kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Куусмаул тыныс алуы

Куусмаул тыныс алуы — дірілдеп, шуылдап, үзік-үзік дем алу, ауыз ашылып, бас пен көмей тітіркенеді. Мидың газ алмасуы қатты бұзылғанда және оның қызметіне салмақ түскенде пайда болады. Терең ұйқыға ұқсас ессіз күйде (шажырқай безі ауырғанда, бауыр ауырғанда, бүйрек ауруынан организм уланғанда) байқалады. Куусмауль симптомы Куусмауль симптомы—1) Демді ішке тартқанда күре тамырдың ісінуі, көкірек қуысындағы ісікте, улпершек (жүрек қабығы) қабынғанда байқалады. 2) Демді ішке тартқанда (жылдамдатқанда) тамырдың бәсеңдеуі. Медиастинальды сірі қабық қосылғанда байқалады. Дереккөздер
Мұздық күмбезі

Мұздық құмбезі (мұздық телпегі) - суайрық кеңістікте орналасқан дөңес мұздық, шеттеріндегі мұз аңғарға жылжып барып, аңғарлық мұздықтар жасайды. Өлшемдері әр түрлі, Скандинавия және Исландия мұздықтарына тән. Дереккөздер
Қорыстық қозғалыстар

Қорыстық қозғалыстар –мөру өнімдері сияқты қопсық (жер бетілік) тау жыныстары мен шөгінділердің біршама қалың қат-қабаты массаларының қозғалысы (гравитациялық тектогенез). Олар барлық ендіктерде және барлық жағдайларда (құрлықта, су астында) болатын түрлері осы атаумен аталып жүр. Синонимі: абиссалдық тау жынысы. Дереккөздер
Оқыту жылдамдығы

Оқыту жылдамдығы(Скорость обучения; speed of training) — 1) оқыту барысында синаптикалық салмақтар өзгерісінің салыстырмалы шамасын реттейтін параметр; 2) синаптикалық салмақты баптау кезінде олардың өзгерістерінің салыстырмалы шамасы арқылы анықталатын оқыту жылдамдығының өлшемі мен уақыт бірлігіндегі осы баптаулардың саны. Дереккөздер
Палеогеографиялық атластар, немесе палеогеографиялық карталар сериясы

Палеогеографиялық атластар, немесе палеогеографиялық карталар сериясы- барлық геологиялық кезеңдер, бөлімдер бойынша жасалған және шығарылған. Жер шарының барлық аймақтарын қамтиды. Атластардың түсіндірме жазбасы кабылданған шартты белгілер жүйесін, сонымен қатар жердің ерекшеліктері мен ежелгі тіршілікті белгілі бір геологиялык уақыт аралығында сипаттайды. Дереккөздер
Супермикрокомпьютер

Супермикрокомпьютер (Micromainframe) — архитектурасы, мөлшері мен құны бойынша микро-компьютер класына жататын, бірақ мүмкіндігі бойынша үлкен компьютерге жақындайтын немесе үлкен компьютермен толығымен программалық үйлесімді компьютер. Дереккөздер
Көмірлердің мегаморфизмі

Көмірлердің мегаморфизмі - қазба көмірлердің химиялық құрамының, физикалык қасиеттері мен ішкі құрылымының өзгеруі нәтижесінде көміртек мөлшері біртіндеп артатын бір бағытты процесс. Бұл өзгеру негізінен геологиялық процестер нәтижесінде дамитын температура мен қысымның орекетіне байланысты. Бір бағытта жүретін химиялық процестердің басты-бастылары: гидратсыздану, карбоксилсіздену және метансыздану. Көмірлену терминіне қатысты алғанда көмірлердің мегаморфизмі жекеше термин саналады, себебі ол шымтезектің қоңыр көмірге айналу процесін қамтымайды. Көмірлердің мегаморфизмінің білінімі табиғи жоғары температура мен қысымның ықпалынан жүріп, ор түрлі белгілер бойынша жіктеледі: 1) осы факторлар ықпалының ұзақтығы мен көмірдің өзгеруің таралған ауқым шамасы бойынша: аймақтық, термалық және жапсарлық К.м. түрлері; 2) қатпар жаралу процесіне қатынасы бойынша: инверсияға дейінгі, инверсиялық, орогенге дейінгі, орогендік және орогеннен кейінгі, палеометаморфизм, радиоактивті және статистикалық метаморфизм. Көмірлердің мегаморфизмінің кейбір түрлерін (термалық, жапсарлық, динамометаморфизм, радиоактивті метаморфизм) эксперимент түрінде жүргізуге болады. Дереккөздер
Остемиелит

Остемиелит ( - сүйек + ) — сүйек майының қабынуы. Бет-жақ сүйегіне кариес қуысынан, жарақаттан, оқ тиіп зақымданған жерден стафилококк, стрептококк тәрізді микробтар еніп, жедел немесе созылмалы остеомиелит ауруын туғызады. Бұзылған тістен тараған жедел остеомиелит кезінде жалпы жағдай ауырлап, температура 40° дейін жетіп, жақ сүйек қақсап жанды қинайды. Лимфа бездері үлкейіп, қол тигізбейді. Инфекция ошағының ортасындағы тіс босап, тіс ұлпасы мен тіс түбір маңындағы тканьдер де қабынады. Бет ісіп, қызыл иек қьізарады. Сол сияқты организмдегі туберкулез (құрт ауруы) ошағынан бет-жақ сүйегіне енгеи бактериялар және мерез (сифилис) туғызатын бозғылт спирахета сүйек майына еніп, остеомиелит ауруын қоздырады. Дереккөздер
Геденбергит

Геденбергит — силикаттар класының пироксендер тобына жататын минерал. Моноклиндік пироксендер изоморфтық қатарының кальций темірлі мүшесі. Химиялық формуласы: СаFе 2+ [SI 2 O 6 ]. Кристалдары призма, агрегаттары түйірлі, сәулелі, сояулы. Түсі — қою жасыл, қоңырлау, сызығы жасыл реңді ашық сұр, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 5,5-6, жіктілігі (110) жетілген, ара бұрышы — 87°, меншікті салмағы — 3,5-3,6. Карбонатты жыныстар бойынша дамыған метасоматиттерге (скарндарға) тән. Дереккөздер
Куршман спиралі

Куршман спиралі — бронх демікпесі ұстағаннан кейін қақырықты микроскопиялық зерттеу кезінде байқалатын және бронхиолалардағы муңиндерден қалыптасқан ақшыл-мөлдір штопор тәрізді бұралаң түтікті құрылым. Дереккөздер
Қойнаулық

Қойнаулық — бастапқы не эндогендік деген ұғымды білідіретін анықтауыш. Мысалы: қойнаулық сулар, қойнаулық ерітінділер деген сияқты түсініктер Жердің геологиялық дамуы барысында туындаган, оның ішкі өңірлеріне не қойнауларына қатысты сулар, ерітінділер және т.б. деген сөз. Дереккөздер
Дифрактометрия

Дифрактометрия - арнайы қондырғылар, яғни рентген сәулелері квантын есептеуіш және электронды есептеуші-тіркеуші жабдық арқьшы зертгелмек нысаннан таралатын рентген сәулелерінің қарқыны мен бағытын өлшеу төсілі. Дереккөздер
Жарқ етпес қара көңілім не қылса да

Жарқ етпес қара көңілім не қылса да — Абайды 1889ж. жазған өлеңі. Көлемі 8 жол. Сүйген жарынан ажырап, алыста қалған жігіттің зарығып айтқан сағынышын білдіретін махаббат лирикасы. біржола беріліп, құлай сүйген жігіттің бір жақты сүйіспеншілігі жырланады. Өз сезімі қыз жүрегінен үндестік тапсын-таппасын, ол алған бетінен қайтпайды, жалындаған ыстық махаббатының құрбандығына көніп, жүрек қалауының барлық азабын тартуға әзір. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1933, 1954 жылғы жинақтарда соңғы шумақтың 4-жолы «Қорлық пен мазағына табынса да» делінсе, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Қорлық пен мазағына табылса да» болып берілген. Өлең ағылшын, араб, башқұрт, белорус, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр, якут тілдеріне аударылған. Туындыға композитор С.Мұхамеджанов, А.М.Гурьевич ән шығарған. Өлең Жарқ етпес қара көңілім не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да, Дүниеде сірә сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да. Сорлы асық сарғайса да, сағынса да, Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да, Шыдайды риза болып жар ісіне, Қорлық пен мазағына табынса да. Дереккөздер Сілтемелер
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті — діни қызмет саласын реттеуді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы. Тарихы ҚР Әділет министрлігінің Діни істер комитеті ҚР Үкіметінің 2005 жылы 30 желтоқсандағы қаулысымен құрылды. 2010 жылы Діни істер комитеті ҚР Мәдениет министрлігіне берілді. 2011 жылы ҚР Мәдениет министрлігінің Діни істер комитеті таратылып, өкілеттігі ҚР Дін істері агенттігіне берілді. 2014 жылы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Дін істері комитеті болып қайта құрылып, 2016 жылы ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігіне берілді. 2018 жылы комитет ҚР Қоғамдық даму министрлігінің Қоғамдық келісім комитеті болып өзгертілді. 2019 жылы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Дін істері комитеті болып өзгертіліп, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді. Міндеттері # Діни қызмет саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу. Құрылымы Комитеттің 9 басқармаcы бар (2023 жылға): # Ислам діни бірлестіктерімен байланыс басқармасы # Христиандық және басқа да діни бірлестіктермен байланыс басқармасы # Оңалту жұмыстарын үйлестіру басқармасы # Дінтану сараптамасы басқармасы # Діни білім беру ұйымдарымен өзара іс-қимыл басқармасы # Діни қызмет саласындағы құқық қолдану практикасы басқармасы # Өңірлік жұмыс және ішкі үйлестіру басқармасы # Ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын үйлестіру басқармасы # Интернет кеңістікте діни экстремизмнің алдын алуды үйлестіру басқармасы Төрағалары # Ералы Тоғжанов (2006—2008) # Ардақ Досжан (2008—2011) # Қайрат Лама Шариф (2011—2013) # Марат Әзілханов (2013—2014) # Ғалым Шойкин (2014—2017) # Еркін Оңғарбаев (2017—2018) # Ержан Нүкежанов (2019—2025) # Әнуар Хатиев (2025 жылдан бастап) Дереккөздер
Жасампаз элементтер

Жасампаз элементтер - кеннің құрамына кіретін, одан алынған өнімнің сапасын мейлінше жақсартатын элементтер, қара метталургияда мұндай Жасампаз элементтер - никель, кобальт, хром және ванадий. Дереккөздер
Көп ағынды режім

Көп ағынды режім (Многопоточный режим; multithreading) — енгізу шығару уакытында жүйенің басқа терминалына жататын алмасуларға қызмет ету үшін процессор ресурстарын пайдалануға мүмкіндік беретін нақты уақыт режімі басқарушы програм масының қасиеті. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBcQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Fmahotilo.narod.ru%2Fmendel%2Fhelp%2F00017.html&ei-kcMTqMaz5U6nPm1ugs&usg=AFQjCNEhANLi2gyYVAI1ThhxnOwnYABYpg Многопоточный режим] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd7&ved0CDwQFjAG&urlhttp%3A%2F%2Fwww.dotsite.ru%2FForums%2F13809.aspx&ei-kcMTqMaz5U6nPm1ugs&usg=AFQjCNGs7RMuEsTX6k4nJ1_QV0u-Jl2PoQ Многопоточный режим]
Остеопороз

Остеопороз (, - сүйек + + ) — организмдегі фосфор-кальций алмасуының бұзылуынан болатын пародоит және бет, жақ сүйек ауруында кездесетін тканьдерінің сиреуі. Остеопороздың себептері * Күйзеліс пен үрей сезімдерінің басымдығы; * Дене жаттығуларының жетіспеушілігі; * Кофеинді көп мөлшерде пайдалану; * Дәрі-дәрмекті шамадан тыс қолдану; * Толыққанды тамақтанбау; * Ағзаның ішкі ортасының pH-ының артуынан сүйектегі минералдардың шайылуы. Дереккөздер
Тип (информатика)

Құрылғының типі (Тип устройства; device type) — енгізу-шығару амалдарын программалауда қолданылатын бір типті сыртқы құрылымдардың тобына берілетін жалпы атау. Құрылымдық (туынды) тип Құрылымдық (туынды) тип (Структурный (производный) тип) — басқа базалық немесе күрделі типтер негізінде анықталатын мәліметтер типі. Мәліметтер типi Мәліметтер типі (Тип данных; data type) — шамаларға қолданылатын қандай да бір амалдар тобы негізінде біріктірілген шамалар жиыны. Мәліметтер типінің сандық, символдық, логикалық және т.б. түрлері болады. Мәліметтердің абстракты типі Мәліметтердің абстракты типі (Абстрактный тип; данных abstract data type) — мәндерінің берілу тәсілінің сипаттамасы келтірілмей, тек осы типті объектілерге қолданылатын амалдармен анықталған мәліметтер типі. Объект типі Объект типі (Тип объекта) — мәліметтер базасында атрибуттары бірдей объектілердің біркелкіленген класы. Үзу типi Үзу типі (Тип прерывания; interruption type) — үзілім көзін көрсететін үзудің сипаттамасы: программалық үзу, енгізу-шығару үзуі, супервизорға қатынас құру үшін үзу, сырттан үзу және машинаның жаңылысынан үзілу. Файлдың типі Файлдың типі (Тип файла; file type) — файл атының кеңейтілуі (тіркемесі) ретінде беріліп, файлдың құрамын, атқаратын міндеті мен қолданылу облысын (машиналық, командалық, мөтіндік, графикалық, Паскаль программасы жөне т.б.) анықтайтын сипаттамасы. Тип сипаттамасы Тип сипаттамасы (Описание типа; type description) — айнымалының типін айқын түрде көрсету. Дереккөздер ar:تقنية diq:Portal:Teknolociye hi:तकनीकी ig:Nzù ne:प्रौद्योगिकी ps:تكنالوژي ta:தொழில்நுட்பம்
Жарқын жұлдыздар

Жарқын жұлдыздар - «Мектеп» (қазіргі «Рауан») баспасынан 1964 ж. жарық көрген монографиялық еңбек. Авторы - С.Мұқанов. Ғылыми-зерттеу еңбектің 1-бөлімі Ш.Ш.Уәлихановқа, 2-бөлімі А.Құнанбаевқа арналған. Еңбекте автор Абайдың ата-тегіне, өскен, тәлім алған ортасына, қоғамдық, ағартушылық қызметіне тоқталып, ақындық шеберлігіне, дүниежүзілік әдебиетте алатын орнына баға береді. Ғалым ақын шығармашылығын оның өзі өмір сүрген кезеңдегі қазақ халқының салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен байланыстыра қарастырады. Абай лирикасындағы демократтық-гуманистік көзқарастарын, сыншылдық, шыншылдық бағытын, ақынның қазақ әдеби тілін дамытудағы ерекше еңбегін, жаңа сөз жасаудағы тәсілдерін талдайды. Кітап әдебиетшілер мен тарихшыларға, студенттерге, жалпы оқырман қауымға арналған. Көлемі 22 б.т., 4400 дана болып басылған. Дереккөздер
Жердің айналуы

Жердің айналуы — Жер шарының эклиптика жазығына е = 66°33'45" (1950 жылғы көрсеткіш) еңіс бұрышты орналасқан осі бойынша қозғалуы. Бұл бұрыш баяу өзгереді (100 жылда 47"). Егер солтүстік полюстен қараса, Жер сағат тіліне қарсы бағытта айналады. Жердің айналуы Күнді қоршаған бірнеше мың жұлдыздың орташа жағдайына қатысты анықталады. Ол галактикадан тыс тұмандықтар бойынша дәлірек анықталуы мүмкін. Жердің айналуы кезеңі жұлдыздарға қатысты орташа күн уақытының 23 сағ 56 мин 4,0905 секундына тең. Жердің айналуының бұрыштық жылдамдығы уақыт ағымында өзгереді.Жердің айналуының өркелкілігі Жердің бетінде де, оның қойнауында да көптеген құбылыстар туындатады: ауа массасының маусымдық қозғалысы, континенттердің ығуы, мұздықтардың еруі, Жердің серпімді қасиеттері мен сұйық ядродағы конвекциялык қозғалыстар, Күн белесенділігі. Дереккөздер Тағы қараңыз *Тәулік *Кориолис күші
Палеогидрогеология

Палеогидрогеология – көне гидрогеологиялық жағдайларды және олардың геологиялық уақыт барысындағы даму зандылықтарын зерттейтін ғылым; гидрогеологиямен, литологиямен, палеографиямен, пайдалы казба кендерінің қалыптасуы туралы іліммен тығыз байланысты. Дереккөздер
Көпдеңгейлік қорғаныш

Көпдеңгейлік қорғаныш (Многоуровневая защита; multilevel secure) — әр түрлі жасырын деңгейлі объектілерге қатынас құруға әр түрлі құқығы бар субъектілердін қатынас құруын анықтап айыруды жасақтайтын қорғаныш. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd8&ved0CEsQFjAH&urlhttp%3A%2F%2Fmirslovarei.com%2Fcontent_yur%2Fmnogourovnevaja-zashhita-7388.html&eiy0gMToWNLoGUOsiXvLML&usg=AFQjCNGWLOqrefyUH1fKgvwqp0CGlT2pUw Многоуровневая Защита — Мир словарей]
Көмірлердің микроқұрамбөліктері

Көмірлердің микроқұрамбөліктері — көмірдің микроскоп арқылы анықталатын элементар органикалық құрамдас бөліктері. Оларды жіктеудің бірнеше сұлбасы бар. Мысалы, Жемчужников (1948) пен Гинзбург (1951) бойынша Көмірлердің микроқұрамбөліктері гельденген, нашар фюзенденген, фюзенденген, кутинді, шайырлы, балдырлы топтарға бөлінеді. Топтар көптеген микроқұрамбөліктерден тұрады. Дереккөздер
Мұздық маңы белдемі

Мұздық маңы белдемі - құрлық немесе тау мұздығына жапсарлас белдем. Қатаң климат жағдайларымен, физикалық морудың және солифлюкцияның қарқынды жүретіндігімен сипатталады. Мұздық маңы белдемінде, әдетте, мәңгі және маусымдық тоң байкалады. Мұздық маңы белдеміне зандр жазықтары мен шығарынды конустар, еріген мұздық сулары ағысының аңғарлары мен бедердің мореналық пішіндері тән. Дереккөздер
Гексагондық сингония

Гексагондық сингония - орта санат сингониясы. Оған симметрия осі L 6 немесе иммерсиялық ось L i6 бар кристалдар жатады. 7 симметрия түріне бөлінеді. Кристалдар 4 координаталық ось бойынша орналастырылады. Жақтар мен қабырғалардың символдары 4 индексті. Дереккөздер
Емдік бронхальвеолдық лаваж

Емдік бронхальвеолдық лаваж — бронхальвеола мен өте ұсақ кеңірдек тарамдарының ұйыған шырышын, ақуызды және басқа мөлшерін тазалап жууға және изотониялық ерітіндінің көп мөлшерін ішкі кеңірдек тарамына енгізуге негізделген. Дереккөздер
Көмірлердің минералдық құрамбөліктері

Көмірлердің минералдық құрамбөліктері – 1) сингенетикалық жаралымдар (кварц, сазды зат, кейде каолинит, далашпат, слюдалар, жанартау күлі және т.б.); 2) шымтезек массасында диагенез кезеңінде жаралған (қошқыл темір, күкірт колчеданы, гематит, сидерит, доломит, кальцит және т.б.); 3) эпигенетикалық (инфильтрациялық), көміржаралу процесінде жаралған минералдар (карбонаттар, пирит, каолинит және т.б.). Көмірлердің минералдық құрамбөліктерінде бірқатар сирек және сейілген элементтер кездеседі. Көмірлердің тотығу процесінде бірқатар қайта түзілген минерал жаралымдары пайда болады. Дереккөздер
Гидромусковит

Гидромусковит — силикаттар класы, қабатты типінің гидрослюдалар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: К ,Аl 2 [(Si,Al) 4 O 10 ](OH) 2 *пH 2 O Сингониясы — моноклиндік, өте майда қабыршақты, қалақшалы агрегаттар құрайды. Түсі — ақ, қаттылығы — 1-1,5, жіктілігі жетілген. Құрылысы — қабатты, мусковит пен каолинитті құрылымдар алмасып келеді. Слюдалы тақтастар, гнейстер, басқа да далашапатты жыныстардың мору қабатында дамиды. Дереккөздер
Супервизордың стандартты режімдерінің байты

Супервизордың стандартты режімдерінің байты (Байт стандартных режимов супервизора) — ауыстырып-қосқыштар жинағы. Ол тапсырма қалыпты аяқталмаған жағдайда супердидардың стандартты режімдерін береді және басқарушы оператор басылымының қажеттілігін анықтайды Дереккөздер
Дифференциация

Дифференциация (, - айырымы, айырмашылық) — * геологияда: тектік тұрғыдан байланысты, бірақ құрамы жағынан анық ерекшеленетін бірнеше жаңа өнімдердің бір ғана материал есебінен қалыптасуын қамтамасыз ететін барша геологиялық процестер жиынтығы. * биологияда: - бастапқы бірдей немесе бірдей элементтен тұратын жүйені түрлі сапалы бөлімдерге бөлу. Д. жүйенің кеңеюі мен интенсификациясымен байланысты, және оның бөліктері арасында бөлу, жүйені интеграцияға сәйкес механизмдері даму жағдайы кезінде оның толық жұмыс істеуіне тиімділік береді. Д. бірнеше тұрғыдан қарастырылады: филогенетикалық Д., жалпы таксонды екі немесе бірнешеге бөлу, (мыс., адаптивті радиация, түртүзу). Түрдің Д. популяцияда табиғи ресурстарды түрдің толығымен тиімді қолдануына әкеледі. Морфофизиологиялық Д. эволюция үрдісі кезінде ағзада түрлі қызмет атқаратын түрлі сапалы мүшелердің пайда болуы; осындай Д. бір қалыпты кезеңдері биологиялық ұйымдасудың негізгі деңгейлеріне сәйкес келеді; бұл Д., морфофизиологиялық дамудың бір белгісі. Дереккөздер
Гидрологиялық ақпарат

Гидрологиялық ақпарат — 1) өзеннің, көлдің, суқойманың ағымдағы және болашақтағы гидрологиялық режімі мен құбылысы туралы ақпараттар жинағы. Гидрологиялық ақпаратты алудың алдында гидрологиялық станциялар мен бекеттерде тыңғылықты және жүйелі байқаулар, байқау нэтижелерін өңдеу және оларды жергілікті және ғаламдық табиғат қүбылыстарымен байланыстыру, болжам жасау жүмыстары жүргізіледі, яғни өткен кезеңдегі көпжылдық гидрологиялық режім жөніндегі деректер (ағынды көлемі, ең жоғары және ең төмен су өтімдері мен су деңгейі, химиялық жағдайы т.б.) және объектілердің гидрографиялық жазбалары талданады. Жерді мелиорациялау кезінде Гидрологиялық ақпарат негізінде қүрғату жүйелерінің көрсеткіштерін анықтайтын немесе жылдың жеке маусымдарындағы және өніп-өсу кезіндегі ағындының есептелген шамалары айқындалады немесе пайдаланылуы мүмкін су ресурстарын (ағынды көлемдері және олардың уақыт бойынша жоне аумақтық үлестірілуі) анықтайды. Дереккөздер
Остит

Остит ( - сүйек) — сүйек майы мен сүйек қабығына тарайтын сүйектің қабынуы. Жарақат, туберкулез, актиномикоз және іріңдеткіш микроб тардың салдары сүйектің қабынуына әкеледі, остит жедел және созылмалы болып бөлінеді. Дереккөздер
Бастау

]] Бастау, өзен бастауы — өзеннің бастау алатын орны (картада — нүкте); әдетте, ағынның тұрақты арнасы басталатын орынға сәйкес келеді. Өзеннің бастауы жер астынан қайнап шығатын бұлақ, батпақ, көл, мұздық немесе екі саланың косылатын орны болуы мүмкін. Ірі езендер үшін көпшілік жағдайда бастау болып шартты түрде екі түрлі аталатын өзеннің қосылған жері алынады. Бұл жағдайда өзеннің гидрографиялық ұзындығын (басты өзеннің ұзындығы мен бастауы алысырақ орналасқан саланың ұзындығының қосындысы) бөліп қарау керек болады. Батпақтан бастау алатын өзендер үшін Б. болып, әдетте, тұрақты арнасы бар ашық ағын алынады. Талғар, Шелек өзендері мұздықтан бастау алса, Нұра, Жезді өзендері бұлақтан басталады. Дереккөздер
Сұраныс декомпозициясы

Сұраныс декомпозициясы (Декомпозиция запроса; query decomposi¬tion) — мәліметтерді үлестірілген өңдеу барысында сұранысты бөліктерге жіктеу процесі. Сұраныс бөліктері сәйкес есептеу желі түйіндеріне өңдеуге бағытталады. Сұраныс орындалуының ақырғы нәтижесі сұраныс бөліктерінің орындалу нәтижелерінің композиясымен анықталады. Дереккөздер
Жасанды полюстеу әдісі

Жасанды полюстеу әдісі - арнайы жіберілген электр тогы әсерінен таужыныстар мен кендердің қатты және сұйық фазаларының шекарасында пайда болатын электрхимиялық және электр-кинетикалық процестерден туындайтын жер қойнауларындағы қосалқы электр өрістерін зерттеуге негізделген электр барлау әдісі. Дереккөздер
Гелий-аргондық қатынас

Гелий-аргондық қатынас - He концентрациясының Ar концентрациясына қатынасы. Атмосфера ауасында өте аз, оның мәні 0,000056. Не мөлшері уақыт ағымында ұлғаяды деген түсінікке орай бұл қатынас бойынша газ жасын сипаттауға болатын көрінеді. Бірақ оның дәлдігі изотоптық Ar мөлшерін ескермесе өте төмен болады. Дереккөздер
Оперативті таңдау пернесі

Оперативті таңдау пернесі (жылдам перне) (Клавиша оперативного выбора (быстрая клавиша); shortcut key) — көптеген қолданбалы программалар мен графикалық интерфейстерде — менюге кірмей-ақ, кейбір командаларды жылдам шақыратын перне немесе пернелер комбинациясы. Мысалы, мәтін көшірмесін алу үшін Edit менюін таңдап, Сору командасын орындаудың орнына Ctrl+C(немесе Ctrl+Ins) пернелерін қосарлап басса болғаны. Дереккөздер
Көмірлердің моруы

Көмірлердің моруы - қазба көмірлердің тотығу процесі; негізінен атмосфера оттегінің, құрамында оттек бар судың және климаттық жағдайлардың әрекет етуіне байланысты. Көмірлердің моруы физикалық және химиялық түрлерге бөлінеді. Физикалық моруда көмір қопсиды, күңгірт тартады, аяққы нәтижесінде ұнтақ тәрізді қопсық көмір массасы — көмір күйесі жаралады. Химиялық мору нәтижесінде көмірдің химиялық құрамы өзгереді: көміртек пен сутек мөлшері азаяды, гумин қышқылдары мен оттек күрт артады, ылғалдылық пен күлділік көбейеді, жылу бөлу мөлшері төмендейді. Көмірлердің моруы тереңдігі 20-100 м-дей. Дереккөздер
Жердің жасы

Жердің жасы - Жердің дербес планета түрінде қалыптасуынан бергі аралықта өткен уақыт мөлшері. Жер қыртысына тән ең көне таужыныстарды және жасынтас (метеорит) кесектерін радиологиялық зерттеу н2тижелері бойынша Жердің жасы шамамен 4,5—4,6 млрд жыл деп шамаланады. Жердің магниттік өрісі Жердің ұдайы магниттік өрісті иемдену қабілеті, оны дербес планета ретінде сипаттайтын қасиеттердің бірі. Синонимі: геомагниттік өріс. Жердің ұлғаюы туралы жорамал Жер планетасының геологиялық уақыт тұргысынан даму процесі оның өз көлемін ұлғайтуымен ұштаса өрбиді деп есептейтін жорамал. Бұл жорамалға сәйкес, планета көлемінің уақыт өткен сайын ұлғая беру мүмкіндігі екі бағытга жүзеге асуы мүмкін: 1) планета көлемінің бірте-бірте ұлғаюы оның массасының да бірте-бірте өсуімен орайлас; бұл жағдайда планета көлемінің ұлғаюына тигізер "сырт денелердің" (жасынтастар, "ғарыш шаңдары" және т.б.) әсерімен қатар, гравитациялық энергияның материалдық массаға айналу мүмкіндігі де жоққа шығарылмайды; 2) Жердің дамуы барысында оның массасы онша өспейді, алайда планетаның ішкі өңіріне тиесілі затгар тығыздығының бірте-бірте босаңси түсуі оның көлемдік ұлғаюына әкеліп соқтырады. Дереккөздер
Гель

Гель (лат. gеӀаrе — қатаю, суыну) —қатты денелердің қайсыбір қасиеттері (пішінін, беріктігін, серпімділігін сақтау қасиеттері) бар коллоидті дисперсиялық жүйе. Гельдерге азды-көпті аққыштық тән. Дереккөздер
Сұраныстар кітапханасы

Сұраныстар кітапханасы (Библиотека запросов; inquiry library) — сұраныстарды жүйелі сақтауға арналған кітапхана. Жүйе міндетті түрде сүраныстар тілінде құрастырылады. Қажетті ақпаратты алуға компьютермен жұмыс істейтін адам осы кітапханада сақталып тұрған сұраныстың атауын енгізсе болғаны. Дереккөздер
Көмірлердің петрографиялық құрамы

Көмірлердің петрографиялық құрамы — қабаттық және типтік сынамалардағы көмірлердің микроқұрамбөліктері мен минералдык құрамбөліктерінің мөлшері. Шлиф-брикеттерді немесе аншлиф-брикеттерді есептеу жолымен анықталады. Дереккөздер
Суырма меню

Суырма меню (Выдвижное меню; pull-down menu) — қолданбалы программалардың терезелеріндегі негізгі менюді таңдағанда, суырылып шығатын командалар тізімі. Әрбір команда негізгі менюдің атқаратын әрекетін нақты айқындайды. Оның бір командасы тышқан арқылы немесе бағыттауыш пернелер көмегімен тандалады. Команданы тандап алған соң, меню өзі жабылады. Бұл меню экрандағы орынды үнемдеу мақсатында жасалған. Дереккөздер
Жарлы бай

Жарлы бай («Жаман үйде жалғыз шал ...») - Абайдың 1898 ж. И.А.Крыловтан аударған мысал өлеңі. Көлемі тұпнұсқада 74 жол болса, аударма 97 жолдан тұрады. Ақын мысалдың жалпы мазмұнын сақтап еркін аударған. Оқиғаның негізгі мазмұны, айтар ойы ортақ болғанымен, тәржіманда бірлі-жарымды өзгешеліктер бар. Орыс ақынының мысалы тікелей жарлының байлық туралы ойынан басталса, қазақ ақыны алдымен жалғыз шалмен таныстырады. Түпнұсқада жапырайған лашығында ойланып жатқан жарлының 11 жолдық монологын 23 жолға жеткізген. Мысалдағы «тойып тамақ ішпей, ұйқы қанбай, тірнектеп жинаған байлық қажет пе? Өлген соң бәрі де қалады» деген бір шумақпен берілген ойды 3 шумақпен, қазақ оқырманына ұғымды етіп, кеңейтіп аударған. Түпнұсқадағы ақша жинап баюдың сауда-саттығы әлі дами қоймаған қазақ даласы үшін тосындау болатындығын ескеріп, «мал табу» баламасын қолданған. Ақын шығармасында қазақ байларының кейбір ұнамсыз қылықтарын әшкерелеу мақсатында «ант атты», «тәңірі атқан» сияқты қарғыс тіркестерді пайдаланған. Червонец-ділдә, алтын кошелек-дорба, река-дария болып аударылған. Түпнұсқадағы әлгі шал бірнеше рет әмиянды өзенге тастамақ болса, Абай дорбаны суға тастауға оны жүз рет барғызып, оқиғаны нақтыландырады. Крыловта жарлы тоғызыншы миллионды санап жатқанда қайтыс болады да, мысал аяқталады. Абайда да солай, бірақ аударманың соңына: Алтын қайда, сөз қайда? Қу нәпсіден не пайда? – деген тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін тыңнан қосқан. Нәтижесінде Крыловтан аударған «Жарлы бай» мысалы қазақ оқырмандарының ұғымы мен тұсінігіне сай ақынның тел туындысындай болып шыққан. Өлең 7, 8 буынды, аралас ұйқаспен кестеленген. Алғашқы рет 1909ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбай ұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында текстологиялық аздаған өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында «Бай пайдамды тигізіп» деген 7-шумақтың 1-жолы 1945 жылғы басылымда «Бар пайдамды тигізіп» делінсе, 1909 жылғы жинақ негізінде бұл жол «Байлықпен пайдам тигізіп» болып берілген. 1945 жылғы жинақтағы «Кіріп келді есіктен» деген 8-шумақтың 2- жолы Мүрсейіт қолжазбалары бойынша 1954,1957, 1977 жылғы жинақтарда «Кіріп келді тесіктен» деп түзетілген. 21-шумақтың 2-жолы 1933, 1945, 1977 жылғы жинақтарда 1909 жылғы басылымға сәйкес «Дарияға таман жүз барған» болса, 1954, 1957 жылғы жинақтарда «Дарияға жүз барған» делінген. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1945, 1954 жылғы басылымдарда 23-шумақтың 2-жолы «Өзі әбден жүдепті» болса, 1933, 1957, 1977 жылғы жинаққа сүйеніп «Өзі де әбден жүдепті» түрінде өзгертілген. Дереккөздер
Батиграфиялық қисық

Батиграфиялық қисық — суқойма (көл, бөген, теңіз) бетінің ауданы мен көлемінің тереңдігіне сәйкес өзгеруі немесе суқойманың түрлі деңгейде толуына қарай деңгейлік белгінің өзгеруі арасыңдағы тәуелділік графигі. Біріншісі — әдетте, аудандар немесе шаралар қисығы, екіншісі — көлемдер немесе сыйымдьшықтар қисығы деп аталады. Дереккөздер
Диопсидит

Диопсидит — моноклиндік пироксен — диопсидтен тұратын пироксениттің түрі. Қосымша минерал ретінде оливин, ромбылық пироксен, негізді плагиоклаз, магнетит кездеседі. Диопсидит ультранегізді интрузияларда желі ретінде, габброидтік, габбро-плагиограниттік, габбро-сиениттік, габбро-диориггік, гранодиориттік интрузияларда алғашқы дериваттар ретінде дамиды. Дереккөздер
Домбығу

Домбығу . Организмдегі тұз-су алмасу процесінің бұзылуынан тканьде сұйықтың көп жиналуынан, немесе зақымданудан, қабынудан дененің пішіні мен көлемінің үлкеюі. Стоматологияда ангионевротикалық домбықпалар — ерін, мұрын, қас-қабақ және ауыздың шырышты қабығынын, ісінуі кездеседі. Созылмалы инфекциялық аурулар, салқын тию, дәрі-дәрмек, тамақ және микробты аллергиялар да қоздырушы факторлар боп табылады. Солардың бірі — Квинке домбығуы ерін тканьдерінің ісінуімен байқалса, Малькерссон — Розенталь синдромында ерінмен бірге бет нервісінің қабынуы және тіл бетінде қатпарлар (бүкпе) пайда болуымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Жер асты суының гидрологиясы

]] [http://kazreferat.kz/product_111.html Жер асты суы] ның гидрологиясы ( грекше, һуdor — су, ge— жер, logos — ілім)жер асты суларының шығу тегі, құрамы, қасиеттері, таралу зандылықтары мен қозғалысы, сонымен бірге тау жыныстарымен өзара әрекеттестігі туралы ғылым, жалпы гидрология ғылымының бір саласы. Дереккөздер
Көппроцессорлық кешен

Көппроцессорлық кешен (Многопроцессорный комплекс; multiprocessing complex) — бір мезгілде келісімді түрде параллель жұмыс істейтін процессорлар жиыны. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBcQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Fforum.vingrad.ru%2Fforum%2Ftopic-38899.html&eiIkwMTvyZKc_pOf20uLUL&usg=AFQjCNHTo3zbutrOJQHiNWmPLine-TMa-Q VPF::многопроцессорный комплекс - Форум программистов] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd2&ved0CB8QFjAB&urlhttp%3A%2F%2Fdic.academic.ru%2Fdic.nsf%2Feng_rus%2F155334%2F%25D0%25BC%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE%25D1%2586%25D0%25B5%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BD%25D1%258B%25D0%25B9&eiIkwMTvyZKc_pOf20uLUL&usg=AFQjCNEb_KfxC7_Hfp0UD31kjz6su7OJ7w многопроцессорный комплекс]
Көмірлердің түсі

Көмірлердің түсі — түс реңдерінің (бояуларының) сипаты; көмірлердің белгілі бір генетикалық типке және көмірлену сатысына жататынын көрсетеді (қоңыр көмір — түсі қоңыр және қара; тас көмір — негізінен қара; антрацит — сұрғылт және сарғыш ренді қара болады). Дереккөздер
Мұздық шашылымдары

Мұздық шашылымдары - мұздық әрекетінің нәтижесінде жаралған шашылымдар. Бүйірлік, түптік, аяққы мореналар және флювиогляциялық түзілімдерінің шашылымдары ажыратылады. Мұздық шашылымдарына пайдалы құрамбөліктердің шамалы шоғырлануы және нашар іріктелгендік тән. Дереккөздер
Гидротермалы ерітінділер

Гидротермалы ерітінділер - жер қыртысының қимасындағы айналымында минералды заттардың қозғалыстарына және түзілуіне жағдай жасайтын, көбінесе газдармен қаныққан ыстық сулы ерітінділер. Гидротермалы ерітінділер құрамындағы газ мөлшерінің барынша өзгермелілігі себепті кей ретте пневматолитті-гидротермалы ерітінділер деген сөз тіркесін қолдануға тура келеді. Гидротермалы ерітінділер шынайы (молекулалық) ерітінді және коллоидті ерітінді түрінде болуы мүмкін. Көптеген рудалы кендердің қалыптасуы Гидротермалы ерітінділер әрекетімен тығыз байланысты.
Қоңды көмір

Қоңды көмір — көмірленудің нақтылы дәрежесіне сәйкес келетін, яғни метаморфизмнің III сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,15—1,25 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы 1,25—1,27 г/см3; жану жылуы 8400—8600 ккал/кг; біріккіштік мөлшері 15—35 мм. Дереккөздер
Батиметрия

Батиметрия ( — терең, metreo — өлшеймін) — теңіз (мұхит), көл, өзен терендіктерін арнайы кұралмен (лот, [ эхолот, т.б. терендік өлшеуіштер) өлшеу. Өлшеу деректерінің негізінде арнайы батиметриялық карталар түзіледі. Батиметрия — арнайы мұхиттану аспаптарымен (лот, эхолот және тағы да басқалары терендік өлшеуіштер) теңіздер мен мұхит - тардың терендігін өлшеу. Жүргізілген өлшеулер деректерінің негізінде батиметриялық карталар жасалады. Дереккөздер
Көмірлердің физикалық қасиеттері

Көмірлердің физикалық қасиеттері — жылтырлық, көмірлердің акустикалық анизотропия коэффициент, шағылдыру қабілеті, тығыздық, сыну көрсеткіші, қуыстыңық, ультрадыбыс таралуының жылдамдығы, қаттылық, меншікті салмақ, түс, электрөткізгіштік, морттық. Оларды анықтайтын негізгі факторлар: көмірлердің петрографиялық құрамы, көмірлену дәрежесі, минералдык қоспалардың мөлшері мен сипаты (күлділік) және мору дәрежесі. Көмірлердің, физикалық қасиеттері диаграмма түрінде өрнектеледі. Дереккөздер
Көппроцессорлық өңдеу

Көппроцессорлық өңдеу (многопроцессорная обработка; multiprocessing) — көп микропроцессорлы компьютерлерде бір мезгілде екі немесе одан да көп тапсырмаларды әр түрлі процессорларда атқару. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd2&ved0CCAQFjAB&urlhttp%3A%2F%2Fwww.ge-ip.com%2Fru%2Fproducts%2Ffamily%2Fmultiprocessing&ei0kwMTq7hLMigOtLBjJ0L&usg=AFQjCNGp0YuWAYyyrvNizVxOCiPQr1oWjA Многопроцессорная обработка] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd4&ved0CC0QFjAD&urlhttp%3A%2F%2Fwww.iatp.uz%2F%3Fcat%3D16&ei0kwMTq7hLMigOtLBjJ0L&usg=AFQjCNHIcuHHvYqXvgTiwVgVwbs1N5JeLw Симметричная многопроцессорная обработка и параллельная]
Шұбар өкпе

Шұбар өкпе — көлемі ұлғайып ісінген өкпе, жарық учаскелерінің, қабынудың қан құйылған жердің қызғылт ошақтарына байланысты кесіндіде шұбарланып көрінетін бронхопневмонияға тән болып келеді. Шубар карминді өкпе Шубар карминді өкпе— күңгірт-қызыл немесе карминді қызыл қандылық қаны аз өкпе тканінің сүрғылт алмасып келуіне байланысты кесіндіде шұбарланып көрінеді.Травматизмдік асфиксияға тән болып келеді Дереккөздер
Жартас («Қонады бір күнжас бұлт...»)

Жартас («Қонады бір күнжас бұлт...») - Абайдың 1899ж. М.Ю.Лермонтовтың «Утес» атты өлеңінен аударған туындысы. Өлең түпнұсқаға сәйкес әрқайсысы 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Бірақ мағына жағынан дәлме-дәл емес. Өлең 6-7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Өлеңнің 2-шумақтағы 3-, 4-жолдары Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909, 1945 жылғы жинақтарда: Бәрі осы-ау деп қыз деген Томсарып тұрып жылапты делінген. Бұл жердегі «қыз» деген сөздің орысша түпнұсқаға қарағанда ешбір қисыны жоқ. Онда Лермонтов «Не остался след в морщине» дейді. Сондықтан кейінгі жинақтарда (1954, 1957,1977) жоғарғы 2 жол: Бәрі осы-ау деп қүз деген, Томсарып тұрып жылапты деп басылып келе жатқаны қисынға келеді. Желге ілесіп еркін ойнақтап көшіп жүретін бұлт емес, тұрған жерінен қозғала алмайтын мелшиген тас қүз болған соң, көрген күнім осы да деп, қайғырып жылапты деу әлдеқайда ұтымды. Ап жартасты Лермонтов кәрі шалға, жас бұлтты қызға балап айтып отыр деп, қыз деген сөзді әкеліп тықпалау әдемі ишарат түрінде елес беретін символдық мағынаны бадырайтып, тұрпайылап айта салғандық болар еді. Оқырманның өзі ойша елестетіп, ішпен білерлік нәзік символ көркем тұспалмен берілгенде ғана әсерлі болатынын Абайдың ескермеуі, әрине, мүмкін емес. Сондай-ақ 1909, 1945 жылғы басылымдарда 1-шумақтың 3-жолы «Жөнелді ертең, қалды үміт» болып берілсе, кейінгі басылымдарда «Жөнелді ертең, қалды ұмыт» ретінде алынған. Ақынның бұл өлеңіне композитор Ғ.Жұбанова романс жазған. Дереккөздер
Сұранысты өңдеу

Сұранысты өңдеу (Обработка запроса; query processing) — сұранысты орындауға дайындық кезіндегі операциялық жүйенің, диалогтық жүйенің немесе мәліметтер базасын басқару жүйесінің әрекеті, сондай-ақ аяқтау операцияларын жүргізу. Дайындық кезіндегі әрекеттер: сұранысты оқу және түсініктеме беру, кезекке қою, ресурстарды бөлу, кезектен таңдап алу және т.б. болуы мүмкін. Сұраныстың орындалғандығы немесе оны орындаудың мүмкін еместігі жөніндегі хабарламаны беру аяқтау операциясына мысал бола алады. Дереккөздер
Жастықтық лава

Жастықтық лава - су түбіне төгілген не үйық тұнбаларына кіріккен лавалар есебінен қалыптасқан эффузиялық таужыныстар; бұлардың сырт пішіні бір-біріне жапсарласа дөңкиген жастық тұрқылас немесе шар тектес денелер жүйесін құрайды; әрбір "жастықтың" ішкі қүрылысы концентрлі болып келеді, ал олардың сыртқы өңірі кеуек пішінді немесе шыны тектес қабатшамен қапталған. Синонимдері: шар түрқылас лава; пиллоу-лава. Дереккөздер
Гидротермалық

Гидротермалық - Жер қыртысына кіріккен магмалармен тығыз байланыста қалыптаса отырып, жоғары шапшыған ыстық су ерітінділеріне байланысты қолданылатын термин. Геологиялық әдебиетте әдетте "Гидротермалық ерітінділер" (синонимі: гидротермалар), "Гидротермалық процесс" және "Гидротермалық кен" деген сөз тіркестері түрінде ұшырасады. Дереккөздер
Қолданбалы бағдарлама (Windows ортасындағы)

Қолданбалы бағдарлама (Windows ортасындағы) (Приложения Windows; Windows application) — Windows операциялық жүйесі негізінде жұмыс атқаратын қолданбалы бағдарлама. Мұндағы графикалық интерфейстің ұйымдастыру ережелері, мәзір жүйесінің, диалогтық терезелерінің пішімдері Windows қолданбалы бағдарламаларының барлығына бірдей (мәзірдің көрінісі және орналасуы, тінтуірді және пернелерді пайдалану ережелері және т.б.) болады. Қолданбалы бағдарламалар дестесі Қолданбалы бағдарламалар дестесі(Пакет прикладных программ; application program package) — белгілі бір саладағы мәселелерді шешуге арналған бағдарламалар мен оларды пайдалану тәсілдерінің жинағы. Олар магниттік дискілерде немесе таспаларда жазылып, компьютермен бірге жіберілуі мүмкін. Әрбір қолданбалы бағдарламалар бумасы нақты саладағы мәселелерді шешуге икемделген (мысалы, бухгалтерлік есеп, дифференциалдық теңдеулерді шешу және т.б.). Қолданбалы бағдарламалар интерфейсі Қолданбалы бағдарламалар интерфейсі(Интерфейс прикладных программ; application programming interface) — 1) бағдарламалаушылар белгілі бір компьютерлік ортада қолданбалы бағдармалар жазуға пайдаланатын міндеттер жинағы (интерфейс); 2) операциялық жүйе орындайтын төменгі деңгейлік операцияларды жүзеге асыруға қолданбалы бағдарлама шақыратын процедуралар жинағы. Қолданбалы бағдарламалау Қолданбалы бағдарламалау (Прикладное программирование; application programming) — қолданбалы мәселелер шешуге арналған бағдарламалау. Қолданбалы (арнайы) бағдарламалық жасақтама Қолданбалы (арнайы) бағдарламалық жасақтама (Прикладное (специальное) программное обеспечение; application software) — қолданбалы мәселелерді шешуді жасақтайтын жеке қолданбалы бағдарламалар мен қолданбалы дестелерден тұратын бағдарламалық жасақтаманың бөлігі. Қолданбалы бағдарламаның негізгі терезесі Қолданбалы бағдарламаның негізгі терезесі(Основное окно приложения; Main application window немесе main window) — көп терезелі қолданбалы бағдарламалар үшін мәзірі мен туынды терезелері бар негізгі бағдарлама мен адам арасындағы өзара байланысты ұйымдастыратын терезе. Ішкі сілтемелер * Қолданба * Қолданбалы бағдарлама * Диалогтық қолданбалы бағдарлама Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Windows_Applications Windows Applications] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Windows Microsoft Windows] Дереккөздер Windows my:Windows sr:Мајкрософт виндоуз
Батиметриялық карта

Батиметриялық карта — су асты бедерінің изобаттар (бірдей тереңдік сызықтары) арқылы сызылған картасы, әдетте, тереңдік белгілері қоса беріледі. Су асты бедері тереңдік баспалдақтарына сәйкес боялады. Дереккөздер
Диоптаз

Диоптаз (грек, dioptevo — ішін көру) — силикаттар класының сақиналы типіне жататын аширит минералының синонимі. Химиялық формуласы: (Си 6 |Si 6 O 18 ]*6Н 2 O. Сингониясы — тригондық, кристалдары кысқа үшкір таяқшалар, кейде друзалар құрады. Түсі — жасыл, сызығы жасыл, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 5, жіктілігі ромбоэдр бойынша жетілген, меншікті салмағы — 3,28-3,35. Диоптаз мыскендерінің мору процесінде пайда болады. Дереккөздер
Папиллома

Папиллома ( - емшек + - ісік). Ауыз шырышты қабықтарында пайда болатын бүртікті қатерсіз эпителий ісігі. Ракқа айналып кетуі мүмкін ауру. Көлемі әр түрлі бүртікті ісік мүйізденіп, беті ағарып көрінеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Поликистозды өкпе

Поликистозды өкпе (син.: киста тәрізді өкпе)—даму аномалиясы: өкпеде серозды сұйық Тілінің жіңініке кисталардың болуы. Мөлдір өкпе Мөлдір өкпе — өкпе өрісінің рентгенді сәулелердө дем алғанда да, сондай-ақ дем шығарғанда әдеттен тыс жоғары болып көрінуі, өкпе эмфиземанологиялық белгісі. Дереккөздер
Көмірлердің электрөткізгіштігі

Көмірлердің электрөткізгіштігі — көмірлердің физикалық қасиеттерінің бірі; кері шама — меншікті электр кедергісі арқылы Ом • м (лабораториялық зерттеулерде Ом • см) бірлігімен өлшенеді: қоңыр көмірлерде — 103—104 Ом • см; тас көмірлерде 109—106 Ом • см; антрациттерде — 10 3— 10 Ом • см. Дереккөздер
Гидролакколиттер

Гидролакколиттер (грек, һусіог - су, іаіско! — шүңқыр, Шһоз — тас) — көпжылдық тоңданған аймақтарда (негізінен Саха елінде) жер асты суы қатқан кезде, оның көлемінің ұлғаюынан пайда болатын мұз өзегі бар төбешіктер. Олардың биіктігі 40-70 м-ге, диаметрі 200 м-ге жетеді. Пішіні күмбез, аласа төбе немесе жал-жал төбешік тәрізді болады. Дереккөздер
Гидротермалық граниттену

Гидротермалық граниттену — эпизона жағдайында (2—4 км тереңдікте) төменгі температура мен қысымда ерітінділердің әсерінен құрамы гранитке ұқсас түзілімдердің қайта кристалдануы мен жинақтама кристалдануынан гранитоид құрамды таужыныстардың қалыптасу процесі. Дереккөздер
Сұрау

Сұрау (Опрос; polling) - * Қоғамда: сұрақтардын стандартты жүйесін қою арқылы алғашқы мәліметтерді жинау (әлеуметті, психологиялық, педагогикалық және т.б. зерттеулерде қолданылады). Сұрау әдістемелері екі негізгі түрге бөлінеді: сауалнама және сұхбаттасу. * Информатикада: : 1) енгізу- шығару құрылғыларын басқару тәсілі, мұнда программа кезекпен шалғай құрылғылардың жұмыска дайын екендігін сұрау арқылы біліп, қажет болса, оларға енгізу-шығару операцияларын орындатып отырады; : 2) компьютер желілерінде — көп абонент арналар арқылы хост-компьютерге қосылған терминалдар мен шалғай құрылғыларды басқару тәсілі. Желі басқару жүйелері статистикалық мәліметтер жинаған кезде жиі қолданылады. Дереккөздер
Жер асты суының ластануы

]] Жер асты суының ластануы — адам әрекеттерінен ластанған жер беті суларынан, басқа да қалдықтардан жер асты суларының ластануы. Әлемде Жер асты суының ластануы кеңінен орын алып отыр, әсіресе АҚШ-та және Батыс Еуропада. Жер асты суларының тек беткі қабаты емес, сонымен қатар төменгі қабаттары да ластануда (артезиан сулары). Ластаушы заттектердің жер асты суларына қалай түсетіні әлі толық анықталмаған. ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ ЛАСТАНУЫ– 1) сыртқы қолайсыз факторлардан жасырын жатқанына қарамастан, жер асты суларының ластануы. Өнеркәсіп және тұрмыстық лас сулардың жиынтығы, сорғу (фильтрация) алаңдары, өнеркәсіп қалдықтарының үйінділері, лас суларды жердің төменгі қабаттарына күшпен айдау, өнеркәсіп және қала аумақтарынан лас сулардың жерге сіңуі, лас өзен суларының жерге сіңуі және тағы басқа да процестер жер асты суларының негізгі ластану көздері болып табылады. Әсіресе, химиялық және бактериялық ластанулар көп таралған. Жер асты су қабаттарының ластануы жер асты суларын жедел игеру кезінде өтеді; 2) жер асты сулары сапасының адамдардың іс-әрекеті нәтижесінде алғашқы қалпына қарағанда нашарлауы, яғни суда кездеспейтін зиянды заттектердің сырттан қосылуы салдарынан оның пайдалануға жарамсыз болып қалуы. Жер асты суларының ластануы өндіріс орындарының сарқынды суларының жер бетіне бейберекет жіберілуінен, суғармалы жерлердің, елді мекендердің коммуналдық-тұрмыстық және басқа да ақаба сулардың жерге сіңуінен және т.б. салдарынан болады. Құрамында ауыр металдар (қорғасын, мыс, мырыш, сынап, т.б.) бар сулар адам денсаулығына өте зиянды. Сапасының өзгеру деңгейіне қарай жер асты сулары былайша бөлінеді: 1) аздап (сәл) ластанған – су сапасының көрсеткіштері табиғи (фондық) мәннен артық, бірақ пайдаланудың нақтылы түрлері үшін шектелген рауалы шоғырланудан (ШРШ) төмен; 2) ластанған су сапасының көрсеткіштері ШРШ-дан бірнеше есе артық; 3) өте ластанған су сапасының көрсеткіштері ШРШ-дан әлдеқайда артық және ластану кезіндегі ерітінді құрамының көрсеткіштеріне жуық. Жер асты суларының ластану көздері ластағыш заттектердің түрлері мен пайда болуы, сулы горизонтқа ластағыш заттектердің ену жағдайлары, ластану ауқымының белгілері бойынша жіктеледі. Ластанған сулар Қазақстанның кейбір өндірісі дамыған Риддер, Павлодар, Теміртау, Шымкент, Тараз, Ақтөбе сияқты ірі қалаларда және мұнай өндіретін Каспий жағалауында кездеседі. Дереккөздер Жер асты сулары
Гидроиндикатор

Гидроиндикатор (грек, һусіог - су, іпсИсаіог — көрсеткіш) — грунт суларының жату терендігі мен минералдық дәрежесінің көрсеткіші ретінде пайдаланылатын кейбір өсімдіктердің тобы немесе түрі. Мыс., қамыс, қияқ өсетін жерлерде жер асты сулары таяз жатады. Дереккөздер
Гидротермалық процестер

Гидротермалық процестер - тау жынысытың жарықтары мен кеуектерінде қойнаулық ыстық ерітінділер есебінен (әсерінен) жаңа минералдардың қалыптасу процестері. Бұл ыстық ерітінділер бұрыннан бар минералдарға химиялық тұрғыдан әсер етуі (метасоматоз процесі), сөйтіп жаңа қалыптасқан минерал болмысының ауқымды бөлшегі, сайып келгенде, түп-негіз тау жынысы есебінен қалыптасуы жиі болатын құбылыс деп шамаланады. Дереккөздер
Уремиялық өкпе

Уремиялық өкпе —организмнің гинергидратациясы себепті болатын уремия кезіндегі өкпенің орталық бөлігіндегі сұйықтың жиналуы. Уремия нәтижесінде өкпенің орта бөлігінде сулардың жиналуы, организмнің жоғары улануымен және сулануымен байланысты. Дереккөздер
Гидротермиялық аномалия

Гидротермиялық аномалия - жер асты суларының таралу аумағының шегінде, олардың температурасының берілген сулы горизонтқа, кешенге және т.б. тән жер асты сулары температурасынан айырмашылығы болатын бөлікшесі (телімі). Дереккөздер
Көптапсырмалылық

Көптапсырмалылық (многозадачность; multitasking) *есептеу жүйесі жұмысының көп тапсырмалылық режімі; *операциялық жүйенің бір мезгілде бірнеше тапсырмалар жиынын өңдеуі. Мысалы, компьютерлердің бірыңғай жүйелерінде 15 тапсырмаға дейін орындай алады. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd3&ved0CCkQFjAC&urlhttp%3A%2F%2Fwww.rsdn.ru%2Farticle%2Fbaseserv%2Fmt.xml&eiFk4MTtTwDYmCOpuwlaYL&usg=AFQjCNFHSin12Qyg0Up0eiAdWkKAVdyu3Q Многозадачность в Windows] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd7&ved0CEQQFjAG&urlhttp%3A%2F%2Fwww.glossary.ru%2Fcgi-bin%2Fgl_sch2.cgi%3FRMtujungkg%2Ctuxy%3B&eiFk4MTtTwDYmCOpuwlaYL&usg=AFQjCNEZ8YKGpS2vmTxbMjvQV9r29OPP9Q Глоссарий.ru: Многозадачность]
Жержылнамалық бөлімше (бірлік)

Жер планетасының және оның органикалық әлемінің нақтылы даму сатысын геологиялық уақыт тұрғысынан даралап көрсететін бөлімше. Барша жержылнамалық бөлімшелер жержылнамалық шкалаға біріктірілген, бұл шкала өзіне кіретін әрбір жеке бөлімшенің көлемдік көрсеткішін және олардың бір-біріне бағыныштылық ретін анықтауға мүмкіндік береді. Әрбір жержылнамалық бөлімшеге нақтылы стратиграфиялық бөлімше сәйкес келеді. Жержылнамалық (геотарихи) шкала Жердің геологиялық тарихына және ондағы тіршілік иелерінің дамуына тон басты-басты кезеңдерді олардың бір-бірін алмастыру реті және бір-біріне бағыныштылық дәрежесі тұрғысынан сипаттайтын геологиялық уақыттың салыстырмалы шкаласы. Жержылнамалық (геотарихи) шкала аумағында, әдетте, эон, эра, кезең, дәуір, ғасыр және фаза деген түсініктер оқшаулана жүйеленеді. Дереккөздер
Көмірлі алап

Көмірлі алап — көмір қабаттары (жатындары) бар (лигнит, қоңыр көмір, тас көмір) көмірлі түзілімдер (көмірлі формациялар) тұтас немесе үзілісті дамыған ірі аудан (мындаған км²). Көмірлі алаптың әр түрлі бөліктеріне ірі тектоникалық құрылымдағы (ойыс, грабен, синеклиза) шөгінді жиналудың геөлогиялық-тарихи процестерінің ортақтығы тән. Кейбір жағдайларда қалыптасқан тарихи түсінік бойынша бөлектенген ірі көмірлі аудандар алапқа біріктірілмейді, генезисінің ортақ- тығына қарамай олар жеке кен орындар ретінде қарастырылады. Көмірлі алаптың шекаралары генетикалық, тектоникалық, эрозиялық белгілері бойынша анықталады. Көмір қабаттары терең жатқан жағдайда барлаудың, шахтамен немесе карьермен өндірудің техникалық мүмкіндігіне карай шекара шартты түрде кабылданады. Көмірлі алап көмірлі түзілімдер мен көмірдің барлануы мен өндірілуі мүмкіндігіне байланысты — ашық (ашылымданған), жартылай ашық және жабық, шөгінділердің физикалық жағдайына байланысты — паралиалық, лимналық, потамалық, геотектоникалық платформалық және аралық болып жіктеледі. Құрылымдық-тектоникалық белгілері бойынша алаптар жекелеген көмірлі аудандар мен көмірлі кен орындарга бөлінеді. Қазақстанда Қарағанды, Майкөбен, Торғай Көмірлі алаптары бар. Дереккөздер
Батометр

]] Батометр — су немесе ағын тасымалдайтын тасындылардың сынамасын алуға арналған құрал. Батометрдің көмегімен келесі көрсеткіштерді: судың физикалық қасиеттері мен ондағы еріген заттардың құрамын (тұздар мен газдар); судағы жүзбе немесе түптік тасындылардың шамасы мен ірілігін; судың санитариялық сапасын анықтау үшін сынама алынады. Құрылымдық ерекшеліктеріне қарай Б. шапшаң және ұзақ мерзімді толтырылатын батометрлер болып екі түрге бөлінеді. Химиялық талдау мақсатында су сынамасын алу үшін "халықаралық үлгідегі" Молчанов батометрі пайдаланылады. Судағы жүзбе заттардың шамасы мен ірілігін анықтау үшін негізінен шөлмек және вакуумдық батометрлер қолданылады. Батометр-қақпан Батометр-қақпан — суда қозғалатын қатты, заттардың өтімін өлшеуге арналған құрал. Батометр-қақпанның екі түрі бар: 1) арнадағы ағынның түбіндегі тасындыны (құм, қиыршық тас және т.б.) жинауға арналған Б.-қ.; 2) су қабатында қозғалатын түрлі нысан және өлшемдегі мұз кристалдарының (анжыр) шамасын өлшеуге арналған анжыр батометр-қақпан. Б.-қ. түрлеріне: Аполлов, Поляков, "Дон", Шамов және т.б. батометр-қақпандары жатады. Дереккөздер