kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ешкісасыр

Ешкісасыр (Cryptodіscus) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың құмды, құмдақты жерлерінде, тау беткейлерінде өсетін 4 түрі (қосдана Ешкісасыр, құмдық Ешкісасыр, құмшыл Ешкісасыр, Тымыр Ешкісасыр) бар. Бұлардың биіктігі 30 – 80 см, сабағы тік, ұсақ қырлы, сыртын түк басқан. Жапырақтары қысқа сағақты, тамыр түбінен шығады, сабағы сияқты түкті. Тостағанша жапырақшалары тіссіз, күлтелері ақ түсті. Гүлдері 10 – 15-тен бірігіп, шатырша гүлшоғырына топталған. Шатыршалары 5 – 7 сәулелі. Сәуір айында гүлдеп, мамырда жемістенеді. Жемісі жеміссағағынан екі есе қысқа. Тұқымы іш жағынан оймалы келеді. Дереккөздер
Ешкітау (тау, Батыс Қазақстан облысы)

Ешкітау – Жалпы Сырттың оңтүстігіндегі үстіртті қырат. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 259 м. Қыраттың беті жонды келген, оңтүстік беткейі тік жарқабақты, сай-жыралармен тілімденген. Бор, мергельді шөгінділері жапқан палеогеннің құмды саздақтарынан түзілген. Таудан Деркүл өзені бастау алады. Өсімдігі Беткейінің қызыл қоңыр топырағында бетеге, боз, жусан өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Абай асуы

Абай асуы – Іле Алатауындағы Кіші Алматы сілемінің Азутас жалынан өтетін асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3650 м. Кіші Алматы шатқалының орталық бөлігін Богданович мұздығымен жалғастырады. Асу жолы Медеу шатқалынан басталады да, Тұйықсу қақпасын, одан әрі шыршалы орманды, Шайтан шатқалын басып өтеді. Түйықсу қақпасы (ені 250 м) метеостанциясына дейін автомобиль жолы, одан әрі Шайтан шатқалы арқылы өтетін жаяу жол бар. Асудың бастапқы тастақты кезеңі ескі мореналық жол үстімен, қорымтасты қарлы беткеймен өтеді. Арғы түсер беті қорымтасты келеді. Ұлы ақын, қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы Абай Құнанбайұлының құрметіне осылай аталған. Абай асуы жеңіл асулар қатарына жатады. Асу 1932 жылдан Абай Құнанбайұлының есімімен аталады. Дереккөздер
Абай жер асты су көзі

Абай жер асты су көзі Қостанай облысы Амангелді ауданында. Кен көзі Тобыл – Обаған өзендері аралығында жатыр. 1977 жылы барланған. Оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан кен орнының өнімді қабаты жоғары бор кезеңінің кешенді су қабатында. Кендегі судың жиынтық мөлшері тәулігіне 23,8 мың m³-ді құрайды. Су көзі игерілмеген. Дереккөздер:
Абай мұздығы

Абай мұздығы: * Абай мұздығы — Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі Үлкен Басқан өзені алабында, Өсек өзенінің басталу кезеңінде орналасқан мұздық. * Абай мұздығы — Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі Абай шыңында орналасқан мұздық.
Абай шыңы

Абай – Іле Алатауының Кіші Алматы сілемінде орналасқан шың. Теңіз деңгейінен 4010 м биіктікте орналасқан. Жер бедері Шың үш найзатастан тұрады. Батыс жағы Кіші Алматы өзеніне қарай, тік құлама жартасты болып келеді. Солтүстік беткейінде шағын мұздық (Абай мұздығы) бар. Абай шыңына алғаш рет (1932 жылы шілдеде) Г.И.Белоглазов бастаған алматылық альпинистер көтерілген. Шыңға 1932 жылы ұлы қазақ ақыны Абай Құнанбаев есімі берілді. Дереккөздер
Абайыл темір кен орны

Абайыл темір кен орны — Түркістан облысы Түлкібас ауданы Абайыл станциясынан солтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан. Кен орны сақ заманынан белгілі болған. Кенді барлау жұмыстары 1942 жылы басталған. Геологиялық құрылымы Геологиялық құрылымында орта және жоғары кембрий (Құлантау шоғыры) мен төменгі ордовиктің (Қоскөл шоғыры) әктас, көмірлі-кремнийлі тақтатас, алевролит, құмтас, конгломерат және мүйізтас тау жыныстары бар. Кен кезінде жаншылып ұсатылған, кейін тақтатаспен және құмтаспен жапсарласа мәрмәрланған әктаста түзілген. Жатыс сипаты Жалпы саны 30-дан асатын кен денелерінің тізбегі 3,7 км-ге созылып, көлденең жарылымдармен ажыратылған бес бөлікке бөлінген. Нобайы дөңес төбе пішінді, тікшелене орналасқан кен денелерінің ұзындығы 500 м-ге, қалыңдығы 120 м-ге, тереңдігі 500 м-ге дейін жетеді. Жер бетінен 15-20 м тереңде жатыр. Минералдары, құрамы Кеннің басты минералдары – гидрогетит, гетит, турьит; құрамындағы темірдің орташа мөлшері 45%, байытуды қажет етпейді. Тотыққан белдемнен тереңге қарай кен сидерит, анкерит және пириттен тұрады. Осы тереңдіктегі кен құрамында 31,65% темір, аз мөлшерде мыс, күшәла, кобальт, қорғасын, молибден кездеседі. Кеннің жалпы қоры 55,9 млн. т. оның ішіндегі тотыққан кеннің мөлшері 23,24 млн. т. Тотыққан белдемдегі қошқыл түсті кен ашық әдіспен өндіріліп, бояғыш зат ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Абердин-ангус сиыры

Абердин-ангус сиыры — сиырдың етті тұқымы. 1917 жылы Шотландияда жергілікті сиырды қолдан сұрыптау нәтижесінде алынды. Қазақстанға 1932 жылы Англиядан әкелінді. Батыс Қазақстанда өсіріледі. Сиыр тұқымдардың ішіндегі өте сапалы ет беретін тұқым болып саналады, бірақ жақсы азықтандыру мен бағып-күтуді қажет етеді. Тез жетіледі. Абердин-ангус сиырының түсі көбінесе қара, мүйізсіз тоқал болып келеді. Шоқтығына дейінгі орташа биіктігі 118,5 см, кеудесінің орамы 190 см, қиғаш өлшегендегі тұрқы 148 см, жіліншігінің орамы 19 см болады. Сиыры 550–600 кг, бұқасы 750–800 кг, бордақыланған өгізшелері 14 – 15 айлығында 400–450 кг орташа салмақ тартады, 60% таза ет, сауын маусымында әр сиыр 2000 кг сүт береді. Өзінің биологиялық ерекшеліктерін көрсету үшін жақсы азықтандырып, бағып-күтуді қажет етеді. Сондықтан да Абердин-ангус сиырын жемшөп қоры мол, ауа-райы қоңыр-салқын келетін аудаңдарда өсіру тиімді. Абердин-ангус сиыры Батыс Қазақстанда өндірістік будаңдастыру және жергілікті мүйізді ірі қара малдың жаңа тұқымдық топтары мен Қостанай облысында кең тараған Әулиекөл сиырын шығаруда пайдаланылды. Дереккөздер
Аболин мұздығы

Аболин мұздығы — Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан қазаншұңқырдағы мұздық. Бүйен өзенінің жоғары бөлігінде, Орман Бүйен өзенінің бастауында орналасқан. Мұздық 1958 жылы Орта Азияны зерттеуші ғалым Р.И. Аболин есімімен аталды. Жер бедері, аумағы Мұздық солтүстікке қарай созылып жатыр. Климаттың біртіндеп өзгеруіне байланысты мұздық кішірейе келіп, үш бөлікке бөлінді. Ең ірі бөлігінің ұзындығы 4,7 км, ашық жерінің ұзындығы 3,3 км. Жалпы аумағы 4,6 км 2 . Ашық жерінің аумағы 4,0 км 2 . Фирн алаңы 1,7 км 2 , фирн сызығы 3540 м биіктіктен өтеді. Мұздықтың теңіз деңгейінен ең биік жері – Аболин шыңы (4051 м). Мұздық бүйірлік биік моренамен көмкерілген. Оның астыңғы шеті 3100 м-ге дейін түріліп, бастапқы ұзындығынан 40 метрге шегінді. Мұздықтың орташа қалыңдығы 90 м, көлемі 0,36 км 3 . Дереккөздер
Абсорбтау

Абсорбтау – сұйық заттың (абсорбенттің) ерітіндідегі не газдар қоспасындағы кейбір затты өзіне сіңіруі. А. кезінде газды не еріген зат бөлшектерін абсорбент өзінің барлық көлеміне сіңіреді. Әр абсорбент (мыс. су, метанол, сұйық азот, қышқылдардың, сілтілердің және этаноламиндердің, метан карбонаттарының сулы ерітінділері) кейбір заттарды белгілі мөлшерде ғана сіңіре алады. Мұндай қасиет газ қоспаларын бөлуде, тазалауда (мыс., табиғи және мұнай газдарынан пайдалы құрамдас заттарды, крекинг және пиролиз газдарын алу үшін, СО2 синтез-газын тазарту үшін) немесе дайын өнімдерді алуда (мыс., HNO3 және H2SO4, осыларға сәйкес NO2 және SO3-ны сумен А. кезінде) қолданылады. Физ. А. кезінде абсорбент газға қарағанда инертті орта болады. А-дың басқа бір түрінде зат абсорбентпен хим. әрекеттеседі. Абсорбенттер сіңіру сыйымдылығымен (көлем бірлігіне шаққандағы сіңірілетін зат мөлшерімен) сипатталады. Абсорбенттің қаныққан буының қысымы төмен, қайнау температурасы жоғары, ал өзі арзан болу керек. А-ға кері әрекет десорбция (қайта шығару) деп аталады және ол ерітіндідегі газды бөліп шығаруда және абсорбентті қайта қалпына келтіруде (регенерация) қолданылады.
Абыз

Абыз – келесі мағыналарды білдіруі мүмкін: Термин * Абыз – ежелгі адамзат қоғамында қасиетті-рухани (діни) мәртебесі бар тұлғалар. Тұлғалар * Абыз би Әтембекұлы – Адай руының Бәйімбет бөлімінен шыққан биі. Өнер * Абыз – қазақ күйі. Кен орындары * Абыз – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан алтын кенорны. Театрлар * Абыз – 1965 жылы Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында ашылған әуесқой драма ұжым. Жер-су атаулары * Абыз – Торғай алабына қарасты өзен.
Абыз алтын-мыс кен орны

.]] .]] Абыз алтын-мыс кен орны – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан. 20-ғасырдың 60-жылдары ашылған. Геологиялық құрылымы Абыз алтын-мыс кен орны Ақбастау антиклиналды белдемінің батысында девонның барлық бөлімдерінің жыныстарын қамтитын қабаттар тобырын құрайды. Кен төменгі девонның андезит-базальтты жанартаулық кезеңінде қалыптасқан. Кен орны Абыз антиклиналінің бойын алып жатыр. Осы антиклинальдің қатты жарықшақтанып өзгеріске ұшыраған жоғарғы белдеміне негізгі кен денелері шоғырланған. Олар негізінен массивті болып келеді, сондай-ақ сеппелі-желілі түрде де кездеседі. Минералдары Абыз алтын-мыс кенінде кездесетін минералдар 9 түрлі парагенездік бірлестіктер құрайды. Негізгі кентасты минералдар: * сфалерит * халькопирит * галенит * пирит. Құрамы Кентас құрамындағы мыс, мырыш және қорғасынның ара қатынасы: 4,4:11:1. Кентастар минералдық құрамы бойынша: #күкіртті #мысты #мырышты #мысты-мырышты #полиметалды #қорғасын-мырышты колчедандар сияқты алты түрге жіктеледі. Кентас құрамында алтын мен күміс едәуір. Алтын барлық минералдық бірлестіктердің құрамына кіреді, саф алтын түрінде де кездеседі. Сирек элементтерден селен, теллур, висмут, сүрме, күшән, қалайы, индий, таллий бар. Абыз алтын-мыс кені толық барланған, бірақ өнім өндіру жұмыстары жүргізілмеген. Дереккөздер
Абылай жолы

Абылай жолы (Хан жолы) - Талас және Шу бойын мекен еткен қазақтардың Бетпақдала арқылы жаз жайлауға көшетін жолы. Ертеректе керуен жолы болған. Шығыстанушы Бартольд Василий Владимирович араб және парсы деректеріне сүйене отырып, Ертістің солтүстігіндегі Қимақ даласына баратын екі жолды көрсеткен: бірі - Сырдарияның төменгі жағалауларынан басталса, екінші жол - Талас өңірінен бастау алады. «Бұл жолдармен ертеде және орта ғасырда Талас пен Шу аймағын Ертіс өңірімен, Батыс Сібір өлкелерімен жалғастырып жатқан сауда керуендері жүрген» деп жазды В.В. Бартольд. Мұндағы екінші жол бойымен тарихи сын кезеңде Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының басын қосу мақсатында қолдарын бастап хан Абылай жүріп өткен кезден бастап, ел арасында «Хан жолы» немесе «Абылай жолы» деп аталған. Абылай жолының жүру бағыты төмендегідей: Арқа өңірі - Мамай көлі - Итемген көлі - Моншақты таулары - Ертіс өзені - Ақмола - Майбалық көлі - Нұра өзені - Құлан өлмес - Алқалық таулары - Ескеней таулары - Сары су өзені - Манақ өзені - Ақтас Егінбұлақ құдығы - Төлеген құдығы - Дубашы сор - Бұлан таулары - Қатын су құдығы - Бөртке тіккен құдығы - Ажар құдығы - Тасжарған құдығы - Байғара таулары - Бетпақдала Құрманның құмдары - Шу өзені - Талас өзені - Алатау Хантау (Мұндағы Хантау атауын 1753 жылы хан Абылайдың ат басын тіреуімен байланыстырады). Бұл бағыт кейін Шу бойындағы қазақтардың Арқаға қарай бойлық (меридиан) бойлап жайлауға шығатын, қысқа қарай қайта айналып құмға, Жетісуға қарай ойысатын көш жолына айналды. Бұл жол XX ғ.-дың бас кезіне дейін маңызы артып, кең қолданыста болған. Бұл жолдардың оңтүстік өлкедегі жұрттарды Ертіс бойымен, Батыс Сібір аймағымен байланыстыруда маңызы өте зор болды. Дереккөздер
Абылайкит

Абылайкит – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданы жерімен ағады. Бастауы Қалба жотасының Бесшоқы және Талды тауларының солтүстік беткейлерінен басталатын Сібе және Ұранхай (Ұрыңқай) өзендерінің қосылған тұсынан кейінгі бөлігі осылай аталады. Гидрологиясы Ұзындығы Сібе өзенінің бастауынан есептегенде 78 км, су жинау алабыныңауданы 1680 км 2 . Өзен түгелдей тау аңғарымен ағады, ағысы қатты. Негізінен еріген қар суымен толығады. Ертіс өзеніне Абылайкит ауылының тұсында қосылады. Сағасындағы орташа су ағынының мөлшері 4,87 м 3 /сек. Өзен 1654 жылы қалмақтың Абылай тайшысы салдырған сарай-бұтханасының (Сібе өзенінің бас жағында) атымен аталған. Дереккөздер
Авгит

{{Infobox mineral }}Авгит — силикаттар класы ішінде тізбекті типке жататын пироксендер тобындагы минерал. Химиялық формуласы: (са, n8) (м§, ғе2+, ғе3+, аi) [(8і, а1)2 06]. Сингониясы - моноклиндік, кристалдары қысқа призма, тақта тәрізді. Түсі — қара, қоңыр қара, қою жасыл, жылтырлығы шыныдай, қаттылығы — 5-6,5, жіктілігі призма бойынша екі бағытта жетілген, ара бүрышы — 87°, меншікті салмағы — 3,2- 3,6. Қою жасыл түрі кәдімгі авгит, қарасы базальттық авгит, титанды түрі титанавгит деп аталады. Ультранегізді, негізді магмалық жыныстарга тән минерал. Дереккөздер
Авсюк мұздығы

Авсюк – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Көкжалбас сілемінің шығысы мен Сарқант сілемінің батысы аралығында орналасқан мұздық етегі. Ақшығанақ өзенінің бастауы болып саналады. Мұздық туралы алғашқы ғылыми еңбек 1929-1932 жылдары жазылған. Авсюк мұздығын зерттеумен 1957 жылдан Қазақстан Ғылым академиясының География институты айналысады. 1957 жылы көрнекті ғалым Г.А.Авсюктің есімімен аталған. Аумағы Ұзындығы 4,7 км, жалпы аумағы 5,0 км 2 . 1960-1990 жылдары аралығында мұздықтың ұзындығы 0,1 км-ге қысқарды. Ауданы 0,8 км 2 -ге, ашық жері 1,3 км 2 -ге кеміді. Орташа қалыңдығы 70 м-ге, көлемі 0,3 км 3 -ге дейін азайды. Мұздық басталатын жотаның ең биік жері 4262 м, фирн (мұзқар) алаңының ауданы 2,0 км 2 . Мұздық тілін бүйірлік мореналар көмкеріп жатыр. Моренамен көмкерілген бөлігі 3170 м-ге дейін төмендеген. Дереккөздер
Продуценттер

Продуценттер ( — өзі және trophy — қорек) аутотрофты организмдер — қоршаған ортадағы бейорганикалық заттардан фотосинтез немесе хемосинтез процесі нәтижесінде тіршілігіне қажетті органикалық зат түзетін организмдер; химиялық реакциялар барысында босайтын энергияларды немесе сәуле энергиясын пайдалана отыра бейорганикалық заттарды органикалық заттарға айналдырушы ағзалар. Автотрофты ағзаларға кез келген жасыл өсімдіктер жатады. Автотрофты ағзалар гетеротрофты ағзаларға қарама-қайшы. Продуценттер қоректік тізбекте бірінші қоректік (трофикалық) деңгейде болады. Автотрофты бактериялар Автотрофты бактериялар – (хемосинтездеуші хемоавтотрофты) хемосинтез, фоторедукция және фотосинтез процестері есебінен өздері органикалық заттар қалыптастыра алатын микроорганизмдердің кеңейтілген тобы. Аммиак, күкіртті сутек және темір сияқты органикалық емес заттардың тотығу жолымен өздеріне қажетті энергияны алатын бактериялар. Дереккөздер
Агар

Агар немесе агар-агар (малай тілінде агар-агар – балдыр) — кейбір қызыл теңіз балдырларынан алынатын полисахаридтер қоспасы; құрамына полисахаридтер енетін, қызыл балдырлардан алынатын өсімдік қоллоиды; судағы ерітіндісін суытқанда тығыз сірне түзеді; биологияда, медицинада және кондитер, цемент өндірісінде қолданылады. Микроағзаларды және бактерияларды өсіру үшін дақылдық орта дайындау үшін қолданылады. Агар Тынық және Үнді мұхит жағалауларымен Үлкен Зонд аралдарынан Жапонияға дейінгі аралықта өндіріледі. Құрамы балдырлардың түрлеріне байланысты әрқалай болады: полисахаридтер 60–80 %, су 10–20 %, минералдық заттар 1,5–4 % мөлшерінде кездеседі. Полисахаридтердің өзі негізінен агарозадан және агаропектиннен тұрады. Агар суық суда ерімейді, ал ыстық суда жылдам ериді. Агардың 1,5%-дық судағы ерітіндісі 32–36°С-қа дейін суытқанда қоймалжың кілегей (гель) түзеді, ол 85°С-та балқиды. Агардың кілегей (гель) түрінде түзілу қабілеті құрамындағы агароза мен агаропектиннің көбеюіне байланысты азайып, тіпті жоғалып та кетеді. Агар тамақ, әсіресе кондитер өндірісінде (конфет, мармелад, суфле, зефир, т.б.), сондай-ақ микроорганизмдер мен бактериялар өсіру үшін микробиологияда қолданылады. Дереккөздер
Агат

Агат — минерал, ақықтың (халцедон) бір түрі. Химиялық формуласы SiO 2 , қаттылығы 6,0—6,5. Түрлі түсті жұқа қабаттардың қатпарлануынан тұратын жасырын кристалды агрегаттары талшықты немесе радиал сәулелі түрде кездеседі. Агаттың түсі құрамындағы темір, марганец т.б. металдардың тотықтары мен органикалық қоспаларға байланысты болады. Қабатшаларындағы түстердің кезектесіп келуіне қарай арабониксі (ақ және қара), карнеолоникс (қызыл және ақ), сардоникс (күрең және ақ) т.б. түрлерге бөлінеді. Шығыс халықтары Агаттың ақаусыз, өте әдемі түрлерін әшекей тас ретінде ертеден қолданып келеді. Эффузивті тау жыныстарында түзілуіне байланысты Қазақстанда Агаттың кен орындары көп (Орталық Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақтөбе облысы). Агат келі Қатты заттарды үгітуге арналған агат минералынан жасалған зертханалық құрал. Дереккөздер
Агрономиялық кендер

Агрономиялық кендер, кентастар – минералдық тыңайтқыштар алынатын шикізат (құрамында фосфор, калий, азот, т.б. элементтер бар) немесе өңделмеген күйінде қолданылатын тау жыныстары мен минералдық түзілімдер. Фосфорлы Агрономиялық кендерге апатит пен фосфорит жатады. Фосфорлы жыныстарға апатит пен фосфорит жатады.Апатит Ақмола /Көкшетау /обл. жер қойнауында кездесетін /оливинді , пироксенді /жыныстармен,Қостанай облысындағы Соколов-Сарыбай ,Қашар кендерінің магнетит рудаларымен байланысты. Фосфориттер Қаратау, Ақтөбе фосфоритті бассейндерінде ,Шыңғыс жотасының оңт.-шығыс бөлігінде ,Маңғыстауда шоғырланған. Алюминий мен фосфор алынатын комплексті шикізат саналатын алюмофосфат кендері ,Қарағанды/Жезқазған/ облысында,калийлі-магнийлі,магнийлі тыңайтқыштар өндіруге жарамды калий тұздары Каспий маңы ойысында, Атырау,Батыс Қазақстан,Ақтөбе облыстарындағы тұз күмбездерінің дөңесті бөліктерінде,тұзды көлдердің тұнбаларында орналасқан. Азот тыңайтқыштарын өндіруге Оңтүстік Қазақстаннан табылған табиғи селитра пайдаланылады. Агрономиялық кендерге қышқыл топырақты бейтарап таушылар /бор,ізбестас, доломит/,эрозияны баяулатқыштар/ саз ,мергель, битум, бентонит/, а.ш.зиянкестеріне қарсы қолданылатын улы дәрілердің құраушылары /мышьяктың ,барийдің, фтордың, күкірттің минералдары/ ретінде қолданылатын тау жыныстары мен минералдар да жатады. Апатит Көкшетау өңірінің жер қойнауындағы жыныстарда, Қостанай облысындағы Соколов – Сарыбай, Қашар кендерінің магнетит кендерінде кездеседі. Фосфориттің аса ірі кендері Қаратау, Ақтөбе фосфоритті алаптарында шоғырланған. *Калий тыңайтқыштары алынатын Агрономиялық кендер калий тұздары кендері. *Азот тыңайтқыштары алынатын Агрономиялық кендер – калий мен натрий селитрі, сапропелит. *Магнийлі, калий-магнийлі тыңайтқыштар өндірілетін Агрономиялық кендер сульфаттар мен хлоридтер. Соңғылары Атырау облысындағы Индер, Ақтөбе облысындағы Шалқар, тағы басқа көлдерде көп ұшырасады. Өсімдіктердің өсуі мен дамуына өте керекті микротыңайтқыштарды өндіруге мыстың, бордың, марганецтің, мырыштың, молибденнің тікелей өндіріске жарамсыз кентастары мен өндіріс қалдықтары да пайдаланылады. Дереккөздер
Агроэкожүйе

Агроэкожүйе (агробиоценоз) – ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мақсатымен адам үнемі реттеп отыратын жасанды (егістік, жайылым бақ, жүзімдіктер, т.б.), тұрақсыз жүйе. Табиғи биоценоздардан А. – тірі организмдердің әр түрлілігі күрт төмендеген түрлер жасанды сұрыптау арқылы реттелуімен ерекшеленеді. Бұлардың табиғи экожүйемен салыстырғанда биол. өнімділігі жоғары болады. Дақылдардан мол өнім алу үшін а. ш-н механикаландыруды ұлғайтып, минералды тыңайтқыштар, пестицидтерді көп пайдалану, жиі суғару қажет. Мұндай жағдайдан кейін а. ш. өндірісі қоршаған ортаға теріс әсерін тигізеді. А-ге адамның шаруашылық іс-әрекетінің жағымсыз әсерін азайту үшін агротехниканың табиғат қорғайтын шараларын қолданған жөн. Бұл топырақ жамылғысындағы қоректік заттардың тепе-теңдігін, жайылымның өнімділігін, биол. алуан түрліліктің біршама жоғары болуын, т.б. сақтайтын тұрақты экожүйе құруға мүмкіндік береді. Бір сөзбен айтқанда, А-ні жердің жалпы табиғи ландшафтының құрамды бөлігіне айналдырады. Дереккөздер
Ағанас (көл)

Ағанас – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы көл. Қабанбай батыр ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 2,0 км 2 . Теңіз деңгейінен 346 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,1 км. Жағалау бойының ұзындығы 6,8 км. Көл жағалауында қамыс өскен.
Ағартқыш саздар

АҒАРТҚЫШ САЗДАР, адсорбент- т (ағыл. Puller’s earth, франц. Des terres a foulon — шұға басушының сазы — жүнді майдан, шайырдан тазартуға қолданылғандықтан осылай аталған) — табиғи күйінде не өңдегеннен кейін әр түрлі заттарды құрамындағы бөгде қоспалар мен зиянды бөлшектерден тазартын, олардың сапасын жақсарту үшін қолданылатын тау жыныстарыныц тобы. А. с-ға флоридиндер, бентониттер, кремнийлі адсорбенттер (диатомит, тре¬пел, опока) және боксит жатады. Вулкандық жыныстар мен олардыц туфтарының және карбонаттардыц курделі өзгеруінен жаралатын, құрамы монтмориллонит (өте көн), нонтронит, гидрослюда т. б-дан тұратын аса ұсақ түйіршікті А. с. (флоридиндер мен бентониттер) балауыздай жылтыр, көбіне ашық түсті болады. Суда колемін өзгертпейтін флоридиндердің (гумбрин, нальчикин, флоридин, франконит т. б.) табиғи күйдегі сіціргіштік қасиеті өте жоғары болып ке- леді, ал бентониттер (асканит, гюльяби, огланли, кил, бентонит, ардморит, вилкинит, сапонит т. б.) қышқылмен «ңдегёнде ғана жаңсы адсорбтаушы қасиеттерге ие болады. А. с-дың тазартқыштық қасиеттері алмасу реак- цияларына негізделген (қ. Адсорб¬ция). Кремнийлі адсорбенттерге балдырлар мен ұсақ организмдердің опалды және халцедонды қабыршақтарынан түзілген диатомиттер және көбіне тек кремнеземнен қүралған трепел мен опока жатады. Кремнийлі адсорбенттерді сілтілік элементтер тотыңтарымен өңдегенде ағартқыштық қасиеті жақсарады. Флоридиндер мүнай өнімдері мен тамақ майларын, шарап пен жеміс шырындарын, жүн мён жүннен тоқылған маталарды майдан тазартуға қолданылады. Бентониттер бұрғылау ертіндісін дайындауға, сабын өндірісінде пайдаланылады. Диа¬томит, трепел, опоңа хим. өндірісінде, тамақ пен техника майларын, қант шырынын ¥азартуға суды мүнайдан бөлуге, бактериялық сүзгіге жүмсалады. Боксит күкіртке бай мұнай мен мұнай өнімдерін тазартады. Ағартқыш саздар - терең сулы алаптар түбінде қалыптасатын полигенді құрамды сазды шөгінділер. Қатты тотыққан, әдетте коңыр, кейде қызыл түсті бұл тұнбалары мұхит алаптарының континенттерден қашық, терең аудандарында (4000-6000 м) түзіледі. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы Дереккөздер
Ағашжегі

Ағашжегі немесе Бұрама ) – қабыршаққанаттылар отряды, түн көбелектерінің бір тұқымдасы Негізінен Азия мен Африканың тропиктік аймақтарында 800-ден астам түрі, Қазақстанның барлық облыстарында 10-нан астам түрі кездеседі, ең көп тарағаны – Сексеуіл ағашжегі мен Иісті ағашжегі. Биологиялық сипаттамасы Дене тұрқы кішкентай, қанатының жайылғандағы ұзындығы 23 – 85 мм. Ағашжегінің жұлдызқұрты ағаштың өркендерін тесіп, ішін бойлай ұзын жолдар салады да, сонда қыстап шығады. Өсімтал келеді. Маусым – шілде айларында ұшып шығып, кейде 1000 жұмыртқаға дейін салады. Жұлдыз құрттары ағаштың діңін, бұтағын мекендеп, оның сүрегімен қоректеніп, жапырағын, өркенін зақымдайды. Жұлдыз құрты үшінші жылы қуыршаққа айналып, одан көбелек шығады. Ағаш жегінің жұлдыз құрты көп зақымдаған ағаш өспей қалады. Оны құрту үшін көктемде, күзде ағаштың түп жағына көң араласқан әк жағып, құрт жолдарына гексохлоран себу керек. Зақымданған ағашты кесіп, өртеу қажет. Даму циклі 2 – 3 жыл. Ағашжегі түскен ағаштар кейде қурап қалады. Әсіресе жас жеміс беретін ағаштарға көп зиян келтіреді. ;Күрес шаралары: * ағаш түбіне топырақ, көң, әк қоспасын жағады да, құрт жолдарына әр түрлі улы ерітінділер бүркеді; * зақымданған ағашты не ағаш бұтақтарын қырқып алып тастайды. Классификация Тұқымдасы 6—7 тұқымдас тармағына бөлінеді. Cossulinae тұқымдас тармағы * Cossus * Biocellata * Cossula * Magulacra * Simplicivalva * Spinulata Hypoptinae тұқымдас тармағы * Acousmaticus * Givira * Hypopta * Inguromorpha * Langsdorfia Metarbelinae тұқымдас тармағы * Aethiopina * Arbelodes * Encaumaptera * Indarbela * Lebedodes * Marshalliana * Melisomimas * Metarbela * Metarbelodes * Paralebedella * Saalmulleria * Salagena * Squamicapilla * Squamura * Stenagra * Subarchaeopacha * Teragra Ratardinae тұқымдас тармағы Zeuzerinae тұқымдас тармағы * Azygophleps * Endoxyla ** Endoxyla leucomochla * Eulophonotus * Hamilcara * Morpheis * Phragmacossia * Phragmataecia * Psychonoctua * Trismelasmos * Xyleutes * Zeuzera Incertae sedis тұқымдас тармағы * Achthina * Acritocera * Acyttara * Adelopsyche * Allocryptobia * Allostylus * Anastomophleps * Arctiocossus * Austrocossus * Brevicyttara * Breyeriana * Callocossus * Carohamilia * Catoxophylla * Charmoses * Coryphodema * Cossodes * Costria * Cryptoholcocerus * Degia * Dimorphoctena * Dolecta * Eremocossus * Eugivira * Franzdanielia‎ * Givarbela * Gurnetia * Hemilipia * Holcocerus * Isocossus * Lentagena * Macrocossus * Meharia: Meharia hackeri * Mekla * Neostygia * Nomima * Oreocossus * Paracossus * Pecticossus * Philanglaus * Philiodoron * Phragmatoecioides * Plyustchiella * Pseudurgis * Psychidarbela * Psychidocossus * Psychogena * Ptilomacra * Puseyia * Ravigia * Rethona * Rhizocossus * Schausiania * Sinicossus * Streltzoviella * Stygioides * Sympycnodes * Synaptophleps * Theatrista * Trigonocyttara * Westia * Xyleutites * Zeuzeropecten * Zeuzerops * Zyganisus * Yakudza Тұқымдас уәкілдері Дереккөздер
Ағашты

Ағашты – Шығыс Қаратаудың оңтүстік баурайындағы бұлақ. Маңғыстау облысы. Маңғыстау ауданындағы Қарасай шатқалынан бастау алады. Басында ежелден ағаш өсуіне байланысты осылай аталған. Тау шатқалында бірнеше бұлақ көздері бар. Олар жаз ортасында кеуіп қалады. Дереккөздер
Ағаш шайыры

Ағаш шайыры — ағашты жылу көмегімен құрғақ айдау арқылы алынатын органикалық заттар қоспасы. Ол көптеген органикалық қосылыстардан тұрады. Олардың құрамында тұнбаға түсетін, суда және органикалық еріткіштерде еритін шайырлар болады. Органикалық еріткіштердің көмегімен бөліп алған шайырлардың құрамы тұндырып алған шайырлардан өзгеше. Ағашты құрғақ айдағанда пайда болатын Ағаш шайыры құрамында 46 – 65%-ға дейін фенол қышқылдары және үлкен молекулалы фенол қышқылдары болады. Ағаш шайырын айдағанда 30 – 60% шайыр майы түзіледі. Ол 180 – 330°С-та буланады. Тұнбаға түскен шайырдың құрамында бір не бірнеше гидроксил топтары бар фенолдар, ал еритін Ағаш шайыры құрамында 15 – 25%-ға дейін фенолдар мен олардың туындылары болады. Олар көбінесе жеке немесе метоксифенол түрінде қатысады. Ағаш шайыры өндірісте көп пайдаланылмайды. Олардың біраз мөлшері, әсіресе, қарағай шайырлары, ескі резиналарды өңдегенде жұмсартқыш заттар есебінде пайдаланылады. Ағаш шайырынан алынған фенолдарды, қышқылдарды және олардың туындыларын гербицидтер алу үшін де пайдаланады. Дереккөздер
Ағын коэффициенті

Ағын коэффициенті – жалпы жауын-шашынның А-ға айналған бөлігін көрсететін проценттік шама. Ағын су қабатының қалыңдығы – ағын коэффициентінің мм-мен не см-мен өлшенген қалыңдығы. Қазақстанның ішкі, өзіндік А-ының көл. 59 км3.
Ада (Қазақ шығанағы)

Ада– Каспий теңізі Қазақ шығанағындағы құмдауытты құмқайыр. Жағалаудан Кендірлі шығанағы арқылы бөлінеді. Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан құмқайырдың бедері тегіс жазық. Онда сексеуіл, жүзгін, жыңғыл бұталары және шөлге тән сораң шөптер өседі. Құрлықпен жалғасқан шығанағының ені 3 км. Тайыз жерден аз мөлшерде тұщы су шығады. Құмқайыр 1930 жылы зерттелген. Көне түркі тілінде "ада" сөзі «арал» деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Адай жылқысы

Адай жылқысы – салт мінілетін қазақ жылқысының бір тұқымы. Бұл жылқының эволюциялық даму жолы өте күрделі. Мініске шыдамдылық, желігіштік және бірқатарының теңбіл көк түсті болып келуі араб тұқымды жылқыларға ұқсастығын, ал қарабайыр, қазанат – жүрдектігі жағынан Түрікмен жылқысы – Ахалтекенің белгілері бар екенін көрсетеді. Суық пен ыстыққа төзімді, қысы-жазы жайылымда жүріп, күтім талғамайды. Адай жылқысының мойны қысқа омыраулы, арқасы түзу, сауыры солыңқы, жуан жіліншігі етсіз, мықты құйма тұяқты болып келеді. Шоқтығының биікт. 140,3 см, тұрқы 142,7 см, кеуде орамы 163,3 см, жіліншіктің орамы 17,6 см. Еті жоғары сапалы, ет түсімі – 52 – 58%. Тәулігіне орта есеппен 8 – 11 л сүт сауылады. Жүйріктері ұзаққа шабады, 40 – 50 км-ге шаршамай еркін жетеді. Адай жылқысы Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе облыстарында өсіріледі. Дереккөздер
Адайкөл

Адайкөл – Қостанай облысы Қамысты ауданы Адай ауылының оңтүстік-шығысында 1 км жердегі көл. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 267,0 м биіктікте жатыр. Аумағы 10,3 км 2 . Ұзындығы 4,2 км, енді жері 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 17,6 км. Негізінен жауын-шашынмен толысады. Көктем, күз айларында мал суаруға, жазда шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Адай құрылыс тастары кен орны

Адай құрылыс тастары кен орны - Қостанай облысы Қамысты ауданында орналасқан. 1967 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Төменгі тас көмірдің интрузивті қабатына шоғырланған. Өнімді қабаты гранодиорит қабатында. Жатыс сипаты Борпылдақ жамылғысының қалыңдығы 2,4 м. Гранодиорит массасының көлемі 2,56 мың м 3 , су сіңірімділігі 0,1 – 0,5 (кейде 1%-дан төмен), суға қаныққан жағдайдағы беріктілігі 1610 – 3660 кг/см 3 . Уатылған қиыршықтас 800–1200 маркалы құрылыс материалына сай келеді. Өнімін жол құрылысына және ауыр бетондар құю жұмыстарына пайдалануға болады. Кен орны игерілмеген. Дереккөздер
Адай үстірті

Адай үстірті немесе Адай-Өлкейек үстірті – Торғай төрткілді өлкесінің батыс бөлігін алып жатқан үстірт. Географиялық орны Қостанай облысының ортаңғы бөлігіндегі бірнеше аудандарды қамтиды. Солтүстігінде Қостанай жазығымен (Қамыс-Диевка желісі бойынша), оңтүстігінде Ақтөбе, Қарағанды облыстары аумағымен шектеседі. Жер бедері Жер бедері негізінен жазық келген. Тек кейбір жері Обаған аңғары және Сыпсыңағаш қолатымен (Обағанның ежелгі сол салаларымен) тілімденген. Абсолюттiк биіктігі 300 м. Үстірттің кейбір жерлерінде төрткілді оқшау таулар (Қоңыртау тауы, т.б.) кездеседі. Дереккөздер
Адам өтпес шалбар

Адам өтпес шалбар – Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы түбек. Қаракешудің Қайдақ сорымен жалғасқан тұсының солтүстігінде 5 км жерде орналасқан. Сипаты Теңіз тартылғаннан кейін Бозащы түбегімен бірігіп кеткен. Соңғы 10 – 15 жыл ішінде Каспий теңізі суының көтерілуіне байланысты түбек жартылай су астында қалған. Шетіндегі биіктеу жерде 1830 жылдың орта кезінде үйілген топографиялық белгі орны сақталған. Бедері тегіс. Өсімдігі Өсімдігі негізінен сораң шөптерден тұрады. Біраз жерінде сексеуіл өскен. Топырағы сор борпылдақ. Дереккөздер
Аденин

Аденин (C 5 H 5 N 5 ) - пурин негіздерінің тобындағы гетероцикінді қосылыс, түссіз кристалдар; балқу температурасы 360—365°С; ДНҚ және РНҚ нуклеозоидтер – нуклеотидтер нуклеин қышқылдары құрамында құрылымдық компонент ретінде болатын азотты негіз. Пуриннің аминделген туындысы-пуриндік азотты негіз. Аденинді нуклеотидтердің құрам бөлігі және осы түрінде тірі организмдерде кең таралған (6-аминопурин). Клетка биоэнергетикасының негізгі көзі аденозинфосфор қышқылдарының, гормондар алмасуының реттеуші заттарының бірі, циклді 31,51-аденозинмонофосфаттың, коферменттердің (НАД, НАД], ФАД), т.б. құрамына кіреді. Аденин сүт, ет, жұмыртқа, ашытқы, қызылша тамырында және көптеген өсімдіктердің жапырақтары мен гүлдерінде болады. Генетикалық кодтың (тірі организмде нуклеин қышқылы молекуласында бірыңғай тұқым қуалау жүйесінің мәліметін жазу) кестесінде «А» әрпімен белгіленеді. Аденин – организмнің нуклеин қышқылы молекуласында болатын тұқым қуалау қасиетін және белоктың биосинтезі процесінің жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Адырыс

Адырыс – Атырау облысы Құрманғазы ауданы Сүйіндік ауылының оңтүстік-шығысында 17 км жерде орналасқан жайлау. Теңіз деңгейінен 4 м төменде жатыр. Адырыс аудан малшыларының жайлауы болып табылады. Дереккөздер
Ажырық

Ажырық – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Республикамыздың барлық сортаң және шөлді өңірлерінде өседі, тұзға өте төзімді келеді. Қазақстанда сортаңдық ажырық және жатаған ажырық деп аталатын 2 түрі кездеседі. Сортаңдық ажырықтың (A. lіtoralіs) биікт. 20-60 см, сабағы көлбеу не көтеріле өседі. [Бұтақ]]тары бұдырлы, жапырағы жалпақтау, түкті келеді. Көп гүлді масақтары сатылана орналасқан, ұзындығы 3-5 мм болады. Жатаған ажырықтың (A. repens) биіктігі 7-30 см, жапырақтары түкті, гүл сыпыртқысы тығыз, шоғырлана орналасқан, ұзындығы 2-2,5 см келеді. Ажырық — ең маңызды мал азығы. Өскен жерінің құнарлылығына байланысты бір га алқаптан 2-40 ц шөп жиналады. Оның гүлінің құрамында: протеин, белок, май, азотсыз активті заттар көптеп кездеседі. Ажырықтыты арнайы да өсіреді. Дереккөздер
Азғыр өңірі

Азғыр өңірі – Тұран ойпатының солтүстік-батысындағы далалық жер. Солтүстігінде – Бөкей ордасы, батысында Астрахан облысының (Ресей) Владимиров және Қарабайлы, ал шығысында Атырау облысының Құрманғазы аудандары жерімен шектеседі. Аумағы 560 мың га, оның 90%-ы жайылым, өзен-көлсіз, орман-тоғайсыз шөлейтті алап. Жер асты су көзі 2 – 10 м тереңдікте, суының минералдары 0,5 – 2 г/л. Ауа райы өте құбылмалы, жазы құрғақ әрі ыстық. Жазда айлық орташа температура 23 – 31°С аралығында ауытқып тұрады, шілде айында ыстығы 43°С-қа дейін жоғарылайды. Қысы қарлы боранды, қараша айының 2-жартысында күнсуытып, наурыз айының аяғына дейін тоңы түспейді. Ақпан айында ауа температурасы – 43°С-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын өте аз түседі, жылдық атмосфера ылғалдық мөлшері 124 – 199 мм. Шілде – қыркүйек айлары құрғақ, аңызақ келеді. Жайылымдық жерлерде негізінен астық, жусан тұқымдас өсімдіктер, бұталар мен сораң шөптер өседі. Өңірде ұзақ жылдар бойы «Азғыр» ядролық полигоны орналасқан. Дереккөздер
Азия жалпаққұлақты жарқанаты

Азия жалпаққұлақты жарқанаты – қолқанаттылар отрядының жалтыртұмсықты жарқанаттар тұқымдасына жататын сүтқоректі. Қазақстанда Азия жалпаққүлақты жарқанаты әзірге 3 жерден: Іле Алатауының шығыс Бартоғай мекеніндегі және Қорам қыстағының маңындағы үңгірден, Жаркент қаласындағы ескі ғимараттардың шатырларынан ұсталған. Өзен бойындағы жартасты жерлерді мекендейді. Дене тұрқы 48-53 мм, қанат сүйегінің ұзындығы 42 мм. Арқасы ақшыл, бауыры ақ түсті. Тұмсығы келте, түбіне қарай бірігіп кеткен құлақ қалқаны жалпақ әрі ұзын келеді, қанат жарғағы қара қоңыр болады. Жылдам әрі мәнерлі ұшады. Түрлі түн жәндіктерімен қоректенеді. Жылына бір рет көбейіп, 1-2 жарқанат туады. Азия жалпаққүлақты жарқанаты тіршілігінің көп қырлары ғылымға әлі беймәлім. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (1996). Статус IV-ші санат. Зерттелмеген түр. Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы Солтүстік Тянь-Шань тауына енген алдыңғы азия – үндіқытайлық түр. Таралуы Батыс Арабия мен Солтүстік Индиядан Үндіқыстай мен Жапонияға дейін таралған. Орта Азияда Түркменстан, Тәжікстан, Қырғызстан мен Өзбекстанның оітүстігінен белгілі. Қазақстанда әзірге екі жерлен: Бартоғай мен Қорам селосының маңынан (Іле Алатауы) табылып отыр. Мекендейтін жерлері Орта Азияда жартылай шөлейпіті ормансыз қоныстарда және құрғақ тау етектерінде мекендейді. Қазақстанда табылған екі жарқанат Іле Алматауы етегінен 1200 м биіктіктен қазылған қазба орнының қабырғасынан және сазды үңгірден табылған. Қыста тау етектеріндегі жазықта, үңгірлерде кездессе, ал жазда тауда 2200 м биіктікке дейін мекендейді. Саны Мәлімет жоқ. Негізгі шектеуші факторлар Белгісіз. Биологиялық ерекшеліктері Қазақстанда мәлімет жоқ. Өзбек зоологтары Қазақстанның оңтүстік шекарасынан 20 шақырымдай жердегі Қарақамыс селосы маңындағы үңгірде бұл жарқанатты көргенін хабарлады. Мұнда олар қыркүйек айының бірінші онкүндігінде ұшып келеді. Осындағы үңгірлер мен қуыстарда қыстап шығып, сәуір айында қоныс аударады. Кейбіреулері мамыр-маусым айларына дейін осы маңда тіршілік етеді. Ташкент маңындағы үңгірлерде 1-ден 3-ке дейін бұл жарқанат кездескен. Бір-бірінен алыстау қоныстанады. Мамырдың алды мен маусымда 1-2 жас жарқанат дүниеге келеді. Жазда тау құздарындағы қуыстарды мекендесе, қыста үңгірлерде қыстайды. Насекомдармен қоректенеді. Қолда өсіру Мәлімет жоқ. Қабылданған қорғау шаралары Алматы қорығы мен «Алтынемел» ұлттық паркінде қорғалады. Қорғауды керек ететін шаралар Анықталған жоқ. Зерттеу жөніндегі ұсыныстар Қорғау шараларын белгілеу үшін биологиясын зерттеу керек. Дереккөздер
Азия орман қаптесері

Азия орман қаптесері (Apodemus penіnsulae) – тышқандар тұқымдасына жататын кеміргіш. Қазақстанда орманға жақын жерлерде немесе тоғай шетінде, бұта өскен қопа арасында мекендейді. Денесінің ұзындығы 10 см, құйрығы негізінен денесінің ұзындығымен бірдей болады. Салмағы 15 – 30 г. Өз мекенінде тұрақты тіршілік етеді, жыл бойына белсенді, жылына (2 – 9-дан) 3 – 4 рет ұрпақ әкеледі. Жәндіктермен қоректенеді. Дереккөздер
Азия ошағаны

Азия ошағаны(Agrіmonіa asіatіca) – раушангүлділер тұқымдасы, ошаған туысына жататын тамырсабақты көп жылдық өсімдік. Қазақстанда тау шатқалдарында, өзендердің аңғарлары мен арық жағалауларында, бақтарда, жол бойларында өседі. Биіктігі 30 – 140 см. Жапырақтары үздік-создық, ұзындығы 3 – 30 см, ені 2,5 – 12 см. Тостағанша жапырақшалары жұмыртқа тәрізді, үшкір. Тік сабағы мен жапырақ сағақтары қалың қабықты, ұзын, қатты, түсіп қалатын түктермен жабылған. Күңгірт сары гүл желектері эллипс тәрізді, гүлшоғыры ұзын, жеміс берген кезде оның ұзындығы 40 см-ге жетеді. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамыз айында жеміс береді. Жемісшелері иілген, ұзындығы 9 мм-дей. Азия ошағаны Маңғыстау облысында Батыс Қаратауда кездесетін сирек түр болып саналады, сондықтан облыстың «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Азия ұшпа шегірткесі

‎Азия ұшпа шегірткесі – турақанаттылар отрядының нағыз шегірткелер тұқымдасына жататын жәндіктер. Сипаттамасы Олардың мұртшалары қысқа, есту мүшесі құрсақ бөлімінің бірінші сегментінде орналасқан. Үстіңгі қанаттары қатқылдау және олар денесіне жанаса орналасады. Ал астыңғы қанаттары жарғақты әрі жалпақтау болып келеді. Аталықтарының дене тұрқының ұзындығы 35 – 50 мм, аналықтары 45 – 55 мм. Аталықтары артқы санын үстіңгі қанаттарына үйкелеп дыбыс шығарады. Таралуы Азия ұшпа шегірткесі Солтүстік Африка мен Еуразияның құрғақ далалы аймақтарындағы өзен, көл жағалауларындағы ылғалды жерлерге жұмыртқа салады. Көктемде одан шала түрленіп дамитын қанатсыз, дене мөлшері кіші дернәсілдер тобы шығады. Олар «жаушоғыл» (кулига) деп аталады, 4 – 5 рет түлеген соң ересек шегірткеге (имагоға) айналады. Жаушоғыл шегірткелер жолындағы жасыл өсімдіктерді тып-типыл етіп жайпап, бір жерден екінші жерге ауысып отырады. Топ құрамындағы әрбір шегіртке өз дене салмағынан 10 есе артық қоректі пайдаланады. Азия ұшпа шегірткесінің ұшатын тобы «ұшпашегірткелер» деп аталады. Шегірткелердің бұл тобы да өте қауіпті. Азия ұшпа шегірткесінің Қазақстанда көбірек жұмыртқа салатын аймағына Сырдария өңірі, Атырау және Батыс Қазақстан облыстарының қамысты алқабы, Балқаш – Алакөл, Ертіс, Зайсан аумақтары жатады. Азия ұшпа шегірткесінің көптеп көбею жағдайы әрбір 7 – 10 жылда байқалып тұрады. Соңғы 100 жыл ішінде мұндай жағдай Қазақстанда 9 рет қайталанған. 1995 – 2001 жыл аралығында көбеюі ерекше байқалды. Бұл кезде 10 млн га алқап зиянкестерден орасан зор зардап шекті. Бұларға қарсы механикалық, агротехникалық, химиялық және биологиялық күрес әдістерімен қатар адонис, димилин, номолт, матч, римон препараттары қолданылады.
Азқылтанды құрттар

Азқылтанды құрттар (Оlydochaeta) – буылтық құрттар өкілі. Ғылымға шамамен 35 мыңға жуық түрі белгілі. Көпшілігі тұщы суларда, ылғалы мол топырақта, кейбір түрлері теңіздерде тіршілік етеді. Азқылтанды құрттардың арасында ұзындығы бірнеше см-ден 3 м-ге (Мegascolіdes australіs) жететіндері де кездеседі. Ірі түрлері тек тропиктік аймақта тіршілік етеді. Азқылтанды құрттардың денесі қайталанып отыратын 500 – 600 біркелкі сақиналардан тұрады. Дене сегменттерін сыртынан тығыз жамылғы (қабықша) жауып тұрады. Көпшілік түрлерінің терісінде әр түрлі шырындар шығаратын тері бездері, әр түрлі түс беретін пигменттер бар. Жүйке жүйесі көмегімен сыртқы дүниені сезіне алады, бірақ көбінің көзі болмайды. Жануарлар дүниесінде алғашқы қан айналу жүйесі Азқылтанды құрттарда пайда болған. Топырақта өмір сүретіндері терісі арқылы, ал теңізде тіршілік ететіндері желбезектерімен тыныс алады. Азқылтанды құрттар балдырлармен, бактериялармен, әсіресе, өсімдіктердің шіріген қалдығымен қоректенеді. Көбею жолы қос жынысты (гермофродит), тура дамиды (метаморфозсыз). Қазақстанда көп тараған түрі – жауын құрты. Олар топырақ құнарлылығын арттырады. Ал суда тіршілік ететін түрлерін балықтар қорек етеді. Дереккөздер
Азоқосылыстар

Азоқосылыстар - екі көміртек радикалдарымен байланысқан азотобы бар органикалық қосылыстар; бояғыштар, қышқылдық-негіздік индикаторлар ретінде және тағы басқа қолданылады. Радикалдары көбіне ароматты, кейде алифаттық, тіпті аралас та болып келеді. Бұлардың ішіндегі маңыздысы ароматты азоқосылыстар (мысалы: азобензол) болып саналады. Азоқосылыстар спиртте, эфирде, бензолда, ал құрамында карбоксил және сульфотоптары бар азоқосылыстар суда да ериді. Олар нитроқосылыстарды қалпына келтіру арқылы, сондай-ақ диазоқосылыстардан, тағы басқа әртүрлі жолдармен алынады. Көптеген ароматты азоқосылыстар тоқыма материалдарды, теріні, қағазды, былғарыны, пластмассаларды жақсы бояйды, сондықтан олар өте маңызды синтетик. бояулар — азобояғыштар тобын түзеді. Дереккөздер
Азот айналымы

Азот айналымы — табиғатта азоттың үздіксіз айналу құбылысы. Атмосферадағы азот (75,5%) электр құбылыстары мен фотохимиялық процестердің әсерінен әртүрлі азот қышқылының тұздарын түзеді де, жаңбыр суында еріп, топыраққа сіңеді, сөйтіп мұхит суына араласады. Түйнек бактериялары ауадағы молекула күйіндегі азотты басқа организмдер сіңіре алатындай органикалық қосылыстарға айналдырады. Белокты денелерде 17%-ке дейін азот болады. Денитрификаттану процесі (топырақ және су бактериялары арқылы азот қышқылы тұздарының бос азотқа дейін ыдырауы) жүріп, әуелі азот қышқылына, одан кейін бос азотқа айналады да, ол ауаға түседі. Ал нитрификаттану процесінің (аммиак пен азотты органикалық қосылыстардың тотығуы) нәтижесінде әртүрлі азот тотықтары (N 2 O, NO, N 2 O 3 ,N 2 O 5 ) түзіледі. Азотты бекіту Өсімідктер азотты тікелей ауадан сіңіруге қабілетті емес. Оның құрамында азот бар қосылыстарды - топырақтан нитраттарды сіңіре алады. Сондықтан азот айналымының маңызды міндеті - оның атмосферадан газтәрізді күйден N 2 өсімдіктерге сіңімді топырақ қосылыстарының құрамына айналуы болып табылады. Азотты бекітудің екі типі бар: #Атмосфералық бекіту - найзағай болғанда көбінесе азот оксиді: N 2 — NO 2 түзіледі. Ол кейін тотығып, сумен әрекеттескен кезде топыраққа түзетін азот қышқылын HNO 3 , кейіндеу нитраттар түзеді. #Биологиялық бекіту - ағзалардың негізгі екі тобы: бұршақ тұқымдас өсімдіктердің тамырларымен селбесіп тіршілік ететін түйнек бактериялары және фотосинтездеуші цианобактериялар (көк-жасыл балдырлар) арқылы жүзеге асырылады. Олар да ауа құрамындағы азотты аммиакқа NH 3 айналдырады. Ағзалардың бұл екі тобы атмосфера құрамындағы азотты сіңіру қабілеті бар бірден-бір ағзалар басты рөл атқарады. Мысалы, бұршақ тұқымдас өсімдіктер әртүрлі бактериялармен селбесіп тіршілік етіп, көктем-аз маусымдарында 1 га 2 жерде топырақта 150-400 килограмға дейін азотты заттар түзуге қабілетті. Тұздар Азот қышқылы металдармен қосылып, азот қышқылының тұздарын түзеді. Олар ауа райы ыстық және құрғақ аймақтарда көбірек жиналады. Суда жақсы еріген азот қышқылының тұздарын тірі организмдер қайтадан қабылдайды. Міне осылайша табиғатта азот айналымы үздіксіз жүріп тұрады. Сілтемелер *Азот *Азотты тыңайтқыштар *Азотфиксация Дереккөздер
Азотбактерин

Азотбактерин – азот бактерияларынан дайындалатын микробтық тыңайтқыш. А-ді алдымен қоректік ортада өсіреді де, реакциясы (рН) бейтарап топырақпен араластырып, жылы жерде біраз уақыт ұстайды. Дайын болған препаратты қағаз, картон ыдыстарға өлшеп салып, шаруашылықтарға таратады. А. зауытта дайындалады, онымен өсімдіктер тұқымдарын өңдейді.
Азотбактериялар

Азотбактериялар – атмосферадағы азотты биологиялық жолмен топыраққа қайта сіңдіретін микроорганизмдердің бір тобы. Бұларды алғаш рет француз ғалымдары 1882 ж. М.Жоден, 1885 ж. М.Бертло анықтаған. 1893 ж. орыс ғалымы С.Н. Виноградский азот сіңіруші микроорганизмді таза күйінде бөліп алған, ал 1901 ж. Голландия ғалымы М.Бейеринк аэробты бактерияларды тапқан. А. 2 үлкен топқа бөлінеді: жоғ. сатыдағы өсімдіктердің тамырында түйнек түзетіндер (қ. Симбиоз); топырақта бос күйінде кездесетіндер. Қазіргі кезде соңғысының 30-дан астам түрі белгілі. А-дың пішіні таяқша тәрізді, ұзындығы 2 – 3 мкм, диам. 4 – 6 мкм. Сырты қабықшамен қоршалған. Кейде бұлардың сыртында қатты қалың қабығы (циста) болады. А-дың көпшілігі аэробты, яғни ауа бар жерде тіршілік етеді. Аммоний тұздарын, нитриттерді, нитраттарды, амин қышқылдарын қорек етеді. Ауадағы азотты бойына сіңіріп, оны өсімдік тамырларына қажет қосылыстарға айналдырады да, әр түрлі витаминдер, ауксиндер бөліп шығарып, өсімдіктің өсуін жақсартады. А-дың арасында спора түзетін бактериялар, яғни анаэробты бактериялар да кездеседі. Олардың ұзындығы 1,5 – 8 мкм. Бұлардың белсенділігі аэробты бактериялармен салыстырғанда төмендеу болады. Ауадағы молек. азоттың басқа хим. элементтермен әрекеттесуі А-дың клеткаларында ғана жүреді. Өсімдіктердің азотқа тапшылығын табиғи жолмен қамтамасыз ету үшін А-дан түрлі тыңайтқыштар алынады. Осы тыңайтқыштармен өсімдіктер тұқымын, ағаш қалемшелерін дәрілейді. Соның нәтижесінде өсімдіктер тез өсіп, өнімділігі артады.
Азотфиксация

Азотфиксация – бактериялар арқылы азот сіңіру. Ауадағы молекулалар азотты (N2) бойына сіңіретін бактериялардың көпшілігі топырақ бактериялары болып табылады. \ : N 2 + 8 H + + 8 e − → 2 NH 3 + H 2 : N 2 + 8 H + + 8 e − → 2 NH 3 + H 2 Азот сіңірушілерге Rhyzobіum (түйнек бактериялары) туысының кейбір бактериялары мен сәулелі саңырауқұлақтар, клостридиум, аэробты және көк-жасыл бактериялардың біраз тобы, кейбір күкірт бактериялары жатады. Бұлардан басқа микробактериялар мен спирохеталар да азотты сіңіре алады. Дереккөздер
Азурит

{{Infobox mineral }} Азурит — карбонаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы Cu(CO 3 ) 2 [OH] 2 . Сингониясы моноклинді. Кристалдық құрылымы — координаттық. Кристалдары жапырақша, қысқа призма пішіндес. Агрегаттары түйіршікті, қабыршақты. Түсі көк, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,5-4, меншікті салмағы 3,7-3,9 г/см 3 . Мыс кен орындарының тотыққан белдемінде түзіледі. Азуриттің серіктестері — таза мыс, малахит, куприт. Ерте замандардан Жезқазған өңірінде әшекей тас ретінде өндірілген. Азурит мыс кентасы ретінде, сондай-ақ көк бояу, көк дәрі (тотияйын) жасауға қолданылады. Азурит — мыс минералдарының бір түрі. Әдемі көкшіл түсіне орай, азурит әшекей бұйымдар жасауға қолданылады. Сингониясы моноклиндік, призма формасында. Кристалдық бейнесі, тағы басқа түрлері де, жаратылысы да малахитқа ұқсас. Оптикалық оңқай; 2u 68°, Ng1 , 8 3 8 , Nm 1,758, Np 1,730. *Жаратылысы. Азурит көбінесе малахиті бар парагенезисте кездеседі. Азурит мыстың оттекті қосылыстарымен бірге металлургияда қорытылады. Ол көк бояу алу үшін химия өнеркәсібінде қолданылады. Кендері малахитпен бірге кездеседі. Дереккөздер
Азутау

Азутау – Марқакөл көлінің оңтүстігін бойлай орналасқан Оңтүстік Алтайдағы жота. Ұзындығы 44 км, ені 22 км, ең биік жері 2384 м. Геологиялық құрылымы Төменгі және орта девонның қышқыл шөгінділерінен, жоғарғы девонның габродиориті мен пермь граниттерінен түзілген. Жер бедері Азутау күмбез тәрізді, төбесінен су айрығы айқын байқалатын жота. Тік құлама болып келген солтүстік беткейі Марқакөл көліне тіреліп жатыр. Климаты Климаты континентті, қысы қатаң да қарлы (қаңтар айының орташа температурасы — 26 о С), жазы қоңыржай ылғалды (шілде айының орташа температурасы 16 о С). Жылдық жауын-шашын мөлшері 600-700 мм. Өсімдігі Жота Марқакөл қорығының құрамына енеді. Солтүстік беткейінің шалғынды дала белдеуінде (1450 — 1600 м) әр түрлі астық тұқымдасты шалғындар, оңтүстік беткейінде далалық бетегелі-шалғынды шөптер өседі. Таулы-тайгалы белдеуде (1450 — 1900 м) балқарағайлы тоғайлар басым. Белдеудің солтүстік беткейінің жоғарғы бөлігін самырсынды және теректі тоғай қамтып жатыр. Өзен аңғарларында шыршалы тоғайлар кездеседі. Субальпілі белдеу (1900 — 2000 м) биік шалғынды шөптермен және альпілік шалғындармен көмкерілген. Азутауда дәрілік өсімдіктер (алтын тамыр, марал тамыры) көп өседі. Дереккөздер
Азынабай-тайпақ жазығы

Азынабай-тайпақ жазығы – Жайық өзенінің сол бетінде орналасқан табиғи көлтабанды өңір. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде. Сипаты Өлеңті өзенінің тартылар тұсындағы Аяқ бөгенінен Азынабай-тайпақ суландыру жүйесі басталады. Жүйедегі арнаның жалпы ұзындығы 115 км, су ағымы 2,5 м 3 /с. Су ағымын реттегіш 73 қондырғы, мал суаратын 42 тоған бар. Көлтабан жүйесіндегі шөбі шүйгін жайылымдық және шабындық алқаптар су мол жылдары 45 мың га-ға дейін суландырылады. Дереккөздер