Нағайбектер

Нағайбек — татарлардың аз санды этникалық тобы (шоқынған татарлар). Негізінен Челябі облысының батысында (Нағайбақ, Верхнеурал, Троицк және Шұбаркөл аудандары). Халқы 8,1 мың адамд, оның ішінде Челябі облысында 7,7 мың (2010, халық санағы). Этнонимі "Нағайбек" этнонимі алғаш рет XIX ғасырда ғана белгілі болды. Кейбір зерттеушілер оларды шоқындыру рәсімінен өткен ноғайлармен, басқалары Қазан хандығы құлағаннан кейін шоқындыру рәсімінен өткен қазан татарларымен байланыстырады. Тұтастай алғанда, нағайбектердің этнонимді қалыптасуы олардың христиандануымен (конфессиялық оқшаулау), казактар құрамында ұзақ уақыт болуымен (таптық оқшаулау), сондай-ақ 1842 жылдан кейін топтың негізгі бөлігінің аумақтық жағынан Орал маңында тұратын қазан татарларынан бөлінуімен байланысты болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысында нағайбектер шоқындыру рәсімінен өткен татарлардың ерекше этникалық тобы ретінде, ал 1920 және 1926 жылдардағы халық санағы кезінде тәуелсіз ұлт ретінде ерекшеленеді. Тілі Нағайбек тілі – орта татар тілінің диалектісі. Бұл топқа нағайбек тілімен қатар екі кряшен диалектілері де кіреді. Нағайбек тілінің татар тілінен ерекше белгілері бірнеше факторлардың әсерінен қалыптасты. Олардың негізгілері конфессиялық (татар тіліне діни мәтіндерден енген арабизмдер мен фарсизмдердің болмауы) және тарихи (орыс халқымен тығыз байланысы және олардың тілдік ықпалы). Сонымен қатар, нағайбек тілінде архаикалық лексиканың айтарлықтай қабаты бар. Діні Нағайбек діндарлары православие дінін ұстанады және "ескі шоқындыру рәсімінен өткендерге" жатады, яғни XVI—XVII ғасырларда христиан дінін қабылдаған. Сырт келбеті Олар типтік емес және ерекше көрініске ие, өйткені олар бірнеше этникалық топтардың симбиозы болып табылады. Түркі ерекшеліктерінің болуына қарамастан, олардың көпшілігінің шаштары мен көздері ақшыл, сонымен қатар олар өздерінің жіңішкелігімен, сымбаттылығымен ерекшеленеді. Тарихы IV Иван патшаның кезінде Қазақ хандығы мен Сібір хандығы жаулап алынған кезде Ик өзенінің жағасын мекендеген ноғайлар Ресейдің отарына айналды. 17-18 ғасырларда орталық езгінің күшеюі бірнеше халық көтерілістеріне әкеп соқты. Көтерілістерді болдырмау үшін 1735 ж. Санкт-Петербургте Сенат жанынан Еділ бойы халықтарын шоқындыру кеңесі құрылды. Түркі тектес халықтардың бір-бірімен қатынасын қиындату мақсатында қамалар тұрғызылды, ондай қамалдардың бірі Нагайбакта (қазіргі Башқұртстандағы кент) салынды. Нағайбектерден арнайы қазақ әскері жасақталды. 19 ғасырдығдың 40-жылдары нағайбектердің бір бөлігі қазіргі Челябі облысының аумағына қарай көшірілді. 20 ғасырда нағайбектердің саны үнемі азайып отырды. 1897 жылғы санақта олар 47 мың адам болса, 1926 жылғы санақта 10 мың-ақ қалған. 1939 жылғы санақтан бастап жеке этнос ретінде аталмады. Қазіргі уақытта нағайбектер өздерін татарлардың өкіліміз деп есептейді. Дәстүрлі тұрмыстарында татар, башқұрт халықтарына тән элементтер кездеседі. Кәсібі Нағайбектер дәстүрлі кәсібі – егіншілік, олар арпа, бидай, сұлы, қара бидай, қарасора, зығыр өсіреді. Олар мал шаруашылығымен, асыл тұқымды ірі қара, жылқы, шошқа, қой, құс өсірумен айналысады. Омарта шаруашылығы бар, бұрын тас өндіру дамыған. Дәстүрлі тоқымашылық нағайбектердің негізгі кәсібінің бірі болды. Олар жүн мен зығырдан тоқыма станоктарын немесе қолмен тоқуды қолданып маталар жасады. Қыш құмыра жасаумен де айналысып, саз балшықтан түрлі бұйымдар жасаған. Олар ағаш тоқыма станоктарында жүннен кілем жасады. Нағайбек кілемдері түрлі-түсті өрнектерімен, геометриялық оюларымен танымал. Ұсталар қару-жарақ, құрал-сайман, зергерлік бұйымдар жасаумен айналысты. Тұрмыс салты Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Нағайбақ елді мекендері (ауыл) өзендерге жақын орналасқан және олардың тұрақты көшелі орналасуымен ерекшеленеді. Әр ауылда шіркеу, шеру алаңы, азық-түлік қоймалары, дүкендер бар. Үйлердің көпшілігі бір аулалы. Шаруашылық құрылыстар тұрғын үйден бөлек салынды. Нағайбектер қыста ағаш үйлерде, жазда саман үйлерде тұрады. Тұрғын үйлер бір қабатты және негізінен екі бөлмеден тұрады. Үйлердің қабырғалары сыланып, әктелді. Алдыңғы жақ, кіреберіс және есік жақтауы көк түске боялған. Тұрғын үйдің іші орыстарға ұқсас болды. Пештің бүйіріне шойын қазан салынды, онда күнделікті тамақ дайындалады. Пештің қарама-қарсы жағында орындық пен кереует қызметін атқаратын нарлар мен кең орындықтар болды. Жазда нағайбектер асханада емес, аулада тамақ әзірлейтін. Ол үшін шатырдың астынан орын қоршалып, қазандығы бар пеш орнатылған. Мереке күндері бөлмелер ерекше безендірілді: қабырғаға өздері жасаған ең жақсы сүлгілер ілініп, ұшына қара және қызыл жібектің әртүрлі өрнектері кестеленіп, ерлер мен әйелдердің ең жақсы мерекелік киімдері ілінді. Дәстүрлі киімдері Ерлердің дәстүрлі киімдеріне «кумушки» деп аталатын дәстүрлі кеудеше жатады. Олар әдетте қолмен тігіліп жарқын кестелер мен үлгілерге ие. Ерлердің дәстүрлі шалбарлары матадан ашық түстермен тігіледі. Олардың аяқтары кең және кесте немесе өрумен безендірілген. Нағайбектер былғарыдан немесе матадан тігілген, металл элементтермен кестлі дәстүрлі белдік киеді. Белдікке пышаққа арналған қынап бекітіледі, бұл олардың мәдениетінің бір белгісі. Нағайбектер әйелдері «шафибаш» немесе «шафикүл» деп аталатын дәстүрлі ұзын көйлек киеді. Олар әдетте ашық түсті маталардан тігіледі және әртүрлі кестелермен, моншақтармен және таспалармен безендірілген. Бастарына орамал немесе орамал сияқты түрлі бас киімдер киеді. Олар жібектен, мақтадан немесе жүннен жасалуы мүмкін, сонымен қатар кестелермен, моншақтармен және өрнектермен безендіріледі. Нағайбек әйелдері алқа, білезік, сырға, жүзік сияқты көптеген зергерлік бұйымдарын пайдаланады. Әшекейлер әдетте халықтық болып табылады және халықтың мәдениеті мен дәстүрін көрсететін нақты өрнектерге ие. Дәстүрлі тағамдары Нағайбек халқының дәстүрлі тағамдарының негізгі құрамдас бөлігі ет болып табылады. Олар сиыр, қой және құс етін тұтынады. Етті грильде пісіп, бұқтырып, кәуап немесе манты сияқты әртүрлі ет тағамдарына қолданады. Дәстүрлі Нагайбек асханасында түрлі көжелер кең таралған. Танымал сорпалардың бірі - көкөністер мен шөптерді қосып йогурт негізінде дайындалған хиндыбат. Шурпа мен шурва сияқты ет пен көкөніс қосылған сорпалар да танымал. Нан – нағайбек халқының дәстүрлі тағамдарының ажырамас бөлігі. Олар бидай, жүгері, лаваш сияқты нанның әртүрлі түрлерін жасайды. Тағы бір танымал кондитерлік өнімдер - чебурек, әдетте ет немесе ірімшік қосылған, қызарғанша қуырылған қамыр. Нагайбектер дәстүрлі тағамдарына дәмдеуіштерді мол пайдаланады. Олар өз тағамдарына бай дәм мен хош иіс қосу үшін кориандр, куркума, зире, мускат жаңғағы және т.б. сияқты әртүрлі дәмдеуіштерді пайдаланады. Сүт өнімдері де кеңінен қолданылады. Йогурт, ірімшік, қаймақ және сүзбе жиі тағамдарға қосылады және соустар ретінде қолданылады. Тәттілерден олар халва (ұн мен қанттан жасалған тәтті), баклава (жаңғақ пен сироп қосылған қатпарлы қамыр) және жеміс-жидек қосылған түрлі пирогтар сияқты түрлі тәттілерді дайындайды. Фольклоры Нағайбек халқының ауыз әдебиетінде ауызша дәстүрдің орны зор. Оларға ертегілер, аңыздар, мифтер, эпикалық ертегілер, мақал-мәтелдер жатады. Бұл әңгімелер халықтың даналығын, өнеге тағылымын, тарихи оқиғаларын жеткізеді. Ауыз әдебиетінде музыканың маңызы зор. Олар дәстүрлі ән, күй, би билейді. Музыка домбыра (ішекті аспап), банджо, тар сияқты ұлттық аспаптарды қолданумен сүйемелденеді. Халық әндерінде олардың қуанышы, мұңы, махаббаты, патриоттық сезімі бейнеленген. Олар табиғат, махаббат, еңбек, соғыс, тарих туралы әндер айтады. Ән мәтіні көбіне поэтикалық мағынаға ие болып, халықтың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін айта алады. Нағайбақ халқының дәстүрлі билері олардың фольклорының маңызды бөлігі болып табылады. Олар өздерінің энергиясын, өзара әрекеттесуін және мәдени болмысын білдіретін әртүрлі би композицияларын орындайды. Мекен еткен аймағына байланысты би стильдері әртүрлі болуы мүмкін. Нағайбек халқы да әртүрлі оқиғалар мен өтпелі кезеңдерге байланысты көптеген ырымдарды, рәсімдерді сақтайды. Адам өміріндегі маңызды оқиғалар - үйлену тойы, бала туу, жерлеу және басқа да салт-дәстүрлер сақталған. Дереккөздер