ұрық табақшасы қалыптасады. Дереккөздер
Ұрықтантыс мүшелер

Ұрықтантыс мүшелер — тек эмбриогенезде ғана жетіліп, ұрықтың дамуын қамтамассыз ететін уақытша мүшелер. Гаструляция процесінің соңына қарай, ұрық жапырақшалары толық дамып жетілген кезде, олардын шеткі жақтарында тұлғалық қатпар пайда болып, ұрық жапырақшаларын: ұрықтық және ұрықтантыс бөлімдерге бөледі. Ұрық жапырақшаларының ұрықтық бөлімінен эмбрионның денесін құрайтын ұлпалар, мүшелер, мүшелер жүйелері, ал ұрықтантыс бөлімінен — ұрықтантыс мүшелер (ұрық қабықтары): сарыуыз қапшығы, қағанақ (амнион), несепқабық (аллантоис), сірқабық (сероза) және бүрліқабық (хорион) дамиды. Дереккөздер
Вербальды нота

Вербальды нота - мазмұны баса көңіл аударуды қажетсінетін, бірақ жариялауға жатпайтын өте маңызды дипломатиялық құжат. Ертеректе елдер арасында жеке нота кеңінен қолданылатын кезде, мемлекеттер арасындағы вербальды нотаның жүруі олардың қарым-қатынасының аса достық сипатта емес екендігінің белгісі болды. Кейінірек вербальды нота дипломатиялық хат алмасудың нормасына айналып, мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастың сипатына (жақсы, жаман) аса мән бермеді. Вербальды ноталар агреман (келісім) сұраудан бастап, ақпарат алу, қабылдаушы елге дипломаттардың келу немесе кетуі, виза мәселелері және екі жақты қарым-қатынастың ағымдағы мәселенің кең көлемін қарастырады. Вербальды нота мәтіні үшінші жақтан жасалады. Арнайы нота парағына басылып, шығу реттік саны болады, қол қойылмайды. Нотаның соңына белгілі елтаңбалы мөр басылады. Кейде мөрдің үстіне немесе мәтіннің соңына елшілік жетекшісі өз инициалдарын қояды. Вербальды нотаның төменгі сол жағында мекен-жай мен жіберілу мерзімі көрсетіледі. Дереккөздер
Түк баданасы

Түк баданасы (волосяная луковица) (bulbus pili, лат. bulbus — бадана, pilus — түк)— түк түбірінің жуандап, кеңейген төменгі бөлігі. Түк баданасы бөлінуге қабілеггі эпителиоцитгерден тұрады. Эпителиоциттер түк емізікшесіндегі қан тамырлары арқылы қоректеніп, бөліну аркылы көбейігі, мүйізді қабыршықтарға айналады да, мүйізделген түк сабағын құрайды. Түк баданасының эпителийтері ішкі түбір қынабының өсуіне де қатысады. Дереккөздер
Камилло Гольджи

{{Ғалым { style="background:transparent" } }} Камилло Гольджи (; 7 шілде 1843, Кортено&nbsp;— 21 қаңтар 1926, Павия)&nbsp;— итальяндық дәрігер және ғалым, Сантьяго Рамон-и-Кахальмен бірге, «жүйке жүйесінің құрылымын зерттеудегі еңбегін тану» ретінде Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 1906 жылғы лауреаты.1905 жылы Петербург Ғылым академиясының мүше-корреспонденті атағына ие болған. Танылуы К. Гольджи жүйке жүйесі гистологиясы және морфологиясы туралы іргелі ғылыми еңбектер жазып қалдырған. Ол 1873 жылы жүйке ұлпасының гистологиялық препараттарын дайындау әдісін жасап, жүйке жасушаларының екі түрін ажыратып анықтаған. Камилло Гольджи 1898 жылы ми нейроциттері цитоплазмасында орналасқан тор төрізді құрылымның бар екендігін анықтады. Бұл құрылым кейіннен Гольджи аппараты деп аталды. К. Гольджи 1906 жылы С. Рамон-и-Кахальмен бірге Нобель сыйлығын алған. Гольджи аппараты, Гольджи кешені (грек. apparatus goigiensis, dcomplexus golgiensis, apparatus - аппарат, complexus — жиынтық, кешен, Golgi - итальян ғалымы) — биологиялық жарғақпен (мембрана) шектелген жасуша органелласы. Электрондық микроскоппен қарағанда бұл органелла үш түрлі құралымдардан: созылыңқы келген қапшықтар мен көпіршіктерден және түтікше келген қуыстардан (вакуольдерден) тұрады. Бұл құралымдар сыртынан жарғақтармен (мембраналармен) шектеліп, жасуша цитоплазмасында шоғырланған шағын аймақтар түзеді. Осылай жекеленіп орналасқан цитоплазма аймағын диктиосома деп атайды. Бір диктиосомада 5-10 шақты созылыыңқы қапшықтар мен түтікшелер және көпіршіктер орналасады. Гольджи аппараты өзінен секрет бөледі және біріншілік лизосомаларды түзеді. Ғалымның құрметіне аталған объектілері * [[Гольджи аппараты * Гольджи сіңір мүшесі&nbsp;— жасуша - рецепторлық сіңір түрлерінің бірі * Гольджи бояу әдісі&nbsp;— жүйке тінін бояу техникасы * Мишықтағы Гольджи жасушасы * I типті Гольджи нейроны&nbsp;— ұзын аксоны бар жүйке жасушалары * II типті Гольджи нейроны&nbsp;— ұзын аксоны бар немесе аксоны жоқ жүйке жасушалары * Гольджи - Айдың көрінетін жағындағы кратер Дереккөздер Сілтемелер * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-bio.html Камилло Гольджидің Нобель комитетінің сайтындағы өмірбаяны]
Жолақты бұлшықет ұлпасы

Жолақты бұлшықет ұлпасы ( textus — ұлпа, musculus — бұлшықет, transversum — көлденең, striatus — жолықты) — жануарлар организмдерінің кеңістіктегі қимыл-қозғалысын және мүшелердің салыстырмалы қозғалысын қамтамасыз ететін ұлпа. Жолақты бұлшықет ұлпасы көлденең жолақты бұлшықет ұлпасы деп те аталады. Жолақты бұлшықет ұлпасы қаңқа бұлшықеттерін құрайды. Ол өңештің (кейбір жануарларда), тілдің, жұтқыншақтың қабырғасында орналасып, осы мүшелердегі ерікті жиырылу процесін іс жүзіне асырады. Жолақты бұлшықет ұлпасының жұмысын сомалық жүйке жүйесі реттейді. Ет талшығының пішіні цилиндр тәрізді, сыртынан сарколеммамен қапталған. Сарколемма плазмолемма мен негіздік жарғақтан құралған. Негіздік жарғақ пен плазмолемманың аралығында бұлшықет талшығы үшін камбиальды қызмет атқаратын ұзынша келген жасушалар — миосателлиоциттер орналасады. Бұлшықет талшығының сопақша келген ядролары саркоплазманың шеткі жағында, ал жиырылу қызметін атқаратын протеинді жіпшелер — миофибриллалар, саркоплазманың орталығында орналасады. Бұлшықет талшықтары борпылдақ дөнекер ұлпалық аралық (эндомизий) арқылы өзара байланысып, қомақты мүше - Бұлшықетті құрайды. Миофибриллалар кезектесе орналасқан күңгірт түсті (анизотропты) және ашық түсті (изотропты) дискілерден тұрады. Осы кезектесе орналасқан дискілерге байланысты миофибриллалар көлденең жолақты болып көрінеді. Жолақты Бұлшықет ұлпасы мезодерманың миотомынан, ал организмнің бас аумағында кездесетін кейбір вицеральды бұлшықет мезенхимадан дамиды. Дереккөздер
Ақ май ұлпасы

Ақ май ұлпасы (; — ұлпа; — май; — ақ) - адам мен жануарлар денелерінін белгілі бір аймақтарындағы тері астында (шошқаның теріасты май қабаты, қойдың құйрығы, жылқының қазысы, түйенің өркеші және т.б.), құрсақ қуысындағы шарбы, шажырқай іш майларында, бүйрек майында және бұлшықеттер ішіндегі борпылдақ дәнекер ұлпасы қабаттарындағы (эндомизий, перимизий) май қабаттарында организмнің қуат көзі ретінде қорланатын ұлпа. Ақ май ұлпасы бір-біріне тығыз орналасқан, орташа диаметрі 120 мкм-дей ірі май жасушаларынан (адипоциттерден, липоциттерден) құралған. Адипоцит цитоплазмасының басым бөлігі үлкен бір май тамшысынан тұрады. Жасушаның сопақ келген ядросы мен май тамшысынан бос аздаған цитоплазмасы адипоциттің шеткі жағында орналасады. Жасушаның осы аймағындағы ядро маңында орналасқан органеллалардан тек ұзынша келген митохондриялар көрінеді, ал қалған органеллалар айқын байқалмайды. Адипоциттер қан тамырлары маңындағы борпылдақ дәнекер ұлпасында жиналып, дәнекер ұлпасы талшықтары мен жіңішке қан тамырлары және жүй- келер арқылы бір-бірінен бөлінген, пішіні мен мөлшері әртүрлі май бөлікшелерін құрайды. Май жасушалары аралықтарында дәнекер ұлпасының жасушалары — фиброциттер, ұлпа базофилдері (лаброциттер), тым жіңішке аргирофилді талшықтар торы мен қан капиллярлары орналасады. Ақ май ұлпасы организмдегі қуат көзінің қоры болып саналады. Теріасты май қабаты жануарлар организмдерінде қорғаныс қызметін атқарумен қатар, денедегі жылуды сақтауға атсалысады. Сонымен қатар, ақ май ұлпасы аяқ пен қолдың үштарындағы былқылдақ май табандарды жасауға қатысады. Ақ май ұлпасы шел жене шөлейт жерлерде тіршілік ететін жануарлар үшін судың қоры қызметін де атқарады. Ғылыми мәліметтерге сүйенсек, 100 гр. ақ май ұлпасы өзінің ең қарапайым құрам бөліктеріне (көмірқышқыл газы мен суға) дейін ыдыраған кезде 107 мл су бөлінеді екен Дереккөздер .
Ұсынылмаған ұлттар мен ұлыстар ұйымы жөніндегі пакт

Ұсынылмаған ұлттар мен ұлыстар ұйымы жөніндегі пакт — 1991 жылы 11 ақпанда Гаагада құрылтай ассамблеясының жұмысында қабылданды. Барлық ұлттар мен халықтардың өзін-өзі басқару құқын есепке ала отырып, соған сәйкес олардың өз саяси бағыты мен экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуы бағдарын еркін таңдауын қамтамасыз етуді естен шығармау керек. Бүгінгі таңда көптеген этностар теперіш көріп, кемсітушілікке, қуғын-сүргінге, депортацияға, жерінен қуылуға, басқа да ресурстарынан айырылып, тіпті кейде, геноцид қүрбанына айналып, қүқы бүзылуда. Мұндай ұлттардың, халықтардың құқын үкіметаралық ұйымдардың мойындамауы нәтижесінде жағдай тіптен өрши түсуде. Сондықтан да осы ұлттар мен халықтардың мәселесін тиімді шешуді қарастыратын арнайы ұйым құру қажеттігі туындады. Осы Пакт бойынша ұлттар мен ұлыстар өз араларында келісіп, ұйым құруды жөн санады. Ұйымның мақсаты - арнайы форумдарда қолдау тобын құрып, қатысушы ұлттар мен ұлыстардың мүң-мүқтажын күш қолданусыз әдістермен жеткізу. Ұйымға мүше ұсынылмаған ұлттар мен ұлыстар: Абхазия, Аустралия аборигендері, Аче/Суматра, Македония Албандықтары, Ассирия, Башқұртстан, Батуа (Руанда),Бугенвилль, Бурятия, Калахуи(Гавайи), Карен мемлекет (Мьянма), Коми, Косово, Күрдістан (Ирак), Дакота ұлты (АҚШ), Маохи халқы, Мапуче, Марий-Эл, Ичкерия Шешен Республикасы, Шеркестер, Кордильера (Филиппин), Чамерия, Чувашия, Қырым (Қырым татарлары), Шығыс Тимор, Шығыс Түркістан (Қытай), Гагаузия (Молдавия), Албаниядағы грек азшылығы, Инкери, Ингушетия, Ирактық түркімендер, Мондар (Кампучия), Нагаленд (Үндістан), Огони (Нигерия), Санджак, Скания, Оңтүстік Моллук республикасы, Тайвань, Татарстан, Тибет, Тува, Удмуртия, Батые Папуа, Саха Республикасы, Занзибар. Дереккөздер
Верификация

Верификация - [лат. verificatio - дәлелдеу] -фактілер мен нақтылы істің сәйкестігінен тұратын әлеуметтік лингвистикалық жорамалдардың бағалану процедурасы; теориялық болжамдардың шынайылығын, олардың дұрыстығын тәжірибе жолымен белгілеп тексеру; жорамалдардың шынайылығын эмпирикалық қуаттау. В. әлеуметтік болжамдарды ғылыми негіздеу процесінде аса маңызды. Верификация нәтижесінде олар не дәлелденеді, не теріске шығарылады. Статистикалық және басқа да әдістермен қоса қолданылады. Дереккөздер
Түк емізікшесі

Түк емізікшесі (волосяной сосочек)(papilla pili, лат. papilla—кеуделік емізікше, pilus — түк) — түк баданасының пішіні емізікшеге ұқсаған төменгі дәнекер ұлпалы бөлігі. Түк емізікшес қан тамырлары мен жүйкелерге бай талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасынан құралған. Ол түк баданасын қоректендіріп, түктің өсуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Ұрықтық кезең

Ұрықтық кезең (зародышевый период) — эмбриогенездің бастапқы кезеңі. Ұрықтық кезеңде бөлшектену, гаструляция, ұрықтың жатыр қабырғасына жабысып енуі (имплантация), ұрық жапырақшалары мен біліктік мүшелердің қалыптасу процесі жүреді. Мүшелер бастамалары дамып, олардың құрамындағы ұлпалар маманданып жетіледі. Ұрықтық кезенде ұрықтан барлық хордалыларға және сүтқоректілерге тән белгілер дамиды. Дереккөздер
Секуляризация

Секуляризация - [лат. saecularis - зайырлы] - саясаттың діннен азат етілуі, оның табиғи-тарихи үрдіске айналуы. Биліктің секуляризациялануының нәтижесінде саяси ұйымның құндылықтары, беделі, қызметтері өзінің сакралды, табиғаттан жоғары, тылсым күштік мазмұнын жоғалтады. Саясат - қоғамдық өмірдің табиғи нәтижесі. Саясат мемлекет органдарымен дайындалатын құқыққа бағынады. Дамыған демократиялық қоғамдарда саясатпен адамдар айналысады, ол өзінің қасиеттілігінен айрылады. Заңдарды дайындайтын адамдар, ал адамдар заңға бағынулары керек. Бірақ қоғамдық үрдістерді тиімді түсіндірулерге қарамастан XX г. сая¬аттағы тиімді емес, түсіндіруге мүмкін емес жағдайлар қалып отыр. Демократия идеологтары зайырлы биліктің кемшіліктерін бейтараптандыру мақсатында табиғи тетіктер ұсынды: сайлау, жариялылық, құқық үстемдігі, билікті бөлу қағидаты, т.б. Дереккөздер
Негіздік жарғақ

Негіздік жарғақ (базальная мембрана); (membrana basalis, лат. membrana — жарғақша, basalis - негіздік) — эпителий ұлпасының эпителиоциттері мен олардың астындағы борпылдақ дәнекер ұлпасы шекарасында орналасқан гистологиялық құрылым. Бір қабатты эпителий ұлпасының барлық эпителиоциттері толығымен негіздік жарғақпен жанасып жатады. Ал көпқабатты эпителий ұлпаларында негіздік жарғақпен эпителийдің тек ең төменгі негіздік қабатындағы эпителиоциттері ғана жанасады. Эпителий ұлпасын қоректендіретін қан тамырлары болмағандықтан, оған керекті қоректік заттар талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасындағы қан тамырларынан пайда болған ұлпа сұйығымен негіздік жарғақ арқылы келеді. Ұлпа сұйығы қалыңдығы 1 мкм - дей негіздік жарғақпен диффузды жолымен сүзіліп өтеді. Негіздік жарғақтың құрамына көмірсулар және белоктар мен липидтер кіреді. Эпителиоциттер - негіздік жарғақпен жартылай десмосома арқылы байланысады. Дереккөздер
Тоқаш Бердияров

Тоқаш (Торқысбай) Бердияров (1925-1988) - ақын. * Қара Қаңлы руынан шыққан. * Алматы көркемсурет училищесінде оқыған. * "Бес құбыр" ауылдық кеңесінде хатшы болып жұмыс істеген. * Он жеті жасында соғысқа аттанып, 4-Украин майданында шайқасына қатысқан. * Соғыстан кейін түрлі әскери бөлімшелерде кызметте болған. * 1958 - 1962 жылдары "Лениншіл жас", "Қазақ әдебиеті" газеттерінде қызмет еткен. Шығармашылығы * 1962 жылдан шығармалық жұмыспен айналысқан. * Алғашқы өлеңі 1950 жылы жарық көрді * «Шалқар теңіз» өлеңдер жинағы 1952 жылы басылып шықты. Өзінің шығармалары жөніңдегі әділетсіз көзқарастарды айтып, 1955 жылы М. Әуезовке хат жазды (№589-папка). Бұл хатқа түсіністікпен қараған жазушы «Мәлік Ғабдуллинге жауап хат» («Қазақ әдебиеті», 1955, 11 қараша) деп аталатын мақаласында: дейді. Осы сөзден қанаттанған ақын бұдан кейін көптеген өлендер жинағын шығарды. Кейін «Әуезов ескерткіші, балалар және мен» деген өлеңін жазды («Лениншіл жас», 1986, 27 тамыз). Ақын онда ұлы жазушының бейнесін ыстық сезім, шынайы сүйіспеншілікпен жырлаған. Өлеңдер мен поэмалар жинақтары: * "Бейбітшілік көшесі" (1960), * "Мен өмір сүремін" (1965), * "Тораңғы" (1965), * "Оқ және гүл"(1967), * "Дауылдан кейінгі тыныштық" (1970), * "Көгілдір ымырт" (1972), * "Бозторғай" (1973), * "Күндер, күндер, күндерім" (1974), * "Ескі ігаравоз" (1976), * "Жаңа дала" (1979), * "Сөнбейтін оттар" (1980), * "Есіктің алды - көк терек" (1983), * "Шынар" (1985), Әңгімелер мен повестер жинақтары: * "Жастық кешуі"( 1966) * "Солдат сыры" (1968) * "Фарида" (1978) Дереккөздер
Жетілген плазмоцит

Жетілген плазмоцит — мөлшері 8-10 мкм жасуша. Пішіні сәл сопақ және бұрышты келген плазмоциттің дөңгелек ядросы базофилді цитоплазмасының бір шетіне ығыса орналасады. Плазмоцит ядросының маңындагы ақшыл келген аймақта Гольджи кешені мен центросоманы көруге болады. Цитоплазманың қалған бөлігінде гранулалы эндоплазмалық тор өзекшелері бір-біріне тығыз қабаттасып жатып, оның көкшіл түске боялуына әсерін тигізеді. Эндоплазмалық тор өзекшелерінің сыртқы жағында көптеген полисомалар орналасады. Эндоплазмалық тордың күшті жетілуі — антиденелерді құрайтын протеиндердің белсенді түзілетіндігінің айғағы. Жетілген плазмоциттер бөлінбейді. Қызметін тоқтатып ескірген плазмоциттерді макрофагтар фагоцитоз арқылы жояды. Плазмоциттер борпылдақ дәнекер ұлпасында, көбіне, қан тамырлары маңында орналасады. Олар, әсіресе, ішектердің кілегейлі қабықтары өзіндік тақташаларында, шарбыларда, сүт, сілекей және т.б. бездердің стромаларында, қан жасау мүшелерінде (сүйектің қызыл кемігі майында, көкбауырда, лимфа түйіндерінде) көбірек кездеседі. Плазмоциттер иммунды денелерді түзіп, оларды организмнің ішкі сұйық ортасына шығарады да, организмдегі сұйықтық (гуморальдық) иммунитетті қалыптастырады. Дереккөздер
Ақ қабық

Ақ қабық [[тамырлы қабық шлемм өзектері нұрлы қабықтың түбірі қасаң қабық нұрлы қабық қарашық көздің алдыңғы қуысы көздің артқы қуысы кірпікті дене көз бұршағы шыны тәрізді дене торлы қабық көру жүйкесі зонуляр талшықтар ]] Ақ қабық — орташа қалыңдығы 0,4-0,6 мм, қалыптасқан тығыз дәнекер ұлпасынан құралған көздің сыртқы талшықты (фиброзды) қабығының ақ түсті тығыз бөлігі. Ол көздің фиброзды қабығының 4/5 бөлігін құрайды. Ақ қабық бір бағытта параллельді тығыз орналасқан коллаген талшықтарының шоғырлары мен олардың аралықтарындағы қатарласып жатқан фиброциттерден құралған. Ақ қабықтың қасаң қабықпен шекарасындағы лимба аймағында, коллаген шоғырлары аралықтарында бір-бірімен тарамдала байланысқан қуыстар болады. Олар ақ қабықтың веналық қойнауларын (шлемм өзектерін) түзеді. Көздің ақ қабығы алдыңғы жағынан көздің кілегейлі қабығымен қапталған, ал оның артқы бетіне көз бұлшықеттері бекиді. Дереккөздер
Түк түбірі

Түк түбірі (корень волоса) (radix pili, лат. pilus — түк, radix - түбір) — тері түгінің терідегі бөлігі. Түк түбірі түк баданасымен аяқталады. Түк түбірі сырты- нан дәнекер ұлпалық түк қапшығымен және эпителий ұлпасынан құралған сыртқы және ішкі түбір қынабымен қапталған. Ол эпителий жасушаларынан дамиды. Түк баданасының төменгі жағында түк түбірін қоректік затпен камтамасыз ететін қан, лимфа тамырла¬ры мен жүйкелерге бай түк емізікшесі болады. Дереккөздер
Ұсақбүрлер

Ұсақбүрлер (микроворсинки); (microvilli, грек, micros — ұсақ, villus бүрлер) — жасуша қабықшасы (плазмолемма) мен цитоплазмасының тым ұсақ өсінділері. Ащы ішек кілегейлі қабығының ішкі бетін астарлайтын бірқабатты призма тәрізді эпителиоциттердің (энтероциттердің) ішкі бетінде жиекті эпителий көбесі болады. Энтероциттер көбесі — ащы ішек қуысындағы қабырғалық және жарғақтық (мембраналық) асқорыту және қорытылғын қоректік заттарды сіңіру процесін іс жүзіне асыратын ұсақбүрлерден тұрады. Ұсақбүрлердің негізін ұсақ микрофиламенттер мен микротүтікшелер жасайды. Олардың ішкі бетін асқорыту ферменттеріне өте бай жарғақұсті құрылымы — гликокаликс құрайды. Оның ферменттерінің көмегімен қорытылған коректік заттар энтероциттер ұсақбүрлері ащы ішек қабырғасына сіңіреді. Бұл процесс қабырғалық жарғактық қорытылу және сіңірілу деп аталады. Ұсақбүрлер ащы ішектің ішкі жарғақтық қорыту және сіңіру бетінің ауданын 30 еседей ұлғайтады. Дереккөздер
Түк фолликулы

Түк фолликулы (волосяной фолликул) (folliculus pili, лат. folliculus — қапшық, қап; pilus — түк) — тері ішіндегі түк түбірін сыртынан қаптап тұрған түкқабы. Түкқабының қабырғасы ішкі эпителий және сыртқы дәнекер ұлпалы қабаттардан түзілген. Оның эпителий қабатын сыртқы түбір қынабы мен ішкі түбір қынабы құрайды. Сыртқы түбір қынабы тері эпидермисінің жалғасы, эпителиоциттердің бірнеше қабаттарынан тұрады. ішкі түбір қынабы пигментті эпителиоциттердің бірнеше қабаттарынан құралған. Терідегі қалыптасу кезеңіне байланысты түкқабы — біріншілік жөне екіншілік фолликул болып бөлінеді. Дереккөздер de:Haar#Haarfollikel (Haarbalg)
Ақшыл қабық

Ақшыл қабық (tunica albuginea; — қабық; — ақ) — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтың сыртқы эпителий қабаты мен қыртысты заты аралығындағы және аталық жыныс безі — еннің сыртқы сірлі қабығы мен ен паренхимасы бөліктері аралығындағы коллаген талшықтарынан және олардың аралықтарындағы жасушалардан құралған ақшыл түсті қабық. Ақшыл қабық аталған мүшелерде тірекгік және қорғаныс қызметтерін атқарады. Дереккөздер
Жоғарғыжақ сүйек

Жоғарғыжақ сүйек ( — жоғарғыжақ сүйек) — жануарлар бассүйегі бет бөлімі құрамына кіретін сүйек. Жоғарғыжақ сүйек: тіс ұяшықтары орналасқан денеден, бет сүйек және мұрын сүйек тақташаларынан (пластинкаларынан) құралған. Соңғы екі тақташалар аралығындағы кілегейлі қабықпен астарланған қуысты жоғарғыжақ сүйек (Гаймор) қойнауы деп атайды. Гаймор қойнауының қабынуынан гайморит ауруы өрбиді. Дереккөздер
Вестернизация

Вестернизация - (western - бастыстық) - дамушы елдердегі қоғамның барлық салаларын "батыстандыру". Батыстық емес (Азия, Африка, Латын Америкасы) елдердің саясатына, экономикасына, ұлттық мәдениетіне батыстық құндылықтарды, принциптерді, әдістерді, тәсілдерді енгізу процесі. Ең алдымен батыстық әлемнің мынадай негізгі - демократияға бет бүру, мемлекеттің конституциялық құрылымы, билік бөлінісі, парламенттің болуы, сайлау жүйесі, ұлттық экономиканы нарықтық тұрғыда ұйымдастыру сияқты принциптері алға тартылады. Бүл процесс үш жүз жылдан аса уақыт бойы әлемнің әр аймағында әртүрлі жағдайларда, әртүрлі қарқынмен, әркелкі нәтижемен жүргізілуде. Көптеген осы процесті зерттеушілер мен сынаушылар бірнеше мәрте оның аса қайшылықты, күрделі екендігін жарыса айтты. Тарихта бірден-бір сәтті өткен мысал ретінде XVIII ғасырдың басында Ресей императоры ұлы Петр жүргізген реформаларды атауға болады. Қазіргі дәуірде жаһандандыру мен батыстандыру процестерін бірдейлендіріп ұқсастырмаса да, жақындастыруға талпынатындар да баршылық, алайда бүл көзқарас шындыққа жанаспайды. Вестернизация - жалпақ әлемдегі дәстүрлі мәдениеттегі елдерге қарсы бірден-бір дәстүрлі емес мәдениетті ұстанушы батыстың етек жаюы. Әлемдегі ықпалдасу процестерін желеу етіп, жаһандануды батыстандыруға айналдыруға тырысатын жағдайлар да баршылық. Кейбір батыстық зерттеушілер және саясаткерлер "жаһандану" ұғымын либералды демократия мен ашық нарықтың синонимі ретінде қарастырады. Қазіргі экономикалық және саяси әлеуеті жағынан батыс өркениеті біршама басым түсіп отыр. Батыстық әлемге жатпайтын көптеген елдер жол айрықта, таңдаудың алдында түр: 1) ештеңені өзгертпеу; 2) батыстану жолына түсу; яғни батыстық мәдениетті сіңіріп, мәңгі шетқақпай көруге келісу; 3) модернизацияны өзіндік мәдени бірегейлігіне сәйкестендіріп бейімдеу, онымен қоймай, ұлттық ерекшеліктерін ұтымды пайдалану. Батыстандыру - дамушы елдердің нарықтарына тауарларын өткізу, табиғи және еңбек ресурстарына еркін қол жеткізу, артық капиталды экспорттау арқылы баюды көздеген дамыған елдердің прагматикалық мүдделерінің басты идеясы. Алайда, батысша универсализм және жаһандануды қалған әлем көп жағдайда гегемонизм және империализм деп түсінеді. Батыстың қол жеткізген табыстарын бағалай отырып, басқа елдер батыстандырусыз модернизацияға дайын.Әлемде, сондай-ақ Батыста өзінің құлдырау дәуірін бастан кешіріп отырған шығыс мәдениетінің батыстық мәдениеттен әлдеқайда терең әрі көне екендігін, оның еш кем еместігін мойындайтын пікірлер кең таралған. Сонымен қатар, Батыс шығыс философиясымен айналысып, оның дүниетанымдық ұстанымдарына қызығушылық танытады. Конфуциандық, буддизм және индуизмнің құндылықтары жаңа мәнге ие болып, түсіністік табуда. Жалпы, әртүрлі мәдени тәсілдер және олардың қоғамдық қатынастардағы тиімділігі талданады. Мысалы, Батыс құқықты, заңдарды, келісім-шарттарды жоғары қояды, Шығыс - келісім негізінде қабылданған міндеттемелер мен шешімдерді құрмет тұтады. Дереккөздер
Түкті жабын

Түкті жабын — сүтқоректілердің терісін қаптап жатқан тері эпидермисінің туындысы. Құрылысы мен қызметіне байланысты тері түктері: жабынды, ұзын және синуозды (сезім) түктер болып бөлінеді. Жабынды түк теріні сыртынан жауып тұрады. Ол құрылысына қарай қьш, қылшық, жүн және түбіт талшықтары болып ажырайды. Сезім түктері тұмсық пен көз айналасында кездеседі. Дереккөздер
Жоғарғы тыныс жолдары

Жоғарғы тыныс жолдары ауаны екі бағытта (ішке және сыртқа) өткізетін тыныс алу жүйесінің түтікше мүшелері. Жоғарғы тыныс жолына: мұрын қуысы, аңқа (жұтқыншақтың ауа жүретін бөлігі), көмекей, кеңірдек және ауатамырлар (бронхтар) жатады. Жоғарғы тыныс жолдарының кілегейлі қабықтарын бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі эпителий астарлайды. Эпителийдің астында борпыддақ дәнекер ұлпалық өзіндік тақташа орналасады. Кілегейлі қабықта кілегей бөлетін бездер болады. Көмекей, кеңірдек, бронхтардың ортаңғы қабығының негізін шеміршек ұлпасы құрайды. Жоғарғы тыныс жолдары ауа өткізумен қатар, оны шаң-тозаңнан тазалау, жылыту, су буымен қанықтыру, иіс сезімі (мұрын), дыбыс шығару (көмекей) қызметтерін атқарады. Дереккөздер
Түкті жасушалар

Түкті жасушалар (волосковые клетки) (cellulae sen- soriae pilosae, лат. cellula — жасуша, sensum — сезім, pilus — түк) — есту мүшесі — ішкі құлақтағы жасушалар. Ішкі құлақта дыбысты қабылдайтын иірімді мүше (кортиев орган) орналасады. Иірімді мүшеде сезгіш түкті жасушалар және тіректік жасушалар болады. Бұл жасушалар орналасу орнына байланысты ішкі және сыртқы жасушаларға бөлінеді. Ішкі сезгіш түкті жасушалардың пішіні құмыра тәрізді болып келеді, бір қатарда орналасады. Бұлардың дөңестенген жоғарғы ұшында қысқа тығыз микробүрлер (стереоцилий) болады. Иірімді мүшеде 20000 түкті жасушалар кездеседі. Сыртқы сезгіш түкті жасушалар 3-4 қатарда орналасады. Түкті жасушалар екінші сезгіш жасушаларға жатады. Дереккөздер
Жанболат Әлиханұлы Аупбаев

Жанболат Әлиханұлы Аупбаев (1951 ж. т.), журналист. Негізгі тақырыбы - қазақ елінің кешегі, бүгінгі тарихындағы тағдыры, сирек мамандық иелері, табиғат құпиялары, Әуезов өмірінің беймәлім беттеріне қатысты ақтаңдақтар. Аупбаев Мұхтартануға 1977 ж. араласты. Ол жазушының 1959 ж. «Өскен өркен» романына қажетті материалдар жинау үшін Оңтүстік өңіріне жасаған Шымкент - Темірлан - Шаян - Созақ - Кентау - Түркістан - Шәуілдір - Арыс сапарының ізімен 18 жылдан соң жүріп өтті. Осының нәтижесінде бір кездері Мүханды көріп-білген адамдармен кездесіп, олардың ауызекі айтқан естеліктері мен сақталып қалған қолтаңба, фотосуреттерді жинастырып, Әуезовтің 80 жылдық мерейтойы қарсаңында «Тұлпар тұяғы тиген жер» атты танымдық мақалалар сериясын жазды («Лениншіл жас», 18, 20, 22, 25, 27 қараша, 1977). М. Әуезов мұражайының директоры, Ләйла Мұхтарқызы жөнінде «Музей-aнa» («Қазақстан пионері», 7 наурыз, 1978), орнитолог Ернар Мухтарұлы туралы «Алакөлде бір құс бар...» («Лениншіл жас», 16 шілде, 1980), Мұрат Мұхтарұлы жайында «Әуезов - Әуезовтің ұлы» («Халық кеңесі», 8 қаңтар, 1993) атты мақалалар жариялады. Дереккөздер
Үшкіл жүйке

Үшкіл жүйке (тройничный жүйке); (nervus trigeminus, лат. nervus — жүйке, trigeminus — үшкіл) — мидан шығатын ең ірі аралас жүйке (V-жұп). Ми көпірінен сезімтал және қозғалтқыш түбіршіктер: көздік, жоғарғыжақ және төменгіжақ жүйкелер болып шығып, қосылып бір жүйке бағанын түзеді. Көздік жүйке — көздік аумағын, мұрынның иіс сезу бөлігінің кілегейлі қабығын, маңдай, самай, қабақ терілерін жүйкелендіретін сезімтал жүйке. Оның құрамында көзжасы безінің қызметін реттейтін парасимпатикалық жүйке талшықтары болады. Жоғарғыжақ жүйкесі бастың жоғарыжақ аумағын, мұрын қуысының, тандайдың, жоғарғы еріннің кілегейлі қабықтарын жүйкелендіретін сезімтал жүйке. Төменгіжақ жүйкесі — самай және төменгіжақ аумағына сезімтал, шайнау бұлшық еттеріне қозғалтқыш жүйке талшықтарын беретін аралас жүйке. Дереккөздер
Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң

Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң - Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 18 ақпандағы № 31 қабылданған Заңы. Заң адам және азамат құқықтары мен бостандықтарын, конституциялық құрылыс негіздерін қорғау, Қазақстан Республикасының егемендігін, оның аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін, ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында экстремизмге қарсы іс-қимылдың құқықтық және ұйымдастырушылық негіздерін айқындайды. Экстремизмге қарсы іс-қимылдың негізгі міндеттері: экстремизмнің көрініс беру нысандарына қарамастан Қазақстан Республикасында оны жүзеге асыруға жол бермеу; экстремизмді жүзеге асыру үшін жағдайлар мен мүмкіндіктер жасауды болғызбау; азаматтардың саяси және құқықтық мәдениетін қалыптастыру; Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Экстремизмге қарсы іс-қимыл: заңның үстемдігі; нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, қандай әлеуметтік топқа жататынына қарамастан, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының теңдігі; қоғамдық, соның ішінде ұлтаралық және конфессияаралық келісім; мемлекеттің және қоғамдық институттардың өзара іс-қимылы; жариялылық қағидаттарына негізделеді. Экстремизмге қарсы іс-қимыл мынадай негізгі бағыттар бойынша жүзеге асырылады: экстремизмнен сақтандыруға, соның ішінде оны жүзеге асыруға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтауға және кейіннен жоюға бағытталған алдын алу шараларын қабылдау; экстремизмді анықтау және оның жолын кесу; экстремизмге қарсы іс-қимыл саласындағы халықаралық ынтымақтастық. Дереккөздер
Негіздік қабат

Негіздік қабат(базальный слой) — көпқабатты эпителий ұлпасының негіздік жарғақпен (базальды мембранамен) жанасатын төменгі эпителиоциттер қабаты. Негіздік қабат бір қатарда орналасқан пішіні призма тәрізді эпителиоциттерден тұрады. Бұл қабаттағы эпителиоциттер цитоплазмасында тонофиламенттерді (болашақ тонофибриллалар — арнайы органелла) құрайтын ерекше белоктар түзіледі. Негіздік қабат эпителиоциттері көпқабатты эпителий ұлпаларының сыртқы бетіндегі ескірген эпителий жасушаларының орнын басып, оларды ауыстыратын, жаңа жас эпителий жасушалардың түзілуін қамтамасыз ететін діңгекті жасушалар қызметін атқарады, яғни олар митоз арқылы үздіксіз бөлініп көбейіп отырады. Сондықтан, негіздік қабат - эпителий ұлпасының өсу қабаты құрамына кіреді. Дереккөздер
Сепараттық бейбітшілік

Сепараттық бейбітшілік - соғысты жалғастырушы одақтастардан бөлек мемлекеттің бітімгершілікке отыруы. Мүндай бітімгершілік әскери-саяси жағдайлардың өзгеруіне немесе мәжбүрліктен (мемлекеттің экономикалық және әскери күшінің әлсіреуі) байланысты жасалуы мүмкін. Сепараттық бейбітшілік қалып-тасқан жағдайларға байланысты теңдік негізде немесе қандай да бір жаққа саяси артықшылықтармен жасалуы мүмкін. Мұндай жағдайда әділетті немесе әділетсіз бітімгершілік туралы айтуға болады. Жалпы Сепараттық бейбітшілік - мемлекетаралық қатынастарға кедергілерді жоюға бағытталған бейбіт саяси сұхбатты жалғастырудың конструктивті негізі. Дереккөздер
Жолақсыз бұлшықет ұлпасы

Жолақсыз Бұлшықет ұлпасы (textus — ұлпа, musculus — бұлшықет, поп — жоқ, striatus — жолақ)— ішкі түтікше мүшелер мен қан және лимфа тамырлары қабырғаларындағы етті қабық пен етті тақташаларды (пластинкаларды) түзетін ұлпа. Жолақсыз бұлшықет ұлпасын бірыңғай салалы ет ұлпасы деп те атайды. Жолақсыз бұлшықет ұлпасының жасушалары (миоциттері) цитоплазмасында миозин және актин миофиламенттерінен түзіліп, жиырылу қызметін атқаратын миофибриллаларда көлденең жолықтар болмайды. Жолақсыз Бұлшықет ұлпасы түтікше ішкі мүшелердің, қан, лимфа тамырлары қабырғаларының еріксіз жиырылуын қамтамасыз етеді. Оның жиырылу қызметін авто-номды вегетативтік жүйке жүйесі реттейді. Дереккөздер
Лимфоидты ұлпа

Лимфоидты ұлпа (лимфоидная ткань); (textus lymphoideus, — ұлпа, lymphoideus — лимфа тәрізді) — қантүзу мүшелерінде орналасқан, дәнекер ұлпасының маманданған түрі. Қантүзу мүшелерінің негізін ретикулалы ұлпа (тимус пен клоака қапшығында — ретикулалы-эпителиальды ұлпа) құрайды. Ретикулалы ұлпа мен онда жинақталған әртүрлі даму сатысындағы лимфоциттер бірігіп, лимфоидты ұлпаны құрайды. Лимфоидты ұлпа ішкі орта ұлпаларының ерекше түрі. Ол тимуста, көкбауырда, лимфа түйіндерінде, ішкі түтікше мүшелер кілегейлі қабықтарындағы лимфа түйіндерінде орналасып, лимфоциттердің түзілуін (лимфоцитопоэз) және олардың пісіп жетілуін қамтамасыз етеді. Лимфоидты ұлпаның негізін жасайтын ретикулалы ұлпа лимфоцитопоэздің толық жүруіне қолайлы микроорта түзеді. Лимфоидты ұлпа жасушалары ретикулалы ұлпа жасушалары мен қантүзу жасушалары болып екі топқа бөлінеді. Ретикулалы ұлпа жасушаларына тіректік қызмет атқаратын фибробласт тәрізді жасушалар және қорғаныс қызметін атқаратын макрофагтар, ал қантүзу жасушаларына көпмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалардан дамыған лимфоциттердің даму қатарындағы жасушалар жатады. Лимфоидты ұлпада Т- және В-лимфоциттер мен плазмоциттер түзіледі. Дереккөздер
Жолақты дене

Жолақты дене ( corpus — дене, striatum — жолақ) — үлкен ми сыңарларының жабыны астында орналасқан, сұрзаттық орталықтар мен ақзаттық аралықтардан тұратын ми бөлімі. Оның сұрзаттық орталықтарын құйрықты ядро, жасымықша ядро және шарбақша ядро мен бадамша дене құрайды. Бұл орталықтарды бір-бірінен проекциялық өткізгіш жолдардан құралған ақзаттық аралықтар бөліп тұрады. Жолақты денеде қыртысастылық қимыл-қозғалыс (жүру, жүзу, секіру т.б.), вегетативтік және шартсыз рефлекстерді реттеу орталықтары орналасады. Дереккөздер
Сепаратизм

дегі туарег көтерілісшісі]] Сепаратизм — жікшілдік, оңашалануға тырысушылық. Халықтың мемлекеттен бөліну әрекеті сепаратизм деп түсіндіріледі. Көп ұлтты мемлекеттердегі аз ұлттың өкілдері алдына бөлек мемлекет болып бөлініп шығуға немесе автономия алуға ұмтылады. Ұлт-азаттық қозғалыстан ерекшелігі — оның жалпыхалықтық, бұқаралық сипаты болмайды, ол ұлттың бір бөлігінің мүддесін қамтиды. Сепаратизм территориялық қақтығыстың тудыратын бірден бір фактор болып табылады. Сепаратизм – белгілі бір саяси топтардың өздері өмір сүріп отырған мемлекеттен жеке мемлекет ретінде бөлініп шығуға немесе сол мемлекетке тиесілі территорияны басқа бір мемлекетке қосуға ұмтылушылығы. Жікшілдік халықтың жаппай бұқаралық қозғалысы болмағандықтан оны ұлт-азаттық көтерілістердің қатарына жатқызуға болмайды. Жікшілдік, негізінен, мемлекет ішіндегі саяси тұрақсыздық пен алауыздық (ұлттық кемсітушілік, аз ұлттардың азаматтық құқықтарын шектеу, т.б.) жағдайында пайда болады. Сондай-ақ, өзге мемлекеттердің астыртын саясаты салдарынан да туындайды. Жікшілдік салдары мемлекет ішінде азамат соғысы басталу қаупін туғызады және мемлекеттік төңкеріс пен бөлініске дейін соқтыруы ықтимал. Сепаратизм түрлері Сецессия — қандай да бір этникалық немесе этноконфессионалдық топтардың мемлекеттен территориялық бөлініс арқылы өз егемендігін алу мақсатында талаптар қоятын саяси қозғалыс. Бұл жағдайда мемлекеттік басқарудың және халықтың бірлігі бұзылады. Иррердентизм — халықтық бір бөлшегінің көрші мемлекетке қосылу мақсатында бөлінуі. Мысалы, 90-жылдардың басындағы Абхазияның грузияның құрамынан шығып Ресейге қосылуға ұмтылуы. Энозис — халықтың кіші бөлігінің мемлекеттен көп бөлігі орналасқан мемлекетке көшу мақсатында бөлінуі. Мысалға, Таулы Қарабахтың армян халқының Әзірбайжаннан бөлініп Арменияға қосылуды талап етуі. Ирредентизм және энозисте мемлекетішілік қақтығыстан мемлекетаралық қақтығысқа трансформациялану орын алады. Тағы қараңыз * Ұлт-азаттық қозғалыс * Сецессия Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Үгіт-насихат

Үгіт-насихат технологиялары — жалпы адамдардың санасезімін бақылап, арбауға бағытталған технологиялар. Мұндай жағдайларда қолданылатын қоғамдық пікірмен байланыс және ақпараттандыру тәсілдері мен техникалары саяси реакциялар мен қалың қауымның, халықтың қалауын жасанды түрде түзуге бағытталған. Бұл тұрғыда ақпараттандыруға тән үгіт-насихаттың негізгі тәсілдері мен әдістері ретінде дезинформацияны, мәліметтерді бұрмалау, реципиенттердің санасын арбау технологияларын жатқызуға болады. «Дезинформация» термині I дүниежүзілік соғыс жылдарында қарсыластарды адастыру, шатастыру, жаңылыстыру мақсатында қолданылды. Бұл тактика қарсыласты тікелей алдауға, жала, жалған фактілерді бұрмалап беруді білдіреді. Жалған хабар тарату арбау технологияларының құрамдас бөлігі. Ол ерекше ақпарат арқылы реципиенттер санасында коммуникатордың өз мақсатымен сәйкес келіп, үндесетін ниет туғызуды көздейді. Басқаша айтқанда, арбау реципиенттердің еркін көзге ілмей, оларға құрал ретінде қарап, ниетін бағдарлау, оған жат мүдделерге қызмет еткізу. Жасырын жүргізілетін контрагенттің ойы мен сана-сезімін басқаруда арнайы соған сәйкес ақпараттық тәсілдер ойластырьшады. Мысалы, үзіп немесе тандап ақпараттандыру. Бұл жағдайда реципиенттерге оқиға жайлы ақпарат толық берілмейді. «Ақпарат толқыны» адамға аққарасын айыруға мұрсат бермейді, сөйтіп шарасыз күйге түсіреді. Арбаудың тағы бір көп кездесетін түрі «ақпаратты қалыптандыру». Яғни, дайын бейнелерді, стереотиптерді сомдау. Олар мағыналық өңдеуді қажетсінбейді, сондықтан, сөзсіз бағдарланған реакция тудырады. Мысалы, кеңестік кезеңде капитализм, жеке меншік образдары жағымсыз мәнге ие еді, ал жағымды социализм керісінше, бейбітшілік, түрақтылық ұясындай сипатталатын. Мұндай қалыптандырылған бейнелер көбіне адамдар арасында әлеуметтік, ұлттық, діни алауыздық тудырады. Арбау түріндегі көп кездесетін, кең таралған тәсілдердің бірі таңба тағу, яғни жекелеген адамдарға, олардың іс-әрекетгеріне үзілді-кесілді оң немесе теріс баға беру. Сондай-ақ арбау технологияларына ақпаратқа кең түсініктеме беруден бас тартып, оны психологиялық ұйытып, сендіру техникасымен алмастыру техникасы жатады. Мұндай ақпараттық арсенал әлеуметтік қатерлі аймақтарда қолданылады. Мысалы, тұрғындардың әртүрлі топтарының арасындағы қарсыластықты пайдалану, биліктің адалдығына күмән келтіру, тағы басқалар. Мұндай акциялар адамдарда қорқьшыш, үрей, жек көрушілік тудырады. Сондай-ақ диффармация, яғни, қарсыласты әш-керелейтін ақпаратты жариялау да кең тараған (Қараңыз: Диффамация.) Үгіт-насихат түріндегі ақпараттық технологиялар саяси жанжал, ақпараттық және психологиялық соғыс, ақпараттық лаңкестік, бақталастардың мүдделері мен қоғамдық репутацияларына нұқсан келтіру, тіпті, оларды саясат аренасынан тықсырып, шығарып тастауға бағытталады. Дереккөздер
Тік ішек

Тік ішек (прямая кишка) (intestinum rectum, лат. intestinum — ішек, rectum — тік) — жуан ішектің қысқа соңғы бөлігі. Ол жамбас қуысында омыртқалар мен жыныс мүшелерінің аралығында орналасады.Оның кілегейлі қабығы цилиндр тәрізді көбелі эпителиймен астарланған. Бұрлер болмайды. Ішектің соңғы сыртқа шығар бөлігінде эпителий қабаты көпқабатгы жалпақ эпителийге ауысады. Кілегейлі қабықта лимфоидты құрылымдар көптеп кездеседі. Етті қабық ішкі сақинаша және сыртқы ұзынша қабаттардан тұрады. Сірлі қабықпен тік ішектің тек алдыңғы бөлігі ғана қапталған. Ол ішекті жамбас қуысына іліп тұратын қысқа шажырқай түзеді. Оның артқы бөлігін сыртынан адвентиция қаптайды. Дереккөздер
Май безі

Май безі (сальная железа); (glandulae sebaceae, — без, sebum - май) — құрылысы жағынан қарапайым, көбінесе, тарамдалған альвеолалы (көпіршікше), сөл бөлуіне байланысты голокринді бездерге жатады. Май безі терінің емізікше қабатында және емізікше мен торлы қабаттардың шекараларында орналасады. Май безінің секрет бөлетін соңғы бөлімін көпқабатты безді эпителий құрайды. Бездің қысқа келген шығару өзегі түк түбірі фолликулына ашылады. Май безінің секреті тері түктері қабаттары мен түк түбірі эпидермисін майлайды, микроорганизмдер мен шаңды өткізбейді, қорғаныс қызметін атқарады. Дереккөздер
Алдыңғы аяқ (қол) қаңқасы

Алдыңғы аяқ (қол) қанқасы (skeleton membri thoracici; — қаңқа, — аяқ, — көкірек) — жануарлардың алдыңғы аяқтарының (адамда қолдың) сүйектерінен тұрады. Алдыңғы аяқ (қол) қаңқасы өз кезегінде екі бөлімнен: иық белдеуінің қаңқасы мен еркін қозғалатын бөлім қаңқасынан құралған. Алдыңғы аяқ (қол) иық белдеуінің қаңқасын (skeleton cingulum membri thoracici): құстарда — жауырын (scapula), бұғана (clavicula) және құстұмсықша сүйек (os coracoideum); адамда, маймылдар мен мысық тұқымдас жыртқыш аңдарда — жауырын мен бүғана; үй жануарларында (түяқты жануарлар мен иттерде) — тек жауырын құрайды. Алдыңғы аяқ (қолдың) еркін қозғалатын бөлімінің қаңқасы (skeleton membri thoracici liberi) — өз кезегінде үш бөліктен: жоғарғы (проксимальды) бөліктен, ортаңғы бөліктен және төменгі (дистальды) бөліктен тұрады. Проксимальды бөліктің (stylopodium) қаңқасын — тоқпан жілік (humerus s. os brachii), ортаңғы бөліктің (zeugopodium) қаңқасын — білек сүйектері, дистальды бөліктің (autopodium) қаңқасын — алдыңғы аяқ (қол) басының сүйектері құрайды. Білек сүйектеріне (ossa antebrachii): кәрі жілік (radius) және шынтақ сүйегі (ulna) жатады. Алдыңғы аяқ (қол) дистальды бөлігінің қаңқасын — алдыңғы аяқ (қол) басының қаңқасы (skeleton manus) деп атайды. Ол өз кезегінде үш қатар орналасқан бөліктерден: жоғарғы қатардағы — негізгі бөліктен (basipodium), ортаңғы қатардағы — аралық бөліктен (metapodium), төменгі қатардағы — соңғы бөліктен (acropodium) құралған. Негізгі бөліктің қаңқасын — тізе (білезік) сүйектері (ossa carpi), аралық бөліктің қаңқасын — алдыңғы жіліншік (алақан) сүйектері (ossa metacarpalia), соңғы бөліктің қаңқасын - бақай (саусақ) сүйектері (ossa digitorum manus) құрайды. Адам мен жануарларда саусақ (бақай) сүйектері үш бунақтан (фалангадан): жоғарғы бунақтан — тұяқты жануарларда тұсамыс сүйектен (os compedale), ортаңғы бунақтан — топай сүйектен (os coronale), төменгі бунақтан — тұяқ сүйектен (os ungule, os ungulare) құрайды. Итте төменгі бунақ сүйегі — тырнақ сүйек (os unguiculare) деп аталады. Дереккөздер