kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Зейнолла күмбезі

Зейнолла күмбезі – Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Ораналасқан жері Зайсан ауданы, Жалшы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 0,5 км жерде орналасқан. Тарихи деректер 1925 жылы сәулетші Баязит Сәтбаев тұрғызған. Ботабайұлы Зейнолла болыстың кесенесі екі бөлімді ғимарат болып табьшады. Біріншісінде жерлеу орны, екіншісінде құлшылық жасауға арналған бөлме (ғибадат мешіті) бар. Бірінші бөлме пішіні бойынша төртбұрышты, екіншісі дөңгелек. Жалпы ұзындығы 9,4 м, ені 5,78 м, биіктігі 8,8 м. Күмбез шикі кірпіштен тұрғызылып, сырты күйдірілген кірпіштен бунақталып қаланған. Күмбездің төменгі бөлігі Оңтүстік-Шығыс Азияның сәулет өнеріне ұқсас күрделі үлгіде салынған. Кіре берісі дарбазалы пештақпен безендірілген. Бұрыштарындағы қалпақшалары төбе деңгейіндегі төртқырлы қысқа бағандармен бітеді, кіре беріс пештақ шағын шатыр арқылы төбедегі доғамен үш қыр бойымен жалғасады. Ішіндегі қабірханаға екі бүйірі мен батыс жағындағы ойықтар арқылы жарық түседі. Бұл ойықтар әшекейлі дарбазалық қуыстармен кезектесе жасалған. Зейнолла күмбезі қасбеттерінің әсемделуіне сәнді қалаулардың сан алуан тәсілдері пайдаланылған. Дереккөздер
Ынтымақтастық

Ынтымақтастық — түрлі мүдделі топтардың бейбіт қатар өмір сүру жағдайында экономикалық, саяси-әлеуметтік, рухани-мәдени және халықаралық мәселелерді бірлесіп шешудегі қабілеттілігі. Ынтымақтастық қоғамдық қатынастардың әр түрлі деңгейінде көрінеді. Микродеңгейдегі ынтымақтастық ретінде түрлі топтардың, ұйымдардың, партиялардың, қоғамдық ұйымдардың белгілі бір мәселелерді ұйымдасып шешіп отыруға ниетін атауға болады. Мезодеңгейдегі (орта) ынтымақтастыққа әлеуметтік топтар мен топтар, халықтар мен этностар арасындағы ортақ мәселелерді (экономика даму, әлеуметтік мәселелер, этнография даму) және міндеттерді шешуде бірігіп әрекет етуді жатқызуға болады. Макродеңгейдегі ынтымақтастыққа мемлекеттер, халықаралық ұйымдар арасындағы ғаламдық планетаралық мәселелерді шешуге бағытталған ұжымдық іс-әрекеттерді жатқызамыз. Ынтымақтастық қазіргі адамзаттық өзара түсінісуінің, ортақ мәселелерді біріккен әрекеттермен шешуге ұмтылуын, бейбітшілікті қамтамасыз етуінің негізгі формасы болып табылады. Сондықтан қазіргі әлемдік қатынастардағы ынтымақтастық бағыттары сан алуан. Әрине шешуші ынтымақтастық бағыттары – экономика ынтымақтастық, сауда, мәдени-техника, технология және ақпараттық ынтымақтастықтарының маңыздылығы арта түсуде. Ғаламдық мәселелерді шешудегі ынтымақтастықтың халықаралық ұжымдық мақсаттарының көрінісі ретінде БҰҰ-ны атауға болады. Мысалы: Қазақстан өзінің экономика мәселелерін Шанхай ынтымақтастық ұйымы арқылы жүзеге асыруда. Ал мемлекеттік қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ұжымдық қауіпсіздік туралы келісімшарт ұйымы арқылы шешуде. Ынтымақтастық – әрбір мемлекеттің ішкі және сыртқы дамуына жағдай жасайтын, басқа күштермен бірігіп әрекет етуінің, қарым-қатынастар жасауының негізгі принципі және екі жақты, көп жақты пайдалы ахуалды қалыптастырудың жолы болып табылады. Әдебиет * Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Орда (баспахана)

“Орда” – баспахана. 1918 жылы Бөкей Ордасында (қазіргі Орда қаласы) ашылған. Онда большевиктік бағытта шыққан “Хабар”, “Киргизская Известия”, кейін “Дұрыстық жолы”, “Киргизская правда” газеттері басылды. Үгіт плакаттары мен шағын кітапшалар да жарық көрді. Баспаханаға Астрахан қаласынан құрал-жабдықтар мен маман жұмысшылар көмекке әкелінді. Қазіргі кезде “Орда” баспаханасы үйіне мемориалды тақта орнатылған. Дереккөздер
Ынтымақты жауапкершілік

Ынтымақты жауапкершілік – екі немесе бірнеше адамның бірлесіп қабылданған ынтымақты міндеттемелерді орындау үшін ортақ жауапкершілігі. Шартта көзделген немесе заңда белгіленген жағдайда‚ мысалы‚ міндеттеме заты бөлінбейтін жағдайда‚ зардап шегушіге бірнеше тұлға бірлесіп зиян келтірген жағдайда туындайды. Кепілгерлік шарты бойынша‚ егер онда өзге жайт көзделмесе‚ борышқор мен кепілгер несиегердің алдында ынтымақты борышқорлар ретінде жауап береді. Дереккөздер
Ынтымақты талап

Ынтымақты талап – ынтымақтасқан бірнеше несиегердің борышқорға қоятын толық көлемдегі талабы. Ынтымақты несиегерлердің бірі талап қойғанға дейін борышқор олардың кез келгені бойынша міндеттемені өзінің қалауымен орындауға құқылы. Ынтымақты несиегерлердің бірінің талаптарын толық орындау борышқорды қалған несиегерлердің алдындағы осы талаптарды орындау міндеттемесінен босатады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ыңғайласпа сауда

Ыңғайласпа сауда – мәмілелер жиынтығы. Бұл мәмілені жасасқанда өнім сатып алу әр түрлі себептермен экспорттық- импорттық операциялар тепе-теңдігіне қол жеткізу мақсатында тауарлардың жауап қадам ретіндегі жеткізілімімен ұштастырылады. Баспа-бас айырбас мәмілесі, ыңғайласпа сатып алу, өтемдік келісім, клиринг, “оффсет” мәмілесі түрлеріне бөлінеді. Бұл тауар айырбастау операциялары көбінесе валютасыз есеп айырысу саудасын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ыңыршақ

Ыңыршақ – жылқыға не өгізге жүк арту үшін ағаштан жасалатын әбзел. Ыңыршақты көлікке ер секілді салып, қатты тартып қояды да, үстіне жүк артады. Кей жерлерде ыңыршақты ашамай деп те атайды. Ыңыршақты мал шаурашылығыменмен айналысқан барлық көшпелі халықтар кеңінен пайдаланған. Оны кейде сүрленбеген ағаштан да қарапайым етіп жасаған. Сілтемелер Қазақ энциклопедисы, 9 т.
Мәджма әл-Ғараиб

Мәджма әл-Ғараиб– парсы тілінде жазылған геокосмографиялық шығарма. Толығырақ Авторы – Сұлтан Мұхаммад ибн Дәруіш Мухаммад әл-Муфи әл-Балхи. Әкесі Балхтың муфтиі болған. “Мәджма әл-Ғараибтың” екі нұсқасы бар, бірінші нұсқасы 1566 – 67 жылдары шамасында жазылған, екінші нұсқасы 1576 – 77 жылдары ұлының басшылығымен жазылған. Шығарма 19 тараудан тұрады. Жазылған уақыттан бері шығарма бастапқы түрімен салыстырғанда елеулі өзгерістерге ұшыраған. Мұның себебі еңбектің екі нұсқасының болуына байланысты әрі кейінірек көшірушілер жекелеген тарауларға әр түрлі толықтырулар енгізген. Бізге жеткен көшірмелердің тараулары әр түрлі тәртіппен орналасқан. “Мәджма әл-Ғараибты” жазу кезінде әл-Истахридің “Китаб масалик әл-мамалик” (“Елдер мен жолдар кітабы”), Закария әл-Казвинидің “Аджаиб әл-махмухат уа ғараиб әл-мауджудат”, Хамдаллах Мостауфи Казвинидің “Нузхат әл-кулуб” (“Жүрек рахаты”), Әбд әл Әли әл-Биржанидің “Аджиб әл-булдан” (“Ғажайып елдер”), т.б. шығармалардың деректері пайдаланылған. Шығармада Орта Азияның тарихи географиясы бойынша қызықты мәліметтер келтірілген. 19-тарауда бірқатар ортаазиялық этнонимдердің шығу тегі мен мағынасы туралы баяндалады. Шығарма авторының жазуынша ислам діні келгенге дейін Дешті Қыпшақ Дешт-и Хорезми деп аталып, ұзындығы 1000 фарсахқа, ені 600 фарсахқа тең болған. “Оның басында Іле жатыр, ал аяқ жағында Дербент-Ширван орналасқан” – делінеді. Сондай-ақ автор қыпшақ тайпасы, “қазақ” сөзінің шығу тегі жөнінде мәліметтер келтіреді. Сілтемелер * Баспахана * Газет * Әдебиет * Қазақстан * Ислам Дереккөздер
Аймен Жексембіқызы Қайдарова

Аймен Жексембіқызы Қайдарова - (3.5.1946 жылы туған, Алматы облысы Көксу ауданы) – педагогика ғылымдарының докторы (2007), профессор (2006). Семей педагогика институтын (1968, қазіргі Семей мемлекеттік педагогика институты), ҚазПИ-дің (1992, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. Семей педагогика институтында аға лаборант, оқытушы (1973–78), Семей жеңіл өнеркәсіп техникумында оқытушы (1978–80), Алматы қаласы кәсіптік техника білім беру басқармасының инспекторы (1980–82), Семей, Жезқазған педагогика институттарында аға оқытушы (1980–89), ҚазҰПУ-да аға оқытушы, доцент (1992–2006), профессор қызметтерін атқарды. «Қазақстан Республикасында жоғары педагогикалық білім беру мазмұнының қалыптасуы және дамуы (1928–2005)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. Негізгі ғылми еңбектері мұғалімді кәсіптік деңгейде дайындаудың жалпы мәселелері, педагог жаңашылдардың тәжірибесі, университет білімі деңгейінде болашақ мұғалімдердің кәсіби қызығушылығы қалыптасуының теориясы және технологиясы, Қазақстан Республикасында жоғары педагогика білім берудің мазмұны, оның қалыптасуы және дамуына арналған. Пайдаланған әдебиетттер
Қарға батыр

Қарға батыр – дастан. «Күлсін-Қарға» деп аталатын нұсқалары да бар. Дастанда Қарға батырдың бастан кешкен оқиғалары жырланады. Ел аузындағы аңыз әңгіме негізіндегі дастан қызықты, шытырман оқиғалы сюжетке құрылған. Нұрхан Ахметбековтің Мұрат ақынның айтуынан қайта өңдеп жазған «Күлсін-Қарға» атты дастаны 1938 жылы жеке кітап болып шыққан. Көкшетаулық Әбіқай Құсайынұлы ел аузынан естіп, домбыраға қосып айтып жүрген 2-нұсқаның мазмұны да Нұрхан нұсқасымен бірдей, сөйлем құрылысында ғана өзгешелік бар. Әбіқай нұсқасы бұрын жарияланбаған, 7 – 8 буынды жыр үлгісіне құрылған. «Қарға менен Күлсін туралы шығарма» деп аталған дастанның 3-нұсқасын Тайыр Аутанов 1952 жылы Астрахан облысынан жазып алған. Мазмұны алдындағы нұсқалармен бірдей, айырмашылығы сөйлем құрылыстарында ғана. 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Нақып Ыбыраев жинаған «Қарға батыр туралы» деген соңғы нұсқаның мазмұны мен сюжеті Нұрхан нұсқасымен бірдей болғанымен көлемі шағын, сөйлем құрылысында біраз өзгешелік бар, 11 буынды қара өлеңге құрылған. Дастан нұсқалары ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ырғайты (өзен, Жетісу облысы)

Ырғайты – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысының Алакөл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 69 км (Көксуат саласымен), су жиналатын алабы 1220 км 2 . Бастауы Жетісу Алатауының сілемі Тастауды солтүстік және оңтүстігінен қоршап ағатын Тастау және Көксуат өзендерінің қосылуынан пайда болады. Бастауы Жетісу Алатауындағы мұздықта. Таудан шыға бере Ырғайты болып аталатын өзен Алакөл мен Жалаңашкөлдің аралығындағы батпақтарға жетер алдында кең аумақты ысырынды конусын қалыптастырған. Гидрологиясы Аңғары жоғарғы ағысында тар шатқалды, төменде 200-500 м-ге кеңейеді, жағасы тік жарлы, биіктігі 12 – 15 м. Жаз айларында тасиды, ағысы қатты. Көп жылдық орташа ағымы сағасы тұсында 8,38 м 3 /с. Алабы жайылым. Дереккөздер
Осман Уәлиоллаұлы Зекки

Зекки Осман Уәлиоллаұлы, (15.6.1904 жылы туған, Украина, Қырым облысы, Гавр хуторы – 15.12.1981, Қазақстан, Алматы) – кинорежиссер, оператор, Қазақстанның (1960) және Бурят АССР-інің (1953) еңб. сің. өнер қайраткері. Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кино институтын (ВГИК) бітірген (1937). 1937 жылы Хабаровск қаласындағы “Қиыр Шығыс” хроника студиясында оператордың ассистенті, 1938 жылы Орталық хроника студиясында (Мәскеу) реж-дің ассистенті, 1939 – 53 жылы Иркутск қ-ндағы кинохроника студиясында бас оператор қызметтерін атқарған. 1953 жылы Алматы киностудиясына (қазіргі “Қазақфильм”) жұмысқа ауысып, хроника секторына жетекшілік етті. 1957 жылдан операторлықпен бірге режиссерлік қызметпен де айналысып, бірқатар деректі фильмдерді қойды. Олардың арасында “Қара түнек сүрлеуі”, “Халық таланттары” (1960), “Текке кеткен өмір” (1963), “Тұңғиық” (1964), “Ертеңгі Алматы”, “Қазақ даласының аңызы” (1967), “Ақжайық” (1968), “Алматы” (1969), “Достық пен бейбітшілік жолы” (1973), “Достық сазы” (1974), т.б. бар. Сондай-ақ, З. “Қазақфильм” студиясында ғыл.-көпшілік (“Қазақстандағы көлдетіп суару әдісі”, 1954; “Қамыс үй”, 1956), деректі-хроникалық ленталар (“Абай”, 1956; “Достық мерекесі”, 1957) мен бір көркем фильм (“Алыстағы тауда”, 1958) де түсірді. Дереккөздер
Гүлнәр Төлтайқызы Балақаева

Гүлнәр Төлтайқызы Балақаева (1.11.1949 ж.т., Алматы қ.) – физика-матемематика ғылымдарының докторы (1999), профессор. Ленинград (1978, қазіргі Санкт-Петербург политехникалық институтының физика-механика факултетін және ҚазМУ-дың аспирантурасын (1986, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да (1978 жылдан; қазіргі ҚазҰУ) профессор, кафедра меңгерушісі, Қазақстан-Британ техтехникалық университетінде декан болып жұмыс істеді; 2008 жылдан уақытта ҚазҰУ жанындағы академиялық мәселелер бойынша департамент директоры қызметін атқарады. Қазіргі уақытта «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы АҚ-ның Білім беру жүйесінің басшы және ғылыми-педагогикалық кадрлары біліктілігін арттыратын республикалық институтының директоры. «Обтекание твердых поверхностей реагирующими потоками. Численное моделирование» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60-қа жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20171021130422/http://www.kaznu.kz/kz/506 Балақаева Гүлнәр Төлтайқызы]
Орда-базар

Орда-базар — XIII–XV ғасырларда Қазақстанда болған түркі-моңғол ұлыстары билеушілері ордасының атауы. Кейбір деректерде Алтын Орданың алғашқы ханы Батудың ордасы деп аталады. Ә.Марғұланның пікірінше, Орталық Қазақстандағы Қаракеңгір өзені бойында орналасқан. XV ғасырдың 1-жартысында Әбілхайыр хандығындағы ноғай беглербегі Уақас, өзінің билеушісі үшін “екі рет Сайын ханның (Бату) тағын басып алады”. Осыдан кейін Әбілхайыр хан өз астанасын Тура (Уимчи-Тура) қаласынан Орда-Базарға көшіреді. Осында Әбілхайырдың саясаты насихатталып, оның атынан теңге шығарылады. Осы кезеңдегі Орда-Базар жайында Масуд бин Осман Кухистани өзінің “Тарихи-и Абулхайр-хани” атты шығармасында “киелі орда, Дешті Қыпшақтың астанасы” деп жазады. XX ғасырдың 90-жылдарынан бастап археологиялық қазба жұмыстары жүргізілуде. Орда-базар ақша сарайының қызметін атқарған. Қазба жұмыстары кезінде қалашық орнынан мыстан, қоладан жасалған монеталар көптеп табылған. Дереккөздер
Хлоантит

Хлоантит ( — көгеруші), никель-скуттерудит — арсенидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы (N,Co) As3–x; x=0,5–1. Кубтық сингонияда кристалданып, жеке кристалдары кубоктаэдр, додекаэдр, агрегаттары сеппе, тұтас түйірлі, колломорфтық масса түрінде болады. Түсі ақ, болаттай сұр, металша жылтыр, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 5,5–6; тығыздығы 6,4–6,8 г/см3. Гидротермалдық желілерде никель, кобальт арсениттерімен бірге кездеседі. Тотыққанда жасыл (аннабергит), алқызыл (эритрин) түстерге боялады. Хлоаниттен никель алынады. Дереккөздер
Қарлыханов Төрехан

Қарлыханов Төрехан (22.1.1950, жылы туған Жалағаш ауданы «Қазақстанның 20 жылдығы» ұжымшары) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1993), В.С.Алтунин атындағы Халықаралық экология және табиғат пайдалану академиясының академигі (1995). Жамбыл-гидромелиорация-құрылыс институтын инженер-гидротехник мамандығы бойынша бітірген (1971). 1971 – 87 жылдары осы интститутта «Гидравлика» кафедрасында оқытушы, 1987 – 91 жылдары кафедра доценті, 1991 – 93 жылдары Қызылорда аграрлық-өнеркәсіптік өндіріс инженерлері институтында кафедра меңгерушісі, 1993 – 96 жылдары Қызылорда политехникалық институтының оқу және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, 1996 – 2000 жылдары Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің деканы қызметтерін атқарды. 2000 жылдан Арал өңірі агроэкология ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының директоры. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты: экология және табиғат қорғау, ауыл шаруашылығы проблемаларына арналған 100-ден астам ғылыми мақалалары мен 4 монографиясы жарық көрген. Экология проблемалары жөніндегі тәуелсіз Халықаралық сарапшылар құрамына енген. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Гүлшат Төлтайқызы Балақаева

Гүлшат Төлтайқызы Балақаева (24.6.1952 ж. т., Алматы қ.) – химия ғылымдарының докторы (2003), профессор (2005). ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында аға лаборант, инженер, кіші ғылыми қызметкер (1974–1981), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент (1982–2003), Қазақ ұлттық техникалық университетінде доцент (2003–2004) қызметтерін атқарған. 2004 жылдан осы университеттетте кафедра меңгерушісі. «Взаимосвязь твердофазных превращений в неорганических полимерных соединениях» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 125 ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Ырғызбай Айдосұлы

Ырғызбай Айдосұлы (шамамен 1744, қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз өзенінің бойы – 1785, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Шыңғыстау тауының баурайы) — би. Өмірбаяны Ұлы ақын Абай Құнанбаевтың үшінші атасы. Ырғыз өзеннің бойында туған Ырғызбайдан анасы Айпара: “Шынжыр балақ, шұбар төс – Ырғызбайым” деп үлкен үміт күткен. Ол жастайынан өлең сөзге жүйрік, шешен болып өседі, өз ортасының беделі асқан жігітіне айналады. Тобықтының атақты биі Кеңгірбай Жандосұлы Ырғызбайды қасына ертіп, ел ішіндегі дау-дамайға, бітім-билікке араластырады. Кейін өзі де құн дауы, жесір дауы сияқты қазақ арасындағы күрделі мәселелерді шешуге белсене қатысады. Ол жоңғар шапқыншылығы кезінде үдере көшкен руластарын Шыңғыстау өңіріне бастап әкеліп қоныстандыруға көп еңбек сіңірді. Қалмақтарға қарсы шайқастарда батырлығымен көзге түсіп, Абылай ханның жақын сырлас достарының бірі болды. Үлкен ас, дүбірлі жиындарда күреске түсіп, палуандығымен де аты шыққан. Атақты Ер Жәнібек батырдың қызына үйленген. Ырғызбайдың Өсер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай атты ұлдарының ішінен Өскенбайы елге қадірлі басшы, әділетті би, тапқыр шешен болғаны белгілі. М.Әуезов “Абай жолы” роман-эпопеясында, Абай туралы жазған зерттеулерінде Ырғызбайға ерекше тоқталады. Шәкерім де өзінің 1911 жылы Орынборда шыққан “Түрік, қырғыз їәм хандар шежіресі” атты кітабында төртінші атасы Ырғызбай туралы үлкен ілтипатпен жазады. Ырғызбай Шыңғыстау ішіндегі Бөкенші өзеннің бойындағы әулеттік қорымда жерленген. Әдебиеттер * Сапаралы Б., Байшөгел, А., 1995; * Әуезов М., Абайды білмек парыз ойлы жасқа, А., 1997; * Жанболатұлы М., Тобықты – Шыңғыстау шежіресі, А., 2004. Дереккөздер
Зеландия (арал)

Зеландия — (дат тілінде – Шеланн) – Балтық теңізіндегі Данияның ең ірі аралы. Ютландия және Скандинавия түбектері аралығында орналасқан. Ауданы 7016 км². Маңындағы кішігірім аралдарды қоса есептегенде 7518 км². Аралдың жер бедері – төбелі аласа жазық. Абсолют биіктігі 126 м. Бор кезеңінің әктас, бор, сазды жыныстарын төрттік кезеңнің мұздық шөгінділері көмкерген. Аралдың жағалаулары қатты тілімденген. Климаты қоңыржай теңіздік. Қаңтардың орташа температурасы 0°С шамасында, шілдеде +17°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 550 мм. Топырақ жамылғысы құнарлы, орманның күңгірт топырағы дамыған. Зеландия аралының басым көпшілік жері антропогендік әсерге ұшыраған. Кей жерлерде ғана ежелгі шамшат ормандары сақталған. Зеландия – Данияның экономика жағынан ең дамыған аумағы. Данияның астанасы – Копенгаген (ірі порт және өндіріс орталығы), Хельсингер, Хольбек, Нествед қалалары осында орналасқан.
Жұмахан Балапанов

Жұмахан Балапанов (20.9.1920, қазіргі Алматы облысы Алакөл ауданы Қарасу а. – 2004, Алматы қ.) – агроном, экономика ғылымдарының докторы (1977), профессор (1979). Алматы ауыл шаруашылығы институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық универститеті) және КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1967) бітірген. Партия, кеңес органдарында басшы қызметтер (1945–65) атқарған. Қазақ ауыл шаруашылығы экономикасын ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары (1967–1971), институт директоры (1971–1977), Алматы халық шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі (1977) болды. 1975 жылы «Экономические основы специализации сельского хозяйства Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – аграрлық-өнеркәсіп кешенінің шаруашылық тетігін ұйымдастыру, жоспарлау, басқару және жетілдіру мәселелері. Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ырғызбай Досқанаұлы

Ырғызбай Досқанаұлы, Ырғызбай әулие (1787, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы Қапанбұлақ станциясының маңы, Қарақия тауы – 1850, Тарбағатай ауданы, Күмісті бастауы) — Найман руының Қыржы-Мәмбетқұл бөлімінен шыққан Орта жүзге белгілі халық емшісі, әулие, көріпкел, ел билеушісі. Өмірбаяны Ырғызбай жасынан шипалы шөптерді пайдалана отырып, талайдың дертін жазып емдеген. Ол аурулардың тамырын ұстап, алақанына, тырнағына, бет-әлпетіне қарап аурудың түрін ажыратып, шипалы тамыр-шөптерден дәрі-дәрмекті өзі дайындаған. Сондай-ақ қолмен сылап-сипау арқылы да ем-дом жасаған және көріпкелдік қасиеті де үлкен болған. Ол алыстан қиналып келе жатқан науқасты күні бұрын болжаған, сырқаттарды ақысыз-пұлсыз емдеп, ауқаттылардың берген дүниесін, пұлын жетім-жесірлерге, кедей-кепшіктерге үлестірген. Ел аузында Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Ырғызбай арнайы шақырумен Шыңғыстауға барып, белгілі би Құнанбай Өскенбайұлын емдеп, асқынған ауру-шешек дертінен жазған. Атақты айтыс дүлдүлі, ақын Түбекті де емдеп, жараларынан жазған деген дерек бар. Ырғызбайдың баласы Кенжалы би, немересі Әбсейіт болыс болған. Мазары Ұрпақтарының қатысуымен 1990 жылы Ырғызбай басына күмбезді мазар тұрғызылып, әр түрлі рәсімдерді өткізуге арналған арнайы орын салынды. Ырғызбай әулиенің жатқан жері киелі орын болып есептеліп, қазірде көп адам басына барып тағзым етеді. Дереккөздер
Қармақшы Ата

Қармақшы Ата (шамамен 1630 – 1710 жылдары өмір сүрген) – әулие. Ел аузындағы аңыз әңгімелерде Қармақшы атаның (шын есімі Жүсіп, кейде Дәулен деп те аталады) Сыр бойының жағасынан жеркепе қазып, қармақ құрып, балық аулаған, сол табанақы маңдай терімен тапқан азығымен (балығымен) бүкіл ауыл-аймақты асырап, еліне қорғаныш болған, аш-жалаңаш¬тар¬ға, жүргінші мүсәпірлерге қол ұшын берген қайырымды адам болғаны айтылады. Әулие атаның мейірім-шапағатына бөленген елді мекен – қазіргі Қармақшы ауданы кейін осы кісінің лақап есімімен аталып кеткен. Әулие қабірінің басына кезінде мазар салынып, белгі тұрғызылған. Қармақшы атаға арнап М.Сейітасқаров пен Қ.Шыңғысов дастан, Қ.Көпішев баллада жазған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Мемлекеттік облигация

.]] Мемлекеттік облигация– бюджетті жасау мен атқару міндеті жүктелген мемлекеттік атқарушы орган шығарады. Толығырақ Мемлекеттік облигация бюджет тапшылығын, сондай-ақ түрлі мемл. жобаларды қаржыландыру мақсатымен шығарылады. Мемлекеттік облигацияны орналастыру кезінде тартылатын қаражаттың көлемі мен құрылымы, сондай-ақ оны жұмсау тәртібі бюджетте елдің бюджет заңдарына сәйкес белгіленеді. Мемлекеттік облигация бастапқы нарықта жазылысты ұйымдастыру немесе аукционда сату жолымен, сондай-ақ аукцион мен қайталама нарықты өткізбей, сатып алу-сату арқылы таратылады. Шығарушысына қарай аймақтық атқарушы билік органының мемлекеттік облигациясы, республикалық атқарушы билік органының мемлекеттік облигациясы, мамандандырылған үкімет мекемелерінің мемлекеттік облигациясы; қарыз валютасына (айналыс нарығына) қарай сыртқы мемлекеттік облигация (еурооблигация), ішкі мемлекеттік облигация болып бөлінеді. Сілтемелер * Саясат * Облигация * Банк * Қазақстан Дереккөздер
Зелёное (Мичурин ауылдық округі)

Зелёное — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы, Мичурин ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Перемётное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей жерде, Шаған өзенінің оң жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 279 адам (135 ер адам және 144 әйел адам) болса, 2009 жылы 349 адамды (173 ер адам және 176 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 323 адамды (160 ер адам және 163 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ордатау

Ордатау – Сарыарқаның шығысында, Шыңғыстаудың солтүстігіндегі шоқылы тау. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданының орталығы – Қарауылдан солтүстікке қарай 20 км жерде орналасқан. Ең биік жері – Ордатас тауы (1064 м). Солтүстіктен оңтүстікке қарай 25 – 30 км-ге созылып жатыр. Геологиялық құрылымы, жер бедері Ордатау карбонның граниті мен гранодиоритінен түзілген. Беткейі көлбеуленіп, қырқалы жазыққа ұласады. Климаты Климаты тым континенттік. Жылына 250 – 300 мм жауын-шашын түседі. Өсімдігі Жусан, бетеге, тобылғы, қараған өседі. Баурайы мен беткейі – мал жайылымы. Дереккөздер
Тарханка (Шығыс Қазақстан облысы)

Тарханка — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл, Тарханка ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Глубокое кентінен шығысқа қарай 57 км жерде, Үлбі өзенінің оң жағасында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1970 жылы “Үлбі” сүт-көкөніс кеңшарының орталығы есебінде қаланды. Тарханкада кеңшар негізінде құрылған сүт тағамдары мен көкөніс өңдеу ЖШС жұмыс істейді. Тарханка арқылы Өскемен – Риддер темір жолы өтеді. Дереккөздер
Қармақшы мектебі

Қармақшы мектебі – облыстағы алғашқы оқу орындарының бірі. 1895 жылы 15 мамырда ашылған. Мектеп Қармақшы орыс-қазақ түземдік училищесі аталып, оның меңгерушісі әрі мұғалімі Сырдария халық училищесі қызметкері М.Т.Широков болды. Қармақшы мектебі алғашында өзбек саудагері М.Меркажановтың 7 бөлмелі үйіне орналасты. Кейін 1909 жылы жеке үйдің іргесі қаланып, онда 20 балаға арналған интернат ашылды. 1929 жылы 570 бала білім алды. 1962 жылы мектепке Ш.Уәлиханов есімі берілді. Қарамқшы мектебі түлектері қатарынан 4 академик, 14 ғылым докторлары, 50-ден астам ғылым кандидаттары шықты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Айнаш Балғабаева

Айнаш Балғабаева (1953 жылы туған Жалағаш ауданы Мәдениет ауылы) – еңбек ардагері. Өмірбаяны * 1972 жылдан «Мәдениет» кеңшарында күрішші, өндіріс бригадасының бригадирі болып еңбек еткен. * 1998 жылдан «Айнаш» шаруа қожалығын басқарып келеді. Марапаттары * «Еңбек Қызыл Ту» (1984) * «Октябрь революциясы» (1991) ордені Жетістіктері * КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланған ((11-шақырылым). Дереккөздер
Қармақшы ревкомы

Қармақшы ревкомы, 1919 – 20 жылдары Түркістан Республикасы үкіметі шешімімен құрылған ұйым. 1928 жылы Қармақшы ауданы құрылғанша өз жұмысын ауылды ұжымдастыру, коммуналар, артельдер, ТОЗ-дар құруға басшылық етті. Қармақшы ревкомының құрамына Жамансыр және Қуаңдария болыстары кірді. Қармақшы ревкомының төрағасы Қ.Баймұратов, хатшысы Н.Айтбаев болды. Жамансыр болысын Қ.Нұрлыбаев, Қуаңдария болысын ҚожаназаровТ.Қожаназаров басқарды. Қармақшы ревкомы елді біріктіру, байларды тәркілеу, Ақмырза ишан көтерілісін басу ісіне араласты. Елді сауаттандыру, бастауыш мектептер ашу, халықты отырықшыландыру, Сыр сүлейлерінің мұрасын жаңғырту бағыттарында жұмыстар жүргізді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Янцай

Янцай – ерте заманда Қазақстанның батыс бөлігінде өмір сүрген мемлекеттің қытай деректеріндегі атауы. Янцай қытай жылнамасы “Ши цзида” хатталған “Yan caі” деген атаудың орысша дыбыстық аудармасы бойынша алынған. Бұл ел Батыс деректерінде “Aorsі”, “Alanі” (аландар) деп аталған. Қытай жылнамалары бойынша: “Янцай қаңлылардың солтүстік - батысында шамамен 2000 ли (шақырым) жерде тұрады, көшпелі мемлекет, қаңлылармен әдет - ғұрыптары ұқсас. Садақты әскерлері 100 мыңнан асады. Жерінің шеті үлкен теңіз, оның жағасына көз жетпейді. Оны “Солтүстік теңіз” деп атайды. (“Ши цзи”); “Янцай мемлекет (го) атын Аланчиң (Alanqіng) мемлекеті деп өзгертті, жерқорғанда тұрады, Қаңлыға бағынышты. Халқының әдет - ғұрыптары мен киім - кешектері қаңлылармен ұқсас...” (“Хоу хань шу”). Жоғарыдағы деректер негізінде қытай тарихшылары Янцайды қазақтың Кіші жүзіндегі алшындардың арғы тегі деп есептейді. Олардың өмір сүрген өлкесі Каспий, Арал теніздерінің аралығы болған. Янцайлар негізінен мал шауашылығымен шұғылданып, жылқы, сиыр, қой, түйе, қашыр түліктерін өсірген, бие сауып, қымыз ашытқан. Сондықтан кейбір қытай деректерінде “Қымызды ел” деп те аталған. Сілтемелер * Жылқы * Сиыр * Қой Дереккөздер
Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова

Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова (7.4.1961 жылы туған, Алматы) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1999). ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) тарих факултетін (1983), аспирантурасын (1989) бітірген. Толығырақ 1983 – 1986 жылдары Алматы архитектуралық құрылыс институтында, ҚазМУ-да оқытушы, 1990 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында жетекші ғылыми қызметкер, ғылыми ақпарат бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарып келеді. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты – қазақ диаспорасы тарихының қазіргі заманғы мәселелері, этникалық саясат, Қазақстан мен Орта Азияның Қазан төңкерісіне дейінгі тарихын зерттеу. Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова Қазақстан мен шет елдерде жарық көрген 70-ке жуық ғылыми еңбектің авторы. АҚШ ун-ттерінде, Оксфорд университетінде, Стамбұл, Анкара университеттерінде, Польша мен Канаданың жоғары оқу орындарында лекциялар оқыған. Ғылыми-зерттеу жұмыстарын табысты атқарғаны үшін бірнеше халықаралық сыйлыққа (1994 жылы – АҚШ, 1996 жылы – АҚШ, Польша, 1999 жылы – Ұлыбритания) ие болды. Шығармалары Шығармалары: *Исторические судьбы казахской диаспоры. Происхождение и развитие, А., 1997; *Некоторые неопубликованные источники по истории казахской диаспоры, извлеченные из британских архивов // Отан тарихы, 1998, ғ1. Сілтемелер * Баспахана * Газет * Ақпарат * Ғылым * Қазақстан Дереккөздер
Орден

Орден (нем. оrden, лат. ordo – сап, дәреже, топ) – 1) Рим папасы бекітетін (6 ғасырдан) ерекше жарғы бойынша қызмет еткен монахтық, діни-рыцарлық бірлестіктер; кейбір құпия ұйымдардың атауы, мысалы, масон Ордені. Діни-рыцарлық ордендер Батыс Еуропада 12 ғасырдан құрыла бастады. Палестинада крест жорығы кезінде (Иоанниттер, Тамплиерлер, Неміс Ордендері), Испания мен Португалияда арабтармен күрес кезінде (Калатрава, Алькантар Ордендері) пайда болды. 13 – 14 ғасырларда Батыс Еуропа ордендер саны күрт көбейді. Кейбіреулері 10 мыңдаған рыцары, орасан зор жері бар қуатты ұйымға айналды (мысалы, Ливон, Тевтон ордендері). Олар бастапқыда христиан дінін тарату, қасиетті жерлерді қорғау және ұлт-азаттық мақсатта құрылған Рим папасына бағынышты діни-әскери ұйым болып саналып, оның мүшелері монах антын қабылдады. Мүшелері бір түсті әрі бірдей нысанда крест тігілген айрықша киім киді. Олар бара-бара жер кеңейту, баю жолына ауды. Кейінірек Ордендер мемлекет басшыларының билігіне көшіп, 14 – 16 ғасырларда ақсүйектерді ынталандыру қызметін атқарған сарай ордендері құрылды. Мұндай ордендердің де ерекше көркем киімі және айырым белгісі болды. Сол айырым белгілері келе-келе мемлекеттік сыйлық сипатын алды. 2) Мемлекет және қоғам алдындағы айрықша азаматтық және әскери қызметі үшін берілетін құрмет белгісі. Қазақстан ордендері тәуелсіздік алғаннан кейін пайда болды; Дереккөздер de:Orden und Ehrenzeichen#Verdienstauszeichnungen
Мақаш Балмағамбетов

Мақаш Балмағамбетов (1914 жылы туған, Қарақалпақстан Республикасы Қараөзек ауданы – 2-дүниежүзілік соғыс ардагері, Кеңес Одағының Батыры (22.2.1944). 1932 – 38 жылы ұжымшарда есепші, кіші техник болып істеп, 1943 жылы наурызда 72-дивизияның құрамында майданға аттанған. Кейіннен Қазақстанда құрылған 73-гвардия атқыштар дивизиясынан ауысты. Гвардия сержанты Балмағамбетов 1943 жылы 25 қыркүйекте Днепр өзенінен өтуде ержүректік, табандылық танытты. Ол басқарған бөлімше жауынгерлері бірінші болып өзеннің арғы бетіне шығып, Днепропетровск облысы Бородаевка селосының жанында жаумен ұрысқа кірісті. Жеке өзі жаудың 20-дан астам солдаты мен офицерінің көзін жойды. Осы ерлігі үшін Батыр атағы берілді. Соғыстан кейін Қарақалпақстан Республикасына қоныс аударды. Дереккөздер
Қасқа

Қасқа, Баймағанбет (1810 – 1860) – би. Сыр өңірі қазақтарын Қоқан хандығы билеген тұста ел бірлігін сақтауда әділдігімен, батылдығымен аты шыққан. Қасқаның бес ұлынан (Молжігіт, Жанжігіт, Мәнгүл, Биназар, Әлімбай) өсіп-өнген ұрпақтары қазіргі кезде негізінен, Шиелі ауданының Төңкеріс ауылында тұрды. Дереккөздер
Қасқақұлан

Қасқақұлан – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі бұрынғы арал. Теңіздің шығыс жағасындағы Жыңғылтүбек телімінен батысқа қарай 21 км жерде орналасқан. Сипаты Аумағы 0,93 мың га. Арал «Үлкен тау» және «Кіші тау» деп аталатын екі қыр төбеден тұрады. Мұндағы байырғы шөгінділер олигоцендік құмдақ, мергель, аздаған әктастан түзілген. Аралдың солтүстік жағындағы жарқабақ мүжіліп, аласарған. Өсімдігінің басым көпшілігі жусан. Теңіз суы бар кезінде тау етегі мен теңіздің жағасында жыңғыл, ақтікен қалың өскен. Сиректеу сексеуіл болды. Бұрын Қасқақұланда балық ұжымшары, балық қабылдайтын және өңдейтін зауыт, орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, пошта бөлімшесі, аэродром болды. Қазір Қасқақұланда халық тұрмайды. Жағалауымен ұласып кеткен Қасқақұланда суы жылы, кермек татитын екі ұңғыма ғана қалды. 2013 жылдың 22 тамызында кезінде Қасқақұланнан көшкен ауыл түлектері туған жерге ескерткіш қойды. Оның биіктігі - 6 метр шамасында. Ескерткішке үлкен әріптермен Қасқақұлан деп жазылған, ал төменгі жағына "Айдыны кеуіп, өскіні солған, айбыны кеміп, өксігім болған, туған жер" деген ақын Шынтемір Әмишаевтің өлең шумағы жазылған. Дереккөздер
Бейсенбай Қасқырбаев

Қасқырбаев Бейсенбай (1904, қазіргі Қармақшы ауданы Ақтөбе ауылы – 1958, сонда) – мұғалім, ақын. Халық ағарту ісінің үздігі (1948). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Мәскеу қаласындағы Шығыстану университетінде оқыған (1922 – 25). 1925 – 28 жылдары Қазалы уезі халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, 1928 – 30 жылдары Қарақалпақ автономиялы облысының оқу комиссарының орынбасары, 1930 – 36 жылдары Қармақшы ауданында мектеп директоры, оқу бөлімінде инспектор, 1936 – 41 жылдары Шымкент қаласында, Тереңөзек ауданында халық ағарту бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1943 – 58 жылдары 109 орта мектептің директоры болды. 1945, 1946 жылдары облыстық айтыстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Қасқырбаевтың «Көктем», «Қош бол, қолым», «Ардақты сәлем еліме», «Бұлбұл», «Дәуіт», т.б. өлеңдері бар. Дереккөздер
Қасым Бөлекейұлы

Қасым Бөлекейұлы (туған жылы белгісіз – 1827) – сұлтан, хан, Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы қазақтарды билеген (1809–1827). Ералы ханның немересі. Қасымның қол астында Кіші жүз Шөмекей руының 7 мың отбасын құрайтын қазақтары болған. Қасым Бұхар және Хиуа хандықтарының билеушілеріне белгілі дәрежеде бағынышты болды. Оның хан болып сайлануына Бұхар әмірі Хайдар мен Хиуа ханы Мұхаммед Рахым қолдаушылық көрсеткен. Қасым Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізіп, қоқандықтармен болған бір шайқаста қаза тапқан. Қасымның ұлдарының есімі белгілі – Ермұхамбед (Елекей). Ол 1845 жылы хан сайланған. Дереккөздер
Шоқпар Таңбалы Тастары

Шоқпар Таңбалы Тастары – қола дәуірі петроглифтері. Қордай ауданы Алайғыр станциянан оңтүстікке қарай 1,5 км қашықтықтағы петроглифтердің саны 50-ге жуық. Жартастарға түсірілген петроглифтердің көпшілігін салт атты адамдардың, түйелердің, өгіздердің, арқардың бейнелері құрайды.. Cілтемелер
Ермұхамбет Қасымов

Ермұхамбет Қасымов, Елекей (шамамен 1812 – 1890) – сұлтан, Әбілқайыр хан әулетінен. Кіші жүздің шөмекей, кете және керейіт руларының билеушісі. Бірде Хиуа хандығы, Қоқан хандығы жағында болса, енді бірде орыс патшасы жағына шыққан. 1849–52 жылдары отбасымен Хиуа ханының түрмесінде отырған. Кейін түрмеден қашып шығып, орыс мемлекетінің қызметіне кіреді. Генерал В.Перовскийдің басшылығымен Ақмешітке жасаған шабуылға қатысып, полковник шенінде ерікті қазақ жасақтарын басқарған. 1862 жылы Ресей үкіметі оны Станислав медалімен марапаттаған.
Ералы Елекейұлы Қасымов

Ералы Елекейұлы Қасымов (1869, Қармақшы ауданы, Төрткөл ауылы – 1932, Қызылорда) – қоғам қайраткері. Діни білім алған. 1917 жылғы ақпан төңкерісіне дейін тілмаштық қызмет атқарған. 1917–18 жылдары Ақмешіт уездік ұлттық қазақ комитетінің төрағасы болды. Ақмешіттіктер Қасымовты хан сайлаған. Хан сайлау сол кезде тек Орал және Сыр бойы руларында ғана сақталды. 1917–18 жылдары Ақмешітте 3 ұйым әрекет етті. Олар – Ұлттық қазақ комитеті, Қырғыз (қазақ) депутаттары Кеңесі (төрағасы – Х.Ибрагимов) және Халық өкілдері Кеңесі (төрағасы – С.Лапин). Барлығының алға қойған мақсаты ортақ болғанымен, таңдаған күрес жолдары әртүрлі еді. Осылардың ішінде ақмешіттіктердің көңілінен шыққаны Қасымов басшылық жасаған Ұлттық қазақ комитеті болды. Дереккөздер
Орел Евгений Ефимович

Орел Евгений Ефимович (6.2.1904, Тбилиси қаласы – 28.9. 1983, қазіргі Астана қаласы) – орыс актері, режиссер, Қазақ КСР-інің халық артісі (1964). 1921 – 1923 жылы Тбилиси қаласындағы актриса Е.А. Сатина жетекшілік еткен театр студиясында оқыды. 40-жылдары Қазақстанға келіп, әуелі Семей қаласындағы орыс драма театрында (1940–1955), одан кейін Ақмола (қазіргі Астана) қаласындағы облыстық орыс драма театрында бас режиссер қызметін атқарды. Осы театрдың негізін салушылардың бірі ретінде негізінен қазіргі заманғы орыс драматургиясының туындыларын, сонымен қатар М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек” трагедиясын қойған. Зейнеткерлікке шыққан соң (1965) қазіргі Астана қаласында тұрып, облыстық радио мен телевизия жұмысына белсене араласты. Дереккөздер
Шона Смаханұлы

Шона Смаханұлы (5 қазан 1924 жыл, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ойық савхозы – 1988 жыл, Алматы) — қазақ ақыны, сықақшы. Ысты руынан шыққан. Өмірбаяны * 1956 жылы Абай атындағы педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін сырттай оқып бітірді. * 1942 – 1943 жылы әскер қатарында болып, Ұлы Отан соғысына қатысты. * 1943 – 1957 жылы педагогикалық қызмет атқарды. * 1957 – 1958 жылы "Мектеп" баспасында редактор * 1958 – 1963 жылы "Қазақстан мұғалімі" газетінде бөлім меңгерушісі * 1964 – 1968 жылы "Ара" журналында фельетонист болды. * 1973 жылдан "Жазушы" баспасы поэзия редакциясының редакторы. Шығармалары Шона Смаханұлы әдеби шығармашылықпен 1950 жылдан шұғылдана бастады. * "Тотияйын" атты тұңғыш сатиралық өлеңдер жинағы 1959 жылы жарық көрді. * "Шимайбек пен Шыңқетпе" (1960) * "Қу түлкінің сыбағасы" (1961) * "Көріп жүр ғой көздері" (1965) * "Ұры тіс" (1967) * "Ұр, тоқпағым, ұр" (1970) * "Айға ұшамын" (1971) * "Жүз шымшыма, қырық қышыма" (1973) * "Кездік" (1976) т. б. кітаптары шықты. * "Купорос" атты жинағы орыс тілінде 1968 жылы Москвада басылды. * "Қоңыраулы шеңгел" атты шығармаларының жинағы 1974 жылы жарық көрді. Дереккөздер
Тартпа

Тартпа сөзі бірнеше мағынаға ие: * Тартпа — ердің үстіне келетін төс айылдағы жалпақ әшекейлі зат. Былғарыдан жасалады. Оң жақ бетіне күмістен өрнек жүргізілгендіктен зергерлік бұйымға да жатады; * Тартпа — бүркітті қайырғанда беретін жемнің бір түрі; * Тартпа — бір басында қармағы бар пішен суырып алатын ағаш; * Тартпа (бесік) — бесіктің бауы. * Тартпа — суырманың таяз, кішкене түрі.
Ибраһим Қасымов

Қасымов Ибраһим Елкейұлы (1880, қазіргі Қармақшы ауданы – 1937) – Қазақстандағы алғашқы педагогтардың бірі. 1900 жылы Ташкент қаласында оқытушылар семинариясын бітіргеннен кейін, әуелі екі сыныптық Қарабұрын орыс-бұратана халық училищесінде мұғалім, 1909 жылы интернаты бар екі сыныптық Қармақшы орыс-бұратана халық училищесінде меңгеруші, 1920 жылы Шымкент қаласында ашылған тұңғыш өлкелік мұғалімдер мектебінің директоры болды. Қасымов 1922 жылы Қармақшы ауданының атқару комитетінің төрағасы, Түркістан атқару комитетінің аштыққа ұшыраған халыққа көмек көрсету жөніндегі арнаулы өкілі болды. 1923 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін халыққа білім беру қызметінен қол үзген жоқ. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Төлепберген Қасымов

Қасымов Төлепберген Смағамбетұлы (27.4.1932 жылы туған, Қызылорда қаласы) – ұстаз, КСРО халық мұғалімі (1980). ҚазКСР-нің кәсіптік-техникалық біліміне еңбек сіңірген қызметкер (1970). Қызылорда қаласындағы 11 темір жол училищесін (1952), Қарағанды индустриалды-педагогика техникумын (1956) бітірген. 1956 жылдан Қызылорда қаласындағы 6 кәсіптік-техникалық училищесінде 40 жылдан астам мұғалім болды. Облыстық, қалалық кеңестер құрамына бірнеше мәрте сайланған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Оренбургские губернские ведомости

Оренбургские губернские ведомости — бұқаралық-әдеби және саяси газет. 1838–1917 жылдары Орынборда шығып тұрды. Газет 1838–1853 жылдары ресми материалдарға баса назар аударды, 1853–1865 жылы статистикалық комитеттің басылымына айналды. 1867–1917 жылы өлкенің тарихы мен этнографиясына көңіл бөлді. Газет бетінде В.А. Вельяминов-Зерновтың “Қырғыз-қайсақтар туралы”, В.Завьяловтың “Орынбор өлкесін зерттеушілерге құралдар мен шығармалар” атты еңбектері жарияланды. Дереккөздер
Қайрат Шотбақов

Қайрат Шотбақов (25.5.1949 ж.т., Ақмола облысы Ерейментау ауданы Благодатное ауылы) – кәсіпкер. Қазақ политехникалық институтын бітірген (1972). Барлық еңбек жолы республиканың бірнеше облысында табиғи газбен қамтамасыз ету саласымен байланысты. 1988 ж. Жамбыл облысы газ ш-ғы өндірістік бірлестігінің бас директоры болып бекітілді. Облыстың бірқатар аудандарының шалғай жатқан ауылдарына газ құбырлары тартылып, бұрын газбен қамтамасыз етілген мекендердің газ тарату жүйесі көп жақсартылды; газ жүйесі жетпеген қала, ауылдарды сұйық газбен қамтамасыз ету жұмысы лайықты жолға қойылды. Облыста қолға алынып жатқан, Қазақстанның оңтүстік өңірі үшін маңызы зор Амангелді газ кен орнын игеру жобасы бастаушыларының бірі болған Шотбақов, осы жоба Республика Үкіметінің назарына ілініп, іске асуы үшін 1992 жылдан бастап зор еңбек етті. Қазақстан, Ресей және басқа елдердің мамандандырылған жобалау инcтитуттарын жұмысқа жұмылдыру үшін еткен еңбегінің нәтижесінде маңызды да, әрі экономикалық және әлеуметтік сипаты үлкен жоба іске асырылуда. Облыс көлемінде ардагерлер ұйымына, мектеп және жетім балалар үйлеріне, денсаулық мекемелеріне, спорттық ұйымдарға көмек етті. Ол Жамбыл облысы бокс федерациясының президенті, республика бокс федерациясының вице-президенті. Оның ағалық көмегін көрген Б.Жұмаділов, Б.Ниязымбетов, В.Присяжнюк сынды боксшылар Қазақстан даңқын бүкіл әлемге паш етті. Елімізде кәсіпқой боксшылар арасындағы ең бірінші кездесуді өткізуде Шотбақов басқарған ұйымдастыру к-тінің жемісті жұмысы әрі қарай өз жалғасын табуда. Шотбақов «Шапағат» медалімен, «Қазақстан Республикасында физкультура және спорттың дамуына қосқан үлесі үшін» белгісімен марапатталған. . Cілтемелер
Қатын қамал

Қатын қамал – тарихи үңгір. Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылының шығыс жағында 40 км жерде. Қатын қамалда нақты ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілмеген. Аңыз бойынша оған жоңғар шапқыншылығы кезінде әйелдер мен жас балалар жасырынған. Қазақ жауынгерлері жеңіліске ұшыраған соң жоңғарлар Қатын қамалды тауып алып, жасырынған адамдарды түгелдей қырып тастаған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Қатын тамы

Қатын тамы – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Ораналсқан жері Жалағаш ауданы, Аққыр мен Жаңаталап ауылдарының ортасындағы дөңестеу жерде орналасқан. Тарихи дерек Көнекөз қариялардың айтуынша осы өңірді жайлаған бір бидің ақылды, парасатты әйеліне ескерткіш ретінде тұрғызылған. Кезінде үйтам әсем безендіріліп, қазақ ауылы көшінің бейнесі өрнектелген. Уақыт өте суреттер өшіп қалған. Дереккөздер
Тартарлар

Тартарлар – тырнатәрізділер отряды, сутартарлар тұқымдасына жататын құстар. Қазақстанда батпақты жерлер мен қамыс, қоға, қияқ қалың өскен су қоймаларында кездесетін 3 түрі: тартар (Р. porzana), кішкене тартар (Р. parva) және титтей тартар (Р. pusіlla) бар. Бұлардың дене мөлшері 16,5 – 28 см, салмағы 80 – 130 г. Тұмсығы кішкентай, қанаты қысқа, денесі екі бүйірінен қысыңқы, аяғындағы саусақтары ұзын. Тартарлар – жыл құстары. Наурыз айының басында ұшып келіп, қалың қамыс, қоғаның арасына ұя салады. Ұядағы 5 – 9 жұмыртқаны мекиені мен қоразы 21 күндей кезектесіп басып, балапан өргізеді. Қорегін түнде аулайды, сондықтан күндіз көзге шалына бермейді. Негізінен жәндіктер мен суда өсетін өсімдіктермен қоректенеді. Қыстау үшін қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Тартарларды әуесқойлық жолмен аулайды. Сипаты Кішкене тартарлар (Porzana parva)- танымал ‘’суртартар келбетті’’ қараторғайдай (50-60г) құс. Жоны – қошқыл діңгек теңбілді және бойлай созылған ақ түсті жіңішке сызықты болып келеді. Тұмсығының түбі – қызыл, ұшы – сары. Еуропада, ішінара Азия және Солтүстік Африкада қоныстанады. Қазақстанда батыс, солтүстік және Орталық Қазақстанның көптеген аудандарында өмір сүреді. Оңтүстік Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан мен Алматы облыстарында орын тепкен. Ұшып өту кезінде барлық жерлерден кездеседі. Дереккөздер Қазақстан табиғаты Дереккөздер
Орест

Орест (туған жылы белгісіз – 28.8.476жылы дүние салған) – Рим империясы мен ғұн ордасындағы белгілі мемлекет қайраткері. Римдіктер оны Паннониялық Орест деп атаған. Атилланың сенімді қызметкері болды. Орест туралы алғаш 448 жылы Приск жазған. Рим императоры Юлий Непот тұсында (474 – 475) федераттардың бастығы және әскер магистрі атағын алған. 475 жылы тамыз айында ол Юлий Непотты тақтан тайдырып, Батыс Рим императоры етіп баласы Ромулды тағайындайды. Көп ұзамай Орест қастандықпен өлтіріліп, оның орнына Одоакр келді. Юлий Непотты тақтан тайдырып, Батыс Рим императоры етіп баласы Ромулды тағайындайды. Көп ұзамай Орест қастандықпен өлтіріліп, оның орнына Одоакр келді. Дереккөздер
Қашқансу

Қашқансу, Қашқынсу – Арал теңізінің шығыс бөлігіндегі шығанақ. Географиялық орны Сырдария атырауының оңтүстік жағында, Арал ауданы жерінде. Кезінде (1980 жылдарға дейін) құрлыққа 20 км сұғына кіріп жатқан. Сипаты Теңізге шығаберісіндегі ені 7 км, ауданы 160 км 2 , солтүстік-батыс жағасы жарлауытты (5 м) болған. Жағалауында Жуанбалық атты балықшылар ауылы болған. Шығысын Сырдарияның ескі атырауы тілімдеген. Аласа құмды, құмайтты жағалауында қамыс және шөлге төзімді аласа бұталар өскен. Кейіннен Арал теңізі суының тартылуына байланысты Қашқансу өңірі шөл далаға айналған. Дереккөздер
Жоңғы

Жоңғы – ағаш, мүйіз, металл бұйымдарын жону, өңдеу үшін қолданылатын, асыл болаттан жасалған құрал. Қос қолдап ұстау үшін екі басы екі тұтам ағаш немесе мүйізден сапталады. Үйшілер мен арба, шана жасаушылар ағашты кептірерде әуелі қабығын Жоңғымен сыдырып тазартады. Ағаш өңдеуге арналған Жоңғының үстірік сүргі, аталғы, сарнауық, бүкір жоңғы деген түрлері болады. Жоңғының тезден шығып кепкен уық, кереге, өре ағаштарға өрнек жүргізгенде қолданылатын ирек тісті түрлерін "сарнауық" деп, ал түзу сүргілей отырып, ойыс сызатты, дөңес қобылы өрнектер жасау үшін қолданылатын, арнаулы жүз отырғызылған түрін "үстірік сүргі" деп атайды. Ағашты, мүйізді қырып өңдегенде кедір жүзді, көбелі, қобылы жоңғылар қолданылады. Сілтеме
Шөлтөбе

Шөлтөбе қалашығы (IX-XI ғғ.) – ежелгі мекен орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Байзақ ауданы, Жетібай ауылының оңтүстігінде қарай 1 км, Жетібай-Мырзатай тасжолының оң жағында 400 м жерде орналасқан. Зерттелуі 1936 жылы КСРО ҒА-ның Қазақ бөлімшесі мен ММТИ-ның экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) ашты. 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов, Д.А. Лобас) зерттеді. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсірді. Сипаты Қалажұрттың орталық бөлігі пішінсіз үш қабатты төбеден тұрады. Ортасында пішіні сопақша келген, өлшемі 100х80 м, биіктігі 12 м төбе бар. Оған солтүстік-шығыстан үшбұрышты төбе жапсарласады. Оның өлшемі – 100х60 м, биіктігі – 6 м. Оңтүстігінен тікбұрышты пішінді келген алаң жапсарласады. Оның өлшемі – 240х130 м, ұзын жағымен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, солтүстік бұрышында орталық төбе орналасқан. Алаңның биіктігі – 2 м, оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс шетіне қарай еңіс тартқан. Орталық бөліктің батысында "ұзын" қабырғалармен қоршалған территория орналасқан. Ол, радиусы 1,4 км жарты шеңбер түрінде орталық қирандыларды қоршап тұр. "Ұзын" қбырғалар қалдықтары орталық қирандылардың солтүстігінде, 1,4 км жерде, Жетібай ауылының шетінде сақталған. Ұзындығы – 0,4 км. Қоршалған территорияда бұрынғы құрылыстардың қалдықтары төбелер мен тікбұрышты дуал түрінде көрініп жатыр. Шығысында қалажұрт табиғи шекарамен – Қарасу-Қайнар өзенімен шектелген. Қала орны қазіргі таңда зиратқа айналған. Алаңның бетінде шаршы дуал түріндегі кесене ізі сақталған. Кесене қабырғаларының ұзындағы – 10 м, биіктігі – 0,2 м. Кесенеде XVII-XVIII ғасырларда өмір сүрген Жайылғанұлы Ағым мен Шаған жерленген. Қала үстінен сырлы және сырсыз қыш ыдыс бөліктері табылды. Дереккөздер
Қашқансу каналы

Қашқансу каналы – Қызылорда облысы Қармақшы ауданының жерінде, Сырдария өзенінің сол жағында, Жосалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай созылып жатқан Жусанды дала жазығында. Көне заманда Сырдарияның орталық атырауынан басталатын Қашқансу өзені Жусанды далаға жеткен. Сол өзектің құрғақ арнасын Қармақшы ауданының шаруашылықтары күріштік алқаптардан шығатын тастанды (ақаба) су ағызу үшін қашыртқыға айналдырған. Гидрологиялық сипаты Қашқынсу каналы ауданның III Интернационал ауылының ауыспалы егіс алқабы тұсынан басталып, 15,7 км-ге созылады. Су өткізгіштігі 4,0 м 3 /сек. Қашыртқы 1988 жылы іске қосылды. Дереккөздер