kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дәулетбайтөбе

Дәулетбайтөбе – ежелгі қала орны (I-VI ғасырларлар). Орналасқан жері Түркістан облысы Кентау қаласынан солтүстікке қарай 25 км жерде, Иқансу өзенінің жағасында. Зерттелуі 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген, 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық кешенді бригадалардың бірі (Б. Әділгереев) қазба жұмыстарын жүргізген. Сипаты Сопақшаланып, шығыстан батысқа қарай 50 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 м созылып жатқан екі қатпарлы төбешік. Төбешіктің ең биік тұсы 5 м. Қазба жұмысы кезінде қабырғасы қыш кірпіш пен жұмбаздан тұрғызылған тұрғын үйлер қалдығы, оттығы еден арқылы өтетін қазандық, керамика сынықтары, қайық іспетті тас үккі, келсаптар табылды. Дереккөздер
Сәкен Қаламқалиұлы Дәулетқалиев

Дәулетқалиев Сәкен Қаламқалиұлы (1935 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Тасқала ауданы, 1-Шежін ауылы) – география ғылымдарының докторы (1996). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) гидрометеорология институтын бітірген (1958). ҚазМУ-да (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) қызмет атқарды. Гидрология мәселелерін зерттеумен шұғылданады. 50-ден аса ғылым мақаласы жарық көрген. Дереккөздер
Кира Мұташқызы Дәулетқалиева

Дәулетқалиева Кира Мұташқызы (9 желтоқсан 1934 ж., Алматы қаласы – 11 қараша 2007 ж., сонда) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1988), профессор (1995). Ташкенттегі Орта Азия политехникалық институтын бітірген (1957). Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында лаборант, аға лаборант, кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1957–66), 1995 жылдан осы институттың бас ғылым қызметкері әрі Қазақ ұлттық медицина университетінің профессоры болған. Ғылыми-зерттеулерінің негізгі бағыты – Қазақстан жер асты суларының химиялық құрамы. Дәулетқалиева ауыз суы және шаруашылық бағытта пайдаланылатын жер асты суы химиялық құрамының қалыптасу ерекшеліктерін, гидросферадағы табиғи сулардың химиялық құрамы қалыптасуының генетикалық заңдылықтарын, кентастық кен орындарын іздеуді экологиялық тұрғыдан зерттеген. Дереккөздер
Әсима Нарбекқызы Дәуренбекова

Әсима Нарбекқызы Дәуренбекова (24 қыркүйекте 1955 жылы туған, Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Шұбар ауданы) – экономика ғылымдарының докторы (2007), профессор (2008). Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтын (1977) бітірген. Шымкент қаласы «Эластик» бірлестігінде (1977–78), Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында ассистент (1978–81), Алматы халық шаруашылық институтының аспирантурасында оқыды (1981–84), қазіргі Қазақ экономикалық университетінде доцент (1998–2007), 2007 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. «Қазақстан өнеркәсібінің индустриялық деңгейін көтеру: генезис, басымдылықтар және жүзеге асырудың экономикалық механизмі» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғаған. Дәуренбекованың 70-тен астам ғылыми еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Гидрофит өсімдіктер

Гидрофит өсімдіктер (грек. hudor – су және phуton – өсімдік) – су өсімдіктері. Олардың кейбіреулерінің тамыры жерге жетіп бекінсе (жалпақжапырақты қоға, жүзгіш шалаң, т.б.), енді біреулері бос қалқып жүріп өседі (кішкене балдыршөп, т.б.). Гидрофит өсімдіктер өзен, көл, теңіз және тоғандардың жағалауларында, сондай-ақ балшықты жерлер мен батпақтанған жазықтарда, кейде ылғалды аймақтарда арамшөп ретінде (кербезгүл, қамыс, т.б.) өседі. Гидрофит өсімдіктердің көпшілік түрі – шымтезек түзетін өсімдіктер болып саналады. Дереккөздер
Гидрохимия

Гидрохимия ( – су) – сулы ортаның құрамы мен химиялық процестерін зерттейтін ғылыми пән немесе табиғи сулардың химиялық жағдайы туралы ғылым. Гидрохимияның негізгі міндеті — судың химиялық құрамы мен осындай құрамның қалыптасуына әкелетін құбылыстар арасындағы байланысты зерттеу болып табылады. Гидрохимия – қоршаған ортада биологиялық, химиялық, физикалық процестердің әсерінен жүретін табиғи сулардың химиялық өзгерістерін, оның құрамын, мөлшерін зерттейтін ғылым. Табиғи су гидросферада (мұхит, теңіз, көл, өзен, бұлақ, су қоймасы, т.б.), литосферада (жер асты сулары), атмосферада (ауадағы су буы) болатындықтан, Гидрохимия оларды зерттейтін ғылымдар – гидрология, гидрогеология, метеорология, мұхиттану, топырақтану, гидробиология, т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Судағы еріген заттардың құрамын, сапасын анықтағанда Гидрохимияда аналит. химияның теориясы мен практикасы, тәсілдері, физ. және физ.-хим. әдістері, құралдары кеңінен қолданылады. Қазіргі Гидрохимия ғылымы табиғи суларды жан-жақты зерттейді: судың еріткіштік қабілетіне орай оның жер қыртысындағы күрделі минералдар кешенімен, атмосферадағы қатты заттармен әрекеттесуін зерттеп, олардың ерігіштігін, судағы формасын, тұрақтылығын, сорбциялық, алмастырғыштық, тотығу-тотықсыздану қасиеттерін, т.б. анықтайды; гидросферадағы зат айналымы мен элементтердің миграциясын зерттейді; табиғи су түрлерінің хим. құрамы мен гидрохим. режимін, олардың физ.-геогр. жағдайларға сай өзгерулері мен тәуелділігін анықтайды. Гидрохимия зерттеу нысанына қарай: жер беті суларының Гидрохимиясы, теңіз Гидрохимиясы, жер асты суларының Гидрохимиясы (гидрогеохимия) болып бөлінеді. Гидрохимия табиғи сулардың өнеркәсіп орындарын, елді мекендерді, қалаларды сумен жабдықтаудың, жер суғарудың, шипалы арасан суларын емдік мақсатта қолданудың жолдары мен тәсілдерін анықтайды. Гидрохимия - гидросферада жүретін химиялық процестерді зерттеумен айналысатын геохимия бөлімі; мұхиттанудың (мұхит химиясының) немесе құрлық гидрологиясының құрамды бөлігі. Ерітінділерде немесе су нысандарының сулары мен олардың түбіндегі шөкпелерде кездесетін заттардың сандық құрамын, олардың элементар және изотоптық құрамын, физикалық-химиялық және биохимиялық өзгерістерін, пайдалы қазбалардың шөгінді кен орындарының қалыптасуын, теңіз суынан бағалы заттарды алуды, су нысандарының химиялық ластануын зерттейді. Дереккөздер
Гиперген кендер

Гиперген кендер, седименттік кендер, экзогендік кендер – Жер бетіндегі геохимиялық процестердің әсерінен түзілген кендер. Олар Жердің беткі қабатында, бетінде, өзен, көл, теңіз, мұхит астында шөгеді. Гиперген кендердің түзілуіне мех., биохим. процестер әсер етеді. Басында тереңде түзілген, кейін жердің бетіне шыққан тау жыныстары мен минералдар әр түрлі процестердің әсерінен ыдырайды, жіктеледі. Минералдардың ажырауына және шоғырлануына су, оттек, көмірқышқыл газы, әр түрлі қышқылдар әсер етеді. Гиперген кендер 4 генетик. топқа бөлінеді: қалдық, сүзінді (инфильтрациялық), шөгінді және кенқайраңдар. Қалдық кен орындары ерігіш минералдық қосылыстардың бұзылу-тозу қабаттарынан сумен шайылып шыққаннан кейін, онда еруі қиын минералдардың шоғырлануы арқылы түзіледі (темір, никель, марганец, алюминий кендері). Сүзінді кен орындары жер асты суларында еріген минералдық заттардың қуыстарға сүзіліп тұнуынан түзіледі (уран, мыс, күміс, алтын, күкірт кендері). Шөгінді кен орындары теңіз түбінде, суқоймаларында шөгінділердің жиналуынан түзіледі (көмір, жанғыш тақтатастар, мұнай, газ, тұз, фосфориттер, темір, марганец, уран, боксит, мыс кендері, құрылыстық материалдар, саз, әктас, т.б. кендер). Кенқайраңдар борпылдақ шөгінділерде, өзен арнасында, теңіз жағалауларында ауыр әрі қатты, сондай-ақ бұзылу процесіне төзімді саф кентастардың шоғырлануынан түзіледі (алтын, платина, титан, вольфрам, қалайы кендері). Дереккөздер
Гиперген минералдар

Гиперген минералдар – Жердің жоғарғы қыртысында төменгі температура және төменгі қысым жағдайында түзілетін минералдар. Гиперген минералдар жеңіл гидраттанады, оңай тотығады. Құрамында сазды минералдар, оксидтер, гидроксидтер, сульфаттар, нитраттар, фосфаттар болады. Гиперген минералдардың түзілуіне климат, тірі организмдер мен органик. заттар, Жер бетінде пайда болатын ерітінділер әсер етеді. Силикатты тау жыныстарының үгілуінен қоңыржай климат жағдайында гидрослюда типті сазды минералдар, ал тропиктік климат жағдайында каолиндік саздар, гидраттар, алюминий оксидтері түзіледі. Гиперген минералдар тас тұзы, гипс, әктас, доломит, боксит, никель кендерін құрайды. Дереккөздер
Гиперстен

Гиперстен (грекше һuреrstenos — аса берік) – силикаттар класының пироксендер тобындағы минералдар Химиялық формуласы (FeMg) 2 [Sі 2 O 6 ]. Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары призма пішінді. Түсі жасыл, қара сұр; қаттылығы 5 – 6; меншікі салмағы 3,3 – 3,5 г/см 3 . Габбронорит тәрізді темірге бай атпа жыныстар құрамында мол кездесетін минерал, кейде пироксен – амфибол, биотит және гранит гнейстерінде кездеседі.Ультранегізді, негізді магмалық жыныстар мен гнейстерде, грануллиттерге кездеседі. Дереккөздер
Есбол Жамалбек

Есбол Жамалбек (17.5.1934 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы Кершетас ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1992). Білімі * Қазіргі ҚазМУ-дың биология-топырақтану факультетін бітірген (1956). * 1959 ж. Қазақстан ҒА Топырақтану ғылыми-зерттеу институтына аспирантураға түсті. Ғылыми еңбектері Негізгі жұмысының ғылыми бағыты – Түркістан облысы Мақтаарал ауданының топырақ-мелиоративтік жағдайын зерттеп, оны екінші сорланудан құтқару жолдарын қарастыруға арналды. * Топырақтану институтының өндірістік тапсырысы бойынша Есбол Жамалбек Маңғыстау түбегінің топырақ-мелиоративтік жағдайларын зерттеп, азық-түлікпен қамтамасыз ету және елді мекендерді көгалдандыру мәселелерімен айналысты. 1973 жылдан ғылыми-зерттеу жұмыстарын Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан облыстарында жүргізді. * 10 монографиясы, 8 оқу құралын, 8 кітапша, көптеген ғылыми еңбектер жариялаған. Марапаттары * «Ерен еңбегі үшін» (1970) * КСРО-ның Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің қола (1984) * «Еңбек ардагері» медальдарымен (1986) марапатталған. Дереккөздер
Гипоген кендер

Гипоген кендер, магматогендік кендер, эндогендік кендер – Жер қыртысының төменгі қабатында геохим. процестердің нәтижесінде түзілген кендер. Гипоген кендер Жер қыртысының тереңдегі бөліктерін қамтитын геол. құрылымдарда орналасады. Гипоген кендер балқыған күйдегі магмадан немесе жоғ. қысым мен температура жағдайында минерал заттарға қаныққан ыстық су ерітінділерінен түзіледі. Осыған байланысты Гипоген кендер 5 генетик. топқа бөлінеді: магмалық, пегматиттік, карбонатиттік, скарндық, гидротермальдық. Магмалық кендер магманың кристалдануы кезінде құрамына қарай ультранегізді, негізді, кейде сілтілі жыныстарға жіктелгенде түзіледі. Бұл жыныстарда ванадий, темір, платина, мыс, сирек металдар, никель, апатит, алмас кездеседі. Пегматиттік кендер магма қалдықтарының интрузивтерге енуінен түзіледі. Оларда керамик]. шикізат, асыл тастар мен металдар шоғырланады. Карбонатиттік кендер кальций, магний, темір карбонаттарының шоғырлануынан түзіледі. Оларда карбонатты минералдармен қатар мыс, ниобий, апатит және флогопит кездеседі. Скарндық кендер магмалық дененің жапсарында минералданған ыстық бу әсерінен түзіліп темір, мыс, вольфрам, молибден, қорғасын, кобальт, алтын, бор және т.б. кентастар көзін құрайды. Гидротермальдық кендерге түсті, асыл және радиоактивті металл кендері кіреді. Олар ыстық әрі минералданған жер асты су ерітінділерінің айналымы кезінде шөгіп түзіледі. Дереккөздер
Қажымұқан Жамалов

Қажымұқан Жамалов(4.5.1935 ж.т., Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Майбұлақ ауылы) – технология ғылымдарының докторы (1999), професор (2001). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Шымкент мемлекеттік педагогикалық иннститутын (1961), Өзбекстан ғылым академиясының аспирантурасын (1964) бітірген. 1972 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетінде кафедра меңгерушісі. Ғылыми жұмыстарының бағыты жазық рельефті гелиоқондырғылардың жылу және энергетика сипаттамаларын зерттеуге арналған. Жаңа ғылыми практикалық нәтижелері ауыл шаруашылығына енгізілген. 60-тан аса ғыл. еңбегі бар. Дереккөздер
Өнер Жамалов

Өнер Жамалов(1922, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Сенбі ауылы – 1975, Ташкент қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1955), професор (1958). Ташкент қаржы-экономика институтын (1953) бітірген соң осы институтта, Ауыл шаруашылық инстутында, Орта Азия мемлекеттер университетінде педагог қызметін атқарды. Ташкент мемлекеттік университетінің професоры, Өзбекстан ҒА Экономика институтының директоры, Өзбекстан ғылым академиясының Төралқа мүшесі және академияның философия, экономика және заң ғылымдары жөніндегі академия-хатшысы (1953–75) болды. 130-дан аса ғылыми жарияланымы, 8 монографиясы бар. Дереккөздер
Қадырғали Қонысбайұлы Жаманбалин

Қадырғали Қонысбайұлы Жаманбалин (1958 жылы туған, Қостанай облысы, Қамысты ауданы) – физика-математика ғылымдарының докторы (2003), профессор (2003). Өмірбаяны Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан. * Қарағанды мемлекеттік университетін (1982) бітірген. * Санкт-Петербург политехникалық институтының аспирантурасын (1990) бітірген. * Қостанай педагогикалық институтында оқытушы (1985), аға оқытушы, доцент (1990), декан (1995) * Қостанай әлеуметтану академиясының ректоры болды. * 1999 жылдан Қостанай әлеуметтік-техникалық университетінде қызмет атқарады. Ғылыми еңбектері Жаманбалин 80-ге жуық ғылым жарияланымының, 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Жаманқұлов Қыдырқожа Әбдікәрімұлы

Қыдырқожа Әбдікәрімұлы Жаманқұлов (5.7.1940 жылы туған, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Алға ауылы) – медицина ғылымы докторы (1991), профессор (1991), Қазақстан Республикасы Медицина Ғылым академиясының корреспондент. мүшесі (1995). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген. Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ординатор, ассистент, кафедра меңгерушісі (1964–73) қызметтерін атқарды. «Санитарно-гигиеническое обоснование ранней диагностики и профилактики патологии от воздействия соединений хрома» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Жаманқұловтың 100-ден астам ғылыми еңбегі, бірнеше кітаптары жарық көрді.
Жамантас

Жамантас – қола дәуірінен сақталған мола. Орналасқан жері Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы Бесоба қыстағының оңтүстігінде 3 км жерде орналасқан. Сипаты Моланы 1955 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеді. Зират алаңындағы ескерткіштер қырынан тұрғызылған үлкен тақта тастардан дөңгелек қоршаулар түрінде жасалған. Олардың диаметрі 4,4-5 м шамасында. Ірі тақта тастардан құралған ұзындығы 2 м-дей, ені мен тереңдігі 1 м-ден асатын тас жәшік қабірлер бар. Олар тұтас жалпақ плитамен жабылып отырған. Мүрделер бүгілген қалпы, басы батысқа қаратыла бүйірімен жатқызылған. Әр қабірге бір не бірнеше қыш ыдыстар, түрлі бұйымдар мен әшекейлер қойылған. Табылған заттай деректер, негізінен, қыш ыдыстардан тұрады. Жамантас қыш ыдысы – түбі тегіс, бүйірі сәл шығыңқы оюлы көзелер. Сипаты жағынан Андроново мәдениетінің орта кезеңіне жатады. Өз маңайындағы Қамқор, Қараоба, т.б. зираттармен бірігіп Нұра өзені жоғарғы ағысының ескерткіштері тобын құрайды. Зиратқа жақын тұста қола дәуірінің кен балқыту орны бар. Бұл өлке ежелгі замандардағы Орталық Қазақстанның адам тығыз қоныстанып, тау-кен ісі жақсы дамыған үлкен орталықтарының біріне жатады. Әдебиет * Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М., Древняя культура Центрального Казахстана, А.-А., 1966. Дереккөздер
Жамантөбе

Жамантөбе – орта ғасырлардан сақталған қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданындағы Отырар қаласы орнынан шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан. Сипаты 1969-1977 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Кең көлемді қазба жұмыстары жүргізілмеген. Ортағасырлық қалалық мекендердің ғылыми жүйесі бойынша Жамантөбе қонысы «алаңқайлы төбелер» түріне жатады. Ғылыми сипаттамасы сыртқы ерекшеліктері мен жер бетінен жиналған қыш үлгілеріне негізделген. Ескерткіш пішіні жағынан диаметрі 60 м, биіктігі 5 м, үсті тегіс төбешік. Осы төбені айнала өтетін төменгі алаңның пішіні дөңгелек, диаметрі 160 м, биіктігі 2,5 м. Зерттеу барысында табылған қыш ыдыстардың дені ернеуі созылыңқы жасалған құмыра сынықтары. Көршілес Отырар қаланың қышымен салыстыра отырып ғалымдар Жамантөбе қонысын VIII-X ғасыларға жатқызады. Дереккөздер
Хасый Жамантіков

Хасый Жамантіков (1941 жылы туған, Жамбыл облысы Меркі ауданы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымының докторы Алматы ауыл шаруашылық институтын (ҚазҰАУ) бітірген (1969). 1969 жылдан Қызылорда облысы Арал өңірі агроэкология жəне ауылшаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының күріш тәжірибе стансасында (қазіргі Ы.Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми зерттеу институты) аға ғылыми қызметкер, лабаратория меңгерушісі, агрохимия бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. Қазіргі таңда аталмыш институттың "Агротехнология, мелиорация жəне топырақтану" бөлімінің бас ғылыми қызметкері. Жамантіковтың ғылыми еңбектері: Қаратау фосфоритінен алынатын жаңа тыңайтқыштарды (полифосфаттар)күріш дақылына қолданып, ерекшеліктерін анықтап, тиімділігін дәлелдеуге; Израиль, Германия ғалымдарымен бірлесе Арал теңізінің құрғаған тұзды табанын өсімдік жамылғысымен жабу технологиясын жасауға арналған. Зерттеу тәжірибелері негізінде 3 томдық кітабы басылып шықты (Париж, Берлин қалаларында). Арал теңізінің табанына сексеуіл егу тәсілін тапты. 50-ден астам ғылыми еңбегі, оның ішінде 1 монографиясы жарық көрген. Бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Жамбыл облыстық ауыл шаруашылық тәжірибе стансасы

Жамбыл облыстық ауыл шаруашылық тәжірибе станциясы – өсімдік шаруашылығындағы сұрыптау жұмыстарымен айналысатын ғылыми-өндірістік мекеме. 1965 жылы құрылған. Жамбыл ауданы Бесағаш ауылында орналасқан. Станция асыл тұқымды астық дақылдарын шығарады, көкөніс (пияз, қызанақ) өндіреді. 1450 гектар егістік жері бар. «Бесағаш-Агросервис-2006» ЖШС иелігіндегі мүліктер мен нысандар: # Зертханалық корпус 3 қабатты (кеңсе). # Орталық астық қоймасы. # Мал қорасы – 2. (әр қайсысы 300 бас сиырға арналған). # Мал қорасы – 2. (әрқайсысы 800 бас қойға арналған). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://pm.government.kz/masimov_k/questions/4702 «Бесағаш-Агросервис» ЖШС]
Жамбыл облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы

Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Жамбыл облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы - 1940 ж. 10 мың дана кітап қоры бар қалалық кітапхана негізінде ұйымдастырылды. 1965 ж. кітапханға ғалым Уәлихановтың есімі берілді. Кітапхана 1970 ж. арнайы салынған екі қабатты ғимаратқа көшірілді. Кітапханада 13 бөлім: кітапхана ісін ұйымдастыру және дамыту, ақпараттық анықтамалық библиография, оқу залы, абонемент, өнер туралы әдебиеттер, мерзімді басылымдар, депозитарлық кітап қорын сақтау, кітап қорын толықтыру, кітапхана ақпараттық жүйесін автоматтандыру, айырбас-үстеме қоры, кітапханааралық абонемент, шет тілдері әдебиет бөлімі қызмет көрсетеді. Оқу залында 140 оқырмандық орын бар. Кітапханада жүргізілетін көпшілік жұмыстардың негізгі бағыты – қоғамда, әлемде болып жатқан жаңалықтарды оқырмандар назарына жеткізіп отыру, кітап қорын насихаттау. Кітапхана облыс көлемінде аталып өтетін күндер күнпарағын, жаңа әдебиеттер көрсеткішін, облыстағы жазушылар мен қоғам қайраткерлерінің өмірі мен шығармашылығына, әр саладағы тәжірибелік іс-шараларға арналған әдістемелік ұсыныс-құралдарын жүйелі түрде даярлап отырды. Оқырмандар интернет, электронды пошта қызметін пайдаланады. Кітапхана облыс көлеміндегі аудандық, қалалық, ауылдық кітапханаларға нұсқаулар, кеңестер, ұйымдастырушылық-әдістемелік көрсету орталығы болып табылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.ounbtaraz.narod.ru Ш.Уәлиханов атындағы Жамбыл облыстық әмбебап кітапханасы]
Халел Арғынбайұлы Арғынбаев

Халел Арғынбаев (21.09.1924, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 08.08.1998, Алматы қаласы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1976), профессор (1982). Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Халел Арғынбаев 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазПИ-ді (1951, қазіргі ҚазҰПУ) бітіргеннен кейін Талдықорған облысы Жаркент қаласында педагогика училищеде мұғалім, 1957 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнология институтының кіші, аға ғылым қызметкері, этнологиялық бөлімінің меңгерушісі, институттың бас ғылым қызметкері болды. Қазақ халқының тарихи этнографиясын (көшпенділік, мал шарушылығы, қолөнері оқу ағарту, отбасы) зерттеуге зор үлес қосты. Осы салада 200-ден астам ғылым еңбектер, бірнеше ғылым монографиялар жазған. 1959–1976 жылы Қазақстанның бірқатар облыстарына арнайы ұйымдастырылған этнографиялық экспедицияларды басқарды. Қазақстан және Орта Азия халықтарының тарихи-этнография атласын жасауға ат салысты. Арғынбаев Қазақстандағы этнография ғылымының негізін салған академик Ә.Х.Марғұланның ғылым мектебі дәстүрін дамытты. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.pavlodar.gov.kz/page.php?page_id2721&lang2 Павлодар облысы әкімдігінің сайты : Тарихи тұлғалар]
Қозғалтқыш-генератор

Қозғалтқыш-генератор, генератор-қозғалтқыш, қозғалтқыш-генератор жүйесі – реттелетін электр жетегі; мұндағы тұрақты ток қозғалтқышы жеке генератордан қоректенеді; ал бұл генератор (тәуелсіз қоздыруы бар) бірінші реттік қозғалтқыш (әдетте элtrnhj қозғалтқыш) көмегімен айналысқа түседі. Қозғалтқыш-генератор генератор кернеуінің өзгерісі арқылы электро жетегінің бұрыштық жылдамдығының реттелуін қамтамасыз етеді. Электро жетегі параметрлерін реттеу үшін қоздыру орамдарын қоректендіретін магниттік күшейткіштер немесе тиристрлік түрлендіргіштері бар автоматты реттеу жүйесі қолданылады. Қозғалтқыш-генератор қуаты ондаған МВт-қа жететін аса күрделі жетектерде (қақтау стандары, шахталық көтеру қондырғылары, қағаз жасау машиналары), металлургия өндірісінде (электролиттік ванналарды қоректендіруде), тағыда басқа қолданылады. Бөліктерінің айналмалылығына байланысты қозғалтқыш-генератор, қазір тиімді және сенімді шала өткізгіштік түрлендіргіштерімен алмастырыла бастады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Гипоген минералдар

Гипоген минералдар – Жер қыртысының терең қабатындағы сұйық магма кристалданған кезде түзілетін минералдар. Олар магма суынғанда бөлінген газдар мен ыстық сулардан тұнады. Гипоген минералдарға балқыған күйдегі сульфид – оксид және силикат құрамды магманың суынуынан түзілген барлық минералдар (дала шпаттары, слюдалар, пироксендер, оливин, хромит, титан-магнетит, т.б.), газ күйіндегі қосындыларға бай магма қалдықтарының минералдары (топаз, берилл, т.б.), жапсарлық – метасоматик. процестердің минералдары (гранат, везувиан, т.б.), гидротермальдық кен желілерінің минералдары (флюорит, темір, марганец, түсті және сирек металдардың сульфидтері, алтынның теллуридтері, т.б.), жанартаудың ыстық буы мен газының минералдары жатады. Гипоген минералдардың көпшілігі үгілу процестерінің әсерінен гиперген минералдарға айналады. Дереккөздер
Хасен Қуандықұлы Арғынов

Хасен Қуандықұлы Арғынов (15.6.1926 жылы туған, Павлодар облысы Бесқарағай ауданы) – тіл маманы, педогогика ғылымдарының докторы (1971), профессор (1976). Уақ тайпасынан шыққан. Семей педагогика институтын бітірген (1951). 1951–1958 жылы республикалық мектептерінде оқытушы, оқу ісінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1958–1961 жылы «Қазақ тілі мен әдебиеті», «Қазақстан мектебі» журналдарында қызметкер. 1961–1963 жылы ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) аспирант. 1963 жылы ҚР БМ жанындағы Педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтында сектор меңгерушісі, кейін ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) педагогика кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Қазақ тілінің синтаксисі мен пунктуациясы әдістемесінің негіздері» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ тілі синтаксисі методикасының негіздері мен республикада халық ағарту ісінің даму мәселелеріне арналған. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.tilaqparat.kz/kk/wp-content/uploads/2009/12/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%91.%D0%91..doc Арғынов Хасен Қуандықұлы]
Гиппариондар

Гиппарион – жойылып кеткен үш тұяқты жылқы тұқымдасы. Шамамен бұдан 2 – 12 млн. жылдар бұрын миоцен – плиоцен дәуірінде Оңт. Америка мен Австралиядан басқа құрлықтарда тіршілік еткен. 100-ге жуық түрлерінің қаңқасы табылған. Тұрқы есектен ірілеу, қазіргі жылқыдан кішілеу, шоқтығына дейінгі биікт. 1,5 м-дей болған. Олардың ортаңғы, үшінші аяғы негізгі тірек қызметін атқарған, ал екінші және бірінші тұяқтары қысқа әрі кішкентай болғандықтан жұмсақ, батпақ жерлерде ғана тіреуіш болған. Қазіргі жылқыларға қарағанда аяқтарындағы буынаралық иілім көбірек, ал тістері ұсақ, жоғ. жақ тістеріндегі «протокон» эмаль сызықтары басқаларға жалғаспай, дөңгелек болған. Гиппариондардың бұл ерекшеліктері олардың ылғалды, тоғайлы далаларда, өзен-көл аймақтарында тіршілік етіп, жұмсақ шөптермен қоректенгенін көрсетеді. Қазақстанда Гиппарионның сүйектері – Павлодар облысынан (Ертіс өз-ні жағасынан), Алматы обл-нан (Ботамойнақ және Есектартқан асуларынан), Қостанай облысынан (Түлкісай қорғанынан), Шығыс Қазақстан облысынан (Қалмақбай қорғанынан), т.б. жерлерден табылған. Дереккөздер
Гиппарион фаунасы

Гиппарион фаунасы – миоцен – плиоцен дәуірінде тіршілік еткен сүтқоректілер. Гиппарион фаунасы құрамында ең көп таралғаны – гиппарион жылқысы, фаунаның аталуы да осыған байланысты. (реконструкциясы)]] (реконструкциясы)]] Гиппарион фаунасының қазба қалдықтары Үндістаннан, Қытайдан, Моңғолиядан, Оңт. Еуропа елдерінен, сондай-ақ Шығыс және Солт. Қазақстаннан табылған. Қазбадан: тасбақалар (Emys, Mauremys, Sarmatemys), кемірушілер (Steneofіber Monosaulax, Mіmomus, Promіmomus), жыртқыштар (Machaіrodus, Percrocuta), тастұяқтылар Hіpparіon, Aceratherіum (кейінгі түрлері) Chіlotherіum, Sіnotherіum], жұптұяқтылар (Lagomeryx, Mіotragocerus, Samotherіum, Palaeotragus) табылды. Бұлар ылғалды дала, тоғайлы аймақтарда, өзен-көл жағалауларында тіршілік еткен. Г. ф-ның геол. қабаттардың салыстырмалы жасын анықтауда маңызы зор. Дереккөздер
Жеткерген Әнесұлы Арзықұлов

Жеткерген Әнесұлы Арзықұлов (2.7.1957 жылы туған, Қызылорда облысы Арал қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1996). Ресей медицина ғылымдары академиясының академигі (2005). Ақтөбе мемлекет медицна институтын (1980, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекет медициналық академиясы) бiтiрген. 1982–84 жылы Ақтөбе қаласындағы т. жылы ауруханасында дәрiгер-онколог. 1984–1993 жылы Ақтөбе облысы онкология диспансерiнiң торокалды бөлiмiн ұйымдастырып, оған басшылық еттi. 1993–1996 жылы Ресей Онкология ғылым орталығында докторант, 1996–2001 жылы Батыс Қазақстан мемлекет медицина академиясында онкология кафедрасының меңгерушiсi. 2001 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директоры. А. ESSO, ASKO, ISDS және Ресей онкологтар қоғамының мүшесi. 240-тан астам ғылым еңбектiң, 4 монографияның, 16 оқулық пен 17 жаңалықтың авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.alashainasy.kz/person/225/ Дат!. Қазақтар қатерлі ісік дертін ажал үкіміндей қабылдайды ] *[http://www.egemen.kz/27306.html Орал онкология орталығы халықаралық ... - Егемен Қазақстан газеті] *[http://www.aikyn.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id=6165 Айқын | Республикалық қоғамдық - саяси газет - Обырдан арашалайтын ..]
Николай Александрович Аристов

Николай Александрович Аристов (1847 – 1910) – этнограф. Қазан университетінің заң факультетін бітірген (1864). ХІХ - ғасырдың 70-жылдары Түркістан өлкесіне келіп, Жетісу облысының әскери губернаторының қарамағында Құлжа істері жөніндегі кеңсенің меңгерушісі болып істеген. 1864–1868 жылы Тобыл губерниясының басқармасында, 1868–81 жылы Жетісу облысы мекемелерінде түрлі әкімшілік қызметтерде болды. Аристов халық шежіресіне сүйеніп рулық бірлестіктердің таңбаларын зерттеді, тарихи деректер мен жаңадан дамып келе жатқан антропология зерттеулерді негізге ала отырып, Ұлы жүз қазақтары мен қырғыздарының этнография құрамының тарихын жазды. «Түркі тайпалары мен халықтарының этн. құрамы жайлы және олардың адам саны жөнінде мәліметтер» аталатын еңбегінде түркі тайпалары мен халықтарының әлемдік тарих сахнасына шығу кезеңінен бастап, 19 ғасырдың аяғына дейінгі тарихы, этнография құрылымы, орналасуы, халқының саны, Қазақстанның Ресеймен, басқа да елдермен қарымқатынасы туралы деректер берілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://art-kaz.ru/osnov.php?idstat56&idcatstat13 «Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности», «Живая старина», выпуск III—IV, 1896&nbsp;г.] * [http://art-kaz.ru/osnov.php?idstat55&idcatstat13 «Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов Большой Орды и кара-киргизов на основнии родословных сказаний и сведений о существующих родовых делениях и о родовых тамгах, а также исторических данных и начинающихся антропологических исследований», «Живая старина», выпуск III—IV, 1894&nbsp;г.]
Төлеген Мүсілімұлы Ермеков

Төлеген Мүсілімұлы Ермеков (28 желтоқсан 1936 ж., Алматы қаласы – 8 сәуір 2001 ж., сонда) – техника ғылымдарының докторы (1992), Қазақстан ғылым академиясының корреспонденция мүшесі (1994). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сары Танас бұтағынан шыққан. Қарағанды политехника институтын бітірген (1962). Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика секторында аға зертханашы, аға инженер (1962–66), Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі инстиутында аспирант, аға ғылыми қызметкер (1966–88) болып қызмет істеген. 1989 жылдан өмірінің соңына дейін осы институтта зертхана меңгерушісі болды. «Геомеханическое обеспечение устойчивости очистного пространства при разработке мощных пологих рудных залежей камерно-столбовой системой» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зерттеулері геомеханика проблемаларына арналған. Ол тау жыныстарын теориясын және тәжірибелік әдістермен зерттеу нәтижесінде тазартпа кеңістігінің тұрақтылығын, қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесін шешті. Дереккөздер
Раиса Кәрімқызы Ермекова

Раиса Кәрімқызы Ермекова (2 ақпан 1941 жылы туған, Қарағанды облысы, Тельман ауданы, Токаревка кенті) – медицина ғылымдарының докторы (1981), профессор (1986), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, ҚР Медицина ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1995). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1965, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген соң осында стажер-ізденуші (1965–66), кіші (1966–71), аға (1971–83) ғылыми қызметкер болып істеді. 1983 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі қызметін атқарады. 1980 ж. «Полиаллергия в эксперименте» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері теориялық және клиникалық аллергология мәселелеріне арналған. Ермекова 250 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы; 11 авторлық куәлігі бар. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1980). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://qogam.kz/sen-tugan-kun/2-akpan/
Гиракодонттар

Гиракодонттар (Hyracodontіdae) – олигоцен – эоцен дәуірінде (шамамен 25 – 40 млн. жыл бұрын) тіршілік еткен мүйізтұмсықтәрізділердің бір тобы. Бұлардың кейбірінің тұрқы қазіргі қой, ешкілерге ұқсас кішілеу болса, алып мүйізтұмсықтылар піл сияқты ірі болған. Гиракодонттар үш тұяқты, күрек, жақ немесе ұрт тістері алтыдан, азу тісі біреу болған. Бұлардың сүйектері Қытай, Моңғолия, Еуропаның кейбір аймақтарынан және Солтүстік Америкадан, ал Қазақстанда ардыния (протогиракодонт), тенизегиссодонт (аллацеропс, т.б. түрлерінің қалдықтары Шалқартеңіз ойпатының (Орталық Қазақстан, Ұлытау өңірі) олигоцен дәуірінің шөгінді қабаттарынан табылған. Дереккөздер
Сәуле Әлиханқызы Ермекова

Сәуле Әлиханқызы Ермекова (1942 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1996). Алматы мемлекеттік медицина институттын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және КСРО Медицина ғылым академиясының Эксперименттік медицина институты аспирантурасын (1971) бітірген. Қостанай қалалық ауруханасында дәрігер-хирург (1965–67), Хирургия ғылыми-зерттеу институтында дәрігер-биохимик (1967), Қазақ онкология және радиология институтында зертхана қызметкері (1972–90) болып істеді, ал 1992 жылдан топ жетекшісі қызметін атқарады. 1995 ж. «Дыхание и хроматин при радиосенсибилизации опухолей» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ермекова 68 ғылыми-зерттеу жарияланымның авторы. Дереккөздер
Тыныштық Нұрдәулетқызы Ермекова

Тыныштық Нұрдәулетқызы Ермекова (22 қараша 1966 жылы туған, Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Кемерши ауылы) – филология ғылымдарының докторы (2007), профессор (2007), ҚР Жоғары оқу орындарының үздік оқытушысы (2008). Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының филология факультетін (1988, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) бітірген соң осы институтта аспирант, оқытушы, аға оқытушы, доцент (1990–2004) болып істеді, ал 2005 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Компонентер құрылысының құрмалас сөйлемнің семантикаграмматикалық сипатына қатысы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми жұмысының бағыты – функционалды грамматика және түркология мәселелері. Ермекова 100-ге жуық ғылыми мақаланың, оның ішінде 2 монографияның және оқу-әдістемелік құралдарының авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер http://www.zhenpi.kz/lnmessage.html
Земфира Сергеевна Ермолова

Земфира Сергеевна Ермолова (9 сәуір 1925 жылы туған, Ресей, қазіргі Тверь облысы, Торжок қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1977), профессор (1979). Мәскеу медицина институтын бітірген (1951) соң Пермь облысы Боровск қаласындағы облыстық ауруханада дәрігер-хирург, бөлім меңгерушісі (1951–54), Рязань медицина институтында ассистент, доцент (1954–77), Ақмола мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі (1977–92) болып істеді. 1992 жылдан осында профессор қызметін атқарады. Оның негізгі ғылыми жұмыстары топографиялық анатомия саласын зерттеу мәселелеріне арналған. Ермолова 96 ғылыми-зерттеу еңбек пен оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Бейімбет Бәйектіұлы Ермұқанов

Бейімбет Бәйектіұлы Ермұқанов (10 маусым 1936 жылы туған, Астрахан облысы, Володар ауданы, Тюрин ауылы) – тарих ғылымдарының докторы (1980), профессор (1982), Қазақстанның еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1986). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу университетінің аспирантурасын (1963), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылым академиясының докторантурасын (1965) бітірген. Алматы жоғары партия мектебінде аға оқытушы, доцент, профессор (1967–87), Алматы педагогика шет тілдер институтының (1987–92, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) ректоры, ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (1992–2000) болып істеді, 2000 жылдан осында профессор қызметін атқарады. «Борьба всеобщей конфедерации труда Франции за единство действий профсоюзов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ерұқанов 100-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Оның есімі жалпы тарих саласындағы («Борьба ФКП за единство действий рабочего класса и левых сил», «Франция: профсоюзы и проблемы единства». 1958–78; «Казахстан: историко-публицистический взгляд», 1997; «Ежелгі Қазақстанның этникалық тарихы», «Хазарлар мен қазақтар: тарихи байланыс», 1998; «Қазақстанның көне тарихы», 1999; «Қазақстан: тарихи-публицистикалық көзқарас», 2000; т.б. кітаптары) тұңғыш қазақ ғалымы ретінде белгілі. Вьетнамның Хошемин қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Ер Олжабай

«Ер Олжабай» – атақты қазақ батыр ларының бірі Олжабай Толыбайұлы туралы жыр. Ел аузынан жазылып алынған, шығарушысы белгісіз. Жырда суреттелетін оқиғалардан туған халқына құтты қоныс, жайлы мекен іздеп шарқ ұрған батыр бейнесі айқын көрінеді. Жырдың қолжазбасы Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхананың Қолжазбалар қорында сақтаулы. Бұл жырдан басқа, қолжазбалар қорында атақты батыр өмірінің әр кезеңін бейнелейтін аңыз-әңгімелер, жеке жыр-өлеңдер де бар. Мысалы, «Олжабайдың батыр атануы» атты аңыз-әңгімеде оның қалмақ батырын жекпе-жекте өлтіріп, алғаш батыр атану кезеңі суреттелсе, «Абылай ханның Сарыарқаны алғаны» атты аңыз әңгімеде оның қалмақ ханы Қалдан Серен нің әскерін қырғынға ұшыратқаны, ал «Олжабай батырдың Абылай ханға айтқаны» атты жырда батырдың адамгершілігі баяндалады. Сыртқы сілтемелер http://www.inform.kz/kaz/article/1229341 Дереккөздер
Глауконит

Глауконит (грекше glaukos-көгілдір жасыл) – cиликаттар класының гидрослюдалар тобындағы минерал. Химиялық формуласы (K, Na, Ca) (Fe 3+ , Fe 2+ , Al, Mg) 2 [(Al,Sі) Sі 3 O 10 ] (OH) 2 •nH 2 O. Моноклиндік сингонияда кристалданып, топыраққа ұқсас түйіршік агрегаттар құрайды. Түсі жасыл, күңгірт, шыныдай жылтыр, қатт. 2 – 3, менш. салм. 2,2 – 2,9 г/см,sup>3 , суды жақсы жұтады, катиондық алмасуға бейім. Глауконит теңіз түбінде фосфатқа қанық құмды, құм-сазды, саз-карбонатты шөгінділерде түзіледі. Ол калий тыңайтқыштарын алуға, жасыл бояу дайындауға, шыны жасауға, бу қазандарында суды жұмсартуға қолданылады.Түсі — қою жасылдан жасылдау қараға дейін, жылтырлығы — шыныдай,майдай, қатгылығы — 2-3, жіктілігі (001)жетілген, меншікті салмағы — 2,2-2,8. Tаяз теңіз және жағалаулық шөгінділерде тараған, жасыл бояу, шыны жасау өндірісінде, бу қазандарында суды жүмсартуға, калий тыңайтқышы ретінде қолданылады. Кендері Ақтөбе облысында, Украинада. Еділ бойында белгілі. Тау жыныстарының жасын анықтауда басты өлшем ретінде алынатын (аргондық тәсіл) негізгі минералдардың бірі болып саналады. Глауконитті құмтастар Ақтөбе фосфорит кенді алабында кездеседі. Дереккөздер
Максим Иванович Иванов

Иванов Максим Иванович (4. 11.1895, Варыпаевка селосы, қазіргі Ресей, Саратов облысы Аткарск ауданы – 11.4.1962, Алматы қаласы) – ветеринария ғылыми докторы (1938), профессор (1939), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қызметкері (1945). Саратов малдәрігерлік институтын бітірген (1926). Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зертеулік институтында ғылыми жетекші (1935–38), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (1938–62, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) кафедра меңгерушісі, ғылыми кеңесші болып жұмыс істеген. Оның ғылыми жұмыстары негізінен малдың жұқпалы ауруларына арналған. Ол алаөкпе ауруын анықтау, оны емдеу және одан сақтану әдістерін тауып, Қазақстанда эпизоотиялық лимфангрит, бруцеллез, төл ауруларының ит шумасын, Ауэски ауруын жою жұмыстарына қатысты; республикада бірінші болып қойдың брадзот тәрізді ауруын, энтеротоксемия және қылау ауруларын, ешкі кебенегі мен пастереллезін анықтаған. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Виктор Степанович Ерофеев

Виктор Степанович Ерофеев (13 мамыр 1931 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Өскемен қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1984). Иркутск мемлекеттік университетін (1961) және КСРО Геология ғылымдары Алтай бөлімі аспирантурасын (1964) бітірген. Оңтүстік-батыс Алтайда пайдалы қазбаларды іздестіру және геолгиялық түсірім жасау жұмысына (1951–61) қатысқан. Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер (1964 жылдан) болды. Оның ғылыми-зерттеу еңбектері аймақтық геология, палеогеография және литология салаларына арналған. Дереккөздер
Иван Евгеньевич Ерофеев

Иван Евгеньевич Ерофеев (8 қазан 1934 жылы туған, Ресей, Пермь қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1982), профессор (1985), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген кеншісі. Қазақ тау-кен металлургия институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Зырян қорғасын комбинатында және Лениногор полиметалл комбинатында тау-кен шебері, телім бастығы, бас инженердің орынбасары, бас инженер, тәжірибелік-зерттеу цехының бастығы (1956–75), Қазақ КСР-і Түсті металлургия министрлігіндегі Ғылым және жаңа технология басқармасы бастығының орынбасары (1975–83), Қазақ политехникалық институтының (1983–88, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, профессор (1988–93) болып істеді, ал 1993 жылдан Қазақ ғылыми-өндірістік орталығының бас директоры қызметін атқарады. 1981 ж. «Управление качеством и эффективностью отбойки руды скважининными зарядами на подземных рудниках цветной металлургии» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері тау жыныстарын қопару жұмыстарының сапасын жақсартып, тиімділігін арттыруға арналған. Ерофеев 205 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 25 анықтамалықтар мен монографиялардың («Повышение эффективности буровзрывных работ на рудниках», 1988), 36 өнертабыстың авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ер Сайын

«Ер Сайын» – батырлық жыр. Көлемі 3000 жол, тілі шұрайлы. Жырда ноғайлы дәуірінің жорықтары баяндалады. Жыр ауызекі тарап кеткен. Оны 1870 ж. В.В.Радлов өз жинағында жариялаған («Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Джунгарской степи», СПб., 1870). 1910 ж. Орынбор мұрағат комиссиясының ғылыми еңбектерінде «Бозманай» деген атпен басылды. Кеңес дәуірінде Ташкент (1922) пен Мәскеуде (1926) жеке кітап болып шықты. С.Сейфуллин құрастырған «Батырлар жыры» жинағында жарияланды (1933). Кейін «Ер Сайын» эпостық жыры екі рет баспа бетін көрген Радлов жинағында жарияланды («Алтын сандық», А., 1993; «Ел қазынасы – ескі сөз», А., 1994). Эпостың ықшамдалған нұсқасы А.Пеньковскийдің аударуымен «Литературный Казахстан» журналында орыс тілінде де жарияланды (1938), Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхананың Қолжазбалар қорында Мәшhүр Жүсіп Көпейұлы, т.б. ауыз әдебиеті мұраларын жинаушылар жазып алған «Ер Сайын» жырының нұсқалары сақтаулы. Сыртқы сілтемелер http://adyrna.kz/?p=1898 Дереккөздер
Хамза Ертазин

Хамза Ертазин – экономика ғылым докторы (2005 ж.). Қысқаша өмірбаяны Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1968–71Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы «Тәуіп» кеңшарында экономисті; 1971–74Ырғыз ауданы ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, жоспарлау-экономика бөлімінің бастығы; 1974–83ҚР ауыл шаруашылық министірлігі жанындағы Қазақтың ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және экономика ғылыми-зертхана институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер; 1983–86ҚР Мемлекет жоспарлау к-ті жанындағы экономика ғылыми-зертхана институтында мал шаруашылық мәселелері бойынша аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі; 1986 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетіндегі ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және жоспарлау кафедрасында ұстаз болып қызмет атқарады. 2005 ж. «Проблемы развития агробизнеса в условиях рыночных отношений (на материалах Республики Казахстан» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ол негізінен ауыл шаруашылығын реформалау, нарықтық қатынас кезіндегі кәсіпорындар түрлерінің құрылуы мен дамуы, оның экономика тиімділігін арттыру, агробизнестің қалыптасуы мен дамуы мәселелерін зерттеумен айналысады. Ертазин Хамза 50-ден астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 4 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://newdissertation.com/page/order/id/91516.html Ертазин Хамза докторлық диссертация]
Аркук

Аркук – орта ғасырдан сақталған көне қала орны, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жаңақорған ауданы, Көктөбе ауылының батысында 2 км-дей, Сырдария өзенінің төмен ағысының батысында 6-7 км жерде орналасқан. Тарихи деректер Маңындағы Үзкент, Аққорған сияқты көне қала орнынан табылған ыдыстарға ұқсас қыш ыдыстардың табылуына қарап Аркук XIV-XVIII ғасырлар аралығында болған деген болжам айтылады. XV ғасырдың орта кезінен сақталған деректерде Әбілқайыр хан Аркукта болғандығы айтылса, XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы араб-парсы деректерінде қазақ ханы Бұрындық пен өзбек ханы Мұхаммед Шайбанидің арасындағы осы қала үшін болған соқтығыстары туралы жазылған. Мұхаммед Шайбани ханның хатшысы ибн Рузбехан хан Аркук қаласынан әскеріне азық-түлік жинағандығын жазады. Аркук қаласы Сырдарияның құнарлы жағасында орналасып, егіншілікпен айналысқан маңызды елді мекен болған. Бұл аймақта археология зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалымдар Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич те қала төңірегі егістікке тартылған арық сұлбаларының көптігін көрсетеді. Кейбір ғалымдар Аркук VI-XII ғасырларда болған деп есептелінетін Артық ата қаласына ұқсастығына назар аударады. Сілтемелер *[http://kazakhstan.awd.kz/theme/t10_2.html История Республики Казахстан - Казахское ханство во второй ...] *[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Isfachani/primtext1.phtml Аркук ] *[http://www.elim.kz/article/341/ Государство кочевых узбеков. Этнические компоненты Узбекского улуса] Дереккөздер }}
Ер Тоқымбет

«Ер Тоқымбет» – жыр. Жыр оқиғасы жоқшылықпен өткен кедей жігіт Тоқымбеттің махаббат жолындағы ерлік күресін баяндауға құрылған. Сүйген қызымен қосылуды қалаған бас кейіпкер – өр рухты, жігерлі, қиыншылыққа төзе білген қайсар мінезді батыр, мерген, әнші, сері. Осы қасиеттері оны өз мақсатына жеткізеді. Дастанның бес нұсқасы бар. Адам аттарындағы өзгешелік болмаса, мазмұндары бірдей. Торғайлық халық ақыны Файзолла Сатыбалдыұлы ел аузынан естіп жазған «Тоқымбет» атты поэмада Тоқымбеттің Гүләйім деген бай қызына ғашық болып, өмірде болған адам, аға сұлтан Ерден батырдың олардың отау тігуіне қол ұшын беруі көркем суреттеледі. Файзолла ақынның осы поэмасының Жақып Ыбыраев ел аузынан жинаған нұсқасы толық та, Рақа Шәріпұлы жинаған нұсқасы толық емес. Екеуі де 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Осы жырдың қарағандылық Асылбек Ахметов қара сөзбен баяндаған нұсқасы екі бөлімнен тұрады: 1-бөлімде Тоқымбеттің нағашысы Сүлеймен оқиғасы баяндалса, 2-бөлім бас кейіпкердің әңгімесі арқылы өрбиді. Халық ақыны Болман Қожабаев жырлаған осы дастанның 5-нұсқасы да толық. Жырдың барлық нұсқасы Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхана мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорларында сақтаулы. Дереккөздер
Арқалық батыр

Арқалық батыр (18 ғасырдың соңы – 19 ғасырдың басы, ҚХР, Шығыс Түркістан өлкесінің Алтай аймағы) — қазақ батыры. Жоңғар басқыншыларына қарсы соғыста даңқы шыққан. Абақ Керей төресі Әжі Когедай ұлына наразы топты бастаған. Бұл күресте оған калмақтың Қарамертен, Қоңқа деген батырлары қосылған. Арқалық батыр туралы ел аузында аңыз әңгімелер, жырлар көп сақталған (қ. «Арқалық батыр»). Ж.Шанин пьеса жазып, сахнаға қойған (1924 жылы, Семей). Дереккөздер
Артур Игорьевич Артемьев

Артур Игорьевич Артемьев (29.8.1935 жылы туған, Алматы қаласы) – философия ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). ҚазПИ-дің (1959, қазіргі ҚазҰПУ) тарих-филология факультетін бітірген. Қазақстан КП ОК-нде нұсқаушы (сондай-ақ лекторлар тобының жетекшісі, 1974–78), Алматы қалалық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, Қазақстан ЛКЖО ОК-нде бөлім меңгерушісінің орынбасары (1963–74), «Партийная жизнь» журналының редакторы (1983–84), Қазақ бейбітшілік қоры төрағасының орынбасары (1984–91), 1988 жылдан пед. қызметпен (ҚазҰПУ, Алматы автожол институты мен Қазақ көлік және коммуникация академиясы, соңғысында кафедра меңгерушісі, 1996) айналысады. «Формирование личности в обновляющейся религиозной и секулфризированной среде (теоретико-методологический анализ)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Ғылым қызметінің бағыты – дін тарихы мен философиясы, діни орта мен жеке тұлға, әлеуметтік философия мәселелері. Артемьев 100-ге жуық мақаланың, оның ішінде 7 монографияның («Атеизм, религия, личность», 1991; «Религиозная среда и личность: философско-религиоведческий анализ», 1994; «Свидетели Иеговы Казахстана и Средней Азии: историко-религиоведческий анализ», 2002; «Социология личности» оқулығы, 2001) авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.lib.ektu.kz/cgi-bin/irbis64r_72/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNBOOCU&P21DBNBOOCU&S21STN1&S21REF10&S21FMTfullw&C21COMS&S21CNR20&S21P013&S21P020&S21P03A&S21COLORTERMS0&S21STR%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D0%B2%20%D0%90.%20%D0%98.%20 Артемьев, Артур Игоревич] *[http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKNKAZ&P21DBNKNKAZ&S21STN1&S21REF&S21FMTfullwebr&C21COMS&S21CNR20&S21P010&S21P021&S21P03A&S21STR=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D0%B2,%20%D0%90%D1%80%D1%82%D1%83%D1%80%20%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Артемьев, Артур Игоревич] *[https://web.archive.org/web/20120510012239/http://www.iriney.ru/sects/munit/news038.htm Артур Артемьев: посол мира или посол Муна?]
Артық ата

Артық ата, Артық төбе – орта ғасырлардан сақталған көне қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Сырдарияның сол жағалауында, Балтакөл ауылынан 7,5 км солтүстікте орналасқан. Тарихи деректер, сипаты Алғаш 1900 жылы Н.В. Рудаев, 1947 жылы А.Н. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. Соңғы рет 1971 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы толық зерттеді. Қала орнының батыс және оңтүстік-батыс қабырғалары ұзынша келген төртбұрышты төбе. Үш бөліктен: цитатель, шахристан және рабадтан тұрады. Жалпы көлемі 200 – 220х150 – 170 м, солтүстік-батыс шетінде орналасқан рабадтың көлемі 140х160 м, биіктігі 3 м. Оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан цитатель мен шахристанның биіктігі 9 м, жоғарғы бетіндегі алаңшаның көлемі 30х40 м. Осы бөліктің үш шеті тік келген, солтүстік шеті ғана аласа цитатель мен шахристанға кіретін қақпаның орны осы шетте болған. Қалашықтың үстіңгі қабатынан табылған қыш ыдыстардың сынықтары Қаңлы-Хорезм дәуірінен бастап, Әмір Темір билік құрған кезең мүліктеріне сай келеді. Зерттеушілер арасында Артық ата көне Артук қаласының орны болуы керек деген пікір бар. Дереккөздер