kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сақталмалы программа ұстанымы

Сақталмалы программа ұстанымы — есептің бастапқы мәліметтері мен нәтижесі сақталатын жадта машиналық программаны қоса сақтау. Бұндай жадқа жедел (жылдам істейтін) деген ат берілген. Сақталмалы программа ұстанымын жүзеге асыру — операцияны тек мәліметтермен ғана емес, керек болған жағдайда машиналық программаның командаларымен де орындауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Вакуумдық тозаңдатқыш техника

Вакуумдық тозаңдатқыш техника — вакуумде буландырылған немесе тозаңдатылған заттар ағынынан бөлшектерді бағытталған тұндыру әдісімен үлдірлі жабылғыларды баскарып салуға арналған қүрылғылар мен жабдық. Вакуумдық тозаңдатқыш техника ИС жөне ШӨ аспаптарының жұқа үлдірлі элементтерді және резисторларды дайындағанда, ток өткізгіш кабаттарды, конденсаторлық қағазды, металданған қабатты, лазердің оптикалык элементтерінің шағылдырғыш беттерін және т.б. алу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Атмосфералық бөгеуілдер

Атмосфералық бөгеуілдер (Атмосферные помехи; atmospheric noise) — атмосферада болып жататын электр процестері мен табиғи жағдайлардан туындайтын бөгеуілдердің табиғи пайда болуы. Мұндай бөгеуілдердің энергиясы километрлік және гектометрлік толқындар аумағында білінеді. Дереккөздер
Мұздыбек Әбдікәрімов

Мұздыбек Әбдікәрімов (1914-1974), актер. ҚазКСР-інің еңбек сіңірген артисі (1944). Арғын тайпасы Тобықты (Мандар) руынан шыққан. Театр сахнасында көбіне өткір мінезді рөлдерде ойнады. М. Әуезовтің «Еңлік - Кебек», «Қарақыпшақ Қобыланды», «Айман - Шолпан» драмалары бойынша қойылған спектакльдерде қағілез қойшы бала Жапалдың, қатал да алғыр, әмірші ханның, Көбікті, тапқыр әрі сауықшыл Жарастың жан дүниесін негізінен комедиялық бояуды мол қолдану арқылы аша түсті; ал «Абай» романының инсценировкасы негізінде жасалған қойылымда әнші-ақын Біржанның, жарлы-жақыбайлардың көшбасшысы Дәркембайдың сахналық бейнесін реалистік тұрғыда сомдады. Дереккөздер
АТФ

АТФ (Аденозинүшфосфорқышқылы немесе Аденозинтрифосфат) — энергетикалық нуклеотид. Бұл – тірі жасушадағы негізгі энергия көзі. Оның рөлі мен қасиетін толықтай түсіну үшін АТФ молекуласының құрылысын білу керек. Бұл – жалғыз нуклеотид. Ол РНҚ тізбегіндегі нуклеотидтерге ұқсас болу себебі — оның құрамында рибоза атты қант. Азоттық негізі – аденин. Басты айырмашылығы – АТФ-да фосфор қышқылының бір қалдығының орнына рибозаға бірінен соң бірі үш қалдық қосылады, сондықтан «үш фосфат» деп аталған. АТФ негізгі биологиялық энергия жинақтау қызметін атқаруға фосфор қалдықтарының арасындағы химиялық байланысқа мүмкіндік жасайды. Ол молекуладан «айырылған» кезде энергия бөлінеді. Сонымен бірге бөлінген энергия бұлшықет жиырылуына, зат синтездеу немесе жүйке серпінділігіне сияқты тіршілік үдерістерінде пайдаланылады. Егер жасушада энергия (құнарлы заттардың ыдырау үдерісінде) пайда болса, онда АТФ-ты оңай қалпына келтірудің қайтымды үдерісі жүреді. АТФ – ағзалардың бүкіл пайдалы энергиясы іс жүзінде сол арқылы «өтетін» зат. Бүкіл тіршілік үдерістері негізіне жататын химиялық реакциялардың жасушада жүзеге асуына жылу, механикалық, өзге де ешқандай энергия түрі пайдаланылмайды. АТФ-ты «жасушалардың энергетикалық нарқы» деп жиі айтатыны сондықтан болса керек. Заттар ыдырау арқылы энергиясын АТФ синтезіне береді. Осыған қоса, ағзамен және жарғақша арқылы биосинтездің, өсудің, бұлшықет жиырылуының, жүйке серпілісінің заттар тасымалдауды және өзге де көптеген тіршілік үдерістері жүреді. Осы үдерістердің барлығына тек АТФ-ның ыдырау энергиясы ғана шығындалады. АТФ-ның бір молекуласы тәулігіне 2-ден 3 мың рет ыдырап, қосыла алады. Гликолиз процесі кезінде көптеген АТФ молекуласы түзіледі, мұнымен катар АТФ-тің негізгі бөлігі химио-осмос барысы кезінде пайда болады. АТФ молекуласының синтезделуінің осы жолын алпысыншы жылдары химио-осмос әрекеті деп атаған. Химио-осмос хлоропластарда фотосинтез кезінде және митохондрияларда жасуша тыныс алғанда жүреді. Ол екі кезеңнен тұрады: # Энергияның жиналуы. # Жиналған энергияны АТФ синтезінде пайдалану. Химио-осмос кезінде пайдаланылатын энергия — электрлік заряды бар бөлшектер иондардың қатысуына байланысты болатын электро-химиялық энергия. Қарсы зарядталған бөлшектер бірін-бірі тартады. Егер осы бөлшектердің қосылуына кедергі жасалса, электрохимиялық энергия жиналады. Химио-осмос барысындағы қолданылатын энергия иондардың арасына кедергі келтірсе, электрохимиялық энергия жұмыс атқарады. Хлоропласттар мен митохондрияларда кедергінің рөлін органоидтар ішіндегі жарғақшалар атқарады. Тасымалдаушы молекулалар электрондарды жарғақшаның сыртына жинақтайды да, олардың Н + ионымен қосылуына кедергі жасайды. Осыған қарамастан Н + мөлшері көбейген соң АДФ-аза ферментінің шұрықтары (поралары) арқылы өткен Н + ионының энергиясын пайдаланып, осылай АТФ синтезі үнемі жүріп отырады. Дереккөздер
Сауда дипломатиясы

Cауда дипломатиясы - қазіргі дипломатияның өткір мәселелерінің бірі, ондағы экономикалық мәселелердің, бизнестің, сауданың, қаржының, жаңа технологиялар жөніндегі ақпараттардың рөлін анықтау. Дипломатияның пайда болған алғашқы кезеңінде сауда аса маңызды рөл атқарды. Дереккөздер
Нейрофиламенттер

Нейрофиламенттер (нейрофиламенты); (neurofilamen- tum, грек, neuron - нейроцит, жүйке жасушасы; filamentum - жіпше, жіп) - нейроциттер (жүйке жасушалары) цитоплазмасында болатын арнайы органеллалар. Олар нейроциттер нейроплазмасындағы нейрофибриллаларды құрайтын жіпшелер бөліктері. Нейрофиламенттер будаларының диаметрі 20-30 нм. Нейрофиламенттер — нейроциттердің денелері мен олардың өсінділерінің қаңқасын құрайды. Нейрофиламенттер нейроплазмадағы күрделі тірек-жиырыу торын, нейроциттің цито-қаңқасын құрап, нейроцит денесі мен өсінділеріндегі заттарды тасымалдауға және жүйке толқынын (импульс) өткізуге қатысады. Дереккөздер
Сақталмалылық

Сақталмалылық (Сохраняемость; saved) — объектінің сақтағаннан кейін де және (немесе) тасымалдағаннан кейін де тоқтаусыздық, ұзақ уақыттық, жөндеуге жарамдылық көрсеткіштерінің мәнін сақтау қасиеті. Дереккөздер
Балаларға арнап жаза береміз

«Балаларға арнап жаза береміз» («Будем писать для детей»), жазушы М.О.Әуезовің мақаласы. «Ленинская смена» газетінде 1940 ж. 20 қаңтарда «Қазақстанда балалар әдебиетінің тууы» айдарымен жарияланды. Мақалада Әуезов оқырмандар мен жасөспірімдерден балаларға арнап кітап жазуды өтінген хаттардың көп келетінін айта келіп, бұл салада шығармалар тудыру оңай іс емес екеніне айрықша назар аударады. Ол өзінің негізінен екі жанрда - драматургия және проза саласында еңбек ететінін атап көрсетеді. Балаларға кітап жазу үшін жазушыға баланың ой-өрісіне сәйкес ойлай білу, тартымды тіл, бала қабілетіне сай, оны қызықтырар тақырып таба білу талаптары қойылатынын ескертеді. Балалар әдебиетінің стилі мен тақырыбы ғана емес, оның мазмұны жеңіл әрі қызықты шығып, оқырманның бойына адамгершілік, ізгі қасиеттерді еге білетін тәлімгер ұстаз, сенімді дос болуы да аса қажет. Егер бала қиялындағы жеке тұлғаны сомдауға қызмет ете алса ғана, балаларға арналған кітап өзінің негізгі мақсатына жете алады дейді автор. Ол балаларға арналған пьеса жайында ой толғап, Қазақстанда жастар мен балаларға арнапған театрдың жоқтығына қынжылыс, өкініш білдіреді. Мақала соңында автор болашақта Қазақстанда балалар мен жасөспірімдер үшін әдебиет пен мәдениет саласында көптеген игі істер атқарылатынына зор сенім білдіреді. Дереккөздер
Концерттік студия

Концерттік студия — музыкалық бағдарламаны сапалы түрде жазуға арналған арнайы бөлме және оған көрші орналасып, арасы дыбыс өткізбейтін тереземен бөлінген аппараттар бөлмесі. Студиялардың өлшемдері бір әншінің жұмысына жеткілікті бөлме мен толық оркестрды сыйғызатындай әртүрлі болады. Жазылған дыбыс сапасы талапқа сай болуы үшін концерттік студиялар арнайы жобалар жаcалады және акустикалық материалдармен өңделеді. Дереккөздер
Барлыбек Сыртанов

Барлыбек Сыртанов (1866, Арасан болысы, Қапал уезі, Жетісу облысы - 26 қазан 1914) — қоғам қайраткері, тіл жанашыры, ағартушы, публицист, түркітанушы, шығыстанушы, болашақ тәуелсіз Қазақстанның алғашқы құқықтық құжатының авторы, Алаш партиясының мүшесі, Әлихан Бөкейханның досы, әрі құрдасы. Шыққан тегі Орта жүз, Найман ішінде Матай руының Қаптағай атасынан шыққан. Әкесі Сырттан халыққа беделді адам болған. Оған арнап Жамбыл Жабаев 1881 жылы «Сыртанға» атты өлеңін шығарған. Барлыбек Сыртанов Верный қаласындағы ер балалар гимназиясында орта білім алып, 1886 жылы Санкт-Петербург университетінің шығыстану факультетіне оқуға түседі. Ол студенттік шағында сондағы жоғары оқу орындарында оқып жүрген М.Сералин, Б.Қаратаев, А.Теміров, Б.Құлманов секілді қазақ жастарымен бірлесіп, «Жерлестер» атты үйірме құруға атсалысты. Бұл үйірме мүшелері студент жастарға көмек көрсетуді ұйымдастырумен бірге саяси-әлеуметтік мәселелерді қызу талқыға салды. Университетті аяқтағаннан кейін Б.Сыртанов 1891-1894 жылдары Ташкент қаласында Түркістан генерал-губернаторының қазыналық палатасында қызмет етті. 1894 жылы 29 қыркүйекте Жетісу әскери губернаторының бұйрығымен облыстық басқарманың іс жүргізу бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. Мұның артынша ерекше тапсырмалардың кіші шенеунігі қызметін атқарды. Ол Жетісу облыстық басқармасында қызмет ете жүріп, Ресей шенеуніктерінен жәбір көрген қазақ халқының өкілдеріне көмек көрсетуді өз борышы санады. 1903-1907 жылдары Б.Сыртанов Ресей мен Қытай шекарасының межесін тексеру ісіне атсалысты. Патша өкіметінің орыс шаруаларының Жетісу өңіріне қоныс аударып, жергілікті халықтың мал бағуға, егін егуге жарамды жерлерін тартып алуына наразылық танытты. «Айқап» журналында қазақ халқының әлеуметтік-саяси мәселелеріне қатысты мақалалар жариялады. Сол тұстағы жергілікті халықтың мұң-мұқтажын айқындау, әрі оны шешу жолдарын қарастыру мақсатында жалпықазақ сиезін шақыру мәселесін көтерді. Оның мұндай ұсынысы Серәлі Лапин, Райымжан Мәрсеков, Ж.Сейдалин және Б.Қаратаев секілді қазақ зиялылары тарапынан қолдау тапты. 1910-1913 жылдар аралығында Б.Сыртанов өз тарапынан құпия түрде қазақ өлкесін Ресейдің отары қатарынан шығаруды көздеген Жарғы әзірледі. Бұл Жарғыда қазақ жері Ресей отары емес, доминионы (достастық құрамына енген мемлекет, мысалы, Австралия одағы, (Жаңа Зеландия) болу керектігі көрсетілді. 1914 жылы 26 қазанда ол ауыр науқастан қайтыс болды. Дереккөздер
Тастанбек Айдарбеков

Айдарбеков Тастанбек (1863, Шәуілдір ауылы - 1942, Көктөбе ауылы) — меценат. Өз қаржысына 1910 жылы 3 бөлмелі мектеп салдырған. Кейінірек 2-мектеп тұрғызып, ұстаз-молдаға өз қаражатынан жалақы төлеп тұрған. Әр жылы 15—20 баладан оқытып, халық арасында ислам дінінің өркендеуіне өз үлесін коскан. Дереккөздер
Ауа жолдары

Ауа жолдары (tractus aerophori; лат. tractus — жол, грек, аеr — ауа; phores — ұстау, көтеру) — қуысында ауа тазаланып, жылынып, су буымен қанығып, өкпенің газ алмасу бөлігіне өтетін түтікше ағзалар жүйесі. Ауа жолдарына — мұрын қуысы, аңқа (жұтқыншақтың ауа жүретін бөлігі), көмекей, кеңірдек, ауатамырлар (бронхтар), ауатамыршалар (бронхиолалар) жатады. Дереккөздер
Сақтау

Сақтау (Сохранить; save) — мәліметтер тобын жедел жадтан сыртқы жадқа жазу; дайындалған құжаттарды белгілі бір ат қойылған файл түрінде дискіге жазып сақтау командасы. Көптеген программаларда Файл менюнің ішінде Сақтау (Сохранить) командасы бар. Дереккөздер
Саясаттағы алдап-арбау

Саясаттағы алдап-арбау -қоғамдық және жеке санаға ұйымдастырушыға қажетті саяси ұстанымдарды қалыптастыру мен нақты бағыттағы саяси мінез-құлықты тудыру мақсатындағы ықпал ету. Саяси алдап-арбауда кімнің ресми билік қүрылымдарында, сонымен бірге бұқаралық ақпарат құралдарында ықпалы мол, соның жеңіске жету мүмкіндігі жоғары. Саяси алдап-арбауды саясаткерлердің азаматтардан қажетті саяси эмоцияларды алу тәсілі деуімізге де болады. Саяси алдап-арбау өтірік алдау арқылы жүзеге асырылады. Ол нәтижелі болу үшін оның объектілері өздерінің мінез-құлқы басқа адамдармен бағытталып отырғанын білмеуі керек. Саяси алдап-арбауда адамдардың санасы түбіндегі ұстанымдар, қағидалар мен олардың білместігі, жеке саяси құбылыстарға талдау жасау дағдыларының жоқтығы пайдаланылады. Ол азаматтардың санасын, олардың ақыл-ойы мен еркін бағындыруға бағытталады. Саяси алдап-арбаудың БАҚ монополиялық ықпалы жағдайында мүмкіндіктері жоғары болады. БАҚ саяси алдап-арбаудың құралдары өте көп. Мысалы, біржақты насихат, шынайы ақпаратты таратпау. Қоғамдық санада стереотиптерді қалыптастыруда қарапайым ұстанымдарды қайта-қайта қайталау, қарсыластарға психологиялық қысым көрсету өте үлкен рөл атқарады. Осы арқылы қоғамдық пікірде ресми саясатқа балама "саясат жоқ" үстанымын қалыптастыруға болады. Дереккөздер
Программа блогы

Программа (бағыныңқы программа) блогы (Блок программы (подпрограмма); program unit (subprogram) — үлкен программаның құрамды бөлігі. Кейбір жағдайларда бүл бөлік тәуелсіз болуы мүмкін. Мысалы, Паскаль программасының блогы: Дереккөздер fa:رویه he:פונקציה (תכנות) ko:함수 (전산학) pt:Subrotina
Ащы ішек

Аш ішек (intestinum tenue г. іп- testinum — ішек; tenue — жіңішке) — ас қорыту жүйесіндегі асқорыту процесі қарқынды, жүрек және корытылған қоректік заттардың ішек қабырғасындағы қан және лимфа тамырларына белсенді сорылып сіңірілетін асқорыту жүйесінің ортаңғы бөлігінің түтікше ағзасы. Аш ішек құрсақ қуысында орналасады. Ол өз кезегінде құрылысы мен организмдегі орналасу орындарына байланысты үш бөліктен тұрады. Олар: ұлтабар (күйіс қайтаратын жануарларда — ұлтабар ұшы), аш ішек және мықын ішек. Аш ішектің қабырғасы үш қабықтан: сыртқы — сірлі, ортаңғы — етті, ішкі — кілегейлі қабықтардан құралған. Кілегейлі қабығының ішкі бетінде сору қызметін атқаратын бүрлер және ішектің ішкі бетін астарлайтын бірқабатты призма тәрізді эпителий жасушаларының апикальды жиектерінде, ішектің сору ауданын 30 еседей ұлғайтатын микробүрлер болады. Он екі елі ішектің қуысына бауырдың өт өзегімен — өт, ұйқы безі өзегімен ас қорыту ферменттеріне бай — ұйқы безінің сөлі келіп құйылады. Аш ішектің ұзындығы жануарлардың қоректену сипатына сәйкес әртүрлі болып келеді. Ең ұзын аш ішек шөп тектес азықпен қоректенетін жануарларда, ең қысқа — етпен қоректенетін жыртқыш аңдарда, ал оның орташа ұзындығы талғаусыз жануарларда (шошқа) болады. Дереккөздер
Ғаламдық ауыл

Ғаламдық ауыл - [ағыл. global village] - журналистикада, публицистикада қолданылатын, жер бетіндегі өмір сүретін барлық адамның ортақ тағдырмен байланыстылығын алға тартатын ауыспалы мағынадағы астарлы сөз. Әмбебап мәдени бейнелерді тарату, технологияны дамыту (бірінші кезекте, транспорттық, ақпараттық, коммуникациялық), әлемдік сауда және қаржы жүйелерін жетілдіру арқылы адамдарды шынайы ауыл тұрғындарына тән өзара байланысты, өзара тәуелді қалыпқа түсіріп, жүзеге асыруға болады деп есептейді. Тағы қараныз * Журналистика * Публицистика Дереккөздер
Әбділда ақын

«Әбділда ақын» — М. Әуезовтің ақын Ә. Тәжібаевқа арнап жазған үш мақаласының алғашқысы. Мақала 1939 ж. 8 ақпанда «Социалистік Қазақстан» газетінде бірінші рет жарық көрді, кейін сол нұсқа бірен-саран орфографиялық түзетулер жасалып, жазушының 20 томдық шығармалар жинағына енгізілді (17-том, 148-бет). Автор онда Ә. Тәжібаевтың ақындық талантын ерте танып, үлкен үміт артқан, проза мен драматургия жанрларындағы қабілет-дарынына суйсінген. Өйткені ол «шыншыл, жалынды ақын», сондықтан оның поэзиясы - «тереңнен, жүректен, қайнар көзден шығып жатқан, жайлап ақ қан тас бұлақтай» мөлдір, таза екеніне баса назар аударған. Дереккөздер
Балта Бұқарбекұлы

Балта Бұқарбекұлы (туған-өлген жыдары белгісіз), ақын. 19 ғасырда Семей облысының Абыралы өнірінде өмір сүрген. Әдебиетте Қаракесек Шаншар дегеннің асында Шөжемен кездескендегі айтысы арқылы белгілі. Тобықтының аға сұлтаны Құнанбайды, Арғын билері Алшынбайды, Жолшораларды мақтап өлең айтқан. Дәстүрлі әдебиеттану еңбектерінде Балтаға үстем тап өкілдеріне жағынып өлең айтты деген кінә қойылады. Балтанын негізгі айтысы - Шөжемен айтысқаны. Алғаш С.Сейфуллин құрастырған «Қазақ әдебиетінің ескі нұсқалары» кітабына (1933,Қызылорда), кейін «Ақын жырлары» (1958), «Айтыс» (1964, 1-том) жинақтарына енді. Әуезов 3 томдық «Айтыс» жинағына жазған алғы сөз-мақаласында Шөже мен Балта айтысына арнайы тоқталған. Бір жиында Шөжеге Кемпірбай, Тезекбай, Қалдыбай, Жамшыбайлар жабылып, Шөженің соқырлығын айтса да, жеңіліп қалады. Алшынбай мен Құнанбайдың таз, соқырлығын айтып салғанда, олар айтысқа Балтаны қосқан. Әуезов «Таяқпен Шөжеден теңдік ала алмайтынын сезген Құнанбай мен Алшынбай: «Мұны сөзбен тұқыртайық» деген оймен Балта ақынды шақырып алып айтыстырады. Ашынып отырған Шөже Балтаға да есе бермейді» дейді. Әуезов айтыс ақыны ретінде Балтаны онша жоғары бағаламайды. Осы пікірді көп томдық «Қазақ әдебиеті тарихының» 1-томының 1-кітабындағы «Айтыс» тарауының «Ақындар айтысы» бөлімінде де қайталайды. Дереккөздер
Координатограф

Координатограф (Электрондық) — аналитикалық түрде берілген координаталары бойынша, қағазга немесе бүйымның жазық бетіне (мысалы, шыны, металл немесе пластмасса) бейнелердің контурын (мысалы, интегралдык схеманың топологиясы, баспалық платоның элементтерін) салуға арналған кұрылғы. Дереккөздер
Сақтау аймағы

Сақтау аймағы (Область сохранения; save area) — *1) басқа программаға қатынау кезінде ортақ регистрлердегі мәліметтерді сақтау мен шақырулар тізбешесін бақылау үшін шақырушы программамен резервтелінетін негізгі жад аймағы; *2) жадтың кейбір аймақтарыңдағы ұяшықтар тізбегіне регистрлер нүсқауымен ақпараттар жазу. Дереккөздер
Балтақай Толғамбаев

Балтақай Толғамбаев (1901-1973), жазушының досы. Әуезовпен жас кезінен таныс, ауылдары көрші болған. 1919 ж. жаз айында ақ гвардияшылар мен қызыл әскерлер казак ауылдарын кезек-кезек қырғынга ұшыратып, күйзелткен тұста Әуезов елді орынсыз қырғыннан кұткару үшін, қызылдың екі барлаушысына жол бастатып, Семейге Балтақайды жұмсап жібереді. Ауылға қайтпай, жұмысқа орналасып қалуды тапсырады. Содан 1922 жылдың күзіне дейін Семей қаласында мектептің күзетшісі болып орналасады, косымша дәріс алады. 1924 ж. жаз айында Б. Шыңғыстың сыртындағы жайлауға Әуезовті ертіп барады. Мұхтар кооператив серіктестікті ашады. 107 шаңырақ Бақанастың бойына кешіп барып, тоған қазып егін салады. Сөйтіп ел аштықтың құрығынан құтылады. Кооператив 1928 ж. тәркіге ұшырап, соңы аштыққа ұласады. Ұзақ үзілістен соң Әуезов 1939 ж. Шыңғыстауға сапарлап келеді. «Абай» романына керекті деректерді жиыстырады. Сол сапарда Балтақайдың үйінде жатып, Абайдын өмірбаянын жақсы білетін Әрхам, Исрайыл, Қатпа, Боқаш, Тілеке, Қабыш, Әлімбет, Ермұса, Мұхтар Бәшеев, Жұмақұлбай, Жақып, Оразалы іспетті шежіре адамдардың естеліктерін жазып ала¬ды. Бұдан кейін 1943, 1945, 1957 ж. Шыңғыстауға келген сапарларында да Балтақайдың үйінде жатқан. Оның Манатай атты баласын 1945-46 ж. Алматыға алдырып, өз үйінде тұрғызып, оқытады. Әуезов өзіне арнайы жасатқан домбырасын Балтақай кейін әнші Ж.Кәрменовке сыйға берген. Мұхтар мен Балтақайдың арасындағы достық қарым-қатынасқа өздері ғұмырдан озғанша ешқандай кіреуке түспеген. 1955 ж. Мұхаң Балтақайға хат жазып, Берілідегі әке-шешесінің, аға-қарындасының зиратына белгі қойып, кейін тас бейіт орнатуды тапсырады. Бұл өтінішін Балтақай орындайды. Ал күмбез тұрғызуға шамасы жетпейді, бірақ қорымнан белгі тұрғызады. Балтақай туралы Әуезов өзінің «Ақын елінде», «Көрген, сезген жайлардан» атты мақалаларында ерекше айтқан. Балтақайдың суреті жазушының мұражай-үйінің көрмесіне қойылған. Дереккөздер
Атмосфералық толқынжол

Атмосфералық толқынжол (Атмосферный волновод) — таратылатын радиотолқынды жер бетіне жанасқан бағытпен ауыткытып тарататын ауа қабаты. Биіктікке қарай температура баяу, ал ылғалдылық шапшаң өзгеретін жағдайларда пайда болады. Метрлік және дициметрлік толқындар горизонтқа аз бұрышпен бағытталып таралғанда жиі кездеседі. Дереккөздер
Программа жобасының тілі

Программа жобасының тілі (Язык проекта программы; programme design language) — арнайы құрылмалары бар және, кей жағдайда, программа жобасын әзірлеу, анализ жасау және құжаттамау үшін пайдаланылатын верификациялық хаттамалары бар спецификация тілі. Аппараттық жасақтама жобасының тілі (hardware design language); к. Псевдокод (pseudo code). Псевдокод - ресми емес, жалпы компьютер жұмысын сипаттаудың жоғары деңгейлі жолы. Ол кәдімгі компьютерлік тілдің негізгі шарттары мен құрылымын сақтап, адамға оқуға оңай етіп жазылған. Псевдокод әдетте қарапайым адам үшін қажетсіз символдар мен терминдерді және компьютер үшін қажет ақпаратты алып тастайды. Псевдокодты қолданудың басты мақсаты - жай оқырмандардың жүйелік кодтарын оқуын оңайлату. Ол көбінесе арнайы ақпараттама кітаптарында, компьютер жүйесін жоспарлауда және дайын кодтың жазылуының алдында қолданылады. Псевдокод - команда әрекетінің, яғни алгоритм қадамының нақты программалау тілі операторларың қолданбай жәй тілмен сипатталуы. Колданылуы Кітаптардың псевдокодты қолдану себебі - программисттердің бір тілді білмесе де, еш қиындықсыз кодтың не туралы және қандай мақсатпен жазылғанын түсінуді қамтамасыз ету. Псевдокодты жазатын программист ең алдымен бұл кодтың не туралы екенін жазбаша түрде оқырманға түсіндіруі қажет. Сонымен қатар, блок - схемалар псевдокодтың тағы бір альтернативасы, бірақ оның белгілі бір шарттары мен міндеттері бар. Жазылуы мен синтаксис Жалпы айтқанда, псевдокодтың арнайы синтаксисі мен жазылу ережелері жоқ. Әр программист өз ережелерін қойып, өз кодын ерекше етіп жазады. Айнымалылар әдетте жазылмайды. Түрлі циклдар мен код блоктары қарапайым сөйлемдермен ауыстырылып жазылады. Дереккөздер
Корреляциялық функция

Корреляциялық функция (лат. соогrelatio — соотношение, лат. functio — деятельность). Корреляциялық функция кездейсоқ екі сигналдың уақыт мерзіміндегі шамаларының өзара қатынастарын сипаттайды. Осы екі уақыт арасындағы мезгіл өскенде корреляциялық функция азайса, онда кездейсоқ сигналдардың лездік шамаларының өзара қатынастарының әлсірегенін, керісінше, корреляциялық функция көбейсе, онда өзара қатынастарының артқанын көрсетеді. Дереккөздер
Ашасүйек

Ашасүйек, бұғана — құс қаңқасының иық белдеуіне жататын оң және сол бұғана нәтижесінде пайда болған сүйек. Тауық ашасүйегінің төменгі біріккен жерінде төссүйекпен байлам арқылы байланысып тұратын сүйек өсіндісі болады. Ашасүйектің жоғарғы (проксимальды) ұштарындағы буын беттері құстұмсықша (қарға) сүйекпен және тоқпан жілікпен буынды байланыс жасайды. Дереккөздер
Ядролық паритет

Ядролық паритет - ядролық күштер мен қарулану саласының шамалас, тепе-теңдігі. Ясперс (Jaspers) Карл (1883- 1969) - неміс философы, XX ғасырдың ортасында "жаһандық әлем", "жаһандық бірлесу", "біріккен адамзат", "ортақ тағдыр", "әлемнің тұйықталуы" жөнінде мәселелер көтеріп, негізгі ұғымдарды айналымға енгізген глобалистика саласындағы алғашқы теоретиктердің бірі. Бүгінгі күні бұл ұғымдар қазіргі глобалистиканың терминдерінің негізін құрайды. Ясперстің "Тарихтың қайнарлары және оның мақсаттары" (1948) деген еңбегінде түңғыш рет бүгінгі мағынасындағы "жаһандық" термині қолданылып, күндердің күнінде жер шарының адамзат баласына тарлық етіп, ондағы табиғи ресурстардың таусылатыны жөнінде алаңдаушылық білдірілді. Ясперс болашақ адамның келешегін айқын көрді. Егер ортақ әлемдік тәртіп орнайтын болса, онда адамға қатер сыртқы жаудан емес, табиғаттан келеді. Оның мүмкіндіктерінің шектеулілігі жақын арада жаңа тарихи жағдайлар туғызады, ал бүгінгі күні онсыз да шектеулі шикізат көзін қамсыз ысырапшылықпен тұтыну оның таусылуына әкеліп соқтырады деп ескертеді. Ясперс сондай-ақ бүгінгі адамзат қауымдастығының географиялық ортамен қарым-қатынасының түбегейлі өзгергенін айтады: "Біздің шешуші мәнге ие жаңа тарихи жағдайымыз адамдардың жер бетіндегі шынайы бірлігін білдіреді. Қазіргі байланыс құралдарының техникалық мүмкіндіктерінің арқасында біздің планета адамға бағынатын біртұтас жүйеге айналды, - дейді, - ендігі жерде мыналар шешуші болып табылады: Әлем тұйықталды. Жер шары біртұтас. Жаңа қатерлер мен мүмкіндіктер шығуда. Барлық маңызды мәселелер әлемдік мәселелерге айналды, қатерлер - барлық адамзаттың басына төнді". Ясперс соғыстан кейінгі әлемнің жаһандану жолындағы өзгерістерін жазбай таныды. Дереккөздер
Сақтау операциясы

Сақтау операциясы — жедел жадта тұрған және өңделген құжатты тұрақты сақтау үшін дискіге жазу операциясы. Сақталған құжаттың типі, әдетте, мәтіндік процессормен автоматты түрде телінеді. Мысалы, Word мәтіндік процессорында құжатқа .doc типі телінеді. Дереккөздер
Пернебек Бейсенов

Бейсенов Пернебек - журналист және аудармашы, суретші, 1928 жылы 15-қазанда Жамбыл облысының Жуалы ауданының «Қайрат» ұжымшарында (кейін Ленин атындағы ұжымшар) дүниеге келген. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Пернебек әкесі Бейсеннен 1932 жылы, анасынан 1933 жылы әлі жөнді ес біле қоймаған шағында жетім қалған. Балалық шағы ағасы Баймырзаның қолында өткен. 1945 жылы оқу жылын аяқтап, осы жылы университетке түседі. Екі жерде білім алған: Қазақтың С.М. Киров атындағы Мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімінде оқып жүріп, Алматы сүретшілер училищесін бітірген. 1949 ж. «Абай» романы үшін Мемлекеттік сыйлық алуына байланысты «Мұхтар Әуезов «Абай» романын жазу үстінде» деген тақырыпта сурет салып (кенеп, майлы бояу), ұлы жазушыға тарту еткен. Бұл суретті кезінде жазушы жоғары бағалаған. Әуезовпен кездесіп, әңгімелескен сәттерін Бейсенов естеліктерінде тәптіштеп баяндаған. Өзінің еңбек жолын 1950 жылы бастап, 26 жыл бойы «Социалистік Қазақстан» (казіргі «Егемен Қазақстан») газетінде көркемдеу, кеңес құрылысы, ауыл шаруашылығы, партия тұрмысы, еңбекшілер хаттары бөлімдерін басқарған. 1973 жылы Алматы облыстық кеңесінің депутаттығына сайланып, көп ұзамай облыстық «Жетісу» газетінің бас редакторлығына тағайындалды. Осы кезде облыстық партия комитетінің мүшелігіне үзбей сайланып отырған. КСРО Журналистер одағының облыстық ұжымын басқарған. «Жетісу» газетінде 1973-1986 жылдар аралығында 13 жыл редактор қызметін атқарған. Осы үздіксіз атқарған журналистік творчестволық қызметтері үкімет тарапынан ескеріліп, жоғары бағаланып, ол «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет белгісі» Ордендерімен, КСРО Жоғары Кеңес Төралқасының атынан Лениннің 100 жылдығына арналған мерейтойлық медальмен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төраоқасының Құрмет грамотасымен, бірнеше медальдармен марапатталған және «Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1978)» атағын алған тұлға. 1950 жылдың ақпан айынан 1989 жылынан дербес зейнеткерлікке шыққанға дейінгі аралықта Пернебектің Республикалық газет-журналдарда жүздеген очерктер мен суреттер, сын материалдарды, әсем плакаттары, карикатуралары жарық көрген. Ресей жазушысы Л.Н. Гумилевтің «Қиял патшалығын іздеу», «Көне түріктер», «Хундар» деп аталатын үш кітаптан тұратын ғылыми трактаттарын қазақшаға аударған. Сол кезде «Қазақстан», «Қайнар» баспаларынан «Еңбек өрендері», «Абзал жандар», «Ақ бидай», «Топ жарғандар» атты очерктері шыққан. Зейнеткерлікке шыққан соң, қазіргі жастарға терең тәрбиелік мәні бар мәдени тақырыпқа жазылған «Ерсілікке еліктеме, қарағым» деген өлең «Мәдениет» журналында жарияланған. Өз өмірінен көлемді естелік жазды. Олар: «Тағдыр тағылымдары», өлең кітабы «Көңіл күй өрнектері...» 2010 жылы 13-қарашада марқұм болған. «Пернебек - табиғат қабілет-дарынды молынан берген қазақ» (Әбілмәжин Жумабаев)
Котельников теоремасы

Котельников теоремасы (Теорема Котельникова). #Егер үзіліссіз сигнал Дирхле шартын қанағаттандырса (барлық бөліктері үзіліссіз және экстремумы ең көп және ең аз шамалары шектелген сан болса) және оның жиіліктік спектрі белгілі бір шамадан аспаса, онда мұндай сигналды уақыт бойынша At қадаммен үзіп және оны осы үзілген шамаларымен бірге қайтадан бұрынғы (үзіліссіз) қалпына келтіруге болады. Котельниковтің бұл теоремасының аналогтік сигналды сандық сигналға айналдыру үшін дискреттегенде маңызы зор. Ӏс жүзінде сигналдың өту процесі шекті болатындықтан, оның жиілік диапазоны шексіз болу керек. Бірақ сигналдағы энергияның 90—95% шамасын қамтитын жиілік диапазонын шектелген деп алуға болады. #Жиіліктік спектрі шектелген үзіліссіз сигналды 1/2 Ғ= Д/қадаммен үзе отырып, оны берілген дәлдікпен қайта қалпына келтіруге болады. Мұндағы Ғ сигнал спектрінің ең жоғарғы мәні немесе спектр 0-ден басталса, жиілік диапазоны кең тұжырым оны 1938 жылы ұсынған ғалым Котельниковтің қ9рметіне "Котельников теоремасы" деп аталады. Дереккөздер
Балтабай Әбдіраманов

Балтабай Әбдіраманов (1923-1995), Әуезовтің кейіпкері. Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ ауданындағы «Созақ» кеншарын 30-40 жылдай басқарған. М. Әуезовке «Өскен өркен» романына енген біраз мағлұмат, деректер берген. Ол туралы ұлы жазушы «Оңтүстік сапарынан» атты очеркінде: : «Қаратаудың іші-тысын, бар жерін жақ сы білетін Созақ совхозының агрономы Балтабайға осы өңірдегі Қаратаудың Кентауға шейін кездесетін көріністерін айтқызып ек, ол санаған жер аттары өзі бір шежіредей. Бүл жолда кезігетіндер: Көктөбе, Ақтөбе, Ақназар, Сынаның сазы, Қызтөккен (бір қыз, жігіттің өлімін баяндайтын аңызбен байланысты жер), содан әрі Балықшы әулие, Бөкенбай әулие, Құлметей әулие (аттарына қарағанда, бір дәуірде Қаратауды кернеген ишан-перілердің, қожа-молдалардың қарапайым қазақтан да қас әулиелер жасап жүргендігін танытады), тағы да жолдағы жерлер аттарын атасақ: Бәжінің белі, Жамантас, Мүзбел, Қоғашық өзені, Көксарай (Қойтас) боп саналады да, содан әрі қарай Түркістан ауданына кететін еңіс, бөктер басталады» деп суреттеген. Дереккөздер
Нейтрофилді лейкоциттер

Нейтрофилді лейкоциттер (leucocyti neutrophilici, грек, leukos - ақ, kytos - жасуша; лат. neuter — бейтарап, грек, рһііео — жақсы көру) — цитоплазмасында дәншелері бейтарап (рһ=7,0) бояулармен боялған, жемірлік (фагоцитарлық) қасиеті күшті жетілген ақ қан жасушалары. Толық жетілген нейтрофилді лейкоциттер ядроларының пішіні сегментті болып келеді. Әрбір жасуша цитоплазмасындағы (50-ден 200-ге дейін) дәншелер Романовский-Гимза әдісімен қызғылт-көкшіл түске боялады. Құрылысы мен химиялық құрамына байланысты нейтрофилді лейкоциттер дәншелері: азурофилді және нейтрофилді дәншелер болып екі топқа бөлінеді. Азурофилді дәншелер Азурофилді дәншелердің мөлшері 0,4-0,8 мкм, олар нейтрофилді лейкоциттер дәншелерінің 10-20% құрайды. Бұлар біріншілік лизосомаларға жатады.Азурофилді дәншелердің құрамында гидролазалық ферменттер қышқыл фосфатазалар, b-глюкуронидазалар, қышқыл b-глицерофосфат дегидрогеназалар, қышқьш протеазалар, арилсульфатазалар болады. Нейтрофилді дәншелер Нейтрофилді дәншелердің мөлшері 0,1- 0,3 мкм, лейкоцит дәншелерінің 80-90% түзеді. Нейтрофилді дәншелер құрамына сілтілі фосфатазалар, фагоцитиндер, лактоферин, лизоцим, аминопептидазалар кіреді. Бөгде заттарға, мысалы, бактерияларға алдымен нейтрофильді дәншелер әсер етеді. Олар лейкоцит цитоплазмасында бөгде затпен қосылып, фагосома түзеді. Одан кейінгі екінші кезенде, фагосомаға азурофилді дәншелер әсер етеді де, фаголизосомалар түзіледі. Гидролаза ферменттері бөгде затты ерітіп жояды. Нейтрофильді лейкоциттер организмдегі фагоцитоз процесін іс жүзіне асырады. Дереккөздер
Программалық объект

Программа объектісі, программалық объект (Объект программы, программный объект; program object) — программаға түсінікті және онымен өңделетін мәліметтер элементі. Мысалы, программалық объектіге программада сипатталған айнымалылар, жиымдар, файлдар, жазбалар және тағы басқалар жатады. Дереккөздер
Әбдірахман Өскенбаев

Әбдірахман (Әбіш) Өскенбаев (1868-1895), Абайдың баласы. Бәйбішесі Ділдәдан туған. Семей қаласындағы уездік мектепте оқып, Төмен қаласындағы Александров реалды училищесін (1889), Санкт-Петербургтегі Михайлов артиллерия училищесін (1892) бітірген. 1890 ж. унтер-офицер, 1892 ж. портупей-юнкер, подпоручик деген әскери атақ алған. Сол жылы Ташкентте артиллерия гарнизонында қызмет істеді. Неміс тілін жетік білген. Абай сүйікті ұлына арнап бірнеше хат-өлең, жоқтаулар шығарған. Әуезов - ұлы жазушының «Абай жолы» эпопеясындағы басты кейіпкердің бірі. Романның 4-інші томында Әбдірахманның, оның жұбайының қазасын аса зор тебіреніспен, ауыр куйінішпен суреттеген. Дереккөздер
Көзбен көрӀп бақылау

Көзбен көріп бақылау (Визуальный контроль) — оптикалық құралдардың көмегімен өндірістің әр түрлі сатыларында туындайтын электрондық техника бүйымдарының сыртқы ақауларын анықтау және талдау әдісі; электрондық аспаптардың сапасын бақылаудың бір түрі. Әдетте, литография процестерінің біріне кристалды болгеннен кейінгі оларды бақылау жатады. Монолиттік жөне гибриттік ИС-ды, әсіресе қалыптастырылған биполярлық немесе МДШ құрылымдары бар кристалдарды Көзбен көрӀп бақылау. көп еңбекті талап етеді. Дереккөздер
Әкеткіш жүйке

Әкеткіш жүйке(лат. nervus ab- ducens) — сопақша мидың трапеция тәрізді денесінің артқы жағынан және пирамиданың сыртқы қапталынан басталып, көз шарасы саңылауы арқылы көздік қуысына шығып, көздін латеральды тік бұлшықеті мен көз алмасын тартқыш бұлшықетті жүйкелендіреді. Дереккөздер
Қостанай уезі қазақтарының төтенше съезі

Қостанай уезі қазақтарының төтенше сьезі - 1918 жылы қазанда 100-ден астам делегат қатысқан сьез. Сьезді Алашорданың жергілікті жетекшісі А.Алдияров ашып, «Алаш автономиясы туралы» арнайы баяндама жасады. Сьезде сонымен бірге Байғориннің баяндамасы тыңдалды. Сьез президиум сайлады. Оның төрағасы болып А.Бірімжанов, төрағаның серігі болып Е.Омаров, хатшылары болып Ғайсин мш Тұяқов сайланды. Сьезге Ырғыз, Торғай уездерінің өкілдері қатысты. Бүл төрт күнге созылған сьез Алаш автономиясы, қазақ полкі, Алашорданың жергілікті мүшелерін сайлау, уездік сот, жер мәселесі, қаржы т.б. мәселелерді карастырды. Сьез соңында Қостанай уезі Алаш автономиясына қосылады және Алаш үкіметін ғана мойындайды деген каулы қабылдады. Дереккөздер
Жағыпар Сұлтанбекұлы

Жағыпар Сұлтанбекұлы- Көрнекті қоғам және мемлекет кайраткері Жағыпар Сұлтанбекұлы 1898 жылы Қостанай уезі Аманқарағай болысында туған. Қостанайдағы екі сыныптық орыс-қырғыз мектебін бітірген. Осында мұғалімдер курсында оқыған. *1915 жылдан бастап жергілікті жерлерде сабақ берген. Жасынан халықты ағарту, ояту істеріне тілеулес болған. «Қазақ» газеті мен Алаш қозғалысының мақсатын елге таратуға күш салған. *1920-1922 жылдары уездік халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, Аманқарағай болыстык атқару комитетінің төрағасы, *1922 жылы Қостанай губерниялық атқару комитетінің хатшысы болып істеді. Осы уақытта республика орталығынан арнайы іссапармен келген қайраткер С.Садуақасүлымен танысып, өңірді дамыту туралы ой-пайымымен бөліседі. *1923 жылы губерниялық Жер-су мекемесінің бастығы, губерниялық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1925 жылы Ақмола губерниясына (Петропавл) жіберіліп, Жер басқармасының меңгерушісі болған. *1926 жылы Ақтөбе губерниялық атқару комитетінің төрағасы, *1926-1927 жылдары Қазақ автономиялық республикасы Егін шаруашылығы халық комиссары, *1927- 1929 жылдары Қазақ ауыл-село одағы мен өлкелік мал өсірушілер одағының төрағасы, *1930-1931 жылдары Қарқаралы аудандық атқару комитетінің, *1931- 1932 жылдары Кеген аудандық атқару комитетінің төрағасы, *1932 жылы «Қазқұрылысматериалдары» бірлестігінің басшысы, Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатының алқа мүшесі, Алматы облыстық атқару комитеті жеңіл өнеркәсіп бөлімінің меңгерушісі, *1932-1935 жылдары «Қарағанды көмір» тресі директорының орынбасары, *1935-1936 жылдары ішкі сауда халық комиссариаты жоспарлау-қаржы бөлімінің бастығы қызметтерін атқарады. Қайраткер Қостанайдағы жылдарында «Ауыл» газетінің өрісін кеңейтуге көп атсалысқан. Сондай-ак, республикалық басылымдарда да оның мақалалары жарияланып тұрған. «Қазақстан шаруасының жайы, оның мүқтажы», «К вопросу о казахизаңии аппарата», «Атбасар уезінде» атты еңбектерінде қайраткер ел шаруашылығының мәселелерін және оны шешудің жолдарын жүйелі көрсетеді. Білгір маманның «Егіндік-шабындық жерлерді бөлу туралы» (1927), «Малшаруашылық серіктігін ұйымдастырудың пайдасы» (1930) атты кітапшалары өз тұсында үлкен сұранысқа ие болған. Әсіресе, қайраткердің 1925 жылы жазған «Бұрын һәм қазірде жер саясаты» атты зерттеуі - отандық ғылымның елеулі табысы. Мұнда ол жер саясатындағы отаршылдықтың зардаптарын жүйелі зерделейді. Бұл еңбекті С.Садуақасұлы, М.Дулатұлы жоғары бағалады. 1936 жылы қарашада ұсталып, 1937 жылы ақпанда атылған. Дереккөздер
Бадамша дене

Бадамша дене (corpus amyg- daloideum; лат. corpus — дене, amygdaloideum — бадамша) — мидағы көру төмпегі мен жасымықша ядро аралығында орналасқан, жолақты дене құрамындағы сұрзаттық ядро (ядро — белгілі бір қызмет атқаруға маманданған нейроциттер перикариондарының тобы, ми сұрзатының бөлігі). Бадамша денені көру төмпегі мен жасымықшаның сұрзаттық ядроларынан ішкі және сыртқы ақзаттық аралықтар бөліп тұрады. Бадамша дене — жолақты дененің құрамында қыртысастылық ядро ретінде адам мен жануарлар орагнизміндегі көптеген шартсыз рефлекстердің (қимыл, вегетативті реттелу т.б.) іс жүзіне асуына қатысады. Бадамша денені орналасу орынына байланысты иіс миының құрамына жатқызады. Дереккөздер
Көмірлі микрофон

Көмірлі микрофон (Угольный микрофон) — дыбыс тербелісін электрондық сигналына түрлендіретін қайтымсыз түрлендіргіш. Көмірлі микрофонның жұмысы дыбыс тербелістерінің әсерінен көмір ұнтақтары кедергісінің өзгеруіне негізделген. Көмірлі микрофонның кедергісі қорек алу тоғының шамасына, көмір ұнтақтарының өлшеміне және олардың термиялық өңделуіне төуелді. Көмірлі микрофонның артықшылығы: арзан, сонымен қатар жақсы күшейткіш қасиетке ие. Негізгі кемшіліктері: көмір ұнтағы ылғалға төзімсіз, кедергісі кеңістіктегі микрофонның орналасуы мен қорек алу тоғының шамасына тәуелді, сызықты емес бұрмаланулар мен өзіне тән шуылы бар. Телефон байланысында қолданыс тапқан көмірлі микрофонның жұмыс істеу сапасын арттыру үшін көмір ұнтақтарының сапасы мен ұнтақтың ылғалга төзімділігін арттыру керек. Дереккөздер
Баданаша без

Баданаша без немесе бадана - несепжыныс безі (glandula bul- bourethralis; лат. glandula — без; bulbus — бадана, пияз; грек, urethra - несепжыныс өзегі, уретра;) - еркек адам және еркек сүтқоректі жануарларға тән жүп аталық қосымша жыныс безі. Баданаша без — несепжыныс өзегі жамбас бөлігінің артқы жагында, оның кеуекті жыныстық бөлігіне өтер түсында орналасады. Бұл безді сыртынан бадана-кеуекті бұлшықет жауып жатады. Баданаша без — тек ит түқымдас жануарларда болмайды, ал қалған жануарлардың барлығында да болады. Ол, әсіресе, айғыр мен қабанда тым жақсы жетілген. Ең ірі без қабанда болады. Баданаша без құрылысы жағынан түтікше-көпіршікше бездерге жатады. Без сыртынан талшықты-серпімді қапшықпен қапталған. Қапшықтың құрамында бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттері мен көлденең жолақты бұлшықет ұлпасының талшықтары кездеседі. Бездін паренхимасы көптеген бөлікшелерден құралған. Бездің сектер бөлетін соңғы бөлімін бірқабатты текше тәрізді безді эпителий астарлайды. Баданаша без өзегі де, бірқабатты текше тәрізді эпителиймен астарланған, несепжыныс өзегінің қуысына ашылады. Баданаша бездің секреті шәуеттен бүрын бөлініп, несепжыныс өзегі қуысындағы зәр қалдықтарын бейтараптандырып, олардан тазалайды. Дереккөздер
Вакуумдық электроника

Вакуумдық электроника — вакуумда еркін электрондар ағынының электр және магнит өрістерімен өзара әрекеттесуін зерттеуден, сондай-ақ осы өзара әрекеттесуді пайдаланатын электрондық аспаптар мен құрылғыларды құрудан тұратын электрониканың бөлімі. Алғашқы вакуумдық электрондық аспап — электровакуумдық диодты 1905 жылы ағылшын ғалымы Дж.А. Флеминг ойлап тапқан. Содан кейін басқада көптеген электродты шамдар (триод, тетрод, пентод, гептод) жасалып шығарылды. 1960-шы жылдарға дейін вакуумдық электроника іс жүзінде бүкіл электроникаға кең тарады. Транзистор ойлап табылғаннан кейін шалаөткізгіштік аспаптар вакуумдық электроника аспаптарының қолданысын шектеді. Бірақ радиохабар, теледидар, жылдамдатқыш техникасы, плазмалық технология, қашықтағы байланыс, радиолокация сияқты электромагниттік өрістің қуатты көздері пайдаланылатын техника мен технология облыстарында, негізінен, вакуумдық электроника қолданылады. Дереккөздер
Базальдық денешік

Базальдық денешік (corpusculum basale; лат. corpusculum — денешік, basalis — негіздік) — клеткалардын арнайы органеллалары - кірпікшелер мен талшықтар құрамында кездесетін микроскопиялык кұрылым. Дереккөздер
Несеп жолдары

Несеп жолдары (мочевые пути); (viae urinariae, лат.via — жол, urina — зәр, несеп) — бүйректе түзілген зәрді уақытша жинап сыртқа шығаратын мүшелер жүйесі. Несеп жолдарына бүйректегі бүйрек тостағаншалары, бүйрек сабақшалары, бүйрек түбегі, несепағар, қуық, несепшығар өзегі, несепжыныс өзегі (еркек дарақтарда), несепжыныс кіреберісі (ұрғашы дарақтарда) жатады. Несеп жолдары құрылысы жағынан түтікше мүшелер. Олардың қабырғасы: ішкі — кілегейлі, ортаңғы — етті, сыртқы — сірлі немесе адвентиция қабықтарынан құралған. Кілегейлі қабықты ішкі жағынан көпқабатты ауыспалы эпителий астарлайды. Тек, несепжыныс өзегі мен несепжыныс кіреберісінің сыртқы ортаға шығар жеріндегі бөлігін көпқабатты жалпақ эпителий астарлайды. Эпителий қабатының астында өзіндік тақташа және кілегейлі асты негіз қабаттары (борпылдақ дәнекер ұлпасы) орналасады. Етті қабықты бірыңғай салалы ет ұлпасының ішкі және сыртқы ұзынша қабаттары және олардың аралығындағы ортаңғы сақинаша қабат құрайды. Несепағар сыртынан сірлі қабықпен қапталған. Қуықтың сыртқы қабығының 2/3 бөлігі сірлі қабықтан, ал қалған бөлігі адвентициядан тұрады. Қалған несеп жолдары мүшелерінің сыртқы қабығын адвентиция құрайды. Несеп жолдары зәрді жануарлар организмінен сыртқы ортаға шығарумен қатар, оның құрамындағы улы ыдырау өнімдерінің кері қанға сорылмауын қамтамасыз етіп, жануарлар организмін уланудан сақтайды. Дереккөздер
Бекмұхамед Құсайынұлы Серкебаев

Бекмұхамед Құсайынұлы Серкебаев (1892, Қорған облысы, Половинное ауданы, Половинное ауылы - 1976, Алматы қаласы) - қазақ қоғамы үшін орны ерекше тұлғалардың бірі. Ол - Алаш қайраткері, жазушы-драматург, журналист, ұстаз және қазақтың біртуар әншісі Ермек Серкебаевтың әкесі. Өмірбаяны * Бала кезінде М.Жұмабаевпен бірге Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінде оқыпты. Медреседе оқып жүрген кезінде Башқұрт ақыны Ш.Бабич екеуі «Шытымыр» атты сатиралық журнал шығарады. Бұл қазақ оқырмандарына арналған тұңғыш сықақ журналы еді. * 1916-1918 жылдар аралығында Омбы гимназиясын бітіріп шыққан соң, мұғалімдік қызмет атқарады. Қазақ халқының ұрпақ тәрбиесіне біркісілік үлес қосқан ұлт ұстаздарының бірі. Ол өмірінің қырық жылын ұстаздықпен өткізеді. * Өз заманында қазақ баспасөзінде өзіндік із қалдырған талантты журналистердің қатарынан орын алады. Омбы облысында шыққан «Кедей сөзі», «Бостандық туы» газеттерінде жұмыс істейді. Сөйтіп, қазақ халқының тәуелсіз ел болу жолындағы алғашқы ой-пікірлерінің жарыққа шығып, елге тарауына себепкер болған. * 1917 жылы 5-13 желтоқсанда өткен екінші жалпықазақ сиезінде «Алаш» партиясын құру туралы қаулы қабылданады. Осыдан кейін жергілікті комитеттер ұйымдастырыла бастайды. Алаш партиясының Омбы облыстық комитеті құрылғанда А.Сейітүлы, М.Жұмабаев, Е.Итбаев т.б. бірге Бекмұхамед Құсайынұлы комитет мүшелігіне сайланады. * Алашорда таратылып, кеңес үкіметі орнаған кезде ол өзіне жүктелген міндеттерді атқара жүріп, жазушылықпен шұғылдана береді. Шығармалары * «Айқап», «Қазақ» газеттерінде өлеңдер, мақалалар жариялайды. * Ол 1912 жылы «Жер дауы», 1913 жылы «Қызыл бұзау», 1914 жылы «Әйел тендігі», 1915 жылы «Ғазиза» атты спектакльдер жазады. Сонымен бірге, 1915 жылы «Жылқышы күні», «Дәметкен» атты әңгімелер жариялайды. * «Қызыл Қазақстан», «Әдебиет майданы» журналдарында «Ат тауы» (1924), «Құла тай» (1927), «Соңғы соққы» (1932) т.б. әңгімелері жарияланады. 1935 жылы А.Неверовтің «Ташкент - ток қала» повесін аударған. Дереккөздер
Көпканалды радио қабылдағыш

Көпканалды радио қабылдағыш (Многоканальный радиоприемник) — алдымен төменгі тасымалдаушы жиілікте, сосын тасымалдаушы жиілікте модуляцияланган, топтық сигналдарды қабылдауга арналған қабылдағыш. Радиорелейлік байланыс жүйесінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ғаламдық мәселелер

Ғаламдық мәселелер - [франц. global - баршаға ортақ] - адамзаттың бұдан былайғы тағдыры және әлеуметтік дамуы шешілетін аса маңызды мәселелер жиынтығы. Қазіргі өркениетке тән құбылыс-ғаламдық қауіпқатердің әршуі. Олар әртүрлі және күннен-күнге үдей түсуде. Ғылыми әдебиеттерде бұл мәселелер үш топқа жіктеледі: 1. Халықаралық қатынастар саласымен байланысты мәселелер: * Соғыс және бейбітшілік мәселелері; * Этнологиялық мәселелер; * Дамушы елдердің экономикалық артта қалуын жеңу мәселесі; * Космос пен Әлемдік мұхитты бейбіт игеру мәселелері; 2. Жеке түлға мен қоғам арасындағы өзара қарым-қатынасқа байланысты мәселелер: * Демографиялық мәселе; * Аштық пен тоя тамақтанбаумен күрес мәселесі; * Ғылыми-техникалық дамудың жағымсыз салдарын жою мәселелері; аса қауіпті індеттерді жою мәселесі; * Рухани ортаны және адамзаттың мәдени әркелкілігін қорғау мәселесі; 3. Адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынасқа байланысты мәселелер: * Экологиялық; * Шикізаттық; * Энергетикалық; * Ауа райы және т.б. мәселелер. Ғаламдық мәселелерді шешудің басты шарты - әлемдік қауымдастықтың мақсатты түрде келісілген саясат жүргізуі. Оның мынадай стратегиялық аса маңызды екі бағытын атап көрсетуге болады: ғылыми-техникалық саясат және қазіргі халықаралық қатынастарды реформалау. Алғашқысы экологиялық, шикізаттық, энергетикалық және т.б. қолданбалы сипаттағы мәселелерді шешуге ғылыми-техникалық алғышарттар жасауды, ал, екіншісі әлемдік қауымдастықты әділ демократиялық негізде реформалауды көздейді. Тағы қараныз * Ғаламдық мәселелер бойынша ғаламдық конвенция * Бүкіләлемдік кезекшілік институты * Биологиялық алуан түрлілік конвенциясы * Ғаламдық апат * Ғаламдық қауіпсіздік Дереккөздер
Программа сегменті

Программа сегменті (Сегмент программы;, program segment) — оверлейлік программаларда жедел жадқа толықтай шақырылатын бір немесе бірнеше басқару секцияларының құрамындағы ең кіші программалық бірлік. Дереккөздер
Базальдық мембрана

Базальдық мембрана (базальная мембрана); (membrana basalis, лат. membrana — жарғақ, basalis — негіздік) - эпителий ұлпасының эпителиоциттері мен олардың астындағы борпылдақ дәнекер ұлпасы шекарасында орналасқан құрылым. Дереккөздер
Көп модалы оптикалық талшық

Көп модалы оптикалық талшық (Многомодовый оптоволокно; multimode fiber) — екі немесе одан көп модалардың электромагниттік импульстері көмегімен ақпарат таратуды қамтамасыз ететін оптикалық талшық. Дереккөздер
Базальдық қабат

Базальдық қабат — көпқабатты жалпақ эпителий ұлпасының негіздік (базальды) жарғақпен жанасатын ең төменгі эпителиоциттер қабаты. Базальды қабатгы бір қабатта орналасқан призма тәрізді эпителий жасушалары (эпителиоциттер) құрайды. Олардың сопақ келген ядролары эпителиоциттердің негіздік жарғақ жағындағы базальды полюсінде бір деңгейде, бір қатарда орналасады. Базальды қабаттың эпителиоциттері митоз арқылы бөлініп үздіксіз көбейіп отырады. Базальды қабат эпителиоциттерін — көпқабатты жалпақ эпителий ұлпаларының діңгекті (кам- биальды) жасушалары деп атайды. Базальды қабат эпителиоциттері негіздік жарғаққа жартылай десмосома байланысы арқылы бекиді. Дереккөздер
Атмосфералық электр әсері

Атмосфералық электр әсері (Влияния атмосферного электричество). Атмосфералық электрге найзағай тогы, электрленген бұлттар және қарлы, топырақты боран зарядтары жатады. Олардың негізгісі — найзағай тогы. Найзағай бұлт пен жердің электрлік зарядталу, яғни бұлттан токтың жерге өту құбылысы. Мұндағы кернеу 1 — 10 млн кВ, ток күші 10—30 кА аралығында болады. Бұлттан жерге өтетін ток тек біреу емес, оның бастаушысы және бірінен соң бірі пайда болатын он шақты серігі болады. Найзағай тогының жиілік ауқымы 5—10 кГц, разрядтың ұзақтыгы 100—200 мкс, басты ток жылдамдығы 100 км/с, температурасы 20 000»С. Найзағай тогы мен кернеуі байланыс сымдарын балқытып, изоляцияларды күйдіріп, кабель қабықтарын балқытып, тіпті күйдіріп жібереді. Әуе байланыс жолының ағаш тіректерін жандырып жібереді. Байланыс жолдарының тізбектерінде найзағай түскенде болатын жоғары кернеулік бұлттың жерге разрядталуынан тікелей немесе басқа бір нәрселер арқылы отуінен болады. Дереккөздер
Сергей Алексеевич Баруздин

Баруздин Сергей Алексеевич(1926-1991), орыс жазушысы. Негізінен балаларға арнап жазады. Әуезовпен 1954 ж. танысқан. Содан бастап қарым-қатынас жасап, араласып тұрған. Ұлы жазушы қайтыс болғанда, жерлеуге қатысқан. «Шын суреткердің адалдығы» атты мақаласында Әуезовтің зор таланты мен терен білімі, интернационалдық кезқарастары жағынан әлем әдебиетіндегі ерекше құбылыс екенін тебірене жазды. Дереккөздер
Көп модалы сәулежол

Көп модалы сәулежол (Многомодовое световод; multimode fiber) — өзекшесінің диаметрі жарық толқыны ұзындығынан едәуір артық болатын оптикалық талшық. Өзекше диаметрінің стандарттық мәні ҚКЖ оптикалық кабельдері үшін 50 және 62,6 мкм. Мұндай сәулежолда 1500-ге жуық бағытталатын модалар болады. Дереккөздер
Вакуумметр

Вакуумметр - сиретілген газдың қысымын өлшеуге арналған аспап (вакуумдық манометр). Құрылымына және жұмыс істеу принципіне байланысты Вакуумметр сұйықтық, механикалық, компрессиялық, жылулық, ионизациялық, магниттік, электроразрядтық, радиометрлік болып бөлінеді. Вакуумдық электроникада электрондық вакуумдық аспаптардың ішіндегі вакуумды өлшеу үшін қолданылады. Дереккөздер en:Pressure measurement#Ionization gauge
Программа семантикасы

Программа семантикасы (Семантика программы; program semantics): * 1) қабылдағыштың — адамның немесе автоматтың — программаны ұғынуы тұрғысындағы программаның мағынасы; * 2) программаның автоматты атқарылуы тұрғысындағы программаның мағынасы. Дереккөздер