kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Маулане Заде

Маулане Заде (маулане — тақсыр) — Самарқандтағы Шағатай әулеті билігіне қарсы қозғалыстың басшысы. М.З. — сарбедарлар қозғалысының өкілі. Сарбедарлар(“садр”, “садр и джехан” — “әлем діңгегі”) — Орта Азияда ислам дініислам дінін таратушы араб билеушілері мен діни зиялылардың ұрпақтары. Олардың Самарқандта, Бұхарада ықпалы күшті болып, билеуші топтың құрамына кірді. 1365 ж. 22 мамырда Ілияс қожа бастаған моғол әскері Самарқанд әмірі Хусейн мен Қашқадария уәлаятының билеушісі Әмір Темірді Шыршық өз-нің жағасында ауыр жеңіліске ұшыратты. Екі әмір де Әмударияның солт-не қашып, Самарқандты қорғауды М.З. ұйымдастырды. М.З. жұртшылыққа танымал дінбасының отбасында тәрбиеленіп, өзінің ержүректігі, батылдығы, мергендігімен көзге түскен еді. Сарбедарларға қала халқы, қолөнершілер, шаруалар қосылды. Қала жұртшылығы М. З-ні өздерінің әмірі деп танып, оған адал болуға ант берді. Қаланы қорғауға 10 мыңнан аса жауынгер қатысты. М.З. өзі 1000 жауынгерді басқарып, негізгі қақпаны қорғады. Моғолдардың бірнеше күнгі шабуылдары сәтсіз аяқталды. Белгісіз себептерден моғолдардың жылқылары қырылып, амалсыз шегінуге Самарқандтағы оқиғалардан хабардар болған Әмір Темір мен Хусейн сардебарлар билігін мәжбүр болды. мойындаған ниет байқатты. Бірақ 1366 ж. көктемде Әмір Темір мен Хусейннің әскері Самарқандты қоршауға алды. Олардың бұйрығы бойынша сарбедарлардың басшылары мен жақтастары ұсталып, өлім жазасына кесілді. Шайқаста сардебарлардың әскері толық талқандалды. Әмір Темірдің араласуымен М. З-ге ғана кешірім жасалып, оның өмірі сақталып қалды. Дереккөздер Бартольд В.В., Народное движение в Самарканде в 1365 г., Соч. т.2, М., 1964. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 6 том Сілтемелер
Алтай Әбдірахманұлы Рамазанов

Алтай Әбдірахманұлы Рамазанов (21.11.1952 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Қатонқарағай кенті) – экономика ғылымының докторы (2005). Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялар институтын бітірген соң (1975, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетіті жанындағы эконмика жоспарлау мен нормативтік ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1976–1989), ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика жоспарлау мен нормативтік ғылыми-зерттеу инситутында жетекші ғылыми қызметкер (1990–2006) болды. 2006 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 2004 ж. «Меншік диалектикасының қатынасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – дағдарыстық және дағдарысқа қарсы басқарушылық, тәуекелділік-менеджмент саласы және меншік пен іскерлік мәселелері. 100-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Мауна-Кеа

Мауна-Кеа (Mauna Kea; гавайлықтарша — ақтау) — Тынық мұхиттың Гавайи аралындағы (АҚШ) сөнген жанартау. Биіктігі - 4202 м. Базальтты және андезитті лавалардан түзілген. Кратері сақталмаған, жазық шыңдарын қар басып жатады. Солтүстік және солтүстік-шығыс беткейлерінде ылғалды тропиктік ормандар, оңтүстік беткейлерінде саванналар таралған. Тропиктік дақылдар (ананас, қант қамысы, банан, кофе ағашы) өседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Либерал демократия

Либералды демократия теориясы — классикалық либерализмнің идеялары, принциптері, саяси-идеологиялық бағыттары мен мақсаттарының теориялық негізі. Либералды демократия теориясы индивидті қоғам мен мемлекеттен бөлек қарастырды, мемлекет пен азаматтық қоғамды бір-бірінен ажыратты, мемлекеттің қоғам және тұлғамен қатынасындағы қызметі мен өкілеттілігі аясын шектеді, азшылықтың көпшілікке қатысты дербестігі мен құқығын қорғады, барлық азаматтардың саяси теңдігін жариялады, адамға негізгі, ажырамас құқықтар беріп, оны саяси жүйенің негізгі элементі ретінде қарастырды. Осы идеялар негізінде 18 — 19 ғасырларда қазіргі демократиялық жүйелер бастау алатын басқару нысандары пайда болды. Либералды демократия теориясы бойынша халық билік субъектісі ретінде биліктің бастапқы және негізгі қайнар көзі болып танылуы; жеке адамның бостандығы мен құқықтары, сондай-ақ парламентаризм мен өкілді билік органдарының басым болуы; мемлекеттің құзыреті мен іс-әрекет аясы негізінен қоғамдық тәртіпті, азаматтардың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғаумен шектелуі, оның экономиялық, әлеуметтік және рухани процестерге араласпауы тиіс. Либералды демократия теориясында жеке және топтық дербестіктің танылуы көпшіліктің азшылық үстінен билік жүргізуін шектейді. Либералды демократия теориясының осы және өзге де белгілері адам бостандығы, оның қадір-қасиеті мен құқықтарын құрметтеу туралы теориялық ой-пікірлердің дами түскендігін көрсетті. Либералды демократия теориясының кемшіліктері жеке адамның рөліне асыра мән бере отырып, оның ұжымдық байланыстарын жоққа шығару, қоғамның тіршілік әрекетін реттеудегі мемлекеттің рөлін тым төмендетуден көрініс тапты. Дегенмен де либералды демократияның классикалық теориясы қазіргі демократиялық тұжырымдамалар мен оларды іске асырудың басты теориялық негіздерінің біріне айналды. Дереккөздер
Суық полюс

Суық полюс – Жер шарындағы ауаның ең төмен температурасы қалыптасатын аймақ. Суық полюс Солтстік жарты шарда Саха Республикасындағы Оймякон және Жоғарғы Яна аудандарында (–68С) және Гренландияның мұздық қалқандары (–70С) мен Аляска, Канаданың солтүстік-батысында (–64С) орналасқан. Оңтүстік жарты шарда суық полюс Шығыс Антарктиданың 3500 м биіктіктегі бөлігінде байқалады. 1983 жылы “Восток” станцияда Жер бетіндегі ауа температурасының ең төмен көрсеткіші –89,2С тіркелді; мұндағы жылдық орташа температура (–56С). Пайдаланылған әдебиеттер
Павлодар облыстық драма театры

Павлодар облыстық драма театры – 1938 – 1948 жылдар аралығында Павлодар қаласында жұмыс істеген қазақ драма ұжымы. Н.Мәкішевтің ұйымдастыруымен драм. ұжым негізінде құрылды. * 1945 жылы осы труппаның негізінде біріккен облыстық қазақ-орыс драма театры болып қайта ұйымдасты. * 1948 жылдан театрдың орыс труппасы (қазіргі Павлодар облыстық орыс драма театры) ғана жұмыс істеді; ал қазақ труппасы облыстық ұжымшар театрына айналып, Павлодар облысының Ақсу қаласына қоныс аударды. Қойылған спектакльдер * Театрдың қазақ труппасы М.Әуезовтің “Қара Қыпшақ Қобыланды”; * Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” мен “Қыз Жібек”; * К.М. Симоновтың “Орыс адамдары”, т.б. спектакльдерін қойды. Театрда қызмет еткендер Әр жылдары театрда * Біссміллә Балабеков; * Х.Хамзин; * А.Шәкіров; * Х.Шалқаров; * А.Қалиев; * К.Тайкенов; * Х.Бекова; * Е.Есжанов; * І.Әбдікәрімов; * А.Бекешев; * Г.Салахова; * С.Досалина; * А.Тарғақов; * К.Хамзина; * К.Әмінов; * Ш.Төлегенов; * К.Әбділғазин, т.б. қызмет етті. Сыртқы сілтемелер * [http://pavlodar-online.kz/core/modules/gomap/ Павлодар картасы] Дереккөздер
Тілекқабыл Сәбитұлы Рамазанов

Тілекқабыл Сәбитұлы Рамазанов(1961 жылы туған,Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ганюшкино а.) – физика-математика ғылымының докторы (1995), профессор(1997). *1983 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) *1987 аспирантурасын бітірген соң осы университетте инженер, кіші ғылыми қызметкер (1987–1988), аға оқытушы, доцент (1989–1995), профессор, деканның орынбасары (1997) болды. 1998 жылдан декан қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер «Теоретическое исследование и компьютерное моделирование свойств неидеальной плазмы на основе псевдопотенциальных моделей» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Маусымқұс

Маусымқұс — татрең тұқымдасына жататын құс. Денесінің ұзындығы 28 см-дей, салмағы 200 — 300 граммдай. Маусымқұстың жазда арқа қауырсыны құбылмалы, бауыры қара, ал қыста қауырсындары ақшыл түсті болады. Маусымқұс — жыл құсы. Көктемде (наурыздың және мамырдың соңында), күзде (шілдеден қазанның соңына дейінгі) аралықта Қазақстан арқылы ұшып өтеді. Бұлардың белсенді тіршілігі маусым айында байқалғандықтан, құстың аты соған байланысты қойылған. Мекені солтүстік жарты шар болғандықтан, тундраның құрғақтау ашық тұстарына М-тар жеке-жеке ұя салып, 3 — 4-тен жұмыртқалайды. Жұмыртқалары қызғылт немесе қоңырқай түсті болады. Қоразы мен мекиені кезектесе шайқап 23 күнде балапандары ұядан ұшып шығады. Маусымқұстар су және ұсақ жәндіктерімен, өсімдіктердің тұқымымен қоректенеді Дереккөздер
Мафатик әл-Улум

“Мафатик әл-Улум” (“ұылымдар кілті”) — тарихи шығарма. Авторы — араб ғалымы Әбу Абдаллах Мұхаммед ибн Ахмед ибн Юсуф әл-Хорезми. Еңбек 976 жылдан бастап жазылып, 991 ж. аяқталған. “М.-әл-У.” 15 бөлімнен тұрады. Әр бөлім жеке ғыл. салаларға (табиғаттану, философия, т.б.) арналған. Хорасан мен Орт. Азия мемлекеттерінің әкімш., әлеум. және шаруашылық саласы терминдеріне арналған бөлімінде, түрік билеушілерінің шен атауларына анықтама беріледі (хақан, жабғу, тархан, инал-тегін) “М.-әл-У-ды” Голландияның араб тілі маманы Г.Ван Флотен 1895 ж. аударып, баспадан шығарды. А. Сәрсенбаев Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Гүлшат Ахметқызы Майлыбаева

Гүлшат Ахметқызы Майлыбаева (29.12.1931, Алматы) — нысана көздеуден қазақ қыздарынан шыққан тұңғыш КСРО спорт шебері (1953), республикалық дәрежедегі төреші (1959). Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі Әл-Фараби атындағы ұлттық университеті) бітірген (1955). 1956 ж. өткен КСРО халықтарының 1-спартакиадасында қазақ қыздары арасынан тұңғыш рет ерлер сапында өнер көрсетіп, нысана көздеуден (600 мүмкіндіктен 587 ұпай) Қазақстанның жаңа рекордын жасады. 1957 ж. Одесса қаласында өткен КСРО чемпионатында 600 мүмкіндіктен 594 ұпай жинап, қола медаль алды. Республика және КСРО жарыстарында қазылық етті. “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Павлодар облыстық мемлекеттік архиві

Павлодар облыстық мемлекеттік архиві – ғылыми-құжаттық мекеме. * 1928 жылы Павлодар окр. архиві болып құрылған. * 1931 жылы окр. әкімшілік-аумақтық бөлік жойылғаннан кейін архив таратылып, ондағы материалдар Қазақ КСР-і Орталық архивінің Семей бөлімшесіне берілді. * Аудандвық архив және аумақтық межеге сәйкес Семей архивінен бөлінген құжаттар негізінде 1938 жылы Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архиві болып құрылды. Архив қорында өлке тарихы, оның зерттелу, игерілу кезеңдері, өнеркәсіп орындарының ашылуы, т.б. жайлы деректер сақталған. Павлодар облысындағы қазақ халқын отырықшылдандыру, ұжымшарлар мен МТС-тар ұйымдастыру, тың игеру, өнеркәсіп, көлік, энергетика, құрылыс, мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық сақтау салаларының дамуын сипаттайтын құжаттар шоғырланған. Архивте Қазан төңкерісі мен Азамат соғысы туралы деректер, жаңа құрылыстар мен еңбек озаттарының, т.б. фото суреттері сақтаулы. Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архивінің Павлодар және Ақсу қалаларында бөлімшелері жұмыс істейді. Дереккөздер
Майлы бояу

Майлы бояу— тұрмыста және бейнелеу өнерінде қолданылатын бояу түрі. Бейнелеу өнерінде пайдаланылатын Майлы бояу өсімдік майларының (кендір, зығыр, жаңғақ, самырсын) қоспасынан алынады. Майлы бояу 10 ғ-да белгілі болған, 14 ғ-дан бастап қолданылған. Қазіргі Майлы бояуды ұзақ уақыт тәжірибеден кейін Нидерланд суретшілері Ян Ван Эйк пен Гувер Ван Эйк жасаған. Өсімдік майынан алынған Майлы бояулар өте ажарлы болады және тез құрғайды. Оған кейде лак қосады. Майлы бояумен жазылған өнер туындылары ұзақ уақыт бойы өз сынын жоғалтпайды. Еуропадағы Қайта өрлеу дәуірінің суретшілері (Рафаэль Санти, Леонардо да Винчи, Сандро Боттичелли, т.б.) көптеген шығармаларын Майлы бояумен салған. Майлы бояуды кеңінен пайдаланып, ұлттық туындылар жасаған қазақ суретшілері: * Ә.Қастеев * М.Кенбаев * С.Мәмбеев * Қ.Телжанов * С.Айтбаев * Е.Төлепбаев * Айша Ғалымбаева * Сахи Романов * Ағымсалы Дүзелханов. Дереккөздер
Майлы дақылдар

(4а-гүлі; 4ә-жапырағы; 4б-қауашағы); 5 - рапс (5а-гүлшоғы; 5ә-жапырағы; 5б-бұршаққыны); 6 - жержаңғақ (6а-гүлдеп тұрған бөлігі; 6ә-жемісі)]] Майлы дақылдар — май алу үшін қолдан өсірілетін бір жылдық және көп жылдық ағаш, бұта, шөптесін өсімдіктер. Май алынатын өсімдіктер * Күрделі гүлділерден -күнбағыс, мақсары. * Бұршақ тұқымдасынан - соя, жаңғақ. * Еріндігүлділерден - перилла. * Астық тұқымдасынан - бидай, жүгері, егіндік күріш * Зәйтүн тұқымдасынан - зәйтүн. * Орамжапырақ тұқымдасынан - рапс, қыша. * Талшықты дақылдардан - мақта, салалы зығыр, кенепшөп. * Эфирлі-майлы дақылдардан - кориандр, тмин, анис. * Жаңғақ-жемісті ағаштардан - грек жаңғағы, бадам, самырсын, шабдалы, өрік(дәнек майы), сонымен қатар бидай, жүгері тұқымынан. Май өсімдіктердің тұқымында, жемісінде, тамыр түйнегінде болады. Майлы дақылдардың тұқымы мен жемісіндегі майдың мөлшері Майдың құрамы мен сапасы майлы дақылдардың түріне және сортына, ауа райына және топырақтың түрі мен құнарлылығына, сондай-ақ, жүргізілетін агротехникалық шараларға байланысты. Қазақстанда күнбағыс, соя, қыша, кенедән, зығыр, күнжіт тұқымдасы, т.б. егіледі. Дереккөздер Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Сулдыр

Сулдыр – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тянь-Шань тауларының сортаң топырақты шалғындарында, өзен бойларында, ылғалы мол батпақты жерлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – қысыңқы сулдыр (Blysmus сompreessus). Биіктігі 15 – 40 см, тамыр сабағы жатаған, оның жер асты өскіндері болады. Сабағының төменгі жағы қысыңқы, жоғарғы бөлігі үш қырлы келеді. Төменгі қынабы қоңыр түсті, жапырақсыз, ал жоғарғылары 5 – 7 ұзын, шеті бұдырлы жапырақтан тұрады. Олар сабағынан қысқа болады. Гүлшоғыры – 5 – 10 гүлден құралған масақ. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қара-қоңыр түсті, ұзын тұмсықты жаңғақша. Сулдыр – мал азықтық шөп. Дереккөздер
Сара Бекентайқызы Рамазанова

(24.5.1936 ж.т., Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1993), ҚР Ауыл шаруашылығы академиясының корресподент мүшесі (1997). *1959 Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. *1959-1960 Республика көкөніс және қартоп шаруашылығы тәжірибе станциясында кіші ғылыми қызметкер *1960-1964 Бүкілодақтық тыңайтқыштар мен аграрлық топырақтану ғылыми-зерттеу инситутында аспирант *1964-1965 Алматы аймақтық агрохимиялық лабораториясында топ жетекшісі *1967-1973 Алматы агрохимиялық лабораториясында бөлім жетекшісі *1947-1981 Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі *1988 жылдан Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер «Азотное питание и продуктивность риса» деген тақырыпта докторолық диссертация қорғады. 63 ғылыми жарияланымның авторы. Марапаттар А.И.Бараев атындағы сыйлығының лауреаты (2001). Дереккөздер
Майлыкөл (көл)

Майлыкөл – Қорғалжын алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Атбасар ауданы Есенкелді (Ладыженка) ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 69 км жерде. Гидрографикасы Ауданы жауын-шашынға байланысты 8 км 2 -ден 11,8 км 2 -ге дейін ұлғаяды. Ұзындығы 5,5 км, енді жері 4,3 км. Су жиналатын алабы 265 км 2 . Көл маңы төбешікті, жағасы тік жарлы, биіктігі 3-4 м. Майлыкөл жазда құрғап қалады, төңірегінде өскен құрғақ қамысты алқап шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Майлысай

Майлысай – Шалқар алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Бастауы Шағырай үстіртінің солтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Лақалы көліне құяды. Гидрологиясы Арнасы жарлы. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 15 саласы бар. Жауын-шашынға байланысты көктемде толығып, ал жазда көлшіктерге бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы сағасында 1,40 м³/с. Дереккөздер
Маймаққаздар

Маймаққаздар немесе Гагаралар — бес түр, бір туысты қамтитын гагаратәрізділер отрядының жалғыз ғана тұқымдасы. Гагара тұқымдастардың барлық түрі негізінде солтүстік жарты шардың тундралық және тайгалық зоналарында өмір сүреді. Маусымдық жылысайтын құстар. Ерекшеліктері Гагаралар 5 түрді: * қызылжемсаулы, * қаражемсаулы, * ақмойын, * ақтұмсық және қаратұмсық гагараларды қамтитын құстар туысы. Анықтау кезінде тамағы және мойнындағы түсті дақтар, сондай-ақ нәзік және үшкір тұмсықтың түсі үлкен рөл атқарады. Олардың ең кіші денелесі (қызылжемсаулы) 1 кг-нан, ең ірі денелісі (ақмойын) 6 кг-нан астам салмақ тартады және қанат алымы біржарым метрден асып түседі. Негізінде балықпен қоректенеді, дегенмен қажет болған кезде шаянтәріздестерді, ұлуларды, құрттарды да жейді. Балапандарына бунақденелілердің дернәсілдерін тасиды. Гагаралардың барлығында жоғары дәрежелі желпуіш қауырсындары бір мезгілде түлейді. Аталықтары мен аналықтарының түсі бірдей, аталықтары біршама үлкендеу болады. Біркелкі сұр түсті 2 балапандары бар. Саны аз болғандықтан, бұл құстардың шаруашылық маңызы болмайды. Бор кезеңіндегі тісті құстар — гесперорникстерге жақын туыс деп есептелінеді. Маймаққаздар дене мөлшері орташа, кейде ірі (салмағы 1 кг-нан 5 кг-ға дейін) болатын су құстары. Тек Солтүстік жарты шарда таралған. Қоныс аударып тіршілік етеді. Қазба қалдықтары жоғары палеоценнен белгілі. Қазір 1 тұқымдас, 1 туысқа бірігетін 5 түрі бар. Тұлғасы мен мойны ұзын әрі жіңішке, басы сопақша, тұмсығы үшкір. Аяқтары тұлғасының артына қарай орналасқан, осыған орай жерді жақсы басып жүре алмайды. Алдына қарай бағытталған 3 саусағы жүзу жарғағымен байланысқан. Денесі тығыз әрі қалың қауырсынды. Шапшаң ұшады, бірақ ұшар алдында су бетін сабалап, қасқалдақ тәрізді ауыр көтеріледі. Суда, жақсы жүзіп, сүңгиді. Маймаққаздар — моногамды құстар. Көл жағалауларында, батпақты жерлерге шұңқырлап ұя салады. Әрбір ұяда әдетте 2 (1 — 3) көкшіл-қоңыр дақтары бар жұмыртқа болады. Оларды қоразы мен мекиені кезектесіп 1 айдай шайқап, кейін балапандары қанаттанғанша (1,5 ай) қоректендіреді. Көбіне балықтарды, сондай-ақ, су омыртқасыздарын, бақалар мен су өсімдіктерін қорек ретінде пайдаланады. Қазақстанда маймаққаздардың 2 түрі бар: * Қызылжемсаулы маймаққаз (Gavia stellata) Жайық өзені мен Каспий теңізінде ұялайды. Кейде Сырдария өзен мен Телікөл көлі маңында да кездеседі. * Қаражемсаулы, немесе ала маймаққаз (Gavia arctica) Торғай өзені мен Алакөл көлдерінде және Марқакөлде ұя салып балапан өрбітеді. Қоныс аудару кезінде Қазақстанның барлық аймағында кездеседі, кей жылдары оңтүстік аудандарда қыстап та қалады. Дереккөздер
Альберт Павлович Рау

{{Мемлекеттік қайраткер 1973 жылы Альберттің отбасы Қостанай облысының Лисаковск қаласына көшті. Білімі және әскери қызметі 1982 жылы Рау Қазақ политехникалық институтының Рудныйлық филиалында Тау-кен жұмыстарын электрлендіру және автоматтандыруға маманданған тау-кен инженері мамандығына білім алды. 1998 жылы экономика ғылымдарының кандидаты атанды. 2008 жылы Ш.Уәлиханов атындағы Мемлекеттік университеттің Көкшетаулық институтының құрметті профессоры және 2011 жылы Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі атанды. Қосымша ақпарат Дереккөздер
Маймақтық

Маймақтық Маймақтық — адам табанында болатын кемістік. Маймақтық кезінде аяқ башайлары тілерсек буынынан ішке қарай иіліп, өкше қисаяды. Адам мұндайда табанның сырт жағына сүйеніп жүреді. Маймақтықтың іштен туа біткен және жүре пайда болған түрлері кездеседі. Туа біткен Маймақтық қаңқа сүйек ауруларынан (минералдық зат алмасудың бұзылуы), тұқым қуалаушылық және ата-анасының әр түрлі жұқпалы ауруларға (мерез, соз) ұшырауынан болады. Табанның бұлшық еті, тарамысы, сүйегі өзгереді. Әдетте Маймақтық нәресте туылғаннан-ақ белгілі болады, өздігінен түзелмейді, керісінше ұлғая береді. Маймақтықтың ауыр түрінде адамның дене салмағы табанның сыртқы қырына түсіп, оның терісі қалыңдап қатайып, мүйізгек қабат пайда болады. Мұндай өзгерген табанды қалпына келтіру өте қиын. Туа біткен Маймақтықты нәресте туған кезден бастап емдейді. Алдымен тәулігіне 6 — 7 рет емдік гимнастика, 10 — 12 күннен кейін табан әбден қалпына келгенше гипспен таңады. Арнайы ортопед. аяқ киім кигізіледі. Бұл емдеу нәтиже бермеген жағдайда, 2,5 — 3 жасында аяққа операция жасап, 6 ай гипспен таңады. Жүре пайда болған Маймақтық, көбіне жүйке жүйелерінің жұқпалы аурулардың (сүйек туберкулезі, сүйектің іріңді қабынуы, т.б.), тілерсек буынның зақымдануы, кейбір ісік аурулары салдарынан болады. Маймақтықтың бұл түрінде алдымен оған себеп болған ауруды емдейді. Тілерсек жарақатынан болған Маймақтық хирургиялық операция арқылы түзетіледі. Сонымен қатар, ортопедиология аяқ киім, емдік гимнастика қолданылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Майн

Майн — Германиядағы өзен, Рейн өзенінің оң саласы 524 км, алабы 27,2 мың км². Ротер-Майн және Вейсер-Майн өзендері қосылғаннан кейін Майн деп аталады. Орташа су ағымы 170 м3/с. Сағасынан бастап 400 км-ге дейін жоғарыдан бастап кеме қатынайды. Өзен жағалауында Вюрцбург, Майндағы Франкфурт қалалары орналасқан.
Махабхарата

“Махабхарата” ( – “ұлы Бхарата туралы аңыз”) — үнді халқының эпосы. Үндістанның солт. және солт.-батыс тайпаларына ауызша тараған аңыздар мен жырлардың негізінде құралған. Оның шығу тарихы б.з.б. 2 ғ-дың 2-жартысынан басталады. Қазіргі нұсқасы б.з. 1 ғ-ында қалыптасқан. “М-ның” бастапқы мәтіні (25 мың жолға жуық) бірнеше рет толықтырылып, өңделген. Эпос алғаш пракрит, кейінірек санскрит тілінде жырланған. Жырға Хастинапураны (қазіргі Дели қ.) билеу үшін таласқан екі тайпа мен олардың одақтастары арасындағы қырғын соғыс арқау болған. “М.” 18 кітаптан және көлемі үлкен бірнеше кіріспе жырлардан, негізгі сюжетпен тығыз байланысты фольклорлық сипаттағы “Чакунтале туралы хикая”, “Рама туралы жыр”, “Матсья туралы хикая”, “Шиви патша туралы хикая”, “Нала туралы жыр”, “Савитри туралы хикая” атты аңыздардан, кітапқа кейінірек енген “Бхагавадгита” дастанынан құралған. Эпос авторы Вьяса тарапынан баяндалады да, бірте-бірте тікелей қатынасушы кейіпкерлер тарапынан баяндауға көшеді. Үндістан, Индонезия, Бирма, Камбоджа, Тайланд, Шри-Ланка халықтары әдебиетіндегі образдар мен сюжеттердің көпшілігі “М.” жырынан бастау алған. Еуропада “М.” эпосы 18 ғ-дың аяғында “Бхагавадгита” жырының ағылшын, неміс және орыс тілдеріндегі аудармасы жарық көруіне байланысты белгілі бола бастады. 19 ғ-дың басында “Нала туралы жыр”, “Савитри туралы хикая”, т.б. тараулары аударылды. “М.” дүниежүз. маңызы бар ескерткіш деп танылып (19 ғ.), ғалымдардың назарын аударды. “М.” эпосының толық нұсқасы 1948 ж. ағылшын тіліне аударылды. 1950 — 67 ж. аралығында орыс тіліне тәржімаланды. “М-ны” зерттеуде үнді ғалымдарымен бірге Еуропаның Ф.Бопп, Л.Шредер, С.Соренсен, Г.Бюллер. т.б. ғалымдары көп еңбек сіңірді. Дереккөздер
Ливановка

Ливановка — Қостанай облысы Қамысты ауданы, Қамысты ауылдық округі құрамындағы ауыл, 2019 жылға дейін таратылған Ливанов ауылдық әкімдігі орталығы болған. Географиялық орны Аудан орталығы - Қамысты ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде, Томарлықопа көлінің солтүстік-батыс жағасында, дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1342 адам (660 ер адам және 682 әйел адам) болса, 2009 жылы 529 адамды (263 ер адам және 266 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесін 1910 жылы Ресейден қоныс аударған шаруалар қалады. 20 ғасырдың 30-жылдарының басынан бастап 1997 жылға дейін ұжымшар орталық болып келді. Кейін оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Егінді (Қарағанды облысы)

Егінді (2018 жылға дейін – Майоровка) — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Егінді ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Нұра кентінен солтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде, Нұра өзенінің сол жағасында. Халқы Тарихы Іргесін 1909 жылы Талдысай мекеніне Саратов пен Самара губернияларынан қоныс аударып келген шаруалар қалаған. 1961 жылға дейін ұжымшар, 1961-1996 жылдары астық пен сүт өнімдерін өндіретін “Урожайный” кеңшарының орталығы болып келді. Майоровкада “Урожайный” АҚ құрылған. Дереккөздер
Евгений Густавович Раузин

Евгений Густавович Раузин (1939 ж.т., Алматы қ.) – ауыл шаруашылығы ғылымы докторы (1989). *1961 Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген соң ҚР Ғылым министрлігі Ғылым Академиясының жүзім және жеміс ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері 1988 ж. «Освоение и использование горных земель Юго-востока Казахстана под многолетние насаждения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер Санат:Қазақ ғалымдары
Сәрсенбай Әбуғалиұлы Абдулаев

Сәрсенбай Әбуғалиұлы Абдулаев (1954 жылы Астрахан облысы, Қарауылды ауылында туды) – инженер-механик, экономика ғылымдарының кандидаты (2002). * Астрахан гидромелиоративтік техникумын бітірген. * 1985 жылы ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген. * 1977 – 1980 жылдары Маңғыстау облысы коммерциялық қаржы-шаруашылық бөлімінің меңгерушісі. * 1983 – 1993 жылдары ПГМК-да инженер, бөлім меңгерушісі, құпия қызмет бөлімі басқарма бастығының орынбасары, «Қазақстан-Коммерция» ассоциациясы аймақтық ішкі экономика басқармасының директоры болды. Кейіннен жеке кәсіппен айналысты. «Құрмет» орденімен, ҚР-ның «Құрметті спортшысы» белгісімен марапатталған (2006). Дереккөздер
Суыр

Суырлар – кемірушілер отряды, тиінтәрізділер тұқымдасына жататын сүтқоректі. Қазақстанның орманды даласында, шөлді жерлері мен таулы аймақтарында кездесетін 4 түрі: дала cуыры (Marmota bobak), сұр cуыр (Marmota baibacina), ұзынқұйрық суыр (Marmota caudata) және Мензбир суыры (Marmota menzbieri) бар. Дене тұрқы 30 – 60 см, құйрығының ұзындығы 10 – 25 см, салмағы 3 – 8 кг. Түсі қызыл қоңыр, сарғыш жирен, кейде қара қоңыр түкті шұнақ құлағы болады. Ашық алқапта тереңдігі 3 м, ін жолдары 8 м-дей, бірнеше (1 – 6) аузы бар, ін қазады. Онда топтанып тіршілік етеді. Жылына 7 айдай ұйқтайды. Шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. Жылына бір рет наурыз – сәуір айларында көбейіп, 15 – 20 жыл тіршілік етеді. Дала суыры мен ұзынқұйрық суырдың кәсіптік маңызы бар. Олардың бағалы терісінен бас киім, сырт киім тігіледі. Суыр майы халық медицинасында әр түрлі ауруларға ем ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Майтамыр

.]] Майтамыр – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Сырдария жерінде, Балқаш— Алакөл ойысында, Тарбағатайда, Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Суармалы шабындықтарда, көлдердің жағасы мен батпақты жерлерде өсетін 1 түрі — дәрілік Майтамыр (S. оffіcіnale) бар. Оның биіктігі 40 — 100 см-дей. Сабағы тік, жапырағы тұтас, жалпақ, пішіні қауырсын тәрізді (ұзындығы 10 — 15 см, ені 3 — 5 см). Гүлшоғырын қызғылт немесе ақ түсті гүлдер құрайды. Негізінен жәндіктермен (ара, түкті арамен) тозаңданады. Маусым — шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — жаңғақша. Дәрілік Майтамырдың тамырында алкалоидтар және илік заттар болады. Оны медицина мен ветеринарияда дәрі алу үшін қолданады. Жапырағын тағамға қосады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Сағид Рауфұлы Рафиков

Сағид Рауфұлы Рафиков (19.4.1912, Ресей, Башқұртстан, Дюртюли ауданы Камшево ауылы – 19.1.1992, Мәскеу қ.) – химия ғылымының докторы (1948), профессор (1951), Қазақстан Ғылым Академиясының академик (1962), КСРО Ғылым Академияның корресподент мүшесі (1970). *1937 Қазақ химия-технологиялар инситутын бітірген (1937). *1938-1948 КСРО Ғылым Академиясының Органикалық химия институтында аға ғылыми қызметкер *1948-1954 1963–1967 Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институында лаборатория меңгерушісі *1949-1951 Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі (1949–1951), *1951 профессор *1952-1954 1964-1967 ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) профессор *1967-1984 КСРО Ғылым Академиясының Элемент органикалық химия инситутында аға ғылыми қызметкер және КСРО ғылым академиясының Башқұрт бөлімшесі төралқасының төрағасы (1967–1984) *1968-1970 Башқұрт бөлімшесі Хим. ин-тының директоры *1984-1987 КСРО ғылым академиясының Тарих, жаратылыстану және техникалық институтында аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеген. Ғылыми жұмыстар «Исследование в области поликонденсации» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Рафиковтың негізгі ғыл. еңбектері полимерлер химиясына арналған. 860-тан астам ғыл. жарияланымның авторы. Марапаттар Еңбек Қызыл Ту (1975), Халықтар достығы (1982) ордендерімен және медальдармен марапатталған. Пайдаланылған әдебиеттері
Маханбет Жүсіпұлы

Маханбет Жүсіпұлы (12.1. 1948, Ғазалкент қ. (Қожыкент), Өзбекстан Республикасы) — ақын, аудармашы, филол. ғыл. докт., проф. Ташкент пед. ин-тын бітірген (1971). 1971 — 93 ж. осы ин-тта қазақ, өзбек, орыс тілдерінің оқытушысы. 1993 жылдан Ташкенттегі Әлем тілдері ун-тінің орыс тілі кафедрасының меңгерушісі. Алғашқы ахметтанушылардың бірі ретінде А.Байтұрсыновтың сингармофонология теориясын тіл білімінде тұңғыш зерттеген. Ол фонемограф. тұрғыдан Байтұрсынов зерттеулерінің Н.Ф. Яковлев (Ресей), Р.О. Якобсон (АҚШ) еңбектерімен тең түсетіндігін дәлелдеп, “А.Байтұрсынов және қазақ тілі фонологиясы” атты еңбек жазды (1998). Ол ғыл. еңбектерінде қазақ тілі мен тарихына, этнографиясына қатысты мәселелерді қарастырды. Маханбет 100-ге тарта ғылыми еңбектің (оның ішінде 3 монографияның, 6 оқулықтың) авторы. М. Жұмабаевтың бір топ өлеңдерін орыс тіліне, А.Ахматованың өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Аустралазия

Аустралазияға — Австралия, Океания, Жаңа Зеландия ж-е соларға жақын Тынық мұхиты аралдары жатады. Бұл терминді Чарльз де Броссес Histoire des navigations aux terres australes (1756) деген кітабында берген. Бұл термин көбіне ағылшынша сөйлейтін елдерде қолданылады, Қазақ тілінде аз кездеседі. Физикалық география Австралазия өзіне Аустралия құрлығын, оның ішінде Тасмания, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея ж-е шығысы мен солтүстігінде жатқан аралдар жатады. Термин кейде Тынық мұхитының екваторы мен 47° о.&nbsp; Аустралазияның үлкен бөлігі Үнді-Аустралиялық тектоникалық тақтада орын тепкен. Шеткі аралдар Аустралазияның солт.-батысындағы Еуразиаттық тақтада ж-е солтүстігіндегі Филиппиндік тақтада. Антропология Антропологтар, кейбір қайшылықтарына қарамастан, аустралазиялықтардың келуінің Оңт.-Азиялық теориясына сенеді. Екология Екологиялық тұрғыдан Аустралазия — өте сирек кездесетін жануарлар мен өсімдікке толы бірегей аймақ. Бұл контекстте «Аустралазия» Австралия, Жаңа Гвинея, Индонезия және соған жақын аралдар болып қабылданады.
Маханджо-Даро

Мохенджо-Даро (синдхи тілінде — әруақтар төбесі) — ежелгі Хараппа өркениетінің орны. Әлемдік тарихтағы ең көне қала мәдениеттерінің бірі, іргесі б.з.д. 3 — 2-мыңжылдықта қаланған. Мохенджо-Дароның орны Пәкістан жерінде, Инд өзеннің бойында. Хараппадан оңтүстік-шығысқа қарай 644 км жерде. Жалпы аум. 259 га. Ғимараттар тік төртбұрышты. Алғаш 1922 ж. үнді археологтар Р. Д. Банерджи ашты. Кейіннен Дж. Маршалл, Н. Маджумдар, Э. Маккес, М. Ватс, М. Уилер басқарған экспед-лар зерттеді. Қаланың цитаделі екі төбеден тұрады. :Үлкені 2 ғасырда салынған будда храмының атымен ступа деп аталады. Мұнда күрделі де еңселі ғимараттар көп. Оларға үлкен монша, астық қоймасы, оқу ғимараты, жиналыс сарайы секілді құрылыс орындары жатады. Билеушілер мен ақсүйектердің үйлері де осында. :Еңсесі едәуір төмен қарапайым тұрғын үйлерден тұратын екінші бөлік төм. қабат деген атқа ие болған. Бұлардың екеуі де күйдірілмеген кірпіштерден салынған тұғырдың (платформаның) үстіне тұрғызылған. Цитадель тұғырының биікт. 13 м. Сол тұғырдың көпшілік бөлігі қазір су астында қалған. Кейбір ғалымдар тұғыр қаланы су алып кетпеу үшін салынған десе, кейбірі цитаделде өтетін маңызды да салтанатты шаралар төм. қалаға көркем сипат беріп тұру үшін салынған дейді. Мохенджо-Дародағы қазіргі қазба жұмыстары алдыңғы қазылған жерлерді қалпына келтіру, сақтау мақсатына бағытталған. Мохенджо-Дарода жүргізілген қазбалар нәтижесі Инд өңірінде қала өркениеті деңгейінен құнды мағлұматтар береді. Мохенджо-Даро мен Хараппа қалаларында, Калибанган, Лотхал және Дхолавир қоныстарында жүргізілген қазбалар ежелгі Үнді мемлекеті мен өркениеті жайлы ғыл. түсініктерді кеңейтті. Жер асты суларының көтерілуіне байланысты Мохенджо-Дародағы қазба жұмыстары б.з.д. 2300—1750 жылдардағы қабатқа дейін ғана жеткен. Дереккөздер Әдебиеттер * Брей У., Трамы Д., Археологический словарь, ағылшын аудару, М., 1990. Д. Талеев * «Қазақ Энциклопедиясы», 6 том
Маханды

Маханды қалашығы – ортағасырлық қалашық, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Меркі ауданы, Қостоған ауылының шығыс шеті, Маханды өзенінің сол жағалауында орналасқан. Зерттелуі, сипаты 1977 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы, 1985 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы (жетешісі М. Елеуов) зерттеген. Ауданы 200х200 м, ені 10 м, биіктігі 1,5-2 м 24 мұнара қалдықтары бар дуалмен қоршалған. Қалашықтың ортасында тік бұрышты ауданы 50х37 м, биіктігі 1 м қамал бар. Табылған заттарға (құман, құмыра, көзе, т.б. қыш ыдыстар) қарағанда Маханды қалашығын халық X-XII ғасырларда мекен еткен. Дереккөздер
Суэц каналы

Суэц каналы (араб. قَنَاةُ ٱلسُّوَيْسِ‎; Қанату әс-Сувайс) — Жерорта теңізі мен Қызыл теңізді жалғастыратын халықаралық маңызы бар жасанды су жолы. Ұзындығы 161 км, ені 120 м-ден (Суэц – Исмаилия порттары аралығында) 318 м-ге (Исмаилия – Порт-Саид аралығында) дейін, тереңдігі фарватерінде 18 м-ге жетеді. 1859 – 1869 жылдары салынып (1967 – 1976 жылдары Египет-Израиль қақтығысына байланысты жабылды), 1980 – 1982 жылдары қайта жөндеу жұмыстары жүргізілді. Төменгі Египеттің су жолдары жүйелерімен (Исмаилия каналы – Каир – Ніл; 145 км) байланысқан; ауыл шаруашылдығы жерлерін суландыру желісі (Аббасия, 38 км) тартылған. Канал арқылы жылына 80 млн. т жүк (негізінен мұнай мен мұнай өнімдері, қара және түсті металл кентастары) тасымалданады. Суэц каналы Азия мен Африка арасындағы географиялық шартты шекара болып саналады. (Африка мен Азияның Синей түбегін бөліп жатыр). Дереккөздер Тағы қараңыз * Панама каналы
Абылхан Машани

Абылхан Машани (30 желтоқсан 1954 жыл, Түрікмен КСР, Байрамалы ауданы, Равнина ауылында туған) — бұрынғы Жаңаөзен қаласының әкімі, мұнайшы. Білімі * Қазақ ПТИ (қазіргі ҚазҰТУ) институтын (1977), ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік қызмет академиясын бітірген (2000). Өмірбаяны * 1977 – 1995 жылдары «Өзенмұнай» өндіру басқармасында оператор, бөлім бастығының орынбасары. * 1985 – 1995 жылдары Жаңаөзен қаласы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, атқару комитеті төрағасы, Түпқараған аудан әкімшігілінің басшысы. * 1995 – 1999 жылдары Жаңаөзен қаласының әкімі. * 2000 – 2002 жылдары депутат, экономика, қаржы және бюджет комитетінің мүшесі. * 2006 жылдан «Құрманғазы Петролеум» ЖШС-нің бас директорының жұртшылық және мемлекеттік органдармен байланыс жөніндегі кеңесшісі. Марапаттары * «Құрмет» орденімен (2005), т.б. бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Маханжар мәдениеті

Маханжар мәдениеті — неолит заманындағы ескерткіштердің жиынтық атауы. Торғай иінін қамтиды. 1970 — 90 ж. аралығында Қостанай және Торғай ар-хеол. экспед. (жетек В.Н. Логвин) зерттеу жұмыстарының барысында ашылды. Негізгі мәліметтер Маханжар, Соленое Озеро-2, Екідің-24 қоныстары бойынша алынған. М. м-не жататын ескерткіштер саны 16, олардың 13-нде (Алқау-2, Амангелді, Бестамақ, Түрлі-2, Дүзбай-1-3, Екідің-24, Қарамырза-6, Надеждинка-2, Саз-2, Соленое озеро-2, Сұлукөл-1) қазба жұмыстары жүргізілген. Ескерткіштердің көпшілігі өзен жағалауларында орналасқан. Құрылыс іздері сақталмаған. Тек Дүзбай-1-ден тік бұрышты тұрғын үй орнының бір бөлігі ғана анықталған. М. м-не жататын ыдыстар жұқа, ұзынша етіп жасалынған. Ыдыс сыртына өрнектер тарақ сияқты өткір затпен тігінен не көлденеңінен толқын тәріздес етіп түсірілген. Тас құралдары сұр түсті кварцит, кварцитті құмтастардан дайындалған. Сүмбі (конус), кеспел (призма) тәрізді өзектастар басқаларына қарағанда басымырақ. Құралдары екінші рет өңдеу, егеу арқылы жетілдірілген. Екідің-24-тен 3 балта, Соленое озеро-2-ден ұршықтың тастан жасалған басы табылған. Олардан басқа тас тіліктері, үшкіртастар, бүйірлі кескіштер,қырғыштар, дәнүккіштер, шапқы құралдар, сүйектен жасалған бұйымдар аршып алынған. М.м. тұсындағы адамдар құлан, бөкен, жылқы, т.б. түз аңдарын аулаған. Сондай-ақ қоныстардан (Бестамақ, Екідің-24) балық сүйектерінің табылуы ежелгі маханжарлықтардың балық аулаумен күнелткенін айғақтайды. Мамандар табылған еңбек құралдары мен басқа да материалдарға қарап, мұнда адамдары б.з.б. 7 — 6-мыңжылдықтар мен б.з.б. 4-мыңжылдықтар аралығында өмір сүрген деп топшылайды. Д. Талеев, Д. Сүлейменұлы Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Махмөд бин Әли ат-Тарази

Махмөд бин Әли ат-Тарази (т.ж.б. — 1135) — Тараз қ-нда өмір сүрген ғұлама. Жасынан зеректігімен, білімпаздығымен көзге түскен. Құранды қирағаттап оқудың үздігі болған. Туған жері Таразда білім алып, шығармаларын араб тілінде жазған. М. бин Ә. ат-Т-дың бізге жеткен Әбу Садық Ахмет ибн Хасан аз-Занди әл-Бұхари жайлы кітабы да арабша жазылған. “Шайхылардың сөздігі” атты еңбекте (ас-Самани 1122 ж. жазған) Йақұт әл-Хамауи ар-Руми ол жайлы “мен оның қолынан иджаза (диплом) алып едім” дейді. Осыған қарап, М. бин Ә. ат-Т. үлкен бір ғылым ордасын басқарған деп топшылауға болады. Ә. Дербісәлі Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер
Константин Варламович Авалиани

Авалиани Константин Варламович (1932 жылы Грузия, Тбилиси қаласында туды) – []. * Тбилиси темір жол көлігі институтын бітірген (1957). * 1961 жылы «Каспортстрой» кәсіпорнында инженер, бас инженер, БН-350 реакторына кеңесші болған. * 1973 жылы РСУ мекемесіне бас инженер болды. * КСРО Министр Кеңесінің сыйлын алған (1981). Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 Абдипаттах Абдазимов.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 Серікбек Мұқашұлы Байболов.] Дереккөздер
Аустралазия (спорт)

Аустралазия — Аустралия және Жаңа Зеландияның біріккен коммандасының аты. XX ғасырдың басынан бірнеше ойындарға бірге қатысып жүр. Олимпиада ойындарындағы Аустралазия Жаңа Зеландия Олимпиада Ұйымы (ЖОҰ) 1911 жылы құрылған, МОК тарапынан — 1920 жылы. Сондықтан Олимпиадаға 1908 және 1912 жылдары Жаңа Зеландия спортшылары Аустралиямен бірге ортақ Аустралазия туының астында өнер көрсетті. (МОК код — ANZ). 1908 ж. Олимпиада Ойындары Аустралазия 1 алтын, 2 күміс, 2 қола медал ұтып алды: * «алтын» ** регби — құрама * «күміс» ** бокс — орта салмақ — Реджинальд Бейкер ** жүзу — 400 м еркін стильмен — Фрэнк Борепейр * «қола» ** жеңіл атлетика — спорттық жүріс, 3500 м — Гарри Керр (жеңіл атлет) (Жаңа Зеландия) ** жүзу — 1500 м еркін стильмен — Фрэнк Борепейр Команда сабында 3 жаңазеландтық. Олимпиада ойындарының алғаш жаңазеландтық жеңімпазы Херри Керр. 1912 ж. Олимпиада Ойындары Аустралазия 2 алтын, 2 күміс, 3 қола медал ұтты: * «алтын» ** жүзу — 100 м еркін стильмен (әйелдер) — Фанни Дюрек ** жүзу — эстафета 4×200 м еркін стильмен — құрама (Лесли Бордмен, Малкольм Чампион /Жаңа Зеландия/, Сесил Хили, Харолд Хэрдуик), әлемдік рекордпен. * «күміс» ** жүзу — 100 м еркін стильмен — Сесил Хили ** жүзу — 100 м еркін стильмен (әйелдер) — Вильгельмина Уайли * «бронза» ** жүзу — 400 м еркін стильмен — Харолд Хэрдуик ** жүзу — 1500 м еркін стильмен — Харолд Хэрдуик ** теннис — жабық корт, жеке разряд — Энтони Уайлдинг (Жаңа Зеландия) Команда сапында 3 жаңазеландық. Малкольм Чампион - алғаш жаңазеландық Олимпиада ойындары жеңімпазы. Аустралазия теннисте 1905 жылы Жаңа Зеландия Аустралиялық лаун-теннистің Ұлттық қоғамдастығына мүше болды (1922 жылы шықты), қоғамдастықтың аты Аустралия Ұлттық теннис қоғамдастығы деп өзгертілді. Дэвис Кубогында Аустралазия құрамасы 1905 жылы бастап ойнады (бұл аустралиялықтар үшін де, жаңазеландтықтар үшін де алғаш). Нәтиже: * Жеңіс — 1907—1909, 1911, 1914, 1919; * challenge-roundта жеңіліс — 1912, 1920, 1922; * play-offтан өте алмады — 1905, 1906, 1913, 1921. 1905—1914 жылдары командада аустралиялық Норман Брукс және жаңазеландиялық Энтони Уайлдинг (1911—1913 ж. Уайлдинг қатыспады). І дүниежүзі соғысында Уайлдинг өлгенінен кейін, Аустралазия құрамасы (1923 ж. — ресми) Аустралия құрамасына ақналды. 1905 жылы Аустралазия чемпионаты , қатысқандардың көбі аустралиялық болатын. 1927 жылы аты Австралия чемпионаты, кейінірек Үлкен Шлем Турниріне айналды. Дереккөздер
Адай күйі

«Адай» – Құрманғазы Сағырбайұлының күйі. Сипаттамасы Күй халықтың еркіндік жолындағы ерлік күреске толы ой-идеясын екпінді ұран түрінде беруге құрылған. Тарихы Домбырашы Қали Жантілеуов 1934 жылы Алматы қаласында кәсіби сахнада «Адай» күйін алғаш рет орындаған. 1935 жылы Лұқпан Мұхитов орындауында күйтабаққа жазылып, ол «Амангелді» көркем фильмінде пайдаланылды; ал композитор Ахмет Жұбанов «Адай» күйін оркестрге түсірді. Осы күй қазіргі кезге дейін өзгеріссіз орындалып келеді. «Адай» күйінің екінші бір түрін өзінің домбырашылық орындау ерекшелігіне қарай кезінде Дина Нұрпейісова тартқан. Халық күйі "Адай" бұрынғы ел батырларының намысын шыңдап, жігерін қайрайтын ұран. Құрманғазы бірде келе жатып, қазақтың адай руының 300 жауынгеріне кездеседі. Сол жерде ол қазақтардың алда тұрған 2 мыңдай түрікменнің жауынгерлерімен соғысайын деп тұрғанын естіп, бұлар өздерінен бірнеше есе көп жауға қалай шабайын деп тұр? Қалай болар екен деп биікке, тауға шығып ұрыстың бағытын қарап тұрған. Бұл кезде қазақтың адамнан құрылған 300 жауынгер бір қатарға қатар тұрып, сосын аттарының құйрығына қойдың терісін (тулақ) байлап, қатар тұрған күйінде қаптап тұрған түрікмендерге қарсы шапқан. Түрікмендерге қатар шауып келе жатқан 300 адай аттардың сүйреген тулағынан үлкен шаң көтеріліп, оларға өте көп болып көрінген. Түрікмендер сасып, қорқып адайлар жақындағанда кейін қарай бытырай қашқан. Адайлар артынан қуып, жеткендерін құлатып, қырған. Бұны көріп тұрған Құрманғазы адайлардың тапқырлығына, батырлығына таң қалып, сол жерде «Адай» күйін шығарған екен. Адай күйін тыңдасаң жауға шапқан ержүрек батырлардың айқайы мен аттардың шапқан дүбірі естіледі.
Адай ата

Адай ата — қазақ халқының қалыптасуында көрнекті рөл атқарған тарихи тұлға. Шежіре бойынша сегіз арыс адай елі осы Адай атадан тарайды. Өмірбаяны Адай бабаның тарих аясына шығуы 15-ші ғасырдың орта тұсы. Ол кенже немересі Мұңалдың қолында бақилық болған. Адайлардың Мұңалды қарашаңырақ иесі, киелі босаға, құт-береке дарыған «Мұңал ошақ» деп ерекше атайтыны да осыдан. «Мұңал ошағы» Қазығұрт тауының оңтүстігінде, білетіндер оны қасиетті қараорын деп кие тұтады. Адайлардың ең көп тараған іргелі аталарының бірі – Қосай. Қосай ата Қарақалпақстанда, Нүкістің шығысы Назархан-Бестөбе қауымына жерленген. Жазушы Әбіш Кекілбайұлы Адайдың 1435–1449 жылдары 14 жыл хандық құрғанын жазады. Бұл тарихи деректі И.Трофимов пен Әнес Сарай нақтылай түседі. Отбасы Адай бабаның жұбайы Жанар – Қарақалпақ Жантаза байдың қызы деп айтылады. Құдайке мен Келімберді осы Жанардан туады. Адай тегі туралы деректемелерде шежірешілердің қай-қайсысы да Адайдың әкесі Елтай, шешесі Қанбибі екенін мойындайды. Естелік 2007 жылы тарихи тұлға, рулы елдің атасы саналатын Адай атаға үлкен ас беріліп, ескерткіш орнатылды. Әдебиеттер * Құлбайұлы Ы., Алтынды орда қонған жер, Ақтөбе, 1994; * Маданов Х., Кіші жүздің шежіресі, А., 1994; * Маңғыстау. Энциклопедия, А., 1997; * Әбішұлы С., Өмір өрнектері, А., 2002. Дереккөздер
Махмұдхан Ата

Махмұдхан Ата— 10 ғ-да өмір сүрген ғұлама, Қожа Ахмет Иасауидің бабасы. Әкесі — Ифтихар шейх, арғы тегі Әзіреті Әлиден тарайды. М. а-ның ата-бабаларының көбі оқымыстылар, әулиелер болған. Оның әкесі туралы аңызда Түлкібас атауының бұрын “түрік басы” аталғандығы, кейін бұрмалауға ұшырағаны, бұл топонимнің қалыптасуына Ифтихар шейхтің үлес қосқандығы айтылады. М. а-ның кесенесі Түркістан облысында (Түркістан маңында) орналасқан. Көл. 4 5 м, биікт. 7 м ғимарат қабырғасы күйдірілген ақ кірпіштен қаланып, күмбезі түнекемен жабылған. Д. Кенжетай Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Адай-кох

Адай-кох (Адай шоқы) — Үлкен Кавказдағы Цей мұздығынан оңтүстүкте жатқан тау шыңы. Биіктігі 4408 м. Үлкен Кавказдың бас жотасының батыс бетінде; шығысы Ардонның Кассор шатқалымен тілімденіп, Үлкен Кавказдың шығыс жағындағы Қаптал жотаға барып ұласады. Солтүстігінде Қазбектен Терек, Ардон, Ляхва өзендері ағыстарының арасындағы 4246 с. б. пен 4128 ш. е. орналасқан. Адай-кохты қалың қар мен мұз басқан. Пайдаланған әдебиет
Ливия шөлі

Ливия шөлі, Сахара шөлінің солтүстік-шығысында, Ливия, Египет және Судан мемлекеттері аумағында, Ніл өзенінің батысында орналасқан. Аумағы 2,0 млн. км²-ге жуық. Солтүстік бөлігі теңіз деңгейінен 300 м биіктікте, теңіз жағалауын шағылдар (дюналар), қалған жерлерін құм басқан. Солтүстік-шығысында терең тектоникалық ойыс (Каттара ойысы, теңіз деңгейінен 133 м төменде) жатыр. Оңтүстік бөлігі тасты немесе құмдақты үстірт (биіктігі 400 — 500 м) болып келеді. Кейбір жерлерінде биіктігі 1934 м-ге дейін жететін (әл-Увейнат тауы, т.б.) қалдық массивтер кездеседі. Климаты тропиктік, құрғақ, солтүстік — жерортатеңіздік субтропиктік. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 25 мм-ден аз. Кейбір жылдары жауын-шашын мүлде болмайды. Солтүстігінде ол 50 — 100 мм-ге жетеді. Шөл қарағаны, жыңғыл, жусан өседі. Грунт сулары және құдықтар маңында Сива, Файюм, Жалу, Дахла, Куфра, Фарафра, т.б. шұратты жерлер бар. Дереккөздер
Лига (музыка)

Лига — нота жазуында доға тәрізді сызықшамен ( үсті,  асты) қолданылатын шартты белгі. Лига қамтыған ноталар бір-бірімен байланыстырыла орындалады (легато). Егер Лига бір атаулы ноталарды жалғастыратын болса, онда бұл ноталар жекелей дыбысталмай, олардың дыбыстық ұзақтығы үздіксіз қосылып орындалуы тиіс. Вокальді шығармаларда (ән-хор) Лига қойылған дыбыстар мәтіннің бір буынына келтіріледі. Пайдаланған әдебиет
Адай шежіресі

Адай шежіресі, «Шежіре» араб сөзі, мәні – шаджарат, үрім-бұтақ, тармақ деген ұғымды білдіреді. Шежіре ерте заманнан ұрпақтан ұрпаққа көшіп келе жатқан тарихи деректер. Шежіре мәдениетті елдердің бәрінде де кездеседі. Халықтардың шығу тегін, даму тарихын баяндайтын мұндай тарихи деректер Шығыс және Батыс Еуропа елдерінде кең етек алған. Көп томдық шежірелер Англия, Германия, Франция, Ресей және шығыс елдерінде баспадан шығып, халыққа белгілі болып отырған. Мұндай шежірелер түркі, оның ішінде қазақ халқы арасында көптеп тараған. Қазақ шежіресін жинап, бастыруда орыс ғалымдары да елеулі қызмет атқарды. Олардың жинап, жазған шежіре жөніндегі деректері өте көп, бірқатары архивтерде сақталған. Қазақ ойшылдары жинап, топтаған шежірелері де әлденеше. Әсіресе, Мұхаммед Хайдар Дулатидің, Қадырғали Жалайырдың және «Көшен – Қарауыл шежіресі» (18 ғасыр), 1835 жылғы «Жәңгірхан шежіресі», Ш.Уәлиханов жазып алған «Ұлы жүз шежіресі», Абдулла Ниязовтың «Үш жүздің шежіресі», 1894 жылғы «Орта жүз және Кіші жүздің шежіресі» тағы басқалардың жинап-терген шежірелерінің тарихи мәні өте зор. Сондай-ақ Шәкерімнің, Халиди Құрбанғалидың, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының, Нұржан Наушабайұлының шежірелерін де еске түсірмей кетуге болмайды. Қысқасы, қазақ шежірелері ру, тайпа, ата-бабалардың өсуі, дамуы, таралуы және соларға қатысты оқиғалар, деректер, қазақ елінің көшіп-қону салты, бір елмен екінші елдің қарым-қатынасы жөнінде мол деректер мен мағлұматтар береді. Шежіре – ел арасындағы жікшілдікті, рушылдықты қоздыратын дүние емес, ол халқымызды туысқандыққа, бауырмалдылыққа, ағайын-жекжат арасында достыққа, сыйластыққа бағыттайтын асыл мұралардың бірі. Шығысы, туысы бір қазақтардың бір-бірінен ешқандай бөтендігі жоқ, «сұраса келе қарын бөле шығар», «қарға тамырлы ел болып кеткен» қазақтың екі баласы бір-бірінен жөн сұраса кетсе, ағайынды, туыс, құда-жекжат, жиен, т.б. болып шыға келетіндігі неден? Ол «қарызын сұраған ұят болмайды, тегін сұраған жат болмайды» дегендей, ұрпақтан ұрпаққа ерте заманнан көшіп келе жатқан қасиетті дәстүріміз және ардақты салтымыз. Қазақ халқы да басқа халықтардай ақылға кенде болмаған. Өмірдегі қандай құбылысты болсын өз көзімен көріп, өлшеп, парасат безбені арқылы парқын ажыратып отырған. Шежіре беті ашылып, мән-жайы толық зерттелмеген дүние. Сондықтан тарихымызға үңіліп, өткен тарихымызды білу әрбір көзі ашық, көңілі ояу жанды қалыс қалдырмас деп ойлаймыз. Осыған орай біз төменде Адай шежіресі жөнінде кідіріп өтуді орынды көрдік. Тарихи деректерде Кіші жүз 25 руға бөлінеді. Олар алты ата Әлімұлы, Жетіру, он екі ата Байұлы. Адай – сол он екі ата Байұлының бір тармағы. Адай жөнінде жазылған деректер де, аңыздар да, Адай туралы өлең-жырлар да аз емес. Біз бұл жерде олардың бәріне бірдей талдау жасамаймыз. Тек Адай шежіресі туралы қысқаша мағлұматтар береміз. Дереккөздер