kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көнек (ыдыс)

ның көрме залынан.]] Көнек – мал саууға арналған ыдыстың жалпылама атауы. Ол ертеде ағаштан және көннен жасалуына байланысты ертеректе оны ағаш көнек, сондай-ақ, тері көнек деп аталғандығы ХІХ ғ. соңы – ХХ ғ. басындағы зерттеушілер (С.М. Дудин және т.б.) еңбегінде айтылады. Жасалуы Орман-тоғай жерлерде өсетін көнек ағаштан ойылып жасалады. Оның беріктігін арттыру үшін сыртынан көнмен қапталады. Көшпелі ортаның талаптарынан өскен мал саууға қолданатын ыдыс түрі көн теріден жасауына байланысты көнек деп атау қалыптасқан. Көнек қолданысына қарай әртүрлі етіп жасалады: қой-ешкі саууға арналғанының шарасы (аузы) кішілеу, әрі аласа болады. Ал, бие саууға арналған көнекке арнайы шүмек орнатылады. Көбінесе тігісі аз болу үшін, түйенің мойнағынан немесе жылқының сауыр терісінен тігіледі. Жүні жидітілген теріні тобарсытып алып, биіктігі мен диаметрі шамалас етіп, цилиндр формасында пішіледі. Жанынан шүмек орнатылады. Тігістері тарамыспен қайып тігу, оның сртынан білте салып жөрмеу сияқты тәсілдермен тығыздалып тігіледі. Көнектің аузына келетін жағының терісін сыртына қарай қайырып, оған жас тобылғыдан иіліген шеңбер тәрізді ернеу салынады. Сонан соң көнектің ішіне және шүмегіне нығыздап құм толтырып, цилиндр пішінге келтіреді. Сәл тобарсыған соң мүйіз батырғымен бүйіріне өрнек салынады. Көнектің ернеуіне екі шығыршық орнатылып, білекке асуға арналған бау тағылады. Ол көбінесе қайыстан өріліп немесе таспаланып жасалады. Осылай пошымға келген көнек жел қағатын көлеңке жерде кептіріледі. Бабымен ұзақ уақыт кепкеннен кейін ішіндегі құмын төгіп, жас тобылғы немесе аршаның түтініне ысталады. Осылайша дайын болған көнектен шикі терінің иісі шығып тұрады деседі. Ел арасындағы шеберлердің айтуына қарағанда, көнектің мұндай жағымсыз иісі сауылған сүтке сіңіп кетпеуі оны аздап өңдеген дұрыс. Ол үшін жаңа көнекке әбден ашыған айран құйып, бірнеше күн тұрған соң жылы тұзды сумен жуады. Ең соңында, жылқының майын сіңіре жаққан соң пайдалануға дайын болады. Пайдалану барысы Көнекті пайдаланудың жолы қарапайым: биенің мінер жағынан бір тізерлеп отырған адам ыдыстың түбін сол жақ тізесіне қояды. Көнектің бауын қолдың қарына іліп, биенің санының екі жағынан екі қолын желінге қарай жіберіп, қаусыра «құшақтай» отырып сауады. Көнектің мәні сауын малы үшін өте үлкен: ол малдың денесіне тисе тітіркендірмейді, яғни, малды үркітпейтін, әрі сауылған сүттің дәмін алмайтын тек қана көшпелі ортаға тән бірден бір әмбебап ыдыстың түрі. Дереккөздер Әдебиеттер * Қасиманов С. Қазақтың ұлттық тағамдары. Алматы: Қайнар, 1977; * Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы: Қазақстан, 1977; * Мұқанов С. Халық мұрасы (тарихи-этнографиялық шолу). Алматы: Жазушы, 1979; * Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987; * Райымханова К.Н. Ата кәсіп: этнографиялық зерттеу. Алматы: Қазақстан, 2001; * Шоқпарұлы Д., Дәркембайұлы Д. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы: Алматыкітап, 2007: * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Көнек (кәде)

Көнек, Көнекке салар – қызға құда түсіп барғанда жігіт жағынан талап етілетін кәденің түрі. Талап ету амалдары Кейбір деректерге қарағанда, жігіт жағының құдаларын күтіп жатқан үйдің шаңырағынан қыздың жеңгелері көнекті жіпке байлап түсіреді. Құдалыққа келген жақ көнекке өздерінің кәделерін салған. Ал, тағы бір деректерде жағынан әйелдердің біреуі құдалар отырған үйге көнекті алып кіріп, кереге басына іледі. Оны тоқылдата ұра отырып, жаңа құдалар тарапынан кәде талап еткен. Тіпті, кәдеге көңіл толмаса, көнекті шайқап, ішіндегі суын үстіне төгетінін айтып, құдаларды бопсалайды. Бұл жерде көнектің шайқалуы, һәм оның ішіндегі судың төгілетіндігі құт-береке мен ырыстың кететіндігін символдық тілмен білдіретіндігі болса керек. Өйткені, көнек қазақы ортада басқа ас-тағамға пайдаланылатын ыдыстар сияқты үйдегі молшылықтың, ырыстың символы болып табылады. Демек, жоғарыда құдалардың көнектің суын шайқап, төгеміз деп бопсалауы жаңа құдаларды өз дегеніне көндіріп, мәжбүрлеудің «тиімді» амалы іспеттес. Дереккөздер Әдебиеттер * Диваев А.А. О свадебном ритуале киргизов Сырь-Даринской области.ТС. 1916. Т.568. С.51-65; * Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Алматы: Атамұра, 2010: * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Джулиан (вестготтық граф)

Джулиан (, классикалық (Īlyan); VII–VIII ғасырлар) — Сеута графы және билеушісі, олар туралы ақпараттың көпшілігі аңызға айналған. Өмірбаяны Бастапқыда Джулиан Африкадағы арабтардың шабуылдарына ерлікпен тойтарыс берді, бірақ вестгот патшасы Родриго таққа отырғаннан кейін ол әпкесі үйленген Витицаның тақтан тайған ұлдары жағына шығып, арабтарды шақырды. Бұған Родригоның қызы абыройын түсіргені себеп болды. Джулиан Мұса ибн Нұсайырды Испанияға басып кіруге шақырып қана қойған жоқ, тіпті оған Пиреней түбегінен өту үшін флот беріп, бекіністердің қақпасын ашты. Ол Тарық ибн Зиядтың артынан Испанияға барды және Гвадалет шайқасына қатысты. Жеңіске жеткеннен кейін ол арабтарға Толедоға жорық жасауға кеңес берді. Оның өмірінің соңы белгісіз. Мариана айтқан аңыз бойынша арабтар оның әйелін таспен ұрып, ұлын Сеутадағы мұнарадан лақтырып жіберген, ал Джулианның өзі түрмеде қайтыс болған. Джулиан өзінің атақ-даңқы негізінен романсеро мен испандық Ганелоны рөлін ойнайтын аңызға айналған хроникаларға байланысты. Бұрын кейбір ғалымдар оның бар екеніне күмән келтірген, бірақ қазір араб деректеріне сүйене отырып, оны дәлелденген деп санауға болады. Әдебиетте * Пушкин А. С. Менің туған жерім Испанияға. Әдебиеттер * Джулиан, вестготтық граф // Брокгауз мен Эфронның энциклопедиялық сөздігі: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Мағажан ауданы

Мағажан ауданы — Қазақ АКСР-нің Ақтөбе округінде 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлік. Орталығы – Тамды станциясы маңындағы ауыл. Тарихы Мағажан ауданы 1928 жылы Ақтөбе округінің құрамында Ақтөбе губерниясы Ақтөбе уезінің Қарақобда және Мағажан болыстарының негізінде құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Ақтөбе ауданының құрамына енді. Дереккөздер
Үлкен Иран

Үлкен Иран немесе Иран Замин (, , ), сондай-ақ "Иран мәдени континенті" ретінде белгілі тарихи аймақ немесе орналасқан. Иран мәдениетінің ықпалы зор болды. Иран термині Иран мемлекетінен гөрі кеңейіп келе жатқан көпұлтты күшке қатысты қолданылды. Үлкен Иран қазіргі Иран, Әзірбайжан, Орталық Азия, Ауғанстан, Пәкістан және Түркия территориясын қамтиды. XIX ғасырдағы ирантану «Үлкен Иран», «Ұлы Иран» және жай ғана «Иран» терминдерін шатастырумен сипатталады. Тұжырымдама «Ұлы Иран» концепциясы таза мәдени-тарихи сипатқа ие және қазіргі кез келген саяси құрылымдарға сәйкес келмейді. Ұлы Иран біздің дәуіріміздің III ғасырынан бастап пайда бола бастады. Парсы Сасанидтер империясының ауқымды мәдени экспансиясымен қатар. Парсылар аймақта өз ықпалын таратқан сайын, олардың мемлекетіне көбірек жаңа халықтар құйылды және олар «Иран» терминін кейіннен бірнеше саяси және моральдық құлдырау толқындарын бастан кешірген өсіп келе жатқан көпұлтты державаны белгілеу үшін пайдаланды. * Язд, Керман, Исфаһан, Фарс, Рей, Хамадан, Әзірбайжан, Күрдістан, Армения Дереккөздер Тағы да қараңыз * Паниранизм Әдебиеттер * «Ethnic Identity in Iran» by Richard Nelson Frye, JSAI 26, 2002, see p.82 [http://www.azargoshnasp.net/Iran/ethnicidentityinIranfrye.pdf] * [https://web.archive.org/web/20060509130141/http://www.college.columbia.edu/cct/nov03/features5.php Columbia College Today on «Iranian Cultural Continent»]
Тигре (халық)

Тигре — эфиосемит халқы, Эритреядағы саны бойынша 2-ші халық (Эритрея халқының 30%). Олар негізінен Гаш-Бар­ка, Ан­сэ­ба және Сэ­ме­на­уи-Кэй­их-Бах­ри провинцияларында тұрады (1,7 млн.адам – 2016, бағалау). Эфиопияның солтүстігінде 50 мың адам, Суданның шығысында 20 мың адам, Таяу Шығыс, Солтүстік Америка, Ұлыбритания мен Австралияда елдерінде 100 мыңнан астам адам тұрады. Тигрелердің африкалықтарға қарағанда оңтүстік кавказдық ерекшеліктері бар және Оңтүстік Арабия тұрғындарынан тек қара тері түсімен ерекшеленеді. Олардың шаштары толқынды, беттері ұзын, мұрындары тік және тар. Олар көне Ақсумиттердің тікелей ұрпақтары. Тілі Тілі – тигре тілі, семит тілдері тобына жатады. Диалектілері: богос, хабааб, менса. Діні Тигрелердің шамамен 95% -ы мұсылман, көбінесе сүнниттік мұсылмандар, қалғаны христиандар. Кәсібі Олар егіншілікпен (бидай, теф, бұршақ және т.б.) және мал шаруашылығымен (ірі қара және ұсақ мал), сондай-ақ көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен (ірі қара және ұсақ мал, түйе), теңіз жағалауында балық аулаумен айналысады. Тұрмыс салты Үйлері хедмо - бұл саз, жер және сиыр көңімен араласқан ұсақ тастар мен қиыршық тастардан тұрғызылған биіктігі 2-3 метрлік тікбұрышты үйлер. Үйінің төбесі тегіс. Дәстүрлі ерлердің костюмі тар қысқа шалбар – сури, ұзын көйлек – камис, жамылғы – шамма және бурнустан тұрады. Әйел костюмі ұзын, қалың көйлек, шамма және бурнустан тұрады. Шалбар тек атқа мінгенде киіледі. Қазіргі уақытта түрлі-түсті маталар танымал, ал соңғы уақытта қара хиджабтардың айтарлықтай сәні пайда болды. Дәстүрлі тағамдарында энджера деп аталатын ашытылмаған нан шелпек кең таралған. Тұздық бұршақтан, жасымықтан дайындалады, оған сары май мен қызыл бұрыш қосылады. Сүт өнімдеріне сиыр майы, йогурт, қаймақ және сарымсақ қосылған сүзбе жатады. Танымал сусындарға тедж, сумен сұйылтылған ара балы және арпа сырасы жатады. Дереккөздер
Джованни Альфонсо Борелли

Джованни Альфонсо Борелли (; 28 қаңтар 1608, Неаполь — 31 желтоқсан 1679, Рим) — XVII ғасырдың Ғылыми революциясы кезінде өмір сүрген итальян полимат. Физика, медицина, астрономия, геология, математика, механика бойынша еңбектерді қалдырған, биомеханика негіздерін қалаған. Өзінің екітомды «Жануарлар қозғалысы туралы» еңбегінде ол ағзаларды механикалық тұрғыдан қарастырады. Бұлшық еттердің жұмысына баса назар аударды. Бұл еңбегі медицина теориясына зор ықпал жасады. Борелли математика профессоры болды, Галилео Галилеймен таныс болды. Ол Евклидтің «Бастамаларына» кең пікірлерін қосып, кітап қылып шығарды. Басқа да еңбектері бар.
Хуго Де Фриз

Хуго Де Фриз ( [Хюго де Врис], 1848—1935) — Нидерландтық ботаник, генетиканың негізін қалаған ғалымдардың бірі. Ол Лейден университетінде білім алды, дипломдық жұмысы өсімдіктердің тамырлары жайында болды. 1878—1918 жылдары ол Амстердам университетінде профессор болды. Сонымен қатар жергілікті Ботаникалық бақты басқарды. Ол ғылымға плазмолиз және деплазмолиз, сондай-ақ мутация деген терминдерді енгізді. Мендель заңдылықтарын қайта ашты. Мутациялық теорияны құрастырды. Еңбектері * The Mutation Theory: Experiments and Observations on the Origin of Species in the Vegetable Kingdom (немісше, 1900—1903), (ағылшынша, 1910—1911). * Species and Varieties: Their Origin by Mutation. — 1905. * Plant Breeding — 1907 (немісше, 1908). * [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/ Intracellular Pangenesis]. — Чикаго, 1910. Дереккөздер
Агростология

Агростология ( — дала шөбі және — білім) — ботаника саласы, шөптерді зерттейді. Бұл ғылым 1709 жылы пайда болды, себебі сол жылы Иоганн Якоб Шойхцер (Johann Jakob Scheuchzer) шөптерге арналған Agrostographiae Helveticae Prodromus маңызды еңбегін жазды.. Дереккөздер
Психикалық ауытқу

Психикалық ауытқу (менталдық ауытқу, психикалық ауру, кейбір беделді дереккөздер, мысалы, ICD-10, бұл түсініктердің синоним емес екенін айтады) — жалпы айтқанда дені сау, қалыпты адам психикасына қарама-қайшы психикалық күй. Құқық, психиатрия және психология сияқты салаларда бұл терминнің нақты мағынасы бар. Керісінше ауру түрі - соматикалық ауру. Психикалық ауытқудың керісіншесі - психикалық саулық. Өмір жағдайына бейімделіп, өмірлік мәселелерді шеше алатын адамдар әдетте психикалық сау деп бағаланады . Егер бұл қабілеттер шектеулі болса және адам жеке, отбасылық өмірде немесе жұмыста күнделікті тапсырмаларды орындай алмаса, жеке мақсаттарына жете алмаса, онда психикалық ауытқулардың бар екендігі туралы айтуға болады. Дереккөздер Әдебиеттер * Виттхен Г.-У. Энциклопедия психического здоровья / Пер. с нем. И.Я. Сапожниковой, Э.Л. Гушанского. — М.: Алетейа, 2006. — 552 с. — (Гуманистическая психиатрия). — ISBN 5-89321-124-3 . * Белялов Ф.И. Психические расстройства в практике терапевта. — Иркутск: РИО ИГМАПО, 2013. — 327 с. — ISBN 978–5–89786–088–3. * Спасенников Б. А., Спасенников С. Б. Психические расстройства и их уголовно-правовое значение. — Москва: Юрлитинформ, 2011. — 270 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-93295-835-3 . * Тиганов А. С., Снежневский А. В., и др. Руководство по психиатрии / Под ред. академика РАМН А. С. Тиганова. — М.: Медицина, 1999. — Т. в 2-х томах. * Куперман В. Б., Зислин И. М. Симуляция психоза: семиотика поведения // Русская литература и медицина. Тело, предписания, социальная практика. Сборник статей / Под редакцией К. А. Богданова, Ю. Мурашова, Р. Николози. — Москва: Новое издательство, 2006. — С. 290—302. — 304 с. — (Новые материалы и исследования по истории русской культуры). — ISBN 5-98379-049-8 . Архивная копия от 18 марта 2009 на Wayback Machine * Душевные болезни // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Евтушенко В.Я. Закон РФ «О психиатрической помощи и гарантиях прав граждан при её оказании» в вопросах и ответах / Ответственный редактор профессор В.С. Ястребов. — Москва: Изд-во ЗАО Юстицинформ, 2009. — 302 с. — ISBN 978-5-9977-0001-0 . * Пуховский Н.Н. Терапия ментальных расстройств, или Другая психиатрия: Учебное пособие для студентов высших учебных заведений. — Москва: Академический проект, 2003. — 240 с. — (Gaudeamus). — ISBN 5-8291-0224-2 .
Футзал ережесі

Футзал ережесі — жабық алаңда және паркетте ойналатын FIFA бекіткен футзал спорт түрінің ресми ережелері. Формат Командалар Футзалды екі команда ойнайды. Алаңда әр командада 4 ойыншы мен қақпашы, барлығы 5 адам қатысады. Әдетте әр ойынға команда 14 адам қоса алады. Ойыншыларды ауыстыру Футзалда ойыншыларды ауыстыруға шектеу жоқ. Ойыншыларды ауыстыру арнайы техникалық аймақта жүзеге асырылады. Ойынға кіретін адам, ауысатын ойыншы алаңнан шыққаннан кейін ғана қосыла алады. Егер бұл тәртіп бұзылса, онда ереже бұзған ойыншы сары қағаз алады. Ойыншыларды бір-бірден немесе бірден топпен ауыстыруға болады. Ойын уақыты Матч 20 минуттан тұратын екі таймнан тұрады. Хронометрист төрешінің әр ысқырығынан кейін бірден уақыт тоқтатады. Матч таза уақытпен өтеді. Егер плей-офф кезеңінде ойын тең түсетін болса, онда 5 минуттан тұратын қосымша екі тайм ойнатылады. Есеп тең болып қала беретін болса пенальти сериясы болады. Банкер әр таймда бір минут тайма-аут алуға құқығы бар. Төрешілер Ойынға үш төреші төрелік етеді. Екі төреші алаңның екі жақтауында, ал үшінші төреші хронометристпен байланыста болып, фолдар мен тайм-аут тәртібін бақылап отырады. Төрешілер өз шешімдерін арнайы белгілермен көрсетеді. Фолдар Пенальти мен айып доба футбол тәртібіне ұқсас орындалады. Егер команда бір таймда 5 фол жасайтын болса, онда әрбір келесі фол кезінде қарсылас топ даблпенальти орындауға мүмкіндік алып отырады. Даблпенальти 10 метрлік қашықтан орындалады. Тайм аяқталысымен барлық фолдар да күйіп кетеді. Қосымша уақыт кезінде екінші таймның фолдары сақталады. Айып қағаздары Екі сары қағаз немесе тікелей қызыл қағаз алған ойыншы ойыннан шеттетіледі. Ойыншы ойыннан шеттетілген уақыттан бастап команда 2 минут бойы бір ойыншыға кем ойнайды. Бұл аралықта гол өткізіп алған жағдайда толық құраммен ойнай алады. Бесінші ойыншы Бесінші ойыншы немесе Flying goalkeeper - қақпашыны алаңдағы ойыншымен ауыстыру арқылы бір ойыншыға артықшылықпен ойнау. Мұндай тактика барысынша алаң ойыншы міндетті түрде басқа ойыншылардан ерекшеленіп тқруы үшін қақпашының киімін киюуі міндетті. Айып алаңы Ойыншылар қақпашының айып алаңында, ал қақпашылар өз алаңынан сыртта ойнай алады. Дегенмен доп қарсыластың алаңына шығып қайтпаса немесе қарсылас команданың ойыншысына тиімей қайтып келсе қақпашылар допты ала алмайды. Доп ойыннан шықса қақпашы допты қолмен енгізеді, ал егер сыртқа шығып кетпесе аяқпен де қоса алады. Аут Доп алаң жиегінен немесе жоғары жаққа шығып кеткен жағдайда доп ойынға аяқпен енгізіледі. Ауттан тікелей ешкімге тимей кірген гол саналмайды. Төрт секунд ережесі Аут, айып добын, бұрыштама добын немесе қақпашының допты ойынға енгізуне 4 секунд уақыт беріледі. Төреші уақытты қолымен санайды. Егер ойыншы допты өз уақытында енгізе алмаса, онда қарсылас топ допты ойынға қосады. Қақпашы да допты өз алаңында төрт секундтан артық ұстай алмайды. Футзал ережесі Дереккөздер
Тикар

Тикар (тикали, мбам, ндомме, лангтуму) — Орталық Камерунда тұратын халық. Олар Мбам өзендерінің жоғарғы ағысында (негізінен Адамава провинциясының батысында, Орталық провинцияның солтүстігінде, Батыс және Солтүстік-Батыс провинцияларының шығысында) тұрады. Халық саны шамамен 900 000 адам деп есептелді. Нсо (бансау), нком (нсо-ком), бафут (фу), нсунгли т.б. топтарға бөлінеді. Тілі Тілі - тикар тілі, шығыс бантоид тілдеріне жатады. Діні Тикарлардың көпшілігі сүнниттік мұсылмандар. Сонымен қатар ата-баба культі, жергілікті дәстүрлері де сақталған. Тарихы Аңыз бойынша, Тикардың ата-бабалары шамамен 17 ғасырда фульбелердің шабуылы кезінде солтүстік-шығыстан келген. Олар 18 ғасырдың басында Бамум одағының құрамына кірген бірнеше көсемдіктерді құрады. Кәсібі Негізгі кәсібі – тропикалық қолмен атқарылатын егіншілік (тары, жүгері, маниок, жержаңғақ, ямс, кофе, шай, темекі және т.б.). Кейбір тикарлар ұсақ мал өсіреді. Өмір салты Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен отбасы қауымдастығы. Туыстық есеп патрилинейлік (нкомдарда матрилинальды). Неке келісімі вирилокальды болып табылады. Елді мекендері ықшам, жолдар мен өзендердің бойына созылып орналасқан. Қабырғалары бұтақтардан және сырықтардан жасалған, балшықпен сыланған, шатыры саманнан, бұтақтардан және пальма жапырақтарынан жасалған төртбұрышты тұрғын үйлер басым, есіктері оюлармен безендірілген аласа болып келеді. Киімдері - мақта матадан тігілген еуропалық үлгідегі киімдер. Дереккөздер
Ертұғырыл

Ертұғырыл (أرطغرل, ; 1281/82 қайтыс болған) — оғыз қайы тайпасының билеушісі, Осман әулетінің негізін қалаушы Осман I - нің әкесі. Ол 13 ғасырдың ортасында орталығы Соғут қаласында орналасқан кейіннен Осман бейлігі деп аталған аумақта билік етті. Шығу тегі Табылған тиында «Осман б. Ертұғырыл б. Гүндүз Алып» деген жазу болғандықтан оның әкесі Гүндүз Алып болған деп саналады. Османлы тарихнамасында ертеден-ақ Ертұғырылдың әкесінің кім екендігі жөнінде ортақ пікір болмаған. Барлық дәлелдер Ертұғырылдың Османның әкесі екенін көрсетеді, бірақта Сүлеймен шахтың Османның атасы деп көрсететін дәстүрлі шежіре деректерге негізделмеген. Сүлеймен шахтың есімі, оның өмірі мен өлімі туралы мәліметтер алғаш рет «Шүкрулланың тарихы» еңбегінде пайда болған, кейіннен (шамамен 1460), (шамамен 1467), Ашық Паша-оғлы және әл-Байатли (1480 жылдан кейін) еңбектерінде көрініс тапты. Бұл еңбектердің барлығы бір-бірінен кейбір мәліметтермен ерекшеленеді, бірақ олардың барлығына ортақ жері Сүлейман Шах Шығыстан Анадолыға ізбасарларын әкелгенін айтады және олардың барлығында оның Түркістанға қайту туралы шешім қабылдағаны, бірақ Евфрат өзенінен өтуге тырысып, ұлын қалдырып, суға батып кеткені туралы бірдей оқиға бар. Сонымен қатар Османның атасы Сүлеймен шах емес, Гүндіз Алып дейтін шежіреде қатар пайда болды. Гүндүз Алып және Гөк Алыптың бейнелері 15 ғасырдың бірінші ширегінде Осман әкесі Ертұғырылдың әкесінің серіктері ретінде Ахмедидің (1334–1413) және Язизизаде Әлидің еңбектерінде пайда болды. Сол тұлғалар Енверидің (16 ғ. өл.) өлеңдерінде қайта пайда болды, бірақ олар бұл жолы Ертұғырылдың жай серіктері емес: Гүндүз Алып пен Гөк Алып ағайынды болды; Гүндуз Алып Ертұғырылдың әкесі ретінде көрсетілді. «Османлы империясының тарихы», ол «нишанжы» (парсы тілінен аударғанда нишан – белгі, князьдің хаты – түрік сұлтанының құпия хатшысы, канцелярия бастығы, мөр сақтаушы) Мехмед II, Қараманлы Мехмед паша. , шамамен 1480 жылы аяқталды, қосымша өзгерістер енгізеді. Оның нұсқасында Гөк Алп Гүндуз Алптың әкесі, оның ұлы Ертұғырыл . Османлы текті осы екі нұсқаның арасындағы шешуші таңдауды (1450-1520) жасады. Өзінің «Тарих» қолжазбасының жобасында ол екі нұсқаны да қосады, бірақ Сүлеймен шахтың Ертоғрылдың әкесі және Османның атасы екені «көпшілікке белгілі» деп қосты. Ол Гөк Алп пен Гүндуз Алптан тарайтын Ертоғрулдың басқа адам болуы керек деген қорытындыға келіп, бұл шежірені өз шығармасының кейінгі нұсқаларынан алып тастаған. Нешриден кейін Сүлеймен шах ресми түрде Османның атасы болып санала бастады. Ертоғрыл қайтыс болғаннан кейін билік оның ұлы Осман әулетінің негізін қалаушы және Осман мемлекетінің бірінші монархы Осман I - ге өтті. } * «Дүстурнама» Энвери: * Behcetü't Tevârîh : * Câm-ı Cem-Âyîn Хасана бин Махмуд эль-Баяти: * Караманлы Мехмед-пашаға сүйенген: * «» Ашикпашазаде Дервиш Ахмеда: * «» : Өнердегі бейне Кинода * «Ертұғырыл» (2014-2019) - Ертұғырыл - Энгин Алтан ойнаған осы түрік телехикаясының басты кейіпкері. * «Османның құрылуы» (2019) - Ертұғырыл рөлін ойнады. Дереккөздер
Нағиса

Нағиса (б.з. 6-шы ғасырдың аяғы немесе 7-ғасырдың басында дүниеге келген) — әйел музыкант, Сасани Иран билеушісі Шаһ II Хұсрау сарайында өмір сүрген атымен белгілі төрт сарай музыкантының бірі (591-жылы билік еткен) 628); көрнекті арфашы ретінде танымал болды. Барбад Мервези сияқты ол Шаһ II Хұсрауға арналған жырлардың авторы болды. Бір күні оның өнеріне тыңдармандардың қатты әсер еткені сонша, оның музыкасының әсерінен көптеген адамдар есінен танып немесе киімдерін жыртып тастағаны туралы айтылады. Дереккөздер Әдебиеттер * Кезінде, Жан; Мирабдолбаги, Зия, ред. (1991). Парсы музыкасының өнері. Вашингтон Д. C. : Mage Publishers. ISBN 978-0-934211-22-2
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитеті

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитеті — мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы, мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс, үкіметтік емес ұйымдарға арналған гранттар ұсыну және сыйлықақылар беру, волонтерлік қызмет, қоғамдық кеңестер қызметі, қайырымдылық, медиация, қоғамдық сананы жаңғырту және ішкі саяси тұрақтылық салаларында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы. Тарихы Азаматтық қоғам істері комитеті 2016 жылы ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігінің құрамында құрылды. 2018 жылы комитет ҚР Қоғамдық даму министрлігінің, 2019 жылы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің құрамында болып, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді. Міндеттері # Қоғамдық кеңестердің қызметі бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру, барлық деңгейдегі қоғамдық кеңестердің қызметін үйлестіру және әдістемелік ілгерілетуді қамтамасыз ету; # Қайырымдылықты танымал ету бөлігінде қайырымдылық саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру; # Мемлекеттiк әлеуметтiк тапсырысты қамтамасыз ету, оның iшiнде стратегиялық әрiптестiктi және гранттық қаржыландыруды іске асыру жөнiндегi мемлекеттiк саясатты жүзеге асыру; # Үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жүргізу үшін Қазақстанның Азаматтық форумы және Уәкілетті орган жанындағы үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жүргізу жөніндегі үйлестіру кеңесі сияқты диалог алаңдарының қызметін ұйымдастыру; # Медиатор ұйымдарының қызметін үйлестіру және қоғамдық медиаторлардың тізілімін жүргізу; # Волонтерлік қызмет саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру, волонтерлік қызметтің тізілімін жүргізу; # Үкіметтік емес ұйымдар деректер қорында үкіметтік емес ұйымдарды тіркеу Құрылымы Комитеттің 6 басқармаcы бар (2023 жылға): # Ведомствоаралық үйлестіру басқармасы; # Қоғамдық кеңестер қызметінің мәселелері басқармасы # Азаматтық бастамаларды қолдау басқармасы # Азаматтық қоғам институттарымен өзара іс-қимыл басқармасы # Қоғамдық-саяси жұмыс басқармасы # Қайырымдылық және волонтерлік мәселелері басқармасы Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитеті

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитеті — мемлекеттік жастар және отбасы саясаты салаларында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы. Тарихы Жастар және отбасы істері комитеті 2018 жылы ҚР Қоғамдық даму министрлігінің құрамында құрылды. 2019 жылы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді. Міндеттері # Мемлекеттік жастар және отбасы саясатын іске асыруға қатысу # Комитеттің құзыретіне жатқызылған қызмет салаларында басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге асыру Құрылымы Комитеттің 6 басқармаcы бар (2023 жылға): # Жастар саясатын үйлестіру басқармасы # Отбасы саясатын үйлестіру басқармасы # Мониторинг және талдау басқармасы # Ведомствоаралық үйлестіру және өңірлік өзара іс-қимыл басқармасы # Жобаларды үйлестіру басқармасы # Гендерлік саясатын үйлестіру басқармасы Дереккөздер
Торо (халық)

Торо (баторо) — Уганданың батысындағы банту халқы (Альберт көлдері мен Джордж көлдері арасында), сонымен қатар Конго Демократиялық Республикасында да тұрады. Саны шамамен 1,2 миллион адам (2022 жылғы бағалау). Тілі Тілі – банту тілдерінің солтүстік-шығыс тобына жататын торо (рутооро) тілі. Латын графикасына негізделген жазба тілі бар (XIX ғасырдың 30-жылдарынан). Діні Сенушілердің діни байланысы: христиандар. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (тары, банан, жүгері, бұршақ дақылдары, ал отаршылдық кезеңде – шай, кофе, бидай, мақта) және мал шаруашылығы. Қолөнердің ең дамыған түрі – кілемшелер мен әшекейлі тұрмыстық бұйымдарды тоқу, әшекейлері мол қыш ыдыстар жасау. Тұрмыс салты Екі каста тобы болды, Торо патшалығында малға иелік ететін Хима топтары, ал Иру деп аталатын Тороның көпшілігі ұсақ егіншілер болды. Тороның әлеуметтік ұйымы жоғары стратификацияланған: бұрынғы малшы Бито, сондай-ақ Хима, Ирудан гөрі үлкен артықшылықтар мен байлыққа ие. Дәстүрлі отбасы полигинді (көп әйел алушылық) болып табылады. Дәстүрлі тұрғын үйлері – төбесі шөппен жабылып, жақтаулары бұтақтардан жасалған дөңгелек үйшіктер. Дәстүрлі киімдері - белге немесе иыққа оралған талшықтардан немесе былғарыдан жасалған жамылғылар. Торолардың бастары қырылып, алдыңғы алты төменгі тістері алынып тасталады. Негізгі тағамдары – банан, жүгері, тары ұны. Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті — ақпарат саласындағы басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы. Тарихы 2004 жылы ҚР Мәдениет министрлігінің Мұрағатты басқару және құжаттама комитеті ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігінің Ақпарат және мұрағат комитеті болып қайта ұйымдастырылды. 2006 жылы комитет ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне, 2010 жылы ҚР Байланыс және ақпарат министрлігіне, 2012 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне берілді. 2014 жылы наурызда комитет таратылып, ҚР Байланыс және ақпарат агенттігіне қосылды. 2014 жылы тамызда агенттік таратылып, ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің Байланыс, ақпараттандыру және ақпарат комитеті құрылды. 2016 жылы ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігінің құрамында Ақпарат комитеті бөлініп шықты. 2019 жылы ол ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді. Міндеттері # бұқаралық ақпарат құралдары және телерадио хабарларын тарату саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға қатысу # бұқаралық ақпарат құралдары және телерадио хабарларын тарату саласында мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асыру # Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өз құзыреті шегінде бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы халықаралық ынтымақтастық # мемлекеттік басқарудың тиісті саласына (аясына) басшылықты жүзеге асыру # қызметкерлерді жұмысқа қабылдау және жоғарылату кезінде меритократия қағидатын сақтау; # телерадио хабарларын таратуды дамыту жөніндегі жобаларды әзірлеуге қатысу # әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарау және "Әкімшілік құқық бұзушылық туралы" Қазақстан Республикасының кодексінде белгіленген тәртіппен әкімшілік жаза қолдану Құрылымы Комитеттің 8 басқармаcы бар (2023 жылға): # Баспа бұқаралық ақпарат құралдарында ақпараттық жұмыс басқармасы # Теле-, радиоарналардағы ақпараттық жұмыс басқармасы # Интернет кеңістікте және әлеуметтік желілерде ақпараттық жұмыс жөніндегі басқармасы # Жұртшылықпен байланыс және мемлекеттік органдармен үйлестіру басқармасы # Бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы бақылау басқармасы # Бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы рұқсат беру құжаттары басқармасы # Мемлекеттік ақпараттық саясатты талдауды жүзеге асыру басқармасы # Телерадио хабарларын тарату саласындағы жобаларды дамыту басқармасы Қарамағындағы мекемелер * «Талдау және ақпарат орталығы» ШЖҚ РМК Дереккөздер
Ержан Сапарбекұлы Сәденов

Ержан Сапарбекұлы Сәденов (кейде Саденов; 2006 жылдан 2008 жылға дейін Сәденов ШҚО ІІД есірткі бизнесімен күрес басқармасы бастығы болып жұмыс істеді және 2008–2009 жылдары аралығында ШҚО ІІД Риддер қаласы ІІО бастығы болды. 2009 жылғы 5 мамырдан 22 тамызға дейін ол ШҚО ІІД Өскемен ІІБ бастығы бола тұрды да, 2009 жылдан 2013 жылға дейін Маңғыстау облысы ІІД бастығының бірінші орынбасары қызметін атқарды. 2013 жылдан 2015 жылға дейін Сәденов Ішкі істер министрлігінің «Р» департаментінің бастығы болған. 2015 жылғы 10 наурызда көліктегі ІІД бастығының міндетін атқарушысы ретіндегі қызметін бастады, сол жылғы 18 наурызда сол департаменттің бастығы болып тағайындалды. және сол себеппен Астана бас полицейі лауазымынан босатылды. 2023 жылғы 2 қыркүйекте, Ахметжановтың министр лауазымынан босатылғанынан кейін Сәденов оның ізбасары болып тағайындалды. 2024 жылғы 6 ақпанда Әлихан Смайылов үкіметінің отставкасынан кейін Сәденов Ішкі істер министрі болып қайта тағайындалды. Марапаттары және атақтары Ержан Сәденовтың марапаттары: * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі (2011); * Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2013); * Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі (2015); * Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі (2016); * ІІО қызметкерлерінің атыс қаруы (2017); * 2-дәрежелі Айбын ордені (2018). 2023 жылғы 5 мамырда президент Тоқаевтың жарлығымен Сәденовке полиция генерал-полковнигі атағы берілді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://primeminister.kz/kz/government/composition/sadenov Премьер-министрдің ресми ақпараттық ресурсындағы өмірбаяны] * [https://www.gov.kz/memleket/entities/qriim/about/structure/people/92?lang=kk Қазақстан Ішкі істер министрлігі сайтындағы өмірбаяны]
Тсаанги

Тсаанги (канги, ньеби) — Орталық Конгодағы және Габонның шекаралас аудандарындағы банту халқы. Жалпы саны 115 мың, Конго Республикасында - 56 мың адам, Габонда - 55 мың адам. Тілі Тілі - тсаанги тілі. Діні Көпшілігі дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады, ата-баба культі бар. Кәсібі Негізгі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, тәтті картоп, ұннан жасалған банан) және жинау (кола жаңғағы). Көптеген ер адамдар ағаш кесу, май пальмасы, жержаңғақ және кофе плантацияларында жұмыс істейді. Азық-түлік дақылдарын негізінен әйелдер егістік алқаптарында және бақшасында өсіреді. Дәстүрлі қолөнерден - ағаш ою (маскалар, тұрмыстық заттар, музыкалық аспаптар) дамыған. Тұрмыс салты Патриархалдық-қауымдық қатынастар басым. Негізгі әлеуметтік құрылым - бұл туыстық қатынастың матрилинейлік есебі бар үлкен қауымдастық. Ауылдар өзендер немесе жолдар бойында жинақы орналасқан. Тұрғын үйлері тікбұрышты, қаңқалы, қабырғалары бұтақтар мен шыбықтардан тоқылып, төбесі пальма жапырақтарымен жабылған. Ағаш құрылымдар көбінесе оюлармен безендірілген. Пальма ағаштарының астында астық қоймалары орналасқан. Киімдерді еуропалық үлгіде. Тағамдары - өсімдік тектес тағамдар: ұнтақты банан, ямс пасталары мен ботқалары, көкөністер мен жемістерден жасалған тұздықтар, сонымен қатар балықты түтынады. Музыкалық және би фольклоры дамыған (оның ішінде ксилифонның дыбыстарына билеу). Дереккөздер
Соловки лагері

Соловецкий арнайы лагері (СЛОН, «Соловки») - 1920-1930 жылдары жұмыс істеген Соловецкий аралдары аумағындағы КСРО-дағы алғашқы және 1929 жылға дейін жалғыз мәжбүрлі еңбекпен түзеу лагері. Ол аса қауіпті саяси және қылмыстық қылмыскерлерді оқшаулау, еңбекке пайдалану және қайта тәрбиелеу үшін құрылған Тұтқындардың көпшілігі СЛОН-ға соттан тыс түрде жіберілді (ОГПУ алқасының, НКВД жанындағы шығару жөніндегі комиссияның және ОГПУ алқасының арнайы отырысының шешімдері бойынша). Олардың бас бостандығынан айыру мерзімі 1920 жылдары 3 жылдан ең көбі 10 жылға дейін болды. Лагерь болған кезде онда 7,5 мыңға жуық адам қайтыс болды, оның 3583-і 1929 жылдың соңғы тоқсанында және 1930 жылдың бірінші тоқсанында сүзек індетінен қайтыс болды. Эпидемияны тергеу 1930 жылдың күзінің аяғына дейін жүргізілді, содан кейін бірнеше кінәлілер сотталды, оның ішінде үшеуі науқастарға көмек көрсетпегені және ауру тұтқындарды қорлағаны үшін өлім жазасына кесілді. USLON басшылығы ауысты
Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін жалпы 5 290 фамилияларының тізімі. Фамилиялар құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша. Ер және әйел тектерінің қосынды тізімі Фамилиялар ер текпен берілген. Тағы қараңыз * Қазақ есімдері * Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі Дереккөздер
Райымбек (депо)

ТЧ-1 «Райымбек батыр» — Алматы метросының депосы. 2009 жылдың 22 наурызында ашылды. Райымбек батыр станциясының солтүстігінде орналасқан. Сызықтар қызмет етеді Сипаттама Депо пойыздарға техникалық қызмет көрсетуді, жөндеуді және түнде тұруды жүзеге асырады. Депо Райымбек батыр стансасымен темір жол астынан өтетін тармақты байланыстыратын қызмет арқылы қосылған. Станциядан шығатын жолдардың ұзындығы 0,29 км. Сондай-ақ, тұрақ жолдарының бірі туннельге қысқа ұзындыққа созылады, өйткені ол жер бетіне сыймайды. Депода 12 тұндыру және жөндеу орындары және мотодепода 5 орын бар. Депоның Алматы-1 вокзалымен гейті бар. Электр депосы Hyundai Rotem компаниясы шығарған авто руль режимінде жұмыс істеуді қамтамасыз ететін СВТС (Communication Based Train Control) қозғалысты автоматты басқару жүйесімен жабдықталған. Бұл жүйе (RF-CBTC) Hyundai Rotem компаниясымен патенттелген және зияткерлік меншігі болып табылады. Басқа өндірушілердің жылжымалы құрамын енгізудің жалғыз мүмкіндігі метрополитеннің барлық нысандарындағы пойыздар қозғалысын басқару жүйесін басқа ұқсас жүйелермен толық ауыстыру болып табылады. Жылжымалы құрам Жолаушылар жылжымалы құрамы Жылжымалы құрам — оңтүстік кореялық Hyundai концерні шығарған өтпесі бар пойыздар, ішкі кондиционері және толық өздігінен жүретін режимі бар. Метро бұл 28 вагонмен жабдықталған, 7 пойызды құрайды. 2018 жылы желіні ұзарту үшін қажетті тағы 8 құрамды жеткізуге келісім-шарт жасалды. 2021 жылы ТЧ-1 «Райымбек батыр» депосына Hyundai Rotem компаниясынан тапсырыс берілген 8 құрам келді. Вагондар саны 60-қа дейін өсті, бұл 15 құрам. Ресми Депода Zagro компаниясы шығарған құрама жол-темір жол жүйесіндегі бірнеше тарту модульдері және екі осьті жүк платформалары бар. Депо ресейлік «Synergy» диагностикалық пойызын пайдаланады. Диагностикалық вагондар рельстерді жоғары жылдамдықпен диагностикалауға арналған. Бұл композицияны пайдалану ақауларды уақтылы анықтауға мүмкіндік беретін тексерулердің төмен құны мен жиіліктің жоғарылауына байланысты жолды ұстау шығындарын айтарлықтай азайтады. Оқиғалар 2018 жылдың наурыз айында жүргізуші электр депосының тұрақ жолдарында маневрлік жұмыстарды орындау кезінде тұйық тіреуге соғылған. Құрамды тексеру барысында бампердің зақымдалғаны анықталды. Электрлік жылжымалы құрам техникалық жарамды жағдайда болды, бірақ пайдаланылмады. Дереккөздер
Гендік ағын

Гендік ағын немесе гендердің миграциясы — гендердегі белгілі бір аллельдердің бір популяциядан екінші популяцияға берілуі. Гендердің миграциясы жаңа түрлердің пайда болуын тежейтін фактор болып табылады, себебі ол популяциялардың арасындағы генетикалық айырмашылықтарды азайтады. Гендік ағынның қуатына әртүрлі факторлар әсер етеді. Олардың арасында популяциялардың арасындағы арақашықтық, популяция көлемі, ондағы ағзалардың шапшаңдығы, мекендейтін жерінің біркелкілігі, т.с.с. Мысалдар Галапагос аралдарындағы теңіз игуанасы игуаналардың ішіндегі жүзе алатын жалғыз түр. Бұл оқшауланған аралдық популяцияның мысалы, материктегі популяциялармен оның қазіргі уақытта еш гендік алмасуы жүрмейді. Теңбіл марал Батыс Еуропада таралғаннан бері онда бұрыннан мекендеген кермаралдармен араласып, қазіргі күнде ондағы маралдардың бәрі гибридтер болып кетті деп айтуға болады. Mimulus lewisii мен Mimulus cardinalis деген екі туыстас өсімдік түрінің арасында гендік ағын жүрмейді, себебі олардың тозаңдандырушылары әртүрлі болып кеткен (біреуінде аралар болса, екіншісінде колибри құстары).
Қазақстан қазақтарының унисекс есімдері тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға 294 унисекс (ұлға да, қызға да тән) есімдерінің (10% шекпен) тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша. Есімдер тізімі Тағы қараңыз * Қазақ есімдері * Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі * Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі Дереккөздер
Сыктывкар

Сыктывкар (Сыктывкар (коми тілінен — «Сыктыквар (өзен) қала»; 1930 жылға дейін — Усть-Сысольск) — республикалық маңызы бар қала, Ресейдегі Коми Республикасының астанасы. «Сыктывкар» қалалық округінің әкімшілік орталығы. Сыктывкарда Коми Республикасының аймақтық мемлекеттік органдары, федералды мемлекеттік органдардың аумақтық құрылымдары, аймақтық коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің штаб-пәтері бар. Қала Вычегда өзенінің сол жағалауында, Сисоланың құярында орналасқан. Қалада Петр Истомин атындағы Сыктывкар халықаралық әуежайы, теміржол вокзалы және автовокзал бар. 2012 жылы қала қалалық өмір сүру ортасының тартымдылығы рейтингінде 26,91 индексімен 129 орынды (165-тен) иеленді. 2013 жылы – 27,55 индексімен 128 орынды иеленді. Атауы Қала бірнеше ресми және бейресми, бірақ танымал атауларды өзгертті: Усть-Сысола, Усть-Сысольск, Сыктывдин, Сыктывдинпом, Сыктывдинкар, Сыктывкар және қарапайым Кар (яғни, «Қала» - ол кезде Коми Республикасында басқа қалалар болмаған); қала атауы «Владимир-Ленин» (1924 жылы) және «Иосиф-Сталин» деп аталған (1930 жылы). 1780 жылы Ұлы Екатеринаның Жарлығы бойынша Усть-Сысола шіркеуі қалаға айналдырылып, «Усть-Сысольск» деп аталды. Жергілікті коми-зырян халқы бұл атау компоненттерін өз тілдеріне аударып, қаланы Сыктывдин деп атаған, мұнда Сыктыв — Сысола өзенінің жалпы коми тіліндегі атауы, ал коми тілінде дин (немесе дын) — «жақын» (кеңістік,бір нәрсеге іргелес), яғни «Сысолаға (өзен) жақын жер» деген мағынада. 1930 жылы қаланың 150 жылдығы тойланғанда, Усть-Сысольск қаласы Сыктывкар қаласы (коми тілінде Сыктыв – «Сысола» (өзен), кар – «қала») болып өзгертілді, бұл «Сысолдағы (өзен) қала» деген мағына береді.
Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 5351 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша. Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар. Ер есімдерінің тізімі Тағы қараңыз * Қазақ есімдері Дереккөздер
Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 4649 әйел (қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша. Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар. Әйел есімдерінің тізімі Тағы қараңыз * Қазақ есімдері Дереккөздер
Қазақстан қазақтарының ер фамилиялары тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін жалпы 4967 ерлер фамилияларының тізімі. Фамилиялар құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша. Ер тектерінің тізімі Тағы қараңыз * Қазақ есімдері * Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі Дереккөздер
Қазақстан қазақтарының әйел фамилиялары тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 5033 әйелдер фамилияларының тізімі. Фамилиялар құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша. Әйел тектерінің тізімі Тағы қараңыз * Қазақ есімдері * Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі Дереккөздер
El robo del siglo

«El robo del siglo» — нақты оқиғаларға негізделген, режиссер Ариэл Виноград түсірген 2020 жылғы аргентиналық фильм. Cюжет Фильм нақты оқиғаларға, 2006 жылы 13 қаңтарда Буэнос-Айрестегі Рио-де-Акасусо банкін тонауға негізделген. Фильм суретші Фернандо Арауджоның (Диего Перетти) студиясында басталады, ол жаңадан біткен картинаға тамсанады. Ол психоаналитикке барып, өмірін талқылайды. Күрес жаттығуынан оралғанда (Арауджо да жаттықтырушы болып жұмыс істейді) жаңбыр жауады, жүк көлігі суретшінің үстіне су құйып, буынды өшіреді. Арауджо буынды шалшыққа лақтырып, оның қалқып, кәріз люкінде жоғалып кеткенін бақылайды. Арауджо люктің Рио жағалауына өте жақын екенін түсінеді. Кәріз люктерінің соңынан ол кәрізге шығып, жағаның жанынан люкті табады. Оның басында батыл тонау туралы ой пайда болады. Танысы арқылы суретші қылмысқа демеушілік жасауға келісетін кәсіби қарақшы Марио Витетте Селланеспен (Гильермо Франчеглиа) «байланысқа түседі». Бандаға тағы бірнеше адамды шақырған достар канализациядан банкке дейінгі жерасты жолын қазуға кіріседі. Бір кезде Арауджо астыртын операцияның сәтті болуы үшін жердегі операцияны да жүзеге асыруы керек екенін түсінеді, яғни банкке кіріп, адамдарды кепілге алып, қарақшылық шабуыл жасау керек. Банк үй-жайына кіріп, банда сейфтік жәшіктерді ашады, ал Селланес полиция келіссөзшісімен сөйлесіп, уақыт ойнайды. Алаяқ бұрын лаңкестермен келіссөз жүргізу тактикасы туралы кітапты оқыған, сондықтан полиция ғимаратқа кіріп кетпеуі үшін кепілге алынғандардың бір бөлігін босатып, жеңілдік жасайды. Тонауды аяқтаған достар туннельге түсіп, кәрізге апаратын 18 метрлік тоннельді шкафпен жауып тастайды. Осы уақытта полиция келіссөзшісі қарақшылардың жоспарын түсінді: олар коллектордан шыққан кезде оларды полиция отряды күтіп тұрды. Алайда, қарақшылардың мұны да жоспарлағаны белгілі болды. Олар туннельге бөгет салып, оның бойымен қайықтармен қарама-қарсы бағытта, оларды сыбайласы күтіп тұрған кәріз люкіне қарай жылжыды. Достар олжаны бөлісіп, «төмендету» туралы шешім қабылдады. Олардың бірінің әйелі күйеуін қожайынымен бірге ұстап алып, полицияға келгені қылмыскерлердің көңілін қалдырады. Көп ұзамай тонауға қатысушылардың барлығы ұсталды. Олардың барлығына әртүрлі түрме мерзімі берілген. Көп ұзамай Араужо түрмеден шығады және Селланес оны еркіндікте кездестіреді. Фильм «ғасыр тонау» тобына қатысушылардың тағдыры қалай өрбігені туралы қысқаша қорытындымен аяқталады. Рөлдерде * Диего Перетти — тонауды ұйымдастырушы Фернандо Арауджо ретінде * Гильермо Франчеглиа — Марио Витетте Селланес ретінде, «сұр костюмдегі адам» * Пабло Раго — Себастьян рөлінде, «Марсиялық» * Луис Луке — Мигель Силео, полиция келіссөзшісі ретінде * Хуан Алари — жүк көлігінің жүргізушісі ретінде сол жылдың 4 маусымында Мендоса провинциясының Потрриллос қаласында фильмнің 2020 жылдың 16 ақпанында шығуына шамамен жеті жарым ай қалғанда аяқталды. Фильмнің сценарийін фильмнің продюсері Алекс Сито мен банктен он блок қашықтықта суретшінің студиясы бар тонаудың авторы Фернандо Аррайо жазған. Фильмді халықаралық нарықтарда Warner Bros. Суреттер. Дереккөздер
Рибосомалық РНҚ

Рибосомалық РНҚ (рРНҚ) — рибосоманың негізін құрайтын макромолекула түрі. Жасушадағы барлық РНҚ арасында рРНҚ ең салмақтысы болып келеді. Ол рибосоманың жалпы массасындағы 65%-ға жуығын алады, қалғаны — рибосомалық ақуыз. Жасуша ядросындағы ДНҚ-дан генетикалық ақпарат аРНҚ-ға жазылған соң, аРНҚ цитоплазмаға шығарылып, рибосомамен байланысқа түседі. Сөйтіп генетикалық ақпарат рРНҚ-ға беріледі де, рибосомалар ақпаратқа сәйкес ақуыздарды синтездеуге кіріседі. Бұл трансляция арқылы жүзеге асады. рРНҚ туралы мәлімет медицинада, кейбір антибиотиктерді жасауда қолданылады. Ондай дәрілер белгілі бір бактерияның рРНҚ-сының жұмысын тежеу арқылы аурудың таралуына кедергі орнатады. Сондай-ақ молекулалық филогенетикада рРНҚ талдауы әртүрлі таксондардың туыстық деңгейін анықтауға көмектеседі. Дереккөздер
(16) Психея

(16) Психея — Негізгі белдеудегі металды астероидтардың (спектрдің M түрі) ішіндегі ең үлкені. Массасы бойынша барлық астероидтардың ішінде 10-орында тұр. Оны 1852 жылы 17 наурызда Аннибале де Гаспарис Италиядағы Каподимонте обсерваториясында ашты. Астероид ежелгі грек мифтерінен белгілі болған Жан құдайы есімімен аталды. Ал астероид таңбасы ретінде көбелек қанаты үстінен жанған жұлдызша сұлбасы таңдалған, себебі гректер жанды көбелек бейнесімен жиі салған. Бастапқы теорияларға сәйкес (16) Психея планетезимальдың ядросы болып келеді. Аспан денесінің басқа қабаттары бірнеше дәуір бұрын болған соқтығысу нәтижесінде ғайып болды-мыс. Зерттелуі 2023 жылдың 13 қазанында НАСА астероидқа өз миссиясын ұшырды. Жоспар бойынша, Psyche ғарыш кемесі астероидқа 2029 жылы жақындайды және оны орбитадан зерттей бастайды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (1—100) * Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
Psyche

Psyche — 2023 жылдың қазанында ғарышқа ұшырылған НАСА миссиясы, (16) Психея астероидын орбитадан зерттеуді көздейді. (16) Психея — Негізгі белдеудегі ең ауыр металды астероид. Жерден жүргізілген радарлық бақылаулар оның темір мен никельден тұратынын көрсеткен. Psyche астероидқа 2029 жылы жақындайды деп жоспарланған. Миссия келесі сұрақтарға ғылыми тұрғыдан жауап беруі тиіс: * (16) Психеяні планетезималь ядросы деп қарастырған дұрыс па? Күннен алшақтығы ондай денелердің құрылысына қалай әсер еткен? * Осы астероидта мантиясы болған ба, ол қалай және қашан ұшырылды? * Бұрын астероид балқыған күйде болса, оның қатуы қалай жүрді, ортасынан ба, сырттан бастап па? * Қату барысында астероидтың магнит өрісі қалай өзгерген? * Темірмен бірге қорытпалар түзген элементтердің негізгілері қайсы? * Геологиялық пен топографиялық жағынан (16) Психея тасты және мұзды астероидтардан қаншалықты өзгеше келеді? Құрылғылар * Көпспектрлі камера —астероидтың геологиялық және топографиялық түсірілуін қамтамасыз етеді. * Гамма-/нейтрондық спектрометр — астероидта таралған элементтерді көрсететін құрылымдық картаны жасайды. * Магнитометр — астероидтың қалдық магнит өрісін өлшейді. * Deep Space Optical Communication — тәжірибелік лазерлік байланыс технологиясы. Ғарыш кеменің Жермен байланысын 10-100 есе жақсартады деп жоспарлануда. Psyche сигналдарын Калифорниядағы телескоп қабылдайтын болады. Қозғалтқышы Psyche аппаратында төрт SPT-140 (Stationary Plasma Thruster) қозғалтқышы бар. Олар Холл эффектісінің негізінде жұмыс істейді, яғни электрлік қозғалтқыш болып келеді. (16) Психеяға жету үшін химиялық қозғалтқышқа қажет болатын отынның тек 10% ғана жеткілікті болады, әрі жылдамдығы көбірек болады. SPT-140 қозғалтқышы отынды жандырмайды, оны иондандырады және электр өрісі көмегімен соплодан шығарады. Пайда болатын реактивті ағын химиялық қозғалтқыштағыдан едәуір жылдамырақ болады. Отын ретінде ксенон пайдаланылады. Дереккөздер Сілтемелер *
Өелүн

Өелүн әже, Хоэлун-фуджин, Хоэлун-эке (; 1221 жылы қайтыс болды) – Есугей баһадүрдің бәйбішесі, Шыңғысхан атымен танылған Темучиннің анасы. Өелүн мен Есугейдің басқа балалары — ұлдары Джочи-Хасар, Хачиун, Темуге-отчигин және қызы Темүлен. Өмірбаяны Құпия шежіреде айтылғандай, Өелүн қоңыраттардың бір тармағы олхонут тайпасынан шыққан. Оның туыстары туралы аз мәлімет болса да, «Құпия аңызда» және «Жами ат тауарихте» келтірілген. Оның ағалары Буту, Олар-гурген және Кингиядай-ноян туралы деректер сақталған, олар кейінірек жиені Шыңғысханның арқасында моңғол әскеріндегі мыңдықтардағы орындарды иемденген. Естелік Цонжин-Болдогта Шыңғыс ханның атты ескерткішінің жанында (500 метр) ханның анасына арналған «Өелүн ана» мемориалдық кешені бар. Өелүн ана ескерткіші Шыңғыс хан ескерткішінің алдында тұрып, соғыстан қайтып келе жатқан ұлын қарсы алғандай әсер тудырады . Дереккөздер