kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Зигмунд фон Герберштейн

Зигмунд Фон Герберштейн (23.08.1486 жыл, Словения–28.03.1566 жыл, Вена) – неміс дипломаты, саяхатшы.1517 ж., 1526 ж. император Максимилиан I-нің Ресейге жіберген елшісі. Герберштейн бұл сапарлары туралы жазған «Мәскеу істері жөніндегі күнделігінде» (Вена, 1549 ж.) Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығы жөнінде алғаш рет Еуропаға мәлімет береді, Көшім хандығына, Ноғай ордасына қатысты маңызды мәліметтер келтіреді. «Күнделікте» автор Еділ бойы, Сібір мен Орталық Азия тұрғындарын «татарлар» деп атағанымен, олар «өздерінің тұрмыс-салты жөнінен бір-бірінен ерекшеленеді» деп көрсетті. Олар үйірлеп жылқы ұстайды, ет-сүтпен қоректенеді, тамаққа тұзды аз, ал дәрілік шөптерді көп пайдаланады дей келіп, әр түрлі «татар ордаларының» қоныстары, тұрмысы мен діні, әдет-ғұрыптары, қару-жарағы, соғысты жүргізу әдістері туралы нақтылы баяндаған. Қазақтардың астрономиялық түсініктері жөнінде айта келіп, олардың түнгі сапарлары мен жорықтарында Темірқазық жұлдызының орны ерекше екендігін атап өткен. Жайық бойындағы Сарайшық қаласының «татарлардың бай да үлкен сауда орталығы» екендігін жазады. Герберштейн еңбегінде қисынсыз, ойдан шығарылған әңгімелер де ұшырасқанымен, еуропалықтардың шығыс елдері туралы түсінігін кеңейтуге ықпал етті. Дереккөздер
Геронтология

Геронтология (грекше geron және logos – ілім) – адамның және жануарлар организмінің қартаю заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Егде тартқан және қартайған адамдардың ауруларын клиникалық медицинаның гериатрия (грекше geron және іatreіа – емдеу) деп аталатын бөлімі зерттейді. 20 ғасырдың 30–40-жылдары Қазақстанда қариялар мен мүгедектер үйі, геронтологиялық және гериатриялық кабинеттер (Алматы, Қарағанды, т.б.), ауруханаларда гериатриялық бөлімдер ашылды, жүйелі зерттеулер жүргізіле бастады. Бұл зерттеулердің нәтижесінде қартаюдың әлеум.-гигиеналық себептері мен клиник. белгілері анықталды; адам жасының ұлғаюына байланысты жүрек пен қан тамырларында пайда болатын өзгерістер зерттелді; егде тартқан және қартайған адамдардың әдетте байқалмайтын жүрек ақауларына сипаттама берілді. Физиол. және биохим. көрсеткіштердің қалыпты деңгейі анықталып, егде тартқан және қартайған адамдардың денсаулығын тексеру әдістемесі ұсынылды. Кейбір дәрілердің қартайған организмге тигізетін әсері, вегетативтік жүйке мен лимфа жүйесіндегі морфол. және гистохим. өзгерістер зерттелді. Қарттар мен егде жастағы адамдардың психикасы мен мінез-құлық ерекшеліктерін, жас психологиясының бір саласы геронтологиялық психология зерттейді. Ол қартаюдың белгілерін, яғни адам организмінің функционалдық мүмкіндіктерінің (сыртқы әсерлерді қабылдауы көмескіленіп, қимыл белсенділігі баяулауы, күш-қуатының азайып, денсаулығының нашарлауы) біртіндеп төмендеуін қарастырады. Психика функцияларындағы (зерде, ес, зейін, т.б.) өзгерістер бір жақты ғана байқалады. Қарт адамдардың психикасына интеллектуалдық және эмоционалдық «ішкі әлемге кету», өткізген өмірін бағалау мен ұғынуға байланысты қайғыру, өміріндегі басты мақсаттары орындалмаса, өкіну, түңілу сияқты қасиеттер тән болады. Алайда қартаюды тек регрессивтік құбылыс деп қарамау керек. Қартаю дамудың бір кезеңі. Бұл кезеңде адамның рухани жетілу деңгейі жоғары болады. Мыс., қанағаттану, парызын өтеген жағдайда өмірге ризашылық, мейірімділік, т.б. қасиеттермен қатар кемелденген адамдардың даналыққа жетуі – осы қартаю кезінде орын алатын құбылыс. Қарт адамның шығарм. белсенділігі жоғары болатындығы жиі байқалады. Қартаюдың психик. ерекшеліктері мен өзгерістеріне ерте кезден назар аударылса да, Геронтология ғылыми пән ретінде егде жастағы адамдардың көбеюі, олардың жұмысқа қабілеттілігі мен тұрмыс жағдайының, сондай-ақ іс-әрекетінің сипаты мен құндылықты бағдарларының өзгеруіне, яғни жеке адамның даму мәселелеріне, т.б. байланысты пайда болды. Геронтологияның қазіргі кездегі негізгі міндеттеріне адамды кәрілікке дайындау, егде жастағы адамдар мен қарттардың белсенді әрі толық өмір сүруі амалдарын зерттеу, т.б. жатады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Герон формуласы

Герон формуласы — Александриялық Герон атындағы үшбұрыштың ауданын (S) оның қабырғаларының (a, b, және c) ұзындықтары арқылы өрнектейтін формула: : мұндағы p — үшбұрыштің жарты периметрі: : Герон формуласын төмендегідей түрлерде де жазуға болады: : : : : Формуланы Александриялық Герон ашқан болатын, дәлелін ғалымның Метрика атты еңбегінен таба аласыз.Алайда үшбұрыш ауданын үш қабырғасы бойынша есептеу формуласын Архимед 2 ғасыр бұрын ашқан деген тұжырым бар. Мысал Айталық, &Delta;ABC — берілген үшбұрыш, оның қабырғалары a7, b4 және c=5 болсын. Жарты периметр — . Яғни, аудан — :: Дәлел Алгебраны қолданған қазіргі дәлел, Геронның Метрика кітабындағы дәлелінен әлдақайда өзгеше. Айталық, a, b, c үшбұрыштың қабырғалары және A, B, C бұрыштары бұл қабырғаларға қарсы жатқан бұрыштар болсын. Косинустар теоремасы бойынша: : C бұрышының синусын тапсақ: : Үшбұрыштың ауданың формуласын қолдана отырып: : Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Герц

Герц(Гц, Hz) – жиіліктің өлшем бірлігі. 1 герц жиілік секундына бір амалдың орындалатындығын көрсетеді, яғни 1 герцтің өлшемі 1/сек. Есептеуіш техникасында көбіне килогерц (1кГц1000Гц) және мегагерц (1 мГц 1000000Гц) қолданылады. Дереккөздер
Гетум елшілігі

Гетум Елшілігі – Армян патшасы Гетумнің Қарақорымдағы Мөңке хан сарайына келген сапары. Кіші Армения патшасы Гетум І (1227 – 1269) патшалық билікті әкесі Константин Ламброн және ұлдары Левон мен Торосқа тапсырып, қазіргі Қазақстан жері арқылы 1254 ж. Қарақорымдағы ұлы хан Мөңке ордасына елшілікті өзі басқарып келген. Ол сапар барысында жазған жолжазбаларында Қазақстанның сол кездегі тарихы мен географиясына қатысты мәліметтер қалдырған. Гетум елшілігі Еділ бойындағы Бату ханның ордасынан Жайық өзені арқылы шығысқа қарай бет түзеп, Сарыарқаның үстімен Ертісті кесіп өтіп, 1254 ж. 13 қыркүйекте Шыңғыс хан империясының астанасы Қарақорымға жетеді. Оның басты мақсаты Шыңғыс хан империясына төлеп отырған салықты мүмкіндігінше жеңілдету және оны армяндардың өздерінің жинауына рұқсат алу болды. Гетум елшілігі қайтар жолында Шығыс Түркістанның Алмалық, Ілебалық қалаларын басып өтіп, Оңтүстік Іле жолымен Таразға соғып, Қаратау сілемдері арқылы солтүстікке бағыт түзейді де, Сығанақтың солтүстігінде орналасқан Сартақ ордасына жетеді. Оған жолыққаннан кейін Сығанаққа кері қайтып, Сауран мен Иасы (Түркістан) арқылы Отырарға жетеді де, Сырдариядан өтіп, 1255 ж. Арменияға қайтып оралады. Дереккөздер
Лев Соломонович Гецкин

Лев Соломонович Гецкин (20.5.1911 жыл, Башқортостан, Уфа қаласы – 28.12.1992 жыл, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1964), профессор (1967), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының корреспондет мүшесі (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1976). Марапаттары * Екатеринбургтегі Орал политехниқалық институтын бітірген (1934). * 1934–1944 ж. Челябинск мырыш зауытында цех шебері, бастығы, зертхана меңгерушісі, бас инженердің орынбасары. * 1944–1952 ж. Өскемен мырыш зауытында техника бөлімінің бастығы, бас инженердің орынбасары, бас инженер, директоры болып қызметтер атқарды. * 1952–1982 ж. Бүкілодақтық түсті металдар ғылыми-зерттеу институтының Қазақстандағы бөлімшесінде бас инженер, директордың орынбасары, директоры болды. Еңбектері Гецкин – түсті металдар (қорғасын, мырыш, мыс) мен шикізаттарды кешенді пайдалану мәселелерін зерттеумен айналысты. Оның басшылығымен Өскемен қорғасын-мырыш комбинатында, Шымкент қорғасын зауытында металлургиялық тозаңдарды кешенді түрде қайта өңдеу технологиясы жасалып, өндіріске енгізілді. * Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары полиметалл концентраттарын өңдеу технологиясының және оларды кешенді пайдаланудың физика-химия негіздеріне (темір-магнитті кентастардан металдарды ажыратып алу, т.б. технологиясы) арналған (Лениндік сыйлық, 1961). * Оның сирек кездесетін металдар кентасын кешенді пайдалану технологиясы селен өндіру процесінде қолданылды. * 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Гидравлика

]] Гидравлика ( — су, aulos — түтік) — сұйықтықтардың қозғалысын және тепе-теңдік зандарын зерттеу мен оларды іс жүзінде пайдалану тәсілдерімен шұғылданатын ғылым саласы. Гидравлика тұтқырлығы аз, сығылмайтын сұйықтықтарды зерттейді. Қысымы мен тығыздығы тұрақты газдарға да гидравликаның негізгі зандарын қолдануға болады. Гидравлика сұйықтықтың қозғалыс және тепе-тендік зандылықтарын анықтайтын теориялық гидравлика және ол зандарды инженерлік мақсаттарға қолданатын іс жүзінде пайдаланылатын гидравлика болып бөлінеді. Сұйықтықтың тепе-теңдік заңдылықтарын зерттейтін гидравлика саласы гидростатика және олардың қозғалыс заңдылықтарын зерттейтін саласы гидродинамика деп аталады. Гидростатика ыдыс қабырғасына, құбырға, бөгетке, көпір тіреулеріне т.б. сұйықтыққа батырылған денеге әсер ететін сұйықтық қысымын зерттеу және денелердің жүзу шарттарын қарастырумен шұғылданады. Сұйықтықтың қозғалысын зерттеуде гидравлика гидродинамиканың Д. Бернулли есімімен аталатын және үздіксіздік тендеулеріне сүйенеді. Гидравлика сұйықтықтар қозғалысы кезінде туатын гидравликалық кедергілерді мұқият талдай отырып, сұйықтық (мұнай, газ, жанармай және т.б.) ағатын құбырлардың мөлшерін (көлденең қимасын), олардан өтетін сұйықтық шамасын анықтау мәселелерімен де айналысады. Сонымен қатар гидравлика ашық арналардағы (канал, өзен және т.б.) су ағысының жылдамдығын, су өтімін зерттейді. Гидравликаның негізгі зандары гидротехника, мелиорация, жылумен және газбен жабдықтау, канализация, гидроэнергетика, су көлігі салаларында пайдаланылады. Сұйықтық пен газдарды тасымалдау және оларды әр түрлі мақсаттарға пайдалануға гидравликаның іс жүзінде маңызы зор. Дереккөздер
Гидравликалық турбина

Гидравликалық турбина, гидротурбина, сұйықтық ағыны арқылы айналысқа келтіріледі. Жұмыс істеу принципіне сәйкес активті және реактивті турбина, ал құралымына қарай тік және горизонталь Гидравликалық Турбина болып ажыратылады. Гидравликалық Турбина — судың [потенциалдық потенциалдық және кинетикалық энергиясын электр энергиясына айналдыратьін арнайы құрылғы. Гидравликалық турбинаның жұмысы ағынды су мен қатты дененің өзара әрекеті әсерінен пайда болатын құбылыс негізінде жүзеге асады. Сүйықтықтың жұмыс доңғалағына ену кезіңцегі энергиясы Бернулли теңдеуімен анықталады: E 0 =P 0 /PQ+Z 0 +V 2 1 /2Q ал одан шыққаннан кейінгі сұйықтық энергиясы мына үлгіде: E 1 =P 1 /PQ+Z 1 +V 2 1 /2Q сондай-ақ жұмыс доңғалағында пайдаланылатын энергия шамасы келесі формула арқылы есептеледі: A=P 0 *P 1 /P+Z 0 -Z 1 +(V 0 2 -V 1 2 )/2 Егер пайдаланылатын энергия П > 0 (нөл) болса, турбина реактивті, П = D жағдайында белсенді деп аталады. Турбина түрлері әрбір жүйеге қатысты: баяу, қалыпты және жүрдек турбина болып бөлінеді. Гидравликалық турбина жүрдектігін негізінен оның жұмыс доңғалағының пішіні мен қалақшасы арқылы аныктайды. Турбиналар жалпы құрылымына, біліктің және доңғалағының орналасу санына байланысты: ашық және жабық; көлденең жөне тік; бір немесе көп доңғалақты турбиналар деп аталады. Ірі гидротурбиналардың жұмыс доңғалағы 1,8 м және одан да көп, куаты 700 МВт дейін. Орташа гидротурбинаның жұмыс доңғалағының диаметрі 2,75 м, қуаты 1—20 МВт аралығында. Кіші гидротурбиналардың жұмыс доңғалағының диаметрі 1,2 м, қуаты 1,0 МВт- тан артық болмайды. Дереккөздер
Алмасбек Сейітұлы Әбдірахманов

{{Ambox }} Алмасбек Сейітұлы Әбдірахманов (01.07.1939, Алматы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1989). Ресей Федерациясындағы Әскери автомобиль училищесін (1960), Тыл және транспорт әскери академиясын (1968) бітірген. 1968 — 77 ж. Орта Азия әскери округінің әскери бөлімдерінде автомобиль-трактор қызметінің бастығы, нұсқаушы, аға офицер, 1977 — 80 ж. Алматыдағы Әуезов ауданының әск. комиссары, 1980 — 84 ж. Орал облысы әск. комиссары, 1984 — 87 ж. Қазақстан Әск. комиссарының орынбасары, 1987 — 92 ж. респ-лық ДОСААФ төрағасы, 1992 — 94 ж. ІР Қорғаныс мин-лігі Бас штаб бастығының орынбасары — ұйымдастыру-мобилизациялау басқармасының бастығы болды. ҚР Қарулы күштерін қалыптастыруда, жастарға әскери-патриоттық тәрбие беруде үлкен еңбек сіңірген. КСРО және ҚР-ның медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Гидраттар

Гидраттар - сусыз минералдардың өз құрамына су қосып алып (гидраттану арқылы) минералдарға айналуы. Құрамында судың жеке молекулалары бар химиялық қосылыстарға, мысалы, ғаныш CaSO 4 * 2H 2 O жатады. Гидраттар — тұрақсыз қосылыстар; температура жоғарылағанда және су буының қысымы төмендегенде олар қүрамындағы химиялық байланысқан судан айырылады (дегидраттану). Дереккөздер
Гидро...

Гидро...(грекше. hydor – су) – күрделі сөздердің су, суат және осы тәрізді ұғымдарға қатысын көрсететін бастапқы бөлігі. Мыс., гидроагрегат, гидрогеология, гидротурбина. Гидро — суға қатынасы бар ұгымдарды білдіретін күрделі сөздердің бөлігі. Дереккөздер
Гидроагрегат

Гидроагрегат(гидро... және агрегат), гидравликалық турбина мен электр генераторынан (гидрогенератор) тұрады. Горизонталь осьтік және тік гидроагрегат болып ажыратылады. Гидроагрегат (грекше:, hydor - су, aggrego — жалғаймын, қосамын) — бір агрегат болып біріктірілген гидротурбина мен гидрогенератор. Дереккөздер
Гидроакустика

Гидроакустика(гидро... және акустика) – акустиканың су асты локациясын, байланыс, т.б. мақсаттар үшін дыбыс толқындарының суда таралуын зерттейтін саласы. Гидроакустика — дыбыстық толқындардың нақты су ортасындағы — теңіздерде, мұхиттарда, көлдерде, т.б. таралуының, шағылуының жөне бәсеңдеуінің ерекшеліктерін зерттеу. Дереккөздер
Гидроаэромеханика

Гидроаэромеханика (гидро..., aer – ауа және механика) – механиканың сұйықтықтың, газ тәрізді ортаның тепе-теңдігі мен қозғалысын және олардың бір-бірімен әрі өздері орай ағатын қатты денелермен өзара әсерлесуін зерттейтін бөлімі. Гидроаэромеханика - сұйық және газ тәрізді ортаның қозғалысы мен тепе-теңдігін, олардың өзара бір-бірімен және қатты денемен әсерлесуін зерттейтін механиканың бөлімі. Дереккөздер be-x-old:Гідрадынаміка bg:Хидродинамика ca:Hidrodinàmica cs:Hydrodynamika da:Hydrodynamik el:Υδροδυναμική es:Hidrodinámica et:Hüdrodünaamika gl:Hidrodinámica he:הידרודינמיקה hr:Hidrodinamika it:Idrodinamica ka:ჰიდროდინამიკა lv:Hidrodinamika no:Hydrodynamikk pl:Hydrodynamika pt:Hidrodinâmica ru:Гидродинамика sk:Hydrodynamika sr:Хидродинамика sv:Hydrodynamik uk:Гідродинаміка
Гидробиология

Гидробиология(гидро... және биология) – суда тіршілік ететін организмдерді (гидробионттар), олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, тіршілік әрекеттерін, сулы экожүйелерді және олардың биологиялық өнімділігін зерттейтін кешенді ғылым саласы. Гидробиология (грекше:, hydorг - су, bios — тіршілік және logos — ғылым) — суда тіршілік ететін организмдер, олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы, тіршілік әрекеттері, өзен-көлдің биологиялық өнімділігі туралы ғылым. Гидробиологиялық зерттеулер ҚР ҮҒА-ның Зоология, Микробиология және вирусология институттарында, Қазақ балық шаруашылығы ғьлыми-өндірістік бірлестігінде, ҚазМУ-да жүргізіледі. Су алқаптарының гидробиологиялық режимі анықталып, оларда жоғары өнімді балық шаруашылығын ұйымдастыру шаралары іздестірілді, балық шаруашылығында пайдалану максатымен өзендерге гидробиологиялық түрғыдан бонитировкалау жасалды. Арал теңізінің, Балқаш көлі мен Ертіс өзеніндегі бөгендердің микрофлорасы зерттеліп, олардың өнімділігі анықталды. Каспий теңізін мұнайдан және мұнай қосындыларынан тазартуда бактериялардың рөлі айқындалды. Республика теңіздері мен өзен-көлдерінің гидрофаунасы қайта құрылуына байланысты олардың қоректік қоры анықталды. Іле Алатауындағы су айдындарының гидрофаунасы зерттелді; тіршіліктің су ортасындағы ерекшеліктерін зерттеу. Кейде оны су организмдерінің экологиясы деп те атайды. Өйткені гидробиология жалпы экологиямен тығыз байланысады. Жалпы гидробиологияда арнайы мақсаты бойынша мынадай бөлімдерді ажыратады: санитариялық, ауыл шаруашылықтық, техникалық және т.б. Техникалық гидробиология кемелердің, гидротехникалык (каналдар, бөгенбөгендер, су бөгені және т.б.) және порт имараттарының түбіне қаптап өсетін өсімдіктерді, судағы металдардың биологиялық коррозиясының себептерін және олармен күресу әдістерін қарастырады; 3) судағы өсімдіктер мен жануарлар әлемін зерттейтін ғылым саласы. Өсімдіктер мен жануарлар олемінің тіршілік жағдайы мен мүхит, теңіз жоне ішкі суқоймалардағы биологиялық өнімділіктердің аракатынастарын зерттейді. Гидробиология негізінен экологиялық ілім. Балық шаруашылығы гидробиологиясы жоне санитариялық, ауыл шаруашылық, техникалық, навигациялық гидробиология болып жіктеледі. Гидрология,гидрохимия, гидроэкология, гидрофизика, колтану және т.б. ғылым салаларымен тығыз байланысты. Мелиорациялық құрылыс үшін үлкен маңызға ие. Гидробиологиялық зерттеулердің негізінде мелиорацияланатын жерлердегі суқоймалардың гидробиологиялык жүргісі, көлдердің, әуіттердің, бөгендердің, мелиорациялық каналдардың өнімділік мүмкіндіктері, балық шаруашылығына пайдаланьшуы, санитариялық ахуалы, өсімдік басу дәрежелері және өзге де ерекшіліктері зерттеледі. Дереккөздер
Гидрогенератор

Гидрогенератор(гидро... және генератор) – гидравликалық турбинаның көмегімен айналатын синхронды генератор. Гидрогенератордың қуаты бірнеше ондаған МВт-тан бірнеше жүздеген МВт-қа дейін болады. Гидрогенератор (грек, һуdor - су, gеnеrator — өндіруші) — гидротурбина көмегімен айналдырылатын электр генераторы. Ол роторы гидротурбинаның жүмыс доңғалағы білігімен жалғасты- рылған синхронды генератор түрінде жасалады. Гидрогенератордың қүрьшысы, ротор осінің орналасу қалпына және турбинаның айналу жиілігі мен қуатына байланысты анықталады. Гидрогенератор шағын қуатты (50 Мвт-қа дейін), орташа қуатты (50 Мвт- тан 150 Мвт-қа дейін), жоғары қуатты гидрогенератор (150 Мвт-тан жоғары) болып, ал айналу жиілігіне қарай баяу айналатын гидрогенератор (100 айн./мин-қа дейін), шапшаң айналатын гидрогенератор (100 айн./мин-тан жоғары) болып ажыратылады. Әдетте, жоғары қуатты баяу айналысты гидрогенератордың айналу осі тік (капсулды гидроагрегаттардан басқасы), ал шөмішті гидротурбиналы шапшаң айналатын гидроагрегаттардың айналу осі колденең орналасады. Өзендердің топологиялық және геологиялық ерекшеліктеріне байланысты шапшаң айналатын генераторлардьщ айналу осі көбіне тік орналасқан. Гидрогенераторды қоздыру онымен бір білікке орнатылған қосымша түрақты ток генераторының көмегімен жүзеге асырылады. Аса ірі гидрогенератордың қосымша генераторының өзін қоздыру үшін, одан басқа тағы бір қоздыру көзі (генератор) пайдаланылады. Кейде бүл мақсат үшін түзеткіші бар синхронды генераторлар қолданылады. Соңғы уақытта аса қуатты гидрогенераторда иондық қоздыру жүйесі қолданыла бастады. Дереккөздер
Гидрогеохимия

Гидрогеохимия– гидрогеологияның жер асты суларының химия құрамын және оны анықтау тәсілдерін зерттейтін саласы. Гидрогеохимияның негізін орыс ғалымы В.И.Вернадский қалаған. Қазақстанда теория Гидрогеохимия, аймақтық гидрогеохимия, іздеу гидрогеохимиясы салаларында 1960 жылдан бері зерттеулер жүргізіледі. Жер асты суларының химия, микрокомпоненттік, газдық құрамының қалыптасуы; Қазақстандағы ауыз судың, минералдық, жылы және өндірістік мәні бар сулардың гидрогеохимиясын негіздеу; гидрогеохимия белдемділік пен картаға түсіру жөнінде елеулі теория қорытындылар жасалды. Гидрогеохимия карталар жасалды, кендерді іздеудің гидрогеохимиялық өлшемдері белгілі болды, солар бойынша мұнайлы-газды, кенді аудандарды зерттеуге мүмкіндік туды. Келешек зерттеулер жер қыртысындағы гидрогеохимиялық, термодинамикалық процестерді негіздеуге, руда құраушы элементтер зоналылығын, олардың көшуінің порменділігі мен түрін анықтауға, гидрогеохимялық картаға түсірудің тәсілдерін жетілдіруге және жер асты сулары мен пайдалы қазындылардың негізгі генетикалық типтерін ашуға, жер астының химиялык ағынына сандық баға беруге, гидрогеохимиялық балансты құрастыруға және оның өзгерістерінің болжамдарын негіздеуге бағытталады. Гидрогеохимия – гидрогеологияның жер асты суларының химиялық құрамын және оның анықтау тәсілдерін зерттейтін саласы. Гидрогеохимияның негізін орыс ғалымы В.И. Вернадский қалаған. Қазақстанда теориялық гидрогеохимиясы салаларында 1960 жылдан бері зерттеулер жүргізіледі. Жер асты суларының химиялық, микрокомпонеттік, газдық құрамының қалыптасуының; Қазақстандағы ауыз судың, минералдық, жылы және өндірістік мәні бар сулардың гидрогеохимиясын негіздеу; гидрогеохимия белдемділік пен картаға түсіру жөнінде елеулі теориялық қорытындылар жасалды. Гидрогеохимиялық карталар жасалды, кендерді іздеудің гидрогеохимиялық өлшемдері белгілі болды, солар бойынша мұнайлы , газды кендерді зерттеуге мүмкіндік берді. Дереккөздер
Гидрография

Анықтама Гидрография– (гидро... және ...графия) – гидрологияның су объектілерінің (өзен, көл, бөген), т.б. орналасуын сипаттайтын, олардың география таралу заңдылықтары мен морфологиялық ерекшеліктерін, режимін және шаруашылықта пайдалану жолдарын зерттейтін саласы. Гидрография мұхиттар мен теңіздердің гидрометеорологиялық режимін, жағаларының түрлерін, теңіз түбі бедерінің өзгеруін зерттеумен де шұғылданады. Гидрографиялық зерттеулер гидрографиялық атыраптың сандық және сапалық сипаттамаларын, судың физика-география жағдайлары мен уақыт аралығында өзгеруін, ылғалдану дәрежесін, жылулық режимін, сондай-ақ өзен алабындағы эрозиялық процестер мен су объектілерінің ластануын анықтауға мүмкіндік береді. Гидрографиялық зерттеулер нәтижелері гидроэнергетикада, су көлігі саласында, өнеркәсіпті және елді мекендерді сумен қамтамасыз етуде, балық шаруашылығында, мелиорацияда қолданылады. Гидрография — # өзен, көл, бөген және т.б. су объектілерінің физикалық-географиялық жағдайларының, жүргісі мен пайдаланылуының сапалық жөне сандық сипаты түрғысындагы жазбаларымен айналысатын құрлық гидрологиясының тарауы; # өзеңдердегі, көлдердегі, теңіздердегі және мұхиттардағы су көлігінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларының жиынтығы; # су I объектілерін картаға түсіру мен сызу және олардың жазбаларын (мыс., лоциялар) құрастыру. Қосымша Гидрография — 1) өзендердің, көл- дердің, бөгендердің және олардың жеке бөліктерінің орындарын, физикалық-географиялық жағдайларын, режімін және шаруашылыққа пайдаланылуын, сапа және сан жағынан сипаттай отырып жазуға арналған құрлық гидрологиясының бөлімі; 2) кеме жүзетін трассаларды, мұхиттар, теңіздер, көлдер, бөгендер, өзендер, каналдар түптерінің пішіңдерін зерттейтін және кеме жүзуге қолайлы жағдай жасау үшін әдістерін талдап-белгілейтін ғылым. Дереккөздер
Гидродинамика

Гидродинамика(гидро... және динамика) – гидроаэромеханиканың сығылмайтын сұйықтықтың қозғалысын және оның өзімен шекаралас орналасқан қатты денемен әсерлесуін зерттейтін бөлімі. Гидродинамика – сұйықтық пен газ механикасының ертеден келе жатқан әрі жақсы дамыған саласы. Гидродинамика көмегімен сұйықтықтың жалпы қасиеттеріне механиканың негізгі заңдары мен тәсілдерін қолдана отырып, сұйықтық алып жатқан тұтас ортаның кез келген нүктесінің жылдамдығы, қысымы тәрізді өлшемдер анықталады. Гидродинамиканың негізгі тәсілдері дыбыс жылдамдығынан (шамамен 330 м/сx1200 км/сағ) жылдамдығы төмен газ қасиеттерін зерттеу үшін де пайдаланылады. гидродинамика теория гидродинамика және эксперименттік гидродинамика болып екіге бөлінеді. Теориялық гидродинамикада сұйықтықтың жеке бөлшектері сұйық орналасқан тұтас ортаның материалдық нүктелері ретінде қарастырылады немесе сұйықтық алып жатқан кеңістіктегі жылдамдықтар өрісі зерттеледі. гидродинамика тұрғысынан алғанда сұйықтықтың ең басты қасиеті – аққыштық пен тұтастық. Сұйықтықтың газ тәріздес ортадан негізгі айырмашылығы – оның сығылмайтындығы. Мұндай сұйықтықтар үшін үзіліссіздік теңдеуі мен Навье-Стокс теңдеуі қолданылады. Тұтқыр сұйықтық қозғалысы қарастырылғанда, ағыс сипаттамасы болып табылатын өлшемсіз шама – Рейнольдс саны қолданылады. Эксперименттік гидродинамика тәсілдерінің қатарына сұйықтық қозғалысы мен оған шекаралас орналасқан қатты дене маңындағы ағысты кішірейтілген масштабта қайта жасап алуға негізделген модельдеу тәсілдері жатады. гидродинамиканың көптеген есептерін шешуге ұқсастық теориясы мен ұқсастық өлшеміне негізделген гидродинамикалық тәжірибелер де қолданылады. гидродинамика әдістері гидравлика, гидрология және гидротех. есептерін шығаруды, гидротурбинаны, сорғыларды, құбырларды, т.б. есептеуді табысты шешуге мүмкіндік береді. Әр түрлі жағдайдағы (тұтқыр күштер, магниттік гидродинамикалық күштер, т.б.) ламинарлық ағыс гидродинамикасы (матем. модельдеу әдісімен) ҚазҰУ-да, ҚР Білім және ғылым министрілігінің Теория және қолданбалы математика институтында, Қазақ энергет. ғылыми-зерттеу институтында, ал турбуленттік ағыс гидродинамикасы жоғарыда аталған институттарда, сондай-ақ Алматы энергетика институтында, Қазақ архитектура-құрылыс академиясында (Б.Қ.Әлиаров, Б.П.Устименко, В.П.Кашкаров, Қ.Е.Жауғаштин, Ш.А.Ершин, З.Б.Сақыпов, т.б.) зерттелді. Арналық ағындар мен гидротехникалық құрылыстар гидродинамикасына байланысты зерттеулер Қазақ энергет. ғылыми-зерттеу институтында, Тараз су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында, ҚазҰУ-да, т.б. (Р.Ж.Жолаев, Ә.Ы.Арықова, Т.Х.Ахмедов, А.Ә.Тұрсынов, т.б.) жүргізілді. Дереккөздер
Гидроксидтер

Гидроксидтер– құрамында бір немесе бірнеше гидроксил тобы бар бейорганикалық заттар. Әдетте оларды негіздер деп атайды. Г-ді периодтық кестедегі барлық металдар түзе алады, мыс., KOH, Ca(OH)2, Cu(OH)2, Tі(OH)3, т.б.
Гидролиз

көрсетеді.)]] Гидролиз( «су» + «ыдырау») – су мен түрлі заттар арасындағы иондық алмасу реакциясы. Гидролизге тұздар, гидридтер, тиоангидридтер, галогенангидридтер, әр түрлі органикалық қосылыстар ұшырайды. Гидролиз — кейбір химиялық қосылыстардың су молекуласының әсерінен төмен молекулалы түзілімдер жиынтығына ыдырау қасиеті. Гидролиз сулы ерітінділер жағдайында немесе судың және су буының қатты, сұйық және газ тектес заттарға тигізер әсері нәтижесінде жүзеге асады. Гидролиз — судың магма текті минералдармен негізгі химиялық реакциясы. Соның нәтижесінде сілтілік және сілтілік жер элементтерінің кристалл торындағы катиондар су молекуласы диссоциацияланғанда сутектің иондарына алмасады. Тұз гидролизі – еритін тұздардың ерітінділерінде ион алмасу реакцияларының жүруіне байланысты гидролиз реакциясының бір түрі. Процестің қозғаушы күші иондық заттардың сумен әрекеттесуі болып табылады, ол иондық немесе молекулалық түрдегі әлсіз электролиттің түзілуіне әкеледі. # Әлсіз қышқыл мен күшті негіздің тұзының гидролизі (анионды гидролиз). Ерітіндіде аздап сілтілі орта бар, реакция қайтымды жүреді. # Күшті қышқыл мен әлсіз негіздің тұзының гидролизі (катион гидролизі). Ерітіндіде аздап қышқыл орта бар, реакция қайтымды жүреді. # Әлсіз қышқыл мен әлсіз негіздің тұзының гидролизі. Тепе-теңдік өнімдерге қарай ығысады, гидролиз толығымен дерлік жүреді, өйткені екі өнім де тұнба немесе газ түзеді. # Күшті қышқыл мен күшті негіздің тұзы гидролизге ұшырамайды, ал ерітіндісі бейтарап. Тағы қараңыз * Тотықтыра аминдеу Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Гидролокатор

Гидролокатор(гидро... және лат. loсo – орналастырамын), гидролокациялық станса – суға толық не жартылай батырылған нысандарды (сүңгуір қайық, су бетіндегі кеме, балықтар үйірі, т.б.) табуға және олардың координаттарын анықтауға арналған гидроакустикалық станса.
Гидролокация

Гидролокация ( – су, — орналастыру) — су астындағы нысандардың орнын олардан шығатын дыбыс сигналдары (пассивті локация) не олардан шағылысқан жасанды дыбыс сигналдары бойынша (белсенді локация) анықтау. Ағылшын тілінде және көптеген тілдерде «SONAR» (sound navigation and ranging аббревиатурасы) деп аталады. Гидролокация деп, көбінесе дыбыстық локацияны айтады. Өйткені, қазіргі теңіз суында әлсіремей таралатын толқындардың белгілісі осы ғана. Тексеру нысаны орналасқан бағыт пен оған дейінгі қашықтықты анықтау үшін гидролокациялық станция жан-жаққа дыбыстық немесе ультрадыбыстық тербелістердің қысқа мерзімді импульсін таратады. Су астындағы нысаннан шағылысқан импульсті гидролокациялық станция жаңғырық-сигнал түрінде қабылдайды. Нысан орналасқан бағыт (пеленг) гидролокациялық станцияның қабылдағыш-таратқыш жүйесінің көлбеу жазықтағы бұрылу бұрышы бойынша анықталады. Гидролокация су астындағы көрінбейтін кедергілерді анықтауға балық аулауда (балық үйірлерін және жекелеген ірі балықтарды табуда), мұхиттануда (мұхиттың физикалық қасиетін зерттеу, теңіз түбінің картасын жасау және т.б.), соғыс мақсаттарында (мина, сүңгуір қайық, су үстіндегі кемелерді табу және оларды бақылап отыру және т.б.) қолданылады. Дереккөздер
Гидростатика

мен гидростатика кестесі]] Гидростатика – гидромеханиканың сұйықтықтардың тепе-теңдігін және қимылсыз тұрған сұйыққа батырылған дененің әсер етуін зерттейтін бір бөлімі. Гидростатиканың бұл теңдеуін шешкен кезде — М.Эйлер теңдеуі пайдаланылады. Теңдеуі Гидростатика теңдеуі — сығылмайтын сұйықтықтың гидростатикалық қысымын анықтайтын теңдеу, яғни: : , мұндағы — бастапқы гидростатикалық қысым деп аталатын сұйықтықтың бос бетіне түсірілетін қысым; — сұйықтықтың тығыздығы; гидростатикалық қысымы анықталатын нүктенің орналасу терендігі; — қимасының ауданы бір өлшем, биіктігі сұйық бағананың салмағына тең артық қысым. Негізгі теңдеуі Гидростатиканың негізгі теңдеуі — сығылмайтын сұйықтықтың гидростатикалық қысымын анықтайтын теңдеу, яғни: : λ , мұндағы — сұйықтықтың еркін бетінің астында берілген нүктенің батырылу шамасы ретінде қарастырылады. Демек, гидростатиканың негізгі теңдеуі сұйықтықтың толық гидростатикалық қысымы үлестірім заңдылығының математикалық өрнегі болып табылады. Сұйықтықтың еркін бетіне қатысты тереңдікте орналасқан белгілі кез келген нүктедегі толық гидростатикалық қысымның шамасы. Сұйықтықтың еркін бетіне түсірілген сыртқы қысым мен биіктігі қарастырылып отырған нүктенің орналасу терендігіне тең және негізінің ауданы бірге тең сұйық бағаны салмағының қысым қосындысына тең. Гидростатиканың негізгі теңдеуі сұйықтықтың бетіне түсірілетін сыртқы қысым сұйық көлемінің барлық жақтарына бірдей қарқындылықпен таралатынын көрсетеді. Мұны Паскаль заңы да растайды. Дереккөздер
Гидротазалау

Гидротазалау– мұнай өнімдерін тазалау мақсатында оған 250 – 420°С температура мен 2 – 5 МПа қысымда катализатор арқылы сутекпен әсер ету процесі. Оның нәтижесінде мұнай өнімдеріндегі қоспалар гидрогенолизге ұшырап, көмірсутектер мен оңай ұшатын заттар (NH3, H2O, H2S) түз
Мұрат Құрмашұлы Гильманов

Гильманов Мұрат Құрмашұлы (23.4.1942 ж.т., Қырғызстан, Ош қ.) – биология ғылым доктыры (1990 ж.), профессор (1992 ж.), Қазақстан ғылым академиясының акад. (2003 ж.). ҚазМУ-ды (1966 ж., қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1968–1983 ж. Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында аға лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер болды. 1983 жылдан Молекулярдық биология және биохимия институтында зертхана меңгерушісі. Гильмановтың негізгі ғылыми жұмыстары өсімдіктегі азот айналымының энзимологиясын зерттеуге арналған. Ол жоғары сатыдағы өсімдіктердің минералды азот ассимиляциясы процесінің негізгі көзі – НАДФГДГ-ны (никотин-амида-денинди-нуклеотид-фосфат-глютамат-дегидро-геназа) алғаш рет тауып, маңызын дәлелдеді. Өсімдіктердің өсуіне қажетті гормон – цитокининнің молек. және клеткалық механизмдерін ашты. Гильманов бұрын зерттелмеген клетканың бір құрамдас бөлігі – сферосомалардың (фосфатидилинозитол мен белоктарды сақтауға қатысады және цитокинин сигналын жүзеге асырады) құрылымы мен қызметін анықтады. Ол сонымен қатар глютаматтың қайтымсыз ыдырауын жүзеге асыратын ферментті алғаш рет тауып, сипаттады. Гильмановтың басқаруымен жүргізілген зерттеулер гүлді өсімдіктердегі азот айналымының негізгі сатыларын реттеуде және оның негізгі функциясын түсінуде, практикалық биотехнология жаңа мүмкіндіктер ашты. Дереккөздер
Гимназия

Гимназия – жалпы орта білім беретін оқу орыны. Оқушыларды олардың бейімділігіне сәйкес тереңдетіп, сала бойынша, дифференциациялы оқытуды көздейтін негізгі және қосалқы жалпы білім беретін бағдарламаларды жүзеге асырады. Алғаш 1538 ж. Страсбург қаласында (Франция) ұйымдастырылды. Қазақстанда гимназиялар 19 ғасырдың ортасынан бастап ашыла бастады: * Әулиеата ерлер гимназиясы (1913) * Верный ерлер гимназиясы * Семей ерлер гимназиясы (1894) * Қостанай қыздар гимназиясы. Дереккөздер
Гинекология

Гинекология ( — әйел және — ілім) — әйелдердің анатомия-физиологиялық, психикалық ерекшеліктерін және бұл процесстердің бұзылуын зерттейтін ғылым. Гинекология негізінде әйелдің организміне ғана тән аурулар мен, әйелдің репродуктивтік жүйесінің ауруларын зерттейтін медицинаның бір саласы болып табылады. Врач-гинекологтардың көпшілігі қазіргі кезеңде акушер болып та табылады. Гинекология жүктілік пен тууға қатысты, бастапқы кезеңнен соңғы кезеңге дейінгі, әйел организміндегі көріністерді зерттейтін, акушерлікпен тығыз байланысты. Гинекология ертедегі Үндістан, Мысыр қолжазбаларында, емдеу кітаптарында да орын алған. Ертедегі грек ғалымы Гиппократ (б.з.б. 4-5 ғ.) әйелдердің ішкі органдарының қабынуын, ауруын, жатыр ісіктері туралы жазған болатын. 19 ғ-дан бастап Гинекология жеке ғылым болып дамыды. Дереккөздер
Гиперболоид

Гиперболоид ( — гипербола, және — түр, бет)( – пішін, түр) – тұйықталмаған орталық екінші реттік бет. Оның бір және екі қуысты деп аталатын екі түрі бар. Гиперболоид декарттық координаттар жүйесінде мына формуламен беріледі : &nbsp;(Бір қуысты гиперболоид), мұндағы a и b — айқын жартыосьтері, ал c — жалған жартыосі; немесе : &nbsp;(Екі қуысты гиперболоид), мұндағы a и b — жалған жартыосьтері, а c — айқын жартыосі. 350-метрлік мұнара жобасы , 1919]] Егер a = b, онда ондай бет айналу гиперболоиды деп аталады Дереккөздер
Гипноз

Гипноз сергектік жағдайды жасанды түрде өзгертуден туындайды. Гипноз ерік білдіру бостандығын шектеп, біреудің еркіне бағынуды күшейтеді. Егер жауап алынушы адам келісім берсе де, гипнозды тергеу кезінде қолдануға жол берілмейді. Гипноз ( -ұйқы) — сананың уақытша күйі; сана көлемінің күшеюімен және оны иландырудың мазмұнына барынша шоғырландыруымен сипатталады, мұның өзі индивидуумдық бақылау және өзін ұғыну функцияларының өзгеруімен байланысты. Гипноз гипноздаушының арнайы әсер етуінің нәтижесінде немесе мақсаткерлікпен өзін-өзі иландырудан пайда болады. Гипноздық жағдайдың өздігінен болатын ерекшеліктерін саралау керек. Күйдің өзінің тән сипаттамалары: барынша иланғыштық, гипноздан кейінгі амнезияның болуы (Гипноз сеансының мазмұнын, сондай-ақ гипноздау фактісінің өзін еріксізден ұмыту). Гипноз жағдайында субъектіге оған сананың әдеттегі жағдайында тән емес физиологиялық және психикалық реакциялар пайда болуы мүмкін. Мұның қабылдау саласына (жағымды және жағымсыз иллюзиялар), ес саласында (бүған дейінгі өмірде болған оқиғалар мен фактілерді ұмыту не еске түсіру, жаңа материалды есте сақтау процестерінің белсендірілуі), зейін саласында (зейіннің шоғырлануы мен бөлінуінің артуы), ойлау саласында (қалыпты логиканың бұзылуы немесе шығармашылық сипаттың артуы), тұлғаға қатысты әсері болуы мүмкін (мотивацияның, дағдылардың, көңіл-күйдің, кейбір тұлғалық сипаттамалардың өзгеруі, басқа адам бейнесінің иландырылуы, субъективтік уақытты ауыстырып-түйістіру). Мұндай өзгерістердііі бар екендігін арнаулы физиологиялық сынамалар мен психологиялық тестілер растайды. XIX ғасырдың ортасына дейін гипноз туралы түсініктер гипноздаушы ерекше "флюидтер" немесе толқындар таратады деп ұғынуға негізделді. И.П.Павловтың еңбектерінде гипнозға материалистік түсінік берілді. Физиологиялық теориялар гипнозды орталық жүйке жүйесінің тән сипатты күй деп қарастырады. Психологиялық теориялар гипнозды субъектінің қалыпты санасының ерекше жағдайларда өзгерген түрде функция атқаруы деп пайымдайды. Психотерапияда жанжалдарды және тұлға ұстанымдарын гипноанализдеу секілді арнаулы әдіс қолданылады. Гипноз техникасын қолдану субъект санасының функция атқаруының әр түрлі деңгейлері кезінде мінез-құлықты эксперименттік әдіспен зерделеуге мүмкіндік береді. 1. гипноз, арбау; 2. гипноз арбап ұйықтату, еркінен айыру; гипнозбен емдеу. Сендірудің ықпалымен сананың уақытша бөлініп тасталуы немесе өзінің қылықтарын саналы бақылаудан айыру. Гипноз — жасанды жолмен келтіретін ұйқыға ұқсас күй. Дереккөздер
Гипотенуза

^ c 1 ,c 2 .]] Гипотенуза ( — керілген, созылған) — тік бұрышты (90 0 жасайтын бұрыш) үшбұрыштың тік бұрышына қарсы жатқан ең ұзын қабырға . Гипотенуза (грекше – керемін) – тік бұрышты үшбұрыштың тік бұрышына қарсы жатқан қабырғасы. Пифагор теоремасы бойынша тік бұрышты үшбұрыштың гипотенузасы ұзыныдығының квадраты катеттерінің ұзындықтарының квадратының қосындысына тең, яғни , с- гипотенуза, а және b тік бұрышты үшбұрыштың катеттері. Жоғарғы өрнектен : Дереккөздер Тағы қараңыз * Катет * Тік бұрышты үшбұрыш * Тригонометрия
Гистограмма

Гистограмма ( – бағана және gramma – жазу, әріп) - категорияларға топтастырылған интервалды-деңгейлік мәліметтерді көрсететін тізбектелген тік бұрыштардан тұратын схемалық жиіліктің бөлінісінің бейнеленуі. Бағаналы диаграмма қандай да бір шаманы бейнелейтін диаграмманың бір түрі. Ол өзара қатар ОХ осінде орналасқан тік төртбүрыштардан тұрады. Мұндағы әр тік төртбүрыштың ауданы берілген шаманың осы төртбұрыш орналасқан интервалға түсу жиілігіне пропорционалды. Егер шамалардың максималды жөне минималды мәндерінің айырымы аз болса. Гистограмма көрнектірек болады. Дереккөздер
Гистохимия

Гистохимия(грек. hіstos – тін және химия) – кездемелердегi әр түрлi химия заттары және олардың метаболизмының өнiмдерiнiң оқшау бөлiк үйрететiн гистологиялар бөлiм. Бояудың кейбiр әдiстерi не бiр химия заттары торшалардағыны айқындауға мүмкiндiк бередi. Торшаның химия компоненттерi тағы басқалар майлар, гликоген, нуклеин қышқылдарының дифференциалды бояуы, нуклеопротеин, нақтылы ферменттер болуы мүмкiн. Кездемелердiң химия құрамының зерттеуiне гистохимияның үлесi үнемi өседi. Бояулар, флуорохромы және (қарсы денелерге ) ерекше иммуноглобулиндарға қосуға болған және ферменттер клеткалы құрылымдарды Клеткеге бұл кешенi байланыстыруды байқай белгiлеу терiп алған. Зерттеулердiң бұл облыстары гистохимияның арқау болады. Жарық арқылы және электрондық микроскопия жарық арқылы қолдану иммун логикалық таңбалағыштар торшаның биологиясы туралы бiлiмдердiң кеңейтуiне мүмкiндiк туғызады, сонымен бiрге дәрiгерлiк диагноздардың дәлдiгiнiң жоғарылатуына. Дереккөздер Әдебиет * Дженсен У. Ботаническая гистохимия. М.: Мир, 1965. — 377 с. * Гайер Г. Электронная гистохимия. М.: Мир, 1974. — 488 с. * Аблесимов Н. Е. Синопсис химии: Справочно-учебное пособие по общей химии — Хабаровск: Изд-во ДВГУПС, 2005. — 84 с. — * Аблесимов Н. Е. Сколько химий на свете? ч. 1. // Химия и жизнь — XXI век. — 2009. — № 5. — С. 49-52. Дереккөздер ru:Гистохимия
Гитлерге қарсы одақ

Гитлерге Қарсы Одақ– 2-дүниежүз. соғыста фашистік Германия мен оның одақтастарына қарсы күрескен мемлекеттер мен халықтардың әскенри-саяси одағы. Кеңес одағына шабуыл жасаған кезде фашистік Германия канцлері Адольф Гитлер (1889-1945) мен оның кеңесшілері Батыс Еуропа мемлекеттері мен АҚШ бұл соғысқа араласпайды деген үмітте болды. Бірақ 1941 ж. 22 маусымда Ұлыбритания премьер-министрі У.Черчилль радиодан сөйлеген сөзінде фашистік тәртіпте нәсілдік үстемдік пен ашкөздіктен басқа ешқандай да қағида жоқ екенін, сондықтан оған қарсы күресте ағылшындар Ресеймен басқа барлық басқа халықтармен бірге болатынын мәлімдеді. Сол жылы 24 маусымда АҚШ үкіметі де Кеңес одағын қолдайтынын жария етті. 12 шілдеде Германияға қарсы соғыста бір-біріне көмектесу жөніндегі кеңес-ағылшын келісімшарты жасалынды. Ұлыбритания үкіметі қыркүйектен бастап Кеңес Одағына көмектесу жөніндегі міндеттеме алды, сондай-ақ Лондонда эмиграция жүрген Чехословакия (18 шілде) , Польша (30 шілде) үкіметтерімен де келеісім жасалып,КСРО жерінде чехословак және поляк әскери бөлімдері құрылатын болды. 1941 ж. 26 қыркүйекте Франция ұлттық құтқару комиссиясының басшысы генерал де Голльмен байналыс орнатылды. 1941 жылдың жазы мен күзінде КСРО басшысы И.В.Сталин У.Черчилльге жазған хаттарында Солтүстік Францияда және Арктикада майдан ашу жөнінде ұсыныс жасады және қару-жарақпен көмек беруін сұрады. 1941 ж. күзде АҚШ,Ұлыбритания өкілдерінің Мәскеуде өткен кездесуінде 1941 ж. 1 қазаннан 1942 ж. 30 сәуірге дейін кеңес әскерлеріне ай сайын 400 ұшақ, 500 танк, және т.б. қару-жарақ беруге шешім қабылдады.КСРО алғаш рет осы елдерден 1 млрд. доллар көлемінде өсімсіз қарыз алды. Оны Кеңес үкіметі шикізатпен өтеуге міндеттенді. 1941 ж. 24 қыркүйекте Лондон қаласында 7 елдің өкілдері конференция өткізіп, Атлантикалық хартияға қол қойылды. 1942 ж. 1 қаңтарда Вашингтонда 26 мемлекет фашистік одаққа қарсы күресте өздеренің барлық әскери-экономиялық қуатын пайдалану туралы құжатқа қол қойды. Осы жылдың 26 мамырында одақтастық және соғыстан кейінгі ынтымақтастық жөнінде ағылшын -кеңес ,11 маусымда америка-кеңес келісімдері жасалынды. Осылайша Гитлерге қарсы Одақтық ресми құрылуы аяқталды.Гитлерге қарсы одақтың ең өзекті мәселесі - екінші майдан ашу болды. АҚШ,КСРО,Ұлыбритания мемлекеттері арасындағы келіспеушіліктерге байланысты ол тек 1944 жылдың орта тұсында ғана ашылды. Дегенмен , бұл Одақ әр түрлі бағыттағы елдердің әлемдегі бейбітшілікті бірлесіп қорғау мүмкіндігін көрсетіп берді. Соңыстың аяқталу қарсаңында бұл одаққа 50-ден аса мемлекеттер мүше болды. Гитлерге Қарсы Одаққа қатысушы мемлекеттер Думбертон-Окс (21.8.-7.11.1944) және Сан-Франциско (25.6.-26.6.1945) конференциялары кезінде БҰҰ-ны құру, әрі ұйымның Жарғысын қарап,бекіту жөнінде щещім қабылдады.
Дмитрий Гладышев

Гладышев Дмитрий (туған - өлген жылы белгісіз) – Қазақстанды зерттеуші, Орынбор драгун полкінің поручигі, капитан. 1740–1943 жылдары геодезист И.Муравинмен бірге Орынбордан Мәнітөбе арқылы Арал тауы мен Хиуаға экспедиция жасады. Олар сапар барысында Қуаңдарияға жақын Адам Ата өз. бойындағы Әбілқайыр хан ордасында болып, Шахтемір, Хиуа, Шават, Ходжелі мен Орскіні аралады. Бұл сапарлары жөнінде есептерінде Ор мен Сырдария бойындағы қамалдардан Ханка қ-на дейін жүріп өткен жерлердің картасы, Әбілқайыр хан мен парсы шахы арасындағы бір-біріне жазған хаттарының мазмұндары берілген. Сонымен қатар Арал т. жағалауларына география сипаттама жасалып, қазіргі Әмударияның төм. ағысы бойын қоныстанған халықтарға қатысты маңызды мағлұматтар да қамтылған. Қазақ, қарақалпақ халықтарына хиуалықтарға қатысты этногр. мәліметтер берілген. Дереккөздер
Константин Дмитриевич Глинка

Глинка Константин Дмитриевич(1867 – 1927) – топырақтанушы, КСРО ғылым академиясының акад. (1927). 1908 – 14 ж. Сібірге, Қазақстан мен Орта Азияға экспедициялар ұйымдастырып, бұл өңірлердегі топырақтың геогр. таралуын, шығу тегін, күлгін топырақты және шөлейт белдемдерде сұр топырақтардың түзілу
Глицерин

Глицерин ( — тәтті) — қарапайым үш атомды спирт. Түссіз, иіссіз, тәтті, тұтқыр сұйық. Балқу температурасы 17,9°С, қайнау температурасы 290°С. Глицерин ылғал тартқыш, сумен кез келген мөлшерде, сондай-ақ, метил, этил спирттерімен және ацетонмен араласады. Формуласы — HOCH 2 -CH(OH)-CH 2 OH Дереккөздер
Глобус

Глобус ( – шар) – Жердің, Айдың, планеталардың және аспан сферасының контуры мен геометриялық пішіндік ұқсастығы сақталып, картографиялық әдіспен бейнеленген көлемдік модель. Мазмұны жағынан жалпы географиялық, саяси, тектоникалық, климаттық және т. б. болып бөлінеді. Глобус — картографиялық бейнелер түсірілген, кескіндердің геометриялық ұқсастығы мен аудандардың арақатынастары сақталған Жердің, Айдың, планеталардың және аспан сферасының шар тәрізді үлгісі. Жер Глобусы тақырыбы (жалпы географиялық, саяси, тектоникалык, климаттық, тағы да басқалары), масштабы және арналу мақсаты бойынша бөлінеді. Ең көп қолданылатын Жер глобусы 1:30 000 000 — 1:80 000 000 масштабта болады. Көбінесе көрнекті құралдар ретінде қолданылады. Ең бірінші Глобусты неміс географы және саяхатшысы М. Бехайм жасаған (1492 жылы) деп саналады. Глобус — Жер шарының бірнеше есе кішірейтіліп берілетін нақты бейнесі. Дереккөздер
Глозман Осип Сергеевич

Осип Сергеевич Глозман (25.1.1900, Литва, Вильнюс қаласы – 27.7.1976, Алматы қаласы) – медицина ғылым докторы (1937), профессор (1939). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957). Саратов университетін бітірген (1922). 1946 жылдан Алматы мемлекеттік медицина инситутутында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) патофизиология кафедрасын, Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) патофизиология лабораториясын басқарды. Негізгі ғылыми еңбектері гематология, жалпы патология, патология-физиология мәселелеріне арналған. Глозман жедел өтетін токсикоздарды емдеу әдістерін тапты. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Гобелен

тың Гобелені, 1900 жылғы сурет]] Гобелен — қолдан тоқыған кілем-сурет. Түрлі түсті жібек және жүн жіптерден бөлек-бөлек тоқылып, кейін біріктіріледі. Тар мағынада — 1662 ж. құрылған Париж мануфактурасының өнімі; бояушы Гобелендер есімімен аталған. Гобелендер есімімен аталған мануфактура өнімдерінің жалпылама атауы. Кейін дербес суретшілік өнер түріне айналған Гобеленнің бөліктері түрлі түске боялған жібек немесе жүн жіптерден тоқылып, бір-бірімен тігіліп біріктіріледі. Гобелен дербес суретшілік өнер туындысы ретінде алғаш Франция, Италия, Испания, Германия елдерінде дамып, кейін Ресей, Балтық бойына, Кавказға кең тараған. Қазақстан бейнелеу өнерінде Гобелен тоқу 20 ғ-дың 70-жылдарынан бастап күрт өркендеді. Оның дамуына үлес қосқан суретшілер: Қ.Тыныбеков, И.Ярема, Б.Зәуірбекова, Ә.Бапанов, С.Бапанова, Л.А. Анисимов, К.Жұбаниязова, Е.П. Николаева, Б.Өтепов, Ш.Қожаханов, т.б. 80-жылдардан бастап Гобелен қоғамдық орындарды безендіруге кеңінен қолданылды. Алматыдағы "Қазақстан" мейманханасының салтанат залын әсемдеуге арналған "Қазақстан" Гобелен үшін (ауд. 100 м2) суретшілер Ярема, Зөуірбекова және Тыныбековке (қайтыс болғаннан соң) 1980 ж. Қазақстан Мемл. сыйл. берілді. Дереккөздер
Гобиомерикс

Гобиомерикс(Gobіomeryx) – бұғытәрізділердің ертеде тіршілік еткен трагулид тұқымдасына жататын ұсақ түрлерінің бірі. Қазақстанда Зайсан ойпаты мен Сарыөзек өзенінің жағалауларындағы олигоцен шөгінділерінен табылған.
Гобой

Гобой(- биік ағаш) - үрмелі муз. аспап. Бас жағы керней тәрізді кеңейтілген қысқа түтікке жалғанған, ұзындығы 59 - 61 ем ағаш түтікшеден жасалады. Гобой тәріздес аспаптар (свирель, сырнай, сыбызғы, т.б.) көптеген халықтардың муз. өнерінде ерте замандардан бастап қолданылып келеді. Тілшелі (клапанды) механизм жетілдірілген қазіргі Гобойлар 19 - 20 ғ-лар шегінде қалыптасты. Г. симф. оркестрдің құрамында, жеке ойналатын және ансамбльдік аспап болып табылады. Қазақстанда 1934 ж. муз. оқу орындарының ұйымдастырылуына байланысты Г. сыныптары ашылды. Оны алғаш бітіргендер: Т.Нұрғалиев, Қ.Сағынова, Т.Тікішев, А.Қармысов, т.б. Дереккөздер
Гүлсім Әбдірахманова

Гүлсім Әбдірахманова(12.12.1917 Қарағанды облысы Нұра ауданы — 7.10.1970 Семей) —актриса, Қазақстанның халық артисі (1964). Алматы театр көркемсурет училищесін бітірген (1937). Сол жылдан бастап өмірінің соңына дейін Семей музыкалық драма театрында актер болды. Ол музыкалық һәм драмалық қойылымдарда бірдей ойнап, көп қырлы талантымен көрермен қауымның құрметіне бөленді. Осы театрдың әр кезеңде қойылған, М. Әуезов қаламынан туған “Еңлік — Кебегі” Еңлік, “Қарақыпшақ Қобландыдағы” Қарлыға, “Айман — Шолпандағы” Айман, Теңге, “Түнгі сарындағы” Жүзтайлақ, “Қарагөздегі” Маржан, Ә.Тәжібаевпен бірігіп жазған “Ақ қайыңдағы” Алтыншаш рөлдерін келістіріп ойнады. Өз замандастарының бейнесін жасауда да Әбдірахманованың еңбегі зор. Жер — Ана (Ш. Айтматовтың “Ана — Жер — Анасы” бойынша), милиционер әйел (Қ. Шаңғытбаев пен К. Байсейітовтың “Ой, жігіттерінде”) т.б. рөлдер оның актерлік шеберлігін танытты. Актрисаның драм. қабілетімен бірге, тамаша әншілік өнері көптеген музыкалық қойылымдарда ойнауға мүмкіндік берді. Олардың ішінде — Софья (Б.А. Александровтың “Малиновкадағы тойында”), Ақжүніс (С. Камалов пен Е.Г. Брусиловскийдің “Ер Тарғынында”), Қамқа (Ғ. Мүсірепов пен Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібегінде”), Телли (У. Гаджибековтің “Аршин мал аланында”), Клементина мен Елена (И.Ю. Дунаевскийдің “Еркін желі” мен “Шалқар теңізінде”) т.б. рөлдердің актрисаның шығармашылық жолында ерекше орны бар. Ол өзінің жарқын өнерімен театрдың драмалық һәм музыкалық келбетінің қалыптасуына мол үлес қосты. Дереккөздер
Елизавета Антоновна Говорова

Говорова Елизавета Антоновна(8 тамыз,1890, Полагино ауылы, Тверь губерниясы - 1974, Алматы) -суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1960). 1907 -1915 ж. Санкт-Петербургтегі Өнер тарихы интернатында оқыған. 1956 жылдан Г-ның шығарм. қызметі Қазақстанмен тығыз байланысты болды. Негізінен көп қырлы пейзажшы ретінде танылды. 20 ғ-дың 50-жылдарының ортасынан кейін Г. "Қазақстанның таулы пейзажы" суреттер топтамасын ("Шоқыдағы шыршалы орман", "Сарқырама жартасы", "Тас құрсаудағы бәйтерек", "Жар шегіндегі шыршалар", т.б.), 1961 - 1968 ж. "Қазақстанның шөптері" топтамасын ("Ошаған-ханзада", "Серуен", Е.А.Говорова. "Горельник шатқалында". Тушь, қағаз, 1959 ж. "Музыкант шегіртке", "Шөптер шілтері", "Таудағы тұман", "Ежелгі Каллиералар орны", "Көкек айы", "Қашу", т.б.) салды. Дереккөздер