kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жүзбай Қошанов

Жүзбай Қошанов (1893 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – педагог. Қызық жерінде бастауыш мектепте мұғалім, Құрықтағы орталау мектептің директоры, Қызылқұмдағы орта мектепте мұғалім, Сығынды ауылы кеңесінің төрағасы, Қызылөзен жеті жылдық мектебінің директоры, Форт-Шевченкода Т.Г. Шевченко атындағы музейдің директоры болды. Дереккөздер
Валовандар

Валовандар— баспаланған қамырдан жасалған пирожкилер. Әр түрлі сорпалармен бірге беріледі. Валовандарды негізі қамырды салмадан бөлек пісіреді. Валованның ортасындағы ойыққа қалған тағамдарды салып пирожкидің қосымша бөлігімен жабады. Дереккөздер
Алдамшы радиолокациялық нысаналар

Алдамшы радиолокациялық нысаналар — радиолокациялық бүркемелеуге арналған, қайтару қабілеті зор, жасанды құрылған арнайы объектілер мен қондырғылар. Жылжымалы және жылжымайтын алдамшы радиолокациялық нысаналар ретінде әр түрлі қайтарғыштар, металданған таспалар, әйнек талшықтар және т.б. қолданылады. Радиолокациялық станциялар индикаторларының экранында алдамшы радиолокациялық нысаналардан түскен белгілер бақылауға қиындық келтіреді немесе шын радиолокациялық нысаналарды бақылауға мүмкіндік бермейді. Дереккөздер
Динас кірпіш

Динас кірпіш (Кирпич динасовый) — құрамында 93—97% SiO 2 болатын, отқа төзімділігі 1983—2003°K (1710—1730 °С) материалдан жасалған қыш. Динас кірпіш бессемер конвертерлерін астарлау, қышқылды болып келетін процестер жүретін мартен пештерінің алдыңғы және артқы қабырғалары мен түптерін, жалын шағылыстырғыш пештердің тік арналарын, қабырғаларын, күмбездерін, қож ұстағыштары мен регенераторларын, сондай-ақ шыны қорыту пештерін астарлау үшін қолданылады. Дереккөздер
Кедергілеу

Кедергілеу (Дросселирование; — қылқындыру, қысқарту) — температура өзгерісіне әкеліп соғатын жергілікті гидродинамикалық кедергі (құбырдың, құбыршүмектің жөне басқалардың тарылуы), яғни кедергіш арқылы өту кезінде сұйық, бу немесе газ қысымының құлауы. Кедергілеу сұйықтар мен газдарды өлшеу жөне олардың шығынын реттеп отыру үшін кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Сатанғұл Тәжиев

Тәжиев Сатанғұл (1884, Адай уезі, Түпқараған болысы – 1960) – еңбек ардагері. Әкесі Тәжі (1821 – 1904) Фортқа жер ауып келген Т.Г. Шевченкомен дос болған. Қаладағы алғашқы бақты егуге, бақша жұмысына тартылған бағбан. Әкесінің осы кәсібін ұстанған Тәжиев төңкерістен кейін қалалық бақтың, Шевченко жер үйінің, бір кездері комендант А.И. Усковтың күтушісі, күзетшісі болды. 1930 ж. Шевченконың мемориалдық мұражайы ашылғанда соның алғашқы директоры болып тағайындалып, осы қызметінен зейнеткерлікке шыққанға дейін істеді (1950). Тәжиев атында Форт-Шевченкода көше бар, Т.Г. Шевченко мұражайында оған мемориалдық тақта қойылған. Дереккөздер
Базархан Сүйеуов

Базархан Сүйеуов(18 қараша 1934, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – педагог, аға мұғалім (1987). Гурьев мұғалімдер институтын (1955), Қызылорда педагогикалық институтын (1967) бітірген. Орта мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарған. Қазақ КСР Жоғарғы. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1972), ҚР «Халық ағарту ісінің үздік қызметкері» (1976) белгісінің, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1978) медалінің иегері. Маңғыстау ауданнының құрметті азаматы (2000). Дереккөздер
Ванильді қант

Ванильді қант - түсі ақ немесе сарғыштау, иісі ванильді, дәмі ванилинге келетін қышқыл-тәтті хош иістендірілген құмшекер немесе қант ұнтағы. Бұл қант көптеген тәтті тағамдарды (майқоспалы қамырды, кремдерді, сусындарды, т.б.) хош иістендіруге арналған. Дереккөздер
Кедергіш

Кедергіш (Дроссель) — тізбедегі ауыспалы токты өшіру, сонымен қатар әр түрлі жиіліктегі сигналдарды бөлу мен шектеу мақсатында пайдаланылады. Кедергіш сонымен бірге пісіру тогын бірқалыпты реттеп отыруға арналған ауыспалы индуктивтік кедергі ретінде де қолданылады. Дереккөздер
Алдамшы ракета

Алдамшы ракета — арнайы құрылымды ракета. Ол радиолокациялық станцияда әуе нысаналарын ұстау, табу үшін жалған радиолокациялық нысана ретінде, өздігінен бағытталудың радиолокациялық түмсығы бар зенитті ракеталар үшін қолданылады. Алдамшы ракетаға бұрыштык бейнелеуіштер немесе басқа үлгілердің енжар бейнелеуіштері орнатылады. Кейбір алдамшы ракетада радиохабар бергіштер немесе қабылдап, хабар бергіштер және бұрыштық бейнелегіштер қолданылады. Дереккөздер
Артиллериялық бұрыш өлшегіш

Артиллериялық бұрыш өлшегіш * Артиллериялық қарулардың көздегіш жүйелеріндегі бағыт алу және барлау мақсатында пайдаланылатын бұрыш өлшегіш аспаптың бір бөлігі. Ол тапсырылған бағыттағы нысананың көлбеу және тік бұрыштарын аспапта орналастыру және осы бұрыштарды жергілікті жерде елшеу үшін пайдаланылады. Артиллериялық бұрыш өлшегіш арқылы зеңбірек бұру механизмі көмегімен бақылауға келмейтін нысананы атуды горизонталды жазықтықта кездеуге болады. * Артиллерияда қабылданған бағытталған қару нүктесінің сағат тіліне қарсы бағытта санағанда ұңғының кері жағы мен нүктеге бағытталған көздеуіш арасындағы көлбеу бұрыш атауы. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Термобаригравиөлшемдік талдама

Термобаригравиөлшемдік талдама - газды тарамды бөліп шығаруға қабілетті нысандардағы заттарды және сол арада етек алған үдерістерді зерттеу мақсатында қолданылатын талдау әдісі. Зат құрамындағы газдың бөлініп шығу қарқыны сыртқы ортаның температурасына тікелей тәуелді болатындығы және жабық жүйеден газдың арылуы сол жүйенің қысым көрсеткішін өзгертетіндігі ескеріле отырып, температуралық, термосалмақтық және қысым өзгерістерінің қисық сызықтарын тұтас тіркеп отыру көмегімен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Кенжеқыз Сүйімбаева

Кенжеқыз Сүйімбаева (1913, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы – 1994) – еңбек ардагері. 1942 – 48 жылы Таушық ауданында ауданы әлеуметтік қорғау бөлімінің меңгерушісі, халық депутаттары ауданы кеңесінде партбюро нұсқаушысы, ауданы тұтынушылар қоғамының қызметкері, 1948 – 63 жылы ауданы мәдениет үйінің директоры, 1963 – 73 жылы Таушық аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1973 – 76 жылы ауданы дезинфекция мекемесінде басшы болды. «Ерен еңбегі үшін», «Жеңіс» (1946), т.б. медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Түрікменбай Қошанов

Түрікменбай Қошанов (1937 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысының Жылыой ауданы) – теміржолшы. Ақтөбе темір жол техникумын бітірген (1973). 1964 – 73 жылдары Опорный темір жол станциясында, Опорный байланыс үйінде электрмонтер, электрмеханик, аға электрмеханик болды. 1973 – 91 жылдары Опорный темір жол станциясында бастауыш партия ұйымының хатшысы болып сайланған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен марапатталған. Социалистік жарыстың жеңімпазы (1977, 1997). «Құрметті теміржолшы» (1993) атанған. Дереккөздер
Сүйін Ыбырай

Сүйін Ыбырай (1937 жылы туған,) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1970). 1970 жылдан облысы «Маңғыстау» газетінде қызмет істеді. Әдебиет мәселелері жөніндегі зерттеу, рецензия, мақалалары «Жұлдыз» журналында, «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған. Маңғыстау мұнайшыларының өмірінен жазылған әдеби-көркем очерктері «Өнегелі өмір» (1975), «Замандастар» (1977), «Өрлеу» (1978), «Ел ырысы – ердің ісі» (1983), «Теңіз тарландары» атты жинақтарға енген. Дереккөздер
Вараховица

Вараховица - орыстың ұлттық ботқасы. Ол жасыл әрі жетілмеген қара бидайдың сүтті — балауызданып піскен кезінде жасалады. "Жасыл ботқа" деп те атайды, бірақ ешқашан да қара бидай ботқасы делінбегендіктен вараховица термині ұмытылып кеткен. XVIII—XIX ғ. қарапайым халық пен ақсүйектердің арасында кеңінен тарады. Орыстың сүйікті тағамдарының бірі. 1861 жылдан бастап қымбатшылыққа байланысты крестьяндардың, жұмысшылардың үстелінен жойылған. Дереккөздер
Термокөлемдік талдама

Термокөлемдік талдама - Газды тарамды бөліп шығаруға қабілетті нысандардағы заттардың және соларда етек алған процестердің сол нысанды бойлай қыздырып отырғандағы өзгерістерін зерттеуге арналған талдау әдісі. Кыздыру нәтижесінде бөлініп шыққан газ мөлшерін әрдәйім тіркеп отыру көмегімен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Атысты біртіндеп шоғырландыру

Атысты біртіндеп шоғырландыру — артиллериялык атыстың түрі; шабуылды артиллериялық қолдау әдісі. Қарсыластың шабуылдаушы әскерлерінің маңдай шебі алдындағы және қапталдарындағы тірек пункттерін, атыс құралдарын, басқару пункттерін және тағы басқа нысаналарды шоғырланған атыспен біртіндеп жоюға арналады. Атысты біртіндеп шоғырландыру шабуылда, сондай-ақ қорғаныста шешуші соққы беруде (қарсы шабуылда) қолданылады. Атысты біртіндеп шоғырландыру дараланған және қосарланған болуы мүмкін. Дараланған атысты біртіндеп шоғырландыру шабуылдаушы бөлімшелердің тікелей мандайшебі алдында бір шепте орналасқан нысаналар бойынша жүргізіледі және олардың жылжуы барысында келесі шепке көшіріліп отырады. Қосарланған атысты біртіндеп шоғырландыру екі артиллерия тобымен бір мезгілде жүргізіледі: *1 -ші топ — шептегі шабуылдаушы бөлімшелерге жақын маңдағы нысаналар бойынша, *2-ші топ екінші шептен бастап, келесі шептегі нысаналар бойынша жүргізеді. Атысты біртіндеп шоғырландырудың бірінші шебі карсылас қорғанысының алгы шебіндегі нысаналар бойынша, келесілері — қорғаныс терендігіндегі нысаналар бойынша бір-бірінен 300-1000 м қашықтықта тағайындалады. Атысты біртіндеп шоғырландырудың әрбір шебінде дивизиондар немесе батареялар үшін атысты (нысананы) шоғырландыру өңірлері белгіленеді. Бірінші шептегі атыс жүргізу ұзақтығы шабуылдаушы бөлімшелерге шабуылға көшу шебінен өз снарядтарының жарылуының қауіпсіздігі шебіне дейінгі қашықтықтыкты өтуге қажет уакытпен, ал келесі шептерде — шептер арақашықтықтарына және шабуылдаушы әскерлердің қозғалысы жылдамдығына байланысты анықталады. *Атысты біртіндеп шоғырландыруды жүргізу жалпы әскери күрама командирінің белгісі бойынша шабуыл басында басталады. Атысты кезектегі шепке аудару мотоатқыштар (танк) полкі (батальоны) командирінің белгісімен жүргізіледі. Қосарланған атысты біртіндеп шоғырландыруда артиллерияның 1-ші тобы атысты 1-ші шептен 2-шіге аударады, ал 2-ші топ 2-ші шептен 3-шіге аударады. Мұндай тәртіп атысты біртіндеп шоғырландырудың бүкіл терендігі бойынша сақталады. Дереккөздер
Диффузиялы босаңдату

Диффузиялы босаңдату (Отжиг диффузионный) — гомогенизациялық босаңдату кезінде негізгі екі процесс жүреді: * 1) қатты қорытпа түйіршіктерінің аралығы қалыпты тегістеледі; * 2) теңгерілмеген артық фазалар ериді. Бұл процестер диффузияға негізделетіндіктен, гомогенизациялық босаңдату диффузиялық босаңдату деп аталады. Дереккөздер fa:آنیل‌کردن
Варенец

Варенец — орыс пешінде қыш ыдыста сүті өзінің көлемінен үш есеге көбейіп, қызғылт түске енгенше шыжғырып алатын қорытылған сүт. Ол үшін сүтті нан пісіп болған соң 2—3 сағ-қа пешке салады. Осы уақыт аралығында ол қайнамай тек "жуасиды". Содан соң сүтке ас қатық ретінде кілегей (200 г. бір литр сүтке) қосылып, жылы бөлмеде бетін 3—4 сағ-қа жауып сақтайды. Орал мен Сібірде варенец деп қорытылған сүтті, кілегей мен қаймақты ас қатық етіп берілетінді айтқан. Бұндай варенец шайға берілетін. Дереккөздер
Алдын ала анықтау органы

Алдын ала анықтау органы — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріндегі алдын ала анықтау органы. Ол қылмысты істерге алдын ала тергеу жұмыстарын жүргізу үшін құрылады. Сондай-ақ қылмысты бұлтартпай мойындату және одан сақтандыру үшін қаралатын қылмыстық-процессуальдық кодекс шаралары да карастырылады. Ол әскери алдын ала аныктау жұмыстарын басқарады; қылмыстық белгілер табылған жағдайда қылмыстық іс қозғауға міңдетті я болмаса құкығы бар және оқу жиынын өту кезінде әскери қызметшілер және әскери міндегтілер, сондай-ак Қазақстан Армиясы мен Әскери-теңіз флотында қызмет атқарып жүрген немесе бөлімдердегі жұмысшылар және кызметшілер жасаған барлық қылмыстар туралы алдын ала анықтау жүргізеді. Қозғалған қылмыстық іс жайлы алдын ала анықтау органы әскери прокуратураға хабарлайды. Дереккөздер
Атысты біртіндеп шоғырландыру шебі

Атысты біртіндеп шоғырландыру шебі (Рубеж последовательного сосредоточения огня) — атысты біртіндеп шоғырландыру жүйесінде ұңғылы артиллерия мен минаатарлардың атысы даярланатын және жүргізілетін қарсыластың тірек пункттері, танк жойғыш құралдары, басқару пункттері және басқа нысаналары (объектілері) арқылы өтетін жергілікті жердегі шартты желі. Дереккөздер
Варениктер

Варениктер — тұщы қамырға әр түрлі начинка (ірімшік, картоп, саңырауқұлақ, шие, қарақұмық жармасын) қосып пісіреді. Вареникидің барлық түрі үшін бір-ақ түрлі қамыр пайдаланылады. Ұнды илеуге ыңғайлы ыдысқа немесе асханалық тақтайға төгеді де, ортасын шұңқырлап, оған суық су немесе сүт, жұмыртқа қосып илейді. Қамырды қолға, тақтайға жабыспайтындай болғанша, иі қанғанша илеу керек. Дайын қамырды дөңгелектеп, үстіне ұн себеді, сосын оған аздап қыздырып алған кастрюль төңкеріп 20—30 минут қояды. Бұдан соң қамырды жұқалап жайып, стаканмен немесе формамен дөңгелектеп кеседі де жұмыртқаның ақ уызын жағалы. Әрбір кесілген қамырға бір шай қасық начинка салып, шетін біріктіріп бүгеді. Вареникиді ыстық тұзды суға салып 6—8 минуттай жайлап қайнатады. Судың бетіне қалқып шыққан кезде сүзіп алып ыдысқа салады да, үстіне тортасынан айырған сары май құйып, қаймақ қосып дастарқанға қояды. Галерея Дереккөздер
Автокөлікпен ластануы

Автокөлікпен ластануы (Загрязнение автотранспортом) — жер бетімен рельссіз жүретін жүк машиналарының, жеңіл машиналардың, автобустардың, тіркеуіштердің және т.б. жүк пен жүргіншілерді тасымалдау кезінде экожүйеге әр алуан қоқыс шығаруының салдары. Тек бір ғана жеңіл машина жыл сайын атмосфераға 600—800 кг көміртек оксидін, 200 кг-ға жуық жанып үлгермеген көмірсулар және 40 кг-ға жуық азот оксидін шығаратьшы есептелген. Автокөліктердің пайдаланылған газында 300-ге жуық зиянды құрауыштар болады. Бұлардың кейбіреулерінің канцерогендік (қауіпті ісік туғызатын) зардаптары болады. Осы мысалдардан автокөліктердің қоршаған ортаны ластайтын негізгі себепкері екені білінеді. Франция, АҚШ, Германия тәрізді бірқатар шетелдерде атмосфераның ластануының 50—60 пайызы автокөліктің үлесіне келеді. Дереккөздер
Жаңабай Сүйіндікұлы

Жаңабай Сүйіндікұлы(1955 жылы туған, Түпқараған ауданы Сығынды ауылы) – халық шаруашылығы қызметкері, кәсіпкер. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ), Қазақ мемлекеттік басқару академиясын бітірген. 1983 – 93 жылы Каспий аймақтық құрылыс басқармасында мастер, прораб, Бозащы құрылыс-монтаж басқармасында инженер, басқарма бастығы, 1993 жылы «Маңғыстаумұнайгаз» өндірістік бірлестігінің Мәскеу қаласындағы өкілі – Ресей және бірқатар ТМД елдерімен арадағы іскерлік операцияларды қамтамасыз етіп отыруға тиісті «Нафта» – өндірістік-коммерциялық фирманы басқарды. Сүйіндікұлына республикалық мұнай өндіру саласының дамуына ықпал жасайтын жеке банк құру жұмысы тапсырылды (1993). Оның басқаруымен 1994 жылдың қазан айынан бастап жұмыс жасаған «Нефтебанк» акцион. банкі келушілерге Жоғарғыары деңгейде қызмет көрсете алатын республикалық он бас банктер тізіміне енді. Қазір Сүйіндікұлы басқаруындағы «Нефтебанк» акцион. банкі – дүниежүзілік банктер каталогына еніп, АҚШ және Азия, Еуропадағы жетекші елдердің банктерімен байланыс жасайтын кең көлемді жүйесі қалыптасқан танымал қаржылық мекеме. Дереккөздер
Үлкен Жаманкөл

Үлкен Жаманкөл – Сырдарияның оң жағалық аңғарындағы көл. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы, Қоғам ауылының оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 0,5 км 2 , ұзындығы 1,3 км, ені 150 м. Көл жағалауы негізінен ашық. Кейбір түсында қамыс өседі. Сырдариямен шағын тармақпен жалғасқан. Көл түбі тегіс, құмдақты-лайлы келген. Дереккөздер
Доғаның вольт-амперлік сипаттамасы

Доғаның вольт-амперлік (статикалық) сипаттамасы (Вольт-амперная (статическая) характеристика дуги) — доға кернеуі мен тогы арасындағы тәуелділік U=f(I). Бұл тәуелділік үш аумаққа бөлінеді: * 1) доға тогы өскен сайын оның кернеуі төмендейді (ылдыйлаған сипаттама); * 2) ток шамасы өсуінде кернеу тұрақтылығын сақтайды (қатаң сипаттама); * 3) ток шамасы өскен сайын кернеу де өседі (өрленген сипаттама). Дереккөздер Вольт-амперлік сипаттама
Артиллериялық газсыздандыру толымы

Артиллериялық газсыздандыру толымы — артиллериялық зеңбіректерді, тартқыштарды, реактивті артиллерияның ұрыс машиналарын, сондай-ақ жүк және арнайы автомобильдерді ішінара газсыздандыратын және дезинфекциялайтын техникалық құрал. Артиллериялық газсыздандыру толымы әрбіреуінің сыйымдылығы 1 литр болатын 4 құты және 2 жаққыш орналасқан металл құндақтан тұрады. Қүтыларда № 2 газсыздандыратын ерітінді және № 1 газсыздандыратын ерітіндіні дайындауға қажетті зат пен ерітінді болады. Артиллериялық газсыздандыру толымы сәйкес артиллериялық материалдық бөлімде болады және бөліммен бірге машиналармен, тарткыштармен тасымалданады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Қосбатыр Тәжиев

Тәжиев Қосбатыр (Жаманқұл) (1895, Форт-Александровск – 1974) – кеңес, партия қызметкері. Жас кезінде Форттағы 2 сыныптық орыс мектебінде бастауыш білім алды. 1915 – 1917 жылы Кавказда түрік майданының қара жұмысында болды. 1917 – 1929 жылы Адай уезінде азық-түлік комитетінің қызметкері, Жеменей болысы комитетінің төрағасы, 1930 – 1933 жылы «Қызыл металлист» артелінің төрағасы, 1933 – 1937 жылы Баутин балық заводты директорының орынбасары, 1937 – 1962 жылы жол бөлімінің қызметкері, қойма меңгерушісі, тас өндіру конторының директоры қызметтерін атқарған. Т.Г. Шевченко туралы әкесі айтқан естеліктерді және Маңғыстау жөнінде жазушы С.Мұқановқа деректер берген. Форт-Шевченкодағы жол, Баутин портындағы пирс көп жылдар Тәжиев атымен аталған. Дереккөздер
Атысты қарсы дайындау

Атысты қарсы дайындау (Огневая контрподготовка) — шабуылға ыңғайланған қарсыластың негізгі топтастығына оның соққысын болдырмау немесе әлсіздендіру мақсатымен жүргізілген ракеталық әскердің, артиллерияның (артиллериялык карсы дайындық) және авиацияның (авиациялық қарсы дайындық) жаппай соққысы, қорғаныстағы қарсыласты атыспен жоюдың құрамдас бөлігі. Негізінен, майдан әскерлері қолбасшысының шешімі бойынша ұйымдастырылады. Әдетте, қарсыластан күткен іс-әрекеттерге қарсы алдын ала бірнеше нұсқа бойынша жобаланады. Ол қарсылас үшін тосын басталып, оның шабуылға атыс дайындығының алдын алуы керек. Дереккөздер
Рымбай Мұңалбаев

Рымбай Мұңалбаев (1905, Адай уезі Форт-Александровск қаласы (қазіргі Форт-Шевченко қаласы) – 1962) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Өмірбаяны Әр түрлі қысқа мерзімді курстарда оқыған. 1930 жылдан Түпқараған, Бозащы түбектері жағалауында балықшы ұжымшарларын ұйымдастырып, Каспийден майшабақ аулауды өндірістік негізге қойды. Бұл ұжымшарлар майшабақ аулаудан рекордтық көрсеткішке жетіп, жаңадан салынған Баутин қалбыр комб-ның кідіріссіз жұмысын қамтамасыз етті. 1938 – 1948 жылдары Форт-Шевченко (қазіргі Түпқараған) ауданы балықшы ұжымшарлар одағы басқармасының төрағасы болды. Дереккөздер
Сағынай Қолдасбайұлы Қошқарбаев

Сағынай Қолдасбайұлы Қошқарбаев (1926 жылы туған, Ақтөбе облысы,Шалқар ауданы) – теміржолшы. *Ақтөбе темір жол транспорты техникумын бітірген (1944). *Еңбек жолын 1944 жылы №10 Сексеуіл жол дистансасында сызушылықтан бастап, техник-инженер, жол мастері секілді қызметтерді атқарған. *1951 жылы Атырау бөлімшесіне қарасты Сағыз станциясында дистанса бастығының орынбасары. *1954 – 1960 жылы жол жөндеу машиналар станциясының бастығы болып қызмет істеген. *1960 жылдан Байқоңырды игеруге байланысты Жосалы дистанса бастығының орынбасары болып, космодромға жол салуға үлес қосқан. *1966 – 1986 жылдары Маңғышлақ жол дистансасының бастығы. *«Құрметті теміржолшы» (1968) атанған. Дереккөздер
Құрал

Құрал (Инструмент; лат. instrumentum — құрал, қару) — 1)адам еңбегінің құралы немесе өнеркөсіптік кәсіпорын жағдайындағы жұмысқа арналған машинаның атқарушы механизмі. - 2) өндірісте, жалпы айтқанда жұмыс істеу үшін қолданылатын құрал-саймандар. Ағам өндейтін құралдар. Құралдардың келесі түрлері болады: қолмен пайда ланылатын (қашау, балға, қысқаш т.б.); білдектік (кескіш, жонғыш, тескіш т.б.); механизацияландырылған. Оның ішінде электр, гидравликалық немесе пневматикалық жетекпен (бұрғылайтын, кесетін, тойтаратын т.б.). құралдардың ерекше тобы - өлшеп тексеретін. Бұл топқа мөлшерлегіш, тығын мөлшерлегіш, ұзындықтың соңғы мөлшері, әртүрлі сызғыштар, бұрыштама, шеңберсызғыш т.б. жатады. Түрлері * Ажарлау құралы * Алмас қажақты құрал * Аралас құрал * Арнайы құрал * Әмбебап құрал * Баламалағыш құрал * Белгілегіш құрал * Бұранда бүрлегіш құрал * Бұранда жонғыш құрал * Білдектік құрал * Жинақтау құралы * Жүзді құрал * Кеңейжоңғы құрал * Кескіш құрал * Көп жүзді құрал * Көп кескішті кеңейжоңғы құрал * Қабатты кескіш құрал * Қажақты құрал * Қатты қорытпалы құрал * Қол құрал * Қосалқы құрал * Құрама құралы * Құрамды қатты қорытпалы құрал * Құрастыру құралы * Мамандандырылған құрал * Металл кескіш құрал * Механикаландырылған құрал * Пневматикалық құрал * Пісірілген құрал * Сағалы құрал * Саптама құрал * Сұлбалы құрал * Сызба құрал * Теміршебер құрал * Тұтас құрал * Tic кескіш құрал Құрал сағасы Құрал сағасы (Хвостик инструмента) — тоқпақтың тоқпақтамасына қалыпты бекітуге арналған бөлім. Құрал шыдамдылығы Құрал шыдамдылығы (Стойкость инструмента) — 1) құралдың екі қайрау арасындағы жұмыс уақыты; 2) материалдың тозуға, соғуға қарсылық көрсету қасиеті. Дереккөздер
Вафли

Вафли — бетіндегі бедерімен жұқа құрғақ печеньенің бір түрі. Арнайы пішіндегі сұйық қамырдан пісірілген. Қамыр құрамында ұн, жұмыртқа, қант және кілегей бар. Сипаттамасы Вафли өз атауын орташа немістердің "wâfel" сөзінен алды. "Wafel" сөзінің даттық формасы XVIII ғасырда waffle сөзіне өзгерді және осы түрінде ол орыс тіліне енді. Посткеңестік кеңістіктегі тұрғындарға таныс вафли Еуропа мен Америкада белгілі бір «бельгиялық» вафлиден түбегейлі ерекшеленетінін есте ұстаған жөн. Вафли тілімдерінің арасын жиі крем жаққан. Сондай-ақ, балмұздақ немесе жидектер ді қолдануға болады. Үшін дәнекерден пайдаланылады май, жеміс-жидек, пралиновые, помадные және басқа салма. Басқа кондитерлік өнімдерге (торттар, кондитерлік өнімдер) негіз ретінде пайдалануға болады. Осы мақсатта вафли өнімдері парақтар, торттар, шыныаяқтар, түтіктер, мүйіздер түрінде шығарылады. Дайындалуы Бұл кондитерлік бұйым, негізінен, арнайы өнеркәсіптік жабдықта жасалады. Үйде вафельді дайындау үшін тұрмыстық вафли үтіктерін пайдаланады Вафли түрлері: # Бельгиялық вафлидер- Дәрібірге ұқсас Олар ашытқы мен қуырылған жұмыртқаның ағындары арқылы дайындалады. Үстелге бельгиялық вафли әдетте жидектер, шоколадты сироп немесе балмұздақпен ыстық болады. # Льеж вафлидері - бельгиялық вафлидің түрлерінің бірі. Олар қатты және тығыз, ерекше нысаны сопақ пішіні және жоғары қант құрамы. # Австрия (веналық) вафли өлшемі үлкен. Жұқа, жұмсақ вафельді табақтар жиі кілегей салындысы бар бәліштер жасау үшін қолданылады. # Ағылшын вафлидері - осы жақсы өнімдердің негізгі ингредиенттері - картоп ұнтақтары, көкөністер мен сары май. Қызмет көрсетілуден бұрын, мұндай вафельдер әдемі қытырлақ қыртыс қалыптасқанша қуырылады. # Американдық вафли үлкен өлшемі бар, бірақ Венадан айырмашылығы олар қалың және тығыз. Осы ұнның құрамына міндетті түрде пісіру ұнтағы кіреді. # Голландтық вафли - алғашқы голландтық вафельдері қоңыр қантты қосумен дайындалды: сырттан олар карамель сиробымен толтырылған кружкалар болды, олар күшейтіп, вафли парақтарын жабыстырды және олардың арасында жабысқақ нуга құрылды. # Чех вафлиі - төлемдер немесе Карловы Вары деп аталады. Carlsbad вафли 2 үйірме жұқа қамыр білдіреді, және олардың беті өрнектермен жабылған, олар монеталар ұқсайды, соларға байланысты (болжам, бұл вафлидің көрінісінен және сөз «Pay» ортақ түбірі бар, олардың атын барды). Чехия қоспағанда, кез келген жерде кездесуге іс жүзінде мүмкін емес, басқа да еуропалық вафли айырмашылығы, Oplatka. # Норвегиялық вафли - деп аталатын Krumkake. Ұн, май, жұмыртқа, қант және кілегей құрылымы Krumkake тек 5 ингредиенттер кіреді. Тағы да қараңыз * * Десерт * Вафельница *
Диффузиялық қабат

Диффузиялық қабат (Слой диффузионный) — химия-термиялық өңдеудің нәтижесінде пайда болатын, қанықтыратын металдан химиялық құрамы бойынша айырмашылығы бар металдың (бұйымның) беттік қабаты. Дереккөздер
Атысты түзету посты

Атысты түзету посты (Пост корректированіія огня) — кемеден көрінбейтін нысаналар бойынша кемелік артиллерия атысын түзетуге арналған әскери қызметшілер тобы. Атысты түзету посты жағада, ұшақта, тікұшақта, аэростатта болуы мүмкін. Дереккөздер
Сүлеймен Сәдуақасұлы

Сәдуақасұлы Сүлеймен (1890, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 1979) – молда, хазірет. Маңғыстау ауданындағы Саз ауданында Нұрнияз ахуннан білім алған. 1924 жылы Ақшымырауда бала оқытып, арнайы мешіт салдырған. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін молдалығы үшін қудалауға түсіп, түрмеге жабылды. Босап шыққан соң Түрікменстанға қоныс аударды. Сүлеймен Түрікмен елінде де үлкен құрметке ие болған. Сүлеймен хазірет Түрікмен жерінде Захметте жерленген. Дереккөздер
Фораминиферлік талдама

Фораминиферлік талдама - Сүзбетозаңдағы, түпкей шөгінділердегі және шөгінді жыныстардағы фораминиферлер деп аталатын жәндіктердің әрбір түрініп түрлік құрамы мен сандық көрсеткішін анықтау. Микропалеонтологияға, биостратиграфияға және палеогеографияға тиесілі жекелеген әдістерінің бірі болып табылады. Дереккөздер
Вафли қамыры

Вафли қамыры - вафли қамырының негізгі шикізаттары: ұн, қант, май, эмульсиялар, дәм- деуіштер. Вафли қамыры сұйық болады, ылғалдылығы 65%. Қосылатын заттарға байланысты вафли қамыры тұщы, қүмшекерлі және т.б. болады. Тұщы қамырды жұмыртқаның сарыуызына, тұз, су, ұн қосып араластыру арқылы дайындайды. Тәтті болуы үшін аздаған құмшекер қосылады. Құмшекерлі қамыр дайындау үшін майға құмшекер араластырып, оның үстіне жүмыртқа, су, тұз, сода, ваниль қосып бұлғанады, содан кейін ұн, су косып араластырады. Дереккөздер
Сауытқорам

Сауытқорам (Изложница) — # балқыған металды құятын металл қалып. Құйылған металл осы қалыпта тұрып, кристалданып, құйма болып қатады. Сауытқорамның үстіңгі жағы кеңейтілген (тынық болатты құюға арналған) және түп жағы кеңейтілген (құймасы бар болатты құюға арналған) түрлері қолданылады; # балқытылған металды құйып, құймакесекті алуға арналған құрылғы. Дереккөздер
Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасы

Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасы — тиісті бастықтың шешімі бойынша зақым ошақтарында құтқару және шұғыл апаттық-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу үшін құрылатын топ. Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасын құру және оның атқаратын жұмысы алдын ала жоспарланады. Мұнда жұмыс өңірлері мен объектілері анықталады, жұмысқа тартылатын күштер мен құралдардың құрамы, оларды дайындау тәртібі, жиналатын жерлері, жүру бағыттары, құтқару жұмыстарын жүргізуді қамтамасыз ету және басқаруды ұйымдастыру мәселелері нақтыланады. Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасы аумақтық және объектілік жасақтардан, сондай-ақ қызмет жасақтарынан тұрады. Оның құрамына ауылдық аудандар мен қалалардың жасақтары да енгізілуі мүмкін. Құтқару жұмыстары барынша күшейтіліп, ауқымы кеңейтіледі және олар толассыз топтарға бөлініп, бірнеше ауысымдар мен резервтерден тұрады. Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасы белгіленген іс-әрекетке жауап беруге және зақым ошағына тез кіруді, қысқа мерзім ішінде құтқару жұмыстарын жедел өрістетуді және оларды күштер мен құралдарды толық пайдалана отырып, толассыз жүргізуді, құтқаруды басқаруға, өзара бірлесіп, әрекет етуге қолайлы жағдай жасауды, күштер мен құралдарды жаппай зақымдаушы қарулардан қорғауды, т.б. қамтамасыз етуге тиіс. Дереккөздер
Аръергард

Аръергард (француз тілінде аrrіеrе — артқы, тыс) — майданнан тылға қарай келе жатқан немесе кейін шегінген әскерлерді қорғау үшін белгіленген әскери құрама, бөлім немесе бөлімше. Аръергард негізгі күштің соңынан жүріп, оларды қарсыластың тұтқиылдан шабуыл жасауынан сақтайды, әскерлердің кедергісіз, үздіксіз жүруін қамтамасыз етеді. Аръергардтың күші, құрамы, нақтылы ұрыс міндеттері және оның негізгі күштен қашықтығы қорғалатын әскери сап тізбегінің (лектің) көлеміне және жағдайына байланысты. Дереккөздер
Әскери техниканы тексеру

Әскери техниканы тексеру (Осмотр военной техники) — әскери техника үлгілерінің жағдайларын және олардың әр түрлі режімде колданылуын (арнаулы максаты бәйынша дайындау мен колдану, техникалық қызмет көрсету, тасу және сақтау) бақьшау мақсатында тікелей тексеру жүргізу. Әскери техниканы тексеру техникалық жағдайды бакылау үшін және әскери техниканың қолданылуын бакылау үшін тексеру болып бөлінеді. Әскери техниканы тексеру бірінші түрі бөлімдер командирлері және басқа лауазымды тұлғалар басшылығымен жарғыларда, тәлімдемелерде, басшылықтарда, пайдалану құжаттарында белгіленген мерзімдерде, сонымен қатар бөлімдерді тексеру және инспекциялық қадағалау кездерінде жүргізіледі. Оның басты максаты әскери техниканың ұрыстык мүмкіндігін (техникалық дұрыстығын), толымдылығын және әскери техниканы ұстау дұрыстығын анықтау болып келеді. Сонымен қатар, әскери техниканы сактауға, есепке алуға және есеп беруге, пайдалануды жоспарлау мен үйымдастыруға, парктердегі ішкі кызметгі жүргізуге, жеке құрамның бұйрықтар, тәлімдемелер, басшылықтар және пайдалану мен жөндеу бойьшша нұсқаулардың талаптарын білуі мен орындауына байланысты басқа да мәселелер тексеріледі. Әскери техниканы тексеру нәтижесі бөлім (құрама) бойынша бұйрықта жарияланады. Онда техниканың жағдайы мен пайдаланылуы бағаланады, сонымен катар, анықталған кемшіліктер сараланып, әларды жою үшін нұсқаулар беріледі. Дереккөздер
Доғаның динамикалық сипаттамасы

Доғаның динамикалық сипаттамасы (Динамическая характеристика дуги) — доға тогы мен кернеуінің уақытқа тәуелді өзгеру сипаттамасы. Мұнда доғаны жалындату үшін электрод пен бұйымды тікелей түйістіруден бастап, доғаның тиянақты жалындауы, балқытылған электрод тамшыларының доға арқылы өтуі, доғаның сөндірілуі аралықтарындағы уақытта ток пен кернеу өзгерістері сипатталады. Дереккөздер
Алдын ала барлау

Алдын ала барлау ( — караймын, тексеремін) — қарсыласты және жергілікті жер өңірін шола зерттеу. Ұрыс қимылдарын, әскердің ілгерілеуі мен орналасатын орындарын, баскару пункттерін ұйымдастыру кезінде жүргізіледі. Оған қол астындағы, қолдау көрсететін бөлімшелер командирлері қатысады. Қойылған міндетке байланысты алдын ала барлау барысында қарсыластың орналасуы, оның атыс құралдары туралы мәліметтер нактыланып, танкіге кауіпті бағыттар, бөгет орындары аныкталып, позициялар белгіленіп, ор қазылады. Шоғырлану, күту аудандары, ұрыс тәртібін құру және т.б. анықталады. Рекогносцировка әскерлердің соғыс кимылын ұйымдастыру мақсатымен қарсыластың орналасқан аймағы мен сол жердің халқы туралы, жергілікті материалдық заттар мен құрал-жабдықтар туралы алдын ала алынган мағлұматтарды командирдің тікелей бақылау арқылы тексеруі. Әсіресе, соғыс қимылдары басталар алдында жүргізілген бақылаудың маңызы зор. Осы мәліметтер бойынша командир алдағы болатын ұрыс жөнінде шешім қабылдайды. Бақылауды бөлімнің, бөлімшенің, полктің, құраманың немесе оперативтік бірлестік командирлері алдын ала жасалған жоспар бойынша, оған өзінің қарамағындағы әскер түрлерінің басшыларын және штаб офицерлерін қатыстыра отырып жүргізеді. Шабуылды ұйымдастыру кезінде жаудың қорғанысын, оның бекіністерін, қорғаныс құрылыстарын және инженерлік кедергілерді бақылауға зор кәділ бөледі. Бақылау негізгі соққы бсрілетін бағытта, қарсыластың орналасқан жер аймағында бірнеше жерден жүргізіледі. Дереккөздер
Машырық Сүлейменов

Машырық Сүлейменов (1930 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Таушық ауылы) — еңбек ардагері. 1946–1952 жылы газетте теруші, 1952–1983 жылы шофер болды. 3, 2-дәрежелі Даңқ орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қошқартас

Қошқартас – дәстүрлі діни қабірүсті ескерткіштерінің бір түрі. Қазақ жеріндегі қорымдарда қошқар мүсінін бейнелейтін қабіртастар 20 ғасырдың басына дейін қойылып келді. Қошқар мүсінін қабір үстіне орнату ертеден келе жатқан дәстүр. Бұл мұсылмандардың қойды қасиетті жануар ретінде кие тұтып, оны садақа малы деп қастерлеуінен туындаған. 15 – 20 ғасырлар аралығында Қошқартастар міндетті түрде соғыста қаза тапқан жауынгерлердің қабіріне орнатылған. Мұны ескерткіштерде бейнеленген қарулардың суреттері дәлелдейді. Көшпелілер елі үшін қаза тапқан жауынгердің қабіріне ерекше ерлігі үшін Қошкартас орнатқан, осыған орай ол басқа сәулет түрлерінен гөрі сирек кездеседі. Дереккөздер
Алкогольсіз сусындар

Алкогольсіз сусындар - құрамында спирті жоқ сусындар. Оларға лимонадтар, жеміс шырындары, квас, т.б. жатады. Алкогольді сусындарға арналған алкогольсіз нұсқалар Алкогольсіз сыра мен шарап сияқты дәстүрлі түрде құрамында алкоголь бар бірқатар сусындардың алкогольсіз нұсқалары бар. (Кейде алкогольсіз сусындар құрамында аз мөлшерде алкоголь бар, әдетте 0,5 көлемнен аз.) Атап айтқанда, бірқатар елдерде мереке қарсаңында жасөспірімдер мен жастар арасында алкогольсіз жарқыраған шараптар жиі насихатталады. Кейбір пікірлерге сәйкес, мұндай өнімдердің болуы және оларды жылжыту әдеттердің шоғырлануына және алкогольдік өнімдерге көшуге әкелуі мүмкін. Дереккөздер
Домалату әдісі

Домалату әдісі (Метод обката) — тісті доңғалақтарды тазалай өңдеу әдісі. Домалату әдісі өңделетін доңғалақтың және бір немесе бірнеше эталон доңғалақтардың бірлесе айналуы арқылы жүзеге асады. Домалату әдісі процесінде тіс беттерінің кедірбұдырлығы азаяды, доңғалақтардың пішін беттерінің дәлдігі артады. Дереккөздер
Автотроптылық

Автотроптылық (Автотропизм; ) — майыстыратын тітіркендіргіштің әсері тоқтағаннан кейін өсімдік мүшесінің түзуленіп, қалпына келуі. :Мысалы, дәнді дақылдар қатты жаңбырдан соң құлап жатып қалса да, жаңбыр басылған соң сабақтары қайтадан қалпына келе алады. Дереккөздер
Хасан Тәжиев

Тәжиев Хасан (1931, Атырау облысы Мақат ауданы Байшонас ауылы – 2002) – инженер, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1981). Жетібай, Бозащы кен орындарын алғаш ашушы. Мәскеудегі Губкин атындндағы институтты бітірген (1954). 1954 – 1958 жылдары Құлсары бұрғылау конторында бұрғылаушы, аға инженер, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде аға инженер, 1959 – 1964 жылдары Түбіжік барлау алаңының бастығы, 1964 – 1974 жылдары Жетібай мұнай-газ барлау экспедициясының бас инженері, бастығы, ММГБ кешенді экспедициясының бас инженері. «Құрмет белгісі», Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет» ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Формациялық талдау

Формациялық талдау - Нақтылы физикалық-географиялық жағдайларда бір-бірімен астаса түзілген тау жыныстары бірлестіктерінің өзіндік ерекшеліктерін бағдарлай отырып, сол топтарды кіріктіретін геологиялық құрылымның жалпылама даму тарихын қадағалау тәсілі. Дереккөздер
Сәйкес орналастыру

Сәйкес орналастыру (Компоновка; лат. compono — қүраймын) — бүйымның әр түрлі элементтерінің заңдылықтардың және техникалық- экономикалық, түтынымдық талаптарды ескере отырып, көркемдік сәйкестік тәсілдерінің негізінде өзара бірге орналастырьшуы. Дереккөздер
Құлыбек Сүлейменов

Құлыбек Сүлейменов(1934, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы – 2006, сонда) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері, Маңғыстау ауданнының құрметті азаматы (1994). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1957). 1957 – 60 жылы 19 партсъезд ұжымшарында бас зоотехник, 1960 – 67 жылы ауыл шаруашылық бөлімінде бас маман, 1967 – 69 жылы Октябрьдің 40 жылдығы атындындығы ұжымшардың басқарма төрағасы, 1969 – 80 жылы «Бозащы» кеңшарында директор, 1980 – 81 жылы Ақшымырау ұжымшарының директоры, 1982 – 84 жылы ауданы ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, 1984 – 95 жылы Ақшымырау ұжымшарында зоотехник болды. «Құрмет белгісі» (1966) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970). Дереккөздер
Қошмағанбет Есжанұлы

Қошмағанбет Есжанұлы (1864 – 1932) – ишан. Сам құмы аймағында көшпелі шаруа жанұясында дүниеге келген. Өзінің зеректігінің арқасында 13 – 14 жасында Құранды жатқа айтқан. *1885 – 86 жылы Сам құмының Теректі деген жерінде мешіт салдырып, бала оқытуға арнайы ұстаз жалдайды. Кеңес үкіметі орнап, жаппай елде қуғын-сүргін басталғанда, Қошмағанбет Ишан да Түрікменстанға қоныс аударады. Бірақ ол жерде де, қызыл әскердің қармағына ілініп, Көне Үргеніш қаласындағы абақтыға жабылады. *67 жасында Ташховуз облысының Орджоникидзе аймағындағы Сегізаттық жерінде белсенділердің шешімімен атылған. Дереккөздер
Калий бромиді

Калий бромиді - фотографияда, спектрдің инфрақызыл диапазонында жұмыс істейтін құралдар жасауда қолданылады.Қалидың бромиды типтi иондық болып табылады. Сонымен бiрге, суда еруде толық диссоциацияға душар болады гидролизға душар болмайды, ғұлама (қалидың гидроксидi) күштi негiзбен және (сутектi қышқыл) күштi қышқылмен тұз. Ерiтiндiлердегi кәдiмгi айырбастау реакциялары аға алады: KBr + AgNO3 → AgBr↓ + KNO3 Дереккөздер
Алдын ала өңдеу қондырғысы

Алдын ала өңдеу қондырғысы — өңделген реакторлык отын құрамындағы плутоний мен уранды болу үшін қажетті жүйе. Өңдеу процесінде қайта калпына келген плутоний реакторлық отын ретінде немесе ядролық жарылғыш өндіру үшін қолданылуы мүмкін. Дереккөздер
Атысты ұйымдастыру

Атысты ұйымдастыру (Организация огня) — қарсыласты жою үшін атысты тиімді қолдану мақсатымен жүргізілетін ұйымдастыру шараларының жиынтығы. Атысты ұйымдастыруға — барлаушылардан түскен мәліметтерді пайдалану, атыс маневрін қолдану, атыс міндеттерін белгілеу, атысты жүргізу үшін бастапқы қашықтықтағы нысананы белгілеу, атысты дер кезінде түзету, атыстың нәтижесін бақылау, оқ-дәрінің жеткілікті боларлықтай қорын дайындау, атысты бастау, токтату тәртібін белгілеу кіреді. Дереккөздер
Артиллериялық дайындық

Артиллериялық дайындық — тікелей шабуылдың алдында өткізілетін артиллерияның ұрыс қимылдары мен шабуылы. Артиллериялық дайындық ядролық, артиллериялық және т.б. атыс кұралдарын, адам күшін жою мақсатында өткізшеді, сондай-ақ шабуылдаушы әскерлерге карсынастың қарсылық көрсету мүмкіндігінен айыру мақсатында алдын ала ұйымдастырылған атыспен қарсыластың қорғаныс объектілерін құртуға арналады. Белгілі бір уақытта басталып, шабуылдаушы бөлімшелердің шабуыл шебіне шығуымен аяқталды. Артиллериялық дайындықтың ұзақтыгы мен құрылымы және оқ-дәрінің жұмсалуы қарсылас қорғанысының топтасуы мен сипатына, операция мәніне, қарсыласты жоюдың талап етілетін деңгейіне байланысты, сондай-ақ авиация, танк, ракеталық әскерлер орындайтын тапсырмалар есепке алына отырып анықталады. Артиллериялық дайындық бір немесе бірнеше атыстық шабуылдаудан тұруы мүмкін. 1950 жылдардың соңынан бастап Артиллериялық дайындық шабуындағы атыс дайындығының құрамды бөлігі болып саналады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Авиациялық теңіз минасы

Авиациялық теңіз минасы (Авиационная морская мина) — авиациялық құралдармен қойылатын мина. Тұңғиық минасы, зәкірлік және жүзбелі мина болуы мүмкін. Жағалауға немесе таяз жерге түскенде, өздігінен жойылғыш арқылы жарылады. Дереккөздер
Атыстық шеп

Атыстық шеп (Огневой рубеж) қарсылас танктерінің және жаяу әскерінің шабуылын (карсы шабуылын) тікелей көздеп ату арқылы тойтару мақсатында танк, мотоатқыштар бөлімшелерінің (жаяу әскердің ұрыс машиналарында) немесе артиллерия бөлімшесінің (бөлімінің) канат жая кимыл жасауына арналган жергілікті жер өңірі. Дереккөздер
Смағұл Тәжібаев

Тәжібаев Смағұл (1925, Атырау қаласы – 1980) – еңбек ардагері, кеңес, партия қызметкері. Талғар ауыл шаруашылығының техникумын, Алматы жоғары партия мектебін бітірген. 1943 – 1949 жылдары Кеңес армиясы қатарында, 1950 – 1959 жылдары ауыл шаруашылығының түрлі саласында жұмыста болды. 1959 – 1970 жылдары Гурьев (қазіргі Атырау) қалалық партия комитетінің нұсқаушысы, Индер аудиторлық партия комитетінің хатшысы, 1978 – 1980 жылжары облысы кеңес атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. 1975 – 1978 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бұлдырық Сүлейменова

Бұлдырық Сүлейменова(1959 жылы туған, Маңғыстау облысы Жетібай кенті) – ғалым, физикалық-математикалық ғылымының кандидаты (1998), доцент (2001), профессор (2004). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1982). 1982 жылдан қазіргі АқтМУ-да қызмет атқарып келеді. Сүлейменованың ғылыми жұмысының бағыты канал ағысының гидродинамикасының кейбір есептерін сандық моделдеу тақырыбын зерттеуге арналған. Көптеген ғылыми мақалалар мен әдістемелік-көмекші құралдардың авторы. Дереккөздер
Домна

Домна пеші, домна — темір рудалы материалдардан шойын қорытатын шахталы тік пеш; аузы мен түп жағы бүйірінен сәл қушықтау; биіктігі 30 метрдей, бүйірінің диаметрі 6-8 метр, пайдалы көлемі 1400-1800 м 3 шамасында, тәуліктік жұмыс өнімділігі 1600-1700 тонна. Домна пешін отқа төзімді, аса берік кірпіштен қалыңдығын 1 метрдей етіп қалайды да, сыртын қалыңдығы 30-40 мм болат қаптамамен қаптайды. Табаны мен қабырғаларын отқа күймеу үшін сумен салқындатып тұратын етіп салады. Іргетасы мен табаны қалың етіліп, берік материалдардан жасалады. Пештің ішкі бетінің балқымауы үшін және пеш қорабын (қаптамасын) жоғары температурадан қорғау мақсатында домна пешінде суы айналып тұратын салқындатқыштар пайдаланылады. Пештің сыртқы қорабы мен колошниктің құрылғысы іргетасқа орнатылған бағаналарға бекітіледі. Шихта (кентас, агломерат, кокс, флюс, т.б.) пеш колошнигіне скиптермен (сусымалы материалдар салынатын ыдыс) беріледі. Ауа үрлеуіш машинадан шыққан үрлеу пешінің горнына (көрігіне, яғни пештің төменгі бөлігіне) айнала орналасқан қыздырғыштар (мұнда ауа 1000 – 1200°С-қа дейін қызады) мен фурмалық приборлар арқылы жіберіледі. Сонымен қатар пешке фурмалар арқылы қосымша отын да (табиғи газ, мазут немесе көмір тозаңы) енгізіледі. Қорыту өнімдері горнның төменгі бөлігінде орналасқан балқыма ағатын науалармен шойын және шлак тасығыш шөміштерге жіберіледі. Пеште пайда болатын колошник газы пеш күмбезінде орналасқан газ шығарғыштар арқылы әкетіледі. Қазақстанда Теміртау қаласындағы «Испат – Кармет» акционерлік қоғамы құрамында төрт домна пеші бар. Дереккөздер
Атыстың бастапқы деректері

Атыстың бастапқы деректері (Исходные данные для стрельбы) — артиллериядағы нысананы (реперді) ату үшін дайындалатын деректер. Оларға: атыс тапсырмасын орындайтын бөлімшенің жағдайы, нысананың алыстығы мен нысанаға бағыттау, атыс шарттары кестеден ауыткыған жағдайда түзету, зеңбіректерге арналған бастапқы коңдырғылар (ұшыру қондырғылары) — көздеуіш, бұрыш өлшеуіш немесе негізгі бағыттан (реперден) бұрылу және баскалар, соңдай-ақ атысты далдеуге (көздеуге) қажетті деректер жатады. Жылжымалы су үсті нысанасын ату үшін, сонымен катар, снарядтың ұшу уақытындағы нысана жағдайының өзгеруіне (нысананың жұруіне) байланысты түзетулер енгізіледі. 1975 жылдан бастап "бастапқы деректер" термині жер үсті аргиллерясында колданылмайды. Дереккөздер
Ідіріс Мұратов

Ідіріс Мұратов (1930, Түрікменстан, Ташховуз облысы Ленин ауданы – 2006) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 1956 жылдан ауыл шаруашылығы саласында үздіксіз қызмет атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Оралымдық талдама

Оралымдық талдама - Шөгінді қабаттар қимасында тау жыныстарының заңды түрде астасқан оралымдарын аныңтау, сол оралымдардың өзіндік сипатын саралау, олардың жазық және көлденең бағыттардағы бір-бірін алмастыру ерекшеліктерін айқындау мақсаттарын көздей отырып, іс-тәжірибе мәселелерін шешуге қажетті теориялық тұжырымдарды жасақтау үшін қолданылатын зерттеулер әдісі. Дереккөздер
Аралбай Қуанбаев

Аралбай Қуанбаев (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) — педагог. * Халық ағарту ісінің үздігі (1973). * Қазіргі Атырау университетін бітірген (1962). * Жармыш мектебінде оқытушы * 1964 – 69 жылдары Тұщықұдық орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры * 1969 – 1974 жылдары аудандық мектеп-интернаттың директоры * 1974 – 1978 жылдары «Тұщықұдық» кеңшарының партком хатшысы * 1978 – 1981 жылдары Ленин орта мектебінің директоры *1981 – 1990 жылдары аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі *1990 – 1998 жылдары Қызан ауылдық кеңестің төрағасы, ауыл әкімі болды. *«Еңбектегі ерлігі үшін» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Өтепқали Тәжіғалиев

Тәжіғалиев Өтепқали (1932, Атырау облысы Доссор кенті – 1986) – инженер, Қазақ КСР-і мұнай-газ өнеркәсібінің еңбек сіңірген қайраткері. Мәскеу мұнай институтын бітірген (1954). 1954 – 1986 жылдары Байшонас кәсіпшілігінде мұнай өндіру телімінің мастері, Маңғыстау мұнай-газ өндіру бірлестігі жүйесінде мұнайды тасымалдау және сақтау жөніндегі өндірістік бөлім бастығы, мұнай-газ айдау магистральды басқармасының бастығы, Өзен мұнай өндіру басқармасының бас инженері, Маңғыстау газ өндіру басқармасының бастығы болды. «КСРО өнертапқышы» медалінің иегері, «Құрмет белгісі » орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Винегрет

Винегрет — салқын басытқы, ет тағамдарына гарнир ретінде де пайдаланылады. Винегрет пісірілген көкөністерден (картоп, қызылша, сәбіз), тұздалған қияр, пияз, ашытылған қырыққабаттан, тұздалған көкөністер мен жемістерден жасайды. Кейбір винегрет құрамында майшабақ, пісірілген немесе консервіленген ет немесе балық, жұмыртқа болады. Дереккөздер
Үндемес

Үндемес (шын аты Құдайберген) (1826, қазіргі Түркістан қаласы маңы — 1914, Төбеқұм қыстауы) — Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Даналығымен, әділ билігімен, тапқырлығы және байлығымен аты шыққан. Сөзге сараң болғандықтан Құдайберген аты ұмытылып, Үндемес атанған. Ел аузындағы аңызда Үндемеске жол көрсетіп отырган киесі — қызыл түлкісі болған екен дейді. Үндемес сонымен қатар, ауылда молда ұстап, бала оқытқан, оның сондай молдаларының бірі Уәйіс Мамырайымұлы Отырар өңіріндегі алғашқы ағартушылардың қатарынан саналады. Өзінің тапқырлығымен де танымал болған Үндемес күннің ыстығында үйір-үйір жылқы мен малдан алынатын сүт пен азықты сақтау үшін тоңызытқыш та жасатқан. Ол үшін төбе құмның күн сәулесі түсе бермейтін жерінен терең, үлкен ор қазып, соған кыста қар жинап (нығыздап) бастырады. Үстін сексеуілдің шырпысымен, оның үстін киізбен жауып, киіздің үстіне биік төбе секілдендіріп құм үйген. Терең ордың шетінен бір адам сиярдай есік болған. Дереккөздер
Авиациялық-техникалық мүлік

Авиациялық-техникалық мүлік — авиациялық мүліктің түрі. Оның құрамына агрегаттар, қондырғылар, ұшу аппараты мен қондырғылардың қосымша бөлшегі, жанармай бактары, радио-электрондық, аэронавигациялык,, электрфото, сәулетехникалық, өртке қарсы және оттек құралдары, бақылау-тексеру аппараты, ұшу аппараттарын жер үстінде қолдану жабдықтары, парашюттік-десанттык мүлік және жүзу-құтқару құралдары, арнайы шатырлар, жаттығу аппараттары кіреді. Дереккөздер
Аманбек Махуұлы Сүндетов

Аманбек Махуұлы Сүндетов (1947 жылы туған, Түрікменстан) – домбырашы, құрметті профессор (2005). Өмірбаяны Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы музыкалық училищесін (1966), Алматы мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. Қазақтың мемлекеттік академ. оркестрінде жұмыс істеді. Шымкент қаласындағы муз. училищесі мен мәдениет институтында сабақ берген. Форт-Шевченко қаласындағы музыка мектебінің директоры, қалалық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, Ақтау қаласындағы өнер мектебінің директоры болды. 2016 жылға дейін Маңғыстау өнер колледжінің директоры болды, қазір сол колледжде мұғалім. Марапаттары мен атақтары ҚР Білім және ғылым министрлігінің Республикалық конкурста лауреат дайындағаны үшін Құрмет грамоталарының бірнеше дүркін иегері. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының Құрметті профессоры. ҚР Президентінің Алғыс хатымен; ҚР білім беру ісінің Құрметті қайраткері медалі; Қазақ Ұлттық Өнер Академиясының ректоры, Әлем әртісі, ҚР халық әртісі А.Мұсаходжаеваның Алғыс хаты; Алматы Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияның ректоры, ҚР халық әртісі Ж.Аубакированың Алғыс хатымен марапатталған. Дереккөздер
Әскери топография

дың топографиялық картасы.]] Әскери топография (Военная топография; грек. topos — жергілікті жер,grapho — жазамын) — жергілікті жер ерекшеліктерін зерттейтін, әрі оны бағдарлайтын, әскердің соғыс кимылдарын дала жағдайында дұрыс бағдарлау, командирдің жұмыс картасын дұрыс жүргізуі және графикалык әскери құжаттар жасауы үшін кажетті арнайы әскери ғылыми-топографиялық элементтер, жергілікті объектілер, олардың жағдайы, координаталары, өлшемі т.б. бақылауға қажетті көп санды және сапалы белгілері. Жергілікті жерлердің бүркеме және корғаныс ерекшеліктері туралы негізгі деректі ақпарат топографиялык және әр түрлі арнайы карталар, оған қоса жергілікті жер ерекшеліктері түсірілген фотоқұжаттар болып табылады. Әскери топография топогеодезиялық қамтамасыз ету тактикасымен, теәриясымен, практикасымен тығыз байланысты. Әскери топография дайындық пән ретінде әскери оқу орындары мен қарулы күштердің бөлімдері мен бөлімшелерінің оқу бағдарламаларына енгізілген. Оны әскери қызметкерлердің барлық нысандары оқиды. Дереккөздер