kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Адвокат

Адвокат (— шақырылған) — адвокаттар алқасының мүшесі болып табылатын және арнаулы заңда көзделген шеңберде кәсіби құқықтық көмек көрсететін заңгер; кең мағынасында алғанда — қорғаушы. Заңды көмек көрсете отырып, адвокат: заң мәселелері бойынша түсіндірмелер, кеңестер мен жазбаша қорытындылар береді; талап қою арыздарын, шағымдар мен құқықтық сипаттағы басқа да құжаттарды жасайды; анықтау, алдын-ала тергеу органдарында, соттарда, мемлекеттік және т.б. органдар мен ұйымдарда, азаматтық қарым-қатынастарда жеке және заңды тұлғалардың өкілі ретінде қатысады, оларды қорғауды жүзеге асырады. Адвокаттың статусы, адвокаттық қызметпен айналысу тәртібі, кәсіби құқылары мен міндеттері, мінез-құлық нормалары Қазақстан Республикасының “Адвокаттық қызмет туралы” заңында (1997 жылы 5 желтоқсан) көзделген. Адвокаттар алқасының мүшесі. Жоғары заң білімі, екі жылдан кем емес заң мамандығы бойынша жұмыс өтілі бар және адвокаттық қызметті жүзеге асыру құқына лицензия алған адам. Адвокат құпиясы Адвокат құпиясын: адвокатқа жүгіну фактісі көмек сұрап өтініш жасаған адаммен және басқа да адамдармен жасалған ауызша және жазбаша келіссөздердің мазмұны туралы, көмек сұрап өтініш жасаған адамның мүдделерінде жасалатын әрекеттердің сипаты мен нәтижелері туралы мәліметтер, сондай-ақ, заң көмегін көрсетуге қатысты өзге ақпарат құрайды. Адвокат құпиясына жататын мәліметтерді көмек сұрап өтініш жасаған адамның келісімінсіз жария еткен адвокат заңға сәйкес жауапты болады. Адвокатура Адамның өз құқықтарын, бостандықтарын сотта қорғауға және білікті заң көмегін алуға мемлекет кепілдік берген және Қазақстан Республикасының Конституциясымен баянды етілген құқығын жүзеге асыруға жәрдемдесуге арналған ұйым. Адвокатура қылмыстық істер бойынша қорғау, азаматтық, әкімшілік, қылмыстық және басқа да істер бойынша өкілдік ету, сондай-ақ азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін, сондай-ақ заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мен іске асыруға жәрдемдесу мақсатында заңды көмегінің өзге де түрлерін көрсету жөніндегі адвокаттардың қызметін ұйымдастырады. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 – том Дереккөздер
Биржалық алым

Биржалық алым — биржа комитетінің құнды қағаздарды сатып алушыдан биржа келісімін жасауына берілген құқық үшін жинайтын ақшалай алымы. Әдетте, сату бағасының 2%-і көлемінде алынады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Айқындауыш

Айқындауыш — айқындайтын сөзінің жетегінде қосарлана айтылып, оның мазмұнын ашып тұратын сөз не сөздер тобы. Айқындауыш құрылысына қарай үшке бөлінеді: #Қосалқы айқындауыш — зат есімдердің қосымша сыны ретінде жұмсалатын сөздер. Қ.а. өзара мағыналық байланыстағы екі зат есім тіркесінен жасалады. Тіркестің бірінші сыңары кісі ұғымындағы зат атаулары-жалқы есімдер, екінші сыңары заттың заттық сапасын білдіретін сөздер болады да, айқындауышы айқындауыштық қатынасқа түседі. Мыс.: "Шора батыр, Әсет әнші, Ерасыл қарт". Қ.а. сөзді заттық сапа жағынан айқындап, оған предикативтік реңк береді. Қ.а. қызметінде жұмсалатын сөздердің мағынасы кәсіпке, қасиетке, жас мөлшеріне, туыстық қатынасқа, атақ-дәрежеге, ұлтқа, жынысқа, ұйымға т.б. қатысты сөздер мен эмоциялық мәндегі сөздер болады. #Қосарлы айқындауыш — өзара мағыналас екі жалпы есімінің бірі зат атауы, екіншісі оның сапасы ретінде тіркесіп, күрделі бір атау жасайтын сөздер: "әйел-ана, телефон-автомат, инженер-экономист, заңгер-депутат т.б." Қ.а. әрбір сыңары өзара теңдігін, дербестігін сақтай отырып, мағыналық және грамматикалық жағынан тығыз байланысып, анықтауыштық қатынас негізінде затты жалпы тобынан бөліп алып, ерекшелеп, айқындап көрсетеді. Қ.а. грамматикалық тұлғалар соңғы сөзге жалғанады. #Оңашаланған айқындауыш — айқындайтын сөзінен соң тұрып, оқшауланып айтылатын, тұтастық дарасы, жалпының нақтылығы және сипаттамасы ретінде жұмсалатын сөздер тіркесі. О.а. айқындайтын сөздерін нақтылай түсу, сипаттау, мінездеу ыңғайында айқындайды да, оның әр қырлы қайталамасы ретінде келеді. Сондықтан о.а. айқындайтын сөзімен мағыналас, тұлғалас болып, оның соңында тұрады. Мыс.: "Кеше інімді, Мұратты шығарып салдым", "Сендер, жігіттер жаттап алғансыңдар"; о.а. нақ, тек, қана, немесе, әсіресе, тіпті, яғни деген сөздермен тіркескенде, оқшаулануы күшейеді. Дереккөздер
Фармация

Фармация (грек. pharmakeіa — дәрі, дәріні қолдану) — денсаулық сақтау ісінің халыққа дәрімен көмек көрсетуді іске асыратын бір саласы. Фармацияның теориялық негізіне дәрілік заттарды анықтау, іздеу, оларды зерттеу, дайындау, қалыптау және шығару, сұрыптау, стандарттау, сақтау, тарату және фармациялық қызметті ұйымдастыру жатады. Фармация ұғымы ертеден белгілі. Алғашқы кезде емдейтін адам өсімдік, жануар және минералдық заттардан алынатын дәрілерді өзі дайындап, науқасқа өзі тағайындады. Сондықтан да мұндай емдеулер көп жағдайда әр түрлі әдет-ғұрып және ырым-жоралармен жасалды. Біртіндеп дәрілік шикізаттарды жинайтын, олардан әр түрлі дәрілер жасап, дұрыс сақтап, сататын адамдар шыға бастады. Ежелгі Мысырда оларды фармаки (аурудан жазатын, қауіпсіздік сыйлайтын адам) деп атады. Фармация өсімдік пен жануардан алынатын шикізаттар, оларды алғаш рет өңдеу кезінде алынатын өнімдер туралы ғылым — фармакогнозиядан және дәрінің әсер ету дәрежесінің дәрі формасына, оны әзірлеу технологиясына қаншалықты тәуелді екенін зерттейтін ғылыми бағыт — биофармациядан тұрады. Ал дәрілік заттардың сапасын нормаға келтіріп, стандарттау жиынтығы фармакопея (грек. pharmakon — дәрі және poіeo — жасаймын) деп аталады. Қазақстанда Фармация саласындағы ғылыми-тәжірибелік жұмыстар 1951 жылы басталды, олармен қазір Қазақ ұлттық медицина унивеситетінің фармацевтика факультеті, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтының клиник. Фармакология кафедрасы, республиканың жоғары медициналық оқу орындарындағы арнайы кафедралар шұғылданады. 2006 жылы мәлімет бойынша Қазақстан Республикасында 3228 дәріхана, 1144 дәріханалық пунктер, 2358 дәріханалық киоскілер, 626 дәріханалық қоймалар, 115 фармацевтік өндірістер жұмыс істейді. Республикада фармацевтика жүйесінде 12 мыңнан астам адам қызмет етеді, олардың 5,5 мыңы жоғары дәрежелі мамандар. Фармация саласында еңбек етіп жүрген белгілі ғалымдар: Т.А. Арыстанова, К.Үшбаев, К.Ә. Абдуллин, А.О. Төлегенова, Е.Т. Тегісбаев, Р.Д. Ділбарханов, т.б. Дереккөздер
Адвокаттар алқасы

Адвокаттар алқасы Адвокаттар алқасы — арнаулы заңда белгіленген міндеттерді орындау үшін адвокаттық қызметпен айналысуға құқы бар адамдар құратын, коммерциялық емес, кәсіби, өзін-өзі басқаратын және өзін-өзі қаржыландыратын ұйым. Облыстық, респ. маңызы бар қаланың, астананың территориясында адвокаттардың бір ғана алқасы құрылып, жұмыс істеуі мүмкін. Аталған территорияда адвокаттар алқасы болмаған жағдайда, ол [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] “Адвокаттық қызмет туралы” заңының (7-бап) талаптарына сәйкес келетін кемінде он құрылтайшының бастамашылығымен құрылады. Оған мемл. органдардың арнайы рұқсаты талап етілмейді. Адвокаттар алқасының негізгі міндеттері: адвокаттық қызметті жүзеге асыру кезінде алқа мүшелеріне жәрдемдесу, кәсіби көмек көрсету және оларды қорғау; олардың қызметін материалдық-техн. және анықтамалық-ақпараттық тұрғыдан қамтамасыз ету; адвокаттық қызметті жүзеге асыруға кәсіби бақылауды ұйымдастыру; алдын-ала тергеу және сот органдарының белгілеуі бойынша тегін заңды көмек көрсету, қорғау ісін ұйымдастыру. Адвокаттар алқасының жарғысы, жоғары органы (алқа мүшелерінің жалпы жиналысы немесе конференциясы), атқарушы органы (төралқа), бақылаушы органы (тексеру комиссиясы) болады. Адвокаттар алқасы. мүшелерінің құқылары мен міндеттері, тәртіптік жауапкершілігі, т.б. Қазақстан Республикасының “Адвокаттық қызмет туралы” заңында (1997 ж. 5-желт.) көзделген. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том
Футуризм

Футуризм ( — болашақ) — 20 ғасырдың басындағы Еуропа елдеріндегі негізгі авангардтық ағымдардың бірі. Әсіресе, Италия мен Ресейде кеңінен тарады. Ең әуелі кеңістік өнерінде өріс алған Футуризм идеясы кейіннен әдебиет, театр, музыка, кинематография және өнертану мен әдебиеттану ғылымдарында жалғасын тапты. Ф. Маринеттидің “Футуризм манифесінен” (1909) кейін италиялық футуризм дәстүрлі мәдениеттен толық қол үзуді көздеді, оның есесіне бірыңғай урбанистік өркениет эстетикасын орнықтыруға, оқиға мен адамдардың көңіл күйі сәт сайын алмасып тұратын техницизмге шалдыққан “интенсивті өмірді” өз санасында жаңғыртқан “өзгеше жанр” сезім күйлерін беруге тырысты. Футуризмнің эстетикалық негізін қалаушылар суретшілер У.Боччони мен Дж. Северини, композиторы Б.Прателла, т.б. болды. Осыдан келіп тілдік бейнелеу жаңа үлгілерін (еркін сөз тіркестері, дыбысқа еліктеу) іздестіруге деген қажеттілік туды. Италиялық футуристер эстетикалық агрессиядан және консерваторлық талғамның шектен шыққан өрескелдігінен, тіпті “дүниені тазартушы” деген түсінікпен соғыстың өзін әдейі мадақтауға дейін барды. Көп ұзамай бұл ағым Еуропаның басқа да елдеріне (Германия, Франция, Ұлыбритания, Польша, т.б.) тарады. Әсіресе, Ресейде кеңінен қанат жайды. Орыс футуризмі италиялық футуризмнен өзгеше көркемдік қозғалыс сипатында пайда болды. Орыс футуризмі мектептері төмендегідей бөлінді: “Гиллея” (кубофутуризм) — В.В. Хлебников, В.В. Маяковский, А.Е. Крушеных, Б.К. Лившин, “егофутуристер ассоциациясы” — И.Северянин, К.К. Алинтов, т.б. “поэзия Мезонині” — Хрисан П.В.Г. Черченович; “сентрифуга” — Б.Л. Пастернак, Н.И. Асеев, т.б. Бұл мектептерге негіз болған жайт: “Көне атаулының күйреуі сөзсіз” екенін стихиялы түрде түйсіну (Маяковский), келешектегі “әлеум. төңкерісті” өнер туындысы арқылы болжап сезіну және “жаңа адамның” дүниеге келуі. Бұлар үшін әдеби шығарм. табиғатқа жалаң еліктеу емес, керісінше сол табиғаттың жалғасы іспетті, сонда табиғаттың өзі адамның ерік күшінің арқасында “болашақтағы мүлде жаңа темір дүниені” (К.С. Малевич) тудыратынын сезіну. Осының әсерінен әдеби жанрлар мен стильдердің шартты жүйелері бұзылады да, тіл — табиғаттың бір бөлшегі саналған мифол. “алғашқы бастауға”, фольклорға оралу әрекеті қылаң береді (Хлебников). Футуристер жанды әңгіменің орнына, тоник. өлеңдерге ден қойды. Фонет. ырғақтар туындатты, бұған қоса өздерінің сөздік шығарм-нда дара диалект. бейнелі сөздер жасауға құлшынды. Олар өлең графикасының өзіне тәжірибе жасаумен айналысты (“Визуалдық поэзия”), тіпті әдеби тілдің ауқымын кеңейте келіп, “өмір үшін аса қажетті” (Маяковский) сөздерді енгізді. Олардың шығармалары күрделі семантикалық және композиция” ауытқулармен ерекшеленді. Шығармаларында трагик. және комед. лиризмнің өзара контрасттары көзге көрініп тұрды, кейбірінде фантастика мен газеттік кереғарлық басым. Осының бәрі жанр мен стильдің барынша араласып (Маяковский, Хлебников поэмалары мен Северянин, Пастернак, Асеевтың лирикаларында) кетуіне түрткі болды. Дереккөздер
Әз

Әз (арабша — ардақты, бағалы, құнды, жарқын) дәстүрлі қазақ қоғамында ең әділ, ең ардақты қайраткерге берілген атақ. (Әз Жәнібек, Әз Тәуке). Ел ішіндегі мейірімді, сыйлы адамдарды да ауызекі әңгімеде осылай атаған. Дереккөздер
Франкфурт мектебі

Франкфурт мектебі - XX ғасырсырдың 30-шы жылдарында Майндағы Франкфуртге пайда болып, 40-шы жылдардың соңы мен 70-ші жылдардың басында кеңінен таралған, 60-жылдардағы "марксистік қайта өрлеуде" маңызды рөл атқарған аса ықпалды неомарксистік бағыттардың бірі. Франкфурт мектебі марксизмді фрейдизммен біріктіруге талпынды. Осы тұрғыда ол "кейінгі капитализмді" сыни талдап, оның "фашизмидтыққа" бір табан жақындығын айқындады. "Авторитарлық жеке тұлға" мәселелеріне теориялық өңдеуде маңызды рөл атқарды. "Жаңа солшылдардың қозғалысын" идеологиялық қалыптастыруға атсалысты. Франкфурт мектебінің аса көрнекті өкілдері: М.Хоркхаймер, Т.Адорно, Г.Маркузе, Э.Фромм, Ю.Хабермас. Дереккөздер
Мемориал Құрылыстар

]] Мемориал Құрылыстар – белгілі бір халықтың, қалалардың тарихы мен жеке тұлғалардың еңбегін есте қалдыруға арналып салынған архитектуралық-мүсінді ескерткіштер ансамблі. Мемориал құрылыстар тарихы өте ертеден бастау алады. * Ежелгі Египетте (пирамидалар), * Грекияда (Салтанатты аркалар), * Рим империясында (колонналар) мемориал құрылыстардың классикалық түрлері кеңінен қолданылған. Қазіргі кезде мемориал құрылыстарының классикалық түрлері Еуропаның көптеген қалаларының (Рим, Париж, Ватикан) орталық алаңдарын безендіріп тұр. Мемориал құрылыстар мұсылман елдерінде де кеңінен тараған. 7 – 8 ғасырларда Бағдат халифатында мемориал құрылыстар кеңінен тұрғызыла бастады. Орталық Азияда қарапайым тас қоюдан бастап (қайрақ, балбал тас) орталық мұнаралы (Бұқара, 10 ғасыр, Мервтегі Сұлтан Санжар кесенесі, 12 ғасыр), сондай-ақ орталық және бұрыштық күмбезді (Қашқардағы Ж.Баласағұн және М.Қашқари кесенелері) ескерткіштер кеңінен тараған. Мемориал құрылыстар Қазақстан аумағында өте көп, олардың бірнеше түрлері кездеседі. Пішімі мен композициясының құрлымына қарай, ежелгі құрылыстар – қорғандар: * Беғазы мазары (б.з.б. 16 – 11 ғасырлар); * Дәндібай мазары (б.з.б. 11 – 9 ғасырлар Қарағанды облысы); * Шикі кірпіштен қаланған (Баланды – 2 кешені, б.з.б. 4 – 2 ғасырлар, Қызылорда облысы); * Күйдірілген кірпіштен өрілген (Абат-Байтақ кешені, 14 – 15 ғасырлар, Ақтөбе облысы) және табиғи тастардан қиып орнатқан (Жұбан күмбезі, 19 – 20 ғасырлар, Атырау облысы) кешендерден тұрады. Қазақстанның батыс облыстарында мемориал құрылыстар архитектура шағын пішімдерден (құлпытас, қойтас, сандықтас, ұштас, қошқар бейнелі тас, т.б.) тұрады. Мемориал құрылыстар тас қорымдар түрінде де (сағана тамдар) кездеседі. Соңғы кезеңде Қазақстанда архитектура мүсінді ірі-ірі мемориал құрылыстар салынды. Олар * белгілі тарихи оқиғаларға, (Ерлік даңқы мемориалы, 1970, мүсінші Н.Соболев; архитектор Т. Жәнібеков, Ақтөбе қаласы), * еңбек жолындағы адамдарға (“Шахтер даңқы” монументі, 1978, мүсінші А.П. Билык, архитектор А.Мальков, Қарағанды қаласы), т.б. орнатылды. Дереккөздер
Виктор Федорович Шахматов

Шахматов Виктор Федорович (20 Қазан 1903, Ресей, Удмурд Републикасы, Елабуга ауданы — 4 Тамыз 1964, Алматы) — тарих ғылымының кандидаты (1946). Қысқаша өмірбаяны: .]] 1927 жылы Семейдегі педогогикалық техникумды бітірген. 1934 жылы Қазақ педогогикалық институтының тарих фаукультетін бітірген. 1931 жылға дейін ұстаздық қызметте болып, аудан, облыс газеттерде тілші қызметтерін атқарды. 1935 жылдан бастап Қазақ Мемлекеттік Ұлттық мәдениетті зерттеу институтында, КСРО ғылым академиясының қазақ бөлімшесінің тарих секторында ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі, кейін Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы бөлімінің меңгерушісі болды. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазақстан тарихының әр түрлі кезеңдері мәселелеріне арналған 80-нен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде бірнешe монографиялық зерттеулері де бар. Қызыл жұлдыз, “Құрмет белгісі” ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Шығармалары: * Внутренняя Орда и восстание Исатая Тайманова,1946. * Казахская пастбищно — кочевая община (вопросы образования, эволюции и разложения), 1964. Дереккөздер:
Белағаш Дала

Белағаш – Ертіс өзенінің оң жағалауындағы дала. Географиялық орны Абай облысының солтүстігінде, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр. Жер бедері, геологиялық құрылымы Ені 30 — 60 км. Абсолюттік биіктігі 225 — 240 м. Шет жағы орта және жоғарғы төрттік кезеңнің шөгінді жыныстарынан, ортасы пермь мен таскөмір кезеңінің интрузивті тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстігі биік жарқабақты, солтүстік-шығысқа қарай біртіндеп аласарады. Өсімдігі Жері қызылқоңыр топырақты. Онда селеу, бетеге, шайқурай, тал, жан-жағын қоршай шоқ қарағай орманы өседі. Дереккөздер
Әлмағамбет Оспанұлы

Әлмағамбет Оспанұлы (1886, қазіргі Қостанай облысы Жангелді ауданы Шилі мекені — 1966, сонда) — ақын, ұстаз, молда. Торғай қаласындаЫ. Алтынсарин ашқан қолөнер мектебінде оқып, 1905 жылы бітірген. 1911 — 16 жылдары Троицкідегі “Расуля” медресесін тамамдаған. 1917 — 23 жылдары өз ауылында “Бостандық” мектебін ашып, А.Байтұрсынов емлесімен сабақ берген. 1925 жылы Торғай уезі мұсылмандары Әлмағамбетті дін басшысы — Мұхтасиб етіп сайлады. Осы қызметі үшін Әлмағамбетті Кеңес өкіметі қуғынға ұшыратып, екі рет тұтқындап (1929, 1931), екеуінде де 10 жылға соттады. Ақталып шыққан соң Ақтөбе облысының Ырғыз, Қостанай облысының Жангелдин, Қарабалық аудандарында мұғалім болып істеді. 1941 жылы “халық жауы” деген жаламен қайтадан 8 жылға сотталып, кейін Маринскіге жер аударылды. 1944 жылы босап шығып,1961 жылы туған ауылында қайтып оралды. Әлмағабеттің алғашқы өлеңдері “Айқап” журналы мен “Қазақ” газетінде жарияланған. Оның “Қош, Торғай” деген көлемді толғауы, “Жастарға айтар сөз”, “Арақ туралы”, “Жазушыдан ақырғы сөз” деген өлеңдері халық арасына кең тараған өлеңмен жазған шежіресі бар. Дереккөздер
Ақбұлым

Ақбұлым — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Ақбұлым ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде, жазық дала белдемінде орналасқан. Жақын теміржол бекеті — Тараз қаласы (5 км жерде). Халқы Бұрынғы ұжымшар негізінде құрылған өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Ауылда мәдениет үйі, мектептер, емхана т.б. мекемелер бар. Ақбұлым арқылы ауыларалық автомобиль жолы өтеді. Ақбұлым аталуының себебі, Қырғыз Алатауының төменгі сілеміндегі Ақтаудың етегінен шыққан бұлақтан көктемдегі, күздегі будан ауылды ақ бу басып, бұлыңғыр тартып, соған байланысты ауыл "Ақбұлым" атанған. Дереккөздер
Айқындылық

Айқындылық — кез келген мәселеде анықтықты, дәлдікті, ашықтықты білдіретін ұғым. Айқындылықтың кері мағынасы — құпия. Бүкіл болмыстың білуге мүмкін болатын заңдылықтары осы екі ұғымның арасынан ізделеді. Айқындылық болмыстың сезім арқылы адамның оңай қабылдайтын жағы, болмыстың қарапайым бөлігі, ал оның аса күрделі нәзік бөліктері құпия жағына жатады. Өзінің рухани жетілу дәрежесіне байланысты адамға болмыстың осы екі жағы әр түрлі дәрежеде ашылады. Сілтемелер
Әзәзіл

Әзәзіл (арабша — азғырушы, арбаушы) — діни әдебиеттегі адамдарды Алланың ақ жолынан тайдырып, күнәға батырушы жіннің бір аты. Құраннан кейін тараған әпсаналарда Ібілістің көктен қуылу тарихы әрқилы баяндалады. Кейбіреуінде оның аты — Әзәзіл немесе әл-Харис екендігі, жерге перілердің бүлікшілігін басу үшін жіберілгендігі айтылады. Бірақ өзінің жеңісіне масаттанған, өзін әлем әлемінің әміршісі сезінген Әзәзіл Алланың билігіне бағынбай кеткен. Құранда кейбір адамдардың ізгілікке сенбей жауыздыққа бейім тұратыны періште жамылған перінің — әзәзілдің ісі деп түсіндіреді. Дереккөздер ar:عزازل bg:Азазел ca:Azazel cs:Azazel de:Asasel en:Azazel es:Azazel fa:عزازیل fr:Azazel he:עזאזל hr:Azazel it:Azazel ja:アザゼル nl:Azazel pl:Azazel ro:Azazel ru:Азазель uk:Азазель zh:阿撒瀉勒
Анатоль Франс

Анатоль Франс (Anatole France) Франс (France) Анатоль (шын аты Анатоль Франсуа Тибо) (16.4.1844, Париж қала — 12.10.1924, Сен-Сир-Сюр-Луар) — француз жазушысы, Нобель сыйлығының иегері (1921). Әдеби қызметін қысқа мақалалар, рецензия жазудан бастаған. “Сильвестер Боннардың қылмысы”, “Таис”, “Қазіргі тарих” атты романдар жазған ол өз шығармаларында сол кездегі Франциядағы өмір шындығын бейнеледі. Әдеби сынмен де айналысты, “Эпикур бағы” атты афоризмдер жинағын шығарды. Саяси мәселелерге де араласып, 20 ғасырдың бас кезінде социалистермен жақындасып, “Юманите” газетіне мақалаларын, кейіннен “Ақ тасты үстінде” атты романын жариялады. “Пингвин аралы” романы 1961 ж. қазақ тілінде жарық көрген. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фарс

Фарс (, — бастаймын; орта ғасырда мистериялық ойындардың комедиялық кіріспемен “басталуына” байланысты шыққан): # 14 — 16 ғасырларда Батыс Еуропа елдерінде көп тараған халық театрының бір түрі. Фарс көңілді әрі сатиралық бағытқа құрылуымен, өмірді шынайы бейнелеу тәсілінің нақтылығымен ерекшеленеді. Фарс кейіпкерлері, негізінен қалалықтар. лықтар. Ұсақ дворяндар дәрежесіндегі шаруалар да Фарста әжуашылар ретінде көрініс берді. Фарстардағы маска-образдардан (ақымақ еркек, бетпақ әйел, көрсоқыр сот, алдамшы дәрігер, ғалымсымақ, т.б.) әлеуметтік тип жасаудағы алғашқы бетбұрыс бой көрсетті. Фарста буффонада тәсілі кең орын алған. 15 ғасырда “Лохант”, “Патлен адвокат” сияқты француз Фарстары кең тарады. Фарстардағы халық дәстүрі француздың демократиялық бағыттағы актерлік өнерінің өрістеуіне (17 ғасырдың фарсшы актерлері Табарен, Гро-Гильом, Готье-Гаргиль, Тюрлюпен, т.б.), сонымен қатар Ж.Б. Мольер шығарм-на да игі әсер етті. Фарс италиялықтардың дель арте комедиясына негіз болды; Англияда У.Шекспир комедияларында, Испанияда М.Сервантес интермедияларында көрініс тапты; неміс Фарсы (фастнахтшпиль) Г.Сакстың шығармасынан орын алды. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырда А.Жарри, Б.Брехттің пьесаларында (“Швейк екінші дүниежүзілік соғыста”, 1943) Фарс ішінара көрініс берді. # 19 – 20 ғасыларда халықтық дәстүрлерден қол үзген Фарс театрларда тек көңіл көтеру мақсатымен қойылатын, мазмұны тайыз жалаң комедия жанрына айналған. Дереккөздер
Қошқармүйіз

Қошқармүйіз Қошқармүйіз (Unіo) – тұщы суларда тіршілік ететін қос жақтаулы моллюскілердің бір туысы. Бақалшағының тұрқы 14,5 сантиметрге дейін жетеді, ішкі жағында меруерт қабаты бар. өрықтануы пассивті, яғни, сифоны арқылы сумен ілесіп кірген сперматозоидтармен ұрықтанады. Аналығы ұрықтанған жұмыртқаларын (400 мыңға дейін) желбезектерінде өсіреді. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдері (глохидийлер) балықтардың желбезектеріне және тері эпителийінің астына еніп, біраз уақыт паразиттік өмір сүреді. Қошқармүйіздің Еуропада, Кіші Азияда, Африкада, Солтүстік Америкада 20-ға жуық түрі таралған. Қазақстанда Сырдария өзені мен Әмудария (Өзбекстан) өзендерінде, сондай-ақ, түбі, жиегі құмды, тұнық сулы өзендердің, көлдердің, бөгендердің табанындағы құм мен саз балшыққа жартылай көміліп тіршілік етеді. Қозғалысы өте баяу. Қыста тіршілігі бәсеңдейді. Суда оттектің жеткілікті болуын қалайды. Кейбір түрлерін мал азығына пайдалануға болады. Қошқармүйіз бақалшағының ішкі қабатының түсі сәуле түскенде құбылып тұрады. Сондықтан ол меруерт түймелер жасауға, қолөнер бұйымдарының бетін оюлап нақыштауға пайдаланылады. Пайдаланған әдебиетттер Қазақ энциклопедиясы
Айлакерлік

Айлакерлік — адамның қимыл-әрекеттеріндегі, мінез-құлқындағы амал-айлалары мен әдіс-тәсілдері. Айлакерлік адамның ақыл-ойымен, мінезіндегі ерекшеліктерімен төркіндес. Ол кісінің өмір тәжірибесінен, білімі мен дүниетанымдық деңгейіне қарай өрістейді. Айлакерлік адамның өмір тіршілігіне пайдалы ықпал етіп, оның тәжірибесі мен іскерлігін дамытуға әсер ететін болса, ұнамды қасиет деп бағаланады. Мұндай қасиет, әсіресе, соғыста өте пайдалы саналған. Айлакерлік алдау, арбау сияқты тәсілдермен ұштасып, қулық-сұмдық, зұлымдық әрекеттерді де білдіреді. Ал, мінездің жағымсыз ерекшеліктерінің өрістеуіне әсерін тигізетін айлакерліктің мұндай түрі мен тәсілі қоғамға зиянды саналады. Сілтемелер
Үшарал (қала)

Үшарал — Қазақстандағы қала (1984 жылдан), Жетісу облысы Алакөл ауданының орталығы (1928). Іргесі 1871 жылы қаланған. Географиялық орны Облыс орталығы – Талдықорған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 281 км-дей жерде, Тентек өзенінің жағалауында орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 15 991 адам (2009); * 16 234 адам (2010); * 16 292 адам (2011); * 16 396 адам (2012); * 17 620 адам (2013). Атауы Қаланың батыс жақ тұсынан Тентек өзені үш тарамға бөлініп ағатын болғандықтан «Үшарал» атанған. Кәсіпорындары 20 ғасырдың 90-жылдарының ортасына дейін қалада қызмет атқарған ауыл шаруашылығы техника бірлестігі, баспахана, нан, тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, орман шаруашылығы, көлік, құрылыс кәсіпорындары, мал дәрігерлік стансасы, т.б. мекемелер мен кәсіпорындар нарықтық экономикаға өтуге байланысты жекешелендірілді. Олардың негізінде АҚ, ЖШС мен шаруа қожалықтары құрылды. Географиясы Климаты Инфрақұрылымы Аудандық аурухана, емхана, тубдиспансер, санэпидстанса, дәріханалар, 5 орта мектеп, гимназия, музыка, спорт мектептері, ауыл шаруашылық лицейі, 2 балабақша, мәдениет сарайы, халық театры, мешіт, т.б. мекемелер бар. Қала арқылы республикалық маңызы бар Алматы — Талдықорған — Семей автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Үшарал (Талас ауданы)

Үшарал — Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, Үшарал ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаратау қаласынан солтүстікке қарай 76 км-дей жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1930 жылы асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін “Талас” кеңшарының орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде Үшаралда және округке қатысты Арал, Қайыр ауылдарында 1997 жылдан “Үшарал” АҚ және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Үшарал мешіті (Жамбыл облысы)

Үшарал мешіті, Абдулла Ишан мешіті – Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарына жататын сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл облысы Талас ауданындағы Yшарал ауылында орналасқан. Кезеңі Мешіт 1906 жылы тұрғызылған. Тарихи деректер, құрылыс сипаты ХІХ-ХХ ғасырларда мешіттердің құрылысы медреседе арнайы білім алған адамдарға ғана сеніп тапсырылды. Олардың бірі Абдулпа-ишан Саиди (1836-1914) болды, ол Бұхарада біліп алып, мұсылман дінін оқыту бойынша атақты білімпаз ретінде мойындалып, араб және парсы тілдерінде тақпақтар жазған. Бұл мешітті тағы да Үшарал медресе мешіті деп атайды, оның сәулетшісі – халық шебері Ислам 20 ғасырдың бас кезіндегі көп күмбезді мешіт үлгісінде салған. Құрылыстың өзінің жоспардағы өлшемдері 12,5x10,2 м, қабырғаларының биіктігі 3,5 м. Басты бөлмесінің барабанында диаметрі 8 м күмбез тағылған. 15 кіші күмбез басқа бөлмелер мен айванды бірдей үлкен аркаларға сүйеніп тұратын үш жақтан жауып тұрады. Кіретін есігінің үстінде ақ сылақта жасаған Құраннан алынған үзінді орналасқан. Залдың оңтүстік батыс қабырғасында діни сентенциялары бар эпиграфтық картушы бар П-тектес көмкерілген михрабты текше қарастырылған. 1948 жылы Қазақстан Министрлігі Кеңесі жанындағы Архитектура істері жөніндегі ресублика басқарма қызметкерлері мен 1977 жылы Қазақ КСР-і Мәдениет министрлігінің “Қазақ жобалау-қалпына келтіру” институтының экспедициясы зерттеді. Үшарал мешіті 1982 жылы республика маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізіліп, мемлекет қорғауына алынды. Ескерткіштің реставрациялық жұмыстары 1985-1986 жылдары және 2003-2004 жылдары жүргізілді. Дереккөздер
Адгезия

Адгезия ( — жабысу) — фагоцитоз процесі кезінде қармалатын заттардың (бактериялардың, қызметін тоқтатқан жасушалардың немесе олардың бөліктерінің) ұлпалар макрофагтары (моноциттер туындылары) мен микрофагтардың (лейкоциттер) плазмолеммаларына жабысуы; плазмалық жарғақшаның химиялық құрамына қарай жасушалардың бір-біріне және түрлі субстраттарға жабысу қасиеті. Көптеген клеткаларға адгезияны таңдай алу тән ал оларда бұндай тандау мүмкіндігінің жоғалуы немесе оның зақымдануы ісікке бейім жасушаларда метастазалар пайда болуына әкеліп соқтырады. Дененің қатты бөлігі мен оның айналасындағы сұйықтың тығыз байланысыныңәсерінен – биік ағаштардың діңгектеріндегі өткізгіш жүйенің қабырғалары арасында және сұйықтықтың түтіктерімен жылжыйтын көптеген литр судың үздіксіздігі де адгезияға қатысты. Адгезия кезінде макрофагоциттер және микрофагоциттер мөлдір жалғанаяқшаларының (псевдоподийлерінің) көмегімен қармалатын заттарды ұстап, жұтуға дайындап, өздерінің плазмолеммаларына (қабықшаларына) жабыстырады. Адгезия (Прилипание, сцепление, притяжение; adhaesio) — жабысу, жымдасу, тартылу; негізінен, бөлшектердің (атомдардың, иондардың, мөлекулалардың) өзара әрекеттесуінен болатын әр түрлі сұйық немесе қатты денелердің жанасатын беттерінің жымдасып бірігуі. Адгезия түйісетін беттердің бірлік ауданына келетін ажырау күшімен немесе жұмысымен өлшенеді. Адгезия электрондық техникада схемалардың элементтерін дәнекерлеуде, диффузиялық пісіруде, жұқа үлдірлерді желімдегенде, тұндырғанда, әр түрлі жабылғылар салғанда маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Үшарал мешіті (Алматы облысы)

Үшарал мешіті — сәулет өнері ескерткіші. Үшарал мешіті күйдірілген кірпіштен салынған көп күмбезді, тік бұрышты ғимарат. Қазіргі Алматы облысы Алакөл ауданы Үшарал қаласының жерінде 20 ғ-дың бас кезінде бой көтерген. 1945 ж. Қазақ КСР-і Мин. Кеңесі жанындағы Архитектура істері жөніндегі республика басқарманың экспедиуия (жетек. Г.И. Пацевич) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ғимараттың іші жеке-жеке үш бөлмеден тұрады. Үшарал мешіті үш жағынан ашық галереялармен қоршалған. Күмбездердің бір жағы ішкі және сыртқы қабырғаларға, екінші жағы шаршы бағаналарға бекітілген. Үшарал мешітінің ғимараты мемлекет қорғауына алынған. Дереккөздер
Аддитивтілік

Аддитивтілік латынша аddіtіvus — қосылатын) — бүтін объектіні сипаттайтын шаманың мәні осы объектіні кез (келген әдіспен бөлшектеген кездегі жеке бөліктерді сипаттайтын шамалар мәндерінің қосындысына тең болатын қасиетті білдіретін ұғым. Мысалы, бүтін дененің көлемі оны құрайтын жеке бөліктер көлемдерінің қосындысына тең болса, ондай шама аддитивтілік көлем болады. Сондай-ақ мұндай шамаларға сызықтың ұзындығы, беттің ауданы, физиологиялық дененің массасы т.б. жатады. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том Аддитив шамалары - Е жиынында анықталған және осы жиынының кез келген x 1 және х 2 нүктелерінде f(x 1 +x 2 ) =f(x 1 )+f(x 2 ) теңдігін қанағаттандыратын сандық f(x) функциясы. Дененің көлемі, беттің ауданы, сызықтың ұзындығы, масса, салмақ мысалдары болады. Дереккөздер
Үшарал суару жүйесі

Үшарал суару жүйесі, Жетісу облысы Алакөл ауданындағы Тентек өзені негізінде салынып, 1975 ж. пайдалануға берілген. Үшарал қаласынан (15 км жерде) солтүстік-шығысқа қарай Тентек өзеннің таудан шығар маңында орналасқан. Бас су тарту каналы өзеннің оң жағында. Жүйе 40 мың га жерді сумен қамтиды. Бас каналдың Ынталы ауылы маңындағы су өткізу мүмкіндігі 30 м 3 /с. Дереккөздер
Үшбалық мыс балқыту орны

Үшбалық мыс балқыту орны— біздің заманымыздан 2-мыңжылдықтағы мыс балқыту орны. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Шығанақ кентінен солтустік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан. 1960 ж. В.И. Волобуев тапқан. Үшбалық мыс балқыту орны маңында 6 мыс кен орындары болған. Мыс балқытуда ертедегі адамдар күйдірілген қыш ыдыстар пайдаланғаны байқалады. Тас құралдарының сынықтары да ұшырасады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Адели жері

Адели жері — Антарктида құрлығының шығыс бөлігіндегі мүйіс. Солтүстік жағалауларын Дюрвиль тауының суы шайып жатыр. Мұзының қалыңдығы 2000 м, жағалауға жақын жерлерін [[мұз]] баспаған. Адели жері 1840 жылы Франция экспедициясын бастаған Ж. Дюмон-Дюрвиль ашқан. Мүйістің атауы оның әйелінің атымен аталған. Дереккөздер
Шахнама-и Омар Хани

“Шахнама-и Омар Хани” (“Омар ханның патшалық кітабы”) немесе “Шахнама-и Нусрат-пайам” (“Жеңіс хабарлары жөніндегі патшалық кітабы”) — Қоқан ханы Омар ханның сарай қызметкері әрі ақын Мырза Қаландар Исфарагидің (бүркеніш аты — Мушафир) тарихи шығармасы. Шығармада Қоқан хандығы билеушілерінің Бұхара, Хиуа, Түркістан, т.б. көршілес елдер және аймақтармен қарым-қатынастарының тарихы жайында аса құнды деректер келтірілген. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Конрад Аденауэр

Конрад Аденауэр (5.1.1876 — 19.4.1967) — мемлекет қайраткері. 1917 — 33 жылы Кельн қаласыныңның обер-бургомистрі. 1920 — 32 жылы Пруссия мемлекеттік кеңесінің мүшесі және төрағасы. 1949 — 1963 жылы ГФР канцлері. Аденауэр католиктік “Орталық” партиясы жетекшілерінің бірі болған. Фашистер өкімет басына келген соң ол барлық қызметінен босатылды, 1944 жылғы 20-шілдедегі Гитлерге қарсы наразылық әрекетінен кейін тұтқынға алынды. 1946 жылы “Христиандық-демократиялық одақтың” ағылшын белдеуіндегі төрағасы, ал 1950 — 66 жылы жалпы батысгермандық одақтың төрағасы болды. 1949 — 63 жылы ГФР тарихында “Аденауэр дәуірі” деп аталады. Бұл кезеңде ГФР-дың саяси және әлеуметтік-экономикалық. жүйесінің негізі салынып, ішкі және сыртқы саясатының басты бағыттары белгіленді. Аденауэр ГФР-дың қоғамдық-саяси өмірінде демокр. негіздердің берік орнығуына үлкен үлес қосты. Ол еуропалық интеграцияның дамуына және Германияның Еуропа жүйесінен бөлініп қалмауына күш салды. “Аденауэр дәуірінде” ГФР Батыстың экономикалық қуатты ең жоғары мемлекеттерінің біріне айналды. Дереккөздер
Шахрух

Шахрух (21.07.1377, Самарқан — 13.03.1447, Рей) — Әмір Темірдің кіші баласы және мирасқоры, Хорасанның билеушісі (1396 — 1447). Әкесі қайтыс болғаннан кейін бірнеше жылға созылған Темір әулеті арасындағы тақ үшін өзара күрес нәтижесінде 1409 жылы Шахрух бұрын Әмір Темірдің қарамағында болған аумақтардың барлығын қол астына біріктірді. Оның тұсында экономикалық қатынастар одан әрі дамып, жер иеленушілік кеңейе түсті (әсіресе сойырғал). Шахрух Әмір Темір құрған мемлекет аумағының біртұтастығын сақтап қалуға тырысты. Бірақ мемлекет іс жүзінде екіге бөлінген еді (Мауераннахр мен Хорасан) Шахрух мемлекеттің негізгі астанасын Самарқандтан Герат қаласына ауыстырды. Ол қайтыс болғаннан кейін орнына Ұлықбек таққа отырды. Бірақ оны көп ұзамай бәсекелестері өлтірді де, Шахрухтың басқа мұрагерлері арасында билік үшін кескілескен күрес басталды. Осыдан кейін көп ұзамай Әмір Темір құрған мемлекет ыдырап кетті. Дереккөздер
Аденовирустар

Аденовирустар (грек. adēn — без және лат. vіrus — у) — құрамында дезоксирибонуклеин қышқылдары (ДНҚ) бар вирустар тұқымдастығы. Оны алғаш 1953 жылы А.У. Роу тамағы ісініп науқастанған баланың аденоиды мен бадамша безінен тапқан. Табиғи жағдайда аденовирустар сүтқоректілер мен құстар денесінде болады. Вириондар (вирустық бөлшектер) 252 белоктық қабықша (капсид) мен ДНҚ-дан тұрады. ДНҚ-сы — қостізбекті, шұбалаңқы. Аденовирустың әсерінен болған аурулар жедел өтеді не ұзаққа созылады. Вирионның жиналатын орны — торша. Аденовирустар кеміргіштер денесінде қатерлі ісік туғыза алады. Аденовирустар негізінен: тыныс жолдары мен көзге жұғады. Балалардың жоғарғы тыныс жолдарының қабынуының 20%-і аденовирустар үлесіне тиеді. Ересектерде созылмалы тонзиллит, бронхит сияқты аурулардың жиі қайталанып өршуі аденовирустардың әсеріне байланысты. Емделу аурудың клиникалық белгілеріне қарай жүргізіледі. Аденовирустарға қарсы егілетін не тікелей әсер ететін дәрі әзірше жоқ. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том
Шахрух Би

Шахрух Би, Шахрух хан, Шахрух бек (шамамен 1691 — 1723) — Қоқан хандығының негізін салушы. 17 ғасырдың соңында Бұхар хандығындағы ішкі тартыстар орталық өкімет билігін әлсіретті. Хандық құрамына енген аумақтарда дербестікке ұмтылу күшейіп кетті. 18 ғасырдың бас кезінде Ферғана Бұхар хандығынан өз тәуелсіздігін жеңіп алды. Ферғананы бастапқыда (1709 жылға дейін) Шадақ қожалары, кейіннен мың (ақ боғра) әулетінен шыққан хандар билей бастады. Бұл әулеттің негізін салушы Шахрух Би Чуст қаласындағы Шадақ қожаларының билігін құлатып, 1710 жылдан бастап Ферғана аймағының тәуелсіз билеушісіне айналды. Шахрух Би құрған ұлыс алғашында “Ферғана хандығы” деп аталды. Бұл хандық Шахрух Бидің үлкен ұлы Мұхаммед Рахым бидің 1721 — 1740 жылдары тұсынан бастап күшейе бастады. Қ Дереккөздер
Аденоид

Аденоид — көмекей безінің шамадан тыс ұлғаюы (гипертрофия). Аденоидтер әдетте 3 жастан 10 жасқа дейінгі бадал ард ан байқалады, сонымен бірге өмір сүруінің алғашқы жылында, сондай-ақ жыныстық жетілу кезеңінен кейін де болуы мүмкін. Мұрын мен көмекей талаурауын туғызатын жұқпалы аурулар (шешек, көкжөтел, дифтерия, қызамық, тұмау және т. б.), сондай-ақ жоғарғы тыныс жолдарының күшті қабынып ауруы аденоидтердің пайда болуына әкеліп соғады. Аденоидтерге шалдыққанда мұрьшнан тыныс алу оқтын-оқтын немесе ұдайы қи ы нд айды, мұрыннан су ағуы күшейеді, кейде ол көмекейге ағып кетеді. Балалар аузын ашып ұйықтайды, қорылдайды, ұйқысы бұзылады, кейде демі жетпей булығып қалады. Аденоидтер күшейгенде баланың даусы көмескіленеді: дауыс күңгірттен, олар дауыссыз «м» және «н» әріптерін «б» және «д» әріптерінше айтады. Кейде, әсіресе тұмау асқынғанда, аденоидтер құлақ естуінің нашарлауымен ұштасады. Құлақ есту інің оқтыноқтын нашарлауы, селқостық пен асқа тәбеті шаппаушылық балалардың ұмытшақ, зейінсіз болуына әкеліп соғады да, мұның өзі кейде ақыл-ой жетілуінің бөгелуіне себепші болады. Жас шағында аденоидгерге ұшыраған балалардың ұзақ уақыт тілі шықпайды: мектеп оқушыларының сабаққа үлгеруі нашарлайды. Баланың ұдайы аузымен дем алуы салдарынан оның жағы салбырап, мұрын-ерін қыртыстары тегістеліп кетеді, тіс құрылымы бұзылады (жоғары тістері төменгілерінен едәуір алға шығыңқы болады), бет әлпеті өзгереді. Ересек балалардың бас ауруы байқалады, кейде рефлекторлық асқынулар болады — түнде қуығының несеп үстамауы, тұншығып бастырылуы және т. б. кездеседі. Мұрыннан әрең тыныс алудың ұзаққа созылуы кеуде сүйегінің дұрыс дамымауына («құс төс»), асқазан-ішек жүйесі мүшелерінің оңды жұмыс істемеуіне (асқа тәбеті шаппауы, қайта-қайта лоқсу, ұлы дәретінің қатуы немесе іш өтуі), қан азаюына және оттегі жетіспеуінен жүдеуіне («аденоидтік арықтау») әкеліп соғуы мүмкін. Емдеу үшін операция жасалады. Операциядан кейін бала 5—7 күн ерекше күтімге алуды керек етеді: ыстық тамақ, сол сияқты қатты (нан қабықтары, кепкен нан), қышқыл тағам (ашы, тұзды, қышқыл) және шоколад бермеу керек; асыр сап ойнауға және күн көзінде жүруге болмайды. Бала жатқан бөлме ішін жақсы желдетіп, еденді дымқылдан сүртіп тұру керек. Аденоидтердің алдыналу үшін жоғарғы тыныс жолдарының ауруын дер кезінде емдеу, ал мұрыннан тыныс алудың қиындауы ұзаққа созылған жағдайда — оториноларинголог-дәрігермен кеңесу қажет. Дереккөздер de:Adenoide et:Neelumandli hüpertroofia it:Tonsille#Tonsille faringee
Шахта Алабы

Шахта Алабы — кенді қазып алуға бөлінген кен орнының бір бөлігі. Кен орнының геологиялық құрылымына байланысты Шахта алабаның пішіні де әр түрлі болады. Егер кен орны жалпақ пішінде болса Шахта алабы ұзындығымен және енімен, ал жатысы көлбеу және тіктеу кен орындарында тек ұзындығымен сипатталады. Шахта алабаның ауданына кен орнының ашылу әдісі, қабаттың биіктігі, өнімнің мөлш., кенді ашуға және жер үсті ғимараттарын салуға жұмсалатын қаржы, т.б. әсер етеді. Шахта алабы кен денесінің ұзындық бойы бағытында бірнеше жүздеген метрден километрге, ал құлама бағыты бойынша ондаған метрден бірнеше километрге дейін жетеді. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Аденокарцинома

Аденокарцинома немесе Асқазан қатерлі ісігі (грекше adēn — без, karkіnōs — рак, adenocarcіnoma — бездік рак) — секрет шығаратын бездердің кілегей қабықшасынан дамитын қатерлі ісік. Ол шырышты қабықтары не бездік тіндері бар ағзаларда дамиды. Аденокарцинома бездік құрылымдары әртүрлі мөлшердегі аса дөрекі пішінді [[призма]] немесе шаршы тәрізді жасушалардан тұрады, протоплазмасы мол және базафильді келеді. Ісік құрамында жасушалардың бөлінуі айқын байқалады, олар азды-көпті шырыш бөледі. Аденокарцинома құрылымына қарай: ацинарлық немесе альволярлық (ісікте ацинарлық құрылымдар басым); тубурлярлық (түтіктік құрылымдар басым); бүрлік-бүрлік немесе еміздіктік (өсінділер басым); шырыштық немесе коллоидтық (жасушалары көп) болып 4 түрге бөлінеді. Аденокарцинома пісіп-жетілуіне байланысты үшке ажыратылады: * жоғары дәрежеде жетілген бездік обыр — ісік құрылымы еміздікті, түтікті, ацинусты құрылымдардан тұрады, шырыш бөлмейді; * орташа дәрежеде жеетілген бездік обыр —солидті құрылымда муцин, коллоид араласқан тіндері бар ісік; * жетілмеген бездік рак — құрылымында бездік тіндер аз, шырышы мол, [[сақина]] тәрізді жасушалары бар ісік. Бұлардың ішінде ең қатерлісі — морфологиялық тұрғыдан жетілмеген бездік обыр болып табылады. Асқазан қатерлі ісігі — ең жиі кездесетін қатерлі ісік. Ол қышқылдығы төмен асқазанның созылмалы қабынуымен (атрофиялық), ойық жарамен, полиптермен ұзақ мезгіл сырқаттанушыларда жиі пайда болады. Ісіктің клиникалық белгілері оның асқазандағы орналасқан жеріне байланысты. Егер ісік асқазанның өңеш бөлімінде орналасса алдымен төстің астыңғы жағында ауырсыну сезімі, ал өңешке тараса, тағамның түйіліп өту белгілері байқалады. Ісік асқазанның ұлтабарға жақын жерінде орналасса, тағамның асқазаннан ішекке өтуінің тежелуіне байланысты науқастың ішінің кебуі, кекіруі, жүрек айнып құсуы, тамаққа тәбеттің болмауы сияқты белгілер болады. А. р. рентгендік, эндоскопиялық, цитологиялық, гистологиялық және ультрадыбыстық тәсілдермен анықталады. А. р-ның І, ІІ, ІІІ даму сатыларында хирургиялық операция (гастроэктомия, резекция) жасалады. ІІ және ІІІ даму сатысындағы науқастарға операциядан кейін 4-5 дүркін химиялық препараттар (фторурацил, адриамицин т.б.) қосындысы беріледі. Дереккөздер
Шахта көлігі

Шахта көлігі - шахтаның жұмысшыларды, қазылып алынған кенді және басқа заттарды (бекітпе, қопарғыш заттар, құрал-жабдықтар, машиналар, т.б.) тасымалдауға арналған. Оның жер асты және жер үсті түрлері бар. Шахтаның жер асты көлігі қазылып алынған кенді забой арқылы штрекке жеткізеді. Содан кейін пайдалы қазынды скип көмегімен шахта оқпаны арқылы жер бетіне шығарылады. Шахта көлігінің жер үсті түрі шығарылған кенді байыту фабрикасына, металлургиялық зауытқа, темір жол станциясына тасымалдайды. Шахта көлігінің үздіксіз және үздікті әрекетті түрлері бар. Оның үздіксіз әрекетті түріне конвейер, гидрокөлік, пневмокөлік, т.б. жатады. Ал үздікті әрекетті Шахта көліші релісті және реліссіз болып ажыратылады. Мұның алғашқы түріне темір жолмен қозғалатын локомотив, электровоз, болат арқанмен сүйретілетін вагонетка, т.б. жатады. Релісті Шахта көлігінде тар табанды (ені 600, 700, 750, 900 мм) т. ж. пайдаланылады. Реліссіз Шахта көлігіне дизеловоз, электр машинасы, т.б. жатады. Шахта көлігі оқпан маңындағы қазбалармен тығыз байланыста болады. Бұл қазбалар арқылы кенмен толтырылған вагонеткалар кен көтергіш оқпанға жіберіледі, ал бос вагонеткалар забойға қайтарылып отырылады. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Шахталық пеш

Шахталық пеш — жұмыстық кеңістігі дөңгелек не тік бұрышты биік шахта түрінде жасалған өнеркәсіптік пеш. Өңделетін материал (шихта) Шахталық пештің үстіңгі жағынан салынады, ал дайын өнім төменгі бөлігінен алынады. Отынның жануынан бөлінген газ тектес заттар пешке салынған материалға қарама-қарсы үрленеді. Шахталық пеш негізінен кенді қорытып металл алу (ватержакетті пеш, домна пеші), металды балқыту (вагранка), отқа төзімді шикізатты күйдіру үшін пайдаланылады. Сондай-ақ металл бұйымдарды термиялық өңдеу үшін электрлік шахталық пеш қолданылады. Шахталық пеш — үздіксіз жұмыс істейтін қондырғы; дайын өнім алынған сайын пешке шихта салынып отырылады. Дереккөздер
Шахталық таспа

Шахталық таспа — жер астындағы кен қазбаларының арасын өлшеуге және геодезиялық-маркшейдерлік жұмыстарда бағыттарды дәл анықтауға арналған аспап. Ол ұзындығы 20 — 50 м (кейде 100 м), ені 15 — 20 мм, қалыңд. 0,3 — 0,4 мм болып, болаттан не инвардан (64% темір, 36% никель қоспасы) жасалады. Шахталық таспада метрлік белгі жабыстырылған жезбен, жарты метрлік белгі тойтарылған шегемен, ал дециметрлік белгі тесіктермен белгіленеді. Шахта таспаның әрбір 20 метрлік ұзындығында қада кигізілетін тесік болады, ол арқылы Шахта таспа жерге бекітіліп қойылады. Шахта таспаның өлшеу дәлдігі жоғары. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Шахта сулары

Шахта сулары, жер асты қазбаларына үстіңгі немесе астыңғы су тұтқыш қабаттардан және жер үсті сулары мен су құрғатқыш қазбалардан ағып келеді. Шахта сулары техникаға және тау-кен жұмыстарына, кен сапасына зиянын тигізеді. Тым сулы кен орындарын қазу барысында бөгет қою, алдын ала құрғату, т.б. арнайы шаралар іске асырылады. Шахта сулары механикалық, химиялық және бактериялық ластанған болып келеді. Сол себепті жер үсті суларына Шахта суларын төгу алдында мұқият тазалау жұмыстары жүргізіледі. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Жаратылыс ғажайыптары мен шынайы тамашалар

Аджаиб Әл-Махлукат Уә Ғараиб Әл-Мауджудат (“Жаратылыс ғажайыптары мен шынайы тамашалар”) — Закарийа әл-Казвинидің тарихи-географиялық шығармасы. Шығарма моңғолдар тұсындағы атақты Бағдат билеушісі Ата Мәлік Жувейниге (1226 — 1283 жылдары) арнап жазылған. Шығарманың 1-бөлімінде жер асты және аспан әлемі жөнінде айтылып, араб, сирия күнтізбелері, жылнамалар берілген. 2-бөлімінде 7 климатқа бөлінген жер бетіндегі ірі өзен-көлдерге сипаттама жасалып, адамдар, өсімдіктер мен жан-жануарлар жөнінде қызықты мәліметтер келтіреді. Шығармада түрлі түркі тайпаларының тұрмыс-тіршілігі, орналасуы жөнінде тарихи-этнографиялық деректер бар. Дереккөздер
Шаһ

Шаһ немесе шах ( – šâh) — Шығыстың кейбір елдеріндегі жоғары билеушінің лауазымы. Тұңғыш рет “Шаһ” термині Сасани мемлекетінде қолданылған. Орта ғасырларда Иран, Хорезм, Дели сұлтандығы секілді мемлекеттерді Шаһ басқарды. Оның билігі шексіз болған. Иранда шаїиншаї (патшалардың патшасы) термині Шаһ үкіметі құлатылғанға дейін (20 ғасыр) мемлекеттің ең жоғары лауазымы ретінде пайдаланылып келді. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Шаһристан

Шаһристан, Шахристан — ортағасырлық қаланың қоғамдық ғимараттар мен сауда және мәдени мекемелер орналасатын бөлігі. Мемлекеттік қызметтегі шенеуніктер мен жергілікті ақсүйектердің тұрғын үйлері де әдетте қаланың осы бөлігінде болған. Ортағасырлық қала салу дәстүрі бойынша Шаһристан цитадельді қоршай немесе бір шетінен жалғаса салынады. Оның сыртынан міндетті түрде қорғаныс қабырғалары салынып, айнала ормен қоршалады. Қазақстан жеріндегі Шаһристан ортағасырлық қалалар: Отырар, Қараспан, Ақтөбе және Талғар қалашықтарында қазылып, зерттелген. Қазба нәтижелері мешіт, медресе, монша секілді діни-ағартушылық және тазалық ошақтары да қаланың осы бөлігінде болатындығын көрсетеді. Ауыз су мен санитарлық құбырлардың тораптары да көп табылған. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Шаһид

Шаһид, шейіт — дін жолында өзін құрбандыққа шалған, азап шегіп өлген адам. Хадистерде айтылғандай Шаһид өз иманының беріктігін дінсіздерге қарсы соғыста өзін құрбан ету арқылы дәлелдеген. Оған қабірде, барзақ әлемінде өтуге тиіс сынақтарға соқпай, бірден жұмаққа баруға кепілдік берілген, сондықтан оларды жерлер алдында денесін жуудың қажеті жоқ. Шаһидтің жер бетіндегі барлық күнәлары кешіріледі, жұмақта ол Алла дәргәїындағы құрметті орынға ие. Уақыт өте келе өз ажалынан өлмеген мұсылмандардың бәрін Шаһидтер деп санайтын ұғым пайда болды. Ислам атын жамылған, жалаң идеологияның жетегіндегі әсіре діндарлардың кейде қасақана өлімге ұмтылуын, өзге де бейкүнә адамдардың өмірінің қиылуына себепкер болуын Шаһидтікке балау мысалдары бар. Бірақ өзгенің өліміне себепкер болу ғана емес, өзін-өзі өлтірудің өзі ислам тарапынан кешірілмес күнә ретінде айыпталатындықтан шын мәніндегі Шаһид ұғымының мағынасы әлдеқайда терең. Дәстүрлі қазақ қоғамында жоғары адамгершілік құндылықтар үшін елдің тұтастығы, отанының тәуелсіздігі, халқының бостандығы үшін табандылықпен күресіп, ақиқат жолдан таймай, жан пидалықпен дүниеден өткен, осы жолда құрбан болған адамдарды ғана шейіт деп білген. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том. ar:شهيد bs:Šehid en:Shahid fr:Chahid he:שאהיד hr:Šehid it:Shahid pl:Szahid
Әжәми Нахшывани

кесенесі]] Әжәми ибн Әбубәкір Нахшывани ,12 ғасырдың 20 жылдары мен 13 ғасырдың басында Нахичевань қаласында өмір сүрген сәулетші, орта ғасырдағы Нахичевань архит. мектебінің өкілі. Кусейир ұлы Юсуф (1162 жылы) пен Момине хатун (1186 жылы) кесенелерін және Нахичевань қ-ндағы порталдары бір-бірімен жалғасқан минареттерді салды. Ғимараттарының монументті, әсем болып келуі әрі құрылысқа сол кездегі жаңа конструкцияны енгізе білу — Аджемидың сәулетшілік өнеріне тән қасиет. Бұл құрылыстарды көркемдеуде ою-өрнектің алуан түрлері мен ашық бояулар бір-бірімен үндестік тапқан. Аджемидің композициялық, сәндеу әдістері Әзербайжанның ғана емес, көршілес елдердің де сәулет өнеріне ықпал етті. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том
Владимир Александрович Шацков

{{Мемлекеттік қайраткер { - - - - - } }} Владимир Александрович Шацков (26 наурыз 1950, Новошахтинск, Ростов облысы, РКФСР) — әскери қайраткер, генерал-майор (1995). Өмірбаяны Орджоникидзе жоғары жалпы командалық әскери училищесін (1971), М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны (1985) бітірген. Әскери қызметін курсанттар взводы, ротасының командирі (1971 — 1979) болып бастады. 1979 — 1982 жылдары Солтүстік Кавказ әскери округінде мотоатқыштар батальонының командирі, 1985 — 1997 жылдары Орта Азия және Түркістан әскери округтерінде басшылық қызметтерде болды. 1997 — 1999 жылдары ҚР ҚК Бас штабы бастығының орынбасары — шұғыл әрекетті топтың командирі, 1999 — 2000 жылдары армия корпусы командирінің орынбасары, 2000 — 2002 жылдары Шығыс әскери округ әскерлері қолбасшысының орынбасары, 2002 — 2003 жылдары Орталық әскери округі әскерлерінің қолбасшысы қызметтерін атқарды. 2003 жылдан “Астана” өңірлік басшылық әскерлерінің қолбасшысы. 2-дәрежелі “Даңқ” орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер