kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Авиациялық бомба

Авиациялық бомба — ұшу аппараттарынан түсірілетін авиациялық оқ-дәрінің түрі. Ол корпустан, жабдықтардан (жарғыш заттар, ертегіш, жарықтаршырғыш, түтінді құрамнан және т.б.) құралады. ұрыста қолдану алдында бір немесе бірнеше жарғышпен жабдықталады. Кіші биіктіктен тастау үшін авиациялық бомба парашют пен жабдықталуы мүмкін. Бомба қолданылуына қарай негізгі және көмекші болып бөлінеді. Негізгі (мақсаттағы) авиациялық бомбалар жер үсті және теңіз нысаналарына соққы беру үшін қолданылады. Оған фугасты, жарықшақты, жарықшақты-фугасты, танкі ге қарсы, сауытбұзғыш, бетонбұзғыш, сүңгуір қайыққа қарсы, ертегіш, фугасты-өртегіш, химиялық және т.б. бомбалар жатады. Авиациялық көмекші бомба арнайы міндеттерді шешу үшін (жергілікті жерді жарықтандыру, түтінді қалқандар қою, үгіт әдебиеттерін тастау, сигнализация, оқыту-үйрету мақсатында және т.б.) қолданылады. Оған жарық беретін, фотографиялық, түтінді, имитациялық, үгіт, бағдарлы-сигналды, практикалық авиациялық бомбалар жатады. Авиациялық бомбалардың калибрі 0,5 кг-нан 20000 кг-ға дейін. Дереккөздер
Ізтұрған Меңдіқұлов

{{Ambox }} Ізтұрған Меңдіқұлов (1922 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қарашағыр ауылы) – соғыс ардагері, ауыл шаруашлығы саласының қызметкері. *Ақтөбе сауда техникумын бітірген. *Ұлы Отан соғысында Сталинградты қорғауға қатысқан. *1943 – 1948 жылдары мектепте мұғалім, мектеп , ұжымшарда бас есепші, *1948 – 1958 жылдары Сам, Қарақұм жерлерінде, *1958 – 1972 жылдары Маңғыстау, Бейнеу аудандарында сауда орындарының басшысы. *1973 – 1983 жылдары Бейнеу ауданы мемлекеттік қамсыздандыру бөлімінің меңгерушісі болды. *Отан соғысы (1985) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Төленжан Өрбісінов

Төленжан Өрбісінов (1940 ж. т., Маңғыстау ауданы Тиген ауылы) – педагог, ҚР «Халық ағарту ісінің үздігі». Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1969). 1959 – 65 ж. Правда ұжымшарында жүргізуші, клуб меңгерушісі, 1965 – 69 ж. Шайыр орта мектебінде мұғалім, 1974 – 75 ж. Ералиев ауданы Аққұдық мектебінде директор, 1976 – 78 ж. 1-Май мектебінде интернат меңгерушісі, 1980 – 2000 ж. осы мектептің директоры болды. Халық ағарту саласының мақтау қағаздарының иегері. Дереккөздер
Балсұлу Әділбекқызы Қондыбаева

Балсұлу Әділбекқызы Қондыбаева (1955 жыл, қазіргі Құрық қаласы) – педагог, ҚР «Білім беру ісінің үздігі». Өмірбаяны * М.Мәметова атындағы қыздар педагогика училищесін (1974) * ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ) бітірген (1980) * 1974 жылдан Маңғыстау ауданының музыка мектебінде мұғалім,аудандық оқу бөлімінде әдіскер, облыстық білім басқармасында бас маман болды. * 2003 жылдан облыстық ғылыми-әдістемелік орталықта директор. Жетістіктері, марапаттары мен еңбектері * Облыста музыка пәнінен «Аманат» бағдарламасын жасақтап, облыс мектептері 1996 – 2003 жылдары осы бағдарламамен жұмыс жасады. Осы бағдарлама бойынша мұғалімдерге арнап бірнеше әдістемелік құралдар жасақтаған. * «Музыка» пәнінен 7-сыныпқа арналған оқулықтың (2001) авторы. * «Жыр әнім менің – Маңғыстау» атты әндер жинағын (2003), маңғыстаулық А. Ербозова, Р.Еңсегенов, Қ.Тұрмағанбетовтердің әндері мен күйлерінің жинағын (2004), түпқарағандық Т.Қожабеков, И.Әбілқайыровтың өлең мен әндер жинағын (2005), бейнеулік үш арыс У.Қайралапов, Қ.Жылқыбаев, Ә.Жаманбаевтардың өлеңдер жинағын (2006) дайындап шығарды. * 2 дүркін Бүкілодақтық фестивальдың лауреаты * ҚР Білім министрлігінің Құрмет грамоталарымен (1993, 1994, 1997) марапатталған.
Жәңгірхан Смағұлов

Жәңгірхан Смағұлов (1932 жылы туған, Форт-Шевченко) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі». Өмірбаяны Орал педагогикалық институтын бітірген (1953). 1953 – 1957 жылы Форт-Шевченко қаласында Т.Г. Шевченко, С.М. Киров, А.И. Микоян атындындығы мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директоры болды. 1957 – 1963 жылы «Ленин туы» газеті редакторының орынбасары, қалалық партия комитетінің лектор-консультанты, 1963 – 2005 жылы Жаңаөзен қаласының №4 мектебінде мұғалім, кешкі мектеп басшысы қызметтерін атқарған. Марапаттары мен атақтары «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалінің иегері, Жаңаөзен қаласының құрметті азаматы.
Дәнекерлеу

Дәнекерлеу — қосылатын (біріктірілетін) металл жиектерін жоғары, бірақ балқу температурасынан темен температураға қыздырып, жиек аралығына балқыған металл беріліп кристалдандыру нәтижесінде біртұтас қосылыс қалыптастыру. Дәнекерлеу пісірудің бір түріне жатады, бірақ пісірулерден айырмашылығы бар. Негізгі айырмашылығы қосылатын металл жиектері балқытылмайды, дәнекердің балқу температурасы негізгі металл балқу температурасынан төмен болып алынады. Атомдар аралық байланыспен қатар адгезиялық байланыс қалыптасады. Дәнекерлі қосылыстың беріктігі пісірілген қосылыстан төмен болады. Қосылыстың беріктігі көп жағдайда қосылатын беттердің дәнекерленуіне байланысты. Металдарды дәнекерлеу кезінде дымқылдау сапасы әдетте беттің тазалығына байланысты — онда металл тотықтары немесе органикалық майлар мен майлар болмауы тиіс. Ластануды жою, беттік керілуін төмендету және дәнекердің ағуын жақсарту үшін флюстер немесе бетті белсендірудің ультрадыбыстық әдістері қолданылады. Металл емес беттерді (керамика, шыны) немесе тез балқитын дәнекермен дәнекерлеу кезінде химиялық флюстер дымқылдандыруға көмектеспейді, сондықтан беттің ультрадыбыстық активтендірілуін қолданады. Мазмұны Дереккөздер
Тілеген Өрісбаев

Тілеген Өрісбаев (1945 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – еңбек ардагері, жылқышы. 1-Май ұжымшары, «Тұщықұдық», «Жаңажол» кеңшарларында ұзақ жылдар бойына жылқы баққан. Жолдасы Зейнеп екеуі Абайдың 250 жылдығында Семейге киіз үй апарып тіккен. 2003 жылдан жеке шаруа қожалығының иесі болып, жылқы тұқымын асылдандырумен айналысады. Еңбек Қызыл Ту (1986) орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Артиллериялық автомат

Артиллериялық автомат — автоматты артиллериялық қарудың қайта оқтауға және оқ шығаруға кажетті ұңғы бекітпе, қарсы теппелі кұрылымдар және басқа да механизмдерден құралған өздігінен қимыл жасайтын бөлімі. Артиллериялық автоматтың құрылымын жетілдірудің басты өлшемі - оның ату жылдамдығы болып табылады. Артиллериялық автомат жұмыс істеуі үшін дәрілі газдың немесе бөгде көздердің қуаты қолданылады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Жанбөпе Мергенбаева

Жанбөпе Мергенбаева (1920 жылы туған, Атырау облысы Ембі ауданы) – жылқышы, Социал Еңбек Ері (1948). Еңбек жолын 1938 жылы Ембі, Ворошилов аудандары ұжымшарларында диқан, 1944 жылдан жылқы фермасында меңгеруші болып істеген. Қазақстан Коммунистік партиясының 5-, 8-съездеріне, 1952 жылы Дүниежүзілік әйелдер форумына делегат болып қатысқан. Дереккөздер
Қондыбай

Елді мекендер: * Қондыбай – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл. * Қондыбай – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Қондыбай – Өтестен Бейнеуге қарай жүрген жол бойында Бәйтіге жақын оң қапталда дөңес үстіндегі үйік.
Ақберен

Ақберен сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін: # Батырлар киетін жапырақ торлы сауыт. Аcыл болаттан соғылады. Оны қылыш кеспейді, найза теспейді. Қазақтар сауытқа денені терлетпеу үшін көздер тесіп салатын болған. Батырлық жырлар да қос көзді және бадана көзді деген түрлері бар. # Болаттан соғылған ұзын ұңғылы шиті мылтық. Салмағы ауыр болғандықтан, ұңғының үш жағына таяныш орнатылады. Ондайды сирақты мылтық деп атаған. "Мылтық келді ақберен, жұтылмас жау көздегенге", - дейді халық. Берен сөзі қазақ тілінде “асыл болат” деген мағынаны білдіреді. Ескі мылтықтың оқпандары жарылмас үшін асыл болаттан соғылған. Берен болаттан соғылғанын мылтықтың оқпанындағы алмастың түріне тән өзіндік өрнегінен айырады. Сонымен бірге әр асыл болат түрінің өзіндік түсі, реңкі болады: яғни ақ, көк, қызыл түсті болаттар бар. Түсіне сәйкес бұл асыл болаттар ақ алмас, қызыл алмас деп аталған. Оқпандары ақ алмастан, берен болаттан соғылған мылтықтарды болаттың түсіне қатысты “ Ақ берен” деп атайды. #Қылыш, семсердің бір атауы. Ауыз әдебиетінде ақ алмастан соғылған қылыш, семсер кейде “Ақ берен” деп аталады. # 18 - 19 ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының ғылыми жинағы. 1972 ж. "Жазушы" баспасынан 32 мың данамен жарық көрген. Құрастырып, баспаға әзірлеген, алғы сөзін жазған К.Сыдиков. Жинаққа енген ақын-жыраулар шығармаларының көшірмесі алғаш рет жарияланды. Дереккөздер
Қойшы Қонысбаев

Қойшы Қонысбаев (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Үштаған ауылы) — педагог. *ҚР «Білім беру ісінің үздігі» (1970). *ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1957). *1957–1997 жылдары Форт-,Шевченко, Жетібай, Құрық елді мекендеріндегі мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор. *«Еңбектегі ерлігі үшін» (1980), «Еңбек ардагері» (1985) медальдарының, бірнеше Құрмет грамоталарының иегері. Шежіре Адай Батыр – Құдайке – Қосай Батыр – Бәли – Есқара – Жарылғап – Есен – Айтуар – Түнғатар – Бөбіқара – Мәмбетжан – Батырша – Ұлықпан – Қонысбай – Қойшы Дереккөздер
Зәуірбек Тілепов

Зәуірбек Тілепов (1933 жылы туған, Арыс ауданы, қазіргі Аққұм ауылы) — ғалым, жаратылыстану ғылымы докторы 1955 жылы Ташкент мемлекеттік университетін бітірген. 1955 — 57 жылы "Тұрлан", 1957-60 жылы Бершоғар экспедицияларының инженер-геологы болды. 1960 жылдан Қаныш Сәтбаев атындағы геология институтта ғылыми жұмыстармен айналысып келеді. 80-нен аса ғылыми еңбегі соның ішінде 2 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Артиллериялық аспаптар

Артиллериялық аспаптар — атысты дайындау және артиллериялық атысты басқару үшін қолданылатын аспаптар (барлау және нысаналардың координаттарын табу, атыс жағдайын аныктау, оқ- дәрінің нысанамен түйісу мәселелерін шешу, атыс нәтижесін бақылау және көздеу). Артиллериялық аспаптарға оптикалық, оптикалық- электрондық аспаптар (дүрбілер, кездеуіштер, қашықтық өлшегіштер және т.б.), есептеу қондырғылары, метеорологиялық, дыбыстық, топогеодезиялық т.б. аспаптар жатады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Әлімқұл Тілеубаев

Әлімқұл Тілеубаев (1894, Ақтөбе ауылы — 1978) — жылқышы. Социалистік Еңбек Ері (1948). 100 биеден 100 құлын алып, жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін Ленин орденімен марапатталған. Қарақоңыр ауылдык әкімшілігінде Тілеубаев атында көше бар. Дереккөздер
Аганц

Аганц — армян халқының кондитерлік өнімі. Бидай, мейіз, жаңғақ және конопля (2:2:1:1) қатынасымен араластырылып үстіне қою қант шырынын құйып дайындайды. Бидай дәндерін бір сағаттай суға салып, жібітіп, одан кейін кептіріп, ыстық табада майсыз қуырады. Дереккөздер
Атыс үшін бастапқы деректер

Атыс үшін бастапқы деректер (Исходные данные для стрельбы) — жағалаулық артиллерия үшін дайындалады. Оларға жататындар: атыс міндетін ажаратын бөлімшенің жағдайы; нысананың бағыты мен қашықтығы; атыс жағдайының кестелік жағдайынан ауытқуына қатысты түзетулер; қаруға арналған бастапқы нұсқаулар — қарауыл, бұрыш өлшеуіш немесе негізгі бағыттан бұрылыс және т.б., соңдай-ақ, атып көруге арналған деректер. Су үстіндегі жылжымалы нысаналарды ату үшін бұған қоса снарядтың ұшуы кезінде нысана орнының өзгеруіне мөлшерлес түзету есептеп шығарылады. Дереккөздер
Мұнай мен газдың шоғырлануы

Мұнай мен газдың шоғырлануы - Көмірсутектердің жер қыртысындағы тау жыныстарының нақтылы аумағына жылжып келу қарқыны олардың сол аумақтан шығындану қарқынынан артығырақ мөлшерлермен сипатталатын көмірсутектер қоныс аударуы миграция процесінің арнаулы сатысы. Мұнай шоғырлары әдетте өз ауқымында көмірсутекті газдардың азды-көпті мөлшерін кіріктіреді, ал газ шоғырлары мұнай тамшыларынан мүлдем таз күйінде немесе оларды шағын мөлшерде ғана кіріктірген күйде ұшырасуы ықтимал. Мұнай мен газ шоғырлары өздерінің көлемі, тау жыныстары капиллярлың жүйесінде, сақталу тұрақтылығы және ұзақтығы тұрғысынан алғашқы және кайталама шоғыр болып екі түрге бөлінеді. Алғашқысы мұнай мен газ жиынтығының тік бағыттағы ұзындығы көмірсутектің кіріктіруші кеуекті немесе жарықшақты — кеуекті таужыныстарының капиллярлық қысымын және отырып, көмірсутектің қалқып шығу мүмкіндігін қамтамасыз ете алған жағдайда қалыптасады. Мұндай жиынтықтардың кеуекті орталардағы тік бағыттағы ұзындығы әдетте ондаған сантиметрден аспайды. Алғашқы шоғыр жиынтықтарының қозғалысы ең жаңын орналасқан тектоникалық, литологиялық немесе гидравликалық қалқаға жетіп шектеледі де, нақ осы жазықтың бойында олардың бір-бірімен косыла отырып іріленуі, сөйтіп бағытталған ағымдардың пайда болуы жүзеге асады. Мұндай ағымдар кедергі жазықтың бойымен жылжи көтеріліп, тұтқыш (ловушка) бойына жинақталады, нақ осы процесс нәтижесінде ғана қайталама шоғыр қалыптасады. Көмірсутектердің мейілінше тұрақты да ірі жиынтығының, яғни олардың нақты шоғырының қалыптасуы тек қана соңғы процесс жағдайында жүзеге асуы мүмкін. Дереккөздер
Таушайырлық талдау

Таушайырлық талдау - Тау жыныстарындағы шашыранды органикалық заттардың (ШОЗ) топтық құрамын анықтау мүддесін көздейтін лабораториялық (физикалық-химиялық) әдістер кешені. Әдейі жасаңталған сұлбаға сәйкес жүргізіледі. Зерттеудің мақсатына байланысты анықталған заттардың әрбір жекелеген тобын саралау (А және С тобындағы таушайыр тектестері, гумин қышқылдары және кероген), жалпылама Таушайырлық талдау кешеніне кірмейтін арнаулы физикалық және химиялық зерттеу әдістерінің үлкен жиынтығы көмегімен жүзеге асырылады. Соңғыларының қатарына жататындар — химиялық, көмірпетрографиялық зерттеулер, инфрақызыл және аса-күлгін спектрометрия, хроматография, т.б. Кейбір жағдайда тау жынысы құрамынан аталған заттар тобына кірмейтін түрбөлшектер (компонент), мәселен, тау жынысымен сорылып алынған газдар мен көмірсутектердің қиын қайнайтын фракциялары әдейі бөлініп алынып жеке зерттелуі мүмкін. Дереккөздер
Улы жыландар

Улы жыландар - бауырымен жорғалаушыларға жатады. Жетісу өңірінде улы жыландардың 4 түрі кездеседі. Олар — оқ жылан, дала сұржыланы, кәдімгі сұржылан, кәдімгі боз жылан. Бұл жыландардың бәрі далалы, шөл-шөлейтті жерлерді мекендейді. Оқ жылан — денесі таспадай жіңішке келген әрі тез қозғалады. Күндіз белсенді тіршілік етеді. Ұсак кеміргіштерге, жануарларға уы қауіпті, ал адамға зияны жоқ. Көбінесе құмды, жусанды жерлерді мекендейді. Көктемде 7—8 жұмыртқа салып көбейеді. Қорегі — ұсақ кесірткелер, жәндіктер. Дала сұр жыланы күндіз белсенді тіршілік етеді. Негізгі қорегі — ұсақ кеміргіштер, құстар мен жәндіктер. Кейбіреуі — ірі қара малды шағып, шығын келтіреді. Көбіне орманды дала, өзен мен көлдер жағалауларында тіршілік етуге бейімделген. Балаларын тірі туады. Олардың саны 8—12. Ауыл шаруашылығына көп зияны жок. Боз жылан — барлық жерлерде кең таралған. Құмдауыт, тастақты жерлерді, әсіресе, Жетісу (Жоңғар) Алатауының күнгей жақтарын мекендейді. Улы жыландардың адам тіршілігіне пайдасы да мол. Олардан алынатын удан медицинада шипалы дәрі-дәрмек жасалады. Дереккөздер
Абсолюттік тыныштық

Абсолюттік тыныштық (Абсолютная тишина; лат. absolutus — шексіз, шартсыз) — қандай да болсын дыбыстың мүлдем болмауы. Табиғи жағдайда еш жерде болмайды. Естілетіндей дыбыс болмаған жағдайда салыстырмалы, субъективтік тыныштық туралы ғана айтылуы мүмкін. Дереккөздер
Болжаулық карталар

Болжаулық карталар (Карты прогнозные) — құбылыстар мен процестерді белгілі бір уакыт ішінде (мысалы, болашақ синоптикалық ахуалдың) немесе кеңістік бойынша (мысалы, аумақтың мұнай-газдылығы) алдын ала болжаудың нәтижелерін, сондай-ақ кеңістік-уақыт ішіндегі болжауларды (мысалы, антропогендік факторлардың әсерінен табиғи ортаның өзгеруін) бейнелейтін карталар. Болжаулық карталарды аумақтарды қамтуы ғаламдық, аймақтық, жергілікті тақырыбы (табиғаттың қауіпті құбылыстарының пайдалы қазбаларының, табиғи және еңбек ресурстарының, аумақтык әлеуметтік-экономикалық дамуының және басқалардың), дұрыстығы (алғашқы, мүмкіндік, өте дұрыс болжам), уақыттылығы (жедел, организмдік және ұзақ мерзімдік) бойынша бөледі. Дереккөздер
Болотов әдісі

Болотов әдісі - картада төртінші нүктенің орнын онда бар басқа үш нүкте арқылы анықтаудың графикалық әдісі (Потенот есебі). Әдіс аэрофотосуреттен картаға онда жоқ қайсыбір нүктелерді көшіру кезінде, сондай-ақ картада жергілікті жерде өзінің түрған орнын анықгау қажет болғанда қолданылады. Дереккөздер
Больсондар

Больсондар - Солтүстік Американың оңтүстік-батыс жағындағы қуаңшылық аудандарындағы, әдетте, тауаралық жайпақ түпті, тектоникалық-денудациялық ағынсыз ойпаңдар. Түбіне құмдақ-сазды және сортаң топырақтар, жазда тартылып қалатын көлдер мен шел өсімдіктері тән. Дереккөздер
Геологиялық-экономиялық талдау

Геологиялық-экономиялық талдау (іздеу-барлау жұмыстарының нәтижелерін)- іздеу-барлау жұмыстарының тиімділігін арттыру мақсатында геологиялық, әкімшілік, өндірістік нысандар бойынша және геологиялық-барлау жұмыстарының түрлері мен әдістері бойынша жүргізіледі. Геологиялық-экономиялық талдау шараларының басты-басты мақсаттары: # кен орындарын іздеу және барлау барысын жан-жаңты саралау (іздеудің ең тиімді бағытын қамтамасыз етуге белгіленген жұмыс көлемі мен қаражаттың жеткіліктілігі және ұтымдылығы; жүргізіліп отырған жұмыс түрлерінің, әдістердің және әдістемелердің геологиялық жағдайға сәйкес болуы; геологиялық-барлау жұмыстары жоспарының орындалу барысы; т.с.с); # геологиялық-барлау жұмыстарының ең тиімді бағыттарын таңдау нәтижесінде кеннің қорын еселей арттыру мүмкіндіктерін іздестіру; # кенді іздеу және барлау әдістемелерін жетілдіру; # еңбек өнімділігін арттыру және өнімге тікелей қатысы жоқ шығындарды азайту; # геологиялык-барлау өндірісін ұйымдастыру, ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету және жоспарлау шараларын жетілдіру. Геологиялық-экономиялық талдау төмендегі мәселелерді қамтиды: * геологиялық-барлау жұмыстарьн сапалық және сандық тұрғыдан бағалау; * жұмыстың сипаты мен көлемін олардың жүргізілу сатысына, түріне және әдісіне сәйкес нақты турде және шығынданатын қаржы тұрғысынан анықтау; * тиімділік көрсеткіштерін (шаруашылық-есептік, салалық, халықшаруашылық, салыстырмалы) анықтау және салыстыру; * жоспарлаған кезеңдегі жұмыс көлемінің экономикалық тиімділігін арттыруды ңамтамасыз ететін тұжырымдар мен ұсыныстарды жасақтау. Геологиялық-барлау процесінің ең ақырғы нәтижесін сипаттайтын көрсеткіпггерге баса назар аударылады. Дереккөздер
Жұбан Тасар

Тасар Жұбан (1937 жыл, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы - 2014 жыл) - ақын. * Алматы кооперативтік техникумын бітірген. Мамандығы экономист-бухгалтер. * Ақтөбе, Маңғыстау облыстарының сауда саласында бас бухгалтер * Маңғыстау облысының мемлекеттік мекемелерінде бас бухгалтер, ревизор, аудитор болып істеген. * Ақтөбе, Маңғыстау облыстарында өткен ақындар айтысының жүлдегері. * 1968 жылы Қазақ поэзиясының Қарақалпақстандағы күндеріне қатысып, бір топ өлеңдері сол елдің жүлдесімен аталып өткен. * «Туған елім» атты жыр жинағы жарық көрген. * Поэзиялық шығармалары «Маңғыстау ақын-жазушыларының» 50 томдығына, есімі «Маңғыстау энциклопедиясына» енгізілген. * Публистикалық, әзіл-сықақ шығармалары республикалық, облыстық газеттерде жарияланған. * Мемлекеттік мекемелердегі ұзақ жылғы адал еңбегі үшін мемлекеттің "Еңбек ардагері" медалімен, шығармашылық табыстары үшін Маңғыстау облысы әкімдігінің және Ақтау қаласы әкімдігінің Алғыс хаттарымен марапатталған. Дереккөздер
Навигациялық карталар

Навигациялық карталар – теңізде (мұхит, өзен) кемемен жүзу уақытына арнап жасалған карталар жүйесі. Навигациялық карталарды аэронавигациялық, теңіздік навигациялық, ішкі су жолдарының навигациялық карталары деп бөледі. Дереккөздер
Отарбай Смайлов

Отарбай Смайлов (1922 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Ақкиізтоғай ауылы) – соғыс ардагері, шопан. «Қарақұм» кеңшарында ұзақ жыл шопан болған. 3-дәрежелі Даңқ орденімен және көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тасбас

Тасбас – Қарақия ауданындағы Жетібай кентінің солтүстік-шығысындағы мұнай кен орны және сай. Оңтүстіктен солтүстікке созылып жатқан қысқа сай аяғында суы кермек құдық болған. 1932 ж. ленинградтық геолог Ю.Колодяжный осында алғаш геологиялық түсірім жұмыстарын жасады. 1953 – 1956 жылдары мұнай барлау партиясы болып, бірнеше барлау ұңғымаларын қазды. Нәтижесінде Тасбас мұнайы қою, құрамында шайыры көп, игерілуі тиімсіз деп табылды. 1980 жылдары Тасбас битумы жол құрылысы үшін пайдаланылды. Кен жердің беткі қабатынан ашық әдіспен өндіріледі. Дереккөздер
Бореал

Бореал Бореалдық климат қоңыржай белдеудің, кысы қарлы, жазы қысқа және жылы (кейде ыстық) болып келетін, жыл маусымдары анық байқалатын өңірлеріндегі климат. Бореалдық климатты аудандарда тайга мен аралас ормандар ландшафтылары басым болады. Бореалдық трансгрессия микулин мұз басу аралығында Солтүстік Мұзды мүхиттың Шығыс Еуропа жазығын басуы. Сібірдің Казанцев мұз басу аралығына (Казанцев трансгрессиясына) және Батыс Еуропадағы Земский мұз басу аралығына сәйкес келеді. Бореалдық уақыт (Бореальное время) голоценнің бастапқы фазасы (9,5—7,5 мың жыл бұрын). Солтүстік Еуропада қоңыржай және құрғақ климатымен сипатталады. Балтық теңізі тарихында тұщы суды Анцил көлі сатысына сәйкес келеді. Дереккөздер
Авиациялық дайындық

Авиациялық дайындық — құрлықтағы әскерлер шабуылға шығар алдында қарсылас шебін талқандау үшін жасалатын әрекет. Әдетте, авиациялық және артиллериялық осындай әрекет өзара бірлесе жүргізіледі. Дереккөздер
Демалғыш

Демалғыш (Респиратор) адамныңтыныс жолдарын тозаң мен зиянды заттардан (жеке) қорғау үшін қолданылатын айлабұйым. Дереккөздер de:Mundschutz (Medizin) en:Respirator es:Máscara quirúrgica fr:Masque de protection he:מסכת סינון אוויר ja:マスク nl:Stofmasker pl:Respirator (filtr) pt:Máscara cirúrgica ru:Респиратор sk:Respirátor (filter) sv:Andningsskydd uk:Респіратор (пристрій) zh:口罩
Көшен Өсербаев

Көшен Өсербаев (1901, Адай уезі – 1968, Қырықкез) – жыршы, Маңғыстаудың ақындық, жыршылық дәстүрін жалғастырушы. Маңғыстау өңірінен шыққан ақын-жыраулармен (Қашаған, Сәттіғұл, Сәду, Шамғұл) жақын дос болған, олардың өлең-жырларын құмарта тыңдаған. Қашаған Күржіманұлының немере інісі әрі оның шығармаларын жинақтаушы. Дереккөздер
Ақпарат бейнелейтін құрылғы

Ақпарат беинелеитін құрылғы — ЭЕМ-нен әліпбилік-цифрлық немесе графикалық ақпараттар шығаруға және оны адамның көзбен көріп ұғынуына арналған құрылым. Ақпарат беинелеитін құрылғының индикаторы ретінде электронды сәуле түтіктері (дисплей), матрицалық экран т.б. қолданылады. Дереккөздер
Бос атмосфераның климаты

Бос атмосфераның климаты — Жер бетінен шалғайдағы (үйкеліс деңгейінен жоғары) тропосфера мен стратосферадағы климат жағдайлары. Жер беті климатымен салыстырғанда, ол қысымның, температураның және ылғал құрамының, температура амплитудасы мен басқа элементтердің аздығымен, желдің жылдам болуымен, оның басымды бағыттарының тұрақтылығымен сипатталады. Дереккөздер
Құдабай Әбдіұлы Өсербаев

Құдабай Әбдіұлы Өсербаев (1935 ж. т., Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1974). Атырау педагогикалық институтын бітірген (1966). 1956 – 58 ж. аудандық әлеуметтік қамсыздандыру бөлімінде қызметкер, 1958 – 60 ж. Қарақұм қызыл отауының меңгерушісі, 1960 – 66 ж. Қарақұм мектебінде мұғалім, 1966 – 69 ж. Сам, Амангелді орта мектептерінде мұғалім, интернат меңгерушісі, 1975 – 83 ж. Ақжігіт ауылдық кеңесінің төрағасы, 1983 – 2000 ж. М.Бегенов атындағы орта мектепте мұғалім болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), бірнеше мақтау қағаздарымен марапатталған. Дереккөздер
Инерция моменті

Инерция моменті — айналмалы қозғалыстағы қатты дененің инерттілігінің өлшемі. Орталықтан тепкіш инерция моменті Орталықтан тепкіш инерция моменті - механикалық жүйені құрайтын барлық нүктелердің массасын берілген тік бұрышты координаттар жүйесінің екі координатына көбейтіндісінің қосындыларына тең шама. "j" белгісімен таңбаланады Дереккөздер
Демалу

Демалу - нәтижесінде ағзаның әл-қуатын қалпына келтіру және жұмысқа қабілетін қайтару үшін пайдаланатын тыныштық күйі. Лажсыздан әрекетсіздік - демалысқа жатпайды. Демалу процессі бірнеше кезеннен тұрады: # шаршау # босанысу # әл-қуатын қалпына келтіру # көңіл көтеру.
Авиациялық дивизия

Авиациялық дивизия — көптеген мемлекеттердің әскери-әуе күпттеріңде бар бөлім. Әскерлерді авиациялық қолдауға, құрлықта үстемдікті жеңіп алуға, әскери қимыл аудандарын оқшаулау, әуе барлауына және т.б. мәселелерді шешуге міндеттелінген. Авиация түрлеріне қатыстылығына, әскери-әуе күштерінің ұйымдастырылу және қарулану ерекшеліктеріне байланысты авиациялық дивизияның төмендегі түрлері белгілі: бомбалаушы, ауыр бомбалаушы, жойғыш бомбалаушы, жойғыш шабуылдаушы аралас, көліктік және т.б. Әдеттегі авиациялық дивизия құрамында авиацианың бір түрінің бірнеше авиация полкі (қанат, эскадра) болады. Онда 45-тен 200-ге дейін ұшақтар қамтылады. Мысалы, Германия әуе әскерінде 30—36 ұшақтан тұратын 3—4 жойғыш бомбалаушы эскадрильясынан, ракеталардан, "Першинг 1 А" эксадрасынан (36 түсу құрылғыларынан тұратын), барлау эскадрильясы және жеңіл бомбалау эскадрасылан (42 ұшақ) құралған аралас авиациялық дивизия бар. Барлығы 108—180 ұшақтан құрылған. Дереккөздер
Құмшашыратқыш

Құмшашыратқыш (Пескомет) — орташа және ірі қорамалар мен өзектер дайындауға арналған жылжымалы не тұрақты құрылғы. Қорамалау қоспасы не өзектік қоспа құмшашқышты бастиек роторының калағымен қорамжәшікке не өзектік жәшікке үлеспен тасталады. Дереккөздер
Бөгетті көлдер

Бөгетті көлдер - опырылмалардың, мұздық әрекеттерінің және өзен тасындыларының аңғарларды, жыраларды, сайларды көлденең бөгеп тастауынан қалыптасатын көлдер; көбіне таулық аңғарларда кездеседі. Дереккөздер
Пішіннің орта сызығы

Пішіннің орта сызығы (Линия профиля средняя, шероховатость) — бүжырлы беттің нақты пішінін орнықты үзындықтың шектерінде пішіндік ауытқуларының мөндерін минималды түрде бөлетіні номиналды пішінді орнықты сызық. Дереккөздер
Брикнер кезеңдері

Брикнер кезеңдері - жылы және құрғақ кезеңдердің суық және ылғалды кезендермен ауысуын көрсететін климаттың тербелістері. Әр кезең 25-тен 50 жылға дейінгі уақытты қамтиды да, орта есеппен 35 жылға созылады; ол ғаламдық сипатта болуы мүмкін. Брикнер кезеңдерін көбінесе мұздықтардың шегінуімен және ілгерілеуімен, ағынсыз көлдер деңгейінің тербелісімен, өзендер сулылығының көп жылдық өзгерулерімен байланыстырады. Терминді Батыс Еуропа үшін неміс ғалымы Э. Брикнер ұсынды (1890). Дереккөздер
Буалдыр

Буалдыр - 1) жер бетіне таяудағы ауаның сол көмескіленуі; судың қалқыған ұлпа тамшыларыңда немесе мұз кристалдарында жарықтың шашырауынан пайда болады; 2) бос атмосферада ауаның сол көмескіленуі, яғни бұлт қабатыныц біліне бастауы. Дереккөздер
Будақ бұлт

Будақ бұлт (Кучевые облака) жоғары қарай өрлеп, дамып отыратын (5 км-ге дейін және одан да биік), тығыз және күндіз ашық ақ түсті болатын бұлттар. Үстіңгі жағы күмбез немесе мұнара тәріздес дөңгелектеніп бітеді. Көбінесе суық ауа массаларында көтерілме бұлттар түрінде пайда болады. Бұл бұлттарды халықаралық жіктеу бойынша Ситиіиз (Си) деп атайды. Жалпы мінездеме Будақ бұлт үйіліп жатқан жүнге немесе мақтаға ұқсайды.Жеке будақтар сұрғылт түсті келеді.Олар тұтаса келе түнеріп,жаңбырдың будақ бұлтына айналады. Ондай бұлттан жазда нөсер жаңбыр,қыста жапалақтап қар жауады. Будақ бұлттар,әдетте 800-1000 м биіктікте түзіледі де, жоғары қарай 2км биіктікке дейін таралады.Жер беті қатты қызып,жоғары өрлеген ауа ағындары күшті жүрген жағдайда ол қалыңдап, 3-4 км-ге дейін көтеріледі. Дереккөздер
Будақ жаңбырлы бұлт

Будақ жаңбырлы бұлт, Найзағайлы бұлт - жоғары қарай өрлей дамитын (14 км-лік биікке дейін), нөсер жаңбыр әкелетін найзағайлы, бұршақты, дауыл желді қалың және тығыз бұлттар. Қалың будақ бұлттардан түзіледі, олардан айырмашылығы жоғарғы бөлігі мұз кристалдарынан тұрады. Дереккөздер
Авиациялық есептеу құрылғылары

Авиациялық есептеу құрылғылары - оперативтік тактикалық міндеттер(ату, бомба тастау) мен қарсыластың ұшақтарын, навигациясын, бомбалаушыларын табумен, ұшақтарды ұшыру мен қондыруды басқару, авиацияны жабдықтау және т.б. міндеттерімен байланысты математикалық және логикалық тәуелділікті шешуге арналған, әр түрлі авиациялық жүйенің құрамды бөлігі болып саналатын электронды есептеуіш машиналары мен есептеу-шешу аспаптары. Авиацияның есептеу кұрылғылары жер үсті, кемерлік, жан-жақты және арнайы болуы мүмкін. Дереккөздер
Топтық талдама

Топтық талдама - Күрделі және көптүрбөлшекті жүйені жеке-жеке түрбөлшектерге (компонент) емес, өздерінің сыр-сипатындағы ұқсастыққа орай бір-бірінен анық ерекшеленетін талдау топтарына даралап алып жүзеге асырылатын зерттеу әдісі. Таушайыртану ілімінде Топтық талдама термині үш мағынада ңолданылады. # Тау жынысындағы органикалық заттарды топтық талдама, яғни таушайыр тектес түрбөлшектердің, гуминді қышқылдардың және тау жынысы құрамында ерімей қалған органикалық зат қалдықтарының бір-бірімен сандық қатынасын аныктау. # Таушайырлар мен таушайыр тектестерін топтық талдама, немесе майлы және өздері шайырларға, шайыртастақтарға және ізбестастарға (карбонаттарға) жіктелетін шайыртасты — шайырлы түрбөлшектердің бір-бірімен сандың қатынасын анықтау. # Мұнайдағы көмірсутектер бөлігін топтық талдама, яғни көмірсутектерінің әр түрлі физикалық касиеттеріндегі ұқсастыңтары мен айырмашылықтарын саралау нәтижесінде сол көмірсутектік құрылымдардың басты-басты түрлері арасындағы сандық қатыпасты анықтау. Дереккөздер
Ақпараттық қамтамасыз ету

Ақпараттық қамтамасыз ету - қарсыласқа ақпараттық ықпал ету жөніндегі шаралар мен әскери әрекеттердін, стратегиялық, оперативтік, ұрыстық жағдайы туралы ақиқат ақпараттарды өз басқару жүйесінде жинау, толықтыру, өңдеу, сақтау, қорғау және тарату тұрғысындағы ұйымдастырушылық-техникалық шаралардың жиынтығы. Дереккөздер
Буланулық

Буланулық — ылғал қорының шексіздігі жағдайында ең көп булану мүмкіндігімен сипатталатын шама. Суқойма бетінен буланған су қабатының мм-мен өлшенеді. Ол: а) буландырғыштағы судың бетінен булану; ә) тұщы сулы табиғи суқойманың бетінен булану; б) артык ылғалды топырақтардың бетінен булану деп бөлінеді. Дереккөздер
Буссоль

Буссоль — жергілікті жерде магниттік азимуттарды немесе румбтарды өлшеуге арналған геодезиялық аспап. Ол бұрыштық бөліктері бар дөңгелектен және оның ортасыңдағы сүмбі ұшында айналатын магнит нұсқарынан тұрады. Көздеу үшін буссольдің диопторлары бар, өлшеу кезінде оны штативке орнатады, планшетке қояды немесе қолда ұстайды. Буссольдің анықтаулары ерекше сақталатын нормаль буссольдік көрсеткішімен тексеріледі. Нормаль және жұмыс буссольдерінің көрсеткіштері арасындағы айырым буссольдің түзетуі деп аталады. Дөңгелек Буссоль немесе буссоль-бағдарлауыш, әдетте, дәл және техникалық теодолиттердің жиынтығында болады. Теодолит пен магниттік азимутты анықтау үшін алидаданы 0 С есептеуіне қойып, қысқыш бұрандасымен бекітеді де, аспапты айналдырып, Буссоль нұсқарын 0°0' есептеуіне келтіреді. Содан соң көру дүрбісінің көздеу өсінің басқа бір азимутты жағдайында лимбтегі есептеу көздеу сызығының магниттік азимутына тең болады. Дереккөздер
Авиациялық жарық беретін бомба

Авиациялық жарық беретін бомба (АЖББ) —түнде көзбен барлау кезінде маңайды жарықтандыру үшін қолданылатын бомба түрі. Бір немесе бірнеше пиротехникалық алаумен және парашютпен жабдықталады. Қашықтықтан жарғыш іске қосылғанда алау тұтанады да, парашютпен тасталған кезде ақырын түсе отырып, 5—7 мин. бойы маңайға жарық береді. Дереккөздер
Солтүстік Придорожный мұнай кен орны

Солтүстік Придорожный мұнай кен орны, Солтүстік Жолмаңылық — Өзен-Жетібай антиклинальдық баспалдағында орналасқан мұнай кен орны. Осындағы Придорожное мұнай-газ конденсат кен орнымен ұштасып жатыр. 1988 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен орнының оңтүстік-батысы тектоникалық бұзылыспен күрделіленген антиклин қатпармен байланысқан. Ортаңғы триастың шағылдырушы бетімен антиклинальдың өлшемдері (-3850 м-лік изогипса) 1,7-1,5 км, амплитудасы 50 м-ден астам. Бойлыққа жуық бағытталған жарылым арқылы құрылым батыс жағынан өлшемдері (-3900 м-лік изогипса) 2x1 км, амплитудасы 50 м келген жартылай күмбезбен жапсарласады. Коллектор аралас терригендік-карбонаттық, кеуектілігі 13%, өткізгіштігі 0,038 мкм 2 . Иірім қабаттық, дөңдік, оңтүстік-батысқа қарай коллекторлардың литологиялық алмасуы байқалады. Қанығу сипаты Мұнайға қаныққандық коэффициенті 0,72. Дөңде 4050,6 м тереңдіктегі қабат бетінен алғанда иірімнің биіктігі 200 м. Өнімді қабаттың жалпы қалыңдығы 33 м, тиімді және мұнайға қаныққан қалыңдығы 10,8 м. Су-мұнай жапсары – 4085 м-лік белгіде анықталған. Тығыздығы, құрамы Бастапқы қабаттық қысым 45,8 МПа, температура 143 ° С. Мұнайы жеңіл, тығызд. 838 кг/м 3 , аз күкіртті 0,11%, мол парафинді 24,6%, асфальтендер 1,5%, силикагельдік шайыр 3,2% болады. Мұнайға еріген газ ауыр, метанды-этанды келеді. Иірімнің режимі суарынды. Хлоркальций типті қабат сулары минералдылығы жоғары тұздықтар болады. Дереккөздер
Нанобедер

Нанобедер, аласа бедер ( — ергежейлі) — экзогендік бедер түзуші (суффозиялық-карсттық, термокарсттық, эрозиялық, эолдық және т.б.) және топырақ түзуші процестердің нәтижесінде, сондай-ақ бедерге жер қазғыш жануарлардың әрекеттері мен антропогендік әсер салдарынан (құрылыс, жер жырту және т.б.) пайда болатын бедер (биіктігі ондаған сантиметрге ғана жететін) пішіні. Дереккөздер
Ақпараттық қоршау

Ақпараттық қоршау — ақпараттық жүйелердің қарсыласты шешім қабылдауына және қалыптасқан жағдайда бағдарлануына қажет ақпараттан айыруды көздейтін іс-әрекет тәсілі. Ақпараттық қоршау — ақпараттық қарсы күрес тәсілдерінің бірі. Ақпараттық қоршаудың максаты — қоршалатын басқару органын өзгерген жағдайға сай шешімдер кабылдау үшін қажет мәліметтермен қамтамасыз ететін ақпараттар түсетін негізгі арналарын жұмыс істетпеу. Дереккөздер
Гүлсина Бақытжанқызы Мерғалиева

{{Кинематограф { } { } }} Гүлсина Бақытжанқызы Мерғалиева (1975 жылы Ресей Самара Большая Черниговка ауданында туған) — театр режиссері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2006). Платинды "Тарлан" тәуелсіз сыйлығының лауреаты (2004). Нұрмұхан Жантөрин атындағы Маңғыстау облыстық музыкалық драма театрының бас режиссері әрі көркемдік жетекшісі. Толығырақ * Гүлсина Бақытжанқызы Мерғалиева 1975 жылы Ресей Самара Большая Черниговка ауданында туған. * 2000 жылы Қазақ ұлттық өнер академиясының режиссер факультетін бітірген. Алғашында Көкшетау музыкалық драма театры (2000 – 2002), Кейін Маңғыстау облыстық музыкалық драма театрының (2002 жылдан) бас режиссері әрі көркемдік жағын басқарады. * Ол осы театрлар сахнасында көптеген спектакльдерді қойды. Әсіресе, Н.В. Гогольдің «Ревизор» комедиясы бойынша қойған спектаклі Мерғалиеваның өзіне тән режиссерлік қолтаңбасын айқындады. * Мерғалиева – шағын комедиялар бойынша өткізілген 1-республикалық театр блиц-фестивалінің (2001, Алматы) және 7-халықаралық «Шабыт» фестивалінің (2004, Астана) «Гран при» бас жүлдесінің иегері; Махамбет Өтемісұлының 200 жылдығына арналған 11- (2003, Орал), сондай-ақ 13-республикалық (2005, Қызылорда) театрлар фестивалінің лауреаты. * Тұрмыс құрмаған. Марапаттары * 2004 жылы ҚР "Тарлан" тәуелсіз сыйлығының лауреаты * 2006 жылы Қазахстанның іскер әйелдер арасында «Ажар» премиясының лауреаты * 2006 жылы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды. * Көптеген халықаралық және републикалық театр фистивальдерінің жүлдегері. * 2015 жылы "Қазақстан халқы ассамблиясымна 20 жыл" мерекелік медалі берілді. Дереккөздер
Өскенбай Қалманбетұлы

Өскенбай Қалманбетұлы (1860, Маңғыстау түбегі, Жетібай – 1925, Жетібай кенті, «Қырғын» әулие қорымы) – халық күйшісі, ақын-жыршы. Мергендік, аңшы-саятшылық және атбегілік өнерлерімен де айналысқан. Өмірбаяны Маңғыстау, Хиуа аймағына әйгілі Абыл, Есір, Мылқайдар, Ілекер мен Жоламан күйшіден, Нұрым мен Қашаған ақыннан тәлім-тәрбие алған. Түрікмен дутаршысы Ілбай бахшымен күй сайысына түсіп, үздік өнерімен елге танылады. Сапармәмбет Өтеулі сияқты түрікмен күйшілерімен, Тәңірберген, Жолды, Арал, Сәулебай, Жәкен, Көпеш сияқты қазақ күйшілерімен бір жүріп өнер қуады. Шығармашылығы Өскенбай – «Адайдың жеті қайқысы» атанған сал-серілердің бірі. Ол қазақ, түрікмен күйлерін шебер орындайтын арқалы ақпа-төкпе домбырашы және қолма-қол күй шығаратын ерекше талант иесі. Репертуарында 300-ден аса күйі болған. Өскенбайдың өзі шығарған күйлерінен біздің дәуірімізге 50-ге жуығы («Жастық дәурен», «Шалыс өре», «Шоқай күйі», «Шөлмек сынған», «Ыңғай төкпе», т.б.) жетті. Ақынның «Балқасым биді жеңуі», «Ырзабек», «Бурабек байларды әшкерелеуі», «Әлмағанбет байды тілдеуі», «Қоштасу», «Жирен жорға», «Жеті бұлбұл», «Ақерке», «Қаракөз», «Кербез Айша», т.б. өлең-толғаулары да бар. Ө. шығармаларының негізгі идеясы – өнерді ардақ тұту, елдік, ерлікті, кісілік пен адамгершілікті насихаттау. Өскенбай мұрасын кезінде баласы М.Өскенбаев Қазақстан ғылым академиясының қорына және күйші мұрасын жинаушыларға табыс еткен. Өскенбайдың өлең-толғаулары А.Жұбановтың «Қазақтың халық композиторлары» (1962) кітабында, сонымен қатар «Ақберен» (1972) мен «19 ғасырдағы қазақ поэзиясы» (1985) жинағында жарияланған. Дереккөздер
Сағызбай Мишелов

Сағызбай Мишелов (1914 – 2003) – ішкі істер қызметкері. 1935 – 1965 жылдары облыс милиция органдарында қызметкер, 1966 – 1970 жылдары ПГМК жабдықтау бөлімінің аға инспекторы, жабдықтау және толықтыру бөлімінің инженері қызметтерін атқарған. Қызыл жұлдыз, Қызыл Ту ордендерімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Бұлттану

Бұлттану - бұлт қалыптасу процесі. Температураның төмендеуі мен ауадағы ылғал мөлшерінің көтерілуі нәтижесінде су буының қанығуы — бұлттану қалыптасуына қолайлы жағдай. Булттану ауаның шептік, конвективтік, толқындық және орографиялық көтерілуі (өрлеуі) кезінде туындайды. Дереккөздер
Авиациялық жарықшақты бомба

Авиациялық жарықшақты бомба — ашық, сауытталмаған немесе нашар сауытталған нысаналарды, тірі күшті, ашық позициялардағы ракеталарды, тасадан тыс ұшақтарды, автокөліктерді және т.б. жоюға арналған бомба. Калибрі (массасы) 0,5—100 кг. Тірі күш пен техниканы жою, негізінен, бомба корпусының ұсақталуы кезінде пайда болған жарықшақтармен жүзеге асырылады. Жарықшақ санын көбейту үшін оның бетінде ойықтар болуы мүмкін. Авиациялық жарықшақты бомба қатарына домалақты авиациялық жарықшақты бомба кіреді. Дереккөздер
Бұлттар мен тұмандардың сулылығы

Бұлттар мен тұмандардың сулылығы — бұлттар мен тұмандар түзетін судың жеке көлеміндегі (абсолют сулылығы) бұлт тамшылары мен мұз кристалдарының массасы. Өлшем бірлігі: т/м және г/кг. Бұлттардың сулылығы оның биіктік бойынша таралуы мен уақыт ішінде өзгеруі атмосферадағы жылу мен ылғалдың тасымалды процесіне байланысты. Бұлт сулылығының ең маңызды параметріне ауа температурасы, оның вертикаль градиенті, вертикаль қозғалысының жылдамдығы, турбуленттік алмасуының қарқындылығы жатады. Бұлттың сулылығы төменгі және жоғарғы шекараларында нөлге тең болады да, бұлт ішінде өзінің ең көп мөлшеріне жетеді. Дереккөздер
Бұлттарға реагент шашу

Бұлттарға реагент шашу - бұлттардың фазалық күйін өзгертіп, коллоидтік тұрақтылығын бүзу мақсатымен оларға кейбір реагенттерді (қатты көмір қышқылын, йодты күміс түтін және тағы да басқалары) шашу. Дереккөздер
Құндақты пеш

Құндақты пеш (Печь муфельная) — өнделетін материал отын жанғанда бөлінетін заттардың (отын жағатын пеш) немесе ауаның (электр пеші) тікелей әсерінен құндақ арқылы бөлектенген термиялық пеш. Дереккөздер
Владимир Владимирович Мокринский

Владимир Владимирович Мокринский (1888, Ресей, Саратов қаласы – 1969) – геолог, геология-минералогия ғылымдарының докторы (1951), РКФСР-ға еңбегі сіңген ғылым мен техника қызметкері (1959). Маңғыстау мен Үстіртте бірнеше рет болып, түбектің юра, триас қабаттарын зерттеген. Көмір кен орнын түбегейлі зерттеумен айналысып, құрамындағы пайдалы элементтерді, таулы Маңғыстаудың мыс кен орнын анықтаған. Маңғыстау көмірі жайлы баспасөзде алғаш жазушы (1942). Экспедиция кезінде суретке түсірумен де айналысып, артына үлкен фотоальбом жасап қалдырған. Онда Маңғыстаудың әр жерінің көрінісі, тұрмыс-тіршілігі жайлы мол деректер берілген. Дереккөздер
Сабырбай Тасболатов

Тасболатов Сабырбай (1917, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы – 2004) – соғыс ардагері, педагог. Красноводск (Түрікменстан, қазіргі Түрікменбашы) қаласынндағы қазақ педогигалық техникумын бітірген (1937). 1937 – 1942 жылдары Маңғыстау ауданы мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор. 1942 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 – 1953 жылдары Маңғыстау ауданында мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор, 1953 жылдан Маңғыстау ауданы комитетінде жауапты қызметкер болып еңбек еткен. 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендері мен бірнеше медальдардың иегері. Дереккөздер
Авиациялық жасақ

Авиациялық жасақ — жеке тактикалық тапсырмалар орындауға арналған авиациялық бөлімше. Алғашқы авиациялық жасақтар (1917—1919 жылдары), әдетте, бір типтес 12 ұшақтан құралды. Полктік ұйымдастырылу құрылымына көшкеннен соң (1938 ж.) авиациялық жасақ қашықтық авиациясында, әскери-көлік авиациясында және әскери-теңіз флотының авиациясында қалып қойды. Ол өз бетімен немесе авиациялық құрамалардың, бөлімдердің құрамында қимыл жасауы мүмкін. Дереккөздер
Бұрқасын

Анықтама Бұрқасын — жер бетінің үстінен қардың желмен тасымалдануы. Бұрқасын — өте күрделі табиғи құбылыс. Оны жер бетіне шөккен қар ұлпалары мен бұлттарда пайда болып, бірақ жер бетіне жетпеген қар құрайды. Ұйтқыма Бұрқасын, жаяу Бұрқасын және жалпы Бұрқасын деп бөлінеді. Бұрқасын қабаты құрамында желмен үрленген кар бөлшектері бар ауаның жер беті кабаты. Ұйтқыма және жалпы бұрқасын қабаты жерден бұлттарға дейінгі аралықты, ал жаяу бұрқасын кар бетіндегі ілеспелі, секірмелі, диффузиялық кар бөлшектерін қамтиды. Бұрқасын қары Қар ұлпасының қиыршықтарынан тұратын қар жамылғысы. Бұрқасын өлшеу өлшемдері бұрқасын өлшеуіштің көмегімен қарлы жел ағынының үлкен шығыны мен бұрқасын ағынындағы қардың шоғырлануын өлшеу. Бұрқасын өлшеуіш қардың горизонталь тасымалын өлшеуге арналған аспап (кар ағынына перпендикуляр орналасқан ауданының ер 1 см/г-не килограммен есептеледі). Бұрқасын режимі географиялық аудандағы бұрқасын әрекетінің жалпы сипаттамасы. Жалпы және ұйтқыма бұрқасындар ауа райының циклондық типі жағдайында, ал жаяу бұрқасын антициклондық типі жағдайында көбірек байқалады. Сондықтан олар барлық бұрқасын түрлерінің қайталану дәрежесін анықтайды. Бұрқасын тасмалы балансы бір бұрқасын кезіндегі немесе бүкіл қыс бойы қар жиналу алабындаш қардың кірісі мен шығысының нәтижесі. Дереккөздер
Аджи-но-мото

Аджи-но-мото ( - дәмнің негізі, түбі) - тамақтың дәмін келтіретін ақ кристалды ұнтақ. Ұнтақты сумен араластырьш тамаққа қосады. Дәмі тауық және саңырауқұлақ сорпасына ұқсайды. Дәмдеуішті жапонның Кикунаэ Икеда 1909 ж. ойлап тапқан. Дереккөздер
Хадиша Молдажанова

Хадиша Молдажанова(1922 – 1986) – соғыс ардагері, лейтенант. Армияның саяси бөлімінде қызметкер болған. Соғыстан кейін шаруашылық саласында қызмет еткен. Қызыл жұлдыз орденімен, бірнеше медальдармен, Жоғарғы Бас Қолбасшының алғыс қағаздарымен марапатталған. Дереккөздер
Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым

Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (ДМҰ) — метеорологиялық [[бақылаулар мен зерттеулерді дамыту бағытындағы халықаралық ынтымақтастыққа жәрдемдесу, ұлттық ауа райын қадағалау қызметтерін үйлестіру мақсатын көздейтін ұйым. 1947 жылы БҰҰ жанынан құрылды. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым құрылғанға шейін оның қызметін Халықаралық метеорология ұйым (1871) атқарып келген. Қазір ұйымның 150 мүшесі бар. Жоғары органы — 4 жылда 1 рет шақырылатын Дүниежүзілік метеорология конгресі. Атқару кеңесі ұлттық метеорол. қызметтердің 24 директорынан тұрады және жылына 1 рет шақырылады. Ірі географиялық аудандардағы арнаулы қызметтерін 6 аймақтық ассоциация (Африка, Азия, Оңтүстік Америка, Солтүстік және Орталық Америка, Оңтүстік-батыс Тынық мұхиты, Еуропа) үйлестіріп отырады. Метеорология бақылауларды жасау және стандарттау, ақпараттар алмасу, ауа райын болжау, т.б. үрдістеріне байланысты техникалық мәселелерді тиімді шешіп отыру үшін арнаулы комиссиялар құрылған. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның тұрақты жұмыс істейтін хатшылығы Женевада (Швейцария) орналасқан. Дереккөздер
Сәния Қонысбаева

Сәния Қонысбаева (1961 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Үштаған ауылы ) – педагог, филология ғылымының кандидаты (2005). *Орал педагогика институтын (1983) бітірген. *Жаңаөзен қаласындағы №4 мектепте, (1983 – 1990), осы қаладағы мұнай-газ техникумында (1990 – 1998) оқытушы болды. *1998 жылдан Ақтау қаласындағы мемлекеттік университеттің шет тілдері кафедрасында жұмыс істейді. *25-тен астам ғылыми мақалалары ғылыми жинақтарда жарық көрген. Дереккөздер
Күріш Құбашұлы Тасболатов

Тасболатов Күріш Құбашұлы (1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – әнші. Ақтөбенің сауда техникумын (1960), Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) жоғары сауда мектебін (1968) және Алматы қаласындағы халық шаруашылығы институтының экономикалық факультетін (қазіргі Басқару академиясы, 1974) бітірген. Тасболатов өнермен мектепте оқып жүрген кезінен айналысып, облыстық, республикалық фестивальдар мен байқаулардың жеңімпазы (1957, 1967) атанды. Маңғыстаудың «Адайдың жеті қайқысы» әндерін нақышына келтіре орындап, ел арасында насихаттады. 1989 жылы оның орындауында бір топ ән-термелер күйтабаққа жазылған. Әншілер телебайқауының лауреаты (1985). Дереккөздер
Авиациялық имитациялық бомба

Авиациялық имитациялық бомба (АИБ) — әскерді оқытып үйрету кезіндегі ядролық жарылыстың орталығын көрсетуге арналған бомба түрі. Ол жарғыш зарядпен, сұйық жанармаймен жабдықталады. Олардың жарығы ядролық жарылыстың жарықтанған аумағын елестетеді. Бомба, сондай-ақ, саңырауқұлаққа ұқсас түтінді бұлт жасау үшін қолданылатын ақ фосформен жабдықталады. Дереккөздер
Солтүстік Үстірт кемері

Солтүстік Үстірт кемері – Үстірт пен Мұғалжар таулары аралығындағы кемерлі шың. Географиялық орны Әкімшілік тұрғысынан Маңғыстау облысының Бейнеу және Ақтөбе облысының Байғанин аудандары жерінде. Жер бедері Екі бөліктен тұратын және негізінен ендік бағытта ирелеңдеп созылып жатқан кемердің жалпы ұзындығы 300 км-ге жуық. Маңсуалмас ойысымен бөлінген батысының ұзындығы 200 км-дей, шығысының (Доңызтау кемері жағы) ұзындығы 110 км-ден астам. Шығыс кемерінің теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 147 м, жарқабағының биіктігі 25 м. Батыс кемерінің теңіз деңгейінен биіктігі 126 м, жарқабағының биіктігі – 43 м. Шығыс бөлігінің табанында Шөміштікөл соры жайласқан. Солтүстігінде Доңызтау кемерімен, оңтүстігінде Сам құмды алқабымен шектеседі. Батыс кемерінің табанында Ашытайпақ соры, Бағытай-Беніке қонысы және Маңсуалмас ойысы жатыр. Геологиялық құрылымы Кемерлерінің беткі қабаты неогендік әктас, гипстен, астындағы қабаттар неоген мен мезозой дәуірінің қыртыс шөгінділерінен түзілген. Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Климаты тым континенттік. Қаңтар айындағы орташа температурасы – 11&nbsp;°C, шілдеде 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 130-170 мм шамасында. Кемер етегімен үстінде суы кермек татитын бірнеше бұлақтар мен құдықтар (Шағырлы, Молақұдық, Қырыққұдық, т.б.) кездеседі. Кемерлігі онша байқалмайтын орта тұсындағы Маңсуалмас ойысында кең аумақты алып жатқан бұталы тоғай жатыр. Өңірдің бұл тұсы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Сор, сортаң келген сұр топырағында негізінен аралас жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, жантақ, изен, баялыш, күйрек, т.б. шөлге тән өсімдіктер өседі. Кемердің шың қияларында қарақұйрық, қарақал, түлкі, қарсақ, қасқыр, дуадақ, бұлдырық, бүркіт және көптеген бауырымен жорғалаушылар тіршілік етеді. Дереккөздер
Ваттар

Ваттар — теңіздің көтерілуі кезінде су басатын, қайтуы кезінде күрғайтын теңіз түбінің жағалық ойпаң өңірі; ұсақ құмды және тұнба тасындылардың қорлануынан түзілген аккумуляциялық жазық. Тек сизигиилік лықсу (теңіз жайылмалары) кезінде су басатын бет қалыптасқанға дейін ғана ені мен биіктігі өсіп отырады. Ваттар Солтүстік, Ақ, Баренц, Охот, Беринг теңіздерінің жағалауларында, Мексика шығанағының жағасында, тағы да басқалары жерлерде тараған. Дереккөздер
Сұлушаш Молдажанова

Сұлушаш Молдажанова (1938 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Амангелді ауылы) – журналист, мәдениет қызметкері. Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан. *Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласындағы мәдени-ағарту училищесін (1958), *Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1969). *1958 – 1960 жылдары Жылыой ауданында халық театрын ұйымдастырып, оның қалыптасуына қызмет еткен. *1975 – 1993 жылдары Ақтау телерадио саласында, *1993 жылдан «Ақтау лада» телеканалында қызметкер. *«Бүкілодақтық телерадио үздігі» белгісінің иегері. Дереккөздер
Инженерлік дискриминант

Инженерлік дискриминант (лат. discriminantis — ажырату) екінші ретті қисықтарды (кониканы) бірінен-бірін ажырататын коэффициент. Инженерлік дискриминанттың мәні нөл мен бірдің аралығында болады. Инженерлік дискриминант нөлге тең болса, коника қостүзуге түрленеді, ал бірге тең болса — қиылысатын екі түзуге ажырайды. Парабола үшін Инженерлік дискриминант 0,5-ке тең, эллипс үшін — 0,5-тен кіші, ал гипербола үшін — 0,5-тен үлкен болады. Дереккөздер