kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Райымбек Ноғайбайұлы Сейтметов

{{Кинематограф { } }} Райымбек Ноғайбайұлы Сейтметов (2 наурыз, 1938 жылы Түркістан облысы, Түркістан - 3 қараша, 2007 жылы Түркістан) — актер, театр режиссері, театр педагогы, профессор. Қазақ КСРнің Халық артисі (1987). Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1984). Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). Платинды «Тарлан» сыйлығының иегері. Түркістан қаласының Құрметті азаматы. Толығырақ * Райымбек Ноғайбайұлы 1938 жылы 2 наурызда Түркістан облысы, Түркістан қаласында дүниеге келген. * 1955 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «актерлік» бөлімін бітірген. * 1960 жылы М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамына қызыметке алынады. (Осы театрда жүріп: Н.Гогольдің «Үйленуінде» Кочкарев; Ә.Тәжібаевтың «Майрасында» Адвокат; Қ.Мұхаммеджановтың «Бөлтірік бөрік астында» Сұңғат; «Құдағи келіпті» Арыстан; Ш.Айтматовтың «Ана – жер-Анасында» Жайнақты; М.Байджиевтің «Жекпе-жегінде» Әзизді; М.Әцезовтың «Қарақыпшақ Қобыладысында» Бірсімбайды; У.Шекспирдің «Оттеллосында» Касиосын және «Асауға тұсауында» Люченцио сынды т.брөлдерді шебер сомдаған дарынды артист). * Мәскеудегі театр иниститутының режиссерлік бөлімін бітірген. * 1982 жылы Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық Жастар мен балалар театрын басқарды. * Жастар театрындағы алғашқы алғашқы қойылымы Ә.Тауасаровтың «Ас а құрметті Икс» комедиясы. Кейін М.Әуезовтың 1954 жылы жазылып, бірақ жарыққа шықпаған «Алуа» драмасын сахналады. Осы еңбегі үшін 1984 жылы Қазақ КСР жоғарғы кеңесінің бұйрығымен Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. Сонымен қатар, Ғ.Мүсіреповтың «Ақан сері – Ақтоқтысын», Ш.Мұртазаның «Қызыл жебесін» және Т.Рұсқұловтың бейнесін, «Сталинге хат», «Бесеудің хатын» сахнаға әкелген дарынды театр режиссері. * 1995 жылы кіндік қаны тамған жері, түркі халқының рухани астанасы Түркістанға театр ашуды мақсат етті. * 2000 жылы Райымбек Ноғайбайұлының бастамасымен Қазақстан театрларының қатырына ең жас Түркістан музыкалық драма театры қосылды. * 2001 жылы Елбасы Н.Ә.Назарбаев Түркістан театрына барып «Көк түріктер» қойылымын тамашалады. «Райымбек Ноғайбайұлы негізін қалаған Түркістан театрының болашағы зор деп сенемін» деп елбасы бағасын берген. Мемлекеттік марапаттары * 1979 жылы Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері (құрметті атағы); * 1984 жылы Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (құрметті атағы); * 1987 жылы Қазақ КСРнің Халық артисі (құрметті атағы); * 2003 жылы Қазақстан Республикасының «Платинды Тарлан» тәуелсіз сыйлығының иегері; * Президент жарлығымен «Құрмет ордені» мен марапатталған. * Түркістан қаласының Құрметті азаматы (құрметті атағы); * бірнеше медалдармен марапатталған. Отбасы * Баласы: Азат Райымбекұлы Сейтметов – М.Әуезов атындағы қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. * келіні: Данагүл Темірсұлтанова - М.Әуезов атындағы қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актрисасы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Дереккөздер
Саид Шағимерденұлы Сейфуллин

Саид Шағимерденұлы Сейфуллин (3.10.1905, қазіргі Ақмола облысы, Атбасар қаласы — 22.5.1985, Алматы) — геолог-барлаушы, геология-минералогия ғылымы кандидаты (1960). Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонт мүшесі (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1965). Мәскеу Геология барлау институтын бітірген (1932), Қ.И. Сәтбаевтың шәкірті. Еңбек жолын 1929 ж. Жезқазған кенішінде бастап, 1956 жылға дейін бас геолог, геология-барлау экспедиясының бас инженері қызметтерінде болды. 1956 — 78 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында лаборатория меңгерушісі, 1978 — 85 ж. ғылыми кеңесші болды. Сейфуллин Қазақстанда металлогения ғылымын дамытуға үлес қосты. Сейфуллиннің басшылығымен жер қыртысындағы мыс кенінің орналасу заңдылықтарын ашу, геол. барлау, кенді пайдалану жұмыстарын жоспарлау және тиімді бағыттау жолға қойылды. Осы мақсатта бірқатар мыс кен орындары қалыптасуының геол.-құрылымдық, минералдық геохим. жағдайларын зерттеу жөніндегі ғылыми жұмыстар атқарылды. Сейфуллин Жезқазған өңіріндегі мыс кендерін (Сарыоба, Қыпшақпай) алғаш ашты (1939 — 40). Оңтүстік Қазақстанда құмды тақтатастарды табу жұмыстарына басшылық етті. Сейфуллин екі мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальмен марапатталған. Шығармалары Геолого-структурные условия формирования месторождения Джезказгана, А.-А., 1964 (соавт.); Стратиформные месторождения меди западной части Центрального Казахстана, А.-А., 1976 (соавт.).
Лесбек Сейітбеков

Сейітбеков Лесбек (18.4. 1938 жылы туған, Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Кеңес ауылы) — техника ғылымы докторы (1984), профессор (1986), Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (1995). Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Ташкент қаласындағы ауыл шаруашылығын механикаландыру және суландыру институтын бітірген (1960). 1961 — 66 ж. Жамбыл облысы шаруашылықтарында, 1966 — 91 ж. Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтында, 1991 — 93 ж. Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясында қызмет атқарды, 1993 — 2003 ж. Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының директоры, ал 2003 жылдан осы институт негізінде құрылған. Ауыл шаруашылығын механикаландыру ғылыми-өндірістік орталық директорының орынбасары болды. Ғылыми зерттеулерінде мал шаруашылық өнімдерін өңдеу және екпе жайылымды қоршау технологиялары мен машиналар жасау теориясын дамытты. Жел қуатымен су көтеретін ВВ-3Т, жел қуатымен электр тогын өндіретін ВЭ-2Т, ВЭ-2, 7Т, күн қуатымен жұмыс істейтін ГЭ-300 қондырғылары мемлекеттік сынақтан өтіп, өндіріске ұсынылды. Оның тікелей басқаруымен және өзінің қатысуымен қой шаруашылығы өнімдерін өңдеудің қалдықсыз технологиялары мен 10 түрлі құрал-жабдықтан тұратын машиналар кешені жасалды. Олардың барлығы мемлекеттік сынақтан өтіп, Орта Азия мен Қазақстан Республикасының 250-ден астам шаруашылықтарына енгізілді. Бұл машиналардың бір үлгісі Моңғолия елінің шаруашылығында іске қосылды. Сейітбековтің басқаруымен “Агроөнеркәсіп кешенін ғылыми қамтамасыздандыру” мемлекеттік мақсаттағы ғылыми-техникалық бағдарламасының жеті тарауы орындалуда. 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 3 кітап, 3 ұсыныс, 35 авторлық куәліктері мен патенттері бар. КСРО-ның Бүкілодақтық көрмесінің алтын (1983), күміс (1988), қола (1989) медальдарымен марапатталған. Шығ.: Машины для каракулеводческих комплексов, А.-А., 1978; Механизация процессов установки постоянных изгородей на пастбищах, А., 1994; Получение биогаза из отходов животного и растительного происхождения, А., 2004; Микробиологическая анаэробная конверсия биомассы, А., 2005. Дереккөздер
Ғабдығапар Сағитұлы Сейітқасымов

Ғабдығапар Сағитұлы Сейітқасымов (14.9.1940 жылы туған, Қостанай облысы, Жангелді ауданы — 21.3.2019) — экономика ғылымы докторы (1989), профессор (1990), Қазақстан Ғылым Академиясының акад. (2003). ҚазМУ-ды бітірген (1963). 1963 — 69 ж. Жангелді ауданында, 1969 — 73 ж. Қазақ ауыл шаруашылық экономика ғылыми-зерттеу институтында, 1973 — 93 ж. Қарағанды мемлекеттік университетінде ғылыми, басшылық қызметтер атқарды. 1993 — 99 ж. Қазақ мемлекеттік басқару академиясында проректор, 1999 — 2001 ж. Астана қаласындағы Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті бөлімшесінің директоры, 2001 жылдан Қаржы және несие институтының ректоры. Ғылыми жұмыстары ауыл шаруашылық экономикасы мен қаржы және банк ісі саласына бағытталған. Сейітқасымов астық дайындаудың экономикалық тиімділігін анықтаудың жаңа көрсеткіштер жүйесін; астық өсіру, тасымалдау, дайындау, сақтаудың экономикалық тиімділігін кешенді зерттеудің ғылыми әдістерін жасады. 200-ге тарта ғылыми еңбектің, оның ішінде оқу-әдістемелік құралдардың, 20 монография мен оқулықтардың авторы. Бірнеше медальдармен марапатталған. Шығ.: Организация заготовок зерна в Казахстане, А.-А., 1982; Экономическая эффективность заготовок зерна, А.-А., 1986; Становление аудиторской деятельности в Казахстане, Караганда, 1996; Деньги, кредит, банки (учебник), А., 1996; Ценные бумаги и фондовый рынок, А., 1998; Ақшалар, несие, банктер (оқулық), А., 2000.
Зұлқарнай Сейітов

Зұлқарнай Сейітов (27.12. 1924 жылы туған, Қостанай облысы, Жітіқара ауданы, Мінайдар ауылы) — ғалым-биохимик, биология ғылымы докторы (1972), профессор (1977). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1979). Омбы ауыл шаруашылық институтын (1951) және оның аспирантурасын (1954) бітірген. 1954 — 97 ж. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) органика және биохимия кафедрасында доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1963 — 93) болды. 1998 — 2001 ж. Қазақ ұлттық университетінде, 2002 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде жұмыс істейді. Негізгі ғылыми еңбектері мал биохимиясына арналған. Сейітов сиыр мен бие, түйе сүтіндегі белок, амин қышқылы, май қышқылы, үглицерид, витаминдер құрамы мен оның технологиялық қасиетін химиялық тұрғыдан зерттеді. Мемлекеттік қорда ұзақ жылдар сақталатын сарымайдың сапасы мен оның тотығуға беріктілігі құрамындағы антиоксиданттар мен май қышқылының құрамына байланысты екенін дәлелдеді. Бие мен түйе сүтін, саумал, қымыз бен шұбатты молекалық деңгейде кептірудің жаңа әдісін тауып, содан алынған құрғақ ұнтақтан табиғи қымыз бен шұбат өндірудің жаңа биотехнологиясын ұсынды. Сейітов қымыз бен шұбатты (олардың бастапқы кездегі құрамын өзгертпей) ұзақ мерзімге сақтаудың жаңа әдісін енгізді. Сейітов — “Қазақ бальзамы” шипалы сусыны мен ішіне алтын тамыр салып ашытқан “Алтынсу” тұнбасының авторы. Бальзам Алматы облысында, ал “Алтынсу” Өскемен қаласында өндіріледі. 150-ден астам ғылыми еңбектердің (12 кітап, 2 оқулық), 7 авторлық куәлік пен 2 патенттің авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Шығ.: Основы электронной теории в органической химии, А.-А., 1981; Жизнь — миг, день — вечность, А., 2002; Кумыс и шубат, А., 2005.
Сексен бірінші атты әскер дивизиясы

Сексен бірінші атты әскер дивизиясы — әскери құрама. 1941 ж. тамыз-қазан айларында Жамбыл қаласында жасақталған. Алғашқы командирі — генерал-майор А.Т. Густишов. Дивизия 1942 жылдың күзінде соғысқа жіберіліп, Сталинград майданы әскерлерінің құрамына қосылды. Ұрысқа алғаш рет Еділ жағалауында кірген Сексен бірінші атты әскер дивизиясы майданның оңтүстік қанатында қорғаныста болды. Қараша айындағы шабуыл ұрыстары кезінде 4-атты әскер корпусының құрамында ұрыса отырып, Цаца к-нен Плодовитое, Абганерово стансасы арқылы Верхнеяблочное елді мекеніне дейін келді. Сталинград түбінде қоршауда қалған жау әскерлерінің сырттан көмекке ұмтылған күштерін тойтарып, қоршаудың сыртындағы жауды талқылауға қатысты. Ақсай, Котельниковский қалаларын азат етті. Сталинград шайқасы аяқталғаннан кейін Сексен бірінші атты әскер дивизиясы резервке шығарылып, таратылды да, құрамы 7-атты әскер корпусына біріктірілді. Дереккөздер
Сексеуіл (кент)

Сексеуіл — Қызылорда облысы Арал ауданындағы кент, Сексеуіл кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Арал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 53 км-дей жерде, Алтыншоқысу тауларының оңтүстік баурайында, қуаң шөлді белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 8347 адам (4117 ер адам және 4230 әйел адам) болса, 2009 жылы 9296 адамды (4616 ер адам және 4680 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі Орынбор-Ташкент темір жолы магистралін (20 ғасырдың бас кезі) салуға байланысты қаланған. Кентте темір жол стансасының локомотив депосы, "Құланды асыл тұқымды жылқы" зауытының орталығы орналасқан. Соңғы халық санағы бойынша Сексеуіл кентіндегі халық саны 11 мың болды. Бұл Сексеуіл кентінде демографияның өсіп келе жатқанын көрсетеді. Ауыл суреттері Дереккөздер
Сексеуілдідала

Сексеуілдідала – Бетпақдаланың оңтүстік-шығыс бөлігі. Географиялық орны Жамбыл облысының Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Оңтүстік-шығыстан (Бірлік ауылы маңынан) солтүстік-батысқа, Керегетас жалына дейін 110-120 км-ге созылып жатыр, ені 20-30 км. Абсолюттік биіктігі 300-400 м, солтүстік-шығысында Шу-Іле таулары сілемдерінің (Жамбыл, Шоғырлы, Майжарылған, Хантау) етегімен, оңтүстік-шығысында Шу өзенінің аңғарымен шектеседі. Геологиялық құрылымы Шөгінді малтатастардан, құм мен саздақтан түзілген. Жер бедері көне эрозиялық арналармен (ұзындығы 10 км, ені 10-20 м), қалдық төбешіктермен (ұзындығы 6 км, ені 2 км, биіктігі 10-12 м), белесті құм жалдармен және ойдым-ойдым дефляциялық ойыстармен ерекшеленеді. Жер асты сулары 5-7 м тереңдікте кездеседі, минералдылығы 3 г/л. Өсімдігі Тұздылау құмды өңір табиғатына бейімделген сексеуіл, күйреуік, баялыш, сарсазан, теріскен, жүзгін, жыңғылбас, құм қарағаны, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады, сексеуіл өсіретін және дайындайтын шаруашылықтар орналасқан. Дереккөздер
Сектор

Сектор (sector) — пішімдеу кезінде қатқыл немесе иілгіш дискіде жасалған центрлес жолшықтардың біреуінің сегменті; магниттік диск бетіндегі концентрлік шеңбер бойын қуалай орналасқан сызық жолға жазылатын ақпараттың негізгі бірлігін (ең аз көлемін) сақтайтын оның бір бөлігі. Ол сектор тақырыбы мен мәліметтер аймағынан тұрады. Сектордың стандартты көлемі 512 байттан құралады да, олар 1-ден бастап нөмірлемеді. Иілгіш дискілерде 15, 18, 36 сектор, ал қатты дискілерде 90 не одан да көп секторлар болады. Ең аз физикалық адрестелетін жад бірлігі. Дереккөздер
Виктор Алексеевич Селевин

Виктор Алексеевич Селевин (5.4.1905, Ресей, Алтай өлкесі, Змеиногорск қаласы — 4.11.1938, Алматы) — зоолог-ғалым, өлкетанушы. Орта Азия мемлекеттік университетін (1932) және оның аспирантурасын (1935) бітірген. 1935 — 38 ж. КСРО Ғылым Академиясының Қазақстандық базасының зоология секторында ғылыми қызметкер болды. Селевиннің негізгі ғылыми еңбектері фаунистика, Қазақстандағы кәсіби мақсатпен ауланатын аңдарды қорғау және пайдалану мәселелеріне арналған. Селевин Орталық Қазақстанға жіберілген экспедицияларды басқарып, Бетпақдала сүтқоректілерінің түрлерін, жіктелімін зерттеді, кемірушілердің ғылымға беймәлім түрі — жалман тышқанын тауып, оған сипаттама берді.
Селен

Селен (лат. Selenіum; Se) — элементтердің периодтық жүйесінің VІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 34, ат. м. 78,96. Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 5•106%. Атауы грек. selene — “Ай” деген сөзден шыққан. Табиғатта тұрақты 6 изотопы бар. Жасанды жолмен алынған изотоптарының маңыздысы 75 Se (T 1/2 =121 тәулік). С-ді 1817 ж. швед ғалымы Й.Берцелиус (1779 — 1848) ашқан. Минералдары: берцелианит, науманит, клаусталит, халькоменит, керстенит; шашыранды элемент. Кристалдық торы гексагоналды (сұр С.), сұр түсті, қатты бейметалл; тығызд. 4,807 г/см³, балқу t 221 °С, қайнау t 685,3 °С, 100-150 °С-та сұр S-ге айналатын кубтық және моноклинді түрөзгерістері кездеседі. Қосылыстарында айнымалы, –2,+2,+4,+6 валентті. S-нің буында Se8Se6Se4Se2 қатар болып, сары түсті келеді. Температура 900 °С-тан асқанда Se-нің мөлшері әлдеқайда артады. Хим. қасиеттері күкіртке ұқсас. Se. қосылыстарының барлығы улы, галогендермен әрекеттесіп SeF 6 , SeCl 4 , SeBr 4 , т.б. қосылыстар түзеді. Se-ді күкірт қышқылының өндіріс қалдықтарынан, мысты тазарту кезіндегі анодтағы тұнбадан алады. S.болаттың қасиетін жақсартатын қоспа, оптик. шыны, резина бұйымдары өндірісінде катализатор ретінде қолданылады. Жер қыртысындағы селен геохимиясының негізгі белгілері оның иондық радиусының күкірттің иондық радиусына жақындығымен анықталады. Селен 37 минерал құрайды, олардың ішінде бірінші кезекте ашавалит FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi 2 (Se,S) 3 , хостит CoSe 2 , платинит PtBi 2 (S,Se) 3 , әртүрлі сульфидтермен, кейде касситеритпен байланысты. Кейде өзіндік селен кездеседі. Селенде негізгі өнеркәсіптік маңызы сульфидті кен орындары бар. Сульфидтердегі селен құрамы 7-ден 110 г/т-ға дейін ауытқиды. Теңіз суындағы селен концентрациясы 0,4 мкг/л. Табиғатта кездесуі Жер қыртысындағы селен мөлшері шамамен 500 мг/т. Жер қыртысындағы селен геохимиясының негізгі ерекшеліктері оның иондық радиусының күкірттің иондық радиусына жақындығымен анықталады. Селен 37 минералды құрайды, олардың ішінде ең алдымен ашавалитті FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi2 (Se, S) 3, тазалық CoSe2, платина PbBi2 ​​(S, Se) 3, әртүрлі байланысты. сульфидтер, кейде касситеритпен де кездеседі. Жергілікті селен сирек кездеседі. Сульфидті кен орындары селен үшін маңызды өнеркәсіптік маңызы бар. Сульфидтердегі селен мөлшері 7-ден 110 г/т-ға дейін. Теңіз суындағы селен концентрациясы 0,4 мкг/л. Кавказ минералды суларының аумағында селен мөлшері 110 мкг/л болатын көз бар.
Әбдіхамит Ібінияұлы Сембаев

Сембаев Әбдіхамит Ібінияұлы (1905, қазіргі Қарағанды облысы, Шет ауданы, Қарабұлақ селосы — 1989, Алматы) — көрнекті педагог, педагогика ғылымы докторы (1966), профессор (1967), КСРО Педагогика ғылымдары академиясының академигі (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. 1931 ж. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институтын бітіргеннен кейін Қазақ ауыл шаруашылық институтында ассистент, химия кафедрасының меңгерушісі, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, 1940 ж. директоры, 1941 — 55 ж. Қазақ КСР-ының Оқу министрі, 1955 — 63 ж. Қазақ мемл. ун-тінде проректор, педагогика кафедрасының меңгерушісі, 1963 — 74 ж. Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылыми-зерттеу институтының директоры болды. 80-нен астам ғылыми еңбегі бар. Ленин ордені (1945), “Құрмет белгісі” (1960), Еңбек Қызыл Ту ордендерімен (1971) марапатталған. Шығ.: Қазақ совет мектебінің тарихы жөніндегі очеркі, А., 1958; Қазақ совет мектебінің тарихы, А., 1967. С. Қалиев
Дәурен Хамитұлы Сембаев

Дәурен Хамитұлы Сембаев (3.10.1933, Алматы — 4.12.2015, Алматы) — ғалым, химик-органик, химия ғылымдарының докторы (1982), профессор (1986). Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. Әкесі - Әбдіхамит Ібінияұлы Сембаев, Қазақ КСР Оқу министрі болған. Інісі - Дәулет Хамитұлы Сембаев, банкир. Қарындастары - Сәуле Әбдіхамитқызы Бәйішева, профессор және Рауза Әбдіхамитқызы Сембаева. Д.И. Менделеев атындағы Мәскеу химия-технология институтын бітірген (1956). 1956 жылдан А.Б. Бектұров атынд. Химия ғылымдары институтында ғыл. қызметте. Негізгі ғыл. еңбектері органик. қосылыстардың арасындағы өзара құрылымдық байланыстардың ерекшеліктерін, олардың оксидті катализатор қатысында катализдік тотығу және тотықтыру аммонолизін анықтау, органик. заттардағы әр түрлі орталықтардың реакцияға қабілеттілігі мен олардың катализдік реакцияларға қатысу мүмкіндіктерін зерттеуге арналған. С. зертханасында ванадий-титанды катализаторлар жасалып, өндіріске енгізілді. Осы катализаторлар негізінде никотин қышқылын шығаратын тәжірибелік-өнеркәсіптік өндіріс құрылды (Украина, Умань қ.). 230-дан астам ғыл. еңбектің, 30 авторлық куәлік, 55 патенттің авторы. С. бірнеше медальмен марапатталған. Шығ.: О связи между фазовым составом и каталитическим действием окисных ванадиево-титановых контактов в реакций профазного окисления о-ксилола, Кинетика и катализ. 1979, т. 20 (соавт.); Катализаторы органического синтеза, А., 1992 (соавт.).
Семей Асбест-Цемент Бұйымдары Зауыты

Семей Асбест-Цемент Бұйымдары Зауыты — құрылыс материалдары өнеркәсібі орны. 1961 ж. іске қосылған. Жобалық қуаты 198 миллион шартты тақта, нақты өндірістік қуаты 225 миллион шартты тақтаға жетеді. 1996 жылдың аяғынан ЖШС. Шифер цехында 6 түрлі ирек және жазық шифер тақтасын шығаратын желі жұмыс істейді. 2002 ж. маусымнан төбелік құм-цемент тақтасы мен сыртқы өңдеу тақтасын шығаратын желі іске қосылды. Ол бір ауысымда төрт түрлі-түсті 4 мың тақта шығарады. Кәсіпорын өнімдерін республиканың, Ресейдің, Орталық Азия мемлекеттерінің құрылыс ұйымдары пайдаланады. Зауытта 300-дей адам еңбек етеді.
Семей ет комбинаты

Семей Ет Комбинаты — тамақ өнеркәсібінің байырғы кәсіпорны. 1937 — 38 ж. шұжық және консерві зауыттары ретінде іске қосылған. КСРО бойынша үшінші орында болған кәсіпорын 1944 ж. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Нарықтық қатынастарға өту кезеңінде комбинат жекешелендіріліп, әр жылдары “Сары Арқа”, “Сұңқар”, “Руц” деген атаулармен жұмыс істеп тұрды. 2001 ж. қараша айынан жұмысын тоқтатып, банкротқа ұшырады. 2004 ж. “Никаинвестмент” инвесторының қаражатымен жаңа құрал-жабдықпен жарақтанған консерві және шұжық цехтары іске қосылды. Комб. күніне 35 мың дана консерві қалбырын, 20-дан астам шұжық түрлерін, тартылған ет, тұшпара шығарады. Кәсіпорында 368 адам еңбек етеді.
Семей жүн өңдеу фабрикасы

Семей Жүн Өңдеу Фабрикасы — байырғы жеңіл өнеркәсіп орны. 1935 ж. құрылған. 1997 ж. шілдеден “Сенім LTD” ЖШС болып құрылды. 2000 ж. “Семтекс” ЖШС деп аталды. 2001 ж. осы кәсіпорынның негізінде “КазРуно” ғылыми-өндірістік қауымдастығы құрылды. Қауымдастықтың құрамына қой өсіру, ғылыми-зерттеу технологиялық институттары, 350 ауыл шаруашылық қожалығы кіреді. 2004 жылдан АҚ. Жылына 15 — 20 мың тонна жүн жуып, 700 тонна топс шығарады.
Семей Жылу-Электр Орталықтары

Семей Жылу-Электр Орталықтары — қала кәсіпорындары мен тұрғындарын жылумен және электрмен қамтамасыз ететін коммуналдық кәсіпорындар. 1931 жылдан жұмыс істей бастаған. 1934 ж. ТЭЦ-1, 1960 — 80 ж. ТЭЦ-2, аумақтық 1 жылу қазандығы, Шульба жылу орт. салынды. Жылу-электр кәсіпорындары “Облыстық жылу-электр коммуналдық өндірістік бірлестігінің”, 1965 жылдан “Алтайэнерго” өндірістік бірлестігінің құрамында болды. 1995 — 96 ж. “Семей Жылу-Электр Орталықтары” ААҚ болып қайта құрылды. 1997 ж. орталықтар “АЕS Кантри Пауэр Лимитед” компаниясының құрамына өтуіне байланысты “АЕS Семей жылу орталығы” деп аталды. 2003 ж. тамызда оның орнына “Теплокоммунэнерго” мемлекеттік коммуналдық кәсіпорны құрылды. Оның құрамында 2 жылу-электр орт., қуаты 10 Гкалдан асатын 6 жылу қазандығы, Ертістің жағалауын жылытатын 39 кіші қазандықтар жұмыс істейді. Жылу-электр орт-тары сағатына 1028 Гкал жылу, 18 МВт электр өндіреді. Кәсіпорында 1588 адам еңбек етеді.
Семей Көтерілісі

Семей көтерілісі — 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстың құрамдас бөлігі. Көтеріліс Семей облысына қарасты Павлодар, Қарқаралы, Семей, Өскемен, Зайсан уездерінің көптеген болыстарын қамтыды. Семей көтерілісі Қазақстанның басқа аймақтарындағы сияқты патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталған ұлт-азаттық күрес сипатын алды. Патша өкіметінің Семей облысындағы жергілікті әкімшілігінің мәліметтері бойынша 1916 ж. шілде — тамыз айларында көтерілісшілердің саны Семей уезінде 7 мыңға, Зайсан уезінде 4 — 5 мыңға, Павлодар уезінде 5 — 6 мыңға жетіп, Өскемен уезінде 3 мыңнан асқан. 25 шілдеде Семей уезінің бірнеше мың көтерілісшілері жазалаушы казак-орыс отрядымен болған соғыстан кейін Бақпақтыкөл ауданына шегінді. Көп ұзамай ондағы көтерілісшілер саны 7 мыңға жетті. 31 шілдеде Өскемен уезінің Тайыпты болысының 3 мыңдай көтерілісшісі жүзбасы Воробьевтің жазалаушы отрядымен соғысып, 60 көтерілісші оққа ұшты. Бір орт-тан басқарылмаған және бір-бірімен тығыз байланысы болмаған Семей облысындағы көтеріліс ошақтары қазан айында басылды. Жетісу мен Торғай облыстарындағыдай ұйымдасқан сипат алмағанымен Семей көтерілісі Семей өңірдегі қазақтардың ұлттық сана-сезіміне сілкініс әкелген аса зор саяси-әлеуметтік оқиға болды. Дереккөздер
Семей машина жасау зауыты

Семей машина жасау зауыты — машина жасау кәсіпорны. 1969 жылдан Ресейдегі Рубцовск машина жасау зауытының дербес бөлімшесі ретінде жұмыс істеп тұрған кәсіпорынның негізінде 1988 жылдың қаңтарында құрылған. 1993 жылдан акционерлік қоғам. 2003 жылдың наурыз айынан “Қазақстан инжиниринг” ҰАҚ-ның құрамында. Кәсіпорын қарлы, батпақты жерде жүретін көлік, шынжыр табанды тартқыш шығарады, сондай-ақ олардың қосалқы бөлшектерін дайындайды. Өнімінің негізгі түрлері: ГТ-Т және жетілдірілген ТТ-ТА, ТТ-ТВ транспортер-тартқыштар, ер-тоқымды ГТ-ТФ. З-тта 260-тан астам адам еңбек етеді. Дереккөздер Тағы қараңыз * https://ke.kz/
Семей облысы (Ресей империясы)

Семей облысы — 1854–1920 жылдары Ресей империясының құрамында болған әкімшілік аумақ. Әкімшілік орталығы — Семей қаласы. Тарихы Облыс алғаш 1854 жылдың 19 мамырында құрылды. 1882 жылдың 18 мамыры мен 1917 жылдың 4 наурызы аралығында Дала генерал-губернаторлығының құрамында болды. 1920 жылы тамызда Қырғыз АСКР-нің құрамына енді. 1920 жылы 11 желтоқсанда Семей губерниясы болып өзгертіліп түзілді. 1939 жылы Кеңес өкіметі кезінде Семей облысы болып, Қазақ КСР-інің әкімшілік бөлігінің бірі ретінде қайта құрылды. Әкімшілік бөлінуі Облысқа 5 округ: Ішкі, Аякөз, Көкпекті, Қапал және Алатау қарады. Әр округқа 5 — 20 болыс қарады. Әр болыс 10 — 12 ауылдан тұрды. Әр ауылда 50 — 70 түтін болды. 1870 жылы жаңа әкімшілік бөлініске байланысты Семей облысы 4 округтан (Семей, Қарқаралы, Көкпекті, Павлодар) құрылды. XX ғасырдың басында облысқа 5 уезд кірді: Халқы Семей облысын қазақтардан басқа Ресейден қоныс аударған казак-орыстар да мекендеді. Олардың қоныстары бірте-бірте өнеркәсіп пен сауда орталығына айнала бастады. 1870 жылғы есеп бойынша Семей облысында 510163 адам тұрды. 1893 жылғы жалпы санақ бойынша облыста 684500 тұрғын болды. Олар негізінен Орта жүздің әр түрлі тайпалары мен руларының өкілдері еді (қ. Семей уезі, Қарқаралы уезі). 1897 жылғы облыстың ұлттық құрамы: Облыстың жетекшілері Әскери губернаторлар Облыстық үкіметтің төрағалары мен әскери губернатордың жолдастары Вице-губернаторлар Бейнелемесі Дереккөздер
Семей Таңы

СЕМЕЙ ТАҢЫ — аймақтық газет. Бұрынғы Семей облысы қалалық партия комитеттері мен облысы кеңесінің органы. Тарихы 1917 жылғы Алаш партиясының "Сарыарқа" газетінен басталады. Әр жылдары уақыт талабына сәйкес аты өзгеріп отырды. 1919 — 28 ж. “Қазақ тілі”, 1928 — 30 ж. қарашаға дейін “Жаңа ауыл”, 1930 — 32 ж. “Қызыл дала”, 1932 — 35 ж. “Социалды Шығыс” деп аталды. Одан кейін газет “Екпінді”, “Семей правдасы”, “Ертіс” болып өзгерді. 1966 жылдан “Семей таңы” деген атпен аптасына екі рет шығып тұрады. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған (1969). ҚР Президенті сыйлығының лауреаты.
Семей темір жолы

Семей Темір Жолы — “Қазақстан темір жолы” ұлттық компаниясы АҚ-ның бөлімшесі. Түрксіб (Түркістан-Сібір) темір жолының құрамдас бөлігі ретінде оның құрылысы 1927 ж. көктемде солтүстікте Семейден және оңтүстікте Луговая стансасынан басталып, 1930 ж. 28-сәуірде Айнабұлақ стансасында түйісуімен аяқталды. Түрксібпен бірге Семейде Ертіс өзенінің үстінен өтетін көпір салынды. Семей Темір Жолы телімі 1934-жылға дейін Алтай жолының, 1958-жылға дейін Томск темір жол 5-бөлімшесінің құрамында болды. 1958-жылдан бері Қазақ темір жолының бөлімшесі. Оған бұрынғы ядролық полигонға тартылған Жаңа Семей — Конечная жолы қарайды. Қазіргі кезде бөлімше атқаратын жұмысына қарай үш салалық мекемеге: Семей тасымал бөлімшесіне, Семей магистралдық темір жол жүйесіне және Семей стансасына бөлінген. Тасымал бөлімшесі жылына 1,5 миллионнан астам жолаушы, 332,3 миллион жүк тасиды. Үш мекемеде барлығы 1768 адам еңбек етеді.
Семей уезі

Семей уезі — Ресей империясы, Ресей Республикасы, РКФСР құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік. Әр түрлі уақытта Колыван наместниктігі, Тобыл губерниясы, Семей облысына кірді. Тарихы Қала Екатерина II-нің 1782 жылғы 20 (31) қазандағы «Колыван облысында қалалар құру туралы» жеке жарлығымен құрылды. Уезд орталығы – Семей бекінісі (қазіргі Қазақстанның Семей қаласы). 1796 жылы 12 (23) желтоқсанда Коливан наместниктік таратылғаннан кейін Семей уезі Тобыл губерниясының құрамына кірді. 1804 жылы Семей бекінісі қала мәртебесінен айырылып, Томбы губерниясының құрамына кірді, уезд таратылды. 1822 жылы Омбы облысының құрылуымен Семей округі құрылып, он алты жылдан кейін - 1838 жылы таратылды (Семей сол уақытта Томбы губерниясының Бийск уезіне жатқызылды). 1854 жылы Семей уезі Батыс Сібір генерал-губернаторлығының Семей облысы құрамында (1882 жылға дейін), 1882-1917 жылдары Ресей империясының Дала генерал-губернаторлығы Семей облысының құрамында қалпына келтірілді. 1921 жылға қарай Семей уезі 49 болыстан тұрды. Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің 1923 жылғы 5 шілдедегі қаулысына сәйкес жүзеге асырылған болыстарды ірілендіруден кейін, уезде олардың саны 16 жетті. Семей уезі 1928 жылы 17 қаңтарда Қазақ АКСР ОАК жарлығымен, автономияның әкімшілік-аумақтық бөлінісін реформалау барысында таратылды, онда губерниялар, уездер мен болыстар аудандар мен округтермен алмастырылды. Географиялық жағдайы Семей уезі Семей облысының шығыс бөлігін, Павлодар мен Өскемен уездерінің арасын алып жатты. Уездің көп бөлігін дала алып жатты (бір бөлігі - қара жер, бір бөлігі - сазды-сортаң). Уездің оңтүстік-батыс бөлігінде Шыңғыстау, Арқат және Баянауыл тауларының аласа сілемдері болды. Тұрғындары Арғындар - қазақ халқының 32 % (тобықты). Әкімшілік-аумақтық бөлініс 1917 жылға дейін *1-шаруа телімі - Александровская шаруа болысы, Сейтен, Малыбай, Бесқарағай, Аққұм, Беген, Балағаш қазақ болыстары; *2-ші шаруа телімі - Карповская шаруа болысы, Аршалы, Делбегетей, Қоқан, Семізтау, Айғыржал, Кеңтүбек қазақ болыстары; *3-шаруа телімі - Қызылмол, Қандығатай, Енрікей, Мұқыр, Қызыладыр, Шыңғыс, Бұғылы, Шаған қазақ болыстары. Экономика және шаруашылық қызмет Халықтың негізгі қызметі егін шаруашылығы болды. Қара бидай, жаздық бидай, сұлы, арпа себілді, картоп отырғызылды. Олар темекі, зығыр, қарасора, күнбағыс дәндерін, қарбыз бен қауынды жинап, шөп дайындалды. Отырықшы және көшпелі халықта мал шаруашылығы дамыған: ірі қара, ешкі, қой, шошқа, түйе және жылқы. Халық ара шаруашылығы, аңшылық және балық аулаумен де айналысқан (қызыл және ақ балық, уылдырық, балық майы). Дереккөздер Сілтеме *
Семей ұн-құрама жем комбинаты

Семей Ұн-Құрама Жем Комбинаты — байырғы аграрлық-өнеркәсіп орны. 1930 ж. ұн зауыты ретінде салынып, 1936 жылдан өнім бере бастаған. 1941 — 42 ж. Полтава, Воронеж облыстарынан көшірілген құрал-жабдықтардың негізінде құрама жем зауыты салынып, 1942 ж. қаңтарда өзінің алғашқы өнімін майданға жіберді. 1957 ж. зауыт іске қосылып, осы атпен комбинат болып құрылды. Шығыс Қазақстан және Семей облыстары қосылғаннан кейін кәсіпорын “Шығыс Қазақстан ұн-құрама жем комбинаты” АҚ деп аталды. 2001 ж. “Ардагер” аграр-өнеркәсіп, қаржы корпорациясының құрамына кірді. Ұн тарту желісінің жалпы қуаты тәулігіне 600 т. 2000 ж. ұн мен жарманы қағаз қалтаға салатын жабдық желісі, 2001 ж. сағатына 600 кг печенье шығаратын желі мен 800 кг макарон өндіретін желі, 2003 ж. бір жұмыс кезегінде 300 т ұн тартатын диірмен іске қосылды. Комбинат қазір жоғары сұрыпты ұнның үш түрін, оның ішінде глютоны жоғары макарондық ұн, бірінші сұрыпты ұнның екі түрін, екінші сұрыпты ұн, қара бидай ұнын шығарады. Толық рационды жем шығару қуаты айына 15000 тоннаға жеткізілді. Кәсіпорында 500-ден астам адам еңбек етеді.
Семейцемент

Семейцемент — құрылыс материалдары өнеркәсібі орны. 1958 ж. құрылған. 2000 жылдың қазан айынан кәсіпорынды қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, құрғақ қоспалар өндірісі іске қосылды. Қазіргі кезеңде төрт технологиялық желі бойынша сулы тәсілмен портланд цементінің М-400, М-500 түрлерін шығарады, клинкер, әктас, ғаныш өндіреді. Қуаты — жылына 1230 т цемент. Кәсіпорында 1420 адам еңбек етеді.
Владимир Степанович Семизоров

Владимир Степанович Семизоров (17 сәуір 1935, Луганск қ. — 5 қараша 2003, Алматы) — театр суретшісі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1969). Өмірбаяны * Әуелі Луганск қаласындағы көркемсурет училищесінде (1954 — 60) оқыған. * Бұдан кейін 1960 ж. Мәскеу мемлекеттік көркемсурет институтын (проф. М.И. Курилконың жетекшілігімен) бітірген. * Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрында суретші-қоюшы (1969 — 71), * бас суретші (1970 — 74, 1974 — 80) * Мәскеу мемлекеттік консерваториясының опера студиясында бас суретші (1970 — 74) болып қызмет атқарды. * Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрында қойылған П.И. Чайковскийдің “Аққу көлі”, А.И. Хачатурянның “Спартак” (1974) балеттеріне, Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібек” операсына, сондай-ақ Астана қаласындағы К.Байсейітова атындағы опера және балет театры сахнасына шығарылған Чайковскийдің “Евгений Онегин” (2000), М.Төлебаевтың “Біржан — Сара” (2001), Е.Рахмадиевтің “Қамар сұлу” (2003) операсына айшықты да сәнді декорация эскиздерін жасады. Марапаттары * 1966 ж. оған Алматыдағы М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрында қойылған М.Ф. Шатровтың “Алтыншы шілде” спектаклін (1965) безендіргені үшін Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы берілді. * “Парасат” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Семізбұғы корунд кен орны

Семізбұғы корунд кен орны - Қарағанды облысы Қарағанды қаласынан солтүстік шығысқа қарай 160 км жерде орналасқан кен. М.П.Русаков пен Н.И.Наковник ашқан (1926). Мұнда корунд 1927 жылдан өндіріліп келеді. Геологиялық құрылымы Семізбұғы Корунд Кені ерте герциндік гранитоидтар мен төменгі девон эффузиялары жапсарындағы туынды кварциттер массивінде шоғырланған. Жатыс сипаты Ауданы 10 км 2 болып келетін массивте үш кентас денесі (Бас корундты, Корунд-гематитті, Баритті-корундты) және Үлкен делювийлік қорым бар. Байытудан алынатын кондиционерлі концентраттағы корундтың орта мөлшері 40-45%. Кен орны ТМД елдері бойынша бірден-бір корунд шығаратын орын. Корундты Қыштым зауыты (Орал) пайдаланып келген. Дереккөздер
Сенат

Сенат (латынша senatus, senex — кәрі, қария сөзінен) — 1) Ежелгі Римдегі жоғарғы мемлекеттік кеңес. Сенат басында ең көрнекті, еңбегі сіңген сенатор (prіnces senatus) тұрды. Сенат сайлау заңдары мен нәтижесін бекітті, магистраттар қызметін бақылады, оларға кеңес берді, сыртқы саясатпен айналысты, қаржыны және діни жоралғылардың орындалуын қадағалады. Яғни іс жүзінде мемлекетті Сенат биледі. Сенат қаулылары — сенатус-консульттер халық жиналысы мен плебейлер жиналысы шығарған қаулылармен бірдей заң күшіне ие болды. Рим империясы кезеңінде Сенаттың маңызы, саяси ықпалы төмендеп, жай ғана дәулетті әулеттер өкілдерінің жиналысына айналды; 2) көптеген елдерде парламенттің жоғарғы палатасы. Сенат түрлі жолмен: тікелей сайлау, жанама сайлау, сирек жағдайда төменгі палатаның өз құрамынан сайлауы (Норвегия, Исландия) арқылы құрылады. Кейбір елде Сенат мүшелері түгел тағайындалады (Германия, Канада). Федералды мемлекеттерде Сенатқа әрбір федерация субъектілерінен 1 — 2 өкілден сайланады. Сенат төменгі палатадан келген заң жобаларын бекітіп, мемлекет басшысына жібереді, келіспеген жағдайда төменгі палата қабылдаған заңдарға вето қоюға құқылы. Сенаттың заң шығару ісіне араласудан бөлек бірқатар маңызды өкілеттіктері болады, мысалы, халықаралық шарттарды мақұлдау, кейбір жоғары лауазымдарды тағайындау, т.б.; Дереккөздер
Мұхамеджан Сералин

Мұхамеджан Сералин (1872, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы Өрнек ауылы — 8 қараша 1929, Қостанай облысы Қарабалық ауданы Өрнек ауылы) — ақын, жазушы, журналист, публицист, қазақ журналистикасының атасы. Өмірбаяны Қожа руынан шыққан. * Троицкідегі медреседе оқыған (1880) * Қостанайдағы 2 кластық орыс-татар мектебін бітірген (1891). * 1911 — 1918 жылдары Троицкіде “Айқап” журналын шығарды. * 1919 — 1920 жылдары “Ұшқын” газетінде қызметкер, * 1921 жылы Қостанайдағы Шұбар болыстық атқару комитеттінің төрағасы, * 1922 — 1923 жылдары Қостанай губаткомы төрағасының орынбасары, * 1923 — 1926 жылдары “Ауыл” газетінің редакторы қызметтерін атқарған. Шығармашылығы Сералиннің журналистік қызметі екі кезеңге бөлінеді: * 1-кезеңіне “Айқап” журналында төңкеріске дейін басылған 40-қа жуық мақалалары жазады. * 2-кезең 1918 – 1928 жылдары аралығын қамтиды, бұл кезеңде “Ұшқын”, “Еңбекші қазақ”, “Ауыл” газеттерінде саясат, шаруашылық, мәдениет мәселелері жайында мақалалары жарияланды. * Алғашқы “Топжарған” (1900) поэмасы қазақ әдебиетіндегі тарихи шығармалар қатарына жатады. Поэмада 19 ғасырдың 30 — 40-жылдарындағы қазақ өмірі, Кенесары, Наурызбай бастаған қозғалыс бейнеленген. * “Гүлқашима” (1909) поэмасы әйел теңсіздігі мәселесіне арналған. Сералин өз шығармаларында Ы.Алтынсариннің ағартушылық-демократия идеяларын қолдады. * Ол Фердоуси “Шаһнамасының” “Рүстем — Зораб” бөлімін В.А. Жуковский (1846 – 1847) нұсқасынан, * сондай-ақ А.Сорокиннің “Жусан” повесін қазақ тіліне аударған (1915). Дереккөздер
Сергеев бөгені

‎‎ Сергеев бөгені — Солтүстік Қазақстан облысындағы бөген. Есілдің абсолюттік биіктігі 125–150 м-лік жазық өңірден өтетін орта бөлігіндегі аңғарында 1969 жылы іске қосылған. Гидрологиялық сипаты Сергеев қаласынан бастап оңтүстікке қарай 75 км-ге созылған. Шарасының ауданы – 117 км 2 , сыйымдылығы - 695 млн. м 3 (1982 жылы 680, 1983 жылы 693 млн.м³ болды). Ені – 7–8 км, орташа тереңдігі – 5,9 м. Жағасының ұзындығы 264 км. Бөгенге Иманбұрлық өзені құяды. Есіл суын тиімді пайдалану мақсатымен салынған. Облыстағы негізгі астықты өңірлердің экономикасында бөгеннің маңызы зор. Дереккөздер
Лепсі уезі

Лепсі уезі (1867) — Жетісу облысына қарасты әкімшілік бөлік. Патша үкіметінің 1867 — 68 ж. Қазақстанда жүргізген әкімшілік-саяси реформаларына сәйкес құрылған. Оның құрамына 13 болыс енді. Сергиополь уезінің жері 78 мың 356 км², халқы 120 мың адам болды. Уезд халқы негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. 1893 жылғы деректерге қарағанда Сергиополь уезіндегі егіс көлемі 90 мың 973 десятинаға жеткен. Уезд экономикасында сауданың үлес салмағы едәуір болды. 1893 ж. жүргізілген санақ бойынша уезде ішкі сауда 197 млн. 294 мың сомға жеткен екі жәрмеңке (Нарын — Сергиополь және Бақты) жұмыс істеген. 1869 ж. Сергиополь уезінде үш мұғалімі бар бір мектеп болды. Онда 40 шәкірт білім алды. Дереккөздер
Мырзатай Серғалиұлы Серғалиев

Серғалиев Мырзатай Серғалиұлы (17.3.1939 ж. т., Солтүстік Қазақстан облысы Сергеев ауданы Жаңажол аулы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының докторы (1988), профессор (1990), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1995), ҚР білім беру ісінің үздігі (2000). ҚазМУ-ды (1960), осы университеттің аспирантурасын (1965) бітірген. 1965 — 99 ж. Қазақстан ҒА Тіл білімі институтында кіші ғылыми қызметкер, ҚазМУ-де аға оқытушы, доцент, профессор, декан, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1999 жылдан Л.Гумилев атындағы Еуразия университеті жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі. Серғалиевтің қазақ тілінің синтаксисі мен стилистикасына арналған “Синтаксистік синонимдер” (1981), “Етістікті сөз тіркестерінің синонимиясы” (1991), “Синтаксис және стилистика” (1997), “Синтаксистік зерттеулер” (2004), тіл мәдениеті және көркем әдебиет тілі туралы “Қазіргі қазақ әдеби тілі (морфология, синтаксис)” (телавт., 1991), “Көркем әдебиеттің тілі” (1995), “Қазақ тілі мәдениеті” (М.Балақаевпен бірге, 1995, 2004), “М.Әуезов және көркем шығармалар тілі” (1998), “Ғ.Мүсірепов және тіл мәдениеті” (2003), әдебиет сынына қатысты “Сөз сарасы” (1989), “Ой өрнегі” (1995), лексикография саласында “Русско-казахский словарь” (1993, 1995, 2000, 2002 — 04), “Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігі” (1996), “Казахско-русский, русско-казахский словарь” (2004) атты еңбектері жарық көрген. “Қазақ грамматикасы” атты академикалық еңбектің (2002) авторы. 600-ге жуық ғылыми еңбегі жарияланған, оның ішінде 15 монография бар. Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Дереккөздер
Сертификат

Сертификат (Куәландырма) ( - куәландырамын) — # иеленушіде белгілі бір білім мен біліктілік бар екенін куәландыратын құжат; белгілі бір фактіні растайтын құжат (мыс., медициналық сертификат — қайсыбір елге сапарға шығар кезінде егу жасалғандығы туралы, т.б.); # сыртқы сауда тәжірибесінде — тауардың сапасын, салмағын, шығу тегін және басқа қасиеттерін растайтын құжат; # қаржы-несие қатынастары саласында — есеп айырысу палаталарының куәлігі, олардың негізінде палатаға мүше банктердің берешегі реттеледі; әдетте шағын купюралар түрінде шығарылатын мемлекеттік қарыз облигацияларының түрі, сондай-ақ ұсынушыға арналған, банк шығаратын бағалы қағаздар; сақтандыру сертификаты, аудиторлық сертификат, т.б. Дереккөздер
Серікқали Зейнолла

Серікқали Зейнолла (10.2.1938, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы,Нұржау ауылы – 20.3.2004, Алматы қаласы) – жазушы, әдебиет зерттеушісі, сыншы, аудармашы, филология ғылымдарының кандидаты(1968), профессор (2000). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1999). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) және ҚазПИ-дің (1968, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. 1959–1998 жылдары «Пионер» (қазіргі «Ақжелкен»), «Жұлдыз» журналдарында, Қазақстан Жазушылар одағында,«Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде, Әдебиет және өнер институтында жауапты қызметтерде болды. «Қазақстан» баспасында (1975–1987). Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекетте (1987–1997), 2001 жылдан өмірінің соңына дейін «Раритет» баспасында бас редактор қызметін атқарған. Негізгі ғылылыми еңбектері философиялық ой түйіндеулерімен ерекшеленіп, сын кітаптарында қазақ мәдениеті, сөз өнері мәселелері көркемдік дүниетаным мен эстетикалық талаптар тұрғысынан талданды. Халықаралық «Алаш» (1994), ҚР Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты (2002). «Алтын жамбы» сын мақалалар жинағы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2002). Дереккөздер
Митрофан Семёнович Сильченко

Митрофан Семенович Сильченко (20.4.1898 жыл, Ресей, Воронеж қаласы – 9.12.1970, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1957), профессор (1958). Өмірбаяны * Воронеж діни семинариясын (1917) * сондағы мемлекеттік университетті (1924) бітірген. * Осы университетте оқытушы (1924–1931) * ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор (1931–1970) * 1962 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Қоғамдық ғылымдар бөлімшесінде академик-хатшы, Тіл және әдебиет институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, институт директорының орынбасары, академия төралқасының ғалым-хатшысы қызметтерін атқарған. Шығармашылығы * «Творческая биография Абая» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. * Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ-орыс әдеби байланыстары мен қазақ фольклоры мәселелеріне * Абай * Жамбыл * Мұхтар Әуезов шығармаларына арналған. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту * «Құрмет Белгісі» (1945) ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Симфония

Симфония( – үндестік) – симфоникалық оркестрде орындауға арналған күрделі циклді музыкалық шығарма. Симфония ішекті аспаптар, үрмелі аспаптар, оркестрлер, т.б. үшін жазылады. Әдетте 4 бөлімнен тұрады: бірінші - сонаталық аллегро, екінші баяу лирикалық, үшінші - менуэт немесе скерцо, төртінші - көбіне рондоға ұқсас финал. Симфония эпикалық, лирикалық, драмалық, т.б. болып келеді. Кейбір Симфонияларға хор мен жеке әншілер де қатысады. 18 ғасырда Вена классикалық мектебінің композиторлары Й.Гайдн, А.Моцарт, Л.ван Бетховен симфониялық жанрдың жетілген түрлерін қалыптастырды. Сифония орыс классикалық музыкасы мен ТМД елдері музыкасында Симфония жанры ерекше дамыған жанр. Қазақ музыкасында С. жанрына үлес қосқан композиторлар: Е.Брусиловский, С.Мұхамеджанов, Ғ.Жұбанова, М.Қойшыбаев, Қ.Қожамияров, Қ.Мусин, т.б. Музыкалық бөлiктер Людвиг ван Бетховеннің № 5 симфония Дереккөздер
Сиыр жылы

Сиыр жылы — тышқан жылынан кейін, барыс жылынан бұрын келетін мүшел есебінің екінші жылы. Орталық Азия халықтарының (қазақ, қырғыз, қарақалпақ, түрікмен, т.б.) көпшілігінің күнтізбелерінде қолданылады. 12 жылда бір қайталанып отырады. Григорий күнтізбесі бойынша Сиыр жылы 1997 жылдың 22 наурызынан 1998 жылдың 21 наурызы аралығына сәйкес келді және ол 2009 — 2010, т.б. жылдары қайталанады. Пайдаланылған cілтемелер
Скафандр

Скафандр ( — қайық және — адам) — адамның қалыпты өмір сүруінен өзгеше жағдайдағы тіршілігі мен жұмыс істеу қабілетін қамтамасыз ететін бір кісілік герметикалық жабдық. Ол сыртқы қаптан, шлемнен және қолғап пен бәтеңкеден құралады. Дем алатын ауа қоспасын дайындау тәсіліне қарай скафандр желдеткішті (мұнда қоспа баллоннан шланг арқылы келіп отырады) және регенерациялы (мұнда арнаулы патронда көмірқышқыл газы мен ылғалдан тазартылған ауа оттекпен байытылып С-ға қайта пайдаланылады) түрлерге ажыратылады. 1) Ғарыштық скафандр авариялық-құтқару скафандры, ашық ғарыш кеңістігінде пайдаланылатын скафандр және аспан денесінің бетіне шығуға арналған скафандр болып бөлінеді. Авариялық-құтқару скафандрын ғарышкерлер ғарыш кемесі кабинасындағы атмосфера параметрлерінің есептелген мәннен ауытқуы кезінде пайдаланады. Ашық ғарыш кеңістігінде пайдаланылатын скафандр ғарышкерлерді метеориттерден, аса қызып кетуден не суынудан қорғайды. Аспан денесінің бетіне шығуға арналған скафандрдың көмегімен ғарышкер аспан денесінің бетінде өз бетінше қозғала алады. Оның сыртқы қабы жұмсақ және қатты болатын түрлері бар. Скафандр дың адамның буынына сәйкес келетін жерлерін топсалы етіп жасайды. Суыту жүйесі сумен суытылатын киімнен және суыту агрегаттарынан құралады. Скафандр дың шлемі жарық сүзгісімен жабдықталады. 2) Су асты скафандры — сүңгуірді сыртқы ортадан оқшаулайтын әрі су өтпейтін қабат түзетін сүңгу жабдықтарының бірі. Пайдаланылған cілтемелер
Скифтер

Скифтер (, Σκύθαι), Скифтер патшалығы — Қара теңіздің солтүстік жағалауын мекендеген ежелгі тайпалар бірлестігі. Олар сарматтар мен сақтарға туыстас еді. Б.з.б. V ғасырда скифтер қоғамында алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, егіншілік пен мал шаруашылығы дами түсті. Геродоттың мәлімдеуінше Днепрдің батысында егінші скифтер, ал шығысында малшы скифтер қоныстанған. Сонымен қатар олар Азов түбегі маңында “патшалық” скифтер болғанын, олардың көшпелі тұрмыс кешетіндігін, доңғалақты киіз үйлерде тұратындығын мәлімдейді. Ежелгі грек авторларының жазбаларына қарағанда, скифтер арасында құл иеленушілік орын алған. Құлдар негізінен көршілес елдерге жасалған жорықтар кезінде қолға түскен тұтқындардан тұрған. Скифтердің тайпалық бірлестігін құруда Атей патшаның белсенділік танытқаны жайлы деректік мәліметтер сақталған. Оның билігі тұсында скифтер Доннан Төменгі Дунайға дейінгі аралықты мекендеді. Б.з.б. III ғасырдың соңында скифтер патшалығының астанасы Неапол (Симферопол маңы) қаласы болған. Төменгі Днепрдегі Көлин қалашығы оның екінші орталығы болған. Скифтер киммериялықтармен соғысып, Кіші Азияға жорықтар жасап жүрген. Сирияны, Палестинаны жаулап алып, Алдыңғы Азияға үстемдік жүргізген. Фракия тайпаларына, Ескендір Зұлқарнайынға қарсы соғысқан. Скифтер өнерінің ежелгі мұралары Қаратеңіздің солтүстік жағалауында мол шоғырланған. Бұл мәдени ескерткіштер негізінен қорымдарда сақталған. Қазба жұмысы кезінде табылған сәндік бұйымдар: қорамсақтың қабы мен қын, қылыш сабы, жүген мен үзбелері, қаптырмалары мен ер-тұрманы, сауыттар мен әйелдердің сәндік бұйымдары (айнаның сабы, білезік, шолпы, т.б.) алтын мен күмістен жасалған қайуанаттар мүсіндерімен (бұғы, бұлан, арқар, жыртқыш, құстар, фантастикалық жануарлар, т.б.) нақышталған. Бұл сәндік бұйымдардағы бедерлеп немесе құйма әдіспен жасалған өрнек сюжеті көбінесе жыртқыш немесе самұрық құстардың аң алу әрекетін бейнелейді. Әлеуметтік өзгерістер нәтижесінде Днепр жағалауында скиф ақсүйектерінің алып қорғандары пайда болды. Олардың биіктігі 20 м-ден асқан. Бұларға патшалар мен жасақшылар жерленген. Ақсүйектер қабіріне олардың әйелдері немесе күтуші қызметкерлері мен аттары бірге жерленген. Жауынгерлер жанына қару жарақтары қойылған. Ауқатты адамдардың зираттарынан мыс, алтын, күміс ыдыстар, шарап құйылған грек көзелері, әр түрлі заттар жиі табылған. Б.з. I ғасырының II-жартысында Парзой мен Инисмей патшалардың тұсында скифтер күшейіп, Боспор патшалығына қарсы бірнеше рет соғыс ашқан. Қырымдағы скифтер III ғасырдың II-жартысына дейін өмір сүрген. III ғасырда скифтер өз билігінен біржолата айырылған. Халықтардың ұлы қоныс аударуы кезінде олар басқа тайпаларға сіңісіп, жеке этникалық ерекшеліктерінен аыйрылған. Дегенмен олар тарихта өшпес із қалдырды. Олардың экономика, соғыс ісі саласындағы табыстары кейін Ресейдің оңтүстігін мекендеген халықтардың тарихы мен мәдениетіне елеулі ықпалын тигізді. Дереккөздер ::Смирнов А.П., Скифы, М., 1966; Иллюстрированная история Казахстана, т. 1, А., 2004. ::Гасанов Заур, "Царские скифы: этноязыковая идентификация "царских скифов" и древних огузов", https://ebooks.az/book_SvXq7m84.html?lang=ru, 2002
Слудский Аркадий Александрович

Слудский Аркадий Александрович(8(21).11.1912, қазіргі Молдова Республикасы, Тирасполь қаласы — 9.3.1978, Алматы) — зоолог-териолог, биология ғылымдарының докторы (1962), Қазақстан ғылым академиясының корреспонденция мүшесі (1967). Бүкілодақтық зоотехникалық — аң терісі шаруашылық институтын бітірген (1935). 1936 — 1938 КСРО Сыртқы сауда халық комиссариатының "Қазақ аң терісін дайындау" бірлестігінде жұмыс істеді. 1938 — 1942 Қазақ аңшылық кәсібі ғылыми-зерттеу институтын басқарды. 1944 — 1978 Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, институт директоры (1967 — 1971) болды. Негізгі ғылыми зерттеулері Қазақстандағы қымбат терілі аңдарды халық шарушылығында пайдалану мәселелеріне арналған. Слудский жануарларды қорғаудың биология негіздерін, атап айтқанда, ондатрды жерсіндіру (КСРО Мемлекеттік сыйлығын, 1951), республикада ақ бөкенді қорғау және оның санын қалпына келтіру (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1982, қайтыс болғаннан кейін) мәселелерін зерттеуде көп еңбек сіңірді. Шығармалары Млекопитающие Казахстана, т. 1 — 4, А.-А., 1969 — 1985 (соавт.). Пайдаланылған cілтемелер