kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жікіл

Жікіл (Шігіл) — Тараз қаласы маңындағы ортағасырлық қала орны. Тарихи деректер Араб географы Мұтаххар әл-Мақдиси: Жікілде XII ғасырда өмір сүрген, мұсылман дінін уағыздаушы Әбдрахман әл-Мұхаммед ибн Яхия туған деген де мәліметтер бар. Александр Натанович Бернштамның пікірінше, Жікіл Ыстықкөл мен Тараздың маңын мекен еткен түріктердің Жікіл тайпасының атымен аталған. Қала алғашында жікіл тайпасы қоныстанған елді мекеннің орнында қалыптасса керек. Тараздың оңтүстік-шығысынан 3 км жердегі Жалпақтөбені кезінде Г.И.Пацевич Жікілдің орны деп анықтаған. Сипаты Қазіргі кезде Жалпақтөбеде каланың шахристаны мен цитаделі ғана сақталған. Жалпы ауданы 1 гектарға жуық, мәдени қабатының биіктігі 1—1,5 метр. Жалпақтөбеде 1960-63 жылы Т.Н. Сенигова басқарған Тараз Археологиялық экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Шахристанда жүргізілген қазба жұмыстары барысында қабырғаларының тұғыры жұмыр қойтастардан қаланып, жоғарғы жағы көлемі 40x42x10, 25x35x8 см кесектерден соғылған көптеген үйлердің орындары аршылды. Олардың сары балшықпен сыланған едендерінен ошақтың және айналасы кесекпен өрілген астық сақтайтын шұңқырлардың орындары қазылды. Зерттеу кезінде табылған бұйымдар (қыш ыдыстар, дән үгіткіштер, Түргеш қағанаты кезіндегі теңгелер, темірден жасалған жебенің ұштары, т.б.) Тараз қаласының VII-XIX ғасырларға жататын құрылыс қабатынан шыққан заттарға өте ұқсас. Дереккөздер
Жітіқара

Жітіқара — Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы қала, аудан және Жітіқара қалалық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 215 км жерде, Шортанды өзенінің орта ағысының екі жағалауында, сұлыбас, бетеге, ақселеу өскен қоңыр қызыл топырақты дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 36359 адам (16520 ер адам және 19839 әйел адам) болса, 2009 жылы 33587 адамды (15239 ер адам және 18348 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде Тобыл өзенінің жоғарғы ағысында ашылған Аққарға, одан кейін Жітіқара алтын кен орындарын игеруге байланысты қаланды. Алғашқы кезде «Веселый аул» деп аталды. 1913 жылы мұнда 12 алтын кеніші, 2 химия зауыты болған. Жылына 2,5 ц алтын өндіріліп, Ресейге жіберілетін. 1939 жылы жұмысшы кенті қалаға айналды. Жітіқарада 1959 жылға дейін алтын өндіріліп келді. 1960 жылы осы маңда хризотил-асбест кен орнының ашылуына байланысты қала тез қарқынмен өсіп, түгелдей жаңарды. Қаладағы асбест комбинаты, нан зауыты, ет және сүт, т.б. мекемелер «Қостанайасбест» акционерлік қоғамына, «Жітіқара жылу энергия компаниясы» мемлекеттік кәсіпорнына, т.б. біріктірілген. Инфрақұрылымы Әлеуметтік инфрақұрылымында 8 мектеп, 2 балабақша, мәдениет үйі, қонақ үй, 6 кітапхана, кинотеатр, аудандық аурухана, емхана, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Қалада демалыс саябағы салынған. Тұрғындары темір жол және автомобиль жолы арқылы көрші елді мекендермен қатынасады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.jitikara.org/ Қаланың ресми емес сайты]
Жітіқара алтын кен орны

Жітіқара алтын кен орны — Қостанай облысы Жітіқара қаласының маңында орналасқан. Кен орны 1910 жылы ашылған, 1911-1960 жылдары барланып, алтын өндірілді. Геологиялық құрылымы Жітіқара алтын кені бойлық және ендік бағыттағы жарылымдармен қиылған серпентинит, плагиогранит және палеозойдың жанартаулық шөгінді жыныстарының арасында орналасқан. Алтынды желілер серпентинитпен жарылатын ірі тұйық тармақты (апофиз) плагиогранит интрузивтерінің жоғарғы бөліктерінде шоғырланған. Құлау бұрышы 19-65 ° . Құрамы Желілер, негізінен, кварцтан (60 – 95%) және аз мөлшерде анкерит, кальцит және серициттен тұрады. Кен минералдары: пирит, арсенопирит, галенит, сфалерит, халькопирит, саф алтын және күміс. Кен орны қазір уақытша пайдаланылмайды. Дереккөздер
Юрий Александрович Завадский

Завадский Юрий Александрович - (12.07.1894, Мәскеу – 05.04.1977, cонда) – режиссер, актер, педагог, Қазақстанның халық артісі (1943), КСРО халық артісі (1948), проффессор (1947), Социалистік Еңбек Ері (1973). Мәскеу университетінде оқыған. 1915 жылы Е.Б. Вахтангов студиясына жұмысқа қабылданып, суретші, кейін актер, режиссер қызметін атқарды. 1924 – 31 жылдары Мәскеу көркем академиялық театры (МХАТ) сахнасында ойнады. 1924 жылы өз театр студиясын ұйымдастырып, ол 1927 жылдан “Завадскийдің театр студиясы” деген атпен қайта құрылды. 1932 – 35 жылдары Орталық Қызыл Армия театрын, 1936 – 40 жылдары Дондағы Ростов облысы театрын басқарып, спектакльдер қояды (Пруттың “Жойқын Мстиславын”, М.Горькийдің “Дұшпандарын”, т.б.). 1940 жылы Мәскеудегі Моссовет атындығы театрдың бас режылы болып тағайындалды. Ұлы Отан соғысы жылдары Моссовет атындағы театр құрамымен бірге Шымкентте, Алматыда тұрды. Қазақстан театрының сахналарында К.Гольдонидің “Трактирші әйелін”, У.Шекспирдің “Отеллосы” мен “Асауға тұсауын”, “Виндзор сайқымазақтарын”, М.Ю. Лермонтовтың “Маскарадын”, т.б. қойды. Лениндік сыйлық (1965) және КСРО Мемлекеттік сыйлық (1946, 1951) лауреаты. 4 рет Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Заводской (Ақмола облысы)

Заводской — Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне бағынышты кент, Заводской кенттік әкімдігі орталығы. Іргесі 1969 жылы осы маңда салынған әскери құрал-жабдықтар жасайтын кәсіпорын негізінде қаланған. Географиялық орны Степногорск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде, астық тұқымдас шөптер өскен бетегелі-бозды дала белдемінде орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, емхана, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, т.б. әлеуметтік инфрақұрылымдар бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Завьяловка таскөмір кен орны

Завьяловка таскөмір кен орны - Қарағанды облысы Нұра ауданында, Қарағанды қаласынан батысқа қарай 90 км жерде орналасқан. Кен орны 1910 жылдан белгілі. Мұнда ағылшын концессиясы 1910–1912 жылдары көмір өндірген. Барлау жұмыстары 1953–1969 жылдары жүргізілген. Геологиялық құрылымы Завьяловка таскөмір кен орны Қарағанды квазисинклинорийінің батыс бөлігінде орналасқан. Геологиялық құрылымына девон кезеңінің фамен және турне ярустарының карбонатты-шөгінді түзілімдері мен карбон кезеңінің көмірлі қабаттары кіреді. Көмірлі түзілімдер аргиллит, алевролит, құмтас, таскөмір қабаттары, туффит пен күлді туф қабатшаларынан тұратын 4 шоғырға жіктеледі: Ащылыайрық, Қарағанды, Долинка және Тентек шоғырлары. Құрылымдық жағынан кен орны – шығысы мен батысынан меридиандық жарылымдармен шектелген, бойлық бағытта созылған мульда. Жатыс сипаты, құрамы Өндірістік көмір қабаттарының қалыңдығы 0,7-3,3 м аралығында. Көмірдің күлділігі 21-28%, тығыздығы 1,4 г/см 3 , концентрат шығымы 36,7 – 54,8%, күкірті 2,3-3,6%, фосфоры 0,02-0,11%, маркасы Ж,КЖ. Көмір шахталық әдіспен өндіріледі. Дереккөздер
Аркадий Иванович Зазубин

Аркадий Иванович Зазубин (21.11.1916 жыл, Ресей, Мәскеу облысы Казанское селосы –14.6.1983 жыл, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1973), профессор (1977), Қазақстан ғылым академиясының корресподенттік мүшесі (1983), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1976). Өмірбаяны * Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1942, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. * Павлодар облысындағы Майқайың алтын тресіне қарасты зауыт бастығы * Қазақ тау-кен институтының ассистенті (1942–44) * Тәжікстандағы Чорух–Дайран вольфрам кені басқармасында техникалық бақылау бөлімінің бастығы (1944–49) * Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында кіші ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1949–83) болды. Ғылыми еңбектері * Ғылыми еңбектері түсті, асыл және сирек металдар металлургиясына арналған. * Зазубин Аркадий Иванович кен құрамындағы алюминий, сирек металдарды бөліп алуға арналған теориялық зерттеулерге басшылық етті. Осы салада арнайы әдістер ұсынып, өте тиімді технологиялық жобалар жасады. * Оның басқаруымен электрохимияның жаңа саласы – галламдық металлургия негізделді. Жаңа технология негізінде металдық галлий шығарып алынды, анодтық реакция ингибириясының теориясы жасалынды. Марапаттары * КСРО мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1978). * «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Зайн Әл-Ахбар

Зайн Әл-Ахбар (“Баяндау көркі”) – 11 ғасырдағы ғазнауилік ғалым Әбу Саид Абд әл-Хайя Гардизидің парсы тілінде жазылған тарихи еңбегі. Бұл шығармада ертедегі Иран шаҺхтарының, халифтардың, Хорасанның, Үндістанның тарихы баяндалған. Қазақстан тарихы үшін “ Зайн Әл-Ахбар.” өте құнды дерек көзі болып табылады. Онда Түркістан мен түркі тайпаларына қатысты мәліметтер қамтылған. Қарлұқтар, кимектер, шігілдер, түргештер, яғмалар, печенегтер, қыпшақтар туралы мағлұматтар мол. Сондай-ақ тоғыз оғыздар, қырғыздар, хазарлар, башқұрттар жайында деректер кездеседі. Ортағасырлық мұсылман тарихнамасында тұңғыш рет кимектер бірлестігінің қыпшақтарды да қамтыған жеті тайпалық құрылымы туралы мағлұматтар келтірілген. Сонымен қатар кимектердің шығу тегі жөнінде генеологиялық аңыз беріледі. Маңызды деректерге тайпалардың қоныстанған жерлеріне байланысты мағлұматтар, олардың шаруашылықтарының сипаттамасы, Жетісу және Батыс пен Орталық Қазақстан арқылы өтетін сауда жолдарының суреттелуі жатады. Әсіресе, Қазақстанның оңтүстігіндегі қалалар мен елді мекендердің әскер саны туралы мәліметтердің маңызы зор. Сондай-ақ, тарихи географияға байланысты Қазақстандағы өзендер, көлдер, таулар жайында құнды мәліметтер бар. Дереккөздер
Ананиаш Зайончковский

Ананиаш Зайончковский (12.11.1903, Литва, Вильнюс – 6.4.1970, Италия, Рим) – поляк зерттеушісі, түркітанушы, шығыстанушы. Поляк Ғылым Академиясының академигі (1952), Варшава университетінің профессоры (1935). Ұлты – қарайым. Краков университетін бітірген (1929). Сол жылы түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы жөнінде докторлық диссертация қорғады. 1932–39 жылдары «Мысль Караимска», 1952–70 жылдары «Пшеглонд Ориенталистычны» журналдарының редакторы және поляк академиялық «Рочник Ориенталистычны» жылнамасының бас редакторы болған. Түрік, араб, иран тілдерінен дәріс берген. Варшава, Вроцлав университеттерінің шығыстану кафедрасының меңгерушісі болды. Зайончковский – қарайым, осман, хазар, иран тілдері мен көне қыпшақ жазба ескерткіштерінің тілі жайындағы 300-ден астам еңбектің авторы. Түркітану ғылымының қыпшақтану саласының қалыптасуына көп еңбек сіңірген. Поляк, француз, орыс тілдерінде жазған. Негізгі еңбектері мәмлүк қыпшақтары тіліндегі әдеби ескерткіштерді («Булғат ал-муштақ», «Ат-туһфат-уз-закийа…», «Шаһнаме», «Хұсрау уа Шырын», «Мұқаддима», т. б.) зерттеуге арналған. Дүние жүзінің көптеген ғылым қоғамдары мен университеттері (Түркия, Финляндия, Германия, Грузия, т. б.) Зайончковскийді өздерінің толық және құрметті мүшесі, докторы етіп сайлады. Бұрынғы кеңес түркітанушыларымен бірігіп «Қарайымша-полякша-орысша сөздікті» құрастыруға қатысты. Дереккөздер
Зайсанбалық

Зайсанбалық– Шығыс Қазақстан облысы, Приозерный кентіндегі балық аулаумен және өндеумен шұғылданатын кәсіпорын. 1930 жылдан бастап жұмыс істейді. 1934 жылы балық тресі, 1959 жылы Зайсан балық комбинаты, 1976 жылы Зайсан балық бірлестігі, 1993 жылы “Зайсанбалық” акционерлік қоғамы деп аталды. “ Зайсанбалық” акционерлік қоғамының құрамына Бұқтырма балық зауыты, Күршім балық өсіру зауыты, Өскемен тоған шаруашылығы енеді. Мұнда 2 балық өңдеу зауыты, моторлы балық аулау станциясы, сыйымдылығы 500 т тоңазытқыш, тәулігіне 4 т ыстаған балық шығаратын цех, бөшке-жәшік даярлайтын, құрал-сайман жөндейтін, т.б. қосымша өндіріс цехтары бар. “Зайсанбалық” балықшылары Бұқтырма су қоймасынан, Марқакөлден, Қара Ертістен балық аулайды. Негізгі аулайтын балықтары: сазан, көксерке, табан, шортан, алабұға, тұқы, лақа, торта. 1997 жылы 7 мың т балық ауланды. Күршім балық өсіру зауыты мен Өскемен тоған шаруашылығы табиғи балық қорын толықтырумен шұғылданады. Дереккөздер
Зайсан Мешіті

Зайсан Мешіті– Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қөліндегі архитектуралық ескерткіш. 1909 жылы жергілікті көпес Үлкен қажы Бекшентаевтың тапсырысы бойынша тұрғызылған. Оны салған құрылысшы – халық шебері Баязит Сәтбаев. Ескерткіш тік бұрышты, биіктігі 5,8 м, ені 13,2-29,9 м. Батыс жағында михраб орналасқан. Бастапқыда екі есігі болған. Қасбеті пропорциялық жағынан бірдей екі үйлесімді ярусқа бөлінген. Ярусты бөліп тұратын белдіктің үстінде кірпіштен доға тәріздес қаланған терезелер орналасқан. Зайсан мешіті қызмет және ғибадат бөлмелерінен тұрады. Соңғысы екі бағанамен бөлініп, өрнекті кірпіштен құрастырылған. 1920 жылы Зайсан мешітінің мұнарасын жергілікті белсенділер қиратса, 1959 жылы күмбезі өртеніп кеткен, осының кесірінен ғимарат пропорциялық үйлесімін жоғалтқан. Дереккөздер
Хамза Ерзінұлы Зайсанов

Зайсанов Хамза Ерзінұлы (1912, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы – 1965, Моңғолия, Ұлан Батор) – Моңғолия Қарулы Күштерінде қызмет атқарған қазақ азаматы, генерал-майор. 8 – 9 жасында татар саудагерлеріне жалданып, Моңғолияға өтеді. Сол елдегі бір ауылда қолбала болып ер жетеді. Кейін Кобда, Ұлан Батордағы балалар үйінде тәрбиеленеді. Моңғолия үкіметі оны КСРО-дағы ұшқыштар даярлайтын училищеге оқуға жібереді. Зайсанов әскери ұшқыш ретінде 1939 жылы болған Халхин-Гол шайқасы кезінде ерекше көзге түсіп, бірнеше жапон ұшақтарын атып түсіреді. Осы соғыста көрсеткен ерліктері үшін Моңғолияның ең жоғарғы наградаларының бірі – “Қызыл ту” орденімен марапатталды. 1941 жылы Кеңес Одағы мен Германия арасында соғыс басталған кезде Зайсанов өз еркімен майданға сұранады, бірақ Моңғолия үкіметі тәжірибелі офицерді жібермеді және 1942 жылы оған генерал-майор атағын беріп, Моңғолия Әуе әскерлерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. 20 ғ-дың 50-жылдары ол Қазақстанға қоныс аударғысы келеді, бірақ Кеңес үкіметі оны қабылдамады. Зайсанов 53 жасында Улан Батордағы әскери госпитальде дүние салды. Моңғолия астанасындағы “Алтын биік” зиратында жерленді. Батырдың есімі Баян Өлгий аймағының Қызылқайың елді мекеніндегі орта мектепке берілген. Моңғолия Қорғаныс министрлігі жанындағы әскери-ғылыми зерттеу институты генерал Зайсановтың өмірі мен қызметін зерттеп, моңғол тілінде кітап етіп шығарған. Дереккөздер
Зайсан пристав

Зайсан Приставы - Ресей империясы сол кездегі Семей облысы аумағында Зайсан, Күршім, Бұқтырма өлкелерінің қазақтарын басқару үшін 1868 жылы құрған пристав. Алғашында Зайсан приставының жері Зайсан каласынің екі жағындағы солүстік. және оңтүстік бөліктерге бөлінді. 1870 жылы 1 қаңтарда Семей облысының шекаралық межесі өзгертіліп, соған сәйкес Зайсан приставының жаңа шекарасы белгіленді. Осы шекара бойынша Зайсан приставының құрамына 2 станица, 4 кент, 14 болыс, 104 ауыл, 20974 үй кірді. Басқару орталығы – Зайсан кенті болды. Зайсан приставы тұрғындарының саны 1891 жылы 109387 адамға жеткен (104811 қазақ, 1478 орыс казак). Олар, негізінен, мал шаруашылығымен және егіншілікпен шұғылданған. 1895 жылы 25 наурызда Ресей империясының Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару ережесіне” сәйкес Зайсан приставы Зайсан уезі болып қайта құрылды. Дереккөздер
Юрий Константинович Зайцев

Зайцев Юрий Константинович (17.1.1951 жылы туған, Қарағанды облысы, Теміртау қаласы) – ауыр атлетикадан, еңбек сіңірген спорт шебері (1977). Қазақстанның бес дүркін чемпионы (1974, 1975, 1976, 1977, 1978), КСРО кубогінің иегері (1974, Запорожье, 1976, Свердловск, 1977, Рязань 1979, Фрунзе), КСРО чемпионы (1976, Свердловск), екі дүркін Еуропа чемпионы (1978, Гаврижев, Чехословакия, 1979, Варна, Болгария), екі дүркін әлем чемпионы (1976, Монреаль, Канада, 1978, Геттисберг, АҚШ), ХХҚ олимпиялық ойындардың чемпионы (1976, Монреаль, Канада). Үш дүркін әлем рекордын, төрт дүркін КСРО рекордын жаңартқан. Дереккөздер
Закария Әшенұлы

Закария Әшенұлы (1910, Қытай, Шыңжаң өлкесі, Тарбағатай аймағы, Барлық тауы – 1950, Үрімжі қаласы) – Қытай қазақтары арасынан шыққан әскери қайраткер, Гоминьдан армиясының генерал-майоры. 1934 – 28 жылдары Үрімжі қаласындағы офицерлер мектебінде оқыған. Қытай армиясының қатарында қызмет еткен. Оспан батыр және Қалибек Райымбекұлының қытай әкімшілігімен жүргізген Шорқұдық келіссөзі (1947) нәтижесінде Сауан ауданында коммунистерге қарсы соғысатын 8-қазақ полкі құрылған кезде Закария Оның қолбасшылығына тағайындалды (1948 жылы, қаңтар). Бұл полк офицерлері мен жауынгерлерінің барлығы Қытайдағы қазақтар арасынан жасақталған. Полктің бас штабы Еренқабырға тауының бөктеріндегі Тасырқай өзенінің бойында орналасты. 1948 жылы мамырда Шыңжаңда өткен әскери парадта Қытай Қарулы Күштерінің бас қолбасшысы генерал Сұң Шилян Закарияға генерал-майор шенін тапсырды. Шыңжаң гарнизонына коммунистерді жақтаушы генереал Тао Сиуо қолбасшылық еткен тұста 8-қазақ полкі таратылып жіберілді (1949, қаңтар). Полктің 2 эскадроны қолдарындағы қаруды қытай қолбасшыларына емес, Закарияға тапсырды. 1949 жылы Закария Шыңжаң өлкелік гарнизон бастығы болып тағайындалды. Шыңжаң үкіметі басына коммунистер келгенде Закарияға “қазақтарға қару-жарақ таратқан, Оспан батырға тілеулес болып, оған шет елге қашуға көмектескен” деген айып тағылып, абақтыға жабылады. 1950 жылы Закария Үрімжі қаласында өлім жазасына кесілді. Дереккөздер
Закария Ибн Казвини

Закария Ибн Казвини, Закария ибн Мұхаммед әл-Казвини (1203 – 1283) – араб тарихшысы, географы. Иракқа қоныстанған араб отбасында дүниеге келген. Дамаскіде білім алған. Әл-Хил қаласында (Ирак) қазы міндетін атқарды. Өмірінің соңғы кезеңдері Бағдадты билеген Шыңғыс хан империясының өкілі – белгілі ғалым, тарихшы Ала әд-Дин әл-Жуайнидің жанында өтеді. Закария Ибн Казвинидің екі еңбегі белгілі: “Аджаиб әл-Махлуқат уә ғараиб әл-мәужудат” (“Жан-жануарлардың кереметтері”) және “Асар әл-биләд уә ахбар әл-ибад” (“Қалалар ескерткіштері және Алланың табынушылары туралы мәліметтер”). Бірінші космографиялық шығармасында Күн мен Айдың, Жердің, өсімдіктер және жан-жануарлар дүниесінің сипаттамасы берілген. Екінші географиялық шығармасында сол кездегі әр елде туып өскен атақты адамдардың өмірбаянына көп орын берілген. Географиялық мағлұматтар екі шығармасында да қайталанған. Ол Жер бетін жеті ықылымға (бөлімге) бөліп, олардың әрқайсысының тұсында жекелеген қалалар, таулар, теңіздер, өзендер мен аралдар туралы айтады. Закария Ибн Казвини географиялық еңбектерін жазуда өзіне дейінгі араб географтары мен саяхатшыларының, соның ішінде Әбу Дулаф, Әбу Бәкр Ахмед әл-Хамадани, Әбу Исхақ, әл-Истахри, Әбу Райхан әл-Бирунидің мәліметтерін қолданған. Оның кітаптарында 9 – 11 ғ-ларда қазіргі Қазақстан жерін қоныстанған оғыздар, қарлұқтар, кимектер, т.б. Түркі тайпаларының орналасуы, шаруашылығы, діні, мәдениеті, әдет-ғұрыптары туралы мәліметтер берілген. Сонымен қатар Закария Ибн Казвини тоқталған жерлерінің ерекшеліктерін тарихи деректермен толтырып отырған. Шығармаларында Жер шарының картасы беріліп, онда түркі тайпаларының да орналасуы көрсетілген. Оның еңбектерін 1848 – 49 жылдары неміс арабтанушысы Ф.Вюстенфельд басып шығарды. Дереккөздер
Залал

Залал, құқықта – азаматтық құқық бойынша бір жеке не заңды тұлғаға екінші бір жеке не заңды тұлғаның құқыққа қарсы әрекетімен келтірген ақшалай зияны. Залал келтіру сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: :* нақты Залал, яки құқығы бұзылған тұлға бұзылған құқығын қалпына келтіру үшін жұмсаған немесе жұмсауға тиіс шығын, оның мүлкінен айрылуы немесе мүлкінің бүлінуі; :* пайдадан қағылу, яки азаматтық айналымның кәдуілгі жағдайында жеке не заңды тұлғаның алуы мүмкін, бірақ өзінің құқығы бұзылуы салдарынан алынбай қалған табысы. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бойынша құқығы бұзылған жеке не заңды тұлға, заңда немесе шартта көзделген болса, өзіне келтірілген Залалдың толық өтелуін талап ете алады. Мемлекеттік билік органдырының, өзге мемлекет органның немесе жергілікті өзін-өзі басқару органының заңнамаға сай келмейтін акт шығаруы салдарынан, сондай-ақ, осы органдардың лауазымды адамдарының әрекетімен (әрекетсіздігімен) азаматқа немесе заңды тұлғаға келтірілген Залалдарды мемлекет немесе жергілікті мемлекет. Органдар өтеуге тиіс; * Экономикада – шығын мен шығасының табыстан (пайдадан) асып түсуі, кәсіпорынға не жеке тұлғаға олардың өздеріне қатысы бар немесе қатысы жоқ себептермен келтірілген зиян. Әдетте, үнемдеу тәртібінің, шарттық міндеттемелердің бұзылуынан, шаруашылықтық қызметтердегі кемшіліктерден, басқа да себептерден туындайды. Залал өндірістік-шаруашылық қызметтің ақырғы қаржы нәтижелері ретіндегі бухгалтерлік баланс бойынша және жекелеген операциялар мен жұмыс телімдері бойынша айқындалады. Залалдың бір бөлігі – айыппұлдар, өсімпұлдар, тұрақсыздық айыптары, ақаулы өнім шығарудан және қаңтарылып бос тұрудан болатын шығасылар өнімнің өзіндік құнына кіреді. Олардың кейбіреулері – қоршаған ортаны қорғау талаптарын сақтамағаны, табиғат ресурстарын белгіленген лимиттен тыс пайдаланғаны, пайданы жасырғаны үшін салынған айыппұлдар, бюджетке төленуге тиіс басқа да айыппұлдар мен санкциялар кәсіпорынның қарамағында қалған пайда есебінен өтеледі. Келісімшарт талаптарын бұзған тарап контрагентке осы бұзудан келтірілген Залалдың орнын толтыруға міндетті. Зардап шегуші тарап келісімшарттың бұзылуынан туындаған зардаптарды көкейге қонымды тәсілдермен азайтуға тырысуы тиіс. Мұндай қағида нарықтық экономикасы дамыған елдерде, атап айтқанда, Америка мен Ұлыбританияда қолданылады; ал Германияда, мысалы, келісімшарт қасақана бұзылса, ықтимал болжалды Залалдың қандай мөлшерде болатынына қарамастан, барлық нақты Залалдың міндетті түрде өтелуі талап етіледі. Қазақстанда да осы соңғы үлгі қолданылады. Дереккөздер
Залымдық

Залымдық– адам бойындағы ең ұнамсыз қасиеттердің бірі. Рақымсыздық, қаскөйлік, арамдық, адамға қастандық жасаудан тартынбау сияқты әрекеттер арқылы көрініс беріп, көпшіліктің жек көру, жиіркену, қарғыс айту сезімін тудырады. Залымдық тірі жанға жаны ашымайтын қатыгездікпен астасып жатады. Кез келген қоғамда залымдық әрекет көпшілік тарапынан айыпталып қана қоймай, оған қарсы әлеуметтік және құқықтық ықпал ету шаралары қолданылады. Дереккөздер
Заң

Заң, құқықта - мемлекет белгілеген бүкіл нормативтік-құқықтық актілер, жалпыға бірдей міндетті ережелер; мемлекеттік биліктің жоғары өкілетті органы қабылдаған немесе тұрғындардың тікелей ерік білдіруі арқылы (мысалы: референдум тәртібімен) қабылданған, неғұрлым маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік акт. Заң мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізін құрайды. Мемлекеттік биліктің дербес бастауы ретінде Заң ежелгі замандарда-ақ тәжірибеге еніп, әдет-ғұрып жосындарының орнын басқан. Заң күші кез келген нормативтік актінің нормаларын жоя алады. Бүкіл мемлекеттік органдардың актілері заңға сәйкес келуге, оның қағидалары негізінде және оны орындау бағытында шығарылуға тиіс, яғни заңға негізделген сипатта болуы шарт. Заңға қарама-қайшы келетін кез келген құқықтық акт "қолданысқа жарамсыз" деп танылуға тиіс. Заңды қабылдаудың айрықша тәртібі бар. Мазмұндалған нормалардың маңызына қарай заңдар Конституциялық заңдар және қарапайым заңдар болып бөлінеді. Конституциялық заңға конституцияның өзі және Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізетін заңдар жатады. Ал қарапайым заңдарға жүйелік және ағымдағы заңдар жатады. Бюджеттік заң Бюджеттік заң - нақты кезендегі бюджет пен оның әрекет ету мерзімі мен тәртібін, бюджеттік ресурстар бойынша негізгі тағайындалуы мен бюджеттік қаржы бөлуді бекітетін жалпы мемлекеттік заңнамалық акт. Неке және отбасы туралы заң Неке және отбасы туралы заң - неке мен отбасыға тиесіліктен пайда болатын қатынастарды реттеп, нормаларды біріктіретін, бірыңғай жүйелендірілген заңнамалық акт. Заңды тұлғаның заңы Заңды тұлғаның заңы - занды тұлға құрылған елдің құқығы, осы заңды тұлғаның заңы болып саналады. Занды тұлғаның азаматтық құқық қабілеттілігі осы заңды тұлғаның заңымен анықталады. Шетел құқығы бойынша заңды тұлға болып табылмайтын шетел ұйымдарының азаматтық құқық кабілеттілігі, ұйым құрылған елдің құқығы бойынша анықталады. Дереккөздер bg:Закон (право) no:Statutt ru:Закон (право) zh:成文法
Заң (газет)

Заң газеті – қазақ тіліндегі республикалық апталық ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ, ҚҰҚЫҚТЫҚ газет. Алғашқы саны 1994 жылы 3 қарашада жарық көрді. Тұңғыш редакторы – М.Тоқашбаев. Қазіргі редакторы – Бекжан Әшірбаев. Президенті - Досым Өтеғалиев. Меншік иесі – «ЗАңМедиа» ЖШС. Газетте Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтары мен өкімдері, халыққа Жолдаулары, Қазақстан Парламенті қабылдаған заңдар, Үкімет қаулылары жарияланады. Республиканың саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени өміріндегі жаңалықтар мен өзекті мәселелер туралы мақалалары арқылы газет жұртшылықты құқықтық реформаның жүргізілу барысымен таныстырып келеді. Көлемі 4 баспа табақ. Заң газеті» аптасына 4 рет – сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма күндері жарық көреді. Жеке таралым 10120 дана , апталық таралым 40480 дана. Газет редакциясы Алматы қаласында орналасқан. Айдарлары - Ізкесер, Адвокат, Аймақ, Алаң жұрт, Алқа, Ашық әңгіме, Безбен, Биік мінбер, Бүгін, Демография, Заң тәпсір, Ойталқы, Оқырман хаттары, Руханият, Спорт, Таразы, Соңғы бет, Тележоба, Төртінші билік, Шартап, Қазына, Қоғам, Құқық, Әлеумет. Қазіргі уақытта газеттің электронды нұсқасы да бар. Бұл басылымда белгілі заңгер Н.Шайкеновпен қоса академик, заң институтының алғалқы ректоры С.Зиманов та қызмет атқарып, заңдарымыздың мәні мен мазмұнын, ролін халыққа жеткізуде шын мәніндегі насихатшы, үгітші, ұйымдастырушы ретінде зор үлес қосты. Дереккөздер
Заң және Заман

«Заң және заман»-«Закон и время» - қазақ және орыс тілдерінде ай сайын (алғашында екі айда бір рет) шығатын республикалық қоғамдық-саяси, ғылыми-құқықтық журнал. Алғашқы саны 1996 жылы мамыр айында жарық көрген. Құрылтайшысы - Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы. Журналдың басты мақсаты - жұртшылықты еліміздегі құқықтық реформаның нәтижелерімен таныстырып отыру. Прокуратура органдарының кадағалау қызметі, сот билігі және тергеу, салық, кеден, тағы басқа. Құқық қорғау салалары жұмысына да ерекше мән беріледі. Адам құқығын, азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғау мәселесі - журналдың басты тақырыбы. 2004 жылға дейін А5 көлемде жарық көрсе кейін А4 нұсқасына ауысты. 80 беттен тұрады, мұқабасы ішкі мұқаба жылтырақ қағазда. Журнал 1996 жылдан бастап Алматы қаласында шықты, 2009 жылдың желтоқсан айынан бастап Астана қаласына көшірілді. Таралымы – 3200 -5000 дана. Журналдың бас редакторлары: 1996-2004 жылдары Самат Бектенұлы Ибраим, 2004-2009 жылдары Шолпан Арапбайқызы Забих, 2010 жылдың қаңтарынан бастап қазіргі уақытқа дейін Жанат Қабылдаұлы Қалықов. . Дереккөздер
Заря Свободы

Заря Свободы – газет, Жетісу облыстық жұмысшы, солдат және шаруа депутаттары кеңесінің органы. Верныйда 1918 жылдың 8 наурызынан 20 маусымына дейін күн сайын шығып тұрды. Барлығы 80 саны жарық көрді. 1918 жылдың 21 маусымынан “Вестник Семиреченского трудового народа” деген атпен шыға бастады. Алматы облысы Огни Алатау газеті өз тарихын “Заря Свободыдан” бастайды. Дереккөздер
Зафарнаме

Зафарнаме (парс. і«BЇo–ѓ – “Жеңіс кітабы”) – Низам әд-Дин Шамидің шығармасы. Әмір Темірдің өмір тарихы туралы ресми қолжазбаның сақталып қалған, екі түрде редакцияланған нұсқасының алғашқысы. 1402 – 04 ж. парсы тілінде жазылған. Низам әд-Дин Шами 1393 ж. ғана Бағдаттан қоныс аударып, Әмір Темірдің сарайына қызметке ауысады. Сол себепті ол осының алдындағы жылдарда болған оқиғаларды тек ауызша және жазба деректемелерге сүйеніп жазуы ықтимал. “Зафарнаме” Әмір Темірдің тапсыруымен жазылып, шығарманың атын да өзі қойған. Автор деректеме ретінде Әмір Темірдің көзі тірісінде оның қолбасшылық өмір тарихын (бізге жетпеген) және жекелеген жорықтарының күнделіктерін (бұлардың ішінде бізге жеткені Ғийас әд-Дин Әли Йездидің “Темірдің Үндістанға жасаған жорығының күнделігі” ғана) пайдаланған. Белгілі дәрежеде “Зафарнаме” авторы парсы және ұйғыр хатшылары құрастырған Әмір Темір басынан кешкен оқиғалардың негізгі жазбаларына да (оларды Әмір Темірдің өзі қарап жөндеген) сүйенген.“Зафарнаме” Әмір Темір өмірі мен қызметінің негізгі оқиғалары: 14 ғ-дың 2-жартысындағы оның Мауераннахрда билікті қолға алу үшін күресі, Моғолстанға, Хорезмге, Хорасанға, Иранға, Грузияға, Дешті Қыпшаққа, Үндістанға, т.б. елдерге жасаған жорықтары қысқа әрі шежірелік сипатта берілген. Шығармада Әмір Темір серіктестерінің есімдері, олардың қай тайпа, руға жататындығы келтіріледі, оның дұшпандарының іс-әрекеттері, аты-жөндері, туыстық байланыстары, т.б. туралы көптеген мәліметтер бар. Оқиғаны баяндау желісі 1403 жылға дейін жеткізілген. Қазақстанның ортағасырлық тарихын зерттеуде шығармадағы Әмір Темірдің 14 ғ-дың 80-жылдарында Дешті Қыпшақ пен Моғолстанға жасаған жорықтары туралы жазылған тараулар құнды дерек болып табылады. Ондағы материалдар Әмір Темірдің осы аймақтарды қоныстанған көшпелі халыққа жүргізген жаулаушылық, тонаушылық саясатын, Ақ Орда, Көк Орда мен Моғолстанның дербес экон. және саяси дамуына бөгет жасауға ұмтылғанын сипаттайды. Шығармада Қазақстан жеріндегі осы мемлекеттердің ішкі саяси жағдайы, шаруашылығы, т.б. туралы мағлұматтар қамтылған. Дешті Қыпшақ пен Жетісудың тарихи географиясы жөнінде деректер келтірілген. Әмір Темір тарихын жазумен айналысқан кейінгі дәуірдің көптеген авторлары “Зафарнамені” деректеме ретінде пайдаланды. Хафизи Абру оны өзінің “Маджму’а” (1417), “Зубдат ат-тауарих” атты еңбектерінде кеңінен пайдаланды. Мұхаммед ибн Фазлаллах Мусави Әмір Темір тарихына арналған “Тарих-и Хайрат” (1412 – 14) еңбегін “Зафарнамеге” сүйеніп жазды. Шараф әд-Дин Йезди де Әмір Темірдің ресми тарихын жазғанда осы еңбекке сүйенген. “Зафарнаменің” екі қолжазбасының бірі Лондонда, екіншісі Стамбұлда сақталған. Дереккөздер
Зафар-Наме-Ий Мукими

Зафар-Наме-Ий Мукими (парс. ң«өџҒ« і«BЇo–ѓ – “Мукимидің жеңіс туралы кітабы”) – Шайбани әулетінен шыққан Бұхара билеушісі Абдулла ханның (АбдоллаҺ ҚҚ) нұсқауы бойынша оның іс-әрекетін мадақтау мақсатымен парсы тілінде жазылған шығармалардың бірі. Авторы – Мукими туралы дерек аз. Тек оның бұл шығарманы 16 ғ-дың 80-жылдары 70 жастан асқан шағында жазғаны белгілі. Автор өз еңбегін “Зафар-наме-ий хан газы” (Дін жолында күресуші ханның жеңістері туралы кітап) деп те атаған. Мазмұны Шығармада Шайбани әулеті мемлекетін біріктіру жолында Абдулла ханның он жыл бойы жүргізген күресі (1578 – 88) қамтылған. Шығарманың өлеңмен жазылған кіріспесінде Абдулланың 1557 жылдан бастап әкесі Ескендірмен бірге Бұхарада билік жүргізгені қысқаша айтылады. Шығарманың негізгі мәтіні қара сөзбен жазылған. Оқиға желісі 1576 – 78 ж. Абдулла ханның Балхтан Самарқанға жасаған жорығынан басталып, әрі қарай Шайбани әулетінен шыққан Ахмед ханның (Барақ ханның) ұрпағы Баба сұлтанмен жүргізген күресі баяндалған. Қазақ хандарының Баба сұлтанмен, сондай-ақ, Абдулла ханмен арадағы қарым-қатынастары туралы шығармада келтірілген деректер Қазақстанның орта ғасырлардағы тарихынан мағлұмат береді. 16 ғ-дың 70-жылдары қазақ ханы Ақназар (Хақназар) және басқа көрнекті сұлтандар Түркістан аймағында өз биліктерін нығайту үшін Абдулла ханмен одақ жасасты. Олар Абдулланың 1579 ж. Баба сұлтанға қарсы жасаған жорығына қатысты. Ал Баба сұлтан өз кезегінде Қазақ хандығын Бұхара билеушілерімен одақтастырмай, өз жағына тартуға тырысып, оларға Сауран мен Иасы қ-ларын беруге мәжбүр болған. 1580 ж. Хақназар қаза болғаннан кейін қазақ хандары Шығай мен Тәуекел Түркістан мен Дешті Қыпшаққа екінші рет шабуылға шыққан Абдулламен бітім жасасқан. Кейін Тәуекел Бұхара билеушісімен қарым-қатынасын үзіп, Абдуллаға қарсы көтерілісті пайдаланып, 1588 ж. Ташкентті алды. Шығарма Абдулла ханның осы көтерілісті қалай басқанын суреттеумен аяқталады. Бұл шығарма Абдулла хан билігінің толық тарихи шежіресі “Шарафнаме-ий шаҺиды” жазу үшін Хафиз Таныштың сүйенген негізгі деректемелерінің бірі болды (қ. “Абдолланаме”). “Зафар-Наме-Ий Мукимиде” “Қазақстан” атауы кездеседі. Сондай-ақ, “бір одаққа бірігіп, біртұтас халық атауы ретінде қабылданған” қырғыз бен қазақ этнонимдері қатар айтылады. Дереккөздер
Зафар-Наме-Ий Тимури

Зафар-Наме-Ий Тимури ( – “Темірдің жеңістері туралы кітабы”), “Фатхнаме-ий Тимури”, “Зафар-наме” – Шараф әд-Дин Әли Йездидің шығармасы. Әмір Темірдің өмір тарихын баяндайтын еңбектің екінші, толықтырылған бұл нұсқасы шамамен 1419 – 25 ж. парсы тілінде жазылған. Шығарма Қазақстан, Орта Азия, Иран, т.б. елдердің 14 ғ-дың 2-жартысындағы тарихын зерттеуде құнды дерек көзі болып табылады. Автор өз еңбегін Низам әд-Дин Шамидің “Зафар-наме” аталатын еңбегі негізінде жазған. Орта ғасырлардағы шығыс тарихнамасы үлгісінде жазылған бұл еңбек Әмір Темір жорықтарының, сол тұстағы оқиғалардың тарихи шежіресі іспетті. Еңбекте сол кездегі көршілес халықтардың экономикалық, мәдени жағдайы туралы мағлұматтар толық қамтылмағанымен, Әмір Темір мемлекеті мен оған көршілес елдердің саяси, әскери тарихына қатысты нақты деректер келтірілген. Қазақстан тарихын зерттеушілер үшін, әсіресе, Әмір Темірдің Жетісу мен Дешті Қыпшаққа жасаған жорықтары жөніндегі тараулар аса бағалы. “Зафар-Наме-Ий Тимури” кейбір қолжазба нұсқаларына 1419 ж. жазылған “Мұқаддима-ий Зафар-наме” да (“Жеңіс кітабына алғы сөз”) кіреді. “Алғы сөзде” түрік пен түрікмендердің, татарлар мен моңғолдардың, қыпшақ, қарлұқ, қият, барлас, жалайыр, т.б. түркі тайпаларының шығу тегі туралы аңыздарға әрі тарихи деректерге негізделген мағлұматтар бар. Дереккөздер
Зашаған

Зашаған — Батыс Қазақстан облысы Орал қаласына қарасты кент. Географиялық орны Облыс орталығы - Орал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-дей қашықтықта, бетеге, боз, еркек шөп, т.б. әр түрлі шөптесін өскен карбонатты қызыл қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы * 13,7 мың адам (1999); * 31,7 мың адам (2012). 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 58356 адамды (28594 ер адам және 29762 әйел адам) құрады. Инфрақұрылымы Мұңда 8 ірі кәсіпорын, 7 ЖШС, 3 орта мектеп, 2 отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 2 балабақша, медициналық колледж және инженерлік-технология институт бар. Аумақтық орналасуы жағынан Орал қаласының әкімшілігінің қарамағына кіреді. Дереккөздер
Владимир Васильевич Зашквара

Владимир Васильевич Зашквара (20.2.1928, Украина, Днепропетровск қ. – 8.9. 1996, Алматы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1977), профессор (1985). Қызмет жолы * Харьков университетін бітірген (1952). * 1952 – 63 ж. Харьков политехникалық институтында оқытушы * 1963 – 92 ж. Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында кіші, аға ғылы қызметкер, лаборатория меңгерушісі * 1992 – 96 ж. Қазақстан ҒА-ның Физика-техника институтында лаборатория меңгерушісі болды. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары физикалық электроника саласына арналған. Зашквара цилиндр және сфера тәрізді электрстатикалық айнаға негізделген энергия талдағыш жүйелердің электрондық оптикасын, қатты дене бетінің электрондық спектроскопиясын зерттеді, параметрлері әр түрлі спектрометрлерді құрастырды. * Шығармасы: Фокусировка пучка быстрых заряженных частиц в электростатическом зеркале с цилиндрическим полем, “Техническая физика”, т. 38, в. Қ, 1968. Марапаттары * Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1992). Дереккөздер
Болат Сейітқазыұлы Зәкиев

{{Мемлекеттік қайраткер { } }} Болат Сейітқазыұлы Зәкиев (25 тамыз 1950, Қаратал ауылы, Зайсан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) – еліміздің мемлекеттік шекарасын қорғау қызметін ұйымдастыруға елеулі үлес қосқан әскери қайраткер, генерал-лейтенант. КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің Жоғары шекара командалық училищесін (1971), КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті инститын (1981) бітірген. 1971 – 78 ж. Шығыс шекара округында офицер, аға офицер, 1981 – 84 ж. бөлім бастығының орынбасары, 1984 – 88 ж. Ауғанстандағы КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті өкілдігінің аға жедел қызметкері, 1988 – 91 ж. Шығыс шекара округында жедел бөлім бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. 1992 – 95 ж. Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК) төрағасының орынбасары – Шекара әскерлерінің қолбасшысы, 1995 – 97 ж. Мемлекеттік шекара күзеті жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болды. 1999 жылдың шілде айынан Қазақстан Республикасы ҰҚК төрағасының орынбасары – Шекара қызметінің директоры. ҚҚ-дәрежелі “Даңқ”, “Қызыл Жұлдыз” ордендерімен, Ауғанстанның “Батырлығы үшін” орденімен, он сегіз медальмен марапатталған. Дереккөздер
Зәкір

Зәкір, якорь – кеменің суда (рейдте, бухтада, т.б.) ағып кетпеуін қамтамасыз ететін, ауыр металдан жасалған құрылғы. Ол әдетте Уақыттық және Тұрақты деп бөлінеді. Уақыттық зәкірді кеме өзі алып жүреді және қажетті кезде суға, не жағалауға тастап, кеменің қозғалысын тежейді. Ал, тұрақты зәкір әрқашан бір орында тұрақты тұрады, ол көбінесе порттарда болады. Кеме келгенде ол сол тұрақты зәкірге байланады. Алғашқы зәкір бұдан 4 мың жыл бұрын жіпке байланған тас (тас зәкір) түрінде болды. Тарих атасы Геродот зәкірді Скиф (сақ) ойшылы Анахарсис тапқырлады деп жазған. Зәкір пішінінің қазақтың алыс жолға арналған қымыз секілді сусындық құятын торсығына ұқсауында сондай бір негіз бар секілді, өйткені Анахарсис те Грекияға сапарлап барып, Солонмен дос болғаны тарихтан белгілі. Кеме түріне байланысты зәкір салмағы түрліше болады. Көбінесе, зәкір болаттан құйылады. Шынжырға не болат арқанға байланады. Пайдалану мақсатына сәйкес зәкір кемені ықтырмайтын зәкір, көмекші зәкір және варп зәкірі болып ажыратылады. Варп зәкірі кемені қайраңнан шығарып алу немесе кемені су ағысына қатысты белгілі бір қалыпта ұстап тұру үшін пайдаланылады. Құрылысы бойынша зәкір табаны қозғалмайтын әрі штокты (адмиралтействолық), табаны айналмалы, табаны айналмалы әрі штоксыз болып бөлінеді. Ең ірі зәкір (салм. 27,2 т) АҚШ-та 1954 жылы жасалынған; Дереккөздер
Зәмзәм

Зәмзәм суының пайда болуы Зәмзәм – Меккедегі қасиетті құдық. Кағбадан оңтүстік-шығысқа қарай 20 м жерде, Бани Шайба есігінің қара тасқа (Хажар ул-Асуад) қарама-қарсы орналасқан. Үсті күмбезбен көмкерілген бұл қасиетті құдықтың тереңдігі 42 м. Хадистерде Зәмзәм құдығының қасиеті туралы былайша баяндалады: Ибраhим пайғамбардың (ғ.с.) жұбайы Сара ұзақ уақыт бала көтермеген соң, Хажар есімді мысырлық әдемі бір күңді (жарис) күйеуіне некелеп қосады. Хажардан Исмаил пайғамбар (ғ.с.) дүниеге келеді. Алайда, Сара күндесінің мұндай бақытын қызғана бастайды. Сондықтан Ибраhим пайғамбар (ғ.с.) Хажар мен Исмаилды (ғ.с.) алып, Меккеге әкеліп орналастырады. Ашығып қалмасын деп азын-аулақ құрма мен су қалдырады. Ибраhим пайғамбар (ғ.с.) кеткеннен кейін су таусылып, шөлдеген сәби шырылдап жылай бастаған соң, Хажар су іздеп Сафа мен Мәруә төбелері арасында жан ұшырып жүгіре береді. Сол уақытта Жәбірейіл періште аяғының (немесе қанатының) ұшымен Мәруә төбесінен жерді қазып, су шығарады. Кейін жүрhүм жұрты бұл қасиетті құдықты бітеп тастайды. Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) атасы Абд ал-Мутталиб түс көріп, Зәмзәм құдығының орнын тауып алады. Аббас әулетінен шыққан халиф Әбу Жафар Мансұр Зәмзәм құдығының айналасына мәрмәр тасын орнатқан. Осман әулетінен шыққан сұлтан Сүлеймен Кануни Зәмзәм құдығы айналасын 1,5 м биік мәрмәрмен қоршап, хауыз салдырды. Зәмзәм суы – қасиетті су. Қағбаға тәуап етіп барған қажылар бұл суды ішіп қана қоймай, өздерімен бірге елдеріне алып кетіп жатады.Бұл рәсім үлкен әдетке айналған. Зәмзәм қасиеті 3әмзәм суында түрлі ерекше қасиеттер бар. Ол ауруларды емдеп жазады, адамға қуат бітіреді, аштық сезімін басады, т.б. 3әмзәмнің Қағба маңында орналасуы Исламға дейін-ақ оған деген құрмет тұту рәсімін қалыптастырды. Мұхаммедтің (с.а.у.) және «тақуа» халифалардың тұсында қалыптасқан 3әмзәмнің даңқына омеялық халифалардың билігі кезінде күмән келтірушілік пайда болды. Абд әл-Мәлік (685 - 705) қасиетті Сабир тауы бұлағының суын пайдалануды бұйырды. Тек 759 ж. ғана Аббас әулетінен шыққан халифа ас-Саффахтың бұйрығымен Зәмзәм бұрынғы қалпына келтірілді. Дереккөздер
Бәтима Есмұратқызы Зәуірбекова

Бәтима Есмұратқызы Зәуірбекова (29 қыркүйек 1946, Фурманов ауылы, Мойынқұм ауданы, Жамбыл облысы) – суретші. Алматы көркемсурет училищесін (1969), Алматы мемлекеттік университетін (2001) бітірген. Өмірбаяны ҚазКСР, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы, Фурмановка ауылында дүниеге келген. Мерке ауылында өскен. 1964 жылы мектепті бітіргеннен кейін, Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет техникумына оқуға түсті. Оны 1969 жылы қолданбалы суретші мамандығы бойынша бітірді. Сол жылы оның алғашқы Гобелен көрмесі өтті. 1997-2000 жылдары Түркияда тұрып, жұмыс істеді, 9 көрме ұйымдастырды, бірақ Қазақстанға оралды. 2001 жылы (басқа деректер бойынша 1990 жылы) Алматы мемлекеттік университетін (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) бітірген. 1974 жылдан Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі. Ресей суретшілер кәсіптік одағының мүшесі. Шығармашылығы Алғаш “Жіп иіруші” (1972), “Қодық” (1972), “Керуен” (1973), “Көктем” (1974), “Сазды әуен” (1975) гобелендері арқылы танымал болды. “Байтақ дала” (1976), “Дала аруы” (1979), “Мәңгілік өнер” (1982) туындылары астарлы философия мазмұнымен ерекшеленеді. “Күй” (1978), “Жастық” (1979), “Тоқымашы”, “Кешкі саз” (1982) шығармалары ұлттық гобелен өнеріндегі жаңа принциптерді қолданудың озық үлгісі болып тарихта қалды. Сызба, кескіндеме өнері тәсілдерін біріктіру және түрлі түстердің өзара үйлесімін табу шеберлігі суретшінің “Қыс”, “Көктем”, “Жаз” және “Күз” гобелендерінен (1984 – 86) анық байқалады. Зәуірбекова басқа шеберлермен бірлесіп, “Қазақстан” қонақ үйіне қойылған “Қазақстан шұғыласы” атты монументтік гобеленді (1977 – 78; Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы, 1980) жасауға қатысты. Жарық пен сәулені шарпыстыру әдісі арқылы бейнені көлемді түрде көрсету мақсаты “Жер-ана” монументті панносында ұтымды орындалған. Зәуірбекова еңбектерінің жеке көрмесі Францияда, Швецияда, Түркия, т.б. елдерде өтті. Суретші туындыларының түпнұсқасы Қазақстанның Орталық өнер мұражайына және Астана мұражайына қойылған. Марапаттары * Ш.Уәлиханов атындағы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1980); * КСРО, Қазақ КСР, Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің Құрмет грамоталары; * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағы (2004) * «Мәдениет пен өнерді дамытуға сіңірген еңбегі үшін» құрмет белгісі (2014 ж. 27 қараша, ТМД Парламентаралық Ассамблеясы) – Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүше мемлекеттердің ортақ мәдени кеңістігін қалыптастыру мен дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін, мәдениет және өнер саласындағы ынтымақтастық идеяларын жүзеге асырған үшін. * «Парасат ордені » (2014 ж.) Дереккөздер
Звезда Прииртышья

Звезда Прииртышья (Ертіс жұлдызы) — Павлодар облыстық газеті. Алғашқы саны «Обьединение» деген атаумен 1918 жылы 7 сәуірде жарық көрді. 1920 жылдан уездік, 1929 жылдан округтік, 1930 жылдан аудандық газет болып жарық көріп тұрды, 1938 жылы облысы газетке айналды. Әр жылдарда «Известия Павлодарского революционного комитета» (1919 – 20), «Большевик» (1920 – 22), «Степной пахарь» (1922 – 29), «Советская деревня» (1929 – 30), «Колхозный путь» (1930 – 38), «Большевистский путь» (1938 – 53), «Павлодарская правда» (1953 – 63) атауларымен жарық көрді. 1963 жылдан қазіргі атауымен шығып келеді. Құрылтайшылары – Павлодар облысының әкімі, облыстық мәслихат. Таралымы 33422 дана. Дереккөздер
Максим Дмитриевич Зверев

Зверев Максим Дмитриевич(29 қараша 1896, Ресей, Алтай өлкесі, Барнаул қ. – 1996, Қазақстан, Алматы) – Қазақстанның халық жазушысы. Өмірбаяны Томск университетін бітірген (1923). 1923 – 1937 жылы Сібір өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, Новосибирск қалалық зоопаркінің директоры, Томск университетінде доцент болған. 1937 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1937 – 1952 жылы Алматы зоопаркінде ғыл. бөлімнің меңгерушісі, директоры, ҚазМУ-де доцент қызметтерін атқарды. 1952 жылдан ғұмырының соңына дейін еркін шығармашылық жұмыспен айналысты. Шығармашылығы Алғашқы повесі – “Ақ марал” 1920 жылы жарық көрген. Повестер, әңгімелер, ертегілер, очерктер жинақтары: “Індер мен ұяларда” (1937), “Ормандағы кездесулер” (1938), “Алатау қорықтары” (1946), “Ертіс тоғайлары мен далаларында” (1950), “Орман алауы жанында” (1952; Қазақстанның Мемл. сыйл., 1953), “Алтын киік” (1957), “Көкпектінің аңшысы” (1963), “Дала қасқыры” (1975; Германияның “Бестлитсе” сыйл., 1976), “Орманда ауа райын болжау” (1987), “Орман күзетінде” (1987), т.б. атпен жарық көрді. Жазушы шығармашылығы Сібір мен Қазақстан табиғатына тікелей байланысты, оқырмандарды құстар мен аңдардың тіршілігімен таныстырып, туған табиғатты қорғап аялаушы ғалымдар, орманшылар, т.б. тұрмысы, мақсат-мүддесі туралы мол мағлұмат береді. Кітаптары бірнеше шет елдердің тілдеріне аударылған. Марапаттары Еңбек Қызыл Ту, “Халықтар достығы”, 2 рет “Құрмет Белгісі” ордендерімен,, бірнеше медальдермен марапатталған. Шығармалары * Приключения моих диких друзей, А.-А., 1939; * Рассказы о зверях и птицах. Омбы, 1953; * Рассказы старого охотника, А.-А., 1955; * На разливе, М., 1956; Избранное, А.-А., 1956; * О птицах и зверях нашей родины. М., 1960; * Избранное, в 2-х т. А.-А., 1976; * Собр. соч., в 3-х т., А.-А., 1983 – 85. Дереккөздер
Зейнеп Қошқарбергенқызы

Зеинеп Қошқарбергенқызы (1881-1913) - әнші-ақын. Абайды өзіне ұстаз тұтқан, ақындық мектебінен үлгі алған. Екі жасында қорасаннан соқыр болып қалады. Жастайынан өнерге әуес, зерделі 3ейнеп тағдырына мойымай сырнай тартып, ауыл жиын-тойларындағы айтыстарда көзге тұседі, әділетсіз өмір жөнінде өлеңдер шығарады. Абайға әдейілеп келіп танысып, ақын өлеңдері мен әндерін Арқаның түкпір-түкпірдегі алыс ауылдарына соны жаңалық, үлгі-өнеге ретінде насихаттайды. «Жігіттер, өнер ізде, тұрма жайға», «Талаптанған зерделіге кедейлік жоқ», «Серттен тайма», «Билерге» өлеңдерінде Абайдың ақындық мектебінен ауытқымай, оқу-білім жолында талмай ізденуге шақырады, Өзбыр заманның әділетсіз өктемдігін әшкерелейді. Дереккөздер
Зейнетақы

Зейнетақы– азаматтарға белгілі бір жасқа толғанда, мүгедектігіне байланысты, асыраушысынан айрылғанда, арнаулы қызмет атқарған жылдары үшін, заңнамада көзделген басқа да реттерде берілетін тұрақты ақшалай төлемақы. Зейнетақы жинақтаушы зейнетақы қорлары есебінен төленеді. Қазақстан Республикасында зейнетақы тағайындау және төлеу тәртібі Қазақстан Республикасының Конституциясы негізінде және Қазақстан Республикасының “Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы” заңымен, басқа да заң актілерімен айқындалады. Қазақстан 1998 жылы 1 қаңтардан бастап зейнетақымен қамсыздандырудың бұрынғы ынтымақтық жүйесінен жинақтаушы зейнетақы жүйесіне көшті. Бұл орайда ынтымақтық жүйе де сақталды. Ынтымақтық жүйе бұрынғы зейнеткерлерді зейнетақымен қамсыздандырады және келешекте ынтымақтық жүйеде жұмыс стажын толық өткерген, бірақ жинақтаушы жүйеде зейнетақы алуға жеткілікті ақша жинауға мүмкіндігі болмаған адамдарды зейнетақымен қамсыздандырады. Жинақтаушы зейнетақы жүйесінде әрбір азамат өз табысынан зейнетақы жарнасын (еңбекақы түрінде төленуге тиіс табысының 10%-ын) аударып, өз зейнетақысын жеке өзі дербес жинайды. Сөйтіп, зейнетке шыққан кезде жинақталған ақша салымшыларға олардың жеке зейнетақы шоттарынан төленеді. Сонымен бірге аталған заңға сәйкес жұмыс істеушілер мен жұмыс берушілердің мемл. емес жинақтаушы зейнетақы қорларына аударатын ерікті жарналарынан құралатын қосымша зейнетақы төлеу тәжірибесі де қалыптаса бастады. Дереккөздер fa:بازنشستگی fr:Fonds de pension tr:Emeklilik zh:退休