kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Егеушөп

ЕГЕУШӨП (Myrіophyllum) – көп жылдық су өсімдіктері. Қазақстанда 2 түрі – шоқ Егеушөпі (M. vertіcіllatum), масақты Егеушөп (M. spіcatum) бар. Олар жылғалар мен өзен-көлдердің жағасында, негізінен, тұщы су түбінде, басқа су өсімдіктерімен бірігіп, қалың тоғай болып өседі. Оның ұзындығы 15 – 80 см. Су түбіне жатаған тамыры арқылы бекиді. Ұзын, түтік тәрізді сабағының біраз бөлігі су бетіне шығып тұрады. 4 – 6-дан топталған ирек тісті түкті жапырақтары болады. Ұсақ гүлдері бірігіп, масақ гүлшоғырын құрайды. Желмен, кейде ұсақ жәндіктер арқылы, кейбір түрлері өздігінен де тозаңданады. Қыстап шыққан бүршіктерінен де көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Егеушөптердің су астындағы тоғайлары балықтардың уылдырық шашатын қолайлы орны болып табылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Егібай

Егібай – Мыржық жотасының оңтүстік бөлігіндегі тау. Географиялық орны Абай облысы Жаңасемей ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 970 м. Түпкі жыныстары жалаңаштанған, жыра-сайлармен тілімденген батыс және шығыс беткейлері жатағандау келеді. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, қозықұлақ, қылқұрт, бұталар өседі. Шоқыаралық ойыстарында шалғын өседі, бұлақ көп, сортаңдар ұшырасады. Дереккөздер
Егізен

Егізен – Сарыарқаның батысындағы тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 575 м. Оңтүстігінде Желдіадыр, шығысында Қағыл, солтүстігінде Қызылтау және батысында Қапталадыр тауларымен қоршалған. Ұзындығы 25-30 км, енді жері 10-15 км шамасында. Солтүстік беткейінен Терісаққан өзеніне құятын екі жылға бастау алады. Тау баурайы мал жайылымына пайдаланылады. Геологиялық құрылымы Архей мен протерозойдың қатты метаморфтанған және дислокацияға ұшыраған тау жыныстарынан түзілген. Дереккөздер
Егізқара

Егізқара – Арал қарақұмының оңтүстік-шығысындағы қырат, тау жұрнағы. Географиялық орны Қызылорда облысы Жалағаш ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 288 м. Батыстан шығысқа қарай 40 км-ге созылған, ені 10-13 км. Жондалып тегістеу келген денудациялық қырқаның беткейлері сай-жыралармен тілімденген. Геологиялық құрылымы Бор дәуірінің құмдақ, алевролит, кварцит, саз араласқан шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Сұр, сортаңды топырағында жусанды-сораңды шөптесіндер өскен. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Егінек

Егінек – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шалғынды, бұталы, орманды алқаптарда, егістіктер арасында өсетін 1 түрі – кәдімгі Егінек (L. vulgare) бар. Биіктігі 15 – 80 см, тамыры жіңішке шашақтардан құралады. Сабағы көбінесе дара, тік өседі. Сабақ бойындағы жапырақтары ұзынша, жұмыртқа, ал тамыр түбіндегілері тұтас болады. Гүлсебеттері жеке, сирек 2 – 5, сабақ ұшында дара жетіледі. Аналық мойнының саны 12 – 40, шетінде тілшік гүлдер орналасады. Тілшік гүлдері ақ түсті. Аталық жіпшелерінің жоғары жағы жуандау, аналық мойны екі бөлікті. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымы ұзынша сұр түсті, үстінде ақшыл қыртысы бар.ар. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Егін жинау

Егін жинау – ауыл шаруашылығы дақылдарын ысырапсыз тез, қолайлы да қысқа мерзімде жинау, қоймаға тасымалдау, сақтауға не сатуға әзірлеу жұмыстары. Егін жинаудың екі әдісі бар: 1) комбайнмен тікелей ору; 2) бөлектеп ору. Бөлектеп ору әдісі екі не үш сатыдан тұрады. Бұл әдіс бойынша егін жаткамен орылып, дестеге салынады. Бұдан соң салынған десте жинағышы бар комбайнмен жиналып бастырылады. Егіннің ерте не кеш пісуі басқа да талаптармен (топырақ құрамы, ауа райының жағдайлары, т.б.) қатар дақыл сорттарының биология ерекшеліктеріне де байланысты. Мыс., Қазақстанның тың игерген облыстарында қуаң жылдары егін 13 – 15 тамызда, ал жауын-шашыны көп жылдары 10 – 15 қыркүйекте піседі. Осыған орай республикамыздың егіні өте кеш пісетін солт. облыстарында Егін жинаудың бөлектеп ору әдісі көбірек қолданылады. Бұл әдістен басқа Егін жинаудың ростовтық және ипатовтық әдістері кеңінен пайдаланылады. Мұнда астық тиейтін жүк машиналары егін орып жүрген әрбір комбайнға бекітіліп беріледі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Егінсай қоңыр көмір кен орны

Егінсай қоңыр көмір кен орны — Қостанай облысы Қарасу ауданында орналасқан. Кен орны 1951 жылы ашылып, өлшемі 35×5 км, тереңдігі 50-530 м өзімен аттас ойпаңда орналасқан. Геологиялық құрылымы Көмір түзілімдері брахисинклинальды қатпарлықтарда көлбеу жатыр. Төменгі-ортаңғы юра конгломераттары, құмдары, алевролиттері, эргилиттері, көмір қаттары түрінде берілген. Жатыс сипаты, құрамы Кеннің үстіңгі беті қуаттылығы 30-150 м ұсақ құмды-сазды жаралымдармен жабылған. Көмірдің жұмыс қаттарының ең жоғары қосынды қуаты 85 м, түсі қоңыр, қара шірінді маркасы Б2. Орташа күлділігі 14,5%, ылғал мөлшері 33,68%, күкірті 0,03-17,4%, жанғыш массаның жылу бөлгіштігі 2880-3538 ккал/кг. Көмірінің А+В+С1 категориясы бойынша баланстық қоры 1097 млн. тоннаны құрайды.
Егінсу ауылдық округі (Жетісу облысы)

Егінсу ауылдық округі – Жетісу облысы, Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Егінсу ауылы, Құмтөбе темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Егінсу ауылы. Жер бедері, климаты Егінсу аумағы шөл, шөлейтті болып келеді. Шағыл-шағыл құм арасы құрғақшылыққа төзімді сексеуіл, тораңғы, жиде, шеңгел, жыңғыл сияқты бұтақты ағаштарға бай. Жазық жерлер мен ойдым-ойдым саздауыт ойпаттар еркек шөп, теріскен, ран, көкпек, изен-жусан, көк шалғынды. Көктем айларында қар суы кең жайылып, ояң жерлерде шабындық шөптің қаулап өсуіне жағдай туады. Шөл-шөлейт аймақтың қысы суық, аязды келеді, қар қалың түспейді, жазы ыстық, көктем, күз айларында құм үйірген қара құйын соққанда кейде көз аштырмайды. Солай дегенмен шағыл-шағыл жалаңбас құм төбешіктер қыс айларында ашық жататындықтан мал отарлауға қолайлы. Даласы елік, ақ бөкен, қара құйрық, жабайы шошқа, қоян, сары шұнақ, тағы басқа аңдарға, қырғауыл, шіл, қаз-үйрек сияқты құстарға бай. Сондықтан ел арасында “бұта түбі - бір асым ет” деген мақал қалған. Ертеде бұл жерлерде құлан, жолбарыс болғанын аңыз етеді. Бәрі жойылып біткен. Дереккөздер
Егіншілік жүйесі

Егіншілік жүйесі – жерді дұрыс пайдалануға, топырақ құнарлылығын қалпына келтіріп, одан әрі арттыруға, сақтауға, егілетін дақылдардан тұрақты мол өнім алуға бағытталған өзара байланысты агротех. мелиоративтік және ұйымдастырушылық шараларының жиынтығы. Егіншілік жүйесіне жер жағдайына, ауа райының ерекшеліктерін еске ала отырып, ауыспалы егіс жүйесін қолдану, дақылды жақсы жерге егу және сапалы тұқым себу, жерді органик., минералдық тыңайтқыштармен тыңайту, суғармалы жерге егілген дақылдарды дер кезінде қандыра суғару, қол еңбегін көп қажет ететін жұмыстарды механикаландыру, арамшөппен, өсімдік зиянкестерімен, ауруларымен күресу, т.б. жатады. Ғылым негізде дұрыс құрылған ауыспалы егіс жүйесі жердің құнарлылығын арттыра түседі, барлық дақылдардың өнімділігін көтеріп, оның сапасын жақсартумен қатар, ауыл шаруашылыгы машиналарын, техникалык, материалдық ресурстарды, қарқынды технологияны тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Дақылдардың құрамына, олардың үлес салмағына қарай ауыспалы егіс жүйесі әр түрлі аталады. Республиканың топырақ-климат жағдайына байланысты Қазақстанда аймақтық Егіншілік жүйесі енгізілуде. Белгілі бір аймақтың ерекшеліктеріне қарай осы жүйенің өзі топырақ қорғау жүйесі, суғармалы жүйе және тау жүйесі, т.б. болып бөлінеді. Топырақ қорғау жүйесі Қазақстанның солтүстік, батыс және орталық аудандарындағы егіс танаптарына енгізілген. Мұнда дәнді дақылдардан кейін пар жыртылады, оған көбіне жаздық дақылдар егіледі. Суғармалы жүйе республиканың оңт.-шығысындағы егіс танаптарына енгізілген. Мұнда арнайы ауыспалы егіс игерілген, көкөніс, бақша және мал азықтық дақылдар алмастырылып отырылады. Тау Егіншілік жүйесін Алматы облысының шаруашылықтары пайдаланады. Мұнда дәнді дақылдардан кейін пар жырту ауыспалы егістігі игерілген. Дәнді дақылдар мен мал азықтық дақылдар егіледі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Еділбай қойы

Еділбай қойы – ет-май өндіру бағытында өсірілетін қылшық жүнді, құйрықты қазақы қой тұқымының бір түрі. 19 ғасырдың аяғында Еділ-Жайық бойынан тараған. Құрғақ және шөлейт аймақтарда өсіруге бейімделген. Түсі бозғылт, қызыл қоңыр, көбінесе қара болады. Дене бітімі мығым, басы үлкен, тұрқы ұзын, жоталы, кеудесі кең, құйрығы үлкен. Қошқарының тірідей салм. 100 – 120 кг (160 кг-ға дейін), саулығы 65 – 75 кг (115 кг-ға дейін), қозысы енесінен айырғанда 40 – 45 кг тартады. Еділбай қойы өсімтал келеді, тез ет алады. Семіз ісектің сойыс салм. 40 – 45 кг, құйрық майы 10 – 12 кг. Ет түсімі 50 – 55%. Жүн түсімі де басқа құйрықты қой тұқымдарынан жоғары, түбіті көбірек, қылшығының ұзындығы 15 см, жіңішке әрі жұмсақ. Қошқарынан 3,5 – 5 кг, саулығынан 2,3 – 2,6 кг, қозысынан 0,6 – 1,0 кг жүн қырқылады. Әр 100 саулықтан 110 – 115 қозы алынады. Еділбай қойы құйрықты қазақы қой тұқымдарын жақсарту үшін пайдаланылады. Көбінесе Батыс Қазақстан, Қарағанды облыстарында өсіріледі. Дереккөздер
Еділбай соры

Еділбай соры – балшықты сор.Батыс Қазақстан облысы Казталов аудандағы Жаңажол ауылдық округінің аумағында орналасқан. Аумағы 553 га жерді алып жатқан минералды-сулы қабаты бар. Балшығы мен суы емдік қасиетке ие. Буын ауруларын емдеуге пайдаланылады. Дереккөздер
Еділсор

Еділсор – Жалтыркөл көлінің шығысында 15 км жердегі қоныс. Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданында. Теңіз деңгейінен 1 м төмен орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге, енді жері 4,5 км-ге созылып жатыр. Қоныстың біршама бөлігін сор басқан. Солтүстік-шығысынан Қарақұдық каналының тармағы өтеді. Маңында Қарашакөл, Жыра, Өтепбай, т.б. қыстаулар орналасқан. Оңтүстігінен Орталық және Орта Азия газ құбыры өтеді. Дереккөздер
Едірей (тау)

Едірей – Сарыарқадағы Арқалық және Мыржық тауларының солтүстіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 893 м. Ұзындығы 15 км, ені 5 – 10 км. Жер бедері Көптеген жақпартасты шоқылар мен қырқалардан тұрады. Беткейлері тік құламалы, жартасты, аз тілімденген. Таудың орталық бөлігінде Қызылшілік қонысы бар. Геологиялық құрылымы Пермь мен девонның граниттері мен гранитті сиениттерінен түзілген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр сортаң топырағында бетеге, селеу, сұлыбас, жусан, қараған, тобылғы өседі. Аңғарларында шөпті-айрауықты, шилі-бетегелі шалғындар кездеседі. Дереккөздер
Ежелгі кен қазбалары

Ежелгі кен қазбалары – қола ғасырында, шамамен б.з.б. 3-мыңжылдықтың 1-жартысынан б.з-дың басына дейін қазылған кен қазбалары. Қола алу мақсатымен мыс, қалайы, кейде полиметалл кендерінде жүргізілген бұл қазбалар дүние жүзіндегі кенді аймақтарға, әсіресе, Қазақстан жеріне ерекше тән. Е. к. қ. шұқыр, үңгір, ұра, жыра түрінде келеді, тереңд. бірнеше м-ден ондаған м-ге дейін жетеді. Бұлардың маңында металы бөлініп алынған кентас қалдықтары, бос жыныс үйінділері кездеседі. Қазу жұмыстарына алғашқыда тас балғаларды, сыналарды, түйгіштерді, уатқыштарды, мүйіз бен сүйектен, мыс пен қоладан, кейінірек темірден жасалған қолсүймендерді, қайлаларды, балғаларды, ағаштан жасалған астаулар мен баспалдақтарды, шыбықтан тоқылған шелектерді, тері дорбалар мен қолғаптарды, саздан жасалған шырағдандарды, т.б. пайдаланған. Е. к. қ. Қазақстанның Қалба, Нарын жоталарында, Кенді Алтайда, Ертіс, Есіл бойында, Балқаш маңында, Сарыарқа, Жетісу, Қаратау, т.б. көптеген аймақтарда кездеседі (картаны қ.). Б.з.б. 2-мыңжылдықтың бас кезінен бастап б.з-дың басына дейін көптеген мыс кендерінің (Жезқазған, Кенқазған, Алтынтөбе, т.б.) негізінде Қазақстан мыс пен қола өндірісі жөнінен еуразиялық ең ірі орталықтарының бірі болды. Қазу жұмыстарының көлемі шамамен Жезқазғанда 1 млн т-ға, Кенқазғанда 800 мың т-ға дейін жеткен. Көбінесе тотыққан кентастар өндірілген. Ұзақ жылдар жұмыс істеген, өндірісі көлемді болған нысандарда ұзындығы жүздеген, ені ондаған м-ге жететін карьерлер, штольнялар, шахталар, орлар кездеседі. Ол кезде Қалба, Нарын жоталарында қалайы кентастары, Степняк, Ақсу кендерінде едәуір мөлшерде алтын өндірілген. Мыс пен қалайы өндірілген орындарда біршама дамыған металлургия өндірісінің жұрнақтары сақталған. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басында көптеген темір кендерінің ашылып, пайдаланылуына байланысты мыс кентасын өндірудің біршама төмендегені байқалады. Бағзы заман мамандарының кентас іздеу белгілерін жақсы білгендігі, кентастан металды бөліп алуға шебер болғандығы аңғарылады. Кен белгілері қатты кентасқа от қойып, жоғары темп-раға жеткізіп, кейін суық сумен күрт салқындату арқылы қажетті минералдарын ажыратқан. Мыс пен қалайы минералдарын белгілі қатынаста араластырып балқыту арқылы жоғары сапалы қола алған. Қалба, Нарын жоталарындағы қалайы кендері түгел дерлік, Кенді Алтай, Жетісу, Сарыарқаның мыс, полиметалл кендерінің басым көпшілігі, Жезқазған, Кенқазған, Қорғасын, Берікқара, Нілді, Шатыркөл, Майқайың, Гүлшат, Текелі, Қарағайлы, Ащысай, Мырғалымсай, Байжансай, т.б. үлкенді-кішілі кендер Е. к. қ-ның қалдықтары негізінде ашылған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ежет

Ежет , галотис (Halotіs) – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қызылқұмның тақырларында, тастақты төбелерде өсетін 1 түрі – түкті Е. (Н. pіlosa) бар. Биікт. 5 – 15 см, қалың түкті, негізгі сабағы жақсы жетілмейтін өсімдік. Жапырақтарының пішіні жіпше, етті, ұзындығы 1,5 – 4 см, диам. 1,5 мм-дей. Гүлдері қос жынысты, жеке-жеке жапырақ қолтығына орналасқан, қызғылт түсті. Аталығы 4, аналық мойны – екеу. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі шырынды, тұқымының ұзындығы 3 мм-дей. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Екпе пар

Екпе пар — ерте пісетін дақылдар жазда жиналып алынып, оның орнына күздік дақылдар егілетін ауыспалы егістіктің бір түрі. Екпе пар жаппай және отамалы пар болып екіге бөлінеді. Жаппай Екпе парға бір жылдық және көп жылдық шөптер (жоңышқа, сұлы, сиыржоңышқа, мал азықтық бөрібұршақ, т.б.) егіледі. Жаппай Екпе парға егілетін дақылдар ерте пісіп, ерте жиналады да күздік бидайға алғы дақыл болып табылады. Отамалы Екпе парға кең қатарлап себетін дақылдар (картоптың ерте пісетін сорттары, сүрлемдік жүгері, т.б.) егіледі. Е. п-дың ерекше түріне – жасыл сүрі жер жатады. Бұл жағдайда өскен өсімдікті жинамай, жасыл тыңайтқыш ретінде топыраққа араластырып жыртып жібереді. Е. п-ға егілетін дақылдарды жинап алғаннан кейін егісті жыртып, 3 аптадан кейін күздік бидай егеді. Жаздық дақылдарды егу үшін топырақты шала сүрлеп өңдейді. Екпе парды Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарында қолдану өте тиімді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Екпе шөп

Екпе шөп, шөп егу – егістікте не табиғи шалғындықта егіп өсірілетін бір жылдық және көп жылдық шөп. Жемшөп қорын жасауда Екпе шөптің маңызы зор. Бір жылдық және көп жылдық шөптерді егудің негізгі мақсаты – пішен, пішендеме, сүрлем, шөп ұнын, т.б. дайындауға қолданылатын, мал жайылатын көк шөп алу. Екпе шөптен мал шаруашылығына қажет арзан әрі құнарлы жемшөп дайындалады. Көп жылдық бұршақ тұқымдас шөп тұқымдарын немесе оларды астық тұқымдас шөп тұқымдарымен араластырып сепкенде топырақ құнарлылығы қалпына келеді және артады. Екпе шөптопырақ құрылымын жақсартуға, су сіңімділігіне, топырақ арасының желдетілуіне, т.б. әсер етеді, шөптерден кейін егілетін дәнді және тех. дақылдардың өнімділігін арттырады. Көп жылдық шөптерді танаптық ауыспалы егісте 1 – 3, кейде танаптан тыс телімге, ал жемшөптік, топырақ қорғайтын ауыспалы егісте 2 – 3 егістікке өсіреді. Екпе шөпті беткей, қыр, шөлдердегі топырақ эрозиясымен күресуде, сондай-ақ көгалдандыру үшін егеді. Қазақстанда көп жылдық масақты шөптерден еркек шөп, жиматарғақ, шалғындық атқонақ; бұршақ тұқымдастардан екпе беде, түйежоңышқа, жоңышқа егіледі. Көп жылдық шөп тұқымдарын шөп-астық тұқым сепкішімен себеді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Екпе шөп жайылымы

Екпе шөп жайылымы – жайылымның бір түрі. Шөбі сирек өсетін жерлерге бұршақ пен астық тұқымдастарды көп жылдық не бір жылдық шөптермен араластырып егеді. Екпе жайылымда болған малдың әр гектардан алатын азық өлшемі, қорытылатын протеин мөлшері шабылған шөпті бергендегіден анағұрлым артық. Мысалы, 1 сиырды екпе жайылымда жаю қорада ұстап азықтандырудан 3,5 есе арзан болады. Көп жылдық екпе жайылымға беде, тарғақ шөп, екпе бидайық, шалғындық қой көде, қылтықсыз арпабас, т.б. егіледі. Екпе шөп жайылымы суғармалы және тәлімі жерлерде жасалады. Е. ш. ж-н жасаудың негізгі бағыты – табиғи шалғындар мен жайылымдарды түбегейлі жақсартып, ол алқаптарда екпе шөп өсіру, суғару үшін жер асты суын пайдалану. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Екпе шытыр

ЕКПЕ ШЫТЫР (Lepіdіum satіvum) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында өсіріледі. Биіктігі 30 – 50 см, сабағы тік, төменгі жапырақтары қауырсын тәрізді, шеті иректелген. Ұсақ, ұзынша шашақ гүлдері ақ, ақшыл күлгін не қызғылт түсті. Жемісі – жұмыртқа тәрізді қанатты бұршаққын. Дәні – ақшыл-қоңыр. Сәуір – мамырдан шілдеге дейін гүлдейді. Екпе шытыр – суыққа төзімді, тез толысатын өсімдік. Ылғалды жерде жақсы өседі. Топырақ құнарлығын талғамайды. Тұқымын ерте көктемнен бастап 0,5 – 1 см тереңдікте, жүйек арасын 20 см етіп егеді не шашып тастайды. 1 м2 жүйекке 20 г, ал шашып ексе 30 – 50 г тұқым қажет. 2 – 3 аптадан кейін, өсімдіктің биіктігі 6 – 9 см болғанда жапырақтарын жинайды. 1 га-дан 40 – 50 ц жапырақ жиналады. Ол калий және кальций тұздарына бай, құрамында С витамині, каротин, йод, темір бар. Сабағы мен жапырағы тағамға пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Екпінді мәрмәр кен орны

Екпінді мәрмәр кен орны – Жетісу облысы жерінде,Текелі қаласынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. 1962-1969 жылдары жоңғар экспедициясы анықтаған. 1991 жылы зерттеу жұмыстары жүргізіліп, кен орнының батыс, шығыс өңірлерінде тағы да 20-30% өнім беретін жыныс қабатының бар екені анықталды. Дереккөздер
Екі ағайынды

Екі ағайынды – Мұғалжар тауындағы Дәутау тауының оңтүстігінде 35 км жердегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 634 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Оңтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Осы тұстан Ембі – Шалқар темір жолы мен автомобиль жолдары өтеді. Баурайында ірілі-ұсақты шоқылар бар. Өсімдігі Таудың қоңыр қызғылт топырағында жусан, боз, селеу, бұталар өседі. Дереккөздер
Екібастұз бөгендері

‎ Екібастұз бөгендері – Ертіс алабында, Ертіс-Қарағанды каналы бойындағы бөгендер тобы. Географиялық орны мен сипаты Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан. Біреуі Екібастұз қаласынан солтүстікке қарай 17 км жердегі Жыңғылды көлінің шарасына Ертіс-Қарағанды каналының суын толтыру арқылы қалыптасқан. Аумағы 19,5 км 2 , тереңдігі 4,6 м, суының көлемі 90,14 млн. м 3 . Жиегінде қамыс, шалғын қалың өскен. Екінші бөген Екібастұз қаласынан солтүстікке қарай 25 км жердегі Шаңдақсор көліне канал суын толтыру арқылы қалыптасқан. Аумағы 42,7 км 2 , тереңдегі 6,1 м, суының көлемі 260 млн. м 3 . Алабында шалғын өскен. Бөгендердің суы Екібастұз жылу электр станцияларының пештерін (блоктарын) салқындату үшін (секундына 420 м 3 су ауыстырып тұрады) пайдаланылады. Дереккөздер
Екібастұз көмір алабы

Екібастұз көмір алабы – Сарыарқаның солтүстік-шығысында, Павлодар облысы жерінде. Дүние жүзіндегі аса ірі көмір кендерінің бірі. Мұндағы қоңыр көмірді 1876 жылы жергілікті зергер Қосым Пішенбаев тапқан. Алғашқы барлау жұмыстары 1896 жылы жүргізіліп, көмір шахталардан өндіріле бастады. Геологиялық құрылымы Құрылымы бойынша Екібастұз көмір алабы – солтүстік-батыс бағытта созылған асимметриялық мульда, оның ұзындығы 24 км, ені 8,5 км. Алаптың жалпы аумағы 155 км 2 . Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс жиектерінде көмірлі шөгінділердің еңістік бұрышы 5 – 20 ° -тан 10 – 40 ° -қа дейін. Қатпарлы көмір қабаттары бар тас көмір жүйесінің қимасы төменнен жоғары қарай Ащылыайрық, Екібастұз, Қарабидайық және Ақбидайық шоғырларына жіктеледі, олардың жалпы қалыңдығы 1500 м. Шоғырлардың литологиялық құрамы сұр және қара сұр аргиллит, алевролит, әр түрлі түйіршікті құмтас, әктас және туф қабаттарынан тұрады. Жатыс сипаты Көмір қабаттары негізінен ең төмендегі Ащылыайрық (6-, 5-қабаттар) және Екібастұз (4 – 1-қабаттар) шоғырларында 6-, 5-қабаттардың орташа қалыңдығы 7,6 м, 4-, 1-қабаттардың жалпы қалыңдығы 130 – 230 м аралығында. Көмір қабаттарының заттық-петрографиялық құрамы өте күрделі. Витринит (таза көмір) мөлшері қима бойынша жоғары қарай 29%-дан (6-қабат) 51 – 80%-ға (1-қабат) артады. Көмірдің күлділігі 26 – 60%. Күлдің құрамында айырып алуға болатын Tі, Zn, Pb, Cu, Sn, Sc, Zr, Ag сияқты пайдалы элементтер кездеседі әрі ол құрылыс материалы ретінде пайдаланылады. Тауарлық көмірдің орташа қызулығы (жылу бөлгіштігі) 4170 ккал/кг. Технологиялық көрсеткіші бойынша алаптың көмірі «ОС» маркасына жатады. Көмір өндіру ашық әдіспен жүргізілуде. Екібастұз көмір алабында Қазақстан – Ресей бірлескен кәсіпорны жұмыс істейді. Алаптың жалпы көмір қоры 11,3 млрд. т. Жылына 87 млн. т көмір өндіріледі. Өндірілген көмірді Қазақстан, Ресей және басқа көршілес мемлекеттердің ірі энергетикалық орталықтары пайдаланады. Дереккөздер
Екіжолқұдық

Екіжолқұдық – Қарағанды облысы Шет ауданындағы Қатасор тауының оңтүстік-батысындағы құдық. Тереңдігі 2 м, су шығымы 600 л/сағ. Құдықтың оңтігінде сор алқабы, оңтүстік-батысында Шоқпаржал тауы, батысында Қалиқожа құдығы, солтігінде Тұзды Қосқұдық құдығы, шығысында Отты таулары орналасқан. Екіжолқұдық тың сортаңды топырағында қара жусан, көкпек, бұйырғын, жалманқұлақ өседі. Дереккөздер
Екіншіауыздылар

Екіншіауыздылар – қосжақты симметриялы омыртқасыз жануарлардың бір тобы. Екіншіауыздылардың алғашқы ауыздылардан айырмашылығы – эмбриондық даму кезінде ауыз қуысы бластопордан емес, соған қарама-қарсы жақтан пайда болады, ал бластопор әдетте аналь тесігіне айналады немесе жабылып кетеді. Екіншіауыздылар негізінен теңізде, көпшілігі оның түбінде тіршілік етеді. Бұларға тікентерілілер, жартылай хордалылар және хордалылар жатады. Кейбір ғалымдар Екіншіауыздыларға қылтанжақтылар мен погонофорларды да қосады. Екіншіауыздылар – жұмыртқасының сәулелі бөлшектенуімен, екінші реттік дене қуысының (целом қуысы) пайда болуымен, аралық қабаттың (мезодерманың) энтероцелді даму жолымен (мезодерманың бастамасы энтодерма қабатынан оқшауланып шығады) ерекшеленеді. Дереккөздер
Екінші әліп

Екінші әліп – Қызылқұмның солтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Жаңақорған ауданында орналасқан. Тереңдігі 15 м, су шығымы 700 л/сағ. Құдықтың солтігінде Жоғары Мұсабай құдығы, батысында Әменшақ құдығы, оңтүстігінде Ұялы, шығысында Жауғашты а-дары бар. Ұялы құмдарында ақ сексеуіл, еркек шөп, жусан, теріскен, бұйырғын өседі. Дереккөздер
Екітау

Екітау – Қарағанды облысы Шет ауданындағы тау. Абсолюттік биіктігі 631 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан екі шоқыдан тұратын таудың ұзындығы 3,5 км, ені 2,0 км-ден астам. Геологиялық құрылымы, жер бедері Төменгі палеозойдың тақтасы мен магмалық жыныстардан түзілген жер қыртысының кейбір жерлерінде түпкі тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Беткейлері көлбеу. Екітаудың солт-нде Қарабас (664 м) тауы орналасқан. Өсімдігі Етегінде далаға тән жусан, бұйырғын, баялыш, т.б. шөптесіндер өскен. Тау етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Елдіжан қарашоқысы

Елдіжан қарашоқысы – Доңызтау тауының солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 68 м. Таудың батысынан Аққоңыр, шығысынан Қамысты өзендері ағып өтеді. Оңтүстік-батыс беткейі тіктеу, солтүстік жайпақ келген. Солтүстігінде Қосқарашоқы тауы, батысында Замыстақ тауы, оңтүстігінде Доңызтау жоны, шығысында Қарашоқы тауы орналасқан. Өсімдігі Тақыр және сұр қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік өседі. Дереккөздер
Елеғажы

Елеғажы – Үстірт жазығының батысында, Өтес темір жол станциясынан шығысқа қарай 27 км жерде орналасқан бір топ құдық. Тереңдігі 22 м, су шығымы 1000 л/сағ. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында 19 ғасырдың 50-жылдары суы тұщы 6 құдық болған. Қазір қолданыста қалған бір құдықтың суы кермек татиды. Дереккөздер
Елек артезиан алабы

Елек артезиан алабы – Ақтөбе облысындағы Елек өзенін бойлай орналасқан жер асты суы мол өңір. Бұл алаптағы артезиан сулары жалпы аумағы 10 мың км²-ден асатын 30-дан астам тектоник. ойыстарда қалыптасқан. Негізгі су қабаттары қалыңдығы 50 – 150 м төменгі бор мен орта юра дәуірлерінің құмтасты шөгінділерінде шоғырланған. Су 50 – 100 м және 250 – 300 м тереңдікте кездеседі. Әрбір ұңғыма тәулігіне 1700 – 2500 м3 су бере алады. Бор жыныстарының суы тұщы (минерал 0,1 – 0,7 г/ л), ал орта юра жыныстарының суы ащы (минералды 1 – 12 г/л). Елек артезиан алабындағы тұщы судың жалпы қоры 25 – 30 млрд. м3, ол жылына 50 – 70 млн. м3 сіңбе сумен толықтырылып тұрады. Төменгі бор қабатының суы елді мекендер, мал жайылымдары мен шабындықтарды суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Елекшөп

Елекшөп – елекшөптер тұқымдасына жататын көп сирек бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Екі жарты шардың қоңыржай және салқын белдеулерінде, тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 250-ден артық түрі белгілі. Қазақстанның барлық жерінде кездесетін 24 түрі бар. Көбірек тарағаны – қызғылт Елекшөпі (J. erythropodus) бар. Биіктігі 10 – 30 см, көп сабақты, түбінен бастап бұтақталады. Жапырақтары өте жіңішке, бүктемелі келеді, сабағынан екі еседей қысқа, түп жағы қызыл не қызғылт сары түсті. Гүлі қоңыр кейде жасыл түсті, олар бұтақталған сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Өсімдіктің құрамында 6,4 – 10,3% протеин бар. Оны мал сүйсініп жейді. Е-тің кейбір түрінің сабағынан Ежелгі Мысырда хат жазатын таяқша жасаған, көптеген түрінің тұқымы медицинада, сабағы ши тоқуға пайдаланылады. Дереккөздер
Елекшөптер тұқымдасы

Елекшөптер тұқымдасы – дара жарнақты өсімдіктерге жататын көп жылдық немесе бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Екі жарты шардың қоңыржай және салқын белдеулерінде, тропиктік аймақтардағы биік тау беткейлерінде кездесетін 10 туысы, 400-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда өзен, көл, бұлақ маңында, ылғалды жерлерде, таудың альпілік, субальпілік белдеулерінде өседі. Сабағы жұмыр, кейде қабысыңқы, іші қуыс, сырты жапырақты, кейде жапырақсыз. Жапырақтары жалпақ немесе жұмыр. Гүлдері қос жынысты, ұсақ, көкшіл, сарғыш, қоңырқай түсті, 6 желектен тұрады. Аталығы 6, кейде 3, аналығы – біреу. Гүлшоғыры шашақ немесе шатырша тәрізді. Жел арқылы айқас тозаңданады. Жемісі – қорапша, бір немесе үш ұялы. Ірі үш тұқымды немесе ұсақ көп тұқымды. Қазақстанда екі туысқа бірігетін 30 түрінің 24 түрі елекшөп (Juncus) туысына, 6 түрі жалтыршөп (Lusula) туысына жатады. Көбірек тарағаны — қызғылт елекшөп (Juncus erythropodus). Барлық аймақта кездеседі. Биіктігі 10 — 30 см, көп сабақты, түбінен бастап бұтақтанады. Жапырағы өте жіңішке, бүктемелі келеді, сабағынан 2 еседей қысқа, түп жағы қызыл не қызғылт сары түсті. Гүлі қоңыр кейде жасыл болады. Гүлшоғыры — бұтақтанған сыпыртқы. Маусым — шілде айларында жемістенеді. Жемісі — қауашақ. Қызғылт елекшөптің құрамында 6,4 — 10,3% протеин бар. Оны мал сүйсініп жейді. Дереккөздер
Елемес

Елемес – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан тау. Географиялық орны Екібастұз қаласының оңтүстігінде, Әңгірен көлінің оңталық-батысында 25 км жерде. Абсолюттік биіктігі 303 м. Тау солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған. Жер бедері Түпкі жыныстары жер бетіне шығып қалған өзен аңғарларымен, сай-жыралармен бөлінген. Беткейі жайпақ келген. Баурайынан өзендер мен жылғалар бастау алады. Геологиялық құрылымы Төменгі кембрий жүйесінің тау жыныстарынан құралған. Өсімдігі Өзен аңғарларының сортаң қызғылт қоңыр топырақты және шалғынды жерлерінде бұта, сұлыбас, боз, селеу және әр түрлі шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Елқонды

Елқонды – Арғанаты жотасының оңтүстік-батысындағы бұлақ. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында. Маңында Бозай, Қоянды, Аққоян, Тілеген, Итауыз қыстаулары бар. Солтүстігінен Бекет өзені ағып өтеді. Оңтүстігінде Ұлытау таулары орналасқан. Бұлақ мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Елтай темір кендері

Елтай темір кендері – Қостанай облысында 1950 жылы ашылған темір (магнетит) кендерінің тобы. Рудный қаласының оңтүстігінде 47 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Кендер Қарасу антиклиналі бойында, диорит интрузиясы мен төменгі тас көмір шөгінді-жанартаутекті жыныстарының жапсарынан орын алады. Жыныстар бетін қалыңдығы 40 м-дей мезо-кайнозой шөгінділері жапқан. Жатыс сипаты Әр кенде қабат, линза тәрізді бірнеше кентас денелері бар. Олардың ұзындығы 500 – 550 м, қалыңдығы 5 – 40 м, құлау бұрышы солтүстік-батысқа 20 – 25°, тереңдігі 50 – 400 м. Минералдары, құрамы Тұтас және сеппе түрінде кездесетін негізгі кентас минералдары – магнетит пен гематит. Тотығу белдемінде (тереңдігі 50 – 60 м) магнетит кентастары мартит пен қоңыр теміртасқа айналған. Кентас құрамында 20 – 30%-дан 50 – 60%-ға дейін темір, 0,5 – 4%-дай күкірт бар. Кентас оңай байытылады. Елтай темір кендерінен барланған өндірістік қоры 15,2 млн. т, кентастағы темірдің орташа мөлшері 45,0%; ал болжамдық қоры 50 – 100 млн. т шамасында. Дереккөздер
Елтінжал

Елтінжал – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан қайыңды орман. Орман 4 км-ге жуық созылып жатыр, ені 1 км. Флорасы мен фаунасы Кей жерлерінде көктерек өседі, сан алуан шөп пен гүл арасындағы алаңқайларда қой бүлдіргені, шие бұтасы, қалың тоғай ішінде бүлдірген мен саңырауқұлақ өседі. Қоян, түлкі, борсық, елік пен құр мекендейді. Тариха дерек 1826 жылға дейін Елтінжал халық ақыны, сазгер Біржан салдың қыстауы болған. Орман шетінде сибан руының басшысы Есеней ауылы орналасқан. 1826 – 42 жылдары Есенейдің күйеу баласы Елтіннің туған-туыстарының қыстауы болғандықтан, орман атауы сол адамның есіміне байланысты қойылған. Бұл қыстауда қазақтың атақты жазушылары 1900 жылы Сәбит Мұқанов, 1902 жылы Ғабит Мүсірепов дүниеге келген. Дереккөздер
Елшібай

Елшібай – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде, Жамбыл кентінен солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 20 км-ге созылған, ені 3 – 4 км. Ең биік жері 936 м. Жер бедері, геологиялық құрылымы Бір-бірінен оқшауланған бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Девонның интрузивті гранитоид жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңдау ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз, бұталар өседі. Тау етегі жайылымға және қыстауға пайдаланылады. Дереккөздер
Елшібектің төрткілі

Елшібектің төрткілі , Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласынан оңтүстікке қарай 140 км жерде орналасқан. Қарынжарық құмының батыс бетіндегі Өнере бұлағынан 15 км жерде. Қарынжарық құмында бір-бірімен жалғасып жатқан құдықтар көп. Бұл жерде 1920 – 30 ж. Елшібек атты дәулетті адам қоныстанған. Ол қоныстанған жердегі құдықтың суы тұщы әрі мол болғандықтан төрткілді Елшібектің төрткілі деп атаған. Дереккөздер
Елшінбүйрек

Елшінбүйрек – Алматы облысы Райымбек ауданындағы тау. Абсолюттік биіктігі 2978 м. Ендік бағытта доңғалана созылып жатқан таудың ұзындығы 18 – 20 км, енді жері 10 км-ге жуық. Геологиясы, жер бедері Гранит аралас эффузивті тау жыныстарынан түзілген таудың солтүстік беткейлері тіктеу келген, батысы мен оңтүстік көлбеуленіп барып Айғыржал тауына ұласады. Шығысында суы шипалы Тұзкөл жатыр. Солтустігінен Кеген өзенінің саласы Үлкен Қарасу өзені ағып өтеді. Өсімдігі Шатқал, сай-жыралармен тілімденген беткейлерінде жеміс-жидек аралас қайың, терек орманы, етегінде бетеге, боз, айрауық, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Жоғары бөлігінің шырша, қарағай аралас шалғын шөпті бөлігі – жайлау. Тау бөктерлерінде Қарасаз, Шалкөде, т.б. елді мекендер орналасқан. Тау баурайындағы Қарасаз ауылында елімізге белгілі, көрнекті ақын М.Мақатаев дүниеге келген. Дереккөздер
Елік

Елік – бұғылар тұқымдасына жататын жұптұяқты, сүтқоректі жануар. Еліктің 3 түр тармағы (Еуропа, Сібір, Маньчжур) таралған. Қазақстанда Сібір түр тармағы (C.c. pygargus) кездеседі. Дене тұрқы 120 – 160 см, шоқтығына дейінгі биіктігі 75 – 100 см, салмағы 30 – 55 кг. Құйрығы өте қысқа. Ешкісі мүйізсіз, текесінің наурыз – мамырда толық жетіліп, қараша – желтоқсанда түсетін 3 – 5 ашалы мүйізі (25 – 40 см) болады. Аяқтары жіңішке әрі ұзын. Қыста түгінің түсі қоңырқай сұр, жазда жирен, жас лақтарының түгінде ашық түсті теңбіл дақтары болады. ЕлікТалас, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Батыс және Орталық Тянь-Шаньда, Қаратауда, Тарбағатайда, Сауырда және Оңтүстік Алтайда кездеседі. Жеміс-жидек, мүк, қына және шөптесін өсімдіктердің жүзге жуық түрімен қоректенеді. Жазда жеке-жеке, ал басқа кезде топталып жүреді. Бір жарым жасында лақтайды. Шілде – тамыздан бастап 9 ай көтеріп 1 – 2, кейде 3 лақтан туады. Лақтарын 6 – 8 ай сүтімен қоректендіреді. Ешкісі 11 – 12, текесі 16 жылдай тіршілік етеді. Еті мен терісі үшін арнайы рұқсатпен ауланады. Кәсіптік маңызы бар. Дереккөздер
Елікбалдырған

Елікбалдырған – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Алтайда, Тарбағатайда, Іле, Күнгей, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тянь-Шаньда кездеседі. Тау баурайларында, өзен аңғарларында, арша, бұталар арасында өсетін 2 түрі бар: алагүл Елікбалдырғаны (L. dіscolor), талас Е-ы (L. talassіcum). Олардың биіктігі 30 – 100 см. Сабағы дара, жоғ. жағы бұтақты келеді. Жапырағы жалпақ, шеті ирек тісті, үш салалы қосарланып келген. Гүлі ақ түсті, шатырша гүлшоғырына топталған. Жемісі қос тұқымды, ұзынша болады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Жемісінің құрамында эфир майы бар. Дереккөздер
Еліксай

Еліксай – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы қыстау. Қыстау Қараөзен ауылдық округіне қарасты Жас а-ның солтүстігінде 4 км жерде, Әжімбет каналының жағалауында орналасқан. Оңтүстігінінен 7 км жерден Қараөзен өзені ағып өтеді. Дереккөздер
Еліктау

Еліктау – Батыс Қаратау жотасының оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 169 м. Таудың батысы, оңтүстік-шығыс бөліктері тік жарлы келген. Солтүстігі сай-жыралармен тілімденген. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Солтүстігінен Маңғыстау – Шетпе темір жолы өтеді. Өсімдігі Тақыр және сортаңды сұр қоңыр топырағында тасбұйырғын, бұйырғын, қара жусан, сұр жусан өседі. Дереккөздер
Елікті (тау)

Елікті – Зеренді тауының солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ақмола облысы Зеренді ауданында. Абсолюттік биіктігі 502 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Жер бедері Беткейі көлбеу келген. Солтүстік-батысында Жолдыбай, солтүстік-шығысында Қопа, оңтүстігінде Зеренді, оңтүстік-батысында Құмдыкөл, батысында Шалқар көлі орналасқан. Шығысынан Шағалалы өзені ағып өтеді. Солтүстігінен Көкшетау – Айыртау темір жол мен автомобиль жолдары өтеді. Өсімдігі Қара топырағында боз, селеу, жұлдызшөп, бұта, емендер өседі. Дереккөздер
Емболат

Емболат – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 890 км 2 . Бастауы Бастауын Жалпы Сырт қыратынан (Ресей аумағынан) алып, Жайық өзеніне Красноармейское ауылы тұсында құяды. Гидрологиясы Арнасы тар, жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Кішігірім 12 саласы бар. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 2-онкүндігінде мұзы ериді. Суында ақмарқа, қаракөз, табан, қызылбалық (бекіре) бар. Өзен бойында бірнеше шағын бөген салынған. Дереккөздер
Еменжапырақ

Еменжапырақ , кортуза – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, өзен жағалауларында, жартастардың көлеңкелі жерлерінде өсетін 3 түрі (Алтай Еменжапырақы, бротерус Еменжапырақ, Түркістан Еменжапырақы) бар. Бұлардың биікт. 7 – 25 (40) см. Жапырақтары тамыр түбінен шығады, ұзын сағақты, сыртын түк жапқан. Тостағанша жапырақшалары қоңырау пішінді, күлтесі қызғылт күлгін түсті. Аталығы бесеу, аналық мойны жіпше тәрізді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы көп. Дереккөздер
Емен мүгі

Емен мүгі (Evernіa prunastrі) – эверния туысына жататын ағаш қабығы бетінде өсетін қына. м-нің талломдары бұтақтанып келеді, сұрғылт және сарғыш жасыл немесе ақшыл сары түсті. Денесінің ұзындығы 5 – 30 см, жұмсақ, таспа тәрізді тарамданған қалақшалы. Көбінесе денесінде вегетативті көбею мүшесі соредиялары (ол бір не бірнеше балдыр клеткаларынан құралып, қына жіпшумағына оратылып жатады) немесе изидиялары (ол балдыр және саңырауқұлақ жіпшумағынан тұратын жай немесе тармақталған өскін) болады. Емен мүгінің құрамында хош иісті заттар болғандықтан фармацевтика және парфюмерия өнеркәсібінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ементұмсық

Ементұмсық – торғай тәрізділер отряды құнақтар тұқымдасына жататын құстар туысы. Қазақстандағы қунақ тұқымдастарға жататын 18 туыстың біреуі. Бір ғана типті, яғни бір түрден - кәдімгі ементұмсықтан құралады. Қазақстанда Тянь-Шань, Батыс Алтай, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында кездесетін кәдімгі ементұмсық және арша ементұмсығы бар. Бұлардың дене тұрқы 18 – 23 см, салм. 45 – 70 г. Қоразының басы қоңыр, мойны қызғылт сұр, бауыры сұрғылт, құйрығы, тамағының асты, тұмсығының түбі қара. Мекиенінің түсі қоразына ұқсас болғанымен, реңі солғындау. Ементұмсықтың тұмсығы жуан және мықты болады, қатты тұқымды, сүйекті жемістерді (мыс. шие, алша, т.б.) оңай шағып жейді. Аттары да осы ерекшеліктеріне байланысты қойылған. Ементұмсықтар ағаш басындағы ұясына 3 – 7 (көбіне 4 – 5) жұмыртқа салып, оны мекиені 15 – 16 күн басады. Балапандарын алғашқыда ұсақ жәндіктермен, кейін дәнмен қоректендіреді. Ементұмсықтар кейде жеміс, жүзім бақтарына зиян да келтіреді. Дереккөздер
Еменшөп

Еменшөп – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шала бұта. Қазақстанда өзен-көл жағалауларындағы шалғынды жерлерде өсетін үш түрі бар. Олардың ішінде жиі кездесетіні – сарымсақ еменшөпі (T. scordіum). *Биіктігі 10 – 25 (кейде 50) см-дей. *Сұлама тамырсабағы болады. *Тік өсетін қырлы сабағына шеті тілімденген қауырсынды жапырақтары қарама-қарсы орналасады. *Тостағанша жапырақшалары қоңырауға ұқсайды. *Қос ерінді күлтесі ашық қызыл, сирек ақ түсті болады. Гүлінен сарымсақтың иісі шығып тұрады. *Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемісі піседі. *Жемісі – сырты торлы, көп саңылаулы жаңғақша. Сарымсақ Еменшөпі медицинада дәрі алу үшін қолданылады. Ал жапырағы дәм-татымдық зат ретінде тамаққа пайдаланылады. Дереккөздер
Емтікен

Емтікен (Alfredіa) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның таулы аймақтарында өсетін 3 түрі: еңкіш Емтікен (A. cernua), тікенқабықты Емтікен (A. acantholepіs) және қарлы Емтікен (nіvea) бар. Бұлардың биіктігі 40 см-ден 1 м-ге (кейде 3 м) дейін жетеді. Жуан тамыр сабағынан бірнеше тік сабақтары шығады. Қалың жапырақтарының ұшы сүйірлеу, тұмсық тәрізді. Сары түсті түтік гүлдері жиналып, себет гүлшоғырын құрайды. Себеттің сыртындағы қорғаныш қызметін атқаратын орам жапырақшалары жарғақ сияқтанып тұрады. Гүлі – қос жынысты, аталығы 5, аналығы – біреу, бір ұялы. Әрбір гүлінің тостағанша жапырақшаларынан түзілген айдаршасы бірнеше қатар тікенектерден тұрады. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – конус тәрізді тұқымша. Дереккөздер
Емшөп

Паракариум (Paracaryum) – айлауықтар тұқымдасына жататын бір, екі не көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, батпақты, құмды жерлерінде өсетін 4 түрі (Бунге Емшөпі, қаратау Емшөпі, Орталық Емшөп, тасшыл Емшөп) бар. Бұлардың биікт. 5 – 20 см, тамыры жуан, жертағандап өседі. Жапырақтары ұзынша, сабақ бойындағылары түкті. Тостағанша жапырақтары 5 бөлікті, күлте иілмесі күлгін көк, көкшіл түсті. Аталығы қысқа жіпті, аналық мойны қысқа. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Қаратау Емшөпі өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Емшырмауық

Емшырмауық – кендірлер тұқымдасына жататын бұта өсімдіктер туысы. Жерорта теңізі жағалауларында, Африканың тропиктік, Азияның қоңыржай және субтропиктік аймақтарында тараған 15-тей түрі белгілі. Қазақстанда мәдени түрде өсірілетін 1 түрі – грек Емшырмауықы (Р. graeca) бар. Бұл биікт. 12 м-дей болатын шырмауық. Жапырақтарының пішіні эллипс немесе жұмыртқа тәрізді. Гүлдері ірі, диам. 3 см-дей болады, күңгірт жасыл түсті, у иісі шығып тұрады. Гүлдері цимозды (гүлі өсімдік ұшынан төмен қарай ашылатын) гүлшоғырына топталған. Жемісі – өте көп тұқымды жапырақша. Емшырмауықтың қабығында алкалоид, глюкозидтер бар, одан медицинада дәрі дайындалады. Улы өсімдік. Дереккөздер
Еншіқарман

Еншіқарман – Еділ-Жайық алабындағы ойыс, көлтабан. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы жерінде, Сарыөзен өзенінің орта ағысының оң жағасында, теңіз деңгейінен 25–30 м жоғары орналасқан. Жер бедері Аумағы 57 км 2 , ұзындығы 25 км, ені 0,5–3 км. Жағасы жайпақ, құмды. Негізінен көктемгі қар суымен толығады. Суы тұщы, жаз ортасына дейін мал суарады, суы тартылғаннан кейін шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Еңсеп

Еңсеп , мелисситус (Melіssіtus) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық сирек бір жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, өзен жағалауларында, орман, бұталар арасында өсетін 6 түрі бар. Бұлардың биікт. 15 – 40(100) см, сабақтары тік немесе жатаған, сыртын түк жапқан. Тостағанша жапырақтары қоңырау тәрізді, күлтесі сары кейде көкшіл түсті. Аталығы 9, түтікше тәрізді бірігіп кеткен. Үш жапырақты гүлдері шашақты гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бүйрек тәрізді бұршақ. Еңсеп бағалы мал азығы, құнарлылығы жағынан жоңышқаға жақын. Балды өсімдік. Мәдени түрде де өсіруге болады. Дереккөздер
Ербол (құдық)

Ербол – Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы жеріндегі құдық. Шыңғыстау жотасының солтүстік-шығысында орналасқан. Тереңдігі 25 м, су шығымы 400 л/сағ. Суын ауданның елді мекендері пайдаланады. Дереккөздер
Ережепай

Ережепай – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы құдық. Қызылқұм құмды алқабының солтүстік-шығысында орналасқан. Тереңдігі 11 м, су шығымы 600 л/сағ. Жанында Бақтияр, Ноғайқұдық құдықтары жалды тізбекті төбешіктер арасындағы сайда орналасқан. Құдықтың маңайын қалың сексеуіл шоғыры қоршаған. Дереккөздер
Ерейментау-Қарқаралы ландшафттық облысы

Ерейментау-қарқаралы ландшафттық облысы , Қарағанды – Шыңғыстау провинциясының табиғи аймағы. Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі Шерубайнұра өзенінің аралығын қамтиды. Е.-Қ. л. о-на Есіл, Нұра, Өлеңті, Шідерті, Ащысу өзендерінің жоғ. ағыстарын қамтитын өңірлер – Ертіс – Балқаш суайрығы таулы бөлігі кіреді. Жер бедері құрылымы ярусты келеді. Жерінің басым бөлігінің абсолютiк биіктігі 700 м-ге дейін жететін жартасты, қырқалы төбелі келген суайрықтарының ұсақ шоқылары мен шоқыаралық мүжіліп тегістелген жазықтары алып жатыр. Ландшафттық облыс негізінен граниттер қиып өткен кембрий мен ордовик жыныстарынан түзілген Ерейментау – Нияз және Тектұрмас антиклинорийлерінен тұратын ерте палеозойлық қатпарлы белдемге жатады. Антиклинорийлер арасында ортаңғы, соңғы палеозойда, сондай-ақ мезозойда ұзақ уақыт майысқан Қарағанды ойпаты жатыр. Қарағанды көмір алабының тас көмірлік тас және юралық қоңыр көмірлері ірі кен орны осы ойпатта орналасқан. Қарқаралы ауд-нда Көнтөбе магнетит кентастарының кендері барланған. Қарағайлы полиметалл кені игерілді. Климаты қоңыржай қуаң. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –15 – 16°С, шілдеде 19 – 20°С, жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 350 мм. Нұра (салаларымен бірге) және Есіл, Сілеті, Өлеңті, Шідерті, Жарлы, Талды, Түндік өзендеріне қарағанда суы мол. Тұщы көлдері аз, тұзды көлдері (Қарасор, Балықтыкөл, Шыбынды, т.б.) басымырақ. Ландшафттық облыста жарықшақтық-қаттық, жарықшақтық карсты тұщы сулар көп тараған. Мезозой шөгінділері қабаттарында су мол әрі арынды келеді. Қат-қабаттың жоғ. бөлігіндегі су тұщы, төм. бөлігінде тұзды. Аллювийлі шөгінділерінің тұщы жер асты сулары 1 м-ден 5 м-ге дейінгі тереңдікте кездеседі. Самарқан, Жартас және Шерубайнұра бөгендері, Ертіс-Қарағанды каналдары салынған. Облыстың қызғылт қоңыр топырағында құрғақ бетегелі-бозды, жусанды бетегелі-бозды өсімдіктері басым өседі. Ерейментау, Нияз таулы қара топырақтарында петрофитті-түрлі шөпті дала өсімдіктері, сайларда көктерек пен қайың ормандары, қара шіріндісі аз оңт-тің карбонатты қара топырағында бетегелі-бозды дала өсімдіктері өседі. Қарқаралы, Кент, Қу, Боқты тауларында қарағанды сұлыбасты-селеулі, түрлі шөпті сұлыбасты-селеулі және түрлі шөпті сұлыбасты қызғылт бозды дала өсімдігі, таудың қара және қызғылт қоңыр топырағында, граниттерде қарағай ормандары, қайың, көктерек шоқтары, тауаралық аңғарларда үйеңкі, тал өседі. Облыс жері негізінен жайылым ретінде пайдаланылады. Тауаралық ойыстар мен өзен аңғарларында шабындық жерлер кездеседі. Тегіс жерлердің, әсіресе, батыс және солт. шығыс бөліктерінде дәнді дақылдар егістіктері орын алған. Гранитті жерлердегі қарағай ормандары мен тауаралық аңғарлар беткейлеріндегі қайың ормандарының су мен ылғалды қорғауда мәні зор. Дереккөздер
Ерейментау қорықшасы

Ерейментау қорықшасы – Ақмола облысы Ерейментау ауданында Респеспубликалық маңызы бар, 1986 жылы ұйымдастырылған қорықша. Жер аумағы 35 мың га. Қорықша табиғаты әсем таулы өлкеде, Ерейментау таулы алқабында орналасқан. Флорасы мен Фаунасы Қорықшада көне дәуірлерден осы уақытқа дейін сақталып қалған реликт өсімдіктердің алуан түрлері өседі. Өсімдіктердің 400-дей түрінің 50-ге жуығы Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Мысалы, жабысқақ қандыағаш, көктем жанаргүлі, т.б. Қорықшада негізінен жан-жануарлар дүниесі қорғалады. Арқар, елік, дала суыры, ақ қоян сияқты бағалы аңдармен қатар 150-ге жуық құстардың түрлері бар. Онда Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген хайуанаттардан: арқар, безгелдек, қызылжемсаулы қарашақаз, сұңқылдақ аққу, дуадақ, ақбас тырна, дала қыраны, лашын, т.б. мекендейді. Дереккөздер
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар

‎Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар – қоршаған табиғи ортаны қорғауға байланысты мемлекет және жеке адамдар тарапынан арнайы бөлініп қорғауға алынған жер телімдері мен су айдындарының жеке бөлімдері. Қазіргі кезде дүние жүзінде Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың саны 13 мыңнан асты, бұл Жер бетінің 8,5 %-ына тең. Халықар. жіктеу бойынша Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар 10 топқа бөлінеді: 1. Қатаң түрде қорғалатын табиғи-ғыл. резерваттар; 2. Ұлттық саябақтар; 3. Табиғат ескерткіштері мен табиғаттың ерекше көрікті нысандары; 4. Табиғат қорғауға арналған резерваттар; 5. Қорғалатын ландшафтылар; 6. Табиғат ресурстарын сақтауға арналған резерваттар; 7. Антропол. резерваттар (адамның іс-әрекеттерімен жасалған нысандарды қорғау); 8. Жергілікті жердің өзіне тән табиғаты қорғалатын және түрлі мақсатта пайдаланатын аумақтар; 9. Биосфералық резерваттар; 10. Бүкіләлемдік маңызы бар тарихи және табиғи орындар.Қазақстан Республикасы 2006 ж. 7 шілдесінде қабылданған «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңының 4-тарауының 4-бабында респ. маңызы бар Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы түрлері: мемлекеттік табиғи қорықтар; мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар; мемл. табиғи резерваттар; мемлекеттік зоология саябақтар; мемлекеттік ботаникалық саябақтар; мемлекеттік дендрол. саябақтар; мемлекеттік табиғат ескерткіштері; мемлекеттік табиғи қорықшалар; мемлекеттік қорықтық аймақтар. Қазақстан бойынша Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға: 10 мемлекеттік қорықтар, 10 мемлекеттік ұлттық саябақтар; 3 табиғи резерваттар; 49 табиғи қорықшалар, 127 геологиялық табиғи-қорықтық қор, 5 қорықтық аймақ, 6 ботаникалық және 3 зоологиялық бақтар, 26 мемлекеттік табиғат ескерткіштері, 2 ірі резерват (Семей, Ертіс орманы) бар. Бұлардың жалпы аумағы 2 млн. га-дан астам. Бұл көрсеткіш республиканың жалпы жер аум-ның 8%-ына тең. Халықар. стандарт бойынша әрбір мемлекеттің жалпы жер аумағының 10 – 12%-ы Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға бөлінуі тиіс. Мыс., мұндай көрсеткіш Германияда 31,5%, АҚШ-та 15,8%, Жапонияда 14%, т.б. 2008 ж. Дүниежүзілік мұралар комитетінің 32-сессиясының шешімімен ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік табиғи мұралар тізіміне, Орт. Азия мен Қазақстан бойынша алғаш рет Қорғалжын қорығы мен Наурызым қорығы енгізілді. Дереккөздер
Еркекқамыс

Еркекқамыс (Erіanthus) – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жерорта теңізі жағалауларында, Азия мен Африканың тропиктік және субтропиктік аймақтарында тараған 25-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда өзен, көл, арық бойларында өсетін 1 түрі – қызарғыш Е. (Е. purpurascens) бар. Биіктігі 3 м-дей, тамырсабағы жуан, шым құрайды. Сабағы қатты, іші қуыс. Жапырақтарының жалпақтығы 15 мм, тамыр жапырақтарының ұзындығы 1 м-дей, шеті бұдыр. Гүлдері ірі сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Сабағы мен жапырағынан себет, жүк орағыш (цыновка), жіп тоқиды. Үйдің төбесін жабуға, отын ретінде пайдаланылады. Дереккөздер