Финдер

Финдер — фин-угор этникалық тобы, Финляндияның негізгі халқы. Олар Финляндия халқының абсолютті көпшілігін құрайды (4,6 – 4,9 млн. адам немесе 90%-дан астам). Сонымен қатар АҚШ-та - 623,6 мыңнан астам адам (2002), Швецияда – 446-дан 470 мың адамға дейін, Канадада – 130 мыңнан астам (2006), Ресейде - 7,8 мың адам (2021), Аустралияда - 210 мыңнан астам адам, Ұлыбританияда (210 мыңнан астам адам), Эстонияда – 10,6 мың адам (2010 ж.), Норвегияда – 10-15 мыңнан астам. Эндоэтнонимдері Ағылшын тілінде – «Finns»; голланд тілінде – «Finnen»; неміс тілінде – «Finnen»; швед тілінде - «Finländare»; норвег тілінде – «Finnar»; дат тілінде - «Finner»; ижор тілінде - «Soomalainet»; эстон тілінде – «Soomelased»; Коми-Зырянша – «Финнъяс»; Эрзя-Мордвинше – «Суомить»; мажар тілінде – «Finnek»; латыш тілінде – ««Somi»»; француз тілінде – «Finlandais»; итальян тілінде – «Finlandesi»; украин тілінде - «Фіни»; поляк тілінде – «Finowie», қазақ тілінде - «Финдер». Тілі Фин тілі – балтық-фин тілдерінің бірі (солтүстік топ), тілдердің жалғамалы (агглютинативті) (флективтіліктің елеулі белгілері бар) түріне жатады, номинативті құрылысы бар тіл. Фин тілінің жазуы латын графикасына негізделген. Фин тілі ерекше диалектілік бөлінуімен өзгешеленеді. Тек Финляндия аумағында сегіз негізгі диалект бар: оңтүстік-батыс (фин немесе суоми), емь, оңтүстік ботникалық, орта-ботникалық, солтүстік-ботникалық, солтүстік, саво, оңтүстік-шығыс. Діні Финдердің діншілдігі Финляндияның Евангелиелік - лютерандық шіркеуінің шегінде іске асырылады (дінге сенетіндердің 78,3%-ы ) жəне бұл – мемлекеттік діні. православие бұл елде мемлекеттік екінші дін болып саналады. Католиктер де, аздаған мұсылман да, еврей қауымы да бар. Тарихы Ұзақ уақыт бойы финдер Батыс Еуропаның ықпалында болды. Швеция Корольдігі 16 ғасырда Финдерді өз құрылымына біртіндеп енгізді. Осы сәттен бастап ел дамуының жаңа кезеңі басталады. 17 ғасырға таяу ел халқының саны шамамен 300 мың тұрғынды құрады, көпшілігі аграрлық өмір салтын жүргізді, балық аулаумен және егіншілікпен айналысты. 1809 жылы Ресей империясы Финляндияны өз территорияларына қосып алып, 1917 жылға дейін Ресей құрамында болды. Уақытша үкіметті құлатқан 1917 жылғы Қазан төңкерісі Финляндия Сенатына 1917 жылы 4 желтоқсанда Финляндияның тәуелсіздігі туралы декларацияға қол қоюға мүмкіндік берді, оны 6 желтоқсанда парламент мақұлдады. Сонымен, Финляндияның тәуелсіздігі жарияланды, ол бір уақытта республика деп жарияланды (Фин Республикасы). 1917 жылы 18 желтоқсанда РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Жарлығымен «Финляндия Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін мойындау» ұсынылды. Кәсібі ХІХ ғасырдың соңына дейін ауыл шаруашылығында егіншілік басым болды. Шығыста егіншілік орта ғасырларда негізгі түрі болса, оңтүстік-батыста тыңайған егіншілік ерте дамыды. XIX ғасырдың аяғынан бастап көп қабатты ауыспалы егіс енгізіле бастады. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында сүт шаруашылығы жетекші салаға айналды. Дәстүрлі кәсіптері — теңіз (балық аулау, итбалық аулау), орман (шайыр темекі), ағаш өңдеу (соның ішінде ағаш ыдыстар жасау) болды. Қазіргі финдердің 33% — дан астамы өнеркәсіпте, шамамен 9%-ы ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығында жұмыс істейді. Тұрмыс салты Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Елдің оңтүстік-батысындағы шаруалар қоныстары XVI-XVII ғасырларға дейін - шоғырланып орналасып, XVIII ғасырдан бастап, кешендік жерді пайдаланудың таралуымен ауылдардың шашыраңқы орналасуы басым бола бастады. Шығыста егіншілікке байланысты шағын елді мекендер басым болды, көбінесе бір аулалы ауылдар тұрақты өңдеуге жарамды жерлердің үлкен аумақтарында пайда болды. Дәстүрлі тұрғын үй-төбесі төбесі бар, тақтайшалармен жабылған бөрене үй болды. XVIII ғасырдан бастап Похьянмааның оңтүстігінде екі қабатты үйлер болды. Қосалқы ғимараттар — қора, монша (сауна), клети (оңтүстік-батыста көбінесе екі қабатты, жоғарғы қабат жазда ұйықтау үшін қолданылған). Финляндияның оңтүстік-батысында тұрғын үй және шаруашылық құрылыстары жабық төртбұрышты ауланы құрады, аулалар ашық формаға ие болды. Елдің батысы мен шығысындағы тұрғын үйлер пештің орналасуымен ерекшеленді: батыста жылыту, нан пешін және тамақ пісіруге арналған ашық пешті біріктіру тән болды. Шығыста орыс пеші деп аталатын пешке ұқсас пештің түрі кең таралған. Батыс шаруа үйінің интерьері екі қабатты және жылжымалы кереуеттермен, шкафтардың алуан түрлілігімен сипатталады. Жиһазды, ыдыстарды жабатын кескіндеме мен ою кең таралған. Тұрғын үй-жайлар тоқылған бұйымдармен (көрпелер, мерекелік жамылғылар, екі қабатты кереуеттерге арналған перделер), кілемдермен безендірілген. Шығыста жиһаздың архаикалық формалары ұзақ уақыт сақталды — қабырға орындықтары, қозғалмайтын кереуеттер, ілулі бесіктер, қабырға сөрелері, шкафтар. Елдің шығысының дәстүрлі сәулеті мен декоры ХІХ ғасырдың аяғында "Ұлттық романтизм" деп аталатын кезеңде финдердің сәулеті мен өнеріне үлкен әсер етті. Дәстүрлі киімдері Фин ұлттық киімдерінің тарихы сонау ертеден басталады. Бастапқыда киім шаруалардың қатал климаты мен өмір салтына бейімделген функционалды және практикалық болды. Киім тігуге негізгі материалдар зығыр, жүн және тері болды. Киім қолдан тігілген, әр бөлшектің өзіндік мәні мен мақсаты болды. Уақыт өте ұлттық киімдерде белгілі бір аймаққа немесе әлеуметтік мәртебеге жататынын білдіретін ашық түстер, өрнектер мен әшекейлер пайда болды. Әйелдер кең етектері бар ұзын көйлек киді, ал ерлер шалбар мен кестелі көйлек киді. Бас киім иесінің әлеуметтік жағдайы мен жасына ерекше мән беріп, маңызды рөл атқарды. Дәстүрлі костюмді батыс және карелдік деп бөлуге болады. Ерлердің ұлттық киімдері әйелдердікінен азырақ ерекшеленеді. Әйелдер блузка, жолақ белдемше, ақ шұлық, қара етік және алжапқыш киді. Кейде олар жүннен жасалған күртеше мен кепка киетін. Ерлері шалбар, жүн күрте, жейде, қара етік киген. Бас киім ретінде қалпақ пайдаланылды. Суықтан қорғану үшін финдер бөрік, қолғап, жемпір пайдаланған. Фин ұлттық киімдерінің символикасы алуан түрлі және көп қырлы. Киімдегі өрнектер мен әшекейлер көбінесе қасиетті мағынаға ие болды, иелерін зұлым күштерден қорғап, сәттілік әкелді. Түс схемасы да белгілі бір мағынаға ие болды: қызыл - энергия мен өміршеңдікті, көк - аспан мен суды, жасыл - табиғат пен құнарлылықты білдіреді. Қазіргі финдер күнделікті өмірде ұлттық киімдерді сирек кигенімен, олар мәдени іс-шаралар мен мерекелердің маңызды бөлігі болып қала береді. Ұлттық киімдер тойларда, мерекелерде, туған күндерде және басқа да ерекше жағдайларда киіледі. Олар әсіресе жазғы фестивальдерде танымал. Дәстүрлі тағамдары Фин асханасының сүйікті тағамдары - сүт және ет тағамдары. Бірақ балықтар да молынан пайдаланылады, оны бекон, картоп, сүт, кілегей, арпа ұнымен пісіруге болады. Қуырылған түрлері сирек тұтынылады, көбіне пісіруді жөн көреді. Балық тағамдарының таралуы көптеген көлдердің болуымен түсіндіріледі. Ең танымал балықтар лосось және форель болды. Бірегей рецепт бойынша дайындалған рапу шаяндары бар. Финдер балық сорпасын өте жақсы көреді, оны бірінші тағам ретінде ұсынады. Финдердің сүйікті ет тағамы - карелиялық горшок, ол сиыр, шошқа және қой етін пісіреді. Тағы бір дәмді тағам - бұғы еті (кептірілген немесе қуырылған). Десерт ретінде қара бидай ұнына негізделіп жасалған кондитерлік өнімдер қолданылады және олар мұндай тәттілерді тұздалған уылдырық пен сары маймен қосып жейді. Финляндиядағы сүйікті ет тағамы - «карелиялық горшок». Сиыр, шошқа және қой етін пісіру үшін қолданылады. Гурмандарға арналған дәмді тағам - бұғы еті (кептірілген немесе қуырылған). Сүт финдердің ұлттық өнімі болып саналады. Ол күнделікті көп мөлшерде тұтынылады, әрбір фин күнін бір стақан сүтпен бастайды. Сусындардың ішінде жеміс сусындары мен компоттар жиі кездеседі. Оларды дайындау үшін табиғи жидектер мен жемістер қолданылады. Фольклоры Фин халқының мифологиясы алғашында пұтқа табынушылықтың әсерінен қалыптасты. Ежелгі финдер күн күркіреу құдайы Укко мен табиғат құдайы Рауниге сенген. Христиандықтың енуімен пұтқа табынушылық азая бастады, сонымен бірге Карелияның бір бөлігін бақылауға алған православие шіркеуі де ықпал етті. Мәдениеттің одан әрі дамуы еуропалық мектептің ықпалы әсер етті. Тағы бір маңызды кейіпкер - сиқырлы күш пен музыкалық талантқа ие Калевала эпопеясының кейіпкері Вейнямойнен. Оның әндері ғажайыптар жасауға және оқиғалардың барысына әсер етуге қабілетті. Калевала - XIX ғасырда Элиас Лёнрот құрастырған фин халық өнерінің басты эпикалық ескерткіші. Бұл жырлар мен ертегілер жинағы батырлар ерліктері, жақсылық пен зұлымдық, махаббат пен достық арасындағы күрес туралы баяндайды. Калеваладан басқа ежелгі дәуірлер, батырлар мен ғажайыптар туралы әңгімелейтін басқа да ертегілер мен аңыздар бар. Бұл әңгімелер ғасырлар бойы ауызша айтылып, халықтың жадында сақталып, мәдени кодының бір бөлігіне айналды. Фин фольклорының музыкалық құрамдас бөлігі өте маңызды. Дәстүрлі әндер кантеле (гуслиге ұқсас ішекті аспап), скрипка және флейта сияқты әртүрлі аспаптарда орындалады. Әндер лирикалық, қаһармандық, үйлену және жерлеу болуы мүмкін, олардың әрқайсысының өзіндік мақсаты мен эмоциялық бояуы бар. Халық музыкасы бүгінде танымал болып қала береді және көптеген музыканттар дәстүрлі әуендерді заманауи жанрлармен араластыра отырып, орындауды және түсіндіруді жалғастыруда. Фин фольклорында би де маңызды рөл атқарады. Квадрил, полька сияқты халық билері мерекелер мен тойларда бүкіл ауылды біріктіреді. Бұл билерге жігерлі қозғалыстар мен үйлесімділік пен үйлестіруді қажет ететін күрделі хореография тән. Қазақстандағы финдер Қазақстанның фин диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *1259 (1970 ж.), *1074 (1979 ж.), *988 (1989 ж.), *547 (1999 ж.) *373 (2009 ж.) адам. Ингерманланд финдерінің алғашқы арнайы қоныс аударушылары Қазақстанда соғыс алдындағы жылдары Карелияның шекаралық аудандарын «тазарту» операциялары кезінде пайда болуы мүмкін. Кеңес-Фин соғысы аяқталғаннан кейін Карелия АКСР Карел-Фин КСР болып қайта құрылды, оның мемлекеттік тілдері орыс және фин тілдері болып жарияланды. 1942 жылы наурызда ингерманланд финдерінің бір бөлігі (25–30 мың) Сібір мен Қазақстанға арнайы қоныс аударушылар ретінде жер аударылды. 1989 жылы Қазақстанда тұратын финдердің 36,3%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп санайтындықтарын айтты, алайда финдердің ана тілін меңгергені туралы мәліметтер жоқ, финдердің 0,2%-ы қазақ тілін ана тілі деп таныды, финдердің 1,3%-ы қазақ тілін біледі; финдердің 63%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, ал финдердің 31%-ы орыс тілді біледі. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан финдерінің қостілділік дәрежесі мынадай түрде анықталды: біртілділер – 400 адам (73,1%), қостілділер – 147 адам (26,9%). Дереккөздер