kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сым

Сым - бір немесе бірнеше сымдардан тұратын электр тоғының өткізгіші, сыртқы изоляцияда жиі қолданылады. * Жоғары кернеулік сым - отталдыру білтесіне жоғары кернеуді беру үшін жоғары тезімділігі бар сыртынан лакпен сырланган жұмсақ коп тарамды откізгіш. * Төменгі кернеулік сым - 12 Вт кернеуге есептелген полихлорвинилді изоляциясы бар жұмсақ көп тарамды өткізгіш. Сымның элементтері * өткізгіш өткізгіш-электр тогының өтуіне арналған; * оқшаулау. Өткізгіш сым ретінде әдетте мыс немесе алюминий сым қолданылады. Бір сымнан жасалған өткізгіш өзек бір сымды өзек деп аталады. Бірнеше сымнан тұратын өзек (әдетте бұралған) көп сымды өзек деп аталады ("көп сымды сым" терминімен шатастырмау керек, мұнда әрбір өткізгіш өзек екіншісінен электрлік оқшауланған). Тамыр түрі қолдану шарттарынан таңдалады. Бір сымды өткізгіштері бар сымдар қаттылыққа ие (демек, олар бекітпелерді пайдаланбай-ақ төселген) және төмен жиіліктерде аз қарсылыққа ие. Көп сымды өткізгіш сымдар жақсы икемділікке ие және жоғары жиілікте тері әсеріне байланысты жіптің көлденең қимасында тоқ тығыздығының біркелкі таралуы арқылы электр кедергісін Дереккөздер
Күйе көбелектер

Күйе көбелектер - қарапайым көбелектердің көптеген тұқымдастарының жалпы аты. Қанаттары шашақталған ұсақ көбелектер. 15 мыңдай түрі белгілі. Нағыз күйе көбелектердің (Tineidae) 2000 түрі бар. Оның 200 ТМД-да таралған. Жұлдыз құрттары жібек түтікшесінде, өсімдік және жануарлар қалдықтарынан жасалған құндақтарында, саңырауқұлақтарда,қыналарда өмір сүреді. Көпшілігі зиянкестер, азық-түлікті бөлдіреді, (дақылдар күйе көбелегі, Nemapogon granellus), жүн, тері, қауырсынды құртады, (көйлек күйесі, Tineola biselliella, тоң күйесі, Tinea pellionella т.б.). Актістілер, (Yponomentidae), түсі ақ, қара түйіршікті дақтары бар; жұлдыз құрттары ағаш-бұталарда өрмек тәрізді ұялап тіршілік жасайды. Белгілі түрлері, алма күйесі, (Yponomenta malinellus), жеміс күйесі, (padellus). Ойық қанаттылар, (Gelechiidae), артқы қанаттарының ұшы ойықталған; жұлдыз құрттары жапырақтарды жапсырып, өсімдік сабақтары мен жемісте ұя салады. Бұлардан басқа да табиғатта толып жатқан тұқымдастары тіршілік етеді. Дереккөздер
Ұңғыманың геологиялық қимасы

Ұңғыманың геологиялық қимасы. Тау жыныстарының ұңғыма оқпаны тесіп өткен қимасының сызбалы кескіні; бұл кескінде нақтылы масштабта төмендегі деректер ашылып көрсетіледі: ұңғыманың тереңдігі; стратиграфиялық бағана; тау жыныстарының литологиялық құрамы; мұнаймен немесе газбен қанығу аралықтары; мейілінше мол мәліметтер беруге қабілетті каротаж қисық сызықтары; бұрғылау барысында туындаған қиындықтар жайлы деректер; тасбағанды алу орындары. Дереккөздер
Симпатрия

Симпатрия — будандаспайтын жақын туыстас түрлердің немесе түр ішіндегі тектік жағынан өзгеше әр түрлі экологиялық ерекшеліктері бар (көбею мерзімдері мен орындары, қоректену объектілері, қорек тауып жеу амалдары және т.б.) организмдер топтарының (биологиялық нәсілдердің) бір географиялық ауданды бірлесіп мекендеуі. Дереккөздер
Зейнолла Қалидоллаұлы Кәкімжанов

Кәкімжанов Зейнолла Қалидоллаұлы (15 тамыз 1959, Шар) — «Инвестициялық компания: Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ Басқарма төрағасы. Өмірбаяны 1959 жылы 15 тамызда Семей облысы Шар қаласы туған. 1985 ж. М.В. Ломоносов атындағы ММУ-ді бітірген, экономист-кибернетик. Экономика ғылымдарының кандидаты (1990). «Еуразия» ХЭА академигі (1997). * 1976 ж. - Семей азаматтық құрылымдар дистанциясында ағаш шебері-станокшы. * 1977ж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. * 1979-1980 жж. - М.В. Ломоносов атындағы ММУ дайындық бөлімінің тыңдаушысы. * 1985-1987 жж. - ҚазКСР Мем. жоспар жанындағы ҒЗЭИ экономисі, кіші ғылыми қызметкері. * 1987-1991 жж. - КСРО ҒА Экономика және ғылыми-техникалық прогресті болжау институтының аспиранты. * 1991 ж. - ҚазКСР Мемлекеттік жоспар жанындағы ҒЗЭИ аға ғылыми қызметкері. * 1991-1992 жж. - ҚазКСР Мәдени, әлеуметтік және ғылыми-техникалық даму қоры ғылыми-консультативтік орталығының кеңесшісі. * 1992-1993 жж. - «Қазақстан» республикалық құрылыс биржасы» АҚ вице-президенті, «КИНКО» компаниясының бас директоры. * 1993-1994 жж. - Қазақстан банкаралық валюталық биржаның бас директоры, «Жана ұрпақ» ИЖҚ басқарушысы. * 1994-1997 жж. - «Қазақстанның акционерлік халықтық жинақ банкі» АОЗТ Басқарма төрағасының міндетін атқарушы, төрағасы. * 1997 ж. - ҚР Президентінің көмекшісі - ҚР Президенті жанындағы Жоғары экономикалық кеңес төрағасының орынбасары. * 1997-1998 жж. - ҚР Президентінің көмекшісі - Орнықты даму жөніндегі ұлттық кеңес төрағасының орынбасары. * 1998-1999 жж. - «НСБК-групп» ұлттық инвестициялық қаржы акционерлік компаниясы» ЖАҚ төрағасы. * 1999-2002 жж. - ҚР мемлекеттік кіріс министрі. * 2002 ж. - ҚР МКМ Кеден комитетінің төрағасы міндетін атқарушы. * 2002-2003 жж. - ҚР қаржы министрі. * 2003 жылдан - «Инвестициялық компания: Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ Басқарма төрағасы. Дереккөздер
Есенгелді Жанғабылұлы

Есенгелді Жанғабылұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — батыр, Исатай Тайманұлының оққағары. Тегі Беріш руының Жайық атасынан. 1837 жылы Жасқұс шайқасына қатысқан, ол туралы Ы. Шөрекұлының белгілі дастанында «Есенгелді, Құсқара, Есенаман, Шекшекей, Балуан Тәни қасында, Қожахмет, Қалдыбай, әскердің түсті алдына-ай» - деп жырланады. Көтеріліс тарихын баяндайтын құжаттарда патша әскерлері мен Баймағамбет сұлтан жасақтарының қуғынына түскен Исатаймен бірге 1837 жылы 29 қарашада Қаныш моласы жанындағы кеңеске қатысқаны, 12 желтоқсанда Жайықтың «бүхара бетіне» өткендігі деректеледі. Ысық батыры, көтеріліс тілеулестерінің бірі Шығанақтың үйінде (17–18 желтоқсан) Есенгелдінің күшін сынатып, Исатайды «Қырық батырым — бір төбе, Есенгелдім — бір төбе. Бір өзінде қырық кісінің күші бар» деген сөзі ел аузында сақталған. Есенгелді Ақбұлақ соғысында қаза табады. Оның жалғыз ұлы — Байбосын (Байболсын) 1837 жылы 24 желтоқсанда Баймағамбет сұлтан жасақтарының қолына түсіп, әскери сот шешімімен жер аударылады. Байбосыннан қалған Болдық атты жалғыз қызды үлкендер «әкелері айырылмас дос еді» деп, Исатайдың кіші ұлы Әлпиярға қосады. Дереккөздер
Мұхтар Тайыров

(9.3.1927 жылы туған, Жаңақала ауданы, 11-а.) — ғалым-маман, экономикалық ғылымының кандидаты. 1946 ж. Орал ауыл шаруашылығы техникумын, 1952 ж. Мәскеудегі Балық өнеркәсібі мен шаруашылығы тех. институтын бітірген. 1953-1962 ж. Балқаш мемлекеттік балық өнеркәсібі тресінде бас инженер, 1962-1965 жылдары республикалық балық өнеркәсібі бас басқармасы бастығының орынбасары, 1965-1966 ж. республикалық балық ш. министрінің орынбасары, респ. бірлестік бастығы болды. 1990 жылдан «Казахрыбпромсбыт» ассоциациясын басқарады. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. 3 кітаптың, бірнеше кітапша мен ғыл.-танымдық мақалалардың авторы. Шығырмалар.: Рыбоводство и рыболовство, А., 1985; Трудовое рыболовство, А., 1979; Рыбный день, А., 1988. Дереккөздер
Геологиялық-техникалық наряд

Геологиялық-техникалық наряд. Қиманың геологиялық сипатын, геологиялық және геофизикалық зерттеулер міндетті түрде жүргізілуі тиіс кешенін, бұрғылау технологиясын және жуғыштау сұйығының сапасын, ұңғыма конструкциясын тексермелеу және теспелеу нүктелерінің ара қашықтығын аныңтайтын ұңғыманы бұрғылаудың ең басты жобалау құжаты. Дереккөздер
Ақбақай зираты

Ақбақай зираты - төре тұқымы жерленген көне қорым (19 ғасырдың 2-жартысы — 20 ғасырдың басы). Облыстың Қаратөбе ауданы жерінде, Саралжын (Қарақамыс) ауанынан 6 км қашықтықта орналасқан. Ақбақай зиратында қазақтың белгілі әнші-композиторы Мұхит Мерәліұлының зираты бар. Кейбір дерекгер бойынша, ақын Шәңгерей Бекеевте осында жерленген. Қорым өзі орналасқан жер атымен аталған. Мұхиттың бейігі біраз уақытқа дейін ұмытылып, кейін 1958 жылы осы әңірдің түлегі, академик Қ.Жұмалиев ауданға келген кезде қайта табылған. Қазір әншінің басында мүсіндік ескерткіш-белгі бар. Сондай-ақ Ақбақай зиратында бірнеше дәстүрлі құлпытас жақсы сақталған. Олар негізінен бегі жалпақ, дінтастар кездеседі. Барлық қүлпытастар араб қарпілі жазумен жене таңбалармен (эпиграфика) өрнектелген. Дереккөздер
Жайық қамалы

Жайық қамалы - 16 ғасырдың ортасы мен 17 ғ-дың басында салынған әскери бекініс. Тарихи жазба деректерге қарағанда, Жайық бойында бірнеше қамал болған. Мыс., проф. Н А.Бородин нақты құжаттарға сүйене отырьш, Ж. қаласының іргесі 1622 ж. қаланған деп санайды. Ал, Н.Карамзин 16 ғ-дың 80- жылдарында: :«1584 жыл шамасында 600-700 қазақ-орыс Жайық жағасынан қоныс таңдап алды...» («Книга Болышому Чертежу», 1627) деп жазады. Кейбір деректер бойынша, 16 ғ-дың 80-90-жылдары Мәскеу патшасы Федор Иоанович Үлкен Ноғай Ордасының ханы Ормамбеттің өтініші бойынша орданы Бүхара ханы Абдолла әскерлерінің шапқыншылығынан қорғау үшін Жайық қаласын салуға бұйрық берген. Осы заманғы тарихи әдебиетте шартты түрде 1613 ж. қазіргі Орал қаласы пайда болған деп санайды. Өйткені, осы ж. Амстердамда Вильгельм Блау шеберханасында картограф Гессель Герритс «Московия картасын» жарыққа шығарды. Оған «Jaick» қаласы енген. Гессель өз жұмысына Борис Годуновтың үлы, Мәскеу патшасы Федор Борисовичтің жеке меншік картасын қолданған. Бұл картада да (1605) Жайық қамалы бар еді. Дереккөздер
Синергия

Синергизм (грек, synergos — бірлесіп әрекет ету) — химиялық заттектердің өзара қарым-қатынасының нәтижесінде бірлесіп жасаған әрекеті. * Мысалы, екі заттектің бірлесіп жасаған әсері олардың жеке-жеке жасаған әсерінен анағүрлым әсерлі болады. Демек, Синергизм жүйе элементтерінің байланысын күшейтеді. Кейбір орман ауруларымен ластағьпптарды осы Синергизм нәтижесіне туындаған деуге болады. Дереккөздер
Франко-жағдай

Франко-жағдай - сатып алушы жүкті тиеу, тасымалдау (ал кейбір жағдайда сақтандырудан) бойынша тікелей шығындардан босатылатын жеткізу жағдайы және тауарға төлем жасауы, себебі бұл жағдайда шығындар тауардың құнына қосылады. Дереккөздер
Тәжірибелік өндіріс

Тәжірибелік өндіріс - қайта жобаланылатын өндірістің технологиялық құжаттамасын және конструкциясын жасап шығару немесе зерттеулер жүргізу үшін бұйымдарды үлгілер партиялар мен серияларлық етіп ендіру. Дереккөздер
Шоғырларды (кендерді) геометриялау

Шоғырларды (кендерді) геометриялау. Шоғырдың (кеннің) сызбалы пішімін алу мақсатында нақтылы өлшеулерді, есептеулерді және сызбалы тұрғызымдарды кескіндеуді жүзеге асыру. Аталғансызбалы пішім шоғырды (кенді) барлау және игеру істерінің міндет-мүдделерін шешуге қажетті сол шоғырдың (кеннің) пішінін, қасиеттерін және онда өтіп жататын процестерді ашып көрсетеді. Дереккөздер
Балғабастылар

Балғабастылар - дегелек тәрізділер тұқымдастары құсы. Бір түрі ғана бар, балғабас, Дене ұзындығы 55 см. тұмсығы екі жақ жанынаи қысылған. Желкесінде ұзын айдары бар, сондықтан басы балғаға ұқсас. Африка, Мадагаскар, Араб төбегінің оңтүстік-батысында таралған. Өзен бойы ормандарын мекендейді. Ұяларын ағашқа немесе жартастарға салады. Ұялары жабық, аузы тар, үш бөлімнен тұрады. Диаметрі 1,5 м. Оны ағаш бұтақтары, балшық пен өсімдіктен тұрғызады. 3-6 жұмыртқа салады. Су жануарларымен қоректенеді. Дереккөздер
Фрахт, жалдау ақысы

Фрахт, жалдау ақысы - жүкті, жолаушыларды теңіз (өзен) арқылы тасымалдағаны үшін не кемені басқа пішімде пайдаланғаны үшін қосыла иеленуші-тасымалдаушы мен жалдаушы (жалдау акысы) арасындағы келісім бойынша тағайындалатын төлем түрі және тасымалдау құны. Жалдаушы төлейтін сома, әрбір нақты мәміле үшін тараптардың келісімі бойынша тағайындалады. Дереккөздер
Фрахт рыногы

Фрахт рыногы - жалдау және жалдама такелажы (жүкті кетеру мен жылжытуға арналған — темірсым, шынжыр құрылғыларының жиынтығы) бойынша мәміле жасалатын рынок. Тауар рыногы түрінің бірі болып табылады, бірақ тауар рөлінде тасымалдау қызметі әрекет ететін ерекшелікке ие болады. Дереккөздер
Сағит Бөкеұлы Садықов

Садықов Сағит Бөкеұлы(1926, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы - 11.1994, Казталов ауданы) - әуесқой композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1976). 1943 - 45 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1946 - 49 жылдары Батыс Қазақстан облыстық филармониясының артисі. Ол 40 жылға жуық Казталов ауданы мәдениет үйінің директоры қызметін атқарды. 1958 жылдары Атматыда өткен халық өнерпаздары фестиваліне қатысты. Сағиттың "Ән самал", "Таңғы шақ", "Малды ауылдың көңілашары", "Жастығымның куәсі" жинақтары жарық көрген. Сағит Еңбек Қызыл Ту, "Қүрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Өмірбаяны * 1943-1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысқан. * 1946-1949 жылы Орал облыстық филармониясының артисі. Ол 40 жылға жуық Казталов ауданы мәдениет үйінің директоры қызметін атқарды. * 1958 жылы Алматыда өткен халық өнерпаздары фестиваліне қатысты. Шығармашылығы * «Ән самал» * «Таңғы шақ» * «Малды ауылдың көңілашары» * «Жастығымның куәсі» жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Жолбарыс хан

Жолбарыс Айтақұлы (1690–1740) – Ұлы жүз ханы (1730–1740). «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан» соң Жолбарыс өзі билеген қазақ рулары мен Ташкент тұрғындары атынан Жоңғар хандығына тәуелділігін мойындап, жоңғар әскербасына алым-салық төлеп тұрған. 1733 жылы Ұлы жүз ханының елшілері Аралбай батыр мен Оразкелді Кіші жүздегі Ерәлі сұлтанмен бірге Ресейге барып, патшайым Анна Иоанновнаға Ұлы жүздің Төле би, Қодар, Сатай, Хангелді, Бөлек сынды батырларының атынан жазылған хатын тапсырды. 1738 жылы Жолбарыс Ресей бодандығын қабылдау ниетін білдіріп, Ресей үкіметіне хат жазады. 1738 жылы 19-қыркүйекте Анна Иоанновна Жолбарыстың атына арнайы грамота жолдап, оның тілегін қабылдағанын мәлімдеді. Бірақ жоңғар билеушілерінің қарсылығы және Ресей мен Ұлы жүз хандығы арасындағы саяси қарым-қатынастардың қалыптаспауы себепті Жолбарыстың саясаты жүзеге аспады. Жолбарыс 1739 жылы Абылай ханмен тізе қоса отырып, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес ұйымдастырды. Соның нәтижесінде Ташкент, Сайрам қалалары жоңғар әскерлерінен азат етілді. Жолбарыс Ташкент тұрғындарының қолынан қаза тапты. Оның орнына Ташкенттің ұлысбегі болып Төле би тағайындалды. Отбасы Жолбарыс хан 1690 жылы туылды. Жолбарыс Қарт Әбілқайырдың бауыры және Ұлы жүздің ханы Әбілфайыз және Хиуа ханы екінші Әбілғазы хандардың әкесі. Жолбарыс әкесі Абдолла дейді, бірақ Абдолла Жолбарысты және Әбілқайырды асырап алған әкесі. Ал енді оның шежіресіне келсек. Хорезм тарихшылары Әбілғазы туралы шежіресін жазып кетткен, олар былай дейді: : Әбілғазы екіншінің әкесі Жолбарыс хан, оның әкесі Айтақ-сұлтан, оның әкесі Тәуке хан, оның әкесі Жәңгір хан, оның әкесі Есім хан, оның әкесі Шығай хан, оның әкесі Жәдік сұлтан, оның әкесі Әбу Сәидтқа тоқталады. Дереккөздер
Саясат міндеті

Саясат міндеті - тағайындау, саясат рөлі. Саясаттың негізгі функциясы — қоғамның барлық жалғы ұйымдық базасы ретінде қызмет етеді. Саясат — бейбітшіліктін, қоғамның тұтастығы мен тұрақтылығының кепілі. Саясат қоғамның болашағын, оның даму жолын жобалап, осы үдерістін жүзеге асуын қамтамасыз етуі тиіс. Саясаттын келесі міндеті — нақты басқарушылық және регулятивтік әрекеттер. Саясаттың тәрбиелеу міндеті де үлкен маңызға ие болады. Дереккөздер
Талап АҚ

ғында]] «Талап» Ақ — облыс тұрғындарына медициналық жәрдем беріп, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ететін, сондай-ақ арнаулы білім беретін құрылым. 1992 ж. Орал қаласында құрылды. Акционерлік қоғамның құрамында аурухана, «Фаворит» сауықтыру орталығы, емхана, отбасын жоспарлау орталығы, стоматология, косметология, офтальмология, 22 дәріхана, радиостанса мен газет, көрме залы, мектеп-гимназия, кір жуу және химиялық тазалау орындары және шапттараз бар. қызметкерлерінің жалпы саны — шамамен 1000 адам Дереккөздер
Қанатов Сәбит Сарқытұлы

Қанатов Сәбит Сарқытұлы - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитеті төрағасының орынбасары. 1964 ж. 8 қаңтарда Қызылорда облысы Арал қаласында туған. 1994 ж. ҚазМБА-ны бітірген, қаржы және несие. 1986-91 жж. - Қызылорда облысы Арал ауданы қаржы бөлімінің тексеруші инспекторы, аға экономисі. 1991-93 жж. - Қызылорда облысы Арал ауданы бойынша Салық инспекциясының бас салық инспекторы, бөлім бастығы. 1993-94 жж. - Қызылорда облысы Арал ауданы бойынша Салық инспекциясы бастығының орынбасары. 1994-96 жж. - ҚР Қаржы министрлігі БСИ бас салық инспекторы. 1996-97 жж. - ҚР Үкіметі Аппаратының жауапты қызметкері. 1997-99 жж. - ҚР Қаржы министрлігі салық реформалары департаментінің директоры, қазыналық жұмыс департаментінің директоры. 1999-2000 жж. - ҚР МКМ халықаралық салық салу департаментінің директоры. 2000-02 жж. - ҚР мемлекеттік кіріс вице-министрі. :2002-03 жж. - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. :2003-06 жж. - «KZ Консалт» ЖШС бас дирөкторы. :2006 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитеті төрағасының орынбасары. «Салық қызметінің үздігі» (2001). Қазақстан қаржы аясына талдау: «Республиканың қаржы секторы серпінді дамып келе жатыр. Икемді салық салу жүйесі қалыптасып, ол кәсіпкерліктің дамуына және республика экономикасына инвестициялар тартуға септігін тигізуде. Банк секторында алға шыққан көшбасшылар халықаралық агенттіктерден жоғары рейтингке ие болып отыр. Бағалы қағаздар нарығының ілгері дамуына жеткілікті қаржыны шоғырландыруға мүмкіндік беретін зейнетақы жүйесінің дамуы жүріп жатыр. Қазіргі экономикалық даму қарқынымен біздің мемлекет әлемнің бәсекеге қабілетті елдерінің біріне айналады». Дереккөздер
Орал ауыл шаруашылық колледжі

Ауыл шаруашылық колледжі — Батыс Қазақстан облысындағы орта кәсіпік білім беру оргалығы. Ол алғаш 1950 ж. 15 желтоқсанда «Орал ауыл шаруашылығын механикаландыру техникумы» ретінде құрылған. 1963 ж. 19 шілдеде техникум Орал қаласынан Берлі кентіне көшірілді. 165-Бөрлі ауыл шаруашылығы механикаландыру техникумының практикалық сабақтары аудан орталығындағы жөндеу-техникалық станциясында өткізілді. 1965 ж. 240 орындық оқу үйі, спорт зал, 100 орындық асхана үйі, практикалық сабақтар лабораториясы болды. 1967 ж. бұрынғы «Пугачев» кеңшарының жерінен оқу-тәжірибе алқабы бөлініп, қора-жайларымен мал берілді. 1966 жылға дейін техникум техник-механиктер, кейін ауыл шаруашылығы өндірісіне бухгалтер есеп мамандарын даярлады. Қазіргі «мемлекеттік коммуналдық-қазыналық кәсіпорын» статусын алған оқу-орнында экономикалық, бухгалтерлік есеп, мұнай және газ өнеркәсібін бақылау, қаржы, фермер (шаруа) қожалықтарын ұйымдастыру, өнеркәсіп орындарын электрмен жабдықтау, мұнай және газ ендеу, жылу техникасын және жылумен қамту жүйесін пайдалану мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. Сырттай оқыту бөлімдері де бар. Оқу орны құрылғалы бері 30,0 мың маман даярлаған. Колледжде 110-нан аса оқытушы мен лаборант, өндірістік оқыту шеберлері сабақ береді. 42 оқу кабинеті компьютермен, т.б. техникалық құралдармен, макеттермен, плакаттармен жабдықталған. Пайдаланған әдебиттер
Балға сүйек

Балға сүйек - есту қоректілердің ортаңғы жолынын сүйегі; ол дыбыс қозғалыстарын дабыл жарғағынан түс пен үзеңгі сүйегіне жеткізеді. Оның пішіні, салмағы және қозғалмалдылығы әр түрлі. Жертесерлер мен жарқанаттарда балға сүйек тісшемен бірігіп кеткен, көртышқандарда сүйек қуыстанып, жеңілденген. Дереккөздер
Патологиялық диагноз

Патологиялық диагноз - Қабылдаған аурулар классификациясы мен номенклатурасында көрсетілген терминдер арқылы бар ауру және өлімнің себебі туралы патанатом жасайтын медициналық тұжырым. Патанатомиялық диагнозда негізгі патогномиялық, морфологиялық өзгерістер келтіріледі. Патологоанатомиялық диагнозға басты ауру, оның асқынулары және қосымша аурулар кіреді Патологоанатомиялық диагнозде келтірілген аурудың аты аурулар мен өлім себептерінің халықаралық тізіміне сәйкес келуі керек. Ауруда табылган көптеген аурулардың ішіндегі негізгі ауруды анықтау қиын болатындықтан құрама диагноз қою ұсынылады. Оның құрамына бірлескен, фон құрайтын және талас аурулар кіреді. Талас аурулар деп әр қайсысы өлім себебі бола алатын ауруларды атайды. Бірлескен аурулар деп әр қайсысы жеке түрде өлім тудыра алмайтын, бірақ бірлескен күйде өлім себебі болатын ауруларды атайды. Фон құрайтын аурулар деп негізгі аурудың этиологиясы мен патогенезінде маңызды роль атқаратын немесе оның ауырлығын тудыратын немесе оның асқынуларының тууында ерекше роль атқаратын ауруларды айтады. Дереккөздер
Алдын ала сақтандыру

Алдын ала сақтандыру — денсаулықты қорғауға, адам ауруының пайда болуынан және таралуынан сақтандыруға, халықтың дене шынықтыруды жақсартуына, еңбекке қабілеттілікті сақтауға және ұзақ өмір сүруді қамтамасыз етуге бағытталған шаралар жиынтығы. Дереккөздер bg:Профилактика (медицина) bs:Profilaksa da:Profylakse de:Prophylaxe en:Preventive medicine#Prophylaxis es:Profilaxis fi:Profylaksia fr:Prophylaxie gl:Profilaxe ia:Prophylaxe id:Profilaksis lt:Profilaktika no:Profylakse pt:Profilaxia ru:Профилактика (медицина) sv:Profylax tl:Propilaksis tr:Profilaksi
Молох

Молох немесе Тікенекті кесіртке — ешкіемерлер тұқымдасының кесірткесі. Басында және мойнында мүйіз тәрізді үлкен қабыршақтары болғандықтан ол "тікенекті шайтан" деген қосымша атқа ие болған. Онсыз да түрі қорқынышты молохтың екі мүйізі оны шайтанға ұқсатады. Тікенекті кесірткенің денесі - жалпақ, ұзындығы 20 см-ге дейін барады. Басы - кішкентай әрі жіңішке. Күн жылыда тері бояуы сұйылып, ақшылданады, күн салқындағанда бояуы қоюланып, қалыңдайды. Тікенекті кесіртке Орталық Австралияның шөл және шөлейт аймақтарын мекендейді. Негізінен, жабысқақ тілі арқылы кұмырсқа жейді. "Тікенекті шайтан" атанғанымен, заты өте момақан, ешкімге зияны жоқ. Денесі 22 см. Сырт пішіні өзгеше: жалпақ және жайпақ денесі ұзындығы әртүрлі қайқы мүйізді тікенектермен қапталған. Олар көз үстімен желкесінде мүйізге ұқсайды. Түсі сыртқы орта температурасына сәйкес өзгеріп тұрады, сары-коңырдан қызғылтым-сарыға дейін. Денесінде қара жолақтары болады. Австралияның шілді аймақтарында бір түрі кездеседі молохтар horridus. Белсенділігі күндіз байқалады. Қорегі, құмырсқа. Ұрғашылары інінде 3-8 жұмыртқа салады. Дереккөздер
Марат Әпсеметұлы Құсайынов

Құсайынов Марат Әпсеметұлы - Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау вице-министрі. Әкесі - Құсайынов Әпсемет Хамитұлы, зейнеткер, орта білім беру жүйесінде жұмыс істеген. Анасы - Маханова Рыскүл Қалдыбайқызы, зейнеткер, орта білім беру жұйесінде жұмыс істеген. Алматы халық шаруашылығы институтының экономика факультетін (1988) «Өнеркәсіпті жоспарлау» мамандығы бойынша; ҚР Президенті жанындағы Мемлекет басқару жоғары ұлттық мектебінің мемлекет басқару факультетін (1997) «Мемлекетті басқару» мамандығы бойынша бітірген. Қазақ, орыс тілдерін біледі. 1965 ж. 27 қаңтарда Түркістан қаласы туған. 1988 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист; 1997 ж. ҚР Президенті жанындағы Ұлттық мемлекеттік басқару жоғары мектебін бітірген, мемлекеттік басқару. 1988-96 жж. - Қызылорда қалалық әкімшілігінің кешенді экономикалық және әлеуметтік даму бөлімінің нұсқаушысы, жоспарлау комиссиясының аға экономисі, экономика басқармасының бастығы, Қызылорда қаласы әкімдігінің экономика бөлімінің меңгерушісі. 1997 ж. - ҚР Стратегиялық ресурстарды бақылау жөніндегі агенттігінің орны толтырылатын стратегиялық ресурстарды бақылау жөніндегі бөлімінің кеңесшісі. 1997-2000 жж. - ҚР Премьер-министрі Кеңсесінің сараптық-талдау бөлімінің, ақпараттық-талдау бөлімінің, жиынтық талдау бөлімінің кеңесшісі. 2000 ж. - ҚР Стратегиялық жоспарлау жөніндегі агенттігінің стратегиялық жоспарлау және бақылау департаменті директорының орынбасары. 2000-01 жж. - ҚР Стратегиялық жоспарлау жөніндегі агенттігінің әлеуметтік-экономикалық талдау департаментінің директоры. 2002 ж. - ҚР Қаржы министрлігінің мемлекеттік бюджет департаменті директорының орынбасары. 2002-03 жж. - ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің стратегиялық жоспарлау және инвестициялық саясат департаментінің директоры. 2003-06 жж. - ҚР Экономика және бюджеттікжоспарлауминистрлігініңаймақтықсаясатжәнебюджетаралық қатынастар департаментінің директоры. 2006 жылдан - Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау вице-министрі. Дереккөздер
Фьючерстік операциялар

Фьючерстік операциялар (; ) - белгілі бір уақыт аралығы өткенде операцияны орындай отырып, баға мәмілесін жасау сәтінде тіркелу бойынша шикізат тауарлары алтын, валюта, қаржы және кредиттік құралдарды сатып алу-сату түрінде көрінетін биржадағы жедел мәмілелер. Дереккөздер
Дара тұқылық өсімдіктер

Дара тұқылық өсімдіктер - өмірінде бір рет қана гүлдеп және жеміс беретін, одан кейін көбіне өлетін өсімдіктер. Бір және екі жылдық өсімдіктер, көпжылдықтардан, шатыршагүлдердің, агава, бамбук, пальмалар және т.б. Көп жылдық дара тұқылық өсімдіктер көп жылдар бойы, 3-тен 10 жылға дейін шатыршагүлділер тәріздестерде және 50-60 жыл агавада заттарды қор ретінде жинайды, сондықтанда олардың гүлсидам өскіндері куатты және көп гүлдер және жемістер береді. Дереккөздер
Жайық сазы

«Жайық сазы» - Ақжайық ауданындағы халықтық фольклорлық ансамбль. 1987 ж. бұрынғы Тайпақ ауданының Мәдениет үйі жанынан құрылды. 1989 ж. оған «халықтық ансамбль» атағы берілді. Жетекшісі - Құрманғазы атындағы Орал музыкалық училищесінің түлегі С. Зинетов. Ансамбль мүшелері әр түрлі көне ұлттық аспаптарда ойнады. «Жайық сазы» көптеген байқауларға қатысып, өнер көрсетті. 1987 ж. облысы «Ата-баба жолымен» атты театрландырылған көрініске қатысып, 1988 ж. «Одағым үшін ән салам» атты фольклорлық мерекеде, 1991 ж. Ақмола қаласында өткен фольклорлық ансамбльдер байқауында дипломант атанды. Фольклорлық ансамбль репертуарында халықтың «Әгугай», «Арман-ай», Біржан салдың «Көкек», Ақан серінің «Қараторғай» әндері, халық күйлері, билері бар. «Жайық сазы» фольклорлық ансамблі бұрынғы Тайпақ ауданы Калмыков селосында ғы аудандық мәдениет үйі жанынан 1981-1982 жылдарда құрылды.Алғашқы құрылған мезгілдегі аспаптық құрамы домбыра,қобыз,прима,аккардеон, бас домбыра болды. Алғашқы жетекшісі Октябрь Шамаров(Атырау мәдени ағарту училищесінің түлегі) Осы құрылған құраммен аудан шаруашылықтары еңбеккерлерімен облыс орталғы Орал қаласында бірнеше дүркін байқауларға қатынасып жүлделі орындарды иеленіп жүрді. 1988 жылы ансамблдің материалдық базасы сахналық киімдермен (Москва қаласында тіктірілген),асатаяқ, сылдырмақ, қоңырау, дабыл,шаңқобыз,сазсырнай секілді аспаптармен толықтырылып, ансамбльдің құрамдық сапасы нығая түсті. Осы 1988 жылы желтоқсан айында Алматы қаласында ансамбльдер байқауына қатынасып,ансамбль халық тық атағын алуға болады деген байқаудың қазылар алқасының ризашылығын алып келді. 1989 жылы ақпан айында ансамбль халықтық атағын алғаннан кейін Целиноград (кәзіргі Астана) қаласында сал серілер байқауына Қатынасып лауреат атанды.Осы жылдың шілде айында Ресейдің Астрахань қаласына осы облыстың қазақ аудандарына концерттік сапармен шығып,ресейлік қандастарымызды өз өнерлерімен риза етіп қайтты.Ансамбль қәзіргі уақытта да ауыл тұрғындарына өз өнерлерін көрсетіп келеді. Ансамбльдің кәзіргі (1990 жылдан бастап) жетекшісі Ақтөбе мәдени – ағарту училищесінің түлегі Қ.М.Құсайын. Дереккөздер
Сәмеке хан

Сәмеке хан (1660 жыл — 1734 жыл) — Орта жүз ханы (1719–1734). Тәуке ханның баласы. Ақтабан шұбырынды оқиғасынан кейінгі жылдары Орта жүзді биледі. Ордасы Түркістан қаласында болды. Өмірбаяны Сәмеке хан наймандар мен қыпшақтардың кейбір руларына және арғындардың бір бөлігіне иелік етті. Ол ішкі саясатта орта жүзді біріктіруге күш салды. Сыртқы саясатта жоңғарлар мен Орта Азия хандықтарының басқыншылық әрекеттеріне қарулық қарсылық көрсетумен белгілі болды. Сәмеке хан Әбілқайыр ханмен күш біріктіріп, қазақ жерін қалмақтардан босату мақсатында 1723 және 1726 жылдары Еділ бойындағы Кіші қалмақ ордасына 2 дүркін жорық жасады. Сыртқы және ішкі жаулармен күресте күшті көршісі Ресейге арқа сүйеуге тырысты. 1731 жылдың 15 желтоқсанында А.Тевкелевпен бірге Ресеймен арадағы қатынасқа байланысты келіссөз жүргізді. Сәмеке хан жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ халқының рухын көтеріп, болашаққа деген сенімін оятқан, әскери біліктірілігімен танылған тұлға ретінде тарихта қалды. Дереккөздер Сілтемелер * Қазақ хандығы * Қазақ хандары
Талдыапан

Талдыапан — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Талдыапан ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Казталовка ауылынан шығысқа қарай 110 км-дей жерде, Балықты жайылмасының шығысындағы жусан аралас бетеге, еркекшөп, көкпек өскен сортандау, бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1172 адам (588 ер адам және 584 әйел адам) болса, 2009 жылы 830 адамды (421 ер адам және 409 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 521 адамды (276 ер адам және 245 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1947 жылы «Фурманов» кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. 1997 жылға дейін осы кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Талдыапанда және округке қарасты Бейістерек, Қойшықұдық, Никонор және Сарықұдық ауылдарында серіктестік пен 30 шаруа қожалығы құрылғаң. Инфрақұрылымы Орта, 3 бастауыш мектеп, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория және 3 фельдшер-акушерлік пункт бар. Тұрғыңдары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Фьючерстік рынок

Фьючерстік рынок (;) — болашақта белгілі бір уақытта тауарды немесе шетелдік валютаны жеткізу үшін мәміле жасалатын рынок. Бұл рынокта тауарлардың өзі ұсынылмайды,тек болашақ жеткізуге уәде беру ғана сатылады. Дереккөздер
Мононхилер

Мононхилер, біртістілер(Mononchuas) - аденофорей тобына жататын Dory lai-mida отрядының топырақ жұмыр құрттары. Дене ұзындығы 2мм-ге дейін. Ірі ауыз қуысында ірі тісі бар. Жыртқыштар. Басқа топырақ нематодтарының дернәсілдерімен қоректенеді., (М. papillatus тәулігіне 80 дернәсілді құртады). Барлық табиғи аймақтарда 70 түрі таралған. Ауылшаруашылық өсімдіктерінің нематод тоғышарларымен биологиялық күрес жүргізу үшін қажет. Дереккөздер
Моносомия

Моносомия -диплоидты жиынтығында бір хромосомасы жетіспейтін ағза немесе жасуша. Бөліктік моносомияда, хромосоманың кейбір сегменті жоғалады. Белгілі бір гомол. хромосомасы құрамында сыңар болатын жасушаны не ағзаны моносомиктер деп атайды. Моносомия - гомол. хромосомалардың дұрыс ажыраспау нәтижесі. Бұл көбіне жыныс жасушаларында (мейоз кезінде) байқалады№ Бірақ соматикалық жасушаларда (митозда) да кездесуі мүмкін.Мысалы, Шерешевский- Тернер синдромымен ауырған адам жыныстық Х - хромосома жағынан моносомик деп саналады. Моносомия жануарларда зиянды мутациялық өзгеріс болғанмен, оны зерттеу арқылы әрбір хромосоманың тұқым қуудағы маңызын анықтауға болады, келешекте тәжірибе жүзінде белгілі хромосомалардан генотип құрастыру мүмкіндігі туады. Дереккөздер
Барақ хан (Орта жүз)

Барақ хан (1717-1750) — қазақ ханы, қолбасы. Шыңғыс ханның тұқымы, Жәдік әулетінен, әкесі — Тұрсын хан, ағасы — Күшік хан. Орта жүздің ханы болған. Барақ хан Орта жүздің Найман, тайпасын ұзақ жылдар билеген, бірақ Найман ішіндегі Көкжарлы руының Үш жүзге аты мәлім батыры Көкжал Барақ бағынбаған. 1720 жылы Жоңғар және Еділ қалмақтарына қарсы шайқастарда қолбасы болған. Өмірбаян Оңтүстік Қазақстан мен Сыр өңіріндегі Иқан, Сауран, Отырар, Түркістан, Өгізтау, Созақ қалаларына билік жүргізді. Барақ хан Тұрсын ханның баласы, Қодай Менде сұлтанның немересі. Қазақ хандарының Жәдіктен тарайтын әулетіне жатады. Барақтың туылған жылы белгісіз. Қайтыс болған уақыты шамамен 1750 жылдың ақпан-наурыз айлары. Ол Қырықсан Барақ-сұлтан, Барақ хан, Кіші Барақ, Барақ-сұлтан, сұлтан Барақ-батыр деген есімдермен белгілі болған. 1749 жылы тамыз-қыркүйек айлары мен 1750 жылдың ақпан-наурыз айлары аралығында хан болды (Артыкбаев, 2001: 139). Барақ ханның бізге белгілі жеті ұлы бар: Сығай, Бөкей, Қанқожа, Дайыр, Ханбаба, Маман, Нұралы (Ерофеева, 2001: 121). Барақ хан XVIII ғасырдың 20-жылдарының аяғы – 30 жылдарының басында қазақтардың танымал әскербасыларының бірі болған. Жоңғарларға, қарақалпақтар мен қалмақтарға қарсы соғыстарда көзге түскен. Хан болғанға дейін өз руына билік жүргізген және Орта жүздің атақты, беделді биі Қазыбек Келдібекұлының қолдауына ие болды. 1742 жылдың қарашасында ресми түрде Ресейдің қарамағына өтеді. Алайда қоластындағы тайпалардың шығыста орналасуына байланысты жоңғарларға қарай бет бұрып, жоңғар қонтайшысы Қалдан Серенге (1727–1745) бірнеше рет сыйлықтар жіберіп, 1744 жылдың басында ұлы Сығайды аманат ретінде Жоңғарияға жіберген. Ол аманат ретінде жүрген Әбілмәмбет сұлтанның ұлы Әбілфеиіздің орнына барады. 30-жылдардың ортасына қарай Әбілқайырдың саяси тұрғыдағы ең басты жауы мен қарсыласы болған. Орынбор генерал – губернаторы И.И.Неплюевтің (1742–1759) қолдауына ие болған (Ерофеева, 1997: 116–118). 1748 жылдың шілдесінде орыс елшісі М.Тевкелев Әбілқайыр ханға жолығып, барлық талас мәселелері жөнінде келісімге келді. Ханға жақтас билер мен сұлтандар «Әбілқайырдың еркіне көшу» туралы қаулы алды. Бірақ ханға қарсы топтың күресі онан сайын күшейе түсті. Хиуа ханы Қайыптан Бараққа сыйлық алып келе жатқан елшілерді Әбілқайыр адамдарының жолай тонап алуы Барақ сұлтан мен хан арасындағы қарулы жанжалға әкеп соқты. Осы жанжал үстінде Барақ Әбілқайырды өлтірді. Барақ хан туралы тарихи деректер жеткілікті. Ол туралы Ш.Уәлиханов, В.В. ВельяминовЗернов еңбектерінде де кездеседі. 1749 жылы Орта жүз бен Ұлы жүздің игі жақсылары Төле бидің ықпалымен Барақты хан етіп сайлады. Бірақ, жоңғар ханы Цеван-ДоржиАджи-Намжил өз адамдарына оны қалайда тұтқындауды тапсырады. 1750 жылы Қарнақ қалашығында Барақ ханды жоңғар тыңшылары уландырып өлтіреді де, оның денесі Түркістанға қойылады. 1750 жылдың көктемінде, кейбір деректерге қарағанда, Әбілқайырдың кегін қайтарушылар Қарнақ қаласында Барақты және екі ұлы мен қызметшісін у беріп өлтірген. Дереккөздер
Жайықселоқұрылысы

«Жайықселоқұрылысы» — құрылыс кәсіпорыны. 1955 ж. құрылды. Кәсіпорынның облыс аудандарында 32 құрылымдық бөлімшелері бар. 1958 жылдан «Оралқұрылыс» тресі, 1991 жылдан «Оралселоқұрылыс» өнеркәсіптік құрылыс концерні болды. Қазір «Жайықселоқұрылысы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі» деп аталады. Негізінен өндірістік, мәдени-тұрмыстық объектілер және тұрғын үй құрылысын салумен айналысады. Дереккөздер
Перфорация

Перфорация (Реrfоrаtіо - тесілу, тесіп өту) - Қуысты денелердің өздігінен тесілуі немесе оларды күшпен тесу. Процесс пенетрацияга ұқсас, бірақ пенетрация - бұл бір жерге өту, ену, ал перфорация - бұл бірдеңенің тесілуі. Асқазан жарасының перфорациясы (тесілуі). Дереккөздер
Салақтық (қылмыс)

Салақтық - қылмыстық заңдар бойынша — азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін елеулі түрде бұзуға әкеп соққан лауазымды адамның қызметіне адал қарамауы немесе ұқыпсыз карауы салдарынан өз міндеттерін орындамауы немесе лайықты орындамауы. Абайсызда кісі өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соктырған дәл сол әрекет кылмыс болып табылады. Дереккөздер
Синузия

Синузия (грек, synisia — бірлесіп болу, қауымдастық) — # бір немесе бірнеше тіршілік нысандарының (ағаштар, бұталар, қына, мүкжэне т.б.) өсімдіктерінен тұратын фитоценоздың экологиялық және кеңістіктік тұрғыдан оқшауланған бөлігі; # мекен ортасына ортақ талаптарымен өзара байланысқан, көбіне құрауыш организмдердің жиынтығының өзі едәуір дәрежеде түрін өзгерткен организмдер популяцияларының жиынтығы. Дереккөздер
Монохазий

Монохазий - цимоидты гүлшоғыры, оның гүлшоғыр|ының басты осьінің түйінделетін гүлі астында тек бір ғана парциальды гүл шоғыры, (бұйра гүл, ирек) немесе, соңғысының редукциясының нәтижесі ретінде, басты осьтен асқан және басты осьтің жоғарғы гүлінен кеш гүлдейтін жалғызiлiктi гүл. Дереккөздер
Ренталық төлемдер

Ренталық төлемдер - кәсіпорынның, компанияның, фирманың қызметіне тәуелді факторларға байланысты емес, олардың табиғат ресурстарын пайдалануына байланысты алынған пайдасының бір бөлігі түрінде бюджетке төленетін төлемдер. Дереккөздер
Арыстан Ахметов

Арыстан Ахметов (туған жылы белгісіз, Жаңақала ауданы, Жуалыой ауылы — 1.10.1942, Ресей, Воронежоблысы, Сурковое с.) — Ұлы Отан соғысының қаһарманы. Қазіргі Жаңақала ауданы 8-а-да колхозшы болған. 1942 ж. қаңтар айында майданға аттанған. Атақты Панфилов дивизиясының құрамында соғысқан. Воронеж облысының Сурковое селосы маңында 19 қызыл әскер фашистердің бір батальонына қарсы шайқасады. Олардың он бірі қаза тауып, қалған сегізі ауыр жарақаттанған күйінде жау қолына түседі. Фашистер Ахметовтен жауап алуға тырысады, бірақ ол мәлімет беруден бас тартады. Ақырында, гитлершіл жендеттер ер жүрек жауынгерлерді азаптап, үстеріне жанармай құйып, тірілей өртейді. Пайдаланған әдебиттер
Теңіз өрбітпе

Теңіз өрбітпе (Марикультура; ) — теңіз кәсіпшілігі организмдерін (устрицаларды, ұлуларды, балдырларды және тағы басқа) теңізде, теңіз қолтығында, қолтабанда, өзен әстуариінде жасанды өсіру. Біздің заманызға дейн 2000 жылдарда Жапонияда устрица осірумен айналысқан. Теңіз өрбітпені осіру 1950 — 1960 жылдары басталды. Қазіргі кезде теңіз өрбітпе шамамен 9 млн т өнім береді. Негізгі ондіргіштер Қытай (4 млн т-дан көп), Жапония (980 мың т), Үндістан (шамамен 850 мың т) және Оңтүстік Корея (480 мың т) елдері болып табылады. Дереккөздер
Фотоэффектінің қолданылуы

Фотоэффект құбылысы ғылым және техниканың әр түрлі салаларында кеңінен қолданылады. Фотоэффект негізінде жасалған құралдар фотоэлементтер деп аталады. Олардың ең қарапайымы — вакуумдік фотоэлемент ішінен ауасы сорып алынған шыны баллон түрінде жасалады. Баллонның ішкі бетінің біраз бөлігіне жұқа металл қабаты жалатылған, ол фотокатод рөлін атқарады. Анод ретінде баллонның ортасына орналастырылған металл сақина немесе сирек тор пайдаланылады. Фотоэлемент аккумуляторлық батареялар тізбегіне қосылады, оның ЭҚК-і фототок қанығу тоғына тең болатын етіп алынады. Вакуумдік фотоэлементтер инерциясыз, олардағы фототок сәулелену интенсивтігіне пропорционал. Осы қасиеттер вакуумдік фотоэлементтерді фотометриялық құралдар ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, люксометрлер—жарықтануды өлшейтін, фотоэлектрлік экспонометрлер — фото мен кино түсіруде экспозиция уақытын өлшейтін құралдар. Фотореле — өндірісте, әр түрлі технологиялық процестерде, әскери істе қондырғыларды автоматты түрде ағытып, қосу үшін қолданылады. Ішкі фотоэффект - сәулеленудің әсерінен жартылай өткізгііитегі еркін зарядтар (электрондар мен кемтіктердің) концентрациясының арту құбылысы да кеңінен қолданылады. Жартылай өткізгіште пайда болатын және рекомбинацияланатын еркін зарядтардың арасында динамикалық тепетеңдік орнайтьшы белгілі. Осындай күйдегі жартылай өткізгішке, кванттарының энергиясы еркін зарядтарды генерациялау энергиясынан артық болатын сәуле түсіргенде тағы қосымша еркін зарядтар пайда болып, оның өткізгіштігі артады. Бұл құбылыстың қолданылатын жері — фотокедергі. Жарықтандырған кезде жартылай өткізгіштің кедергісі кемиді және сәулелену интенсивтігі неғұрлым жоғары болса, кедергі соғұрлым аз. Тағы бір қолданылуы — жабушы қабаты бар фотоэлемент, яғни вентильді фотоэлемент. Ол металл мен металдың мөлдір қабаты жалатылған кемтіктік жартылай өткізгіштен (металдың оксидінен) тұрады. Металл мен жартылай өткізгіштің шекарасында диффузияның нәтижесінде кернеулігі Е к контактілік жабушы қабат пайда болады. Жартылай өткізгішке Ф жарық ағыны түскенде электрондардың да, кемтіктердің де концентрациясы артады. Диффузияның нәтижесінде электрондар контакт арқылы еркін өтіп кетеді, ал кемтіктер өте алмайды. Сондықтан жарықтың әсерінен электрондар металда, ал кемтіктер жартылай өткізгіште жинақталады да, А және К контактілері арасында потенциалдар айырымы — фото ЭҚК-і пайда болады, ол жартылай өткізгіштің жарықтануына пропорционал. Мұндай фотоэлементтер ток көздері (күн батареялары), фотоэкспонометрлер, әр түрлі процестерді автоматтандыру және басқаруда тексеру құралдары ретінде, әскери техникада көрінбейтін сәулеленумен сигнал беру немесе локация құралдары ретінде және т.б. жерлерде қолданылады. Дереккөздер
Сайдақ тістілер

Сайдақ тістілер – ескекаяқты сүткоректілер. Дене ұзындығы – 410 см, салмағы – 2000 кг. Басының алдыңғы жағы шорт кесілген, бетінің екі жағына 300-350 вибристары орналасқан. Құлақ қалқаншасы жоқ. Жоғарғы азу тістерінің ұзындығы – 60-80 см (ұрғашыларынікі кішілеу). Тістері төменге бағытталған. Терісі – қалың, қатпарланған. Аяқ жарғақтарының шеті терімен көмкерілген. Артқы аяқтарының жарғақтары құрсаққа қарай қайырылып, құрлықта жүруін жеңілдетеді. Дене түгі сирек. Ареалы – Солтүстік мұзды мұхит жағалауы. Миграция жасап тұрады. Қорегі – ұлулар. Мұзда көбейеді. Баласын бір жыл көтереді де, 2 жыл сүтпен қоректендіреді. Қиыр Шығыстық түршесінің (O.r. divergens) саны 200 мыңдай (1983 ж. дерек бойынша). Кәсіпшілік аулау тек жергілікті халыққа рұқсат етілген. Атлантикалық түршесі (O.r. rosmarus) КСРО-ның Қызыл кітабына енген, ал лаптев түршесі ХТҚО мен КСРО-ның Қызыл кітаптарына енгізілген. Дереккөздер
Сайкиев Халаби Мұхитұлы

Өмірбаяны Сайкиев Халаби Мұхитұлы - ғалым, филология ғылымының докторы (1976), профессор (1975). Орал педагогика институтын бітірген (1941). Ұлы Отан соғысына қатысқан. * 1946 жылдан ҚазМУ-де оқытушы, проректор, декан. * 1962-1986 жылдары осында орыс тілі кафедасының меңгерушісі. * 1954-1956 жылдары Қазақстан FA-ның Тіл және әдебиет институтының директоры. Ғылыми-зерттеушілік еңбектері орыс, қазақ тілдерін салыстыра зерттеуге, орыс тілінің грамматикасы мәселелеріне арналған. Орта мектеп пен жоғары оқу орындарына арналған орыс тілі оқулықтарының авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Шығармашылығы * Конструкции с винительным падежом в современном русском языке, М., 1960; * Русский глагол и его формы, А.-А., 1968; * Грамматические категории глагола в русском и казахском языках, А.-А., 1973. Дереккөздер
Алаяқтық

Алаяқтық — өзгенің мүлкін жымқыру немесе алдау жолымен немесе сенімді теріс пайдаланып оған құқықты иелену. Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 190-бабында келтірілген. Тағы қарағыз * Қаржылық пирамида * Махинация * Жымқыру * Шулер Дереккөздер
Республикалық бюджет

Республикалық бюджет — бюджет жүйесінің дербес бөлігі; мемлекеттік бюджет жүйесінің құрамына кіреді. Жалпы республикалық маңызы бар экономикалық, әлеуметтік және несиелік даму саласындағы шаралардың қаржыландырылуын қажет қаражатпен қамтамасыз етеді. Облыстар мен республикалық бағыныстағы қалалардың ең аз нормативтер бойынша шығындарды өтеуге өз кірістері жеткіліксіз болған жағдайда олардың әлеуметтік-мәдени дамуын қамтамасыз ету мақсатымен қаржы ресурстарының бір бөлігі демеуқаржы түрінде республикалық бюджет арқылы олардың арасында қайта бөлінеді. Дереккөздер
Геотермалды су

Термальды су (Термальные воды; ) — жер қойнауынан табиғи шығып жатқап немесе ұңғымаларды бұрғылау арқылы алынатын жылы немесе өте ыстық, температурасы 100"С-тан жоғары су. Қазақстандағы геотермалды сулар Қазақстан Республикасының палеозойлық құрылымдарының геотермалдық градиенті 1-1,8°C/100 м-ге тең, артезиан алаптарында 1,5-5,5°C/100 м-ге дейін жетеді. Жер асты суларының ең жоғарғы температурасы альпі қатпарлығы айимағына жақын орналасқан артезиандық алаптарда байқалады. Қазақстан аумағында 500 м тереңдікке дейінгі жер асты суларының температурасы Каспий маңы, Шу-Сарысу артезиан алаптарының шеткі аймақтарында Торғай, Оңтүстік Балқаш, Зайсан артезиан алаптарында 20-30°C-тан, Ертіс маңы, Маңғыстау, Үстірт, Сырдария, Іле артезиан алаптарында 30-45°С-қа дейін жоғарылайды. 1500 м тереңдікте Зайсан, Оңтүстік Торғай алаптарында 40-45°С-тан Маңқыстау, Үстірт, Сырдарияның батыс жағы алаптарында 70-95°C-қа дейін жоғарылайды. Республиканың оңтүстік және оңтүстік батыс жақтарында терең артезиан алаптарының 4000 м тереңдігінде су температурасы 150-170°C не одан да жоғары болады. Алпілік не орогендік белдеуде су температурасы 50-55°C қа, шығыны 3-5 л/с-ке жететін тұщы Термал суының көптеген бұлақтары бар. Термал су қорларының мол аудандары: маңғыстау, Үстірт, Ертіс маңы, Сырдария, Іле артезиан алаптары. Термал су курорттық жерлерде және мекемелерде емдік қасиеті бар су ретінде, елді мекендерге жылу бер үшін, энергетикалық қондырғыларда және т.б мақсаттарда қолданылады. Дереккөздер
Қолдаухат, құзаухат

Қолдау хат, құзау хат – *1. Сөздің кең мағынасында – тиісті мәселені шешуге өкілетті инстанция болып саналатын мемлекеттік мекемеге, белгілі бір азаматқа немесе ұйымға жолданған өтініш немесе ұсыныс. *2. Инспектор, тергеуші, прокурор, сот немесе сот органдарына іс-жүргізу әрекеттерін жасау туралы немесе шешім қабылдау жөнінде жолданған ресми өтініш. Дереккөздер
Моровтар

Моровтар (Moridae) - Трескатәрізділердің тұқымдасы. денесі ұзындығы 20-75 см. Иек астында мұрттары бар. Арқа жүзбеқанаттары 2, аналь жүзбеқанаттары құйрық жүзбеқанаттары бар. Торсылдағының алдыңғы өсінділері есту капсулаларымен жалғаскан. Барлық мұхиттардың 200-1500 м тереңдіктерінде 15 туыстың 70 түрі таралған. Судың терең қабаты мен түбін мекендейді. Кейбірулерінде қарнында бактериялық тарқырауығы бар. Аздағаны, мысалы: лемонема, кәсіп отықтісі. Дереккөздер
Геотектоникалық қысым

Геотектоникалық қысым. Жер қойнауларында дәйім жүріп жататын тектоникалық процестер нәтижесінде қойнауқаттарға түсірілетін қысым яғни кернеу; әсіресе тектоникалық тұрғыдан белсенді аймақтарға тән. Дереккөздер
Бақтығали Ахметов

Бақтығали Ахметов (21. 8.1939 ж. т., Тасқала ауданы, 2-Шежін ауылы) — жергілікті басшы, Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1989). Еңбек жолын 1956 ж. ұжымшар мүшесі ретінде бастаған. 1957 ж. Оралдағы 1 жылдық ауыл шаруашылығы мектебін, 1964 ж. Ақтөбе медицина институтын бітірген. Казталов, Сырым, Тасқала аудандарының ауруханасында, облысы ауруханада хирург, бас дәрігердің орынбасары, бас дәрігер болды. 1981-96 ж. аралығындағы облысы денсаулық сақтау басқармасының бастығы. 1996 жылдан облыстық дизгностикалық орталықтың директоры. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Пайдаланған әдебиттер
Төлеген Жанғалиев

Төлеген Жанғалиев — ақын, журналист, қоғам қайраткері, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 1950 жылы 27 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында туған. *1973 жылы Семей пединститутын, *1984 жылы Алматы Жоғары партия мектебін бітірген. *1984—1999 жылдары Абай аудандық партия комитетінің идеология жөніндегі хатшысы, аудандық кеңес атқару комитеті төреғасының орынбасары, аудан әкімінің орынбасары болып қызмет істеген. Шығармашылығы Жыр топтамасы алғаш рет республика жас ақындарының «Қарлығаш» (1978), сонан соң «Сыр сапар» (1980), «Тоғыз перне» (1981) атты ұжымдық жинақтарында жарияланды. Баспалардан әр жылдары он кітабы жарық көрді. *Жүрегім сөйлеп тұрғанда. Өлеңдер. А., «Жалын», 1982. *Шыңғыстау шындығы. Өлеңдер. А., «Жалын», 1993. *Оңалған ойдың сәулесі. Өлеңдер. А., «Дәуір», 1996. *Біз жұмаққа бармаймыз. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Атамұра», 1998. *Атом мен ақын. Өлеңдер. А., «Қанағат», 1999; *Баба жайлы балладалар. Балладалар. Новосібір, «Современник», 2001. *Тілсіздің тілі. Өлеңдер. Өскемен қаласы, 2003 *Матаев. Эссе. Алматы қаласы, «Халықаралық Абай клубы», 2008. *Біздің әкей. Эссе. Новосібір қаласы, «Эврика», 2012. *Ертістің арғы жағы,бергі жағы. Өлеңдер. Алматы қаласы, 2021. *Маңдайымның жазуы. Таңдамалы өлеңдер жинағы. Нұр-Сұлтан қаласы, «Фалиант», 2021. Жетістіктері Жас ақындардың республикалық «Жігер» фестивалінің (1978) Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлықтың (1996) лауреаты, Шығыс Қазақстан облыстық жазба ақындар мүшәйрасының бас жүлдегері. Абайға (1995) Астанаға (2016) арналған жыр мүшайраларының 1 орын иегері. Республикамыздың құрылғанына 10-20 жыл толуына арналған мерекелік медальдардың иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері. Ыбырай Алтынсарин атындағы төсбелгінің иегері. Құрмет ордені иегері (2020). Дереккөздер
Шаһарбану Әшімханқызы Есенғұлова

Eceнғұловa Шаһарбану Әшімханқызы (1946 жылы туған) — актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1980). Мәскеудің М.С.Шепкин атындағы жоғарғы театр училищесінің кино және театр артисі бөлімін бітірген (1972). 1993 жылдан Батыс Қазақстан облысы қазақ драма театрында өнер көрсетеді. Ол Әуезовтың «Қобыландысында» Қарлыға, «Қарагөзінде» Мөржан, М.Кәрімнің «Ай тұтылған түнінде» Таңқабике, Еврипидтің «Медеясында» Медея, Гогольдің «Ревизорында» Анна Андреевна, Ғ.Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш-Баян сұлуында» Мақпал, Т.Ахтановтың «Күшік күйеуінде» Гүлжамал, Д.Исабековтің «Әпкесінде» Қамажай, т.б. рөлдерді сомдады. Дереккөздер