БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)

2025 жылғы БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (сондай-ақ COP30, КС-30) — БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенциясына қатысушы тараптардың 30-конференциясы. Конференция 2025 жылғы 10–21 қараша аралығында Бразилияның Белен қаласында өтті. Конференция президенті ретінде дипломат Андре Аранья Корреа ду Лаго болды. COP30 саммиті бұрын қол жеткізілген келісімдерді іске асыруға және Париж келісімі аясындағы бағытты өзектендіруге арналған «іске асыру жөніндегі COP» ретінде жоспарланды. Негізгі назар байырғы халықтардың мәселелеріне, ормансыздануға және жаһандық жылынуды 1,5 °C шегінде ұстап тұруға бағытталған практикалық шараларды енгізуге аударылды. Өткізілу күні мен орны , Луис Лула да Силва және Мауро Виейра Белен қаласын жариялау рәсімінде]] 2022 жылғы Мысырда өткен тараптардың 27-конференциясында Бразилия президенті Луис Лула да Силва COP30-ды 2025 жылы Пара штатының астанасы Белен қаласында өткізу жөнінде ұсыныс жасады. Луис Лула да Силва: «егер бәрі Амазонка туралы айтып жүрсе, онда неге COP-ты тікелей сол жерде өткізбеске, осылайша бәрі оның өзендері, ормандары мен фаунасы туралы көбірек біле алады?» деп мәлімдеді. 2023 жылғы мамырда БҰҰ бұл кандидатураны ресми түрде бекітті. Осылайша Белен климаттың өзгеруі мәселесіне арналған ірі халықаралық конференцияны қабылдаған Бразилиядағы алғашқы қала болды. 2025 жылғы қаңтарда Луис Лула да Силва конференция президенті қызметіне бразилиялық дипломат Андре Аранья Корреа ду Лагоны тағайындады, осылайша көпшілік күткен қоршаған орта және климат істері жөніндегі министр Марина Силваның кандидатурасын айналып өтті. Күн тәртібі және қатысушылар КС-30 конференциясының негізгі тақырыптары байырғы халықтардың мәселелері, ормансыздану және Париж келісімін іске асырудың тиімділігін арттыру болды. Алдыңғы бірнеше конференциядан айырмашылығы, бұл жиын жаңа келісімдер әзірлеуге емес, бұрын қол жеткізілген уағдаластықтарды іске асыруға арналды. COP30 конференциясына тіркелген 56 118 делегат қатысты, олардың ең ірі делегациясын қабылдаушы ел ұсынды — 3 805 қатысушы. Саммиттің негізгі қатысушыларына Шағын аралдық мемлекеттер альянсы, G77+Қытай блогы, Африка тобы және BASIC — Бразилия, Оңтүстік Африка, Үндістан мен Қытайды біріктіретін бірлестік кірді. Конференция тарихында алғаш рет АҚШ оған ресми делегация жібермеді. Соған қарамастан, конференцияға көптеген америкалық ғалымдар, экологтар мен белсенділер қонақ ретінде қатысты. COP30-ға Калифорния штатының губернаторы Гэвин Ньюсом да келді; ол жаһандық климаттың өзгеруі мәселелерін жоққа шығарғаны үшін АҚШ президенті Дональд Трампты ашық сынға алған болатын. Конференцияға сондай-ақ Ауғанстан, Мьянма және Сан-Марино елдерінің делегациялары қатысқан жоқ. Бағдарлама Beat the Heat Beat the Heat («Ыстықпен күрес») — Бразилия, БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы (ЮНЕП) және Cool Coalition коалициясындағы серіктестер жүзеге асырып отырған бірлескен жоба. Жоба жиілеп бара жатқан құрғақшылықтар мен аптап ыстық толқындарына қарсы күресу үшін жасанды интеллект пен энергия тиімді салқындату технологияларын дамытуға және енгізуге бағытталған. Ұлттық деңгейде айқындалатын үлестер Париж келісімі бойынша 2025 жылғы ақпанға дейін барлық тараптар ұлттық деңгейде айқындалатын үлестерге қатысты деректерді ұсынуы тиіс болды, алайда 2025 жылғы сәуірге қарай мұны бар-жоғы 19 мемлекет ғана орындады. 2025 жылғы қарашаға дейін қатысушы 113 ел қажетті құжаттарды тапсырды. Осы деректердің негізінде БҰҰ 2035 жылға қарай жаһандық шығарындыларды 2019 жылғы деңгеймен салыстырғанда 12 %-ға төмендету мүмкін деп есептеді. Алайда бұл жеткіліксіз: көрсеткіш жаһандық жылынуды 1,5 °C деңгейінде шектеу үшін талап етілетін межеден 58 % төмен. Сонымен қатар АҚШ бойынша бұл есептеулер Джо Байден әкімшілігінің климаттық саясатына сүйене отырып модельденді. «1,3 трлн АҚШ долларына қол жеткізуге арналған Баку-Белен жол картасы» Конференцияда COP29 барысында Бакуде қабылданған «1,3 трлн АҚШ долларына қол жеткізуге арналған Баку-Белен жол картасы» талқыланды. Бұл құжат тараптардың климаттық бағдарламаларды бірлесіп қаржыландыру көлемін 1,3 триллион АҚШ долларына дейін ұлғайтуды көздейді. Климаттық коалиция COP30 конференциясында Бразилия ұсынған негізгі бастамалардың бірі көміртек нарықтарын біріктіруге бағытталған Климаттық коалицияны құру болды. Бразилия Қаржы министрлігінің атқарушы хатшысының орынбасары Рафаэль Дюбэнің айтуынша, егер бұл коалицияға Бразилия, Еуропалық одақ және Қытай қосылса, бұл өзге мемлекеттердің де қосылуын ынталандыруы мүмкін еді. Бастаманың мақсаты халықаралық көміртек шығарындыларына квота саудасы жүйелерінің стандарттарын үйлестіру және бірыңғай, ашық әрі тұрақты нарық қалыптастыру болып табылады. Коалиция стратегиясы парниктік эмиссияларға әкелетін кез келген қызмет түрі үшін қатысушыларды квота сатып алуға міндеттеуге негізделген. Қазіргі деңгейге жақын жаһандық шекті шығарындылар көлемін белгілей отырып, оны 2050 жылға қарай нөлге дейін төмендету жоспарлануда. Шекті эмиссия деңгейі қысқарған сайын квоталардың бағасы өседі, бұл декарбонизацияға ынталандыру тудырады. Сонымен қатар табыстарды қайта бөлу тетігін енгізу көзделеді, ол төмен көміртекті экономикаға әділ өтуді қамтамасыз етуге бағытталады және барлық қатысушылар тарапынан бірлесіп реттеледі. Табыс деңгейі төмен елдер аз мөлшерде төлем жасауға немесе шығындардың бір бөлігінен босатылуға мүмкіндік алады, ал табыстың белгілі бір бөлігі олардың климатқа байланысты қажеттіліктерін өтеуге бағытталады. Гарвард университеті мен MИT-тің бірлескен баяндамасында коалиция жұмысының келешегі сипатталады: * коалиция мүшелері шығарындыларды қазіргі деңгеймен салыстырғанда жеті есе жылдам қысқартатын болады; * жыл сайын шамамен 200 млрд АҚШ доллары әлеуметтік бағдарламалар мен таза энергетика жобаларын іске асыруға бағытталады; * кейбір салаларда бағаның қалыпты өсуі күтіледі, бұл ретте өндірушілер үшін шығындар ең төмен деңгейде болады. Осы бастаманы ілгерілету үшін Көміртек нарықтары талаптарын сақтау жөніндегі ашық коалиция құрылды. Оның құрамына Бразилия, Қытай, Еуропалық одақ, Ұлыбритания, Канада, Чили, Мексика, Армения, Замбия, Руанда және басқа да елдер кірді. 2025 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша коалицияға барлығы 18 мемлекет қосылды. «БҰҰ-әйелдері» ұйымының Gender Action стратегиялық жоспары Климаттық дағдарыс пен жаһандық климаттың өзгеруінің салдары гендерлік қырларға ие, олардың әсері ерлер мен әйелдер үшін бірдей емес. Қауіпсіздік, ресурстарға қолжетімділік, жыныстық және репродуктивтік денсаулық мәселелері, оның ішінде контрацепцияға қолжетімділік, аналар мен жаңа туған нәрестелердің денсаулығын қорғау әйелдерге көбірек әсер етеді. БҰҰ-ның бірқатар баяндамаларында жаһандық орташа температураның өсуі мен климаттық күйзелістердің әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылықтың артуына тікелей ықпал ететіні атап көрсетіледі. COP30 аясында «БҰҰ-әйелдері» құрылымы Gender Action Plan бағдарламасын ұсынды. Бұл құжат климаттық саясатта барлық деңгейде гендерлік аспектілерді ескеруге, гендерлік зорлық-зомбылықтың алдын алуға және климаттық шешімдерді әзірлеу мен іске асыруға әйелдердің қатысуын кеңейтуге бағытталған нақты шараларды қамтиды. Қорытындылар Конференцияның қорытынды құжаты Global Mutirão деп аталды (португал тілінен mutirão — «ұжымдық күш-жігер»). Жаһандық климаттың өзгеруінен ең көп зардап шегіп отырған елдер резолюцияға «қазба отынынан бас тарту» жөніндегі жаһандық міндеттемені бекітетін тұжырымдаманы енгізуді талап етті. Алайда олар резолюциядағы тұжырымдарды «бұлыңғыр» деп бағалап, қанағаттанбады. The Guardian басылымының саммитке қатысушылар арасындағы дереккөздері бұл жағдай үшін жауапкершіліктің бір бөлігін COP30 президенті Андре Корреа ду Лагоға жүктеді. Олардың пікірінше, ол негізінен Сауд Арабиясы мен басқа да мұнай өндіруші елдердің ұстанымына құлақ асып, бұл тармақты күн тәртібіне енгізуге бастапқыда қарсы болған. Өз кезегінде Корреа ду Лаго конференция президенті ретіндегі міндеті жұмыс құжатының қабылдануын қамтамасыз ету екенін және «алдын ала сәтсіздікке ұшырайтыны белгілі» тармақты талқылауға шығара алмайтынын мәлімдеді. Ресейдің экономикалық даму министрі Максим Решетниковтың айтуынша, конференцияның нәтижелеріне Ресей Федерациясы, Араб мемлекеттері лигасы және БРИКС қанағаттанды. Аталған тараптар әр елдің ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін ескере отырып, «мәжбүрлі, шоктық декарбонизациясыз» әділ өтуді талап еткен. «Тропикалық ормандар мәңгі» қоры Конференцияның басты жетістіктерінің бірі COP28 аясында Дубайда жарияланған «Тропикалық ормандар мәңгі» қорының іске қосылуы болды (The Tropical Forests Forever Facility, TFFF). Қор инвестициялық қаржыландыру тетігіне негізделеді: оған қаражат салған инвесторлар пайыздарымен төлемдер алады, ал инвестициялардан түскен кірістер ормандарды қалпына келтіру және қорғау үшін мұқтаж елдерге бағытталады. Қордың тағы бір ерекшелігі нәтижеге бағдарлану болып табылады: төлемдер жобалар үшін емес, спутниктік мониторинг арқылы расталған нақты қол жеткізілген нәтижелер үшін жүзеге асырылады. Оқиғалар мен бұзушылықтар Амазонка ормандары арқылы өтетін автожол 2024 жылы Белен қаласын Маритубамен байланыстырып, қала ішіндегі жол жүктемесін азайтуға тиіс, ұзындығы шамамен 13 километр болатын төрт жолақты Avenida Liberdade автожолының құрылысы басталды. Жоба экологиялық ұйымдар мен жергілікті тұрғындардың бір бөлігі тарапынан кең ауқымды сынға ұшырады. Бірқатар жарияланымдарда ол жарияланған климаттық күн тәртібі мен Амазонияны игеру тәжірибесі арасындағы қайшылықтың мысалы ретінде қарастырылды. Штат билігі жобаны алғаш рет 2012 жылы жариялағанымен, келісу рәсімдері, сот процестері және түзетулер енгізу жұмыстары 2020 жылға дейін жалғасты. Билік өкілдері жобаның экологиялық талаптарды ескере отырып жүзеге асырылып жатқанын атап өтті: жол бұрыннан бар электр жеткізу желісінің магистралі бойымен салынды, онда тіректер бұрыннан тұрған, ал жергілікті орман қорық емес, қорғалатын аумақ мәртебесіне ие болған. БАҚ хабарлауынша, құрылыс барысында 100 гектардан астам аумақта ағаштар кесілген. Жергілікті тұрғындар ағаштардың жойылуына наразылық білдіріп, жұмыстарды екі рет тоқтатты, себебі олар сол ағаштардан асаи жидектерін жинап, сатумен айналысқан. Сонымен қатар олардың айтуынша, жол бойындағы биік қоршаулар салдарынан жақын маңдағы ауылдарға көлікпен қатынау қиындаған. Экологтардың пікірінше, жаңа жолдың кері әсері ондаған жылдар бойы сезіледі: тасжол қорғалатын орман аумағын бір-бірімен байланысы жоқ екі бөлікке бөліп тастады, ал болашақта бөлшектенген экожүйе жануарлардың мекендеу аймақтары мен көші-қон жолдарының бұзылуынан зардап шегуі мүмкін. Қатысушыларды орналастыру 2025 жылғы шілдеде БҰҰ-ның климат жөніндегі бюросы қатысушыларды орналастыруға байланысты мәселелерге байланысты шұғыл отырыс өткізуге мәжбүр болды. COP30 кезеңінде Белендегі тұру бағалары соншалықты өскендіктен, дамушы елдер делегация жіберуді көтере алмай қалды. Бразилия үкіметінің араласуынан кейін дамушы мемлекеттердің өкілдері үшін бір адамға бір түннің ең жоғары бағасы 220 АҚШ долларымен шектелді, ал экономикалық тұрғыдан дамыған елдер үшін бір түннің құны 600 АҚШ долларына дейін жетті. Конференция ұйымдастырушылары сондай-ақ екі круиздік лайнерді ұсынды, олар конференция өтетін орыннан 20 км қашықтықта орналасқан қайта жаңғыртылып жатқан Outeiro портында тұрақтады. Лайнерлерге шамамен 6000 делегат орналастырылды, алайда бұл жағдайда да тұру құны бір түнге 700 АҚШ долларынан асты. Іс-шара қауіпсіздігі Саммиттің ұйымдастырылу барысы көптеген сынға ұшырады. Ашылу сәтіне дейін бірнеше павильонның құрылысы аяқталмаған. Конференцияның алғашқы күні, 10 қарашада, Белен қаласында тропикалық нөсер жауып, соның салдарынан бірнеше аймақты су басты. Су басу электр желілері мен кондиционерлеу жүйелерінің жұмысында іркілістерге әкелді, нәтижесінде ұйымдастырушылар бірқатар іс-шараларды тоқтатуға мәжбүр болды, ал көптеген қатысушылар аптап ыстықта, микрофондарсыз, желдетусіз және отыруға жеткілікті орынсыз жұмыс істеуге мәжбүр қалды. 20 қарашада «Көк аймақ» павильонында өрт шықты. Өрт шамамен 30 минут ішінде сөндірілгенімен, 13 қатысушы түтіннен улану салдарынан медициналық көмекке жүгінді. Өрттің болжамды себебі ретінде қысқа тұйықталу аталды. Дереккөздер