kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қанжығалы (тау)

Қанжығалы – Қызылтас тауларының оңтүстік-батысындағы шоқылы таулар. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Төменгі Қайрақты ауылының оңтүстік-шығысында 46 км жерде орналасқан. Ең биік жері – 835 м (Керегетас тауы). Доға тәрізді тау солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай 16 км шамасында созылып жатыр, енді жері 3 – 4 км. Жер бедері Беткейлері тіктеу, тізбектелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігiнде Қотырселтей, батысында Киікбай, оңтүстігінде Кепкен таулары орналасқан. Геологиялық құрылымы Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында қараған бұтасы аралас жусан, бетеге, т.б. шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Қанкөбелек

Қанкөбелек, қанкөбелектәрізділер (Pyraloіdea) – жануарлар таксономиялық категориясында тұқымдас үсті тобына жататын көбелектердің ортақ атауы. Қанатының өрісі 10 – 30 мм, кейбір түрлерде 50 мм-дей. Қанаттарының түсі мен пішіні әр алуан. Қанкөбелек терге: нағыз қанкөбелек (Pyralіdae), сүйрік қанат қанкөбелек (Phycіtіdae), жалпақ қанат қанкөбелек (Pyraustіdae), шөптесін қанкөбелекі (Crambіdae), т.б. тұқымдастар кіреді. Жер шарында кең таралған, 10 мыңға жуық түрі белгілі. Қанкөбелек далалы, шөлейт, шөлді аймақтарда көбірек кездеседі. Олар негізінен ымыртта және түнде ұшады, сондықтан түнгі жарыққа (оттың, шамның) көп жиналады. Жұлдызқұрттары бүктелген немесе жібек талшықтармен шырмалған жапырақтың ішінде, кейбір түрлерінің жұлдызқұрттары өсімдіктің жемісі мен сабағын тесіп кіріп тіршілік етеді; басқа біреулері жібектен тоқылған түтікшелерін өсімдіктерге жабыстырады немесе топырақ астына, азық-түлік өнімдерінің арасына жасырады; су өсімдіктеріне жабысып тіршілік ететін түрлері де кездеседі. Қанкөбелектердің көптеген түрлері зиянкес жәндіктер болып табылады: шабындық қанкөбелекі, сабақша қанкөбелекі, күнбағыс қанкөбелекі – егістік дақылдардың зиянкестері; балауыз күйесі бос балауыз (ішінде балы жоқ) бен балауызды бүлдіреді; ұн қанкөбелекі, диірмен қанкөбелекі, оңтүстік қанкөбелекі, т.б. азық-түлік қорларына үлкен зиян келтіреді. Сілтемелер *Көбелек *Жәндіктер Дереккөздер
Қансорғыш масалар

Қансорғыш масалар (Culicidae) – қосқанаттылар тұқымдасына жататын жәндіктер. Дүние жүзінде кең тараған 2500-дей түрі белгілі. Қазақстанда 100-ге жуық түрі бар. Денесінің ұзындығы 8 мм-дей. Денесі, кейде қанаттары да қабыршақпен қапталған. Ауыз қуысы соруға бейімделген, мөлшері басының ұзындығынан бірнеше есе артық болады. Аналықтары омыртқалы жануарлардың қанымен қоректенеді. Дернәсілдері негізінен суда және ағаштың жарықтарында дамиды, араларында планктондары да бар. Қансорғыш масалар – зиянды жәндіктер, олар көптеген жұқпалы ауру таратушы болып саналады; қараңыз Безгек масасы. Ұрғашы масалар омыртқалы жануарлардың қанымен қоректенеді. Дернәсілдері тоғам суларда, су толған ағаш қуыстарында, қыста суға толған үй подвалдарында дамиды. Олардың кейбір түрлері жыртқыштар, немесе сүзгіштер, кейбіреулері өсімдік, басқа да судағы заттардың бетіндегі қарапайымдыларды қырып, қоректенеді. Қ.м. көптеген ауру қоздырушыларын тасымалдайды. Орманды аймақтарда масаның ең қалың түрлері Aedes туысына жатады. ТМД кеңістігінде олардың 5 түрі белгілі. Сілтемелер *Безгек масасы *Масалар Дереккөздер
Қант қызылшасы

Қант қызылшасы (Beta vulgarіs) — қызылша туысына жататын екі жылдық бағалы техникалық дақыл. Бірінші жылы оның қоректік заттары бар тамыры мен жапырақ шоғы өседі. Осы жылғы өсу кезеңінің ұзақт. 150 – 170 күн. Екінші жылы топыраққа отырғызылған қант қызылшасының жемісінен гүл шашатын сабақ және тұқым пайда болады. Екінші жылғы өсу кезеңінің ұзақтығы 100 – 125 күн. Қант қызылшасы – құнарлы мал азықтық дақыл. Оның пәлегін (жапырағы мен сабағын) з-тта өңдегеннен кейінгі қалған қалдықтардан сірне, сығынды мал азығы даярланады. Қант қызылшасының түсімінің 40%-ы пәлегінің үлесіне тиеді. Қант қызылшасының сығындысында 15% құрғақ заттар, 3% жасұнық, 0,7% күл, 0,1% май және 1,2% ақуыз болады. Осы сығындының 100 кг-ында 80 мал азықтық өлшем және 3,6 кг қорытылғыш протеин бар. Қант қызылшасы тамақ өнеркәсібінде қант алу үшін пайдаланылады, өйткені оның тамыр жемісінде 17 – 19%-дай қант болады. Қант қызылшасы – жылу сүйгіш өсімдік. Қант қызылшасының тұқымы қант з-ттарында дайындалады. Мұнда тазаланған тұқым 2 фракцияға (3,5 – 4,5 мм және 4,5 – 5,5 мм) бөлінеді. Негізінен тұқым себуді топырақтың 10 см тереңдіктегі температурасы 5,6°С жылынғанда бастайды. Бұл кезең көбінесе наурыздың 3-онкүндігі мен сәуірдің 1-жартысына сәйкес келеді. Органикалық заттарға бай, құнарлы қара топырақта жақсы өседі. Оған топырақтың қышқылдау немесе бейтарап болғаны дұрыс (рН 6,5 – 7,5). Қазақстанның суғармалы жерлерінде негізінен қатар аралығы 60 см кең қатарлы себу әдісі қолданылады. Қазақстанда қант қызылшасы Жамбыл, Алматы облыстарының суғармалы жерлерінде өсіріледі. 1991 жылдан Қазақстанда қант қызылшасының бір тұқымды жаңа сорттары аудандастырылып, себілді. Қант қызылшасын бір танапта ұзақ жылдар бойы ауыстырмай сепкенде, оның зиянкес жұмыр құрты мен тамыр биті көбейеді. Сондықтан қант қызылшасын түрлі аурулар мен зиянкестерден қорғауда, оның өнімділігін арттырып, қанттылығын көтеруде ауыспалы егістің маңызы зор. Мал азықтық қант қызылшасының (Beta vulgarіs z. v. crassa) құрамында көмірсулар, витаминдер, тұздар, азотсыз экстракты заттар бар. Сондықтан ол жоғары сапалы және жұғымды мал азықтық дақыл. Бұл қызылша Қазақстанның барлық облыстарында өсіріледі. Сілтемелер *Ауру *Қылша Дереккөздер
Александр Алексеевич Мартынов

Александр Алексеевич Мартынов (23.10.1947 ж.т., Қырғызстан, Шу облысы, Соқұлұқ ауданы, Сұқылық а.) — әскери қайраткер, генерал-майор (1997). Ташкент жоғары командалық танк училищесін (1972), Брондытанк әскерлері әскери академиясын (1985) бітірген. 1972 — 88 ж. танк взводы, ротасы, батальоны командирі, штаб бастығы міндеттерін атқарған. 1988 — 91 ж. КСРО ҚК бас штабында, Түркістан әскери округінде қызметте болды. 1991 — 97 ж. ТМД елдері қарулы күштері мотоатқыштар әскерлерінің қару-жарақ пен техниканы сақтау базасының бастығы, 1997 — 99 ж. Қазақстанның 1-Армиялық корпусы командирінің орынбасары болды. 1999 — 2000 ж. ҚР Қорғаныс министрлігінде қызмет істеді. 2000 жылдан зейнет демалысында. “Қызыл Жұлдыз” орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қантөбе

Қантөбе – Кішітау тауларының оңтүстігіндегі шоқылы тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Ақтас кентінің шығысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 676 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 – 3 км шамасында. Жер бедері Беткейі тіктеу, сай-жыралармен тілімденген. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Геологиялық құрылымы Протерозойдың гнейстері мен кристалды тақтатастарынан құралған. Өсімдігі Таудың бозғылт қоңыр топырағында бұта аралас селеу, сұлыбас, жусан, т.б. шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Қантөрткіл

Қантөрткіл – Шағырай қырқасының оңтүстігіндегі төбе. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылының шығысында 56 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 262 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км шамасында. Жайпақ беткейлері жонды-қырқалы төбешіктерден тұрады. Солтүстік-батысында Жаман Қантөрткіл төбесі, оңтүстігінде Төрткіл бұлағы орналасқан. Өсімдігі Тақыр типтес сортаңды топырағында шөл өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Қантты өсімдіктер

.]] Қантты өсімдіктер – құрамдарында қанты көп, негізінен, сахароза жиналатын дақылдар. Қант өндіру үшін кондитер, нан, консерв өнеркәсіптерінде пайдаланылады. Шаруашылықта әсіресе тамырлы (қант қызылшасы, қызылмия, андыз, шоңайна, т.б.), сабақты (қант құрағы, қантты қонақ жүгері, жантақ, қайың), дәнді (жүгері, тары), жемісті (алмұрт, өрік), жидекті (таңқурай, құлпынай, қарақат, тұшала, тұт ағашы) өсімдіктердің айрықша мәні бар. Қазақстанда қант қызылшасы (Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында) көп өсіріледі. Дереккөздер
Есенгелді Жұмағұлұлы Тұяқов

Есенгелді Жұмағұлұлы Тұяқов (11.11.1948, Қарағанды қаласында туған) - суретші. Қазақ. Білімі * Н.В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінің декорация (безөндіру) факультетін (1972) декоратор-суретші мамандығы бойынша; * М. Горький атындағы Мәскеу көркемөнер академиялық театры жанындағы Немирович-Данченко атындағы Мектеп-студиясының қоюшы суретшілік факультетін (1977) сахна суретшісі-технологы мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолы * 1969-1971 жылдары - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. * 1977 жылдан - К.С. Станиславский атындағы Қарағанды облыстық орыс драма театрының қоюшы суретшісі. * 1978 жылдан - Алматы мемлекеттік театр және көркемөнер институтының оқытушысы. * 1978 жылдан бері - М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының бас суретшісі - «Кен Сахна» ЖШС директоры. Шығармашылығы * Қысқа терминологиялық сөздіктің авторы. * 200-ге жуық көркемдік-қоюшылық жұмыстарының авторы: М. Әуезовтің «Қарагөз», «Абай», «Айман - Шолпан»; Ш.Айтматовтың «Ақ кеме»; Ғ. Мүсреповтің «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу», «Махаббат әні»; Н.В. Гогольдің «Ревизор»; Г. Гауптманның «Ымырттағы махаббат»; Б.Муқайдың «Бойдақтар»; У. Шекспирдің «Гамлет»; Г. Гориннің «Геростратты Ұмыту», Ә. Кекілбаевтің «Абылай хан», К. Балнұрдың «Қалқаман-Мамыр», Ғ. Жұбанованың «Құрманғазы» қойылымдары. Қ. Қуанышбаев атындағы Қазақ музыкалық драма театрының (Астана қаласы), С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрының т.б. сахналық алаңдарын безендірген. * Орталық Азия ойындарының бас сурөтшісі (1996). * Астана қаласының ашылуына арналған шаралардың, салтанатты концерттердің, Астана қаласының және ҚР басқа қалаларының концерттік залдары мен сахналарының қоюшы-суретшісі. Чехословакия, Грекия, Моңғолия, Ресей, Өзбекстан елдеріндегі халықаралық, одақтық және республикалық сахна безендіру көрмелерінің қатысушысы. Қоғамдық жұмысы * ҚР Суретшілер одағының мүшесі. * Қазақстан Театр қайраткерлері одағы төралқасының мүшесі. * ҚР Суретшілер одағы басқармасының хатшысы. Марапаттары * «Құрмет» орденімен (2009) * КСРО ХШЖК сахнасуреттеу саласындағы күміс медалімен марапатталған. * ҚР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1991). * Моңғолия Еңбек сіңірген қайраткері. Отбасы * Әкесі - Тұяқов Жұмақұл. * Анасы - Тұяқова Мәлике Нұрланқызы. * Үйленген. Жұбайы - Тұяқова Гүлшарын Мұсақызы (1949 жылы туған). * Қызы - Тұяқова Рауана (1977 жылы туған); * Ұлы - Тұяқов Ерлан (1986 жылы туған). Дереккөздер
Уоллис және Футуна

Уоллис және Футуна – Мұхиттық Аралдардағы жанартаутекті топаралдар, Францияның иелігінде. Сипаттамасы Аумағы 274 км², халқы 15000 адам, админлік орталық Мата-Уту. Уолли топаралы өзі аттас үлкен арал мен 20 ұсақ аралдардан құралады. Салыстырмалы түрде ойпаттық, жанартаутекті Уоллис аралдарына құз жағалаулар мен су толған жанартау кратерлері тән. Футуна топаралының құрамына екі арал – Футуна мен Алофи кіреді. Климаты Аралдарға нөсер жауындар мол жауатын тропиктік климат тән. Аралдар ағылшын теңіз саяхатшысы Самюэль Уоллистің құрметіне аталған. Тарихы Екі аралдық топ та 1842 жылы Францияның бақылауына өтіп, кейінірек оның теңіздің аржағындағы аумағына айналды. Экономикасы Еңбекке қабілетті халқының 80%-дан астамы ауыл шаруашылығымен айналысады, кокос, нан ағашын, манго мен көкөністер, шошқа мен тауық өсіреді. Арал тұрғындары сондай-ақ шағын кемелермен балық аулайды. Халқының 5%-ы жергілікті әкімш. жұмысқа тартылған, олар Франциядан қаржы көмегін алып, Оңтүстік Корея мен Жапонияға балық аулау құқығы үшін лицензиялар сатады. Дереккөздер
Марха

Марха— Якутиядағы Вилюй өзенінің сол жақ саласы (Лена алабы). *өзен 1181 км, алабы 99 мың км 2 . *Вилюй үстіртінің шығыс бөлігінен басталып, Орта Якут жазығымен ағады. *Қар, жаңбыр суымен толығады. Жазда суы тасып, қыста деңгейі төмендейді. Қыркүйек — қазан айларында қатып, мамыр — маусымда мұзы ериді. *Орташа су ағымы төменгі ағысында 360 м 3 /с. *Ірі саласы —Моркока *Өзенде кеме жүзеді. *Алабынан алмас кен орны барланған. Дереккөздер
Маржанкөл

Маржанкөл (1993 жылға дейін – Морозовка, 2021 жылға дейін — Уызбай) — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Маржанкөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Осакаровка кентінен оңтүстік-батысқа қарай 48 км-дей жерде, Бикеш өзенінің бойында орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл іргесі 1908 жылы қаланған. 1995 жылға дейін сүт өндіретін “Маржанкөл” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Уызбайда және округтегі Құрқопа ауылында 3 ЖШС және 24 шаруа қожалығы құрылды. Елді мекен арқылы Қарағанды – Нұра автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Марцеллин

Аммиан Марцеллин (Ammіanus Marcellіnus) (330, Антиох (қазіргі Түркияда) — 395, Рим) — антикалық тарихнаманың соңғы ірі өкілі. Марцеллин (т.-ө.ж.б.) — 6 ғ-дың 2-жартысында өмір сүрген Рим тарихшысы. Кейбір зерттеушілер оны белгілі тарихшы Тациттың ізбасары болған дейді. Ол 33 кітаптан тұратын еңбек жаз-ған. Алайда оның алғашқы 13 томы жоғалып, Рим императоры Валент (353 — 78) билігі жайындағы 18 кітабының үзінділері ғана қазіргі күнге жеткен. Оның еңбектерінде ғұндар туралы тарихи, этногр. мәліметтер көп. [[Сурет:Ammianus_Marcellinus_1533.jpg]|thumb|Аммиан трактатының мұқаба беті] Ақсүйек грек отбасында дүниеге келді. Жас кезінен Галлия мен Парсы еліндегі император Константиннің армиясында қызмет етті. 358 ж. парсыларға қарсы соғысқа қатысты. Әскери қызметті тастағаннан кейін Мысырға және Грекияға сапар шегіп, ақырында Римге келіп қоныс тепті. Бұл жерде ол 96 жылдан 378 жылға дейінгі Рим империясының тарихын (Тациттің еңбектерін жалғастыра отырып) жазып шықты. “Оқиғалар шежіресі” (“Rerum gestarum Lіbrі”) деп аталатын 31 томдық бұл еңбектің 353 — 378 ж. аралығындағы оқиғаларды қамтитын соңғы 18 томы ғана сақталған. Сол кезеңдегі империяның экон. және әлеум. мәселелеріне тоқтала отырып, ол римдіктердің басқа халықтармен, оның ішінде ғұндармен қарым-қатынасына баға берді. Соңғы томдарында ғұндардың 374 ж. аландарды бағындыруы, Дунай жағалауына жетіп, вестготтарды талқандауы, соңғылардың Рим империясына келіп паналауы жөнінде мәліметтер бар. Әдеб.: The New Encyclopedіa Brіtannіca. Vol. 1. p.&nbsp;345. Chіcago, Auckland (London) etc., 1994. Сілтемелер Ammіanі Mapcellіnі Rerum guі de XXXІ supersunt lіbu XVІІІ, studііs SocіetarіsBіpontіne. Parіs 1786; Өтенияз С., Аттила, А., 2000. С. Өтениязов «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VI том
Цистанхе

Цистанхе – сұңғыла тұқымдасына жататын көп жылдық паразитті өсімдік. Қазақстанның шөл, шөлейтті жерлерінде өсетін 3 түрі (сары цистанхе, сортаң цистанхе және жалған цистанхе) бар. Биіктігі 10 – 40 (60) см. Цистанхенің сыртқы түрі гүлді өсімдіктен гөрі саңырауқұлаққа ұқсайды. Тамыры қысқа талшықтарға айналған және сол талшықтарымен басқа өсімдіктің тамырына (иесіне) жабысып өседі. Сабағы жуан, етжеңді, ұзынша келген қандауыр тәрізді қабыршақтармен жабылған. Гүлдері қос жынысты, күлте жапырақшаларының пішіні түтікті-қоңырау тәрізді, түсі екі түрлі. Түтікшесі – ақ, ал қоңырауының түсі көк не қошқыл түсті. Сәуір – мамырда гүлдеп, маусымда жеміс салады. Жемісі – көп тұқымды қорапша, екі жақтаумен ашылады. Тұқымы жаңбыр суымен таралып, топыраққа енеді. Өсімдіктің құрамында активті заттар көп. Сондықтан Цистанхені ежелден халық медицинасында қан, асқазан-ішек және жұқпалы ауруларды емдеуде пайдаланылады. Дереккөздер
Стратегия

Стратегия - қоғамдық, саяси күреске басшылық өнері, оны жүргізудің қоғам (кәсіпорын, партия) дамуының нақты кезеңінің нақты жағдайларынан туындайтын жалпы жоспары, белгілі бір мақсатқа қол жеткізуге бағытталған қаражат пен ресурстарды пайдалану тәсілі. Стратегия кәсіпорынның (фирманың, компанияның, партияның, т.б.) ұзақ кезең бойына алдына қойылған міндеттерін шешуді мақсат еткен ірі ауқымды ұзақ мерзімді жоспарлауға қатысты қолданылады. Мұнда сыртқы ортаның әсері және тұрлаусыздық, кездейсоқтык, тәуекел сияқты факторлар ескеріледі. Операцияларды зерттеуде түйінді ұғымдардың бірі болып табылады. Сондықтан стратегия әрбір кезеңде үдерістің барысы және ортадағы өзгерістер туралы ақпарат алу негізінде шешімдер қабылдау жүйесі ретінде ұғынылады. Операцияларды зерттеу міндеті, әдетте, белгілі бір критерийдің негізінде ықтимал стратегиялардың қатарынан нақ оңтайлысын тандаудан тұрады. Әлеуметтік басқаруға қатысты тұрғыда стратегия дегеніміз макроэкономика мен микроэкономика мүдделерін ұштастыру негізінде міндеттер мен тетіктерді және оларды іске асыру шарттарын белгілеу. Стратегияның аса маңызды сипаттамалары — баламалы көзқарас және түзету жасау мүмкіндігі Дереккөздер
Ізбасар Ахметұлы Шағыров

Шағыров Ізбасар Ахметұлы (1 қыркүйек 1910 жыл, қазіргі Алматы облысы Көксу ауданы Мұқыр ауылы – 24 сәуір 1995 жыл, Алматы қаласы) – ғалым, биология ғылымының докторы (1976), профессор (1978). Өмірбаяны Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) (1934), Орынбор ауыл шаруашылық институтының аспирантурасын (1940) бітірген. 1935 – 1937 жылдары Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында ассистент, 1940 – 1945 жылдары Түркіменстан ауыл шаруашылық институтында лабoратория меңгерушісі болды. 1962 жылдан Қазақстан ҒА-ның Эксперименттік биология институтында қызмет атқарған. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері жануарлар гистологиясы мен эмбриологиясы салаларына арналған. Шағыров ешкі малында кездесетін жұқпалы кебенек ауруын ашып, онымен күресу жолдарын анықтап берді. Оның 60-тан астам ғылыми еңбектері жарық көрген. Дереккөздер
Стратиграфиялық бағана

Стратиграфиялық бағана – Жер қыртысын түзетін тау жыныстары стратиграфиялық бөлімшелерінің кезектілігі мен тетелестігін көрсететін бағана. Жер қыртысының тарихи даму кезеңдерін бейнелейді; қараныз Стратиграфия, Геохронология. Пайдаланған сілтеме
Стратоизогипстер

Стратоизогипстер – кез келген геологиялық денелердің (қабат, горизонт, желі, интрузия) беттерін қосатын тең абсолютті немесе салыстырмалы сызықтар. Кейде оларды жер астының (қабаттардың) горизонтальдары деп атайды. Стратоизогипстердің теңіз деңгейінен жоғарғыларын “+”, ал төменгілерін “–” таңбаларымен белгілейді. С. картада жер астындағы геол. денелер беттерінің рельефін бейнелейді және кентас денелерінің көлемін есептеуде қолданылады. Стратоизогипстер құрылымдық карталарды жасауға пайдаланылады. Пайдаланған сілтеме
Стартосфера

Стартосфера (лат. stratum – қабат және грек. sphaіra – шар) — атмосфераның тропосфера мен мезосфера аралығындағы қабаты. Төм. шекарасы полюстердің үстінде 8 км-ден экватордың үстінде 17 км-ге дейін, жоғарғы шекарасы 50 км-ден астам биіктіктен өтеді. Стартосферада атмосфера массасының 20%-ы шоғырланған, негізінен тропосферада таралған газдардан тұрады, бірақ су буы аз да, озон (О3) көп. Тропосферадан тропопауза, мезосферадан стратопауза өтпелі қабаттары арқылы бөлінеді. Озон қабаты 25 – 35 км биіктік аралығында шоғырланған, ол жарық спектрінің қысқа толқынды ультракүлгін сәулелерін сіңіріп, жердегі тіршілікті зиянды әсерлерден қорғайды. Стартосфераның басты ерекшелігі – ауа темп-расы биіктік бойынша артады. Ауаның орташа температурасы стартосфераның төменгі шекарасында полюстік ендіктерде 40С-тан, экватордың үстінде 80С-қа дейін көтеріледі, жоғарғы шекарасында 0С-қа жуық. Экваторлық және полюстік аймақтардың үстінде темп-раның бір-бірінен үлкен айырма жасауы күшті желдерді тудырады. Стартосфераның жоғарғы шекарасында желдің жылд. 80 – 100 м/с-қа жетеді. Стартосфераның төменгі қабатында жіңішке өңірді қамтитын, ауаның қатты ағыны – құйылма ағыс пайда болады. Тропосферадан өткен аздаған мөлшердегі су буынан құбылма бұлттар пайда болады. Олар мұз кристалдары мен салқындаған су тамшыларынан тұрады. Ауа өте сирек болғандықтан бұл қабатта тек қана көгілдір күн сәулелері шашырайды. Аспанның көгілдір болып көрінетіні сондықтан. Дереккөздер
Строницкий

Стронций (Strontіum), Sr – элементтердің периодтық жүйесінің ҚҚ тобындағы химикалық элемент, ат. н. 38, ат. м. 87,62, сілтілік-жер металдар тобына жатады. Табиғатта төрт тұрақты изотопы бар. Радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Строницкийді алғаш ағылшын ғалымы Г.Деви жеке күйінде алған (1808). Табиғатта карбонатты тау жыныстары мен тұзды көлдердің түбінде жинақталған. Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 3,410–2%, шашыранды түрде кездеседі. 30 минералының ішіндегі ең маңыздылары целестин, стронцианит. Бөлме температурасында кубтық қырлары центрленген кристалдық тор түзіп (–Sr), 248С-та гексагоналды (–Sr), ал 614С-та кубтық көлемді центрленген (–Sr) түр өзгерістеріне айналады. Строницкий күміс түсті ақ, жұмсақ, металл; тығызд. 2,54 г/см3 (20С-та), балқу t 769С, қайнау t 1384С. Химикалық активті, тотығу дәрежесі +2. Ауада тез тотығып, құрамында SrO, SrO2, Sr3N2 бар сарғыш пленка түзеді. Бөлме темп-расында сумен, 200С-та сутекпен, 400С-тан жоғары N2, P, S және галогендермен әрекеттеседі. Металл строницкийді алу үшін хлоридінің (SrCl2) балқымасын электролиздеп, өнеркәсіпте алғанда алюминотермиялық әдіспен (10–2 мм сын бағ, 1100 – 1150С темп-рада) электр вакуумды аппаратта тотықсыздандырады: 4SrO+ +2Al=3Sr+SrOљAl2O3. 88Sr (Т1/2 – 50,5 тәулік) және 90Sr (Т1/2 – 27,7 жыл) жасанды радиоактивті изотоптар ядролық реакторларда уранның бөлінуі кезінде қалыптасады. Строницкий қосылыстары мен минералдары жарық беруші зымыран жасауда, болатты тазалауда, бұрғылау ерітінділерін дайындауда, пиротехникада, галогенидтері медицинада, косметикада, тотығы опт. шыны жасауда, гидро тотығы қант өндірісінде қолданылады. 90Sr изотопы организмде кальцийдің орнын басып, лейкоз, сүйек рагы ауруларын тудырады. М. Наурызбае Пайдаланған сілтеме
Структурализм

Структурализм (лат. structura — құрылым, байланыс, рет)– мәдениеттің көптеген құбылыстарының негізінде шын мәнінде бар логикалық құрылымды іздестірумен байланысты 20 ғасырда пайда болған социогуманитаристикадағы бірнеше бағыттың жалпы аты. Ғылым бағыт ретінде дамуына бірнеше гуманитарлық ғылымның баяндаушылық эмпирик. методтан зерттеудің абстрактілі теоретик. деңгейіне көшуі негізгі себеп болды. Структурализм құрылымдық методтың, моделдеудің, формализациялаудың, математизацияның элементтерін қолдануға негізделген. Құрылымдық метод алғаш рет лингвистикада пайдаланылған, содан соң әдебиеттануда, этнографияда, т.б. гуманитарлық ғылымдарда қолданылды. Ал тар ауқымда структурализм – 20 ғасырдың 60-жылдарында Францияда тараған, құрылымдық методты пайдалануға байланысты пайда болған ғылыми және философиялық идеялардың жиынтығы. Оның негізгі өкілдері – Клод Леви-Стросс, Мишель Фуко, Жак Лакан, Роллан Барт, Л. Альтюссер. Құрылымдар адамның саналы және бейсаналы іс-әрекетінің нәтижесі, оларды зерттеуші ашуы керек, ал мәдени құбылыстардың ар жағында жатқан құрылымдар тіл, сөз болып кө-рініс береді. Структурализм “адам өлімінің тұжырымдамасы” деген атқа ие болды, өйткені ол адам жайлы, оның бостандығы туралы гуманистік көзқарастарды жоққа шығарды. Структурализм өкілдері бостандық – тек фикция, әрбір әлеуметтік және мәдени нәтиже жалпы құрылымдардан туған: тілден, ми құрылымынан, яғни негізін тірі және өлі табиғаттан табуға болатын құрылымдардан пайда болады деп білді. Дереккөздер
Бірлік-I

Бірлік-I – көне зират. Солтүстік Қазақстан облысы, Сергеев ауданындағы осы аттас ауылдың маңында, Есілдің солтүстік жағасында. 1978–80 жылдары Г.Б. Зданович, М. Хабдулина зерттеді. Үлкен алқапта орналасқан ескерткіштер қола, ерте темір дәуірлеріне және орта ғасырларға жатады. Қазба жұмыстары, негізінен, екі топтан тұратын қола дәуірі жөне ерте темір дәуірлерінің ескерткіштеріне жүргізіледі. Бірлік-I тобындағы ерте темір дәуірінің обалары тас пен топырақтан үйілген (б.з.б. VIII–IV ғасырлар). Мұнда мүрдені жер бетіне қою, сонымен қатар тереңге ақымдап қойып (катакомбалы камера), ағаш табытқа салып, үстіне оба үйіп жерлеу тәсілдері қолданылған. I-обадағы қайың бөренелерді қиюластырып, қабырғасын төрт қабат етіп жасаған тікбұрышты табыттың аумағы 3x4 м, төбесі екі қабат бөренемен жабылған, батыс қапталынан ұзындығы 2 м дәліз шығарылған. Бірлік-II тобындағы қола дәуірінің обаларынан ежелгі арбалы жауынгерлерді жерлеу дәстүрі анықталды. I-, II-, III-обалардың орта тұсында төртбұрышты үлкен шұңқыр қабірлер бар. Қабірдің екі қапталына 2 аттың толық қаңқасы, бірнеше аттың бас сүйектері, басқа да түліктердің әр түрлі сүйектері табылды. Қабірдің едені мен қабырғаларында қалыңдығы 30 см балшық қабаты бар. Ғалымдардың пікірі бойынша, бұл балшықтан құйылған кірпіштердің қалыңдығы болуы мүмкін. Мүрделер батысқа қаратыла, сәл бүгілген күйде сол бүйіріне жатқызылған. Алынған заттай деректердің ең құндысы – жауынгерлік арбалардың бөлшектері. Қазақстанның солтүстік өңірінде арбалы жауынгерлер көне дәуірде өмір сүрген. Қола дәуірінің екінші жартысына карай олардың орнына салт атты жауынгерлер дәстүрі орнықты. Қола дәуірінің алғашқы Ертеалакөл (Петров) кезеңіне жататын мұндай жерлеу ғұрпы б.з.б. XVII–XVI ғасырларда болған. Дереккөздер
Кобра

Кобра (Naja) – аспидтер тұқымдасына жататын улы жыландардың жалпы атауы. “Кобра” сөзі португал тілінен аударғанда жылан деген ұғымды білдіреді. Кобралардың 6 туысы 10 түрі бар. Еуропадан басқа барлық құрлықтың тропиктік және субтропиктік аймақтарында, Австралия, Африка және Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған. Кобралардың бет сүйегі болмайды. Көзінің қарашығы дөңгелек. Олар айбат шеккен кезде денесінің алдыңғы бөлігінің үштен бірін тік көтереді де, мойын омыртқаларындағы 8 жұп қозғалмалы қабырғаларының көмегімен екі жағына қарай мойнын кеңейте алады. Қабыршағы тегіс. Құйрық асты қалқаны екі қатар. Жоғары жақ сүйегінің алдыңғы бөлімінде қозғалмайтын улы тістері болады. Орта Азия Кобрасының (N. oxіana) дене тұрқы 150 – 170 см-ге жетеді. Реңі ашық сарғыштан күңгірт қоңырға дейін құбылып тұрады. Өскен сайын негізгі түсі қарайып, көлденең жолақшалары кеңейіп күңгірттенеді және құрсағындағы жолақтары жойылады, оның орнына дақтар пайда болады. Бұлар Үндістан, Пәкстан, Ауғанстан, Иран, Түрікменстан, Өзбекстан және Тәжікстанда да тараған. Өзен жағалауында, құмды шөлдерде кездеседі. Теңіз деңгейінен 2000 м биіктікке дейінгі тауларға көтеріледі. Жазда кемірушілердің індерін, тас астындағы қуыстарды, топырақтағы шұңқырлар мен тоғайларды, су жағасындағы қамыстарды паналайды. Қыстауға қыркүйек – қазан айларының аяғында кетеді де, наурыздың аяғы мен сәуір айының басында шығады. Олар қосмекенділермен, бауырымен жорғалаушылармен, соның ішінде ұсақ жыландармен, сүтқоректілермен және құстармен қоректенеді. Мамыр айында шағылысып, шілдеде аналығы 6 – 19 жұмыртқа салады (ұзындығы 40 – 55 мм, салм. 12 – 19 г.). Тамыздың екінші жартысында, қыркүйектің басында жас жыландар (ұзындығы 31 – 39 мм) жұмыртқаны жарып шығады. Жылына екі рет (көктемде және күзде) түлейді. Өте улы. Уы медицинада емдік заттар, дәрі-дәрмек дайындауға пайдаланылады. Жылан питомниктерінде өсіріледі. Өте сирек кездеседі. Түрікменстанның Бадхыз, Репетек, Копетдаг; Өзбекстанның Арал-Пайғамбар, Қарақол қорықтарында қорғауға алынған. Халықар алық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Көзілдірікті Кобра (N. naja) мойнының желке жағында көзілдірікке ұқсас ашық түсті сурет бар. Аты осыған байланысты қойылған. Ұзындығы 160 – 180 см. Өте улы жылан. Уы бірден қанға араласып, асқазан арқылы көздің шырышты қабығын зақымдайды. Кобралардың ішіндегі ең ірісі – патша Кобрасы (N. bungarus). Оның ұзындығы 5,5 м-дей. Үндістанның джунглиінде, Бирма, Үндіқытайда, сондай-ақ, Малай топаралында кездеседі. Ал аспидті Кобра (N. naje) – Мысырда ежелден құдіреттілік пен қайраттылықтың символы ретінде саналған. Кобралар 10 – 15 жылдай тіршілік етеді. Олардың уы жүйке жүйесіне әсер етіп, тыныс алу орталығын жансыздандырады. Кобраларды серпентарийлерде (жылан уын алу үшін ұстайтын арнаулы орын) ұстайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Бірлік-II

Бірлік-II – көне зират. Павлодар облысы, Баянауыл ауданындағы өзімен аттас ауылдың маңында. 1988–92 жылдары Солтүстік Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі А. Бейсенов) зерттеді. Құрамында қола дәуірінің соңғы кезеңіне, ерте темір дәуіріне және ішінара орта ғасырларға жататын 40-тан астам ескерткіштер тобы бар. Оның 29-ы зерттелді. Екеуі орта ғасырларға, қалғандары ерте темір дәуірінің Тасмола мәдениетіне (б.з.б. VII–I ғасырлар) жатады. Мұның 10 обасы мәдениеттің ерте сатысына, қалған 17 оба Қорғантас кезеңіне жатады. Алғашқылары толық зерттелген. Екі кезеңнің обалары да тас пен топырақтан дөңгелене үйіп жасалған. Мүрделер қарапайым шұңқыр қабірлермен қатар 2–3 м тереңдікте орнатылған жәшік тәрізді тас қабірлерге де жерленген. Ерте кезеңге (б.з.б. VII–IV ғасырлар) жататын 15-, 16-обалардан табылған жұптасқан үлкен тас жәшіктердің ұзындығы 3 м, ені 2 мәдениеті Ортасы тас қабырғамен бөлінген бұл жәшіктерге балалы әйелдер жерленген. Қорғантас кезеңінің (б.з.б. III–I ғасырлар) обаларынан алынған деректер мәдениеттің соңғы сатысына қарай орын алған өзгерістерден хабар береді. Бұл кезеңде жерлеу ғұрпында біраз жаңалықтар пайда болды, темірден жасалынған бұйымдар көбейді. Бірлік-II зиратынан қоладан, темірден, тастан жасалған бірнеше заттар табылды. Сонымен бірге обалардың құрылысы мен жерлеу ғұрпы және жерленген адамдардың антропологиялық сипаты туралы құнды ғылыми деректер алынды. Бірлік-II зиратынан алынған бас сүйектерді зерттеу Тасмола мәдениеті тұсындағы жергілікті тұрғындардың шығыстық (Орталық Азиялық) белгілері бар еуропалық үлкен нәсілге жататынын көрсетті. Мұндай белгілер Қорғантас сатысына қарай жақындаған сайын көбейе түскен. Дереккөздер
Марш (теңіз жайылмасы)

Марш — теңіз жайылмасы; теңіз суы қатты көтерілген кезде пайда болады. Жалпақтығы ондаған км-ге жетеді. Нидерландта, Германияда және басқа аудандарда М-тардың теңіз деңгейінен төмен жатуына байланысты теңіз және өзен суларының тасқындарын бөгейтін дамбалар салынған. М. сонымен қатар Франция, Ұлыбритания, Дания және АҚШ-тың Атлант мұхиты жағалауында да кездеседі. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер de:Marsch (Schwemmland) en:Marsh eo:Aluvia grundo es:Marisma et:Padur fr:Marais he:אדמת ביצה io:Marsho nl:Moeras pl:Bagno sv:Kärr
Самуил Яковлевич Маршак

Маршак Самуил Яковлевич (3.11.1887, Воронеж — 4.7.1964, Мәскеу) — орыс ақыны, драматург, балалар әдебиетінің классигі. Алғаш-қы шығармасы 1907 ж. жарияланған. 1920 ж. Краснодарда балалар театрын ұйымдастырып, соған лайықтап ертегі-пьесалар жазды. Бүлдіршіндерге арналған “Джек салған үй”, “Тордағы балақандар” (1922), “Ақымақ тышқан туралы ертегі” (1929 — 30) атты кітаптары шықты. “Жаңа Робинзон” журналын (1923 — 25), мемл. балалар баспасының Ленинградтағы (СПб) редакциясын бірнеше жыл бойы басқарды. М-тың сол жылдары шыққан “Өрт”, “Почта”, “Цирк”, “Днепрмен күрес” кітаптары, “Кеше мен бүгін” (1925), “Мистер Твистер” (1933) сатир. памфлеті мен “Белгісіз батыр туралы әңгіме” (1938) атты романтик. поэмасы өте тартымды жазылған. Ол “Он екі ай”, “Ақылды мүліктер”, т.б. туындылары арқылы балалар ертегілері мен өлеңдерінің, жұмбақтар мен пьесаларының жаңаша үлгілерін жасады. М. бірқатар лирик. шығармалардың,өмірбаяндық повестің авторы. Оның балаларға арналған “Ақымақ тышқан туралы ертегі”, “Жыл бойы”, т.б. шығармалары қазақ тілінде жарық көрген. М. КСРО Мемл. сыйл. (1942, 1946, 1949, 1951), Лениндік сыйл. лауреаты (1963). Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Десерт

Десерт — қазіргі ұғынылуындағыдай тамақтың соңынан берілетін тәтті тағам емес, міндетті түрде сергітетін, жеңіл тағам. Сондықтан кекс, кисель, коржик секілді тәтті ауыр тағамдарды десерт деп атау дұрыс емес. Десертке жеміс, жидек және олардың шырындары жатады. Ыстықтай ішілетін сусындардан десертке бұрынғысынша шай мен кофе жатқызады; бұлар тамақты "сіңіріп" қана қоймай, адамды сергітеді, астың қорытылуын жеделдетеді және тамақтан кейінгі меңзеңдіктен сейілтеді. Дереккөздер
Десорбция

Десорбция (De — «кері, алыстау» (латынша), sorbeo — «сіңіру, жұту» (латынша)) — сұйық немесе қатты дене бетінен, осы сұйықтың (қатты дененің) бетінде жұтылған зат бөлшектерін аластату; адсорбцияға кері процесс. Мысалы, температура жоғарылағанда, электростатикалық epic, оптикалық сәулелену әсерінен десорбция пайда болады. Десорбция заттардың бетіп тазалау және зертгеу үшін қолданылады. Десорбция — минерал бетіне адсорбцияланған затты екінші бір химиялық қосылыспен өңдеп суға шығару процесі. Көбінде минерал бетінен жинағыш реагенттерді шығару мақсатымен жүргізіледі. Бұл операция кеннен алынған коллективті концентратты бөлу алдында міндетті түрде қолданылады. Себебі концентратты жеке минералдарға бөлу үшін оның бірін басып, екіншісін қайта флотациялау қажет. Минерал бетінен жинағыш реагент шығарылмай басқыш реагент адсорбцияланбайды.. Дереккөздер
Десте

Десте (Пакет; packet) — желі арқылы тасымалданатын мәліметтерді сипаттайтын жалпы аталым. Құрамына адрес, мәліметтер және тексеруші элементтер кіретін, біртұтас нәрсе ретінде тасымалданатын биттер (ақпарлар) тобы. Ақпарат бір ортақ ағында тасымалданатын кішігірім үзінділерге (дестелерге, дейтаграммаларға) бөлінеді. Әрбір дестеде алушының (қабылдаушының) адресі көрсетіледі. Бағдарлауыш осы мәліметті пайдалана отырып, әрбір десте үшін бағдар тандайды. Дестені қалыптастыру (Формирование пакета) — желілік адаптер мәліметтерді үлестерге бөледі немесе қабылдаған кезде оларды біріктіреді. Мысалы, Ethernet желісінде осындай үлестің өлшемі 1500 байт, ал ATM торабында 48 байт болады. Адаптер мәліметтер дестесіне бастаманы және аяқтаманы қосады. Бұл сатыдан кейін адаптерде жеткізуге дайьш десте қалыптастырылған болып шығады. Дестені ашу (Распаковка пакета; unpacking) — дестеленген ондық мәліметтерді ашылған пішімге түрлендіру; дестелеуге кері операция. Дестелер тізбегінің бұзылуы (Нарушение последовательности пакетов; packet desequencing) — қарым-қатынас желісіне әр түрлі маршруттармен берілетін және осының салдарынан жеткізу уақыты бірдей болмайтын дестелер тізбегінің реттілігін жоғалту процесі. Түрлері Астасқан десте (Интегрированный пакет; integrated package) — өзара байланысты мәселелерді шешуге бейімделген қолданбалы программалар дестесі. Басқарушы десте (Управляющий пакет; control packet) — желіні басқаруға қажетті ақпараттан тұратын өріссіз мәліметтер дестесі. Жалғастырумен, ажыратумен және ағынмен басқару дестесі, болжам, қате жағдайларды түзету дестесі болып бөлінеді. Тағы қараңыз *Дестелерді коммутациялау *Дестелік жалғау Дереккөздер
Суқараңғы

Суқараңғы (глаукома) – көздің ішкі қысымының жоғары көтерілуінен болатын созылмалы көз ауруы. Гиппократ “glaukosіs”, ал Аристотель “glaukoma” деп атауды ұсынған, аурудың осылай аталуы 19 ғ-дың 60–70 жылдарынан қолданысқа енді. Глаукома – көзден сулы ылғалдың шығуының бұзылуымен, көзішілік қысымның (КІҚ) жоғарылауымен, көру жүйкесінің атрофиясымен және көру қызметінің үдемелі төмендеуімен жүретін аурулар тобы. Этиологиясына қарай туа пайда болған, біріншілік және екіншілік глаукома деп ажыратады. Біріншісі көзден сұйықтықтың ағып шығуына жауапты құрылымдардың дамуындағы ақауларға байланысты болады. Екіншілік глаукома көздің басқа ауруларының салдарынан (жарақаттар, қабыну және т.б) туындайды. Біріншілік глаукома бірінші кезекте көз құрылымындағы кәрілік өзгерістердің қарқындылығымен, сонымен қатар жеке анатомиялық және метаболикалық ерекшеліктерге, тамырлық, жүйкелік және эндокриндік жүйе жағдайына байланысты пайда болады. Әр науқаста барлық патогенді факторлар анықтама бермейді, ал оның кейбір бөліктері ғана анықталады. Біріншілік глаукоманы мультифакторлы ауруларға жатқызады. Ашық бұрышты және жабық бұрышты глаукомаларды ажыратады. Бірінші жағдайда КІҚ жоғарылауы көздің дренаждық жүйесіндегі өзгерістермен, ал екіншісі – нұрқабық тамыры мен алдыңғы камера бұрышының бөгелуімен немесе гониосинехиялармен байланысты болады. Көздің ішкі қысымы белгілі бір деңгейде (орталық мөлшері 14 – 16 мм сын. бағ., 26 мм сын. бағ. болса, суқараңғы ауруына шалдығады) көздің ішкі сұйықтығының циркуляциясын реттеп отырады. Көздің қан тамырлары мен оған келетін жүйкелер қызметінің бұзылуынан көз сұйықтығының циркуляциясы нашарлап, көзден жас шығу қиындайды. Соның нәтижесінде сұйықтық жиналып, көз ішілік қысымның жоғарылауына әкеледі. Бұл көздің қалыпты жағдайдағы жұмысын төмендетіп, көздің торлы қабығына келетін жүйкелердің жұмысы бұзылады. Егер дер кезінде емделмесе, адамның көру қабілеті нашарлап, тіпті соқырлыққа да әкелуі мүмкін. Суқараңғы 40 – 50 жастағы адамдар арасында пайда болады, кей жағдайларда жас балаларда (іштен туа біткен) және жасөспірімдерде кездеседі. Аурудың бастапқы кезеңінде көздің алды тұманданып, жарыққа қарағанда, “кемпірқосақты” көргендей белгілер байқалады. Науқас көз алдындағы затты анық көре алмайды. Бұл белгілер әуелі бір көзде байқалады. Әсіресе, таңертеңгілікте 1 – 3 сағаттай көз, самай және маңдай тұсын бір нәрсе қысып тұрғандай әсер байқалады. Суқараңғы аяқ астынан да дамуы мүмкін. Бұл кезде бір жақ көз, бас қатты ауырады. Науқастың көзі қызарып, қабағы ісінеді, көру қабілеті төмендейді. Кейде адамның жүрегі айнып, құсады. Аурудың алдын алу үшін 40 жастан асқан адамдар жылына 1 рет көз қысымын тексертіп тұруы қажет. Суқараңғы жұқпалы ауру емес, бірақ тұқым қуалауы мүмкін. Емі: көздің қарашығын тарылтатын дәрілер (пилокарпин, карбахолин, прозерин, демекария бромиді, клофилин (изоглаукон), т.б. қабылдау керек. Режим (8 сағат түнгі ұйқы, дұрыс тамақтану, оқығанда, жазғанда, теледидар көргенде жарықтың дұрыс түсуі, т.б.) қатаң сақталуы қажет. Дәрі-дәрмекпен емдеу көмектеспесе хирургиялық операция жасалады. Дереккөздер
Дефросгация

Дефросгация — тағамдық өнімдерді жібіту (ыстық ауамен, булы ауа қоспасымен және т.б. әдістермен). Жоғары және өнеркәсіптік жиілікті ток жіберіп ет пен балықты дефростациялауың әдістері талдап-белріленген, бүл әдістер өнімдердің жоғары сапасын сақтауға және процестің жылдамдығын арттыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Юрий Павлович Ковалев

Ковалев Юрий Павлович (13.9.1906, Ресей, Санкт-Петербург – 12.4.1972, сонда) – биші, балетмейстер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1946). Ленинград хореографиялық училищесінде (қазіргі Санкт-Петербург орыс балет академиясы) оқыды. 1925 жылдан Санкт-Петербург, Харьков, Свердловск театрларында балет бишісі қызметін атқарды. 1936 жылдан Қазақ опера және балет театрының балетмейстері және бишісі болды. Оның репертуарында Айдар (И.Н. Надиров, “Көктем”), Альберт (А.Адан, “Жизель”), Зигфид, Дезире (П.И. Чайковский, “Аққу көлі” мен “Ұйқыдағы ару”), Командор (А.А. Крейн, “Лауренсия”), Вацлав (Б.В. Асафьев, “Бақшасарай фонтаны”), Базиль (Л.Ю. Минкус, “Дон Кихот”), т.б. партиялар болды. Ковалев балетмейстер ретінде Л.Б. Степановтың “Жоңғар қақпасын” (1956), Л.Делибтің “Коппелия” (1937, 1944), Чайковскийдің “Аққу көлі” (1940) мен “Ұйқыдағы ару” (1954), Асафьевтің “Бақшасарай фонтаны” (1943), Минкустың “Дон Кихот” (1945), Р.М. Глиэрдің “Мыс салт атты” (1955) балеттерін, сондай-ақ, “Қыз Жібек” (2-редакциясы), “Біржан – Сара”, “Амангелді”, “Бекет” операларындағы билерді қойды. Ковалев қазақ балет өнерінің дамуына, ұлттық кадрлардың кәсіби дәрежесін көтеруге елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Дилатометр

Дилатометр ( — кеңейтемін, - өлшеймін) — жылулықтың, қысымның, электрлік және магниттік өрістердің, иондауыш сәуленің және т.б. факторлардың әсерінен дене өлшемдерінің өзгеруін өлшейтін аспап. Дилатометр негізінен жылудың әсерінен дененің ұлғаюын өлшейді. Дилатометр материалтануда, техникалық моделдеуде, молекулярлық физикада және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Диплом

Диплом (, — бет, құжат, екі бүктелген бет) — # мамандыққа байланысты жоғары немесе орта дәрежедегі оқу орындарын бітіргені, сондай-ақ, жоғары ғылыми атақ, ғылыми дәреже берілгені туралы куәлік; # техникалық өнертапқыш немесе ғылыми жаңалық ашқаның растайтын куәлік; # көрмеге қойылған сапалы іс-кұжаттар, сол сияқты табыс жетістігі зор субъект үшін берілетін сыйлық. # дипломдық жұмыс, оқу орнын бітіргенде және ғылыми зерттеу жоба жұмысын орындағанын растайтын куәлік. Дереккөздер
Софья Васильевна Ковалевская

Софья Васильевна Ковалевская (3 қаңтар 1850, Мәскеу, Ресей империясы – 29 қаңтар 1891, Стокгольм, Швеция) – орыс математик ғалымы, жазушы және публицист, әйелдер арасынан шыққан тұңғыш Санкт-Петербург Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1889). 1866 жылдан Санкт-Петербургте белгілі педагог А.Н. Страннолюбскийден сабақ алған. Ол кезде Санкт-Петербург университетіне әйелдерге жол жабық болатын. 1870 ж. Берлинге көшіп барып, 4 жыл неміс математигі В.Вейерштрасстан (1815 – 1897) оқиды (Берлин университетіне де әйелдер жіберілмейтін). Ковалевскаяның негізгі математика еңбегі дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер теориясына арналған. 1874 ж. Вейерштрасстың ұсынуы бойынша, Геттинген университеті оған философия ғылымының докторы атағын берді. Ковалевская 1874 ж. Ресейге қайтып келеді, бірақ Санкт-Петербург университетіне орналаса алмайды. 6 жылдай ғылыми жұмыспен айналыспай, әдеби-публицистикалық қызметпен шұғылданады. 1881 ж. Берлинге, кейін Парижге көшеді. 1883 ж. Швециядағы Стокгольм университетіне шақыртылады. 1884 жылдан сол университеттің профессоры болды. 1888 ж. “Қатты дененің қозғалмайтын нүкте маңайынан айналуы туралы есеп” атты еңбегін жазады. Ковалевская бұл еңбегі үшін Париж Ғылым Академиясының сыйлығын алады. Қатты дененің қозғалысы туралы екінші еңбегіне (келесі жылы) Швеция Ғылым Академиясының сыйлыгы беріледі. Ол – “Нигилистика” (1884), “Бақыт үшін күрес” (1887), т.б. шығармалардың авторы.
Диффузиялық аппарат

Диффузиялық аппарат (Диффузионный аппарат) — туралған қатты материалдан еритін заттарды ажыратып алуға арналған аппарат. Кезендік және үздіксіз жұмыс атқаратын түрлері де бар. Соңғысында еріткіш шикізатпен қарсы қозғалыс кезінде алынатын зат текпен байытылады. Диффузиялық аппарат негізінен қант қызылшасын өңдеуде қолданылады, мұнда оларды сумен бірге қыздырылатын туралған қант қызылшасынан қант шырынын алу үшін пайдаланады. Диффузиялық аппарат сондай-ақ консерві, витамин және басқа да тамақ өндірістерінде қолданылады. Дереккөздер
Маршрут

Маршрут (route) — # графтың екі төбесінің арасындығы жол; # есептеу желісінің тораптары мен терминалдарының арасындағы хабарламаны жеткізу жолы; # микрокомпьютерлерде - жинақтауыштың логикалық атауы мен файлды қайдан іздестіру керек екендігін көрсететін өзара бағыныңқы каталогтардың атауларының тізбекшесінен тұратын белгі. # аралық пунктер бойынша нақты реттелген өту жолы, ал кестеге сәйкес уақыт бойынша тұрақты жолаушылар тасымалдау жолы. Дереккөздер
Суқұйғыш (шоқжұлдыз)

Суқұюшы немесе Суқұйғыш – зодиак шоқжұлдызы. Күніміз бұл Суқұюшы шоқжұлдызы тұсынан ақпан айында өтеді. Ондағы жұлдыздың бесеуі жарықтау. Егер оларды, бір-бірімен ойша сызықпен қоссақ, онда суы жерге төгіліп жатқан құмыраны көзге елестетеміз. Айсыз ашық түнде жай қырағы көзге одан 90-ға жуық жұлдыз шалынады. Шоқжұлдыз жаңбырлы күз айында жақсы көрінетіндіктен Суқұюшы деп аталады. Суқұюшыдағы R деп белгіленген жұлдыздың табиғаты қызық. Ол ұзақ мерзімдік айнымалы жұлдыздар типіне жатады. Оның жарық сәулесі 5,8 жұлдыздық шамадан 11,5 жұлдыздық шамаға дейін әлсірейді. Бұл құбылу 386,92 күнге созылады. Шоқжұлдызда ең үлкен және бізге ең жақын планетарлық тұмандық бар, ғалымдар оны “Ұлу” деп те атайды. Планетарлық тұмандықтың жұлдыздық шамасы 6,5. Дүрбі арқылы жақсы көрінеді. Оған дейінгі қашықтық 600 жарық жылына тең. Суқұюшыда ета-Акваридтер, Оңтүстік дельта-Акваридтер, Солтүстік йота-Акваридтер делінетін ақпа жұлдыздардың радианттары бар. Төңірегі Кит, Оңтүстікте Балықтар, Ешкімүйіз, Бүркіт, Кіші Ат, Пегас және басқа шоқжұлдыздармен қоршалған. Дереккөздер
Ковалевский Александр Онуфриевич

Ковалевский Александр Онуфриевич (7(19).1840, Витебск губ., Шустянцы с., қазіргі Латвияда – 9(22). 11.1901, Санкт-Петербург) – орыс биологы, эволюциялық эмбриология мен физиологияның негізін салушы. Санкт-Петербург Ғылым Aкадемиясының академигі (1890). Санкт-Петербург университетін бітірген (1863), осы университетте магистрлік (1869) және докторлық диссертация қорғаған (1867). Қазан (1868), Киев (1869), Одесса (1874), және Санкт-Петербург (1891 – 94) университеттерінде профессор, Севастополь биологиялық станциясының директоры (1892 – 1901) болған. Ковалевский төм. сатыдағы омыртқалылар (ланцетник) мен омыртқасыздардың (асцидия, құрт, буынаяқтылар, т.б.) эмбрионалдық дамуының ортақ заңдылықтарын анықтап, омыртқасыздардың “ұрық қатпаршағы” (дамып келе жатқан жұмыртқаның бөлшектенуі нәтижесінде түзілетін клеткалар қабаты) ілімін дамытты. Сондай-ақ, омыртқасыздардың зәр шығару жүйесінің құрылысы мен қызметін зерттеп, сол жануарлардың клеткалық органдары мен оның жәндіктер метаморфозы (дамудың бір сатысынан екінші сатысына кенет өзгеруі) кезіндегі рөлін анықтады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Ковеллин

Ковеллин (Италия химигі Н.Ковеллидің есімімен аталған) – сульфидтер класының минералы. Химиялық формуласы CuS. Изоморфты қоспалары Fe, кейде Ag. Гексагональдік сингонияда кристалданады. Кристалдары таспа, ұнтақ тәрізді. Түсі көктен қараға дейін, қатт. 2 – 2,5, меншікті салмағы 4,6 – 4,7 г/см3, морт сынғыш. Сульфидті кен орындарының цементтену белдемдерінде түзіледі. Ковеллин Қазақстанда мыс-сульфидті кен орындарында кездеседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Маса

Маса, ұзынмұрттылар (Nematocera) — қосқанаттылар отрядының бір тармағы. Мұртшалары ұзын, көп бунақты (7 — 65-ке дейін). Дернәсілінің бас капсуласы жақсы жетілген. Ересек түрі ұшып шығар алдында қуыршақ қабығын арқа жағынан бойлай сөгіп шығады. Негізгі тұқымдастары: * ұзын сирақты масалар (Tіpulіdae), * беріш масалар (Cecіdomyііdae), * қансорғыш масалар (Culіcіdae), * шіркейлер (Sіmulііdae), * ызылдауық масалар немесе мотыль (Chіronomіdae). Ұзын сирақты масалардың 1500-ге жуық түрі бар. ұзындығы 12 — 30 мм. Аяқтары жіңішке әрі ұзын. Ересек түрлері қоректенбейді. Дернәсілдері қара шірікпен, өсімдіктердің тамырымен, балдырлармен қоректенеді. Беріш М-лардың 4000-ға жуық түрі бар. Ұзындығы 1 — 5 мм. Ересек түрлері көп өмір сүрмейді, қоректенбейді. Дернәсілдері құрт тәрізді, аяқтары болмайды, топырақта орман төсеніші мен шіріген сүректе тіршілік етеді, саңырауқұлақ мицелийін сору арқылы қоректенеді. Дернәсілдердің келтірген зардабынан (шығарған ферменттерінің әсерінен) өсімдіктің жапырақ, сабақ ұлпалары, қалыптан тыс ұлғайып өсіп, үстінде бұзғынша (галла) деп аталатын көптеген ісіктер пайда болады. Негізгі өкілдері: * гессен шыбыны, * тары құмыты (Stenodіplosіs panіcі), * қарақат құмыты (Thomansіnіana rіbіs). Олар — а. ш. дақылдарының зиянкестері. Қазақстан “Қызыл кітабына” 5 түрі тіркелген. Қансорғыш М-лардың 2500-ге жуық түрі бар. ұзындығы 8 мм-дей. Денесі және қанаттары қабыршақпен қапталған. Ауызы соруға бейімделген. Аталықтары өсімдік шырынымен, аналықтары адамның және сүтқоректілердің қанымен қоректенеді. Дернәсілдері ақпайтын суларда жақсы дамиды. 4 рет түлейді. Адамға безгек плазмодиясының барлық түрін жұқтырады. Москиттер немесе үнсіз М-лар туысының 130-дан аса түрі бар. ұзындығы 1,3 — 3,5 мм. Денесі түкпен қапталған. Ересек түрлері сүтқоректілер індерінде, адамның мекен-жайын, ал дернәсілдері органик. қалдықтарға бай жерлерде тіршілік етеді. Сондай-ақ олар лейшманиоз ауруын таратушылар болып табылады. Дереккөздер Дәуітбаева К.Ә., Омыртқасыздар зоологиясы, ІV бөлім, А., 2000; Шарова И.Х., Зоология беспозвоночных, М., 2004. Қ. Көшкімбаев «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер