kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Батыс Теплов мұнай-газконденсат кен орны

Батыс Теплов мұнай-газконденсат кен орны — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданында, Орал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 95 км жерде орналасқан. Кен орны 1993 ж. ашылған. Газ құрамындағы конденсаттың мөлшері шамалы (46 г/м ). Кен орнындағы мұнай шоғырының қалындығы 10-15 м. Газ жабындысындағы конденсаттың орташа мөлшері 206 г/м . Шоғыр қабаты батыстан шығысқа қарай тереңдей береді (2776 м-ден 2870 м- ге дейін). Коллекторы кеуекті, кеуекті-жарықшақты. Орташа кеуектілігі 5,5-10,5%-ке дейін өзгереді. Орташа өткізгіштігі 17 фм , ең көбі 1000 фм . Кен орнындағы бастапқы қабат қысымы орташа есеппен 32-32.7 Мпа, орташа температурасы 78- 83°С. Газдың дебиті сынақ кезінде тәулігіне 13,5 мың м -ден 520 мың м3-ді көрсетті, конденсаты 3-тен 260 м3, мұнайы 40- тан 235 м3. Газдағы мұнайдың мөлшері 80-95%. Басқа компоненттерден: күкіртті сутегі 1,36- 0,29%, азот 1,32-2,57%, көміртек 2,73-0,69%, меркаптандар 0,014-0,02%. Конденсатта күкірт пен парафиннің мөлшері шамалы (0,2-0,5 және 0,3- 1,1%), тығыздығы 755-797 кг/м\ шайырлылығы 2-11%, 200°С температурадағы буланатын фракцияның мөлшері 60-90%. Мұнайдың тығыздығы 840-852 кг/м. Мұнай күкіртті (0,51-2,0%), парафині жоғары (1,51-6,0%), шайырлы (4,9-28%), 200°С да қайнап, буланатын фракцияның мөлшері 30-45%, 300°С-та 57-65%. Мұнайда орта есеппен 206 м3/м3 ерітілген газ бар. Газдың құрамында күкіртті сутек 0,12%, азот 1,11%, бутан 2,03%. Кен орны өндіріске біршама дайындалған. Одан әрі барлануда. Дереккөздер
Төлеген Аршанов

Төлеген Аршанов (1888, Жаңақала ауданы, Жиделі ауылы — 1965, Ақжайық ауданы, Алғабас ауылы) — күйші. Әкесі Тасмағамбеттің үйретуімен 6 жасынан домбыра тартқан. Мөтен, Сейтек, Дина, т.б. атақты өнерпаздармен кездесіп, күй үйренген. Еңбек жолын Бекетай ауылдық кеңесінің хатшысы ретінде бастаған ол Жаңақала, Жәнібек ауданының халық театрларыңда домбырашы болған. 1934 ж. А. Жұбановтың шақыруымен Алматыға барып, Құрманғазының күйлерін үнтаспаға жаздырған. Аршанов — белгілі күйші О. Қабиғожинның ұстазы. Құрманғазының әйгілі "Терісқақпай" күйін алғаш жеткізген адамдардың бірі. Пайдаланған әдебиттер
Микориза

Микориза - санырауқұлақ тамыр, саңырауқұлақ мицелиясының және жоғары өсімдіктер тамырларының симбиозы. Микориза кейбір зигомицеттерді, аскомицеттерді, (трюфельді) және ең бастысы базидиальды саңырауқұлақтарды қалыптастыра алады. Микориза эктотрофты деп бөледі, мұнда саңырауқұлақ тамырды оның бетінде қала отыра орап алады, немесе өсімдік тамырына қатты тереңдікке енбейді және эндотрофты, мұнда саңырауқұлақ тамыр ішіне енеді. Дереккөздер
Железнов Владимир

Железнов Владимир Феофилантович (1863, Орал қаласы — 1919, сонда) — тарихшы, этнограф, жергілікті казак-орыстардың фольклорын жинаушы. 1 - дүние жүзілік соғысқа қатысқан, генерал- майор. Әскери тарих және Орыс географиялық қоғамы этногр. бөлімінің мүшесі. 19 ғасырдың 90-жылдары әйелі А.В.Железновамен бірге Жайықтың оң жағалауындағы Орал казак-орыстарының хуторлары мен поселкелерін аралап, фольклорлық материал жинау сапарьша шыққан. «Орал казак-орыстарының әні» (1899) атты жинағы жарияланған. Дереккөздер
Микропиле

Микропиле - тозаңның шығуы, тұқым бүрінің жамылғысындағы саңылау, олар арқылы көптеген өсімдіктерде тозаңдатқыш түтікше енеді. Микропиле шығарушы жасушалар тозаңдатқыш түтікшенің өсуіне әсер етуші заттарды қалыптастырады. Дереккөздер
Мәдина Қожбанқызы Бегалиева

Мәдина Қожбанқызы Бегалиева (19 наурыз 1899 жылы, Жәнібек ауданы - 20 желтоқсан 1974 жылы, Алматы) — қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш инженер-металлург, қоғам және мемлекет қайраткері, ұстаз. Бұрынғы Бөкей Ордасы, Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданында дүниеге келген . Өмірбаяны * 1907-1909 ж. Ордадағы қазақ қыздарына арналған екі жылдық мектепте оқиды * 1913-1916 ж. Хан Ордасындағы педагогикалық курста оқиды. * 1917-1919 ж. Жаңақаладағы қыздар мектебінде мұғалім болып жұмыс істейді * 1919 ж. Орда қаласына бастауыш мектеп мұғалімі болып ауысадыы, сол жылы үлгілі атты әскер еріктілер полкының жауынгерлеріне арналған сауат ашу мектебіне мұғалім болады. * 1922 ж. Бөкей губерниялық комитетінің аппаратына қызметке шақырылып, әйелдер бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалады. * 1931-1935 ж. Мәскеудегі Өнеркәсіп академиясында оқиды. «Балқаш мыс қорыту зауытының жобасы» атты тақырыпта диплом жобасын «өте жақсы» қорғап, инженер-металлург біліктілігін алып шығады. * 1936-1940 ж. Балқаш мыс қорыту зауытының инженер-металлургі болып жұмыс істейді. * 1940 ж. соңында М.Бегалиева Алматы қаласына келіп, Қазақ тау-кен институтының ауыр және түрлі-түсті металдар кафедрасының жанындағы лабораторияда меңгеруші болып жұмыс істейді. * 1942-1944 жылдары Гурьев (қазіргі Атырау) облысында әйелдер арасындағы жұмыс жөніндегі бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. * 1944 жылы Қазақстан КП ОК-нің әйелдер арасындағы жұмыс бөлімінің нұсқаушысы қызметіне ауыстырылады. Содан кейін Қазақ КСР Мемлекеттік бақылау министрлігінде бақылаушы қызметтерін атқарған. * 1949 жылы одақтық маңызы бар дербес зейнетақы демалысына шығады. * 1974 жылы 20 желтоқсанда ұзаққа созылған ауыр науқастан 76 жасына қараған шағында Алматы қаласында дүниеден озды. Отбасы М.Бегалиева қазақтың дарынды ғалымы, ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы математика және тіл білімі оқулықтарының бірнеше басылымының авторы Ғали Бегалиевпен отау құрып, Темір есімді ұл, Шолпан, Нахия, Роза есімді үш қызды дүниеге әкелді. Естеліктері Өзінің қазақ қыздарының құқығын қорғау жолына түсу себебін М.Бегалиева былай деп түсіндіреді: «Біздің ауылда сұлу қыз деп танылған менің құрдасым Бадиша Сейдалиеваны үлкен қалың мал үшін 60 жастағы бай – әйелі өлген Есқали Сәрсеналиевке сатты. Есқалидың балалары Бадишадан да үлкен болды, ал үлкен ұлының жұбайы онымен жасты еді. Бадиша анасы мен ағаларына қанша жалынып, әкесінің моласына барып жылағанымен, оған ештеңе көмектесе алмады, 14 жастағы Бадиша шалдың әйелі болды. Бүкіл ауыл қарсы болып, әйелдер мен қыздар Бадишаның ағаларын қарғағанымен, оған ешкім көмектесе алмады. Адамға осылайша қорлық көрсету – менің жанымды түршіктірді. Мен осы кезден бастап патриархалдық тәртіпке қарсы күресуге бел байладым». Дереккөздер
Микроспора

Микроспора - еркек гаметофитіне бастау беретін спора; су қылқан жапырақтыларында, селагинеллде, микроспорадан еркек өскіні дамиды, тұқымды өсімдіктерде микроспора болып тозаңдатқыш дәндер, (тозаңдар) енеді. Дереккөздер
Жануарлардың жылыстауы

Жануарлардың жылыстауы (Миграция животных; — коныс аудару, кошу) — жануарлардың бір мекендеу орнынан басқасына "тура және кері" бағытта жүйелі, тұрақты орын ауыстыруы. Бұл тіршілік ету орнындағы жағдайлардың өзгеруіне немесе олардың даму цикліне байланысты болады. Кезеңдік көші-қон (жыл құстары, теңіз мысықтарының кезеңдік жылыстауы) немесе кезендік емес көші-қон (азық жетіспеуіне байланысты жылыстау) деп ажыратылады. Олар енжар (теңіз ағыстарымен әкетілетін дернәсіл, уылдырықтар, ересек дарақтар) және белсенді (шегірткелердің ұшуы, жыл құстары) болады. Көші- қонның азықтык (қорек іздеуде), қыстайтын (түйетабан едәуір жылы, терең суда топтанады, мүндай "қыстайтын шүңқырда" табан, көксерке, жайын, т.б. суық кезенді өткізеді) түрлері де бар. Енжар көші-қонға тұщы су жыланбалықтарын мысалға келтіруге болады. Олар тіршілігін Саргасс теңізінің тереңінде бастайды. Жас жыланбалықтардың дерносілдері Гольфстрим ағысының жылы суымен Солтүстік Американың шыгыс жағалауына 1 жылда, ал Еуропа жағалауына 3 жылда жетеді. Жағалауға жеткен соң, жапырақтәрізді жартылай мөлдір дернәсілдер жас жылан- балық болып өседі. Содан соң өзен бастауларына көтеріліп, ересек жыланбалыққа айналады. Ұргашылары 4—8 (еркегі 7 жыл) жылда теңізге кетеді. Саргасс теңізіне уылдырығын салып, содан соң өледі. Дереккөздер
Сырым шыққан төбе

Сырым шыққан төбе, мемориалдық кешені – Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген тарихи жер және монументтік өнер құрылысы ескерткіші. Орналасқан жері Сырым ауданы Тоғанас ауылының шығысынан 12 км жердегі Аңқаты-Ерсары өзендерінің бойында, Орал қаласынан 89 км жерде Самара-Шымкент автожолының бойында орналасқан. Тарихи деректер Көрнекті басшы, атақты батыр Сырым Датұлының ескерткіші орнатылған жердегі төбені (Сырым төбе) Сырым және оның сарбаздары 1790 жылы үйген. Ашық күндері оның үстіне шығып 10-15 км аймақты шолуға болады. Сырым бұл төбенің басына бақылаушыларды қойған. Ел аузындағы әңгімелер бойынша, Сырымның сарбаздары жасақтың санын көп етіп көрсету үшін төбенің ең биік жеріне тоқтамастан көтеріліп, төменге жүгіріп түсіп, жауларына сес көрсетіп, қорқыныш тудырған. 1992 жылы төбенің басына ескерткіш орнатылды. 2007 жылы Сырым Датұлының туғанына 265 жыл толуына орай Өзбекстандағы оның жерленген моласынан капсулаға салынған топырақ әкелініп, осы жерге мемориалдық кешен тұрғызылды. Бұл жұмыстар тарих ғылымының докторы, профессор М.Н. Сыдыковтың жетекшілігіндегі ғылыми экспедицияның нәтижесінде жүргізілді. Сырым Датұлының моласы Гурлен ауданы орталығынан 9 км Майлышеңгел жерінде жатыр. 2007 жылы Хорезм облысы Гурлен кентіндегі кесене маңына батырдың аруағына құрмет көрсету ретінде "Ғайып ата Сырым Датұлы" дгене жазуы бар қара мәрмәрден жасалған құлпытас қойылды. Кешен сипаты Кешен – мықты төрт тіреуі бар ротонда түріндегі және үсті киіз үй секілді үлкен орталық күмбезбен, ал төрт бұрышы шағын шың сияқты күмбезшелермен жабылған құрылыс. Орталық күмбезді шығыстың найзасы түрінде жасалған биік сүмбі аяқтайды. Бағаналар арасы бүйірлік аркалармен аяқталады. Құрылыстың ортасында ойылып жазылған мемориалдық тас орналасқан. Ғимараттың артқы жағында биіктіктері бірдей үш найза бекітілген тұғыр қойылған. Найзаларға Сырым Датұлы қалқанының белгісі ретінде бекітілген қалқан бар. Найзалардың екі жағында қанаттары қайтарылған түрінде жасалған екі бетон қабырға қаланған. Мемориалдық тасқа бару үшін келушілерге арнап бетон баспалдақтар салынған. Құрылыс төбенің басындағы монолитті темір бетонды тақтаға орнатылған. Құрылысқа кіреберістің оң жағында тағы бір тұғыр орналастырылған. Онда ертоқым мен домбыра бейнесіндегі мүсіндер қойылған. Мемориалдық кешеннің күмбезі көгілдір, бағаналары ақ, қаптаған тақталары сұрғыш көгілдір, мемориалдық тасы сұр түсті. Сүмбі алтын немесе күміс түспен көмкөрілген. Құрылыс өзінше біртұтас монолиттік құрылымды құрайды. Дереккөздер
Микроспорангий

Микроспорангий (микро... және спорангийден) - түрлі споралы жоғары өсімдіктердің көп жасушалы ағзасы, онда мейоз нәтижесінде микроспоралар қалыптасады. Жабық тұқымдыларда оған тозаңдытқыш ұясы ұксас. Дереккөздер
Қалалық климат

Қалалық климат (Городской климат) — кенттелген аумаққа тон өзгеше климат. Өзіне тон термиялық режіммен сипатталады: ірі каланың орталық аудандарында қаланың шетіне қарағанда температура 3 — 5° С жоғары болады. Жылы ауаның көтерілуіне байланысты жазда каланың орталығында несер жауын мен найзағай оның шетіне Караганда жиі болады. Құрылыстардың тығыздығы мен биіктігі желдің жылдамдығы мен бағытын баяулатады, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы мен булануды төмендетеді. Қалада бұлттылықтың артуына байланысты, сондай-ақ атмосфералық ауада шаң мен түтін кеп болғаңдықтан күн жарығы да кемірек түседі. Түтін ірі қалаларда әр түрлі тұмшаның пайда болуына әсер етеді (фотохимиялық түтін, Лондондық түтін). Дереккөздер
Мұнай өнеркәсіптік геология

Мұнай өнеркәсіптік геология. Мұнай геологиясы мұнай өнеркәсіптік ғылымының саласы. Мұнай және газ кендерін барлау және игеру мәселелерінің баршасын қамтиды. Оларға жататындар: ұңғымаларды бұрғылау процесін геологиялық ұрғыдан қамтамасыз ету; кеннің геологиялық құрылымын танып-білу; тереңірек орналасқан өнімді беткейлерді іздестіру және барлауды одан әрі жалғастырудың тиімді бағыттарын анықтау; мұнай және газ кіріктіруші-жинауыш құрылысын зерттеу және олардың физикалық қасиеттерін анықтау; қойнаулық жағдайдағы мұнай, газ және су шоғырларының физикалық-химиялық сипаттарын танып-білу; қойнаулық энергия (шоғыр режимі) табиғатын зерттеу; мұнай мен газ қорларын есептеу т.с.с. Жерастылық гидравлика және салалық экономика ілімдерімен бірлесе отырып мұнай өнеркәсіптік геология нақтылы мұнай және газ кендері мен шоғырларын табысты игеру жүйелерін жобалаудың негізін құрайды, жекелеген ұңғымаларды және бүкіл шоғырды игерудің дұрыстығын ұдайы бақылап отырады, сөйтіп ол бүкіл мұнай және газ өндіру жүйесін тиімді жоспарлап отыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Есенгелді Жақыпов

Есенгелді Жақыпов - 1928 жылы 10 сәуірде Семей облысы, Абай ауданы, Қарауыл селосында туған. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Еңбек жолын республикалық газет-журналдарда қызмет істеуден бастаған. Көп жылдар бойына Қазақ телевизиясының әдебиет-драма редакциясында, Қазақстан жазушылар одағында драматургия секциясында қызмет атқарған. Филология ғылымдарының кандидаты. Қазақ КСР Ғылым академиясының М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қазақ кеңес әдебиеті бөлімінде аға ғылыми қызметкер болып істейді. Шығармашылығы Шығармашылық жолын студенттік жылдарда фелъетон-очерктер жазумен бастаған. «Дастаннан драмаға», «Эпос на сцене» секілді монографиялық еңбектер жазған. С.Қүдаштың «Үмытылмайтын күндер» кітабын, О.Туманянның «Ертегі-әңгімелерін»; А.П.Чеховтың «Апалы-сіңлілерін», Л.Зориннің «Транзит», Э.Володарскийдің «Парыз», А.Ирзагитовтың «Жамбастағы жылан», Анар дың «Шынжырын», Т.Миннуллиннің «Осында туып, осында ержеткендер» пьесаларын аударған. *Эпос на сцене. Монография. А., «Жалын», 1977; *Дастаннан - драмаға. Монография. А., «Ғылым», 1979. Дереккөздер
Микроэлеметтер

Микроэлеметтер - олар орыны алмастырылмайтын минеральдық элементтердің тобын бейнелейді, алайда олардың құрамы құрғақ өсімдіктердің салмағымен есептегенде 0.01% аспайды. өсімдіктердің және жануарлардың құрамында аз мөлшерде болады, бірақ өте маңызды химиялық элемент. Дереккөздер
Паннус

Паннус (от лат. Раnnus - "парус" - шел басуы, ошақты шелдшу) — Созылмалы қабынуда болатын қабыну клеткалары мен тамырлардың түйінді пролиферациясы. Трахоматоздық паннус - грануляциялық тканнің өсуіне байланысты көздің мүйізді қабығының беткей қарауытуы. Ревматоидтық артриттағы паннус - буын шеміршекті аймағында грануляциялық тканнің өсуі. Дереккөздер
Арынғазы хан

Арынғазы Абылғазыұлы (1783 — 1833) - Кіші жүз ханы, Қайып ханның немересі. 1815 ж. әкесі Абілғазы қайтыс болғаннан кейін шекті, жаппас, арғын, алтын, т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда хан сайланған. Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. Шерғазымен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. Хиуа ханы Мұхаммед Рахыммен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. Арынғазы қозғалысы деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, Орта жүз бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған ислам дінін, мұсылмандық құқықты, шариғатты тірек ету. Сөйтіп, ол билер мен старшындарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.Эссен оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен. Шерғазының соңынан Санкт-Петербургқа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған I Николай оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, Калугаға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, Ресейге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма Құрманғазы, Дәулеткерей, т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті. Дереккөздер
Табиғат қорғау қоғамы

Табиғат қорғау қоғамы облыста 1962 ж. құрылған. Негізгі мақсаты: табиғат қорғау жұмыстарында жергілікті орындарға көмектесу, жұртшылықтың табиғи байлықтарды тиімділікпен пайдалануын қадағалау, облыс аумағында экологиялық жұмыс жүргізу. 1993 жылдың басында қоғамның 130 мыңнан астам мүшесі болды. қоғамның басшылығымен «Құстар күні», «Табиғаттың жас достары слеті», «Жас натуралистер мен техниктер слеті», т.б. экологиялық шаралар ұйымдастырылады. Дереккөздер
Иосиф Игнатьевич Железнов

Иосиф Игнатьевич Железнов (1824, Атырау - 1863, Орал) — жергілікті жазушы, тарихшы. Өмірбаяны * 1836-1841 ж. Орал әскери училищесінде оқыған. * 1844-1846 ж. Краснояр форпостында (қазір Тайпақ ауданы Краснояр ауылы) шекара шебін басқарды. * 1852 ж. казак-орыс әскерінің офицері, кейін хорунжий. * 1858 ж. атаман А.Д. Столыпиннің тапсырмасы бойынша казак-орыстардың тарихын жазу үшін бірнеше рет Мәскеу архивтерінде зерттеу жұмыстарымен айналысқан. * 1863 ж. өзіне-өзі қол жұмсап, қайтыс болған. Шығармашылығы 19 ғасырдың 50-жылдары шығармалары жарық көріп, жазушы ретінде таныла бастайды. Оның * «Оралдық қарт. Василий Струняшев» повесі (1854-1855) * «Казактар өмірінің суреттемесі» * А.С.Пушкиннің «Пугачев көтерілісі тарихы» туралы сын * «Пугачев жайында әңгіме-аңыздар» * «Утва туралы» * Железнов И. Уральцы. Очерки быта уральских казаков: Полн.собр.соч. В 3 т. Репритное издание /под ред.Н.А.Бородина.-Уральск, 2006 * Железнов И. Башкирцы: очерк // Москитянин.-1854.-№14. * Железнов И. Василий Струняшев: повесть// Москитянин.-1854.-№18. * Железнов И. Отчего сайгаки покинули Урал. Аханное рыбаловство. Три Ивана. Харко: публикации //Простор.-1994.-№1.-С.197.-216. * Железнов И. Предания и песни уральских Казаков // Русский вестник.-1859.-№3,4. * Железнов И. Сайгачники: очерк // Отечеств.записки. 1856.-Т.62. * Железнов И. Сказания уральских Казаков // Библиотека для чтения.-1861.-№2-3. Железнов И. Уральцы. Очерки быта уральских казаков: Полн.собр.соч. В 3 т. Репритное издание /под ред.Н.А.Бородина.-Уральск, 2006. Дереккөздер
Илахун Жалилов

Илахун Жалилов - 1942 жылы Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Кетпен ауылында туған. Абай атындағы Қазақ педагогика институтының филология факультетін тамамдаған. Әскери-теңіз флотында қызмет атқарған. Мұғалім, республикааралық «Коммунизм туғи» газетінде корректор, тілші, бөлім бастығы, Узгостелерадио комитетінің Қазақстан бойынша тілшісі, «Жазушы» баспасында аға редактор болып істеді. Қазір «Сәнъәт» газетінің редакторы. Шығармалары *«Теңіз жаңғырығы» (1973), *«Мұхит шақырады» (1978), *«Жерге тағзым» (1983), *«Ұмтылу» (1986) өлең жинақтары, *«Жаңаша жаңғырған әуендер» (1990) деректі повесі жарыққа шықты. Дереккөздер
Миналаушы шыбындар

Миналаушы шыбындар - дөңгелек жікті, қысқа мұртты жәндіктер тұқымы. Дене ұзындығы 1-4 мм. 2000-дай түрі белгілі; ТМД-да 200 түрі бар. Дернәсілдері өсімдік жапырақтарын тесіп, миналайды, (осы қасиетке байланысты аты қойылған). Негізінен көпшілік түрі, монофагтар мен олигофагтар, кейбір түрлеріне полифагия тән. Жапырақтағы минаның орналасуы, оның пішіні, экскременттерінің таралуының диагностикалық маңызы бар. 150 астам түрі дәнді дақылдар мен көкөніс зиянкестері бар. Дереккөздер
Шафқат Мұхамеджанұлы Бекмұхамедов

Шафхат Мұхамеджанұлы Бекмұхамедов (26.2.1892, Бөкей Ордасы, 2-теңіз жағалауы округі, 3-болыс — 1958, Алматы) - мемлекет қайраткері. * Мақаш Бекмұхамбедовтың ұлы. * 1902-1912 ж. Астрахан ерлер гимназиясында * 1912-17 ж. Қазан университетінде оқыған. Алғаш медицина факультетіне түсіп, 1-семестрде заң факультетіне ауысады. Университетте оқып жүрген кезінде студенттер қозғалысына қатысқаны үшін оқудан шығарылып, қайта алынған. Алайда аумалы-төкпелі заман жағдайымен оқуын бітіре алмаған. * 1916-17 жж. тыл жұмысына алынған қазақ жігіттеріне көмектесу, бас-көз болу мақсатында қазақ зиялыларымен бірге Минск түбінде (Беларусь) болды. 1917 ж. 16 наурызда Минскіден жер-жердегі қазақ оқығандарына жіберілген телеграммаға Ә.Бөкейханов, М.Дулатовтармен бірге Бекмұхамедов те қол қойған. * 1917 ж. 2-6 сәуір аралығында Орынбор қаласында Орал, Ақмола, Семей, Сырдария облысының және Бөкей ордасының съездеріне, Бөкей ордасы өкілдері қатысқан Торғай облысы қазақ съезіне қатысын, басшылық жасаған. Сол жылы ол Бөкей ордасындағы алғашқы жер-су ісі комиссары және губерниялық жұмысшы-шаруа, қызыл әскерлер кеңесінің төрағасы болды. * 1918 ж. жергілікті әскери комиссарының орынбасарлығына тағайындалып, Қазақтың 1-үлгілі атты әскер полкін жасақтауға атсалысты. * 1919 ж. маусымда әскери істер жөніндегі қазақ комиссарының міндетін уақытша атқарады, 4 қарашадан бастап Қазревком мүшесі болады. * 1919-21 ж. Бекмұхамедов Жер бөлімінің хатшысы, Орынбор жұмысшы-шаруа инспекциясының алқа мүшесі, Бөкей губернаторы атқару комитетінің төрағасы. * 1921 ж. қыркүйектегі 2-жалпықазақ съезінде Қазаткомның шешімімен Қазақ АКСР әділет комиссары болын тағайындалады. Осы қызметте жүргенде «Прокуратура туралы», «Адвокат туралы» ережелердің жобасын өзірлейді. Ереже баптарына сөйкес республика прокурорының міндетін қоса атқарады. * 1922 ж. Қостанай облысына прокурор болып барудан бас тартқаны үшін партия қатарынан шығарылып, қызметінен алынады. 1930 жылға дейін әділет комиссариатында аса маңызды істер бойынша тергеуші, кеңесші заңтер қызметтерін атқарған, жоғары оқу орындарында сабақ берген. Қазақ АКСР Конституциясын дайындау комиссиясының мүшесі болды. * Зейнет демалысына шыққан соң әдеби шығармаларды аударумен айналысқан. Дереккөздер
Тілтістер

Тілтістер немесе Миногалар, сонымен қатар Миногатәрізділер — Жақсүйексіздердің дөңгелекауыздылар класының отряды. Пішіні миксиналарға ұқсас. Солтүстік және оңтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарындағы теңіздер мен тұщы суларда кездеседі. Бұлардың 7 туысқа жататын 30-дан астам түрлері белгілі. Қазақстанда 2 туысқа бірігетін 3 түрі бар. Каспий миногасы, Тынық мұхит миногасы және Сібір миногасы. Миногаларлардың ұзындығы 15 – 100 см-дей. Жұп жүзбе қанаттары болмайды. Арқа қанаты – біреу (кейде 2). Аузы түтік тәрізді, оның жиегі тері шашақпен көмкерілген. Тілінде мүйізденген “тісшелері” болады. Басының екі бүйірінде желбезек қапшығына ашылатын 7 жұп саңылауы бар. Жалғыз танау тесігі басының үстінде орналасқан. Көздері жақсы жетілген, танау тесігінің артқы жағында – жетілмеген 3-көзі болады. Басқа омыртқалылардан ерекшелігі – бауыры ішекпен тек дернәсіл кезінде жалғасады. Түрленуден кейін бұл байланыс үзіледі де, ішкі секреция қызметін ғана атқарады. 'Миногалар түрлену арқылы дамиды. Жалғыз жыныс безі болады. Уылдырығын (0,8 – 200 мыңға дейін) өзеннің ағысы қатты жерлеріне ін қазып соған салады. Уылдырығын шашқаннан кейін ересектері тіршілігін жояды. Миногалардың дернәсілдері құмқазғыш деп аталады. Олар өзенде 3 – 4 жылдай болады, әрі ересектеріне мүлдем ұқсамайды, сондықтан оларды 19 ғасырдың ортасына дейін жеке туыс деп қарастырып келді. 'Миногалар 5 – 6 жылдай тіршілік етеді. Ересек Миногалар – балықтардың паразиті, араларында жыртқыш түрлері де бар. Бұлар балық шауашығына үлкен зиян келтіреді. Миногалардың еті дәмді және майлы болады, сондықтан кәсіптік нысан ретінде ауланады. Май құйғыш (воронка) тәрізді ауызының айналасы терімен көмкерілген. Көздері жақсы жетілген. Қан айналым жұйесі жабық. Жүрегі екі камерлі. әлемнің қоңыржай климаттық бөлігіндегі теңіздер мен тұщы су қоймаларында 20 түрі кездеседі. Тұщы су және өрістегіш түрлер. Уылдырықтарын шұңқырға салады да, өледі. Өсімталдыгы 0,8 мыңнан 200 мыңға дейінгі уылдырық. Личинкалары өзенде, құм қабатында 3-4 жыл өмір сүреді. Жалпы тіршілік ұзақтығы 5-6 жыл. Көпшілік тілтіс түрлері эктопаразиттер. Әрі балыктарға жабылып, олардың қалың сорып, етін жеп кореістенеді. Тілтістер еті жеуге жарамды. ТМД-да 8 түрі бар, оның ішінде теңіз тілтісі және өзен тілтісі, Балтық тенізінің бассейнінде, Каспий теңізінін бассейніндегі тілтістер, Каспий теңізі бассейнінде таралған. Дереккөздер
Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев

Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев (3.06.1968, Жаңаарқа кенті, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы) - мемлекет және қоғам қайраткері, Қарағанды облысының әкімі. Өмірбаяны Білімі * 1993 ж. Қарағанды политехникалық институтын бітірген; * 1998 ж. Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ-ды бітірген; * 2000 ж. - Халықаралық заң академиясының 24 сессиясының тыңдаушысы (Будапешт, Венгрия); * 2005 ж. Ресей кеден академиясын (Мәскеу) бітірген, экономист. Қызмет жолы * 1987-1989 жж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. * 1992-1994 жж. - Қарағанды қаласы №4 автобус паркінің жетекші экономисі. * 1994-1995 жж. - Қарағанды облысы жолаушылар көлігі басқармасы сыртқы экономикалық байланыстар бөлімінің жетекші инженері. * 1995 ж. - Қарағанды облысы бойынша Кеден басқармасының жолаушылар бөлімінің инспекторы, бас инспекторы, бастығы. * 1999 ж. - Қостанай, Қарағанды облысы бойынша Кеден басқармасы бастығының орынбасары. * 1999-2002 жж. - ҚР МКМ Кеден комитетінде басшылық мемлекеттік қызметтер атқарды. * 2002 ж. - Павлодар облысы бойынша Кеден басқармасының бастығы. * 2003 ж. - ҚР Кедендік бақылау агенттігі төрағасының орынбасары. * 2004 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Кедендік бақылау комитеті төрағасының орынбасары. * 2008 жылдан - «Нұр Отан» ХДП орталық аппараты Әлеуметтік-экономикалық бағдарламалар мониторингі департаментінің директоры (Астана). * 2009 жылдың маусымынан - «Нұр Отан» ХДП инновациялық комитеті төрағасының орынбасары; * 2009 жылдың қыркүйегінен - бірінші орынбасары (Астана). * 2010 - 2012 жылдары Қарағанды қаласының әкімі. * 2012 - 2013 жылдары ҚР Қоршаған ортаны қорғау вице-министрі. * 29.01.2013 - 20.06.2014 жж. - жылдың қаңтарынан Қарағанды облысының әкімі. Шендері * Кеден қызметінің полковнигі. Марапаттары * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» * «Қазақстан Республикасының Парламентіне 10 жыл» (2005) мерейтойлық медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Хадиша Жарасқызы Бекмұхамедова

Хадиша Жарасқызы Бекмұхамедова (6.5. 1896, Бөкей ордасы ауданы — 16.7.1978, Алматы) — жергілікгі ісмер. Киіз үйге қажетті жасау-жабдықтар, сәндік бұйымдар жасауды екесінен үйренген. 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан. Онда шебер езі жасаған бұйымдардың озық үлгілерін керсеткен. Бекмұхамедова — ұлттық ою-өрнекке бай кілемдер мен тұскиіздердің, сырмақтар мен текеметтердің авторы. Сондай-ақ ол алтын, күміс жіптермен зерленген басқұрлардың, бас киімдердің үлгілерін жасаган. Олардың кейбіреуі қазіргі кезде Қазақстанның, Қарақалпақстанның, сондай-ақ Мәскеу, Санкт-Петербург қалаларының музейлерінде сақтаулы. Ол жасаған текеметтің бір үлгісі Рим қаласының (Италия) мұражайында тұр. Дереккөздер
Рябинин Андрей

Рябинин Андрей - тарихшы, Ресей Бас штабының корнеті. Өмірбаяны * 1860 жылы Орал қаласында әскери архивте жұмыс істеген. * 1863 жылы өз басшыларынан Орал архивіңдегі құнды материалдарды жазып алу үшін қаражат сұратады. Сөйтіп, орталық және жергілікті дерек көздерін пайдалана отырып, «Орал қазақ-орыс әскерлері. Ресей империясының статистикасы мен географиясы материалдары. 2-бөлім, 1866» атты еңбегін жарыққа шығарады. Еңбегінің 1-бөлімінде Орал қазақ-орыс әскерлерінің құрылу тарихы мен Орал қамалының пайда болған күнінен бастап, 19 ғ-дың ортасына дейінгі уақыт аралығында даму тарихы қарастырылады. Дереккөздер
Ахметфайыз Жүсіпұлы Тажетдинов

(1882, Бөкей ордасы — 1984, сонда) — ағартушы-педагог, өлкетанушы, Бөкей ордасы музейін ұйымдастырушы, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1948). 1905-1913 ж. Ордадағы 4 кластық қалалық училищеде және оның жанындағы 2 жылдық педагогикалық курста оқыған. 1917 ж. патшалық Ресей армиясы қатарына алынып, Царицын қаласындағы 115- жаяу әскер полкында қызмет істеді. Сол жылы жазда оны Тифилис уезінің Горс қылысындағы прапорщиктер даярлайтын мектепке оқуға жібереді. Әскерден оралған соң (1918 ж.) Ордадағы татар мектебіңде орыс тілінен сабақбереді. 1918-21 ж. Қазақтың 1-улгілі атты әскер полкінде взвод командирі. 1921-1922 ж. Орда татар мектебінің, 1922-1924 ж. Жиделі мектебінің меңгерушісі, 1928-1962 ж. Орда мектепинтернатының мұғалімі болған. 1962 ж. зейнет демалысына шығып, өзі жинаған 55 экспонатпен қоғамдық негіздегі тарихиөлкетану музейін ашқан. 1967 ж. музей мемл. қарамағына алынып, өзі оның алғашқы директоры болып бекітіледі. Т. Ленин орденімен (1949) марапатталған. Дереккөздер
Батырбек Асылбекұлы Әлжанов

Батырбек Асылбекұлы Әлжанов (8 наурыз 1964, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Құрманғазы ауылында туған — 27 наурыз 2022) — қазақстандық қаржыгер, “ҚР Ұлттық Банкінің Банкнот фабрикасы” РМК Бас директоры, Қазақстан Ұлттық банкі төрағасының бұрынғы орынбасары. Өмірбаяны * 1986 жылы — Алматы шет тілдері педагогикалық институтын бітірген, неміс және ағылшын тілдерінің оқытушысы; * 1997 жылы — Ресей Үкіметі жанындағы Қаржы академиясын бітірген, банк ісі; * 1986–87 жж. — Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген; * 1988–90 жж. — Шетелдік туризм жөніндегі мемлекеттік комитетінің Алматы бөлімшесінің туризм жөніндегі инспекторы; * 1990–92 жж. — ҚазКСР телевидение және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитетінің редакторы, аға редакторы; * 1992–96 жж. — ҚР Ұлттық банкінің экономисі, жетекші, бас экономисі, корреспонденттік қатынастар мен диллинг операциялары басқармасының бастығы, валюталық шоттар басқармасы бастығының орынбасары, корреспонденттік қатынастар мен халықаралық есеп айырысу басқармасының бастығы, шетелдік операциялар департаменті директорының орынбасары; * 1996–97 жж. — «Тұранбанкі » ЖАҚ Басқарма төрағасының орынбасары; * 1997–2005 жж. — ҚР Ұлттық банкінің шетелдік операциялар департаментінің директоры, монетарлық операциялар департаментінің директоры; * 2005 жылдан 2011 жылдың 24 қаңтарына дейін — Қазақстан Ұлттық банкі төрағасының орынбасары; * Соңғы қызметі: "ҚР Ұлттық Банкінің Банкнот фабрикасы” РМК директоры. Марапаттары * ҚР Президентінің Алғыс хатын алған (2001); * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл » мерейтойлық медалі (2001); * «Ерен еңбегі үшін » медалі (2003); * «Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің еңбек сіңірген қызметкері» омырау белгісі (2003); * «Парасат » ордені (2008); * ІІІ дәрежелі «Барыс » ордені (16.12.2021); Дереккөздер
Женалиев

Болат Қанапияұлы Женалиев — ғалым, мед. ғылыми докторы (1997). 1971 ж. Ақтөбе мемлекеттік мед. институтын бітірген соң осы облыстағы облысы ауруханада Б. Женалиев істеді. Қазір Ақтөбе мемлекеттік мед. академиясында балалар хирургиясы кафедраның меңгерушісі. 90- нан аса ғылыми еңбегі бар, 2 ғылыми кандитаты даярлаған. Дереккөздер
Губернатор

Губернатор - бірқатар мемлекеттік территориялық бірліктеріндегі сайланатын немесе тағайындалатын ең жоғары тұлға. Штаттың атқарушы билігін және басқа федерация субьектілерін басқарады, бірақ қалалық басқаруда да басшылық билігін көрсете алады. Кейбір қазіргі заманғы мемлекеттерде (Ұлыбритания, Дания, АҚШ және т.б.) губернатор әкімшілік-аумақтық немесе федералды органның жоғарғы лауазымды адамы болып табылады, орталық үкімет тағайындайтын немесе халық сайлаған. Дереккөздер
Жаңбыр суы

Жаңбыр суы (Дождевая вода) - атмосфералық жауын-шашын түрлерінің бірі. Атмосфера ластанған жағдайда жаңбыр суына онда еріген азот және күкірт оксидтері, шаң қосылады. Батыс Еуропаның көптеген елдерінде және басқа да бірқатар елдердің индустриялы аудандарында жаңбырдың алғашқы мииуттарында жаңбыр суы қаланың ақаба суларынан да лас болып шығады (осы себепті жаңбыр кезінде жалаң бас жүруге болмайды). Жаңбыр суында күкірт пен азот оксидтері едәуір мөлшерде еріген жағдайда қышқыл жаңбыр жауады. Ауылдық жердің өзінде де жаңбыр суын ауыз су ретінде пайдалануға болмайды. Дереккөздер
Қалалық экожүйе

Қалалық экожүйе (Городская экосистема) — қала аумағы және оның тұрғындары (адам және басқа тірі организмдер). Қалалық экожүйе — бұл гетеротрофты антропогенді экожүйе. В.Мазинг бойынша қалалық экожүйеде үш ерекшелік бар: 1) тәуелділік, яғни, ресурстар мен энергияның тұрақты түсіп түру қажетгілігі; 2) теңсіздік, яғни, экологиялық тепетеңдікке жетудің мүмкін еместігі; 3) қатты заттектің қалалық экожүйеге шеттен әкелінуі оның шетке шығарылуынан артық болуы есебінен оның тұрақты шоғырлануы. Ю.Одумның бейнелеп айтуынша, қала "биосфера паразиті" болып табылады. Өйткені, қала өттектің, судың және т.б. ресурстың көп мөлшерін пайдаланып, тек көмір қышқыл газын шығарып, қоршаған ортаны ластайды. Қалалық экожүйенің биосфераға зардапты ықпалын азайту және қалалық экожүйе ішіндегі адам тіршілігінің жағдайының жақсарту мүмкіндіктерін қалалық экология зерттейді. Қазіргі кезде қала экожүйесіне түсетін қатты заттардың едәуір бөлігі ғимраттарда және көшелер мен алаңдардың беткі қатты қабаттарында жинақталады. Сонымен қатар тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтарды сақтайтын полигондардың ауданы ұлғайып келеді. Дереккөздер
Арыстан Жұмалиұлы

Арыстан Жұмалиұлы (1890 жыл, Жаңақала ауданы, 4-ауылы – 1976 жыл, Ақжайық ауданы, Тайпақ ауылы) — Батыс Қазақстан аймағына танымал көріпкел әулие, тәуіп, сынықшы. Тегі – Байұлының ішіндегі тана руының жиембет атасы. Арабша сауаты болған. Кеңес өкіметі белсенділерінің қарсылығына қарамастан сырқат адамдарды емдеумен шұғылдана берді. Кебіне сынық салу, белсіздік, есірік ауруларын емдеуі нәтижелі болған. Оған емделу үшін Ақтөбе, Атырау өңірлерінен, Ресейдің көршілес аудандары мен облыстарынан адамдар келіп тұрган. Пайдаланған әдебиттер
Қайыржан Арыстанәлиев

Қайыржан Арыстанәлиев (1917 жылы туған, Ақжайық ауданы, Бидайық ауылы) — жұмысшы, Социалистік Еңбек Ері (1966). 1941-43 ж. кеңес армиясының еңбек батальонында болды. 1943 жылдан Оралдың былғары зауытында қатардағы жұмысшы, ауысым шебері болып еңбек етті. Арыстанәлиевтің ауысым ұжымы 1960 жылдары ең жоғары өндірістік нәтижелер керсетті. Пайдаланған әдебиттер
Ахмет Ерғалиев

Ерғалиев Ахмет (19.10.1951 ж. т., Ресей, Орынбор облысы, Елек ауданы) — суретші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1992). 1968 ж. Шыңғырлау орта мектебін, 1984 ж. Алматы көркемсурет учулищещесін бітірген. 1972-81 ж. аралығында автобазада безендіруші-суретші болған. 1985 жылдан Орал қ-нда суретші, бірнеше монументалды-декоративтік жұмыстардың авторы. Жұмыстары респ. көрмелерге қойылған. Дереккөздер
Өтеғали Арыстанов

Өтеғали Арыстанов (1882, Бөкей ордасы ауданы — 1964, қазіргі Ақжайық ауданы) — дарынды әнші, композитор. Ол соғыстың қара жұмысына қазақ жастарын алу жөніндегі 1916 ж. Ресей патшасының жарлығына наразылық көрсетіп, оған бойұсынбай, қашып жүреді. Ауылдың атқамінерлері оған «қашқын» деген атақ таңады. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін өз еркімен әскер қатарына алынып, полк байланысшысы болды. 1921-29 ж. милиция, кейін ауылдық кеңестің төрағасы қызметтерін атқарды. 1930 жылдан өмірінің ақырына дейін Чапаев ауданындағы ұжымшарда еңбек етті. Оның асқақ та сүйкімді даусы тыңдаушыларын ұйытып отырған. Арыстановтың «Уа, Жайық», «Өтеғали» деген әндері облыс көлеміне кең тараған жөне олар Ғ.Құрманғалиев, С.Әшенов, т.б. өншілердің репертуарына енген. Пайдаланған әдебиттер
Джон Кеннет Гэлбрейт

Джон Кеннет Гэлбрейт (; 1908 - 2006)- қазіргі капиталистік қоғамға жасаған талдауы қазіргі қоғам мен ортодоксалды академиялық саяси экономияны сынауды қатар білдіретін, канадалық-американдық экономист, әлеуметтік комментатор, бестселлерлер авторы және танымал диктор. Дереккөздер
Сарқылатын ресурстар

Сарқылатын ресурстар — табиғи ортадан алынған сайын сарқылатын ресурстар.Сарқылатын ресурстар қалпына келетін (таза ауа, тұщы су, құнарлы топырақ, өсімдік, жануарлар әлемі) және қалпына келмейтін (минералдық) ресурстар (қазып алынатын отын, металдық минерал шикізаттар (темір,мыс, т.б.), бейметалдық минерал шикізаттар (саз,құм, фосфаттар, т.б.) болып бөлінеді. Бұлар табиғи процестердің нәтижесінде орны толмайтындықтан сарқылады (мыс, алюминий, т.б.). Дереккөздер de:Rohstoff et:Loodusvara
Ержанова Ұлдай Рысқалиқызы

Ержанова Ұлдай Рысқалиқызы (26.11.1956 ж. т., Ресей, Саратов облысы, Ершов ауаны.) — өлкетанушы, ғалым, филол. ғылымының кандидаты (1998), доцент (2000). 1971ж. Орал педагогикалық институтын бітірген. Қазір Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде дәріс береді. Ержанова — 40-тан аса ғыл. еңбектің, соның ішінде облыстағы жер-су атауларының этнолингвистік ерекшеліктерін таньпуға арналған моногр. кітаптың авторы. Шығ.: Батыс Қазақстан облысының топономиясы, арнаулы курстың бағдарламасы, Орал, 1999; Ақжайық өңірінің топономиясы, тарихи-этнолингвистік. зерттеу, А., 2001; Батыс Қазақстан облысы жер-су атауларының сөздігі, Орал, 2001; «Қазіргі қазақ тілі» (фонетика) курсы бойынша бақылау-жаттығулар жинағы, Орал, 2000. Дереккөздер
Нұржанар акционерлік қоғамы

«Нұржанар» ААҚ - сыра түрлерін, сондай-ақ арақ, минералды сулар мен жеміс шырындарын шығаратын кәсіпорын. 1971 жылы Орал сыра және алкоголсыз сусындар зауыты ретінде құрылған. 1993 жылдан «Нұржанар» акционерлік қоғамы. Кәсіпорын Орал қаласының Полеюй көшесіндегі 1-үйде орналасқан, өндірістік-әкімшілік аумағы — 4,5 га, сыра, минералдық сулар, ашытқылар және арақ жасау цехтары, дербес жылыту орны, компрессор ғимараты бар. Мұнда қазіргі кезде 230-дай адам еңбек етеді. ТМД-дағы әріптес кәсіпорындармен ынтымақтастық байланыс орнатқан. Дереккөздер
Жайық жастары

«Жайық жастары» - облыс жастарының қоғамдық бірлестігі. 1998 ж. 3-шілдеде Орал қаласында құрылды. Негізгі мақсаты — мемлекеттің жастар саясаты мен Қазақстанның даму стратегиясын жүзеге асыруға облыс Жайықтың жас буын өкілдерінің белсене қатысып, қомақты үлес қосуларына жағдай жасау. Бірлестік мүшелері республика және облыс өміріндегі әлеуметтік-мәдени шараларға тұрақты үн қосып, ынтымақтастық байланыстар шеңберін кеңейтіп келеді. 2000 ж. Орал қаласында жоғарғы класс оқушыларының конференциясы өтіп, оған қатысушылар «Жайық жастары»-ның жеткіншектер тобын құруға тілек білдірді. Дереккөздер
Әйіп Бектасов

Әйіп Бектасов (1903, Жаңақала ауданы, Қарасамар ауылы — 1985, Жаңақала ауданы, Новая Казанка ауылы) - ақын. Жас кезінде ауыл молдасынан сауат ашқан. Кейін латынша, орысша оқу-жазуды үйренген. Жастайынан әдебиетке бейім есіп, ақын атанған. Жарияланбаған шығармалары көп. Дереккөздер
Қабдол Отепұлы Бектасов

Бектасов Қабдол Отепұлы (15.10.1924 жылы туған, Жаңақала ауданы, Новая Казанка ауылы) — авиа инженер, ұшқыш, Қазақстанның еңбек сіңірген транспорт қызметкері (1973), дербес зейнеткер (1984). Ленинград әскери байланыс училищесінде оқыған, әскери радио-телеграфшы, радиостанция бастығы боп қызмет еткен (1942- 47). Троицк азаматтық авиация техникалық училищесін бітірген (1950). 1950-85 ж. Қазақ азаматтық авиация басқармасында, Алматы әуежайында авиатехник, бортмеханик, нұсқаушы борт-инженер, ұшқыштар отрядының аға бортмеханигі. Бектасов — жас мамандарды жолаушылар тасымалдау, халық шаруашлығы жүктерін жеткізу, ұшу жұмысына үйретуші-телімгер. Бектасов сондай-ақ «Әуелеп ұшқан жылдарда» (1995), «Записки радиста» (1999), «Азамат- тық авиация терминдері мен соз тіркестерінің орысша-қазақша сездігі» (1998) кітаптарының авторы. Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі», т.б. ордендермен және бірнеше медальмен марапатталған. Жаңақала ауданының құрметті азаматы (1990). Алматы қаласында тұрады. Дереккөздер
Сарқылмайтын ресурстар

]] Сарқылмайтын ресурстар — табиғи ресурстардың таусылмайтын бөлігі (күн энергиясы, жел, ағын су,теңіз толысуы). Сарқылмайтын ресурстарға кейде атмосфера мен гидросфераны жатқызады. Бұлар антропогендік улы заттектермен едәуір ластанғанда сарқылатын ресурстарға айналады. Дереккөздер
Алпамыс Бектұрғанов

Алпамыс Бектұрғанов (20. 5.1948 жылы туған, Қызылорда облысы, Арал қаласы)— жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан жазушылар одағы облыстық бөлімшесінің төрағасы. Білімі жоғары. Маңғыстау облысы «Коммунистік жол», «Лениншіл жас» газеттерінде, «Ара-Шмель», «Ақ құс» журналдарында қызмет істеген. Бектұрғановтің «Із кесу» (1980), «Жарқанат операциясы» (1985), «Сен кімсің?» (1990), «Тұрыңыздар, сот келеді» (1998) повестері, «Топырағыңа табын» (2001) романы жарық көрген. Дереккөздер
Қайыр Құрақұлы Бектұрғанов

Қайыр Бектұрғанов 1937 жылы 5 наурызда Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданы, Калмыково қалашығында дүниеге келген. Оқу баспалдағы 1960 жылы ҚазПИ-дің физика-математика факультетін тамамдаған. 1963 жылдан бастап еңбек демалысына шыққанға дейін жоғарғы оқу орындарында жоғарғы математиканың әр түрлі курстарынан сабақ берді. Еңбегі Алғашқы әңгімесі («Арман») 1965 жылдың 19 желтоқсанында облыстық «Орал өңірі» газетінде жариялайды. Содан бері шығармалары облыстық газеттерде, әр кезде «Қазақ әдебиетінде», «Жалында», «Мәдениет және тұрмыста» (қазіргі «Парасат»), «Жұлдызда» жарық көрді. Екі новелласы орыс тілінде шыққан «За днем грядущим» жинағына енген («Жалын», 1978). 2007 жылы үш томдық шығармалар жинағы шықты. «Кері толғау», «Қатқақ», «Ат жалы» деген үш кітаптан тұрады. 1976 жылдың қортындысы бойынша «Жалынның» жабық бәйгесінің жүлдегері атанды (балаларға арналған «Атжалы» повесі үшін). Шығармалары *Бабаназар терегі. Әңгімелер. А., «Жалын», 1978; *Ізгілік жолы. Повестер. А., «Жалын», 1980. *Қатерлі қияда. Повестер. А., 1984. Дереккөздер
Қала экологиясы

Қала экологиясы (Экология города) — адамның қала ортасымен әрекеттестігінің заңдылығын зерттейтін ғылыми пән. Бүкіл дүние жүзінде кенттену процесі қарқынды жүруде. Қазіргі кезде ірі қалалар мен өнеркәсіптік орталықтарда өте қолайсыз экологиялық жағдай орнаған. Атмосфералық ауада едәуір мөлшерде зиянды құрауыштар (шаң-тозаң, күкірт диоксиді, бензагтирен, азот оксидтері, ауыр металдар, диоксин және т.б.) жиналған. Қалалардың ластануына негізінен қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия, целлюлоза-қағаз өнеркәсіптері, жылу энергетикасы, автокөлік әсер етеді. Соңғы жылдары "Адам және биосфера" бағдарламасы (МАБ) шегінде қалалық елді мекендерді қалалық ортаға және тұрғындардың денсаулығына әсер ететін табиғи, әлеуметтік-экономикалық, тынығу жөн Дереккөздер
Асанбек Нұрғожаұлы

Асанбек Нұрғожаұлы (1752, Орынбор облысы 1845, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы) - батыр әрі шешен. Батырлығымен қоса әнші, домбырашы, сыбызғышы болған. Ит жүгіртіп, құс салып, саят құрып, аң аулаған. Асанбек бала кезінде ауыл молдасынан хат танып, қадимше сауат ашып, діни білім алған. Шыққан тегі — 12 ата Байұлына жататын беріш руынын жайық атасы. Ата мекені — Еділ өзенінің Ақтұма (Ахтуба) деген саласының жағалауы. 1723 ж. жазда патша өкіметіне арқа сүйеген қалмақ нояндары бейбіт жатқан қазақ-ноғай халықтарына тұтқиылдан шабуыл жасайды. Кіші жүздің, Ноғай ұлысының жер-суын (Еділ-Жайық, Атырау өңірін) тартып алды. Ата қоныстарынан айрылған ұлыстың бірі беріш руы Ор өзенінің бойын мекендейтін Әлімұлы елін паналайды. Сол жылы Асанбектің әкесі Нұрғожа 6 жаста екен. Нұрғожа кейін өсіп, ержетіп, жігіт болған соң, Еділдің батыс жағынан және шығыс тұстан жойқын шабуыл жасаған қалмақ басқыншыларына қарсы қазақ халқының азаттық соғыстарына белсене араласады, ерліктерімен кезге түседі. Әкесі Нұрғожаға, ағаларына еріп, он жеті жасар бозбала Асанбек те жұртпен бірге ата қоныстары — Еділ-Жайық, Атырау бойларын қалмақ басқыншыларынан, казак-орыс отаршыларынан азат ету жолындағы соғыстарға қатысады. Ақырында сардар Сырым Датұлы басшылығымен 1771 ж. жазда қазақ жерін қалмақтардан толық тазартып, Ноғай ұлысы мен Кіші жүздің 12 ата Байұлы рулары атамекендеріне қайта қоныстанады. Сырым бастаған (1773, 1775, 1783-1789) халық көтерілістеріне белсене қатысқан Асанбек шешен халық жасақтарының ері мынбасы-сардары, әрі ұлкен насихатшылардың бірі болған. Асанбектің ұлкен және ортаншы ұлдары Есенжан мен Досжан да 1796 ж. отарлаушы орыс әскерлермен соғыста қаза тапқан. Асанбек сардар 1809-25 ж. аралығындағы Кетібар, оның інісі Арыстан Тіленұлы бастаған халық көтерілісіне, кейін Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастауымен үш кезенде (1827-29, 183133, 1836-37) болған қазақ шаруаларының ұлт-азаттық қозғалыстарына белсене қатысып, насихатшылық қызмет атқарған. Сардардың кенже баласы Жантас та, Әліп, Демесін, Мерғали деген немерелері де 1831-33 ж. болған көтерілісіне қатысып, күші басым патша әскерлеріне қарсы ерлікпен шайқасып, қаза тапқан. 1837 ж. қараша айының басында қол бастап, Хан ордасын арнайы шабуға келген Исатайдың көтерілісші ер азаматтарға берген уәдесінен тайып, Жәңгір ханға ойлануға он күн кеңшілік бергеніне өкпелеп, өз жасағымен кетіп қалғандардың бірі Асанбек болған. Пайдаланған әдебиттер
Хабер Нұрмұқамедов

Нұрмұқамедов Хабер (1918 ж.т., Орынбор облысы, Домбаровск ауданы, Ащыбұлақ ауылы) — белгілі журналист, еңбек және соғыс ардагері. 1940 ж. қазақ журналистер институтын бітіргеннен кейін Павлодар облысы газеті редакторының орынбасары болды. Ұлы Отан соғысына қатысқан. «Қызыл әскер ақиқаты» газетінде жұмыс істеген. 1948 жылдан Батыс Қазақстан облысы «Екпінді құрылыс», «Орал өңірі» газеттерінің редакторы қызметін арадағы үзілістермен 1972 ж-ға дейін атқарды. Сондай-ақ Талдықорған облысы «Советтік Жетісу», Атырау облысы «Социолистік құрылыс» газеттеріне де басшылық етті. Бірнеше ордендермен марапатталған. Дереккөздер
Даунинг-стрит

Даунинг-стрит - Ұлыбританиядағы сыртқы істер мен Достастық істері жөніндегі Министрлігі, премьер-министрдің ресми резиденциясы орналасқан Лондонның ортасындағы көше. Ауыспалы мағынада Даунинг-стрит жалпы британ үкіметін білдіреді. Дереккөздер
Жәлел Аймұрзаев

Жәлел Аймұрзаев (1889, бұрынғы Тайпақ ауданы, Қырыққұдық ауылы — 1969, сонда) — ақын. Ауыл мектебінен оқып, хат таныған. Кейін Оралдағы орыс-қазақ мектебіне түсіп білім алады. 20- 30-жылдары болыстық мекемелерде хатшылық қызмет істеді, кейінірек ауыл мұғалімі болды. Айтыстары мен өлеңдері «Пернедегі термелер» (1965), «Ленин деп халық жырлайды» (1969), «Айтыс» (2-т., 1966) атты жинақтарға енген. Дереккөздер
Жақия Асанов

Жақия Асанов (1855-1920, Жәнібек ауданы) күйші. Жастайынан домбыра тартқан. «Сырлы сый», «Жантаза», «Қоңыр саз», «Шекшекей», «Ақілме» атты күйлер шығарған. Өмірінің кебін Келборсы маңында, ақын Ш. Бөкеев төңірегінде өткізген. Асановның күйлерін Бөкей ордасындағы Несимолла Биханов, Билаж Хүсайынов сияқты домбырашылар орындаған. Пайдаланған әдебиттер
Александр Федорович Рязанов

Рязанов Александр Федорович- Тарихшы - Орынбор губерниясында, Степная стансасында туған. * 1902 жылы Орынбор юнкер училищесін бітірген; 20-жылдары Мәскеу әскери педагогика институтында оқыған. * 1923-1924 жылы Қазақ әскери өлкетану ғылыми қоғамының хатшысы. * 1924 жылдан Орынбор губерния архив бюросының ғылыми қызметкері. 19 ғ-да Қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы тарихын зерттейді. Сырым Датұлы, Исатай Тайманұлы, Қаратай сұлтан және т.б. тарихи тұлғалар туралы зерттеу еңбектері бар. Дереккөздер
Мүбәрәк Жаманбалинов

Мүбәрәк Жаманбалинов - 1924 жылы 7 қарашада Павлодар облысындағы Тәттімбет ауылында дүниеге келген. Орта дәрежелі агрономдық білім алып, Новосибирдегі Татар МТС-нда учаскелік агроном болып істейді. Одан соң Омбы орыс-қазақ педучилищесін бітіріп, ұзақ жылдар мектепте ұстаздық етеді. Павлодар облыстық «Қызыл ту» газетінің Ертіс ауданындағы меншікті тілшісі болған. Шығармашылығы Әдебиетке елуінші жылдардан араластыр «Айна бұлақ» атты алғашқы өлеңдер жинағы 1956 жылы жарық көрді. Содан бері әлденеше жыр жинағын шығарған ол негізінде балалар ақыны ретінде танымал. Өлеңдері қырғыз, түркімен, өзбек, латын тілдеріне аударылған. *Айна бүлақ. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1956; *Сәлем. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1962; *Ертіс лебі. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1963; *Кішкентай достарға. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1965; *Менің Мм; Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; *Батыр үстаз. Поэма. А., «Жазушы», 1972; *Ашық күн. Өлеңдер. А., «Жалын», 1976; *Толқын. Өлеңдер. А., «Жалын», 1979; *Балғын гүлдей балақан. Өлеңдер, жумбақтар, жаңылтпаштар, ертегілер, мысалдар, дастандар. А., «Жазушы», 1974; *Ашық күн. Өлеңдер, ертегілер, жүмбақтар, А., «Жалын», 1984; *Ақын бала. Өлеңдер, ертегілер мен ақыздар, жаңылтпаштар. А., «Жалын», 1983; *Ашық күн. Өлеңдер, ертегілер, жүмбақтар. А., 1984; *Ақшам. Өлеңдер. 2002; *Жауқазын. Өлеңдер. 2003; *Аштық азабы. Өлеңдер. 2004. Жетістіктері Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1982). Ертіс ауданының Құрметті азаматы. Дереккөздер