kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Геометриялық түрдегі шартты теңдеулер

Геометриялық түрдегі шартты теңдеулер - триангуляцияны теңдестірудің коррелаттық әдісі кезіндегі бастапқы тендеулер. Олардың жалпы саны артық өлшеулер санына тең болады (бос дорежелер санына). Осы тендеулердің біразы Геометриялық түрдегі шартты теңдеулердің ең қарапайым түрінде жазылуы мүмкін: 1) фигуралар (үшбұрыштар) тендеулері; 2) горизонттар (бұрыштарды теңдестіруде ғана пайда болады) теңдеулері; 3) қосындылар мен айырма- шылықтар тендеулері; 4) дирекциондық бұрыштар (азимуттар) тендеулері. Шартты теңдеулерде белгісіздер ретінде тікелей өлшенген бұрыштар немесе бағыттар кіреді. Шартты түзетулер теңдеулерінің 0-ге тең сандары болады. Осындай қарапайым теңдеулер бірінші кезекте жазылады. Дереккөздер
Меншікті потенциалдық энергия

Меншікті потенциалдық энергия (Удельная потенциальная энергия) — дененің көлем бірлігіне тиесілі потенциалдық энергиясы. Материалдың энергия сыйымдылығын бағалайтын шама, ол потенциялдық энергияның (U) көлемге (V) қатынасымен анықталады: *: немесе *:u = U v - U ф , мұндағы U v - көлем өзгеруінің, ал U ф - пішін өзгеруінің меншікті потенциялдық энергиясы. Дереккөздер
Армияның шабуыл операциясы

Армияның шабуыл операциясы — жалпы әскери (танктік) армия әскерлерінің мақсаттары, тапсырмалары, орындары және уакыттары бойынша келісілген бірыңғай мәніспен және жоспармен қарсыластың қарсы тұрған топтастығын талқандау және оперативтік маңызы бар аудандарды (объектілерді) алу мақсатында жүргізетін ұрыстарының, соққылары мен маневрлерінің жиынтығы. Әдетте шабуыл операциясының барысында майданның басқа армияларымен, күштерімен және құралдарымен, ал теңіз жағалауындағы бағыттарда флот күштерімен өзара бірлікте жүргізіледі. Жеке операциялық бағыттарда армия операцияны өз бетімен жүргізуі мүмкін. Армияның шабуыл операциясына 1-ші және 2-ші эшелондағы әскерлердің, ракеталық әскерлердің және артиллерияның, авиацияның, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің қол астындағы арнайы әскелердің және армиялық резервтердің ұрыстық іс-орекеггері кіреді. Армияның шабуыл операциясын жүргізу карсыласты атыспен жоюдан, оның әуе соққыларына тойтарыс беруден, әскерлердің корғанысты бұзып өтудегі, шабуылды дамытудағы, қарсыластың күші мен құралдарын жоюдағы және әскердің тағайындалған аудандарды (шептері) алудағы іс-әрекетгерінен тұрады. Армияның шабуыл операциясының барысында немесе аяғында армияға, әдетге, келесі операцияға тапсырма беріледі. Дереккөздер
Қабылдап таратушы

Қабылдап таратушы (Приемопередатчик) — бір ғана антеннаға бекітілген радиокабылдағыш пен радиотаратқыштан тұратын радиостанция. Қабылдап таратушы ультра қысқа толқынды радиостанцияларда, әсіресе радиокондырғының салмағы мен көлемін азайту керек болған жағдайларда қолданылады. Дереккөздер
Ғарыштық ұрыс құралдары

Ғарыштық ұрыс құралдары — жаңа стратегиялық қарулар, олардың құрамына ұшқышты, ұшқышсыз ұшу аппаратары кіреді. Ол соғыс мақсатында ғарыш кеңістігінде ядролық кару тасушы ретінде колданылады, сондай-ақ барлау жүргізуге, ғарыштық ұшу аппараттарын, байланысты, басқару және радио аркылы қарсы әрекеттерін жоюға арналған. АҚШ-та ғарыштық ұрыс құралдары ретінде әр түрлі жасанды жер серіктері мен ғарыш кемелерін, онын ішінде ракетамен каруланған бомбалаушы серіктерді, ғарыштық үшкышты (гарышкерлері бар) бомбалаушыларды, әр түрлі мақсаттағы ракеталар мен арнайы әскери радиоэлектрондық аппараттармен жабдықталған езге де ұшу аппараттарын қолдануды ойластыруда. Олар үшкышты маневрлі ғарыш кемелері қарсыластын аумағын барлау, серіктерді орбитада тосып альш, жою міндеттерін орындауға кабілетті болуы тиіс деп есептейді. Америкалық әскери мамандар ғарыштық ұрыс құралдары аркылы казіргі техникалық құралдардын мүмкіндіктерінен бірнеше есе асып түсетін стратегиялық міндеттерді шешуге болады деп санайды. Дереккөздер
Зоман

Зоман — жалпы улы, жүйкені жансыздаңдыратын улағыш зат. Ол жазда жергілікті жерде бір сағаттан бір тәулікке дейін және одан да көп уақыт тұрып қалатын, камфораның әлсіз иісі бар түссіз немесе сарғыш түсті сұйықтық түрінде болады. Улылығы жөнінен зариннен кушті және булану кезінде тері арқылы адам ағзасына өту деңгейі жоғары. 3оманмен зақымдану белгілері мен одан қорғану амалдары заринмен бірдей. Дереккөздер
Атыс дәлдігі

Атыс дәлдігі (Меткость стрельбы) — белгіленген нүктеден нысанаға түсудің орташа нүктесі мен жайылу нүктесінің орналасу дәлдігімен анықталады. Мұнда көздеген нүктеге түсудің орташа нүктесі неғүрлым жақын, ал оқтың (снарядтың) жайылуы неғүрлым аз болғаны жақсы. Нысанадағы көзделген нүктеден тию нүктесінің қашықтығы мыңның жартысынан аспағанда, ал жайылуы кестелік мөлшерден аспағанда атыс дәл деп есептеледі. Атыс дәлдігі қалыпты ұрысқа қаруды дәл кезеу, қару мен оқ-дәріні ұқыпты сақтау, атушының қаруды жетік меңгеруі арқылы қамтамасыз етіледі. Атыс дәлдігін жақсарту үшін атушы нысанаға дейінгі қашықтықты анықтай алуы, оқтың ұшуына әсер ететін метерологиялық жағдайларды білуі және соған сәйкес көздеуішті қоя білуі, атыс тәсілдерін дұрыс меңгеруі қажет. Мүлтіксіз көздеп көп атысы тура тиетін атқыш мерген атқыш деп есептеледі. Дереккөздер
Өзеннің су өткізгіштігі

Өзеннің су өткізгіштігі, өзеннің сулылығы – белгілі бір кезенде (он күнде, бір айда, маусымда, бір немесе бірнеше жыдда) өзеннің арнасымен ағып өткен судың орташа мөлшері. Әдетте, судың көп жылдық шығынының немесе жылдық ағынының көп жылдық орташа көлемінің шамасымен өлшенеді. Дереккөздер
Зонд шар

Зонд шар (Шар-зонд) ауа қабатын (атмосфераны) зерттейтін аспап. Ол сутек толтырылған резеңке шардан тұрады. Оған ауаның қысымын, температурасы мен ылғалдылығын жазып отыратын метеорограф бекітіледі. Белгілі бір биіктікте шар жарылып, метеорограф парашютпен жерге түседі. Зонд шартың көтерілу биіктігі — 40 км-гe дейін. Егер оған өз көрсеткіштерін автоматты түрде хабарлап отыратын радиәаспап ілінген болса, мұндай құрал радиозонд деп аталады. Дереккөздер
Қайрау, шарықтау

Қайрау, шарықтау (Заточка) — құралдық материал түпкілікті механикалық қасиеттерге ие болған соң тиісті геометриялық параметрлер мен кескіш жиектердің жасалуын немесе қалпына келтірілуін қамтамасыз ету мақсатында кескіш құралдың алдыңғы, артқы және өтпелі беттерін өндеу процесі. Қайрау әмбебап және арнайы қайрағыш білдектерде қажақ-алмас құралдардың көмегімен, сонымен қатар өндеудің электрохимиялық және электрофизикалық әдістерін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Жону арқылы өңдеудің өнімділігі, өңделген беттердің кедір-бұдырлығы және құралдың тұрақтылығы Қайрау сапасына байланысты болады. Дереккөздер
Ғарыштық ұшу аппараттары

Ғарыш аппараты — жартылай болсада, ғарыш кеңістігінде, яғни тығыз атмосфераның сыртымен ұшатын ұшу аппараттары (100 километрден жоғары). Ғарыш аппараттарының ұшуы белсенді (қозғалтқыштарымен жұмыс жасайтын) және енжар (тарткышсыз) болып бөлінеді. Белсенді ұшу енжар ұшудан озық болады, бірақ белсенді ұшуда кайталап ұшу беліктері болуы да мүыкін. Ғарыш аппараты ұшкышсыз да, ұшқышты да (ғарышкермен) болуы мүмкін. Дереккөздер
Темірқорам

Темірқорам (Кокиль) - көп мәрте пайдаланылатын металл қорама; күйма қорама пішінінің күрделілігіне қарай екі не одан да көп бөліктен қүралады. Ажырамалы және ажыратылмайтын түрлері болады. Темірқорамга қүю арқылы жедел суитындықтан қүймалардың үсақ түйіршікті қүрылымы, барынша тыгыздыгы, сондай-ақ өлшемдерінің дөлме-дәл болуы қамтамасыз етіледі. Сериялы және жаппай өндірісте қолданылады. Дереккөздер
Ғарыштық шабуылдан қорғану

Ғарыштық шабуылдан қорғану — әуе шабуылына қарсы корғаныстын құрамды бөлігі. Қарсыластың соғыс мақсатында (ядролық қару тасушы ретінде, барлау жүргізу мақсатында және т.б.) ұшу кеңістігінде қолданатын ғарыштык құралдарын жоюға арналған. Ғарыштық шабуылдан қорғанудың негізгі құралдары — арнаулы ғарыштық кемелер, серіктер — жойғыштар және раксталар, радиоэлектрондық аппараттармен жабдықталған басқа ұшу аппараттары. Дереккөздер
Африкатану

Африкатану — Африка халықтарының мәдениет тарихын, фольклоры мен әдебиетін зерттеумен шұғылданатын гуманитарлық пәндердін жиынтығы. Лингвистикалық африкатану Африка құрлығындағы толып жатқан тілдерді зерттейді. Африка тілдерін зерттеуге 18 ғасырдан соны мен 19 ғасырдың басында А. Ф. Гіотт, X. Штейнталь, Р. К. Раек тағы басқалар Еуропа тіл ғалымдары көңіл бөлген. Казіргі Африка тіл білімі кенмағынада египтология мен жарым-жартылай семитологияны қоса қамтып, құрлықтағы барлық тілдерді зерттейді. Ал тар мақынада "Африка тіл білімі" Сахараның оңтүстігіндегі конгокордофон, нил-сахара, койсан тағы басқа Африка тілдерін зерттеумен шұғылданады. 19 ғасырдың сонында африкатану Бассе және Р. Бассе негізін салған бербертану ғылымы пайда болды. Казіргі бербертану берберливия тілдерін зерттейді. Сомали, оромо, афер, бедауйе тағы басқа кіретін кушит тілдерін зерттеу 19 ғасыр 1-жартысынан басталды. Африка тілдерін зерттеу КСРО-да Н. В. Юшманов, П. С. Кузнецов, Д. А. Ольдерогге, И. Л. Снегиров есімдерімен байланысты. Еуропада Африка тілдерін зерттеу осы құрлықты отарлаумен байланысты туған. Онын ірі орталықтары 19 ғасыр бері Германияда, Ұлы Британияда, Францияда, Бельгияда, 20 ғасыр 2-жартысында АҚШ-та, Австрияда құрылган. Африка тілдерін зерттеумен 20 ғасыр Африка ғалымдары айналыса бастады. 1930 жылы Кения, Танганьика, Уганда, Занзибарды қамтитын Аймакаралық комитет құрылған. Эфиопия тілдерін зерттейтін Академия ашылды. Орталык және Батые Африка тілдерінің көпшілігі университеттер мен Халық ағарту министрліктері жанындағы арнаулы орталықтарда (Камерун, Нигер, Нигерия, Мали, Того, Беним, Сенегал тағы басқа елдердегі) зерттеледі. Дереккөздер
Изосызықтар (Әскери іс)

Изосызықтар (Изолинии) - карталар мен арнайы схемаларда бірдей мағыналы нүктелерді қосатын сызықтар; изобаттар — су бассейндерінің (мұхиттардың, теңіздердің және т.б.) бірдей тереңдіктегі жерлерін қосатын теңіз картасындағы сызықтар; изобарлар — синоптика картасында ауа қысымы бірдей жерлерді бір-бірімен қосатын сызықтар, изогипстер — абсолютті биіктігі бірдей жерлердін нүктелерін қосатын топографиялық картадағы сызықтар; изогондар — картадағы магнитгі меңзерлердің бірдей иілу нүктелерін косатын сызықтар; изоклиндер — картада бірдей магнитті бұрылу нүктелерін қосатын сызықтар және т.б. Дереккөздер be-x-old:Ізалінія bg:Контурна линия ca:Isolínia cs:Vrstevnice da:Højdekurve de:Höhenlinie en:Contour line es:Curva de nivel et:Samakõrgusjoon fa:منحنی تراز fi:Isoviiva fr:Courbe de niveau hr:Izohipse ht:Entèval kontou hu:Szintvonal io:Izolineo it:Isoclina ja:等高線 lt:Izohipsė lv:Izolīnija ms:Kontur nl:Contourlijn nn:Kote no:Kote pl:Warstwica pt:Curva de nível ru:Изолиния sh:Izohipsa sr:Изохипса sv:Höjdkurva tr:Eşyükselti eğrisi uk:Ізогіпси zh:等高線
Имитациялық құралдар

Имитациялық құралдар (Имитационные средства) — соғыс техникасы улгілерінің жұмыс жасау және олардың жануының сыртқы көрінісін елестетуге, жазылу учаскелерін жасауға, әскерді бүркеуге және т.б. арналған аппаратуралар мен құрал-жабдықтар. Имитациялық құралдарға жалған құрылыстар, соғыс техникасының макеттері (сұлбалары), оқсыз ату, пиротехника, жарық және дыбыстық имитация, түтін салу, радиәэлектрондық және т.б. жабдықтар жатады. Дереккөздер
Металдағы газ

Металдағы газ (Газ металла) — құйманың кристалдануы және қатаюы кезінде оның құрамындағы біртіндеп тысқа шыға бастайтын ауа, жанған органикалық отын газы, арнайы газдар атмосфералары (гелий, аргон, азот, сутек және т.б.). Дереккөздер
Иммундау

Иммундау (Иммунизация) әскерде жұқпалы ауруларға қарсы жүргізілетін белсенді санитариялық- профилактикалық шара. Иммундау — бөлімдер мен бөлімшелердегі жеке құрамға бір немесе бірнеше жұқпалы ауруға қарсы жасанды түрде иммунитет жасау мақсатында профилактикалық егу жүргізу. Осы мақсатта арнайы егу дәрі-дәрмектері (вакцина, сарысу т.б.) қолданылады. Дереккөздер
Импульстік сәулелендіру

Импульстік сәулелендіру (Импульсное излучение) — импульс түрінде қысқа радиотолқынды электрмагнитті энергияны радиотехникалық қондырғылармен сәулелендіру. Әдетте, импульстердің өздеріне қарағанда уақыт аралығы үлкен. Импульстік сәулелендіру көбіне радиолокация мен радионавигацияда қашықтық координаттарын анықтау үшін, сонымен қатар радиобайланыста, телебасқару мен телеөлшемдер радиожелілерінде, көп арналы жүйелерде арналарды уақытша бөлу үшін қолданылады. Импульстік техника (Импульсная техника) — импульстік ретпен жұмыс жасайтын радиоэлектрониканың саласы (электронды құрылғылар электр сигналдарының әсеріне үздіксіз емес, кейбір уақытта ғана түседі). Импульстік техника электр импульстерінің қалыптасуын, олардың өзгеруі мен өлшемдерін зерттеу мен қолдануды, сондай-ақ автоматика, телемеханика және есептеу техникасында, электр байланысы мен радиолокацияда, теледидар мен өлшеуіш техникада қолданылатын импіульстік жүйелердің жобалануы мен есептелуін қамтиды. Импульстік техника әскери техникада көп қолданылады. Дереккөздер
Арнайы мақсаттағы әскерлер

Арнайы мақсаттағы әскерлер — бірқатар мемлекеттердің қарулы күштеріндегі ерекше бөлімдер мен бөлімшелер. Олар диверсиялық-барлау және террорлық әрекеттер жасауға, шетелдік аймақта немесе қарсылас тылында көтеріліс, насихат және қопару қимылдарын ұйымдастыруға, психологиялық соғыс жүргізуге арналған; бейбіт уақытта да, әсіресе халықаралық жағдай шиеленіскен кезеңде пайдаланылады. Олардың қару-жарағында атыс қарулары, минаатарлар, жеңіл артиллериялық зеңбіректер және арнайы диверсиялық жабдықтар, үгіт-насихат жүргізуге арналған техникалық құралдар болады, жеке құрамы арнайы мектептерде даярланады. Дереккөздер
Атыс жолағы

Атыс жолағы (Полоса огня) қорғаныста қарсыласты мотоатқыштар және танк бөлімшелерінің (роталарының, взводтарының) атысымен жою көзделген шектегі жергілікті жер алқабы. Оны атыс жүйесін ұйымдастыру кезінде батальон (рота, взвод) командирі тағайындайды. Атыс жолағының оң және сол жақ шекаралары жергілікті жер заттарымен (бағыттарымен) белгіленеді. Атыс жолағының терендігі қолда бар атыс құралдарының нақты ату қашықтығымен, ені — қорғаныстағы тірек пунктінің немесе позицияның маңдайшеп мөлшерімен анықталады. Атысты көрші бөлімшелермен бірлесіп ұйымдастыру мақсатында атыс жолағымен қатар қосымша атқылау секторлары тағайындалады, ал көршілес бөлімшелер түйіскен жерлерде олардың атыс жолағы озара жабылады. Атыс жолағыында бақылау ұйымдастырылады, барлық атыс құралдары үшін міндеттер анықталады, бөлімшелердің атыс жолақтары мен шоғырланған атыс еңірлері, сонымен қатар бөлімшелердің, пулеметтердің, зеңбіректердің, танктердің және басқа атыс құралдарының негізгі және қосымша атыс секторлары тағайындалады. Дереккөздер
Металдандырғыш

Металдандырғыш (Металлизатор) — металдандырылатын бұйымның физика-химиялық және механикалық қасиетгерін өзгерту үшін оның беткі қабатын металдармен немесе қорытпалармен жұқа қабатпен қаптау. Металдандырудын барлық түрлерімен металл қабаты жағылғанда қолданылатын жабдықтар түрлерінің жиынтыгы металдандырғыштар деп аталады. Дереккөздер
Ұлттық қорғаныс университеті

Қазақстан Республикасының Ұлттық қорғаныс университеті — Қазақстан Қарулы Күштерінің аға офицерлерін даярлауға арналған жоғары әскери оқу орны. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының қаулысы негізінде, КСРО Қорғаныс Министрінің 1970 жылы 19 желтоқсандағы бұйрығымен Алматы жалпы әскери училищесі болып құрылды. 1973 жылдың 19 шілдесінде училищеге КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен "Кеңес Одағының маршалы И.С.Конев атындағы Алматы жоғары жалпы әскерлік командалык училищесі" атауы берілді. Бұрынғы атауы — Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери академиясы (ҚР ҚК ӘА). 1997 жылдың 11 ақпанында білікті офицер кадрларын дайындау жүйесін жетілдіру мен әскери ғьшымды дамытуға жағдай жасау мақсатында ҚР Президентінің Жарлығымен Кеңес Одағының маршалы И.С.Конев атындағы Алматы жәғары әскери училищесі ҚР Білім және мәдениет министрлігінің 1997 жылғы 28 тамыздағы "ҚР Қарулы Күштері әскери академиясының адъюнктурасын ашу туралы" шешіміне сәйкес "Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріиің әскери академиясы" болып өзгертілді. 2000 жылдың соңында Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери академиясы 6696 офицер дайындап шығарды. Тарихы Әскери академияның құрылуы 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қарулы күштердің алдында аға офицерлерді даярлау және олардың біліктілігін арттыру мәселесі тұрды. Бұл мәселе қарулы күштер офицерлерін Ресей Федерациясының және шетелдердің әскери оқу орындарында оқыту арқылы ішінара шешілді. 1997 жылы 11 ақпанда Алматы жоғары әскери училищесін реформалау туралы Қазақстан Президентінің Конев И.С. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясына жарлығы шықты. Бұл шешімді сол кездегі мемлекеттің экономикалық жағдайы талап етті. Жүргізілген реформаның нәтижесінде бұрынғы құрама қарулы қолбасшылық училищесінің базасында курсанттарды әртүрлі әскери мамандықтар бойынша бұрынғы даярлау да жүзеге асырылып, 4 жылдық бағдарламаның соңында лейтенант әскери атағын алу, және 2 және 3 жылдық бағдарлама бойынша аға офицерлер қатарынан студенттердің біліктілігін арттыру. Бұл үйлестіруге тәжірибелі педагогикалық ұжымның, сондай-ақ мектептің тиісті оқу-материалдық-техникалық базасының болуы ықпал етті. 1997 жылы 16 маусымда Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы туралы ереже» №977 қаулысы шықты, онда курсанттар мен тыңдаушыларды, сондай-ақ оқуды ұйымдастыру ережелері айқындалды. Әскери академияны егжей-тегжейлі ұйымдастыру (Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясының Жарғысы). Әскери академияға жүктелген негізгі міндеттер: * жоғары әскери және жоғары әскери-арнайы білімі бар офицерлер даярлау; * офицерлерді қайта даярлау және жетілдіру; * әскери ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлау. Тағы қараңыз * Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі * Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері * Құрлық әскерлерінің әскери институты Дереккөздер
Геоморфологиялық бірлік

Геоморфологиялық бірлік - 1) аудандау жұмысында физикалық-географиялық (геоморфологиялық) провинцияга теңдес ауқымды аймақтарды геоморфологиялық жіктеуде алынған типтік бөлімше; 2) геоморфологиялық ауданға сәйкес келетін геоморфологиялық аудандаудың ең бөлшекті бірлігі. Бұл орографиялық жағынан алғанда біртекті аудан, ол өзін қоршаған аудандардан бедердің генетикалық біртектілігімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Индикатор (Әскери іс)

Индикатор (лат. indicator корсеткіш) — бақылау объектісінің жайкүші мен барысын адамның қабылдауына неғұрлым ыңғайлы түрде бейнелейтін аспап (құрылғы). Индикаторлар көрсеткіштері көзге корінетін (жарық, меңзер, цифр арқылы), естілетін (қоңырау, сирена, шертпе дыбыстар), тактильді (иіс, теріге білінетін) болып бөлінеді. Әр түрлі үлгідегі индикаторлар әскери істе де қолданылады (мыс., радиоактивті индикатор , газанықтағыштар, газталдағыштар). Дереккөздер
Үнді жорығы

Үнді жорығы – Үндістанды отарлау жоспары. 1791 жылы Франция Үндістанды бірігіп жаулап алу мақсатымен Екатерина II-мен келіссөз жүргізеді. Аяқсыз қалған бұл келіссөз Екатерина қайтыс болғаннан кейін қайта жанданды. Жаңа патша Павел І Н.Бонапартпен келісе отырып, жорықтың нақты жоспарын жасайды. Ол бойынша екі мемлекет 35 мыңнан 70 мың әскер шығарып, француз әскері Каспий теңізі арқылы Қызылсу шығанағына түсетін болды да, орыс армиясы Астрахан, Гурьев (Атырау) арқылы Үстірт, Хиуа жолымен жолындағы елдерге қарулы күшін көрсете отырып, Моғол империясын қалпына келтіреміз деген желеумен Үндістанға аттануға тиіс болды. Сөйтіп, 1801 жылы 1 наурызда Дон әскерінің атаманы генерал Орловтың басшылығымен 40 казак полкі – 22507 адам 24 зеңбірекпен Еділден өтті. Астраханда оларға 500 адамдық қалмақ полкі мен жаяу әскер полкі қосылуға тиіс болды. Орыс армиясының қолбасшысы болып, кейіннен 1812 жылғы Отан соғысының батыры М.И. Платов тағайындалды. Әскер Гурьев қалашығына жақындаған кезде патша Павел І-нің қайтыс болғаны жайлы хабар келді. Жаңадан таққа отырған Александр І-нің бұйрығымен әскер кері қайтарылып, қазақ даласының батысы үлкен ойраннан аман қалды. Дереккөздер
Индукциялық теңіз минасы

Индукциялық теңіз минасы (Индукционная морская мина) — кеменің магниттік өрісінің кернеуі өзгергенде іске қосылатын индукциялық жарғышы бар түйіспесіз мина. Жарғыш жүріп бара жатқан кеменің астында ғана іске қосылады. Кеменің магниттік өрісінің қабылдағышы ретінде индукциялық орауыш қолданылады. Дереккөздер no:Mine#Sjøminer
Геоморфологиялық зоналылық

Геоморфологиялық зоналылық - географиялық ендік бағытындағы зоналылықтың әсерінен бедер түзу процестері мен бедер пішіндері кешендерінің бөлінуі. Жер бетінде жылжудың ендік-зоналық таралуымен немесе морфологиялық вертикаль зоналылықпен, яғни таулардың биіктік белдеулеріне байланысты. Дереккөздер
Инерциялық басқару

Инерциялық басқару (Инерционное управление) — баллистикалық ракетада қолданылатын басқару жүйесі. Ракетаның бөгде ақпараттарды қабылдамай нысананы аңдуына мүмкіндік жасай отырып, жылдамдатуды өлшеу жолымен берілген траекториядан ауытқуын айқындайды және дәлдейді. Дереккөздер
Арнайы мақсаттағы десант

Арнайы мақсаттағы десант — қарсылас қорғанысына ішкерілей еніп диверсиялық және барлаушылық сипаттағы міндеттерді орындау үшін оперативтік бірлестіктің басшылығы қолданатын десант. Оның міндеттері: қарсыластың маңызды объектілерін өртеп жіберу, суға батыру, соғыс техникасының жаңа үлгілерін алу және т.б. Мүндай десанттың құрамы бөлімше, взвод, рота болуы мүмкін. Оларды түсіру үшін тікұшақтар, көліктік ұшақтар, жүзбелі танктер, су асты кемелері қолданылады. Дереккөздер
Атыс жүйесі

Атыс жүйесі (Система огня) шабуылға шыққан қарсыласты жою үшін қорғаныс шебінде қойылған міндеттердің орындалуына, жердің ерекшеліктеріне, әскери-инженерлік бекіністерге байланысты барлық қару түрлерінен атуға дайындалу. Атыс жүйесі ядролық соққыны есепке алып құрылады және оны толықтырады. Дереккөздер
Дайындалған қорғаныс

Дайындалған қорғаныс — алдын ала инженерлік әдіспен толық жабдықталған, әскерлер орналаскан корғаныс. Дайындалған қорғаныстың қуатын ракеталық-ядролық қару және авиация мен артиллерия толықтыра түседі. Бөлімшелер, бөлімдер, құрамалар күшімен барлық ағыс әдістері қатар қолданыла отырып, қорғаныс жасалады. Дереккөздер
Қайтакристалдандыратын босаңдату

Қайтакристалдандыратын босаңдату (Отжиг рекристаллизационный) — 1) рекристаллизация босағасынан жоғары температурада немесе тең температурада илемді деформациямен беріктенген металды босаңдату; 2) деформацияланған металды термиялық өңдеген кездегі негізгі процесс. Қайта кристалдануда жаңа түйіршіктер пайда болып, кейін біртіндеп ұлғаяды. Қ.б. толық, толық емес және текстуралы болып бөлінеді. Дереккөздер
Адамды төңіректейтін жануарлар

Адамды төңіректейтін жануарлар (синантропное животное; , syn — бірге, antropos — адам) — адамды маңайлап мекендейтін жабайы жануар. Адамды төңіректейтін жануарлардың үйірсек түрлері де болады, мысалы, қалада қыстап шығатын жабайы үйректер. Мұндай жануарлар адамның қосымша қорегінсіз өмір сүре алмайды. Адамды төңіректейтін жануарларлар адамға жақын жерлерді мекендейтіндер (қарлығаш, сқр қарлығаш,қараторғай, т.б) және адам тұратын жерде қоректенетіндер (тарақандар, т.б) болып бөлінеді. Жеке дарақтары адамға жақын, ал негізгі белігі адамнан қашық тіршілік ететін түрлер — адамды аз төңіректейтін жануар (мысалы, қаладағы үйректер), адамға жақын аз уақыт мекендейтіндер — адамды уақытша төңіректейтін жануар (халық мекендейтін жер арқылы ұшып өтетін құстар, мысалы, самырыққұс) деп аталады. қ. Коңсыластыру
Үлкен сәулет пішіндері

Үлкен сәулет пішіндері – діни-мемориалдық сәулет өнері ескерткіштерінің бір тобы. Үлкен сәулет пішіндері тобын Маңғыстау және Үстірттегі күмбез тамдар мен сағанатамдар құрайды. Олар бір-бірінен алуан түрлі пішіндерімен және әрлендіру әдістерімен, сырлы бояу түрлерімен, безендірілген ою-өрнектерімен ерекшеленеді. Күмбезтамдар тұрғызу уақытына қарай тасты өңдеу және қалау әдістері әрі безендіру дәстүрімен өзгешеленеді. Бұлардың ең ежелгілері 12 – 13 ғасырларға жатады. 18 – 19 ғасырлардағы саз балшықтан соққан кесенелерден басқа, Үлкен сәулет пішіндерінің жалпы пішіні мен құрылысынан және әр түрлі ою-өрнектермен сәнделген көркемдік түр-сипатынан Маңғыстау өңіріндегі дәстүрлі сәулет өнерінің өзіне тән ерекшеліктері байқалады. Мыс., сағанатам төрт қабырғалы, төбесі ашық, алдыңғы қабырғалары биік болып келеді. Оның кереге там, төртқұлақты там деген атаулары бар және ең әсем түрлерінің өзі бір-бірінен төрт бұрышынан шығарылған бағаналарымен, түрлі түсті бояу түрлерімен, безендірілген ою-өрнектерімен ерекшеленеді. Мыс., осындай сәулетті ескерткіштердің бірі – Омар мен Тұр күмбезі (Бейнеу ауданы) және Ескелді Меңдалыұлы Базардың сағанатам пішінді мазары (биіктігі 4 м-ге жуық; Қарақия ауданындағы Жолболды қорымы). Дереккөздер
Атыс карточкасы

Атыс карточкасы (Карточка огня) — қорғаныста бөлімше (танк, қару) командирі құрастыратын кестелік құжат. Атыс карточкасына нысаналарға дейінгі бағдарлар мен қашықтық, бөлімше бекінісі мен ату жолағы, пулемет пен гранатаатқыштың, бөлімше мен майдан алдындағы көрші бекінісі мен олардың ату бағыттары, взводтың шоғырланған атыс өңірлері түсіріледі. Дереккөздер
Әскери өнер тарихы

Әскери өнер тарихы (История военного искусства) — түрлі коғамдық-экономикалық құрылымдарда қарулы күрес тәсілдері мен түрлерін дамыту туралы әскери ғылым саласы. Әскери өнер тарихы қарулы күресті дамыту зандылықтарын айқындайды, стратегияны дамытуды, оперативтік өнер мен тактика мөселелерін және әскери техниканың оларға ықпалын зерттейді. Сонымен қатар әскери техниканың экономикамен, саясатпен, мемлекеттермен өзара байланыстылылығын анықтайды; соғыстардың тарихи тәжірибесін жинақтап, оның қазіргі жағдайда жаңа техника мен қарулы күштерді ұйымдастыру түрлерін ескере отырып, әскери қимылдарды дайындау мен жүргізуге ықпалын айқыңдайды. Дереккөздер
Жылу өткізгіштік

Жылу өткізгіштік — дененің температура айырмасы бар нүктелері арасында бір нүктеден екінші нүктеге жылу энергиясын жеткізу қасиеті; дененің температурасы жоғары жақтан температурасы төмен жағына қарай жылу өткізу қабілеті. Дереккөздер
Дала поштасы

Дала поштасы - *1) Фельдъегерлік-пошталық байланысты қамтамасыз етуші арнайы қызмет. Қарулы күштердің құрылымдарын, мекемелерін өзара және оларды азаматтык ведомстволармен, ұйымдармен, сонымен катар ел тұрғындарымен пошталық байланысты атқаруға арналған. *2) Бейбіт уақытта мемлекеттің аймағынан тыс орналасқан Армияның, Әскери-теңіз флотының бөлімдері мен мекемелерінің шарты сандық, аты, ал соғыс кезінде ол барлық әскери бөлімдерге беріледі. Дереккөздер
Өлшем салмақтары

Өлшем салмақтары - өлшеу нәтижелерінің салыстырмалы дәлдігін сипаттайтын және тең дәлдікті емес немесе әр текті шамаларды бірге өңдеуде пайдаланылатын қосымша сандар. Өлшем салмағын оң санмен білдіру қабылданған, ол орташа квадраттық қателіктің квадратына кері пропорционал болады: мұндағы — пропорционалдық коэффициенті. Егер болса, онда болады. Демек, шамасы саны жағынан салмағы бірге тең нәтиженің орташа квадраттық қателігіне тең болады. Сондықтан шамасын қысқаша салмақ бірлігінің қателігі дейді. Салмақтарды белгілеу кезінде өлшеу нәтижесіне бірге тең салмақты қойып еркін таңдауға немесе шамасын еркін белгілеуге болады. Бұл орайда бірге өңделетін шамалардың салмақтары есептеуге қолайлы сандар болуын басшылыққа алады. Салмақтармен есептеулер жүргізгенде барлық шамалар салмақтарды белгілеу кезіндегі олардың орташа квадраттық қателіктері көрсетілген өлшем бірліктерімен білдіріледі. Дереккөздер
Үйтолы

Үйтолы жерасты мешіті (XVIII-XIX ғғ.) – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген діни сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Түпқараған ауданы, Таушық ауылынан 2 км батыс бағытта орналасқан. Сипаты Ескерткіш 2005 жылы "Маңғыстау тарихи-мәдени қорығы" мемлекеттік мекемесі қызметкерлерімен зерттелген. Мешіт Сарықаспақ дөңінің жанындағы терең сайдың солтүстік-шығысқа қарай бағыттала ойылып салынған. Мешіт құрылысы 4 бөлмеден және жартылай пішіндегі кіреберіс дәлізден тұрады. Бөлмелерінің ұзындығы 3,3 м-ге жуық, ені 3,5 м, орташа биіктігі 2,5 м-дей болып сақталған; мешіттің жалпы биіктігі 7 м. Кіреберісінен кейінгі төбесінен жарық түсіретін ойығы бар орталығы үлкен бөлменің оң және сол жағында екі бөлме, одан әрі қарай аумағы жағынан 2-бөлмеге жалғаса түпкі шағын бөлме (намаз оқитын орын болуы мүмкін) орналасқан. Бөлмелердің аралықтары кең аумақты етіп ашық қалдырылған, қабырғалары доғаланып қашалған, төбелері киіз үйге – аласа күмбезге ұқсатылып жасалған. Жартасты қабырғаның әр жерінде шырақ қоюға арналған шағын ойықтар сақталған. Мешіт ішінде құдық болған. Ел аузында оған ниеті түзу, ақ ниетті адам еңкейсе су шүпілдеп аузына келеді, ал ниеті бұзық адам келгенде, керісінше, суы тартылып қалады деген аңыз сақталған. Ауа райының әсерінен дәліз қабырғалары мүжіліп сынған. Таушық ауылының оңтүстік-батысындағы қырат басына қойылған мазар белгілі дін өкілі Үйтолы Тышқанұлының бейіті. Ол мешіт ішінде бала оқытқан, кейін осында жерленген; басына адамдар келіп, түнеп зиярат етеді. Дереккөздер
Арнайы өңдеу

Арнайы өңдеу — қарсыластың жаппай жою қаруы зардаптарын жою шараларының бірі. Арнайы өңдеуге жеке құрамды санитариялық өндеу, қару-жарақты, ұрыс техникасын, көліктерді, киім-кешекті, жабдықтарды, аяқ киім мен қорғаныс құралдарын дезактивациялау, газсыздандыру және дезинфекциялау кіреді. Арнайы өңдеу ішінара және толық болуы мүмкін. Бөлімшелерде арнайы өңдеуді ұйымдастыру және жүргізу тәртібі зақымдану түріне, қалыптасқан жағдайға, сонымен қатар колда бар өндеу құралдарына байланысты. Арнайы өңдеу тікелей бөлімнің бөлімшелерінде немесе арнайы өңдеу пункттерінде жүргізілуі мүмкін. Дереккөздер
Авиациялық гидроакустикалық станция

Авиациялық гидроакустикалық станция — сүңгуір қайықтарды іздеу мен табу аспаптары мен механизмдері кешенінен тұратын авиациялық құрал. Ол шағын гидролокациялық немесе шупеленгаторлық станция түрінде болады. Авиациялық гидроакустикалық станция сүңгуір қайыққа қарсы қорғаныс дирижаблінде, ұшақта, тіқұшақта орналастырылады. Одан үнемі тыңдау үшін акустикалық антенна суға түсіріледі немесе белгілі бір бағыт бойынша сүйретіледі. Дереккөздер
Атыс кестесі

Атыс кестесі (Таблица огня) қарсыласты атыспен жою және оны орындау тәртібі бойынша артиллериялық бөлімшелердің (бөлімдердің) міндеттерін анықтайтын жауынгерлік құжат. Ол шабуыл кезінде атыспен жою кезеңдері және жалпы әскери бөлім (бөлімше) міндеттері бойынша, ал қорғаныста қарсыласты алыс кіре берісте, алғы шептің алдында жою міндеттері бойынша және оның қорғаныс тереңдігіне енуі кезінде құрылады. Атыс кестесінен үзінділер артиллериялық бөлімше (белім) командиріне тапсырылады. Дереккөздер
Фосфаттау

Фосфаттау (Фосфатирование) — болат, алюминий, мырыш бұйымдарының бетіне фосфаттардан жұқа қабат түсіру. Оның үстіне бояу, лак, май жаққанда бұл қабат атмосфералық тоттанудан жақсы қорғайды. Дереккөздер
Қайтакристалдану

Қайтакристалдану (Рекристализация) — 1) бастапқы деформацияланған фазалар түйіршіктерінен жетілген құрылымы бар үлкен бұрышты шекарамен қоршалған түйіршіктердің пайда болуы және өсуі; 2) деформацияланған металда немесе қорытпада жаңа түйіршіктердің пайда болуы және өсуі немесе тек сол фазаның басқа түйіршіктерінің өсуі арқылы құрылымдық жетілудің арту және деформацияға дейінгі қасиеттердің қалпына келу процесі. Дереккөздер de:Rekristallisation en:Recrystallization (metallurgy) fr:Recristallisation (métallurgie) it:Ricristallizzazione ja:再結晶 nl:Herkristallisatie simple:Recrystallisation sv:Omkristallisation zh:重结晶
Далалық армия

Далалық армия — армия тобы. Бір бөлімнің құрамында немесе өздігінен бір операциялық бағытында ұрыс кимылдарын жүргізуге арналған тон. Ол 2-4 армиялық корпустан, 1-2 дивизиондық ракеталық және артиллериялық бөлімдердін бөлімшелерінен, сондай-ақ арнайы әскерлер, қызмет және тыл бөлімдерінен тұрады. Оған коса армия тобы құрамынан және басты басшылық корынан ракеталық, артиллериялық, әуе-десанттық, тік ұшақтық және басқа бөлімдер (құрамалар) беріледі. Ол соғыс кезеңінде құрылады. Кейбір мемлекеттерде бейбіт уакытта да болады (мысалы, Италия, Түркия). Дереккөздер
Әскери педагогика

Әскери педагогика (Военная педагогика) — Қарулы Күштердің әскери қызметшілерді оқыту мен тәрбиелеудің зандыkықтарын зерттейтін педагогика саласы. Әскери педагогика әскер жағдайында жеке құрамды әскер ісіне үйретуге, саяси санасын арттыруға, олардың жоғары моральдық-жауынгерлік қасиеттерін дамытып, нығайтуға негізделеді. Әскери педагогика өз міндеттерін орындауда қазіргі Қарулы Күштер мен соғыс міндеттерінен туындайтын әскерлерді оқыту мен торбиелеу жүйесінің бірыңғай принциптерін басшылыққа алады, әскерлердің ұрысқа дайындығын жетілдіреді. Қарулы Күштердін әскери және саяси дайындығы принциптерімен қатар, Әскери педагогика жалпы педагогиканың ғылыми принциптерін ұстанады. Ол принциптер мыналар: көрнекілік, оқыту, саналылық пен үйренушілердің белсенділігі, алған білімнің беріктігі, әқытудың жүйелілігі мен бірізділігі, үйренушілермен жеке жұмыс жүргізу. Дереккөздер
Тырнашөп

Тырнашөп (Seselі) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Маңғыстаудың шөлді, сортаңды жерлерінде, тұзды көлдер жағалауларында, бұталардың арасында, таудың тастақты беткейлерінде өседі. Биіктігі 20 – 50 см. Сабағы көп, жұмыр, тықыр. Төменгі жағындағы сабақтары ұзын сағақты. Жапырақтары сабақтың түбінен өніп шығады. Жапырақтары ұзын, түзу, екі рет тілімденген. Тостағанша жапырақтарының шеті тегіс, күлтесі ақ түсті. Гүлі көп (15-тей), олар шатырша гүлшоғырына топталған (шатыршасы 6 – 9 сәулелі). Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісінің ұзындығы 4 мм-дей, сопақша, екі бүйірі қысыңқы келеді. Дереккөздер
Атыс қарқыны

Атыс қарқыны (Темп стрельбы или темп огня) — 1) Қарудан (минометтен) ату шапшандығы; бұйрық бойынша (белгілі бір уақытта белгілі бір есеппен ату) батареямен (взводпен) кезекпен немесе дүркін-дүркін ату. Оқ-дөрі мөлшері нысананың сипатына, ату міндеті мен снарядтың жарылуын бақылау жағдайына қарай белгіленеді. 2) Автоматты қарудан атудың техникалық жылдамдығы. Дереккөздер
Далалық аэродром

Далалық (уақытша) аэродром — авиациялық бөлімдердің (бөлімшелердің), көбінесе майдандық, армиялық, теңізде авиацияның уакытша орналасуы үшін қолданылатын қосалкы аэродром және маневр жасау аэрәдромы. Майдан шебіне жакын орналаскан далалық аэродром алдыңғы деп аталады және ол секіру аэродромы (алаңы) ретінде пайдаланылуы мүмкін. Далалық аэродромының топырақты, рулдік жолдары және бөлшектемелі-жинамасы жабыннан жасалған ұшу аппараттарынын түрак орындары, техника, материалдық құралдарды сақтау және жеке құрамды орналастыру үшін уакытша жасалған құрылыстары, жылжымалы радиожарық беретін техникалық жабдықтары болады. Мұз басқан су айдындарында, материктегі мұзда және ыкна мұз өрісінде мұздағы аэродром жабдықталуы мүмкін. Дереккөздер
Механизм

Механизм — бір немесе бірнеше қатты денелерді басқа қатты денелер арқылы қажетті қозғалысқа келтіретін денелер жүйесі. Механизм құрылымдық белгілері бойынша топсалы (иінтіректі), бағдартқышты, тісті, сыналы, бұрамалы, ыңғайландырғыш, арнайы, шыбық қысқыш, иілгіш буынды, гидравликалық, пневматикалық және электрлі құрылғылары бар және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Далалық жер үсті артиллериясы

Далалық жер үсті артиллериясы — ұрыс даласындағы бөлімдер мен бөлімшелердің ұрыс қимылдарын тікелей қолдауға арналган артиллерия. Далалық жер үсті артиллериясы құрамына артиллерияның әр түрі кіруі мүмкін: зеңбіректер, келте зеңбіректер, минаатарлар, реактивтік қондырғылар мен кері теппейтін зеңбіректер. Ұйымдық сипаты жағынан далалық жер үсті артиллериясы жалпыәскерлік болімшелердің құрамына кіретін әскерлік және ұрыс барысында жалпыәскерлік құрамалар мен болімдерді күшейтуге арналған Жoғаргы Бас қолбасшынын резервтегі артиллериясына бөлінеді. Дереккөздер
Әскери психология

Әскери психология (Военная психология) — әскери қызмет жағдайындағы адам психикасының заңдылықтарын (түйсік, қабылдау, ойлау, сезім және т.б.) зерттейтін психология саласы. Әскери психология әскери қызметшілердің психологиялық қасиеттерінің қалыптасу заңдылықтарын (қызығушылық, дағды, қабілет, мінез, темперамент және т.б.), сондай-ақ жауынгерлердің санасы мен эмоциясын зерттейді. Бұл зерттеулердің нәтижелері қарулы күштердің жеке құрамы бойында қажетті ерік сапаларын тәрбиелеу кезінде тәжірибелік тұрғыдан қолданылады. Әскери психология — әртүрлі әскери іс-әрекеттердің психологиялық мәселелерін, оның әлеуметтік тарихи жағдайларға сәйкес даму деңгейлерін, жауынгерлердің жеке басының даярлығын, әскери ұжымдардың жауынгерлік қабілетін, саяси қырағылығы мен әзірліктерін зерттейтін психология ғылымының арнаулы саласы. Кеңес үкіметі тұсында әскери психология Кеңестік армия құрылуымен қатар пайда болып, мемлекеттің қарулы күштерін және Отан қорғауды қамтамасыз ету мақсатында дамып келді. Әскери психологияның ғылыми астары оның теориясы мен практикасын жетілдіру, әскери қызметтегілерді оқыту, тәрбиелеу, оларға ақыл-кеңес беріп, солдаттардың жауынгерлік рухын көтерудің психологиялық аспектілерін зерттеуге арналады. Әскери психологияның негізгі мәселелері: әлеумет, еңбек, инженерлік және педагогикалық психологиямен байланысты. Әскери психология: әскери-әлеуметтік, әскери-авиациялық, әскери-теңіз психологиясы салаларына бөлінеді. Бұл салалар ерекше жағдайлардағы (экстремалдық) әскери құрамалардың тыныс-тіршілігінде туындап отыратын құбылыстар мен заңдылықтарды зерттейді. Әскери психология дербес ғылым ретінде бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында дүниеге келді. Онда ірі әскери құрамаларға басшылық ету, ұрыс даласында жеңісті қамтамасыз ету мәселелеріне назар аударылды. Егеменді, тәуелсіз Қазақстан жағдайында әскери қызметтің сан саласында әскери психологияның іргесін қалаушы Бауыржан Момышұлы болды. Ол қазақ, орыс тілдерінде "Соғыс психологиясы" еңбегін жазды. Дереккөздер
Тербелістер амплитудасы

Тербелістер амплитудасы (Амплитуда колебаний) — дененің тепе-теңдік қалпынан ең үлкен қашықтыққа ауытқу модулі. Тербелістер амплитудасы - тербелінетін келемнің өзінің орташа мәнінен ең көп ауытқуы. Дереккөздер
Адамның әлеуметтік қажетсінулері

Адамның әлеуметтік қажетсінулері (Социальные потребности человека) — адамның әлеуметтік жағдайлылығын қамтамасыз ететін қажетсінулер тобы. Онымен қамтылатындар: азаматтық бостандықтар (арождан, талап-тілегін еркін білдіру, жүріп-түру бостандықтары, заң алдындағы тендік, т.б.), ертеңгі күніне деген сенімділік дәрежесі (соғыс болып кету, жұмыстан айырылып қалу, ашаршыльгққа ұшырау, бостандығынан айырылып қалу, тоналу қаупінен үрейленушіліктің жоқтығы не бар болуы), этностық тегі мен мәдени деңгейі ұқсас адамдармен қарым-қатынас жасау мүмкіндігі, мәдени құндьілықтарды (кітапханаларды, мұражайларды, театрларды, т.б.) пайдалану мүмкіндігі, негізгі тұрғын жаймен қамтамасыз етілу дәрежесі және оның сапасы, оны ауыстыру не кеңейту мүмкіндігі (теориялық тұрғыдан адамның өз ғұмырында тұрғын жайын 8-ден 15 ретке дейін ауыстырғаны онтайлы деп саналады), жұрттың ығы-жығы тығыздығынан жүйке-психикалық стреске душар болмайтындай кеңістік минимумымен қамтамасыз болу (кезектердің болмауы, қызмет көрсетудің сапасы) және т.б. Дереккөздер
Далалық қорғаныс құрылыстары

Далалық қорғаныс құрылыстары — әскери міндеттерді орындауға колайлы жағдай тугызу үшін, сондай-ақ жеке құрам мен ұрыс техникасын қарсыластардың жойғыш құралдарынан қорғау үшін дайындық кезінде және ұрыс әрекеті кезінде тұрғызылатын бекіністер. Далалық қорғаныс құрылыстарына окоптар, орлар, байланыс жолдары, блиндаждар, тасалар, паналар және басқа да құрылыстар жатады. Қолданылатын материалына қарай олар: топырақты, ағаш-топырақты, тасты, темір-бетонды, металды және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Атыс қаруы

Атыс қаруы (Стрелковое оружие) — атысты оқпен жүргізетін оқатар қару. Ол жеке және топтық болып бөлінеді. Жеке атыс қаруы сарбаздың, сержанттың немесе офицердің жеке қаруына кіреді (карабин, автомат, тапанша). Топтық атыс қаруы сарбаздар тобы қолданады (пулеметтер). Қазіргі атыс қаруы, негізінен, автоматгық (қайта оқтау оқ-дәрі газы энергиясының есебінен іске асады). Автоматтық емес қарулар да бар (қайта оқтау атушының күшімен іске асады). Атыс қаруы жоғары атыс жылдамдығымен, жақсы дәлдігімен, атыстың жақсы шоғырлануымен, оқтың жеткілікті жойғыш күшімен ерекшеленеді. Атыс қаруы салмағы мен өлшемінің ыңғайлылығы оны орларда, байланыс жолдарында, елді мекендерде, ормандар мен тауларда және т.б. пайдалануға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Әскери резерв

Әскери резерв . Әскери резервке соғыстың басталу кезінде белгілі бір міндет жүктелмеген жоғары әскери қолбасшының тікелей қарамағында тұрған адамдар және материалдық жабдықтар кәры кіреді. Әскери резерв жасау соғыс жағдайында кездейсоқтықты жоюға, ауыр жеңілістерді болдырмауға, қарсыластын күшіне қарағанда күштің басым болуына мүмкіндік береді. Қолдану ауқымына қарай әскери резерв тактикалық, оперативтік, стратегиялық және мемлекеттік болып бөлінеді. Дереккөздер
Дара басшылық

Дара басшылық — әскери бөлімшені, бөлімді және құраманы жеке командирдің басқаруы. Оның қолында әскерлерді басқарудын барлық тәсілі — командалық, саяси, әкімшілік, техникалық, шаруашылық және бақылау құқығы болады. Дара басшылық — әскерді басқарудың ең қолайлы түрі. Ол әскерлерді басқарудың бірлігі мен бір орталыққа бағынуын, басқарудың тиянақтылығын, икемділігін, оперативтілігін нығайтады, жауынгерлерді оқыту мен тәрбиелеуді, әскери тәртіпті күшейтуді, алға қойған міндеттерді орындау үшін материалдық-техникалық жабдық пен адам күшін тиімді пайдалануды, жауынгерлердің ұйымшыл болуын, жоғары орындардын бұйрықтарын, жарғы талаптарын орындауын қамтамасыз етеді. Дара басшылық принципіне сай басшы қол астындағыларға толықтай билік жүргізіп, барлық сала бойынша жеке өзі жауапкершілік арқалайды. Ұжым мүшелерімен ақылдасып, жеке дара шешім қабылдайды, бұйрық беріп, үкім шығарады, олардың орындалуын қадағалайды. Дара басшылық Кеңес Одағы кезіндегі өндірісті әкімшілдік-төрешілдік басқару тәсілінің негізгі принципі саналды; жүктелген міндеттерді ойдағыдай атқарып, тапсырылған іске қатысты қызметкердің іске жауапкершілігін арттыру үшін әртүрлі деңгейдегі марапаттау, ұйым басшыларына Дара басшылық жасау құқы берілді. Қазіргі кезде әскери бөлімдер мен құрамаларда, құқық қорғау oргандарында, сондай-ақ келісімгерлікпен, коммерциямен шұғылданатын әр алуан меншік сипатындағы ұйымдарда басқарудың осы принципі сақталған. Ол ұйымдық-өндірістік шараларды жедел атқарып ұжымдағы тәртіп пен моральдік-психологиялық ахуалды нығайтуға, жұмыс күшін тиімді пайдаланып, еңбекті ынталандырудың оңтайлы жолын таңдауға, т.б. мүмкіндік береді. Дереккөздер
Өлі жамылғы

Өлі жамылғы - ормандағы, шалғындағы, даладағы топырақ бетіндегі қураған өсімдік қалдықтарының түгелдей шіріп үлгермеген қабаты. Өлі жамылғының қалындығы 30 см-ге дейін және одан да қалың болады. Төменгі бөлігі минералдық құрамбөліктермен аралас келеді. Әсірссе тайга зонасының шыршалы ормандарында тараған (қоры 40—80 т/г-ға дейін). Дереккөздер
Бөгесіндер

Бөгесіндер - танкіге қарсы инженерлік бөгеттер. Олар 20 см-ден кем емес диаметрлі темір сауытты бөренелер мен төртқырлы бөренелерді бірінің үстіне бірін қабырға түрінде жинап, екі жағынан жерге көмілген тік бағаналармен бекіту арқылы жасалады. Танк ұзындығы жолдың немесе көшенің барлық енін алып жататын бір-үш қатарлы болуы мүмкін. Екі және үш қатарлы тосқауылдарды кейде жерге төгіп тасталған топырақ, ұсақ тас немесе тасты кезектестіре қалау арқылы да жасайды. Тосқауылдардың биіктігі мен қалыңдығы 2 метрге дейін жетеді. Дереккөздер
Жылуға төзімділік

Жылуға төзімділік — температураның тез теңесуіне материалдың қарсы түру қабілеттілігі; бұйымдардың жоғары температура әсеріне шыдау және сондай температурада механикалық және химиялық әсерге төзе отырып пайдалану көрсеткіштерін сақтап қалу қасиеті. Дереккөздер
Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің мақсаты, құрамы және міндеттері

Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің мақсаты, құрамы және міндеттері Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері бейбіт кезеңде: әскери басқару органдарын, Қарулы Күштердін түрлерін, арнайы әскерлерді, тыл, әскери оқу орындарын, әскери ғылыми мекемелерді камтиды. Соғыс уакытында Қарулы Күштердің құрамына: Ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлері, Ұлттық кауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі мен басқа да әскерлері, Республикалық Ұлан, азаматтық және аумактык корғанысты басқару мен құру органдары кіреді. Міндеттері Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне бейбіт кезеңце мынадай негізгі міндеттерді орындау жүктеледі: *жауынгерлік әлеуетті, жауынгерлік және жұмылдыру даярлығын, баскару оргаңдары мен әскерлердің әзірлігін бейбіт кезең жагдайына сай карқындылығы төмен қақтығыстарды, Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасында немесе аумағының шегінде кез келген заңсыз карулы күш көрсетуді тұмшалап, тойтаруды қамтамасыз ететін деңгейде ұстау; *әуе кеңістігін күзету, сондай-ақ мемлекеттік шекараның жедел-стратегиялық тұрғыда маңызды өңірлерін жабу; *маңызды әскери объектілерді күзету; *елдің кез келген ауданында жағдайды тұрақтандыру жөніндегі батыл ісқимылға әзірлігін көрсету; *карқындылығы орташа немесе жоғары кақтыгыс қатері туындаған жакдайда Қарулы Күштерді стратегиялык өрістетуді қамтамасыз ету; *Қазақстан Республикасының халыкаралық міндеттемелеріне сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу. Бұл міндеттерді орындауды Қарулы Күштер Қазақстан Республикасының баска да әскерлері мен әскери күрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады.Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметіне Құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, сондай-ак терроризмге, қару мен есірткі контрабаңдасьша карсы күреске катысу жүктеледі. Дереккөздер
Атыс қаруы мен гранат-атқыштан ату

Атыс қаруы мен гранат-атқыштан ату (Стрельба из стрелкового оружия и гранатометов) — жаяу әскердің ұрыс машиналарының атыс саңылауынан, автомобиль мен тікұшақтардың кемерінен жатып, тізерлеп отырып, жүріс кезінде жүргізілуі мүмкін атыс түрлері. Автоматтандырылған қарудан атысты кезекті немесе үздіксіз түрде жүргізеді. Жылжымалы нысаналар бойынша атыс кезінде нысананы қоштау немесе күту, әуе нысаналары бойынша (бөлімшемен, взводпен ату) қоштау немесе бөгеу тәсілдері қолданылады. Станокты пулеметтерден аралыққа, қапталдардан және өз бөлімшелерінің үстінен атыс жүргізілуі мүмкін. Әсіресе, бойлата атыс тиімді болып келеді. Танктерде, жаяу әскердің ұрыс машиналарында және бронетранспортерларда қондырылған атыс қаруынан атыс орындарынан, қысқа аялдауларда және жүріс кезінде жүзеге асырылады. Танкіге қарсы гранататқыштардан атыс, әдетте, сауытталған нысаналар бойынша жүргізіледі. Кейбір станокты гранататқыштардан жарықшақты гранаттармен атыс жүргізілуі мүмкін. Дереккөздер
Аффикс

Аффикс — қосымша, түбірге жалғанып, грамматикалық немесе сөзжасамдық мағына тудыратын сөз бөлшегі, сөздің ең кіші құрылымдық элементі, көмекші морфема. Аффикс сөз құрамын морфологиялық жағынан жіктегенде ажыратылады (Ф. Фортунатов). Түбір морфемалардай емес, жеке тілдің аффикстері морфелардың жабық тобына жатады, оларды тізімдеп есепке алуға болады. Аффикс морфологияның міндетті бөлігі ретінде тілдің парадигмаларын жасайды. Аффикстің тілдің дербес бірлікгері ретіндегі формалдык, мазмұндық сипаттары мыналар: * 1) Аффикстің фонологиялық бейнесі әдетте дауысты, дауыссыз фонемалардан жасалған шағын фонемалык жүйе түрінде көрінетіні; * 2) деривациялық процесте aффикс құрамынын өзгеру/өзгермеу сипаты (осыдан агглютинатив және фузиялықтілдердін қарама-қарсылығы туады); * 3) Аффикстің түбірге қатысты орналасу тәртібі және оны өзгертуге болмайтыны (агглютинатив тілдерде орын тәртібі қатан сақталатыны); * 4) Аффикс бір мағыналық/көп мағыналық, синкреттік сипаты болатыны; * 5) Аффикстің өздері қатысты сөздерге тіркесуінін шексіздігі (бұл — аффикстің өңімділігін тудырады). Аффикс косылу процесі (аффиксация) көптеген тілдердің морфологиясы мен сөзжасамында маңызды орын алады. Осыған байланысты тілдердің типологиясы жасалады. Аффикс түбірге қатысына карай бірнеше түрге бөлінеді: приставка, префикс—түбір алдынан қосылатын аффикс (приходишь, заходить, беймәлім); инфикс — түбірдің ортасында косылатын аффикс ; интерфикс — екі түбірді жалғастыратын аффикс (фонология); конфикс-префикс пен постфикстін комбинациясынан жасалған аффикс (бейқамдық);постфикс: * а) сөз соңынан қосылатын сөзжасам қосымшасы — суффикс (жылқы-іиы) және * ә) сөз соңынан қосылатын жалғау — флексия (балаға, баланың). * Деривациялық-реляциялық аффикс - морфологияда деривациялықпен (лексикалық, сөзжасамдық және реляциялықпен (грамматикалық, сөз өзгеруші) қатар бөлінетін аффикстер класы, көмекші морфема, түбірге қарсы қойылатын және грамматикалық пен сөзжасамдық мәнді үйлестіретін сөз бөлігі. Мысалы: неб-ес-а сөзінде негіз жасаушы аффикс. * Деривациялық аффикс - морфологияда деривациялық-реляциялық және реляциялықтармен (грамматикалық, сөз өзгертуші) қатар бөлінетін лексикалық, сөзжасамдық аффикстер класы, көмекші морфема, түбірге қарсы қойлатын және сөзжасамдық мәнді білдіретін сөз бөлігі, оның жалғануы жаңа мәнді лексеманың жасалуына, негіздің жаңа класқа көшуіне соктырады. Мысалы: профессор —> профессура; профессор -> профессорствовать Дереккөздер