kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Акционерлік капитал

Акционерлік капитал — акционерлік қоғамның (АҚ) негізгі капиталы. Оған: жарғылық капитал (оның мөлшері қоғамның жарғысында жазылады); жазылу капиталы (акционерлік қоғам мүшелігіне жазылу жарияланып, сол арқылы жиналады); төленген капитал (акционерлік қоғамға жазылу кезінде түскен қаражаттан құралады) енеді. Әдетте акционерлік қоғам құрылтайшылары компания активінің құнынан асып түсетін көлемдегі сомаға акция шығарады. Артық түскен сома құрылтайшылар пайдасы деп аталып, компанияның қосымша пайдасын құрайды. Акционерлік капитал жыл сайын таза пайданың бір бөлігін капиталға айналдыру арқылы, жаңадан акциялар шығару және оны сату есебінен өсіп отырады. Қазақстанда акционерлік қоғамдар мемлекеттік кәсіпорындар негізінде құрылғандықтан сол кәсіпорын мүлкінің құны қоғамның Акционерлік капиталының құны болып есептелді. Осы сома жарғылық капитал болып есептеліп, сол сомаға акциялар шығарылды. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Кәмәли Мырзахметов

Мырзахметов Кәмәли Мырзахметұлы (1918, Көкшетау уезі, Базарбек ауылы– 2004) – қоғам қайраткері. 1938 – 45 жылы Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеді. Солтүстік-батыс, 2-Белорусь, 1-, 2-Украин майдандарының құрамында Орша, Могилев, Витебск, Бердичев қалалары бағытындағы «Багратион», т.б. әскери операцияларға, Польша, Венгрия, Австрия жерлерін жаудан азат ету үшін жүргізілген шайқастарға қатысқан. Жеңісті Чехословак жерінде қарсы алды. Еңбекшілдер ауданы атқару комитетінің төрағасы (1946 – 49), Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы (1949 – 51), Қызылту ауданы партия комитетінің 2-хатшысы (1951 – 53), Қызылту ауданы атқару комитетінің төрағасы (1953 – 61), Көкшетау облысы кәсіподақтар кеңесінің төрағасы (1961 – 73), Көкшетау облысы атқару комитетінде бөлім меңгерушісі (1973 – 78), мұрағат бөлімінің меңгерушісі (1978 – 85) қызметтерін атқарды. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде «Қызыл жұлдыз», 1-дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Венаны алғаны үшін», «Германияны жеңгені үшін» медальдарымен марапатталса, бейбіт өмірде Еңбек Қызыл Ту, Ленин ордендерімен және көптеген Құрмет грамоталарымен марапатталған. Қазақстан КП 10-съезінің, КСРО кәсіподақтарының 14 – 15-съездерінің делегаты. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Акционерлік қоғам

Акционерлік қоғам — капиталды орталықтандырудың және ірі кәсіпорындарды ұйымдастырудың негізгі формасы. Акционерлік қоғамдар капиталдың алғашқы қорлану кезеңінде пайда болған. Акционерлік қоғам ашық және жабық болып екі түрге бөлінеді. Егер акциялар тек құрылтайшылар арасында ғана бөлінетін болса, онда жабық акционерлік қоғам болып саналады. Ал ашық акционерлік қоғам акциялары еркін сатылады және сатып алынады. Акционерлік қоғам заңды тұлға болып есептеледі. Оның жарғысында қоғамның мақсаты, капитал мөлшері, іс басқару тәртібі айқындалады. Акционерлік қоғамда басқарудың ең жоғары органы акционерлердің жалпы жиналысы болып табылады. Ол әдетте жылына бір рет өтеді, ал күнделікті істерге атқарушы орган — басқарма басшылық етеді. Мұның сыртында бақылаушы орган — тексеру комиссиясы сайланады. Акционерлік қоғамның тапқан пайдасы салықтар төлеуге, өндірісті кеңейтуге, резервтерді толықтыруға, жарғылық капиталды өсіруге және дивидендтер төлеуге жұмсалады. Қазақстан Республикасында 1991 жылғы 21 маусымда “Шаруашылық серіктестіктер мен акционерлік қоғамдар туралы” Заң қабылданғаннан кейін Акционерлік қоғамдар құрыла бастады. 1998 жылы олардың саны 3 мыңнан асты.Акционерлік қоғамға қатысушылардың әрқайсысы өзі қосқан капиталдың сомасына сәйкес көлемдегі акцияларға ие болады және тиісті мөлшерде табыс — дивиденд немесе белгіленген пайыз алады. Акционерлік қоғам - рұқсат ету жолымен құрылатын заңды кұқығы және өзіндік жарғысы бар бірлестік. Акцио-нерлер болуға жеке адам да, заңды тұлғалар да хақылы. Акционерлік қоғам құру үшін нотариус куәландырған серіктестік келісім шарты жасалады, оны қоғамның жарғысы деп атайды. Акционерлік қоғамды ұйымдастырушылар санына шек қойылмайды. ¥йымдастырушы тіпті бір адам болуы да мүмкін. Қоғамның негізгі жарғылық қорының мөлшері сол елдің қолданылып жүрген заңымен белгіленеді. Мәселен, жарғылық қор Австралияда - 1 000 000 шиллинг, ФРГ-де -100000 марка, Швейцарияда - 50 000 швед маркасы, Ресейде: жабық акционерлік қоғамға - 10 000 сом, ал ашық қоғамға 100 000 сом мөлшерінде белгіленген. Акционерлік қоғамның негізгі капиталы акцияларға бөлінеді, акцияның ақшалай сомасы негізгі капитал көлеміне сай келуі шарт.Ашық қоғамның акциялары еркін сату жолымен таратылады, оны кәсіпорындар да, жеке адамдар да сатып ала алады.Акционерлік қоғамда акционерлердің жалпы жиналысы өткізіліп тұрады. Онда тексеру және есеп (санақ) комиссиясы құрылады. Олардың мүшелері бір немесе бес жылға сайланады. Сонымен қатар директорлар кеңесі (бақылау кеңесі) ұйымдастырылып, оның төрағасы бір жыл мерзімге тағайындалады. Ал директорлар кеңесі атқарушы директорды және оның мүшелерін сайлайды Дереккөздер
Онега

.]]Онега (ежелгі орыс тілінде – Онего) – Ресейдің солтүстік-батысында, Карелияда, Ленинград және Вологда облыстары жерінде орналасқан тұщы көл. Аумағы Ауданы (аралдарсыз) 9690 км², тереңдігі 127 метр Қазаншұңқыры мұздық-тектоникиалық жолмен пайда болған. Географиясы Төрттік мұз басудан көл айдыны көп өзгеріске ұшыраған. Солтүстік және солтүстік-батыс жағалауы жартасты, ірі шығанақты кірмелермен тілімденген. Оңтүстік бөлігі аласа, тілімденбеген. Онега көлінде аралдар көп (жалпы ауданы 250 км²). Көлге Шуя, Вытегра, Водла, Суна, т.б. өзендер құйып, Свирь өзені ағып шығады. Қараша-мамыр айларында қатады. Су ағынын Жоғарғы Свирь СЭС-і реттеп тұрады. Балыққа бай. Кеме жүзеді. Беломор-Балтық каналы арқылы Балтық, Ақ теңіздерінің алабымен, Волга-Балтық каналымен Волга өзенінің алабымен жалғасқан. Жағалауында Петрозаводск, Кандопога, Медвежьегорск, Повенец, т.б. қалалар бар. Дереккөздер
Нәби би

Нәби би, Най би, Ними (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздан бұрын 50 жылы өлген) – Үйсін мемлекетінің күнбиі (біздің заманымыздан бұрын 63 – 50, кей деректерде 60 – 53). Елжау бидің немересі, Жөнші бидің ғұн әйелінен туған. Жөнші би өлерінде Нәби би әлі жас болғандықтан билікті туысы Оңғай биге берген. Оңғай би өлген соң, үйсін ақсүйектері Нәби биді күнби сайлаған. Ол елінде қатаң саясат жүргізді. Біздің заманымыздан бұрын 50 жылы Янғуй бидің қолынан қаза тапты. Осы уақыттан бастап, Үйсін мемлекетінде ұлы және кіші күнбилікке бөлінген кейінгі әулеттердің билігі орнады. Сілтемелер * Би * Ғұн * Үйсін Дереккөздер
Нұрмағамбет Сағынайұлы

Нұрмағамбет Сағынайұлы (1848, Ақмола облысы Ақсу кеніші – 26.12.1925, сонда, Қарабұлақ өңірі) – қазақ меценаты. Халық арасында “Паң Нұрмағамбет” атанған. Асыл тұқымды жылқы шаруашылығымен айналысқан ірі бай, саятшы, ұлттық этнографияны жаңғыртушы. Нұрмағамбет 1891 жылы Ресейдің болашақ патшасы Николай ІІ Омбы қаласына келгенде, оның құрметіне ұйымдастырылған көрмеге жақсы жабдықталған ақ киіз үй тігіп, 1000 жылқыны сыйға тартқан. 20 ғасырдың басында бұл киіз үй Нижний Новгородта өткен Бүкілресейлік көрмеге, Париж қаласындағы көрмелерге қойылған. Қазір Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. 1898 жылы ол Дала өлкесінде жылқы өсіруді үлгілі дамытқаны үшін патшадан күміс, кейіннен алтын медаль мен алтын сағат алған. Нұрмағамбет 4 рет қажылыққа барған. 1908 жылы Меккеге қажылық сапарға барғанда Шам (Дамаск) шаһарынан қазақ елінен қажылыққа келушілер үшін арнайы үй сатып алған. Ол имандылықты насихаттап, ауылында ағаштан мешіт тұрғызған. Нұрмағамбеттің үш жүздің басын қосып, әкесі Сағынайдың жылында берген асы айрықша мол, салтанатты болуымен тарихта қалған. Осы аста Ақан серінің атақты Құлагері мерт болған. Нұрмағамбет Алаш көсемдері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов басқарған ұлт ісіне қаржылай көмек көрсеткен. Ол жайлы Ш.Уәлихановтың еңбектерінде, С.Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ кешу” романында айтылады. 1995 ж. оның қабірінің басына күмбезді кесене тұрғызылды. Дереккөздер
Заң актісі

Заң актісі - белгілі бір құқықтық салдар туғызатын, қоғамдағы қарым-қатынастарды реттеуге бағытталған жазбаша ресми құжат (заң, жарлық, қаулы, т.б.). Заң актісі Нормативтік актілерге (яғни құқық нормаларын мазмұндайтын, қоғамдағы қарым-қатынастардың белгілі бір аясын реттейтін заң актісіне) және арналған субъектілерінде ғана құқықтық салдар туғызатын нормаланбаған заң актісі-не бөлінеді. Дереккөздер
Мырзаханова

Мырзаханова Маржан Нұркенқызы (1968 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы) – медицина ғылымдарының кандидаты (1999), доцент (2006). Семей мемлекеттік медициналық институтын (1994), Алматыдағы Адам және жануарлар физиологиясы институтының аспирантурасын (1999) бітірген. Қарағандыдағы «Фемида» заң академиясының Көкшетау филиалында оқытушы, доцент (2000 – 04), Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (2004 – 06) болып жұмыс істеген. 2006 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің доценті. 1 монографияның, 12 ғылыми-әдістемелік құралдың, 30 ғылыми мақаланың авторы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Амангелді Бәйкенұлы Жақыпбеков

Жақыпбеков Амангелді Бәйкенұлы (1939 – 2006) – қайраткер. Мәдениет қайраткері. Боровской орман техникумын (1960), Абай атындағы КазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ-ды, 1968), Жоғары партия мектебін (1974) бітірген. 1963 жылдан комсомол жұмыстарында, Көкшетау облысы партия комитетінде бөлім меңгерушісі (1974 – 83), Көкшетау облысы мәдениет үйінің бастығы (1983 – 88), облысы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, аппарат жетекшісі, Көкшетау облысы әкімшілік басшысының орынбасары, облысы тіл басқармасының бастығы, Алматы құқық және нарық академиясы бөлімшесінің (1988 – 2003), мемлекеттік тілді оқыту орталығының директоры (2003 – 06). «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Асқар Байжігітұлы Можанов

Асқар Байжігітұлы Можанов (, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы С.Өтепов ауылы) – кикбоксшы, еңбек сіңірген спорт шебері (1995). Алғашқы бапкері Виктор Николаевич Лелекин. КСРО чемпионы (Новокузнецк, 1991), Еуропа чемпионы (Грекия, Кавала, 1992; Финляндия, Хельсинки, 1994), кәсіпқойлар арасындағы әлем чемпионы (Франция, Гавр, 1992, Бішкек, 1997), әлем чемпионы (Дания, Одензе, 1993; Украина, Киев, 1995). 1992 – 95 ж. Азия құрлығының чемпионы атанды. Дереккөздер
Абылай хан (жыр)

“Абылай хан” — тарихи жыр. Жырға Абылай ханның балалық, жастық шағы мен ел билеген кезі арқау болған. Авторы белгісіз. Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданында тұратын қазақтар арасында кең тараған. Жыр Абылайдың балалық шағынан басталып, ер жету, қол бастау, ел билеу жолын көркем баяндап шығады. Абылай хан билеген тұстағы қазақ хандығының дәуірлеу тарихы шынайы айшықтармен нанымды суреттеліп, соңы Абылай хан өлімімен аяқталады. Бұл жырдың Абылай туралы мазмұн, сюжет жағынан ұқсас өзге нұсқалардан айырмашылығы — мұнда ханның ата-тегі жырдың кіріспе бөлімінде тәптіштеп айтылып, басты кейіпкер — Сабалақ (Әбілмансұр) Төле биден кетіп, Темірбай деген байға бала болып, оның батасын алған соң қалмаққа қарсы соғысқа аттанады. “Абылай хан” жырының шыңжаңдық бұл нұсқасы әдеби көркем тілмен жазылған, шытырман оқиғаларға толы, оқырманды тез баурап алады. Жырда сөз болатын оқиғалар мен адамдар нақтылы өмірде болған жайлар мен тарихи тұлғалар. Шығарма алғаш рет Шыңжаң тұрғыны Шерияздан Сұлтанбайұлынан жазып алынып, тұңғыш рет Қытайдың “Ұлттар” баспасынан жарық көрген 4-томдықта (1985), одан кейін “Абылай хан” атты кітапта (А., 1993), “Қазақ халық әдебиеті” көптомдығының 1-томында (1995) жарияланған. Дереккөздер
Акцияны бақылау пакеті

Акцияны бақылау пакеті — акционерлік қоғамның қызметін бақылауға мүмкіндік беретін акцияның мөлшері (теория жүзінде 50%-тен астам болуы қажет, іс жүзінде одан аз болуы да мүмкін). * Қазақстанда алғашқы акционерлік қоғамдар негізінен 20.06.91 жылы қабылданған “Шаруашылық серіктестіктер және акционерлік қоғамдар” Заңына сәйкес бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындарды акционерлік қоғамға айналдыру арқылы жасалды. Барлық акцияның 10%-і сол кәсіпорынның ұжым мүшелеріне тегін таратылды. Қалған акциялар мемлекеттің қолындағы акцияны бақылау пакетіне айналды. Акциялардың мемлекеттік пакеті 51 проценттен асқан компания мемлекеттік акционерлік компания болып табылады. Акциялардың мемлекеттік пакеті 51 %-ке жетпейтін компания, сондай-ақ акциялардың мемлекеттік пакеті жоқ, бірақ “Алтын акциясы” бар компания мемлекет қатысатын акционерлік компания деп саналады. * Қазақстанда мемлекеттік кәсіпорындар акцияларының белгілі бір бөлігі инвестициялық жекешелендіру қорларына сатылу арқылы халыққа берілді. 1991 жылдан бастап жекешелендірілетін кәсіпорындардың мемлекет қарамағындағы акциялары құнды қағаздар нарығы арқылы сатылатын болады. Қазақша акция нарығы. Дереккөздер
Он екі мұқам

Он екі мұқам (араб. “тұрақ”)– шығыс халықтарының музыка мәдениетіне тән көркемдік жүйе. Ол поэзиямен, әсіресе, көлемді дастандармен тығыз байланысты. Қазақ жыршылары да бұл сөзді мақам, яғни тұрақ (лад) мағынасында қолданған. Көп бөлімді Он екі мұқам баяндау тәсілінде өрбиді. Әл-Фараби, ибн Сина, Әбдірахман Жәми, т.б. еңбектерінде Он екі мұқам туралы мәліметтер кездеседі. Олардың атаулары: үшшақ, науа, бүсәлік, раст, хұсейни, хиджаз, рахауи, заңғұла, ирак, исфаған, зирафганд, бұзрук. Мұның басым көпшілігі минорлы ладтар. Арасында диатоникалық (үшшақ, науа), хроматикалық құрылымдар да (ирак, исфаған, бұзрук) кездеседі. Хроматизм көбіне 4, 6, 7 басқыштар арасында пайда болады. 12 мұқам өзбек, ұйғыр, түрікмен, әзірбайжан, армян, тәжік халықтарының мәдениетінде кездеседі. Сілтемелер * Музыка мәдениеті * Ұйғыр мәдениеті * Өзбек мәдениеті Дереккөздер
Сейітжан Жақыпов

Сейітжан Жақыпов (1921 жыл, Жақсы ауданы, Қима ауылы – 2005 жыл, Астана қаласы) – қоғам қайраткері. Өмірбаяны * Еңбек жолын 1940 жылы Есіл ауданы партия комитетінде техникалық хатшы болып бастаған. * Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Майданда 29-жаяу әскер дивизиясы құрамында соғысқа қатысты. Бөлімше командирі, полк комсомол ұйымының хатшысы болды. Ресей мен Беларусь қалаларын жаудан азат ету ұрыстарына қатысты. Сталинград майданында ауыр жарақат алды. Соғысты Кенигсберг қаласын азат етумен аяқтады. Майор дәрежесінде әскери міндетін 1946 жылға дейін атқарды. * Әскерден оралған соң Есіл ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысына сайланды. 30 жылдан астам уақыт партия ұйымдарында: бөлім меңгерушісі, ауданы партия комитетінде хатшы * Атбасар мен Қима аудандарында кеңшар директоры қызметтерін атқарды. * 1981 жылы зейнеткерлік демалысқа шықты. аудандық ардагерлер кеңесінің төрағалығына сайланды. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту ордені * «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. * Жақсы ауданындағы көшеге есімі берілген. Дереккөздер
Мозазаврлар

Мозазаврлар - жойылып кеткен алып теңіз кесірткелер тұқымдасы. Мезозой дәуірінің бор кезеңінде тіршілік еткен. Бірнеше түрлері анықталған. Оның ішінде ең ірі туысы – тилозавр (Tуlosaurus). Денесінің ұзындығы 12 метрге дейін жеткен. Жақ сүйектері мықты, бас қаңқасы ұзын (1 метрден астам). Жоғарғы жағында 14 ұшы үшкір, эмаль қабаттарымен қапталған ірі тістері, 130-ға жуық омыртқа (оның 13-ке жуығы мойын, 20 – 30 арқа және 80-нен астам құйрық омыртқа) болған. Аяқтарының саусақтары жарғақ тәріздес, жалпақ. Негізінен балықтармен, кейбір түрлері моллюскі, тікентерілілер, т.б. омыртқасыз жануарлар қоректенген. Бұлардың сүйектері Еуропа, Азия, Африка және Солтүстік Америка құрлықтарынан, ал Қазақстанда Қостанай облысының Приозерный карьерінен табылған. Дереккөздер
Оникс

Оникс(гректің όnyx – тырнақ) – агаттың түстері (ақ және қара) қабаттасып орналасқан түрі. Агат,Оникс-минерал, ақықтың (халцедон) бір түрі. Химиялық формуласы SіO 2 , қаттылығы 6,0—6,5. Түрлі түсті жұқа қабаттардың қатпарлануынан тұратын жасырын кристалды агрегаттары талшықты немесе радиал сәулелі түрде кездеседі. Агаттың түсі құрамындағы темір, марганец т.б. металдардың тотықтары мен органикалық қоспаларға байланысты болады. Қабатшаларындағы түстердің кезектесіп келуіне қарай: *арабониксі(ақ және қара) *карнеолоникс (қызыл және ақ) *сардоникс (күрең және ақ) тағы басқа түрлерге бөлінеді. Шығыс халықтары Агаттың ақаусыз, өте әдемі түрлерін әшекей тас ретінде ертеден қолданып келеді. Эффузивті тау жыныстарында түзілуіне байланысты Қазақстанда Агаттың кен орындары көп (Орталық, Шығыс Қазақстан, Ақтөбе облысы). Сілтемелер * Агат Дереккөздер
Субарктикалық белдеу

Субарктикалық белдеу, субарктика – Солтүстік жарты шардағы арктикалық және қоңыржай белдеулер (60 – 65 0 с.е. және 67 – 73 0 с.е.) аралығындағы аймақ. Субарктикалық белдеу тундра және орманды тундра белдемдерін қамтиды. Климаты суық. Құрлықтар (Еуразия мен Солтүстік Американың солтүстігі) және аралдардағы қаңтар айының орташа температурасы –5 – 40 0 С, шілдеде 5 – 12 0 С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300 – 500 мм. Атмосфералық жауын-шашын негізінен қар күйінде түседі; қар жамылғысы 7 – 8 ай жатады. Жер бедерінде көп жылдық тоң және онымен байланысты жер бедері тараған; күшті батпақтанған. Қыста мұхиттың едәуір бөлігі қатады. Мұхит суының температурасы жыл бойы төмен (0 – 5 0 С); планктондар, балықтар, т.б. теңіз жануарлары көп кездеседі. Падаланған сілтеулер
Сыдық Абыланов

Сыдық Абыланов (1845, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Кеңес а. — 1938, Шымкент) — мемлекет қайраткері, журналист, драматург. Өмірбаяны * Еңбек жолын өз ауылында медресе ашып, бала оқытудан бастаған. * 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан. * Т. Рысқұлов ұйымдастырған Қырғыз (қазақ) жастарының революциялық одағының белсенді мүшесі болды. * Қазан төңкерісін (1917) қолдап, Әулиеата уезінің алғашқы оқу халық комиссары болды. * 1923 — 24 жылдары Әулиеатада өзі ашқан алғашқы оқу коммунасын басқарды. * 1924 — 38 жылдары Ташкентте, Қарақалпақстанда, Ақтөбе мен Петропавловскіде, Қызылордада басшы партия және оқу-ағарту саласында басшы қызметтер атқарды. * 1933 — 38 жылдары республикалық радио комитеті төрағасының орынбасары болды. * Абыланов “халық жауы” деген жаламен ұсталып, Шымкентте атылды (1938). * КСРО Жоғарғы сотының әскери алқасының 1958 жылғы 29 маусымдағы шешімімен ақталған. Оқу комиссары ретіндегі қызметі Абыланов жаңа мектептер ашып, жаппай сауат ашуды жолға қойды. Журналистикада “Еңбекші Қазақ” және басқа да газеттерге оқу-тәрбие, тарихи-этнографиялық мәселелері жөнінде мақалалар жазды. Драматургияда Қазақ театрының қалыптасуына да көп еңбек сіңірді. Оның: * “1916 жыл” * “Екіталай” т.б. пьесалары бойынша қойылған спектаклдер (режиссер Ж. Шанин) Қызылордада ашылған қазақ драма театрының репертуарын жаңа жанрлармен байытты. Дереккөздер
Базылбек Түменұлы Берқалиев

Базылбек Түменұлы Берқалиев (1927 жылы, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы, Аққозы ауылында туған) – техника ғылымдарының докторы (1991 жылы), профессор (1992 жылы). Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1951 жылы). '951–62 жылдары кен орындарында, өндіріс саласына, 1966–81 жылдары Қарағанды Политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті), 1992–97 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясында қызметтер атқарған. Берқалиевтың 190-ға жуық ғылыми еңбегі бар. Дереккөздер
Юсуф Акчурин

Жүсіп Ақшора (Юсуф Акчурин) (2 желтоқсан 1876 жылы, Сімбір, Ресей империясы — 11 наурыз 1935 жылы, Ыстанбұл, Түркия) — татар жазушысы, журналист, тарихшы. XX ғасырдың басындағы жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа қатысқан көрнекті тұлға, Түркияның мемлекет қайраткері. Ауқатты татар фабрикантының отбасында дүниеге келген. Жастық шағын Түркияда өткізіп, сонда әскери училищеде оқыды. Осман империясындағы сол кездегі саяси тәртіпке қарсы “Жас түріктер” ұйымының қызметіне қатысқаны үшін 1896 жылы абақтыға жабылып, жер аударылған ол көп ұзамай қашып шығып, Францияға барды. Парижде “Саяси ғылымдар мектебін” бітірді. Ақшора 1904 жылы Ресейге оралып, Қазандағы татар мектептерінде ұстаздық етті, “Қазан мухбире” газетінде қызмет атқарды. Бірінші орыс революциясы жылдары бүкілресейлік мұсылман съездерін өткізуге тікелей қатысып, “Ресей мұсылмандар одағы” ұйымының ОК-не мүше болды. 1908 жылы Түркияға эмиграцияға кеткен Ақшора “Жас түріктер революциясына” белсене араласты. 1911 жылдан бастап “Тюрк юрду” аталатын журнал шығару ісін қолға алды. Журнал 1912 жылы құрылған “Түрік ошағы” атты ұйымның баспа органы қызметін атқарды. Түркияда республика орнағаннан кейін Ақшора мәжіліс депутаты болып сайланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Ақшора халықаралық конференцияларға, Америка Құрама Штаттарының президенті Вильсонға Ресей мұсылмандары атынан мәлімдемелер берді. Онда соғыс аяқталысымен Ресей мұсылман халықтарының мемлекеттілігін қалпына келтіру мәселесін көтерді. Ақшора 1918 жылы Ресейге оралып, З. Уәлиди, Ә. Бөкейханов секілді қайраткерлермен бірге Ресей мұсылмандарының мүддесін Сімбірдегі Құрылтай жиналысы мүшелерінің к-іне, Сібір Уақытша Үкіметіне, Уфа директориясына білдіріп, оны қорғау жолында әрекеттер жасады. Ақшора Ататүріктің жақын серіктерінің бірі болды. Түркияда ол КСРО-дан кетуге мәжбүр болған З. Уәлиди, Г. Ысқақи, Ә. Топчибашев, М. Шоқай секілді қайраткерлермен тығыз қарым-қатынаста болды. Ақшора Анкара университетінің профессоры бола жүріп, 1931 жылы “Түрік тарихы қоғамын” құруға атсалысты. 1932 жылдан оның төрағасы болды. Ақшора “Еуропадағы идеологиялық ағымдар”, “Шығыс мәселесі”, “Саяси тарих сабақтары” т.б. бірқатар тарихи еңбектер қалдырды. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Абыралы таулары (Сарыарқа)

Абыралы таулары – Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы мен Абай облысы Абай ауданы аумағында орналасқан. Жер бедері Солтүстіктен оңтүстікке қарай қосарлана созылып жатыр. Батысындағы Жақсы (Үлкен) Абыралы тауларының ұзындығы 20 км, ені 10 км, биіктігі 1300 м. Шығысындағы Жаман (Кіші) Абыралы тауларының ұзындығы 20 км, ені 6 км, биіктігі 1111 м. Екі тауды Қарасу өзенінің аңғары бөлген. Геологиялық құрылымы Абыралы таулары негізінен девон мен силур жыныстарынан тұрады. Климаты Климаты тым континенттік. Қаңтар айындағы орташа температура -15 ° С, шілдеде 19 ° С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 350 мм. Суға тапшы. Өсімдігі Беткейлерінің қиыршық тасты қоңыр топырағында қараған, тобылғы, сұлыбас, қызғылт селеу, қылқан боз, бетеге, жусан т.б. өсімдіктер өседі. Беткейлері мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ақаба

Ақаба — суы ағып жатқан арық-атыз бен тоғанды байлағанда қалған сарқынды су. Ақаба суын арық арқылы ағызып, аумағы шағын егістіктерді суарады. Егер бұл суды дер кезінде пайдаланбаса, жерге сіңіп, буланып зая кетеді, немесе борсып шалшыққа айналады. Бұл атау Қазақстанның суармалы егіншілікпен айналысатын Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарында жиі қолданылады. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Абай (Егіндікөл ауданы)

Абай — Ақмола облысы Егіндікөл ауданы Спиридоновка ауылдық округі құрамындағы ауыл. Бұрынғы Абай ауылдық округінің орталығы. Іргесі тың және тыңайған жерді игеруге байланысты 1954 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы - Егіндікөл ауылынан оңтүстікке қарай 37 км-дей, Теңіз көлінің солтүстік жағалауында орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Мектепке дейінгі мекеме, орта мектеп, клуб, кітапхана, емдеу амбулаториясы халыққа қызмет көрсетеді. Абай ауылы арқылы облысқа маңызы бар Егіндікөл — Қорғалжын автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол станциясы — Жалтыр (166 км). Дереккөздер
Үзеңгі

Үзеңгі — ер-тұрман әбзелдерінің бірі. Ердің екі қапталына қайыс бау арқылы тағылады. Екі қабырғасының жоғарғы жағында таралғы өткізетін тесік болады, ал аяқ киімнің табаны тұратын жері тұтас сопақша болып келеді. Археологиялық зерттеулерге қарағанда үзеңгі б.з.б. I-мыңжылдықтан бастап қолданылып келеді. Ол атқа оңай мініп-түсу үшін және ат үстінде мығым отыру үшін пайдаланылады. Жауынгер шауып келе жатқан аттың үстінде үзеңгіге аяғын тіреп тұрып найзасын сілтегенде, оның күші екі есе көбейген. Қазір ғалымдар атты әскердің пайда болуын үзеңгіні ойлап табумен байланыстырады. Бұл қарапайым зат бүкіл көшпелі өркениеттің алға басуына өз ықпалын тигізген. Қазақ шеберлері үзеңгіні ағаштан, қоладан және темірден жасаған. Ағаш үзеңгілер (солтүстік аудандарда) қайыңнан иілген. Темір үзеңгілердің сыртын күміспен әшекейлеген. Кейде ою-өрнектер де түсірілген. Дәстүрлі қазақ қоғамында үзеңгінің түрлері (жалпақ табан, торлама, ашамай, т.б.) көп. Дереккөздер
Мүңкір-Нәңкір

Мүңкір-Нәңкір мұсылман – діни ұғымда адам өлген соң қабірде сұрақ-жауап алатын екі періштенің аты. Исламдық түсінікте Аллаға шынайы сенім білдірген жаны таза, рухы биік мұсылмандарды саралап, дінсіздер мен күнәға батқандарды қабірде жазалайды. Бұл олардың жаһаннамда тартатын жазасының алды саналады. Мүңкір-Нәңкір Құран Кәрімде арнайы аталмағанымен, кей аяттар олардың есімдерімен байланыстырылады. Мыс., “Періштелер, олардың беттеріне, арқаларына ұрып, жандарын алғанда қалай болар еді?! (Мұхаммед сүре/27 аят). Сондай-ақ Әнфал сүресіндегі 50 – 52 аяттар да осымен мағыналас келеді. Жауап алу Ислам эсхатологиясы бойынша адамның жаны өлгеннен кейін Барзахқа барады, онда адамның жаны Қиямет күніне дейін болады. Жаназадан кейін соңғы адам зираттан шыққан кезде Мүңкір және Нәңкір періштелер марқұмға келіп үш сұрақ қояды: «Раббың кім? Пайғамбарың кім? Сіздің дініңіз қандай? Әділ мүмін үшін оның Раббысы - Алла, пайғамбары - Мұхаммед және діні Ислам деген дұрыс жауаптар. Марқұм дұрыс жауап берсе, оның қиямет күнін күтумен өткізген уақыты рахат болады. Періштелердің сұрақтарына дұрыс жауап бере алмағандар Құран Кәрімде айтылғандай жазаланады. Кәпірлердің жазасы жұмадан басқа күн сайын, Аллаһ рұқсат бергенге дейін болады. Дереккөздер
Циолковский формуласы

Циолковский формуласы, ракетаның ұшу траекториясының активті телімінің соңғы бөлігінде (яғни қозғалтқыш жұмысының аяқталу кезеңінде) ауырлық күші, аэродинамикалық күш және басқа да сыртқы күштер әсер етпеген кездегі ракетаның шекті (ең үлкен) жылдамдығын анықтайды. Циолковскийдiң формуласы жоқ болғанда барлық басқа күштер ракета қозғаушының тартуын әсермен ұшақты жетiлдiретiн жылдамдық бағыт бойынша өзгерiссiз анықтайды. Бұл жылдамдықтар мiнездемелiк деп аталады. , где: : —ұшақтың ұшағы (барлық отынның өндiрулерiнен кейiн) түпкi жылдамдық; : — (отынның массасының секундтық шығынына қозғаушының тартуын қатынас) ракета қозғаушының меншiктi импульсi; : — (отынның + аппаратының конструкциясының + пайдалы жүктемесi) ұшақтың бастапқы массасы. : — (конструкцияның + пайдалы жүктемесi) ұшақтың түпкi массасы; Циолковскийдiң формуласы айнымалы массаның материалдық нүктесi үшiн дифференциалды теңдеудiң интегралдауы Мещера жолымен алына алады: , :қай m —нүктенiң массасы; : —нүктенiң жылдамдығы; : — оның массасының бөлiгi бөлетiн нүктелер жылжитын салыстырмалы жылдамдық. Бұл шамалардың ракета қозғаушысы үшiн және меншiктi импульс оны құрайды Бұл түтiктiң кесiгi және қоршаған ортада қысымдардың теңдiгiнде әдiлдердiң жылулық ракета қозғаушы үшiн. Дегенмен, Циолковскийдiң формуласы өз әдiлдiгi, бұл шарттың орындалуынан тәуелсiздi сақтайды. Жоғалтуларды жалпы алғанда ең үлкен шамаға болып табылуға құрайтын кестелер көрiнгендей гравитациялық. Гравитациялық жоғалтулар артынан зымыран болған тiк бастай пайда болады, керiсiнше биiктiктi ожаулайды, және сонымен бiрге бұл отын жер тарту жеңiп шыға шығын шығарады. Бұл жоғалтуларды шама формула бойынша есептеледi: , где и қозғаушы және вектормен (математика ) вектор жергiлiктi гравитацияның тартуын күштiң аралығында гравитацияның үдеуi еркiн түсу үдеуi жергiлiктi және бұрыш, сәйкесiнше ұшуды бағдарлама бойынша уақыттың болатын функцияларымен. 1, бұл жоғалтуларды ең үлкен бөлiк кестелер көрiнгендей бiрiншi баспалдақтың ұшуын бөлiмшеге дәл келедi.Бұл траектория бөлiмше бұл келесi баспалдақтардың бөлiмшеге қарағанда кiшiрек дәрежеде 1ден және жақын максимал мәнiнемән тiктен ауытқитын ұғындырылады. Аэродинамикалық жоғалтулар әуе ортасының кедергiсiмен зымыранның қозғалысында шақырған формула бойынша ол есеп айырысады: , қайда - тiке қарсы аэродинамикалық кедергiнiң күшi, - зымыранның ағымдағы массасы. Сонымен бiрге ауаның кедергiсiнен негiзгi жоғалтулар V-шы Сатурн зымыранының 1-шi баспалдағының жұмыс шептерiне дәл келедi, бұл бөлiмше өйткенi төменгi, атмосфераның өте тығыз жiктерiнде өтедi. Ciлтемелер : "Қазақ Энциклопедиясы", 18 том
Ноғай Шымшырұлы

Ноғай Шымшырұлы (16.3. 1902, қазіргі Баян-Өлгий аймағы, Шегіртай ауылында – 18.2.1974, Өлгий қаласында) – Моңғолия қазақтарынан шыққан саяси, қоғам қайраткері. Өз бетімен мұсылманша, моңғолша хат танып, жастайынан жергілікті билік орындарында жұмыс істеген. 1939 – 40 ж. Қобда аймақтық партия к-тінің нұсқаушысы болды. МХРП-ның Х съезінде (1940) ОК-нің мүшелігіне сайланды. Қаби Бәжіұлымен бірге Кіші Құрылтайда (Парламент) ұлттық Қазақ аймағын құру туралы бастама көтерді. Бұл бастама көпшіліктің қолдауына ие болып, Кіші Құрылтай басқармасы “Қазақ, урианхайлардың жеке аймағын құру туралы” қаулы қабылдады. Осы қаулыдан кейін 1940 ж. тамызда Баян-Өлгий аймағы құрылып, аймақтың алғашқы әкімі Бәжіұлы, аймақтық партия к-тінің 1-хатшысы болып Шымшырұлы тағайындалды. 1943 – 46 ж. ол маршал Х.Чойбалсанның тікелей тапсырмасымен Қытайдағы гоминьдан өкіметіне қарсы Моңғолия қазақтарынан ұйымдастырылған партизан жасағын басқарып, Шыңжаң өлкесін азат етуге және Шығыс Түркістан үкіметін құруға белсене араласты. 1943 ж. Чойбалсан басқарған Моңғолияның әскери делегациясы құрамында Шығыс Түркістан ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі, халық батыры Оспан Ісләмұлымен болған ресми келіссөздерге қатысты. Осы жылы Моңғолиядан Шыңжаңға асқан 70 қазақ жанұясын қайтарып әкеледі. 1946 – 57 ж. Кіші Құрылтай басқарма мүшелігіне, Ұлы Халық Хуралы депутаттығына үш мәрте (1951, 1954, 1957) сайланып, МХРП-ның ОК-нің мүшесі болды. МХР Министерство кеңесінің нұсқаушысы қызметін қоса атқарды. Шымшырұлы мұндай дәрежеге көтерілген Моңғолиядағы алғашқы қазақ. 1957 – 62 ж. Баян-Өлгий аймақтық ауыл шаруашылықтың басқармасында ұйымдастырушы қызметін атқарды. 1962 ж. дербес зейнеткерлікке шығып, өмірінің соңына дейін Моңғолия “Ардаргерлер қоғамының” аймақтық бөлімшесінің төрағасы болды. 1967 ж. Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы Д.А. Қонаевтың шақыруымен Алматыда болып, жазушы С.Мұқановпен кездескен. Шымшырұлы ақындығымен де белгілі. Оның “Алтын бесік”, “Бұлдыр заман”, “Еңбек – бақыт”, “Жастарға”, тағы басқа өлеңдері жарық көрген. 95 жылдық мерейтойына орай (1997) Өлгий қаласының бір көшесіне, туған ауылындағы орта мектепке есімі беріліп, Өлгий қаласындағы Шымшырұлы атындағы көшеге ескерткіш мүсіні орнатылды. Шымшырұлы Моңғолияның “Соғыстағы ерен ерлігі үшін” (2 мәрте), Еңбек Қызыл Ту, Алтын жұлдыз ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Сілтемелер Қинаятұлы З., Моңғолиядағы қазақтар, А., 2001.
Нәбижан Мұқаметханұлы

Нәбижан Мұқаметханұлы (12 сәуір 1954, Мұқыр ауылы, Тоғызтарау ауданы, Іле Қазақ автономиялық облысы, ҚХР) – қытайтанушы ғалым, тарих ғылым докторы (2001), профессор (2009). Қытайдағы өмір кезеңі 1977 жылы Қытайдың Гуаньчжоу қаласындағы мемлекеттік университетін бітірген. 1977—1980 жылдары Еңбек жолын Іле Қазақ автономиялық облысындағы үгіт-насихат бөлімінде бастады. 1980—1993 жыдары ІХР Шыңжаң қоғамдық ҒА Орталық Азия зерттеу институтының кіші, аға ғылыми қызметкері, директордың орынбасары болды. Қазақстанда 1993—1997 жылдары Қазақстанға оралып, Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында докторантурада оқыды. 1997 жылдан осы институттың жетекші ғылыми қызметкері, сондай-ақ Қазақ ұлттық университетінің оқытушысы. ХVIII – ХХ ғасырлардағы қазақ-қытай қарым-қатынастарын, Қытайдағы қазақтар тарихын, мәдениетін зерттеу ісінде ғылымға елеулі үлес қосты. 2008 жыл доцент атағын, 2009 жыл профессор атағын алды. Шығармалары *Тарихи зерттеулер, Ү., 1989; *ХVIII – ХХ ғасырлардағы қазақ-қытай байланыстары, А., 1996; *Чиң патшалығы кезіндегі қазақ халқы, Ү., 1998; *Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы (1860 – 1920), А., 2000 Тағы қараңыз * Шыңжаң * Қытай * Ш. Уәлиханов Дереккөздер
Авангардтық партия

Авангардтық партия — барлық мүшелерінен белсенді жұмысты талап ететін, қатаң орталықтандырылған жүйе бойынша басқарылатын саяси ұйым. Мұндай партиялар жұмысшы қозғалысының дамуы барысында пайда болды. Авангардтық партияға кірушілерге жоғары талаптар қойылады, партияның жұмысы егжей-тегжейлі реттеледі, партиялық тәртіп қатаң сақталады. Мұндай партия билікке келсе, әкімшілік жүйенің бір бөлігіне тез айналып кетеді. Мысалы, бұрынғы социалистік елдерде жетекші рөл атқарған коммунистік партиялар әкімшіл-әміршіл тәртіптің бір бөлшегі болды. Авангардтық партиялар дамушы елдерде де кездеседі. Қазақстан Республикасында Авангардтық партия жоқ. Қазақстан Республикасы Конституциясында идеологиялық және саяси әр алуандылық мойындалатыны, қоғамдық және мемлекет институттардың бірігіп кетуіне, мемлекет органдарда саяси партиялардың ұйымдарын құруға жол берілмейтіндігі (5-бап, 1-тармақ) айтылған. Мыс., бұрынғы КОКП, қазіргі Үндістан Ұлттық конгресс партиясы. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Сауқымбек Қауысұлы Шәуенов

Сауқымбек Қауысұлы Шәуенов (23.2.1949 ж. т., Бәйдібек ауданы Теректі аулы) – педагог-ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы (2001), профессор (2004). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын, сол институтың аспирантурасын бітірген. 1985 – 2004 ж. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында, Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылым қызметкер, ассистент, доцент, кафедра профессоры, оқу бөлімінің бастығы, мал шаруашылық технологиясы факультетінің деканы. 2004 жылдан С.Сейфуллин атындағы Қазақ мемлекеттік агротехникалық университетінің (Астана қаласы) технологиялық факультетінің деканы. Ғылым ізденістері негізінен ҚР-ның оңтүстік-шығыс аймақтарында өсірілетін қой тұқымдарының төлін көбейту технологиясына арналған. 80 ғылым және оқу-әдістемелік еңбектері жарияланған. Қазақстанның мал шаруашылық, аңшылық және балық шаруашылық мамандарын дайындауға және қой шаруашылықның дамуына үлес қосып жүрген ғалым. Шығармалар Қой шаруашылығын интенсивтендіру (монография), Астана, 1991 (телавтор); Қой шаруашылығы (оқулық), Алматы, 1993 (телавтор); Фермерское дело (учебник), Алматы, 1999 (телавтор); Техническое лекарственное сырье животного происхождения (уч. пособие), Алматы (телавтор). Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Мыңшұқыр

Мыңшұқыр – Ерейментау тауларының шығыс сілеміндегі тау. Бозайғыртау тауларының солтүстік жалғасы. Ақмола облысы Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 556 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 7-8 км-ге созылып жатыр, ені 1,5-2,5 км. Көптеген төбелері бар адырлы жер. Шығыс баурайлары тік, тастақ жерлері кездеседі, солтүстік беткейі жайпақтау болып келеді де Қарабұлақ өзенінің аңғарына айналады. Геологиялық құрылымы Ірі тастақ шөгінділер мен тасынды қиыршық аралас таужыныстарынан түзілген. Өсімдігі Таудың қара топырағында сұлыбас аралас өскен түрлі шөптерден тұратын өсімдік дүниесі дамыған. Дереккөздер
Авантюрин

Авантюрин — минерал, кварцтің ұсақ түйіршікті түрі. Авантюриннің құрамында біркелкі шашырап тараған слюда, геаматит, гетит минералдарының ұсақ түйірлері бар. Олар авантюринге құбылмалы қоңыр, сұр, жасыл, қызғылт түс береді. Кен орындары Оралда, Алтайда кездеседі. Авантюрин әшекей тас ретінде көркемдік бұйымдар жасауға пайдаланылады. Авантюриннің мыс қосып жалтыратылған қоңыр шыны тәрізді жасанды түрі де бар. Дереккөздер
Светлана Жақияқызы Жалмағамбетова

Светлана Жақияқызы Жалмағамбетова (1948 жылы туған, Ерейментау ауданы Благодатное ауылы) – қоғам және мемлекет қайраткері. ҚР-на еңб. сің. қызметкер. Қарағанды политех. институтын бітірген (1971). 1971 – 80 жылы «Целиноградсельмаш» з-тында комсомол комитетінің хатшысы, бөлім бас технигі, инженер-конструктор, конструкторлық бюро басшысы, 1980 – 82 жылы Целиноград қаласылық партия комитетінің нұсқаушысы, 1982 – 83 жылы Ленин ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1983 – 85 жылы «Целиноградсельмаш» з-тында партия комитетінің хатшысы, 1985 – 87 жылы Целиноград облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1987 – 89 жылы Совет ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1989 – 91 жылы Целиноград облысы партия комитетінің бөлім бастығы, 1991 – 92 жылы сонда жастар ісі жөніндегі комитеттің төрағасы, 1992 – 2003 жылы облысыс әкімінің орынбасары қызметтерін атқарды. ҚР Парламенті Сенатының депутаты (2003, 2008). «Құрмет», ТМД елдерінің «Достастық» ордендерімен марапатталған. Қызы - Жанар Бирер (1979 жылы туған), заңгер. Немересі - Эмир Бирер (2007 жылы туған). Дереккөздер
Онихофоралар

Онихофоралар – құрлықтағы омыртқасыз жануарлардың бір типі. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда кең тараған, 70-ке жуық түрі белгілі. Сипаттамасы Бұлар ылғалды жерлердегі орман жамылғыларының, құлаған ағаштардың, тастардың астында және жерді қазып тіршілік етеді. Денесінің ұзындығы 4 – 15 см-дей, бөлшектенбеген, бас және тұлға бөлімдерінен тұрады. Бас бөлімінде ауызы, қос ұзын мұртшалары (оның түбінде жұп көзшелері орналасқан), хитинделген жақ аппараты және жұп емізікшесі (олардың ұштарында арнайы тері безінің тесігі ашылады) бар. Тұлға бөлімі 13-тен 43-ке дейін біркелкі бунақтардан түзілген, бірақ бұлардың арасындағы жіктері айқын білінбейді, бунақтарының саны жұп аяқтарының санына сәйкес келеді. Тұлға бөлімінде аяқтары (саны 15 жұптан 43-ке дейін) орналасқан, әрқайсысының ұшында екі кішкентай тырнақшалары бар (типтің ғылыми аты осыған байланысты шыққан, грек. όnyx – тырнақ), денесінің сыртқы жабыны – жұқа хитинді кутикула, дене қуысы аралас (миксоцель). Жүйке жүйесі қарапайым, жалпақ құрттардағыдай баспалдақ типті. Миы 3 бөлімнен тұрады, ол екі бүйір жүйке бағаналарымен байланысқан. Кеңірдектері арқылы тыныс алады. Денесінде көптеген тесіктер (стигма) бар. Стигмалардың әрқайсысы ұзын, тармақталмаған, ұштары тұйық, шоғырланып орналасқан кеңірдек түтікшелерімен бітеді. Қан айналу жүйесі ашық, жүрегі арқа жағында орналасқан. Зәр шығару жүйесі – денесінің әрбір бунағында метамерлі орналасқан жұп целомодуктылар (кірпікшелері бар жыныс каналдары), олардың зәр шығару тесігі аяқтарының түбінен ашылады. Даражыныстылар – жұмыртқаның ұрықтануы және ұрықтың дамуы іштей өтеді, сондықтан Онихофоралардың басым көпшілігі тірі туатындар. Бұл типтің 1 ғана класы – алғашқы кеңірдектілер (Protracheata) бар. Барлығы дерлік жыртқыштар. Ерекшеліктері Бұрын Онихофораларды буылтық құрттар мен кеңірдекпен тыныс алатындардың аралығындағы өткінші форма деп келсе, қазір құрылысының және эмбрионалды дамуының ерекшелігіне байланысты Онихофоралар өз алдына жеке тип ретінде қарастырылады. Дереккөздер
Ақмарал Леубаева

{{Жазушы { } { } }} Ақмарал Леубаева (1969 жылы 10 қазанда Түркістан облысы Бәйдібек ауданында туған) — айтыс ақыны. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2013). Филология ғылымдарының кандидаты (2007). Бәйдібек ауданының құрметті азаматы (2006). Толығырақ * Ақмарал Леубаева 1969 жылы 10 қазанда Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Ақбастау ауылында дүниеге келген. * 1986 жылы Ақмешіт ауылындағы Қ. Спатаев атындағы орта мектебін бітірген. * 1987 - 1992 жылдары М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті (бұрынғы М.Әуезов атындағы педогогикалық институтын)ның филология факултетін үздік бітірген. * 1989 - 1990 жылдары Шымкент қаласындағы Дзержинский аудандық кеңесіне депутат болып сайланды. * 1988 жылдан айтыс өнеріне қатыса бастады. * Қазіргі таңда Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің доценті. Еңбек жолы * 1988 жылдан айтыс өнерінде * 1992 жылдан Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің доценті * 2005 - 2007 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық тілдерді дамыту жөніндегі басқармасында бас маман * 2007 жылдан ҚР Индустрия және сауда министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің ОҚО бойынша басқармасында бас маманы. Шығармашылығы * Ақмарал Леубаева айтысқа 1988 жылдан қатыса бастады. Ақиық ақын М.Мақатаевтың 60 жылдығына, қоғам қайраткерлері А.Байтұрсыновтың 100 жылдығына, С.Қожановтың 150 жылдығына, Т.Рысқұловтың 100 жылдығына, ұлы Абайдың 150 жылдығына, жыр алыбы Жамбылдың 150 жылдығына арналған және батыр Б.Бейсекбаевты еске алуға арналған айтыста, Қарасай батырдың 300 жылдық және көрнекті жазушы С.Мұқановтың 100 жылдық мерейтойларына орай өткен республикалық, халықаралық айтыстарда жүлделі орындарды иеленген. * «Ақмарал» атты авторлық әндер жинағының аудиотаспасы жарыққа шықты (2004). «Қазіргі ақындар айтысының» 2 томдығына айтыстары енген (2004). Дүниежүзі қазақтар қауымдастығының қолдауымен Түркия, Германия, Қытай мемлекеттерінде қазақ өнерінің насихатталуына кеңінен үлес қосты (2004). * 2007 жылы «Қазақ шешендік өнерінің көркемдік-тағылымдық мәні» атты ғылыми диссертация қорғап, «филология ғылымдарының кандидаты» ғылыми дәрежесі берілді. * «Сіз үшін» жыр жинағы мен «Іңкәр жүрек» атты ән топтамасы бар. Марапаттары * 2001 жылы - Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл медалі * 2006 жылы - Бәйдібек ауданының құрметті азаматы * 2007 жылы - Филология ғылымдарының кандидаты (құрметті ғылыми атағы) * 2011 жылы - Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл медалі * 2012 жылы - ОҚО әкімдігінің «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталды * 2013 жылы - ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталған * 2016 жылы - Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл медалі.
Мыңжапырақ

Мыңжапырақ – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Ботаникалық сипаты гүлі]] * Биіктігі 60 см-ге дейін жетеді. * Сабақтары түзу, бұтақтары аз. * Жапырақтары кезектесіп орналасқан, жіңішке бөліктерге бөлініп тілімделген. * Тамыр жапырақтарының сағақтары ұзын, сабақ жапырақтары отырмалы. Сабақтары мен жапырақтарын түк басқан. * Гүлдері майда, сабақтың жоғарғы жағында күрделі гүл тостағаншасын жасап шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасының шеткі гүлдері ақ түсті, ортадағылары түтікше тәрізді, олар ақ немесе сары түсті. Маусым айынан қыркүйек айына дейін гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанның барлық облыстарында жазық жерлердегі шалғындарда, ашық ормандарда, жол жиегінде, сондай-ақ, егістік алқаптарда арамшөп ретінде өсетін 11 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні - кәдімгі мыңжапырақ (Achіllea mіllefolіum). Оның биіктігі 5 – 20, кейде 60 см-дей болады. Сабағы тік, жапырақтары қауырсын тәрізді, жиегі тілімденген, жатаған тамырлы. Ақ, қызғылт түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Кәдімгі мыңжапырақ – дәрілік өсімдік. Дереккөздер
Мыңжапырақ (өсімдік)

Мыңжапырақ (Achіllea) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның барлық облыстарында жазық жерлердегі шалғындарда, ашық ормандарда, жол жиегінде, сондай-ақ, егістік алқаптарда арамшөп ретінде өсетін 11 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні кәдімгі мыңжапырақ (A. mіllefolіum). Оның биіктігі 5 – 20, кейде 60 см-дей болады. Сабағы тік, жапырақтары қауырсын тәрізді, жиегі тілімденген, жатаған тамырлы. Ақ, қызғылт түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Кәдімгі мыңжапырақ – дәрілік өсімдік. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Петр Федорович Шевцов

Петр Федорович Шевцов (1912 – 10.1.1944) – әскери қайраткер, Кеңес Одағының Батыры (22.10.1937). 1920 ж. отбасы Түлкібас стансасына көшіп келген. Жеті жылдықты бітіргеннен кейін Шевцов Орынбордағы ұшқыштар училищесінде оқыды. Оны бітірген соң Брянскіге дербес авиаэскадрильяға қызметке жіберілді. Ол 1935 ж. Испанияда фашизмге қарсы, 1939 ж. финдерге қарсы ұрыстарға, 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. Шевцов Ленин, 2 Қызыл Ту, т. б. ордендермен және медальдармен марапатталған. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Авиациялық приборлар

Авиациялық приборлар — ұшақтың бақылау, өлшеу және басқару қызметін атқаратын құрал-жабдықтары. Авиациялық приборлар ұшқыш кабинасындағы прибор тақтасына, ұшқыштың, штурманның, бортмеханиктің, басқа да экипаж мүшелерінің алдына ыңғайлы етіп орналастырылады. Атқаратын жұмысына қарай моторлық, пилотаждық-навигациялық және көмекші авиациялық приборлар болып бөлінеді. Моторлық авиациялық приборлар тобына поршеньді қозғалтқыштың иінді білігі немесе раективті қозғалтқыштың газ турбинасы роторының айналу жылдамдығын көрсететін тахометрлер, қозғалтқыштың температуралық режимін анықтайтын термометрлер және оның пневматикалық жүйесіндегі ауа қысымын көрсететін манометрлер мен вакуумметрлер, қозғалтқышқа баратын ауа мен жанармай қоспасының сапасын білдіретін альфаметрлер, сондай-ақ жағар және жанармай өлшеуіш аспаптар енеді. Пилотаждық-навигациялық авиациялық приборларға авиа-компас, гироскопты жартылай компас, ауа жылдамдығын көрсеткіш, биіктік өлшеуіш, вариометр, авиакөкжиек, ал көмекші авиациялық приборларға автопилот, автоштурман сияқты дербес жұмыс атқаратын тетіктер жатады. Дереккөздер
Әлібек Шегебаев

Әлібек Шегебаев (11.3.1974 жылы туған, Шардара ауданы Сүткент ауыл) – ақын, ҚР Жастар одағы сыйлығы лауреаты (2004). ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген (1999). 1997 жылы республика «Жалын» журналында жарияланған топтама жырлары үшін Т.Айбергенов атындағы сыйлықты алған 2000 жылы «Жас ақындар жырларының антологиясына» жырлары енген. 2001 жылы «Отырар кітапханасы» сериясымен «Алакеуім» атты тұңғыш жыр жинағы, 2003 жылы «Әйнекке түскен сәуле» атты кезекті жыр жинағы жарық көрген. Қазір Қазақ радиосында қызмет істейді. Астана қаласында өткен жастардың 5-ші Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2002). Әлібек Шегебай Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті журналистика факультетінің түлегі. 1997 жылы М. Әуезовтың 100 жылдығына орай ҚазҰУ- де өткен республикалық студент жастардың жыр мүшайрасында бас жүлдені жеңіп алады.Содан бері де бірнеше жыр бәйгелерінде жүлделі орындарды иемденді. 1998 жылы Республикалық «Жалын» журналында жарық көрген өлеңдер топтамасына Т. Айбергенов атындағы сыйлық берілді. 2002 жылғы Астана қаласында өткен Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты. Шығармашылықтағы жетістіктері үшін 2004 жылы Қазақстан Жастар одағы «Серпер» сыйлығының лауреаты атанды. 2001 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Ақын 1997-1998 жылдары Сүткент ауылдық Т.Тәжібаев атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, 1998-1999 жылдары республикалық «Алматы ақшамы» газетінде журналист, 1999-2001 жылдары ҚР ІІМ-нің республикалық «Сақшы» газетінде бөлім меңгерушісі, 2002-2008 жылдары республикалық Қазақ радиосында жүргізуші-редактор, 2008-2009 жылдары Республикалық «Жұрағат» журналының Бас редакторы, 2009-2010 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы, Шардара ауданы әкімінің орынбасары, 2012-2013 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші қызметтерін атқарған. Дереккөздер * http://alashainasy.kz/akyn/albek-shegebay-nege-gana-erte-tuyip-uakyittan-nege-gana-keshgp-bz-kezdestk-56433/ * http://adebiportal.kz/news/a-yn-l-bek-shegebaydy-elge-sa-ynysh-atty-shy-armashyly-kesh-ted/ "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Мыңжанов

Мыңжанов Марат Тұрсынайұлы (1958 жылы туған, қазіргі Астана қаласы) – қоғам қызметкері. Целиноград ауданының әкімі (2007). Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1982). Андреевский кеңшарының №2 бөлімшесінде (1982 – 84), Шортанды ауданында (1984 – 92), 1992 жылдан Шортанды ауданындағы «АМГРЕН» акциондік кәсіпорнында аға мал дәрігері, 1993 жылы «Ақбөкен» шағын жеке кәсіпкерлігінің директоры болған. 1995 жылы облысы зооветеринар жабдықтау мекемесінде бөлім бастығы, 1996 жылы Целиноград ауданының Бас мал дәрігері, 1998 жылы облысы мал дәрігерлік комитетінің төрағасы, Ақмола мал дәрігерлік қадағалау басқармасының бастығы, 1999 жылдан ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің облысы аумақтық инспекциясының бастығы қызметтерін атқарған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Шымыр батыр

Шымыр батыр, Шымыр ата (туған-өлген жылы белнісіз) — Ұлы жүздің Дулат тайпасынан шыққан батыр, әулие. Шежіре деректері бойынша Дулаттың кенже ұлы, шамамен Қазақ хандығының қалыптасып, нығаюы кезінде өмір сүрген. Талас, Шу өзендері өңірлерінде, Ташкент, Сайрамда билік жүргізіп, ұлұғ-бек (ұлы бек) атағына ие болған. Шымырдан шынқожа, бекболат, темірболат рулары тарайды.Олардың ішінен ел мақтанышына айналған шешендер, билер, батырлар, датқалар, қоғам қайраткерлері (Қойгелді батыр, Байзақ датқа, Тұрар Рысқұлов, Бауыржан Момышұлы, Шерхан Мұртаза, тағы басқа) шықты. Шымыр батыр Ташкент қаласының маңында жерленген. Қабірінің басына 2000 жылы кесене тұрғызылды. Дереккөздер
Ли Гым Нен

Ли Гым Нен (1915 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі) – Социалистік Еңбек Ері (8.6.1957). 1931–50 жылдары Талдықорған облысының «Дальний Восток» және «Путь к социализму» ұжымшарында егіс бригадасының бригадирі, 1950–59 жылдары Шымкент облысындағы Ильичев ауданында ұжымшарда мақта өсірушілер бригадасын, 1959–66 жылдары Жамбыл облысында қызылша және жеміс-жидек өсірушілер бригадасын басқарған. 1966 жылы Ресейдің Приморье өлкесіне қоныс аударды. 2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер