kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Петр Аркадиевич Деражинский

Деражинский Петр Аркадиевич (6.05.1918, Рига -25.12. 1988, Париж) 1953-85 жылы Алматы қаласында тұрды. 1987 жылдан бас¬тап Қазақ радиосы мен теледидарының спорт комментаторы. Денсаулық, спорттық тақырыпты жете білу, радио дыбысына сәйкес келетін дауыс, материалдарды әсіресе жеткізуі миллиондаған жанкүйерлердің зейінін арттырды. Дереккөздер
Дендербай Қажығалиұлы Егізов

Дендербай Қажығалиұлы Егізов (6.06.1939 Индербор, Атырау облысы - 20.02.2007 Алматы) - белгілі спорт фотожурнал иесі. Мәскеудегі (1980), Сеулдегі (1988), Барселонадағы (1992), Лиллехаммердегі (1992) және Атлантадағы (1996) О.о-да Қазақстан құрама командасы мүшелерінің көрсеткен енерін жариялап отырды. Еуропа және Әлемнің көптеген чемпионатында, Азия ойындарында тіркелді. "Спорт бейбітшілік елшісі" (1975) фестивалінің лау¬реаты, "Советский спорт" газетінің (1980) Бүкілодақтық конкурсының (1981) лауреаты. КСРО дене тәрбиесінің үздігі (1991). Дереккөздер
Рабат Әлібекұлы Жәнібеков

Жәнібеков Рабат Әлібекұлы (, Түркістан облысы, Қазығұрт ауданы Рабат ауылы) - ҚазТВ-де редактор (1970-2000), ҚР Білім және ғылым министрлігінің ғылыми-практикалық орталығында баспасөз хатшысы (2004 жылдан) қызмет істеді. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. 1968 жылдан 2003 жылға дейін қазақ телевизиясында қызмет етті. 1973 жылдан бастап спорт бөліміне ауысып, комментаторлықты бастаған. Алғаш жүргізген матчы Футболдан КСРО Чемпионатындағы "Қайрат" — "Торпедо" (Мәскеу) кездесуі. Дереккөздер
Қайрат Мифтахұлы Жантикин

Қайрат Мифтахұлы Жантикин (29.10.1961, Алматы қаласы.), 1983 жылдан. ҚазТВ-ның әскери-спорттық бағдарламасы Бас редакцияның комментаторы. Спорт журналисі есебінде ірі Бүкілодақ және халықаралық жарыстардан хабар береді. 1990 жылдан бастап ҚазКСР Мемлекеттік спорт ко¬митеті төрағасының көмекшісі, кейін жастар ісі, туризм және спорт министрінің көмекшісі. "Пас от Озерова" футболдан тележурналистер арасындағы ХТ- дің жеңімпазы (1992, М.).1993 жылы бастап хаттама қызметінің жетекшісі, ҚР ҰОК-нің атқарушы директоры О.о-дағы ҚР-сы спорт делегациясының (1996, Атланта, 1994, Лиллехаммер, 1998, Нагано, XXV Азия ойындарының (Хиросима, Жап. Олимпиядалық атташесі 1999 жылдан ҚР-дағы "Сорос-Қазақстан" қор жобасының жетекшісі. Дереккөздер
Ильяс Орынбекұлы Жолдас

Жолдас Ильяс Орынбекұлы (15.06.1964, ОҚО, Қазығұрт ауданы Аққұм ауылы), Шымкент ДТТ (1983), Оңтүстік Қазақстан педагогикалық институтының дене тәрбиесі факультетін (1994) бітірген. ОҚО теледидарының спорт комментаторы. Дереккөздер
Адам және химия (жинақ)

Адам және химия - очерктер жинағы. Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1964 жылы жарық көрген. Шағын жинақ химия саласында еңбек етіп жүрген мамандар жөнінде. Жинақта Қаныш Сәтбаев бастаған бір топ ғалымдардың «Правда» газетінде 1963 жылы 1 желтоқсанда жарияланған «Қазақстан фосфориттері» атты мақаласы және 9 жазушының әңгімелері берілген. Дереккөздер
Азамат келбеті (жинақ)

Азамат келбеті - очерктер жинағы. «Қазақстан» баспасынан 1967 жылы қазақ тілінде жарық көрген. Авторы - С.Хайдаров. Жинақта еңбеккерлердің тұлғасы берілген. Очерктер егінші мен сауыншының, шопан мен жылқышының, ақын мен ғалымның жан дүниесін ашады. Автор Баянауыл баурайының, Қорғалжын және Ереймен атырабының тамаша табиғатын суреттейді. Академик Қаныш Сәтбаевтың жаркын бейнесі, сондай-ақ Социалдық Еңбек Ерлері Қ.Жәниевтің, А.И.Киреевтің тұлғасы, аудандық партия комитетінің хатшысы А.Төлеубаевтың қызметі орамды тілмен жазылған. Дереккөздер
Азия геологиясының мәселелері

Азия геологиясының мәселелері - Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының баспасынан 1955 жылы орыс тілінде жарық көрген ғылыми еңбек. Құрастырушы - Н.Н.Долгополов. Кітаптың 2-томы академик В.А.Обручевтің туғанына 90 жыл толуына және оның ғылым қызметінің 65 жылдығына арналған. 73 ғалымның мақаласы енгізіліп, әр мақала соңында Дереккөздер көрсетілген. Ірі 6 бөлімге бөлінген: жалпы және аймақтық тектоника, кентасты кен орындары, төрттік кезеңді зерттеу мәселелері, мәңгі тоң және жер асты сулары, петрография және минералогия, фауна, флора қазбалары және палентология мен биостратиграфияның жалпы мәселелері. «Кентасты кен орындары» бөлімінде академик Қаныш Сәтбаевтың кендердің қалыптасу теориясының әдістемелік мәселелері, кен орындарының генезисі, Жезқазған рудогенезінің негізгі спецификалық ерекшеліктері, мыс кен орындарының шөгінділері жайындағы тұжырымдамалары берілген. Көлемі 74,3 бет. Таралымы 3500 дана. Дереккөздер
Өмірзақ Шеріпбайұлы Жолымбетов

Өмірзақ Шеріпбайұлы Жолымбетов (25 қараша 1939, Қызылорда облысы Арал ауданы Сексеуіл станциясы) - ҚР ЕСЖ-сы (1999), профессор (2003), жазушы, спорт журналисі. Өмірбаяны Спорттық "Б" ЕСҚ РҚ- ның (1962) Қазақстанның атлетикадан құрама командасының мүшесі (1961- 64), Бүкілодақтық студенттер ойынына қатысушы (1962, Тбилиси). ХТ-дің жеңімпазы (1963, Ұланбатыр, МХР). КСРО халықтары III Спартакиадасына қатысушы (1963). Қазақ ДТИ-ның спорт факультеті (1962) мен ҚазМУ-дің журналистика факультетін (1974) бітірген. КЛКЖО Көкшетау және Қызылорда облыстық комитеттерінің спорт және бұқаралық-қорғаныс бөлімдерінің меңгерушісі, Қызылорда облыстық спорт комитетінің терағасы, Әлем чемпионатының күміс жүлдегері В.Моджеиконың және Әлемнің 4 мәрте рекордшысы А.Колдоковтың алғашқы жаттықтырушысы, 8 СШ-ін дайындады. Журналистика Республикалық жастар газеті "Лениншіл жаста" (1967-71) ҚазКСР Мемлекеттік телерадио комитетінде спорт редакциясын басқарды (1971- 96), ҚР қаржы министрлігінің аударма бөлімінің бастығы, республикалық қаржы-валюта бақылау комитетінің, жастар ісі, туризм және спорт министрлігінің баспасез хатшысы, Алматы облысы әкімшілігінің спорт жөніндегі бас маманы. Телерадио журналистерінің "Алтын Жүлдыз" республикалық конкурсының Гран-При жүлдегері (1995), "Қазақстан Республикасының таңдаулы спорт журналшысы" (1995), ЮНЕСКО (1995), С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың (2001) лауреаты. Дереккөздер
Қазақстан спорты

"Қазақстан спорты" - 25.02. 2000 жылы құрылған ақпараттық агенттік. Бірінші президенті - Оразбекова Күләш Айтмолдақызы, профессор ҚР Журналистер одағының мүшесі. Бас директор - Оразбеков Ануарбек Айтмолдаұлы. Агенттік 15.04.2000 жылы бастап "Pro Sport KAZAKSTAN" спорттық-тартымды журналды және 13.09.2000 жылдан бастап "Pro Sport KZ" спорт газетін шығарады. Материалдардың негізгі тақырыптық бағыты – әлемдік және Қазақстан спортының жетістіктерін, салауатты өмір салтын насихаттау. Журнал Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстанға таралды. "Pro Sport KZ" журналы ай сайын, "Pro Sport KZ" газеті аптасына екі рет шығады. Республика бойынша Агенттіктің меншікті тілшілерінің жеткілікті желісі құрылған. Қазақстан Республикасы мен әлемдегі спорттық оқиғалар жөніндегі ең жедел ақпараттар осы екі басылымының тақырыбы. Қазақстан спорттағы жағдайларға ерекше көңіл бөлінеді. Футболдан ұлттық біріншілік, әлемдік аренада Қазақстан спортшыларының өнер көрсетуі жөнінде белгілі жаттықтырушылар мен Әлем спортының жұлдыздарымен арнайы сұхбаттар, жедел материалдар жүйелі жарияланды. "Pro Sport KZ" газеті мен түрлі түсті "Pro Sport KZ" журналының басылымы кәсіби спортшылардың да, сондай спорт әуесқойларының да сұранысына ие. Дереккөздер
Орал Гималұлы Қаймирасов

Орал Гималұлы Қаймирасов (7.05.1927- 15.05. 2009 Алматы РФ, Башкирия, Салават ауданы) - белгілі спорт журналисі, ТААС, ҚазТАГ тілшісі (1963-98). Жас кезінен спортпен шұғылданды, коньки спорты, альпинизм, футболдан түрлі жарыстарда ойдағыдай өнер көрсетті, "С" ҚР-ның жастар құрама командасыныц құрамында ойнады. Тянь-Шань- ның, Памирдің, Кавказдың көптеген шыңдарына шығудың, халықаралық олимпиадалардың қатынасушысы, БД төрешісі. Кептеген очерктердің, келелі мақалалардың, репортаждардың авторы. Дереккөздер
Наум Бенекдиктович Копилеович

Копилеович Наум Бенекдиктович (09.03.1926, РФ, Воронеж қаласы. - 22.09.1985, Алматы қаласы.) Республикалық "Ленинская смена" жастар газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы. 1952 жылы Бүкілодақтық "Советский спорт" газетінің Қазақстан мен Қырғыстан бойынша тілшілер пунктін ұйымдастырды және меншікті тілшісі болды. Дереккөздер
Дене шынықтыру газеті

"Дене шынықтыру газеті" 1927 жылы Семейде шыққан, Қазақстандағы алғашқы спорттық газет. Газетті Семей спорт үйірмесінің жетекшісі, белгілі спортшы Алексей Михаилович Огородников басқарды, газет салауатты өмір салтын, тұрғындар арасындағы дене тәрбиесін ұйымдастыру мәселелерін насихаттады. Семейдің өлкетану мұражайында оның 1928 жылы 1 сәуірдегі N 3,16 номері сақтаулы. Дереккөздер
Юрий Александрович Лифинцев

Лифинцев Юрий Александрович (1.04.1952, Түрікменстан, Мары қаласы. Алматыға 1956 жылы көшіп келді 1975 жылы ҚазМУ- дің журналистика факультетін бітірді. "Дружные ребя¬та", "Спорт", "Казахстанская правда" газеттерінде істеді "Азия-спорт" халықаралық газетінің құрылтайшысы және редакторы болды. Әлемнің, Еуропаның, Азияның, Кеңестер Одағының чемпионаттарына, О.о-дан (Сидней) хабарлар берді. С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1996-97). Дереккөздер
Әміре Дүрманұлы Айтбакин

Әміре Дүрманұлы Айтбакин, Дүрмұхаммед (1861, Семей губерниясы, Павлодар уезі, Ақбеттау болысының 2-ауылында туған – 1919 жылы Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласында қайтыс болды) - орысша білім алған қазақ дәрігері. Айтбакин Омбының оқытушылар семинариясын 1882 жылы тәмамдаған соң әскери прогимназияға оқытушы болған. Бір жылдан кейін генерал-губернатор кеңсесінің тілмашы қызметіне тағайындалады. Одан соң әскери губернатордың бұйрығымен Семейдегі облыс басқармада қазақ және татар тілдерінің тілмашы міндетін атқарады. Мемлекет жұмысын ыждағатпен атқарған азамат уезд бастығының аға көмекшісі болып, Қарқаралыға ауысады. 1888 жылы 20 мамырда Семейге шақырылып, губернатор кеңсесінде жыл аяғына дейін еңбек етеді. 1889 жылы Томск университетінің медицина факультетіне оқуға түседі. Айтбакин университетті күміс медальмен аяқтап, 1894 жылы Қарқаралы уезіне дәрігер болып тағайындалады. Қарқаралыда 1896 жылға дейін істеп, сол күзде Павлодар уезінің 3-теліміне дәрігер болып барады. 1898 жылдың 11 мамырында Өскемен уезінің 3-теліміне ауысады. Сол жылдары ол айналасы 500 шақырым аймақта, яғни қазіргі Қатонқарағай, Үлкен Нарын, Марқакөл, Күршім, Зайсан және Тарбағатай аудандарында мекендеген жергілікті халыққа қызмет көрсеткен. Дәрігерлік міндетін атқарумен бірге білімпаз зиялы қазақ уездеріне тарайтын орыс тіліндегі басылымдарға, «Дала уалаяты» және «Қазақ» газетіне әр түрлі емдеу тәсілдерін, жұқпалы аурулардан сақтану жайында мақалалар жазған. Айтбакин 1918 жылы Өскемен қаласындағы дәрігерлік қосынға ауысады. Уезд орталығына келген соң да ол әлеуметтік жұмыстарға белсене қатысады. Алайда 1919 жылдың күзінде осы өңірде айрықша өршіген жұқпалы індет сүзектен опат болып, Ертістің сол жағалауындағы Ахмер елді мекеніндегі мұсылмандар моласына жерленеді. Қаныш Имантайұлы жас күнінен үздік оқуымен, үлгі боларлық дәрігерлік қызметімен өз қатарынан дараланып алға шыққан Айтбакиннің өзін де, еңбегін де өнеге тұтқаны ауызекі естеліктер арқылы мәлім (мысалы, Халық жазушысы, баянауылдық Дихан Әбілевтің естелігінде бұл жайында кеңірек сөз болған). Дереккөздер
Михаил Юрьевич Маркин

Михаил Юрьевич Маркин (31.07.1972, Қызылорда облысы Байқоңыр қаласы). 1997- Қазақстан-1 теле арнасында "Футбол әлемі" бағдарламасының редакторы 1998-99 жылы "Гол" газетінің тілшісі. 1998-2000-"CnopT-KZ" газетінің бөлім меңгерушісі. 2000 жылдан бас¬тап "Pro-Sport Kazakhstan" журналының тілшісі, "Овертайм" агенттігінің шолушысы, "Қайрат" командасының (2002) баспасөз атташесі футбол шолушысы және статист. "Қазақстан футболы: 1913-2003" анықтама энцикпопедиясының серіктес авторы. Дереккөздер
Олимпиялық ант

Олимпиялық ант, 1920 жылдан басталатын міндетті дәстүрдің бірі. Олимпиялық ойындардың салтанатты ашылуы кезінде ұйымдастырушы мемлекеттің ең атақты спортшыларының бірі мінберге көтеріліп, сол қолымен олимпиялық тудың бір шетінен ұстап тұрып салтанатты түрде: "Осы олимпиялық ойындарға қатысушылардың атынан осы Олимпиялық ойындардың таза спорттық рухта оның барлық талаптарына сәйкес өтөтіндігіне ант беремін" - дейді. Дереккөздер
Академик В.Л.Комаров - кеңес ғылымының ұйымдастырушысы және басшысы (мақала)

Академик В.Л.Комаров - кеңес ғылымының ұйымдастырушысы және басшысы - Сәтбаевтың мақаласы. Ғалымның 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шықкан шығармалар жинағының 1-томына енген. Бұл мақаласында Сәтбаев екі рет Сталиндік сыйлық алған, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Кеңестер Одағы Fылым академиясының президенті академик Владимир Леонтьевич Комаров жайында жазады. Оның алдыңғы қатарлы кеңес ғылымының жалпы жұрт таныған ұйымдастырушысы және басшысы екендігі жайлы айта отырып, шын мәнінде ғылым ордасы болып отырған КСРО Ғылым Академиясысын құру, оның жұмысын белгіленген бағыт бойынша жүргізіп отыру міндеті B.Л.Комаровқа жүктелгенін айтады. Ғылым Академиясы: «1934 жылы үкімет қарары бойынша Ғылым Академиясы еліміздің астанасы Москваға көшіп келді. 1936 жылы, академик А.П.Карпинский қайтыс болғаннан кейін, В.Л.Комаров бір ауыздан академияның президенттігіне сайланды. КСРО Ғылым Академиясы президенті қызметінде В.Л.Комаров дүние жүзіне атағы шыққан білімпаз, кеңес ғылымының басшысы және ұйымдастырушысы, сол сияқты көрнекті мемлекет қайраткері екенін айқын көрсетіп, өзінің зор талантын кең өрістетті» дей келіп, академик В.Л.Комаровтың «Кеңестер Одағындағы ұлттық республикаларда алдыңғы қатарлы кеңес ғылымының ордаларын құру, өркендету ісіндегі жетекшілігі зор орын алады» деп, оның ғылым саласында атқарған ерен еңбегін жоғары бағалайды. Дереккөздер
Олимпиялық алау

Олимпиялық алау,Олимпиялық ойынның дәстүрінің бірі. Ерте дүниеде Эллада жерінде Олимпиялық ойындар өткен Олимпия қаласының жүртында күн сәул есінен тұтанады. Содан кейін Олимпиядан кезекті олимпиялық ойындар отетін қаладағы стадионға қолдан-қолға ауысып алаулы эстафета өтеді. Бұл эстафетада ұшақтар, кемелер, машиналар, мотоциклдер және т.б. келіктер пайдаланылып, езінің жолын Олимпиялық ойындар ашылатын стадиондағы салтанатта аяқтайды, арнайы жасалған шарада қашан ойындар жабылғанша жанып тұрады. Дереккөздер
Академик Қаныш Сәтбаев (суретті альбом)

Академик Қаныш Сәтбаев - Алматыда 1999 жылы қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде жарық көрген суретті альбом. Басылымның демеушісі - «Шеврон Мұнайгаз» ИНК. Бас редакторы - В.С.Школьник. Қаныш Сәтбаевтың ғұмырнамасы суреттер мен құжаттар негізінде баяндалған. Республиканың мемлекеттік мұрағатындағы, Ғылым Академиясындағы, Қаныш Сәтбаев атындағы мұражайдағы, оның серіктестерінің, туыскандарының, шәкірттерінің жеке мұрағаттарындағы барлық деректер толық қамтылған, бұл мұрағаттар ғалым ғұмырнамасын бұрын белгісіз болып келген жайттармен толықтырып, байыта түседі. Сәтбаевтың суреттерде бейнеленген қас-қағым сәттері, ол бағалаған, оқыған, өзгертулер енгізген, ескертпелер жасаған, қарарлар жазған құжаттардың фотокөшірмелері арқылы оқырман қауым оның шынайы бейнесін көре алады. Альбом фотосуреттермен, түрлі түсті суреттермен әсем безендірілген. Көлемі 160 бет. Таралымы 1500 дана. Дереккөздер
Олимпиялық әдебиет

Олимпиялық әдебиет, Қазақстанда Э. Жолымбетовтың " Мәскеу - XX Олимпиялық ойындарды шақырады" (1979), "Бес шығыршық" (1993 кітаптарымен басталады. Содан кейін П. Матущактың "Казахстанские спортсмены на Олимпийских играх" (1998), Н. Жүнісбаевтың "Олимпийский маршрут" (1999), "Олимпийский маршрут продолжается" (2002), П. Матущак, Д. Тұрлыханов, Қ. Закарьяновтың "Олимпийская гордость Казахстана" (2004), (Олимпиялық алау Алматыда 2007), Э. Жолымбетов, А. Құлназаровтың "от древный Эллады до Афины" (2004), О. Епубаевтың және т.б. авторлардың еңбектері жарық керді. Дереккөздер
Академик Қаныш Сәтбаев (жинақ)

Академик Қаныш Сәтбаев - ғалымды еске түсіруге арналған жинақ. 1965 жылы «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген. Кітапқа Қаныш Сәтбаевпен бірге қызмет атқарған көрнекті ғалымдардың, оның шәкірттері мен өмірінің әр кезеңінде ғылыми, өндірістік және қоғамдық қызметте болған адамдардың мақалалары енгізілген. Бұл естелік-мақалаларда ұлы ғалымның өсу жолы, Қазақстан ғылымының жетекші салаларының басты-басты өркендеу сатылары және оны қалыптастыру ісіндегі Сәтбаевтың рөлі жан-жақты баяндалған. Ғалымның республиканың аса бай минералдық қорларын зерттеу, металлогендік ғылымының күрделі мәселелерін талдау барысындағы жемісті қызметі әр қырынан ашылады. Әсіресе оның аса қымбат Жезқазған мыс кен орындарын ашу, Жезқазған мыс қорыту комбинаты құрылысын салу және Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының Геологиялық институтын ашып, қалыптастыру жолындағы белсенді еңбегі ерекше атап көрсетілген. Кітапта Сәтбаевтың Жезқазған мыс кен орнын зерттеу мен игерудегі және Жезказған мыс қорыту комбинатының, Қазақ КСР Ғылым Академиясы Геологиялық ғылымдар институтының құрылысын жүргізудегі қызметіне елеулі орын берілген. Жинаққа Ш.Шокин, Ш.Есенов, П.Антропов, П.Тәжібаева, И.Бок, С.Бәйішев, И.Галузо, тағы басқалары көрнекті ғылымдардың мақалалары мен естеліктері енген. Жинақ Сәтбаевтың фотосуретімен ашылып, ғалым өмірінің әр кезеңінен елес беретін суреттермен, деректі құжаттармен, қолжазба көшірмелерімен көркемделген. Көлемі 19,3 баспа табақ, таралымы 5000 дана. Дереккөздер
Александр Владимирович Стрельников

Александр Владимирович Стрельников (18.06.1957, Гудермес, Шешенстан) - халықаралық спорт шебері, Қазақстанның еңбек сіңірген жатықтырушысы,, Ұлттық бокс құрама командасының жатықтырушысы, екі дүркін әлем чемпионы, Ұлттық бокс құрама команданың капитаны - Серік Сәпиевтің жеке жатықтырушысы. Александр Стрельников бокспен 1969 — 1980 жылдар аралығында шұғылданған. КСРО-ның бокс бойынша спорт шебері, халықаралық турнирлердің жеңімпазы, КСРО чемпионатының қола жүлдегері (1977, Бішкек) 1980 жылдан бері Абай қаласындағы жасөспірімдер спорт мектебінде жатықтырушы. Атақты шәкірттері Александр Стрельниковтің атақты шәкіртерінің бірі, боксшы, халықаралық спорт шебері, Қазақстанның бокс бойынша еңбек сіңірген спорт шебері, Парасат орденінің кавалері (2008 жыл) - Серік Сәпиев. Серік Сәпиевтің бірінші жатықтырушысы, әрі бүгінгі күнге дейін танымал спортшыған тәлім-тәрбие беріп келе жатқан Александр Стрельников: – Серік менің алдыма кел­генде 11 жаста еді. Өзі нәзіктеу, тұйық болатын. Бірақ көзіне қарап-ақ тегін бала еместігін аңғардым. Жанарында бір ұш­қын бар. Уақыт оза байқасам, өнері аздап ағасына келіңкірейді. Бақтай да техникалық арсеналы өте бай, жылдам боксшы бола­тын. Сондай қасиеттер Серіктің де бойынан табылды. Сол кезде мен бұл жігіттің шабысы ширақ болатынын байқадым, – дейді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Қаныш Сәтбаев атындағы мектеп-балабақша оқу тәрбие кешені

Қаныш Сәтбаев атындағы мектеп-балабақша оқу тәрбие кешені - алғаш рет Ақкелін болысында 1903 жылы бастауыш орыс-қазақ мектебі ашылды. Әліппе ұстатып, әріп танытқан мұғалімдері: Г.В.Терентьев, Б.Уәлиханов, С.Жуанышбаев. Мектеп табалдырығын алғаш аттаған оқушылары: Ғазиза Имантайқызы Сәтбаева, Ғариф Зәркешұлы, Кәрім Зындаұлы, Ғабдұлғазиз Имантайұлы Сәтбаев, тағы басқалары Қаныш Сәтбаев онда 1905-11 жылы оқыған. *1933 жылы «Теңдік бастауыш мектебі», *1938— 39 жылы Жеті жылдық мектеп құрылды. Осы жылдары мектеп-интернат атанды. *1989 жылы 27 мамырда мектепте Қаныш Сәтбаев мұражайы ашылды. Мұражай ғалымның өмір деректері бойынша құжаттар, заттар, кітаптармен жабдықталған. Онда ғалымның қызы Шәмшиябану Қанышқызының пайдаланған заттары, құжаттары, кітаптары бар бұрыш ұйымдастырылған. *2008-09 оқу жылында мектепте 172 оқушы білім алды. Мектепте «Қаныштану» факультативтік сабағы жүргізіледі. Әр жылда дәстүрлі «Сәтбаев оқулары» жинағы шығарылып отырады. Сәтбаев оқыған қарашаңырақ түлектері сан салалы мамандық бойынша еңбек етеді. Қазірде осы мектептен нәр алып, сусындаған түлектердің 24-і ғылым саласында, 215-і мұғалімдік қызмет атқарады. Дереккөздер
Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектеп

Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектеп - Павлодар облысы Баянауыл аудандық Теңдік ауылында 1992 жылға дейін негізгі орта мектеп ретінде қызмет етіп келді. *1991 жылы академик Қ.Сәтбаев аты берілді. Өз тарихын төңкеріске дейін Ақкелін болысында 1903 жылы ашылған орыс-қазақ мектебінен бастайды. *1933-38 жылы Сарықамыс бастауыш мектебі, *1938-62 жылы Теңдік жетіжылдық мектебі, *1962 жылдан сегізжылдық, кейіннен орта мектеп деп аталды. *2001 жылы жаңа ғимаратка көшіріліп, техника құралдармен және жиһаздармен қамтамасыз етілді. Мектепте компьютерлік сыныптар, мәжіліс және спорт залдары, 60 орындық асхана, еңбек-техника және қызмет көрсету кабинеттері, оргтехника түрлері және спорттық, ауыл шаруашылық жабдықтары бар. Осы мектеп түлектерінің ішінде еліне танымал болған мектеп бітірушілер қатарында Қ.Сәтбаев, Ж.Жандосов, ғалымдары Ақышев, Х.Оспанов, Г.Садықова, Е.Көкенов, тағы басқалары бар. Дереккөздер
Қаныш Сәтбаев және Қазақстан ғылымы (кітап)

Қаныш Сәтбаев және Қазақстан ғылымы - Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 1999 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Қ.Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толуына жариаланған. Бас редакторы - академик А.А.Абдулин. I бөлімнен тұрады. Кітапта жарияланған мақала, очерк, естеліктердің авторлары - академик Сәтбаевтың замандастары, Қазақстан, Ресей, Украина ғылымы мен мәдениетінің қайраткерлері, белгілі адамдар, тұңғыш Қазақ КСР Ғылым Академиясының президентін, академигін жақсы білген, оны ұлы геолог, гуманист деп атаған ғалымдар, оның сан қырлы және қызықты өмірі мен шығармашылық қызметінен сыр шертеді. Сондай-ақ еңбекке академиктің бүгінгі Қазақстан ғылымы мен өндірісі үшін маңызын жоймаған 4 негізгі іргелі мақалалары енгізілген. 8 фотосурет берілген. Көлемі 18,3 баспа табақ. Таралымы 500 дана. Дереккөздер
Қаныш Сәтбаев жерлестері жадында (жинақ)

Қаныш Сәтбаев жерлестері жадында - Алматыдағы «Жібек жолы» баспа үйінде 1999 жылы қазақ тілінде жарық көрген жинақ. Құрастырушы – Қаныш Сәтбаев атындағы Халықаралық қордың Павлодар бөлімшесінің директоры - О.Қожанов. Қазақ КСР Ғылым Академиясының тұңғыш президенті Қаныш Сәтбаевтың 100 жылдық мерейтойына орай жарық көрген естелік кітапта Қаныштың жерлестері, замандастары Ә.Маргұлан, Ш.Шөкин, Ә.Сағынов, Қ.Мақатов, А.Қайыпов, З.Ақышев, Қ.Cабаев, Қ. Жәмінов, Ғ.Бекжанов, О.Қожанов, К.Салықов тағы басқалары оның ғибратты өмірі, азаматтық келбеті, кісілік қадір- қасиеті жайында сыр шертіп, ой бөліседі. Алғы сөзін жазған - Сәтбаевтанушы жазушы М.Сәрсеке. 6 фотосурет берілген. Көлемі 6,3 баспа табақ. Таралымы 1000 дана. Дереккөздер
Қаныш Сәтбаевтың қоғамдық ғылымдар жөніндегі мұрасы

Қаныш Сәтбаевтың қоғамдық ғылымдар жөніндегі мұрасы -1997 жылы «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - тарих ғылым кандидаты. Ғ.О.Батырбеков. Жауапты редакторы - ҚР Ғылым Академиясының академик М.Қ.Қозыбаев, пікір жазғандар: Ғылым Академиясының мүшесі К.Нүрпейісов, тарих ғылым кандидаты. Х.Әбжанов. Бұл ұлы ғалымның қоғамдық ғылымдар саласындағы ғылым қызметінің энциклопедиясын сипатын ашуға талпыныс жасаған тұңғыш ғылыми-зерттеу болып табылады. Кітап «Қ.Сәтбаевтың өмірбаянын зерттеудің жайы», «Қ.Сәтбаев және Қазақстанның Ғылым академиясы. Ғалымның қоғамдық қызметі», «Қ.Сәтбаев еңбектеріндегі Қазақстан экономикасы мәселелері», «Қ.Сәтбаевтың Орталық Қазақстандағы біздің заманымызға дейінгі ескерткіштерге байланысты зерттеулері», «Қ.Сәтбаев фольклор мен әдебиет туралы», «Қаныш Сәтбаев өнер туралы», «Академик Қаныш Сәтбаевтың есімін мәңгі есте сақтау тарихы» деген тараулардан тұрады. Зерттеуші осы аталған өзекті тақырыптар бойынша ұлы ғалымның қызметін нақты деректер мен құжаттарға сүйене отырып, жан-жақты ашуға күш салған. Кітапта ғалым өмірі мен қызметінің әр кезеңдеріне қатысты фото және құжаттық материалдар берілген. Еңбектің көлемі 12,75 бет. Таралымы 500 дана. Дереккөздер
Академиктің жастық шағы (мақала)

Академиктің жастық шағы - мақала. Авторы - Н.Анов. 1965 жылы «Қазақстан» баспасынан «Өмір операциясы» атты очерктер жинағы орыс тілінде жарық көрді. Құрастырушы - Л.В.Скалковский. Жинақта 17 жазушы, журналистің мақалалары топтастырылған. Кітапта Қазақстан ғалымдарының еңбектері, олардың батыл ізденістері тартымды жазылған. Ановтың мақаласы осы жинаққа енген. Оқырман қауым бұл мақаладан Қазақстандағы ғылымның дамуы, Кеңес өкіметі кезіндегі ғалымдардың табыстары жайында мол мағлұмат алады. Мақалада, сондай-ақ Қаныш Сәтбаевтың жастық шағы, студенттік кезеңі, ұстазы М.А.Усов және Жезқазған-Ұлытау ауданында атқарған жұмыстары жайлы баяндалады. Жинақ көпшілікке арналған. Көлемі 15,92 бет. Таралымы 50 мың дана. Дереккөздер
Қаныш Сәтбаев: хаттар мен ескертпелерден

Қаныш Сәтбаев: хаттар мен ескертпелерден - Алматыдағы «Атамұра» баспасынан 1998 жылы орыс және қазақ тілдерінде жарық көрген жинақ. Құрастырушы – тарих ғылым кандидаты Ғ.О.Батырбеков. Академик Қ.Сәтбаевтың 1920- 60 жылы жазған барлық хаттары, анықтамалары, жазбалары, ескертпелері хронологиялық тәртіппен берілген. Онда ғалымның бай өмір жолы мен қайраткерлік қызметі, қиын кезеңдердегі Қазақстан ғылымының қалыптасуы мен дамуы көрсетілген. Жинаққа Қазақстан Орталық мемлекеттік мұрағатынан алынған құжаттар мен бұрын жарияланбаған материалдар енгізілген. 31 фотосурет қамтылған. Көлемі 10,9 баспа табақ. Таралымы 1 мың дана. Дереккөздер
Ақбарақ-бекет

Ақбарақ-бекет - Ресейдің Сібірлік әкімдері 1833 жылы Баянауыл округін құру қарсаңында, яғни 1829 жылы Павлодармен аралықта Қалқаман - Жамантұз - Қайдауыл - Жалғызқұдық - Қарасор бекеттерін ашады. Павлодардан Қалқаман 40 шақырым - ол кезде бір күндік жер. Баянауылға барғандар да, Баянауылдан қайткандар да Қалқаман бекетіне түнемей өте алмайды. Екібастұзды алғаш игере бастаған көпес Артемий Деров Омбыға (Транссібір жолына) көмір жеткізу үшін 1893-95 жылы Ертіске дейін темір жол салғанда Қалқаман бекет міндетін атқарады. Алтай түрлі түсті металдар тресі бұл темір жолды 1924 жылы бұзып, рельстерін Өскемен - Ридцер темір жолын салуға пайдаланады да, Қалқаман қайтадан бұрынғы бекеттік міндетін атқарып қала береді. Қазақтар оны Ақбарақ деп атады. Өйткені жазықта ақ шағала жалғыз үй көзге алыстан ұшырасатын. «Ақбарақ көрінгенде болдырып келе жатқан атқа да жан бітеді» деген сөз сол уақытган қалған. Қаныш Ақбарақ табалдырығын тұңғыш рет 1911 жылы аттады. Содан кейін Павлодар - Баянауыл, Баянауыл - Павлодар аралығына сапар шеккен сайын мұнда екі реттен қонып жүрді. Қаныш Сәтбаев дала күзетшісі Ақбарақ-бекетті соңғы рет 1959 жылы көрген. Машинадан түсіп, төңірегін айналып көп жүріпті. Бүгінде Павлодар - Баянауыл аралығында елді мекен жетерлік. Баска бекеттердің іргесі де қалмаған. Ал Ақбарақ-бекет сайын далада, күре жолдардан жырақта әлі түр. Дереккөздер
Анай Теліұлы

Анай Теліұлы (17 ғасырда өмір сүрген) – Қаныш Сәтбаевтың жетінші атасы. Арғын Қаржастың. Құлықе бұтағынан тараған Телі (Телі тентек атанған) әкесінің інісі Бегім ерте өлген соң оның жесірін әмеңгерлік жолмен алып, содан Анай туған. Телінің Анайынан - Мырзагүл, Құл, Жәдігер, Нияз, Тоқсан және Құдайқұл туады. «Анайдың қалмақ әйелінен - Жәдігер, қазақ әйелінен - Нияз, ал сарттан алған әйелінен - Құл мен Қозған...» - дейді Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (Көпейұлының шежіресі, 60 6ет). Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Мұса Шормановты жоқтаған (1885 жылы) аза жырында: «Арғы атасы сұралса - ізгі өткен мырза Анайды, Қаржастың қасқа-жайсаңы Анайдан өріп тарайды...», - дейді. Анай Бұқар жыраудың әкесі Қалқаман батыр Жолымбетұлымен заманы бір әрі үшінші атасында туысады. Ол - қазақтың жоңғар жұртымен екі жарым ғасырға созылған азаттық соғысы дәуірінде өмір сүріп, атамекенін жаудан қорғау үшін ғұмырын ат үстінде өткізген ірі тұлға. Өткен ғасырда Мұса Шорманов, Имантай Сәтбаев сияқты көзі қарақты адамдар жазып қалдырған шежірелерінде Қаржас ауылдары Қаратаудың түстік бөктерінен Бұхар хандығының иелігіндегі Елібай деген жерге босып барғанда (жоңғар қонтайшысы Қалдан-Бошоқтың 1681-85 жылы аралығында қазақ қоныстарына тұтқиылдан басып кірген жойқын шабуылынан кейін болса керек) көш бастаушы Қалқаман батырға серік болған рубасы Анай мырза екендігі айтылған. Анайдың үш әйелінен туған алты ұлынан әлденеше әулет өрбіген. Үлкені Мырзағұлдан - қаржас руын Баянауылға бастап келген Сәти ер, одан да алты ауыл тарайды, біреуінен - Шорман би Күшікұлы (Ш.Уәлихановтың нағашысы). Ортаншысы - Жәдігер, оның төрт ауыл қонған ұрпағының бірі Сатай мырза, одан - Сәхбаевтар әулеті тарайды. Дереккөздер
Олимпиялық девиз

Олимпиялық девиз, CITIUS, ALTIUS, FORTUS! "шапшаңырақ, биігірек, күштірек" олимпиялық рухқа сәйкес өркендеуге шақыратын олимпиялық қозғалысқа қатысы бар барлық мемлекеттерге, ХОК-ке арналған жолдау. Дереккөздер
Олимпиялық конгресс

Олимпиялық конгресс, 1894 жылы Парижде ХОК-тің конгресі олимпиялық ойындарды жаңғырту жайлы қаулы қабылдаған кезде ұйымдастырылған ұйым. ХОК төрағасының және ХОК-тің шешілімімен Олимпиялық конгресс сегіз жылда бір рет шақырылып тұрады. Дереккөздер
Олимпиялық кодекс допингке қарсы

Олимпиялық кодекс допингке қарсы, олимпиялық қозгалыстағы міндетті шаралардың бірі. Кодекс бойынша спортшыларға допингті пайдалануға рұқсат етілмейді, оны тексертуге рұқсат берілген зертханалардың тізімі болады. Осы кодекс бұзылған жағдайда оны арнайы медициналық комиссия тексеріп анықталады, жазалар қолданылады. Дереккөздер
Олимпиялық қалашық

Олимпиялық қалашық, ойындарға қатысушылар, ресми өкілдер, қызмет көрсетушілер орналасатын кешенді қалашық. Ол ХОК-тың атқару комитеті бекіткен және Олимпиялық хартияның талаптарына сай болуға тиісті. Алғашқы Олимпиялық ойындар өткен кезде әрбір ұлттық Олимпиялық комитет өздерінің құрама командаларының мүшелерін өздері орналастыратын. Ал 1924 жылы Париждегі IX Олимпиялық ойындар өткен кезде спортшылар ағаштан жасалынған шағын үйлерге жайғасты, соған байланысты осындай мекенжайлар кейін" олимпиялық қалашық" деп аталды. Дереккөздер
Олимпиялық марапаттамалар

Олимпиялық марапаттамалар, жекелей және командалық есепте чемпион атанған спортшыларға күмістен құйылып алтын жалатылған медаль және диплом тапсырылады. Екінші орын алғандарға күміс медаль мен екінші дәрежелі диплом, үшінші орын алғандарға қола медаль және үшінші дәрежелі диплом тапсырылды. Дереккөздер
Олимпиялық ойындардың мәдени бағдарламасы

Олимпиялық ойындардың мәдени бағдарламасы, олимпиялық қалашықты ұйымдастырылатын, адамзаттың мәдени дамуын жан-жақты көрсетуді мақсат тұтқан мәдени шаралар. Бұл олимпиялық ойындарға қатысушылар мен ұйымдастырушыларға, қонақтарға арналған қалашық ашылған күннен бастап жабылғанша жүргізіледі. Дереккөздер
Олимпиялық қозғалыс

Олимпиялық қозғалыс, әрбір 4 жылда өтетін ойындардың арасында ХОК және ҰОК-ттер үнемі жұмыс істейді. Олар Олимпиялық ойынды насихаттайды. Оның қаһармандары туралы кітаптар, деректі фильмдер, жарнамалар шығарады. Спорт мектептерінде, секцияларында лекциялар оқылады. ҚР-да Олимпиялық қозғалысты насихаттап, оны ел арасында дәріптеуге күш салып жүрген адамдар бар. Атап айтқанда спорт қайраткері Қ. Әшляев, журналист Н.Жүнісбаев т.б. солардың қатарына жатқызуға болады. Дереккөздер
Олимпиялық рәсімдер

Олимпиялық рәсімдер, Олимпиялық ойынның ашылу және жабылу, жеңімпаздар мен жүлдегерлерді марапаттау кезінде жасалатын, олимпиялық алауды тұтату, олимпиялық эстафета, олимпиялық қалашықта ұлттық туларды көтеру сияқты рәсімдер. Дереккөздер
Олимпиялық символика

Олимпиялық символика, Олимпиялық қозғалыстың белгілерінің жүйесі. Олардың қатарына: Олимпиялық ұран, Олимпиялық белгі және Олимпиялық ту жатады. Бұлардың барлығы ХОК-тың меншігі болып табылады. Дереккөздер
Олимпиялық ту

Олимпиялық ту, жиектері әдіптелмеген ортасына бес түсті олимпиялық белгі (эмблема) салынған үлкен ақ орамал. Оның сәні мен көлемі 1914 жылы Прагада өткен ҰОК-тің конгресінде Пьер Де Кубертен сыйлаған туға сәйкес келуге тиіс. 1920 жылдан бастап барлық Олимпиялық ойындардың салтанатты ашылуларында флагштотқа кетеріліп келеді. Дереккөздер fa:نمادهای المپیک fi:Olympiarenkaat ko:올림픽 심벌 lt:Olimpiniai žiedai tl:Mga sagisag ng Olimpiko zh:奥林匹克五环
Олимпиялық филателия

Олимпиялық филателия, 1-ші Олимпиялық ойындар ашылғаннан кейінгі екінші күні 1896 жылы 6 сәуірде алғашқы почта маркасы айналымға түсті. Ерте дүниедегі Эллин атлеттерінің жарыстарын; жұдырықтасу, диск лақтыру, күймемен жарысу, олимпиядағы стадион, Амфора, Гермес, Ника, Акрополь бейнеленген бұл маркалар тек Олимпиялық ойындар ғана емес, күллі спорттық филателияның бастауы болып саналады. Қазақстанда Ғ. Қосановтың, Б. Артаев, О. Шишигина және т.б. олимпиялық чемпиондар мен жүлдегерлердің құрметіне почта маркалары шығарылды. Дереккөздер
Олимпиялық хартия

Олимпиялық хартия - Олимпиялық ойындардың жарғысы осылай деп аталады. Хартияның негізгі қағидалары 1894 жылы Парижде өткен Халықаралық спорт конгресінде бекітілген. Кейін оған түзетулер мен толықтырулар енгізілді. Бірақ жарғының нөгізгі бағыттары сақталды. Хартия ХОК-тың, ҰОК-тың және халықаралық спорт бірлестіктерінің өзара қатынастарын, ХОК-тың мүшелерін сайлаудың атқару комитеттері мүшелерінің сайлану тәртібін, төрағаның міндеттерін, Олимпиялық ойынға құрама командаларды жіберу қағидаларын, жарыстардың бағдарламасын, мәдени шаралардың өткізу ретін, ойындарға қатысушылардың, ресми өкілдерінің санын, ойындардың ашылу және жабылу салтанатын өткізу, марапаттау рәсімдерін белгілейді. Олимпиялық хартия бойынша ойындар мемлекеттердің арасындағы жарыс емес, жеке адамдардың арасындағы жарыстар болып есептелінеді. Бірақ 1908 жылдан бастап, ХОК ойындар туралы мәліметтерде, есептерде, әртүрлі кітаптарда ресми емес командалық есептер шығарылып жүр. Дереккөздер
Олимпиялық (белгі) эмблема

Олимпиялық (белгі) эмблема, ХОК бекіткен, өзара айқастырылған түрлі-түсті бес шығыршықтан тұрады. Жоғарғы жағында көк, қара, қызыл үш, төменгі жағында сары, жасыл, екі шығыршық. Олимпиялық белгіге SITIUS, ALTUS, FORTUS! "Тезірек, биігірек, күштірек " деген ұран да енді. әрбір ойындардың өзіне тән белгісі болады. Мұнда міндетті түрде белгіленетін бес шығыршықтан басқа ойындардың өтетін жылы, ойындар өтетін қаланың белгісі көрсетіледі. Мысалы, Рим олимпиадасында қаншық қасқырдың емшегін еміп тұрған Ромул мен Рем, Мехико олимпиадасында ацтектердің күнтізбесі бейнеленген. Дереккөздер
Оңтүстік-шығыс Азия мемлекеттерінің спорттық ойындары

Оңтүстік-шығыс Азия мемлекеттерінің спорттық ойындары - бұл спорт шаралары Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея, Индонезия, Үндістан сияқты құрлық бойынша спорт әжептәуір жақсы дамыған елдермен бәсекеге түспей спорт жағынан кейіндеп қалған елдердің халықтары арасында дене тәрбиесін көтеруге байланысты ұйымдастырылған болатын. Мұның тағы да бір басты сылтауларының бірі-экономикасы дамымаған осы мемлекеттердің көбісінің қаржы тапшылығына байланысты спортшыларының Олимпиялық ойындар, тіпті АО-ына да қатыса алмаулары еді. Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің спорттық ойындары алғаш рет 1959 жылы Таиландтың Бангкок қаласында етті. 1961 жылы Рангун қаласында еткен II ойындарға Бирма, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Вьетнам мемлекеттерінің құрама командалары қатысты. Бұл ойындар экономикалық даму жағынан кейіндеп қалған Азия құрлығының елдерінде дене тәрбиесі мен спорттық дамуына, осы мемлекеттер құрама командаларының АО-ына, Олимпиялық ойынға қатысуына әжептәуір ықпал жасады. Дереккөздер
Орталық Азия мемлекеттерінің спорттық ойындары

Орталық азия мемлекеттерінің спорттық ойындары, 1991 жылы КСРО мемлекетінің ыдырауына байланысты бұрын империяның құрамында болған Қазақстан, Өзбекстан, Кырғызстан, Тәжікстан, Түрікмен елдері спортшы- ларының арасында осы елдердің ұлттық Олимпиялық комитеттерінің (ҰОК) үсынысымен Халықаралық Олимпиялық Комитеті (ХОК) бекіткен кешенді спорт жарыстары. Бірінші ойындар 1995 жылы Ташкентте, екінші ойындар 1997 жылы Алматыда, 3-ші ойындар 1999 жылы Бішкекте етті. 4-ші ойындар 2001 жылы Ашхабад қаласында етуге тиісті болатын. Бірақ бұл ұсынысты Түрікмен үкіметінің басшылары қабылдамады да, кезекті ойындар өтпей қалды. 2003 жылы Орта Азия мемлекеттерінің құрама командаларын Душанбе қабылдады. 1997 және 1999 жылдардағы ойындардағыдай 2003 жылгы V ойындарда да ҚР-ның құрама 48 алтын, 31 күміс, 31 қола медальдарға ие болып, жалпыкомандалық бірінші орынға ие болды. Душанбеден кейін бұл ойындар өткізілген жоқ. Дереккөздер
Орыстың халық ойындары

Орыстың халық ойындары, еңбек дәстүрлері, мал шаруашылығы, аңшылық, жау шапқыншылығына тойтарыс беру, тұрмыс суреттері, ырымдардың негізінде пайда болған, символдық, көңіл көтеретін әртүрлі бәсекелер мен қимыл-қозғалыс ойындары. Дереккөздер
Өзбектің ұлттық спорт түрлері

Өзбектің ұлттық спорт түрлері, дене жаттығулары және ойындары, өзбек халқына ерте замандардан бері дене жаттығулары мен ойындардың көптеген түрлері белгілі болған, атап айтқанда: атшабыс, кураш, дорбоз, әртүрлі ойындар- батоба, бупы ташар, оксок жорга, улак, шоген, шайтан-шайтан және т.б. дене жаттығулары. Дереккөздер
Марат Өтеғалиұлы

Марат Өтеғалиұлы (10.10. 1960, Махамбет пос. Атырау облысы) ҚР-ның ЕСЖ-сы (2004), Ұлттық Олимпиялық комитетінің мүшесі. 1998-2001 жылдардың арасында облыстық спорт бас- қармасының төрағасы, "ҚР-ның спортына еңбек сіңірген қайраткері". Ол Суворов атындағы (1982-1985) әскери училищесін және Қазақ спорт және туризм академиясын, Атырау мұнай мен газ институтын экономист мамандығы бойынша бітірген. Дереккөздер
Талғат Әбенұлы Өмірәлиев

Талғат Әбенұлы Өмірәлиев (13.11.1961, Талғар қаласы), ауыл спортының жанашыры, облыстық волейбол, футбол бірлестіктерінің мүшесі. Сарқант, Талғар аудандарында әкім болды. Облыста мектеп оқушыларының "мың бала" спартакиадасын, футбол чемпионаттарын ұйымдастыруға, жоғары топтағы "Жетісу" әйелдер командасын құруға белсене атсалысты. Әкімнің қолдауымен Нұра, Гүлдала, Панфилов, Тұздыбастау ауылдарындағы мектептерде спорт залдары ашылды. Дереккөздер
Пауэрлифтинг

Пауэрлифтинг жеке спорт түрі ретінде 1970 жылдан дами бастады. Оған күш жаттығуларының үш түрі - белтемірді иыққа салып зілтемірмен отырып-тұру, ұзынынан жайылған тақтай төсеніштен зілтемірді екі қолмен сығымдай көтеру, бел жазылғанша зілтемірді жерден жоғары тарту. Мұның алдыңғы екеуінен Әлем жарыстары жеке өтеді. Көпсайыс бойынша жеңімпаз үшсайыстың қорытындысымен анықталады. Арқасының немесе баска бір бұлшық еттерінің созылуына (жарақат алуына) байланысты кейде чемпиондар жеке жаттығулар бойынша анықталады. Поуэрлифтингтен жарыста салмақ дәрежелері бойынша сынға түседі. Ер кісілер - 52,56,60,67, 5,75, 82, 5, 90, 100,- 125,+125 кг; әйелдер - 44, 48, 52,56,67,5,75,82,5,90+90 кг салмақ дәрежелеріне белінеді, республикалық, құрлықтық, әлемдік рекордтар есепке алынады. Қазақстандағы поуэрлифтинг Қазақстандағы поуэрлифтинг 1988 жылдан бастап дамыды. Осы жылы желтоқсан айында Алматыда республикалық 1 -чемпионаты өтті. Поуэрлифтинг секциялары Алматыда, Қарағандыда, Павлодар, Қостанай, Қызылорда қалаларында ашылды. Алғаш рет қарағандылықтар В. Боханов пен Ф.Тосуниди КСРОчемпиондары атанды. 1992 ж. Үндістанның Ожамшетлуря қаласында Азия чемпионаты өтіп осында республиканың құрамасы жалпыкомандалық бірінші орынды жеңіп алды. Өз салмақ дәрежелері бойынша Ф.Тосуниди, С.Шевченко, B. Шкирман, С.Рубцовтар Азия чемпионы атанды. Ал абсолютті чемпион атағына теміртаулық А. Сивоконь ие болды. 1993 ж. Швейцарияда өткен Әлем чемпионатында Қазақстанның поуэрлифтингілер тек алдарына АҚШ пен Финляндияның командаларын ғана салып үшінші орынға ие болды. Осы жылдары ҚР-ның ECШ- сы атағына C. Коржов (Алматы), К.Жүкенов, М. Кудрявцев, Б.Шейко, А.Никитин (барлықтары да Қарағанды облысынан) К.Жанпейісов (Алматы) ие болды. Дереккөздер
Әтірқұты

Әтірқұты - қош иісті әтірді сақтайтын ыдыс. Әтірқұтының көлемі боқшаға немесе қалтаға салып жүруге ыңғайлы етіп жасалады. Ертедегі сал-серілер күмістен және әртүрлі ою-өрнекпен әшекейлеп жасалған әтірқұты ұстаған. Дереккөздер
Галина Анатольевна Муленкова

Галина Анатольевна Муленкова (31.05.1958, Алматы қаласы), альпинизмнен, семсерлесуден, мәнерлеп сырғанаудан СШ-іне кандидат, Іле Алатауына шығушылардың бірі. Памирге (1986- 87), Орталық Тянь-Шаньға (1988 -90,1989-96), Алтайға (2002) жасалған экспедицияларға қатысты. "Хан Тәңірі" фестивалінің және Әлемнің ең жоғарғы биігіне алғашқы көтерілудің 50 жылдығына арналған Эверестке жақын треккингке қатысушысы. Шығармашылығы: "Альпинизм - школа мужества" (1987), "Намаете, Эферест!" (1998), "Фестиваль - это люди, горы и песни" (2000) деректі фильмдерді, "Антрактида" (2002), "Гора в сердце Евразий" (2002). Қазақстанның табиғаты туралы "Каньон Чарына", "Изумруды Небесных гор" (2003) фильмдері сценарийлердің ав¬торы. "Хабар Агенттігі" АК-ының тілшісі, спорт комментаторы. Дереккөздер
Аманкелді Орынтайұлы Мұсабаев

Аманкелді Орынтайұлы Мұсабаев (1916, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы поселкесі - 11.06. 1983 Алматы қаласы) Қазақстандағы спорт журналистикасы қарлығаштарының бірі. "Спорт" газетінің шыққан күнінен (1.01.1959) бастап өмірінің соңғы күніне дейін осы газетте жұмыс жасады. Жан-жақты білімді және мәдениетті журналист. Өзінің мақалаларында қазақстандық спортшылардың жетістіктерін насихаттады. Дереккөздер
Ғазиз Ақмұрзаұлы Нағыметов

Ғазиз Ақмұрзаұлы Нағыметов (21.12.1967, Қарағанды қаласы.), спорт журналисі. ҚазМУ-дің филология факультетін 1994 жылы бітірді. "Новое поколение" газетінде (1995-97), "Хабар-спорт" телебағдарламасында (1997), "Қазақстан теміржолшысында" (1998-99), "Қазақстан спорты" ақпараттық агенттігінде (2000) жұмыс жасады. Жарияланымдарының тақырыбы сан алуан - спорт әлеміндегі мәселелерден хабардар ету, талдау мақалалары, проектілер, сұхбат және репортаждар. Дереккөздер
Әуетаяқ

Әуетаяқ — ертеде балалар қой жаюға шыққанда көктем, күз мезгілдерінде ойнайтын ұлттық ойын түрі. Ойын кең, үлкен алаңда ойналады, оған 2 адамнан 10- 12 адамға дейін қатысуға болады және ойыншылар жұптасып бөлінеді. Жүргізуші бірінші жұпты шақырып, оларға жұмыр таяқ ұстатады, таяқтың ұзындығы 80 см, диаметрі 2-З см. Бірінші ойыншы 3-4 метр жерге ұзақтап, таяқты жоғарылата алға қарай лақтырады. Ал екінші ойыншы іле-шала қолындағы таяғын дәлдеп, ауадағы таяқты нысанаға ала лақтырады. Таяқ лақтыруды және оны көздеуді жеребе бойынша жүргізеді. Екі топқа бөлініп ойнаған ойыншылардың қайсысында дәл тигізгендері көп болса, соған ұпай беріледі де, жеңімпаз болып саналады. Жеңілген топ белгіленген жерге дейін жүгіреді немесе бірнеше өлең айтып, айыбын өтейді. Кейде жеңген топ жеңілгендерді таяқпен ұру арқылы да айып өтеу тәсілін қолданады. Жазық далада, таза ауада ойналатын әуетаяқ ойыны балаларды дәлдік пен шапшаңдыққа, жылдамдыққа баулиды және дене бітімін шыңдайды. Бұл ойын түрі қазақтар арасында кеңінен таралған. Дереккөздер
Хакім Сағадатұлы Омаров

Хакім Сағадатұлы Омаров (20.09.1909, Петропавл қаласы. - 13.02.1999. Астана қаласы.) - спорт журналисі, жазып ойналатын шахмат бойынша республиалық чемпионатының бірнеше мәрте жеңімпазы. Кептеген келелі мәселелердің, жарияланымдардың, шахмат есептерінің авторы. Қазірде Астанадағы Шахмат клубы Омаров атында. Дереккөздер
Әулие ағаш

Әулие ағаш - мола, бұлақ басына немесе айдалада жалғыз өскен, діңі ерекше үлкен, жуан ағаш. Ондай ағашты киелі санап, басына барып сыйынып, ырымдап ақтық (шүберек, әлем) байлайды. Мұндай ғұрыптық жосын әулие ағаш мифтік үш әлемді - аспан әлемін, жерді, жер астын жалғастырып тұратын дәнекер функциясын атқарады деген көне наным-сенімнен бастау алады. Қазақ даласында әулие ағаштар көптеп кездеседі. Дереккөздер
Әмин

Әмин - дұға оқып, бата қылу үстінде қол жайғанда айтылатын, қабыл болсын дегенді білдіретін діни ғұрыптық сөз. Қазақы ортада ас келгенде үлкен атадан немесе жасы үлкен қариядан бата алу мақсатында жас бала немесе бата тілеген адам қолын жайып ал әмин деп айтады, осы кезде ақсақал асқа, дастарқанға бата жасайды. Дереккөздер
Әуіт

Әуіт - кішігірім өзен, бұлақ, сай, жылға аңғарларында бөгет салу жолымен жасалған, көлемі бір шаршыдан аспайтын суқойма, яғни, су жиналатын шұңқыр. Қазақ егіншілері егістік жерлерін сумен қарапайым тәсіл арқылы қамтамасыз ететін. Мұнда су көтеретін құрал қолмен жұмыс істеп, жақын жатқан бір арықтан екінші арыққа тасымалданатын, тек өздігінен ағып бара алмайтын жағдайда, осыдан су өз ағысымен егістікке баратын. Осындай жолмен қолмен суару ландшафтық аймағына байланысты бірнеше түрге бөлінді. Торғай өңірінде өзен, көлдерден арық арқылы тартылған су егіске жақын орналасқан әуітке жиналатын. Мұндағы су егістікке қарапайым су көтергіш құрал - құлқауғаның көмегімен жеткізілетін. Онда жіп ұзын сырықтың екінші ұшына байланатын, ал салмақ екінші басында болады. Сырық мынадай жұмыс істеу тәсілімен орналастырылды: төмен түсіргенде шұқырдағы суды іліп, жоғары көтергенде дайындалған саз астауға құйылады, су егістіктен жоғары орналасқан соң, егіс даласын суғаруга қолайлы атыздарға бөліп су жібереді. Егіншілікті ұйымдастырудың әдіс-тәсілдері, іс-тәжірибелері қандай деген сұрауға жауап ретінде әртүрлі тарихи, археологиялық деректер табуға болады. Бірақ қазылған арық, тартылған тоғандардың іздері көп жағдайда белгі-бедерсіз жоғалып кетіп жатады. Атыз, жап, ыза суы, топырақ суы, қарық суы, орақ суы тәрізді кәсіптік атаулардың қатарында егіншілік ұйымдастыру әдісіне қатысты сөздердің бірі — әуіт бұл көне атау жергілікті тілде сақталып қалды. Байырғы Талас өңірінде Шұқырәуіт, Қызыләуіт тәрізді елді мекен атгары бар. Көктемде жиналған қар, жаңбыр, бұлақ суларын үлкен қазан шұңқырға, ойпаңға бөгеп, оны егіндікті, жайылым жер мен шабындықты қолдан суару үшін пайдаланып отырған. Дереккөздер
Әшмөшке шай

Әшмөшке шай - қадақ шайдың сегізден бір бөлігінің атауы. Әшмүшке деп те аталады. Атау орыс тіліндегі сөзінің қазақы түрленген нұсқасы. XIX ғасырдың соңғы кезеңінде қазақтар арасында шай ішу үрдісі кең тарала бастаган. Әшмөшке шай қадақ шайды бөлшектеп сатудың ең төменгі мөлшерін білдіреді. Дереккөздер
Галина Павловна Полевая

Полевая Галина Павловна (3.09.1958, Алматы қаласы), көркем гимнастика СШ-І (1974). Қазақстанның бірнеше дүркін командалық есепте Әлемнің КСРО құрама командасының мүшесі. КСРО халықтары Спартакиадасына қатысушысы (1979). "ЕР" ЕСҚ- ның бас жаттықтырушысы (1981- 84). 1992 жылдан "Қазақстан" телеарнасының спорт жаңалықтарын жургізушісі. 1997 жылдан "Хабар" агенттігінің спорт комментаторы. Дереккөздер
Баба

Баба сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Баба (жайлау) — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Жусанды ауылының оңтүстік-батысында 25 км жердегі жайлау. *Баба (туыстық атау) — баланың әкесінің атасы. *Баба (физик) - үнді физигі.
Анатолий Александрович Пятибаратов

Анатолий Александрович Пятибаратов (19.12.1939,Орынбор, РФ), спорт журналисі, ҚР жастар ісі және спорт министрінің көмекшісі (1991-96), 1996 жылдан "Спорт KZ" газеті бас редакторының орынбасары. "Қазақстан Республикасында дене тәрбиесі мен спортты дамытуға сіңірген еңбегі үшін" марапатталды. С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты. Дереккөздер
Қадырбек Рысбеков

Қадырбек Рысбеков (16.06. 1962, Ақмола облысы Теңіз ауданы Жанбебек ауылы) - спорт журналисі, Республикалық "Жас апаш", "Егемен Қазақстан" газеттерінің спорт шолушысы, "Ер Дәулет" агентігінің директоры (1984-99). 1999 жылы ҚР Туризм және спорт агенттігінің баспасөз хатшысы, республикалық спорт комитетінің орынбасары (2009) Шығармалары: Дәулет (1994), "Сұр- мерген Фервард" (1999), "Қазақ балуандар" (1998), "Казак боксшылары" (2000) жинақтарын құрастырушысы. Дереккөздер
Талғат Сатбекұлы Садықов

Садықов Талғат Сатбекұлы (26.03.1973, Аякөз қаласы ШҚО), 2000 жылы Алматы халықаралық журналистика институтын бітірген. 2000 жылдан бастап "Pro Sport KZ" газеті мен журналының футбол бөлімінің редакторы. Тақырыптары: сұхбаттар, ақпараттық мақалалар, Қазақстан футболының проблемалары жөніндегі талдау материалдар. Дереккөздер
Баған

Баған - керегенің қоспасына байлайтын, жазылған керегенің бойынан сәл биіктеу келген сыптығыр (жіңішке) түзу сырық. Баған ретінде кейде бірнеше бұтақты түзу ағаш пайдаланылған. Оның сәнделген, әшекейленген түрі де кездеседі. Көшпелі тұрмыста баған киіз үй ағашының беріктігін қамтамасыз ету үшін қолданылды. Дереккөздер
Баған өрнек

Баған өрнек - киіз үй есігінің жақтауларына, ағаштан жасалған үй жиһаздарына, қақпаларға, адалбақанға, піспектің сабына, кебеже мен асадалдың аяқтары сияқты шаруашылық және тұрмыстық бұйымдарға ойылып салынады. Бір-біріне тізбектеле жалғасқан біртекті немесе әртүрлі (аралас) мотивтерден тұрады. Яғни бұйымның қолданыстық ерекшелігіне байланысты баған өрнек зооморфтық немесе көгерістік (біртекті), сондай-ақ, әртүрлі болуы мүмкін. Баған өрнек көбінесе бұйымға бойлата салынады. Дереккөздер
Бағана

Бағана — тұрақты баспананың төбеге жабылған ағашын берік ұстап тұратын ұстын, тіреу (ағаш) діңгек. Қазақ түсінігінде үй тіреусіз, бақансыз болмауы керек. Яғни бағана ғұрыптық функция да аткарады. «Тіреусіз үй — көр» деген тұрақты сөз тіркесі осыған байланысты қалыптасса керек. Сондықтан қыстық тұрақты баспана салған қазақтар үйдің төбе жабынына қарай арқалықтың бір жерінен ағаштан тіреу қойған және оны бақанға ұқсатып «бағана» алтыннан, күмістен жасалған бұйымның оймышталған бетіне жалатып, өрнектеп әшекейлейді. Қорытпаны пайдаланып, зергерлік бұйымдарды әшекейлеп безендіру тәсілін бағдар жүргізу, бағдарлау, қарала жүргізу, кавказдау деп атайды. Дереккөздер
Бағар көбейсін

Бағар көбейсін - мал басы көбейіп, өсе берсін, бағатын мал мол болсын деген мағынада малшыларға қарата айтылатын тілек. Қазақы салт бойынша өрісте мал бағып жүрген малшымен кездескен кезде бағар көбейсін деп амандасу, сонымен қатар бата беруде бағар көбейсін деп айту игі тілектен туған. Диқанмен амандасқанда Қырман тасысын! Қыдыр дарысын! дейтіні сияқты бұл да малшымен амандасу салтында орныққан тілекті сөз басы. Дереккөздер