kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Иконников жарқанаты

Иконников жарқанаты – қолқанаттылар отряды, жалтыртұмсықтылар тұқымдасына жататын жарқанат. Негізінен тайганың таулы жерлерінде, үлкенді-кішілі тайга өзендерінің жайылымдарында, қыстау кезінде сирек табиғи үңгірлерде кездестіруге болады. Қазақстанда Бұқтырма өзенінің (Алтайда) алабынан ғана табылған. Тіршілігі өте аз зерттелген. Бұлар аздаған шоғыр құрып немесе жеке-жеке тіршілік етеді. Қорегін аулауға қараңғы түнде шығады. Өте баяу, әлсіз ұшады. Ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Түнде белсенді. Иконников жарқанатының саны өте аз. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізіліп, Марқакөл мемлекеттік қорығында қорғалады. Статус IV-ші санат. Саны аз, зерттелмеген түр. Систематикасы да зерттеле қойған жоқ. Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы Сұрек кездесетін тайга орманымен бойланыстыоңтүстік-сібірлік түр. Қазақстан фаунасындағы ең кіші жарқанаттардың бірі. Таралуы Оңтүстік Сібірде, Алтай, Оңтүстік Приморье, Солтүстік-шығыс Моңғолия, Солтүстік-батыс Қытайда таралған. Қазақстанда таулы Алтайдың батыс жағынан табылған. Бұқтырма өзенінің бойынан, Катонқарағай ауданынан, Тигирецкий тауынан, Таловка өзені жағамауынан белгілі. Мекендейтін жерлері Қазақстанда Иконников жарқанатының мекені-тайга орманымен байланысты. Адам қоныстарынан алысырақ ормандарды мекендейді ұстанады. Бұл жарқанат тауда теңіз деңгестінен 1600-1700 м биіктікке дейін көтіріледі. Таудың тік беткейлері мен жартасты учаскелерін мекендейді. Кейде қыста таудағы үңгірларден де табады. Негізгі мекендері – жартастар арасындағы қуыстар мен үңгірлер. Саны Соңғы жылдарға дейін бұл түрдің таралған елдерінде (тәуелсіз мемлекеттер одағында) 12-ақ жерден ғана белгілі. Қиыр шығыста, Приморье өлкесінде, Моңғолия мен Қытайда оның 6 мекендейтін қонысы белгілі. Оның біреуі Синегор үңгірінен қыста табылған. Сібір мен Алатау тауларын бірнеше рет зерттеу кезінде Иконников жарқанаты табылған жоқ. Қазақтанда ол тек оңтүстікте ғана табылып қалады. Негізгі шектеуші факторлар Белгісіз. Биологиялық ерекшеліктері Қазақстанда бұл туралы мәлімет жоқ. Басқада таралған жерлерінен де коллекциондық материалдар өте аз. Тіршілігі туралы да мәліметтер жоқ. Шамалауымыз бойынша, ормандарда олар шағын колония түрінде өмір сүреді. Көбіне жеке-жеке ұшып жүреді. Азықтануға түнде ұшады. Аспанда 1-3 м биіктікте азығын аулап жүріп коретенеді; ұшуы көбелектердің қалықтап ұшуын еске түсіреді. Ұсақ насекомдармен қоректенеді. Қолда өсіру Мәлімет жоқ. Қабылданған қорғау шаралары Маркакол мен Батыс-Алтай қорықтарында, мүмкін, «Қатон Қарағай» ұлттық табиғи паркінде, қорғалады. Қорғауды керек ететін шаралар Қорғау шаралары айқындалған жоқ. Зерттеу жөніндегі ұсыныстар Қорғау шараларын белгілеу үшін оның биологиясын зерттеу керек. Дереккөздер
Абдолланаме

Абдолланаме — Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед әл-Бұхаридың (16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басы) тарихи шығармасы. Автордың Бұхара ханы Абдолла хан ІІ-ге арнаған бұл шығармасы «Шәрәф наме-ий шаһи» («Шаһтар даңқы кітабы»), «Зафарнаме» («Жеңіс кітабы») деп те аталады. Тәжіктің әдеби тілімен (парсыша) ұйқасты қара сөз үлгісінде жазылған. «Абдолланамеде» автордың өзі куә болған Абдолла ханның Хорезмге, Дешті Қыпшаққа, Хорасанға, Батыс қырғыздарға, Орта Азия мен Иранның бірқатар аймақтарына жасаған әскери жорықтары сипатталады. Орта Азия халықтары мен Қазақстанның этникалық құрылымы, соның ішінде қаңлы, қыпшақ, қарлұқ, ұйғыр, қоңырат тайпаларының әдет-ғұрпы, шаруашылығы туралы мәліметтер бар. Қазақ хандығының 16 ғасырдың 2-жартысындағы сыртқы саясаты, Шығай, Тәуекел, Ақназар хандар туралы деректер, қазақтардың Шайбани әулеті мен Сыр бойындағы қалалар (Сауран, Созақ, Иасы, т.б.) үшін күресі, оның идеологиялық, саяси мәні көрсетілген. Еңбекте қазақ халқының сыртқы саясаты мен дипломатиялық қатынасы жөніндегі құнды деректер келтірілген. Автор Әбу Бәкр Наршаһидың «Тарих-и Бұхара», Рашид әд-Диннің «Жамиғ ат-Тауарих», Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди», Мирхондтың «Раузат әс-Сафа», т.б. тарихи еңбектерін пайдаланған. Дереккөздер
Эквалайзер

*’’’Демек’’’, (equalize ағылшынша - тегiстеу, ортақ қысқарту - EQ) эквалайзер, темброблок - құрылым немесе дыбыстық сигналдың мiнездемесiн (сигнал ) оның амплитудасын жиiлiкке байланысты сайлау түзетуге амплитудалық-жиiлiк тегiстеуге мүмкiндiк беретiн компьютер бағдарламасы. Эквалайзерлер ең алдымен (жолақтар ) жиiлiк сүзгiлерiнiң деңгейi бойынша санымен реттелетiн бейнеленедi. Эквалайзерлер бастапқы бұл анықтаумен сәйкес қолданылды: дыбыс жазу, студияның бiрiншi тәжiрибелерiнiң заманына төмен сапалы микрофондар және бастапқы материалдар бұрмалайтын дауыс зорайтқыштармен және эквалайзер оның жиiлiк коррекциясы үшiн қолданылды жабдықталды. Эквалайзер дегенмен бүгiнгi күнге - бұл алу үшiн қуатты құрал түрлi дыбыс тембрлiк. *Эквалайзер арқылы дыбыстық сигналдың өңдеуiн процесс (Equalization ) эквализацией деп аталады. Кәсiби аудиотехникке, тұрмыстық эквалайзерлер кездестiруге болады. Эквалайзерлер әр түрлi аудио және ойнатқыштар, редакторлар және тағы басқалар дыбыстың өңдеуiмен и/или көшiрмеге қатысты көпшiлiгiнде компьютер бағдарламаларын қосылған. Сонымен бiрге көп электро музыкалық аспаптар, аспапты күшейткiштер және эффекттердiң педальсi эквалайзерлермен жабдықталады, ең болмаса және функционалдықтан кем.
Абдраман Шәмшиден Абдраманұлы

Абдраман Шәмшиден Абдраманұлы (19.10.1937 ж.т., қазіргі Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қаратал а.) – кен инженері, жазушы, техникалық ғылымдарының кандидаты (1981), педогогикалық ғылымдарының докторы (2000), ҚР Педогогикалық ғылымдар академиясының академигі (1960). Қазақ кен-металлургия институтының (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) кен факультетін бітірген. Шығыс Жезқазған кенішінде кен инженері, өндіріс бөлімінің басшысы (1964–66), Алжирде кен байыту комбинатының бас инженері (1969–72), ал 1973 жылдан Қазақ ұлттық техникалық унивеситетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, проф. қызметін атқарды. «Жоғары техникалық оқу орындары студенттердегі кәсіби-техникалық бағыттылықты қалыптастырудың дидактикалық негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ол ғылыми-фантастикалық «Елгезек электр» (1963), «Көрінбес қорған» (1969), «Сахара гүлі тас Раушан» (1980) атты көркем, «Кен қазудың технологиялық негіздері» (1990), «Жер астында руда қазу процестерін есептеу» (1991), «Кен технологиясының негіздері» (2003) оқу құралдарының және «Ақжан Машани» (2007), «Машанитану» (2009), т.б. кітаптарының авторы.
Ильменит

Ильменит, титанды теміртас – оксидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы FeTiO 3 . Алғашқы табылған жері Оңтүстік Оралдағы Ильмен тауы атымен аталған. Тригональдық сингонияда кристалданады. Көбінесе сеппелі түйірлер, кейде тұтас түйіршікті бөлшектер түрінде кездеседі. Түсі қара, металдай жылтыр. Қаттылығы 5 – 6, меншікті салмағы 4,7 г/см 3 магнитті. Негізді және өте негізді магмалық тау жыныстарымен байланыста кездеседі. Ол жыныстар бұзылып-үгілгенде Ильменит өзгермей басқа берік минералдармен бірге кенқайраң түзеді. Ильмениттен титан, титан тотығы, ферротитан алынады. Берік болат жасауда және бояу өндірісінде пайдаланылады. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан облысында (Обуховское) мен Шығыс Қазақстан облысында (Қараөткел) кен орындары бар. Жаратылысы Ильменит титанды теміртас сиенит және нефелинды сиенит (миаскит) типті негізді және өте негізді магмалық тау жыныстарына байланысты кездеседі. Негізді жыныстар бұзылғанда ильменит өзгермейді және басқа берік минералдармен бірге құмдарда жиналады. Ол шашыранды түрде табылады. Ильмениттің кеп шоғырланған жері титан кені ретінде металл қорыту үшін қолданылады. Сонымен бірге онан темір-титан қорытпасын (ферротитан) алады. Титан — бояу жасауға, берік болат жасауға, тағы басқа өндіріске қажетті өте қымбат бағалы металл. Ильменит кендері біздің елімізде Оңтүстік Уралда (Ильмен тауы), Алтайда бар. Норвегияда негізді магмалық жыныстар арасында оның желілі кені бар (Экерзунд-зоггендаль, Крагере). Сілтемелер Сыртқы сілтемелер *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd2&ved0CC0QFjAB&urlhttp%3A%2F%2Fwww.krugosvet.ru%2Fenc%2FEarth_sciences%2Fgeologiya%2FILMENIT.html&ei-QP6TdiKPMXNswbAuqDZDw&usg=AFQjCNFsL_RKTMA1uxFRov-pPrkXZ3Gf5g ИЛЬМЕНИТ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет]
Органайзер

Органайзер — күнтізбе, адрестік кітап және жеке байланысулар мен оқиғалар туралы мәлiметтерді ұйымдастыру қызметтерін орындайтын құрылғы. Ақпараттық технологиялардың дамуымен қойын дәптерлерді қалта дербес компьюлерi, компьютер бағдарламалары және онлайн ауыстыра бастады, бұл қатарда органайзер де бар. Органайзермен 21 ғасырда ДК және жылжымалы құрылымдар үшiн программалық қамтамасыз ету жиiрек ұғылады. Олардың сөзсiз артықшылықтарымен ендiрiлетiн мәлiметтердiң iс жүзiнде шексiз көлемi, автоматты еске салуларды қоюлар болып табылады. Органайзердiң формалары әртүрлi бола алады. Бар, мысалға, тар мамандандырылған органайзерлер: рецепттердiң органайзерi, қаражаттардың органайзерi, музыкалық коллекцияның органайзерi. Жылжымалы құрылымдар үшiн типтi органайзерлерге Pocket Informant және Agenda Fusionдердi жатады. Мысалы, бар және Speereo Voice Organizer дауыс басқаруымен органайзерлерi. Осылай бұл салаға программалар жиыны өзi үшiндi программалық қамтамасыз ету тап таңдауға болады ретiнде кең. Барлық қолданушылар емес керек функциялардың үлкен жиынның бiр бағдарламалары кейбiр енгiзiлген мәлiметтердi ыңғайлырақ бейнелейдi басқа үлкен жылдамдықтағы мәлiметi, және тағы басқаларларды ендiруге мүмкiндiк беруге алады. Органайзер уақытты басқару құралы болып табылады. Iстердiң алдын ала жоспарлауы эффективносты жоғарылатуға көмектеседi Онда алдағы оқиғалар туралы еске салу, мәлiметтерді қорғау және синхронизация деген функциялар да бар.
Ғарыштық зерттеулер институты

Ғарыштық зерттеулер институты – Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің ғарышты зерттеу мәселелерімен айналысатын ғылыми-зерттеу мекемесі. 1991 ж. құрылған. Институт құрамында 2 бөлім (қашықтан зондылаудың матем. мәселелері; металл физикасы және ғарыштық материалтану) және 2 орталық (ғарыштық ақпараттарды қабылдау және өңдеу; геоақпараттық жүйелер) бар. Институт ғылым-зертттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: қашықтан зондылаудың, ғарыштық мониторингтің, сондай-ақ табиғи-аумақтық кешендерді зерттеу және басқару үшін геоақпараттық технологияның ғыл. негіздерін жасау; ғарыштық материалтану және металл физикасы. Ин-т ғарыштық мониторинг деректері, матем. модельдеу және геоақпараттық жүйелер технологиясы әдістері негізінде Қазақстан аумағындағы экологиялық табиғи-ресурстық мониторинг жүйелерін құру саласындағы зерттеулер жөнінде жетекші мекеме болып есептеледі. Институт құрылғаннан бері Байқоңыр ғарыш алаңының экол. қауіпсіздік мәселелерін зерттеп келеді. Ғ. з. и. жетекші мекеме ретінде «Мир» орбиталық станция бортындағы қазақстандық ғарышкерлердің (Т.О.Әубәкіров, 1991; Т.А.Мұсабаев, 1994, 1998) ғылыми-зерттеу және тәжірибе жасау жұмыстарына бағдарламалар дайындау және оны жүзеге асыру ісіне қатысты. Институт ғарыштық зерттеулер саласында Франция (КНЕС), АҚШ (НАСА, Мэриленд университеті), Ресей (РКА, РКК «Энергия»), т.б. елдердің ғыл. орталықтарымен ғыл.-тех. ынтымақтастық шеңберінде жемісті жұмыс жүргізуде. Институтта ІNTAS, USAІD, CNES, TACІS халықаралық қорларынан бөлінген грант бойынша біріккен зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Институтта ҚР ҰҒА-ның академик Ө.М.Сұлтанғазин, профессор А.А.Пресняков, т.б. ғалымдар жұмыс істеді. Дереккөздер
Картридж

Картридж (cartridge ағылшынша - дәрiмен атылатын қаруға патрон) - шығын материалдар және тағы басқалар жабдық қандай болмасынға өздiң бiрнеше түйiндерi және бөлшектердегi қорғайтын қабық болатын тұтас және өзi жеткiлiктi сменалық блок. Келесi мәндерде әдетте пайдаланылады: **Ойын Картридж - мәлiметтi сақтау үшiн ойын қосымша қолданылатын электрондық модуль **Сия Картриджы - сорғалап ағатын принтерлердегi сиялары бар контейнерi. **Тон-Картридж - лазер приндерiндегi тонерi бар контейнер және көшiргi аппараттар, бұл құрылымдардың негiзгi түйiндерiнiң бiрi. **Стримердiң Картриджы - перделермен, бойының трактiне лентаның толтыруын жауап тетiктiң бiр бөлiк қорғайтын магнит таспалары бар кассета.
Оспан Құдайбергенұлы Абдрахманов

Абдрахманов Оспан Құдайбергенұлы (24.3.1943 ж.т., Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Жаңақорған кенті) – биология ғылымдарының докторы (2002). ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1969–74 ж. Мәскеу облысы Пущино қаласындағы КСРО ғылым академиясының Микроорганизмдер биохимиясы және физиологиясы институтының ординатурасы мен аспирантурасында оқыды. Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында лаборант, аға, жетекші (1999 жылдан) ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1994–99) болып жұмыс істеді. Абдрахманов Оспан Құдайбергенұлы 60-тан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.
Тонер

Тонер - оқтаулы барабанның алдын ала арнайы түрде (болуы мүмкiн тағы басқа варианттар) электр графикалық қағидасы көмегiмен тасымалданатын және содан соң қағазға тасымалданатын көрнектi сурет онда қалыптастырған қара немесе таңқурай, көгiлдiр, сары ұнтақтың ие болатын ерекше қасиеттерiмен. *Тонердiң әртүрлi түрлерi танып бiледi: химия, механикалығы тағы басқалар микроскоппен тонер негiзi бойыншады балауызды гранула болады немесе полимердiң қасиеттерi бойынша ұқсас, (металлдар ) металл жабулы қышқылды, кейде бояумен. Қазiргi лазер приндерiнде және Мфу аппараттың нақты үлгiсi үшiн жинақты мiнездемелерi бар бiртума түрлi түстi тонердi қолданылады. Таңбалықтың ең жоғары сапаның алуы үшiн сондықтан өндiрушi босатылған принтерлер тонерлердi пайдалануға ұсынылады, өйткенi үйлесiмдi құрылымның жұмысқа қабiлеттiлiгiнiң бұзушылықтың жоқтығы кепiлдiк бере алмайды - кепiлдiктi өндiрушiнi бередi. Ерекшелігі Ең алдымен, тонерлер түспен ғана емес, бөлшектердiң өлшемi және магниттiлiкпен де өзгешеленедi. Тонердiң бөлшектерi микрон өлшемдер 5пен 30мен аралығындағы орташа алады. Принтерлердiң ерте ұрпақтары сонымен бiрге болды тонердiң сонда бар болған берiлiс жүйесi үшiн керек магниттi болған iрi бөлшектенгенiрек тонер қолданды. Тонердiң iрi бөлшектерi қолданылмаған тонерден барабанның тазартуларын жеңiлдеттi, қаныққан тығыз суреттердi бердi. Шешу қабiлеттiлiгi алайда, 300 dpi жеткiлiксiз тез көрсеттi және (және тиiстi принтерлер) барлық майда дисперсиялық тонерлерден астам шығарыла бастады. Мысалы, мұндай тонерлерi баспа төлемдерiнiң жасауы үшiн негатив қабыршақта мөр алудың мақсатынан мүмкiн емес iстейтiн тығыз растр беру қабiлеттi емес. Сонымен бiрге, мұндай сурет (қағаз ) сақтаушыдан қыртыстануға тенденцияны алады. Дереккөздер
Иман (қыстау)

Иман – Тосынқұм құмының шығысындағы қыстау. Қостанай облысы Жангелді ауданында Қарғалы ауылының оңтүстік-шығысында 12 км жерде орналасқан. Торғай өзенің аңғарында. Маңында Шалабай, Жарыспай, Қандыөзек қыстаулары бар. Оңтүстігінде Сасықкөл, шығысында Бозшакөл көлдері жатыр. Қыстауы мал қыстағы ретінде пайдаланады. Бойында мал суаруға арналған бірнеше құдықтар бар. Дереккөздер
Маухида Атнағұлқызы Абдулкабирова

Маухида Атнағұлқызы Абдулкабирова (4 қараша 1917 – 2003, Башқортостан, Уфа ауданы, Нурлино ауылы) — ғалым, геолог, геология-минералдар ғылымының докторы (1973). Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1990). 1941–1983 жылдары Қазақ КСР ҒА Геология ғылымдары институтында сектор меңгерушісі. Геология, металлогения, стратиграфия бойынша еңбектердің авторы. Мансабы Қазақ тау-кен металлургия институтын (1941), қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті бітірген. 1993 жылдан Қазақстан ғылым академиясының жетекші ғылыми қызметкері, Геологиялық ғылымдар институтында кіші-аға ғалымы қызметкер, арнаулы металдар секторының меңгерушісі, ғылыми кеңесшісі болды. Ғылыми-зерттеулерің геологиялық және металлогения мәселелеріне арнаған. Абдулкабирова Солтүстік Қазақстанда жер қыртысы дамуының жаңа формаларын анықтап, оның кен түзілуі мен таралуындағы рөлін және кен орындарының орналасуының жаңа заңдылықтарын дәлелдеді, бұл аймақтың болжамдық геологиялық карталарын құрастырды, кен іздеу жұмыстарының бағытын көрсетті. Ол Солтүстік Қазақстанда алмас іздеудің теориялық негіздерін жасады. Оның болжамы бойынша, Құмдыкөл алмас кен орны ашылып, барланды. Ол әріптестеріне өзінің ізденімпаз ақылымен және қарапайым мінезімен танымал болды. Марапаттары * КСРО Мемлекеттік сыйлығы - 1990. * «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі - 1987. Еңбектері Өзінің мансабында ол 115 ғылыми еңбек жазды, оның ішінде: * Көкшетау ауданының метаморфты жыныстарының петрографиясы бойынша материалдар (1949 - Алма-Ата) * Блок-блоктық құрылымдар және Солтүстік Қазақстанның эндогендік кен орындары (1975) * Рудалық түзілімдер, алтынды кең орындары, А.-А., 1980; * Қазақстанның блок-блоктық құрылымдары және алтын металлогениясы (1982) * Солтүстік Қазақстан геологиясы: (стратиграфия) (1987) * Тектоника және Солтүстік Қазақстанның терең құрылымы (1988) * Арх-блоктық құрылымдар және алтынның металлогениясы, Қазақстан, А.-А., 1982; Дереккөздер
А4

А4 — қағаз форматы, белгіленген ISO 216 стандартта, метрикалық өлшем системасында негізделген. Оның өлшемі - 210х297 мм., диагональі - 364 мм. Парақ форматының ауданы А4 = 1/16 м². А4 парақ форматы А0 форматының жүйелі түрде екі бөлікке бөлінуінен алынады. А0 форматының ауданы 1 м²: А0 2 х А1, А1 2 х А2, А2 2 х А3, А3 = 2 х А4. А4 форматын екіге бөлген жағдайда екі А5 форматы шығады, сонымен қатар, ол А4 форматының жартысын сақтап тұрып, қабырғаларының қатынасы 1: √2 (Лихтенберг қатынасы). А4 формат құжаттырда, сызбаларда, хаттамаларда, журналдарда, бланктарда және принтер мен көшірме техникаларда қолданады. Сызба терминологиясында А4 форматқа 11 сәйкес келеді, А3 форматына 12 форматы, А2 -ге 22, А1 -ге 24. Форматтар 2 санмен белгіленеді. Біріншісі формат бөлігінің 297 мм. өлшемге тең еселігін, ал екіншісі форматтың екінші жағының 210 мм. өлшемге тең еселігі көрсетеді.
Раиса Мұсылманбекқызы Абдуллабекова

Абдуллабекова Раиса Мұсылманбекқызы (16.6.1954 ж.т., Қытай халық республикасы, Алтай қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (2003), ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1999). Алматы мемл. мед. ин-тын фармацевт мамандығы бойынша (1982, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) және Мәскеу мед. ин-тының аспирантурасын (1986) бітірген. Оңт. Қазақстан мемл. мед. академиясында ассистент (1982–83), аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан (1986–2002), Қарағанды мемл. мед. академиясында декан, кафедра меңгерушісі (2002–04), Қазақстан фармацевтика ин-тының ғыл. және ұйымдастыру-әдістемелік жұмысы жөніндегі проректоры (2004–07) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан «Болашақ» Қарағанды ун-тінің біліктілікті арттыру ф-тінің деканы. Абдуллабекованың ғылыми еңбегі Орталық Қазақстан өңіріндегі өсімдік өнімдерінен дәрілік препараттар жасау, оларды тәжірибе жүзінде сынап, денсаулық сақтау саласына енгізу мәселесімен айналысады.
Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин

Ғұбайдуллин Фарид Ғалымұлы (1937 ж.т., Қырғызстан, Фрунзе, қазіргі Бішкек қаласы) – геология-минералдық ғылымдар докторы. Амур облысы Селемжин ауданы «Амурзолото» тресінде Токур кентасында инженер-геолог (1959–62), Қырғыз ғылым академиясында аспирант (Фрунзе қ., 1962–68). Қырғыз КСР-і ҰА-дағы геология институтында кіші, аға ғылым қызметкер (1966–68), Қазақ КСР-і ҰА-ның Геология ғылымдар институтында кіші, аға ғылым қызметкер (1968–93), «Қазнедра» үкіметтік емес ұйымында лаборатория меңгерушісі (1993–97), ҚР Ұлттық ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында жетекші ғылым қызметкер (1993–96) қызметтерін атқарған. 1997 жылдан лаборатория меңгерушісі. Ғұбайдуллинның 60-тан аса ғылыми еңбегі мен 6 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Кенже Қожахметұлы Абдуллаев

Абдуллаев Кенже Қожахметұлы (26.12.1962 ж.т., Түркістан облысы, қазіргі Ордабасы ауданы, Төрткүл ауылы) – агроном, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1997), профессор (1999). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтытын (1984, қазіргі Қазақ ұлттық агр. ун-ті) мен Қазақ егін ш. ғыл.-зерт. ин-тының аспирантурасын (1989) бітірген. Оңтүстік Қазақстан облысы Көкарал ауданында бригадир, лаборант (1986–89), Қазақ егін ш. ғыл.-зерт. ин-тының «Генофонд» ассоциациясында ғыл. қызметкер (1889–92), «Агробиотех» корпорациясы (1993–95) мен «Асыл тұқым» ассоциациясының (1995–98) вице-президенті, Алматы облысы ауыл шаруашылығы департаменті бастығының орынбасары (1992–2002) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Павлодар ауыл шаруашылығы ғыл.-зерт. ин-тының директоры. «Эколого-генетические основы селекции твердой пшеницы в Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Шығармалары: Пути повышения эффективности создания исходного материала для экологической селекции твердой пшеницы в Казахстане, Алматы, 1993; Создание исходного материала для селекции озимой пшеницы путем биотехнологии, Алматы, 1998.
Галогенидтер

Галогенидтер, табиғи галогенидтер, галоидтар – минералдар тобы, галлосутекті қышқылдардың тұздары (НҒ, HCl, HBr, HI). Сипаты (AgCl)]] Құрамына сәйкес 4 топқа бөлінеді: * фторидтер * хлоридтер * бромидтер * иодиттер. Табиғатта көбірек тарағаны хлоридтер (70-ке жуық минерал) мен фторидтер (30-ға жуық минерал), иодиттер өте сирек (не бары 5 – 6 минерал). Бромидтер мен иодиттерге, сондай-ақ халькофильді элементтер қосылыстарының құрылымында коваленттік байланыстың рөлі арта түседі. Көпшілік қосылыстары, әсіресе, литофильді катионды қосылыстар әдетте түссіз, халькофильді катионды қосылыстардың түсі қанық (Cu қосылысы – көк, жасыл, Bі – сары, Fe – қоңыр, жасыл, Ag – сары, жасылдау, қара). Литофильді элементтердің хлориді суда жақсы ериді. Фторидтер тобының минералдары: флюорит СаҒ2, виллиомит NaҒ, криолит Na3AlҒ6, т.б; хлоридтер класының минералдары: галит NaCl, сильвин KCl, бишофит MgCl2•6H2O, т.б. Байланысу типтері Галогенидтер ішіндегі метал мен галоген көбінесе иондық байланыс арқылы байланысады. Ал бейметалдармен галогендер көбіне коваленттік байланыс түзеді. Жеңіл галогендерден тұратын галогенидтер молекулалары байланысы күшті полярлы болады. Алу Фторидтердің жаратылысы гипогендік (пегматиттер мен гидротермальды желілерде), хлоридтер және т.б. Г. гипергенді жағдайда (шөгінді және тотығу аймағы) түзіледі. Қолданылуы Галогенидтер флюс ретінде, электр металлургиясында (тазартылған Аl және Mg алуда), кристалл өсіруде еріткіш ретінде, химия және энергетика өнеркәсібінде қолданылады. Дереккөздер
А3

*A3 - ISO 216-шы стандарт нақтылы қағаздар қалып. Оның өлшемдерi - 297 ме?420 мм 11, 7 ме?16, 5 дюймдер. A3тiң қалыбының парағының ауданы - 1/8 молар ма?. *A3тiң қалыбының парағы бойынша бөлу тең ортақ жолымен алына алады A2дiң қалыбының парағының тарабына ұзар. A3тiң парағы өз кезегiнде, бөлуде тең ортақ A4тiң қалыбының екi парағы алады. *A3 қалып сызбалар, диаграммалар үшiн қолданылады. *A3 қалып - қолдану бойынша екiншi, газеттiң А2, үйреншiктi өлшемiнен кейiн.
Иманбұрлық – Питное суғару-суландыру жүйесі

Иманбұрлық – Питное суғару-суландыру жүйесі, Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев, Аққайың шипажайы, Есіл аудандары аумағымен Қамыстысай сайын қуалай өтеді. «Союзцелинвод» тресінің экспедициясы Қамысақты, Бозарал өзендерінің бұрынғы арналарын анықтап, Үлкен Тораңғыл, Сарыкөл, Жыланды[, Балықты, Ақсуат, Бозарал, Талдыарал, Жалдыөзек, Үлкен Жарма, Питное көлдерін біріктіретін жалпы ұзындығы 190 км, суының мөлшері 250 млн. м3 болатын суландыру жүйесінің жобасын жасады. Иманбұрлық – Питное суғару-суландыру жүйесі сирек құстар ұя салатын аймаққа айналуда. Дереккөздер
Ғұбайдуллина Мара Шауқатқызы

Ғұбайдуллина Мара Шауқатқызы (1.1. 1956 ж.т., Түркістан облысы Кентау қаласы) – тарих ғылымдар докторы (2005), профессор (2006). ҚазМУ-ды (1979, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰУ-да оқытушы, зерттеуші (1980–89), 1993 жылдан доцент, профессор қызметтерін атқарады. Ғұбайдуллина еңбектері Қазақстандағы, Орталық Азиядағы, Батыс елдеріндегі, сыртқы саясат және саяси процестерге арналған. Ғұбайдуллина 100-ден аса ғылыми жарияланымның, 10 монографияның авторы. Дереккөздер
Галофиттер

Галофиттер немесе Сортаң өсімдіктер ( — тұз және — өсімдік) — сор және сортаң топырақта тіршілік етуге бейімделген өсімдіктер (мысалы, жусанның кейбір турлері, жыңғыл, солерос, тағы басқа). Түзсүйгіш өсімдіктер шөлдерде және шолейттерде, мұхиттың кейбір жағалауларында кең таралған. Түзсүйгіш өсімдіктер сортаңданған топырақта тіршілік етуге арнайы физиологиялық бейімделгіштігімен ерекшеленеді. Топырақ ерітіндісіндегі концентрациясы жоғары тұзға тезу өсімдіктің су режимімен байланысты және төзгіштер стратегиясын көрсетеді. Тұздың концентрациясы жоғары ерітіндіден суды сіңіру үшін өсімдік жасуша шырынының осмостық қысымын көтеруі мүмкін немесе су тұтынуды шырын есебінен (яғни, шырынды жапырақтарда және сабақтарда ылғалдық жиналуы, мысалы, солерос) тұздың артық мөлшерін арнайы лептесіктер арқылы жапырақ бетіне шығарып, азайтуы мүмкін. Түзсүйгіш өсімдіктер түрлері далалық белдемде қара топырақты жерді суарудан немесе жолдағы қарды еріту үшін үнемі тұз пайдаланудан болатын топырақтың сортандану процесінің көрсеткіші ретінде қолданылады.топырақтарда өсетін өсімдіктер. Биологиялық сипаты Олар суккулентті, яғни шырынды болып келеді, сондықтан жер бетінде су жинай алады. Кейбір түрлері бойындағы тұзын тікелей жапырағының бетіне шығара алады. Бұлардың жапырақтары түнге қарай ұдайы дымқылданып тұрады. Ал күндіз суы буға айналып ұшып кетеді де жапырақ бетіне қақ тұз жинала келеді. Сортаң өсімдіктер құнарлы мал азығы, индикатор третінде сор сортаң жерлерді ажыратуға мүмкіндік береді. Галофиттер 3 топқа бөлінеді: # эвгалофиттер немесе тығыз галофиттер – бұлардың клеткаларындағы протоплазмасы тұздылығы жоғары ортаға бейімделген өсімдіктер (жапырақтары етжеңді, сабақтары жуан болады); # криногалофиттер – жапырағы мен сабағына жиналып қалған тұзды сыртқа шығаратын арнайы [бездері бар өсімдіктер (мыс., кермек, жыңғыл, т.б.); # гликогалофиттер – тамырлары тұзды аз өткізуге бейімделген өсімдіктер (мыс., жусанның кейбір түрлері). Галофиттер топырақтың сорға айналуында көрсеткіші болып есептеледі. Қазақстанда галофиттердің таралымы Қазақстанда шамамен 180 түрі бар. Қазақстанда бұл өсімдіктер түрі көбінесе Каспий маңы ойпаты, Маңғышлақ, Үстірт, Арал маңына тараған. Қазақстанда олардың сарсазан, қарабарақ, шағыр, қара сексеуіл, сараң, жыңғыл, иттабан, реомерия, гололах секілді түрлері кездеседі. Дереккөздер Тағы қараңыз * Галофилдер
А1

(кириллицамен ) А1 және (латын жазуымен ) A1: *А1 - 594-шi қағаздың қалыбы ма? (мм ) 841. *A1 - AmigaOneнiң ДКiнiң атауын таралған қысқарту. *А1 және А2 - радиоактивтiктiң шамасы. *А1 Гран ұлттарда - автобәйгелердiң сақиналықшы топтамасы. *А1 топтар - ресейлiк инвестициялық серiктестiк альфа- топтарға кiредi. *A - One - ресейлiк музыкалық телеканалы. *Төлемдердiң интернет-сi Агрегатор-оператор Агрегатор А1. *A1 - британдық поп-топ. *A-1 Скайрейдер Дуглас - американдық палубалық шабуыл жасаушы. *(автомагистраль ) А1 - Хорватиядағы трассасы. *[1 ] Ллойдтың кеме регистрiндегi теңiзде жүру үшiн кеменiң қауiпсiздiгiнiң (рейтинг ) А1-ең жоғары сыныбы. *Audi A1 - электр - бензин гибридты автокөлiгi.
Ғұлама

Ғұлама ( — ғұлама́, жекеше — — әлім-; ) – білімді, оқымысты ғалымдар-әлімдер, асқан ақыл-ой иелері. Ислам дінінің таралуына орай қазақ халқы Құран Кәрімнің аяттарын, шариғат пен хадис талаптарын жатқа білетін әрі мұсылманшылықтың этикалық-құқықтық қағидаларын жетік меңгерген адамдарды осылай атаған. Ғұлама(лар) медресе-мешіттердегі рухани лауазым иелері – мұхаддис, факих, мұтақалим, дамолла, т.б. тәрізді шәкірт тәрбиелеп, ел құрметіне бөленген. Сондықтан қазақ халқының дәстүрлі ұғымында ғұламалар ғылым-білім игеруге құштарлықтың, рухани тазалықтың, ұлағаттылық пен кемелдіктің иелері. Өз заманынан оза ой айтып, құнды әдеби-ғылыми мұралар қалдырған, сол арқылы ұлт мәдениетінің кемелденуіне үлес қосқан кемеңгер тұлғаларды (мысалы, әл-Фараби, Абай, Қ.И.Сәтбаев, т.б.) да құрметтеп, ғұлама деп атайды. ISBN 5-89800-123-9 Дереккөздер
Гамбузия

Гамбузия (Gambusіa affіnіs) – тісті тұқы отрядына жататын кішкентай масажегіш балық. Г-ның ежелгі мекені – Солт. Америка. Қазақстанда Сырдария, Шу, Талас және Балқаш су алаптарында жерсіндірілген. Аталығының дене тұрқы 4 см-ге, салм. 0,4 г-ға, ал аналығы – 7 см-ге, салм. 3,5 г-ға жетеді. Г. жазда арасына 1 айдай уақыт салып, 6 рет 15 – 100-ден шабақ туады. Ол жыныстық жағынан 1 – 2 айда жетіледі. Масаның дернәсілімен, қуыршағы, ұсақ жәндіктермен, балық уылдырығы кейде өз шабағын да жейді. Егер саны көбейіп кетсе, балық ш-на зиян келтіреді. Г. аквариумда жақсы көбейеді. Дереккөздер
Мұқаба

- қағаздар үшiн кеңсе жабдығы, тыс, конверт. - тiркеушi - құжаттарды сақтау үшiн қақпалы тетiгi бар канцелярия мұқаба. - тiзбе немесе директориясы оған қоса: тағы басқа тiзбелердiң файлдарының сақтауы үшiн файл жүйесiнiң элементi, құрылым; графикалық интерфейстердегi мұндай құрылым рұқсат беретiн экрандық объект сонымен бiрге. - қазіргі кезде кітап, дәптерлердің сыртындағы қалық қабын, тысын осылай атап жүрміз. «Балзия кітаптың муқабасын айналдырып, ... бір ән тексін ішінен оқыды» (С. Омаров, Өмір.). Сөз төркінін араб, парсы тілдерінен табамыз. Арабтарда «мұхабба» тұлғасындағы сөз біздің түсінігіміздегі «тығылған», «жасырынған» ұғымын береді. Араб тіліндегі бұл сөздің түбірі «хабба»— жасыру, тығу мағынасында қолданылады. Осы түбірге араб тілінде сөз алды қосымшасы (префикс) –му қосылу нәтижесінде «мұхабба» туынды тұлға пайда болған. Ойға салсақ, кітаптың ішкі беттерін сақтап, бүлінуден жасыратын осы сыртқы тысы екені де рас. Кейде «мұқаба» сөзін парсы тілінен ауысып келген дерлік те дерек жоқ емес. Онда «моғэвва» сөзі біздің түсінігіміздегі қалың қатырма қағаз (картон) мағынасында қолданылады. Кітап тысының көбіне осындай қағаздан жасалатынын ескерсек, онда «мұқаба» сөзінің тегі парсы тілі десек те қателеспейміз. Осы екі тілдің бірінен ауысып келгені күмән тудырмайды. Дереккөздер
Заңгер

Заңгер (Juristтiң немiсi, Jurist ағылшынша) (jus латынша – құқық) — құқықтануға, заң ғылымдары бойынша маман; құқықтың төңiрегiдегiн жаттығу қайраткерi. Демек, заңгерлерге жатқызуға болады: * заң бiлiм алған адамдар; * құқық зерттеушiлер, ғалымдар, үйрететiн құқықтар; * қолданатын мамандардың құқықтың төңiректерiндегi.
Дерек

Дерек: #хабар-ошар. Әдетте, бұрыннан көпшілікке белгілі, таныс нәрсе туралы мағлұматқа, жаңалыққа, т.б. қатысты қолданылады; # ғылымдағы ізденіс нәтижесі, табылған мәлімет, оқиғалар дәйегі, ғылым дәлел; # логика мен ғылым методологиясындағы эмпиряилық білімдердің түйіні, айрықша ой қорыту бітімі; # ЭЕМ-дерде сақталатын мәлімет. Сондай-ақ, арнаулы әдебиетте «заңи дерек» деген тіркесте кездеседі. Ол құқықтық қарым-қатынастардың пайда болып, өзгеруіне не тоқтатылуына себепші жағдаятты бейнелейді. Заңи деректер оқиғаларға, яғни адам еркінен тыс мән-жайларға (зілзала, кесімді мерзімнің өтіп кетуіне, т.б.) және іс-әрекеттерге, яғни адамның өз ырқымен, көбінесе заңсыз жасалатын мән-жайларға (қылмысқа, тәртіп бұзушылыққа, т.б.) бөлінеді. Дереккөздер
Ганоидты балықтар

Ганоидты балықтар (Ganoіdeі Ganoіdomorpha) – сәулеқанатты балықтардың инфракласы. Қазба қалдықтары девонның орта кезінен белгілі. Дене мөлш. 3 – 5 см-ден (қазба түрлерінде) 9 см-ге дейін жетеді. Қабыршақтары [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5 ганоидты] немесе ромб тәрізді. Бұларда құйрық жүзбеқанаты болмайды, оның орнына арқа жүзбеқанаты мен аналь жүзбеқанаты құйрыққа қарай жылжи өседі. Г. б. 2 отряд үстіне бөлінеді: шеміршекті Г. б. (Сhondrosteіmorpha) бір жойылып кеткен және екі қазіргі кезде тіршілік ететін отряды бар. Сүйекті Г. б. (Нolosteіmorpha) бес жойылып кеткен және екі осы кезде тіршілік ететін отряды, 10 туысы, 43 түрі белгілі. Дереккөздер
Құсни Әменұлы Елеуов

Құсни Әменұлы Елеуов (1934 жылы туған, Қарағанды облысы, Егіндібұлақ ауданы, Арқалық ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1993), профессор (1995). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Еңбек жолын Қарағанды облысы, бұрынғы Егіндібұлақ ауданының телімдік емханасында (1958–59) бастады. 1960 жылдан Қарағанды қалалық ауруханасында дәрігер-хирург (1959–62), облыстық көп салалы клиникалық аурухананың жарақат-операция бөлімінің меңгерушісі (1962–74); 1974 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ассистент (1974–88), доцент (1988–93), профессор (1993), сондай-ақ осы институт жанындағы ғылыми оқу-өндірістік бірлестігінің жетекшісі болды. 1992 ж. «Хирургическая коррекция вирусной деформации шейки бедра и послеоперационная реабилитация больных» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Елеуов 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның, клиника саласындағы бірнеше жаңалықтың авторы. Дереккөздер
Гарниерит

Гарниерит, нумеит – силикаттар класының минералы. Хим. формуласы Nі4[Sі4O10](OH)4•4H2O. Француз геологы Ж. Гарньенің есімімен аталған. Хим. құрамы күрделі әрі тұрақсыз. Г. гель және жасырын кристалды агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі көгілдір жасыл, қанық жасыл, күңгірт. Қатт. 2 – 2,5; менш. салм. 2,2 – 2,8 г/см3. Г. никельге бай ультранегізді жыныстардың үгілуінен түзіледі. Никель қорытатын кенді минерал. Г. Қазақстанда Орал мен Кемпірсайда (Ақтөбе облысы) кездеседі. Дереккөздер
Мадияр Елеуов

Мадияр Елеуов (3 мамыр 1946 жылы туған, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Еңбекші ауылы) – тарих ғылымының докторы (1999). Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. ҚазМУ-ды (1975, қазіргі ҚазҰУ) бітірген Қызылорда облысы, тарихи-өлкетану музейінде аға ғылыми қызметкер (1975–76), ҚазМУ-да лаборант, ассистент, аға оқытушы, доцент, докторант (1976–99), Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі (1999–2001), Халықаралық қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі (2001–02), осы университеттің археологиялық ғылыми-зерттеу орталығының директоры (2002–08) болды. 2008 жылдан ҚазҰУ-да профессор. Елеуов 2001–08 ж. аралығында Қызылорда, Түркістан, Жамбыл облыстарында археологиялық ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол 2000-нан аса әр түрлі тарихи кезеңдерден сақталған археологиялық ескерткіштерді ашты. Оларды ғылыми айналымға енгізді. Елеуов 250-ден астам ғылыми жарияланымның, бірнеше монографияның авторы. Сыртқы сілтемелер [http://www.enu.kz/kz/#.UKNgsYcz3JM Еуразия ұлттық университеті|] Дереккөздер
Гаусманит

Гаусманит – оксидтер класының минералы. Хим. формуласы Mn2+Mn23+O4. Тетрагональдік сингонияда кристалданып, түйіршікті немесе тығыз агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі қара, алмастай жылтыр, қатт. 5 – 5,5; менш. салм. 4,7 – 4,9 г/см3, морт сынғыш. Шөгінді, жапсарлық-метасоматиттік, гидротермальдық марганец кен орындарында браунит, магнетит, гематит, барит, т.б. бірге кездеседі. Гаусманит қара металлургияда ферромарганец алуда және шойын балқыту процесінде қолданылады. Жезді, Атасу кен орындарында кездеседі. Дереккөздер
Гауһар

Гауһар — түпкі мағынасы асыл тас болатын бұл сөз қазақтарда қыздар есімі ретінде кеңінен тараған. Гауһар ( — жарқырауық) — алмастың табиғи кристалдарын әдемілеп қырлау нәтижесінде алынатын асыл тас. Қызықты деректер 18 ғасырда өмір сүрген қазақтың батыр қызы есімі — Гауһар. Қаракерей Қабанбайдың жан жары. Бәсентиін Малайсары батырдың қарындасы. Қабанбай батырмен бірге бірқатар шайқастарға қатысқан. «Қылышын қынапқа салмаған батыр» атанған. Ерлі-зайыпты қос батырдың тұла бойы тұңғышы — Назым қыз да батырлығымен көзге түскен. Дереккөздер
Тәжен Елеуов

Тәжен Елеуов (21 сәуір 1909 ж., 21-ауыл, қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы – 20 қараша 1967 ж., Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1961), профессор (1965). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Мәскеу қаласындағы кеңес партия мектебі (1930) мен ҚазПИ-ді (1947, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Алматы облысында комсомол жұмысында (1930–35), Қазақ өнеркәсіп кеңесінде бөлім меңгерушісі, «Хроника» журналының редакторы, Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнология институтының кіші, аға ғылыми қызметкері (1946–67), Қазақстан Ғылым Академиясының Қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің ғалым-хатшысы (1948–50) қызметтерін атқарған. «Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы мен нығаюы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы және Азамат соғысының тарихы. Сыртқы сілтемелер http://m145.goroo-korda.kz/?q=node/18 Дереккөздер
Геблер барылдауық қоңызы

Геблер барылдауық қоңызы (Сarabus geblerі) - қаттықанаттылар отряды, барылдауық қоңыздар тұқымдасына жатады. Алтайдағы Жылантауда, Бұқтырма өзенінің аңғарында, Үлбі және Өскемен маңында кездеседі. Дене тұрқы ірі, 30 – 38 мм. Басы, арқасының алдыңғы бөлігінің түсі қара көк. Қанатының үстіңгі бөлігі жалпақ, сәл дөңестеніп келген, жасыл немесе қола түстес. Онда созылыңқы төмпешіктері бар жіңішке тізбектер айқын көрінеді. Геблер барылдауық қоңызының тіршілігі аз зерттелген, өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Иманғара

Иманғара, Иманқара – Каспий ойпатының солтүстік-шығысындағы дөңгелек пішінді оқшау аласа тау. Таудың шыңында сақ кезеңіндегі қорымдар мен қорғандар орналасқан (б. з. д. V ғасыр). Ежелгі дәуірде шың қасиетті орын деп саналды. Географиялық орны Атырау облысының Жылыой ауданында, Құлсары қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 65 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 200 м, ұзындығы мен ені 8-10 км. Биіктеу батыс бөлігі жарқабақтанып тілімденген, қалған бөліктері үстіртті жазық. Етегінде бұлақтар кездеседі. Таудың басындағы 3 алаңқайда сақ дәуірінің (б.з.б. 5 ғ.) обалары мен қорғандары орналасқан. Жалпы сипаттама Тау үсті жазық болып келген. Осы жазықтықта 18 оба орналасқан. 1989-1991 жылдары 6 обаға археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген. Біздің эрамызға дейінгі V ғасырға жататын қабірлер ашылды. Оларда адам сүйектері жерленіп, жандарына қанжар, қола жебе, қола айна, шыны моншақ, қыш ыдыстар қойылған. Қорғандар биіктігі 0,5-1 м аралығында, диаметрі 3-15 м-ге дейін. Таудың батыс сілімінде құлпытастар бар, көлемі 3х4 м. Қабірлер тігінен және жатқызылып қойылған тастардан қаланған. Таудың батыс жақ үңгір орналасқан. 1944 жылы бұл үңгірге немістердің диверсиялық топтары жасырынған. Үңгірдің биіктігі 2 м, ені 2,5 м, тереңдігі 25 м. Тік төртбұрышты болып қазылған, 3 дәлізден тұрады. Қабырғаларында күрек, қайла іздері байқалады. Өсімдігі Тау беткейлерінде бұта аралас бұйырғын, тасбұйырғын, боз жусан тағы басқа шөлді белдемнің өсімдіктері өседі. Иманғара өңірі жазғы жайылымдық. Дереккөздер
Мұқаш Қаппасұлы Елеусізов

Мұқаш Қаппасұлы Елеусізов (26 желтоқсан 1921 ж., Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Шал ақын ауданы, Жаңажол ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1972), профессор (1973), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1978), Қазақстан Гуманитарлық ғылымдар академиясының (1996) және Еуразия Халықаралық экономика академиясының академигі (1998). Өмірбаяны Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Орта мектепті және мұғалімдер курсын бітірген (1940–41) соң, Қызылту (қазіргі Шоқан Уәлиханов) ауданы Жарқын жетіжылдық мектебінде тарих пәнінің мұғалімі болды. 1941 жылдың қазанында КСРО шекара әскерлері қатарына шақырылған. 1945 ж. тамызда 60-Камчатка теңіз шекара отрядының құрамында Жапониямен болған соғысқа қатысқан. 1946–50 ж. Кеңес (қазіргі Аққайың) аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Солтүстік Қазақстан облысы комсомол комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. Республикалық партия мектебін (1950–52) бітірген соң, сонда саяси экономика кафедрасында оқытушылыққа қалдырылып, 40 жылдан аса жұмыс істеген; соңғы 30 жыл бойы кафедра меңгерушісі болды. 1968 ж. «Разработка В.И.Лениным основных принципов и методов управления народным хозяйством в условиях социализма» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – саяси экономия, экономикалық ой-пікір тарихы және халық шаруашылығынн басқару мәселелері. Елеусізов 10 монографияның, 250-ден аса ғылыми мақала мен рецензияның авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Гелиобиология

ГЕЛИОБИОЛОГИЯ (грек. helіos — Күн және биология) — Күн әсерінен Жер биосферасында болатын табиғи құбылыстарды зерттейтін биофизиканың бір саласы. Күн сәулесі активтілігінің тірі организмдерге әсері бар екендігін және оның маңызын бірінші рет швед физик-химигі С. Аррениус (1859 — 1927) дәлелдеген. 1915 ж. Г-ның негізін қалаған ғалымдардың бірі А.Л. Чижевскийдің (Ресей) алғашқы еңбегі жарық көрді. Күннің тірі организмдерге әсері тікелей (атмосфераның оптикалық және радиожиілік “мөлдір терезесінде” электромагниттік сәуле тарауы және Күн сәулесінің шағылуынан пайда болатын жоғ. энергиялық протондар арқылы) немесе жанама жолмен Күн радиациясы Жердің ионосферасына, магнитосферасына және атмосферасына ықпал жасау арқылы берілуі мүмкін. ГЕЛИОБИОЛОГИЯ осы факторлардың биол. жүйелер дамуындағы рөлін анықтайды, олардың сандық заңдылықтары мен әрекет механизмін зерттейді. Күн сәулесінің адамның ауруға шалдығуына және олардың жүйке жүйесінің қызметіне, жануарлардың кенеттен өсіп-өніп көбеюіне (әсіресе, шыбын-шіркей мен құрт-құмырсқалардың кең таралуына), олардың миграциясына және т.б. биол. процестерге ықпалының зор екені анықталды. Табиғатта бұл құбылыстар белгілі бір ырғақпен немесе нақты кезеңсіз де қайталануы мүмкін. Бұл құбылыстардың пайда болуы, үдемелі қарқындылығы және кеңістікке таралуы гелиогеофиз. факторлармен тығыз байланысты. Мыс., биол. процестердің белгілі бір уақытта қайталануы Күн әсерінің 11 жылдық циклында, Күннің өз осін 27 тәулікте бір айналып шығуына байланысты екені ашылды. Күннің кейбір бөліктерінде ұзақ уақыт болып тұратын активті процестер Жер бетіндегі әр түрлі құбылыстардың тууына әкеліп соқтырады. Кезеңсіз болатын өзгерістер Күн сәулесінің шағылысуынан пайда болатын геомагниттік дауылдың әсеріне байланысты. Гелиофиз. факторлар бір жағынан тіршілік әрекетінің (фотосинтез, биол. ритм және тағы басқа да процестердің) дұрыс жүруіне жағдай туғызса, ал екінші жағынан, биосферада болатын келеңсіз құбылыстардың тууына себепкер де болады. Табиғаттағы гелиогеофиз. құбылыстарды зерттеу мен оларды болжаудың экологияда, ғарыштық биологияда, медицинада, а.ш-нда маңызы өте жоғары. Дереккөздер
Рақымжан Елешев

Рақымжан Елешев (13 маусым 1938 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы, Саралжын ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1984), профессор (1986), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998) және Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1999). ҚазПИ-дің (қазіргі Қазақ ҰПУ) химия-биология факультетін (1961) және Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтының (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) агрономия факультетін (1967) бітірген. 1961 жылдан Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында ассистент (1961–69), доцент (1970–72), декан (1972–85), ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор (1986–92) болып істеді. 1996 жылдан агрохимия және топырақтану кафедрасының меңгерушісі әрі университет жанындағы Агробиология және экология ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін атқарады. «Формы фосфоритов в орошаемых почвах Юго-Восточного Казахстана и приемы рационального использования фосфорных удобрений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми бағыты – топырақтың құнарлылығын сақтау мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапалық жағын және өнімділігін арттыру; жалпы ғылыми-зерттеулері тыңайтқыштар химиясына арналған. Елешев агрожүйелердегі фосфордың трансформациялануының биохимиялық циклін зерттеу негізінде фосфор тыңайтқыштарын тиімді пайдаланудың жаңа әдістерін жасап шығарды. Ол минералдық тыңайтқыштарды дұрыс қолданбау салдарынан қоршаған ортаға тиетін экологиялық зардаптарды зерттеді. Елешев 300-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 4 монография мен оқу құралдарының авторы. Топырақтың қоректену режимдерін басқару мәселелерін зерттеу бойынша жүргізген ғылыми жұмыстар циклі үшін Ресей Ғылым Академиясының Д.Н.Прянишников атындағы сыйлық алған (1990). Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты (2001). Батыс Қазақстан облысының және Қаратөбе ауданының құрметті азаматы (1998). «Құрмет» орденімен (2005) және медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтемелер http://www.aikyn.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id=4748 Дереккөздер
Иманғара мұнай кен орны

Иманғара мұнай кен орны — Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан шығысқа қарай 56 км жерде орналасқан кен орны. Геологиялық құрылымы Дербес үш телімге бөлінген бойлық жарықтың бұзылған жүйесіндегі брахиантиклинальды тұз күмбезді құрылым. Телімдер бір-бірінен сазды шөгінділер мен кирленген құмдар арқылы бөлінген. Бірінші телімнің пайдалы алаңы ұзындығы 420 м, ені 20 метрден 140 метрге дейін жететін тектоникалық жарылыспен екі блокқа бөлінген. Жатыс сипаты Пайдалы қабаттың қалыңдығы 11,5 метрден 2,5 – 25,5 метрге дейінгі аралықта өзгеріп отырады. Қалыңдығы 12 м-ге дейін жететін кир қабаты қабыршақты алевролит сазбен жабылып жатыр. Екінші телімнің пайдалы қабаты – көлемі шағын моноклинальды шөгінділерден, тектоникалық бұзылыстардан дербес екі блокқа бөлінген. Кир қабаты солтүстік-шығыс бағытта 240 метрге дейінгі жерде алып жатыр. Пайдалы қабат қуаты 6 метрге дейін сазбен жабылған. Кирдің табаны алевролитті, тығыз саз. Иманғара күмбездің батыс қанатында орналасқан үшінші телімдегі өнеркәсіптік кирлердің қалыңдығы мардымсыз (0,4-тен 5 метрге дейін). Битумның құрамы 4,42-ден 16,59% аралығында. Телімде кирдің 4 линзасы анықталды. Олардың ең ірісінің көлемі 0,3-тен 3,3 метрге дейін. Кен орнындағы кирдің жалпы қоры 380 мың м 3 .
Февзия Иматдиновна Камалетдинова

Февзия Иматдиновна Камалетдинова (16 маусым 1941 жылы туған, Ресей, Ульяновск қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1984). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1969) бітірген * Ботаника ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Дереккөздер
Розалия Ғалиқызы Елешева

Розалия Ғалиқызы Елешева (19 маусым 1927 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1979). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1954 жылдан сонда ассистент, доцент, профессор болып жұмыс істеді. Оның негізгі ғылыми еңбектері психиатрия мәселелерін зерттеуге арналған. Елешева Қазақстанда психиатриялық қызметті ұйымдастыру жөнінде ұсыныстар жасады. Дереккөздер
Сухан Мақсұтұлы Камалов

{{Ғалым { } { } { } }} Сухан Мақсотұлы Қамалов (21 желтоқсан, 1935 жылы Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданында туған) — ғалым. Геологиялық-минералогия ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Академигі (2003 жылдан). ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаттары ІІ дәрежедегі «Барыс ордені» мен «Парасат ордені»нің иегері. Орал қаласының Құрметті азаматы. Еңбек жолы Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Орал геологиялық барлау экспедициясында геолог, экспедиция бастығы, «Оралмұнайгазгеология» бірлестігінің бас директоры (1959–1964), КСРО Геология министрлігінде бас геолог (1965–72), Ақтөбе экспедициясы (1972–75) мен Орал мұнай-газ барлау экспедициясының бас геологы, бастығы, «Оралмұнайгаз» бірлестігінің директоры (1976–90), Қазақстан Геология және жер қойнауын қорғау комитеті төрағасының 1-орынбасары (1990–92), Қарашығанақ газ кәсіпшілігінің бас директоры (1993–94) қызметтерін атқарған. 1994 жылдан Орал қаласындағы «Газжобалау» ғылыми-жобалау инстиутының президенті. Қамаловтың ғылыми еңбектері Батыс Қазақстан аймағындағы мұнай және газ кендерін зерттеуге арналған. Қарашығанақ мұнай және газконденсат ін ашуға үлес қосқан. Сондай-ақ Әукетайшағыл, Болғанмола, ТепловТокарев, Батыс Теплов және Каменка мұнай және газ орындарының геологиясын зерттеген. Мемлекеттік марапаттары * 1989 жылы Геологиялық-минералогия ғылымдарының докторы; * профессор құрметті ғылыми атақтары берілді. * 2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Академигі; * КСРОның «Құрмет белгісі» Ордені; * КСРОның «Қазан төңкерісі» Ордені; * 1999 жылы тәуелсіз Қазақстанның «Парасат ордені»н алды. * 2007 жылы ғылым саласындағы ерен еңбектері үшін елбасының өз қолынан жоғарғы мемлекеттік марапат ІІ дәрежедегі «Барыс ордені» мен марапатталды. * Орал қаласының Құрметті азаматы. Шығармалары * Геология и нефтегазоносность Карачаганакского месторождения, Саратов, 1958; * Строение и перспективы подсолевых отложений Северо-Восточной части Прикаспийской впадины и вопросы их полеоморфологического изучения, А., 1975. Дереккөздер