kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ем кекіре

Ем кекіре — күрделігүлділер және қарамықтар тұқымдастарына жататын бірнеше гүлді өсімдіктер түрінің жалпы аты. Мұның қарамықтар туысына жататын негізгі түрлері: Тынықмұхит кекіресі (Polygonum pacificum) — шөптесін өсімдік; бұл көбінесе Қиыр Шығыста өседі; Кермек кекіре (Picris) — бұл көбінесе екіжылдық немесе көпжылдық болып өсетін шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Мұның бұрынғы КСРО-да 10 шақты түрі бар, кейбіреулері — арамшөп. Қосмекенді кекіре (Polygonum amphibium) — бұрынғы КСРО-ның көпшілік жеріндегі жылып ағатын және ағынсыз суларында өседі, бұл өсімдіктің тамыр сабағында — 20%, сабағы мен жапырағында — 5—10% тері илейтін заты болады, Орта Азиядағы және Қазақстандағы ел мұның тамыр сабағын қайнатып оны тамыр дәрінің орнына ішеді, жемісі асыранды құстарға жем болуға жарайды; Қызыл кекіре (Polygonum corpeum) бұл көбінесе Кавказда өседі; қолдануы — ем кекіренікі тәрізді болады; Раушан кекіре (Acroptilon picris) — көпжылдық шөптесін өсімдік; мұның бұтақталған; кіндік тамырының ұзындығы 5—6 м-ге жетеді; бұрынғы КСРО-ның Еуропалық бөлігінің оңтүстігінде, Батыс Сібірде және Орта Азияда өседі; шөлге, тұзға төзімді келеді, қаулап өсетін өте қауіпті арамшөп; түйе, кой, жылқы жесе улайды; Шаян мойнақ (Polygonum bistorta) — мұның сырты қара, іші қызғылт, жыланша иірілген тамыр сабағы болады; бұрынғы КСРО-ның барлық жеріндегі шабындықтарда, төбелерде, беткейлерде, орман арасындағы ашық жерлерде өседі, Кавказда, Қиыр Шығыста ғана өспейді; шаян мойнақтың тамыр сабағын жаншып немесе қайнатып іш өткенде ішеді, тіс ауырса ауыз шайқайды; Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сүтті саңырауқұлақ

Сүтті саңырауқұлақ (Lactarius rufus) — тақтақұлақтар тұқымдасына жататын қалпақты саңыраукұлақ. Қалпағы қызыл күрең, воронка тәрізді, ашқылтым, ақ сүті болады. Жеуге жарамайды. Қарағайлы орманның ішінде жаздың басында өсіп шығады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гинандроморфизм

Гинандроморфизм — жәндік денесінің әр жерінде теңбілденген аталық және аналық жыныс белгілері бар бөлімдердің болуы. Мұны гермафродитизмнің бір түрі деп атауға болады. Гинандроморфизм төменгі сатыдағы шаянтәрізділерде (су бүргесінде, дафнияда), насекомдарда (бал арасында, құмырсқада, көбелекте және тағы басқаларда) болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Киікоты

Киікоты (Hypecoum) — # ақшагүл – апиындар (қара: Маковые) тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. Киікотының бұрынғы КСРО-да 8 түрі кездеседі. Бұлар — көбінесе шөлейтте өсетін майда өсімдік. Киікотының негізгі түрлері: салалы киікоты (H. pendulum) — біржылдық өсімдік; сабағының ұзындығы— 10—15 см, жапырақтары тырбық өседі; салалы киікотының құрамында наркоздық зат болады, сондықтан да мұны мал жемейді; шашыратқы киікоты (Н. parviflorum) — мұның сабағының ұзындығы 10—20 см, жапырақтары тырбық болады. Шашыратқы киікоты Алтай мен Орта Азияның сарытопырақты және тастақ беткейлерінде, сарытопырақ қайыршақты шөлейт далаларында өседі, малдың барлық түлігі жейді. # көкемарал (Ziziphora) – ерінді гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Гүлдері ұсақ, қызғылт не айқын қызғылт; қалқанша, шашақ тәрізді гүл шоғын құрады. Еуропада (әсіресе Жерорта т-і маңында) және Батыс Азияда тараған 20-дан астам түрі бар. Қазақстанда 6 түрі өседі. Олардың ішіндегі жиі кездесетіні – иісті Киікоты (Z. Clіnopodіoіdes), аласа тау етегінде, құрғақ шабындықтарда, орман алқабында жарық жерлерде өседі. Тобыл, Есіл, Ертіс маңында, Ақмола, Ақтөбе облысында, Балқаш-Алакөл аймағында, Алтай, Тарбағатай, Жетісу, Іле, Күнгей Алатауларында, Каспий төңірегінде кездеседі. Киікотының құрамында эфир майы, илік заттар мен аскорбин қышқылы болады. Кептірілген гүлі мен жапырағының қайнатылған суы ішек атониясына, қақырық жібітуге, ваннаға қолданылады. Киікоты медицинада адамды арнайы терлететін шай құрамына қосылады. Киікотының жапырағы дәм татымдық зат ретінде арақ-шарап өнеркәсібінде пайдаланылады және тағамға қосылады. Киікоты – балды өсімдік, оны мал жемейді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kazakzaman.kz/kz/newsDetail_getNewsById.action?newsId=53752/ Киікоты]
Тауқалақай

Тауқалақай – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдігі. Тауқалақайдың зәрлі бездері болмайды. Сабағы онша бұтақтанбайды, гүлі — ақ түсті, апрельден бастап күздің аяғына дейін гүлдеп тұрады. Тауқалақай тоғайлы, таулы жерлерде өседі. Мұның күлтелерін ел арасында емге жұмсайды. Тауқалақайдың құрамында тері илейтін зат, қант, ламиин алкалоиды, эфир майлары, сапониндер бар. Тауқалақайды қазақша кейде бойқалақай, кейде аққалақай деп те атайды. Дереккөздер
Ұяшөп

Ұяшөп , ұялы шөп – сүйсіндер тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдіктердің бір туысы. Ұялы шөп сапрофиттық жолмен күн көреді. Мұның жерге төселіп жатқан тамыр сабағының бетіне етженді тамырлары ұйысып, құстың ұясы тәрізденіп өседі, сондықтан мұның аты соған қарай қойылған. Ұялы шөптің 9 түрі бар, бұрынғы КСРО-да солардың 4 түрі өседі, олар көбінесе Еуропа мен Азия жерінде өседі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сұр сандуғаш

Сұр сандуғаш — торғайтәрізділердің ішіндегі нағыз сайрағыштарға жататын ұсақ құстардың бір түрі. Денесінің ұзындығы 15 см. Сұр сандуғаш- Қазақстанда ең кең таралған, сандық мөлшері әдеттегідей сандуғаштың бірі. Олар мүлде ормансыз шөл аумақтарынан басқа Қазақстан аумағының үлкен бөлігінде орып тепкен. Сондай ақ олар тіпті ормандардың жоғарғы шегіне дейін тауға көтеріледі. Сұр сандуғаш ұшып өткенде барлық жерлерден кездеседі. Бұл - ерекше өрнегі жоқ, орташа денелі орташа реңді нағыз сандуғаш. Оның жалғыз ерекше белгісі - «Тор –ғайға тән қанаты». Бұл – қанатын қомданғанда да жақсы байқалатын дененің арқа бөлігіндегі біркелкі қоңыр сұр реңті қауырсындарды тот түсті жалпақ көмкермесі және үлкен жабын қауырсындары. Сондай – ақ ақ түсті тамағы да назар аударады, соған рай ағылшындар сұр сандуғашты «ақтамақ сандуғаш» деп те атаған. Сұр сандуғаш бұталарда да, шөптерде де едәуір көрнекі жүреді. Әсіресе сайраған кезде жиі әуелеп ұшады. Әдемі сандуғаш үшін үйреншікті мәнерде болады, алайда онша түрлендірілмейді. Қазақстанның оңтүстігіне мамырдың басында ұшып келеді. Сөйтіп үяларын бұталарға да , сондай – ақ кейде биік шөпке де орналастырады, алайда сырт көзге көрінбейтіндей етіп , үнемі жақсы жасырады. Мамырдың ортасынан –ақ ұяда төрт –бес жұмыртқа байқалады. Ал маусымның басында балапандар пайда болады. Олар осы айдың екінші жартысында ұядан ұшады. Екінші рет балапан өргізбейді. Шілдеде жас құстардың көшуі басталып та кетеді, оның соңы ұшып кетуге жалғасады. Қазақстанның қыркүйектің ортасында ьолық ұшып кетеді, одан шығысқа қарай да жиі –жиі кездестіруге болады. Қалың өскен жапырақты бұталар мен ірі шөптері бар тау беткейлерінде көбірек мекен етеді. Дауысы және әуені боз сандуғаштар мен басқа сандуғаштардан аумайды. Тұқымтоптық өмір сүру дағдысында да айырмашылық жоқ. Қазақстанға сәуірдің соңында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. Дереккөздер мектеп энциклопедиясы "Құстар", Қазақстан жануарлары сериясы, Автор А. Ф. Ковшарь, В.А. Ковшарь
Таран

Таран, немесе айланшөп – тарандар тұқымдасының бір туысы. Таран көбінесе біржылдық шөптесін өсімдік болып та, кейде шала бұта түрінде де кездеседі. Таранның 200-ге тарта түрі бар, мұның 130-дай түрі бұрынғы КСРО-да өседі. Мұның көбірек кездесетін түрлері: таутаран (Р. аlpinum, или Р. coriarium) — мұнымен теріні илеуге және бояуға болады; бояулы айланшөп (Р. tinctorium) — көк түсті бояу беретін шөптесін өсімдік; бұталы айланшөп (Р. dumetorum) — көбінесе жидекті бұталардың арасында, судың жағалауында және құмда өседі; зығырлық айланшөп (Р. linicola) — мұның тұқымын зығырдың тұқымынан ажыратуға болмайды, сондықтан бұл зығырдың арасында ғана арамшөп болып өседі; үшкірұшты айланшөп (Р. cuspidatum) — гектарынан 200 тоннаға дейін көк шөп беретін өскелең өсімдік. Малға азық болады. Тарбақ айланшөп (Р. divaricatum) — сыпыртқы тәрізденген ірі гұлшоғы бар, бал иісті шөптесін өсімдік; сахалин айланшөбі (Р. sachalinense) — жапырағы өте әдемі декорациялық өсімдік. Дереккөздер
Сасыр

Сасыр – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық монокарпты және поликарпты шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның далалық, шөлді және таулы аймақтарында өсетін 48 түрі кездеседі, оның 20-сы — эндемиктер. Бұлардың биіктігі 30 — 90 см, кейде 2 м-дей болады. Сабағы жуан, жапырағы қауырсын тәрізді, шеті тілімденген. Гүлі ұсақ, сары, ақшыл сары түсті, қос жынысты, шатырша гүлшоғырына топталған. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. Тұқымы — дәнек. Көпшілік түрлерінің, мыс., сасық сасыр (F. foetіda), шайыр сасырдың (F. schaіr немесе F. Varіa) құрамында шайыр көп. Эфир, камедь (жеміс ағаштары зақымданғанда қабығынан бөлінетін, тез қатып қалатын қоймалжың шырыш) түзетін өсімдіктер, сондықтан оларды дәрі жасау үшін қолданады, жемшөпке қосып, малға береді. Сүмбіл сасырдың (F. moschata) тұқымының құрамында жұпар иіс шығаратын эфир майы болады, оны парфюмериялық өнімдер жасауда пайдаланады. Кейбір түрінің тамыры крахмалға бай, оны тағамға қосады. Қаратауда Боралдай сасыры (Ferula karatavica) деген түрі кездеседі.http://www.plantarium.ru/page/image/id/213166.html Сасырдың ірі жапырақтары құнарлы мал азығы болып саналады. 7 түрі: ақжолақ сасыр, тегіс сасыр (F. glaberrіma), Іле сасыры (F. іlіensіs), ксероморфты сасыр (F. xeromorpha), орамалы сасыр (F. іnvolucrata), Сөгеті сасыры (F. sugatensіs) және Тауқұм сасыры (F. taucumіca) Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Тағы қараңыз *Асафетида *Итқұсық Дереккөздер
Шамшат

Шамшат — қос жарнақты өсімдіктер; таксономиялық жіктелім бойынша — қатар. Дүние жүзінде қоңыржай, тропиктік және субтропиктік аймақтарда (тек Оңтүстік Африканың тропиктік аймағында кездеспейді) өседі. Бұл қатарға қайың тұқымдасы және шамшат тұқымдасы, 7 — 9 туыс, 600-дей (кейбір деректер бойынша 1000-нан аса) түрлер жатады. Қазба қалдықтары бор кезеңінен белгілі. Шамшаттар — бір үйлі (сирек екі үйлі) ағаштар. Биіктігі 50 м-ден, діңінің жуандығы 2 м-ден асады. Дің қабығы тегіс, сұр түсті, көпшілігі — жапырақ тастайтын ағаш. Гүлі дара жынысты. Аталық гүлінде 6 — 12 аталық, аналық гүлінде 1 аналығы болады, олар жеке-жеке орналасады. Гүлшоғыры бір немесе бірнеше гүлден құралады. Жапырағы бүр жарғанда гүлдейді. Желмен тозаңданады. Жемісі (жаңғағы) шошқажаңғақ тәрізді болады. Шамшаттарды елді мекендерді көгалдандыру үшін, орман шамшатында ағаштарды қорғау үшін отырғызады; сүрегі мықты, сондықтан ағаш бұйымдарын жасауда қолданылады. Жемісінде улы алкалоид — фагин болады, ол жемісін қуырғанда жойылып кетеді, сондықтан жемісінен тағамдық және техникалық май алынады; күнжарасы шошқаға беріледі. Дереккөздер
Майқаңбақ

Майқаңбақ (Corispermum) — мареліктер тұқымдасына жататын біржылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. Майқаңбақтың 50—60 түрі бар, олардың 34 түрі бұрынғы КСРО жерінде өседі. Бүларды түйе, кой, ешкі жақсы жейді. Майқаңбақтың біздегі көбінесе өсетін жері — Сібір, Орта Азия, Қиыр Шығыс, бұрынғы КСРО-нің еуропалық бөлігі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сұлушаш

Сұлушаш ( – бақажапырақ тұқымдасы, сұлушаштар кіші тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. Судың ішінде өседі. Гүлсеріктері болмайды, судын бетінде ұрықтанады. Сұлушаштың 26 түрі бар, олардың 7 түрі бұрынғы КСРО жеріндегі суларда өседі, жиі кездесетіндері: көк сұлушаш (Сallitriche verna), өзгергіш сұлушаш (Сallitriche polymorpha), күз сұлушаш (Сallitriche autumnalis). Дереккөздер
Субүлдірген

Субүлдірген (Empetrum nigrum) — мәңгі жасыл болып өсетін бұта. Тундрада, Еуропаның, Азияның, Солтүстік Американың тауларында және орманды аймақтың солтүстік жағындағы шымтезекті шалшық жерлерде өседі. Субүлдіргеннің жемісі аса дәмді болмаса да, жергілікті халық тамаққа пайдаланады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Айланшөп

Айланшөп, немесе Самалдық шөп – тарандар тұқымдасына жататын біржылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның көптеген аймақтарында (Каспий маңы ойпаты, Балқаш-Алакөл ойысы, Түркістан, Жоңғар, Іле Алатауы, Қаратау өңірлері), өзен бойында, арық, тоған жағалауларында өседі. Оны сиырдан басқа малдың бәрі жейді. Биіктігі 20-80 см, сабағы тік болады. Қаңдауыр пішіндес жапырағы сабаққа кезек орналасады. Сабағы тік өседі әрі қысқа, ұштары сүйір, шеттері бүтін,жоғарғы жағында қара қоңыр дақтары бар, бұтақтары көп, жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлдері ақ немесе қызғылт түсті, 5 гүл жапырақшадан тұрады, жапырақтарының қуысына масақша тәрізденіп шоғырланған. Жемісі жұмыртқа сықылды қара түсті жылтыр жаңғақша. Самалдық шөп өзендердің,арықтардың жағаларында, ылғалды жерлерде, арамшөп ретінде егістік жерлерде өсе береді. Дәрі жасау үшін оның жер бетіндегі бөлігінің жоғарғы жағын гүлдеген кезінде жинап алады. Құрамында К витамині, флавоноидтар, гликозидтер, эфир майлары, қоймалжың, илік заттар, С витамині бар. Өсімдіктің қан тоқтататын, несеп айдайтын, іш жүргізетін қасиеттері бар. Дене сыртындағы жаралардың жазылуын тездету үшін майдәрі жасап та пайдаланады. Етеккір көп келгенде, геморрой түіндерінен, жатырдан қан кеткенде оны тоқтату үшін қолданады. Бас ауырғанда кісінің желке тұсына өсімдіктің жас шөбін басуға болады. Әйелдердің ақ етіккірінің келуін, бүйректің ауруларын емдеу үшін де пайдаланады. Дәріні дайындау және қолдану тәсілі: Самалдық шөптің ұнтақталған шөбінің 1 ас қасығын 1 стакан қайнап тұрған суға салады да, 15 минут тұндырады. Дәріні сүзіп алып екіге бөледі де, бір күнде тамқтан кейін екі рет ішіп тауысады. Емдеу мерзімі 3 апта. 2 литр суға өсімдіктің кептіріліп ұнтақталған 2 уысын салып 15 минут қайнатады да,1 стакан ыстық сүт және 1 ас қасық крахмал қосып,бұлау жасап пайдаланады. Ваннаға жату ұзақтығы 15 минут. Күн сайын немесе күнара қабылдап,1-2 айға дейін емделеді. Дереккөздер
Герефорд сиыры

Герефорд сиыры — етті сиырдың бір тұқымы. Жергілікті малды ұзақ сұрыптау арқылы 18 ғ-дың аяғында Англияда Херефордшир графтығында шығарылған. Герефорд сиырының бұрынғы КСРО-да өсірілетін аудандары: Қазақстан, Челябі, Сталинград, Ростов облыстары. Биіктігі 125 см, тұрқы 153 см, кеуде орамы 197 см. Бұқасы 900 – 1000 кг, сиыры 550 – 600 кг тартады. Қазақстанға 1930 жылдан бастап әкелінгенГерефорд сиырын қазақы және қалмақ сиырымен будандастыру нәтижесінде қазақтың ақбас сиыры шығарылды. Герефорд сиыры Шортанды астық шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының тәжірибе шаруашылығында, «Шалабай», «Аңқаты» асыл тұқымды мал зауытынтында (Батыс Қазақстан облысы) өсіріледі. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Бұйра жартастар

Бұйра жартастар — мұздық қозғалғанда, мұз өңдеп кеткеп қатты жыныстардан тұратын жартастар; олардың мұз сырғып келген жағындағы беті көлбеу, тегістеліп қашалған да, қарама-қарсы жағы тік не кедір-бұдыр болады. Бұйра жартастар - жылжыған мұздықтар тегістеп, майдаланып қалған жартастардың — "қоймаңдай тастардың" жиынтығы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Лёсс

Лёсс — шаң тозаңдарынан, саздан, құмнан тұратын, құрамында кальций карбонаты едәуір, кеуекті, ұлпа, қабатсыз, борпылдақ жыныс. Минералогиялық құрамында кварц басым болады. Лёсстің қалыңдығы әр түрлі, мәселен, Қытайда оның қалыңдығы 200 м-ге жетеді. Оның пайда болуы жөнінде эолдық, аллювийлік, топырақтық сияқты тағы басқа теориялар бар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бағыттық эрозия

Бағыттық эрозия — тұрақты арналарда ағып жататын сулардың сол арнаны құрайтын тау жыныстарының бөлшектерін жуып және ілестіріп алып кету процесі. Тұрақты су ағындарында (өзендерде, жылғаларда) бағыттық эрозия ның салдарынан арна тереңдейді және кеңейеді; уақытша су ағындары арнаны жуып-шайып, шұңқырлар мен жыраларды қазып кетеді. Бағыттық эрозия бүйірлік, тереңдік, шегінбе болып бөлінеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Литоральдық шөгінділер

Литоральдық шөгінділер — ауық-ауық қайту кезінде құрғап қалатын, мұхиттар мен теңіздердің жағалық өңірінің шөгіндісі. Әр түрлі дәрежеде жұмырланған жұмыр тастардан, малта тастардан, қиыршық тастардан, құмдардан, теңіз жәндіктерінің мүйіз қабықтары кездесетін саздардан тұрады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қаздар

Қаздар — Қазтәрізділер отрядына жататын құстардың тұқымдас тармағының бірі. Қаздардың мойын омыртқасының саны 21-ден аспайды. Жыныстық диморфизм қаздарда болмайды. Олар әсіресе тундралы аймақта көп болады. Қаздар көбінесе құрғаққа ұялап, құрғақта оттайды, су оларға сусындау, түлеу және кейде демалу үшін ғана керек болады. Олар суда жақсы жүзе алады, бірақ сүңги алмайды. Қаздардың барлық түрлері 6—12 жұмыртқа салады да, балапандарын 25—28 күн басып шығарады, олар бір тәуліктен соң енесіне ере бастайды. Қаздардың еті өте құнды, мамығы да пайдалы. Қаздардың түрлері Олардың барлық түрлері 40-тан асады, ал біздегі түрлері — 11. Бұлардың ішіндегі көп кездесетіні: — сұр қаз. Сонымен қатар бір жерде болып, бір жерде болмайтын түрлері: құртұмсық қаз, сұрала қаз, қазанқақтар (казаркалар). Қаздардың жиі кездесетін түрлері: Сұрала қаз (Anser fabalis) — Америкада кездеседі; бұған сұрала қаз, шолақтұмсық қаздар жатады. Аустралия қазы (Cereopsinae) — денесінің ұзындығы 90 см, қанаты — 55 см ірі құс, Аустралияда (Тасманияда, Аустралияның оңтүстігінде, Викторияда) тіршілік етеді; балапанын 30 күн басып шығарады. Аустралия қазы тек шөппен қоректенеді. Тепкішекті қаздар (Ріесtopterinae) — көбінесе Африка мен Мадагаскарда кездеседі, бұлардың түрлері —16. Басқа жерге көндікпейді, қолға үйренгенімен көбейе алмайды. Ақ қаз (Chen hyperboreus) — денесінің ұзындығы 86 см, қанаттары — 160 см. Ересектерінің түсі — ақ, жас түрінікі— шұбар болады; кездесетін жерлері — Американың солтүстік-батысы мен шығысы; бұрынғы КСРО-да — Чаун түбегінен бастап Беринг бұғазына дейінгі жерлер. Ақ қаз көктемде өсімдік тамырымен, жазда шөппен, ал күзде тундрадағы өсетін түрліше жидектермен коректенеді; сонымен қатар тұщы сулар мен теңіздегі түрліше майда жәндіктерді жейді. Қолға тез үйренеді. Нил қазы (Chenalopex aegypticus) — көбінесе Африканың, кейде Еуропаның оңтүстігінде мекендейді; Тауық қаз (Cereopsis novaehollandiae) — денесінің ұзындығы 90 см, қанаты — 55 см, еті дәмді; Сұрала қаз (Anser anser) — бұл қазіргі кездегі асыранды қаздардың ататегі. Мұның арқа жағы сұр-қоңырқай, ал бауыры сарғыш-сұр түсте болады. Денесінің ұзындығы 98 см, екі қанатының ұзындығы—170 см. Сұрала қаз құрлықта қоректеніп, сонда тіршілік етеді деуге болады. Олар өсімдіктердің бүршіктерімен, жапырақтарымен, тұқымдарымен қоректенеді. Сұрала қаздың жастары 5—6, ал егделері 14-ке дейін жұмыртқа тауып, балапанын 28 күн басып шығарады. Жастарының еті өте дәмді, мамығы асыранды қаздікінен де құнды болады. Дереккөздер
Қанатсыздар

Қанатсыздар (Apterygiformes) — үлкендігі тауықтай, салмағы 2—3 кг келетін қанатсыз құстардың бір отряды. Негізгі белгілері: мойны мен аяғы қысқалау, тұмсығы ұзын. Тыныс тесігі тұмсығының дәл ұшында, құйрықсыз. Жаңа Зеландияда тіршілік етеді. Көбінесе насекомдармен және құрттармен, кейде өсімдіктермен де коректенеді. жұмыртқасының салмағы 450 г, ұзындығы — 12—14 см. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Ваниль

Ваниль – сүйсіндер тұқымдасына жататын өсімдік. Ванильдің хош иісті жемісі парфюмерия мен кондитер өнеркәсіптерінде пайдаланылады. Ванильдің шыққан жері Мексика, ваниль қолмен тозаңдатылады. Жемісі піспей-ақ жинала береді. Оның құрамында: ванилин—1,2—2,7 %, қант—7,7 %, эфир майы—0,62 %, жәй май мен балауызы — 8,2 %, азотты зат—3,7 %, азотсыз зат—28,8 %. Тағы қараңыз Дереккөздер
Вапити

Вапити — бұл ақмаралдың бір түрі. Солтүстік Америкада болады, бұл бұрынғы КСРО-ның Саян, Алтай және Тянь-Шань тауларындағы марал тәрізді. Биіктігі шоқтығына дейін 150 см, мүйіздері өте үлкен. 6—7 салалы, олардың салмағы 16 килограммға дейін болады. Мұны еті үшін аулайды. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Жалды қасқыр

Жалды қасқыр, көкжал қасқыр – иттер тұқымдасына жататын сүтқоректі жыртқыш хайуан. Денесінің ұзындығы 125—130 см, құйрығы — 40 см. Жүні тықыр, жалының қылы 10—13 см-дей. Жалды қасқыр көбінесе Бразилияның, Парагвайдың және Аргентинаның жеріндегі саздарда өсетін шіліктердің ішінде тіршілік етеді. Ұсақ андармен, жемістермен, өсімдіктің жасылымен қоректенеді, кейде қойға да шабады. Дереккөздер
Сұр аю

Сұр аю, гризли – аюлар тұқымдасына жататын қоңыр аюдың бір түр тармағы, өте зор, сүтқоректі жыртқыш хайуан. Денесінің ұзындығы 2,5—2,75 м, тірілей салмагы 500 кг-ға дейін барады. Солтүстік Американың тауларындағы ну ормандарда болады. Өсімдіктердің жемісімен, тамырымен, шөбімен, насекомдармен, олардың личинкаларымен, ұсақ аңдармен, құстармен қоректенеді. Қыста ұйықтайды. Ел мұны еті мен терісі үшін аулайды. Дереккөздер
Гризондар

Гризондар – сусарлар тұқымдасының бір туысы. Екі түрі бар: үлкен гризон (G. vittata) және кіші гризон (G. cuja). Бұл Оңтүстік Америкада болады. Денесінің ұзындығы — 45 см, құйрығы — 20 см. Ұсақ аңдармен, құстармен қоректенеді. Қолға тез үйренеді, сондықтан жергілікті ел мұны кейде мысық орнына ұстайды. Гризон терісі үшін ауланады. Дереккөздер
Тазқара

Тазқара — жыртқыш құс, қаршыға тұқымдасына жатады. Сипаттамасы Тазқара - қанаттары 250-295 см болатын қаршыға тұқымдас құстардың ірі өкілі. Ұрғашылары еркектерінен сәл үлкенірек және салмағы ауыр, ұзындығы 104-112 см, салмағы 7,5-12,5 кг, ал еркектері ұзындығы 102-107 см салмағы 7, 0—11,5 кг. Басының төбесі және бүйірлері ақшыл немесе ашық қоңыр түсті мамық өскен. Көз айналасындағы қауырсындары қара-қоңыр түсті және дененің алдыңғы жағына және тамаққа дейін жалғасады. Тамағы жіп тәрізді сұр-қоңыр қауырсындар өскен. Бет терісі мен жалаңаш тері аймақтары көкшіл. Денесі мен қанаттарының үстіңгі бөліктері қара қоңыр, құйрық асты жамылғысы бозғылт сұр. Құйрығы қара. Қанатының қауырсындары және қанат астындағы жамылғылар қара түсті, сыртқы жиектері қоңыр немесе күлгін-қола түсті. Аяқтары ақшыл-сұр. Тұмсығы қара-сұр түсті және сүйір, төмен иілген. Тазқараның мойынының бүйірлері мен артқы жағы қауырсынсыз, мұндағы тері бозғылт қызғылт реңге ие. Жаңа туылған балапандары алдымен сарғыш мамықпен жұмыртқадан шығады, содан кейін ол сұр мамыққа ауысады. Бір жарым айдан кейін алғашқы қауырсындар пайда болады. Дереккөздер
Құмайлар

Құмайлар — сұңқартәрізділерге жататын құстардың тобы. Бұған құстардың 20 түрі қосылады. Анатомиялық құрылысы жағынан алғанда Құмайлар екі топқа бөлінеді: нағыз құмайлар, американ құмайлары. Дереккөздер
Америкалық құмайлар

Американ құмайлары – сұңқартәрізділер отряд тармағына жатады. Бұған кондор, король құмай, күрке қумай (Cathartes aura); көкжал құмайлар (Sarcorhamphus) және тауық құмай жатады. Бойында дегелек және бірқазанның кейбір қасиеті сақталған қарапайым құс. Қанат құлашы 3 м дейін, жалпақ. Соның нәтижесінде қорегін іздеп ауада сағаттар бойы қалқып ұша алады. Басы мен мойын терісі жартылай ашық болғандықтан өлексенің іш құрылысын жегенде былғанбайды. Артқы тұяғы басқаларынан жоғары орналасқан және ұсақ, американдық құмай жерде тез жүріп қимылдауға мүмкіндік береді бірақ өзінің қоректік қорын аяғымен қысып алып кете алмайды. Тырнақтары сәл иілген мұқыл. Өңеш бұлшық еттерінің жетілмеу салдарынын американ құмай дыбыс шығара алмайды. Қазіргі уақытта 3 тұқымдасқа қарасты 5 туыс 7 түрі белгілі; ең белгілісі айдарлы құмай. Қорегі балық және жануарлар өлексесі. Таралуы Канаданың оңтүстігінен Отты жерге дейін. Балапандары көздері көретін болып туады бірақ баяу дамиды. Калифорниялық құмайдың (Gymnogyps californianus) жойылу қауіпі бар (1983 жылы 26 құс есептелген) ХТҚО Қызыл кітабында. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Аккумуляциялық жазық

Аккумуляциялық жазық - біршама ұзаққа созылған тегістелген бет. Аккумуляциялық жамылғысының қалыңдығы әр түрлі, бірақ гидрографиялық торап оның табанына немесе алқаптардың ойпандарына орналасқан. Аккумуляциялық жазық базис деңгейінде (аккумуляция базисі деңгейінде) аккумуляциялық тегістелу нәтижесінде жаралады. Дереккөздер
Аллогендік өзен

Аллогендік өзен — басы қашықтағы таулардан басталып, басқа елдерді басып өтетін мол сулы өзендер. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Жер альбедосы

]] Жер альбедосы (Альбедо земли) — Жердің елемдік кеңістікке беретін (атмосферамен бірге) Күн радиациясының атмосфераның шекарасына келіп түскен Күн радиадиясына қатынасы. Жердің Күн радиациясын беруі — жер жөне бүлттар бетінен шағылысуы, сонымен бірге тік радиацияның атмосферамен бірге өлемдік кеңістікке шашырауы аркылы болады. Жер альбедосы мөлшері 35-45% (немесе 0,35—0,45). Дереккөздер Дереккөздер
Антарктикалық климат

Антарктикалық климат — Оңтүстік жарты шардағы поляр облысының климаты. Бұл жер шарындағы ең суық климат. Антарктика жағаларындағы ең жылы айдың орта температурасы 0° төмен, ал суығы –20°, –30° болып келеді. Мұндағы байқалған төменгі температура –50°, –60°. Ал Антарктиданың ішкі аудандарына қарай температура –80°C-қа дейін жетеді. Антарктикалық климат — материк үстінде тым қатаңдығымен (қыста ауа температурасы — 60–70°С және одан да төмен, жылдық жауын-шашын мөлшері 100 мм-ден де аз) және ауа райының антициклондық режімінің басымдылығымен ерекшеленетін Антарктида мен оған таяу мұхит кеңістіктерінің климаты. Жағалық беткейлерде жауын-шашын көбірек болады да, желдің ағыны күшейеді. Әдебиеттер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Дереккөздер
Ареал

Ареал — ( – алаң, кеңістік) – өсімдіктер мен жануарлар түрінің, туысының, тұқымдасының құрлықта не судағы таралған аймағы; берілген таксон таралып және оның дамуынын толық циклі өтетеін жердің немесе теңіздің беті (түр, топ, қатар және т.б.). Ареал онда ағзалар соның бойымен немесе бірқалыпты орналасса ол тұтас болады, егер ағзалардың таралуы екі немесе бірнеше бір-бірінен оқшауланған аймақтармен шектелсе онда бөлінген болады. Ареалдар космополитті олар жер шарының көптеген аумағын алып жатыр. Өсімдіктердің эндемикалық түрлері осыларға қарама кайшы келетін жіңішке ареалдар бөледі; жер бетінде қандай да бір табиғи құбылыстың (жануарлар, өсімдіктер, пайдалы қазбалар түрлері және тағы да басқалары) таралған атырабы; физикалық және қоғамдық географияда қолданылатын ұғым. Мысалы, биогеографияда Ареал — тірі организм топтарының (түрдің, туыстың және тағы да басқалары), экономикалық географияда — әр ауыл шаруашылығы да немесе өнеркәсіп саласының таралған атырабы және тағы да басқалары. Ол кез келген тіршілік иелерінің морфологиялық және экологиялық сипаттамаларының бірі болып табылады. Ареалдың мынадай түрлері бар: бастапқы Ареал – бір түрдің ең алғаш ерекше қалыптасқан аймағы. Бұл түрдің дәуірлеп, жаңа аймақтарда таралуы арқасында ол кеңейеді, ал азайып, жойылуы нәтижесінде тарылады; тұтас Ареал – бір түрдің тіршілік етуіне қолайлы мекендерге таралуы; үзілмелі (дезъюнктивті) Ареал – өсімдіктердің тұқым алмасуы, ал жануарлардың қоныс аударуы арқылы бір-біріне қатынаса алмайтындай, шалғай орналасқан аймағы (мыс., көгілдір сауысқан Пиреней түбегінде де, Қиыр Шығыста да тіршілік етеді); реликті Ареал – ертеде кең таралған түрлердің кейін әр түрлі себептермен тіршілік ету аймағы тарылып, шағын аумақтарда сақталып қалуы (Шығыс Қытайда ғана кездесетін жалғыз түр – гинко ағашының сақталуы); космополитті Ареал– кейбір өсімдіктер мен жануарлардың жер шарына жаппай таралуы (мыс., үй шыбыны, су егеуқұйрығы, т.б.); эндемикті Ареал – өсімдіктер мен жануарлардың шектеулі аймақтарды ғана мекендеуі [мыс., Жетісу аяқты балығы Жетісу (Жоңғар) Алатауының 1800 – 2500 м биіктіктегі бұлақтарында ғана кездеседі]. Қазіргі кезде көптеген тіршілік иелерінің Ареалдары адамның әр түрлі әрекеттерінің (тың жерлерді егістікке айналдыру, ормандарды кесу, шөлді жерлерді суландыру, батпақтарды құрғату, т.б.) нәтижесінде өзгеріске ұшырауда. Нақтылы Ареалдың сипаттамасы картаға түсіру арқылы анықталады. Ареал карталары ғылыми, денсаулық сақтау, шаруашылық мақсатта кеңінен қолданылады. Ареалдық тәсіл Қандай да болмасын құбылыстьың үздіксіз, тұтас (мысалы, мұзбасудың) немесе шашыранды (мысалы, жануарлардың жеке түрлерінің, мысалы, тиін, солтүстік бұғысы және тағы да басқалары) таралу атырабын шекаралық сызық, бояу немесе түрлі сызықтар арқылы көрсететін картографиялық тәсіл. Ареалдық-минимум Өсімдіктер қауымдастықтарындағы жиі кездесетін түрлерді тіркеуге арналған кішкене аумақ. Тағы қараңыз * Аридтік жер бедері *Аридтік климат *Аридтік литогенез Дереккөздер
Арид топырағы

Арид топырағы — климаты ыстық және құрғақ болып келетін жердің топырағы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Арктика климаты

Арктика климаты — Солтүстік жарты шардағы поляр аймағының климаты. Мұнда қысқы поляр түндерінде температура —40°, ал кей түндері —50°қа жетеді. Арктиканың еуропалық бөлігінде боранды қатты жел соғады. Жаз айларының ең жылы күндерінде әдетте температура 0°, ал —2°, —3°тан, не одан жоғарылауы өте сирек. Материкке жақын жатқан аралдарда жаз айларында кей күндері —10°, —15° болады. Дереккөздер
Архипелаг

Архипелаг — бір-біріне жақын орналасқан аралдар тобы. Бір архипелагқа кіретін аралдардың шығу тегі мен геологиялық құрлысы бірдей болып келеді. Осыған қарай оларды материктік, маржандық, жанартаудық деп үш түрлі атайды. ]] Дереккөздер
Денудация базисі

Денудация базисі — беткейдің жатық бөлігі, немесе оның етегіндегі су жиналған жер. Беткейден үгілуден не су күшімен келген жыныстар осы жатық беткейге, яғни денудация базисіне жиналады. Еңіс баурайлар мен беткейлер жазықтығы қимасында еңістік мөлшерінің күрт өзгеретін деңгейі. Әдетте бұл деңгей мұжылу өнімдерінің өз ауырлық күші әсерімен жылжу процесі тоқталатын шартты сызыққа, яғни еңістену бұрышы біршама тік бағыттармен сипатталатын баурайлардың жайпақ бұрышты жазық беткейлермен алмасу деңгейіне сәйкес келеді. Денудация базисінен төмен орналасқан көлбеу алаптарға тән тау жынысы кесектері мен түйірлері ауырлық күші әсерімен төмен қарай сырғанау қабілетін жоғалтады. Дереккөздер
Эрозия базисі

Эрозия базисі – су ағыны құйылатын айдын деңгейі. Дүниежүз. мұхит деңгейі тұрақты (немесе басты) Эрозия базист болып саналады. Жергілікті (немесе уақытша) Эрозия базистне ағынды көлдер, басты өзенге саланың құйған жері, т.б. жатады. Эрозия базист биіктігінің өзгеруі (теңіз деңгейінің ауытқуы, жер қыртысының ғасырлық қозғалысы) аңғарлардың тереңдеуіне немесе шөгінділерге толып, таяздануына байланысты болады. Дереккөздер
Барқан

Барқан (түркі сөзі) — шағын шөлді аймақта желдің әсерінен пайда болатын құм төбе. Мұндай төбелер жарты ай немесе орақ пішіндес болып келеді. Оның биіктігі бірнеше метр болады. Барханда өсімдік өспейді, сондықтан да жел әрекетіне бейім. ]] Шағыл, Барқан — құмды шөл және шөлейт жерлерде жел әрекетінен пайда болатын ысырынды құм төбелері, жер бедерінің пішіні. Құмтөбелер жарты ай немесе орақ пішіндес болады. Жел жақ беткейі созылыңқы әрі түйетайлы (5 — 14), ық жақ беткейі қысқа, тікше (30 — 33), келеді. Айшыққа тірелген жел оны айналып өтеді де, екі шетін мүйіз сияқтандырып ілгері созып отырады. Желдің режиміне, бағыты мен күшіне байланысты биіктігі 150 м-ге дейін Шағылды қырқалар, Шағылды тізбектер, Шағылды пирамидалар, тағы басқа пайда болады. Шағыл жылына бірнеше метрден бірнеше жүздеген метрге жылжып отырады. Онда өсімдік өспейді. Шағыл Орталығы Азия мен Қазақстанның барлық құмды шөлдерінде( Қарақұм, Қызылқұм, тағы басқа) таралған. Пайдаланылған әдебиеттер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Сілтемелер *Сахара *Шөл *Африка Сілтеме * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Поющий_бархан Поющий_бархан] * [http://altyn-emel.ort.kz/"Алтын Емел" мемлекеттік халықтық табиғи саяжайының ресми сайты] * [http://vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2590 бархан] * [http://skachal.com/100-velikih-zagadok-prirody/poyucshie-barhany/ Поющие барханы&nbsp;— 100&nbsp;великих загадок природы] * [http://tengry.net/index.php?optioncom_rsgallery2&Itemid31&gid=8 Фотогалерея ГНПП «Алтын-Эмель»] Пайдаланған Әдебиет
Биоклиматология

Биоклиматология — органикалық өмірге климаттың әсер етуі жайындағы ілім. Ол климатологияны биологиялық ғылыммен байланыстырады. Биоклиматологияның басты тарауы медициналық климатология мен агроклиматология болып табылады. Соңғылары климаттың адамға және оның шаруашылыққа тигізетін әсерін зерттейді. Биоклиматология ауаны түрлі зиянды газдан қорғау үшін пайдаланылады. Биоклиматология - климаттың тіршілікке әсері туралы ілім. Климаттың адамның денсаулығы мен қарекетіне және жануарлар мен өсімдіктердің өсіп-өнуіне әсерін зерттейді. Биоклиматологияны биологиялық ғылымдармен байланыстырады; оның маңызды бөлімдеріне агроклиматология мен медициналық климатология жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Гесперорнис

Гесперорнис (Hesperornis) — бұл ертеде болған, қазір құрып біткен ірі (биіктігі 1 метрдей) құстың бірі. Американ палеонтологы Отниел Чарлз Марш 19 ғасыр соңында тапқан. Бассүйегінің түрліше белгілеріне қарағанда гесперорнис динозавр мен нағыз құстардың аралық түрі болған. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қазақстан ҰҒА ботаникалық бақтары

Ботаникалық бақ — ғылыми-зерттеу, мәдени-ағарту, іс-тәжірибелік оқыту мақсаттарымен өсімдік өсіріп, оны зерттейтін, ботаникалық білімді насихаттайтын мекеме. Негізгі ғылыми бағыттары: жергілікті және сырттан әкелінген өсімдіктерді өсіру, жерсіндіру, олардың биологиясын, экологиясы мен физиологиясын, өсіп-өнуін, селекциясын зерттеу; ботаникалық ілімді дамыту, оның жетістіктерін жалпы халыққа тарату; республикамызда азайып бара жатқан, жойылу қаупі төнген өсімдіктерді қолдан өсіріп көбейту, биология, экология ерекшеліктерін зерттеу, оларды сақтап қалудың, табиғи таралған орталықтарына қайтарудың жолдарын қарастыру; қала, ауыл, елді мекендерді көгалдандыру; бақ өсіру; гүлзар салу бағыттарында ғылыми-ағарту жұмыстарын жүргізу; өсімдіктердің жаңа түрлерін іздестіру, олардың пайдалы қасиеттерін анықтап, адам қажетіне жарату; өсімдіктер әлемін қорғау, көркейту. Ботаникалық бақтың негізгі бөлігін — шет жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктер құрайды. Олар биология ерекшеліктеріне қарай ашық далада, оранжереяда, жылыжайда өсіріледі. Ботаникалық бақта өсімдіктер жиынтығын (коллекциясын) қалыптастыру кезінде негізінен географиялық және жүйелік принциптер басшылыққа алынады. Ботаникалық бақ құрамында дендрарийлер, тау өсімдіктерінің жиынтығы (альпинарий), сирек кездесетін өсімдіктер, пайдалы өсімдіктер (дәрілік, тағамдық, тех., сәндік, т.б.) жиынтықтары болады. Ботаникалық бақта аяқталған зерттеу нәтижелері ғыл. басылымдарда қорытылды. Қазір Қазақстанда әр түрлі табиғи-климаттық жағдайда орналасқан 7 Ботаникалық бақ — Бас ботаникалық бақ (Алматы), Астана ботаникалық бағы, Жезқазған ботаникалық бағы, Іле ботаникалық бағы (Бақанас), Маңғыстау тәжірибелік ботаникалық бағы (Ақтау), Алтай ботаника бағы (Риддер), Қарағанды ботаника бағы бар. Бұлардың алғашқы төртеуі Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамына кіреді де, бір орталыққа бағынған Ботаникалық бақ жүйесін құрайды. Қалған екеуі Ғылым комитетінің қарамағында. Республиканың Ботаникалық бақтары дүние жүзіндегі 50-ден астам елмен әріптестік байланыс жасайды, халықаралық конгрестерге, симпозиум, конференцияларға қатысады. Дереккөздер Сілтемелер * http://www.bostandyk.almaty.kz/page.php?page_id781&lang2&news_id=1038 * http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/341/
Кеміргіштер

Кеміргіштер, кемірушілер – сүтқоректілер класының ең көп тараған отряды. Қазір олардың дүние жүзінде 32 тұқымдасқа жататын 2500-дей, ал Қазақстанда 15 тұқымдастың (ұшарлар, тиінтәрізділер, құндыздар, жайралар, саз құндыздары, қарақастар, жалмандар, тышқандар, жалғанқосаяқтар, қосаяқтар, алып көртышқандар, атжалмантәрізділер, бұзаубастар, құмтышқандар, қаптесерлер) 82 түрі кездеседі. Кеміргіштер республиканың барлық аймақтарында кең тараған, тек таудағы мәңгі мұз басқан жерлерде ғана кездеспейді. Осыған орай кеміргіштерде маусымдық түлеу қабілеті жақсы жетілген. Дене пішіні, тіршілігі алуан түрлі – 5 см-ден (кішкене қаптесер) 130 см-ге (теңіз доңызы) дейін, ал салмағы 6 г-нан (ергежейлі тышқан) 80 кг-ға (су шошқасы) жетеді. Тері жамылғысы жақсы жетілген, көпшілігінде үлпілдек, кейбіреулерінде тікен тәрізді инелерге (жайра) айналған. Алдыңғы аяқтары 5 не 4 башпайлы, артқысы 3-5 башпайлы. Басқа сүтқоректілерден ерекшелігі – екі жұп күрек тістері өте үлкен, қашау тәрізді, ұдайы өсіп, бір-бірімен (асты мен үсті) қайралып, өткірленіп отырады. Күрек тістерінің беткі қабаты қатты эмаль, ал қалған бөлімдері жұмсақтау дентин қабатымен қапталған. Көпшілігі жер үстінде, кейбіреулері жартылай суда (құндыз, ондатр, саз құндызы, су тышқаны), жер астында (алып көртышқан, соқыртышқан, т.б.) және ағаш діңінде (ұшар, тиін) тіршілік етеді. Өздері ін қазады, не басқа жануарлардың індерін пайдаланады, ұя да жасайды, кейде ағаш қуыстарын да баспана ретінде пайдалана береді. Көпшілігі жыл бойы белсенді, кейбір түрлері (сарышұнақтар) құрғақшылық жылдары жаз айларында да қысқа мерзімді ұйқыға, енді біреулері (суыр, сарышұнақ, қосаяқ, қарақас) қысқы ұйқыға кетеді. Өсімдік тектес азықпен қоректенеді, араларында жәндіктер және майда жануарларды қорек ететіндері де бар. Кейбір кеміргіштер қысқы азық қорын жинайды (борша тышқан, аламан тышқаны, атжалман, қарақас, тиін, т.б.). Кеміргіштердің биологиялық бір ерекшелігі — жыныстық жағынан тез жетілетіндігі (майдалары 2-3 айда, ірілері 1-2 жылда), яғни жылына 3-4 рет көбейіп, бір өсімде 3-15 жас кеміргіштер туады. Қолайлы жылдары кеміргіштер саны өте жылдам өссе (10-100 есе), кей жылдары әр түрлі індеттерден жаппай қырылатын кездері де байқалады. Майда кеміргіштер 1,5-2 жыл, ірілері (суырлар, құндыз) 4-7 жыл тіршілік етеді. Кеміргіштердің табиғатта және адам өмірінде алатын орны өте үлкен. Көптеген түрлері ін қазып топырақ құнарлылығын арттыруға және өсімдік жамылғысын өзгертуге қатысады; шаруашылық мәні зор: тиін, ондатр, суыр, құндыз, т.б. жұмсақ терісі үшін көп ауланады; егістікке, жеміс ағаштарына, жайылымға, орман өсімдіктеріне, азық-түлік қорына көп зиян келтіреді; құмтышқан, суыр, сарышұнақ егеуқұйрықтар оба, туляремия, лейшманиоз, лептоспироз сияқты табиғи ошақты ауруларды айналаға таратады. Қазақстанда кеміргіштердің 10 түрі (көк суыр, үнді жайрасы, жалман, бесбармақты ергежейлі қосаяқ, Гептнер ергежейлі қосаяғы, үшбармақты ергежейлі қосаяқ, бозтүсті ергежейлі қосаяқ, алып көртышқан, Роборовский атжалманы, сары алақоржын) Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Тұнбашы

Тұнбашы, балшықшы — денесінің ұзындығы 16 см келетін ұсақ құс. Саз балшықта тіршілік ететін жәндіктермен, олардың личинкаларымен, құрттармен және суда болатын басқа да майда жануарлармен қоректенеді. Бұл көбінесе ағынсыз судың жиегінде жүреді. 4 жұмыртқа табады. Тұнбашы қолға жақсы көніп, тамақтың қай түріне болса да тез үйренеді. Дереккөздер
Изоклинальды қатпар

Изоклинальды қатпар(изо... және klіno – еңкейтемін) — қанаттары өзара және қатпардың осьтік бетіне параллель болып келген шөгінді тау жыныстарының қатпарлар жиынтығы. Изоклинальды қатпар қатпарлы аймақтарда бүйірлік қысым әсерінен іркілуден, ауырлық күшінің ықпалынан, шөгуден пайда болады. Көбінесе, изоклинальды қатпарды құраушы жыныс қабаттарының қатпар топсаларындағы иілулері байқалмай, моноклинальға ұқсаған параллель қабаттар түрінде болады. Мұндай жағдайда изоклинальды қатпарды картаға түсіріп, ауданның геологиялық құрылысын дұрыс анықтау үшін әр қабаттың салыстырмалы жасын дәл анықтау керек. Сілтемелер
Атмосфераның изотермалық қабаты

Атмосфераның изотермалық қабаты — тропосфераны стратосферадан бөліп тұратын биіктіктегі біркелкі температура қабаты. Тропосферада жоғарылаған сайын температура төмендейді, стратосферада температура тұрақты болады, кейде онда жоғарылаған сайын біраз көтеріледі, ауаның изотермалық қабатының биіктігі мен температурасы жыл мезгіліне қарай өзгеріп тұрады. Вагнердің мәліметі бойынша Орталық Еуропа үстінде оның биіктігі жазғытұры орташа есеппен 9,8 км, жазда 11 км-ге жетеді; температурасы 54,9° және 52,33° бояады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Интрузия

Интрузия — жердің терең қабаттарындағы байырғы қуыстарға, ішкі қысудан пайда болған бос кеңістерге магманың көтерілуі. Интрузияның түрі жайпақ төмпешіктерге, жалпақ немесе күмбез тәріздес массивтерге ұқсайды. Интрузияның көлемі өте үлкен де болуы мүмкін, кейде ауданы жүздеген шаршы километрге жететін жерді алып жатады. Олар жер бетіне тек қана өзін жауып жатқан шөгінді жыныстардың қабаты денудациялық процестердің әсерінде бұзылып жуылып-шайылғанда ғана шығады. Интрузия қатпарлы тау жоталарының ядроларында да ұшырасады. Интрузия деп жалпы тереңдегі магмалық жыныстардың массаларын түсінеді. Екінші анықтама: Интрузия — балқыған магманың жер қыртысы қат-қабатына ену процесі. Интрузиялық тау жынысы Магманың жер қыртысы қойнауларында кристалдануы нәтижесінде қалыптасқан толық кристаллы магмалық тау жынысы. Магманың бірте-бірте суынуымен орайласа отырып, жоғары дәрежелі қысымдар жағдайында және ұшпа құрамбөліктердің белсенді түрде араласуымен өтетін интрузиялық тау жынысы қалыптасу процесі сол тау жынысыты құрайтын минералдардың толықтай кристалдануына бірден-бір жағдай туғызады. Сондықтан да интрузиялық тау жынысытар әдетте ірі кристаллы құрылымдармен сипатталады. Синонимі: полутәндық тау жынысы. Интрузиялық (немесе эффузиялық) кешен Бір ғана магма ошағы есебінен қалыптасқан түрлі құрамды (ультранегізді тау жынысытардан бастап қышқыл тау жынысытарға дейін) интрузиялық (немесе эффузиялық) тау жынысытардың толык жиынтығы; бұл жиынтыққа кіретін магмалық тау жынысытар тектес тау жынысытар ретінде тектоникалық құрылым өңірінің нақтылы аудандарында ғана ұшырасуы және геологиялық көнелігі түрғысынан тетелес болуы шарт. Интрузиялық шоғыр Көлбеу бағытта көлбей көсілген яки онша деформацияланбаған тау жынысы қабаттарының аралығына сыналай еніп жалпақ қойнауқаттар құрайтын интрузиялық дене. Синонимдері: силл және қойнау-қаттық интрузия. Интрузиялық-анатексистік гранитоидтер Палингендік-метасоматиттік, кейде анатексистік не палингендік гранит түзілім процесі орнынан басқа жаққа ауысқан балқыманың кристалдану нәтижесінде қалыптасқан гранитоидтер. Интрузиялық-анатексистік гранитоидтер эпидот-амфиболиттік, амфиолиттік, кейде гранулиттік фациялар жағдайында қалыптасады. Оларға антиэвтектикалық құрам, фемалық және сиалдык минералдардың тепе-тендіксіз қатынастары, такситтік бітім, субстраттың көптеген қалдықтары тән. Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер Серпімділік шегінен асқан тангенциал қысым жағдайында, не сұйық фазаның (балқыма не ерітіндінің) қатысуынан туатын гравитациялық түрақсыздықтан жылжымалы және пластикалы жағдайға өтуден қалыптасқан минералдық массаның интрузиялары. Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер мигма-плутәндар мен гранит-гнейстік күмбездердің құрамында болады. Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтерге флюидалдық бітім, катаклаздық құрылым, минералдарының құрылымдық- оптикалық қасиеттерінің өзгермелілігі, минералдық геотермометрмен анықталған палеотемпературасының төмендігі (350— 500°С) тән. Физикалық-химиялық жағдайы бойынша, интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер дің қалыптасуы метаморфизмнің эпидот-амфиболиттік, амфиболиттік фацияларына сәйкес келеді. Дереккөздер
Инфузориялық топырақ

Инфузориялық топырақ — мұны кейде кизельур, диатомдық топырақ, тау ұны, т. б. деп атайды. Бұрынғы өткен геологиялық дәуірлердің микроскопикалық диатомдық балдырларының кремнийлік қабыршақтарының жиынтыгы. Инфузориялық топырақ қолға жұмсақ, ақ, сарғыш немесе сұр түсті ұнтақ жыныс, 80— 85 процент 8Ю2дан тұрады. Трепелге ұңсас, сондықтан оларды шатастыра береді. Ол Ульянов, Пенза облыстарында және басқа жерлерде кездеседі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Ионосфера

Ионосфера — газ молекулаларының иондалуы жоғары болатын, 80 км-ден 800—1000 км биіктік аралығында жатқан атмосфераның қабаты. Атмосфераның 50- 80 км биіктіктерден бастап, 1200-1300 км- ге шейін созылатын жоғарғы қабаттары. Бұл қабаттарда газдар ішінара ионданған күйде болады. Қысқа толқынды радиобайланыс үшін үлкен маңызы бар. Ионосфера - Жер бетінен 50-80 км-ден мыңдаған километр биіктікке дейінгі атмосфераның жоғары ионданған қабаты (жоғары Ионосфера). Ионосфераның бөлшектері сейілген және жоғары электрөткізгіш ортаны түзеді. Ионосфера жер бетінде қысқа толқынды радиотолқындардың таралуына көп әсер етеді. Ионосферада поляр шұғыласы мен ионосфералық магниттік дауыл болып тұрады. Ионосфераны барлап білу (Зондирование ионосферы) — 50-80 кмден 400-500 км-ге дейінгі қабаттағы атмосфераның иондану сипаты туралы деректер алу. Ол ионосфералық станция, метеорологиялық ракета арқылы жүзеге асады. Ионосфераны барлап білу деректері алыс радиобайланыс үшін тиімді жиілікті таңдау кезінде пайдаланылады. Дереккөздер