Қазақстан-Ресей қатынастары

Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылғы 22 қазанда орнатылды. Қарым-қатынас тарихы негізгі ресейлік-қазақстандық құжаттар: * 1992 жылғы 25 мамырдағы достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шарт. * 1994 жылғы 21 қазандағы сыртқы шекараларды қорғаудағы ынтымақтастық туралы шарт (1999 жылғы 30 желтоқсанда ратификацияланған). * 1995 жылғы 20 қаңтардағы Ресей-Қазақстан ынтымақтастығын кеңейту және тереңдету туралы Декларация. * 1998 жылғы 6 шілдедегі ХХІ ғасырға бағытталған Мәңгілік достық пен одақтастық туралы Декларация. * Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт (ҰҚШҰ) 1992 жылғы 15 мамырдағы. * 2005 жылғы 18 қаңтардағы Қазақстан-Ресей мемлекеттік шекарасы туралы шарт. * 2010 жылғы 7 қыркүйектегі өңіраралық және шекара маңы ынтымақтастығы туралы келісім. * 2013 жылғы 11 қарашадағы ХХІ ғасырдағы тату көршілік және одақтастық туралы шарт. * Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы 2013 жылғы 24 желтоқсандағы әскери-техникалық ынтымақтастық туралы шарт (2015 жылғы 17 ақпанда ратификацияланған). * Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) туралы 2014 жылғы 29 мамырдағы шарт. Елдердің жалпы сипаттамасы Тарихы Саяси қатынастарды дамытудың негізгі тенденциялары Қазақстан мен Ресейдің қарым-қатынасы саяси мәдениеттің жоғары деңгейімен ерекшеленеді. Қазіргі кезеңде стратегиялық әріптестіктің негізі ХХІ ғасырдағы тату көршілік пен одақтастық туралы шарт болып табылады. Тараптар тұрақты кездесулер өткізеді. Қазақстан мен Ресей БҰҰ, ЕҚЫҰ, ТМД, ҰҚШҰ, ШЫҰ және басқа да халықаралық ұйымдар шеңберінде көпжақты форматта белсенді өзара іс-қимыл жасайды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан мен Ресей әскери ынтымақтастық туралы Шартқа сәйкес "Тараптардың бірінің қауіпсіздігіне, тәуелсіздігіне немесе аумақтық тұтастығына қатер төндіретін жағдай туындаған жағдайда, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы халықаралық ынтымақтастыққа сәйкес бір-біріне қажетті көмек, оның ішінде әскери көмек көрсету жөнінде кідіріссіз консультациялар жүргізеді және нақты іс-қимылдар жасайды" деп мойындады 1992 жылғы 25 мамырдағы достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы екіжақты шартпен және 1992 жылғы 15 мамырдағы Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартпен. 1994 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Н.Ә.Назарбаев өз сөзінде Мәскеу мемлекеттік университетінде еуразиялық интеграция бастамасын көтерді. М. в. Ломоносова Ресейге ресми сапары барысында. 1994 жылы наурызда елдер арасында Байқоңырды жалға алу шарттары туралы келісімге қол қойылды, оған сәйкес ғарыш кешені Ресейге 20 жылға жалға беріледі, жалдау мерзімі тараптардың өзара келісімі бойынша келесі 10 жылға ұзартылады. 2005 жылы 18 қаңтарда ортақ шекараларды делимитациялау туралы тарихи келісімге қол қойылды. 2018 жылы Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев көпжақты іс-шаралар аясында Ресейге 3 рет сапармен келді. В. В. Путин Қазақстанға 2 рет барды. 2019 жылғы 3-4 сәуірде жаңадан сайланған Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәскеуге ресми сапары өтті. 2019 жылғы 8-9 мамырда Қазақстанның бұрынғы президенті Нұрсұлтан Назарбаев Қызыл Алаңдағы Жеңіс шеруіне қатысты. 2019 жылғы 28-29 мамырда Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин Нұр-сұлтан қаласында болып, ЕАЭО мерейтойлық саммитіне қатысып, ҚР Президенті Қ.Тоқаевпен және ҚР бұрынғы Президенті — Н. Назарбаев. 2019 жылы екі елдің үкімет төрағалары Дмитрий Медведев пен ҚР премьер-министрі Асқар Маминнің өзара сапарлары өтті. 28 қаңтарда ҚР Сыртқы істер министрі Б. Атамқұлов ТМД СІМК-не қатысу үшін сапар жасады. 2021 жылғы 27 мамырда Алматыда кезекті саяси ведомствоаралық консультациялар өтті, оның барысында тараптар биологиялық қауіпсіздік саласындағы ресей-қазақстан әріптестігін дамытуды жалғастыру уағдаластығына қол жеткізді. Экономикалық ынтымақтастық Сауда Қазақстан мен Ресей арасындағы тауар айналымы Қазақстан Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша жасалды: 2015 жылы - 15,1 млрд. оның ішінде ҚР экспорты 4,5 млрд., импорт-10,5 млрд.; 2016 жылы - 12,6 млрд. оның ішінде ҚР экспорты 3,5 млрд. 2017 жылы-16 млрд.. ҚР экспорты 4,5 млрд. долларды, импорт-11,5 млрд. долларды құрады. 2017 жылы Ресейдің Қазақстанның сыртқы сауда айналымындағы үлесі 20,6% -. құрады. 2018 жылы-17,6 млрд., экспорт 5,2 млрд долларды құрады., импорт - 12,4 млрд. ҚР-дан Ресей Федерациясына экспорттың негізгі тауарлары (2018 жылғы статистика бойынша): ыстық илектелген легирленбеген болаттан жасалған жалпақ прокат-470,4 млн. (үлесі — 9,1 %), темір кендері мен концентраттары — 421,5 млн. (8,2 %), мыс кендері мен концентраттары - 337 млн. (6,5 %), алюминий оксидтері мен гидроксидтері - 336,8 млн. (6,5 %), легирленбеген болаттан жасалған жалпақ жалатылған — 305,4 млн. (5,9 %), уран-251,6 млн. (4,9 %), тас көмір-219,3 млн. (4,2 %), табиғи газ — 193,9 млн. (3,8 %), қара металдардың қалдықтары мен сынықтары — 185,4 млн. (3,6 %), мырыш кендері мен концентраттары - 163,8 млн. (3,2 %). Ресей Федерациясынан ҚР-ға импорттың негізгі тауарлары: мұнай өнімдері-673,7 млн. (5,4% үлесімен), жеңіл автомобильдер - 302,3 млн. (2,4 %), кокс және жартылай кокс - 236,7 млн. (1,9 %), табиғи газ — 236,4 млн. (1,9 %), теміржол немесе трамвай жүк вагондары — 196,9 млн. (1,6%), қара металдардан жасалған жіксіз құбырлар, түтіктер және профильдер — 194,5 млн. (1,6 %), шиналар-182,3 млн. (1,5 %), бағалы металдардың кендері мен концентраттары — 169,7 млн. (1,4 %). 2019 жылдың қаңтар—мамыр айларында өзара сауда көлемі 7,2 млрд долларды құрады. (+0,6 %), Ресейдің ҚР-ға импорты 1,9% - ға өсті, Ресей Федерациясына қазақстандық экспорт 2,4% - ға қысқарды. 2019 жылы Қазақстан мен Ресей арасындағы сыртқы сауда көлемі 64,33 млн тонна тасымалданған жүктердің массасы кезінде 19,18 млрд. $ құрады. Оның ішінде Қазақстаннан Ресейге импорт - 5,4 млрд.$. Ресейден Қазақстанға экспорт көлемі 13,78 млрд $ 2021 жылы мемлекеттер арасындағы тауар айналымының өсуі 34% -. құрады. Ресейлік компаниялар Қазақстан экономикасына шамамен 17 миллиард доллар инвестициялады. 2020 жылдың желтоқсан айының соңында Қазақстан мен Ресей азық-түлік тауарларының ортақ нарығын құру туралы келісімге қол қойды, оған сәйкес елдер елдердің сауда-тарату желілерінің өзара іс-қимылын ынталандыруға міндеттенеді. Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін Қазақстан-Ресей қатынастары айтарлықтай нашарлады. Қазақстанның басшылығы, оның ішінде Қазақстанның Сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді де БҰҰ-ға оны айыптағаны үшін дауыс беруден қалыс қалып, Ресей шапқыншылығын айыптаған жоқ, бірақ сонымен бірге олар Ресей мемлекеттерін Донецк Халық Республикасы мен Луганск Халық Республикасы деп танудан бас тартты. Украинаға гуманитарлық көмек жіберуден басқа, қазақстандық әскерилер шығындар мен кадрларды даярлауды арттырды. Ресей ешқашан Солтүстік Қазақстанға, айтарлықтай орыс азшылығы бар аймаққа ерекше қызығушылық танытпаса да, Украинада қолданылған дәл осындай дәлелдер солтүстіктегі орыс ирредентизмін нығайту үшін қолданылуы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Токаевтың Санкт-Петербург Халықаралық экономикалық форумындағы мәлімдемесінен кейін Ресей қазақстандық мұнайды жеткізуді тоқтатты, онда ол Қазақстан КХДР мен ЛНР-ді "квазимемлекеттік құрылымдар" деп санайтынын және оларды мойындамайтынын мәлімдеді. Екінші жағынан, кейбір шиеленістерге қарамастан, Қазақстанның Ресеймен қарым-қатынасы берік және негізінен достық болып қала береді, бұған Тоқаевтың 2022 жылғы қарашада Мәскеуге жасаған сапары дәлел. 2022 жылғы ресейлік жұмылдырудан кейін Қазақстан Украинадағы соғысқа шақырылмау үшін кетіп бара жатқан ресейліктердің үлкен ағынын алды. Президент Тоқаев оның үкіметі "қазіргі үмітсіз жағдайға байланысты" кетіп бара жатқан ресейліктерге көмектеседі және бұл "саяси және гуманитарлық мәселе"деп уәде берді. 2022 жылдың желтоқсанында Қазақстан жұмылдырудан қашқан Ресей азаматын депортациялады. 2023 жылғы қаңтарда Қазақстан визалық ережелерді қатаңдататынын жариялады, бұл ресейліктердің елде болуын қиындатады деп күтілуде. Өзара инвестициялар ҚР Үкіметінің 2017 жылғы 22 тамыздағы № 498 қаулысымен бекітілген Ұлттық инвестициялық стратегияға сәйкес Ресей Федерациясы инвестициялар тарту үшін басым елдер тізіміне енгізілген. Тікелей инвестициялардың жинақталған көлемі 2005 жылдан бастап 2019 жылдың I тоқсанына дейін (ҚР Ұлттық Банкінің деректері бойынша) 3,9 млрд. - ҚР-дан РФ-ға және 13,5 млрд. - Ресей Федерациясынан ҚР-ҒА. Қазақстанда ресейлік капиталдың қатысуымен 9 915 кәсіпорын жұмыс істейді (01.07.2019 ж.жағдай бойынша), бұл ҚР-дағы шетелдік капиталы бар кәсіпорындардың жалпы санының үштен бірінен астамы (37,8%). Қазақстанда "Росатом" мемлекеттік корпорациясы, "Роснефть" ААҚ, "Ресей сбербанкі" жақ, веб, "Мечел" ААҚ, "Лукойл" ҰК ААҚ, "Газпром" ААҚ, Еураз, Орыс мыс компаниясы, "ИНТЕР РАО БЭЖ" ААҚ, "Трансмашхолдинг" ЖАҚ, "Русал" ААҚ белсенді қызмет атқарады", "ТМК" АҚ, "Полиметалл" АҚ, "Северсталь" ААҚ, КАМАЗ, "МХК ЕвроХим" ААҚ, "ЭФКО" және басқа да көптеген компаниялар. Ресей қазақстандық инвесторлардың тікелей инвестициялар ағыны бойынша 3-ші және Қазақстанға тікелей инвестициялар ағыны бойынша 7-ші орында. Ресейлік "Еврохим" компаниясы Қазақстанда минералды тыңайтқыштар өндіретін ірі химиялық кешеннің құрылысын жариялады. Мәскеу инновациялық кәсіпорынға 1 миллиард доллардан астам инвестиция салады, оның пайда болуы 1000-нан астам жаңа жұмыс орнын ашады және республика мен аймақтағы өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Мұнай-газ саласындағы ынтымақтастық Қазақстан Ресейден Қазақстанның солтүстік өңірлеріне газ жеткізу, сондай-ақ Қазақстан арқылы Иранға Ресей газын жеткізу мүмкіндігі туралы келіссөздер жүргізуде. 2023 жылғы қаңтарда елдер 2034 жылғы 1 қаңтарға дейін Атасу – Алашанькоу құбыры арқылы Ресей мұнайының Қазақстан арқылы Қытайға транзиті туралы келісімді ұзартты. Мұнай транзитін ресейлік "Роснефть" компаниясы және қазақстандық "ҚазТрансОйл"компаниясы жүзеге асырады. 2023 жылдың мамыр айының ортасында Қазақстанның энергетика министрі Қазақстанның солтүстік аумақтары арқылы өтетін Ресейден Қытайға газ құбырының бағыты алдын ала белгіленгенін хабарлады. Reuters агенттігінің хабарлауынша, бұл құбыр Батыс санкцияларынан зардап шеккен Ресей Федерациясына Азия аймағында өз газын сатуды арттыруға көмектеседі және сонымен бірге оңтүстіктен басқа Қазақстанның барлық аймақтарын энергия тасымалдаушылармен қамтамасыз етеді. Ресей, Қазақстан және Өзбекстанның үштік газ одағы. 2022 жылғы 28 қарашада Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәскеуге сапары кезінде Владимир Путинмен кездесуде тараптар Ресей, Қазақстан және Өзбекстанның үштік газ одағын құруды талқылады. "Ресей Президентінің Қазақстанмен және Өзбекстанмен ұсынған" үштік газ Одағының" жобасы ішкі және сыртқы нарықтар үшін газды тұтыну мен тасымалдау инфрақұрылымын дамыту мен үйлестіру тетігін құруды көздейді", - деп хабарлады кейінірек баспасөз мәслихатында Ресей президентінің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков. Ресей премьер-Министрі Михаил Мишустинмен жекелеген келіссөздерде Қазақстан Президенті сондай-ақ екі елдің қосымша келісімдерді және тіпті келіссөздерді талап ететін мәселелері бар екенін атап өтті, атап айтқанда, бұл газ саласына қатысты. Сол кезде ол Путин Өзбекстанмен "үшжақты одақ" құру қажеттілігі туралы алғаш рет айтқан болатын. 2023 жылдың қаңтарында "Газпром" және Өзбекстанның Энергетика министрлігі газ саласындағы ынтымақтастық туралы Жол картасына қол қойды. Ташкент бұл құжат техникалық зерттеулер жүргізілгеннен кейін Қазақстан мен Өзбекстан аумақтары арқылы өтетін "Орта Азия - Орталық" газ құбыры бойынша Ресей газының транзитін көздейтінін нақтылады. Ресей СІМ басшысының орынбасары Михаил Галузин мамыр айының соңында газ Одағы жобасының параметрлері пысықталып жатқанын, капитал салымдарының көлемі нақтыланғанын атап өтті. 16 маусымда "Газпром" және "QazaqGaz" өзбекстандық тұтынушыларға ресейлік газ транзитін келісті. Тараптар құжатқа Санкт-Петербург Халықаралық экономикалық форумында (ПМЭФ) қол қойды. Сонымен қатар, тараптар көгілдір отынды экспорттау, өңдеу және тасымалдау бойынша бірлескен жұмысты талқылады. Сондай ақ екі елдің энергетика министрліктері екі ел арасындағы Ресей мұнайын сатып алу және оның көлемін 2033 жылдың соңына қарай 10 млн тоннаға дейін жеткізу жөніндегі уағдаластықтарды ұзартты. 11 тамызда Ресей СІМ экономикалық ынтымақтастық департаментінің директоры Дмитрий Биричевский Ресей, Өзбекстан және Қазақстанның үштік газ одағы басқа елдердің есебінен кеңейтілуі мүмкін деп мәлімдеді. "Біз оған басқа мемлекеттер де қызығушылық танытатынын білеміз. Біз барлық қатысушылардың ұстанымдарын ескере отырып, өзара тиімді және сындарлы болуы тиіс деген түсінікпен осындай ынтымақтастыққа ашықпыз", - деді ол. Өңіраралық ынтымақтастық 2020 жылғы 4 желтоқсанда Ресей мен Қазақстан геология саласындағы ынтымақтастық туралы Меморандумға қол қойды. Білім беру саласындағы ынтымақтастық 2022 жылғы 12 қыркүйекте Алматыда "МИФИ" Ресей Ұлттық ядролық зерттеу университетінің Қазақстандық филиалы ашылды. әл-Фараби. 2023 жылғы 3 сәуірде президент Қасым-Жомарт Тоқаев "Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясының Үкіметі арасындағы Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының филиалдарын және Ресей Федерациясының Қазақстан Республикасындағы жоғары білім беру ұйымдарының филиалдарын құру және олардың жұмыс істеуі туралы келісімді ратификациялау туралы"Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды. Келісімнің негізгі мақсаты-Қазақстан мен Ресейдің жоғары оқу орындарының филиалдарын құру және олардың жұмыс істеуі мәселелерін реттеу. Атап айтқанда, құжат ресейлік жоғары оқу орындарының филиалдарын ашқан кезде лицензия алу қажет болады деп болжайды. Оқыту екі елдің мемлекеттік тілдерінде жүргізілуі мүмкін, ал білім беру бағдарламалары шеңберінде филиалдар орналасқан елдің мемлекеттік тілі мен тарихы міндетті түрде оқытылуы тиіс. Мемлекеттік бақылау және аккредиттеу рәсімдері Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүзеге асырылатын болады. Ал бітіргеннен кейін студенттер екі мемлекеттің дипломдарын алады. ҚР Парламенті Сенатының төрағасы Мәулен Әшімбаевтың ақпараты бойынша 2023 жылға ресейлік жоғары оқу орындарында 60 мыңнан астам қазақстандық студент оқиды. Бұл Қазақстанды Ресей Федерациясындағы шетелдік Оқушылар саны бойынша көшбасшы етеді. 2023 жылғы 3 наурызда Ресей Қазақстанға өтеусіз негізде 11ф647м "Экран-М" ғарыш аппаратын, құрастыру-қорғау блогын және объектілерді сынауға арналған үш жүйені, сондай-ақ құрамдас, қосалқы бөлшектерді, құралдар мен жиынтықтауыштарды меншікке берді. 2023 жылдың тамыз айының басында қазақстандық сайттарда Ресей армиясына кіру үшін 5000 доллардан астам жедел төлем ұсынатын хабарландырулар пайда болды. Бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, хабарландырулар әлеуетті жалдаушыларға Сахалин облысында Ресей армиясына қосылу мүмкіндігін ұсынатын веб-сайтқа апарады. Медициналық және әлеуметтік салалардағы ынтымақтастық 2023 жылғы 22 наурызда Ресей Индустрия және сауда министрлігі "әмбебап дизайн және оңалту технологияларының ресурстық орталығы" ФМАУ Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігінің өкілдерімен ресми жұмыс кездесуін өткізді. Кездесу әлеуметтік-еңбек саласындағы екіжақты ынтымақтастықты дамыту шеңберінде өткізілді. Жұмыс сапары барысында Қазақстаннан келген әріптестер медициналық-әлеуметтік сараптаманы және мүгедек адамдарды әлеуметтік оңалтуды жетілдірудің ресейлік тәжірибесімен танысты. Мұндай жұмыс Ресей нарығының оңалту бағытындағы тауарларға деген сұранысын болжауға көмектеседі. Сонымен қатар, мекеме сарапшылары бейінді ұлттық техникалық стандарттарды әзірлеуге қатысады, ОТҚ өндірісіне, сипаттамалары мен сапасына қойылатын талаптарды анықтауға көмектеседі. Сонымен қатар, кездесу қонақтары аппараттық қуаттармен және "РЦУД және РТ"фгау жасанды интеллект зертханасы қызметінің негізгі бағыттарымен таныстырылды. Өз кезегінде, Қазақстан Республикасынан келген әріптестер мамандандырылған оңалту орталықтарында мүгедектер мен мүмкіндігі шектеулі азаматтарды оңалту жүйесі туралы өз құзыреттері мен жұмыс тәжірибесімен бөлісті. Қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық 2023 жылғы 3 қаңтарда ҰҚК және Қазақстан ІІМ ФСБ және Ресей ІІМ-мен бірлесіп Байқоңыр қаласында болжамды қоғамдық қауіпті ОПГ қызметінің жолын кесу бойынша бірлескен арнайы операция өткізді, оған екі мемлекеттің азаматтары кірді. Сол кезде күзетшілер ұсталғандардың бір мезгілде Астана, Қызылорда және Қонаевта өткенін хабарлады. Барлығы 18 болжамды ОПГ көшбасшылары мен белсенді мүшелері ұсталды. 2023 жылғы 17 наурызда Қазақстанның Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК), Республика ІІМ және Ресей ФСБ Қазақстанның үш қаласында бірлескен арнайы операция өткізді. Ведомство хабарлағандай, қылмыстық әрекеттің болжамды көшбасшылары мен қатысушылары ұсталды. "Жыл басынан бері ҰҚК және Қазақстан ІІМ Ресейдің ФСБ-мен бірлесіп Байқоңыр мен Қызылорда облысындағы криминогендік жағдайды сауықтыру бойынша іс-шараларды жүзеге асыруда. Осылайша, қаңтар айында екі елдің арнайы және құқық қорғау органдары Қазақстан мен Ресей азаматтары қатысқан қоғамдық қауіпті қылмыстық топтың қызметін тоқтатты", - делінген ҰҚК хабарламасында. Көлік саласындағы ынтымақтастық Қазақстан басшысы Қасымжомарт Тоқаев Қазақстан аумағы арқылы РФ мен Иран арасындағы темір жол арқылы жылдам жүк тасымалын іске қосуды ұйымдастыруды ұсынды. Ол ЕАЭО интеграциясы мен дамуы үшін жаңа халықаралық көлік тармақтарын құру қажеттігін атап өтті. Жоғары жылдамдықты теміржол жүк тасымалын іске қосу үшін Тоқаев "Солтүстік-Оңтүстік" дәлізінің инфрақұрылымын пайдалануды, ал Оңтүстік Орал астанасында жүк шоғырландыру орталығын ұйымдастыруды ұсынады. Елшіліктер Қазақстанда Ресейдің өкілдігі бар: * Астана (Елшілік) * Алматы (Бас консулдық) * Орал (Консулдық) * Өскемен (Консулдық) Ресейде Қазақстанның өкілдігі бар: * Мәскеу (Елшілік) * Санкт-Петербург (Бас консулдық) * Қазан (Бас консулдық) * Омбы (Консулдық) * Астрахань (Консулдық) * Екатеринбург (Бас консулдық) Тағы қараңыз * Қазақстан-Ресей шекарасы * Ресейдегі қазақтар * Қазақстандағы орыстар * Ресейдің Қазақстандағы елшілігі Дереккөздер