kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Хасен Әбішев

Хасен Әбішев(15.1.1902, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы — 1981, Алматы) — ғалым, қазақ халқының жұлдыз және аспан әлемі жөніндегі ұғымдарын зерттеуші, Қазақстанның еңб. сің. мұғалімі (1962). Оның физика мен астрономия ғылымдарына арналған көптеген ғылыми, әдістемелік және көпшілікке арналған ғылыми-танымдық еңбектері жарияланған. Ә. — өзінің еңбектерінде қазақтың аспан шырақтары жөніндегі ертеден қалыптасқан ұғымдарына ғылыми талдау жасаған, қазақ тіліндегі астрономия мен физика терминдерін қалыптастыруға ат салысқан. Шығармашылығы Халық астрономиясы, А., 1959; Аспан сыры, А., 1966. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Әдебиет шежіресі

Әдебиет Шежіресі– әдебиеттанудың бір саласы, деректану ғылымының құрамдас бөлігі. Әдеби ортадағы, әдебиет тарихындағы үлкенді-кішілі оқиғаларды болған уақытымен нақтылы көрсетіп отырады. Әдебиет шежіресі барлық халықтардың әдебиетінде бар. Шежіренің сипаты мен мән-мәнері үнемі өзгеріп отырды. Әдебиет шежіресі 2 үлкен салаға жіктеледі. 1-әдеби өмірдің жалпы шежіресі. 2-жеке ақын, жазушылардың өмірі мен шығармашылығына арналған шежіре. Қазақ әдебиеттану ғылымында әдеби өмір шежіресін жасау 20 ғасырлырдың 60 жылдарынан басталды. Ол қазақ әдебиетінің тарихына арналған ғылыми кітаптарға өз алдына жеке тарау ретінде енді.Жазушы М.О.Әуезовтің туған күнінен бастап қайтыс болғанға дейінгі аралықтағы (1897–1961) кезеңге байланысты Әдебиет шежірелері жеке-жеке кітап болып басылды (1997). Шығармалары: * Вопросы казахской советской литературы, т. 2, А.-А., 1960; * Очерки истории казахской советской литературы, М., 1960, стр. 601–659; * Қазақ әдебиетінің тарихы, 3-т., 1-кіт., А., 1967, 554–642-б.; * Қазақ әдебиетінің тарихы, 3-т., 2-кіт., А., 1967, 578–662-б.; * История казахской литературы, т. 3, А.-А., 1971, стр. 668–751; * 40–50 және 60-жылдардағы қазақ әдебиеті, А., 1968, 330–398-б.; * «Қазақстан жазушылар одағына 60 жыл» (1964) Сыртқы сілтемелер * [http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKNKAZ&P21DBNKNKAZ&S21STN1&S21REF5&S21FMTfullwebr&C21COMS&S21CNR10&S21P010&S21P020&S21LOG1&S21P03K&S21STR%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96] Дереккөздер
Әділ Абылайұлы

Әділ Абылайұлы (туған жылы белгісіз - 1815, Ташкент қаласының түбінде) — сұлтан. Абылай ханның екінші әйелі қарақалпақ Сайман ханымнан туған үшінші ұлы. Әкесінің тұсында Жетісудағы Ұлы жүз руларының біраз бөлігіне билік жүргізді. 1773 жылы Пекинде Еженханның қабылдауында (15 адам) болды. Қытайға аманат ретінде де жіберілді. Елге қайтып келген соң жергілікті ақсақалдардың тілегімен Жетісуға тұрақтап, ел басқарады. Абылай 1779 жылы қырғыздармен болған ұрыста жеңіске жеткеннен кейін Талас өзені бойында Әділге үй салып беріп, осы жерге егіншілікпен айналысу үшін бірнеше қарақалпақ отбасыларын қоныстандырды. 18 ғасырдың 80-жылдары Әділ оларға қоса Дулат руының жаныс, сиқым, ботбай және шанышқылы тармақтарын Әбілмәмбет ханның баласы Болатпен бірге биледі. Олардың жалпы саны 40 мың отбасы шамалас, ал қоныстары Талас, Ангрен, Шыршық өзенінің бойында, Шыңғыс, Шаған т-ның төңірегінде болған. Ресми түрде таққа отырғаны жөнінде мәлімет кездеспейді, бірақ 19 ғасырдың бас кезіндегі кейбір материалдарда Әділ өзіне қарасты руларды "хан" деген атақпен басқарған. Қытай тарапынан алған "уан" ("ван") атағы болған. Әділдің Нұралы деген баласынан Жетісу өңіріне аға сұлтан болған атақты Тезек төре (1821-1879) туған. Дереккөздер
Қайыржан Нәукебайұлы Әділов

Қайыржан Нәукебайұлы Әділов 24.5.1936 жылы туған, Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Пушкин аулы — 2014) – техника ғылымның докторы (1980), профессор (1982), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Арғын тайпасы Сүйіндік руы Қаржас бөлімінен шыққан. Қарағанды политехнологикалық институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық унверситеті) бітірген. 1958–1961 жылы Қарағанды көмір комбинатында кен шебері, Қарағанды көмір-химикалық ғылыми-зертеу институтында ғылым қызметкер (1961–1965), Мәскеу тау-кен институтының аспиранты (1965–1968), 1968–1983 және 1986–1987 жылы Қарағанды политехнологикалық институтында оқытушы, доцент, профессор болды. 1983–1986 жылы Кабул политехнологикалық институтында (Ауғанстан) дәріс берді. 1987–1994 жылы Қазақ ұлттық технологикалық университетінің кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1994 жылдан Қарағанды Жер қойнауын кешенді игеру институтының лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері көмір кендерінің өндірістік технологиясын жетілдіруге арналған. Әділов жер астынан кен өндірудің ағынды технологиясын жобалау теориясын жасады, кен өндіру процестері мен жүйелерінің беріктігін және қарқындылығын зерттеді, шахталар мен кеніштерді күкіртті газдардан арылту технологиясының физика-химикалық өлшемдерін анықтады, жер асты кен жұмыстарының экология қауіпсіздігін негіздеді. Әділов 10 монографияның авторы. Шығармалар * Совершенствование технологии подземной разработки пластовых месторождений, М., 1979; * Поточная технология угледобычи на шахтах, М., 1991. Дереккөздер
Әдістеме

Әдістеме — педагогика ғылымының жеке пәндерден берілетін білім көлемі мен мазмұнын негіздеп, оны оқытудың тиімді әдістерін зерттейтін бір саласы. Тұтасынан алғандағы жас ұрпақты тәрбиелеу мен оқыту процесінің заңдылықтарын дидактика зерттейді. Ол заңдылықтардың жеке пәндерді оқытудағы көрінісін және әр пәнді оқытудың өзіне ғана тән заңдылықтарын пәндік дидактика қарастырады. Бұлардың әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктеріне байланысты оқыту Әдістемелері бар. Қазақ халқында балалардың тілін сындыру, сауат ашу, шешен сөйлеуге баулу әдістемелерінің ұлттық дәстүрлері ежелден болған. Алайда ғалымдар ғылымы әдістеме тарихын Ыбырай Алтынсарин еңбектерінен бастап жүр. Оның “Орыс тілін қазақтарға үйретудің бастауыш құралы” деп аталатын еңбегі қазақ топырағында туған тұңғыш әдістемелік еңбек болып табылады. 20 ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынұлы осы дәстүрді тереңдетіп, “Баяншы”, “Тіл жұмсартар” деп аталатын әдістемелік кітаптар жазды. Осы кезеңнен бастап, қазақ әдістеме ғылымы жан-жақты дамып, сан салалы зерттеулерге ұласты. Жеке пәндерді оқытудың әрбір кезеңдегі (бастауыш кластар, орта мектеп, жоғары оқу орындары т.б.) әдістемелері жасалып, олардың жеке бөлімдері бойынша берілетін білім мен дағдыларды меңгертудің тиімді жолдары зерттеле бастады. Әдістеме ғылымы тек тәрбие туралы ілім — дилактикаға ғана негізделіп қоймайды. Ол психология, педагогика, физиология т.б. ғылымдардың жетістіктеріне сүйеніп, білім беру жүйесіндегі озат тәжірибелер мен мәселелерді жедел ғылым талдаудан өткізіп отырады. Дереккөздер
Әжік

Әжік (Draba) — орамжапырақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 23 түрі бар. Олар Балқаш — Алакөл ойысы, Алтай, Жоңғар, Күнгей, Теріскей, Іле Алатаулары, Кетпен, Шу — Іле тауларының биік белдеулеріндегі тасты, тастақты жерлерде өседі. Ең көп тараған түрі — сопақжемісті Әжік (D. Қanceоlata). Оның биіктігі 6 — 40 см, сабағы бұтақты келеді. Тамыр жапырақтары шоғырлана өседі. Ақтүсті гүлдері шашақты гүлшоғырына топталған. Маусым — тамыз айларында гүлдейді. Қазақстанда өсетін әжіктің 2 түрі — эндемик болып саналады. Оларға Жоңғар Алатауында өсетін қисық Әжік (D. іncurvata) және Іле Алатауының мұздықтарына жақын жерлерде өсетін ұсақ жемісті Әжік (D. mіcrocarpella) жатады. Әжіктің көптеген түрі — сәндік өсімдіктер. Дереккөздер
Әзіл

Әзіл — бір адамның екінші адамды ұялту, сөзге тоқтату үшін айтатын ұрымтал да астарлы, көңілді де күлкілі пікірі. Яғни болмысқа, құбылысқа, нақты оқиғаға қатысты көзқарасты білдірудің, баға берудің бір түрі. Әзілде де сынап-мінеу, іліп-шалып, тәлкек ету ниеті жатады. Тек сол ниет жүрекке ауыр тимейтін етіліп, қалжыңға сүйеп жүзеге асырылады. Сондықтан да қазақ мұны “әзіл-оспақ”, “әзіл-қалжың” деп қосарлап атайды. Дегенмен, ащы әзілдерде сатираның уыты, көңілге қаяу түсірмейтін әзілдерде юмордың белгілері жүреді. Әзіл — юморлық сезімнің, тапқырлықтың жемісі. Алайда, әзіл-оспақ, әзіл-қалжыңды сатира, юморға жатқызуға болмайды. Өйткені, біріншіден, сатира, юмор өмірлік болмыс-құбылыстарды ұзақ уақыт байқап-көрудің, зерттеп-білудің, ақыл-ой, дүниетаным елегінен өткізудің нәтижесінде туады. Сатира, юмор белгілі бір дүниетанымның, саяси-әлеуметтік көзқарастың көрінісі, сәулесі ретінде, ресми шығарма түрінде, жалпы жұртқа жария етілу үшін жазылады. Ал әзіл-қалжың түріндегі шымшыма сөз кез келген жерде — отбасы, ошақ қасында, той-томалақ, әр түрлі отырыстарда айтыла салады. Онда ресми сипат, кең танымалдық болмайды. Абай мен оның айналасы арасында осындай әзіл-қалжың көп айтылған. Мысалы, Абай Қоңыркөкше болысы болып тұрған кезде, оның үйіне Байкөкше ақын келеді. Ол есіктен ене бергенде Абай оны: “Тақыр жерге қауындап шөп бітеді, Қай адамға мал мен бақ көп бітеді”, — деп іледі. Сонда Байкөкше: “Кей жігітті пысық деп болыс қойсаң, Қашан түсіп қалғанша жеп бітеді”,— деп, әзілге әзілмен жауап қайтарады. Әзіл-қалжың сатира, юмор сияқты ескінің әлеуметтік қалдықтарына, қоғамның ілгері дамуына кесір-кесапат келтіретін зиянды дерттерге қарсы бағытталмайды, айтысып, қағысып отырған жеке адамдарға ғана тиістіріліп, тек соны сөзден тосу ниетімен айтылады. Сатира, юмор міні бар қоғам мүшесінің бәріне бірдей бағыттала береді, ал әзіл-оспақ дәстүрлі сөз қағыстыру реті бар адамдар арасында ғана, яғни құрбы мен құрдас, жезде мен балдыз, жеңге мен қайын, құда мен құдаша арасында айтылады. Халқымыз “Әзілің жарасса атаңмен ойна” деп әзілді кек тұтпай, қолдап отырған. Дереккөздер
Әзіл сурет

ның әзіл суреті]] Әзіл сурет, шарж ( — әсерлеу) — адамның ішкі жан дүниесін, мінез-құлқын ашу мақсатында әсірелеп, оның тұлғасын, келбетін, ұқсастықпен күлкілі әрі нанымды етіп суретке салу, сатиралық немесе юморлық бейне. Шаржда карикатуралық өзгерістер болғанымен адамның негізгі кейпі мен өзіне тән басты ерекшелігі, мінезі қамтылады. Өткір сатиралық шаржбен әзіл-оспаққа негізделген достық шарждар да кең тараған. Әзіл сурет қазақ бейнелеу өнерінде кенже дамыды. Тағы қараңыз * Карикатура
Әзірейіл

Әзірейіл — діни ұғым бойынша қайтыс болар адамның жанын алушы, қаза періштесі. Бұл өте көне түсініктердің бір көрінісі, мәжусилік, пұтқа табынушылық замандарындағы наным қалдығы деуге болады. Әзірейіл исламға Мәсіхшілік арқылы келгендігі байқалады. Христиан дініндегі ең басты 4 періштенің — Жабраил, Микаил (Құранда: Жибрил, Микол), Азраил және Исрафил есімдері исламға да көшкен. Аталмыш періштелер Құранда “әл-мұқараббун” деп ескертілген. Бұл Алланың бас періштелері деген ұғымды білдіреді. Олардың жеке-жеке өз міндеттері бар: Жибрил (Жәбірейіл) — хабаршы, Микол (Мәкәйіл) — дүлей күштердің иесі, Азраил (Әзірейіл) — жан алушы, Исрафил — ақырет күнінде керней шалушы. Дереккөздер Тағы қараңыз * Құбыжықтар
Әйбәтмия

Әйбәтмия, қоңыраугүл (Sphaepophusa) — бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда сортаң әйбәтмия (S. salsuva) түрі өседі. Ол Семей, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында, Зайсан, Балқаш кедендерінің маңында сортаң топырақты, құмды жерлерде кездеседі. Биіктігі 30 — 80 см. Сабағы тік, жапырағы дара, қауырсын пішіндес. Гүлі ірі, қошқыл, ашық қызыл түсті, жемісі домалақ, тұқымы ұсақ болады. 3 — 4 жылдан кейін жеміс береді. Мамыр — шілде айларында гүлдейді. Мал азығына пайдаланылады. Құрманда қан тоқтататын, қан қысымын төмендететін сферофизин алкалоиды бар болғандықтан дәрі ретінде де қолданылды. Әйбәтмия — жоңышқа, күріш, мақта егістігі мен бау-бақшаға зиянын тигізетін арамшөп. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әйкен

Әйкен немесе ноқатек (Lathyrus) — бұршақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 12 түрі бар. Олар далалық, шалғындық, егістік жерлерінде, бұталы өсімдіктер арасында кездеседі. Ең көп тараған түрі — түйнекті әйкен (L. tuberosus). Оның биіктігі 30 — 100 см, тамыры түйнекшеленген ұзын, сабақтары қырлы келеді, тік немесе өрмелеп өседі. Қосарланған жапырақшалары ұсақ, гүлдері хош иісті, күрең-қызыл түсті болады. Маусым — шілде айларында гүлдейді, тамыз — қыркүйекте жеміс береді. Жемісі — бұршақ тәріздес. Әйкен — бағалы мал азығы, сабағынан пішен және сүрлем дайындайды. Тұқымында 28 — 30% белок болады. Сондықтан тағамға да пайдаланады. Дереккөздер
Әйтеке би кенттік әкімдігі

Әйтеке би кенттік әкімдігі – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы әкімшілік бөлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Әйтеке би кенті кіреді. Орталығы – Әйтеке би кенті. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 44502 адамды (22309 ер адам және 22193 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Әйтпенов Мұқан

Әйтпенов Мұқан(т.-ө.ж.б.) – қоғам қайраткері. 1917 ж. көктемде Омбы уездік қазақ к-тінің төрағасы, қараша айында Үш жүз – партиясын ұйымдастырушылардың бірі әрі партия ОК-нің алғашқы төрағасы болды. Партия басшылығы екі жікке бөлінгенде, Ә. Үш жүзді тастап, Алашқа қосы Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.
Әлам әд-Дин әл-Жауһари

Әлам әд-Дин әл-Жауһари (шамасында X―XII ғғ.) ― Отырардан шыққан лексикограф, ақын, ғалым. Исмаил әл-Жауһаридің ұлы. Ол туралы деректер бізге XIII ғасырда өмір сүрген Ибн Саид әл-Кифти мен неміс ғалымы Г. Зутер (1848―1922 жж.) арқылы жеткен. Әлам әд-Дин әл-Жауһаридің жастық шағы Аббас әулеті империясының күйреуі кезінде өткен. Әйтсе де ол жасынан үлкен білім ошақтарынан сусындаған. Сұлтан сарайларында өткен сөз зергерлері мен ғалымдар, ойшыл даналар, өнерпаздар кездесулеріне жиі қатысып тұрған. Ол араб, парсы, үнді тілдерінде жазды. Әлам әд-Дин әл-Жауһари шешендік өнерімен, терең ойларымен тыңдаушыны баурап алатын болған. Ол ата жұртынан шыққан, атақты жерлестері Аббас әл-Жауһари, Әбу Насыр әл-Фараби, Исқақ әл-Фараби шығармаларымен таныс болды. Әлам әд-Дин әл-Жауһари туралы тарихи деректер оның математика саласында аса күрделі еңбектер жазғанын, астрономиялық аспаптар жасау және оларды пайдалану ісінде асқан шеберлігімен танылғанын мәлімдейді. Әлам әд-Дин әл-Жауһаридың ақындығы да бар. Оның бәйіттерінің біршамасы Әйел көркі – жүзінде, Еркек көркі – ісінде дегендей афоризмдік нақыл сарынында жазылған. Сілтеме
Әлемдік баға

Әлемдік баға — әлемдік рынокта сатылатын тауар бірлігінің бағаланған әлемдік құнының шамасы немесе бағаның әлемдік сауда-саттықта қолданылатын түрі. Әлемдік баға, көбінесе, ауқатты сатушылар мен сатып алушылардың арасындағы келісімшарт арқылы мемлекеттер арасында емін-еркін айналыста болатын ақшамен белгіленеді. Әлемдік баға кейде сатушылар мен сатып алушылар белгілеген баға ретінде халықаралық сауда орталықтарында қолданылады. Қазіргі кезде мырыштың, қорғасынның, қалайының, алюминийдің, мұнайдың әлемдік бағасы ретінде Лондон биржасының бағасы алынады. Сол сияқты машинаның және жабдықтардың бағасы ретінде Еуропаның, Жапонияның және Американың белгілеген бағасы пайдаланылады. Әлемдік рыноктағы тауардың бағасы бір мезгілде бірнеше дәрежеде болуы мүмкін. Әлемдік баға дәрежесіне алуан түрлі жағдайлар әсер етеді. Оған тауар сұранымы мен ұсыныстарының қатысы, төленетін ақшаның валюталық түрі, сауда келісімінің уақыты, тауарды жеткізу мерзімі және сауда әлеміндегі экономика және экономика емес әр түрлі жағдайлар жатады. Егер сұраныс ұсыныстан артық болса, әлемдік баға дәрежесін анықтауда тауар сатушының ықпалы артып, баға көтеріледі, ал ұсыныс сұранымнан жоғары болған жағдайда, әлемдік бағаға тауар сатып алушының үстемдігі басым болып, әлемдік баға төмендейді. Есеп айырысу ешқандай кедергісіз, ақшалай жасалатын болса, әлемдік бағаның дәрежесі жоғарылайды. Есеп айырысу қолма-қол немесе несиеге беру және бөліп-бөліп төлеу жолымен жүргізілсе, онда ол әлемдік бағаға кері әсер етеді. Еркін сауда базарында сатылатын тауардың әлемдік бағасы келісімшарт тауарының бағасынан және көмекке арналған тауар бағасынан өзгеше болады. Тауарды жеткізу тұрғысынан алғанда әлемдік баға бірнеше түрге бөлінеді. Тауарды бағалау тұрғысынан әлемдік бағаның 3 түрі бар. Оның біріншісі — сатушылардың бәсекелестігінен туындаған баға, екіншісі — шағын сауда тобының бәсекесінен туындаған баға, үшіншісі — бірнеше сатушы тобының бәсекесінен пайда болған баға. Негізгі тауарларға (астыққа, мұнайға, түсті металдарға т.б.) әлемдік баға деңгейлерінің өзгеруі арнаулы басылымдарда тұрақты жарияланып тұрады. Дереккөздер
Әлеуметтік қамсыздандыру

Әлеуметтік камсыздандыру - әлеуметтік қорғау жүйесінің халықтың еңбекке жарамсыз бөлігінің қажеттерін қанағаттандыруға және тұрмыс деңгейін қолдауға бағытталған тармағы. Әлеуметтік камсыздандыру объектілері: жасы ұлғайған азаматтар; еңбекке жарамды жаста ауырған адамдар соның ішінде еңбек ету қабілетінен айрылған мүгедектер; жартыкеш және көп балалы отбасылардың балалары, мүгедек балалар; жетімдер; еңбекке жарамсыз, біреудің күтіміне мүқтаж жалғыз іліктілер; күнелтуге қажетті ең аз мөлшердегі табысы жоқ кедей жұртшылық; дүлей және әлеуметтік апаттардан зардап шеккен азаматтар, т. б. Жалпы әлеуметтік қамсыздандыру бірнеше топтарға бөлінеді, олар: әлеуметтік сақтандыру, меншікті әлеуметтік камсыздандыру және әлеуметтік көмек (әлеуметтік қолдау). Әлеуметтік қамсыздандырудың ақшалай төлемдер (зейнетақы, жәрдемақы, материалдық көмек), заттай түсімдер (азық-түлік, өнеркәсіп тауарлары, тегін асханалар, жәрдем қаражат алған арзан тауарлар дүкендері, дәрі-дәрмек, протездер беру, т. б. түрінде), тегін жеңілдікті қызметтер көрсету (үйге барып қызмет көрсету, интернат үйлер, уақытша баспаналар, арнаулы көлік, жол жүру шегерімдері, телефон, тұрғын үй, психологиялық және заңды кеңестер беру, санаторийлік-курорттық емдеулер түрінде), т. б. нормалары болады. Дереккөздер
Мақаш Тыныштықбайұлы Әлиакпаров

Мақаш Тыныштықбайұлы Әлиакпаров (10.10.1937 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Жарма кенті) – медицина ғылымның докторы (1984), профессор (1984), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003).Қазақстан Республикасының Суретшілер одағының мүшесі (1994). Семей мемлекеттік медицина институтын бітірген (1966).Шығыс Қазақстан облыстын туберкулез диспансерінің рентгенолог дәрігері (1966–1968),КСРО Денсаулық сақтау министрилігіОрталық рентген-радиология институтының клиникалық ординаторы, аспиранты, аға ғылыми қызметкері (1968–1973, 1979–1982), Семей мемлекеттік медицина институтының ассистенті, кафедра меңгерушісі (1973–1979, 1982–1984), проректоры (1984–1989) болды. 1989 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының ректоры. Негізгі ғылыми-зертеу еңбектері рентгенологиялық әдістерді жетілдіруге, оған керекті жаңа контрасты препараттар шығаруға,адам денесіндегі іріңді жаралардың әсерінен ішектің жарылуын, қан мен лимфа айналымының сырқаттарын зерттеуге арналған. Сондай-ақ ол Орталық Қазақстанның медицина-экология жағдайын зерттеп, жасөспірімдердің анатомия даму ерекшеліктерін анықтады. Іш құрылысының паранхиматозды органдарын сәулемен анықтау тәсілін тапты. Әлиакпаров қазақтың көрнекті қоғам қайраткерлері: Әйтеке, Төле, Қазыбек билер және Абай ұрпақтары туралы зерттеу еңбектер жазды. Шығармалары * Диагностика абсцессов брюшной полости, А., 1994 (соавт.); * Диагностика и лечение спонтанного пневмоторакса, Караганда, 1996; Yш би, Караганды, 1998. Марапаттары * Академик НАН РК * Член Польской Академии наук * Медали «Астана», «За доблестный труд», «10 лет Конституции РК» * Нагрудные знаки «Отличник здравоохранения», «Қазақстан Республикасы денсаулық сақтау ісінің үздігіне» * Диплом ВДНХ II степени Сыртқы сілтемелер * [http://www.alashainasy.kz/culture/16558/] * [http://www.scientific.ru/dforum/altern/1245312850] Дереккөздер
Бірлесбек Қаниұлы Әлиаров

Бірлесбек Қаниұлы Әлиаров(1.9.1939 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Жаңақорған кенті) – энергетик, техника ғылымдарының докторы (1985), профессор (1992), Халықаралық энергетика академиясының (1995) және Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2004). ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) және Алматы энергетика институтын (1983) бітірген. Қазақ энергетика ғылым-зертеу институтында аға лаборант, инженер (1963), кіші (1966), аға (1972) ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1982), институт директорының ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1988), директоры (1992–2002) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Қазақстан темір жолы ұлттық компаниясы АҚ-ның ғылым жөніндегі атқарушы директоры. Әлиаров күлі көп Екібастұз көмірін отын есебінде қолдану мүмкіндігін зерттеуге және оны жағатын қазан құрастыруға қатысты. Сондай-ақ отынның жануы кезінде бөлінетін түтін құрамындағы улы заттарды кеміту мәселесін де зерттей отырып, нақты нәтижелер (мысалы, азот тотығының мөлшері екі есе кеміді) алды. Әлиаров 150-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1987).Қызылорда облысы Жаңақорған ауданың (2005) құрметті азаматы. Шығармалары: * Вихревой факел Экибастузского угля, А.-А., 1988; * Освоение сжигания Экибастузских углей на тепловых электрических станциях, А., 1996. * Экибастузский топливно-энергетический комплекс (Опыт и проблемы освоения), А-А., 1982 (соавт); * Огневое моделирования пылеугольных топок, А-А., 1982 (соавт) Дереккөздер
Әли әл-Исфиджаби

Әли әл-Исфиджаби - (1062–1141) — Оңтүстік Қазақстандағы көне Сайрам (Исфиджаб) қаласында туған оқымысты. Әли-Әл-Исфиджаби туралы мәлімет өте аз. Толық аты-жөні Әли Ибн Мухаммад әл-Исфиджаби. Мухаммад — әкесінің аты. Іли бин Мұхаммед әл-Исфиджаби жайлы дерек ХІІ ғасырда өмір сүрген Орта Азиялық - Әбу Омардың (1190 ж.қ.б.)«Фатауа әл-Уаттабина» («Уаттабидің бәтуасы») деген еңбегінде бар.Мұсылман діні ғылымының (фиһқ) қыр-сырын егжей-тегжейлі баяндайтын бұл еңбекте автор осы сала бойынша өзіне дейін жазылған, өзі үйреніп үлгі тұтқан зиялылардың бірқатарын атап кетіпті. Солардың арасында Сайрамнан шыққан Әли бин Мұхаммед Әл-Исфиджабидің де есімін кездеседі. Соған қарағанда сайрамдық оқымысты да әл-Уаттаби секілді мұсылман заңы білгірлерінің бірі болса керек. Бірақ, бір өкініштісі, әл-Уаттаби оның өмірі мен қызметі һәм шығармашылығы жайлы ештеңе де айтпаған. Жерлесіміздің мұрасы дін ғылымына қатысты болса оны біздіңше әлем кітапханаларының қолжазба қорларынан іздей берген жөн. Өйткені ұрпақтарына ол туралы айтылған немесе жазылған бір жол болса да аса қымбат. Дереккөздер
Әлсейітов Құдайберген

Құдайберген Әлсейітов (1884, Павлодар облысы Ертіс ауданы Михайловка ауылы - 1933) - суырыпсалма ақын, әнші-композитор. 11-12 жасынан "бала ақын" атанған. Қыпшақ руынан шыққан. Павлодар, Омбы, Көкшетау, Қызылжар, Ақмола, Семей қалаларын аралап ән айтқан. Бертінде Қоянды, Қараөткел жәрмеңкелерінде ән салып, ат ойынын көрсеткен. Әлсейітовтің көптеген музыкалық шы­ғармалары "Құдайбергеннің әні", "Баласы Әлсейіттің Құдайберген", "Құдайбергеннің термесі", "Құдайбергеннің желдірмесі", "Құдайбергеннің хадиша қызбен айтысы" деген атпен ел арасына кең тараған. Әлсейітов мелодиялары терме жанрына тән жеңіл ырғаққа құрылған. Ол ән жанрында кезігетін қайырмасы бар екі бөлімді форманы терме, желдірмелерінде сәтті пайдаланған. Әлсейітовтің шығармашылығын насихаттаған И.Байзақов болды. Дереккөздер
Ғұбайдолла Әлібеков

Әлібеков Ғұбайдолла- Мемлекет қайраткері Әлібеков Ғұбайдолла (Ғабдолла) 1870 жылы (кей деректерде - 1872), Жымпиты уезінде туған. Жымпиты уезінің (қазіргі Сырым ауданы) Қарасу болысында молдадан хат танып, Орал қаласындағы училищеде, Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын семинарияда білім алады. Ауылдық мұғалім, Орал уездік полиция басқармасында тілмаш, кейін Ойыл және Соналы болыстарының басқарушысы қызметін атқарған. 1917 жылы Ақпан революциясы тұсында ол Халел, Жанша Досмұхамедовтермен бірге Алаш ісін жандандыруға кіріседі. Осы жылдың наурыз-желтоқсан айларында Орал облыстык қазақ комитетінің төрағасы болады. 1917 жылы сәуір айында жергілікті алаш қайраткерлерімен бірге қазақтардың облыстык бірінші сиезін ұйымдастыруға кірісті. Бүкілресейлік мұсылмандар сиезіне делегат болып сайланды (17.4.1917). Сол жылы Орынбор қаласында 21-28 шілдеде өткен бірінші жалпықазақ сиезіне Ғ.Әлібеков Орал облысы мен Маңғыстау уезі атынан «Құрылтай жиналысы депутаттығына кандидат» ретінде бекітілді, 1917 жылғы 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында өткен екінші жалпықазақ сиезінде Алашорда автономиясын жедел жариялауды жақтап дауыс берген. 1919 жылы жазда большевиктер жағына шықты. 1920 жылы наурыздан бастап Қазревком мүшесі. Қазақ АКСР-ін қүру ісіне белсенді араласып, қазақ халқының тарихи-этникалық жер көлемін мейлінше толықтай сақтап қалуға мол үлес қосты. Бүкілқазақстандық құрылтай сиезінде республика үкіметінің құрамына сайланды. 1920 жылдың 24 қыркүйегінен бастап ол Қазақ АКСР-і юстиция халық комиссары, кейін бас прокурор кызметіне тағайындалды. Әлібеков сот, тергеу ісін жетілдіру, қылмықса қарсы күрес шараларының жаңа бағдарын қалыптастыру мәселелеріне жете көңіл бөлді. Сондай-ақ алғашқы құқықтық құжаттардың жобаларын әзірлеуге басшылық жасап, заң үлгілерін түзу барысында жергілікті халықтың әдет-ғұрпы, тарихи таным-түсінігі ескерілуін талап етті. 1921 жылы наурыз айында денсаулығының нашарлауына байланысты бастаған ісін аяқтай алмай, туған еліне оралды. 1922-1923 жылдары Орал облысы Жымпиты уезі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарып жүрген шағында қайтыс болды. Дереккөздер
Әлібеков Есет Қалиұлы

Әлібеков Есет Қалиұлы(1925 ж. т.) – әскери қайраткер, генерал-лейтенант (1978). 1956 жылдан Қазақстанның азаматтық қорғаныс жүйесінде қызмет етті. Азаматтық қорғаныс – бүкіл халықтық іс (1976), Азаматтық қорғаныс терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі (1979, 1988) кітаптары жарық көрген. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әлікен

Әлікен, Әлиакбер, Шалекен (т.ж.б. – 1859 жылдан кейін) – хан. Оңт. қазақтарының Қоқан езгісіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысы барысында ру ақсақалдарының ұйғарымымен хан болған (1858). Әлиакбер, Шалекен – хан, Қарабас сұлтанның кіші ұлы, Көшек ханның шөбересі. Қоңыраттарға, Орта жүздің қыпшақ тайпасының бір бөлігіне, Ұлы жүздің сарыүйсін тайпасының кейбір руларына билік жүргізген. Хан болып сайланғанға дейін де Түркістан қ. мен Қаратаудың оңт. етегінде көшіп-қонып жүрген қоңыраттарды басқарған. Қоңыраттардың көпшілік рулары 18 ғ-дың соңғы ширегінде Ә-нің әкесі Қарабасқа, 19 ғ-дың алғашқы он жылында ағасы Тоған ханға қарады. Ә. оңт-тегі қазақтардың Қоқан езгісіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысы барысында түрлі ру ақсақалдарының ұйғарымымен хан болды (1858, мамыр). Қоқандықтардың өктемдігіне наразы болған қазақтар Түркістан мен оның маңайындағы бекіністерге жиналып, Қоқанның Түркістан қ-ндағы Мырза – Нияз деген бегінің әкетілуін талап етті. Ә. бастаған қазақ жасақтары қаланы қоршауға алды. Түркістанды ала алмағанымен қазақтар Сырдария бойында күресін жалғастыра берді. 1858 ж. тамыз айында 5 мың қарулы жасағымен Ә. Бұхар әмірі Насруллаға (1826 – 60) келіп, Оңт. Қазақстанды Қоқан үстемдігінен азат етуге көмек сұраған. Бірақ Ә-нің бұл әрекеті нәтиже бермеген. Халық қалауымен хан болып сайланған Ә-нің мұнан кейінгі тағдыры белгісіз. Дереккөздер
Сапарғали Әлімбетов

Сапарғали Әлімбетов (1888, Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, бұрынғы Шамака. - 10.10.1956, Семей қаласы) - айтыс ақыны, жырау, сері. ]] Найман тайпасының Қаракерей руының Байыс атасынан тараған. Ескіше сауат ашқан. 1941 жылы халық ақындары Төлеу Көбдіков, Нұрлыбек Баймұратовпен бірге Семей облысының шалғайдағы аудандарында үгіт бригадасын ұйымдастырып, өлең, жырларымен халыққа жігер береді. Түрлі айтыстарға қатысып, Есенсары Құнанбаевпен, Маясар Жапақовпен, Қалқа Жапсарбаевпен, Қуат Терібаевпен, Мағжан Орынбаевпен айтысқан. Әлімбетовтің ақындық, айтыскерлік жолға түсуіне Iлияс Жансүгіров ықпал еткен. Оның толғаулары облыстық, республикалық газеттерде жарияланған. "Мейір батыр", "Молдабай палуан", "Қамбадағы айқас", "Қос жалшының өлімі", "Ақтардың әрекеті". "Қойгелді батыр" тарихи дастандарының авторы. "Қызыл жұлдыз" орденімен, "Құрмет" грамотасымен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов

Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов (12 мамыр 1930 жылы туған, РКФСР, Қазақ АКСР, Алматы округі (қазіргі Алакөл ауданы), Қарлығаш ауылы) — қазақ жазушысы. 1954 жылы Қазақтың мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Шығармаларын орыс тілінде жазады. Оның алғашқы әңгімелері, очерктері, публицистикалық мақалалары 1952 жылы жариялана бастады. Әнуар Әлімжановтың тақырыбы алуан салалы: қазақ халқының өткен дәуірдегі мүшкіл халі, бүгінгі гүлденген Қазақстан, социализмнің белсенді құрылысшылары, жаңа совет адамдары, халықтар достығы, Азия, Африка елдерінің ұлт азаттығы жолындағы жан қиярлық күресі т.б. Әнуар Әлімжановтың тарихи тақырыпқа жазған шығармаларының идеялық мазмұны бүгінгі күннің талап-тілегімен үндес. "Отырар ескерткіші", "Құрманғазының жастық шағы" повестерінде орта ғасырдағы қанаушылықты, деспоттықты, зұлымдықты өткір де уытты сөздермен түйресе, халық бойындағы алып күшті, сарқылмас жігерді, өнерге, жарқын болашаққа ұмтылған өршіл талапты сүйсіне толғайды. "Жалындап тұрған найза" повесінде Африка халқының қан құйлы отаршыларға қарсы азаттық күресін шебер суреттеді. Империалистердің шектен шыққан озбырлығын әшкереледі, ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі Джомоның қаһармандық бейнесін жасады. Шығармалары * 1958 жылы "Ақ дос, сары дос, қара дос" * 1959 жылы "Достар кездескенде" * 1960 жылы "Мəңгілік тамыр" * 1962 жылы "Сумен, құрлықпен елу мың миль" * 1963 жылы "Күнге бет алған керуен" * 1964-1967 жылдары "Көгілдір таулар" * 1965 жылы "Жалындап тұрған найза" * 1966 жылы "Отырар ескерткіші" * 1969 жылы "Махамбеттің жебесі" * 1970 жылы "Жəмшит айнасы". Сыртқы сілтемелер * [http://www.zhasalash.kz/makataev-22/5316.html Әнуардың аты мен затына лайық тойды әлi өткiзе алмай келемiз] Дереккөздер
Әлімқұл

Әлімқұл (т.ж.б. – 1865) – Қоқан хандығының билеушісі. Шыққан тегі - Қыпшақ. Әлімқұл алғашында молла ретінде аты шыққан. Кейін Құдыяр хан Қоқан тағынан аласталып, орнына баласы Сейіт отырғанда Әлімқұл аталық сайланды. Хандықта толық билікке ие болғаннан кейін Қашқарды бағындырды. Ресейдің Орта Азия хандықтарын өзіне бағындыру әрекеттеріне қарсы болды. 1864 ж. көктемінде Шымкентті М.Г. Черняев әскерлерінен қорғауда асқан ерлік көрсетті. Солтүстіктен төнген қауіпке тойтарыс беру мақсатында Бұхара, Хиуа хандықтары мен қазақ, өзбек, қырғыз халықтарының біріккен одағын кұруға талпынды. Осы жолда ол қазақ халқының ұлт-азаттық күресін басып жаныштады. Әлімқұл 1865 ж. мамырында Ташкентгі қорғау кезінде ауыр жараланып, қаза болған. Дереккөздер
Мәлік Әлімқұлов

Әлімқұлов Мәлік(1978 жылы туған) – спортшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1996), Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1996). Кір (гир) көтеру спортымен 1989 жылдан бастап айналысады. 1990 ж. өткен Қазақстан бірінішілігінде алғаш көзге түсті. Жаттықтырушысы — Филикиди П.П. және Ж. Жүнісұлы Дереккөздер: "Қазақстан энциклопедиясы" 1-том
Әлімұлы

Әлімұлы — Алшын тайпасынан тарайтын рулар бірлестігі. Таңбасы – Алшын таңбасының қосарласқан түрі. Ел ішінде «алты ата Әлім» деп аталады. Жаманақ, Қарамашақ, Айнық, Ұланақ, Тегенболат және Тойқожа болып тарайды. Кіші жүз құрамына кіреді. Әлімұлы – Қазақ халқын құраған тайпалардың бірі. Шежіре бойынша Алшын тайпасынан тарайды, кейде «Қаракесек» деп те аталады. Әлімұлының алты тармағы болғанына орай ел ішінде «Алты ата Әлім» деп те атайды. Белгілі ақын Көлдейбекұлы Ерімбет (1850–1911) шежіресінде Әлімұлына * Жаманақ (Шекті), * Қарамашақ (Төртқара), * Айнық (Қарасақал), * Ұланақ (Қаракесек), * Шөмен (Шөмекей), * Тойқожаны (Кете) жатады. Мұны тарихшылар С.Толыбеков, Х.Маданов, зерттеуші қаласы Салғараұлы, шежіреші Ө.Ахметов те қостайды. Әлімұлының тармағы алтау болғанымен енші алып, ұранға шыққаны – төртеу. Олар: * Жаманақ (Шекті), * Ұланақ (Қаракесек), * Қарамашақ (Төртқара), * Айнық (Қарасақал), Әлімұлының сан жағынан көбі – Шекті мен Төртқара. Әлімұлының үлкені болып есептелетін Шектіні Ә.Қоңыратбаев, О.Смирнова секілді ғалымдар Бұлғар қыпшақтарымен байланыстырады. «Диуани лұғат ит-түрк» шығармасында Шу өзенінің бойындағы чекл тайпасы аталады. Ал Әлімұлы бірлестігіне жатқызылатын шөмекей, қаракесек, кетелердің Батыс Түрік қағандығының құрамында болғаны белгілі. Осындай жорамалдардың бәрі Әлімұлы тайпасының тарихын тереңге сілтейді. Әлімұлы Ырғыз өзенінің бойынан Қаратауға дейін көшіп барып, Сырдарияның төменгі ағысындағы Қуаңдария, Жаңадария, Қарақұмдың салаларын, Құлақшы, Барбы-Қайрақты көлдерінің төңірегін жаз жайлап, қыс қыстаған. Әлімұлы бірлестігіне кірген рулардың кейбір бөліктері Каспий теңізінің солтүстік алқабын, Жем, Темір, Сағыз, Ойыл, Қобда, Жайық өзендеріне дейін жайлап, Арал теңізінің атырабын, Мұғалжар тауының бөктерін, Сырдарияның төм. ағысындағы өлкелерді қыстаған. 1730–1743 жылға дейін Әлімұлы тайпасының білікті адамдары тәуелсіздікті қолдан бермейміз деп Әбілқайыр ханға қарсы болған. Бақтыбай батыр мен Сырлыбай би де көпке дейін келісімін бермей жүрсе де, ел іргесінің сөгілмеуін көздеп халыққа басу айтып, хан ұсынысын қолдауға көндірген. 1815-ші жылы Қоқан ханы Мұхамед-Рақым Әлімұлы тайпасын қол астына қаратпақ болды. Екінші жағынан Ресей мен Хиуа қысты. Үш жақты езгіге шыдамаған Әлімұлы тәуелсіздік күресін бастады. Бұл Жанқожа батыр бастаған көтеріліске ұласты. Әлімұлы тайпасынан Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы мен Әйтеке биден бастап алты алашқа белгілі Шекті Мөңке би, Есет Көтібарұлы, Көтібар Бәсенұлы, Әулие Құл батыр, Сартай батыр Байжанұлы, Жетес би, Ұранға шыққан Бақтыбай батыр, Жылқыаман Отыншыұлы, Құлбарақ, Сәңкібай батыр Жанқожа батыр, Ақтан, Алтай, Арал батыр батырлар, қарасақал Ерімбет ақын, Нұртуған Кенжеғұлұлы, Жетес шешен, Әжібай, Сопақ, Мырзағұл, т.б. билер шыққан. Дереккөздер
Әмеңгерлік

Әмеңгерлік — дәстүрлі құқықтық мәдениеттің негізгі институттарының бірі; күйеуі өліп, жесір қалған әйелдің қайын ағасына немесе қайын інісіне, не болмаса жұбайының ең жақын туыстарының біріне тұрмысқа шығуы, некелесуі. Бұл қазақ қоғамында ерте заманнан “аға өлсе, жеңге — мұра, іні өлсе, келін — мұра”, “әйел ерден кетсе де, елден кетпейді” деген қағидаға айналып, әдеттік заң нормасы ретінде қалыптасқан. Әмеңгерлік мәселесі ру ақсақалдарының басқаруымен қандас туыстар арасында мұқият талқыланған, ортақ ұйғарыммен шешілген. Әмеңгерлік институтының тек әлеуметтік-құқықтық қана емес, сондай-ақ тәрбиелік-гуманистік мәні де зор болған. * Біріншіден, көшпелі тұрмыс салтында жесір әйелдің жалғыз өзі күнелтуі, күйеуінен қалған бала-шағаға, мал-мүлікке ие болуы қиын. Бөгде, тегі бөлек біреуге тұрмысқа шықса, балаларына өгейлік, мейірімсіздік танытуы мүмкін. * Екіншіден, марқұм күйеуінен қалған мал-мүлік жесір әйелге берілсе, бөтен адамның иемденіп кетуі, талан-таражға салуы, жетім балаларды нәпақасыз қалдыруы мүмкін. * Үшіншіден, бөгде біреуге күйеуге шығатын болса, әкелерінің қандас, аталас туыстары жетім балаларды анасынан ажыратып алып қалуы ықтимал. Мұның ауыр қиянат боларын қазақтар жақсы түсінген. Сондықтан, аталған факторларды ескере отырып, қазақ ғұламалары “Жеті Жарғы” нормаларында ері қайтыс болған жесірдің “елден кетпеуін”, күйеуінің қандас туыстарының біріне күйеуге шығуын міндеттеген. Қаза тапқан еркектің туған-туыстары жесір әйелдің “әмеңгері” деп аталған. Қазақ қоғамында әмеңгерліктен бас тарту сирек кездескен, ол өзінің туысының жетім қалған балаларына, яки, өзінің қандас іні-қарындастарына мейірімсіздік, жаныашымастық ретінде бағаланған. Ал әйел әмеңгерліктен бас тартса, оған бала да, мал-мүлік те берілмеген, тек өз қалауымен күйеуге шығу еркі ғана берілген. Дереккөздер
Әмина

Әмина (576 ж.ө.) — Мұхаммед пайғамбардың анасы. Ері Абдаллаһ ибн Абд әл-Мұталиб қайтыс болған соң екі айдан кейін Әмина босанып, өмірге болашақ пайғамбар келеді. Әмина баласы 6 жасқа толғанда төркін жұртына Ясребке (қазіргі Медина қаласы) барып, қайтар жолда Алиуа деген жерде Әмина қатты ауырып қайтыс болады. Сол маңға жерленеді. Әминаның қасында көршісі Айман ана бірге жүрген екен. Мұхаммедті сол кісі Меккеге алып келіп, бабасы Абд әл-Мутталибтің қолына табыс етеді. Бабасы 80 жасқа келіп дүние салғанда Мұхаммед 8 жаста екен. Дереккөздер
Вильжан Мавлютинұлы Әмірбаев

Вильжан Мавлютинұлы (Мәулетұлы) Әмірбаев(25.4.1931 жылы туған, Алматы облысы Талдықорған қаласы) – математик, техника ғылымдарының докторы (1971), профессор (1977), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1990). ҚазМУ-ды бітірген (1954, қазіргі ҚазҰУ). 1954–1956 жылы сол университетте ассистент, 1959–1965 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Төралқасы жанындағы машина және есептеу математикасы лабораториясының кіші ғылым қызметкері, меңгерушісі болды. 1966–1972 жылы Мәскеудегі ғылыми орталықтарда қызмет істеді. 1972–1977 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институты директорының орынбасары, 1988–1992 жылы сонда лаборатория меңгерушісі, 1977–1978 жылы Мәскеу азаматтық әуе жолы инженерлері институтында кафедра меңгерушісі, 1978–1988 жылы Мәскеу электронды техника институтында профессор, 1988–1992 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының физика-математикалық ғылымдары бөлімшесінің акад.-хатшысы қызметін атқарды. 1992 жылдан ҚР ҒМ–ғылым академиясының Теор. және қолданбалы матем. ин-тының бас ғыл. қызметкері, Мәскеу электронды техника институтының профессоры Негізгі ғылыми еңбектері бас идеалдар сақинасының модульдік кодтау теориясына, Лаплас интегралын цифрлы бейнелеу әдістеріне арналған. Ол ақпараттану саласындағы іргелі алгебралық құрылымдарды есептеу процестерін ұйымдастыруға пайдаланды. КСРО Мемлекеттік сыйл. лауреаты (1991). Дереккөздер
Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов

{{Кинематограф } { } }} Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов (10 желтоқсан, 1955 жыл, Ақкөл ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы) — қазақстандық кинорежиссер және сценарийші. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын (С.Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген (1988).. Оның "Отырардың күйреуі" екі сериялы фильмі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығына (1992), Монреаль қаласында (Канада) өткен халықаралық кинофестивальда (1991) киносыншылар халықаралық ассоциациясының "Фипресси" жүлдесіне, Фигуэйра Де Фош қаласындағы (Португалия) халықаралық кинофестивальдың (1992) "Күміс табақша" жүлдесіне және Ашхабадта (Түрікменстан) 1 халықаралық кинофестивальдың (1992) "Күміс жарты ай" Бас жүлдесіне ие болған. Ал «Абай» екі сериялы фильмі (1995, "Ард-фильм" және "Қазақфильм" студиялары), Ташкент (Өзбекстан) кинофестивалінің "Күміс Семург" жүлдесін (1997); Гатчина қаласында (Ресей) өткен "Әдебиет және кино" 5-кинофестивалінде "Жастар қоғамдық қазылар алқасының жүлдесін" және Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография институтының медалін алған (1998). 1997 жылы "Ард-фильм" және Қазақстан Ұлттық продюсерлік орталығы көркем фильмдерінің режиссері болған. Ол "Мутанттар" (1987) көркем фильмінің сценарийін жазған. Қазақ ұлттық Өнер академиясында курс жүргізеген (1996). Фильмография * 1992 — «Отырардың күйреуі» * 1995 — «Абай» * 1999 — «1997 — Записи Рустема с картинками» * 2008 — «Қош бол, Гүлсары!» * 2018 — «В безмолвии» * 2022 — «Хирург» * 2023 — «Жел тоқтаған жер» Дереккөздер
Әмір Сайид Самарқанди

Әмір Сайид Самарқанди, Әмір Сайид Шариф Рахим Самарқанди (17 – 18 ғ.) – тарихшы. Тарих-и-Сайид Рахим (Сайид Рахим тарихы) аталатын Орта Азияға кең тараған парсы тіліндегі шежірелік жинақты қайта жазған деген жорамал бар. Шежіреде Әмір Темірден бастап 17 ғ-дың ортасына дейінгі
Әмір Темірдің Қытайға елшілігі

Әмір Темірдің Қытайға Елшілігі– 1387 жылы Қытай императоры Тай-Цзуға (1368 – 98) жіберілген Әмір Темірдің молла Хафиз бастаған елшілігі. Бейбіт қарым-қатынасты сақтау мақсатын көздеген. Мұның алдында Шығыс Түркістан мен Орта Азияға бірнеше рет келген Қытай елшіліктеріне жауап ретінде барған. Елшілікпен бірге үлкен сауда керуені де сапар шекті. “Мин ши” атты қытай деректемесінде Темірдің Иранға жорығы кезінде (1392 жылы басталған) жіберілген, Қытай императорына шамамен 1394 жылы жеткен хатының мазмұны берілген. Құжаттан екі мемл-тің де өзара қайшылықтарын соғысқа ұластырмай шешуге, уақыт ұтуға деген ұмтылысы байқалады. Хатта Әмір Темір тарапынан Мин империясына білдірілген достық, өзара сауда қатынасын орнату ниетін қолдайтыны айтылған. Әмір Темір өзінің Иранға жасаған “Жетіжылдық” жорығының (1399 жылы басталған) қарсаңында Қытаймен, Моғолстанмен бейбіт қарым-қатынас сақтауды көздеді. Темір мемлекетіне, әсіресе, Самарқанда Қытайдан әкелінген форфор, шай, жібек, атлас, бағалы тастар көпшілік сұранысына ие болды. Темірден кейін олардың ұрпақтары Халил Сұлтан, Шахрух, Ұлықбек тұсында Қытаймен елшіліктер алмасып, сауда қатынасы дамыды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Әмір Темір
Әндіжан көтерілісі

Әндіжан Көтерілісі(1898) – 19 ғ-дың аяғындағы Орта Азия халықтарының отаршылдық езгіге қарсы қарулы күресі. Көтеріліс 1898 ж. Әндіжан бекінісіндегі орыс гарнизонына тікелей шабуылмен басталды. Көтеріліске Жизақ, Бұхара, т.б. өзбек қалаларының тұрғындары да қолдау көрсетті.
Әнет Баба

Әнет баба (1628 – 1723) – “Жеті жарғыны” құрастыруға қатысқан атақты 7 бидің бірі. Өмірбаяны Руы Тобықты. Жас кезінде Бұхар-шарифте Найман Сарышуаш жыраумен бірге медресе бітірген.Ислам қағидаларына, шариғат ережелеріне жүйрік болған. Әділдігімен, діндарлығымен аты шыққан. Қалқаман—Мамыр дауы (қосымша “Қалқаман-Мамыр”) кезінде бірін-бірі сүйген екі жас жазадан босатылсын деген билік шығарады, бірақ оған Мәмбетбай руының басшысы Көкенай батыр көнбейді. Ол Мамырды атып өлтіріп, енді тентегіңді сен де өлтір деген ауыр шарт қояды. Көкенай батырдың ауыр шартына амалсыз көнген Әнет баба: “Қалқаман жүйрік атпен шауып өтсін, Көкенай сонда атсын” деген тоқтамға келеді. Бұл жазадан Қалқаман аман құтылады. 1723 жылы көктемде жоңғарлар шабуылы басталып, ел “Ақтабан шұбырындыға” ұшыраған кезде Әнет баба жұртта қалады. Кейін Көкенай бастаған батырлар ұлы бидің сүйегін тауып жерлейді. Әнет бабаның Жаубасар, Есболат, Шақа есімді ұлдары болған. Бұлардан бұрын ержеткен 5 ұлы қалмақтармен соғыста қаза табады. Әнет бабаның бәйбішесінен туған бес баласы Ақтабан шұбырынды бола-тұғында қалмақтың оғынан өліпті. Олардан нәсіл қалғаны мәлім емес. Мұнда сол бәйбіше баласы - Байболат дегеннің Балуан, Бақай деген екі баласы бесікте келген екен, соның Балуанынан тұқым жоқ. Бақайдың балалары өсіп-өнген. Әнет бабаның басқа әйелдерінен Жаубасар, Есболат, Шақа деген ұрпағы бар. Әнет тек Тобықтыға ғана емес, исі қазаққа қадірменді қарт баба, қазақтың әйгілі төбе билері Төле, Қазыбек, Әйтекелерге, "көмекей әулие" атанған Бұқар жырауға батасын берген. Дереккөздер
Әнұран

Әнұран, гимн ( — мадақтау ән) — салтанатты ән, мемлекеттік негізгі рәміздердің бірі. Әнұрандардың революциялық, әскери, діни тағы басқа түрлері болады. Оның сөзі де, музыкасы да рух көтеретін салтанатты, үлкен мұраттарға бастайтындай болуы керек. Кейбір күрделі опера, балет, симфония, хорлар соңы әнұран сипатында аяқталады. Мысалы, Л. Бетховен өзінің 9-симфониясын И. Шиллердің “Шаттық” одасына арнап жазған әнұранымен аяқтаса, орыс композиторы М. Глинка “Иван Сусанин” операсын атақты “Даңқ” хорымен бітіреді. Кеңестік дәуірде 1945 жылы бекітілген Қазақстан әнұранының сөзі коммунистік идеология талабына сай, жалған оптимистік рухта жазылды. Дербес мемлекет болғаннан кейін Қазақстан Республикасының шынайы рухы мен қуатын, мақсат-мүддесін танытатын әнұран қажет болды. Осы талаптарға сай ән музыкасын сақтап қалу туралы шешім қабылданды да, оның сөзіне арнайы бәйге жарияланып, ақындар М. Әлімбаев, Қ. Мырзалиев, Т. Молдағалиев, Ж. Дәрібаева жазған сөз үздік деп табылып, қабылданды. Қазақстан Республикасы әнұраны музыкасының авторлары: М. Төлебаев, Л. Хамиди, Е. Брусиловский. Еліміздің әнұраны 1992 жылдың 4 маусымында бекітілді. ҚР Президентінің 2006 жылғы 7 қаңтарында Конституциялық заң күші бар Жарлығымен мемлекеттік рәміз – Әнұранның мәтіні мен оны ресми пайдаланудың рет жөні бекітілді. Сөзін жазғандар: Жұмекен Нәжімеденов, Нұрсұлтан Назарбаев. Музыкасын жазған Шәмші Қалдаяқов. Әнұранның әуенінен Отанға деген сүйіспеншілік, Атамекенге деген шексіз берілгендік аңғарылса, сөзінен жан – дүниемізді танытар ұлттық қасиетіміз бен бейбіт пейіліміз, досқа ашық құшағымыз, еркіндікке құштар кең көңіліміз жақсы көрініс тапқан. Мемлекеттер басшыларының ресми кездесулері Әнұранның орындалуымен ашылады. Дереккөздер
Әнші Балапан

Әнші балапан— халықаралық өнерлі балалар фестивалі. Алғаш 1990 жылы 6 мамырда ұйымдастырылды және сол күні Қазақ теледидарынан тікелей эфирге шығарылды. Содан бері “'Әнші балапанға” республиканың барлық облыстарының 4 — 16 жас аралығындағы өнерлі балалары қатысты. Олар Болгария, Үндістан, Польша, Ресей, Түркия, Швеция, Финляндия, Франция, Эстония елдерінде өнер көрсетті. Фестивальда тұңғыш танылған жас өнерпаздар кейін беделді халықараралық байқаулардың жүлделерін жеңіп алды. 1998 жылы 24 — 27 қыркүйегінде “'Әнші балапан” халықаралық фестиваліне Италия, Литва, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркия тағы басқа елдерден өнерлі балалар қатысты. Сөйтіп, фестиваль халықараралық дәрежеге көтерілді. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедия
Әнші құм төбесі

Әнші құм, Айғай құм – Іле өзенінің аңғарын бойлай орналасқан Үлкен Қалқан тауы және Кіші Қалқан тауы етегіндегі құмды төбе. Географиялық орны Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерінде. Жер бедері мен сипаты Биіктігі 150 м-дей, ұзындығы 8 км, ені 3 км. Қалқан тауларынан соғатын желдің бағыты үнемі өзгеріп отыруы нәтижесінде құм түйіршіктері електеніп, бірегей құм қоспасынан тұратын төбеге айналған. Құм суынып жел әсерінен қозғалысқа келген кезде, одан кәдімгі сырнайдан шыққан таза ән ырғағына ұқсас үн естуге болады; егер жел күшейсе, құмнан шыққан реактивті ұшақтың гүрілі сияқты дауысқа ұласады. Бұл табиғат құбылысы көбіне түнде шығыстан салқын жел соққанда естіледі. Жібек жолының бойында орналасқан осы “Әнші құмның” үнін есту үшін жолаушылар әдейі ат басын бұрған. “Әнші құм” табиғат ескерткіші ретінде мемлекет қамқорлығына алынған. Ол Алтынемел ұлттық паркі (1996 жылдан) құрамына кіреді. Дереккөздер de:Düne#Singende Dünen
Әптиек

Әптиек– Құранның жеке алынған қысқа-қысқа сүрелері мен аяттарының жинағы. Құранда 114 сүре, 6225 аят бар. Өткен ғасырларда ауыл мектептерінде қолданылған сауат ашу кітабының атауы, әліппе. Әптиекке әріптер мен араб тілі грамматикасының бастапқы ереже-қағидалары енгізілген. Оқыту әдісі күрделі болғандықтан әптиекті түгел игеру өзге тілді шәкірттерге едәуір қиынға түсті. Оны тауысқандар Мұхтасар, Құран-кәрім тағы басқа кітаптарды тереңдеп оқуға кіріскен. Дереккөздер
Әріп

Әріп—дыбыстың графикалық таңбасы. Әріп дыбысты белгілегенімен, әріп пен дыбыстың арасында табиғи байланыс жоқ. Әріп — шартты таңба. Әліпбиде қанша әріп болуы тілдегі дыбыстың санына байланысты. Бірақ дыбыс пен әріп саны бірдей бола бермейді. Е, ю, я әріптері екі дыбысты, ал ъ — қатаңдықты, ь — жіңішкелікті белгілейді. Қазіргіқазақ тілінде 37 дыбыс, 42 әріп бар. Бұл 1940 жылы кирилл графикасына көшуге орай қазақ әліпбиінің негізінде бекітілді. Әріптің баспахана ісіне бейімделген баспа түрі және қолмен жазуға бейімделген жазба түрі болады. Әріп қағаз не жазуға келетін затқа жазу құралымен түсірілетін таңба болғандықтан, оны көзбен көруге болады. Әріпте құбылмалық қасиет жоқ, ол тұрақты, бірақ ғалымдардың өзара келісімімен оны өзгертуге болады. Қазақ жазуының тарихында мұндай өзгертулер болған. Дереккөздер Дереккөздер: Қазақстан энциклопедия 1-том
Әсершілдік

Әсершілдік — адамның көңіл-күйінің тез толқып, сәл нәрселерге тез еліту қасиеті. Адам өзіне әсер еткен нәрселердің бәрін де қабылдап, оларды үнемі есінде сақтайды. Дүниенің әсемдігі мен жарасымдылығына әсерлену адамның көңілін толқытып, әр түрлі күйге түсіреді, әсем, сұлу сезімдерге жетелейді. Жан дүниесіне ұнамды әсер еткен заттар адамды шабыттандырып, ісінің өнімді және нәтижелі болуына оң ықпал жасайды. Әсершілдік адамның дүниені тек сезімдік түйсікпен ғана емес, ақыл-ой арқылы танып-білуіне, дүниетанымының кеңейе түсуіне де ықпал етеді. Дереккөздер
Әсия

Әсия (қарақабық, Ungernіa) – амариллистер тұқымдасына жататын көп жылдық жуашықты өсімдіктер. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньда, Қаратауда ғана кездесетін 1 түрі – Северцов әсиясы өседі. Биіктігі 40 см-дей. Бұл түр Ақсу – Жабағылы қорығында сақталып, қорғауға алынған. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер