kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қиыстырып мақтайсыз...

«Қиыстырып мақтайсыз...» - Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 12 шумақ. Махаббат жырларын мейлінше мол да, шабыттана жазған ақын бұл өлеңінде тағы бір соны қырын танытып, шығармасын өңге туындыларына ұқсатпай, басқаша етіп өрнектеген. Бұл бір-бірін ұнатқан жастардың әшейіндегі жайма-шуақ, құмарлығын білдірген сүйіспеншілік хаты емес. «Айттым сәлем, қалам қас...» туындысындағы сияқты именшек қыз үшінші біреу арқылы хат жолдап, жан сырын ашады. «Бізде ерік жоқ өзің біл, әлде неге бастайсыз» деп, бар үмітін, арман-тілегін, болашағының тізгінін жігітке ұсынатынын білдіре отырып, тастап кетпейсің бе, тілегімді бересің бе деген сияқты қаупін де жасырмайды. Өлеңнің әр тармағынан жолы жіңішке қыз байғұстың кіріп тарқалпы, әдет дәстүрі не айналған басы байлылық райы аңғарылады. Бірақ сонысына қарамай мұнда ақынның «Қор болды жаным...», «Сен мені не етесің?..» сияқты өлеңдеріндегі ғазелге тән мұң-шер атымен жоқ. Қайта «Сіз - жалын шоқ, біз - бір май», «Сіз - бір сұңқар шаһабаз», «Біз - қырғауыл, сіз - түйғын» деген секілді көңіл көтеретін ойнақы теңеулер жиі кездеседі. Бұлар ақын өмір сүрген заманның жастары. Олардың өмірге құштарлығы, бір-біріне деген ғашықтық сөзімдері салып-ақ тұр. Ынтықтық пен нәзіктік егіз ерілген. Сол пәк, таза сөзімді ақын сырлы да сұлу тілмен барынша айшықты жеткізеді. Және соның барлығы да халықтың күнделікті тіршілігінде пайдаланып жүрген үйреншікті табиғи ұғымдар. Өлең 7 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған.Тілі өрнекті, ойнақы. Алғашрет 1909ж. С.-Петербургте жарық корген «Абай Құнанбайұғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1907, 1910 жылғы қолжазбаларында, 1909 жылғы басылымда 4-шумақтың 3-жолы «Ит қор адам бола ма» делінсе, Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында «Ит қор адам табылмас». Ал қалған басылымдарда 1933 жылғы жинақ негізінде бұл жол «Ит қор адам болар ма» болып берілген. Өлең ағылшын, араб, белорус, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, үйғыр тілдеріне ау- дарылған. Дереккөздер
Хұп білемін, сізге жақпас

«Хұп білемін, сізге жақпас...» - Абайдың 1889 ж. А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» атты романынан аударған үзінді өлеңі. Онда Онегиннің арада бірнеше жыл өткеннен соң өзі бір кезде жар етуден бас тартқан Татьянаға қайтадан жолыққанда ғашықтық сезімін білдіріп жазған хаты көркем кестеленеді. Орысша нұсқа 60 жол, басы «Предвижу все, вас оскорбит, Печальной тайны объясненье, Какое горькое презренье, Ваш гордый взгляд изобразит!» деп басталады. Абайдың өлеңі 64 жол. Ақын туындының жалпы мағынасын ғана сақтап, оны мүлде еркін аударған. Мыс. , «Сен бетіңді әрі бұрсаң, Шықты көзім, болды көр. Жанды аларсың разы болсаң, Біздің орын - қара жер» немесе «Бар ма өмірім, қармалайын, Жоқ болса, мен өлейін» деген сияқты жолдар түпнұсқада жоқ. Онегин аузына Пушкин: «Я знаю: век уж мой измерен; Но чтоб продлилась жизнь моя, Я утром должен быть уверен, Что с вами днем увижусь я... » - деген сөздерді ғана салған. Абай болса, Онегинге тек қана «Менің өмірім таянып тұр, Үзілуге әм жаным» дегенді ғана емес, оған өмірмен қоштасуға бел байладым дегенді айтқызады. Бұл - Абайдың өлеңді еркін аударудағы өзіндік тапқан көркем шешімі. Осы орайда Абай Пушкиннің «Евгений Онегин» романында «Онегиннің өлердегі сөзі» деген өлеңді өзі шығарып, Онегинге: «Ата-анам қара жер, Сен аша бер қойныңды», - дегізіп, оны өмірмен қоштастыратынын да еске түсіру артық емес. Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде алғаш рет 1909 ж. С. -Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны ИбраҺим Қүнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1909, 1933, 1945 жылғы жинақтарда 4-шумақтың 3-жолы «Тайды аяғым ескі дерттен» делініп келсе, кейінгі басылымдарында Мүрсейіт қолжазбасы бойынша «Тайды аяғым ескі серттен» деп алынған. 1933, 1945 жылғы басылымдарында соңғы шумақтың 1- жолы «Қорғалап қорықпа өмір бос», 4-жолы «Таппасаң ол, жүрме зар» болып берілсе, 1957, 1977 жылғы жинақтарда 1-жолы 1909 жылғы басылымға сәйкес «Қорғалап құр өтпе өмір бос», 4-жолы Мүрсейіттің қолжазбалары (1907, 1910) негізінде «Таппасаң өл, жүрме зар» ретінде қабылданған. Ал, Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында, 1954 жылғы жинақта осы 4-жол «Таппасаң соң, жүрме зар» түрінде келеді. Абай «Хұп білемін сізге жақпас» өлеңіне ән шығарған. А. В. Затаевич: «Хүп білемін, сізге жақпас»аударманың музыка тілі сәтті, жақсы шыққан қазақ авторының туындысы», - деп жазды («Қазақ халқының 1000 әні». - А. , 1963, 477-6. ). Әнді 1939 ж. акад. А. Қ. Жұбанов М. Мұхамеджановадан жазып, хатқа түсірген. Ән речитативті мәнерде орындалады, жігерлі характерімен ерекшеленеді. Сонымен қатар Абай әндерінің ішінде көп вариантты «Татьяна сөзі» әнімен де сарындас екенін аңғартады. Бір октава диапазонына сыйған әуен-ырғақ жүйесі 2,4; 2,4; 4,4; 4,4; 4,4 муз. өлшем шеңберінде қалыптасады. Әннің ырғақ желісі өлең ырғағымен тікелей байланыстылығын аңғартады, муз. монолог тәріздес екені байқалады. Дереккөздер
Дмитрий Григорьевич Элбакидзе

Дмитрий Григорьевич Элбакидзе (1923-1979) - мүсінші. Монумент өнері саласында жұмыс істеген. Абайдың 125 жылдық мерейтойына арнап ақынның бюст портретін (қола, құйма, Қазақстан Республикасының мемл. орталық музейі қоры) жасаған. 1977 ж. Семей қ-ндағы Абай алаңына орнатылған ескерткіштің авторы (гранит, биік. 850 см). Сол қолына кітап ұстап, оң қолын кеуде тұсына көтерген ақын тұлғасы ойлы, сабырлы кейіп танытады. Дереккөздер
Мемлекетті қарусыздандыру

Мемлекетті қарусыздандыру - халықаралық келісіммен бекітілген, қандай да бір мемлекетке белгіленген мөлшерден асырып әскери әндіріс ұстап, қарулы күш жасақтандыруға, қорғаныстық құрылымдар салуға тыйым салу. Дереккөздер
Алыптың азабы

«Алыптың азабы», жинақ. Авторы - Д. Досжанов. 1997 ж. «Рауан» баспасы шығарған. Кітап 3 бөлімнен құралған. Біріншісі - «Алыптың азабы» романы, екіншісі - әңгімелер, үшіншісі - «Түсіне соғыс кіретін кісі» повесі. Роман Әуезовтің өмір жолына арналған, ғұмырнамалық дерекке, мұрағат құжаттарына, көз көрген кісілердің естелігіне сүйеніп жазылған. Автор көп жыл ізденіп, мол еңбек еткен. Сондай-ақ Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің мұрағатындағы материалдарға, жазушының қалтарыста қалған қолжазбаларына иек сүйеген әрі классикалық өмірбаяндық шығармаларға табан тіреген. Ұлы жазушының абақтыда жатқан кездегі рухани азабын, жазықсыз қуғын-сүргінге ұшырауын оқиға желісі етіп алып, суреткер-ұстаздың «айтып кеткен, айтсам деген, жазбақшы болып ниеттенген ой ұшқынын» оқырманның көз алдынан тізілтіп өткізеді. Кітаптың көлемі 32 баспа табақ. Дереккөздер
Саяси жүйе қызметі

Саяси жүйе қызметі - саяси жүйе төмендегідей қызметтерді атқарады: :1) қоғам дамуының мақсат-міндеттері мен жолдарын анықтау; :2) қабылданған мақсаттар мен бағдарламаларды жүзеге асыру үшін қоғам қызметін үйымдастыру; :3) материалдық және рухани құндылықтарды бөлу; :4) мемлекет пен әлеуметтік қауымдардың сан алуан мүдделерін келістіру; :5) қоғамдағы адамдар мен топтардың мінезқұлқын анықтаушы заңдар мен ережелерді дайындау; :6) саяси құрылыстың ішкі және сыртқы қауіпсіздігі мен түрақтылығын қамтамасыз ету; :7) саяси сананы қалыптастыру, қоғам мүшелерін саяси қатысу мен қызметке тарту; :8) заңдар мен ережелердің орындалуына бақылау жасау. Дереккөздер
Ескі там

Ескі там (бұзылған там)- Абай оқыған мектеп. Абайдың әкесі Құнанбай Өскенбайұлы 1845 ж. Күшік-тобықты елінің болыс басқармасы болып жүрген кезіңде Қарқаралы ұлысының аға сұлтаны Құсбек Тәукеұлы арқылы шекара басқармасына екі тілді бірдей білетін мұғалім тауып беруін өтініп арыз жазған. Шекара бастығы Құнанбайдың бұл тілегін мақұлдайды. Бірақ, екі тілді бірдей білетін мұғалімнің жоқ екенін айтып, тобықты еліндегі тілмәшті қызметтен бос уақытында еңбекақы төлеп, бала оқытуға пайдалануға кеңес береді. Осыдан бастап Құнанбай Ескі тамда мектеп ашып, оңда орысша сауатты Ғабитхан Ғабдыназарұлы деген ноғайды мұғалім етіп тағайындайды. Мұнда өз балалары мен ауылдастарының балаларын оқытқан. Құдайберді, Тәңірберді, Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, Халиуллалар осы мектептен сауат ашқан. Ескі тамның фотосуреті Абайдың Семейдегі мемлекетттік- қорық музейіңде сақтаулы. Дереккөздер
Арнольд Борисович Мальцев

Арнольд Борисович Мальцев (1938-1992)- суретші. Кітап графикасы саласында жұмыс істеген. *1977 жылы «Ғылым» баспасынан Абайдың Мальцев көркемдеген 2 томдық шығармалар жинағы 1977 ж. жарияланған ең таңдаулы басылымдар сарапталған Республикалық 2-ші конкурста (Алматы, 1978) 2-дәрежелі дипломға ие болды. 2 томдық жинақ мұқабатысы, бір келкі фронтис пистерден (әр томдығы үшін жеке-жеке) 4 тұтас беттік суреттерден (әр томда екіден) және қорытыңдыдан (аяқтамадан)тұрады. Тұпнұсқалары қағазға тушпен, қаламушпен салынған. Фронтиспистер мен түтас беттік суреттерде Абай бірде жұмыс үстінде, бірде жерлестерімен әңгіме үстінде бейнөлеңген. Барлық безендіруде шығыс оюлары қолданылған. Дереккөздер
Элксне Ария

Элксне Ария (1928-1984) - латыш ақыны, аудармашы. Латыш ССР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Шығармалары 1956 жылдан жарияланып келеді. Оған «Тыныштық жағалауында», «Тағы бір өзен-өткел» жинақтары үшін Латвия Мемл. сыйл., Э. Вейденбаум атындағы сыйл. берілген. Абайдың«Күз», «Қараша, желтоқсанмен сол бір-екі ай...», .«Қыс» өлеңдері мен «Масғүт», «Ескендір» дастандарын латыш тіліне аударған. Дереккөздер
Абдукция (анатомия)

Абдукция ( — сыртқа серпу, алыстату) — адам мен жануарлардың омыртқа бағаналарының бойын бойлай бастан кұйрыққа дейін өтіп, олардың денелерін арқадан құрсаққа қарай тепетең екі жарты бөлікке бөлетін орталық сагиттальды ( — жебе) жазықтықтан дененің оң жағына немесе сол жағына сыртқа қарай бағытталған қозғалыс. Аталған қозғалысты іс жүзіне асыратын бұлшықеттерді "абдукторлар" деп атайды. Дереккөздер
Өндірбай Асаубайұлы

Өндірбай Асаубайұлы (1815–1878) — қажы. Абайдың әкесі Құнанбайдың замандасы. Қаракесектің - Бошан-Жүгіней тармағынан. Қызы Зейнепті Абайдың інісі Оспан алған. Өндірбай Орынбор, Уфа медреселерінде оқыған. Оқуын бітірген соң 1870 жылы туған жері Абыралыға келіп, Мәремік тауының баурайынан медресе ашып, сол аймақтың балаларын оқытқан. 3 рет Меккеге барған, 2-сінде Құнанбайды апарып қайтқан. 63 жасында 3-ші рет сапар шегіп, қайтар жолда шөл далада қайтыс болады. Осы оқиға Өмірбайдың баласы Мәтелінің (Мұқаметқали) дастанына өзек болған. 1913 жылы Қазанда Әбдірахман Жүсіпұлы өз қаржысына «Өндірбай қажы» деген кітап жазып шығарған. Кітап Семейдегі Абайдың әдеби-мемориалдық музейінде сақтаулы, Меккеге барар жолдағы елдердің, араб халқының тұрмыс-тіршілігі, әлеуметтік жағдайы, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі жайында Абай одан көп әңгіме естіген. Дереккөздер
Хұсайын Махмұт

Хұсайын Махмұт (1923 ж. т.) - татар ақыны. Қазақ жерінде туып-өскен ол ұлттық поэзия нұсқаларымен, Абай, Махамбет туындыларымен жақсы таныс. «Жыр маржандары» (Қазан, 1967) жинағында ол Абайға өлең арнаған. Татар ақыны қазақ даласын жыр биігіне теңеп: «Абай өлеңдері адамның көңіліне ыстық күн болып нұрын құяды, қазақ жері әсем әуенге бай дала», - дейді. X. Татарстанда Абай мұрасын қастерлеп, насихаттаушылардың бірі. Ол кемеңгер ақынның бірнеше өлеңін татар тіліне тәржімелеген («Келдік талай жерге енді», «Заман ақыр жастары», «Әбдірахман науқастанып жатқанда»). Дереккөздер
Өзендердің бөлінуі

Өзендердің бөлінуі (Деление вод) — әдетте, жазық өзендерінің бастауында болатын судың көрші екі алапқа үлестірілуі. Мысалы, Нұра өзені арнасының Рождественка ауылының тұсындағы иініндегі Есіл алабына бөлінуі. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Торғай Айдосұлы

Торғай Айдосұлы(т.-ө. ж. б.)Абайдың төртінші атасы. «Ақтабан шұбырынды» заманында Сыр бойына босып, ауа көшкенде Торғай өенінің бойында дүниеге келген. Сол себепті есімін Торғай деп қойған. Анасы Айпараның ұлдарына арнап айтқан өлең сөзінде Торғай жуас, шаруаға олақтау болғаны байқалады. Дереккөздер
Бүкіл әлемдік үкімет

Бүкіл әлемдік үкімет -[ағылш. global government] - ғалымдар мен публицистер жорамалдаған биліктің әлемдік орталығын атауға қолданатын ұғым. Кейбір сарапшылар бүкіләлемдік билік орталығын нақтылы халықаралық қүрылымдардан көреді. Ресейлік зерттеуші А.Дугиннің пікірінше, әлемдік үкімет қызметінің үш жағы батыстық стратегиялық одаққа сәйкес келетін: Америкалық аймақ (АҚШ, Қиыр Батыс); Еуропалық аймақ (Құрлықты Еуропа,Орталық Еуропа); Тынық мұхиттық аймақ (Жапония маңына топтасқан) "Үшжақты комиссия" атқаруға тырысады. Дереккөздер
Өзендердің қоректенуі

Өзендердің қоректенуі (Питание рек) — ғаламшардағы өзендердің негізгі атмосфералық жауын-шашындар арқылы қоректенуі. Жаңбыр және көктемгі қар суының бір бөлігі буланса, ал екінші бөлігі алаптың бетімен өзен жүйесіне жиналады. Біраз бөлігі топырақ пен грунтқа сіңеді, жер асты суларының қорын молайтады. Сонымен қатар өзеннің аңғарын су шаюы процесі де арнаны тереңдете түсіп, жер асты су қабатын қоректендіреді. Биік таулы және полярлық аудандарда өзендер жоғарыда көрсетілген қоректену көздерімен қоса мұздықтар мен мәңгі қарлардың суымен де қоректенеді, яғни қар, жаңбыр, жер асты сулары мен мұздықтар өзеннің қоректену көздері болып табылады. Кейбір жағдайларда қоректену көздерінің жеке түрлерінің рөлін айкындау қиын, ондай жағдайда "аралас қоректену" терминін қолданады. Мұздық қоректену көзі бар өзеннің сулылығы жазда ұлғаяды. Мысалы, Орталық Азия мен Үлкен Кавказ таулы өзендерінің жоғары ағыстарында мұздық қоректену көзі басым келеді. Аралас қоректену көзі өзендерде ең көп тараған. Қоректену көздерінің ара қатынасы әр түрлі аудандарда бірдей емес. Олар бір өзеннің өзінде маусым сайын құбылып отырады. Бұл өзгешеліктер негізінен климаттық жағдайларға, жауын-шашын режіміне және жыл бойындағы ауаның температурасына тәуелді. Өзендердің мұздықпен қоректенуі Өзендердің мұздықпен қоректенуі - өзендердің мұздықтардан ағып келетін сумен қоректенуі. Гляциологияда өзендердің мұздықпен қоректенуіне мұздықтағы көп жылдық мұздың, қардың, қиыршық мұздың және абляция атырабындағы маусымдық қардың еруі де жатады. Өзеннің қызылсу мұзының суымен қоректенуі Өзеннің қызылсу мұзының суымен қоректенуі – қызылсу мұзының еруі және оның су таскындарымен бұзылуының нәтижесінде еріген қызылсу мұзы суларының беткі ағынды суларға келіп қосылуы. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Сөнбес жұлдыздар

«Сөнбес жұлдыздар» - 1989 ж. «Қазақстан» баспасынан «Достық дастан»топтамасымен жарық керген ғылыми-танымдық мақалалар жинағы. Құрастырған Б. Ысқақов. Кітапқа филология ғылыми докторы М. Мырзахметовтың шығыстың жарық жұлдыздары атанған Әл-Фараби, әл-Бируни, әл-Хорезми, Ибн Сина, Наршаһи т. б. жайлы зерттеулері енгізілген. «Әл-Фараби мен Абай сабақтастығында» деген мақалада екі ойшылдың дүниетанымындағы өзектестік, Абайдың адамгершілік, гуманистік ойларының бастау алар кездері талданады. Абайда жиі сез болатын «езін танымақтық», «жан қуаты», «толық адам», «инсаниаттың кәмаләттығы», «адам болу» т. б. ұғымдардың әл-Фарабимен сабақтастығы айтылады. Әбу Бәкір ән-НаршаҺи жайлы зерттеуде Наршаһидің «Бұхара тарихы» шығармасы мен Абайдың «Бірер сез қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегі арасындағы сабақтастықтың тарихи тамыры ашып көрсетілген. Абай ислам дінінің таралуы, оның жергілікті халықтардың ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі мен әдет-ғұрпына, салт-санасына тигізген әсері жайлы сыншылдық тұрғыдан пікір айтқанда Наршаһидің кітабына сүйенгені тұжырымдалған. Жүсіп Баласағұни туралы мақалада Абай мұрасы мен Жүсіп Баласағұнидың «Қутадғу білік» дастанына талдау жасалады. Көлемі 9,95 б. т., 7,5 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Төгінділер

Төгінділер – қоршаған ортаға ақаба сумен бірге түсетін ластағыш заттектер (қоспалар) немесе артық мөлшердегі жылу. Мысалы, суқоймаға ақаба сумен бірге мұнай өнімдері, салынды заттектер, фосфор, фенол, мыс қосылыстары, темір қосьшыстары, мырыш қосылыстары және т.б. қосылыстар түсуі мүмкін. Дереккөздер
Өзенді ілестіру

Өзенді ілестіру (Перехват реки) - өзенді бастаусыз қалдыру, бір өзеннің екінші бір өзеннің ағынын қамтып алуы. Аңғары терең қазылған өзен шегіншектей шайылу процесінің нәтижесінде көрші өзен арнасының не бастауына (өзен бастауын ілестіріп алу), не кез келген бөлігіне (өзенді бір қапталдан ілестіріп алу) жетеді де, қамтып алған өзен ағынын өз арнасына бағыттайды. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Керамикалық кәріздеу

Керамикалық кәріздеу — жер асты суының деңгейін төмендету немесе оны басқа жаққа керамикалық құбыр арқылы бұрып әкетіп, жер құрғату тәсілі; қүрғатылған жерді ауыл шаруашылығына пайдалану әдістерінің бірі. Дереккөздер
Өзеннің бас жары

Өзеннің бас жары (Верховье реки) — өте еңіс арнамен, соған сәйкес аса жылдам ағатын өзеннің жоғарғы телімі. Бастаудан немесе бөлек екі өзеннің қосылған жерінен басталып, шайылу процесі әлсірей бастайтын жерге дейін созылады. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Алыс-жақын

«Алыс-жақын» ( «Далекое-близкое»),жазушының мақаласы. «Огни Алатау» газетінде 60 жылдан бері шыққан мақала-материалдардан, біраз жазушылар мен қоғам қайраткерлерінің сөздерінен шағын үзінділер жарияланған. Бұл нөмірде Тоқаш Бокин, Дмитрий Фурманов, Константин Симонов, Пьер Пумяд («Нормандия» авиаполкының командирі) т. б. бар. Әуезовтің мақаласында қазақ әнінің опера сахнасынан орын алу ерекшелігі және одақтас республикалар драма театрының міндеттері жайында айтылады. Топтама газеттің 1978 жылғы 5 сәуірдегі санында басылған. Дереккөздер
Торжорға

«Торжорға» - Абайдың күйі. Күйді Ғ.Сармурзин 1923 жылы Оспан деген домбырашыдан үйренген. Оспан ақын аулында жылқышы әрі Абайға атқосшы болған кісі. Абайдың Жетісу елінен сыйлыққа келген Торжорға деген аты болған. Ақынның сүйікті ұлы Әбдірахман Верный (Алматы) қаласындағы ауруханада жатқан кезінде оны кутуге кенже баласы Мағауияны жібереді. Мағауия Верныйдың базарында ұлы жүздің Дәт деген адамына кездесіп танысады. Мағауияның Абай баласы екенін білген соң, ол ақынға дұғай сәлем айтып, Торжорға атын сыйға тартады. Бұл жөнінде М. Әуезовтың «Абай жолы» романында тартымды суреттелген. «Торжорға» күйі көңілді, ойнақы, серпінді орындалады. Күйдің ырғағынан тайпалған ат жүрісі, оның жорғалаған әсем қозғалысы айқын байқалады. Күй әуенінің ырғақ-иірімдері де жарасымды . Дереккөздер
Төмен ағындыны реттеу

Төмен ағындыны реттеу — өзен ағындысын пайдалану керек болған барлық жағдайларда жүргізілетін реттеу. Сыйымдылығы біршама бөген үшін төмен ағындыны теңестіру көпжылдық орташа шығын шамасына дейін жетуі мүмкін. Дереккөздер
Саяси жұмылдыру

Саяси жұмылдыру - қазіргі саяси зерттеулердің шеңберінде жүмылдырылған қатысудың әлеуметтік-саяси табиғатын түсіну мәселесінің маңызы ерекше. Көптеген батыс зерттеушілерінің ойынша, саяси жұмылдыруды саяси жетекшілердің немесе ұйымдардың тарапынан әсер ету болып табылатын белсенділіктің салдары ретінде қарастырған жөн. Мүндай белсенділік жеке түлғалардың еркін және саяси көзқарастарын бүрмалауға немесе басуға негізделген. Ал оған қарама-қарсы қойылатын автономды қатысу деп отырғанымыз - жеке түлғалардың саналы және әлдебір сыртқы факторлармен анықталмайтын өздерінің әлеуметтік-саяси ортасына қатысты түрақталуы. Қатысудың осы екі түрінің қарама-қарсы қойылуы, ең алдымен, демократияның классикалық теориясынан бастау алатын құндылықты дәстүрге сүйенеді. Жүмылдырьшған қатысуды сынаудың екінші бір бағыты демократиялық саясатты құрылымдық-функционалдық талдаумен байланысты. Әлеуметтік-саяси жүмылдыру кез келген ұлттың қалыптасуы үшін қажет әлеуметтік-мәдени және институционалды контекст болып табылады. К.Дейчтің айтуы бойынша, әлеуметтік жүмылдыру - бүл дәстүрлі түрмыс түрінен жаңа түрмыс түріне көшу жағдайындағы жүрттардың басынан өтетін өзгерістердің жалпы процесінің атауы. Осы өзгерістердің барлығы саяси мінез-құлыққа елеулі ықпал етеді. Әлеуметтік-саяси жүмылдырудың мәнісі ретінде әлеуметтендірудің жаңа түрлеріне, әлеуметтік рөлдердің жаңа құрылымдарына, т.б. қол жеткізушілікті жатқызуға болады. Дереккөздер
Сәлімжан Хамзаұлы Санбаев

Сәлімжан Хамзаұлы Санбаев (16.09.1939 ж. т. Атырау облысы, Мақат к.) -жазушы, драматург, киноактер. Шығармаларын орыс тілінде жазады. Орынбор ауыл шаруашылығы институтынтын бітірген (1961). 1961— 62 ж. Атырау обл. Энгельс атындағы кеңшарында бас инженер, 1966-68 ж. «Қазақфильм» киностудиясында, 1968—71 ж. «Жазушы» баспасында бөлім меңгерушісі, 1974—76 ж. Павлодар трактор зауытында инженер-конструктор. 1983-86 ж. Балқаш кен-металлургия комбинатында инженер. 1989 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының Аударма және әдеби байланыс жөніндегі бас редакция коллегиясы төрағасының орынбасары қызметінде болды. «Ақаруана» (1969) атты тұңғыш жинағы, «Жол жалғыз ғана» (1970), «Көп ажал» (1974), «Шөлейт даладағы кұдықтар» (1976), «Аңыз аңсағанда» (1989), «Біздің өміріміздің жыл маусымдары» (1981), «Кеніш» («Кариф»), «Алаңқай» («Площадка») атты повестері мен романдары бар. Бұларда қазақ даласындағы Кеңес өкіметінің орнауы, еңбекші халықтың өзгерген өмірі, жаңаның салтанат кұруы суреттелген. «Ұшы қиырсыз жол», «Той боларда», «Шоқан Уәлиханов», «Батыр Баян» көркем фильмдеріне түскен. «Бір құты мұнай» драмасының, «Ақшаңқан таулар» атты көркем фильмнің сценарийін жазды. Абай Құнанбаевтың қарасөздерін, М. Әуезовтің, С. Бегалиннің, Ә. Сәрсенбаевтың повесть, әңгімелерін орыс тіліне аударған. ВЦСПС, КСРО Жазушылар одағы сыйлықгарының лауреаты. Дереккөздер
Һошуров Илахун

Һошуров Илахун (1941 ж. т.) - ұйғыр ақыны. Һ. Абайдың «Не іздейсің, көңілім, не іздейсің...», «Жүрегім, ойбай, соқпа енді...», «Жақсылық ұзақ тұрмайды...», «Ғашықтың тілі-тілсіз тіл...», «Бір сұлу қыз тұрыпты хан қолында...»т. б. өлеңдерін ұйғыр тіліне аударған. Ол аударған 20-ға тарта өлең «Абай» (1987 ж.) жинағына енгізілді. Дереккөздер
Өзен жайылмасы

Өзен жайылмасы, қысқаша Жайылма. дегеніміз судың тасуын айтамыз Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Есіңде бар ма жас күнің..?

«Есіңде бар ма жас күнің..?» - Абайдың 1899 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты, 5 шумақтан тұрады. Ақын есік пен төрдей ғұмырдың қас қағымда өте шығатын мейірімсіз ақиқатын тілге тиек ете отырып, табиғаттың осынау бір құбылысына философиялық түйін жасайды. Тіршілік атаулының үш мезгілі - көктемі, жазы, күзі - адам баласына жастық, есею, тоқтау болып оралатыны; әр мезгілдің өзіне лайық сыйы бар екені өлең арқауын құраған. «Үміт жақын, көңіл ақ», адам атаулының бәрі дос көрінетін жастық шақтың «махаббат, қызық мол жылдары» сағынсаң қайтып бұрылмай өтіп кететіні, «махаббат кетсе, дос кетіп», жөңкіле көшкен керуенге ілесе алмай тоқтайтының, өмірдің өз заңдылығын амалсыз мойындайтының поэзия тілімен әсем өрнектеледі. «Құдай-ау, қайда сол жылдар, Махаббат қызық, мол жылдар... Ақырын, ақырын шегініп, Алыстап кетті-ау құрғырлар» деп өкси өкінген ақын «Көзіме жас бер, жылайын, Шыдам бер, сабыр қылайын, Жаралы болған жүрекке, Дауа бер, жамап сынайын» деген тоқтамға келеді, сөйте отырып «жамаулы, жаралы жүректің» өмірмен қоштасуды қимай, шаршай соққан сабырлы дүрсілін аңғартады. Ақынның бұл өлеңіне композитор С. Мұхамеджанов, Т. Базарбаев ән-романстар шығарған. Өлең 7 буынды еркін және қара өлең ұйқасымен жазылған. Туынды алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында бір ғана текстоликалық өзгеріс ұшырасады. 1909, 1939, 1945 жылғы жинақтарда 4-шумақтың 3-жолы «Қасиет кетті, дос кетті» делінсе, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары бойынша «Махаббат кетті, дос кетті» болып алынған. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Абайдың бұл өлеңіне 1899 ж. ән жазылған. Абайдың немересі Мәкен Мұқамеджановадан музыка зерттеушісі Қ. Жүзбасов 1984 ж. магнитофон лентасына осы әнді жазып алып, нотаға түсірген. Мәкен орындауындағы ерекшелік - ол әнді толық екі шумақ өлеңмен айтады, әрбір өлең шумағында жеті буынды өлең өрнегі төрт тармақ бойыңда өзгеріп, алмасып отыратындықтан, әуен жүйесі де соған сәйкес келеді. Ән әуезінде секіртпелі кварталық екпіндер жиі кездеседі де жалпы әуенге өзіндік тұрпат береді, сөйтіп, ән дәстүрлі әндерден сәл өзгешелеу естіледі. Демек, әннің әуен-саз және музыкалық-ырғақтық құрылысы осы жоғарыда атап өткен бунақ өзгерістерімен тікелей байланыста, сол өзгерістерге сай әннің де өзгеріске, әсіресе ырғақтық құбылысқа ұшырайтыны байқалады. Өлең кестесі 8, -7; 8, -7, -8; 7, -8 және тек қана 8 буынды шумақтан құрылса, ән өлшемі -4/4, 4/4, 2/4, 4/4, 4/4, 4/4, 3/4, 4/4, 4/4, 4/ 4, 6/4, 3/4, 4/4, 3/4, 4/4 болып қалыптасады. Әннің екінші шумағында басталатын сарынды Біржан-сал әндерінен де кездестіруге болады, тіпті, жел сырнай аспабына тән муз. екпіндерді де естуге болады. Сонымен бірге бүл ән «Қараңғы түнде тау қалғып» әніне жақындығын байқатады. Мұндай ұқсастық бекер емес, жаңашыл Абай «муз. тілінің», қазақи қалалық жанрдың қалыптасқанын аңғартады. Комп. Ғ. Жұбанова, Т. Базарбаев Абайдың бүл өлеңіне ән, романстар жазған. Дереккөздер
Бүкіләлемдік кезекшілік институты

Бүкіләлемдік кезекшілік институты - [WorldWatch Institute, АҚШ] - жалпы әлемнің жағдайын зерттеумен айналысатын зерттеу орталығы. 1974 жылы Лестер Браун негізін қалаған. Негізгі мақсаты - саясаткерлер мен қоғамды ғаламдық мәселелер мен үрдістер жайлы ақпаратпен қүлақтандыру. Коммерциялық емес үйым. 1984 ж. бастап институт жыл сайын "Әлемнің жағдайы жайлы" ("State of the World") 34 тілде баяндама жасайды; екі ай сайын "World Watch Magazine" журналын, арнайы ақпараттық шығарылымдар, монографиялар шығарады. 40-қа жуық елдегі 150-ден аса әріптестік үйымдармен түрақты байланыстар орнатылған. "Әлемнің жағдайы жайлы" баяндамалар өзіндік батыл тұжырымдармен ерекшеленеді: бүл ғаламдық деңгейдегі энергетикалық, экологиялық, азық-түліктік, демографиялық мәселелердің даму үрдісін өзара әрекетті кешенді пәнаралық талдауға негізделген планета жағдайына қойылған "диагноз". Институт өзінің зерттеулер мен жариялымдарының арқасында экологиялық түрақты және әлеуметтік әділетті қоғам қүруға талпынады. Басқарушы орган - президент жетекшілік ететін директорлар Кеңесі. Дереккөздер
Саяси идеал

Саяси идеал - даму мақсаты мен саяси мінез-құлықтың үлгісі, әлеуметтік-саяси құндылықтар толық көрініс тапқан әлеуметтік және саяси құрылыс түрі. Бүл қажеттілік мемлекет қызметі сипатынан туындайды. Саяси идеал мысалы құқықтық және әлеуметтік қоғам болып табылады. Дереккөздер
Өнеге (кітап)

«Өнеге» - «Жазушы» баспасынан 1975 ж. жарық көрген естелік кітабы. Авторы - Ғ. Сармұрзин. Автор жас М. Әуезовтың ұлы ақынның үй-ішімен, балалары-Ақылбай, Мағауия, Ізкейіл, Тұрағұлмен достық қарым-қатынасын баяндайды. «Еңлік- Кебек» драмасының тұңғыш қойылымына тоқталып, Әуезовтың Абай ауылын, үй-ішін, ұрпақтарын жақсы білуі, кейін ақын шығармаларын жинап, зерттеуі - абайтану ғылымының негізін қалауына және ұлы ойшыл өмірінен ұлттық эпопея жазуына бастау болғанын айтады. Көлемі 6 баспа табақ, 12 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Өзен аралығы

Өзен аралығы (Междуречье) - көршілес екі шектес өзендердің ортасындағы аумақ. Мысалы, Әмудария мен Сырдария өзен аралығы, т.б. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы. Дереккөздер
Қисық Төзекұлы

Қисық Төзекұлы (1780) - ел билеушісі, аға сұлтан, дуанбасы болған адам, Абайдың құдасы, Найманның Кенже атасынан. Ақылды, бірбеткей, мәселені тез шешетін, бірақ қызуқанды кісі болған. Қисық өз елінде талай рет болыстыққа, Аягөз дуаны құрамынан Көкпекті ауданы ашылғанда, 1844 жылдан аға сұлтан болып сайланған. Аннен лентасына тағылған алтын медальмен (1823, 23 мамыр), «Үздік қызметі үшін» алтын медалімен марапатталған. 1833 ж. 2 сәуірде поручик, 1842 ж. штаб капитан шені берілген. Абайдың Ділдәдан туған баласы Ақылбайға атасы Құнанбай Қисықтың Жүмаханнан туған немересі - Ізханды алып берген. Ізхан Құнанбайдың Нүрғаным деген әйелімен бірге тұрып, сыйыса алмаған соң Абай Ақылбайды бөлек үй қылып шығарып, Нұрғанымды өз аулында ұстаған. А. Янушкевичтің «Күнделіктері мен хаттары» кітабында Қисық пен Құнанбайдың Ұлы жүз қазақтарының «Ой жайлауда» өтетін салтанатына бірге барғаны жазылған. Абай Қисықтың ел басқару ісіндегі мол тәжірибесін терең білімін жоғары бағалаған. Дереккөздер
Төменгі деңгей

Төменгі деңгей – ағын судағы судың ең төмен деңгейі; су жиналу алқабынан судың ең аз келуінен болады. Төменгі деңгей кезеңінде жер асты суының маңызы жоғары болады. Төменгі деңгей қысқы (қыстың басынан көктемгі су тасуға дейін) және жазғы (көктемгі су тасудың аяғынан күзгі тасқынға немесе мұзқұрсауға дейін) болып бөлінеді. Төменгі деңгейдің ұзақтығы 10 күннен 30 күнге дейін болса, қысқа, 30 күннен асатын кезде, ұзаққа созылған деп есептеледі. Дереккөздер
Сапар Өреев

Сапар Өреев (1932) - түрікмен ақыны. Оның «Ғашықтардың айдыны», «Қыз жүрегі», «Көздерім сені көргенде» т. б. өлең, дастан жинақтары бар. О. 1970 ж. Абайдың өлеңдер жинағын аударып, Ашдабадта түрікмен тілінде жарыққа шығарды. Дереккөздер
Жағыпар Мағауияұлы

Жағыпар Мағауияұлы (1898-1934) - Абайдың немересі. Мағауияның Дәмегей деген бәйбішесінен туған. Ол Ғабитхан молданың ізбасары Махмет молдадан сауат ашып, білім алады. Ағасы Бабыр 11 жасында қайтыс болып, Ғабитхан молданың Бабырға айттырылған немересі Күлманар Ғабидоллақызына әмеңгерлік жолмен үйленген. Одан: Рәпила, Ишағы, Жошыхан, Ғазел, Нәркес, Ләйла, Серік туған. Ол Әйгерім мен Ділдәні ез қолымен Аралтөбеге жерлеген. Семейде мұғалімдер даярлайтын курста оқып, мектеп-интернат ашып, қазақ балаларын оқытты. Жағыпар 1930 ж. өз отбасын Шемонайхыға, Убо-форпостқа көшіріп әкеледі. Сонда жаңадан мектеп-интернат ашып, оның директоры болды. 1979 ж. Жағыпардың сүйегі Убо-форпосттан алынып, Дәмегей, Камалия үшеуінің сүйегі Ақшоқыға қайтадан жерленді. Дереккөздер
Төмпешікті батпақ

Төмпешікті батпақ — көп жылдык шымтезек төмпешіктерінің көптігімен сипатталатын батпақ. Тек көп жылдық тоң таралған аймақтарда ғана (негізінен орманды тундрада, аралдық тоң белдемінде) кездеседі. Биіктігі, әдетте, 2—3 м, диаметрі 10— 20 м-ге жетеді. Мүктер мен қыналар өскен төмпешіктердің басып кеткен. Төмпешікгердің маңайы ойпандық және сфагналы-коғалы ұйықтар болып келеді. Дереккөздер
Эмиль Владиславович Чарномский

Эмиль Владиславович Чарномский (1908-68) - суретші. Театр сахнасын көркемдеу саласында жұмыс істеді. Қазақ ССР-інің еңбек сіңген әртісі. *1925 - 1928 жылдары Санкт-Петербург қаласындағы Көркемсурет академиясында оқыды. *1937 -1948 және 1959 -1964 жылдары Алматыда тұрып, қызмет етті. Осы жылдары Қазақ академиялық драма театрының бас суретшісі болумен бірге аталмыш театрдың бірқатар спектакльдерін безендіріп жасаулады. М.Әуезовтің "Алма бағында" (1937), "Шекарада" (1938), "Ақ қайың" (1939), "Сын сағатта" (1941), "Еңлік - Кебек", "Қарақыпшақ Қобыланды" (1946) жөне "Қарагөз" (1963), Әуезов пен Әбішевтің "Намыс гвар-диясы" (1942), С.Мұқановтың "Күрес күндерінде" (1939), Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысы" мен "Қозы Көрпеш - Баян сұлу" (1942 - 43), Ә.Тәжібаевтьщ "Жомартгың кілемі" (1945) мен "Той боларда" (1963), Т.Ахтановтың "Сөуле" (1961), К.А. Треневтің "Любовь Яровая" (1937), Погодиннің "Мылтықгы адам" (1940, 1947), Б.Ф. Чирсковтың "Жеңімпаздар" (1947), К.М. Симоновтың "Келер кезек" (1962), Н.В. Гогольдің "Ревизор" және "Үйлену" (1940, 1961), Ф.Вольфтің "Профессор Мамлок" (1941), У.Шекспирдің "Асауға тұсауы" мен "Отелло" (1943, 1964) секілді спектакльдері бар. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Қазақ драма театрында М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің пьесасы бойынша қойылған спектакльдің декорациясы үлгілерін жасап, суретші-қоюшысы болды (1940, қағаз, акварель, тушь, Қазақстан Республикасының мемлекеттік орталық музейі мен Абайдың мемлекеттік қорық-музейі қорында). Қазақтың опера және балет театры үшін А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы декорациясының үлгісін жасады (1944, қағаз, гуашь, Опера және балет театрының музейі қоры). Қазақ өнері мен әдебиетінің Москвада өткен онкүндігіне байланысты «Абай» операсына жарнама шығарды (1958, көп данамен, түпнұсқа, қағаз, гуашь, Қазақстан Республикасының мемл. орт. музейі қоры). Дереккөздер
Жоржи Амаду

Жоржи Амаду (1912–2001) — Бразилия жазушысы, публицист, қоғам қайраткері, Халықаралық Лениндік сыйлықтың лауреаты (1951). Шығармалары * «Карнавалдар елі» (1931); * «Какао» (1933); * «Тер» (1934); * «Шексіз жер» (1943); * «Ильус қаласы» (1944); * «Қызыл көктеу»(1946); * «Тас қамал» (1952); * «Габриэла» (1961); * «Адасқан қыздың оралуы» (1977); * «Әскери киім, академиялық күрте, ішкөйлек» (1979) романдары; Әуезов Амадумен Дүниежүзілік бейбітшілік қорғау комитетінің мәжілістерінде талай жүздесіп, әңгімелескен, сұхбаттасып, оның өмірі мен шығармашылық жолына көңіл аударған. Ұлы жазушының мүрағатында сақталған блокноттарындағы жазбаларға қарағанда, Амадудың кейбір туындыларын оқып-танысқан. «Жыл келгендөй жаңалық сеземіз» деген мақаласында жас талапкерлерге көпсөзділікке бой алдырмау туралы айта келіп, «көпсөзділікке терең ой қосылса, нұр үстіне нүр» болатынын ескертеді де, осындай ұзағырақ жазатын қаламгерлердің қатарына Амадуды қосады. Дереккөздер
Мемлекеттік құрылым

Мемлекеттік құрылым -кең мағынада мемлекеттің жалпы құрылымын, яғни мемлекеттің әлеуметтік, экономикалық және саяси негіздерін, оның азаматтарының құқықтық мәртебесінің негіздерін, мемлекеттік аймақтық құрылысын, мемлекеттік органдар жүйесін тұтас қамтитын ұғым; тар мағынада: мемлекеттік биліктің аумақтарға немесе ұлттық аймақтарға бөлінуі, яғни мемлекет аумағының ішкі бөлінісі. Ішкі бөлініс сипатына қарай мемлекеттер унитарлық, федеративтік және конфедеративтік болып жіктеледі. Унитарлық мемлекет әкімшілік аймақтарға ғана бөлініп, бүкіл ел бір орталықтан жергілікті органдар арқылы басқарылады. Конституциясы, ел басшысы, үкіметі біреу болады. Бірақ унитарлық мемлекетте де автономиялық мемлекеттік құрылым мәртебесіндегі аймақ болуы мүмкін. Федерация - бірнеше бәлек мемлекеттерден құрылған одақ. Одақтың ортақ конституциясы, басшысы, органдары, әскері болады. Федерация ұлттық, аумақтық не аралас (ұлттық-аумақтық) негізде құрылады. Конфедерация - екі немесе одан да көп мемлекеттердің өз саяси тәуелсіздіктерін сақтай отырып, қандай да бір (мысалы, экономикалық) мақсаттарды көздей отырып, мерзімді шарт бойынша одақтасуы. Конфедерация мүшесінің кез келген уақытта одақтан шығуға құқы бар. Дереккөздер
Советжан Маматқұлов

Маматқүлов Советжан (1940) - уйғыр ақыны, жазушы. Маматқүловтың «Жастық жыры», «Ағады Өсәк өзені», «Өзімді іздеймін», «Дихан қызы» атты өлең, проза жинақтары оқырманға белгілі. Ол 1987 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Абай» жинағына енген ақынның «Жастықтың оты, қайда- сың..?», «Жарқ етпес, қара кеңлім не қылса да...», «Өзгегекеңлім, тоярсың...», «Ата-анағакөз қуаныш...», «Тайға міңцік...», «Көзімнің қарасы...», «Ақырзаман жастары...», «Өлсем орным қаражер, сыз болмай ма...» т.б. өлеңдерін уйғыр тіліне аударған. Дереккөздер
Иван Яковлевич Стадничук

Иван Яковлевич Стадничук (1913 ж. т.) - суретші-кескіндемеші. Майлы бояумен және акварельмен жұмыс істейді. 1968 ж. салған «Абай шыңы» (акварель, И. Е. Корнилов қоры, Санкт-Петербург) кескіндемесі бояуының қанықтығымен ерекшеленеді. 1969 ж. «Абай ескерткіші» (акварель), 1991 ж. «Қаламқас» (кенеп, темпера, екеуі де автордың қоры) картинасын жазды. Онда «Абай ескерткішінің» композициясын қайталағанымен, суреттің түсіне ерекше көңіл бөліп, жота үстінде кетіп бара жатқан салт аттыны бейнелеген. Дереккөздер
Компаративтік әдіс

Компаративтік әдіс - [латынша Comparatious - салыстырмалы] - салыстырмалы ғылыми зерттеу арқылы жалпы және ерекше құбылыстарды анықтау, қарастырылып отырған кезеңдегі даму үрдісін айқындау әдісі. Компаративтік әдіске жататындар: салыстырмалы әдіс (әртекті нысандарды салыстыра оты¬рып табиғатын ашу), тарихи-типологиялық салыстыру (тууы мен даму жағдайлары бірдей, шығу тегі жағынан түрлі құбылыстардың ұқсастығын түсіндіреді), тарихи-генетикалық салыстыру (құбылыстардың ұқсастығы - олардың шығу тегі жағынан жақындығының нәтижесі), т.б. Компаративтік әдіс - саясаттану ғылымында да кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Тоты құс түсті көбелек...

«Тоты құс түсті көбелек...» - Абайдың 1902 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Тіршіліктен соққы көріп, оның мағынасыздығын түйсініп, мәңгілікті ойлай бастаған ақын бұл өлеңінде адам өмірінің мәні, заңдылығы хақында ой толғайды. Қазақ ұғымында ең әдемі қызыл-жасыл түс тоты құс түсі болса, Абай айтуынша сондай қызықты да тәтті өмірің - қас қағымдық ғұмыр. Табиғат тоты құс түсті көбелекке «жаз айларда гулегенмен», күз келе «өлмек», сиремек. Ап, «сүйген, сезген, кейіген», «ақылмен ойлап сөйлеген» адамды «заман сүйремек». Бірақ, адам екі түрлі: өмірді билей алмаса да жақсы кісі заман ағымына қарсы жүзбекші, ал жаман кісі оған «күйлеп», табанында тапталмақ. Бәрібір екеуін де құдіретті «замана илемек». Сонда да ақын қамығып, күйректікке салынбай дұрыс өмір сүрген, заманды билеуге талпынған адамды қолдап, құптайды. Ақын өз өлеңіне жарасымды ырғақ тауып, 7, 8 буынды жыр жолымен кестелеп, шұбыртпалы ұйқаспен жазған. Түпнұсқа Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының елеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер ұшырасады. 1939, 1945, 1954 жылғы жинақтарда 2- шумақтың 2-жолы 1909 жылғы басылым негізінде «Сүймек, сезбек, киінбек» болып берілсе, 1933, 1957, 1977 жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбасын (1905) басшылыққа алып, бүл жолды «Сүймек, сезбек, кейімек» деп алған. Туынды ағылшын, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Өлең Тоты құс түсті көбелек Жаз сайларда гулемек. Бәйшешек солмақ, күйремек, Көбелек өлмек, сиремек. Адамзатқа не керек: Сүймек, сезбек, кейімек, Харекет қылмақ, жүгірмек, Ақылмен ойлап сөйлемек. Әркімді заман сүйремек, Заманды қай жан билемек? Заманға жаман күйлемек, Замана оны илемек. Дереккөздер
Саяси идеология

Саяси идеология - саяси сананың құрамдас бөлігі және өзегі. "Идеология" деген ұғым гректің идея - бейне және логос - білім деген сөздерінен шыққан. Ғылыми айналымға француз ғалымы А.Дестют де Траси (1754-1836) енгізген. Ол идеологияны идеялар, олардың қалай пайда болатындығы және әрекет ететіндігі жөнінде ғылым деп түсіндірді. Қазір идеология деп адамдардың үлкен әлеуметтік топтарының іс-әрекетіне бағдар беріп, олардың мақсат-мүдделерін білдіретін және қорғайтын идеялар мен көзқарастар жүйесін айтады. Саяси идеология деңгейлері Саяси идеология деңгейлері - қызмет істеу деңгейлері: теориялық-тұжырымдық, бағдарламалық-саяси және өзектілік. :Теориялық-тұжырымдық деңгейде нақты тап (ұлт, мемлекет) идеалы мен құндылықтарын немесе саяси даму мақсаттарын ашатын негізгі қағидалар қалыптасады. :Бағдарламалық-саяси деңгейде әлеуметтік-философиялық принциптер мен идеалдар бағдарламаларға, саяси элитаның нақты ұрандары мен талаптарына айналады. Яғни, басқару шешімдерін қабылдаудың нормативтік негіздерін қалыптастырады. :Өзектілік деңгей идеология мақсаттары мен принциптерінің азаматтармен игерілуін, оларды өз істерін- де қолдану деңгейін сипаттайды. Саяси идеология қызметі Саяси идеология қызметі - қоғам өмірінде идеология маңызды рөл атқарады. Ол ең алдымен оның төмендегідей қызметтерінен білінеді: :1) идеологияның танымдық рөлі. Ол саяси жүйені, саяси өмірді суреттеп, түсіндіреді; :2) бағдарламалық қызметі. Ол қоғам, әлеуметтік прогресс, тұлға және билік және т.с.с негізгі түсініктер туралы мағлұматтар беріп, адамның іс-әрекетіне бағыт-бағдар көрсетеді; :3) жұмылдыру, іске тарту. Қоғамның жоғары, құнды идеяларын алға тартып, мақсат-мүдделерді айқындап, саяси идеология саяси іс-әрекетке тікелей түрткі болып, қоғамды, әлеуметтік топтарды оларды іске асыруға жұмылдырады, рухтандырады, шабыттандырады; :4) амортизациялық қызметі. Саяси іс-әрекетті түсіндіру тәсілі болып, идеология әлеуметтік шиеленістерді бәсеңдетеді. Ұсынылған мұраттар сәтсіздіктен кейін күш жинап қайта серпілуге шақырады; :5) бағалау қызметі. Идеология халық санасына қоғамның қазіргі және болашақтағы дамуына өлшемдік баға берерлік жағдай жасайды, үстемдік етіп отырған қоғамдық тәртіпке белгілі бір көзқарас тудырады. Дереккөздер
Мақым Мұстақұлы Қисамединов

Мақым Мұстақұлы Қисамединов (10 ақпан 1939 — 23 қаңтар 1982) — график-суретші. Өмірбаяны Техникалық тәсілдерді, оның ішінде линогравюраны қолдана отырып, қондырғылы және кітап графикасы саласында жұмыс істеді. * Диплом жұмысы ретінде М. Әуезовтың «Абай жолы» романына иллюстрациялар топтамасын дүниеге әкелді (ксилография, орташа көлемді Санкт-Петербургтегі Суретшілер Академиясының Ғылыми-зерттеу музейінде сақтаулы). Осы романға арнап әңгіме ретінде баяндалатын иллюстрациялар (1967, ксилография, суретші отбасының меншігінде) жасаған. * Абай тақырыбының «Абай» (1970, Қазақстан Республикасының мемлекеттік өнер музейі мен Москвадағы Шығыс халықтары өнерінің мемлекеттік музейінде, Қазақстан Республикасы көркем сурет көрмесінің қоры) * «Жас Абай» линогравюраларында одан әрі дамытылды (1969, бұлда сонда). * «Абай» атты топтамасы ** «Көктем» ** «Жаз» ** «Күз» ** «Қыс» ** «Құрылу» деген тұрмыстық бейнелерді баяндайтын парақтардан тұрады. Қисамединовтың басты туындыларының бірі - «Абай» портретінде ақын киіз үйдің айқара ашылған есігінен шығып келе жатыр. Иығына шапан жамылған ақын тұлғасы көрнекті, иілген есік жақтаулары ұлттық өрнекпен көмкеріліп, шығармаға асқақ сезім мен монументтік қалып береді. Дереккөздер
Төсеме қабат

Төсеме қабат – жер қабатының қыртысын тегістеген кезде топырақтан төселген қабат немесе жердің құнарлылығын арттыру үшін басқа жақтан тасып әкеліп төселген құнарлы топырақ қабаты. Мелиорация практикасында құнарсыз жерлерге қарашірінді қыртысын жасанды түрде жаймалап төсеп, ол жерден мол өнім алудың амалы. Дереккөздер
Кронид Григорьевич Ческидов

Кронид Григорьевич Ческидов (1906 ж. т.) - суретші. Кескіндеме саласында жұмыс істейді. «Абай - қамқоршы]]» атты суретінде (1944, майлы бояу, кенеп, Қазақстан Республикасының мемл. орт. музейі қоры) ашық түсті шапан киген ақын тұлғасы бұлтты аспан астында бейнеленген. Ақынның қолдары арқанмен байланған қызыл көйлекті қыз бен жейдесі жыртылған жігітке қарай созылу. Олардың артында топтасқан адамдар арасында біреуі Абайға жек көрушілік кейіппен қарап қалған сурет тақырыптық жағынан «Еңлік- Кебек» дастанымен үндеседі Дереккөздер
Жаз (жинақтар)

«Жаз» - Абай шығармаларының 1971 ж. «Жазушы», 1979 ж. «Жалын» баспаларынан жарық керген жинақтары. 1- жинаққа ақынның «Жазғытұры», «Жаз», 2-жинаққа «Жаз», «Әсемпаз болма әрнеге», «Ғылым таппай мақтанба...», «Жасымда ғылым бар деп ескермедім...», «Өлең - сездің патшасы, сөз сарасы...» «Құлақтан кіріп бойды алар...», «Мен жазбаймын елеңді ермек үшін...», «Жазғытұры», «Қыс», «Қараша, желтоқсанмен сол бір - екі ай...», «Аттың сыны» елеңдері және «Ескендір» дастаны енген. Басылымдар суретшілер А. Гурьев пен М. Ысқақовтың Абай туындыларының мазмұнын аша түсетін суреттерімен әсем безендірілген. Жинақтар мектеп оқушыларына арналған. Көлемдері 1,5 (1971) және 5 (1979) б. т., 30 мың дана (екеуі де) болып басылған. Дереккөздер
Компромисс

Компромисс - [латынша Соmрrоmissum - өзара келісім, тіл табысу] - екі жақтың бір-біріне жол беріп, келісімге, ортақ ымыраға келуі; саясатта - өзара шарттарға көніп, қабылданған шешім. Оның негізінде екі жақтың талаптары толық орындалмаса да, ортақ, жоғарғы мақсатқа жетуі айқын. Дереккөздер
Эдуард Васильевич Чубук

Эдуард Васильевич Чубук (1939 ж. т.) - суретші, ақ көп ой айтатын маңызды туынды. график. Қондырғылы графика, экслибрис, плакат.Ішінара монументті өнер саласында жұмыс істейді. Оның Октябрь революциясына дейінгі және қазіргі қазақ-орыс әдеби байланыстарын көрсететін плакат-топтамаларының ішінде «Абай мен Пушкин» атты плакаты (1982, қағаз, қалам, акварель, түсті бояу, автордыңжекеқоры) қарапайым мазмұнымен-ақ көп ой айтатын маңызды туынды. Дереккөздер
Саяси идеализм

Саяси идеализм - XX ғ. 20-30 жж әлемдік саясаттың сипаты мен табиғатын түсіндірудегі реалистерге қарсы қалыптасқан бағыт, әлемдік саясатты құқықтық және этика ұғымдарының көмегімен қарастыра отырып, олар әлемдік қатынастардың нормативтік үлгісін құруға бағытталған. Бүл бағыт өкілдері: Д.Перкинс, В.Дин, У.Липпман, Т.Кук, Т.Мюррей, т.б. Олардың сенімдерінің негізінде мемлекетаралық қатынастардың маңызды реттеушісі ретінде күштік және әскери құралдардан бас тарту жатыр. Халықаралық құқық институттары мен жүйесіне басымдық беріледі. Мемлекетаралық қатынастарды реттеу тетігі ретінде күштер тепе-теңдігінің орнына ұжымдық қауіпсіздік тетігін ұсынды. Бүл идея барлық мемлекеттердің ортақ мақсаты - бейбітшілік пен қауіпсіздік деген ұстанымға негізделген. Себебі, күштер тепе-теңдігіндегі күштердің түрақсыздығы мен соғыстар мемлекеттерге көптеген зиян келтіріп, ресурстарды жөн-жосықсыз шығындауға алып келеді. Әлемдік саяси қатынастарды реттеу тетіктері ретінде келесі шараларды ұсынады: ашық бейбіт келіссөздерді жүргізу; бейбіт және соғыс уақытында да еркін саудаға кепілдікті қамтамасыз ету; ұлттық қарулануды ең төменгі деңгейге дейін қысқарту; еркін және мемлекет егемендігі ұстанымы негізінде барлык дау-жанжалдарды халықаралық ұйымдармен шешу. Дереккөздер
Автоматтандырылған суармалау жүйелері

Автоматтандырылған суармалау жүйелері (Автоматизированные оросительные системы) — өзеннен, су қоймадан және т.б. су алу, оны тасымалдау, суды жаңбырлатып егістікке беру және т.б. жұмыстардың барлығы автоматты түрде атқарылатын суармалау жүйесі. Дереккөздер
Төсеніш

Төсеніш – 1) гидротехникалық құрылыстар мен жолдардың жасанды іргетасының табаны өте сығылғыш, тұрақсыз, сусымалы топырақтың үстіне тұрғызылатын жағдайда, құрылыстың оған түсіретін қысымын нығайта түсу үшін арнайы жасалынатын төсеніштік құрылыс материалдары; 2) топырақтан жасалған су қоймаларының, бөгеттердің құлама жақтауларын (қысымды су жағын) жұмыр тастармен және суға төзімді басқа материалдармен шегенделуі. Дереккөздер
Анатоль Стерн

Анатоль Стерн (1899-1968) - ақын, жазушы, драматург, аудармашы. Вильнюс үн-түнде поляк филологиясын оқып үйренді (ол кезде қала Польшаның құрамында болатын). «Егеменді Польша хабаршысының» редакторы болды. 1948 жылдан Варшавада тұрды, 4 өлең жинағының авторы. Ол Абайдың «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» (1961) елеңін поляк тіліне аударған. Дереккөздер
Жазғытұры (кітапша)

«Жазғытұры» - «Жазушы» баспасынан 1975 ж. жарық көрген суретті кітапша. Суретші О.Нұршумаев ақын өлеңін қазақ аулының көктемгі көріністерімен көркем безендірген. Кітапшаның соңында Абайдың «Жаз» өленінің 15 жолы қосымша берілген. Мектеп жасына дейінгі балаларға арналған. Көлемі 2,12 б.т., 47 мыңдана болып басылған. Дереккөздер
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін

Жаздым үлгі жастарға бермек үшін — Абайдың Қазақтың Біріккен мемлекеттік баспасынан 1945 ж. жарық көрген таңдамалы өлеңдер жинағы. Мектеп оқушыларына арналған. Құрастырған – М.Балақаев. Кітап құрастырушының ақын өмірінен қысқаша мағлұмат беретін шағын алғысөзімен ашылады. Жинаққа енген ақын өлеңдері мүмкіндігінше мазмұнына қарай жіктеліп, «Насихат өлеңдер», «Өнер-білімге шақыратын өлеңдер», «Жаратылыс суреті», «Өткен күннің келбеті», «Жұмбақтар» деген тақырыптарға топтастырылған. Кітап көлемі З,5б.т., 10 000 дана болып басылған. Дереккөздер