Араб-қазақ транскрипциясы

Араб тіліндегі есімдер мен атауларды кирилл әріптерімен немесе латын әріптерімен транскрипциялау қиындықтар тудыруы мүмкін, себебі араб тілінің көптеген дыбыстары қазақ немесе ағылшын тілінде аналогтары жоқ, сондықтан олардың дәлме-дәл айтылуын арнайы белгілерсіз беру қиын. Келтірілген кестеде Қыдырбаев Қалдыбай Арыстанбекұлының философия докторы (PhD) атағын алу үшін жазылған «Қазақ онимдерін араб тіліне транслитерациялаудың ғылыми-теориялық негіздері» диссертациясына негізделген. Бұл еңбекке ғылыми кеңесші ретінде профессор, филология ғылымдарының докторы Жұбатова Б.Н. және әл-Азһар университетінің профессоры Әли Әли Шағбан ат салысқан. Араб әріптерін латиница мен кириллицаға берудің негізгі ережелері Ерекше тіркестер Дауысты дыбыстар Тәнуин Басқа белгілер Мысалдар * مُحَمَّدٌ [muḥammadun] — Мухаммадун. Қазақ арасында Мұхаммед, Махамбет, Мұқамбет, Мұхамед, Мәмбет, Мәмет және т.б. қолданылады (Қазақша Уикипедияда көбінесе Мұхаммед деп қолданылады, мысалға: Мұхаммед пайғамбар, Мұхаммед әш-Шайбани). Транслитерация кезінде араб сөзінің қай септікте екені есепке алыбайды. Мысал: * أبو عبد الله [Abu ′Abdillahi] — Әбу ′Абдиллə̃һи. Бірақ жазылғанда: Әбу Абдуллаһ деп беріледі. Сонымен қоса соңғы харакаттар түсіп қалады: * زيدٌ [zaịdun] — Зәйдун, «Зәйд» деп жазылады. Қамария әріптерімен басталатын сөздердің алдына «әл-» артиклі қойылады. Егер сөйлем басында болса — бас әріппен, ортасында — кіші әріппен. Мысалға: * الحاكم [al-Hakim] — «Әл-Хаким» болады, ал مستدرك الحاكم [jalasa al-Hakim] болса, «Мустадрак әл-Хаким» деп жазылады. Егер «әл-» артиклі Шәмсия әріптеріне келсе, «әл» деп жазылмай, оның орнына қосарланып оқылатын шәмсия әрпі жазылады. Мысалға: *الشيباني [aš-Šaibaniịịu] — «Әш-Шайбани» деп жазылады, «әл-Шайбани» емес. Бір буыннан тұратын араб сөздері қазақшаға жіңішке әріптермен беріледі (ح, ع, ر әріптерінен басқа). Мысал: *زيدٌ [zaịdun] — Зәйд; Зайд немес Зейд емес. *لَيْثٌ [laiṯun] — Ләйс; Лайс немесе Лейс емес. *فَهْد [fahdun] — Фәһд Ал сөз екі буынды болса қазақшаға жуан әріптермен беріледі. Мысал: *منصور [manṣūrun] — Мансур, Мәнсур емес. *مروان [marụānu] — Маруан, Мәруан емес. *مرْيَم [marịamu] — Марйам (Марям), Мәрям емес. Сөз екі буыннан тұрып, екінші буындағы дауыты дыбыс фатха немесе әлиф болса, бірінші буыны жіңішке, екіншісі жуан беріледі. Мысалға: *زيْنَب [zaịnabu] — Зәйнаб, Зайнаб емес *سلمان [salmānu] — Сәлман, Салман емес *ليلى [laịlā] — Ләйла Ал екінші буындағы дауысты дыбыс кәсра немесе дамма болса, екі буын да жіңішке әріппен беріледі: *جابر [dʒābirun] — Ж әбир, Жабир емес. *يزيد [ịazīdu] — Язид (Йәзид), Йазид емес. «Ибн» (ұлы, баласы) сөзі арабтар بْنُ [bnu] деп қысқартқанымен, «ибн» деп толығымен жазылуы керек: *أحمد بن حنبل [Ahmadu bnu Ḥanbala] — Ахмаду′бну Ханбала болғанымен, Ахмад ибн Ханбал деп жазылады. «Ибн» сөзінің орнына «бен» деп қолдану — қате (мыс.: Салих бен Ғаним), себебі «бә′» әрпінің кәсрасы жоқ, сукунды. «Әбу» сөзі қазақ тіліне септігіне қарамастан бірқалыпты беріледі. Мысалға: *ابن أبي شيبة [ibnu abī Šaịbata] — Ибну Әби Шәйба болғанымен, Ибн Әбу Шәйба деп жазылады. Сөздің соңында қосарланған дыбыстар соңғы харакат сияқты түсіп қалады. Мысалға: *أبو ذرّ [abu Ḏarri] — Әбу Зар деп жазылады, Әбу Зәрр емес. *أبيّ [ubaịịun] — Убай, Убайй емес. Қатыстықты білдіретін «-ий» жұрнағы сөздің соңында түсіріліп, тек кәсра ғана дыбысталады. Мысалға: *عليّ [Aliịịun] — Әли, Әлий емес. *الفرابي [al-Fārābiịịu] — Әл-Фараби, әл-Фарабий емес. Дереккөздер