kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ориноко

Ориноко(Orіnoco) – Оңтүстік Америкадағы Венесуэла мен Колумбия жеріндегі өзен. Ұзындығы 2730 км. Алабының аумағы 1086 мың км. Географиясы Шығыс Кордильераның Сьерра-де-Периха жотасының батыс беткейінен басталып, Льянос жазығы арқылы Атлант мұхитына атырау жасап құяды. Негізгі салалары: Вентуари, Каура, Карони (оң), Гуавьяре, Вичада, Мета, Араука, Апуре (сол). Ориноко өзенінің жоғарғы телімінен бөлініп шығатын Касикьяре өзені Амазона өзені алабына құятын жылдық ағынның 1/3-ін құрайды. Мета өзенінің сағасына дейін Ориноко таулы-төбелі жермен ағып, шоңғалдар мен су құламалар (биіктігі 17 м) түзеді. Орта және төменгі ағысындағы аңғары кең (3 – 10 км), жекелеген жерлерде арнасы тарылады. Барранкас қаласынан төмен атырау (ауданы 20 мың км 2 ) жасап, өзен 36 тармаққа бөлінеді; Макарео тармағы бойынша 400 км-дей жерге кеме қатынасы жүзеге асырылған. Жылдық орташа су ағымы 915 км 3 , сәуірден қазанға дейін созылатын жаңбырлы маусымда тасқын болып тұрады. Маңызы Ориноко алабындағы кеме жолының жалпы ұзындығы 12 мың км-дей. Теңіз кемелері – Сьюдад-Боливар қаласына, өзен кемелері – Пуэрто-Аякуча қаласына, жаңбырлы маусымда Гуавьяре өзеніне дейін көтеріледі. Ориноко алабында көптеген СЭС салынған. Жағалауындағы елді мекендер Жағалауларындағы ірі қалалар: Санта-Барбара, Пуэрто-Аякучо, Сьюдад-Боливар, Пуэрто-Ордас (Венесуэла), Пуэрто-Карреньо (Колумбия). Дереккөздер
Тартанаулы маймылдар

Тартанаулы маймылдар – приматтар отряды тармағына жататын маймылдар тобы. Тартанаулы маймылдар Төмен сатыдағы тартанаулы маймылдар және Адам тектес маймылдар болып 3 топқа бөлінеді: * парапитектер - олардың қаңқа қалдықтары Египетте Ніл өзенінің батысындағы Файюм қазаншұңқырындағы олигоцен жыныстарынан (бұдан 35 – 38 млн. жыл бұрын) табылған. Олар шамамен бұдан 23 – 25 млн. жыл бұрын екі тармаққа (церкопитекоидтар және гоминоидтар) бөлінген. * церкопитекоидтар * гоминоидтар - адам тектес маймылдар тобын гиббондар, гоминидтер, понгидтер тұқымдастары құрайды. Африка мен Азияда таралған 100-ге жуық түрі бар. Тартанаулы маймылдың танау тесіктері бір-біріне жақын орналасқан және олар төмен қарай бағытталған. Құйрығы едәуір ұзын, кейбір түрінде қысқа, магот пен адам тектес маймылдар құйрықсыз. Көбісінің терісі түксіз болып келеді. Тартанаулы маймылдың 32 тісі болады, азу тістерінің үстіңгі жағындағы бұдырлардың саны әр түрлі (церкопитекоидтарда 4, адам тектес маймылдарда – бесеу). Миы жақсы жетілген. Тартанаулы маймылдар ағаш басында, жартылай жерде тіршілік етеді, араларында тек жерді мекендейтін түрлері де бар. Көпшілігі үйір-үйірімен топтанып жүреді. Қрі түрлері жыныстық жағынан 8 – 12 жасында жетіледі. Көпшілігі баласын 5 – 6 ай, гиббон 7 ай, орангутанг 9 айдай көтереді. Негізінен жалқы кейде егіз туады. Таратнаулы маймылдар өсімдік жемісімен, жапырағымен, бүрімен, сондай-ақ жәндіктер мен олардың дернәсілімен, құс жұмыртқасымен, балапанымен, ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді. Тар танаулы маймылдардың танауының пердесі жұқа және танауы денесінің алдына қарай бағытталған. Құйрығы ешқашанда қармалағыш болмайды, кейбір түрлерінде мүлдем жойылып кетен немесе қалдықтары болады. Әдетте, ұрт қалтасы, жамбас сірісі болады. Тіс формуласы: * i2/2 * c1/1 * pm2/2 * m3/3=32 Дереккөздер
Қашқынбай

Қашқынбай Кемелұлы (шамамен 1789 – 1869) – батыр. Кіші жүздің Шөмекей руы Бозғыл (Бозғұл) бұтағынан шыққан. Сыр өңірінде өмір сүрген. Бұхарбай, Тоғанас батырлармен Кенесары Қасымов жасағында болған. Кенесары ханның баласы Тайшықты қырғыздардан босатып алу қимылдарына қатысқан. 1860 жылы күзде Тайшық пен Ахметтің Қызылқұмға орнығуына көмектескен. Қашқынбай туралы Т.Ізтілеуовтің «Ел қамын жеген ерлер» атты толғауында және т.б. Сыр бойы ақындарының жырларында айтылады. Жіңішкеқұмдағы батырдың зираты тұрған жер Қашқынбай есімімен аталады. Шежіре: Қашқынбай-Кемел-Тұяқ-Құттығай-Тілеміс (Тілес)-Базар-Назар-Тыныс-Қожагелді-Келдей-Бозғұл-Шөмекей Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Қаязды

Қаязды – Сырдарияның оң жағалық жайылмасында жатқан көл. Сырдария ауданы жерінде, Жалағаш кентінен солтүстікке қарай 22 км жерде, Сырдарияның тармағы – Қараөзектің аңғары бойында теңіз деңгейінен 50,3 м жоғарыда жатыр. Аумағы 2,3 км 2 , ұзындығы 2,9 км, ені 1,3 км, ең терең жері 5,0 м, суының көлемі 12,4 млн. м 3 . Көлде қамыс, қоға көп өскен, әсіресе оңтүстігінде ну тоғай. Жаз айларында су деңгейі түскен кезде көлдің шығысы мен батысы екіге бөлініп қалады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Мерке суару жүйесі

.]] Мерке суару жүйесі, Жамбыл облысының Мерке және Құлан аудандары жерін қамтиды. Көршілес Қырғызстан жеріндегі Үлкен Шу каналының Қазақстан өңіріне енетін біраз бөлігі 1963 жылы іске қосылған Шу өзенінен басталады. Жалпы ұзындығы 464,1 км, оның ішінде магистральды каналының ұзындығы 57,7 км. Жүйе негізінде 20,0 га егістік жер суарылады. Ауыл шаруашылығы дақылдары ішінде қант қызылшасы басым. Сілтемелер * Өзен * Ертіс * Іле * Қазақстан Дереккөздер
Мойынқұм артезиан алабы

Мойынқұм артезиан алабы, Жамбыл облысы жерінде. ОңтүстігіҚаратау, оңтүстік-шығыс шегі Қырғыз Алатауымен, солтүстік-шығысы Іле Алатауымен, солтүстік-батысы Шу өзенінің төменгі жағалауындағы Тасты көтерілімінің дөңесі арқылы өтеді. Алаптың платформалық тысының қимасында бірнеше сулы қабат анықталған. Олардың ішінде, әсіресе, палеоген және бор шөгінділерінің сулы қабаттары маңызды. Су арыны жоғары. Бұрғыланған ұңғымалардан су өздігінен шығады, минералдығы 10 г/л-ден аспайды. Ұңғымалардың су шығымы тәулігіне 8000 м3-ге жетеді (өздігінен шығады). Сілтемелер * Өзен * Ертіс * Іле * Қазақстан Дереккөздер
Шу жөндеу-механикалық зауыты

Шу жөндеу-механикалық зауыты – өндірістік кәсіпорын, ЖШС. Шу қаласында орналасқан. А. ш-ғы техникасын күрделі жөндеуден өткізуге маманданған, сондай-ақ, жиһаз шығарады. Кәсіпорында 120 адам жұмыс істейді.. Cілтемелер
Шу сауда базасы

«Шу сауда базасы» – өндірістік және сауда кәсіпорны, акционерлік қоғамы Шу қаласында орналасқан. Ұн, құрама жем, макарон және нан өнімдерін шығарады. Жылына 7 мың тоннаға дейін ұн өндіріледі. Кәсіпорында 100-ге жуық адам жұмыс істейді.. Cілтемелер
Сейфуллин мұражайы

Сейфуллин мұражайы, 1988 жылы 21 ақпанда Целиноград қаласында (қазіргі Астана) облыстық өлкетану музейінің бір бөлімі ретінде ашылған. Мұражай Есілдің оң жағалауында, қазіргі Астана қаласының көне қапталында С.Сейфуллин мен М.Әуезов көшелерінің қиылысында, ағаштан салынған ескі үйде орын тепкен. Мұражай жанына ақынның ескерткіші орнатылған. Тарихи архитектуралық ескерткіш саналғанымен, мұражайдың сыртқы көрінісі бүгінгі жаңа құрылыстар ансамбліне ұқсас. Сейфуллин мұражайында кіре беріс зал есігіне қарама-қарсы қабырғаға кеңестік қуғын-сүргін құрбандарына арнап тоқылған кілем-гобелен ілінген. Қабырғаны тұтастай алып тұрған бірегей полотноның орта тұсында Сәкеннің гипстен жасалған бедерлі бейнесі, етегінде гүл шоғыры бейнеленген. Кіре берістегі оң қанатта “Сәкен мен Ақмола” аталатын фотокөрме бүгінгі Астана өмірімен астасып, Елорданың ертеңгі болашағынан елес береді. Сәкеннің туған жері — Қарашілік көрінісі, әке-шешесінің бейнелері, жастық шағы өткен, оқыған, білім алған елді мекендердің, Қараөткел мен Ақмоланың сол тұстағы көріністері бедерленген. Мұражайдағы мұрағат, құжаттар мен Сәкеннің қолжазбалары, тұтынған сиясауыты, қаламсаптары, кітаптар мен газет-журналдар, т.б. құнды жәдігерлер 6 залда көрініс тапқан. Солардың ішінде кезіндегі мемлекет басшысы Л.Мирзоян сыйға тартқан жазу машинкасы ерекше көзге түседі. Сондай-ақ С.Сейфуллиннің көзі тірісінде жарық көрген кітаптар топтамасы, фотосуреттері мұражай төрінен орын тепкен. Мұражайда Сәкен төңірегіндегі тұлғаларға қатысты құжаттар мен жәдігерлер жиынтығы топтастырылған. Б.Майлин, І.Жансүгіров, А.Байтұрсынов, Ш.Құдайбердіұлы, т.б. қаламгерлерге байланысты деректер тізбегін, Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, үкілі Ыбырай, Қажымұқанға қатысты мағлұматтарды табуға болады. Ақын Ш.Иманбаева мен башқұрт жазушысы Ғ.Шәріповаға қатысты, орыс жазушысы, қуғын-сүргін құрбаны Г.Серебрякованың Сәкенге қатысты деректері мұражай қорында сақтаулы. Мұражайда Сәкеннің өмірі мен шығармаларын зерттеген ғалымдардың еңбектері де жинақталған. Дереккөздер
Шу тепловоз жөндеу зауыты

Шу тепловоз жөндеу зауыты – өндірістік кәсіпорын. «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы акцион. қоғамы «Теміржолжөндеумаш» еншілес мемлекеттік кәсіпорнының құрылымдық бөлімшесі. Шу қаласында орналасқан. Негізгі қызметі – тепловоздарды күрделі жөндеуден өткізу және оларға қажеттік қосалқы бөлшектерді жасау. З-тта 1162 адам жұмыс істейді. Жылына 1 млрд. теңгеден астам жөндеу, қалпына келтіру жұмыстары атқарылады. Кәсіпорынды одан әрі дамыту мақсатында 2003 ж. локомотивтерді бояу камерасы мен иінді біліктерді өңдейтін айналдыра шлифтеу станогін сатып алу көзделген. Болашақта бұл кәсіпорын локомотивтердің жаңа түрлерін құрастыруды игермек.. Дереккөздер
Сейшель аралдары

Сейшель Аралдары Республикасы (, , ) — Мадагаскар аралының солтүстік-шығысындағы аралдарда орналасқан шағын мемлекет. Жер аумағы 405 км². Халқы 79 мың (2000), негізгі тұрғындары креолдардан басқа қара нәсілділер, үнділер, қытайлар, ағылшындар. Ресми тілі — креол, француз, ағылшын тілдері. Халқының 80%-ы католиктер. Мемлекет басшысы президент. Жоғары заң шығарушы органы — Ұлттық жиын (бір палаталы парламент). Астанасы — Виктория қаласы. Әкімшілік жағынан 23 ауданға бөлінеді. Ақша өлшемі — сейшель рупиясы. Ірі аралдары: Маэ, Праслен, Силуэт, Ла-Диг. Ең биік жері — Мери-Сейшелуа шыңы (915 м) Маз аралында. Климаты субэкваторлық, теңіздік. Ауаның орташа айлық температурасы 26 — 28С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 4000 мм. Орталық бөлігінде мәңгі жасыл тропиктік орман өседі. Алып тасбақа, құстардың көптеген түрлері мекендейді. Сейшель Аралдарынан 16 ғасырдың басында португал теңізшілері ашты. 18 ғасырда француздар отарлады. 18 ғасырдың аяғына қарай ағылшындар басып алып, 1810 ж. Англияның иелігі болып жарияланды. 1814 ж. көршілес британ иелігі Маврикиямен біріктірілді. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе 1960 — 70 ж. елде ұлт-азаттық қозғалысы күшейді. 1970 ж. елге ішкі автономия берілді. 1976 ж. 28 шілдеде тәуелсіз республика болып жарияланды. 1977 ж. әскери төңкеріс болып, бір партиялы мемлекетке айналды. 1993 ж. жаңа конституциясы бекітіліп, демократиялық даму жолына түсті. Сейшель Аралдары — аграрлық ел, экономикасында балық аулау кәсібі мен туризм басты орын алады. Кокос пальмасы, темекі, эфир майлы өсімдіктері өсіріледі. Ірі кәсіпорындары жоқ, тұрмыстық бұйымдар жасайтын шағын шеберханалар ғана бар. Теңіз және әуе порты — Виктория. Сырттан күріш, астық, қант, мұнай өнімдерін, тұтыну тауарларын сатып алып, экспортқа балық, эфир майлы өсімдіктерді шығарады. Негізгі сауда серіктестері: Еуропа Одағы елдері, АҚШ, Оңтүстік Африка Республикасы. Дереккөздер
Сейіт Йағафаров

Сейіт Йағафаров (башқ. Сәйет Йәғәфәров, Сәйет батыр; XVII ғасырдың 2-ші жартысы. — XVIII ғасырдың ортасы) — 1681 — 84 жылдардағы башқұрт көтерілісінің жетекшісі. Патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы Сейіт халықты жаппай наразылық көрсетуге үгіттеді. Күштеп шоқындырылған башқұрттар мен татарлардың мұсылмандыққа қайта көшуіне күш салды. Башқұрттар арасында Сейіттің беделі күнге-күнге артып, оның соңынан ереуілшілер қаруланып, жергілікті билік орындарына және орыс селоларына қарсы ашық шабуыл жасай бастады. Сейіт басшылық еткен көтерілісшілерді татар, марий, мордва халықтарының өкілдері де қолдады. 1682 ж. Қазан қаласының воеводасы П.В. Шереметьев бастаған жазалаушы отрядпен шайқаста Сейіт ауыр жарақат алғанына қарамастан, қалмақтар билеушісі Аюкемен байланыс орнатып, көтерілісшілерге қолдау көрсетуін өтінді. Аюке Сейітке бастапқы кезде көмек көрсетіп, жазалаушы отрядқа ойсырата соққы берді. Алайда патша өкіметі Аюкені өз жағына шығарудың амалын тауып, башқұрттарға айдап салды. Жазалаушы отряд пен қалмақтардың соққысынан соң Сейіт бастаған көтерілісшілер жеңілді.
Сейітжан Бекшентайұлы

Сейітжан Бекшентайұлы, Сейітжан сал (1874 жыл, қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қармақшы ауылы — 16.2.1938 жыл, сонда) — ақын. Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан. Жастайынан Балқы Базар, Дүр Оңғарларды тыңдап өсіп, өлеңді ауызша шығарған. Ескіше сауатты болып, ауыл балаларын оқытқан. Сыр бойы ақындары Қуанышпен, Жарықбай жыраумен айтысқан. Жас кезінен өлеңді серік еткен ол “Он үшімде топқа түсіп сайрадым” дейді. Ақынның: * “Арманым көп мынау фәни жалғанда” * “Байлығыңа мақтанба” * “Жатырмысың, балам, жердің астында” * “Дамылдамай келесің ғой жүгіріп” * “Тарылды заман, тарылды” * “Ойлап тұрсам мен бір ақымақ” * “Жігіттік” * “Қызыл тілім лепіріп”, тағы да басқа көптеген өлеңдері бар. Оның діни тақырыптағы өлеңдерінен философиялық ой-толғам, өмірге деген құштарлық байқалады, жас ерекшеліктеріне қатысты мінез-құлықты дәлме-дәл берген жырлары да кезігеді. Қарақұмдағы көтерілісшілерге дем беруші деген жаламен 1937 жылдың 18 желтоқсанында қамалып, екі айдан соң атылған. 1990 жылы ақталып, өлеңдері баспасөз беттерінде жариялана бастады. Ақын шығармашылығын зерттеу ісі 1944 жылдан бастау алып, оған Н.Керейітбаев, Ә.Қоңыратбаев, Қ.Байғұлыұлы, Ә.Наурызбаев, К.Есжанов, М.Сәлменбаев, А.Нұркенов, тағы басқа зерттеушілер атсалысты. Ақынның 120 жылдық мерейтойына орай А.Шаяхметовтың құрастыруымен жеке жинағы жарық көрген. Басылып шыққан кітаптары * Қамыңды, қазақ, ойлай бер, Қостанай, 1995; * Тереңөзек, А., 1996. Дереккөздер
Сейітқұл Тоқпанұлы

Сейітқұл Тоқпанұлы, Сейітқұл қажы (шамамен 1546, Сырдария өзенінің төменгі ағысы — 1621, Самарқанд) — белгілі би, Жалаңтөс баһадүрдің әкесі. Шығай ханға ақылшы-кеңесші болған. Екі мәрте қажылыққа барған. 40 мың шаңырақ Алшын отбасын Қазалы өңірінен Нұрата тауларына көшірді. Қажылық сапардан оралысымен бірыңғай дін жолына көшіп, билікті баласы Жалаңтөске берген. Көшпелі мешіт ашып, халықты мұсылмандық жолға түсірді. Ұрпақтары кейіннен “сегіз Сейітқұл” атанған. Самарқандта оның жартылай құлаған бейіті бар. Дереккөздер
Монич Владимир Кузьмич

.]] Монич Владимир Кузьмич (1909 жылы 23 қараша, бұрынғы Пермь губерниясы Прочинский кенті – 1964 жылы 21 қараша, Алматы) –геология-минералогия ғылымдарының докторы (1954), профессор (1955) Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Сібір (Томск) геология барлау институтын бітірген (1931). Батыс Сібір геология басқармасының геологы (1931–32), Томск мемлекеттік университетінің минералогия және пайдалы қазбалар кафедрасының меңгерушісі (1932–41), Қазақ тау-кен және металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) минералогия және петрография кафедрасының доценті, профессор, кафедра меңгерушісі әрі «Қазақ түсті металл барлау» тресінің геологы, аға ғылыми қызметкері (1941–64) болып қызмет атқарған. Қазақстан ғылым академиясының геология ғылымдар институтында петрография секторының меңгерушісі болған. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері гранитоид тау жыныстарының табиғи құрамын, құрылымын зерттеу және петрогенез бен металлогения мәселелеріне арналған. Монич Владимир Кузьмичтың жетекшілігімен 20-дан астам ғылым кандидаты мен докторы даярланды. 100-ден аса ғыл. еңбектің, 6 монографияның авторы. Шығармалары #Геологический очерк Бериккульского золотопромышленного района, Монич Владимир Кузьмич, 1937; #Южная часть Баянаульского гранитного плутона, А.-А., 1948; #Петрография гранитных интрузий Баянаульского района в Центральном Казахстане, А.-А., 1957. Дереккөздер Сілтемелер * Минерал * Газет * Ақпарат * Ғылым * Қазақстан * Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институты
Сейітмантөбе

Сейітмантөбе – ерте ортағасырлық қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Көкмардан ауылынан 5 км оңтүстікте орналасқан. Деректер 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Қалашықтың орталық бөлігі дөңгелек келген диаметрі 50 м, биіктігі 3 м төбешік. Сейітмантөбеде арнайы қазба жұмыстары жүргізілмеген. Жинастырылған қыш ыдыстардың сынықтары Отырар алқабындағы қалалар мен қоныстардан алынған материалдарға, оның ішінде Оңтүстік Қостөбе қалашығындағы тұрмыстық-шаруашылық заттарға өте ұқсас. Дереккөздер
Мұсылманбек Жұманұлы Сейітов

Мұсылманбек Жұманұлы Сейітов (1887,Омбы қ. — 7.12.1937, Өскемен) — Алаш қозғалысының қайраткері. Өмірбаяны * Омбы мұғалімдер семинариясында оқыған. * Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Омбыда мұғалім, Павлодар облысында экономист болып еңбек етті. * 1937 ж. саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Қоғамдық жұмысы * “Бірлік” ұйымының белсенді мүшесі болып, “Балапан” журналының шығуына атсалысты. * 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін қазақтардың саяси белсенділігін арттыру жолында Омбы облыстық қазақ комитетінің құрамына кірді. * Бірінші жалпықазақтық съезінде Омбы облысы қазақтары атынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. * Алаш партиясының мүшесі болды. “Үш жүз” партиясын қазақтар арасындағы тұтастыққа нұқсан келтіреді деп санады. Дереккөздер
Асылбек Жұманұлы Сейітов

Асылбек Жұманұлы Сейітов 1894 жылы 22 қаңтарда Омбы қаласында Батыc Сібір генерал-губернаторы кеңсесі аудармашысының отбасында дүниеге келген. Алаш қозғалысы қайраткерінің бірі. Ол алдымен орыс мектебінде, содан соң Омбының классикалық ерлер гимназиясында оқыды. * 1911 жылы Омбы гимназиясын бітіріп, Том мемлекеттік университетінің медицина факультетіне оқуға түскен. * 1916 жылы Ақмола уезінде ауылшаруашылығы бойынша санақ жұмыстары жүргізілгенде А.Сейітов оның оңтүстік бөлігі комиссиясын басқарады. * Оны 1917 жылы бітіріп, Павлодар облысындағы Баянауыл бекетінде дәрігер болып жұмыс істеді. Халық арасында жиі кездесетін сүзек, безгек, тырысқақ ауруларына қарсы медициналық көмек ісін ұйымдастырды. Сондай-ақ, осы жылдары қоғамдық саяси өмірге араласып, алдыңғы қатарлы зиялы қауымның қатарынан көрінді. * 1917 жылы сәуірдің соңы мамырдың басында өткен Ақмола облыстық Қазақ сиезінде алдымен хатшылыққа, сиез соңында төрағаның орынбасарлығына сайланған. * Ал 1917 жылы Орынборда өткен бірінші жалпықазақ сиезіне катысып, онда ол төралқа құрамында М.Дулатовпен бірге хатшылыққа ұсынылады. Осы сиезде А.Сейітов Ақмола облысы атынан Құрылтай жиналысына депутатыққа сайланған. Осы Құрылтайға сайланған депутаттарға баға берілгенде «Қазақ» газеті ол туралы: «Асылбек Сейітов - жас доктор, қыз мінезді, ақ қағаздан ақ, ұлтшыл жас. Областной қазақ комитетінде председатель орынбасары» - деп жазған еді. А.Сейітов Алашорданың Ақмола облыстық комитеті басшыларының бірі бола отырып, ұлт-азаттық қозғалысына үлкен үлес қосты. * 1921 жылы Орынборда өткен Қазақстан дәрігерлерінің сиезіне, * 1922 жылы Қазақ АКСР-і кеңестерінің сиезіне делегат болып қатысты. Ол Баянауылда бас дәрігер қызметін атқарған. * 1922 жылдан бастан 15 жыл бойы Семей қаласындағы губерниялық денсаулық сақтау басқармасының бастығы болып жұмыс істеді. Семей облысында туберкулезді емдейтін «Ауыл» және «Березовка» санаторийлерін ашуға атсалысты (ол емдеу орындары осы күнге дейін жұмыс істейді). * 1937 жылы Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау халық комиссариатының жоспарлау-қаржылау бөлімінің меңгерушісі, Алматы қаласындағы №5 емхананы алғаш ұйымдастырушылардың бірі және оның бас дәрігері болды. Оның «Таң» журналы беттерінде жарияланған публицистикалык мақалалары бар. * 1937 жылы 1 желтоқсанда ұсталып, 8 желтоқсанда ату жазасына кесілді. Оның туған бауырлары Мұсылманбек және Мұратбек те «Алаш» партиясының мүшелері ретінде репрессияға ұшырады. Дереккөздер
Сағынғали Сейітов

Сағынғали Сейітов (20.11.1917, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Тайпақ ауданы, Қурайлысай ауылы) — ақын, сыншы, әдебиет зерттеушісі, филология ғылымы кандидаты (1961). Еңбек жолы * Орал су транспорты рабфагын (1937) бітірген. * Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1947). * 1941 — 47 ж. әскер қатарында болып, 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. * 1947-1949 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясы Тіл және әдебиет институтында ,ылыми қызметкер * 1949-1951 жылдары Қазақстан КП ОК-нің Үгіт, насихат, әдебиет және көркемөнер бөлімдерінде түрлі қызметтер атқарды. * Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасының директоры (1951 — 52) * Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1952 жылдан) болған. Шығармашылығы * “Большевиктер” атты тұңғыш өлеңдер жинағы 1951 ж. жарық көрді. Сейітовтің 40-тан астам кітабы баспадан шыққан. Жыр жинақтарымен қатар * “Қырық жылда” (1957) * “Ақын сапары” (1958) * “Өмір өрнектері” (1969) * “Тоғысқан толқындар” (1974) * “Туысқандық туғызған” (1979) * “Өлең өлкесінде” (1984) * “Пушкин лирикасын қазақ тіліне аудару дәстүрі”, т.б. әдеби-зерттеу еңбектері бар. Аудармалары Г.Гейне, А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, В.Маяковский, т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударған. Марапаттары * 2-дәрежелі Отан соғысы ордені * Қызыл жұлдыз ордені * Қаратөбе ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Шу-Іле таулары

Шу-Іле таулары – Іле Алатауы жотасының солтүстік-батыс сілемі. Географиялық орны Алматы және Жамбыл облыстары жерінде. Шу және Күрті өзендері аралығындағы тау бөктеріндегі өңірде, оңтүстігі Қопа жазығына (ойысына) тіреледі. Ұзындығы солтүстік-батыс бағытта 180 км, ені 60 км-дей, ең биік жері Айтау жүйесіндегі Аңырақай тауы (1294 м). Жер бедері Шу-Іле таулары ертедегі тау жүйесінің, су, жел, т.б. табиғат әсерінен бұзылуынан, мүжілуінен, аласа тау, жеке шоқыларға айналған қыратты өңір. Аласа таулар көбіне бір-біріне жақын бір өңірді алып жатады, не таулы қырқаға айналады. Түленқара, Құлжабасы, Аңырақай, Алаайғыр, Сұңқар таулары осындай таулы қырқалар. Аласа таулар мен таулы қырқалардан басқа төбесі күмбезделіп келген, биіктігі біркелкі шоқылар өте көп кездеседі. Бұл таулар мен шоқылар аралығын жазық, кең дала алып жатыр. Климаты Шу-Іле таулары өңірінің қысы суық, жазы ыстық, жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 400 мм. Су торабы Қырат беткейлерінен басталатын Ащысу, Қоналысай, Тесік, Қақпақтас, т.б. кішкене өзендерде су көктемде қысқа мерзімде ғана болады да, кейін тартылып, арнасы құрғақ сай, тасты шатқалға айналады. Өсімдігі, жануарлары Бұл құрғақ шөл аймақта шалғын шөп көктемде сай-сала, жыра, ойпат жерлерде, тау бөктерінде шөлге төзімді жусан, бетеге, қараған, т.б. өсімдіктер өседі. Шөл, шөлейт жануарлары мекендейді.. Дереккөздер
Жорабек Сыздықұлы Шүленбаев

Жорабек Сыздықұлы Шүленбаев – (1930 жылы туған Қызылорда) - театр актері, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1976). Өмірбаяны * 1952 жылы Н.Островский атындағы Ташкент мемлекеттік театр институтының актерлік бөлімін бітірген. * Жамбыл облыстық қазақ драма театрына актер болып орналасады. Ол, М. Әуезовтің «Қаракөз» спектакліндегі Сырым, «Абайында» Айдар, «Еңлік – Кебегінде» Еспенбет, Абыз, В. Шекспирдің, «Дуалы түнгі думанында» Эгей, «Отеллосында» Должь, «Гамлетінде» Полонский, Н. Гогольдің «Ревизорындағы» Хлестаков секілді күрделі де, басты образдарды сәтті шығаруымен танылды. Шүленбаев театрдың аса талантты актерлерімен иық теңестіре жүріп, биік деңгейде көрінуге үлес қосқан үлкен ойлы актерлердің бірі болды. Ол өзіндік өрнегімен, назды нақышымен, ширақ қимылымен, сезім қылын шерте білетін сыршылдығымен танылды. Сахнадағы тапқырлық, көпқырлылық, мәдениетті мәнер оған тән.Шүленбаев 60-тан аса рөлдерде ойнаған. Марапаттары * 1976 жылы «Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген артисті».. Дереккөздер
Мо/то

Мо/то (ағылш. maіl order / telephone order – пошта немесе телефон арқылы тапсырыс деген сөздердің қысқарған басқы әріптері) – тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің ақысын төлем карталарымен төлеу операцияларының тұрпаты. Оның басқа операциялардан өзгешелігі сол, мұнда тиісті есептесу құжаттарын толтыру үшін қажетті төлем карталарының деректемелерін (нөмірі, қолданыс мерзімі, т.б.) карта иесі поштамен, телефонмен, факспен немесе өзге байланыс құралымен хабарлайды. Картаның деректемелерін Интернет желісімен беру де көзделеді. Сілтемелер * Баспахана * Газет * Пошта * Қазақстан Дереккөздер
Яхия Шынәсілұлы

Яхия Шынәсілұлы (15 желтоқсан 1920 жылы туған, Байзақ ауданы, Ынтымақ ауылының Теспе бөлімшесі) – театртанушы, педагог. Биография 2-дүниежүзүзілік соғысқа қатысқан. 1952 жылы Ташкент мемлекеттік театр-көркемсурет институтының театртану факультетін бітірді. Шынәсілұлы өзінің еңбек жолын Жамбыл облысы атқару комитетінің өнер бөлімі меңгерушісі (1952 – 1954) болудан бастады, әрі осымен қатар Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласындағы мәдени-ағарту училищещесінде педагогикалық қызметпен де айналысты: мұнда мұғалім, ұзақ жылдар бойы училищенің оқу-тәрбие ісінің меңгерушісі (1965 – 1981) болып қызмет атқарды. 1981 жылдан зейнеткер, ал 1984 жыжы арнайы шақыртылып, осында педагог қызметін қайта жалғастырды. Шәкірттері: * О.Әбділ-манов, * Ә.Әмзеев, * Т. Жұршиев, * Ә.Т. Құлданов, * Қ.К. Нұрпейісов, * С. Рахманқұлова, * Ә. Шәймерденов т.б. Еңбектері Жергілікті театр спектаклі жайында жазған алғашқы мақаласы 1960 жылы облыстық «Еңбек туы» газетінде жарияланды. Шынәсілұлы – актер Ш.Қ. Сәкиев туралы жазылған «Мәртебе» (А., 1993), драматургия және оның сахнаға қойылуы жайындағы «Өмір мен өнер» (Тараз, 2000) т.б. кітаптарының, облыстық және республикалық мерзімді басылымдарда жарияланған театр қойылымдары, адамгершілік негіздері, оқу-тәрбие тақырыптарын қозғайтын 300-ден астам мақалалардың авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен және грамоталармен марапатталған.. Дереккөздер
Шыңғыссай обасы

Шыңғыссай обасы– қола дәуірі қорымы. Мойынқұм ауданы Хантау кентінен солтүстік-шығысқа қарай 40 км қашықтықта орналасқан. 1989 жылы Қазақ КСР ҒА Тарих, археология және этнография институтының ескерткіштер жиынтығы археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.Байпақов) тапқан. Шыңғыссай обасы оңтүстіктен солтстікке және батыстан шығысқа созылып жатқан 13 қорымнан тұрады. Ол қорымдардың 8-і жан-жағынан тастармен қоршалған. Қоршаулардың диаметрі 2,5 м-ден 6,7 м-ге дейін болып келеді. Әрбір қорымдағы тас жәшіктер гранит плиталармен жабылған.. Дереккөздер
Шэнси

«Шэнси» – ауыл шаруашылық кәсіпорны, өндірістік кооператив. Қордай ауданындағы Сортөбе ауылында орналасқан. Облыс бойынша тұңғыш рет күн жылыжайларын (гелиотеплица) қолдана бастаған шаруашылық. Астық, көкөніс, саңырауқұлақ өсіреді. 38 күн жылыжайлары бар. Ауыл шаруашылық жері 2263 га, оның 839 га-сы, негізінен, суармалы егістік. Кооператив құрамында, сондай-ақ, машина-трактор шеберханасы, құрылыс учаскесі, саңырауқұлақ өңдеу, кондитер цехтары, диірмен, кірпіш з-ты бар. Шаруашылықта 100-ден астам адам жұмыс істейді. Жетек. – Х.Ш.Дауров.. Cілтемелер
Муджмал-м Фасихи

Муджмал-м Фасихи (“Фасих жинағы”) – Гератта парсы тілінде 1442 ж. жарық көрген тарихи-әдеби анықтамалық. Толығырақ “Муджмал-м Фасихида” ислам дінінің бастапқы кезеңінен автор өмір сүрген уақытқа дейінгі ең көрнекті оқиғалардың хронологиялық тізбесі келтірілген. Анықтамалықтың авторы-гераттық тарихшы Фасих Ахмад ибн Жалал әд-Дин Мухаммад әл-Хауафи. Ол 1375 жылы 28 қыркүйекте Гератта дүниеге келіп, Әмір Темірдің ұлы Шахрухтың сарайында қызмет еткен. “Муджмал-м Фасихи” кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Бірінші тарауда Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың Меккеден Мединеге дейінгі тарихи оқиғалар хронол. ретпен берілген. Екінші тарау 622 жылдан 1441/42 жылға дейінгі тарихи оқиғаларға арналған. Автор алдымен жылды көрсетіп, одан кейін сол жылы болған елеулі оқиғаларды тіркеп отырған. Еңбекте негізінен көрнекті саяси қайраткерлер, ақындар, жазушылар, ғалымдар мен белгілі адамдардың өмірбаяндық мәліметтері, билеуші әулеттердің саяси тарихы баяндалады. “Муджмал-м Фасихидың” ерекше маңызды бөлімі 1301/02 – 1441/42 жылдары арасындағы оқиғаларды баяндауға арналған. Онда Иран, Ауғанстан, Ирак, Әзірбайжан, Түркия, Мауераннахр мен Дешті Қыпшақтың тарихына байланысты құнды деректер келтірілген. “Муджмал-м Фасихидың” әр түрлі көшірмелері бар. Ең көне автор өмір сүрген уақыттағы нұсқасы Лондон университетінің кітапханасында сақтаулы. Сілтемелер * Баспахана * Газет * Әдебиет * Қазақстан * Анықтамалық Дереккөздер
Маралтай Райымбекұлы Ыбыраев

Маралтай Райымбекұлы Ыбыраев (29.04.1969 ж.т., Сарысу ауданы, Игілік ауылы) – ақын. 2002 жылдан «Қазақ әдебиеті» газетінде «Жас қалам» қосымшасының редакторы. Қазақстан Жазушылар одағының кеңесшісі. Өлеңдері 1987 жылдан бастап республика басылымдарда жарияланып келеді. Тұңғыш кітабы «Ай-нұр» (1996) мен екінші жинағы «Ай» (2000), «Жазушы» баспасынан шықты. «Қарлығаш», «Қос ішек», «Толқыннан толқын туады», «2000 жылдық Дала жыры», «Жас ақындар антологиясы» сияқты ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Қазақстан Жастар одағы (1981) және мемл. «Дарын» жастар сыйлығының (2000) лауреаты. 1997 – 1999 жылдарғы ҚР Президенті стипендиясының иегері. Республика бірнеше жыр мүшәйраларының бас жүлдегері.. Дереккөздер
Муииз әл-Ажаб

Муииз әл-Ажаб (“Тектану кітабы”) – парсы тілінде 1426 – 27 ж. жазылған шығарма. Толығырақ Авторы белгісіз. Белгілі шығыстанушы Б.А. Ахмедовтің пікірі бойынша бұл шығарманың авторы Хафиз-и Абруболуы мүмкін. “Муииз әл-Ажаб”. Рашид әд-Диннің “Шуаб-и панжгана” еңбегінің қысқартылған нұсқасы болып табылады. Хафиз-и Абру “Шуаб-и панжгананың” алғы сөзін қысқартқан, арабтардың, үнділердің, қытайлар мен франктердің тегі жөніндегі зерттеулерді қалдырып кеткен және өз тарапынан Шыңғыс хан, Темір әулеті туралы мәліметтерді қосқан. “Муииз әл-Ажабта” Шыңғыс хан мен Әмір Темір әулеттерінің мыңнан аса өкілдерінің өмірлерінен деректер келтірілген. Шығармада қазақ хандарының тегі бойынша құнды мәліметтер бар. Жошының 18 ұлының, Шағатайдың 8 ұлының, Үгедейдің 7 ұлы-ның, Төленің 10 ұлының есімдері берілген. “Муииз әл-Ажаб” бізге үш көшірме арқылы жеткен: #Байсүңгір мырзаның “Альбомынан” алынған миниатюралары бар Топканы сарай кітапханасындағы көшірме; #Париж ұлттық кітапханасындағы көшірме; # Британ музейіндегі миниатюралармен безендірілген көшірме (18 ғ.). Сілтемелер * Баспахана * Газет * Әдебиет * Қазақстан Дереккөздер
Шайхыслям Серікжанұлы Мусин

).]] Шайхыслям Серікжанұлы Мусин – ауыл шаруашылығы жұмысын ұйымдастырушы, Социалистік Еңбек Ері (1966), Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі (1966), Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері (1974). 1933 жылы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1955 жылы Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген. * 1955 – 1976 жылдары - Алматы облысындағы асыл тұқымды “Қастек” мал зауытында бас зоотехник, директор. * 1976 – 1993 жылдары жаңа құрылған “Жамбыл” кеңшарының директоры болды. Оның тікелей басшылығымен кеңшарға жаңа технология енгізілді: ** асыл тұқымды малдан алатын өнімді көбейту, зоотехникалық жұмысының тиімділігін көтеру үшін, өндірісте ең озық технологияны пайдалану жетілдірілді; ** аз өнім беретін шабындық жерлерге көп жылдық шөптесін өсімдіктер егілді; жан-жағынан қоршалып, мәдени дақылдар егілген үлкен алқаптар құрылды; ** механикаландырылған су көтеретін жабдықтармен жабдықталған құдықтар салынды; ** дәруменді ұн және ет-сүйек ұнын (белоктік минералды мал азығы) өндіретін өндіріс цехтары іске қосылды. * Шайхыслям Серікжанұлы Мусин Қазақстанда алынған малдың аса бағалы биязы жүнді 4 қой тұқымы авторларының бірі. Наградалары * Ленин ордені * 2 мәрте Еңбек Қызыл ту ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1966) * Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі (1966) * Есімі Қазақстанның Құрмет кітабына тіркелген (1966) Еңбектері * 16 ғылыми еңбек * 2 авторлық куәліктің иесі * 1974 жылы “Өндірісті негізге ала отырып, мал бордақылаудың жаңа технологиясын жасап шығару және оны енгізу” жұмысы үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді. Сілтемелер * Ботаника * Зоотехника * Ауыл шаруашылығы * Қазақстан Дереккөздер
Мұғалжар маңы артезиан алабы

Мұғалжар маңы артезиан алабы (Примугалжарский артезианский бассейн) — Мұғалжар ойпатында орналасқан алап. Жалпы мәліметтер Солтүстік шеті Оралдың оңтүстігінен басталып, Үстіртке дейін жетеді. Батысында Каспий ойпатымен, шығысы мен оңтүстік-шығысында Мұғалжар-Шошқакөлмен шектелген. Суы альб-сеноманның құмды қабаттарына жиналған. Солтүстікте, шығыста және антиклиналдық көтерілімдер аумағында бұлардың жалпы қалыңдығы 20 – 50 м-ге, оңтүстік-батыста 150 – 180 м-ге жетеді. Су алаптың оңтүмтік бөлігінде 50 – 250 м, оңтүстігінде 500 – 600 м тереңдікте кездеседі және минералдылығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 0,3 –1,5 г/л-ден 1 – 3,5 г/л-ге дейін артады. Ұңғымалардың су шығымы тәулігіне 400 – 1200 м3-ден 2000 – 3500 м3-ге дейінгі шамада. Ғасырлық қоры 700 млрд. м3-ден астам, жыл сайын орны толатын қоры 300 млн. м3-дей. Бұл шама жыл сайын 2 – 2,5 млрд. м3-ге дейін суды пайдалануға мүмкіндік береді. Алап суы негізінен ауыл шаруашылығында пайдаланылады. Дереккөздер
Аслан Есболайұлы Мусин

Аслан Есболайұлы Мусин (2 қаңтар 1954 жыл, Бестамақ ауылы, Алға ауданы, Ақтөбе облысы) – қазақстандық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, экономист. Ақтөбе және Атырау облыстарын, Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігін, Президент әкімшілігін және Есеп комитетін басқарған. Парламент Мәжілісінің IV шақырылым депутаты және төрағасы болған. Өмірбаяны * 1954 жылы Ақтөбе облысының Алға ауданы Бестамақ ауылында дүниеге келген. Ұлты - қазақ. Әлімұлы тайпасының Кете руынан шыққан.. * 1975 жылы Алматы халық шаруашылығы институтын экономист мамандығы бойынша бітірген. * Институтты бітірісімен Ақтөбе Санақ басқармасының есеп орталығында мамандығы бойынша әртүрлі лауазымды қызметтерде жұмыс істеген. * 1979 жылдың қаңтарынан 1991 жылдың қазан айына дейін ҚКП басқару орындарында нұсқаушы, бөлім меңгерушсі, ҚКП Ақтөбе облыстық комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған. * 1991-93 жылдары Монополияға қарсы күрес мемлекеттік комитетінің Ақтөбе облыстық департаментінің төрағасы. * 1993-94 жылдары — Ақтөбе облысы әкімшілігі басшысының орынбасары, бірінші орынбасары — Экономика жөніндегі басқарманың бастығы. * 1994-95 жылдары — Ақтөбе облыстық Экономика жөніндегі басқарманың бастығы. * 1995-02 жылдары — Ақтөбе облысының әкімі. * 2002-06 жылдары — Атырау облысының әкімі. * 2006 жылдың қазан айынан бастап ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2007 жылдың қаңтар айынан бастап Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары қызметін қоса атқарды. * 2007 жылдың 10 тамыздан бастап Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары. * 2007 жылғы 18 тамыздан бастап «Нұр Отан» партиясы тізімі бойынша Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісі 4-шақырылымының депутаты. * 2007 жылғы 2 қыркүйекте Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің 4-шақырылымының бірінші отырысында Мәжіліс төрағасы болып сайланады. * 2008 жылғы 13 қазаннан бастап Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы. * 2012 жылғы 21 қыркүйекте Аслан Мусин Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы болып тағайындалды. * 2014—2017 жылдары Қазақстанның Хорватиядағы елшісі. Дереккөздер
Закария Мұкеев

.]] Закария Мұкеев (1892, Петропавл қаласы – 1940, Коми Республикасы, Сорок лагері) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Өмірбаяны 1924 жылы Орынборда жұмысшы. 1932 жылы кеңшарлар директорлары курсын бітірген. Азамат соғысына қатысып, 1-қазақ атты әскер полкінде саяси жетекші болды. 1923 – 24 жылдары Ақтөбе губ. Шалқар қалалық милиция бастығы, губ. қылмысты іздестіру бөлімі бастығының көмекшісі. 1924 – 25 жылдары Қазақ АКСР-і ішкі істер халық комиссары. 1925 – 37 жылдары республиканың әр өңірінде басшылық қызметтерін атқарды. 1937 жылы қыркүйекте тұтқындалып, 8 жылға сотталды. Айдауда жүріп қайтыс болған. Сілтемелер * Соғыс * Көтеріліс * Саясат * Қазақстан Дереккөздер
Дымкеш Мұқанов

Дымкеш Мұқанов (26.6. 1936 жылы туған, Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданы, Текеқараөзек ауылы) – ғалым, техника ғылымдардарының докторы (2000). Өмірбаяны Дымкеш Мұқанов Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) электр-техника институтын бітірген (1959). Қарағанды көмір ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1959–60), Қарағанды қаласында комсомол комитетінің 1-хатшысы (1961–64), Қарағанды металлургия комбинатында лаборатория меңгерушісі (1964–70), Бүкілодақтық автоматика ғылыми-зерттеу институтында директор (1971– 80), «Черметавтоматика» ғылыми-өндірістік бірлестігінде бас директор (1980–92), «Казчермет-автоматика» АҚ-ның директоры (1992–99) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан ҚР Шикізатты кешенді өңдеу ұлттық орт-нда директордың орынбасары. «Разработка и внедрение информационно-измерительных систем с использованием физических методов для автоматизации металлургических процессов» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектерді қара металлургия мәселелеріне арналған. 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (1984, 2005). “Халықтар достығы” орденімен марапатталған. Шығармалары * Информационные технологии в минерально-сырьевом комплексе, 2003; * Индустриально-инновационное развитие Казахстана: потенциал и механизм реализации, А., 2004; * Металлургия Казахстана: состояние, инновационный потенциал, тренд развития, Дереккөздер
Ақжібек Темірғалиқызы Мұқашева

Ақжібек Темірғалиқызы Мұқашева (1919, Орынбор – көз жұмған жылы белгісіз) – КСРО Қорғаныс министрлігінің Бас Барлау басқармасында істеген қазақ қызы, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Өмірбаяны 1940 жылы Мәскеу университетінің механика-математика факультетін бітіргеннен кейін арнайы курстан өтіп, 1941 жылы көктемде КСРО Қорғаныс министрлігінің Бас штабының Бас Барлау басқармасының шифрлаушылар бөліміне жұмысқа алынды. Ол Брюссельдегі кеңес барлаушысы “Кенттің” (Уругвай азаматы-Витсент Сиерра – шындығында барлаушы Анатолий Маркович Гуревич, КСРО МІК архивіндегі деректер бойынша – Виктор Сукулов) жеке шифрлаушысы болды. Мұқашева осы қызметін атқарып жүріп А.Гитлердің КСРО-ға соғыс ашуға дайындалып жатқанын жоғары басшылыққа алғаш жеткізушілердің бірі болды. Бірақ ол өзінің 1930 – 60 жылдары КСРО-ның Батыс Еуропада әрекет еткен әйгілі барлау тобы “Қызыл капеллаға” қызмет еткенін білген жоқ. Сол кездегі қалыптасқан жағдайға байланысты барлаушылардың жіберген мәліметтеріне Мәскеудегі ортақ сенімсіздікпен қарады. Осыған байланысты көптеген барлаушылар неміс немесе ағылшын барлау қызметіне жұмыс істеді деген күдікпен ешқандай себепсіз ұсталып, НКВД-нің түрмелеріне отырғызылды. Осындай себепсіз сотталғандар арасында Мұқашева да болды. Ол 1942 жылы желтоқсанда ұсталып, 25 жылға сотталды. Кейінгі тағдыры белгісіз. Сілтемелер * Механика * Математика * НКВД * Қазақстан Дереккөздер
Мұнай доллары

.]] Мұнай доллары – мұнай өндіруші елдердің мұнай бағасының өсуіне байланысты алған және несие капиталдарының халықаралық нарығында пайдаланылатын қаражат. Толығырақ 1973 – 74 жылдары және 1979 – 80 жылдары сұйық отын бағасының секірмелі түрде өсуі нәтижесінде бірқатар дамушы елдердің мұнай экспортынан алған табысы артты. 1970 жылы мұнай экспортынан түскен ақшалай түсім 15 млрд. 1980 жылы 298 млрд. долларды құрады. Мұнай бағасының өсуі ОПЕК-тің (Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымы) қызметімен байланысты болды. Мұнай бағасының күрт көтерілуі энергетик. дағдарысты туғызды. Осыған байланысты мұнайды сыртқа шығарушы елдерде төлем теңгерімінің ағымдағы операциялары бойынша қыруар оң сальдо қалыптасты, яғни олар қыруар пайда тапты, ал мұнайды шеттен әкелуші елдерде үлкен тапшылық туды – валюталық түсімдер мен төлемдер арасында алшақтық пайда болды. Сілтемелер * Доллар * Ақша * Биржа * Қазақстан Дереккөздер
Түрік ошақлары

Турік Ошақлары – Түркиядағы ықпалды қоғамдық ұйым. 1912 ж. құрылған. Түріктердің отаншылдық сана-сезімін күшейтіп, елдің мәдени, экономикалық-әлеуметтік дамуына ықпал етуді, ата салты, ана тәлімін ұрпақтан-ұрпаққа дарытып, ұлттық өркениет негіздерін дәріптеуді мақсат еткен Зия Гөкалп, Юсуф Акчура, Мехмет Емін, Юрдақұл Ахмет Ағаоғлу, т.б. түркі зиялылары негізін қалаған бұл ұйымға мемлекет басшысы Ататүрік рухани қолдау көрсетті. 1917 ж. Қазан төңкерісіне дейін Орта Азия елдерінде, Қазан, Баку қ-ларында, Шығыс Түркістанда Турік Ошақлары-ның бөлімшелері қызмет істеді. Қазір Түркияның бірнеше уәлаяты мен ірі елді мекендерінде 50-ден аса бөлімшелер бар. Орталық к-ті Анкарада орналасқан. Турік Ошақлары түрлі жұмыстар мен іс-шараларды: жиындар мен ғыл. мәслихаттар, фестивальдар мен байқаулар өткізуді, кітаптар мен тақырыптық журналдар шығаруды, т.б. ұйымдастырады. 1913 жылдан бері ай сайын “Түрік юрду” (Түрік жұрты) журналын, тоқсан сайын оның “Гәнчлик” (Жастық) атты қосымша басылымын шығарып келеді. Бұл басылымдар негізінен біртұтас түркі әлемінің тарихы, салт-дәстүрлері, ынтымағы мен бірлігі туралы материалдар жариялайды. 1987 жылдан бастап түркі әлеміне, ерекше еңбек сіңірген қайраткерлерге, саясаткерлерге, ғалымдар мен санаткерлерге атаулы сыйлықтар белгіледі. Мысалы, ҚР Президенті Н.Назарбаев 1999 ж. 8 маусымда Хусейн Нихал Атсыз атынд. “Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін” сыйлығының иегері болды, ядролық қару сынақтарына қарсы күрескені үшін “Невада – Семей” қозғалысының жетекшісі, ақын әрі қайраткер О.Сүлейменовке “Құрмет” сыйл. (1990) берілді.
Мұрат Арзаұлы Мұртазаев

.]] Мұрат Арзаұлы Мұртазаев (3.3.1952 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Ақсай қаласы) – тау-кен инженері, техникалық ғылымдар кандидаты. Өмірбаяны Мұрат Арзаұлы Мұртазаев (3.3.1952 жылы, Батыс Қазақстан облысы Бөрілі ауданы Ақсай қаласы) – Қазақ политехникалық институтын (1974, Қазақ ұлттық техника университеті), КСРО Министрлер кеңесі жанындағы Халық шаруашылық академиясын (1992) бітірген. Шығыс Қазақстан облысы Ертіс полиметалл комбинатынатында бұрғылаушы, бас инженер (1974–81), Белгород кен байыту комбинатында бас инженердің орынбасары, кеніш бастығы (1981–86), Павлодар облысы «Майқайың» кен басқармасының бастығы (1986–91), «Алтыналмас» ұлттық акцион. компаниясының 1-вице-президенті (1991–95), ҚР Өнеркәсіп және сауда министрінің орынбасары, «Қазфосфор» өндірістік бірлестігі (1995–97) мен «Текелі қорғасын-мырыш комбинаты» АҚ-ның директоры, ҚР Экономика, индустрия және сауда министрлігінде вице-министр (1997–98), «Қазатомөнеркәсіп» ұлттық компаниясында вице-президент (1998–99), Ақмола облысы әкімінің орынбасары (1999–2000), ҚР Экон. және сауда мин-лігінде вице-президент (2001–03) қызметтерін атқарды. 2003 жылдан Қазақстандағы шет ел компанияларында кеңесші және директорлар кеңесінің мүшесі. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1992). Толығырақ *(1994). Қазақ политехникалық институтын (ҚазҰТУ) *(1974), КСРО Министрлер кеңесі жанындағы Халық шаруашылық академиясын (1992) бітірген. *1974 – 81 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Ертіс полиметалл комбинатында бұрғылаушыдан бас инженер қызметіне дейін көтерілген. *1981 – 86 жылдары Белгород кен байыту комб-нда бас инженердің орынбасары, кеніш бастығы. *1986 – 91 жылдары Павлодар облысы “Майқайың” кен басқармасының бастығы. *1991 – 95 жылдары қазіргі “Алтыналмас” ұлттық акционерлік компаниясының 1-вице-президенті. *1995 – 97 жылдары ҚР Өнеркәсіп және сауда министрінің орынбасары әрі “Қазфосфор” өндірістік бірлестігінің басқарушысы. *1997 – 98 жылдары “Текелі қорғасын-мырыш комбинаты” АҚ-ның басқарушысы, ҚР Экономика,индустрия және сауда мин-нде вице-министр. *1998 – 99 жылдары “Қазатомөнеркәсіп” ұлттық компаниясында вице-президент. *1999 – 2000 жылдары Ақмола облысы әкімінің орынбасары. *2001 – 03 жылдары ҚР Экономика және сауда министрлігінде вице-президент. *2003 – 05 жылдары Қазақстандағы шет ел компанияларында кеңесші және директорлар кеңесінің мүшесі. ҚР Мемл. сыйл-ның иегері (1992). Дереккөздер Сілтемелер * Баспахана * Газет * Акционер * Қазақстан
Түркішілдік

Түркішілдік, пантюркизм – түркі халықтарын бірлікке, өзара байланыстарын нығайтуға үндейтін қоғамдық-саяси ағым. XX ғ. басында саяси доктриналардың және саяси көзқарастардың жүйесінде пайда болған діни-саяси идеология. Түркі тілді халықтардың бір мемлекетке Түркияның камкорлығымен «ұлы Тұран» мемлекеті болып бірігуін мақсат ететін көзқарастар мен саяси доктриналар жүйесі. 19 ғасырдың соңына қарай қарқын алды. Сол тарихи кезеңде түркішілдікті насихаттаушылардың көш басында И.Гаспринский тұрды. Ол түркішілдікті “Тілде, пікірде, істе – бірлік” деген ұранмен шығарған өзінің “Тәржіман” газеті арқылы насихаттады. Түркішілдікті Түркияда насихаттауда Ю.Акчурин белсенділік танытты. 20 ғасырдың басында Ресей империясының қол астында отарлық езгінің тауқыметін тартқан түркі халықтарының азаттық қозғалысының өрбуіне түркішілдік елеулі дәрежеде ықпал етті. Бірінші орыс революциясы кезінде негізінен түркі халықтарының өкілдері қатысқан бүкілресейлік мұсылман съезі 3 рет өткізіліп, түркі халықтарының мүддесін қорғау мақсатында “Ресей мұсылмандары одағы” атты партия құрылды. Ә.Топчибашев, А.Ибрагимов, С.Мақсұдов секілді қайраткерлер түркішілдіктің ықпалымен түркі халықтарының мүддесін қорғау жолындағы әрекеттерін күшейтті. Уақытша үкімет жағдайында түркі халықтарының саяси әрекеттерін үйлестіріп отыру мақсатында Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі ұйымдастырылды. Кеңестік билік орнағаннан кейін түркішілдік реакциялық пиғылдағы ағым ретінде бағаланып, оны насихаттауға қатысы бар деген азаматтар ашық қуғындалды. Көрнекті татар қайраткері М. Сұлтанғалиев осындай қуғындаудың құрбаны болды. Сол кезде Түркияда түркішілдік-ті насихаттаушы тұлға ретінде Көк-Aлп танылды. Сын және идея мәселелері Бүгінгі таңда пантюркизмнің алғашқы идеяларынан аз нәрсе қалды. Зайырлылық пен зайырлы идея ислам мен фундаментализмге өзгерді. Жаңа астана туралы даулар жалғасуда, таңдау Анкара мен Түркістан арасында жүріп жатыр. Тіл мәселесі әлі де жалғасуда. Кейбір тілдік қауымдастықтар латын әліпбиіне көшті, бірақ түрікмен, өзбек және әзірбайжан тілдерінің ресми латын алфавиттері 1990-шы жылдардың басында 35 әріптен тұратын пантүрік алфавиті келісілгеннен кейін Түркия Күткендей түрік алфавитіне сәйкес келмейді. Түркі елдерінің шешілмеген аумақтық амбициялары мен мемлекетаралық қақтығыстары да проблема болып табылады. Ресей, Иран, АҚШ және еуропа елдерінің Ердоғанның дұрыс емес саясатына байланысты Түркияға қысым жасау Тұран құруға мүмкіндік бермейді. Дереккөздер
Түс даралау

Тус даралау, фотографияда – фото немесе кино түсіру ісінде нысаннан шығатын немесе шағылатын күрделі спектрлік құрамның бірнеше спектрлік диапазондарға жіктелу процесі. Диапазондар саны элементарлық қабаттардың санына тең (әдетте олар үшеу болады). *Түс даралау – көп қабатты материалда бір түсті кескіндер жиынын алуды қамтамасыз ететін түрлі түсті фотографиялық процестің бірінші кезеңі. Түрлі түсті баспасөзде бұл кескіндер сәуле сезгіш жекелеген қабаттардан орын алып, түсі дараланған негативтер деп аталады. Идеал түс даралауда нысан сәулеленуінің бүкіл спектрлік облысы бір-бірімен шектесетін, бірақ өздерінің спектрлік сипаты (СС) бойынша элементарлық қабаттардың СС-на сәйкес келетін, бірақ бірін-бірі көлегейлемейтін диапазондарға бөлінеді. Баспа ісінде – көп түсті кескіндерді бір түсті (сары, алқызыл және көгілдір) құраушыларға жіктеу арқылы кескін алу процесі. Түс даралау түпнұсқаны жарық сүзгілері арқылы фото пленкаға немесе фотоэлектрондық әдіспен электрондық түс берушілерге тізбектей суретке түсіру арқылы жүзеге асырылады. Алынған түсі дараланған негативтерді (позитивтерді) үш немесе төрт баспа формасын (сары, алқызыл, көгілдір және қара бояулар үшін) дайындауға пайдаланады. Басу кезінде осы бояулар арқылы түпнұсқаның әр түрлі түстері мен реңдері қайта қалпына келтіріледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева

.]] Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева (23.10.1960 жылы туған, Алматы) – виолончельші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998). Өмірбаяны 1979 жылы Алматы қаласындағы Республткалық арнаулы музыка мектебін (Ғ.Жанайдаровтың сыныбы бойынша), 1985 жылы Мәскеу мемлекеттік консерваториясын бітірді. 1990 жылы осында виолончель (проф. И.Гаврыш) және камералық ансамбль (проф. М.Мильман) сыныптары бойынша ассистент-стажер болды. 1991 жылдан “Солошылар академиясы” мемлекеттік камералық оркестрінің дирижері ретінде де қызмет еткен. Гастрольдік сапары Осы оркестр құрамында гастрольдік сапармен АҚШ-та (1995), Австрияда (1996), Германияда (1997), Италияда (1999), Ресейде өткен Қазақстан мәдениет күндерінде (1997), Жапонияда (1997) және Оңтүстік Кореяда (1998) өнер көрсетті. Сілтемелер * виолончель * Өнер * Мәдениет * Қазақстан Дереккөздер