Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева

Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева (26 мамыр 1947, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Бірқазан бекеті — 5 ақпан 2001, Астана) — қазақ әдебиеттанушысы, түркітанушы, филология ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998). Ежелгі және ортағасырлық түркі-қазақ әдеби мұраларын ( Қисасул-әнбия , Махаббат-нама т.б.) зерттеулерімен, ұлттық мектеп моделін ұсынған педагогикалық еңбектерімен танылған. Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері. Өмірбаяны Алма Қыраубаева Қызылорда облысы Сырдария ауданына қарасты Бірқазан бекетінде дүниеге келді. Әкесі — Мүтәліп Қыраубайұлы (ақын, жыршы, палуан), анасы — Күлжан Сүлейменқызы (Мұстафа Шоқайдың немере қарындасы). Үлкен нағашысы Ысқақ молда Құмжарғанда мектеп ашып, Мұстафа Шоқайға ұстаздық еткен. 1965 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіні ң (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) филология факультетіне түседі. 1967 жылы студент алмасу бағдарламасымен Болгария, София университетінің түркітану кафедрасында тағылымдамадан өтеді. Университетте оқыған жылдары өлеңдері мен әңгімелері республикалық баспасөзде («Қазақстан әйелдері» журналы, т.б.) жарияланды. 1965–1970 жылдары бірге оқыған курстастары арасында Сағат Әшімбаев, Нұрлан Оразалин, Үміт Тоқмағамбетова, Фаузия Оразбаева, Әділбек Тауасаров, Шәрбану Бейсенова, Алдан Смайыл, Әшірбек Көпішев, Сайлаубек Жұмабеков, Ризабек Әдуов болды. Университет жанындағы (кейін М.Әуезов атын алған) әдеби бірлестікті осы курс жүргізіп, төрағасы Сағат Әшімбаев болды. Алманың ғылыми бағытын университеттегі ұстазы, қазақ әдебиеті тарихының ірі зерттеушісі Бейсембай Кенжебаев айқындады. Студент кезінен-ақ оны көне түркі және ислам дәуірі әдебиетін зерделеуге бағыттады. * 1970–1973 жылдары ҚазҰУ аспирантурасында оқыды. * 1974 — кандидаттық диссертация: «Қисас-и Рабғузи, Махаббат-нама шығармаларының идеялық-көркемдік ерекшеліктері» . * 1997 — докторлық диссертация: «Шығыстық қисса-дастандар ». Еңбек жолы * 1974 — ҚазҰУ-да ассистент; * 1978 — аға оқытушы; * 1981 — доцент; * 1998–2000 — профессор (әл-Фараби атындағы ҚазҰУ). * 2000–2001 — Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті профессоры; Қазақ ұлттық музыка академиясында қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. * 1993 жылы Алматы облысы, Ораз Жандосов ауылында жекеменшік қазақ гуманитарлық мәдениет лицейін ашты (1996 жылға дейін жұмыс істеді). Ғылымдағы орны * Ежелгі және ортағасырлық түркі мұралары: Рабғузидің Қисасул-әнбиясын ғылыми айналымға кеңінен енгізіп, қазақша мәтінін әзірлеуге қатысу; Махаббат-намаға мәтінтанулық, поэтикалық талдау жасау. * Нәзира дәстүрі және шығыс сюжеттері: Қисса Йусуф, Хұсырау-Шырын, Сайф Сараи Гүлстан би-т-түрки т.б. арқылы қазақ әдебиетіндегі сабақтастықты дәлелдеу. * Әдебиет тарихнамасы және кезеңдеу: «Заманымыздан бұрынғы жазу-сызулар», «Түркі қағанаты дәуірі», «Оғыз дәуірі», «Ислам дәуірі», «Қарахан әдебиеті», «Алтын Орда дәуірі» бағыттарын жүйелеу. * Тұлғатанулық зерттеулер: Алып Ер Тұңға, Томирис, Зарина, Ширақ, Мөде, Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, «көк бөрі» мотивтері. * Мифология және өркениет байланыстары: Авестаны Тұран (түркі) кеңістігімен сабақтастықта қарастыру. Алма Қыраубаева тәуелсіздік кезеңінде ұлттық тәрбиеге негізделген мектеп моделін әзірледі. Авторлық «Сенім» оқу бағдарламасы шәкірттің «менін» оятып, тұлғалық сенім мен жауапкершілікті қалыптастыруға бағытталды. Пәндік блоктар * «Әлем және мен» бағыты: Тілашар, Елтану, Әлемтану, Әдеп . * «Ежелгі қазақ мәдениеті» бағыты: Ежелгі қазақ әдебиеті, Шығыс мәдениеті, Еуропа мәдениеті, Америка мәдениеті, Грекия мәдениеті, Сөйлеу мәдениеті, Әдеп, Ұл-қыз әдебі . Оқыту ұстанымдары мен әдістері Хат жазысу , Практикалық бейнелеу , Сазды үзіліс , Би мәдениеті , Сурет-жария , Лездеме тақта , Даладағы сабақ т.б. Оқушылар рейтингпен бағаланып, мұғалімдерге рефлексиялық сауалнама жүргізілді. Лицейде қарым-қатынас мәдениетіне ерекше көңіл бөлінді: оқушыға «мырза/бикеш», мұғалімдерге «бике/бибі» деген құрметті қаратпалар қолданылды. Негізгі еңбектері * Махаббат-нама (аударма/зерттемелік еңбек, 1985, Т.Тұяқбаевпен бірге). * Түркі әдебиеті (1988). * Ежелгі дәуір әдебиеті (ЖОО хрестоматиясы, 1991). * Жаным садаға (ұлттық тәрбие туралы публицистика, 1995). * Ежелгі әдебиет (мектеп оқулығы, 1996). * Шығыстық қисса-дастандар (монография, 1997). * Ғасырлар мұрасы (монография, 1998). * Жамбыл әуендері (құрастыру; Жамбыл Жабаевтың термелері, Қазақ радиосының Алтын қорына жазбаларымен бірге). * Бес томдық шығармалар жинағы: Ғасырлар мұрасы (2008), Ежелгі әдебиет (2008), Шығыстық қисса-дастандар (2010), Жаным садаға (2011), Мыңжылдық жолаушы (2012). Ғылыми мектебі Алма Қыраубаева — Бейсембай Кенжебаев қалыптастырған ғылыми мектептің көрнекті өкілі. Мырзатай Жолдасбеков, Мұхтар Мағауин, Қабиболла Сыдиықов еңбектерімен сабақтас арнада көне мұраларды қазақ әдебиетінің тарихына кіріктіру ісін тереңдетті. Алтын Орда дәуірі әдебиеті мәселелерін кешенді қарастыруы түркітану аясындағы бағыттарды кеңейтті. Ұлттық мектеп моделі мен Сенім бағдарламасы тәуелсіздік кезеңіндегі білім беру тәжірибесіне үлгі болды. Қоғамдық-шығармашылық қызмет * 1993–1996 — О.Жандосов ауылында Қазақ гуманитарлық мәдениет лицейін ұйымдастырды (50–60 оқушы, 5 сынып, 15-тен астам мұғалім). * Дидактикалық әңгімелер мен хикаялар топтамасын жасады: Ахмет Ясауи, Құран, Бес парыз, Нұқ пайғамбардың кемесі, Жылан мен қарлығаш, т.б. * Әншілік-термешілік қырымен танылып, Жамбылдың термелерін жинап, орындап насихаттады. 20 тоқтам #Кісі екеніне күмәнмен қараған баладан кісі шықпайды. #Оқушының кемшілігін көргіш болсаң, ықыласын өлтіресің. Жеңісін ізде. #Баланы таң қалдыруды ұмытпа. Даналыққа ұмтылу таң қалудан басталады. #Әр баланың өмір тіршілігі – өзінше бір тағдыр. Баланың тағдырына ой көзімен қара. Сабаққа келмесе, себебіне үңіл. Сабағыңа қызықпаса, себебіне үңіл. Тентек болса, себебіне үңіл. Себебін алдымен өзіңнен ізде, мұғалім. #Мұғалімнің өз сабағын білуі жеткіліксіз. Баланың жан дүниесін түсінбейтін мұғалім сабақ беруші ғана. #Баға құнды емес, бала құнды. #Бала мектеп үшін емес, мектеп бала үшін жұмыс істеуі керек. #Әр бала өз мүмкіндігінің жоғары-төмендігіне қарамастан, өзінше бір ғажайып құбылыс. #Мұғалімнің мақсаты өз пәнін жақсы үйретуден көрі тереңіректе. Ол – адамды жасаушы адам. #Сабақ дегеніміз – мұғалім мен шәкірттің адамгершілік қарым–қатынасы. #Баланың мүмкіндігіне сенген мұғалім мен сенбеген мұғалімнің іс-әрекеті әр түрлі болмақ. #Көптің көзінше баланың кемшілігін бетіне баспа. Сеніп айтқан сырын шашпа. #Сабақтың мақсаты- баланың басқаға ұқсамайтын қасиеттерін аша білу. #Сабақ үстіндегі тыныштыққа көп ізденіспен, еңбекпен ғана жетуге болады. #Мұғалімнің сөзі мен ісі жасанды емес, шынайы болуы аса қажетті шарт. #Баланың ықыласын оята біл. Қолынан іс келетіндігіне сендіре біл. #Мұғалім мен баланың қарым–қатынасы қуанышты әрі пайдалы болсын. #Балаға сыйлы боламын десең, өзің баланы сыйла. #Қиын тақырыпты түсіндіре салып сұрауға асықпа, келесі сабақты қайта түсіндіруден баста. #Әр бала- халқының келешек тұлғасы. Отбасы Үш ұл тәрбиелеген. 2001 жылғы 5 ақпанда 53 жасында дүниеден өтті (Астана). Әдебиет тізімі * «Ғалымның асыл арманы — Алма Қыраубаева» (Таным айдары), 25.05.2019. * Қ. Ергөбек. Эссе-естелік жазбаларынан үзінділер (Алма Қыраубаева туралы). * Алма Қыраубаеваның оқу бағдарламалары, мақалалары мен кітаптары (2008–2012 жж. бес томдық). Дереккөздер