kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шаһзада батыр

Шаһзада батыр — батырлық жыр. Қызылордалық жырау Рахмет Мәзқожаев жырлаған. "Шаһзада батыр" жыры шығыстық сарынға құрылған, жас жігіт Шаһзада батырдың патша қызы Сақыпжамалға үйлену жолындағы кездескен қиындықтар мен ерлік істерін әңгіме қылады. Жыр оқиғаларында ертегіге тән әсірелеу кездеседі. В.Васильевтің 1895 жылы Қазақтар арасынан жазып алған "Шаһзада" жырының да мазмұны осындай. Онда бас кейіпкер аты Шаһизада деп сәл өзгерткенімен оның сүйгені Сақыпжамалмен бірге ғашықтық жолында көрген азаптары, ең соңында келіп мұраттарына жетуі жыр өзегі болған.Екі нұсқа мәтіндері де толық, он бір буынды қара өлеңге құрылған. Рахмет жырау нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Сәкентану

Сәкентану — Сәкен Сейфуллин өмірі мен шығармашылығын зерттеуге арналған қазақ әдебиеттану ғылымының саласы. Сәкен туралы мақалалар 20 ғасырдың 20-жылдарынан бастап жиі жарық көрді. Олардың ішінде Сәкеннің қазақ кеңес әдебиетін қалыптастырудағы рөлін бағалап, оның жаңаша қадамын құптаған пікірлер кездеседі. Сәкен шығармашылығын зерттеудің жаңа кезеңі 50-жылдардың 2-жартысынан басталады. Бұл еңбектерде ақынның әдебиеттегі орны, шығармалары өз дәуіріндегі әдеби процеспен байланыста зерттелді. 60-жылдардың бас кезінде Сәкеннің өмірі мен шығармашылығы жайлы монографиялық еңбектер жазылды (С.Қирабаев "Сәкен Сейфуллин" - 1962 - 66, Е.Ысмайылов "Ақын және революция" - 1964), С.Мұқанов, М.Қаратаев, Ә.Тәжібаев, Қ.Тәжібаев, Қ.Жұмалиев, Т.Нұртазин, З.Ахметов, Т.Кәкішев, Р.Бердібаев, М.Базарбаев, Е.Еабдіров, Р.Нұрғалиев, С.Сейітов, т.б-дың зерттеулері мен мақалаларында ақын шығармашылығы жан-жақты бағаланды. Т.Кәкішев Сәкен өмірі туралы "Қызыл сұңқар" (1968) атты кітап жариялады. Кейін ол Москвада "Тамаша адамдар өмірі" сериясында "Сәкен Сейфуллин" деген атпен басылды (1972). "Қазақ әдебиетінің тарихында" (3-т., 1-кіт.). Сәкенге арналған тарау берілді. Сәкеннің революциялық, азаматтық, мемлекеттік қайраткері есебіндегі "Қазақ ССР тарихында" (кеңес дәуірі), "Қазақстан Компартиясы тарихының очерктерінде" (1963) Т.Жангелдиннің "Сәкен Сейфуллин" кітабында (1965) зор баға берілді. Бұл жылдары Сәкеннің өмірі мен творчествосы жөнінде замандастарының естеліктері көп жарияланды. Кейін олардың біразы "Қызыл сұңқар" (1970) атты жинақка кірді. Ақынның азаматтық тұлғасын тану да ол туралы жазылған көркем шығармалардың да (С.Мұқанов: "Сәкен Сейфуллин", Ғ.Мүсірепов: "Кездеспей кеткен бір бейне", Ә.Тәжібаев: "Монологтар", А.Тоқмағамбетов: "Ақын тағдыры", Қ.Бекхожин: "Қызыл сұңқар", Ә.Әбішев: "Сәкен аға", Қ.Сатыбалдин: "Ұзақ жол", С.Талжанов: "Сейфолланың Сәкені", Ә.Көшімов: "Лашын әңгімесі", т.б.) алатын орны үлкен. Дереккөздер
Дмитрий Феофанович Черепанов

Дмитрий Феофанович Черепанов (16.6.1907 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Лосихо селосы) - жазушы. Өскемен педагогикалық техникумын бітірген. Педагогикалық институтта, КИЖ-де сырттай оқыған. Жетістіктер Үш жыл мұғалім болып істеген. 2-дүниежүзінде соғысқа қатысқан. Содан кейінгі жылдар ішінде түгелдей дерлік Семей облысы газетінде еңбек еткен. Марапаттар Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, бірнеше медальмен, Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Ақай Аманбек

Ақай Аманбек (4.4.1947 жылы Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Рабат ауылында туған) - ақын. 1964 жылы Алматы зоо-техникалық мал дәрігерлік институтын (Қазіргі ҚазҰАУ), бітірген (1964), биология ғылым докторы, академик. 1980-92 жылдары Түркістан, Шымкент, Түлкібас ауданындағы өндірістік құс бірлестіктерінде жауапты қызметтер атқарған. 1992 жылдан Ақсу-Жабағылы мемлекеттік қорығының директоры, 1998 жылдан Республикалық "Қазығұрт" қорының президенті. Қырықтан аса ғылыми еңбектері, үш монографиясы жарық көрген. "Еркеназ" (1994), "Ән арнадым халқыма" (1995), "Адамзаттың рухани бірлесу және жаңғыру кілті - "Қазақ - Қазығұрт" (1998), "Адамзаттың Қазығұрты" (Ділнама 2003), т.б. жыр, философиялық-танымдық кітаптардың авторы. Дереккөздер
Надежда Михайловна Чернова

Надежда Михайловна Чернова (1947 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген. Жетістіктер Семей облысы телестудиясында редактор, Көкшетау облысында орта мектепте мұғалім, Қазақстан Жазушылар одағының Семей облысаралық бөлімшесінде әдеби кеңесші болған. "Жалын" баспасында редактор, "Ленинская смена" газетінде әдеби қызметкер, Қазақстан ЛКЖО ОК-ті жанындағы шығармашылық жастар кеңесі төрағасының орынбасары болып жұмыс істеген. 1980 жылдан "Простор" журналында бөлім редакторы. К.Ахметованың шығармаларын орыс тіліне аударған. Өлеңдері қазақ, украин, якут, болгар тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Сәли Сәдуақасұлы

Сәли Сәдуақасұлы (05.12.1942 жылы туған, ҚХР, ШҰАР Тарбағатай аймағы, Толы ауданы, Майлы тауы мекені) - ақын. Шыңжаң университетін бітірген (1964). 1964 жылдан «Шұғыла» журналында редактор (1987), аға редактор (1996) қызметтерін атқарған. Қытай, ұйғыр, моңғол тілдеріне көптеген өлеңдері аударылып, басылып шыққан. Дереккөздер
Жұмат Жұмалыұлы Тілепов

Тілепов Жұмат Жұмалыұлы (11 наурыз 1944 ж.т., Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Таушық кентінде туған) — ғалым, философиялық ғылымының докторы (1997), профессоры (2002). Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2004). ҚазҰУ-дың филол. ғылымдары бойынша докт. дис. қорғататын ғыл.-кеңесінің мүшесі. Өмірбаяны ҚазҰУ-ды бітірген (1969). 1963 - 64 ж. Жетібай мұнай-газ барлау өндірісінде мұнайшы болып істеді. 1969 ж. "Лениншіл жас" (казіргі "Жас Алаш") газетінде әдеби қызметкер. 1969 - 71 ж. Забайкалье әскери округінде әскери қызметкер, 1972 - 78 ж. "Қазақстан коммунисГ журналында әдеби қызметкер, "Қазақстан", "Жалын" баспаларында редактор, 1978 - 96 ж. Әдебиет және өнер институттының кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкері, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1997 - 99 ж. Әдебиет және өнер ин-тының қолжазба және текстология ғыл. орталығының басшысы, ин-т директорының орынбасары, 1999 - 2000 ж. Алматы Халықаралық журналистика институттының ғыл. жұмыс жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. Сонымен бірге ол 1999 - 2001 ж. осы жұмыстармен қатар "Ғылым" баспасының бас редакторы қызметін де бірге атқарды. Т. 2000 жылдан ҚазҰУ-дың проф. болып еңбек етеді. Шығармалары мен еңбектері Шығ. жолын ақындықтан бастаған Т-тің өлеңдері мен әңгімелері мерзімді баспасөз беттерінде, ұжымдық жинақтарда, сондай-ақ, "Таң шапағы" (1977), "Ерекше күн" (1978) атанатын поэзиялық, прозалық жеке кітаптарында жарық көрген. Е.Купрееваның "Дәрігер парызы" (1975), Р.Ермекованың "Өсімдік тозаңдарының аллергиясы" (1976) секілді еңбектерін орыс тілінен қазақ тіліне аударған. Ол 160 ғыл. мақала, 7 ғыл. монография мен оқу құралдарының авторы. Шығармалар Шығармалар: "Таң шапағы". Өлеңдер. А., 1977; "Ерекше күн". Әңгімелер. А., 1978; "Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті: XV - XVIII ғғ." (авторлардың бірі). А., 1983; "XIX ғасырдағы қазақ ақындары" (авторлардың бірі). А., 1988; "XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті" (авторлардың бірі). А., 1994; "Қазақ поэзиясының тарихилығы". А. 1994; "Елім деп еңіреген ерлер жыры". А, 1995; "Шал ақын Құлекеұлы". Зерттеулер (авторлардың бірі). А., 1999; "Қазақ әдебиетінің тарихы". 3-том. (авторлардың бірі) А, 2000; "Тарих және әдебиет: XIV - XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің тарихилығы". Дереккөздер
Галина Васильевна Черноголовина

Галина Васильевна Черноголовина (15.3.1929 жылы туған, Ресей, Омбы облысы, Знаменск ауданы - 4.07.2015) - жазушы. Хабаровск педагогикалық институтын бітірген соң, еңбек жолын мектепте мұғалім болудан бастаған. Кейіннен газеттер мен радиода, республикалық "Простор" журналында жұмыс істеген. Алғашқы әңгімелер жинағы "Цветы голубики" 1960 жылы жарық көрген. КСРО медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ақ босаға

"Ақ босаға" — отбасыларга арналған тәуелсіз басылым. Құрылтайшысы - "Шолпан және қүрбылар" серіктестігі. алғашқы нөмірі 1991 ж. 7 Ақпанда, Алматыда қазақ тілінде жарық көрген. Көлемі 4 бет, қағазы A3. Айына бір рет шыгады. "Шер тарқатсам деп едім", "Сыр сүхбат", "Шат шаңырақ", т.б. айдарлары бар Дереккөздер
Сейілбек Хамитұлы Тілеубаев

Тілеубаев Сейілбек Хамитұлы (19.11.1921, бұрынғы Көкшетау облысы Володарский аудданы - 17.10.1996) - жазушы, аудармашы. Петропавл мех. техникумын (1938), ҚазҮУ-ды (1952) бітірген. 1940 - 41 ж. ауыл мектебінде мұғалім, 1952 - 56 ж. Алматы каласындағы мектепте мүғалім, оқу ісінің меңгерушісі қызметін атқарған. 1956 жылдан ұзақ жылдар Алматы шет тіллер пед. институттында аға оқытушы болып жұмыс істеген. Т. З.Шашкиннін "Токаш Бокин", "Теміртау" романдарын, Ж.Тілековтің "Жоңғар даласында" романын, "Шалғай шепте" повесін, Ә.Шәріповтың "Ормандағы оти повесін орыс тіліне аударуға қатысқан. А.Гайдардың, И.Вазовтың, И.Василенконың бірқатар шығармасын қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Сағадат Сәлімбаев

Сағадат Сәлімбаев (10.04.1935 жылы туған, Алматы облысы Еңбекші ауданы Түрген ауылы)- жазушы. Талғар қаласындағы ауыл және орман шаруашылық техникумын (1959), ауыл шаруашылық институтын (1965) бітірген. Туған жері Ақбастау ауылында орналасқан мал бордақылау трактор бригадасы бригадирінің көмекшісі, бригадирі, механик, Қаскелең ауданындағы «Дружба» кеңшары машина-трактор жөндеу шеберханасының меңгерушісі, Чапаев атындағы кеңшарының бас инженері, Есік қаласында жеңіл машина жөндеу мекемесінің, тігін фабрикасының бастығы болған. Алғашқы "Араша" атты хикаятына он екі әңгімесі қосылып жинақ болып шықты (1993). Сондай-ақ, "Арпалыс" (1997), "Батырлар ұрпағы" (1998) прозалық кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Тілеужанұлы Зейнолла

Тілеужанұлы Зейнолла (29.11. 1942 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы Қызыл қайың ұжымшары) - ақын. ҚазҮУ-ды бітірген (1968). Алматы облысы "Жетісу" газетінде, кинематография к-тінде, "Жаңа фильм" - "Новый фильм", "Еңбек таңы" журналдарында және халық шығарм. үйінде қызмет атқарған. Алғашқы жырлары респ. жас ақындарының "Жас керуен" (1969) жинағына енген. "Лебіз" (1971), "Солидарность" (1973, орыс тіліндегі ұжымдық жинақтарында өлеңдері жарияланған), "Толағай тау", "Ой ағысы", "Сарыарқа", "Махаббат дастаны", "Аспанға көшкен ауыл", "Күнге табынғандар", т.б. жеке жыр кітаптары жарық көрген. Көптеген шет ел ақындарының өлеңдерін, сондай-ақ, 100-ге тарта кинофильмдерді қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Мұрат Хамраев

Мұрат Кәрімұлы Хамраев (1936-1983) - ғалым, филологиялық ғылыми доктор (1964), профессор (1969). КСРО Педагогика ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі (1978). Орта Азия мемлекеттік унивеситетін, Тіл және әдебиет институтының аспирантурасын бітірген. 1961 ж. Әдебиет және өнер институтында ғылыми хатшы, ҚазҰУ-да оқытушы, Тіл білімі институты жанындағы Үйғыртану бөлімінің меңгерушісі. Казак КСР Оқу министрлік жанындағы Ы.Алтынсарин атындағы педогогикалық ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары. 1977 жылдан өмірінің соңына дейін Өзбек КСР Оқу министрлік жанындағы Өзбек педагогика ғылыми-зерттеу институтының директоры болған. Ұйғыр орта мектептерінің 9 сыныбына арналған ұйғыр әдебиеті оқулығының авторы. Бүкілодақтық Комсомол сыйлығы лауреаты, КСРО Педагогикалық ғылыми академиясының Ушинский атындағы сыйлығы жүлдегері, "Еңбек Қызыл Ту" орденімен, "Тың жерлерді игергені үшін", "Еңбектегі ерлігі үшін" медальдарымен және Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Уайдин Үмбетбай Уайдаұлы

Уайдин Үмбетбай Уайдаұлы (10.10.1935 ж.т., Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы "Темірбастау" ауылы – 1. 03. 2018 ж. қ. т.) - жазушы, журналист, фельетоншы. Лақап аты – Кейқуат. ҚазҮУ-ды бітірген (1965). 1954- 58 ж. Донбастағы Красный Луч қ-нда шахта құрылысшысы, 1958 ж. Шалқар ауданы газеті редакциясы жанындағы баспаханада әріп теруші болып жұмыс істеген. 1959 жылдан қазақ радиосы, "Ара" журналы, "Өнер" баспасы, Қазақстан кітапқұмарлар қоғамы мен Жазушылар одағында әр түрлі қызметтер атқарған. Уайдиннің "Қара көзілдірік" (1968), "Құрдым шиыр" (1971), "Ендігісін айтпаймын" (1974),"Ішің білсін"(1976),"Контейнермен келген кемпір" (1978), "Тілсіз қоңырау" (1980), "Быды-быды" (1982), "Нанайын ба, нанбайын ба?" (1984), "Инабат иірімдері" (1985), "Мәселе қайда жатыр?" (1987), "Пәлен-пәштуан" (1992), "Мәңгілік мәселе" (1993) кітаптары жарық көрген. Шығармалары орыс, украин, қырғыз, қарақалпақ, тува тілдеріне аударылған. Қазақстан сатириктерінің "Найзагер" қауымдастығы президентінің орынбасары. Қазақстан Жоғ. Кеңесі Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Любовь Константиновна Шашкова

Шашкова Любовь Константиновна (28.11.1951 жылы туған, Беларусь Республикасы Могилев облысы Пармческий ауданы Василевка ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1981). "Темиртауский рабочий" газетінде, республикалық қазақ радиосында "Жазушы" баспасында, Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші сияқты жауапты жұмыстар атқарған. Қазір "Казахстанская правда" газетінің тілшісі және "Простор" журналында бөлім редакторы. Шығармашылық "Жар души своей", "Пора подсолнухов" ,"Ты есть - Я", "Диалоги с надеждой" (3 томдық таңдамалы шығармалары) жинақтарының авторы. Бірқатар қазақ ақындарының жырларын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Ауаның артықтық коэффициенті

Ауаның артықтық коэффициенті - белгілі бір қоспаның отынға қатысты масса ауасының нормадағы жанар-жағар май масса ауасына қатысы. Тағы қараңыз * Коэффициент * Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті * Дифференциалдың блоктауыш коэффициенті * Өшу коэффициенті Дереккөздер
Жаңабек Шағатаев

Жаңабек Шағатаев (1.1 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы рал ауылы) - жазушы. Шығармалар 1985 жылдан бастап баспасында, "Қазақ әдебиет", "Халық конгресі", Түркістан газетінде, "Парасат" журналында қызмет атқарған. "Бірінші класс баласы" повесі "Жалын" Шет ел жазушыларының шығармаларың аударған. Дереккөздер
Кинетикалық коэффициенті

Кинетикалық коэффициенті - физикалық мөлшер ағынының температура, концентрация және т.б. градиентерімен байланыстарының пропорционалды коэффициенті. Тағы қараңыз * Коэффициент * Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті * Дифференциалдың блоктауыш коэффициенті * Өшу коэффициенті * Ауаның артықтық коэффициенті Дереккөздер
Ақсауыт

"Ақсауыт" - қазақ батырлар жырларының екі томдык ғылыми жинағы. 2 томнан тұрады. 1977 ж. "Жазушы" баспасынан 100 мың данамен жарық көрген. Кітапты қүрастырушы, алғы сөзі мен түсініктерін жазушы ғалым О.Нұрмахамбетова. Жинаққа "Кобыланды батыр", "Алпамыс батыр", "Ер Тарғын", "Қамбар батыр" (1-том), "Ер Қосай", "Карадөң батыр және үрпақтары", "Қарабеқ батыр", "Ақжонасұлы Ер Кеңес", "Манашыұлы Тұяқбай", "Шынтасұлы Төрехан", "Арқалық батыр" (2-том) жырлары енген. Дереккөздер
Толтыру коэффициенті

Толтыру коэффициенті - қозғауыштың ішкі жану цилиндріне кіретін ыстық қоспанын жалпы көлемінің жалпы жұмыс цилиндрінің көлеміне қатынасы. Тағы қараңыз * Коэффициент * Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті * Дифференциалдың блоктауыш коэффициенті * Өшу коэффициенті * Ауаның артықтық коэффициенті Дереккөздер
Мейірхан Ақдәулетов

Мейірхан Ақдәулетов (10.5. 1950 ж.т., Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Темірастау ауылы) - ақын, аудармашы. "Арай - Заря" журналдарында, "Дәуір", "Қазақ әдебиеті" газеттерінде қызмет атқарған. 2000 - 2004 ж. "Алтын Орда" тәуелсіз апталық газетінің бас редакторы болды. Қазір "Шамшырақ-Ақтөбе" ЖШС прези- денті. "Бастау" (1980), "Шырақ-ғү- мыр" (1984), "Дөруішнама" (1995), т.б. жыр жинақтарының авторы. Қүмық тарихшысы Мурад Аджидің "Қыпшақ даласының жусаны" тарихи эссесін, орыс ақындары А. Вознесенскийдің, А. Ахматованың, А. Блоктың өлеңдерін қазақ тіліне аударған. "Ерен еңбегі үшін", "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" медальдарымен, Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Қазақстан Президентінің публицистерге арналған грантының иегері (2002). Дереккөздер
Уәлиев Қадырбек

Уәлиев Қадырбек (20.6.1938 ж.т., Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Қызыл Октябрь ұжымшары) - әдебиет зерттеуші. Туған ауылында тракторшы, слесарь болып жұмыс істеген. ҚазҮУ-ды бітірген (1965). 1965 - 67 ж. Қазақ теледидарында, 1967 - 80 ж. "Қазақ әдебиеті" газетінде, 1980 - 84 ж. "Өнер" баспасында еңбек еткен. 1984 жылдан Мәдениет мин-гі театр бөлімі мен репертуарлық-редакциялық коллегиясында қызмет атқарған. "Сахна менің өмірім", "Көгілдір шымылдық түрілген", "Тұғыры биік тұлға" атты кітаптарының авторы. Д.Мамин-Сибиряктің "Акбоз ат", А.Серафимовичтің "Орман тынысы", "Үш дос", А.Кононовтың "Көпір үстінде", С.Алексеевтің "Суық торғай", А.Толстойдың "Эмигранттар", Ж.Коктоның" Адамдауысының жаңғырығы", В.Гавельдің "Жат Тілділер", М.Еапаровтың "Тұзды шөл", А.Стравицкийдің "Қасіретті жекпе-жек" кітаптарын қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Бейімделу коэффициенті

Бейімделу коэффициенті - двигателдің максималды айналу сәтінің отынның толық берілу кезіндегі максималды қуатының режим сәтіне қатынасы. Тағы қараңыз * Коэффициент * Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті * Дифференциалдың блоктауыш коэффициенті * Өшу коэффициенті * Ауаның артықтық коэффициенті * Кинетикалық коэффициенті Дереккөздер
Серікқазы Сыбанбайұлы Қорабай

Серікқазы Сыбанбұлы Қорабай (13.7.1957 жылында туған, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Белтерек ауылы) - әдебиет зерттеуші, филология ғылымның кандидаты (1992). Уақ тайпасынан шыққан. Карьерасы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетін бітірді (1981). 1974 жылдан «Достық туы» газетін әдеби қызметкері. 1980-84 ж. мұғалім болған. 1984 - 85 жылдары Әдеби және өнер институтында аға лаборант, 1985 - 1991 жылдары сол жерде кіші ғылыми қызметкер, 1991 - 1993 жылдары ғылыми қызметкер, 1993 - 2005 жылдары осы институттың ғалым-хатшысы және институт директорын орынбасары. «ҚР ҰҒА Хабарлар Тіл-әдебиет сериясы» журналын жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Шығармалары Әдебиет және өнер қайраткерлері туралы жазылған жүзден астам ғылыми мақалалардың авторы: * XIX ғасырдағы қазақ ақындар (1988), * XX ғасырдың бас кезін қазақ әдебиеті (1994) ұжымдар монографиялар авторларының бірі; * Мастерство Абая - сатирика и проблемы преемственности (1999) монографиясы жарық көрген. * «Слово об Абае» (1994), * «Абай әзілдері» (1995), * «Мұхтар мұрасы. Наследие Мухтара» (1998) жинақтарын, * Әуезовтің 50 томдық толық жинағының 6,8 томдарын құрастыруға қатысты. * Ұлы жазушының суреткерлік шеберлігі туралы «Құрбылар жақсылыққа көп талаптан» (1995), * «Мұхтар Әуезов және қазақ әдебиеті дамуындағы сабақтастық» (1998) т.б. мақалалары жарық көрді. Дереккөздер
Бойлық күш коэффициенті

Бойлық күш коэффициенті - жолдың ұзындык реакциясы жолдың вертикалды реакциясына қатысы - автомобиль доңғалағының сырғанау коэффициентінің зонасындағы көлемі нөлден 0,1-0,3-ке дейін жолдың жақындығына байланысты өзгереді. Тағы қараңыз * Коэффициент * Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті * Дифференциалдың блоктауыш коэффициенті * Өшу коэффициенті * Ауаның артықтық коэффициенті * Кинетикалық коэффициенті Дереккөздер
Гидротрансформатордың мөлдірлік коэффициенті

Гидротрансформатордың мөлдірлік коэффициенті - турбиналық доңғалақтың тоқталған және трансформация коэффициенті бірге тең кезіндегі сорап доңғалақтарының жұктемелі жұмыс режиміндегі моменттер коэффициенттерінің қатынасы. Тағы қараңыз * Коэффициент * Бойлық күш коэффициенті * Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті * Дифференциалдың блоктауыш коэффициенті * Өшу коэффициенті * Ауаның артықтық коэффициенті * Кинетикалық коэффициенті Дереккөздер
Ульмер Эльза Альбертовна

Ульмер Эльза Альбертовна (27.1. 1944 ж.т., Алматы облысы Тельман ауылы) - ақын. Алматы педагогикалық шет тілдер институттын бітірген. Қазақ радиосында неміс тіліндегі хабарлар редакциясының меңгерушісі, "Фройндшафт" газетінің меншікті тілшісі болып жұмыс істеген. Алғашқы өлеңдері 1971 ж. "Нойес лебен", кейіннен "Фройдншафт" газетінде жарияланған. Өлеңдері "Живет во мне надежда" (1972), "Мой Казахстан" (1978), "Далекие журавли" (1980), "Близкие дали" (1984) ұжымдық жинақтарға, неміс жазушыларының үш томдық антологиясына енген. Шығармалар: Опора жизни. Стихи. А., 1980; Морские камешки. Рассказы. Стихи. А., 1983. Дереккөздер
Медеу Сәрсеке

Медеу Сапаұлы Сәрсеке (2 қаңтар 1936 жыл, Қайнар ауылы, Абыралы ауданы, Семей облысы – 20 наурыз 2024 жыл) — қазақ және кеңес жазушысы, драматург, публицист, қоғам қайраткері. КСРО және Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Қазақ ғылыми-фантастикалық әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі. Арғын тайпасы Тарақты руынан шыққан. Қазақ кен-металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1958). 1958–1959 жылдары "Жас Алаш" газетінде әдеби қызметкер,бөлім меңгерушісі, 1959–1963 жылдары Семей цемент зауытында мастер, аға диспетчер, өнертапқыштар бюросының бастығы, 1963–1965 жылдары "Егеменді Қазақстан" газетінің Шығыс Қазақстан облысындағы меншікті тілшісі, 1965 жылдан Қазақстан жазушылар одағының Семей облысаралық бөлімшесінде жауапты хатшы. "Ғажайып сәуле" (1959), "Көрінбестің көлеңкесі" (1960), "Жетінші толқын" (1964), "От және атом" (1965) повестері жас жеткіншектерге арналған. Өндіріс адамдары жайлы "Жеті жылдықтың жігіттері" очерктер кітабы (1961), "Қаз қайтқанда" (1968), "Айшықты мезет" (1969) деректі повестері жарияланды. "Сәтбаев", "Ебіней Бөкетов" (2005) атты деректі ғұмырнамаларын (1980, 1989), "Шығыс хикаясы" пьесасын (1971), "Жаңғырық" (1979), "Көмбе" (1985) романдарын жазды. А.Беляевтің "Қос мекенді адам" романын қазақ тіліне аударған. "Құрмет" орденімен (2001), "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен (1970), Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Шаған оба-керген тас

Шаған оба-керген тас тарихи аңызі Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы атауларына байланысты бір мен тығыз байланысты бір Аңыздар қалмақ батыры Шаға соңынан қазақтар қуып, бірі тартып тигізгендігі айтылады. Шабан батырдың мықты жүйрігінен құламай, біраз уақыт қаңсырап шапқандығы, қаны тамған жерге қалмақтардың бір-бір тас кашап қойғандығы, ал батыр құлаған жерге қорым тас үйгендігі әңгімегі өзек болады. Қашалған тас тізілген жерді қазақтардың "Кергентас" Шаған өліп, сол жерге үйілген - тасты "Шаған оба" атап кеткендігін зар аударылады. Аңыздарды Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетті қазақ әдебиет кафедрасының фольклордық экспедидициясы ел арасынан жазып алған. Қолжазба нұсқасы осы кафедраның арнайы қоры мен Әдебиет және институттының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы. Дереккөздер
Тайғанау коэффициенті

Тайғанау коэффициенті - доңғалақтың тайғанау жылдамдығының оның жетек режиміндегі тайғанаусыз өтетін доңғалауына қатынасы. Тағы қараңыз * Коэффициент * Бойлық күш коэффициенті * Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті * Дифференциалдың блоктауыш коэффициенті * Өшу коэффициенті * Ауаның артықтық коэффициенті * Кинетикалық коэффициенті * Гидротрансформатордың мөлдірлік коэффициенті Дереккөздер gl:Atrito
Еліктеу

Еліктеу - жазушының, ақынның өз шығармасында белгілі бір әдеби нұсқаны үлгі тұтып, талантты өнер иелерінен өнеге алуға ұмтылуы. Осындай үлгі алушылық екі түрлі мағынада айтылады. *а) жаңадан жазып, іздену үстінде жүрген, әлі әдебиеттегі өз жолын айқындай алмаған жас қаламгердің басқаға еліктеуі, немесе, атақты сөз зергерінің ықпалынан шыға алмай, оның өрнек-үлгілерін сырттай қайталаудан аса алмаған жазушының шығарма әлсіздігі. Мұндай еліктеу әдеби ықпалдың, әдеби-әсердің үйренушілік дәрежесіндегі көрінісі; *ә) белгілі жазушының стилін, бейнелеу мәнерін, не басқа бір әдеби нұсқаны саналы түрде қайталау. Мұндай еліктеу, өзіндік көркемдік тәсілдерде қолданылуы мүмкін. Соның нәтижесінде дәстүр тағылымына, көркемдік, стильдік ерекшеліктерді жаңғыртып,жаңаша қолдануға негізделген шығармалар туады. Олардан дәстүрді игеру шеберлігі, жаңашылдық ізденістер айқын танылады. Мысалы, Лермонтовтың "Байронға еліктеу" (Күлме, досым...), Некрасовтың "Шиллерге еліктеу" атты өлеңдері. Шығыс әдебиетінде бір кездерде кең тараған белгілі сюжетке жаңа шығарма жазу да әдебиеттегі дәстүр жалғастығын сақтауға ұмтылудан туған. Кейде түпнұсқадан алшақ жерлері көп еркін аударма өлеңді де толық мағынасында аударма деуден гөрі еліктеу деп қараған жөн. Дереккөздер <
Нияз Сыздықов

Нияз Сыздықов (25.10.1925, Солтүстік Қазақстан облысы бұрынғы Ленин ауданы Еңбек а. - 4.7.2000) - жазушы, аудармашы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет кызметкері (1983). ҚазҰУ-ды бітірген. 1946 ж. Солтүстік Қазақстан облыстық "Ленин туы" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, кейіннен редактордың орынбасары болып қызмет атқарған. Талдықорған облысы "Советтік Жетісу" және Алматы облыстық "Коммунизм таңы" газеттерінде жауапты хатшы болды. 1962 - 1968 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің үгіт және насихат бөлімінде нұсқаушы, сектор меңгерушісі, Қазақ энциклопедиясы бас редакциясында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1972 жылдан зейнеткерлікке шыкканға дейін Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы Партия тарихы институтында кызмет еткен. "Құрмет белгісі" орденімен, Қазақстан Жоғарғы Кенесінің грамотасымен, Құрмет грамотасымен, медальдарымен марапатталған. Орыс жазушылары С.Смирнов, Т.Томаш, О.Гончар, Ю.Бондарев, Л.Н. Толстой, Ф.Достоевский роман, повестерін қазақ тіліне аударған. Аудармалары: С.Смирнов. Брест қамалы. Повесть. А., «Жазушы», 1965; Т. Томаш. Таң арайы. Роман. А., «Жазушы», 1967; О.Гончар. Арай. Роман. А., «Жазушы» 1973; Ю.Бондарев. Жағалау. Роман. А., «Жазушы», 1976; Л.Н. Толстой. Аршынала. Повесть. А., «Жазушы», 1979; Ф.Достоевский. Нақұрыс. Роман. А., «Жазушы», 1984. Дереккөздер
Беріліс пәкі

Беріліс пәкі - беріліс қуатынан алынған жетектегі түйіннің қуатының жетекші түйінннің қуатына қатынасы. * Жылу қозғаушының пәкі - қозғауыш білігіндегі қуатының отынның жану кезеніндегі алынатын қуатқа қатысы. Дереккөздер
Сәрсенбай Бөртебайұлы

Сәрсенбай Бөртебайұлы (1890, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ақжар ауылы - 1961, сонда) - ақын, термеші. Сыр өңіріне сал-серілік, әншілік, жыршылық, өнерімен танылған. Нысанбай, Базар, Жиенбай, Орынбай жырауларды ұстаз тұтқан. Батырлық, ғашықтық жырлар мен дастандарды, қиссаларды, ақын-жыраулар туындыларын ел арасында жырлап таратқан. "Жүсіп- Ахмет", "Айша-қыз", "Мұңсыз хан" хикаялық дастандардың авторы. Сәрсенбайдың туған жерінде оның дәстүрін жалғастырған өз ұлы Алшынбек басқаратын "Сәрсенбай жырау мектебі" жұмыс істейді. Дереккөздер
Балашбек Шағырұлы

Балашбек Шағырұлы (4.5.1940 жылы туған, Қызылорда облысы Сырдария Ақжарма ауылы) - ақын. 1964 жылы Қызылорда мемлекеттік университеттін бітірген. Жетістіктер Еңбек жолын Тереңөзектегі №35 мектепте мүғалім болудан бастаған. Аудандық оқу бөлімінде мектеп инспекторы аудандық газетте жауапты хатшы, облыстық радионың аудандық бөлімшесінде апты редактор қызметінде болды. Қазір мектепте мұғалім. Шығармалар "Көктем тынысы", "Жүректегі жауһарлар" өлеңдері ұжымдық жинаққа енген. "Түңғыш" (1978), "Ақжарма" (1988), "Қара шаңырақ" (2000) атты өлеңдер кітабы жарык көрген. Дереккөздер
Шаян батыр

"Шаян батыр" - батырлық дастан. Халық ақыны Есдәулет Қандеков шығарған дастан жас күнінен ержүректілігімен көзге түскен Шаян деген батырдың Жетісу жерін қалмақтар мен Бұқар хандығы өктемдігінен қорғап қалған ерлік істерін баяндауға арналған. Шығармада тарихи жырға тән нақтылы жер-cу аттары да, ертегілік сарындағы сюжеттер де кездеседі. "Шаян батыр" дастаны тартымды да, қызықты жыр ретінде ауыз әдебиеті үлгісіне айналып, халық арасына кең тараған. Дастан бұрын еш жерде жарияланбаған, мәтіні толық, бастан-аяқ өлеңмен айтылады да, кей жерлерінде қарасөзбен түсініктер берілген, өлең құрылысы, көбінесе, 7 - 8 буынды жыр үлгісіне құрылған, аракідік он бір буынды қара өлең де кездеседі. Автордың 1930 жылы өзі қағазға түсірген жыр қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Шағырай Төбетов

Шағырай Төбетов (1836, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Киров атынданғы ауыл, - 1933, сонда) — әнші-ақын. Жас кезінде Біржан салға ілесіп, шәкірт болған. Өзі ән шығармаса да, халық әндерін, ұстазы Біржанның әндерін, Арқаның басқа да әйгілі әншілерінің шығармаларын орындап, әнші-ақын ретінде танылған. Нұралы (1897), Есенбай (1903), Доскей (1923) тәрізді белгілі ақындармен айтысқан "Бостандық", "Октябрь таңы", "Алғашқы трактор", т.б. өлең-жырлары сол кездегі облысы "Бостандық туы" газетінде жарияланып тұрған. Қопабайұлы Қарсақпен айтысы (1923) жинақта ("Айтыс", 3-т., 1966) басылып шықты. Дереккөздер
Ербол Шаймерденұлы

Ербол Шаймерденұлы Шаймерден (12 мамыр 1954 жыл, Жаңажол ауылы, Жамбыл ауданы, Солтүстік Қазақстан облысы - 13 желтоқсан 2012 жыл, Астана қаласы) — ақын, жазушы-публицист, рәмізтанушы, мемлекет және қоғам қайраткері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, “Құрмет” орденінің иегері, М. Дулатұлы атындағы сыйлықтың лауреаты. Қазақстан Республикасындағы алғашқы баспасөз қызметін ұйымдастырушыларының бірі. Қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика (ҚазҰУ) факультетін (1971-1976 жж.) және С. Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университетін (ҚазАТУ) бітірген. "Солтүстік Қазақстан", "Жас Алаш" және "Егемен Қазақстан" газеттерінде қызмет істеген. Мәдениет, ақпарат және қомғамдық келісім министрлігі Тілдерді дамыту департаментінің директоры қызметін атқарған. Дереккөздер
Самат Әбішұлы Нұржанов

Самат Әбішұлы Нұржанов (1902, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы - 1945, Алматы) - ақын. 2 сыныпты орыс мектебін бітірген. "Әдебиет майданы" журналында, Қазақ телеграф агенттігінде қызмет істеді. Алғаш "Күз", "Бәрі де елде", "Жазғытүры", т.б. өлеңдері 1923 жылы Семейде шығатын "Қазақ тілі" газетінде жарық көрген. 1932 жылы "Жаз" өлеңі "Әдебиет майданы" журналында басылған. Тұңғыш жыр жинағы "Еңбек" 1933 жылы Алматыда шыққан. Абай Құнанбайұлы шығармғынан үйрене отырып, 1916 жылы ұлы ақынның өлеңдерін жариялауға ат салысып, 1917 жылы "Абай термелері" деген атпен Қазанда кітап етіп шығарған. Орыс ақыны А.А. Жаровтың "Мекке" поэмасын қазақ тіліне аударған (1932). Дереккөздер
Елім-ай

Елім-Ай - жоңғар шапқыншылығының ауыр кезеңіндегі (1723-1725) қазақ халқының басына төнген қауіп-қатер, азап-қиыншылықты, боскан елдің мұң-зарын толғайтын тарихи сазды өлең. Ол соңғы кездерге дейін "халық өлеңі" деп танылып келді. Кейінгі зерттеулерде оның нақты авторы - Қожаберген жырау Толыбайұлы делінеді. "Қаратаудың басынан көш келеді" өлеңін ең алғаш рет баспасөзде жариялаған - М.Тынышбаев. Бұл жырды кейінірек А.Байтұрсынұлы, Ж.Досқараев, Ә.Кекілбаев пен М.Мағауиндер де жариялаған. Фольклор- танушы М.Оразаев тапсырған нұсқаны Ы.Дүйсенбаев зерттеген. Осы тарихи өлең туралы С.Сейфуллин, Қ.Жұмалиев, Н.С.Смирнова, Б.Уакатов, Г.Турсыновалар мақалалар жазды. Кейбір зерттеулерде (М.Оразаев нұсқасында) жырдың авторы ретінде арғын Топыш ақынның аты аталады, алайда мұндай кісі туралы дерек жоқ. Жыр өзінің жүрек тербейтін мазмұнымен қатар, әдемі де әуезді әуенге құрылған. Дереккөздер
Кривошип

]] Кривошип - түбірлі және шатунды мойындарымен иінді немесе шарнирді механизмнің айналатын түйіні. Кривошипті механизм. Қозғалыстың бір түрін екінші түрге, мысалы, бір қалыпты айналуды үдемелі, шайқалмалы, бір қалыпты емес айналма қозғалысқа айналдыра алатын механизм.Оның айналатын бөлшегі кривошип немесе иімді білік формасына жасалады.К.м поршеньді қозғалтқыштарда, насостарда, компрессорларда, престерде жөне т.б.машиналар мен станоктарда қолданылады. Дереккөздер
Шайыр ақын

Шайыр-ақын, орындаушы мағынасында. Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі кітаби ақын. Орта Азия мен Қазақстанда төкпе ақындар мен термеші, жыршылар шайыр деп аталады. "Ақында шайыр ақпанмын, Аспанға үшқан пырақтай", - дейді Жамбыл бір сөзінде. Дәстүрлі ұғымдағы Шайыр - өзі жаттаған дастан, жырды жай орындаушы емес, жанынан жаңа желілер, тың айшықтар қосып, жетілдіріп отыратын сөз зергері. Шайын міндетті түрде белгілі бір саз аспа бын шертіп, өз әуенін сүйемелдеп отырады. Дереккөздер
Ақылбек Қожаұлы Шаяхмет

Ақылбек Қожаұлы Шаяхмет (1951 жылы туған, Қостанай облысы, Жітіқара ауданы) - ақын. ҚазҰУ-ды, Мәскеудегі Әдебиет институтын бітірген. Алматы облысысында "Жетісу", Қостанай облысында "Қостанай таңы" газеттерінде, облыстық телекомпанияда қызмет істеген. "Қазақ тілі" қоғамы облыстық ұйымы басқармасының төрағасы, Қазақстан жазушылар одағының Қостанай және Торғай облысында бойынша әдеби кеңесші, облыстық тіл басқармасы бастығының орынбасары, ұлт саясаты жөніндегі облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары, болып қызмет атқарған. "Азия - Транзит" (Қарағанды), "Сарыарқа" (Астана), "Жас қазақ" журналдарының ақылдастар алқасының мүшесі. Қазақ және орыс тілдерінде поэзиялық және прозалық он жеті кітабы шыққан. Шығармалары шетел тілдеріне аударылған. Балаларға арналған "Күлімдеді күніміз", "Гүл мен бидай", "Біздің бақша", "Шынар", "Аяз және Қыдыр" атты кітаптары жарық көрген. Өлеңдері орыс мектептеріне арналған оқулықтарға енгізілген. "Ақсұлу" тарихи драмасының, "Алғыс пен Қарғыс немесе жарық пен көлеңке", "Таза бұлақ" пьесаларының авторы. Бірқатар кітаптарды құрастырған. Дереккөздер
Әмина Асқарқызы Шалабаева

Әмина Асқарқызы Шалабаева (10.1.1916, Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Ақмола ауылы - 27.8.1994) - ақын. Алматы педогогикалық училищесін (1944), Алматы мемлекеттік қыздар институттын бітірген (1948). Жетістіктер 1932 - 1934 жылдары Омбы каласына карайтын Шарбақты аудандағы Қызылағаш ауылында жанадан ұйымдастырылған бірлестікте тәбілші болған. 1934 - 1938 жылдары Алтай өлкелік "Қызыл Ту" газетінде (Новосібір каласында шығып тұрған) корректор боп кызмет аткарған. Осы кезеңде қазақ радиосында дикторлық қызмет аткарған. Ұлттық кітапханада, 1949 - 1956 жылдары "Қазақ елі" ("Жаңа өмір") журналында, 1956 - 1973 жылдары "Жазушы баспасында қызмет атқарған. Шығармалар Шалабаеваның алғашқы бір топ өлеңдері жас ақындардың "Жас қанат" жинағында жарияланған. Тұңғыш жинағы "Менің қарлығашым" 1962 жылы шыққан. Кейін заман туралы азаматтық ой толғайтын "Күн қызы" (1966), "Тау бұлағы" (1968), "Әнші қоңырау" (1971), "Менің өрнектерім" (1974), "Сайран дәурен" (1975),"Ана шырағы"( 1981), "Құс жолы" (1985) атты кітаптары жарық көрді. Шалабаева Әмина (1916-1994) – Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданының Ақмола ауылында туган. Бастауыш мектепті бітіргесін, 1932-1934 жж. Омбы қаласына қарайтын Шарбақты ауданындағы Қызылағаш аулында жаңадан ұйымдасқан бірлестікте тәбілші болған. 1934-1938 жж. Алтай өлкелік "Қызыл ту" газетінде (Новосібір қаласында шығып тұрған) кор¬ректор боп істеген. 1940-1944 жж. Алматы педагогика училищесінде оқыған. Осы кезеңде қазақ радиосында дикторлық қызмет атқарған. 1948 жылы Алматы мемлекеттік Қыздар педагогикалық институтын бітірген. А.С.Пушкин атындағы республикалық кітапханада, 1949-1956 жж. "Қазақ елі" ("Жаңа өмір") журналында, 1956-1973 жж. "Жазушы" баспасында қызмет істеген. Алғашқы бір топ өлеңі жас ақындардың "Жас канат" жинағында жарияланган. Тұңғыш жинағы "Менің қарлығашым" 1962 жылы шыққан. . Дереккөздер
Сәтбек батыр

"Сәтбек батыр" - тарихи дастан. 20-ғасырдың бас кезінде шығыстық сарында бірнеше қисса, дастан жазып шығарған ақын Ақылбек Сабалұлы ел ауызында сақталған тарихи оқиға негізінде "Сәтбек батыр" дастанын жазып, Қазан қаласында 1909 жылы "Қисса-и Сәтбек" деген атпен Ш.Хұсайыновтың Университет баспасында, "Қисса-и Сәтбек батыр" деген тақырыппен 1911 жылы ағайынды Кәрімовтар баспасында және 1915 жылы осы қаладағы тағы бір баспада жеке кітап етіп шығарады. Ақылбек дастаны және ел ішіндегі әңгімелер ықпалы болса керек, Сәтбек батырдың басынан өткен оқиғаны жырлаған бірнеше нұсқа бар. А.Сабалұлы жазған дастан мен басқа осы іспеттес жыр нұсқаларына ортақ тақырыптық желі - Ресей патшалық үкiметінің қазақ даласындағы зорлық-зомбылыққа негізделген отаршылдық саясатын әшкерелеу. Ертіс өзенінің бойында бейбіт өмір сүріп жатқан Сәтбек ауылынан Жармақ (Ермак) бастаған орыс әскерлерінің еш себепсіз қырып салуы дастан оқиғасына негіз болған да, осы арқылы сапарда жүріп бала-шағасынан қапыда айырылған Сәтбек батырдың ашу-ызасы отарлаушылардың бірін қалдырмай өлтіріп, кек алуымен ғана тынып қоймай, орыс патшасы алдында еш қаймықпай, өз ісінің дұрыстығын дәлелдеп бергендігіне көз жеткізеді. Шығарма оқиғасы одан әрі шиеленісіп, патшаның халық арасында беделі зор батырды шен-шекпен беру арқылы өз мақсатында пайдаланбақ арам ойына бірден тойтарыс қайтарған Сәтбектің бостандық сүйгіш, өз елінің азаттығы жолында жанын пида етуге даяр өр тұлға бейнесі жарқырап көрінеді. Сәтбек батыр жайлы аңыз бен Ақылбек және басқа ақындар жырлаған дастандар өз кезінде ел арасына кеңінен тарап, халықтың отаршылдық бұғауынан азат болуына итермелеген сүйікті шығармасы болған. Ақмолалық Күсембек Байғұттыұлының ел аузынан жинаған "Сәтбек батыр" дастаны мен қарағандылық Зарықбай Елмағамбетовтің Ақмола қаласының тұрғыны Мұстафа деген кісінің жырлауынан жазып алған осы аттас нұсқасының оқиғалары А.Сабалұлы дастанымен ұқсас болса, ғалым Әуелбек Қоңыратбаевтың Алматы облысы өңірінен жазып алған "Сәтбек батырдың әңгімесі" мен "Қазақстан ҒA Тіл және әдебиет институты ұйымдастырылған Семей фольклорлық экспедициясы 1946 жылы Семей облысында хатқа түсірген "Мырза Сәтбек батыр" нұсқаларында сюжеттік айырмашылықтар кездеседі, ал ауыз әдебиетін жинаушы Жұматай Мәдиевтің павлодарлық Нұрғали Бейсеновтің айтуынан жазып алған "Сәтбек батыр" нұсқасында Сәтбек батырды поштада істейтін Паромский деген кісі сотталудан аман алып қалуға көмектеседі. Аяқталмаған осы нұсқалар сақталған Орталық ғылыми кітапхана қорында Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде "Сәтбек батыр" жырының басқа бірнеше нұсқасы бар. Дереккөздер
Бисенғали Ғизатов

Бисенғали Ғизатов 10.5.1925 жылы туған, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)) - музыкатанушы, өнертану кандидаты (1966), Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1991). Алматы консерваториясын (А.Жұбанов пен Л.Хамиди, В.П. Дерновадан дәріс алған) бітірген (1953). 1953 - 57 жылдары Алматы музыкалық училищесінде қызмет етті. 1957 -63 жылдары "Жазушы" баспасында музыкалық редактор болды. 1966-91 жылдары Әдебиет және өнер институтында музыка бөлімінде кіші, аға ғылыми қызметкер; 1991 жылдан респупликалы дәрежедегі зейнеткер. Шығармалары: * Домбыра үйрену мектебі (Л.Хамидимен бірге), Алматы, 1983, 3-6асылым; * Латиф Хамиди, Алматы, 1966; * Академик Ахмет Жубанов, Алматы, 1972; * Мектепте ән-музыка сабағы, Алматы, 1994, 3-басылым; * Абай и музыка, Алматы, 1995. Дереккөздер
Ер Ағыбай

ЕР АҒЫБАЙ - 19 ғ-да өмір сүрген Ағыбай батыр туралы жазылған дастан. Ел арасына кең тараган бұл жырда Ағыбайдың сыртқы жауға карсы күресте ерліктері, тапқырлығы, шешендігі жайлы әңгімеленеді. Ылғи жеңіске жетіп, жолы болып жүретіндіктен, халык оны ардактап "Ақжолды", "Ақжолтай", "Ағыбай батыр" деп атаған. Ел арасында Ағыбай туралы аңыз-әңгімелер, өлең-жырлар көп кездеседі. Батыр жөнінде бірнеше жыр нұскалары сакталған. Соның ішінде көркемдігі мен мазмұны жағынан құндысы - халык акыны Ж.Мәдиевтің 1949 ж. Н.Бейсеповтен жазып алған жыры. Бұдан баска Т.Айнатасов, Тәттімбетұлы, М.Жиреншин, Қ. Нұрғалиев, Қ.Қартаңбаевтар жинаған жырлар да бар. Бұл дастандарда ел қорғау жорығына қатысып, ерлік жасаған Ағыбай батырдың бейнесі жырланады. Батыр туралы жырлар Орталық ғылыми кітапхананың колжазба корында сақтаулы. Дереккөздер <
Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин

Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин (22 ақпан 1922, қазіргі абай облысы, Абай ауданы, Дегелең а. - 5 мамыр 1978, Мәскеу) — кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1966). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Өмірбаяны Арғын тайпасы Қаракесек руының Байбөрі бөлімінен шыққан. 1948 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген. 1950 - 1978 жылдары "Қазақфильм" киностудиясында режисер болып, өз замандастары туралы "Бұл Шұғылада болған еді" (1955), "Жерге қайта М.Бегалинның оралуы" (1959), "Тұлпардың ізі" (1964) көркем фильмдерді қойды. Ш. Уәлиханов туралы "Оның күні туады" (1957), Б. Момышұлы жайында "Артымызда Мәскеу" сценарий авторы (1967). 1968 жылы Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласында өткен Орта Азия мен Қазақстан кино өнері байқауының бас жүлдесі мен 1- дәрежелі дипломы иегері. М. Мәметова туралы "Мәншүк туралы баллада" (1969) секілді тарихи-ғұмырнамалық фильмі Бегалиннің режиссерлік шеберлігін танытты. 1970 ж. Минск қаласында өткен Бүкілодақтық кинобәйгедегі КСРО Қорғаныс минстрлігінің бас жүлдесі иегері. Ресми шығармашылығы туралы "Мажит Бегалин" атты деректі фильм (1981) түсірілген. Марапаттары Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Фильмографиясы Актер ретінде *1971 - Он төртінші параллельдегі түн - Кхам Бут Режиссер ретінде *1955 - Бұл Шұғылада болған еді *1957 - Оның уақыты келеді *1958 - Жерге оралу *1964 - Тұлпардың ізі *1967 - Ел басына күн туса (фильм) *1969 - Мәншүк туралы ән *1975 - Дала гүрсілі Сценарист ретінде *1967 - Ел басына күн туса (фильм) *1975 - Дала гүрсілі Әдебиеттері Мэтр. Мажит Бегалин туралы естеліктер, Астана, 2002 (қазақ, орыс тілдерінде). Дереккөздер
Қанат

Қанат - доңғалақты жабатын автомобильдің тірек бөлігі. Қанат, қаптал, фланг - әскер шебінің екі жақ (оң мен сол) шеттері. Қанат әскер шебінің ең осал буыны болып есептеледі де, шайқас кезінде жауынгерлер қарсыластарының қапталын бұзып өтуге, оған соққы беруге тырысады. Әсіресе ашық қапталды (құраманың, бөлімнің, т.б. қасында көршісі болмаса) айналып өту өте қауіпті. Сондықтан қанатпен олардың шектесетін тұсын қорғауды ұйымдастыру - ұрыс қолбасшысының басты міндеті. Дереккөздер ca:Wings (desambiguació) cs:Křídlo (rozcestník) da:Wing de:Flügel el:Πτέρυγα en:Flügel eo:ALO es:Wing fr:Aile he:כנף (פירושונים) hr:Krilo (razdvojba) ja:羽 ko:윙 lt:Sparnas nl:Vleugel pl:Skrzydło ru:Крыло sk:Krídlo sl:Krilo (razločitev) sr:Крило (вишезначна одредница) sv:Flügel uk:Крило zh:羽
Дәкен Шалабеков

Дәкен Шалабеков (15.7.1922 жыл, Қарағанды облысы, Нұра ауданы - 28.7.1958, Алматы) - әдебиет зерттеуші, филология ғылымдарының кандидаты (1955). Қарағанды оқытушылар институтын бітірген. 1943-1947 жылдары Нұра ауданы Қантай бастауыш мектебінде мұғалім, Қарағанды қаласында адвокат, Жамбыл атындағы №7 қазақ орта мектебінде оқытушы; Қарағанды мүғалімдер білімін жетілдіру институтының қазақ тілі мен әдебиет кабинетінің меңгерушісі, 1951-1958 жылдары тіл және әдебиет институтында ғылыми қызметкер болып қызмет атқарған. "XIX ғасырдағы қазақ тарихи жырлары" атты зерттеуі "Қазақ әдебиеті тарихының" 1-томында (1960, 1- кітап) жарияланған. Дереккөздер
Шанақ

Шанақ - арнайы жабдықтауды немесе жүктерді жолаушыларды, жүргізушіні орналастыратын автомобиль бөлігі. * Жүктемелетін шынақ - барлық тораптар мен агрегаттар бекітілетін жүйе қызметін атқаратын шанақ. * Бір көлемді шынақ - жолаушылар бөлімі мен двигатель және багаж бөлімі тұтас шанақ, * Ашық шынақ - жинастырылатын жұмсақ тентті немесе алынатын қатты қақпақты шанақ. * Жартылай жүктемелетін шынақ - рамамен берік қосылған және онымен бірге жүкті көтеретін шанақ. * Рамалы шынақ - рамамен жұмсақ қосылған шанақ, рессорға әсер ететін статикалық жүкті рама көтереді. * Ауыстырылатын шынақ - арнайы шанақ, жүкті автокөліктің шасси жеріне жедел ауыстыруға болады. * Едені жүктемелетін шынақ - статикалық және peccopғa әсер ететін салмақ тірекке түседі. * Үш көлемді шынақ - үш бөлімнен тұратын шанақ: қозғауышка немесе багажға арналған бөлім, жолаушылар бөлімі және багаж немесе қозғауышқа арналған бөлім. * Капотсыз шанақ - бір көлемді жолаушы шанақ рөлді доңғалақтың орталығы автомобильдің алдыңғы өсінде болады. * Екікөлемді шанақ - екі бөлімнен тұратын шанақ: қозғауышқа немесе багажға арналған бөлім және жолаушылар мен багаж немесе қозғауышқа арналған бөлім. * Жабық шанақ - алынбайтын қалың қақпағы бар жеңіл автокөлік шанағы. Дереккөздер
Жібек Ерубайқызы

Жібек Ерубайқызы (1910 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Балықшы ауылы) - халық ақыны. Жасынан жетімдік, жоқшылық көріп, зарлы өлең, сын-сықақ жырлар шығарған. Ақынның бір топ өлеңдері ("Қазақстан әйелдері" 1965, № 5) және белгілі ақын К.Жүсіпбековпен айтысы ("Айтыс" 3-т, 1966) баспа жүзін көрген. Бұл айтыс 8-сыныпқа арналған "Қазақ әдебиеті" оқулығында (Қ.Жұматиев, 1969) талданған. Көптеген өлең, жыр, толғаулары кезінде жазылып алынбаған. Дереккөздер
Ерікті өлең

Ерікті өлең - қалыптасқан өлең өлшемін берік сақтамай, тармақтардың ырғағын еркін өрнектейтін өлең түрі. Ырғағы құбылмалы келетіндіктен Ерікті өлең сөйлеу интонациясына өте жақын болып келеді. Оның кейбір үлгілері халық поэзиясында, әсіресе шешендік сөздерде жиі кездеседі. Ерікті өлеңнің ескі жыраулардың толғауларына тән дәстүрін жалғастырған үлгісі Махамбет поэзиясында мол. Мысалы: “ Садағына сары жебені салдырған, Садағының кірісін Сары алтынға малдырған. Тереңнен көзін ойдырған, Сүр жебелі оғына Тауықтың жүнін қондырған. Маңдайын сары сусар бөрік басқан, Жаурынына күшіген жүнді оқ шанышқан. ” *С.Сейфуллиннің "Бір акынның сандырағы" *І.Жансүгіровтің "Ала бие" *Д.Әбілевтің "Айтшы, теңіз, сырыңды маған" С.Мәуленовтің "Адам өлмейді" поэзиялық туындыларын Ерікті өлең түріне жатқызуға болады. Ерікті өлеңнің қазіргі поэзиядағы үлгілерінен қара сөзге тән сөйлем құру ерекшеліктерін, өлең ырғағына жанастыра ұтымды қолдануға бейімдік айқын байқалады. Дереккөздер
Тарихи жырлар

Тарихи жырлар — белгілі тарихи оқиғаларға байланысты туған эпикалық шығармалар. Тарихи жырларда оқиғаның дәлдігі сақтала бермейді. Әр кезеңнің тарихи-әлеуметтік, коғамдық-саяси бет-бедері көркемдік тұрғыдан қорытылып бейнеленеді. Бұл жанрда ру-тайпалық мақсаттар қаға-беріс қалып, жалпы халықтық мемлекеттік мүдделер басты сипат алады. Батырлар жырында кездесетін ғайыптан туу, жар іздеу, құда түсу, батырдан туған ізбасар сияқты оқиғалар Тарихи жырларда ұшырамайды. Сондай-ақ, әсіресе көркемдеу құралы (гипербола) Тарихи жырларда мүлде әлсірейді. Бұл жырлардың бәрі — ертеде туғандары да, кейінірек шығарылғандары да анық тарихи оқиғаларға негізделген, ал басты кейіпкерлер — тарихта болған адамдар. Тарихи жырлардың авторлары — көбінесе, сол оқиғаларды көзімен көрген тұстастары. Авторлар көзімен көрген, өздері бастан кешірген оқиғаларды уақытына карай рет-ретімен баяндайды. :"Тарихи жырлардың батырлық эпостан жанрлық айырмашылығы бар. Яғни тарихи жырларда эпостық баяндауға тән обьективтік сарынның орнын оқиғаларды тікелей кабылдаған автордың әсері араласқан субьективтік баға басады" (Әуезов М., "Уакыт және әдебиет", 1962, 75-бет). Тарихи жырлардың шығу, пайда болу мерзімдері әр халықтың фольклорында әр түрлі. Қазақ ауыз әдебиетінде тарихи жырлар 4 кезеңге бөлінеді. # Алғашқы кезеңдегі Тарихи жырлар Алтын Орда, Ноғайлы, Астрахан, Қырым хандықтарына карсы феодалдық соғыстар (14 - 17 ғ.) суреттеледі ("Едіге", "Нұрадин", "Орақ-Мамай", "Қарасай-Қази", "Мұсахан", "Телағыс", т.б. жырлар). # Жоңғар, қалмақ шапқыншылығына қарсы жорықтарды (18 ғ.) қамтитын екінші дәуірде Қабанбай, Бөгенбай, Олжабай, Өтеген, Жәнібек батырлар туралы жырлар туды. # Үшінші дәуірде ұлт-азаттық, бостандык жолындағы күресті (19 ғ.) сипаттайтын жырлар шьпсғы: "Исатай-Махамбет", "Бекет батыр", "Досай батыр", "Жанқожа батыр", т.б. # Төртінші кезең 20 ғ-дың басындағы төңкеріс жылдарындағы елеулі оқиғалар және 1916 жылғы патша үкіметіне карсы халық көтерілісі жайындағы жырлармен шектеледі ("Туар ма екен бізге күн", "Еріксіз келдім елімнен", "Зарлы заман кезінде", "Құлақасқа", "Бекболат", "Ұзақ батыр", "Амангелді" т.б.). Қазақ әдебиетіндегі Тарихи жырларды Үмбетей, Мұрат, Тілеміс, Нысанбай, Жанкісі, Шернияз, Жамбыл, Нұрпейіс, Мұрын сияқты ақынжыраулар шығарған, толықтырып, өндеп қайта жырлаған. Тарихи жырларға алғаш көңіл бөлген Ш.Уәлшанов еді. Ол "Абылай", "Орақ батыр" жырларын жазып алып, зерттеді. Одан кейін 19 ғ-да В.Радлов, Г.Потанин, И.Березин, И.Аничков, 20 ғ-дың басында М.Ж.Көпеев, Ә.Диваев т.б. көрнекті фольклористер Тарихи жырларды жинауда көп еңбек сіңірді. Қазір Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында 400-дей Тарихи жырлар бар. Кеңес дәуірінде Тарихи жырларды зерттеуге С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мщанов, Ә.Маргцлан, К,.Жцмалиев, Е.Ысмайылов, М.Ғабдуллин, Н.С.Смирнова, Б.Кенжебаев, Ф.Бердібаев, Б.Уақатов, Н.Төреұлов, К.Сейдеханов, т.б. ғалымдар зор үлес қосты. Көптеген Тарихи жырлар хрестоматияларға, жинақтарға енді, жеке кітап болып басылды. Дереккөздер
Қалкен Шәкенұлы Әділшінов

{{Кинематограф { } }} Қалкен Шәкенұлы Әділшінов (15.10.1913 Павлодар облысы Баянауыл ауданы - 23.5.1980 Алматы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1945). Арғын тайпасының Сүйіндік руы Айдабол бөлімінен шыққан. Актерлік өнерге ол жас кезінен әуес болып, ән салуға, тақпақ айтуға шебер болатын. Ол көркемөнерпаздар үйірмесінің жұмысына белсене қатысып, ауыл сахнасында қойылған шағын қойылымдарда өнер көрсете бастады. 1932 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академиялық драма театрының актері қызметін атқарған. 1935 жылы режиссер М.Г. Насоновтың жетекшілігімен осы театрдың студиясын бітірген. Оқып жүрген кезінде-ақ театр спектакльдеріне қатыса бастады. Ұлы Отан соғысына қатысқан, үш жыл бойы Қызыл әскерде зеңбірек батареясының командирі болған. 1956 жылдан бастап киноға түскен. 1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Әділшінов өзі ойнайтын рөлінің әлеуметтік, тұрмыстық, психологиялық жағына ден қоюмен қатар, оның мінез-кейпін әсерлеп көрсететін өткір мінезді актер болатын. Рөлдері Театрдағы рөлдері Таңдаулы рөлдерінің қатарында *Әбділда Тәжібаевтың «Майрасындағы» Акаев Дереккөздер
Бүркітті

Ауылдар: * Бүркітті – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы темір жол бекеті. * Бүркітті – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. * Бүркітті – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Бүркітті – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ескі тұрақ. * Бүркітті – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы өзен. * Бүркітті – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы шоқы.