kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Оперативтік дайындық

Оперативтік дайындық (оператИвная подготовка) — генералдарды (адмиралдарды), аға офицерлерді және өнеративтік-стратегиялық басқару органдары буындарын дайындаудың негізгі түрі. Ол стратегияның және оперативтік өнердің теориялық негізін үйренуден, лауазымды адамдар мен басқару органдарын операция жүргізуге дайындауға үйретуден, әскерлердің жауынгерлік және жұмылдыру дайындығын жоғары дәрежеде ұстау міндеттерін және әскери қимылдар мен оған дайындық кезінде функциялық міндеттерін орындаудан тұрады. Оперативтік дайындық жауынгерлік дайындықпен тығыз байланыста болады. Оперативтік дайындық негізгі міндеттері: ықтимал қарсыласты және әскери қимылдар театрында болатын әскери іс-қимылдардың ықтимал сипатын зерттеу; генералдардың (адмиралдардың), офицерлердің әскери өнер саласындагы білімдері мен дағдыларын жетілдіру; қойылған міндеттерді орындау кезінде жан-жақты және бірлесе қимылдауды ұйымдастыруды, бағынышытыларға жауынгерлік тапсырмаларды жеткізуді, дәлелді шешім қабылдауды үйретуге дағдыландыру. Дереккөздер
Әскери-теңіз флотының оперативтік бастамасы

Әскери-теңіз флотының оперативтік бастамасы — Әскери-теңіз флотының оперативтік бастамасында қарсыластың ракеталық сүңгуір қайықтарын, авианостық екпіңді топтамалары мен қайыққа қарсы күштерін жою, мұхит (теңіз) ұрыс қимылдары театрында үстемдікті жеңіп алу, мұхит (теңіз) коммуникацияларында күресу бойынша теңіз операцияларын дамыту бастамасы. Баллистикалық ракеталары бар атомдық сүңгуір қайықтар өздігінен және стратегиялық қолданыстағы ракеталық әскерлермен өзара әрекетте ядролық соққы беру үшін қолданылады. Баллистикалық ракеталары бар атомдық сүңгуір қайықтар күштерімен жер үсті объектілерін қирату үшін теңіз десанты пайда болды. Флот күштері теңіз десант операцияларын өткізуі, жүйелі ұрыс қимылдарын жүргізуі және теңіз маңындағы бағытта болатын құрлық әскерлеріне жәрдем беруі мүмкін. Флот күштері теңіз операциялары мен ұрыс қимылдарын өздігінен немесе қарулы күштердің басқа түрлерінің қатысуымен өткізуі мүмкін. Дереккөздер
Өчпочмак

Өчпочмак, үшпұшпақ ( — үшбұрыш) — салмасы қой, қаз немесе үйрек етінен, пияз және картоптан тұратын татардың ашыған кейде ашымаған қамырдан дайындайтын, көмбелеп пісірілетін ұлттық самса сияқты бәліші. Салма шикі өнімдерден дайындалып, пісіру үдерісі екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде сырты майланған дайындамалар тұмшапешке салынып, жарты сағаттай көмбеленеді. Осыдан кейін дайындамалар пештен шығарылып, ортасындағы ашық тесіктерге тұздалған, бұрышталған бір немесе екі қасық ет сорпасы құйылады да, дайындама сырттарына жұмыртқа жағылып, қайтадан отқа көмбеленеді. Піскен өчпочмак ішіне тағы да сорпа құйылып, сыртына май жағылады. Дереккөздер
Теңіздегі шолғын қызметі

Теңіздегі шолғын қызметі — соғыс және бейбіт уақытта теңіз шолғынының міндеттерін орындау үшін флоттың құрамалар (бірлестіктер) штабтары мен командирлері ұйымдастырып өткізетін шаралар кешені. Оған теңіз шолғынының позициялары мен сызықтарын (шептерін) орнату; шолғын күшінің құрамы, оның ішінде шолғынды қолдау күштері, қарсыласты табу кезіндегі қимыл реті және басқа да шаралар енгізіледі. Дереккөздер
Оперативтік десант

Оперативтік десант (оперативный десант) — майдандық және армиялық операцияларда, армия, флот, флотилия топтастығы операцияларында аса маңызды тасырмаларды орындау үшін (оперативтік-тактикалық ядролық құралдарды жою, оперативтік қорлардың жеткізілуіне жол бермеу, шабуылдаушы әскерге жаудың топтастығын қоршап, талқандауға, жағалау бөлімшелері мен аралдарды басып алуда көмектесу және т.б.) қолданылатын бөлім. Оперативтік десант әуе-десант бөлімдері мен бөлімшелерінен, мотоатқыштардан, десанттық-шабуылдаушы әскерден және теңіздік жаяу әскерінен құрылуы мүмкін. Әскери әрекеттерді өрістету үшін қарсыластың әскери топтастығын қоршауда және жоюда шабуылға шыққан әскерлермен бірге әрекет жасайды. Оперативтік десантты дайындау және түсіру стратегиялық десанттар сияқты жоспарланып, жүзеге асырылады, ал түсірілген оперативтік десант әрекетіне флот, майдан, әскер топтарының күшімен қолдау жасалады. Дереккөздер
Эссенция

Эссенция . Шамалы мөлшерде қосқанда тағамға немесе кондитер өнімдеріне хош иіс, жағымды дәм және түс беретін сұйықтықтар немесе қоймалжың массаларды осылай атайды. Осы мақсатта сірке су эссенциясы жиі қолданылады. Кулинарияда эссенция деп тағамға жылдам белгілі дәм беретін қоймалжың дайындамаларды да атайды. Мұндай дайындамаларға саңырауқұлақ, қызылша, аскөк және т.б. эссенциялары жатады. Оларды қайнатып, езгілеп, булатып дайындайды. Ұзақ сақталыну үшін зиянсыз консерванттар: тұз, сарымсақ ұнтағы, аскорбин қышқьшының таблеткасын қосады. Дереккөздер
Әскери -топографиялық қызмет

Әскери -топографиялық қызмет (Военно-топографическая служба) — бейбіт және соғыс уақытында әскерлерді топографиялық тұрғыдан қамтамасыз ету мақсатына арналған қарулы күштердегі қызмет (әскерлер мен штабтарға топографиялық және арнайы карталардың жасалып берілуі, геодезиялық,гравиметриялық желілердің дамытылуы, әскерлердің топографиялык дайындығына ұйымдастыру-әдістемелік басшылық, топогеодезиялық техниканың жаңа үлгілерін даярлау және жасау және т.б.) Дереккөздер
Толық қайта барлау

Толық қайта барлау (Доразведка) — қарсылас туралы бар деректі тексеру, сонымен қатар неғұрлым толық және анық мәліметтер алу. Негізінен бұрынғы аудандарда тұрған, бұған дейін барланған объектілердің болуын анықтау немесе оларды жоятындай соққы берер алдында координаттарын нактылау максатында жүргізіледі. Соққы бергенге дейін өз орнын ауыстырып үлгеруіне мұрша бермейтіндей күш-құралдар қолданылады. Дереккөздер
Іздеу станциялары

Іздеу станциялары (станция поиска) — радиостанциялардың түрі мен азимутын, радиолокациялық станциялар мен қарсыластардың радионавигациялық жүйелерін жұмысы кезінде радиосәулелерін қабылдау арқылы анықтауға арналған арнайы радиоқабылдағыш қондырғы.Іздеу станциялары жиілігі кең диапозонда жұмыс істейді және қабылдайтын радиотолқындарының диапазонына, радиоқабылдағыш түріне, орнатылған орны мен қолданылуына (жер үсті, жағалаулық, кемелік, ұшақтық, арнайы) байланысты бөлінеді. Іздеу станциялары жеке де, радиобарлау мен радиокедергі станцияларымен бірге де қолданылады. Дереккөздер
Кәдімгі шилен

Ююба (қытай құрмасы) — биіктігі 3—9 м тікенекті бұта немесе ағаш. Жерорта теңізі және Азияда өседі. Жемісі сопақ қызғылт-қоңыр. Балғын, кептірілген және қақталған күйінде тағамдарға қолданылады. Нан жабуда және шырындар дайындауда қолданылады. Құрмамен ауыстыруға болады. Дереккөздер Сілтемелер * [http://russian.people.com.cn/n3/2020/0831/c31518-9740113-2.html Қытайдың Дунхуан қаласынан қызыл құрма алғаш рет Еуропа нарығына шықты]
Ізді құрамдар

Ізді құрамдар (трассируюшая составы) — жер үсті, теңіз және әуе нысаналарына атқанда оқтың, снарядтың, басқа да оқ-дәрілердің кәрінетін (түнде де, күндіз де) траекториясын жасауға арналған пиротехникалық (атыстык, түтіндік) құрамдар. Олардың құрамында — жанармай, тотықтандырғыш пен цементтегіш (жануды баялатушы) болады. Ізді құрамдар трассерге сығымдалып, тиісті оқ-дәріге орналастырылады. Дереккөздер
Оперативтік директива

Оперативтік директива (оперативная директива) — жауынгерлік міндеттерді әдетте оперативтік бірлестіктерге жеткізу нысаны; әскерлерді басқаруға арналған жауынгерлік құжаттар. Оперативтік директиваларда қол астындағы бірлестіктерге (флот күштерінің топтасуларына) тек олардың қолбасшыларына керекті тапсырмаларды анықтауға, шешім қабылдауға, өзара қимылдар мен әскерлерді (күштерді) ұрыс қимылдарына дайындығын ұйымдастыруға арналған мәліметтер баяндалады. Оперативтік директиваға әскерлер (флот) қолбасшысы немесе шгаб бастығы қол қояды. Оперативтік директива мазмұнымен толық көлелще шектеулі адамдар ғана танысады. Дереккөздер
Юаса

Юаса — құрамында жұмыртқа (0,5 кг ұнға 6 жұмыртқа) бар ашымаған қамырдан, жіңішке білемшелер дайындалып, ұзындығы 4—5 см етіп кесілген түйіршектерді майға қуырып дайындалған башқұрттың ұлттық тағамы. Дереккөздер
Оперативтік жағдай

Оперативтік жағдай (оперативная обстановка) — қойылған тапсырманы орындау үшін дайындыққа және операция мақсатына жетудегі бірлестік пен олардың көршілерінің іс-қимыл алқабына әсер ететін факторлар мен жағдайлардың жиынтығы. Оперативтік жағдайға өз әскерлері мен қарсылас әскерлердің жағдайы, іс-қимыл сипаты, ұрыстық мүмкіндіктері, жергілікті жағдай, ауа райы жағдайы және басқалар кіреді. Оперативтік жағдай элементтеріне соғыс ауданының экономикалық жағдайы, жергілікті ресурстары, жергілікті тұрғындардың әлеуметтік-саяси құрамы, олардың соғысып жатқан әскерлерге, соғысқа деген көңіл-күйі құрайды. Оперативтік жағдай шешім қабылдау кезінде бағаланады. Дереккөздер
Толық санитариялық өндеу

Толық санитариялық өндеу (Полная санитарная обработка) — арнайы тазалау пунктерінде, моншада, санитариялық-өткізгіштік немесе залалданбаған су қоймаларында адам үстіндегі радиоактивтік, улағыш заттар мен бактериялық құралдарды сабынмен жуып, киімді міндетті түрде ауыстыру. Жеке құрам радиоактивтік заттармен уланган жағдайда толық санитариялық өндеу ішінара өндеуден кейін адамдардың зақымдалу деңгейі нормадан жоғары болғанда жүргізіледі. Толық санитариялық өңдеу зақымданбаған ауданда, тікелей бөлімшелерде немесе арнайы өндеу пункттерінде ұрыс тапсырмаларын орындағаннан кейін іске асырылады. Дереккөздер
Қазақша орама

Қазақша орама - сиырдың, бұзаудың не қойдың етін үсақ тісті еттартқыштан өткізеді. Оған сарымай, сүт не су құяды, тұз, ұнталған қара бұрыш салып, бірыңғай масса алынғанша жақсылап араластырады да тағы етгартқыштан өткізеді. Одан соң еттің турамасын бірыңғай массаға дейін ұрғылайды. Бұл массаның сантиметрлік қабатты жартысына суық суға малынған сүлгі жабады. Үстінің бір жағынан пісірілген қүйрық майының келтегін үзынынан салады және оны тартылған етпен орайды, ом- летгің келтегін сальш, тағы да орайды. Мұндай кезекті орама аяқталғанша жалғастыра береді. Дайын болған ораманы кенеппен не селдір матамен орайды жіппен байлайды. Ұқыптап шағын кастрюльге салады да, еттің сорпасын не су құяды. Орамаға түз, түбіршелер салып, тез қайнатып алады да, баяу отта тағы да қайнатады. Ораманы салқындатады, орамалға орайды, бір бөлікке 1—2 тіліктен кеседі. Гарнирге — қияр, қызанақ, жасыл бұршақ. Ысқыланған желкек пен сірке суын бөлек өкеледі. Тағы қараңыз * Орама (тағам) Дереккөздер
Юнань құмырасы

Юнань құмырасы - балық, тұшпара, мәнті, көкөніс, күрішті және т.б. өнімдерді буда пісіруге арналған арнаулы ыдыс. Ыдыс отқа қойылатын, ішіне су құйылатын метал тұғырдан және тығыз жабылатын қақпағы бар шұңғыл, терең кең фарфор табақтан тұрады. Дереккөздер
Жарықшақты фугасты снаряд

Жарықшақты фугасты снаряд — қарсыластың адам күшін және әскери техникасын жоюға, оның далалық қорғаныс құрылыстарын бұзуға, бөгеттерде және миналы алаңдарда өтпелер жасауға және басқа да міндеттерді орындауға арналған негізгі артиллериялық снаряд (мина). Жарықшақты фугасты снарядтын жарықшақты немесе фугастық әрекеті орындалатын міндеттің мақсаты мен сипатына сәйкес жарғыш түрімін және қондырғысымен анықталады. Жарықшақты (тез) әрекетке және рикошетті атыста баяулатуға қойған кезде, кашыктық немесе түйіспейтін жарғышты қолдану кезінде снаряд тосқауыл бетінде немесе оның үстінде жарылады; нысана корпустың жарыкшактарымен және жарым-жартылай соққы толкынымем закымданады. Жарғышты фугастық (инерциялык) әрекетке немесе баяулатуға (рикошеттер жоқ кезінде) қойған кезде снаряд тосқауылға тереңдей енгеннен кейін жарылады; нысана жарылыс өнімдерімен, соққы (сейсмикалы) толқынымен және снаряд соққысымен қиратылады. Жарықшақты фугасты снаряд әмбебап болғандыктан, жарықшақтық әрекеті жарықшақты снарядтан, ал фугасты әрекеті сол калибрдегі фугасты снарядтан аздап кем түседі. Құрастырылу сипаты жағынан 100 мм калибрге дейінгі жарықшақты фугасты снаряд жарықшақты снарядка, ал 100 мм-ден жоғарғысы фугасты снарядка жақын. Жарықшақты фугасты снаряд корпусы көміртекті және қоспалы болаттан, кейде өте берік шойыннан жасалады. Оларды жабдыктауға қуатты бризанттық қопарғыш заттар (тротил, гексоген, солардың негізіндегі қоспалар және басқалар) қолданылады. Қопарғыш затпен толтырылу коэффициенті 20 пайыз шамасында болып келеді. Дереккөздер
Яки-тори

Яки-тори — жапон тағамы. Істікке шаншылып пісірілетін балапан еті. Шетелдердегі жапон мейрамханаларында дайындалатын тағам. Соңғы кездерде электргрильдерде пісіріліп жүр. Яки-тори — тауықтың етінен және ішек-қарнынан дайындалатын шағын кәуап. Пияз бен бекон қосып сырамен бірге беріледі. Дереккөздер
Оперативтік кезекші

Оперативтік кезекші (оперативный дежурный) — бөлімнің, құраманың, бірлестіктің басшылық пунктіндегі кезекті кезекшілік уақытында әскерлерді (күштерді) басқаруды камтамасыз ету бойынша белгілі міндеттерді орындаушы офицер. Ол әдетте штаб офицерлерінен және әскер түрлерінің, арнайы әскерлер мен қызметтердің басқару пунктінде отыратын жақсы дайындалған офицерлерінен бір тәулікке тағайындалады. Оперативтік кезекшінің негізгі міндеттері: іс-қимыл әрекеттерін, өз әскерінің (күшінің) орналасуын (жағдайын), бағынышты және өзара әрекет-қимылдағы әскерлердің (күштің), көршілердің, жоғарғы штабтың басқару пункттерінің орындарын, командирдің, (қолбасшының), штаб бастығының және әскер түрлері, арнайы әскерлер мен қызмет бастықтарының тұрған орындарын білу; жағдай картасын жүргізу (бөлімдердің және құрамалардың басқару пункттерінің (бп)) байланыс құралдарының жағдайына, жауынгерлік құжаттардың уақытында жіберілуіне, басқару пункттерін қорғау мен күзету кызметіне бақылау жүргізу; жеке құрамды әскери дабыл, жинастыру, радиациялық және химиялық жағдай туралы хабардар ету; хабарламаны, әкімдерді белгіленген уақытында жеткізу және т.б. Оперативтік кезекші тиісті қолбасшыға (командирге), штаб бастығына және арнайы нұсқауда көрсетілген басқа да тұлғаларға бағынады. Дереккөздер
Меншікті жартылай өткізгіш

Меншікті жартылай өткізгіш - химиялық таза жартылай өткізгіш. Егер валенттік зонадан қанша электрон шықса, өткізгіш зонада сонша электрон пайда болады. npn. Егер жартылай өткізгіш сыртқы əсер арқасында зарядтары біріне-бірі тең кемтіктер жəне электрондар пайда болса осындай аймағы бар жартылай өткізгішті өзіндік немесе меншікті жартылай өткізгіш деп атайды. Дереккөздер
Оперативтік қамтамасыз ету

Оперативтік қамтамасыз ету(оперативное обеспечение) — операцияны (ұрысты) табысты жүргізуге, қаруланған ұрыс құралдарын тиімді колдануға, әскерлердің (күштердің) әскери қабілеттілігін сақтауға, қарсыластың тұтқиылдан шабуылға шығуына жол бермеуге немесе оны ескертуге, сондай-ақ оның әскерлерге (күштерге) соққы беру тиімділігін төмендетуге қатысты қолайлы жағдай жасау мақсатында жүзеге асырылатын іс-шаралар кешені. Оперативтік қамтамасыз етудің негізгі түрлері: барлау, жаппай жою қаруынан қорғау, радиоэлектрондық күрес, бүркеніш, инженерлік, химиялық, топогеодезиялық, гидрометеорологиялық камтаыасыз ету; тактикалық буында оперативтік қамтамасыз етуге күзету де жатады. Дереккөздер
Теңіз десанттарын отырғызу пункті

Теңіз десанттарын отырғызу пункті (Пункт посадки десанта) — десант кемелеріне (кәліктеріне) жеке құрамды әтыргызу және әскери техниканы тиеу жүргізілетін қосымша акваториясы бар жағалау әңірі. Әдетте, теңіз десантын түсіру пункті әскери теңіз базасы аясында қүрьілады. Дереккөздер
Жарылғыш заттар

Жарылғыш заттар — сыртқы әсердің ықпалымен өте тез химиялық өзгеріске түсіп, жылу бөлініп, катты қызған газдардың түзілуінен күшті соққы пайда болатын химиялық құрамалар мен қоспалар. Жарылғыш заттар оқты, минаны, снарядты лақтыруға қажетті энергия көзі болып табылады, сондай-ақ әр түрлі жару жүмыстарын орындауда қолданылады. Мысалы, бұрандалы патронның салмағы 3,25 г болатын дәрі заряды атылғанда 0,001 секунд ішінде жанып, 3 каллорий жылу бөледі де, температурасы жарылыс сәтінде 2400-2900°-қа тең 3 л газ шығарады. Газ ете жоғары кысым тудырады (3000 кг/см2) да, оқты ұңғы каналынан 700 м/сектан аса жылдамдықпен айдайды. Жарылғыш заттар қолданылу сипатына карай: *бөлшектегіш (бризанттық), *лақтырғыш (дәрі) *пиротехникалық болып болінеді. Ядролық жарылғыш заттар дегеніміз — жарғыш сипаттағы ядролық (термоядролық) реакция нәтижесінде қас-кағым сәтте өте көп мөлшерде энергия шығаратын зат. Дереккөздер
Теңіз десанттарын түсіру пункті

Теңіз десанттарын түсіру пункті (Пункт высадки десанта) — десанттың түсірілуі жүргізілетін акваториясы бар теңіз жағалауының өңірі, десант түсіру оңірінің элементі. Әрбір десант түсіру пунктіне комендант тағайындалады. Теңіз десантгарын түсіру пунктгері негізгі, көмекші, демонстрациялық (жалған) болуы мүмкін. Дереккөздер
Қазақша тұздықты сорпа

]] Қазақша тұздықты сорпа. Тұзды қиярларды аршып, төрт бөлікке бөледі, олардан дәнегін алып тастайды, одан соң жүқалап кеседі, сорпа құйып, пісіреді. Ұзындап кесілген бас жуаны томат- езбемен бірге майда шала қуырып алады. Асылған ет пен қазыны, шұжықты жұқа тіліктермен кеседі. Бөлек кастрюльге сорпа немесе су құяды, тұз, май, қант қосып қайнатады. Үстінен барлық ұнды себеді де, 5—6 мин араластыра отырып пісіреді. Одан кейін қамырды оттан алады да, біртіндеп шикі жұмыртқа қосып араластырады. Қамыр созылмалы, жабысқыш болғанда оларды ас және шай қасықпен белуге кірісу керек. Ол былай жасалады: ас қасықпен қамырды алады, ал шай қасықпен ас қасықтағы қамырдың жартысын алып, ыстық, тұзды суға не сорпаға салып, 5—6 мин қайнатады. Піскен қамыршаларды ыстық сорпада не селдір мата жауып, салқын жерде сақтайды. Қайнап жатқан сорпаға көкөністер салады. Олар: әзір болған қияр, томат пен пияз, барлық ет өнімдері, бұршақты қара бұрыш, лавр жапырағы. Мұның бәрін қайнатып, дәмін шығарады. Дастарқанға әкелер кезде етке ыстық қамыршаларды, қаймақ пен балдыркөктерді қосады. Дереккөздер
Хлорацетофенон

Хлорацетофенон (C 6 H 5 COCH 2 Cl) — тітіркендіретін (көзден жас ағызатын) улағыш зат. Ол түссіз, сары немесе коңыр түсті, мойылдың исіндей иісті кристалдан тұрады. 50-58°С-да балқиды, суда ерімейді. Қыздырғанда хлорацетофенон көгілдір ақ түтінге айналады. Хлорацетофенон бірден көзді тітіркендіреді. Жарылыс кезінде де түтінге айналады. Артиллериялық снарядтар мен миналарда, улы түтінді құтыларда, авиабомбалар мен қол гранаттарында қолданылады. Хлорацетофеноннен қорғану үшін газтұмылдырық қолданылады. Дереккөздер
Оперативтік қорғаныс аймағы

Оперативтік қорғаныс аймағы (оперативная зона обороны) — Оперативтік құрама қорғанысының алқап бөлігі. Оның алқап бөлігіне армиялық және майдандық қорғаныс алқабы (шебі) енгізіледі және ол оперативтік (жедел) сапқа тұрғызудың барлық тереңдігіне жайылады. Оперативтік қорғаныс аймағының алдыңғы жағында тактикалық қорғаныс аймағы әзірленеді. Оперативтік қорғаныс аймағының артқы жағындагы маңызды бағыттарда стратегиялық қорғаныс шептері орналасады. Оперативтік қорғаныс аймағының негізгі мақсаты — қорғаныстың тереңдігін арттырып, тұрақтылығын жоғарылату, шабуылдаушы қарсылас қорғаныс тереңдігін бұзып өткен жағдайда оған қарсылық көрсету күштерін көбейту және маневр үшін ыңғайлы жағдайлар жасау. Ұлы отан соғысы жылдарында оперативтік қорғаныс аймағына қорғаныс алкабының алдыңғы шебінен 25-30 километрде орналаскан армиялық алқабы, 1-3 майдан шептері, бөлектелген шептер мен позициялар, екінші эшелондар және майдан мен армия резервтерінін шоғырлану аудандары, майдандағы авиацияның орналасу аудандары, тыл бөлімдері мен армияның қарауындағы мекемелер енгізілді. Дереккөздер
Топогеодезиялық қамтамасыз ету

Топогеодезиялық қамтамасыз ету (Тоногеодезическое обеспечение) — әскерлерді топографиялық және арнайы карталармен, бастапқы геодезиялық, гравиметриялық мәліметтер және басқа да топографиялық құжаттармен камтамасыз ету түрлерінің бірі. Топогеодезиялық қамтамасыз етуге төмендегілер кіреді: топографиялық және гравиметриялық жұмыстарды орындау, арнайы карталар мен анықтамалық материалдарды дайындау, ракеталық және артиллериялық бөлімдердің, радиотехникалық және басқа құралдардың ұрыстық реттері элементтерін топографиялық бекітуде көмек көрсету, әуеден суретке түсіру материалдары бойынша топографиялық карталарды түзету, ядролық соққы салдарынан жергілікті жер сипатында пайда болған өзгерістер туралық мәліметтерді жинау және талдау; қарсыластың картографиялық және геодезиялық. материалдарын табу. Триангуляция жүргізгенде салынған үшбұрыштар бір жазықтықта жатпайды, оның төбелері әртүрлі биіктікте болады. Геодезиялық пункттердің теңіз бетінен биіктігін анықтауды ниверлеу дейді де, ол үшін қолданылатын құралды нивелир дейді. Дереккөздер
Теңіздегі үстемдік

Теңіздегі үстемдік (Господство на море) — теңіздегі (мұхиттағы) немесе олардың бөліктеріндегі қарсылас екі жақтың біреуінің шешуші басымдығы; ӘТФ-ның негізгі ұрыстық міндеттерді орындауда қолайлы жағдайда болуын қамтамаеыз етеді теңіздегі үстемдікке қарсыластың аймактық сол теңіздегі (мұхиттағы) ӘТФы (ӘТК) топтамаларын жою, орналасу пунктгерін, флотты басқару орталықтарын талқандау, бұғаздар мен әтпелер арқьілы жаңа топтамалардың етуіне жол бермеу, қарсыластың кемелерге қарсы шептерін жою және өзінің осындай шептерін даярлау арқылы қол жеткізіледі. Теңіздегі үстемдік сонымен қатар бір уақытта әуедегі үстемдікке де байланысты. Ауқымы жағынан теңіздегі үстемдік стратегиялық және оперативті болуы мүмкін. Дереккөздер
Жарылмайтын бөгеттер

Жарылмайтын бөгеттер — қарсыласты ығыстыру, бөгеу немесе олардың қозғалысын уакытша тоқтату максатында және сол арқылы өз бөлімшелері мен бөлімдеріне оны жеңуге мүмкіндік беру мақсатында жергілікті жерде орнатылатын топырақтан, ағаш пен топырақтан, сымнан, тастан, бетоннан, металдан және т.б. жасалатын бөгеттер. Жарылмайтын бөгеттерге танкіге қарсы орлар, эскарптар мен карсы эскарптар, үйінділер, тосқауылдар, сымды тосқауыддар және т.б. жатады. Дереккөздер
Оперативтік қорлар

Оперативтік қорлар (оперативные запасы) — қарулы күштердің барлық түрлерінің оперативтік тылдық қоймалары мен базаларында сақталатын және осыған сәйкес бірлестіктер басшылығының тікелей әкімінде болатын қорлар. Майдандық, округтық, флоттық, армиялық флотиялық және т.б. бөлып бөлінеді. Дереккөздер
Ойма бедер

Ойма бедер - құрылыстың тегіс беттеріндегі (қабырғалар, төбе жабындылар т.б. бөліктеріндегі) жалпы көлемінің жартысы мөлшерінен аспайтын мүсіндер немесе баскадай нақышталып оюлаған бедерлер. Дереккөздер bg:Релеф (скулптура) ca:Relleu (escultura) cs:Reliéf (sochařství) da:Relief de:Relief en:Relief eo:Reliefo (arto) es:Relieve (arte) fa:نقش‌برجسته fi:Kohokuva fr:Relief (sculpture) he:תבליט id:Relief ja:レリーフ nl:Reliëf (beeldhouwkunst) no:Intaglio pl:Relief pt:Relevo (escultura) ro:Relief (artă) ru:Рельеф (скульптура) sh:Reljef (skulptura) sk:Reliéf (sochárske dielo) sv:Relief tr:Kabartma uk:Барельєф zh:浮雕
Топографиялық бағдарлау

Топографиялық бағдарлау (Топографическое орнентирование) — көкжиектің бағыттары мен өз орнын (тұрған нүктесін) қоршаған бірнеше зат пен жер бедерінің бөлшектеріне қатысты анықтап, оларға дейінгі қашықтықты өлшеу. Жергілікті заттар (бағдарлар) тұрған нүктенің айналасында біркелкі қашықтықта немесе белгіленген секторда, біркелкі орналасып, жаксы көрініп тұруы тиіс. Дереккөздер
Қазы-салат

]] Қазы-салат — балдыркөк, тұз және дәмдік қоспалар қалауынша салынады. Пісірілген картопты, өткізілген сәбіз бен ақжелкекті, қабықшасы мен дәнегінен аршылған алманы тіліктеп кеседі. Жусай мен жасыл бұршаққа майонез қосып, дәмі кіргенше тұздайды және бүрыштайды. Мұның бәрін жасыл салаттың жапырағына салаттық ыдысқа салады. Қазы мен шұжықты алдын ала пісіріп алады. Ол үшін оларды жылы сумен шайып, қайнатып, баяу отта әзір болғанға дейін пісіреді. Одан кейін жібін алып, қазыдан сыртына шығып тұрған қабырға сүйектерін кеседі. Жылқы етінің сүрлерін өздері қайнаған сорпасында салқындатады және қабығымен бірге 5—6 мм қалыңдықта тіліктейді. Қазының қабырғалық бөлігін шығармайды, етімен және тысымен бірге кеседі. Сүрдің кесілген тіліктерінің үстінен көкөніс салып, балдыркөктердің жапырақшаларымен безендіреді. Дереккөздер
Оперативтік мәлімет

Оперативтік мәлімет (оперативная сводка) — әдетте әскери әрекет кезеңі немесе өткен тәулік аралығында болған жағдай туралы мәліметтен тұратын бірлестік штабының әскери есеп-акпараттық құжаты. Оперативтік мәліметте мыналар баяндалады: бірлестік жағдайы, әрекеті және ахуалының сипаты; қарсылас әрекеті және әның әскери күшінін, тобының жағдайы; өзінен екі дәреже төмен (бөлімше) бірлестік жағдайы мен ахуалының әскери әрекетінің нәтижесі; шығындар мен олжалар, материалдық қамтамасыз ету; көршілердің әрекеті мен жағдайы туралы қысқаша мәлімет, сондай-ақ әскери әрекет барысы туралы мәлімет. Оперативтік мәліметке штаб бастығы және оперативтік басқарма (бөлім, бөлімше) бастығы қол қояды. Дереккөздер
Әскерлер тoптастығы

Әскерлер тoптастығы (Группировка войск) — қарулы күштер түрлері, арнайы әскерлер, сондай-ақ тыл, бөлімшелер, бөлімдер, құрамалар, бірлестіктер қимылдарының міндет-мақсатына сәйкес орналаскан әскери топтастық. Әскерлер тoптастығы операцияда (ұрыста) жауынгерлік міндеттерді орындауға арналады. Әскери қимылдар театрында (стратегиялық, операциялық бағытта немесе аймақта, ауданда) жасалады. Қарулы Күштер мен әскер түрлеріне қарай авиациялық топтастыру, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері, артиллерия және т.б., ауқымы бойынша — стратегиялық, оперативтік, тактикалық, міндетіне қарай — басты, екпінді және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Көп компонентті салалас сөйлем

Көп компонентті салалас сөйлем — құрамы ен кем дегенде үш компоненттен тұратын салалас сөйлем. Көп компонентті салалас сөйлем компоненттерінін бір-бірімен мағыналык катынастары әр түрлі, олар бірін-бірі санамалап, толықтырып, айкындап отырады. Көп компонентті салалас сөйлемдер жалғаулықтар арқылы да, жалғаулыксыз да байланысады. Мысалы: Ақырын ғана есікті ішкеқарай итеріп еді, болмашы саңылау көрінді, бірақ кілттіме, әлде іштен сұқпа салган ба байқап болар емес (X. Есенжанов). Кілем, көрпе төсеулі, күмістеткен сары ала тегене сапырулы, керектің бәрі бар, артық ешнәрсежоқ (Ғ. Мүсірепов). Көп компонентті салалас сөйлемді А. Байтұрсынұлы "Тіл — кұралында" салаластың бағыңқы түрі деп атаған (А. Байтұрсынов. Тіл тағылымы. Алматы, 1992, 301-6.). Н. Сауранбаев жайылыңқы іргелес салалас деп атаған (Казіргі казак тілі, Алматы, 1954, 524-6). Дереккөздер
Оперативтік міндет

Оперативтік міндет (оперативная задача) — операцияда нақты мерзімде белгілі бір мақсатқа жету үшін жоғары басшының бөлім алдына қоятын міндеті. Оперативтік міндеттің орындалуы бүкіл операцияның жетістікпен жүзеге асуына ықпал жасайды. Дереккөздер
Жарылыс

Жарылыс шектеулі көлемде энергияның тым көп мөлшерінің жылдам босатылу процесі. Жарылыс нәтижесінде өте жоғары қысымды қатты ысыған газ түзіледі. Жарылыс кезінде қоршаған ортада жарылыс толқыны пайда болады, қираған жарықшақтар немесе жарылыстың шашыранды өнімдері түрлі объектілерге механикалық әсер етеді. Жарылыс химиялық (көбіне жарылғыш заттар), ішкі ядролык (ядролық жарылыс), электрмагнитті (ұшкын заряды, лазерлі ұшқын), механикалық (жер бетіне метеориттердің түсуі) және басқа энергиялар есебінен жүзеге асырылады. Әскери мақсатта химиялық және ядролық энергиялар жай және ядролық ок-дәрілерде көп қолданылады. Тау-кен ісіндегі жарылыс Жарылыс — өте қысқа уақытта шектелген көлем ішінде аса үлкен қуаттың бөліну процесі. Жарылыс физикалық, химиялық және ядролық болып ажыратылады. Кен қазу жұмыстарында тау жыныстарын қопарып, ұсату үшін көбінесе химиялық жарылғыш заттарды пайдаланып жару тәсілі қолданылады.. Дереккөздер
Теңіз шолғыны

Теңіз шолғыны (Морской дозор) — кемелер мен жағадағы объектілерді күзетудің бір түрі. Бейбіт және соғыс кезеңінде ұйымдастырылады; белгіленген аудандарда, шолғын шекараларында базаға кірер позицияларда, тар өтпе түстарда қарсылас соқкысынан флот күшін хабардар ету және күзетілетін аудандарға, флот күштеріне шабуsл жасау әрекетін тойтару мақсатында теңіз бетіндегі кемелер, сүңгуір қайықтар, ұшақтар мен тік ұшақтар аркылы жүзеге асырылады. Теңіз шолғыны күзеттегі объектіден қашықтыгына байланысты алыстан және жақыннан шолу, күзет амалына қарай жылжымалы және түракты, міндетіне қарай қайыққа карсы, катерге қарсы, минаға қарсы, әуе шабуылына қарсы болып бөлінеді. База т9рағында немесе теңіз арқыльі өткенде флот күшін күзету үшін бөлінген және кемелер мен 9шақтарда (тік ұшақтардан) тұратын теңіз шолғыны кеме (әуе) шолғыны деп аталады. Дереккөздер
Топографиялық барлау

Топографиялық барлау (Топографическая разведка) — топогеодезиялық камтамасыз ету тапсырмаларын орындауға кажетті мәліметтер табу. Топографиялық барлаудың негізгі міндеттері — топәграфиялық картаның мазмүны жергілікті жер жағдайына сәйкес келуін, геодезиялық пункттердің сыртқы белгілері мен орталықтарының сақталуын, қарсыластың топографиялық қызмет беліміндегі іс-әрекеттерінің сипаттамасын, жабдықталуын және ұйымдастырылуын биу, штабтардың карсыластың топографиялық және арнайы карталарын, фотоқұжаттарын, астрономия-геодезиялық және гравиметриялық мәліметтерін пайдалану мүмкіндіктерін анықтау. Топографиялық барлау нәтижелері топографиялық карталарды түзету және жаңарту, арнайы карталарды фотоқұжаттарды, жергілікті жер туралы анықтамалар мен сипаттамаларды құрастыру кезінде қолданылады. Дереккөздер
Әскерлерді алмастыру

Әскерлерді алмастыру (Смена войск) — ұрыс жағдайында әскерлер ұстап тұрған шептерді, бекіністерді, аудандар мен өңірлерді ұйымдасқан түрде қабылдау және өткізу. Әскерлерді алмастыру алмастырушы бөлімшелер мен бөлімдер оларға белгіленген жиналу ауданына таңертеңге дейін шығып үлгеруі есепке алына отырып, алдын ала жасалған жоспар бойынша, жылдам, қарсыластан жасырын түрде, әдетте, түнгі мезгілде жүргізіледі. Алмастырылған бөлімше алмастырушыларға қарсыласы туралы барлық мәліметтерді (орналасуы, күші, іс-қимыл әрекеттері), сонымен қатар өздерінің қорғаныс құрылыстары, бөгеттері туралы және т.б. мәліметтерді хабарлайды. Қарсылас шабуылға көшкен жағдайда Әскерлерді алмастыру токтатылады және барлық бөлімшелер алмастырылған бөлімше командирінің басқаруымен шабуылды тойтарады. Дереккөздер
Оперативтік өнер

Оперативтік өнер (оперативное искусство) — қарулы күштер түрлерінің, бірлестіктерінің біріккен және жеке операцияларын (жауынгерлік қимылдарын) дайындау және жүргізу тарихы мен практикасын қамтитын әскери өнердің құрама бөлігі. Оперативтік өнер стратегия мен тактиканың аралығын қамтиды. Стратегиянын талаптары мен жағдайлары оперативтік өнер үшін негіз болып саналады, ал ол өз кезегінде тактика дамуының міндеттері мен бағыттарын анықтайды. Керісінше қарым-қатынастар да болуы мүмкін. Қару-жарақтың, әскери техниканың, әскери құрылымды ұйымдастырудың, әскери қимылдарды жүргізу тәсілдерінің өзгеруі әсерінен оперативтік өнер мен тактиканың, стратегияның өзара қарым-қатынасы соғүрлым көп қырлы және өзгерісті болады. Оперативтік өнер теориясының негізгі мақсаттары — қазіргі заманғы операциялар (жауынгерлік қимылдар) заңдылықтарын, мазмұнын және сипатын зерттеу; оларды дайындау және жүргізу әдістерін жасау; қарулы күш түрлері құрамаларының бірлесе қимылдауының әдістері мен тәсілдерін белгілеу және олардың үздіксіз бірге қимылдауын ұйымдастыру мен басқару; қарулы күш түрлері құрамаларын қаруландыру мен ұйымдастырудагы талаптарды анықтау; ескерлерді басқару құрамдары мен органдары офицерлерінің оперативтік дайындығының мазмұны мен әдістерін белгілеу; әскери қимыл театрларын оперативті жабдықтау туралы ұсыныстар жасау. Дереккөздер
Звезда

Звезда — Болгариядағы ауыл. Бургас облысына қарасты Руен қауымының құрамына кіреді. 2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 0 адамды құрайды. Пошта индексі — 8572.&nbsp;ЕКАТТЕ коды — 30435. Картада * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?imeKarta_Zvezda_2&gotobgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы] * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?imeKarta_Zvezda_2&gotoemapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы] * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?imeKarta_Zvezda_2&gotogooglemaps Google электронды картада орналасуы] Сыртқы сілтемелер * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] ru:Звезда
Хордабұрыш өлшеуіш

Хордабұрыш өлшеуіш — бұрыштарды өлшеп салу және картада қашықтықты өлшеп, сызу үшін қолданылатын құрал. Хордабұрыш өлшеуіш металл пластинкадан жасалып, оның бір жағына бұрыш өлшеу бөліктері бар бұрыштык хорда графигі түрінде хордабұрыш өлшеуіш, ал екінші жағына екі көлденең масштаб салынған. Хордабұрыш өлшеуішпен жұмыс жүргізу үшін циркуль өлшеуішті қолданады. Онымен жұмыс жүргізу кезінде: циркуль инесін және графиктер сызығын бүлдіріп алмау үшін абайлап жұмыс істеу, графикада пластинканың жазықтығына циркульді тік қою, циркуль инелерінің ұзындыгы бірдей және үшкір болуын кадағалау, аспапты таза ұстап, майысу, сызылудан сақтау керек. Дереккөздер
Қайнату

Қайнату — азық-түлік өнімдерін (көкөністердің, жеміс, балық, қамырдан) сұйық немесе булы ортада өндеу. Қайнату — баяғы заманғы тағамның жасалу әдісінің үшінші түрі. Бұл екі "қүрғақ" әдістен кейін ашық отты және күлде көміп пісіруден кейін пайда бодцы. Ұзақ уақыт бойы қайнатуды көзе ыдыстың адам ойлап тапқаннан кейін, яғни б.з.д. 11—111 мыңжылдықта пайда болды деген. Бірақ қазіргі заманғы археологиялық және этнографиялық зерттеулерге сүйенсек қайнату одан да ертеректе пайда болған. Дереккөздер
Күн спектрі

Күн спектрі - бірнеше (гамма-сэулелену) үзындығынан метрлік радиотолқын аралыгындағы Күннің электромагниттік сэулелену энергиясының таралуы. күн атмосферасын үш қабатқа бөледі: айнадырушы қабат, хромосфера мен таж. Дереккөздер
Әскерлерді басқару органдары

Әскерлерді басқару органдары (Органы управления войсками) — әр түрлі буындарда әскерлерді (күштерді) басқару міндеттерін атқаруға арналған әскери ведомство жүйесіндегі тұрақты (штаттық) және уақытша (штаттық емес) құрылған штабтар, басқармалар, бөлімдер мен тағы басқа органдардың жиынтық атауы. Басқару органдарының құрамы мен техникалық жабдықталуы олардың қандай қарулы күш, әскер (күш) түріне жататыңдығына, іс-әрекет көлеміне, әскерлерді басқарудағы орны мен рөліне байланысты. Ұрыстық іс-қимылдармен байланысты басқару органдарының штабтарын т.б. орналастыру және олардың жұмыс жасауы үшін басқару пункттері құрылып, жабдықталады. Бейбіт уақытта басқару органдары арнайы жабдықталған бөлмелерде орналастырылады. Барлық басқару органдары тиісті байланыс құралдарымен, басқару техникасымен, көлікпен және т.б. жабдықталады. Дереккөздер
Оперативтік резервтер

Оперативтік резервтер (оперативные резервы) — майдан (армия тобы), флот, армия, (армиялық корпус) командашысына тікелей бағынышта болатын әр алуан әскер түрлері мен арнаулы әскер құрамалары мен бөлімдері, оперативтік caп түзу элементі. Ол операция барысында кенеттен туындаған тапсырмаларды орындауға арналған. Майдан (армия тобы) резервтерін, әдетте, терең оперативтік резервтер, ал армия мен армиялық корпустың резервтерін жақын оперативтік резервтер деп атайды. Дереккөздер
Жарылысқа дайындық дәрежесі

Жарылысқа дайындық дәрежесі — бірінші және екінші дәрежелі дайындық. Бірінші дәрежесі кезінде қиратуға арналған объектілерде жарылғыш заттар зарядтары орналастырылып, оларға детонаторлар қойылады, жарғыш торлар әрекет етуге дайын болады. Екінші дәрежесінде қиратуға дайындалған объектілеріне жарылғыш заттар заряды орналастырылады, капсул-детонаторлар немесе электрдетонаторлар жарғыш торлармен біріктіріледі, бірақ зарядтарға қойылмайды, жарғыш станциялар жабдықталады. Дереккөздер
Әскерлерді басқарудың автоматтандырылған жүйесі

Әскерлерді басқарудың автоматтандырылған жүйесі (Автоматизированная система управления войсками) — электронды-есептеу машинасы, басқадай автоматтандырылған қондырғылар арқылы әскерлерді басқаруға қажетті оперативті ақпаратты жинау, өңдеу, сақтау, тиісті орынға тапсыру жұмыстарының бір ізге салынған жүйесі. Дереккөздер
Оперативтік тапсырма

Оперативтік тапсырма (оперативная задача) — операцияда тағайындалған уақытқа белгілі бір мақсатқа жету үшін жоғары тұрған бастықтың бірлестікке жүктеген тапсырмасы. Ол армияның (майданның флоттық операциялық аймагының) ұрыс қимылдар жолағындағы жағдайды дереу өзгеріске келтіру үшін қарсыласты шығынға ұшыратуды көздейді. Оперативтік тапсырмада қарсыластың бірнеше құрамалар құрамындагы ірі күштерін талқандау, қарсылас аймағындағы маңызды аудандар мен объектілерді басып алу, оперативтік мәні бар шептер мен объектілерді ұстап тұру жүктелуі мүмкін. Оперативтік тапсырманы операция мәнісіне, құрама әскерлерінің (күштерінің) мүмкіндігіне және қалыптасқан жағдайға қарай жоғары басшылық анықтайды. Дереккөздер
Аккредитация

Аккредитация ( — сенім) - ұйымдардың, жеке тұлғалардың, тауарлардың, тұрғындарға көрсетілетін кызметтердің т.б. белгілі бір талаптарға сай келетіндігін, олардың осы тұрғыдан аса жауапты қызмет аткаруына мүмкіншілік тудыратын немесе қалыптасқан сапалық стандарттарға сәйкестігін куәландыратын, өкілетті органдар тарапынан жүргізілетін іс-шаралар. Дереккөздер Сілтеме * [http://www.ansi.org/about_ansi/accredited_programs/overview.aspx ANSI Accreditation Programs] * [http://www.european-accreditation.org/ European co-operation for Accreditation]
Оперативтік топ

Оперативтік топ (оперативная группа) — 1) Ұлы Отан соғысы кезінде әскери күштің уақытша біріктірілген бөлімшелері. Олар майданның жеке бөліктерінде немесе жеке операциялық бағыттарында әрекет жасаған. Оперативтік топ құрамына енген әскери күшті басқару үшін командир (комиссар, бастық) тағайындалған, біріктірілген топтардың (бөлімшелердің) бірінің штабы басқару органы ретінде пайдаланылған. 2) негізгі күштен бөлек (әскерді қайта топтау кезінде, жаңа ауданға орналастырғанда, Майдан шебінен алыстағы ұрыс кезінде және т.б.) кандай да бір жеке міндетті орындаушы әскери күш әрекетін үйлестіру үшін, сондай-ақ көршілес ұйымдардың (бөлімшелердің) штабына бірлестіктер (құрамалар) міндетті орындау барысында олармен байланысты. және үйлесімді әрекетті ұйымдастыру және қолдау үшін біріккен штаб жіберген, байланыс құралдары бар офицерлер тобы. Дереккөздер
Әскерлерді басқарудың радиоэлектронды жүйесі

Әскерлерді басқарудың радиоэлектронды жүйесі(Радиоэлектронная система управления войсками) — әскерлерді (флот күштерін) басқару процесін автоматтандыруға арналған бақылау, тану, барлау және байланыс жасайтын радиоэлектронды құралдардан, сондай-ақ электронды-есептеуіш машиналар мен көрнекі бейнелеудің арнайы индикаторларынан тұратын кешен (АҚШ-та жасалған). Радиорелелік байланыстың негізгі құрамдас элементтері өздерінің және қарсыластардың әскері мен ұрыс құралдарының жағдайы, ұрыс операциясының барысы мен ұрыс міндеттері туралы түскен ақпараттарды жинап, автоматты түрде өңдей алатын электронды цифрлы машиналар болып саналады. Әскерлерді басқарудың радиоэлектронды жүйесі ұрыс әрекеттеріне жедел түрде басшылық жасау мүмкіндігін арттырып, шешім қабылдауды және қабылданған шешімдерді қарамағындағы құрамалар мен бөлімдерге жеткізуді жеңілдетеді. Әскерлерді басқарудың радиоэлектронды жүйесінде электронды цифрлы машиналар әскерді жабдықтау ісін жоспарлау мен есепке алу және күнделікті әрекеттерге байланысты басқа да есептеулер жүргізуде қолданылады. Дереккөздер
Топографиялық дайындық

Топографиялық дайындық (Топографическая подготовка) — қарулы күштердің жеке құрамын жергілікті жерді бағалап, зерттеу тәсілдеріне, ол жерде бағдарлана білуге үйрету, топографиялық және арнайы карталарды, бастапқы астрономия-геодезиялық, гравиметриялық мәліметтерді және жергілікті жердің фотоқұжаттарын, сондай-ак навигация құралдарын қолдана білуге, ұрыс қимылдарын ұйымдастыру және жүргізу кезіндегі далалық өлшемдерді шығара білуге үйрету; жауынгерлік дайындық пөні. Әскери қызметшілердің түрлі категорияларындағы топографиялық дайындықтың мазмұны мен көлемі жауынгерлік дайындық бағдарламасымен анықталады. Дереккөздер
Жарылысқа қарсы құрылғы

Жарылысқа қарсы құрылғы — желдеткіш жүйелеріне орнатылған құрылғы. Соққы толқын желдеткіш арналары арқылы қорғаныс ғимараттарының ішіне енуі мүмкін, осының салдарынан қысым күрт күшейіп кетеді. Мұның өзі паналаушы адамдардың закым алуына әкеліп соғуы ықтимал. Бүған қарсы ауаның күші және шығару жолдарына желдеткіш арналары автоматты түрде жабылып қалатын жарылысқа қарсы құрылғы (корғағыш секциялар) орнатылады. Жарылысқа қарсы құрылғының негізгі элементтері: жақтау және 45° бүрыш жасай орналастырылған серіппелі калақшалар. Олар соққы толкынының әсерімен осьтерінде айналады да, саңылауды жауып қалады. Соққы толқынының әсері өткеннен кейін серіппелердің күшімен қалақшалар бастапқы калпына келеді. Дереккөздер
Оперативтік тығыздық

Оперативтік тығыздық (оперативная плотность) — бірлестіктің ұрыстық қимыл алқабының әскерлермен және қару-жарақпен толықтырылу дәрежесі. Әскерлердің оперативтік тығыздығы бір дивизияға (оперативтік қорды қосканда) келетін майдан ені километрмен, артиллерия үшін — зеңбіректер, минааткыштар, реактивтік артиллерияның ұрыстық машиналары санымен; танкілер үшін — бір километр майдан еніне келетін ұрыс машиналар санымен анықталады. Ол майданның (армияның) барлық іс-қимыл алқабына арналып белгіленеді, сонымен қатар жеке бағыттар мен шептер үшін де есептеледі. Оперативтік тығыздықты есептеу бірлестіктің жүктелген міндетті орындау мүмкіндіктерін объективті бағалау, қарсыластардың күш-куат қатынасын анықтау және ұрыстық қимылдарды жүргізу үшіп орынды шешім қабылдау мақсатында жүргізіледі. Дереккөздер
Қамырды өңдеу

]] Қамырды өңдеу ұғымы, кондитерлік және май қосылған қамырдың жасалуының соңғы процесін білдіреді. Кондитерлер қамырдың өңделуін қамырға әр түрлі қопсытқыштар: ас содасы, аммоний, кремартар, пісіруші ұнтақтың немесе органикалық қамырмен байланыспаған қоспалармен (цукат, жаңғақ, кишмиш, татымды заттар, тағамдық бояғьштар) және майды, егер ол толық қамыр дайындалғаннан кейін кіргізілсе және оны арнайы әдіспен сіңдіру керек (қамыр, өзінің сер- пімділік күшіне қарай майды сіңдірмейді). Қамырдың өнделуінде арнайы әдіс қолданады және онымен квалификациясы жоғары кондитер басшылық етіп айналысады. Жасанды қопсытқыштарды салғанда және содан кейін қамырды қысым көрсетіп, мыжуды болдырмауды есте сақтау керек. Мейіз майдаланған түрде кіргізіліп, қамырдың бір шетінде тұрып қалмай және пісіргенде бұйымның түбіне түспей массаның ішінде бір қалыпты түруы үшін алдын ала ұнда шыланады. Майды балауыз қағаз қолдану арқылы сіңдіртеді. Ол қамырға салынған компоненттердің толықтай араласуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Диахрондық типология

Диахрондық (тарихи) типология - салыстырылатын тілдердің мазмұнды-категориялы құрылымдарын зерттейтін типологиядағы бағыт. Диахрондық типология бір уақытта әр түрлі категорияларда болатын құбылыстарды біріктіре байланыстырады. Барлық тілдерге ортақ даму жолдар идеясы диахрондық типология негізі болып табылады, бұл орайда бір тіл екінші бір тілдерден алда болуы мүмкін. Дереккөздер
Жарылысқа төтеп беретін инженерлік мина

Жарылысқа төтеп беретін инженерлік мина — кәдімгі және ядролык кару қолданылғаннан кейін ұрыстық қабілетін сақтайтын мина. Жарылысқа төтеп беру кабілетіне мина құрылымының беріктігін кетеру арқылы, шағын аумақты элементті мақсатты жарылғыштарды пайдаланып, сонымен қатар қысқа мерзімді жарғыштық жүктеме жұмыс істемей қалған жағдайларда кол жеткізіледі. Дереккөздер
Гипершындық

Гипершындық — гипермәтін және виртуалды шындық ұғымдарына жақын, француз философы Жан Бодрийар ұсынған ұғым. Гипершындықты түсіну үшін шындықты мәтінмен қоса алу керек те, мәтінді гипермәтін ретінде қабылдау қажет, сонда гипершындық түсінігі шығады. Бодрийар пайымдауынша біз осы гипершындықта өмір сүріп тұрмыз. Бұқаралық ақпарат құралдары, толассыз ақпарат ағын. Адам санасын мүлдем билеп алған. Адам дауыл кезіндегідей кеменің үстінде бір шетінен екіншісіне домалай береді. Мысалы, 1991 ж. Ирак пен АҚШ-тың арасындағы соғыс шындық мағынасында болған жоқ. Бұл компьютерлер дисплейімен видеопроекторлар экранына «отырғызылған» гипермәтіндік соғыс болды. Бұл ешқандай мистика емес, ол гипершындық метафизикасы, ояу түс. Тіпті, компьютерлік көркем әдебиет және оның, тым болмаса, бір классигі белгілі. Оның фамилиясы да — Джойс, бірақ есімі Джеймс емес — Майкл және ол «Улиссаны» емес, компьютерлік роман «Тал түсті» жазды. Бұл романды тек компьютер дисплейінде ғана дәл оқуға болады. Ол гипершындық түрінде құрастырылған. Клавиштерді басу арқылы оны соңынан басына дейін де, эпизодтарын ауыстырып та оқи беруге болады. Гипершындық та уақыт пен кеңістік жасанды болып шығады: кеңістік — прагматикалық, ал уақыт болса — сериалы. Мысалы, гипершындықта қазіргі оқиғаны суреттей келе, тарихтың терең қойнауларына кетіп қалуға болады, одан болашаққа жету үшін бір кнопкаң жеткілікті. Гипершындық — адамдық мәдениеттің ерекше бір тілдік бітіміне жатады. Дереккөздер
Індетке қарсы күресетін жылжымалы жасақ

Індетке қарсы күресетін жылжымалы жасақ (подвижной противоэпидемический отряд) — зақымдау ошақтарында санитариялық-гигиеналық және індетке қарсы шараларды жүргізуге арналады. Індетке қарсы күресетін жылжымалы жасақ санитариялық гигиеналық, лабораториялық, дезинфекциялаушы бөлімшелерден тұрады. Індетке қарсы күресетін жылжымалы жасақ 10 сағат ішінде 25-30 мың адамдық халқы бар аумақтарда санитариялық-гигиеналық және індетке қарсы шараларды жүргізе алады. Дереккөздер
Топографиялық карта

Топографиялық карта (Топографическая карта) — шартты белгілермен, барлық сызықтарын белгілі бір мөлшерде бірнеше есе кішірейту арқылы жергілікті жерді қағаз бетінде дәлме-дәл әрі жан-жакты бейнелеу. Топографиялық картада арнаулы шартты белгілермен жердің барлық бөлшектерінің (бедері мен заттардың) орналасуы мен өзара байланысы көрсетіледі. Топографиялық картаны командирлер мен барлық дөрежедегі штабтар ұрысты дайындау, ұйымдастыру, әр түрлі міндеттерді орындау барысында, сондай-ақ қарсыластар мен өз әскерлері туралық, кабылданған шешімдер мен жауынгерлік бүйрықтар туралы мәліметтер бейнеленген құжат ретінде кеңінен қолданады. Карта бойынша жергілікті жерді бағалауға, қозғалыс бағытын зерттеуге, қашықтықты, бұрышты, алаңдарды, биіктікті, кеңістікті анықтауға байланысты міндеттер орындалады, ұрыстағы нысаналар мен ракеталардың, артиллерияның, т.б. ұрыс тәртібі анықталады. Топографиялық карталар жалпы мемлекеттің, елдің қорғаныс қажеттілігін қамтамасыз ету үшін де, халық шаруашылығы үшін де қажет.Топографиялық карта көмегімен орындалатын міндеттердің сан алуандығы өр түрлі масштабтағы карталардың болуын керек етеді. Дереккөздер
Оперативтік тыл

Оперативтік тыл (оперативный тыл) — қолбасшылың тыл жөніндегі орынбасарларына және әскер түрлерінің, бірлестіктердің, арнайы әскерлер мен қызметтердің тиісті басшыларына тікелей бағыныштағы қордағы материалдық құралдардың базалары мен қоймалары, арнайы әскерлердің (автомобильдік, теміржолдық, жол және құбыр салушы) құрылымы, құрылыс-жөндеушілік, медициналық және т.б. тылдық бөлімдер мен мекемелер. Оперативтік тыл құрамына оның жұмыстарын каытамасыз ету үшін әуе шабуылына қарсы қорғаныс (ӘШҚҚ), инженерлік, химиялық, байланыс, тыл күзетінің және т.б. әскерлердің құрамалары, бөлімдері мен бөлімшелері кіруі мүмкін. Оперативтік тыл майдандық, флоттық, округтық, армиялық және әскери теңіз - базалық болып бөлінеді. Оперативтік тыл құрамы оның арналуына, рөліне және құраманың операция кезіндегі орнына, жауынгерлік құрамына және орындалатын тапсырмаға, әскери қимыл театр (акт) жағдайына, оперативтік-тылдық жағдайға және қабылданған тылдық камтамасыз ету жүйесіне байланысты. Дереккөздер
Сақтандыру ісі

Сақтандыру ісі - сақтандыру оқиғасы анықталған жағдайда сақтандыру ұйымы тарапынан түзілетін құжат. Онда мүліктің қаншалықты қирағандығы, орыны, уақыты, себебі, зақымданған мөлшері, мүлікті сақтап калу үшін колданылған шаралар түрі т.б. деректер көрсетіледі. Қажет болған жағдайда мүліктің (зақымдану) опат болу себебін растайтын өрт сөндіру кызметі, МАИ, ауылшаруашылық, ветеринарлыкқ қызмет, т.б. органдардың тұжырымдары коса беріледі. Дереккөздер
Жұмылдыра қанат жаю

Жұмылдыра қанат жаю — Қарулы Күштердің бейбіт уақыттағы ұйы мдар мен штаттардан соғыс кезіндегі штаттар мен ұйы мдарға өтуі. *Жұмылдыра қанат жаюқа мыналар енеді: **бөлімдердің жеке құраммен, ұрыс техникасымен, қару-жарақпен, көлікпен жасактау және әскерді жабдықтармен, жанар-жағармай, азық-түлікпен қамтамасыз ету; **жаңа бөлімдер мен бөлімшелер, құрамалар құру үшін кадрлар бөлу; **флот кемелерін консервациядан қатарға қосу және оның құрамына сауда флоты кемелерін шақыру; **жұмылдырылған әскердің оперативті іс істеуге тағайындалған пунктке дер кезінде кетуін ұйымдастыру. Дереккөздер