kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жонгерлік өнер

Жонгерлік өнер– цирк өнерінің бір түрі; үш немесе онан да көп затты белгілі бір ырғақпен лақтырып және қағып алу машығы. Жонгерлік өнердің алғашқы үлгілері Мысыр (Ежелгі Египет), Грекия, Рим, Қытай, Жапонияда пайда болған. Орта ғасырларда оны француз кезбе артистері (қ. Жонглер) жетілдірген. Қазіргі заманғы циркте Жонгерлік өнердің акробатика, эквилибристика, масқарапаз және аң машықтандыру өнерлерімен ұштастырыла орындалады. Көрсетілу орнына қарай жердегі Жонгерлік өнер, ат үстіндегі Жонгерлік өнер, даршылық өнер, т.б. болып бөлінеді. Шеберлер Жонгерлік өнерді жеке немесе топталып та орындайды. 20 ғасырдағы орыс артисі Э.Растели, қазіргі цирктерде А.Н. және В.Н. Кисс, Аберт жонглерлер тобы, Г.Т. Петровский, Н.А. Ширай, К.М. Никольскийлер, ат үстінде ойын көрсетуші Н.Л. Ольховников – осы өнердің көрнекті шеберлері болып саналады. Ат үстінде, қыл арқан үстінде ойын көрсету секілді Жонгерлік өнердің көптеген түрлері қазақ халқының ұлттық ойындарында ертеден бар. 19 ғасырда Шашубай Қошқарбайұлы, Балуан Шолақ, Зәрубай Құлсейітов, Қара Омар, Ағашаяқ ел арасында Жонгерлік өнерімен аңызға айналған (қ. Жәрмеңке думаншылары). Соңғы жылдары А.Әлжанов, Ж.Исияма, М.Қошмағамбетов, т.б. қазақ циркінің артистері Жонгерлік өнердің шеберлері ретінде танылды. Сілтеме
Кәрима Оралова

Кәрима Оралова (1973 ж.туған, Ордабасы ауданы Бадам бекеті) – айтыскер ақын. Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. Шымкент қаласындағы әл-Фараби атындағы мәдениет институтын бітірген. Республика, облыстық, айтыстарда бірнеше рет жүлделі орындарға ие болды. М.Қaсымбаев, А.Әлтаев, Б.Шойбеков, т.б. мықты ақындармен айтысқан. Дереккөздер
Санталдар тұқымдасы

Санталдар тұқымдас — қос жарнақты, көп жылдық (өте сирек жағдайларда бір жылдық) шөптесін өсімдіктер және ағаштар мен бұталар. [http://Тропиктік Тропиктік], субтропиктік және қоңыржай аймақтарда өсетін 400-ден аса түрі 35 туысқа біріккен. Қазақстанда аса биік тау баурайларында, шабындықтарда, өзен аңғарларында және жазық жерлерде өсетін жалғыз туысы — кендірше , оның 8 түрі бар. Санталдар тұқымдасына жататын түрлердің жапырақтары тұтас және өркенге қарама-қарсы не кезектесе орналасады. Көпшілік түрлерінде тамырында сорғыштары (гаусторийлары) болады, сол арқылы басқа өсімдіктің тамырына, сабағына жабысып паразиттік тіршілік етеді. Мұндай түрлерінде жапырақтары қабыршаққа айналған. Гүлдері өте ұсақ, әдемі емес, қос жынысты, бір (кейде екі, көп) үйлі. Гүлтабанының ортасы сәл ойыстау, бір ұялы аналық жатыны сол ойысқа бекінеді. Тостағанша жапырақшаларының, аталықтарының саны — 4 не 5. Аналығы 3 не 5 жеміс жапырақшаларынан тұрады. Гүлдері жәндіктермен айқас тозаңданады. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, маусым — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — қақырап ашылмайтын жаңғақ. Жемістерін құстар, құмырсқалар, кемірушілер таратады. Ұрығы эндосперммен (ұрықтың қоректенуіне қажетті ұлпа) қоршалған. Санталдар тұқымдасның көптеген түрінің сүрегі өте құнды болып саналады. Олардан үй жиһаздарын, сәндік заттар жасайды. Діңі мен тамырынан алынған хош иісті майы парфюмерия мен медицинада қолданылады. Кейбір түрінің жемісі жеуге жарамды. Санталдар тұқымдасның Қазақстанда өсетін — Минквиц кендіршесі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Пайдаланылған cілтемелер
Мирасбек Нұрғалиұлы Төлепов

Мирасбек Нұрғалиұлы Төлепов (1903, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы – 25.2. 1938, Алматы) – қоғам және мемлекет қайраткері. Ауыл мектебінде, Троицкідегі орыс гимназиясында оқыған. Мәскеу Қызыл профессура институтын бітірген (1932). 1919 – 1921 ж. ауылдық ревком хатшысы, қызыл әскер, Өлкелік комсомол бюросының жауапты хатшысы (Орынбор), Қостанай губревтрибуналы мен губатком алқасының мүшесі, 1921 – 1922 ж. Қазақ АКСР-і еңбек халкомының орынбасары, 1922 – 1927 ж. Қазақ АКСР-і кәсіподақтары өлкелік бюросының қызметкері, КСРО Сыртқы сауда халкоматының Қазақстан және Қытай бойынша уәкілінің орынбасары, Қазақ АКСР-і Сауда халық комиссарының орынбасары, 1927 – 1932 ж. Қызыл профессура институтының студенті, 1932 – 1933 ж. БК(б)П Қазақ өлкелік к-тінің ғылым секторының меңгерушісі және КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесі төрағасының орынбасары болып, республикада ғылыми мекемелердің ашылуына үлкен үлес қосты. 1933 – 1936 ж. БК(б)П Алматы және Шығыс Қазақстан обкомдарының екінші хатшысы, 1936 – 1937 ж. БК(б)П ОК-нде (Мәскеу) баспа секторының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1937 ж. 22 тамызда “халық жауы” ретінде тұтқындалды. 1957 ж. 9 сәуірде ақталды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Ойық (Жамбыл облысы)

Ойық — Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, Ойық ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 77 км-дей жерде, Талас өзенінің аңғарындағы шөлді белдемде орналасқан. Халқы Тарихы 1957-97 жылдары аралығында қаракөл қойын өсіретін Ойық кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылы ауылда ЖШС, шаруа қожалықтары құрылған. Дереккөздер
ІІ Юстиниан

Юстиниан II Риномет (шамамен 670, Константинополь, – 11.12.711, сонда) – Византия императоры (685–695, және 705–711). Орт. өкімет билігін нығайту саясатын жүргізді, шеткі аймақтардағы ірі қалалардың дербестікке ұмтылуын басып-жаныштады. Салықтарды көбейтіп, Кіші Азиядағы еретиктік қозғалыстарды басты. Фракия мен Македонияға бірнеше жорық жасап, онда қоныстанған славяндарды бағындырды, бір бөлігін Кіші Азияға жер аударды. Омейя әулетімен соғыста жеңіліске ұшырап, 692 ж. Армениядан бас тартуға мәжбүр болды. 695 ж. қастандық ұйымдастырушылар Юстиниан ІІ-ні биліктен тайдырып (оның мұрны кесілді, осыдан барып «Риномет» – «мұрынсыз» деген атақ алды), Херсонеске жер аударды. Ол жерден Юстиниан ІІ хазарларға, кейіннен Болгарияға қашты. Болгар ханының көмегімен 705 ж. тақты өзіне қайтарды. Бірақ 711 ж. қайтадан құлатылып, басы алынды. Дереккөздер
Ғалымжан Ғирфанұлы Ибрагимов

Ғалымжан Ғирфанұлы Ибрагимов (; 12 наурыз 1887, Сұлтанмұрат, Істерлітамақ уезі, Үфі губерниясы - 21 қаңтар 1938, Қазан) - татар жазушысы және тілтанушы, қоғам қайраткер. Қазіргі татар кеңес әдебиетінің негізін салушылардың бірі. Сұлтанғалиевші деген айыппен репресияға ұшыраған. 24 қыркүйек 1955 жылы ақталды. М. Жұмабаев, Б. Майлин, Ж. Тілепбергенов т. б. Қазақ жазушыларының ұстазы. Қазақ аулында мұғалімдік қызмет атқара жүріп, қазақ тілін жетік меңгерген ол туысқан халық өмірінен «Қазақ қызы» атты роман жазды. И. Қазақтың ауыз әдебиеті, ұлы ақыны Абай жайында әр тұста аталы пікірлер айтқан. 1916 ж. «Аң» («Сана») журналының 5-санында жарияланған «Тіліміз әртүрлі, ойымыз – бір тұтас» деген мақаласында қазақ халқының бай ауыз әдебиетін ұлы мұра ретінде бағалап, сол мұраны терең зерттеп, игеруге үндейді. «Қазақтар біраз уақыт татар мәдениеті мен әдебиетінен уйреніп келді. Алайда олар кешікпей дербес те даңқты жолға тұседі. Бұл процесті ешнәрсе де тоқтата алмайды», - дейді. Сөйтіп біздің ұлттық әдебиетіміздің жаңа дәуірлеу бағытын ол Абай есімімен байланыстырады. Уфадағы Ғалия медресесінде оқып жүрген қазақ жастарының ана тілінде қолжазба «Садақ» журналын шығаруға көмектескен Ибрагимов «Ешқашан да ешбір халықтың ана тілін тартып алып, оған өзге тілді телу табысқа жеткізіп көрген емес», - деп тұжырымдай келіп, бұған дәлел ретінде Абай поэзиясын келтірген. «Қазір Абай өлеңдері кең-байтақ қазақ даласына кең жайылған. Оларды халық аузынан түсірмей айтып жүреді» деген. Дереккөздер
Шаттауық

Шаттауық немесе орман жаңғағы – қайың тұқымдасына жататын бұта. Еуропаның орман белдеуінде, Азияда және Солтүстік Америкада өсетін 20-ға тарта түрі бар. Қазақстанда Жайық өзенінің жағалауларында өсетін бір ғана түрі – кәдімгі шаттауық немесе кәдімгі орман жаңғағы (С. avellana) бар. Биіктігі 2 – 5 м, кейде 8 м-дей болады. Жапырақтары үлкен сопақша немесе домалақ, шеті тілімденген. Тұқымынан, шыбығынан, тамыр атпалары және сұлама бұтақтары арқылы көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс береді. Бір бұтадан 8 кг-ға дейін жаңғақ алынады. Жаңғақ құрамында 60 – 70% май болады. Жемісі 2 – 5-тен топталып, кейде дараланып өседі; сопақша, қоңырқай түсті, жеуге жарамды. Көлеңкеге төзімді орман жаңғағы ылғал топырақтарда, әсіресе орманның сұр топырағында және қара топырақты жерлерде жақсы өседі. 80 жылдай өмір сүреді. Дереккөздер
Алқасор

Алқасор — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы көл. Қорғалжын ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 328 м биіктікте жатыр. Аумағы 6,6 км 2 . Ұзындығы 9,4 км, ені 2,6 км. Жағалау бойының ұзындығы 25,3 км. Су жиналатын алабы 74,6 км 2 . Жағалауы жазық, түбі лайлы. Қар суымен толысады. Суы ащы. Қуаң жылдары кеуіп қалады. Дереккөздер
Хасен (Хасан) Қошанбаев

Хасен (Хасан) Қошанбаев (1896, қазіргі Ақмола облысыАтбасар ауданы – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1912 жылы орыс-қазақ училещесін, 1914 жылы педагогика курсын бітірген. 1914 – 21 жылдары Атбасар уезіндегі 1-телімнің бітімгершілік сотында, “Бірлік” тұтынушылар қоғамында қызмет істеді. 1922 – 23 жылдары Ақмола губерниясының трубинал тергеушісі, азық-түлік комиссарының орынбасары, 1923 – 25 жылдары Ақтөбе губерниясы азық-түлік комиссары, 1925 – 29 жылдары Семей губерниясы сауда бөлімінің төрағасы, 1929 – 31 жылдары Қазақ өлкелік тұтынушылар одағы басқармасының төрағасы, 1931 – 32 жылдары Бүкілодақтық “Астық” бірлестігінің Қазақстан бойынша уәкілі, 1932 – 33 жылдары Батыс Қазақстан облысы атқару комитетінің төрағасы болды. 1933 – 35 жылдары Қазақ КСР-і жеңіл өнеркәсіп халық комиссары, КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссарының Қазақстан бойынша инспекциясының бастығы, 1935 – 37 жылдары Алматы облысы Кеген ауданы комитетінің хатшысы, Қызылорда ауданы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1937 жылы наурызда тұтқындалып, атылды. 1958 жылы мамыр айында ақталған. Сілтемелер * Тарих * Технология * Инженерия * Қазақстан Дереккөздер
Оратория

Оратория (итал. оrаtorіo – айтамын, өтінемін) – эпикалық-драмалық сюжетке құрылып, симфонияық оркестрдің сүйемелдеуінде орындалатын көп бөлімді, музыкалық шығарма. 16 – 17 ғасырларда Италияда пайда болған оратория бастапқыда діни мазмұнда жазылды. 18 ғасырда Г.Гендель ораторияның озық үлгілерін жасады. Оратория 19 – 20 ғасырлардың классик композиторлары Г.Берлиоз, Ф.Лист, К.Сен-Санс, К.Дебюсси, М.В. Коваль, С.С. Прокофьев, А.Г. Рубинштейн, Ю.А. Шапорин, Д.Д. Шостакович, Г.В. Свиридов, т.б. шығармаларында кең өріс алды. Ораториядағы музыкалық образ хор, оркестрлік эпизодтар, ария, речитативтермен баяндалады. Ораторияға жеке әнші немесе дуэт, трио, квартет сияқты ансамбльдер қатысады. Ораторияның желісін күшейтіп отыратын көп дауысты хор. Ораторияда опералық спектакльдегі сияқты декорация болмайды, концерт ретінде, ашық сахнада орындалады. Қазақстанда оратория 20 ғасырдың 2-жартысында пайда болды. Алғашқы қазақ ораториясы С.Мұхамеджановтың “Ғасырлар үні” болып саналады. Кейін қазақ композиторлары бұл жанрды дамытуға өз үлестерін қосты. Оратория үлгілерін Ғ.Жұбанованың, Қ.Қожамияровтың, Б.Жұманиязовтың М.Маңғытаевтың, Т.Қажығалиевтың шығармаларынан көруге болады. Дереккөздер
Қызылқайнар (Жамбыл облысы)

Қызылқайнар — Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы ауыл, Қызылқайнар ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде, Талас өзенінің жағалауында. Халқы Тарихы Іргесі 22-партсъезд атындағы көкөніс-сүт өндіретін ұжымшардың бөлімшесі ретінде қаланды. Оның негізінде Қазақстанда “Пірімқұлов” ӨК, шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл атау тау беткейіндегі қызыл тастар арасынан қайнап шығып жатқан бұлаққа байланысты қойылған. Ол бұлақтан қазірге дейін ауыл тұрғындары су ішеді, тұрмыстық қажеттеріне пайдаланады. Ауылдың батыс жағында Талас өзені ағып жатыр. Ертеректе Қоқан ханынан қолындағы бүркіт құсын сыйға беріп тұрып, Қырғыз Алатауының етегінен жер сұрап алған Ұлы жүздің Жаңабай руының атасы Ерденнің қонысы болған. Дереккөздер
Әлім Ыдырысов Әкрәмұлы

Әлім Ыдырысов Акрамұлы (30.10.1939 ж. туған, Қызылорда қаласы) – ғалым, медицина ғылыми докторы (1994), профессоры (1995), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). 1963 ж. Алматы (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) медицина институтын бітірді. 1966 – 69 ж. осы ин-ттың оперативтік хирургия және топография анатомия кафедрасының ассистенті, 1969 – 80 ж. Ақтөбе медицина институтында доцент, 1984 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты хирургия (қолданбалы) анатомия және эксперименттік хирургия мәселелеріне арналған. Ыдырысов ішкі органдардың патология жағдайындағы морфо-функционалдық күйінің әр түрлі аспектілері мен оларды реттеуді зерттеді. Құрсақтың қатерлі ісіктері мен қабыну жағдайларын ұзақ уақыт катетер арқылы аймақтық артерия ішілік химия терапиямен және жедел деструктивті (бұзылу) панкреатитті емдеу әдістерін ұсынып, жетілдірді. 160-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Ыдырысовтың басшылығымен 3 ғылыми докторы мен 6 ғылыми кандидаты дайындалды. Сілтемелер * Макро-микроциркулярное русло органов живота в условиях внутриартериальной и системной химиотерапии, А., 1999; * Вопросы морфологии и клиники (Респ. Сборник научных работ), А.]], 1991 – 2002; * Адам анатомиясы (Атлас), т. 1, Астана, 2005 (ред. жетекшісі).
Неоплатонизм

Неоплатонизм , неоплатондық – III – IV ғасырларда туындап, Платон және Аристотель ілімдерінің ортақ жүйесін ұштастыра дамытқан, болмыс бірлігі теориясымен белгілі ілім. Неоплатонизмнің метафизика түсінігі болмыс бастауының бір екендігін, сол бір мен барды танудың апафатик. ілімін негіздеді. Неоплатонизм ілімі Аммоний Саккастан (III ғасыр) бастау алғанымен, тарихи дамуында оның бірнеше кезеңдері мен мектептерін атауға болады. Плотин негіздеген Рим мектебі (III ғасыр) Неоплатонизмнің теория жүйесін құрды. Кіші Азиялық Неоплатонизм (IV ғасыр) теор. құрылымдардан бас тартпағанымен, негізінен мистик. тәжірибеге сүйенді (Ямвлих, Феодор Асинский, Саллюстий, т.б.). Неоплатонизмнің жүйелеуші кезеңі (V – VI ғасырлар) афиналық, александриялық мектеп өкілдерімен (Плутарх, Сирион, Прокл, т.б.) тығыз байланысты. Неоплатонизм іліміндегі идеялар мен мұсылман және христиан монотеистік теологиясындағы өзара үндестік қазіргі дінтанушылардың да назарын аударуда. Сілтемелер * Неоплатониктер * Неоплатонизм академиясы * Платонизм Дереккөздер
Төлес мұнай кен орны

Төлес мұнай кен орны — Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағасынан 20 км қашықтықта, Атырау облысы Жылыой ауданында орналасқан. 1947 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Тектоникалық құрылым тұрғысынан кен орны төрт қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Тұз үстіндегі тау жыныстарының қимасындағы мұнайлылығы жоғарғы және төменгі кешендерге жіктелген юра шөгінділерімен байланысқан. Өнімді горизонттардың қалыңдығы 333-561 м. Қанығуы, тығыздығы мен құрамы Кен жинауыштары қойнауқаттық, литологиялық тұрғыдан шектелген, биіктігі 72-88 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы 7,3 -20 м, су-мұнай жапсары 639 м. Мұнайының тығыздығы 0,852 – 0,917 г/см 3 , күкірті аз, парафині 0,65-1,34%. Суының құрамы хлорлы-кальцийлі, минералдылығы 175,5 г/л. Кен орны 1958 жылдан игерілуде. Дереккөздер
Орда қонған

Орда Қонған – тарихи орын. Қазығұрт тауының батыс сілемін «Кеме қонған» деп, шығыс сілеміндегі жазықтау келген төбесін «Орда қонған» деп атайды. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда осы бір үстірт көне замандардан бері хан ордасы қонатын орын болған. Тарихи жазбалардағы Византия тарихшысы Менандр Протектордың дерегі бойынша осы маңда батыс түрік қағаны Истеми ханның ордасы болған, сол ордада Византия елшісі Замархты қабылдаған. Жергілікті халық арасында сақталған аңыз әңгімелерде Шыңғыс хан жорықтары кезінде ханның Құланбасыда өткен құрылтайға барар жолында ханның ұлы Жошының ордасы қонған. Бұдан бірнеше ғасырдан кейін Жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық жорықтар кезінде Әбілқайыр, Жолбарыс хандардың ордалары да осында қонған көрінеді. Дереккөздер
Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев

Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев (14.5.1954 жылы туған, Алматы облысы Көксу ауданы Мұқыр ауылы) – ғалым, саясаттану ғылым доктары (2001). 1979 жылы ҚазПИ-ді, 1986 жылы Мәскеудегі КСРО ҒА Тарих инститының аспирантурасын бітірген. 1979 – 92 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы, 1992 – 96 жылдары ҚР Президенті әкімшілігінде референт, сарапшы, сектор меңгерушісі, 1996 – 2004 жылдары ҚР Мемлекеттік хатшысының кеңесшісі, 2004 жылдан ҚР Президенті әкімшілік хатшылығының меңгерушісі. Қоғамдық-саяси және ұлтаралық мәселелермен айналысады. Екі монографияның және көптеген ғылыми еңбектердің авторы. Сілтемелер * Тарих * Ғылым * Қазақстан Дереккөздер
Таскөл мәрмәртас кен орны

Таскөл мәрмәртас кен орны – Ақмола облысы Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км қашықтықта орналасқан. Кен орнын 1963 жылы геолог Н.А. Беряльцев ашқан. Геологиялық құрылымы Майбалық антиклиналдық белдемінің шығысымен ұштасқан кен денесі көне ордовик кезеңінің карадок ярусында шоғырланған ұсақ түйіршікті қызғылт, қызғылт сұр, сұр, күңгірт сұр және қара түсті тығыз мәрмәр қосылған әктастан тұрады. Кеннің астыңғы қабатында негізді порфириттерден және олардың өзара қабаттасып жатқан туфтар мен туфқұмтастардан тұратын жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары және қалыңдығы 20 м-дей болатын конгломераттар қатқабаттары орналасқан. Жатыс сипаты Кен шоғырлары оңтүстік, оңтүстік-батыс және солтүстік деп аталатын үш телімнен тұрады. Оңтүстік телімнің ұзындығы 260-620 м, ені 300-500 м, қалыңдығы 34 м. Бұл шоғыр кен орны қорының 66%-ын құрайды. Оңтүстік-батыс телімнің ұзындығы 400 м, ені 300 м, қалыңдығы 33 м, жалпы кен қорының 21%-ын құрайды. Солтүстік телімнің ұзындығы 700 м, ені 400 м, қалыңдығы 36 м (қор мөлшері 13,5%). Физикалық-химиялық қасиеттері Кеннің физикалық-химиялық қасиеттері: су сіңіру мөлшілері 0,08%, кеуектілігі 0,5%, майдалануы 0,5г/см 2 , құрғақ күйінде 1420 кг/см 2 , ал суға қаныққанда 1415 кг/см 2 қысымға шыдайды. Мәрмәр тастардан тақталар, ұсатылған әрлеу тастары, т.б. алынады. Сапасы жоғары, мемлекеттік баланстағы қоры 6429000 т, ұсақ тастар қоры 28762000 т-ға тең. Кентасты басты тұтынушылар Астана, Алматы, Екібастұз тас өңдеу зауыттары. Дереккөздер
Тәуекел ханнның Мауереннахрға жорығы

Тәуекел ханнның Мауереннахрға жорығы, 1598 жылы Бұхар хандығына жасаған. Жорық қарсаңында Абдолла ханға өзінің ұлы, мұрагері Абд әл-Мұмин қарсы шығып, Бұхар хандығында саяси дағдарыс орын алған еді. Осы сәтті пайдаланған Тәуекел хан 100 мыңдай әскерімен жорыққа аттанды. Қысқа мерзім ішінде Сайрам, Түркістан, Ташкент қалаларын басып алып, Самарқандқа қарай жылжыды. Абдолла хан Тәуекел ханды өзіне лайықты қарсылас деп санамай, оған қарсы өз әскерінің бір бөлігін жіберді. Екі жақ әскері Ташкент пен Самарқандтың аралығында жолығып, шайқасқа түсті. Абдолла хан әскері ауыр жеңіліске ұшырады. Бұл оның тез арада әскер жинап, оны өзінің басқаруына мәжбүр етті. Абдолла хан көп әскермен наурызда Бұхарадан Самарқандқа келіп жеткенде кенеттен қайтыс болды. Оның мұрагері ретінде таққа отырған Абд-әл-Мұмин Тәуекел ханға тойтарыс беруге дәрменсіздік танытып, көп ұзамай бүлікшіл әмірлердің қолынан қаза тапты. Бұл жағдай Тәуекел ханның Самарқандты басып алуын оңайлатты. Тәуекел хан Самарқандты алғаннан кейін онда інісі Есім сұлтанды 20 мың әскермен қалдырып, өзі 80 мың әскермен Бұхараға аттанды. Жаңадан таққа отырған билеуші Пір-Мұхаммед қазақтармен ашық шайқасқа түспей, қала қорғанын нығайтты. Тәуекел хан әскері қаланы он бір күн бойы шабуылдап ала алмады. Он екінші күні Бұхараны қорғаушылар шабуылға шығып, Тәуекел хан әскерлеріне ойсырата соққы берді. Тәуекел хан жараланып, қазақ жасақтары кері шегінуге мәжбүр болды. Нақшбандийа ордені шейхтерінің араласуымен екі жақ бейбіт келісімге келді. Бұл келісім бойынша қазақтар Самарқандтан бас тартты. Алайда Ташкент, Сайрам және Түркістан қалалары қазақтар иелігіне көшті. Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Құралбек Досжанұлы Ордабаев

Құралбек Ордабаев Досжанұлы (6 тамыз 1949 жыл Шымкент қаласында ) – КСРО-лық футболшы, қақпашы, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1984). Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Карьерасы «Металлург» футбол мектебінің түлегі (Шымкент). «Қайрат» футбол командасының құрамында КСР чемпионатында 185 ойынға қатысты. 1971 жылғы Халықар. теміржолшылар одағы жарысының кубогы иегері. 20 ғасырдың 70-жылдарындағы еліміздің ең үздік қақпашысы. «Қайрат» командасының бастығы, вице президенті (1992 – 95), Қазақстан футбол ассоциациясының президенті (1996 – 2000). 2002 жылдан «Қайрат» футбол клубының президенті. Жетістіктері Клубтық * ХТСО кубогы: 1971 Жеке 1972 жылы КСРО чемпионатындағы "Жаңа есім" номинациясына ие болды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов

{{Мемлекеттік қайраткер - - - } Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов (28 сәуір 1959, Қарқаралы, Қарағанды облысы) — мемлекеттік қайраткер, дипломат. Биографиясы 1959 жылдың 28 сәуірінде Қарқаралыда танымал жазушы Әбілфайыз Ыдырысовтың отбасында дүниеге келді. Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан. Мәскеу Мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын урду, хинди, ағылшын тілдерін меңгерген экономист-дипломат мамандығы бойынша (1981), КСРО СІМ-нің дипломатиялық академиясын (1992) бітірген. 1981 – 1985 жылдары Пәкістан, Үндістан мемлекеттеріндегі КСРО елшіліктерінде, Қазақ КСР-і СІМ-де жауапты қызметтер атқарды, 1992 – 95 ж. БҰҰ-да Қазақстан Республикасының тұрақты өкілі болды. Кейінгі жылдары ҚР СІМ-нің Америка елдеріндегі басқарма бастығы (1995), ерекше тапсырма бойынша елші (1995 – 96). ҚР Президентінің көмекшісі (1996 – 97). ҚР Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары (1997), департамент директоры, вице-министр қызметтерін атқарды. 1999 – 2002 жылдары ҚР Сыртқы істер министрі болды. Кейіннен СІМ-нің бірінші вице-министрі, Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Ирландиядағы, сондай-ақ Швеция, Норвегия, Дания елдеріндегі төтенше және өкілетті елші қызметтерін қоса атқарды. 2007 жылдан ҚР-ның АҚШ пен Бразилиядағы төтенше және өкілетті елшісі. 2012 жылдың 28 қыркүйегінен бастап ҚР Сыртқы істер министрі. (04.04.2014ж. қайта тағайындалды; 30.04.2015 ж. қайта тағайындалды; 13.09.2016ж. қайта тағайындалды). 28 желтоқсан 2016 жылы басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қызметінен босатылды 30 желтоқсан 2016 жылы был қайтадан Қазақстан Республикасының Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Солтүстік Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды. 15 ақпан 2017 жылы Қазақстан президентінің жарлығымен Қазақстан Республикасының Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Солтүстік Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды . 8 тамыз 2017 жылы Қазақстан Республикасының Исландия және Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды. Марапаттары: Дереккөздер
Ақбейіт (Ақмола облысы)

Ақбейіт — Ақмола облысы Астрахан ауданы, Жалтыр ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2025 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы — Астраханка кентінен солтүстік-шығысқа қарай 30 км, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 159 км жерде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1933 жылы Ақбейіт алтын кен орнының ашылуына байланысты қаланған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, қонақ үйі бар. Жақын темір жол бекеті — Астраханка (6 км). Дереккөздер
Төлеу Көбдіков

Төлеу Көбдіков (1874, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы – 1954, Шар қаласы) – ақын, Қазақстанның халық ақыны (1954). Өмірбаяны: Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. Жасынан Абайдан тәлім алған. Ертеректе жазған өлеңдері сақталмаған, кейін тұрмыс жағдайымен Батыс Сібір, Алтай жаққа қоныс аударып, ақындық өнерден қол үзген. 40-жылдардың басында туған жеріне оралғаннан кейін қайтадан өлең шығара бастайды. 1916 жылғы халық азаттық көтерілісіне арналған “Сарыарқа”, “1916 жыл” (1940) атты өлеңдері бар. Соғыс жылдарында ақынның “Жеңіс серті”, “Ұлдарым”, “Төлегенге”, “Жаудан жерім тазарады”, т.б. өлеңдері газет-журналдарда жарияланып тұрды. Соғыстан кейінгі жылдары еңбек тақырыбына арналған “Абай тойы” (1945) поэмасы мен “Қазақстан” (1946) атты көлемді толғауы дүниеге келді. 1943 ж. облысаралық ақындар айтысына қатысқан. Мұқаш ақынмен әзіл айтыс жасап, кейін Уәйіспен, Нұрлыбек Баймұратовпен (1944) сөз сайысына түскен. Төлеудің “Алып күшті Отаным” (1948), “Өмір жыры” (1953), “Өлеңдер” (1955), “Жырларым” (1975) атты жыр жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Рауф Хафизұлы Ақбердин

Рауф Хафизұлы Ақбердин (1929 жылы туған, Көкшетау қ.) — журналист. * Көкшетау қаласындағы Қазақ педагогикалық училищесін (1945) * Қазақ мемлекеттік университетті (1952) бітірген. * Баспада, педагогикалық училищеде, мектепте оқытушы болып жұмыс істеген (1945 — 58). * Көкшетау ауданы «За коммунизм» газетінде редактор (1958) * Көкшетау облысы «Степной маяк» газетінің бас редакторы (1980). * КСРО Журналистер одағы сыйлығының лауреаты * Татар мәдени орталығының төрағасы болған. * Қазақша-орысша сөздіктің (экономика терминдерінің), «Көкшетау» жинағының авторы. * «Құрмет белгісі » ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов

Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов (20 шілде 1930 жыл, Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы) – кеңестік тоталитарлық жүйеге қарсы шыққан диссидент, журналист. 1954 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің философия факультетін бітірген. 1954–1957 жылдары Чарджоу қаласында (Түрікменстан) педагогика институтында, 1957–1958 жылдары Фрунзе (Бішкек, Қырғызстан) қаласында институтта оқытушы, 1958–1959 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының философия институтының ғылыми қызметкері болды. Оқытушылық қызметі кезінде марксизмге партиялық тұрғыдан берілетін түсіндірулермен келіспейтіндігін танытып, коммунистік партияны ашық сынады. Сонысы үшін арнайы органдар тарапынан бақылауға алынып, педагогика-ғылыми жұмысты тастауға мәжбүр болды. 1962 жылы қараша айында антикеңестік насихатпен шұғылданды деген айыппен тұтқындалды. Мордовиядағы саяси тұтқындар лагерінде жеті жыл отырған ол, 1969 жылы Коми АКСР-на жер аударылды. Айдаудан босанған соң, 1974–1975 жылдары БАМ-да (Чульман с.), 1975–1977 жылдары Коми АКСР-нда, 1977–1979 жылдары Харьков қаласында (Украина) еңбек етті. 1979 жылы желтоқсанда Израильге шақырылуына орай (әйелі еврей қызы) шет елге кетті. Вена сол кездегі транзиттік пункт болғандықтан, ол мүмкіндіктен пайдаланып, Вена университетінде бір семестр қазақ тілінен сабақ берген. 1980 жылы қыркүйектен 1995 жылы маусымға дейін Батыс Германиядағы “Азаттық” (ГФР, Мюнхен қаласы) радиостанциясының орыс және қазақ редакцияларының тілшісі болды. Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов шет ел радиосынан жүргізілген хабарларында кеңес өкіметінің отаршылдық сипатын жүйелі түрде әшкерелеп тұрды, сонысы үшін тарихи отанында идеололиялық дұшпан санатына жатқызылды. 20-ғасырдың 90-жылдарындағы демократиялық өзгерістер кезінде ақталып, ол туралы объективті мақалалар жарық көре бастады. Диссидент ретінде есімі тарих оқулықтарында аталып жүр. 1995 жылдың шілде айынан зейнеткерлік демалыста. 2008 жылы қарашаның 8-і күні, Мюнхен қаласында 79 жасында дүниеден өтті. Сілтемелер * Журналистика * Диссидент * Редакция * Газет Дереккөздер
Ордабасы Алаңы

Ордабасы Алаңы– Шымкент қалалық атқару комитетінің 1991 жылғы 3 желтоқсандағы шешімімен бұрын Куйбышев аталып келген алаң қазақ халқы бірлігінің нышаны ретінде Ордабасы алаңы деп аталды. Осы алаңда түйісетін бұрынғы Комсомол, Совет, Базар деп аталатын үш көшеге қазақтың әйгілі үш биі – Төле, Қазыбек, Әйтекелердің есімдері берілді. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Іле сасыры

Іле сасыры – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Шолақтау, Бөгеті, Сөгеті тауларындағы кеуіп қалған өзендердің арналарында, құмды-тастақты жерлерде, су жырған жіңішке арналарда кездеседі. Биікт. 1 м-дей, сабағы жуан,ұшы жиі бұтақталған. Жапырағының үстіңгі беті түксіз, астыңғылары – сұрғылт түкті, ерте қурап қалады, жалпақ, үш қайтара қа-уырсынды тілімденген, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, аталығы – бесеу, аналығы – біреу. Тостағанша және күлте жапырақшаларының саны бесеуден, күлтесінің түсі бозғылт сары. Гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Әр шатырында 10 – 15-тен гүлі болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. І. с-ы – жойылып бара жатқан, өте сирек кездесетін, реликті, эндемикті өсімдік ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Пайдаланылған cілтемелер Әдеб.: Красная книга Казахстана, ч. 2, А.-А., 1981. Р. Әлімқұлова
Құлмұхаммед

Құлмұхаммед (Құлмамбет) – Тәуекел ханның 1594 жылы Мәскеуге жіберген елшісі. Құлмәмбет өкілдігі Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығының арасындағы саяси байланыстың дамуына негіз болды. Құлмәмбеттің мақсаты қазіргі қару-жарақпен қазақ жауынгерлерін қаруландыру туралы Ресеймен достық келісім шарт жасау болатын. Құлмәмбет сол кездегі Ресей мемлекеті жауласып жүрген Бұхар ханы Абдаллах ханға қарсы қазақтардың әскери шабуылдары жалғасатынына Мәскеуді сендірді. Абдаллах Көшімге көмек бере алмайды деген сөз, яғни бұл Мәскеуді толығымен қанағаттандырды. Тәуекелге қазақ хандығы " патшаның қол астына кіруге" келісетін болса ғана қаруландырамыз деген уәде берілген. Орыс патшасының бұл ойы Тәуекелге ұнамады. Құлмәмбеттің ізінше 1595 ж. қаңтарда Ресейден Қазақстан еліне барлаушылық мақсатпен В.Степанов елшілігі келген. Сілтемелер * Елші * Қазақ хандығы * Киев кінәздігі * Қазақстан Дереккөздер
Жоңғар

Жоңғар, жунгар, зюнгар – 1) Шыңғыс хан әскерлерінің сол жақ қанаты. Оң қанат – бурунғар (бұраңғар) деп аталған. Жоңғар атауы 12 ғасырдың аяқ кезінен бастап белгілі. Шыңғыс хан өз әскерін топтаған кезде сол қол немесе сол қанат (шығыс жақ), яғни Жоңғар басшысы етіп жалайыр тайпасынан шыққан Мұқалыны тағайындаған. 1215 жылы өзі Қытайға жасаған жорығынан қайтқан кезде ол елді әрі қарай жаулай беру үшін Мұқалыны 10 мың (кейбір деректерде 23 мың) жасағымен қоса орнына қалдырып кетеді. Мұқалы Шыңғыс хан империясының Қытайдағы әскерлерінің бас қолбасшысы болып, жаулап алу жорығын әрі қарай жүргізе берді. Ал бейбіт уақытта жергілікті билеушінің міндетін атқарды. Әскер мен ру-тайпалардың осылайша бөлінуі Шыңғыс хан империясы тарап кеткеннен кейін де Орталық Азия халықтарында көпке дейін сақталып қалды; 2) Төрт ойрат тайпасы одағының 17 – 18 ғасырлардағы жалпы атауы; қ. Жоңғарлар. Сілтеме
Ыдыс

Ыдыс , тара – тауарларды сақтауға‚ буып-түюге, орауға, тоғанақтауға және тасымалдауға арналған сыйымдылық. Оның құны тауардың құнына кіреді. Алайда көп айналымды (қайтарылма) ыдыс дейтін де болады. Құжаттарды және ыдыс айналымының телімін ресімдеу кезінде мәміле жасау барысында төленген құн салығының бір бөлігін қайтаруға болады. Ас-су құйуға арналған, ішіне нәрсе салынатын тұрмысқа қажетті бұйымдарды, жалпы алғанда, осылай атаймыз. «Сервант ішіндегі ыдыстар да көз жауын алады» (М. Сқақбаев, Сұлутөр.). Тілдегі сөздер тарихын, төркінін іздестіруде тосын жайттарға тап болу таңдандырмаса керек. Қоғам дамуымен қоса тіл де дамып, оның құрамындағы жеке сөздердің мағыналарына да жаңалық кіріп, өзгеріп отырады. Сондай сөздердің бірі — ыдыс. Дереккөздер Сілтмелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ойық руы

Ойық – қазақ халқының құрамындағы рулар бірлестігі. Шежіре бойынша, Ұлы жүз құрамындағы ысты тайпасына кіреді. Ойық: Есім , Малай , Таз , Құланшы деген төрт тармаққа бөлінеді. Келесі бір шежіре бойынша ойықтан Сәтек, Көкшекөз, Қызылқұрт, Ауызүсіген аталары тараған. Ежелден ойық рулар қауымдастығына кірген рулар Жетісу, Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау өңірін, Талас, Іле өзенін бойын мекендеп келеді. Ұраны – “Жауатар”, таңбасы – көсеу (/). Ішкі сілтемелер * Ұлы жүз Сыртқы сілтемелер * [http://www.uko.kz/ Оңтүстік Қазақстан] Дереккөздер
Қалап Құлсартов

Қалап Құлсартов (1899, бұрынғы Орал губерниясы Қараағаш болысы – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1915 жылы Бөкей Ордасындағы 2 сыныпты орыс-қазақ училещесін, 1928 жылы Мәскеудегі коммунистік университеттің 2 курсын бітірген. 1916 – 28 жылдары Бөкей, Орал губернияларында лауазымды қызметтерде болды. 1928 – 32 жылдары Сырдария және Павлодар окр. к-ттері ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, Түркістан ауданы к-тінің хатшысы, 1932 – 33 жылдары Түркістан облысы 2-хатшысы, облысы атқару комитетінің төрағасы, 1933 жылдың қазанынан 1936 жылдың шілдесіне дейін Қазақ АКСР-і денсаулық сақтау халық комиссары, 1936 – 37 жылдары Қарағанды облысы оқу бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, 1938 жылы атылды. 1957 жылы желтоқсанда ақталған. Сілтемелер * Саясат * Репрессия * КАРЛАГ * ГУЛАГ Дереккөздер
Ақжар (өзен)

Ақжар – Сілетінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Целиноград және Ерейментау аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 55 км. Су жиналатын алабы 75 км 2 . Бастауы Бастауын Аршалы ауданының солтүстігіндегі ұсақ шоқылардан алып, Сілеті өзеніне сағасынан 32 км жерде құйылады. Гидрологиясы Өзен алабының жер бедері белесті-қыратты жазық. Топырағы - сортаңды қызыл қоңыр. Жауын, жер асты суларымен толығады. Мұз құрсауы 115 -125 күн. Суын Аршалы, Целиноград және Ерейментау аудандары шаруашылықтары қажеттіліктеріне пайдаланады. Дереккөздер
Ордабасы Оттары

Ордабасы Оттары – аудандық газет. 1935 ж., алғашында «Социалистік жол» 1965 жылдан Бөген ауданы және Арыс қалалық «Комунизм таңы» – «Заря коммунизма» болып жарық көрді. 1992 жылдан бастап бүгінгі атауымен шығып келеді. Аптасына бір рет 8 бет болып шығады. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Ақжар (Аршалы ауданы)

Ақжар (2001 ж. дейін – Заря) — Ақмола облысы Аршалы ауданы, Бұлақсай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Аршалы кентінен солтүстікке қарай 56 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Ауылда фельдшерлік-акушерлік пункт, бастауыш мектеп, клуб бар. Ауыл жанынан Ерейментау - Павловка автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Али Файзулла Ходжаұлы Ибрагимов

Али Файзулла Ходжаұлы Ибрагимов, лақап есімі Али Ардобус (15.1. 1900, Қызылорда қаласы – 9.11. 1959, Өзбекстан, Ташкент) – биші, балетмейстер. Өзбекстанның (1944) және Қарақалпақстанның (1954) еңбек сіңірген артисі. Өнер жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. 1919 жылдан актер, режиссер, әнші, музыкант ретінде Ташкент қаласында музыка және драмма театрларында өнер көрсетті. 20 ғасырдың 20-жылдары Ташкенттің балет студиясында оқып, хореограф білім алды. 1933 – 34 жылдары Қазақ музыкалық театрының (қазіргі Қазақ опера және балет театры) балетмейстері болып, ұлттық балет өнерінің негізін салуға үлес қосты. Бірнеше пьесаның авторы. 1930 жылы “Тау қырандары” атты ән мен би этнографиялық ансамблін ұйымдастырып, гастрольдік сапарларға шыға бастады. Ибрагимов театр сахнасында бірінші болып Е.Г. Брусиловскийдің “Айман-Шолпан”, “Шұғаның белгісі” музыкалық спектакльдерінде (1934), “Қаражорға”, “Қоян-би”, “Келіншек”, “Соқыр теке”, “Ақсүйек”, т.б. қазақтың ұлттық билерін, сондай-ақ, ұйғыр театрында (Д.Әсімов пен А.Садыровтың “Анархан” музыкалық спектаклінде, 1934) да ұлттық билер қойды. 1943 жылдан бастап Ш.Жиенқұлованың концерттік номерлерін, Қазақ филармониясының балет труппасында Орта Азия халықтарының биін қоюшысы болды. Дереккөздер
Ақкөл (көл, Ақмола облысы)

Ақкөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 374 м биіктікте орналасқан. Көлемі 2,8 км 2 , ұзындығы 2,2 км. Енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 6,4 км. Ең терең жері 1,6 м, су көлемі 3,2 млн. м 3 . Су жиналатын алабы 33,8 км 2 . Оңтүстік және шығыс жағалаулары көтеріңкі келген. Жағаларында қамыс және құрақ өседі. Түбі тегіс, тұнбалы. 5,5 ай (қараша — сәуір) мұз құрсауында болады. Басқа уақыттарда құрғап қалады. Суы тұщы, мал суаруға, шаруашылыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Шортанды (көл)

Шортанды – Ақмола облысы Щучинск қалалық әкімдігі аумағындағы көл. Щучинск қаласынан солтүстікте 2,5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 397,5 м. Гидрографикасы Ауданы 18,6 км 2 , ұзындығы 7,2 км, ең енді жері 3,7 км, орташа тереңдігі 14,1 м. Көл аласа төбелер арасындағы аңғар тәрізді қазаншұңқырда жатыр. Жағалауы шығысында жатық, құмды. Төбенің бедері кедір-бұдыр, негізінен лайлы, оңтүстік-батыс бөлігі құмтасты. Көлдің оңтүстік-батыс бөлігінде тастақты келген 3, солтүстік батысында бір арал бар. Алабы төбелі ұсақ шоқылардан тұрады, қарағай орманды. 1920 жылға дейін Қылшақты өзені ағып шығатын көл қазіргі күнде деңгейі төмендеуіне байланысты ағынсыз. Жауын-шашын, жер астынан шыққан көптеген бұлақтар суымен толығады. Суының минералдылығы 300 – 600 мг/л. Суын Щучинск қаласы пайдаланады. Балық ауланады. Дереккөздер
Ақкөл (Зеренді ауданы)

Ақкөл — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Ақкөл ауылдық округі орталығы. Іргесі 1946 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км-дей, облыс орталығы — Көкшетау қаласынан шығысқа қарай 10 км-дей жерде. Халқы Орта мектеп, балабақша, пошта, кітапхана, үш дүкен, наубайхана, жиһаз цехы, мешіт бар. Ақкөл арқылы Астана-Омбы, Астана-Петропавл автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Ордабасы құрылтайы

Ордабасы жиыны, Ордабасы құрылтайы – 1726 жылы Қазақтың үш жүзі өкілдерінің Бадам өзені бойы Ордабасы тауындағы тарихи бас қосуы. 18 ғасырдың басында қазақ жеріне баса-көктей кіріп, бейбіт елді қырып-жойып, қасіретті “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” апатына душар еткен жоңғар басқыншылығына қарсы күрес ұйымдастыруға арналған халық құрылтайына Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Сәмеке, Жолбарыс хандар мен Төле би, Қазыбек би бастаған әр рудың билері, даңқы шыққан қолбасшылары мен батырлары қатысты. Онда жоңғар басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық тойтарыс беруді ұйымдастыру және қазақ жасағының қолбасшысын сайлау туралы мәселе қаралды. Ордабасы жиынында Әбілқайыр хан бас қолбасшы болып тағайындалды. Жиынға қатысушылар өз қимылдарын үйлестіріп отыруға, жауға біріккен майдан құрып аттануға ант берді және алдағы елді азат ету үшін жүргізілетін шайқастардың жоспарын жасады. Осы жолғы қазақтың үш жүзінің тізе біріктіріп, бас қосқан іс-қимылдарының нәтижесінде қазақ халқы 1727 жылы жоңғарлармен болған Бұланты-Білеуті шайқасы мен 1729 – 1730 жылдардағы Аңырақай шайқастарында жеңіске жетті. Қазіргі кезде осы тарихи жиынның белгісі ретінде Ордабасы төбесінде қазақ халқының тәуелсіздігі мен бостандығы үшін көп еңбек сіңірген атақты Үш биге ескерткіш орнатылған. Дереккөздер
Құн заңы

Құн заңы– тауар өндірісі жағдайында өндірушілер арасындағы байланыстарды, қоғамдық еңбекті бөлу мен ынталандыруды реттейтін объективті экономикалық заң. Бұл заңға сәйкес тауарлар өзінің құны негізінде өндіріліп айырбасталады, ал бұл құнның шамасы қоғамдық қажетті шығындармен өлшенеді. Сілтемелер * Валюта * Ақша * Заң * Қазақстан Дереккөздер
Ақкөл (қала)

Ақкөл — қала, Ақмола облысы Ақкөл ауданының және Ақкөл қалалық әкімдігі орталығы. 1997 жылға дейін — "Алексеевка" деп аталған. Географиялық орны Астана қаласынан солтүстікке қарай 107 км-дей жерде, Ақкөл көлінің оңтүстік-батыс жағалауын ала орналасқан. Тарихы Іргесі 1887 жылы қаланған. 1939 жылы кент, 1965 жылы қала мәртебесін алды. Халқы Тұрғыны: * 14 217 адам (2009); * 13 802 адам (2011); * 13 586 адам (2012); * 13 610 адам (2013); * 13 725 адам (2014). Климаты Климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы — 17 ° С, шілдеде – 20 ° С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 350 мм. Кәсіпорындары Құрылыс материалдары комбинаты, жөндеу-механикалық орталығы, қиыршықтас, тұрмыстық химия, нан, сүт зауыттары, элеватор, Астана ет комбинатының бөлімшесі жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Аудандық орталық аурухана, тубдиспансер, 4 мектеп, балалар мен жасөспірімдердің шығармашылық үйі, мектепаралық оқу-өндірісі комбинаты, 14 мектепке дейінгі балалар мекемесі, облыстық балалар үйі, мектеп-интернат, шипажай, кәсіптік-техникалық училище, 2 мәдениет үйі, 12 кітапхана, кинотеатр, Халық қаһарманы С.Нұрмағамбетов атындағы мұражай бар. Ақкөл арқылы Петропавл — Астана темір жол және автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Қостанай ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты

Қостанай ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, 1984 жылы 3 қазанда Қостанай облысындағы Қарабалық және Львовка тәжірибе станциялары негізінде құрылған. 2002 жылы 12 желтоқсанда респ. мемлекеттік кәсіпорын болып қайта құрылды. Құрамында картоп және майлы дақылдар селекциясын, мал шаруашылығын, астық дақылдарының бірінші реттік тұқымдарын өсіру, өсімдіктерді қорғау, жерді құнарландыру, танаптық жем-шөп өндірісін, дәрілік өсімдіктерді зерттеумен шұғылданатын лабораториялар жұмыс істейді. Институттың ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты: астық өндірісінде ылғал және энергия сақтау технологиясын жасау және жетілдіру; топырақтың аймақтық құнарлылығын арттыру; дәнді дақылдар, жем-шөп, майлы дақылдар және картоптың селекциясы мен тұқымдары мәселелері; жоғары өнімді тұқым (ұрық) қалыптастыру (өндіру), Голштин сиырының буданы негізінде жоғары өнімді сиыр тұқымын қалыптастыру; облыстың ауыл шаруашылық өндірісінде ғылым мен озық тәжірибе жетістіктерін пайдалану және насихаттау. Селекциялық жұмыстардың нәтижесінде жаздық бидайдың аудандастырылған жоғары өнімді Қарабалық-90, Қарабалық-85; ерте пісетін Қазақстандық, Эритроспермум-35, Қостанай-52, т.б.; күздік бидайдың Комсомол-56, Комсомол-103; арпаның Қарабалық-150, Медикум-85; сондай-ақ, ас бұршақ, зығыр, арпа, жоңышқа, еркекшөп, бидайықтың жергілікті табиғатқа лайықты сорттары шығарылды. Пайдаланған әдебиетттер
Александр Семенович Орлов

Александр Орлов Семенович (1885, Саратов губерниясы, Ресей – 1956) – ауыл шаруашылығының маманы. КСРО және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты. 1911 ж. оның отбасы Мырзашөлге көшіп келген. 1919 ж. 7 наурызда большевиктер партиясының мүшелігіне қабылданды. 1924 – 25 ж. Түркістан мақта қауымдастығының ауыл шаруашылық бөліміне жетекшілік етті. 1925 ж. «Мақтаарал» мақта шаруашылығына басшылық жасауға жіберілді. 1942 ж. Қазақ КСР Тоқыма өнеркәсібі халық комиссары болып тағайындалды. 1943 ж. қайтадан шаруашылықты басқаруға жіберілді. 1947 ж. мақта өндірудегі жоғары жетістіктері үшін Социалистік еңбек ері атағы берілді. 1955 ж. республика Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. Ленин орденімен (1934), Еңбек Қызыл Ту орденімен (1943) марапатталған. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Әбдіразақ Ілиясов

Ілиясов Әбдіразақ Надырұлы (27.10.1957 ж. т., Ақтөбе облысы Алға қ.) – әскери қайраткер, ген.-майор (2003). КСРО Мемл. Қауіпсіздік к-тінің Жоғары шекара уч-щесін (1979), М.В. Фрунзе атынд. әскери академияны (1988), РФ Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясын (2001) бітірген. 1979 – 93 ж. КСРО-ның Шығыс шекара окр-нде, Қазақ КСР-і шекара әскерлерінде басшылық лауазымдарда қызмет етті, Ауғанстандағы ұрыс қимылдарына қатысты. 1993 – 98 ж. Шонжы шекара жасағының бастығы, 2000 – 02 ж. “Оңтүстік” өңірлік басқармасының бастығы болды. 2002 жылдан ҚР ҰІК шекара қызметінің “Шығыс” өңірлік басқармасының бастығы, 14 медальмен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер К. Серікбаев
Ілтипат

Ілтипат — әр құбылысқа ықылас қою, үлкеннің сөзін тыңдай біліп, сый-құрмет көрсету, жақсылыққа назар аудару, жақсылық жасаған адамға ризашылық, әдептілік көрсету. Ұлттық тәрбиеде халық ұрпағын ілтипатты болуға баулиды. Бұл, көбінесе, отбасындағы тәрбиеден көрініс табады. Дереккөздер
Ілу

Ілу салу – қазақтың ұлттық жосын-жоралғысы. Бір нәрсені, затты сый ретінде беру, үйдің қабырғасына іліп қоюдан шыққан салт. Дәстүрлі қазақ қоғамында жаңадан отау тігілгенде, жаңа үйге келген туысқандар, құда жекжаттар өздерімен бірге басқа жосын-жоралғылармен бірге ілу әкелген. Олар ілуге көбіне кілем берген. Бұл жаңадан түсіп жатқан қара шаңыраққа деген сый құрметті білдіреді. Дереккөздер
Ақкөл гранит кен орны

Ақкөл гранит кен орны – гранит өнімдерін шығаратын кәсіпорын. Барлау жұмыстары 1960 жылы жүргізілген. Геологиялық құрылымы Кен орны Бұланды алқабының герциндік қатпарлығына шоғырланған. Граниті лейкократты ақшыл қызыл және сұр түсті келген. Құрамы Механикалық құрамы орташа түйіршікті, қошқыл түсті минералдардың мөлшері 5-8%. Аршылым жыныстарының қалыңдығы 2 м-ден асады. Кварцты порфирлерінің түсі қошқыл қызыл түсті. Кен денелерінің беріктігі 865-1610 кг/см 2 ; су сіңірімділігі 0,28- 0,38%, тығыздығы 2,57-2,59 г/см 3 . Кен орнындағы тас 300 маркалы гранитке сәйкес келеді. 1968 жылдан «Казнерудматериалы» өндірістік кәсіпорнына қарасты Ақкөл қиыршықтас зауыты пайдалануда. Дереккөздер
Федор Орлов Александрович

Федор Орлов Александрович (1908, Ресей, Саратов облысы Петров ауданы Пылково с. – 1983, Мақтаарал ауданы) – Социалистік еңбек ері. 1932 – 34 ж. Қырғызстанда комсомол ұйымында жұмыс істеді. 1935 – 38 ж. Қызыл Армия қатарында болды. 1938 – 42 ж. Қырғызстанда комсомол жұмыстарында, Түркістан облысында МТС директорының орынбасары, 1942 – 44 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1944 – 50 ж. Қазақстан КП облыстық, аудандық комитеттерінде қызмет атқарды. 1950 жылдан Мақтаарал кеңшарында бөлімше меңгерушісі болды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Бекмахан Сыбанбайұлы Құралбаев

Бекмахан Сыбанбайұлы Құралбаев (1.7.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы) – ғалым, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы, медицина ғылымдарының доктары (2000), профессор (2001), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996). Өмірбаяны * Ысты руынан шыққан. * Семей медициналық институтын (қазіргі Семей медицина академиясы) бітірген (1971). * 1979 – 85 жылдары Республикалық клиникалық ауруханада бас дәрігердің орынбасары * 1985 – 91 жылдары Алматы қалалық клиникалық 5-аурухананың бас дәрігері * 1991 – 92 жылдары ҚР Президенті мен Министрлер Кабинеті Аппараты денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары * 1992 – 94 жылдары Алматы облысы денсаулық сақтау басқармасының бастығы * 1994 жылдан Қазақстан Республикасының Президенті Іс басқармасы Медициналық оралығының Орталық клиникалық ауруханасының бас дәрігері. Ғылыми жұмыстары Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – қоғамдық денсаулық сақтаудың аймақтық бағдарламасының негізгі аспектілерін дамыту мәселелеріне арналған. Ең алдымен мемлекеттік қызметкерлерге медициналық көмек көрсету жүйесін реформалауды жүргізді. Стационарда медициналық көмек көрсетудің инновациялық технологиясын енгізді. Оның басшылығымен Алматы облысында реабилитация және перинаталдық орталықтар құрылды. Марапаттары * “Нарық жағдайында аса тиімді жаңа технологияны жасау және енгізу негізінде медициналық жәрдем көрсету жүйесін реформалаудың және жетілдірудің моделі” ғылыми еңбектер топтамасы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алды (2005). Шығармалары *Ключевые аспекты развития региональных программ общественного здравоохранения, А., 2005; *Инновационные технологии в совершенствовании стационарной помощи, А., 2007. Дереккөздер
Захир әд-Дин Мараши

ЗАХИР әд-ДИН МАРАШИ – 15 ғ-дағы парсы тарихшысы. Мазандеранды билеуші Сеийд әулетінен шыққан. Парсы тарихнамасына қатысты “Тарих-и Табаристан уә руйан уә Мазандеран” (1476 жылдан кейін жазылған) аталатын еңбектің авторы. Шығармада ертеректе Табаристан, кейін Мазандеран аталған Иранның Каспий жағалауындағы өлкесінің ортағасырлық тарихы мен тарихи географиясы жөнінде деректер қамтылған. 1392 – 93 ж. Мазандеранды Әмір Темірдің жаулап алуы, ондағы Сеийд әулетінің құлағаны туралы баяндалған. Дереккөздер
Оңтүстік Қытай теңізі

Оңтүстік Қытай теңізі — Тынық мұхиттың Азия жағалауындағы ең ірі теңіз. Үндіқытай және Малакка түбектері мен Калимантан, Палаван, Лусон, Тайвань аралдарының аралығында. Аумағы 3,54 млн. км², орташа тереңдігі 1024 м, ең терең жері 5560 м. Филиппин аралдарымен іргелес солтүстік-шығыс бөлігі аса кең тектоникалық қазаншұңқырда жатыр. Аралдары түгелдей дерлік маржандық. Солтүстік тропик пен экватордың аралығында жатқандықтан беткі қабатындағы судың температурасы жыл бойы жоғары. Тек солтүстігінде ғана ақпан айының орташа температурасы 20°С-қа дейін төмендейді. Теңіз түгелдей муссондар алабына кіреді. Тұзд. 32 – 34‰. Теңіз түбінде жер сілкініп, жанартау атқылап тұрады, олармен апатты құбылыс – цунами байланысты. 2004 жылы желтоқсанда теңізге іргелес Үлкен Зонд аралдарының маңындағы жер сілкінуден туған цунамидан 11 ел зардап шегіп, 300000-ға жуық адам қаза тапты. Теңізден балық, теңіз тасбақасы, трепанг ауланады. Ірі порттары: Бангкок, Сянган, Гуанчжоу, Хошимин, Манила.