kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Наурызбай алтын-күміс кен орны

Наурызбай алтын-күміс кен орны – Қарағанды облысы Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 70 км жердегі кен орны. Кен орнын геолог В.Г. Буров ашқан (1955). Геологиялық құрылымы Құрылымдық жағынан Балқаш-Іле жанартаутекті-плутонтекті белдемінің Тоқырау сегментінде орналасқан. Кенді алаңның құрылымына таскөмір-пермь жасындағы қарқара, керегетас және арқарлы свиталарының орта-қышқыл құрамды жанартаутекті түзілімдері қатысады. Онда әр түрлі туынды кварциттер кеңінен тараған. Жатыс сипаты, құрамы Кен орнының екі бөлігі (Шығыс және Батыс) созылуы бойынша 50-100 м тереңдікте сүйірленетін изометрлі және линза пішінді кен денелерін құрайды. Кен алтын-күмісті, антимониттің мөлшері жоғары. Алтынның күміске қатынасы 1:20. Кеннің құрамы пирит (5 – 10%), антимонит (5 – 40%), колорадоит, сомтума алтын және теллур, пираргирит, реальгар, галенит, халькопирит, тинантит, күңгірт кен, буланжерит, т.б.; бейкентастар кварц, гидрослюда, пирофиллит, рутилдан тұрады. Кенді минералдар кварциттерде майда сеппе түрінде және желішектер түрінде тараған. Алтынның сынамасы жоғары (950-ден жоғары); мөлшері 0,1 – 100 г/т, кейде одан да жоғары, орташасы 15 г/т. Кен құрамында сүрме (1%-дан жоғары), күшәла (10%-ға дейін), теллур (1%-ға дейін), сынап (0,4%-ға дейін), висмут, мыс, қорғасын, мырыш, молибден бар. Кен орны консервацияда (сақтауда) тұр. Дереккөздер
Қараағаш жотасы

Қараағаш – Қандарақ жотасының солтүстігіндегі жота. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы Лепсі ауылының оңтүстік-батысында 21 км жерде орналасқан. Тентек және оның сол саласының суайрығында. Жер бедері Жота теңіз деңгейінен 2850 – 3000 м биіктікте. Солтүстік беткейі көлбеуленіп, тауаралық аңғарға ұласады. Жотаның түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Оңтүстік бөлігі тік құз-жартасты келген. Өсімдігі Тауалдының қара, қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында көктерек, қайың, арша, т.б. өседі. Дереккөздер
Ортоцентр

Ортоцентр (грек. rths – түзу және лат. centrum – центр) – үшбұрыштың үш биіктігінің қиылысу нүктесі. Үшбұрыштың түріне байланысты ортоцентр үшбұрыш ішінде не сыртында (доғал бұрышты үшбұрышта) орналасуы мүмкін. Теорема: Үшбұрыштың биіктіктері немесе олардың созындылары бір нүктеде қиылысады. Дәлелдеуі: Кез-келген АВС үшбұрышы қарастырылып, оның биіктіктері жататын АА 1 , ВВ 1 , СС 1 түзулерінің бір нүктеде қиылысатыны дәлелденеді. АВС үшбұрышының әрбір төбесі арқылы қарсы жатқан қабырғаға параллель түзулер жүргізілді. Сонда екінші А 2 В 2 С 2 үшбұрышы пайда болды (16- сурет). А, В, С нүктелері бұл үшбұрыш қабырғаларының орталары болып табылады. Шынымен де, АВА 2 С және АВСВ 2 параллелограмдарының қарама-қарсы қабырғалары ретінде АВ А 2 С және АВ СВ 2 . Сондықтан да А 2 С СВ 2 . Ұқсас түрде, АС 2 ВС параллелограмдарының қарама қарсы қабырғаларыы ретінде С 2 А ВС және ВС АВ 2 , бұдан С 2 А АВ 2 . Ал АС 2 ВС параллелограмының қарама-қарсы қабырғалары болған соң С 2 В АС, және АВА 2 С параллелограмының қарама-қарсы қабырғалары ретінде АС ВА 2 , сондықтан С 2 В = ВА 2 . Сонымен қатар, параллель түзулерді қиятын СС 1 түзуі А 2 В 2 – ге де перпендикуляр, себебі, параллель түзулердің біріне перпендикуляр түзу екіншісіне де перпендикуляр, яғни СС 1 мен АВ перпендикуляр, ал СС 1 түзуі АВ-ның параллелі болып табылатын А 2 В 2 -ні де қияды, демек А 2 В 2 -ге де перпендикуляр), сол сияқты АА 2 ─ В 2 С 2 -ге перпендикуляр (себебі ол ВС – ға перпендикуляр, ал ВС мен В 2 С 2 ─ өзара параллель). Ұқсас түрде ВВ 1 ─ А 2 С 2 – ге перпендикуляр (ВВ 1 ─ АС-ға түскен биіктік, демек екі түзу өзара перпендикуляр орналасқан. А 2 С 2 түзуі АС – ға параллель болып табылғандықтан, ВВ 1 ─ оған да перпендикуляр ). Осылайша, АА 1 , ВВ 1 , СС 1 түзулері ─ А 2 В 2 С 2 үшбұрышының орта перпендикулярлары, яғни олар бір нүктеде қиылысады. Теорема дәлелденді. Қасиеттері * Ортоцентрге үшбұрыш қабырғаларына қатысты симметриялы нүктелер сырттай сызылған шеңберде жатады. * Егер О — ΔABC-ға сырттай сызылған шеңбер ортасы болса, онда , ** , мұндағы — сырттай сызылған щеңбер радиусы; — үшбұрыш қабырғалары ұзындықтары. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы, 7том 9 болім
Ақсейіттөбе

Ақсейіттөбе – көне қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Көкмардан ауылынан 10 км оңтүстікте, Арыс өзенінің Сырдарияға құяр сағасында орналасқан. Сипаты Қаланы 1970 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген. Сыртқы көрінісі солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан (ұзындығы 90 м, көлденеңі 40 м, биіктігі 5,5 м) жұмыртқа тәрізді шоқы. Төбесінде аумағы 18 м келетін орталық қорғанның сұлбасы сақталған. Қазба жұмысы жүргізілмеген. Жинастырылған көзе сынықтары Ақсейіт төбе тұрғындарының б. з. 4-6 ғасырында өмір сүргенін көрсетеді. Дереккөздер
Қараағаш түбегі

Қараағаш – Балқаш көлінің батыс бөлігіндегі түбек. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Мыңарал темір жол айрығының шығысында орналасқан. Сипаты Ең биік жері 380 м шамасында. Жер бедеріне төрттік кезеңінің ойпатты денудациялық жазығы тән. Онда құмдауытты төбелер кездеседі. Жер беті батыстан шығысқа қарай еңістенген. Солтүстік-батысында Ақкірме шығанағы, солтүстігінде Тайсойған, солтүстік-шығысында Ортаарал, Аяқарал аралдары орналасқан. Өсімдігі Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, т.б. өседі. Дереккөздер
Жарыс автомобилі

Жарыс автомобилі - әдетте бір орынды, жоғарғы жылдамдықпен жүретін, әдейі автомобиль жарыстарына арналып жасалған, арнайы кең шиналы, шанағы төмен сүйір болатын, жоғарғы қуатты арнайы қозғағышы бар автомобиль. Жарыс автомобилі — автомобиль спортына және шапшаң жүруден рекорд жасауға арналған бір не екі орынды автомобиль. Қозғалтқышының жұмыстық көлемі (л) мен өзінің салмағына (кг) қарай жарыс автомобилі “жарыс формуласы” деп аталатын бірнеше топқа бөлінеді. Мысалы, “Формула-1” жүйесі бойынша жарысатын автомобиль қозғалтқышының жұмыстық көлемі 3 литрге дейін, салмалмағы 600 килограмнан кем емес; “Формула-2” жарыс автомобилінің жұмыстық көлемі 1,6 литрге дейін, салмағы 450 килограмнан жоғары, “Формула-3” жарыс автомобилінің жұмыстық көлемі 1 литрге дейін және салмағы 400 килограмнан артық болады. “Формула-1” жарыс автомобилінің литрлік қуаты 100 кВт/л-ден астам, айналу жылдамдығы 12 — 15 мың айн./мин, жанармайдың сығылу дәрежесі 11 — 12-ге жететін көп клапанды қозғалтқышпен жабдықталған. 1997 жылдан “Формула-1” жарыс автомобиліне мынадай талаптар қойылады: ені дөңгелектерін қосқанда 200 см-ден аспауы керек; биіктігі 95 см-ге дейін; салмағы 600 кг-нан кем емес; қозғалтқышының көлемі 3000 см3 артық болмауы тиіс. Қозғалтқышын қосымша ауа қысымымен күшейтуге болмайды. Дөңгелегі төртеу, айналу моменті тек артқы екі дөңгелекке беріледі. Жарыс кезінде әр жарыс автомобиліне телекамера орнатылады. 1990 жылдардың ортасынан М.Шумахер (Германия), М.Хаккинен (Финляндия) “Формула-1” автожарысының бірнеше дүркін жеңімпаздары болды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Батыс Қазақстан Облыстық Архиві

Батыс Қазақстан Облыстық Архиві - тарихи құжаттар сақталған арнаулы мекеме. 1923 жылдан ұйымдастырылған. Алғашқы кезде губернаторлық, 1928 жылдан округтік архив, 1931 жылдан Қазақ АКСР-і Орталық архивінің Орал бөлімшесі, 1932 жылдан Орал (Батыс Қазақстан) облыстық мемлекеттік архиві деп аталды. Құжаттарының мерзімі 1917 жылдан басталады. Тарихи деректер кешені Жайық өңірінің тарихы, азамат соғысы, 1921 - 22, 1932 - 33 жылдардағы ашаршылық, экономикалық, әлеуметтік, мәдени өзгерістер, Ұлы Отан соғысы кезіндегі облыс тынысы, тың және тыңайған жерлерді игеру, халық шаруашылығының дамуы, тағы басқа құнды мағлұматтар береді. Архив қорында 520 мыңнан астам іс сақталған. Ғылыми-анықтамалық жүйесі тізбелерден, арнаулы шолулардан, каталогтардан, қорлардың қысқаша анықтамаларынан тұрады. Батыс Қазақстан облыстық архиві облыстағы 2 бөлімшесі мен 11 аудандық архивтерге ғылыми-әдістемелік басшылық жасайды. Дереккөздер
Тиверліктер

Тиверліктер – шығыс славян тайпаларының одағы. Днестр мен Дунай өзендерінің аралығын мекендеген. Ежелгі орыс княздері Олегтің (907) және Игорьдің (944) Царьград (Константинополь) қаласына жасаған жорықтарына қатысқан. 10 ғасырдың ортасында ежелгі орыс мемлекетінің құрамына кірді. 11 ғасырдың аяғы – 12 ғасырдың бас кезінде Теңізідің көпшілігі оңтүстік-шығыстағы даладан келген түркі тайпаларының тегеурініне төтеп бере алмай солтүстіке жылжып, басқа шығыс славян тайпаларымен араласып кеткен. Дереккөздер
Борис Филипович Минаев

Борис Филипович Минаев (21 қыркүйек 1943 жылы, қазіргі Екатеринбург қаласында.) – химия ғылымдарының докторы (1984), профессор(1986). Томск мемлекеттік университетін (1967) және аспирантурасын (1971) бітірген. Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы (1974–82) болды. 1984 жылдан кафедра меңгерушісі, профессор, негізгі ғылыми еңбектері кванттық химия мен молекулалық спектроскопия мәселелеріне арналған. 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Консулдық құқық

Консулдық құқық – консулдық мекемелердің және олардың қызметкерінің қызметін реттейтін, олардың мәртебесін, атқарымдарын, құқықтары мен міндеттерін айқындайтын ұлттық және халықаралық құқықтық нормалардың жиынтығы. Ол консулдардың құқықтық жағдайын, олардың құрылу рәсімі мен қызмет ету режимін ретке келтіреді, консулдар мен басқа да лауазымды қызметкерлерді тағайындау ретін тәртіптейді, олардың міндеттерінің тізбесін, оларға берілетін артықшылықтардың, жеңілдіктер мен иммунитеттердің ауқымын айқындайды. Консулдық құқық сонымен қатар консулдық мекемелерін өкіл еткен мемлекеттердің оларды басқару жөніндегі құқықтары мен міндеттерін, тиісті мемлекеттердің азаматтығы бар заңи және жеке тұлғаларының осындай мемлекеттермен өзара қарым-қатынасындағы құқықтары мен міндеттерін белгілейді. Консулдық құқықтың негізгі бастау көздері – 1911 жылғы Консулдық функциялар туралы Каракас конвенциясы, 1928 жылғы Консулдық шенеуніктер туралы Гаага конвенциясы және 1963 жылғы Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясы. Аталмыш көп жақты халықаралық шарттардың бастапқы ережелері екі жақты келісімдерде (консулдық конференцияларда) және ұлттық нормативтік актілерде пысықталып, нақтыланады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Қуаныш нұрғазиев шадыбайұлы

Қуаныш Шадыбайұлы Нұрғазиев (1962 жылы туған, Қызылорда қаласы) – дәрігер-маммолог, медицина ғылыми доктор (2003). Алматы мемлекеттік медицина институтын (ҚазҰМУ) бітірген (1985). 1985 – 89 жылдары Алматы қалалық онкология диспансерінде дәрігер. 1989 – 91 жылдары КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің Н. И. Петров атындағы онкология ғылыми-зерттеу институтының ординатурасында оқыған. 1992 – 96 жылдары «Шипагер» жеке маммология орталығында дәрігер-маммолог, 1996 – 2001 жыдлдары өзі ұйымдастырған «Салауат» жеке маммология орталығын басқарды. 2001 – 02 жылдары Атырау облыстық денсаулық сақтау департаментінің бастығы, 2002 жылдан Алматы аймақтық онкология диспансерінде дәрігер-консультант, «Салауат» жеке маммология орталығының бас дәрігері, «Маммология» журналы бас редакторының орынбасары. Нұрғазиев 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 1 монография, 2 жаңалық, 2 әдістемелік нұсқау бар. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Желқом

қорынан. Теріден ою-өрнек салынып, бұрыштарына күміс пластиналар жапсырылған. Көлемі 45х45 см. Аталған желқом 1940 жылы Шыңжаңда жасалған.]] Желқом – ат арқасындағы жауырға тимес үшін жасалынған ішкілік-тоқымдардың атауы. Қазақта жауыр аттың арқасы одан ары асқынбай, жазылуы үшін жел тиіп тұратындай етіп қомдау (яғни ерттеу) деген мағына береді. Осыған байланысты жараны қажамас үшін жасалынған ішкілік-тоқымдарды жалпылай желқом деп атайды. Жасау тәсілдері Желқом жасаудың бірнеше тәсілдері бар. * Соның бірі ойма жасау, яғни ішкілік, ішпектің дәл жауырға келетін тұсынан ойып қою тәсілі. Осылайша ойылған тесіктен жел кеулеп, жара беті қажалмағандықтан жауыр жазылып кетуіне мүмкіндік туғызады. * Келесі тәсіл аттың қыр арқасы жауыр болғанда «желқом ер» арқылы ерттеу болып табылады. Желқом ер жасау үшін ердің екі қасына ортасынан бүктелген ішкіліктерді бекітіп тастайды. Сонымен қатар, қажет болса тоқымды да екі бөлек етіп жасап, орталарын бүлдіргімен қосады. Мұндай ермен ерттелген малдың арқасын жел қағып, жауыр жарасының тез жазылуына мүмкіндік туады. Дереккөздер Әдебиеттер * Мұқанов С. Халық мұрасы. Алматы: Қазақстан, 1974; * Бабалықұлы Ж. Ер тоқым. Ер қанаты. Жинақ. Құраст.: Ж. Аупбаев. Алматы: Қайнар, 1987. 259-278 бб.; * Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995; * Базарбеков Ә. Қазақ тіліндегі ат әбзелдеріне байланысты атаулар. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы (проф. Б.Әбілқасымовтың 70 жылдық мерейтойына арналған ХҒТК материалдары) Алматы, 2001. 266-269-бб.; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Соматикалық жүйке жүйесі

Соматикалық жүйке жүйесі - организмнің сыртқы ортамен байланысын қамтамасыз етеді. Соматикалық жүйке жүйесі сезім (көру, есту) органдары мен тері рецепторлары арқылы сыртқы тітіркендіргіштерді қабылдап, оларға көлденең жолақты бұлшық еттерді жиыру арқылы жауап береді. Бұл қаңқа және кейбір ішкі органдардың (тіл, көмей, жұтқыншақ) көлденең жолақты бұлшық етті жүйкелендіруі арқылы іске асады. Соматикалық жүйке жүйесінің вегетативтік жүйке жүйесінен айырмашылығы – адамның еркіне бағынатын органдарды (мысалы, мимикалық бұлшық еттерді) жүйкелендіреді. Соматикалық жүйке жүйесінің орталық бөлігіне: ми қыртысындағы сезімтал және қозғалтқыш орт-тар; ортаңғы мида, ми көпірінде, сопақша мида орналасқан бассүйек (ми) жүйкелерінің сезімтал, қозғалтқыш ядролары; жұлынның 31 сегментіндегі сезімтал және қозғалтқыш ядролар жатады. Соматикалық жүйке жүйесінің шеткі бөлігін (31 жұп) жұлын және бассүйек жүйкелері құрайды. Организмнің өзінен және сыртқы ортадан келетін тітіркендіргіштер (жүйке импульстері) жұлын, бассүйек жүйкелері, өткізгіш жолдар арқылы ми қыртысындағы (сұр затындағы) сезім орталықтарына келеді. Мысалы, есту орталық – самайлық жоғар қатпарда; көру орталық – шүйделік бөлікте орналасқан. Бұл сезім орталықтарынан шығатын жүйке импульстері орталық алдындағы қатпарға беріледі. Бұл қатпарда қозғалтқыш жүйке клеткалары (алып пирамидалық – Бец клеткалары) орналасқан. Осы ми қыртысынан шығатын импульстер бассүйек және жұлын жүйкелерінің қозғалтқыш ядролары арқылы бұлшық еттерді қозғалысқа келтіріп, организмнің қимылын, сыртқы ортада бір жерден екінші жерге жылжуын қамтамасыз етеді. Соматикалық жүйке жүйесінің қозғыштығы мен импульсті өткізу жылдамдығы вегетативтік жүйкемен салыстырғанда жоғары болады. Соматикалық жүйке жүйесінің миелиндік қабығы қозғалтқыш ядроларының орталық жүйке жүйесінде орналасуына байланысты олардан шығатын шеткі жүйкелер органдарға еш жерде үзілмей жетеді. Пайдаланылған әдебиет * Сапин М.Р., Анатомия человека, т. 2, М., 2001 * Рақышев А., Адам анатомиясы, 2-т., А., 2004 * Қазақ энциклопедиясы
Қоржын там

Қоржын там – сәулет өнері ескерткіші. Қостанай облысы Амангелді ауданы Амангелді ауылының оңтүстігінде ескі қорымда орналасқан. Ел арасында “Сатыбалды ишан тамы” кейде “Файзолла ишан тамы” деп аталады. Қоржын там-ға өңірге белгілі Сатыбалды ишан (1826 ж. т.), оның баласы Файзолла ишан (1882 – 1959) және Омар Тепекұлы (1871 – 1932) жерленген. Қоржын тамды 1899 ж. Сатыбалды ишанның баласы Мырза ишан салдырған. Кесене екі бөлмелі, қос күмбезді құрылыс. Шикі кірпіштен қаланып, іші, сырты күйдірілген кірпішпен қапталған. Құбыла жағына екі және бүйірдегі қос қаптал қабырғаларына төрт доғал таяз қуыс түсіріліп сәнделген. Шығыс жағында төбеге шығаратын баспалдағы бар. Күмбездерінің аумағы әр түрлі, олар тақта кірпіштен өріліп, басына ай кескіні орнатылған. Адамдардың зираттары сағана түрінде орналастырылған. Кесененің аумағы 10,5x5,5 м, биіктігі 6,88 метр Қоржын тамға 1980 жылы Қазақ КСР Мәдениет министірлігі экспедиция (жетекші Ж.А. Шәйкен) зерттеу жұмыстарын жүргізген. 1983 жылы мемлекет қарауына алынды. Кесенеге 1991 жылы жөндеу жұмыстары жүргізілді. Дереккөздер (Ж. Шәйкен)
Кремний қосылыстары

[http://www.ig.uit.no/webgeology/webgeology_files/kazakh/minerals_kz.swf Кремний қосылыстары]– кремний элементі түзетін тұрақты химиялық қосылыстар. Кремний қосылыстары негізінен, 4 валентті, 2 валентті қосылыстары сирек кездеседі. Кремнийдің негізгі қосылысы – кремний (ІV) оксиді суда ерімейді және онымен әрекеттеспейді. Сондықтан кремний қышқылын жанама жолмен калий немесе натрий силикаттарының ерітіндісіне қышқылмен әсер етіп алады: SіO32-2H+H2SіO3 H2SіO3 – өте әлсіз қышқыл, суда аз ериді. Қыздырғанда көмір қышқылы тәрізді оңай ыдырайды. Кремний қышқылдарының тұздарын силикаттар деп атайды. Жер қыртысы, негізінен, кремний оксиді мен әр түрлі силикаттардан тұрады. Табиғи силикаттардың құрамы мен құрылысы күрделі болады. Табиғи силикаттарға: дала шпаттары, слюда, асбест, каолинит, т.б. жатады. Құрамында алюминий оксиді (Al2O3) бар силикаттарды алюмосиликаттар деп атайды. Жасанды силикаттардың ішінде шыны, цемент және керамиканың маңызы зор. Шыныға қарағанда беріктігі жоғары шыны кристалды материал – ситал алу игерілген. Одан электр оқшаулағыш, ыдыс, т.б. жасалады. Кремнийді металмен қосып қыздырғанда силицидтер түзеді. Силицидке тұз қышқылымен әсер еткенде кремнийдің сутекті қосылысы – силан – SіH4 алынады. Силан – ауада өздігінен тұтанатын, ұнамсыз иісі бар улы газ. Кремнийдің көміртекпен қосылысы кремний карбиді (SіC) деп аталады. Ол таза түрінде түссіз, кристалдық қатты зат. Қаттылығы алмастан ғана кем. Жоғары темп-рада ғана кейбір тотықтырғыштардың әсерінен ыдырайды. Оны электр пешінде кварц құмын кокспен 2000 – 2200С-та тотықсыздандыру арқылы алады. Кремний-органикалық қосылыстар – молекулаларында басқа элементтермен қатар кремний – көміртек байланысы бар хим. қосылыстар. Кремний-органик. қосылыстар кіші молекулалы және үлкен молекулалы болып екіге бөлінеді. Кіші молекулалы қосылыстарға – алкил (арил) силандар, алкил (арил) галогенсиландар, алкил (арил) алоксисиландар, алкил (арил) гидроксиландар жатады. Үлкен молекулалы кремний-органикалық қосылыстарға сұйық полиорганосилоксан, полиорганосилоксанды шайырлар және полиорганосилоксанды эластомерлер жатады. Ортокремний қышқылының эфирлері және галогенэфирлер де маңызды кремний-органик. қосылыстар болып табылады. Кремний қосылыстары құрылыс материалы ретінде, шыны өнеркәсібінде, техникада, қола, қалайы, шойын өңдеуде қолданылады.. Дереккөздер
Эфир майлары

Эфир майлары– ұшқыш органикалық қосылыстардың құраушысы көп қоспасы; тамақ өнімдерінің хош иісін құрайды. Оның құрамында көмірсутектер, әсіресе терпендер, спирттер, фенолдар, альдегидтер, қышқылдар, күрделі эфирлер, сондай-ақ кейбір гетероциклді қосылыстар болады. Эфир майлары көптеген өсімдіктерде кездеседі және олардың бәрінде де эфир майларына тән ерекше иісі болады. Эфир майлары спирт, эфир, бензолда ериді, суда нашар, көбі іс жүзінде ерімейді. Эфир майлары өсімдіктердің 150 – 200-ге жуық түрлерінен алынады. 1500-ден астам эфир майлары зерттелген. Олардан 500-ден аса қосылыстар бөлініп алынды, жеке эфир майлары құрамында 5 – 20 түрлі қосылыстар болады. Эфир майлары өсімдіктердің жапырағы, сабағы, гүлі, тамыры, т.б. органдарында бос күйінде немесе гликозидтер түрінде болады. Олар өсімдіктерден су буымен айдау, төмен температурада қайнайтын еріткіштермен шаймалау және қысу, т.б. әдістер арқылы алынады. Эфир майлары қалыпты температурада мөлдір, оңай қозғалатын немесе тұтқыр, түссіз немесе сары, жасыл, қоңыр сұйықтық. Ауада жарық әсерінен тез тотығады, шайырланады және өзінің иісін өзгертеді. Қолданылуы Эфир майлары негізінен парфюмерия, косметика және тамақ өнеркәсібінде, медицинада қолданылады. Кейбір эфир майлары химия өнеркәсібінде органикалық синтезде, мысалы, пинен-камфора синтездеуде, скипидар-сыр, бояу өндірістерінде, т.б. еріткіш ретінде қолданылады. Көптеген тамақ өнімдері үшін олардың мөлшері пайыз бөлігімен анықталады. Тамақ өнімдерінің хош иісі маңызды сапа көрсеткіші болып табылады. Жағымды хош иіс тәбетті ашады және тағамның сіңімділігін жоғарылатады. Хош иісті заттардың жеңіл булануын кейбір тамақ өнімдерін аспаздық өндегенде және сақтағанда ескеру қажет (татымдықтар, шай, кофе). Тамақ бұзылғанда жағымсыз иістер пайда болады, ол күкіртсутек, аммиак, индол, скатол және т.б. заттардың түзілуіне негізделген. Дереккөздер
Баллон

Баллон (французша ballon, италянша pallone — доп) — қолдану мақсатына байланысты металдан, полимерден, резинадан, матадан, шыныдан, т.б. материалдардан жасалатын газ өткізбейтін қабық не ыдыс. Мысалы, автомобиль баллоны (камера) резинадан жасалады. Ішіндегі ауасы шығарылып (вакуум орнатылған немесе инертті газбен, сынап буымен толтырылған), электродтармен жабдықталған электро-вакуумдық не иондық баллон (колба) шыныдан, металдан, керамикадан жасалады. Газ сақтауға және тасымалдауға арналған баллон резинадан не резиналы матадан (атмосфералық қысымда) және болаттан (100 кгс/см² дейінгі қысымда) жасалады. Ауадан жеңіл газбен толтырылған баллондар аэростат, дирижабль, т.б. қызметін атқарады. Баллондар түрлеры *Оттектік баллон (Баллон кислородный) — оттекті жоғары қысымда сақтап, тасымалдауға, пайдалануға арналған цилиндр пішімді болат сауыт. Сыйымдылығы су көлемімен алғанда 40 дм3 баллондар кең түрде қолданылады. Баллонда 150 МПА қысыммен 293 К температурада 6 м3 оттек сыйым- далынады. Газбен толтыру нақтылы қысымы болмедегі температураға тәуелді. *Ацетилендiк баллон (Баллон ацетиленовый) — ацетиленді сақтауга, тасымалдауға арналған болат сауыт. Ацетилен қопарылыс беру қаупі жоғары газ болғандықтан, баллонный ішкі көлемі ацетонмен қанықтырылған арнайы кеуек материалмен толтырылған. Ацетилен ацетонда жақсы ериді жөне кеуекті ортада майда кө- лемді болып оқшауланып келеді де, ол едөуір қысым әсерінде болған жағдайда да қопарылыс бермейді. Баллонның толтырылу қысымы 293 К температурада 1,9 МПА және 5,1 м3 газ ацетилен ацетонда ерітілген түрінде болады. Сілтемелер * Қысым * Атмосфера * Ауа Дереккөздер }
Қор қайтарымы

Қор қайтарымы – негізгі қорлардың макроэкономикалық (салалар, бірлестіктер, кәсіпорындар деңгейіндегі) пайдалану тиімділігінің аса маңызды көрсеткіші. Қор қайтарымын макроэкономика деңгейінде талдап, есептеу кезінде жалпы ішкі өнім және таза табыс туралы деректер, ал жекелеген салалар деңгейінде жалпы өнім, тауар және таза өнім туралы деректер пайдаланылады. Түрлі салаларда қор қайтарымының деңгейі әркелкі болады. Ол жеңіл және тамақ өнеркәсібі салаларында жоғары; машина жасау мен металл өңдеуде, электроника мен көмір өнеркәсібінде едәуір төмен. Өндірістің техникалық деңгейін көтеру, негізгі қорлардың пайдаланылуын жақсарту, түбегейлі қайта жаңғыртуға және кәсіпорындарды техникамен қайта жарақтандыруға бағытталған күрделі қаржының үлесін көбейту қор қайтарымын арттыратын факторларға жатады. Пайдаланған әдебиетттер (С. Құлпыбаев )
Тәкенов Әбу Сақтағанұлы

Тәкенов Әбу Сақтағанұлы (20.2.1930, Ақтөбе облысы Темір қаласы – 17.8.1997, Алматы) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1987), проффессор (1989). Әлімұлы тайпасының Қаракесек руынан шыққан. 1953 жылы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих факультетін бітіріп, 1958 жылға дейін Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы орта мектепте оқу ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарды. 1959 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне оқытушы болып, көрнекті ғалым Е.Бекмахановтың жетекшілігімен Азамат соғысы тұсындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірін зерттеумен шұғылданды. 1964 – 92 жылы университеттің Қазақстан тарихы кафедрасында аға оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1993 жылы осы университетте деректану және мұрағаттану кафедрасының ашылуына ұйтқы болды және оның меңгерушісі болып еңбек етті. М.Тынышбаев, Т.Шонайұлы, М.Шоқай, С.Аспандияров, С.Қожанов секілді қайраткерлердің мұраларын жариялауға алғашқылардың бірі болып ден қойды. Сілтемелер
Халида Садыққызы Насыбуллина

НАСЫБУЛЛИНА Халида Садыққызы (25.3.1919, Семей, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы. Аягөз ауданы Сергиополь (қазіргі Мамырсу) ауылында – 15.5.2004, Алматы қ.) – патофизиолог, медициналық ғылыми докторы (1967), проффесор (1970), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1961). Алматы мемлекеттік медициналық институттын (1941, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университет-ті) бітірген. 1941–2003 ж. осы институтта аспирант, ассистент, доцент, проффесор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Патогенез реакций организма при операции замещения крови (исследование донорской крови с цитратсодержащими консервантами») тақырыбында доктор диссерттация қорғаған. Ол кенет естен тану қасіретін қан құю арқылы емдеу мәселесімен айналысты, гипотензия (жүріс-тұрыстың азаюы), қантты диабет, ішкілікке салыну мен одан улану секілді дерттердің қансырау барысына тигізетін әсерін анықтады. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.
Төлеуіш Серіков

Серіков Төлеуіш(21.2.1948 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы) – химия ғылымдарының докторы (1996), профессор (1994). Атырау педагогикалық институтын (1969, қазіргі Атырау мемллекеттік университетіті) және ҚазҰПУ-ды (1999), [[Мәскеу химиялық синтездеу институтының аспирантурасын (1975) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының [[Мұнай институтында инжинер, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1969–84), Атырау мемлекеттік университетінде аға оқытушы, декан (1984–94), ректор (1994–96), ҚР Парламенті Сенатының депутаты (1996–98) қызметтерін атқарды. 1998 жылдан Атырау мұнай және газ институтының ректоры.
Әбдуахан Әбдірашұлы Жұмабеков

Жұмабеков Әбдуахан Әбдірашұлы (1951 ж.т., Оңтүстік Қазақстан облысы Сарыағаш ауданы Бағыс а.) – ауыл шаруашылығының ғылым докторы (1994), профессор (2000), Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығының ғылым академиясының академигі. 1972 ж. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітіріп, осы оқу орнында кіші, жетекші ғылым қызметкері, су шаруашылығының ғылыми-зерттеу институтында аға инженер, жетекші қызметкер, лаборатория, бөлім меңгерушісі (1974–94), Жамбыл облысының әкімшілігінің ғылыми өндірістік орталығының төрағасының 1-орынбасары (1994–98), орталықтың төрағасы (1998–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан Тараз мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. 90-нан астам ғылыми еңбегі, оның ішінде 2 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев

Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев (27.5.1956, Алматы облысы Іле ауданы Жаңаарна ауылы) – қызметкер. 1980 жыл ҚазМУ-дің (қазіргі ҚазҰУ-дың механика-математика факултетін (1980), Қазақ мемлекеттік Басқару Академиясының экономикалық жоспарлау факултетін (1994) бітірген. Еңбек жолын Алматы облысы Талғар қаласындағы СПТУ-20 училищесінде өндірістік оқыту бөлімінің шебері болып бастады. Ұлы жүзден шыққан. 1982 – 85 жылдары Алматы қаласы, обыстық комсомол комитетінің жастар ісі секторының жетекшісі, 1985 – 86 жылдары Қазақстан ЛКСМ ОК-нің жауапты ұйымдастырушысы, 1986 – 89 жылдары Қазақстан ЛКСМ ОК-нің жастарға білім беру бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1992 – 93 жылдары Алматы қаласы Алатау ауданы әкімінің 1-орынбасары, 1993 – 94 жылдары Совет ауданы әкімі, 1994 – 96 жылдары өнеркәсіптік-қаржылық «Глоба-Казахстан» корпорациясының президенті болды. 1996 – 99 жылдары Қызылорда облысы әкімінің 1-орынбасары, 1999 – 2004 жылдары облыс әкімі, 2004 – 05 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі қызметтерін атқарды. 2005 жылдан Қазақстан Республикасы Президентінің Алматы қаласындағы арнайы өкілі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Бiрлiк (ауыл шаруашылық кәсіпорын)

« БІРЛІК » – ауыл шаруашылық кәсіпорын, өндірістік кооперативі. Жуалы ауданында орналасқан. 1997 ж. құрылған. Облыстағы ірі ауыл шаруашылық құрылымдардың бірі болып табылады. Кооператив астық дақылдарын, картоп, қант қызылшасын өндіреді, сиыр, қой өсіреді. Шаруашылықта 604 адам жұмыс істейді. Жылдық жиынтық өнім құны 70 млн. тенгеге жуық. Жетекшісі А.Н. Охрименко. Дереккөздер
Болат Хабижанов

Болат Хабижанов (8.12.1939 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1982), профессор (1993), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1982). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1963 жылдан Қазақ педиатрия ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Педиатрия және балалар хирургиясы ғылым орталығы) кіші, аға ғылым қызметкер, 1978 жылдан бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1981 жылы «Лекарственная аллергия у детей больных ревматизмом (клиника, диагностика, прогнозирование, профилактика)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері ревматология мәселелеріне арналған. 180-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. 7 өнер-табыстық патенті бар. Дереккөздер
Қорқаулар

Қорқаулар – сүтқоректілер класы, жыртқыштар отрядының бір тұқымдасы. Сырт пішіні қасқырға ұқсас жыртқыш, артқы аяқтары қысқарақ, алдыңғы аяқтары ұзын, сондықтан денесінің алдыңғы жағы биік. Қорқау қасқырдың 3 туысқа жататын 4 түрі Африка, Оңтүстік-Батыс Азияда, Орталық Азия мен Кавказ бойында шөл, шөлейт, тоғайы сирек жерлерде кездеседі. Денесінің ұзындығы 55 – 165 сантиметр, құйрығының ұзындығы 20 – 33 сантиметр, салмағы 10 – 80 килограмм. Басы үлкен, мойны жуан, құлақтары үлкен, жұмырланып тұрады. Мойнының үстіңгі жағында, иық тұсында қылшықты жалы бар. Тістері өте өткір. Тілінде де қатты мүйізді өскіндері бар. өлпанының (жүнінің) түсі қара қоңыр, кей түрінде жолағы немесе дақтары болады. Қорқау қасқыр жеке, кейде жұп құрып немесе топтанып тіршілік етеді. Қорегін түнде аулайды, көбіне өлексемен қоректенеді. Жылына 1 рет күшіктейді. Буаздық мерзімі 90 – 110 күн, көбінесе 2 – 4 (сирек 6), әлжуаз, соқыр күшік табады. Зоологиялық бақтарда 25 жылдай тіршілік етеді. Қорқау қасқырдың 1 түрі мен 1 түр тармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Алматы облыстық ғылыми-техникалық кітапхана

Алматы облыстық ғылыми-техникалық кітапхана-мәдени мекеме. 1976 жылы құрылды. Ол облыс аумағында орналасқан кәсіпорындар мен ұйымдарды ғылыми-техникалық кітаптармен қамтамасыз етеді. Библиографиялық және хабарламалық қызмет көрсетеді. Сондай-ақ облыстағы ғылыми-техникалық кітапханалар жүйесіне әдістемелік басшылық жасайды. Дереккөздер "Қазақ энциклопедиясы"
Темір обасы

.]] Темір обасы – ерте темір дәуірінің ескерткіші (б.з.б. 5–4 ғ.). Ресей, Челябі облысының қиыр оңтүстігінде, Новотемир және Березиновка кенттерінің арасында, Зингей көлінің маңындағы төбе басында орналасқан. Обаға 1980 ж. Г.Б.Зданович, М.Қ.Хабдулина алғаш зерттеу жүргізген. Ескерткіштің бұзылмай тұрғандағы диаметрі 26 м, биіктігі 2,5 м. Зерттеу барысында обаның топырақ үйіндісі астындағы күрделі құрылымдық сипаты анықталып, көптеген құнды деректер алынды. Үйіндінің ортасынан оңтүстікке қарай орналасқан жерлеу камерасы қабырғаларының ұзындығы 3–5 м бесбұрышты үлкен шұңқыр. Оның үшкір бұрышы оңтүстікке қаратылып, осы тұстан ұзындығы 2,5, ені 1,5 м дромос-дәліз шығарылған. Қабырғалары тік қабірхананың тереңдігі 0,6 м, ауданы 24 м2. Оның іші-сыртын алып жатқан ұзындығы 2–4 м-ге жететін көптеген ағаш бөренелердің орналасу тәртібін, қабірхана еденіндегі тіреу-діңгектер салынған шұңқырларды, т.б. ерекшеліктерді зерттеу нәтижесінде қабір үстіндегі үлкен ағаш құрылыстың ерекшеліктері анықталды. Бұл бойынша әуелі шұңқырдан шыққан топырақ пен арнайы дайындалған әк балшықты араластырып жасалған қоспадан қабірхананы айналдыра биіктігі 1 м шамасында аласа, мығым жал тұрғызылған. Бұл жал үлкен ағаш құрылыстың астын ұстап тұратын негіз қызметін атқарған. Қабірді толығынан жауып тұрған биіктігі 4 м, қабырғалары бөренеден қималап өрілген жетібұрышты пирамида тәріздес құрылыстың төбесін шұңқыр еденіне орнатылған 7 жуан діңгек көтеріп тұрған. .]] Зерттеушілер мұндай ірі құрылыс тек бір адамға ғана арналмаған, керісінше, жоғарғы әлеуметтік сатыда тұрған туыстық-әулеттік бір топтың мүддесіне қызмет жасаған деп пайымдайды. Мұны обаның үлкен көлемі ғана емес, қабірден табылған 4–5 адамның мүрдесі, олардың айналасындағы көп мөлшердегі бұйым түрлері де дәлелдей түседі. Зерттеу барысында табылған 276 қола, темір, сүйек жебелер (4 қорамсақтан алынған), сондай-ақ 2 мыс қазан, найза ұшы, айна, 4 пышақ, көптеген білезік, моншақ, қапсырмалар ерте темір дәуірінде осы өлкені мекендеген [http://www.tarih.spring.kz/kk/history/ancient/history/ сақ-сармат тайпалары] ның заттық мәдениетінен маңызды деректер береді. Дереккөздер *Қазақстан ұлттық энциклопедиясы Сыртқы сілтемелер: [http://shuak.kz/kaz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id48:2009-11-26-09-04-19&catid34:2009-11-25-19-48-42&Itemid=57 Темір дәуірінің обалары] [http://www.tarih.spring.kz/kk/history/ancient/history/ Сақ-сармат тайпалары]
Ілияс Нұркенов

Ілияс Нұркенов (1905, қазіргі Сырдария ауданы Амангелді ауылы – 1944) – жауынгер ақын. Өмірбаяны * Ауылдық мектептен сауатын ашып, кейін Қызылорда сауда техникумын бітірген. * Түркістан, Тереңөзек (қазіргі Сырдария), Жалағаш аудандарының сауда орындарында басшы қызметтер атқарған. Шығармалары 2-дүниежүзілік соғыста оқ пен оттың арасында жүріп, туған-туысқа, туған жерге, елге деген ыстық ықылас, асыл арманын білдіретін өлеңдер: * «Қоштасу» * «Аттану» * «Түс» * «Балаларыма хат», т.б. жазған. Нұркеновтің * «Мәди дихан» * «Ағайша» * «Туған жер» атты дастандары бар. Дереккөздер
Кремнийлі жыныстар

Кремнийлі жыныстар, силициттер, силиколиттер – түгелдей немесе басым көпшілігі кремнийдің оксиді мен гидроксидінен тұратын шөгінді жыныстар. Басты минералдары опал, халцедон және кварц. Құрамы жағынан Кремнийлі жыныстар, негізінен, кремний оксидінен (SіO2) тұрады, оның мөлшері 50%-дан кем болмайды, ал кейбір түрлерінде 95 – 99%-ға дейін жетеді. Кремнийлі жыныстардың құрылымы – өте ұсақ түйірлі, жасырын түйірлі, пішіні қабатты, қабатсыз (конкреция, ұя, желі, линза, т.б.) болып келеді. Олар түзілуі бойынша хемогендік, биогендік және биохемогендік болады. Хемогендік Кремнийлі жыныстарға гейзерит, шақпақтас және яшма жатады. Биогендік Кремнийлі жыныстарға диатомит, радиолярит және спонголит жатады. Диатомит опалмен керіштелген диатом балдырларынан, радиолярит радиолярийлердің қаңқалары мен опалдан, спонголиттер опалмен керіштелген кремнийлі губкалардың спикулаларынан тұрады. Биохемогендік Кремнийлі жыныстарға трепел менопока жатады. Трепел опалдың өте ұсақ түйіршіктерінен тұратын болбыр тау жынысы. Опока опалдың өте ұсақ түйіршіктерінен тұратын қатайған кеуекті тау жынысы, құрамында қоспа ретінде сазды және сынықты минералдар, қалдықтар кездеседі. Кремнийлі жыныстар отқа төзімді кірпіш жасауда, жылу өткізбейтін материалдар, сүзгіш, цемент, фарфор өндірісінде, металлургияда флюс ретінде кеңінен пайдаланылады. Кендері Кола, Керчь түбегінде, Еділ бойында, Кавказда, Украинада, Қазақстанда бар.. Дереккөздер
Түркістан мемлекеттік университеті

Түркістан мемлекеттік университеті – жоғарғы оқу орны. 1920 ж. В.И.Ленин қол қойған РКФСР Халық комиссарлары кеңесінің декретімен ашылған. 1923 ж. Орта Азия мемлекеттік университеті болып қайта құрылған. Бұл оқу орнында 1920–30 жж. көптеген қазақ азаматтары жоғары білім алып, кейіннен мемлекет және қоғам қайраткерлері болып шықты. Дереккөздер
Сона

Сона – қосқанаттылар отряды, қысқамұртшалы тік жапсарлылар отряд тармағына жататын қансорғыштар. Жер шарында кең тараған, 3 мыңнан астам түрі белгілі. Денесі қысқа, жалпақ, ұзындығы 7 – 30 мм. Мұртшалары тесіп-сору қызметін атқарады. Соналардың қанаттары бір-бірінен алшақ орналасады. Жақсы ұшады, тіршілігінің көп уақытын ауада ұшып жүріп өткізеді. Көздері жақсы жетілген. Ылғалды аймақтарда жиі кездеседі, адамды және жануарларды шағып, қанын сорады. Аналықтары мөлшеріне қарай 40 – 300 мг-дай қан сора алады. Шаққан кезде терінің астына сілекейін бүркіп жіберетіндіктен, Сонаның шаққан жері қатты ауырады. Сілекейінің құрамындағы гиалуронидаза ферменті тері асты ұлпасының белогын ыдыратып, қанның ұйып қалуына жол бермейді, сондықтан Сона шаққан жерден біраз уақыт қан тамшылап тұрады. Дернәсілдері негізінен суда, ылғалды топырақта, шіріген өсімдіктердің арасында тіршілік етеді. Соналар көбейген кезде адам мен жануарларға көп зиян келтіреді. Олар туляремия, трипанозомоз, түйнеме, топалаң, қарасан ауруларын таратады. Қазақстанда [http://Sіlvіus Sіlvіus], Chrysops, Tabanus, Atylotus, Hybomіtra, Haematopota туысына жататын 72 түрі тіркелген. Пайдаланған сілтеме
Тұрғанбай Кешімбайұлы

Тұғынбай Кешімбайұлы (1804 – 1862) – батыр, датқауылы Орта жүз ішінде қыпшақ тайпасынан шыққан. 1821 жылы Сырдария өңірі қазақтарының Қоқан хандығына қарсы көтерілісіне қатысып, онда белсенділігімен көзге түсті. Қоқандықтар көтерілістің саябырсыған сәтін пайдаланып Тұғынбайдың ауылына тұтқиылдан басып кіреді. Тұғынбайдың әйелі Малбике 3 жасар баласы мен 5 жасар қайнысын алып жазалаушылардан қашып құтылады. Осы оқиғадан соң баласы Баймырза (Құтпан) жоғалып, кейіннен Ақмола өңірінен табылады. Баймырза баласы Иманжүсіп қазақтың белгілі ақыны атанды. Қоқан билеушілері Тұғынбайды өз жағына тарту үшін оны Түркістан маңындағы Шілік (қазіргі Шәуілдір) өңіріне датқа етіп тағайындады. Ол датқалық қызметі барысында қарамағындағы халықтың мүддесін қорғауды бәрінен жоғары қойды. Соған орай Тұғынбайдың есімі әділ әрі қамқоршы датқа ретінде Түркістан қаласы төңірегінде танымал болған. 1862 жылы Ташкент құсбегі Қанағатпен бірге Қоқан ханы Құдиярға қарсы 4 мың қол жинап, көтеріліске шықты. Алайда бұл көтеріліс аяусыз басылды, ал қолға түскен Тұғынбай датқа Шыршық өзені бойында азапталып өлтірілді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқылары жөніндегі конференциялары

Біріккен Ұлттар Ұйымыны адам құқылары жөніндегі конференциялары — жеке тұлғалардың (адамдардың) құқықтары мен бостандықтары жөніндегі мәселелерді қарайды. Адам құқыларының жалпыға бірдей декларациясы 1948 ж. 10 желтоқсанда БҰҰ-ның Бас Ассамблеясында бекітілді (қ. Адам құқыларының жалпыға бірдей декларациясы). Соңғы 50 жыл ішінде әлемнің түпкір-түпкірінде болып жатқан аймақтық соғыстар, табиғи және экологиялық апаттар, нашақорлық, қарақшылық, жұмыссыздық — бәрі қосылып адам факторына келіп тіреледі. Адам құқыларының жалпыға бірдей декларациясы адамды түріне, тіліне, саяси немесе діни сеніміне, ұлттық немесе әлеум. жағдайына, жынысына қарамастан тең құқықты санайды. Алайда осы қағидалар жекелеген мемлекеттер, мемлекеттің қайраткерлер тарапынан жиі бұзылады. Сол себептен БҰҰ бұл мәселені үнемі өз назарында ұстап, кезекті конференцияларында қарап отырады. 1968 жылында өткен Тегеран конференциясы Адам құқыларының жалпыға бірдей декларациясы қабылдануының 20 жылдығына арналды. Оған 84 елдің делегациясы қатысып, көптеген мәселелер қаралды. Келесі конференция араға 25 жыл салып, 1993 жылының 1 маусымда Вена қаласында өтті. Онда төмендегі мәселелерге баса назар аудару қажет деп шешті: #Дүние жүзі бойынша адам құқы бұзылуын болдырмау үшін жан-жақты бақылауды күшейту қажет; #Адам құқы бұзылған жағдайда БҰҰ тез арада нақты шара қолдану үшін адам құқы жөніндегі бірінші Жоғарғы комиссарды тағайындайды; #Бейбітшілікті сақтау миссиялары аттандырылған кезде бірінші кезекте адам құқы мен демократия нормалары қорғалуы тиіс. Бұған қоса дамушы елдердегі сауатсыздықпен, аштықпен және кедейшілікпен күрес, босқындардың мүддесін қорғау қазіргі таңда дүние жүзіндегі ең басты проблемалардың бірі болып қалып отыр. Дереккөздер Біріккен Ұлттар Ұйымы
Тасарал

Тасарал аралы – Балқаш көлінің солтүстік-батыс бөлігіндегі арал. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. Жер бедері Ауданы 30 км 2 . Абсолюттік биіктігі 375 м. Су деңгейінен 35 м көтеріңкі жатыр. Сәл белесті денудацыялық жазықта тік жарлар кездеседі (биіктігі 3 – 17 м). Жағалық бөлігі террасалы белесті. Геологиялық құрылымы Палеозойдың силур жүйесінің тығыздалған жыныстарынан түзілген. Климаты Климаты тым континентті. Қысы суық, қары аз, қаңтардың орташа температурасы –14 o С. Жазы ыстық, құрғақ, шілденің орташа температурасы 25 o С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 150 мм. Өсімдігі Қалыпты бозғылт қоңыр, шөлдік сортаң топырақтар тараған. Жусан, селеу, көкшұнақ бетеге, бұйырғын, тасбұйырғын өседі. Арал Кенесары мен Ағыбай батырдың сарбаздары дем алатын орын болған. Дереккөздер
Консументтер

Консументтер (лат. consumo – тұтынамын), тұтынушылар – қоректік тізбекте фотосинтез немесе хемосинтез жүргізетін өндіргіштер (продуценттер) түзетін дайын органикалық заттарды пайдаланатын организмдер. Барлық гетеротрофты организмдер Консументтер болып табылады. Олар өздері пайдаланған органикалық заттарды ақырғы өнімдерге дейін ыдыратпайды. Консументтер тобына барлық адам, жануарлар түрі, микроорганизмдердің біраз тобы, паразит және жәндік жегіш өсімдіктер жатады. Консументтер алғашқы (бірінші реттік) және соңғы (екінші реттік) болып жіктеледі. Алдыңғы топқа өсімдік тектес азықпен қоректенетіндер (өсімдік қоректі жануарлар, паразит өсімдіктер, кейбір “өсімдік қоректі” микроорганизмдер), ал соңғысына – жануар текті тамақпен қоректенетіндер жатады. “Консументтер” деген түсінік гетеротрофтар деген ұғымға жақын, бірақ олардың айырмашылығы Консументтер редуценттерге (органикалық қалдықтарды бейорганикалық заттарға айналдыратын организмдерге) жатпайды. Сонымен қатар Консументтер ұғымы автотроф-гетеротроф организмдерін жіктеуде емес, продуцент – консумент – редуцент қатарларын жіктеуде қолданылады. Экологиялық жүйеде Консументтер басқарушы, теңестіруші буын рөлін атқарады, сондықтан олар сан және түр жағынан продуценттерден де, редуценттерден де басым болады. Дереккөздер
Залалсыздандыру

Залалсыздандыру, дезинфекция – адам мен жануарларда, өсімдіктерде ауру қоздыратын микроорганизмдерді жоюға бағытталған шаралар жүйесі. Залалсыздандыру – жұқпалы аурулардың кең таралып кетуін болдырмау шараларының бірі. Қазақ халқы залалсыздандыру тәсілдерін ерте заманнан бері қолданып келген. Мысалы, ауырған адамның ыдыс-аяғын бөлек ұстап қайнату, науқастан түскен шашты, тырнақты көміп тастау немесе өртеп жіберу; мал шарушылығында – қораларды, көң-қоқысты тазалап отыру, дәнді дақылдарды күнге кептіріп алу, т.б. Қолдану мақсатына қарай залалсыздандыру екі түрге ажыратылады: сақтық (профилактикалық) залалсыздандыру және ошақтық залалсыздандыру (күнделікті немесе ағымдық және қорытынды). *Сақтық залалсыздандыру – алдын-ала тағамдық өнімдерді дайындайтын және сақтайтын жерлерді, малдан алынатын шикізат немесе тағамдық заттар сақтайтын мекемелерді, мал қораларын, астық қоймаларын, емхана және ауруханаларды, әжетханалар мен қоқыс жинайтын орындарды арнайы тәсілдер қолданып өңдеу. *Ошақтық залалсыздандыру – ауырған адам мен малдың қасында болып, олар сауығып кеткенге дейін күнделікті бақылау жүргізіп отыру, ауруды емдеуге алып кете салысымен және аурудан жазылып кеткеннен кейін немесе ауру (адам не мал) өліп қалғаннан кейін бірден (көп кешікпей) ауру орнын толық өңдеуден өткізу. Залалсыздандырудың тәсілдері # Механикалық залалсыздандыруда үй ішін шаңсорғышпен тазалап, сабындап жуып, желдетеді, мал қораны су шашып сыпырады, малдың тұрағының құрал-жабдығын тазартады. # Физикалық залалсыздандыруда ультракүлгін, радиациялық, лазерлік сәулелермен, ультрадыбыспен өңдейді, қайнату, өртеу, бумен немесе ыстық ауамен өңдеу, т.б. пайдаланылады. # Химиялық залалсыздандыруда қышқылдар мен сілтілер, формалин, хлор, хлорлы әк, натрий хлориді, хлорамин, фенол препараттары, тотықтырғыштар, т.б. қолданылады. Мал шаруашылығында қораларды, топырақты, суды, жиналған садыраны, көңді; өсімдік шаруашылығында тұқымды, екпе көшеттерді, топырақты, қоймаларды, т.б. залалсыздандырады. Мал қораларын залалсыздандыру: 1) шаруашылық жұқпалы аурудан аман болған жағдайда – малды жайылымға шығарған соң, көктемде; 2) мал қолға қарайтын кезде – күзде жүргізіледі. Залалсыздандыру шараларының көлемі, қолдану тәсілдері және тиісті дезинфекциялық ерітінділерді таңдап алу жұқпалы аурудың берілу механизміне, қоздырғыштың төзімділігіне, өңдеуге алынған заттардың қасиетіне және санына, тұрғын үй мен мал қораның көлеміне қарай таңдап алынады. Залалсыздандыру жұмыстарын келісімшарт бойынша санитарлық-эпидемиологиялық немесе дезинфекциялық станциялардың қызметкерлері атқарады. Дереккөздер
Кремний оксиді (IV)

.]] Кремний (ІV) оксиді, кремний қышқылының ангидриді, кремнезем, SіO2 – кремнийдің оттекпен тұрақты қосылысы, ақ түсті қатты зат; балқу t 1728С, қайнау t 2590С. Қышқылдарға төзімді (балқытқыш қышқылда ғана ериді). Жоғары температурада оттек, хлор, сутек, көміртекпен реакцияға түседі. Табиғатта кристалды және аморфты түрінде кездеседі. Кристалды түрінің ең негізгісі – кварц минералы, оның түссіз мөлдір кристалдары тау хрусталі деп аталады. Тау хрусталі әр түрлі қоспаларға байланысты түрлі-түсті болады. Оның жасылдауы – аметист, күңгірттеуі топаз деп аталады. Аморфты Кремний (ІV) оксиді табиғатта аз таралған, ол трепел, инфузор топырағы деп аталатын тау жыныстарының құрамында болады. Химиялық қасиеттері бойынша Кремний (ІV) оксиді қышқылдық оксидтерге жатады. Қалыпты жағдайда сумен әрекеттеспейді. Қыздырғанда негіздік оксидтермен, сілтілермен, карбонаттармен әрекеттеседі. Кремний (ІV) оксиді таза кремний және оның қосылыстарын алу үшін, шыны, отқа төзімді бұйымдар жасауда, жасанды силикаттар дайындауда қолданылады.. Дереккөздер
Соналы (өзен)

Соналы – Нұра алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын және Қарағанды облысы Нұра аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 106 км, су алабы 334 км 2 . Бастауы Өзен бастауын Қазығұрт, Амантау, Ырғай тауларының беткейіндегі бұлақтардан алып, Соналы елді мекенінен 10 км-дей төменде Құланөтпес өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жазда өзен иірімдерге бөлініп қалады. Сағасының тұсындағы жылдық орташа су ағымы 0,32 м 3 /с-ке тең. Дереккөздер
Сидоров Анатолий Константинович

Сидоров Анатолий Константинович(1922 жылы туылган, Ресей, Курск облысы, Щигровский ауданы, Репище селосы) – архитектура ғылымдарынның докторы (1992), профессор (1996). Ленинград инжинер-құрылыс институтын (1948, қазіргі Санкт-Петербург) бітірген. Новосибирск инжинер-құрылыс институтында ассистент, доцент (1954–58), Өскемен құрылыс жолдары институтында проректор (1958–62), ректор (1962–86); 1986 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 70 ғылыми жарияланымның, 1 монографияның авторы.
Жел өрнегі

Жел өрнегі — көп жылдық бақылаулар нәтижесінде белгілі бір аймақтағы желдің басым бағытын көрнекі түрде көрсететін векторлық диаграмма. Әдетте, айлық, маусымдық және жылдық болып бөлінеді. Диаграмманың ортасынан түрлі бағытқа қарай тарайтын сәуле-сызық жүргізіледі. Сәуле-сызықтың ұзындығы желдің қайталану мөлшеріне пропорционал келеді. Әр кесіндінің ұштары түзу сызықтармен қосылады. Кейде, арнаулы жел өрнегі жасалады, мыс., сәуле-сызық бойына желмен бірге ауаның температурасы (термиялық жел өрнегі), жауын-шашын мөлшері түсіріледі. Жел өрнегі, әдетте, көп жылдық деректер негізінде айлық, маусымдық немесе жылдық кезеңге арналып жасалады. Шеңбер ортасындағы нүктеден, көкжиектің негізгі тұстарына шашырай бағытталған сәулелерден тұрады. Сәулелердің ұзындығы берілген бағытта соғатын желдердің қайталану жиілігіне пропорционал болады. Сәулелердің ұштары түзу сызықтармен қосылады. Дереккөздер