Чуваштар

Чуваштар — түркі тілдес ұлт. Ресей құрамына кіретін Чуваш Республикасы халқының негізін құрайды. 2002 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 1 637 200 чуваш тұрған, солардың 889 268 Чувашияда. Чуваштар Башқұртстанда, Татарстанда, Самара, Ульяновск, Түмен, Ростов, Волгоград, Кемерово, Орынбор, Мәскеу облысында, Красноярск өлкесінде және Мәскеу қаласында тұрады. Жалпы дүние жүзінде 1 800 000-тан астам чуваш бар. Қалған чуваштардың көбі Украина, Қазақстан және Өзбекстанда тұрады. Чуваштар Чувашияда тұратын халықтың 67% құрайды. Эндоэтнонимдері Орыс тілінде – «Чуваши»; ағылшын тілінде – «Chuvashs»; татар тілінде – «Чуашлар»; башқұрт тілінде – «Сыуашлар»; мари тілінде - «Чаваш влак»; эрзя-мордва тілінде - «Ветькень»; коми-пермякша – «Чуваш отир»; удмурт тілінде - «Чувашъёс»; голланд тілінде – «Tsjoevasjen»; қарашай-балқарша – «Чувашлыла». Тілі Чуваш тілі алтай тілдер отбасының түркі тобының бұлғар тобына (болгар және хазар тілдерімен қатар) кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады. Чуваш тілінің жазуы ХVIII ғ. орыс (кириллица) графикасы негізінде құрылды, 1870 жылдары чуваш тілінің жазуы И.Я. Яковлевпен реформаланған, кеңестік кезеңде чуваш тілінің әліпбиі айтарлықтай жаңғыртылған. Чуваш тілі екі диалектіге бөлінеді: төменгі («у» деп сөйлейтіндер) және жоғарғы («о» деп сөйлейтіндер), олар өз кезегінде бірқатар сөйленістерге бөлінеді. Чуваш тілінің тарихында төрт кезең ерекшеленеді: арғы бұлғар (праболгар), ежелгі бұлғар, орта бұлғар және жаңа бұлғар немесе чуваш. Діні Чуваш дініндегілер негізінен православиеліктер, кейбіреулері дәстүрлі пұтқа табынушылықты ұстанады, олар негізінде Татарстанда, Башқұртстанда, Чувашиядан тыс жерде шағын чуваш елді мекендерінде тұрады. Тарихы Чуваш халқының атауы бұлғарлардың сувар немесе суваз тайпа одағының атауынан пайда болған болып саналады. 6 ғасырда оның Солтүстік Кавказға қоныс аударуы басталып, оның бір бөлігі Ғұн патшалығын құрады, ал бір бөлігі жеңіліске ұшырап, Закавказеге ығыстырылады. VIII-IX ғасырларда суварлардың ұрпақтары Еділ бұлғарларының құрамына енген Орта Еділ бойына қоныстанды. Бұл кезеңде халықтардың мәдениеті, діні, дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының айтарлықтай бірігуі байқалады. Халықтардың қоныс аударуы кезінде қоныс аударған оңтүстік тайпалары Еділ бойына жартылай қоныстанып, бұлғар-сувар халықтарымен сіңісіп кеткен деген болжам бар. Алайда, 9 ғасырдың аяғында чуваштардың ата-бабалары Бұлғар патшалығынан бөлініп, солтүстікке қарай қоныс аударды. Чуваш халқының түпкілікті қалыптасуы тек 16 ғасырда, суварлардың, көршілес Қазан патшалығының татарларының және орыстардың ассимиляциясы орын алған кезде ғана аяқталды. Кәсібі Бүгінгі таңда, ауыл шаруашылығы Чуваштардың өмірінде маңызды рөл атқаруда. Ежелгі заманнан бері халық егіншілікпен белсенді түрде айналысып, үш танапты немесе егістік жүйесін пайдаланады. Негізгі дақылдар бидай, қара бидай, сұлы, бұршақ, қарақұмық болды. Мата жасау үшін зығыр мен кендір өсірілді. Чуваштар әрқашан тамаша сыра қайнатушылар ретінде танымал болды: әр отбасында сыраның өзіндік рецепті бар. Өңірде мал азығына қолайлы жер болмағандықтан, мал шаруашылығы жетекші рөл атқарған жоқ. Үй шаруашылығында жылқы, сиыр, шошқа, қой, құс өсірілді. Чуваштардың тағы бір дәстүрлі кәсібі - ара шаруашылығы. Чуваштар бау-бақша өсірумен де айналысқан, шалқан, қызылша, пияз, бұршақ, жеміс ағаштары, кейінірек картоп отырғызған. Чуваштар ағашы өңдеуде үлкен жетістіктерге жетті. Қолөнерден ағаш ою (ыдыс, әсіресе сыра шөміштері, жиһаз, қақпа бағаналары, карниздер мен терезе жақтаулары), қыш бұйымдары, тоқыма, кесте тігу, өрнек тоқу (қызыл-ақ және түрлі-түсті өрнектер), моншақ және тиын тігумен айналысты. Майдагерлік өндірістен - негізінен ағаш өңдеу, дөңгелне жасау, ағаш ұстасы, арқан жасау дамыған; Ұсталар, тігіншілер және басқа да еңбек бірлестіктері болды. Тұрмыс салты Ауылдық қауымдастық бір немесе бірнеше елді мекендердің тұрғындарын ортақ жер учаскесімен біріктіре алады. Ұлттық аралас қауымдастықтар болды, негізінен Чуваш-орыс және чуваш-орыс-татар. Туыстық және көршілес өзара көмек (ниме) формалары сақталды. XIX ғасырдың екінші жартысындағы отбасының негізгі түрі шағын отбасы болды. Ер адам отбасылық мүліктің негізгі иесі болды, әйелі өзінің мұрасына ие болды, күйеуі қайтыс болған жағдайда ол отбасының басшысы болды. Қызы ағаларымен бірге мұрагерлік құқығына ие болды. Экономикалық мүдделер ұлының ерте үйленуін және қызының салыстырмалы түрде кеш тұрмысқа шығуын ынталандырды (сондықтан қалыңдық күйеу жігіттен бірнеше жас үлкен болды). Кіші ұлы ата-анасымен бірге мұрагер ретінде қалады. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Елді мекендердің негізгі түрлері – ауылдар мен селолар (ял). Елді мекендердің ең ертедегі түрлері өзен және сай жағаларында, орналасулары шоғырланған (солтүстік және орталық аймақтарда) және сызықты (оңтүстікте). Көшелерді жоспарлау XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап кең тарады. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап орталықта орыс типіндегі тұрғын үйлер пайда болды. Үй кескіндемемен, кесілген оюмен, үстіңгі әшекейлермен безендірілген, қақпалар барельефті оюмен, кейінгі кескіндемемен безендірілген. Жазғы асхана ретінде қызмет ететін бөренее ғимарат - лась (бастапқыда төбесі мен терезелері жоқ, ашық ошағы бар) қызмет етті. Жертөлелер (нухреп) және моншалар (мунча) кең таралған. Дәстүрлі киімдері Чуваш ерлерінің костюмі ұзын, тобыққа дейін ақ түсті көйлек, беліне баумен бекітілген шалбардан, көйлек үстіне киетін халат пен бас киімнен тұрды. Күнделікті өмірде чуваштар шұлға орап аяқ киім киді, ал бай шаруаларда былғары аяқ киім болды. Қыста жылы киіммен толықтырылды - тон, күрте, үлбірлі бас киім, қолғап және киіз етік. Қарапайым чуваш ерлер костюмі тізеден сәл төмен көлбеу жағасы бар туника тәрізді жейдеден, тар шалбардан және арқасы түзу жеңсіз күртеден тұрды. Ересек ерлердің көйлегі қара контуры бар қызылқоңыр өрнектерімен кестеленген. XX ғасырда чуваш ерлер костюмі кәдімгі еуропалық киіммен ауыстырылды. Дәстүрлі әйелдер көйлегі ақ түсті матадан тігілген. Кесте тігуде боялған жіптер пайдаланылды. Бояуға ағаштардың тамыры мен жапырақтары, емен қабығы пайдаланылды. XIX ғасырдың аяғынан бастап саудагерлерден сатып алынған химиялық бояғыштар қолданыла бастады. Әйелдердің мерекелік бас киімі – зығыр орамал, оның үстіне анатри мен анат енчи конус тәрізді қалпақ киді. Қыздардың бас киімі – дулыға тәрізді қалпақ (тухья). Тухья моншақтармен, күміс монеталармен безендірілген. Әйелдер мен қыздар ақ немесе ашық түсті шарфтар таққан. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі тағамда өсімдік өнімдері басым. Кәдімгі сорпалар (яшка, шурпе), тұшпара қосылған бұқтырылған тағамдар, мәдени және жабайы көк шөптердің дәмдеуіштері қосылған қырыққабат сорпасы т.б., ботқа, сұлы жармасы, қайнатылған картоп, жидектер (кукал), шелпек, картоп немесе ішіне ірімшік салып пісірген нан. Ет немесе балық салмасы бар үлкен дөңгелек пирог - хуплу, қойдың қарнынан ет пен шошқа майы қосылған шұжық - шартан, тартылған ет немесе қан салмасы бар пісірілген шұжық - тултармаш дайындады. Сүт өнімдері: турах — қышқыл сүт, уйран — айран, чакат — сүзбе. Етті (сиыр, қой, шошқа және жылқы еті) салыстырмалы түрде сирек, маусымдық (соғым кезінде) және мерекелік күндері тұтынды. Олар балдан езбе, ал қара бидайдан немесе арпа уытынан сыра (сара) жасады. Квас пен шай татарлармен және орыстармен байланыста болған жерлерде кең таралған. Фольклоры 19-ғасырдың екінші жартысына дейін чуваш әдебиеті әртүрлі фольклорлық жанрда дамыды. Чуваш халық әндері алуан жанрлы, құрылымы жағынан бір дауысты болып келеді. Халық ауыз әдебиетінің ең дамыған жанры – әндер: жастық шақ әндері, дастархан әндері, жерлеу, той, еңбек, лирикалық, тарихи әндер. Аңыздар, ертегілер, әңгімелер жиі кездеседі. Халық аспаптары: шахлич, шапар, сарнай (үрмелі), кесле (шертпелі), вархан, палнай (тілді), параппан (соқпалы), ханкарма (шылдырмақты) т.б. скрипка мен гармон да қолданылады. Қазақстандағы чуваштар 1926 жылғы халық санағы бойынша Қазақстанда 2 267 чуваш болды, оның ішінде Ақмола (61,9%) және Семей (23,7%) губернияларында тұратын чуваштар тіркелді. Солтүстік және орталық өңірлерде қоныстану үрдісі іс жүзінде сақталды. Қазақстанның чуваш диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *22 871 (1970 ж.), *22 310 (1979 ж.), *21 730 (1989 ж.), *11 851 (1999 ж.), *6 700 (2013 ж.) адам. Дереккөздер