Ұлы Дүрбелең

Ұлы Дүрбелең (шіркеулік славян тілінде: Великая замятня, Русь жылнамаларында осылай аталады), сондай-ақ Алтын Орданың әулеттік соғысы деп те аталады — бұл 1359 жылдан 1381 жылға дейінгі аралықта Алтын Ордада болған тақ үшін күрес. Бұл дәуір — Алтын Орданың қалаларын «Қара өлім» індеті жайпап өткеннен кейін басталған және жиырма жылға созылған дерлік анархия кезеңі болды. Қысқа уақыт билік еткен хандар бірінен соң бірі тақтан тайдырылып, өлтіріліп отырды — ал олардың орнына келгендер де сол тағдырды кешті. Осы кезеңде Мамай атты әмір ең ықпалды моңғол қолбасшысына айналды. Ол көбінесе Тверь мен Рязань секілді Русь князьдіктерін одақтас ретінде пайдаланды. Алайда Мамай — Шыңғыс хан ұрпағы (Чингизид) болмағандықтан, таққа заңды құқығы болмады. Сондықтан ол қуыршақ хандарды отырғызып, солар арқылы саяси билікті жүргізіп отырды. Бұл уақытта Русь князьдіктері мен көрші мемлекеттер түрлі моңғол топтары мен бір-біріне қарсы одақтар құрып, жағдайға байланысты жиі жақ ауыстырып отырды — бұл тактикалық әрекеттер өз мүдделерін қорғауға бағытталған болатын, өйткені жағдай тез өзгеріп отыратын еді. Литва Ұлы княздігі, сондай-ақ Тверь мен Мәскеу секілді Алтын Орданың вассалдары, аймақтағы моңғол-татар билігінің әлсіреуіне себеп болған өзара қырқысушы соғыстардан пайда табуға тырысты. Ольгерд (Литва Ұлы князі) Көксу шайқасында Мамайдың әскерін жеңіп, соның нәтижесінде Киев князьдігін жаулап алды. Ал Дмитрий Донской 1380 жылғы Куликово шайқасында Мамайға қарсы көптеген Русь князьдіктерін біріктіріп, Мәскеудің бұл князьдіктер арасындағы басымдығын нығайтты. Алайда, Тоқтамыстың 1370 жылдардың соңында билікке найзағайдай тез келуі, 1381 жылы Мамайды түбегейлі жеңуі, және 1382 жылы Мәскеуді тонауы — Русь князьдіктерінің Алтын Ордаға вассал ретінде бағынышты екендігін тағы да айқындап берді. Саяси ахуал Алтын Орда өзінің қуаты мен гүлденуінің шарықтау шегіне Өзбек ханның (1313–1341 жж. билік құрған) тұсында жетті. Бұл кезеңде Қара теңізден Юань әулеті билік еткен Қытайға дейінгі құрлық жолымен сауда қарқынды дамыды. Өзбек хан ислам дінін қабылдағанымен, православ шіркеуі (олар жарлықтармен – салықтан босату грамоталарымен қорғалған) оның билігін қолдауды жалғастырды. Сол уақыттағы түркі-моңғол халқы біртіндеп ассимиляцияға ұшырап, “татарлар” деген атпен белгілі бола бастады. Алым-салықтарды Алтын Орданың қоластындағы Русь князьдіктерінен “даруғачи” немесе “басқақ” (бассақ) жинап отырған, бұл Хан қазынасына мол табыс әкелді. Уақыт өте келе салық жинау міндеті басқақтардан Русь князьдеріне берілді, алайда бұл қашан және не себепті жүзеге асқаны нақты белгісіз. Алтын Орда шенеуніктері Русь деректерінде кеңінен жеккөрінішті бейнеде суреттеледі. Басқақ жүйесіне қатысты соңғы мәліметтер 1350–1382 жылдар аралығындағы Рязань князьдігінен табылады (мүмкін бұл жүйеден соңғы бас тартқан аймақ осы болған). Әмір Мамай 1380 жылы басқақ жүйесін қайта қалпына келтірмекші болған делінеді, бұл жүйенің сол кезде қолданыстан шыққанын көрсетеді. Хандар кез келген өздеріне ұнаған орыс князін Владимирдің ұлы князі атағына тағайындау құқығына ие болған. Бұл құқық жарлық (патент) арқылы берілетін. Олар бұл маңызды символдық атақты әлсіздеу княздікті (көбіне Мәскеу) күшейту үшін, ал қуаттырақ княздікті (көбіне Тверь) тежеу мақсатында пайдаланған – яғни «бөлшекте және биле» саясатының көрінісі. Нижний Новгород-Суздаль княздігі де 1353 және 1371 жылдары осы моңғол ережелеріне сай саяси ойынға қатысқан. XIV ғасырдың ортасында Литва ұлы князі Ольгерд (Альгирдас) Тверь мен Рязанды өз бақылауына алуға тырысты (1368–1372 жылдардағы Литва-Мәскеу соғысы кезінде). Ол да моңғол ережелері бойынша әрекет етіп, Батый ұрпақтарына елшілер жіберіп, бейбіт келіссөздер жүргізгісі келді. Алайда моңғолдар Литваның күшеюін тежеу үшін Мәскеуді қолдап, литвалық елшілерді тұтқындап, Мәскеуге беріп жіберді. Осылайша, Ольгерд өз елшілерін жауларынан сатып алуға мәжбүр болды. XIV ғасырдың ортасындағы екі маңызды оқиға Алтын Орданың қоғамы мен экономикасы үшін апатты салдарға әкелді: 1330–1370 жылдар аралығында бірнеше моңғол хандықтары құлады; 1340 жылдары «Қара өлім» (оба індеті) Алтын Орданың астанасы Сарайға жетіп, барлық қалаларға тарады. Бұл індет хан әскерінің қатарын қырып, Русь халқының шамамен 25%-ын қырды. 1341 жылы Өзбек ханның өлімі династиялық дағдарыстарды тудырды: Алғашында бұл кідіре отырып, кейін 1359 жылдан бастап жиілеп кеткен билік үшін қанды күрестерге ұласты. Өзбектің ұлы Тыныбекті оның інісі Жәнібек (1342) өлтірді. Жәнібек те, шамамен, өз ұлы Бердібек (1357) тарапынан өлтірілген. Бердібекті інісі Құлпа 1359 жылы өлтірді. Осы оқиға тарихшылар тарапынан «Ұлы Дүрбелең» (Great Troubles) кезеңінің басталуы деп есептеледі. Құлпаны 1360 жылы тағы бір бауыры Наурызбек өлтірді, бірақ ол да бір жылдан соң күмәнді жағдайда көз жұмды. Осылайша, Алтын Орданың негізін қалаушы Бату ханның (1242) тұқымы үзіліп қалды. 1360–1380 жылдар аралығында Жошының әр түрлі ұрпақтары таққа таласып, өзара аяусыз күрес жүргізді. Бұл кезеңде кем дегенде 24 хан (кей деректерде одан да көп) таққа отырып, құлатылып отырды. Сарай қаласы бірнеше рет қолдан-қолға өтті – кей жылдары 6 түрлі үміткер бір жылдың ішінде кезектесіп билік етті. 1359–1360 Бердібек хан 1359 жылы өз ағасы Құлпа ұйымдастырған төңкеріс кезінде өлтірілді. Құлпаның екі ұлы христиан еді және олардың славянша есімдері Михаил мен Иван болған, бұл Алтын Орданың мұсылман халқында ашу-ызасын туғызды. 1360 жылы, Құлпаның ағасы Наурызбек оған қарсы көтеріліс жасап, Құлпаны және оның ұлдарын өлтірді. Бердібек өлді деген хабарды естігенде, орыс кінәздері оның мұрагерінен ярлық (патент) алу үшін Сарайға қарай жол тартты, бірақ олар жеткенше таққа Наурыз отырып үлгерген еді. Наурыз Владимирдің ұлы кінәзі атағын Мәскеулік кінәз Дмитрий Ивановичке (кейін “Донской” атанған) емес, Суздальдік Дмитрий Константиновичке, яғни Нижний Новгород–Суздаль кінәздігіне берген. Ол бұрын осы атақты иеленген Александр Суздальскийдің жиені болатын (Иван I Калита Мәскеуден бұрын оны иеленген). Дмитрий Константинович Мәскеудің Данииловичтер әулетінің күшеюіне алаңдаған бірқатар орыс кінәздерімен одақтас болды: Ростов, Белоозеро және Галич–Дмитров кінәздері Наурыздан өз үлестерін көбірек алу үшін Константиновичтің ұлы кінәз болуын қолдады. Алайда Наурыз 1361 жылы тақтан тайдырылды. 1360 жылға қарай Ұрыс хан Сығанақта (қазіргі Қазақстандағы Шиелі маңында) ордасын құрды. Оның есімі "Ұрыс" деп аталды, бұл түркі тілінде "орыс" дегенді білдіреді. Мұның себебі, мүмкін, «Ұрыс ханның анасы орыс ханшайымы болғандықтан... ол Ресейге қатысты өз талабын осы негізде білдіруге дайын еді» деген жорамалға негізделген. 1360 жылдар 1361 жылы Жошының бесінші ұлы Шибанның ұрпағы Қызыр кейбір ақсүйектердің шақыруымен таққа таласуға келді. Қызыр Наурызға қарсы көтеріліс жасап, Наурыздың өзінің қолбасшысы оны сатып, ұстап беріп, өлім жазасына кесілген. Дегенмен, сол жылы Қызырды өзінің ұлы Темір Қожа өлтіріп кетті. Темір Қожа билікте небәрі бес апта ғана отырды, содан кейін Өзбек ханның ұрпақтары билікті тартып алды. 1362 жылы Алтын Орда бірнеше бөлікке бөлінді: Сарайда Келдібек, Еділ Бұлғариясында Болат Темір, ал Қырымда Абдулла билік жүргізді. Осы уақытта Литва Ұлы княздігі Алтын Орданың батыстағы вассал аймақтарына шабуыл жасап, 1363 жылғы Көксу шайқасынан кейін Киев пен Подолияны жаулап алды. Абдулланы қолдаған күшті моңғол әмірі Мамай Сарайды басып ала алмады. Бұл кезде Сарайда тағы екі хан — Мұрат пен Әзіз — кезекпен билікке келіп, кетті. 1370 жылы Абдулла қайтыс болып, Мамай Мұхаммед Бұлақты қуыршақ хан ретінде таққа отырғызды. 1370 жылдар Мамайға Төменгі Новгородтағы көтерілісті басумен де айналысуға тура келді. Мәскеу әскері Бұлғар аумағына, яғни Болат Темірдің ұлы Арабшахтың жеріне басып кірді. Арабшах оларды дайын емес кезінде ұстап алып, 1377 жылы Пьяна өзенінің бойында күйрете жеңді. Алайда бұл жеңістен кейін Арабшах пайда таба алмады, себебі шығыстан тағы бір мықты моңғол қолбасшысы жақындап келе жатты. 1378 жылы Мамай Мәскеу бастаған одаққа қарсы әскер жіберді, бірақ Дмитрий Донской бастаған Русь әскері оның қолбасшысы Бегич басқарған күштерін Возжа өзеніндегі шайқаста жеңіп шықты. 1372 жылы Ұрыс хан батысқа қарай жорық жасап, Сарайды басып алды. Оның жиені әрі қолбасшысы Тоқтамыс одан теріс айналып, Әмір Темірден көмек сұрап кетті. Тоқтамыс Ұрысқа қарсы шабуыл жасап, оның ұлы Құтлуғ-Бұқаны өлтірді, бірақ шайқаста жеңіліп, Самарқанға қашуға мәжбүр болды. Көп ұзамай тағы бір қолбасшы Едіге де Ұрыстан теріс айналып, Әмір Темірдің жағына өтті. 1376 жылы Әмір Темірдің өзі Ұрысқа қарсы жорық жасады, бірақ бұл науқан нақты нәтижесіз аяқталды. Келесі жылы Ұрыс хан қайтыс болып, оның орнына ұлы Темірмәлік хан отырды. Алайда ол билікке келген бойда Сығанақты Тоқтамысқа беріп қойды. 1378 жылы Тоқтамыс Сарайды бағындырды. 1380-1381 1380 жылы Мамай Мәскеуге тағы бір шабуыл жасау үшін генуялық, черкес және алан жалдамалыларын жалдады. Алайда Куликово шайқасында моңғол әскері тағы да жеңіліске ұшырады. «Ұлы Дүрбелең» Тоқтамыстың 1381 жылы Калка өзеніндегі шайқаста Мамайды жеке өзі жеңуімен аяқталды. Осы жеңістен кейін Тоқтамыс Алтын Орданың ешкімге бағынбайтын дара ханы атанды. Салдары: 1382 жылғы Мәскеу қоршауы 1382 жылғы Мәскеу қоршауы Тоқтамыс ханның Алтын Орданың билігіне қарсы шыққаны үшін Мәскеуді жазалау ниетінен туған болатын. 1380 жылы Куликово шайқасында Мәскеу кінәздігі Мамайдың әскерін жеңіп, Алтын Орда билігіне ашық түрде қарсы шыққан еді. Бұл шайқаста Тоқтамыс қатыспаса да, 1381 жылы Калка өзенінде Мамайды жеңіп, дара хан атанғаннан кейін, ол Алтын Орданың үстемдігін мойындамағандарға сабақ бергісі келді. Тоқтамыс Мәскеуге қарсы шабуыл жасау үшін Твер, Рязань және Төменгі Новгород кінәздерімен (жартылай мәжбүрлеу арқылы) одақ құрды. Ол Мәскеуге күтпеген жерден шабуыл жасап, 1382 жылы қаланы қоршауға алды. Мәскеу кінәзі Дмитрий Донской екі жыл бұрын Куликовода өз әскерімен пиррлік жеңіске жеткенімен, бұл жолы астанасын тастап, солтүстікке қашып кетті. Қала халқы қорғаныс басшылығын Литва князі, Ольгердтің немересі Остейге (немесе Остейж) тапсырды. Алайда Төменгі Новгород кінәздері Мәскеу тұрғындарын қала беруге көндіріп, олардың сенімін сатып кетті. Қаланы ашқан сәтте Тоқтамыстың әскері бірден Мәскеуді ойрандап, қарсылықтың жазасын қатты түрде берді. Куликово шайқасы Мәскеудің орыс кінәздіктері арасындағы жаңа жетекші мемлекетке айналғанын көрсеткенімен, одан кейінгі 1382 жылғы Мәскеудің тонауы Дмитрий Донской мен өзге де кінәздердің Тұрар-Моңғол Алтын Ордасының (бұл кезде Тоқтамыс билігіндегі) үстемдігінен әлі де толықтай тәуелсіз еместігін растады. Тарихшы Чарльз Дж. Халпериннің (1987) пікірінше, «Мәскеу Куликово шайқасындағы жеңістен гөрі Тоқтамыс пен Әмір Темір арасындағы қарым-қатынастың нашарлауынан көбірек пайда көрді.» Тоқтамыс пен Әмір Темір арасындағы соғыс (1386–1395) пен 1399 жылғы Ворскла өзеніндегі шайқас Алтын Орданы және оның орыс вассалдарын Теміридтердің ықпалына енгізді. Алайда Мәскеу бұл соғыстардың қиратуынан көп зардап шекпегендіктен, бұл жылдар оған күш жинап, ықпалын күшейтуге мүмкіндік берді. Халперин (2016) Жошы ұлысын (Алтын Орданы) сипаттай келе, оның «XIII ғасырдан XIV ғасырдың басына дейінгі Еуропа мен Азиядағы ірі державадан» «XIV ғасырдың соңы кезінде Шығыс Еуропадағы кішігірім аймақтық державаға» айналғанын айтады — бұл жағдай бірнеше ондаған жылға созылған соғыстардың нәтижесінде қалыптасқан. Тоқтамыс Шыңғыс хан секілді қанқұйлы болмаған және Мәскеуді түбегейлі жермен жексен етуге Шыңғыс хандай мүмкіндігі де болмаған. Бұл — 1327 жылғы Твер көтерілісін басып-жаншыған Өзбек ханның да Твер қаласын жер бетінен жойып жібермегенімен салыстырылады. Хронология *1359: Құлпа Бердібек ханды өлтіріп, Алтын Орда тағына ие болады — Ұлы бүліктер басталады. *1360 жылғы ақпан: Наурызбек Құлпаны тақтан тайдырады. *1360 жылғы маусым: Қызыр хан Наурызбекті тақтан тайдырады. *1360 жыл: Ұрыс хан Сығанақта ордасын тігеді. *1360/1361 жыл: Русь кінәздері Сарайға бара жатқанда қорлық көріп, мүлкі тоналады. Осыдан кейін олар Сарайға жеке баруын тоқтатып, елшілерін жіберіп, құрмет көрсетіп, жарлықтар алатын болды. *1361 жылғы тамыз: Темір-Қожа Қызыр ханды тақтан тайдырады. *1361 жылғы тамыз-қыркүйек: Ордамәлік Темір-Қожаны тақтан тайдырады. *1361 жылғы қыркүйек-қазан: қолбасшы Мамай мен Мұқша билеушісі Тағай Сарайды басып алып, Орда Мәлікті құлатып, Құлдыбек ханды таққа отырғызады. *1361 жылдың соңы: Мамай Қырымға қайтып, Абдулланы жаңа хан ретінде жариялайды. *1362 жылғы тамыз-қыркүйек: Еділ өзеніндегі шайқас — Қызыр ханның ағасы Мурад (Гүлістан билеушісі) Құлдыбекті жеңіп, өлтіреді. *1362 жылғы қыркүйек: Мамай Абдулланы уақытша Сарайда отырғызады, бірақ оларды Мұрад жеңеді. *1362 жылдың күзі немесе 1363 жыл: Көксу шайқасы (Battle of Blue Waters) — Литва әскері Абдулланың Алтын Орда күштерін жеңіп, Киев княздігін өзіне қосады. *1362 жылдың соңы: Қайырболат Сарайды басып алып, Мұрад немесе Абдулланы қуып шығады. *1362–1363 жылғы қыс: Мәскеу кінәзі Дмитрий Донскойдың әскері Владимир-на-Клязьма қаласынан Нижний Новгород-Суздаль кінәзі Дмитрий Константиновичтің әскерін қуып шығады (ханның берген жарлығымен). *1363 жылдың басы: Мамай Дмитрий Донскойға Владимир кінәздігін беру туралы жарлық береді. Осылайша Донской әртүрлі хандардан екі түрлі жарлық алады. Сарайдағы хан кейін өз пікірін өзгертіп, Владимир кінәздігін Дмитрий Константиновичке береді. *1363 жыл: Дмитрий Константинович Владимир қаласын қайта алмақ болғанымен, жеңіліп, Суздальге шегінеді. *1363/1364 жыл: Донской Стародуб, Галич және Ростов князьдіктерінен кінәздерді қуып, орнына өз вассалдарын қояды (Мамайдың қолдауымен Владимир кінәздігінің мәртебесін пайдаланып). *1363 жыл: Мамай Гүлістандағы Мұрадқа қарсы соғыс ашады. *1363/1364 жыл: Қайырболат Қырымды басып алмақ болып, Мамай тарапынан жеңіледі. *1364 жыл: Мәскеу мен Нижний Новгород-Суздаль кінәздері бейбіт келісім жасап, Донскойды Владимирдің ұлы кінәзі деп таниды. Кейінірек Константинович тағы бір ханның жарлығынан бас тартады. *1364 жылдың күзі: Әзіз Шейх Сарайды (мүмкін Хайырпұладтан) басып алып, өзін хан деп жариялайды. *1365 жыл: Шишев орманы түбіндегі шайқас — Рязань және Козельск кінәздіктерінің күштері Алтын Орда әскерін (Мұқша губернаторы Тағайды) жеңеді. *1367 жыл: Пьяна өзеніндегі шайқас — Нижний Новгород-Суздаль князьдіктерінің әскері Еділ Булгарларының билеушісі Булат-Темірді жеңеді. *1367 жыл: Әзіз Шейх Болат-Темірді жеңіп, Бұлғар ұлұсын Алтын Орда құрамына қайта қосады. *1368 жыл: Мамай Мұқша губернаторы Тағайды жеңеді. *1368/1369 жыл: Ұрыс хан Орда ұлысының тағын Құтлық Қожадан тартып алып, өзін хан деп жариялап, сенімсіз князьдер мен әмірлерді қырып тастайды. *1368–1372 жылдар: Литва–Мәскеу соғысы — Литва ұлы кінәзі Ольгерд пен Твер кінәзі Михаил ІІ Мәскеуге үш рет шабуылдайды, бірақ Мәскеуді ала алмайды. Жаңадан салынған Мәскеу Кремльінің қабырғасы оларға кедергі болды. *1371 жылғы желтоқсан: Скорищево шайқасы — Мәскеу кінәздігі Рязань кінәзін жеңеді. *1372 жылғы жаз: Любутск келісімі — Литва мен Мәскеу бейбіт келісім жасайды. *1373 жыл: Орыс хан Мамайдың қолдауындағы Мұхаммед Бұлақты Сарайдан қуып шығып, қаланы уақытша өз бақылауына алады. *1374 жыл: Мамай Сарайды уақытша басып алып, кейін оны Орыс хан қайтадан жаулап алады. *1374 жыл: Мамай Сары-Ақа елшілігін Нижний Новгородқа жібереді. *1375 жыл: Қағанбек Орыс ханды Сарайдан ығыстырып, қаланы басып алады. *1375 жыл: Мәскеудің Тверге қарсы жорығы (Твер Мамаймен одақтас еді). Твер Мәскеуге "кіші бауыр" ретінде мойынсұнады. *137? жыл: Тоқтамыс Әмір Темірдің көмегімен Отырар мен Сайрамда бекінеді. Орыс ханның ұлы Құтлубұға Тоқтамысты жеңеді, бірақ жарақаттан қайтыс болады. *137? жыл: Тоқтамыс жаңа әскермен Орыс ханды шабуылдап, бірақ Орыс ханның ұлы Тоқтақиядан жеңіледі. *1376 жыл: Тоқтамыс пен Орыс хан күштері арасындағы ұрыстар шешілмей аяқталады. Орыс хан қайтыс болады. *1376 жыл: Мәскеу мен Нижний Новгород-Суздаль князьдіктері Еділ Булгарларымен соғысады. Мәскеу біраз уақыт Болғар қаласында салық жинаушы отырғызады. *1377 жыл: 21 шілде (2 тамыз Жаңа Стиль) Пьяна өзеніндегі шайқас — Мамайдың немесе Арабшахтың әскері Русь князьдерінің әскерін жеңеді. Князь Иван Дмитриевич шайқаста қаза табады. *1377 жыл: Пьянадан кейін, Мамайдың әскері Нижний Новгородты өртеп, тонайды. *1377 жыл: Арабшахтың әскерлері Нижний Новгород пен Рязань өлкелерін шауып, Рязань қаласын жаулап алады. *1377 жылдың күзі: Арабшах Қағанбекті тақтан тайдырып, өзі Сарайда хан болады. *1377 жыл: Арабшахтың бұйрығымен Мәскеу және Нижний Новгород князьдері мордваларды шабуылдап, оларды Араб-шахтың билігін мойындаттырады. *1378 жыл: Арабшах Мұқша губернаторы Тағайға шабуыл жасап, оны өлтіріп, аймақты бағындырады. (Русь шежірелерінде Тағай 1360-шы жылдардың соңында өлген деп көрсетіледі.) *1378 жыл: Арабшах өзінің бұрынғы вассалы Нижний Новгород кінәзін тұтқындап, қаланы тонайды. *1378 жыл: Арабшах Рязань қаласын тағы да шауып, тонайды. *1378 жылғы 11 тамыз: Вожа өзеніндегі шайқас — Мәскеу кінәзі Мамайдың қолбасшысы Бегічті жеңеді. *1378 жыл: Тоқтамыс Сарайды жаулап алады. Арабшах кейін 1380 жылы тақтан түсіп, Тоқтамыс оны және Қағанбекті тірі қалдырып, оларға ұлыстар береді. *1378/1379 жыл: Тоқтамыс Орыс ханның ұлы Темір-Мәлікті жеңіп, өлтіреді. *1380 жыл: Куликово шайқасы — Мәскеу кінәзі Дмитрий Донской бастаған Русь князьдері Мамайдың әскерін жеңеді. *1381 жыл: Калка өзеніндегі шайқас — Тоқтамыстың әскері Мамайдың әскерін жеңіп, Алтын Ордада біртұтас билікті орнатады және Ұлы бүлік аяқталады. *1382 жыл: Мәскеу қоршауы — Тоқтамыс Мәскеуді қоршап, басып алады және қалаға үлкен залал келтіреді. Дмитрий Донской қашып кетеді. Қолданылған әдебиет * * (originally published in 1987). * * * (e-book). * * * * ** (digital printing 2004) ** * * * * * * * * * * * Дереккөздер