kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Артикль

Артикль ( - мүше) - белгілі және белгісіздік мағынасында жұмсалатын көмекші грамматикалық элемент. Артикль типологиялық және генетикалық жағынан әр түрлі тілдерде кездеседі: герман, кейбір славян (болгар, македон), семит, полинезия, венгр т.б. тілдерінде. Артикль саны тілдерде әр түрлі: түрік тілінде бір белгісіздік артикль кездеседі; екі артикль көптеген тілдерде, ал румын тілінде, үш артикль бар. Референциялық немесе анафоралық функцияны жүзеге асыра отырып, белгілі артикль алғаш көзге түскен затты нұскайды. Белгісіз артикль бұрын ерекше көрсетілінбеген қандай да бір затты, алғаш айтылған затты сілтейді. Белігілі артикль сілтеу есімдігінен, белгісіз есімдіктен немесе бір сан есімінен бастау алған. Препозитивті артикль зат есімнің алдында, постпозитивтік артикль зат есім/зат есімнен кейін келеді. Артикль ағылшын тілі грамматикалық формалары болмауы мұмкін. Көпше тұрде грек, албан тілдерінде септіктер бойынша түрленеді. Тағы қараныз: * Грамматика Дереккөздер
Абдрахман Асылбек

Абдрахман Асылбек – 1 мамыр 1938 жыл Жамбыл облысы Талас ауданы Үшарал ауылы) – ақын. Өмірбаяны * ҚазПИ-дің тарих-филология факультетін бітіргеннен кейін мектепте мұғалім болған. * Аспирантурада оқыған, облыстық газетте * республикалық Қазақ радиосында * Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде қызмет жасаған. * «Жазушы» баспасы * «Жалын» баспасы * Қазақстан жазушылар одағындағы көркем әдебиетті насихаттау бюросында * Қазақстан жазушылар одағының Жамбыл облыстық бөлімшесінде * республикалық «Әділет» газетінде * «Мәдениет» газетінде * «Заң» газетінде * «Көзқарас» газетінде қызмет істеген. * «Заңгер» журналында бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, * Қазақстан Республикасының Бас Прокуратурасының «Құқықтық Қазақстан» газетінің Бас редакторы болған, қазіргі кезде осы газетте бас редактордың орынбасары. 1955 жылы «Бейбітшілік бақшасы», «Жауды аяған жаралы» сияқты тырнақалды шығармалары басылған. Балаларға арналған алғашқы өлеңдер жинағы 1961 жылы жарық көрген. Содан бергі уақытта 31 жыр кітабын шығарды. Лирика, ән мәтіндерін жазып, сатира және аударма жанрларымен де айналысып келеді. Көптеген байқаулардың жеңімпазы, жүлдегер. Шығармалары * Жапырақтар. Өлеңдер А., ҚМКӘБ, 1961 * Қиял қиясында. Аңыздар.А., ҚМ КӨБ, 1963 * Алтын дән. Ертегі А., «Жазушы», 1967 * Ал атау аясында. Ертегі-поэма. А., «Жазушы», 1969 * Ғажап бала. Аңыздар, ертегілер. А., «Жазушы», 1969 * Балам туралы баллада. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971 * Әлемге үні тараған. Балладалар. А., «Жазушы», 1971 * Көкорай көктем. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973 * Түрлі-түрлі бала бар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1974 * Туысынды таптық ба? Сатиралық өлеңдер. А., «Жалын», 1976 * Светофор сыры. Өлеңдер. А., «Мектеп», 1977 * Алтын арай. Өлеңдер, ертегілер. А., «Жалын», 1980 * Ерден атайдың ертегілері. Ертегілер. А., «Мектеп», 1980 * Достық балладасы. Балладалар. А., «Жазушы», 1981 * Байқа, балақай. Өлеңдер. Әңгімелер. А., «Мектеп», 1982 * Бәйшешектер. Ертегілер. А., «Мектеп», 1984 * Хантау қойнауында. Деректі повесть. А., «Қайнар», 1982 * Ақ тілек. Өлеңдер, жүмбақтар, ертегілер. А., «Жалын», 1985 * За тучами - солнце. Сказки. А., «Жалын», 1986 * Сауысқанның сәлемі. Сықақтар, мысалдар. А., «Жазушы», 1986 * Сый қырлы сыбызғы. Ертегілер. А., 1988 * Ақ моншақты аруым. Әндер. А., «Өнер», 1995 * Шапағат шуағы. Өмірдерек. А., «Қайнар», 1997 * Балбүлақ. Өлеңдер, ертегілер. А., «Рауан», 2000 * Айдай сұлу аруым. Әндер. А., «Әуен», 2001 * Әнші бала. Әндер. А., «Әуен», 2002 * Сүйеді әкем. Әндер. А., «Әуен», 2003 * Биназар батыр. А., «Марш» 2004 * Байғозы батыр. А., «Мерей», 2005 * Құранға құрмет. А., «Асыл», 2007 * И.А.Крылов. Мысалдар. «Аударма», 2008. Дереккөздер
Сынып-сабақтық жүйе

Сынып-сабақтық жүйе - оқыту оқушылардың зүракты құрамымен, нақты кестемен жүргізілетін, ал негізгі формасы сабақ болып табылагын оқу сабақтарын ұйымдастыру жүйесі. 16 ғасырда білім берудің жалпы дамуымен байланысты қалыптасты, Я.А.Коменскийдің және К.Д.Ушинскийдің еңбектерінде негізделді. Пайдаланылған әдебиеттер
Санитарлық-эпидемиологиялық станса

Орал қаласында 1920 жылы негізі қаланған. Ол 1949 жылдан облыстық Санитарлық-эпидемиологиялық станса болып құрылды. Қазіргі кезде оның құрамына 18 Санитарлық-эпидемиологиялық станса, Орал қалалық дезинфекциялық стансасы, шаруашылық есептегі 10 дезинфекциялық станса, 9 шағын дезинфекциялық мекеме енеді. Стансада лабораториялық зерттеу жұмыстары жүргізіледі, сондай-ақ санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормалардың сақталуына мемлекеттік бақылау қызметі жүзеге асырылады. Дереккөздер
Автогрейдер

Автогрейдер - жол жабынын талқандайтын қосалқы құрылғысымен жабдықталған және бульдозердің, қар тазалағыштың және т.б. ауыстырмалы аспабы бар өзі жүретін дөңгелекті жол құрылысына арналған машина. Тағы қараңыз Грейдер Дереккөздер
Сынып тәрбиешісі

Сынып тәрбиешісі - педагогика жұмыскер.Оның қызметтік міндеттеріне мыналар кіреді: баланың тұлға ретінде қалыптасуына және дамуына қажет жағымды жағдайлар жасауға ықпал ету; оның тәрбиесінің жүйесіне қажет өзгерістер енгізу; баланың оқушылар мен басқа балалар арасындағы, ата-аналар арасындағы мұғалімдермен,мектеп ұжымен қарым-қатынасты орнату. Дереккөздер
Теңестіру сыныптары

Теңестіру сыныптары - бейімделу сыныптары, оқытудың жеке-даралык нысаны. Теңестіру сыныптары мөлтек ауданның бір немесе бірнеше мектептері негізінде медициналық-педагогикалык алқаның ұйғаруымен мектепке барар алдында әдеттегі жағдайларда жұйелі оқуга даярлығы болмаган балалар үшін жасақталады. Мұндай сыныптарға негізгі пәндер бойынша үлгірмейтін 1-2 сынып оқушылары да жіберіледі. Дереккөздер
Батыс Қазақстан облысының қазба байлықтары

Батыс Қазақстан облысының қазба байлықтары Қазба байлықтары Облыс аумағында Цыганов, Ульянов, Гремячинск, Батыс Теплов, Теплов, Қарашығанақ сынды бірқатар газ конденсаттары мен мұнай кендері анықталған. Олардың ішіндегі ең ірілері: Батыс Теплов жөне Қарашығанақ болып табылады. Сонымен бірге Чернозатон, Тұқсай, Новосеменов жанғыш тақтатастар кендері табылды. Тас тұзы, калий жөне бор қабатындағы тұздар, гипс, өк жыныстары, бор жөне басқа қазба байлықтар ашылды. Құрылысқа жарамды минералды шикізаттардан облыста кірпіш жөне цемент өндірісі шикізаты, керамзит, әк, құрышыстық құм , құмқиыршық қоспалары, құрылыс тастары, оларды алмастыратын басқа түзілімдер бар. Керамзитті шикізаттың Погодаев жөне Тұқсай кендері барланған. Ақтау («Белая Горка») кенінің құмы силикатты кірпіш дайындау үшін пайдаланылады. Әк өндіруге жарамды бор облыстың солтүстік жөне оңтүстік бөліктеріндегі аудандарда таралған: пайдалы қазбалардың өндірістік балансына Ақтау («Белая Горка») және Бөрлі кендері енгізілген; Бұлардың жиынтық қоры 16081 мыңм3. Жылдық қуаты 1300 мың т. цемент зауытын шикізатпен толық қамтамасыз ететін қоры 1106482 мың м3 Ақсуат кені барланды. Гидравликалық қосымша ретінде қоры 21619 мың м3 болатын кремний сазы бар Шипов кенінің пайдаланылуы мүмкін. Қыш тоқтау дәуіріндегі Каспий теңізінің жағалаулық шегімен сәйкес келеді. Бұл алапта ойдым-ойдым сортаңдар кездеседі. Эльтон және Қараөзен, Сарыөзен су айырықтарын, Көшім мен Жайықтың сол жағалауындағы кейбір жерлерді ашық қызылқоңыр, қызыл- қоңыр, сортаң, шабындықты қызылқоңыр топырақтар кешені жауып жатыр, Бұл ардың арасында қызылқоңыр топырақ басым келеді. Бұл өңірдегі сор-сортаң алқаптар 15- 20%, кейде 40% шамасында. Дереккөздер
Санқырық

Санқырық — Бөкей Ордасы ауданының Орда аудандық округіндегі оба. Үш топқа бөлінеді. * 1) 26; * 2) 10; * 3) 5 қорғаннан тұрады. Ара қашықтықтары 200-300 м. Топырақтан үйілген. Қорғанның маңайында 18-20 ғ-ларда қойылған құлпытастар, молалар бар. Ескерткішті облыстық музей экспедициясы (жетекшісі Б.Райымқұлов) тапқан. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Шамамен ерте темір ғасырьшан кейінгі кезеңге жатады. Дереккөздер
Икемді құрамдар сыныбы

Икемді құрамдар сыныбы - белгілі бір оқу пәнін оқыту үшін (биология, тарих және т.б.) оқушылардың қабілеті мен қызығушылығы негізінде кұрылган сыртқы дифференциация түрі. Ол аптасына 1-2 рет арнайы кесте бойынша орындалады. Баска пәндерді оқу негізгі сыныпта іске асырылады. Дереккөздер
Мейрам Асылғазы

Мейрам Асылғазы - (7 қараша 1948 жыл, Павлодар облысы, Екібастұз, Ақкөл ауылы - 1999 жыл) - жазушы. * Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. * 1978 жылға дейін Павлодар облыстық «Қызыл ту» (қазіргі «Сарыарқа самалы») газетінде істеді. * 1978 жылы «Жалын» баспасында редактор, кейіннен проза бөлімінде бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. * 1991 жылдан 1995 жылға дейін «Өнер» баспасында Бас редактор болып істеді. * 1997—1998 жылдары «Жібек жолы» баспа үйінде қызмет атқарды. * Республикалық басылымда алғаш рет «Балалар балалық жасапты» деген әңгімесі 1978 жылы «Жалын» альманахында жариялайды. * Алғашқы әңгімелер жинағы 1980 жылы «Ауылдастар» * 1986 жылы «Өзгеше бір күн» (повесть, әңгімелер) деген атпен жарық көрді. * 1989 жылы Үндістан көсемі М.Гандидің өмірнамасын аударып, «Менің өмірім» деген атпен басылып шықты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://adebiportal.kz/authors/asyl-azy-meyram-/ Асылғазы Мейрам] * [http://lib.pvl.nis.edu.kz/map/index.php?optioncom_content&viewarticle&id97%3A2012-06-28-11-26-57&catid6&Itemid17&langru Асылгазы Мейрам]
Ахат Кендебай

Ахат Кендебай - 1949 жылы 11 желтоқсанда Түркістан облысы, Төле би ауданы, Жаңа Күш ауылында туған. Осы ауылдан бастауыш мектепте білім алып, Бірінші Май елді мекеніндегі мектеп-интернатта оқуын жалғастырған. 1974 жылы Алматы Мемлекеттік медицина институтының «Фармация» бөлімін тамамдаған. 1967 жылы орта мектепті аяқтаған, соң Шымкент фосфор тұздары зауытында, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Большевик совхозында дәріхананың меңгерушісі, 1983 жылы Жетісай ауданындағы (қазіргі Мақтаарал ауданындағы) «Фармация» өндірістік кәсіпорнының директоры, 1997 жылдан Шымкент қаласындағы Дендрарий бағының басқарушысы қызметтерін атқарған. Ақынның 2002 жылы «Замана желісі» атты тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көрген. «Ой тұтқыны», «Көгершін көңіл» атты жинақтардың авторы. Дереккөздер
Техногеожүйе

Техногеожүйе - өзара қарым-қатынаста және байланыста болатын және белгілі біртұтастық, бірлік құрайтын жер қабығы элементтері мен антропогендік элементтердің (құрылыстар, көлік жүйелері, қайта құнарландырылған телімдер және тағы басқа) жиынтығы. Техногеожүйе термині антропогендік ландшафт, мәдени ландшафт, техногендік ландшафт ұғымдарына жақын. Дереккөздер
Технологиялық оптимизм

Технологиялық оптимизм - экологиялық дағдарыстарды уақытша құбылыстар деп білетін және адам мен табиғат арасындағы барлық қарама қайшылықтардың шешілуін болашақтағы ғылыми-техникалық революцияның жетістіктерімен байланыстыратын дүниетанымдық көзқарас. Дереккөздер
Автоклавты силикат материалдары

Автоклавты силикат материалдары - автоклавты өңдеу үрдісінде пайда болатын гидросиликат кальцийі, құрамында әк, кварцты кұм және су, цементсіз материалдар және бұйымдар (силикат бетон, кірпіш, тастар) шикізат өнімінен дайындалған. Дереккөздер
Андрей Афанасьевич Овчинников

Андрей Афанасьевич Овчинников (1739, Батыс Қазақстан облысы, — 1774, Ресей, Черный Яр) — әскери қайраткер, Е.И.Пугачевтің серігі. Ол казак- орыстарының Жайық қаласындағы 1772 жылғы көтерілісіне белсене қатысты, 1773 ж. қыркүйекте Е.И.Пугачев отрядына қосылды. Жайық казак-орыстарынан жорық атаманы болып сайланды, сөйтіп Пугачевтің ең жақын көмекшісі әрі кеңесшісі болды. Ол Гурьев (Атырау), Қазан, Саратов, Царицын, т.б. үшін болған шайқастарға қатысқан. 1774 ж. тамызда Пугачев Овчинниковке генерал-фельдмаршал атағын берді. Ол Еділ бойындағы шайқаста қайтыс болған. Овчинников — Жайық казактарының өзі аттас әулетінің арғы ата-бабасы. Дереккөздер
Рагоциттер

Рагоциттер (Ragocytes - жүзім шоғыры тәріздес клеткалар) - Ревматоидтық артритте кездесетін полинуклеарлы лейкоциттер, иммуногистохимиялық тексергенде олардың цитоплазмасында ревматоидтық түйіршіктер табылады, люминесценттік микроскоппен қарағанда олар жүзім шоғыры сияқты болып көрінеді. Дереккөздер
Батыс Қазақстан облысының өзендері

Батыс Қазақстан облысының өзендері - Облыстың негізгі су көзі — Жайық өзені болып табылады. Облыс шегіне Елек поселкесінің батыс жағынан енгенөзен батыс бағытқа қарай ағып, Орал қаласына дейін жетіп, оңтүстікке шұғыл бұрылады да, Солтүстік Каспий маңын кесіп өтеді. Облыс шегіндегі ұзындығы— 761 км, су жинайтын алабы — 116678 км². Жайықтың облыс аумағындағы салалары — Елек, Шыңғырлау (Утва), Шаған, Барбастау, Емболат, Быковка, Рубежка. Барбастау өзенінен төменірек Жайықтан Көшім (қабыршақты) бөлініп шығады. Жайық өзені бүкіл облыс жерін жер беті ағын суларының жиілігі әр түрлі қос торапқа ажыратады. Сол жағалаулық өзен торы тығыздығының коэффициенті К-0,54 км/км² мөлшерімен сипатталады, оң жағалаулық бөліктегі өзен торы тығыздығының коэффициенті К-0,26 км/км². Бүкіл облыс үшін өзен торының тығыздығы Жайық өзенінсіз — 0,036 км/км², Жайықпен қос а есептегенде 0,040 км/км² коэффициентпен сипатталады. Жалпы облыста үлкенді-кішілі 200-ден астам өзен бар, олардың 65-і жазда кеуіп, құрғақ арналарға айналады; ұзындығы10 кмден аспайтын шағын жылға-өзендер де баршылық. Ұзындығы 200 км-ден асатын өзен небәрі - 8. Қараөзен, Сарыөзен, Елек облыс жерінде тек өздерінің сағалық бөлігімен ғана ағады, олардың жалгіы ағыны облыс шегінен тыс қалыптасады. Өңірдің жер бедері мен топырақ қабаты ның ерекшелігіне байланысты көптеген өзендердің арналары өте ирелең қалыптасқан. Мыс., Бар-бастаудың ирелеңдеу коэффициенті К-1,40, Шолаңқаты - К-1,04, Жақсыбай - К-1,071, Ащыөзек — К-1,75, Мұқыр — К-1,4-ке тең келеді. Дереккөздер
Овчинников үйі

Овчинников үйі - Орал қаласындағы архитектуралық ескерткіш. Достық даңғылы мен Киров көшесінің қиылысында. 19 ғасырдың 2-жартысында дворяндық әдіппен салынған екі қабатты кірпіш үй. Азамат соғысы жылдары мұнда губчека орналасқан. Дереккөздер
Огни приуралья газеті

“Огни приуралья” газеті - ақпараттық-жарнамалық газет. 1988 ж. тамызда Қазақстан Журналистер одағының Батыс Қазақстан облысы ұйымының басылымы ретінде жарық көрді. Редакторы - Б.Далабаев. ТМД елдерінде, Қазақстанда болып жатқан оқиғалар жайында хабар береді. Дереккөздер
Константин Петрович Ольдекоп

Константин Петрович Ольдекоп — Бөкей хандығындағы бірінші мал дәрігері. 1841 ж. 6 желтоқсанда Хан ордасында Жәңгір мектебі ашылып, онда алғаш 29 оқушы оқыды. Мектеп мұғалімі ретінде Ольдекоп арнаулы пәндер бойынша дәріс берген. Дереккөздер
Өтен Ахметов

Өтен Ахметов - 1938 жыл 7 қараша Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қорқыт стансасы) - жазушы, драматург. Өмірбаяны * Еңбек жолын Жезқазған руднигінде шахтада бастаған. * 1963 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген соң, Қарсақпай поселкесіндегі орта мектепте үш жыл ұстаздық қызмет атқарды. * 1967 жылдан бастап ұзақ уақыт баспасөз саласында еңбек етті. Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінің Балқаш қаласы бойынша меншікті тілшісі, бөлім меңгерушісі, Бас редактордың орынбасары, бірінші орынбасары, Бас редакторы, * Қарағанды облыстық телерадио-компания төрағасы * республикалық «Азия-транзит» тәуелсіз саяси газетінің Бас редакторы * Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Мыңбаев ауылындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болды. * 2005 жылдан бері Алматы облыстық Бикен Римова атындағы драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады. * «Жетісу» телеарнасында «Кешкі сұхбат» хабарын жүргізеді. Шығармалары Прозада * «Алыптың адымы» атты тұңғыш очерк кітабы 1968 жылы * «Алда күн бар» атты алғашқы повесі 1973 жылы жарық көрді. * Одан кейін «Адам болғым келеді» (1975) * «Алтын арқау» повестері (1977) * «Қоңыр үй» (1982) * «Заңғар» (1988) * «Адасқан ғасыр» (2007) * «Қарқаралы аруы» (2008) романдары шықты. * «Сырдария» кітапханасы сериясымен 2009 жылы таңдаулы прозаларының I томдығы жарық көрген. Сценарийлері * «Қазақтелефильм» түсірген «Қарқаралы қыздары-ай» телевизиялық фильмі сценарийінің, Пьесалары * «Темірқазық» * «Студенттер» * «Кенесары * Наурызбай» * «Желтоқсан ызғары» * «Бағдаршам» * «Құрыш пен қоңыз» пьесаларының авторы. Жетістіктері * «Құрыш пен қоңыз» әңгімесі үшін республикалық «Балдырған» журналының (1977) * «Заңғар» романы үшін (1989) Қазақстан Магниткасы жұмысшы бәйгесінің лауреаты атанды. * Республикалық телефестивальдерде бас жүлдені үш дүркін жеңіп алған. * «Жас қазақ үні» газеті өткізген бәйгеде (2004) «Шақшақ шерілі» әңгімесі жыл үздігі атанған. * «Уақыт кімді жақтағы?» көсемсөзі (2006) «Отбасы және денсаулық» журналының бас бәйгесін иеленген. Дереккөздер
Мақсот Константинұлы Омарғалиев

Мақсот Константинұлы Омарғалиев (7.10.1945 ж.т., Ресей, Волгоград облысы, Паллас ауданы, Гмелинск ауылы) — мәдениет қайраткері. 1973 ж. Құрманғазы атындағы Орал музыка училещесін, 1986 ж. Орал медициналық институтын бітірген. Еңбек жолын F.Құрманғалиев атындағы облыстық филармонияның әншісі ретінде бастаған. Кейін осы мекеме директорының орынбасары, облыстық халық шығармасы және мәдени ағарту жұмыстар жөніндегі ғылыми-методикалық орталықтың (1984-88), облыстық филармония директоры (1988-92) қызметтерін атқарды. 1992 ж. сәуір айынан облыстық мәдениет басқармасының бастығы. Ол 30 жылдан астам уақыт бойы көп ұлтты Жайық өңірі тұрғындарының мәдени- көпшілік және көркем шығармасы белсенділігін арттыруға үлес қосып келеді. Дереккөздер
Алмас Ахметбекұлы

Алмас Ахметбекұлы - (1961 жыл Қытай Халық Республикасы) - ақын. * Білімі жоғары. Шығармалары * «Дауыс» * «Ширығу» деп аталатын өлең кітаптары жарық көрген. Сондай-ақ өзіндік үні бар ақынның көптеген жырлары баспасөзде жарияланған және әр жылдары жарық көрген * «Атамекен» * «Біздің жерде алтын бар» * «Нөсер» деген ұжымдық жинақтарға енген. * "Көк тудың желбірегені" өлеңінің авторы. Жетістіктері * ҚХР-дің өлкелік сыйлығын алған. Дереккөздер
Девиантты мәнсап

Девиантты мәнсап - индивидуум девиантты «өзін-өзі теңестіруді» қабылдауы және жиі өзін девиантты субмәдениетке жатқызу процесі. Ұғым адамдар девиантты болып тумайды, өздерін девиант болып қоғамдық реакция процесінде есептей бастайтындығына негізделген стигматизация таңба басу теориясымен байланысты. Девиантты мінез-құлық Девиантты мінез-құлық - адамның жалпыға ортақ қабылданған нормалардан ауытқуы және оларды бұзуы. Девиантты жағдай Девиантты жағдай - әдеттегі жағдайдан тыс болып табылатын және сәйкесінше девиантты мінез-құлықты талдауда ерекше маңыздылыққа ие болатын, қалыпты және девиантты жағдайлардың себептерін талдауға мүмкіндік беретін әлеуметтік құбылыс. Дереккөздер
Рахисхизис

Рахисхизис (Rһасһisсһisis) - Омыртқа каналының артқы қабырғасының жұмсақ ткандердің, терінің жұлын қабықтарының кемістігі. Бұл жағдайда жұлын омыртқа жотасының алдыңғы қабырғасына жайылма жабысып жатады, буылтықтар жоқ. Дереккөздер
Кәрібай Ахметбекұлы

Кәрібай Ахметбекұлы - 12 ақпан 1940 жыл Жамбыл облысы Сарысу ауданы «Көркею» колхозы - 2005) - сатирик, жазушы. * Байқадам орта мектебін тамамдаған соң, аға пионер вожатый, ауылда қойшы болып істеді. * 1964 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. * Ауылда мұғалім * 1966 жылдан республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») * «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газеттерінде * Қазақ совет энциклопедиясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер * 1973 жылдан 1993 жылға дейін «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі * бұдан кейінгі жылдарда Қазақстан жазушылар одағында әдеби кеңесші * «Қазақтелефильм» студиясында * «Жалын» * «Қазақстан» баспаларында Бас редактор болып істеген. Көркем аударма Ян Козактың * «Қасиетті Михаил» романы (С.Әшімбаевпен бірге) Михаил Юхманың * «Ақ қайың әні» атты кітабы * «Якут ертегілерін» Виктор Астафьевтің * «Ұрлық» * «Жанаргүл» повестерін қазақшалады. Шығармалары * Сый орамал. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1973 * Ақдала. Роман-дилогия. I кітап. А., «Жазушы», 1975 * Алқакөл. Роман-дилогия. ІІ кітап. А., «Жалын», 1979 * Жеңіс сарбазы. Әңгімелер мен повестер. А.,1981 * Жалаулы жасыл дүние. Повестер мен әңгімелер. А., 1986 * Солдат победы. А., «Жалын», 1983 * Седая степь. А., «Жазушы», 1984 * Айдала (дилогия). А., 1988 * Егіз қайық. Повестер мен әңгімелер. А., 1990 * Қасірет. Роман. А., «Жазушы», 1991. Дереккөздер
Девиациялық бас тарту

Девиациялық бас тарту - «девиантты деп танылатын адамдардың мұндай пікірден бас тартуы» (Ф. Дэвис, 1964). «әлеуметтік девианттылар», физикалық аурудан жапа шегіп жүрген адамдар немесе қылмыскерлер өздерінің девианттылығының эффектісін азайту мақсатымен, «қалыпты» сау, «таза» адамдармен өздерінің қарым-қатынасын құруға тырысу жолдарын табуға, түсінуге көмектесуге арналған. Дереккөздер
Девиациялық асыра сілтеу

Девиациялық асыра сілтеу - әлеуметтік бақылау агенттері жоқ құбылысқа көп кызығушылық тудыру үшін девиацияның ауқымы мен маңыздылығы бұрмаланатын және асыра сілтенетін процесс. Осы арқылы бастапқы бұрмалау шын екендігіне көз жеткізу мақсатымен девиация мысалдарының көп көлемі «құрылады». Дереккөздер
Анемохория

Анемохория ( - жел, сhоrео — таратамын) — өсімдік тұқымдарының жел арқылы таралуы; өсімдіктердің (спора, тұқым, жеміс) жел арқылы таралуы. Споралы өсімдіктердің және саңырауқұлақтардың басты таралу әдісі. Жабық тұқымдыларда жемісі мен тұқымдары кеңістікке желдің көмегімен таралатындарға: көкбұғалар, орхидея, сұмқұла, алмұртшөптер, күрделігүлділер және күреңоттар тұқымдастары және т.б. жатады. Анемохория жаңа немесе бұзылған жерде өсетін өсімдік түрлерінде кең таралған. Мысалы, күрделі- гүлділер тұқымдасына жататын көптеген өсімдіктердің (қалуен, тікенқурай, зиягүл, т.б.) тұқымдары түкпен (бақбақта парашют тәрізді болып келеді) қапталған. Ол тұқымның ауада қалықтап ұшып, едәуір қашықтыққа таралуын жеңілдетеді. Түктер үйеңкі (үйеңкі, көктерек) және шайқурай тұқымдарында дамыған. Терек тұқымы терек мамығын түзетіні белгілі. Дала және шөл өсімдіктерінің анемохориясына мысал ретінде шашақбас қаңбақты келтіруге болады. Дереккөздер en:Seed dispersal#Wind
Ғабдолла Омаров

Ғабдолла Омаров (1902, Бөкей ордасы ауданы, Сүйіндік aуылы -1954) — шаруашылық басшысы, Социолистік Еңбек Ері (23.7.1948). 14 жасынан Жоғарғы Басқұншақта тұз кәсіпшілігінде жұмыс істеген. 1930 жылдан «Калинин» ұжымшарында басқарма. 1932- 43 ж. партия, кеңес жұмыстарын атқарды. 1943-44 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945- 54 ж. Сүйіндік ауылдық кеңесі К.Маркс ұжымшарында басқарма болды. Дереккөздер
Техносфера

Техносфера — адамзаттың әлеуметтік-экономикалық қажетсінулеріне жақсы сәйкестендіру мақсатымен адамдардың техникалық құралдардың тікелей және жанама әсері арқылы өзгертілген биосфера бөлігі. Кейде бұл терминнің мынадай анықтамасы кездеседі: шаруашылық-өндірістік айналымдарды энергия ағыны мен заттектердің табиғи алмасуынан оқшаулау тұрғысында шаруашылық айналымына тартылатын табиғи ресурстарды пайдаланудың және қайта пайдаланудың іс жүзінде тұйык аймақтық ғаламдық келешек технологиялық жүйесі (Дедю,1989). Дереккөздер
Қанды жексенбі (1905)

Тоғызыншы қаңтар (1905 ж.) - қанды жексенбі, Санкт-Петербург бейбіт шаруа қозғалысының қысқы сарайға өтіп, патшаға петиция тапсыру кезіндегі, патшалық Ресей үкіметінің шаруаларды көптеп қырып жою күні. Дереккөздер
Батыс Қазақстан облысының көлдері

Батыс Қазақстан облысының көлдері таралу коэффициенті 10% (жайылма суларды есепке алмағанда); жалпы 150-ге жуық көл бар, олардың айдындарының аумағы 1532 км². Облыстың өзен бойларына жуық өңірлерінде жайылма су (қарасу) айдындары көп. Мыс., Шежін жайылмасы 2200 км² ауданды алып жатыр. Дүре — 700 км², Қараөзен — 600-700км², Сарыөзен — 200-300 км², ал Бұлдырты 100 км²-ге жуық жерге жайылған. Облыс аумағында көлдер әркелкі орналасқан: Елек алабында - 5, Өлеңті алабында - 1-2, Бұлдырты алабында - 10-нан аса, Қалдығайты алабында — 20-дан аса (оның ішінде жазда тартылып қалатын Итмұрын тұзды көлінің шарасы — 112 км²), Жақсыбай алабында 5-6 шағын көл бар. Ойыл сағасындағы Аралсор (Өзенсор) көлінің (сордың) ауданы - 112 км². Бұл көлдердің бәрі Жайықпен ұласпайтын өзендердің алаптарында орналасқан. Облыстың оңтүстік-батыс бөлігі көлді келеді. Олар Дүре-Шежін жайылма суларының оңтүстік бөлігінде, Көшім және Мұқыр өзендерінің сағалық жағында, Қараөзен, Сарыөзен сағаларында (Қамыс-Самар көлдері) шоғырланған. Бұлардың арасында 200 км² ауданды алып жатқан Балықты Сакрыл, Сарай, Қамыс-Самар көлдерін бөліп атауға болады. Облыстың осы бөлігінде су айдыны 1-ден 4 км²-ге дейінгі тұзды , кеуіп қалатын көлдер көп, олардың арасында ауданы 72 км² тұзды Боткөл бар. Облыстың ең терең әрі ауқымды су айдыны — Шалқар көлі, ауданы — 242 км² Дереккөздер
Талаптан Ахметжан

Талаптан Зейнолдаұлы Ахметжан - (16 желтоқсан 1961 жыл Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Теректібұлақ ауылы – 27 маусым 2009 жыл, Алматы) - жазушы, драматург. * 1977 жылы Теректібұлақ орта мектебінің 8 сыныбын өте жақсы бітіріп, Өскемен қаласындағы Жамбыл атындағы мектеп-интернатқа ауысады. * 1979 жылы мектеп-интернатты бітіріп, Өскемен құрылыс-жол институтына оқуға түседі. * 1985 жылы институты бітіріп, құрылыста мастер * Шығыс Қазақстан облыстық телерадио комитетінде редактор * республикалық «Қазақ әдебиеті» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі * Қазақстан Республикасының Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігінде Бас маман * «Егемен Қазақстан» газетінде бөлім редакторы * «Парасат» журналында Бас редактордың орынбасары * Қазақстан жазушылар одағы басқармасы Төрағасының орынбасары * «Ан Арыс» баспасының Бас редакторы қызметтерін атқарған. Жетістіктері * Қазақстан шығармашылық жастарының Республикалық «Жігер» фестивалінің (баспасөзде жарияланған әңгімелері үшін, 1988) * Қазақстан жазушылар одағының Оралхан Бөкей атындағы сыйлығының (жазушы жайлы жазған естеліктері мен сын мақалалары үшін, 1995) * Қазақстан Жастар одағы сыйлығының («Тұма» атты тырнақалды кітабы үшін, 1996) * Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының («О дүниенің қонағы» атты кітабы үшін, 2002) * Халықаралық Валентин Пикуль атындағы сыйлықтың (шығармашылықтағы жетістіктері мен халықаралық әдеби байланысқа сіңірген еңбегі үшін, 2008 ) лауреаты. Шығармалары * «Тұма» («Жалын» 1995 ж.) * «Сұлу мен суретші» («Білім» 1997 ж.) * «О дүниенің қонағы» («Елорда» 2001 ж.) * «Ақиқат жолы» («Қазақ-парат» 2003 ж.) * «Мұң» («Қазақапа-рат» 2003 ж.) прозалық кітаптары, * Таңдамалы шығармаларының үш томдығы («Жалын» 2006, 2007, 2008 жж.) жарық көрген. Драмалық шығармалары республикалық театр сахналарында қойылуда. * «Қараторғай» атты спектаклі он шақты жылдан бері Батыс Қазақстан облыстық театрының сахнасында қойылып келеді. Алматыдағы Ғ.Мүсірепов атындағы академиялық Жастар мен балалар театрында * «Екі жүрек» * «Тазша бала» * М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында «Сұлу мен суретші» * Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстан облыстық драма театрында «Қараторғай» атты спектакльдері жүріп жатыр. Республикалық басылымдарда бұл спектакльдер жайлы жылы лебіздер көп жариялайды. Белсенділігі * 2005 жылы Түркияның Стамбул қаласында өткен Халықаралық Жазушылар форумына * 2007 жылы мамыр айында «Диалог-Евразия» платформасы ұйымдастырған Украинаның Киев қаласында өткен Халықаралық конгреске * қараша айында Мәскеу қаласында өткен Халықаралық Жазушылар конгресіне қатысқан. Шығармалары орыс, түрік, корей тілдеріне аударылды. Дереккөздер
Түйеш Омаров

Түйеш Омаров (1909, бұрынғы Тайпақ ауданы, Калмыков ауылы — 1995) — сынықшы-емші. 1929 жылдан Ақжайық ауданының Бірінші май ауылында малшы және сауда қызметкері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945-72 ж. Ақжайық ауданының «Первомай» кеңшарында әр түрлі жұмыс істеген. Бірнеше орден, медальмен марапатталған. Соғыс жылдарында жаралы жауынгерлерді өзінің табиғи емшілік қасиетімен емдеп, көптеген адамдардың өміріне араша болған. Майданнан оралған соң елде «сынықшы қарт» атанып, ешқандай дәрісіз, бойындағы биоөріс қуатымен емдеумен шұғылданған. Дереккөздер
Махмұт Сапарғалиев

Махмұт Сапарғалиев — мемлекет қайраткері, ғалым. Өмірбаяны 1929 жылы Орда орта мектебін, 1930 жылы РКФСР Халық ағарту халкомының 1 жылдық курсын бітірген. 1930-1936 жылы Орал облысының оқу бөлімінде инспектор әрі мед. техникумында оқытушы, облыстық жер басқармасы бастығының орынбасары, облыстық атқару комитетінің бөлім бастығы. Кейін Ембі мұнай кәсіпшілігін, Мақат аудандық партия комитетін (қаз. Атырау облысы) басқарған. Содан соң республикалық жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары (1944), Сауда министрі (1945-1953) қызметін атқарған. 1945 жылы заң ғылыми кандидаты диссертацияны қорғап, ғылым академиясының заң бөлімінің бастығы. «Қазақ ҚСР тарихын» шығаруға атсалысқан. 1955-1959 жылы Жамбыл облысының атқару комитетінің төрағасы, кейін Жамбыл облысының комитетінің 1-хатшысы, 1959-1965 жылы Қазақ КСР Ішкі істер министрі. Сапарғалиев Махмұд өмірінің соңғы жылдары ҚР FA-ның сектор бастығы, Философия және құқық институтының аға ғылыми қызметкері болды. 2 мәрте Еңбек Қызыл ту орденімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Дедифференциациялау

Дедифференциациялау - бұрын күрделі және әртүрлі болған әлеуметтік шаралар жеңіл шаралармен ауысуы процесі, мысалы, тоталитаризм кезіндегі саяси плюрализмнің азаюы. «Модернистік тәртіптің» құлдырауы (постмодерндік ұғым). Оған сәйкес қазіргі кез әлеуметтік және табиғи әлем ақылмен басқарылатын және анықталатын таза, келісілген категорияларға бөлінеді. Мысалы, жеке өмір қоғамдық өмірден, жастық кәріліктен, жұмыс бос уақыттан бөлінеді. Дереккөздер
Антиметаболиттер

Антиметаболиттер ( қарама - қарсы және metabole — өзгеріс, алмасу) — организмде түзілетін немесе жасанды синтезделетін биологиялық белсенді заттектер; химиялық табиғаты жағынан метаболиттерге (соның ішінде витаминдерге, гормондарға, ферменттерге) жақын; солармен бәсекелестік қатынасқа түсіп антиметаболиттер олардың организмдегі әрекетін тежейді. Антиметаболиттерге антивитаминдер, антигормондар, антиферменттер жатады. Дереккөздер
Зольтан Кодай

қаласындағы ескерткіші ]] тегі Ендрасси даңғылындағы ескерткіш тақтасы]] Зольтан Кодай (16.12.1882, Кечкемет- 6.03.1967, Будапешт) - венгерлік композиторы, фольклорист-ғалым, педагог, Венгриядагы жалпылай музыка Білім беру жүйесінің негізін сапушы. Б. Бартокпен фольклордың кене қабаттарына үңіліп, соның негізінде венгерлік музыканың жаңа мектептің негізін салды. Кодай музыканы мейрімділікті, әдемілікті, адамгершілікті калыптастыратын керемет кұрал деп таныған. Оның негізгі педагогикалық қағидасы барлык халыкқа музыкалық білім беру және музыкалық тәрбиелеу. Кодайдың пікірі бойынша музыкалық өнерін қабылдай алу адамның өзінің орындаушылық қабілетін оятады. Кодайдың музыка тәрбиесінде негізгі кұрал өлең айту деген. Себебі әр адамның қолы жететін музыкалық кұралы өзінің дауысы деген. Кодай Окушылар мен мугалімдерге арнап окудың накты әдісін және мына оқу қуралдарын шығарды: «Венгерлік қосдауыс», хор жаттығулары «Өлеңді таза айтамыз» тағы басқа Дереккөздер
Антосфера

Антосфера ( - гүл, sphaira — шар) — жеке гүл, оның ароматты бездері мен белсенді әрекеті шыбын - шіркейдің әсер ету ортасы болып саналады, олар — өсімдіктердің тәтті шірнелері мен тозаңдарын тұтынушы және тозаңданушылары. Дереккөздер
Антропогенді субклимакс

Антропогенді субклимакс - қарастырылып отырған мекенге климаттық немесе эдафикалық климакс туғызбайтын тұрақты қауымдастық (экожүйе). Антропогенді субклимакс адамдар немесе үй жануарлары тарапынан қолдау табады. Дереккөздер
Реология

Реология (Rheologia - сұйықтықтың ағуы) - Медициналық-биологиялық тұрғыдан (биореология, гемореология) реология қанның, жұлын сұйықтығының, иновиальдық сұйықтықтың ағуын, сүйектің, бұлшық еттің және басқа адам және жануар организмі мүшелерінің деформациясын зерттейтін ғылым саласы. Дереккөздер
Деиндустриализация

Деиндустриализация - бұрын индустриализацияланған немесе индустриаланып келе жатқан экономика, қоғам, аймақ бөлшектеп, немесе толығымен индустриалдыққа дейінгі түрге келетін процесс. Халықаралық экономикалық бәсекелестіктің нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Белгілі дәрежеде бір процесс дамыған қоғамда мүмкін. Дереккөздер
Тигмотропизм

Тигмотропизм , гаптотропизм — кейбір субстраттармен механикалық жанасқанда өсімдік мүшелерінің бұрылуы және айналуы, оратылуы (мысалы, ормелегіш өсімдіктердің мұртшаларымен бірге оралуы және тағы басқа). Дереккөздер
Антропогендік жер сілкінуі

Антропогендік жер сілкінуі — жер қыртысына бір өңірдің шеңберінен аспайтын қысым өзгерісі (мысалы, суқоймаға су толтыру немесе ірі суқойманың тартылуы салдарынан), жер асты суларын сорып алу немесе литосфераға жасалатын басқа да әрекеттерден пайда болатын жер сілкінуі. Дереккөздер
Қуаныш Ахметов

Қуаныш Ахметов (6 қыркүйек 1946 жыл Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы - 2008 жыл Астана) - ақын, аудармашы, журналист, тарихшы. Өмірбаяны * Алматы индустриалдық техникумын бітірген. * Ленинград политехникалық институтты бітірді. * Жезқазған кен-металлургия комбинатында учаске, шахта бастығы, ЖШПТ-нің бас механигі болды. *1991 жылдан баспасөз, әдебиет саласына біржолата бет бұрды. * «Халық кеңесі» * «Ана тілі» * «Заң» * «Қазақ әдебиеті» газеттерінде тілшілік қызмет атқарды. * Соңғы уақытта «Фолиант» баспасында жұмыс істеп жүрді. Шығармашылығы * Тұңғыш өлеңі «Біздің ат» (1959) «Қазақстан пионері» газетінде жарияланған. * «Қарлығаш» * «Жетіген» (1981, 1984) * «Қос арна» (1999) * «Көзайым» (2004) атты жыр жинақтары * «Ұлы даланың Ұлытауы» (І-том, 1999, ІІ-том, 2001) * «Кенесары хан Ұлытау өңірінде» (2002) * «Замана заңғарынан. С вершины времени» атты деректі проза, тарихи танымдық, публицистикалық кітаптары жарық көрген. * Бұлардан басқа аударма (поэзия) саласында жарық көрген кітаптары бар. * Жекелген шығармалары ұжымдық жинақтарга енген. Аудармалары * Вьетнам халқынын көсемі Хо Ши Миннің өлеңдерін * неміс жазушысы Вилли Майнктің «Марко Полоның таңғажайып сапары» деректі кітабін * орыс поэзиясының танымал өкілдері К.Ф. Рылеев, В.К. Кюхельбекер, А.И. Одоевскийлердің * сібірлік әйгілі ақын П.П. Ершовтың «Сүзбе сұлу» тарихи дастанын * ресейлік жазушы О.Г. Чистовскийдің Жезқазған өңірі жайлы баяндайтын «Жапан дала жан-жағың...» хикаятын қазақ тілінде сөйлетті. Жетістіктері * Қазақстан журналистер одағының С.Ерубаев атындағы сыйлығы (1996) * «Түркістанға – 1500 жыл» халықаралық әдеби конкурс * Кенесары хан атындағы республикалық сыйлық (2002) * Ұлытау ауданының Құрметті азаматы (2001) * Ырғыз ауданының Құрметті азаматы. Марапаттары * Өндірістегі және шығармашылық жолындағы еңбегі үшін «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі (1984) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=195674 Ұлы дала тарихын ұлықтаған]
Қарасай Сариев

Сариев Қарасай - шаруашылық басшысы, Социалдық Еңбек Ері (1948). Өмірбаяны * 1927 жылы Астрахан қаласында балық дайындау мекемесінде. * 1930-1943 жылы ауыл шаруашылық артелінде, Бисен ауылдық кеңесінде, «Алға шық» ұжымшарында істеді. * 1944-1952 жылы Теректі ауылдық кеңесінің аумағындағы шаруашылықта төраға болды. * 1957-1971 жылы агроном, ферма меңгерушісі, М.Мәметова атындағы кеңшар директорының орынбасары. Дереккөздер
Антропогендік жүктеме

Антропогендік жүктеме — адамдардың және олардың шаруашылығының тұтас табиғатқа немесе оның жеке экологиялық құрамдас бөліктері мен элементтеріне (ландшафтқа, табиғи ресурстарға, тіршілік иелері түріне) тікелей және жанама ықпал әсерінің дәрежесі. Антропогендік жүктемеге экожүйеге кіретін (аңшылық, балық аулау, дәрілік өсімдіктерді жинау, ағаштарды кесу) түр популяциясының ресурстарын пайдалану, мал жаю, рекреациялық әсер ету, ластану (суқоймаға өнеркәсіптік, тұрмыстық және ауылшаруашылық ағындыларының төгілуі, атмосферадан салынды қатты заттектердің немесе қышқыл жаңбырлардың, т.б. түсуі), т.б. жатады. Егер антропогендік жүктеме жылдан - жылға өзгеріп отырса, онда экожүйе флюктуациясына, ал экожүйеге тұрақты әсер етсе, экологиялық сукцессияға себеп болады. Табиғатты ұтымды пайдалануда антропогендік жүктеме экологиялық нормалау көмегімен экожүйеге қауіпсіз деңгейге дейін реттеліп отырады. Дереккөздер
Сейсенбек Мұхамедұлы Ахметов

Сейсенбек Мұхамедұлы Ахметов (26 желтоқсан, 1922 жыл, қазіргі Ақсу ауданы, Көкжиде ауылы - 17 желтоқсан, 1994 жыл, Алматы, Қазақстан) — жазушы, аудармашы, сыншы әрі редактор. Өмірбаяны * Орталау мектепті бітіргеннен кейін 1938—1941 жылдары Қапал педучилищесінде оқиды. * Ол өз еркімен майданға аттанып, Калининде 306-шы атқыштар полкінің 20-шы гвардиялық дивизиясы командирі болды. Қантөгіс ұрыстың бірінде жас командир ауыр жарақат алып, №3325 Чкалов қалалық эвакуациялық госпиталіне жіберіледі. Елге мүгедек болып оралады. Соғыста көрсеткен ерлігі және Отанға сіңірген еңбегі үшін ол бірінші дәрежелі "Қызыл жұлдыз", "Құрмет белгісі" ордендерімен қатар, бірнеше медальдармен марапатталады * Талдықорған облыстық газетінің жауапты хатшысы. * «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш ») газеті редакциясында бөлім меңгерушісі. * Ұзақ жылдар бойы Қазақстан баспаларында редактор, аға редактор, бөлім меңгерушісі. * Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде аға бақылаушы редактор болды. * Қазақ мемлекеттік университетінің аспирантурасын, жұмыс істей жүріп Мәскеу полиграфия институтының редакторлық бөлімін бітірген. Негізгі шығармашылық саласы — көркем аударма. * 1989 жылы Қазақстандағы аудармашылар ассоциациясын құрып, президенті болды. Марапаттары * Отан алдындағы жасаған ерлігі мен жауынгерлік қызметі үшін "Қызыл жұлдыз" ордені * «Құрмет Белгісі» ордендері * «Баспасөз үздігі» * ҚР еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағын алған. * "Тың жерлерді игергені үшін" медалі *I дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордені *"Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 40 жыл" медалі *"КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл" медалі. Дереккөздер
Антропогендік ластану

Антропогендік ластану — адамның шаруашылық іс-әрекеті салдарынан болатын ластану; мұндайда табиғи ластанудың құрамы мен қарқындылығына оның тікелей де, жанама да ықпалы қосылады. Соғыс өнеркәсібіне байланысты антропогендік ластану өте апатты болып келеді. Атом қаруы қолданылатын соғыстың зардаптары "ядролық қыс" апокалипсисіне апарып соғуы мүмкін. Ол да шектен асқан антропогендік ластану салдары болып шығады. Дереккөздер
Типологиялық карта

Типологиялық карта (Типологическая карта; ) — бұл картаның негізіне қандай да бір қиын байқалатын көрсеткішті, тұрақты және жеңіл бақыланатын басқа көрсеткіш бойынша бейнелейтін табиғи құбылыстар арасындағы корреляциялық байланыс алынады (кешенді және синтетикалық карта арасындағы орташа тип). Дереккөздер
Ұлдай Сариева

Ұлдай Сариева (1958 жыл, Батыс Қазақстан облысы) — қазақ ақын. Өмірбаяны 1975 жылы Батыс Қазақстан облысы, Жалпақтал ауданы, Талдықұдық ауылындағы Талдықұдық орта мектебін бітіргеннен кейін аудандық газеттің тілшісі болды. Оның сыршыл өлеңдері республикалық мерзімді басылымдарда, облыстық және аудандық газеттерде 80-жылдардан жариялана бастады. Сариеваның өлеңіне жазылған (әні Д. Қажымовтікі) «Біз екеуміз» әні Жайық өңірі жастарының сүйікті әуеніне айналды. Дереккөздер
Батыс Қазақстан облысының жерасты суы

Батыс Қазақстан облысының жерасты суы Жерасты суы Шаруашылық қажетіне және тұрмыстық тұтынымға жарамды тұщы қоры облыс қойнауындағы негізінен төрттік, жоғары плиоцендік жыныстар мен палеоген — бор шөгінділерінің қабаттарында түзілген. Бұлар да А+В+С категориялары бойынша жиынтық өнімділігі 366,8 мың м3/тәулік (4,3 м³/с), оның ішінде өнеркәсіптік А+В категориялары бойынша 322,8 мың м3/тәуліктік (3,76 м³/с) игерілу қорлары бекітілген 22 жерасты су көзі анықталды. Облыс қойнауында жерасты сулары біркелкі таралмаған: негізгі бөлігі (17 сулы қабат) облыстың солтүстігінде, тек 5 кен ғана оңтүстік жағынан барланды. Сулы қабаттардың көпшілігі (15) Жайық және басқа өзендердің аңғарларындағы аллювийлік шөгінділермен тығыз байланысты, ең ірілері - Жайық, Дарьинск, Чапаев, Бөрлі, Серебряков, Тоқпай, Январцев, Жарсауыт кендері. Бұлар дың бәрі қалыңдығы 10-нан 25 м-ге дейінгі орта және жоғары төрттік құм айт-қиыршықтасты құрылымдармен байланысты. Скважиналардың дебиті - 5-тен 25 л/с-қа дейін. Топырақ асты (грунт) суларының жату тереңдігі - 3-10 метр. Жайық өзенінің ағынымен топырақ асты суларының гидравликалық ағынының жатыс бағыты тығыз байланысты келетіні байқалады. Облыстың оңтүстік бөлігіндегі Аймекен (Орда) жерасты, Искра бұлақтары және Қаратөбе жерасты су алқабы бар. Жерасты су алқап тарының қорлары төменгі-жоғары төрттік кезеңнің ежелгі аллювийлік атыраулық шөгінділерінде айқындалған. Су жиналатын құм қабаттарының қалындығы бұл жерде 10-нан 31 м-ге жетеді. Арынсыз деңгейдің жату тереңдігі— 1-6 м. Тұщы судың минералдығы — 1 г/л-ге дсйін. Ежелгі-жоғары төрттік аллювий кендеріндегі жерасты суларының бекітілген жалпы қоры - 33,6 мың м3/тәулік (0,39 м³/с). Барланып, табылған кендердің басқа типтерінің ішінен игерілу қорлары 1,3 және 1,7 мың м3/тәулік болып бекітілген Жымпиты, Федоров, Каменка, Ақсай, Люсен бұлақтарын айырықша атауға болады, бұлар дың суымен осы аудан орталықтары қамтамасыз етіледі және қорлары қалындығы 9-10 м плиоцендік Сырт түбі құм дарында жиналған. Скважиналарының дебиті - 2-5 л/с, тереңд. 30-40 м-ден артық емес. Суы тұщы, пайдаланылып жүрген ауыз судың мемлекеттік стандартына сәйкес келеді. Дереккөздер
Ринофима

Ринофима (Rһіnорһуmа - мұрын + бұлақ - шараншыл мұрыны, ісік мұрын) - Жақ, маңдай, мұрын терілерінің созылмалы қабынуы нәтижесінде сіңбелер пайда болып, алқызылданған аймақ беттерінде түйіндер мен білеуленген қан тамырлары көрініс береді. Дереккөздер
Антропогендік шөл

Антропогендік шөл — адамның табиғатқа тікелей немесе жанама ықпал әсері салдарынан пайда болған шөл. Дүние жүзіндегі шөлдердің барлығының шығу тегі антропогендік деген пікір бар. Антропогендік шөлдің аумағы үнемі ұлғайып барады және қазіргі уақытта 10 миллион шаршы километрге жетті, бұл бүкіл құрлық аумағының 7 пайызына жуық. Дереккөздер
Антропогендік эрозия

Антропогендік эрозия (антропоген және — айыру) — шаруашылықтың дұрыс жүргізілмеуі салдарынан (егіс алқаптарының тым үлкен болуы, олардың дұрыс күтілмеуі, қорғаныш орман-тоғай белдеулері мен ықтырма белдеулердің болмауы, құрылыс салу, пайдалы қазбалар өндіру кезінде үстіңгі қабаттың жалаңаштануы, малдың тым көп жайылуы) топырақты және төсеніш қабаттарды жер бетіндегі су ағындарымен желдің бүлдіруі. Дереккөздер
Дрейфус іci

Дрейфус іcі - француз интеллигенциясынын көпшілігінін позициялары анықталған 19 ғ. Аяғы мен 20 ғ. басындағы француз саясатындағы танымал іс. Альфред Дрейфус (1859-1935) әскери трибуналмен жалған құжаттар үшін бірақ шын мәнінде антисемитизм себебімен сотталған еврей офицері болды. Соңында ол ақталды. Негізінен Dreyfusards деп Дрейфустың жақтастарын атайды, олар радикалдар болды, ал оның қарсыластары консервативті немесе авторитарлы күштердің өкілдері болды. Дереккөздер
Тозаңды талдау

Тозаңды талдау (Палинологический (спорово-пыльцевой) анализ; ) — геологиялық географиялық зерттеулер (стратиграфия, палеогеография, геоморфология, океанология, археология, гляциология, тағы басқа) кезінде кең қолданылатын палеоботаникалық әдістердің бірі. Бұл әдістің әсіресе палеофлористика үшін мәні зор. Атап айтқаңда, әр түрлі ботаникалық-географиялық белдемдердің (тундраның, тайганың, даланың, шөлдің, саванналардың, тағы басқа) қазіргі заманғы өсімдіктерінің шығу тегін және қалыптасуын айқындауда қолданылады. Тозаңды талдаудың зерттеу объектілеріне жер беті өсімдіктсрінің микроскопиялық қалдықтары — тозандары мен споралары жатады. Өсімдіктер органдарында көп мөлшерде дами отырып тозаңдар мен споралар пісіп жетілгенде сыртқа төгіледі де, өндіруші өсімдіктің айналасындағы дәуір қашықтыққа таралады. Топырақ бетіне немесе суқоймаға түсіп, қабықшасының ерекше тұрақтылығынан тозаңды дөндер кәміліп қазынды күйге өтеді. Бұл әдістің иегізін академик В.Н.Сукачев (1880-1967) қалады. Споралы-тозаңдық әдіс палеогеографияда, әсіресе, өткен дәуірдің палеоклиматы мен палеоландшафтарын зерттеу үшін кең колданылады. Мұның қазіргі заманғы бір сыпыра экологиялық проблемаларды (көшетхана эффектісін, ормансыздануды, шөлденуді, тағы басқа), сондай-ақ қоршаған ортаның ұзақ мерзімдік географиялық болжау проблемасын шешу кезінде маңызы зор. Дереккөздер
Дельфий әдісі

Дельфий әдісі - болашақта болатын оқиғаларды болжау мақсатымен жүзеге асырылатын зерттеу әдісі. Ол сұхбат немесе кездесу, «сарапшылар» тобынын қарастырылып отырған мәселенін тенденцияларын бағалау бойынша пікірлерін іріктеуді қамтиды. Әдіс Дельфийдегі өз болжаушыларымен әйгілі Аполлон храмынын атымен аталған (ежелгі Грекия). Дереккөздер
Роше - Лери липоматозы

Роше - Лери липоматозы (М.Rосһ. 1878 - 1967, швейц. дәрігері, Lеrі, 1875 - 1930, франц. невропатолог) - син.:Роше - Лери шектелген /ошақты/ липоматозы. Липоматозды түйіндердің сан, қар, құрсақ, бел аймақтарында дара, көпшілікті, бірдей деңгейлі, қос жақты орналасуымен көрінеді. Дереккөздер
Тәрбиеші ұжым

Тәрбиеші ұжым - өзін-өзі басқару органы бар, ал жеке тұлғалар арасындағы қатынастар жоғары ұйымшылдығымен, жауапкершілігі бар тәуелділіктен, ортақ табысқа ұмтылысымен, рухани талпынысы мен қызығушылығы, байлығымен сипатталатын тәрбиеленушілердің бірлестігі. Дереккөздер
Батыс Қазақстан облысының топырағы

Батыс Қазақстан облысының топырағы Облыстың бүкіл солтүстік, Жалпы Сырттық бөлігін қара және қызыл -қоңыр топырақ жауып жатыр. Аратұра бұлардың арасында жер бетіне шығып жатқан пермь саздары мен жалаңаштанған апатжыныстарымен тығыз байланысқан қызыл -қоңыр сортаң топырақ тар жолағы кездеседі. Облыстың Сырттық шығысын ала Ойылға дейін түтастай дерлік күңгірт қызыл қоңыр топырақ алқабы созылып жатыр, бұлар дың кейбір түстарына саздақ және құм айт құрамды ашық сарғылт түсті топырақ массивтері (Қараағаш, Көкөзен) сұғына ене түскен. Өзен аңғарларын бойлай ойдым-ойдым сортаңдар түзілген. Каспий маңы ойпаты шегінде алақұла топырақ жамылғысы қалыптасқан. Сырт алдындағы қыраттарға жапсарлас жатқан ойпатта қызыл қоңыр және ашық қызыл -қоңыр ойдымдармен алмасып келген күңгірт қызыл қоңыр топырақ тар басым. Бұлар дың оңтүстік таралу шегі шамамен Көшім тоқтау дәуіріндегі Каспий теңізінің жағалаулық шегімен сәйкес келеді. Бүл алапта ойдым-ойдым сортаңдар кездеседі. Эльтон және Қараөзен, Сарыөзен су айырықтарын, Көшім мен Жайықтың сол жағалауындағы кейбір жерлерді ашық қызыл қоңыр , қызыл -қоңыр , сортаң, шабындықты қызыл қоңыр топырақ тар кешені жауып жатыр, бұлардың арасында қызыл қоңыр топырақ басым келеді. Бұл өңірдегі сор-сортаң алқап тар 15-20%, кейде 40% шамасында. Оңтүстікке жылжыған сайын топырақ құрамы жеңілдей түседі, саздақ құмайтқа ауыса береді, құм ақты ашық қызыл қоңыр топырақ бүл жерде бір тектес үлкен массивті құрайды. Әсіресе Сайқын , Аралсор-Пятимар-Қаршы-Өлеңтіге дейінгі табиғи шектен оңтүстікке қарай ойысқан сайын дала бедері тегістеле түседі. Жолшыбай далалық ойпаң жерлердегі шалғынды қызыл қоңыр топырақ үлесі де өзгеріп отырады. қоңырқай және ашық қоңыр қай топырақ түрлері облыстың оңтүстік шекарасын бойлай ойдым-ойдым болып кездеседі. Ойдымдарының ірісі Хаки сорының оңтүстігіне таман орналасқан, ал қалғандары Аралсордың оңтүстік шетінен Көшім сағасына, Тайпаққа қарай үздік-үздік жолақ болып өтеді. Жайықтың сол жағында бұлар Индер көлінің солтүстігінен Бүйрек құм дарына бағытталады. қоңыр топырақ ты алаптың оңтүстік беткейінде Нарын құмы жатыр. Дереккөздер
Антропожүйе

Антропожүйе ( — адам, systema — тұтас бөліктерден құрастырылған; қосылыс) — биологиялық түр ретінде адам, оның материалдық және рухани мәдениеті, қоғамның өндіргіш күштері мен өндірістік қатынастары қамтылатын тұтас дамушы ретіндегі адамзат. Бұл терминнің авторы — Н.Ф.Реймерс (1974) антропожүйе мен табиғи кешендер арасындағы өте ұсақ — биогеоценоздан (фация) ғаламдық Жер биосферасына дейінгі тура және қайтымды байланысты қарастырды. Антропожүйенің табиғи ортаға бейімделу процесінде қала-өнеркәсіптік құрылым мен инфрақұрылым пайда болады. Антропожүйенің ерекшеліктерінің, табиғи жүйе мен қала-өнеркәсіптік құрылымның үйлесуі адамды қоршаған ортаны құрайды. Дереккөздер
Ұжымдық бірліктік

Ұжымдық бірліктік — ұжымның бірлігінің дәрежесі. Ол пікірлердің, көзқарастардың, дәстұрлердің бірлігінен, өзара қарым-қатынастардың сипатынан, көңіл күйден, сонымен бірге іс жүзінде аткарылатын қызметтің бірлігімен көрінеді. Ұжымдық бірліктік ортак әрекетпен жүзеге асырылады. Дереккөздер