kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Болатбек Мақұлбекұлы Тілеубердиев

Болатбек Мақұлбекұлы Тілеубердиев (10.9.1957 жылы туған, Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы, Алғабас кеңшары) — филология ғылымдарының докторы, профессор. Өмірбаяны * 1974 жылы Шаян селосында М. Әуезов атындағы орта мектепті бітіріп, екі жыл құрылыста ағаш шебері болып жұмыс істеген. * 1976-1981 жылдыары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филолология факультетінде оқыған * 1981—1985 жылы Алғабас ауданы, Шаян орта мектебінің мұғалімі қызметін атқарған. * Шымкент педагогикалық институтында аға лаборант (1985) * 1986—1989 жылы қазақ тілі кафедрасының оқытушысы, зерттеуші-ізденуші. * 1989—1991 жылы Шымкент қаласындағы Алматы мемлекеттік медицина институтының филиапында оқытушы. * 1992 жылдан бастап Шымкент педагогика және дене тәрбиесі институтының қазақ тілі кафедрасында аға оқытушы. * 1994-1998 жылдар аралығында М. Әуезов атындағы ОҚУ-да кафедра меңгерушісі * 1999-2010 жылдары филология факультетінің деканы, 2010-2020 жылдары құрылымынң өзгеруіне байланысты филология жоғары мектебінің директоры қызметін атқарды. Қазіргі таңда аталған оқу орнының профессоры. Ғылыми жұмыстары * Филология ғылымдарының докторлары К. Ш. Хусайынов пен Е. Ә. Керімбаевтардың жетекшілігімен "Оңтүстік Қазақстан топонимдерінің этнолингвистикалық сипаттары" деген тақырыпта кандидат диссертация қорғады. * 2006 жылы«Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * Соңғы жиырма жыл уақыт аралығында Облыстық Ономастикалық комиссиясының тұрақты мүшесі, соңғы екі жылда Қалалық ономастикалық комиссиясының мүшесі. Алыс-жақын шет елдерде, сондай-ақ Қазақстан қалаларында өткізілген халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияларға қатысып, жалпы тіл білімі, когнитивтік лингвистика, ономастика салалары бойынша 100- ге жуық баяндама жасадым, нәтижесінде ол баяндамалар ғылыми еңбектерде жарық көрді. Тіл білімі саласы бойынша 3 монография, 2 оқу құралы, 5 оқу-әдістемелік құрал жарық көрді. 10-нан астам мақала жариялады. Марапаттары * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі * Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері * Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл медалімен, Облысқа сіңірген еңбегі үшін медалімен, Ы. Алтынсарин медалімен, сондай-ақ түрлі мерекелік медалдармен марапатталған. * 2012 жылдың жоғары оқу орнының үздік оқытушысы атағының иегері * Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрінің «Құрмет грамотасын» үш рет иеленген. * Облыс әкімінің мақтау хатымен төрт рет марапатталған. * Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі ұсынған ғылыми жобалардың авторы. Дереккөздер
Науметов атындағы көше (Алматы)

Көшее Айсавдун Зайналович Науметовтың (1961-1980) есімі берілген. Ол Алматы облысының Қаскелен ауданында дүниеге келген. «Қазақфильм» киностудиясында еңбек еткен. 1980 жылдың 20 қыркүйегінде Ауғанстандағы соғыста қаза тапты. Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Сәдуақасов көшесінен басталып, Қарғалы көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Кешенің бұрынғы аты - Дачная. Дереккөздер
Жабағы

Қазақ тілінде бұл сөздің өзі екі түрлі мағынада қолданылады: #6 ай мен 1 жас аралығындағы жылқы төлі; #қой, түйе малының көктемде ұйысқан қысқы жүні. Түсіндірме сөздігімізде осы ұғымдарға келтірілген мысалдар: «Жұнттай жабағылар, арда емген тайлар да болатын» (М. Әуезов); «...жабағысын қырқып жатыр» (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин). Осы екі мағына ішіндегі біздің назар аударғалы отырғанымыз алғашқысы, 5—6 ай шамасындағы құлынды «жабағы» дыбыстық қалпында атау қырғыз тілінде кездеседі. Дәл осыған жуық дыбыстық құрамда, біздегі мағынасында якут, тува тілдерінен де ұшыратамыз: якутша — убаһа, тува тілінде сарбаа (бір жасар құлын). Бұлардағы сәл-кем дыбыс ауытқушылықтарын түркі тілдеріндегі заңдылықтармен дәлелдеп жату артық. Енді бір түркі тілінде, дәлірек айтсақ, туба-кижилерде «дьабаа» немесе «дьава» тұлғаларындағы сөз біздегі «құлын» мағынасында қолданылады. Мұндағы айырмашылық біздегі «ж» дыбысы орнына «дь» қолданылған (мысалы, б9л тілде біздегі «жақ» — дьаак дыбыстық құрамда көрінеді). Бұл тілде, аз да болса, мағына езгешелігінің бар екендігі байқалады. Аталып отырған, «жабағы» сөзіне сәйкес тұлғаны моңғол тілінен де табамыз. Онда: «даага» сөзі қазақ тіліндегі «тай» мағынасын береді. Осы дерекке зер салсақ, «жабағы» сөзінің түпкі төркіні моңғол тілі болып, ол кейін кейбір түркі тілдеріне ауысқанда бірінде — жылқы төлінің құлын мен тай аралығындағы жас мөлшерін білдіретін, ал екіншісінде — құлын мағынасын аңғартарлық өзгерістерге түскендігі сезіледі. Бұл сөз тарихының бір жағы. Осы атаудың тууына себеп болған тағы бір сөз болуы мүмкін. Біздің байқауымызша, оның пайда болуы, біз жоғарыда көрсеткен, «жабағы» сөзінің екінші мағынасы — көктемдегі жүнмен байланысты болса керек. Әсіресе, жазда туған жылқы төлінің қысты басынан өткізіп, келесі кектемде үстіндегі ескі түгін тастап, қайта түлеп, жүнттай болатыны мәлім құбылыс. Ал ескі жүннің «жабағы» аталатыны тек бізде емес, қырғыз тілінде де бар: жабағы — көктемдегі қой жүні (түлеуге тиісті); даакы — әлі түлемеген көктемдегі жүн. Соңғы сөз, қырғыз тілінде көбіне жылқы төліне қолданылатындығы байқалады және оны моңғол тілінен ауысқан деуге болады. моңғолдарда «даахь» сөзі біздегі «жабағы» мағынасын ұғындырады. моңғол тілін былай қойғанда, түркі тілдерінің өзінде-ақ, «жабағы» тұлғалас сөздің «жүн» мағынасын бергендігіне тілдік деректер жоқ емес. Мысалы, В. Радлов сөздігінен мынаны оқимыз: йапак — жүн. Осы сөздің екінші мағынасы —«енесін еметін құлын» мағынасына нұсқайды. Қорыта айтқанда, қазір бізде қолданылып жүрген «жабағы» (жылқы төлімен байланысты) сөзінің төркіні моңғол тіл де, ал ол тілдің өзінде «тай» мағынасын беретін «даага» тұлғасы жүн түріне берілген «даахь» сөзінен өрбіген деуге тура келеді. Түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне «даага» ауысып, алғаш біздегі «тай» сөзімен жарыса колданылған да, кейін келе мағынасына қосымша реңк берілу нәтижесінде жылқы төлінің 6 айдан 1 жасқа дейінгі жас мөлшерінің атауы болып қалыптасқан. Ал дыбыстық тұрғыдан «даага» тұлғасының «жабағыға» дейін өзгеруі тіл заңдылығына қайшы келмейді (даага>жаага>жа(б) ага>жабага>жабағы). Дереккөздер
Жадау

Жадау, жүдеп-жадау. Тілімізде жеке тұрып та, сондай-ақ қос сөз құрамында да қолданыла береді. Жеке тұрғандағы мағынасымен қос сөз құрамындағы берер ұғым арасында, түсіндірме сөздіктің баяндауынша, айырмашылық жоқтың қасы. Дәлірек айтқанда, жадау-арық, жүдеу, ал «жүдеп-жадау»— еті жұқарып арықтаған, жүдеген; күйі кеткен мағыналарын білдіреді: «...Мадай қойлар тізеден су кешіп, әрең жылжып келеді» (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Кездес. кет.) немесе «...Қайтпегенде солар жүдеп-жадамайды» (Ерғалиев). «Жадау» сөзінің тарихы, төркіні туралы бұрынғы бір сөздікте де әңгіме болған. Онда сөздің түп төркінін баршамызға аян «жаяу» сөзімен байланыстырған. Автор келтірген дәлелдерді баяндау көп орын алатын болғандықтан тоқталмаймыз. Біз ол пікірмен келісе алмағандықтан, өз тарапымыздан кейбір тілдік деректер бойынша басқаша дәлелдеуге беттедік. «Жадау» сөзі «жаяу» тұлғасының дыбыстық өзгеріске түсуі арқылы пайда болмағандығын тек түркі тілдері емес, басқа моңғол, тунгус-маньчур топтарына жататын тілдердің деректері арқылы дәлелдеу қиынға соқпайды. Түркі тілдерінің ішінде қырғызша: «жада» сөзінің бір мағынасы — әлсіз, шаршаған, хакас тілінде: чадап — әрең, зорға мағынасында көрінеді де, мұнда да «шаршау» әсерінен пайда болған іс-қимыл әрекеті көрінеді. Ал моңғол тілінде: ядруу немесе чадан ядан — әзер, әрең мағыналарын иеленсе, маньчжур тілінде: шада —шаршау, қалжырау, әлсіздену дегенді ұғындырады. Осы деректерге назар аударсақ «жүдеу» мен «жадау» арасында мағына жағынан айырмасы барлығын ажырату қиын емес. «Жүдеудің» дәл мағынасы —еті жұқарып, арықтау болса, ал «жадаудың» мағынасы жүдеудің нәтижесінен туған — шаршау, әлсіреу, әрең қозғалысқа түспек. Демек, «жадау» — себептен туған салдар. Осы жағынан да «жадаудың» «жаяу» сөзімен байланысы бар деген пікір онша нанымды бола бермес деген ойдамыз. Егер бұл көзқарасты қолдасақ, жадау — жаяу жүрудің ең басты себебі болмақ та, басқа іс-әрекеттен адам не басқа жан иелері жүдеп-жадауға ұшырамайтын сияқты көрінбек. Дереккөздер
Мойынты көшесі (Астана)

Мойынты көшесі (Астана)-бұрынғы атауы №З0 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ ). Мойынты көшесі Жанкент көшесінен басталып, Сұлутөбе көшесінде аяқталады. Обаған, Талғар көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 821,5 метр. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ұғу

Ұғу. Бүгінгі түсінігіміздегі сөз мағынасы — түсіну, санаға тоқу, жадында сақтау. «Дүние ойдан шығады, Өзімді-өзім ұмытып, Көңілім әнді ұғады» (Абай, Толық жинағы). Ертедегі түркі жазба ескерткіштері мәліметінде «уқ» сөзі түсіну, есінде сақтау мағынасында көрінеді. Бұл қазіргі қазақтар қолданып жүрген «ұқ» сөзімен мағыналас. Сондықтан оның алғашқы төркінін іздеп әуреленудің де қажеті жоқ сияқты. Алайда, қазіргі кездегі бірлі-жарым түркі тілдерінде өзгеше деректерге кез боламыз. Қырғыз тілінде «ук», «угуу» тұлғалы сөздер, хакастарда «ух» дыбыстық құрамдағы тұлға қазақ тіліндегі «есту, тыңдау» мағыналарын білдіруде қолданылады. Ой елегінен өткізе келгенде, соңғы — қырғыз, хакас тілдеріндегі «ұқ», «ұғу» сөздері үшін, «есту», «тыңдау» — тұңғыш, алғашқы мағына болар деп топшылаймыз. Өйткені, түсіну, жадында сақтаудың ең алғы шарты — тыңдау, есту. Естімеген, тыңдамаған дүниені еске сақтап, түсіну мүмкіншілігі болмайтыны бесенеден белгілі. Ұғу — адамның білімді, іскерлікті, дағдыны меңгеріп дүниені тануы. Мысалы, мектепте оқушылардың оқу материалдарын әр түрлі дәрежеде ұғынуы олардың жас және қабілет ерекшеліктеріне байланысты. Ұғу адамның ақыл-ой әрекетін дамытады. Нәрсенің ерекшеліктерін, сипатын, қасиеттерін ұқпай тұрып, адамда ойлау процесі дамымайды. Ұғым болмыстағы нәрселер мен құбылыстардың жалпы, мәнді және белгі-қасиеттерін бейнелейтін ойлау формасы. Ұғу — заттар мен құбылыстардың мәнді белгілері мен ерекшеліктерін бейнелейтін жалпылаушы ойлау формасы. Ғылыми пәндердің бәрі ұғымдар жүйесінен құралады. Кез келген ұғымның мазмұны мен көлемі болады және ол қолдану ретіне қарай өзге ұғымдармен түрліше байланыста болады. Ұғу дерексіз ойлау нәтижесі арқылы жасалып, оның мазмұны мен көлемі анықталады. Ұғыну — адамның білімді, іскерлікті, дағдыны меңгеру арқылы дүниені тануы. Дереккөздер
Жазатайым

Сөз — түркі тілдеріне ежелден тән, екі түбірдің бірігуі арқылы жасалған деп шамалаймыз. Оның қазіргі қазақ тіліндегі «кездейсоқ, қапылыста, қатеден» сияқты мағыналары кейін пайда болғандығына басқа түркі тілдері деректері куә. Біріккен сөздің алғашқы сыңарының түбірі «йас» екенін және «қасынан өту, жанынан өту» мағыналарында қолданылғанын В. Радлов сөздігінен кереміз. Онда алтай, телеуіт тілдерінде: йас, ал Қазан, Қырым татарларында — йаз тұлғаларында айтылған. Қазіргі кезде хакас тілінде: чаза — жанынан, қасынан; чаза таста — мүлт кету, белгілі нысананы жанап өту мағыналарында қолданылады. Бүл «чаза» сөзінің бірінші мағынасы ретінде көрсетілсе, ал осы тілдегі оның ауыспалы ұғымы — қателесу, жаңылысу. Қателесу, шын мәнісінде, бір нәрсені тап баспай, теріс кетудің нәтижесі екені ешкімге де жұмбақ болмаса керек. «Иас» түбірінен өрбіген «чазыг» тұлғалы сөз тува тілінде — қате, жаңсақ, жаңылыс мағыналарында қолданылады. Мұның өзінен тіліміздегі «жазық», «жазықты» сөздерімен тұлғалас әрі мағыналастығын байқаймыз. Демек, «жазатайым» сөзінің бірінші түбірі — «йас», «жаз», ал алғашқы мағынасы жанынан, қасынан өту дегенді білдіреді екен. «Жазатайым» құрамындағы екінші түбір — «тайым» төркінін, өте көне тіл деп танылып жүрген, якут тілі дерегінен табамыз: таһынан — қасынан, маңынан, жанынан деген мағыналарға нұсқайды. Якут тіліндегі «һ» табиғаты жағынан «с» дыбысымен мәндес. Сондықтан да «таһынан» сөзінің түбірі осы тілдің өзінде «тас» қалпында кездеседі. Якут тіліндегі «таһынан» тұлғасының қазақ тілінде «тайым» түріне дейін өзгеруін — түркі тілдерінің өз ішінде кездесіп отыратын дыбыс сәйкестіктері заңдылығымен түсіндіріледі. Мысалы, қазақ тіліндегі «аяқ» («адамның аяғы» дегендегі) хақасша — азах; якут тілінде — атах немесе қазақша — той (тойып ішу) хакасша — тос; якут тілінде — тот. Осы мысалдардан «й», «с», «т», «з» дыбыстарының бірінің орнына екіншісі қолданылу дәстүрге, заңдылыққа айналғандығын кереміз. Осымен байланысты якут тіліндегі «таһынан» сөзінің қазақ тілінде «тайынан» болып өзгеріп, кейін біріккен сөздерге тән қасиет — қысқара түсу нәтижесінде «тайын», одан әрі «н» мен «м» дыбыс сәйкестіктері заңына үшырап, «тайым» қалпына түскен. Сөйтіп, «жазатайым» сөзінің төркіні — түркі тілдері және бір мағыналас екі түбірден (йас + тас > йаза + таһынан > чазатаһынан > жазатайынан > жазатайын => жазатайым) пайда болып, мағына ауысу нәтижесінде қазіргі қазақ тіліндегі ұғымға ие болғандығы керінеді. Алғашқы мағынасы — «жанынан-жанынан» немесе «қасынан-қасынан» екендігі жоғарыда түсіндірілді. Дереккөздер
Наурыз көшесі (Алматы)

Көшеге Шығыс халықтарының діни мейрамы, Жаңа жылы, көктем мерекесінің атауы Алматы қаласы әкімінің 1994 жылғы 11 ақпандағы №61 шешімі) берілген.Көше Алатау ауданында орналасқан. Ақан сері көшесі мен Қорқыт ата көшелерінің аралығында. Көшенің ұзындығы - 650 метр. Дереккөздер
Қақбас

Қақбас. Түсіндірме сөздіктен екі түрлі мағынасын келтірейік: #Баласыз, жалғыз адам; #Жексұрын, сұмырай. «...Қақбассың, жүрген жерің бәрі бүлік (С. Торайғыров, Таңд. Шығ.). «Бәрін шығарып жүрген сол қақбастың өзі емес пе (I. Есенберлин, қатерлі өткел). «Қақбас» сөзінің тарихы, шыққан тегі туралы екі түрлі болжам айтуға тура келеді. Біріншісі — түркі тілдерінің өз дерегі негізінде. В. Радлов сөздігінде Сібірдегі кейбір түркі тілдері «какпас» түлғалы сөзге «қайыңның қабығы» мағынасын беретіндігін көрсете келіп, «Н. Катановтың сөзіне қарағанда, ескі, қурап қалған ағаш қабығы» екендігін ескерте кетеді (В. Рад., Опыт..., II, I, 70). Бұған қоса, қазірдің өзінде хакас тілінде «хахпас» сөзі «қылқан жапырақты ағаштардың қабығы» деген ұғымда қолданатынын да еске саламыз (Хак.-рус. сл., 1953, 281). Тіліміздегі «қақбас» сөзінің (бірінші мағынасында) төркінін осылармен байланысты деуге де бо- латын сияқты. Өйткені, баласыз-, жалғыз адамды өнім бермейтін қураған ағаш қабығымен теңеу халық арасында бола беретін жағдай. Демек, ұқсату, сәйкестендіруден туған ауыспалы мағына. Екінші бір деректі парсы тілінен кездестіреміз: «хакбәрсәр» және «хакбэсэр» тұлғасыңдағы парсы сөздері қазақ тіліндегі #бақытсыз, сорлы; #жексұрын, сұмырай сияқты мағыналарды меншіктенеді. Осылардың қайсысы болса да түсіндірме сөздікте келтірілген екінші мағынаға өте сәйкес келіп тұр. Парсы тіліндегі тұлғалардың қазақ тіліне ауысқанда «қақбас» қалпына дейін ықшамдалуы тіл заңдылығынан сырт кетпейді. Сөйтіп, біздің тұспалдауымызша, «қақбас» сөзінің біздегі бірінші мағынасының төркіні — түркі тілдерінің өзіне тән де, ал екінші мағынаны беретін «қақпас» сөзінің төркіні — парсы тілі. Дереккөздер
Жайма-шуақ

Қазіргі түсіндірме сөздікте қос сөз мағынасы — тамылжып жадыраған, жайдары деп түсіндірілген. Әрине, әркімге оның мағынасын осылай түсінгенмен, құрамындағы жеке сөздердің алғашқы мағынасы мен түпкі теркінін біле беру қиын. Түркі және Моңғол тілдері деректеріне үңілсек, бұл екі сөздің де мағынасы біріне-бірі жақын екендігін тағы көреміз. Якут тілінде: дьайғар — ашылу (аспанның) мағынасында қолданылады. Кейде якут тілінде қазақ тіліндегі «ж» орнына «дь» дыбысы айтылатынына мына мысалдар дәлел болғандай, қазақша — жар (өзен, сай жағасындағы), якутша — дьаар; қазақша — жорға, якутша — дьорус т. б. Ал осы тілде «дьайға» тұлғалы сөз — ала бұлтты, аз бұлтты мағынасын берсе, мұның өзі аспан ашық дегенмен бірдей. Осы деректер негізінде қос сөздің бірінші сыңары «жайманың» түбірі «жай» болады да, оның езі якут тіліндегі түбір «дьай»-мен барабар, ал мағынасы «ашық» дегенді аңғартады. «Шуақ» сөзінің де төркінін якут, әрі кетсе, Моңғол тілінен табуға болады. Якутша чуолкай — ашық, анық мағынасына нұсқаса, Моңғол тілінде «цэгээн» тұлғасы «ашық, анық» дегенді ұғындырады. Егер якут тілімен салыстыра қарасақ, бұл тілдегі «ч» -ның қазақ тілінде «ш»-ға айналуы және соңғы -ай қосымшасының, сондай-ақ «л» дыбысының түсірілуі тіліміздегі заңдылықтарға қайшы емес. Сондықтан да якут тіліндегі «чуолкай», қазақ тілінде «шуақ» болмасқа еркі жоқ. Ал Моңғол тіліндегі «ашық» мағынасын беретін «цэгээн» тұлғалы сөздің түбірі — цэг десек, оның біздің тілімізде «шуақ» қалпына дейін өзгеруінде де заңдылық жоқ емес. Басқы «ц» қазақ тілінде «ш» болып дыбысталады (салыстырыңыз Моңғолша — цунхгэр, қазақша — шұңқыр). Моңғол тіліндегі қосымша «ээн» түсіріліп, оның орнына тіліміздегі -ақ жұрнағы қосыла келіп «шуақ» қалпына дейін жеткен. Сөйтіп, «жайма-шуақ» қос сезіміздің ертедегі мағынасы —«ашық-ашық» немесе «ашық-анық» сияқтыларды ұғындырған деуге болады. Дереккөздер
Моншақты көшесі (Астана)

Моншақты көшесі (Астана)- бұрынғы атауы №9 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Моншақты көшесі Ұлытау көшесінен басталып, Ақтөбе көшесінде аяқталады. Тарбағатай көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 381,2 метр. Моншақты - Қарағанды облысы, Шет ауданындағы тау аты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қорқыт ата атындағы көше (Алматы)

Көшеге VIII ғасырда өмір сүріп, аты аңызға айналған қобызшы, ақын Қорқыт ата есімі (Алматы қаласы әкімінің 1994 жылғы 11 ақпандағы Ма61 шешімі) берілген. Қорқыт Бабаның әдеби-музыкалық мұрасы түркі тілдес халықтардың ортақ қазынасына айналған. Қорқыт ата мазары Қызылорда облысында тұр. Көше Алатау ауданындағы Шаңырақ 1 шағынауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - 26-шы көше. Көшенін ұзындығы - 1600 метр. Дереккөздер
Жоңғылап тілетін тізбек

Жоңғылап тілетін тізбек (орыс. фрезернопильная линия) - сырықтау сұлба бойынша қалқан тұқымды бөренелерді бір жұпты диаметр тілінген материалдарға пішімдеп өңдейтін және технологиялық жаңқалар жасайтын тізбек. Өңделетін бөренелердің өлшемдері: жоғары ұшының диаметрлері 16 ... 30 см, ұзындықтары 4 ... 7,5 м.Өңдеу биіктігінің ең жоғары өлшемі 280 мм. Дереккөздер
Гдалий Исаакович Пинхасик

Гдалий Исаакович Пинхасик (1897, Одесса-1951, Омбы) — партия қызметкері, Қарағанды облысын алғаш ұйымдастырушылардың бірі. 1918 жылдан КОКП мүшесі. Қазақстанда БК(б)П Орталық комитетінің шақыруы бойынша 1933 жылдан Өлкелік партия комитетінің бұқаралық үгіт бөлімі меңгерушісі, партияның 17-съезі жұмысының аяғына дейін хатшысы, өнеркәсіп-транспорт бөлімінің меңгерушісі. 1936 ж. қыркүйектен орталығы Қарағанды қаласы болып жаңадан ашылған Қарағанды облысының құрылуына байланысты Өлкелік комитеттің ұйымдастыру бюросының хатшысы болды. 1937 ж. мамырда облыстық партия конференциясында Қазақстан КП облыстық комитетінің 1-хатшысы болып сайланды. Пинхасик облыс партия ұйымын құруға, өлкенің өсіп-өркендеуіне үлкен үлес қосқан. 1 сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланып, халықтың зор сеніміне ие болды. Алайда «Правда» газетінің 1938 ж. 17 мамырдағы санында жарияланған «Аллилуйщина вместо большевисткой критики» деген мақаласында Пинхасик пен Лев Мирзоян (Қазақстан К(б)П ОК 1-хатшысы) қатты сынға алынады. Олар өздерін мадақтауға жол береді, кейбір сыналған адамдарды қорғайды деген айып тағылады. Мұның арты аталған адамдардың «халық жаулары» қатарына қосылып, жазаға кесілуіне әкеп соқты. Дереккөздер
Тасберіштер

Құрамы мен пішіні тұрғысынан, немесе өзге де белгілері жағынан (мәселен, қаттылығы, яки беріктігі) қоршаған ортадан анық ерекшелене отырып, сол қоршаған ортаға тән кеибір құрамбөліктердің нақтылы нүктеде жинақтала "өсуі" нәтижесінде қалыптасатын аутигендік (хемогендік, немесе биохемогендік) минералдық құрамбөліктер шемені. Тасберіштердің сырт пішіні, мөлшері және бітім ерекшеліктері әртүрлі болып келеді. Алайда Тасберіштерге көбінесе жұмыр пішіндер (дөңгелек, сопақша, цилиндр пішінді, конус тұрғылас) тән. Тасберіштердің мм-ге де жетпейтін мөлшерден бастап (микротасберіштер), ондаған см-мен, тіпті м-мен өлшенетін мөлшеріне дейінгі аралықтағы түрлері ұшырасады. Синонимі - "сорындылар". Дереккөздер
Наурызбай батыр көшесі (Алматы)

Көшеге қазақтың қаһарман ұлы, көреген елші, жоңғарлардан қазақ жерін тазартуда айрықша ерлігімен танылған Шапырашты Наурызбай батыр Құттымбетұлының (1706-1781) есімі (Алматы қаласы әкімінің 23.10.1991 №15/398 шешімі) берілген. Халық жадында Наурызбай батырдың ерліктері жөніндегі аңыздар сақталып қалған. Алматы-Бішкек және Алматы-Қаскелең автомагистральдарының арасындағы биік төбеде жеті жұлдыз түріндегі гранит тұғырда атта отырған Наурызбай батырдың ескерткіші орнатылған. Көше Алмалы, Жетісу аудандарын қиып өтеді. Бір бағытты көше солтүстіктен оңтүстікке қарай Райымбек даңғылынан басталып, Тимирязев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Мақатаев, Гоголь, Төле би, Қарасай батыр, Абай, Сәтбаев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Дзержинский көшесі. Көшенің ұзындығы - 3000 метр. Дереккөздер
Мостопоеэд-463 көшесі (Астана)

Мостопоеэд-463 көшесі (Астана) -Астана қаласындағы Сарыарқа ауданында орналасқан көше. Ұзындығы - 40,3 метр. Мостопоезд - көпірлер мен өткелдер салатын және оларды жөндейтін арнайы поезд. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Жоңғылау-сырықтау тізбектері

Жоңғылау-сырықтау тізбектері (орыс. фрезерно-брусующие линии) - қабықтарынан аршылған диаметрлері 5... 16 см келетін бөренелері жоңғылап және аралап қажетті қималы араланған материал алу үшін, сонымен қатар технологиялық жаңқа жасау үшін қолданылатын жабдықтар. Дереккөздер
Николай Алексеевич Пичугин

ПИЧУГИН Николай Алексеевич (1890-1978),жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1943). Харьков халык ш. институтын бітірген (1923).Әдеби кызметін Украинада бастаған. Алғашқы «Уссури таны» очерктер жинағы 1932 ж. жарық көрді. 1941 жылдан кеншілер қаласы Қарагандыда тұрды. Шахтерлер еңбегі мен тұрмысына «Екінші Шығыс» (1943) пьесасын, «С. С. Макаров» (1948), «Қарағанды очерктері» (1949) очерктер жинақтарын, «Шұғылаға шомған қала» (1953) романы, «Жолдағы кала» (1976) повесін арнады. Пичугин сонымен қатар Азамат соғысы және Кеңес өкіметінің алғашкы жылдары такырыбына «Ешқашан ажырамаймын» (1968), «Таң сәріде шыққандар» шығармасын, бүгінгі күн тақырыбына «Бір жолы түнде» (1956), «Шурканын ісі» (1961) т. б. еңбектерін жазды. Дереккөздер
Ұзын-ырғасы

Ұзын-ырғасы. Қос сөздін түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бір нәрсенің жалпы нобайы, жобасы, желісі. «Екеуі Алтайдың келген шаруасының ұзын-ырғасын ғана әңгіме етті» (Ә. Шәріпов, Қапаста.). Ертедегі түркі тілінің жазба ескерткіштерінде бұл тұлғалы сөзді ұшырата алмадық. Осыған қарағанда қос сөздің бұл түрі басқа тілден, дәлірек айтқанда, моңғол, қалмақ тілдерінен ауысып келген шамасы бар. моңғолдарда «учир» сөзі — мән, «утга»—мағына ұғымдарына мезгесе, қалмақтарда «учр-утх» қос сөзі — мән, мағына түсініктерін береді. моңғолдың, қалмақтың осы сөздері түркі тілдері ішінде тува, қазақ тілдеріне ауысқан. Тува тілінде «ужуру», «утказы» сөздері «мән», «мағына», «мазмұн» мағыналарында қолданылады. Көбіне олар «ужуру-утказы» қалпында құралыр, қос сөздер тудырады. моңғолдардан тува тіліне ауысқаннан кейін қандай дыбыстық өзгеріске ұшырағанын көріп отырсыздар. Осы тұлғалар қазақ тіліне енгеннен кейін одан әрі дыбыстық өзгеріске тап болып, «ұзын-ырға» қалпына жеткен. Болжамымыз шындыққа жуысса, «ұзын-ырға» қос сөзінің алғашқы түсінігі — мән-мағына болмақ. Дереккөздер
Қосаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге Кеңес Одағының Батыры Әлікбай Қосаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 28.05.1980 № 347 шешімі) берілген. Қосаев Әлікбай (1905-1941) Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында дүниеге келген. Ол 1941 жылы Мәскеу түбінде ерлікпен шайқасқан 28 гвардияшы-панфиловшылар дивизиясының жауынгерлерінің бірі. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Ноғайбаев көшесінен басталып, Түркімен көшесіне дейін созылып жатыр. Ахтанов, Жансүгіров, Щорс көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Свинцовозаводская көшесі. Көшенін ұзындығы - 1250 метр. Дереккөздер
Наурызым көшесі (Алматы)

Көшеге Қостанай облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік ауданның атауы (Алматы қаласы мәслихаттың 16.01.2006 № 222 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 18.01.2006 № 1/38 қаулысы) берілген. Көше Алатау ауданындағы «Шаңырақ-1» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 500 метр. Дереккөздер
Қуанышбаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың белгілі актері, КСРО халық артисі, қазақ драма театрының іргетасын қалаушылардың бірі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері Қалибек Қуанышбаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 10.03.1969 № 81 шешімі) берілді. Қуанышбаев Қалибек (1893-1968) Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Ол - М. Әуезов атындағы Қазақ драма театрының актері, КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1 депутаты. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Өтеген батыр көшесінен басталып, Алтынсарин даңғылына дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 650 метр. Дереккөздер
Юрий Кенсоринович Победоносцев

Юрий Кенсоринович Победоносцев - Социалистік Еңбек Ері(1966), өнеркәсіп өндірісінің озаты, ҚазССР-інің еңбек сіңірген металлургы. 23 тамыз 1907 жылы қазіргі Свердловск облысы, Туринск қаласында туған. Еңбек жолдары мен жетістіктері * 1928 жылы Уфа орман техникумын бітірді. * 1940 жылы Орджоникидзе түсті металлдар институтын бітірді. * 1940 жылдан бастап Балқаш кен-металлургия комбинатында смена мастері, шарпу бөлімінің бастығы, технолог-жетекшісі, цех бастығы, бас инженер болып істеді. Совет Одағында тұңғыш рет өнеркәсіптік өнімдері күйдіргенде бөлінетін газдан рений өнімін алудың технологиясы осы комбинатта игерілді. * Қытай ауыр өнеркәсіп министрлігіндегі КСРО-ның өкілі. Наградалары * Октябрь революциясы ордені * 2 мәрте Еңбек қызылТу ордені * Социалистік Еңбек Ері(1966) * КСРО Мемлекеттік сыйлықтың екі мәрте лауреаты (1948,1969) * Медальдар Дереккөздер Дереккөздер * Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006.
Николай Гоголь көшесі (Астана)

Николай Гоголь көшесі (Астана)- Николай Гоголь көшесі Игілік көшесінен басталып, Ақсай көшесінде аяқталады. Құрманғазы, Жаңажол көшелерін және Көктомар орамын қиып өтеді. Ұзындығы - 985,7 метр. Николай Васильевич Гоголь (1809-1852) - орыс жазушысы. В.Алов деген бүркеншік атпен «Ранц Кюхельгертен» идиллиясын жариялайды. Гоголь есімін көпшілікке танытқан «Диканька маңындағы хутор кештері», «Арабески», «Тарас Бульба» туындылары болды. Н.Гоголь шығармашылығының түйіні 1835 жылы жазыла бастаған «Өлі жандар» поэмасы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ұлтан

Ұлтан. Қазіргі түсінігімізде — аяқ киімнің табанына салатын қалың, қатты былғары. «Етіктің ұлтанын шегелеп жатқан Жәуке бізді абайсызда саусағына тықты» (Б. Майлин, Шығ.). Бұл сөз осы мағынада, «ултуң» тұлғасында ертедегі түркі тілдерінде де қолданылған. Дегенмен, бұл сөздің алғашқы түбірі «ул», ал мағынасы «негіз» (фундамент) болғанын да ежелгі түркі тілдері ескерткіштері арқылы білеміз. Біршама түркі тілдерінде осы кезге дейін ертедегі түбірді сақтай отырып, біздегі «ұлтан» мағынасында қолданылады: туваша — улдуң, якуттарда — уллун, моңғол тілінде «ул» ешқандай жұрнақ қабылдамай-ақ «ұлтан» мағынасын беретін болып қалыптасқан. Қалмақ тілінде де дәл солай. «Ұлтан», шын мәнінде де, аяқ киімнің негізі екенін ескерсек, біздің бұл жорамалымыз онша оғаш емес. Дереккөздер
Жоңғылау

Жоңғылау — кескіш құрал — жоңғыш айналмалы өнделетін дайындама ілгерілемелі қозғалыстармен жаңқа алып тастау арқылы металдар мен металл емес материалдарды өңдеу. Ағаш материалдарды және металдарды өңдеуде кескіш құрал жоңғыға айналма, ал өңделетін дайындамаға ілгермелі қозғалыстарды берумен жаңқаны алып тастау үрдісі. Дереккөздер
Гексахром

Гексахром басу процесінде алты бояулы (оның ішінде төрт триадалық бояулар да бар) түрлі-түсті жартылай реңді (полутоновые) растрлы бейнелер түпнұсқасын пайдалана отырып, көпбояулы басу технологиясы. Мұнда триадалық бояуларға тағы екі бояу түрі, мысалы: қызыл, көк, жасыл, қызғылт-сары (оранжевый) қызғылт (розовый) түсті. Түпнұсқадан түстерге бөлінген формалар (фотоформалар) жасау үшін тиісті түр-түске бөлу технологиясы қолданылуы керек. Дереккөздер
Никифор Ирченко көшесі (Астана)

Никифор Ирченко көшесі (Астана)-Никифор Ирченко көшесі Западный көшесінен басталып, Желтоқсан көшесінде аяқталады. Сарыарқа даңғылын және И.Репин, М.Горький көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1053,3 метр. Никифор Михайлович Ирченко (1886-1919) - Атбасар уезіндегі Маринск көтерілісі басшыларының бірі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Науаи атындағы көше (Алматы)

Көшеге өзбек ақыны, ойшыл, мемлекет қайраткері Низамаддин Мир Алишер Науаидің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 21.08.1974 №332Б шешімі) берілген. Низамаддин Мир Алишер Науаи (1441-1501) Гератта дүниеге келген. Ол Хусейн Байкара сұлтанның уәзірі бола жүріп, ғалымдар мен өнер адамдарына қамқорлық еткен. Науаи шығармашылықтың шыңы - «Ләйлі мен Мәжнүн», «Фархад пен Шырын», «Жеті ғаламшар», «Ескендір қамалы» поэмаларынан тұратын «Пятерица» («Хамса», 1483-85) еңбегі. Ол «Қос тілдің шайқасы» (1499) кітабында әдеби түркі тілін қорғайды. Өзбек және басқа да түркі тілді әдебиеттің дамуына оң ықпал еткен.Көше Әуезов, Бостандық аудандарында орналасқан. Жандосов көшесінен басталып, әл-Фараби даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Вишневская көшесі. Көшенің ұзындығы - 2350 метр Дереккөздер
Морфологиялық жылысу

Морфологиялық жылысу — тілдің даму барысында кейбір сөздердің құрамындағы морфемалардың алғашқы жігі өзгеріп, бірінің ды- быстық элементтерінің екіншісіне ығысуы. Морфологиялық жылысу — сөздердің түбір тұлғасы мен қосымшаларының арасында болатын құбылыс. Морфологиялық жылысу екі түрде кездеседі. *Біріншісі — түбір морфемадағы белгілі бір элементтің қосымша морфема құрамына ауысуы. Бұған сарғай сөзінің о бастағы морфемасын сақтап сарығай болып бөлшектенбей, қазіргі айтылуы бойынша сарғай түрінде талдануы мысал болады. *Екіншісі — морфемалардың түбір тұлғаға ауысуы. Бұған жіктеу және сілтеу есімдерінің (мен-ің, сен-ің, он-ың, сон-ың) және ілік септік жалғауының (- ын, -ін) қазіргі тілімізде -ның, -нің, (о-ның, мен- ің, сен-ің) болып айтылуы т. б. жатады. Дереккөздер
Жоңғылау білдектері

Жоңғылау білдектері (орыс. фрезерные станки, франц. fraise) –ағаш материалдардардың, металдардың және басқа дайындамалардың беттерін кескіш құрал жоңғыға айналма, ал дайындамаға ілгермелі қозғалыстар беру арқылы өңдеуге арналған құрылғылар. Жоңғылау білдектерінде жазық, үлгілі, пішінді және көлемді жоңғылау арқылы түзу және қисық сызықты тетіктер өңделеді. Құрылымдарына байланысты жоңғылау білдектері айналдырықтары үстінде, астында орналасқан және көшірмелі болып бөлінеді. Дереккөздер
Шапқыш машиналары

Шапқыш машиналары — бұл машиналар ағаштардан тақта жасау үшін сүректерді шауып жаңқаға айналдыру үшін қолданылады. Шабу машиналары кесетін құралдарына қарай пышақты және көпкескішті ишкі затты гравитациялық және мәжбүрлі түрде беретін болып бөлінеді. Жаңқалардың қалыңдықтары мен ендері сүректің физика-механикалық қасиеттеріне байланысты. Жаңқалардың ұзындықтары шабатын пышақтың дискінің немесе ата нақтың беттеріне қарағанда шығыңқысына және қысқының дискіге қарағанда еңкіш бұрышына байланысты. Дереккөздер
Күкіртті шайыртастар

Күкірттің біршама мол мөлшерін кіріктіретін шайыртастар күкіртті мұнайлардың гипергендік өзгерістері жағдайында қалыптасады. Бұл түзілімдер шайыртастар жіктемесінде жеке топшаға дараланбаған. Дереккөздер
Құлан көшесі (Алматы)

Көшеге Құлан шартты атауы (Алматы қаласы мәслихатының 2.07.2008 № 115 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.07.2008 № 3/552 қаулысы) берілген. Көше Әуезов ауданындағы «Құрылысшы» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 700 метр. Дереккөздер
Николай Павлов көшесі (Астана)

Николай Павлов көшесі (Астана)-Николай Павлов көшесі Шара Жиенқұлова көшесінен басталып, М.Лермонтов, Алаш тасжолы, И.Панфилов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 432 метр. Николай Васильевич Павлов (1893-1971) - ботаник, биология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ғылым Академиясының академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ұтыр

Ұтыр Түсіндірме сөздікте «диалектизм» деп белгіленіп, мағынасы «жөні, реті, қисыны» қалпында берілген. «Ұтыры келген жерде сені бірер ауыз жырменен шалады ол» (Ә. Сәрсенбаев, Жауынгер.). Қазіргі қазақ тілінде «ұтыр» сөзі жергілікті тіл ерекшеліктері (диалектизм) қатарында көрінгенмен, ертедегі түркі тілдерінде жиі қолданылып, өзінің сол дәуірге тән мағынасы болғандығын дәлелдейтін деректер бар: утру — қарама-қарсы, қарсы шығу, алдынан шығу мағынасында қолданылған. Біздің тілімізде ұмытыла бастап, белгілі бір өңір тұрғындары тілінде тұлғасы сақталып, мағынасына өзгеріс, кіре бастаса да, кейбір түркі тілінде тұлғасы да, мағынасы да баяғы, қаз-қалпында сақталған. Тува тілінде —«удур», якуттарда —«утары» сөздері «қа- рама-қарсы, қарсы шығу, алдынан шығу» мағыналарында осы күнге дейін сақталған. Қазақ тілінде «утру» тұлғасына айта қаларлықтай өзгеріс кірмесе де, мағынада ауытқушылық бар. Алғашқы мағына бізде «қарсы келсе» (қарсы шығу орнына), одан әрі «кездессе», ең соңында, «жөні, реті» дегенге жеткен. Дереккөздер
Исатай Бимендин

Исатай Бимендин (1904-2004), жылқышы, күйші-сазгер. Жаңаарқа ауданының Қарсыадыр, Келтетал, Өркендеу ұжымшарларының, «Рассвет» кеңшарының жылқышысы, бригадирі болып істеген. Күйшілік шығармашылықпен айналысқан. Халық арасында «Бастау», «Арнау», «Зарлау», «Жоқтау», «Жерлеу», «Толғау», «Аттаныс», «Қоңыр қаз», «Әрине көк», «Жеңіс» және т. б. күйлер шығарған. Оларды қызы Рымкүл нотаға түсіріп кейінгі ұрпаққа жеткізген. Б. Жаңаарқа ауданының тарихы туралы көптеген мәліметтер, аңыз әңгімелерді жинақтап, көне ескерткіштерді қалпына келтіруге үлес қосты. Сондай-ақ күреспен шүғылданып, белгілі балуан М. Боқаевтың жауырынын жерге тигізген. Дереккөздер
Нахимов атындағы көше (Алматы)

Көшеге орыс әскери теңізшісі, Синап шайқасында ерлік көрсеткен адмирал Павел Степанович Нахимовтың есімі (1956 жылы) берілген. Нахимов Павел Степанович (1802-1855) Ресейдің Смоленск облысында дүниеге келген. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Ғабдуллин көшесінен басталып, әл Фараби даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 950 метр. Дереккөздер
Николай Изотович Покатилов

Николай Изотович Покатилов (1920-1996),старшина, Даңқ орденінің толық иегері, Ұлы Отан соғысына катысқан. Еңбек жолын Путь Ленина ұжымшарында (Целиноград облысы) бухгалтерліктен бастады. П.Брянск және Орел түбінде, Белоруссияны азат етуде, Кенигсберг пен Данцигті шабуышмен алуда ерлік жөне батылдығымен көзге түсті.1972 жылдан Қарағандьща тұрады. КСРО қатынас жолдары министрлігінің Қарағандыдағы техн. мектебінде аға бухгалтер болып істеді. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жоңғылау-кесу білдегі

Жоңғылау-кесу білдегі (орыс. фрезерно-обрезной станок) - кесілмеген тақтайлардың жиектерін жоңғылап қималары төртбұрышты тілінген материалдарды және сүректердің қабаттатынан шағып жұқа тілімшелер жасауға арналған білдек. Өңделетін тақтайлардың өлшемдері: қалыңдықтары 13 ... 50 мм, ұзындықтары 7,5 мм. ұзындықтары 1,85 ... 7,5 м. Дереккөздер
Қаршығарақ қыран

Қаршығарақ қыран (Aquila (Hieraaetus) fasciata Vieillot-Ястребиный орел-Bonelli s Eagle) - кішірек, оңтүстікте және Қаратау өңірінде кездеседі. Қанаты 45-60 см, салмағы 1,5-2,5 кг шамасында. Негізінен құспен, әредік қоянмен қоректенеді. Дереккөздер
Николай Хлудов көшесі (Астана)

Николай Хлудов көшесі (Астана)- бұрынғы атауы Ф.Моос көшесі. Н.Хлудов көшесі Космонавтар, Балауса көшелерімен қиылысып, Наркескен көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 649,4 метр. Николай Гаврилович Хлұдов (1850-1935) - белгілі кескіндемеші, суретші. Қазақстанға 1877 жылы келген. Түркістандағы археология үйірмесінің белді мүшесі болған. Николай Хлұдов «Даұылда қалғандар», «Тайынша мінген бала», «Бие сауу», «Жасаұыл» атты қазақ халқының өмірі мен түрмысын бейнелейтін сұреттердің авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Морфологиялық сіңісу

Морфологиялық сіңісу—тіліміздегі кейбір сөздердің әуелде қандай бөлшектерден құралғаны бірден аңғарылмайтындай болып кірігіп, бір сөзге айналуы. Морфологиялық сіңісудің сыры сөздер құрамын тарихи, этимологиялық тұрғыдан талдау арқылы анықталады. Морфологиялық сіңісудің түрлері Морфологиялық сіңісудің екі түрі бар. *Бірі кіріккен сөздердің өзара тұтасып кетуі де, *екіншісі — жеке қолданылатын түбір сөздердің түпкі түбірінің көне сөзжасам қосымшалармен тұтасып, жігі білінбейтін бүтін бір сөзге (түбірге) айналуы. Мысалы, әкел, әкет деген кіріккен сөздер тіл дамуының көне бір дәуірлерінде алып кел, алып кет деген тіркесте қолданылған сөздер. Сөзді қысқартып ықшамдап айту заңдылығы бойынша сөз тіркесіндегі кел, кет толық сақталып қалған да, алып дегеннен -лып тұлғасы түсіп қалған, алып дегеннен қапған а дыбысы кел, кет дегендегі е дыбысының әсерінен жіңішкеріп ә дыбысына ауысқан. Морфологиялық сіңісудің екінші түрі — қазір жеке қолданылмайтын түпкі түбір тұлғалардың көне қосымшаларымен тұтасып, жігі білінбейтін сөзге айналып кетуі. *Мысалы, жоқ жо+қ, жой - жо+й, жон - жо+н, жүл - жү+л, жұу - жұ+у, жұрын - жұр+ын, жұрдай - жұр+дай, жұрнақ - жұр+нақ, жұрқа - жұр+қа дегендегі жұр - жү+р сияқты мағынасы тектес түбір сөздердің түпкі түбірі — жо (жү). Бірақ түбірді (сөзді) тарихи тұрғыдан белшектемесе, жинақтап ажыратуға болмайды, бүтін бір тұлға ретінде ғана танылады. Дереккөздер
Үйек

Үйек. Түсіндірме сөздіктегі түсінікті қысқарта айтсақ — ...табиғаты қолайлы, күні жылы, шөбі шүйгін жер. «Ол ... ыстық үйекке саяхат жасады» (С. Омаров, Өмір.). Көп реттерде «үйек» сөзі біздің тілімізде алдына «жер» тұлғасын сала отырып, «жер үйек» тұрақты тіркес қалпында айтылады. Ертедегі, қазіргі тіл деректеріне зер салғанда, біздегі «үйек» сөзінің тұлғасы мен мағынасына біршама өзгерістер кіргендігі сезіледі. Якут тілінде — «уйгу», туваларда — «хөйү» сөздері қазақтар түсінігіндегі «молшылық, байлық» мағыналарын береді. Монғолдарда «оег»— тоқ, тоқмейіл мағыналарына нұсқаса, «мол» дегенді «их» сөзі түсіндіреді. Ал қалмақтарда «ик»—«көп» ұғымына нұсқайды. Осы деректерге сүйенсек, «үйек» тұлғасы бір нәрсенің көптігі, молдығына мезгейді. Ойымыздың дұрыстығын ертедегі түркі жазба ескерткіштері қуаттайды: үкүш — көп; үкіл — көптеген, көп. Мұның өзі сөздің алғашқы түбірі «үк» болғандығын айқындай түседі. Сөйтіп, «жер үйегіміз»—«байлығы мол жер» болмақ. Дереккөздер
Қақтау

Қақтау. Қазіргі түсінігімізде — отқа не ыстыққа ұстап, қыздырып пісіру. (Қ. Қайсенов, Жау тылы). Кейбір ертедегі тіл деректеріне назар сала қарастырсақ, бұл етістіктің де алғашқы тұлғасы мен мағынасына пікір айтуға болады. Ескі шағатай тілінде «коғ» тұлғалы сөз, қазіргі түсінігіміздегі «ұшқын» мағынасын берсе, осыдан пайда болған «коғла» етістігі «отқа ұстап кептіру» ұғымын береді (В. Рад., Опыт..., II, I, 515, 519). Қазақ тілінде «қақтау» етістігі сақталған да, оның негізі — «коғ»-ты «ұшқын» сөзі ығыстырып, алғашқы тұлға ұмытылған. Дереккөздер
Құлбеков атындағы көше (Алматы)

Көшеге халықтың сүйікті шоуы - «Тамаша» ойын-сауық отауының белгілі актері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі Тоқсын Құлбековтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 283 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 2/139 қаулысы) берілген. Ол қазақ радиосында диктор, режиссер қызметтерін атқарған. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1300 метр. Дереккөздер
Гидрофильдік

Гидрофильдік (орысша гидрофильность, от гидро ... и - любовь, жақтыру), заттың (материалдың) сулану, ылғалдану қабілеті. Ондай заттарға мысалы, саз, силикаттар, т.б. жатады. Жайпақ офсет басу формасындағы ашық (пробелді) элементтері негізгі металл бетіне орналасқан адсорбцияланған гидрофильді қабатта болады. Форманың ол жерлері басу бояуын қабылдамайды. Дереккөздер
Нәзір Төреқұлұлы көшесі (Астана)

Нәзір Төреқұлұлы көшесі (Астана)- бұрынғы атауы Вокзальный көшесі. Нәзір Төреқұлұлы көшесі Ж.Жабаев көшесінен басталады. Ұзындығы - 933,6 метр. Нәзір Төреқұлұлы (1892-1937) - көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, ірі тарихи тұлғалардың бірі, Алаш қозғалысының қайраткері. Жергілікті ұлт өкілдерінің алғашқыларының қатарында Түркістан компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшылығына сайланған. Одан кейін де Түркістан Респұбликасы Орталық Атқарұ комитетін (ЦИК), Оқ ұ-ағартұ халық комиссариатын басқарды. Ташкенттегі тұңғыш жоғары оқұ орнын ашұда басты тұлғалардың бірі болды. 1922-1926 жылдары Мәскеуге шақырылып, КСРО халықтарының Орталық баспасын басқарды, ғылыми-педагогикалық жұмысқа араласқан. 1928 жылы небөрі 36 жасында һижаз Неж (Саұд Аравиясы), әрі қосылған аймақтардағы КСРО-ның өкілетті ұәкілі болып тағайындалды. Араға екі жыл салып КСРО-ның тұңғыш қазақ елшісі атанды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шаңқылдақ қыран

Шаңқылдақ қыран (Aquila clanga Pallas-Большой подорлик-Spotted Eagle) - бүркіттің ірілеу келген түрі. Солтүстік Қазақстан ормандары мен Алтай тауы, Сыр даласында ұшырасады. Қанатының ұзындығы саршасында 49-53 см, ұябасарында 52-56 см, салмағы 2-3,2 кг. Орман жәндіктерімен, құстармен, әредік балықпен қоректенеді. Дереккөздер
Шпон

Шпон (, ) — шпон — ағаш бағанасының кесінділерінен аршу және сүргілеу арқылы жасалған қалыңдығы жұқа табақтар. Шпонның қалыңдығы 0,55...1,5 мм болады. Шпон фанера, ағаш пластиктерін және иілген тетіктердің желімделген қабаттарын жасау үшін жартылай өнім ретінде пайдаланылады. Бірнеше шпондар желіммен біріктіріліп фанера (тақтай) жасалады, немесе фанералар мен тетіктер қапталады. Фанераның қалыңдығы 1... 12 мм. Дереккөздер
Құлымбетов атындағы көше (Алматы)

Құлымбетов атындағы көше - Көше Алмалы ауданында орналасқан. Верещагин көшесінен басталып, Варламов көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Люксембург көшесі. Көшенін ұзындығы - 1350 метр. Атауы Көшеге белгілі мемлекет қайраткері, Қазақстанның кеңес заманындағы партия қайраткері Ұзақбай Құлымбетовтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 28.08.1998 № 815 шешімі) берілген. Құлымбетов Ұзақбай (1891-1938) Ақтөбе облысында дүниеге келген. 1935-37 жылдары ҚазССР Орталық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарған. Дереккөздер
Судың гидрокарбонатты-натрийлі типі

Континенттер өңіріндегі тәуелсіз суалмасу белдемінде топырақтар мен таужыныстардың шаймалану процесі есебінен, сонымен қатар суалмасу белдеміңде өте баяу жүзеге асатын таужыныстардың метаморфтануы нәтижесінде қалыптасатын, В. А. Сулиннің жіктемесіне сәйкес дараланатын жерасты сулары. Дереккөздер
Қалас

Қалас, «ықылас қалас». «Барға ырза болыңыз, ықылас қалас деген» (Ел аузынан). Тұрақты тіркес құрып тұрған екі сөз де араб тілінен келген. Алғашқы «ықыластың» мағынасы — ниет, пиғыл екендігі бәрімізге аян. Ал екіншісі де түсіндірме сөздік бойынша, онан қалды кейбір авторлардың баяндауынша да белгілі сияқты. Түсіндірме сөздікте қалас — а) құтылды, басанды; б) бітті, тамам болды, «Бұлардан қалас болған соң, Бойын жазып алған соң» (Қобыланды). Е. Бекмұхамбетовтың 1977 жылғы «Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері» деген кітабында қалас — қүтылу, босану, еркіндік алу. «Жуымас аққа пәле деген сөз бар, қалас боп құтыларсың бір күн ақыр» (Мәшһүр Жүсіп). Араб тілійдегі біз көрсеткен мағыналарында бұл сөз «хәлас» тұлғасында парсы тілінде де кездеседі (Пер.-рус. сл., 1959). Сөздің түпкі төркіні араб тілі екендігі дау тудырмайды. Тіпті ертедегі түркі тілдері сөздігінде де халас — құтқару, босату мағыналарында қолданылғандығы және оның араб тілінен екендігі көрсетіледі (ДТС, 635). Бірақ бұл көрсетілгендер 2—3 қатардағы мағыналары деп түсінген дұрыс. Өйткені, араб тілі сөздігінде екі жерде де 1 — ретке «қалас» сөзінің мына мағыналары қойылған — жасанды емес, таза, адал болу, адалдық көрсету. Осымен байланысты ел аузынан алынған, біз келтіріп отырған мысалдағы «ықылас қалас» тіркесіндеғі «қалас» мағынасы — шын, адал дегенді ұғындырмақ. Демек, «ықылас қалас»:—«ниет адал» қалпында түсіндіріледі. Дереккөздер
Морфонема

Морфонема, морфофонема -бір морфеманың түрлі морфтарын пайда ететін өзара алмасушы дыбыстар. морфонема терминін алғаш X. Улашин (Польша) қолданған. Кейде орыс тіл білімінде бұл терминнің орнына фонемалық қатар (Р. И. Авенесов), парадигмафонема (морфонема В. Панов) терминін қолдану да кездеседі. Морфонема да түбір морфема да, қосымша морфема да кездесе береді. Мысалы, сөздер мен сөйлем, дастарханды жаз, дастарханды жай дегендегі сөз бен сөй, жаз бен жай морфтарын жасап тұрған з, й дыбыстары морфонема деп аталады. Бұндай морфонемалар қосымша морфемадан да көптен табылады. Мысалы, барсаңшы, келсеңші деген сөздерде жіктік жалғауының екінші жақ көрсеткіші -ң үнемі -й-мен алмасып барсайшы, келсейші болып айтылады. Қазақ тілінде морфонемалар дауыстыларда жуан-жіңішке (асылы - әсілі, қазір - кәзір, аңырау - еңіреу, сандалу - сенделу, мұжы - мүжі т. б.), езулік-еріндік (бұлай - былай, орасан - ересен т. б.), ашық-қысаң (томпай - томорфонема пый, қалқай - қалқи, шемей - шеми, бәйге - бәйгі, түге - түгі т. б.) дыбыстардың алмасуынан жасалса, дауыссыздарда қатаң-ұяң (диірмен - тиірмен, дозақ - тозақ, доп - топ, балуан - палуан т. б.), ұяң-үнді (бұнда - мұнда, құрбан - құрман, жебір - жемір), ұяң-үяң (тәзім тәжім, жекі - зекі), үнді-үнді (баула - байла, аң - ау т. б.) дыбыс жұптары кездеседі. Морфонеманы морфонология ілімінің ең кіші бірлігі (единицасы) деп есептеушілер де бар. Дереккөздер
Жұмсақ жиһаздар жасауға арналған жабдықтар

Жұмсақ жиһаздар жасауға арналған жабдықтар (орыс. оборудование для изготовления мягкой мебели) — жұмсақ жиһаздарды жасау үшін жалпы жұмысқа арналған білдектерден басқа серіппелердің жиынтықтарын жасайтын, жастық қаптарды пішетін және тігетін, төсейтін материалдарды пішетін, сәнді тігістерді жасайтын,мақталы төсектерді жасайтын, жұмсақ элементтерді қалыптастыратын арнайландырылған жабдықтар (автоматтар, жартылай автоматтар, арнайландырылған білдектер т.б.) қолданылады. Дереккөздер
Нұртас Оңдасынов көшесі (Астана)

Нұртас Оңдасынов көшесі (Астана)- бұрынғы атауы Изумрудный көшесі. Нұртас Оңдасынов көшесі Құлынды көшесінен басталып, Қарашаш көшесінде аяқталады. Толағай, Р.Қошқарбаев, Ә.Ермеков көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1095,3 метр. Нұртас Дәндібайүлы Оңдасынов (1904-1989) - мемлекет және қоғам қайраткері, тілші-ғалым. Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан ауданының «Үшқайық» ауылында дүниеге келген. Он үш жыл бойы Қазақстан Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы болды. 1969 жылы «Арабша-қазақша түсіндірме сөздігі», 1974 жылы «Парсыша-қазақша түсіндірме сөздігі» жарық көрді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Графейкалар

Графейкалар (орысша графейки) — рулонды басу машинасының бүктемелеу аппараты цилиндрінде орналасқан, басылған қағаздың шетінен түйреп бірінші көлденең бүгілім жалғанғанша ұстап тұратын инелер. Дереккөздер
Қат-қабаттылық (қабаттастық) типтері

Әр түрлі сипаттары тұрғысынан дараланатын қат-қабатталу (қабатталу) топтары: 1) қабатшықтардың және олардың жиынтықтарының пішініне қарай - қиғаш, толқын тұрқылас, көлбеу бағытта астасқан (көбінесе), қиғаш толқынды және жайпақ толқынды (сирегірек) қат-қабаттар; 2) созылу ұзындығына байланысты - толассыз созылатын, үзік-үзік созылатын және ұзақ созылмайтын қат-қабаттар; 3) көрініс беру анықтығына қарай - өте анық байқалатын, анық емес (жасырын, көмескі, бұлыңғыр) қат-қабаттар (қабаттар); 4) масштабы жағынан - өте ірі, ірі, ұсақ, майда қат-қабаттар және микро қат-қабаттар; 5) құрылысының күрделілігі жағынан - қарапайым және күрделі қат-қабаттар; 6) қабатшықтар астасуының біркелкілілігі тұрғысынан — біркелкі астасқан, астасу сипаты нақтылы бағытта өзгеретін және ретсіз астасқан қат-қабаттар; 7) қалыптасу механизміне қарай — ағыс әсерінен қалыптасқан, толқын әсерінен қалыптасқан, жүзгін есебінен| қалыптасқан және ұйық есебінен қалыптасқан қат-қабаттар (қабаттар); 8) шөгінді қалыптасуының фациялық сипаты тұрғысынан қат-қабаттылықтың бірнеше типтері дараланады, олар - өзен арнасында, оның жайылмасында, теңіз түбінің ағынды белдемінде, жағажайда, көтерілу-қайту жағалауында т.с.с. қаыптасқан қат-қабат типтері. Қат-қабатталу ылғи да шөгіндінің түзілімдену сатысында жүзеге асады, алайда осылайша қалыптасқан қат-қабаттар сол түзілім душар болған болашақ процестер нәтижесінде бұрынғыдан да айқындала немесе керісінше, көмескілене түсуі ықтимал. Дереккөздер