kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қазақ эпосы және революцияға дейінгі фольклор

«Қазақ эпосы және революцияға дейінгі фольклор» («Казахский эпос и дореволюционный фольклор»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1940 ж. Мәскеуде Л. Соболевтің редакциясымен шыққан «Песнь степей» атты қазақ әдебиетінің антологиясына жазған кіріспе (11-16-беттер). Әуезов мақаланы қазақ эпосы туралы әңгімелеуден бастап, батырлық жырлар қатарына «Орта Азия мен Қырым-Еділ көшпелі тайпапарында ежелгі заманда болтан нақтылы тарихи окиғаларды» жатқызады. Бұл ретте «Тоқтамыс пен Темірдің тұсындағы Алтын Орданың құлауы (Едіге туралы жыр), Иван Грозныйдың Қазанды алуы (Шора Нәріков немесе Қобыланды туралы жыр), аралас рулар - қазақтар мен ноғайлылардың бірлөскен шапқыншылыктары (Сайын туралы жыр, Алпамыс туралы жыр), Қырым хандығындағы өзара соғыстар (Тартын туралы жыр)» сиякты тарихи оқиталарта байланысты «бұрынғының батырлары» туралы жырларды атап етеді. Жырлардың қай уақытта пайда болып, кім шығартандығы белпаз екендігін, бұлардың кейіпкерлері қазақ емес, «Ноғайлыдан шыққандар» екендігін атай отырып, батырлар жырларының бастапқы нұсқалары қазақтың, дербес саяси одаты құрылмаған, қазақ халқының этникалық негізін құратан рулар әлі Алтын Орда, Қырым және Қазан хандықтары құрамында кеңінен танылған «Ноғайлы» есімімен белгілі болған көзге тұспа-тұс келгендігіне назар аударады. Осы орайда «Қобыланды батыр» мен «Ер Тарғын» нұсқаларын еткен тасырда атақты ақын Марабай жырлағаны белгілі болтанын мәлім етеді де, солай бола тұрса да, Марабайдың езі жырлатан қай жырда болсын есімін атаматанын, бұл тек осытан куә болтан адамдар аркылы ғана жеткенін айтады. Одан әрі автор «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу», «Қыз Жібек», «Айман - Шолпан» сияқты ғашықтық жырларға тоқталып, идеялық, мазмұндық және тақырыптық ерекшеліктерін сөз етеді. Қазақ ауыз әдебиетінің тұрмыс-салтына байланысты туған көптеген шағынжанрларына жеке-жеке тоқталған. Суырыпсалма ақындық өнердің бұл дәстүрі Октябрь революциясынан кейін қазіргі халық поэзиясының тамаша өкілдерінің бір топ шоғырын елге танытқандығын мақтаныш сезіммен жазады. Дереккөздер
Ракетаның тежегіштік құрылғысы

Ракетаның тежегіштік құрылғысы — бүкіл ракетаның қауіпсіздік жүйесінің бөлшегі болып табылатын жарғыш элементі. Ракетаның тежегіштік құрылғысы жарғыш пен жарылыс заряды арағындағы аралық механизм (тетік) болып табылады. Ол ракетаның іске косушылары мен өз әскері үшін қауіпті қашыктықта жарылуын болдырмайды. Тежегіш құрылғы басқару жүйесінен немесе жарғыштан келіп түсетін пәрмен бойынша іске қосылады. Дереккөздер
Қоспа дайындайтын жабдық

Қоспа дайындайтын жабдық (Смесеприготовительное оборудование) — қорамалау материалдарын қорама және өзек қоспаларға өндейтін, сондай-ақ оларды қорамалық және өзектік машиналарға тиейтін машиналар, механизмдер мен көлік құралдары. Қоспа дайындайтын жабдыққа қорамалау материалдарын сақтайтын, сыйымдылықтар мен тасымалдайтын көлік құралдары, жаңа қорамалау материалдарын өңдеуге, қорамалық және өзектік қоспалар дайындауға арналған машиналар жатады. Қазіргі құю цехтарының көпшілігінде қоспа дайындайтын жабдық орталық дайындау жүйелері типтік сұлбалар бойынша орналастырылған, бұларда қорама материалдарын өндеу операциялары механикаландырылған. Автоматтандырылған қорамалау тізбектерінің қоспа дайындайтын өз жүйелері болады. Дереккөздер
Хаос

ның асимметрикалық варианты, Майкл Муркок ойлап тапқан]] Хаос - ашық, ой; пішінсіз, заттардың белгісіз кұбылыстағы күйі; ежелгі гректердің космогониясында бірінші зат немесе алғашқы қалып; Жасаушының қолынан шықкан үйлесімді космос сияқты дүние. Дереккөздер
Парк

Парк # әскери техниканы сақтау (тұрактандыру), техникалық күтім жасау және жөндеу үшін жабдыкталған аймақ. Парктер тұрақты және далалық, болуы мүмкін. Түрақты парктер әскери бөлімдер мен оқу орталықтарының тұрғылықты жерлерінде орналасады, ал далалық парктер далалық жағдайларда әскерлердің уақытша орналасуы кезінде ұйымдастырылады. Әскери техникаға күтім жасау мен жөндеуге арналған тұрақты парктер стационарлық пункттермен, ал далалық парктер күтім жасау мен жөндеуге арналған жылжымалы құралдармен жабдыкталады. Парктердің орналасуы, құрылысы, ішкі қызметі мен жабдықталу сипаты, ұйымдастырылуы жарғылар мен ережелер талаптарына сай болуы тиіс; # Әскери техника түрлерінің: автомобильдер, шынжыр табанды машиналар, артиллериялық зеңбіректер, ұшақтар және т.б. құралдардың жиынтығы; # әқ-дәрі қорлары, инженерлік құраддары, өткелден өту құралдары бар тылдық бөлімдер мен бәлімшелер. # қоғамдық жолаушылар тасымалдау көліктері тұратын және оларды техникалық жөндеуден өткізетін автокөліктік кәсіпорын. Парк тарихы Парк өнері Қытайда (Сучжоу) пайда болды, содан кейін барокко дәуірінде Францияға әкелінді (тұрақты саябақ). 18 ғасырда романтизм толқынында ландшафттық саябақ пайда болды. Қоғамдық қалалық саябақтар Еуропада 19 ғасырдың басында ғана пайда болды. Осындай алғашқы саябақтардың бірі Мюнхендегі ағылшын саябағы болды. Дереккөздер
Қоспа дайындайтын құрылғы

Қоспа дайындайтын құрылғы (Смесеприготовительная установка) — қорамалау материалдарын араластыруға және дайын қоспаларды шанақтарға бөліп салуға арналған машиналар мен құрылғылардың көлік құралдарымен байланыстырылып тұйықталған тізбегі. Қоспа дайындайтын құрылғы жұмысы белгіленген цикл бойынша автоматты түрде атқарылады. Операциялар электромеханикалық уақыт реле белгілейтін не басқарғыш-бақылағыш аппараттың немесе электрондық басқару кешенінің белгілейтін мерзіммен кезекте жүргізіледі. Дереккөздер
Антропонимика

Антропонимика ( – адам, — ат, есім) — адамдардың өзіне меншікті есімдерін, аты-жөнін, жалған, бүркеншік, жасырын аттарын, ру аттарын — антропонимді зерттейтін ономастиканың тармағы. Антропонимика сонымен бірге әдеби шығармалардағы антропонимдер мен ауыз әдебиетіндегі кейіпкерлердің аттарын зерттейді. Антропонимика халықтық және канондык есімдерді, сол сияқты бір есімнің әдеби және диалектілік, ресми және бейресми түрлерін ажыратып қарастырады. Әрбір этностың әр дәуірде өзіне тән антропонимиконы (есімдер тізімі) қалыптасады. Антропонимдердің жиынтығы антропонимия деп аталады. Жеке адам есімдері басқа көптеген жеке атаулардай өздерінің дербестігімен ерекшеленеді: әр адамның жеке есімі бар. Есімдер тізілімі шектеулі. Жеке есімдер қайталап отыратындықтан, оларға қосымша атаулар беріледі. Дамыған қоғамда адамның ресми атауларының өзіндік жүйесі болады. Мәселен, антикалық Римдегі есімдердің тұрақты жүйесі мынадай: адамның жеке есімі + ру тегі + жалған аты + ататек есімі + қосымша аты. Үнді елінде бүл жүйе 3 құрамнан тұрады: гороскоптық есімі, жыныстык немесе діни секталық есімі, касталық есімі. Мысалы, Рабиндранат Тагордың есімі: Рабиндра (Күн құдайы), Натх (еркек), Тхакур (жер иеленушілер қастасынан) құралымынан тұрған. Антропономия есімге қатысты хабарларды: адамның қасиетін, әкесі, руы, отбасымен байланысы, ұлты, кәсібі, қай жерден шыққан т.б. зерттейді. Теориялык антропономия белгілі этнос антропонимдерінің пайда болу, даму зандылыктарын, құрылымын, жүйесін, үлгілерін, тарихи қабаттарын, тілдердің антропонимиялық өзара байланысын қарастырады. Оның зерттеу әдістері ономастиканын басқа түрлеріндегідей (адам есімінін әлеуметгік сипаты, салт-әдет, дін мен моданын ықпалы т.б.). Қолданбалы антропономия есімдерді нормаландыру мәселесін, есімдердін әртілде берілу тәсілдерін зерттейді. Антропонимиялық сөздіктер жасауға, азаматтық хал актілерін тіркеу (ЗАГС) орындарында ат тандауға, есімдердін даулы құқықтық мәселелерін шешуге көмектеседі. Антропонимия ономастикадан 20 ғасырдың 60—70 жылдарында бөлініп шықты, бірақ олардын бірқатар мәселелері бірге каралады. 60-жылдарға дейін "Антропонимия" термині орнына "ономастика" қолданылып келді. Дереккөздер
Қоспа құрамы

Қоспа құрамы (Состав смеси) — құм, балшық, көмір үгінділері, сұйық шыны, су, байланыстырушы заттар. Қоспа құрамына ескі қайталама қоспаның 40%-тейі және жаңа қоспа қосылып жасалғанда өндіріс өнімділігі едәуір артып материал шығыны азаяды. Дереккөздер
Цилиндрлік проекция

]] Цилиндрлік проекциялар - параллельдер (альмукантараттар) параллель түзулер болып, ал меридиандар (вертикальдар) параллельдерге (альмукантараттар) перпендикуляр тең қашықтықтағы түзулер болып бейнеленетін картографиялық проекциялар. Нүктелердегі масштабтар мен бұрыштардың бұрмаланулары тек қана ендікке (зениттік кашықтыққа) байланысты, сондықтан олардың изоколдары параллельдермен сәйкес келетін түзулер түрінде болады. Цилиндрлік проекциялар, әдетте, үлкен шеңбер доғасын бойлай созылған аумақтардың карталары үшін қолданылады. Дереккөздер
Бронетранспортер

Бронетранспортер - пулеметпен қаруланған, кедергілерден өте алатын, жаяу әскерлерді және моторлы аткыштарды ұрыс болып жаткан аймаққа жеткізетін, ұрыс жүргізетін сауытты машина. Бронетранспортерды барлау жүргізуге, байланыс жасауға, т.б. арнаулы тапсырмаларды орындауға қолданады. Бронетранспортер құрылысы жағынан дөңгелекті, жартылай шынжыр табанды және шынжыр табанды болады, оған автомобильдердін шассиі, танк пен ауыр машинаның агрегаттары пайдаланылады. Олардың көпшілігі суда сағатына 10 км жылдамдықпен еркін жүзе алады. Бронетранспортердың сағатына ең жоғары жылдамдығы: доңғолақты бронетранспортер — 90 км, жартылай шынжыр табанды бронетранспортер — 70 км, шынжыр табанды бронетранспортер—60 км. Б-дың төбесінің ашығы да, жабығы да болады. Оған 7-ден 15-ке дейін жауынгер сыяды. Атом каруының соққысынан кейін жабық Б-дың ішінде отырған жауынгерлер бірдей қашықтықта тұрғаннын өзінде зиянды өткіш радиацияны ашык жерде калғандардан едәуір аз кабылдайды, әрі оның кабинасы әуе толкынынын зақымдауынан сактайды. Дереккөздер
Ракетаның ұрыстық бөлігі

Ракетаның ұрыстық бөлігі (Боевая часть ракеты) — ұрыс заряды әдеттегі жарғыш заттан жасалған немесе ядролық, жарғыш жүйесі және тежегіш құрылғы орналасатын ракеталық бөлігі немесе бас конусы. Жою аймағының радиусы Ракетаның ұрыстық бөлігінің маңызды сипаты болып табылады. Ол ұрыс бөлігінің (ұрыс зарядының), нысананың және қойылған міндеттердің типіне байланысты болып келеді. Ракетаның ядролық ұрыстық бөлігі бөлінетін заттардан жасалған зарядты және бірнеше мыңнан бірнеше миллион тоннаға дейін жететін тротильді эквиваленті бар сутектік (термоядролық) болып бөлінеді. Ракетаның ұрыстық бөлігі кез келген нысананы жоюға кабілетті. Қарсыластың ашық жердегі немесе тасадағы адам күшін, ұрыс техникасын, инженерлік кұрылыстар, тұрғын үйлерді, өндіріс орындарын және т.б. жоя алады. Нысананың сипаты мен ауданына, сондай-ақ атыс дәлдігіне байланысты. Әр түрлі тротильдік эквивалентті Ракетаның ұрыстық бөлігі қолданылады. Әдетте ұрыстық бөлік ракетадан бөлек тасымалданады. Дереккөздер
Сцилла және Харибда

Сцилладан жүзіп өтуде]] Сцилла және Харибда - ежелгі грек аңызында теңіздің екі жағалауындағы жартастарда тұратын және теңізшілерді кұртушы екі құбыжық; Сцилла және Харибданың арасында қалу, екі жақтан қауіп төнгенді білдіреді. Дереккөздер
Қарсы дайындық

Қарсы дайындық (Контрподготовка) — қарсыластың шабуылға дайындалған басты күштерін қорғанушы жақ ракета әскерлерінің, артиллериясының, авиациясының жаппай атуы, жаппай сокқысы. Қарсы дайындық майдандағы әскер қолбасшысының шешімімен қарсыластың бірінші соққысының күшін жою немесе әлсірету мақсатында ұйымдастырьшады. Қарсы дайындықта ядролық қарудың қолданылуы да, қолданылмауы да мүмкін. Қарсы дайындық әдетте алдын ала, бірнеше нұсқада қарсыластың қимылын болжай отырып жоспарланады. Ол үшін карсыластың соққы беретін топтарының шабуылдау бағыттарында қарсы дайындық аудандары белгіленіп, оны жүргізу үшін күштер мен құралдар анықталады, барлау ұйымдастырылады. Барлау қарсылас топтарының құрамы мен орналаскан жерін анықтайды, артиллерия,ракеталық әскерлер және авиация, анықталатын объектілер (нысаналар) туралы қажетті мәліметтер жинайды, қарсы дайындықты бастаудың уақытын дұрыс анықтау үшін қарсыластың шабуылға өтуге дайындығын уақытында көрсетеді. Қарсы дайындықтың ұзақтығы мен құрылуы оның мақсатына, карсыластың жойылатын объектілерінің саны мен сипатына, қатысатын күштер мен құралдардың құрамына және қарсы дайындыққа бөлінген оқ-дәрі мөлшеріне байланысты. Екінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибесі бойынша, 20-30 минуттан 60 минутқа дейін созылған қарсы дайындық бар. Қарсы дайындық қарсыластың ядролық, артиллериялық және авиациялық дайындығына жәл бермеу үшін тұтқиылдан басталады. Қарсы дайындық алғаш рет Бірінші дүниежүзілік соғыста кейбір елдердің армияларында артиллерия күшімен өткізіліп, артиллериялық қарсы дайындык деп аталды. Қазіргі жағдайда жою құралдары мүмкіндіктерінің өсуіне байланысы қарсы дайындық корғаныстағы мақсаттарға жетуге көмектесетін маңызды шаралардың бірі болып саналады. Дереккөздер
Үнді мемлекетіндегі діннің, мәдениеттің дамуы

Ортағасырлық Үндістанның бір ерекшелігі - халықтың касталарға бөлінуі. Әр кастаның феодалдық қоғам өмірінде белгілі орны болды. Әр кастаның кәсібі әкеден балаға көшіп отырды. Басқа кастаның өкілімен некелесуге рұқсат етілмеді. Әр кастаның қалыптасқан салт-дәстүрі қатаң сақталды. Бір кастадан екінші кастаға өтуге тыйым салынды. Индуизм діні Үндістан қоғамындағы касталық бөліністі қолдап отырды. Индуизм әр түрлі діни нанымдарды қамтиды. Үндістан халықтары үнділердің үш құдайы: Брахма, Вишну және Шиваға табынды. Брахма - дүниенің жаратушысы, Вишну - бейбітшілік сақтаушы, Шива - күйретуші және қайта құру құдайы. Шива мен Вишну өте жоғары құрметке ие болып, оларға арнап храмдар тұрғызылады, құрбандықтар шалынады. Киелі нәрсеге табынушылықтың ізі күні бүгінге дейін сақталған. Үнділер Ганг өзенін, жануарлардан - сиырды, өсімдіктерден лотосты киелі деп санайды. Діннің дамуы IV-VII ғасырларда Үндістанда будда діні дамыды. Діннің негізгі қағидасы мистикалық негізде құрылған. Буддизм бойынша, адам өлгеннен кейін жаны басқа адамға - жануар, жәндік, өсімдікке ауысады, о дүниеде өмір бар, күнәһар адам құдай алдында жауапты. Буддизм Үндістаннан Азияның көптеген елдеріне тараған. Қазіргі кезде Қытай, Жапония, Моңғолия және Бурят, Саха елдерінде жалғасуда. VIII ғасырда Үндістанды арабтар жаулап алғаннан кейін Ұлы Моғол империясы ислам дінін енгізеді. Ислам діні кең тарап, шаруалар, қолөнершілер жаңа дінді кабылдайды. Қазіргі заманда да Үндістанда буддизм, христиан және ислам діндері кеңінен тараған. Үндістанда ғылым және мәдениеттің дамуы Ортағасырлық Үндістанда ғылымның математика, астрономия және медицина салалары дамыған. Үнді математигі Арьбхата Пифагор теоремасын білген, синус және косинустар теоремасын ашқан. Тригонометриялық функция арқылы математикалық есептер шығарған. Арьбхата - сонымен бірге аспан әлемін зерттеп, Жердің Күнді айналатынын алғаш рет айтқан ғалым.Жұлдыздардың орналасуын анықтаған. Медицина саласында өсімдіктерден әр түрлі ауруларға қарсы дәрі жасауды ойлап тапқан. Операция жасау әдістерін білген. Көз ауруларын да емдеген. Үнді дәрігерлері адам тамырының лүпілі мен денсаулығының арасында тығыз байланыс бар екендігін дәлелдеді. V ғасырда өмір сүрген үнді жазушысы Калидасаныц «Шакунтала» деген драмасы дүниежүзілік әдебиеттің алтын қорына қосылды. V-VII ғасырларда үнді философиясы дамыды. Оның көрнекті өкілдері - Нагарджун, Джаймини, Васубандху. Олар идеалистік көзқарас ұстанды. Шебер құрылысшылар тамаша сарайлар мен храмдар салды. Үнді мүсіндерінің ішіндегі көрнектілері - әртүрлі құдайлар мүсіндері. VI-XVII ғасырларда үнді сәулетшілері мен құрылысшылары көптеген сәулетті сарайлар тұрғызды. Олардың ішінде тау өңірінде салынған Аджант сарайының орны ерекше. Аджант сарайы тастан қашап салынып, ішіне сол кездегі дін уағыздарын бейнелейтін көптеген құдай мүсіндері орналастырылған. Үндістан сәулетшілерінің әлемдік деңгейде салынған Тәж-Махал кесенесі күні бүгінге дейін таңғажайып әсемдігімен таңғалдыруда. Тағы қараңыз *Үндістан *Үндістандағы феодалдық қатынастар Дереккөздер
Қазақ эпосының ең көрнекті ескерткіші

«Қазақ эпосының ең көрнекті ескерткіші» («Виднейшие памятники казахского эпоса»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1934 ж. «Литературный Казахстан» газетінің 14 маусымдағы санында шыққан. Одан кейін еш жерде жарияланбаған. Қазақ фольклоры жайында ықшам, дәл мәліметтер берген, тілі айқын, тұжырымды. 30-жылдардағы солақай идеологиялық талаптарға байланысты талдауында таптық көзқарас бар. Орыс тілді оқырманға арнап жазылғандығы айқын байқалады. Жазушы шығармаларының библиографиялық көрсеткіштерінде мақала аты «Виднейшие памятники русского эпоса» деп қате жіберілген. «Литературный Казахстан» газеті 1935 жылдан бастап журналға айналдырылған. Жазушы мақалада қазақ эпосының сан жағынан көп екенін айта келіп, үш түрге бөлген: :1. Батырлар жыры; :2. Тұрмыс-салт өлеңдері; :3. Тарихи өлеңдер. Қобыланды, Едіге, Шора, Қамбар, Алпамыс туралы жырлардың көркемдік құндылықтары және тарихи негіздері туралы ғылыми негізі бар тұжырымдар жасаған. Батырлар жырларының әдетте бірнеше түркі халықтарына ортақ болатынын айтып, керісінше, қырғыз эпосының батырлары Манас пен Семетейдің тарихи негіздері әзірге анықталған жоқ дейді. Қазақ эпостарының көлемі әдетте қырғыз эпосынан кіші болып, көркемдігі жағынан жоғары туралы дейді. Сюжеттік ағым, өмір құбылыстарын жан-жақты көрсету, кейіпкерлер образдарын тәптіштеудегі қырғыз эпостарының биік талаптарға жауап беретінін талдап айтқан. Эпосты орындаушылардың ішінен Марабай мен Жанақты атаған. Батырлар жыры жайындағы бөлімінің соңында эпос батырларын үстем тап өкілдері ретінде көрсеткен. Идеологиялық қысымның үдеп тұрған кезінде мұндай талдаусыз мақала шығару мүмкін емес еді. Мақалада осы тұрғыда Абайға да сын айтылған. Лиро эпосты қазақ халқының төл жанры ретінде атап, «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» мен «Қыз Жібекті» талдаған. Екі жырдың көркемдігіне өте жоғары баға беріп, жыр сюжеттеріндегі атастыру, құда түсу, әмеңгерлік салттарын саяси-әлеуметтік тұрғыдан талдаған. Қодар образына идеологиялық-таптық көзқараспен қатар, қызықты, көркемдік талдаулар жасаған. Мақаланың соңына қарай қазақ фольклорында басқа да жанрлар бар екенін, эпостың басқа да жанрларын, әсіресе советтік фолькпорды зерттеуге күш салатынын айтқан. НКВД түрмесінен кейін белгілеген сынақ мерзімі бітпегендіктен, Әуезов ұлтшылдық, алашордалық бағыттағы фольклортану ғылымының «қателіктерін» керсетіп, мақаланы аяқтаған. Дереккөздер
Кисель

Кисель — бұл терминнің аспаздықта екі мағынасы бар: Орыс киселі Орыс киселі — қышқыл, жартылай ашыған, сілікпе тәрізді әр түрлі ұннан (мысалы, қарабидай, сұлы, бидай кейде бұршақ) дайындалған тағам. Жеміс-жидек кисельдері Жеміс-жидек кисельдері — шырындар, жеміс-жидектер, қайнатпалары негізінде қант (немесе бал) және крахмал қосып жасалған Шығыс Еуропа тәтті тағамы. Мұндай тәтті кисельдер үшінші тағам ретінде және басқа десерттерге құйма ретінде қолданылады; жеміс-жидек шырындарына, сүтке және т.б. крахмал қосып пісірілген қоймалжың тағам. Мүк жидек киселі Мүк жидекті іріктеп алып, салқын сумен жақсылан жуады. Содан кейін таттанбайтын ыдысқа салып, қасықпен езеді де, дәкеден немесе тар көзді әлектен өткізеді. Осы әдіспен алынған шырынды ыдысқа құйын, бетін жауып, салқын жерге қояды. Жидек қалдығының үстіне ыстық су құйыл, қайнатып, сүзеді. Оның бір бөлігін (жарты стакан), шекер қоспай тұрып, крахмалға араластыру үшін суытады да, қалғанына құмшекер салып, қайнатады. Содан кейін оған алдын-ала дайындалған картоп крахмалын құйын, үздіксіз араластыра отырып, қайнай бастаған кезде оттан түсіреді. Әзір болған кисельге суыған шырынды қосып, жақсылан араластырады. 3 стакан суға: 1 стакан мүк жидегі, жарты стакан құмшекер, кисель сұйықтау болу үшін 1 ас қасық картоп крахмалы, қою болу үшін 2 ас қасық картоп крахмалын қосады. Қарақат, қара жидек киселі де жоғарыдағыдай жолмен даярланады. Егер жидектің қышқыл дәмі тым аз болса, онда оған дәміне қарай лимон қышқылын қосу керек. Өрік, алма, алхоры, қызыл алша және басқа жеміс-жидектерден жасалған кисель де алғашқы мүк жидегі сияқты даярланады. Тек айырмашылығы — жеміс - жидекті алдымен аздаған су құйып, ылжырап піскенше қайнатады, содан кейін езеді. Жеміс-жидек шырынын немесе асханалық қызыл шараптан кисель даярлаудың жоғарыдағы әдістерден өзгешелігі — жидектің орнына 2 стакан шырын немесе шарап алу керек. Сүт киселі. Сүтке құмшекер салып қайнатады, картоп немесе маис (жүгері) крахмалын суық сүтке езіп (1 стакан), оны үздіксіз араластыра отырып, қайнап тұрған сүтке құнды, кисельді баяу жанған отта 5 минут пісіреді. Дайын кисельге хош иіс беру үшін ваниль ұнтағын салса тіпті жақсы. 1 л сүтке: жарты стакан құмшекер, 2 ас қасық крахмал, жарты немесе бір қасық ваниль ұнтағы қажет. Дереккөздер
Қоюжақпа

Қоюжақпа (мастика) — мастика ағашының шайыры. Мастика органикалық тұтқыр заттарды (битум, көмір қарамайы) ұнтақталған толтырғыш заттармен араластырып қайнатқаннан кейін алынатын өнім, Sn не Рb негізіндегі қорытпалар (бабиттер), Cu негізіндегі (қолалар), Fe негізіндегі (сұр шойын) және т. б. қорытпалар, су және электр тогын өткізбейді. Мастика шикізат түріндегі резеңке мен баритұнтақтарын біріктіріп резеңке бұйымдарын (флотамашина статорлары, импеллерлері және т. б.) жасау өндірісінде біріктіруші материал ретінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Бучильді қондырғы

Бучильді қондырғы — суда және арнайы су ерітінділерінде қайнату жолымен теріні қорғау кұралдары мен брезенттерді, кағаз, мақта, киім-кешектерді дезинфекциялауға және газсыздандыруға арналған қондырғы. Бучильді қондырғы сарбаз колбакырын, ыдыс-аяғын және басқа да ас үй саймандарын дезинфекциялау үшін де колданылуы мүмкін. Дереккөздер
Қарсы кедергілер

Қарсы кедергілер (Ответные помехи) — радиолокациялық станциялардың жиілігі жоғары сигналдарды қабылдап және сол сигналдардың сол станцияға аз өлшемді, күші аз өткізгіштер арқьшы сол толқынмен, сәл қарқынмен қайтадан беруі. Қарсы кедергілерді қолдана отырып, қарсыластардың радиолокациялық станцияларындагы индикаторлар экранында жалған нысана бейнелеп, шындыкты бүркемелеуге болады. Дереккөздер
Ракетаның шашырауы

Ракетаның шашырауы (Рассеивание ракеты) — бірдей жағдайда жіберілген кезде кездейсоқ себептерге байланысты (ракета салмағы мен формасының, отын температурасының ауытқуы, бағыттаудағы қателіктер) ракетаның нысанадан ауытқуы. Ракета түсетін аудан шашырау ауданы (элипсис) деп аталады. Оның бойлама осі ату бағытына сәйкес келеді. Басқарылмайтын айналма ракеталардың шашырауының басты себебі реактивті күштің (реактивті қозғалтқыш бағыты мен көлемінің) өзгеруінен болады. Ол активті бөліктің соңындағы жылдамдықтың шашыраңкылығына және ракетаның сәйкес бұрыштарының бағыттаушы ұшыру қондырғыларымен сәйкес келмеуіне әкеп соғады. Мұндай ракеталардың қашықтық бойынша шашыраңқылығы бағыт бойынша шашыраңқылығына қарағанда көбірек. Басқарылатын ракеталардың шашырауы көбіне басқару әдісіне байланысты болады. Баскарудың дербес инерциялы жүйесі мен телебасқарудың негізгі кемшілігі ату қашықтығы артқан сайын ракеталардың шашырауының көбеюі болып саналады. Ол акселометрдің бастапқы бағытындағы немесе радиолокатор білігіндегі кемшіліктерге, ұшу кезіндегі ракеталар координаталарын анықтаудағы қателіктерге және есептеу-шешу аспаптары жіберетін қателіктерге байланысты болады. Бұл кемшіліктерден өзгеше өздігінен бағытталу шашырауға әсер етпейді. Өздігінен бағытталатын ракеталардың шашырауы басқару жүйесі жұмыс жасамай қалатын әлі аймаққа байланысты қателікке, ракетаның инерциясына байланысты динамикалық қателікке қатысты болады. Метеорологиялық және баллистикалық дайындықта жіберілетін қателіктер барлық басқарылатын ракеталардың шашырауына әсер етпейді. Дереккөздер
Клында

Клында — қауызынан тазартылып қайнаған суда бұқтырылып, кептірілген зығыр дәндерінен пісірілген беларусь ботқасы. Клында — ежелгі беларусь ұлттық тағамы. Қазіргі беларусь тілінде клында шошқа майы деп аталады. Дереккөздер
Хейзинг Иоганн

Хейзинг Иоганн (1872- 1945) - нидерланд философы және тарихшысы. Мәдениеттің тарихы мен философиясымен айналысқан. 1915 жылдан бастап Лейденде профессор. Морфологиялық талдаудың арқасында мәдениеттің дамуын терең түсінген. Дереккөздер
Ракетоплан

Ракетоплан — ең жоғарғы дыбыстық жылдамдықтан ен төменгі дыбыстық жылдамдықтағы кең диапазонды ұшуға арналған ұшақ тәрізді, ұшқышы бар ұшу аппараты. Ракетоплан ракета қозғалтқышынан оталыгі, сосын одан алынған кинетикалық энергияның есебінен ұшып, жолдың кәп бөлігін атмосфераның жоғарғы кабаттарында откізеді. Ол кейде орбитаға шығып, одан түсіп, жерге кайта орала алады. Ракетопланның ұшу биіктігі 60-150 км-ге жетеді. Дереккөздер
Партизандық ұрыс қимылдары

Партизандық ұрыс қимылдары (Партизанские военные действия) — қарсылас басып алған аумақтағы нартизандар топтарының жүргізетін ұрыстык кимылдары. Партизандық ұрыс қимылдары карсыластың тірек пункттеріне, штабтарына, әскер легіне және әр түрлі объектілеріне түтқиылдан соқкы беру әдісімен, сондай-ақ жекелеген диверсия түрінде жүргізіледі. Партизандық ұрыс қимылдарының негізгі мақсаттары: қарсы жақтың адам күші мен соғыс техникасын шығынға үшырату, оның басқару, қатынас жасау орталықтарының, тыл органдарының қалыпты жүмышcын бұзу. Дереккөздер
Бұғаз аймағындағы қорғаныс

Бұғаз аймағындағы қорғаныс — Бұғаз аймағын қарсыластың басып алуынан қорғау, оның кемелерінің бұзып өтуіне жол бермеу максатында әскерлер мен флот күштерінің жүргізетін ұрыс кимылдары мен іс-шараларының жиынтығы. Ол теңіз жағалауындағы корғанысты да камтиды. Бұғаз аймағын корғау ерекшеліктері нақты географиялық жағдайларға байланысты болып келеді. Дереккөздер
Кляр

]] Кляр — етті, балықты, құс етін, көкөністерді, саңырауқұлақтарды қуырарда малып алынатын жартылай сұйық өнімдер. Клярдың құрамы өзгереді, бірақ міндетті түрде құрамында ұн, жұмыртқа, су, сонымен қатар қоспалар — тұз, дәмдеуіштер, май, сүт болады. Су, ұн және жұмыртқаны дұрыс мөлшерлеу мен дұрыс араластыруға кляр дайындау өнері негізделеді. Қосу реті мен ақуыздар мен сарыуыздарды бөлек бұлғау маңызды орын алады. Дереккөздер
Жазық тікбұрышты координаттар жүйесі

Жазық тікбұрышты координаттар жүйесі — жазықтықта нүктенін орнын анықтайтын координаттар осіне қатысты сызықтық шама. Топографияда жазық тікбүрышты координаттар жүйесі мына ретпен салынады: *Жер шарының беті алты градустык аймақтар бойынша жазықтыққа жазылады. *Олардың есебі Гринвич меридианынан шығыска қарай бірден алпысқа дейін жүргізіледі. *Абсцисс осі X (тік осі) — орбір аймақта остік меридианның бейнесі, ал ордината осі У (көлденең осі) — экватор бейнесі ретінде кабылданады. *Олардың қиылысу координатының басы О. 1942 жылғы координаттар жүйесі бойынша солтүстік жарты шарда барлық X абсцисстері оң шама, ал У ординатасы — оң және теріс шама, орбір аймақтағы У ордината шамасы остік меридианымен 500 км/км тең деп кабылданды. Әрбір аймақта вертикаль және горизонталь сызыктарға өзара перпендикуляр тор салынады, олардың алғашкысы X осіне, екіншісі У осіне параллель. Бұл тор тікбүрышты координаттық тор деп аталады. Картада ол шаршылар жүйесін көрсетеді. Оны сондай-ақ километрлік деп атайды, өйткені, сызықтар километрдің тұтастай саны арқылы жүргізіледі. Километрлік тор салынған алты градустық аймақ бөлімдерге бөлінеді. Олар картаның жеке парақтарын көрсетеді. Картаның әрбір парағы барлық, аймақ үшін бірдей, координаттық торлар бөлімдерімен жабылған. Жақтау сыртындағы шетке километрлік тор сызықтарында абсцисс және ордината шамалары жазылады. Жақтау бүрыштарына таяу координат сызықтары толығымен, ал қалғандары қыскартылып (сонғы екі саны) жазылады. Километрлік тор карта бойынша нүктелердін координатын аныктауға және белгілі координаттар бойынша картаға объектілерді салуға, дирекциялық бүрыштарды өлшеуге. сондай-ақ обьектілерді көрсету немесе табу үшін колданылады. Сонымен бірге, тор көз мөлшерімен кашықты және ауданды бағалауға көмектеседі. Дереккөздер
Құрылымдық лингвистика

Құрылымдық лингвистика (құрылымдык тіл білімі) — тілді құрылымдық элементтерден тұратын таңбалық жүйе ретінде қарастыратын ілім. Структуралық лингвистика деп аталуы тілдік элементтері өзара қарым-қатынаста болатын тіл құрылымына ерекше көніл бөлуден шыққан. Структуралық лингвистикада тілдің сипатталуы қатаң формалдылыққа негізделген. Тілдің құрылымын талдау нақты мәтіндегі сөйлем, морфема, фонема желісінің жинақталған инварианттарын ажыратуға мүмкіндік береді. Осылайша тіл бірліктерінің сөйлеу кезінде түрлену шегі, яғни олардың синонимдік құбылыстары анықталады. Структуралық лингвистика негізінде тіл құрылымының статикалық күйін динамикалық тұрғыда зерттеу нәтижесінде тіл құрылымының ішкі заңдылықтарын ашуға бағытталған генеративтік грамматика (Генеративтік лингвистика) пайда болған. Құрылымдық талдау машиналық аудармаға байланысты міндеттерді шешуге ықпал етеді. Структуралық лингвистиканың типологиямен байланысы құрылымдық типологияны тудырды; зерттеудің математикалық тәсілдерін тіл біліміне енгізуге кең жол ашты. Структуралық лингвистика 20 ғасырдың 20—30 жылдарында ерекше бағыт ретінде қалыптасты, ол тіл элементтерінің тарихына зор мән беріп, кез келген тілдің құрылымын латын және Еуропа тілдерінің грамматикалық ұғымдары арқылы сипаттауға тырысқан, 19 ғасырдың сонында үстемдік еткен жас грамматиктер бағытынан өзгеше болды. Структуралық лингвистиканың негізгі бағыттары: # Прага мектебі; # Американдық структурализм мектебі (дескриптивті лингвистика); # Копенгаген мектебі; # Лондон мектебі арқылы дамыды. Дереккөздер
Құм-балшықты өзек

Құм-балшықты өзек — құйманың ішкі қуыстарын қалыптастыру үшін, қорамалау кезінде өзекше деп аталатын әр түрлі пішінді құм-балшық негізінде алдын ала бөлек жасалып, кептірілетін түтікше және де басқа пішінді бұйым. Құйма кристалданып, қатайған соң ол өзекшелер бұзылып, ажыратылады. Нәтижесінде құйманың ішкі беті тиісті пішінді болып шығады. Құм-балшықты өзек бір құйма жасау үшін жасалып, бірақ рет пайдаланылады. Дереккөздер
Хене-Вроньский Юзеф Мария

Хене-Вроньский Юзеф Мария (1778-1853) - поляк философы, кантиандық, Польша мессианизмінің негізін қалаушы, онда космополитизм идеяларын ұлттық - славяндық идеялармен біріктірген. Хене-Вронский бойынша, ақыл-ойдың келешектегі дүниедегі үстемдігін адамдар арасындағы қайшылықты жоюдан көруге болады. Славяндардың міндеті соны дайындау. Дереккөздер
Аралас пішу

Аралас пішу (Раскрой комбинированный) — қалыңдықтары бірдей, бірақ түрі әр түрлі тетіктерді қалыптағанда, оларды (немесе дайындаманы) қаңылтырда (жолақта, таспада) аралас орналастырып пішу. Дереккөздер
Қарсы маневр

Қарсы маневр (Контрманевр; франц. contre — қарсы және manoure — қимыл, жылжу) — ұрысты (операцияны) дайындауда және жүргізуде қарсыластың жүргізетін және жүргізген маневріне қарсы әскерлердің (күштердің), авиацияның алдын ала жасайтын маневрі. Әскерлердің (флот күштерінің) жылжуымен, авиацияның қайта орналасуымен, ату соққыларын ауыстырумен жүзеге асады. Мақсаттары: қарсыласты жою үшін өзіне қолайлы жағдай жасау; қарсыластың қоршаудан шығу әрекетіне кедергі жасау; өз әскерлерін қоршауға түсірмеу; пайдалы шептер мен объектілерді алуда карсыластың алдын алу; белгілі бір аудандарда күштері мен құралдары жағынан қарсыластан үстем болу және т.б. Қатыстырылатын күштер мен құралдардың құрамына қарай, алдына қойылған міндеттеріне қарай қарсы маневр тактикалық, оперативтік және стратегиялық болып бөлінеді. Қарсы маневр ежелгі соғыстардан белгілі. Алғашында қарсы маневрдің жаяу әскердің және атты әскердің қарсыластың әскеріне қарсы тосқауылы сияқты қарапайым түрлері қолданылған. Атыс қаруының шығуына және атты әскердің дамуына байланысты қарсыластың әскеріне қарсы маневр атумен қамтамасыз етіліп, жоғары қарқында жүргізіле басталады. 17-18 ғасырларда қарсы маневр қарсыластың маневріне қарсы әрекет ететін негізгі әдіс болдьі. 19 ғасырдың басы мен 20 ғасырда қарсыластың марш-маневріне марш-карсы маневрі ал қамту мен айналып өтуіне қамту және қарсы айналып өту қарсы қойылды.Қарсы маневрдің жетік үлгілері 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында қолданылды. 1970 жылдардың ортасына қарай әскерлердің (флот күштерінің) қарсы маневрі жетілдіруге байланысты мүмкіншіліктері өсті. Ол қазіргі авиацияның бір бағыттан екінші бағытқа қайта бағытталуымен қарсыласты ракеталық және алыстан ататын артиллериямен сокқьшаумен, қарсылас маневрінің жолына механикаланған және танк әскерлерін жіберумен, теңіз (әуе) десанттарын түсірумен (енгізумен) және т.б. жүзеге асырылады. Дереккөздер
Бұзып өту учаскесі

Бұзып өту учаскесі — кұраманың, бөлімнің шабуыл шебінің бір бөлігі. Онда қарсылас қорғанысын бұзу максатында әскердің негізгі күші жинақталады. Қолбасшы (командир) немесе аға басшы операция (ұрыс) алдында қарсылас қорғанысының сипатын және оны бұзып-жаруға қажетті күш пен құралды, жергілікті жер ерекшеліктері мен басқа да факторларды есептеп алады. 1944-45 ж.ж. Ұлы Отан соғысы тәжірибесі бойынша Бұзып өту учаскесінің майдан бойынша ені 20-30 км болып (1,2 кейде 3 өңірде немесе шабуыл шебінің 7-12%ы, армия бойынша 6-14 км, корпуста 4-6 км, дивизияда 2-2,5 км) корпус пен дивизия үшін көп жағдайда шабуыл шебінің енімен тең келді. Дереккөздер
Циркуляция индексі

Циркуляция индексі - атмосфераның жалпы циркуляциясының бүкіл жарты шардың немесе оның жеке аудандарының үстіндегі қаркындылығы мен ерекшеліктерін сипаттайтын сандық шама. Мысалы, белгілі бір пункттердің немесе ендіктердің арасындағы қысымның айырмасы, белгілі бір зонадағы геострофиялық желдің орташа жылдамдығы, циклондық әрекеттердің сандық сипаттамасы және т.б. Әдетте, циркуляцияның зоналық индексі туралы айтылады. Бірақ циркуляцияның меридиандық құрамының қарқындылығын көрсететін меридиандық индексі мен циркуляциясының жалпы индексі де бар. Циркуляцияның зоналық индексі Циркуляцияның зоналық индексі - әдетте, қоңыржай ендікте болатын атмосфераның жалпы циркуляциясының батыс құрамының карқындылығын сипаттайтын сандық көрсеткіш (35° жоне 55° с.е. арасындағы). Мысалы, циркуляцияның зоналық индексіне аталған ендіктердегі атмосфера қысымының орташа мәндерінің арасындағы айырмашылыққа сәйкес келетін геострофиялық желдің орташа жылдамдығы жатады. Дереккөздер
Патрульдеу

Патрульдеу (Патрулирование; — шолғын жасау) 1) қарсыласты бақылау, әскерлерді қорғау және бойтасалау максатында жергілікті жердің (бағыттьің) белгіленген бір бәлігіндегі патрульдің кимылы; Патрульдеудің негізгі міндеті аудандарды (алкаптарды, бағыттарды) шолу және тексеріп өту бәлып келеді; 2) әр түрлі объектілерді, ұрыстық және т. б. техника мен әскери мүлікті корғауда сақшылардың (патрульдің) бағыт бойынша тексеріи өту арқьыы карауылдық кызмет аткару тәсілі. Объектілерді қорғауды ұйымдастыруда жаяу ретпен және көлік кұралдарымен патрульдеу тәсілі тұрақты постылардың санын азайтуға мүмкіндік береді; 3) қорғалатын әбъектілер төңірегінде қарсыластың үшақтарын, тікұшақтарын іздеу және ұшқышсыз құралдарының шабуылын тойтару және жою мақсатында жойғыш-ұшақтардың белгіленген аудандардағы ұшуы. Сондайақ қарсыласты байқау және жою немесе оларга әздерінің күштері мен кұралдарын бағыттау үшін патрульдеуді авиацияның баска түрлерінің (тектерінід) ұшақғары орындай алады; 4) жүктелген міндетті орындау максатында тапсырьшған теңіз аумагының белгіленген шептеріндегі кемелердің (кеме топтарының) жүйелі іс-кимьшдары. Патрульдеу су асты және су үсті кемелерінің (катерлердің) әдетте авиациямен бірлесе әрекет жасаулары арқылы жүргізіледі; 5) гарнизонда әскери қызметкерлердің көшеде және қәғамдық орындарда (әның ішінде темір жол станцияларында, вокзалдарда, порттарда, әуежайларда, сонымен қатар гарнизәнға қарасты елді ыскендерде) тәртіпті және әскери тәртіпті сақтауга бағытталған гарнизондық патрульдердің іс-әрекеті. Дереккөздер
Су құбыры

Су құбыры - бұл күрделі қондырғы. Оның көмегімен қаланы, ауылды, өндіріс пен шаруашылық орындарын бір орталықтан сумен қамтамасыз етеді. Тұрмыстық су құбыры тұрғындарды ауыз сумен қамтамасыз етеді, заводтар мен мекемелердегі адамдардың тұрмыстық қажетін қанағаттандырады. Өнеркәсіптік су құбыры тек қана өндірістік және технологиялық қажеттіліктерді қанағаттандырады. Алғашқы қарапайым су құбырлары Ең алғашқы қарапайым су құбырлары бірнеше мың жылдар бұрын салынған болатын. Ертедегі Мысырда жер асты сулары терең құдықтардан су көтергіштермен көтеріліп, қыш немесе ағаш құбырлар арқылы тұтынушыларға жеткізіліп отырған. Ежелгі Римде одан неғұрлым күрделірек жүйе пайдаланылған. Онда су құбырлары жыралар, өзендер, жолдар және т.б. арқылы өткізілген. Батыс Еуропада (Парижде) XVII ғасырдың аяғында ағаштан жасалған су құбырлары салынған. XVIII ғасырда су құбырын салу Англияда қолға алына бастады. Мәскеуде 1804 жылы орталықтандырылған тұрмыстық су құбыры, ал Алматыда 1933 жылы алғашқы ағаштан жасалған су құбыры салынды. 1935 жылдан бастап су құбырын салу жоспарлы түрде дами бастады. Онда енді темірбетон және қыш (керамика) құбырлар пайдаланылды.Қазақстанда күйдірілген қыштан жасалған су құбырлары Х-ХІІ ғасырларда Отырар қаласында, Х-ХІ ғасырларда Тараз қаласында салынғаны археологиялық қазба жұмыстарынан белгілі. Су құбырының жұмыс істеу принципі Су құбырының жұмыс істеу принципі мынадай: су жинау үшін биік мұнара үстіне үлкен ыдыс орнатылады. Одан үйлерге, тұтынушыларға қарай тармақталған құбырлар жүргізіледі. Құбырдың үйдегі немесе пәтердегі ұшы (шеті) шүмекпен жабылады. Шүмектегі қысым биіктігі шүмектің биіктігі мен ыдыстағы судың еркін беті биіктігінің айырымына тең болатын су бағанының қысымына тең. Бұл біршама елеулі қысым, өйткені су құбырының мұнарасы қаланың, ауылдың, аймақтың ең биік жеріне салынады (1-сурет). Мұнаралық су құбырының жұмысы катынас ыдыстардың қасиетіне негізделген. Тәжірибе Оған мынадай тәжірибе жасап көз жеткізуге болады. Шыны түтіктердің біреуін бүйірінде шүмектері бар түтікпен жалғастырып, түтіктерге су толтырамыз. Сонда бірінші түтіктегі судын деңгейінен төмен орналасқан кез келген шүмектен су ағатын болады (2-сурет). Су қоймасынан мұнара үстіндегі ыдысқа су сорғы арқылы құйылады. Ол өз жолында су жинағыштан, тұндырғыштан, сүзгіден өтеді. Дереккөздер
Көпқатарлы пішу

Көпқатарлы пішу (Раскрой многородный) — ірі сериялы және жаппай өндірісте кішкентай өлшемдері бар тетіктерді қалыптағанда, оларды (немесе дайындаманы) қаңылтырда (жолақта, таспада) көпқатарлы орналастырып пішу. Дереккөздер
Қарсы көлбеу пішу

Қарсы көлбеу пішу (Раскрой встречный наклонный) — тікбұрышты және фигуралы тетіктерді қалыптағанда, оларды (немесе дайындаманы) қаңылтырда қарсы көлбеу орналастырып пішу (жолақта, таспада). Дереккөздер
Хильдегард Бинген

Хильдегард фон Бинген (; 1098-1178) - неміс монах әйел, Рейн өзенінің алабында орналасқан монастырьде қызмет еткен. Дәрігер және натурфилософ, мистикалық, ортағасырлық схолостикасының өкілі. Сезіну қабілетінмен ойлаудың өзінің табиғатты қарастырғанда үлкен өзгерістерді сезінген. Дереккөздер
Инфинитив

Тұйық рай немесе Инфинитив ( - анықталмаған форма) — Флективті және агглютинативті тілдердегі етістіктің қимыл атауының формасы, тұйық рай етістігі. Инфинитив етістік баяндауыш түрінде және сөйлемнің предикатив мағынасы есім тектес мүшелерін білдіруде колданылады. Етістіктің басқа формаларынан ерекшелігі — инфинитивте шақ, рай, жақ, көпше, жекеше категориялардың морфологиялық көрсеткіштері болмайды. Осындай категориялық қызметі аз болғандықтан, инфинитив бірқатар тілдерде сөздік форма (сөздіктегі етістік лексемасы) ретінде жұмсалады. Тарихи инфинитив Үнді-Еуропа тілдерінде етістіктің парадигмалық тұлғасына айналған қимыл мәніндегі есімді білдіреді. Алтай, Картвел, Семит тілдерінде инфинитив қимыл есімімен сәйкес келеді де, кейде етістік (шақ, етіс) категорияларын сақтай отырып, есімнің морфологиялық, синтаксистік белгілеріне ие болады. Кейбір тілдердің грамматикалық дәстүрі бойынша, инфинитивпен қимыл есімі бірге қаралады да, жалпы инфинитив деп аталады. Қызметі жағынан инфинитив латын, ескі славян тілдеріндегі супинге, ағылшын тіліндегі герундийге жақын. Қазақ тіліндегі қимыл есімі етістіктің түбіріне "у" формасының жалғануы арқылы жасалады. "У" тұлғалы қимыл есімі предикаттық мағынасын сақтай отырып, есімдерше түрленеді. К.Масдар. Тұйық етістік. Дереккөздер
Рапорт

Рапорт (франц. rapport — хабарлау) — берілген әскери тапсырманың орындалуы я басқадай әр түрлі істердің орындалуы жайында бастықка ауызша немесе жазбаша баяндау, хабарлау. Рапорт сөзін алғаш рет Петр І поляк тілінен енгізген еді. Дереккөздер
Пішу

Пішу (Раскраивание) — дайындаманы бір-біріне және қаңылтырлы илемнің жиегіне қатысты ең нәтижелі орналастыруды іздеп табу. Пішу әдістері * Аралас пішу * Көлбеу пішу * Көпқатарлы пішу * Қарсы көлбеу пішу * Қарсы түзу пішу Дереккөздер
Циркуляцияның меридиандық типі

Циркуляцияның меридиандық типі - орта ендіктердегі бүкіл жарты шардың немесе оның кейбір бөліктерінің үстінде атмосфералық ағыстарда меридиандық құрамдастар басым болатын атмосфера циркуляциясының жалпы типі. Ол орта ендіктерде батыстан шығыска қарай кезектесіп келетін жоғары және аз қозғалатын циклондар мен антициклондардың пайда болуына байланысты. Дереккөздер
Қарсы соққы

Қарсы соққы (Контрудар) әскерлердің қорғаныс ұрыстарының барысында қорғаныс шебіне баса-көктеп енген немесе шепті бұзып өткен қарсылас тобына тұтқиылдан беретін соққысы. Қарсы соққы корғаныстың белсенді сипатын көрсетеді. Ол әдетте баса-көктеп енген қарсылас күштерін талқандап, бұрынғы жағдайын калпына келтіру мақсатын көздейді. Қарсы соққы тобы әскерлерінің қимылдарына авиация, артиллерия және басқа да атыс кұралдары көмек береді. Қарсы соққы ойдағьдай өтсе, онда қарсы шабуылға көшуге қолайлы жағдай жасалады. Қарсы соққы беру топтастығы Оперативтік-стратегиялық бірлестіктің кұралдары мен күштері. Ол қорғаныс операцияларында қарсы соккы беру үшін тағайындалады. Бірінші эшелон күш бөлімінен, резервтерден, екінші эшелон бірлестіктерінен құралуы мүмкін. Дереккөздер
Перспективалық аэросурет

Перспективалық аэросурет (Перспективиый аэроснимок) — аэросуретке түсіру кезінде фотоаппаратты көлбей ұстау нәтижесінде алынған сурет (45° немесе одан да кең). Жергілікті заттар қалыпты кездегідей көрінуі үшін мұнда ұшақтың алдындағы немесе оның жанындағы аймақ суретке түсіріледі. Перспективалық аэросурет бойынша суретте бейнеленген заттардың сипатын анықтауға, бүркемеленген әскери объектілерді айқындап, суретке түсірілген жер туралы жалпылама түсінік алуға болады. Бірақ оның әр бөлшегін тану, зерттеу мүмкін емес, өйткені оның ішiнен басқа заттар жауып тұрғандықтан, біраз жерлері көрінбейді. Перспективалық аэросуреттің әр бәлімі әр түрлі болады: алдыңғы жақтағылар арттағылармен салыстырғанда ірілеу бейнеленеді. Дереккөздер
Ульям Эрнест Хокинг

Ульям Эрнест Хокинг (1873-1966) - американдық философ, 1914-1943 жылдары Гарвард университетінде профессор, Куно Фишердің, Дильтейдің, Виндельбандтың оқушысы. Дін философиясы саласында жұмыс істей отырып, феноменология, жаңа реализм мен құндылықтық этика білімдерін енгізгісі келді. Дереккөздер
Қазақстан жазушыларының ашу-ызасы

«Қазақстан жазушыларының ашу-ызасы» — Мұхтар Әуезовтің бірлесіп жазған мақаласы. «Казахстанская правда» газетінде 1938 ж. 8 наурызда жарияланған. «Қазақстан жазушылар ұжымы қабылдаған резолюция» айдарымен берілген. Онда Қазақстан жазушылары ұлы кеңес халқы қабылдаған үндеуіне қосыла отырып, Троцкий бастаған алаяқтарга қарсылықтарын біддірген. Одан ері біздің тамаша, іскер ұйым НКВД-ның арқасында талқандалған сатқын, аяр бандиттер халқымыздың ұлы көсемдері - Ленин мен Сталиннің емірлеріне қауіп тендірді. Олар бүкіл одақтың суйікті ұлы Сергей Кировқа қастандық жасады. Еңбекші таптын жетекшісі, совет әдебиетшілерінің досы әрі ұстазы, ұлы пролетар жазушы Максим Горькийді өлтірді. Олар революциядан шабыт алган батырлар Менжинский мен Куйбышевты т. б. мерт етті деп, троцкийшілердің қылмыстарын тізіп шыққан. деген даурықпа ұрандармен аяқталған. Хатқа Жамбыл, М. Қаратаев, Айманқұл, Ә., Шухов, Мүсірепов, Жароков, Мұқанов, Қамалов, Тәжібаев, Аманжолов, Дәулетбаев, Кузнецов, Хасановтар қол қойған. Дереккөздер
Жазылма сап

Жазылма сап — бөлімшелердің маңдайшеп бойынша бір сызықтың бойында бір катарлы немесе екі катарлы сапта (машиналар сызығында) немесе лектің сызығында Жарғымен белгіленген немесе командир белгілеген ара кашыктықта орналасуы. Жазылма сап тексерістер, санақтар, байқаулар, парадтар жүргізу үшін, басқа да қажетті жағдайларда колданылады. Дереккөздер
Холл Гренвил Стэнли

Холл Гренвил Стэнли (1846-1924) - америкалық психолог, 1881 жылдан бастап Балтиморда Джонс Хопкинс университетінде профессор, ең алғашқы психологиядан тәжірибелік зертхана ашты; психологиялық эволюцияның этикалық теория бағытының өкілі. Дереккөздер
Тіл білімінін тарихнамасы

Тіл білімінін тарихнамасы орыс историография языкознания — тіл білімі ілімдерінің тарихы (историография лингвистики. История лингвистических учений) — ғылым мен мәдениет тарихындағы тіл туралы білімнің дамуына, онын теориялық мәнін түсінуге, жалпы тіл туралы тілдің шығу тегіндегі теориялар мен тұжырымдарды, ағым-дәстүрлерді, бағыттар мен мектептерді талдауға арналған зерттеулер. Тіл білімінің тарихнамасы "тіл білімі тарихы" деп те аталады, ол тіл туралы ілімнің даму процесін білдіреді. Антикалық дәуірде грамматика, поэтика, риторика т. б. филологиялық пәндер туралы тарихнамалық енбектер болған. Бірақ ғылыми Тіл білімінің тарихнамасы 19 ғ. мен 20 ғ. басында туған. Бұған тіл туралы жалпы ғылымның даму процесі, оны дәуірге бөлу, тіл туралы ойлардың негізгі тенденцияларын анықтау туралы еңбектердің тууы себеп болды. Осындай алғашқы еңбектердін бірі —В. Томсеннің "XIX ғ. дейінгі тіл білімінің тарихы" (1902) дейтін еңбегі болды. Тіл білімінің тарихнамасының қалыптасуына жеке елдер мен аймақтарда тіл білімі тарихының зерттелуі жағдай туғызды. Тіл білімінің тарихнамасының қалыптасуын тіл дамуы туралы әр кезде үстем болған көзқарастарға байланысты негізгі кезеңдерге бөлуге болады. Мәселен, 19 ғ. соңы мен 20 ғ. басында тіл туралы ғылым 19 ғ.-да туды деген көзқарас басым болды, соның нәтижесінде тіл білімінің тууы салыстырмалы-тарихи тіл білімімен байланыстырылды да, 19 ғ.-ға дейінгі тіл білімі туралы ғылым, атап айтқанда, универсал грамматикалар, жалпы логикалық бағыт жоққа шығарылды. 20 ғ. 60 жж. дейінгі зерттеулерде 19 ғ.-ға дейінгі тіл туралы ғылым үстірт қаралды да, одан кейінгі кезең егжей-тегжейлі баяндалды. Тіл білімінде структурализмнің дамуына байланысты тілдердің синхрондық салыстырмалы тұрғыда зерттелуі күшейе түсті, себебі ондай зерттеулерге қажетті мысалдарды өткен заман тіл білімінен іздеу керектігі артты. Ф. де Соссюрдің тіл білімі дамуының үш дәуірі туралы тұжырымдары осыған негізделген, олар "грамматикалық" дәуір, онда тілдің нормативті жағын сипаттауға көңіл бөлінді, "филологиялық" дәуір, онда негізінен мәтінді талдап түсіндіруге көңіл бөлінді, "салыстырмалы тарихи тіл білімі" дәуірі, онда тіл тарихын зерттеуге көңіл бөлінді. КСРО-дағы және шет елдердегі Тіл білімінің тарихнамасында тіл дамуы туралы ғылымға бір жақты қарамады. Тіл білімі тарихы дәуірлеріндегі философиялық көзқарастарды, ғылым мен мәдениеттің жалпы деңгейін білдіретін идеялар мен әдістер жүйесі ретінде қарастыруға тырысты. Ең алдымен "Тіл білімінің тарихнамасының объектілерін, тіл туралы ғылымның дамуын баяндау принциптерін анықтау сияқты методологиялық мәселелер көтерілді. Тіл білімінің тарихнамасы ғылымтанумен тығыз байланысты Кенестік тарихнамада маркстік тұрғыда қарастырылды. Дереккөздер
Бұзып өтуді дамыту

Бұзып өтуді дамыту — белгілі-бір оперативтік бағыттағы карсыластың басты күшін толық талқандау жолымен ірі табыстарға жету максатында тактикалық бұзып өтуді оперативті бұзып өтуге айналдыру. Бұзып өтуді дамыту дегеніміз — оперативтік сипатгағы әрекет. Қарсыласты толық талқандау мен жоюға, карсылас корғанысына соққы беру және майданның шабуыл жасалған бөлігін оқшаулау үшін жылжымалы құрамаларды ұрыс авиациясымен бірлестікте өте жылдам қолдану арқылы қол жеткізіледі. Бұл әрекеттер майданның шабуыл жасайтын армияның басты күштерінің әрекеттерімен үйлестіріледі. Бұзып өтуді дамыту барлық күштер мен құралдарды карсыластарды толық талқандағанға дейін үздіксіз колдану арқылы жүзеге асырылады. Дереккөздер
Патрон

Патрон — оқсауыт арқьшы оқ (снаряд), дәрі заряды және жандыру құралдары біртүтас біріктірілген атыс қаруы мен шағын калибрлі зеңбіректід оқ-дәрісі. Мүндай патрон бірлестіруші деп аталады. Атыс қаруына арналған патрон және артиллериялық патрон түрлері болады, арналуына қарай ұрыстық және кәмекші патрондар болып бөлінеді. Атыс каруының ұрыстык патрондары қолданылатын қару түріне байланысты тапаншалық (тапанша, таианша-пулемет), револьверлік (револьверлер), автоматтық (автоматтар, қалыпты калибрлі пулеметтер), винтовкалық (винтовкалар, карабиндер, қалыпты калибрлі пулеметтер) болып бөлінеді. Үлкен калибрлі пулеметтер мен танкіге қарсы қаруларға арналған патрондар үлкен калибрлі деп аталады. Артиллериялық патронның жарықшақты, сауыт тескіш, сауыт тескіш-әртегіш, сауыт тескіш-жарқырағыш және жарықшактыфугасты-әртегіш-жарқырагыш снарядтары болады. Дереккөздер
Шақат

дағы шақат]] Шақат — артық ылғалданған жағдайда сортаңның жоғары қабатындағы тұздың мезгіл-мезгіл шайылуынан пайда болатын топырақ типі. Күлгін, ақшыл элювий қабаты тон. Одан төменде суды аз өткізетін, тығыз иллювий қабаты жатады. Карбонатты қабат 70—100 см тереңдікте орналасады. Қарашірік 8%-ға дейін болады, кейде одан да асады. Түбі тегіс, тайыз, шағын шұқанақтарда, шалғын және батпақты-шалғын өсімдігінің астында қалыптасады. Суға ұдайы шылқып тұрады. Негізінен, шабындыққа пайдаланылады. Қоңыржай белдеудің орманды дала және дала зоналарында таралған. Қазақстанның солтүстігінде орманды дала зонасында шалғын алқапта кездеседі. Дереккөздер Сор топырақ