Македондықтар

Македондықтар — Оңтүстік славян халқы, негізінен Солтүстік Македонияда тұрады. Халқы: 1,3 миллион адам. (2002, халық санағы). Сербияда олар негізінен елдің солтүстігінде тұрады (Воеводина және Белград ауданы), саны 25,8 мың адам (2002, санақ). Македония диаспорасы Аустралияда (84 мың адам – 2006), Италияда (Ұлттық статистикалық институттың мәліметі бойынша 78,1 мың адам, 2007), Германияда (62,3 мың адам – 2006, Германия Федералдық статистикалық басқармасының мәліметі бойынша), Швейцарияда (61,3 мың адам – 2006), Румынияда – (15 мың, 2001, санақ), АҚШ (51,7 мың адам – 2006), Канадада (37,1 мың адам – 2006), Аргентина, Жаңа Зеландия (15 мың адам, Македония Сыртқы істер министрлігінің мәліметі бойынша) т.б. Жалпы саны шамамен 2 миллион адам (2009, бағалау). Этнонимі «Македондықтар» этнонимі ресми қолданысқа 1945 жылы енгізілген. Македониялық славяндар деген атау да кездеседі. Грек билігі македондықтарды «славяндық македондықтар» (грек. Σλαβομακεδόνες), «жаңа македондықтар», сонымен қатар «скопяндықтар» деп атайды. Эндоэтнонимдері Грек тілінде – «Σλαβομακεδόνες»; серб тілінде – «Македонци»; хорват тілінде – «Makedonci»; болгар тілінде – «Македонци»; албан тілінде – «Македонёт»; түрік тілінде – «Makedonlar»; ағылшын тілінде – «Macedonians»; неміс тілінде – «Mazedonier»; чех тілінде – «Makedonci»; орыс тілінде – «Македонцы»; поляк тілінде - «Makedoncy»; украин тілінде – «Македонці». Тілі Славян тілдері шоғырының оңтүстік тобына енетін македон тілінде сөйлейді. Стандартты македон тілі 1940 жылдары кодификациядан кейін Македония Социалистік Республикасының ресми тілі ретінде енгізілді және өркендеген әдеби дәстүрді жинақтады. Діні Македондықтардың көпшілігі православиелік христиандар. Сондай-ақ мұсылмандар мен аздаған католиктер бар. Сырт келбеті Македондықтардың сыртқы түрі тұрғылықты жері мен аймағына байланысты өзгереді. Олар көбінесе бет-әлпетінен, көзінің және шашының түсімен, сондай-ақ ұлттық киімдері мен дәстүрлі киімдерімен ерекшеленуі мүмкін. Македондықтар көбінесе ақшыл теріге ие, бірақ қара тері реңктері бар македондықтар да бар. Македондықтардың шаштары ақшыл және аққұбадан қараға дейін әр түрлі. Жирен шашты адамдар да кездеседі. Македондықтардың шаштары көбінесе түзу немесе сәл толқынды болады, бірақ кейде бұйра шашты адамдар да кездеседі. Македонияның көздері көк және сұрдан қоңыр және қараға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Македониялықтардың ауыз еріндері әдетте кішкентай, табиғи пішінді. Жақтары орташа өлшемді, төменгі жақ сәл кеңірек болуы мүмкін. Тарихы VI-VII ғасырларда славян тайпалары Вардар бассейнін және басқа өзендерді, Охрид бассейнін қоныстандып, жергілікті иллир-фракия халқымен ассимиляцияланды. IX-X ғасырлар феодалдық қатынастардың қалыптасуымен, христиандықтың кең таралуымен сипатталды. Орта ғасырларда Македония аумағы әр уақытта Болгарияның, Византияның, Сербияның құрамында болды және гректер, влахтар, сербтер және т.б топтардың қоныс аударуына байланысты халықтың этникалық әртүрлілігі өсті. Аймақты Осман империясы басып алғаннан кейін (XIV ғ. аяғы) албандардың, әсіресе түріктердің енуі күшейіп, қалаларды ғана емес, сонымен қатар құнарлы ауыл-аймақтарды да қоныстандырып, жергілікті халықты тауға ығыстырды. Кейбір македондықтар өздерінің тілдері мен әдет-ғұрыптарын сақтай отырып, исламды қабылдады, бірақ олардың саны Боснияға қарағанда әлдеқайда аз болды. 1878 жылғы Берлин конгресінен кейін Македония жаңадан құрылған славян мемлекеттерінен ажырап, түрік билігінде қалды. Македон әдеби тілінің қалыптаса бастауы Х ғасырдың басынан басталады. 1912-13 жылдардағы Балқан соғыстарынан кейін Македония Сербияның құрамына енді, 1945 жылдан Югославия құрамындағы республика, 1991 жылдан бастап тәуелсіз республика болды. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері — ауыл шаруашылығы (дәнді дақылдар, темекі, мақта өсіру), бау-бақша, жүзім және таулы жерлерде мал (негізінен, қой) өсіру. Ағаш ою, зергерлік, құрылыс ісі, қыш құмыралар жасау өнері жақсы дамыған. Тұрмыс салты Македондықтартардың дәстүрлі қоғамдық тұрмысына ақсақалдар кеңесі мен ауылдық жиналыс басқаратын ауылдық қауымдар тән. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі тұрғын үйлері - қаңқа (сирек бөрене), балшықтан жасалған, бір бөлмелі, төменгі бөлікпен тұрғын үйге және сарайға бөлінген, екі кіреберісі және ашық ошағы бар. Ол XX ғасырдың басына дейін, әсіресе кедейлер арасында кеңінен қолданылды. Тұрғын үйдің бұл түрі бір қабатты үйдің негізін құрады, онда ас үй, қойма, тұрғын үйлер және ашық террассалар (трем) ерекшеленеді. Таулы аймақтарда екі және үш қабатты үйлер жиі кездеседі. Төменгі қабат коммуналдық бөлмелер үшін пайдаланылады, ал жоғарғы қабатта тұрғын үйлер мен ашық терраса-балкон (чардак) бар. Үйлер көбінесе еңіске салынған, сондықтан олардың бір жағында екі қабат, екіншісі екінші қабат болды, ал жоғарғы қабаттар көбінесе төменгі қабаттардың үстіне шығып тұрады. Дәстүрлі киімдері Македонияның ұлттық киімі – ғасырлар бойы қалыптасқан македондықтардың дәстүрлі киімі, аяқ киім және аксессуарлар жиынтығы. Ол жергілікті ерекшеліктерге ие. Әйелдер костюмінің негізі - туника тәрізді кесілген ұзын көйлек (риза). Полог аймағында ол тар, Скопье және Куманово аймақтарындаа өте кең. Көйлек жағасы – тік жаға. Көйлектегі кестенің түсі әдетте қызыл, ал Скопье мен Куманово аймағында - қара және қою көк. Көйлек үстінде македондықтар жарты немесе қысқа, алдыңғы жағы ашық, матадан жасалған киім киеді. Әйелдер ою-өрнекпен мол кестеленген тік жағалы, ұзын, кең көйлек киеді. Көйлек сыртынан қысқа немесе жартылай ұзын кеудешелер мен күртешелер киіп, алжапқыш пен түрлі-түсті тоқыма белбеу тағады. Бастарына орамал тартып, феска тәріздес тақия киеді. Македониялық ерлердің киімі негізінен ақ түсті, бірақ қара киім бірте-бірте танымал болды. Ер адамдар кестеленген көйлек-шалбар, шұғадан немесе теріден тігілген күртеше киіп, ашық түсті тоқыма белбеу тартады. Түрлі аймақтардағы шалбарлардың кесінділері әртүрлі болды, кейінірек олар да түсі бойынша ерекшелене бастады: Битола, Дебр және Скопско-Куманово аймақтарында олар қара немесе ақ түсті ұзын және тар шалбар киді, мияктар кең ақ шалбар киді, Гевгелиде олар қара, кең шалбар киді. Әйелдер де, ерлер де аяқтарына жұқа былғары аяқ киімдер — опанкилер киеді. 20-ғасырдың ортасында жеңілдетілген формадағы дәстүрлі киім әлі де ауылдық жерлерде кең таралған. Дәстүрлі тағамдары Македония асханасында ең танымал тағамдардың бірі - қызанақ, қияр, болгар бұрышы, қызыл пияз және ақ ірімшіктен тұратын «шопска салаты». Бұл жаңа және дәмді салат әдетте зәйтүн майы мен сірке суымен бірге беріледі. Тағы бір танымал тағамы - қатпарлы қамырдан, тартылған еттен және әртүрлі дәмдеуіштерден жасалған танымал жеңіл тағам «бурек». Бурек әдетте ыстық және сыра немесе басқа алкогольді сусынмен бірге беріледі. Сондай-ақ македониялық асхананың негізгі тағамы - қуырылған бұрыш, баклажан және дәмдеуіштерден жасалған ащы тағам «аджвар». Басқа да танымал тағамдарға «тавче гравче» (көкөністер мен дәмдеуіштермен бұқтырылған бұршақ), «кебапче» (ұсақ туралған ет кәуаптары) және «сарма» (күріш пен ет қосылған қырыққабат орамдары) жатады. «Тахан» (күнжіт пен жаңғақтан жасалған тәтті пашт) және «баклава» (жаңғақ пен бал қосылған тәтті және хош иісті қатпарлы қамыр) сияқты македониялық тәттілер кеңінен танымал. Фольклоры Македония фольклорының ең танымал элементтерінің бірі - халық әндері мен билері. Македониялық әндер көбінесе адамдардың күнделікті өміріне байланысты әртүрлі оқиғалар мен эмоцияларды көрсетеді. Әннің мәтіні лирикалық және романтикалық, сондай-ақ патриоттық және әскери болуы мүмкін. Македон билері де өте танымал және тән қимылдары мен ырғақтары бар. Сонымен қатар, македон фольклорында халық ертегілері мен аңыздарының бай мұрасы бар. Бұл әңгімелер жиі ерлік жасап, жауыздарды жеңетін батырлар мен мықтылар туралы айтылады. Ертегілер мен аңыздар мәдени мұраны сақтауға және оны болашақ ұрпаққа жеткізуге көмектеседі. Жалпы, бұл халықтың мәдениеті мен салт-дәстүрін сақтау мен насихаттауда македон халқының фольклоры маңызды рөл атқарады. Бұл өткенмен байланысты сақтауға және македондықтардың өзіндік санасы мен өзіндік санасын нығайтуға көмектеседі. Македон фольклоры өзінің алуан түрлілігі мен бірегейлігінің арқасында әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдардың назарын аударып, қызығушылық танытады. Дереккөздер