kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Изолецитті жұмыртқа жасушасы

Изолецитті жұмыртқа жасушасы( ovum — жұмыртқа, isos — бірдей, біркелкі, lecytos — сарыуыз) — жұмыртқа сарыуызының мөлшері аз және ол жасуша цитоплазмасында біркелкі таралып орналасқан аналық жыныс жасушасы (овоцит). Изолецитті жұмыртқа жасушасы — қандауыршаға (ланцетникке), адам және сүтқоректі жануарларға (жұмыртқа салушы сүтқоректілерден басқаларына) тән. Ланцетниктің дернәсілі (балаңқұрты) бірінші күннен бастап өз бетімен қоректенеді. Сүтқоректілер ұрықтары жатырда дамитын болғандықтан, жұмыртқа жасушасында сарыуыз қорын көп жинақтаудың қажеттілігі жоқ. Ұрық бірінші күннен бастап енесінің организмі арқылы қоректенеді. Изолецитті жұмыртқа жасушасынан пайда болған ұрықта (зиготада) бөлшектену процесі толық жүреді. Дереккөздер
Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов

Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов (21 қыркүйек, 1903 жыл, Шымбай ауданы, Қарақалпақстан - 1990) - тарихшы, тарих ғылымдарының докторы (1973). Ғылыми еңбектері Қазақстанда жұмысшы табының қалыптасуы, ұлт-азаттық қозғалысы т. б. мәселелерге арналды. 70-тен астам еңбек жазды. Ділмұхамедов 1950-53 ж. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс туралы пікір таласы тұсында байыпты көзқарасын білдірді. Ермұхан Бекмахановтың еңбектеріне жаппай саяси айып тағудың дұрыс емес екендігін айтып, X. Айдарованың, А. Якуминнің, Т. Шойынбаевтың, С. Толыбековтің, М. Ақынжановтың, С. Нұрышевтің мақалаларына қарсы шықты. Бұл «Хан Кене» пьесасы үшін дәл сондай айып тағылып, солақай әсіре сыншылардың байбаламының астында қалған Әуезовті де қорғау деген сөз еді. Дереккөздер
Имек дене

Имек дене ( corpus — дене, geniculatum — тобықша, имек) — аралық мидағы көру төмпегінің (таламустың) артқы ядроларының құрамындағы құрылым. Имек дене — бүйірлік және ішкі бөліктер болып екіге бөлінеді. Бүйірлік имек дене — көру жолдарының таламусты айналып өткеннен кейінгі жалғасы. Ол үлкен ми қыртысына қарай бағытталған көру жолдарын қосатын орталық. Ішкі имек дене — бүйірлік имек дене мен төрт төмпектің аралығында жатады. Дереккөздер
Иммунды жүйе мүшелері

Иммунды жүйе мүшелері — ағзаның бөгде заттарға (бактериялар, вирустар, түрлі протеиндер) қарсы тұру қабілеттілігін арттыратын дене мүшелері. Иммундық жүйе мүшелеріне сүйектің қызыл кемігі, айырша без (тимус), көкбауыр, лимфа бездері, әртүрлі ішкі мүшелердегі лимфоидты ұлпа жиынтықтары жатады. Иммундық қорғанысқа иммундық жүйе мүшелерінде түзілетін иммуноциттер (Т-және В-лимфоциттер, плазмоциттер) қатысады. Т-лимфоциттер жануарлар организміндегі жасушалық иммунитетті, В-лимфоциттер және олардың туындыларды плазмоциттер денеге енген бөгде заттарға антиденелер түзу арқылы гуморальдық иммунитетті қалыптастырады. Дереккөздер
Резидентті команда

Резидентті команда (бұйрық) (Команда резидентная; resident command) — операциялық жүйенің ең шағын конфигурациясында жұмыс істеуге болатын оның ішкі командасы. Резидентті команданың орындалу программасы тұрақты түрде компьютердің жедел жадында сақталып, жылдам атқарылады. Дереккөздер
Резидентті кітапхана

Резидентті кітапхана (resident library) — жедел жадқа жүктелген ішкі программалар тобы. Оған басқа ішкі программалар да қатынаса алады. Негізгі сипаттамалары: Орналасуы: Жедел жадта (RAM) тұрақты түрде сақталады. Мақсаты: Жиі қолданылатын процедуралар кітапханаларына жылдам қол жеткізу арқылы бағдарламалардың орындалуын жеделдету. Қызметі: Ішкі бағдарламалардың немесе процедуралардың орындалуын қамтамасыз етеді.
Резидентті программа

Резидентті программа (Резидентная программа; resident software) — әрқашан компьютер жадында тұратын программа. Тұрақты жұмыс істейді немесе жұмыс істеуге үнемі дайын. Бір кезек жұмысқа қосылғаннан кейін Р.п. сол машина жадында қалады, яғни DOS-тың басқаруымен атқарылып, ол жүктелгеннен кейін де компьютердің жедел жадында (орындалмаса да) тұрақты түрде сақталатын программа. Резидентті программаны пернелер комбинациясын басу арқылы кез келген сәтте шақыруға болады. Бұл программа операциялық жүйенің басқарушы программасының бір бөлігі болып табылады. Дереккөздер
Иммундық жасушалар

Иммундық жасушалар ( immunis — бір денеден босау, арылу, құтылу; грекше kytos — жасуша) — адам мен жануарлар организмдерінің бактерияларга, вирустарга және басқа да бөгде заттарға (антигендерге) қарсы тұру қабілеттілігін қамтамасыз ететін жасушалар. Иммундық жүйе жасушаларын иммуноциттер деп атайды. Иммуноциттердің негізгі көзі — көпмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалар. Олар сүйектің қызыл кемігі майында дамып жетіледі. Иммундық жүйенің қызметі нейрогуморальдық жолмен реттеледі. Организмнің иммундық қорғанысын жүзеге асыратын жасушаларға: лимфоциттер (Т-, В-) мен плазмоциттер, макрофагтар жатады. Дереккөздер
Митоз ұршығы

Митоз үршығы (митотическое веретено); (fusus mitoticus; — ұршық, mit ~ жіп) — жасушалардың митоздық бөлінуін қамтамасыз ететін құрылым. Митоз ұршығы профаза кезеңінде түзілетін митоздық аппараттың құрамына кіреді. Митоз ұршығының бас-қаша атауы — ахроматин ұршығы. Митоз ұршығының қалыптасуы профазада басталып, -жасушаның қарама-қарсы полюсіне ажыраған центриольдердің аралығында, сан жағынан екі еселенген хромосомаларды жасуша полюстеріне қарай ажырататын, пішіні ұршыққа ұқсас жіңішке протеиндік жіпшелер түзіледі. Оны митоз ұршығы деп атайды. Дереккөздер
Имплантация

Имплантация ( іш — ішке, plantare, plantatio — жабысу, жабыстыру, ауыстырып салу, қондыру) — *іштегі ұрықтың жатыр кабырғасына жабысуы. Адамда имплантация эмбриондық дамудың 7-тәулігінен кейін 40 сағаттың ішінде, ал жануарларда түрлі мерзім ішінде жүреді. Мысалы, ұрық жатыр қабырғасына: биеде 14 аптада, сиырда — төртінші, қой мен ешкіде — үшінші, мегежінде — екінші аптада жабысады; *организмге мүшелерді (теріні, тісті, сүйекті т.б.) жабыстыру процесін де имплантация деп атайды. Дереккөздер
Төлембай Дүйсебаев

Дүйсебайұлы Төлембай - Алаш қозғалысы кезінде өмір сүріп, өзінің бар мүмкіндігімен Алашорда үкіметі үшін адал қызмет еткен азаматтардың бірі Дүйсебайұлы Төлембай 1884 жылы сол кездегі Верный уезінің үлкен Алматы болысында туған. Ата-бабасы дөулетті болған. Төлембайдың бала кезі ата дәулетінің ортаймаған кезі болса керек. Әкесі Шуманақұлы Дүйсебай қажылыққа барған, көпті көргсн адам екен. Төлембайдың жақсы тәрбие алуына бар жағдайды жасайды. Баласының алға басар ел адамы болуына көп ықпалы тиеді. Т.Дүйсебайүлы 1894 жылдан 1902 жылға дейін Верный ерлер гимназиясында оқып, бес сыныптық білім алған. Алайда зерек жігіт білімін өз бетінше толықтырады. Өздігінен оқып, орыс тілін жаксы меңгерген ол 1917 жылы Жетісу облыстық басқармасында аудармашы болады. Осы қызметте жүрген кезінде өзінің іскерлігін танытып қана қоймай, ұстанар бағытын, беталысын айқындайды. Алған білім, көрген үлгісін ел ісіне арнауға бел буады. 1918 жылы тамыздың 10-30 аралығында Лепсіде Жетісу облысы қазақтарының екінші сиезіне қатысады. Сиезде елдің қолдауына ие болып, Алашорданың Жетісу бөлімшесінің мүшесі болып қабылданады. Алашордаға мүшелікке кірген соң елі үшін барын салып, аянбай жүмыс істейді. Азамат соғысы кезінде Үржар, Қапал өңірлерінде Алаш әскерін жасақтауға қатысып, өзінің біліктілігін танытады. Кейін екінші рет жарияланған Алашорда үкіметі Қапал уездік кеңесінің мүшесі ретінде соғыс зардабын шеккен қазақтарға көмектесетін комитеттің жұмысына белсене араласады. Осы жұмыстардың бөрінде де ол халыққа жанашырлық көзқарасын танытып, оны іс жүзінде дөлелдеп отырады. Елге пайдалы көп игі істер тындырады. Бұл кезде Алашорда Батыс Сібір үкіметімен одақтас еді. 1919 жылы Батые Сібір үкіметі Т.Дүйсебайұлына «большевиктермен байланыста болды» деген жала жауып, тұтқынға алады. 1919 жылы 16 сәуірде М.Тынышбаев адмирал Колчакқа жазған хатында Төлембайды түрмеден босатуды талап етеді. Түрмеден босаған ол өз жұмысына кіріседі. Алашорда таратылған соң біраз уақыт кеңес үкіметінің жұмысында болып, Алматы қалалық су шаруашылық саласында жұмыс істеген. Онда да халық үшін қызмет істеу бағытынан айнымайды. Алайда Алашорда үкіметінің мүшесі болған, ұлтшыл бағыт ұстанған азаматтың жолы болмайды. Төлембайдың ұстанған бағыты да, өткен тарихы да үкіметке ұнамаса керек. Өмірінің соңғы кезін қалай өткізгені туралы да дерек қалмаған. Елге тұтқа болар азаматтардың тағдыры аяқасты болған кезеңде өмірден белгісіз күйде өткен арыстарымыздың бірі осы кісі екен. Дереккөздер
Митоздық аппарат

Митоздық аппарат (митотический аппарат); (apparatus mitoticus, лат. apparatus - аппарат, грек, mitos — жіп) — митоздық бөлінуді іс жүзіне асыратын құрылым. Митоздық аппаратты ахроматин ұршығы мен центриольдер құрайды. Профаза кезінде центриольдер жасушаның қарама-қарсы полюстеріне қарай ажырап, олардың аралығында жіңішке ахроматин ұршығының жіпшелері түзіледі. Митоздық аппарат митоздық бөлінуді іс жүзіне асырып, жас клеткаларға хромосомалардың тең бөлінуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Инвагинация

Инвагинация ( in — ішке, vagina — қынап) — қынаптану, қандауырша ұрығында екі қабат жасушалар қабатының пайда болу процесі (гаструланудың бір түрі). Қандауыршаның (ланцетник) шар тәрізді іші қуыс бластуласының бір қабат бластомерлерден құралған бластодерма түбінің қабырғасы, ішіндегі қуысқа (бластоцельге) қарай, бластодерма төбесіне қарама-қарсы бағытта майыса еніп, пішіні қынапқа ұқсас қапшық тәрізді екі қабат ұрыққа (гаструлаға) айналады. Оның сыртқы қабатын — эктодерма, ішкі қабатын энтодерма, энтодерманың ішінде пайда болған қуысты — біріншілік ішек қуысы немесе гастроцель деп, ал гастроцельдің сыртқы ортамен қатысатын тесігін — біріншілік ауыз немесе бластопор деп атайды. Дереккөздер
Ми шарбақ

Ми шарбақ (ограда мозга); ( - шарбақ) — мидың жолақты денесіндегі қыртысасты орталығы (ядросы). Ми шарбақ — жолақты дененің ақзаттық сыртқы қапшығынан кейінірек орналасады. Ми шарбақтың пішіні жіңішке жолақ тәрізді сүрзаттық ядролардан тұрады. Ми шарбақта қыртысастылық қозғалыс орталықтары болады. Дереккөздер
Дінәсіл Малдыбайқызы

Дінәсіл Малдыбайқызы (1820-1907), Мұхтар Әуезовтің әжесі, Әуездің бәйбішесі, Омарханның анасы, Ақтайлақ бидің шөбересі. Ақылды, мейірімді, жұмсақ мінезді адам болған. Көп немересі ішінен өзі ете жақсы керетін сүйкімді, кішкентай Мүхтарды еркелетіп: «Қоңыр қозым» деп атаған. 6 жасар Мұхтарды ұлы Абайға апарып, ақ батасын алғызған. Дінәсілдің сөзге шешен, кісілік қасиеті Мұхтар Әуезов бойына дарытан. Жазушы өзі туралы мақалаларында әжесін құрметпен еске алады. Дереккөздер
Мишық

Мишық — дененің кеңістіктегі тепе-теңдігін реттейтін және дене мүшелерінің қимыл-қозғалыстарын үйлестіретін, орталық жүйке жүйесінің мүшесі — мидың бір бөлігі. Мишық — сыртқы қатпарлы сұрзаттық мишық қыртысынан және ішкі ақзаттан тұрады. Мишық қыртысы үш қабаттан: сыртқы — молекулалы, ортаңғы — ганглионды жөне ішкі — дәнше қабаттардан тұрады. Мишықтың сүрзаты: жұлдызша, себетше, алмұрт тәрізді және дәнді нейроциттерден құралған. Мишықтың ақзаты — мишықты мидың басқа бөліктерімен байланыстыратын өткізгіш жолдарды құрайтын миелинді жүйке талшықтарынан тұрады. Дереккөздер
Дінді әшкерелейтін пьеса

«Дінді әшкерелейтін пьеса», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1938 ж. 5 мамырда «Социалистік Қазақстан» газетінде шыққан. Мақала Қазақ мемлекеттік драма театрында қойылып жатқан Асқар Тоқматамбетовтың «Әзірет Сұлтан» пьесасының тақырыптық, идеялық қырларын ашуға, актерлер ойынын талдауға арналған. 30-жылдардың әсіре солақай саясатының, идеологиясының әсерінен жазылтаны анық байқалады. Жазушының «... Аскар Тоқмағамбетов жолдас жазған «Әзірет Сұлтан» пье­сасы біздің заманымызда үлкен жаналықтың бірі. Бұл ісләм дінін орнынан тұрғызбастай етіп әшкерелейтін, дінге қарсы программалық маңызы үлкен пьеса», деген сөздерін шын кеңілінен шыққан сөз деп қабылдауға болмайды. Көркем шығармапарын оқып тексергенде, басқа зерттеу мақалаларын оқығанда, Мұхтар Әуезовтің дінге, исламға кезқарасы мүлдем басқа екені байқалады. Жазушы макалада пьесаның үш жақсы қыры деп сықақты, дінге қарсы үгітті адам трагедиясы арқылы беруді, Мұхтар Әуезовтің пьеса материалын жақсы білуін айтады. Кемшіліктері жайында айтқаңда әсіресе жағымсыз кейіпкерлердің (дін екілдерінің) образдары дараланбай плакаттық дәрежеде қалып қойғандары айтылады. Жағымды кейіпкер мінезінің ірі еместігін де пьөса кемшілігіне қосады. Мақаланың керкемдік талдауға арналған екінші белігі идеологиялық талаптарға орай жазылған апғашқы бөлігінен кұндырақ. Актерлер ойынын байыптауда орынды, мәнді ойлар айтқан. Дереккөздер
Тәжмұхамбет Темірұлы Жалпақов

Тәжмұхамбет Темірұлы Жалпақов (1897 жыл Орал облысы Ілбішін уезі, Мәтеш болысының 8-ауылы - қайтыс болған уақыты белгісіз) - Батыс Алашорда офицері. Өмірбаяны Әкесі орта шаруалы адам болған. * Т.Жалпақов 1917 жылы болыстық орыс-қазақ мектебін бітірген соң, қалалық Романов орыс-қазақ мектебінен оқиды. * Содан соң Воронеж ер балалар фельдшерлік мектебін бітіреді. * 1918 жылы жазда Ғ.Мұхитов, Т.Бекмағанбетовпен бірге Ойылдағы тұңғыш қазақ кавалериялық юнкерлер мектебіне түседі. * 1919 жылы юнкерлік мектепті тәмамдап, прапорщик шенін алып шығады. * Онан соң Жымпиты ауданындағы Алаш полкінің шаруашылық бөлімінде қызмет атқарады. Кәсіби біліктілігімен тума талантының арқасында полктің штаб офицері болып тағайындалады. * 1919 жылдың аяқ шенінде полкпен бірге Ойыл бекінісіне келеді. Батыс Алашорда таратылған кезде Батыс Алашорданың бірнеше офицерлерімен бірге Орынбор қаласына айдалады. Алашордаға қызмет еткен Т.Жалпақов кеңес жұмыстарына да тартылады. Өйткені ол түста Т.Жалпақов сияқты тәжірибелі білікті, іскер маман табыла бермейтін. Ал Т.Жалпақов үшін де бұл тиімді болады. Алашорда таратылған, ендігі елге септігі тиетін жалғыз жолы - үкімет жұмысын істеу еді. * 1920 жылдың сәуір, желтоқсан айлары аралығында Қазақ өлкелік Төтенше комиссияның ерекше тапсырмалар жөніндегі комиссары болып жұмыс істеді. * 1920-1921 жылдары Жымпиты уездік еңбек комитетінің жұмылдыру болімінің бастығы, Қызыл армия құрамындағы ерікті коммунистік эскадрон командирінің көмекшісі, Жымпиты уездік еріктілер отрядының командирі болып істейді. * 1922-1924 жылдары Тайпақ болыстық атқару комитетінің төрағасы болады. * 1924-1928 жылдары Орал облыстык тұтынушылар одағы қоғамының нұсқаушысы болып кызмет атқарады. Осыдан кейін Т.Жалпақов еңбек демалысына шыққанша есеп саласында жергілікті тұтынушылар одағында, кеңшарда, кооперативтерде бухгалтерлік қызметтер істеген. * 1942-1945 жылдар аралығында екінші дүние жүзілік соғысқа қатынасады. * Соғыстан кейін 1945-1952 жылдары Теректі аудандық тұтынушылар одағының бас бухгалтері * 1952-1956 жылдары Қаратөбе ауданындағы Аққозы жұмысшылар кооперативінің бас бухгалтері болып істеген. * 1956 жылы зейнеткерлік демалысына шығып, өмірінің соңына дейін Аққозы кеңшарында тұрады. Дереккөздер
Интеркинез

Интеркинез ( — аралық, грекше kinesis — қозғалыс) —митоздық бөлінуден кейінгі тіршілік ету, өсіп жетілу және керекті заттармен қорлану процестері жүріп, жасушаның келесі митоздық бөлінуіне дайындалу сатылары қамтылатын жасуша тіршілік айналымының екі митоздық бөліну арасындағы аралық фазасы. Дереккөздер
Интерорецептор

Интерорецептор ( interior - ішкі, receptor — қабылдағыш) - тітіркеністерді организмнің ішкі ортасынан қабылдайтын сезімтал жүйке ұшы. Адам мен жануарлар денелеріндегі сезімтал жүйке ұштары арнайы маманданудың нәтижесінде тек өздеріне тән тітіркендіргіштер әсерлерін ғана қабылдайды. Осыған сәйкес олар: механорецепторлар (механикалық тітіркеністерді), терморецепторлар (ыстық, суық т.б. температуралық тітіркеністерді), барорецепторлар (қысымдық тітіркеністерді), хеморецепторлар (химиялық тітіркеністерді), фоторецепторлар (жарық сәулелерін, заттардың түр-түсін) болып ажыратылады. Дереккөздер
Интерстициалды өсу

Интерстициалды өсу ( — аралық) — организм мүшелерінің ішкі жағынан сыртқа қарай, түзуші ішкі жасушалар есебінен өсуі. Интерстициалды өсу - мүшелердің дәнекер ұлпалық құрылымдарында (фибробласттардың қатысуымен) және жас шеміршек ұлпасында (хондробласттардың қатысуымен) байқалады. Дереккөздер
Интерстициоциттер

Интерстициоциттер ( interstitium — аралық, kytos — жасуша) — адам мен жануарлар жыныс бездеріндегі (жұмыртқалықта, енде) мезенхимадан жетілген эпителиоциттер тәрізді жасушалар. Жұмыртқалық интерстициоциттері — эстрогендер және прогестерон, ал ен интерстициоциттері - тестостерон гормондарын бөледі. Дереккөздер
Интерьерлік көрсеткіштер

Интерьерлік көрсеткіштер ( — ішкі) - адам мен жануарлар организмдері мүшелері мен ұлпаларының ішкі анатомиялық және гистологиялық құрылысы мен жануарлардың тұқымдары мен өнімділігіне байланысты олардың организмдеріндегі биохимиялық және физиологиялық ерекшеліктер. Интерьерлік көрсеткіштер жануарлардың конституциялары мен өнімділігіне баға беру үшін қолданылады. Дереккөздер
Интима

Интима ( - ең ішкі, ең терең) - капиллярлардан басқа қан және лимфа тамырларының ішкі қабығы. Вена қан тамырларының интима қабықтары тек жүрекке қарай ашылатын қалта тәрізді қақпақшаларды жасауға қатысады. Дереккөздер
Интрамуральды жүйке тораптары

Интрамуральды жүйке тораптары ( plexus — торап, nervus — жүйке, intramuralis — қабырға ішінде, қабырғалық) — организм мүшелері қабырғаларында орналасқан тым майда, тек микроскопиялық зертгеу әдістері арқылы ғана көрінетін, нейроциттерден құралған жүйке тораптары. Дереккөздер
Инфраорбитальды қойнау

Инфраорбитальды қойнау ( sinus — қойнау, infra — асты, төмен, orbita — көздік, көз шарасы) - көздің төменгі алдыңғы ішкі жағында орналасқан, теріден дамыған көзасты қуысы. Инфраорбитальды қойнау - тек қой малында болады. Қойнау қабырғасын құрайтын жұқа теріде аздаған тері түктері және ірі май бездері болады. Май бездері — қойнау қабырғасы терісін айнала орналасады, ал оның шеткі жағында аздаған апокринді тер бездері кездеседі. Дереккөздер
Инфундибулалы түтік

Инфундибулалы түтік немесе құйғыш түтігі (. Tubus-infundibulum — құйғыш, воронка) — құс жұмыртқа жолы құйғышының (воронкасының) жіңішке келген түтікше бөлігі. Құйғыш түтігі соңғы бөлігінің қабырғасында бөлінді бөлетін түтікше бездер болады. Дереккөздер
Иіс баданасы

Иіс баданасы ( bulbus — бадана, olfactoria — иіс) — торлы сүйектің иіс шұңқырында орналасқан иіс миы өсіндісі. Иіс баданасында үлкен ми сыңарларының бүйірлік ми қарыншаларымен (қуыстарымен) жалғасып жататын, іші ми сұйығына толған кішкене ми қуысы болады. Иіс баданасына мұрын қуысынан торлы сүйек тақташасының тесіктері арқылы мидың I жұбы — иіс жүйкесі (сезімтал жүйке) енеді. Иіс баданасы — иіс жүйесіндегі бірінші иіс орталығы. Дереккөздер
Иіс жолы

Иіс жолы ( tractus — жол, olfactoria — иіс) — қабылданған иістік тітіркеністі ми орталықтарына өткізеді. Иіс жолы — иіс баданасының иіс аяқшаларынан бастау алып, ішкі және сыртқы жолдарға бөлінеді. Сыртқы иіс жолы алмұртша бөлікке өтеді, ал ішкі иіс жолы иіс маңы алаңын жасап, ми жабынының иісі бетіне бағытталады. Иіс жолдары иістік тітіркеністі бірінші иіс орталығынан иіс қатпарлары, иіс үшбүрыштары, иіс маңы алаңдары және алмұртша бөліктің сұрзатындағы екінші иіс орталықтарына жеткізіп, одан әрі мидағы гипоталамус пен ортаңғы ми орталықтарына өткізеді. Дереккөздер
Жанұзақ Жәнібеков

Жәнібеков Жанұзақ - Алаш қозғалысының қайраткері Жәнібеков Жанұзақ Әлжанұлы 1889 жылы Қызылжар қаласында туған. 1905-1911 жылдары Петропавлдағы мектеп пен медреседе оқыған. Шығармашылықпен ерте айналысады.1908 жылы Қазанның «Шәраф» баспасынан «Айна» атты ағартушылық өлең жинағын шығарады. 1912 жылы Петропавл типографиясына қызметке тұрады. 1913 жылы Орынборға келіп, «Қазақ» газетіне корректор болып жұмысқа орналасады. 1915 жылы Н.Күзембайұлымен бірігіп Орынбордан «Құран құралы» атты еңбек жариялайды. Қаламы төселіп, білікті журналист дәрежесіне көтеріледі. 1917-1919 жылдары ұлт тағдыры шешілетін барлық саяси істерден шет қалмайды. 1917 жылы 14 желтоқсанда Орынборда Алаш партиясының Торғай облыстык комитеті ашылғанда (төраға Ә.Бөкейхан), соның қазынашысы болып сайланады. Осы жылы «Еркін дала» ұйымына мүшелікке өтеді. 1918 жылы «Қазақ» газетінің редакторы болады. Шебер көсемсөзші ретінде халықтың рухын көтеретін, көзін ашатын мақалалар жазады. «Сыртқы хабарлар», «Алаш ққұбандары», «Ғұсманлы түріктері», «корей мұсылмандары», «Қара жүз қажы яки Қорғанский», «Тыңшылар», «Құран құралы», «Талапкер қазақ қызы», «Бағбастан ханым мектебі», «Түрік тілінің ірі ғалымы В.В. Радлов», «Аттан, Алаш азаматы!» т.б. мақалаларында казақтың саяси дәрежесіне қозғау салатын ой айтады. Оның әзірбайжан кайраткері М.Расулзаде мақаласын қазақ тіліне аударуы да біраз нәрсені аңғартса керек. Қаламгердің үлкен бір еңбеғі - Алаш жолында құрбан болған Қазы Нұрмұхамедұлының тарихтағы орнын бағалауы және оның қазасына байланысты қазақ тұлғаларының көңіл- күйін хаттап қалуы еді. Төңкерістер дәуірі бітіп, саясат бағыты анықталғанда, қайраткер орталықта қалмай, еліне кетеді. 1920-1923 жылдары Петропавлда білім жүйесінде мектептен тыс нұсқаушы болады. 1923-1924 жылдары Ақмола губерниялык комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарады. 1924-1926 жылдары осындағы «Бостандық туы» газетінің редакциялық алқасына енеді. 1926 жылдың аяғында Ақтөбеге келіп, 1929 жылға дейін «Кедей» газетінің редакторы болады. Сол жылы саяси айыппен редакторлықтан алынады. Сөйтіп, 1932 жылға дейін осы облысқа қарайтын Шыңғырлау ауданы №36 ауылдық мектебінде ұстаздық етеді. 1933 жылы Петропавлға қайта келіп, кооператив техникумының директоры болып орналасады. Бұл оқу орны сол жылы қайта құрылғанда, «Каззолото» тресіне жұмысқа алынады. 1936 жылға дейін осы трестің Степняктағы бөлімшесінің төрағасы болады. Репрессия басталғанда қызметінен алынады. Осында жүрген жерінен 1937 жылы 28 шілдеде ұсталып, 13 қыркүйекте атылады. Дереккөздер
Ғаббас Жетпісов

Жетпісов Ғаббас (т.ж.б., Орал облысы, Ілбішін уезі — 1938 - кезінде Алашордаға ниеттес болып, Алаш үкіметіне қолдау көрсетіп, Алаш үшін қызмет еткен адамның бірі - Жетпісов Ғаббас. Ол Орал облысы Ілбішін уезінде туған. Жас кезінде болыстык орыс-қазақ мектебінде окып, орысша сауат ашады. Кейін үш сыныптық Романов орыс-қазақ мектебін бітірген. Осылайша жас кезінен орыс тілін жетік меңгереді. Орал реалдық әскери мектебіне түсіп, оны үздік бітіреді. 1917 жылға дейін уездік мекемелерде жай қызметкер болып жұмыс істейді. Ілбішін уезін Фон Галлер басқарған жылдары (1914-1917) уез бастығы кеңсесінің іс жүргізушісі міндетін атқарғаны туралы дерек бар. Ақпан төңкерісінен кейін Жайық сырты қазақтарын басқару жөніндегі азаматтық комитетін ұйымдастыруға қатысады. Бұл сол кезде Жайық қазақтары үшін аса маңызды мәселелердің бірі еді. Кейін Ғ.Әлібеков басқарған уақытша облыстық қазақ комитетін құру ісіне де қатынасады. 1917 жылы сәуірде бірінші Орал облыстық қазақ сиезін ұйымдастыруда іскерлігімен көзге түседі. Осы сиезде Хайырша хазірет Ахметжанов және Ермұхамет Арғыншиевпен бірге сиездің хатшылық қызметін атқарады. Жас Алашорда үкіметінің қанаты қатып, топшысы бекуі үшін қолынан келгенінше күреседі. Ол 1918 жылы «Ойыл уәлаятында» большевизм салдарын жою жөніндегі айрықша комиссияны басқарғанда да, далалық сот төрағасының (Ж.Досмұхамедұлы) орынбасары болған кезінде де Алаш жұртының мүддесін жоғары қойды, сондықтан өнімді жұмыс атқарып отырады. 1919 жылы көктемде Гнилов елдімекенінде қолға түскен қызылдардың 443-бекініс батальонындағы әскерлерді тергеу ісін атқарады. 1918-1919 жылдары Ә.Әйтиев, С.Арғыншиев, М.Ипмағамбетовтердің Жаһанша және Халел Досмұхамедұлылармен кездесуіне мұрындық болып, екі жақтың келісуі үшін бітімгерлік істеді. Бұл оның халық бірлігін көздеген адал ниетінен туған қадамы еді. 1918-1919 жылдары Жымпиты уездік жер басқармасының мүшесі болып сайланады. Алашорда үкіметі таратылған соң РК(б)П құрамына өтіп кеңес қызметтерін істеген. Бұл қадамға барша Алашорда зиялылары секілді әрі шарасыздықтан, әрі қазақ халқына аз да болса пайдам тие ме деген алдамшы үміттің жетегімен барғанын айта кеткен жөн. Алайда кеңес үкіметі ұлтын сүйген қазақ оқымыстыларының бәрін де аяусыз жазалаған. 1937 жылы Алашорда қызметін істегені үшін Жетпісов Ғаббас та саяси қуғын-сүргін құрбаны болады. Дереккөздер
Горбачев қоры

Горбачов қоры (Әлеуметтік, экономикалық, және саяси зерттеулердің Халықаралық қоғамдық қоры) - халықаралық, үкіметтік емес, коммерциялық емес үйым. Горбачев қоры (ГҚ) 1991 жылы желтоқсан айында КСРО экс-президенті, Нобель бейбітшілік сыйлығының лауреаты, Халықаралық жасыл крест президенті М.С.Горбачев қүрды. М.С.Горбачев қордың президенті болып табылады. Горбачов қорының негізгі міндеттерінің ішінде: әлеуметтік, экономикалық, саяси салалардағы ғылыми зерттеулерге қатысу; халықаралық әріптестікті бекіту және әлеуметтік, экономикалық, саяси салаларда тәжірибе алмасуды дамытуға септігін тигізу; әлеуметтік, экономикалық, саяси салаларда тәжірибеде және ғылыми зерттеулерде басым бағыттарды анықтап, дамуына жәрдем беру. Жаһандану жағдайында Горбачов қоры қызметінің барысында жаңа, әділетті және мінсіз әлемдік тәртіп орнату өзекті болып табылады. Қордың жүмысының жалпы үраны - "Жаңа өркениетке". Қордың зерттеу жүмысындағы негізгі бағыттары: жаһандық мәселелер, экономикалық даму және әлемдегі әлеу¬меттік мәселелер; мәдени және рухани өмір мәселелері; еуропалық ықпалдасу процесі; халықаралық қауіпсіздік және қарусыздану; КСРО-дағы қайта құру тарихы. Горбачов қоры қайырымдылық шараларына ерекше көңіл бөледі. Тағы қараныз * Горбачёв Михаил Сергеевич * Қор * КСРО Дереккөздер
Гуго Гроций

Гроций Гуго (1583-1645) - 90-нан астам мемлекет пен қүқық тарихы теориясына арнаған еңбектері бар. Заң мәні, Гуго Гроцийдің пікірінше, қүқық пен әділеттілік мәселелері; ал саяси ғылым мәні пайда мен дұрыстылық. * Мемлекет - ерікті адамдардың жетілген одағы, қүқықтарды және ортақ пайданы іске асыру үшін жасалған. Мемлекетке дейінгі кезең табиғи жағдай деп сипатталады. Яғни, бүл кезеңде жеке меншік болмағанда, адамдар "үлы қарапайымдылықта" өмір сүрген, "мүлік ортақ" болған. * Әлеуметтік түрғыдан мемлекет - көпшіліктің азшылыққа қарсы келісімі, әлсіздер мен қаналушылардың әлділер мен күштілерге қарсы одағы. * Жоғарғы билік мәні - бүл биліктің қызметі басқа билікке бағынбайды және басқа биліктің шешімі бойынша өзгеруі мүмкін емес. Сонымен, жоғары билік деп егеменді билік түсіндірілген. * Жоғарғы биліктің жалпы әкілі - бүтіндей мемлекет, ал іс жүзінде іске асырушы бір немесе бірнеше адам болуы мүмкін. Бүл эр халықтың қалыптасқан заңына байланысты болады. * Егемендік - мемлекеттің ерекше белгісі. Мемлекетті басқару түрлерін патшалық билік, белгілі ақсүйектердің билігі, ерікті азаматтардың қауымы, демократиялық республика деп жіктеген. Жалпы Гуго Гроций басқару түрлеріне аса мән бермеген. Ол қандай басқару болса да адамдардың еркі қалай іске асады соған қарап бағалануы керектігін кәрсеткен. Бірақ соған қарамастан тирандық билікті қолдамаған, ал жеке адамның билігі мен аристократиялық билікті оң, дүрыс деп таныған. Тағы қараныз * Философия * Экономика Дереккөздер
Гумандылық

Гумандылық - [ лат. humanus - адамдық, адамгершілік] - түлға ретіндегі адамның, оның еркін дамуы және өз қабілеттерін жүзеге асыру құндылығын мойындау, адам игіліктерін қоғамдық қатынастарды бағалаудың өлшемі ретінде қабылдау. Тар мағынасында орта ғасырдағы діни схоластикаға қарсы Қайта Өрлеу дәуіріндегі зайырлы еркін ой. Ол өзіндік құндылықтардың түбірі адам екенін мойындаудан бастау алады. Тағы қараныз * Адамгершілік Дереккөздер de:Menschlichkeit en:Humanitas eo:Humaneco it:Humanitas nn:Humanitas ru:Гуманность
Ахмет Әуезов

Ахмет Әуезов (1897-1974), Мұхтар Әуезовтің тетелес інісі, 15 күндей айырмашылығы бар. Әуездің үлкен әйелі Дінәсілден Мұхтардың әкесі Омархан, кіші әйелі Сақыштан Арынбек, Қасымбек, Ағзам және Ахмет туған. Бұлар бірге өседі, атасы Әуездің тәрбиесін бірге кереді. Алғаш ауылда хат таныған олар Қасымбектің ұйғарымымен Семейдегі 5 сыныптық орыс мектебінде, одан соң оқытушылар семинариясында оқиды. Ахмет әр турлі қызметтер атқарады. 20-30-жылдардың саяси ағымына байланысты Қазақстанның оңтүстік облысына қоныс аударады да, өмірінің соңына дейін сонда тұрып қалады. 1917 ж. Абайдың Ойқұдықтағы ауылында Әйгерімнің екі отауын біріктіріп, Әуезовтің режиссерлік, суфлерлік етуімен қойылған «Еңлік - Кебек» пьесасында Еңпіктің рөлін ойнады. Кейін Ахметтің «Әсердің әсері бар» («Қызыл ту», 1967, 24 қараша), «Сұлу да шырқау үнді жазушы» («Коммунизм таңы», 1967, 9 желтоқсан), «Бала Мұхтар» («Жазушы», 1967, 50-бет) дейтін естеліктері жарияланды. Балалық, жастық шағын еске алатын кітабында: :«Ералы жайлауы, Ойқұдық . Мұхтар, Біләл үшеуміз атаммен бірге Әйгерім апамның үйіне талай-талай барғанбыз. Сонда алты қанат ақ уйдің қақ төрінде жатқан жазық мандай, шұнақ құлақ, өңі қара торы, кеуделі, қапсағай келген, улкен мейірімді көзді ақсақал бізді ұнемі қ ұшағын жайып қарсы алатын. Ол үшеуміздің де маңдайымыздан сүйетін. Мұхтарды орысша оқытып, көзін ашқан, үлкен адам болуға себепші болған Қаске. Біз аяулы аға Қаске алдында көп-көп борыштармыз... Аулымыз Абай ауылымен қысы-жазы аралас, қойы өрісте, ағайын-туыстай араласып кеткенбіз. Сөз жоқ , Мұхтар ее білгелі Абай, Абайдың есті балаларынан үлкен тәрбие алды, үлгі-өнеге алды» деп жазды. Бұл кітаптың жалғасының қолжазбасы жазушының архивінде сақтаулы тұр (602-папка). Дереккөздер
Ахметбек Ысқақұлы

Ахметбек Ысқақұлы (1872-1937), Мұхтар Әуезовтің туған ағасы Қасымбектің қайын атасы. Абайдың інісі - Ысқақтың баласы. Сауатты, ел арасында аузы дуалы атанған беделді адам болған. Абайдың өмірі мен шығармашылық жолын жақсы білген, ағасы Кәкітай Ысқақов ұлы ақынның жинағын шығару жолындағы ізденісіне қол ұшын беріп, ат салысқан. Ахметбектің тұңғыш қызы Ғалияны Әуезовтің ағасы Қасымбек алған. Ғалия Қасымбектің қазасына шыдамай, құсадан 1914 ж. қайтыс болған. Ахметбек «Алашорданың» көсемдері Шыңғыстауға көлгенде, оларды қарсы алған. Әуезов Мағауия Абайұлының қызы Кәмилаға үйленгенде, Турағұл Абайұлы екеуі бата берген. 1928 ж. Құнанбайдың ұрпағы ретінде тәркіге шырап, қуғынға түскен. 1937 жылғы жазалау науқанында жазықсыз жазаға ілінген. Әуезов Абайдың өмірі мен шығармашылығы туралы деректердің біразын осы Ахметбектен жазып алған. Дереккөздер
Гаметоцит

Гаметоцит (gametocytos; грек, gametos жыныс, kytos – жасуша) — пісіп жетілген жыныс жасушасы. Гаметоцит (сперматозоид, овоцит) — құрылысы жағынан дене жасушасы (сома жасушасы) сияқты протоплазмадан, яғни цитоплазмадан және ядродан тұрады. Бірақ, гаметоцит дене жасушасымен салыстырғанда бірқатар айырмашылықтармен ерекшеленеді: *1. гаметоцитте зат алмасу (метаболизм) процесі төменгі деңгейде жүреді; *2. гаметоцит ядросында хромосомалардың гаплоидты жиынтығы болады; *3. пісіп жетілген гаметоцит бөлінбейді және ол ұрықтану процесін іс жүзіне асырады. Сперматозоид цитоплазмасында дене жасушаларына тән барлық жалпы органеллалар болады, ал овоцит цитоплазмасында центросома болмайды, ал қалған органеллалар бар. Дереккөздер
Про жүйесі

Про жүйесі (зымыранға қарсы қорғаныс) - қарсыластың зымырандық- ядролық соққысына төтеп беру шаралары мен әскери әрекеттердің және күш пен құралдардың кешені. Зымырандарды қағып түсірудің негізгі кезеңдері: әуедегі орнын анықтау, қозғалыс жолының параметрлерін анықтау, зымыранға қарсы құрылғылармен зақымдау. ПРО жүйесінің құрамына: баллистикалық зымырандарды қашықтан табу құралы, әртүрлі қашықтықтағы зымыранға қарсы кешендер, анықтаушы құралдар кешені, ақпаратты жеткізу құралдары кіреді. Дереккөздер
Гаметофит

Гаметофит (грек, gametos - жыныс, phyton — өсімдік) — спорадан зиготага дейінгі тіршілік айналымы дамуының өсімдіктерде ғана кездесетін жыныстық кезеңі. Гаметофит даму айналымында спорофитпен алмасып отырады. Гаметофит жасушалары ядроларында сыңар хромосомалардың гаплоидты жиынтығы болады. Дереккөздер
Гамондар

Гамондар - ұрықтану процесінің бірінші кезеңі — адам мен жануарлар жыныс жасушаларының бір-біріне жақындасуы кезінде маңызды рөл атқаратын, овоциттер мен сперматозоидтар бөліп шығаратын арнайы химиялық заттар. Бұл атауды эмбриологияға М. Гартман (1940 ж.) енгізген. Гамондар жыныс жасушалары цитоплазмасының беткей бөлігінің құрамында кездеседі. Жұмыртқа жасушалары (овоциттер) екі түрлі гамондар бөледі. Оларды I және II гиногамондар деп атайды. Құрамында протеин болмайтын, құрылысы қарапайым молекулалы I гиногамондар сперматозоидтар қозғалысының белсенділігін арттырады, ал II гиногамондар (фертизилин) — сперматозоидтар бөлетін II андрогамондармен (протеиндік табиғаты II гиногамондарга сәйкес келеді) агглютинация реакциясына түсіп, сперматозоидтарды бір-бірімен жабыстырып тұнбаға түсіретін арнайы протеиндік зат. Сперматозоидтар да екі түрлі гамондар бөледі. Оларды I және II андрогамондар деп атайды. I андрогамондар II гиногамондарга қарсы әсер ететін қарапайым молекулалы протеинсіз зат. I андрогамондар сперматозоидтардың қозғалыс белсенділігін төмендетеді, ал II андрогамондар жұмыртқа жасушасының сыртқы қабығын ерітеді. Сондықтан, оларды лизин деп те атайды. Лизин табиғаты жағынан гиалуронидаза ферментіне (энзимге) жатады. Ол жұмыртқа жасушасының (овоциттің) сыртқы фолликулдық қабығын құрайтын жасушаларды желімдеп тұратын гиалурон қышқылын (мукополисахарид) ерітеді. Нәтижесінде, ұрықтану кезінде овоцит фолликул жасушаларының аралықтары мен сперматозоидтардың жұмыртқа клеткасына қарай өтуіне мүмкіндік туады. Дереккөздер
Солон

Солон (б.з.б 640 және 635ж. аралығы-559 ж.ш.) — Афинының (Ежелгі Грекия) саяси қайраткері және әлеуметтік реформаторы. Теңіз саудасымен айналысқан, Грекияға, Ионияға (594 жылға дейін) саяхат жасады, Египетте, Кипрде, Лидияда (593 жылдан кейін) болды. Саламин үшін (7-ғ-дың аяғы) Мегарлерге қарсы соғыста әскер басы ретінде даңқы шықты. 594 ж. архонт және айсимнет болып сайланып, афины демосының мүддесін көздеген саяси-әлеуметтік реформалар жүргізді. Солон реформалары - б.з.д. VI ғ. Афинада өмір сүрген. Б.з.д. 594 ж. архонт болып сайланып, өз реформаларын жүзеге асыруға ұмтылды. Солон жеке билікті орнатуға ұмтылған топ пен кең халықтық билікті орнатуға ұмтылушылар ортасындағы "алтын аралық" саясатын ұстанды. Ол бірінші кезекте борышкерлердің қарызын жойып, болашақта жеке құлдыққа, борышкерлерді құлдыққа сатуға тыйым салды. Енді құлдық сырттан келген құлдар көмегімен дамыды. Келесі өзгеріс - жер иеленушілердің иелік ауқымы шектелді. Саяси реформалары: ценздік-мүліктік жіктеу. Афины азаматтары мүліктік жағдайына байланысты төрт топқа бөлінді. I разрядқа - ең байлар, II разрядқа - жай байлар. Бұл екі разряд өкілдері мемлекеттік аппараттағы барлық маңызды қызметтерді алуға құқылары болды, бірақ архонт және қазынасы (қазынашы) болуға тек I разряд өкілдерінің құқысы болды. Енді аристократиялық қағидат (шығу тегіне байланысты) мүліктік, байлық принципімен ауыстырылды. III разрядқа - орта топтағы азаматтар, IV разрядты қоғамның қалған топтары феттер құрады. Солон конституциясы бойынша биліктің жоғарғы органы - афины халық жиналысы жарияланды. Афины қоғамының 4 тайпаға бөлінуінің сақталуына байланысты 400 кеңесі құрылды - Мемлекеттік орган. Бұл кеңес жыл сайын алғашқы үш разряд азаматтарынан сайланды, әр тайпадан 100 өкілден тұратын 400 кеңесі халық жиналысында талқыланатын мәселелерді алдын ала дайындап, күнделікті істермен айналысқан. Халық жиналысы маңызды мемлекеттік істерді талқылаумен айналысты, заңдар қабылдады. Оның жұмысына ересек афин азаматтары қатыса алды. Алқа би соты - гелизя құрылды. Соттың құрамына барлық разряд азаматтары кіре алды. Солон реформалары демос пен ақсүйектер арасындағы саяси компромисс нәтижесінде жасалды. Дереккөздер
Владимир Сергеевич Соловьев

, 1892.]] , 1885.]] Владимир Сергеевич Соловьев (1853-1900) - Римдік басқарудағы бүкіләлемдік теократияны қолдады. Самодержавиелік Ресейдің қатысуымен теократияны ұйымдастыруда, оның әлеуметтік құрылымында үш элементті көрсеткен: священиктер (құдайлық бөлік), князьдер мен бастықтар (белсенді адамдық бөлік), жердегі халық (белсенді емес адамдық бөлік). Мұндай бөлу тарихи үрдістің қажеттілігінен туады және теократиялық қоғамның органикалық түрін құрайды. Халықты жеке басқарушылардың қажеттілігі бұқара халықтың белсенді емес мінез-құлқынан туындаған деп есептеген. Әлеуметтік христиандық және христиандық саясат тақырыбын талқылауда да өз үлесін қосқан. B.C.Соловьев пікірінше, нағыз христиандық - қоғамдық болуы қажет, жеке адамдардың жандарын сақтаумен қатар әлеуметтік белсенділікті, әлеуметтік реформаларды талап етеді. Саяси ұйым оның түсінігінде табиғи-адамзаттық іс, өмірге ағза тәрізді қажеттілік. Бұл жерде христиандық мемлекет пен христиандық саясаттың мәні аса зор деп көрсеткен. Мемлекеттің қорғау міндеттерінен басқа, христиандық мемлекеттің прогресшіл міндеті - өмір сүрудің жағдайларын жақсарту. Нағыз үдемелі дамудың ережесі: мемлекеттің адамның ішкі дүниесін тарылтпауы. Дереккөздер
Ганглиондық глиоциттер

Ганглиондық глиоциттер (ганглионарные глиоциты); (gliocyti ganglii; грек, gliocytus — глия клеткасы; ganglion — жүйке түйіні) — жұлын жүйке түйіндерінің жалғану ниполярлы нейроциттер денелерін сыртынан бір қабат қабықша жасап қоршап жатқан жүйкелік глия (нейроглия) жасушалары. Ганглиондық глиоциттер — жүйке түйіні нейроциттерінің серіктері (сателлиттері) деп аталады. Сателлиттер ядроларының пішіндері дөңгелек болып келеді және нейроцит перикарионының сыртында бір қатарда орналасады. Жүйкелік глиоциттері қабықшасын сыртқы жагынан нәзік жіңішке талшықты дәнекер ұлпалық қабық қаптап жатады. Сыртқы дәнекер ұлпалық қабық жасушаларының ядролары сопақ болып келеді. Дереккөздер
Сопышылдар

Сопышылдар - өзіндік ерекшеліктері бар мұсылман монахтары, VII ғ. соңында ислам идеяларының билеуші топ өкілдерімен, бірінші кезекте халифтер мен олардың маңайындағылардың бұрмалауларына қарсы пайғамбар ережелерінің тазалығы үшін күресушілер. Алғашқы сопышылдар қауымы VIII ғ. басында Иракта пайда болған, одан әрі Испаниядан Үндістанға дейін кең тараған. Олар өздерінің киім-киісімен, мінез-құлқымен түрғындар арасында үрей тудырып, билікпен қудаланған. Сопышылдар өздерінің өмірін Аллаһқа арнап, күнделікті өмір істерінен, тіптен мал-мүліктен бас тартқан, сезім мен сүйіспеншілікті өздеріне жат санаған, олар өздерін дәстүрлі құдайға сенушілерге қарсы қойған. Сондықтан дәстүрлі өмір сүру ережелерін, салт-жораларды өздеріне міндетті емес деп есептеген. Мысалы, бес мезгіл намаздың орнына сопышылдар зікір салған. Шамамен XI ғ. халифаттың әртүрлі аудандарында сопышылдар ордендері пайда болған. Енді бытыраңқы сопышылдар орнына басқарушы "қасиетті әкелері" бар қатаң және бірыңғайланған, сатылы құрылым қалыптасады. Бұл "қасиетті әкелер" тек діни беделге ғана емес, сонымен бірге өзіне бағынушыларға қатысты әкімгершілік билікке де ие болған. Олар өз көсемдерінің айтқанын бұлжытпай орындап отыруға дайын болады. Сатылы ұйымдасқан ордендерде ішкі регламент және әр баспалдақ, кезең қатаң анықталып отырылған. Бірінші деңгей - шариғат, бұл ислам ережелерін түп-тұқиянына дейін оқып-игеруді білдіреді. Екінші деңгей - тарикат, дайындалған оқушының ишан немесе шейх басшылығымен өз қызметін бастауы. Үшінші деңгей - марифат, нақты білімді игерген сопышылдар ол зікір салған уақытта Аллаһпен біріге алатындай деңгейге жетеді және жастарды оқыту құқысы бар. Төртінші деңгей - хакикат, толығымен ақиқатқа қол жеткізуді және құдаймен бірігуді білдіреді. Бірақ бұл төртінші, ең жоғарғы деңгейге ең таңдаулылар ғана жете алады. Дереккөздер
Протекционизм

Протекционизм (франц. protectionnisme, латын. protectio - бүркеу, қорғау, қамқорлық жасау) - қолдампаздық - мемлекеттің ұлттық экономиканы шетелдік бәсекеден қорғау жолымен оның дамуына жәрдемдесетін экономикалық саясаты. Елге әкелінетін тауарларға кеден бажын енгізу, белгілі бір тауарлардың әкелімін шектеу немесе толық тыйым салу, ұлттық өнеркәсіпке демеу қаржы бөлу, тауарлар экспортын ынталандыру, басқа да бірқатар шараларды қолдану жолымен жүзеге асырылады. Tap мағынада Протекционизм дегеніміз шетелде шығарылған тауарлардың ішкі нарыққа кіруін шектеу немесе оған жол бермеу мақсатымен жүргізілетін кеден саясаты. Кең мағынада Протекционизм дегеніміз ұлттық өндірушілердің мүдделерін қорғауға, сондай-ақ ұлттық өндірісті көтермелеуге және ынталандыруға бағытталған шаралар жүйесі. Кеден саясаты осы жүйенің бір бөлігі ғана. Протекционизмды жекелеген мемлекеттер немесе олардың экономикалық бірлестіктері жүзеге асырады (мысалы, Еуропа одағы ауыл шаруашылық өнімдерін шеттен әкелу кезінде үшінші елдерге Протекционизм саясатын қолданады). Протекционизм - жергілікті тауар өндірушілерді шетелдік бəсекелестерден қорғау саясаты. Протекционизм капиталдың алғашқы қорлануы кезінде (ХVІ-ХVІІІ ғ.ғ) пайда болды. Оның теориялық негізін меркантилистер құрды жəне бас кезінде Францияда кең таралды. Ресейге Петр І-нің билік еткен кезеңінде келді. Протекционистік саясатты жақтаушылардың агрументтері: 1. Протекционизм ұлттық ресурстарды пайдалану деңгейін көтереді. 2. Протекционизм импорттық салықтарды қолданып, экономикалық тиімділікті арттырады. 3. Протекционизм өзінің экономикалық дамуына келеңсіз жағд айларға ұшыраған салаларды көтеруге мүмкіндік береді. 4. Протекционизм тек өте үстіртін жағдайларда (төлем балансы тапшылығы, ұлттық экономиканы шетелдік субъектілердің бəсекесінен қорғау үшін) қолданылады. Сондай-ақ, протекционизмді жақтаушылар оның əлеуметтікэкономикалық артықшылықтарын атап көрсетеді: - протекционизм елдердің қауіпсіздік қабілетін ұстауға жағдайлар жасайды. Əр ел өзінің ұлттық қауіпсіздігіне қажетті страт егиялық маңызды салалардың (ауыл шаруашылығы, тамақ өнеркəсібі, металлургия жəне т.б.) дамуын қамтамасыз етуі қажет; - протекционизм өмір сүру деңгейі мен сапасы төмен елдерді дамыған елдерден қорғау үшін қажет; - протекционистік саясат кейбір əлеуметтік топтар мен экономикалық қызметтерді (крестьяндық, ұлттық қолөнерді) сақтап қалуға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Гуманистік манифест

Гуманистік манифест - "Гуманистік Манифест 2000: жаңа планетарлық гуманизмге үндеу" - халықаралық гуманистік ұйымдардың әлемдік қауымдастыққа жолдаған үндеуі. 1933 жылы Еуропа мен АҚШ-тың бір топ ғалымдары мен қоғам қайраткерлері демократия принциптері мен әлеуметтік бағытталған экономикаға негізделген құндылықтар жүйесінің қайта құрылуын талап еткен "I Гуманистік Манифестке" қол қойды. 1973 жылы "II Гуманистік Манифест" жарық көрді. Ол "Адам құқықтары мен демократиялық құндылықтарды қорғады ма? Тоталитаризмді сынға алды ма? Нәсілшілдікті ше?" деген сауалдарға жауап іздеді. Діни және таптық қарама-қарсылықтардың орнына II Манифесте этика, қандай да бір теологиялық, саяси және идеологиялық санкциялардан еркін жалпы адами құндылықтар алдыңғы орынға шығарылды. Манифест 2000 әлемнің бүгінгі және болашақтағы қауіпсіздігі мен жақсы жағдайын қамтамасыз ететін жаңа планеталық гуманизмнің рөлін арттырады. Оның іске асуы Құқықтар мен міндеттемелер жайлы Жер шары Биллінде көрсетілген міндеттемелерді орындаумен байланысты. XXI ғасырдың басты мәселесі - шынайы жаһандық әзекті мәселелерді шешумен айналысатын арнайы ғаламдық институттар ашу. Өкінішке орай, Б¥¥, Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымы сияқты институттардың мүмкіндіктері мен халықаралық қауымдастық мүқтаждықтарының арасында алшақтық кәп. Б¥¥ егеменді мемлекеттер ассамблеясынан егеменді халықтар ассамблеясына өзгертіп, тиімділігін арттыру керек. Егер біз жалпы ғаламдық мәселелерді шешуге ұмтылсақ, онда жекелеген мемлекеттер трансұлттық билік пайдасына өз үлттық егемендігінің бір бөлігінен бас тартуы қажет. Трансұлттық билік жүйесін қүру үшін гуманистер келесідей реформалар жасауды үсынады: * Біріншіден, бүкіл Жер шарының халқы сайлаған, солардың Үкіметінің емес, адамдардың өздерінің мүдделерін қорғайтын Бүкіләлемдік Парламент құруға элем мұқтаж. * Екіншіден, халықаралық қақтығыстарды реттеуге қабілетті қауіпсіздіктің тиімді жүйесіне элем мұқтаж. "Үлкен бестікке" тиесілі вето құқы жойылуы керек. * Үшіншіден, өз қарарларын орындатуға құзырлы, тиімді, арнайы өкілеттілігі бар Бүкіләлемдік сот пен сот орындарының Халықаралық жүйесін қалыптастыруымыз керек. * Төртіншіден, қоршаған орта мәселелерімен айналысатын жер шарылық агенттік ашу қажеттілігі туындап отыр. * Бесіншіден, артта, дамымай қалған елдердің нарықтық қатынастармен реттелмейтін әлеуметтік мұқтаждықтарын өтеу, жәрдем беру үшін халықаралық салық жүйесі қажет. * Алтыншыдан, ғаламдық институттар жүйесінің дамуы халықаралық корпорациялар мен мемлекеттік монополиялар қызметтерін бақылап, реттеуге мүмкіндік тудырады. * Жетіншіден, біз идеялармен еркін алмасу, әркелкі пікірлерді сыйлау және өзгеше ойлау қүқын әдетке айналдыруымыз керек. Тағы қараныз * Гуманистік интернационал Дереккөздер
Процесс

Процесс - * 1) бір нәрсенің дамуы қалпындағы құбылыстардың кезегімен алмасуы; * 2) қандай да бір нәтижеге жету үшін әрекеттердің бірізді жиынтығы. * 3) программа жөне оның жұмыс істеуіне қажетті жүйелік ресурстар; операциялық жүйедегі жұмыстың логикалық бірлігі. Мысалы, Windows NT жүйесінде процесс құрамына виртуал адрестік кеңістік, орындалатын программа, бір немесе бірнеше басқару ағыны, белгілі бір мөлшерлі пайдаланушылар қоры, операциялық жүйе бөліп берген жүйелік ресурстар кіреді; * 4) белгілі бір нәтижеге жету үшін орындалатын тізбектелген әрекеттердің жиынтығы; * 5) белгілі бір жүйенің қалып-күйлерінің уақыт бойынша реттелген тізбегі; алгоритмнің, программаның атқарылуы. Дереккөздер
Радикализм

Радикализм - 1) жақтастары өмір сүріп отырған әлеуметтік-саяси жүйені сынға алатын және түбегейлі өзгерістер мен реформалардың жүргізілуін талап ететін саяси агым; 2) қандай да бір істердегі жағдайды түбірімен түбегейлі өзгертудегі талпыныстардың, тәуекелді ымырасыз талаптардың жүзеге асырылуы. Дереккөздер gl:Radicalidade
Ганглиондық тақташа

Ганглиондық тақташа (ганглиозная, или ганглионарная пластинка); (лат. neural crest) - эмбригенездің нейруляция кезеңінде, яғни жүйке жүйесінің дамуы кезінде біріншілік эктодермадан бөлініп жетілген жүйке түтігінің жоғарғы (адамда — артқы) жағындағы эктодерма жасушаларынан құралған құрылым. Ганглиондық тақташа жасушаларынан жұлын ганглиондары, симпатикалық жүйке жүйесінің ганглиондары, бүйрекүсті безі бозғылт затының хромаффинді жасушалары, пигментті жасушалар (хроматофорлар) дамып жетіледі. Дереккөздер
Рекурсивтілік

Рекурсивтілік (Рекурсивность; recursive) — программаның ерекше қасиеті. Программа бөліктерінің кейбіреуі өзі әрекеттене алады. Бұл көптеген жаңа программалау тілдерінің өте маңызды жөне қуатты тәсілі. Дереккөздер
Гаплоид

Гаплоид (грек, haploos - сыңыр, eidos — түр) - ядросында сыңыр (тақ) хромосомалар жиынтығы болатын жасушалар не қарапайым дарақтар (индивидуумдар). Гаплоидтыларға: адам мен жануарлардың пісіп жетілген жыныс жасушалары, кейбір саңырауқүлақтар, балдырлар жатады. Дереккөздер
Гаплофаза

Гаплофаза (грек, haploos — сыңыр, phasis — көрініс) — жасуша ядросында сыңар хромосомалар жиынтығы болатын дарақтар тіршілік айналымының (циклінің) көрініс кезеңі. Гаплофазаның мысалы, адам мен жоғарғы сатыдағы жануарлардың пісіп жетілген жыныс жасушалары, өсімдіктердегі гаметофиттер. Дереккөздер
Уильям Гарвей

Гарвей (Harvey) Уильям (1578-1657 ж.ж.) — қазіргі кездегі физиология мен эмбриология ғылымдарының негізін қалаған ағылшын дәрігері. Жұмыстары Гарвей 1628 жылы жарық көрген "Жануарлар жүрегі мен қанның қозғалысы туралы анатомиялық зерттеу" атты еңбегінде жануарлар организмі қанайналымы жүйесінде үлкен қанайналым шеңберінің болатындығын тәжірибе жүзінде дәлелдеп, ірі қан тамырлары — артериялар мен веналардың арасында, оларды өзара байланыстыратын тым жіңішке қан тамырларының болатындығы туралы болжам айтып, қанайналым ілімі туралы дұрыс ғылыми тұжырым жасаған. У. Гарвей 1651 жылы шыққан "Жануарлардың пайда болуы" деген еңбегінде "Omne vivum ex ovo", яғни "Барлық тіршілік тек жұмыртқадан" деген өз тұжырымын айтып, морфологияның эмбриология саласының қалыптасуына атсалысты. 1633 жылы У. Гарвей жануарлар эмбриологиясы жөніндегі ауқымды еңбегін жарыққа шығарды. Аталған ғылыми көзқарастары үшін У. Гарвей Галеннің кезінен бері қалыптасқан ғылыми тұрғыдағы замандас ғалымдар мен шіркеу қызметкерлерінен көп қудалау көрді. De Motu Cordis 1628 жылы Франкфурт қаласында жарық көрген Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus еңбегі қан айналымы туралы қалыптасқан ғылыми көзқарасты ұсынды. 72 беттен тұратын трактат I Карл корольге арналған арнаумен басталып, жүректің әрекеті мен қанның дене арқылы үздіксіз қозғалысын сипаттайтын 17 тарауды қамтиды. Харвей өзінің зерттеулерінде тек кішкентай линзаны қолданғандықтан, Антони ван Левенгукке қолжетімді жетілдірілген микроскоптық мүмкіндіктерге ие бола алмады. Сондықтан трактаттың кей бөлімдерінде ол теориялық пайымдауларға сүйенуге мәжбүр болды. Харвей жүректі оның белсенді күйінде зерттеу қажеттігін атап өтіп, бұл үрдістің ерекше күрделі екенін былай сипаттады: «…Мен бұл істі соншалықты қиын деп таптым… жүректің қозғалысын тек Құдай ғана түсіне алатындай көрінді. Қозғалыстың шапшаңдығынан систола мен диастола қашан болатынын анық айыра алмадым…» Харвей көптеген жануарларға тәжірибе жүргізе отырып, жүрек жұмысы мен қан қозғалысының заңдылықтарын анықтады. XVII ғасырдың өзінде ол ductus arteriosus-тың бар екенін көрсетіп, эмбриондағы қызметін сипаттаған. Ол эмбриондарда өкпе белсенді болмағандықтан, екі қарынша біртұтас орган ретінде әрекет етеді деп жазды.Харвейдің ашқан жаңалығы дәстүрлі медициналық көзқарастарға қайшы келді. Ғалым өзінің теориясы үлкен қарсылыққа тап болуы мүмкін екенін болжап: Медицинаға қосқан үлесі Уильям Гарвей - ағылшын дәрігері, анатом. Қанайналымның тұйық екенін алғаш рет дұрыс түсіндірген. Үлкен қанайналым шеңберінің болатынын ашқан ғалым. Ол физиология ғылымының негізін салушы ғалым. Дереккөздер