kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ғани бай мешіті

Ғани бай мешіті (ХІХ ғасырдың соңы-ХХ ғасырдың басы) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген қала құрылысы және сәулет өнерінің ескерткіші. Орналасқан жері Қызылорда облысы, Қазалы қаласы, Шаляпин көшесі, 21. Сипаты Ғимарат тікбұрышты күйдірілген кірпіштерден тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық өлшемдері 27х14 м, минаретінің биіктігі 21 м. Ғимарат жоспарында тікбұрышты, бір қабатты, солтүстік жағынан минарет жалғанған. Ғимарат аумағы қабырға арқылы екі бөлмеге намаз оқитын залға және вестибюльге бөлінген. Шатыры жабын қаңылтырмен жабылған, едендері ағаштан жасалған, қабырғалары сыланып, әктелген. Ғимараттың архитектурасы "кірпіш стилінің" ең бір жақсы дәстүрінде шешімін тапқан – қасбеттері әртүрлі қуыстар түрінде ерекше көркем өңделген жауырыншалармен сомдалған, аралық және көмкеруші ернеулер кірпішті әдістермен әсемделген. Минареттің негізгі аумағы сегіз қырлы болып орындалған, қабырғалары филенкалармен жетілдірілген, осы аумақтың үстінде орналасқан күмбездеуші бөлік – аркалары мен ойықтары бар цилиндрлі, ол жабын қаңылтырының "қабыршақты" тіліктерімен жабылған сүмбілі күмбезшеден ернеу арқылы бөлінген. Мешіт архитектурасы – Қазалы қаласындағы өзіндік еркешелігі бар мешіттердің бірі болып табылады. Ескерткішті 1979 жылы "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициясы зерттеген. Дереккөздер
Ангор

Ангор — қала типтес елді мекен және Өзбекстанның Сұрқандария облысы Ангор ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 14100 мың адам (1995 ж.) Ангор — Сұрқандария облысының оңтүстігіндегі қала, Сурхон-Шерабат алқабындағы Шерабат өзенінің бойында орналасқан. Ангор Термез қаласынан солтүстікке қарай 33 шақырым жерде Үлкен өзбек тас жолының бойында орналасқан. Қала – ең алдымен мақта мен астық өсіретін ауылшаруашылық аймағының орталықтарының бірі. Ангор мақта тазалау зауыттары, тамақ өңдеу зауыттары, дамыған сауда мен шағын бизнестің отаны. Мұнда 3 жалпы білім беретін мектеп, 4 балабақша, аудандық орталық аурухана, ересектер емханасы, жасөспірімдер емханасы, аудандық мемлекеттік машина-трактор паркінің аудандық бөлімі, сауда орталықтары, 2 кинотеатр, 2 кітапхана, мәдениет үйі, тұрмыстық қызмет көрсету бөлімі бар. Дереккөздер
Ұзын (кент)

Ұзын — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Сұрқандария облысы Ұзын ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 12800 мың адам (2002). Ұзын ауылы — Сұрқандария облысының солтүстік-шығысында, Сұрхандария өзенінің аңғарында орналасқан Құмқорған-Душанбе темір жол желісі оның аумағы арқылы өтеді. Мұндағы станса Сарысия деп аталады, одан Шарғұнға қарай өндірістік желі өтеді. Қолайлы орналасуының арқасында Ұзын Сұрхан-Шерабад алқабының солтүстігіндегі өнеркәсіптік және сауда орталығы болып табылады, құрылыс материалдарының өндірісі жақсы жолға қойылған, мақта тазартатын зауыт және фермерлер базары, шағын хайуанаттар бағы да бар. Сауда, мәдениет және қызмет көрсету орталықтары, 3 жалпы білім беретін мектеп, музыка мектебі, дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, 2 кәсіптік колледж (ауыл шаруашылығы және қызмет көрсету), кітапхана, аурухана, орталық дәріхана халыққа қызмет етеді. Дереккөздер
Сарық (кент)

Сарық — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Сұрқандария облысы Қызырық ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 13700 адам (1995 ж.). Ең жақын станса - Сұрхан (33 км). Термезге дейінгі қашықтық 70 км. Халық негізінен егін және мал шаруашылығымен айналысады. Халыққа орталық аудандық аурухана, балалар ауруханасы, жедел медициналық жәрдем бөлімі, ересектерге арналған амбулатория, емхана, жұқпалы аурулар ауруханасы, дәріханалар қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Халықабат (Сұрқандария облысы)

Халықабат — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Сұрқандария облысы Мұзрабат ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 7500 мың адам (2005). Қала типіндегі Халықабат елді мекені (өзбек тілінен аударғанда «халық қаласы» немесе «халықтық») елдегі осындай атаумен аталған үш елді мекеннің бірі. Ол Термез қаласынан солтүстікке қарай 52 шақырым жерде, ең жақын теміржол стансасынан 20 шақырым жерде орналасқан. Халықабаттан ауыл шаруашылығына да, халыққа қызмет көрсетуге де пайдаланылатын Занг каналы өтеді. Кеңес Одағы кезінде негізі қаланған елді мекен 1993 жылға дейін Комсомолобод деген атпен белгілі болды, ал 1968 жылдан бері Мұзрабат (бұрынғы Гагарин) ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарып келеді. Мұнда шағын тамақ өңдеу зауыттары жұмыс істейді, сауда да жақсы дамыған. Халықабатта аудандық әкімшілік ғимараттары, пошта бөлімшесі, егіншілер базары, автовокзал, әмбабап дүкен, қонақ үй, наубайхана, мәдени, қоғамдық және бөлшек сауда орындары бар. Сондай-ақ орталық кітапхана, мәдениет үйі, орталық аурухана, емхана, дәріханалар қызмет етеді. Дереккөздер
Үшқызыл

Үшқызыл — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Сұрқандария облысы Термез ауданының орталығы. Халқы: 13800 адам (2004). Үшқызыл — облыс орталығынан солтүстік-батысқа қарай 15 шақырым жерде орналасқан. Қалашық ауданның ауыл шаруашылығына қажетті су өндіру және тұрғындардың қажеттілігін қамтамасыз ету мақсатында құрылған Үшқызыл су қоймасының оңтүстік жағалауында орналасқан. Үшқызылда егін базары мен бірнеше өнеркәсіп орындары, соның ішінде мақта тазалау зауыты бар. Термез бен облыстың басқа да қалаларының тұрғындары демалу үшін су қоймасына келетіндіктен, қала курорттық аймақ болып саналады. Жалпы білім беретін мектептер, балалар музыка және спорт мектептері, кәсіптік лицейлер бар. Орталық кітапхана мен оның филиалдары, мәдениет үйлері халыққа қызмет көрсетеді. Стадион және басқа да спорт нысандары, сонымен қатар туристік аймақ бар. Орталық аурухана, емхана, жедел жәрдем станциясы, дәріхана да осында орналасқан. Дереккөздер
Руслан Тай

Руслан Тай лақап атымен белгілі Руслан Рахманұлы Әділгереев (1991 жыл, Шалқар, Ақтөбе облысы) — қазақстандық комик, стендапер мен әнші. Ерте жылдары Әділгереев Ақтөбе облысының Шалқар қаласында Көп ұзамай, Әділгереев Алматыдағы КИМЭП университетінде қаржыгер оқуын бастады. Өз өмірі Америка Құрама Штаттарындағы оқуы сәтсіз болып шықты да, ол Қазақстанға оралғанда депрессияға тап болды. Дереккөздер
Наурыз (Сырдария облысы)

Наурыз — Өзбекстанның Сырдария облысы Мырзаабат ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 1200 мың адам (2002). Өзбекстандағы ең шағын аудан орталықтарының бірі. Шөл далада, Гүлістаннан батысқа қарай 12 шақырым жерде, Гагаринге апаратын тас жолдың бойында орналасқан. Елді мекен Наурыз немесе Жаңа күн – түркі және иран халықтары үшін 21 наурызда тойланатын ұлттық мереке байланысты аталған. Ауыл транзиттік сауда орталығы болып табылады. Наурызда аудан әкімдігінің ғимараты, егін базары, кәсіпорындар, сауда, мәдениет және қызмет көрсету орындары, жалпы білім беретін мектеп, дарынды балаларға арналған лицей, стадион, теннис корты, тіс емханасы, жедел жәрдем және басқа да мекемелер бар. Дереккөздер
Теодорик кесенесі

Ұлы Теодорик кесенесі — Равеннаның шетіндегі кесене, остгот патшасы Теодорик 520 жылы өзінің бейіті ретінде тұрғызған. Бұл остготтық сәулет өнерінің жалғыз үлгісі және ежелгі герман патшасының аман қалған жалғыз кесенесі. 1996 жылы кесене Равеннаның ерте христиандық ескерткіштерінің бөлігі ретінде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра нысандарына енгізілді. Қазіргі уақытта ол мұражай мәртебесіне ие. Келушілер кіруге рұқсат етілген. Кіру ақылы. Кесененің тарихы Биіктігі он метрлік күмбезбен көмкерілген екі он қырлы ярусқа Истрия тастан тұрғызылған, 300 тонналық жалғыз тастан ойылған, германдық шатырларға еліктеу болуы мүмкін. Готтардың мұндай ауыр тақтаны көтеруге мүмкіндігі болмағандықтан, кесене ең жоғарғы жағына дейін топырақпен толтырылды, содан кейін күмбез орнына сүйреп апарылып, жер алынып тасталды. Кесене құрылысы үшін Равеннаның сыртындағы бар готикалық зират таңдалды. Равенна Юстинианның билігіне өткенде, Теодориктің денесі кесенеден шығарылып, кесененің өзі часовняға айналды. Готикалық билеушінің порфир саркофагы қазір бос тұр. Ағынның жақындығы іргетастардың бұзылуына әкеліп соқты, 19 ғасырда қалпына келтіру жұмыстарын қажет етті. 20 ғасырдың басында кесенеге барған өнертанушы Павел Мұратов былай деп жазды: Сыртқы және ішкі безендіру Кесене екі қабаттан тұрады: үстіңгі қабатында Теодорик саркофагы бар, ал төменгісі оның отбасы мүшелерін жерлеуге арналған немесе жерлеу рәсімі үшін капелла ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Кесененің төменгі қабаты жарты шеңберлі доғалары бар тауашалармен бөлінген он жағы бар. Тауастардың бірінде кесенеге кіретін есік бар. Бұл ярустың ішкі бөлігі крест түрінде салынған. Жарық периметрдің айналасында орналасқан алты кішкентай терезе арқылы кіреді. Жоғарғы қабаттың диаметрі кішірек, сонымен қатар декагональды, күмбез тірелген сақина тәрізді құрылымға ауысады. Екінші деңгейдің периметрінің жоғарғы жағы фризмен безендірілген. Монолитті күмбез он екі тас «кронштейнмен» безендірілген, олар сәндік функцияны ғана емес, сонымен қатар күмбезді тасымалдау және орнату үшін де пайдаланылған. «Жақшаның» ұшында он екі елшінің есімдері қашалған. Күмбездің астынан бір кездері жоғарғы қабатқа көлеңке түсірген мозаикалық кресттің іздері көрінеді. Әдебиеттер * Мухин Андрей Сергеевич. Сәулет дәстүрлерінің трансформациясы: варварлық патшалықтар дәуірінің құрылыс практикасы контекстінде аккультурация (Равеннадағы Теодорих кесенесі мысалында) // Санкт-Петербург университетінің вестникі. Саясаттану. Халықаралық қатынастар.— 2012.— No 2.
Гүлбахар

Гүлбахар — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Ташкент облысы Жаңажол ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 12 100 адам (2002). Негізінен өзбектер, сонымен қатар орыстар, қазақтар, татарлар, тағы басқа ұлттар. Елді мекен 1943 жылдан қала типтес елді мекен мәртебесіне ие болды. 1970 жылдарға дейін Кирда деп аталды. Ең жақын теміржол стансасы Жаңажол қаласы 6 км, ал Гүлбахардан Ташкентке дейінгі қашықтық 40 км. Мәдениет сарайлары, стадион, жедел жәрдем орталықтарын, ауруханалар әлеуметтік қызметтер көрсетеді. Дереккөздер
Қыбырай

Қыбырай — қала типтес елді мекен (1973 жылдан), Өзбекстанның Ташкент облысы Қыбрай ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 27 000 адам (2004). Қыбырай ауылы Өзбекстан астанасының шығысында орналасқан. Қыбрай шын мәнінде астанадан Ходжикентке апаратын автомобиль және теміржол арқылы қосылған Ташкент метрополитенінің бөлігі болып табылады. Ауыл Шыршық өзені аңғарындағы жазық жерде, бірнеше каналдармен қоршалған. Оның атауы бір кездері осы аумақты мекендеген көне түркі тайпасынан шыққан. Қыбрай алкогольсіз сусындар мен бөтелкедегі минералды су шығаратын кәсіпорнымен танымал. Қыбырайда өнеркәсіп және құрылыс ұйымдары, шағын және орта бизнес, ірі кәсіпорындар мен шағын кәсіпорындар, біріккен кәсіпорындар, Шредер ғылыми-өндірістік бірлестігінің орман және шарап жасау филиалдары, егіншілер базары орналасқан. Сондай-ақ жалпы білім беретін мектептер, балалар музыка мектептері, спорт мектептері, лицейлер, кәсіптік лицейлер, аудандық орталық кітапхана, мәдениет үйі, стадион, бассейн, басқа да көптеген спорт нысандары бар. Қыбрайда сонымен қатар аудандық орталық аурухана, жедел жәрдем, емхана, орталық дәріхана, перзентхана және т.б. қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты

Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты — Қазақстандағы футзал чемпионаты құрылымындағы екінші деңгейлі дивизион. Турнир Қазақстан футзал қауымдастығының (ҚФҚ) қолдауымен өткізіледі. Турнир форматы Бірінші лига айналым жүйесі бойынша өткізіледі: әр команда маусым бойы барлық қарсыластарымен екі рет (үйде және түзде) кездеседі. Нәтижесінде ұпай саны бойынша турнир кестесі түзіледі, және маусым соңында ең көп ұпай жинаған команда жеңімпаз атанады. Премьер-лигаға өту Қазақстан Футзал қауымдастығы жүйесінде Бірінші лига командаларының жоғарғы дивизионға — Премьер-лигаға — тікелей өтуі қарастырылмаған. Маусым жеңімпазы әдетте Қазақстанның футзал қауымдастығынан жоғары дивизионда ойнауға шақырту алады, бірақ қатысу үшін клуб арнайы **лицензиялау талаптарына** сай болуы тиіс. Көптеген клубтар қаржылық және инфрақұрылымдық себептерге байланысты бұл талаптарды орындай алмай, Бірінші лигада қалуды жөн көреді. 2024 жыл 2025 жыл Бірінші лига төрт кезеңнен тұрады. Сәйкесінше үздік атанған 4 команда плей-офф кезеңіне жолдама алса, чемпион атанған команда жоғары лиганың жолдамасын еншілейді. Ал екінші орын алған команда жоғары лиганың төменгі сатысындағы командамен жоғары лиганың ұпайын өзара сарапқа салатын болады. Бес күнге жалғасатын доп додасына Атырау, Ақтөбе, Орал, Қызылорда, Астана, Алматы, Тараз, Көкшетау қалаларынан келген 8 команда қатысады. Турнир 13-17 қазан аралығында Қызылорда қаласында «Евразия» спорт кешенінде өтті. Тағы қараңыз * Футзалдан Қазақстан чемпионаты * Қазақстан футзал қауымдастығы * Футзалдан Қазақстан кубогы Сыртқы сілтемелер * [https://kff.kz/kk/ Федерацияның ресми сайты (kff.kz)] * [https://afrk.kz/ АФРК ресми сайты] Дереккөздер
Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2024–25

Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2024–2025 – Қазақстан футзал қауымдастығының ұйымдастыруымен өтетін жарыстар ретіндегі екінші деңгейдегі жарыс. Бірінші лига жеңімпазы Жоғары лигаға өтеді. Футзалдан «бірінші лига» ойындарының республикалық чемпионатының 1-кезеңі Қарасай ауданындағы «Нұр-Аман» спорт кешенінде өтті. Чемпионат FIFA-ның футзал ойындарына арналған халықаралық ережелеріне сәйкес ұйымдастырылады. Яғни, 5х5 форматында, екі тайм. Ал, әр тайм 20 минуттан. Ойын үш кезеңнен тұрады. Екінші кезең 2025 жылдың қаңтарында, үшіншісі наурыз айында өтеді. Жарыстың шешуші сериясы (плей-офф кезеңі) 2025 жылдың мамыр айына жоспарланған. 1-лига жеңімпаздары футзалдың Премьер лигасында ойнауға мүмкіндік алады. Қатысушылар Матчтар Плейофф ойындары 1/2 финал 3-орын үшін ойын Финал Дереккөздер
Ноғай мешіті

Ноғай (Нұралы) мешіті (ХІХ ғасырдың соңы-ХХ ғасырдың басы) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген қала құрылысы және сәулет өнерінің ескерткіші. Орналасқан жері Қызылорда облысы, Қазалы қаласы, Жанұзақов көшесі, 51. Сипаты Ғимарат тікбұрышты күйдірілген кірпіштерден тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық өлшемдері 28х15 м, минаретінің биіктігі 26 м. Ғимарат жоспарында тікбұрышты, көлденең осі бойынша батыстан шығысқа созылған, төбесі жабын қаңылтырмен жабылған. Мешіттің жоспары инфилядты, бөлмелер көлденең осіне симметриялы. Ғимараттың ортасында биік минарет бар, оның екі жағында қосалқы бөлмелер орналасқан. Осы аумақтан батысқа қарай бірінен соң бірі орналасқан намаз оқитын михрабты екі зал бар. Михрабы жарты шеңберлі апсид түріндегі болып келген. Залдар бір бірінен үш аркалы ойықтары бар қабырғамен бөлінген. Михрабтан шығысқа қарай үш аркалы ойықтары бар қабырғамен бөлінген екі бөлме орналасқан, оның шығысындағысы – дәліз (кіреберіс бөлме). Қасбеттері "кірпіш стилі" деп аталатын жергілікті айшықты қаландылармен әсемделген. Ғимараттың ең биік элементі – минарет үш бөліктен: негізден, терезе ойықтары бар діңнен және одан ернеу арқылы бөлінген күмбезшеден тұрады. Ескерткішті 1979 жылы "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициясы зерттеген. Дереккөздер
Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2025-26

Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2025–2026 – Қазақстан футзал қауымдастығының ұйымдастыруымен өтетін жарыстар ретіндегі екінші деңгейдегі жарыс. Бірінші лига жеңімпазы Жоғары лигаға өтеді. Қатысушылар Матчтар 1–тур 2–тур Плейофф ойындары 1/2 финал 3-орын үшін ойын Финал Дереккөздер
Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2023-24

Футзалдан Қазақстан Бірінші лига чемпионаты 2023–2024 – Қазақстан футзал қауымдастығының ұйымдастыруымен өтетін жарыстар ретіндегі екінші деңгейдегі жарыс. Бірінші лига жеңімпазы Жоғары лигаға өтеді. Матчтар Плейофф ойындары 1/2 финал 3-орын үшін ойын Финал Дереккөздер
Бақатам кесенесі

Бақатам кесенесі – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ХIX ғасыр сәулет ескерткіші. Орналасқан жері Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Сарыбұлақ ауылынан батысқа қарай 75 км жерде, Қуаңдарияның сол жағалауындағы жайдақ төбенің ең биік жерінде, қам кесектен тұрғызылған екі мемориалдық қоршау мен шайылып кеткен қабір үсті ескерткіштерінің қалдығынан тұратын қорымның шығыс бөлігінде орналасқан. Кесене сипаты Кесене тікбұрышты күйдірілген кірпіштерден қаланған, бетше босағалы-күмбезді, кіреберіс бөлігі нығайтылған. Жоспарында шаршы пішінді болып келген негіз цилиндр іспетті күмбез асты барабанда тұрған іші қуыс парабола кескінді күмбезбен жабылған. Кесененің артқы бұрыштары жоспарында дөңгелек төрттің үшіндей мұнарашалармен аяқталған. Кіреберіс бөлік тар дәлізбен айқындалады, оның көлбеу осі бөлменің қиғаш осіне сай келеді, сол себепті кесененің кіреберіс ойысы бүйірлік (оңтүстік-шығыс) қасбетінде орналасқан. Ескерткіштің оңтүстік-батыс қасбеті бетше босаға пішінде шешімін тапқан. Камераның шаршы пішінді негізінен күмбез шеңберіне өту қаландылардан шығарылған бұрыштық парустар арқылы іске асырылған. Оның ұзына бойы және көлденең осьтерінде шаршы пішінді төрт ойық бар. Кіреберіс камераның кеңістігі жалған күмбезшемен жабылған. Кіреберіске қарама-қарсы жақта тар терезе ойығы орналасқан. Камерадан бүйірлік қабырғаларды бес-бестен жағалай орналасқан он қабір үсті ескерткіші бар. Ескерткішіті 1985 жылы "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициясы зерттеген. Дереккөздер
Қожан қожа кесенесі

Қожан қожа кесенесі (шамамен XVII ғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет ескерткіші. Орналасқан жері Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Айдарлы ауылынан солтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан. Кесене сипаты Қожан қожа (руы қожа қорасан) – әйгілі Қорасан атаның ұрпағы. Аңыз бойынша кесенені қарақалпақтар, әулиенің шешесі жағынан туыстары салған (XIX ғасыр басына дейін Сырдарияның төменгі ағысында қарақалпақтар көп болған, негізінен жер шаруашылығымен айналысқан). Ескерткіш көптеген мемориалды ескерткіштер мен қам кесектерден тұрғызылған қабір үсті ескерткіштерінен, қоршаулардан, сондай-ақ кесенелерден тұратын үлкен қорымда орналасқан. Кесененің алдында аймақтағы жер өңдеу мәдениетінің жоғары деңгейде болғандығын көрсететін көне канал бар. Кесене шаршы пішінді кірпіштерден (24/25х24/35х5 см, 10 қатар+10 жым – 0,70 м) тұрғызылған, жоспарындағы өлшемі – 6,20х7,75 м, биіктігі – 5,40 м. Кесене айванды күмбезді. Кіреберісі екі қабырға түріндегі айван іспетті, үсті сырықты-кірпішті жабындымен жабылған. Айван жоспарында шаршы пішінді болып келген негізігі аумақтың қабырғасына (ағаш есікті кіреберіс ойығы бар) оңтүстік-батыстан жалғасқан. Кесененіңі негізгі аумағы күмбез асты барабандарында тұрған күмбезбен көмкерілген. Барабан жоспарында бұрыштары дөңгеленіп келген шаршы тәрізді болып келген. Оның жоғарғы қиығы күмбез негізінен кеңдеу болып келген: соның салдарынан сұлба құралған. Күмбездің өзі пирамида іспетті, төменгі бөлігі бір-бірінен алшақ тұрған, қаландыдан шығыңқы кірпіштер қатарынан тұрады. Кесене камерасы жоспарында шаршы пішінді болып келген, шаршы негізінен күмбезге дейінгі өтпелік шамамен кіреберіс ойықтың жоғарғы жағынан басталатын қатарлардан тұрады. Ішкі жағынан сыланбағандықтан, шаршы пішіннен дөңгелек пішінге өту анық байқалады. Солтүстік-батыс қабырғада, адам бойындай биіктікте кішкентай қуыс салынған. Кесененің сырты да, іші де сыланбаған, тек айванның ішкі қабырғалары ғана сыланған. Сағаналар Қабірханада солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталып орналасқан үш сағана бар. Қожан қожа қабір үсті ескерткіші солардың ең үлкені, ол камераның түкпірінде орналасқан, одан әрі қарай оның ұлдары Қылыш және Қожакеленнің қабірлері, оңтүстік-шығыс қабырғаның жанында Болат қожаның басы жерленген. Аңыздың баспа нұсқасында Қожан қожа мен Қылыш қожа егіз болған, оларды қылышпен айырып алған, содан Қылыш есімі шыққан. Кесенеден бір жарым метр жерде тағы бір сағана орналасқан, онда Қожан қожаның кіші ұлы Сейіт батыр жатыр. Дереккөздер
Красногорск (Өзбекстан)

Красногорск — Өзбекстанның Ташкент облысындағы қала үлгісіндегі кеншілер елді мекені. Паркент қаласының билігіне бағынады. Ауылда 12 мыңға жуық (2004) халық тұрады. Красногорск ауылы екі кішігірім тау өзендерінің қосылуына жақын жерде орналасқан және Шатқал жотасының баурайында созылып жатыр. Жақын жерде рекреациялық аймақтары бар жасанды көл бар. Красногорск көше бойындағы жасыл желектермен, жаяу жүргіншілер аллеясымен, жеке учаскелерімен ерекшеленеді. Оның орталық аймағы коттедждер мен аз қабатты үйлермен салынған. Әрқайсысы төрт қабатты көпқабатты үйлері бар екі шағын аудан орталық ауданның екі жағында орналасқан. Красногорск қаласының тарихы 20 ғасырдың ортасында Ташкенттен 40 шақырым жерде геологиялық барлау және уран өндіру жұмыстары жүрген кезде басталды. Ол рекордтық мерзімде салынып, кеңестік кезеңде де қарқынды дами берді. Ауылда өнеркәсіптік және азық-түлік өнімдерінің кең таңдауы бар 20 ірі дүкен, дәріхана, жазғы кинотеатр және кеншілердің екі мәдениет үйі бар. Спорт кешенінің ішінде орналасқан үлкен стадионда әртүрлі деңгейдегі футбол матчтары жиі өткізілетін. Автобус базасы ауылішілік және қала маңындағы бағыттарға да қызмет көрсетті. Мұнда 3 жалпы білім беретін мектеп, спорт мектептері, балалар өнер мектебі, мәдениет үйі, кітапхана, сонымен қатар сауда, мәдениет және қызмет көрсету орындары қызмет етеді. Дереккөздер
Салар (кент)

Салар — Өзбекстанның Ташкент облысы Қыбрай ауданындағы қала типтес елді мекен. Халқы 25521 адам (1989). Өзбекстанда бес жалпы білім беретін мектеп, екі кәсіптік колледж, екі академиялық лицей, Ташкент аграрлық университеті, өсімдіктерді қорғау ғылыми-зерттеу институттары, үш кітапхана, стадион, теннис корты бар. Екі облыстық дәрігерлік амбулатория бар: екі облыстық дәрігерлік амбулатория және екі облыстық дәрігерлік амбулатория. Дереккөздер
Жаңабазар (Ташкент облысы)

Жаңабазар ( — қала типтес елді мекен (1973 жылдан), Өзбекстанның Ташкент облысы Жоғарышыршық ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 13700 мың адам (2004). Паркентсай өзенінің бойында, Шыршық өзенінен тармақталған арна арқылы өтеді. Жаңабазар (өзбек тілінде «жаңа базар») Ташкенттен оңтүстік-шығысқа қарай 35 шақырым жерде, егістіктердің арасындағы жазықта орналасқан. Ауылдың экономикасы ауыл шаруашылығы, оның өнеркәсібі ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін кәсіпорындармен ұсынылған. Жаңабазар орталығында демалыс саябақтары, мәдениет үйі, стадион сияқты әлеуметтік-мәдени нысандар орналасқан. Халыққа аудандық орталық аурухана, емхана, дәріханалар, т.б. қызмент көрсетеді. Дереккөздер
Шарбақ (Ташкент облысы)

Шарбақ — Өзбекстанның Ташкент облысы Бостандық ауданындағы қала типтес елді мекен. Халық саны 5500 адам (2004). Шыршық су электр станциясында жұмыс істейтін құрылысшылар мен энергетиктерге арналған қоныс ретінде құрылған Чарвак Өгем мен Шыршық өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан. Ол республика астанасынан шамамен 70 шақырым қашықтықта. Қоныс Өгем өзенінің оң жағалауында, сол жағалауды алып жатқан Қоджакентке қарама-қарсы орналасқан. Шарбақ аумағында ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар, сондай-ақ Урт-Шыршық су электр станциясының әкімшілік және басқару кеңселері және орталық аймақтық көлік ұйымы жұмыс істейді. Шарбақта «Хумсан» минералды суын бөтелкеге ​​құюға мамандандырылған компания орналасқан. Су қоймасының жағасындағы қоныстардың жанында балалар сауықтыру лагерлері, санаторийлер және демалыс үйлері орналасқан. Қалада үш жалпы білім беретін мектеп, мәдениет үйі, екі балабақша, қалалық кітапхана, орталық аурухана бар. Дереккөздер
Бурчмулла

Бурчмулла — Өзбекстанның Ташкент облысының солтүстік-шығысында (Бостандық ауданы), Ташкенттен шамамен 100 км жердегі қала типтес елді мекен. Халқы: 4000 адам (2005). Бүрчмулла ауылы Шарбақ су қоймасының оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан. Оның аумағы Көксу мен Шатқал өзендерінің аралығын алып жатыр. Аудан орталығынан 57 шақырым, Шатқал өзенінің көпірінен өтетін тас жол арқылы жалғасады. Бурчмулла тұрғындарының көпшілігі бұрын Көксу және Шатқал өзендерінің жағалауында орналасқан және Шарбақ су қоймасын құру кезінде су тасқыны аймағына енген ежелгі елді мекендерден шыққан. Орта ғасырда қазіргі Бүрчмолладан алыс емес жерде Ардланкент деген қала болған, ол туралы Х ғасырға жататын құжаттарда айтылған деген деректер бар. Кейінгі дерек көздері ауыл маңынан табылған бірегей археологиялық олжалар туралы куәландырады. Бұл сирек кездесетін заттар 11-13 ғасырларға жатады және тарихи құндылыққа ие. Бір кездері екі өзеннің түйіскен жерінде ежелгі қалашық болған, оның атауы сәйкесінше «бұрыш» және «мола» дегенді білдіретін «бурч» және «мулла» сөздерінен шыққан. Бір кездері бұл елді мекен гүлденіп, сауда керуендері келіп, көшпелі тайпалар жергілікті базарға мал әкелді. Алайда климаттық жағдайлардың өзгеруіне және оның салдарынан жиі болатын дауылдарға байланысты елді мекен пайдаланудан қалды. Ұзақ уақыт бұрын бұрыннан бар елді мекен туралы мәліметтер тек аңыз болып саналды, бірақ археологиялық зерттеулер мен оның бар екендігі туралы дәлелдер табылғаннан кейін бұл көзқарас өзгерді. Бурчмулла аймағында демалыс үйлері мен сауықтыру орындары орналасқан. Оның ғимараттары, ең алдымен, аз қабатты үйлер мен жеке тұрғын үйлер. Ауылда мектеп, балабақша, дәріхана, дүкендер, ұстахана, шеберханалар бар. Көптеген тұрғындар жеке учаскелерінде мал мен құс өсіреді. Дереккөздер
Ескендір (кент)

Ескендір — Өзбекстанның Ташкент облысы Бостандық ауданындағы қала типтес елді мекен. Халық саны 19 000 (2001). Ескендірдің этимологиясы туралы аңыздар бар, бірақ олардың ғылыми негізі жоқ. Ескендір қаласында «Искандер» – FUDS» өзбек-американ бірлескен кәсіпорны, «Тавоксойкабель» кәсіпорны, «Тавоксойкабель» су электр станциясы, Ташкент облыстық питомник өндірістік бірлестігі және екі шаруа қожалығы орналасқан. Сондай-ақ клуб, бес кітапхана, үш медициналық пункт, екі дәрігерлік амбулатория бар. Дереккөздер
Тікасар қалашығы

Тікасар қалашығы (б.д.д. І мыңжылдықтың соңы - б.д. ІV-V ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан батысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Сипаты Теңіз деңгейінен 102 м. 1948 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашқан, 1973, 1976, 1978 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген. Тікасар өзінің сипаты мен бекініс қабырғаларының жоспары бойынша Кіші Қосасар қалашығына, сондай-ақ Бидайық асар қалашығының солтүстіктегі құрылысына өте жақын келеді. Қам кесектерден тұрғызылған мықты бекініс қабырғаларының биіктігі 13 м. Оның атыс ойықтары орналасқан жерлерінде күмбезді галереясы мен бұрыштары дөңгеленіп келген тікбұрышты мұнаралары бар. Қазба жұмыстары мұнараның ішінде бірнеше мәдени қабаттардың болғандығын, олардың күмбезделегенін, екінші және үшінші қабаттарда қорғаныс дәліздері бар екенін анықтады. Қорғаныс дәліздері бар мықты бекініс қабырғаларымен қоршалған төртбұрышты төбенің көлемі 80х50 м. Осы төбеден батысқа, оңтүстікке және шығысқа қарай созылып жатқан, аумағы 100х55 м болатын территорияны онша биік емес үймек жал түріндегі қабырға қалдықтары қоршап жатыр. Қыш ыдыстар мен басқа да табылған заттар оның ұзақ уақыт бойы (әсіресе, жоғарғы орталық бөлігі) қоныстанғанын, яғни біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының ортасына дейін өмір сүргендігін көрсетіп отыр. Дереккөздер
Иоанн Кладас

Иоанн Кладас (Иоанн Лампадариус, ) — 14 ғасырдағы Византия шіркеуінің композиторы болды. Ол Айя Софияның лампадарием (екінші хордың жетекшісі) болды. Ол «Музыкалық грамматиканы» және бірқатар гимндерді жазды. Мануил Хрисаф Иоанн туралы жоғары айтқан. Джоаннаның қызы әкесінің жолын қуды. Дереккөздер Әдебиеттер * Τάκης Καλογερόπουλος Λεξικό της Ελληνικής μουσικής μουσικής ολλ02, Γλιής
Шорсу

Шорсу ) — Өзбекстанның Ферғана облысы Өзбекстан ауданындағы қала типтес елді мекен. Халқы 2332 адам (1989). Қала Шорсувсай өзенінің алқабында мұнай және пирит кен орындарының ашылуынан кейін қаланған. Мұнда табылған археологиялық орындар ежелгі тау-кен жұмыстарын куәландырады. 19 ғасырдың бірінші жартысында Шорсувсой кен орны Қоқан хандығына қарады, онда күкірт, ащы тас өндірілді. Мұнда кірпіш зауыты, қызыл саз ұнтағы шығаратын керамикалық қыш зауыты, жөндеу-механикалық шеберханасы, күкірт ұнтақтау зауыты, автотранспорт кәсіпорны, сауда нүктелері, мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету стансалары, құрылыс материалдары өндірісі бар. Жалпы білім беретін мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, емдеу орындары, шипажай қызмет етеді. Дереккөздер
Рауан (Ферғана облысы)

Рауан — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Ферғана облысындағы Сох ауданының әкімшілік орталығы. Рауан ауылы барлық жағынан Қырғыз Республикасымен қоршалған Сох анклавындағы ең үлкен елді мекен. Рауан Сох өзенінің оң жағалауында, Ферғанадан 116 шақырым жерде орналасқан. Раван теңіз деңгейінен 1279 метр биіктікте орналасқан. Ең жақын теміржол стансасы Фурқат 62 шақырым жерде орналасқан. Ауыл халқының басым бөлігі тәжіктер. Халықтың көпшілігі ауыл шаруашылықпен айналысады, картоп пен жеміс өсіреді. Рауанда экологиялық ұйымдар, мектептер, лицейлер және ауылшаруашылық базарлары бар. Мәдениет сарайы, орталық стадион және ауруханалар салынды. Аудан Өзбекстаннан оқшауланғандықтан, елдің қалған бөлігімен байланыс қиын. Бұл аймақты Өзбекстанмен байланыстыратын пойыздар немесе тұрақты автобустар жоқ. Сондықтан көліктің жалғыз түрі - жеке көліктер немесе такси. Дереккөздер
Бидайық асар қалашығы

Бидайық асар қалашығы ( б. д. д. І мыңжылдықтың соңы - б. д. ІV ғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қармақшы ауданы, Жосалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай 65 км жерде орналасқан. Сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі 101 м. 1948 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашқан, 1973, 1976, 1978 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтап және суретке түсірді. Екінші рет жүргізілген алдын ала барлау жұмыстары барысында қатты бүлінген екі ярусты қала екендігі анықталды. Сақталған биіктігі 6,5 м, өлшемдері 220х110 м болатын орталық алаң үш жағынан екінші алаңмен (биіктігі 7,5 м-ге дейін жетеді) қоршалған, сондай-ақ, оның үшінші бөлігі бар, ол орталық алаңға солтүстіктен жалғасып жатыр. Қамал қабырғалармен (биіктігі 16 м-ге дейін жетеді) шектелген, ол тікбұрышты, аумағы 65х53 м. Қазба жұмыстарының барысында (Л.М. Левина) ескерткіштің жалпы стратиграфиясы алынды, құрамына қамал жоспары мен фортифкация құрылыстары енген, кемінде 17 күрделі құрылыстың болғандығы анықталды. Қалашықтың үш бөлігі де материктік қабатқа дейін қазылғанымен (мәдени қабаттардың қалыңдығы 10,5 м), төменгі құрылыс көкжиегі жеткілікті зерттелген жоқ. Дегенмен, Бидайық асар қалашығы, қоныстан және обалар қорымдарынан алынған материалдаға қарағанда б. д. д. VII-VI ғасырларда өмір сүрген. Үстіңгі мәдениет қабаттары б.д. III-IV ғасырларға мерзімделуі мүмкін. Дереккөздер
Үлкен Қосасар қалашығы

Үлкен Қосасар қалашығы (б. д. д. VII ғ. - б. д. ІV ғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 30 км, Бидайық асар қалашығынан шығысқа қарай 10,5 км жерде орналасқан. Сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі 104 м. 1948 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашқан, 1973, 1976, 1978 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтап және суретке түсірді. Қамал мықты екі қабатты төбе түрінде болып келген, орталық биік террасаға (биіктігі 20 м) батыстан, оңтүстіктен және шығыстан екінші төменгі терраса (орташа биіктігі 6-10 м) жалғасып жатыр. Қалашықтың жалпы аумағы шамамен 320х180 м, оның ішінде жоғарғы алаңның өлшемдері 100х85 м. Қалашық Бидайық асардан ұзағырақ өмір сүрген (IV ғачыр соңы, мүмкін б. д. V ғасыр басы). Дереккөздер
Кіші Қосасар қалашығы

Кіші Қосасар қалашығы (б. д. д. VII ғ. - б. д. ІV ғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 30 км, Үлкен Қосасар қалашығынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде орналасқан. Зерттелуі мен сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі 92 м. 1948 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашқан, 1973, 1976, 1978 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтап және суретке түсірді. Қалашықтың жалпы аумағы шамамен 200х100 м. Оның көлемі 75х50 м болып келген бөлігі тікбұрышты үлкен қам кесектерден қаланған, биіктігі 10 м-ден асатын қабырғалармен қоршалған. Күмбезді ойпалмалы галереясы бар қамал қабырғалары екі қатардан тұратын ату ойығы мен алты мұнарамен нығайтылған. Мұнаралардың бесеуі тікбұрышты, оңтүстік қабырғадағы ортаңғы мұнара дөңгелек пішінді. Ішкі қамалға кіретін қақпа солтүстік бөлікте орналасқан. Солтүстіктен, шығыстан және оңтүстіктен ішкі қамалға қалашықтың екінші алаңын қоршап жатқан бекініс қабырғасының үйінді жал түріндегі (биіктігі 1,5 м, ені 2 м) қалдықтары жалғасқан. Ескерткішті қайта зерттеу, оның хронологиялық кезін б. д. д. I мыңжылдықтың соңғы ғасырларымен және б. д. бірінші ғасырымен мерзімдеуге мүмкіндік берді. Дереккөздер
Майк Тайсон — Джеймс Дуглас

Майк Тайсон — Джеймс Дуглас бокс жекпе-жегі — WBA, WBC және IBF версиялары бойынша чемпиондық үшін айқас, 1990 жылдың 11 ақпанында өтті. Айқас Бұл кезең Тайсонның даңқы аспандап тұрған уақыты болатын. Әлемнің абсолютті чемпионы деген атағы бар. Бүкіл жанкүйер біткен Дуглас ары кетсе бірнеше раундта нокаудпен жеңіледі деп жорамал жасады. Бірақ, рингтегі айқас ақырындап отырып 9 раундқа келді. Дәл осы раундта темір Тайсон Дугласты өзінің иек астынан ұратын қуатты соққысымен сұлатып түсірді. Бұған дейінгі рингтегі айқастарында Тайсон құлатқан бір де бір боксшы орнынан қайтып тұра алмаған еді. Бірақ, Дуглас орнынан тұрды. Тұрып қана қойған жоқ, бар күшімен Тайсонға тап берді. Үсті үстіне жасаған тегеурінді соққылар нәтижеге ұласып, Тайсонның өзін сұлатып түсірді. Тайсон жеңілді. Абсолютті чемпиондық атағынан айырылды. Айқастан соң Журналистер Дугластан құлап жатып, мұндай алапат күшті қайдан тапқанын сұрады. Төрешілер статистикасы Соққылар Дереккөздер Сілтемелер *https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-02-12-sp-514-story.html
Иуе фей

дағы Иуе фей қабірі мен ғибадатханасының аумағындағы Иуе Фей мүсіні]] Иуе Фей (; 1103–1142), сыпайы есімі Пэнджу, Сун патшалығының қытайлық әскери генералы болды, 12-ші ғасырда Оңтүстік Сун мен Jurchen-led Jin арасындағы соғыстарда қытай күштерін басқарған патриот ұлттық батыр ретінде есте қалды. Оның жауынгерлік ұстанымы үшін 1142 жылы Оңтүстік Сун үкіметі Jin әулетімен келіссөздер арқылы бейбітшілікке қол жеткізгеннен кейін, өлім жазасына кесілді. Ол қайтыс болғаннан кейін рақымшылыққа жасалды. 1169 жылы император Сяозун ол қайтыс болғаннан кейін уму (шебер) есімін берді, ал кейінірек 1211 жылы император Нинцзун оған «Е алпауыты» асыл атағын берді. Оның батырлығы мен ұлтшылдығы Қытайлар арасында кең тарап, Қытай мәдениетіндегі адалдық парагонына айналды. Дереккөздер
Ханқа

Ханқа — Өзбекстанның Хорезм облысындағы қала типтес елді мекен, Ханқа ауданының әкімшілік орталығы. 1981 жылы Ханқа қала мәртебесін алды. 1992 жылы бұл мәртебесінен айырылып, қала үлгісіндегі елді мекенге айналды. Халқы: 39 400 (2016). Қалада мақта тазалау зауыты, күріш және астық өнімдерін шығаратын «Ханка» кәсіпорны, «Мева» бірлескен өзбек-итальян консерві кәсіпорны және басқа да өндіріс орындары орналасқан. Қалада сонымен қатар коммерциялық дүкендер, фермерлер базары және 40-тан астам қызмет көрсету орындары бар. Қалада 52 жалпы білім беретін мектеп, 3 мәдениет үйі, 8 кітапхана, мәдениет және демалыс саябағы бар. Сондай-ақ мұнда стадион, 40 спорт алаңы, спорт залы және басқа да спорт нысандары, орталық аурухана, емхана, дәріхана және басқа да медициналық мекемелер қызмет етеді. Ханканың көрікті жерлеріне 17 ғасырдағы Саид мешіті мен кесенесі, демалыс саябағы және мәдени орталық кіреді. Дереккөздер
Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары

Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары — 1773–1775 жылдардағы Шаруалар соғысы кезінде Кіші жүз қазақтарының Ресей империясының Каспий теңізіндегі теңіз жасақтарына жасаған бірқатар шабуылдары. Барысы Орынбор шебі бойында көшіп-қонып жүрген қазақ рулары тек Жайық, Еділ өңірлері мен шекара бекіністері маңында ғана емес, сонымен қатар Каспий теңізінің жағалауларына дейін жетіп, теңіз жасақтарына шабуылдар жасаған. Сорочиков бекінісінен барлауға жіберілген казак Закладнов Гурьев маңында Табын және Беріш руларының қазақтары көпес Ершовтың, Бай-қолтық және Тасты атты балық жасақтарын талқандағанын анықтаған. 300 адамнан құралған жасақтардың бірін Шойтас батыр басқарған. Дереккөздер
Хазарасп

Хазарасп немесе Һазарасп (; ; мың-ат) — Өзбекстандағы қала, Хорезм облысы Хазарасп ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 85 000 адам (2025). Географиялық орны Қала Әмудария атырауынан құралған оазистің оңтүстік бөлігінде жатыр. Өзен Хазарасптан бірнеше шақырым жерде ағып жатыр, бірақ тармақтары бар кең канал ауылды басып өтеді. Елді мекен Үргеніш қаласынан 56 шақырым жерде, онымен темір жол және автомобиль жолдарымен байланысады. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Хазарасп — қала типтес елді мекен. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 115-ші орында және аймақта (Хорезм облысы) 7-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 19 902-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Пітнақ (23 км), Төрткөл (27 км), Ханқа (30 км), Газаджак (31 км, Түрікменстан), Үргеніш (44 км), Беруни (49 км), Хиуа (59 км), Бостан (59 км), Жаңабазар (62 км), Шауат (75 км), Гүрлен (81 км). Тарихы Хазарасп — Орта Азия аймағындағы ең көне елді мекендердің бірі. Археологтар біздің дәуірімізге дейінгі бірінші мыңжылдыққа жататын бірнеше мәдени қабаттарды тапты. Бүгінгі күнге дейін жақсы жағдайда сақталған бекініс қабырғалары бар. Хазарасп 9 ғасырдағы парсы тарихшыларының еңбектерінде айтылады. Сол кездің өзінде бұл Хорезмнің ірі қалаларының бірі болды, кемелер тіпті канал арқылы жүзетін. Қала үш ғасыр бойы, яғни 13 ғасырдың басындағы моңғол шапқыншылығына дейін 3 ғасыр бойы белсенді сауда арқылы өркендеді (мұнда көптеген керуендер кірді). 16-19 ғасырлар аралығында Хазарасп Хиуа хандығының астанадан кейінгі екінші маңызды қаласы болды. Экономикасы және инфрақұрылымы Хазораспада мақта тазалау зауыты, кірпіш зауыты, құрылыс компаниялары, автомобиль компаниялары, жөндеу шеберханалары, жергілікті өнеркәсіп кәсіпорындары, тоқыма фабрикалары, мақта фабрикалары сияқты 50-ден астам кәсіпорын мен ұйым бар. Мұнда шағын және орта кәсіпорындар мен шағын кәсіпорындар жұмыс істейді. Сондай-ақ сауда, мәдени, қызмет көрсету орталықтары, егін базары, төрт жалпы білім беретін мектеп, дарынды балаларға арналған лицей, мамандандырылған әлеуметтік гимназия, ауылшаруашылық, экономикалық және педагогикалық кәсіптік колледждер, академиялық лицей және басқа да оқу орындары бар. Ауданда орталық кітапхана, мәдениет үйі, клуб мекемелері, мәдениет және демалыс саябағы, «Истиклол» стадионы, спорт залдары, футбол алаңдары және басқа да спорт нысандары, сондай-ақ орталық аурухана, ересектер мен балалар емханасы, жедел жәрдем бөлімі, перзентхана, жеке емхана, аурухана, дәріханалар, тағы басқа емдеу мекемелері қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Жаңабазар (Хорезм облысы)

Жаңабазар — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Хорезм облысы Жаңабазар ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 6600 мың адам (2005). Жаңабазар — Әмудария арналарының бірінде, Үргеніштен солтүстік-батысқа қарай 23 шақырым жерде орналасқан. Ауыл шаруашылығы өнімдері басым сатылатын жергілікті базар Жаңабазардың орталық орындарының бірі болып табылады. Жаңабазарда мақта тазалау, кірпіш зауыттары, құрылыс компаниялары, ірі және орта бизнес, шағын кәсіпорындар, автомобиль компаниялары орналасқан. Сондай-ақ мұнда жалпы білім беретін мектеп, балалар музыка мектебі, спорт мектебі, лицейлер, кәсіптік лицейлер, аудандық орталық кітапхана және оның филиалдары, мәдениет үйі, мәдениет және демалыс саябағы, амфитеатр, стадион, мемориалдық алаң орналасқан. Орталық аурухана, емхана, перзентхана, дәріхана, халыққа қызмет көрсететін медициналық мекемелер бар. Жаңабазардан Үргеніш пен Гүрлен қаласына автобустар мен шағын автобустар қатынайды. Дереккөздер
Базар асар қалашығы

Базар асар қалашығы (б.д. VI-VIII ғғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км, Жалпақасар қалашығынан солтүстік-батысқа қарай 8,2 км жерде орналасқан. Зерттелуі мен сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі – 108 м. Ескерткішті өткен ғасырдың 50-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашып, зерттеген, 70-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтады және суретке түсірді. Қалашық тікбұрышты (ромбқа ұқсас) болып келген, аумағының мөлшемдері 5,5 га. Ескерткіш атыс ойықтары мен сопақтау келген шығыңқы жиырма мұнарасы бар бекініс қабырғасымен қоршалған. Қам кесектерден тұрғызылған бекініс қабырғасының ішінде ешқандай құрылыстың ізі байқалмайды. Қамал қабырғаларын зерттеу барысында табылған қыш ыдыстар және басқа да материалдар ескерткіштің фортификациялық құрылысының хроникалық шеңберін б.д. VI-VIII ғасырларына мерзімдейді. Дереккөздер
Құрайлы асар қалашығы

Құрайлы асар қалашығы (б.д. VI ғ. соңы -VII ғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 14 км жерде орналасқан. Зерттелуі мен сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі 112 м. Ескерткішті өткен ғасырдың 60-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашып, зерттеген, 70-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтады және суретке түсірді. Қалашықтың дұрыс нобайы жоқ, тек солтүстігіндегі құрылыстары аяқталмаған, үштен бір бөлігі ғана тікбұрыш пішінде болып келген. Қалашықтың ортасында бұрыштары дөңгеленіп келген шаршы пішінді төбе орналасқан. Екі сатылы болып келген оның биіктігі 11 м-ден астам. Төменгі террасаның өлшемдері – 80х80 м, үстіңгісі – 40х40 м. Төменгі террасаның оңтүстік бөлігінің ортасында кішігірім төбешік бар, сірә ол кешенге кіретін қақпа болуы мүмкін. Оның қабырғалары тікбұрышты қам кесектерден (40х80х9/10 см) қаланған. Осы төбенің оңтүстігінде қабырғаларының ішінде орналасқан кейінгі кезеңдік тұрғын жайлардың қалдықтары сақталған. Дереккөздер
Бұзық асар қалашығы

Бұзық асар қалашығы (б.д.д. III- б.д. III ғғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Зерттелуі мен сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі – 93 м. Ескерткішті өткен ғасырдың 40-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашып, зерттеген, 70-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтады және суретке түсірді. Тікбұрышты, аумағының өлшемдері – 9,3 га болатын қалашық атыс ойықтары мен сопақ пішінді мұнаралары (қорғаныс дәлізі жоқ) бар пахса блоктарынан тұрғызылған бекініс қабырғасымен қоршалған. Бекініс қабырғаларының ішінде, оңтүстігіндегі кішігірім үйді санамағанда, ешқандай құрылыс орны жоқ. Дереккөздер
Самейру ханымының базиликасы

Самейру ханымының базиликасы — Рим-католик шіркеуі Брага қаласының маңында кіші базилика орналасқан. Бұл 1854 жылы Рим Папасы Пий IX жариялаған Мария Мәриямның мінсіз тұжырымдамасына арналған Португалиядағы алғашқы шіркеу ғой. Браганың панорамалық көрінісі бар тауда (теңіз деңгейінен 566 метр биіктікте) орналасқан, ғибадатхананың құрылысы 1864 жылы Әке Матиньо да Сильваның басшылығымен басталды. Бірінші капелла 1869 жылы қасиетті болды, оның белгішесі итальяндық суретші Эмидио Карлос Аматуччидің Мәриямның мәрмәр мүсіні болды. Часовняның құрылысы 1880 жылы аяқталды және мүсінші Эудженио Макканьяни Римде жасаған оның патронының жаңа бейнесі таққа отырды. Қазіргі шіркеу 1890 және 1953 жылдар аралығында салынды. 1904 жылы 12 маусымда Мінсіз тұжырымдама догмасының елу жылдығына орай, Рим Папасы Пий X апостолдық нунций Самейру ханымның қасиетті бейнесін гауһар тастармен көмкерілген алтын тәжмен кигізді. Салмағы 2,5 келі болатын тәжді Рико Гамейру португалдық әйелдер, соның ішінде Орлеан патшайымы Амелия сыйға алған қаражатқа жасаған. 1941 жылы шіркеудің гранитті биік құрбандық үстелі қасиетті болды, онда біздің ханымның мүсіні қызыл мәрмәр бағаналармен қоршалған, ал оның етегінде күміс шатыр орналасқан. 1964 жылы шіркеудің жүз жылдығын атап өту үшін Рим Папасы Павел VI оны кіші базилика дәрежесіне көтерді, ал 2004 жылы Иоанн Павел II оны алтын раушанмен марапаттады. Неоклассикалық шіркеудің крест тәрізді жоспары бар. Өткелдің үстінде биік күмбез тұр; бай безендірілген қасбеті екі қоңырау мұнарасымен қапталда. 2004 жылы базиликасының күмбезі жарқыраған крестпен қарулы сферамен безендірілген. Ұзындығы 300 метр, биіктігі 40 метрлік баспалдақ әулиелердің мүсіндерімен безендірілген, шіркеу іргесіне апарады. Әдебиеттер * Фернандо Лейте, História do Sameiro, Брага: Confraria do Santuário do Sameiro, 1964 ж. * Оливейра, Эдуардо Пирес. Estudos sobre os seculos XIX және XX және Брага: História and arte. Edições APPACDM Distrital de Брага, 1995 ж.
Гүрлен

Гүрлен — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Хорезм облысы Гүрлен ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 27300 адам (2004) Қала үлгісіндегі Гүрлен елді мекені Хорезм облысының ең солтүстігінде орналасқан. Ол Әмудария өзенінің негізгі арнасына жақын орналаып, бірнеше суару каналдарымен және ауылшаруашылық алқаптарымен қоршалған. Гүрлен Үргеніштен 35 шақырым жерде, ал темір жол оңтүстікке қарай 12 шақырым (Шауат) жерден өтеді. Қоныс орта ғасырлардан, яғни Хорезм қаласы болған кезден белгілі. 19 ғасырда Хиуа хандығының көпес қонысы болған. Қала экономикасы мақта өсіру мен өңдеуге негізделген. 1988 жылы құрылған «Хорезм аяқ киім фабрикасы» акционерлік қоғамы бар. Аяқ киімдер шикізаттан, әсіресе былғарыдан жасалған. Қала орталығында Agrobank, Halk Bank және Gurlan сияқты бірнеше банк бар. Дереккөздер
Шауат

Шауат — Өзбекстандағы қала типтес елді мекен, Хорезм облысы Шауат ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 15800 адам (2004). Шауат ауылы өзбек-түрікмен шекарасына жақын, Үргеніш қаласынан батысқа қарай 35 шақырым жерде орналасқан. Шауат — аудан орталығы және Бейнеу-Түркменабат желісіндегі теміржол вокзалы. Қаланы сонымен қатар 17 ғасырдан бері белгілі суару және кеме қатынасы каналы кесіп өтеді. Каналдың арқасында Шауат маңызды ауыл шаруашылығы және көлік орталығы болып табылады. Шакатта бірнеше өнеркәсіп орындары жұмыс істейтініне және елді мекеннің өзі айтарлықтай үлкен болғанына қарамастан, 1992 жылы қалашықтан (мәртебесі 1981 жылы берілген) қала типтес елді мекенге ауыстырылды. Қалада алты жалпы білім беретін мектеп, төрт кәсіптік лицей, орталық кітапхана, музыка мектебі, үш балалар кітапханасы, «Шохобод» орталық стадионы, 22 денсаулық сақтау нысаны бар. Сондай-ақ орталық аурухана, үш емхана, жеті дәріхана бар. Дереккөздер
Алтынкөл (Әндіжан облысы)

Алтынкөл — —Өзбекстанның Әндіжан облысы Алтынкөл ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 6500 мың адам (2001). Алтынкөл ауылдық елді мекені Батыс Өзбекстанда, Ферғана алқабында аудан орталығында орналасқан. Қарадария өзенінің оңтүстік (оң) жағалауында, Әндіжан облыс орталығынан 10 шақырым жерде. Ауылға ең жақын теміржол стансасы да сол жерде орналасқан. Ауылдың төңірегінде халық тығыз орналасқан, табиғи шөлейт аймақтар жоқ. Өзінің ерекше субтропиктік климаты мен құнарлы топырағы бар Ферғана алқабы негізгі егіншілік аймағы болғандықтан, Алтынкөлдің айналасы егістіктер мен жайылымдық жерлермен қоршалған. Алтынкөл шағын елді мекен болғанымен, мұнда негізгі қызмет көрсету және әкімшілік мекемелер, сонымен қатар ауданның негізгі білім беру және емдеу мекемелері орналасқан. Ауылда сауда, шағын бизнес, қызмет көрсету саласы дамып келеді. Алтынкөл тұрғындарының біразы Әндіжанда жұмыс істейді. Жалпы білім беретін және бастауыш мектептер, мектеп-интернат, музыка және өнер мектебі, кәсіптік колледждер, орталық кітапхана, мәдениет үйі, мәдениет және демалыс саябағы, аурухана, емхана, дәріхана қызмет етеді. Дереккөздер