kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Контрастивтік лингвистика

Контрастивтік лингвистика (салғастырмалы тіл білімі) — жалпы тіл білімі саласында 1950 ж. бері қарқынды дамыған бағыт. Контрастивтік лингвистиканың мақсаты екі, кейде бірнеше тілді жалғастыра зерттеп, олардың құрылымдық деңгейіндегі жақындығы мен айырмашылығын айқындау. Контрастивтік лингвистиканың ертеректегі мәліметтері ана тілімен салыстыра отырып, бөтен (шет) тілдің ерекшеліктерін байқаумен байланысты болды. Олар шет тілдерде жарияланған грамматикаларда (Батыс Еуропада Қайта өркендеу дәуірінен бастап) көрініс тапты. Контрастивтік лингвистика әдетте тілдің синхрондық материалдарына сүйенеді. Тілдің әр түрлі деңгейіне қатысты еңбектердің сан жағынан көбі контрастивтік грамматикаға, аз мөлшерде контрастивтік фонологияға, одан аз мөлшерде Контрастивтік лексика жүйесіне байланысты. Контрастивтік лингвистиканың құрылым көлемді салыстырмалы-салғастырмалы саладан бөлініп шығуына контрастивтік зерттеулерге арналған арнайы (алғаш рет 1968 ж. АҚШ-та) себеп болды. Контрастивтік лингвистиканың алуы 1957 ж. Р. Ладонның бегімен байланыстырылады. Бірақ 19 ғ. соңы мен 20 ғ. басындағы орыс тілі мамандарының (Ф. Е. Корш, Е. Д. Поливанов, В. А. Богородицкий, И. А. Бодуэн де Куртенэ, Л. В. Щерба) енбектерінде контрастивтік лингвистика жөнінде бай материал сақталған. КСРО-да әр түрлі тілдердің мол болуы контрастивтік лингвистика мәселелерін зерттеуге себепші болды. Кенестік Контрастивтік лингвистикада ең алдымен мазмұнмен байланысты формаларды талдауға және тіл жүйесіндегі жеке құбылыстардың функционалдық мәнін анықтауға назар аударылды. Дегенмен, контрастивтік лингвистиканың жалпы лингвистикада алатын орны әлі де анықтауды қажет етеді. Дереккөздер
Теңіз ауруы

Теңіз ауруы (морская болезнь) — ұшу аппараттары мен кемелердің кеңістікте әзінің бастапқы қалпын тез ауыстырған кезінде, сонымен қатар машина немесе жер бетінде жүретін көліктердің тегіс емес, бұралаң жолда тез жүруіне байланысты кейбір адамдардың ауыруы. Оның негізгі белгілері: бастың айналуы, сілекейдің көп бөлінуі, жүрек айнуы, құсу. Алғашқы кәрсетілетін көмек: басын шалқайта жатқызу, таза ауа, сода салынған суды көп ішкізу, ішін таңу Дереккөздер
Людвиг Витгенштейн

Людвиг Витгенштейн (, 26 сәуір 1889 — 29 сәуір 1951) - аустриялық философ және логик, аналитикалық философияны құрушының бірі. «Логика-философиялық трактат» (, ) еңбегінде тіл логикасында ойды айтудың тегін қарастырады. Ол тілді, әлемді бейнелеу ретінде сипаттады. Дегенмен Витгенштейн тілдің нақты әлеуметтік байланыстар шеңберінде белгілі бір міндеттерге қатысты жұмыс істейтін кұрал ретінде сипаттады. Нақты әлеуметтік байланыстардағы әлеуметтік факторлардың құндылықтары мен түсініктерін түсінудің маңызын көрсетті. Негізгі еңбегі: "Философские исследования". Дереккөздер
Амебиаз

Амебиаз (amobiasis — амеба+иаз амебиаз) — Қарапайымдылар ішінде ішек амебасы тудыратын жұқпалы ауру. Амебиазда бір өршіп, бір басылып, ұзаққа созылатын жаралы колит болады. Ауру қоздырғышының ішектің басқа мүшелерге қан арқылы таралуымен туындайтын, амебиаздың ішектен тыс түрі сирек кездеседі. Дереккөздер
Үйреншікті мағына

Үйреншікті мағына (узуал мағына) (латususәдет, дағды) орыс узуальное значение — сөзді колдануда орныккан, көпшілікке немесе жекелеген адамдар тобына дағдылы мағынасы. *Мысалы: таңертең сөзінін "ертенгі мезгіл", жымсөзінін "аңның ізі, жолы" мағыналары. Ср. Тосын сөздер (окказионал сөздер). Дереккөздер
Жойғыш авиацияны бағыттау аймағы

Жойғыш авиацияны бағыттау аймағы — ұшқышқа (бөлімше командиріне) бағыттау қомандасын (курс, биіктік, ұшу жылдамдығының) және телекодты радиосызықтардың көмегімен кеңістіктегі нысананы автоматты түрде көрсетуі немесе басқару пунктінен радиомен хабар беру аркылы жойғыштарды ұрысқа енгізу мүмкіндігін жүзеге асыратын әуе кеңістігіндегі аймақ. Дереккөздер
Теңіз бекінісі

Теңіз бекінісі (Морская крепость) — флот негізін, жағалаудағы маңызды пункттер мен аудандарды қорғауға және теңізден елдің маңызды орталықтарына баратыл жолдарды тасалауға арналған теңіз жағасындағы нық бекінген аудан (пункт). Қазіргі кезде теңіз бекінісі ұғымы әскери теңіз базасы ұғымымен тендестіріліп жұр. Дереккөздер
Вискоза

Вискоза — натрий сілтісінің сулы ерітіндісіндегі ксантогенат целлюлозасының тұтқыр ерітіндісі. Целлюлозаның ксантогенатын жасанды жібектердi қышқыл өңдеудiң жанында бастапқы целлюлозаның ерiтiндi сараман ерекшелеуiмен бүлiнедi. Жасанды жібек (кирза) жасанды сүрiктiң өндiрiсi, жасанды жібек талшық емес (глицеринмен - пластификациялалған целлофан целлюлоза қабыршағы) бұйымдар үшiн қолданылады және жасанды жібек тал жiптiң иiруi үшiн де қолданылады. Дереккөздер
Басқа планеталардағы ауырлық күші

]] Басқа планеталардағы ауырлық күші-денелер тек Жерге ғана емес, басқа да аспан денелеріне – Күнге,Айға, планеталарға тартылады. Алайда өте үлкен қашықтықтарда аталған аспан денелерінің тарту күші азаяды да, ал кандай да бір аспан денесінің бетіне жакындағанда, оның тартылысы басты рөл аткара бастайды. Сонымен катар әр түрлі планеталарда массалары бірдей денелерге әрекет ететін ауырлык күші де түрліше болады екен. Планетаның массасы неғұрлым аз болса, оның денелерді өзіне тартатын күші соғұрлым аз болады. Мысалы, массасы 1 кг денені Жер - 9,81 Н, Ай - 1,62 Н, Марс - 3,73 Н күшпен тартады . Күн жүйесі планеталарының ішіндегі массасы ең азы - Меркурий, оның массасы жердің массасынан 19 еседей кем, ал алып планета Юпитердің массасы Жердің массасынан 318 есе артық. Жердің серігі Айдың массасы Жердің массасынан 81 есе кем.Масса дененің негізгі сипаттамасы және деенің кай орында болатынына тәуелсіз болады. Алайда әр түрлі аспан денелері үшін тұрақты g-нын мөні түрліше болады екен. Ол кандай да бір планета маңындағы тартылыс әсерін сипаттайды. Мысалы, біздің Жердегі g9,8 Н/кг, ал Меркурийдегі gмерк3,7 Н/кг, Шолпандағы gm8,8 Н/кг, Марстағы gMapc3,8 Н/кг, алып планета Юпитердегі gю24 Н/кг, ғажайып сақиналармен безенген Сатурндағы gc9, l Н/кг. Урандағы тартылыс біздің Жердегідей:gу9,8 Н/кг. Айдағы тартылыс Жердегіден 6 есе аз, мұндағы gай 1,6 Н/кг. 1969 жылы Айда болып қайтқан американ астронавтары, бірнеше дүркін Айға жіберілген автоматты станциялар Бұл мәліметтің дқрыстығын тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Мұндай мөліметтерді білген де дқрыс. Енді ғана басталған XXI ғасырда кейбір Жер тұрғындарының Айға қоныстануы да ғажап емес. Олардың ішінде сендердің де болуларың әбден мүмкін.
Үндесім

Үндесім орысша гармония, созвучие — сөйлеу тілінде байқалатын үндесу. Казак тілінде Үндесімнін буын ундестігі (кара Сингармонизм) және дыбыс ундестігі (к. Ассимиляция, аккомодация) сиякты түрлері бар. Үндесім жалпы тіл біліміндегі "Гармония" (грек,garmonia байланыс, үндесу) терминіне балама ретінде алынып отыр. Ср. Үндеспеушілік. Дереккөздер
Нысананың радиолокациялық сипаттамалары

Нысананың радиолокациялық сипаттамалары (радиолокационные характеристики цели) — нысананың, радиолокациялық станцияның және сигналдың таралу ортасының түрлі қасиеттері мен параметрлеріне байланысты болып келетін шағылысқан сигналдардың сипаттамалары. Нысананың геометриялық мөлшерлері, пішіні, материалы, ракурсы, радиолокациялық станциялар толқындарының ұзындығы және электрмагниттік толқындардың полярлық түріне байланысты болып келетін нысананың шағылыстыру мүмкіндігі (шағылысқан сигналдың қарқыны) нысананың негізгі радиолокациялық сипаттамалары болып келеді. Аталған факторлардың барлығын дәл есепке алу қиындығы арнайы есептік шаманы — күрделі нысанадағы шынайы нысаналардың (объектілердің) шағылыстыру қасиеттерін есепке алатын, нысананың шағылыстыруының тиімді ауданын енгізуді қажет етеді. Мұндай объектілерде (ұшақтарда, кемелерде, жасанды шағылыстырғыштарда) екінші кері сәулелену диаграммалары көп жапырақты сипатта болады және радиолокациялық станция жағынан оларды сәулелендіру бағыттарын барлық кездейсоқ немесе тұрақты өзгертулер радиолокаццялық стандияның антенналық жүйесінің кірісінде шағьшған сигнал амплитудасының (қуатының) флуктуациясына (кездейсоқ ауытқуына) апарып соғады. Сондықтан шағылыстырудың тиімді ауданы кездейсоқ шама болып келеді және статистикалық орта шама ретінде анықталады (өлшенеді). Нысананың радиолокациялық сипаттамалары радиолокациялық станциялардың қажетті техникалық параметрлерін, бағыттауын, әрекет қашықтығын, қабылдағыштың тұрақты уақытын (қабылдағыштың өте кіші ұзақтықта сигналдарды тіркеу мүмкіндігі) және т.б. дұрыс тандауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Жойғыштармен қалқалау

Жойғыштармен қалқалау — жер үстіндегі әскерлерін, тын объектілерін және кемелерді қарсыластардың ұшақтары мен қанатты ракеталарының соққысынан, сондай-ақ әуе барлауынан қорғауды қамтамасыз ету. Осы міндеттерді орындай отырып, жойғыштар ұрыс әрекетінің төмендегі тәсілдерін қолдануы керек: әуедегі кезекшілік жағдайынан тосып алу, аэродромдағы кезекшілік жағдайынан тосып алу, әуедегі және жердегі нысаналарды іздеу және оны жою. Әскер мен тын объектілерін қалқалау әрекетін жойғыштар жердегі әуеге қарсы қорғаныс құралдарымен бірлестікте атқарады, сондықтан олардың күші аймактарға бөлінеді. Ал бір аймаққа — бір әуе нысанасы мен әрекет жасауға уақыт белгіленеді. Дереккөздер
Су басу зонасы

Су басу зонасы (зона затопления) — күшті толқынның пайда болуынан, гидротехникалық құрылыстар бұзылған кезде, нөеер жауын және қар еріген кезде, сондай-ақ жер сілкінуі кезінде пайда болған су тасқыны басып қалған аймақ. Су басуы кезінде елді мекеннін едәуір аумағы, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы объектілері, көлік жүйелері, байланыс және электр жүйелері су астында қалуы мүмкін. Су басуын болдырмау немесе оның зардабын азайту мақсатында дер кезінде ұйымдастырушылық және инженерлік-техникалық шараларды (тасбөгеттер, бөгеттер және басқа гидротехникалық құрылыстар салу, су айдау жүйелерін т.б. тұрғызу) жүзеге асыру керек. Құтқару және авариялық-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуді алдын ала АҚ Бастықтарының басшылығымен тиісті штабтар мен қызметтер жоспарлайды. Жоспарларда осы аймақта тұратын халықты хабарландыру; көшіру мәселесі; құтқару және шұғыл авариялық қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастыру; медициналық және басқа шұғыл көмектер көрсету тәртібі; тартылатын күштер мен құралдарды, басқаруды ұйымдастыру көзделінеді. Дереккөздер
Су бөгеттерін қорғау

Су бөгеттерін қорғау (оборона водных преград) — бәлімдер мен бәлімшелердің өз жақ жағалауында жүргізетін әскери қимыддары. Командир Су бөгеттерін қорғауды ұйымдастыра отырып, су бөгеттерінің ені мен тереңдігін, судың ағыс жыламдығын, оның түбі мен жағалауының ерекшеліктерін тексеріп, әткелдерді және өзеннен соғыса отырып өтетін қолайлы жерлерді анықтайды. Су қорғаныстарының алдынғы шебі су жағалауына жақын жерге орналасады. Cу бөгеттеріне таяу жердегі өткелдер, өтуге болатын қолайлы жерлер өз белімдерінің немесе қолдаушы болімдерінің қос бүйірден немесе түйдектелген атысының күшімен және инженерлік кедергілермен қорғалады Су бөгеттерін басып алмақшы болған қарсыластың адам күшін. әскери техникасын, судан әтетін құрал түрлерін бөлімше және бөлім командирі атыстың барлық түрлерін пайдалана отырып жояды, қорғаныстағы жағалауға қарсылас әскерлерінің өтпеуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Жарық локаторы

Жарық локаторы — бакыланатын объектінің қашыктығын жарыктың импульс сәулесі аркылы анықтауға мүмкіндік беретін қондырғы. Оның жұмыс принципі радиолокациялык станциядағы сияқты, одан айырмашылығы — жарық локаторы жоғары жиіліктегі сигнал диапазонын емес, көрінетін диапозондар не жарық локаторының инфрақызыл толқындарын пайдаланады. Танктерге, кемелерге, ұшақтарға, т.б. дейінгі ара қашықтықты анықтауға қолданылуы мұмкін. Жарық локаторы көмегімен өтуге қиын жерлердің топографиялық суреті жасалады. Дереккөздер
Су бөгеті

Су бөгеті (водная преграда) — табиғи немесе жасанды су кедергілері (өзен, көл. бұғаз, жайылма, канал су қоймасы). Су бөгеті ағынның жылдамдығы, тереңдігі. ендігі, түбі мен жағаларының сипатымен, сондай-ақ, кепірлер, гидротехникалық құрылыстар, оны өтуге қолайлы орындар болуыыен сипатталады. Су бөгеті ені бойынша тар (100 м-ге дейін), орташа (100-250 м-ге дейін), кең (250­600 м-іе дейін), ірі (600 м-ден астам) болып бөлінеді. Басқа кедергілерден су бөгетінің ерекшелігі оны алып тастауға болмайды және үнемі шабуылдаушы әскердің жылжуына кедергі келтіріп отырады және қорғанушылардың қимылын жеңілдетеді. Сондықтан көп жағдайда су бөгетін қорғаныс шебін тасалауға қолданады, осыған байланысты шабуылдаушы бөлімшелер мен бөлімдер бөгеттерден қарсыластың және оның авиациясының алдын ала дайындаған атысы астында өтуге мәжбүр болады. Дереккөздер
Су үсті кемелері

Су үсті кемелері (надводные корабли) — әскери-теңіз флотына (әскеритеңіз күштеріне кіретін арнайы мақсаттағы немесе ұрыс кемесі. Су үсті кемелері ұғымы 20 ғасырдың басында флот құрамында сүңгуір қайықтардың пайда болуына байланысты шықан. Қазіргі Су үсті кемелеріде атом, бу, газ турбиналық, дизельдік және аралас энергетикадық қондырғылары бар. Су үсті кемелері ракеталық, ракета-торпедалық, артиллериялық кешендермен, әуе шабуылына қарсы құралдармен жарақталған. Сондай-ақ, түрлі кедергілерге төзімді автоматтандырылған байланыс, бақылау, навигация дәлдігін қамтамасыз ететін құралдармен жабдықталған; теңізде жүзу сапасы, автономдығы мен төзімділігі жоғары. Кейбір Су үсті кемелері ұшақтар мен тікұшақтарды алып жүреді.Су үсті кемелерінің халықарадық бірыңғай классификациясы жоқ Дереккөздер
Су үсті ядролық жарылысы

Су үсті ядролық жарылысы (надводный ядерный взрыв) — жарықтандыру бөлігі судың үстін жанай өтетіндей биіктікте болатын ядролық жарылыс. Су үсті ядролық жарылысының ең зиянды факторлары — әуенің соққылы толқыны және судың үстінде пайда болатын толқындар. Жарықтық сәулелену мен өткір радиацияның әсері көп мөлшердегі суды буландыру арқылы азаяды. Суға күшті радиоактивті заттармен зарар келтіру жарылыс болған ауданда да, жарылыс бұлтының қозғалыс бағыты бойынша да жүреді. Дереккөздер
Объектілік инженерлік мина

Объектілік инженерлік мина (объектная инженерная мина) — тапсырылған мерзімде құрылыстарды (көпірлерді, ғимараттарды, дамба, жер асты жолдарын) қиратуға арналған мина түрі. Олар басқарылмайтын (баяу әрекетті жарғыштан жарылады) және басқарылатын (жарылысы радио немесе өткізгіш арқылы берілетін команда (пәрмен) бойынша жасалады) болып бөлінеді. Дереккөздер
Танк тұрақтандырғышы

Танк тұрақтандырғышы — қозғалыстағы танкіден ату дәлдігін арттыруға арналған автоматты реттеу жүйесі. Танк тұрақтандырғышыныц негізгі бөлшектері: * гироскоп, * электрлік күшейткіш * атқарушы тартпа (электрлік, гидравликалық,). Танк тұрақтандырғышы бір жазықтықты (қаруды тек тік жазықтықта реттеуші) және екі жазықтықты (қаруды тік және көлденең жазықтықта реттеуші) болады. Екі жазықтықты танк тұрақтандырғышы бір орында тұрып атқандағыдай дәлдікті қамтамасыз етеді. Ол танк қозғалысының ауытқуына қарамастан, зеңбіректің көздеп атуға бағытталған күйін сақтап тұрады. Дереккөздер
Субординация

Субординация (лат. subordinatio — "тәртіпке келтіру") — қызмет жағдайында кішілердің үлкендерге, төменгі органдардың жоғарғы органдарға бағыныштылығы. Жалпы алғанда, қызмет ережелерін, сонын ішінде әскери тәртіпті орындау деген ұғым. Дереккөздер
Теңіз бөгеттер

Теңіз бөгеттер (Морскне заграждения) — қарсылас кемелерін жоюға, теңізден өз жағалауындағы кіре берістерді бүркемелеуге, бұғаздардан қарсылас кемелерін еткізуге, сүңгуір қайыктар, катер, су асты диверсанттар, торпедалардың әскери-теңіз базаларына порт, рейд, зәкірлік тұрактарға еніп кетуіне жол бермеуге арналған бөгеттер. Олар үстіңгі қабатта, суда және су түбінде орнатылады. Миналы, желілі, бонды және аралас болуы мүмкін. Аралас теңіз бөгетінің ерекше түрі десантка қарсы бөгеттер болып табылады. Дереккөздер
Жүсіп Жайлыбаев

Жүсіп Жайлыбаев (1914, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 1988) – ауыл шаруашылығы саласының маманы, соғыс ардагері. 1928 – 40 жылы Баутин портында жұмысшы, Ұлы Отан соғысында взвод командирі болған. 1945 – 53 жылы Шевченко ауданы кітапхананың меңгерушісі, кеме жөндеу зауытында кадр меңгерушісі, қалалық кеңестің төрағасы, 1953 – 58 жылы Киров ұжымшарының директоры, 1958 – 88 жылы Қызан, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде меңгеруші, Жетібай цехында моторист, бұрғылаушы, оператор болды. Қызыл Ту, 3-дәрежелі Даңқ (1946), 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) ордендерімен, «Ерлігі үшін», т.б. мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ойықты артиллерия

Ойықты артиллерия (нарезная артиллерия) — ұңғы арналарында ойықтары бар зеңбіректер артиллериясы. Ойықтар снарядтар ұшқан кезде айналуы үшін жасалады. 19 ғасырдың ортасында ойықты артиллерияға көшу артиллерияның дамуында сапалық, өзгерістерге бастады. Бұл (өзгерістер) зеңбіректің алысқа атуының, снарядтар қуатының және атыс шоғырлануының едәуір ұлғаюымен сипатталады. Қазіргі әскерлерде ойықты зеңбіректермен қатар, тегіс үңғылы зенбіректер де қолданылады. Дереккөздер
Үндеу амалы

Үндеу амалы орыс средство обращения — айтылатын хабарды, пікірді түсінікті, дәл жеткізу үшін, тындаушынын назарын аудару тәсілі. Үндеу амалы үшін грамматикалык жағынан окшауланып түратын, бірак сөйлемнің коммуникативтік максатымен үштасып жататын окшау сөздер айрыкша кызмет етеді. Үндеу амалы көбінесе ауызекі тілде айкын көрінеді. *Мысалы: О, бәрекелде, Айдар, жақсы айтасың. Бәсе, міне осылай сүйген көңілге куйініш жат болмаққа керек қой (Мұхтар Омарханұлы Әуезов). Дереккөздер Одағай
Волокнит

Волокнит — талшықтармен толтырылған реактопласт; аспаптардың қабын жасауға жұмсалады.Адам тал жiптерді әр түрлі мақсатта қолданады. Олар желi, арқан немесе арқандарды иiруге, композициялық материалдар компоненттер ретiнде қолданатын мұндай қағаз немесе киiз өнiмдердiң даярлау ушин де қолданылады. Тал жiптер басқа материалдардың өндiрiстерiнде жиi қолданылады.Мысалы, әдеттегiдей мықты материалдары инженерлiк, көмiртектi тал жiптiң тал жiптерiнiң түрiнде және полиэтиленнiң аса жоғары молекулалық салмағын алу үшін. Дереккөздер
Жол әскерлері

Жол әскерлері — жолды қамтамасыз етуге арналған тыл құрамындағы арнайы әскерлер. Қоменданттық жол, жол салу және көпір құрылыстары бөлімінен, бөлімшелерінен тұрады. Жол әскерлері орыс армиясында 18 ғ-дың басында, ал Кеңес Одағы Қарулы күштерінде азамат соғысы кезінде пайда болды. *Жол әскерлері Ұлы Отан соғысы кезінде 100 мың шақырымға жуық автомобиль жолдарын, 1 миллион метрден астам көпірлерді қалпына келтіріп, қайта жөндеді және салды, сонымен қатар жол құрылысы үшін 20 млн. м 3 астам тас, құм дайындап жеткізді. *Жол әскерлерінің қол астындағы әскери-автомобильдік жолдың жалпы ұзындығы 259 мың км-ді құрады. Басшылық тапсырмаларын үздік орындағаны үшін жол әскерлерінің 59 бөлімі ордендермен марапатталды, оның ішінде 27 құрмет атауын алды, 21 мыңнан астам жауынгерлер ордендер мен медальдарға ие болды. Дереккөздер
Ағыс Жайылғанұлы

Ағыс Жайылғанұлы (1935 жылы туған, Шевченко ауданы) — механик. Гурьевтегі механиктерді даярлайтын мектепті бітірген (1952). 1949–1993 жылы теңіз кемелерінде жөндеуші, аға механик болды. «Құрмет белгісі» орденімен (1971), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1963). «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медальдарымен марапатталған. Шежіре Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Бәйімбет – Алдаберді – Райымберді – Текей – Әнет – Қыдырша – Әлески – Мәмбеткелді – Жұмағұл – Тастан – Келдібай – Жайылған – Ағыс Дереккөздер
Танк ұрысы

Танк ұрысы екі қарсылас жақтың танк бөлімшелерінің, бөлімдерінін, құрамаларының соқтығысы; артиллерия мен авиацияның қолдауы арқылы және әye шабуылына қарсы қорғаныс құралдарымен бірге жүргізіледі, жалпы әскери урысының негізгі бәлімі. Әскери ұрыстың негізгі бөлімі. Шабуылда, бетпе-бет ұрыста (шайқаста) және қорғаныста пайдаланылады. Онда табысқа қарсыласты нық атын жою, атыс пен әрекеттің үйлесімді болуы, қорғаныстагы атысты ашу кенетгілігімен, батыл маневр, белсенді, табанды қимылдарымен жетуге болады. Дереккөздер
Жарықтандыратын авиациялық бомба

Жарықтандыратын авиациялық бомба — түнгі уақытта жергілікті жерді немесе бомба тастау, көзбен барлау кезінде нысананы жарықтандыруға, сонымен қатар құрлық әскерлері мен әскери-теңіз флоты кемелері мүдделеріне арналған авиациялық бомба. Жарықтандыратын авиациялық бомба корпустан, қашыктық трубкасынан, парашюттен және жарықтандырушы құрамнан тұрады. Жарықтандыратын авиациялық бомба ұшақтан тасталған соң белгілі бір уақыттан кейін қашықтық трубкасы лактырылады, жарықтандырушы құрам корпустан парашютпен тасталып, тұтанады. Жанған алау жергілікті жерді жарыктандыра отырып 3-6 минут аралығында (бомбаның калибріне қарай), парашютпеп ақырын төмен түседі. Дереккөздер
Округтік әскери госпиталь

Округтік әскери госпиталь (окружной военный госпиталь) — мұнда әскери округтердің жауынгерлік бөлімшелеріндегі және басқа әскери-дәрігерлік мекемелерден жіберілген әскери қызметшілерді емдеуде арнайы дәрігерлік көмектің барлық түрлерін көрсету қамтамасыз етілді. Әскери округтің дәрігерлік қызметінің ғылыми және оқу базасы түрінде қызмет атқарады. Кеңестік әскерде 1937 ж. күрылған. Дереккөздер
Тышқанбай Жaқанов

Тышқанбай Жaқанов (1912, Адай оязы, Жармыш ауылы – 1998, сонда) – соғыс ардагері. Еңбек жолын ұжымшарларда жұмысшы болып бастады. 1942–1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, жеңісті Германияда қарсы алған. 1-дәрежелі «Отан соғысы» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Танкіге қарсы авиабомба

Танкіге қарсы авиабомба — сауытталған қорғаныштары бар танкілерді, өздігінен жүретін зеңбіректерді, бронетранспортеларды және баска объекттерді жоюға арналған авиациялық оқ-дәрі түрі. Қазіргі Танкіге қарсы авиабомбаның калибрі 0,5 — 5 кг. Олардын жою әрекеті куммулятивтік әсерлерді колдануға негізделген. Дереккөздер
Теңіз десант операциясы

Теңіз десант операциясы (Морская десантная операция) — қарсылас қорғаныста тұрған жағалауга десант түсіру және оның жағада жауынгерлік міндетгерді орындауы жөнінде келісілген және біртұтас жоспармен әзара байланыстырылған іс-қимыл Теңіз десант операциясы күрлық әскерлері мен флот құрамаларынын (бірлестіктерінін) әскери-әуе күштерімен, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерімен және әуе десант әскерлерімен озара байланысты іскимылы арқылы жүргізіледі. Теңіз десант операциясынын мақсаты тәыендегідей болуы мүмкін: бұғаз аймақтарын, жағалаудағы маңызды аудандар мен ірі аралдарды, қарсыластың әскери-теңіз базалары мен басқа да объектиерін алу, теңіз бойы бағыттарында шабуылдаушы әскерлерге олардың карсылас топтамаларын талкандауына және флоттың орналасу жағдайын жақсартуға көмек кәрсету. Теңіз десанттары жағалата оперативті-стратегиялық немесе оперативтік мақсатта түсірілуі мүмкін. Теңіз десант операциясына карсыластың десантқа қауіп тутызатыл кеме және авиация тоитамаларын талкандау немесе алсірету, операция өткізіліп жаткан ауданда қолайлы жағдайды сактау, әскерлерді десанттық кемелер мен көлік кемелеріне отырғызу, десантты тенізбен алып өту, карсыластың десанткд қарсы қорғанысын басу, десантты тұхіру үшін ұрыс жүргізу және десанттың жағадағы міндеттерді орындауы, сондай-ақ, теңіз десантын қамтамасыз ететін әскерлер мен ку штердін ұрыс қимылдары кіреді. Операцияны жүргізу үшін мынадай топтамалар кұрылады: теңіз десанты әскерлері. әуе десанты (егер олар операцияда қолданылатын болса), түсіру күштері, теңізбен әтуде және түсіру ауданында десантты шұғыл тасалау күштері, ракеталык әскерлер, әуе шабуылыны қарсы қорғаныс әскерлері мен авиация, сондай-ақ, күштер қоры. Теңіз десант операциясың басқару жалпы әскер құрамасының не флот құрамасының басшылығына жүктеледі. Дереккөздер
Копенгаген лингвистикалық үйірмесі

Копенгаген лингвистикалык үйірмесі — Дания лингвистерінің бірлестігі, оның күрамында шетелдіктер де бар. Үйірмені Л. Ельмслев, В. Брёндальдынбасқаруымен 1931 ж. Копенгаген линғвистері күрған. Бұл үйірмеге X. Педерсен, О. Есперсен, X. Ульдалльт.б., шетелдерден Р. О. Якобсон, Э. И. Хэмп т.б. кірген. Копенгаген лингвистикалық үйірмесінін басты максаты — жалпы және жүйелі тіл білімі саласындағы зерттеулерге жағдай туғызу, жаңа бағытгарды дамыту. Үйірме алғаш қалыптаса бастаған кезінен бастап структурализм идеяларын дамытуға белсенді кызмет аткарды. Копенгаген структурализмінің калыптасуына Э. Сепирдін, Мәскеу Фортунатов мектебінің, Женева, Прага лингвистикалык мектептерінін ыкпалытиді. Копенгаген структурализмінің ерекше кызметі Л. Ельмслев т.б. жасаған глоссематика коннепииясымен байланысты. Бұл концепция көп жылдар бойы талкыланып, тілдін күрылымдык жана теориясы ретінде танылды. Копенгаген лингвистикалық үйірмесінін күрылымдық көзқарастарын оның мүшелерінің бәрі бірдей колдаған жок. 20 ғ. 70 ж. глоссематика идеясы токтаған кезде, Копенгаген лингвистикалық үйірмесінің бірқатар мүшелері тіл ғылымындағы генеративтік лингвистика (к.) т.б. жана бағыттарға назар аудара бастады. Дереккөздер
Оқ әсері

Оқ әсері (действие пули) — белгілі нысанаға, тосқауылға тию кезіндегі оқ әсері. Оқ әсері жанды нысана бойынша — қиратқыш, тоқтататын, бүйірден (тірі организмнің зақымдалған орнына жақын маңындағы тканьдарын жоятын); тосқауыл бойынша — тесіп өткіш, еніп кететін (әр түрлі тосқауылдардың белгілі бір тереңдігіне енуге қабілетті) және өртегіш болып бөлінеді. Дереккөздер
Техникалық ату жылдамдығы

Техникалық ату жылдамдығы (атыс қарқыны) (техническая скорострельноcть (темп стрельбы)) — қару үлгісінің уақыт бірлігі ішінде (1 минутта) үздіксіз ату кезінде жасайтын атыс саны. Қарудың техникалық ату жылдамдығы әрқашан да оның ұрыстық ату жылдамдығынан бірнеше есе көп болады. Мысалы, автоматтың 1 минуттағы техникалық ату жылдамдығы 400-1000 атысқа тең, қол және қондырғылы пулеметтерде — 400-800, автоматты зенитті зеңбіректе — 120-300 атысқа тең. Дереккөздер
Танкіге қарсы авиациялық бомба

Танкіге қарсы авиациялық бомба — танкілерді, әздігінен жүретін зеңбіректерді, бмп (жұм), бтр және сауытталған қорғанышы бар басқа да объектілерді талқандауға арналған бомба. Қазіргі заманғы ТҚАБның калибрі 0,5-5 кг. Оның талқандағыш әрекеті кумулятивті әсерді колдануға негізделген. Дереккөздер
Автоматтандырылған желі

Автоматтандырылған желі - өндіріс өнімдерін немесе олардың кейбір түрлерін шығарудың немесе кайта өндеудің барлық үрдістерін тапсырылған қалыпта және белгілі бір технологиялық реттілікпен автоматтандырылған түрде жүргізетін негізгі және қосалқы жабдықтар кешені, машиналар жүйесі. Дереккөздер
Оқатар қару

пистолеті]] Оқатар қару — ұңғы каналынан снаряд (мина, оқ) атып шығару үшін дәрілі заряд немесе арнайы жанармай қоспасы жанғанда пайда болатын газ қысымының күші қолданылатын қару. Оқатар қару құрамына тікелей зақымдау құралдары (снаряд, мина, оқ) Және оларды нысанаға ату құралдары (зеңбірек, минаатар, пулемет, винтовка және т.б.) кіреді. Қазіргі заманғы оқатар қару артиллериялық және атыс қаруы, сондай-ақ, гранатааткыш болып бөлінеді. Дереккөздер
Гадолиний

Гадолиний (лат. Gadolinium; Gd) — химиялық элемент, рет нөмірі 64, массалық сандары 143—162 аралығында 20 изотопы белгілі, тотығу дәрежесі +3. Гадолиний жай зат түріңде күмістей ақ түсті металл, болат, титан, магнийді летирлеуде, атомдық реакторлардың реттеуші өзектері үшін аса маңызды материал ретінде қолданылады. Дереккөздер
Оқ-дәрі әсері

Оқ-дәрі әсері (действие боеприпаса) — ұрыста қолдану кезіндегі оқ-дәрінің шығаратын тиімділігі. Оқ-дәрі әсері — жандырғыш, кумулятивті, жарықшақты, екпінді, фугасты (негізгі оқ-дәрілер), жарықтандырғыш, белгі беруші, кедергі типтес және басқалар (арнайы тағайындалған оқ-дәрілер) болып бөлінеді. Дереккөздер
Үстеулі сөз тіркесі

Үстеулі сөз тіркесі орыс наречное словосочетание — басынкы сынары үстеу сөз болып келетін сөз тіркесі. Үстеу сөздер есімді тіркестердің де, етістік тіркестердің де күрамында кездеседі. Үстеулі сөз тіркесінде негізінен мезгіл үстеулері зат есім, сын есім, сан есімдерге және бар, жоқ сөздеріне катысты болып, кабыса байланысады. *Мысалы: биыл жетіде, қазір жас, бүгін бар, ертең жоқ. мезгіл үстеулері сөйлемнін жалпы мазмунына катысты болғандыктан, есімді сөйлемнін кұрамына еніп, есім баяндауышка мезгілдік мағына үстеу үшін тіркеледі. *Мысалы: Елсіздегіқарақшылар тунде бейқам, күндіз сақ(Ү. Мустафин). Үстеулі сөз тіркесінде мезгілдік, мекендік, амалдык, сан-мөлшерлік үстеулер етістіктерге катысты болып, жанаса, кабыса байланысады. *Мысалы: Кожаш бастанаяқ барлық сырын айтты (С. Көбеев). Тары әңгімесі узаққа созылды (Ғ. Мустафин). Дереккөздер
Еркебай Бисахметұлы Жaқауов

Еркебай Бисахметұлы Жaқауов (1936, Қарақия ауданы Құрық ауылы – 1991) – дәрігер, «КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1960). Өмірбаяны * Түрікмен мемлекеттік медицина институтын бітірген (1962). * 1960 жылы Бекі жерінен ең алғаш оба ауруының ошағын тапқан. * 1963–84 жылы «Сенек» елді мекені ауруханасының бас дәрігері болды. * 1984–91 жылы Қарақұдық ауруханасының бас дәрігері болды. Марапаттары * «КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1960) * Еңбек Қызыл Ту (1976) ордені. * «Ерен еңбегі үшін» медалі (1984). Дереккөздер
Танкіге қарсы артиллерия

Танкіге қарсы артиллерия — танкіге, ездігінен жүретін артиллериялық қондырғышарға, сауытты транспортерлерге, басқа да сауытты нысаналарға қарсы күресте қолданылатын артиллерия. Танкіге қарсы артиллерия, сонымен қатар, ашық орналасқан атыс құралдарын (пулеметтерді, зеңбіректі) және қарсыластың тірі күштерін ату үшін де қолданылады. Танкіге қарсы артиллерияға далалық зеңбіректер (калибрі 100 мм. дейін), өздігінен жүретін артиллериялық кондырғылар, кері теппейтін құралдар мен танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядтар жатады. Танкіге қарсы артиллерияның негізгі қасиеттері: * жоғары маневрлілігі, * бастапқы жылдамдығының жоғарылығы мен ату жылдамдығы, траекториясынын, жазықтығы мен тіке атудың жоғары қашықтығы, солай-ақ жоғары дәрежедегі сауытбұзғыштығы. Танкіге қарсы артиллерия әдетте ағысты ашық атыс позициясынан тікелей бағыттау арқылы жүргізеді. Зеңбіректі Танкіге қарсы артиллерия сауытты нысаналарға қарсы атысты сауытбұзғыш және калибрлі кіші снарядпен, ал кері теппейтін зеңбіректер мен ТК БРС қондырғьшарға қарсы-кумулятивті миналармен (снарядтармен) жүргізеді. Дереккөздер de:Panzerabwehrkanone en:Anti-tank warfare#Anti-tank guns pt:Arma anti-carro ru:Противотанковое орудие
Оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды сақтау

Оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды сақтау — оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды ұзақ уақыт бойы белгілі мақсатта пайдалануға дайын күйінде ұстап тұруға қажетті шаралар жиынтығы. Арнайы сақтайтын орындарда, қоймалар мен базалардың арсеналдарында сақталады. Кемелерде оқ-дәрілер мен жарылғыш заттар ватерлинияның төменгі жағында машина мен от жагатын бөлімдерден алыс орналасқан қоймаларда сақталады. Оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды сақтаудың қауіпсіздігі соңғы үлгідегі тактикалық қызметті бұлжытпай қолдану нәтижесінде жүзеге асады. Дереккөздер
Ұлтарақов Қазтай

Ұлтарақов Қазтай (26 шілде 1925, Таушелек ауылы, Райымбек ауданы, Алматы облысы) — қоғам қайраткері, ғалым, Ұлы Отан соғысының ардагері. Албан тайпасы Қыстық руынан шыққан. 1961 жылы Мәскеудегі Жоғарғы партия мектебін, 1966 жылы КОКП ОК жаныңдағы Қоғамдық ҒА-н бітіріп, экономика ғылымның кандидат дәрежесін алған. Майданнан оралған соң Кеген ауданның шаруашылықтарын (1944-57) басқарған. 1958-59 жылдары Кеген ауданы партия комитетінде 2-хатшы, 1961- 64 жылдары Балқаш, 1969-73 жылдары Іле аудандық партия комиттерінде 1-хатшы, 1966-69 жылдары Алматы облыстық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, 1973-83 жылдары облысы атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары. 1984-89 жылдары Қазақ жеміс-жидек ҒЗИ-н, Алматы ғылыми-өндірістік бірлестігін басқарды. 1989-91 жылдары Алматы халық ш. институтының аға ғылым қызметкері. 1991 жылдан облыстық шаруалар одағының төрағасы. Марапаттары Ленин және екі мәрте Еңбек Қызыл Ту және Ұлы Отан соғысы, "Құрмет белгісі", "Қызыл Жұлдыз" ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Әскери-әуе күштерінің оперативтік бастамасы

Әскери-әуе күштерінің оперативтік бастамасы (Оперативная инициатива BBC) — әуе операциялары, шайқастар және қарулы күштердің басқа түрлерімен бірлесе жүйелі ұрыс қимылдарын жүргізу жолдары арқылы тапсырмаларды орындауы. Әуе операциялары, әдетте, әуеде басымдықты жеңіп алу, ракеталық, авиациялық, құрлықтағы және теңіз топтамаларын талқандау, сондай-ақ қарсыластың, тылындағы маңызды объектілерін құрту мақсатында өткізіледі. Сонымен қатар Әскери-әуе күштерінің оперативтік бастамасы құрамалары құрлықтағы әскерлерді авиациямен колдау, қарсыластың оперативтік стратегиялық тасымаддауларын бұзу және болдырмау, десант түсіру мен әуе десанттарының ұрыс қимылдарын авиациямен қолдауды жүзеге асыру, әскерлерді тасымалдау, жүктерді жеткізу және әуе барлауларын камтамасыз ету міндеттерін орындайды. Дереккөздер
Фарингал дауыссыздар

Фарингал дауыссыздар (грек,pharyngosжұткыншак) орыс Фарингальные согласные— көмей дауыссыздары. Тіл артынын кейін шегініп, жүткыншаккуысынынтарылуы аркылы жасалатын дауыссыздар. Бүған һ дыбысы жатады. Бүл дыбысты айтканда дауыс шымылдығы өзара жуыктурады да, онда діріл болмайды. Дереккөздер
Күркіреуік газ

Күркіреуік газ - газ тектес заттардың қоспасы; екі көлем сутек және бір көлем оттектен тұрады; жанғанда газбен пісіруге, металдарды кесуге және кварц пен пластинаны балқытуға қолданылады. Қыздырғанда немесе ұшқын тигенде су буын түзе жарылады. Дереккөздер
Амигдалит

Амигдалит (Amygdalitis — от грек.omygdale— бадамша без қабынуы) баспа, амигдалит. Бадамша бездерінің қабынуы. Синонимдер: тонзиллит, ангина (аngо— тұншықтыру). Екі атау қатар қолданыла береді. Дереккөздер ar:التهاب اللوزتين az:Angina be:Востры танзіліт be-x-old:Востры танзіліт bg:Ангина ca:Amigdalitis cs:Angína da:Halsbetændelse de:Tonsillitis dv:ޓޮންސިލް ދުޅަވުން el:Αμυγδαλίτιδα en:Tonsillitis eo:Tonsilito es:Amigdalitis et:Angiin eu:Amigdalitis fa:ورم لوزه fr:Angine hi:गलगुटिकाशोथ hr:Tonzilitis id:Radang amandel io:Tonsilito it:Tonsillite ja:扁桃炎 ko:편도염 nl:Tonsillitis pl:Angina pt:Tonsilite qu:Amuqlli unquy simple:Tonsilitis sr:Упала крајника sv:Halsfluss ta:அடிநா அழற்சி tr:Tonsilit uk:Гострий тонзиліт yi:אנגינע zh:扁桃體炎
Оқ-дәрі шығыны

Оқ-дәрі шығыны (расход боеприпасов) — белгілі бір ұрыс міндеттерін орындау үшін шығындалатын немесе нақты шығындалған атыс саны. Нақты атыс міндетін орындау үшін оқ-дәрі данамен есептеледі. Белгілі бір уақыт ішіндегі атыс міндеттерін орындау үшін оқ-дәрі шығыны ұрыс толымы ретінде анықталады (шабуылға артиллериялық дайындық кезінде, атыстың бірінші күнінде және т.б.) Дереккөздер
Тілдің дедуктивтік теориясы

Тілдің дедуктивтік теориясы - Л.Ельмслевпен, Х.Й. Ульдалльдың глоссематиканы абстрактылық пен формализмнің шектік дәрежесімен ерекшеленетін, сынақтық мәліметтерге қатыссыз кез келген нақты қолданыстағы немесе тек ықтималды тілге пайдаланылатын жалпы тіл теориясы ретінде түсіндіруі. Дереккөздер
Мағрипа Салахадинқызы Жақиева

Мағрипа Салахадинқызы Жақиева (1949 жылы туған, қазіргі Атырау облысы Теңіз ауданы Қошалақ ауылы) – мейірбике, Қазақстанға еңбек сіңірген денсаулық сақтау ісінің қызметкері. Гурьев (қазіргі Атырау) медицина училищесін бітірген (1968). 1968 жылдан Ақтау қалалық емханасында мейірбике болып жұмыс жасайды. Қазақ КСР-і «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Дененің салмағы. Салмақсыздық

Дененің салмағы. Салмақсыздық-денелердің жерге тартылу күшін ауырлык күші деп атайды.Ауырлық күшімен катар салмақ ұғымы да жиі қолданылады. «Салмақ» сөзі өздеріңе жақсы таныс. Алайда көп жағдайда ауырлық күші мен салмақты жиі шатастырады. Сонда салмақ дегеніміз не? Тірек үстінде тұрған денені карастырайық. Денеге бұл жағдайда да ауырлық күші әрекет етеді, ал оның кұлауына тірек кедергі жасайды. Бұл кезде дене мен тірек өзара әрекеттеседі, дене өзі жатқан тіректі кысып басады. Бұл күш дененің салмағы болып табылады. Әдетте салмақты Р әрпімен белгілейді. дене жіпке, аспаға және т. б. ілініп койылса да дәл солай болады. Сонымен, дененің тірекке немесе аспаға әрекет ететін күші дененің салмағы деп аталады. Егер дене горизонталь орналасқан, әрі жерге катысты козғалмайтын тірек үстінде жатса, онда дененің салмағы оған әрекет ететін ауырлық күшіне дәлме-дәл келеді. Сонда РҒа, яғни Pmg, сондықтан ауырлык күші мен салмакты жиі шатастырады. Алайда Бұл әр түрлі күштер екенін және әр түрлі денеге түсірілетіндігін ескеру қажет: ауырлык күші қарастырылатын денеге, ал салмак дене орналасқан тірекке түседі. Мысалы, алакандарыңа қандай да бір нәрсені салыңдар.Сол кездегі нәрсенің алақанға түсіретін қысым күші оның салмағы болып табылады. Ауырлық күшінің әрекет ету бағытында дене тірегімен қоса бірқалыпты емес қозғалатын болса, онда салмақ пен ауырлық күшінің арасындағы қатыс өзгеретін болады. Бұл жағдайда дененің салмағы ауырлық күшінен көп немесе аз болуы мүмкін. Осылай, мысалы,ғарыш кемесінің тежелуі кезінде ғарышкерлер асқын салмаққа ұшырайды. Ал бір мезетте байқалатын асқын салмакты жолаушылар лифтімен көтеріле бастаған сәтте, жеңіл машинамен жолдың ойыс бөлігінен өткен кезде, т.б. бастан кешіреді. Тірек немесе аспа денемен бірге еркін түскен (құлаған) кездегі жағдайдың ерекше маңызы бар. Бұл жағдайда тірек дененің козғалысына бөгет болмайды, сондықтан дене тірекке әрекет етпейді. Салмағы нөлге тең болатын дененің мұндай күйі салмақсыздық деп аталады. Мысалы, әрқайсыларың түғырдан суға секіргенде, лифтімен төмен түсе бастаған мезетте, жоғары карай секірген кездеріңде бір сөт болсын салмақсыздык күйін кешесіңдер. Жерді айнала орбита бойымен ұшқан ғарыш кемесінің қозғалтқышы өшірілгеннен кейін, ол тек Жердің тартылыс күші әрекетінен ғана қозғалады. Бұндай жағдайда кеме Жер бетіне карай үнемі еркін кұлаған сияқты болады. Осы кезде кеме ішіндегі денелер де, ғарышкерлер де салмақсыздық күйін кешеді. Ғарышкер кеме ішінде еркін «жүзіп жүреді». Біз бұл жерде салмақсыздық күйі туралы жалпы түсінік алдық. Салмақсыздық деп аталатын бұл күрделі құбылысты тереңірек түсіну үшін жоғары сыныптарда оған тағы да оралатын боламыз. Дереккөздер
Теңіз десанты

Теңіз десанты (Морской десант)—десанттық кемелер, көліктік кемелер арқылы тасылатын және карсыластың теңіз жағалауына түсірілетін десант. Десанттық кемелерден теңіз десанты тікелей жағалауға түсірілсе, көліктік кемелерден десант түсіру құралдары аркылы, сондай-ақ тік ұшақтармен түсіріледі. Десант құрамында жалпы әскери құрамалар (бөлімдер) және теңіз жаяу әскер бөлімдері болады. Дереккөздер
Химиялық бақылау посты

Химиялық бақылау посты — радиациялық және химиялық, биологиялық (бактериологиялық) жағдайды бақылау органы. Химиялық бақылау постының құрамына арнайы даярланған бөлімнің (ұрыстық машиналар экипажының) жеке құрамы тағайындалады. Химиялық бақылау посты екі, үш бақылаушыдан тұрады, оның біреуі басшы болып бекітіледі. Химиялық бақылау постында радиациялық және химиялық барлаудың бакылау аспаптары, ірі масштабтағы карта немесе жергілікті жер нобайы, бақылау журналы, байланыс және радиоактивті, химиялық, биологиялык (бактериялогиялық) зақымдар туралы хабарлавдыру белгілерін беру құралдары болу керек. Химиялық бақылау посты белгіленген уақытта кәрсетілген ауданда үздіксіз бақылаулар жүргізеді және әрбір артиллериялық, авиациялық шабуылдау кезінде радиациялық және химиялык барлау аспаптарын қосады және олардың кәрсеткіштерін бақылап отырады, радиациялық, химиялық, биологиялық (бактериологиялық) зақымдарды табу кезінде белгіленген төртіпте хабарландыруды жүзеге асырады. Дереккөздер
Әскери-әуе күштерінің ұрыстық реті

Әскери-әуе күштерінің ұрыстық реті (Боевой порядок в BBC) — әp түрлі тактикалық міндет жүктелген топтар. Олар: негізгі (соққылау, ізденісті-соққылау, десанттық) және қамтамасыз етуші (жетілдіре барлаушы, әуе шабуылына қарсы қорғанысты басушы, радиокедергісін қоюшы, сүйемелдеуші және басқа) сонымен бірге, резервтік топтар. Әскери-әуе күштерінің ұрыстык реті терендігімен, енімен және биіктігімен (арақашықтығымен, аралығымен және ұшақтар мен топтардың арасындағы жоғарылылығы, төменділіктерімен) сипатталады. Олар жазылған, жиналған және бытыраған сапта болуы мүмкін. ұрыстық реттің түрлері "пеленг", "сына", "мандайшеп", "лек", "жылан", "ромб" және т.б.. Ұшу барысында олар ұрыс міндетінің орындалуының шарттарына байланысты өзгеруі мүмкін. Дереккөздер
Құрғақ газ

Құрғақ газ — құрамына, негізінен, метан және аз мөлшерде этан мен күкіртсутек кіретін мұнай газы. Құрғақ газ. Көмірсутекті газдар тобына кіретін, құрамындағы метан мөлшері ондағы этан үйірімділігінен әлдеқайда көбірек болып келетін табиғи газдар. Құрамында ауыр көмірсутектер болып жарымайды (1 %-ға дейін). Бұл көрсеткіш 1-5 % аралығында болған жағдайда, ондай газдар "жартылай құрғақ (жартылай жұтаң) газдар" деп аталады. Синонимі — "жұтаң газдар". Дереккөздер
Жол бөлімі

Жол бөлімі әскери-көлік жолдарын техникалық жағынан қорғау және құрылыс, қайта жөндеу жұмыстарын жүргізуге арналған жол әскері құрамындағы бөлім. Ұлы Отан соғысы кезінде жол бөлімінің негізгі бөлімшесі жол құрылысы батальоны болды. Дереккөздер
Еңбек айғайлар теориясы

Еңбек айғайлар теориясы - жалған материалистердің еңбектерінде XIX ғасырда туған тілдің шығу теориясы оған қарағанда тіл ұжымдық еңбекпен ілесетін айғайлардан тұган. Алайда мұндай айғалардың енбектің ырғақтық құрамынан болуы мұмкін, ешқандай мән мен әсерді білдірмейді, сондай-ақ номинативтік функция атқармайды, сондықтан шынайы сөз болып табылмайды және олардың негізінде тілдің пайда болуы мүмкін емес. Дереккөздер
Үмітай Бекқожақызы Жақсыбаева

Үмітай Бекқожақызы Жақсыбаева (1947, Форт-Шевченко қаласы – 2006, Шетпе ауылы) – мәдениет қызметкері. Форт-Шевченко қалалық атқару комитетінде ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы және Маңғыстау ауданы АХАЖ бөлімінің меңгерушісі (1962 – 93) болып қызмет атқарды. ҚР Әділет министрлігінің Құрмет грамотасымен және «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен (1970) марапатталған. Дереккөздер
Авторлық куәлік

Авторлық куәлік – өнертапқыштықты куәландыратын құжат. Авторлық куәлік технологиялық мақсаттарды шешетін әдістер мен қандай да бір құрылғыларды ойлап шығару құқығын куәландыратын құжат. Автордың авторлыққа, марапатталуға, тағы басқа жеңілдіктерге құқығын бекітеді. Дереккөздер Сілтеме *[http://www.lawtech.jus.unitn.it/index.php/copyright-history/bibliography A Bibliography on the Origins of Copyright and Droit d'Auteur] *[http://ocw.mit.edu/courses/electrical-engineering-and-computer-science/6-912-introduction-to-copyright-law-january-iap-2006/ MIT OpenCourseWare 6.912 Introduction to Copyright Law] Free self-study course with video lectures as offered during the January, 2006, Independent Activities Period (IAP)
Жол торабы

Жол торабы жергілікті жердің белгілі ауданында (айлағында) жабдықталған немесе жабдықталып жатқан өзара байланысты темір және автомобильдік жол торабы. Жол торабының дамуы оның тығыздығына байланысты (әр жол түрінің орташа ұзындығы шақырыммен есептегенде 100 км 2 ). Дереккөздер
Техникалық бақылау пункттері

Техникалық бақылау пункттері (ТБП) (Контрольно-технический пункт (КТП)) — әскери бөлімнің колданыстағы машиналарының жай-күйін техникалық тексерістен өткізуге, оларға кажетті күжаттарды тексеруге және дұрыс ресімделуін қадағалауға арналған әскери бөлімнің парктегі штаттық немесе штаттан тыс ұйымы. Қарулы күштерде техникалық бакылау пункттерінде ұрыс және көлік машиналары бар әрбір әскери бөлімде ұйымдастырылады. Техникалық бақылау пунктінің бастығы болып машиналарды пайдалану ережелерін жақсы білетін, механик-жүргізуші (кәсіби жүргізуші) куәлігі бар прапорщик, старшина немесе сержант тағайындалады. Техникалық бақылау пункті машиналардың парктен шығар жолында орналасады және бұл ғимараттың ішінде кіру, шығу қақпасы, бастықтың машинаның техникалық жайкүйін тексеретін алаң бар. Техникалық бакылау пункттерінің ғимаратында парк бойынша тәуліктік наряд үшін демалыс бөлмесі, сондай-ақ жүргізушілер мен машина жетекшілеріне нұсқама жүргізетін және қозғалыс қауіпсіздігінің класы болады. Орын жеткілікті болған жағдайда жүргізушілер жолға шығу қағазын толтырып, шығуға рұқсатты тосатын бір бөлме дайындалуы мүмкін. Қажет құжаттар мен мүліктер жиынтығына техникалық бақылау пункттері бойынша кезекшінін нұсқаулары, техникалық қызмет көрсету мен жөндеу кестесінен көшірме, машиналарды пайдалану бойынша нұскаулар, жолға шығу құжаттарын толтыру үлгілері, машинаның техникалық жай-күйін тексеруге арналған аспаптар мен құралдар және т.б. жатады. Машиналар парктен шығарыларда техникалық бакылау пункттерінде машинаның сыртқы түрі, қажетті белгілердің болуы, механизмдер мен тораптардың дұрыстығы, адамдарды тасуға арналған құралдар және олардың белгіленген талапқа сай болуы, жүргізушілердің жеке тұлғаларын анықтайтын құжаттар, жүргізуші куәлігі, ал көліктік машина жүргізушілерінің машинаны пайдалануға құкықты екендігін білдіретін талоны тексеріледі. Машина паркке оралған жағдайда да машинаның техникалық жағдайы тексеріледі. Дереккөздер
Нитроза газы

Нитроза газы - азот оксидтерінің газ күйіндегі қоспасы; азот қышқылын алу процесінде аммиак тотыққанда түзіледі.Улағыштық сары - қызғылт сары газ улағыш иiспен улағыштық. Бекзаттық арақтың жiктеуiн процесстiң өнiмi сияқты әдетте бақылалатын - тұзды және азот қышқылдарына араластырады. Оксидтен - азоттың галогенидтерi NOBr-шы бромид NOF-шы фторид және нитрозил зил сонымен бiрге белгiлi. Оксогалоганидов қатарда NOF—NOCl—NOBr орнықтылықты азаяды Дереккөздер
Терминология

Терминология - терминдер саналы икемдеуге және реттеуге оңай көнімді лексиканың ерекше секторын құрайтын, өңдірістің, қызметтің, білімнің сапасындағы терминдердің жиынтығы. Туыстық терминдері - адамдардың бір-бірімен туыстық атаулары. Дереккөздер ar:اصطلاح th:ศัพท์บัญญัติ
Техникалық барлау

Техникалық барлау (Техническая разведка) — әскерді техникамен қамтамасыз етуді ұйымдастыру және жүзеге асыру үшін мәліметтер жинау. Соғыс даласында және тылда зақымданған (батып калған) әскери техниканың саны мен түрған орнын, техникалық жағдайын және бұзылған машиналарды жинау орнына эвакуациялану мүмкіндігін анықтайды. Бұзылған машиналарды орналастыратын жерінің болуы, жөндеу жүргізу құрал-жабдықтары мен материалдары және т.б. туралы мәліметтер жинайды. Дереккөздер
Сақтандыру агенті

Сақтандыру агенті — сақтандыру мекемесі мен сақтанушы арасында сақтандыру шартын түзуді іске асыратын аракісі. Сақтандыру агенті әрбір толтырылып, қол қойылған сақтандыру полисі үшін делдалдық ақы алады. Дереккөздер
Химиялық барлау

Химиялық барлау — әскердің орналасқан жерін және жүретін маршруттарын химиялық жолмен барлау арқылы карсыластың уландырғыш заттар қолдану мүмкіндігін анықтау. Химиялық барлаудың міндеті жергілікті жерлерде, ауада әскери техникадағы уландырғыш заттарды тез арада табу, уланған аймақтың шекарасын анықтап бөлімге (бөлімшеге) хабарлау, уландырғыш заттардың түрін анықтап, айналып өту жолдары мен уланған аудандардағы неғұрлым қауіпсіз аймақтарды анықтау. Химиялық барлау барлық бөлімдер мен ротаға дейінгі белімшелерде химиялық әскерлер, сондай-ақ арнайы дайындықтан өткен әр түрлі әскер түрлеріндегі бөлімшелердің, есептердің, экипаждардың көмегімен үнемі үздіксіз жүргізіліп тұрады. Химиялық барлау міндетін орындау үшін химиялық бақылау орындары (постылар), химиялық барлау шолғындары және әскердің козғалуын күзету немесе барлау үшін бөлінген бөлімшелердің құрамындағы арнайы химиялық барлау топтары құралады. Дереккөздер
Амилоидоз

Амилоидоз (Amyloidosis, amylum+еіdеs —оsіs— патология, крахмал тәрізді өзгеріс) — Аралық тканьде күрделі белоктық зат — амилоид — түзілетін мезенхималық дистрофия. "Крахмал тәрізді" деген атауын К.Рокитанский ұсынған. Себебі амилоид йод пен күкірт қышқылының әсерінен, крахмал сияқты, көкшіл түске боялады. Дереккөздер
Теңіз десантын түсіру

Теңіз десантын түсіру (Высадка морского десанта) — қарсыластың жағалауга жақын аумағына белгілі бір міндеттерді орындау мақсатында өз күштерін шоғырландыру үшін жергілікті жер әңірін немесе ауданды басып алу тәсілі. Теңіз десантын түсіру ұғымына десанттарды кемеге жайғастыру, теңіз десантын (бөлімшені, бөлімді, ұрыс техникасын) десант кемелерімен (кұралдарымен) қарсыластың жағалауына тасымалдау, десантқа қарсы бөгеттер мен қарсыластың атыспен қарсыласуын жеңу (десантқа қарсы қорганысын талқаңдау), десант бөлімшелері мен бәлімдерін жағаға түсіру, түсу плацдармын алу, ұрыс техникасын жағаға түсіру, теңіз десанты қимылдарының атқарылуы камтылады. Дереккөздер
Финикия жазуы

Финикия жазуы — финикиялықтардың б. з. д. 2-мыңжылдығының орта шенінде пайда болған консонанттық жазуы. Оның тегі иероглиф пішіндес Синай буын жазуы болуы мүмкін. Алғашында Финикия жазуының 22 таңбасының әрқайсысы дауыссыз бен дауысты дыбыс тіркесінің сәйкестігі ретінде танылса, ал кейін оның тек дауыссыздар сәйкестігі екені анықталды. Финикия жазуы — арамей жазуы арқылы еврейдің текше (квадрат) жазуы мен араб жазуының, сонымен бірге Орталық Азия мен Үнді жазуларының негізінде жатыр. Финикия жазуын гректер қабылдап алып, оған дауыстылар таңбасын енгізіп жетілдірген, осы нұсқаны римдіктер қабылдап алған. Латынға негізделген бүкілеуропалык жазу жүйесінің тегі де Финикия жазуына барып тіреледі. Дереккөздер
Жол төсеуші

Жол төсеуші -инженерлік жабдығы бар машина. Ол орташа қиялы жерлерде, бұтақтар мен кіші ормандар арасымен лек жүретін жолдарды төсеу кезіндегі әр түрлі кедергілерді жою мен жер жұмыстарын орындау үшін, тау баурайларында жол салу үшін, өзен жағасыіщағы ылдиларды жабдықтау үшін, әр, шұңқырларды көму үшін, ағаштарды құлату мен ағаш түптерін тамырымен жұлу үшін, сондайақ лек жүретін жолдарды қардан тазалу үшін пайдаланылады. Дереккөздер