kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аспандияр Кенжин

Аспандияр Кенжин (1887, Гурьев уезі, Рәкөш ауылы — 1938) — Алаш партиясының Батыс Қазақстандағы белсенді мүшелерінің бірі. Өмірбаяны 1897- 1902 жылдары Есбол ауылында мектепте, Гурьев қаласындағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебінде оқыған, 1902-1906 жылдары Орынбордағы орыс-қазақ мұғалімдер мектебін бітірген. Оқып жүрген кезінен бастап жаңашыл, халықшылдық бағыт ұстанады. 1907-1917 жылдары Орал губерниясында оқытушы болып жұмыс істейді. «Қазақ» газетінің жұмысына белсене араласты, газетті қолдау үшін «Азамат» серіктестігіне кірі тартады. 1917 жылдың басында оқытушылықпен қатар Елек тұтынушылар қоғамы басқарма төрағасы, Елек азаматтық атқару комитетінің хатшысы болып, Қарашығанақ болысында ұйымдастыру комитетінің төрағасы т. б. қоғамдық жұмыстар атқарады. * 1917 жылы уақытша үкімет тарапынан Торғай облысы бойынша коммиссар болып тағайындалады. А.Байтүрсынүлының пікірімен ол батыс майданда қызмет көрсететін Ресей земствосының және Минск комитетіндегі бұратаналар бөлімінің меңгерушілігіне ұсынылады. Онда барған соң, тыл жұмысынан босаған қазақ жігіттерін елге қайтару ісімен шұғылданады. * 1917 жылы Ә.Бокейхан, Ж.Сейдалин, М.Дулатов тармен бірге қазақ съездерінде қарау үшін «Қазақтарға, жаңарған Россияның ерікті азаматтарына» атты үндеуді әзірлеп жариялауға қатысады. Петроградқа келіп, Ресей мұсылмандары мәжілістеріне қатысып, мұсылман бюросын құруды, мұсылмандар съезін шақыруды қолдайды. * 1917 жылы мамыр, шілде айларында майдандағы қазақ жігіттерімен бірге елге оралады. Оралға келген соң «Еркін дала» ұйымын құруға ұйытқы болады. Ә.Бөкейханды бірінші жалпықазақ съезіне делегаттыққа ұсынған 43 адамның бірі осы А.Кенжин болған. * 1917 жылы Орынборда өткен бірінші жалпықазақ съезінде Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып 81 адам сайланады. Солардың бірі А.Кенжин еді. Сол жолы Петроградтағы оқу комиссиясына қазақ атынан өкіл болып тағайындалады. Екінші жалпықазақ сиезінде Алаш орда үкіметінің уақытша ұлт кеңесі мүшесінің орынбасары болып сайланады. * 1918 жылы Қаратөбеде өткш үшінші Орал облысы қазақтарының съезін ұйымдастырушылардың бірі болады. * 1918 жылғы ақпаннан қазан айына дейін Темір уездік жер басқармасының төрағасы болады. Қараша айында Торғайға келіп, Алаш орда әскери кеңесіне мүше болып, әскерге адам жинауға қатысып, комиссия төрағасы болады. * 1919 жылы Торғай қаласына келіп, Амангелді Иманов басқарған Қызыл армия отрядына қосылып, отрядтың шаруашылық бөлімін басқарады. Кейін кеңес үкіметінде жауапты қызметтер істейді. * 1936 жылы Орынборда НКВД облыстық басқармасы тарапынан ұсталып, 1938 жылы 26 ақпанда атылады. Дереккөздер
Дәулетше Күсепқалиев

Дәулетше Күсепқалиев (1870, Екатеринослав уезі, Старосербск қаласы -1944) - Батыс Алаш орданың белгілі қайраткері . Тегі - төре, Нұралы ханның ұрпағы. Бала кезінде Болыстық орыс-қазақ мектебін бітіріп, Мәскеу императорлық университетінің медицина факультетіне түседі. * 1900 жылы университетті үздік нәтижемен бітіреді. Сол жылы Орал облысы ілбішін уезіне, Қарағаш, Өлеңті, Жымпиты, Қалдығайты болыстарында дәрігерлік қызмет атқарады. * 1903 жылы Орал облысының Есбол, Қарабау, Тайсойған, Қызылқоға болыстарында дәрігерлік қызмет атқарады. * 1912 жылдан бастап Жымпиты земстволық ауруханасына меңгеруші болады. Дәрігерлік қызметін ықыласымен атқара жүріп, халыққа пайдалы істер істейді. Жымпиты земстволық ауруханасында меңгеруші болып жүрген жылдары ауруханада жүйке ауруын емдейтін бөлімше және перзентхана ашуды ұйымдастырады. Сонымен қатар Қазақстанда алғаш обаға қарсы зертхана ашқан. * 1915-1916 жылдары сауда, кәсіпкерлік ісінің дамуы үшін елеулі еңбек етті. Нар тұқымын жетілдірумен шұғылданды. Несиемен жұмыс істейтін шаруашылықтардың құрылуына, несие беретін ұйымдардың қалыптасуына жетекші болады. Ақпан төңкерісінен кейін әлеуметтік жұмыстарға араласады. * 1917 жылы 10 наурызда Жайық сырты қазақтары өкілдерінің жиналысында облыстық комитетке мүше болды. Сол жылы сәуірде өткен бірінші Орал облысы қазақтарының съезінде Орал облысы қазақ комитетіне мүше болды. * 1917 жылы екінші жалпықазақ съезінің хатшысы болды. Онда Алаш автономиясын кешіктірмей жариялауды жақтап дауыс береді. 1918 жылы Жайық сырты облыстық басқармасының мүшесі болады. Сол жылы мамырда Жымпитыда өткен төртінші Орал облыстық қазақ съезінде съез төрағасының орынбасары міндетін атқарады. * 1918 жылы «Ойыл уәлаятының» Уақытша үкіметі кеңесіне мүше болады. Батыс Алаш орда таратылған соң кеңес үкіметінің қарауында қызмет атқарады. Бұл кезде ол өз мамандығы бойынша жұмыстар істейді. Қоғамдық жұмыстарға белсенді болмаса да, тәжірибелі маман ретінде оған Қазревкомның денсаулық сақтау бөлімі санитарлық-эпидемиологиялық қосалқы бөлімінің меңгерушісі, Тайпақ дәрігерлік бөлімінің меңгерушісі секілді жауапты жұмыстар жүктеледі. * 1928 жылы «жартылай феодал және бұрынғы Алаш орда қайраткері» ретінде ұсталып, Жетісуға жер аударылады. * 1934-1940 жылдары Қаскелең, Келес аудандарында, Семей облысы Абай ауданы ауруханасында бас дәрігер қызметін атқарады. * 1944 жылы қайтыс болады. Дереккөздер
Сейдәзім Қадырбаев

Сейдәзім Қадырбаев (1885, қазіргі Жангелді ауданы, Қостанай облысы– 1938, Воронеж, Ресей Федерациясы) – қазақ қоғам қайраткері, заңгер, Алаш қозғалысының Торғай өлкесіндегі мүшесі. Өмірбаяны 1885 жылы қазіргі Қостанай облысының Жангелді ауданында туған. Торғайдағы орыс-қазақ мектебін бітірген. Көп оқымаса да, тумысынан зерек С.Қадырбаев көп білімді өмірдің өзінен үйренеді. Қызмет істей жүріп өздігін ізденіп, білімін толықтырады. 1913-1918 жылдар аралығында Орынборда сот кеңселерінде ұсақ қызметкер болып істейді. Сөйте жүріп көп нәрсені көкірекке түйеді, талай әлеуметтік істердің сырын түсінеді. Ең соңында халық үшін қызмет істеп, ел алдындағы азаматтық борышын ақтауға бел буады. Сәті түскенде, сол кезде Алаш қозғалысы жұмыс істей бастайды да, қазаққа қызмет етем деген ізгі ниетті азаматтардың талабын қайтармай, үмітін ұштап, өз қатарына тартады. С.Қадырбаев 1918 жылы Алаш орданың Торғайдағы әскери бөлімінің мүшесі болып кабылданады. Ол екі жыл бойы алашордашылар қатарында күрес жүргізеді. 1919 жылы Амангелді Имановтың өліміне себеп болған Торғайдағы кикілжіңдерге байланысты айыпталады. Тағылған айып дәлелденбей, көп кешікпей босатылады. Одан кейін де Алаш орда үкіметінде қызмет атқарады. Алаш орда таратылып, кеңес үкіметі орнағанда кеңшілікке ие болғандардың қатарында Қадырбаев та болса керек. Ол 1920 жылы Қазақ автономиялық кеңестік соңиалистік республикасы Әділет халық комиссариатының заң шығару бөліміне жұмысқа алынады. 1929 жылға дейін осы мекемеде жауапты қызметтер атқарады. Кеңес жұмысын қанша тиянақты істесе де, өкімет оның бір кездегі алашордашыл болғанын кешіре алмайды. Алаш ордаға қатысу кеңес үкіметі үшін өте ауыр қылмыс жасағанмен тең еді. Халықтар достығын ауыздан тастамайтын үкімет халықтардың теңдікке ұмтылған азаматтарын аяусыз жаншып отырған. 1929 жылы Алаш партиясына қатысқаны үшін Сейдәзім Қадырбаев тағы айыпталып, тұтқынға алынады. Аса ауыр айып тағылып, 1930 жылы Воронеж қаласына жер аударылады. Кейін үкімет оны босатады. Еліне келіп, біраз уақыт жұрт арасында жүреді. 1938 жылы Қадырбаев кайта қамауға алынып, ату жазасына кесілді. Естеліктер Міржақып Дулатұлының қызы Гүлнәрдің «Арыстың бірі – Сейдәзім» атты естелігінде Қадырбаевтың әкесі Міржақыппен мүдделес, ұлт ұстазы Ахаңмен ақылдас болғандығы жайында нақты айтылады: «…Сейдәзім аға 1913-1918 жылдары Орынборда заң саласында ірі басшылық қызметтер атқарды. Ол сондағы «Қазақ» газетінің бас редакторы Ахмет Байтұрсыновпен аға-інідей сыйласты. Ал, менің әкем Міржақыппен екеуі жастайынан бірге өскен, бірге оқыған, саналы ғұмырында сыйлас, мүдделес болған жандар еді. Түйдей құрдас әрі жерлес, бір-бірінің қадіріне сондай жетік олар туыстан бетер сыйласатын» Дереккөздер
Алпысбай Қалменов

Алпысбай Қалменов(1869, Темір уезі, Орал облысы — 1937, Мәскеу) — Алаш қозғалысының белсенді қайраткері, Мемлекеттік Дума депутаты Өмірбаяны Қалменов Алпысбай 1869 жылы Орал облысы, Темір уезінде туған. Бала кезінде ауыл молдасынан сауатын ашқан. Кейін Орынбор гимназиясында оқып, орыс тілін жетік меңгереді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ қоғамында оқу білімнің қадірі күшті болады. Сондықтан қолы жеткен ата-ана баласының білім жолына түсуіне ықпал етеді. Соның арқасында қазақ арасынан оқымыстылар көп шыққан. Олар қазақ зиялылары дуге лайық қауым болып, өздерінің ел алдындағы міндеттерін адал атқарды. А.Қалменов та білім жолына түсіп, кейін университет бітірген. Алайда оның қандай университетте қандай мамандық бойынша білім алғаны туралы нақты дерек жоқ. Жастық, жігіттік шағын XIX ғасырда өткізген Алпысбай XX ғасырға жігіт ағасы болып толысқан шағында жетті. Соған орай, XX ғасыр басындағы әлеуметтік-қоғамдық жұмыстарға көбірек араласады. 1906 жылы ашылған Ресейдің 1-Мемлекеттік Думасына Бөкей ордасынан депутат болып сайланған. Думада «Еңбек тобы» функциясында болды. Орданы басқару жөніндегі уақытша кеңесте кеңесші болды. 1910 жылдардан кейін қазақ халқының басын қосып, тәуелсіз ел болу жолындағы идея күшейген кезде Қалменов те ұлттың алға басар зиялы тобының қатарынан табылды. Оралда, Орынборда, Жымпитыда өткен қазақ съездерінің бөріне де қатысады. Сол сиездерде Алаш орда көсемдерінің бастамасын қолдап отырады. Х.Досмүхамедүлымен бірге жұмыс істейді. Өзінің туа біткен ұлтшылдығының арқасында Батыс Алаш орда қозғалысының жетекшілерінің біріне айналады. Алаш орда таратылған соң кеңес үкіметінің қызметінде болды, онда да халқы үшін адал қызмет істеу ұстанымынан айнымаған. Ұзақ жылдар Мәскеу, Киев қалаларында жұмыс істейді. Кеңес үкіметі банктерінде жауапты қызмет атқарады. 1937 жылы қуғын-сүргінге ұшыраған. Дереккөздер
Сәлімгерей Қаратілеуов

Көрнекті Алаш қайраткері, Батыс Алаш орданың белсенді мүшесі Сәлімгерей Алпанұлы Қаратілеуов 1887 жылы Орал облысы, Гурьев уезінде туған. Жасынан білімге құштар болды. Қазан төңкерісіне дейін Саратов қаласы маңындағы Марийнск ауылшаруашылық мектебін бітірді. Кейін Саратов ауылшаруашылық институтында оқыған. Ауылшаруашылық саласы бойынша мол білім алған қазақтың тұңғыш агрономдарының бірі. Әлімұлы тайпасының Шекті руының Шүрен бөлімінен шыққан. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін Оралда қызмет атқара жүріп, уақытша облыстық қазақ комитеттерін құруға атсалысады. іскер, алғырлығымен козге түседі, ел алдында беделге ие болады. 1917 жылы сәуірде өткен бірінші Орал облысы қазақ съезінде Орал облысы қазақ комитетінің мүшесі болып қабылданды.Съез шешімімен бұрынғы бюрократтық басқару жүйесін халықтық басқару жүйесіне ауыстыру жолындағы күреске атсалысады. Екінші Орал облыстық қазақ съезінде облыстық қазақ комитеті мүшелерінің жиналысында жергілікті қазақ басқармасын сайлаушылардың қүрамына кірді. 1917 жылы шілдеде өткен бірінші жалпықазақ съезінде Орал облысынан Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып белгіленді. Облыстық жер басқармасының мүшесі болды. Қаратөбеде өткен екінші Орал облыстық қазақ съезінде Х.Досмүхамедүлына қарсы топтың құрамында болып, «Ақ жол» ұйымына кіреді. 1918 жылы Мұстафа Шоқайды Темір, Жұрын арқылы Жымпитыға өткізу ісін ұйымдастырған. Кенжинмсн бірге Алаш орданың Торғай бөлімшесіне келіп, Алаш орда үкіметінің орталық комитетіндегі әскери кеңеске мүше болады. Алаш орда әскеріне елден адам жинау комиссиясының құрамында жұмыс істейді. 4-Торғай Алаш полкі құрамында отряд басқарды. Қостанай, Торғай далаларындағы ұрыстарға қатысады. 1919 жылы көктемде Торғай қаласындағы Амангелді Иманов басқарған Қызыл армия мен Алаш әскерлерінің бірлескен отрядына қатысады. 1920 жылдың басында Орал қаласына келіп, кеңес қызметіне кіреді. Ол кеңес үкіметінің жергілікті жерлердегі ұйымдарын құру ісінде аса белсенді болды. 1920 жылы Орал губкомының құрамына еніп, жер басқармасының меңгерушілігіне тағайындалды. 1927 жылы Өлкелік партия комитеті бюросының шешімімен мемлекеттік жоспарлау комитеті, су-мақта шаруашылық секциясының меңгерушісі болады. 1928 жылдан бастап Темір ауылшаруашылық тәжірибе стансасының директоры болады. 1929 жылы НКВД қамауға алады. 1937 жылы қазақша ән айтқаны үшін «Алаш орда әнін шырқаушы ұлтшыл» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылы ақпанда атылады. Дереккөздер
Есенғали Қасаболатов

Есенғали Қасаболатов (Орал облысы, Калмыков уезі, Құрайлы болысының № 8 ауылында (қазіргі Ақжайық ауданы Антоновка ауылы) - 26.02.1938, Алматы) - Алаш қайраткері, дәрігер. * Е.Қасаболатов 1901 жылы Калмыковтағы орыс-қазақ мектебін бітіреді. Сол кезден бастап орыс тілін игеруге ден қояды және оны өте жетік меңгереді. * 1909 жылы Орал реалдық әскери мектебін бітіреді. Бірақ ол әскери мамандықты місе тұтпайды. * Мектеп бітірген соң білімін жалғастыру мақсатымен ғылым жолын қуып, Саратов университетінің медицина факультетіне оқуға түседі. 1915 жылы университетті өте жақсы нәтижемен бітіріп шығады. * Елге келген соң Калмыков уезінің Жылықоныс деген ауылында дәрігер болып жұмыс істейді. Дәрігерлік қызметін атқара жүріп қоғамдық жұмыстарға араласады. * 1918 жылы «Ақжол» саяси үйымының төрағасы болды. * Кеңес үкіметі орнаған кезде Қасаболатов да кеңес қызметінде болады. 1920 жылы Орал губерниясында денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі және Орал губерниялык төңкерістік комитетінің төрағасы болады, НКВД-да жүмыс істейді. Осы кезден бастап ол басшылық міндеттер атқара жүріп, саяси қызметке араласады. * 1925 жылы Қазақ автономиялық кеңестік социалистік республикасы түтынушылар кооперациясының төрағасы болып, 1928 жылға дейін сол мекемені басқарады. * 1930 жылы Астрахан қаласында РК(б)П ауылдық комитетінің хатшысы болып сайланып, бір жылдай жұмыс істейді. * Кейін қызметі өрлеп Астрахан округі Атқару комитеті төрағасының орынбасары болады. * 1931 жылы Алматы медициналық институтының директоры болып тағайындалады. * Бұл жүмыстан босаған соң, 1933 жылы Алматы облысындағы «Қызылқайың» кеңшарының директоры болып екі жыл қызмет істейді. * 1936 жылы Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссариатының экономисі, жоспарлау бөлімінің меңгерушісі қызметіне дейін көтеріледі. * Бұдан кейін «Главнефть» тресті өлкелік кеңсе басқарушысының екінші орынбасары болады. * «Нефтьорг» қоғамының Қазақстандағы өкілінің орынбасары болады. Осындай лауазымды жүмыстар атқарған Е.Қасаболатов кеңес үкіметіне бәрібір жақпайды. Жақпағанда оның іскерлігі емес, халыққа қамқор, ұлтына жанашыр пиғылы ұнамайды. 1937 жылдың 29 тамызында Алматы қаласында тұтқынға алынып, 1938 жылы 26 ақпанда ату жазасына кесілді. Дереккөздер
Иса Қашқынбаев

Иса (Ғайса) Таумышұлы Қашқынбаев (15 қыркүйек 1891, №3 ауыл, Құрайлы болысы, Ілбішін уезі, Орал облысы - 12 мамыр 1948, Ташкент) — Алаш орданың белгілі қайраткері. Тегі – Байұлына жататын Тана руы. 1903 жылы Қарасу Шалқар облыстық орыс-қазақ мектебінде, одан соң Орал реалдық әскери мектебінде оқыған. Оны 1910 жылы бітіреді. 1912 жылы. Қазан университетінің медицина факультетіне оқуға түседі. Ол университетте өте жақсы оқиды. 1917 жылы Қазан университетін өте жақсын әтижемен бітіріп шығады. И.Қашқынбаев - қазақтан шыққан тұңғыш дәрігерлердің бірі. Сондықтан ол дәрігер ретінде де халқына көп қызмет көрсетіп, игілікті істер атқарар еді. Заманы оған басқа міндет жүктеді. 1917 жылы Орал облыстық жер басқармасында бөлім меңгерушісі қызметіне тағайындалады. Жас та болса Қашқынбаев Иса лауазымды қызметке іліге сала жұрттың көзіне көріне бастайды. Оның біліктілігі, іскерлігі, кесек мінезді адами болмысы ерекше болады. Жетістіктері 1917 жылы желтоқсанда өткен екінші жалпы қазақ съездіне ол Орал облысы қазақтары атынан қатысып, саяси жиынға жиналғандардың ыстық ықыласына ие болады. Съезд И.Қашқынбаевты Алаш орданың ұлт кеңесіне мүшелікке кандидат етіп сайлайды. Оның үстіне ұлт кеңесінің орынбасары қызметін тапсырады. Ал Жымпитыда өткен төртінші Орал облыстық қазақ съездінде «Ойыл уәлаятының» уақытша үкіметіне мүше болып қабылданады. 1920 жылғы 21 маусымда Қазақ РК (б) П облыстық комитеті арнайы мәжіліс ашып, И.Қашқынбаевқа «Қоғам үшін қауіпті адам» деген айып тағады. Осыған байланысты Заволжье әскери округіне жіберу жөнінде шешім қабылдайды. Алайда, Қазақ орталық атқару комитеті ара түсіп, оны Заволжьеге жібермей қалады. Дегенмен И.Қашқынбаевтың енді туған жерде қалмайтыны анық еді. Қазақ РК (б) П облыстық комитеті оны Ташкент қаласына жібереді. Х. Досмұхамедовпен бірге (1920 ж. ақпан айының басыңда) Орынбор арқылы Мөскеуге жөнелтілді. Маусым айында кеңес басшылығына табыс етілген Батыс Алашорда үкіметінің қызметі туралы мөлімдемені өзірлегендердің бірі. Сол жылғы 3-маусымдағы БОАК қаулысымен Қазөсревком қызметіне үсынылды. Ташкентке барысымен тілеулес жолдастарымен бірігіп мұсылмандардың өлкелік фельдшерлік мектебін ұйымдастыру ісіне кіріседі. 1930 жылы Ташкент университетінің аспиранттары М.Әуезов, Қ. Кемеңгеров «Қазақ ұлтшылдарының кері төңкерістік ұйымының Ташкенттегі астыртын бөлімшесіне мүше болды» деген айыппен университеттен шығарылып, тұтқындалады. Солармен бірге И.Қашқынбаев та Ташкенттен этаппен айдалып, Алматы түрмесіне жабылады. Абақтыдан 1932 жылы шықты. 1938 жылы 23 сәуірде «Контрреволюциялық ұйымға қатысты» деген айыппен тағы да қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Бірақ айыптаушылар бүл қылмысын дәлелдей алмай, 1939 жылы 1 желтоқсанда түрмеден босатады. Соғыс жылдарында көшіріліп әкелінген госпитальдарға жетекшілік етеді. Сталинград және Украина майдандарындағы ерлігі үшін «Қызыл жұлдыз» орденімен марапатталады. Соғыстан кейін Ташкентте Семашко атындағы Курортология ғылыми-зерттеу институтында қызмет етті. 1948 жылы 12 мамыр күні Ташкентте қайтыс болған. Дереккөздер
Ахметжан Шыбағаров

Алаш қозғалысының қайраткері Қозыбағаров Ахметжан 1879 жылы 1 мамырда қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданында туған. Семейдегі ауылшаруашылық мектеп-интернатын бітіргеннен кейін 1901-1906 жылдары Омбыдағы фельдшерлік мектепте оқыған. 1906-1918 жылдар аралығында Семейдегі губерниялық ауруханада фельдшер қызметін атқарды. 1917-1919 жылдары Алаш партиясының жергілікті ұйымдарын құруға атсалысып, 1918 жылы Алаш Орданың Семей облыстық кеңесіне мүше болды. 1921-1922 жылдар аралығында Шыңғыстауда Арқат дәрігерлік бөлімшесін басқарып, өз қаржысына емхана салдырды. 1935-1937 жылдары Алматы кірпіш зауытының емханасында меңгеруші болды. 1937 жылдың 25 тамызында Алматыда тұтқындалып, Семей абақтысына жабылып, ату жазасына кесілді. Дереккөздер
Семен Петрович Бабаевский

Семен Петрович Бабаевский (1909 - өлген жылы белгісіз), орыс жазушысы. «Алтын жұлдызды жігіт» (1-2-кітабы, 1947-1948), оның жалғасы «Жер бетіндегі жарық» (1-2-кітабы, 1949-1950) романдары үшін 1949, 1950, 1951 жылдары КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты болды. Бабаевскийдің есімі мен оның «Алтын жулдызды жігіт», «Жер бетіндегі жарық»романдары Әуезовтің «Кейбір ұлт жазушыларының романдары туралы» мақаласында аталады. Жазушы сол кезде жарық көрген бірнеше шығармаларды атап, Бабаевскийдің екі романының социалистік деревняның Отан соғысынан кейінгі хал-жайларын суреттеуге арналғанын, шеберлік жағынан алғанда шұбалаңқылау екенін айтқан. Сонымен қатар бұл шығармалар еңбек процесін көрсету жөнінде, колхоз деревнясы жайында жазылған жақсы романдардың бірі Бабаевский романынан біз қажымайталмай, белгілі мақсатпен үдетілген еңбекті көреміз. Осы қарқынды еңбек романның бір кітабынан екінші кітабына үштасып, басты кейіпкерлердің қажырлы күресіне айналады. Бабаевский совет прозасында бірінші болып, бүкіл елімізде мал шаруашылығымен шұғылданатын, оған қолма-қол басшылық ететін адамдардың алдына үлкен проблемалы мәселе қойды деп, Әуезов жазушының суреткерлігіне әділ баға берген. Дереккөздер
Референциалық тұтастық

Референциалық тұтастық (Референциальная целостность) — мәліметтердің хабарламалық базасындағы ақпараттың тұтастық ережесі. Ереже мәліметтер базасының алуан түрлі қатынастарының өзара байланысын жасақтайды. Дереккөздер
Түрки аруз

Түрки аруз - араби аруз уәзінінің ықпалымен түркі тілді халықтар әдебиетіне араб-парсы сөздерінің енуі нәтижесінде қалыптасқан өлең өлшемі. * Арабтар жаулап алған жерлерде ислам дінінің таралып, мұсылман идеологиясының үстемдік етуімен бірге араби аруз уәзіні күшпен енгізілді. * Ажам жұрты деп кемсітіп аталынатын Хорасан, Орта Азия, Шығыс Түркістан, Еділ бойы халықтары мен қазақ жеріне де ислам дінінің енуімен бірге жергілікті халықтардың әдебиетінде парсиаруз және түрки аруз уәзіні қалыптасты. * Түрки аруз елең өлшемінің тұңғыш үлгісі Жүсіп Баласағұнидің «Құтадғу білік» (1070) дастаны. Түрки аруз уәзінінің ықпалы негізінен отырықшы өмір салтын ұстанған, араб-парсы тілінің сездік қоры кеңінен енген өзбек, ұйғыр, татар, әзірбайжан халықтарының әдебиетінде басым болды. Ал, көшпелі өмір салтын ұстанған қазақ халқының сездік қорына араб-парсы тілінің диалектілері аздап енгені болмаса, түрки аруз уәзіні рухани әдеби құбылысқа айнала алмады. Шығыс әдебиетінің айтулы өкілдері Иассауи, Сопы Аллаяр, Әлішер Науаи, Бабыр шығармаларымен таныс болған Абай соларға еліктеп, түрки аруз ұйқасы өлшемінде «Иузи - раушан, көзі - гәуһар», «Фзули, Шәмси, Сәйхали» өлеңдерін жазған. Абай шығыс классиктеріне қол артқан балаң шағында олардың өлең ернегіне бағынышты қалпын танытса да, «Әлифби» елеңінде Науаимен ақындық енер тартысында шеберлік жарыстырып, ұстаздарының шығармаларын талғам елегінен өткізіп, ізденімпаздық қалып танытады. Дереккөздер
Фрустрация

Фрустрация - - алға қойған мақсаттарына жете алмаған, жоспарлары күл-талқан болып күйреген адам басынан өткеретін уайым, үрей билеген психологиялық жай-күй. Дегеніне жете алмаған, діттеген мақсатын орындай алмаған саясат субъектілері фрустрация жағдайын кешуі мүмкін.Мақсатқа жету жолында жеңу мүмкін емес (немесе субъективті қабылданатын) қиыншылықтардан объективті негізде туындайтын жүріс-тұрыс пен уайым ретінде танылатын адамның психикалық қалпы. Дереккөздер ar:إحباط
Рұқсат беру

Рұқсат беру (Разрешение; allow) - кейбір құрылғыны немесе міндетті ішінара активтендіру. Егер бірнеше құрылғы өзара параллель жалғастырылса, онда ішінара активтендіру бөлінген сызық бойынша белгілі бір сигналды немесе жалпы сызық не шина бойынша сигналдар үйлесімін беретін ажырату әрекеті арқылы жүзеге асады. Мұндай руқсаттың нәтижесінде тандап алынған құрылғы келесі сигналдарды алатын қалып-күйге ауыстырылады. Дереккөздер
Бағалы еңбек

«Бағалы еңбек», жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мақаласы. Алғашында «Социалистік Қазақстан» газетінің 1949 жылғы 14 тамыздағы санында жарық көрді. Кейін Әуезовтің «Уақыт және әдебиет» (1962, 305-312-беттер), 12 томдық (11-том, 413-420-беттер), 20 томдық (18- том, 336-344-беттер) шығармалар жинағында жарияланды. Мақалада Әуезов Әбішевтің «Бір семья» пьесасы мен оның алғашқы сахналық қойылымына жан-жақты тадцау жасалған. «Реалистік сипаты келісті шыққан пьеса. Қазақ академиялық драма театрының сахнасында көптен күтілген, талап етілген, бірақ қолдан келмей жүрген анық маңызды, реалистік спектакль туғызуға себепші болды» деп ерекше атап көрсетеді де, драматургтің бұл пьесасы агғашқы нүсқасынан-ақ Жазушылар одағы пленумында, қазақ әдебиетінің онкүндігінде жасалған баяндамаларда тәуір бағалағандығын айтады. «Бірақ сахна - сыншы, театр - таразы» екендігіне назар аударады. Идея мен образдар бұл пьесада жалған тартыспен, үстірт бояумен суреттелмегенін, ізденгіш ойлар жаңаша ерістеп, ерлейтінін айта келіп, пьесаны талдауға кешеді. Пьесада екі арна: ұлы арна мен қосалқы арна, яғни өндіріске арналған еңбек арқауы және адамдық тартыс арқауы екендігін басты кейіпкерлер Айдос, Жанар, Кремлев образдарына сипаттама беру арқылы нақты көрсетеді, «пьесаның үш адам арасына арналған көріністерінің көбі психологиялық шебер түйіндерге соғады. Көңілге қонымды, болмыска дәл үйлесетін тартыстар тудырып отырады» деп түйіндейді. Пьеса авторының драматургтік талантына тәнті болып, ол бұл пьесасымен қазақ совет әдебиетінің соңғы жылдардағы есуіне, жаңалық табыстарына елеулі үлес косты, жаңа тақырыпты жақсы меңгерді. Шығарманы анық бағалы табыстың бірі деп санаймыз» деп, жоғары баға береді. Сонымен бірге «Пьеса - ойлы, саналы пьеса» дей келіп, кейбір даулы жайларын, кемшіліктерін де жасырмайды. Бұл ретте сюжет қайталау, екінші қатардағы кейіпкерлердің толық жетіліп болмағандығы сияқты олқылыктарды атайды. Пьесаны сахнаға шығарудағы театр үжымының қомақты табысына да қысқаша тоқталып, суретші жасаған декорацияда ұқыпты, жинақты көріктілік бар, спектакльдің композициясы да пьесаның өзекті ой-сезімдерімен үнемі үндес, үйлес шыққан дейді. Жаңа маусымда да театр ұжымының жемісті еңбек етуіне «татитын спектакль екенін ұмытпау керек», «соңғы жылдардың репертуарына кіріп жүрген қазақша пьесалардың көбінің қатарынан «Бір семья» сияқты спектакльді жоғары бағалау шарт», «оны кеп еңбек сіңіріп, жаңғыртып өсіре түсу - автордың да, театр коллективінің де міндеті» екеніне көңіл аударған. Дереккөздер
Рұқсат құжаты бар стандарт

Рұқсат құжаты бар стандарт (Лицензионный стандарт) — өкімет орындарының немесе заңды ұйымдардың жеке адамдарға немесе ұйымдарға іскерлікке немесе меншікке беретін рұқсат құжаттарын сипаттайтын стандарт. Дереккөздер
Рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау

Рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау (Защита от несанкционированного доступа; security, fetch protection) — белгілі бір мәліметтерді басқалардың рұқсатсыз пайдалануын болдырмау үшін аппараттық, программалық және құпия сөз жазу тәсілдерін және оларды ұйымдастыру шараларын жүзеге асыру. Дереккөздер
Рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау құралы

Рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау құралы (Средство защиты от несанкционированного доступа; protection facility) — рұқсатсыз қатынас құрудың алдын алуға немесе оны әбден қиындатуға бағытталған программалық, техникалық немесе программалық-техникалық құрал. Дереккөздер
Фундаментализм

Фундаментализм - бастапқыда протестантизмдегі либералдық протестанттық рационализмге қарсы бағытталған шектен шыққан консервативті ағым. 1910 жылдары АҚШ-тың оңтүстік штаттарында қалыптасты, інжілге (Библияға) кез келген сыни көзқарасты көтермей, оны жаңаша түсіндіруге талпынғандарды үзілді-кесілді мойындамады. Кейін келе бүл ұғым басқа діни, әлеуметтік, саяси бас¬қа да қағидаларға кез келген радикалды - консервативті қатынасты білдірді. Қараңыз: Ислам фундаментализмі. Дереккөздер
Микола Бажан

Микола Платонович Бажан (26 қыркүйек (9 қазан), 1904 ж. - 23 қараша 1983 ж.) — украин ақыны, қоғам қайраткері, Украин ғылым академиясының академигі (1951). Өлеңдері мен поэмаларында жинағында халықтар достығын, олардың ерлігін, бейбіт өмірді, адамгершілікті жырлады. Өлеңдері «Ағылшын ұсқыны» деген атпен 1952 ж. қазақ тілінде жарық көрді. Әуезов «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» атты мақаласында Бажанның шығармаларын салыстыру арқылы зерттеуді ұсынады. Ал Бажан Мұхаңның 60 жылдық мерейтойына жолдаған жеделхатында жазушының дарынын, терең білімін, үлкен адамгершілігін қадір тұтатынын айта келіп, зор денсаулық, шығармашылық табыс тілейді. Дереккөздер
Сақина топологиясы

"Сақина" топологиясы (Топология "Кольцо"; ring topology) — әрбір жұмыс бекеті тек басқа екі жұмыс бекетімен ғана байланысқан есептеу желісінің топологиясы; желідегі компьютерлерді тұйықталған сақина құрайтын етіп тізбектей жалғастыру топологиясы. Эстафета беру тәсілімен істейтін желілерде қолданылады; яғни мәлімет бір жұмыс бекетінен екіншісіне бір бағытта тасымалданады (шығыршық бойынша). Сондықтан ақпарат желінің барлық түйіндеріне кезектесіп жетеді. Бұл кезде әрбір дербес есептеу машинасы келген хабарды келесі машинаға жолдайтын қайталауыш міндетін атқарады. "Сақина" тәрізді сызба құрылымды есептеу желілерінің ішіндегі көп тарағаны — маркерлік қатынас құру әдісі қолданылатын желілер. Мысалы , Token Ring (IBM фирмасы) тектес жергілікті есептеу желілері. Жұмыс бекеттерінің саны 96, мәліметтер жеткізу жьілдамдығы 4 немесе 16 Мбит/с; — FDDI (Fider Distributed Data Interface) есептеу желілері. Талшық-оптикалық байланыс желісі пайдаланылады. FDDI есептеу торабы, әдетте, бірнеше жеке жергілікті есептеу желілерін біртұтас есептеу желісіне біріктіру үшін қолданылады. Дереккөздер
Функционализм (қоғам)

Функционализм - – әлеуметтанудың әдістемелік тәсілдерінің бірі. Қоғамды, оның құбылыстарын, процестерін, өзіндік құрылымы, әрқайсысы өз қызметін атқаратын әрекет ету тетіктері бар әлеуметтік жүйелерді қарастыратын басты бағыттарының бірі. Функционализмнің негізін қалаушы - Г.Спенсер. Кейіннен Э.Дюркгеймнің, В.Паретоның еңбектерінде жалғасын тапты. Дереккөздер
Байбала Жайсаңбайқызы

Байбала Жайсаңбайқызы (18 ғасырдың соңы – 19 ғасырдың бас кезі) - ақын. «Ақындар елі» атанған Сыбан ішінде тәрбиеленіп, жастайынан ақындар айтысына түскен. Ел аузына кеңінен тарап, халық сүйіспеншілігіне бөленген Сарыбай ақынмен айтысы. Әуезов бұл айтысқа үлкен мән беріп, Біржан мен Сара айтысы деңгейінде бағалаған. Өзінің «Айтыс өлеңдері» атты зерттеу еңбегінде Сабырбай ақын Байбала қызбен жігіт кезінде тынымсыз айтысады. Бірінің-бірі қапысын аңдып, кеш жөнекей де, мезгілсіз ертелі-кеште, түнде де айтысып жүреді дей келіп, ұзақ жылдар жеңісе алмай, аяғында Сабырбай өзінің айтқан бір тұрпайы қалжыңы үшін, бұны мұрттай ұшырған, мірдің оғындай ащы мысқыл жауапты Байбаладан алады да, жеңіледі деп, Байбаланың ақындық талантына тәнті болады. Мұнымен қоса солайша жеңілгендігін кейінгі буындарға, өз тұсындағы тыңдаушыларға Сабырбай өзі айтып беріп кеткен деп, ақындық этиканың үлкен мәнге ие болғандығын атап етеді зерттеуші. Дереккөздер
Аутолиз

Аутолиз (autolysis; грек, autos — өзім, өздігінен; lysis—еру) — адам мен жануарлар организмдеріндегі зат алмасу процесі тоқтағаннан соң, мүшелер мен ұлпалар жасушалары лизосома органелларындагы ас қорыту ферменттерінің (гидролазаларының) әсерлерінен дене мүшелерінің, оның жасушалары мен ұлпаларының өздігінен еріп ыдырау процесі. Дереккөздер Автолиз
Бейсенбай Қайырбайұлы Байғалиев

Байғалиев Бейсенбай Қайырбайұлы (1944-1998), әдебиет зерттеушісі, архивтанушы. Әуезовтің өмірі мен шығармашылығына байланысты архив материалдарын қазіргі қазақ тіліне жоспарлы түрде дәлме-дәл көшіру мәселесін тұңғыш рет ұсынып, бұл игі істің жүзеге асуына үлкен үлес қосты. Абай мен Мұхтардың өмірі мен шығармашылығына байланысты архив деректері негізінде жазылған көптеген мақалалары республикалық баспасезде жарияланды. Әуезов дайындап, бастырған Абайдың толық жинағының 1933, 1940, 1945, 1954, 1957 ж. және одан бұрынғы басылымдарды салыстыра отырып, ұлы ақын шығармаларының 2 томдық академиялық толық жинағын дайындауға (1995), араб, латын таңбаларында шыққан мәтіндерді, қолжазбаларды тексеруге, ғылыми түсініктерді жазуға қатысты. «Даңғыл жолдың алғашқы соқпақтары» деген шағын мақаласында ұлы жазушының өмірбаяны мен шығармашылық қызметінде осы күнге дейін «ақтандақ» болып келген тұстарын толықтыра қайта зерттеу, жаңаша пайымдау өте қажет екенін ескертеді («Мұхтар мұрасы. Наследие Мухтара», А., 1997, 38-43-беттер). Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына арнап 1997 ж. 23-26 шілдеде Семей қаласында өткізілген «Мұхтар Әуезов мұражайтануда» атты халықаралық ғылыми- практикалык. конференцияға қатысып, «М. Әуезов өмірбаянына байланысты сирек кездесетін архив деректері» деген тақырыпта баяндама жасады. Дереккөздер
БҰҰ Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесі

БҰҰ Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесі (ЭКОСОС, ағыл. United Nations Economic and Social Council) – Біріккен Ұлттар Ұйымының басты органдарының бірі. Бұл кеңес БҰҰ-ның экономикалық пен әлеуметтік салалардағы жұмысын реттейді. 1945 жылғы 26 маусымда құрылды. Жұмыс орны: Нью-Йорк. ЭКОСОС БҰҰ-ның 15 мамандырылған мекемесіне, 9 салалық комиссияға, 5 аймақтық комиссияға жауапты. Кеңес құрамы Кеңес құрамына 54 мемлекет өкілі кіреді. Әр мүшені БҰҰ Бас Ассамблеясы 3 жылдық мерзімге сайлайды. Мемлекеттерге ЭКОСОС мүшелігіне қайта сайлануға шектеу жоқ. Кеңеске мүше әр мемлекеттің 1 дауысы болады. Шешімдер ортақ дауыс беру әдісі арқылы қабылданады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 1971 жылғы резолюциясына сәйкес, ЭКОСОС құрамына кіретін өкілдер саны келесідей бекітілді: Дереккөздер
Ауторадиография

Ауторадиография (autoradiographia; грек, autos — өзім, өздігінен; лат. radio — сәуле; грек, grapho — жазамын) — зерттеу нысанындағы белгіленген радиоактивті (сәуле белсенді) изотоптардың жинақталу мөлшерін талдауға арналған цитологиялық әдіс. Дереккөздер Авторадиография
Сақиналық

Сақиналық (циклдӏк) тізім (Кольцевой (циклический) список; ring (circubar, cyclic) list, ring structure) — әрбір құрауыштың сол тізімде бір ғана алдыңғы және бір ғана келесі құрауышы бар тізбелік тізім; соңғы элементтің бірінші элементке сілтемесі болады. Дереккөздер
Райгүл Ахметжанова

Райгүл Ахметжанова (1955 ж. т.), суретші, педагог. Ұлттық өнер түрлерін кеңінен насихаттап келеді. Ши тоқу, шимен өрнек салу саласымен шұғылданады. Абайдың 150 жылдық мерейтойына арнап әсем нақыш, жарасымды ою-өрнекпен жасаған бұйымдары қонақтарға сыйға тартылды. М. Әуезовтің шиден тоқылған портреті 1997 ж. Францияда Париж консерваториясында, Париж мэриясында көрмелерге қойылды. Арнайы тоқылған ұлы жазушының бейнесі (көлемі 150x120 см) сонда ЮНЕСКО-ның бас хатшысы Федерико Майор мырзаға табыс етілді. Дереккөздер
Түрікмен әдебиеті

Түрікмен әдебиеті - Түрікмен қазақ халқының ежелгі туыстары. Түрікмен мен қазақ халықтарының тілі, мәдениеті, тарихы, тұрмыс-салты бір-біріне көп ұқсас. Сондықтан да түрікмендер Абайдың, Жамбыл мен М. Әуезовтің шығармаларын түпнұсқасынан оқи алады. Б. Кербабаев, М. Әуезов, А. Кекілов, Ғ. Мүсірепов, Б. Сейтақов, С. Мұқанов іргесін қалаған түрікмен мен қазақ жазушыларының бауырластық байланысы ілгері дамып, кең қанат жайып келеді. Абай Құнанбаевтың, Жамбылдың, Мұхтар Әуезовтың шығармаларының түрікмен тіліне аударылуы, Б. Кербабаев, Р. Эсеновтағы басқа түрікмен жазушыларының шығармаларының қазақ тіліне аударылуы осының айғағы. Абай шығармалары түрікмен тіліне 50-ші жылдардан аударыла бастады. Дереккөздер
Хамит Тоқтамышев

Хамит Тоқтамышев Алашорда үкіметінің әскери қайраткері Тоқтамышев Хамиттің туған және өлген жылдары белгісіз. Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Әскери шені - капитан (кейбір деректерде подполковник). Алаш милициясын ұйымдастыруға белсене атсалысты. Оның басшылығымен Семейде құрамында 38 офицер мен 750 жауынгері бар 1-Алаш полкі құрылды. Өскеменде Алаш автономиясының әскери оқу орнын ашуға жетекшілік етті. Уақытша Сібір үкіметімен және атаман Б.В. Анненковпен тығыз байланыста болды. «Сарыарқа» газетінде Алаш милициясының кеңестік билікпен жүргізіп жатқан күресі жайында бірқатар мақалалар жарияланды. Жетісу өңірінде Қызыл армиямен болған соғыс қимылдары кезінде Алаш әскеріне басшылық жасады. Дереккөздер
Сайлау технологиялары

Сайлау технологиялары -бұқараның электоралдық мінез-құлқына ықпал ету және оларды нақты үміткерге дауыс беруге ояту мақсатында ықпал ету тәсілдерінің жиынтығы. Сайлау технологияларының негізгі ерекшелігі - сайлаушылардың мінез- құлқын реттеуші әлеуметтік-психологиялық тетіктерді қосуға бағытталуы. Сайлау технологиялары кәсіпкерлер қолында күшті қаруға айналады. Сайлау технологияларының қатарында бірінші қадам - сайлау алдындағы жағдайды талдау. Сайлау кампаниясын ұйымдастырушылар сайлау стратегиясы мен тактикасын анықтау үшін өздеріне қажетті мәліметтерді жинайды. Яғни, сайлау кампаниясын ақпараттық-сараптамалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады. Ақпараттық-сараптамалық қамтамасыз етудің бірінші кезеңі - сайлау алдындағы округтегі жағдайды жан-жақты талдау. Бұл міндетке сайлау алдынан 3-6 ай бұрын кіріседі. Осы жиналған ақпараттар талданып, соның незінде сайлау кампаниясының стратегиясын дайындауға қажетті нақты ұсыныстар дайындалады. Екінші кезең - басталған сайлау кампаниясын ақпараттық-сараптамалық қолдаумен қамтамасыз ету. Бұл жерде сайлау кампаниясын ұйымдастырушылар мен сайлаушылар арасындағы тұрақты кері байланысты қалыптастыру маңызды. Тиімді кері байланыс басқару субъектісіне өзінің әрекеттерін түзетуге мүмкіндік береді. Сайлау кампаниясын ұйымдастырушылар үшін қажетті ақпарат әр түрлі жолдар мен құралдар арқылы алынуы мүмкін: округтың экономикалық дамуы туралы статистикалық мәліметтері, тұрғындардың демографиялық құрамы туралы, өмір сүру деңгейі, соңғы сайлау қорытындысы туралы мәліметтерді зерттеу; тұрғындар арасында әр түрлі сауалнамалар жүргізу арқылы; фокус топтармен жұмыс жасау, яғни ұрандарды, жарнамалық роликтерді талдау, бұл өз кезегінде адамдардың сайлау кампаниясын ұйымдастырушылардың әрекеттеріне реакциясын білуге мүмкіндік береді; бақылаудың көмегімен бәсекелестер әрекеттерін талдау, сонымен бірге контент-анализ жасау. Дереккөздер Сайлау
Амниоттар

Амниоттар ( — амниоттар, қағанақтылар) — ұрықтық даму кезеңі (эмбриондық кезең) ішкі ұрық қабығы — амнион (қағанақ) қуысындағы сұйық ортада өтетін жоғарғы сатыдағы омыртқалы жануарлар. Амниоттарға (қағанақтыларға) ұрықтары құрлықта дамуға бейімделген бауырымен жорғалаушылар, құстар, сұтқоректі жоғары сатыдағы жануарлар мен адам жатады. Бұлардың ұрықтары жұмыртқаның ішіндегі немесе жатырдағы ұрық қабықтарының қуысында дамиды. Амниоттар – жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар тобы. Олардың ұрығының дамуы кезінде ұрықтың сыртында әр түрлі бейімделушілік қасиеттері бар арнайы ұрық қабықшасы – қағанақ түзіледі. Қағанақтыларға бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер жатады. Қағанақтылардың бәрі де дара жынысты жануарлар әрі тек іштей ұрықтанады. Бұлар түрленбей дамиды, яғни ұрпақтарының дамуы кезінде дернәсілдік кезең болмайды. Ұрпақтарының сыртқы құрылысы бірден ересектеріне ұқсас болады. Қағанақтылардың ұрығының дамуы атмосфера ауасы бар ортада жүреді. Қағанақтыларды кейде нағыз құрлықта тіршілік етуге бейімделген омыртқалы жануарлар деп те атайды. Қағанақтылардың ұрықтанған жұмыртқасының құрылысы күрделенген. Жұмыртқада сары уыз бен белок мол, оның сыртында бірнеше арнайы ұрық қабықшалары (қағанақ, аллантоис, хорион, т.б.) пайда болған. Бұлардың жұмыртқасы қағанақсыздардың жұмыртқаларынан едәуір ірі болады. Қағанақтылардың жұмыртқасында қоректік заттардың қорының мол болуы ұрықтың түрленбей тікелей дамуына жағдай туғызады. Қағанақтылардың жұмыртқасын құрлыққа салуына байланысты көптеген бейімдеушілік белгілері қалыптасқан. Мыс., жұмыртқаны құрғап кетуден, мех. әсерлерден қорғайтын, газ алмасуына мүмкіндік жасайтын, сумен қамтамасыз ететін, ыдырау өнімдерін сыртқа шығаратын, т.б. бейімдеушілік белгілерін атауға болады. Жұмыртқа сыртындағы қорғаныштық қызмет атқаратын кальций тұздары сіңген ізбесті қабық, ұрықты даму барысында сумен қамтамасыз ететін ақуызды қабық, ұрық сыртындағы қағанақ қабық, ұрықтың тыныс алуын қамтамасыз ететін аллантоис қабығы және т.б. қабықтар ұрықтың қалыпты дамуына қолайлы жағдай жасайды. Қағанақтылардың бауырымен жорғалаушылар класы омыртқалы жануарлардың салқынқандылар, ал құстар мен сүтқоректілер – жылықандылар тобына жатады. Дереккөздер
Байғұлақ

Байғұлақ (туған-өлген жылдары белгісіз), Тобықтының Жуантаяқ руынан, оның әкесі Базыл Құнанбаймен көп алысқан. Абайдың сабалуына себеп болған Қадиша қыз - Базылдың қызы, Байғұлақтың қарындасы. Жастығына қарамай, Құнанбай Байғұлақты руаралық дау-жанжалды бітістіру ісіне жұмсап отырған. Омбыға айдалғаңда артындағы ағайыңды қайта арыздандырмас үшін, екі жағының сөзін ұстап жүруге ол Қаратай мен Байғұлақты тандаған. Осы жай романда: «Сол жағын ескерген Құнанбай араға жүретін кісілерді атап берді. Бұның бірі-Тоғалақ ішіндегі мықты, жас Байғұлақ» («Абай жолы», 1997, 177-бет) деп жазылған. Өз басы тікелей жаулық істемегенмен, Байғұлақ Абайдың қарсыластары тобынан табылып отырған. Бірақ Абай онын алымы мен кең қарымдылығын, шешендігін қатты бағалаған. Мағауия дүниеден өткенде Байғұлақ: «Ақсұңқар қолдан ұшты, бәрінен құдайдың қүдіреті күшті» деп көңіл айтыпты. Эпопеяда Байғұлақ «Салиқа қыз дауыңда», Абай қарсыластарының оған қарсы баталасуы тұсында және Оспан мүлкін беліске салу кезінде кеңірек керінген. Шешендігін романда мына бір суырып сөйлеуінің өзімен-ақ аңғартқан: «Бұл түгел Тобықты жиыны сияқты. Болыстардан Молдабай, Дүтбай және Құнанбай балалары да тегіс. Ата ұлдарының атқамінерлерін айтсақ Сақ-Тоғалақтан осы жиынның үлкені Байғұлак сөйлеп отыр екен. - Ағайын! Күн сынайды, күдері бел шыдайды, Күйсіз белге кезігіп отырған күнім жоқ. Күйлі, келелі Тобықтының тобы боп отырмын. Іргеңе кеп төрт арыстың жиыны қонды. Төбедегі айға ұмтылсаң, арманды, шерменді кезім деп отырған жоқсың. Осы отырған ортаңа үлкен бір сыбаға тасталып отыр...» (сонда, 272-бет). Әуезов Байғұлақтың баласы Ермағамбетті (Ерімпұшық) жақсы білген. Одан Абай айналасы және Байғұлақ туралы көп әңгімелер естіген. Дереккөздер
Сақтайтын элемент

Сақтайтын элемент (Запоминающий элемент) — өзінің бұрынғы нысанын немесе қалып-күйін сырттан келген сигнал әсерінен өзгертетін және келесі сигнал келгенше сол жағдайын ұзақ уақыт сақтайтын автоматика және есептеуіш техника құрылғыларының элементі. Олар сақталатын ақпарат түріне байланысты аналогтық және цифрлық сақтайтын элементтер болып екіге бөлінеді. Дереккөздер
Аутосомалар

Аутосомалар(autosoma; грек, autos — өзім; soma — дене) — дара жынысты жануарлар мен өсімдіктер жасушалары ядроларындағы жыныс хромосомаларынан басқа жұп дене хромосомалары (жыныссыз хромосомалар). Дереккөздер
Ескендір Мұхамеджанұлы Тынышбаев

Ескендір Мұхамеджанұлы Тынышбаев (1909 жыл - 1995 жыл) — кинооператор. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Өмірбаяны 1909 жылдың 9 мамырында Ашхабадта туған. Найман тайпасынынң Садыр руынан шыққан. Бүкілкеңестік мемлекеттік кинематография институтының операторлық факультетін бітірген (Л.В. Косматовтың шеберханасы). 1928 жылы Востоккино Бүкілкеңестік трестінің қазақ бөлімшесін құрды. 10 жыл бойы жер аударуда болып, келген соң 40 жыл бойы Қазақфильм киностудиясының жетекші операторы болды. Фильмографиясы Актер ретінде *1980 - Ойлануға кеткен ой - доцент Ахмеджан Қадырұлы Оператор ретінде *1929-1931 - Қиыр Шығыста *1945 - Тахир мен Зухра *1955 - Ана мен бала *1956 - Даладағы қайыңдар *1957 - Оның уақыты келеді *1958 - Біз - Жетісуданбыз *1959 - Бір түні *1960 - Баянауыл *1965 - Ермек Серкебаев ән шырқауда *1974 - Құрманғазы *1974 - Табыншы әйел *1975 - Оның мамандығы - актер *1985 - Біздікілерді біліп қой! Фильмдер жанры Ол ғылыми-көпшілік және құжатты фильмдермен қатар телефильмдер, солардың қатарында «Абай» телефильмін (1976) түсірді. Фильмде әдеби-сахналық қойылымдар, Абай тойларының көріністері пайдаланылған. Дереккөздер
Сакрализация

Сакрализация - [лат. sacer - қасиетті] - діни реттеу саласына әртүрлі қоғамдық және жеке сананы, әлеуметтік қатынастарды, адамдар мен мекемелер қызметін тарту үрдісі. Сакрализация негізін зайырлы әлемге қарсы қасиетті әлемді мойындау құрайды. Сакрализация жағдайында діни қызмет жалпы әлеуметтік қызметтің бөлінбес бөлігі, ал діни қатынастар басқа әлеуметтік байланыстарға таралады. Сакрализация сипаты мен таралу деңгейі әртүрлі тарихи дәуірлерде бірдей емес. Ол әсіресе алғашқы қауымдық құрылыс пен құл иеленуші дәуірге тән. Ал қоғамдық қызметтің әр саласында сакрализациядан бас тарту феодалдық дәуірде басталып капиталиста дәуірде аяқталады. Дереккөздер
Аутофагосома

Аутофагосома (autophagosoma; грек, autos — өзім; phagein — жалмау, обу, жеу; soma — дене) — жұмысын тоқтатып жойылуға тиісті істен шыққан немесе әртүрлі деңгейде қорытылып жатқан жасушалар органеллаларымен байланысқан лизосома. Жасушадағы аутофагосоманың мөлшері мен пішіні түрліше болып келеді. Дереккөздер
Аморфты зат

Аморфты зат ( — жоқ; — пішін, форма; — зат) — борпылдақ дәнекер ұлпасы жасушалары мен талшықтарының аралықтарын толтырып тұратын, атқаратын қызметіне сәйкес қоймалжындығы өзгеріп отыратын гел тәрізді іркілдек пішінсіз масса. Әртүрлі мүшелердегі борпылдақ дәнекер ұлпасы жасушааралық тірі затындағы негізгі аморфты заттың мөлшері мен химиялық құрамы сол ұлпаның қызметі мен жағдайына байланысты ұдайы өзгеріп отырады. Негізгі аморфты зат — гликозаминдігликандардан, протеиндігликандардан, гликопротеидтерден, судан жөне түрлі бейорганикалық тұздардан тұрады. Бұлардың ішінде аморфты зат қүрамының негізін сульфаттанбаған гликозаминдігликандардың күрделіполимерлі түрі - гиалурон қышқылы құрайды. Бұл қышқылдың ұзын тармақталған полимерлі тізбегі әртүрлі бағытта иіліп, аралықтарында ұяшықтары мен өзектері болатын молекулалық тор жасайды. Осы аталған аморфты зат кеңістіктері арқылы ұлпа сұйығының қатысуымен қан және лимфа капиллярлары мен олардың сыртындағы клеткалар арасындағы зат алмасу процесі үздіксіз жүріп отырады. Аморфты заттың физикалық жағдайы мен атқаратын қызметіне түрлі гормондар (кортикостероидтар және т.б.) мен ферменттер (гиалуронидаза) ықпалын тигізеді. Дереккөздер
Сақталатын программа

Сақталатын программа (Хранимая программа; stored program) — есептеуіш машинаның жадында сақталатын программа. Осы программаны келешекте орындау үшін басқару блогы талап етіледі. Ол тиісті уақытта жадтан команданы шығарып оқып олардың орындалу ретін анықтайды. Программаны сақтау үшін сол жад немесе басқа жад пайдаланылады. Сол бір ғана жедел жадты пайдалану біршама қолайлы, яғни программаны өзгертуге болады, сондай-ақ тұрақты сақтау құрылғысын пайдалану арқылы немесе программа сақталған сол жад бөлігіне қатынас құруды шектеу арқылы программаны өзгерту мүмкіндігін шектеуде үлкен артықшылыққа қол жетеді. Дереккөздер
Предикативтік бұғаттау әдісі

Предикативтік бұғаттау әдісі (Метод предикативных блокировок) — транзакциялардың параллель орындалуын басқару әдісі; өтпелі қалып-күйде тұрған мәліметтерді пайдалануға жол бермейтін мәліметтер базасы құрауыштарының транзакцияларын пайдалануға арнайы тосқауыл қою құралдарын енгізуге негізделген. Дереккөздер
Салыстырмалы-талдаулық әдіс

Салыстырмалы-талдаулық әдіс - идеалдық моделді, белгілі бір теориялық конструкцияны жасақтау үшін саяси институттарды, процестерді, оқиғаларды салыстыру, теңгеру, сараптау және жалпылау тәсілдерін қамтиды. Бұл әдіс түрлі тарихи кезеңдердің, аймақтардың саяси тәжірибесін салыстыра қарауға, олардың арасындағы байланысты, ұқсастықты табуға, оларды түрлерге бөлуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Элитогенез

Элитогенез -[elite - таңдаулы, ең жақсы, genesis - шығу тегі; элитаның қалыптасуы және дамуы] - мәдениетте және қоғамдық қатынастарда аристократиялық бастаулардың анықталуына және орнығуына бағытталған элита құрылуының ғаламдық процесі. Анағұрлым белсендісін тандап алып, оны белгілі бір иерархиялық жүйеге тізбектеу түрінде жүргізіледі. Элитогенездің екі түрі анықталған: *1) қоғамдық немесе әлеуметтік (макродеңгейдегі элитизация) және *2) арнайы (элиталықтың нақтылы тұлғада көрініс табуы). Келесідей үштікті атап көрсетеді: ‘’’элитогенез’’’ – ‘’’элитократия’’’ –‘’’ элитоцид’’’. Элитогенез - элитаның үстемдікті әлеу¬меттік мәдени сапа ретінде төңкерістік эволюциялық дамуының бастапқы кезеңі. Элитогенез генетикалық тұрғыда "иерархия", "доминация", "менеджмент", "аристократия" сияқты категориялармен тығыз байланысты. Қоғамдық элитогенезде бұл процестің өрбуінің бірнеше кезеңдерін анықтап алған жөн. Қалыптасудың бастапқы кезеңінде жалпы оның "ерекше сапасы" жайлы көзқарас, оның қоғамға мәнділігі қаншалықты, критерийлері қандай деген түсініктер қалыптасады. Кейіннен бұл сапаның жинақталуы, оны заңдастыруға және биліктік қатынастар түріне енуге қажетті соңғы шегіне жеткізу кезеңі басталады. Сөз жүзінде элитогенез элитократияның орнығуы кезінде аяқталады, ал, элитоцид (элитогенездің кері құбылысы) жайлы элитаның даму процесінің кері көрсеткішті даму процесі ретінде айтуға болады. Басқаша айтқанда, тарихи процесте элитогенезді эволюциялық тұрғыда қарастыратын элита түрлерінің алмасу динамикасын анықтап алу қажет. Меритократиялық теорияның жақтаушылары (М. Янг, Д. Белл) элиталардың үш тарихи түрін анықтайды: *1) тектік аристократиялық (немесе "асыл текті элита" индустрияға дейінгі қоғамдар); *2) плутократия (немесе "байлық элитасы" индустриалды қоғамдарда); *3) меритократия (немесе "ақыл-ой элитасы", постиндустриалды қоғамда). Элитогенездің екінші түрі микродеңгейде жүреді және жеке тұлғаны элиталандыру процесін білдіреді. Жеке тұлғаны элиталандыру элиталықтың негізі болып табылады. Сондықтан да жеке тұлғаның генезисі деңгейінде элиталықты анықтауда бастысы әлеуметтік мәртебе емес, оның жеке дара қасиеттері болады. Осыған орай элитология тарихтағы жеке тұлғаның көрнекі рөліне баса назар аударады (әсіресе, бұл меритократияға және аристократиялық рухқа қатысты). Элитогенез тарихында адамзат дамуындағы аса маңызды саяси, әлеуметтік-экономикалық, мәдени оқиғаларға қатысты көрнекі тұлғаларға маңызды орын беріледі (батырлар, данышпан, кемеңгерлер). Бұқараның рөлі аса маңызды емес, екінші орында саналады. Элитогенездің кері қыры элитоцид процесі - элитаның жойылуы. Дереккөздер
Райысхан Байкенов

Байкенов Райысхан (1906-1991), актер. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1944). 1935 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін Шымкент облыстық қазақ драма театрында қызмет істеді. Байкеновтің актерлік өнерінде елеулі із қалдырған рөлдері Әуезовтің пьесалары негізінде қойылған спектакльдермен тығыз байланысты. Ол әккі карт Қыдыштың («Түнгі сарында»), орыс азаматы Сергейдің (Әуезов пен Әуезов Тәжібаевтің «Ақ кайыңында»), Кебей бидің («Еңлік - Кебекте»), қызу қанды Қобыланды батырдың («Қарақыпшақ Қобыландыда») сахналық тұлғаларын өзіне тән суреткерлік шеберлігімен нанымды, мағыналы етіп сомдады. Дереккөздер