Оге Нильс Бор

Оге Нильс Бор (; 19 маусым 1922, Копенгаген, Дания — 8 қыркүйек 2009, сол жерде) — дат физик-ядролық ғалым Дания Корольдік ғылым академиясының (1955), дүние жүзіндегі басқа да бірқатар академиялардың мүшесі. Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1975). Өмірбаяны Оге Бор Копенгагенде Маргарет пен Нильс Бордың дүниеге келген төртінші баласы. Вольфганг Паули мен Вернер Гейзенберг сияқты физиктердің ортасында өскен ол физикаға да қызығушылық танытты. 1940 жылы, Дания оккупацияланғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Оге Бор Копенгаген университетіне оқуға түсіп, көп ұзамай әкесіне мақалалар мен хаттар жазуға көмектесе бастады. 1943 жылы қазанда оны Қарсыласу күштерімен әкесімен бірге қайықпен Швецияға, одан бомбалаушы ұшақпен Англияға жеткізілді. Нильс Бордың ассистенті ретінде ол атом жобасындағы жұмысқа қатысты, ал 1944—1945 жылдары Лос-Аламос ұлттық зертханасының қызметкері болды. 1945 жылдың тамызында Оге Бор Данияға оралып, оқуын жалғастырып, бір жылдан кейін магистр дәрежесін алды. 1946 жылы ол Теориялық физика институтының (Нильс Бор институты) мүшесі болды және Принстон және Колумбия университеттерінде тағылымдамадан өтті (1949 жылдың қаңтарынан 1950 жылдың тамызына дейін Исидор Рабидің басшылығымен). Онда ол Джеймс Рейнуотер мен Бен Моттельсонды кездестірді, олармен Копенгагенге оралғаннан кейін де ынтымақтастықты жалғастырды. Олардың бірлескен жұмысы 1950 жылдардың басында ядроның ұжымдық (жалпыланған) үлгісін жасауға мүмкіндік берді. 1958 жылы олар Д.Пайнспен бірге ядролардағы адрондардың асқын сұйықтығының болу мүмкіндігін қарастыра отырып, ядроның суперсұйықтық моделі деп аталатындығын ұсынды. Кейіннен Бор мен Моттельсон ядроның құрылымы туралы білімді монография түрінде қорытындылаумен айналысты, оның бірінші томы «Бір бөлшектің қозғалысы» 1969 жылы, екінші томы «Ядроның деформациялары» — 1975 ж. Оге Бордың ядролық теория саласындағы жұмысы оған 1975 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының «ұжымдық қозғалыс пен атом ядросындағы жеке бөлшектің қозғалысы арасындағы байланысты ашқаны және атом ядросының теориясын, осы қатынасқа негізделген атом ядросының құрылымын жасағаны үшін» алуына әкелді (Моттельсон және Рейнуотермен бірлесіп). институтындағы жұмысымен бір мезгілде Оге Бор 1956 жылдан бастап профессор дәрежесімен Копенгаген университетінде сабақ берді. 1962 жылы Нильс Бор қайтыс болғаннан кейін ол Нильс Бор институтын басқарды және 1970 жылға дейін оның директоры болды. 1957 жылдан бастап Оге Бор Теориялық атомдық физика институтының (Nordisk Teoretisk Atomfysik институты, NORDITA) басшылығының мүшесі болды, ал 1975—1981 жылдары оның директоры болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол ұстаздыққа ден қойды. 1950 жылы Оге Бор Мариетт Софферге үйленді, олардың төрт баласы болды. Ол қайтыс болғаннан кейін ол екінші рет (1981 жылы) Бенте Мейер Шарфқа үйленді. Ол Гентофтедегі Мариберг зиратында жерленді. Естелік * «Бомба» фантастикалық телехикаясының кейіпкері (Ресей, 2020). Марапаттары * Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы (1960) * Пиус XI алтын медалі (1963) * «Атомдар бейбітшілік үшін» сыйлығы (1969) * Х.Оерстед медалі (1970) * Резерфорд медалі және Лондон физикалық қоғамының сыйлығы (1972) * Физика бойынша Нобель сыйлығы (1975) * О.Ремер атындағы медаль (1976) Жарияланымдар * О. Бор. О структуре атомных ядер // УФН. — 1958. — Т. 65, орын. 7. — С. 489. — «Fys. Tidsskr.» журналындағы мақаланың аудармасы, V. 54, p. 1 (1956). * О. Бор, Б. Моттельсон. Структура атомного ядра. — 3 томда. — М.: Мир, 1971—1977. * О. Бор. Вращательное движение в ядрах // УФН. — 1976. — Т. 120, орын. 12. — 1975 жылы 11 желтоқсанда Стокгольмде оқыған Нобель дәрісінің аудармасы. Дереккөздер Әдебиет * * Храмов Ю. А. Бор Oгe (Bohr Aage) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Бас. 2-ші, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 40—41. — 400 б. — 200 000 дана. * * B. Mottelson, O. Ulfbeck. Aage Niels Bohr // Physics Today. — 2010. — Т. 63, № 11. — С. 59. Архивировано 6 декабря 2010 года. Сілтемелер *