kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Илья Нисонович Шевелев

Шевелев Илья Нисонович (8 Қаңтар 1921 жылы туған, Украина, Харьков қаласы) – медицина ғылымының докторы (1966), профессор (1967). Қысқаша өмірбаяны: .]] *1943 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген; *1943–1946 жылдары Кеңес Армиясында дәрігер; *1947–1953 жылдары Көз аурулары институтында (Украина) клиникалық ординатор, трахомаға шалдыққан балалар үйінде дәрігер; *1954–1973 жылдары Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары; *1960–1973 жылдары институт директоры; *1973–1984 жылдары Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері офтальмология мәселелеріне арналған. 3 авторлық куәліктің иегері. 2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Подагра

Подагра (грек. podagra — аяқ үшін қақпан) — организмде зат алмасу процесінің бұзылуынан қанда несеп қышқылының артуы мен оның тұздарының буындарда, дене мүшелерінің басқа тіндерінде жиналуынан пайда болатын созылмалы ауру. Подаграның дамуына жиналған урат (несеп қышқылының тұздары) түйіршіктерін организмнен шығаратын әр түрлі ферменттер қызметінің бұзылуы, сондай-ақ ет және майлы тағамдарды, бұршақты көп пайдалану, ішімдікті мөлшерден көп ішу, аз қозғалу себепші болады. Подаграның тұқым қуалайтын түрлері де бар. Подаграмен әдетте 40 жастан асқан ер адамдар жиі ауырады. Аурудың белгісі бір немесе бірнеше буындардың қабынуынан (артрит) аяқ астынан, негізінен түнде басталады. Ең алдымен аяқтың бармағы (әдетте бас бармағы) зақымданады. Зақымданған буын ісініп, терісі қызарады, дене қызуы 38 — 40 o С-қа көтеріліп, қалтырайды. Дерттің қозуы бірнеше күнге созылады. Ұстаманың қайталауы жиілей берсе, ауру созылмалы түріне ауысады. Бұл кезде тері астына жиналған урат түйіршіктері түйін-түйін болып, негізінен шынтақ және тізе буындарынан бұлтиып білінеді. Урат түйіршіктерінің бүйрек тіндерінде жиналуы да жиі байқалады. Бұл өте қауіпті, себебі, несеп шығару жолдарында тас жиналу процесі жылдамдайды. Емі: ауырғанды басатын дәрі-дәрмек қабылдау, сұйық тағам және минералды су ішіп, курортта арнайы ем қабылдау. Сондай-ақ дәрігердің нұсқауымен физиотераПодагра ем, массаж жасалады. Дереккөздер
Әшірбек Көпішев

Көпішев Әшірбек (30.4.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Қордай ауданы Керу аулы) – жазушы-публицист, Қазақстан Республикасы Баспа және полиграфия ісінің қайраткері. ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1970). Еңбек жолын “Қазақстан пионері” (“Ұлан”) газетінде әдеби қызметкер болып бастады. “Лениншіл жас” (“Жас алаш”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1970 – 77), “Пионер” (“Ақ желкен“) журналында жауапты хатшы (1977 – 87) қызметтерін атқарған. “Арай – Заря” журналының тұңғыш бас редакторы (1987 – 94), “Қазақстан теледидары мен радиосы” респупбликалық корпорациясының директоры, кейіннен президенті болды (1994 – 96). 1996 жылдан “Өнер” баспасының бас директоры. Бірнеше кітаптары “Дөңгеле, күн, дөңгеле” (1983), “Таудан түскен тұман” (1985), “Бетқайнардың үкілі қамысы” (2003), “Көк аспанның әміршісі” (2003), “Құмайкөк” (2005), “Құмайкөктің көк аспаны” (2007) жарық көрген. Көпішев Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен, “Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығы” медалімен марапатталған. Сілтемелер *[http://alashainasy.kz/last_dates/21973/ Республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет] Дереккөздер
Сайлау Ахметұлы Бабаев

Сайлау Ахметұлы Бабаев(1942 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Балқаш ауданы Бақбақты ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымның докторы (1996). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық аграрный университеті) бітірген. Республикасының картоп және көкөніс шаруашылықтын тәжірибе ст-нда кіші, аға ғылыми қызметкер (1967–1980), Қазақ картоп және көкөніс ғылым-зертеу институтында бөлім меңгерушісі (1980–1989) болды. 1989 жылдан осы институттың директоры қызметін атқарды. «Проблемы развития зернопродуктового комплекса Республики Казахстан в условиях перехода на рынку» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бабаев 62 ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 авторлық куәлік пен 4 патенттің авторы. Шығармалары: * Основы организации семеноводства картофеля и индустриальная технология его возделывания в Казахстане, А.-А., 1983; * Продуктивность и степень поражения вирусными болезнями оздоровленного картофеля в процессе его репродуцирования, А., 1994. * Безрассадная технология выращивания пробирочных растений на основе биотехнологии и получения меристемных клубней, А., 1993; Дереккөздер
Подгорное (Ақмола облысы)

Подгорное — Ақмола облысы Жақсы ауданындағы ауыл, Подгорное ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Жақсы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде. Халқы Тарихы Ауыл 1978 - 96 жылдары шошқа өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Шаған (кент)

Шаған — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы кент, темір жол бекеті, Шаған кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Семей қаласынан солтүстік-батысқа қарай 80 км жерде, Ертіс өзенінің сол саласы — Шаған өзенінің құяр тұсында орналасқан. Тарихы Іргесі 1950 жылдың бас кезінде қаланды, 1958 жылы кентке айналды. Шаған арқылы Семей — Ақсу темір және автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Виктор Михайлович Шевко

Виктор Михайлович Шевко (1946 жыл, Өзбекстан, Ташкент облысы Бекабад қалысы) — техника ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. * Қазақ химия-технологиялық институтын (1969, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) және аспирантурасын (1973) бітірген. * Осы институтта оқытушы, ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1974–1996) * 1996 жылдан оқу ісі жөніндегі Оңтүстік Қазақстан техникалық университетінде проректор қызметін атқарады. * 300-ден астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы. Дереккөздер
Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров

Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров (15 шілде, 1930 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы ауданы, Бекарыстан би ауылы) – мемлекеттік қайраткер. Философия ғылымдарының кандидаты (1963). Өмірбаяны * Қызылорда мемлекеттік педогогикалық институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) бітірген (1950), * Еңбек жолын мектепте мұғалім болып бастаған. * 1950–87 ж. аудан, облыс, комсомол комитетінде, облыстық партия комитетінде, Қазақстан Компартиясы ОК аппаратында жауапты қызметтер атқарды. * 1987–90 ж. Қазақ КСР "Білім" қоғамы төралқасы төрағасының бірінші орынбасары * 1991–96 ж. Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент * 1998–2000 ж. Алматы педогогикалық университетінде (қазіргі ҚазҰПУ-да) доцент. Шығармалары * «Жақсы әдет-ғұрып, мерекелердің қалыптасуы» * «Асыл қазына» * «Сағынышты жылдар» * «Ақ ниет», т.б. кітаптар мен ғылым еңбектер жазған. Марапаттары * 2 мәрте «Құрмет белгісі» * Еңбек Қызыл Ту ордендерімен * медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сергей Алексеевич Бедарев

Сергей Алексеевич Бедарев (5.9.1926 жылы туған, Алматы облысы Ескелді ауданы Баисов Матай ауылы) – биология ғылым докторы (1972), профессор (1980). ҚазПИ-ді (1950, қазіргі ҚазҰПУ) және Қазақстан ғылым академиясының Ботаника ин-тының кіші, аға ғыл. қызметкері. 1964–1981 ж. Қазақ гидрометеорологиясы бөлімін басқарды. 1981 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ботаника кафедрасының меңгерушісі, биол. ф-тінің деканы (1985). Негізгі ғыл. еңбектері мал азығын өндіру мәселелеріне арналған. Батыс Қазақстанның шөл өңірінде шабындықтар мен жайылымдардың шығымдылығын болжау әдістерін ұсынды. Дереккөздер
Абылай Хангерейұлы Айдосов

{{Ғалым { } { } }} Абылай Хангерейұлы Айдосов (1936 жылы 12 қарашада Ресей Челябі облысы Полтава ауданында туған) — ғалым, мемлекет қайраткері. Тарих ғылымдарының кандидаты (1994). Қызылорда мемлекеттік университетінің қазақстан тарихы кафедрасының профессоры. Қазақстан Республикасының Білім беру саласының құрметті қызметкері. Қызылорданың құрметті азаматы (2000). Толығырақ * Абылай Хангерейұлы Айдосов 1936 жылы 12 қарашада Ресей Челябі облысы Полтава ауданы Георгиевка селосында дүниеге келген. * Еңбек жолын бастауыш мектептің мұғалімі болып бастады. * Қызылорда педогогикалық институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) бітірді (1959) * 1960 – 71 ж. институт комсомол комитетінің хатшысы * Қызылорда облысы комсомол комитетінің нұсқаушысы * Тереңөзек аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы * Оңтүстік Қазақстан өлкелік комсомол комитетінің хатшысы * Қызылорда облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы қызметтерін атқарды * 1971 – 73 ж. Мәскеудегі Қоғамдық ғылымдар академиясында оқыған * 1973 – 96 ж. Қызылорда қалалық партия комитетінің екінші, бірінші хатшысы, облыс әкімшілігінің ішкі саясат бөлімін басқарды * Халықаралық Қорқыт Ата мұрасын зерттеу орталығын басқарды.Қызылорда мемлекеттік университетінің қазақстан тарихы кафедрасының профессоры. Қосымша лауазымдар * «ХІ ғасыр және Арал» қоғамдық бірлестігінің және "Тұран" түрік әлемі тарихи және мәдени орталығы" қоғамдық бірлестігінің төрағасы. Ғылыми еңбектері * 80-нен астам ғылым еңбектері жарық көрген. Марапаттары * КСРОның "Құрмет белгісі" орденімен екі мәрте марапатталған. * КСРОның бірнеше медалдарымен құрмет грамоталарымен марапатталған. * 2000 жылы - Қызылорданың құрметті азаматы құрметті атағы берілді. * ҚР Президентінің жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапаты Парасат орденімен марапатталған. * ҚР көптеген мерекелік медалдарымен марапатталған. Дереккөздер
Александра Александровна Буванова

Александра Александровна Буванова (1924 ж. туған, Ресей, Воронеж облысы) – Социалистік Еңбек Ері (4.2.1969). Алматы медициналық институтын бітірген (1945). 1946 – 1949 ж. Қызылқұм ауданы Шардара ауылындағы ауданы аурухананың бас дәрігері, Шымкент облыстық денсаулық бөлімінің инспекторы. 1949 – 1964 ж. Шымкент қаласындағы ғ1 перзентханада дәрігер-акушер, перзентхана бөлімшесінің меңгерушісі, 1965 жылдан бас дәрігер болып қызмет атқарды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Позитивизм

Позитивизм (франц. posіtіvіsme — оңды, дұрыс, нақтылы) — нағыз ақиқат ғылымның жеке салаларында ғана пайда болып, қалыптасатын, философиялық зерттеулердің ешқандай танымдық құны жоқ деген тезиске сүйенетін философиялық бағыт. Позитивизм 19 ғасырдың 30-жылдарында қалыптасты. Позитивизм негізін салған француз ойшылы Огюст Конт. Позитивизмнің алғашқы өкілдері: Э.Литтре, Г.Н. Вырубов, П.Лаффит, И.Тэн, Дж.С. Милль, Г.Спенсер болды. Позитивизм жаратылыстану және қоғамдық ғылымдардың методологиясына елеулі ықпал етті. Позитивизмнің кейінгі дамуы барысында махизм, неопозитивизм, аналитикалық философия қалыптасты. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Сегізбай Айзұнов

Сегізбай Айзұнов (1870, бұрынғы Перовск уезінің Царская болыстығы – 1932, Қызылорда қ.) – қайраткер, педагог. Өмірбаяны * Ауыл молдасынан сауатын ашқан. * 1890 ж. Ташкенттегі мұғалімдер семинариясын бітірген. * Семинарияны бітірісімен Ташкент қаласындағы Қазақ қырғыз халық ағарту институтында директор болып тағайындалған. Ол басқарған кезеңде оқу орнын республикаға белгілі азаматтар, акад. С.Кеңесбаев, профессор Ә.Қоңыратбаев, Қазақстанның халық арт. Қ.Жандарбеков, т.б. бітіреді. * 1928 – 32 ж. Қызылорда округтік оқу бөлімін басқарды. Округ көлемінде бастауыш, жеті жылдық мектептер ашылып, сауатсыздықты жою ұйымшылдықпен жүргізілді. Қызылорда округтік атқару комитетінің жиналысы құжаттарында Айзұновтың баяндамалары, іс-сапарлары, қызметі жайында деректер сақталған. Дереккөздер
Өтеғали Қадырғалиұлы Шеденов

Шеденов Өтеғали Қадырғалиұлы (8.3.1939 жылы туған, Атырау облысы Теңіз ауданы) – экономика ғылымының докторы (1979), профессор (1980). ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1965–1985 жылы Алматы халық шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ экономикалық университеті), Алматы архитектура-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Төралқасы жанындағы Өндіргіш күштерді зерттеу жөніндегі орталықта бөлім меңгерушісі, орталық төрағасының 1-орынбасары (1985–1987), Қазақ ұлттық аграрлық университетінде (1987–1995) кафедра меңгерушісі болды. 1995 жылдан ҚазҰУ-да профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері саяси экономикалық мәселелеріне арналған. Дереккөздер:
Дамушы елдердің қаржы жүйесі

Классификация МФВ және [[ООН]] Дамушы елдердің қаржы жүйесі, мемлекеттік бюджетті, жергілікті бюджеттерді, федеративтік мемлекеттерде (Үндістан, Бразилия, Мексика, Колумбия, Нигерия, т.б.) бұған қоса федерация мүшелерінің бюджеттерін, мемлекеттік және жекеше кәсіпорындардың бюджеттерін қамтиды. Дамушы елдердің экон. және қаржылық жай-күйі көбінесе дамыған елдерден түсетін қаржы ресурстарымен айқындалады. Соңғы жылдары жекелеген мемлекеттердің жағдайында саралану үдерісі болды. Мәселен, Корея республикасы, Сингапур жоғары дәрежеде дамыған елдерге бұрынғы Ұлыбритания отары Гонконг (қазір Сянгян арнаулы әкімшілік ауданы, ҚХР) ірі қаржы орталығына айналды. Бразилия, Аргентина, Мексика, Чили индустриялы елдерге, ал мұнайды экспорттаушы елдер ұйымына (ОПЕК) мүшелер қолайлы экономикалық және қаржылық жағдайда болып отыр. Сонымен бірге кедей елдердің саны да айтарлықтай көп. Олар негізінен экономикалық және қаржы жағдайы өте ауыр Африка мен Латын Америкасы елдері Дереккөздер .
Сәбит Әбдірахманұлы Бабаев

Сәбит Әбдірахманұлы Бабаев(20.6.1938 жылы туған, қазіргі Ресей, Челябинск облысы Александров ауданы Магнитка руднигі) – экономикалық ғылымның докторы (1997). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қостанай облысы астық қабылдау кәсіпорнында бухгалтер, аға бухгалтер, Қостанай облысы астық өнімдері басқармасында бухгалтер, аға және бас бухгалтер (1955–1972), Қазақ КСР-і Дайындау министрилігінде бас бухгалтердің орынбасары, бас бухгалтер (1972–1981), «Қазақ астық өнімі» концерні төрағасының 1-орынбасары (1991–1993), «Астық» акционерлікі компаниясының 1-вице-президенті (1993–1996) болды. 1996 жылдан «Астық» АҚ компаниясының президенті қызметін атқарады. 1996 жылы «Проблемы развития зернопродуктового комплекса Республики Казахстан в условиях перехода к рынку (теория и практика)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары: * Проблемы зернопродуктового комплекса Казахстана, А., 1995. Дереккөздер
Азат тауы

Азат – Сілеті өзенінің оң жағалауындағы тау. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданы Майлан ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1-1,5 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 335 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3-3,5 км созыла орналасқан, ені 2-2,5 км. Шығыс және оңтүстік беткейлері жазық, батыс және солтүстік-батысы тік жарлы келген. Жоғарғы девон интрузивті жыныстарынан құралған. Дереккөздер
Позитрон

Позитрон [лат. posіtіvus (e+) — оң электрон] — электронның антибөлшегі. Оны 1931 ж. ағылшын физигі П.Дирак (1902 — 1984) теория жүзінде ашып, 1932 ж. американ физигі Карл Дейвид Андерсон тәжірибе жүзінде ғарыштық сәулелер арасынан бірінші рет байқап “Позитрон” деп атады. Позитронның басқа бөлшектерден (электрон, нейтроннан) ерекшелігі ол жердегі “әдеттегі” заттар құрамында кездеспейді. Позитрон ашылған кезден бастап “антибөлшектер” және “антизаттар” деген ұғым пайда болды. Позитрон эл.-магниттік, әлсіз және гравитациялық өзара әсерлесулерге қатысады; ол лептондар тобына кіреді. Статистикалық қасиетіне қарай фермиондар қатарына жатады. Позитрон — орнықты бөлшек, бірақ ол электронмен аннигиляциялануы салдарынан қысқа уақыт қана өмір сүреді. Аннигиляцияланудан бұрын белгілі бір жағдайларда Позитрон мен электрон біріккен жүйе — позитроний пайда болуы мүмкін. Позитрон бос элементар бөлшектердің бір-біріне түрленуі және кейбір радиоактивті изотоптардың -ыдырауы кезінде пайда болады. Позитронның зат ішіндегі қозғалысының баяулауы мен оның одан әрі аннигиляциялану процестерін зерттеу заттың физ. және хим. қасиеттері туралы ақпараттар жинауға мүмкіндік туғызады. Аса жоғары энергиясы бар элементар бөлшектерді зерттеудің бірден-бір тәсілі үдетілген Позитрондар мен электрондардың қарама-қарсы шоқтарын соқтығыстыру тәсіліне негізделген. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
Позиция

Позиция ( — орны, жағдайы, орналасқан жері) — #Қандай да бір нәрсенің орны, орналасуы (мысалы, шахмат тақтасындағы фигуралардың позициясы); #Шекті музыкалық аспаптың мойнындағы сол қолдың бір жерде тұрып, дыбыстардың белгілі бір кезектігін орындайтын орны; #Классикалық бидегі қолды ұстап тұру мен аяқтарды қоюдың бұлжымас ережелері. Би Позициялары адам денесі қимылының неғұрлым көркем, әсем жағдайларын іріктеп алу жолымен қалыптасты; #Белгілі бір нәрсеге деген көзқарас пен осы көзқарасқа сай мінез-құлық көрсетіп, әрекет жасау; Позиция — ұрыс қимылдарын жүргізу үшін әскерлер (күштер) орналастырылған немесе орналасулары белгіленген жергілікті жердегі алқап, акватория. Құрлық әскерлерінде позиция қорғаныс, анду-күту позициялары, бастапқы позициялар, атыс позициялары, мәрелік позициялар, техникалық позициялар, әскери-теңіз флотында — дүркінді атыс позициялары, мина-артиллериялық позициялар, теңіз қорғанысы позициялары, кемелердің атыс позициялары және т. б. болып бөлінеді. Қорғаныс позициялары мотоатқыштар және танк бөлімшелерінің ұрыстық ретін орналастыруға арналады. Қорғаныс позицияларына сонымен бірге, ұрыстық қорғау позициялары, алдыңғы позициялар, аралық позициялар және кесілген позициялар жатады. Сондай-ақ, қосалқы позициялар және алдамшы позициялар болуы ыүмкін. Қорғаныс позициялары қорғаныс шебінің, қорғаныс алқабының, қорғаныс аумағының немесе қамтамасыз ету алқабының бөлігі болып табылады. Шешуші соққы (қарсы шабуыл) беру кезінде олар екінші эшелондар мен қордағылардың жайылу шебі, ал қарсыласпен тікелей түйісуден шабуылды дайындау кезінде бірінші эшелон мотоатқыштар (танкілер) бөлімінің бастапқы ауданы болуы мүмкін. Әскерлер шабуыл кезінде басып алынған шептерді бекіту, қарсыластың қарсы шабуылын (шешуші сокқысын) тойтару үшін позицияларға бекінеді. Әр позицияның негізін атыс пен бөгеттердің бірыңгай жүйесімен өзара байланысқан батальондық аудандар және роталық тірек-пункттер құрайды. Әр позицияның орналасу орны мен тұрпаты оның арналу мақсатына, күштер мен құралдардың топтастырылуына және жергілікті жердің сипатына қарай анықталады. Қорғаныс позициялары шолу мен атыс үшін қолайлы болуы, атыстың барлық түрлерін, әсіресе алғышеп алдында және тереңдігінде танкіге қарсы атысты ұйымдастыру үшін ыңғайлы, әскерлер мен әскери техниканы жасырын түрде орналастыру мүмкіндігін, ұрыс барысында шепті бойлай және оның терендігінен тез және жасырын маневр жасаудын жүзеге асырылуын қамтамасыз етуі керек. Позицияны инженерлік жабдықтауға өзара байланыс жолдарымен біріккен және танкіге, жаяу әскерге қарсы бөгеттермен тасаланған окоп, пана, таса қондырғыларын және орларды жасау қамтылады. Дереккөздер
Дамыған елдердің қаржы жүйесі

Классификация МФВ және [[ООН]] Дамыған елдердің қаржы жүйесі – мемлекеттік бюджетті қамтитын жүйе; муниципалдық қаржы (федеративтік мемлекеттерде, мыс., АҚШ, ГФР – федерация мүшелерінің қаржысы); бюджеттен тыс арнаулы қорлар; мемлекеттік кәсіпорындардың, корпорациялардың қаржысы; жекеше ұлттық және ұлтаралық корпорациялардың қаржысы. Жетекші буыны – мемлекеттік бюжет – мемлекеттің заң күші бар негізгі қаржы жоспары. Материалдық мазмұны бойынша – мемлекеттің ақшалай қаражатының орталықтандырылған қоры, әлеуметтік-экономикалық мазмұны бойынша – ұлттық табысты қайта бөлудің басты құралы. Шығыстың көп бөлігі мемлкеттік бюджеттен жұмсалады, олар: әскери (қорғаныс) мақсатқа экономиканы реттеуге жұмсалатын шығыс, әлеуметтік шығыс, мемлекеттік басқару аппаратын ұстау, дамушы елдерге жәрдемқаржы мен несие. Дамыған елдердің қаржы жүйесінің екінші буыны – аймақтық және муниципалдық қаржы – мунициалдық құрылымдарға тиесілі кәсіпорындардың қаржысы, дербес муниципалдық қорлар. Жергілікті бюджеттер жетекші маңызға ие. Дамыған елдердің қаржы жүйесінің үшінші буыны бюджеттен тыс арнаулы қорларды қамтиды. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде кәсіпорындар қызметкерлерінің, кәсіпкерлердің сақтандыру жарнасынан, мемлкеттік бюджеттен бөлінетін жәрдемқаржыдан құралатын ұлттық сақтандыру қорлары аса ірі бюджеттен тыс қорлар болып табылады. Бұл қорлардың қаражаты қарттығы, мүгедектігі, асыраушысынан айырылуы бойынша зейнетақы, еңбекке уақытша жарамсыздығы, жүктілігі, бала тууы, жұмыссыздығы бойынша, т.б. жәрдемақы төлеуге пайдаланылады. Дереккөздер
Текесақал

Текесақал – Mazaceae немесе сабынкөктер тұқымдасына көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Далалық жерлерде, сортаң сұр топырақты шалғындарда, өзен бойларында, көбінесе егін арасындағы арамшөптер түрінде бақшаларда және жол жиектерінде өсетін 1 түрі – шығыс Текесақалы (Д. оrіentalіs) бар. Оның биіктігі 15 – 50 см, жуан, ұзын тамыры болады. Сабағы көп, бұтақталып келеді. Жоғарғы жапырақтарының пішіні жұмыртқа, қалғандары қандауыр тәрізді, жиектері тегіс, сабаққа сағақсыз орналасады. Тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, бес тісті, тұқымында қалады. Күлтесі біртіндеп кеңейген түтік сияқты, қос ерінді. Жоғарғы ерні қысқа, қос қалақты; төменгісі ұзынша, үш қалақты болып келеді. Гүлдері қосжынысты, аталығының саны төртеу, аналық мойны ұзын болады. Күлгін не сиякөк түсті көп гүлі (3 – 7) бұтағының ұшында жетіліп, шашақ гүлшоғырына топталған. Гүлдері солғанда қараяды. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – қос ұялы, төрт қырлы, сырты тегіс қорапша. Тұқымы көп болады. Текесақал – дәрілік өсімдік, асқазан ауруларына қарсы ем ретінде қолданылады. Сілтемелер
Марат Сәбитұлы Мұқанов (тарихшы)

Марат Сәбитұлы Мұқанов (1929 жылы 14 қараша, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы – 1998 жылы 18 мамыр, Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1989). ҚазМУ-ды (1954, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Өскемен қаласындағы Тарихи-өлкетану мұражайында (1954– 55), Қазақстан Ғылым Академиясының ұйымдастырған этнологиялық 6 экспедиция құрамында Қазақстанның 9 облысында болып, онда қазақтың этногенезі мен этнографиясы және халықтың мәдени қарым-қатынастарының тарихы жөніндегі еңбектеріне мол материалдар (1956–87) жинады. «Женские художественные промыслы казахов (историко-этнографическое исследование» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. 40-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://dlib.eastview.com/browse/doc/2770087 Марат Сәбитұлы]
Дамыған елдердің салық жүйесі

Классификация МФВ және [[ООН]] Дамыған елдердің салық жүйесі, нарықтық экономикаға тәуелді. Оған тікелей салықтар: заңи тұлғалардың табыс (пайда) салығы, жеке тұлғалардың табыс салығы (өзіндік табыс салығы), капиталдан пайыз түрінде алынатын табысқа салынатын салық, меншік (мүлік) салығы; жанама салықтар: акциздер, ІІС, сатудан төленетін салық, кеден бажы, мәміле салығы жатады. Әлеуметтік сақтандыру қорларына төленетін жарналар, мақсатты салықтар не бюджет жүйесіне (АҚШ), не дербес әлеуметтік сақтандыру қорларына (Ұлыбританияда Ұлттық сақтандыру қорына, ГФР-де Әлеуметтік сақтандыру қорына) түседі. Салықтар мен әлеуметтік сақтандыру қорларына төленетін жарналар мемлекеттік кірістің негізгі үлесін құрайды (мыс., Ұлыбританияда 98%). Бірқатар елдерде тікелей салықтарға салмақ салынады (АҚШ), екінші бір елдерде жанама салықтарға ден қойылады (Франция), үшінші бір елдерде тікелей және жанама салықтар шамамен теңдестірілген (Ұлыбритания, ГФР). Федерациялы мемлекеттерде салық жүйелері федералдық, аймақтық және жергілікті салықтарды қамтиды, біртұтас мемлекеттерде орталық үкіметтің салықтары мен жергілікті салықтар қолданылады. Дереккөздер .
Текетау

Текетау – Қостанай облысы Жангелді ауданы жеріндегі ұсақ шоқылы тау. Жер бедері Солтүстіктен оңтүстікке қарай 45 км-ге созылып жатыр, ені 15 км. Ең биік жері – Аңдағұлтөбе тауы (212 м). Беткейлері сай-жыралармен тілімделген. Геологиялық құрылымы Беті су шаю эрозиясына ұшыраған палеоген қабаттарының жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Боз, селеу аралас жусан өседі, мал жайылымы. Дереккөздер
Пойнтинг векторы

Пойнтинг векторы — электр-магниттік энергия ағынының шамасы мен бағытын анықтайтын тығыздық векторы. Ол ағылшын физигі Дж. Г.Пойнтингтің (1852 — 1914) есімімен аталады. Пойнтинг векторының модулі эл.-магн. толқынның таралу бағытына перпендикуляр бірлік бет арқылы бірлік уақытта тасымалданатын электр-магниттік энергияға тең. Пойнтинг векторы бірліктердің СГС жүйесінде түрінде, ал бірліктердің халықаралық (СИ) жүйесінде П=[EH] түрінде жазылады; мұндағы [EH] — электр және магнит өрістері кернеуліктерінің векторлық көбейтіндісі, с — жарықтың вакуумдағы жылдамдығы. Е мен Н векторлары өзара перпендикуляр және электр-магниттік толқынның таралу бағыты мен Пойнтинг векторымен бағыттас. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Әнуар Дүтбайұлы Шелекпаев

Шелекпаев Әнуар Дүтбайұлы (1939 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Ұзынағаш ауылы) – экономика ғылымының докторы (1993), профессор Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1961, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және Ресей ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1972) бітірген. Алматы облысы Ұзынағаш ауылында жұмысшы, агроном, бөлім меңгерушісі, Экономика және агроөндірістік кешенді ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтында (1974–1980), Талғар аудандық мамандандырылған шаруашылық бірлестігінде (1980–1983), Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау кoмитетінің жанындағы институтта (1984–1989), Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі жанындағы ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметтер (1990–1996) атқарған. 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер:
Марат Өмірбекұлы Мұқанов

Марат Өмірбекұлы Мұқанов (1955 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Жезқазған 1-қалалық ауруханасында ординатор, хирургия бөлімінің меңгерушісі (1979–97) болып жұмыс істеді. 1997 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында профессор, 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Қатысушы: Adik Sagatov
Текеш

Текеш, Абул Музафар Текеш ибн иль-Арслан (туған жылы белгісіз – 1200) – Хорезм шахы (1172 – 1200). 1170 – 1180 жылы қарақытайлардан толық тәуелсіздік алу ушін Мауераннахрға жорық жасады. 1187 жылы Нишапурды, 1192 жылы Рейді, 1193 жылы Мервті жаулап алды. 1194 жылы Тоғұрыл II сұлтан басқарған батыс салжұқтарын, 1196 жылы халиф Насир басқарған Бағдат халифаты әскерлерін талқандады. Текеш билеген кезеңде Хорезм мемлекеті нығайып, Орталық Азия мен Орта Шығыста күшті мемлекетке айналды. Сілтемелер
Тексеру

Тексеру – # қылмыстық іс қозғаудан бұрын қылмыс белгілерін анықтап алу үшін жүргізілетін іс жүргізу шарасы. Қылмыс белгілерін анықтау үшін қылмыстық қуғындау органдары ревизия, аудит, инвентаризация, сараптама жүргізеді, адамдардан түсініктеме алады. Осы шаралар нәтижесіне орай іс қозғалады немесе іс қозғаудан бас тартылады. # оқыту үдерісінің құрамды бөлігі, білім дағдылары мен іскерлік жағдайын айқындау. Тексеру оқу тәртібін жоғарлатады, оқушыны білім алуда белсенді болуға итермелейді, мектеп пен қоғамды үлгерімдік жағдайға бағдар береді. # жөндеуді бақылау кезіндегі тексеру. Жұмысының дұрыстығын тексеру - дұрыс жұмыс істеуін бақылау кезіндегі тексеру. Жұмысқа қабілеттілігін тексеру - жұмысқа кабілеттілікті бақылау кезінде тексеру. Дереккөздер
Жүн мата

Қысқаша мәлімет Жүн Мата – бірыңғай жүннен немесе басқа талшықтар қосылып аралас тоқылған маталар. Жүн Маталар таза Жүн Мата (6 – 10% ғана өзге талшық қосылған) және жартылай Жүн Мата болып бөлінеді. Жартылай Жүн Матаға жасанды және синтетикалық талшықтар көбірек қосылған. Бұл оның сапасын арттырады (тез тозбайды, мыжылмайды, т.б.). Мата жібінің иірілу әдісіне және түріне қарай Жүн Мата мәуіті, шұға және аралас мата болып жіктеледі. Жүн Матаны өндіру процесі күрделі де алуан түрлі. Жүн Матаны өндірудің өзіне ғана тән амалы – шұға басқыш машинада жүргізілетін процесс. Мұнда сабынды және тұзды т.б. жылы ерітіндіге малынған мата механикалық өңдеуден өтеді, арнаулы дәрі-дәрмек сіңіріліп су өтпейтін, умаждал майтын, күйе жемейтіндей сапаға келтіріледі. Қазақстанда жүн иіріп, одан мата, киім (шекпен, т.б.) тоқу кәсібі ежелгі дәуірден дамыған. Ал өндірістік жолмен тоқылған алғашқы Жүн Мата 1910 жылы құрылған Қарғалы шұға фабрикасында шығарылды. Онда 1913 жылы 110 мың метр шұға мата өндірілген. Одан кейінгі жылдары Семей шұға комбинаты, Қостанай костюмдік мата комбинаты, Семей мәуіті-иіру фабрикасы, т.б. ірі өндіріс орындары салынды. Қазақстанда 1975 жылы 40 миллион метр Жүн Мата тоқылды. 1991 жылы Жүн Мата өндіру 31098 мың шаршы метрге жетсе, 2000 жылы Жүн Мата өндіру 259 мың шаршы метр болды. Сілтемелер *Қазақстан *Семей *Қостанай *Мата Дереккөздер
Бұлақкөгал

Бұлақкөгал – орта ғасырлардан сақталған көне қала орны (8-12 ғасырлар), Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Сайрам ауданы, Ақбұлақ ауылынан 2 км батыста, Ақсу өзенінің сол жақ жайылмасы үстіндегі тепсеңде, осы өзенге Бұлақкөгал бұлағының құяр сағасында орналасқан. Зерттелуі 1940 жылы Жамбыл археологиялық экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич) алғаш рет анықтап, зерттеген. 1979 жылы Шымкент педагогика институты археологиялық отрядының экспедициясы екінші рет зерттеу ісін қайта қолға алған (жетекшісі А.Н. Подушкин). Қала сипаты Қала батыстан шығысқа қарай созылып жатқан, төрткүл орталық төбешіктен және оған шығыс жағынан жанасып жатқан, төрткүл бұрыс алаңнан тұрады. Орталық төбешік табаны 160х140 м, жоғарғы бөлігі 120х90 м, өзен жайылмасының биіктігі 15-17 м (рабад). Рабадтың периметрінен ені 2-3 м және биіктігі 1,2-1,3 м дуал түріндегі қамал қабырғасының, төмпешік түріндегі қамал мұнараларының қалдықтары байқалады. Рабадтың ауданынан оны бөліп тұратын ішкі қабырғаларды, қазан шұңқырларды байқауға болады. Орталық төбешіктің өзенге қараған солтүстік және батыс беткейлері өте тік (45-60); ал алаң табаны 80х60 м, биіктігі 3-4 м (рабад), оның бір бөлігі рабадтың оңтүстік беткейінде де сақталған (80х30 м.) Алаңның шығыс жағында төбешік тәрізді қырат бар (мұнара қалдығы); қамал мен рабадты ені 20-25 м, солтүстік шеті Ақсу өзенінің арнасымен, ал оңтүстік шеті – Бұлақкөгал жылғасымен ұштасып жатқан ор бөліп тұрады. Ескерткіш батыстан шығысқа қарай созылып жатыр, оның шығыс жағынан басқа жақтарының бәрінде судан қорғап тұратын тоспалар бар. Қазіргі уақытта ескерткіш алаңының бір бөлігі жол төсеу және ауыл шаруашылық құрылыстарын салу жұмыстар нәтижесінен бүлінген. Ежелгі қаладан ірі керамикалық ыдыстардың (хұм, хұмша, су құятын қыш құмыра), сондай-ақ ас құмыралардың, саптыаяқтардың бөліктерінен тұратын едәуір материал табылған. Керамика қолдан қыш қалыпта жасалған, ангоб іздерімен безендірілген, бедер тақта, бетіне ирек және түзу сызықтар жүргізілген. Қарахан заманына тән ерекшелігі мен әшекейі бар жалатпа керамика бөліктері табылған. Табылған материалды 7-12 ғасырларға жатқызуға болады. В.Д. Городецкий ежелгі Бұлақкөл қаласын орта ғасырлардағы араб жазбаларында сөз болатын ертедегі Нүзекет (Нузкет) қаласымен байланыстырады. Г.И. Пацевич Бұлақкөгалдың орнынан ортағасырлық Манкес қаласының (Манкент, Маункет) шекарасын анықтады, ол Испиджаб округіндегі қалалардың бірі ретінде арабтың 12 ғасырда өмір сүрген энциклопедист ғалымы Якуттың еңбектерінде сөз болады. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Дереккөздер
Қаршыға

Қаршыға — қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Қаршыға Арктика мен Антарктидадан басқа жерлердің бәрінде кездеседі. Қазақстанда, көбінесе орман, қалың бұта, ағаш өскен тау бөктерін мекендейді. Дене тұрқы 28 – 114 см, салм. 800 – 1500 г. Тұмсық, тұяқтары қара, саусақтары салалы. Қоразы мен мекиенінің түсі ұқсас. Ұясын ағашқа, жартас, шыңға, жерге салады. Жылына 3 – 4 жұмыртқа басады. Қаршығаның ұя салып, өніп өскен жеріне қарай оны түр-түсі де алуан түрлі. Қазақ аңшыларының бүркіттен кейін аңға ең көп салып, қолға ұстайтын құсы қаршыға болған. Оны бүркіт сияқты баптап, баулиды. Жақсы бап көрген қаршыға қаз, үйрек, дуадақ, ұлар, аққу, қырғауыл, саңырау құр сияқты құстарға түседі. Сондай-ақ, қоян, ақ тиін, алақоржындарды да іледі. Аңға салатын құс болғандықтан қаршыға көп ауланған. Сондықтан олардың саны жылдан жылға азайып келеді. Қаршыға - өте батыл, жыртқыш қыран . Қаз-үйрек, ұлар, дуадақ, қырғауыл, құр, саңырау құрдан бастап, торғай тұқымдастарға дейін ала береді. Жүгірген аңнан ақ қоян, көкше қоян, тиін, тышқан тұқымдастарға дейін ұстайды. Сиректеу болса да, түлкі, қарсақ алатындары да бар. Қаршыға өте кезеген, шабыттап ұшқыш, әр шабытта шалқар көш жерді аралап, кейде жүздеген шақырым жерлерді айналып қайта береді. Қаршығаның ең күшті қаруы өте шебер ұшатындығы, епті, айлалы, оралымды болуы. Қаршығаның дене тұрқы әр түрлі. Ең кішісінің тұрқы - бір қарыс сынық сүйем, ең зоры - төрт сүйем. Кейде одан да үлкені кездеседі. Қанат шалғылары қысқалау, ал ұшқанда доғалдау болып көрінеді. Құйрығы ұзын, қанаты мен құйрығы оның ұшу мәнеріне үлкен өзгешелік туғызған. Ол сағатына 80-90 шақырым қашықтыққа ұша алады. Орман-тоғай арасында, тар жерде, тар аяда, тас шақпақтардың арасында өте епті ұйтқып ұша алады. Аспанда самғап ұшудан гөрі жер бауырлап, бұқпантайлап ұшу мәнері басым. Өз ауына (жеміне) иек артпадан шап беретін қаршыға мінезіне орай қазақ құсбегілері - "қаршыға - құстың ұрысы" деп те атайды. Көздері сары шегір. Ал кейбірінің көздері қызғылт шегір. Тұмсық, тұяқ мүйіздері қара, танауының тесігі жапсарлау. Саусақтары салалы, сирақ саны ұзын, аңғары биік. Қаршыға ұясын ылғи да ағашқа салады. Екіден үшке дейін жұмыртқа тауып, бір ай мөлшерінде балапанын басып шығарады. Бір жарым ай шамасында балапандар ұядан ұшады. Қазақ құсбегілері қаршығаны көп жағдайда тор, тұзақ және басқа әдістермен түзден ұстауды салт еткен. Қаршыға және қаршыға тұқымдастар құсқа, аңға түскенде екі аяғын қару етіп, оны салған жерінен жіберместен, ұстағанының жаны шыққанша,ауыз салмайды. Ал аң-құсты басып отырғанда, одан айыру - қаршыға бабындағы ең үлкен сәт. Мұндайда шошытып, сескендіріп, қорқытып алмау жағына өте мұқият болу керек. Бұл қыран тым шытырлақ, ашушаң, наз мінезді құс. Шошынып, көңілі қалса, өрекпіп, шалқақтап, сырғақтап, ашуы басылмай әуре етеді. Қаршыға - қолдағы тіршілікке шыдамсыз, ыстық-суыққа төзімі аз, талғамы нәзік, жемді қалай болса, солай былапыт жемейтін құс, ол қомағай емес. Тез алып, тез жеп, тез тояттап, соңырқалап отырғанды ұнатады. Құсбегілер қаршығаны өз ішінен шәулі қаршыға, қара қаршыға, ақ тұнжыр, қара тұнжыр, көк тұнжыр, сырғақ деп жіктейді. Дереккөздер
Покатиловка

Покатиловка — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Покатилов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1543 адам (804 ер адам және 739 әйел адам) болса, 2009 жылы 996 адамды (454 ер адам және 542 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 961 адамды (464 ер адам және 497 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1936 жылы астық өсіру ұжымшарының орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Покатиловкада және округке қарасты Таран ауылында серіктестік және 4 шаруа қожалығы ұйымдастырылды. Дереккөздер
Тексеріс

Тексеріс – кәсіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің қаржы-шаруашылық қызметін, лауазымды адамдардың қызмет бабындағы іс-әрекетін, құжаттардың, заңдардың, ережелердің, нұсқаулықтардың сақталуын, құжаттарда жағдайдың шынайы көрсетілуін, жолсыздықтың, бұрмалаушылықтың болмауын, тауар-материалдық құндылықтардың құжат жүзінде тиянақталуын уәкілетті органдардың бақылау тұрғысынан тексеруі. Тексерісті түрлі бақылаушы органдар, негізінен қаржы органдары, сондай-ақ мемлекеттік басқару органдары бағынышты органдарға қатысты жүргізеді. Тексеріс осы органдардың жоспары бойынша да, басқа құзырлы органдардың, соның ішінде құқық қорғау органдарының нұсқауы бойынша да жүргізілуі мүмкін. Тексеру объектісі бойынша құжаттық тексеріс, нақты тексеріс, толық (жаппай) тексеріс, іріктемелі тексеріс түрлеріне бөлінеді. Ұйымдық белгісі бойынша жоспарлы (тиісті органның жұмыс жоспарында көзделген) тексеріс, жоспардан тыс (азаматтардан дереу тексеруді талап ететін дабыл, шағым, арыз түсуіне байланысты тағайындалған) тексеріс, кешенді (бірнеше бақылаушы органдармен бірлесіп жүргізілетін) тексеріс болып ажыратылады. Құжаттық Тексерісті жүргізу кезінде құжаттар, әсіресе, бастапқы ақшалай құжаттар (шоттар, төлем тізімдемелері, ордерлер, чектер) тексеріледі. Нақты тексеріс – тек құжаттарды ғана емес, сонымен бірге ақшаның, материалдық құндылықтардың болуын тексеруезі Толық тексеріс кезінде кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің белгілі бір кезеңдегі бүкіл қызметі тексеріледі. Іріктеме тексерісте бақылау қаржы-шаруашылық қызметтің қайсы бір жекелеген жақтарына (мысалы, іссапар шығынына, салық және сақтандыру жарналарын қабылдау жұмысына) бағытталады. Тексеріс нәтижелері маңызды заңды мәні бар актімен рәсімделеді. Сілтемелер
Мұрат Садықұлы Бейбітов

Мұрат Садықұлы Бейбітов (13.4.1954 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қ.) – заң ғыл. докт. (2005), проф. (2007). ҚазМУ-ды (1981, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазПИ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент (1981–1991, қазіргі ҚазҰПУ), деканның орынбасары (1992–2001), декан (1997–2002), кафедра меңгерушісі (2002–2006) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан ҚР Президенті жанындағы Мемл. басқару академиясы Сот төрелігі ин-тының ректорының орынбасары, директоры. «Қазақстан Республикасының конституциялық бақылау институты (теория және практика мәселелері)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл. жұмыстары әкімшілік құқық, конституциялық құқық және муниципалдық құқық мәселелерін зерттеуге арналған. Б. 50-ден астам ғыл. еңбектің, 2 монографияның («Қазақстан Республикасының конституциялық бақылау институты. Эволюция және модернизация проблемалары», 2005) және 2 оқу құралдарының («Жоғары оқу орындарындағы өздігінен басқаруы», 1997; «Қазақстан Республикасының экология құқығы», 2007) авторы. Дереккөздер
Дмитрий Михайлович Шередекин

Дмитрий Михайлович Шередекин (1926 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (1990). Өмірбаяны * Свердловскіде (1954) Екатеринбург тау-кен институтын бітірген. Қауіпсіздік техникасы, өрт техникасы кен аэрологиясы, енбекті қорғау саласыңдағы маман. * №2 шахтада бас инженер, көміршілер кәсіподағының техникалық инспекторы (1947–1950). * «Молотовуголь» тресі бас инжинерінің көмекшісі (1950–1992). * Тау-кен геомеханикасы және маркшейдер ісі институты Қазақ бөлімшесінде директор (1992–2001). * 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде кен аэрологиясы жөне еңбекті корғау кафедраның профессоры. Ғылыми жұмыстары 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Марапаттары Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971) марапатталған. Дереккөздер
Қошымов Бақытжан Хажымұлы

Қошымов Бақытжан Хажымұлы (1934–2006) – техникалық ғылым доктор (2000), профессор (2002). Қазақ тау-кен және металлургия институттын (1958, қазіргі Қазақ ұлттық технолгиялық университетті) бітірген. «Ново-Таубинка» кенішінде тау-кен шебері, Қазақстан ҒА-да кіші ғыл. қызметкер, «Қазақмыс» корпорациясы жүйесінде телім бастығы, Батыс Жезқазған кенішінің бастығы, «Жезқазғантүстіметаллургия» ғылым-зертеушы институттында жетекші ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1958–2002); 2002 жылдан Жезқазған мемлекеттік университетінде профессор болып қызмет атқарды. Қошымов «Кен үңгірлі-діңгекті қазу жүйесі үшін тиімді технология жасау және сүлбе шыңтасының көрсеткіштерін нығайтуды негіздеу» тақырыбында доктор диссертация қорғаған. 80-нен астам ғылым жарияланымның авторы. Дереккөздер
Азия климаты

-1990 жылдар аралығындағы кеңістіктің айлық орташа температурасы. Жыл-ай бойынша өзгерісті көрсетеді.]] Азия климаты. Азия Cолтүстік жарты шардың барлық климаттық белдеулерін алып жатыр. Көп жерінде, әсіресе ішкі аудандарда, континенттік климат басым. Оңтүстігі мен шығысында климат муссонды. Батыс, Орта, Орталық Азия жазықтарына шөл және шөлейт климат тән. Биік тау қыраттары мен тау бастарын суық шөл климаты алып жатыр. Малакка түбегі мен Үлкен Зонд аралдарының климаты экваторлық. Қыста ең төмен температура солтүстік-шығыс Сібірде байқалады. Верхоян жотасы мен Оймяконда қаңтар айының орташа температурасы –50 0 С, кейде ең төмен температура –70 0 С-қа дейін жетеді. Экваторлық өңірде қаңтардың орташа температурасы 25ӘС-қа дейін өседі. Жазғы температура ендікке байланысты өзгеріп отырады. Шілденің орташа температурасы тундраның оңтүстік шекарасында 10ӘС, ал 55Ә – 60 0 С солтүстік ендіктерде 20 0 С, тропиктік, экваторлық белдеулерде 25 – 28 0 С-қа дейін жетеді. Азияның оңтүстік, оңтүстік-шығыс шеткі аймақтары өте ылғалды келеді. Гималайдың оңтүстік етегіндегі Черрапунджи өңірінде жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 12665 мм (Жер шарындағы ең ылғалды аудан). Экваторлық белдеуде жылына 2000 мм жауын-шашын түседі. Субэкваторлық белдеудегі таудың ық жақ беткейлерінде ылғал мөлшері күрт азайып, 1000 мм-ден аспайды. Ал климаты субтропикті және қоңыржай теңізді аймақтарда 600 – 1000 мм, Сібірдің басым көпшілік жерінде 300 – 500 мм, тундрада 150 – 200 мм, Алдыңғы, Орта және Орталық Азия шөлдерінде 100 – 150 мм, кей жерлерде одан да аз болады. Дереккөздер
Марк Моисеевич Бейлинсон

Марк Моисеевич Бейлинсон (10.6.1932 жылы туған, Беларусь, Витебск қаласы) – физик, география ғылым докторы (1989), профессор (1993), Қазақ КСР-інің (1977) және КСРО (1979) Халық ағарту ісінің үздігі. Қазақ мемл. пед. ин-тын (1957) бітірген соң осы ин-тта доцент (1967), деканның орынбасары (1969) болды. 1989 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 1987 ж. «Формирование и разрушение ледяного покрова на водотоках и водоемах аридных зон» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Б. 2 монографияның және 160-тан астам ғыл. еңбектің авторы. Дереккөздер
Агафангел Ефимович Крымский

Крымский Агафангел Ефимович (15.1.1871, Владимир-Волынский – 25.1.1942, Қостанай қаласы) – шығыстанушы ғалым, тарихшы, филолог, Украина ғылым академиясының академигі (1918), Украинаның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1940). Мұғалімнің отбасында дүниеге келген. 1892 ж. Мәскеудегі Шығыстану институтын, 1896 ж. ММУ-дың тарих-филология факультетін бітірді. 1896 – 98 ж. Сирия мен Ливан халқының тарихы мен тілін зерттеген. 1898 – 1918 ж. Шығыстану институтының араб тілі мен мұсылман шығысы тарихы кафедрасында оқытушы (1900 жылдан профессоры) болды. Сондай-ақ осы жылдары парсы және түркі тілдерінен сабақ берді. 1901 ж. Мәскеу археологияның қоғамы жанындағы шығыс комиссиясының хатшысы болды. 1918 – 41 ж. Киевте қызметте, Украина ғылым академиясының негізін салушылардың бірі болды. Крымский – араб, парсы, түркі, украин халықтары мен әдебиеттері туралы көптеген еңбектер жазған. 1893 жылдан Брокгауз-Ефрон және Гранат энциклопедиясының Таяу Шығысқа қатысты мақалалардың түгелге дерлігін Крымский жазып шықты. Көркем шығармалармен де шұғылданды (“Андрей Лаговский”, роман, 1905; “Повестер мен әңгімелер”, 1895, тағы басқа). Крымский араб, парсы, түркі тілдерінде жазған авторлардың (Антара әл-Мағри, Омар їайям, Сағди, Хафиз) шығармаларын және “Шаїнаманың” үзінділерін орыс тіліне, сондай-ақ Т.Г. Шевченконың шығармаларын түркі тіліне аударған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Шығырмалар #История Турции и ее литературы, т. 1 – 2, М., 1910 – 16; #Древнекиевский говор, СПб., 1906; #История арабов и арабской литературы светский и духовной, ч. 1 – 3, М., 1911 – 13; #История мусульманства, ч. 1 – 3, М., 1903 – 04; #История новой арабской литературы, М., 1971. Сілтемелер * [http://www.cidct.org.ua/ru/Avdet/1-4(00)/42.html «Первый украинский востоковед»] — сайттағы бап [http://www.cidct.org.ua/ru/ Қырым татарларының ақпараттар орталыү және құжаттамалары] * [http://kalendar-shiraliv.narod.ru/YANUAR/D15_01.htm бет 15 қаңтардағы] Агафангел Крымский туралы міна сайтта білеаласіз [http://kalendar-shiraliv.narod.ru «День в истории глазами филателиста»] * [http://memory.pvost.org/pages/krimskij.html Биобиблиографический словарь репрессированных востоковедов «Люди и судьбы»] Дереккөздер
Азия ішкі сулары

Азия ішкі сулары. Кавказ, Памир, Тянь-Шань, Гималай, Қарақорым, Гиндукуш, т.б. тауларда мұздықтар таралған (жалпы ауданы 120 мың км²). Мұздықтар өзендердің толығуына аса маңызды орын алады. Құрлықтың ішкі суларының 60%-ы сыртқы, 40%-ы ішкі тұйық алапқа орналасқан. ;Солтүстік мұзды мұхитқа: :Объ, Енисей, Лена, Яна, Индигирка, Колыма, Тынық мұхитқа Амур, Хуанхе (Сары өзен), Янцзы (Көгілдір өзен), Меконг, Үнді мұхитына Брахмапутра, Ганг, Инд, Шатт-әл-Араб өзендері құяды. Ішкі тұйық алаптағы өзендердің ең ірілері: *Еділ *Кура *Әмудария *Жайық *Сырдария *Іле. Экваторлық белдеудегі өзендердің суы жыл бойы мол болады. Шығыс және Оңтүстік Азия өзендері теңіздік жаңбырға байланысты бүкіл жаз бойы тасиды. Жерортатеңіздік Батыс Азия өзендерінің суы қыста молаяды. Ішкі тұйық алаптың биік тау басындағы қар мен мұздан бастау алатын өзендер жазда қатты тасиды. Құрлықтың ірі өзендері жол қатынасына және жер суаруға ежелгі заманнан бері пайдаланылып келеді. ' Азияда көл көп. Ең ірілері – Каспий мен Арал теңіздері. Тектоникалық ойыстарда Байкал, Зайсан, Ыстықкөл, Өлі теңіз, Хубсугул, Кукунор, Алтынкөл орналасқан. Биік таулы аймақтарда мұздық әрекетінен пайда болған ұсақ көлдер бар. Жанартау әрекетіне байланысты көлдер Камчаткада және Тынық мұхит жағалауындағы аралдарда, карст көлдері Загрос таулары мен Орталық Азия таулы қыраттарында, термокарст көлдері Сібірде көп. Шөлді белдемдегі көлдер әдетте тұзды болып келеді. Азияның ең ірі өзендері: * Еділ өзені, ']] * Іле өзені, ']] * Кура өзені, ']] * 'Сырдария өзені, ]] Дереккөздер
Ғалым Бекенұлы Шериязданов

.]] Шериязданов Ғалым Бекенұлы (4.7.1945 жылы туған, Алматы облысы Ескелді ауданы Жастар ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (1994), профессор (1995). Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылым академиясының академигі (1995). Киев мемлекеттік университетін (1970) және аспирантурасын бітірген. ҚазМУ-да (1971–1978, қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушы, доцент (1978–1993), профессор (1993–2000), ҚазҰУ-дың жанындағы Мұғалімдер білімін жетілдіру институтының директоры, декан (1980–1996) болып жұмыс істеді. 2000 жылдан профессор қызметінде. 1992 жылы «Плоские магнитогидродинамические струйные течения в спутном потоке в поперечном магнитном поле» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 110-нан астам ғылыми жарияланым, 1 монография, 5 оқу құралының авторы. Дереккөздер:
Текстолит

Текстолит (лат. textus – мата және грекше lіthos – тас) — табиғи талшық (негізінен мақта) пен фенолды немесе крезол-формальдегидті шайырлар түріндегі полимерлік байланыстырушыдан құралатын қабатты материал. Текстолит шынылы маталардың негізінде жасалған – шынытекстолит, асбест маталардың негізінде дайындалған – асботекстолит, мақтауылы қағазды маталардың негізінде жасалған (мысалы, бөз, миткаль, бельтинг, шифон), жасанды және синтетикалық органикалық талшықтардан құралған текстолиттер деп ажыратылады. Беймата материалдар да текстолиттің толықтырушысы бола алады. Текстолиттің механикалық (тығыздығы 1,3–1,4 103 кг/м3, Бринелль шкаласы бойынша қаттылығы 20 – 40 кг/мм2, беріктілік шегі 1300 – 1700 кг/см2, т.б.) және диэлектрлік қасиеттері жоғары, органикалық еріткіштер мен ылғалды орталарға төзімді әрі механикалық өңдеуге икемді болады. Текстолит электр мәшинелері мен аппараттарында оқшаулағыш материал ретінде, металл емес бөлшектер (шусыз тісті дөңгелек, мойынтірек астары, т.б.) жасау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Есенгелді Өсербайұлы Қуандықов

Есенгелді Өсербайұлы Қуандықов (25.5.1949 ж.т., Өзбекстан, Наманган қ.) – медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (2004), ҚР Білім беру ісінің үздігі (2009). Дереккөздер * Алматы мемлекеттік медицина институты (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. * Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік медицина институты (1972–73) мен Мәскеу қаласындағы КСРО Мед. ғылым академиясының медицина генетика институтының (1973–75) аспирантурасында оқыған. * Алматы мемлекеттік медицина институттында ассистент (1975–76) * Қазақстан Денсаулық сақтау мин-лігінің Акушерлік, гинекология және перинатология ғылым-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1976–92), ғылым жұмыстар жөніндегі институт директорының орынбасары (1989–90) * Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі (1992–98), ғыл. (1994–96) және оқу (1996–2000) ісі жөніндегі проректоры * Дүниежүзілік өркениет университетінің проректоры (2000–01) қызметтерін атқарды. * 2001 жылдан Қазақ ұлттық медицина университеттінде кафедра меңгерушісі (ун-ттің оқу және тәрбие ісі жөніндегі проректоры, 2005–06). * Қазіргі кезде С.Ж.Асфендияров атындағы қазақ ұлттық медицина университетінде жемісті еңбек етуде. Ғылыми еңбектері * 1990 ж. «Генетико-демографические процессы и показатели нарушений репродуктивной функции в городских популяциях Казахской ССР» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. * 60-тан астам ғылым жарияланымның, оның ішінде қазақ және орыс тілдерінде жазылған 5 оқулықтың авторы. Марапаттары «Құрмет Белгісі» орденімен (1986) марапатталған. Дереккөздер