kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Иерихон

Иерихон немесе Ариха (араб. Ариха; ивр. י, Yeriḥo; грек. Иерихо — Палестина ұлттық әкімшілігінің (ПНА) аумағындағы Иордан өзенінің батыс жағалауындағы қала. 2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 20416 адамды құрады. Иуда шөлінің солтүстігінде, Иордан өзенінен батысқа қарай 7 км жерде, өлі теңізден солтүстік-батысқа қарай 12 км және Иерусалимнен солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, әлемдегі ең көне үздіксіз қоныстанған қалалардың бірі-олардың ішіндегі ең көнесі. Библияда бірнеше рет "пальма қаласы" деп те аталады.
Майқамыс

Майқамыс – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс жағалауындағы шығанақ. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы аумағында орналасқан. Ең жақын елді мекен – Саяқ темір жол стансасы (Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының қиыр оңтүстік-шығысында) 30 км жерде. Сипаты Құрлыққа сұғына еніп жатқан шығанақтың ұзындығы 10 км, енді жері 2,5 км шамасында. Шығысында Сарымсақты шығанағы жатыр. Батыс жағалауында өзімен аттас қыстау орналасқан. Солтүстік және шығыс жағалауының біраз бөлігі көтеріңкі жарқабақты келген. Қарағанды облысымен шектесетін батыс бөлігінде (7 км жерде) демалыс аймағы орналасқан. Дереккөздер
Сырымбет даласы

Сырымбет даласы – Көкшетау қыратының солтүстік-батыс жағындағы үстіртті жазық өңір. Теңіз деңгейінен 330 – 380 м биіктікте орналасқан. Географиялық орны Әкімшілік жағынан Солтүстік Қазақстан облысындағы Айыртау ауданының құрамына кіреді. Сырымбет даласында кішігірім көлдер (Құмдыкөл, Ақбас, Саумалкөл) көп. Климаты Климаты тым континенттік; шілденің орташа температурасы 19°С, қаңтарда –18°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300 мм. Геологиялық құрылымы Геологриялық жағынан неогендік шөгінділер басым тараған. Өсімдігі Аумағы далалық белдемге жататындықтан, оның күлгіндеу қара топырағында дала табиғатына бейім өсімдіктер өседі, кей жерлерінде қайың мен қарағай аралас шоқ орман кездеседі. Жері түгелдей дерлік игерілген. Тарихи дерек Сырымбет даласы – ұлы ғалым Ш. Уәлихановтың өмірімен байланысты тарихи жерлердің бірі. Ақан сері бұл өңірге арнап өзінің «Сырымбет» әнін шығарды, Біржан сал мен Жаяу Мұса табиғаты әсем Сырымбет даласы жайлы ән шырқаған. Дереккөздер
Есір ауылдық округі

Есір ауылдық округі – Қостанай облысы Амангелді ауданында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Амангелді ауылдық округіне қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Есір, Ақкісі, Кемер, Қоғалыкөл, Мұқыр ауылдары кірді. Орталығы – Есір ауылы болды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1183 адамды құрады. Дереккөздер
Қарынсалды ауылдық округі

Қарынсалды ауылдық округі – Қостанай облысы Амангелді ауданында болған әкімшілік бірлік. 2019 жылы таратылып, Тасты ауылдық округіне қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарынсалды, Горняк ауылдары кірді. Орталығы – Қарынсалды ауылы болды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 289 адамды құрады. Дереккөздер
Степняк ауылдық әкімдігі

Степняк ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Амангелді ауданында болған әкімшілік бірлік. 2012 жылы таратылып, Үштоғай ауылдық округіне қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Степняк ауылы кірді. Орталығы – Степняк ауылы болды. Округ құрамында болған Нарөлген ауылы 2009 жылы таратылған соң, Степняк ауылдық округі Степняк ауылдық әкімдігі болып қайта құрылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 272 адамды құрады. Дереккөздер
Милысай ауылдық округі

Милысай ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Жангелді ауданында болған әкімшілік бірлік. 2019 жылы таратылып, Шилі ауылдық округіне қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Милысай ауылы кірді. Орталығы – Милысай ауылы болды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 388 адамды құрады. Дереккөздер
Ферғана облысы

Ферғана облысы (уәлаяты, ) — Өзбекстан облыстарының бірі. 15 ауданнан құрылған Ферғана уәлаятының ең ірі елді-мекендері тізімінде орталығы Ферғана, Қоқан және Марғылан қалалары бар. Тарихы Ферғана облысы оның орталығы, қаласының атымен аталған. «Ферғана» атауының этимологиясы тарихи деректерде әртүрлі айтылған. Географиясы Ферғана аңғарының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ауданы шамамен 6800 км²-ге тең. Ферғана облысынан Сырдария және басқа майда өзендер өтеді. Облыста кварц, алтын, күміс, алюминий, мыс, темір, вольфрам, уран және басқа да кен орындары бар, мұнай мен газдың барланған ірі қорлары бар. Әкімшілік бөлінісі Ферғана уәлаяты 15 ауданнан құрылған. Оның әкімшілік орталығы — Ферғана қаласы. Дереккөздер
Бидайық ауылдық әкімдігі

Бидайық ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Жангелді ауданында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Қызбел ауылдық округіне қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Бидайық ауылы кірді. Орталығы – Бидайық ауылы болды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 161 адамды құрады. Дереккөздер
Ягнобилер

Ягнобилер (ягноби) — Тәжікстандағы Ягноб өзені аңғарындағы тау тәжіктерінің шағын этникалық тобы. 2000 жылғы санақ бойынша 5 мыңға жуық адам болды. Тілі Тілі – ягноби тілі – шығыс иран тобындағы көне соғды тілінің диалектісі, күнделікті өмірде сақталған. Көбісі тәжік тілінде сөйлейді, бұл мектептердегі оқыту тілі. Діні Сенушілер – сүнниттік мұсылмандар. Тарихы Кеңес өкіметі орнағанға дейін олар феодалдық құрылыста өмір сүріп, алғашқы қауымдық қатынастардың қалдықтарын сақтап қалды. 1957 жылы ягнобилердің көп бөлігі мақта өсіруге жаңадан игерілген Тәжікстанның жазық жерлеріне қоныстандырылды, бұл олардың тәжіктермен ассимиляциясын тездетті. 1970 жылға дейін тау аңғарында 5-10 есе көп адам тұрған. Тау аңғарына апаратын жол болмады. Кеңес үкіметі барлық адамдарды тікұшақпен қолжетімді жерлерге апарды. Барлығына тегін үй берді, жұмыс берді. Бірақ ягнобилер жаңа жерде тұрмады. Ал 3 жылдан кейін олардың кейбіреулері өз жерлеріне қайтып кетті. Біраз уақыттан кейін оларды тікұшақтармен қайтадан алып шықты. Тағы да, 3 жылдан кейін - 1982 жылы - олар кері қайтты. Осыдан кейін оларға қайтадан тиіскен жоқ. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері – егіншілік (бұрын тек арпа, бидай, бұршақ) және мал шаруашылығы (ірі және ұсақ мал, есек). Қолөнерден ерлер (тоқыма тоқу, киіз төсеніш тігу) және әйелдер (қыш жасау) дамыды. Тұрмыс салты Қатынастары патриархалдық, қалыңмал, көп әйел алу, т.б. қалыптасқан. Ягнобилер елдің басқа өңірлерінің тұрғындарымен некелеспейді, мұны туыстарының бір-біріне баруы қиын болатынымен түсіндіреді. Осындай некелер болып жатса, басқа жақтан келген қыздарымыз бен келіндеріміз жаңа жағдайда өмір сүре алмайды дейді олар. Жолдың жоқтығынан қалыңдық пен күйеу жігітті жергілікті музыкалық аспаптардың сүйемелдеуімен атпен немесе есекпен тасымалдайды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Ягнобилер үйлерін жалпақ тақта тастардан салады, оларды көң қосылған балшықпен сылайды. Жиналған пішен үлкен баулармен байланып қоралар мен сарайлардың төбесінде сақталады. Үйден 10–20 м қашықтықта, әдетте, тандыры бар ашық ас үй, тамақ пен ас үй ыдыстарына арналған қойма, жуыну бөлмесі бар. Дәстүрлі киімдері Ер адамдар әртүрлі киінеді. Жастар заманауи аудан орталығында базардан сатып алуға болатын джинсы, жейде, спорттық курткалар мен костюмдер киеді. Қарттар тығыз маталы халаттар мен бас киімдер киеді. Әйелдер әр түрлі және дәстүрлі түрде киінеді, ұзын көйлектер және тік, кең шалбар, әйелдер мен қыздар орамалсыз жүрмейді, бірақ олар шаштарын жасырмайды және бейтаныс адамдарды көргенде беттерін жаппайды. Дәстүрлі тағамдары Ерекше мерекелік тағамы – «кашк», ет қайнатып, бидай қабығын аршып алады. Содан кейін тағы бір жартылай шикі тағамды қазандарға салып, баяу отқа қояды, таңертең кашк дайын. Таңертеңге дейін ингредиенттер түбіне жабысып қалмас үшін әйелдер «тирак» деп аталатын арнайы ағаш таяқпен тамақты араластырады. Тағы бір ерекше жергілікті тағам - жылы шелпек пен майдан жасалған «чанголи». Сілтеме * Дереккөздер
Бәйтерек ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Бәйтерек ауылдық әкімдігі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Тарихы Бәйтерек ауылдық округі 2013 жылы құрылып, Сарыкемер ауылдық округінің құрамынан Сарыкемер ауылының солтүстік бөлігіндегі Мәмбет батыр көшесінің тақ сан нөмірлі үйлер жағы және Қосақ, Базарбай ауылдары берілді. 2021 жылы Сарыкемер ауылының солтүстік бөлігіндегі Мәмбет батыр көшесінің тақ сан нөмірлі үйлер жағы Сарыкемер ауылдық округінің құрамына кері қайтарылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Базарбай, Құсақ ауылдары кіреді. Орталығы – Сарыкемер ауылы. Дереккөздер
Клод Симон

Клод Эжен Анри Симон (, 10 қазан 1913, Антананариву — 6 шілде 2005, Париж) — француз жазушы, әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1985). Өмірбаяны Симон 1913 жылы 10 қазанда Антананаривуда бірінші дүниежүзілік соғыс даласында көп ұзамай қаза тапқан француз әскери қызметкерінің отбасында дүниеге келді. Баланы Перпиньянда анасы, ал 1924 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін әжесі тәрбиелеген. Жас кезінде Симон көп сурет салумен және фотосуреттермен айналысты. 1936 жылы Симон республикашылдар жағында Франкоға қарсы күресу үшін Барселонаға барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Симон әскерге шақырылып, атты әскерде қызмет етіп, тұтқынға түседі. Қашып кетіп, француздық Қарсыласуға қатысты. Соғыстан кейін ол проза жаза бастады. Оны «жаңа роман» мектебінің қатарына жатқызу әдетке айналған. Симон 2005 жылы 6 шілдеде Парижде қайтыс болды. Монмартр зиратында жерленген. Туындылары * 1945 : Le Tricheur, Éditions du Sagittaire * 1947 : La Corde raide, Éditions du Sagittaire * 1952 : Gulliver, Calmann-Lévy * 1954 : Le Sacre du Printemps, Calmann-Lévy * 1957 : Le Vent. Tentative de restitution d’une retable baroque, Éditions de Minuit * 1958 : L’Herbe, Éditions de Minuit * 1960 : La Route des Flandres, Éditions de Minuit * 1962 : Le Palace, Éditions de Minuit * 1966 : Женщины Femmes (по двадцати трём картинам Жуана Миро), Éditions Maeght * 1967 : Histoire, Éditions de Minuit * 1969 : La Bataille de Pharsale, Éditions de Minuit * 1970 : Orion aveugle, Skira * 1971 : Les Corps conducteurs, Éditions de Minuit * 1973 : Triptyque, Éditions de Minuit * 1975 : Leçon de choses, Éditions de Minuit * 1981 : Георгики Les Géorgiques, Éditions de Minuit, ISBN 2-7073-1950-3 * 1984 : Волосы Вероники La Chevelure de Bérénice, Éditions de Minuit (переиздание текста «Женщин») * 1986 : Стокгольмская речь Discours de Stockholm, Éditions de Minuit * 1987 : L’Invitation, Éditions de Minuit * 1988 : Album d’un amateur, Rommerskirchen * 1989 : L’Acacia, Éditions de Minuit * 1992 : Photographies, 1937—1970, Éditions Maeght * 1994 : Correspondance avec Jean Dubuffet, L'Échoppe * 1997 : Le Jardin des Plantes, Éditions de Minuit * 2001 : Le Tramway, Éditions de Minuit * 2006 : Oeuvres, Collection Pléiade Сілтемелер * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1985/simon/ Нобель сайтындағы ақпарат]
Қоғамдық еңбек бөлінісі

Қоғамдық еңбек бөлінісінің пайда болуы және дамуы адамдар қызметінің алуан түрлерге жіктеліп, оқшаулануы негізінде жүзеге асады. Қоғамдық еңбек бөлінісі – еңбек экономикасының және оның өнімділігін өсіріудің маңызды факторы. Қоғамдық еңбек бөлінісі мен ғылыми-техникалық прогресс арасында тығыз байланыс бар. Алғашқысы машиналық техниканың пайда болып, дамуы үшін жағдай туғызды, соңғысы еңбек бөлінісінің тереңдеуіне жол ашты. Еңбек бөлінісінің деңгейлері мен нысандары Еңбек бөлінісі түрлі деңгейлер мен нысандарға ажыратылады. Мысалы, қоғамдық өндірістің ірі салаларға (егіншілікке, өнеркәсіпке, т.б.) бөлінуі жалпы еңбек бөлінісі, ал бұл салалардың түрлер мен қосалқы түрлерге (мыс, өнеркәсіптің немесе ауыл шаруашылығының салалар мен қосалқы салаларға) бөлінуі жеке еңбек бөлінісі; кәсіпорын ішіндегі еңбек бөлінісі жеке-дара еңбек бөлінісі деп аталады. Тарихи тұрғыдан жеке еңбек бөлінісі кәсіптің аражігін, жеке-дара еңбек бөлінісі мамандық шеңберін айқындайды. Жеке-дара еңбек бөлінісі, біріншіден, еңбек өнімділігін арттырады, өйткені жұмысшы шектелген шеңбердегі жұмыстарды оңай игеріп, жақсы орындайды; оны дайындауға жұмсалатын шығындар қысқарады; машиналарды қолдану, сонан соң оны жетілдіруге алғышарттар жасалады. Екіншіден, соншалықты тар шеңберде мамандану жеке адамды қызықсыздау дене жұмысымен ғана шұғылданатын, кәсіби шектелген, кәсіпкерге тәуелді жұмысшыға айналдырады. Машиналық өндірісте машиналар арасында атқарымдарды бөлісу және жұмыскердің біліктілік деңгейі жалпы алғанда жоғарылайтынына қарамастан, кәсіптік шеңбердің тарлығы және ой еңбегі мен дене еңбегінің арасындағы бөлініс сақтайды. Даму үрдісі Қоғамдық еңбек бөлінісінің даму үрдісі қоғам ішіндегі еңбек бөлінісінің және онымен байланысты нысандар (аумақтық, халықаралық бөлініс, өндірістің мамандануы) тереңдеп, өндірістің оқшаулануы мен бірігуі күшейе түсетінін көрсетеді. Кәсіпорындағы еңбек бөлінісінде, автоматтандырылу мен электронды құралдар енгізілуіне қарай ірілену үрдісі байқалады, мұның өзі жұмыскердің тар шеңберде мамандануынан арылу, дене еңбегі мен ой еңбегінің және осы еңбек қызметінің ұштасуы үшін негіз қалайды. Осы екі процестің де нәтижесінде өндірістік еңбек күштері өсіп, жоғары деңгейде ұйымдасқан қоғам қалыптасады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Қарасай үңгірі

Қарасай үңгірі – Қаратау жотасының оңтүстік беткейіндегі карсты үңгірлердің бірі. Географиялық орны Түркістан облысының Бәйдібек ауданы жерінде, Кентау қаласының оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан. Сипаты Үңгірдің ұзындығы 200 м, ені 15 м, биіктігі 20 м. Ортаңғы палеозой дәуірінің әктасты қабатты судың шаюынан пайда болған. Мұнда бірнеше бүйірлік үңгір, тармақталған қуыстар және әр түрлі бейнедегі сүңгілер (сталактиттер) бар. Туристік экскурсия жасауға, сондай-ақ спелеологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізуге қолайлы орын. Дереккөздер
Язгулямдар

Язгулямдар (өз атауы: згямиг) — Тәжікстан мен Ауғанстандағы бадахшан халықтарының бірі. Жалпы саны 7 мыңнан 11 мың адамға дейін. Негізінен Язгулям өзенінің биік таулы алқабында тұрады. Тілі Тілі - язгулям тілі. Білім тәжік тілінде жүргізіледі. Діні Дінге сенушілері негізінен сүнниттік мұсылмандар, аздаған бөлігі шииттер. Кәсібі Негізгі кәсібі – суармалы егіншілік, Язгулемнің жоғарғы ағысының биік таулы аймақтарында – мал шаруашылығы. Иіру, тоқу (ерлер), түрлі-түсті жүннен шұлық тоқу (әйелдер), ағаштан ыдыс жасау, қоржын тоқу, т.б. дамыған. Тұрмыс салты Оларда негізінен әйелдер орындайтын жерлеу және еске алу ғұрыптық биі сақталған. Қайтыс болғандарды каум басшысы жерлейді. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Ауылдар кварталдарға бөлінген, онда негізінен бір атаның (қаум) мүшелері тұрады. Үйлері саман пен қыш кірпіштен тұрғызылған. Қабырғаларының негізі үстіңгі жағына қарағанда қалыңырақ, сондықтан үйдің сыртқы түрі трапеция тәрізді көрінеді. Төбесі тегіс, ағаш жақтаумен, тіректермен бекітілген. Ескі үйлерде Батыс Памир аймағына тән баспалдақ төбесі бар. Дәстүрлі киімдері Ерлердің, әйелдердің және балалардың ұлттық киімдері біркелкі, туника тәрізді тігілген. Әйелдер маталардан қолмен киім тігеді. Ерлерге арналған халифа каут көйлегі бар. Әйелдерге арналған оврати каут жейдесі ерлердікінен ұзындығы мен жағасы бойынша ерекшеленеді, түрлі-түсті жіптермен, кестемен безендірілген. Әйелдердің тымбон шалбары ерлерге қарағанда ұзағырақ және тобық бөлігінде тарылтуымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Яо (халық)

Яо (өз атауы: зао-Вьетнада, ман, мань, минь-Қытайда ) — Қытайдың оңтүстігінде (2,8 млн. адам - ​​2010 ж.), Вьетнамның солтүстігінде (751,1 мың адам - ​​2009, халық санағы), Лаостың солтүстік-батысында (20 мың адам - ​​2017) және Тайландта (45 мың адам) тұратын халықтар тобы. Тілі Тілі мяа-яо отбасына жатады, көбі қытай және жуаң тілдерінде сөйлейді. Діні Яолар өздерінің діни көзқарастары бойынша анимистер, олардың арасында ата-бабалар рухына табыну үлкен мәнге ие болды. Тарихы Яо халқының шығу тегі Цинь әулетінен (б.з.д. 221-207 ж.) бастау алады. Олар кейбір аудандарда өте тез дамыды, алайда шалғай таулы аймақтарда яо халқы жай ғана бұлақтар мен аңғарлардың айналасында топтасып өмір сүрді, сонымен қатар оларда тіпті ауыл шаруашылығы да болмады. Олар тауда аң аулап күн көретін. Қытай құрылғанға дейін (1949 ж.) феодалдық үкіметтердегі қанау, соғыстар мен қырғындардың нәтижесінде яо халқының бір бөлігі Вьетнам, Лаос және Таиланд шекараларына қашып кетті. 1970 жылдары осы елдерде тұратын яо халқының бір бөлігі АҚШ, Франция, Канада және басқа елдерге қоныс аударды. Көптеген Яо ауылшаруашылығымен күн көретіндіктен, олар шағын ауылдық елді мекендерде, көбінесе тау беткейлерінде тұрады. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері – егіншілік (күріш, жүгері, тәтті картоп, қарақұмық, маниок және т.б.), мал шаруашылығы (шошқа, құс, ірі қара және ұсақ мал), орман шаруашылығы. Қазіргі яолар өнеркәсіпте де жұмыс істейді, ұлттық интеллигенция қалыптасты. Тұрмыс салты Отбасы патриархалдық, некеге тұру патрлокалды. Қалыңдық үшін құн алу, көріпкелдік және түс жору, ай биі және басқа да рәсімдер белгілі. Өз қауымдастығынан ерекше назар аударған Яо тобының бірі - Қызыл Яо. Қызыл яо әйелдері шаштарын өмірінде бір-ақ рет, 16 жасында, кәмелетке толған кезде қияды. Осылайша, 16 жастан асқан қыздардың қара шаштары ұзын болып келеді, күші мен түсі әлсіреп кетпеуі үшін үнемі ашытылған күріш суымен жуып күтім жасайды. Сондай-ақ, қыздың шашында қара орамал болса, ол тұрмысқа шықпаған. Үйленген, бірақ баласы жоқ болса, әйелдің шашын екі өрім етіп өреді, ал үйленген балалы әйел шашын маңдайынан сәл жоғары тақия тәрізді басына байлайды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Елді мекендері тау бөктерінде орналасқан. Тұрғын үйлері тік бұрышты, жартылай қадалы немесе топырақта, қабырғалары бамбуктан, саманнан немесе қиыршық тастан жасалған, төбесі шатырлы, оңтүстігінде - сабан немесе пальма жапырақтарынан, солтүстікте - тақтайшамен қапталған. Дәстүрлі киімдері Әйелдер арасында дәстүрлі киім жақсы сақталған - қысқа күрте, тігілмеген белдемше немесе шалбар және халат. Шаш үлгілері мен орамал байлау тәсілдері ерекше. Киімде қара, қоңыр, қою көк түстер басым, кестелер мен күміс әшекейлер жиі кездеседі. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамдары күріш, ет, жүгері, тәтті картоп, соя, және асқабақтан тұрады. Майға қуырылған, тұзды сорпамен қайнатылған және күрішпен немесе соямен араластырылған тұтас жапырақты «май шайын» тұтынады. Сілтеме * Дереккөздер
Хамза Хакимзада Ниязи

Хамза Хакизада Ниязи (; 6 наурыз 1889 жыл, Қоқан – 18 наурыз 1929 жыл, Шахимардан) — ұлты өзбек болған кеңестік жазушы, композитор, драматург, педагог және саяси активист. Ниязи Ғафур Ғұламмен бірге қазіргі өзбек әдебиетінің даму тарихындағы жетекші тұлғалардың бірі ретінде кеңінен танымал. КСРО заманында Хамза Хакизада Ниязи атымен көптеген объектілер аталған: көшелер, мектептер, театрлар, Ферғана облысынданы қала (2012 жылдан бастап Тинчлик деп аталады) және т.б.. Алайда Өзбекстанның тәуелсіздігінен кейін көбісінің атаулары өзгертілген. Өмірбаяны Хамза Хакимзада Ниязи Қоқан қаласында 1889 жылы 7 наурыз күні дүниеге келді. Медреседе білім алғасын педагогикамен айналысады. Хамзаның революцияға дейінгі негізгі шығармасы, өзбек және тәжік тілдерінде жазылған «Девон» поэмасы (1905–1914), оның қайтыс болғаннан кейін ғана жарық көрді. Ниязидің шығармаларында еркек пен әйел арасындағы және елдегі жалпы социалды теңсіздікке назар аударылатын. Хамза Ниязи 1911 жылы, 23 жасында қажылықтан оралған. Қазан төңкерісінен кейін Хамза Хакимзада Ниязи Қоқан мен Ферғанада сабақ берді, Түркістан майданында Қызыл Армияға қызмет еткен көшпелі театр труппасын ұйымдастырды, Түрік майданы саяси бөлімінің қызметкері болып істеді. 1918 жылы өзбек совет драматургиясының тұңғыш шығармасы болған «Бай мен батрақ» пьесасын жасады және тұңғыш өзбек кеңестік театрын құрды. Оның бірнеше ондаған әндері бар. Өзбекстанның әр өңірінде халық әндерін жинап, ұлттық аспаптарда орындаған. Алайда Хамза Ниязидің барлық өлеңдері сақталмаған. 1926 жылы ол «Өзбек КСР Ұлттық Жазушысы» атағымен марапатталды. 1929 жылдың 18 наурызында, Шахимардан қаласында, Хамза Хакизада Ниязи қалың жұрт таспен атып өлтірілді. Дереккөздер
Әл-Фараби ескерткіші (Алматы)

Әл-Фараби ескерткіші — Алматы қаласында, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің алдында тұр. Авторы — Ескен Аманжолұлы Сіргебаев. Бастапқыда ескерткіш тастан жасалынған еді, бірақ 2007 жылы жаңа қоладан құйылған нұсқа орнатылды. Әлемнің екінші ұстазы атанған Әбу Насыр Әл-Фарабиге арналған Ескен Сіргебаевтың тағы бір туындысы Түркістан облысы Отырар мұражай қорығында орналасқан. Галерея Дереккөздер Тағы қараңыз * Әл-Фараби ескерткіші (Астана) * Әл-Фараби ескерткіші (Түркістан)
Ақбақай ауылдық әкімдігі

Ақбақай ауылдық әкімдігі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақбақай ауылы кіреді. Орталығы – Ақбақай ауылы. 2013 жылға дейін Ақбақай кенттік әкімдігі деп аталған. Дереккөздер
Ақсүйек ауылдық әкімдігі

Ақсүйек ауылдық әкімдігі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақсүйек ауылы кіреді. Орталығы – Ақсүйек ауылы. 2013 жылға дейін Ақсүйек кенттік әкімдігі деп аталған. Дереккөздер
Қош бол, майдан!

«Қош бол, майдан!» — Эрнест Хемингуэйдың 1929 жылы жазған романы. Бұл автобиографиялық шығармада Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тан Италияға аттанған жауынгердің ағылшын медбикесімен танысып, қарым-қатынас құрғаны баяндалады. Романды қазақ тіліне Құрманғазы Қараманұлы аударған. Кейіпкерлер * Фредерик Генри — басты қаһарман, америкалық жауынгер * Кэтрин Баркли — Фредерик ғашық болып қалған медбике * Ринальди — италиялық әскери дәрігер * Медбике Фергюссон — Кэтрин Барклидің досы * Діни қызметкер. Экрандалуы Роман сюжеті бірнеше фильмге арқау болды.
Мирный ауылдық әкімдігі

Мирный ауылдық әкімдігі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Мирный ауылы кіреді. Орталығы – Мирный ауылы. 2013 жылға дейін Мирный кенттік әкімдігі деп аталған. Округ құрамында болған ГРЭ 21 ауылы 2019 жылы таратылған. Дереккөздер
Бозоқ II

Бозоқ II — Бозоқ қалашығы жанында орналасқан көне қыстау орны. Мұнда XVIII-XIX ғасырларға тән қазақтың шаруашылық нысандары, суару жүйесі болған көрінеді. Нысан Бұзықты көлінің оңтүстік жағалауында, Есіл арқылы өтетін дәстүрлі өткелден оңтүстік-батысқа қарай 5 шақырым жерде орналасқан. Қыстақ шаруашылық құрылыстары бар екі үйден тұрды. Үйлер күйдірілген кірпіштен салынған. Қыстақтың тұрғындары мал шаруашылығымен айналысқан. Табында ұсақ мал басым болды, содан кейін жылқылар жүрді және аз мөлшерде ірі қара болды. Қыстақтың мәдени қабатында темірден, қоладан жасалған бұйымдар, керамика фрагменттері, шыныдан жасалған бұйымдар көптеп табылды. Дереккөздер Сілтемелер * Шағырбаев М., Ғаниева А., Сәкенов С. [https://cyberleninka.ru/article/n/n-ra-esil-araly-ynda-y-aza-tardy-hih-hh-basynda-y-sharuashyly-y-bozo-ii-ystauyny-osteologiyaly-materialdary-boyynsha/viewer Нұра-Есіл аралығындағы қазақтардың ХІХ–ХХ ғ. басындағы шаруашылығы (Бозоқ ІІ қыстауының остеологиялық материалдары бойынша)]
Төрт миллион

«Төрт миллион» — америкалық жазушы О. Генридің новеллалар жинағы. Алғаш рет 1906 жылы шыққан бұл кітапты автор келесідей кіріспемен бастайды: «Жақында бір суайт айтқан екен, Нью-Йоркте назарымызды аударуға тұрарлық тек төртжүз-ақ адам тұрады-мыс деп. Бірақ тағы бір адамның — Нью-Йорк халқының санағын жүргізетін кісінің — дұрысырақ есебіне сүйеніп, мен осы жинақты "Төрт миллион" деп атадым». Яғни О. Генри осы кітабын Нью-Йорк қаласының тұрғындарына арнағанын айтады. Мазмұны Кітап 25 новелладан тұрады: * Тобиннің алақаны (Tobin’s Palm) * [https://wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%8B%D0%B9%D2%93%D0%B0_%E2%80%94_%D1%81%D1%8B%D0%B9 Сыйға — сый] (The Gift of the Magi) * Кафеге келген космополит (A Cosmopolite in a Cafe) * Антрактіде (Between Rounds) * Шатырдағы бөлме (The Skylight Room) * Өнерді сүйгендіктен (A Service of Love) * Мэггидің шығуы (The Coming-out of Maggie) * Желаяқ адам (Man About Town) * Фараон және хорал (The Cop and the Anthem) * Табиғаттың үйлесімдігі (An Adjustment Of Nature) * Сары иттің мемуарлары (Memoirs of a Yellow Dog) * Айки Шонштейннің сиқыр сәлдесі (The Love-philtre of Ikey Schoenstein) * Алтын және махаббат (Mammon and the Archer) * Көктем уақыты a la Carte (Springtime a la Carte) * Жасыл есік (The Green Door) * Арбакештің биіктігінен (From the Cabby’s Seat) * Аяқталмаған әңгіме (An Unfinished Story) * Калиф, купидон һәм сағат (The Caliph, Cupid and The Clock) * Алтын сақинаның қарындастары (Sisters of the Golden Circle) * Брокердің құмары (The Romance of a Busy Broker) * Жиырма жылдан соң (After Twenty Years) * Парадта жоғалған (Lost on Dress Parade) * Курьер арқылы (By Courier) * Жиһаздалған бөлме (The Furnished Room) * Тильдинің дебюті (The Brief Debut of Tildy)
Надира

Моһларойим Надира (, лақап аттары — Комила, Макнуна; 1792 жыл, Әндіжан – 1842 жыл, Қоқан) — өзбек жазушысы, Өзбек әдебиетінің классигі, 10,000 жолдан көп шығармалар авторы, Қоқан хандығының билеушісі Омар ханның әйелі. Өмірбаяны ндағы суреті]] Надира Қоқан хандығын 1810 жылдан 1822 жылы қайтыс болғанына дейін билеген Мұхаммед Омар ханның әйелі болды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Надира Қоқанның іс жүзіндегі билеушісі болды, өйткені оның ұлы Мұхаммед Әли хан хан тағына отырғанда жасөспірім еді. Жазушы болған Надира шығармаларын өзбек және парсы тілдерінде жазған. Надира ұлына біршама либералдық құндылықтарды сіңіруге тырысқанына қарамастан, хан болған Мадалы қарсылас Бұхара әмірлігімен соғысқа әкелетін экспансионистік саясатты қолданатын. Надираның поэзиясы ғұламалар тарапынан қолдау алмаған және «орынсыз» деп танылатын, шығармалары табу тақырыптарды қозғайтын, соның ішінде әйелдердің қоғамдағы рөлі де баяндалатын. Ол 1842 жылы сәуірде Бұхара ханы Насрулланың бұйрығымен Қоқан-Бұхара соғысы кезінде ұлымен бірге дарға асылды. Насрулланың оған тұрмысқа шығудан бас тартқанына ашуланғаны жайлы деректер де бар, басқа деректерде оған шариғат заңына бағынбады деген айып тағылды деп айтылады. Дереккөздер
Әлішер Бұрханұлы Османов

Әлішер Бұрханұлы Османов (, 9 қыркүйек 1953 жыл, Чуст, Наманған облысы) — ресейлік бизнесмен және олигарх. 2022 жылғы санақ бойынша Османовтың таза байлығы 19,5 миллиард долларға бағаланған және ол әлемдегі ең бай 100 адамның қатарында. USM Holdings, соның ішінде МегаФонның директоры, Халықаралық семсерлесу федерациясы мен бұрынғы төрағасы, «Коммерсантъ » баспасының иесі. Ол сонымен қатар Ресейдегі екінші ірі ұялы байланыс операторы МегаФонның тең иесі және әлемдегі ең ірі мыс кен орындарының бірін игеретін Удокан мысының иесі. 28 ақпан күні Еуропа одағының кеңесі Әлішер Османовқа түрлі санкция қойған, ресми себебі — «Украинаның аумақтық тұтастығына, егемендігі мен тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін немесе қауіп төндіретін әрекеттері үшін». Османов «Ресей президенті Владимир Путинмен әсіресе жақын байланысы бар кремльшіл олигарх» деп сипатталады. Дереккөздер
Түрікменбашы атырабы

Түрікменбашы атырабы — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Түрікменбашы қаласы. Тарихы 1925 жылы қаңтарда орталығы Красноводск қаласында болған Түрікмен КСР Полторацк округінің Красноводск ауданы болып құрылды. 1926 жылы тамызда Полторацкий округі таратылып, Красноводск ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1939 жылы қарашада Красноводск ауданы жаңадан құрылған Красноводск облысына берілді. 1947 жылы қаңтарда Красноводск облысы таратылып, аудан Ашхабад облысына берілді. 1952 жылы сәуірде Красноводск облысы қалпына келтіріліп, Красноводск ауданы қайтадан оның құрамына енді. 1955 жылы желтоқсанда Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан қайтадан Ашхабад облысының құрамына енді. 1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1963 жылдың қаңтарында Красноводск ауданы таратылды, бірақ 1965 жылдың желтоқсанында қалпына келтірілді. 1973 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Красноводск облысына берілді. 1988 жылы Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы Красноводск ауданы Балқан уәлаятының құрамына еніп, алдымен Красноводск атырабы, содан кейін Түрікменбашы атырабы болып өзгертілді. Сілтеме * [https://web.archive.org/web/20101227171429/http://wwhp.ru/balka.htm Дүниежүзілік тарихи жоба]
Есенқұлы атырабы

Есенқұлы атырабы — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы атырап. Тарихы 1927 жылы қаңтарда орталығы Хасанқұлы кенті болған Түрікмен КСР Хасанқұлы ауданы болып құрылған. 1939 жылы қарашада Хасанқұлы ауданы жаңадан құрылған Красноводск облысына берілді. 1947 жылы қаңтарда Красноводск облысы жойылып, аудан Ашхабад облысына берілді. 1952 жылы сәуірде Красноводск облысы қалпына келтіріліп, Хасанқұлы ауданы қайтадан оның құрамына енді. 1955 жылы желтоқсанда Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан қайтадан Ашхабад облысының құрамына енді. 1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, облыс Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1963 жылдың қаңтарында Хасанқұлы ауданы жойылды, бірақ 1965 жылдың желтоқсанында қалпына келтірілді. 1973 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Красноводск облысына берілді. 1988 жылы аудан таратылды. 1992 жылы қалпына келтірілген Хасанқұлы ауданы Балқан уәлаятының құрамына еніп, алдымен Хасанқұлы атырабы, содан кейін Есенқұлы атырабы болып өзгертілді. Сілтеме * [https://web.archive.org/web/20101227171429/http://wwhp.ru/balka.htm Дүниежүзілік тарихи жоба]
Етрек атырабы

Етрек атырабы — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы атырап. Тарихы 1925 жылы мамырда орталығы Баят Қажы ауылында болған Түрікмен КСР Полторацк округінде Етрек ауданы болып құрылған. 1926 жылы тамызда Полторацкий округі жойылып, Етрек ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1933 жылы наурызда аудан Қызылетрек ауданы болып өзгертілді. 1939 жылы қарашада Қызылетрек ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді. 1943 жылы ақпанда Қызылетрек ауданы Красноводск облысына берілді. 1947 жылы қаңтарда Красноводск облысы жойылып, аудан Ашхабад облысына берілді. 1952 жылы сәуірде Красноводск облысы қалпына келтіріліп, Қызылетрек ауданы қайтадан оның құрамына енді. 1955 жылы желтоқсанда Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан қайтадан Ашхабад облысының құрамына енді. 1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1973 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Красноводск облысына берілді. 1988 жылы Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы Қызылетрек ауданы Балқан уәлаятының құрамына еніп, алдымен Қызылетрек атырабы, содан кейін Етрек атырабы болып өзгертілді. Сілтеме * [https://web.archive.org/web/20101227171429/http://wwhp.ru/balka.htm Дүниежүзілік тарихи жоба]
Ашхабад облысы

Ашхабад облысы — Түрікмен КСР аумағында 1939-1959 және 1973-1988 жылдары болған әкімшілік бірлік. 1992 жылы бұрынғы облыс аумағында Ахал уәлаяты құрылды, астанасы алдымен Ашхабад қаласында болды, кейінірек Ашхабад жеке әкімшілік бірлікке алынып, Әнеу уәлаят орталығы болды. Жер аумағы — 95,4 мың км². Халқы — 875 мың адам. (1987 ж.), оның ішінде қала халқы — 62%. Әкімшілік жағынан 8 ауданнан тұрды, оған 2 қала, 12 кент кірді (1987). Әкімшілік орталығы — Ашхабад қаласы. Жер аумағының көп бөлігін Қарақұм шөлі алып жатқан ойпатты жазық, оңтүстігін орта биіктіктегі Көпетдақ таулары алып жатыр. Әкімшілік бөлінісі КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1939 жылғы 21 қарашадағы Жарлығымен облыс құрылып, құрамына Ашхабад, Қызыларбат қалалары және 11 аудан: Ашхабад, Бәһерден, Көктепе, Ербент, Кахка, Қарақала, Қызыларбат, Қызылетрек, Киров, Серахс және Тежен кірді. 1941 жылы Ербент ауданы таратылды. 2 жылдан кейін Қызылетрек ауданы Красноводск облысына берілді. 1947 жылы жойылған Красноводск облысы құрамынан Хасанқұлы, Қазаншық, Қызылетрек және Красноводск аудандары Ашхабад облысына берілді. 1951 жылы Құмдақ және Желекен аудандары құрылды. 1952 жылы Красноводск облысына Хасанқұлы, Қазаншық, Қызылетрек, Красноводск, Құмдақ және Желекен аудандары қайтадан кірді. 1955 жылы Красноводск облысы қайтадан таратылған кезде бұл аудандар Ашхабад облысына қайта оралды. Бір жылдан кейін Құмдақ және Желекен аудандары таратылды. 1959 жылы 25 мамырда Ашхабад облысы таратылды. 1973 жылы 27 желтоқсанда Ашхабад облысы қалпына келтіріліп, 6 ауданға: Ашхабад, Бәһерден, Көктепе, Кахка, Серахс және Тежен бөлінді. 1975 жылы Киров ауданы құрылды. 1977-1988 жылдары Гәуір ауданы болды. 1988 жылы 25 тамызда облыс қайтадан таратылды. Тұрғыны 1939 жылы облыста 367,6 мың адам тұрды. Соның ішінде түрікмендер – 58,3%; орыстар – 28,1%; армяндар – 2,6%; украиндар – 2,4%; әзербайжандар – 1,5%; татарлар – 1,2%; ирандықтар – 1,1%. 1987 жылға қарай облыс халқының саны 875 мың адамға дейін өсті. Табиғаты Климаты күрт құбылмалы. Негізгі өзені – Тежен. Қарақұм арнасы. Экономикасы * Машина жасау (оның ішінде мұнай, химия, электротехника) және металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп (тоқыма, аяқ киім және т.б.), тамақ және дәмдеуіш (соның ішінде жүзім өңдеу) өнеркәсібі, құрылыс материалдары (цемент, шыны) өндірісі дамыған. * Негізгі өнеркәсіп кәсіпорындары Ашхабад, Тежен, Бабадайхан қалаларында орналасқан. * Егіншілік негізінен суармалы (Қарақұм арнасы). Мақта, дәнді дақылдар, көкөніс және бақша дақылдары егіледі. Жеміс өсіру. Жеміс шаруашылығы. Жүзім шаруашылығы. Қой (оның ішінде қаракөл), ірі қара, асыл тұқымды жылқы өсіріледі, құс шаруашылығы. Жібек шаруашылығы. * Шипажайлары: Фируза, Арышман. Дереккөздер
Ақбидай атырабы

Ақбидай атырабы — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы — Әнеу қаласы. Тарихы 1977 жылы сәуірде орталығы Әнеу кенті болған Түрікмен КСР Ашхабад облысы Гәуір ауданы болып құрылған. 1988 жылы тамызда жойылды. 1992 жылы Ахал уәлаятының бөлігі ретінде Гәуір атырабы ретінде қалпына келтірілді. Кейін Ақбидай атырабы болып өзгертілді. Сілтеме * [https://web.archive.org/web/20101227170743/http://wwhp.ru/ahals.htm Дүниежүзілік тарихи жоба]
Кіші Қарашай ауданы

Кіші Қарашай ауданы — Ресей Федерациясының Қарашай-Шеркес Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым (муниципалдық аудан). Әкімшілік орталығы — Үшкекен ауылы. Географиясы Ауданы 1291,89 км² (2015 жылдан бастап). Тарихы XX ғасырдың басына қарай қазіргі Кіші Қарашай ауданының аумағы Қобан облысының Баталпаша бөлімі (Құмлооп ауылы), Налшық округі (Хасауыт ауылы) және Терек облысының Пятигорск бөлімінің (Ескі-Әбік ауылы) құрамына кірді. Кіші Қарашай ауданы алғаш рет 1922 жылы жаңадан құрылған Қарашай-Шеркес автономиялық облысының Кіші Қарашай округі ретінде құрылды. Ол кезде округ орталығы округтың өзіне кірмейтін Кисловодск қаласы болды. 1957 жылы Қарашай-Шеркес автономиялық облысы қайта құрылып, оның құрамында Кіші Қарашай ауданы қайта құрылғаннан кейін аудан орталығы Үшкекен ауылына көшті. 1963 жылы 1 ақпанда қолданыстағы 6 ауылдық ауданның орнына Адыге-Хабыл (орталығы Адыге-Хабыл ауылы), Зеленшік (орталығы Зеленшік ауылы), Қарашай (орталығы Қарашай қаласы), Кіші Қарашай (орталығы Үшкекен ауылы), Қобан (орталығы Жегетай ауылы), Хабез (орталығы Хабез ауылы). 1965 жылы 12 қаңтарда РКФСР Жоғарғы Кеңесінің төралқасы қаулы шығарды: * Ұрып ауданы құрылсын — орталығы Преградная ауылы болсын; * Қарашай-Шеркес автономиялық облысының Ұрып өнеркәсіптік ауданы таратылсын; * Қарашай-Шеркес автономиялық облысының Адыге-Хабыл, Зеленшік, Қарашай, Кіші Қарашай, Қобан және Хабез ауылдық аудандары аудан болып қайта құрылсын. Тұрғыны ;Ұлттық құрамы {| class="standard" }} Елді мекендері Кіші Қарашай ауданында 14 ауылдық елді мекен бар. Көрікті жерлері Ауданда көптеген табиғи туристік орындар бар. Олардың ішінде: * Кішібалық, Хасауыт және Мушта өзендерінің аңғарларындағы минералды бұлақтар; * Балды сарқырамалар; * Рим-Гора; * Хасаут қаумалы: Подкумок, Ешкакон және Хасаут өзендерінің жоғарғы ағысы, Үлкен және Малый Бермамыт тауларының ауданы. Дереккөздер
Бабадайхан атырабы

Бабадайхан атырабы — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Бабадайхан қаласы. Тарихы 1935 жылы ақпанда орталығы Кировск кентінде болған Түрікмен КСР-нің Киров ауданы болып құрылды. 1939 жылы қарашада Киров ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді. 1959 жылы мамырда аудан Мары облысына берілді. 1963 жылы қаңтарда аудан таратылды. 1975 жылы ақпанда Киров ауданы қайта құрылған Ашхабад облысының құрамында қайта құрылды. 1988 жылы Ашхабад облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы 14 желтоқсанда Киров ауданы Бабадайхан атырабы болып өзгертіліп, Ахал уәлаятының құрамына енді. 2016 жылдың 29 сәуірінде Түрікменстан Министрлер кабинеті Бабадайхан атырабын жойып, аумағын Тежен атырабына беру туралы шешім қабылдады. Алайда, 2018 жылдың 5 қаңтарында Түрікменстан Парламентінің шешімімен Бабадайхан атырабы қалпына келтіріліп, Тежен атырабы құрамынан Бабадайхан қаласы; Ақалтын, Ақуәкіл, Алты Гарлыев атындағы, Қарауәкіл, Захмет, Тәзел, Хасыл және Жарықкөкше кеңесшіліктер; Селеңгі кеңесшілігінің Көкті, Мамыр және Шілі ауылдары ауыстырылды. Түрікменстан парламентінің сол қаулысымен Шілі ауылы Ақуәкіл кеңесшілігіне, Мамыр ауылы Захмет кеңесшілігіне, Көкті ауылы Тәзел кеңесшілігіне, ал атыраптың әкімшілік орталығы Бабадайхан кентіне қала мәртебесі берілді. Дереккөздер
Самал Абайқызы Төлеубаева

Самал Абайқызы Төлеубаева (1974 жылы 23 шілдеде туған, Целиноград) – қазақстандық аудармашы-синхронист, арабтанушы, фарабитанушы. Филология ғылымдарының докторы. Өмірбаяны 1974 жылы 23 шілдеде Целиноградта дүниеге келген. 1998 жылы Марокконың Фес қаласындағы Сиди Мұхаммед бен Абдиллах университетін бітірді. Мамандығы – араб тілі мен әдебиеті. * 1998 жылдан 1999 жылға дейін – Еуразия университетінің Қазақ тілі кафедрасының оқытушысы; * 1999 жылдан 2000 жылға дейін – ЕҰУ халықаралық қатынастар факультетінің Шығыстану кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті; * 2009 жылдан 2010 жылға дейін – ЕҰУ аймақтану кафедрасының доценті; * 2010 жылдан 2015 жылға дейін – ЕҰУ Шығыстану кафедрасының меңгерушісі, * 2015 жылдан бастап – ЕҰУ Шығыстану кафедрасының профессоры. Аудармашы-синхронист ретінде Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевпен, Сенат төрағасы Мәулен Әшімбаевпен жұмыс істеді. Ғылым Фарабитанушы. 150-ден астам еңбек жазды, оның ішінде 1 монография, 3 оқу құралы, 3 аударма, 30-ға жуық мақала жарияланды. Дереккөздер
Түркия мен Сириядағы жер сілкінісі (2023)

2023 жылдың 6 ақпанында Шығыс Жерорта теңізінде бірқатар күшті жер сілкінісі және кейінгі дүмпулер болды. Жерасты дүмпулері Түркияда, Сирияда, Ливанда, Иорданияда, Иракта, Қазақстанда, Пәкістанда, Кипрде, Армения-Грузия шекарасында тіркелді. Латакия және Хама (Сирия) қалаларында, Газиантеп қаласының маңында (Түркия) үлкен қираулар тіркелді . Алдын ала мәліметтер бойынша, 2300-ден астам адам (Сирияда кемінде 800 және Түркияда кемінде 1541) қайтыс болды . 10500 адам зардап шекті . Түркияда төтенше жағдай жарияланды . Алайда 2023 жылдың 6 ақпанында жер сілкінісі болған аймақ сейсмологиялық тұрғыдан салыстырмалы түрде тыныш. 1970 жылдан бері 6 ақпандағы жер сілкінісінен 250 шақырым радиуста магнитудасы 6 немесе одан жоғары үш жер сілкінісі ғана болды. Олардың ең үлкені, магнитудасы 6-7 2020 жылдың 24 қаңтарында болды . Сириядағы Баниястағы ең ірі мұнай өңдеу зауыты жабдықтың бұзылуына байланысты жұмысын тоқтатты және әуежайлары жабылды . Тектоникалық жағдай Геология Түркия әлемдегі сейсмикалық қауіпті белсенді орында орналасқан. Жер сілкінісінің орны оны Анадолы, Аравиялық және Африка тектоникалық тақталарының қиылысында орналасқан. Жер сілкінісінің механизмі мен орналасуы оның Шығыс Анадолы ақауы аймағында немесе өлі теңіз трансформациялық ақау аймағында болғанына сәйкес келеді. Шығыс Анадолы ақауы-Анадолы мен араб плиталары арасындағы шекараны құрайтын 700 шақырымдық (430 миль) зигзаг трансформациялық ақау. Ақаулық сырғанау жылдамдығын көрсетеді, ол шығыстан батысқа қарай жылына 10 мм (0,39 дюйм) азаяды, мұнда ол жылына 1-4 мм (0,039–0,157 дюйм) құрайды. Ақаулық 1789 жылы (М 7,2), 1795 жылы (М 7,0), 1872 жылы (М 7,2), 1874 жылы (М 7,1), 1875 жылы (М 6,7), 1893 жылы (М 7,1) және 2020 жылы (МВт 6,8) үлкен жер сілкіністерін тудырды. Бұл жер сілкіністері ақаудың жеке сегменттерін бұзды. Шығыстағы Палу мен Пютюрге сейсмикалық белсенді сегменттері шамамен 150 жыл бойы 6,8–7,0 жер сілкінісінің қайталану аралығын көрсетеді. Сегменттері Пазарчик және Аманос батыста 7,0–7,4 жер сілкінісі үшін сәйкесінше 237-772 жыл және 414-917 жыл қайталану аралықтары бар. Өлі теңіздің өзгеруі Қызыл теңізден солтүстіктен оңтүстікке қарай Мараштың үштік қосылысына дейін созылады, онда ол Шығыс Анадолы ақауымен кездеседі. Түркияның оңтүстігіндегі сол жақвигысу ақауларының солтүстік бөлігі кем дегенде 14 ірі тарихи жер сілкінісінің көзі болды. Жақында мұнда 1822 және 1872 жылдары екі үлкен жер сілкінісі болды. 1872 жылғы жер сілкінісі кем дегенде 1800 адамның өмірін қиды. 115, 526, 587, 1170 және 1822 жылдардағы жер сілкіністері сәйкесінше бірнеше ондаған мыңнан бірнеше жүз мыңға дейін адамның өліміне әкелді. Дереккөздер
Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды

Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды (26 наурыз 1974 жыл, Абай, Келес ауданы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, экономист, дипломат, 2025 жылдан бастап қызметтегі Алматы әкімі. Бұрын Шымкент (2013—2015) және Түркістан облысының әкімі (2022—2025) болған. Білімі Сәкен Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл шаруашылығы институтын, Қазақ гуманитарлық заң университетін бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты. Қызметі * Еңбек жолын 1996 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданының «Келес» коммуналдық кәсіпорнында бастаған. * 2000-2006 жылдары Қаржы министрлігінде, Президенттің Іс басқармасында әртүрлі лауазымдарда қызмет атқарған. * 2007-2010 жылдары Білім және ғылым министрлігінің Бюджет және Қаржы департаменттері директорының орынбасары, Ғылым комитеті төрағасының орынбасары болған. * 2010 жылы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің департамент бастығы лауазымына тағайындалған. * 2011-2013 жылдары Премьер-Министр Кеңсесінің Әлеуметтік-экономикалық бөлімі меңгерушісінің орынбасары лауазымын атқарған. * 2013 жылы Шымкент қаласының әкімі болып тағайындалған. * 2015-2017 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары лауазымын атқарған. Парламент Сенатының депутаты болып сайланған. * 2019 жылғы наурыздан бастап Қазақстан Республикасының Өзбекстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі. * 2022 жылғы 31 тамыздан Түркістан облысының әкімі болып тағайындалды. * 2025 жылғы 6 қаңтарда Түркістан облысының әкімі лауазымынан босатылып, Қазақстан президенті әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. * 2025 жылғы 24 мамырда Алматы қаласы мәслихатының жаңа әкімді тағайындауға келісім беру үшін жиналыс өткізіліп, Сатыбалды лауазымға тағайындалды. Отбасы және балалары * Әйелі: Мекембаева Жанар Ахмеджанқызы (1981) * Ағайындылар: Сатыбалдиев Ғабит Амангелдіұлы - SAT-NS ЖШС және SAT Group Construction ЖШС құрылтайшысы, Сатвалдиев Сұңқар Амангелдіұлы-SAT GROUP Project ЖШС құрылтайшысы. Марапаттары * Ерен еңбегі үшін медалі * Құрмет ордені Дереккөздер
Қарақұдықөзек

Қарақұдықөзек – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы аңғар. Қойбағар тауымен Кеңтарлау және Табақкеңтатыр аңғарлары аралығында. Жер бедері, геологиялық құрылымы Солтүстіктен оңтүстікке қарай 15–20 км-ге созылып жатыр. Жер бедері жазық. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 600 м. Тас көмір жүйесінің ортаңғы және жоғарғы бөлімі жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұталар өседі. Аңғарда Құлабие бұлағы мен Қарақұдық, Жамбасаққан құдықтары бар. Дереккөздер
Симен Агдестейн

Симен Агдестейн (, Аскер, Аскерхус, Норвегия) — норвегиялық шахматшы (гроссмейстер) және футболшы. Өмірбаяны Симон бала кезінен шахматпен айналысқан және 1982 жылы он бес жасында Норвегия чемпионы атанды (одан кейін ол тағы жеті рет ел чемпионы атанған, соңғысы — 2022 жылы). Тура сол 1982 жылы ол шахмат олимпиадасына қатысып, төртінші тақтада ең жақсы жеке нәтиже көрсетті. 1983 жылы Йёвик қаласында өткен турнирда экс әлем чемпионы Борис Васильевич Спасскийды жеңді. 1996 жылы ол аймақаралық турнирда алтыншы орын алды және де Норвегия тарихындағы алғашқы Гроссмейстер атанды. 1986 жылы жасөспірімдер арасындағы шахматтан әлем чемпионатында екінші орын алды. Дереккөздер
Науалы аңғары

Науалы – Сарышаған шығанағынан солтүстікке қарай орналасқан аңғар. Солтүстігінде Қоңырадыр, Мыстөбе таулары жатыр. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде. Жер бедері Ұзындығы 40–45 км, енді жері 5 км-ден 15 км-ге дейін. Мойынты өзенінің көне аңғарында қалыптасқан. Жер бедері негізінен жазық келеді. Жер асты суының тереңдігі 3–10 м. Оңтүстік бөлігіндегі тұщы сулы Бесқұдық құдығының тереңдігі 2 м, суының өнімділігі 360 л/сағ. Геологиялық құрылымы Аңғар девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлім жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Нашар дамыған сортаңдау сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, күйреуік, бұталар өседі. Аңғар арқылы Мойынты–Шу темір жолының бір бөлігі өтеді. Дереккөздер
Табақкеңтатыр аңғары

Табақкеңтатыр аңғары – Балқаш көлінің солтүстігіндегі Тоқырау өзені мен Қалмақеміл, Түлкілі шоқылы таулары аралығында жатқан жазық аңғар. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Солтүстіктен оңтүстікке қарай 110 км-ге созылған, енді жері 80 – 85 км, теңіз деңгейінен ең биік жері 884 м (Елтайқора тауы). Ауданы 10,8 мың км 2 . Жер бедері негізінен жазық, кейбір жерлерінде ұсақ шоқылы таулар (Үлкен Табаққалған, Қазық, Көкбайтал, Итмұрынды, т.б.) кездеседі. Көктемгі қар, жауын-шашыннан шағын өзендер (Еспе, Ащыөзек, Тоқырау, т.б.) пайда болады. Өсімдігі Құнарсыз келген сортаңды қиыршықтасты сұр топырағында шөлге тән баялыш, теріскен, бұйырғын, қара жусан, көкпек, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Талас аңғары

Талас аңғары – Қырғыз және Талас Алатаулары аралығындағы тектоникалық аңғар. Географиялық орны Аңғардың қазақстандық бөлігі Тараз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км жердегі Жасөркен ауылының тұсынан басталады. Жер бедері Ұзындығы 250 км шамасында, ені 1 – 30 км, биіктігі 600 – 1500 м. Аңғарда жусан, бетеге басым өседі. Кей жерлері жыртылған, жүгері, темекі, т.б. егіледі. Аңғармен Талас өзені ағады. Төменгі бөлігіндегі Ешкілі және Ақтас тауларының түйіскен тұсындағы тарлауыт жерінде Киров бөгені салынған. Дереккөздер
Бәһерден атырабы

Бәһерден атырабы — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Бәһерден қаласы. Тарихы 1926 жылы қаңтарда орталығы Бәһерден стансасында болған Түрікмен КСР Полторацк округіне қарасты Бәһерден ауданы болып құрылды. 1926 жылы тамызда Полторацк округі жойылып, Бәһерден ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1939 жылы қарашада Бәһерден ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді. 1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, облыс қайтадан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1963 жылы Бәһерден ауданы жойылды, бірақ 1965 жылы қайтадан қалпына келтірілді. 1973 жылы желтоқсанда Ашхабад облысы қайта құрылып, оның құрамына Бәһерден ауданы кірді. 1988 жылы Ашхабад облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы Бәһерден ауданы Бәһерден атырабы деп аталып, 1992 жылы 14 желтоқсанда құрылған Ахал уәлаятының құрамына енді. 2003 жылы 23 қазанда Бәһерден атырабы Баһарлы деп өзгертілді. 2018 жылдың 5 қаңтарында Баһарлы атырабы қайтадан Бәһерден деп аталды. Табиғи ресурстары Атырап аумағында, Ербент қыстағынан шығысқа қарай 30 км жерде Геазлы сұйық газ кен орны орналасқан. Сілтеме * [https://web.archive.org/web/20101227170743/http://wwhp.ru/ahals.htm Дүниежүзілік тарихи жоба] Дереккөздер
Көктепе атырабы

Көктепе атырабы — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Көктепе қаласы. Тарихы 1927 жылы қаңтарда орталығы Көктепе кентінде болған Түрікмен КСР-нің Көктепе ауданы құрылды. 1939 жылы қарашада Көктепе ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді. 1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан қайтадан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1973 жылы желтоқсанда Ашхабад облысы қайтадан құрылып, оның құрамына Көктепе ауданы кірді. 1988 жылы Ашхабад облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1990 жылдары Көктепе ауданы Көктепе атырабы деп аталып, Ахал уәлаятының құрамына кірді. Әйгілі тумалары * Мұхаммед Атаев — Кеңес Одағының Батыры. * Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов — Түрікменстан президенті. * Бақыт Сақытмұратұлы Оразсахедов — футболшы. Сілтеме * [https://web.archive.org/web/20101227170743/http://wwhp.ru/ahals.htm Дүниежүзілік тарихи жоба]
Сарқан асуы

Сарқан асуы – Сарқан жотасындағы асу. Географиялық орны Қазақстан (Жетісу облысы Сарқан ауданы) мен Қытай шекарасы аралығында, 4200 м биіктіктегі қар сызығында, Қоңыроба тауының шекарасында орналасқан. Жер бедері Асудан шілде–қыркүйек айлары аралығында ғана өтуге болады. Солтүстігінен Сарқан, оңтүстігінен Демікпе өзендерінің салалары бастау алады. Климаты Климаты биіктаулық, континенттік. Қыстың орташа температурасы -12–14°С, жазда 12–16°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 800–1000 мм. Асу етегі жазда жайлау ретінде пайдаланылады. Дереккөздер