Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев

Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев (25 ақпан 1956 жылы, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Шиелі кенті) – белгілі қазақстандық ғалым және қоғам қайраткері, физика-математика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990), Қазақстан ҰҒА-ның академигі, 12-шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің және 13-шақырылған Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінің депутаты. Өмірбаяны Балалық шағы Асқар Жұмаділдаев 1956 жылы Қызылорда облысындағы Шиелі қыстағында дүниеге келген. Асқар Жұмаділдаевтың арғы атасы Шоң өңірге белгілі адам болған. Шоңның Сырдария өзенінің бойындағы Көтентоғай жерде үлкен үйі болған екен және болыс қызметін атқарған. Күштеп ұжымдастыру кезінде Шоңның ұрпақтары құғын-сүргінге ұшырайды да, барлық мүлкі кәмескеленеді. Асқардың атасы Жұмаділдә бала-шағасын алып, Өзбекстанға қашуға мәжбүр болады. Жұмаділдә және оның жанұясы күн көру үшін түрлі қара жұмыстар жасауға тура келеді. Кейінрек Сталин қайтыс болғаннан кейін Жұмаділдә Қызылорда облысына қайтып келеді. Алайда, Жұмаділдәның Өзбекстанда туған немерелерінің барлығының ғұмыры қысқа болады. Қазақстанға қайтып келгеннен кейін туған алғашқы немересі Асқар Жұмаділдаев екен. Қазақтың дәстүріне сәйкес, Жұмаділдә Асқарды өзінің бауырына басып алады. Асқар Жұмаділдаев 1962 жылы №299 темiржол төртжылдық бастауыш мектебiне, 1966-69 жылдары №45 Октябрьдiң 14 жылдығы атындағы қазақ орта мектебiнде білім алады. Кейінрек 1970-72 жылдары Алматыдағы №56 Сатпаев атындағы физика-математика мектеп-интернатында оқыды. Кейiн физика-математика кластары негiзiнде жаңа мектеп ғимараты салынып, Республикалық физика-математика мектебi болып қайта құрылды. Мектепте жүргенiнде талай қалалық, республикалық және бүкiлодақтық физика-математикаға қатысты жарыстарға қатысып, талай рет жүлдегер атанды. Еңбек жолы 1980 – 90 жылдары Математика және механика институтында (қазіргі Математика институты) кіші, аға, жетекші ғылым қызметкер болды. 1990 жылдан сол институтта алгебра лабораториясының меңгерушісі. Жұмаділдаевтің негізгі ғылым-зерттеу еңбектері Ли алгебрасының когомология теориясына арналған. Ол оң сипаттамалы Ли алгебрасының когомологиялары мен деформацияларын және олардың қолдануын зерттеген. Векторлық өріс алгебрасының бөлшектенбейтін кеңеюін есептеген. Ассоциативті емес алгебраның тепе-теңдіктерін тапты. Ол – 12-сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Ғылыми дәрежелері * 1981 ж. - физика-математика ғылымдарының кандидаты (КСРО Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, Мәскеу) * 1988 ж. - физика - математика ғылымдарының докторы (КСРО Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, Ленинград бөлімі). Тақырыбы: Оң характеристикалы Ли алгебраларының когомологиялары және оның қолданылулары. Ғылыми жетекшісі: Алексей Кострикин * 1990 ж. - Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры * 1995 ж. - ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі *2 004 ж. - ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі Шетелден алған шақыртулары * 1988 – Гамбург университеті (2 ай) * 1995-1996 – Мюнхен университеті (18 ай) * 1997, 1998, 1999 – Бильфельд университеті (4 ай) * 1997 – Ньютон институты, Кембридж, Ұлыбритания (4 ай) * 1998, 2001, 2002, 2003 – Теориялық физиканың халықаралық орталығы, Триест, Италия, (9 ай) * 1998, 1999 – Миттаг-Лефлер атындағы математика институты, Швеция (9 ай) * 1999 – Киото университеті, Жапония (1 ай) * 2000-2001, 2002, 2003 – Стокгольм университеті, Швеция (6 ай) * 2000 – Оксфорд университеті, Ұлыбритания (1 ай) * 2001 – Филдс институты, Торонто, Канада (1 ай) * 2001, 2002, 2003, 2005 – Жоғарғы ғылыми зерттеулер институты, Бюр-сюр-Иветт, Франция (5 ай) * 2002 – Эрвин Шрёдингер атындағы Математикалық физика халықаралық институы, Вена, Австрия, (1 ай) * 2005 – Макс-Планк атындағы математика институты, Бонн, Германия (3 ай) Марапаттары мен гранттары Асқар Серқұлұлының ғылыми қызығушылықтары әралуан: Ли алгебраларының теориясы, ассоциативті емес алгебралар теориясы және комбинаторика. Жүз жылдан астам бұрын Софус Ли екі векторлық өрістің композициясы міндетті түрде векторлық өріс болмайтынын, бірақ олардың коммутаторы векторлық өріс болатынын байқады. Бұл қағидат Ли алгебралары мен Ли топтары теориясының негізін құрайды. Асқар Жұмаділдаев Ли құрылымы көпөлшемді жағдайға да жалпыланатынын байқады. Егер n-өлшемді көпбейнедегі векторлық өрістердің саны n+1 саны квадратынан үшке ауытқитын болса, онда ((n+1)^2-3)- векторлық өрістің кососимметриялық қосындысы қайтадан векторлық өріс болады. Софус Лиден кейін 150 жыл өткен соң ашылған осы тамаша жаңалық, Ли алгебраларының көпөлшемді нұсқалары геометрия мен физикада мүмкін екенін және олардың болашақта ашылар жаңалықтардың қайнар көзі болатынын көрсетеді. Автор жетістігі тақырыбына немес проблемасына қатысты әлемде немесе қазақстандық 3-тен кем емес авторларды тізіңіз және олардың байланыстығын ашып жазыңыз; (яғни кімдер айналысқан, қалай айналысқан, қандай еңбектері бар) Джекобсон кез келген Ли модулярлы алгебрасының жіктелмейтін модулі бар екенін дәлелдеген. Селигман кез келген модулярлы ақырлы өлшемді Ли алгебрасының ноль емес, когомологиялы модулі бар екені туралы гипотеза жасайды. Асқар Жұмаділдаев Селигманның гипотезасының дұрыстығын дәлелдейді. Оның нәтижелері сонымен бірге, Ли модулярлы алгебраларының когомологиясы анағұрлым күрделірек құрылғанын және зерттеуге қиынырақ екенін танытты. Қызықты деректер * Қазақстан тәуелсiздiгi деклорациясын, Қазақстан тәуелсiздiгi туралы заңды, Қазақстанның тұңғыш конституциясын, тұнғыш мемлекеттiк рәмiздерді қабылдаған депутаттардың бірі * "Болашақ" бағдарламасы туралы Президентке ұсыныс айтқан * Қазақстан конституциясында Қазақстан президентi қазақ тiлiн жетiк меңгеру керек деген ұсынысты алғашқы рет енгізген * Тұңғыш Қазақстан Президентiнiң жалақысын есептеген Selected Publications *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/1.pdf Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Walks, partitions, and normal ordering] // Electronic J. Combin., 22(4)(2015), \#P4.10, 23 pages. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/2.pdf Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Path decompositions of digraphs and their applications to Weyl algebra] // Advances in Applied Mathematics. – 2015. – V. 67. – P. 36-54. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/3.pdf Dzhumadildaev A. S., Ismailov N. A. S-n- and GL(n)-module structures on free Novikov algebras] // Journal of Algebra. – 2014. – V. 416. – P. 287-313. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/4.pdf Dzhumadildaev A.S. 2p-Commutator on differential operators of order p] // Letters in Mathematical Physics. – 2014. – V. 104, No.7. – P. 849-869. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/5.pdf Dzhumadildaev A.S., Omirov B.A., Rozikov U.A. On a class of evolution algebras of "chicken" population] // International Journal of Mathematics. – 2014. – V. 25, No.8. – P. 849-869. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/6.pdf Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Stirling permutations on multisets] // European Journal of Combinatorics. – 2014. – V. 36. – P. 377-392. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/7.pdf Dzhumadildaev A.S. The Dynkin theorem for multi linear Lie elements] // Journal of Lie Theory. – 2013. – V. 23, No.3. – P. 795-801. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/8.pdf Dzhumadildaev A.S. , D. Yeliussizov Power sums of binomial coefficients] // J. Integer Seq.V. 16-2013, art. 13.1.4 *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/9.pdf Dzhumadildaev A.S., Zusmanovich P. The alternative operad is not Koszul] // Experimental Mathematics. – 2011. – V. 20, No.2. – P. 138-144. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/10.pdf Dzhumadildaev A. S. Worpitzky identity for multipermutations] // Mathematical Notes – 2011. – V. 90, No.3. – P. 448-450. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/11.pdf Dzhumadildaev A.S. Lie expression for multi-parameter Klyachko idempotent] // Journal of Algebraic Combinatorics. – 2011. – V. 33, No.4. – P. 531-542. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/12.pdf Dzhumadildaev A.S. Codimension growth and non-Koszulity of Novikov operad] // Communications in Algebra. – 2011. – V. 39, No.8. – P. 2943-2952. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/13.pdf Dzhumadildaev A.S. Jordan elements and left-center of a free Leibniz algebra] // Electronic Research Announcements in Mathematical Sciences. – 2011. – V. 18, – P. 31-49. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/14.pdf Dzhumadildaev, N. Ismailov, K. Tulenbaev Free bicommutative algebras] // Serdica Math, V. 37-2011- pp.&nbsp;25–44. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/15.pdf Dzhumadildaev A.S., Zusmanovich P. Commutative 2-cocycles on Lie algebras] // Journal Of Algebra. – 2010. – V. 324, No.4. – P. 732-748. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/16.pdf Dzhumadildaev A.S. On the Hesse-Muir formula for the determinant of the matrix A (n-1) B (2)] // Mathematical Notes. – 2010. – V. 87, No.3. – P. 428-429. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/17.pdf Dzhumadildaev A.S. MacMahon's theorem for a set of permutuations with given descent indices and right-maximal records] // Electronic Journal of Combinatorics. – 2010. – V. 17, No.1. – R34. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/18.pdf Dzhumadildaev A.S. Anti-commutative algebras with skew-symmetric identities] // Journal of Algebra and its Applications. – 2009. – V. 8, No.2. – P. 157-180. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/19.pdf Dzhumadildaev A.S. 10-commutators, 13-commutators and odd derivations] // Journal of Nonlinear Mathematical Physics. – 2008. – V. 15, No.1. – P. 87-103. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/20.pdf Dzhumadildaev A.S. q-Leibniz algebras] // Serdica Math. J., V.34 - 2008, 415-440. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/21.pdf Dzhumadildaev A.S. Algebras with skew-symmetric identity of degree 3] // J.Math. Sci, V.161-2009- No.1, p.&nbsp;11-30 *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/22.pdf Dzhumadildaev A.S., K.M. Tulenbaev Exceptional 0-Alia Algebras] // J. Math. Sci., V.161-2009- No.1, p.&nbsp;37-40. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/23.pdf Dzhumadildaev A.S. The n-Lie property of the Jacobian as a condition for complete integrability] // Siberian Mathematical Journal. – 2006. – V. 47, No.4. – P. 643-652. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/24.pdf Dzhumadildaev A.S., Tulenbaev K.M. Engel theorem for Novikov algebras] // Communications in Algebra. – 2006. – V. 34, No.3. – P. 883-888. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/25.pdf Dzhumadildaev A.S. n-Lie structures that are generated by Wronskians] // Siberian Mathematical Journal. – 2005. – V. 46, No.4. – P. 601-612. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/26.pdf Dzhumadildaev A.S. Zinbiel algebras under q-commutator] // Fundamental and Applied Math. V.11-2005- No.3, 57-78. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/27.pdf Dzhumadildaev A.S., Tulenbaev K.M. Nilpotency of Zinbiel algebras] // Journal of Dynamical and Control Systems. – 2005. – V. 11, No.2. – P. 195-213. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/28.pdf Dzhumadildaev A.S. Hadamard invertible matrices, n-scalar products, and determinants] // Mathematical Notes. – 2005. – V. 77, No.3. – P. 440-443. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/29.pdf Dzhumadildaev A.S. Special identity for Novikov-Jordan algebras] // Communications in Algebra. – 2005. – V. 33, No.5. – P. 1279-1287. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/25.pdf n-Lie Structures That Are Generated by Wronskians] //Sibirskii Matematicheskii Zhurnal, V.46-2005, No. 4, pp.&nbsp;759–773, 2005 engl. transl. Siberian Mathematical Journal, {\bf 46}(2005), No.4, pp.&nbsp;601 – 612 Preprint available math.RA/0202043 *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/30.pdf Dzhumadildaev A.S. Representations of vector product n-Lie algebras] // Communications In Algebra. – 2004. – V. 32, No.9. – P. 3315-3326. *Dzhumadildaev A.S. N-commutators // Commentarii Mathematici Helvetici. – 2004. – V. 79, No.3. – P. 516-553. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/32.pdf Dzhumadildaev A.S., K.M. Tulenbaev Filiform Leibniz dual algebras] // International Conference Humboldt-Kolleg II, october 24-16, 2004, p.&nbsp;62-63. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/33.pdf Dzhumadildaev A.S. Novikov-Jordan algebras] // Communications In Algebra. – 2002. – V. 30, No. 11. – P. 5207-5240. *Dzhumadildaev A.S. Identities and derivations for Jacobian algebras//“Quantization, Poisson brackets and beyond",Contemp. Math. v.315, 245-278, 2002. Preprint available math.RA/0202040 *Dzhumadildaev A.S., C. Lofwall Trees, free right-symmetric algebras, free Novikov algebras and identities // Homology, Homotopy and Applications, V. 4-2002, No.2(1), 165-190. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/34.pdf Dzhumadildaev A.S. Jacobson formula for right-symmetric algebras in characteristic p] // Communications In Algebra. – 2001. – V. 29, No.9. – P. 3759-3771. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/35.pdf Dzhumadildaev A.S., Abdykassymova S.A. Leibniz algebras in characteristic p] // Comptes Rendus de L Academie des Sciences Serie I-Mathematique. – 2001. – V. 332, No. 12. – P. 1047-1052. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/36.pdf Dzhumadildaev A.S., Davydov A.A. Factor-complex for Leibniz cohomology] // Communications In Algebra. – 2001. – V. 29, No. 9. – P. 4197-4210. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/37.pdf Dzhumadildaev A.S. Minimal identities for right-symmetric algebras] // Journal of Algebra. – 2000. – V. 225, No.1. – P. 201-230. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/38.pdf Dzhumadildaev A.S., A.I. Kostrikin Modular Lie algebras: new trends] // Algebra (Proc. Kurosh Conf. may, 1998), Walter de Gruyter, p.&nbsp;181-203, 2000. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/39.pdf Dzhumadildaev A.S. Cohomologies of colour Leibniz algebras: pre-simplicial approach] // Lie Theory and its Applications III, (Clausthal, 11-14 july 1999), World Sci., 124-136, 2000. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/37.pdf Dzhumadildaev A.S. Cohomologies and deformations of right-symmetric Algebras] // J.Math. Sci, V. 93-1999, No. 6, 1836-1876. Preprint available math.DG/9807065. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/41.pdf Dzhumadildaev A.S. Symmetric (co)homologies of Lie algebras] // Comptes Rendus de l'Académie des Sciences - Series I - Mathematique. – 1997. – V. 324, No. 5. – P. 497-502. *Dzhumadildaev A.S. Cosmologies and deformations of semiprime sum of Lie algebras // Doklady Akademii Nauk. – 1997. – V. 355, No. 5. – P. 586-588. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/42.pdf Dzhumadildaev A.S. Virasoro Type Lie algebras and deformations] // Zeitschrift für Physik C-Particles and Fields.¬ – 1996. – V. 72, No. 3. – P. 509-517. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/43.pdf Dzhumadildaev A.S. Odd central extensions of Lie superalgebras] // Functional Analysis and its Applications. – 1995. – V.29, No.3. – P.202–204. *Dzhumadildaev A.S. Differentiations and central extensions of Lie algebra of formal pseudo-differential operators // Algebra i Analis, {\bf 6}(1994), No.1, p.&nbsp;140-158=engl.transl. St.Petersbourg Math.J. {\bf 6}(1995), No.1, p.&nbsp;121-136. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/44.pdf Dzhumadildaev A.S. Central extensions of infinite-dimensional Lie-algebras] // Functional Analysis and its Applications. – 1992. – V. 26, No.4. – P.247–253. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/45.pdf Dzhumadildaev A.S. Cohomology of truncated coinduced representations of Lie-algebras of positive characteristic] // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1990. – V. 66, No.2. – P.461–473. *Dzhumadildaev A.S. Integral and mod p-cohomologies of the lie-algebra W1 // Functional Analysis and its Applications. – 1988. – V. 22, No.3. – P. 226–228. *Dzhumadildaev A.S. On a Levi theorem for lie-algebras of characteristic-p // Russian Mathematical Surveys. – 1986. – V. 41, No.5. – P. 139–140. *Dzhumadildaev A.S. 2-cohomologies of nilpotent subalgebra of Zassenhaus algebra // Izvestiya vysshikh uchebnykh zavedenii Matematika. – 1986. – No.2. – P. 59– 61. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/46.pdf Dzhumadildaev A.S. Central extensions of Zassenhaus algebra and their irreducible representations] // Math.USSR Sb., V. 54-1986, p.;457-474. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/47.pdf Dzhumadildaev A.S. Generalized casimir elements] // Mathematics of the USSR-Izvestiya. – 1986. – V. 49, No.5. – P. 391–400. *Dzhumadildaev A.S. Central extensions of the zassenhaus algebra and their irreducible representations // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1985. – V.126, No.3. – P. 457–474. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/48.pdf Dzhumadildaev A.S. Simple Lie-algebras with a subalgebra of codimension one] // Russian Mathematical Surveys. – 1985. –V. 40, No.1. – P. 215– 216. *[http://asqar.org/wp-content/uploads/2017/01/49.pdf Dzhumadildaev A.S. On the cohomology of modular Lie-algebras] // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1982. – V. 119, No. 1. – P. 127–143. Дереккөздер