kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Суыққанды жануарлар

Суыққанды немесе пойкилотермді жануарлар — олардың дене жылылығы тұрақсыз, сыртқы ортаға тығыз байланысты өзгеріп отырады. Мысалы бауырымен жорғалайтындар. Қыста суық қанды жануарлар дене температурасының айтарлықтай төмендеуіне байланысты торпорлық күйге түседі. Физиологиялық сипаттамасы Суық қанды жануарларда терморегуляция механизмі жетілмеген, бұл гомеотермді жануарларға қарағанда шамамен 20-30 есе баяу жүретін зат алмасу деңгейінің төмендеуімен және олардың жүйке жүйесінің ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Дене температурасы әдетте қоршаған орта температурасынан 1-2 °C жоғары немесе оған тең. Температураның жоғарылауы күннің жылуын, қызған беттерден жылуды сіңіру (мінез-құлық терморегуляциясы) немесе бұлшықет белсенділігі нәтижесінде пайда болады.Сыртқы температура қолайлы диапазоннан (оңтайлы) асып кеткенде, суық қанды жануарлар анабиоз күйіне ену арқылы әрекет етеді және энергия шығындарының төмендеуіне байланысты температуралық стрессті бастан кешіреді.Пойкилотермді жануарлардың негізгі кемшілігі - оптималдыдан төмен температурада жануарлардың баяулығы. Дереккөздер
Орда мешіттері

Орда мешіттері - жергілікті халықтың діни рәсімдер өткізіп, ғибадат ететін орны. Оның ғимараты еуропалық архитектуралық үлгісімен бой көтеріп, есік алдына 6 колонналы шағын терасса тұрғызылған. Ортадағы екі колонна тұсынан ішке кіретін есік орнатылған. Терассаның ортаңғы төрт колоннасың ұзындығымен қамтитын 5 сатылы баспалдағы болған. Мешіт үйінің шатыры жасыл түсті қаңылтырмен қапталып, оның дәл ортасынан азан шақыратын биік, күмбезді мұнара шығарылған. Мұнара жалпақ, 4 бұрышты төменгі және 6 қырлы, жіңішкелеу жоғарғы бөліктерден тұрды. Оның төбесін 6 колонналы жасыл түсті күмбез көмкеріп, оның ұшарбасына алтындалған жарты Ай қадалған. Мешіт үйінің екі үлкен бөлмесі болған, 1888 ж. Ордада бұрынғы хан мешітінің орнына екінші мешіт тұрғызылған. Оны жергілікті тұрғындар «қазақ мешіті» деп атаған. Бөренеден қиып салынған бұл ғимараттың ұзындығы 60 м, ені 20 м, биіктігі (мұнарасына қадаған жарты ай кескінін қоса есептегенде) 25 м. Оның намаз оқушыларға арналған 1 үлкен бөлмесі және имам үшін бөлінген шағын құжырасы болған. 1920 ж. жергілікті Кеңес өкіметті мешітті жауып, мектеп үйіне айналдырған. 1931 ж. оның биік мұнарасы мен ай белгісін «қызыл белсенділер» құлатып тастаған. Ұлы Отан соғысы жылдары ол босқындар жатақханасы, кейін Пионерлер үйі, орта мектептің спорт залы ретінде пайдаланылды. 1969 ж. күрделі жөндеу барысында ол белгісіз жағдайда өртеніп кетті. Сонымен бірге Ордада 1895 ж. салынған «татар мешіті» де болған. Ол 1935 ж. өртеніп кеткен. Дереккөздер
Сейіл Түркебайұлы

Сейіл Түркебайұлы — батыр, қолбасшы. Алшын тайпасының байұлынан тарайтын алаша руының қарабура бөлімінен шыққан. Патшалық Ресей үкіметінің қазақ даласын отарлау жөніндегі 1869 жылы жаңа әкімшілік ережесін енгізуге қарсы шығып, Орал, Торғай облыстарын мекендегін Алшын, жетіру тайпаларының патшалық Ресейге қарсы көтерілісін басқарған. Көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін қолға түсіп, ұлы екеуі абақтыға қамалған. Дереккөздер
Топырақ балансы

Топырақ балансы — бір құрылыс алаңы не жер алқабы учаскесінің шектеріндегі оймалар мен үйінділердің жер массалары көлемдерінің ара катынасы. Топырақ балансы жоба негізінде есеп жолымен анықталады және территорияда тік тегістеу жұмыстарын өндіргенде қолданылады. Дереккөздер
Көру аймағы

Көру аймағы - бір жерге тесіле қарап тұрғанда, ол жерден басқа, оң және сол жағындағы жерлерді де қамти көріп тұрады. Тік қарамаса да белгілі бір жердегі нәрсені көріп-сезіп тұру, көру аймағына жатады. Оны периметр деген кұралмен анықтайды. Дереккөздер
Орда музейінің ғимараты

Орда музейінің ғимараты — архитектуралық ескерткіш. 1867 ж. салынған. 1952 ж. Орда ауданы таратылғанға дейін мемлекеттік банк («Қазына үйі») болды. 1969 ж. Орда тарихи-революция музейіне берілді. Дереккөздер
Курорттық орман

Курорттық орман (Курортный лес) — курорт, санаторий және т.б. емдеу-сауықтыру мекемелеріпің маңайынан адамдардың емделуі мен дем алуына қолайлы жағдай жасау мақсатымен бөлінген бірінші топ ормандары. Дереккөздер
Шолпан Батырқызы Қыдырниязова

Шолпан Батырқызы Қыдырниязова (6.5.1949 жыл, Қаратөбе ауданы Қаракөл ауылы) – айтыс ақыны. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1980). * Алғаш рет 17 жасында айтысқа түскен. * 1971 жылы Орал педогогикалық институтының филология факультетін бітірген. * 1980 жылы Қазақ КСР-інің 60 жылдық тойында белгілі халық ақыны Манап Көкеновпен сайысқа түсіп, 1-орынды жеңіп алды. * Қаратөбе ауданында Шолпанның ақындық тәжірибесінен сабақ алған жас ақындар Ш. Қыдырниязова тобы қалыптасты. * Қазір «Тахат 376» ААҚ-ның кадрлар бөлімінің бастығы. Дереккөздер
Павел Романович Букаткин

Павел Романович Букаткин (1923 жылы туған, Орал қаласы) — тарихшы, өлкетанушы. Орал педагогика институтын бітірген. Сонда оқытушы, доцент. 3 монографиясы жарық көрген. Әсіресе «Западно-Казахстанская обласгь — ближный тыл Сталинградского фронта» (Орал, 1993), «От Уральска до Эльби и Праги» (Орал, 1994) кітаптарында облыс тарихына қатысты құнды деректер мол. Дереккөздер
Орда су құбыры

Орда су құбыры - Бөкей ордасы және Жәнібек аудандарының елді мекендерін ауыз сумен қамтамасыз ету мақсатында салынған құрылыс. Ол жерасты суын тартуға арналған, Сейітқали ауылы маңында орналасқан 10 скважинадан тұрады, олардың екеуі әлі резервтегі су көздері саналады. Құбыр құрылысы 1986 ж. басталып, алғашқы кешендері 1993 ж. соңында пайдалануға берілді. 1997 ж. құрылыс жұмыстары толық аяқталып, тәулігіне 3460 м 3 су айдады. Құбыр бойында 9 елді мекен бар, оларда 21,0 мың халық тұрады. Дереккөздер
Трихофития

Трихофития (Тrісһорһуtіа) - Шаш пен тырнақтардың гриб тудыратын ауруы. Дереккөздер ar:القوباء الحلقية bcl:Bu'ni da:Ringorm de:Ringelflechte en:Ringworm es:Empeine (enfermedad) fr:Teigne (maladie) hi:दाद id:Kurap is:Hringskyrfi it:Tigna ja:白癬 nl:Ringworm (schimmel) no:Ringorm pl:Grzybica woszczynowa pt:Dermatofitose sv:Ringorm tl:Buni ur:داد
Мифтах Қуанышқалиұлы Жантикин

Мифтах Қуанышқалиұлы Жантикин (14.3.1925, Бөкей ордасы ауданы, Жиекқұм а. — 24.12.1992, Алматы) — журналист, аудармашы. * 1938 ж. Жиекқұмдағы 7 жылдық мектепті бітірген. * 1941 ж. майданға аттанған ағасы Масин Темір Жантекеұлының орнын басып, отбасына көмектесу үшін Орда ауданы «Осоавиахим» кеңесіне жұмысқа орналасты. * 1943 ж. өз тілегі бойынша әскер қатарына алынып, Уфа жаяу әскер учщесінде оқыңы. 4-оқу бригадасының 138-мергендер полкінің құрамында соғысқа кірісіп, Украина, Молдова, Польша жерлерін азат етуге қатысты. * 1946 ж. ақпанда денсаулығына байланысты әскери қызметтен босап, туған жері Ордаға оралып, ауданы «Жаңа жол» газетінің жауапты хатшысы, кейін редакторы болады. * 1948-50 ж. республикалық жоғарғы партия мектебінде оқиды. * 1950-52 ж. Батыс Қазақстан облысы «Екпінді құрылыс» (қаз. «Орал өңірі») газетінің бөлім меңгерушісі, облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісінің орынбасары. * 1952 ж. Қазақстан КП ОК-тіңде, Алматы облысы газетінің «Үгітші блокноты» журналының редакцияларында, сондай-ақ 1958-81 ж. Қазақ мемлекеттік баспасында, «Социалистік Қазақстан» (қаз. «Егемен Қазақстан») газетінде, Қазақ радиосында лауазымды қызметтер атқарды. республикалық дәрежедегі дербес зейнет демалысына шыққанға дейін Қазақ КСР үкіметі қаулылары жинағының бас редакторы болған. Жантикин «Жауынгерлік даңқ шежіресі» кітабында өзінің майдан жолы, қарулас достары, ержүрек қазақ жауынгерлері туралы әңгімелейді. Ол 3-дәрежелі Даңқ және Отан соғысы ордендерімен, бірнеше жауынгерлік медальмен марапатталған. Сонымен қатар П. Мальковтің «Москва Кремлі комендантының жазбаларын», Ф. Селивановтың «Панфиловшыларын» және т.б. шығармаларды қазақшаға аударған. Дереккөздер
Айбатыр Самиғоллаұлы Сейтақ

Айбатыр Самиғоллаұлы Сейтақ — ақын, журналист, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001), Қазақстан журналистер одағының мүшесі. Қазақстан Президенті стипендиясының иегері (1999). 1984 жылы М.Горький атындағы (қазіргі Жәңгір хан) орта мектепті, 1989 жылы А.С.Пушкин атындағы Орал педагогика институтының (қазіргі М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан университеті) филология факультетін бітірген. 2006 жылы Орталық-Азия университетін тәмамдап, заңгер мамандығын алды. Еңбек өтілі * 1989 - 1991 жылы Орал педагогикалық институтын бітірген соң, еңбек жолын Батыс Қазақстан облыстық телерадиокомитетінде бастап, режиссердің ассистенті, облыстық радио редакторы қызметін атқарды * 1991-1997 жылы Қостанай облыстық телерадиокомпаниясының арнайы шақыруымен Қостанай қаласына қоныс аударып, теледидар редакторы болып жұмыс істеді. компаниясында қызмет істеді. * 1997-2000 жылы Астанада «Сарыарқа» журналы Бас редакторы Н.Ораздың шақыруымен Ақмола қаласына көшіп келіп, аталған журналдың бас редакторының орынбасары болды. * 1998-2000 жж. «Жас Алаш» газетінің Астана қаласындағы меншікті тілшісі, Қазақ ақпарат агенттігінің тілшісі қызметтерін атқарды. * 2000 жылы 30 мамырда Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Аппаратына Баспасөз қызметінің консультанты болып қызметке кірісті. * 2012-2016 жж. ҚР Парламенті Мәжілісі Аппараты Редакциялау және аударма бөлімінің сектор меңгерушісі болды. * 2016 жылдың 18 шілдесінен бастап Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінде қызмет істейді. Шығармашылығы 1993 жылдан Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 2001 жылдан – Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. 1998 жылы Сәкен Сейфуллин атындағы кітапхана жанынан құрылған «Жас қалам» клубының алғашқы жетекшісі және ұйымдастырушысы. Өлең жазуды 7 сыныпта бастаған. 1988 жылы «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газеті өткізген «Жыр-жарыс» бәйгесінің жүлдегері, 1990 жылы Жұбан Молдағалиевтің 70 жылдығына арналған мүшайраның жеңімпазы. 1993 жылы Бұқар жыраудың 325 жылдығындағы мүшайрада үшінші орынды иеленген. 1996 және 2000 жылдары «Сорос-Қазақстан» халықаралық қоры ұйымдастырған ақындар байқауының лауреаты. 1999 жылы Қазақстан Жазушылар одағының ұсынуымен ҚР Президентінің стипендиясына ие болды. Өлендері бірнеше жыр топтамаларына енген. «Ғұмырнама» – алғашқы жыр жинағы (1997 ж. «Жазушы» баспасы). Екінші кітабы – «Ай мен ару» («Жазушы» баспасы, 2004 ж.) Марапаттары * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» /2005ж./ * «Қазақстан Республикасының Парламентіне 10 жыл» /2006ж./ * «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» /2020ж./ * «Ерен еңбегі үшін» /2021ж./ медалдарымен марапатталған. * Қоғамдық «Бауыржан Момышұлы» Намыс медалінің иегері. Дереккөздер
Шашыратқыш бассейн

Шашыратқыш бассейн - жылу күші қондырғыларын, компрессорларды және т.б. пайдаланатын өнеркәсіп кәсіпорындарының сумен жабдықтау айналмалы жүйелерінде қолданылатын, айналып жүретін судың температурасын ауада шашыратып төмендететін қысым құбырларының жүйесі бар ашық резервуар. Дереккөздер
Ресейдің азиялық бөлігі

Ресей Орал тауларынан шығысқа қарай Тынық мұхитқа дейін 5000 км-ге созылады. Ресей аумағының Моңғолиямен және Қытаймен шекарасының елеулі бөлігін Яблоневый және Становой тәрізді таулы қыраттар алып жатыр. Ресейдің азиялық бөлігін географиялық жағынан төрт көлемді аймаққа бөлуге болады: оңтүстіктегі таулы облыстар, Батыс Сібір жазығы, Орта Сібір таулы үстірті және Ресейлік Қиыр Шығыс. Бұл аймақтардың барлығы өте көлемді, жер бедері ландшафты мен өсімдіктері бойынша да өте сан алуан. Онда адамдар қоныстанбаған дерлік орасан үлкен аумақтар көп. Сібірде дүние жүзіндегі аса ірі орман массивтері орналасқан. Сібірдің куатты өзендеріндегі су электр станциялары Ресейдегі бүкіл электр қуатының 80%-ын өндіреді. Әсіресе Ангара өзенінде СЭС-тер көп. Орал тауларынан шығысқа қарай Жер шарындағы ең үлкен жазықтықтардың бірі Батыс Сібір жазығы созылып жатыр. Батыс Сібір жазығы Жазық батыстан шығысқа қарай шамамен 1900 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 2500 км-ге созылып, 3 млн км 2 ауданды алып жатыр. Оның аумағының жартысынан көбі теңіз деңгейінен 100 м-ге жетер-жетпес тек оңтүстігі мен шығысында ғана 250 м-ден астам биіктікке көтеріледі. Жазықта дүние жүзіндегі ең көлемді батпақтар бар. Батыс Сібірден мұнай мен газдың 300-ден астам ірі кен орындары табылған. Ресейдің үлесіне дүние жүзінде табылған газ ресурстарының 33 пайызы мен оны өндірудің 28%-ы тиеді. Түмен облысындағы Нижневартовскіге таяу жердегі Самотлор кен орны — дүние жүзіндегі төрт мұнай алыбының бірі. Осында Түменде ең ірі газ кен орындары да ашылған. Осы жерден Ресейдің еуропалық бөлігін ғана емес, Орталық және Батыс Еуропаның көптеген елдерін газбен қамтамасыз ететін дүние жүзіндегі ең ұзын газ құбырлары басталады. Дереккөздер
Тілекқабыл Тайшыбайұлы Бөлеев

Тілекқабыл Тайшыбайұлы Бөлеев (20.7.1937 жылы туған, Ақжайық ауданы Горячюш селосы) — еңбек ардагері. 1955 ж. Чапаев қазақ орта мектебін, 1960 ж. Алматы ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Еңбек жолын «Тайпақ» кеңшарында тракторшылар бригадасының жетекшіісі ретінде бастаған ол бұрынғы Тайпақ (1960-69), Чапаев (1973-77), Жаңақала (1977-79), Қаратөбе (1979-88) аудандарының шаруашылық-партия саласында басшылық қызметте болды. 1991-97 ж. облыстық газ. шаруашылығы басқармасы бастығының орынбасары. Облыс экономикасы мен әлеуметтік-мәдени өмірін дамытуға үлес қосқан жергілікті басшы Бөлеев «Құрмет Белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Жібек көлі

Жібек – Қалдығайты өзенінің сағасындағы көл. Географиялық орны Қаратөбе ауданының оңтүстік-батысында, Үшана ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 4,66 км 2 , ұзындығы 3,9 км, ені 1,5 км, жағалауының ұзындығы 11,1 км. Негізінен, жауын-шашынмен және жерасты суымен толығады. Жағалауы жазық, орта түсында көлді екіге бөліп түрған түбек орналасқан. Оңда құстар ұялайды. Қарашада қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзы түседі. Дереккөздер
Өсімдіктердің тыныштығы

Өсімдіктердің тыныштығы - зат алмасудың жылдамдығы мен қарқындылығы күрт төменделетін физиологиялық жағдай. Тұқымдардың, пиязшықтың өнуінің, бүршіктердің ашылуының тоқтатылуында көрінеді. Өсімдіктердің тыныштығы іршілік циклінің белгілі бір кезеңінде немесе жылдың белгілі бір маусымында сыртқы қолайсыз жағдайларды өткізуге арналған бейімделушілік. Өсімдіктердің тыныштығының терең және мәжбүр түрлерін ажыратады. Дереккөздер
Назалдану

Назалдану # таңдай шымылдығының түсуіне байланысты дыбыстардың мұрыннан шығарылуы нәтижесінде пайда болатын мұрын дыбыстары; # ауыз қуысынан шыққан дыбыстың мұрын дыбысына айналуы. (Фр. Дауыстылардың Н. Фр. (a) > (а)). Дереккөздер
Әділ Бөкейханов

Әділ Бөкейханов (1804- 1876) — Бөкей ханның баласы, Жәңгір ханның туған інісі. 1825 жылдан бастап Бөкей ордасында масқар, есентемір, таз руларын басқарды. Хан ордадан тысқары жерге шыққанда басқару ісін уақытша Бөкейхановқа жүктеді. 1845 ж. Жәңгір қайтыс болғанда тақ мирасқоры Сақыпкерейдің 16 жаста болуына орай Орданы басқару жөніндегі Уақытша кеңес құрылып, төрағалығына есауыл боп Бөкейханов тағайындалды. Інісі М.Бөкейханов екеуі Жәңгірдің жас балаларына заң тұрғысынан қамқоршы болып бекітілді. Әкімшілік қызметі үшін Анна ленталы алтын медальмен марапаттадды, әскери майор шенін алды. Дереккөздер
Орынбор губерниясының топографиясы

«Орынбор губерниясының топографиясы» - орыс тарихшысы, географы әрі экономисі П.И.Рычковтың кітабы. Ол 1887 ж. Орынборда басылып шықты. Кітап екі бөлімнен тұрады. 1-бөлімінде Орынбор губерниясы мен Орынбор қаласы сипатталып, оның тарихы баяндалады, сондай-ақ қазақ, түрікмен, хиуалықтар, арал өзбектері, қарақалпақтар, т.б. халықтар жөнінде этнографикалық деректер келтіріледі. 2-бөлімде Орынбор провинциясы, Жайық казак-орыс әскері, Төменгі Жайық шекара аралығы, Ставрополь қалмақтары, Есет және Уфа провинциялары, т.б. жөнінде баяндалған. Сондай-ақ бұл бөлімде Орынбор сызығы бойына орналасқан қамалдар мен алдыңғы шеп орындарының тізімі келтірілген. Дереккөздер
Асан Жұмаділдин

Асан Жұмаділдин - 1927 жылы 11 мамырла Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданында туған. 2004 жылы 29 наурызда дүниеден өтті. [http://old-site.karlib.kz/saryarka/adebiet/zhazushylar.html#zhumadildin] 1950 жылы Қарағанды педагогика институтын бітірген. Біраз жыл халық ағарту саласында қызмет істеген. 1973 жылдан «Жаңарқа» газетінде бөлім меңгерушісі болған. Жаңаарқа ауданында, «Жаңа Арқа» — «Новая степь» газетерінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Шығармалары 1946 жылдан жариялана бастады. Тұңғыш "Келіншек" повестер жинағы 1968 жылы жарық көрген. Шығармашылығы Бірнеше повесть, әңгімелер жинақтары шыққан. Республикалық әдеби конкурста «Тергеу әлі аяқталған жоқ» атты повесі екінші бәйге алған. *Келіншек. Повесть. А., «Жазушы», 1968; *Сең бұзылғанда. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы», 1968; *Қайырлы сапар. Повесть. А., «Жазушы», 1977; *Жұмысшы әулеті. Повесть. А., «Жазушы», 1981; *Құт құбыры. Деректі повесть пен әңгімелер. А., «Жалын», 1982; *Ақ жол. 2005. Дереккөздер
Орынбор өлкесінің тарихы

«Орынбор өлкесінің тарихы» (1730-1750) - П.И.Рычковтың кітабы (1759). Кітапта 1734 ж. Орынбор сызығының сипаты келтірілген. «Орынбор өлкесінің тарихыда» Әбілқайыр ханның қазақ хандығын Ресей мемлекетінің құрамына алу жөніндегі өтініші толығымен баяндалған, сондай-ақ онда құнды тарихи құжаттар келтірілген. Рычков бұл еңбегінде «Полковник Тевкелевтің жазбаларын» («қысқаша күнделік») жүйелі түрде пайдаланған. Дереккөздер
Археспорий

Археспорий ( - бастамасы + спора) –– мүктердің, сушырмауықтардың, қырықбуындардың және қырыққұлақтардың сонымен қатар микро және макроспорангияларының әрі қарай бөлініп споралардың түзілуіне әкелетін тұқымды өсімдіктердің жас спорангияларында пайда болатын түзуші ұлпа. Мейоз кезеңінде спора түзейтін спорогенді ұлпа пайда болады. Дереккөздер
Фитобентос

Фитобентос ( - өсімдік, bentos — тередік) — өзендер мен су қоймалардың түбінде өсетін түтік өсімдіктер, өсімдіктекті организмдер жиынтығы. Фитобентостың құрамына макрофиттер (ірі балдырлар мен түтікшелі өсімдіктер) мен түптік микробалдырлар (диатомдар, көкжасылдар) кіреді. Фитобентостың түрлік құрамы мен бөлінуі субстраттың сипатына, ағыстың жылдамдығына, тереңдікке байланысты болады. Фитобентостың дамуы суы таяз белдеммен шектелген, оның таралуының максимум тереңдігі жарықтың өтуімен шектеледі және судың мөлдірлігіне тәуелді. Кейбір экожүйелерде (мысалы, суы тайыз, қамыс, құрақ басқан көлдер) фитобентос басты өндіруші болып табылады. Фитобентос өнімінің басқа түрге айналуы көбіне детриттік қоректік тізбек арқылы болады. Дереккөздер
Күйдіру, жағу

Күйдіру, жағу (Выжигание) - # жайылым (шалғын) тез көгеруі үшін немесе аңшылык кезінде аңшылық-кәсіптік жануарларды үркіту мақсатымен құрғақ шөптерді өртеу; органикалық заттектер мөлшерінің төмендеуінен шөп пен топырақ біртіндеп нашарлайды; # отпен отау егіншілігінде (тропиктік белдеудің дамушы елдерінің кейбір жерлеріңде әлі де сақталған. Орманды жағу. Орманда органикалық заттектер жеткілікті жиналғанда оларды жағудың қауіпті салдары болмайды, бірақ жиілеген жағдайда латеризацияға апарып соғады. Дереккөздер
Орынбор сызығы

Орынбор сызығы - Ресей империясының қазақ өлкесін отарлауды күшейтіп, әскери-басқыншылық саясатын жүзеге асыру мақсатында 1734 жылдан бастап салған құрылыстар тізбегі. Ол Орынбордан Атырауға дейін 900 км-ге созылған. Қамалдардың, алдыңғы шеп орындарының және редуттардың (топырақ жалынан жасалған бекіністер) тізбегінен тұрады. Орынбор сызығы жөнінде П.И.Рычковтың «Орынбор өлкесінің тарихы» (1730-1750) және «Орынбор губерниясының топографиясы» атты еңбектерінде толық баяндалған. Ресейдің мемлекеттік шекарасында Орынбор бас сызығы формальды түрде 1868 жылға дейін сақталды. Дереккөздер
Биолингвистика

Биолингвистика - тілдік қарым-қатынасты нейрофизиологиялық және генетикалық факторлар арқылы белгілейтін биологиялық қызмет ретінде қарастаратын тіл білімінің бөлімі. Тағы қараныз: * Лингвистика Дереккөздер
Полиморфтық

Полиморфтық - кейбір микроағзалар жасушалары пішіндерінің өзгеруі. Бұған табиғатта аса көп тараған протеус бульгарис деген шіріту бактериялары жатады. Кейде олар ұсақ таяқшаға ұқсаса, кейде ұзарып, жіп тәрізді күйге айналады. Дереккөздер
Қызылкөл су құбыры

Қызылкөл су құбыры - Люсин бұлақтарының жерасты су құбыры. 1977 жылы пайдалануға берілді. Көршілес Орынбор облысының Соль-Илецк ауданындағы Люсин кентінен 5 км қашықтықта орналасқан. Жоба бойынша өндірістік қуаты 2.77 мың км 3 су көлемін құрайды. Су құбырының ұзындығы 107.4 км. 9 елді мекенді сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Бөкей ордасының мектеп альбомы

«Бөкей ордасының мектеп альбомы» - 1896 ж. Астрахан губерниялық басқарма баспаханасында орыс тілде басылып шыққан кітапша. Алғысөзінде атап өтілгеніндей, «Альбомды жарыққа шығарудағы басты мақсат — Қазан оку ісі округінің мәртебелі Қамқоршысының ұйғаруы бойынша Бөкей ордасындағы оқу-ағарту ісінің қазіргі жай-күйін нақты фотосуреттермен, тарихи-этнографиялық түрғыдан баяндау». Бөкей ордасының мектеп альбомының құндылығы сол - онда белгілі фотограф С.И. Климашевскаяның 29 суреті (әр тақырыпқа бір суреттен) берілген. Кітапшада 19-ғ. соңындағы Ордадағы оқу ісіне жан-жақты талдау жасалады, әсіресе мектептерге бөлінген қаржының жүмсалу жайы толық баяндалады. Ал аталған суреттерден тек мектеп, оқу ісі ғана емес, соңдай-ақ Жәңгірдің моласы, белгілі адамдар, Ордадағы мешіт, жәрмеңке және т.б. көптеген тарихи деректер алуға болады. Дереккөздер
Тіршілік заттегі

Тіршілік заттегі (Биогенное вещество) * 1) организмдердің тіршілік өрскеті нәтижесінде пайда болған химиялық қосылыстар (бірақ олардың дене құрамына кіруі міндетті емес); * 2) тіршілікпен құрылған және өңделген заттек (В.И.Вернадский бойынша); * 3) тіршілікті қолдау үшін қажетті химиялық элемент немесе қосылыс. Тіршілік заттегі — тірі организмдердің тіршілік өрекеті өнімдерінен тұратын немесе олардың шіріген қалдықтары (оқтас, бақалшақты жыныс, жанғыш тақтатастар, қазба көмірлер, мұнай және тағы басқа) болып табылатын органогенді шөгінді жыныстар. Олар өте күшті әлеуметтік энергия көзі болып табылады. В.И.Вернадский биосфера заттегі геологиялық жағынан кездейсоқ емес әр турлі 7 бөлшектен тұратынын атап айтты: тірі заттек, тіршілік заттегі, әлі (енжар) заттек, биологиялық енжар заттек және тағы басқа. Дереккөздер
Евгений Васильевич Осткевич-Рудницкий

Евгений Васильевич Осткевич-Рудницкий (1869 — ө.ж.б.) — өлкетанушы. 1910 ж.Орал қаласында әскери реалдық училещенің капитан ротмистрлігіне тағайындалып, тарих және география пәнінен сабақ берген. Кеңес дәуірінде, 1919 ж. училище меңгерушісі, кейін 2-дәрежелі мектептің оқытушысы болған. 1927 ж. К.Данилевскиймен бірге «Орал-Каспий өлкесі» атты анықтамалық шығарған. Қазақстанды зерттеу қоғамының Орал бөлімінің мүшесі. Дереккөздер
Сейтақов Ғайсағали Самиғоллаұлы

Сейтақов Ғайсағали Самиғоллаұлы - ақын, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001). Өмірбаяны Орда орта мектебін (1976), Орал пед. ин-тын (1980) бітірген. 1980-1982 жылы Тасқала аудандық «Екпін», 1982 жылдан облыстық «Орал өңірі» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі боп қызмет істеген. Қазір «Орал өңірі» газеті редакторының орьшбасары. Өлендері 1978 жылдан бері облыстық, республикалық басылымдарда жарияланып келеді. «Маңдай» (А.,1990), «Аман бол, Атамекенім» (Орал, 1996) «Нарынның нар ұлдары» (А., 1998), «Ай арудың алқасы» (2001) өлең жинақтары жарық көрген. Сейтақов Ақ Жайық өңірінің тарихы туралы мақалалары үшін облысы Б.Жәнекешев атынд. (1991) және өлендер топтамасы үшін «Жалын» журналының Т. Айбергенов атындағы сыйлық (1987) лауреаты атанды. Облыстық «Нарын» қоғамдық қозғалысының басқарма мүшесі. Дереккөздер
Сұлтан Ошанов

Сұлтан Ошанов (1898, Бөкей ордасы ауданы, Талап ауылы - 1969) - Социолистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1930 жылдан «Көсем» ұжымшарында, кейін Чапаев ауданы Киров атындағы ұжымшарда жылқы баққан. 1947 ж. құлын алуда жоғарғы көрсеткіштерге жеткені үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілді. Дереккөздер
Сейітхан Ахметұлы Жантөрин

Сейітхан Ахметұлы Жантөрин (1837 — ө.ж.б.) — Қайып хан әулетінен шыққан сұлтан, зерттеуші, Ресей географиялық қоғамының мүшесі, Кіші жүздің Шығыс бөлігінің билеуші сұлтаны болған А.Жантөриннің баласы. 1855 жылы Орынбор Неплюев кадет корпусын сотник шенінде бітіріп, 1860 жылы 25 ақпаннан бастап Орынбор облыстық басқармасында қызмет істейді. Қазақ әдебиеті, этнографиясы мен тұрмыс-тіршілігі жөнінде елеулі еңбектер жариялады. 1875 жылы Тілеу Сейдалинмен бірге «Қазақ поэзиясының үлгілері» зерттеуін, 1885 жылы «Қазақ поэзиясының эпостық және лирикалық өлең үлгілері» кітабын шығарды. «Кенесары туралы жыр», «Қаратаудың басынан көш келеді», «Шалкиіздің Битемірге айтқаны» секілді көптеген жырларды, қайым айтыс үлгісін орыс тіліне аударды. «Коннезавод» журналының 1883 жылы 7-8 нөмірлерінде Жантөріннің «Қазақ жылқы шаруашылығының очерктері» атты 67 беттік көлемді зерттеуі жарық көрді. Орал облысының Калмыков уезіндегі, Бөкей ордасындағы жылқы өсіру, атбегілік, шабандоздық туралы құнды деректер келтіреді. Санкт-Петербургте өткен шығысты зерттеуші ориенталистердің халықаралық конгресіне арнап экспонаттар жинады. 1882 жылы Санкт-Петербург пен Мәскеуде болды. Қазақ офицері - Жантөринге 1876 жылы подполковник шені берілді. Жантөрин Бөкей ордасының ханы Жәңгірдің қызы Хадишаға үйленді. Баласы Сәлімгерей Жантөрин Ресейдің 1-мемлекеттік думасына мүше болған. Дереккөздер
Полиэмбриония

Полиэмбриония - бір тұқымда бірнеше ұрықтардың түзілуі. Шын полиэмбриония кезінде зиготаның дұрыс бөлінбеуінің немесе ұрық алдындағының немесе онын төбелік жасушаның белшектенуінің нәтижесінде бір зиготадан бір ұрық қапшығында бірнеше ұрықтар дамиды. Жалған полиэмбриония кезінде ұрықтар тұқымбүршігінде бірнеше ұрық қапшықтарының дамуының немесе 4 мегаспоралардың ішінде біреудін емес, бірнешеуінін дамуының немесе қалыптылармен қатар қосымша апоспоралық, (вегетативті жасушаларынан) ұрық қапшықтарының дамуының нәтижесінде түзіледі. Қосымша ұрықтар ұрықтанусыз нуцеллустың жасушаларынан немесе интегументтерден пайда болуы мүмкін. Дереккөздер
Аскомицеттер

Аскомицеттер (қалталы саңырауқұлақтар Ascomycetes) - саңырауқұлақтардың ішіндегі ірі класстың бірі құрылысы алуан түрлі бір жасушалы бүршіктенетін өкілдерінен жеміс денелері биіктікте 20 см-ге дейін жететін (сморчкистрочки) макромицеттері бар. Аскомицеттердің басты ерекшелігі жыныс процесінің нәтижесінде түзілетін қалталарының (аскаларының) болуында олардың ішінде қалыпты жағдайда 8 эндогенді спора түзіледі. Дереккөздер
Берма

Берма - ғимараттың жоғарғы бөлігіне тұрақтылық беруге және оны атмосфералық сулардың шайып кетуінен қорғауға, сондай-ақ ғимараттың пайдалану жағдайын жақсартуға арналған жер (тас) үйінділерінің, бөгеттердің, арналардың, бекітілген жағалардын, карьерлердің және т.с. құламаларында немесе үйінді табаны (автомобиль әлде темір жолдың) мен қор (су бұрылатын ор) аралығында жасалатын кемер. Берма — кен орнын ашық және жер асты тәсілдерімен қазып алу барысында қолданылады. Оның негізгі мақсаты кен қазып алуға ашық тәсілді қолданғанда карьер өңірлерінің орнықтылығын, үстіңгі кертпештерден тас кесектерінің құламауын қамтамасыз ету. Сонымен қатар берма тасымалдау жабдықтарын орналастыру, жұмыс горизонттарын бір-бірімен қосу және кен орнын жер асты тәсілімен қазып алуда да пайдаланылады.. Дереккөздер
Поллинарий

Поллинарий - тозаңның үлкен мөлшерін жәндіктермен немесе құстармен тасымалдауға бейімделген гүлдің аналық аузындағы арнайы түзілістер. Поллинийден, аяқшадан және тозаңданушыға бекінуге арналған жабысқақтан, (жастықтан) тұрады. Дереккөздер
Поллюция

Поллюция — ұрықтың, шәуеттің ұйқы кезінде еріксіз бөлінуі. Ол көбінесе ұйықтаған кезде түс көріп жыныс мүшесі қозғанда т.б. себептерден пайда болады. Бойдан кету жыныстық жетілу белгісі, ол 15–16 жастардан бастап кездеседі. Ересектер арасында жыныстық қатынастан бас тарту себебінен орын алуы да мүмкін. Жиілігі 2007 жылы жасалған егжей-тегжейлі зерттеуде ерлер мен әйелдер күнделікті түстерінің шамамен 8% жыныстық қатынасқа байланысты әрекеттердің қандай да бір түрін қамтитынын хабарлады. Ерлер де, әйелдер де жыныстық түстерінің 4% оргазмға әкелді. Ерлер арасында Поллюцияның жиілігі өте өзгермелі. Кейбіреулер бұл жыныстық қатынасқа немесе мастурбацияға қатыспай, 1-2 апта бойы жыныстық белсенді емес болу себебінен орын алады деп хабарлайды. Еркектердің бір бөлігі жасөспірім кезінде көп поллюцияның бастан өткенің айтса, басқаларда ол ешқашан да болмаған делінеді. Поллюцияны бастан өткерген ерлер үшін орташа жиілік жасы бойынша ауытқиды: 15 жастағы жалғызбасты ер адамдар үшін ол аптасына 0.36 рет (шамамен үш аптада бір рет) орын алса, 40 жастағы жалғызбасты ер адамдар үшін аптасына 0.18 рет (шамамен бес жарым аптада бір рет) орын алады. Үйленген ер адамдар үшін орташа көрсеткіш аптасына 0,23 рет (айына бір рет), 19 жастағы некедегі ер адамдар үшін 0,15 реттен (шамамен екі айда бір рет) және 50 жастағы үйленген ер адамдар үшін аптасына 0,15 ретке (шамамен екі айда бір рет) дейін ауытқиды. Түрлі елдерде поллюцияның жиілігі ауытқиды, мысалы, Индонезияда жүргізілген зерттеулер 24 жасқа дейін ерлердің 97% поллюцияны бастан кешіргенін көрсетті. Әйелдер арасында 1953 жылы секс зерттеушісі Альфред Кинси сұхбат берген әйелдердің шамамен 40% бір немесе бірнеше поллюцияны бастан кешкенін анықтады. Әдетте поллюция жылына бірнеше рет болатыны және олар ең ертесі 13 жаста басталса, әдетте 21 жаста басталғаны анықталды. Әйелдерде түнгі оргазм күнделікті өмірдегі жыныстық қатынас жиілігіне байланысты емес. Зерттеулер тапқан мәлімет бойынша поллюция әйелдерге қарағанда жиі еркектермен көбірек орын алады. Әйелдердің поллюциясын еркектердің поллюциясына қарағанда нақты анықтау қиын болуы мүмкін, өйткені эякуляция көбінесе ерлердің оргазмымен байланысты болса, вагиналық секрет оргазмды білдіре бермейді. Дереккөздер
Өлеңті суару жүйесі

Өлеңті суару жүйесі - Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы суару-суландыру жүйесі. Ауданның Өлеңті, Шідерті, Қособа, т.б. елді мекендерінің 10,3 мың га жерін суарады және шабындықтарды суландырады. Дереккөздер
Тубулопатия

Тубулопатия (Тubulораtһіа – өзекше аурулар) — Бүйрек өзекшелерінің эпителиі басым зақымданатын бүйректегі процесс. Патогенез Бірінші деңгейлі тубулопатиялар кезінде заттар мен электролиттер тасымалы көбінесе бүйрек өзекшелерінің мембраналарында бұзылады. Екінші деңгейлі тубулопатиялар кезінде заттар мен электролиттер тасымалының дефекті жалпылама сипатқа ие. Тубулопатия түрлері Тубулопатияның бірнеше түрі бар, соның ішінде: # Диабеттік нефропатия: бүйрек түтіктерінің дұрыс жұмыс істемеуіне әкелуі мүмкін қант диабетіне байланысты созылмалы бүйрек зақымдануы. 2. Фанкони синдромы: бүйрек түтіктеріндегі әртүрлі заттардың реабсорбциясы бұзылатын, электролиттік бұзылуларға және басқа белгілерге әкелетін сирек кездесетін тұқым қуалайтын аурулар тобы. 3. Луиза-бар ауруы: бүйрек түтіктеріндегі бикарбонаттардың реабсорбциясының төмендеуіне әкелетін және қышқылға тәуелді бұзылуларға әкелетін тұқым қуалайтын ауру. 4. Гипокалиемиялық алкалоза: ағзадағы калий деңгейінің төмендеуімен және алкалозбен (қанның сілтілік деңгейінің жоғарылауымен) сипатталатын жағдай, көбінесе бүйрек түтіктеріндегі калийдің реабсорбциясының бұзылуынан туындайды. Емдеу жолдары Тубулопатияны емдеу олардың түріне және ауырлығына байланысты. Әдетте электролиттік бұзылуларды түзету, ылғалдандыру және симптомдарды бақылау шаралары енгізіледі. Кейбір жағдайларда тубулопатия мен нефропатияның ауыр түрін емдеу үшін бүйрек трансплантациясы қажет болуы мүмкін. Егер сізде тубулопатияға күдік болса, дәрігермен кеңескен жөн Тағы қараңыз Нефропатия Дереккөздер
Тіршілік кеңістігі

Тіршілік кеңістігі * 1) популяцияның бір дарағына келетін, дарақтың популяция құрамында қалыпты тіршілік етуін қамтамасыз ететін орташа аудан; * 2) бір адамның барлық қажетсінулерінің қанағаттандырылуы үшін қажет аумақ. Тамақ өңдіру үшін (оңтайлы медициналық нормалар бойынша), техникалық дақылдар өсіру үшін, инфра құрылымдарымен (тұргын үйлер, жолдар және тағы басқа) қоса өнеркәсіп объектілерін жайғастыру үшін және адамдардың демалып тынығуы үшін қажет аудандарды қамтиды. Тіршілік кеңістігі ұғымына экологиялық тепетеңдікті сақтау үшін қажет аудандар кірмейді. Континенттік Еуропаның дамыған шағын елдері үшін Тіршілік кеңістігі 0,6—0,7 га, дүние жүзінің неғурлым ірі елдері үшін 2—2,5 га деп бағамдалады. Мысалы, АҚШ-та тіршілік кеңістігінің мынадай бағамдалуы қабылданған (га есебімен): тамақ өндіру үшін — 0,6; техникалық дақылдар үшін — 0,4; тіршілік пен демалыс сапасын жалпы қолдау үшін — 0,8; кентгену үшін (қалалар, құрылыстар, жолдар және тағы басқа) — 0,2; барлығы — 2,0. Есептеу кезінде тіршілікке жарамсыз аудандарды шығарып тастау керек. Қазіргі уақытта Жер бетінде бір адамға тіршілік етуге жарамды 1.5 га жер, соның ішінде 0,44 га түсім беретін етістік келеді. Дереккөздер
Аскоспоралар

Аскоспоралар (аск және спора) –– аскомицеттердің жыныс процесінің нәтижесінде пайда болатын споралары. Пішіні -жіп ұршық, эллипс сопақшашар тәрізді бір— екі-көп жасушалы. Қалтада (аскада) эндогенді түзіледі. (1-ден 128-ге дейін негізі 8). Асқоспоралар саңырауқұлақтың гаплоидты канидиальді фазасының бастапқысын береді. Дереккөздер
Неогумбольдшылдық

Неогумбольдшылдық - тілді жаңа идиоэтникалық тұрғыда зерттейтін тіл біліміндегі лингвофилософиялық бағыт. ХІХ-ғасырдың 50-70 жылдары Неогумбольдшылдық германистиканың министрлік мектебі (И. Трир және Бонн университетіндегі Л. Вайсбергер бастаған лингвистер) маңында шоғырланды. Дереккөздер
Жыныстық факторлар

Жыныстық факторлар - бактериялардың еркектік, (донорлық) қасиеттерін анықтайтын плазмидтар, олардың ұрғашы жасушалармен, (реципиенттік) ерекше контакт жасап онда ДНҚ-ны тасымалдау қасиеті. Дереккөздер
Фитопланктон

Фитопланктон (грек тілінен φυτóν — өсімдік және πλανκτον — кезуші, қаңғушы) — микроскопиялық жасыл өсімдіктер, негізінен, балдырлар, сондай-ақ, су қабатында еркін жүзіп жүретін кейбір жоғары өсімдіктер. Дереккөздер
Наурыз Әлжанұлы Өтегенов

Наурыз Әлжанұлы Өтегенов(1925 ж.т., Жаңақала ауданы) — генерал-майор, Қазақстан Ішкі істер қызметінің еңбек сіңірген қызметкері. Алматы мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің арнайы мектебінде курсант, КСРО Ішкі Істер министрлігінің Мәскеудегі Жоғарғы мектебін тәмамдаған. Ақтөбе, Гурьев облысы ішкі істер басқармаларында басшы қызметтер атқарды. Жаңақала, Жалпақтал, Чапаев ауданы құқық қорғау органдарын басқарған. Ұлы Отан соғысына қатысып, 277 атқыштар полкі құрамында болған. 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Рестрикция

Рестрикция / Шектелім — тауардың (көрсетілетін қызметтердің) бағасын көтеру және жоғары пайда алу мақсатымен өндіруді, сатуды және экспортқа шығаруды шектеу; орталық банк беретін несиенің мөлшерін шектеу, мұның өзі кәсіпорындарға несие беруді қысқартады, өндіріс көлемін немесе өсу қарқынын төмендетеді. Дереккөздер
Қысқы жағдайларда бетондау

Қысқы жағдайларда бетондау - бетонның құрылымы пайда болуына теріс температураның әсерін есепке алып бетондау. Су қата бастағанда бетон денесінің капиллярларында көлемі 9% дейін ұлғаяды. Мұз кристалдары мен линзаларында микроскоптық құрулар пайда болу нәтижесінде бетонда туған құрылымдық байланыстарды бұзатын қысым күштері пайда болады, олар мұнан былай еріген соң толық бұрынғы қалпына келмейді. Бетондалатын құрылымның түріне, оның бет модуліне, сыртқы ауаның температурасына, энергия көзінің бар болуына байланысты төзудің келесі тәсілдері қолданылады: үйшіктерде табиғи толу тәртібінде; бетонға енгізген жылыны және экзотермия әсерін пайдаланумен термос тәртібінде; бетонды термиялық өңдеумен (электрмен жылыту, ұласқан электрмен қыздыру, инфрақызыл электрмен қыздыру. Дереккөздер
Аспергилл

Аспергилл –– аскомициттер класына жататын жоғары сатыдағы зең саңырауқұлақтардың жеке туысы. Олардың споралары конидиялардың ұшында орналасады; кейбір өкілдері құстар мен кеміргіштерде ауру туғызады. Дереккөздер lt:Pelėjūnas
Ғалымбек Жұматов

Ғалымбек Сағымбайұлы Жұматов - 1952 жылы 15 қазанда Павлодар облысы, Ертіс ауданы, «Үлгілі» ұжымшарында туған. * Қыпшақ тайпасының Бұлтың руынан шыққан. *1979 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірді. *Павлодар облыстық «Қызыл ту» (қазіргі «Сарыарқа самалы») газетінде қызмет еткен. *1991 — 1995 жылдары республикалық «Халық кеңесі» газетінің Павлодар облысы бойынша меншікті тілшісі болды. *Қазір Павлодар қалалық «Шаһар» газетінің редакторы. 1979 жылы Павлодар облыстық «Қызыл ту» газетіне тілші болып орналасты. Бөлім тілшісінен бастап редактордың орынбасарылығына дейінгі қызметтерді атқарды. Республикалық «Халық кеңесі» газетінің Павлодар облысы бойынша меншікті тілшісі болды. Облыстағы «Айдын» әдеби журналының алғашқы шығарушы редакторы. Қазақстан Редакторлар Кеңесінің мүшесі . Шығармашылығы Алғашқы әңгімелері 1980 жылы «Арман қанатында» жинағында жарық көрген. 1984 жылы «Трактор қалай жасалады?» деген кітапшасы шықты. 1986 жылы «Ала көжек» повесі «Жалын» баспасының жабық бәйгесінде үшінші сыйлыққа ие болды. «Жалғас — жауынгердің баласы», «Кең аулалы үйденбіз» повестері 1992 жылы жинақ болып шыққан. Ғ.Жұматов оқырмандарына ақын ретінде танымал. Ол 2003 жылы «Қазақстан – қара шаңырағым» атты республикалық мүшайраның бірінші жүлдесін жеңіп алды. Балаларға арналған «Біз - 42 әріппіз» (2003 жыл) және «Жеңіс жалауын желбіреткен» (2005 жыл) жыр жинақтарын жарыққа шығарды. Ұлы Жеңістің 60 жылдығында композитор Н.Дүкенбаевпен бірігіп жазған «Жеңіс жолы», «Майдангер аталарға» әндері және 2008 жылы Астананың 10 жылдығына арналған «Астанам әсем-асқақ ән» әндер жинағы мерекелік салтанат рәсіміне енді. 2006 жылы «Ана өсиеті» атты поэтикалық эссе кітабы мен «Сағыныш сазы» жыр жинағы жарық көрсе, 2007 жылы оқырмандарына «Кемелді елдің Кемері» атты деректі повесін, 2008 жылы «Мәшһүр тағлымы» публицистикалық кітабын, «Сары белең» повестер мен әңгімелер жинағын ұсынды. Жетістіктері 2003 жылы «Қазақстан — қара шаңырағым» атты республикалық мүшәйраның бірінші жүлдесін жеңіп алған. Балаларға арналған «Біз — 42 әріппіз» (2003) және «Жеңіс жалауын желбіреткен» (2005) жыр жинақтары жарық көрген. 2006 жылы «Ана өсиеті» эссе кітабы, «Сағыныш сазы» атты жыр жинағы, 2007 жылы «Кемелді елдің Кемері» атты деректі повесі, 2008 жылы «Мәшһүр тағлымы» публицистикалық кітабы, «Сары белең» повестер мен әңгімелер жинағы шыққан. Дереккөздер
Жыныс гормондары

Жыныс гормондары - биологиялық активті заттар олар жыныс бездерінде бүйрек безінің қыртыс қабатының тор аймағынан және баланың серігінде шығады. Олар жыныстық дифференцияцияны реттейді. Бірінші, екінші жыныстық дәрежелі белгілерін дамуы жыныстық көбеюін. Жыныстық мінез құлық және де зат алмасу процессті. Оларға андроген, эстроген, және протестерондар жатады. ;Əйелдің жыныс гормондары: * Эстрадиол, * Эстриол * Эстрон. ;Еркектің жыныс гормондары: * Тестостерон * Дигидротестостерон * Андростерон * Андростендион * Андростендиол Дереккөздер
Фитофаг

Фитофаг (көне грек тілінен φῠτόν — «өсімдік» + φαγεῖν — «қоректену, жеу») — тек қана өсімдіктекті қорекпен тіршілік ететін жануарлар, көптеген жәндіктер. Бұл құрлықтық экожүйелердегі әртүрлі таксондар -жәндіктерден бастап (мыс. тропиктік ормандардың негізгі фитофагы термиттер) бұғы, керік, сусиыр, піл тәрізді ірі сүт қоректілер кіретін алуан түрлі топ. Зоопланктонның ұсақ организмдері су экожүйесіндегі негізгі фитофактар болып табылады. Дереккөздер
Аспидтер

Аспидтар – 61 текті құраған 347 түр улы жыландардың үлкен тұқымдасы. Тұқымдастың аты грек сөзінен &nbsp;- "улы жылан" . Тұқымдаста 2 үлкен тарап бар: * Elapinae (кобралар, маржан жыландары т.б.) * Hydrophiinae (теңіз жыландары). Биологиялық сипаттамасы Аспидтердің барлық түрі улы (улы тісі жоғары жақ сүйегінің алдынғы жағында ), өзге тісіне қарағанда, улы тісі ірілеу. Аспидтердің түсі әр түрлі болады. Жер бетінде, ағаш басында тіршілік ететін түрлері (көзілдірікті жылан, мамба т.б.) қоңыр, құм түсті, ал ін қазатын ұсақ түрлері айқын түсті, сақина тәрізді қызыл, сары, қара дақты. Аспидтер бақа, кесіртке және тышқан тәрізді сүт көректілерді қорек етеді, басқа түрге жататын улы емес жыландарды да жейді. Көпшілігі жұмыртқа салады, жұмыртқасын тірі туатын түрлері де бар. Таралуы Аспидтер жер шарының (Еуропадан басқа) субтропик және тропик аймақтарында, әсіресе Аустралия мен Африкада көп таралған. Аустралияда (қара ехидна), оңтүстік Азияда (крайтер, пама), Африкада (көзілдірікті жылан, мамба), Америкада тек бір туысы (маржан Аспидтер) бар. Азияда 31 түрі кездеседі. Түркменстанның, Өзбекстанның оңтүстігінде және Тәжікстанның оңтүстік-батысында орта азиялық көзілдірікті жылан тіршілік етеді. Ұсақ тістілері адамға онша қауыпты емес. Тұқымдастың ішіндегі бөлінуі Elapinae тарабы: * Aspidelaps * Boulengerina * Bungarus * Calliophis * Dendroaspis * Elapsoidea * Hemachatus * Hemibungarus * Homoroselaps * Maticora * Micruroides * Micrurus * Naja * Ophiophagus * Paranaja * Pseudohaje * Walterinnesia Hydrophiinae тарабы: * Acalyptophis * Acanthophis * Aipysurus * Aspidomorphus * Astrotia * Austrelaps * Cacophis * Demansia * Denisonia * Drysadalia * Echiopsis * Elapognathus * Emydocephalus * Enhydrina * Ephalophis * Furina * Hemiaspis * Hoplocephalus * Hydrelaps * Hydrophis * Kerilia * Kolphophis * Lapemis * Laticauda * Loveridgelaps * Micropechis * Notechis * Ogmodon * Тайпандар (Oxyuranus) * Parahydrophis * Parapistocalamus * Pelamis * Praescutata * Pseudechis * Pseudonaja * Rhinoplocephalus * Salomonelaps * Salomonelaps * Simoselaps * Suta * Toxicocalamus * Tropidechis * Vermicella Дереккөздер
Ресурстарды үнемдеу

Ресурстарды үнемдеу - шикізат, материалдық, энергетикалық және басқа ресурстарды неғұрлым ұтымды да тиімді пайдалануға, оларды пайдалы нәтиже өлшеміне қысқартуға бағытталған ғылыми-техникалық, ұйымдық, экономикалық және тәрбиелік шаралар жүйесі. Осы шаралар- кешенді түрде пайдалану; өндіру, тасымалдау, сақтау кезінде ысырапқа жол бермеу; өңцеу кезінде қалдықтарды қысқарту, қайталама ресурстар мен ілеспе өнімдерді шаруашылық айналь кеңінен тарту, т. б. жолмен қол жеткізіледі. Ресурстарды үнемдеудің сақталуы техника мен технология саласының маңызды сипаттамасы. Техниканы дайындау мен пайдалануға жұмсалған ресурстардың шығыны аз болса, ол ресурстарды үнемдеуші техника деп есептеледі; қалдығы аз немесе қалдықсыз технология — ресурстарды үнемдеуші технология деп саналады. Дереккөздер
Ретроцессия

Ретроцессия - қайта сақтандырушының қайта сақтандыру шарты бойынша қабылданған тәуекелді басқа сақтандырушыларға табыстауы. Ретроцессия арқылы тәуекелдің бір бөлігі қайта сақтандыруға және сақтандыру шартын жасасқан сақтандырушыға берілуі мүмкі. Сондықтан көбінесе қайта сақтандыру шартына "ретроцессия құқығынсыз" деген ескерту енгізіледі. Дереккөздер
Тұтас құймалы құрылымдарды бетондау

Тұтас құймалы құрылымдарды бетондау- стационарлық емес жағдайларда бетондау: ашық ауада, тікелей жобалық белгілерде және тұрғызатын үймереттер мен ғимараттарда құрылымдар орналасқан жерлерде (құрама бетон және темірбетон бұйымдарын дайындаудан айырмасы). Осы ерекшеліктер жұмыс технологиясына да өзгеше талаптарды алдын ала бел- гілейді, оның ішінде: бетондаудың барлық сатыларында ұқыпты инженерлік және зертханалық бақылау, қоршаған ортаның әсерінен бетон коспасын және бетонды (қысқы жағдайларда және құрғак ыстық ауа райында) қорғау. Дереккөздер
Күкірт диоксиді

Күкірт диоксиді (Диоксид серы) - өткір иісті түссіз газ. Суға түскенде күкірт қышқылын түзеді. Табиғатта жанартау газында және табиғи газда кездеседі. Алайда, қоршаған ортаға күкірт диоксидінің негізгі массасын антропогендік көздер (жылу энергетикасы, өнеркәсіп, коммуналдық- тұрмыстық сектор, көлік) шығарады. Дүние жүзіңдегі күкірт диоксидінің жалпы шығарындысы жылына 160 млн т. Батыс Еуропада атмосфераға күкірт диоксидінің барлық массасының жартысын (шамамен 20 млн т) қазынды отынмен жүмыс істейтін жылу электрстанциялары (ЖЭС) шығарады. Осының бәрі кышқыл жаңбырлар пайда болуына басты себеп болып табылады. Дереккөздер
Рефакция

Рефакция ( - шегерім) - тауардың төгіліп-шашылуына немесе бүлінуіне байланысты сатушының сауда мәмілесі кезінде оның бағасын немесе салмағын шегеруі; жүк көлемі көп болғанда жүк жөнелтушіге берілетін шегерім. Тауардың сапасы шартта, стандартта, техникалық шарттарда көзделгендегіден төмен болғанда оның көтерме сауда бағасынан немесе салмағынан шегеріледі. Дереккөздер
Жақия Ғаббасұлы Сейітқазиев

Жақия Ғаббасұлы Сейітқазиев (12 желтоқсан 1924, Жаңақала ауданы, Таубұрат мекені — 1999, Алматы қаласы) - соғыс ардагері, генерал-майор. Өмірбаяны * Украина жеріндегі майданға қатысқан. Жарақаттанғаннан кейін «Совет әскері» майдандық газетінің редакциясында жұмыс істеген. * 1946-1948 жылы Батыс Қазақстан облыстық комсомол комитетінде. * 1948-1987 жылы Батыс Қазақстан, Атырау, Алматы, Ақмола облыстық мемлекеттік қауіпсіздік органдарында, сондай-ақ республикалық мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде қызмет атқарған. * 1976-1987 жылы Ақмола облыстық қауіпсіздік комитетінің бастығы. * 1989 жылы Ардагерлер кеңесінің төрағасы. * Бірнеше орденмен марапатталған. Дереккөздер
Бетон және темірбетон жұмыстары

Бетон және темірбетон жұмыстары - бетон және темірбетоннан жасалған құрылыс құрылымдарын тұрғызу бойынша жұмыстар. Тұтас құймалы бетон мен темірбетоннан жасалған үймереттер мен ғимараттардың құрылысы механикаландыру, автоматтандырудың нәтижелі құралдарын және зауыттық дайындау компоненттерін пайдаланумен жоғары индустриалды кешенді механикаландырылған процесс болады. Дереккөздер
Қайта қаржыландыру

Қайта қаржыландыру - мемлекеттің несие саясатының әдісі, ескі берешекті жаңа міндеттемелер қабылдау жолымен өтеу. Ол мынадай нысанда жүзеге асырылады: Ұлттық (орталық) банкінің II деңгейдегі банкілерді несиелендіруі, мұнда қайта қаржыландыру мөлшерлемесі дейтін белгіленеді; қарыз шарттарын өзгерту немесе мерзімі өткен бағалы қағаздарды өтеу үшін жаңа бағалы қағаздар (облигациялар, вексельдер, т. б.) шығару; борыш, қарыз мерзімін ұзарту немесе сомасын көбейту. Коммерциялык банкілердің банк аралық не нарығында өзара несие алысу, халықаралық қаржы нарықтары еурооблигациялар шығару, сондай-ақ синикатталған несие жолымен Қайта қаржыландыруға мүмкіндігі бар. Дереккөздер
Жекен Жұмаханов

Жекен Жұмаханов - 1913 жыл 5 желтоқсан Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы, Қарауылтөбе ауылы) - жазушы. Өмірбаяны * Жекен Жұмаханов- Семей педагогикалық техникумын бітірген. * 1935 жылы Алматыда жаңадан ашылған Қазақ коммунистік журналистер институтына түсіп, айрықша дипломмен бітірген. * «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакциясында ұзақ жылдар меншікті тілші, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарған. * 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. Шығармашылығы Армия қатарынан 1946 жылы босап, қайтадан әдеби өмірге араласқан. Шығармаларына майдангерлер ерлігін арқау етті. Аудармалары * Гогольдің «Рим» деген әңгімесі * В.Орловтың «Батыл ой» деген кітабы * М.Садовянудың «Митра Кокорь» повесі * Морис Торездің «Халық ұлы» деген кітабын қазақшалады. * Әңгіме-повестері орыс тілінде кітап боп шықты. Өз кітаптары * Солдат жолы. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1958; * Әлия Молдағулқызы. А., ҚМКӘБ, 1959; * Әлия (Майдан дәптерінен). А., ҚМКӘБ, 1958; * Жазылмаған кітап. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1959; * Келін. Повесть А., ҚМКӘБ, 1960; * Қаракөз қарындасым. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1962; * Үш бәйтерек. Повестер. А., «Жазушы», 1965; * Екі жол. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1966; * Соқпақ соңы. Роман. А., «Жазушы», 1967; * Адам тау қопарады. Очерк. А., «Қазақстан», 1967; * Мен жұмысшымын. Повесть. А., «Жазушы», 1972; * Қаракөз қарындасым. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1979; * Шұбартау таңы. Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы», 1975; * Махаббат пен мансап. Повесть. А., «Жалын», 1974; * Қиядағы қайың. Повөстер. А., «Жазушы». 1974; * Үш бәйтерек. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1989. Дереккөздер
Кері экспорт

Kepi Экспорт — басқа елдерден әкелінген тауарларды (әдетте шикізатты) өңдемей (қайта өңдемей) қайта сату. Елге әкелінетін Kepi Экспорт (тікелей Kepi Экспорт), әкелінбейтін Kepi Экспорт (жанама Kepi Экспорт) түрлеріне бөлінеді. Шетелге уақытша әкетілген, жәрмеңкеге апарылған, сонан соң үшінші бір елге тікелей сатылған тауарлар Kepi Экспортқа енгізілмейді. Дереккөздер
Бетон араластырғыш

Бетон араластырғыш - материалдарды араластыру арқылы бетон қоспасын дайындауға арналған машина. Бетон араластырғыш жылжымалы және стационарлы болады. Материалдарды араластыру тәсіліне байланысты бетон араластырғыштар гравитациялык әсер ететін (материалдардың еркін құлауымен) және ықтиярсыз араластыратынға ерекшелінеді. Жұмыс істеу өзгешелігі бойынша бетон араластырғыштар циклдік әсер ететін (оқтын-оқтын) және үздіксіз машиналарға бөлінеді. Дереккөздер
Сейтімов Айбар Ғалымұлы

Өмірбаяны Сейтімов Айбар Ғалымұлы — суретші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1992). * 1978 жылы орта мектепті бітірген. * 1983 жылы Орал педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін бітірген. Осы кезден бері педагогика-шығармашылығы жұмыспен айналысып келеді. Бірнеше рет халықаралық, республикалық көрмелерге қатысқан. Оның «Жаңақала», «Мешіт», «Капустин Яр», т. б. сыршырай жұмыстары көрермен қауымның жоғары бағасын алды. Дереккөздер
Римесса

Римесса (итал. rimessa - табыстау, тапсыру, акша аудару) - халықаралық есеп айырысуда борышқор үшінші бір тұлғадан ұлттық валютаға сатып алып, шетелдік несиегерге өзінін берешегін өтеу үшін салып жіберген төлем құжаты (чек, тратта, ақшалай аударым). Дереккөздер
Тіршілік қысымы

Тіршілік қысымы (Давление жизни) — В.И.Вернадский бойынша ""тірі заттектің қысымы" — биоталық әлеует (өніп-өсу әлеуеті) пен орта арасындағы өсіп-өну әлеуетін жүзеге асыруға геометриялық прогрессияда кедергі болатын арақатыс. Дереккөздер