kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Субдукция

Субдукция — спрединг процесі нәтижесінде континент жағалауларына жылжып жеткен мұхиттық литосфераның сол литосфера қозғалысына қарсы бағытталған немесе "тыныш тұрған" континенттік литосфера астына қарай сұғынуы. Литосфералық тақталар тектоникасы геотектоникалық тұжырымдамасының негізгі төрт қағидасының (континенттер ығуы, спрединг, субдукция және коллизия) бірі болып табылатын бұл процеске сәйкес, төмен сұғынған мұхиттық литосфера мен оны көмкерген континенттік литосфераның бір-бірімен тоқайласуы (үйкелісі) Беньофф-Заварицкий-Вадати белдемі деп аталатын арнаулы құрылымдар жиынтығының қалыптасуына себепші болады. Белсенді мұхит жағалауларында ғана қалыптасқан мұндай құрылымдар жиынтығына жататын құрылымдар шұңғыл науалар жататын құрылымдар шеткі теңіздер. Дереккөздер
Сублитораль алқап

Сублитораль алқап — теңіздер мен мұхиттар түбінің қайраң ауқымындағы алқабы; тереңдігі — сизигия шалқуы кезіндегі су бетінен 200 м-ге дейін; мол және әртүрлі сублитор альфауна мекендейді. Фауна тіршілік ететін ортаның негізгі факторларының (температура, тұздылық, шөгінділер құрамы және т.б.) өзгергіштігімен және әртүрлі болуымен сипатталады. Геологияда (палеогеографияда) Сублитораль алқапқа кейде соқпа толқыннан төменгі 40-60 м тереңдікке дейінгі жоғарғы сублитораль белдемін ғана жатқызады. Синонимі: сублитораль. Дереккөздер
Субсеквенттік магматизм

Субсеквенттік магматизм – субсеквенттік магматизм геосинклиндік кұрылымның орогенді аймаққа айналу сатысынан кейін, яғни тектоникалық тұрғыдан мейлінше белсенді бұрынғы геосинклиндер орнында барынша салғырт платформалар қалыптасуы сәтіне сәйкес келетін сиалды вулканизм. Дереккөздер
Жад иерархиясы

Жад иерархиясы (Иерархия памяти; memory (storage) hierarchy) — сақтауыш құрылғылардың көпдеңгейлі жүйесі: төменгі деңгейге шапшандығы аз шалғай сақтауыш құрылғылар (магниттік таспалар), орта деңгейге ортақ жад құрылғылары (магниттік дискілер), жоғарғы деңгейге аса шапшаң әрекет ЖАД IN жасайтын сақтауыш құрылғылар және процессордың ішкі регистрлері жатады. Дереккөздер
Жад картасы

Жад картасы (Карта памяти; memory map) — 1) жүйелік жадтың әр түрлі аймақтарының қызметтік міндетін көрсететін сурет, листинг немесе кесте; 2) жад бөлігі қай программаны орналастыруға бөлінгенін көрсететін карта. Ол адрестер ауқымы мен программа атауы көрсетілген кесте түрінде беріледі. Дереккөздер
Жер қабатының арасымен суармалау

Жер қабатының арасымен суармалау— жер бетінен 40—50 см тереңде орналастырылған арнаулы саңылаулары бар су кұбыры аркылы топырақты капиллярлы жолмен ылғалдандырып, өсімдікті сумен қоректендіру тәсілі. Дереккөздер
Жад модуль

Жад модуль (Модуль памяти; storage module) — 1) жедел жад құрылғысының дербес пайдаланыла алатын немесе өз көлемін ұлғайту мақсатында жеке бөлік (модуль) ретінде қарастырылатын аймағы; 2) модуль ретінде құрылымдық даяр болған және жеке немесе жедел жадты арттыру құралы ретінде пайдаланылатын жедел сақтауыш кұрылғы. Дереккөздер
Жад сыйымдылығы

Жад (Сақтауыш құрылғы, мәлімет тасуыш) сыйымдылығы (Емкость памяти (запоминающего устройства, носителя данных); memory (storage) capacity, memory size) — компьютердің сақтауыш құрылғысында бір мезгілде сақталатын мәліметтердің ең жоғарғы көлемі. Биттермен, байттармен (килобайттармен, мегабайттармен, гигабайттармен), машиналық сөздермен, символдармен өлшенеді. Дереккөздер
Жадқа қатынау

Жадқа қатынау (Обращение к памяти; storage access) — 1) ақпаратты қалпына келтірумен қатар оны сақтауыш құрылғыда жазу немесе оқудың толық циклі; 2) жадтан оқуға, жазуға немесе мәліметтер іздестіруге сұраныс жасау. Дереккөздер
Жадқа тікелей қатынас құру

Жадқа тікелей қатынас құру (Прямой доступ к памяти) — шалғай құрылғылардың процессордың қатысуынсыз жадпен мәліметтер алмастыру әдісі. Бұл кезде процессор жадқа тіке қатынас құру контроллеріне басқару тізгінін береді. Ол үшін бастапқы адресті, санауышты және алмастыру режімін көрсетеді. Одан кейін мәліметтер алмастыруды әрі қарай контроллер жүргізеді. Дереккөздер
Жадқа тікелей қатынас құру контроллері

Жадқа тікелей қатынас құру контроллері (Контроллер прямого доступа к памяти; direct memory access controller) — дербес компьютердің жұмыс өнімділігін арттыру мақсатында тікелей дербес компьютердің жедел жады мен шалғай құрылғылар арасында ақпарат алмасуды жүзеге асыратын контроллер. Дереккөздер
Жадты басқару

Жадты басқару (Управление памятью; memory managment) — бар жадты есепке алу және программалар арасында үлестіру, сондай-ақ оған қатынас құруды жасақтау. Ж.б-дың мақсаты сақтауыш құрылғының әрбір типіне қатынасулардың ең жоғарғы тиімділігін және бар жадтың программалар арасында ұтымды үлестірілуін жасақтау болып саналады. Бірінші жағдайда дискіні бүркемелеу мысал бола алады, яғни тым жиі пайдаланылатын диск секторларын жедел жадқа сақтау ұйымдастырылады. Екінші жағдайда дискі мен жедел жад арасындағы беттік алмасуы бар виртуаль жадты ұйымдастыру. мысал бола алады. Ж.б. аппараттық және программалық құралдармен, сондай-ақ пайдаланушы әрекетімен жүзеге асырылады. Мыс., мәліметтерді жедел жадтан бүркеме-жадқа ауыстыру аппараттық жолмен орындалады, ал дискіні бүркемелеуді админ немесе бүркеме диспетчері деп аталатын тұлғалық программа басқарады. Ж.б. міндетін аткаратын программалар супердидарлар деп аталады және олар операциялық жүйенің құрамына кіреді. Дереккөздер
Жадты басқару блогы

Жадты басқару блогы (Блок управления памятью; memory management block) - компьютердің жедел жадын салыстырмалы шағын бөліктерге, белуге және оларды қолданбалы программаларда динамикалық түрде қайта бөлуге арналған блок. Дереккөздер
Жадты басқару құрылғысы

Жадты басқару құрылғысы (Устройство управления памятью; memory control unit) — қатынауларды, жад құрылғыларын адрестеуді, мәліметтерді жадтан жүйенің басқа құрылғысына жеткізуді реттеу міндетін орындайтын процессордың құрамындағы құрылғы. Дереккөздер
Жадты босату

Жадты босату (Сброс памяти; memory setup) — 1) сақтауыш құрылғыны босату; 2) жедел жад аймағындағы бар нәрсені (мысалы, мәліметтерді) сыртқы жадқа сақтай отырып, осы жедел жад аймағын босату; мәселе аяқталғаннан кейін, оған бөлінген жадтың бөлігін босату процедурасы. Дереккөздер
Жадты бұғаттау

Жадты бұғаттау (Блокировка памяти; memory lockout) — жадтың шектеулі бөлігіне қатынас құруға тыйым салу, мыс., диск сызықжолында ақаулардың байқалуына байланысты сол жолға қатынас құруға аппараттық немесе программалық құралдармен рұқсат бермеу. Дереккөздер
Суға аса қаныққан таужыныс

Суға аса қаныққан тау жынысы — суды толық ылғалсыйымдылықтан артық мөлшерде ұстайтын тау жынысы. Мұндай жағдайларда ұсақ түйірлі тау жынысытар аққыштық қасиетке ие болады (қор ыстар, лайлы ағындар). Дереккөздер
Жадты қорғау

Жадты қорғау (; ) — жадқа мәлімет жазу/оқу кезінде сол мәліметтердің осы мезетте шығарылып жатқан есептің адрестік кеңістігіне жататындығын тексеру; қатарластыра бірнеше есеп шығару режіміңде солардың мәліметтерінің бірінен біріне ауыспауын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Жадты қорғауды бұзу

Жадты қорғауды бұзу (Нарушение защиты памяти; memory protection violation) — программалық үзілімді жасайтын қате. Онда программа қатынайтын жад аймақтарының кілті программаны қорғау кілтімен, яғни программа орналасқан қорғау аймақтары кілтімен үйлеспейді. Дереккөздер
Жадты сегменттеу

Жадты сегменттеу (Сегментация памяти; memory segmentation) — жедел жадты ұзындығы белгіленген сегменттерге бөлу механизмі және адресті "сегмент: ығысу" түрінде жазу арқылы адрестік кеңістікті қалыптастыру. Жады сегментациясы - жедел жады RAM "Code", "Stack, "Data" сегменттеріне бөлу процесі. Бұл процесс Memory manager арқылы атқарылады. Дереккөздер
Жадты тазалау

Жадты тазалау (Очистка памяти; garbage collection) — программамен пайдаланылмайтын жадтың блоктарын табу және оларды бос жадтың тізіміне қосу үшін жадты қайта үлестіру. Бейсикпен жұмыс істейтін компьютерлер, әдетте, ұзындығы 55 таңбаға дейінгі жолды пайдаланады. Егер осы жолға басқа атау телінсе, онда оны сақтау үшін жадтың басқа аймағы пайдаланылады. Кейбір программалардың жұмыс істеу нәтижесінде, мыс., жолдарды сорттау, жадтың өте көп бөлігі пайдаланылмайтын жолдарға жатуы мүмкін және бұл жағдайда да Ж.т. іске асырылуы тиіс болғандықтан, бұл процесс өте ұзақ уақытқа созылады да компьютер осынша уақыт басқа әрекеттер орындауға мүмкіндігі болмайды. Егер Ж.т. жүйелі уақыт аралығында орындалып отырса немесе сорттау барысында жолдарды ауыстырмай, тек көрсеткіштердің мәнін өзгертсе, бұл мәселе тікесінен қойылмаған болар еді. Бейсик тіліндегі программаларды түсіндіру кезінде ғана жиі, ал басқа программалау тілдерінде сирек кездеседі. Дереккөздер
Жадты үлестіру программасы

Жадты үлестіру программасы (Программа распределения памяти; memory allocation program) — құрылғыларды үлестіру программасынан басқаруды алатын және дискілерде жадты бөлу мүмкіндігін тексеруді, файлдарға жад бөлуді және том мазмұнында файлдар ентаңбасын жасауды жүзеге асыратын программа. Дереккөздер
Жадтың жоғарғы адрестер аймағы

Жадтың жоғарғы адрестер аймағы (Область старших адресов памяти; upper memory area, UMA) — жедел жадтың 640 Кбайт пен 1 Мбайт арасындағы аймагы. Ол жүйелік қажеттер үшін бөлініп қойылған. Бұл аймақта BIOS пен қатқыл дискілік жинақтауыш контроллерінің, бейнеадаптердің жады орналасқан. Қолданбалы программалар оны ақпарат сақтау үшін пайдалана алмайды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Кеңейтілген жад * Жадтың жоғарғы аймағы (HMA) * Жадтың негізгі аймағы
Жадтың жоғарғы аймағы

Жадтың жоғарғы аймағы (Верхняя область памяти; high memory area, HMA) — бір мегабайттың шекарасынан бастап санағанда кеңейтілген жадтың бастапқы 64 килобайттық (16 байты кем) аймағы. Дереккөздер Тағы қараңыз * Кеңейтілген жад * Жадтың жоғарғы адрестер аймағы (UMA) * Жадтың негізгі аймағы
Кәмила Мағауияқызы

Кәмила Мағауияқызы (1900-32) — Абайдың немересі. Кәмәлия молдадан ескіше сауат ашқан. Шыныбай дегенге тұрмысқа шығып, көп кешікпей ажы- расады. Ағасы Жағыпар Мағауияұлының қолында жүрген кезінде Мұхтар Әуөзовпен отасады. Әуезовтен Зере, Мағрипа деген балалары (жастай қайтыс болған) дүниеге келген. Конфискелеу зұлматы кезінде ерлі-зайыптылар ажырасты. Кәмила Убо-форфост деген жерде ағасы Жағыпардың қолында қайтыс болған. Сүйегі Шульба СЭС-інің астында қалатын болғандықтан 1982 жылы қазып алынып, Ақшоқыдағы Құнанбай әулетінің зиратына қойылды. Кәмила Абай әндерін нақышына келтіріп айтатын шебер әнші болған. Оның күйеуі Мұхтарды сағынып шығарған арнау өлеңдері Абайдың әдеби-мемориалдық мұражай қорында сақтаулы. Дереккөздер
Жадтың кілті

Жадтың кілті (Ключ памяти) - операциялық жүйенің жад бөлігіне тағайындап беретін кілті. Егер осы кілт жадқа катынас құрарда оның қорғаныш кілтіне сәйкес келсе, онда жад бөлігіне қатынас құруға қойылған шектеулер толық немесе жартылай алынады. Дереккөздер
Жадтың қосалқы процессоры

Жадтың қосалқы процессоры (Сопроцессор памяти; memory coprocessor) — компьютердің жасырын жадын қолданбалы программалардың пайдалануына мүмкіндік беретін кеңейту тақшасы түріндегі қосымша құрылғы. Дереккөздер
Жазу машинасы

Жазу машинасы (Пишущая машинка) — рычагтар жүйесі арқылы қозғалысқа келтіріліп, бедерлі әріптер көмегімен жазатын баспа аппараты. Жазу машиналары қол жетекті не электр жетекті боп келеді. Оларда 42-ден 46-ға дейін перне болады да, 84-тен 92-ге дейін таңба түсіре алады. Дереккөздер * Қазақ совет энциклопедиясы, 4-том Тағы қараңыз * Пернетақта * Баспа машинасы
Келеке

Келеке, сарказм-белгілі бір құбылысты, істі бағалау, суреттеп сынау тәсілі. Ол нысанаға алған қүбылысты мысқыл етіп қана қоймайды, ызалы үнге, еттен өтіп, сүйекке жететін зілді сынмен әшкерелейді. Демек, келеке - келемеж етудің, кұлкіге жығудың, мазақ қылудың жоғарғы тұрі. Л. И. Тимофеевтің айтуынша, келеке - юмордан сатираға өтудегі мысқылдан кейінгі аралық құрал. Яғни нысананы әшкерелеу қажет болғанда, кектен, ызадан, тепсінуден туатын ащы келекеге ауысады. Абайдың Шәріпті көрінген ит тұра қалып бұтын көтеріп, бір-бір сарып кететін жол бойындағы бір түп шиге теңеуі - ащы келеке. Әсетке арнауындағы «Ит көрген ешкі көзденіп, Өлерме жынды сөзденіп», «Жасынан үлгісіз шіркін», «Кісімсіп белгілі білгіш, Өзімшіл оңбаған шерміш» деген бағалаулар мен мінездеулер де кекесінмен, келекемен берілген. Ақын «Заман ақыр жастарын» да «сиырша тойса мас болып, өреге келіп сүйкенер», «Күлмеңдеп келер көздері, Шошқа туар сөздері» деген сияқты келекелік үн-әуөзбен жазган. Дереккөздер
Жазба (жазу)

Жазба (жазу) (Запись (записывать); record; (Копирование; saving) — 1) мәліметтер базасының бір немесе бірнеше өрісінде орналасып, өзара логикалық түрде байланысқан ақпараттардың толық бір құрылымдық бірлігі, мыс., бір жұмысшының аты-жөні, адресі, телефон нөмірі және т.б. жатады. Өзара байланысқан мәліметтердің толық бір бөлігі деп айтса да болады; 2) байланыс желілерінде, яғни коммуникацияларда мәліметтер блогы деген ұғымды білдіреді; 3) сыртқы және оперативтік жадтар арасында алмастыру үшін біріктірілген мәліметтер; программалау тілдерінде — әр типті бірнеше элементтерден (өрістерден) тұратын мәліметтердің құрылымы және сол мәліметтер. Ұқсастырғыш беріледі; мәлімдемелік мәліметтер базасында — өрістерден (бағаналардан) тұратын кестенің жолдары. Жазбалар автоматты түрде берілу реті бойынша нөмірленеді; 4) магниттік таспаға немесе дискіге көшіру арқылы программаны немесе мәліметтер жинағын сақтау. Дереккөздер
Кенже Абайқызы

Кенже Абайқызы (1901-1932), Абайдың қызы. Әйгерім деген әйелінен туған. 1914-15 ж. Мұсабайдың інісі Әубәкірге ұзатылды. Әубәкір 3-4 айдан кейін қайтыс болған соң, Ғабитхан молланың немересіне, яғни оның ұлы Ғабидолланың баласы - Селімғазыға тұрмысқа шығады. Онымен 5-6 жылдай тұрып, екі баласы болады. Сәлімғазы кедей еді, Семейде тұрып, халдері нашар болған соң, Кырғызстан жақта Фрунзеде жүрген Тұрағұлды паналап, сонда барады (1932). Ағасы Мекайылдың екі баласы - Қүзайыр мен Әлі- шермен (Қапышер) бірге Тоқпак деген жерде тур- ды. Турмыстың нашарлығын кетере алмай, сол жылы кайтыс болды. Кенжені жерлеуге Тұрағұл, Ақила, сол жаққа қуылып барған тағы бірнеше Абай ұрпактары қатысады. Кенже әнші болған. Ол туралы Ахмет Әуезов: «Алтыбақан кебінесе Әйгерім апамның аулында құрылушы еді. Сондағы алтыбақанның иесі Абайдың қызы Кенже болатын. Өзі де әнді сылқылдатып салушы еді. Кенже әнін естіген Мұхтардың жаны тағат таппайтын, сол алтыбақан ойыны ғана емес, ән әуені жанымызды тербеп, билеп алатын» деп, Кенженің әншілік өнерінен хабар береді Дереккөздер
Бір камералы тұндырғы

Бір камералы тұндырғы — су жинау алабы мен арнаның эрозиялық есерінен пайда болатын тасынды тұнба шөгінділерді тұтып қалу үшін пайдаланылатын тұндырғы имарат. Бір камералы тұндырғы жалпы сумен қамтамасыз ету, жер суландыру, гидроэнергетика мүқтажын өтеу және т.б. әр түрлі мақсатта қолданылады. Тұндырғының барлық нұсқаларының ішінен техникалық-экономикалық жағынан тиімді түрі таңдап алынады. Бір камералы тұндырғы көп ретте өте ірі, бірақ тез шөгетін түйіршікті тасындыларды тұндырумен катар, тасындыны бүрып әкету төсіліне байланысты тоқтаусыз гидравликалық шаю жүмысын да атқарады. Бір камералы тұндырғы беткейінің еңістігі 1:1 немесе 1:1, 25-ке қатынасы шамасында болып, бетонды тақталармен қапталады. Тұндырғының жоғарғы тұсына аз арынды торлы тосқауыл орнатылып, алап табанына параллель етіп сулы-тұнбалы шайғыш галерея жүйесі құрылады. Бұл галерея төрт секциядан тұратын шайғыш коллектормен жалғасады. Дереккөздер
Көлеңке басын ұзартып...

«Көлеңке басын ұзартып...» — Абайдың 1900 ж. жазған философиялық терең мазмұнды өлеңі. 4 тармақты, 6 шумақтан тұрады. Заңғар көкке жол салып, ұясына қонуға бет алған, көкжиекке иек артқан күннің, көлеңке басын ұзартатыны секілді, адам баласының да «тіршілік базарынан оралар шағында» «күңгірт көңіл» шырмауына оралып, «сұрғылт тартқан бейуақпен сырласатын» сәті болады. Ақынның «Алыстан сермеп...» , «Жартасқа бардым, Күнде айғай салдым, Оданда шықты жаңғырық» дегеніндей, көкірек көзі ояу, жан сырын ұғар адамның мүлде аз екеніне күңірене қамыққан, салып еттім деген жолының «қу соқпақ» болғанына налыған, тынысы тарылып, тұйыққа тірелген көңіл-күйі өлеңнің өн бойынан сыз тартып тұрғандай. Тыңдаушысын таппай, «Адасқан күшік секілді. Ұлып жұртқа қайтқан ой» кімді таппақ, кімді иландырмақ. Есік пен төрдей ғұмырдың «не тындырдың» деген сауалына «Ермен шықты, ит қылып, Бидай шашқан егінге», енді менің кінәм не деп ақталады ақын. Ақтала отырып, өз жоғын таба алмаған, өкінішпен өмір кешкен сыңай танытады. Өлең 7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында бір ғана текстологиялық өзгеріс кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909, 1939, 1954жылғы басылымдарда 6-шумақтың 3-жолы «Жай жүргенді өрт қылып» деп алынса, 1945, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол «Жай жүргенді уерд қылып» болып берілген. Сондай-ақ 1939, 1945 жылғы жинақтарда өлеңнің жазылған кезеңі 1895 ж. деп керсетілген. Туынды ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Бір шөмішті канал тазалағыш экскаватор

Бір шөмішті канал тазалағыш экскаватор — арнаулы шөмішімен кішігірім каналдарды тұнбадан, лайдан, қоқыстан тазалауға және каналдың бұзылған жерлерін жөндеуге арналған гидромелиорациялық машина. Дереккөздер
Мәліметтерді жеткізу жылдамдығы

Мәліметтерді жеткізу жылдамдығы (скорость передачи данных; data transfer rate; speed of transfer of the data) — 1) байланыс арнасының мәліметтерді жеткізу жылдамдығы. Әдетте, тізбектеле жалғасқан арналар үшін — бір секундтағы (кбит/с) килобит санымен, ал параллель жалғасқан арналарға — бір секундтағы (кбайт/с) килобайт мөлшерімен өлшенетін жеткізу жылдамдығы; 2) мәліметтерді жеткізу жүйесінің сәйкес екі құрылғысының арасында уақыт бірлігі ішінде берілетін биттердің, символдардың немесе блоктардың орташа саны. Дереккөздер
Протобластез

Протобластез- магмалық таужыныстардың тектoникалық кернеулер әсерінен жаңадан кристалдануымен сипатталатын құрылымдық өзгерістері; метаморфтық таужыныстарға тән кристалбластылық құрылымдарға ұқсас. Дереккөздер
Тістердің сынуы

Тістердің сынуы. Ұрылу, соғылу,құлау т. б. себептерден тістердің зақымданып, тіс сауыты мен түбірінің сынуы. Қатты жарақаттан тіс ұяшығы, альвеол өскіні немесе жақ сүйектері де сынады. Рентгендік зерттеу — тістің клиникалық көрінісін анықтап емдеу жолын айқындайды. Дереккөздер
Бірбүйірлік тип

Бірбүйірлік тип - көбірек таралған арналық процесс. Бұл типте де өзен арнасы жайылмасыз болып келеді және арнада иректік заңдылығы болмайды. Бірбүйірлік типте тізбектердің жоталары арнаны кесіп өтіп, арнаның ұзына бойы осімен бұрыш құра қиылысады. Бұл бұрыштардың белгілері тізбектен тізбекке бір заңдылықпен ауысып отырады. Барлық тізбектер жүйесі ағыс бағытында сырғи жылжып отырады. Дереккөздер
Кенже шешен

Кенже шешен (туған-өлген жылдары белгісіз) — Қаракесек руынан шыққан шешен. Ол бірде Абайды Семейде кездестіріп, сөз жарыстырған. Абайдың шешендігіне риза болған Кенже шешен: «Абайжан, жас та, мас та көп, бірақ толғай білер басаз. Қарағым, Абайжан, ақылыңның нұрына сусындағандай болдым», - деп, батасын берген. Ақынжанды, тілге шешен, ойға жүйрік Кенже шешенді Абай да құрмет тұтқан. Кенже шешен туралы материалдар Абайдың Семейдегі мемлекеттік қорық-музейі қорында сақтаулы тұр. Кенже деп қазақ жанұясындағы ең кіші баланы да атайды. Дереккөздер
Тропиктік жыл

Тропиктік жыл – күн мен түннің жазғытұрғы теңелу нүктесінен Күннің қатарынан екі рет өтуіне кететін уақыт аралығы. Оның ұзақтығы 365,242196 орташа күн тәулігіне тең әрі ол мың жылда 5 с кеміп отырады. Тропиктік жыл қазіргі күнтізбенің негізі болып табылады. Тропиктік жыл ішінде жыл мезгілдері бір рет толық ауысып отырады. Астрономияда Тропиктік жылдың басы ретінде Күн көзінің орташа бойлығы 280 болатын мезет алынады. Осы мезеттен басталатын жыл бессельдік жыл деп аталады. Оның басы жуық түрде күнтізбелік жылдың басына сәйкес келеді. Дереккөз
Қажақтар

Қажақтар — металдардан, тастардан, шынылардан, ағаштардан және т.б. қатты материалдардан жасалған бұйымдарды өңдеу мақсатында пайдаланылатын өте қатты минералдар мен тау жыныстарының немесе жасанды заттар жиынтығының жалпылама атауы. Дереккөздер
Мәліметтерді жеткізу мультиплексоры

Мәліметтерді жеткізу мультиплексоры (мультиплексор передачи данных; telecommunication control unit, communication multiplexer) — бірнеше жерден келген ақпаратты бір физикалық арна арқылы жеткізуді жасақтайтын құрылғы: 1) компьютер мен абоненттер арасын байланыстырушы бөлшек. Оны көбіне жапсарластыру құрьлғысы немесе шоғырлауыш деп атайды және компьютер құрамына кіргізеді. Компьютер арнасының мультиплекстік режімінде бір уақытта бірнеше шалғай құрылғымен ақпарат алмастыруын ұйымдастыруға арналған; 2) есептеу жүйесіне бірнеше абоненттік пункт және (немесе) басқа есептеу жүйесін қосуға арналған шалғай құрылғы. Дереккөздер Мультиплексор
Бірқалыпсыз қозғалыс

Бірқалыпсыз қозғалыс — ағынның түрлі қимыл қималары үшін (уақыттың осы сәтінде) жылдамдық эпюрасы әр түрлі болатын сұйықтықтың қозғалысы (ағыны); қимыл қиманың орташа жылдамдығы мен ауданы айнымалы немесе (уақыттың нақты осы сәті үшін) ағын бойында тұрақты болады. Бірқалыпсыз қозғалыс — арна қимасының өзгеруі, арна табаны еңістігінің ұзаруы, арна табанында әр түрлі кедір-бұдыр кедергілердің кездесуіне байланысты туындайды. Бірқалыпсыз қозғалыс призмалық емес арнада тұрақты қозғалыс кезінде орын алады. Призмалық арналарда Бірқалыпсыз қозғалыс тежеу қисығы немесе төмендеу қисығы аймағында орын алуы мүмкін. Дереккөздер
Суға қанығу

Суға қанығу - алдын ала ауадан тазартылып алынған тау жынысы үлгісіндегі барша қуыстардың (кеуектердің, жарықшақтардың және т.б.) 150 атмосфералық қысыммен айдалған су молекулаларын өз бойына сіңіріп алу мүмкіндігін көрсететін шама. Бұл шама тау жынысы үлгісіне сіңіскен су массасының сол үлгінің құрғақ күйіндегі массасына қатынасы арқылы өрнектеледі. тау жынысытардың суға қанығу шамасы байырғы су сіңіру мөлшерінен жоғары, өйткені соңғы мөлшер қалыпты температура мен қысым жағдайында аныкталады. Дереккөздер
Фонолит

Фонолит ( — дыбыс, — тас) — нефелинді сиениттің эффузиялық сыңары. Құрылымы —порфирлік. Фенокристер сілтілі далашпаттар, эгирин, сілтілі амфибол және нефелин болса, онда оны нефелинді фонолит, ал нефелинмен бірге лейцит болса, онда лейцитті фонолит дейді. Арқауы аталған минералдардан тұрады, аздап шыны қатысады. Дереккөздер
Фонолиітік құрылым

Фонолиітік құрылым — нефелинді эффузиялық таужыныстардың төртне алтыбұрышты қималы нефелин түйіршіктерінен тұратын құрылымы; нефелиннің араларында аздап фемалық, рудалық минералдар, шыны не оның ыдырау өнімдері болуы мүмкін. Дереккөздер
Жәлилов Илахун

Жәлилов Илахун (1942 ж. т.) - ұйғыр ақыны. Абайдың «Көңлім қалды достан да, дұшпаннан да», «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр», «Өлең-сөздің патшасы», «Сегіз аяқ», «Жазғытұрым» т.б. өлеңдерін ұйғыр тіліне аударып, 1987 ж. «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Абай» жинағына енгізді. Дереккөздер
Шыңғыс Бейсембайұлы Кенжебаев

Шыңғыс Бейсембайұлы Кенжебаев (4 тамыз 1927, Қызылорда - 1996, Алматы) - графикашы, плакатшы, монументті-сән өнері шебері. Өмірбаяны * 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. * Алматы көркемсурет училищесін (1954) бітірген. * Мәскеу көркемсурет институтын бітірген (1960). Шығармашылығы Кенжебаевтің елеулі шығармалары қатарына: * "Біздің ауылдың адамдары" атты түрлі-түсті линогравюралар топтамасы (1959-63) жатады. * "Қаңылтыр прокаттаушылар" (1960) * "Ыстықкөл" * "Қысқы кеш" (1962) * "Менің аспаным" (триптих, 1964) * "Алғашқы ән" (1965) * "Д.Нұрпейісованың портреті" (1967) секілді түрлі-түсті линогравюралары Қазақстан Мемлекеттік өнер мұражайында сақтаулы. Плакат саласында да өнімді еңбек етті. Марапаттары "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Нивалдық климат

Нивалдық климат - геоморфологиялық жіктемеде: жоғары ендіктердің не биік таулы өңірлердің климаты. Нивалдық климат жағдайында қар еритін және буланатын мөлшерден көп жауып, осыдан қатпа қарлар мен мұздықтарға айналады. Нивалдық климат полюстік аймақтардың арктикалық белдеулеріне және биік таулардың қарлы деңгейінен жоғары орналасқан бөктеріне тән. Дереккөздер
Перикоронарит

Перикоронарит — Азу тістің толық жарып шықпағанда болатын тіс айналысы тканьдерінің қабынуы. Бұл 20—25 жас аралығында ақыл тісі шыққан кезде қызыл иектің қабынып іріңдеуімен білінеді. Тісті жауып тұрған шырышты қабық ісіп, ұрт пен мойынға тарайды. Лимфа бездері үлкейіп, жақ ауырып, ауыз зорға ашылады. Дереккөздер
Мәліметтерді жеткізудің интегралдық желісі

Мәліметтерді жеткізудің интегралдық желісі (интегральная сеть передачи данных; integrated network of transfer of the data) — дестелерді де, арналарды да ауыстырып қосуды сол бір ғана жабдықпен жасақтайтын қатынастық желі Дереккөздер
Тропилар

ТРОПИЛАР (грек. tropos – айналымдар, айтып жеткізу әдісі) – ежелгі скептицизм өкілдерінің өмірде бар нәрселерді объективті түрде танып-білуге болмайды деп дәлелдеуде қолданған принциптері. Тропиларды көп қолданып, оны дәйекті түрде сипаттаған Энесидем болды. Тропилар адамның сезім-түйсігіндегі кереғарлық пен бұлыңғырлықты негіздеп, дүниені танып-білудің шарттылығын, салыстырмалылығын айтады және объективті түрде тану мүмкіндігін жоққа шығарады. Сілтеме
Жүзбасы Қарала Жүсіпұлы

Жүзбасы Қайролла Тұсіпұлы (1941 ж. т.) - музыка зерттеуші, өнертану ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі, этнограф. Жүзбасов Абай әндеріне ден қойып, оны жинап, зерттеумен айналысты, ақынның X. Демшінов орындаған «Желдірме» күйін (1977), Қ. Байжановтан «Қараңғы түнде тау қалғып» пен «Сегіз аяқ» әндерінің классикалық түрлерін (1982), Мәкен Мұхамеджановадан «Біреуден біреу артылса», «Сен мені не етесің», «Қарашада өмір түр», «Онегиннің Татьянаға жауабы » т. б. барлығы 23 әнін нотаға тұсірді (1984). Абайдың музыкалық мұрасы, оның әуезділік ерекшеліктері және тарихи әлеуметтік маңызы туралы «Абайдың музыкасы» (Айттым сәлем, қалам қас. - А., 1986), «Абайдың ән мұрасынан. Екі ән туралы» («Абай» журналы, № 4, Семей,1992)атты Ғылыми мақалалар жариялады. Дереккөздер
Бірқалыпсыз қозғалыстың теңдеуі

Бірқалыпсыз қозғалыстың теңдеуі — су беті еңістігінің (У) ағынның ұзындығы (X) бойынша ағыс жылдамдығының өзгеруіне және кедергі күшін еңсеруге жұмсалатын энергия шығынына тәуелділігінің аналитикалық өрнегі: Ii-ah/ax(V 2 /2Q)+V 2 /C 2 R мұндағы С — Шези коэффициенті, К — гидравликалық радиус; һ — ағынның тереңдігі; i— табан еңістігі. Кейбір жағдайларда теңдеудің оң бөлігінің бірінші мүшесінде жылдамдық түзетушісі есепке алынады. Дереккөздер
Мәліметтерді жеткізудің программаланатын мультиплексоры

Мәліметтерді жеткізудің программаланатын мультиплексоры (программируемый мультиплексор передачи данных) — бақылаумен бірге мәліметтерді программаланған өңдеу, адрестеуді түрлендіру мен хабарламаны танып-білу, қарастырылған мәліметтерді жеткізу мультиплексоры. Дереккөздер
Сержан ауруы

Сержан ауруынын жинақты белгілері Сержан ауруынын жинақты белгілері – Бернар-Горнер ауруының жинақты белгісіне сай келеді және дауыс, шығаратын қабаттар мен көмейдегі бұлшық еттердің салға айналуы немесе келісуі; өкпенің бас жағы іскенде немесе туберкулезде стволдың зардабынан мойын бөлімінің және жылжымалы жүйкенің бұзылуы кезінде байқалады. Дереккөздер
Суға қанығу коэффициенті

Суға қанығу коэффициенті - қатты таужыныстар үшін олардың сужұту шамасының суға қанығу шамасына қатынасымен сипатталады. Ол таужынысты сумен әдеттегі жағдайларда біртіндеп канықтырғанда кеуектерінің барлық көлемінің қандай бөлігінің сумен толатынын көрсетеді. Таужыныстардың суыққа төзімділігін жанама бағалау үшін пайдаланылады. Құмды және сазды таужыныстар үшін суға қанығу коэффициенті олардың дымқылдығының толық ылғалсыйымдылығына қатынасымен сипатталады. Ол таужыныстың ылғалдылық дәрежесін, кеуектерінің сумен қандай дәрежеде толатынын көрсетеді. *Ауадағы кұрғақ таужыныстарда суға қанығу коэффициенті {{wikify
Жәнке хан

Жәнке хан (1460 ж. ш. - 1503/ 04) - Шағатай нәсілінен шыққан Моғолстан ханы, Жүніс ханның баласы. Жәңке хан Ташкентте билік құрған. Ол 1503 ж. інісі Сұлтан-Ахметпен бірігіп, Жошы ұрпағы Мұхаммед Шайбаниға (Шайбаққа) қарсы шығып, Ұратөбе деген жердегі соғыста қаза тапқан. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегіңде осы деректерді келтіре отырып, қазақтың «өз ағам» деп өзбекке қосылу тарихын түсіндіреді. Дереккөздер
Форланд

Форланд — геосинклиндік кешендердің қатпарлануы барысында тангенциальды кернеулер әсерін дәйім сезінетін енжар блоктардың не салғырт атыраптардың (кратонның, платформаның, массивтің) орогенмен жапсарласу жиегі қатпарлы белдеу алдында жатқан платформалық атырап. Дереккөздер
Сары су

Сары су — сары сулы қабықтардың шыққан сұйық зат. Сары сулы қабық кеуде қуысындағы қабырғалармен төселген, онда орналасқан мүшелермен жабылған және қалың, талшықты, дәнекер болып, тұратын тканьнен тұрады, мезотелиймен оранған. Дереккөздер
Бірнеше мемлекеттер аумағында орналасқан сутоғандарын пайдалану

Бірнеше мемлекеттер аумағында орналасқан сутоғандарын пайдалану — Қазақстан Республикасы мен көршілес мемлекеттердің немесе су бассейндерінің бірлігімен байланысты мемлекеттердің аумағында ішінара орналасқан сутоғандарын мүдделі мемлекеттермен жасалған келісімдерге сәйкес пайдалану. Дереккөздер
Жылтырлық

Жылтырлық — минерал кристалының жарық сәулелерін сындыру (шағылдыру) қабілетімен сипатталатын физикалық қасиеті. Минералдардың жылтырлық қасиеті оны анықтаушы қасиеттердің бірі болып есептеледі, яғни табиғи түзілімнің қандай минералға жататындығын анықтау барысында оның жылтырлық қасиетін саралау тәсілі де басты рөлдердің бірін атқарады. Жылтырлық — бетінің тегістігі мен сәуле- нің сыну көрсеткішіне байланысты минералға тән физикалық қасиет. Жылтырлық қасиет металл, жартылай металл, шыны түсті, алмаз реңді майлы, жібек тәрізді басқадай жалтырауық болып бөлінеді және ол кенді қолмен және механикалық жолмен сұрыптауда пайдаланылады.. Дереккөздер
Жер қарпитын снарядтар

]] Жер қарпитын снарядтар — жүзбелі, шөмішті құрылғысы арқылы судың астындағы сазды балшықты тұнбаны, шөгінділерді, құмды, қиыршықты тазалап шығаратын машина. Бір шөмішті (штангалы және грейферлі) және көп шөмішті өздігінен жүретін түрлері болады. Дереккөздер
Суды тазалау

Суды тазалау — пайдаланылатын судың сапасын өндіріс талаптарына (қазандық су, технологиялық су және т.б.) немесе санитариялық нормаларға (ауыз су) сәйкес жақсарту. Бұл мақсатта тұндыру, сүзгіден өткізу, жұмсарту, зарарсыздандыру, тұщыландыру, тұзсыздандыру және т.б тәсілдер колданылады. Дереккөздер {{wikify ar:معالجة الصرف الصحي ca:Depuració de l'aigua cs:Čištění odpadních vod da:Rensningsanlæg de:Kläranlage el:Επεξεργασία λυμάτων en:Sewage treatment eo:Akvopurigejo es:Tratamiento de aguas residuales fr:Épuration des eaux gl:Estación depuradora de augas residuais he:טיהור שפכים hu:Szennyvíztisztítás id:Pengolahan limbah is:Skólphreinsun it:Trattamento delle acque reflue ja:下水処理場 lb:Kläranlag mk:Обработка на отпадни води nl:Rioolwaterzuiveringsinstallatie no:Kloakkanlegg pl:Oczyszczalnia ścieków ru:Очистка воды sl:Čistilna naprava sr:Системи за обраду отпадних вода sv:Reningsverk tr:Atık su arıtımı uk:Очищення стічних вод zh:污水處理
Мәліметтерді кеңейту блогы

Мәліметтерді кеңейту блогы (блок расширения данных; data extent block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінің операциялық жүйесінде — мәліметтерді басқару блогы. Бұл блокта мәліметтердің физикалық орналасуы және олардың өңделетін жинағының қалып-күйі туралы кеңейтілген ақпарат бар. Дереккөздер
Периодонттың қабынуы

Периодонттың қабынуы ( маңы, айналасы + - тіс). Периодонт тканьдері жарақат, инфекция және күшті дәрі-дәрмек әсерінен қабынады. Жедел, созылмалы және созылмалы периодонтиттің асқынған түрі кездеседі. Жедел периодонтит сары сулы және іріңді боп өзара бөлінсе, созылмалы периодонтит темендегідей үш түрге жіктеледі: 1) фиброзды; 2) гранулалы; 3) рануламатозды. Жедел периодонтит белгілері: күндіз-түні бірқалыпты ауырған тіс бір зат тигенде қатты ауырып, үшкіл жүйке бойымен тарайды; тісті тықылдатып кәргенде тіс тыз етіп ауырса, тіс маңы қызарып, домбық қан қызыл иек шеті уқалап байқағанда диагнозды дәлелдеумен қатар саусақ тиген жер[ ауыра түседі. Жергілікті лимфа бездерінің жауапты реакциясы байқалып, бас ауырып, температура жоғарылап, дене дел-сал болады. СОЭ үдеп, лейкоциттер саны көбейіп, кей жағдайда абсцесс (іріңдік) сүйек қабығының және қызыл иек астына жиналады. Созылмалы периодонтитте тіс бастыртпай, тамақ жегізбей ауырады, ауырған тістіңайналасындағы тканьдер қызарып іседі,і перкуссия жасағанда (тықылдатып көру) ауырады. Қызыл иеқ тесіліп жыланкөз пайда болады. Тістегі жүйке, қан тамыр шоғы шірігендіктен олар өзіне лайық табиғи түстен! айырылады. Рентгенограммада—тіс түбір тұсының цементі бүлініп, сиреген сүйек ошағының желініп қалған әр түрлі пішіні байқалады. Дереккөздер da:Paradentose
Түстік ажырату

]] Түстік ажырату (цветовое разрешение) — бір мезгілде экранда өндірілетін алуан түрлі түстер реңкінің ең көп мөлшерін анықтайтын параметр. Нақты компьютердің мүмкіндігі пайдаланылатын бейнебейімдеуіш картасымен жөне мониторымен анықталады. Windows 95- ке қойылатын ең аз талап — 16 түс, Win¬dows 98-ге — 256 түс. Дереккөздер da:Opløsning (billede)
Тропиктік циклон

Тропиктік циклондар, тропиктік дауылдар – мұхиттардың тропиктік ендіктерінде, көбіне 5 – 20 С о солтүстік ендік және оңтүстік ендік аралығында түзілетін атмосфералық жойқын құйын. Салыстырмалы диаметрі 300 – 400 км-ден аспайды, бірақ бір жерден екінші жерге орын ауыстырғанда қысымы өте үлкен мөлшерде өзгеріп, жел сұрапыл күшпен соғады. Дауылдың көзі деп аталатын орталығы бөлігінде желдің жылдамдығы 180 км/сағкейде 300 – 400 км/сағ-қа дейін жетеді. Одан теңізде биіктігі 20 – 30 м-дей толқын көтеріледі. Жекелеген Тропиктік циклондардың ұзақтығы бірнеше күннен 2 – 3 аптаға дейін созылады. Батыстан шығысқа қарай сағатына 15 – 20 км жылдамдықпен ауысады. Жылына орташа есеппен 70 – 80 (кейде 100-ден аса) Тропиктік циклондар (көбіне солтүстік Жарты шарда) байқалады. Оңтүстік және Шығыс Азия, Кариб теңізі алабындағы елдер, Африка мен Австралияның шығысын, Тынық мұхиттың батыс бөлігіндегі аралдарды қамтиды. Тропиктік циклондарды Шығыс Азияда тайфун, Австралияның солтүстік-батыс жағалауларында вилли-вилли деп атайды. Сілтеме
Қазба көмірлер

Қазба көмірлер — жанғыш қатты шөгінді тау жынысы, өсімдіктен жаралған, құрамында әрдайым белгілі бір мөлшерде минералдық (шартты түрде алғанда 50%-дан аспайды) қоспалар болады, басқа шөгінді тау жынысытар арасында қабат тәрізді жатындар түрінде орналасады. Күлділігі жоғары жаралымдарды көмірлі тау жынысытар деп атайды. Қазба көмірлер арасында 3 генетикалық тип бөлінеді: гумолиттер, сапропелиттер және сапрогумолиттер. Топтар кластарға және типтерге (көмір микроқұрамбөліктері бойынша), олар класшалар мен түрөзгешеліктерге бөлінеді. Қазба көмірлер бірегей көмірлену қатарын құрайтын қоңыр және тас көмірге жіктеледі. Тас көмірлер технологиялық ерекшеліктері бойынша маркаларға (ұзын жалынды — Ү, газды — Г, қонды — Қо, кокстік — К, бірікпейтін — Б, жұтаң — Ж және т.б.) ажыратылады. Қазба көмірлердің тығыздығы — 0,92—1,7 г/см3, қаттылығы Моос шкаласы бойынша — 1— 3. Элементтік құрамы: көміртек (65—98%), оттек (1—30%) және сутек (1-6%). Қазба көмірлер энергетикада, металлургияда, химияда және басқа салаларда пайдаланылады. Дереккөздер
Мәліметтерді қайта ұйымдастыру

Мәліметтерді қайта ұйымдастыру (реорганизация данных; data reorganization) — жадты немесе мәліметке қатынас құру уақытын пайдалануды оңтайландыру мақсатымен мәліметтердің логикалық және физикалық ұйымдастырылуын өзгерту процесі. Дереккөздер
Гольцкнехт-Якобсон белгісі

Гольцкнехт-Якобсон белгісі — демді ішке тартқанда кеңірдек тарамының аз диаметрдегі бірен-саран бөгде заттармен бітеліп қалған жағына көкірек қуысы көлеңкесінің жылжуы. Ортаңғы көлеңкенің жылжуы түрткі болып, жылдам дем алғанда күшпен демді ішке тартқанда және жөтел қысқанда рентгенологиялық белгі тым айқын білінеді. Кеңірдек тарамдарының буындарына екі жағынан өкпе ішіндегі және сірі қабық ішіндегі қысым тепе-теңдігін және ауа тазартқыштығының бұзылуы себепші болады. Дереккөздер
Суды фотометрлік талдау

Суды фотомертлік талдау- судың химиялық құрамын талдау әдістерінің онда еріген заттардың мөлшері мен сәулеленудің жұтылуы арасындағы байланыстылыққа негізделген жиынтығы. Суды фотомертлік талдау спектрдің көрінетін, ультракулгін және инфрақызыл түрлеріндегі өлшеулерді қамтиды. Фотометрлік талдауда талданылатын материалдың сынамасынан өткен сәулелену шамасын оның алғашқы шамасымен немесе эталондық үлгісінің сәулелену шамасымен салыстырады. Дереккөздер {{wikify
Батпақ сулары

Батпақ сулары - батпақ шөгінділерімен байланысты сулар. Олардың құрамында темір қосындысы мен органикалық заттар біршама жоғары мөлшерде болады. Өсімдік қалдықтарының толық шірімеуіне байланысты батпақ суларының реакциясы, әдетте, қышқыл (кейде бейтарап) болады және мұндай сулар бетонды бұзуға бейім келеді. Дереккөздер
Формациялық қатар, формациялық тізбек

Формациялық қатар, формациялық тізбек - 1) жер қыртысының нақтылы ауқымында бір-біріне ұштаса қалыптасқан формациялар тізбегі. 2) Нақтылы геотектоникалық немесе геотарихи сатыға не қатпарлықтың (орогенездің) нақтылы кезеңіне ғана тәуелді, ірі-ірі тектоникалық бірліктердің (платформалардың, геосинклиндердің және олардың құрылымдық-формациялық белдемдерінің) қималарында ұдайы ұшырасатын формациялар паратегі. 3) Бір-бірімен занды түрде астасқан арнаулы формация жиынтықтарын біріктіретін формациялар ассоциациясы; нақтылы тектоникалык құрылым ауқымының жазық бағытында бір-бірімен занды түрде астасқан формациялар шартты түрде "формациялық тізбек" терминімен, ал оның көлденең қимасындағылары "формациялық қатар" терминімен белгіленеді. Дереккөздер
Бірінші кезектегі гидромелиорациялық қор

Бірінші кезектегі гидромелиорациялық қор — гидротехникалық мелиорациялық шараларды қажет ететін жер. Қалпына келтіру үшін жүмсалатын қаржы тез арада қайтатын, мелиоративтік қордың қүрамына кіретін жер. Дереккөздер
Дозиметрлер

Дозиметрлер — радиоактивті сәулелер немесе рентген сәулелері дозасын өлшеу аспаптары. Бүл аспаптарды алты топқа бөлуге болады: 1) гамма-сәулелердің, рентген сәулелерінің дозасын және нейтрон ағындарын өлшеу аспаптары; 2)радиоактивті заттармен ластанған жазықтықтықтар бетіндегі альфа- және бета-бөлшектер ағымын өлшеу аспаптары; 3)ауаның радиоактивті газдармен және аэрозольдармен ластану дәрежесін өлшеу қондырғылары; 4) судың және азық- түліктің нақты белсенділігін өлшеу аспаптары; 5) гамма-сәулелердің, рентген сәулелерінің және нейтрон ағындарының жеке адам қабылдаған дозаларын анықтау аспаптары; 6) радиоактивті бөлшектермен уланған адамдардан тарайтын сәулелерді және олардың демінен шыққан ауа радиоактивтілігін өлшеу аспаптары. Дереккөздер
Тропопауза

Тропопауза (грек. tropos – бұрылыс, өзгеріс және pausіs – тоқтау) – тропосфера мен стратосфераның аралығындағы өтпелі қабат. Қалыңдығы бірнеше жүздеген метрден 2 – 3 км-ге дейін жетеді. Көбіне тропосфераның жоғарғы қабаты деп аталады. Тропопауза биіктігі географиялық ендікке (биік ендіктерде 8 – 10 км, экватор үстінде 16 – 18 км), жыл мезгілдеріне (жазға қарағанда қыста төмен), циклондық әрекеттерге (циклон кезінде төмен, антициклон кезінде жоғары) байланысты өзгеріп отырады. Сілтеме
Мәліметтерді қайталау

Мәліметтерді қайталау (дублирование данных; data duplication) — 1) ақпараттарды бір (енгізуші) тасуыштан екінші (шыгарушы) тасуышқа өзгеріссіз көшіру; 2) ақпараттық жүйелерді ұтымды пайдалануды арттыру мақсатымен мәліметтер базасында ақпараттарды қайталау: іздестіру, уақытын қысқарту, мәліметтердің сақталуын қамтамасыз ету және т.б. Дереккөздер
Қазба көмірлердің құрылымы

Қазба көмірлердің құрылымы — көмір ингредиенттері мен микроқұрамбөліктерінің жиынтығы. Микро және макроқұрылымдарға бөлінеді. Пішіні мен заттық кұрамы әр түрлі ингредиенттердің жиынтығы. Макроқұрылымы бойынша барлык көмірлер біркелкі немесе жолақтанған турлерге бөлінеді. Кірінділерінің калыңдығы бойынша жолак көмірлер: сызатты (калыңдығы 1 мм-ге дейін), майда жолақты (1—3 мм), орташа жолақты (3—7 мм), ірі жолақты (>7 мм) деп ажыратылады. Кейбір зерттеушілер көмір жолақтылығын бітімдік белгі, яғни қабаттылықтың бір типі ретінде қарастырады. Дереккөздер
Периостит

Периостит ( маңы + - сүйек)— жақ сүйек қабығының қабынуы. Бұның жедел, созылмалы түрлері болады. Ауруды қоздыратын факторлар: одонтогенді (тіспен төркіндес) инфекция, туберкулез, мерез, жарақаттар т. б. Жақ сүйек, шықшыт буын және тіc айналасындағы тканьдер зақымданғанда периостит өрбиді. Сүйек қабығын кан кернеп, инфильтрацияланып (тканьге енген клеткалардың шоғырлануы) ісініп ауру күшейе түседі. Дереккөздер
Жебрәйіл

Жебрәйіл Тұрағұлұлы (1903-1930) - Абайдың немересі. Жебрәйлден Алпаш (Алыпарыстан) туады. Баласы болмағандықтан Алпаш Оспанның атына жазылған. Домбыра тартып, ән салған. Ол Семей және Түмен қалаларында орыс мектебінде оқып, орысша-қазақша сауатты болған. Абайдың «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» деген әнін домбыраға қосылып айтып, ел арасына танытқан. 1917ж. М. Әуэзовтың «Еңлік-Кебек» пьесасы бірінші рет қойылғанда Ж. Жапал болып ойнаған. Дереккөздер
Жыртылым

Жыртылым — шөгінді тау жынысытардың қат-қабатталу немесе әр сипатты тау жынысытардың бір-бірімен көлбеу бағытта астасу жазықтығынан көрінетін жыртылып-айырылу түрі; әдетте мейлінше иілмелі тау жынысытар қабатына жапсарлас өңірлерде жиі ұшырасады. Жыртылыстың аспалы (жоғарғы) қапталы — тік бағытталған жыртылу жігі бойымен жоғары карай қозғалған тау жынысытар жиынтығы. Жыртылыстың жатаған (төменгі) қапталы — тік бағытталған жыртылу жігі бойымен төмен қарай козғалған тау жынысытар жиынтығы. Дереккөздер
Мәліметтерді қалпына келтіру

Мәліметтерді қалпына келтіру (восстановление данных; data recovery) — мәліметтердің біртұтастығы бұзылған жағдайда мәліметтердің көшірмесі сақталған тасымалдаушыдан оны оригинал-тасымалдаушыға көшіру. Дереккөздер
Жазық жапқыш

Жазық жапқыш (Затворы плоские) — көп қанатты бөгеттердің суағар бөлігіндегі су көлемін реттеуге арналған гидротехникалық кранды құрылғылар. Жазық жапқыштардың жасалынуы қарапайым әрі оны пайдалану экономикалық жағынан тиімді болып келеді. Жазық жапқыштың бір қалқанды, қосақталған клапанды түрлері бар. Бөгет құрылысында бір қалқанды, екі ригельді дөңгелекті жазық жапқыш кеңінен қолданылады. Соңғы жылдары жаңадан шыққан секциялы жазық жапқыштар да пайдаланылуда. Дереккөздер
Дюмен симптомы

Дюмен симптомы — диафрагма қозғалысының тоқталуы немесе кілт шектелуі себепті болатын іш үстіндегі маңның түсіңкі болуы, диафрагма параличі, жайылыңқы гидроперикардит, экссудативті перикардпт немесе екі жақты гидроторакс кезінде байқалады. Дереккөздер
Жікқабат

Жікқабат — бірегей стратиграфиялық (жержылнамалық) шкаланың бесінші дәрежелі бірлігі немесе бөлімшесі; Жікқабат геологиялық уақыт тұрғысынан геологиялык ғасыр барысында түзіліп үлгерген таужыныстар қабатын кұрайды. Жікқабат бөлімнің құрамдас бөлігі болып табылады, ал өзі белдемдерге жіктеледі. Бірегей шкаладагы стратиграфиялық бірліктердің иерархиялық бағыныштылық сұлбасы төмендегідей: эонотема —> эратема —> жүйе I -» бөлім —> жікқабат —> белдем; бұлардың I жержылнамалық баламалары: зон эра | —> кезең -» дәуір —> геологиялық ғасыр геологиялық уақыт немесе фаза. Жікқабатты аңғар Мұздық аңғары беткейіндегі тар қолат, мұздық шеті бойымен аққан сумен шайылған аңғар. Бір немесе бірнеше жікқабат түрінде орналасады және басты трогтан жікқабатты қырқалармен бөлінеді. Кейде оны шатастырып маргинал каналдар деп атайды. Жікқабаттық сутартқы Бір-біріне жақын орналасқан жетілмеген пайдалану ұңғымаларынан тұратын, қалың сұлы горизонттың бірнеше тереңдік аралығында сүзгімен жабдықталған сутартқы. Дереккөздер
Қазба көмірлердің микроқұрылымдары

Қазба көмірлердің микроқұрылымдары - микроқұрамбөліктердің жиынтығы, таралуы және сандық қатынасы. Микроқұрамбөліктер таралуы біркелкі және әркелкі (микроқабаттылықты) қазба көмірлердің микроқұрылымдары ретінде бөлінеді. Қазба көмірлердің микроқұрылымдары көмірлердің петрографиялық типтері еияқты витрендік, кларендік, дюренкларендік, кларендюрендік, дюрендік және фюзен-семифюзендік болып бөлінеді. Микроқұрамбөліктердің өлшеміне қарай қазба көмірлердің микроқұрылымдары фрагменттік (микроқұрамбөліктердің ұзындығы >0,1 мм) және атриттік (
Перкуссия

Перкуссия ( - ұрып көру) — тықылдатып көру. Тіс сауытын тықылдатып, одан шыққан дыбысты аңғару, периодонт дәнекер тканьдерінің реакциясын бақылау түрі. Тіс жегісі зардабы (пульпит, периодонтит) кезінде перкуссия ауырғандық сезім білдіреді. Ұлпасыз тістер, құрт жеген тістер сау тістерге қарағанда басқаша дыбыс шығарады. Перкуссия, клиникалық тексеріп көрудін, бір түрі әрі негізгі тәсілі. Дереккөздер
Кениг Альфред Густавович

Кениг Альфред Густавович (1939 ж. т.) - суретші. Қондырғылы және монументті кескіндеме. Саласында жұмыс істейді. Мұражай тапсырмасы бойынша «Абай портреті» және ақынның туған жерінің табиғатын бейнелейтін «Абай даласы» полотносын (екеуі де 1991, кенеп, майлы бояу, Абайдың мемлекеттік мұражайы қоры) жазды. Дереккөздер
Иін ағаш белгісі

Иін ағаш белгісі — диафрагманың сау куполы ішке тартқанда төмен түседі, ал зақымданушы болып жоғары қарай орнынан жылжиды; диафрагма жүйкесінің өткізгіштік қабілеті бұзылғанда байқалады, бұл жарақат жүйке кесіліп тасталғанда жартылай салдану салдарынан болады. Дереккөздер
Формациялық-генетикалық тізбек

Формациялық-генетикалық тізбек — типоморфтық минералдық парагенезисінің ортақтығымен сипатталатын, жаратылысы тектес таужыныстардан тұратын геологиялық формациялар жиынтығы; бір ғана петрологиялық процесс жағдайында, алайда температура мен қысымның және минерал түзуші ерітінділердің олармен сабақтас сілтілік-қышқылдық көрсеткіштерінің занды бағдарлы түрде өзгеруі барысында қалыптасатын болса керек. Дереккөздер
Фосфаттанған таужыныс

Фосфаттанған тау жынысы - фосфаттармен алмасқан моллюск, брахиопод, ағаштың қалдықтары бар карбонатты тау жынысы. Бушинский бойынша Фосфаттанған тау жынысыта Р 2 O 5 32-35%-ға дейін, Гиммельфарб бойынша — 1—5%. Дереккөздер
Бақылау нүктесінің жазбасы

Бақылау нүктесінің жазбасы (Запись контрольной точки; checkpoint record) — бақылау нүктесінде қалыптасып, программаның немесе жүйенің қалып-күйін көрсететін жазба. Бұл жазбаға берілген бақылау нүктесінен тапсырманы орындауды жаңартуға қажетті ақпарат енеді. Дереккөздер
Трохоида

Трохоида (грек. troxos – дөңгелек, eіdos – түр) – жазық трансценденттік қисық; түзу бойымен дөңгелемей сырғанайтын, шеңбермен (түзумен) тұрақты байланысқан М нүктесінің траекториясы. Дербес жағдайда түзу шеңбер бойымен сырғанаған кезде түзудің әрбір нүктесі шеңбердің эвольвентасын бейнелейді. Егер шеңбер түзу бойымен сырғанайтын болса, онда шеңбердің әрбір нүктесі циклоиданы бейнелейді. Жалпы жағдайда (шеңбер екінші бір шеңбер бойымен сырғанағанда) гипотрохоида мен эпитрохоида болып ажыратылады. Трохоида механизмдер кинематикасында (тісті доңғалақтарды кесу кезінде) маңызды рөл атқарады. Сілтеме
Жазық сутартқы

Жазық сутартқы (Горизонтальный водозабор) — жер асты сулы қабатынан су алуға арналған сутартқы құрылыс. Жазық сутартқы сулы қабаттың аса терең емес деңгейіне орналастырылады (7—8 м), су қабатының қалыңдығы (2—3 м); арынсыз суының ағысы — жер жағдайына ыңғайлы болуына (тау баурайында) байланысты оның бойына қадағалаушы құдықтар орналастыру арқылы су жөнінде алынған барлық мәліметтер әр түрлі шаруашылық жұмыстарын жүргізуде ескеріліп отырады. Дереккөздер
Бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы

Бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы — негізінен ашық су көзінен сүзілмеген суды тазарту имаратына беруге арналған жүмысшы, қосалқы, көмекші агрегаттармен жабдықталған және т.б. құрал-жабдықтар орнатылған сумен қамту сорғы станциясы. Гидротехникалық имараттар мұндай бірінші сатыға көтеру сорғы станциясын су көзінің гидрологиялық, гидрогеологиялық, геологиялық режіміне байланысты орналастырады. Егер су кезіндегі судың сапасы түтынушының талабына сай болса, онда суды арнайы тазартудан өткізбей-ақ, бірден тазарту желісіне, арыңды су мұнарасына немесе екінші сатыдағы сорғы станциясының таза су резервуарына тікелей береді. Каскадта орналасқан бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы бас станция деп аталады. Бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы суды артезиандық үңғымадан таза су резервуарына және суды тікелей тарату желісіне беру режімінде жұмыс істей алады. Станция имараты жер бетіне, жартылай тереңдетіле орнатылуы мүмкін. Өңдірісте оның блокты және шахталық-блокты түрлері бар. Көбінесе жағалық құдық арқылы жалғасады. Республикамыздағы ауылдық, қалалық және өндірістік сумен қамту станциялары жер асты және жер беті суларын түтынушыларға осы тәсілмен жеткізеді. Дереккөздер
Фосфаттар

Фосфаттар — минералдар класы — ортофосфорлы қышқыл (Н 3 РO 4 ) тұздары. Фосфор қышқылының қалдығы үш валентті комплексті анион құрайды: [РО 4 ] 3- . Егер осы қалдыққа катион ретінде бір немесе бірнеше металл қосылса, онда ол фосфор қышқылының тұздары болады. Бұлар фосфат тобына жататын минералдар. Минералогия ғылымы жағынан жалпы алып қарағанда, фосфаттар қатарына жататын минералдар саны едәуір көп. Бірақ олардың басым көпшілігі өте сирек кездеседі де, ешқандай практикалық маңызы болмайды. Біз бұл жерде тек практикалық маңызы бар және халық арасында белгілі фосфаттарды ғана қарастырайық . Кейде үш валентті фосфорлы комплексті анион сияқты қосылыста басқа элементтер де, мысалы ванадий, көбінесе арсеникум (мышьяк) кездеседі. Оларды ванадат, арсенат деп атайды. Дереккөздер