kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Рапс

Рапс — майлы әрі азықтық дақылдарға жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Дақыл ретінде б.з.б. 4-мыңжылдықтан бастап белгілі. Р. күздік және жаздық болып бөлінеді. Суыққа төзімді, құрғақшылыққа төзімсіз өсімдік. Тұқымы 1 — 3ӘС-та өне бастайды, жас өркені –3 — 5ӘС-қа үсімейді. Ылғалды ең көп қажет ететін кезеңі гүлдену, дәнінің толысып, пісу сәті. Күздік Р-қа қарағанда жаздық Р. климат жағдайларына төзімдірек. Вегетац. кезең күздік Р-та 270 — 300 күн, жаздық Р-та 80 — 100 күнге созылады. Айқас тозаңданады. Барлық майлы дақылдардың ішінде күздік Р. айрықша топырақ талғайды, ол қоректік заттары мол, қышқылдау ортасы бар топырақтарда жақсы өнім береді. Ал жаздық Р. ауыр саздақ және жеңіл құмдақ топырақтардан басқа жерлердің бәрінде өсіп, өнім бере алады. Күздік Р-тың алғы дақылдары ретінде күнбағыс, жүгері, ерте пісетін картоп, көк азық үшін себілетін күздік қара бидай дақылдарын атауға болады. Р-тың дәнінде 43%-дан (жаздық) 50%-ға (күздік) дейін май болады. Майын тағам ретінде және тех. мақсаттарға, сабын қайнату, тоқыма, металлургия, бояу, полиграфия, тері, т.б. өндірістерде пайдаланады. Р-тың 100 кг көк балаусасында 15,7 кг мал азықтық өлшем бар және ол витаминдерге (А, С) бай, жақсы қорытылады. Ауыспалы егістерде аралық дақыл ретінде себілген Р. малға күз және көктем айларында жақсы жайылым. 1 га-дан 10 — 30 ц өнім алуға болады. Тұқымын қатар аралығын 15 см етіп, кең қатарлы әдіспен, 8 — 12 кг/га мөлшерде, 2 — 4 см тереңдікте себеді. Жаздық Р. Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақмола облыстарында, ал күздік Р. Атырау, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында өсіріледі. Қарағанды және Қостанай облыстарында жаздық Р-ты дән алу үшін де, мал азықтық дақыл ретінде де егеді. Дереккөздер
Юрий Григорьевич Ратушный

Ратушный Юрий Григорьевич (26.8.1935 — 27.8.1996, Алматы) – қазақстандық архитектор, Қазақ КСР-інің еңб. сің. архитекторы (1978). 1962 ж. Новосибирскідегі инж.-құрылыс ин-тын бітірген. Сол жылдан Алматы қаласындағы Қазақ қала құрылысын жобалау ин-тында жобалау тобының жетекшісі, жобалау шеберханасының, ал 1981 жылдан сол ин-ттың бас арх. болды. Оның негізгі жұмыстары: Республика сарайы (1970, Н.И. Рипинский, В.Ю. Алле, В.Н. Ким, Л.Л. Ухоботовтармен бірге), “Қазақстан” қонақ үйі (1978, Ухоботовпен бірге), бұрынғы Алматы облысы партия к-тінің саяси-оқу үйі (1981, Т.Ералиевпен бірге), ҚР-ның тарихи орт. мұражайы (1985, З.Мұстафинамен бірге), т.б. ғимараттар. КСРО (1971) және Қазақ КСР-і (1981) Мемл. сыйл-ның лауреаты. Дереккөздер
Алексей Григорьевич Рау

Рау Алексей Григорьевич (15.4.1938 ж. т., Украина) — а.ш. ғыл. докт. (1990), проф. (1992). Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). [Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1966). 1966 — 73 ж. осы ин-тта пед. қызметте, 1973 — 95 ж. Қазақ су шаруашылығы ғыл.-зерт. ин-тында, 1996 — 2002 ж. ҚР ұлттық агр. зерттеулер академ. орт-нда (НАЦАИ) қызмет атқарды. 2002 жылдан Қазақ ұлттық агр. ун-тінде басшылық қызметте. Ол топырақты сүзу процесін, суландырылған жер топырағының сулы-тұзды режимін, суландыру режимін және а. ш. дақылдарын суғару технологиясын теор. және іс жүзінде зерттеп, Қызылқұм суландыру жүйесін кәріздеу мен суландыру параметрлерін жетілдірді; а. ш. дақылдарының өнімділігін арттыруға пайдаланылатын суды 20%-ға дейін үнемдеп, суландырылатын жүйенің экологиясын жақсартуға арналған жаңа құралымдар жасады. Р. 100-ден аса ғыл. еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. Өндіріске 10 ұсыныс енгізген. “Ауыл шаруашылығы өндірістеріне агроэкол. тәсілдер енгізу және қоршаған ортаны қорғау”, “Су ресурстарын пайдалану технологиясы және жаңа экономикалық жағдайларда су құрылыстарын пайдалану”, т.б. респ. ғыл. бағдарламаларға басшылық жасады. Дереккөздер Толықтыру
Сабыр Омарұлы Рахимов

Сабыр Омарұлы Рахимов (1902, Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданы Көкібел ауылы — 26 наурыз, 1945, Польша, Данциг (қазіргі Гданьск қаласы), сүйегі Ташкенттегі бауырластар зиратына жерленген) — әскери қайраткер, генерал-майор (1943), Кеңес Одағының Батыры (1965). Суан тайпасының Бағыс руынан шыққан. Әкесі ерте қайтыс болып, жас қалған Рахимовты шешесі (өзбек қызы) Өзбекстанға алып кеткен. 1922 жылы әскер қатарына шақырылған. Бакудегі әскери училищені бітірісімен (1925), Самарқан қаласындағы атты әскерлер дивизиясында взвод, эскадрон командирі болды. 1925–1927 жылдары Орта Азияда (Қарақұмда) Кеңес өкіметіне қарсы шыққандармен қарсы күрестегі ерлігі үшін Қызыл Ту орденімен марапатталған (1927). 1941 жылға дейін түрлі әскери мекемелерде қызмет істеді. Соғыс басталғанда полк, кейін дивизия қолбасшысы болды. 1941 жылы шілдеде жау қоршауын бұзып шыққандағы батылдығы үшін 2-рет Қызыл Ту орденімен марапатталып, полковник шенін алды. Оның дивизиясы Дондағы Ростовта, Кавказда ұрыс жүргізді. 1943 жылы Мәскеудегі Бас штаб академиясына оқуға жіберілді. Академияны бітірген соң Белоруссияны, Польшаны азат етуге қатысты. Соғыс жылдары ол басқарған дивизияның жауынгерлік туына 2 Қызыл Ту, Суворов және Кутузов ордендері тағылды. Рахимов Ленин, 4 рет Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, 2-дәрежелі Суворов ордендерімен, медальдармен марапатталған. Ол жөнінде “Генерал Рахимов” атты көркем фильм түсірілді. Өзбекстандағы ауылдар, мектептер, Ташкенттің бір ауданы, көшесі, метро бекеті батыр есімінде. Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданы Көкібел ауылындағы орта мектеп Рахимов есімімен аталады. Ташкент қаласында Рахимовқа ескерткіш орнатылған. Польша Республикасының бір траулері генерал Рахимов есімімен аталады. Қазіргі уақытта Оңтүстік Қазақстан облысы Шымкент қаласында Тәуке хан көшесінің бойында Жеңіс саябағында ескерткіші орнатылған. Астана қаласында және Тараз қаласында батыр есімімен аталатын көшелер бар. Дереккөздер
Рахман қайнары (шипажай)

Рахман қайнары, Рахман көлi, арасан – Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданындағы шипалы жылы су көзi. Оңтүстік Алтайдың кiшкене тектоникалық ойпатында, Арасан көлі жағасында, теңiз деңгейiнен 1750 м биiктiкте айналасын биiк тау, орман қоршаған өте көрiктi жерде орналасқан. Су граниттегi терең тектоникалық жарықтан шығады, температурасы 35 – 42°С. Қайнардың шипалық қасиетi ертеден белгiлi. *1925 – 36 ж. бұл жерде курорт болған. *1960 жылдан қайта жұмыс iстей бастады. Рахман қайнарының шипалық қасиетi оның құрамындағы көмiр қышқылының, радонның молдығында. Суы тұщы, минералдылығы 200 мг/л, құрамында гидрокарбонаттар, натрий, кальций, т.б. элементтер бар. Рахман қайнарының суы асқазан, ревматизм, гинекологиялық, жүйке, тыныс ауруларын және әр түрлi улану мен жараларды емдеуде қолданылады. Өскемен қаласынан 450 шақырым, төрт мемлекеттің Қазақстан, Ресей, Моңғолия, Қытай елдерінің шекарасының қиылысқан жерінде, Алтайдың кішкене тектоникалық ойпатында орналасқан. Осы жердің астында ағып жатқан өзендердің құрамында, емдік қасиеті бар радон, яғни өте сирек кездесетін гранит миниралдарының ұсақ бөлшектерге бөлінуінің құрамдасы бар. Термалды сулар буындардың, омыртқа сүйектерін, жүйке жүйесін және тері ауруларын емдеуде қолданылады. Шаруа Рахман 1763 жылы ыстық көзді тауып алған. Аңызға сәйкес, ол маралды жаралайды, жаралы жануар осы ыстық көздерге келіп шомылып аман-сау шығады. Рахман қайнарының шығуы туралы (аңыз) Рахман қайнарының қайнарының шығуы туралы — халық аңызы. Шығыс Қазақстан облысындағы емдік қасиеті күшті Рахман қайнарына байланысты туған. Ерте кезде Алтай тауларының бөктерінде Әбдірахман деген аңшы өмір сүргендігі, оның бір күні жалғыз баласын ертіп аңға шыққандығы аңыз желісі болады да, алдарынан лағын ерткен сыңар мүйізді марал кезіккенде бала көздеп оқ атады. Маралдың лағы жер сүзіп құлап, оның жаралы аяғынан аққан қанды көрген бала шошынып, есінен танғандығы тебірене әңгімеленеді. Жақын маңнан судың сылдырын естіген Әбдірахман баласының есін жиғызу үшін су әкелуге кеткенде сол бұлақ басынан жаңағы марал мен лаққа тап болады да, жаралы лақтың бұлақ суы ішіндегі аяғының қаны тоқтап, жарасы жазылғанын көріп аң-таң болады. Бұлақтан жанторсығына қасиетті судан құйып алады да, баласына апарып ішкізеді. Осы кезде бала есін жияды. Әбдірахман ауылға су әкеліп ауру-сырқауларға береді. Оcыдан кейін бұлақты "Әбдірахман қайнары", кейіннен "Рахман қайнары" деп атайды. Сол кезден бастап халықРахман қайнарын емдік мақсатта пайдаланып келеді. Аңызды Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының фольклор экспедициясы Қатонқарағай өңірінен жазып алған. Қолжазба нұсқасы осы кафедраның арнайы қоры мен әдебиет және өнер институты қолжазбалар орталығында сақтаулы. Дереккөздер
Рахматуллин Қасым Халиуллаұлы

Рахматуллин Қасым Халиуллаұлы(1920 ж.т.) – филос. ғыл. докт. (1968), проф. (1969), Қазақ КСР-інің еңб. сің. ғыл. қайраткері (1984). Жаратылыстанудың, астрономияның филос. мәселелерін, диалектика принциптерін, ғыл.-тех. революция мәселелерін зерттеді. Аса көрнекті философ, ғалым, ұстаз Рахматуллин Қасым Халиуллаұлының өмірі мен шығармашылық қызметі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да философия және саясаттану факультетінің қалыптасып дамуымен тығыз байланысты. Қасым Халиуллаұлы 1971 жылы факультет құрылымына жаңа өзгерістер ендіруге мұрындық бола отырып, факультет құрылымына өзерістер енгізу үшін университет басшылығына ұсыныс жасай отырып, факультетті басқарудың тиімді әдістерін ұсынды. Қасым Халиуллаұлы кафедраның сан-салалы жұмысын уақыт талаптарына сай, заманауи тұрғыдан дамытқан, өзіне дейінгі дәстүрді сақтап, өзін жетілдіре білген ғалым ретінде көрсете білді. Рахматуллиннің басшылығымен филоософия факультетінде диалектикалық логиканың, жаратылыстанудың философиялық мәселелері және арнайы курстардың жүйесі дайындалып, бағдарламалары жасалды. Рахматуллин Қасым Халиуллаұлының жетекшілігімен кафедра ұжымы философияны оқытудың жаңа әдістерінің логикалық құрылымын жасап, республикамен қатар, бұрынғы одақ көлемінде белгілі болды. Жаратылыстану факультеттерінде философияны жоғары кәсіби деңгейде оқытуды қамтамасыз ету үшін Рахматуллин Қасым Халиуллаұлының жетекшілігімен жаратылыстанушылар үшін философияның жалпы теориялық және әдістемелік қызметін жан-жақты, толыққанды ашатын түрлі әдістемелік құралдар дайындалып жарық көрді. Рахматуллин Қасым Халиуллаұлының ғылыми жұмыстарына қызығушылық танытқан ММУ-нің философия кафедрасы жаратылыстанудың философиялық мәселелеріне қатысты пікірталастарға жиі шақырып тұратын. Маркстік-лениндік философияның ойлауды және ізденісті тар шеңберде ұстауынан бас тартқан Рахматуллин Қасым Халиуллаұлы ғалам және оның құрылымын зерттеуге ұмтылды. Аспан денелерінің, жұлдыздар мен планеталардың космостық материяның басқа да формаларының құрылымы, қозғалысы және де дамуын философиялық тұрғыдан пайымдап, космонавтиканың философиялық негіздері мен өлшемдерін пайымдап берді. Сондай-ақ, астрономия және космонавтика, космологияға байланысты жазған ғылыми мақалалары Америка құрама штаттарының ұлттық аэроғарыштық бірлестігінің (HACA) аспан әлемі мен ғарыш саласына қатысты дүниежүзілік мақалалар көрсеткішінің санатына қосылған. Бұл да ғалымның ғылыми еңбегіне әлемдік ғылыми қауымдастық тарапынан берілген жоғары баға деп білеміз. Қ.Х.Рахматуллиннің осы салада атқарған еңбектері жаратылыстану ғылымдарының философиялық негіздері мен астарларын ұғынуға және білім интеграциясының күрделі үдерісінің қыр-сырын танып білуге жол ашты. Дереккөздер
Рационал сан

Рационал сан — түріндегі сан, мұндағы m және n — бүтін сандар (n-0). m бүтін санын түрінде жазуға болатындықтан, барлық бүтін сандар рационал сан болып есептеледі. Рационал сандар алгебр. өріс құрайды, өйткені рационал сандарға қосу, азайту, көбейту және бөлу (нөлден басқа бөлгішке) амалдарын қолданғанда рационал сан шығады. Рационал сандарға амалдар қолдану мына формулалар арқылы беріледі: Рационал Санды ондық бөлшек немесе шекті және шексіз периодты ондық бөлшек түрінде жазуға болады. Дереккөздер
Рачков Валерий Александрович

Рачков Валерий Александрович (24.4.1956 ж. т., Алматы) — боксшы, КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1978). Жаттықтырушысы — С.Болдырев. Қазақстанның, КСРО-ның және халықар. турнирлердің жеңімпазы. Бүкілодақтық жастар ойындарының жеңімпазы (1973, Свердловск, Ресей). КСРО (1976, 1977, 1978) және әлем чемпионы (1978, Белград, Югославия). КСРО халықтары спартакиадасының күміс жүлдегері (1979). КСРО чемпионатының күміс (1979) және қола жүлдегері (1980). Дереккөздер Толықтыру
Рашахат Айн Әл-Хаят

“РАШАХАТ АЙН ӘЛ-ХАЯТ” (“Өмір бұлағының тамшысы”) — тарихи шығарма. Шығарма авторы Қожа Ахрардың шәкірті — Фахруддин ибн Пусайн әл-Уаиз әл-Кашифи (1463 — 1532/33). Бүркеншік есімі — Сәфі. Ол өз еңбегін Қожа Ахрардың өмірі мен іс-әрекетін дәріптеу мақсатында парсы тілінде жазған (1488 — 1503). Шығармада Түркістан өлкесінің, Сырдария аймағының саяси-экон., мәдени, тарихи географиясы, т.б. туралы құнды деректер бар. Дереккөздер Толықтыру
Рашид әд-Дин

Рашид әд-Дин, Фазлаллах ибн Абу-ль-Хайр Хамадани (лақап аты ат-Табиб) (1247, Хамадан, — 18 шілде 1318, Тебриз) — парсы тарихшысы және мемлекет қайраткері. Ол Құлағу ұрпағы Абаға хан тұсында (1265-1282) қызметке араласқан. 1298-1317 жылдары Иранды билеген моңғол хандары Ғазан хан мен Улжайту ханның уәзірі болды. Ғазан ханның реформасын жүзеге асырды. Медицина саласында да үлкен білімдарлық танытып, мемлекет қайраткері ретінде жан-жақты қабілеттілік көрсетті. Оның алым-салық саясаты елдің экономикасын қайта жандандыруға бағытталды. Уәзір болған кезінде ірі жер иеленушіге айналды. Он ұлы жер-жерде өз алдына билік құрды. Рашид әд-Дин діни ғұлама, энциклопедист, ғалым, дәрігер, ботаник әрі табиғаттанушы болды. Агро және құрылыс техникасы жөніндегі энциклопедия «Китаб-уль-ахи-уа-ль-асар» мен мұсылман (сүннит) теологиясы бойынша 4 трактат жазған. Оның еңбектерінің ішіндегі ең құндысы — 3 томнан тұратын бізге жетпеген тарихи деректер негізінде жазылған «Жамиғ ат-тауарих» («Жылнамалар жинағы»). Рашид әд-Дин. Абу-Саид Баіадүр хан тұсында биліктен тайдырылып (1317), кейіннен Улжайту ханға қастандық жасады деген желеумен өлім жазасына кесілді. Рашид әд-Диннің еңбектері ортағасырлық Қазақстан тарихын зерттеуде құнды дерек болып табылады. Дереккөздер
Реактив

Реактив, реагент (ре… және лат. agentіs — әсер етуші) — химиялық реакциялардағы бастапқы заттарды анықтайтын техникалық термин. Сондай-ақ қандай да бір мақсатқа қолданылатын құрамы күрделі ерітінділерді де Реактив деп атайды. Тазалығына және қолданылатын ғылыми немесе анализдік қажеттіліктеріне байланысты Реактивтер: өте таза, анализ үшін таза және таза деп бөлінеді. Қолдану салаларына байланысты Реактивтердің тазалығына әр түрлі талаптар қойылады. Реактивтердің басым бөлігі екі немесе үш сипаттамалар бойынша, ал кейбіреулері, мыс., биология мен спектрлік зерттеулерде қолданылатын Реактивтер 20-дан аса сипаттамалар бойынша анықталады. Реактив органикалық және органикалық емес деп те бөлінеді. Барлық Реактивтердің саны 60 мыңнан асады. Олар улы, оңай буланғыш, отқа қауіпті, қопарылғыш, тұрақсыз, т.б. болып келеді. Реактивтердің түрлері мен қолдану ережелері ыдыс сыртындағы жапсырма қағаздарда, катологтарда көрсетіледі. Дереккөздер Толықтыру
Реакция

Реакция (лат. ре… және aktіo — әрекет), химияда — реагенттердің химиялық құрамы, құрылысы, қасиеті жағынан өзгеше заттарға (өнімдерге) айналу құбылысы. Химиялық Реакциялардың Реакциялардан айырмашылығы әрекеттесуші жүйедегі атомдардың саны мен түрі өзгеріссіз қалады. Реакцияны шартты түрде химиялық теңдеу түрінде өрнектейді. Химиялық Реакциялар: * реагенттердің құрамына кіретін атомдардың тотығу дәрежесінің өзгеруіне байланысты тотығу, тотықсыздану Реакциялары; * бастапқы заттар мен Реакция өнімдерінің саны мен құрамына байланысты айырылу, қосылу, орын басу, алмасу Реакциялары; * әрекеттесуші жүйеде жылу бөлінетіндігі немесе жылу сіңірілетіндігіне байланысты экзо-, эндотерм. Реакциялар; * тура және кері бағытта жүруіне байланысты қайтымды, қайтымсыз Реакциялар, Реакцияның тармақталған тізбегі Реакцияның тармақталған тізбегі - тізбек жалғасының әрбір элементар актісіндегі актив бөлшектердің көбеюімен сипатталады. Жарық пен жылу бөле жүретін реакциялар Жарық пен жылу бөле жүретін реакциялар – жану реакциясы деп аталады. Қыздырғанда оттек көптеген металдармен және бейметалдармен шабытты реакцияласып, жылу және жарық бөледі. Жай және күрделі заттар жанғанда әртүрлі оксидтер түзіледі. Дереккөздер Химия 8 сынып оқулығы т.б. түрге бөлінеді. Дереккөздер
Реаниматология

Реаниматология (ре… лат. anіmatіo — тірілу және грек. logos — ілім) — медицинаның адам организмінің өмірлік маңызды қызметінің баяулауы мен оны қайтадан қалпына келтірудің негізгі заңдылықтарын зерттейтін саласы. Реаниматология 20 ғ-дың ортасында пайда болды. Реаниматология органдар қызметінің тоқтап қалуын алдын алу жолдары мен органдар жұмысының тоқтап қалмауына жағдай жасау (қарқынды терапия) мүмкіндіктерін, кенеттен әлсіреген организмнің негізгі қызмет атқаратын органдарының жұмысын арнайы әдіс, тәсіл және дәрі-дәрмекпен алмастыру жолдарын қарастырады. Реаниматология зерттеп, жетілдірген тәсілдер мен әдістерді тәжірибе жүзінде қолдануды реанимация (қ. Организмді тірілту) деп атайды. Арнайы құрал-жабдықты қажет етпейтін, кез келген жағдайда жүзеге асыруға болатын алғашқы жәрдем әдістері (қолдан тыныс алдыру, массаж) Реаниматологияның үлкен жетістігі болып саналады. Реаниматология саласында тез ойлап, жылдам шешім қабылдайтын, мед. құрал-аспаптарды шебер пайдалана алатын маман-дәрігерлер (реаниматологтар) жұмыс істейді. Кез келген хирург. операция реаниматологтардың қатысуынсыз өтпейді. Қазақстанда барлық ірі ауруханалар мен мед. ғыл. орт-тарда клиник. өлімге ұшыраған немесе өте ауыр халдегі ауруларды қабылдайтын реанимация және интенсивті терапия бөлімдері бар. Дереккөздер Толықтыру
Ревальвация

Ревальвация (лат. re — жоғарылату, valeo — мәнді болу) — ұлттық валютаның басқа елдердің валютасына қатысты бағамын көтеру. Ревальвация тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді шеттен әкелушілердің және капиталды шетке шығарушылардың мүдделеріне сай келеді, алайда ол тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді шетке шығарушыларға тиімсіз, өйткені бұл олардың ұлттық валюта түріндегі түсімін азайтады. Ревальвация шетелдік қысқа мерзімді капиталдардың тартылуына мүмкіндік туғызады. Капиталдар Ревальвация қарсаңында елге ағылады және Ревальвация жүзеге асырылғаннан кейін несие капиталының ұлттық рыногына кері қайтарылады. Дереккөздер Толықтыру
Ревматология

Ревматология (грек. rheuma, rheumatos — басқын, өту және ...логия) — медицинаның ревматизм мен дәнекер тіндерді емдеудің жолдарын зерттейтін саласы. Ревматизмге жалпы 85-ке жуық әр түрлі дәнекер тін, сүйек-бұлшық ет, тамырлар жүйелерін зақымдайтын аурулардың нозолог. түрлері жатады. Қазақстанда Ревматология саласындағы зерттеулер 1950 ж. Алматы мемл. мед. ин-тының (қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) факультеттік терапия (Е.А. Мезенчук), кейін бала Ревматологиясы (Н.А. Барлыбаева) кафедраларында басталды. Ревматология мәселелерімен, сондай-ақ республиканың басқа да мед. академиялары, Педиатрия және балалар хирургиясы ғыл. орт., Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-ты, т.б. мекемелер шұғылданады. Нәтижесінде ересек адамдар мен балалардың ревматизммен қалай ауыратыны және одан айығу жолдары анықталды; аурудың даму барысы мен науқастың жасқа байланысты ерекшеліктері зерттелді. Республикада дәнекер тін, сіңір метаболизмі және оның ыдырау, бұзылу себептері, буындардың қабыну патогенезі зерттелуде. Қазақстанда Ревматологияның дамуына тиісті үлес қосқан ғалымдар: Р.А. Сәтбаева, К.А. Жаманқұлов, Р.Л. Иванова, Т.Сейсембеков, К.З. Тынымова, В.М. Карлинский, Б.Шәкімова, Р.О. Баймұхамбетова, т.б. Дереккөздер Толықтыру
Регресс

1) Регресс (лат. regresus — кері қозғалу) — дамудың кері кетіп, төмен қарай құлдырауы. Регресске деградация, ұйымдастыру дәрежесінің әлсіреуі, қажетті іс-әрекеттерді орындау қабілетінің жойылуы тән. Регресс, сондай-ақ тоқырау, ескі формалар мен құрылымдарға кері оралу кезеңдерін қамтиды. Регресс өзінің бағыты жағынан прогреске қарама-қарсы. Бірақ та бұлардың арасында күрделі, жан-жақты байланыс бар, бір жағынан, кейбір регрессивті өзгерістер жалпы прогрессивті дамудың шеңберінде болып жатса, екінші жағынан, кейбір регрессивті өзгерістердің үдей түсуі кезінде оның кейбір құрамы дамудың прогрессивті бағытын сақтайды. Қоғамдық дамуда Регресстің болуы тарихи дамудың қарама-қарсылық мәніне тән. Реакцияшыл топтар мен күштер уақытша (реакция кезінде, фашизм өріс алғанда) прогрессивті күштерден басым болуы мүмкін. Бірақ мұндай регрессивті құбылыстар бұрынғы әлеум. форманың ыдырауының нәтижесі ғана болып, оның орнына алдыңғылардың құнды жағын бойына сіңірген жаңа форма келеді. Мұндай құбылыстың ыдырауы жалпы жүйе шеңберіндегі даму процесін үзіп тастай алмайды, оның қажетті алғышартының біріне айналады. 2) Регресс (лат. regressus — кері кету, артқа қарай қозғалу), биологияда — 1925 ж. орыс ғалымы А.Н. Северцов (1866 — 1936) “Регресс” терминін биологияда екі түрлі мағынада қолдануды ұсынды: *биологиялық Регресс — эвол. кері кету, яғни қоршаған ортаның өзгерістері едәуір қарқынды жүргендіктен организмдердің бейімделіп үлгере алмауы немесе басқа топтармен бәсекеде төтеп бере алмауы; қандай да бір жүйелік топқа жататын таксондар санының азайып, олардың ареалдарының тарылуы, дарабастар санының үздіксіз азайып, біртіндеп жойылуы; биол. Регрессті жануарлар арасынан қосмекенділерден, жұпартышқаннан, ал өсімдіктерде гинкго ағашынан айқын көруге болады; *морфофизиологиялық Регресс — жалпы дегенерация, яғни организмдердің тіршілік қабілетінің тұрақты және қалыпты жағдайларға бейімделуінің нәтижесінде құрылысының қарапайымдалуы. Мыс., саккулина шаянының крабтың денесінде паразиттік тіршілік етуіне байланысты оларда ішекқуыстыларға тән дифференцияланған күрделі органдар жүйесінің жойылуы. 3) Регресс, теңіз регрессиясы (лат. regressіo — кері қозғалыс) — теңіздің жағадан (құрлықтан) шегінуі. Регресске тектоник. процестерге байланысты құрлықтың көтерілуі, мұхит түбінің төмендеуі немесе мұхит бассейндеріндегі су көлемінің азаюы (мыс., мұз басу дәуірінде) себепші болады. Регресс жер түзілу тарихының өн бойында әр түрлі аудандарда бірнеше рет болып өтті. Дереккөздер
Редактор

Редактор — баспада, радиохабар мен телевизияда мәтінді әдеби тілдің стильдік нормаларына түсіріп, өңдеуші, оны басылымның (хабардың) мақсаты мен сипатына сай етіп жөндеуші, әдеби қызметкер немесе журналист. Редактор — әуе толқынына шығуға тиісті хабарға жауапты адам. Оның міндеті сол өзі қызмет етіп отырған арнаның бағыт-бағдарына, жоспарларына орай хабардың сценарийлік жобасын құру, жанрын анықтау, хабарға қатысушы адамдарды шақыру, үнтаспаға дауысты жазып алу, мәселеге қатысты жайларды анықтау сияқты т.б. ұйымдастыру шараларымен шұғылданады. Егер хабар басқа адамның авторлық бағдарламасы болса да тиісті бөлімнің редакторы тексереді, эфирге рұқсат береді. Хабар барысында қатысатын журналистерге тапсырмалар беріп, бағыттайды. Ал, журналистке қойылатын талаптар төмендегідей: # графикалық ақпаратты немесе мәтіндік ақпаратты дайындау мен өндеуге арналған программа. Редакциялайтын программа. # Тапсырманың нақты мақсатын түсіну. # Объект жайлы толыққанды мәлімет жинау. # Оқиғаның немесе жағдайдың барысын дұрыс түсіиу. # Қойылатын сұрақтарды дайындау. # Хабардың жанрын, пішінін белгілеу. # Негізгі объект келмей қалған жағдайда қосымша кейіпкерлер дайындау. # Техникалық құралдың дайындығын тексеру. Хабар редакторының тікелей эфир кезінде жауапкершілігі тіпті артады. Режиссермен байланыс сапасы жақсы ма, сигнал өз дәрежесінде жетіп тұр ма, аудиториямен байланыстыратын телефондар дұрыс па, джинглдар мен музыкалық шығармалар дайын ба, бағдарламаның қонақтары дер кезінде шақырылды ма деген сияқты жайлардың бәрін тікелей міндетіне жатпаса да тексеруі қажет. Тіпті хабардың өту процесі де күрделенеді. Себебі, ол хабар барысында оқиға туралы баяндау-заметка, оқиға кейіпкерімен әңгіме-сұхбат, оқиғаға түсінік беру - комментарий, әр түрлі пікірлер айтылуы мүмкін - "дөңгелек стол", оқиғаның көрінісінен хабардар ететін - репортаж, тіпті есеп те кездеседі. Міне, осындай сан түрлі жанрлар тоғысқан хабарды дұрыс ұйымдастыру - редактор міндеті. Тіпті микрофонмен қай жерде тұру, объектіні қалай сөзге тарту керек, сөйленер сөзді қалай даярлау керек деген сияқты функциялар да соның ішінде. Өйткені, сол хабардың эфирден шығуына, тіпті бүкіл іаі дырына жауапты. Дереккөздер
Режиссёр

Режиссер (, – басқарамын) – сахнада драмалық немесе муз. туындыны қоятын театр қызметкері. Режиссер - Таспаға жазылған материалдың басты компоненттері дауыс, оқиғаның дыбыстық бейнесі, музыка, шу, т.б. көркемдік элементтерді біріктіріп, үйлестіріп отыратын бірден-бір маман. Режиссерлік қызмет қаншалықты қиын болғанымен - соншалықты елеусіз қалып жатады. Эфирлік өнім әуе толқынынан өткен соң "хабардың режиссері-бәленбай" деген бір ауыз сөзбен тиянақтала салады, ал атқарылған істің жауапкершілігі, ауқымдылығы өте үлкен екендігі байқала бермейді. Радиодағы хабарлар жанры жағынан әр түрлі болған сайын режиссер еңбегі де күрделене түседі. Бұрынырақтарда радиода жиі кездесетін радиокомпозиция, радиоочерк, радиофельетон, т.б. сияқты жанрлардың, көркем әдеби хабарлардың, радиодраматургияның азайып кеткендігі де радиорежиссерлерінің жұмысын бір жақты, бір сарынды бағытқа ауыстырып жібергендей. Жақсы режиссер оператор, жөндеуші, топмейстер, дыбыс рсжиссері сияқты көмекшілері бола тұра бар жұмысты өзі атқара береді. Ол алдымен, жұмысты бастамас бұрын хабардың мәтінімен танысады. Сонан соң күллі көркемдеуші элементтерді дайындайды, музыканың естілу уақытын да сол белгілейді. Кез келген жерден музыканы үзіп тастауға болмайды, белгілі бір жеріне дейін ойнатып, сонан соң біртіндеп барып хабардың жабылу процесіне сай аяқтау қажет. Эстетикалық талғам, тыңдаушыға жетер әсер басты талап болуы тиіс. Тікелей эфирде режиссерден жинақылық, шапшаңдық талап етіледі. Дер кезінде қажетті шуларды, музыкаларды жіберу, фонограмманы қосу т.б. әрекеттер ашық эфирде тез орындалуы тиіс. Кейде шақырылған адамдар келмей қалады, кешігеді, ондайда хабар жоспары өзгереді. Ендігі жерде режиссердің жедел шешімі керек. Әрине, режиссер көмекшісінің, оператордың жәрдемдері кажет. Хабардың үзіліп қалмауын қамтамасыз ету де соның міндеті. Кейде жүргізуші сөйлеп тұрады, ал радиодан естілмейді. Сондықтан, студия мен апараттық бөлме арасын байланыстыратын микрофоннан басқа наушниктер де қолданылады. Дыбыс режиссері Дыбыс режиссері - телевизия мен радиода жүмыс істейтін дыбыстық материалдарды дайындауды ұйымдастыруға басшылық жасайтын, фонотекалық материалдарды таңдайтын, дыбыстың техникалық, көркемдік сапасын бақылайтын, дәл уақытында дыбыстық эффектілерді қосып, тоқтатып тұруды, микшерлеуді, фонограмма жазуды бақылайтын шығармашылық қызметкер. Дереккөздер
Валерий Григорьевич Резанцев

Резанцев Валерий Григорьевич (8.10.1946 ж. т., Ресей, Новомосковск қ.) — палуан, грек-рим күресінен КСРО-ның еңб. сің. спорт шебері (1970). Жаттықтырушысы — В.А. Псарев. Қазақстан және халықар. жарыстардың жеңімпазы. КСРО-ның ('1969 — 70, 1972 — 73, 1975 — 76), Еуропаның (1970, Берлин, Германия; 1974, Хельсинки, Финляндия; 1973, Мадрид, Испания), әлемнің бес дүркін чемпионы (1970 — 75). 20 — 21-Олимпиялық ойындардың жеңімпазы (1972, Мюнхен, Германия; 1976, Монреаль, Канада). 1970 жылдан 1976 жылға дейін бірде бір рет жеңілмей Гиннестің рекордтар кітабына енген. 2 рет “Құрмет белгісі“ (1970, 1972) және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен (1976) марапатталған. Дереккөздер
Резерв

Резерв (лат. reservo — сақтаймын, жинаймын), Сақтық қор — тауарлардың, ақшалай қаражаттың, шетелдік валютаның, т.б. қажет бола қалған жағдайға арналған қосалқы қоры; пайдалануға аса қажеттілік туған жағдайда жұмсау үшін сақталатын ресурстар алынатын бастау көз, қор. Мемлекеттік Резервтер — аса маңызды шикізат түрлерінің, материалдардың, жабдықтың, астықтың мемлекет сақтайтын босалқы қоры. Валюталық Резервтер — мемлекеттің басқа елдермен экспорттық операция жасау кезінде алынған шетел валютасы түріндегі ақшалай қаражаты. Банктердің міндетті Резервтері — елдің қаржылық өкімет орындары (әдетте, орталық банк, Қазақстанда Ұлттық банк) белгілейтін тартылған ресурстардың ең төмен үлесі, оны коммерциялық банктер (кейбір елдерде жинақ инттары) өз қоймаларында нақты ақша нысанында не орталық банктегі депозит нысанында сақтық активтер ретінде ұстауға тиіс. Олардың нормасы салымдардың түрлеріне, олардың шамасына, география және инстиуция айырмашылықтарына байланысты белгіленеді. Резерв (лат. reservo — сақтау) — # Әйтеуір кажетке жарайтын басы артық бір нәрсенің болуы. # Қажетті жана материалдарды, күштерді алатыл кәздер. # Белгілі мерзімге сактап қойылған әскер құрамалары, әскер бөлімдері, соғыс қимылдарын жүргізуге, шығын орнын толтыруға іске пайдаланылатын әскер, әскери техника, қару-жарақ корының болуы және кезегі келген әскерге шақырылушылар, запасқа шыққан әскери міндеттілер. Дереккөздер Толықтыру it:Riserva no:Reservat pl:Rezerwat pt:Reserva
Резервациялар

Резервациялар (лат. reservare — сақтаймын, қорғаймын) — байырғы тұрғындарды мекенінен күшпен көшіріп, қоныстандыруға арналған арнайы аумақ. Басқыншы мемлекеттер жаулап алған елдердің байырғы тұрғындарын құнарсыз, шөл-шөлейт, тау-тасты жерлерге ығыстырған. АҚШ, Канада және Бразиялияда үндістер, Аустралиянда жергілікті аборигендер, Оңт. Америка Республикасында африкалықтар Резервацияларда тұрады. Олар белгіленген жерде тұрып, мекендеуге тиісті болды. Резервациялардағы халықтар өз бостандықтары мен құқықтары үшін жиі-жиі бас көтеріп отырған. Дереккөздер Толықтыру
Резина

Резина (лат. resіna — шайыр), вулканизаттар — каучукты вулкандау нәтижесінде алынатын өнімдер. Резина алынатын қоспаның құрамында каучуктан өзге вулкандауды реттейтін заттар — толықтырғыш, жұмсартқыш, бояғыш, тұрақтандырғыш, т.б. болады. Оның сапасы каучуктың құрамы мен құрылысына байланысты. Каучуктың Резинаға айналу процесін вулкандаушы зат (күкірт, органик. пероксидтер, диаминдер, т.б.), үдеткіш, белсендіргіш реттеп отырады. Вулкандау кезінде үзілген қанықпаған хим. байланыстардың орнына күкірт атомдары орналасып, каучуктың сызықты макромолекулалары кеңістік құрылымды полимерге айналады. Бұдан каучуктың серпімділігі артады. Күкірттің мөлш. 32%-дан асқанда қатты Резина — эбонит түзіледі. Каучуктың беріктілігін, мықтылығын, созылғыштығын, т.б. қасиеттерін арттыру мақсатында күшейткіш толықтырғыштар (күйе, мырыш оксиді, кремний қышқылы) және бейтарап толықтырғыштар (бор, саз) қосылады. Соңғысы каучуктың мех. қасиеттерін өзгертпей Резина қоспасын өңдеуді жеңілдетеді. Іоспаны өңдеу кезінде молекулалардың өзара әсерін бәсеңдету үшін жұмсартқыштар (көмірсутектер, органик. қышқылдар, шайыр), каучуктың пластикалығын сақтау мақсатында тұрақтандырғыш (фенил b-нафтиламин) қосылады. Қоспа құрамын реттеу және өңдеу технологияларын жетілдіру арқылы сыртқы орта әсеріне тұрақты, қасиеті әр түрлі Резина алынады. Оларға жұмсақ, жартылай жұмсақ, қатты, ыстыққа (120 — 200ӘС-тан жоғары), суыққа (–50ӘС-тан төмен), буға, отқа, жарыққа, радиоактивті сәулелерге төзімді Резиналар жатады. Өнеркәсіпте өндірілетін Резинаның басым көпшілігі көлік дөңгелектерін, электр кабелдерінің сыртын, түтіктер, аяқ киім, медицинада жүрек клапандарын, т.б. дайындауда қолданылады. Қазақстанда Резина өндірісімен Шымкент қ-ндағы “ИнтеркомШина” АІ айналысады. Дереккөздер Толықтыру
Резистор

Резистор (ағыл. resіstor, лат. resіsto — қарсыласамын) — электр тізбегінің әртүрлі тармақтарындағы ток күшін, не кернеуді шектеу немесе реттеу үшін қолданылатын радиотех. немесе электртех. бұйым. Радиоэлектрондық құрылғылардағы барлық бөлшектердің жартысынан астамы (80%-ға дейін) Резисторлар болады. Резистордың негізгі сипаттамаларына кедергісінің номинал мәні (0,1 Ом-нан 1 ГОм-ға дейін), кедергінің номинал мәннен ауытқу мүмкіндігі (0,25%-дан 20%-ға дейін), макс. сейілу қуаты (Вт-тың жүздік үлесінен бірнеше МВт-қа дейін) жатады. Ток өткізгіш бөлігінің материалына қарай Резисторлар металдық, шалаөткізгіштік, сымдық, таспалық, т.б.; құрылымына қарай тұрақты, айнымалы болады. Айнымалы Резистор кедергісі жылжымалы тетік арқылы, не ток күші мен кернеу арасындағы бейсызықтық тәуелділікке байланысты өзгеруі мүмкін. Дереккөздер Толықтыру
Резняков Александр Борисович

Резняков Александр Борисович (7.9.1904, Ресей, Дондағы Ростов — 16.3.1984, Алматы) — ғалым, техникалық ғылым докторы (1956), проф. (1958). Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1962), Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1961). Дон политех. ин-тын бітірген (1929). 1929 — 45 ж. Ресейдің өндіріс орындарында инженер, цех бастығының орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1945 — 48 ж. Алматы ауыр машина жасау з-тында бас конструктор, 1948 — 76 ж. Қазақстан ғылым академиясының Энергетика (қазіргі Қазақ энергетика ғыл.-зерт. ин-ты) ин-ты директорының орынбасары қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері табиғи қатты отындардың тозаң көмірлік және циклондық оттықтарда жануын зерттеуге арналған. Ұсақ кентастар мен концентраттарды қайта өңдеудің жаңа, тиімділігі жоғары циклондық процесінің теор. негізін жасап, оны өндіріске енгізуді ұсынды. Резняков қуатты ЖЭС-тердің қазан агрегатындағы оттық қондырғыларының үлгісін жасау, оларды жетілдіру жөніндегі кешенді зерттеулерге басшылық етті (Қазақстан Мемл. сыйл., 1972). Орденмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Реле

Реле (Rеlау) — # электр тогымен әрекетке келтірілетін ауыстырып қосқыш. # көлік құралының электро жабдық жүйесіндегі электр тізбектің жағдайында секірмелі өзгерулерді іске асыруға арналған автоматты құрылғы. * Блоктауыш реле - көлік қозғаушы оталғанан кейін, стартерді автоматты ешіретін реле. * Қосу релесі - стратердің тарту релесінің орау тізбегін қосуға және ажыратуға арналған реле. * Дыбысты сигнал релесі - мембраналардың дірілдеуін қоздыратын, дыбыс сигналының бастырмасының контактыларынан ететін. белгілі бір тоқ күшінің жиілігін кемітетін реле. * Кері ток релесі - аккумулятор кернеуі генератор кернеуінен төмен болған кезде, генераторды аккумулятордан автоматты ажырататын құрылғы. * Үзілмелі жұмыс релесі - шыны тазалағыш щеткаларын бұрайтын электр-қозғауышты бір тәртіпте косып ажырататын реле. * Тартқыш реле - иінді жетек арқылы стартердің тісті дөңгелегін іштен жанатын козғауыштың махавигің тісті тэжімен ілінісқае енгізетін және стартердің орамын акуммулятор батареясынан берілетін желісқае қосатын реле. * Реттейтін реле - аккумулятор батареясын жүктемеге косатын және берілген шектерде керенеулерді ұстауға арналған реле. Дереккөздер
Реликт шағала

Реликт шағала, қара мойнақ шағала — татреңтәрізділер отрядына, шағалалар тұқымдасына жататын құс. Дене мөлшері қарғадай, ақ түсті, тұмсығы қошқыл, көзінің айналасы ақ шеңбермен қоршалған. Реликт шағала — жыл құсы. Қазақстанға сәуірдің басында ұшып келеді. Шоғырласып ұя салады. Жыныстық жағынан 2 — 3 жасында жетіледі. Аналығы ұяға 1 — 4 жұмыртқа салып, оны 24 — 26 күнде басып шығарады. Балапандар 40 — 45 күнде қанаттанып, ұядан ұшады. Жәндіктермен қоректенеді, әсіресе масаларды жақсы жейді. Тамыздың басында қыстау үшін Оңт.-Шығыс Азияға ұшып кетеді. Реликт шағаланың тіршілігі аз зерттелген, себебі, осы күнге дейін олардың тұрақты ұялаған екі жері — Барун-Торей көлі (Забайкалье) мен Алакөл (Шығыс Қазақстан) ғана белгілі. Соңғы кезде ара-тұра Балқаш к. маңында ұшырасып қалады. 1976 — 94 ж. Р. ш-ның жалғыз қоразы Алматы хайуанаттар бағында ұсталды. 1991 ж. көл шағаласымен будандастырылып алынған будан хайуанаттар паркінде тіршілік етуде. Реликт шағала — өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан құс болғандықтан қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 1971 ж. Реликт шағаланың ұялайтын орны — Алакөлде “Реликт шағала” орнитол. қорықшасы ұйымдастырылды. Дереккөздер
Рельс

Рельс (, ) — белгілі бір пішіні (профилі) бар болат білеуден жасалған прокаттық бұйым. Ол т. ж. мен метрополитен құрамының, трамвайдың, локомотивтің, кен көлігі мен көтергіш кранның, т.б. қозғалуына арналып жасалады. Алғашқы металл рельс 1767 ж. Ұлыбританияда жасалды. Рельс кен тасу жолдары мен з-т ішіндегі жолдарда пайдаланылды. 19 ғ-дың 2-жартысынан бастап болат рельстер кеңінен қолданыла бастады. Т. ж. рельстері — т. ж-дың үстіңгі құрылысының негізгі элементі. Олар шпал үстіне орнатылады әрі оған бекітіледі. Бір-бірімен біріктірілген рельстер өзара параллель қойылып, рельс жолын құрайды. Қозғалмалы құрам дөңгелектерінің қысымы тікелей рельс жолына түседі. Рельстің бірнеше түрі болады. Стандартты р. пішіні қос таврлы боп келеді. Қолданылатын рельс түрі жолдың жүк тасымалдылығына байланысты. Трамвай рельсі т. ж. рельсіне ұқсас болғанмен пішіні науа тәрізді болып, биіктігі мен көлденең қимасының ауданы үлкен етіп жасалады. Кен көлігі, жылжымалы кран, т.б. бұрылмалы және айналмалы құралымдар мен агрегаттар үшін т. ж. рельстеріне қарағанда жеңілдеу рельстер қолданылады. Дереккөздер
Рента

Рента ( — табыс әкелу) сөзіне бірнеше мағына беруі мүмкін: Экономика * Экономикалық рента — өндіріс факторын өндірістік үдеріске тартуға және онда қосымша күш-жігер жұмсамай-ақ кәсіпкерлік қызметті ұстауға жетерліктей болуы үшін артық төлеу. :* Жер рентасы — жерден түсетін тұрақты табыс. :* Қаржы рентасы — бірдей интервалмен белгіленген жылдарда бір бағыттағы төлемнің кезектілігімен белгіленген ағымы.
Рентген

Рентген– рентгендік және гамма-сәулелердің экспозициялық дозасының жүйеден тыс өлшем бірлігі. Ол сол сәулелердің ауаны иондау әсері бойынша анықталады. Бірліктің аты В.К.Рентгеннің құрметіне қойылған. Ол қысқаша Р (орысша), не R (халықаралық) таңбасы арқылы белгіленеді. Бірліктердің халықаралық жүйесінде экспозициялық дозаның бірлігі ретінде 1 Кл/кг алынады. 1Р=2,5797610-4 Кл/кг. Рентген — атомдық жарылыс кезіндегі сәулелену шамасын өлшеуге арналған арнайы өлшем бірлігі. Рентген — қалыпты қысым мен 2 млрд. жұп ион түзетін температурада 1 текше см ауа шығаратын гамма-сәулелену шамасы. Ренттен өлшегіш Рентген өлшегіш — залалданған аудандағы радиация шамасының деңгейін өлшеуге арналған құрал. Ол сағатына бірнеше жүздеген ренттенге жететін радиация деңгейін өлшей алады және залалданған аудан мен күштерді, қауіпті залалдану өңірінің шегін белгілей алады. Рентгендік сәуле шығару Рентгендік сәуле шығару — толқындарының ұзындығы 10 -7 ден 10 -12 м-ге дейін болатын көзге көрінбейтін электромагниттік сәулелер. Ол көптеген тұнық емес материалдардан өтеді. Рентгентүтікшелер, радиоактивті изотоптар, электрондарды тездеткіштер, ядролық жарылыстар рентгендік сәуле шығару негізі болыл табылады. Рентгендік сәуле шығару фотоүлбірлер, люминесцентті экрандар, ядролық сәулелену детекторлары арқылы тіркеледі. Ғылыми зерттеулерде, медицинада, ақау көргіштерде және т.б. қолданылады. Рентгеннің биологиялық эквиваленті Рентгеннің биологиялық эквиваленті (РБЭ) (Биологический эквивалент рентгена (БЭР)) — биологиялық әсері 1 Р. грамм-сәулелену әсеріне эквивалентті, өтіп кететін сәулеленудің (альфа сәулелену, бета сәулелену немесе нейтрондық ағымдар) кез келген түрінің саны (дозасы). Дереккөздер
Рентгенограмма

Рентгенограмма — рентген сәулесінің затпен әсерлесу құбылысы негізінде нысанның жарық сезгіш материалдарға (фототаспа, фотопластинка) түсіріліп алынған кескіні. Нысанды рентген сәулелерімен жарықтандыру кезінде рентген сәулелерінің жұтылуы, шағылуы не олардың дифракциясы байқалады. Нысанның “көлеңке” түріндегі кескінін беретін Рентгенограмма, зерттеліп отырған нысанның түрлі бөліктерінде рентген сәулелерінің бірдей жұтылмауынан болады (абсорбц. Р.). Мұндай Р. биол. нысандарды зерттеу үшін (әсіресе медицинада), материалдар мен құрылымдардағы әр түрлі ақауларды табу үшін (қ. Дефектоскопия), анорганик. материалдар құрамының біртекті еместігін анықтау үшін қолданылады. Дифракц. Рентгенограмма кристалдық үлгілер арқылы өткен рентген сәулелерінің дифракц. шашырауы нәтижесінде алынады. Оны зерттеу мақсаттарында рентгенқұрылымдық талдау жүргізу үшін пайдаланады. Рентгенограмманы алу үшін әр түрлі жарық сезгіш материалдар мен рентген камералары қолданылады. Дереккөздер Толықтыру
Реостат

Реостат – электр желісіндегі кернеуді немесе токты тежейтін және реттейтін электр құрылғысы. Қолданылуына қарай іске қосу, реттеу, жүктеме және қоздыру реостаты болып; өткізгіш элементтің материалына сәйкес металдық, сұйықтық және көмірлі реостат болып бөлінеді.
Репарация

Репарация — халықаралық құқықта материалдық-құқықтық жауапкершілік түрі: мемлекеттің әскери шабуыл жасалған елге келтірген зиянын ақшалай не өзгедей нысандалық немесе ішінара өтеуі. Репарация төлеу әдетте бітім шартында қарастырылады. Репарация — шабуылға ұшыраған мемлекетке агрессия жасаған мемлекет тарапынан агрессия салдарының материалдық шығынның орнын толтыруы. Репарация көлемі бейбіт келісіммен немесе басқа құқықтық актімен анықталады. Дереккөздер
Репатриация

Репатриация (лат. repatrіatіo — Отанға оралу) — түрлі себептермен бөгде мемлекет аумағында қалған адамдарды Отанына қайтару. Әскери тұтқындар жайы туралы Женева конвенциясына (1949) сәйкес соғысушы мемлекеттер әскери қимыл кезінде шені мен санына қарамастан ауыр науқас не ауыр жаралы әскери тұтқындарды жол жүруге жарайтын жағдайға жеткізіп барып отанына қайтаруға міндетті. Әскери қимылдар тоқтаған соң соғысушы мемлекеттер Репатриацияға жатпайтындарынан (қылмыс жасағандары, жазасын өтеп жатқандары) өзгесін сөзсіз Репатриациялауға тиіс. Дереккөздер
Репродукция

Репродукция(re... және лат. produco – өндіремін) – 1) кескіндерді қайта түсіру және көбейту. Ол фотогр. не полигр. тәсілмен орындалады; 2) баспа машинасының көмегімен қайта түсірілген сурет, картина не фотогр. сурет. Түсініктемелер
Ретранслятор

Ретранслятор ( -тасымалдаушы) — үлкен қашықтықтарда бір бірінен алыс орналасқан екі немесе одан да көп радиотаратқыштарды байланыстыратын байланыс жабдығы. #Активті ретранслятор — байланыс жасаушы екі пункт арасында жыл-жымалы немесе жылжымайтын етіп орналастырылып, байланыс жасалатын негізгі радиосигналды қабылдауға және оны күшейтіп әрі қарай бағыттауға арналған қабылдаушы-беруші радиостанция. Космонавтикада радиоқабылдағышпен, радиотаратқышпен және олардың энергия көздерімен, тиісті антеннамен жабдықталған жер серіктік ретранслятор ретінде пайдаланылады; #Пассивтік ретранслятор — негізгі сигналды күшейтпей шағылдыру арқылы оның бағытын өзгертуге арналған, өткізгіштен жасалған айналар, антенналар және басқа жазықтықтар. Оның қатарына металдардың буынан тұратын бұлт, ғарышқа орналастырылған мыс, инелер белбеуі, жер серіктеріне орналастырылған шағылдырғыштар жатады. Ретрансляция аралық пункттерде (ретрансляторларда) сигналдарды қабылдау, оларды күшейту және басқа аралық немесе соңғы пункттерге беру. Ол байланыс қашықтығын ұлғайту үшін колданылады. Сигналдар қандай түрде қабылданса сол түрде күшейтіп қана беретін Ретрансляция және сигналдарды беру кезінде пайда болған қателіктерді түзетіп қайта өңдейтін регенеративті Ретрансляция болып бөлінеді. Сигналдарды ретрансляциялау жылдам немесе кідіріспен жүзеге асырылуы мүмкін (сигнал арнайы құрылғы жадында сақталып және алдын ала қарастырылған уақытта әрі қарай беріледі). Дереккөздер de:Relaisstation nl:Relaiszender
Реттеуіш

Реттеуіш — әр түрлі машиналар мен қондырғыларда берілген сипаттамаларды автоматты түрде тұрақты ұстауға немесе оларды белгілі заңдылық бойынша өзгертуге арналған құрылғы (құрылғылар жиынтығы). Пайдалану мақсатына сәйкес Реттеуіштер: қысым, температура, деңгей, жылдамдық, шығын, электірлік шамалар, арнаулы т.б. Реттеуіштерге топталады. Реттеуіштер әсер ету принципі бойынша да бөлінеді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 7 том
Референдум

Референдум ( — хабарлануға тиісті нәрсе) — мемлекеттік маңызы бар мәселені халықтық дауысқа салу. Мұндай демокр. институт алғаш рет Швейцарияда қолданылды. Арнайы даярлық қажет ететін төтенше, шұғыл мәселе дауысқа салынбайды. Референдумға заң немесе халықаралық шарт жобасы, басқару сипатындағы мәселелер ұсынылады. Референдумның негізгі екі түрі бар: # Резолютивті Референдумда қабылданған шешімнің ешбір қосымша бекітусіз бірден мемлекет аумағында міндетті күші болады және жаңа Референдумда ғана күші жойылады; # Консультативті Референдум белгілі бір мәселе жайындағы халықтың пікірін білу үшін өткізіледі. Мұндай Референдумның қорытындысы өкімет үшін міндетті болмайды. Халықар. құқықтық мәселе бойынша Референдум (көбіне плебисцит делінеді) өткізу 20 ғасырдың соңғы жиырма жылы ішінде өріс алды. Мыс., Еуропа Кеңесіне мүше болу-болмау мәселесі бойынша Франция, Дания, Норвегия, Швеция, Ирландия елдерінде Референдум өткізілді. Қазақстанда Референдум өткізу туралы шешімді ҚР Президенті қабылдайды. Оған 18 жасқа толған Қазақстан азаматы қатыса алады. Сот төрелігі, қорғаныс, ұлттық қауіпсіздік, салық саясаты, бюджет, билік орындарының құзыреті, басқару нысаны, адам бостандығы мен құқығы, әкімш.-аум. құрылыс пен шекара мәселесі Референдумға негіз бола алмайды. Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы алғашқы Референдум 1995 жылы өткізіліп, халық бірауыздан Ата Заңды қабылдады. Дереккөздер Плебисцит zh-yue:公投
Рефлекс

Рефлекс(лат reflexus — кері қайтарылған, шағылысқан) — ағзаның ішкі немесе сыртқы тітіркендіргіштер әсеріне орталық жүйке жүйесінің қатысуымен қайтаратын жауабы. Рефлекс туралы түсінікті алғаш рет ұсынған француз философы Р.Декарт (1596 — 1650). Ол рефлексті санаға тәуелсіз, жан әрекетінің нәтижесі деп есептеді. “Рефлекс” терминін жүйке жүйесі физиологиясына чех ғалымы Й.Прохаска (1749 — 1820) енгізді. Бұл ілімді орыс ғалымдары И.М. Сеченов пен И.П. Павлов одан әрі дамытты. Рефлекс дененің белгілі бір бөлігінде орналасқан рецепторлардың тітіркенуінен басталады. Рефлекс тудыратын қозудың жүріп өтетін жолын рефлекс доғасы дейді. Тітіркендіргішке қайтаратын жауабына қарай Рефлекстің бірнеше түрлері бар. * Биологиялық маңызына қарай: қоректік, қорғану, бағдарлау Рефлексі, т.б.; * Рецепторлардың (сезімтал жүйке ұштары) табиғатына қарай: экстеррецептивтік, интеррецептивтік, проприрецептивтік Рефлексі; * Нейрондардың орналасуына қарай: жұлындық, булбарлық (сопақша ми), диэнцефалдық (аралық ми) Рефлексі болады. Рефлекстің бұлай бөлінуі көп жағдайда шартты топтастыру болып табылады. Себебі, орт. жүйке жүйесінің әр түрлі құрылымдары арасында тығыз морфол. және функц. байланыс болады; эфференттік бөлімнің сипатына қарай Рефлекстер тұлғалық және вегетативтік болады. Тітіркендіруге жауап қайтаратын мүшенің (эффектордың) әсеріне байланысты қоздырғыш және тежеуші Рефлекстер болып бөлінеді. Қалыптасу табиғатына, атқаратын қызметіне және биологиялық маңызына қарай Рефлекстер шартты және шартсыз болып жіктеледі (қ. Шартты рефлекс; Шартсыз рефлекс). Рефлекстің түрлі органдардың қызметі мен олардың байланысын реттей отырып, ағзаның ішкі ортасының салыстырмалы тұрақтылығын (гомеостаз) қамтамасыз етуде, оны сыртқы орта жағдайларына бейімдеуде маңызы зор. Жүйке жүйесінің Рефлексті әрекетінің нәтижесінде ағза әрекетінің тұтастығы және оның сыртқы ортамен қарым-қатынасы анықталады. Дереккөздер
Бикен Ырымқызы Римова

Бикен Ырымқызы Римова (1 қаңтар 1923 жыл, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы Қанабек а. — 6 қаңтар 2000 жыл, Алматы) — актриса, Қазақ КСР-інің халық артісі (1966). Өмірбаяны Бикен Римова театрды бала кезінен ұнатқан. Ол драмалық үйіпмелерге қатысып, олимпиадаларда жүлделі орындарға ие болған. М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық театрының болашақ әртісіне Қалибек Қуанышбаев, Күләш Бәйсейітова, Құрманбек Жандарбеков сияқты қазақ драмалық өнерінің шеберлері көп әсерін тигізді. 1943 жылы Алматы театр уч-щесін бітірген. 1940 жылдан өмірінің ақырына дейін Қазақтың мемл. академ. драма театры (Алматы) труппасында қызмет етті. Ойнаған рольдері Тұңғыш ойнаған рөлі – Ғ.Мүсіреповтің “Ақан Сері - Ақтоқты” трагедиясындағы Мәрзия (1942). Актриса кезінде * Сәуле (Ә.Әбішев, “Достық пен махаббат”, “Күншілдік”), * Фарида (Ә.Тәжібаев, “Жалғыз ағаш орман емес”), * Қамаш (М.Иманжанов, “Менің махаббатым”), * Ғайни (Т.Ахтанов, “Күтпеген кездесу”), т.б. рөлдерді орындап, қазақ сахнасында замандастар образын жасауға елеулі үлес қосты. * Еңлік (М.Әуезов, “Еңлік-Кебек”), * Зылиха, Меңсұлу (Ш.Хұсайынов, “Сырымбет саласында” және “Алдар Көсе”), * Сарыжорға (С.Жүнісов, “Ажар мен ажал”), * Күнікей (Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”), * Зейнеп (М.Әуезов пен С.Соболев, "Абай"), * Жаңыл, Жер-Ана (Ш.Айтматов, “Аңсаған менің әнімсің” мен “Ана — Жер-Ана”, соңғы спектакльдегі рөлі үшін Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл., 1966), * Жиіан (Ж.Файзи, “Башмағым”), * Бостан, Күмри (С.Ахмад, “Келіндер көтерілісі” мен “Күйеу”), * Сидзе (М.Каору, “Шығыстағы бір бейбақ”), * Донна Эльвира (М.Фриш, “Дон Жуанның думаны”), т.б. рөлдерде ойнады. Кино саласындағы рольдері 1955 жылдан киноға түсіп *"Тақиялы періште" *"Менің атым - Қожа" * “Өжет қыз” * “Ана туралы аңыз” (1964) * “Там-там үні” (1968) * “Ұлдың оралуы” (1977) * “Ай астындағы үй” (1983) * көп сериялы “Тоғысқан тағдырлар” телефильмінде (1996 — 1999), т.б. фильмдерде елеулі рөлдер жасады. Жазған шығармалары * “Абай – Әйгерім” (Әуезовтің “Абай жолы” романы бойынша, 1979) * “Қос мұңлық” (1991) атты драм. шығарма ұстаздары мен сахналас серіктері туралы “Өнердегі өнегелі өмірлер” (1997) кітабын жазды. Есте сақтау * Актриса есімі Талдықорғанның қазақ драма театрына (2000) берілді. Марапаттары * “Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған Дереккөздер