kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қурайлысай ауылдық округі

Қурайлысай ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жұбан Молдағалиев, Сайқұдық ауылдары кіреді. Орталығы – Жұбан Молдағалиев ауылы. Округ құрамында болған Әтібек ауылы 2021 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1366 адамды (729 ер адам және 637 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Облиго

Облиго ( – міндеттілік, борыш; міндеттеме) –вексельдер бойынша жалпы берешектің сомасы; 2) банк кітаптары, оларда есептелген вексельдер бойынша міндетті адамдар тарапынан берешек есептеледі, яғни алушының банкпен операциялар бойынша бүкіл берешегі көрсетіледі. Сілтемелер *Банк *Сома Дереккөздер
Бадай әл-Уақай

БАДАЙ әл-УАҚАЙ (“Таңғажайып оқиғалар”) — Зайн әд-Дин Васифидің (1485 — 1551/56) естеліктер түрінде жазылған тарихи шығармасы. Парсы тілінде жазылған бұл шығарма 46 тараудан тұрады. Әр тарауда автордың өзі куә болған оқиғалар баяндалады. Шығармада Хорасан, Орталық Азияның тарихы, 15 ғасырдыңсоңы мен 16 ғасырдыңбасындағы Гераттың саяси, экономикалық, мәдени өмірі сипатталады. Әбу Әли ибн Сина, Абд әр-Рахман Жәми, Әбу-л-Қасым Фирдоуси, Әлішер Науаи, Камал әд-Дин Бинаи сияқты орта ғасыр ғұламалары жөнінде маңызды мәліметтер бар. Иран шаһы Исмаил Сефевидің Гератқа жорығы, сунниттер мен шииттер арасындағы діни қақтығыстар суреттеледі. Ғазал, рубаи үлгісінде жазылған бірқатар өлеңдер де енгізілген. Шығармада Қазақ жері “Қазақстан” деп аталды. Сыр бойындағы қалалар, Шайбани әулетінен шыққан Ұбайдаллаһ ханның моғол ханы Абд әр-Рашид ханмен одақ құрып, қазақтарға қарсы жасаған жорығы (шамамен 1537—1538 жылы Ыстықкөлдің батысындағы Сән-Таш деген жерде), “Қазақтарды жеңу туралы мәлімет” ҺЄB®hT–Aqљ, Қазақ ханы Тахирдың қалмақтарға тойтарыс беру мақсатында бір таудың етегінде Жатан бекінісін салғаны (16 ғасырдың20-жылдары) туралы мәліметтер Қазақстан тарихы үшін құнды дерек болып табылады. Шығарманың қосымшалармен толықтырылған нұсқасы 1971 — 1972 жылы Тегеранда басылып шықты. Дереккөздер
Талап ауылдық округі

* Талап ауылдық округі – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Талап ауылдық округі – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік. * Талап ауылдық округі – Ұлытау облысы Жезқазған қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.
Спартак Смайлұлы

Смаилұлы Спартак (1942 жылы туған, Талас ауданы Ерназар ауылы) – ұстаз. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Педагогикалық ғылыми доктор, профессор Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері. Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтын бітірген (1970). 1971 жылы бастап Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында, кейіннен М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінде қызмет етіп келеді. Қазіргі кезде аталған оқу орнының «Саясаттану және әлеуметтану» кафедрасында оқытушылық қызмет атқарады. Смаилұлы 4 монографияның, 6 оқу және 20 әдістемелік құралдарының, 73 ғылыми еңбектердің авторы. Сілтеме Тараз энциклопедиясы
Абрикотин

Абрикотин французша: — 1) өрік жемісінен дайындалған ликер (қант мөлшері жоғары спиртті ішімдік). Кондитер өнеркәсібінде, сондай-ақ тәтті тағамдарды (кисель, компот, желе және т.б.) хош иістендіргіш ретінде жиі пайдаланылады; 2) жасанды ликер эссенциясы (альдегид); карамельдер мен жеміс суларын өндіруде табиғи абрикотин орнына пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Қайырбай Оразымбетұлы Базарбеков

Қайырбай Оразымбетұлы Базарбеков(25.3.1940 жылы туған Павлодар облысы Успен ауданы Тобылжан ауылы) – биология ғылымның докторы (2003), Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі (1975), Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2002). Орал педагогикалық институтын бітірген (1963). Павлодар педагогикалық институтында (1964 жылдан, қазіргі Павлодар мемлекеттік университеті) оқытушы, декан (1970–1987), кафедра меңгерушісі (1990–2002), ал 2003 жылы осы университеттің жанындағы Жаратылыстану институтының директоры қызметін атқарды. «Свободноживущие и фитопаразитические нематоды овощных культур Северо-Востока Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссесртация қорғады. Базарбеков 80-нен астам ғылыми-зертеу еңбектің және монографиялардың авторы. Дереккөздер
Қызылкөл ауылдық округі

Қызылкөл ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Шыңғырлау ауылдық округіне қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Қызылкөл, Ақсоғым, Жаңакүш, Ұрысай, Шоқтыбай ауылдары кірді. Орталығы – Шыңғырлау ауылы болды. Округ құрамында болған Үлгілі ауылы 2011 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1247 адамды құрады. Дереккөздер
Иль кюлюг шад Ирбис

Иль кюлюг шад Ирбис (қытша Икюлишы) – Батыс Түрік қағанатының нушиби бөлігінің қағаны (639 – 640). 639 ж. әкесі Ышбара Толе шад қағанаттағы тақ үшін таласта Ферғанаға қашып барып, сонда қайтыс болады. Иль кюлюг шад Ирбис қаған болып сайланады. Қағанатта бір жыл билік басында болып, қайтыс болады. Сілтемелер
Кезең (период)

Кезең, период (грек. perіodos – айналып өту, айналып оралу, белгілі-бір уақыт ауқымы) – белгілі бір аяқталған оқиға барысын қамтитын мерзім, қайсыбір геологиялық, әлеуметтік процесс жүзеге асырылатын, қалыптасатын уақыт аралығы. “Кезең” ұғымы әр түрлі салаға қатысты қолданылады: 1) геологиялық кезең – тау жыныстарының геологиялық жүйе болып қалыптасатын уақыт бірлігі. Ол геологиялық эраның бір бөлігі саналады және бірнеше геологиялық дәуірлерге бөлінеді. Геологиялық кезеңдердің ұзақтығы 1,6 млн. жылдан (төрттік кезең) 79 млн. жылға дейін (бор кезеңі) жетеді және олардың аталуы геологиялық жүйенің атымен бірдей болады. Мыс., кембрий жүйесі – кембрий кезеңі (қ. Геохронология); 2) тарихи кезең – тарихи немесе әлеуметтік процестердің басталуынан аяқталуына дейінгі белестік уақыт аралығы. Адамзат қоғамының дамуын кезеңдерге, дәуірлерге бөлуге ежелгі дәуірде-ақ талпыныс жасалған. Бірақ олардың көпшілігіне біржақтылық, шарттылық сипаттар тән болып қалып отыр. Адамзат қоғамының даму тарихын дәуірлерге (ежелгі дәуір, орта ғасырлар, жаңа дәуір) бөліп қарастыру жүйесі орныққан. Ал “кезең” деп, көбінесе, жалпы адамзат тарихындағы немесе жеке ел тарихындағы белгілі бір әлеум. процесс басым көрініс тапқан мерзімді атайды. Дереккөздер:
Тілмаш

Тілмаш, аудармашы – сөзді бір тілден екінші тілге ауызекі аударушы. Қазақстанның Ресейге қосылған кезінен бастап, қазақ халқының саяси өмірінде тілмаштар маңызды рөл атқарды. 18 ғасыр мен 19 ғасырдың алғашқы жартысында тілмаштық міндетті татарлар, башқұрттар және орыстар атқарды. 19 ғасырдың ортасынан Тілмаштыққа қазақтар алына бастады. Тілмаштар 19 ғасырдағы ғылыми экспедицияларда: Негри миссиясында (Ф.Ногаев), Ф. Берг экспедициясында (Қ.Тігінов, Н.Исин, К.Сағазиев, Д.Сатақаев), Шығысты зерттеуші В.В. Григорьевке Тілмаштардың бір тобы (А.Сейдалин, С.Жантөрин, Қ.Бабажанов) көп көмек көрсетті. Қазіргі кезде өкімет басшыларының шетелдіктерді ресми қабылдауларында, сондай-ақ Қазақстанда жұмыс жасайтын шетелдіктермен бірлескен компанияларда Тілмаштық қызмет көрсетіледі. Сілтемелер
Қызылоба ауылдық округі (Жаңақала ауданы)

Қызылоба ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қызылоба, Айтпай, Төртқұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Қызылоба ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1636 адамды (855 ер адам және 781 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Жансары ауылдық округі

Жансары ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. 2015 жылға дейін Дальний ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Аманқоңыр, Басқорық, Жансары, Жуантөбе, Қызылтас ауылдары кіреді. Орталығы – Аманқоңыр ауылы. Дереккөздер
Дмитрий Донской

Дмитрий Донской, князь Дмитрий Иванович (12.10.1350, Мәскеу қаласы – 19.5.1389, сонда) – Владимир мен Мәскеудің ұлы князі (1359 – 89). Иван І Калитаның немересі. Жас бала кезінде үкіметті метрополит Алексей басқарды. Дмитрий Донской билікке келген уақыт Мәскеу князьдігінің күшейе бастаған кезеңіне тура келді. Бұл кезде Алтын Орда мемлекеті ішкі тақ таластарына байланысты әлсірей бастаған еді. Боярлар мен қалалықтардың қолдауымен ол өзінің қарсыластары – Суздаль-Нижегород, Рязань, Тверь князьдарының қарсылығын басты. 1367 жылы Мәскеуде бірінші тас Кремль салынды, 1368 және 1370 жылдары Мәскеуге жасалған Литва князі Ольгердтің шабуылы тойтарылды. Тверьмен болған соғыста (1368 – 75) өз үстемдігін мойындатты. 1376 жылы Мәскеу князьдігі Волга-Кама Болгариясына өз ықпалын орнатты. 1378 жылы Мәскеу әскері Скорнищевоның түбінде Рязань князін талқандады. 1378 жылы Вожа өзенінде Алтын Ордалық Бегіш мырзаның әскері талқандалды. 1380 жылы Дмитрий Донской орыстардың біріккен күштерін Руське аттанған Мамай әскеріне қарсы бастап шықты (қ. Күлік шайқасы). Күлік шайқасында жеңіске жеткендіктен “Донской” деген атақ алды. Бірақ Алтын Орданың жаңа билеушісі Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуден қорқып, 1382 жылы Мәскеуді тастап, солтүстікке қашты. Алтын Орда әскерінің қоршауында, ешқандай басқарусыз қалған қала іштегі бүліншіліктердің әсерінен өртеніп кетті. Дмитрий Донской өзінің Алтын Орда ханына қайта бағынатындығын мойындады. Осыдан кейін Тоқтамыс хан Ордаға қайтып, Дмитрий Донской талқандалған қаланы қалпына келтіру жұмысын басқарды. Дмитрий Донскойдың кезінде Мәскеу өзінің орыс жерлерін басқарудағы жетекшілік жағдайын онан әрі нығайтты. Дереккөздер
Көктаубай батыр

Көктаубай батыр (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры. Қалмақтарға қарсы соғыс кезінде танымал болған. Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасының Есентемір руынан шыққан. Ерлігіне әбден тәнті болған ел оны “Көк садақты Көктаубай” деп атаған. Өзінен басқа ешбір жан тарта алмайтын садағын батыр Исатайдың қолына тапсырыпты деген аңыз сақталған. Дереккөздер
Еркінбек Солтыбаев

Еркінбек Солтыбаев (20.12.1947 жылы туған, Жуалы ауданы, Күреңбел ауылы) – қоғам қайраткері. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1972) бітірген. * Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1980) бітірген. * 1965–79 жылы Көкшетау облысы, Көкшетау мал бордақылау ұжымшарында бригадир. * Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Чапаев атындағы ұжымшар төрағасының орынбасары. * Самсонов ауылы кеңесінің төрағасы. * 1980–86 жылы Жуалы ауданы халықтық бақылау комитетінің төрағасы. * 1986–95 жылы Сарысу аудандық атқару комитетінің төрағасы, Сарысу аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Сарысу аудандық халық депутаттары кеңесінің төрағасы. * 1992–95 жылы Жуалы ауданы әкімі. * 1995–97 жылы Жамбыл облыстық әлеуметтік қорғау басқармасының бастығы. * Екінші (1999) және үшінші (2003) шақырылған Жамбыл облыстық мәслихат депутаты, тексеру комиссиясының төрағасы. * 2016 жылдан Жамбыл облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Абсент (ішімдік)

Абсент ( — жусан) — жусаннан демделіп дайындалатын спиртті ішімдік. Ең басты құрамдас бөлігі — ащы жусанның сығындысы, эфир майының құрамында көп мөлшерде туйон кездеседі. Кофеге, минералды суларға қосу үшін пайдаланылады. Құрамы Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://koktel.net.ua/fdgtsyhwrt.php Абсенттен жасалған коктейл рецептері] * [http://sgustok.org/text/absinthe-green-fairy Sgustok Magazine сайтындағы ақпараттар]
Тастыадыр

Тастыадыр – Шилі және Өткелсіз өзендерінің арасындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысында Бұқар жырау ауданының орталық бөлігінде. Аудан орталығы – Ботақара кентінен солтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 4 – 5 км-ге созылған, ені солтүстік бөлігінде 4 – 5 км, оңтүстік бөлігінде 1 – 1,5 км. Ең биік жері 645 м. Жер бедері, геологиясы Беткейлері жайпақ, жазыққа ұласып жатады. Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаң қоңыр топырағында боз, көде, бетеге өседі. Дереккөздер
Бадам жаңғағы

Бадам жаңғағы, миндаль — бадамның жемісі. Қазақстанда 5 түрі кездеседі, олардың ішінде шаруашылықтық маңызы бары (A. communіs) Оңтүстік Қазақстанда қолдан өсіріледі. Бадамның биіктігі 6—10 м, пішіні — пирамида тәрізді немесе дөңгелек болады. Жабайы түрі бұта болып өседі, бұтақшалары тікенекті, тамырлары топыраққа терең бойлайды. Бадамның жемісі сүйекті, салм. 0,6 — 5,4 г, дәнінің үлесі 12 — 80 г. Жемісі тәтті немесе қышқылтым келеді. Жемісі тәтті сорттарының құрамында 40 — 80 г май, 20 — 25 грамм белок, 5 грамм қант және 3-ке жуық шырыш, ал жемісі ащы сорттарында 2,5 грамм эфир майы (амигдолин) болады. Бадам — жылу, жарық сүйгіш өсімдік, ол сондай-ақ қуаңшылыққа, суыққа төзімді, ағаштар түріндегілері — 27 С° аязға дейін шыдайды. Жыл сайын өнім береді. Бадамды тұқымынан өсіруге, немесе өсімді (вегетативті) жолмен көбейтуге болады. Ағаштары 100 жылдай жасайды, 30—40 жыл жақсы жеміс береді. Екпе көшеттері отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда жемісбереді, орта есеппен әр га-нан 10—25 ц өнім алынады. Бадамның Қазақстанда көп тараған сорттары: “Десертный”, “Ялтинский”, “Угамский”, “Никитский”, “Урожайный”. Дәні тамақ өнеркәсібінде, дәрі жасау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Құлан ауылдық округі (Қарағанды облысы)

Құлан ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. 2022 жылға дейін Дон ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Құланөтпес ауылы кіреді. Орталығы – Құланөтпес ауылы. Округ құрамында болған Оразалы ауылы 2009 жылы таратылған. Дереккөздер
Үзікен Сиқынбайұлы Жекебаев

Үзікен Сиқынбайұлы Жекебаев 3.9.1927 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1975), професор (1983). Алматы мемлекеттік заң институтын (1953) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық институтының ғылыми қызметкері (1958–66) болды. 1966 жылдан аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметін атқарады.
Облыс (иелік)

Облыс (ескі славянша облада – иелік) – жергілікті жер, өлке; аудандау кезінде белгілі бір мәні бар белгілері (табиғи жағдайлары, тарихи қалыптасқан дәстүрі, этникалық немесе экономикалық ерекшеліктері, әкімшілік-саяси мәні, т.б.) бойынша бөлінетін қандай да бір аумақтың (табиғи өңір, мемлекет, құрлық, шартты түрде алынған жер, т.б.) бөлігі; сондай-ақ табиғи нысандарының таралуы (зоогеогр. облыс, флоралық облыс, геосинклиналдық облыс, т.б.) бойынша анықталатын географиялық кеңістік (белдем, белдеу). Облыс – Қазақстан мемлекетінің бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлігі. Қазақстан Республикасы әкімшілік бөліністе 14 облыстан тұрады (2005). Сілтемелер *Облыс *Жер Дереккөздер
Поляк ұлттық мәдени орталығы

Поляк ұлттық мәдени орталығы – облыстағы поляк диаспорасының қауымдастығы. Құрылуы 1999 жылы 19 ақпанда құрылған. Төрағасы В.М. Каневский. Орталықтың басты мақсаты – поляктардың ұлттық салт-дәстүрлерін насихаттау және Польшамен мәдени байланыстарды нығайта түсу. Жетістіктері Поляк ұлттық мәдени орталығының ұйымдастыруымен 2000 жылы Польшаның тәуелсіздігінің 80 жылдығы, поляк ақыны Адам Мицкевичтің 200 жылдығы облыстық көлемінде аталып өтілді. Орталық Тараз қаласындағы Э.К. Циолковский атындағы орта мектепте поляк жастары үшін поляк тілін оқытатын арнайы сынып ұйымдастырды. Бұл сыныпқа Польшадан келген Микула Доротти есімді мұғалім поляк тілі бойынша сабақ жүргізеді. Сілтемелер * Қауымдастық * Польша * Ұлт Дереккөздер
Якуб Диказович Хавазов

(1922–2002) Жазушы Якуб Хавазов Пішпек қаласында 1922-жылы 15-қаңтарда туған. 1936-жылы Қырғыз педтехникумының даярлау бөлімінде оқыған. 1939–1941-жж. Фрунзедегі С.М.Киров атындағы ауыл шаруа техникумында, 1948–1950-жж. Қырғыз ССРінің республикалық өспірімдер мектебінде, 1959–1964-жж. Алма-Атадағы Жоғарғы партиялық мектепте оқыған. Еңбек жолын 1941-жылы колхозшы болып істеумен бастаған. 1942-жылы Советтік Армияның қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысы мезгілінде офицерлік шінде 1-Прибалтикалык фронттың құрамында Кенигсбергке шейін жеткен. 1946-жылдан сельпоның төрағасы, Киркоопинсоюзының сауда инспекторы, 1950-жылдан Фрунзедегі «Ала-Тау» кинотеатрының директоры, 1954-жылдан Токтогул Сатылганов атындағы Қырғыз мемлекеттік филармониясының бас администраторы, 1959-жылдан «Шыйуэди чи» атты дүнген гәзетінің жауапты хатшысы, 1964-жылдан хабаршы, өз хабаршы, 1985-жылдан редакторы болған. Я.Хавазов М.Шолоховтың «Судьба человека», Д.Фурмановтың «Красный десант», «РВС» атты шығармаларын, Ленин жөнінде әңгімелерді, Ш.Айтмат, К.Каимов сияқты қырғыз жазушыларының шығармаларын дүнген тіліне аударған. Жазушының бірінші кітабы – «Судьба Халичи» атты әңгімелер жинағы 1975-жылы орыс тілінде шыққан. 1977-жылы «Долг» атты повестілер және әңгімелер жинағы дүнген тілінде жарық көрген. Ал публицистикалық очерктердің, мақалалардың авторы. 1967-жылы «Қырғыз ССРінің мәдениетіне еңбек сіңірген іскері» атағы берілген. 1959-жылдан КСРО Журналистер союзының, 1980-жылдан КСРО Жазушылар союзының мүшесі. Ұлы Отан соғысының I – II дәрежедегі ордендері, «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Кенигсбергті алғаны үшін», «Қаһарман еңбегі үшін», В.И.Лениннің туған күнінің 100 жылдығының қурметіне «Қаһарман еңбегі үшін» медалі, Қырғыз ССРінің ЖКсының Ардақ грамоталарыменен сыйланған. ЖАРЫҚ КӨРГЕН КІТАПТАРЫ Орыс тілінде Судьба Халичи: Рассказы. – Ф.: Мектеп, 1975. – 111 с. Становление: Повести /Пер. с дунг. А. Сальникова. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 160 с. Дүнген тілінде Долг: Повесть и рассказы.– Ф.: Кыргызстан, 1977. – 108 с. Становление: Повести.– Ф.: Кыргызстан, 1984. – 160 с. Аудармалары Рассказы советских писателей. – Ф.: Мектеп, 1979. – 152 с.
Дубов ауылдық округі

Дубов ауылдық округі – Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2016 жылға дейін Бұқар жырау ауданының құрамында болған. Әкімшілік құрамы Құрамына Дубовка ауылы кіреді. Орталығы – Дубовка ауылы. Дереккөздер
Қызылтал ауылдық округі

* Қызылтал ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік. * Қызылтал ауылдық округі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қызылтал ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ақсан (тау)

Ақсан – Баянауыл тауының оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылының оңтүстік-батысында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 600 м. Тау батыстан шығысқа қарай созылып жатыр. Жанынан aвтомобиль жолы өтеді. Өсімдігі Солтүстігі орманды алқап. Оңтүстігінің қоңыр топырағында бұталы ағаштар мен жусан аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Абсолют ылғалдылық

Абсолют ылғалдылық – бір текше метр ауа көлеміндегі су буының мөлшері (граммен). Абсолют ылғалдылық - (Абсолютная влажность; лат. absolutus — толық, сөзсіз, шексіз) — ең жоғары ылғалдылық, ауа көлеміндегі су буының мөлшері, тығыздығы г/м3 өлшенеді. Атмосферадағы aбсолют ылғалдылық қыста қүрлықтар үстінде 0,1—1,0 г/м3-ден (биік ендіктерде) 30 г/м3 және одан да жоғары (экваторлық белдемде) болады. Кейде абсолют ылғалдылықты су буының серпімділігі деп те атайды. Дереккөздер
Римма Базарбекова

Римма Базарбекова(1944 жылы туған, Алматы облысы Ақсу ауданы Қапал ауылы) – медицина ғылымның докторы (1996), профессор (1997). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Орталық дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын бітірген (1972). Қазақтың ана мен баланы қорғау (1966–1969) және Қазақ педиатрия (1972–1979) ғылыми-зертеу институтында, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында (1978–1996), ал 1997 жылдан осы институттағы эндокринология курсының меңгерушісі болып қызмет істейді. «Особенности здоровья беременных и детей раннего возраста в очаге зобной эндемии» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Базарбекова 110-ға жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Коматозные состояния при сахарном диабете», 1990; «Диагностика и лечение врожденных гипоттиреоза у детей», 1995) авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://www.pharmnews.kz/news_archiv_view.php?news=20100423] * [http://vse.kz/index.php?/topic/103576-andokrinolog/page__st__700] Дереккөздер
Ақшат ауылдық округі

Ақшат ауылдық округі (2018 жылға дейін Лубен ауылдық округі) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақшат, Сұлукөл ауылдары кіреді. Орталығы – Ақшат ауылы. Округ құрамында болған Юбилейное, Отрадное ауылдары 2011 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1313 адамды (678 ер адам және 635 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Егіндібұлақ ауылдық округі

* Егіндібұлақ ауылдық округі – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы әкімшілік бірлік. * Егіндібұлақ ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік. * Егіндібұлақ ауылдық округі – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ақай (Қызылорда облысы)

Ақай — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Ақай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жосалы ауылынан батысқа қарай 48 км-дей, Төретам кентінен (темір жол стансасынан) оңтүстік-батысқа қарай 3 км-дей жерде, Сырдария өзенінің жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1243 адам (629 ер адам және 614 әйел адам) болса, 2009 жылы 3853 адамды (1972 ер адам және 1881 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1959 жылы қаланған. 1959–96 жылдары КСРО Қорғаныс Министрлігінің көкөніс-сүт өндіретін №22 кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Ақайда ЖШС жұмыс істейді. Дереккөздер
Нәдия Ермұқанқызы Бекмаханова

Нәдия Ермұқанқызы Бекмаханова (6.9.1947 жылы туған, Алматы қаласы) – биология ғылым докторы (1997). ҚазМУ-ды (1970, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу облысы Пущино қаласындағы КСРО ғылым академиясының Микроорганизмдер биохимиясы және физиологиясы ғыл.-зерт. ин-тының аспирантурасын (1973) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зертханалық институтында ғыл. қызметкер (1973–1995), 1996 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. Оның ғыл.-зерт. еңбектері өсімдіктердің аурулары және зиянкестеріне қарсы қолданылатын қосылыстарды бөліп алу және анықтауға арналды. Дереккөздер
Сорокий үйі

Сорокин үйі – Кеңес Одағының Батыры Сорокин Андрей Алексеевич (1905 – 44) тұрған (1937 – 42) Тараз қаласындағы М.Жәлил атындағы көшедегі ғ42 үй. 1942 жылы майданға аттанған ол артиллериялық расчеттың көздеушісі болып Украин майданы 144- Гвардиялық полк құрамында соғысты. 1944 жылы 27 қазанда Венгрияның Галамбоше станциясындағы болған кескілескен ұрыста қаза тапты. Венгрияның Ясен-Тласло дер-нда туысқандар зиратына қойылған Сорокин есімі Тараз қант зауыты жұмысшыларының тізіміне мәңгі жазылған. Сорокин тұрған үйдің ауласында 1975 жылы 9 мамыры – Жеңіс Күнінде бетоннан трапеция тәрізді тұғыр жасалынып, оған батырдың аты-жөні, туған, өлген жылдары көрсетілген ескерткіш тақта орнатылды. Сорокин есімімен Тараз, Галамбоше қалаларында көшелердің аттары аталған, Иркутск қаласындағы ескерткіш тақтада да оның есімі мәңгілікке қалдырылып жазылған. Сілтеме Тараз энциклопедиясы
Шағырай Төбетұлы

]] Шағырай Төбетұлы (1836, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Архангелка ауылы — 1933, сонда) — әнші-ақын. Жас кезінде Біржан салға ілесіп, шәкірт болған. Өзі ән шығармаса да халық әндерін, ұстазы Біржан мен Арқаның басқа да әйгілі әншілерінің шығармаларын орындап, әнші-ақын ретінде танылған. Нұралы (1897), Есенбай (1903), Доскей (1923) тәрізді белгілі ақындармен айтысқан. Кейбір өлең-жырлары Солтүстік Қазақстан облысы “Бостандық туы” газетінде жарияланған. Қопабайұлы Қарсақпен айтысы (1923) арнайы жинақта (“Айтыс”, 3-том, 1966) басылған. Дереккөздер
Макаров ауылдық округі

Макаров ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жалын, Макарово, Мирное, Садовое ауылдары кіреді. Орталығы – Макарово ауылы. Тарихы 2013 жылы Достық ауылдық округінің Жалын ауылы Макаров ауылдық округіне берілді. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1697 адамды (838 ер адам және 859 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Абсорбциялық қондырғы

Абсорбциялық қондырғы - газдар мен булардың абсорбентпен араласуын және сіңуін қамтамасыз ететін қондырғылар (абсорберлер). Абсорберлер құрылымдық ерекшеліктері бойынша және жұмыс атқару түріне байланысты пластиналы, көбікті, тік ағысты, барботажды, механикалық, саптамалы, шашырат палы, тоспалы (каскадты), қоңырау тәрізді, қалпақшалы, беттік, бүрікпесі, табақшалы және түтікті болып бөлінеді. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Конакри

Конакри — Гвинея Республикасының астанасы және ең ірі қаласы. Сипаттамасы Атлант мұхитының жағалауында орналасқан, Томбукту түбегінде орналасқан. Шамамен 2 миллионнан астам тұрғыны бар. Конакри 1882 жылы француз отаршылдары құрған және 1958 жылы Гвинея тәуелсіздік алғаннан кейін астана болды. Гвинеядағы негізгі сауда, қаржы және өнеркәсіп орталығы болып табылады. Конакридегі негізгі туристік орындардың қатарына Grand Marché, Musée National және Plage de Cocody кіреді. Галерея Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.lejourguinee.com/ Le Jour Guinée] * [https://web.archive.org/web/20180322201855/http://ontguinee.com/ Office National du Tourisme, République du Guinée]. * [https://web.archive.org/web/20190511104143/https://www.univ-kag.org/ l'Université Kofi Annan de Guinée (UNIKAG)] * [http://esamultimedia.esa.int/images/EarthObservation/Guinea_Conakry_ASA_APP_Orbit07434_20030802_H.jpg Satellite image of Conakry and the Kaloum Peninsula], from the European Space Agency's Envisat: image description at [http://www.esa.int/esaEO/SEMAV21XDYD_index_1.html http://www.esa.int/esaEO/SEMAV21XDYD_index_1.html]. * [http://www.rfi.fr/actuen/articles/117/article_5279.asp Moussa Dadis Camara speaks to Radio France Internationale after Conakry massacre]
Сұлутөр (Жамбыл ауданы)

Сұлутөр (2022 ж. дейін — Пригородное) — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Қараой ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км, Тараз қаласының оңтүстігінде 2 км жерде, бетеге, жусан, баялыш, т.б. шөптесін өскен сұр, қоңыр топырақты тау алды жазығында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1929 жылы қаланған. Облыс орталығы – Тараз қаласының көкөніс, жеміс-жидек және сүтпен қамтамасыз ететін өзімен аттас кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Пригородноеде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауыл қала маңында орналасқандықтан - "Пригородный" деп аталған. Кеңес өкіметі орналасқанға дейін бұл жерді жылқы өсіретін зауыты бар Маслов деген помещик иемденген. кеңес өкіметі орнағаннан кейін "Жылқы зауыты", 1955 жылдан 1960 жылға дейін тауық фермасы, ал 1960 жылдан бастап Тараз қаласын көкөніс, сүтпен қамтамасыз ететін "Пригородный жеміс-сүт кеңшары" болып құрылған. Дереккөздер
Махамбет ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

Махамбет ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Махамбет, Горбуново, Кожевниково, Павлово ауылдары кіреді. Орталығы – Махамбет ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2491 адамды (1253 ер адам және 1238 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Тастыбұлақ (Алматы облысы)

Тастыбұлақ — Алматы облысы Қарасай ауданында болған ауыл, бұрынғы Таусамалы ауылдық округінің құрамына кірген. Қазіргі уақытта Алматы қаласының Наурызбай ауданындағы шағын аудан. Географиялық орны Аудан орталығы – Қаскелең қаласынан шығысқа қарай 16 км жерде, Ақсай өзенінің жағасында орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 1,0 мың адам (2006); * 0,6 мың адам (2009). Тарихы Ауыл асыл тұқымды мал өсіретін заттың бөлімшесі болған. Тастыбұлақта шаруа қожалықтары жұмыс істеді. Дереккөздер
Облыс (математика)

Облыс, математикада – Евклид кеңістігіндегі жүйелі түрде байланысқан ашық жиын (қараңыз Жиындар теориясы). Ол жиын төмендегі шарттарды қанағаттандырады: оны кез келген екі бөлікке бөлгенде кем дегенде біреуінде екіншісінің шектік нүктесі болады және ол жиынға әрбір нүкте өзінің белгілі бір аймағымен енеді. Жазықтықтағы дөңгелектің ішкі жағы облыс болады, ал ашық жиын болатын әрі өзара сырттай жанасатын екі дөңгелектің ішкі нүктелерінің жиыны облыс бола алмайды. Кейде кез келген ашық жиын облыс деп аталады; жоғарыда айтылған анықтамаға сәйкес келетін облысты байланыс облысы деп атайды. Түзу бойындағы облысқа шекті немесе шексіз ашық интервал жатады. Жазықтықта облыстың түрі шексіз. “Облыс” ұғымы кез келген топология кеңістікте өзгеріссіз болуы мүмкін. Сілтемелер *Математика *Термин Дереккөздер
Абсорбциялық процесс

Абсорбциялық процесс (латынша аЬsогЬео — сіңіремін) — газдар мен буларды сұйықтықтың көлемдік сіңіру процесі; нәтижесінде ерітінді пайда бодады. Сіңіретін сұйықтықты абсорбент деп атайды. Өндірісте абсорбция процесі арнаулы қондырғылар — абсорберлерде жүргізіледі. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Нәйлә Ермұқанқызы Бекмаханова

Нәйлә Ермұқанқызы Бекмаханова (20.11.1940 жылы туған, Алматы қаласы) – тарих ғылым докторы (1978), Халықар. славян академиясының корр. мүшесі (1994). Мәскеу мемлекеттік тарих-архив ин-тын (1963) және КСРО тарихы ин-тының Ленинград бөлімшесінің аспирантурасын (1966) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археол. және этнол. ин-тында кіші ғыл. қызметкер (1966–]]1967]]), ҚазМУ-да (1967–1970, қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушы, КСРО ғылым академиясының КСРО тарихы ин-тында аға ғыл. қызметкер (1970–1990) болып жұмыс істеді. 1990 жылдан Ресей ғылым академиясының Ресей халықтарының тарихы және ұлтаралық мәселелері ин-ты орт-нда жетекші ғыл. қызметкер. «Формирование многонационального населения Казахстана и Северной Киргизии (последняя четверть ХVІІІ–60-е годы ХІХ в.)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Дереккөздер
Яков Аврамович Дорфман

Яков Аврамович Дорфман (7.2.1938, Украина, Умань қаласы – 31.5.1996, Алматы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы(1973), профессор (1982), КСРО өнертапқышы, катализдік химия саласындағы көрнекті ғалым. Қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1961). 1961 – 64 жылдары Қарағанды синтетикалық каучук зауытында, 1964 – 69 жылдары ҚР ғылым академиясының Химия ғылымдарының институтында ғылыми қызметкер, 1969 жылдан Органикалық катализ және электр химиясы институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері тотығу-тотықсыздану реакцияларындағы металл-кешенді катализаторларды зерттеуге арналған. Ол координациялық қосылыстардың қатысымен көп бағытты процестердің кинетикалық теңдеулерін ұсынды. Лигандалар эффектісін салыстыра бағалайтын теңдеу алды (1971). Бұл салалар бойынша 5 монография, 450 ғылыми мақала жариялап, 2 ғылым докторын, 34 ғылым кандидатын дайындады, 17 авторлық куәліктің иегері. Дорфман АҚШ Халықаралық даму агенттігінің, халықаралық бейорганикалық химия ғылыми қорының гранттарын жеңіп алған. Сорос қорының жеке сыйлығымен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Ғани Иляев

Ғани Иляев (21.2.1916, Өзбекстан, Ташкент қаласы – 1991, Шымкент) – қолөнер шебері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1957). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Ташкент көркемсурет училищесін бітірген (1936). 1945 – 60 жылдары Шымкент көркемсурет-өндіріс шеберханасының, 1960 – 78 жылдары көркемсурет мектебінің директоры болды. Иляев кілем, сырмақ, алаша, басқұрларға арнап ою-өрнек (15 мыңға тарта үлгі) жасады. Ол, әсіресе, өрнектің жатықтығы мен сызықтардың әсем дөңгеленуіне мән беріп, анықтығы мен үйлесімдігін дәл таба білген шебер. 1958 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде Иляевтің 88 туындысы көрмеге қойылып, лайықты бағасын алған. Суретші ою-өрнектердің зооморфтік, өсімдік тектес және геометриялық түрлерін жүйелі зерттеп пайдалануды іске асырды. Оның 500-ден астам еңбегі республикамыздың галереялары мен көркемөнер қорына алынған. “Қыз қуу”, “Сәлем”, “Айтыс” композициялық төл туындылары үйлесімді бояу үндестігімен көзге түседі. “Гүлденген оңтүстік”, “Көктем” атты кілем эскиздері сонылығымен ерекшеленеді. Әсіресе, соңғысында қазақ халқының байырғы қолөнеріне тән қошқар мүйіз, толқын, бұғы мүйіз, құс қанат, құс таңдай сияқты өрнекті оюлар әдемі тоғысқан. Иляев тұскиіздің, сырмақтың, үй ішіне тұтынатын, т.б. алуан түрлі заттардың ою-өрнектерін жасады. Дереккөздер
Ақбалаев Әбдірахым

АҚБАЛАЕВ Әбдірахым (1910 ж. т., қазіргі Жаңақорған ауданы Бірлік а.) – еңбек ардагері, белгілі жүгері өсіруші диқан. Қазақстанның еңбек сіңірген а. ш. қызметкері. Ақбалаев 1959 – 65 ж. жетіжылдық жоспарды асыра орындап, сүрлемдік жүгерінің әр гектарынан 500 ц-ден өнім алған. «Октябрь революциясы», Ленин ордендерімен марапатталған. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Есіл ауылдық округі

* Есіл ауылдық округі – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік. * Есіл ауылдық округі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік. * Есіл ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. * Есіл ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Мәстексай ауылдық округі

Мәстексай ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Мәстексай, Мұқыр ауылдары кіреді. Орталығы – Мәстексай ауылы. Округ құрамында болған Екпінді ауылы 2003 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1737 адамды (899 ер адам және 838 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Титикака

Титикака (, , ) – Оңтүстік Америкадағы Орталық Анд тауында орналасқан тұзды көл. Географиясы Жер шарының биік таулы өңірінде орналасқан көлдердің ең үлкені (3812 м биіктікте). Перу мен Боливия мемлекеттерінің шекарасында орналасқан. Аудан 8,3 мың км², суының көлемі 710 км3. Ұзындығы 150 км, ені 70 км, орташа тереңдігі 304 м. Көл қазаншұңқыры тектоникалық жолмен қалыптасқан, жағалауы қатты тілімделген, солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жағалауы тік беткейлі. Су алабы Титикакаға 45 өзен (ірісі Рамис) құйып, Десагуадеро өзен ағып шығады. Десагуадеро өзен Поопо көліне құйып, оны Титикакамен жалғастырады. Титикака – ежелгі көлемді суқойманың қалдығы; суының химиялық құрамы мұхит суына жақын. Суының орташа температурасы 11°С. Көл суы балық аулау, кеме қатынасы, жер суару үшін пайдаланылады. Жағалауында ірі портты қала – Пуно орналасқан. Көлдің оңтүстік-шығысы мен аралдарда ежелгі үндіс мәдениетінің ескерткіштері бар. Галерея Сілтемелер * [http://www.laketiticaca.com Lake Titicaca – The Highest Navigable Lake in the World] * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/bo~.html Bolivian Navy and Naval Ensign] * [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1046/j.1440-1770.2001.00151.x Management issues in the Lake Titicaca and Lake Poopo system: Importance of developing a water budget] * [http://www.discover-peru.org/lake-titicaca/ Peru Cultural Society – Lake Titicaca History]
Людмила Тимофеевна Базелюк

Людмила Тимофеевна Базелюк(1942 жылы туған) – биология ғылымның докторы (1998). Қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1972). Қазақ еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зертеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1973–1985), Еңбек гигиенасы және физиология ғылыми-зертеу институтында ғылыми қызметкер болды. 2000 жылдан осы институтта лаборатория меңгерушісі болып жұмыс істейді. 1997 жылы «Структурные и функционально-метаболические изменения клеток макрофагальной системы при действии промышленных пылей на органы дыхания (экспериментальные и натурные исследования)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Базелюк 96 ғылыми еңбектің авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://www.nv.kz/2006/08/30/4152/] * [http://cnb.uran.ru/files/4c88559d0a262.pdf] * [http://www.dissercat.com/catalog/meditsinskie-nauki/gigiena/p31] Дереккөздер
Меңдешев ауылдық округі

Меңдешев ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қырқопа ауылы кіреді. Орталығы – Қырқопа ауылы. Округ құрамында болған Балғын, Карташово ауылдары 2021 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 696 адамды (362 ер адам және 334 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Шексіз аз шама

Шексіз аз шама Шексіз аз шама— математикада шегі нөлге ұмтылатын айнымалы шама. Дәлірек айтқанда: егер кез келген >0 саны үшін  айнымалы шамасының белгілі бір мәнінен бастап ||< теңсіздігі орындалса, онда айнымалы шамасы шексіз аз шама деп аталады. Нөлден басқа кез келген тұрақты сан өзінің абсолют шамасы жағынан қанша аз болса да шексіз аз шама бола алмайды. Шексіз аз шамалар математикалық анализде (Дифференциалдық есептеу, Интегралдық есептеу) маңызды рөл атқарады. Пайдаланылған әдебиеттер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Спамбетова Қаджан

Спамбетова Қаджан Алдабергенқызы (1927, Қордай ауданы) – облыстың құрметті азаматы (2001). Еңбек жолын 1944 жылы Қордай ауданы қаржы бөлімінде инспектор болып бастады. 1963 жылы Қазақ ұлттық университетінің экономика факультетін бітірді. 1964 – 66 жылы Жамбыл облысы қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1964 – 84 жылы бөлім меңгерушісі болып еңбек етті. Еңбек Қызыл Ту, «Халықтар достығы» ордендерімен және медальдармен марапатталған. облысы экон-сын арттыруда атқарған еңбегі үшін оған «Қазақ КСР-іне еңбегі сіңген экономист» атағы берілген. Сілтеме Тараз энциклопедиясы
Вадим Эдуардович Присяжнюк

.]]Вадим Эдуардович Присяжнюк (12 желтоқсан 1968 жылы туған, Тараз қаласы) – боксшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері, КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1990), АҚШ-та, Данияда, Германияда, Чехияда, Германияда, Тунисте, Индонезияда өткен халықаралық турнирлердің жеңімпазы, Паназиялық кәсіби боксшылар ассоциациясының чемпионы (1995). Жамбыл гидромелиорлық-құрылыс институтын бітірген (1993). 1984 – 85 жылы облыстық спорт жөніндегі «Динамо» кеңесінде нұсқаушы, 1985 – 87 жылы республикалық «Динамо» кеңесінде нұсқаушы, 1988 – 89 жылы әскер қатарында, 1990 – 1994 жылы «Қазақстан» спорттық-коммерциялық клуб мүшесі, 1994 – 98 жылы Қазақстан кәсіпқой бокс федерациясының мүшесі, 1999 жылдан «БоРинг» жарнама-полиграфия коммерциялық фирмасының директоры. Сілтемелер * Бокс * Спорт * Шебер Дереккөздер
Ермек Бекмұратұлы Бекмұратов

Ермек Бекмұратұлы Бекмұратов (1942 жыл, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Бөген ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1988), профессор (1991). * Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1968, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті). * 1968–1970 ж. Отырар ауданы ауруханасының дәрігер-рентгенологы, 1970–1973 ж. аспирант. * 1973–1976 ж. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер. * 1976–1982 ж. ҚР Денсаулық сақтау министрлігі 4-Бас басқармасының Орталық ауруханасында рентгенорадиология бөлімінің меңгерушісі. * 1983–1991 ж. Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, рентген-радиоизоляциялық диагностика бөлімінің меңгерушісі. * 1991–1997 ж. Халықаралық қазақ-түрік университетінде мед. ф-тінің деканы, 1997 жылдан оқу және ғыл. жұмыстар жөніндегі проректоры. Бекмұратовтың 104 еңбегі, 2 монографиясы бар. Дереккөздер
Тілме

Тілме – терінің жедел қабынуы. Аурудың қоздырғышы – стрептококк бактериялары. Олар денеге жарақаттанған тері арқылы жұғады. Тілме іріңді жара, көршиқан түрінде, сондай-ақ әр түрлі іріңді жара ошақтарына стрептококктың түсуінен дамиды. Ауру жедел басталады. Науқас қалтырап, дірілдеп, дене қызуы 39 – 40С-қа көтеріліп, сандырақтай бастайды. Басы ауырып, құсады. Жарақаттанған тері қатты қызарып, ісінеді. Терінің сау жері мен ауырған жерінің шекарасы анық көрінеді. Қызарған жер ашып, тез ұлғаяды. Тілме төрт түрлі жағдайда өтеді: # эритематозды тілмеде тері қызарып, ем қолданбастан 3 – 7 күнде жазылып кетеді; # буллезді тілмеде терінің қызарған жері суланып, іріңдейді, бұл түрі ұзаққа созылады; # флегманозды тілмеде жарақаттанған тері шелденіп, іріңдеп қабынады; # гангренозды тілмеде – ең ауыр түрі, терінің өліеттенуі. Тілме асқынғанда сепсиске, менингитке әкелуі мүмкін. Аурудың белгісі білінісімен дерматологқа қаралу керек. Емді дәрігер белгілейді. Үйде қызарған теріге әр түрлі майлар, йод, т.б. жағуға, ыстық басуға болмайды. Тілме дұрыс емделмеген жағдайда қайталана береді. Егер теріде бір жерге бірнеше рет тілме қайталанатын болса, шораяқ ауруына соқтырады. Аурудың алдын алу үшін жеке бастың гигиенасын сақтау қажет. Тілмені жұқтырып алмас үшін, оны ұстап көргеннен кейін қолды сабындап жуып, спиртпен сүрту керек. Сілтемелер
Мерген ауылдық округі

Мерген ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Мерген, Жолап, Мойылды ауылдары кіреді. Орталығы – Мерген ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1224 адамды (630 ер адам және 594 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Кей-қаус

Кей-қаус, Унсур әл-Маали Кей-Қаус ибн Искандер ибн Қаус ибн Вушмагир ибн-Зиар (1021 ж.т.) – 11 ғ-да өмір сүрген шығыс ойшылы. Каспий теңізінің оңтүстігіндегі Журжани әмірлігінің әміршісі. Кей-қаус өз заманының көп жағдайларынан хабары бар зиялылардың бірі болған. Ол музыка және табиғаттану іліміне зор құштарлықпен көңіл аударған. Кей-қаустың көптеген ғылымдарды білгендігі парсы тілінде жазылған “Кабуснаме” атты дидактикалық еңбегінен көрінеді. Кей-қаус “Кабуснамені” жазар алдында өзінен бұрын өткен ғалымдар мен зиялылардың шығармаларымен кеңінен танысады. Өткен дәуірлерде жазылған пед. шығармаларды оқып шығады, өз дәуіріндегі мәдени орталықтармен танысады. Бұхара, Самарқан, Хорезм өлкесінде болып, ол жерлердегі ғалымдармен сұхбаттасып, олардың ғыл.-тәрбиелік “Саhодатнама”және “Рушнойнама” шығармаларына ерекше назар аударады. “Кабуснаме” Алдыңғы Азия мен Шығыс Еуропа халықтарының тілдеріне, сондай-ақ, қазақ тіліне де (1992) аударылған. Дереккөздер:
Жидебай ауылдық округі

Жидебай ауылдық округі – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін Киров ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Жалаңаш, Қарақой, Сәуле, Үшарал ауылдары кіреді. Орталығы – Сәуле ауылы. Дереккөздер
Сәбит Айтмұханұлы Досанов

{{Жазушы { } { } }} Сәбит Айтмұханұлы Досанов (12 қаңтар 1940, Байғабыл, Қостанай облысы, Қазақстан — 31 наурыз 2024) — жазушы, драматург, сыншы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1999). ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2012). Парасат орденінің иегері. Толығырақ * Сәбит Айтмұханұлы 1940 жылы 12 қаңтарда Қостанай облысы, Амангелді ауданы, Байғабыл ауылында дүниеге келген. * Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген. * Еңбек жолын республикалық газет-журналдардан бастаған. * 1985 – 1989 жылдары КСРО Әдебиет қорының қазақ бөлімшесінде директор, * 1991 – 1995 жылдары республикалық халық шығармашылығы және мәдени қызмет көрсету орталығының бас директоры, * 1996 – 1997 жылдары “Қайнар” баспасының бас редакторы қызметтерін атқарды. Шығармашылығы Алғашқы “Қайырлы таң” очерктер мен әңгімелер жинағы 1966 жылы жарық көрді. Бұдан кейін “Соны іздер” әдеби-зерттеу еңбегі жарияланды. Кейіннен Досанов көркем жанрға бет бұрып, “Қыран қалғымайды” (1971) повестер жинағы мен “Тау жолы” (1978), “Екінші өмір” (1981) романдарын жариялады. “Жер тағдыры”, “Сексен бестің көктемі”, “Адаспаңдар адамдар”, “Тотем под чадрой”, “Тензор стенного кургана”, “Сыңсып ұшқан сыңар аққу” шығармалары жазушыны өмірдің өзекті мәселелерін көтерген, өткір көркем сөз шебері ретінде танытты. Осы аралықта әдеби-зерттеу мәселелеріне қайта оралып, “Қазына” (1984), “Жүректің отын сөндірме” (1988) монографияларын жариялады. Досанов соңғы жылдары “Жиырмасыншы ғасыр” (1998), “Аптаның екінші күні” (2003), “Қылбұрау” (2003), “Ұйық” (2005), “Тұйық” (2007) романдары мен “Дүние жалған” (2007), “Жусан исі” (2007) повестер мен әңгімелер жинақтарын жарыққа шығарды. “Дауыл”, “Ертең бюро”, “Тозақ шеңбері” пьесалары республикалық және облыстық театрлар сахнасында қойылды. “Тау жолы” (1981), “Ақ аруана ” (2001), “Жиырмасыншы ғасыр” роман, повестері орыс тілінде, “Ақ аруана” (2007) француз тілінде жарық көрді. Марапаттары * 1999 жылы елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды. * "Алаш" халықаралық әдеби сыйлығының иегері. * 2000 жылы Ресейдің Шолохов атындағы Халықаралық сыйлығының иегері; * 2007 жылы Қырғыз Республикасының "Алтын қалам" әдеби сыйлығының иегері; * 2012 жылы Елбасының жарлығымен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері атанды. * Еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапаты "Парасат ордені" мен марапатталған. * Ресей педагогика және әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі. * 2016 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі. Дереккөздер
Тастыбұтақ

Тастыбұтақ– қола дәуірі ескерткіштерінің бір тобы. Ақтөбе облысындағы Хромтау ауданындағы Көктөбе ауылының маңында. Құрамына Ордың оң жақ саласы Тастыбұтақ өзенінің оң жағалауындағы Темебай қыстағының жанында орналасқан үш ескерткіш: Тастыбұтақ-1, Тастыбұтақ-2 зираттары мен едәуір үлкен қоныс кіреді. 1955 ж. Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы отряды (жетек. В.С. Сорокин) ашып, 1957 – 60 ж. Тастыбұтақ-1 зираты мен қоныста кең көлемді қазба жұмыстарын жүргізді. Тастыбұтақ-1 зиратындағы 57 қоршау ауданы 1,8 га жерде үш топ болып орналасқан. Түгелдей қазылған қоршаулардың диаметрі 3 – 5 м, негізгі пішіні – дөңгелек. Ашылған 100 қабірдің 90-ы қарапайым шұңқыр қабірлер де қалғандары тас жәшіктер. Қабір ұзындығы 0,8 – 2,3 м, ені 0,37 – 1,15 м, тереңд. 0,5 – 1,2 м. Әр қабірде негізінен бір, кей жағдайда екі мүрде жерленген, барлығы 118 мүрде табылған. Олардың жатқызылу тәртібі біркелкі – бастары күнбатысқа қаратыла, сол немесе оң бүйіріне аяқтары бүгіліп қойылған. 112 мүрдені ингумация тәсілімен, яғни өртемей жерлесе, қалғандары крематталған. Қыш ыдыстан басқадай заттардың құрамында 15 қола білезік, сырғалар мен қапсырмалар, мыстан, қоладан, пастадан жасалған 700-ден астам моншақ және 1 еңбек құралы – біз бар. Бала қабірлерінен 70-тен астам қой асығы табылған. Қыш жиынтығын 140-тан астам ыдыс құраса, мұның дені бүйірі шығыңқы, аузы кең көзелер, тік бүйірлі ыдыс анағұрлым аз. 67 ыдыстан кездескен ою түрлеріне үшбұрыштар, меандр, иректер мен шұңқыршалар, көлбеу, жазыңқы, тік сызықтар жатады. 72 қабірден түскен палеоантропол. деректер зиратта жерленген адамдардың еуропа тектестерге жататынын және олардың Төм. Еділ мен Оңтүстік Арал өңірлерінің көне тұрғындарына жақындау болғанын көрсетті. Тастыбұтақ қонысынан бір-бірінен 8 м қашықтықта орналасқан ғ1 (ауданы 185 ш. м) және ғ2 (ауданы 145 ш. м) екі үй орны қазылып, олардың тікбұрышты жертөлелер болғандығы анықталды. Заттай деректер тобын көптеген қыш сынықтары, шаруашылық құралдары мен бұйымдар құрайды. Екі үйден ашылған 4 ошақ саяз шұңқырлар түрінде жасалып, біреуінің шеттері таспен жиектелген. Екі үйдің де қабырғалары бойында орналасқан, еден деңгейінен сәл биік ұзын, жалпақ кертпіштер адамдар ұйықтауға арналған орын қызметін атқарған. Осындай қызықты деректерге екі үйден ашылған 3 терең құдық та жатады. Тереңдегі 3 – 5 м-ге жететін бұл құдықтардың біреуінің түп жағында топырақ құламау үшін жасалған ағаш шарбақ бар. Көне қоныстардың тұрғын үйлерінің ішінде құдықтардың болуы айрықша жағдай екенін ескере келе, ғалымдар бұл қола дәуірінде құрғақ, шөлейт ауа райының болғандығын дәлелдейтін тағы бір маңызды мысал деп санайды. Тастыбұтақ ескерткіштері андрон мәдениетінің батыс шетінде өмір сүрген тайпалардың тұрмыс-тіршілігінен дерек беретін өте құнды жәдігерлер болып табылады. Негізгі ерекшеліктері бойынша орта қола кезеңінің алакөл мәдениетіне жатады. Дереккөздер
Степное

Степное сөзі келесі мағыналарға ие: Елді мекендер: * Степное – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл. * Степное – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл. * Степное – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл. * Степное – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл. * Степное – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл. * Степное – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл. * Степное – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл. * Степное – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл. * Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл. * Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл. * Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл. * Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл. * Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл. * Степное – Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл. * Степное – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл.
Жұмажанов ауылдық округі

Жұмажанов ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін Аппаз ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Мұқажан Жұмажанов ауылы кіреді. Орталығы – М.Жұмажанов ауылы. Округ құрамында болған Байғұл ауылы 2025 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 811 адамды (443 ер адам және 368 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Мерей ауылдық округі

Мерей ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Мерей, Айнабұлақ, Аққайнар, Өркен, Тоғайлы ауылдары кіреді. Орталығы – Мерей ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1551 адамды (757 ер адам және 794 әйел адам) құрады. Дереккөздер