kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Химиялық реакциялардың жылу эффектілері

Кейбір заттар оңай от алып жылу бөле әрекеттессе (бензин, керосин, газ, т.б.), кейбіреулері реакцияға түсу үшін үнемі қыздырып отыру керек болады. Жылу бөле жүретін реакция экзотермиялық, ал сіңіре жүретіні эндотермиялық деп аталады (экзо - сыртқы, эндо - ішкі). Мысалы, тамақ пісіру осы үдеріске жатады. Жоғарыда қарастырылған оттегін алу реакцияларында бастапқы заттар (КМnO 4 , КClO 3 ) қыздыруды қажет етеді. Жылу эффектілері көрсетіліп жазылған реакция теңдеулері термохимиялық теңдеулер деп аталады. :С + O 2 = CO 2 + 393 кДж (экзотермиялық қатты газ) :С + Н 2 O = CO+ Н 2 - 132 кДж (эндотермиялык қатты бу газ) Термохимиялық теңдеулер бойынша өндіріске қажетті жылу немесе бөлінетін жылудың шамасын анықтап, олардың мәндері бойынша реакциялардың жүрісін басқаруға болады. Жылу эффектісі әрекеттесуші заттар мен өнімдердің агрегаттық күйіне байланысты, сондықтан термохимиялық теңдеулерде заттардың күйлері көрсетіледі. Мысалы, 1 моль су буы мен сұйық су түзілген кезде бөлінетін жылу шамасы әр түрлі: Стандартты жағдайда (t=25°С, 101,3 кПа) жылу мөлшерлері әр түрлі болады екен. Зат массасының сақталу заңы сияқты энергия сақталу заңы да болады. Зат молекуласы түзілгенде қанша энергия бөлінсе, оны айыру үшін сонша жылу сіңіріледі: Отынның түріне қарай (газ, сұйық, қатты) олар жанғанда бөлінетін жылудың шамасы да әр түрлі болады. Ол әрекеттесуші заттардың табиғатына, жанасу бетінің ауданына және қысымның шамасына (газ күйіндегі отындар үшін) тәуелді. Химиялық реакциялар тек жаңа заттар алу үшін ғана емес, энергия көзі ретінде де пайдаланылады. Дереккөздер
Сара Нұрбекқызы Алпысбаева

Сара Нұрбекқызы Алпысбаева - (1952 ж. т.), экономика және баскару саласындағы маман,экономика ғылымының докторы (1999), проф. (2002). Еуразия халыкаралық академиясының корреспондент мүшесі. ҚарПТИ-ды бітірген (1974). 1998-2000 жылдары ҚР БҒМ Нарықтық қатынастар институты директорының орынбасары, 2001-04 жылдары Е. А. Бекетов атыңдағы ҚарМУ ғылыми-білім беру кешенінің директоры қызметтерін атқарған. 2004 жылдан ҚарМУ жанындағы Нарықтық қатынастар институтынын директоры. 80-нен аса ғылыми еңбектің авторы. Шығармашылығы: *Региональный рынок: особенности формирования и развития (1997); *Устойчивое социально-экономическое развитие региона (2003); *Problems of sustainable development of Kazakhstan (2003). Дереккөздер
Иван Васильевич Кулагин

Иван Васильевич Кулагин (6.10.1897, қазіргі Томск облысы Томсқ ауданы - 30.4.1959, Алматы) - трубашы, кәсіби музыка білімінің негізін салушылардың бірі. Санкт-Петербург консерваториясын бітірген (1918). 1935 - 42 жылдары Алматы музыкылық-драма техникумы (қазіргі Алматы муз. учлилщесі) оқу бөлімінің меңгерушісі. 1942 - 44 жылдары Қазмузхоркомбинатының, 1944 - 46 жылдары Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерватория») директоры (1951 - 57 жылдары ректоры, 1955 жылдан профессор). Сонымен қатар 1944 - 59 жылдары осы консерваторияда оқытушы (труба класында) болды. 1936 жылдары Мәскеу қаласында өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Алғашқы қазақша сольфеджио оқулығының (1955), труба мен форте-пьяноға арналған 2 пьесалар жинағының (қазақ әндері тақырыбына) авторы. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Серікбай Алпысов

Серікбай Алпысов - (1941 ж. т.), ардагер журналист, Қарағанды педагогика институтын бітірген (1965). Қостанай облысы Аркалық ауданында мұғалім, Торғай облыстық «Торғай таңы» газетінде бөлім меңгерушісі болады. 1988 жылдан Қарағандыда облыстық «Орталық Қазақстан» газетінін бөлім менгерушісі, 1997-2004 жылдары бас редакторының орынбасары. Өлке тарихы, оның адамдары туралы мақалалары «Ж􀀅лдыз» журналында, өзге де республикалық басылымдарда жарияланды. Дереккөздер
Антонина Исидоровна Круглихина

Антонина Исидоровна Круглихина (3.10.1912, Иркутск қаласы - 10.1.1984, Мәскеу қаласы) - опера әншісі, Қазақ КСР-інің халық артисті (1954). Алматы музыкалық училищесінің вокалдық бөлімін бітірген. 1942 жылдан Қазақ академиялық опера және балет театрында әнші. Круглихинаның репертуарында Татьяна, Лиза (П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегині" мен "Қарғаның мөткесінде"), Купава (НА. Римский-Корсаковтың "Қар қызында"), Ярославна (А.П. Бородиннің "Князь Игорінде"), Тоска (Дж.Пуччинидің осы аттас операсында), т.б. партиялары бар. 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Алтай-Дунай

"Алтай-Дунай" - (1999-2001), Жезқазған тарихи-археологиялық мұражайы бастамасымен ұйымдастырылып, жүзеге асқан халықаралық археоэтнологиялық экспедиция. Мақсаты - Ұлы Дала белдеуін түйемен жүріп өту арқышы әлем жұртшылығынын назарын Еуразия даласын мекеңдеген халықтар тарихындағы ықпалдастыққа аудару, Еуразияның ежелгі тарихы мен қазіргі Еуразиялық кеңістіктегі интеграциялық үрдістерін насихаттау. Идея авторы және экспедиция жетекшісі — Б. Қожахметов. Демеушілері — «Ұлытау» қоғамдық козғалысы, Саяхатшылар қауымдастығы (Ресей). 3 кезеннен тұратын 5,5 мың км экспедиция сапары 1999 жылы 3 мамырда Алтай өлкесіңдегі Құлындыдан (Ресей) басталды. *1-кезең (1999) Павлодар, Ақмола, Қостанай, Челябі облыстары, Башқұртстан, Орынбор, Батыс Қазақстан жерлерін; *2-кезең (2000) Саратов, Воронеж (Ресей) жерлерін; *3-кезең (2001) Украинаның 11 облысын қамти отырып, Венгрия жерінде аяқталды. Барлығы 426 елді мекен қамтылды. Дереккөздер
Тұрар Ахметұлы Алтынбеков

Тұрар Ахметұлы Алтынбеков - (1951), экономист. 1951 жылы 16 ақпанда Жезқазған облысы Ағадыр ауданының Успен ауылында туған. Қазақ. Қарағанды кооперативтік институтын бітірген (1974), экономист. Қазақ, орысжәне неміс (сөздікпен) тілдерін біледі. 1968 жылдың шілдесінен - Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданының «Успен» кеңшарында жұмысшы. 1968 жылдың қазанынан - Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Успен ауылының 178-МПТУ оқушысы. 1969 жылдан - Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы «Успен» кеңшарының тракторшысы. 1970 жылдан - Қарағанды кооперативтік институтының студенті. 1974 жылдан - Шет аудандық тұтыну одағының бухгалтер-тексерушісі (Ақсу-Аюлы ауылы). 1975 жылдан - Жезқазған облысы Ағадыр аудандық еңбекші депутаттар кеңесінің атқару комитетінде ауыл шаруашылық басқармасыныңағаэкономисі. 1980 жылдан - ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің Жезқазған облысы бойынша Ағадыр ақпараттық-диспетчерлік тобының меңгерушісі. 1982 жылдан - Қазақстан Компартиясының Ағадыр аудандық комитетінде нұсқаушы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі. 1987 жылдан - Қазақстан Компартиясы Жезқазған облыстық комитетінің нұсқаушысы, бөлімнің жауапты ұйымдастырушысы (Жезқазған). 1991 жылдан - Жезқазған облыстық Халық депутаттары кеңесінің аппаратында бөлім меңгерушісі (Жезқазған). 1992 жылдан - Жөзқазған облыстық ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары - бөлім бастығы, басқарма бастығыныңбірінші орынбасары. 1995жылдан - Жезқазған облыстық ауыл шаруашылығы және астық ресурстары департаменті бастығының орынбасары. 1997 жылдан - Қарағанды облыстық ауыл шаруашылық департаментінің маркетинг бөлімінің бастығы, департамент бастығының орынбасары, департамент бастығының м.а. 2002 жылдан - Қарағанды облысы Абай ауданы әкімінің орынбасары. 2004 жылдан - Қарағанды облысы Абай ауданының әкімі. 2010 жылдың тамызынан бері - Қарағанды облыстық Жер қатынастары басқармасының бастығы. 4 медальмен, оның ішінде «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Виктор Иванович Крылов

Виктор Иванович Крылов (20.8. 1928, Ресей, Волгоград облысы Старополтавск ауданы -22.1.1978, Қарағанды қаласы) - кескіндемеші, монументті-сән өнері суретшісі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1970). Алматы көркемсурет училищесін (1949), Латыш көркемсурет ақадемиясын бітірген (1955). 1955 жылдан Қарағандыда тұрып, жұмыс істеді. 1958-63 жылдары Алматы қаласында болды. 1964-72 жылдары және 1976 - 78 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының Қарағанды ұйымы басқармасының төрағасы болды. Оның таңдаулы жұмыстары: "Қарағанды армандастары" (1934, 1967); "Шахтерлер майданға аттанды. Қарағанды 1941 жылы" (1967); "Индустриялы Қарағанды" (1970), т.б. бар. Дереккөздер
Патефон

Патефон (Пате - фраицуз фирмасының аты және -дыбыс) - граммофон пластинкасынан дыбыс шығаруға ариалған механикалық-акустикалық аппарат. Патефон дыбыс жазу әрі оны қайта шығару үшін пайдаланылды. Бертіи келе патефонның жетілдірілген түрі - граммофон шығарылды. Ол кейіннен электрлік пластинка ойнатқыш электрофонмен алмастырылды. Дереккөздер
Николай Дмитрович Тимофеев

Николай Дмитрович Тимофеев - (23.2.1907, Ресей, Псков қ. -26.4.1981.Алматы) -кескіндемешісі. 2-дүниежүз соғысқа қатысқан. 1929 ж. Санкт-Петербург қаласындағы Көркемсурет академиясыиың графика факультетін бітірген. Еңбектері: "Амангелді лагері" (1944), "Панфилов артиллериялық позицияда" (1950). "Біздің жер" (1958). "Торғай баурайында (1959). "Ыстықкөл" (1962), "Артымызда Мәскеу" картиналар топтамасы (1965), т.б. 1945 - 1973 ж. Алматы көркемсурет училищесінде (қазіргі колледжде) ұстаздық еткен. Дереккөздер
Педжент

Педжент ( - тақта) - мистерия, миракль, театрландырылған көріністер мен салтанатты шерулерді көрсетуге арналған орта ғасыр театрындағы көшпелі сахна. Ол үлкен арбаның үстіне орналасқан екі қабатты балаған түрінде болды. Төм. қабаты актерлердің киім ауыстырып отыруына арналса, қарапайым декорациясы мен шымылдығы бар жоғарғы қабаты актерлердің ойынсауық көрсетуіне арналды. Педжент көп бөлімді пьесалардың бір актісін немесе жеке бір көріністерін елді мекендерге барып көрсететін болған. Оның ізінше келген екінші педжент әдетте ілгері кеткен педженттің ойынын одан әрі жалғастырады. Сөйтіи, көрермендерге ойын-сауық желісін осы әдіспен үзбей көрсетіп отырғаи. Дереккөздер
Аман құрылыс тасы кен орны

Аман құрылыс тасы кен орны - Бұқар жырау ауданында орналасқан. «Орталық Қазгеология» өндірістік бірлестігі барлаған (1957-58 және 1963-65 жылдары). Қазақ металлургия құрылыс тресі игеруді бастаған. Кен орнының құрылымы туфтардан, туф лавалардан, андезиттер мен липариттерден тұрады. Ендік бағыттағы қабатты жүлге қарайтын пайдалы қыртысты туфтардан түзілген. Барланған ауданы 100x75 м, жүлгенің орташа қалындығы 36 м, үстіңгі кабаты 1,3 м. құрылыс тасынан алынған қиыршық тас 500 маркалы ауыр бетон жасау үшін пайдаланылады, баска құрылыс жұмыстары үшін де жарамды. Дереккөздер
Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев

{{Музыкант Қайрат Нұртас Төреғали Төреәлі Алтынбек Қоразбаев Мөлдір Әуелбекова } { } |Сайты = }} Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев (7 қараша 1976 жылы, Жамбыл облысы, Талас ауданында туған) — қазақстандық , термеші, МузАРТ тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. Өмірбаяны Мейрамбек Бесбаев Жамбыл облысы, Талас ауданында дүниеге келген. Отбасында өзінен бөлек екі қарындасы бар – Айнұр, Гүлнұр. Анасының есімі - Жібек Жолдасова. Жұбайы - Мархабат. Қазіргі таңда қыз бен ұл тәрбиелеуде. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы Алматы қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында Кенен Әзірбаевтың, Алтынбек Қоразбаевтің ("Бозторғай", "Кеш жарық", "Шаш-баулым", т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің "Өз елім", т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір "Қазақконцерттің" әншісі, сондай-ақ, танымал МузАРТ тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен. 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы Баян Есентаеваның продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. Дискография * Ән-Термелер * Аяулыма Фильмография * 1991 — «Қоштасқым келмейді» (Нұрсейіт) * 2010 — «Ғашық жүрек» (Мейрамбек Бесбаев) * 2011 — «Ғашық жүрек 2» (Мейрамбек Бесбаев) Марапаттары * ҚР Үкіметінің Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты; * 2010 жылы "Мәдениет қайраткері" медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" медалімен марапатталды; Дереккөздер
Пентатоника

Пентатоника ( - бес және tоnоз - тон) - октава көлемінде орналасқан әр түрлі биіктіктегі бес дыбыстан тұратын дыбыстар жүйесі. Пентатоника, негізінен, ангемитоидық (яғни жарты тонсыз) түрінде көп таралған. Пентатоника дыбыс қатарының ара қашықтығы бір тон (үлкен секунда) және бір жарым тон (кіші терция) интервал болын келеді. Оның дыбыс қатары әр түрлі бес нұсқада болады. Ангемитондық Пентатоника ладтары көптеген халықтардың музыкасына (татар, башқұрт, қытай, шотландықтар және орыстың ескілікті әндерінде) тән. Пентатоника элементтері қазақ музыкасында да әсіресе Жетісу және Шығыс Қазақстан әндерінде кездеседі. Дереккөздер
Федор Андреевич Кузьмич

Федор Андреевич Кузьмич (21.6. 1908, Ресей, Орел қаласы - 19.1. 1963,Санкт-Петербург қаласы) - дирижер. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1936). Мәскеудің полктік музыкылық табында тәрбиелейді. Алматы гарнизондық үрмелі аспаптар оркестрінде дирижер болды. 1934 жылы қазіргі Қазақ опера және балет театры оркестрінде трубашы, кейіннен дирижер болды. 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Осы театрдағы "Қыз Жібек", "Ер Тарғын", "Жалбыр" (Е.Г. Брусиловский), т.б. спектакльдерге дирижерлік етті. Дереккөздер
Абай Қарпықов

Абай Қарпықов (6.2.1955 жылы туған қазіргі Алматы облысы Текелі қаласы) - кинорежиссер. 1977 жылында Мәсқеудің тарих-мұрағат институтын, 1987 Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген. Ойнаған рольдер 1982 жылында алғаш рет "Клочок неба" көркем фильмін түсіреді. Фильм "Бастау-83" Республикалық байқауында "Ең үздік қысқа фильм" жүлдесін жеңіп алды. Қарпықов көркем және деректі фильм жанрларында катар еңбек етті. Оның "Полторы штуки" (1987), "Влюбленная рыбка" (1989), "Воздушный поцелуй" (1991), "Тот кто нежнее" (1996), "Фара" (1999, 21 Халықар. Мәскеу кинофестивалінің "Ең үздік ер адам ролі үшін" жүлдесін (актер Фархад Абдраимов) жеңіп алды), т.б. фильмдерд "Автобус в час пик" (1986), "Бахыт. Первая қровь" (1989), т.б. деректі фильмдері бар. Қарпықов бірінші отандық "Тоғысқан тағдырлар" және "Қара шегіртке" телесериялдарының продюссері болды. Дереккөздер
Нина Константиновна Куклина-Врана

Нина Константиновна Куклина-Врана (20.1.1915, Ресей, Чита облысы Нерчинск қаласы - 2000 ) - әнші, педагог, Қазақстанның халық артисі (1947). Мәскеудегі Гнесиндер атындағы музыкалық-педогогикалық институтын бітірген (1949). Алғашында концертмейстер (1931 - 34), одан кейін Иркутскідегі Шығыс Сібір операсында, Пермь мен Мәскеудің опера театрларында соло-әнші болды. 1941 - 58 жылдары Қазақ опера жөне балет театрының соло-әншісі болды. Марфа (Н.А. Римский-Корсаковтың "Патша қалыңдығында"), Людмила (М.И. Глинканың "Руслан мен Людмиласында"), Виолеттаның (Дж. Вердидің "Травиаттасында"), Джульетта (Ш.Гуноның "Ромео мен Джульеттасында"), т.б. партияларды орындады. Ол вокалдық білім беру мәселесіне арналған әдістемелік оқу-құралын шығарды. 1946- 58 жж. Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқытушы болды. 1958 жылдан Киев консерваториясында дәріс берді. Дереккөздер
Қали Әлібекұлы Аманбаев

Қали Әлібекұлы Аманбаев - (1930-2005), партия қызметкері, тарих ғылымының кандидаты (1971). Қарқаралының түлегі. Ленинград мұғалімдер институтын, Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын, КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын 1941 жылы ішкі істер бөліміңде бастаған. *1942-1950 жылдары Кеңес Қарулы күштерінің қатарында болған. Ұлы Отан соғысына қатысушы. 240-истребитель ұшағының полкі құрамында Курск иініндегі операцияға қатысқан. *1950-53 жылдары Қарағанды тау-кен техникумы директорының орынбасары, қалалық партия комитетінің нұсқаушысы, ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары, мектеп және жоғары оку орындары бөлімінің меңгерушісі болып, 1958 жылы жаңадан ұйымдастырылған Қарағанды облыстық телевизия студиясын басқарды. *1974-1987 ж. Қарағанды облыстық партия комитетінің ғылым және оқу орындары бөлімінің меңгерушісі, облкомнын хатшысы қызметтерін атқарды. II дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Халықтар достығы», «Құрмет Белгісі», «Құрмет» ордендерімен марапатталған. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, «КСРО құрметті радисі», «Қарағанды. Қарағанды облысы» (1986) энциклопедиясын дайындайтын жұмыс тобына жетекшілік еткен. *1990 ж. ардагерлер қозғалысының белсенді ұйымдастырушысы болып, 14 жыл бойы ардагерлердің облыстық кеңесін басқарды. Кейіннен құрметті төрағасы. «Действенное средство идеологической работы» (1981), «Жизнь, отданная Отчизне» (2004) кітаптарының авторы. Дереккөздер
Алексей Фомич Кулаков

Алексей Фомич Кулаков (24.2. 1923, Алтай, Мамонтов ауданы Крестьянское с. -01.08.1991, Алматы) - кинооператор, кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). 1940 жылдан Алматы көркем және шежірелік фильмдер киностудиясында кинооператор ассистенті, 1948 жылы Ақтөбе киностудиясының корпунктінде кинооператор болды. 1960 жылдан режисселік қызметтен шұғылданды. Ол "Жұмыс істейік, жолдастар!" (1961, А.Колесниковпен бірлесіп), "Балалар және біз" (1964), "Қазақстанның жануарлар әлемі" (1973), "Достық магистральі" (1983), т.б. деректі және ғылыми-көпшілік фильмдердің авторы. Дереккөздер
Стефан Яковлевич Першин

Першин Стефан Яковлевич (1.8. 1910, Ресей, Орынбор облысы Новотроицк қаласы - 3.2.1984, Алматы) - дыбыс операторы, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). 2-дүние жүзілік соғысқа қатысқан. 1933 жылы Алматы байланыс политехникумын (кейінгі байланыс электротехникалы) бітірді. 1937 - 41 ж. Санкт-Петербургтің кино инженерлері институтында оқыды, әрі Алматының киношежіре студиясында, 1955 жылдан өмірінің соңына дейін "Қазақфильм" студиясында дыбыс операторы болып қызмет етті. Першин деректі-шежірелік, ғылыми-көпшілік және көркем фильмдерді қазақ тілінде жазып шығару жұмысына алғашқылардың бірі ретінде белсене атсалысты. 10-нан астам көркем ("Менің атым Қожа", 1963; "Артымызда Мәскеу", 1967; "Махаббат тәмсілі", 1975, т.б.), 50-ден аса деректі, ғылыми-көпшілік фильмдердің дыбысын жазуға қатысты. 2 рет Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Александр Матвеевич Курганов

Александр Матвеевич Курганов (5.1.1881, Мәскеу қаласы - 5.1.1964, Алматы) - әнші, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1951). 1908 — 10 жылдары Мәскеу филармония қоғамы жанындағы музыкалық училищеде (кейін Мәскеу Театр өнері инистуты) оқыды. 1941 - 50 жылдары Қазақ академиялық опера және балет театрында солист болды. 1944 жылдан Алматы консерваториясын-да (қазіргі Қазақ ұлттық қонсерваториясы) оқытушы болған (1948 жылдан доцент). Дереккөздер
Разуат ар-Ризуан уа Хадикат әл-Ғилман

"Разуат ар-ризуан уа хадикат Әл-Ғилман" - Орта Азиядағыпарсылар өмірінен жазылған тарихи шығарма. Онда Бұйбар шейхтары Қожа Мұхаммед Ислам (1494 - 1563) мен оның баласы Қожа Са Даның өмірі баяндалады. Шығарманың авторы - Бадр әд-Дин әл-Кашмири ибн Абд ас-Салам әл-Хусайни Саийид Ибраһим. Поэтикалықесімі - Бәдрі. Шығарма 1590 - 91 жылдарында аяқталған. Ол 8 тараудан тұрады. "Разуат ар-ризуан уа хадикат Әл-Ғилманның" бір дана қолжазбасы Өзбекстанның ҒА Шығыстану Институтында сақтаулы. Дереккөздер
Автомобиль жүгін түсіргіш

Автомобиль жүгін түсіргіш - жүк салатынқорабы қозғалмайтын қылып бекітілген автомобильдерді артына қарай шалқайта көтеріп ұсак. Ұнтақтық заттарды (мысалы, бидай) сырғытып аударып түсіретін құрылым. Дереккөздер
Перфоманс

Перфоманс ( - орындалу) — көпшілік алдында өнер мен өнерден тыс нөрседен синтездеу принципі арқылы артефакт (адамның жасаған мәдениет өнімі) жасау. Ол арнайы кәсіби дағдыны қажет етпейді және ұзақ уақытқа арналып жасалмаған. Бұл жердеишарат (дене қимылы) маңызды. Перфоманстың басты белгілері: эпатаж, қабылданған қалыптан өзгешелік. 1970 жылдары пайда болған пост-модернизм өнеріне жатады. Оның эстет. ізашарлары футуризм, дадаизм, хэппеннинг, конңептуалды өнер болып табылады. Перфоманс суретші тұлғасының өзіндік келбетіне басты назар аударады. Дереккөздер
Тамара Ивановна Кучина

Тамара Ивановна Кучина (27.10. 1919 жылы туған, Ташкент қаласы) - актриса, Қазақстанның халық артисі (1975). Сахналық өнер жолын мектепте оқып жүргенде Ташкенттің тоқыма комбинаты жанындағы жұмысшы жастар театрынан бастаған. 1937 жылдан Солтүстік Қазақстан облысы орыс драма театры труппасында қызмет еткен. К.Кучина Кручинина (А.Н. Островсқийдің "Жазықсыз жапа шеккендерінде"), София (М.Горькийдің "Соңғыларында"), Клавдия Васильевна (В.С. Розовтың "Шаттық жолында"), Нина Алеқсандровна (А.Н. Афиногеновтің "Машеньқасында"), Елена Кочевая (А.А. Фадеевтің "Жас гвар-диясы" бойынша), Зейнеп (С.Мұқановтың "Шоқан Уәлихановында"), т.б. рольдерді орындады. Дереккөздер
Петропавлдағы ескі темір жол вокзалы

Петропавлдағы ескі темір жол вокзалы - тарих және сәулет өнері ескерткіші. Кейінгі барокко стилінде, 1895 ж. сальшғал. Қаладағы темір жол вокзалының алаңына орналасқан. Бұл күрделі пішінді ескі вокзал ғимаратының жалпы ұзынд. 70 м. Құрылыс кірпіштен түрғызылған, шатырлы төбесі ағаштан құрастырылған. Ғимарат сымбатты бітімімен, сәнді әшекей элементтерімен ерекшеленеді. Интерьеріндегі кейбір бөлмелердің төбелері күмбезделіп біткен. Кейінірек қосалқы қызмет ететін бөлмелері бар ресторан ғимаратқа жанастырыла салынды. Ғимарат 1982 ж. респ. маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемл. тізіміне енгізілді. Дереккөздер
Зинаида Игнатьевна Морская

Зинаида Игнатьевна Морская (1.5.1884/85, қазіргі Беларусь, Могилев облысы Климович қ. - 6.11. 1966, Алматы) - актриса, Қазақстанның халық артисі (1940). 1910 ж. Петербургтің Суворин театр мектебін бітірген соң Украина, Ресей, Өзбекстан, Қазақстанда болып, бірқатар орыс театрлары құрамында ойнады. Азамат соғысы жылдары (1920 - 1921) З-Түркістан атқыштар дивизиясының көшпелі театры жұмысына ат салысты. 1933 ж. қазіргі Алматы қаласындағы Мемл. акад. орыс драма театрының құрамына қабылданып, ол осы театрда өмірінің соңына дейін қызмет етті. М. әсіресе орыс классик. драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерде өткір мінезді, тұрмыстық және комедия рольдерді шебер орындады: ол Островский пьесаларында кеп ойнап, үлкен табысқа жетті. Азамат соғысы жылдары М. Қызыл Әскер бөлімшелерінде, госпитальдар мен шақыру пункттерінде қойылған кон-церттерғе белсене қатысып, өнер көрсетті. Киноға түскен. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қойлыбай Қарсақбаев

Қойлыбай Қарсақбаев (1916, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Түрген ауылы - 1942, Украина, Киев облысы Белая Церковь) - актер. 1938 жылында Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) сахна өнері техникумының қазақ студиясын бітірген. 1938- 1939 жылдарында Шымкент облысы драма театрында актер болды. 1939 жылында әскерге алынып, 2-дүниежүзіне соғыста ерлікпен қаза тапты. Қазақ актерлері арасынан Қойлыбай тұңғыш рет 2 сериялы "Бірінші Петр" көркем фильміне (1937 - 1938) түсіп, араб Абдурахманның ролін орындаған. 2001 жылында Есік қаласында бір көше актер есімімен аталып, мемориал-ескерткіш тақта орнатылды. Дереккөздер
Қарсы мәдениет

Қарсы мәдениет 1) жалпыға ортақ қабылданған қоғамдағы мәдени құндылықтарды қабыл-дамайтын белгілі бір жастар мен интеллигенция тобына тән, әр түрлі көзқарастарды, идеалды, мінез-құлық формасын жалпы белгілейтін үғым-термин (хиппи, битник, т.б.); 2) Негізгі, басты мәдениетті құрайтын құндылықі қарсы келетін, норма мен құндылық, суб-мәдениет (ерекше мәдениет). Дереккөздер
Күзем алу думаны

Күзем алу думаны - қазақтың ұлттык ойын-сауығы. Мереке күзем алу маусымында өткізіледі. Күзем алу, киіз басу, сырмақ сыру сияқты кезеңдік істермен ұласады. Мал несі асаршыларға қонақасы беріп, сауық кешін ұйымдастырады. Күзем алу думанында алтыбақан, ақсүйек, айгөлек, орамал тастамақ, сергек құлақ, қара бие тәрізді көңілді ойындар ой-налып, әншілік, айтыс, би, күй тарту сынды өнер жарыстары, жұмбақ шешісу, түрлі спорттық ойындар өткізу кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Тоқболат Төлепбайұлы Тоғысбаев

Тоқболат Төлепбайұлы Тоғысбаев (1940-1996) — кескіндемеші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1989). Дулат тайпасының Жаныс руынан. , 1965 ж. Алматы көркемсурет училищесін бітірді (қазіргі Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі). Тоқболат туған ел табиғатын бейнелеуде өзінің қайталанбас қолтаңбасын айқын аңғартты; заман мен адамды асқақ жырлаумен ұлттык бейнелеу өнері тарихында терең із қалдырды. Тоқболат қылқаламынан туған туындылары Республикалық, Бүкілодақтық және Халықаралық көрмелерінде қойылды, "Гүлмен қыз" (1965), "Дала әуені" (1966), "Соғыс триптихы" (1968), "Дала балладасы" (1972), Құрылысшылар сөзі", "Әншіл таулар" (1973), "Жас дәурен" (1975), "Ақын М.Шахановтың портреті" (1977), "Аспанда" (1978), "Жаңғырған дала" (1982-1986), "Жұмыстан кейін", "Әңгіме" (1984), "Ойын-сауық", "Думанды күндер" (1987) атты кескіндемелік шығармалары айшықты да арайлы әсемдігімен ерекшеленді. 1997 ж. кескіндемешінің туған ауданындағы орта мектепке (бұрынғы Блинков атындағы мектепке) оның есімі берілді. Сондай-ақ ол «Ойшыл Абай» (1971, кенеп, майлы бояу, Қазақтың мемл. өнер музейі қоры), «Құнанбай Өскенбаевтың портреті» (1977, кенеп, майлы бояу, Абайдың мемл. қорық-музейі қоры), «Абай Құнанбаев» (1982, кенеп, майлы бояу, Қазақтың мемл. өнер музейі қоры) еңбектерін салды. Дереккөздер
Пилон

Пилон ( - қақпа, кіре беріс), 1) қиылған пирамида пішінді мұнаратәрізді құрылыс(созылыңқы тік төрт бұрыш жобасында). Пилон ежелгі Египет ғибадатханаларының кіре берістерінің екі жағына салынған; 2) кейбір құрылыс түрлерінде тегіс немесе күмбезді жабындарды тіреуге қолданылатын үлкен кесілген бағана (мыс., метрополитеннің жерасты станцияларында); 3) сарай, парк, т.б. аумағына кіре берісте орнатылатын аласа әрі көлемді бағаналар (классицизм архитнда кеңінен пайдаланылған). Дереккөздер
Амантай Бозмағанбетұлы

Амантай Бозмағанбетұлы - (1906, Жаңаарқа ауданы - 1972) - домбырашы, әуесқой сазгер. Өмірбаяны Арғын тайпасы Қуандық руының Сайдалы Барқы бұтағынан шыққан. * Ауыл шаруашылығының әр саласында еңбек етті. * Жасынан күйшілік дарынымен көзге түскен Амантай халық күйлерімен қатар Сары Тоқаның, Дайрабайдың, Қыздарбектің күйлерін кеңінен насихаттады. Шығармалары Амантайдың сонымен қатар * «Торы ат» * «Өмір» атты өз жанынан шығарған күйлері бар. Ол жөнінде Қазақ күйлері тарихын зерттеуші Т. Мерғалиев Амантайдың орындауындағы 15 күйді таспаға түсіріп, күйшілік дарынын 1972 ж. жарыққа шыққан «Домбыра сазы» атгы кітабында жоғары бағалады. Дереккөздер
Музалар

Музалар-ежелгі грек мифологиясындағы әр салада адамдардың рухани әрекеттерін (поэзия, өнер, ғылым, т.б.) жебеуші құдайлар, Зевс пен Мнемосинаның қыздары. 9 М. алғаш Гесиодтың "Теогониясында" (б.з.б. 7 ғ.) аталады. Мыс., Мельпонема - трагедияның, Талия - комедияның, Терпсихора - бидің, Полигимния - гимндердің жебеушілері саналған. Еуропа кескіндемесінде көрнекті орын алды, ал олардың кейбіреулерінің аттары әр түрлі жанрларда синоним ретінде пайдаланылды. Дереккөздер
Қасбет

Қасбет-архитектуралық элемент. Сәулет әнерінде ғимараттың не құрылыстың маңдай беті. Оның түрі, жасалу ерекшелігі ғимараттың атқаратын роліне, конструкциялық ерекшелігіне және маңайындағы ансамбль ішінде алатын орнына қарай жасалады. Ол негізгі Қасбет, бүйір Қасбет, т.б. бөлінеді. Дереккөздер
Той бастар

Той бастар - қыз ұзату, үйлену, т.б. тойларда айтылатын тұрмыс-салт өлең жыры. Мазмұны және мақсаты , той иесін кұттықтау, мадақтау, отбасы кұрғалы отырған екі жасқа игі тілек, бата, ақыл-кеңес айту. Жеке адам, кейде әнші қыз-келіншектер мен өнерлі бозбалалар бірлесіпте айтады. Оның аяғы өнер жарысына, ән-күйлерге, ұлттық немесе қазіргі той ойындарына ұласады. Той бастар. айтушының қабілетіне қарай жаттанды өлең түріндеде, жаңадан шығарылыпта айтыла береді. Олең кұрылысы, ұйқасы көбінесе қара өлең, жыр үлгісімен келеді. Той бастар - шілдеханада, үй ішінің, ауылдың басқа қуаныш қызықтарында айтылады. Қоғамдык мереке, салтанаттарда айтылатын той бастар бүгінде жаңа, соны сипатқа ие болды. Мысалы, Жамбылдың "Қазақстан тойына" (1924), Төлеу Көбдіковтің "Той толғауы" (1922), сондайақ, той-мереке жиындарда айтылған т.б. өлеңдері 4 жолды, 11 буынды, тілі халыққа түсінікті, жаттауға жеңіл болып келеді. Дереккөздер
Виктор Иванович Дьяков

Виктор Иванович Дьяков (11.11.1903, Харьков - 12.6.1987, Алматы) - актер, режиссер, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1945). Биографиясы Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) сахна өнері техникумында оқыды (1932- 34). 1937 жылдан режиссурамен айналысып, Қазақстандағы Ұйғыр музыка драма театрында (1937 - 40 ж. және 1949 -59 ж. бас режиссер), Қазақ және Орыс драма театрында қызмет етті. 1953 -63 ж. Қазақ телестудиясының бас режиссер болды. 1934 - 41 ж. Қазақ академия драма театры студиясында және Алматы театр училищесінде педогог қызметімен шұғылданды. Қойған спектакльдері: Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш – Баян Сұлуы", Ш.Сәлиевтің "Отанды сүюі" (екеуі де 1938, Ұйғыр театры) Ә.Әбішевтің "Бір семьясы" (1949, Қазақ академия драма театры), М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайы" (1963, Шымкент облысының қазақ драма театры), т.б. Қызыл Жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Валерий Әлібекұлы Күзембаев

Валерий Әлібекұлы Күзембаев (12.7.1950 жылы туған, Жамбыл қазіргі Тараз қаласы) - музыкант, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. Қостанай облысы Рудный қаласындағы музыкалық училищесін (1969), Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1974). 1969 - 1979 жылдары Қазақ академия опера және балет театрының оркестрінде, 1979 - 87 жылдары Қазақстан Мәдениет министрнің ақпаратында бөлім бастығы, өнер басқармасының бастығы, 1987 жылы "Қазақконцерт" бірлестігінің директоры қызметтерін атқарды. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пируэт

Пируэт - бишінің бір орнында толық айналуын (немесе бірнеше айналуын) анықтайтын балет ұғымы. Ол денеге айналыс қозғалысын тудыратын түрлі әдістер арқылы іске асырылады. Жеке пируэттер бір-бірімен би адымдары (қ. Па) арқылы байланысады. Мүндай жағдайда биші кезекті пируэт қатарын орындай отырып бір түзудің бойымен немесе шеңбер жасай қозғалады. Дереккөздер
Михаил Михайлович Токарев

Михаил Михайлович Токарев - (23.8.1948 ж.т., Семей қ.) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. 1970 ж. Новосибирск театр училищесін, ҚазҰУ-ды бітірген. 1973 жылдан Орыс академия драма театрының актері. Театр қайраткерлері одағының вице президенті қызметін атқарған. Дереккөздер
Увертюра

Увертюра (франц. ouverture, лат. apertura - ашу, бастау) - опера, балет, оратория, драма, спектакль, кино- фильм, т.б. шығармаларға арнайы кіріспе ретінде жазылған оркестрлік пьеса; сондай-ақ, сонаталық формадағы жеке концерттік-оркестрлік шығарма.Увертюраның негізгі мақсаты - спектакльдегі оқиғаны, оның эмоциялық сазын, идеялық мазмұнын, сюжеттік бағытын, драм. шиеле- ністерін, негізгі образдарын тыңдаушыларға тиянақталған түрде жеткізу. Ол көбіне музыкалық шығарманың неғізгі лейтмотивінен құрылады. Увертюраның шығу тегі опера жанрымен байланысты болды. 17 ғ-да Увертюраның тұрақты түрлері қалыптаса бастады. Орыс музыкасында халық тақырыбына жазылған Увертюралар елеулі орын алды. Оның классик. түрлері М.И. Глинка, М.А. Балакирев, Н.А. Римский-Корсаков шығармаларында кездеседі. Қазақ музыкасында Увертюра спектакльдерге жазылған шағын оркестрлік кіріспелер ретінде пайда бола бастады. Қазақ операларындағы Увертюра озіндік ұлттық колоритімен ерекшеленеді. Опералық Увертюра саласында А.Жұбанов, Л.Хамиди, М.Төлебаев, Қ.Қожамияров, Е.Рахмадиев, С.Мұхамеджанов елеулі үлес қосты. Сондай-ақ, Увертюра симфониялық музыкасының ерекше бір жанры ретінде яғни жеке концерттік - оркестрлік түрінде де дамып, қазақ композиторларының шығармаларынан кеңінен орын алды. Мысалы, Жұбановтын Т.Тоқтаровқа]] арнаған "Увертюра фантазиясы" (1944), Төлебаевтың "Қазақ увертюрасы" (1945), Ғ.Жұбанованың "Қаһар- ман увертюрасы" (1967), Рахмадиевтің "Мереке увертюрасы" (1981), т.б. Дереккөздер
Плакат

Плакат ( - хабарландыру, жарнама) - # графиканың бір түрі; # қысқа, тұжырымды мәтіні бар (әдетте, қағаздың үлкен парағына), көрнекі (көбіне түрлі-түсті) бейнеленген өнер шығармасы. Ол саяси үгіт пен насихат, хабарландыру, жарнама немесе көрнекі оқу құралы мақсатында салынды. Суретшінің бір немесе бірнеше бояулы график не кескіндемелік тәсілімен жасалған түпнұсқасын полигр. жолмен көптеп басып шығаруға болады. Қазақстанда плакат жасау 20 ғасырдың 60 жылдарының бас кезінен жедел дамыды. Осы өнер түрінің қызғылықты шығармаларын жасауға С.Я. Сухов, Д.Н. Поляков, Ш.Кенжебаев, Г.М. Мамаев, М.Ержанов, В.А. Цветков, А.А. Юлдашев, А.Дүзелханов, К.А. Каметов, т.б. ат салысты. Дереккөздер
Павел Степанович Андреюк

Павел Степанович Андреюк - (1923-1992), суретші, Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі, Қарағанды облыстық Суретшілер одағын ұйымдастырушылардың бірі. Қарағандыда алғаш рет ендіріс тақырыбына қалам тартқан суретші. «Қарағандыдағы террикондар», «Гагарин», т. б. шығармалары өндірісті өлке енбекшідерінің еселі еңбегін көрсетуге арналған. Дереккөздер
Тоқа Шоңманұлы

Тоқа Шоңманұлы - (лақап аты Сайдалы Сары Тоқа, 1830, қазіргі Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы -1904, сонда) - халық композиторы, Тәттімбет күй тарту мектебін дамытушылардың бірі, шертие күйдің шебері. Арғын тайпасы Қуандық руы Сайдалы бөлімінен шыққан. Тоқа жасынанақ асқан домбырашылық өнерімен ел-жұртына белгілі болды. Оның идеялық мазмұны терең, ойлы, сұлу ырғақты "Сары жайлау", "Ерке қыз", "Бел шешер", "Жалғыз ішек", "Қосбасар" (3 нұсқасы), "Боз торғай", "Теріс қақ-пай", "Аққу", "Сары өзен", "Боз айғыр", "Төрт толғау", ("Естірту", "Арнау", "Ана жүрегі". "Немере жоқтауы" деген 4 бөлімнен тұрады) атты күйлері халық арасына кең тарады. Оларды толық сақтап, насихаттаған туысы әрі шәкірті Үлмағамбет пен оның баласы Асылбек (қазір Қарағанды облысы Жанаарка ауднда тұрады) болды. Осы ауданда тұратын домбырашы М.Тілеухановтың орындауында Тоқаның бірнеше күйлері пластинкаға жазылып алынды. Дереккөздер
Жүк автомобилі

лі тартқыш жүк автомобилі]] Жүк автомобилі - (ағыл. truck) шанағы ернеулі платформа не арнайы шанақты (цистерна,фургон) жүк таситын көліктік автомобиль. Ең алғаш іштен жану қозғалтқышты жүк автомибилі 1896 жылы Даймлер кәсіпорны тарапынан құрастырылса, дизельдік қозғалтқыштысын Бенц фирмасы 1923 жылы шығарған. Тартқыштар Магистральді тартқыш-автомобильдер автопойыз құрамында , яғни бір немесе одан да көп тіркеме немесе жартылай-тіркеме көмегімен жүк тасымалдауға арналған. Жартылай-тіркемелермен жұмыс істейтін ершікті тартқыштар шанақ орнына арнайы ершікті (ер тоқымды) құрылғымен жабдықталады. Бұл өз кезегінде, тіркемелік құрамды жылдам алмастыруға мүмкіндік береді. Галерея Дереккөздер
Плафон

Плафон (- "төбе") - үйдің, теміржол вагоны купесінің, кеме каютасының, ұшақ салонының төбесіне салынатын суреттер, ою-өрнектер мен мүсіндерді жапсыру сияқты безендірудің бір түрі. Плафон жасау әдістері: сылақ, кенеп, тұсқағазды мозаика және желіммен, кенеп пен мәрмәрді майлы бояулармен, фресканы су сылақ және бояулармен әшекейлеп безендіреді. Қазақстанның ғимараттарында үй күмбездерінің ішкі төбелеріне алдымен сазбалшықты жапсырып, әр түрлі өрнекбедерлер жасау немесе күйдірілген кірпіштерді желімдеу, әрі оларды арнайлы бояулармен сырлау сияқты тәсілдер қолданылды. Ішкі төбені әшекейлеп безендіру, бояу түрлерін немесе түстерін сәтті пайдалану арқылы үйдің көрінісін шексіз аспан күмбезіне ұқсастыққа жету Орта Азия мен Қазақстанда ежелден келе жатқан бейнелеу өнер шеберлеріне тән дәстүр. Қазіргі Қазақстан бейнелеу өнеріндегі үйдің ішкі төбесін безендіруді Н.В. Цивчинский эскизімен жасалған Қарағанды, Балқаш, Өскемен қалаларындағы мәдениет сарайларынан кездестіруге болады Дереккөздер
Универсам ғимараты

"Универсам" ғимараты 1979 жылы Алматы қаласында салынды. Жобаның авторлары: археолог М.Қабылбаев, Ш.Уәлиханов. Ғимарат қазіргі архитектуралық үлгісімен тұрғызылған. Жалпы ауданы 6 мың м 2 , оның ішінде сауда залы 2920 м 2 . Дүкеннің архитектуралық кұрылымы жинақы; 1-және 2-қабатында сауда залдары, 3-қабатында тұрмыстық бөлмелері орналасқан. Шаршыланып келген ғимараттың астыңғы 2 кабаты тіреу бағаналар тізбегімен көтеріліп, үстіне еңселі дөдеге іспетті шығыңқы қабат орнаған."Универсам" ғимараты кұрастырмалы темір-бетон конструкцияларынан тұрғызылған. Ғимараттың қасбетін әрлеуге гранит, мәрмәр, ұлутас қолданылып, қазақтың ұлттық өрнегі іспетті әсем шілтерлі күнқағармен безендірген. Дереккөздер
Петр Кузьмич Антоненко

Петр Кузьмич Антоненко - (1921-1985), суретші, КСРО Суретшілер одағының мүшесі. Ұлы Отан соғысына (1941-45) қатысқан. Қарағанды облыстық Суретшілер одағын ұйымдастырушылардың бірі. «Магнитканың қызы», «Шахтер Малышко», «Жанна», т. б. туындыларында еңбек майданындағы жас толқынның күш-жігерін, мінез-құлқын уақыт тынысымен байланысты бейнелеген. Дереккөздер
Қасқатөбе

Қасқатөбе – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Төле би ауданы, Жаңажол ауылынан 1 км солтүстікте, Бадам өзенің оң жағалауында орналасқан. Сипаты 1979 жылы Шымкент педагогикалық институтының (қазіргі Халықаралық қазақ-түрік университеті) археологтар тобы ашып, 1982 жылы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Қазіргі орны табанының ауданы 100х60 м, үстіңгі бөлігі 40х20 м, биіктігі 6-8 м, солтүстіктен оңтүстікке созыла жатқан төбе. Қоныстын оңтүстік-шығыс бөлігінен аумағы 6х3 м, тереңдегі 1 м жерде қазба жұмыстары жүргізілген. Бұл жерден құрылыс орындары және шаруашылыққа қажетті бұйым қалдықтары табылған. Тұрғын үй қабырғаларының қалыңдығы 0,6 м-ге жетеді, олар құммен сыланған. Сондай-ақ, зерттеу барысында мал сүйектері (қой, сиыр, жылқы), қыш ыдыс қалдықтары, дән үккіштер қазып алынған. Ыдыстарға геометриялық өрнектер салынған. Табылған заттарға қарағанда Қасқатөбені тұрғындар I-IV ғасырларда мекен еткен. Олар мал, егін шаруашылықтарымен шұғылданған. Дереккөздер
Ғабдөш Рамазанұлы Сүлейменов

Ғабдөш (Ғабдолла) Рамазанұлы Сүлейменов, Сүлеймен (18 қаңтар 1928 жыл, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Қазаншүңқыр елді мекені, Алайғыр а. - 11 шілде 1998 жыл, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976). Өмірбаяны 1949 ж. Алматы театр училищесін, 1952 ж. Ташкенттің театр-көркемсурет институтын бітірген. Сол жылдан Қазақ академиялық драма театрында актер болып қабылданып, өмірінің соңына дейін аталмыш театрда жемісті еңбек етті. Рөлдері Сүлейменов ойнаған рольдері қатарында: Қозы, Қодар, Қарабай (Ғ.Мүсіреповтің"ҚозыКөрпеш - Баян сұлуында"), Әзімхан (М.ӘуезовпенЛ.С.Соболевтің"Абайында"), Еспембет, Көбікті, Нарша (Әуезовтің "Еңлік - Кебек", "Қара қыпшақ Қобыланды" мен "Қарагөзінде"), Хасен (Қ.Байсейітов пен Қ.Шанғытбаевтың "Беу, қыздарайында"), т.б. бар. Сүлейменов киноға түсіп: Аңшы жігіт ("¥лы жердің заңы", 1949), "Кездеспей кеткен бір бейне", "Қара маржан", "Омпа", т.б. фильмдерінде рольдер ойнады. Дереккөздер
Пленэр

Пленэр ( - ашық ауа) - айнала қоршаған атмосфера мен күн сәулесі әсеріне байланысты картинадағы барлық бояу түсінің өзгеруін білдіретін кескіндеме үғымы. П-лік кескіндеме сурет-шілердің натураны дәлме-дәл бейнелеу үшін картинаны шеберханада емес, ашық далада салуынан қалыптасты. 17 ғасырдағы итальян Қайта өркендеу дәуірі өнерінен байқалған пленэр әдісі 19 ғ-дың 1-жартысында (Дж. Констебл, А.А. Иванов) кеңінен тарай бастады. 19 ғасырдың ортасында барбизон мектебі шеберлері (Т.Руссо, т.б.) мен француз кескіндемешісі К.Коро картиналары осы негізде салынды. 19 ғасырдың 2-жартысындағы импрессионизм өкілдері К.Моне, К.Писсарро, О.Ренуар шығармғында пленэр принциптері толық көрініс тапты. 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында Ресейде В.Д. Поленов, И.И. Левитан, В.А. Серов, К.А. Коровин, И.Э. Грабарь елеулі жетістікке жетті. Дереккөздер
Евлампий Иванович Антоновский

Евлампий Иванович Антоновский - 1903- өлген жылы белгісіз), кен инженері. Ленинградтың тау-кен институтын бітірген. 1931 жылы сол институттын аспирантурасыңда жүргенде Қоңырат кені тотыққан сульфид рудасынан молибденді бөліп алу мәселесімен шұғылданды. 1933-38 жылдары Балқашта жұмысшы факультетін ұйымдастырып, оны басқарды. 1939 жылы жартылай өңдіріс жағдайыңда бірінші рет молибден концентраты (кальций молибдады) алынды. Антоновскийге 1942 жылы КСРО Халық комиссарлар кеңесі қаулысымен Сталиндік сыйлық берілді. Ұлы Отан соғысында осы фабриканын бастығы болып тұрғанда, Балқаш молибден өнімі танкілердің оққағарын жасап шығаруға пайдаланылды. Дереккөздер
Әбілтай Қастеев

Әбілтай Қастеев (5 мамыр 1937 жыл, Алматы - 29 сәуір 1998 жыл, сонда) - кинооператор. 1982 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. Өмірбаяны 1960 жылында Мәскеудің Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген. 1955 жылында шығармаларын жолын киношежіреде оператордың көмекшісі (ассистенті) ретінде бастайды. 60-шы жылдардың ортасына дейін бірнеше деректі фильмдер түсірген соң, көркем фильмдер түсіруге кіріседі. Шығармашылығы және марапаттары Оның қатысуымен "Үлкен Жезқазған" (1961), "Жаңа жердегі таң" (1983), "Үш бәйтерек" (1992), т.б. деректі, "Мәншүк туралы баллада" (1969), "Отқа оранған Орал" (1975), "Алпамыс мектепке барады" (1977), "Жаушы" (1980), "Жансебіл" (1991), т.б. көркем фильмдер түсірілді. Қастеев "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Қазақ Ұлттық Университетінің қалашығы

Қазақ Ұлттық Университетінің қалашығы - Алматыда Есентай өзені мен Бас ботаника бағы арасында орналасқан. Ауданы 90 га. Қазақ Ұлттық Университетінің қалашығының кұрылысы 1971 жылы басталды. Жобасын жоғары оку орындарын жобалау жөніндегі мемлекеттік институтының авторлық тобы (археологтар В.П. Бондаренко, В.М. Егоров, Ю.С. Зимин, инж. Л.П. Самарцев) жасады. Қалашықтың орналасқан жері колайлы. Оның қызметтік кескіні оқу, ғылым, тұрғын, спорттық, шаруашылық, емхана жайлары үйлестірілген. Кең алаң (эспланада) ғылыми-зертханалық орталығымен байланыстырады. Зәулім ректорлық ғимараты (биіктігі 75 м) барлық комплекстің архитектуралық-құрлымдық шешімін айғақтай түскен. Ғимараттың қасбеті мен ішкі кіре берісі мәрмәр, гранит, ұлутаспен безендірілген. Іле Алатау бөктерінің көк желек алаптары, Есентай өзенінің сарқырамалары Қазақ Ұлттық Университетінің қалашығына өзіндік көрікті сипат береді. Дереккөздер
Күй айтысы

Күй айтысы , айтыс күйлер - күй тартып, өнер сайысына түсу, қолма-қол тұтқиылдан күй шығарыл өнер жарыстыру. Бұл дәстүр Қазақстанның батыс аймағында, әсіресе Маңғыстау өңірінде кең дамыған. Мысалы, Өсқенбай мен түркімен дутаршысы Құлбай екі дүркін күй тартысып айтысады. Күй айтысы күймен өнер жарыстыру - халық композиторларының ерте кездей келе жатқан импровизаторлық дәс-түрлерінің бір үрдісі саналады. Дереккөздер
Нәзекет Нұрғалиқызы Шәукенбаева

Нәзекет Нұрғалиқызы Шәукенбаева (15.1.1919, Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы Бұлақтысай ауылы) -актриса, әнші, өнертану кандидаты (1967) 1938 жылы Мәскеу қаласындағы театр өнері институтының актерлер даярлайтын қазақ студиясын бітірді. Рольдері: Клариче (К.Гольдонидің "Екі қожайынға бір қызметшісінде"), Графиня (О. де Бальзактың "Памела Жиросында"), Дездемона (У.Шекспирдің "Отеллосында"),т.б. *1938 -43 жылы Қазақ академиялық драма театры құрамында актриса, *1943 -45 жылдары Қазақ академиялық опера және балет театрында хор артисі, *1950 - 76 жылдары Әдебиет және өнер ин-тында ғыл. қызметкер ретінде еңбек етті. Оның зерттеу мақалалары "Облыстық қазақ театрлары" (1 - 2-т, 1975 - 78) атты ұжымдық жинақтарда, "Қапан Бадыров" (1969) пен "Актерлік шеберлік" (1979) кітаптары жарық көрді. 1981 жылдан зейнеткер. Дереккөздер
Болат Күнтуұлы Сыбанов

Болат Күнтуұлы Сыбанов (10.1. 1938, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жаңа Семей ауданы (қазіргі Бородулиха ауданы), Изатулла а. - 1998, Семей қ.) - актер, әнші-композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1987). Өмірбаяны * 1957 ж. Семей облыстық музыкалық драма театрына қабылданады. Ойнаған рольдері Ол Қозы, Төлеген (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян Сұлу", "Қыз Жібегінде"), Асан (М.Әуезовтің "Қарагөзінде"), Әбіш (Б.Майлиннің "Шұғасында"), Жаяу Мұса (З.Ақышевтың осы аттас спектаклінде), Досым (Қ.Аманжоловтың "Досымның үйленуінде"), Елисатов (К.А. Треневтің "Любовь Яроваясында"), Иван Позднышев (А.П. Штейннің "Толасында"), Әскер (У.А. Гаджибековтың "Аршин мал алаңында"), т.б. рольдерді орындады. Жетістіктері 1977 ж. өткен республикалық әншілер байқауының лауреаты. Дереккөздер
Александра Апанович

Александра Апанович - (1963 ж. т.), байдарка мен каноэ есуден халыкаралық дәрежедегі спорт шебері, ҚР бірнеше дүркін чемпионы, «Достык» халықаралық жарысының жеңімпазы (Гавана), Әлем чемпионы (Австралия), Олимпиада ойындарының қатысушысы (4-орын, Сеул, 1988). Жаттықтырушысы — Черемухин Виктор Семенович. Дереккөздер
Күлоба

Күлоба - сақ дәуірінің ескерткіш (б.з.б.4 ғасыр). Қырым түбегінің шығысында, қазіргі Керчь қаласынан 6 км. жерде орналасқан. 1830 жылы обадай құрылысқа қажетті тас дайындау жұмыстары жүргізілген. Жұмысты бақылаушы П.Дюбрюкс мұның жай төбе емес, ежелгі оба екеніне көзі жеткеннен кейін қазба жұмыстарын жүргізеді. Нәтижесінде көсем жерленген үлкен қабірхана ашылған. Күлобаны осы жылы орыс археологі И.А. Степков зерттеген. Біраз бағалы заттар ұрланып кеткенімен, қолға түскендерінің өзі сақ әлемінің қайталанбас өнер мұралары болып шыққан. Заттарды кеңес дәуірінде Е.В. Яковенко, И.Б. Брашинский, т.б. зерттеді. Мұндағы биіктігі 10 м оба үлкен тастардан қаланған. Астындағы қабірхананың биіктігі 5м, аумағы 4x4,3 м. Көсем мен оның жұбайы әінеқейленген екі ағаш табыт ішінде жеке-жеке жерленген; бір қызметті ер адамның сүйегі қоса қойылған. Көне заманнан жабық сақталған қабірхана ішінен көптеген алтын, күміс, қола, темір әшекейлер, қару-жарақ, ыдыстар, т.б. бұйымдар табылған. Әсіресе, сақтар өмірінен түрлі көріністер бейнеленген атақты алтын қүмыраның ғыл. құндылығы зор, сақ өнерінің ескерткіші ретінде алатын орны ерекше. Сондай-ақ, грек дәстүріндегі заттар көптеп саналады. Ғалымдар мұнда жерленген ақсүйек Боспор патшалығымен тығыз байланыста болған және екі арадағы сауда ісіне араласумен байыған деп пайымдайды. Дереккөздер
Сыбызғы күйі

Сыбызғы күйі - сыбызғыда орындалатын музыкалықықалық шығарма. Бағдарламалық сюжетке құрылған "Бұлбұл", "Нар идірген", "Боз інген", "Ақсақ құлан", "Салауат", "Бәтима", "Мүңды қыз", "Кең жайлау", "Жоқтау", "Той бастар", "Аңшының зары", "Кеңес", т.б. күйлері қазақ халқының тарихы және өмірімен тығыз байланысты. Халық арасында Сабыр, Садық, Сармалай, Макар, Шерубай, Сүлеймен, Ы.Уәлиев, О.Қожабергенов, Ш.Ауғанбаев, т.б. атақты сыбызғышылардың есімі белгілі. Көбіне Сыбызғы күйі октава көлемінде, сазды болып келеді. Қазақстанның әр жерінде сыбызғының жасалуында, күйлерінде көптеген ерекшеліктері бар. Мыс., Шығ. Қазақстанда сыбызғы үш ойықты, Батыс Қазақстанда төрт ойықты түрінде кездеседі. Шығыс Қазақстан күйлері халық әндеріне жақынырақ болып келеді. Аспаптың жойылуымен бірге, көптеген Сыбызғы күйі де ұмыт қалған. Сыбызғы күйілерін орындаушылар кейде домбырашылардың арасында кездеседі. Дереккөздер
Тоқпан күмбезі

Тоқпан күмбезі – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасыр басындағы сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Аққайтым ауылынан солтүстік-батысқа 18 шақырым, Шалқар қаласынан оңтүстік-батысқа 38,3 км жерде орналасқан. Сипаты Порталды күмбезді, бір камералық кесененің негізі тік төртбүрышты (8x8,5 м). Ол күйдірілген кірпіштен қаланған, маңдайшасын шикі кірпіш араластырып өрген. Күмбездің мүрде жататын батыс іргесіне құлпытас қойылып, оның үстіне өмірбаяндық бағыштау сөздер жазылған. Бұл мазардың қирамай сақталған бөлігінің биіктігі 3,5 м. Ескерткіш қазақтың салт-сана дәстүрі негізінде салынған, жоба, композициялық түрғыдан шешімін тапқан құрылыс болып саналады. Дереккөздер
Қаражігіт Баймендеұлы Апбас

Қаражігіт Баймендеұлы Апбас - (1923 ж. т.), жазушы, драматург. Ұлытаудың түлегі. Қазақстан жазушылар одағының (1990), Қазақстан театр қайраткерлері одағының мүшесі, 1989). Қазақтың мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1948). 1948-1990 жылдары Жезқазғандағы №6 мектепте мұғалім, мектеп директоры, Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінің Жезқазған, Сәтбаев, Ұлытау, Жезді аудандары бойынша меншікті тілшісі, «Жезқазған туы» газетінің бөлім меңгерушісі, әрі республикалык «Ара» сатиралық журналының штаттан тыс тілшісі қызметін атқарды. 1972 жылы «Ақмоншақ» повесі мен әңгімелер жинағы, 1991 ж. «Шақпақ», «Әке дауысы» повесі мен әнгімелер кітаптары, 1993 жылы «Майқоңыр» романы, 1998 жылы «Қайран шеше» повестері мен әңгімелер жинағы, «Сәкен шырағы сөнбейді», «Баубек» трагедиялары жарық көрді. Б. Бұлқышев атындағы республикалық сыйлықтың иегері. Жезқазған қаласының құрметті азаматы (1993). Дереккөздер
Сыбызғышы

Сыбызғышы - сыбызғыда ойнаушы музыкант. Халық арасында Макар, Сабыр, Сармалай, Сүлеймен, Шерубай, т.б. атақты Сыбызғышылардың есімі кеңінен белгілі. Сыбызғыны кейінгі ұрпаққа жеткізген Сыбызғышылар: Ш.Ауғанбаев, О.Қожабергенов, Ы.Уәлиев, т.б. Сыбызғышылардың репертуарында бағдарламалық сюжетке құрылған "Бұлбүл","Аңшыныңзары","Ақсаққұлан", "Боз інген", т.б. күйлер болған. Дереккөздер