kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жала жабу

Жала жабу — жеке немесе заңды тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін, беделін түсіретін жалған мәліметтер тарату. Жала көпшілік алдында сөйленген сөздерде, көпшілікке таратылатын мәлімдемелерде, ақпарат тарату құралдарында орын алуы мүмкін. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша, азаматтардың жалған мәліметтер таратып, жала жабу әрекеті сот үкімімен айыппұл салу, сондай-ақ, 120 сағаттан 180 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту, немесе бір жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына жіберу түрінде жазаланады. Адамды ауыр қылмыс жасады деп айыптаумен ұштасқан жала жабу әрекеті анықталған адам сот үкімімен белгілі бір мерзімге бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру жазасына тартылуы мүмкін (Қылмыстық істер кодексі. 129-бап.) жала жабу туралы іс тек жәбірленушінің шағымы бойынша қозғалады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Целурозаврлар

Целурозаврлар(Coelurosaurіa) — тераподалар отряды тармағына жататын жойылып біткен бауырымен жорғалаушы. Целурозаврлар триас, бор кезеңдерінің орта шенінен белгілі. 10 тұқымдасы, 60-қа жуық туысы анықталған. Денесінің ұзындығы 25 см-ден 6 м-ге жеткен. Бас сүйегі онша үлкен емес және төмен орналасқан. Көпшілік түрінде тістері ұсақ, сойдақ тістері нашар жетілген немесе өзгеріске ұшыраған; араларында тіссіз түрлері де болған. Кейбір түрлерінде қармалағыш алдыңғы аяқтары ұзын. Целурозаврлардың кейбір түрлері (мыс., орнитомимдер) сыртынан қарағанда жүгіргіш құстарға (түйеқұстарға) ұқсас болған. Бұлар құрлықта тіршілік еткен жыртқыштар. Бірақ эволюция даму барысында кейбір Целурозаврлар нағыз жыртқыш жануарлық қасиетінен айырылып, жануарлармен де, өсімдіктермен де қоректенген. Кейбір зерттеушілер, Целурозаврларды құстардың арғы тегі деп есептейді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Музыкалы комедия

Музыкалы комедия – әзіл-сықақ мазмұнда құрылған музыкалы-сахналық шығарма. Ондай қойылымдарға: опера-буффа, комедиялық опера, оперетта, комедия-балет, водевиль, мюзикл, т.б. жанрлар жатады. Музыкалы комедия қатарында Қазақ драма театрының сахнасына алғаш қойылған “Айман – Шолпан” (1934) музыкалы комедиясы мен композитор С.Мұхамеджановтың “Айсұлу” (1974) операсын, т.б. шығармаларды атауға болады. Қазақстанда ұйғыр (1934), корей (1932) және Қарағанды (1973) музыкалы комедия театрлары жұмыс істейді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бір байланысты облыс

Бір байланысты облыс — тұтасымен облыс ішінде жатқан кез келген тұйық сызықты облыстан тыс шығармай, үздіксіз қысқарту арқылы нүктеге айналдыруға болатындай облыс. Мысалы, дөңгелектің ішкі нүктелері Бір байланысты облыс болып табылады. Ал концентрлі екі шеңбермен қоршалған сақина Бір байланысты облыс бола алмайды, ол екі байланысты облысқа жатады. Бір байланысты облыстың шекарасы тұтас бір сызықтан тұрады, тіпті шекара бір ғана нүкте болуы да мүмкін. Ал сақинаның шекарасы — екі шеңбер. Жалпы жағдайда n байланысты облыстың шекарасы n сызықтан тұрады. Дереккөздер
Бірдеңе

Бірдеңе — философиядағы сапаға қатысты ұғымдардың бірі. Гегель сапаны нақты өзінің өзгеше айқындығын анықтайтын болмыс деп көрсетіп, оның қалыптасуының белгілі бір кезеңін Бірдеңе деп атайды. Бірдеңе — ішкі айырмашылығын айқындаған, соларға іштей ажыраған сапаның қалпы. Ол айырмашылықтар сапаның әрі барлығы, әрі жоқтығы. Сапаның барлығы — басқа сапалардан оны өзгеше ететін айқындығы, ал жоқтығы — осындай өзгешелігімен өзін-өзі шектеуі, яғни өзін-өзі терістеуі. Бірдеңе — тек өзін терістеу ғана емес, өзін терістеуді де терістеу, яғни сыртқа шығудан өзіне қайта қайтарылып, өзінде біршама тұйықталу. Олай болса, Бірдеңе өз өзгешелігіне тұйықталып, біршама аяқталып, тұрақталған сапа, болмыс. Яғни, өз-өзінде оқшауланған, біршама дербес, жеке болмыс. Бірдеңе — сондай-ақ, іштей әр түрлілікке келіп, олардың өзара қатынасына құрылған сапа; қ. Ештеңе, Өзге. Дереккөздер
Біржан Берденұлы

Біржан Берденұлы (1890, бұрынғы Ақмола губерниясы Қызылжар уезі, Қызыл әскер болысы, 1-а. — 10.6 1922, сонда) — ақын, ұстаз. Сауатын ескіше ашқан. Троицк қаласына барып, екі жылдай діни медреседе және орысша оқиды. Ресей патшасының 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығына орай, Қызылжар қаласынан тізімге алынып, Двина бойындағы Крейнсбург қаласы төңірегінде 1-дүниежүзілік соғыс майданының қара жұмысында болады. Сол майдан шебіндегі қазақ жастарының өмірін суреттейтін, “Прием” атты дастан жазады. Дастан оқиға желісіне қарай шағын тақырыпшаларға (“Қызылжар казармасының тамағы”, “Ұзақ жол”, “Алғашқы әсер”, “Майданда”, т.б.) бөлінген. Ақын Қызылжар қаласынан шыққан күннен бастап, қайтып оралғанға дейінгі көрген-білгендерін қаз-қалпында баяндай отырып, елінен ұзап көрмеген қазақ жастарының басына түскен ауыр зобалаң мен қиыншылықты, соғыс көріністерін жас боздақтардың түсінік-танымы деңгейінде көркем бейнелеп беруге тырысады. Дастанда сарғайып түңілуден гөрі, ертеңгі болашаққа деген сенім, жігер-қайрат айқын сезіледі. Дереккөздер
Біржан Толымбайұлы

Біржан Толымбайұлы(туған-өлген жері белгісіз, бұрынғы Қостанай уезі, Қарабалық болысы) — 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында өмір сүрген қазақ жырауы, “Қобыланды” жырын кейінгі ұрпаққа жеткізушілердің бірі. Жырды С.Тұяқбаев деген адам Біржанның аузынан жазып алып, 1914 ж. Қазанның “Үміт” баспасында бастырған. Дереккөздер
Біржан мен Сара айтысы

Біржан мен Сара айтысы — айтыс өнерінің озық үлгілерінің бірі. Айтыс 1871 ж. қазіргі Алматы облысының Қапал-Ақсу өңірінде Ешкіөлмес тауының баурайында Тоғызқұмалақ мекенінде Біржан Қожағұлұлы мен Сара Тастанбекқызы арасында өтеді. Бұл айтысты ең алғаш 1898 ж. Қазанда “Қисса Біржан сал менен Сара қыздың айтысқаны” деген атпен Жүсіпбек қожа Шайхисламұлы жариялады. Кейін Зайсаннан 2-нұсқасы табылып, “Біржан сал мен ақын Сараның айтысқаны” деген атпен Қазанда жеке кітап болып басылды. Айтыстың алғашқы нұсқасы — 969 жол, 2-нұсқасы — 1080 жол. Әріп Тәңірбергенов жазған тағы бір нұсқасы 1907 ж. жарық көрді. 1918 жылға дейін бұл үлгілер сегіз рет, Кеңес өкіметі тұсында он бір рет жарияланды. Сөйтіп, ел ішіне жазбаша да, ауызекі де таралып келді. Айтыстың жарық көруіне, таралуына, өңделіп сарапталуына Сара, Жүсіпбек қожа, Әріп ақын елеулі үлес қосқан. Біржан мен Сара айтысы сол тұстағы қазақ әйелдерінің бас бостандығы мәселесін, адамгершілік пен әділдікті, шындықты өзекті де әлеум. тақырып етіп көтереді. Екі ақын өздері тұрған екі өңірдің жақсы-жайсаңдарын кезекпе-кезек сараптай отырып, олардың сан алуан адамгершілік қасиеттері мен келеңсіз іс-әрекеттерін жайып салып, оларға халық талабына сай келетіндей баға беріп отырады. Сонау қияндағы Сарыарқадан Сараны жеңемін деп Жетісуға келген Біржан сал ә дегеннен амандасу рәсімінің өзін бойында дос тұрмақ дұшпан кемітер бір міні жоқ сұлудың, шебер ақын, шешен қыздың бетін қайырып, жігерін жасытып алуға пайдаланбақ болады. Бірақ білімді де ақылды қыз Хауа анаға Адам атаның өзі келгенін “Хиссас-ул-Әнбиядан” оқып білгенін дәлел етіп ұсынады. Мұндай жауапты күтпеген Біржан қатты тосылса да, сөз кезегін әрі қарай жалғастыра береді. Қос жүйрік бұдан әрі жалпы ақындық өнер, адам бойындағы сан алуан қасиеттер, ел дәстүрі, байлық, салтанат, ел басшыларының іс-әрекеттері секілді мәселелерді сөздеріне арқау етеді. Айтыс алғашында рулық бағыт алса да, кейін дәстүрлі арнадан ауытқып, жүйелі өнер сайысына, көркем де кестелі сөз жарысына айналады, қазақ қоғамындағы әлеум. қарым-қатынастың адам өміріне әсері, тұрмыстың мән-мазмұны философиялық ой-толғамдармен қосыла өріліп, өз нақышын тауып жатады. Айтыста халқымыздың әдептілік пен әсемдік туралы пікірлері, эстет. талғам-талаптары кең көрініс тапқан. Осының бәрі Біржан мен Сара айтысының 19 ғасырдағы қазақ халқының болмыс-тіршілігін жан-жақты суреттейтін көркем туынды екенін айқын аңғартады. Біржан мен Сара айтысы атақты екі ақынның арасындағы сөз айтысы ғана болмай, айтыс өнеріндегі көркемдік қуаты, тіл бейнелілігі жағынан ерекше эстет. талғам биігінен көрінген айтыстың үздік үлгісі ретінде қазақ ауыз әдебиетінің тарихынан ерекше орын алады. Айтыс негізіндегі Қажым Жұмалиевтің либреттосы бойынша 1946 ж. М. Төлебаев “Біржан — Сара” операсын жазды. Дереккөздер
Цельс

Авл Корнелий Цельс (Aulus Cornelius Celsus) (б.з.б. 25 — б.з. 50) — ежелгі римдік энциклопедист-ғалым. Цельс грек дерек көздерін негізге алып, 25 — 30 бөлімнен тұратын “Өнер” (“Artes”) деп аталатын энциклопедиялық еңбек жазған. Бұл еңбегінде ол философия, риторика, құқық, медицина, ауыл шаруашылығы, әскери іс және тағы басқа ғылым салалары туралы мағлұматтар берген. 20 кітаптан тұратын осы еңбегінің ішінен медицинаға арналған “Медицина туралы” (“De medіcіna”) (6 — 13 кітаптар) деген бөлімінде ежелгі грек дәрігерлерінің шығармаларын басшылыққа ала отырып, гигиена, диететика, патология, терапия және хирургия салаларынан мәлімет береді. Цельстің бұл еңбегі ежелгі заманның латын тілінде жазылып, біздің заманымызға жеткен жалғыз медициналық шығармасы болып саналады. Қазіргі заманғы латын тіліне негізделген дәрігерлік терминология осы еңбектен бастау алады. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Біржан - Сара (опера)

“Біржан — Сара” — М.Төлебаевтың операсы. Либреттосын Қажым Жұмалиев жазған. Премьерасы 1946 жылы 7 қазанда Қазақ опера және балет театрында (Алматы) өтті. 1949 ж. 2-, 3-рет өңделіп, 1957 ж. қайта қойылды. Алғашқы қойылымындағы басты партияларды Ә. Үмбетбаев (Біржанды), К. Байсейітова (Сараны) орындады. Реж. Қ.Жандарбеков, дирижері Г.Столяров, суретшісі А. Ненашев болды. “Біржан — Сара” көп актілі лирикалық-драмалық опера. Оның негізіне 19 ғ-да өмір сүрген ақын, әнші-композитор Біржан салдың өмірі мен оның Сара ақынмен айтысы алынған. Либреттоға ақын өмірі жайлы деректер және Біржан мен Сара айтысындағы сюжеттік оқиғалар арқау болған. Операның драматургиялық желісінде Біржан мен Сараның махаббатын көрсететін лирикалық бағыт пен Біржан мен Жанбота болыстың арасындағы күресті көрсететін (бұл Біржанның әйгілі “Жанбота” әнінен алынған) әлеум. бағыт қатар жүріп отырады. Біржан салдың шығармаларындағы еркіндік, намыс, адамгершілік мәселелері бас кейіпкердің прототипіне де, операның бүкіл тақырыптық бағытына да негіз болған. Біржан бейнесі әншінің өз әндері (“Айтбай”, “Жанбота”, “Біржан сал”, “Адасқақ”, т.б.) және М. Төлебаевтың музыкасы арқылы ашылған. Опера ұлттық бояуы қанық, әсерлі лирикалық көріністерге, айшықты мелодияға толы. Операда ұлттық музыкалық формалар (әдет-ғұрыптық фольклор “жар-жар”, сыңсу, жоқтау, әсіресе, ақындар айтысы) өте әдемі әрі орынды қолданылған. 4 актілі опера қақтығысқа толы қарама-қайшы көріністерге (1-актідегі бас кейіпкердің нәзік ғашықтық дуэтіне айналатын әдемі айтыс кенеттен Біржан мен Жанботаның қақтығысы көрінісіне ауысып кетеді. 3-актідегі салтанатты той қарама-қарсы екі жақтың жаңа дауымен үзіліп қалады) құрылған. Опера 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнері мен әдебиетінің онкүндігінде көрсетілген. “Біржан — Сара” — рухы жағынан қазақтың халықтық эпостарына жақын, шын мәніндегі романтикалық шығарма” деп жазды белгілі музыка зерттеуші В. Виноградов. 1949 жылы операға КСРО Мемлекеттік сыйлық берілді. Айшықты ұлттық бояуы қанық шығарма қазақ опера өнерінің классикалық туындысы болып табылады. 1959 жылы бұл туынды Башқұрт опера және балет театрында (Уфа қаласы) қойылды. Дереккөздер
Музыкалық байқаулар

Музыкалық байқаулар (латын тілінде concursus – тоғысу, кездесу) – алдын-ала жарияланған шарт бойынша ұйымдастырылған музыканттардың (орындаушылар, композиторлар, музыкалық аспапта ойнау шеберлері) өнер сайысы. Тарихы мен дамуы Музыкалық байқаулар ерте заманда, антикалық Грекияда Дельфия ойындары кезінде өткізіліп, жеңімпаздарына лауреат атағы берілген. Орта ғасырда трубадур, трувер, миннезингер, мейстерзингер байқауларын өткізу дәстүрге айналды. Музыкалық байқаулардың ұлттық (бір елдің өнерпаздары қатысады), халықаралық (әр елден өнерпаздар қатысады) түрлері бар. Алғашқы ұлттық музыкалық байқаулар 1803 ж. Францияда өткізілді (Мемлекеттік сыйлық берілді). 1848 жылдан Лондонда (Англия) Мендельсон сыйлығы үшін (4 жылда 1 рет) композиторлар сайысы, 1875 жылдан Австрияда Бетховен сыйлығы үшін музыкалық байқаулар (жыл сайын) ұйымдастырылады. 1856 ж. орыс гитарисі Н.Макаров өз қаржысына Брюссельде гитаристердің халықаралық байқауын өткізді. 1890 ж. Санкт-Петербургте А.Рубинштейн пианистер мен композиторлар сайысын (1895, 1900, 1905, 1910) ұйымдастырды. 1959 жылдан Женевада ‘‘халықаралық байқаулардың федерациясы’’ жұмыс істейді. Ең ірі музыкалық байқау Польшадағы пианистердің Ф.Шопен атындағы музыкалық байқауы (Варшава, 5 жылда 1 рет, 1927); Францияда пианистер мен скрипкашылар М.Лонг және Ж.Пибо атындағы музыкалық байқаулар (Париж, 2 жылда 1 рет, 1943); Ұлыбританияда скрипкашылардың К.Флеш атындағы музыкалық байқауы (Лондон, жыл сайын, 1945); Италияда пианистердің Ф.Бузони атындағы музыкалық байқауы (Больцано, 1949, жыл сайын); т.б. Халықаралық байқаулардан орын алған қазақ музыканттары Қазақ музыка қайраткерлерінен халықаралық музыкалық байқауға алғаш рет қатысып, жүлделі орындарға ие болғандар: Ә.Қашаубаев (Париж, 1928), Бүкілодақтық музыкалық байқауда Д.Нұрпейісова (Мәскеу, 1939), Паганини атындағы скрипкашылар байқауында Э.Нақыпбекова (Варна, 1972, 1974); Бүкілодақтық балет артистерінің байқауында Р.Бапов, Г.Қадырбекова (Зеречели, 1980, Дж.Б. Виотти атындағы халықаралық пиониношылар байқауының лауреаты), А.Мұсақожаева (Токио, 1982 халықаралық скрипкашылар байқауының лауреаты), Г.Мырзабекова (Париж 1985, скрипкашылар байқауының лауреаты), т.б. Қазақстандағы музыкалық байқаулар Қазақстанда республикалық және халықаралық дәрежеде өнер талапкерлерінің шығармашылық жолын ашып, өнерге жолдама беріп жүрген музыкалық байқаулар “Азия дауысы”’ халықаралық фестивалі (1989, Алматы); “Жас қанат” әншілердің республикалық байқауы (Алматы, 1991, жыл сайын); “Астана дауысы” қазақ әндерінің халықаралық байқауы (Астана); “Әнші балапан” халықаралық фестивалі (1990, жыл сайын); “Айналайын” халықаралық өнерлі балалар фестивалі (1996, Алматы, жылына 1 рет), “Супер-Стар KZ” телевизиялық байқауы (2003), т.б. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Музыкалық дыбыс

Музыкалық дыбыс – музыкалық жүйеде нақтылы орны бар, тұрақты биіктіктегі дыбыс. Музыкалық дыбыс музыка мәдениетінің көпғасырлық даму барысында (шу дыбыстардан бөлек) айқындалып, белгілі бір жүйелі қалыпқа түсіріліп, музыкалық ойды, образды бейнелеуде қолданылатын көркемдік құбылыс. Олардың дыбыс биіктігі, естілу күші, тембрі, ұзақтығы айқын. Музыкалық дыбыстағы негізгі тонның жоғарылығы субконтроктавадағы до-дан 5-октовадағы до-реге дейін болады (16 – 4000/1500 гц). Бір октавада бір-бірінен жарты тон айырмашылығы бар 12 дыбыс қолданылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Мергель

Мергель (немісше Mergel – әксаз) – құм аралас сазды-карбонатты шөгінді тау жынысы. Жалпы мәліметтер Кұрамының 50-75 %-ы ізбестастардан (кальцит, сирегірек доломит), 25-50 %-ы өзге минералдардан тұратын тау жынысы. Ізбестас құрамына орай: * ізбестасты мергельдер; * доломитты мергельдер болып екі түрге бөлінеді, цемент өнеркәсібінде кеңінен қолданылады. 30 – 90% кальциттен немесе доломиттен, 70 – 10% сазды минералдан тұрады. Құрамында сазды бөлшектер мөлшері 70 – 50% болса сазды Мергель, ал олар 50 – 30% болса кәдімгі Мергель, 30 – 10% болса карбонатты Мергель болып ажыратылады. Мергельдің карбонатты бөлігі пелитоморфты немесе ұсақ түйірлі кальциттен, сирек доломиттен, кейде екеуінен де құралады. Осыған орай Мергель әкті және доломитті (25 – 50% доломит) болып бөлінеді. Әдетте, Мергельде карбонатты және сазды минералдар біркелкі кездеседі. Опалдың өте ұсақ домалақ түйіршіктері бар түрін кремнийлі Мергель дейді. Одан басқа қоспа ретінде кварц, дала шпаттары, слюда, акцессор минералдар түйірлері де кездеседі. Аутигендік минералдардан глауконит, барит, цеолиттер, пирит, марказит ұшырасады. Доломитті түрінде органикалық заттар әдетте кездеспейді. Мергельдің түсі ақ, ашық сұр, сарғыштау, жасылдау немесе қызғылт, қоңыр, кейде күңгірт түсті. Мергель теңіз алаптарында (қайраңдар мен терең жерлерде), лагуналарда және суы тұщы көлдерде қалыптасады. Мергель портланд-цемент алудағы негізгі шикізат. Қазақстанда Мергель кен орындары Жезқазған, Қарағанды төңірегі мен Теңіз көлі маңынан барланған. Дереккөздер
Бір құралыптас топтар

Бір құралыптас топтар — әлеуметтік-демографиялық сипаттамалар бойынша бір жағдайдағы адамдар тобы. Бір құралыптас топтар жас ерекшелігі, туыстығы, әлеуметтік орта, мамандығы, т.б. бойынша анықталуы мүмкін. Мысалы, құрдастар, ағайындар, әріптестер, т.б. Дереккөздер
Бірлескен кәсіпорын

Бірлескен кәсіпорын — жұмысына шет елдердің фирмалары немесе мемлекет ішіндегі басқа өндіріс орындары мен фирмалар қатысатын, ұйымдық жағынан біртұтас, ортақ мүдделі мекеме ретінде рәсімделген кәсіпорын. Ол бірлесіп өнім өндіру, өнімді сату, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, құрылыс салу, техникалық қызмет көрсету, көліктік, қаржылық, сақтандыру, т.б. қызмет түрлерін жүзеге асыру мақсатында құрылады. Қазақстанда 1989 жылдан бастап АҚШ, Италия, Түркия, Қытай, Швейцария, Югославия, т.б. елдердің фирмаларымен Бірлескен кәсіпорындар құрылып, жұмыс жүргізуде. Дереккөздер
Бірлескен қызмет

Бірлескен қызмет — жай серіктестік келісімшарты негізінде кәсіпкерлік субъектілері арасында пайда болатын қарым-қатынастар. Азаматтық заң қағидаларына сәйкес олар ортақ шаруашылық нәтижелеріне жету мақсатында бірлесе әрекет жасауға міндеттенеді. Өзара келісім бойынша олар Бірлескен қызметке басшылық етіп, ортақ істерді жүргізу міндетін қатысушылардың біріне тапсырады, ал ол келісімшарт жасасқан өзге серіктестердің сенімхаты негізінде әрекет етеді. Бірлескен қызметке қатысушылар ортақ мақсатқа жету үшін жарналарын ақшалай немесе мүлік түрінде не еңбек үлесі арқылы қоса алады. Олардың ақшалай немесе мүліктік жарналары, сондай-ақ, шаруашылықты бірлесе жүргізу нәтижесінде иеленген немесе сатып алынған мүліктері ортақ үлесті меншік болып табылады. Ортақ шығындардың және ықтимал залалдардың орнын жабу тәртібі қатысушылардың өзара келісімшартында белгіленеді. Егер мұндай тәртіп алдын ала көзделмесе, ортақ шығындар мен залалдар қатысушылардың ортақ мүлкі есебінен жабылады. Ал жетпей қалған жағдайда осы мүліктегі үлестеріне қарай әрқайсысы бөліп өтейді. Бірлескен қызметке қатысушылардың құрған серіктестігі заңи тұлға саналмайды. Дереккөздер
Бірлескен меншік

Бірлескен меншік — ортақ меншіктің бір түрі, мұнда меншік иелерінің үлестері белгіленбейді. Егер өзара келісімде өзгеше көзделмесе, Бірлескен меншікке қатысушылар ортақ мүлікті бірлесе иеленіп пайдаланады. ҚР Азаматтық кодексінің 20-бабында арнайы мәмілені қайсысы жасағанына қарамастан, Бірлескен меншіктегі мүлікке билік ету барлық қатысушының келісімімен жүзеге асырылатыны көзделген. Егер келісімде басқаша көзделмесе, Бірлескен меншікке қатысушылардың кез келгені ортақ мүлікке билік ету жөнінде мәміле жасауға қақылы. ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес ортақ мүлікті иеленушілер арасында бөліске салу немесе әрқайсысының үлесін бөліп шығару олардың Бірлескен меншіктегі үлесі алдын ала анықталған реттерде ғана жүзеге асырылады. Егер арнаулы құжаттарда алдын ала көрсетілмесе, онда Бірлескен меншікке қатысушы тараптардың ортақ мүлікте үлестері жоқ болып есептеледі. Әдетте, Бірлескен меншіктің мынандай түрлері: ерлі-зайыптылардың, шаруа қожалықтарының, сондай-ақ, жекешелендірілген үйдегі тұрғындардың ортақ меншіктері болуы мүмкін. Дереккөздер
Бірлестік (айрық)

Елді мекендер: * Бірлестiк – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы кент. * Бірлестiк – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Бірлестік – жүйе, құрылым. * Бірлестiк – Алматы облысы Сарқан ауданындағы суғару жүйесі.
Боян

Боян — 11 ғасырда ғұмыр кешкен жыршы. “Игорь жасағы туралы жырда” оқиғаны әділ баяндаушы жырау әрі парасатты кейіпкер ретінде суреттеледі. Жыр авторы Игорь жасақтарының қыпшақ ауылдарына шапқыншылық жасау кезіндегі қатыгездігін, жасақ басшысының опасыздығын, сол әрекетіне сай тұтқынға түсуін баяндар кезде Боян жырауға сөз беріп отырады. Соған қарағанда Боян — 11 ғасырда қыпшақ даласы мен Киев Русіне танымал тұлға болған. Дереккөздер
Музыкалық кілт

Музыкалық кілт – нота сызықтарында орналасқан нотаның атауы мен биіктігін белгілейтін, дыбыстардың мағынасын анықтайтын белгі. Нота қатарының бас жағына қойылады. Кілт таңбаларының бірнеше түрлері бар. Әншілер мен аспаптардың әр түрлі дыбыстық ауқымына орай, ноталардың орналасуына қолайлы кілтті қолдануға тура келеді. Музыкалық кілттің көп қолданылатындары – скрипкалық (2-сызықтағы соль), бас (4-сызықтағы фа) және до кілттері (сопранолық, меццо-сопранолық, альттық, тенорлық, баритондық). Әрбір кілттің нота жазуында бекітілген белгілі бір өзіндік орны болатындықтан, соған сай дыбыс қатарының атауы мен биіктігі де өзгеріп отырады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Цементит

Цементит (темір карбиді) — темір мен көміртегінің химиялық қоспасы ( Fe3C ). Қатты әрі сынғыш материал, таза күйінде әдетте керамика ретінде жіктеледі. Көбінесе қара металлургияда кездеседі және оның маңызды бөлігі. Химиялық қасиеттері Жоғарғы температурада ыдырау (800-1100 K) * Fe3C -> 3Fe + C Концентрацияланған қышқылдармен әрекеттесу * Fe3C +6HCl-> 3FeCl2 +C v +3H2 ^ * Fe3C +22HNO3 -> 3Fe(NO3)3 +CO2 ^ +13NO2 ^+11H2O Оттегімен әрекеттесуі * Fe3C +3O2 -> Fe3O4 +CO2 (600-700 °C) * 4Fe3C +Fe3O4 -> 15Fe +4CO (1000-1100 °C) Сутегімен әрекеттесу * Fe3C +2H2 -> 3Fe +CH4 Дереккөздер
Музыкалық құрылым

Музыкалық құрылы – 1) дыбыс жүйесіндегі белгілі бір өлшемдік қалыпқа түсірілген дыбыстардың ара қатысы. Еуропада ежелгі пифагорлық құрылым квинталарды жүйелі түрде құру арқылы жасалды. 16 ғасырдың басында Еуропада біркелкі емес темперациалық құрылым пайда болып, ол 18 ғ-да барлық жерде қолданылды; 2) Камертонды (жоғарылық эталоны) күйге келтіру үшін және осыған сай әнші даусының немесе музыкалық аспаптың нақтылы жоғарылық үнін анықтаудағы қабылданған дыбыстардың тербеліс жиілігі. Әдетте әр дыбыстың биіктігі (жоғарылығы) 1-октаваның «ля» дыбысы арқылы анықталады; 3) Кең ұғымда – музыкалық құрылым музыкалық аспаптарға қолданғанда дыбыс қатары деген ұғымды білдіреді. Мысалы, валторнаның натуралдық құрылымы (яғни валторнаның дыбыс қатары), баянның хроматикалық құрылымы (яғни баянның хроматикалық дыбыс қатары), т.б. Тар ұғымда – музыкалық құрылым ішекті музыка аспаптар ішегіндегі дыбыстардың өзара интервалын, яғни құлақ күйі дегенді білдіреді. Мысалы, скрипканың, виолончельдің, мандолинаның, домбыраның құлақ күйі квинта, ал контрабастікі кварта бұрауына келтіріледі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Музыкальная акустика, М., 1954; Шерман Н.С., Формирование равномерно-темперированного строя, М., 1964
Айып-анжы

Айып-анжы — істелген қылмысына қарай өтелетін төлем, құн. 10-12 ғасырларда монғолдар кісі өлтіру, ұрлық т.б. қылмыс жасап айыпты болғандарға құн төлететін болған. Ондай құн “анжу” деп аталған. Айып-анжы төлегеннен кейін айыпкерге жаза қолданылмаған. Ілгеріде қазақ халқында ұзатқан қызға қызметшілер қосып ілестіріп жіберген. Олар да “анжы” атанған. Анжылар барған еліне сіңіп, жақындасып кеткен. “Ағайын-анжы” деген сөз осыны мегзейді. Дереккөздер
Музыкалық лексикография

Музыкалық лексикография – музыкалық сөздіктер, энциклопедиялар, анықтамалық басылымдар жасау және олардың ара қатынасының теориясы мен практикасы. Мазмұндық жағынан олар әмбебап (универсалды) және салалық болып бөлінеді. Мәтіндер көбіне алфавит бойынша орналасады. Ондағы жазылған мақалалардың көлеміне байланысты энциклопедияға не энциклопедиялық сөздікке жататыны анықталады. Алғашқы анықтамалық басылымдар – терминологиялық сөздіктер, музыкалық театрлық түсіндірме, орындаушылық әдістер, музыкалық аспаптар жөнінде болғаны белгілі. 18 ғ-да терминологиялық сөздік құрастыру дәстүрін Т.Яновка, С. де Броссор, Дж.Грассино, Ж.Ж. Руссо дамытты. 19 – 20 ғ-ларда өмірбаяндық, салалық және тақырыптық сөздіктер мен анықтамалықтар кеңінен өріс алды. Бұл салада Қазақстанда А.Жұбанов, Б.Ерзакович, Б.Ғизатов, Қ.Жүзбасов, Ж.Рсалдин, Ө.Байділдаев, М.Ахметова, З.Қоспақов, Н.Кетегенова, П.Момынов, т.б. музыка зерттеушілер еңбек етті. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бірлік (математика)

Бірлік — 1) натурал сандардың ішіндегі ең кішісі, n=1. Кез келген санды 1-ге көбейткенде сол санның өзі шығады; 2) зерттеуге алынған заттардың не элементтердің жиынында, көбінесе, анықталған қандайда бір бинарлық (екі бөліктен тұратын) амал (мысалы, сандарды қосу немесе көбейту) кездеседі. Оны  деп белгілейік. Егер кез келген а элементі үшін аеa, eaa теңдігі орындалса, онда осы амалға қатысты жиынның е элементі бірлік деп аталады. Бұл екі теңдік бір-біріне тәуелсіз, яғни abba. Егер жиында бірнеше амал (мысалы, қосу және көбейту) анықталған болса, Бірлік осы амалдардың біреуіне қатысты айтылады (әдетте көбейтуге қатысты Бірлік бір деп, ал қосуға қатысты бірлік нөл деп аталады). 3) Алгебралық сандар мен алгебралық функциялар теориясында Бірлік бірлік бөлгіші деп аталады, яғни а элементі үшін ab1 теңдігі орындалатындай басқа b элементін табуға болады. Пайдаланылған әдебиет
Бірлік (қасиет)

Бірлік — қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы маңызды этикалық ұғым. Бірлік адамдар арасындағы ынтымақтың, жарасымды татулықтың көрінісі, ел болудың белгісі. Ол белгілі бір топтың, ұжымның, халықтың, жалпы адам баласының мақсат, мұрат, мүдделері тоғысынан туындайды. Қазақ халқы бірліктің күнделікті тіршіліктегі орны мен маңызын “бірлік болмай тірлік болмас”, “бірлік түбі — береке”, “алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді” деп түйген. Бірлікті ыдыратып, ірітуші күш — күншілдік, іштарлық, араздықтық деп тауып, жұртшылықты мұндай жағымсыз қасиеттерден бойын аулақ салуға шақырған. Бірлік елдіктің, ұлт болып ұйысып отырудың басты кепілі саналған. Сондықтан ел тізгінін қолына ұстаған адамдар — ақсақалдар, билер, хандар ел ішіндегі асқынған дау, ушыққан жанжалды тыйып, шешім қабылдағанда ел бірлігіне сына түспеу жағына баса көңіл бөлген. Дереккөздер
Ұшықтау

Ұшықтау — емдеу шарасы. Қазақтар арасында кең тараған. Ұшықтау жолымен ауруға шалдыққан адам мен малды емдеу жел мен судың “ғажайып“ қасиетіне сүйенген. Ұшықтаудың бірнеше түрлері бар (жалғызұшық, қазанұшық, жерұшық). Ғалымдардың пікірінше, ұшықтау бақсылықтың қалдығы. Бас айналып, жүректің айнуына немесе тоңып, дененің қызуы көтерілуіне байланысты ауруларды ұшыну деп түсініп, оған қолданылатын емді ұшықтау деп атаған. Ұшықтау кезінде ауруға тұз, күл сияқтылар қосылған суық не ыстық суды “ұшық-ұшық” деп дүркін-дүркін бүркеді. Кейде ұшынған ауруға тосыннан келіп су бүріккен. Шошынған адам төсін емдеуші алақанмен “ап, ап“ деп ұрып, жерге алақанын соғып “мен көтере алмасам, қара жер сен көтер“ деп үш рет қайталаған. Бұл жерде ұшықтаушы адамның “ұшқан сұқаны“ орнына түсіп, өзіне-өзі келеді деп сенген. Ұшықтау әлі күнге дейін қазақ халқының арасында кең тарауда. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Бірлік (ұйым)

“Бірлік” — 1914 жылы Омбы қаласында құрылған қазақ жастарының ұйымы. Оның мүшелері қатарында А.Сейітов, М.Сейітов, М.Жұмабаев, С.Садуақасов, А.Баржақсин, Ш.Әлжанов, Б.Байділдин, А.Сейдалин, Қ.Кемеңгеров, Ғ.Тоғжанов, Д.Әділов, О.Темірбеков, т.б. болды. “Бірлік” ұйымы өзінің алдына қазақ халқының мәдениетін, өнерін, әдебиетін көтеру арқылы оның ұлттық санасымен сезімін оятуды мақсат етіп қойды. Осы мақсатқа жету үшін ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, оларды бастырып шығаруды, ауыл мектептерін оқулықтармен қамтамасыз етуді, қаражатқа мұқтаж оқушыларға көмек ұйымдастыруды қолға алды. 1916 жылы “Балапан” атты қолжазба журнал шығарды. 1917 жылы 1 — 4 қазан аралығында ұйымның кеңейтілген жиналысы өтіп, онда ұйым мүшелері Алаш партиясына қолдау көрсететіндіктерін білдіріп, халық арасында оның бағдарламасын насихаттауды өз мойнына алды. Дегенмен оның мүшелері арасында Әлжанов секілді “Үш жүз” партиясын қолдағандар да болды. “Бірлік” ұйымы мүшелері 1918 жылы барлық қазақ жастарын біріктіру үшін құрылған “Жас азамат” ұйымының құрамына енді. Дереккөздер
Цементтік шикізат

Цементтіқ шикізат — цемент өндіруде қолданылатын табиғи және жасанды минералдық түзілімдер. Көп жұмсалатын портландцемент өндіру үшін әкті, мергельді, сазды тау жыныстары қолданылады. Саз, саздақ, сазды тақтатас, лесс, лесс тәрізді саздақтар — цемент өндірісінің негізгі шикізаттары болып табылады. Цемент алу үшін шикізат шихтасына аздаған түзуші қоспалар (колчедан тұқылдары, домна өндірісінің қалдықтары, темір кентасы, трепел, опока, кварц құмы,маршаллит, боксит, т.б.) қосылады. Клинкерді күйдіргендегі бірігу үдерісін жеңілдету үшін таза флюорит және натрий, кальций, магнийдің кремнийлі-фторлы қоспалары енгізіледі. Шикізат ылғалдылығын төмендету үшін сода, сұйық шыны, т.б. сұйылтқыштар, өнімді стандартқа сәйкестендіру үшін ұнтақтағанда клинкерге табиғи (диатомит, терепел, опока, вулкан күлі мен туфы, пемза, трасса) және жасанды (күйдірілген саз, кремнийлі қалдықтар, домна мен отынның шлактары және күлдері) материалдар түріндегі белсенді минерал қоспалар қосылады. Бұлар цементтің қатаюын қамтамасыз етеді. Қазақстанда Цемент шикізатның қоры мол. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Бірліктердің абсолют жүйесі

Бірліктердің абсолют жүйесі — физикалық шамалардың негізгі бірліктерінің кейбірін ғана (ұзындық, масса және уақыт) қамтитын, ал қалған өлшеу бірліктері сол негізгі бірліктердің туындысы ретінде анықталатын жүйе. Бірліктердің абсолют жүйесіне енетін кез келген физикалық шаманың туынды бірліктерін анықтағанда, сол шаманы негізгі бірліктер арқылы өрнектелетін шамалармен байланыстыратын формула қолданылады. Бұл формуладағы пропорционалдық коэффициент 1-ге тең деп ұйғарылады. Бірліктердің абсолют жүйесін ғылымға тұңғыш рет 19 ғ-дың 30-жылдары неміс ғалымы К.Ф. Гаусс енгізген. Ол негізгі бірліктер ретінде: ұзындық бірлігіне миллиметрді, масса бірлігіне миллиграмды және уақыт бірлігіне секундты алған. Бірліктердің абсолют жүйесі қазіргі уақытта ескірген жүйе болып саналады. Дереккөздер
Музыкалық тыныс

Музыкалық тыныс (грек тілінде pausіs – тоқтау, доғару) – музыкалық шығарманың бір немесе бірнеше дауыстарында, кейде барлық дауыстарындағы үннің белгілі бір кезеңдегі үзіліс сәті. Музыкалық тыныстар да дыбыстық ұзақтықпен өлшенеді. Бүтін, жарты, ширек, сегіздік, он алтылық, т.б. музыкалық тыныс таңбаларының нота жазуында белгіленетін тұрақты өз орындары бар. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Еркін Тілекұлы Мергенов

Еркін Тілекұлы Мергенов (6.3.1940 жыл, Алматы 27.07.2015 жыл, Алматы) – мүсінші, ҚазКСР-інің халық суретшісі (1992), Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. Өмірбаяны * 1962 жылы Алматыда Н.В.Гоголь атындағы көркемсурет училищесін бітірген, мүсін бөлімі. * 1963-1963 жылдары Кеңес Армиясы, Орта Азия әскери округі қатарында әскери борышын өтеді. * 1966-1967 жылдары Алматы қаласы №105 орта мектепте сызу және сызу пәнінен сабақ берді. * 1973 жылы Мәскеу мемлекеттік мәдениет және өнер университетітын бітірген. * 1987 – 92 жылдары және 1998 жылдан Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағасы. * 1980 жылдан Алматы театр-көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) сурет кафедрасының меңгерушісі. * 1981 жылы Латвия КСР-нің Рига қаласында жеке көрмесі өтті. * 1982 жылы КОКП қатарынан шығарылды. 1985 жылы Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы қатарына қайта алынды. * 1987-1994 жылдары Қазақ КСР суретшілер одағының XII съезінде Қазақ КСР Суретшілер одағы басқармасының төрағасы болып сайланды. * 1989 жылы КСРО Суретшілер Одағынан халық депутаты болып сайланды, Мәскеу қаласы, Сол жылы жеке көрмесі өтті, (Орталық Суретшілер үйі). * 1990 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. * 1990 жылы Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы қатарынан шықты. * 1991 жылы Германиядағы Дуйсбург қаласында өткен Халықаралық көрмеге белсенді қатысады. * 1994 жылы Қазақстан суретшілер одағының мүшелігінен шықты. * 1998 жылдан Халықаралық суретшілер одақтары конфедерациясы кеңесінің мүшесі, Мәскеу қ. * 1999-2000 жылдары Қазақстандағы Сорос заманауи өнер орталығының басқарма төрағасы болды. * 2000 жылы «Бейнелеу өнері» номинациясы бойынша «Платина Тарлан» тәуелсіз ұлттық сыйлығының лауреаты атанды. Шығармашылығы Мергенов Еркін Тілекұлы негізінен портрет жанрында еңбек етеді. Оның мүсіндері замандастар бейнесінің шынайылығымен, өмір мен уақыт тынысын сезіндіретін шымырлығымен ерекшеленеді. Еркін Тілекұлы Мергеновтің : * “Махамбет” (1973, қола), * “Олжас Сүлейменов портреті” (1982, қола), * “Қазақ КСР-інің халық артисі Е.Өмірзақов” (1982, гипс), * “Жаңғырық” (1983), * “XX ғасыр” (1988), т.б. портреттер топтамасы бар. Дереккөздер
Шұбартеңіз шайқасы

Шұбартеңіз шайқасы, Шұбаркөл шайқасы, қазақ жасақтары мен жоңғарлар басқыншылары арасында болған. Шежіре деректері бойынша бұл шайқас шамамен 1728 жылы (кей деректерде 1725 жылы) Орталық Қазақстандағы Ұлытаудың оңтүстік-батыс жағындағы Шұбартеңіздің (Шұбаркөлдің) айналасында өткен. Бұл шайқас “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” оқиғасынан кейінгі қазақтар мен жоңғарлардың арасындағы ірі шайқас болды. Шежіре деректерінде шайқаста қазақтардың біріккен қолын Шақшақ Жәнібек батырдың басқарғаны айтылады. Мұны Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы мен Шәкерім Құдайбердіұлы да растайды. Шайқас қазақ жасақтарының жеңісімен аяқталып, жауға күйрете соққы берілді. Бұған дейін қазақ батырлары әрқайсысы өз жасағымен жеке-жеке жаумен шайқасып, еш нәтиже шығара алмаған еді. Осы жолы олар алғаш рет өз күштерін біріктіріп, тізе қоса іс-қимыл жасады. Шұбартеңіз шайқасы болашақта қазақ батырлары күш біріктірсе ортақ жауды талқандап, туған жерді азат етуге болатынын дәлелдеп берді. "Қалмаққырылған" деген алғашқы жер атауларының бірі Қазақстан картасында осылайша пайда болды. Пайдаланатын әдебиет * Қазақтың көне тарихы, Алматы, 1993, * Қазақстан тарихы, 3-том, Алматы, 2002. Тағы қараңыз *Жоңғар шапқыншылығы *Жоңғар хандығы *Жоңғар-қазақ соғысы (1723—1730) *Аңырақай шайқасы *Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Бірліктердің табиғи жүйесі

Бірліктердің табиғи жүйесі— негізгі бірліктер ретінде іргелі физикалық тұрақтылар қабылданған (мысалы, гравитациялық тұрақты — G, вакуумдағы жарық жылдамдығы—с, Планк тұрақтысы—ї, Больцман тұрақтысы — k, Авогадро саны — NA, электрон заряды—е, электронның тыныштық массасы — me, т.б.) жүйе. Бірліктердің табиғи жүйесінің негізгі бірліктерінің шамасы табиғат құбылыстарына байланысты анықталады; бұл оның — өлшем бірліктерін таңдау практикалық өлшеу талабынан туатын басқа жүйелерден өзгешелігі. Бірліктердің табиғи жүйесінің алғашқы нұсқасын 1906 ж. неміс физигі М.Планк ұсынған. Планк негізгі бірліктерге ї, с, G, k сияқты бірліктерді алды. Бұл бірліктер жүйесі жер жағдайына тәуелсіз әрі ғаламның барлық уақытына және кез келген бөлігіне жарамды болып есептеледі. Кейін Планктің жүйесінен басқа да табиғи жүйелер (мысалы, Льюистің, Хартридің, Дирактың, т.б. жүйелері) құрастырылды. Бірліктердің табиғи жүйесінде ұзындық, масса және уақыт сияқты өлшем бірліктерінің шамасы өте аз болса (мысалы, Планк жүйесіндегі ұзындық 4,03Һ10–35м, масса 5,42Һ10–8 кг және уақыт 1,34Һ10–43 с), керісінше, температураның өлшем бірлігі өте үлкен шама (3,63Һ1032К) болады. Мұның үстіне бұл жүйенің өлшем бірліктерінің бірліктердің халықаралық жүйесінің (СИ) негізгі өлшем бірліктеріне қарағанда қайталау дәлдігі бірнеше есе төмен. Сондықтан Бірліктердің табиғи жүйесі практикалық өлшем жүргізуде кең қолданыс тапқан жоқ. Дегенмен, бұл жүйені теориялық физикада пайдалану кейбір физикалық теңдеулерді қарапайым түрге келтіруге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Ценз

Ценз (лат. census — есептеу, бағалау) — # адамды қайсыбір саяси негізінен сайлау құқықтарын пайдалануға жіберудің заңнамада көзделген шектеулі шарттары. Сайлау Цензі азаматқа сайлау құқықтарын беру шарттары ретінде конституциямен немесе сайлау заңнамасымен белгіленеді. Мұндай Ц. 18 — 19 ғ-лардан бастап енгізілді. Ең көп таралған түрлері — мүліктік Ц (мүліктің белгіленген минимумын иелену қажеттігі), білім алу Цензі (білімнің белгіленген минимумы болуы қажеттігі), отырықшылық Ц-і (белгілі бір мекенде азды-көпті ұзақ тұру талабы). Кейбір сайлау Цензі бірқатар мемлекеттердің заңнамасында қазіргі кезге дейін көзделген; # Ежелгі Римде азаматтардың әрбір 5 жыл сайын цензорлар жүргізіп тұрған мүлік санағы. Б.з.б. 6 ғ-да енгізілген. Ценздің негізіне бөлінген жер телімі немесе жылжымалы мүлік алынды, сонан соң Ценз ақшалай тұлғаланатын болды. Ц. негізінде салық салынды және әскерге шақырылды; # Батыс және Орт. Еуропада орта ғасырда шаруалардан алынған алым-салық. Онда шаруалар сеньорға тұрақты түрде азық-түлікпен немесе ақшалай төлеп тұрған. Германияда, Чехияда, Польша корольдігінде, Францияда,Англияда қолданылды. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Музыкалық форма

Музыкалық форма – кең ұғымда музыкалық шығарманың идеялық-эмоциялық мазмұнын білдіретін музыканың мәнерлеу құралдарының (мелодия, екпін, ырғақ, гармония, т.б.) жиынтығы. Музыкалық шығарманың көркемдігі – мазмұн мен форма бірлігінде. Ал тар ұғымдағы музыкалық форма музыкалық шығарманың құрылымы (композициясы) болып табылады. Музыканың тарихи даму барысында музыкалық образдарды бейнелеу, оларды бір-бірімен салыстыру, даму принциптеріне негізделген музыкалық форманың біршама тұрақты түрлері қалыптасты. Музыкалық форма түрлері әр дәуірде, композиторлардың шығармаларында, жеке шығармаларда өзгерістерге ұшырап отырды. Музыкалық форманың элементтері: мотив, фраза, музыкалық сөйлем, период. Музыкалық форманың шумақтық, екі бөлімді, үш бөлімді (жай және күрделі) сонаталық, вариациалық рондо, фуга, полифониялық, т.б. түрлері болады. Сондай-ақ циклдік формалар да (соната, сюита, рондо-соната, прелюдия, фантазия) кеңінен тараған. Циклдік форма бөлшектері әр түрлі музыкалық формада (жай, күрделі, полифониялық) жазылады. Ал сонаталық формаға сонаталармен қатар симфониялар, квартеттер, концерттер, т.б. жатады. Күрделі вокалдық-симфониялық (оратория, кантата, месса) және музыкалық-сахналық шығармалар (опера, балет) бірнеше бөлімнен құрылады. Бұл шығармалардың әр бөлімдері (увертюра, ариялар, ансамбльдер) дағдылы музыкалық формада (мысалы, ария екі немесе үш бөлімі рондо формасында) жазылады. Мұнда композицияның жалпы принциптері музыкалық драматургияның заңдылықтарына сәйкес өзгеріп отырады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Способин И.В., Музыкальная форма, 5 изд., М., 1972 *Мазель Л., Строение музыкальных произведений, М., 1979 *Холопова В.Н., Форма музыкальных произведений (Учебное пособие), СПб., 1999
Бірнегізді қышқылдар

Бірнегізді қышқылдар — құрамында металл атомдарына ауыса алатын бір сутек атомы бар қышқылдар (мысалы, НСІ, НВr, НJ, НF, Н (АuСІ4), HNO3, HCІO3, HMnO4 CH3 COOH және т.б.). Қышқыл молекуласының құрамындағы cутек атомдарының саны мен оның негіздігі әрқашан сәйкес келе бермейді. Мысалы, этан (сірке) қышқылының (СН3— СООН) құрамында төрт сутек атомы болатынына қарамастан, бір сутек атомы ғана қышқылдық реакцияға қатысады. Қышқылдың күшіне қарай Б. қ. күшті және әлсіз қышқылдар болып бөлінеді. Күшті қышқылдар қатарына тұз қышқылы (НСl), азот қышқылы (НNО3), йодты сутек қышқылы (НJ), хлор қышқылы (НСlО4), т.б. қышқылдар жатады. Әлсіз қышқылдар қатарына — цианды сутек қышқылы (НСN), этан қышқылы (СН3—СООН), т.б. органик. қышқылдар жатады. Құрамына қарай Б. қ. (жалпы қышқылдар сияқты) оттекті (оксоқышқылдар) және оттексіз болып бөлінеді. Көптеген оттекті қышқылдар күшті тотықтырғыштар. Мысалы, азот қышқылы (НNО3), маргaнец қышқылы (НМnО4). Кейбір бірнегізді оттекті қышқылдар тек сулы ерітінділерде ғана болады, оларды жеке бөліп алу қиын. Оттексіз қышқылдарда сутек атомдары қышқыл түзетін элемент атомдарымен тікелей байланысқан. Көптеген кешенді қышқылдардың қатарында бір негізді қышқылдар (мысалы, Н[АuСІ4] бар. Б. қ-дың ішінде азот және тұз қышқылдары көп қолданылады.Бірнегізді қышқылдар құрамына ұшқыш қышқылдарда кіреді Мысалы:бромды сутек(HBr↑),йодты сутек қышқылы(HI↑),хлорлы сутек(HCl↑). Дереккөздер
Мердігерлік

Мердігерлік – экономикалық агенттердің құқықтық қатынасы. Мұнда бір тарап (мердігер) екінші тараптың (тапсырыс берушінің) тапсырысы бойынша белгілі бір жұмысты орындауға және оның нәтижесін тапсырыс берушіге өткізуге, ал ол өз кезегінде жұмысты қабылдап алуға және ақысын төлеуге міндеттенеді. Мердігерлік шарты өнімді дайындауға не өңдеуден өткізуге (қайта өңдеуге) немесе жұмысты орындап, нәтижесін және осы нәтижені меншіктену құқығын тапсырыс берушіге табыстау үшін жасалады. Әдетте мердігерлік жұмыс мердігердің материалдарынан жасалады, соның күшімен және қаражатымен орындалады. Тапсырыс беруші мердігердің өз міндеттерін орындауға қосалқы мердігерлер деп аталатын басқа адамдарды тартуына рұқсат етуі мүмкін. Мұндайда мердігер бас мердігер рөлін атқарады. Мердігер қосалқы мердігердің міндеттемелерді орындамағаны не жеткіліксіз орындағаны үшін тапсырыс беруші алдында, ал тапсырыс берушінің міндеттемелерді орындамағаны не жеткіліксіз орындағаны үшін қосалқы мердігер алдында жауап береді. Мердігерлік шартында мердігер мен тапсырыс беруші арасындағы тәуекел былайша бөлінеді: Мердігерлік жұмысты орындаған кезде пайдаланылатын материалдардың, жабдықтардың және басқа да мүліктердің кездейсоқ зақымдануын оларды берген тараптар көтереді, ал жұмыс нәтижелерінің тапсырыс беруші қабылдап алғанға дейін кездейсоқ зақымдануын мердігер көтереді. Мердігерлік шартта жұмысты орындаудың басталуы мен аяқталу кезеңі міндетті түрде көрсетіледі, ал қажет болған жағдайда жұмыстың жекелеген кезеңдерінің аяқталу мерзімі (аралық мерзім) де көрсетіледі. Жұмыстың бағасы, әдетте Мердігерліктің сметасын жасау жолымен айқындалады, бұл орайда мердігердің үнемдеген қаржысы орындалған жұмыстың сапасына әсер етпейтін болса, оның өзінде қалады. Тапсырыс беруші Мердігерлік шартында көзделген мерзімде және тәртіппен мердігер орындаған жұмыстың нәтижесін қарап, қабылдауға, шарттан ауытқушылық байқалған жағдайда мұны мердігерге дереу хабарлауға міндетті. Жұмысты тексермей қабылдаған тапсырыс беруші жұмысты қабылдаған кезде бірден байқауға болатын кемістіктерді сылтау ету құқығынан айрылады. Егер Мердігерлік шартта басқаша көзделмеген болса, тапсырыс беруші жұмыс нәтижесін өткізгенге дейін шартты орындау-дан бас тартуына болады, мұндай жағдайда ол мердігерге жұмыстың орындалған бөлігінің ақысын Мердігерлік баға бойынша төлейді. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Цензура

Цензура (лат. censeo — бағалаймын, пікір айтамын) — # баспасөзді, басқа да бұқаралық ақпарат құралдарын мемлекеттік қадағалау немесе белгілі бір қоғамдық бірлестіктердің қадағалауын жүзеге асырушы субъект. Ол цензураны жүзеге асырушы субъектілердің талап етуімен жарыққа шығаруға дайындалған хабарлар мен материалдарды алдын ала келісу үшін іске асырылады. Оны алдын ала цензура дейді. Кейіннен жүзеге асырылатын цензура деп аталатын да түрі бар. Ол жарыққа шыққан шығармаларды, көрсетілген сахналық қойылымдарды, эфирге шыққан радиохабарлар мен телехабарларды, т.б. талдап, бағалайды. Кейінгі цензура нәтижесінде шығарманың авторы немесе тиісті БАҚ редакциясы жөнінде белгілі бір шаралар қолданылады. Ресейде алғаш 16 ғ-да діни цензура дүниеге келді. Оны 1721 жылдан бастап Синод жүзеге асырды. 19 ғ-да цензураны жүзеге асыру тәртібі арнаулы жарғылармен айқындалды. Ресей тарихында 1848 — 55 ж. кезеңі цензуралық террор дәуірі ретінде енді. Бұрыннан қолданылып жүрген алдын ала цензурамен қатар жазалау цензурасы да қолданылады. Онда шығармалар жойылып, авторлар қуғындалады. 1865 ж. цензура мен баспасөз туралы уақытша ережелер шығарылды. Кеңес өкіметі жылдарында Коммунистік партияның бақылауымен КСРО республикаларында қатаң цензура жүзеге асырылды. ҚР Конституциясының 20-бабына сәйкес цензураға тыйым салынған. Бұқаралық ақпарат құралдарына цензураны жүзеге асыру міндетін атқаратын ұйымдарды, мекемелерді, органдарды құруға және қаржыландыруға немесе лауазымдарды ұстауға жол берілмейді. Дамыған елдердің көпшілігінде бұл мәселе осылай шешілген. # Ежелгі Римдегі цензор қызметінің атауы. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Біріккен сөздер

Біріккен сөздер — екі, кейде одан да көп сөздердің бірігіп, тұтас бір ұғымды білдіретін сөзді атайды. Біріккен сөздер сөз табының барлығында ұшырасады (Контаминация). Олардың кейбір тобы құрылымдық жағынан сөз тіркестеріне жақын. Мысалы, ақкөңіл, қырықаяқ, теміржол, атаққұмар, үшбұрыш, антұрған, т.б. Негізінен, біріккен сөздерге біртұтастылық қасиет тән боп келеді. Оларды бірнеше топқа бөлуге болады: 1) екі компоненті бірігіп, ортақ мағына пайда болады. Мысалы, ақбоз, алтыбақан, басқұр, еңбеккүн; 2) әр компонент ортақ екпінмен айтылып, екі сөз бірігеді, соның нәтижесінде сөз құрамы түрлі фонетикалық өзгерістерге ұшырайды. Мысалы, алаөкпе (ала+өкпе), алауыз (ала+ауыз), жамбас (жан+бас), күздігүні (күзді+күні), қайынаға (қайын+аға), т.б. Кейбір біріккен сөздердің құрылымы тарихи даму барысында танымастай өзгеріп, кіріккен сөздерге айналған. Мысалы, әкел (алып+кел), бүгін (бұл+күн), ағайын (аға+іні), білезік (білек+жүзік). Біріккен сөздердің өзіне тән графикалық ерекшелігі бірігіп жазылу не дефис арқылы жазылуы. Біріккен сөздер негізінен, сөз тіркесінен туатындықтан, олардың құрама бөліктерінің өзіне тән тіркесу тәсілдері бар: # Салаласа тіркескен біріккен сөздер (компоненттері тең дәрежеде): біртұтас, желмая, қолхат, жолсерік, өнеркәсіп, ақсары, т.б.); # Сабақтаса тіркескен біріккен сөздер (компоненттерінің арасында басыңқы, бағыныңқы қатынас, көбінесе, анықтауыштың не толықтауыштың қатынасы болады): алабұға, қолөнер, жиһанкез, қоғамтану, алжапқы, жанашыр, т.б. Екі компоненттің бірігуі арқылы пайда болған біріккен сөздерді сөзжасамның бір тәсілі деп қарауға болады. Олар әр түрлі мағына береді: # адам, зат, өсімдік, жануар, ұғым атауы. Мысалы, бой+жеткен, қол+жазба, қой+бүлдірген, ақ+құман, алты+атар, алты+бақан, т.б. # экспрессивті ауыспалы мағына. Мысалы, ақ+жүрек, ақ+көңіл, ақ+сүйек, ала+ауыз, алып+сатар, арам+тер, ашық+ауыз, бақ+құмар, басы+байлы, бет+ашар, қаңғы+бас, т.б. Дереккөздер
Алма қышқылы

Алма қышқылы, НООС-СНОН-СН 2 СООН — екі негізді органикалық қышқыл. Түссіз ылғал тартқыш кристалдары суда және этил спиртінде жақсы ериді. Балқу t 100 0 С. Алғаш 1785 жылы. швед химигі К.Шееле көк алмадан бөліп алған. Алма қышқылы көптеген өсімдіктерде, әсіресе піскен шетен жемісінде, темекі, мақта жапырақтарында, лимон шырынында көп кездеседі. Жасаңшөп тобына жататын өсімдіктерде (суккулент) түнде көп жиналады, күндіз күн сәулесінің әсерінен мөлшері кемиді. Оны микроорганизмдер энергетикалық субстрат немесе көміртек көзі ретінде пайдаланады. Алма қышқылы тамақ өндірісінде, әсіресе сусындар жасауда, балық, ет консервілеуде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Мерзім

Мерзім — заңдарда не мәмілелерде белгіленетін, не болмаса нақты қаралатын іске қатысты сот белгілейтін қандай да бір әрекеттің басталуы не аяқталуы көзделген уақыт. Мерзім сағатпен, күнтізбелік күнмен, аптамен, аймен және жылмен белгіленеді. Кейде болатыны сөзсіз оқиға тиісті әрекетті атқаруға кірісу уақыты болып саналады. Сот белгілеген уақыт оның құжаттарында дәлме дәл көрсетіледі. Заңдарда уақытты белгілеу жолы, оны қалай санау керектігі көрсетіледі. Жалпы тәртіп бойынша жылмен есептелетін мерзім соңғы жылдың тиісті айының тиісті күні бітеді. Жарты жылдық және тоқсандық мерзім аймен есептеледі. Мұндайда бір тоқсан 3 айға барабар болып саналып, жылдың басынан бастап есептеледі. Ал аймен саналатын мерзім белгіленген соңғы айдың тиісті күнінде бітеді. Жарты айлық мерзім 15 күн болып табылады. Егер де аймен есептелетін мерзімнің бітетін күні ондай күні жоқ айға тура келетін болса, онда мерзім бұл айдың соңғы күні бітеді. Аптамен есептелетін мерзімнің бітер күні демалыс күнге тап келіп қалса, бұдан кейін келетін жұмыс күні соңғы күн болып саналады. Соңғы күннің 24 сағаты ішінде байланыс мекемесіне тапсырылған жазбаша арыз, өтініштер мерзім ішінде орындалған әрекет болып табылады. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы