kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Туған жерге аунату

Туған жерге аунату (дәстүр). "Жас жігіттер Ғафу ақынды туған жерге аунатып, мәз - мейрам болысты" ("Жаңа өмір" газеті). Әдетте басқа жақта тұратын ер - азаматтарды туған жеріне келгенде, оны жерге аунатып алатын жақсы дәстүр бар. Мұның мән мағынасы көп. Біріншіден, "сен осы жерде тудың, ұмытпа, перзенттік қарызыңды өте" деген мағынада. Екінші, "туған жер ата - анаң, отаның, оның жақсы қасиеттері бойыңда, ойыңда жүрсін" деген тәлім жатыр. Қалай дегенмен де халықтың осы бір әдемі дәстүрінде "Бәрібір сен туған жерге баласың" (Ш. Мұхамеджанов) деген ұлы ұғымды білдіретін, оның отаншылдық сезім - сенімін арттыратын тәрбиелік қызметі өте зор екендігін көру қиын емес. Дереккөздер
Оскар Уайлд

Оскар Уайлд (ағылш. Oscar Wilde), толық аты О́скар Фи́нгал О’Фла́эрти Уи́ллс Уа́йльд (ағыл. Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde; 16 қазан 1854 — 30 қараша 1900) — ағылшын философы, эстеты, жазушысы, ирландық тегінен шыққан ақын. Бергі Викториандық кезеңнің ең танымал драматургы. Лондондық сәнқой, кейінірек "әдепсіз мінез-құлық" үшін сотталған (гомосексуалдық қатынас) екі жыл түрмеде содан соң Францияға түзетілу жұмыстарына кетіп, басқа атпен кедейлікте өмір сүрген. Өзінің парадокс пен афоризмдерге толы пьессаларымен танымал болған. Ирландия астанасы Дублинде дүниеге келген. Анасы Джейн Уайлд 1848 жылы «Жас ирландықтар» деп аталатын төңкерісшілер қозғалысына «Үміт» лақап атымен өлең жазып, ғұмыр бойы ұлтшылдық көзқарасынан танбаған. Анасының ықпалымен үлкен өмірге қадам басқан болашақ жазушының жолы даңғыл да соқпаққа толы.Ол проза саласының роман жанрында логикалық нақтылық пен қарапайымдылықты негіз етіп, табиғаттың өзара үйлесімділігін тіл байлығы арқылы жеткізе білген. 1890 жылы жарыққа шыққан «Дориан Грейдің портреті» атты романы, комедиялық драматургиядан «Мінсіз күйеу», «сабыр сақтаудың маңыздылығы» сынды шығармалары ешкімге ұқсамайтын ерекше стилбмен, ой өткірлігімен оқырман қауымның назарын өзіне аударды. Поэзия саласында адамдардың мінезін, лирикалық эмоциясын өлең жолдарына нақышпен енгізген шебер қаламгердің философиялық ой-тұжырымдары да бүгінгі күнге дейін маңызын жоғалтпаған. Дереккөздер *http://adebiportal.kz/authors/uayld-oskar-/ Тағы қараңыз *http://adebiportal.kz/catalog/book/ay-men-araba-yr/ *http://adebiportal.kz/catalog/book/dorian-greyd-portret/
Тодзянгозавр

Тодзянгозавр — қалқанды динозавр немесе стегозаврлардың бір түрі. Атауы «Туо өзенінің кесірткесі» деген мағына береді. Ол бұдан 155 миллион жыл бұрын ежелгі Юра дәуірінде өмір сүрген. Тұмсығынан құйрығының ұшына дейінгі ұзындығы — 7 метр. Басқа стегозаврлар секілді оның арқасында сүйекті қалқаны болған. Динозаврдың қалқанының үстінде, мойнынан құйрығының орта тұсына дейін жайылған екі қатар әркелкі үшбұрыштар орналасқан. Олар жоғары қарап тұр. Сондай-ақ арқа омыртқасы үлкен. Оның стегозаврларға тән тіссіз тұмсықты және майда азу тісті жақ сүйегі бар төмен орналасқан басы, майысқан арқасы, икемсіз денесі және бағана тәріздес аяқтары болған. Қызықты дерек * «Тодзянгозавр» атауы «Туо өзенінің кесірткесі» дегенді білдіреді * Тодзянгозавр қорегін әуелі асықпай шайнап, содан соң жұтып, асқазанында қорытқан. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 4 тонна *Тұқымдас : Стегозаврид *Отряд тармағы : Тиреофор Дереккөздер
Құрсақаяқты моллюскілер

Ұлулар Құрсақаяқтылар немесе ұлулар - моллюскілердің ең мол класы. Олардың көпшілігінде көбінесе спираль тәрізді шиыршықталған қабыршақ болады. Олар бұлшықетті аяқтармен жылжиды, бұл аяқтар су ішінде жүзуге көшкен теңіз періштесі (клионе) сияқты моллюкілерде жүзбеқанатқа айналып кеткен. Құрсақаяқты моллюскілердің ауызында өздеріне тән радуда (үккіш) атты мүшесі бар, ол бейнелеп айтқанда тіл мен тістердің комбинациясы тәрізді. Өсімдікқоректі моллюскілер ұсақ тістері бар радуласымен өсімдіктерді қырып алады, ал жыртқыш түрлерінің тістері үлкенірек әрі көбінесе ілгекті таяқ немесе қанжар пішіндес. Теңіз ұлуларының арасында құйтақандайлары да, үлкен әрі ауыр қабыршақтарының әсемдігімен таңқалдыратындары да бар. Рапана Қара теңізде демалушылардың көбі рапана өабыршақтарын кәдесый ретінде ала кетеді, бірақ бұл моллюскілердің отаны-Қиыр Шығыс теңіздері екенін, Қара теңізде олар 1940-шы жылдарда ғана пайда болғанын екінің бірі біле бермейді. Оның дернәсілдері бұл жаққа кеме түбіне жабысып келген сияқты. Рапана қос жаппалы тұқымдастарын қорек етеді және устрицалар мен мидялардың шоғырланған жерін жалмап, елеулі зиянкелтіреді. Қара теңізде жыртқыш моллюск орнығып алды да, табиғи жауларының жоқтығын шектен тыс көбейіп кетті, ал Қара теңіздің мидиялары оның дәмді тағамына айналды. Бір қызығы, рапана қызылкүрең ұлулар тұқымдасына жатады. Оның бойындағы бездерден ертедегі адамдар қызылкүрең бояғыш зат алуды үйренген. Безден алынған зат ақ түсті болады, бірақ күн сәулесінің әсерінен жасылданып, содан кейін бірте-бірте күлгін-қызыл түске ене береді.Ежелгі римдік ақсүйектер тогасын дәл осы бояумен бояған. Харония Харония (алып тритон)-қабыршағының ұзындығы см жететін өте ірі теңіз моллюскісі. Бұл жыртқыш моллюскілердің сүйікті тағамы-теңіз жұлдыздары, олардың ішінде улы тікендермен қаруланған "тікенекті тәж" деп аталатын теңіз жұлдыздары. Харония бұлшықетті аяқтарымен теңіз жұлдызын астыңғы жағынан іліп алады да, ұстарадай өткір радуласымен оның тікендермен қорғалмаған құрсақ тұсын жарып жібереді. Жұқа, қампиған қабыршақтарының пішініне бола кеспек немесе тоннид деп аталатын жыртқыш моллюскілер де инетерілілерді (теңіз жұлдыздары, голотуриялар, теңіз кірпілері) аулайды, бірақ басқаша әрекет етеді. Олардың сілекей бездері күкірт және тұз қышқылынан тұратын сөл бөліп шығарады, сонымен құрбандығын қимылсыз қалдырып, әктасты жамылғысын бұзып жібереді. Қызықты деректер Мұхит елдерінде, Африкада және Америкада кейбір моллюскілердің қабыршақтарын ғасырлар бойы ақша ретінде пайдаланып келген.Мысалы, " каури " ақшасы белгілі, оның қызметін ципрея моллюскілерінің тегіс сопақша қабықшалары атқарған. Дерек көзі *Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,ISBN 978-5-353-06046-8,УДК 087.5,ББК 92 *http://byaki.net/eto_interesno/13110-vsjo-vsjo-ob-ulitkakh.html *http://dumskaya.net/news/rapana-otstupaet-pogiratel-midij-v-chernom-more--018363/ *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD
Отқа май құю

Отқа май құю — келін түскенде, келіншек босанғанды, жас отау шаңырағы көтерілгенде жасалатын жақсы ырымдарды бірі. От - халық зердесінде қасиетті ұғым. Отпен аластау; "от ана" , "отың өшпесін", "ошақтан от кетпесін" деген тілек пен ырым сабақтастығы ертеден келе жатқан ғұрып. Ежелгі түркілердің мифологиялық түсінігі бойыншы жақсылық жаршысы-отбасының қамқоршысы Ұмай Ана болған. Әулетке жаңа қосылған жан, жаңа түскен келінді ауылға шымылдықпен алып келіп, шашу шашады, бет-жүзін үлкендерге көрсетпей, қайын атасының үйіне алып кіргізеді. Келін үлкен шаңырақтың босағасын оң аяғымен аттай кіріп, тізе бүгіп сәлем береді. 3 рет иіліп сәлем берген келінге атасы: «Көп жаса қарағым, бақытты бол!» деп бата береді. Сонан кейін келінді от басына төселген тулаққа отырғызады. Ол «жаңа түскен жас келіннің мінезі иленген тулақтай (тері) жұмсақ, биязы болсын» деген ырым. Келіннің қолына әйелдердің біреуі ішінде май құйылған ыдысты ұсынып, отқа май құйғызады. «От-Ана, Май-Ана, шапағатыңды жаңа түскен жас келінге тигізе көр, жарылқа!» дегізеді. Бұл жөнiнде Ш. Уәлиханов өзінің мақаласында былай деген: "...От әулие (киелі) болып саналады... Қарғыс... Отқа түкіруге, ошақты басуға болмайды. Жаңа түскен келін (күйеуінің) әкесінің үйіне кіріп, сәлем жасап, «аруақ» разы болсын» деп тағзым етіп, отқа бір қасық май құю керек. Жас келін сәлем еткенде, аруақ разы болсын деп, тізе бүгіп, еңкейіп, маңдайын еденге тигізеді. Отқа тамызған май жанып жатқанда, жас келіннің енесі немесе әйелдердің бірі алақанын отқа қыздырып, келіннің бетін сипайды. Үлкен үйдің отының құрметіне деп, қалыңдық атасының иығына шапан жабады, отағасы жас келінді: «Иін қандырып илеген терідей, мінезің жұмсақ болсын, қарағым», - деп бата беріп, тулаққа, қой терісіне отырғызады. Жан беру (ант) беру үшін, екі жерден от жағып, адам сол екі оттың арасынан өтіп, кісі өлтірген мылтықтың ұңғысын сүюге тиіс.... Барлық шамандық салттың iшiнде отқа табыну қазақтарда әлi күшiнде. Қазақтар отты әулие деп санайды. Аса жоғары құрметтеудiң белгiсi ретiнде, қазақтар моңғолдар сияқты отты ана деп атайды. Отта тазартушы қасиет бар деп түсiнедi, екi оттың арасынан өткiзiп тазартады. Оны "аластау" дейдi. Қыстаудан көшкенде көштi екi оттың арасынан өткiзедi". Бұл дәстүр қазақ арасында бүгінгі күнге дейін сақталған. Жаңа түскен келіп табалдырықтан оң аяғымен аттап, сәлем салып, отқа май құяды. Отбасы-ошақ қасы деп өткен қазақтың әр салтының мәні мен мазмұны зор. Дереккөздер Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті. ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0 http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=67812 Кенжеахметұлы, С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары-Алматы: Атамұра,2015.-224 б.
Кришан Чандар

Кришан Чандар (1913 жылдың 19 қарашасы немесе 1914 жылдың 23 қарашасында дүниеге келген —1977 жылдың 8 наурызда дүниеден өткен) — үнді жазушысы, өз шығармаларында негізінде урду тілінде, одан кейінгі (Британдық Үндістан бөлімінен кейін) жазғандары хинди тілінде болған. Оның қаламынан 20 роман, 30 әңгімелер жинағы (негізінде жанр бойынша жұмыс істеген) және көптеген радиопьесалар, сонымен қатар бірнеше сатиралық шығармалар мен фильмдерге арналған сценариялар орын алған. Вазирабаде, Гуджранвала провинциясын Британдық Үндістанда (бұрынғы Пәкістан) туған. Балалық шағы Пунча, Кашмирде жергілікті махараджада әкесі дәрігер болып жұмыс істеген жерде өткен. 1930 жылдардың бірінші жартысында 1934 жылы тәмамдаған Лахордағы фарман христиандық колледжінде оқиды. Ол колледжде ағылшын әдебиетімен қызыққан және жергілікті журналдың ағылшын бөлімі редакторы болған. Осы журналдың урду бөлімі редакторы 1932 жылы Кришанның алғашқы әңгімесі «Садху» жарияланған. Әңгімелерінің тақырыбы қарапайым үнді қалаларының өміріндегі кедейшілік пен шаруалар, үндінің каста жүйесі сонымен қатар ол басқа тақырыптарда, оның ішінде үнді тарихынан да сөз қозғайды. Британдық Үндістан бөлімінен кейін Үнді одағы мен Пәкістан тақырыбына өзінің шығармаларында орын алғандай теріс бағасын берген. Чандардың кітаптары Үндістанның жергілікті 16 тіліне, көптеген шығармалары шет тілдеріне, оның ішінде ағылшын мен орыс тілдеріне аударылған. КСРО-да «Есектің бастан кешкен оқиғалары» сатиралық роман кітабы мен «Төңкерілген ағаш» философиялық ертегісі ерекше танымал болған. Ол Бомбейде 1977 жылдың 8 наурызында инфарктан қайтыс болған. Пунч қаласында бір саябақтың аты беріліп, оның ортасына ескерткіш орналасқан. Дереккөздер *http://adebiportal.kz/authors/chandar-krishan/ Тағы қараңыз *http://adebiportal.kz/catalog/book/malgudige-layy-ty-zholbarys-men-estel-kter-mn-shynarlary-samskara/
Доди Смит

Доди Смит (1896-1990) аралығында өмір сүрген жазушы. Доди отбасында жалғыз бала болған, оның әкесі банкта менеджер болып қызмет істеген, 1898 жылы Дороти екі жасында әкесінен айрылған. 1910 жылы Доудидың шешесі Эмма күйеуге шығып, 14 жасар қызымен Лондонға көшіп кетеді. 1914 жылы Доуди драмалық өнер академиясына оқуға түседі. Ол алғашқы рөлін Артур Пинеро "Ойыншылар" атты пьесасында ойнаған. Театрда бірнеше рөлдер ойнаған, актерлық мансабын жалғастырған, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде фронт бригадасына қатысқан, солдаттар алдында өнер көрсеткен.1939 жылы Смит күйеуге шығады, 1987 оның күйеуі дүниеден озады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде отбасысы АҚШ-та тұрған, бірақ Доуди Англияны сағынған. Алғашқы романын, "Мен құлып алдым" Пенсильванияда жазған.Ең көп әйгілік берген "101 далматинец" атты романы, одан әйгілі мультфильм "Уолт Дисней" студиясы түсірген.1990 жылы Смит қайтыс болған, оның денесі кремацияланған. Дереккөздер *http://adebiportal.kz/authors/smit-dodi-/ Тағы қараңыз *http://adebiportal.kz/catalog/book/101-dalmatin/
Хан сарқыты

Хан сарқыты (салт). "Хан сарқыты - сары бал, сұараусыз ішсем деп едім!" (Махамбет). "Осы орайдағы басқа жұртта жоқ тағы бір рәсім - хан атқа мініп, ордаға түскен кезде әр тайпадан, әр тайпадан, әр тараптан арнайы іріктелген қаншама адам ханның өрістегі малын, қозы - лақ, құлын - тайына дейін түк қалдырмай бөліске салады. Бұлт рәсім хан сарқыты деп аталады. Ханға малдың керегі жоқ. Хан - ел иесі, жұрт тұлғасы, елде бар болса, ханда да бар, ханның халықтан бөтен тілегі болмауға тиіс деген сөз. Сонымен қатар жақсы ырым. Сайлауға келе алмаған жұрт тойдан дәм татады, хан малының тұқымы қалған елге құт әкеледі. Ырым, наным ғана емес, мақтан. Өзінің ұлттық мемлекетінің басында отырған, халық қалауымен көтерілген ханға деген биік құрмет белгісі. (Арада апта өтпей, бұл мал он есе көбейіп, кері қайтады, бірақ бұл ханның емес, қазынаның малы)" (М. Мағауин). Дереккөздер
Василий Васильевич Докучаев

Докучаев Василий Васильевич – топырақ зерттеуші орыс ғалымы, осы заманғы топырақ генезисі мен табиғатты комплексі зерттеудің негізін салушы. Ол 1846 жылы 17 ақпанда Смоленск губерниясында Милюково селосында дүниеге келген. Еңбек жолы Докучаевтың есімін әлемге әйгілеген «Русский чернозем» атты монографиясы. Ол 1880-1896 жылдары Петербург университетінде минерология және кристаллография пәндерінен лекция оқыды. Ол 1871 жылы Петербург университетіндегі табиғаттану ғылымы бөлімінің физика-математика факультетін бітіріп, геология кабинетінде істеді, 1872 жылы Петербургтегі табиғат зерттеушілер қоғамының тұрақты мүшесі, 1873 жылы минерология қоғамының мүшесі, 1874 жылы жоғарыда аталған қоғамның геология және минерология бөлімшесінің секретары. Ол 1877 жылдан қара топырақты аймақтың топырағын зерттеуге кірісті. Ресейдің бірнеше губерниясының топырақ қыртысын зерттеуге экспедициялар ұйымдастырып, оған басшылық етті. Париждегі дүгие жүзілік көрмеде 1889 жылы орыс топырағының үлгісі мен Докучаевтың жарияланған еңбектері көрсетілді. Ресейде тұңғыш рет Ново-Александрийск институтында топырақ тану кафедрасын ашты. Докучаев 1903 жылы 26 қазанда Петербург қаласында дүниеден озған. КСРО-да Докучаевтың теориялық және практикалық еңбектері жоғары бағаланды. Оның 100 жылдығына орай топырақтану саласындағы үздік ғылыми еңбектерге Алтын медаль және В.В.Докучаев атындағы сыйлық берілді. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Samsung Galaxy S4 Mini

{{Ambox }} {{#if:{}||{{#if:{}||}}}} Samsung galaxy S4 mini — Android операциялық жүйесіне негізделген, Samsung Galaxy туысы, Samsung Electronics компаниясының әйгілі ұялы телефондарының бірі болып табылады. Samsung өзінің ең үздік смартфонының шағын нұсқасы - Galaxy S4 mini-ді шығарды. Аталған модель 4,3-дюймдік Super AMOLED экранымен, жиілігі 1,7 ГГц болатын 2-ядролық процессормен, негізгісі 8МП және телефон маңдайшасындағысы 1,9МП болатын екі камерамен жабдықталған. Galaxy S4 mini-де 1,5 ГБ-тық оперативті жа 8ГБ-тық кіріктірме жады, Bluetooth 4.0, Wi-Fi, GPS мен NFC, акселерометр бар. Жаңа смартфон техникалық сипаттамасынан жағынан Galaxy S4-ден едәуір төмен болғандығына қарамастан, бағдарламалық жаңалықтар дәл сол күйі қалады. Galaxy S4 mini-дің көлемі 125×61×8,9 мм-ді құрайды, ал салмағы – 108 келі. Таратылу аймағына байланысты аппараттың LTE, 3G және екі SIM-карталық нұсқасы да шыққан. Түсініктемелер Дереккөздер Тағы қараңыз Сыртқы сілтемелер
Қоржын сөгу

Қоржын сөгу – құдалық кезінде күйеу жігіт жақтың қалыңдық ауылына әкелген қоржынын ашу жоралғысы. Жоралғы барысы Күйеу жігіт жақтан дайындалып әкелінген қоржынның екі басын ашуға қалыңдық ауылының әйелдері жиналады. Жиналғандардың ішінен айналасына сыйлы, қадірлі, егделеу әйелдердің біріне қоржынды ашқызады. Қоржының арқалығына байланған матаны әдетте қоржын ашушы әйел алады. Жолы кесілмесін деп ырымдайтындықтан болар, қоржынының аузы байланған бауды қайшы, пышақпен кеспей, қолмен шешеді. Қоржынның бетінде бағалы шапан, қымбат кездеме, басқа да мата, тайтұяқ, қойтұяқ күміс, алтын жамбы салынады. Қоржын ішінде орамал, білезік, жүзік тәрізді буылып-түйілген сый кәделік заттар болады. Сондай-ақ, өрік, мейіз, қант, шай сияқты дастарқанға керек-жарақтар салынады. Қоржын әкелген құдағи (жігіт шешесі) әкелген киіттерін кімдерге екенін атап-атап, жиналғандарға көрсетіп, құдағиға (қыз шешесіне) тапсырады. Қоржын ашу жоралғысына жиналған әйелдердің ішінен басалқалы біреуі қоржынға баға береді. Қоржын орта шықпай, олқы түспей ойдағыдай болса, «қоржын тоқ екен, жақсы екен» дейді. Бұдан соң дастарқан жайылып, шай жасалады. Қоржыннан шай жабдығына деп әкелінген өрік, мейіз, қант, шай, науат, жаңғақ дастарқанға қойылады. «Осындай тойға жете беріңдер» деп, жасы үлкен әйелдер тілек білдіреді. Қоржынның бір басындағы қант-шай, өрік-мейіз, орамал тәрізділерді қоржын ашуға келгендер тойбастар деп бөлісіп алады. Дереккөздер Әдебиеттер * Жүнісов А. Фаниден бақиға дейін (қазақтың байырғы тұрмыс-салт, әдет-ғұрыптары). Алматы: Жазушы, 2001; * Тоқтабаева Ш. Қазақтардың қолөнерге байланысты әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет ғұрыптары. 1-том. Біртұтастығы және ерекшелігі. Алматы: Арыс, 2005. 126-138 бб.
Дольмен

Дольмен (бретонша tol – стол, men - тас) – өлікті жерлеуге арналған құрылыс; бірнеше тонналық жақпар тастар тігінен қаланып, төбесі жалпақ тақта тастармен жабылған. Бұл – мегалит құрылыстардың бірі. Кірер ауызды жапқан тақта таста кейде дөңгелек не сопақша тесік болады. Кейбір дольмен дәлізді, бөлмелі, күрделі болып келеді. Кірер аузы ғана ашық қалдырылып, қалған жағы сыртынан топырақпен жабылады. Кейде ішкі қабырғалары беджерлі әшекейлермен немесе бояумен безендіріледі. Дольмендер ру басшыларын, көсемдерді жерлеуге салынса керек. Дольмен әуелде ру, тайпаның ізгілікті орны болған, келе-келе өлік жерленетін қабірге айналған деген де жорамал бар. Әдетте дольмендерден отырғызып жерлеген бірнеше адамның сүйектері, тас, қола құралдар мен сәндік бұйымдары шығады. Кейбір елдерде дольмендер ондаған, жүздеген жылдар бойы өлік қоюға арналған. Дольмен көбінесе теңіз жағалауында тараған. Солтүстік Германия, Оңтүстік Дания, Оңтүстік Скандинавия, Голлндия, Англия, Шотландия, Ирландия, Франция, Испания, Португалия, Италия, Сирия, Солтүстік Африка, Палестина, Болгария, Солтүстік Иран, Үндістан, Корея, Жапонияда кездеседі. КСРО-да Қырымда, Кавказдың Қара теңіз жағалауында ұшырасады. Еуропа, Африка дольмендері қола дәуіріне, Үндістан, Жапониядағылары темір дәуіріне, Кавказдағылары қола, кейбірі темір дәуіріне жатады. Бір-бірімен байланысы жоқ тайпалар мен халықтардың діни наным-сеніміндегі, әлеуметтік-географиялық жағдайының ұқсастығы осы дольмендерді туғызған. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Дюрренматт Фридрих

Дюрренматт Фридрих – швейцар жазушысы. Ол 1924 жылы 5 қаңтарда Конольфингенде дүниеге келген. Шығармалары Алғашқы пьесасы – «Лаухылда солай жазылған». Аталмыш пьеса 1947 жылы жарық көрген. Әсірелеу әдісімен жазылған басқа да драмалық шығармаларнда Дюрренматт буржуазиялық салт-сананы өткір сынайды. Мысалға, «Миссисипи мырзаның некесі», «Періште Вавилонға оралды», «Мосқал әйелдің тосын келісімі». Көпке танылған өзге шығармалары: «Апат» повесі, «Төреші мен жендет», «Уәде» атты романдары т.б. Соңғы еңбектерінде атом соғысынан үрейленушілік, буржуазиялық қоғамдағы жалғыздықтан, техника тегеурінінен туған сары уайымшылдық сарыны байқалады. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Дыбыс заңдары

Дыбыс заңдары – белгілі бір тілдегң фонетикалық құбылыстардың пайда болуы себебін, мезгілін, оның тілдегі орнын анықтайтын ережелер. Дыбыс заңдары жайында ғылыми пікірлер әр түрлі. Ол пікірлердің негізгі арқауы мынау: тілдегі бақалған фонетикалық құбылысты жан-жақты ешбір қалтқысыз түсіндіріп беретін таза дыбыс заңының болуын ғалымдардың бірқатары мойындады, бірақ басқалары бұл пікірмен келіспейді. Дегенмен дыбыс заңдарының тарихи фонетика үшін пайдалы екенін ешкім жоққа шығармайды. Сөз ішіндегі дыбыстық өзгерістерді түгелдей қамтып, сол өзгерістердің себебін, алғы шартын фонетикалық тұрғыдан түсіндіріп береліктей дыбыс заңы әлі жоқ. Мысалы, қазақ тілінде «қ,к,п дыбыстарының біріне біткен сөздерге жалғанатын өосымшаның бас дыбысы дауысты болса, бұл үшеуі ұяңдайды» деген ереже бар. Көп жағдайда бұл ереже дұрыс та, алайдда бұл ережеге бағынбайтын сөздерде баршылық. Мысалға, қазақы, еркі, қаупі т.б. Сингармонизмзаңына бағынбайтын фонетикалық өзгерістерді де кездестіреміз. Мысалы, арбакеш, сәқой, т.б. Дыбыс заңдары тек тілдің фонемалар құрамында болатын өзгерістерді ғана жан-жақты қамти алады. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Дон Кихот

Дон Кихот – испан жазушысы Мигель де Сервантестің «Ламанчтық айлакер идальго Дон Кихот» (1605-15) романының қаһарманы. Дон Кихот - дәулеті қайтқан ақ көңіл серінің бейнесі. Оның өмірден көрген бар қызығы серілер жайында жақылған романдар оқу болады. Бұл романдарда айдаһарлармен, жын-шайтандармен жекпе-жек алысқан адамдар, жиһан кезіп әлсіздер мен жәбір көрген жандарға көмектескен, зұлымдар мен қиянатшыларды жазалаған серілер суреттеледі. Қарапайым адамдарға жаны ашып, бүйрегі бұрғанымен, ол шындыққа жанаспайтын серілік қиялдың шырмауында болады, зорлық-зомбылығы жоқ заман орнатуды арман етеді. Бірақ феодализмнің ыдырау дәуіріндегі нақты қоғамдық қатынастармен қақтығысқа түскенде, оның серілік бұлдыр арманы быт-шыт болып, күлкілі жағдайларға ұшырайды. Нақты өмірден түсінігі жоқ, қиял құшағындағы Дон Кихот есімі қазақ арасындағы Қожанасырға жақындайды. Осыдан шыққан «донкихотшылық» деген бейнелі сөз қолдан келмес іске ұмтылар көзсіз даңғойлықты танытады. Дереккөздер
Жанту

Жанту – Ұлы Жүз Дулат тайпасы құрамндағы Жаныс руының бір атасы. Шежіре деректері бойынша, Жантудан Жайлмыс, Ақберді, Өтеміс, Жаңабай, Қуажақ, Қожамберді, Құдайберді ұрпақтары тарайды. Олар социалистік революциясына дейін Әулиеата, Верный уездерін мекендеген. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Жанқылыш

Жанқылыш – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі. (Айт, Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінің Қошқарата болысымен Арал, Шалқарата және Қарақалпақстанның Шымбай, Қоңырат уездерін мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей. Ру тайпасы шамамен орта ғасырларда батыс Еуропадан шығыс Еуропаға (Батыс Қазақстанға) көшіп келген. Рудың адамдарының бет әлпеті батыс Еуропалықтарға және Солтүстік Еуропалықтарғада (көбінесе финно-угорларға) ұқсас болып келеді. Шежіре * Әлімнен — Жаманақ (Шекті). * Жаманақтан — Шыңғыс, Өріс, Бәубек. * Бәубектен — Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш. * Жанқылыштан — Ақбансыр, Қазбансыр. * Ақбансырдан — Жайын, Қожай, Құлқара, Шожай. * Қазбансырдан — Ұлтарақ, Құлтас (Соқыр), Қаналы. Дереккөздер
Игнитрон

Игнитрон - (лат. Ignis- от және (электрон) –доғалық разрядпен басқарылып жұмыс істейтін жалғыз анодты, сынап катодты иондық прибор. Оның сынап катодына от алдырғыш қосымша анод батырылған. Бұл анод Игнитрон электродтарына параллель жалғасады. Анодқа оң кернеу түскен мезетте, катодтағы жарқырауық дақтан бөлініп шығатын электрондар әсерінен прибордың аноды мен катоды арасында негізгі доғалық разряд пайда болады. Катодтық дақты тудыратын басқа бір шағын электрлік разряд. Бұл разряд сынапқа батырылған анодтан белгілі шамадағы ток импульсі өткен кезде пайда болады. Осы разрядтың оталу мерзімін өзгерту арқылы негізгі доғалық разрядтың басталу мезеті реттеледі. Осылайша түзетілген (анодтық) ток алынады. И.қуатты түзеткіш құрылғыларда,электрлік пісіру құрылғысында, темір жолдық қосалқы электр ст-ларында т. б. қолданылады. Игнитрон шыны қорапты және сумен салқындатылатын тұтас металл қорапты болып жасалады. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Иверсен

Феликс Христиан Херберт Иверсен (Felix Christian Herbert Iversen; 22 қазан 1887 — 31 шілде 1973) – фин қоғам қайраткері, бейбітшілік күрескері. 1909 жылы Хельсинки университетін бітірген. 1920—1954 жылдары сол университеттің математик профессоры болып тағайындалады. Еңбек жолы Шешен және публицист пацифист ретінде Финляндия мен Скандинавия елдеріне аты мәшһүр болды. Ол еркіндікті жақтаушылар қозғалысына белсене қатысады. Иверсен 1949 жылдан Финляндиядағы бейбітшілікті жақтаушылар ұйымының вице президенті. 1950—1952 Солтүстік Еуропа елдері Бейбітшілік одағының председателі. 1950 жылдан Бүкіл дүние жүзілік Бейбітшілік Советінің мүшесі. 1955 жылы «Халықтар арасында бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Лениндік сыйлықтың лауреаты атанады.
Ибн Ияс

Ибн Ияс (1448-1524) – египет тарихшысы әрі географы. Шын аты – Мұхаммед ибн Ахмед ибн Ияс әл-Ханафи. Египетте ертеден қоныс тепкен шеркес мамлюктерінің тегінен шықты. Еңбектері Осман империясы дәуірінің бірден-бір араб тарихшысы әрі мамлюктер кезеңін жазған соңғы тарихшы болғандықтан, оның «Тарих бидай» («Бастапқы тарих») атты шығармасы бұл кезеңдерді зерттеушілер үшін айрықша маңызды. «Нашық әл-Азхар фи ғараиб әл ақтар» («Таңғажайып аймақтар гүлдерінің хош иісі») атты географичлық шығармасында Таяу және Орта Шығыс елдері сипатталып, жеке қалалар мен теңіздер, елдер, аралдар, өзендер, таулар жайы сһз болады, русьтар мен бұлғаралар туралы деректер келтірілді. Ибн Ияс өз шығармаларында деректерге тәуелді болғандықтан, көбінесе оның келтірген мәліметтері өз дәуіріне ғана емес, X ғасырға да жатады. Сонымен бірге қазіргі Қазақстан жерін мекендеген түрік тайпалары: оғыздар, қимақтар туралы жазғанда, Ибн Ияс бұрынғы заманға жетпеген шығармаларды пайдалана отыра құнды мағлұматтар келтіреді. Ленинградтағы Шығыстану интернатында Иьн Иястың тарихи және географиялық шығармаларының тізімі бар. Дереккөздер Крачковский И.Ю., Избраноое сочинение, т. 4, М.-Л., 1957; Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX-XIII вв,. Аш,. 1969.
Имажинизм

Имажинизм – 20 жылдары Россияда болған әдеби топ. Имажинизмнің негізгі белгілері форманы мазмұннан бөліп қарау, мазмұнды елемеу, идеясыздық. Имажинизм орыс поэзиясында 20 ғасырдың жылдарында бой көрсетіп, Р.Ивнев, А.Марингов, М.Ройзман, В.Шершеньевич, А.Кусеков т.б. ақындар өлеңдерінен орын алды. Имажинизмді қолданушылар күні өтіп бара жатқан кулактардың тіршілігімен тұрмысын дәріптеді. Имажинистер «Имажинисты» баспасында бас қосып, 1922 -1924 жылдары «гостиница для путешествующих в прекрасном» журналын шығарып тұрды. Имажинизмнің творчестволық принциптерімен идеялық дәрменсіздігі сыналып, 1927 жылы біржолата таратылды. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ киносы

Ұлы Отан соғысы жылдарында қазақ киносы ерекше жетістіктермен есте қалды. Бұл жылдары ұлттық фильмімізге енген жаңалықтар аз емес еді. Аталған кезеңде КСРО кинематографистері бастарынан біраз қиындықтарды өткергені анық. Атап айтсақ кеңестік алып киноиндустрия орталығы атанған "Ленфильм" мен "Мосфильм" өз орындарын соғыс салдарынан ауыстыруға тура келді. Соғыс бастала салысымен кеңестік кино тақырыбы мен идеялары соғыс туралы болды. Сол жылдары шығарылған әрбір туынды фашизмге қарсы үгіт-насихат түрінде экрандалып отырды. Кеңес киносы өз әскеріне рух беру мақсатында аталмыш өнерді кеңінен пайдаланды. Әсіресе қысқа форматты фильмдер көптеп шығарылды. 1941 жылдың күзінде "Мосфильм", "Ленфильм" киностудиялары Алматы қаласына уақытша қоныс тебеді. Сонымен қатар Орталық деректі фильм студиясы мен Киевтің хроникалық студиясы да Алматы қаласына шоғырланады. 1941 жылы 12 қыркүйекте Алматы көркем фильмдер студиясы ұйымдастырылады. Ал 1941 жылдың 15-ші қарашасында "Мосфильм", "Ленфильм " студияларымен бірігіп Біріккен Киностудиялар Орталығының (ЦОКС) құрамына енеді. Сөйтіп БКО Алматы қаласында құрылған болатын. Мұнда орыстың атақты кино мамандары жұмыс жасады. Атап айтсақ : С.Эйзенштейн, И.Пырьев, Г.Александров, Г.Рошаль, В.Пудовкин, Г.Козинцев, ағайынды Васильевтер, Л.Трауберг, Э.Тиссэ, тағы басқа бірқатар белгілі кинематографистер бар. Сонымен қатар Бүкілодақтық сценарий студиясы да Алматыға көшіріледі. Онда бүкіл елге танымал кинодраматургтер жұмыс істеді. Олардың ішінде М. Блейман, С. Ермолинский, А. Каплер, Н. Эрдман секілді өз саласының нағыз шеберлері бар еді. Осындай маманадардың келуі қазақ киносының дамуын ілгерлетті. Орыс драматургтерімен қазақ жазушылар арасында жақын шығармашылық байланыс орнайды. Байланыс нәтижесінде соғыс жылдары көптеген фильмдер туылады. Соның бірі "Дала әндері" киноновелласы. Новелла құрамына 3 қысқаметражды фильм енгізілді. 1."Сын бойца", 1941 ж., реж: В.Строева, сц: Ғ.Мүсірепов, С.Михалков, И.Прут. 2. "Алыптың әні", 1942 ж., реж: В.Строева, сц: Ә.Тәжібаев, Л.Жежеленко. 3. "Ақ гүл", 1943 ж., реж: Е.Арон, сц: Қ.Сиранов, В.Морозов. "Ақ гүл" фильмі Қазақстан тақырыбындағы алғашқы кинокомедия болып есептеледі. Сюжетін жазған Қабыш Сиранов қазақтың алғаш кәсіпқой сценарийшісі ретінде белгілі. Дереккөздер http://kinostan.kz/story/view?id=10
Ислам Қосжан

Ислам Қосжан (1954 жылы туған) — қазақстандық жазушы, математик. Өмірбаяны 1972-1973 жылдары Жетісай мәдени-ағарту техникумының халық аспаптары бөлімінде оқыған.1973-1977 жылдары Арқалық педагогикалық институтында оқып, физика – математика мамандығы бойынша Маңғыстауда ағартушылық салада жұмыс жасаған. Қазірде «Маңғыстаумұнайгаз» мекемесінде жұмыста. Қазіргі уақытта Ақтау қаласында тұрады. Шығармашылығы Өлеңдері республикалық «Қазақ әдебиеті», «Алтын Орда» газеттерінде, «Таң Шолпан», «Жұлдыз » жорналдарында жарық көрген. «Мазасыз тіршілік», «Мазасыз жүрек», «Іңкәр көңіл», «Сезім жапырағы» кітаптарының авторы. Дереккөздер *http://adebiportal.kz/authors/islam-oszhan-/ Тағы қараңыз *http://adebiportal.kz/catalog/book/ma-ystau-a-yn-zhazushylaryny-k-tapkhanasy-38-tom/
Қарамаңдай шымшық

Қарамаңдай шымшық - шөрешымшыққа өте ұқсас құс, кейде шөрешымшыұты да қара шымшық деп атайды. Қарамаңдай шымшық шөрешымшықтан едәуір үлкен (11-14 г). Басындағы жылтыр қара қауырсындар әдетте айдар тәрізді тікірейіп тұратындықтан сұр реңді жонынан жақсы байқалады., бастың екі жағындағы "жақтары" аппақ болады. Қазақстанда тек қана Батыс Тәңіртаудың аршалы ормандарында қоныстанады, қырғыздың шыршалы-аршалы аралас ормандарында және Талас Алатауының шығыс жағында шөрешымшықпен бірге ғана кездеседі.
Сарытөс шымшық

Сарытөс шымшық - ақ шымшықтың көшірмесі тәрізді, алайда төсінде үлкен сары теңбілі бар шымшық. Батыс Тәңіртау және Қырғыз жотасының батыс бөлігіндегі жапырақты ормандарда мекен етеді. Дене мөлшері, қылығы, дауысы ақ шымшыққа ұқсайтын болғандықтан, ұзақ уақыт бір түрдің түршесі саналып келеді. Соңғы жылдары Тәңіртаудың солтүстік беткейлері мен тау баурайын бойлай шығыста Алматыға қарай біртіндеп таралып келеді. Қыста ақ шымшық тәрізді қыстап шыққан кезеңде зиянды бунақденелілерді құртып, жасыл желекке үлкен пайда келтіре жүріп, ұялау аймағында кең көшпенділілік жасайды. Дереккөздер
Сасық саңырауқұлақ

Сасық саңырауқұлақ жапырақты жəне қылқанды ормандарда өседі. Жаңа өсіп келе жатқан кезде саңырауқұлақтың қалпағы мен түбіртегін жұқа ақ қабық қаптап тұрады, ол кейінірек жарылады, оның төменгі бөлігі бос қабық түрінде түбіртегінде, жоғарғы бөлігі кейде жеке қауыз түрінде қалпағында қалып қояды. Бұл саңырауқұлақтың қалпағы бұдыр, үлкенінікі – жалпақ, түсі көкшіл немесе сарғыш, ортасы қара қоңыр болып келеді. Жұмсақ қатпарлы жəне түбіртегі ақ, түсі өзгермейді. Бұл сасық саңырауқұлақты қозықұйрықпен жиі шатастырып алуға болады. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Сұр шымшық

Сұр шымшық - сарыбауыр шымшықтан сәл кішірек шымшық. Сұр шымшықтың негізгі бейнесі сарыбауыр шымшықтың көшірмесінен аумайды, бірақ реңінде сары және жасыл түстер болмайды. Оның жоны - күлгін сұр, бауыры мен екі қапталы - ақ. Қазақстанда бұл ортаазиялық шымшық тек қана оңтүстік шөлді өңірлерде - Қарақұмнан және Арал маңынан Балқаш-Ақкөл қазаншұңқырына дейін қоныстанады. Отырықшы құс, яғни қыста ұялау маңайында шарлап көшпенділік жасайды. Далада өзен аңғарларының торғайлы ормандарын ұнатады, дегенмен елдімекендерге таяу ағаш екпелеріне де орын тебеді. Батыс Тәңіртауда тау беткейлерінің төменгі бөлігінің жалпақ жапырақты ормандарына көтеріледі. Ағаш қуыстарында (әсіресе шөл теректері- тораңғыда) және кез-келген қуыстарда: жердегі індерде, жартастар жарығында, тастан және саздан жасалған құрылыстарда , молаларда, т.б. ұялайды. Салындыда 4-8 секпілді жұмыртқалар болады, олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі аз зерттелген. Бір жазда 2 рет балапан өргізетіні ғана мәлім. Дереккөздер
Имандра

Имандра – Кола түбегінің оңтүстік – батыс бөлігіндегі көл, РКФСР-дің Мурманск облысында ауданы 812 шақырым квадрат, тереңдігі 67 метрге дейін. 126,7 метр биіктіктегі мұздық – тектоникалық әрекеттерден пайда болған қазан шұңқырында жатыр. Жағасы қатты тілімделген; көптеген шығанақтары мен аралдары бар, ең ірісі – Ерм-арал. Оның ауданы 26 шақырым квадратты құрайды. Имандра көлі үш бөлікке негізделген. Олар: Солтүстік – Үлкен немесе Хибин Имандрасы, ауданы 328 шақырым квадрат, ұзындығы 55 шақырымдай, ені 3-5 шақырымдай; Орталық Иокострав Имандрасы. Оның ауданы 351 шақырым квадрат, ені 12 шақырымға жуық. Олар саяз Иокотрав бұғазы мен жалғасқан(ең енсіз жері 700 метр); батыс – Бабинск Имандрасы(ауданы 133 шақырым квадрат), ол орталық бөлігімен Широкая Салма бұғазымен жалғасқан. Имандраның батыс бөлігіне көптеген өзендер(Пиренга, Монча, т.б.) құяды. Иокострав Имандрасынан Нива өзені басталады. Көл қар, жаңбыр суымен қоректенеді. Қарашада қатып, майда түседі, балыққа (сиг, хариус, голеттц т.б.) бай. Имандраның батысында Лапланд өорығы бар. Солтүстік батыс жағасында Мончигорск қаласы орналасқан. 1952 жылғы Нива СЭС-і каскады жасалғаннан кейін Имандра бөген болды. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Мұхаммед Садық Зелилий

Зелилий Мұхаммед Садық – ұйғырдың классик ақыны. Шығармаларын парсы тілінде де жазған. Ол 1674 жылы Жаркендте дүниеге келген. Зелилий «Шілтендер туралы әңгіме» (1733), «Мұхаммед Шериптің өмірі» (1742) атты көлемді дастандармен бірге қасида, ғазал, рубаи, мухаммас, мустаһзад түріндекөптеген өлеңдерін қалдырды. Қашғар,Ақсу, Артуш, Кучар,Тұрпан,Қумул,Хотан т. б. ұйғыр қалаларын аралап, «Сапарнамасын»жазды. Зелилий поэзиясы тақырыпқа бай. Арам ниетті адамдарды сынап,адалдық пен таза махабатты, Отан сүйгіштікті беріле жырлаған. Зелилий шығармалары 18ғ-дағы ұйғыр поэзиясынбиік белеске көтерді. Дереккөздер [http://Имин%20Турсун,%20Зелилий%20шеирлиридин,%20«Тарим»,%201957,%20№12,;Маматахунов%20У.,%20уйғур%20әдәбияти%20классиклари,%20А.,1960. Имин Турсун, Зелилий шеирлиридин, «Тарим», 1957, №12,;Маматахунов У., уйғур әдәбияти классиклари, А.,1960.]
Зейд әулеті

Зейд әулеті-8 ғ-да мұсылмандық шиит сектасының жолын қуушылар. Оны құрушы әрі алғашқы имамы Зейд ибн Әли (3-шейіт имамы Хусейннің немересі) Зейд болды. Зейд 740 ж. ш-нды Омейялық халифтерге қарсы соғыста қаза тапты. З. ә. талай рет үкімет билігі Әлидің ұрпақтарына берілсін деген ұранмен көтерілістерге қатысты. 10 ғ-дың басында З. ә. таулы Йеменде үкіметті басып алды, 1962 жылға дейін биледі. әулие-әнбиелер мен суфизмді дәріптеуге қарсы болды. Олардың арасында диуаналар жоқ. Қазіргі Йемен тұрғындарының көпшілігі З. ә-не жатады. Дереккөздер [http://М.Қ.Қаратаев,%20%20Қазақ%20совет%20энцеклопедиясы.%204%20том.%20672%20бет. М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.]
Жоғарғы Яна жотасы

Жоғарғы Яна жотасы-Якут АССР-нің солтүстік-шығыс бөлігіндегі таулы өлке. Ойыстармен бөлінген көптеген жоталардан, тау массивтерінен тұрады. Лена, Алдан, Омолай,Яна және Индигрика өзендерінің су айырығы. Ленаның атырауынан Томпо өзеніне (Алданның оң саласы) дейін 1200км-ге созылып жатыр. Ж. Я. ж-ның оңтүстңк-шығыс жалғасы Сетте-Дабан жотасы деп аталады. Солтүстік шеті Туора-Сис және Хараулах жоталарынан тұрады. Олардың биіктігі 1000-1250м-ден аспайды. Ж. Я. ж.-ның меридиан бойымен жатқан бөлігі-Орулганның биіктігі 2100-2300м-ге (ең биік жері 2389м) жетеді. Орулганның шығысында Кулар жотасы (биіктігі 1300 м-ге дейін) жатыр. Тектоникалық жағынан Ж. Я. ж.- алевролиттен, құм тастан, тақта тастан, ішінара әк тастан түзілген антиклинорий. Кей жерлерінде шөгінді жыныстарды диабаз дайқасы, гранитті интрузиялар қиып өтеді. мұнда алтын, қалайы кең орындары бар. Климаты суық, өте континенттік. Январьдың орташа температурасы-36-38градус. Жазы қысқа , июльдің орташа температурасы 12-14градус. Биік жоталардың басы арктикалық суық шөл; одан төмендегі қиыршық тасты , саздақты беткейлерде таулық тундра, мұнан төменде жер бауырлап өсетін қайың, бұта тектес қандыағаш, поляр талы, оңтүстік беткейлерінің төменгі белдеулерінде(800-1200м биіктікке дейін) бал қарағай , сағыз қарағай, ірі өзен аңғарларында қарағай, қайың, шырша, терек, бұта өседі. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Әділ Рзаоғлы Ескендіров

Ескендіров Әділ Рза оғлы (; 1912 жыл, Гәнжә —1978 жыл, Баку) — кеңес әзірбайжан режиссері, КСРО халық артисі (1959), профессор. 1940 жылдан КОКП мүшесі. 1930 жылы Бакудың театр техникумын, 1936 жылы ГИТИС-ті бітірді. Сол жылдан Азизбеков атындағы театрда қызмет етеді. 1937-1960 жылдары осы театрдың бас режиссері. Қойған спектакльдеры: М.Ибрагимовтың «Хаяты», С.Вургунның «Вагифы», мен «Фархад пен Шырыны», Э.Мамедханлының «Шығыс таңы» т.б. 1937 жылдан педагогикалық қызметпен шұғылданады. Киноға түскен. 1961 жылы киноға ауысты. Марапаттаулары КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1948), Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендермен марапатталған. Дереккөздер
Зоолатрия

Зоолатрия (зоо және грек. Iatreia – қызмет ету, табыну) анимализм (лат. Animal – хайуан) – хайуанаттарды пір тұтуға байланысты туған діни нанымдар мен ғұрыптардың жиынтығы. Зоолатрия алғашқы қауым адамдарының табиғат алдындағы дәрменсіздігінен туған. Зоолатрия негіздері едәуір жағдайда тотемизммен байланысты. Ертеде Солтүстік Америка мен Солтүстік Азияда аюды, Оңтүстік Америкада ягуарды, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда жолбарысты, Африкада сілеусінді, орта ғасырлық Еуропада қасқырды пір тұтқан. Зоолатрия әсіресе Ежелгі Египетте кеңінен тараған; әр тайпа өз қорғаушыларын- хайуанаттарды дәріптеген. Кейбір елдерде зоолатрия 20 ғасырда сақталып қалған. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Кремнийорганикалық каучуктар (силиконды каучуктар)

Молекулалық салмағы үлкен емес кремнийорганикалық полимерлердің бір түрі. Өндірісте тізбектер мен сымдардың қабығын жасауда, қан құюға арналған түтікшелер, протез (мысалы жасанды жүрек қалпақшасы) және т.б. қолданылады. Сұйық кремнийораникалық каучуктар – герметиктер. Кремнийорганикалық каучуктар негізінде жасалған резиналар термотұрақтылығына, диэлектрлік құрамына және суыққа төзімділігіне қарай ыстық формалы прокладкалар, тығындар, диафрагмалар, мембраналар, клапандар, күшті прожекторлық құрылғылар детальдарын, электроизоляциялар және т.б. жоғары және төмен температураларда қолданылатын резиналы техникалық бұйымдар жасауда кеңінен қолданылады. Кремнийорганикалық каучук негізінде жасалған резиналардың эластикалық қасиеті ұзақ мерзімде -60 тан +225°C, ал қысқа мерзімде +250 — 300°C температура шамасында өте ұзақ мерзімге дейін сақталады. Силиконды каучуктар (полимерден, толтырғыштан және вулканизатордан тұрады) салыстырмалы молекулалық массасы 25000 – 45000 болатын әдеттегі сызықтық полидиметилсилоксандар болып табылады. Дереккөздер http://malimetter.kz/kremnijorganikalyk-kauchuktar-silikondy-kauchuktar/
Кремнийорганикалық сұйықтықтар (силиконды майлар)

Кремнийорганикалық полимерлердің бір түрі. Силиконды сұйықтар (полимерлі метилсилоксандар, метилдифенилсилоксандар) тұтқырлығы температураға аз тәуелді болғандығынан гидравликалық майлар ретінде қолданылады. Минералды майлар тұтқырлығын +500С тан 700С қа дейін 400 есе, ал метилсилоксандар 29 есе (оларды гидрофобизатор ретінде қолданады) өзгертеді. Полиметилфенилсилоксандар әртүрлі металдардың жанасу беттеріне термотұрақты майлаушылар түзеді. Метилсиликонды майлар тиімді көбік басқыш болып табылады, олар химиялық инертті және минималды концентрацияда (1:1000, 1:10000) қолданылады. Кремнийорганикалық жылуөткізгіштер (кремний қышқылының мономерлі және полимерлі эфилер) термотөзімді, көптеген материалдарды коррозияға ұшыратпайды, жанғыш емес және сондығынан кең таралған су, су буы, жанғыш газы сияқты жылуөткізгіштерді айырбастай алады. Дереккөздер http://malimetter.kz/kremnijorganikalyk-sujyktyktar-silikondy-majlar/
Кремнийорганикалық полимерлер

Кремнийорганикалық полимерлер макромолекуласының қарапайым буыны кремний, көміртек атомы және тағы басқа элементтерден тұратын жоғары молекулалы қосылыстар. Кремнийорганикалық полимерлер негізгі тізбектің химиялық құрылысына байланысты 3 негізгі топтарға бөлінеді: Кезектескен кремний және т.б. элементтерден (О, N, S, Al, Ti, В және т.б.) тұратын макромолекулалардың бейорганикалық негізгі тізбектерінен; Кезектескен кремний және көміртегі, ал кейде оттегі атомдарынан тұратын макромолекулалардың органобейорганикалық негізгі тізбектерінен; Макромолекулалардың органикалық негізгі тізбектерінен. Басқа полимерлер сияқты, кремнийорганикалық полимерлерді басты полимерлік тізбектерінің құрылымына қарай келесілерге бөлуге болады: °Сызықты °Тармақталған °Циклосызықты (сатылы) °Тігілген (оның ішінде циклоторлы) Сонымен қатар кремнийорганикалық полимерлер, силикондар, каучук, смолалардың үлкен топты сұйықтықтары болып табылады. Олардың барлығының құрамында органикалық көміртегімен тікелей немесе оттегі арқылы (полиорганосилоксаны) байланысқан кремний болады. Дереккөздер http://malimetter.kz/kremnijorganikalyk-polimerler/
Ультразавр

Ультразавр — керік мойынды, денесі үлкен, шөппен қоректенетін динозавр. Ол — біз білетін ұзын бойлы, алып денелі динозаврлардың бірі. Ультразаврдың қалдықтары турасында айтылып жүпген қызықты пікірлер көп. Мысалы, динозаврдың сүйегі екі динозаврдың — брахиозавр мен суперзаврдың сүйектерінің қосындысынан тұрған деген дерек. бұл екеуі де — ірі денелі, төрт аяқты шөпқоректі, ұзын мойынды, құйрықты жануарлар. Ультразавр төрт аяқпен қозғалған. Ұзындығы — 25—30 метр, биіктігі — 15 метр, салмағы — 55—130 тонна. Қызықты дерек * Оның атауын Брайам Янг университетінің профессоры Джейм Дженсон берген. * 1979 жылы америкалық палеонтолог АҚШ-тың Колорадо жерінен жануардың ежелгі Юра дәуіріне жататын бірнеше сүйегін тапты.*Ультразавр тамағын шайнамай, бүтіндей жұта алған. Оның тамағы ішке түскесін өзі қорытылған. * Ультразаврдың тасқа айналған қалдықтары брахиозавр мен суперзаврдың сүйектеріне өте ұқсас. * Атауын 1985 жылы Джеймс Дженсен берген. * Кейінірек динозаврдың атауы “ультразавр макинтош” деп өзгертілді. Өйткені, мұндай атау бұған дейін басқа динозаврға тиесілі болатын. * Қорегі: өсімдіктер * Салмағы: 55—130 тонна. * Тұқымдас: Брахиозаврид. * Отряд тармағы: Завропод Дереккөздер
Бесіктің жасалуы

Бесіктің жасалуы Қазақта бесік қасиетті,киелі құтты мүлік болып есептеледі. бесіктің жасалуы мен басқа да жабдықтарына тоқталсақ: қазақ бесігі талдан, қайыңнан иілсе, бұрышы имек болып, ал қарағайдан жасалса, тік бұрышты болып келеді. Иіп әуелі бесік қазақ бесігінің негізгі түрі. Ең әуелі бесіктің екі басын тұтас қайыңнан, талдан иіп не төрт бөлек қарағайдан қиыстырып доға тәрізденіп жасайды да, оның алрақтарының ортасынан бір шабақ салып, шабақтар үстіне тақтай төсеп, оның түбек орнататын жерін дөңгеленіп ояды. Бесіктің доға тәрізденген екі басы дәл төбесінен жіңішке жұмыр арқалықпен біріктіріледі. Бесік бөлшектері бір-бірімен желім, ағаш шегелер арқылы бөрік қиыстырылатындықтан, тербетіп қозғаған уақытта сықырлаған бөтен дыбыс шықпайды. Бесіктің әр басының аяқтарын дөңес табанмен біріктіру, оның зіркілсіз, жұмсақ тербетіліп, баланың мазасын алмау жағын қарастырғандық. Бесік арқалығы: біріншіден, оның үстіне жапқан көрпені баланың бетіне түсірмеу үшін; екіншіден, бесікті тербету үшін; үшіншіден, оған әртүрлі сылдырмақтар, ойыншықтар іліп тұмарлар тағу үшін аса қолайлы. Бала бесікте ояу жатқан кезде сол сылдырмақтармен ойнайды. Ол үшін оянған екі қолын бос қояды. Көшпелі ата-жұрттың дәстүрін жалғастырушы қазақ халқы бесікті көпке дейін сақтап, бірден бірге мұра есебінде қалдыра береді. Кездейсоқ жағдай болмаса өздігінен оны сындырып отқа жағуға болмайды. Дереккөздер Әмірғазин Қ. Қазақ қолөнері, Алматы, 2004 ж.
Тілашар тойы

Тілашар тойы Ауылдың ділмар,шешен ақсақал қарияларын шақыру - бүлдіршіннің тілі жеке –жеке сөздерді айтуға икемделе бастаған кеде тілі тез шығу үшін дәстүрлі «тілашар тойы»жасалады. Мал сойылып, ауылдың ділмар, қариялары арнайы шақырылады. Балаға қойдың тілін жегізу - олар «Тілің тез шықсын!»деп, сәбиге қойдың тілін жегізеді, қой ішігемен буындырып тұрып, «Сөлейсің бе?» деп үш рет «сөйлеймін»деген уәде алады. Ақсақалдардың ақ батасын алу - Осыдан соң ақсақалдар «Сандуғаштай сайрап кет!», «Жиреншедей көсем бол, Жәнібектей көсем бол!»деген секілді ақ баталарын беріп тарқасады. Дереккөздер
Уненлагия

Уненлагия. Буэнос–Айрес ұлттық тарихи мұражайының маманы Фернандо Новас Солтүстік Аргентинадағы Патагония аумағыннан ежелгі өзендердің арнасынан уненлагияның жиырмаға жуық сүйек қалдығын қазып алған. Ондағы динозаврдың биіктігі– 1,2 метр, ұзындығы 2 метр болған. Уненлагия біздің заманымыздан 90 миллион жыл бұрын мекен еткен. Жануардың жер астынан табылған сүйектері құсқа ұқсап ұша алмайтын етқоректі динозавр болғанын көрсетті. Қызықты дерек * Оның денесінің үлкендіші түйеқұсқа, ал дене тұрпаты велоцирапторға ұқсас. * «Уненлагия» атауы «жартылай құс» деген мағынаны білдіреді. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : белгісіз *Тұқымдас : Дромеозаврид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Киіз үй жабдықтары

Киіз үй жабдықтары * Аяқбау. Көшер кезде уықтардың аяқ жағын буып байлайтын жіп. * Бақан. Киіз үй тіккенде, шаңырақ көтеруге, үзіктер мен түніктерді көтеріп жабуға керекті ашалы ағаш. * Бас арқан. Киіз үйді желден, дауылдан сақтау үшін, туырлықты бастыра, қазықтарға байлайтын ұзын арқан. * Басар. Қатты жел тұрғанда, киіз үйдің үстінен бастыра, қазықтарға байлайтын ұзын арқан. * Басқұр. Керегелердің бастарын тартып, үйді айналдыра байлайтын жалпақ бау. * Белбеу. Киіз үйдің туырлығын кереге бастыра тартатын ұзын арқан. * Белдеу. Туырлықты айналдыра буатын арқан. * Дөдеге. Сән үшін үзіктің шетіне айналдыра бастыратын өрнектелген киіз. * Жел арқан.Киіз үйдің жел жағына байлайтын арқан. * Жалбау. Дауылды жел болғанда, шаңырақты тартып, байлайтын бау. * Құр. Киіз үйдің керегелері менуықтарын және үзіктің ішкі жағын байлайтын ені 2-3елідей тоқып немесе есіп жасалған жалпақтау бау. * Тегеріш. Киіз үй керегесі, уығын сыртынан қысып, айналдыра ұстайтын әрі сәндік қызметін атқаратын жалпақ бау. * Туырлық. Уықтың орта тұсынан керегенің үстін жабатын киіз. * Түндік. Киіз үйдің шаңырағын жабатын киіз. * Уыққап.Көшкенде, сынбас үшін, уықтардың екі басына кигізілетін киіз. * Үзік. Уықтың үстіне жабылатын киіз. Дереккөздер
Дәстүрлі қолөнер түрлері

Дәстүрлі қолөнер түрлері * Ағаштан бұйымдар жасау. * Жүннен бұйымдар жасау. * Арқан жіп бесу. * Киіз басу. * Киізден бұйымдар жасау. * Киім тоқу. * Теріден бұйымдар жасау. * Сүйктен, тұяқтан және мүйізден бұйымдар жасау. * Металдан бұйымдар жасау. * Зергерлік. * Тасатан, қыштан бұйымдар жасау. * Ши тоқу. * Ер – тұрман жасау. * Кесте тігу. * Киім тігу. * Аяқ киім тігу. * Сабын жасау. * Бояу жасау Дереккөздер
Велоцираптор

Велоцираптор — жылдам жүгіретін екі аяқты динозавр. Ол шамамен 75 — 71 миллион жыл бұрын ежелгі Бор дәуірінде өмір сүрген дромеозавридтер тобына жататын теропод. Динозаврдың артқа қарай майысқан 80 тісі өткір болған. Бассүйегі алға қарай шығынқы болып біткен. Кейбір тістерінің ұзындығы 2,5 см-ден асқан. Бұл жыртқыштың иілген мойыны, алдыңғы аяқтарында үш саусағы болған. Велоцираптордың бүгінде екі түрі белгілі. Бұл түрлер сипатталғанға дейін моңғолдық велоцираптор деп аталатын үлгісі анықталды. Биіктігі 60-70 см, салмағы 20кг болған. Қызықты дерек * Бұл атау «оңтайлы ұры» деген мағынаны білдіреді. * Велоцираптор ыстық, шөлді аймақтарда мекен еткен. * Велоцираптор тоқтаусыз тамақтанатын жыртқыш болған. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 4,5 — 9 келі *Тұқымдас : Дромеозаврид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Киіз үйлердің атаулары

Киіз үйлердің атаулары * Абылайша. Керегесіз, уықтан тігінен шағын киіз үй. * Ақ шаңқан үй. Сүттен ақ , аппақ киіз үй. * Ақтағыр. Екі қанатты, екі үзікпен жабылатын шағын киіз үй. * Жаппа үй. Уыққа киіз жауып, уақытша тігілген шошақ үй. * Қара құрым үй. Киізінің тозығы жеткен, ескі үй. * Қара үй. Киіз үйді кейбір жерде қара үй деп аталады. * Қараша үй. Қоңыр түсті, жыртық, тесік, ескі үй. * Орда. Еңселі, салтанатты киіз үй. * Отау. Ұлға енші беріп, бөлек шығарған киіз үй. * Тоңқайма. бірнеше уықпен ғана көтерген киіз үй. * Ұраңқай. Уық тірізді сидам ағаштардан басын түйістіріп тігілген үй. Дереккөздер