kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шәміл-дүр

Шәміл-дүр - жазғы кинотеатр. Негізі 1984 ж. қаланып, 2004 ж. 1 мамырдан осы өлкеде аты аңызға айналған ғашық жандар (кейбір аңызда — бауырлар) — Шәміл және Дүрияның құрметіне орай "Ш-Д" деп аталады. Алғаш рет Отырардың тарихи орындары жөнінде деректі киножурнал және "Қыз жібек" фильмі көрсетілді. "Ш-Д." мамандары Қазақстан және шетел кинорежиссерлерінің көркем және деректі фильм дерін елге көрсетіп, халық арасында салауатты өмір салты мен ұлттық құндылықтарды, тарихты насихаттайды, көпшілікке арналған мәдени, мерекелік іс шараларын ұйымдастырады. Айналасына 5000-ға жуық ағаш көшеттері отырғызылған, кинотеатр — 200 орындық. Шәуілдір ауыл, ауданы. Шәуілдір ауыл, ауданы. (1934), аудандық округ орталығы. Облыс орталығы — Шымкент қ-нан солтүстік-батысқа қарай 142 км, Арыс о. мен Д.Алтынбеков атындағы канал бойында орналасқан. Тұрғыны 8,9 мың адам (2004). Отырар руханияты мұражай Кітаханасы ұйымдастырылған. Мәдениет сарайы, 9 кітапхана, 2 мешіт, "Ақ барыс" спортзалы, "Шомт-Дур"кинотеатры, "Жұлдыз", "Жібек жолы", "Төребек" мейрамханалары, "Контекст" макта пункті, Шәуілдір СЭС-сы, 3 орта, саз, спорт мектептері, "Балдырған" балабақшасы, ауданы. аурухана бар. Шәуілдірде 27 ОК, 75 шаруа қожалығы, 8 тұрмыстық қызмет көрсету, 3 сауда орны, нан, өсімдік майын шығару цехы, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Шәуілдірден 8 км жерде көне Отырар қ. және Арыстанбаб мешіті орналасқан. Ауылда Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедиция базасы негізінде құрылған Отырар мемлекет археология қорық-музейі жұмыс істейді. Шәуілдір Ауылдық Округі Шәуілдір Ауылдық Округі— ауданның шығысында орналасқан әкімшілігі бөлік. Жер аумағы 752,9 км². Округке аудан орталығы — Шәуілдір а. қарайды. Тұрғындар саны 8,85 мың адам (2004). Округ аумағы Арыс өзенінің оң жағалық аңғарының жазығын алып жатыр. Аумақ арқылы Арыс өзенінен бірнеше арықтар (каналдар) жүргізілген. Ең ірісі — Алтынбеков кана-лы. Округте 454 агроқұрылым жұмыс істейді. Ішкі өндірілген өнім 266,0 млн теңгені кұрады, яғни бір адамға шыққанда 301,0 мың теңге болды (2004). Дереккөздер
Шейх Ахмет Түркістани

Шейх Ахмет Түркістани, шейх Ахмет бин Пір Ахмет Түркістани (15—16 г.) — хаттат. Сауатын Түркістан медреселерінің бірінен ашып, Самарқандта оқуын жалғастырған. Одан кейін Гератта білім алған. 1508 ж. Hyp ад-Дин Абд ар-Рахман бин Ахмед Джамшидің (1414-1492) "Шауаһид ан-Нубууа ли-тақуйат йақин аһл әлфутуууа"—"Зиялы кісілердің (діни) сенімін (нанымын) нығайтудағы (Мухаммед) пайғамбардың елшілік миссиясының куәлігі" атты шығармасын көшірген. Өзгеріске ұшырамай, сол күйінше жеткен бүл туынды қазір Ташкенттің Қолжазба институтының қорында сақтаулы. Дереккөздер
Луиза торты

Луиза торты — XIX ғ. мен XX ғ. басындағы неміс аспаздарыньщ өнімі, Наполеонмен күресте патриотгық ерлік көрсеткен Пруссия ханшасының атымен аталған. Торттың үш қабатын құрайтын май қосылған қант қамырынан, миндаль қамырынан және миренга массасынан даярланады. Торт бетіне крем жағылып, цукат немесе мармеладпен безендіріледі. Барлығының үстінен қант пен шие арағынан дайындалған глазурь құйылып, меренгамен безендіріледі. Дереккөздер
Лют

Лют — жағымсыз иіс бөлмейтін, тағам дәмін бұзбайтын материалдар. Олардың көмегімен тағам даярланатын ыдысты тұмшалап жабу. Көбінесе қамыр қолданылады. Лют жасау үшін боялмаған мақта мата немесе кенеп матасымен ыдысты жауып, байлайды да, үстінен қамыр қабатын жағады. Дереккөздер
Льезон

]] Льезон — льезондайтын өнім ретінде жұмыртқа ақуызы немесе бұлғанған бүтін жұмыртқа, желатин, трагант, гуммиарабик, агар-агар, крахмалдар болып табылады. Оларды әр түрлі өнімдерге жеке тәсілдермен қосады. Мысалы, жұмыртқа ақуызы (немесе бүтін жұмыртқа) "қатты көбік" күйіне дейін бұлғанады да, содан соң ақырын аз порциямен негізгі тағам өнімі массасына құйылады. Желе түзуші заттар (желатин, гуммиарабик және басқалар) алдымен, суық суда ерітіледі, содан соң сүзіледі, негізгі тағам өнімімен араластырып, ақырын баяу отта 40—50°С температураға дейін қыздырады да, содан кейін суытады. Крахмалды аз мөлшердегі суда ерітіп, содан кейін қайнап жатқан негізгі өнімге 1—2 мин-қа қоюланғанша араластыра отырып құяды. Осы әр түрлі операциялар бір сөзбен льезон жасау дегенді біддіреді. Дереккөздер
Мадера

]] Мадера — Мадейра аралының атымен аталған ақ немесе қызғылт жүзім сорттарынан дайындалынған күшті шарап түрі. Осы атпен аталатын көптеген шарап түрлері бар. Нағыз мадера Португалияның Мадейра атты аралында өсірілетін жүзімнен дайындалынатын табиғи десертті шарап. Алғашқы 5—6 жылда ағаш бөшкелерде, содан кейін 25— 40 жыл аралығында шыны бөтелкелерде сақталынады. Бұл кезде бөтелке бетіне әк тәріздес тығыз түнба жабысады, ал шарап таза және ерекше дәмге ие болады. Мадера шарабының ерекшелігіне оны жылытылатын қоймаларда сақталынуы жатады. Мадераның құрғақ, қызыл және ликер төріздес түрлері болған. Қазіргі кезде осы атгас шараптар жай портвейн тәрізді шарап түріне айналды. Жүзім езіндісі мен суслосын ашытып кейін үстіне спирт қосады. Шарапты ұзақ мерзімде сақтау үшін оны қыздыру процесін мадеризация деп атайды. Дереккөздер
Майонез

Майонез — тазартылған сұйық өсімдік майын, жұмыртқаның сары уызын, сүт порошогін және ерекше дәм мен иіс беретін (қыша, сірке суы, тұз, қант, дәмдеуіш пен дәмдік қоспалар) әр түрлі қоспалар қосып жасайды. Майонезді әр түрлі салқын тағамдарға (көкөніс, балық, ет тағамдары) тұздық ретінде пайдаланады. Майонезді көбінесе сұйық ыстық тағамдардың дәмін келтіруге, бифштекс қуыруға және басқа да кулинариялық қажеттері пайдаланады. Майонез тәбет ашады. Өнеркәсіп орындары майонездің алуан түрін шығарады. Негізгілері — асханалық және қышқылтым майонездер. Асханалық майонез Асханалық майонез — Провансаль және Сүт майонездері. Құрамында 67% май және 25%-тен аспайтын су, аздап тіл үйіретін нәзік қышқыл дәмі бар. Әуесқойлық майонезде 47% май және 45—45,5% су болады. Өзіне тән иісі мен дәмін келтіру үшін кейбір майонезге әр түрлі дәмдік қоспалар қосады: Көктем майонезіне — укропты эфир майын, «Бұрыш қосылған» майонезге — үгітілген қара бұрыш пен қара бұрыш экстрактын, Ароматты майонезге — петрушка, аскөк және балдыркөк экстрактын, Кавказ майонезіне — қара және қызыл бұрыш, сунельдер т.б. қосады. Қышқылтым майонез Қышқылтым майонезге құрамында томат пастасы, қызыл, ащы және тәтті бұрышы бар Огонек майонезі, Южный соусы қосылатын Южный майонезі жатады. Мерекелік майонезінің ерекше дәмі мен иісі болады. Оған қызыл және қара бұрыш, сарымсақ, кориандр, жаңғақ және басқа демдеу іштер қосады. Майонез суға және кейбір сүт өнімдеріне жақсы араласады. Майонездің майлылығын азайтыл та пайдаланады. Қайнаған су, сүт не қаймақ қосып, сыйымдылығы 200 г құтыдағы майонезге 1—2 қасық асханалық сірке суын қосып, кей жағдайда қышқылтым майонез жасайды. Балық және ет тағамдарына қосылатын майонезге 1—2 ас қасық (дәміне қарай) үгітілген желпек қосуға болады. Майонез темір қақпақтармен мықтап жабылатын, сыйымдылығы 200—500 г шыны ыдыстарға, полимер мөлдір пленкалардың арнайы түрлерінен жасалған 100 грамдық пакеттерге, сондай-ақ 50 грамнан 100 грамға дейінгі алюминий сықпаларға салынып шығарылады. Асханалық провансаль майонездерін З°С-дан 7°С-ға дейінгі температурада 30 күн, 7—14°С температурада 20 күнге дейін және 14—18°С температурада 10 күнге дейін сақтауға болады. Ал қоспалар қосылған сүттен жасалған және әуесқойлық майонездердің сақтау мерзімі олардан 1,5—2 есе кем. Қақпағы мықтап жабылған ыдыста майонез өзінің сапасын ұзағырақ сақтайды. Майонез бұзыла бастағанда, бетінде күңгірт қабат пайда болады.. Дереккөздер
Майоран

Майоран — көп жылдық шөп немесе жартылай бұта тәрізді өсімдік. 4—6 түрі бар. Гүлдемей тұрғанда кесілген көгі дәмдеуіш ретінде қолданылады. Майоран өте жағымды хош иісті болады жөне ет тағамдарына салынады. Оны кейде шұжық жасауда қолданады. Дереккөздер
Майшабақ

Майшабақ – тұздап консервіленген сапасы жоғары әрі дәмді өнім беретін балықтар түріне жатады. Майшабақ етінің құрамындағы майы жыл бойында өзгеріп отырады: күзге қарай балық семіріп, оның етіндегі майдың мөлшері 20-дан 30%-ға дейін жетеді, ал көктемде уылдырық шашарда не бары 4% болады. Дереккөздер
Макарондар

Макарондар — түтікше тәрізді етіп ашымаған қамырдан дайындалып кептірілген тамақ өнімі. Жіп тәрізді макарон түрлерін спагетти немесе вермишель деп (ұзындығына байланысты) атайды. Макарондар алғашқыда Венецияда жасалынған. Бұлардан Италияда тағамның көптеген түрлерін томат соусы немесе пармезан сырын қосып дайындайды. Макаронның көптеген түрлері бар: 1. Тортеллини. 2. Семини де мело. 3. Орекиетте. 4. Фарфа-летте. 5. Люмаке. 6. Капелли д'Анжело. 7. Пенне. 8. Паппардел-ле. 9. Феделини. 10. Спагетти 11. Феттучине. 12. Тальятел-ле. 13. Аннеллини. 14. Коншлье. 15. Каппеллетти. 16. Диталини. 17. Фузилли. 18. Ротелле. 19. Феттучине верде. 20. Пенне регате. 21. Стеллине. 22. Фарфалле. 23. Равиоли. 24. Ригатони. 25. Каннеллони. 26. Маникотти. 27. Макарони. 28. Мецца цита. 29. Цита. 30. Лазаньи. Дереккөздер
Макизуши

тан жасалған макизуши]] Макизуши ( - орама суши) — балық еті мен күріш немесе күріш пен көкөністер (мысалы, 4 немесе 6 бөлікке бөлінген, теңіз қырыққабатына оралған күріш пен қиярды — каппамаки дейді) орамалаған суши түрі. Суши мейрамханаларынан басқа, суши көбінесе бенто дүкендерінде және басқа дүкендерде, сондай-ақ үйде жасалады. Жиі қолданылатын ингредиенттерге тунец, қияр, асшаян, тамагояки, тунец, канпьо, кальмар, шисо, маринадталған шалғам және натто жатады. Дереккөздер
Макрель

Макрель — скумбрияның саудалық аты. Еті өте дәмді және жұмсақ болады. Тағамға бірден қолданған жөн. Ең дәмді макрель — ұнға немесе ең жақсысы жұмыртқаға немесе қамырға жақсылап аунатылып қуырылған макрель. Дереккөздер ru:Макрель
Макрурус

]] Макрурус — теңіз суының терең жерін мекендейтін балық. Орташа салмағы 200 грамм. Оның қабыршағы өте ірі және тікенекті болады, сондықтан сауда орындарына тікенегінен тазартып, басы мен құйрығын кесіп алынып беріледі. Еті ақшыл қызғылт хош иісті, дәмді. Етінен түрлі дәмді тағамдар жасауға болады. Дереккөздер
Мамалыга

]] Мамалыга — жүгері ұнынан дайындалған қою ботқа. Молдавандардың ұлттық асы болып есептелінеді. Қазанда арнаулы араластырғышпен ерекше тәсілмен дайындалынады. Дәмі, тұтқырлығы және сыртқы түрі бойынша басқа ботқалардан ерекше болады. Арнаулы жіппен немесе ағаш пышақпен кесіледі. Дереккөздер
Серіппе

Серіппе - жүктеме әсерінен серпімді деформациялануы нәтижесінде уақытша энергия жинау үшін арналған бөлшек; iркiлу және механикалық энергияны жұту үшiн қолайлы серпiмдi элемент. Серiппе (болат, пластмасса, ағаш) тiптi биiк берiк және серпiмдi қасиеттер жеткiлiктi болатын кез келген материалдан iстеп шығара алады. * Қалып серіппесі - тежеуіш механизмінің тарту серіппесі, тежегіш механизмін ажыратканда бастапқы калпына келтіреді. * Тіркестің қысқыш серіппесі - фрикциялы тіркестің жетекші және жетектегі бөліктерін беттестіріп қысатын серппе. Дереккөздер fi:Vieteri
Серіппелі таразы

Серіппелі таразы - серіппенің серпімді деформациялануын тудыратын күшке байланысты дене салмағын өлшейтін құрал. Серiппеге нұсқағышты бекiтедi. Демек, серiппеге күш-жiгер жұмсамаған өлшелетiн жүк iлiп қоймағанша, ол қысылған күйiнде болады. Серiппе ауырлық күшінiң әсерiнен шұбалаңқы болады, сәйкесiнше нұсқағыш шәкiл бойынша қозғалады. Нұсқағыштың орналасу негiзiнде өлшенетiн жүктiң массасын бiлуге болады. Дереккөздер de:Federwaage en:Spring scale ja:ばねばかり nl:Weeghaak pt:Dinamômetro ru:Ручные пружинные весы sl:Vzmetna tehtnica
Серіппелі маятник

Серіппелі маятник - серіппенің серпімділік күшінің әсерінен түзу сызықты тербеліс жасайтын дене; бекiткен серіппе, серпiмдiлiк коэффициентi k (қаттылықпен), мен массасы m жүгi болатын механикалық жүйе. Дереккөздер
Жұмыс қабілеттілігі

Жұмыс қабілеттілігі – қарастырылып отырған уақыт мезетінде негізгі параметрлері қойылған техникалық талаптары шегінде орналасқандағы бұйымның қалпы. Ақау - бұл жұмыс қабiлеттiлiгнiң бұзылуы. Дереккөздер
Механикалық тепе-теңдік

Механикалық жүйенің тепе-теңдік күйі – алынған санақ жүйесіне қарағанда түсірілген күштің әсерінен барлық нүктелері тыныштықта қалатын механикалық жүйенің күйін айтады. Тепе-теңдік механикалық жүйе қозғалысының ерекше жағдайы. Дене тепе-тең күйде таңдаулы есеп жүйесiнде (нөлге тең болдың жылдамдығының векторы) тыныштықта болады немесе тура бiр қалыпты қозғалыста немесе қатысты үдеусiз айналады. Орнықты тепе-теңдік Орнықты тепе-теңдік - орнықты тепе-теңдік күйі потенциалдық энергияның ең аз шамасына сәйкес келеді. Жүйені осы орнықты тепе-теңдік күйінен өте аз шамаға ауытқытқан кезде пайда болатын күш, сол жүйені бастапқы қалпына келтіруге әсер етеді. Дереккөздер
Манпар

Манпар — 1) ұннан, судан, тұздан кеспеге арналған қамыр илейді. Одан соң қамырды дымқьш орамалмен жабады да, 2—3 сағ қоя тұрады. Артынша қамырдың кесегін үстелге қойып, одан саусақпен домалақ бөліктерді бөліп алады, оларды қайнап жатқан суға салып, қайнатып, дайын болғанша пісіреді. Асылған тіліктерді сүзекіге салады, сумен жуып, сорпада сақтайды. Ал етті ұсақ кубиктермен кеседі, қыздырылған майда кесілген жуамен бірге қуырады, оған тұз, ұзыншалап кескен түрма, домалақтап кесілген қызанақ, ұсақтап туралған 'сарымсақ, сірке суын, кішкене сорпа, бұрыш, лавр жапырағын салып, бүқтырады. Мұнан кейін кесілген картопты қалған сорпаға салып, дайын болғанша пісіреді. Әкелер кезде сорпаға арналған қыш табаққа пісірілген қамыршаларды салады, ет-көкөністі соустарды құяды, үстінен ұзыншалап кесілген омлет пен балдыркөктер салады. 2) ұннан, судан және тұздан дүнген лапшасына арналған қамыр илеп, одан бірінші нұсқадағыдай саусақпен бөліктерді бөліп алады. Етті ұсақ беліктермен бөліп, майда бас жуамен бірге қуырады. Оған ұзыншалап кесілген түрма, ұсақтап туралған сарымсақ, сірке суы, бұрыш, лавр жапырағы салынады. Сорпа құйып қайнатады. Үстелге әкелер кезде металдан жасалған сорпаға арналған қыш табаққа салады. Пісірілген қамыршаларға еттің соусын қүяды, қайнатады, үстіне балдыркөк себеді. Оның үстіне ұсақтап кесілген омлет (бір бөлікке 50 г) салуға болады. Дереккөздер
Марлиндер

Марлиндер – тропикалық, субтропикалық суларда мекендейтін балық. Олардың қара, ақ, ақшыл және теңбіл түрлері кездеседі. Олардың тұмсығы семсерге ұқсап алға шығып тұрады. Салмағы 130— 180 г. Еті тығыз, майсыз және тал- шықты болып келеді. Марлиндердің етінен көбіне консерві дайындайды. Етін қуырып және қыздырып жеу керек. Дереккөздер
Жөңкей алаңы

Жөңкей алаңы - тарихи мекен. Ол 1640-1723 ж. жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлігімен танылған Жөңкей батырдың есімімен аталған. Қапал (Жамбыл облысы)ның шығыс жағында орналасқан. Есім хан заманында қазақтар мен қара қытайлардың шайқасы осында өткен. Қабанбай батырдың жоңғарлармен соғысқан (1718-19) жері де осы алаң көрінеді. Жөңкей алаңы ауылында көне зираттар мен қорғандар көп. Алаңның ортасында Қарлұқ ұлысының билеушісі, колбасшысы - Арслан ханның зираты орналасқан. Дереккөздер
Мармелад

Мармелад — желе тәрізді кондитерлік өнім; жеміс-жидек езбесін, қантты, сірнені, агарды (немесе пектинді), тамақ қышқылдарын, хош иісті және бояғыш заттарды араластырып, қайнатып дайындалады. Галерея Дереккөздер
Жуанышбеков Нүрболат Орынбеқұлы

Жуанышбеков Нүрболат Орынбеқұлы (1.1.1944 жылы туған, Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы) - ғалым, филол. ғыл. док. (1996), профессор (1997). 1961 ж. Алматы қаласындағы № 53 орта мектепті, 1966 ж. ҚазМУ-ді бітірді. 196680 ж. Алматы есеп-кредит техникумында, 1980-83 ж. Қыздар педагогика институтында, 1983-97 ж. ҚазМУ-де ұстаздық етті. 1997 жылдан кафедра меңгерушісі. Ғылыми-зертеулердің соның ішінде 3 монографияның авторы. Ш ы ғ а р м а л а р ы: Времен связующая нить, ауылы-А., 1991; Проблемы сравнительно-типологического изучения литературы, ауылы, 1995; М.Ауезов и русская литература, ауылы, 1997. Дереккөздер
Маринадтау

Маринадтау — 1) күшті тұзды ерітінді — маринад өнімді тағамға дайындау кезінде қолданылады. Ежелгі Римде ең алғаш маринад орнына теңіз суы пайдаланылған. Ет, балық, құс етін жүмсарту үшін осы суға салып қойған. Бірте-бірте маринад құрамы да күрделене берді. Оңтүстік Еуропада, шарап өндірісі дамыған кезде, маринад орнына шарап ашыған кезде түзілетін сірке суы қолданыла бастады. Осы тәсілмен өнімдерді сақтау төсілі де дамыды. Қазіргі кезде маринадтың жүздеген түрлері бар. Олар етке, құс еттеріне арналған жәие балық, көкөністерғе арналған болып екі катеғорияға бөлінеді. 2) дайын өнімге хош иіс, консистенция, өзіне тән ерекше дөм беру үшін өнімдерді тағамдық органикалық қышқылдар ерітінділерінде ұстайтын химиялық аспаздық өндеу; қажетті дәм мен иіс беру үшін өнімді маринад ішіне салып қою. Дереккөздер
Жұлдызша ансамблі

"Жұлдызша" - балалардың ән-би ансамблі. 1979 ж. Талдықорған ауданының (қаз. Ескелді ауданы) мәдениет үйінің жанынан ашылды. 1983 ж. "Үлгілі ансамбль" атағы берілді. Ансамбль облыс, аудан көлемінде өтіп жатқан мәдени-көпшілік шараларда өнер көрсетіп, шеберліктерін шыңцады. Оның репертуарында ТМД елдері комп-ларының шығармалары: "Мотрос биі", "Яблочко", "Сыған биі", "Субботея", "Халықтар достығы", т.б. би композициялары, көпшілікке таньмал әндер болды. Дереккөздер
Мәзір

сататын мекеменің мәзірі]] Мәзір (кейде ас мәзірі, меню) — қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында тұтынушыларға құрамын, бағасын көрсетіп, ұсынылатын тағамдардың, аспаздық және ұннан дайындалатын кондитер өнімдерінің тізімі. Дереккөздер
Жұмабай Шаштайұлы

Жұмабай Шаштайұлы (10 қазан 1950, Жамбыл ауылы, Алматы облысы — 12 наурыз 2024) — қазақстандық жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Еңбек жолы "Коммунизм жолы" газетінде, 1980–87 жылдары республика "Лениншіл жас", "Социалистік Қазақстан" газеттерінде, 1987–90 жылдары "Жалын" журналында жұмыс істеді. 1990–92 жылдары "Қазақ тілі" қоғамы Алматы облыстық комитеті төрағасының орынбасары, 1992–96 жылдары "Жас Алаш", "Қазақ әдебиеті" газеттерінде бөлім меңгерушісі, 1996–2002 жылдары халықаралық "Заман-Қазақстан" газетінің бас редакторы болды. 2002 жылдан Қазақ радиосының бас редакторы қызметін атқарды. 2007 жылдан бастап "Қазақ әдебиеті" газетінде бас редактор. Шығармалары * 1982 жылы "Таң нұры" атты ұжымдық жинаққа "Қияда" атты алғашқы повесі енді. * 1984 жылы шыққан "Қызын кар" атты тұңғыш жинағы сол кездегі саяси басшылық тарапынан қатал сынға ілікті. * "Жала мен нала" (1987) * "Жыр жолбарыс" (1996) * "Біздің заманның Аяз биі" (1997) * "Жаңғырық" романы (2004) * Таңдамалы 2 томдық жинағы (2010) * "Аяз би" романы "Жазушы" баспасында қайта басылып шығарылды (2013) Жетістіктері * Халықарарық Жамбыл атындағы сыйлығының лауреаты (1996) * ҚР Президентінің стипендиаты (2000) * ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (2012 жыл 16 желтоқсан) * Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты (2012) Дереккөздер
Мәзір түрлері

Мәзір түрлері - тағамдарды өз еркімен таңдау мәзірі. Кешенді ас мәзірі; бизнес-ланч мәзірі; жексенбілік бранч мәзірі; күндізгі рацион мәзірі; диеталық және балалар мәзірі; банкет мәзірі; тематикалық кештер мәзірі; тағамдарды өз еркімен тандау мәзірі — кез келген қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында қолданылады. Кешенді ас мәзірі — бірнеше варианттан құрастырылады: кешенді таңғы, түскі, кешкі ас. Олар бір- бірінен тағамдардың құрамы бойынша және бағасы бойынша ерекшеленеді. Үш рет тамақтану кезінде таңғы асқа 30%, түскі асқа 45%, кешкі асқа 25% үсынылады. Бизнес-ланч мәзірі — жартылай дайын өнімдерде жүмыс істейтін жедел қызмет көрсететін мейрамханаларда 12—16 сағ аралығында жүргізіледі. Дереккөздер
Құрастырылған тікұшақ

Құрастырылған тікұшақ (Комбинированный вертолет) — тікұшақ пен ұшақ жиынтығынан тұратын ұшу аппараты. Қанаты, тірегі, негізгі қалақшалары тікұшақтағыдай. Тікұшақ сияқты тік ұшып-қона алады, ал тартушы қалақшалары мен қанаттары көлденең ұшуда үлкен жылдамдықты үдетуге (сағатына 375 км) мүмкіндік береді. Дереккөздер
Мейіз

]] Мейіз — қабығы жұқа, сүйегі аз немесе сүйексіз, құрамында 20% жоғары қанты бар жүзімнен кептіріліп дайындалады. Мейіздің құрамында 87,5% -ға жуық қант болады. Мейіз — дәмді жеміс. Оны шырынсу, пудинг, квас дайындауға, сондай-ақ кондитер және ұн тағамдарын пісіруге пайдаланады. Мейіз жасау үшін құрамында кемінде 20% қапты бар, қабығы жұқа, сүйегі аз немесе сүйексіз жүзім сұрыптары пайдаланылады. Мейіздің құрамында 87,5%-ға жуық қант болады. Жүзім сұрпына, оны өңдеу жолдарына, кептіру тәсіліне қарай мейіз кішміш және мейіз болып екіге бөлінеді. Кішмішті жүзімнің сүйексіз сұрпынан, ал мейізді дәні бар жүзім сұрыптарынан жасайды. Дереккөздер
Мақан Жұбанышұлы Жұмағұлов

Мақан Жұбанышұлы Жұмағұлов (20.10.1924 жыл, Еңбекшіқазақ ауданы, Бұрғансу ауылы) — жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1963). * 1940 жылы Алматы көркем сурет училищесіне түсіп, 2-дүниежүзілік соғысынан оралған соң, аталмыш училищені тәмамдайды (1946). * Мәскеудегі Әдебиет институтын бітірген (1959). * 1948 - 52 жылдары Алматыда № 18 мектепте мұғалім * 1952 - 54 жылдары "Учитель Казахстана" газетінде әдеби қызметкер * "Жазушы" баспасында (1967-1975) редактор * 1975 - 83 жылдары Авторлық құқық қорғау жөніндегі Бүкіл одақтық агенттігі Қазақ республикасы бөлімшесінде инспектор, аға әдеби кеңесші қызметтерін атқарған. Шығармашылығы Шығармаларын орыс тілінде жазды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы — "Қараторғай" 1950 жылы жарық көрді. * 1916 жылы Торғайдағы ұлт-азаттық қозғалысын, оның жетекшісі ауылы Имановтың ерлігін баяндаған "Қыран қазасы қияда" романы (М., 1965, 1967) * балаларға арналған "Сөз кітабы" (1969) * "Днепрге" повесі (1972, 1986) Дереккөздер
Құрғақ азық үлесі

Құрғақ азық үлесі (Сухой паек) — ыстық тамақ дайындау мүмкін болмаған жағдайда қолдануға арналған азық-түлік жиынтығы. Құрғақ азық үлесі құрамына белгіленген нормаға сәйкес, ұзақ сақтауға жарайтын, аспаздық өңдеуді кажет етпейтін азық-түлік кіреді. Мұндай азык-түліктің қатарына: кептірілген нан, темір қалбырдағы консервілер, қант, шай, шұжық, шоколад, тұз, т.б кіреді. Құрғақ азық үлесінің азықтық және энергетикалық құндылығы организмнің орташа шығынын толтыруға есептелуі тиіс. Сонымен катар, Құрғақ азық үлесі көлемі шағын, ылғал өтпейтін етіп оралуы керек. Азық-түліктің жұмсалмайтын коры жеке құрамға Құрғақ азық үлесі мөлшері бойынша беріледі. Дереккөздер de:Einmannpackung en:Field ration es:MRE fi:Taistelumuonapakkaus ia:MRE ja:MRE ko:MRE ru:Сухой паёк
Жұматаев Ермек

Жұматаев Ермек (28.04. 1967 жылы туған, Жамбын ауданы, Саурық ауылы) — айтыс ақыны. 1984 ж. Жамбыл ауданындағы орта мектепті, 1998 ж. ҚазМУ-ді бітірген. 1988-98 ж. ауданы мәдениет үйінің директоры, 1998-2002 ж. облыс халық шығарм. орталығында аға инспектор. Республикалық "Қараой", Манастың ЮОО жылдығына арналған халықаралық айтыстардың жеңімпазы. Дереккөздер
Бірқалыпты қозғалыс

Бірқалыпты қозғалыс — жылдамдықтың сандық мәні уақытқа тәуелсіз кездегі қозғалыс; дененің кез келген тең уақыт аралығында тең қашықтықтарды өтетiн қозғалыс. Нүктенің бірқалыпты қозғалыс кезіндегі t уақыт аралығында жүріп өткен жолы (s) жылдамдық пен уақыттың көбейтіндісіне тең болады, яғни s= υ t. Осы айтылғандар дененің әрбір нүктесіне қатысты орындалатын кезде қатты дене ілгерілемелі бірқалыпты қозғалатын болады. Дереккөздер
Мұратбек Жүнісбеков

Жүнісбеков Мұратбек (01.05.1944 жылы туған, Алматы облысы, Алакөл ауданы, Дзержинск ауылы) — әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1989). 1971 ж. Республикалық эстрада-цирк студиясын (Ж.Елебековтың класы бойынша) бітіріп, Алматы облыстық филармониясында жұмыс істеді. Жүнісбеков өзін әнші ретінде ғана емес, сонымен қатар он саусағынан өнер тамған шебер ретінде де көрсете білді. 1986 ж. республика қолөнер шеберлерінің көрмесінде, 1987 ж. Ялтада өткен көрмеде жүлдегер атанып, 1987 ж. Ашхабадта өткен қолөнер шеберлерінің бүкілодақтық көрмесінің лауреаты атағын алды. 1989 ж. өнер сапарымен Парижде өткен көрме-концерт, музыка аспаптары көрмесіне қатысты. Жекеменшік музыка аспаптары мұражайы бар. Дереккөздер
Жүсіп II, Әбу-л-Фатих Мұхаммед ибн Жүсіп

Жүсіп II, Әбу-л-Фатх Мұхамед ибн Жүсіп (туған жылы белгісіз - 1211) - Шығыс Қарахандар мемлекетінің XXIII ғасыр билеушісі. Шығыс қарахандықтарға қидандар үстемдік жүргізіп тұрған кезде, 1205 ж. оларға қарсы көтеріліс ұйымдастырады. Кейін қидандар гурханының қолына тұтқынға түседі. тұтқыннан оны наймандардың ханы Күшлүк босатып алады да қидандарға қарсы күресті жалғастыру үшін Қашғарияға жібереді. 1211 ж. Жүсіп II қастандық жасаушылардың қолынан каза табады. Дереккөздер
Бірқалыпты айнымалы қозғалыс

Бірқалыпты айнымалы қозғалыс — материалдық нүктенің үдеуі шама жағынан тұрақты болған кездегі қозғалыс; үдеудi нөл емес вектордың жанында модулға және бағыт бойынша өзгерiссiз болатын қозғалыс. Бірқалыпты айнымалы қозғалыс кезіндегі нүктенің қозғалыс басталған t уақыттан кейінгі және траекторияның доғасы бойымен есептелген оның бастапқы қалпынан s қашықтықтағы υ жылдамдығы:υ υ0 + wτ t; s υ0t + wτ t2/2, мұндағы υ – нүктенің бастапқы жылдамдығы, υ және w-нің таңбалары бірдей болғанда бірқалыпты айнымалы қозғалыс үдемелі, ал таңбалары әртүрлі болса – баяуламалы қозғалыс болады. Дереккөздер
Тонема

Тонема * 1. Сол тілдің просодиялық құралдары жүйесіне енетін тонның жуан жіңішкелігінің семиология жағынан релеванттық бірлігі; * 2. Сөйлеудің әуенді мүшеленінің бірлігі; * 3. Акценттің кезектесуіне парапар. Тонетика сөздің әуендік касиетінің табиғаты мен фонологиялық қолданылуын зерделейтін фонетика бөлімі. Дереккөздер
Биебай Жыланкөзов

Жыланкөзов Биебай, Тілемісов (5.9.1950 жылы туған, ҚХР ) — марафоншы, жеңіл атлетикадан спорт шебері, Талдықорған зоотехникалық-ветеринарлық техникумын бітірген. Еңбек жолын "Еңбек" жасөспірімдер спорт мектебінде жаттықтырушы болын бастаған. Қазір "Денсаулық" клубының жаттықтырушысы. Әлем кубогінің жүлдегері, Мәскеу, Таллинн, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Омбы қалаларында өткен халықаралық жарыстардың жеңімпазы, марафондық жүгіруден Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. 2001 ж. Мәскеу-Қапшағай супермарафонына қатысты. Дереккөздер
Негізгі (дауысты)

Негізгі (дауысты) тән дауыстының акустикалық негізін құрайтын және оның жақсы естілуін қамтамасыз ететін дауыс тоны. Екі сатылы тән бір буындық элементте дауыстың екі рет жекежеке көтерілуі. Тондалған музыкалық, немесе тондық екпінге ие. Тонды екпінмен байланысты, екпінге катысты. Дереккөздер
Затыльников Николай Николаевич

Затыльников Николай Николаевич (1894-1958) - әскери қайраткер, Жетісудағы Азамат соғысына белсене қатысушы, 1918 ж. сәуірде Верный әскери штаб бастығының орынбасары, кейін солтүстік Жетісу майданының қолбасшысы болып тағайындалды. Верный төңірегіндегі бүлікшілерді талқандау, Жетісу майданындағы Қызыл Армия бөлімдерінің ақ гвардияшыларға қарсы соғыс қимылдарын басқару, тұрақты әскери бөлімдерін ұйымдастыру жұмыстарына белсене қатысты. Түркістан Кеңестері 8-съезінің (1919 ж. наурыз) делегаты. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін кеңес және шаруашылық жүмыстарында істеді. Өмірінің басқа деректері белгісіз. Дереккөздер
Зибберштейн

Зибберштейн - Омбы гарнизонының полк дәрігері. 1817 ж. тау-кен металлургия істері жөніндегі шенеунікпен бірге құлжаға барды. 1825 ж. хорунжий Нюхалевтің басшылығымен ерекше тапсырманы орындау үшін ұлы жүз бен солтүстік Қырғызстанға жіберілген отрядпен бірге жолға шығады. Осы тапсырманы орыңцау барысында 3. қазақтардың 19 ғ-дың 20-жылдарындағы сауда-сапық жағдайы мен Семей арқылы өтетін сауда жолдары, орыс көпестерінің Орта Азияға енуі, ұлы жүздегі қоғамдық қарымқатынастар, олардың рулық құрынысы, шаруашынығы мен әдет-ғүрпы, пайдалы қазбалары туралы материалдар жинады. 1825 ж. жазған қолжазбаларында мынадай деректер келтірілген: ".. .Үлкен Орда туралы жасырмай айтар болсам, Іле өзенінің оңтүстік жағында көшіп-қонып жүрген және басқа сұлтандарға карайтын суан, шапырашты және жалайыр болыстарының бейбіт, тыныш өмір сүріп жатқандарын атап өтемін... .Сөгеті тауларынан басталатын жол оң қол жақпен Торайғыр тауларына апарады, Бұл жол осы таулардың ортасында созынып жатқан кең жазықтың үстімен өтеді. Осы жазықтықтың оң жағында қырғыз болыстары көшіп-қонын жүр... Мұнда малдарын, әсіресе түйелерін семірту ушін шалғай жатқан жерлердің қырғыздары келеді. Табиғат байлықтарынан басқа, көшпенді қалмақтар мен қырғыздардың иелігіндегі жерлерде егін егіледі. Жазықтықта ағатын өзен-суларда су диірмендері көп, мен қызығушылықпен әдейілепонда бір тәулікке жуық уақыт өткізіп, булардың жақсы жасалғанына көз жеткіздім". Дереккөздер
Құрлық әскерлеріндегі бригада

Құрлық әскерлеріндегі бригада (Бригада в сухопутных войсках) — әдетте әскердің негізгі түрінің бірнеше батальонынан (дивизионынан), арнайы әскерлер мен тылдың бөлімшелерінен тұратын әскери бөлім. Бригаданың мынадай типтері белгілі: мотожаяу әскер (жаяу әскер, тауда әрекет жасайтын жаяу әскер, мотоатқыш, механикаландырылған атқыш), танк (сауытты танк), әуе-десант, танкіге қарсы, тікұшақ, теңіз-атқыш инженерлік, инженерлік-саперлік, понтонды-көпірлі, шабуыддаушы инженерлік-саперлік, артиллериялық (келте зеңбіректі, зеңбіректі минаатарлы, зениттік-артиллериялық, танкіге қарсы жойғыш, реактивтік артиллерия) және басқалар. Механикаландырылған бригада танк полкі, 3 мотоатқыш батальоны, минаатарлы және артиллериялық дивизионы, қамтамасыз ету және тыл бөлімшелерінен тұрады. Танк бригадасы 3 танк батальоныңан, моторландырылған автоматшылар батальоны, қамтамасыз ету бөлімшесінен тұрады. Артиллериялық бригада (келте зеңбіректі, зеңбіректі және т.б.) артиллериялық дивизион мен камтамасыз ету бөлімшесінен құрылады. Танкіге қарсы жойғыш артиллериялық бригада қарсыластың танкілерімен күресуге арналған. Инженерлік-саперлік бригада кедергілерді жабдықтау және ұстау, қарсыластың кедергілерінің өтуін қамтамасыз ету, фортификациялық құрылыстарды жабдықтау, жолдарды дайындауға арналған. Ол бірнеше инженерлік-саперлік батальоннан, қамтамасыз ету және қызмет көрсету бөлімшелерінен тұрады. Дереккөздер
Морфофонематикалық транскрипция

Морфофонематикалық транскрипция белгілердің көмегімен дыбысталушы сөздің тек дербес бөліктерін білдіретін, позициямен байланыстырылмаган және түрлі функцияларды аткаратын хат, морфонематикалык транскрипцияның әріптері әрқайсысы жуан фонемамен басталатын фонемдік қатардың белгісі болып табылады. Дереккөздер
Мәсімжан Зұлпықаров

Зұлпықаров Мәсімжан (16.7.1925 жылы туған, Еңбекшіказақ ауданы, Шелек ауылы) — жазушы, 1951ж. ҚазПИ-дің (қаз. АлМУ) филология факультетін бітірген. 1961-80 ж. ҚазПИ-де оқытушы, Қарасай ауданындағы ауылыРозыбакиев атындағы орта мектеп директоры, "Біздің Отан" газеттерінде тілші қызметтерінде болды. 3-тың алғашқы өлеңдер жинағы — "Таң сыры" (1957).Бұдан кейін оның "Коммунар" (1960), "Ризвангүл" (1962) өлеңдер жинақтары, "Өмір ағысы" (1965) атты прозалық шығармасы жарияланды. 3. драматург ретінде де белгілі. 1964 ж. республика Ұйғыр музыкалыұ драма театрында "Дөрігер керек пе?" деген пьесасы қойылды. Дереккөздер
Радиолокациялық нысананы көрсету алқабы

Радиолокациялық нысананы көрсету алқабы — әуе нысанасын табу және оны атыс құралдарымен атқылау үшін оның координаттары мен параметрлері туралы радиолокациялық ақпарат дәлдікпен және мерзіммен берілген кедістік шегі. Дереккөздер
Ұлықбек Шарахынұлы Ибрагимов

Ибрагимов Ұлықбек Шарахынұлы (29.4.1950 жылы туған, Жаркент қ.) — суретші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі, профессор (1995). 1973 ж. Шымкент мемлекеттік педагог институтын бітірген. 1973-74 ж. Пржевальск мемлекеттік педагогикалық институтының (Қырғызстан) ассистенті, 1974-88 ж. Жансүгіров атындағы Талдықорған пед. институтының аға оқытушысы, кафедра меңтерушісі, 1988-93 ж. республика көркемсурет мектебінің директоры. 1993-2000 ж. Қазақтың ТМД-ға мүше мемлекеггер Әскери кеңесі штабы бастығының орынбасары, ұйымдағы Қазақстан өкілі болды. Дереккөздер
Радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі

Радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі — диапазонның электрмагниттік толқындарын қолдану арқылы іс-әрекет ететін бағытталудың бас бөлігі. Белсенді, жартылай белсенді және енжар болып бөлінеді. Радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі әуе, жер асты және теңіз нысаналарын БЖҚ-на қолданылады. Қарама-қарсылығы жоқ жер асты мақсаттарындағы БЖҚ-на жергілікті жерден шағылысқан (берілген) радиосигналдар арқылы жұмыс істейтін белсенді радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі немесе жергілікті жерге радиожылулық сәуленің таралуы арқылы жұмыс істейтін енжар радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі қолданылады. Дереккөздер
Ауғанбай Иманбаев

Иманбаев Ауғанбай (20.5. 1933, Еңбекшіқазақ ауданы, Еңбек ауылы — 21.11.2002, Алматы қаласы) — тілші-ғалым, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1988). 1957 ж. ҚазМУ-ді бітірген. Содан өмірінің соңына дейін ауылы Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ғылыми, аға ғылыми қызметкер ретінде лексиография саласында өнімді еңбек етті. Қазақ тілінің 2 томдық (1959, 1961), 10 томдық (1974-86) түсіндірме сөздіктерін құрастырушылардың бірі. Дереккөздер
Асқарбек Ысқақұлы Иманқұлов

Иманқұлов Асқарбек Ысқақұлы (2.4.1951 жылы туған, Талғар ауданы, Қызыл ту ауылы) — спортшы, еркін күрестен КСРО спорт шебері. Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Қазақстанның бес дүркін чемпионы (197074). Жастар арасындағы КСРО біріншілігінің (1970), Венгриада өткен "Олимпиалық үміт" және Кубада (1972-73) өткен халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Дереккөздер
Радиолокациялық пост

Радиолокациялық пост — әуеде (теңізде) радиолокациялық барлау жүргізу үшін ұрыстық ретке жайылған радиотехникалық бөлімше. Радиолокациялық посттың негізгі міндеттері: әуедегі (су үстіндегі) нысаналарды табу және тану; табылған нысаналарды үздіксіз байқау, олардың координаталары мен басқа сипаттамаларын анықтау; олар туралы тиесілі әскери құрамалардың басқару пункттеріне мәліметтерді беру. Әуе қорғанысы күштерінің радиотехникалық әскерлерінде Радиолокациялық пост міндеттерін радиолокациялық рота орындайды. Басқа мемлекеттердің қарулы күштерінде радиолокациялық пост (орындайтын міндеттер сипағына ұқсас постылар бар. Олар бақылау және белгі беру посты, қашықтықта табу посты, басқару мен белгі беру посты және басқа да аталуы мүмкін. Дереккөздер
Базаралы Ихметұлы Иманқұлов

Иманқұлов Базаралы Ихметұлы (1.9.1940, Көксу ауданы, Көкбастау ауылы — 16.1.2002. Алматы қ.) — өнертапқыш, отандық өндіріс ұйымдастырушысы, техникалық ғылыми кандидаты (1985), "КСРО-ның еңбек сіңірген металлургі" (1980). 1957 ж. Көксу ауданы Мұқыр орта мектебін, 1962 ж. Қазақ тау-кен институтын бітірген. 1962-85 ж. Ертіс полиметалл комбинатының мыс қорыту зауытында балқытушы, цех бастығы, бас инженер, директор болды. 1985-91 ж. Бүкілодақтық түсті металдар ҒЗИ-нда жетекші ғылыми қызметкер, ҚХР-дағы Халатун мысникель зауытында кен өндіру технологиясын жетілдіріп, өндіріске енгізу ісінің ғылыми жетекшісі, 1991-2000 ж. Шығыс Қазақстан облысы бойынша жекешелендіру комитеті төрағасының 1-орынбасары. 2000 жылдан "Зырьян қорғасын комбинаты" ААҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. Ғын. еңбектері Қазақстан металлургиясы технологияларын жаңартуға, оның ішінде мыс, мырыш, қорғасын балқыту процестерінің тиімді жолдарын іздестіруге арналған. 30 дан аса ғылыми еңбектің, 6 ғылыми жаңалықтың авторы. "құрмет белгісі" орденімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Ралиолокоциялық станция индикаторы

Ралиолокоциялық станция индикаторы — нысананың белгісін бақылау және оның координатын көзбен анықтау. Ралиолокоциялық станция индикаторында қызмет ететін құрал ретінде электронды-сәулелі түтіктер, айырғыш, дыбыстық, жарық құралдары қолданылады. Ең кеңтарағаны сәулесі қарқындылығына және бағытына қарай модульденетін электронды-сәулелі түтігі бар ралиолокоциялық станция индикаторы болып табылады. Координат индикаторы бойынша өлшеу санына қарай ралиолокоциялық станция индикаторы бір өлшемді, екі өлшемді, үш өлшемді; негізгі міндетіне қарай алысқа арналған және айнала шолуға арналған және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Радиолокациялық станция имитаторы

Радиолокациялық станция имитаторы — радиолокациялық станцияны есептоптарын оқытуға арналған арнайы радиоэлектронды құрылым. Радиолокациялық станция ұқсатқышы кеңістікте радиотолқындарды сәулелендіре алмайтын тұйықталған жүйеден тұрады. Дереккөздер
Радиолокациялық станцияның антенналық құрылғысы

Радиолокациялық станцияның антенналық құрылғысы — сәулелендіргіштен және қайтарғыштан (рефлектордан) тұратын, кеңістіктегі радиотолқындарды бағытталған сәулелендіруге, сондай-ақ нысаналардан қайтарылған белгілерді бағытталған қабылдауға арналған жүйе. Радиолокациялық станцияларда жоғарғы жиіліктегі энергияны қабылдау мен табыстау бір антеннада жүргізіледі. Бұны антенналық, қосқыш қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті

Радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті — кеңістікте бір-біріне жақын орналасқан нысаналарды тауып, радиолокациялық станция экранында оған жеке-жеке бақылау жасау мүмкіндігі. Радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті қашықтығына, жылдамдығы мен бұрышына қарай бөлінеді. Қашықтық екі нысана арасындағы ең аз қашықтық, оларды станция индикаторында бір мезгілде бақылауға болады, сонымен бірге олардың әр қайсысыла дейінгі қашыктықты жеке анықтауы да мүмкін. Қаркынды радиолокациялық станцияларда қашықтыққа байланысты жоғарғы радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті негізінен шығарылған күштің (қарқынның) ең аз ұзақтыгын таңдауға негізделеді. Жылдамдық, бойынша шешу қаркыны дегеніміз — жылдамдықтардың ең аз айырмашылығы. Мұнда әр жылдамдық жеке де өлшенеді. Бұрыш бойынша радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті дегеніміз — станция өлшейтін, бірдей қашықтықта орналасқан екі нысана арасындағы бұрыштардың ең аз айырмашылығын, сондай-ақ бағыт бұрышын, азимуттан немесе осы нысаналар арасындағы жер бұрышын жеке анықтау мүмкіндігі. Бұрыш бойынша радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті негізінен станция бағыты диаграммасының еніне байланысты болады. Оған тиісті мөлшердегі антенна мен станцияның жұмыс істеу жиілігі таңдалады. Дереккөздер
Радиолокациялық табу аймағы

Радиолокациялық табу аймағы — нысаналарды (объектілерді) табатын радиолокациялық құралдар(құрылымдар) кеңістігі. Ол ыдырау қабатының белгілі бір тиімділігіне ие бола алады. Радиолокациялық табу аймағы аталған биіктік шекарасында, жоғарғы және төменгі шекаралар биіктігінде сипатталады. Дереккөздер
Радиолокациялық тану

Радиолокациялық тану — ұсталған, анықталған ұшақтар мен кемелердің өз қарулы күштеріне жататындығын бақылайтын арнайы радиотехникалық қондырғылары; сұрағышының көмегімен ұсталған радиолокациялық станцияларды, объектілерді тану. Радиолокациялық танудың кейбір жүйелері жекеленген объектілерді (ұшақ, кеме және т.б.) оларға бекітілген арнайы жауап коды бойынша анықтайды. Дереккөздер
Радиолокацияның автономды құралдары

Радиолокацияның автономды құралдары — ұшақ жүргізу және кеме жүргізудің радиотехникалық құралдары. Радионавигацияның автономды құралдары жер үсті радиотехникалық құралдарын қолдануды қажет етпейді. Дереккөздер
Радиолық қарсы әрекет

Радиолық қарсы әрекет — қарсыластың радиотехникалық құралдарын қолдандырмайтын немесе оған қиындық келтіретін шаралар жиынтығы. Радиолық қарсы әрекет радиокедергілер жасау, қарсыластардың радиотехникалық құралдары мен радиолокацияға қарсы бүркемелеу құралдарын анықтау және жою арқылы жүзеге асады. Дереккөздер
Радиолық тосып алу посты

Радиолық тосып алу посты — қарсыластың жұмыс істеуші станцияларын табу, олардың хабарларын тосып алу жолымен барлау мәліметтерін алуға, сондай-ақ оларға радиопеленгеторларды бағыттауға арналған радио және радиотехникалық барлау органы. Дереккөздер
Радиомен басқарылатын ракеталар

Радиомен басқарылатын ракеталар — ұшу траекториясы жерде, кемеде немесе ұшақта орналасқан басқару пунктінен радио арқылы түскен пәрмендік сигналдар арқылы басқарылатын ракета. Берілген пәрмендер ракетаның құрылысындағы қабылдағышы арқылы қабылданып, қайтадан өңделген соң, пәрмендік сигналдар басқару органдарының атқарушы жүйелерінің жұмысын басқарады. Атқарушы жүйе ретінде электр, гидравликалық және пневматикалық қозғалтқыштар, сондай-ақ электрмагннттер қолданылуы мүмкін. Дереккөздер
Радиан

Радиан — араларындағы доғасының ұзындығы осы шеңбердің радиусына тең, шеңбердің екі радиусының арасындағы бұрышқа тең СИ жүйесіндегі жазық бұрыштың бірлігі. Радианның басқа да бірліктермен байланысы .]] Радианның басқа да бұрышты өлшеу бірліктерімен арақатынасын мына формуламен сипатталады: * 1 радиан (1/2) айналым 180/ градус = 200/ град. Сәрә, 180° = радиан. Осыдан градустан, минуттан және секундтан радианға және керісінше айналдыру тивиалды формуласы шығады. : [°] = [рад] × (180 / ); : [рад] = [°] × ( / 180), Бұл жерде [рад] — радиандық бұрыш, [°] — радиандық бұрыш 1 рад ≈ 57,295779513° ≈ 57°17′44,806″ ≈ 206265″. Градус, радиан және град кестесі Дереккөздер
Радиометр

Радиометр #Әр түрлі қабаттардың және ортаның (адамның терісі, киім-кешек, әскери техника, су, азық-түлік, ауа және т.б.) радиоактивтік зақымдану дәрежесін табу мен өлшеуге арналған аспап. Радиометр әскер бөлімшелерінің далалық жағдайларында, арнайы ядролық оқ-дәрілер қоймасында және зертханада, ядролық энергетикалық қондырғылары бар объектілерде, сондай-ақ атомдық өнеркәсіпте қолданылады; #Қызған денеден жіберілетін оптикалық диапазонның элетрмагниттік сәулелену қуатын табу мен өлшеуге арналған аспап; #Аз қуатты радиосәулеленуді тіркеу мен өлшеуге арналған аспап; #Дыбыстық сәулелену қысымын өлшеуге арналған акустикалық аспап. Дереккөздер
Радиометр-ренттенометр

Радиометр-ренттенометр — әр түрлі объектілердің бетазалалдануын анықтауға және жергілікті жердің гамма сәулеленуден алған радиациясының деңгейін өлшеуге арналған тасымалдауға болатын дозиметрлік қуралдар. Бета сәулеленуді өлшеу диапазоны 100—1000000 мин/см2, ал гамма сәулеленудікі — 0,05-200 Р/сағат. Радиометр-ренттенометр айналадағы ауа температурасы — 40°С +50°С болғанда да, ылғалдылыгы жоғары, жауын кезінде де жұмыс істей береді. Дереккөздер
Грамматикалық форма

Грамматикалық форма — грамматикалық мағынаның қалыпты (стандартты) көрінісін білдіретін тілдік белгі. Әр түрлі тілдерде грамматикалық мағынаны білдіретін Грамматикалық форма — аффикстер (оның ішінде нөлдік), дыбыстық алмасулар ("ішкі флекция"), екпін, қайталау, көмекші сөздер, сөздердін орын тәртібі, интонация арқылы көрінеді. Сөздері түрленетін тілдердегі морфологиялық тұлғалар дегеніміз белгілі сөз таптарындағы сөздердін үнемі өзгеріп отыруы болып табылады. Олар морфологиялық бірнеше мағыналарды да, бір мағынаны да білдіре алады, Мысалы, орыс тіліндегі зат есімнін көпше атау септігі, етістіктін осы шағынын жекеше 1-жақ тұлғасы т. б. Сөздін өзгеріске түскен барлық тұлғалары оның парадигмасын жасайды. Морфологиялық тұлғалар синтетикалық (қарапайым) және аналитикалық (күрделі) түрлерге бөлінеді. Белгілі бір морфологиялық тұлғада келген нақты сөз сөз тұлға (словоформа) деп аталады. Грамматикалық форманың көрінісі мен мағынасы бірқатар жағдайда бір-біріне сәйкеспейді. Мысалы, флективті емес түбір тілдерде грамматикалық мағына негізінен сөздердін синтаксистік тіркесімділігі арқылы беріледі. Тағы қараныз: * Графика * Графема * Граммема * Грамматика * Грамматикалық мағына * Грамматикалық категория * Грамматология * Дактилография Дереккөздер
Радиометрлік барлау

Радиометрлік барлау — иондандыру камералары, газ разрядтық және сцинтилляциялық есептегіштер мен т.б. аспаптар көмегімен атмосферадағы, жердегі және судағы сәулелену қарқынын өлшеуге негізделген барлау, геофизикалық барлаудың түрі. Радиоактивті рудалардың табылған орнын барлауды, сонымен қатар ядролық қару сынақтары зардабын, атомдық өндіріс кәсіпорындарының технологиялық және апаттық қалдықтарын анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер
Радионавигация

Радионавигация - радиотехникалық құралдар мен құрылғылар көмегімен кемелерді, ұшу аппараттарын жүргізудің теориялық мәселелері мен практикалық әдістерін талдап зерттеуші навигация (аэронавигация) тарауы. Радионавигацияның негізгі міндеттері: кеменің, ұшу аппараттарының тұрған жерлерін (координаттарын), сондай-ақ олардың бір-біріне қатысты орналасуын және белгіленген нүктелерге шығу бағыттарын анықтау; жер үсті немесе жылжымалы объектіге қатысты орын ауыстыру жылдамдықтарын анықтау; ұшу аппараттарының ұшу биіктіктерін өлшеу. Дереккөздер
Радионавигациялық құралдар

Радионавигациялық құралдар — кемелер мен ұшақтарда орналаскан, оларға радиобағдар жасауға және жүргізуге арналған радионавигациялық құралдар. Радионавигацилық құралдар тактикалық мақсатына қарай — кеме жүргізу және ұшақ айдауға арналған құралдар, қаруды қолдануды қамтамасыз ету және т.б.; қондырғыны орнына қарай — кемелік, ұшақтық, жағалау және арнайы құралдар: әрекет ету принципіне қарай — фазалық (кезеңдік) және қаркынды; әрекет дербестігіне қарай — дербес және дербес емес; координатаны анықтау әдісіне қарай: бұрыш өлшеуіш, қашықтық өлшеуіш болып, сондай-ақ радиотолқынды қолдану диапазонына қарай да бөлінеді. Дереккөздер
Радиоорталық

Радиоорталық - радиобайланыс және радиохабарларын жүргізуге арналған радио құралдары мен жабдықтардың кешені. Әскери істе радиоорталық радиоторабы элементі ретінде жұмыс атқарады. Ол қолданылатын радиотолқын диапазонына және міндетіне қарай бөлінеді (хабар жіберуші және қабылдаушы). Дереккөздер
Радиопеленг

Радиопеленг — хабар жіберетін пеленгтеуші радиостанциялардан келетін радиотолқындар бағыты мен шынайы меридиан кеңістігі арасындағы бұрыш. Радиопеленг меридианның солтүстік бағытынан сағат тілінін жүру бағытымен есептеледі. Дереккөздер
Радиопилот

Радиопилот — атмосфераның әр түрлі биіктігіндегі жел жылдамдығы мен бағытын өлшеуге, анықтауға арналған қондырғы. Радиопилот — радиотолқынды қабылдауға арналған нысанасы бар шар тәрізді қондырғы, ол радиолокациялық станцияның көмегімен оның ұшу бағытын бақылайды. Дереккөздер
Радиопрожекторлық станция

Радиопрожекторлық станция — арнайы радиолокациялық станциямен бірлесе жұмыс жасайтын жарық прожекторы. Ол радиопрожекторлық станцияның жарық сәулесімен жарықтандырылып, нысанаға бағытталады. Дереккөздер
Радиорелелік байланыс

Радиорелелік байланыс — радиорелелік желілерді қолдану арқылы жүргізілетін радиобайланыс. Радиорелелік байланыстың мәні — алыс қашықтықтарға сымсыз хабар жеткізуге мүмкіндігі бар, көп арналы, дуплексті телефон-телеграф байланысын қамтамасыз ету. Радиорелелік байланыс метрлік, дециметрлік және сантиметрлік диапазондағы радиотолқындарда жүргізіледі. Ол радиорелелік желі арқылы бір мегзілде 100 телефонды радиохабар бағдарламаларын таратуға мүмкіндік бере алады. Радиорелелік байланыс әскердің ұрыс әрекетінің барлық түрінде дербес түрде де, сондай-ақ радио және сымды байланыстарды қосу арқылы да қолданылады. Дереккөздер bg:Радиорелейни линии de:Richtfunk en:Microwave transmission fi:Mikroaaltolinkki he:תחנת ממסר ja:FPU (放送) my:မိုက်ခရိုဝေဖ့် ဆက်သွယ်ရေး pl:Radiolinia ru:Радиорелейная связь sv:Radiolänk tr:Radyolink uk:Радіорелейний зв'язок zh:微波通讯
Радиотелемеханика

Радиотелемеханика - радио арқылы басқару және бақылау жургізу саласы. Радиотелемеханика жылжымайтын және жылжитын объектілердегі әр түрлі процестерді басқару үшін және қашықтан өлшеу нәтижелерін беріп түру үшін ұшақтарда, тікұшақтарда, жер серіктерінде, кемелерде және т.б. қозғалысты басқару үшін қолданылады. Радиотелемеханика жүйесінің пәрменді басқару, радиосәулені басқару, өзін-өзі бағыттау және аралас басқару деген түрлері бар. Радиотелемеханикалық қондырғыларға сондай-ақ нысанаға жақындаған кезде автоматты түрде түйіспейтін жарылыс жасауы үшін радиожарғыштар мен радиотелеметрлік жүйелерде қолданылады. Дереккөздер
Радиотехникалық әскерлер

Радиотехникалық әскерлер — әуе кеңістігін үздіксіз бақылап отыруға арналған бөлім. Табылған нысаналардың координаталарын, жылдамдығын, ұшу бағытын анықтайды және зениттік ракеталық әскерлер мен авиацияға қарсыластың шабуылын қайтаруға және тойтарыс беруге мүмкіндік жасайды. Олар үздіксіз әуе кеңістігін бақылап отырады. Олар жаудың байқалған нысаналарын, олардың тұрған және қозғалыстағы орнын, жылдамдығын, ұшу бағытын айқындайды, зениттік-ракеталық әскерлер мен авиацияға жаудың шабуылын қайтаруға, тойтарыс беруге мүмкіндік жасайды Дереккөздер
Радиотехникалық барлау

Радиотехникалық барлау — радиоэлектрондық барлаудың құрамдас бөлігі; қарсыластың, радиоэлектрондық құралдарының (РЭҚ) (радиолокациялық, радионавигациялық, радиотелебасқарушылық) орны және салалары, оның қолданылу жолы туралы мәлімет жинау. Арнайы радиотехникалық станция көмегімен жүзеге асады. Қарсыластың РЭҚ табу, оның салалары мен қолданылу жолын анықтау олардың дабылдарының (сигнал) сәулелеу параметрі бойынша жүзеге асады. РЭҚ тұрағын анықтау 2-3 және одан да көп пеленгаторлық станция, пеленгаторлық объектіге және басқа тәсілге негізделген триангуляциялық әдіс арқылы нақтыланады. Дереккөздер cs:SIGINT de:Signals Intelligence en:Signals intelligence es:Inteligencia de señales fi:Signaalitiedustelu fr:Renseignement d'origine électromagnétique gl:SIGINT he:מודיעין אותות hu:Sigint it:SIGINT ja:シギント nl:SIGINT no:Signaletterretning pt:SIGINT ru:Радиоэлектронная разведка sl:Elektronska obveščevalna dejavnost sv:Signalspaning tr:Elektronik istihbarat
Радиотехникалық бүркеніш

Радиотехникалық бүркеніш — радиоэлектрондық бүркеніштің құрамдас бөлігі, қарсыластың радиотехникалық барлауының сапасын төмендетуге бағытталған ұйымдастырушы және техникалық шаралардың кешені. Радиотехникалық құралдардың жұмысын шектеу, лақап (жалған) радиотехникалық жағдайды жасау және басқа шаралар арқылы жүзеге асады. Дереккөздер