kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тәуелсіз мемлекеттер достастығына (тмд) қатысушы мемлекеттердің әскери ынтымақтастығы

Тәуелсіз мемлекеттер достастығына (тмд) қатысушы мемлекеттердің әскери ынтымақтастығы (Военное сотрудничество государств-участников СНГ) — Достастық қауіпсіздігі жүйесін құруга бағытталған, саяси, бітімгерлік, экономикалық, әскери-техникалық және басқа сипаттағы шаралар кіретін, көп жақты және екі жақты келісімдермен негізделген, катысушы мемлекетгердің халықаралық ісәрекеті. Дереккөздер
Фиц

Фиц — сергіткіш әлсіз алкогольді, лимон шырыны және мұз қосылған сусын. Құрамына міндетті түрде минералды немесе жай газдалған су кіреді. Бокалға 200— 250 мл құйып түтікшелер қосып береді. Дереккөздер
Радиациялық барлау

Радиациялық барлау — жергілікті жердің, ауа кеңістігінің, акваториялар мен әскери объектілердің радиоактивті зақымдану сипаты, ауқымы мен дәрежесі, сондай-ақ ядролық оқ-дәрілерді сақтау (өндіріс) орындары туралы мәліметтер алу. Радиациялық барлау әскерлердің (күштердің) ұрыс қимылдарынын барлық түрлерінде ұйымдастырылады. Оны радиациялық және химиялық барлау бөлімшелері, ұшақ (тікұшақ) экипаждары, сондай-ақ радиациялық барлау аспаптарын қолдану арқылы барлық әскерлер (күштер) тектерінің барлау бөлімшелері және бақылаушылары жүргізеді. Акваторияны радиациялық барлауды арнайы (рейдтік) кагерлер, ұшақ (тікұшақ) экипаждары, ал әуе кеңістігін радиациялық барлауды арнайы дайындалған ұшақ (тікұшақ) экипаждары жүргізіледі. Дереккөздер
Кемелерді күзету

Кемелерді күзету (Охранение кораблей) — қарсыластардың кемелері мен ұшақтарының шабуылын дер кезінде анықтайтын, күзеттегі кемелерге қарсыластардың тұтқиылдан жасайтын шабуылын шабуыл әдісін ескертіп отыратын құрамалардың, жасақтардың және жекелеген кемелердің ұрыс әрекетін қамтамасыз етудің бір түрі. Дереккөздер
Құдайқұрушылық

Құдайқұрушылық - Ресейдегі діни-философиялық ағым XX ғ. бірінші жартысындағы марксистік әдебиет өкілдері (Луначарский, Базаров, Горький) өздеріне жаңа пролетарлық кұдайсыз дінді қалыптастыруды мақсат еткен. Дереккөздер
Жаппай ату

Жаппай ату — нысана шебіне көлденең бағытталған зеңбірек немесе тау қаруыпың атысы. Жаппай ату созылған нысаналарға (лекке, қарсыластың ұрыс ретіне және т.б.) қарсы нысананың майдан шебіне, қарсыластың ұрыстық ретіне колденең бағытта жүргізіледі. Артиллериялық карулардан, танктерден, атыс каруынан атуда тиімді, ал кең, ұзын емес нысаналарға (мысалы, шабуылдаушы тізбекке және т.б.) карсы тиімсіз. Дереккөздер
Соқпа-ағытқыш тетігі

Соқпа-ағытқыш тетігі (Ударно-спусковой механизм) — атыс қаруындағы шүріппені басуға, соққышқа соққы беруге, жеке немесе автоматтық атыс жүргізу мен оны тоқтату, сондай-ақ жабылмаған бекітпедегі (затвор) атыстың алдын алуға арналған қондырғы.Соқпа-ағытқыш тетігі қарудын ұңғы қорабында орналасады және соққыш серіппелі жеткізгіш (шептал) пен ауыстырғыштан (автоматты қаруда) және басқа бөлшектерден тұрады. Дереккөздер
Радиациялық жағдай

Радиациялық жағдай — қарсыластын ядролық және радиологиялық қаруды қолдануы салдарынан қалыптасатын жағдай; ұрыстық жағдайдың элементі. Радиациялық жағдай жергілікті жер, акватория, әуе кеңістігі және әскерлердің қимылы мен жауынгерлік мүмкіндігіне, өнеркәсіп объектілері мен елді мекен тұрғындарының тіршілігіне ықпал ететін әр түрлі объектілердің радиоактивті зақымдану көлеміне қарай анықталады. Радиациялық жағдай ядролық жарылыстың санына, орталығынан қашықтық жағдайына, қуатына, түрі мен уақытына (радиологиялық қаруды қолдану аудандарының саны мен жағдайына), метеорологиялық жағдайларға, жергілікті жердің сипаты мен қорғаныштық қасиеттеріне байланысты болады. Радиациялық жағдайды анықтау ядролық жарылыс туралы, әскерлердің (жергілікті жер тұрғындарының), түрлі объектілердің, азық-түлік, су және материалдық құралдардың радиациялық сәулеленуі мен радиоактивті залалдануы туралы, радиацияның қауіпті дәрежесінде радиоактивті залалдану туралы мәліметтерді жинау, талдау және бағалаудан турады. Радиациялық жағдайды бағалау болжау негізінде немесе радиациялық барлау мен дозиметриялық бақылау мәліметтері бойынша жүргізілуі мүмкін. Дереккөздер
Солтүстік Атлантикалық одақ

Солтүстік атлантикалық одақ (Североатлантический союз) — кеңестік агрессия ықтималдығынан қорғану үшін 1949 ж. құрылған қауіпсіздік одағы. Одаққа АҚШ. Бельгия, Ұлыбритания, Канада, Дания, Франция, Грекия, Исландия, Италия, Люксембург, Нидерланд, Норвегия,Португалия, Түркия және Батыс Германия мемлекеттері кірді. Дереккөздер
Станокты пулемет

Станокты пулемет (Станковый пулемет) — қуатты автоматты қару. Ол 1000 метрлік қашықтықтағы топталған адам күшін және атыс құралдарын атуға арналған. Құрамында 6-8 жауынгері бар пулемет бөлімшесі қолданады. Жорыққа шыққан кезде 3-4 жауынгер алып жүруге ыңғайландырылып бірнеше бөлшектерге болінеді. Атыс үшін 250 оқ сиятын таспа пайдаланылады. Әуеде 500 м биіктіктегі нысананы ата алады. Атыс дүркін-дүркін немесе ұзақ уақыт жүргізіледі. 1 минутта 250 — 300 оқ шығарады. Салмағы 20-65 кг. Соғыста пулеметті қолдану қорғаныстың тұрақтылығын арттырады, шабуылмен келе жатқан қарсылас әскерлерінің қатарын ыдыратады. Жаяу әскерлердің, авиациянын соққы беру және атыс қуатын арттырады. Станокты пулеметтің қолданылуы әскерлерді ұйымдастыруға және тактикаға едәуір өзгерістер енгізді. Дереккөздер Ірі калибрлі пулемет tr:Makineli tüfek
Ставка

Ставка # Әскери қолбасшы және оның штабы орналасқан жер. Мыс., жоғарғы бас қолбасшының ставкасы. # Мемлекеттік орган белгіленген еңбекақы мөлшері, айлық еңбекақы. # Қандай да бір істі жүзеге асыруда біреуге сену. Дереккөздер
Станцияның таса аймағы

Станцияның таса аймағы (Мертвая зона станции) — радиолокациялық станция техникалық өлшемдері мен жергілікті жерге орнатылу жағдайына байланысты объектіні таба алмайтындай кеңістік (аймақ). Станцияның таса аймағы станцияның орнатылу биіктігі, тік жазықтықтағы көріну өрісінің бұрышы, толқындардың жұмыс істеу диапазоны мен қарқынының ұзақтығы арқылы анықталады. Мұның бәрі объектіні станциядан мүмкін болатын ең аз қашықтықтан бақылау жасауды қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Жаппай ату аймағы

Жаппай ату аймағы — қорғаныстағы әскерлер шабуылдаушы қарсыласты жою үшін алдын ала немесе ұрыс қимылдары барысында барлық кару түрлеріннен тиімді атыс дайындап жүргізетін жергілікті жер жолағы. Жаппай ату аймағы корғаныстың алғы шебі алдында, қапталдарда, бөлімдер мен бөлімшелер аралығында және қорғаныс терендігінде (еніп кеткен қарсыласты жою үшін) тағайындалады. Дереккөздер
Агония

Агония ( – күрес) — жанталас, жантәсілім, агония. Мидың жоғарғы бөліктерінің, әсіресе мидың жарты шарлары қыртысының қызметі терең бұзылуымен қатар сопақша ми орталықтарының қозуы тән өлер алдында болатын ақырғы (терминальды) сәт. Агония жағдайындағы адамның сырт пiшiнi кенет өзгередi: өзгеріссіз бет әлпетi, оның сызықтары (қанның қайта бөлінуi артынан, кездемелердiң серпiмдi түр нормалы құратын онымен бiрге және лимфа) ұшталады, ажар, бет баса-көктеп, алысқа ұмтылдыруға, көздiң мүйiздi қабығы өз мөлдiрлiгi, төменгi жақ жоғалтады қозғалысы (гиппократтың маскасы деп аталатын) ерекше өрнектi тұлғаға бiрiгiп тұлдаған мимикалық бұлшық еттердi босаңсу артынан терiде суық жабысқақ тер көрiнiп қалады салбырап тұрады қымбаттап бара жатқан болып қалыптасуға араласпайтын, кейде азап шеккен көзқарас терең түсiп кеткен көздерi шеңберлер көздердiң астында көрiнiп қалатын ақшыл - боз, кейде жершi болып қалыптасады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Кемелердің жіктелуі

Кемелердің жіктелуі — Әскери-теңіз флотының кемелері мақсат-міндеттеріне қарай төмендегідей 4 топқа бөлінеді: (әскери) жауынгерлік кемелер (авианосецтер, крейсерлер, сүңгуір қайықтар және т.б.); арнайы мақсаттағы әскери кемелер (әуе шабуылына қарсы қорғаныс, сүңгуір қайықтар шабуылына қарсы қорғаныс және т.б.) қосымша кемелер және жүзбелі базалық құралдар. Әскери мақсат міндеттер әр кемеге олардың әмбебап болуымен қатар, құрылымы жағынан теңізде жүзгіштігі, қаруландырылуы, мамандандарылуы секілді талаптар қояды. Барлық кемелер негізгі тактикалык қасиеттеріне, көлеміне, қарулануына қарай кластарға, ал кластар мамандануына карай типтерге бөлінеді. Олар техникалық жадбыкталуы мен құрылымдық бөлшектерімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Радиациялық қауіп

Радиациялық қауіп — радиоактивтік зақымдану қаупі туралы халықты алдын ала сақтандыру үшін берілетін азаматтық қорғаныс сигналы. Сигналды берумен қатар, халыққа нақты қорғану шаралары, атап айтқанда, жеке қорғаныс құралдары мен қорғаныс ғимараттарын пайдалану ұсынылады. Жүріс-тұрыс режімін және қорғаныс ғимараттарынан шығуды тиісті штабтар мен азаматтық қорғаныс бастықтары белгілейді. Дереккөздер
Мәтін лингвистикасы

Мәтін лингвистикасы орысша лингвистика текста — тіл білімі ғылымының жеке саласы, зерттеу объектісі — мәтін. Мәтін лингвистикасы мәтіннінөзіне тән мәні мен болмысы, ерекшелігі, шындық болмыстың мәтінде бейнеленуі, мәтіннінтүзілу ерекшелігі, оны кабылдаудын сипаты, мәтіндегі автор мәселесі т.б. жайттарды қарастырады. Мәтін лингвистикасының қалыптасуы тіл білімі салаларымен бірге (лексикология, семасиология, морфология, синтаксис, стилистика) және 14-138 филологиялык емес ілімдермен де (философия, логика, психология, эстетика) байланысты. Мәтін лингвистикасы 20 ғасыр 60 жылдары пайда болды. Оның негізі Э. Бенвенист, В. Скали'чка, С. И. Карцевский, В. Матезиус, Ш. Балли, В. В. Виноградов, 3. Харрис т.б. еңбектерінде калыптаскан. Дереккөздер
Салалық кеме

Салалық кеме немесе Линиялық кеме (Линейный корабль) — # 17 ғ-дың соңы мен 19 ғ-дың басындағы желкенді флоттағы ірі үш мачталық ұрыс кемелерінің атауы. Батареялық палубаларының санына байланысты олар: екі және үш дечті болып бөлінеді. Салалық кемелердің пайда болуы екінші ағылшын — голлан соғысы (1665-1667 ж.ж.) барысындағы теңіз тактикасының өзгеруіне байланысты. Абордаждық шайқастың орнына қуатты қаруланған кемелер кильватерлік лекке тұрып, артиллериялық ұрыс жүргізе бастады. Осыдан "салалық кеме" атанып кеткен. 17 ғ-дың аяғында салалық кемелердің су ығыстырғыштығы 1500-1700 т, 80-100 зеңбірегі, экипажында 600-700 адам болды. Соңғы желкенді салалық кемелердің су ығыстырғыштығы 5000 т-ға (19 ғдың ортасы) дейін жетті, 120-130 зеңбірегі, экипажында 800-дей адамы болды. 19 ғ-дың 60 жылдарында салалық кемелердің шығуы тоқтатылып, орындарын броненосецтер басты. # броненосецтік флоттағы ұрыста кемелердің барлық түрін жоюға, сондай-ақ жағалық объектілерге қуатты соққы беруге арналған ірі кемелердің ("Линкор") негізгі кластарының бір түрі. "Линкор" атауы 20 ғ-дың басында пайда болды. 1907 ж. Ресейде эскадронды броненосецтер "Линкор" деп атауын өзгертті. Осы уақытта жаңа типті салалық кемелер салуға дайындық жүре бастады. 1930 жылдан бастап салалық кеменің дамуы артиллерия калибрінің үлкеюі, сауыттың қалыңдығы бойынша, жылдамдығы мен өміршеңдігінің көтерілуі бойынша жетіле бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы салалық кемелердің су ығыстырғыштығы стандартты 20000-65 000 т, жылдамдығы 20-23 узел (37-61 км/ car), қару-жарағынан — 280-457 мм калибрлі 8-12 зеңбірегі, 100-152 мм калибрлі 20-ға дейін әмбебап зеңбіректері болды. 20 ғ-дың 70 жылдары ортасында салалық кемелер барлық мемлекеттерде флот құрамынан шығарылып өмір сүруін тоқтатты. Тек АҚПІ-та резервте "Айова", "Нью-Джерси", "Миссури", "Висконсии" атты салалық кемелер бар. Дереккөздер
Тәуелсіз мемлекеттер достастығына қатысушы мемлекеттердің қарулы күштері штаб бастықтарының комитеті

Тәуелсіз мемлекеттер достастығына қатысушы мемлекеттердің қарулы күштері штаб бастықтарының комитеті (Комитет начальников штабов Вооруженных Сил государств-участников содружества независимых государств) — қатысушы мемлекеттердін қорғаныс министрлері кеңесінің (ҚМК) органы. Ол әскери аумақта Ұжымдык кауіпсіздік келісімі және екі жақты келісім негізінде Достастықтың қауіпсіздік жүйесін және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының ұжымдык қорғанысы басшыларын күру мақсатында ҚМК шешімімен 1996 ж. 27 наурызда құрылды. ШБК-нің қызметі, кұрамы мен кызметін ұйымдастыру Қорғаныс министрлері кеңесі бекіткен Ережемен аныкталады. Бұл Кенес сонымен катар ШБК торағасын тағайындайды. ШБК құрамына тұракты мүшелер ретінде ТМД-ға қатысушы мемлекеттердін: Әзірбайжан, Армения, Беларусия, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан Қарулы Күштерінің Бас штабы бастыктары кіреді. Украина ШБК жүмыстарына бақылаушы ретінде қатысуды ұсынды. Сондай-ақ ҚМК-нің торағасының орынбасары — ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің әскери ынтымактастығын үйлестіру бойынша Штаб бастығы да ШБК-нің тұрақты мүшесі болып табылады. Дереккөздер
Кемелік артиллерия

Кемелік артиллерия (Корабельная артиллерия) — әскери кемеге орнатылған қарулар. Бұл қарулар әр түрлі болады. Әуе шабуылынан қорғану үшін кемеде ракеталық және зенитті автоматтық артиллерия, 76-130 миллиметрлік калибрлі және одан да жоғары калибрлі зенитті артиллерия мен басқарылатын зенитті ракеталарды ұшыру қондырғылары орнатылады. Теңіз бетінде қарсылас кемелерін және жағадағы объектілерді жою үшін соғыс кемелерінде, көмекші кемелерде Кемелік артиллерия болады. Кемелік артиллерияның негізгі калибрлері мыналар: ірі калибрлі (200-406 мм), орта калибрлі (85-180 мм) және кіші калибрлі (20-76 мм). Дереккөздер
Фламбирлеу

Фламбирлеу ( — үйіту) — отпен шарпытып алу. Асшеберінің асқа дәм беру үшін немесе тағам бетіне спирт, коньяк құйып жағуы. Ет тағамдарын, кейбір жабайы құс еттерін осы тәсілмен өңдейді. Кейде кондитер өнімдері салынған ыдыстың шетіне спирт құйып жағады. Фламбирлеу — аспаздық өнердің жоғарғы шыңы болатын, сондықтан оны тек жоғары маманданған адамдар ғана жасай алады. Дереккөздер
Радиациялық сәулелену

Радиациялық сәулелену — иондаушы сәулелердің түрлі объектілерге әсері. Радиациялық сәулеленудің көздері: ядролық жарылыс, жарылыс кезінде немесе басқа жағдайларда пайда болатын және жергілікті жер (акватория) мен атмосфераны зақымдайтын радиоактивті заттар болыл келеді. Әскери істе Радиациялық сәулелену адам организміне және қару-жарақ пен әскери техниканың түрлеріне әсер етуіне көзқарас бойынша қаралады. Адам организмінің радиациялық сәулеленуі сырткы, ішкі және түйіспелі болуы мүмкін. Сыртқы сәулелену радиоактивтік заттар мен зақымданған жергілікті жерде болған кезде бүкіл организмге ядролық жарылыстың өтпелі радиациясылың немесе гамма сәулелердің әсер етуінен тұрады. Жеке құрамның радиациялық сәулелену дәрежесі жұтылған доза шамасымен анықталады. Ішкі сәулелену радиоактивтік заттардың организм ішіне тыныс органдары, асқазан-ішекжолы, жаралар арқылы түсуі салдарынан пайда болады. Бұл жағдайда ең көп иондандыру мүмкіндігі бар альфа-актив заттар аса қауіпті болып келеді. Түйіспелі сәулелену Киіммен қорғалмаған дене бөліктерінің бета-актив заттармен ластануынан болуы мүмкін. Жарылыстың барынша зақымданған заттарының ұзақ әрекет етуінен тері қатты зақымданады. Организмнің ішкі және түйіспелі сәулелену дәрежесі ішке немесе теріге түскен радиоактивті заттардың мөлшері бойынша анықталады. Радиациялық сәулеленудің зақымдау әрекеті гамма, бета, альфа сәулелердің және нейтрондардың тірі ткандердің молекулаларын иондау мүмкіндіктерімен байланысты, оның салдарынан қалыпты зат алмасу мен клеткалардың тіршілігі бұзылады. *Радиациялық сәулеленудің қару-жарақ пен әскери техникаға әсерінен радиоэлектрондық аспаптар элементтері сипатының өзгеруі және оптиканың күңгірттенуі мүмкін. Дереккөздер
Тәуліктік азық

Тәуліктік азық (Суточная дача) — әскерлерді (күштерді) азық-түлікпен қамтамасыз ету жүйесіндегі бір тәулікте әскери кызметшіні тамақтандыру үшін белгіленген нормаға сай азық-түлік мөлшері сәйкес келетін есептік-жабдықтау өлшемі. Ол бөлімшелер, бөлімдер (кемелер), құрамалар мен бірлестіктер үшін әскери қызметшілердің тізімдік кұрамына есептелінеді. Дереккөздер
Веляр (таңдай) дауыссыздар

Веляр (таңдай) дауыссыздар - тілдің арткы таңдайға тиюі арқылы жасалатын дауыссыздар: қ, ғ, ң. Велярлану - тілдің арткы жағын жұмсақ тандайға жақындататын қосымша артикуляция. Велярлану арқылы дауыссыз дыбыстар қатандана түседі. Мысалы, орыстың мел сөзіндегі л дыбысы мель дегендегі л дыбысына қарағында қатан (жуан) естіледі. Орыс тіліндегі көптеген жуан дауыссыздар жінішке дауыссыздарға қарама-қарсы құбылыс ретінде Велярлануға жатады (Cалыстырыныз: б - б': был - бил). Қараңыз: Гуттурализация. Дереккөздер
Кемелік миналық трал

Кемелік миналық трал (Корабельный минный трал) — теңіз миналарын тауып, жоюға арналған арнайы құрылғы. Теңіздегі Кемелік трал (судағы салмағы 660-1300 т), базадағы Кемелік трал (600 т-ға дейін) болып бөлінеді. Кемелік трал гидроакустикалык т.б. аппараттармен, мина жарушы зарядтармен, дистанциялык басқару автоматтармен жабдықталады. Зенитті автоматтармен, калибрі 100 мм-ге дейінгі 1-2 әмбебап зеңбірекпен қаруланады. Алғаш рет 1904-1905 ж.ж. орыс-жапон соғысы кезінде Порт-Артур тұсында С.О.Макаровтың басшылығымен көмекші кемелерді қайта жабдықтау нәтижесінде құрылган. Дереккөздер
Радиацияның жиынтық дозасы

Радиацияның жиынтық дозасы — радиоактивтік заттармен зақымданған жерде болған адамның сол уақыт ішінде алған сәулелену мөлшері. Ол рентгенмен (Р) өлшенеді. Ол жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану деңгейімен және адамның сол жерде болған уақытының мөлшерімен немесе организм ішіне түскен радиоактивтік заттар мөлшершен анықталады. Радиацияның жиынтық дозасы шамасы ядролық жарылыс қуатына, жарылыс орталығынан қашықтыққа және жарылыс түріне байланысты. Дереккөздер
Кеменің батпауы

Кеменің батпауы (Непотопляемость коробля) — кеменің бұзылса да, жүзуін жалғастыратын және теңізде жүзу мен ұрыстық сапасын сақтайтын төзімділік қабілеті. Корпустың су өткізбейтін бөліктерге бөлінуі, кемердің сауытталғандығы, екі (үш) түпті қондырғы, қуатты су төккіш құралдарының болуы нәтижесінде оның суға батпауы. Дереккөздер
Флип

Флип — шайқалған, бұлғанған сөзінен. Дайындау кезінде шикі жұмыртқаны қантпен немесе ликермен араластырып көбікті массаға айналғанша бұлғайды. Массаны миксерге салып үстіне коньяк немесе шарап, сүт құяды және мұз салады. Арнаулы стақандармен немесе шампан стақанымен беріледі. Үстіне тартылған мускат жаңғағын немесе шоколад ұнтағын себелеп береді. Ірі мұз кесектерін салады. Түтікшемен ішеді. Қазіргі кезде алкогольсіз флиптер де дайындалады. Дереккөздер
Тәуліктік беру

Тәуліктік беру (Суточный поек) бір тәулікте бір әскери қызметкердің тамақтануына белгіленген мөлшер бойынша бөлінетін азық-түлік көлемі. Азык-түлік бөлімшеге (бөлімге) т.б. әскери қызметшілердің тізімдік санына байланысты есептеледі. Майдандағы бөлімшелер мен бөлімдер үшін негізгі азықтан (азық үлесінен) басқа құрғақ азық үлесінің мөлшері белгіленеді. Бәлімшелердің жеке құрамдарына азык-түліктің жұмсалатын қоры да құрғақ азық үлесі мөлшерімен бөлінеді. Дереккөздер
Метафония

Метафония (французша metaphonie кайта дауысталу)— грамматикалық формалардың жасалуына әсер ететін, негізінен дауысты дыбыстарға катысты алмасудың бір түрі. Мәселен, түбір сөздегі дауыстылардың жіңішкеріп айтылуынан тұтас сөз формасы өзгереді. Мыс.: бүгін — бұл+кун, бәйтерек — бай+терек. Дереккөздер
Радиацияның шекті (қауіпсіз) дозасы

Радиацияның шекті (қауіпсіз) дозасы — әскери қызметінің бір рет немесе қатарынан бірнеше мәрте ]]сәулелену алғандағы ұрыс қабілеттілігін жоғалтпаған радиация мөлшері. Адамның бір рет (бір күн бойы) радиациялық сәулеленуінің рауалы дозасы 50 Р-ге тең, ал дүркін-дүркін (10 күнгі жиынтық доза) сәулелену кезіндегі рауалы доза 100 Р-ге тең. Дереккөздер
Радиоактивті бұлт ізімен залалдану

Радиоактивті бұлт ізімен залалдану — ядролық жарылыс кезіндегі радиоактивті бұлттың козғалысы жолылда түсетін радиоактивтік заттармен жергілікті жердің, сондай-ақ сол жердегі объектілер мен адамдардың залалдануы. Жергілікті жердің залалдану алқабының көлемі мен деңгейі ядролық жарылыс қуаты мен түріне, жарылыс орталығына дейінгі қашықтыққа және із осіне, сонымен бірге метеорологиялық жағдайларға, жергілікті жер бедеріне және жарылыстан кейін қанша уақыт өткеніне байланысты болады. Жер үсті жарылысы кезіндегі радиоактивті бұлт ізімен жергілікті жердің залалдану алқабының болжамды көлемі: қуаттылығы 20 кг ядролық жарылыс кезінде — ені 10 километр және ұзындығы 60 километр (радиация деңгейі 10 Р/с); қуаттылығы 10 мегатонна термоядролық жарылыс кезінде — ені 75 километр және ұзындығы 450 километр (радиация деңгейі 10 Р/с). Дереккөздер
Сандық масштаб

Сандық масштаб (Численный масштаб) — алымы бірге тең, бөлімі картада жергілікті жер сызығының ұзындығы қанша ретке кішірейгенін көрсететін бөлшек түріндегі масштаб. Мысалы, 1:50000 масштабты картада сызықтық өлшемдер 50000 ретке кішірейтілген, яғни картаның 1 сантиметрі жергілікті жерде 50000 см-ге, немесе 0,5 км-ге сәйкес келетінін білдіреді. Сандық масштабпен жұмыс істеу карта сызығының ұзындығынан жергілікті жер ұзындығына және керісінше ауысуға саяды. Бірнеше масштабты салыстырғанда, қайсысының бөлшек бөлімі кіші болса сол ірі масштабты болып шығады. Дереккөздер
Метафраза

Метафраза (грекше metaphrasis ауысу)— бір тілден екінші тілге дәлме-дәл аударып алған фраза (сөйлем). Мыс.: ақылдан- қайғы — горе от ума, балықшы балықшыны алыстан көреді — рыбак рыбака видит издалека, ештен де кеш жақсы — лучше поздно, чем никогда. Дереккөздер
Вербалдану

Вербалдану (етістікке айналу) - баска сөз таптарына жататын сөздердің етістікке 5-138 ауысуы. Вербалдану негізінен морфологиялық жолмен туады. Мысалы: күрек - күректеу, балга - ба/іга/іау, үлкен - үлкею, қол - қолдану. Қараңыз: Транспозиция. Дереккөздер
Фляктер

Фляктер ( – қарын) — поляктың ұлттық тағамы. Малдың қарнын тазалап, ішін қырып салқын суға жуады да екі немесе үш рет қайнатып, суын төгіп жаңалап отырады. Осыдан кейін қарынды қайтадан тазалап сүйек сорпасында 5 сағаттай қайнатады. Қайнатудың соңғы мерзімінде қоюланған сорпаға алдын ала бұқтырылып алынған көкөністер салынады. Тіліктеп кесілген сәбіз, тарна, балдыркөкті майға қуырып, бұқтырады. Бұқтырылып жатқан кезде үстіне соус, соңынан сүйек сорпасын құяды. Осыдан соң бұл екі компонент қосып, қарыннан жіңішке таспалар кесіп тағы да 30 минуттай сорпада қайнатады. Флякты татымдықтар мен дәмдеуіштер қосып және үгітілген ащы сыр қосып береді. Дереккөздер be-x-old:Флякі bg:Шкембе чорба da:Kallun de:Kuttelsuppe en:Flaki eo:Tripo es:Schkembe chorba fr:Ciorbă de burtă gl:Callos he:מרק קיבה hu:Pacal id:Babat (makanan) io:Tripo it:Trippa ja:イシュケンベ lmo:Büsèca lt:Žarnokai pt:Tripa ro:Ciorbă de burtă ru:Фляки scn:Strifizzaru simple:Tripe so:Calooleey tl:Goto (anatomiya) tr:İşkembe çorbası uk:Тріппа
Напалмды бомба

Напалмды бомба (Напалмовая бомба) — қабығы металдан не пластмассадан жасалған, напалммен жарақталған авиациялық өртегіш бомба. Ірі напалмды бомбаның сыйымдылығы — 100-600 л, ал кішілерінде — 5-50 л. Напалмды бомба түскен кезде жарылады, напалм тұтандырғыш зарядтан қызады да, жан-жаққа шашырайды, одан өрт ошағы пайда болады. Дереккөздер
Радиоактивті залалдану

Радиоактивті залалдану — ядролық жарылыстың зақымдаушы факторы. Ядролық жарылыс кезінде радиоактивтік бұлт пайда болады. Ол кейде 30 км биіктікке дейін көтеріліп, желдің бағытымен тарала бастайды. Радиоактивтік бұлттан ауаға, жерге, су көздеріне радиоактивтік шаң түседі. Радиоактивті залалдану аймағының көлемі ядролық қарудын, қуатына, желдің жылдамдығына байланысты. Мысалы, бір мегатонна ядролық қару жарылған кезде, желдің жылдамдығы 50 км/сағ. болса, зақымданған жер көлемі 11,5 мың шаршы километр шегінде болады. Радиоактивтік шөгінділердің басым бөлігі жарылыс болған жерге жақын түседі. Бұлттан түсетін радиоактивтік заттардың зақымдағыш күші бірнеше күнге, аптаға, тіпті бірнеше айларға дейін сақталады. Бірақ оның залалдау дәрежесі барған сайын азая береді. Мысалы, ядролық жарылыс болғаннан кейін бір сағаттан соң 40 рентген, 5 сағаттан соң 20 рентген, 10 сағаттан соң 6 рентген, 1 тәуліктен соң 2 рентген, 2 тәуліктен соң 1 рентген болады. Егер адам ашық жерде калатын болса, сәулені толық кабылдайды. Бір қабатты ағаш үй ішіндегі адамдар бұл дозаны 2 есе, ашық ордағы адамдар 3 есе, өндірістік үйлер мен ағаш үйдің астыңғы кабатындағылар 7 есе, тас үйдегі адамдар 10 есе, төбесі жабық ордағы, жұрт паналайтын арнаулы орындар мен тас үйдің астыңғы кабатындағылар 40-100 және одан да көп есе кем кабылдайды. Дереккөздер
Сауыт бұзар авиациялық бомба

Сауыт бұзар авиациялық бомба — сауытталған нысаналарды немесе мықты бетондалған, сондай-ақ темір-бетонды қорғанышы бар объектілерді құртуға арналған бомба түрі. Калибрі 100—1000 кг. Тосқауылмен кездесу кезінде оны мықты корпусымен теседі және объектінің ішінде жарылады. Түрлері * БрАБ-220 * БрАБ-500 1938 жылғы үлгiсі. * БрАБ-1000 1938 жылғы үлгiсі. * БрАБ-2000 Дереккөздер
Франц Брентано

Брентано Франц (1838- 1917)- неміс философы, Э.Гуссерль феноменологиясының шығуына себеп болған. Брентано философиясының бастауы физикалық және психикалық құбылыстарды бөлуде жатыр. Психологиялық кұбылыстардың ортақ қасиеті интенционалдығы яғни сана бір нәрсеге бағытталған. Дереккөздер
Санитариялық тазарту

Санитариялық тазарту (Санитарная обработка) — адам бойынан радиоактивті және улағыш заттарды, сондай-ақ тері мен шырышты қабықтан бактериологиялық заттарды кетіру. Жүргізу жағдайларына, қолда бар құралдарға байланысты. Санитариялық тазарту жөніндегі шаралар ішінара және толық тазарту деп бөлінеді: ішінара тазартуды арнайы немесе қолда бар құралдарды пайдалана отырып, зардап шеккендердің өздері немесе өзара көмек тәртібімен жүргізеді; толық тазарту жұмысы санитарлық жуу пункттерінде, моншаларда, себезгі (душ) павильондарында немесе арнайы жасалған жуу алаңдарында жүргізіледі. Бұларда адамдар сабынды, жөкені пайдалана отырып, жылы сумен жуынады, міндетті түрде ішкі киімдері ауыстырылады. Жазғы жағдайларда толық санитариялық тазартуды зақымданбаған ашық тоғандарда жүзеге асыруға болады. Дереккөздер ru:Санитарная обработка
Радиоактивті залалдану аймағы

Радиоактивті залалдану аймағы — радиоактивті заттармен залалданған жер аумағы. Бұл аумаққа радиоактивті бұлттардың қозғалысы ізінің алқабы мен жарылыс ауданындағы жер аумағы жатады. Радиоактивті залалдану аймағы ядролық жарылыс қуаты мен күшіне, жарылыстан кейінгі өткен уақытқа, жергілікті жердің метеорологиялық жағдайлары мен бедеріне байланысты болады. Радиоактивті залалдану аймағыыың әр түрлі өңірлеріндегі объектілер мен орындардың зақымдану (радиация деңгейі) деңгейі әр түрлі болады. Дереккөздер
Фондю

Фондю ( – ерітілген) — швейцар халқының негізгі ұлттық тағамы. Бұл тағамды дайындау үшін арнайы спиртовка үстіне бекітілген қызуға төзімді ыдыс және ұзын сапты шанышқы қажет. Фондю дайындау кезінде спиртовка үстіндегі ыдысқа бір жарым стақан құрғақ ақ шарап құйылып, жылытылып, үстіне салмағы екі есе көп (600 г) бір немесе екі түрлі үгітілген сыр салынады. Ерітілген сырға, қоюлату үшін шарапта ерітілген 3—4 шай қасық картоп ұнтағы қосылып, тамақтанушылардың нан кесегін шанышқымен шаншып, ыдыстағы көбіктенген тағамға малып алады. Фондю массасына әр түрлі татымдықтар мен дәмдеуіштер қосылады. Дереккөздер
Мнемоника

Мнемоника ( - есте сақтау өнері) - табиғи ассоциациялар жасау көмегімен есте сақтауды қамтамасыз ететін, жасанды түсініктер арқылы қажетті мәліметтерді еске сақтауды жеңілдететін ережелер мен тәсілдер жиынтығы. Мнемоника таңбалары сақталып қалған не топталған бірнеше зат арқылы, солардың суреттерінен көрінуі мүмкін. Мысалы,садақаға —соғыстың, соғыс жариялаудың мнемоника таңбасы. Қазақстанның таулы аудандарында танбалы тастар көп, солардың бетіндегі қолына найза, садақ ұстаған адамдар мен әр түрлі аң суреттері, ерте замандағы аң аулау көрінісін еске түсірегін мнемоникалык таңбалар болып табылады. Дереккөздер
Жаппай қырып-жою қаруы

Жаппай жою қаруы — жаппай шығынға ұшырату немесе қирату үшін қолданылатын жою қабілеті жоғары қару. Жаппай жою қаруының жою факторлары оны қолданудан кейін белгілі бір уақытта қарсыласты шығынға ұшыратуы және оған күшті моральдық, психологиялық әсер етуі мүмкін. Жаппай жою қаруының объектілері тек қарулы күштер топтары ғана емес, сонымен бірге қарсыластың алыстағы тылы, саяси әкімшілік орталықтары, ірі калалары мен өнеркәсіп орындары, адамдар, олардың еңбек өнімдері және өмір сүрудің табиғи ортасы (топырақ жамылғы, өсімдіктер мен жануарлар, климаттық және геофизикалық элементтер) болып табылады. Жаппай зақымдаудың қазіргі заманғы құралдарына ядролық (Жаппай жою қаруының негізгі түрі), химиялық және бактериологиялық (биологиялық) қару жатады. Жаппай жою қаруы ракеталар, авиация мен артиллерия арқылы жеткізіледі. Жаппай қырып-жоятын қарудан қорғау Жаппай қырып-жоятын қарудан қорғау — әскерлерді, тылдағы нысандарды ядролық, химиялық, биологиялық қарулардан қорғау, әскерлердің соғысқа қабілеттілігін сақтау мақсатында жүргізілетін шаралар жиынтығы. Оған төнген қауіп туралы дер кезінде хабарлау, халықтың кейбір бөлігін қауіпсіз жерге көшіру, қорғанатын баспана ұйымдастыру, қорғанудың дербес құралдарымен, сумен, азық-түлікпен қамтамасыз ету, халықтың азаматтық қорғаныс ісі жөніндегі білімін арттыру және адамдардың үрейленбеуі үшін арнаулы тәртіп сақтайтын қызмет орнын құру т.б. шаралар жатады. Сондай-ақ, оған белгілі бір ауданда жарылған ядролық бомба желдің соғу бағытына қарай көптеген аймаққа радиоактивтік зақым келтіретінін есепке ала отырып, әуеден төнген қауіп-қатермен бірге, жаудың ядролық соққысы қай ауданда болғанын, барлаушылардан түскен мәліметтер бойынша желдің бағытын, атом қаруының радиоактивтік зақым келтіретін аймағының көлемін радио арқылы халыққа хабарлау жүйесі де енеді. Дереккөздер
Кеменің вахталық журналы

Кеменің вахталық журналы (Вахтенный журнал корабля) — негізгі ресми құжат. Онда кеменің сапқа түскен сәтінен бастап флот қатарынан шығуына дейінгі өмірінің барлық окиғалары хронологиялык ретпен жазылып отырады; журналда кеменің жүзуі және тұруы туралы, жай-күйі, жеке құрамдағы өзгерістер, кемеде жүргізілген жұмыстар, жаттығулар, қордың жұмсалуы және т.б. туралы мәліметтер беріледі. Дереккөздер
Радиоактивті залалдану аймағынан өту

Радиоактивті залалдану аймағынан өту — бөлімшелер мен бөлімдердің радиоактивті залалдану аймағына кез болғанда жасайтын әрекет тәсілдері: залалдану аймағын айналып өту, радиация деңгейі төмен жерлерден өту, радиация кажетті деңгейге түскен соң өту және залалдану аймағынан әуе көлігін қолдану арқылы өту. Дереккөздер
Креветка

Креветка - он аяқты шаян тәріздестер отрядына жататын жеуге жарамды шағын теңіз шаяны. Құрамында белок және миреналдық заттар мол. Сонымен бірге адам организміне қажетті амин қышқылдары бар.Беті бұдырлы, кеуекті омырылғыш құрылымды болады. Дереккөздер
Форшмак

Форшмак — еврей асханаларында дайындалатын салқын тағам. Форшмак дайындау үшін сүтте немесе шайда ұсталынған майшабақты турамалайды және үккіштен мұқият өткізіледі. Осы массаға ақ нан, пияз, антонов алмасы, әбден пісірілген жұмыртқа сарысы салынады. Оларды да алдымен үгітіп ұнтақтайды. Піскен жұмыртқаның ағын майдалап турамалайды. Жұмыртқа сарысына тұз, қант, бұрыш, сірке су салып алынған массаның жартысын майшабақ массасына қосады, ал қалған жартысы форшмактың сыртына жағылады. Форшмакқа қалбыр қалыппен кесілген тікбұрышты пирамида пішінін, береді. Дереккөздер
Радиоактивті залалдануды өлшеу

Радиоактивті залалдануды өлшеу — ядролық жарылыстан жеке құрамның залалдану дәрежесін, әр түрлі объектілердің радиоактивті өнімдермен залалдануын гамма-сәулеленуі бойынша анықтау. Радиоактивті залалдануды өлшеу сағатына миниренттенмен (мР/сағатына), яғни зақымдануды өлшейтін рентгенсағатына (1 Р сағ. = 1000 мР/сағат) шыққан өлшем бірліктерімен жүргізіледі. Дереккөздер
Абазия

Абазия ( – терiске шығару бөлшегi + – жүрiс) — жүру қабiлеттiлiктiң жоғалтуы , негiзiнде жүйке жүйесi ауруларында,дененiң тепе-теңдiгi немесе аяқтардың қозғағыш бұзылуларға қатысты. Ауру тиiстi әсерлерді қажеттi көлемде және жеткiлiктi күшпен жатып жасай алады. Қояншықтың жанында , аяқтардың қозғағыш бұзылулары және (жеке алғанда қабық атаксиясы) тепе-теңдiктiң бұзылуында жиiрек кездеседi. Астазиямен жиi iлеседi. Тағы қараңыз * Атаксия Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Кеменің зениттік қару-жарағы

Кеменің зениттік қару-жарағы (Зенитное вооружение корабля) — кемеге орналастырылатын, ату жылдамдығы жоғары және әуе нысаналарын атуды жүргізе алатын ракеталық артиллериялық қару. Әуе қарсыласының шабуылын тойтару міндеттерін шешу үшін қазіргі заманғы кемелердің 73-130 мм және одан да жоғары калибрлі зениттік артиллериясы, зенитті басқарылатын ракеталарды ұшыру қондырғысы болады. Кіші кемелерде автоматты зениттік артиллерия әуе қарсыласынан өзіндік қорғанудың негізгі құралы болып табылады. Дереккөздер
Кеменің маневрлік элементтері

Кеменің маневрлік элементтері (Маневренные элементы корабля) — кеменің жылжымалылығын: жүзуі мен икемділігін, ал сүңгуір кайықтарда сонымен бірге бату және қалқу жылдамдығын, бату тереңдігінің шегін сипаттайтын элементтер. Дереккөздер
Луи Де Бройль

{{Ғалым { style="background:transparent" } Луи Виктор Пьер Раймон, Брольи 7-ші герцогі, көбіне Луи де Бройль ( есімімен белгілі; 15 тамыз 1892 жыл, Дьепп — 19 наурыз 1987 жыл, Лувесьен) — француз физик-теоретигі, кванттық механиканың негізін қалаушылардың бірі, 1929 жылғы Физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, Француз ғылым академиясының мүшесі (1933 жылдан) және оның тұрақты хатшысы (1942 жылдан), Француз академиясының мүшесі (1944 жылдан). Дереккөздер
Фраппе

Фраппе — балмұздақ, салқын сүт, жеміс-жидек қою шырынынан тұратын қою консистенциялы коктейль түрі. Үстіне жеміс-жидек баданаларын, жаңғақтар немесе бұлғанған қаймақ салып әшекейлейді; ағылшынньщ "frappe" - ұру, ұрғылау сөзінен шыққан тәтті алкогольді ішімдіктерді (ликер, крем, тәтті тұндырмаларды және т.б.) беру тәсілі. Олд-фэшенді стақандарына (сыйымдылығы 125— 150 мл) құйып және толтыра мұз кесектерін салып береді. Мұздың үстіне құйылатын ішімдік порциясы 50 мл-ден аспайды. Берер алдында қасықпен араластырады; салқын өнім. Дереккөздер
Радиоактивті элемент

Радиоактивті заттар — құрамында радиоактивті изотоптар бар, жасанды немесе табиғи заттар. Тұрақтылығы аздау кейбір элементтер атомдары ядроларының неғұрлым тұрақты энергетикалық күйге өтуі нәтижесінде радиоактивті ыдырау, яғни атомдарда іштей қайта құрылу процесі жүреді. Радиоактивті заттар альфа-бөлшектер, бета-бөлшектер мен гамма-сәулелер шығара алады, оның залалдау әрекеті адамдар мен жануарлардың сырттай сәулеленуі түрінде көрінеді. Биологиялық әсері Радиоактивті сәулеленудің зиянды биологиялық әрекеті тірі жасушалардың иондануы, ағзадағы химиялық өзгерістердің әр түрлі үдерістері арқылы көрінеді. Бұл жасушалар мен тіндердің тіршілік әрекетінің бұзылуына, ал күшті әсер еткен кезде бүкіл ағзаның радиоактивті сәулеленуі мен түрлі аурулардың дамуына — сәуле ауруына шалдығуына әкеп соғады. Дереккөздер
Монёма

Монёма — семантикалык денгейдегі кез келген құрамды сөз бірлігін, лексеманы, онын семантикалык мазмүнын синтаксистік кұрылысынан да немесе оны курайтын элементтердін семантикасынан да шығару мүмкін емес. Дереккөздер
Тәуліктік жүріс

Тәуліктік жүріс (Суточный переход) — жорық кезінде өскерлердің бір тәулік ішінде жүріп өтетін аралық қашықтығы. Тәуліктік жүрістің шамасы жорықтағы лектердің жұру жыдцамдығына, қозғалыстың ұзақтығына, ұрыстық және көліктік машиналардың жүргізушілері кұрамының физикалық мүмкіндіктеріне байланысты болады. Тәуліктік жүріс автомобиль лектері үшін 400 километр, аралас лектер үшін 300 километрге дейін жетуі мүмкін. Тауларда, ормандысазды, шөлді жерлерде және басқа да ерекше жағдайларда тәуліктік жүрістің қозғалыс жылдамдыгы мен мөлшері азаюы ыктимал. Дереккөздер
Кеменің төзімділігі

Кеменің төзімділігі (Жизнестойкость корабля) — корпусының конструкциясына, құрылымына, қорғаныс жүйесіне, техникалық құралдарына, кемені құрудағы олардың дұрыс орналасуы мен жұмыс істей алуына, кемені күнделікті іске қосуда, ұрысқа даярлықта және оны жүргізуде жеке құрамның шебер іс-әрекетіне, өмір үшін күрес жүргізуге даярлығына байланысты сапасы. Өміршендігінің негізгі элементтері: батпауы, жарылыс, өрттен сақтау, қару-жарак, техникалық құралдардың беріктігі, жеке құрам қорғанысы. Өмір үшін күрес ісшараларына соғысқа жарамдылықты сақтау мақсатында жүргізілетін авариялык және ұрыс кезіндегі бүлінуді болдырмау жатады: суды сыртқа ағызу, ертті сөндіру, қоймадағы қару-жарақтың жарылуын болдырмау, жалпы кемелік жүйе мен оны электр қуатымен қамтамасыз етуді ретке келтіру. Дереккөздер
Радиоактивті сәулеленуді бақылау

Радиоактивті сәулеленуді бақылау — жеке құрам мен қаружарақтың радиоактивті заттармен залалдану дәрежесін дозиметрлік құралдар арқылы өлшеу. Радиоактивті сәулеленуді бақылау әскердің ұрысқа қабілеттілігін, адамдардың сәуледен зақымдануының ауырлық дәрежесін және жеке құрамға санитариялық өңдеу жұмыстарын өткізу кажеттігін анықтау мақсатында жургізіледі. Дереккөздер
Кеменің ұйымдастырушылық құрылымы

Кеменің ұйымдастырушылық құрылымы (Организационная структура корабля) — ұрыс уақыттында да, күнделікті өмірде де кеменің біртүтас құрылымда болуы. Кеменің басында командир, оның саяси бөлім жөніндегі орынбасары мен көмекшілері тұрады. Кеме экипажының бөлімшелерін жауынгерлік бөлім командирлері мен қызмет басшылары, дивизиондар мен топ командирлері басқарады. Олар ұрыс кезінде қарамағындағы жеке кұрамды басшылық пункітінен басқарады. Ең төменгі ұйымдастыру бөлімшесі — ұрыс кезінде өз міндеттерін жауынгерлік поста тұрып атқаратын бөлімше. Бір тектес бөлімшелер командаға бірігеді. Дереккөздер
Фри

Фри ( – қуырылған) — мейрамханалардың жаргондық термині, кейде қазіргі заманғы асханаларда қуырылған ет және балық тағамдарын атау үшін қолданылады. Бұл тағамдар көбіне фритюрде қуырылатын болғандықтан олар осындай дұрыс емес атаумен аталып кеткен. Дереккөздер ru:Фри
Тәуліктік наряд

Тәуліктік наряд — бөлімнің (бөлімшенің) алдағы тәулікте ішкі тәртіпті сақтау, қару-жарақты, тұрғын жайлар мен бөлімнің мүлкін күзету, сондай-ақ ішкі қызметтің өзге де міндеттерін орындауға тағайындаған әскери қызметшілер тобы. Әдетте, төуліктік полк наряды мынадай кұрамда алынады: полк бойынша кезекші, полк кезекшісінін көмекшісі, кезекші бөлімше, қарауыл, парк бойынша кезекші мен төуліктік кезекші, кезекші фельдшер (санитарлық нүсқаушы), медпункттегі төуліктік кезекші, бақылау-еткізу пунктінің кезекшісі, асханаға — кезекші және жұмысшы, полк штабына кезекші-хатшы, кезекші белгі беруші (сигналист), шабарман. Ротаның тәуліктік нарядда: рота бойынша кезекші, рота бойынша тәуліктік кезекші (ауысым санын полк комадирі белгілейді) тағайындалады. Тәуліктік нарядтың бүкіл кезекшілері мен олардың көмекшілері сол қолына тиісті жазу жазылған таңғыш тағуы керек. Полк бойынша кезекші мен оның көмекшісі, парк бойынша кезекші, бақылау-өткізу пунктінің кезекшісі тапаншамен, рота бәйынша кезекші мен тәуліктік кезекшілер — сүңгімен (армиялық пышакпен) қарулануы керек. Тәуліктік нарядты таратуды полк командирі белгіленген жаңа кезекші жүзеге асырады. Дереккөздер
Радиоактивті сәулелерді бақылау аспаптары

Радиоактивті сәулелерді бақылау аспаптары (ДП-22В ЖӘНЕ ДП-24) — адамдардың радиоактивті заттармен зақымданған жерде болған кезінде алған радиоактивті сәуле дозасын бақылауға және өлшеуге арналған аспаптар. ДП-22В комплекті ЗД-5 зарядтау құрылғысынан және 50 дана ДКП-50А жеке дозиметрлерден тұрады. Зарядтау құрылғысы дозиметрлерді зарядтайды, оны қоректендіру 1,6 ПМЦ У-8 типтес екі элемент арқылы жүзеге асырылады. Қоректендірудің бір кешені аспаптың кемінде 30 сағат жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. ДКП-50А дозиметрі сәуле шарпу дозасын өлшейді. Ол қарапайым ионизациялық камера, оған конденсатор қосылған. Дереккөздер
Крем

Крем — құрамы жағынан әр түрлі аспаздық және кондитерлік өнімдерді атауға қолданылатын термин. # шоколадтан, майдан және кілегейден тұратын шоколад кәмпиттерінің салмасы; # торттар мен пирожный бетіне жағылған өнім (майлы крем); # торттар арасын ажырататын өнім, қатпарлы торттар мен пирожныйдың, түтікшелердің салмасы (жұмыртқалы қайнатылған крем); # қою бұлғанған кілегей, вена кофесі және вена майқоспалары үшін қолданылады; # десертті тағам (жеміс, жеміс -жұмыртқалы, жеміс-майлы кремдер); # ет пен құс етінен дайындалатын аспаздық кремдер, көжелер немесе қою тағамдарды безендіріп, дәмін күшейту үшін қодцаньшады. Кремдер тәтті десерттік тағам, жартылай фабрикат, кондитерлік крем ретінде және салмалар жасауға, аспаздық өнімдерді әсемдеуге пайдаланылады. Аспаздық крем, әдетте, сары май, жұмыртқа, құмшекер, сүттен дайындалынады. Оның дәмін келтіріп, хош иіс беру үшін кофе, какао, ванилин, жаңғақ, миндаль, т.б. қосылады. Дереккөздер
Сауыт шыны

Сауыт шыны танкілердің, сауытты автомобильдердің байқау терезесін, ұшақтардың және әскери техниканың басқа түрлерінің кабиналарын әйнектеу үшін қолданылатын беріктілігі жоғары шыны түрі. Белгілі бір қалыңдықтағы Сауыт шыны оқ пен снарядтарға қарсы тұра алады. Сауыт шыны органикалық және силикаттық шыныдан жасалады. Дереккөздер
Фрикадельки

Фрикадельки — көжелерге қуырылып немесе бұқтырылып салынатын шие немесе жаңғақ өлшемді еттен немесе балықтан дайындалған өнім. Олар тез піседі. Ет пен балықтан басқа ұн, күріш, татымдықтар мен дәмдеуіштер қосылуы мүмкін. Дереккөздер fr:Boulette de viande#Europe ja:ミートボール#各国のミートボール zh:肉圓#世界各地的肉圓
Кең маңцапшептегі қорғаныс

Кең маңцапшептегі қорғаныс (Оборона на широком фронте) — ені белгіленген нормадан асып кеткен алқаптар мен учаскелерде ұйымдастырылған қорғаныс. Әдетте, теңіз жағалауында, таулы және шөлейт жерлерде, солтүстік аудандарда құрылады. Жетуі қиын болатын бағыттарда дербес тірек пункттері орналастырылады. Ракеталық әскерлердің, авиация мен артиллерияның соққылары даярланады, қордағы күштер маневр жасайды. Әр бағытта қарсыластың соққыларын өз бетімен тойтара алатын әскери топтастықтар құрылады. Дереккөздер
Тәуліктік нарядты тарату

Тәуліктік нарядты тарату (Развод суточного наряда) — күнделікті уақыт бойынша полк кезекшісі атқаратын міндет. Бұл күндік нарядтағы ішкі қарауылдардың, жекеленген күзету постыларының, кезекшілер және басқалардың қызметқе даярлығын тексеру үшін қолданылады. Таратуға 10 минут қалғанда полк кезекшісінің жаңа кәмекшісі жеке кұрамды күндік нарядта белгіленген орынға түрғызып, полк бойынша кезекші келгенде, оған баяндайды. Дереккөздер
Радиоактивтік бұлт ізі

Радиоактивтік бұлт ізі — ядролық жарылыстың радиоактивтік бұлтынан радиоактивтік заттардың(тозаңның) түсуі негізінде залалданған жер жолағы. Бір радиация деңгейіндегі радиоактивтік бұлт ізі жел бағытымен созылған эллипс тұлғалы болып келеді. Эллипетің ені оның ұзындығының 1/6 бөлігіне тең. Дереккөздер
Науқан

Науқан (Кампания; француз тілінде саmpagne, ағылшын тілінде campaign — жорық, итальян тілінде compagna — шайқас алаңы) — құрлық және мұхит соғыс театрларындағы ортақ ниетпен біріккен және маңызды әскери-саяси мақсаттарға жетуге бағытталған бірнеше стратегиялык операциялар мен басқа да әскери қимылдар. Соғыстың белгілі бір кезеңін білдіреді, әдетте күнтізбелік өлшемдермен (жылмен, жыл мезгілдерімен және т.б.) және әскери қимылдар театрымен белгіленеді. Науқан термині әскер тарихында бұрыннан белгілі. Ресейде бұл ұғым 18 ғасырдың басындағы ресми құжаттарда кездеседі. Науқанды жоспарлау Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ерекше сипат алды. Кеңес қарулы күштерінің Бас штабы әрбір науқанның жоспары мен түрлі ойын дайындап отырды. Соғыстан кейінгі кезеңде "науқан" ұғымы теориялық жағынан дамымай калды. Алайда Екінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибесі мәнін жоғалтқан жоқ. Дереккөздер
Кері азимут

Кері азимут (Обратный азимут) — жергілікті заттардың тұрған нүктеге бағыттық азимуты. Оның тура азимуттан 180 градус айырмашылығы бар. Егер тура азимут 180 градус кіші болса, бұл мөлшер тура азимутқа қосылады, ал ол 180 градустан үлкен болса, алынады. Жергілікті жерде берілген азимуттық бағытты табу үшін, лимбта өлшем көрсеткішін қарауыл түбіне берілген магниттік азимутты орналастыру қажет, меңзерлердің тежеуішін босатып оның солтүстік ұшын лимбтағы нөлге әкеледі; жергілікті жердегі берілген бағытқа карап тұрып анықтайды; лимбтағы нөлге меңзердің солтүстік ұшын дәлдейді; онда меңзердің калпымен ойықты-қарауылды бағыт сызығы шығады. Компаспен жұмыс істегенде, оны көздің деңгейінен 10 см төмен сол қолға ұстайды, шынтақты бүйірге қысып ұстау керек. Дереккөздер
Фрикасе

Фрикасе - бұзау еті және балапан етінен дайындалатын тағам. Балапан ұшасы екіге немесе төртке бөлінеді. Фрикасе алдымен майда, үстіне соус құйып табада немесе қазанда ал одан кейін дайын болғанша жұмыртқалы қою соуста пісіріледі. Дереккөздер
Виноградов мектебі

Виноградов мектебі - В. В. Виноградовтың шәкірттері мен жолын қуушыларды біріктіріп, 20 ғасыр 40 - 50 жылы пайда болған Кенес тіл біліміндегі мектептердің бірі. Виноградов орыстың қоғамдық өмірі мен тіл ғылымы, орыс әдебиеті мен тілі тарихында аса терең білімдарлық танытқан. Оған А. А. Шахматов, Л. В. Щерба идеялары елеулі ықпал етті. Ол Шахматовтан - салыстырмалы-тарихи талдау, тілді терен әрі қатан жүйеде зерттеу әдістемесін, Щербадан - тілді белсенді түрде қызметететін жүйе, нормалануға бейім құбылыс деп тану идеясын қабылдады. Тілді қоғамдық құбылыс ретінде қарап, Виноградов тілдің эволюциялық жүйеде дамуы нәтижесінде сөз бен сөз тұлғаларының әр түрлі түрі қалыптасатының көрсетті. Стиль теориясын дамыта отырып, ол жалпы-ұлттык тіл мен онын құрамындағы жеке тілдік элементтердің арасындағы байланысты аңықтады. Виноградовтың тілді зерттеу теориясындағы басты мәселе - сөз бен мәтінді зерттей отырып, тіл мен сөйлеудің өзара байланысын, даму динамикасын ашу. Виноградов орыс тіл білімі салаларының жаңа жүйесін ұсынды: * а) тарихи - тілдік пәндер, оған диалектология, тарихи грамматика, тіл тарихы, әдеби тіл тарихы, көркем әдеби тіл тарихын жатқызады; * ә) стилистика, оның нормативті және тарихи-салыстырмалы түрлері; * б) қазіргі орыс тілінің жүйесі баяндалатын пәндер, оған лексика, грамматика, сөз жасам, фразеология, фонетиканы және сөз тарихы мен оны нормалау теориясын жатқызады; * в) көркем әдебиет пен жазушылар тілі туралы ғылым; * г) филологиялық ілімдер тарихы. Виноградов сөздің синтаксистік қасиеті туралы Щербаның өлшемдік теориясына сүйене отырып, сөз таптарының жаңа жүйесін ұсынды: сөз таптары жүйесіне "сөйлеу элементтерін", модаль сөздерді, қалып (күй) категориясын енгізді. Виноградовтың "Русский язык. Грамматическое учение о слове" (1947) енбегінде орыс әдеби тілінің казіргі даму кезеңі тарихи тұрғыда баяндалған. Бұл еңбек орыс тілінің кейінгі грамматикаларының жасалуына негіз болды. Виноградов лексикологияда сөз мағыналарының типтері туралы теорияны дамытты, фразеологияны тіл білімінің ерекше саласы ретінде қарастырды. Виноградов жазушылар тілін зерттеуді жеке сала түрінде қаран, Н. М. Карамзин, И. А. Крылов, А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, М. Ю. Лермонтов, Л. Н. Толстой, Ф. М. Достаевский, А. А. Ахматова, М. М. Зощенко тағы басқа шығармаларының тілін зерттеді. Виноградов идеялары 20 ғасыр 2-жартысындағы қазіргі филология салаларының қалыптасып дамуына ықпал етті. Оның идеяларын Виноградов мектебінің өкілдері, шәкірттері Ю. С. Сорокин, В. Г. Костомаров, М. Н. Кожина, И. К. Белодед, С. И. Ожегов, Д. Н. Шмелев тағы басқа дамытты. Дереккөздер
Радиоактивтік қалдықтардың түсуі

Радиоактивтік қалдықтардың түсуі — ядролық жарылыстан пайда болған бөліктерден радиоактивті бөлшектердің таралуы. Жергілікті радиоактивтік жаңбыр жарылыстан кейін 24 сағат аралығында жерге түседі. Бәсеңдетілген радиоактивтік жаңбыр жылдар бойы түсуі мүмкін. Дереккөздер
Тегіс ұңғылы артиллерия

Тегіс ұңғылы артиллерия (Гладкоствольная артиллерия) — тегіс ұңғылы қарулардан құралған артиллерия. Ол ашык. жерде немесе тасаларда орналасқан адам күші мен әскери техниканы, сауытталған нысаналарды жоюға арналған. Тегіс ұңғылы артиллерия тәсей (танк және танкіге карсы қарулар, гранататқыштар) және аспандата (минаатарлар) атыстар жүргізуі мүмкін. Дереккөздер