kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Глухая щель

Глухая щель, Тереңсай – Сасықкөл көлінің алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданындағы өзен. Тарлаулы асуының солтүстік-батысында, Екінші Тентек өзенінің сол саласы. Гидрологиясы Ұзындығы шамамен 40 км. Өзен төменгі ағысында Тентек өзеніне құяды. Таулық бөлігінде аңғары тар, терең шатқалмен ағады. Өзен суы Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтар мен жауын-шашын есебінен толығады. Бойында кішігірім өзен салалары мен көлшіктер бар. Су қорын Екінші Тентек өзен суымен бірге егістіктерді мал суару үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Глухов артезиан алабы

Глухов артезиан алабы, Шығыс Қазақстан облысында Семей қ-нан солт.-батысқа қарай 30 – 35 км жерде, Ертістің оң жағалауында, Батыс Сібір артезиан алабының оңт.-шығысында, 1962 – 67 ж. анықталды. Сазбен табылған неоген-төм. антропоген құмдары су сыйыстырушы жыныстар болып саналады. Суы арындап, жер бетіне шапшып шығады. Өздігінен құйылатын ұңғымалардың дебиті 30 – 35 л/с, сорғымен тартқанда 50 – 60 л/с-қа жетеді. Суы тұщы, гидрокарбонатты-натрийлі, сәл сілтілі (рН 7,1 – 7,5) температурасы – 14°С, Алаптың негізгі толығу аймағы – Семейдің солтүстік мен солтүстік -батысындағы қарағай орманы өскен құмды алқап. Алаптың өз суынан ішінара арылатын аумағы Ертіс аңғары, Белокаменка а-ның тұсы. Жер асты суының ғасырлық қорының орташа шығымы 8 м³/с. Глухов артезиан алабының суы Семейді, оған таяу елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, жер суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Голенькое

Голенькое – Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Архангелка аулынанан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 3,6 км 2 , теңіз деңгейінен 99,1 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 5,1 км, енді жері 1,1 км, жағалау бойының ұзындығы 15,7 км. Қар суымен толысады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Жағалау сипаты Жағалауы аз тілімденген. Батысы мен шығысы тік, оңтүстігі аласа және жайпақ келген. Түбі құмдауытты-батпақты, тұнбасының қалыңдығы 0,3 – 0,4 м. Суы ішуге жарамсыз. Көл жағалауында қамыс, жусан, боз, бетеге, шығысында шоқ қайың ормандары өседі.
Голоскоков ақүрпегі

Голоскоков ақүрпегі – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. [http://Жетісу Жетісу] (Жоңғар), Іле Алатауы, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Биікт. 30 – 75 см. Сабағы тік, ұшына жақындаған сайын бұтақтары жиілей түседі. Жапырақтары таспа пішінді болғанымен тақтасы қауырсын тәрізді терең ойықталған, ұзын сағақты, сабаққа кезектесіп орналасады. Жеке гүлдері себетгүл гүлшоғырына шоғырланған, барлық себетгүлдері топталып, қалқанша гүлшоғырын түзеді. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, күлтесі бір-бірімен бірігіп, тұтасып түтікше құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Жемісі – ұсақ, қырлы тұқымша. Голоскоков ақүрпегі өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Голоскоков түкқатары

Голоскоков түкқатары (Ріlopleura goloskokovіі) – шатыршагүлділер тұқымдасы, түкқатар туысына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауының тасты беткейлерінде, жартастар жарықшақтарында өседі. Биіктігі 20 – 40 см, солып қалған жапырақтары тамыр мойнын орап жатады. Сабағы бұтақты, сыртын аздап түк жапқан. Жапырақтары сағақты, жапырақ тақтасы екі рет қауырсын бөлікті тілімденген. Тығыз гүлдері ақ түсті, олар 10 – 15 сәулелі шатырша гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Голоскоков түкқатары өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Гольмий

Гольмий (лат. Holmium; Но) — элементтердің периодтық жүйесіндегі хим. элемент; лантаноидтарға жатады, ат. м. 164,93, ат. н. 67, балқу t 1470 °С, қайнау t 2707 °С, күмістей ақ түсті, менш. салм. 8,8 г/см³. Гольмийді швед химигі П.Т. Клеве 1879 ж. ашып, оны Швеция астанасы Стокгольмнің (Holmіum) атымен атаған. Таза күйіндегі Гольмийді 1958 ж. неміс ғалымы В.Ноддак алған. Гольмий иттрий, диспрозий, эрбий сияқты элементтермен бірге иттрий минералдары құрамында кездеседі. Гольмийді бұл металдардан ажыратып алу үшін олардың тұздарын ерітіп оны кристалдандырады, бұл процесс көп рет қайталанады. Гольмий үш валентті түрлі қосылыстар түзеді, қосылыстары парамагнитті. Оның радиоактивті изотопы (¹⁶⁶Но) аналит. химияда радиоактивті индикатор ретінде, өнеркәсіпте арнайы шыны жасау үшін, т.б. қолданылады. Дереккөздер
Итаяқ

Итаяқ – Сарыөзен алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Жаңасемей ауданында. Ұзындығы 35 км, су жиналатын алабы 85 км 2 . Бастауы Бастауын Киікқашқан ауылының шығысындағы шағын тұщы көлден алып, солтүстікке қарай Сарыөзен өзенінің оң жағынан құяды. Гидрологиясы Жоғары ағысындағы арнасы жонды-белесті өңірмен ағады. Орта және төменгі ағысында өзен жайылмасы кеңейеді. Жаз айларында өзен қарасуларға бөлініп қалады. Дереккөздер
Күйгенсай минералды бұлақтары

Горельник минералды суы – Іле Алатауының солт беткейіндегі минералды бұлақтар. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 18 км жерде орналасқан. Минералды судың жылылығы 20 – 22°С, бұлақтардың тәуліктік су шығымы 1,5 м3-ден 17,3 м3-ге дейін. Гидрокарбонатты сульфатты-натрийлі тұщы судың минералд. 0,12 – 0,14 г/л. Су құрамында радон (25 – 27 эман), кремний қышқылы (20 – 36 мг/л) бар. Тереңд. 250 м ұңғымадан тәулігіне 800 м3-ге дейін шапшымалы жылы су (27°С) алынады. Горельник минералды суы — Іле Алатауының солтүстік беткейіңдегі минералды бұлақтар. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 18 км қашықтықта орналасқан. Минералды судың жылылығы 20-22° С; бұлақтардың тәуліктік су өнімі 1,5 м3-ден 17,3 м3-ге дейін. Гидрокарбонатты сулыратты-натрийлі тұщы судың минералдар 0,120,14 г/л. Су құрамында радон (25-27 эман), кремний қышқылы (20-36 мг/л) бар. Тереңдігі 250 м ұңғымадан тәулігіне 800 м3-ге дейін шапшымалы жыны су (27°С)алынады. Дереккөздер
Горняк минералды су кен орны

«Горняк» минералды су кен орны - Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы жерінде орналасқан. Кен орны 1973 жылы анықталып, барлау жұмыстары 1975-1978 жылдары аралығында жүргізілген. Жатыс сипаты Хлорий-сульфат натрий құрамды, минералдылығы 3 г/дм 3 суы 200 м тереңдіктегі төменгі тас көмір және әктасты қабатында жатыр. Деңгейі 15 – 25 м тереңдікте қалыптасады. Ұңғымалардың дебиті 2,4 – 9 л/с. Минералды судың қоры тәулігіне 56 м 3 . Суы «Горняк» санаторийінде емдік бағытта қолданылады. Дереккөздер
Итбай

Итбай – Бектауата тауының оңтүстік-шығысындағы оқшауланған ұсақ шоқылы тау массиві. Географиялық орны Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Балқаш қаласының солтүстігінде 57 километр жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 661 м. Геологиялық құрылымы Жоғары палеозойдың қызғылт гранитінен түзілген. Тау беткейі тасты-тастақты, көлбеу келген. Өсімдігі Кей жерінде бірен-саран бұта өседі. Беткейаралық аңғарларындағы қоңыр топырағында қайың, терек, тал мен қияқ аралас шалғын өседі. Бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Етегі тақыр. Дереккөздер
Нағыз итбалықтар

Нағыз итбалықтар – ескекаяқтылар отрядының бір тұқымдасы. Бұларды құлақсыз итбалық деп те атайды. Итбалықтардың бұлай аталуына сыртқы құлақ қалқанының болмауы себеп болған. Олардың артқы аяқтары қысқа, әрі құрлықта қозғалуына қатыспайды. Түгі ірі қылшықты, мамығы болмайды. итбалықтардың жалпы 22 туысының қазіргі кезде 13 туысы 18 түрі Солтүстік Мұзды мұхит теңіздерінде, Антарктида жағалауында және кейбір үлкен ішкі су айдындарында таралған. Итбалықтардың негізгі туыстарына: жолақты итбалық, Гренландия итбалығы, кәдімгі итбалықтар, нерпалар, теңіз пілдері, т.б. жатады. Итбалықтардың көпшілік түрлері қоныс аударады. Итбалықтар ауа-райы күрт өзгерер алдында теңіз жағалауындағы жартастар арасындағы бұғаздарға тығылып, мазасыз күй кешеді. Артқы аяқтары тек суда жақсы жүзу қызметін атқарады. Олар судың терең қабаттарына түсіп, су ішінде ұзақ уақыт бола алады. Солтүстік жартышардағы итбалықтар мұз үстіне шығып тынығады, әрі мұз үстінде күшіктейді, ал Оңтүстік жартышардағы түрлері – тынығу үшін жағалауға шығады. итбалықтардың тері астындағы қалың май қабатының дене темп-расын бірқалыпты ұстаудағы маңызы зор. Итбалықтардың түйсік қабілетінің жоғары дәрежеде дамығаны анықталған. Мысалы, олардың денесіне қатты соққы тиген кезде көздерінен жас ағып “жылайды”, музыка әуеніне еліктейді. Итбалықтың аналығы жылына бір рет күшіктейді. Күшіктерінің көзі ашық, денесі қалың, ақ түсті мамықпен қапталған. Осыған орай оның күшігін “ақүрпек” деп атайды. Күшіктері алғашында суда жүзе де, сүңги де алмайды. Үш аптадан кейін олардың түгі біртегіс, әрі қылшықты күйге ауысады. Итбалықтардың негізгі жауы теңізде – касатка дельфині, ал жағалауда – ақ аю, ал күшіктеріне ірі жыртқыш балықтар шабуыл жасайды. Қиыр Солтүстік тұрғындары итбалықты еті, майы, терісі үшін аулайды. Итбалықтар кәсіптік маңызы бар жануар болғандықтан, жылдан-жылға саны азаюда. Сондықтан Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” 3 түрі және 1 түр тармағы енгізілген. Қазақстанның Каспий теңізінде – каспий итбалығы кездеседі. Дереккөздер
Итбас (тау, Қоңыртемірші таулары)

Итбас – Қоңыртемірші тауларының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі оқшауланған тау массиві. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Татан ауылының оңтүстігінде 22 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 904 метр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 километрге созылып жатыр. Беткейлері көлбеу, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Тау аңғарларында көптеген қыстаулар бар. Етегінде Әтембеттоған, Алашыр бұлақтары орналасқан. Шығысында Иткөл көлі жатыр. Геологиялық құрылымы Девон жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Шала дамыған ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, сұлыбас, бетеге, бұталар өседі. Тау атырабы шөбі шүйгін жайылымдық, шабындық. Дереккөздер
Қозғалыс (зат)

Қозғалыс – заттар мен құбылыстардың жалпы өзгерісін, бір-біріне әсер етуін білдіретін ұғым. Қозғалыссыз өмір болмайды, ол – барлық нәрсенің өмір сүру тәсілі. Қозғалыс – мәңгі, шексіз бола тұра, дүниеге сырттан енгізілмейді, оның құрамдас бөлігі болып табылады. Антикалық заман философиясы қозғалыстың бар екенін мойындап қана қоймай, оның мәнін зерделеп, себептерін, жалпы заңдылықтарын ашуға ұмтылды. Кейбір философтар табиғат бастамасын ағып жатқан суға (Фалес), жалындаған отқа (Гераклит), сандар арасындағы үйлесімге (Пифагор), бос кеңістіктегі атомдарға (Демокрит) теңеп, дүниенің динамик. суреттемесін жасаса, енді біреулер қозғалыс ұғымының қайшылыққа толы екенін (Зенон) айтты. Аристотель ілімінде қозғалыс ұғымы категория деңгейіне көтеріліп, оның көптүрлілігі, болмыс пен танымның басты анықтамаларының бірі екендігі айтылды. Жаңа заман дәуірінде (17 – 18 ғ.) ғылыми танымның, әсіресе, механиканың қарқынды дамуына орай қозғалыс көбінесе механикалық қозғалыс, яғни денелердің кеңістікте орын алмасуы және бір-біріне әсер етуі ретінде қарастырылып, дүниенің механикалық суреттемесі жасалды. Гегель қозғалыс ұғымын қалыптасу, өзгеру, даму ұғымдарымен ұштастырып, оның жалпы заңдарын ашты, оны сан мен сапаның өзгеруі, сапалық түрлену секілді түсініктермен байытып, қозғалыстың ішкі қайнар көзі, себебі қайшылықта екенін көрсетті. Дүниеде өзгермейтін, қозғалмайтын дене болмайтыны секілді, қозғалыс табиғаттағы, қоғамдағы барлық өзгерістерді түгел қамтиды. Қозғалыс – жалпы өзгеріс, нысандардың бір-біріне әрқалай әсер етуі және олардың қалпының ауысуы. Ол – материяның ажырамас, өмір сүру тәсілі. Қозғалыссыз материяның болмайтыны секілді, материясыз қозғалыстың болуы мүмкін емес. Қозғалыс сан алуан болып келеді. Әрбір қозғалыстың өз иесі, өз тасымалдаушысы, яғни түпкі негізі болады. Мысалы, қарапайым бөлшектер қозғалысының өз заңдылықтары, өзіне ғана тән ерекшеліктері бар. Сол секілді материя құрылымының деңгейіне сәйкес өз қозғалысының болуы заңды. Алайда, қозғалыстың бастапқы негізін анықтау, яғни алғашқы қозғалыс қалай пайда болды деген мәселеде ғылыми ой-пікірлер мен діни сенімге негізделген теориялар қайшылығы жалғасып келеді. Қозғалыс шектілік пен шексіздіктің, өзгермелілік пен орнықтылықтың, тыныштық пен тынышсыздықтың қайшылығы болып табылады. Қозғалыстың өзіне қарама-қарсы сәті – тыныштық. Ол қозғалыстың белгілі бір өткінші қалпы, біршама тұрақтылығы. Шексіз тыныштыққа жету – заттың жойылып кетуімен бара-бар келеді. Дамумен салыстырғанда қозғалыс – неғұрлым жалпылама ұғым, өйткені ол жүйенің дамуының ішкі заңдарына сәйкес келмейтін қандай да бір сыртқы және кездейсоқ өзгерістерді қамтиды. 20 ғасырдың 2-жартысында ғылым мен техниканың, қоғамдық тәжірибенің дамуы жаңа нысандарды, күрделі жүйелер кешенін зерттеуге, сөйтіп қозғалыс, оның түрлері, олардың өзара байланысы туралы жаңа философиялық теориялар жасауға жол ашты. Әдебиет: * Пригожин И., Порядок их хаоса, М., 1986; * Диалектическая логика, Категории сферы сущности и целостности, А.-А., 1987. М. Сәбит
Итемген

Итемген – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы тұйық көл. Теңіз деңгейінен 294,6 метр биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 57,4 км 2 , ұзындығы 11,5 км, енді жері 7,4 км. Жағасының ұзындығы 40,3 км, орташа тереңділігі 1 м (ең терең жері 3,5 м). Су көлемі 57 млн. м 3 , су жиналатын алабы 1150 км 2 . Түбі тегіс, тұнба, лайлы. Оңтүстік жағасы жайпақ, батысы тік жарлы келген. Көлге Ақсуат өзені кұяды. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Жоғары деңгейі сәуірде, төменгісі қыркүйек айында байқалады. Қуаң (1931 –1933, 1940, т.б.) жылдары тартылып та қалған. Кейін шарасы қайта суға толған. Дереккөздер
Итемір

Итемір – Қалба және Бала Қосмұрын жоталарының аралығындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Жарма мен Көкпекті аудандарының шекарасында орналасқан. Егінбұлақ ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 16 км жерде. Абсолюттік биіктігі 831 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Жер бедері Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Пішіні сопақша, Көкпекті өзенінің аңғарында орналасқан. Геологиялық құрылымы Палеозойдың тақтатас, құмтас және интрузивті жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Тауалдының қызғылт қоңыр топырағында далаға тән өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдалануға қолайлы. Дереккөздер
Итжон

Итжон – Іле өзені аңғарындағы үстірт. Географиялық орны Алматы облысы Талғар ауданы жерінде. Малайсары жотасы мен Шолақ тауларының аралығында орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 600 – 700 м. Үстірттің аласа жондары құрғақ өзен арналарымен тілімденген. Батысында Белқайқаң қонысымен, шығысында Арқарлы тауларымен түйіседі. Жазық бойында бірнеше қыстаулар бар. Орта бөлігінен Түрксіб темір жолы өтеді. Өсімдігі Сұр, қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Қозғалыс мөлшері

Қозғалыс мөлшері, импульс – механикалық қозғалыс өлшеуіші. Материалдық нүктенің қозғалыс мөлшері оның массасы (m) мен жылдамдығының (υ) көбейтіндісіне тең: p=mυ . Ол – нүктенің жылдамдығымен бағыттас векторлық шама. Нүктенің қозғалыс мөлшері тек күш әсері жоқ кезде ғана тұрақты болады. F күш әсерінен нүктенің қозғалыс мөлшері жалпы жағдайда шамасы бойынша да, бағыты бойынша да өзгереді; бұл өзгерістің сипаты механиканың негізгі теңдеуі болып F өрнегімен анықталады. Механикалық жүйенің қозғалыс мөлшері (Q) оның барлық нүктелерінің қозғалыс мөлшерлерінің геометриялық қосындысына тең немесе тұтас жүйе массасының (М) массалар центрінің жылдамдығына (υц) көбейтіндісіне тең: Q∑mkυk=Mυц . Жүйенің қозғалыс мөлшерінің өзгерісі тек сыртқы күштердің әсерінен ғана болады. Бұл өзгеріс заңы, динамиканың көптеген мәселелерін шешуге қолданылатын, жүйенің барлық нүктелерінің қозғалысы анықталатын теңдеуімен беріледі. Тұйық жүйе үшін, яғни сыртқы күш әсер етпейтін жүйелерде немесе жүйеге әсер ететін сыртқы күштердің геометриялық қосындысы нөлге тең болғанда қозғалыс мөлшерінің сақталу заңы орындалады. Релятивистік механикада қарастырылатын жарық жылдамдығына (с) жуық жылдамдықпен қозғалатын еркін бөлшектің қозғалыс мөлшері (импульсі) мына формула бойынша өрнектеледі: pmυ/, мұндағы  υ/с. Егер υ ﻿
Горт

Горт – Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Шұбартеңіз қонысының оңтүстігінде 15 км жердегі қыстау. Арал қарақұмының шығысында тегіс жазықта орналасқан. Жанында Қоскөл, Қоңыртөбе, т.б. қыстаулар бар. Оңтүстік-шығысында Бұланты, Миір, Сарыадыр қоныстары, оңт.-батысында Исламкөл, Қойшыман, оңтүстігінде Наурызбайшұбар құдықтары орналасқан. Дереккөздер
Гортензия

Гортензия (Hydrangea) – шығысгүлі тұқымдасына жататын көп жылдық бұта, кейде шырмауық немесе аласа ағаштар. Солтүстік Американың, Орталық және Оңтүстік Американың, Оңтүстік -Шығыс Азияның тауларында кездесетін 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда мәдени түрде өсірілетін 2 түрі бар. Бақтарда әсемдік үшін шашақбасты Гортензия өсіріледі. Биіктігі 3 м-дей, гүлшоғыры ірі, ұзынша, көкшіл ақ түсті. Гортензияны қалемшелері арқылы көбейтеді. Қыста оранжереяларда сақтайды. Ашық грунтта өсіргенде топырақты жабады немесе қысқы маусымда өсімдікті жапырақпен бүркейді. Сәуір айында өсімдік гүлдейді. Жемісі – қорапша. Гүлдері өте әдемі сондықтан Гортензияны әсемдік үшін өсіреді. Дереккөздер
Гранит

Гранит – Жер қыртысында ең көп тараған кристалдық магмалық тау жынысы,толық кристаллы, жаппай түйірлі, немесе сеппелі, қышқыл құрамды (SiO 2 > 65%) интрузиялық таужыныстардың жиынтық атауы. Гранит кварцтан, калийлі дала шпаттарынан (ортоклаз, микротия), қышқыл плагиоклаздардан, слюдадан (биотит, мусковит) тұрады. Түсі ашық, көбінесе қызғылт сұр, қызыл, кейде жасыл, сұр; менш. салм. 2,5 – 2,7 г/см 3 . *Граниттің құрылымы орта, ірі түйірлі, порфирлі. *Граниттердің лейкогранит, аляскит, плагиогранит, сілтілік гранит, рапакиви сияқты түрлері бар. Гранит архейден бастап кайнозойға дейінгі шөгінділерде түрлі пішінді массивтер, батолит, шток, лакколит, желі, дайка, түрінде кездеседі. Граниттердің пневматолиттік-гидротермальдық, гидротермальдық өзгерістеріне мусковиттену, турмалиндену, альбиттену грейзендену, хлориттену процестері жатады. *Сарыарқа мен Алтайдың көптеген металл кендері Граниттердегі осы процестердің нәтижесінде түзілген. Граниттер құрылыс материалы ретінде кеңінен қолданылады. Олардан қаптау плиталары, ірі құрылыстардың іргетасы, ескерткіштер жасалады. Сондай-ақ Граниттерде алтынның, күмістің, вольфрамның, молибденнің, радиоактивті элементтердің,тағы басқа кен орындары кездеседі. Қазақстанда Гранит өндірілетін Талғар, Күрті (Алматы облысы), Спасск, Жарық, Дария (Қарағанды облысы), Гранитогорск (Жамбыл облысы), Лосевка (Ақмола облысы), Аягөз (Шығыс Қазақстан облысы),тағы басқа кен орындары бар. Mинералдық құрамы Граниттердің минералдық құрамы негізінен алғанда кварц пен дала шпаттарынан және түсті минералдардың (биотит, мусковит, мүйіз алдамшы, сирегірек пироксен) азын-аулақ мөлшерінен тұрады. Граниттердің түрлері көп.Олар дала шпаттарының құрамы мен олардың бір-біріне мөлшерлік қатынастарына орай және түсті минералдардың қандай түрі жетекші рөл атқаратындығына орай жүйеленеді. *Бірінші жүйелеу қағидасына сәйкес дараланған граниттер түрлері: **байырғы немесе әкті-сілтілі граниттер (калийлі дала шпаты 30-40%, қышқыл плагиоклаздар 10-20%, кварц 25-30%); **адамелиттер (калийлі дала шпатгары мен плагиоклаздар мөлшері бір-бірімен шамалас); **плагиограниттер немесе плагиоклазды граниттер (тек қана плагиоклаздардан, кварцтан және түсті минералдардан тұрады, яғни бұлардың құрамында калийлі дала шпаттары мүлдем болмайды немесе өте мардымсыз мөлшерде кездеседі); **сілтілі граниттер (сілтілі дала шпаггарын және сілтілі пироксендер мен амфиболдарды кіріктіреді). Өз құрамындағы әр түрлі түсті минералдардың жетекші рөліне қарай биотитгі, қосслюдалы, мүйізалдамшылы, рибекитгі, эгиринді және тағы басқа граниттер түрін даралауға болады. Гранит құрамында түсті минерал мүлдем болмағанда немесе олар өте аз мөлшерде үшырасқан жағдайда (5%- дан аз) олар аляскитгер деп аталады Дереккөздер
Импульс моменті

.]] импульс моменті, "Қозғалыс мөлшері моменті" деп те аталады, – материалдық нүктенің немесе жүйенің механикалық қозғалысының динамикалық сипаттамаларының бірі. Физикада ол заттың әуелгі нүктеден қозғалу мен ауысуының физикалық шамасы болып, ол классикалық физикада: \mathbf{L} болып өрнектеледі. Күш моменті тәрізді қозғалыс мөлшерінің моменті центрге (нүктеге) және оське де қатысты анықталады. Материалдық нүктенің центрге (O) қатысты қозғалыс мөлшерінің моменті центрден жүргізілген қозғалыстағы нүктенің радиус-векторының (r) оның қозғалыс мөлшерінің (mυ) векторлық көбейтіндісіне тең: яғни K 0 =[r.mυ]. Оны есептеу үшін күш моментін есептеуге арналған барлық формулаларды пайдалануға болады, тек онда F векторын (немесе оның проекцияларын) mυ векторымен (немесе оның проекцияларымен) алмастыру қажет. Қозғалыс мөлшерінің моментінің өзгерісі түсірілген күш m0(F) моментінің әсерінен болады. Бұл өзгерістің сипаты динамиканың негізгі заңы болып табылатын m 0 F теңдеуімен анықталады. m 0 F0 болған кезде, мысалы, центрлік күштер үшін орындалады, нүктенің O центрге қатысты қозғалыс мөлшерінің моменті өзгеріссіз қалады; нүкте осы кезде жазық қисық бойымен қозғалады және оның радиус-векторы кез келген бірдей уақыт аралықтарында бірдей аудандар сызып өтеді. Бұл нәтиже аспан механикасы үшін, сонымен қатар ғарыш ракеталарының, жердің жасанды серіктері, т.б. қозғалысы үшін маңызды. Дереккөздер
Қозғалыс орнықтылығы

Қозғалыс орнықтылығы – механикалық жүйенің қандай да бір сипаттамалары мәнінің ұзақ уақыт сақталуын білдіретін ұғым. Кез келген механикалық жүйенің мысалы, машинаның, гироскоптық құрылғының, ұшақтың, снарядтың қозғалысы түсірілген күштерге және бастапқы шарттарға, яғни қозғалыстың басталу моментіндегі жүйе нүктелерінің орны мен жылдамдығына тәуелді болады. Түсетін күштерді және бастапқы шарттарды біле отырып, жүйенің тиісті қозғалысын теориялық тұрғыдан есептеп шығаруға болады; мұндай қозғалысты ұйтқымаған қозғалыс деп атайды. Бірақ барлық өлшеулер қандай да бір дәлдік дәрежесімен жүргізілгенімен іс жүзінде (практикада) бастапқы шарттардың нақты мәндерінің, әдетте есептеулер кезіндегіден айырмашылығы болады. Түрлі себептердің нәтижесінде бастапқы шарттардың есептеулер кезіндегі мәнінен ауытқуы – бастапқы ұйтқулар деп, осындай ұйтқулары бар жүйенің қозғалысын ұйтқыған қозғалыс деп атайды. Егер болмашы аз бастапқы ұйтқулар кезінде қандай да бір қозғалыс сипаттамаларының мәні, барлық келесі уақыт аралығында ұйтқымаған қозғалыс кезіндегі мәнінен айырмашылығы аз болса, онда осы сипаттамаға қатысты жүйенің қозғалысы орнықты деп аталады. Егер соншалықты аз (бірақ 0-ге тең емес) бастапқы ұйтқулар кезінде қарастырылып отырған сипаттаманың мәні уақыт өткен сайын өзінің ұйтқымаған қозғалыстағы мәнінен көбірек ауытқитын болса, онда осы сипаттамаға қатысты жүйе қозғалысы орнықсыз деп аталады. Қозғалыс орнықтылығын анықтайтын шарттар орнықтылық критерийлері деп аталады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Қозу

Қозу сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: * Қозу – тітіркендіру салдарынан пайда болатын тірі тіндердің (ұлпалардың) әрекеті, белсенді қызмет атқара алатындай жағдайы; тірі жасушалардың тітіркенуге қайтаратын жауабы. * Қозу – түрлі физикалық, химиялық, функциональдық өзгерістер жиынтығынан тұратын, тек тірі ұлпаларға, тірі организмге тән, қозғыштық қасиет негізінде дамитын күрделі биологиялық процесс. Организмде қозғыштық қасиет жойылса, жасушалардың қызметі бұзылып, тіршілігі тоқтайды. * Қозу – толқын тәрізді таралатын процесс. Тіннің бір жерінде пайда болған қозу оның басқа бөліктеріне жайыла таралады. Ет пен жүйке тіндерінде қозу электрлік жолмен, әрекет потенциалы түрінде таралады. Тіннің бір жасушасында немесе бір телімінде пайда болған әрекет потенциалы оның басқа бөліктерін тітіркендіреді. Қозу процесі шектелген (таралмайтын) және шектелмеген (таралатын) болып екіге бөлінеді. Қозудың табиғатын түсіндіретін мембраналық-иондық теорияға сәйкес абстракциялық рефрактерлік сатысы (Қозу жағдайындағы тіннің кенеттен әсер еткен тітіркендіргішке жауап бермеуі) натрий иондарының жасуша ішіне өтуі тоқтап, жарғақша арқылы калий иондары өтуінің жоғарылауымен байланысты.
Қозы

Қозы – қойдың 6 айға толмаған жас төлі. Қозылар егіз және жалқы болып туылады. Оларды туған мерзіміне қарай мәйекті қозы, көбе (кепе), қауқа, күн тимес, көпелдеш, көпей, арамза, марқа, бағлан қозы деп атайды. Қозылар туылғаннан соң 10 – 15 минуттан кейін аяқтанып, енесін емеді, 10 – 15 күнде отығады, 3 – 4 аптадан кейін қосымша жем (күнжара, ақталған сұлы, т.б.) беріледі. Оларды 1,5 айлығында отармен бірге бағып, 3 – 4 айдан кейін еркек не ұрғашысына қарай отардан бөледі. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Итжүзім

Итжүзім – асқабақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде Орта Азияда, Батыс Еуропада және Жерорта теңіз аймағында кездесетін 12 түрі белгілі. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарындағы жазық жерлер мен тау аңғарларында, сондай-ақ орман шеті мен бұталар арасында өсетін 3 түрі бар. Олардың ішінде реликті түр өте сирек, тек Шардара алабы мен Қызылқұмда ғана кездесетін қаражемісті итжүзім (В. melanocarpa) қорғауға алынып, Қазақстанның « Қызыл кітабына» енгізілген. Оның биіктігі 2 – 4 м. Тамыры жуан, түйнекті, сабағы көп бұтақты, шырмалып өседі. Етжеңді, бестармаққа бөлінген төменгі жағындағы жапырақтары ірі болады. Бір үйлі, сарғыш жасыл гүлі дара жынысты. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жемісі піседі. Жемісі – шар тәрізді қою жасыл түсті жидек. Бұл өсімдіктің тамырынан алынатын құрғақ ұнтақты жануарлардың әр түрлі жарасын емдеуге қолданады. Итжүзімнің тағы бір түрі – сыртдән итжүзімінің тамырында улы брионин, брейн глюкозидтері, шайыр, крахмал, балауыз, минералды тұздар, органикалық қышқылдар болады. Оны халық медицинасында несеп жүргізетін, қақырық түсіретін, ауруды бәсеңдететін және қан тоқтататын дәрі ретінде пайдаланады. Тұқымында эфир майы (1,5–2,1 %) болғандықтан сабын қайнатуға қолданылады. Сондай-ақ гүлінен аралар бал жинайды. Галерея Дереккөздер
Иткендір

Иткендір – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Ақтөбе облысында ғана кездесетін түрі кенептүсті иткендір (Е. cannabinum) өседі. Оның биіктігі 1,5 метрдей. Тамыры жуан болады. Сабағы бұтақты келеді, тік өседі. Қарама-қарсы орналасқан қауырсын тәрізді жай жапырақтарының төменгі бөлігі тілімденіп, ұшы сүйірленген. Қоңырау пішінді, күрделі қалқанша себет гүлшоғырында 3 – 7 гүлдері болады. Әрбір себет гүлшоғырының сыртында бірін-бірі жаба жетілген 2 – 3 қатар орам жапырақшалары бар. Олардың сыртқы шеңбері – жұмыртқа, ішкісі – қандауыр тәрізді. Гүлдері қос жынысты, күлте жапырақшалары қызғылт, күлгін қызғылт түсті. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ұзын, бес қырлы, қара қоңыр түсті тұқымша. Ақ, ұзын түкті айдаршасы арқылы таралады. Иткендірді халық медицинасында шемен ауруын емдеуге пайдаланады. Тамыры мен жапырағынан қара және көк бояу, ал сабағынан талшық алынады. Суреттер Дереккөздер
Итқонақ

Итқонақ – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған. Қиыр Шығыста, Солтүстік-Шығыс Қытайда, Жапония және Корей аралдарында кездесетін 21 түрі белгілі. Итқонақ – егістіктер мен бау-бақшаның арамшөптері. Қазақстанда құрғақ далалық аймақтар мен таулардың тастақты беткейлерінде өсетін: шоқ Итқонақ (Setaria verticillata), мысыққұйрық Итқонақ (Setaria glauca), көк Итқонақ (Setaria viridis), Италия Итқонағы (Setaria italica) деген түрлері кездеседі. Биіктігі 10 – 80 см. Сабағы тік, буын және буын аралығынан тұрады, іші қуыс болады. Көп жапырақты, шашақталып өседі. Гүлдері – күрделі масақ, сыпыртқы гүлшоғырына жиналған. Масақшасы ұзын қылтанақты, қос гүлді. Оның біреуі – қос жынысты, екіншісі аталық (саны үшеу) жынысты. Шілде – қыркүйекте гүлдейді. Жемісі – дәнек. Тұқым салғанға дейін жапырақтары мен сабақтарын мал жақсы жейді. Тұқымдарымен құстар қоректенеді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
Итқұсық

Итқұсық, шумания – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы немесе сасыр туысына жататын түр. Негізінен Орта Азия мен Иранның шөлейтті жерлерінде өседі. Қазақстанда құмды және құмды-қиыршықтасты жерлерде өсетін 1 түрі – Карелин Итқұсықы (Scһ. Каrеlіnіі) бар. Биіктігі 25 – 40 см, түйнекті-тығыздалған тамырлы өсімдік. Сабағы жоғары жағына дейін бұтақтанған. Төменгі жапырақтары қысқа сағақты, сабақ бойындағылары жіңішке сабақ қынабында орналасқан. Тостағанша жапырақшаларының біз тәрізді тісшелері болады. Күлтелері (ұзындығы 1,5 мм) жасыл сарғыш түсті. Гүлдері отырмалы, олар шатыршагүл шоғырына топталған. Шатыршасы (ені 12 см), 15 – 23 сәулелі. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі жұмыртқа тәрізді, шеттерінде ақ жолағы болады. Өсімдіктің түйнегі хош иісті, сондықтан оны тағамға қосады. Сілтемелер
Итқырылғансор

Итқырылғансор – Жаман Ақкөл сорының солтүстігінде 12 км жердегі сор. Географиялық орны Қостанай облысы Жангелді ауданы жерінде орналасқан. Торғай және Ұлы Жыланшық өзендерінің аңғарында орналасқан. Гидрографикасы, сипаты Сор доға тәрізденіп ендік бағытта 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. Теңіз деңгейінен 110 м шамасында. Батысында Қарасай аңғарымен, шығысында Қазымбай Қарасу сайы, солтүстігінде Ащытастысор сорымен шектеседі. Оңтүстігі тегіс тақырлы келген. Дереккөздер
Итмұрынды

Итмұрынды – Табақкеңтатыр аңғары мен Балқаш көлінің аралығындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 557 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылған, енді жері 6 км. Геологиялық құрылымы Ерте ортаңғы тас көмір кезеңінің гранитоид жыныстарынан түзілген. Жер бедері Беткейлері көлбеу, түпкі жыныстары жалаңаштанып жер бетіне шығып жатыр. Өсімдігі Сортаңды сұр, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бұйырғын, баялыш, итмұрын, т.б. бұталы өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Итошаған

Итошаған – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда өзен мен көлдердің жағалауында, сондай-ақ, саз, құм топырақты далада және суармалы жерлерде өсетін имек итошаған (B. cernua), үштармақты итошаған (B. trіpartіta), сәулелі итошаған (B. radіata), түкті итошаған (B.pilosa) деген түрлері бар. Бұлардың биіктігі 10 – 60 см. Тік сабағының жоғасыр бөлігі бұтақталып кетеді. Қауырсын тәрізді сүйірленген жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Көп гүлді себет гүлшоғырының сыртын екі қатар орам жапырақшалары қоршап тұрады. Оның сыртқысы – жасыл, ал ішкі қабаты – жарғақ тәрізді, қара-жасыл жолақты сары түсті болады. Гүлдері қос жынысты, шеткі тілімденген гүлдері – жыныссыз келеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымшажемісінің бүйірі қысыңқы, төрт қырлы, төбесінде 2 – 4 қылтанағы бар. Итошаған – дәрілік өсімдік, халық медицинасында кеңінен қолданылады. Ол тәбет ашып, ас қорытуды жақсартады, тері ауруы кезінде зат алмасуды қалыпқа келтіреді. Қан кетуді тоқтатып, жүйке жүйесін тыныштандырады. Үштармақты итошағанның жапырағы мен гүлін қайнатып, балалар шірінше (золотуха) ауруымен ауырғанда ішкізеді. Сондай-ақ жібекті, жүнді сары, ашық жасыл және қоңыр түске бояу үшін қолданылады. Табиғатта таралуы. Итошаған республикамыздың, сондай-ақ еліміздің барлық аймақтарында кездеседі. Ол ылғалды, сазды – батпақты жерлерде, өзен – көл жағалауларында, ескі мал қораларының маңында өседі. Дәрілік шикізат ретінде жапырағы мен сабағының ұш жағы жиналады. Оларды, өсімдік жаңа гүлдей бастаған кезде орақпен орып, ол болмаса кәдімгі қайшымен сабақтың ұш жағынан 10 – 15 см ұзындықта қиып алады. Жиналған дәрілік шикізат шатырдың, жаппаның астында көлеңке жерде жел қақтырылып кептіріледі. Химиялық құрамы. Өсімдіктің дәрілік шикізатының құрамында 10 мг/пайыз флавноидтар, кумарин, 60 – 70 мг/пайыз аскорбин қышқылы, 50 мг/пайыз каротин және 4,5 пайызға дейін илік заттар, аздаған эфир майлары бар. Қолданылуы. Өсімдік тұнбасы және судағы ертіндісі малдың азыққа тәбетін арттыру, ас қорытуды жақсарту және бауыр ауруларын емдеу үшін қолданылады. Жапырақтары жараның тез жазылуын шипалық жасайды. Мал дәрігерлігі практикасында күйіс қайыратын малдың азыққа тәбетін ашу, сондай – ақ тер және зәр шығаруды үдету үшін пайдаланылады. Сақа малға өсімдіктің ұнтағы орта есеппен 8 – 10 грамм мөлшерінде беріледі. Бұл дәрілік шөппен төл ауруларын емдеуге рұқсат етілмейді. Дереккөздер
Ит өсіру

Ит өсіру – шаруашылық қажетіне сәйкес итті қолға үйрету, асырау. Иттер: ізшіл, иісшіл, қызмет иттері, күзетші, бақташы және көлік ретінде шанаға жегілетін, аңға салынатын, үйде ұсталатын болып ажыратылады. Ізшіл күзетші иттер шекараны, мемлекеттік және қоғамдық меншікті қорғауға, зілзала апатынан құтқаруда пайдаланылады. Иісшіл иттер кеден қызметінде, есірткі, жарылғыш заттарды тасымалдаушыларды табуға көмектеседі. Бақташы ит – малшылардың көмекшісі (малды қайырады, өрістен айдап келеді, түнде күзетеді, ұрыдан, ит-құстан қорғайды). Шанаға жегілетін иттер – солтүстік суық аймақта негізгі көлік. Қазақстанда 100 мыңнан астам бақташы ит бар. Қазақ бөрібасары, Кавказ овчаркасы, ортаазиялық овчарка, Шығыс Еуропа овчаркалары жақсы үйретілсе қойды түнде күзетумен бірге күндіз де бағады. Мал көрмей өскен иттерді бақташылыққа үйрету қиын. Сондықтан малшылар өз итінің күшігін баулып, мал бағуға үйретеді. Ал ізшіл, иісшіл қызмет иттерін ит питомнигінде өсіріп, оларды жұмсауға үйретіп, белгіленген мақсатқа сай машықтандырады. Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеулер институтында бақташылыққа бейім ит тұқымдары өсіріледі. Бұлар аңызақ ыстыққа және құмды жердің ауа райына көнбіс, үнемі малмен бірге жүретін, қасқырмен батыл айқасатын, сақ иттер. Сүйегі ірі, кеудесі кең, мойны жуан, басы жалпақ, тұмсығы қысқа, жүйрік. Ит питомнигінде өсірілетін Кавказ овчаркасының тұрпаты да осы тәріздес, таулы өңірде пайдалануға қолайлы келеді. Түсі көбіне қара коңыр не сары болады. Шығыс Еуропа овчаркасы машықтануға тез жаттығады. Қылшығы мықты, түбіті қалың, қырағы, малды шашау шығармайды. Сілтемелер
Шәмшәдин Тұрсынұлы Керім

Шамшәдин Тұрсынұлы Керім (4 сәуір 1962 жылы туған, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Құланды ауылы) – фольклортанушы, дінтанушы, филология ғылымдарының докторы (2001), профессор (2009). * ҚазМУ-ды (1985, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қазақстан орталық музейінде (1985–87) кіші ғылыми қызметкер. * 1987-1992 ж.ж. Қазақстан ғылым академиясының М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер; * Өзбекстандағы Ғ. Ғұлам атындағы Сырдария мемлекеттік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі; * 1994-2001 ж.ж. Қожа Ахмет Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде шығыс филологиясы кафедрасының доценті, меңгерушісі; * 2001 ж. 4 сәуірінен 18 маусымына дейін Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанындағы Ислам университетінде ректор; * 2001 ж. 18 маусымынан 2018 ж. 9 қыркүйегіне дейін Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университетінің проректоры; * 2018-2024 жылдар аралығында Нұр-Мүбарак университеті жанындағы Әбу Ханифа ғылыми зерттеу орталығының директоры, Дінтану кафедрасының профессоры; * 2024 жылдан бастап Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті жанындағы Халықаралық ғылыми зерттеу және инновация орталығының директоры. Ғылыми жұмыстары * 2000 ж. «Қазақ фольклорындағы жұмбақ жанры» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады; * Әдебиеттану, шығыстану, дінтану, исламтану салалары бойынша 230-дан астам ғылыми еңбектері жарық көрді; * 140-тан аса ғылыми конференцияларда (Египет, Түркия, Ресей т.б.) баяндамалар жасаған; Еңбектері * Қазақ жұмбағы. Монография, 2007 ж. * Араб елдері. Оқу құралы, 2008 ж. * Араб баспасөзінің тілі. Оқу құралы, 2008 ж. * Сығанақ саңлағы. Монография, 2012 ж. * Діни білім - дін діңгегі, 2012 ж. * Қауам ад-дин әл-Итқани әл-Фараби- ғұлама ғалым, ақын. Монография, 2017 ж. * Сал-серілер поэзиясы/ ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басы. Монография, 2017 ж. * Қазақстан исламтануының аса көрнекті өкілдері. Монография, 2018 ж. * Тараз тарланы. Монография, 2022 ж. Марапаттары * "Құрмет" ордені (2017); * Қазақстан халқы Ассамблеясының қоғамдық "Бірлік" алтын медалі (2016); * "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" мерекелік медалі (2016) * "Астана 20 жыл" мерекелік медалі (2018); * "Мәшһүр Жүсіп атындағы Алтын медаль" (2013);
Иттабан

Иттабан – иттабандар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған, 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Ақтөбе, Қостанай, Жамбыл, Қызылорда, Шығыс Қазақстан облыстарының далалық сортаңды жерлерінде кездеседі. Оның 5 түрі бар. Соның ішінде көп кездесетіні – иттабан сораң (Frankenia pulverulenta). Биіктігі 10 – 30 см, тамыры жіңішке. Сабағы бұтақтанып келген, сыртын ақ түк жапқан. Жапырағы сопақша, ұзындығы 2 – 7 мм, ені 1 – 2,5 мм, төрт-төрттен топталып орналасқан. Қызғылт түсті гүлі бір-бірден жапырақ қолтығына не бұтақшаларының ашаланған жеріне орналасқан. Аталығы 6, екі шеңбер бойында орналасқан. Аналық мойны жіп тәрізді. Сәуір маусым айларында гүлдеп, маусым қыркүйекте жемістенеді. Жемісі бір ұялы қауашақ. Иттабан туысына жататын өсімдіктердің құрамында тұз көп болады. Дереккөздер
Иттабандар тұқымдасы

Иттабандар тұқымдасы (иттабан тұқымдасы Frankeniaceae) – бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Жер шарында кең тараған. Барлық құрлықтың (Антарктида ғана кездеспейді) субтропиктік және жылы аймақтарындағы теңіздер мен тұзды көлдер жағалауларында кездесетін 4 туысы, 90-нан астам түрі белгілі. Қазақстанда Ақтөбе, Жамбыл, Қызылорда, Шығыс Қазақстан облыстары, Арал теңізі маңы, Балқаш – Алакөл ойысындағы далалық сортаңды жерлерде кездеседі. Иттабандар тұқымдасының гүлдері қос жынысты, тостағанша жапырақшалары 4 – 7 тісті, бірігіп келген. Күлтесі (4 – 7) бірікпеген, күлгін, қою қызыл, ашық қызыл, сирек ақ түсті келеді. Аталығы 4 – 6, ал аналығы – біреу. Жемісі – бір ұялы қорапша. Қазақстанда 1 туысы – иттабан бар. Сілтемелер
Итшомырт

Итшомырт – қаражемістер тұқымдасына жататын бұта. Еуразия мен Солтүстік Американың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 50-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда бір түрі – сыңғақ итшомырт (F. alnus) бар. Негізінен ормандар мен бұталар арасында, батпағы құрғаған жерлерде өседі. Оның биіктігі 3 – 4 м. Тікенсіз сабағы бұтақтанып келеді. Қабығы қызыл, әр жерін ақ дақтар басқан. Ұшы сүйір, жиектері тегіс, сопақша жапырақтары ұзын сағақты, кезектесіп орналасады. Ұсақ гүлі қос жынысты, сары түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – шар пішінді домалақ сүйек. Олар алғашында қызыл болады да, артынан қараяды. Итшомырт – дәрілік өсімдік. Дәрілік мақсатта, жас бұтақтарының қабығын ерте көктемде, жапырақтары бүршік жара бастаған кезде жинап алады. Қабығының қайнатындысын шемен, геморрой, бауыр, созылмалы тері ауруларын емдегенде, ал тамырының қайнатындысын асқазан және ішекауырғанда ішеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Итіке

Итіке – Шу өзенінің аңғарындағы құдық. Жамбыл облысы Сарысу ауданы Жайлаукөл ауылының оңтүстік-батысында 15 км жерде. Солтүстігінде Майдегенкөл, Қарақыр сорлары орналасқан. Маңында Орыстұма, Қызылтұма, Шеңгелтұма, Омар бұлақтары мен көптеген қыстаулар бар. Құдықтың маңайын сексеуіл шоғырлары қоршаған. Құдық мал суаруға пайдаланылады. Сілтемелер
Ихтиозаврлар

Ихтиозаврлар – триастың орта шенінен бор кезеңінің соңына дейін да тіршілік еткен бауырымен жорғалаушылардың бір класс тармағы. Ихтиозаврлардың пайда болуы жөнінде әр түрлі пікірлер бар. Кейбір ғалымдар котилозаврлардан (Cotylosauria), оның ішінде капториноморфтардан (Captorhinomorpha) пайда болған десе, екінші бір зерттеушілер – тасбақалардың арғы тегі деген жорамал айтады. Дене пішіні балыққа ұқсас, сүйір тұмсықты, тұрқы 15 м-ге дейін болған. Киттерге, әсіресе, дельфиндерге ұксас, бірақ тікелей туыстық қатынастары жоқ. Ескек тәрізді жұп аяқтары – жүзу жарғақтарына айналған, негізінен, денесін тепе-тең қалыпта ұстауға бейімделген. Арқа қанаты жұмсақ, қатты құйрық қанаты тігінен орналасқан. Бұл – сүңгу немесе су бетіне шоршып шығу қабілеттерінің жақсы дамымағанын көрсетеді. Бас қаңқасы ұзын тұмсығымен жалғасқан. Үлкен көздері болған. Әрбір жақ сүйегінде бірқатар орналасқан өткір 200-дей тістері бар. Омыртқа жотасында 40 – 75 арқа омыртқасы, 100-ге тарта құйрық омыртқасы болған. Аяқ сүйектері қысқа, алдыңғы аяғында 5, артқысында 3 – 4 башайы, ал башай буындарының саны 50-ге жеткен. Ихтиозаврлар жыртқыш жануарлар болғандықтан әр түрлі моллюскілермен және балықтармен қоректенген, баласын тірідей туған. Ихтиозаврлардың қазба қалдықтары Солтүстік Америка, Еуропа, Азия, Австралия құрлықтарынан табылған. Ихтиозаврлардың қазба қалдықтарының мезозойда сақталған теңіз шөгінділерінен табылған жануарлар қалдықтары эволюциясын анықтауда маңызы зор. Дереккөздер
Кинеев Марат Айдарұлы

Кенеев Марат Айдарұлы (1939 ж.т. Райымбек ауданы, Кеген ауылы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы (1994). 1962 ж. Алматы зоотехникалық мал дәрігерлік институтын, 1968 ж. осы оқу орнының аспирантура сын бітірді. 1962-65 ж. Ақтөбе зоотехникалық мал дәрігерлік техникумында, 1968-81 ж. Семей зоо техникалық мал дәрігерлік институтында 1981-91 ж. ВАСХНИЛ-ді Шығыс бөлімшесінде, 1990-97 мал шаруашылығы мен мал дәрігерлігін солтүстік ҒЗИ-нда ғылыми-педагогикалық жұмыс тармен шұғылдаңды. 1997 ж. ҰҒА Мал шаруашылығы мен мал дәрігерлігін ғылыми қамтамасыз ету балімінің акадедик-хатшысы болды. 120-дай ғылыми еңбегі жарияланған. Дереккөздер
Ихтиология

Ихтиология ( - балық және логия) - балықтар мен дөңгелекауыздыларды, (миксиндер мен тілтістер) зерттейтін омыртқалылар зоологиясының бөлімі. Толығырақ Қазіргі заманның басты проблемалары, ашық мұхитпен ішкі су қоймаларының балықтар түр құрамын, олардың экологиясын, этологиясын, популяция динамикасын, эволюциясымен систематикасын зерттеу. Қазіргі уақытта мұхиттық балық аулау кәсіпшілігіне, ішкі су қоймаларында әртүрлі балық шаруашылығын ұтымды жүргізу, балық қорын жасау мен сақтаудың биологиялық негіздеріне көңіл бөлінеді. Дереккөздер
Ишансай

Ишансай – Қаракеңгір өзенінің сол аңғарындағы қыстау. Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Бозтұмсық ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде. Өзімен аттас өзеннің арнасында орналасқан. Жанында Кіші Қандыадыр, Қарашоқы, Керегетас қыстаулары бар. Мал жайылымына қолайлы. Сілтемелер
Иірбала

Иірбала — Семейтау тауының батысындағы қыстау. Абай облысы Семей қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Знаменка ауылының оңтүстік-батысында 19 км жерде орналасқан. Шаған және Мырзабек өзендерінің аңғарында жатыр. Батысында Тұзащытөбе тауымен шектеседі. Маңында бірнеше ұсақ көлдер бар. Қыстау, мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Иіржар (құм)

Иіржар, Iріжар – Балқаш көлінің оңтүстігінде, Іле мен Қаратал өзендерінің аралығындағы құмды алқап. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш және Жетісу облысы Қаратал аудандарының жерінде орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен 386 м биіктікте. Қырқааралық ойпаңдарында сор және тақыр жерлер кездеседі. Жер асты суы 2 – 80 м аралығындағы тереңдіктен шығады. Солтүстігінде Бестас, шығысында Жаманқұм құмдары мен батысында Қарабасты қонысы жатыр. Өсімдігі Құм жалдардың етегінде қара сексеуіл, жүзгін, жусан, еркек шөп, күйреуік өседі. Негізінен мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Иіркөл (Қызылорда қалалық әкімдігі)

Иіркөл — Қызылорда облысы, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Тасбөгет кенттік әкімдігі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-дей жерде, Иіркөл көлінің оңтүстік-батысында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 268 адам (137 ер адам және 131 әйел адам) болса, 2009 жылы 112 адамды (57 ер адам және 55 әйел адам) құрады. Инфрақұрылымы Ауылда орта мектеп, емхана, кітапхана, клуб, сауда орталығы, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Иірмек

Иірмек – Дулығалы өзенінің оң жағалауындағы қыстау. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қызылүй ауылының шығысында 41 км жерде орналасқан. Ұлытау тауларының аңғарында. Солтүстігінде Қарақұдық құдығы, батысында Ақши, Демебай, Мырзағұл қыстаулары кездеседі. Оңтүстігінен Қарғалы өзенінің салалары Шолақ, Жоса ағып өтеді. Мал жайылымына қолайлы. Сілтемелер
Иірсу

Иірсу – Қарқара өзенінің сол саласы. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Күнгей Алатауының шығыс бөлігіндегі Тоқымбұлақ тауынан алып, Бөлексай ауылы тұсында Қарқара өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 38 км. Су жиналатын алабы 262 км 2 . Арнасы тар, ағысы өте қатты. Желтоқсан айында суы қатып, наурызда ериді. Егіс, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Иірсу-Дәубаба қорықшасы

Иірсу-Дәубаба қорықшасы – республикалық маңызға ие зоологиялық қорықша. Географиялық орны Түркістан облысы Түлкібас ауданының жерінде 19 мың га жерді алып жатыр. Талас Алатауының қиыр батысындағы тау жоталарында (биіктігі теңіз деңгейінен 1800 метрге дейін) орналасқан. Жер бедері мен флорасы Жер бедері адырлы-шоқылы болып біткен. Бетегелі далада астық тұқымдастары мен шалғындық шөптесін өсімдіктер және бұта (итмұрын, долана, ырғай, т.б.) өседі. Қорықшаның жер бедері сай-салалы, ойысты, құлама жарлы келеді. Сайлы жерлерде әр түрлі жеміс ағаштары (алма, шие, т.б.) мен шағын ормандар кездеседі. Фаунасы Жануарлардан – елік, қасқыр, түлкі, қызыл суыр, сібір таутекесі, т.б. мекендейді. Құстардан кекілік көп, ал өзендерінде көкбас пен қаяз балықтары кездеседі. Қорықшада сирек кездесетін, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген бүркіт, жұртшы, қара дегелек, Тянь-Шань қоңыр аюы, үнді жайрасы, әсіресе, Мензбир суыры қорғалады. 2006 жылы Сайрам-Өгем ұлттық паркінің құрамына кірді. Дереккөздер
Айнакүл Қапасқызы Ершина

Айнакүл Қапасқызы Ершина – физика-математика ғылымдарының докторы (2002), професор (2008). Қысқаша өмірбаяны * 1971 Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) бітірген. * 1971–83 ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ). * 1984–87 Қазақстан ғылым академиясының сейсмология институтында қызмет етті. * 1987 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагокикалық университетінде жұмыс істейді. Ғылыми еңбектері 2001 ж. «Некоторые задачи аэродинамики мониторинга экологии Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – гидромеханика, аэродинамика,жел энергетикасы және экологиялық мониторинг мәселелері. Бірнеше ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Қозыбай

Қозыбай – ежелгі палеолит (тас) дәуіріндегі тұрақ. Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қаратоғай ауылынан батысқа қарай 2 километр жерде, Қалғұтты өзенінің сол жағалауында. Оны 1989 жылы Қазақстан ҒА Тарих, археология және этнология институтының тас дәуірін зерттеумен шұғылданатын археологиялық экспедиция тобы (жетекші Ж.Таймағамбетов) ашқан. Өзеннің биік жарқабағынан ежелгі адамдар жасаған тас құралдар табылған. Өзектас, жарықшақ, тас жаңқа, апқы құрал, екі жағы өңделген құралдар, тағыда басқа тас саймандар шақпақ тас жынысынан жасалған. Қозыбай Шығыс Қазақстандағы ерте кезеңге жататын ескерткіштердің бірі. Ол Қазақстанның шығыс өңірін ежелгі палеолит дәуірінде адамзаттың мекендегенін айғақтайды. Дереккөздер
Темірғали Оразғалиұлы Есембеков

Темірғали Оразғалиұлы Есембеков (20 қазан 1953 ж. Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы Сұлушоқ ауылы) – филология ғылымдарының докторы (1998), професор (2000). * Уақ тайпасынан шыққан. * 1991–1999 Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, филология факультетінің деканы болды. * Түркістан қаласындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының, * 1999–2000 Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде қазақ филологиясы кафедрасының меңгерушісі болды. * 2000 жылдан ҚазҰУ-дың әдеби шығармалар және көркем аударма теориясы кафедрасының професоры «Қазақ прозасындағы драматизмінің көркемдік-эстетикалық мән-маңызы» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Оның ғылыми ізденістерінің негізгі бағыты әдебиет теориясы және әдеби ізденістердің методологиясы мәселелеріне арналған. * Есембеков 100-ге жуық ғылыми-зертеудің еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Қозыбасы

Қозыбасы, Қозыбашы – тарихи дерек көздеріндегі Қазақ мемлекеті құрылған аумақ. Этимологиялық мағынасы қозының басындай ғана тау-төбелі жерлерді білдіреді. Жетісу өңірінде бірнеше Қозыбасы бар. Мысалы, Іле Алатауының солтүстік-батысында Қозыбасы аталатын жота бар. Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарихи Рашиди» кітабында Қазақ хандығының құрылған жері – Шу бойы мен Қозыбасы деп айтылады. Қозыбасы аталатын шоқы Жамбыл ақын «Сұраншы батыр» дастанында жырлағандай Қордай асуында, Мойынқұм ауданы Хантау іргесінде және Іле Алатауының солтүстік-батысындағы Қозыбасы деген шоқыда кездеседі. «Манас» эпосында айтылғандай Шу өзенінің бас жағында да (Қырғызстан жерінде) бар. Төрт Қозыбасы да Шу атырабымен іргелес жатыр. Шу бойы мен Қозыбасы тауы – география тұрғыдан алғанда 14 – 15 ғасыр басында өмір сүрген Моғолстан мемлекетінің батыс бөлігіндегі өңір. Дереккөздер