kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Изохрона

Изохрона - 1. Сейсмикалық толқындардың теңдес уакыт аралығында келіп жеткен нүктелерін бір-бірімен жалғайтын сызықтар. 2. Радиологиялық тәсілдер көмегімен анықталған тау жыныстары көнелігінің теңдес мөлшерлерін белгілейтін нүктелерді өзара жалғастыру нәтижесінде нақты жержылнама тұрғысынан алынатын түзу сызық. Дереккөздер
Жер геологиясын ғарыштан зерттеу

Жер геологиясын ғарыштан зерттеу - геологиялық және геофизикалық деректерді автоматты ғарыш аппараттары, жасанды жерсеріктері, адам басқарган ғарыш кемелері және орбиталдық бекеттер көмегімен алу және өңдеу, сол сияқты осы мағлұматтарды Жердің құрылыс және даму заңдылықтарын ұғыну, пайдалы қазба кендерін іздестіру, жаһандық және аймақтық құрылымдарды зерттеу, геологиялық карталау, бүгінгі таңда етек алған физикалық-геологиялық процестерді бағдарлау т. с. с. келелі мәселелерді шешуге кеңінен қолдану. Дереккөздер
Лай

Лай - су қоймаларының түпкі өңіріне шоғырланған ұсақ түйіршікті сумен қаныққан тұнба және құрамының 30-50%-ы 0,01 мм ұсақ бөлшектерден тұратын теңіз тұнбасы.Табиғи жағдайда аққыш қасиеттерді иемденген лайларды кептірген жағдайда олар қатты жыныстарға айналады. Лай тұнба жыныстардың көпшілігінің бастапқы қалыптасу сатысы. Табиғи жағдайда аққыш, кепкен кезде қатты денеге тән қасиеттерге ие болады. Түрлері * Теңіздік лай. * Құрлықтық (көлдік, батпақтық) лай. Жіктелуі Генезисі бойынша: * терригенді (лайлы); * биогенді (диатомды, глобигеринді); * хемогенді (карбонатты); * вулканогенді. Құрамы Түйір өлшемдік құрамы бойынша: * ұсақ құмайтты; * құмайтпелитті; * пелитті. Тағы қараңыз * Терриген шөгінділер * Биогендік заттар * Хемогендік шөгінділер * Вулканогендік-кремнийлі шөгінділер Дереккөздер
Тектоникалық режим инверсиясы

Тектоникалық режим инверсиясы - геосинклинальдық даму заңдылығының өте маңызды қағидаларының бірі; бұл қағидаға сәйкес, геосинклинальды иіндіойыстар (прогиб) өңірі бірте-бірте көтеріле отырып міндетті түрде дөңес құрылымдарға айналуға, және де бұл процесс геосинклинальды құрылымның түрлі-түрлі сапалық өзгерістерге ұшырауымен (қатпарлану, метаморфтық өзгерістерге ұшырау, интрузия шоғырларының кірігуі т. с. с.) сабақтаса өрбуге тиіс. Дереккөздер
Бірегейлену

Бірегейлену - жекелену процесіне қарама-қарсы, бірақ осы процеспен тектік тұрғыдан байланысты құбылыс: жіктеліп-дараланған түрбөлшектер (компонент) әдетте іле-шала механикалық тұрғыдан араласып қана қоймайды, бір-бірімен әрекеттесе отырып бірегейленеді; нақ осы құбылыс бірегейлену деп аталады. Дереккөздер
Сіңбелену

Сіңбелену - атмосфералық және жерүсті суларының әртүрлі капиллярлы, субкапиллярлы кеуектер мен жарықшақтар арқылы топырақ пен тау жыныстарына ену процесі. Грунтқа сіңіскен судың бүкіл жауын-шашын суына қатынас мөлшері (процентпен берілген) сіңбелену коэффициенті деп аталады. Дереккөздер
Ергеқұрылым

Ергеқұрылым - өте күрделі түрде қатпарланған, аймақтық метаморфизм мен граниттелу деңгейлері де өте жоғары дәрежедегі қатпарлы таулы өңірлердің негізін (іргетасын) құрайтын ауқымды құрылым. Мұндай құрылымдар көбінесе супрақұрылым деп аталатын беткі құрылыммен көмкерілген түрде ұшырасады. Дереккөздер
Кірінді

Кірінді - петрологияда: магмалардың, өзге де балқымалардың шөгінді жыныстар түзетін қат-қабаттардың аралықтарына (қат-қабатты кірінді) немесе осы қабаттарды тілгілеп өтетін жарықтар бойына кірігуі. Дереккөздер
Иондану

Иондану — электрлік бейтарап атомдар мен молекулалардың оң және теріс зарядталған иондарға айналу процесі; химиялық әрекеттесу барысында, заттарды қыздырған жағдайда, күшті электр өрістері, жарық сәулелері немесе басқа да сәулелер әсерінен жүзеге асуы мүмкін. Заттар өздерінің үш түрлі жағдайында да, яғни қатты, сұйық және газ күйінде иондана алады. Заттардың иондану дәрежесі олардың табиғатына, температурасына, сәулелер түріндегі энергия мөлшеріне т. б. жайттарға байланысты. Радиометрлік аспаптардың көпшілігі нақ осы заттардың иондану қабілетіне негізделіп жасалған. Дереккөздер
Құбыр қисаюы

Құбыр қисаюы - бұрғылау құбырының алғашқы белгіленген бағыттан ауытқуы; жазық бағыттағысы — ауытқу азимуты, ал тік бағыттағысы — зенитті қисаю деп аталады. Құбыр қисаюының мөлшері (ауытқу бұрышы) инклинометр деп аталатын аспаппен өлшенеді. Дереккөздер
Бұрғылау құбырын геофизикалық зерттеулер

Бұрғылау құбырын геофизикалық зерттеулер - бұрғылау құбыры тесіп өткен қимаға тән тау жыныстары мен пайдалы қазбалардың физикалық қасиеттерін зерттеу жиынтығы. Бұл зерттеулер әдетте үш түрлі мақсатты көздейді: 1) тау жыныстарының, мұнай және газ қабаттарының, рудалардың көмірдің басқа да пайдалы қазба түрлерінің физикалық сипаттарына тән айырмашылықтарды салыстыра зерттеу нәтижесінде құбыр қимасындағы кен қабаттарын оқшаулау, яғни каротаж жұмыстары; 2) бұрғылау құбырының техникалық жағдайын анықтау; 3) тереңдіктерден үлгілер алу. Дереккөздер
Тау жынысы түйіршіктерінің бір-біріне үйкеле өзгеруі

Тау жынысы түйіршіктерінің бір-біріне үйкеле өзгеруі - тау жыныстары түйіршіктері мен кесектерінің су немесе ауа қабатындағы қозғалыстарынан, яғни бір-бірімен үйкелісінен және қақтығысынан туындайтын өзгерістер; бұл процесс түйіршіктің (кесектің) алғашқы пішінін өзгертуге, мөлшерін (салмағын) азайтуға, жұмырлану дәрежесін арттыруға себепші. Дереккөздер
Кларк

Кларк — салмақ мөлшерімен немесе атомдар санымен, процентпен т. б. бірліктермен елшенетін жекелеген химиялық элементтердің жер қыртысындағы, литосферадағы, атмосферадағы, тірі организмдердегі немесе басқа да ірі-ірі геохимиялық ортадағы орташа мөлшерін көрсететін тұрақты сан (константа). ТМД елдерінде және басқа кейбір елдерде Кларктар көбінесе процентпен, салмақ немесе атом мөлшерімен өрнектелсе, АК,ТТТ-та және Еуропа елдерінің кейбіреулерінде бұл өлшем элементтің кремнийге шаққандағы кларк салмағымен немесе әрбір миллион тоннадағы грамм мөлшерімен (г/т) өрнектеледі . Дереккөздер
Пайдалы қазба қорларын жүйелеу

Пайдалы қазба қорларын жүйелеу – нақтылы кен орындарындағы пайдалы қазба корларын топтар мен категорияларға жіктеу принципі. Кен қоры екі топқа бөлінеді: кәделі қор және тастанды қор. Кәделі қор — өндіріп алуы экономикалық тұрғыдан тиімді, ал тастанды — тиімсіз қор. Алайда, қазіргі сәттегі тастанды кор келешекте кәделі қорға айналуы әбден ықтимал. Өзінің зерттелу дәрежесіне орай, кен қоры төрт категорияға жіктеледі: А, В, С, және С2. Алғашқы үш категорияға жататын кен қоры тау-кен өндірісін жедел жобалау және жасақтау істеріне негіз болып табылатын болса, С2 категориясы кеннің жақын кезеңдегі келешегі іспетті. Кейде кеннің болжамды немесе геологиялық қоры деген жалпылама түсінік те қолданылады . Дереккөздер
Пайдалы қазба кендерін тектік түрғыдан жүйелеу

Пайдалы қазба кендерін тектік түрғыдан жүйелеу - кенді оның тегі, яғни пайдалы қазба түрінің жаралау тегі мен геологиялық және физакалық-химиялық жағдайы тұрғысынан жүйелеу принципі. Бұл жүйеге сәйкес кен орындары ірі-ірі екі топқа — эндотекті (гипотекті) және экзотекті кендер тобына жіктеледі. Эндотекті кендер планетамыздың ішкі өңіріндегі, яки терең қойнауларындағы энергиялар, ал экзотекті кендер жер бетінің сырт күштерден (мәселен, күннен) алған энергиясы есебінен қалыптасады. Эндотекті кендер өз кезегінде магматекті (магмалар әрекеті әсерінен қалыптасқан) және метаморфтекті (өзгеірстер есебінен қалыптасқан) кендер болып екі топқа бөлінеді. Магматекті кендер сегрегациялық ликвациялық және магмаізді кендер болып үш түрге, метаморфтекті кендер метаморфтанған және метаморфты кендер болып екі түрге, ал экзотекті кендер түйіртпек, қалдық және сүзбелі кендер болып үш түрге бөлінеді . Дереккөздер
Ылғалды климат

Ылғалды климат – ылғалдылықтың өте мол мөлшерімен сипатталатын аймақтар климаты. Ылғалдың молдығы мұндай аймақтардағы езен тораптарын қалыптастыруға эсер өтеді. Экватор аймақтары және тропикалық өңірлердің олармен жапсарлас бөліктері, сол сияқты оңтүстік және солтүстік қоңыржай аймақтар Ы. К. белдеуін құрайды . Дереккөздер
Ызғарлы климат

Ызғарлы климат – жылдың салкын кездерінде жауған қар мөлшері айын жылы уақытында еріп немесе буланып үлгерген ылғал мөлшернен көбірек шамамен өлшенетін аймақтар климаты; жылдар бойы жинақталып, жаныштала тығыздалған қар түйіршіктері мұздар мен мұздықтарға айналады. Ы. К. полярлы аймақтардың арктикалық белдеулеріне және биік таулардың қарлы деңгейінен жоғары орналасқан бөліктеріне тән . Дереккөздер
Кокстау

Кокстау — наубайланғыш тас көмірді немесе кокс шихтасын ауасыз ортада 800°С температура жағдайында қыздыру шараларымен анықталатын өндірістік процесс. Бұл процесс нәтижесінде байырғы кокс және тас көмірдің басқа да кұнды өнімдері, мәселен, тас көмір шайыры, шикі бензол, кокс газы т. с. с. алынады . Дереккөздер
Теңдестіру

Теңдестіру – геоморфологияда: бірінші аймақта тау жыныстарының мұжылуы, ал екіншісінде осы мұжылған түйіртпектер мен кесектердің қайтадан түзілуі жузеге асуы салдарынан тектоникалық қозғалыс нәтижелерінің тенесуі, яғни бұрынғы көмпимелер орныңда мұжылу жазықтығының ал бұрынғы ойыстар өңірінде түзілім жазықтығының пайда болуы . Кристалл оптикасында: кристалдағы сәуле өту айырмасының микроскоп тендестіргішіндегі сәуле өту айырмасымен тенескен шағы; бұл сәтте микроскоппен зерттеліп жатқан минерал кристалы қара түске боялады. Дереккөздер
Тау жыныстарының көнбістігі

Тау жыныстарының көнбістігі – кейбір тау жыныстары қабаттарының өздері созылмалы деформацияға өте аз дәрежеде ұшырай отырып, өзімен орайлас қабаттарды қысымның біршама мол мөлшерімен қамтамасыз ету қабілеті; мұндай тау жыныстары көнбіс жыныстар деп аталады . Дереккөздер
Интрузивті (немесе эффузивті) кешен

Интрузивті (немесе эффузивті) кешен – бір ғана магма ошағы есебінен қалыптасқан түрлі құрамды (асанегізді жыныстардан бастап қышқыл жыныстарға дейін) интрузивті (немесе эффузивті) жыныстардың толық жиынтығы; бұл жиынтыққа кіретін магмалық жыныстар тектес жыныстар ретінде тектоникалық кұрылым өңірінің 5—4139 нақтылы аудандарында ғана ұшырасуы және геологиялық көнелігі тұрғысынан төтелес болуы шарт . Дереккөздер
Рудалы кешен

Рудалы кешен – қозғалмалы белдемдер дамуының нақтылы сатысына тәуелді, нақтылы магмалық кешенмен тектік немесе паратектік байланыста қалыптасқан рудалы кендер тобы . Құрылымдық-формациялық кешен – геологиялық құрылымдардың арнаулы түрлерінің дамуы барысында нақтылы тектоникалық режим мен физикалық-географиялық жағдайларға орай қалыптасуына байланысты тек өзіне тән құрам және құрылым ерекшеліктерімен сипатталатын шөгінді және жанартаутекті жыныстарды біріктіретін, негізінен қатпарлы аймақтар өңірінде ұшырасатын геологиялық формациялар тобы. Дереккөздер
Түрбөлшек

Түрбөлшек – бір нәрсенің құрам-бөлшегі. Мәселен, геологиялық формацияның Т.-тері жекелеген тау жыныстары, әрбір тау жынысының Т.-тері минералдар, минералдардың Т.-тері химиялық элементтер т. с. с . Дереккөздер
Конвергентті қосақ

Конвергентті қосақ – тангенциальды қозғалыстардың шеткі аймақтардан орталық өңірге қарай жылжуы нәтижәсінде қалыптасқан қатпарлы егіз жүйенің (әдетте миогиосинклинальдар) бір-бірімен тоқайласу пішіні . Термин авторы Обуэнның, тошпылауынша, бұл жағдайдағы кұрылымдар табиғаты ортаға тарткыш егізпішінмен (симметрия) сипатталады, К. Қ.-тын дивергентті қосақтан айырмашылығы да осында. Дереккөздер
Көпшік тұрқылас лава

Көпшік тұрқылас лава— су түбіне төгілген яки лай тұнбаларына кіріккен лавалар есебінен қалыптасқан эффузивті жыныстар; бұлардың сырт пішіні бір-біріне жапсарласа дөңкиген көпшік тұрқылас немесе шар тектес денелер жүйесін құрайды; әрбір "көпшіктің" ішкі кұрылысы концентрлі болып келеді, ал олардың сыртқы өңірі кеуек пішінді немесе шыны тектес қабатшамен қапталған. Синонимдері — шар тектес лава; пиллоу-лава. Дереккөздер
Лантаоидтар

Лантаоидтар — Менделеев жүйесіндегі лантанды (рет нөмірі 57) және одан кейінгі 14 элементті (58—71 номірлер) біріктіретін жалпылама атау.. Барлық Лантаоидтардың химиялық құрамы бір-біріне ұқсас келеді. Лантаоидтар тобына жататын элемент өкілдері өздерінің, дара күйінде ауада ете тез тотығатын металдар болып табылады. Синонимі — сирекжерлі элементтер. Дереккөздер
Лейко

Лейко — кейбір магмалық жыныстар атауының алдыңғы жағына жалғанатын қосымша. .Бұл қосымша жалғанған атау аталмыш жыныстың негізінен алғанда түссіз минералдардан (дала шпаттары, кварц т. с. с.) тұратындығын көрсетеді. Дереккөздер
Лерцолит

Лерцолит — ромбалы және моноклинді пироксендердің өзгермелі мөлшерінен және оливеннен тұратын хромшпинелидтер мен магнетит қоспаларын кіріктіретін асанегізді тау жынысы, перидотиттің бір түрі.. Дереккөздер
Ұшпа заттар

Ұшпа заттар — қызған көмірден бөлініп шығатын заттар. Ұшпа заттар құрамына ылғал көмірдің органикалық ұшпа бөлігі, кейбір минералдардың ішінара ыдырайтын бөліктері кіреді. Ұшпа заттардың шығымы коңыр көмірлерден таскөмірге және одан әрі антрацитқа қарай 50-ден 2 процентке дейін азаяды. . Дереккөздер
Ликвиция

Ликвиция — петрологияда: температура аның төмендеуі барысында магманың бір-бірімен араласпайтын екі түрлі балқымаға жіктелуі, мұндай жайттар металлургиялық процестерде жиі ұшырасатыны белгілі.. Дереккөздер
Лимнограф

Лимнограф— жер бетіндегі су алаптарына, құдықтарға, құбырларға т. с. с. қазындыларга тән су деңгейінің өзгерістерін (тербелістерін) қадағалай отырып, осы өзгерістер ерекшелігін сипаттайтын қисық сызықтарды өзі жазып отыратын аспап.. Дереккөздер
Қарлы деңгей

Қарлы деңгей— қатты зат түріндегі жауын-шашынның (қар, бұршақ т. с. с.) жылдық мөлшері мен сол мерзім ішіндегі еріген қар (мұз) мөлшерінің, тепе-теңдігімен сипатталатын жер шарының әртүрлі аймақтарында әртүрлі биіктіктерге сәйкес келетін шартты деңгей. .Таулы өңірлердегі Қ. Д. мұздықтардың қалыптасу және абляцияга ұшырау аймақтарыньга, шекарасы ролін атқарады. Соз болып отырган ұгым хакында қарлы шекара деген соз тіркесі де жні колданылады. Дереккөздер
Грунттың жабысқақтығы

Грунттың жабысқақтығы — грунттардың өзге заттарға жабысу қабілеті; әсіресе сазды жыныстарға тән; аймақтың өткелдік мүмкіндігін аныктауда, жол құрылысы жұмыстарын жургізуде Г. Ж.-н анықтау үлкен рөл аткарады; кг/см2 өлшемімен кескінделеді (грунтка жабысқан затты одан ажыратып алуға жұмсалатын күш мөлшері).. Дереккөздер
Можино линия

Мажино линиясы (Maginot Line), 1999-36 жылдары Германия, Люксембург және ішінара Бельгия шегарасында орнатылған ұзақ уақытқа бекітілген франция жүйесі.. Оның негізін құраған А.Мажиноның есімімен байланысты аталды. Қорғаныс ретінде жалпақ қабатты бетон бункерлермен жасалған, ауыр артиллериямен жабдықталған. Ол жерде тұрғын үйлер, қоймалар және жер асты теміржол бойы орналасты. 1940 жылдың мамыр айында герман әскерлері басып өткеннен кейін, ол франко-бельгия шегарасына келіп тірелді. 10 мамырда немістер Сомма өзені арқылы асып, 12 мамырда бекіністің тірелген жеріне дейін солтүстік жағынан соққы беріп Бельгияға басып кіреді. Мұның нәтижесінде, оның барлық ұзақ уақыт бойы тұрған құрылысы жарамсыз қалды. Дереккөздер
Мажорелль Луи

Мажорелль Луи (1859 жылы, Туль, Франция – 1926 жылы, Нанси), француз суретшісі, жиһазшысы, жиһаз жасаушының (қымбат үй жиһаздарын жасайтын шебер) баласы. Кескіндемен айналысқан және Ж.Ф. Милле атындағы әсемдік өнерлер мектебінде оқыған. 1879 жылы әкесі дүниеден өткеннен кейін отбасылық шеберхананы қолына алу мақсатында үйіне оралады. 18 ғасырдағы өндіріс бұйымдарынан бастап АР НУВО стиліндегі бұйымдарға дейін ізденіп, өнердің көптеген баспалдақтарынан өтті. Оның жетекші өкілдерінің бірі болды. Оның жұмысына ар нуво стиліндегі фурнитурасы қоламен безендірілген, жылтыратылған ағашқа ағып тұрған бағытты салу тән.. Дереккөздер
Көпшілікке қатысты (салыстырмалы) мажоритарлық жүйе

Көпшілікке қатысты (салыстырмалы) мажоритарлық жүйе (plurality system), сайлау кезінде берілген дауыстардың нәтижелерін анықтайтын жүйе. . Мұнда көп дауыс жинаған кандидат сайланады. Көпшілікке қатысты мажоритарлық жүйенің ерекшелігі үміткер сайлаушылардың көпшілік даусын алуы қажет. Бұл жүйе бойынша кандидаттар қоғамдық орындарда жұмыс жасайды. Бұл жүйеде жеңімпазды анықтау үшін сайлау қайта өткізілмейді. Екі партиялық жүйеде үшінші партияға берілген дауыстар сайлаушылардың нәтижелерін анықтауға әсері күшті болмайды. Дереккөздер
Мазарини Джулио

Мазарини Джулио (шын есімі Джулио Раймондо Мазарини; ) (14 шілде 1602 жыл, Абруцци, Неаполитандық корольдық – 9 наурыз 1661 жыл, Венсен, Франция) — кардинал, француздың мемлекеттік қайраткері.. 1627–1634 жылдары Папа дипломатиялық қызметінің мүшесі. Франция мен Испания арасында мантуандық мұра үшін жүргізілген Соғысты тоқтату мақсатында келіссөздер жүргізген. 1634–1636 жылдары Кардинал де Ришельені ізгі тұтушы ретінде Франция сарайында папалық нунция болып қызмет етті. Папалық сарайда Францияның мүддесін қорғаған, кейін франция королдығының қызметіне ауысты. 1639 жылы франция елінің құзырындағы азамат болды, 1641 жылы кардинал мәртебесі (сан) атағын алды. 1624 жылы Ришелье және 1643 жылы королева Аустриялық Аннамен бірге XIII Луи қайтыс болғаннан кейін, XIV Луи кезінде регент болып отырды, сондай-ақ Францияның мемлекетінің алғашқы министрі болып сайланды. Мазарини Джулио жас Луидің білімін дамытумен айналысты. Жас корольдің кезінде ықпалды, беделді кеңесшілердің бірі ретінде талантты мемлекеттік шенеуліктерді таңдауға көмектесті. Мазаринидің ішкі саясаты Еуропаға Францияның басымдығын көрсетті, себебі оның саясаты арқылы 1648 жылы Вестфалдық ынтымақ және 1659 жылғы Пиренейлік келісімшарт тиімді бектілді. Болашақ өнердің жанашыры ретінде бейнелеу өнері Академиясының (кескіндеме және сәулетшілік) негізін салды, кітапқа мол үлкен кітапханасы болды. Дереккөздер
Мазда Мотор

Мазда Мотор (Mazda Motor Corp.), көлік өндіретін жапондық серіктестік. . 1920 жылы негізі қаланды. Бұл кезде көліктер байқау жүргізу ретінде өндіріліп, серіктестік Toyo Kogyo Co деп аталды. 1927 жылдан бастап 1984 жылға дейін Mazda Motor Corp деп аталғаннан кейін, 1931 жылдарда жүк көліктерін өндіре бастады. Сондай-ақ екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық қарулы күштерді қамтамасыз етіп отырды. Хиросимадағы атомдық бомба жарылған уақытта оның зауытын төбе жауып тұрғандықтан аман қалды. 1960 жылдан бастап көліктерді өндіру басталып, АҚШ-қа сатыла бастады. 1970 жылдардан бастап Жапониядағы ірі көлік өндірушілердің бірі болды. Mazda «Форд Моторды» көлік құралдары мен негізгі бөлшектермен қамтамасыз етеді. Ал 21 ғасырдың басында Ford Mazda-ның біраз акциясын өзіне сатып алды. Оның штаб-квартирасы Хиросимада. Дереккөздер
Мазер Лод

Мазер Лод (Аналар Елді Мекені) (Mother Lode Country) АҚШ-тағы «алтын безгек»-тің бұрынғы белдеуі. . Ол Калифорния орталығындағы Сьерра-Невада тау бөктерінде орналасқан. Ені бірнеше км. алып жатыр, ұзындығы 240 км. «Алтын безгек» 1848 жылы Дж.Саттердің орманында алтынның пайда болған кезінен басталады. «Аналар Мекені» термині алтын іздейтін адамдардың сенімін жоғалтпауды білдіреді. Негізгі пайда болған жерінен алтынды өндеумен және үкіметтің бағаны бақылауымен байланысты жұмыс тоқтатылды. Бұл мекенде жын-шайтандар лагері мен алтынды іздейтін адамдардың қаласы орныққан. Дереккөздер
Мазия Дэниэл

Мазия Дэниэл (Mazia, Daniel) (18 желтоқсан, 1912 жылы Скрэнтон штаты Пенсильвания, АҚШ–9 маусым 1996 жылы, Монтеррей, (Калифорния), американың цитологы. . Пенсильвания университетінде философия докторы дәрежесін алған. Жасушаның көбеюінің әртүрлі аспектісін және митоз бен оның реттелуін зерттеген. Оның ашқан әйгілі жаңалығы – жасушалардың бөлінуіне жауапты құрылымның ажырауы (Катсума Данмен (Katsuma Dan) бірге) (1905-96) 1951 жылдарда). Дереккөздер
Тадеуш Мазовецкий

Мазовецкий Тадеуш (Mazowiecki, Tadeusz) (18 сәуір, 1927 жылы туған, Плоцк. Польша - 28 қазан 2013, Варшава), польшаның саяси және мемлекеттік қайраткері. . Құқық саласында оқыған. 1958-81 жылдары айсайын шығатын Wie тәуелсіз, католиктіктің редакторы әрі ұйымдастырушысы. «Солидарность» тәуелсіз кәсіподақ бірлестігінің бас кеңесшісі. [1981 жылы бірлестік газетінің редакторы. Бұл кезде оның басшысы Лех Валенс болатын. 1989 жылғы ұлттық сайлаудан кейін, 1990 жылдан бастап Демократиялық униидің («Солидарность» және Коммунистік партияның өкілдері) басшысы болды. Ол нарықтық экономиканы дамыту үшін радикалды экономикалық реформаны ұйымдастырды. Бұл Польшада тұтынушылар нарығын тұрақтандыруға және экспорттың көбеюіне тиімді болды, алайда жұмыссыздық өсімін тоқтата алдмады. 1990 жылы президент сайлауынан жеңіліп қалды, 1991 жылы премьер-министр. Дереккөздер
Мазолино

Мазолино (шын аты Томмазо ди Кристофоро Фини) (Masolino Tommaso di Critoforo Fini) (1383, Паникале, Романья – 1440-47 болуы мүмкін, Флоренция), итальяндық суретші. . Ол Тоскан өңірінен шыққан, оның інісі Мазаччо да осы жерде туған. Екеуінің жұмысы тығыз байланысты. Екеуі де Флоренциядағы Бранкаччи шіркеуі Санта-Мария дель Кармине капелласы үшін фрескада (ғимарат қабырғасындағы сурет) жұмыс жасады. Мазолино орындаған кейбір бөліктерде Мазаччоның әсері болды. Мазаччо дүниеден өткеннен кейін, суретші ерте кезден бастап сәндік готикалық стильге оралады. Дереккөздер
Мазохизм

Мазохизм — психосексуалдық тұрғыда өзін қор көру мен қорлатуға құштарлық. . Ерекшелігі Мұнда индивид өзіне қорлық жасалғанда немесе ауыр соққы алғанда эротикалық әлсіздік алады, қорланудан ләззаттану бейіміне ие болады. Мысалы Франц Кафка айтқандай мазохизм дертіне ұшырағандар "Өзін сабап жатқан иесінің қолындағы қамшыны тартып алып, өзін өзі сабайды". Тұрмыста, кейбір әйелдер қарсы жақтың көңілсіз болуын туғызғуға құштар, немесе қарапайым істі өзін күйрететін деңгейге дейін ұлғайтуға бейім болады. Мұны әдетте сәтсіздікке бейім психологиялық кедергі, немесе мазохизмдік кедергі деп атайды. Жыныс тұрмыста Таяқ жегісі келушілдік, байлау, қорлау секілді амалдарды жасатып, жыныстық қанағаттануға талпынатын азғындаған психологиялық ауытқулар дәл осы мазохистік жыныстық жаңылысу деуге болады. Сөз төркіні Бұл термин ХІХ ғасырдағы Австрияжазушысы Леопольда фон Захер-Мазох (Leopold Ritter von Sacher-Masoch) есімімен байланысты. Мазох шығармаларында (Әйгілі шығармасы «Тон киген Венера» Venus in Furs) сексуалдықты сипаттай отырып, ауызша және физикалық қорлықтан ләззат алушының жан дүние шындығы сипатталады. Өзіне тиетін соққының белгілі бір ләззаты болады. Әдетте мазохист өзі ізденіп, белгілі бір деңгейге дейін бақылайды. Мазохистік және садистік белгілер ортақ белгіге негізделеді. Дереккөздер
Мазурлық көл

Мазурлық көл (поозерье) (Masurian Lakeland), Польшаның солтүстік-шығыс жерінде 2000 көлі бар өңір. . Висла өзенінің сағасынан басталып, польша-белорус шекарасына дейін шығысқа қарай 290 км. созылып жатыр. Ауқымы 52000 км². Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары шайқас алаңы болды, мұнда 1914-15 жылдары орыс әскерлері жеңілген болатын. 1945 жылы КСРО-ға қайтып кетеді. Потсдам конференциясының шешіміне сәйкес кейінірек Польшаға қайтарылды. Дереккөздер
Маис

Маис (Corn isiands, исп.Islas del Maiz) Кариб теңізі, Маис-Гранде мен Маис-Пекеньядағы екі кішкентай түбек. . Никарагуа жағасынан 64 км. қашықтықта жатыр. 1916-71 жылдары АҚШ-та әскери-теңіз базасы ретінде қолданылды. Мұнда копра (кокс жаңғағының дәні), кокос майы, омар (теңіз шаяны), асшаян өндіріледі. Маис-Гранде түбегі – туризм болып табылады. Дереккөздер
Майами

Майами — АҚШ-тың оңтүстік-шығыс Флорида штатындағы 362 479 тұрғыны (2000) бар қала.. Бұл АҚШ-тың континентті штаттарындағы ірі қалалардың ішіндегі оңтүстігіне жатады. Жағажай ұзындығы 11 км. 1567 жылы бұл жерде испандық миссия құрылғанымен, 1835 жылға дейін тұрақты қоныс болмады. Бұл кезде американдықтар Батысқа семинолдарды көшіру үшін Форт-Далласты салды. 1896 жылы темір жол жүргізіліп, мұндағы жағдай жақсы дамыды, осы жылы Майами құрылды. 1926-1935 жылдары қала дауылдан қираған болатын. 1959 жылы қаланың шетіне кубалық босқындар (бүгін де 300 000 жуық) қоныстанады да, «Кішкентай Гавананы» құрады. Бұл қала ірі курорт пен демалыс орталығы болып саналады. Оның кемежайынан теңіз саяхатына әлемдегі ең көп кеме шығады. Қаржы орталығы болып табылады. Майами университеті мен Халықаралық Флорида университетін қосқанда жоғарғы оқу орындары бар. Дереккөздер
Майами Бич

Майами Бич (Miami Beacһ) АҚШ қаласы. . 2000 жылғы санақ бойынша 87 933 тұрғыны бар. Флорида штатының оңтүстікшығысында, Майамиге қарсы Бискейн шығанағындағы түбекте орналасқан. 1912 жылға дейін мангр сазы болды. Джон С.Коллинз бен Карл Ф.Фишер шығанақ арқылы көпір салып, сол жерді игере бастайды. Түбек құрғату жұмыстарын жүргізгенде барып пайда болды. Ауқымы 19 км², алаңдар 13 км. созылып жатыр. 1915 жылы салынған қала көптеген шараларды ұйымдастыратын және жақсы курорт орталығы болып табылады. Бірнеше көпірлер мен бөгеттер Майами қаласымен қосылады және Ар деко стиліндегі ғимараттарымен әйгілі. Дереккөздер
Майбридж Идвирд

Майбридж Идвирд (шын есімі Эдуард Джеймс Маггеридж) (Muymbridge, Eadweard; Edward James Muggeridge) (9 сәуір. 1830 жылы, Кингстон на Темзе, Суррей, Англия – 8 мамыр 1904, сонда), ағылшын философы. . Жас кезінде АҚШ-тан Англияға қоныс аударған. 1868 жылы Йосемитскі алқабы суреттерімен белгілі болды. Шауып бара жатқан ат төрт аяғын бірден көтеретіні белгілі. Осы көріністі қалай түсіретінін тексеру мақсатында Л.Стенфорд оған шауып бара жатқан аттың суретін салуды тапсырады. Осы тәжірибені сәтті жүргізу үшін Майбридж он екі және жиырма төрт фотоаппараттан арнайы конструкция құрастырады. 1877 жылы Стенфордтың болжамы дәлелденеді.Жануарлардың қозғалысы туралы лекция оқыды және кино жобаларға оларды зоопраксископ (zoopraxisсоре) арқылы безендіріп негізін қалады. Оның жұмыстарындағы адамның қозғалысы (1884-87 жылдардағы) көптеген ғалымдардың зерттеулері мен суретшілердің шығармашылығына әсер етті. Дереккөздер
Майер Адольф

Майер Адольф (Meyer, Adolf) (13 қыркүйек, 1866, Нидервенинген, Швейцария – 17 наурыз 1950 жыл, Балтимор, Мэриленд штаты, АҚШ) Швейцарлық тектен шыққан американдық психиатр. . 1910-41 жылдары Джон Хопкинс атындағы Университетте сабақ бергендіктен, 1892 жылы АҚШ-қа қоныс аударады. Ол эргазиология немесе психобиология сияқты адамның мінез-құлқы концепциясын жетілдірді. Нақты айтқанда, психологиялық және биологиялық зерттеулерді біріктіруге тырысты. Аурудың тарихын нақты көрсетуді маңызды деп есептеді. З.Фрейд теориясымен таныспас бұрын бірнеше жылда психикалық жағдайларға алып келетін балалардың сексуалдық сезімдерінің рөлі туралы айтты. Сондай-ақ психикалық ауру мидың қалыпты ауытқушылығынан гөрі жеке адамның әрекетсіздігінен болатынын пайымдады. Әлеуметтік ортаның әсерінен психикалық бұзылу болатынын мойындады. Оның әйелінің пациенттердің отбасыларымен әңгіме жүргізуі психиатрия саласында алғашқы әлеуметтік жұмыс болып табылады. Дереккөздер
Луис Барт Майер

Луис Барт Майер (шын аты Элейзер Майер немес Лазарь Майер) (, 4 шілде 1885 жыл, Минск – 29 қазан 1957 жыл, Лос-Анджелес), Ресейден шыққан американдық кино ұйымдастырушы. . Биографиясы Отбасымен бірге алғаш Канадаға кейін, АҚШ-қа қоныс аударды.14 жасынан бастап темір-терсек жинап әкесінің бизнесіне көмектеседі. 1907 жылы Бостонға жақын кішігірім кинотеатр сатып алып, 1917 жылы Жаңа Англиядағы ең үлкен кинотеатрлардың иесі болады. 1917 жылы Голивудтағы киностудияны негіздеді. Басқа студиялармен біріге отырып, Метро-Голдвин-Майер атты серіктестік құрады. Оның басқаруындағы бұл серіктестік Голивудтағы ең ірі компаниялардың бірі болып табылады. И.Талберг оның көркемдік жетекшісі болады. Майер өз уақытында жұмысқа көптеген белгілі киножұлдыздарды тартты. Атап айтқанда, Г.Гарбо, К.Гейбла, Д.Гарленд сияқты әйгілі киножұлдыздар. 1951 жылы Майер демалысқа кетпес бұрын еріксіз голивудтағы ірі магнат болды. Америкадағы өнер мен ғылым киноматографистер Академиясының негізін салады. Дереккөздер
Майер Мария Гертруда

Майер Мария Гертруда (Геппертте туған) (Mayer, Maria (Gertrude); Maria (Gertrude) Goeppert) (28 маусым 1906 жыл, Катовиц, Германия (қазіргі Катовице, Польша) – 20 ақпан1972 жыл, Сан-Диего, Калифорния штаты, АҚШ), немістен шыққан американың физигі. . 1930 жылы АҚШ-қа қоныс аударады, мұнда әртүрлі университеттерде сабақ жүргізеді. Изотоп уранының бөлінуі сияқты Манхэттен жобасында жұмыс жасады. Ол физиканы теориялық жағынан зерттеу арқылы протондар мен нейтрондардан тұратын «қап» құрылымына негізделген атом ядросының құрамын анықтады. 1963 жылы осы зерттеуі үшін Нобель сыйлығына ие болды, оны Ханс Йенсен мен Ю.Вигнермен бөлісті. Дереккөздер
Альберт Абрахам Майкельсон

Альберт Абрахам Майкельсон (; (19 желтоқсан, 1852 жыл, Стрельно, Пруссия – 9 мамыр 1931 жыл, Пасадена, Калифорния, АҚШ) – америкалық физик, оның атымен аталған Майкельсон интерферометрін ойлап табумен және жарық жылдамдығын дәл өлшеумен танымал.. 1854 жылы оның отбасы АҚШ-қа қоныс аударады. Ол Еуропада, сондай-ақ АҚШ-та Теңіз академиясын оқыды. Кейінірек 1892-1931 жылдары негізінен Чикаго университетінде сабақ берді, мұнда физика кафедрасын басқарды. Интерферометрді ойлап тапқан. Нақты өлшемді әдеттен тыс шығару үшін жарықты қолдануда интерферометр қажет. У.Морли Эдвардпен бірге қойылған Майкельсон Морли тәжірибесінің бірден-бір авторы екені белгілі. Бұл тәжірибе жарықтың жылдамдығы фундаменталды физикалық тұрғыдан тұрақты болып келетінін дәлелдеді. Мұнда жетілген интерферометрді қолданды. Майкельсон Бетельгейзе жұлдызының диаметрін өлшеді, бұл жұлдыздардың көлемін нақты анықтаған алғашқы жұмыс болды. 1907 жылы Майкельсон Нобель сыйлығын иеленген алғашқы американдық зерттеуші болды. Дереккөздер
Майкельсона-Морли тәжірибесі

Майкельсона-Морли тәжірибесі (Мichelson-Morley experiment), эфирге қатысты Жердің жылдамдығын анықтаудың тәжірибесі яғни кеңістіктегі гипотетикалық орта. . Бұл ертеректе жарық сәулелерін тасушы болып жорамалданған. Тәжірибе 1881 жылы Берлинде алғаш рет сөз болды, кейін 1887 жылы Майкельсон және Эдвардо У.Морлимен (1838-1923) бірге АҚШ-та анықталады. Тәжірибенің негізгі идеясы – егер жарықтың жылдамдығы эфирге қатысты тұрақты болып қала берсе, онда Жердің қозғалыс бағытымен сәйкес келетін бағыт бойынша жарықтың жылдамдығымен, Жердің қозғалысына перпендикулярлығымен жарықтың жылдамдығын салыстыра отырып, Жердің қозғалысын табуға болады. Тәжірибеде ешқандай айырмашылық болмады, оның нәтижесі эфир теориясына деген сенімсіздікке алып келді. А.Эйнштейн 1905 жылы осы теорияның негізінде жарықтың жылдамдығы үнемі универсалды болатынын болжайды. Дереккөздер
Майлай бойня

Майлай бойня (My Lai Massacre) (16 наурыз 1968 жыл) Вьетнам соғысы уақытында Майлай ауылындағы бес жүзге жуық қарусыз шаруа адамдарының американдық солдаттармен жаппай өлтірілуі. . АҚШ-тың рота солдаттары ауылды аралап шыққан уақытта алдынан кездесіп қалған барлық қарттарды, әйелдерді, балаларды өлтіріп отырды. Тек бірнеше адамдар ғана аман қалды. Оқиға барысы жоғарғы офицерлер арасында жасырылғанымен, қоғамға бұрын жұмыс жасаған солдаттар арқылы белгілі болды. Взвод командирі лейтенант Уильям Келли жаппай өлтіргенді басқарғаны үшін және қасақана жасалған қылмысы үшін әскери сотқа тартылып, өмірбойы қамауға алынды. Алайда араға президент Р.Никсон түседі де, үш жылдан кейін мерзімінен бұрын босап шығады. Сот барысында жасырылған мұндай жаппай өлтіру мен басқа да қаталдық жазалар америка қоғамына бөлінуді алып келді. Нәтижесінде, соғысқа көңілдері қалғанардың саны артты (КСРО-да Сонгми ауылындағы трагедиялық эпизод белгілі. Орыс редакциясынан). Дереккөздер
Маймон Соломон

Маймон Соломон (шын аты Соломон Бен Йошуа) (Maimon, Salomon Salomon ben Joshua) (1754, Несвиж, қазіргі уақытта Белоруссия – 22 қараша, Нидер Зигерсдорф, Силезия), философ, шыққан тегі поляктың еврейі. . Жас кезінде ивритті оқып, раввиндердің еңбектерімен танысқан. Еврей философы Моисе Маймонидке қызыққанынан өзінің есімін Маймон деп өзгертті. Оның Маймонидтің көзқарастарына берген шынайы түсіндірмелері басқа еврейлердің ашуын келтірді. Сонымен, ғалым болу үшін және сабақ беру үшін 25 жасында Польшадан Еуропаға көшеді. Ол таным туралы ғана айтып беретін скептик болған. Оның белгілі жұмыстары – Трансценденталды философияның ізденістері (1790 жыл), Кант философиясындағы сын. Сондай- ақ автордың Философиялық сөздігі (1791 жыл), Адам сезімдерінің сыни зерттеулері (1797 жыл) бар. Дереккөздер
Майнер Джек

Майнер Джек (шын аты Джон Томас Майнер) (Miner, Jack John Thomas Miner) ( 10 сәуір Доувер Центр, Огайо штаты, АҚШ – 3 қараша 1944 жылы, Кингсвил, Онтарио, Канада) канадалық натуралист. . 1878 жылы Канадаға келген. 1904 жылы Кингевелль атты құстар қорығын құрады. Сақиналанған құстарды ауыстыру туралы мәлеметтерді алғаш рет АҚШ-тан алады. 1910-15 жылдар аралығында 50 мыңға жуық үйректі сақиналайды. 1931 жылы оның жұмысын жүргізе отырып, Д.Миллердің Құстардың Өрісі Қорын ұйымдастырады. 1943 жылы Британия Империясының Орденімен мараппаталды. Майнот Джордж Ричардс (Mainot, George (Richards)) (2 желтоқсан, 1885 жыл, Бостонб Массачусете штаты, АҚШ – 25 ақпан, 1950 жыл, Бруклин, Массачусетс штаты), американың дәрігері. Гарворд университетінде медициналық дәрежені алған. Шикі бауырмен ұстайтын диета арқылы иттердің қаназдығын емдеп шықты (қан кетуді мол етіп шақырып алған); ақырында Уильям Мерфимен (1894-1987 жылдары) бірге шикі бауыр адамдардың пернициозды анемиясын толық емдеп шығаратынын ашады. 1934 жылы Дж. Уиплмен бірге ерте жазылмайтын ауруды емдеп шыққандары үшін Нобель сыйлығын алады. Майнот пен Э.Кон ішке қабылдау үшін бауыр экстратын дайындайды. В12 витамині шыққанға дейін бауыр экстракты пернициозды емдеуге арналған басты құрал болып табылды. Дереккөздер
Карл Майнхоф

Карл Майнхоф (Мейнхоф) (Meinhof, Carl) (23 шілде, 1857 жыл, Барцвитц, Померания, Пруссия – 10 ақпан, 1944 жыл, Грейфевальд), африка тілін меңгерген неміс лингвисті. Майнхоф КОЙСАН мен басқа да африка тілдерін меңгергенімен, Банту тілінің маманы болды. Бірінші африка тілінің фонетикасы мен морфологиялық құрылымын қарастырды. Оның жұмыстарының бірі: Банту тілінің фонетикалық негізі (1899 жыл), Банту тіліндегі салыстырмалы грамматиканың принциптері (1906 жыл). . Дереккөздер
Майолика

Майолика , қалайы мен жылтылдатылған балшықтан істелген бұйым. . Майорка аралы арқылы Мавритандық Испаниядан келген. Оның өндірісі 14 ғасырда Италиядан бастау алады. Майоликада бес түс қолданылады: кобальт көк, неаполитанды сары (сүрме), темір киноварь, малахитті жасыл (мыс), умбра (марганец). Умбра және кобальт көк негізінен сұлбасын шығару үшін әр кезеңде қолданылады. Сондай-ақ ақ қалайы эмаль түстерге әсер беру үшін немесе тек қана жылтылдаған ақ қалайы да қолданылған. Керамиканың қарапайым пішіндегі бұйымы салтанатты ыдыс болды. Суреттің әсерін беру үшін бетіне бірыңғай керамикалықты қолданатын кезде, ол ғасырдағы италияндық нерративті стильде, историат стилінде безендірілді. Сондай-ақ Дельфті керамика; Фаэнцы МАЙОЛИКА; Фаянс; Урбино МАЙОЛИКАНЫ қараңыз. Дереккөздер
Магниттік-резонанстық томография

Магниттік-резонанстық томография (magnetic resonance tomography), магниттік-резонанстың көмегімен бейнелерді компьютерлік жолмен жасау. . Зиянды болу қаупі бар рентгендік және гамма-сәулелерді пайдаланбай-ақ магниттік-резонанстың көмегімен алынған құрылымдық және биохимиялық ақпарат медициналық патологияларға диагноз қоюда құндылығы өте жоғары. Бұл технология ісіктерді анықтау және таратпау үшін, жұмсақ ұлпалардан тұратын мидың, жүректің және басқа ағзалардың суретін түсіру үшін баға жетпес құрал. Дегенмен бұл түсірілімді түсіру барысында пациентке ыңғайсыздық тудыратын жіңішке трубада қозғалыссыз жатуы керек. Аты аталған бұл әдістің тағы бір кемшілігі медицинада суреттерді түсіретін басқа аппарат түрлерімен салыстырғанда бұл құралда сканерлеуге ұзақ уақыт кетеді, бұл өз кезегінде ұлпалық қысқаруға сезімтал болғандықтан, көкірек қуысын немесе асқазанды сканерлеуге жарамсыз етеді. Бірақ МРТ технологиясының артықшылығы басқа технологияларға қарағанда сау мен ауру ұлпалардың айырмашылығы мен қарама-қарсылығын жоғары дәрежеде ала алғандықтан медициналық диагноз қоюда таптырмайтын құрал болып саналады. Дереккөздер
Магниттік диполь

Магниттік диполь (magnetic dipole), қосалқы атомдық өлшемдегі кішкентай магнит, тұйық контур бойынша ЭЛЕКТРЛІК ЗАРЯДТЫҢ баламалы ағыны. . Өздері айналатын атом ядросын айналып жүретін ЭЛЕКТРОНДАРДЫ, сонымен қатар жекелеген ҚОСАЛҚЫ АТОМДЫҚ БӨЛШЕКТЕРДІ мысалыға келтіруге болады. Үлкен көлемде бұл эффектілер, мәселен, темір атомдарында салынуы мүмкін. Бұл магниттік диполь болып табылатын магниттік компастар мен тілінген темірлер үшін ине дайындауға мүмкіндік береді. Магниттік дипольдің өлшем бірлігі оның сыртқы МАГНИТ ӨРІСІН реттестіре алатын дипольдің мүмкіндігін анықтайтын магниттік сәті. Еркін айналым жағдайында дипольдердің магниттік сәті негізінен магнит өрісі бағытында реттестіріледі. СИ жүйесіндегі диполь сәтінің бірлігі – квадрат метрдегі ампер. Дереккөздер
Магнитосфера

Магнитосфера (magnetosphere), ИОНДАЛУ нәтижесінде зарядталған бөлшектер (ЭЛЕКТР ЗАРЯДЫ) тәртібіне КҮШТІ әсер ететін магниттік құбылыстар мен ауаның жоғары өткізгіштігі магнит өрісімен (ГЕОМАГНИТТІК ӨРІС) сіңіскен ҒАЛАМШАР (мысалы Жер) немесе табиғи серіктің айналасындағы аймақ. . Ғаламшардың немесе серіктің магнит өрісі олардың гравитациялық өрісі секілді денеден жойылуымен кемиді. КҮН ЖЕЛІ магнитосфераны күннен әрі бағытқа қарай апарады, оны созылыңқы құйрықпен тартады (вытягивая её в протяжённый хвост). Дереккөздер
Магнолия

Магнолия (magnolia) (Magnolia), магнолиялық тұқымдастарына жататын бұталар мен ағаштар тегі.. Барлығы шамамен 80 түрі бар. Солтүстік және Орталық Америка, Гималай және Шығыс Азия елдерінен шыққан. Магнолия жұпар гүлдері мен әдемі жапырақтары үшін жоғары бағаланады. Бұл тұқымдаста 12 тек және 210 түрі бар. Магнолия – қарапайым ерекшеліктері бар ең жабайы гүлді тұқымдастардың бірі. Ұзын гүлді өсі, гүлдің бөлігіне спиральша орналасқан және су өткізетін жасушаларының қарапайым құрылымы бар. Дереккөздер
Магнус II Эриксон

Магнус II Эриксон (Magnus II Eriksson) (1316 жылы, Норвегия — 1 желтоқсан, 1374 жыл, Швеция), Швецияның (1319-63 жыдары, II Магнус секілді) және Норвегияның патшасы (1319−55, VII Магнус секілді). . Норвегия патшасы V Хоконның немересі және швед патшасының жиені, екі елді де басқарды. Барлық уақытын Швецияда өткізді, сол себепті Норвегиялық ақсүйектер 1355 жылы оның тағын ұлы Хоконға беруге келісті. Швед ақсүйектерінің көптеген өкілдеріне салықты көтеріп және шіркеулер мен ақсүйектердің экономикалық қуатын тұсаулатып қарсы шықты. 1356 жылы оны швед патшалығының жартысын өз ұлы Эйрикке бергіздірді. Швед ақсүйектеріне бақылауды күшейтемін деп Магнус тақтан түсті. Дереккөздер
Магнус эффектісі

Магнус эффектісі (Magnus effect), сұйықтық немесе газдың айналмалы және айнала ағатын цилиндрлік немесе сфералық денеге әсер ететін көлденең күштің пайда болуы. . Тәжірибе барысында тенис добының және гольф добы траекториясының қисаюын түсіндіретін, сонымен қатар артиллериялық снарядтың ұшу траекториясына әсер ететін бұл эффектіні 1853 жылы ашқан Генрих Густав Магнустің (1802—70 жылдары) атымен аталды. Дереккөздер
Магон Уильям

Магон Уильям (Mahone, William) (1 желтоқсан 1826 жылы, АҚШ, Вирджиния штаты, Саутхемптом графствосы — 8 қазан 1895 жылы, Вашингтон), америкалық саясаткер және теміржол магнаты. . Вирджиниядағы Әскери институтты бітіргеннен кейін сабақ бере жүріп, инженер ісін бір уақытта зертеп жүрді. 1851 жылы Норфолк-Питерсберг теміржолында инженер болып жұмыс істеді, ал 10 жылдан кейін осы компанияның президенті болып тағайындалды. Азамат соғысы кезінде Конфедерацияда бас квартирмейстер болып сайланды, бірақ солтүстік Вирджиниядағы армияға кетіп, онда генерал майор шеніне дейін өсті. Соғыстан кейін жол құрылыс жұмыстарына қайта оралып, Атлантика, Миссисипи және Огай (кейіннен Норфолк-Батыс) теміржолдарының президенті болды (1867 жылы). Теміржол патронажының негізінде саяси база салды, бірақ 1870 жылдары теміржолға бақылаудан айрылды. Демократиялық партияның губернаторына үміткерлікке ұсынылып өтпей қалған соң (1877 жылы), «риджастерлер» (қайта ұйымдастырушылар) саяси партиясын жасау үшін (1879 жылы) афроамерикалық және ақ нәсілді кедейлердің коалициясын ұйымдастырды, олар өз кезегінде реформаны жариялауға үлгерді. АҚШ Сенатына республикашылардың атынан қатысты (1880-87 жылдары). Дереккөздер
Мағриб

Мағриб (المغرب العربي ) — Солтүстік-Батыс Африка өңірінің дәстүрлі аты. Тарихы Бұл атау араб тілінде осы күнге дейін сақталған. Әлі күнге дейін араб тілінде Марокконы осылай атайды. Дәстүр бойынша, Мағриб оңтүстігінде Сахара Атласы мен солтүстігінде Атлантика немесе Жерорта теңізі жағалауы арасындағы жерді, яғни Марокко, Алжир мен Тунистің солтүстік бөліктерін атайды. Қазіргі уақытта Мағриб ұғымы саясатта кең мағынаға ие болды (Үлкен Мағриб деп аталатын) және оған (батыстан шығысқа қарай): Батыс Сахара, Мауритания, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия кіреді. Орта ғасырларда «Мағриб» ұғымына мұсылмандық Испания (Андалусия) және Жерорта теңізінің батыс бөлігіндегі (Балеар аралдары, Сардиния, Сицилия) бұрынғы Араб халифатының басқа да иеліктері кірді. Бұл мемлекеттер арабтардың жаулап алу кезеңінде «әл-Мағриб» жалпы атауын алды. Араб тілінен аударғанда әл-Мағриб - «күн бататын ел» немесе «Батыс». Әл-Машрыққа қарсы тұжырымдама, яғни «Шығыс». 1956 жылы Марокко мен Тунис тәуелсіздік алғаннан кейін Марокко королі V Мұхаммед пен Тунис премьер-министрі Хабиб Бургиба «Ұлы Араб Мағрибі» аймақтық бірлестігін құру идеясын ұсынды. Танжерде (1958) және Рабатта (1963) бірқатар Мағриб елдерінің конференциялары бірігу мәселесі бойынша өткізілді. Марокко, Алжир, Тунис, Ливия экономика министрлері кіретін Мағриб елдерінің тұрақты кеңес беру комитеті 1964 жылы құрылды. 1964-1968 жылдары комитет жанынан салалық комиссиялар құрылып, Мағриб елдері арасында экономиканың түрлі салаларында ынтымақтастық туралы бірқатар келісімдерге қол қойылды. Ливия 1970 жылы Мағрибтің барлық аймақтық ұйымдарынан шықты. Сол жылдан бастап Мауритания комитетке бақылаушы ретінде қатысады. Мағриб елдерінің халықтары көптеген ғасырлар бойы жаулап алушыларға қарсы күресіп, өздерінің саяси және экономикалық мүдделерін қорғады. Берберлер, римдік оккупация, романдану, вандалдар, Византия, арабтар, түріктер, француздардың отарлық билігі - осының бәрі осы аймақтың ұзақ және күрделі тарихының парақтары. Мағриб елдерінің тәуелсіздік алуы осы мемлекеттердің дамуында жаңа кезең ашты. 1989 жылы ақпанда Алжир, Марокко, Тунис, Ливия және Мауритания басшылары жаңа аймақтық саяси және әкімшілік ұйым - Араб Мағриб Одағын (АМО) құру туралы келісімге қол қойды. Әдебиет *
Магритт Рене

Магритт Рене (толық аты Магритт Рене-Франсуа-Гилен) (21 қараша 1898 жылы, Лесин, Бельгия — 15 тамыз, 1967 жылы, Брюссель), бельгиялық суретші.. Бельгия академиясының көркем өнерін бітіргеннен кейін (1916-18 жылдары), Түсқағаздардың эскизін жасап және сол кезеңнің жарнамалық плакаттарын салды. Брюссел Көркем галереясы оған қолдау көрсетіп, өзін өнерге толықтай арнауға мүмкіндік берді. Оның алғашқы жұмыстары кубизм және футуризм стилінде орындалды; 1922 жылы Дж.Де Кириконың шығармаларымен танысқаннан кейін СЮРРЕАЛИСТ болып, Қауіпті жағдайдағы адам өлтіруші кенебін салды (1927 жылы). Оның жұмыстарында көп көрініс табатын бейнелер – теңіз, ашық аспан, әйелдің кеуде мүсіні, ыдыстағы буржуаздық «кішкентай адам», биік жартаста қалықтап ұшып жүру; ал жұмбақ және логикасыз кенептерінде белгісіз кеңістік, уақыт пен өлшем оның кәдімгі элементтері болды. Дереккөздер
Мадани Аббаси аль-

Мадани Аббаси аль- (Madani, Abbasi al-) (1931 жылы туды, Сиди-Укба, Алжир), Әли БЕЛЬХАДЖЕММЕН бірге алжирлік ИСЛАМ ФРОНТЫН ҚҰТҚАРУ (ИФҚ) ұйымын құрушы. . Лондонда доктор атағын алды, Алжир университетінде оқытушылық қызметін атқара жүріп, діни бағыттағы студенттердің көшбасшысы болды. Басқа да уағызшы адамдармен бірге елдерді аралап, пікір алыса жүріп, діни саяси қозғалыстың негізін салды. Сайлаудың 1-турынан кейін 1991-92 жылдары қамауға алынды. 1999 жылы Алжир президенті Әбделәзиз Бутефликті қолдап, ИФҚ мен Алжир үкіметінің арасында тату келісімге келді. Дереккөздер
Мадарьяга-и-Рохо Сальвадор де

Мадарьяга-и-Рохо Сальвадор де (Madariaga у Rojo, Salvador de) (23 шілде 1886 жылы, Ла-Корунья, Испания — 14 желтоқсан 1978 жылы, Локарно, Швейцария), испан жазушысы, дипломат және тарихшы. Техникалық мансабын журналистика үшін тастап, 1921 жылы Ұлттар Лигасының хатшылығында жұмыс істеді, АҚШ және Францияда елшілік қызметтерді атқарды, Испанияның Лигадағы тұрақты делегаты болды (1931-36). 1936 жылы испан Азаматтық соғысы тұтанғанда Англияға көшіп кетіп, Ф.Франко қайтыс болғаннан кейін ғана оралды. Ағылшын, неміс, француз және испан тілдерінде көп жазды; оның еңбектері: Ағылшындар, француздар, испандықтар (1928), Испания (1942), Испан-америка империясының қарыштап дамуы мен құлдырауы (1945) және латын америкасының тарихи оқиғаларына негізделген романдар.. Дереккөздер
Мадеракка

Мадеракка (Madderakka) СААМДАРДЫҢ босану құдайы. . Оған оның үш қызы көмектескен: Саракка, «тоқымашы әйел», Уксакка, «әйел-есік» немесе «есіктегі әйел» (табалдырықта мекен етеді) және әйел-пияз Юксакка. Олар сәби жатырда ұрықтанған сәттен және бала жастан бастап нәрестеге қараған. Баланың жанын Мадеракка дүниені басқаратын құдай Вералденрадиэннен алып, жанды тәнге салады, ал Саракка әйелдің құрсағында араластырады деп есептеген. Дереккөздер
Мадеро Франсиско Индалесио

Мадеро Франсиско Индалесио (Madero, Francisco (Indalėcio)) (30 қазан 1873 жылы, Паррас, Мексика — 22 ақпан 1913 жылы, Мехико[), мексикалық революционер және президент (1911-13 жылдары). . Ауқатты жер иеленушінің ұлы, 1908 жылы П.ДИАСТЫҢ ұзақ уақыттық диктаторлық мерзімін тоқтатын біріккен сайлауға шақырды. Бүлікке айдап салғандығы үшін қамауға алынды, бірақ кепілдікке босатылды. Диастың биліктен кетуіне себепші болған қаруланған бүлікті басқарды. 1911 жылы президент болып сайланды. Оның саясаттағы тәжірибесінің аздығы мен артық идеализмі оған кедергі келтірді, кейін консерваторлар мен революционерлер оны мен оның әкімшілігін жоқ қылды. 1913 жылы оны өлтірді. Бұл ұлттық қазаға айналды. Дереккөздер
Мадж Томас

Мадж Томас (Mudge, Thomas) (қыркүйек 1715 жылы, Эксетер, Англия — 14 қараша 1794 жыл, Ньюингтон-плейс), ағылшын сағатшысы. . 1765 жылы САҒАТ үшін ең сенімді және кең қолданылатын серіппе желісі бар механизмі сағат жүрісінің иінтіректі реттеуішін ойлап тапты. Кейіннен теңіз ХРОНОМЕТРІНІҢ жетілдіру жұмыстарын енгізді. Дереккөздер
Маджапахит

Маджапахит (Majapahit empire) (13-16 ғасырлар), шығыс Явада орналасқан Индонезиядағы соңғы индуистік патшалық. . Сингасари ханзадасы Виджая негізін қалады. Ол қарсыласын жеңу үшін ҚҰБЫЛАЙХАННЫҢ (КЕРТАНАГАРА) әскери одағымен бірікті, ал кейіннен моңғолдарды қуып шықты. Кейбір ғалымдар Маджапахит қазіргі Индонезияның барлық жері мен Малайзияның бір бөлігі десе, ал басқа ғалымдар тек қана Ява мен Балиды қамтыған деп санайды. Патша Хаям Вурук пен оның бас министрі ГАДЖА МАДА басқарған 14 ғасырдың ортасы биліктің қарыштап дамыған кезеңі болды. Яваның солтүстік жағалауындағы мұсылман мемлекеттерінің дамуы империяның өмірін тоқтатты. Дереккөздер
Мадженттік ұрыс

Мадженттік ұрыс (Magenta, Battle of) (1859 жыл), Австрия-италия-француздық соғыс кезіндегі 1859 жылғы ұрыс; Италияның солтүстігіндегі Ломбардиде француз-сардин мен австриялық әскерлердің арасында 1859 жылы 4 шілдеде болған ұрыс атауы. . Француздарға қиындықпен келген бұл жеңіс Италия үшін тәуелсіздікке жетудің маңызды қадамы болды. Бұл көптеген аймақтарда австрия билігінің жойылуына әкеліп және олар Италияны біріктіру қозғалыстарына қосылды. Дереккөздер
Маджоң

Маджоң (mah-jongg), әдетте 4 адам ойнайтын шыққан тегі қытайлық ойын. . Ойын үшін 144 ұқсас домино пластинканы қолданып, ойыншылардың бірі ұтылып қалғанша ойыншылар алып, лақтырып отырады. Бұл ойынның мақсаты РАММИ карталық ойынына ұқсас. Ойын шамамен 19 ғасырда пайда болды. Ойынның атын Д.П.Бэбкок ойлап тауып, оны бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батысқа таратты. Ойын жинақтамасына ұпайды есептеу және пластинкаларды тік қою үшін ойын тасының сыңары, белгілі сандағы жетондар немесе фишкалар енеді, сөйте тұра басқа ойыншылар олардың бет жағын көрмеуі керек. Дереккөздер
Маджуро

Маджуро — Тынық мұхиттың батысында Маршал аралдарының Ратак тізбесіндегі (шығыс) атолл.. Халық саны: 23 676 адам (1999). Республика астанасы МАРШАЛ АРАЛЫ. Атоллдың рифтегі ұзындығы 40 км, құрлықтағы жалпы көлемі 10 км² 64 кішкентай аралы бар. Атоллда барлық Маршал аралдарынан ең көп халық өмір сүріп жатыр. Маджуроның негізгі тұрғындары Далап, Улига және Дэррит атты бір бірімен біріккен үш аралда орналасқан. Дереккөздер
Джузеппе Мадзини

Мадзини Джузеппе (Mazzini, Giuseppe) (22 маусым 1805 жыл, Генуя — 10 наурыз 1872 жыл, Пиза, Италия), итальяндық революционер, итальяндық ұлт азаттық қозғалысы басшыларының бірі. . Заңгер мамандығын алған. 1827 жылы КАРБОНАРИЛЕР құпия қоғамына кірді. 1830 жылы ұсталды, босағаннан кейін Марсельге көшіп келді (1831). Бұнда ол «ЖАС ИТАЛИЯ» атты патриоттық қозғалысының негізін қалады. Кейіннен бүкіл әлемдік республикалық федерация құру жоспарын алға тартып, Швейцарияда «Жас Еуропа» атты қоғамның негізін қалады. 1837 жылы Англияға эмиграцияға кетіп, онда дүниежүзіндегі барлық солшыл революционерлермен бірге қарым-қатынас жасап, өзінің революциялық қызметтерін жалғастырды. 1846 жылы халықтардың Интернационалдық одағын құрды. 1848 жылы Миланға қайта оралып, Дж. ГАРИБАЛЬДИ отрядына қатардағы сарбаз болып кірді. 1949 жылы ұзақ өмір сүрмеген Рим республикасының құрылуына қатысты, бірақ Римдегі билікті Папа қолына алғаннан кейін ол Англияға қайта оралды. Мадзини «Италияның достары» қоғамын құрып (1851) және Милан, Мантуе және Генуедегі сәтсіз көтерілістерді қолдауға шықты. Ымырасыз республикашыл ол біріккен Итальян патшалығының құрылуын айыптады (1861). Қараңыз: РИСОРДЖИМЕНТО. Дереккөздер