kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Газдандыру

Газдандыру - қатты жанғыш қазбалардың органикалық бөлігін және сұйық отындарды жоғары темп-рада тотықтырғыштармен әрекеттестіру арқылы жанғыш газдарға айналдыру әдістері мен процестері.Толық емес жану, толық тотығу - конверсиялармен деп атауға қазып алынатын газификация барысында қатты жанармай ағатын процесстердiң жиынтығы: C + O2 → CO2 + 408,9 кДж/моль C + ½O2 → CO + 123,2 кДж/моль C + CO2 → 2CO — 161,5 кДж/моль C + H2O → CO + H2 — 136,9 кДж/моль CO + H2O → CO2 + H2 + 42,8 кДж/моль Дереккөздер
Оқ-дәрінің соққылық әсері

Оқ-дәрінің соққылық әсері (ударное действие боеприпаса) — снарядтың, (оқтың, жарықшақтың) нысаналарды кинетикалық энергиясы арқылы жоюы. Сауытбұзғыш және бетон бұзғыш оқ-дәрілер үшін негізгі, ал фугастық және жарықшақты-фугасты оқ-дәрілер үшін қосалкы әдіс болып табылады. Дереккөздер
Жорық жылдамдығы

Жорық жылдамдығы — бөлім мен бөлімшелердің бір сағатта немесе бір тәулікте жүріп өткен жолының орташа жылдамдығы. Ол километрмен өлшенеді. Әскерлердің қозғалу жағдайына, жаттықтырылуына, көліктік техникалық мүмкіндіктеріне, жолына, ауа райына, жыл мезгіліне және тағы басқа себептерге байланысты жорық жылдамдығы әр түрлі болады. Жорық жылдамдығы сол ауданның радиациялық және химиялық улану көлеміне де байланысты. Дереккөздер
Шомырт

Шомырт (Prunus spinosa) — алхоры туысына жататын биіктігі 4—8 м болатын ағаш немесе бұта. Жемісі бір сүйекті, ұсақ, қара көк түсті. Жемісінің құрамында 5,5— 8,8% қант, 0,8—2,8% қышқыл бар. Дәмі кермек-қышқылтым, кептірілген жемісін шарап, тосап, мармелад дайындауда пайдаланады. Дереккөздер
Техниканы залалсыздандыру пункті

Техниканы залалсыздандыру пункті (Пункт обеззараживания техники) — зақымданған өңірлер шекараларына таяу жерде техниканы зарарсыздандырудың тұрақты мекемелері болмаған жағдайда ұйымдастырылады. Техниканы залалсыздандыру пунктіне арналған орынга жасанды жамылғысы бар, тұрмыстық немесе нөсерлік канализациялық кұдықтары болуы үшін сумен қамтамасыз ету көздері жакын жерлер таңдап алынады. Зарарсыздандыру мақсаттары үшін гараждар жанындағы жуу алаңдары да пайдаланылуы мүмкін. Дереккөздер
Жарықшақты снаряд

Жарықшақты снаряд — негізгі максаттағы артиллериялық снаряд (мина). Оның жарылысы кезінде нысана корпустың жарыкшақтары жоне жарылыстың өнімдері, сондай-ақ соққы толқынымен жойылады. Ол қарсыластың әскери техникасы мен ашық жерде немесе жеңіл тасалар артында орналасқан адам күшін, сондай-ақ ұшу аппараттарын жою үшін жер үсті, зениттік, теңіз артиллериясы мен авиация қару-жарағында колданылады. Жарықшақты снарядтар корпустан, жарылу зарядынан (тротил, тэн, гексоген, тротил мен гексогеннің қоспалары мен қосындысы т.б.), алғы белбеу мен жарғыштан тұрады. Кейбір жарықшақты снарядтар (зениттік, авиациялык) трассерлермен (атысты реттеу үшін) және өзін-өзі жойғышпен (егер снаряд нысананың жанынан ұшып өтсе, оны қопару үшін) жабдықталады. Жарықшақты снарядтың әр түрлі корпусы болаттан жоне шойыннан жасалады. Жарылғыш заттағы қопару зарядының салмағы снарядтың жалпы салмағының 5-14 пайызын құрайды. Снарядтың жою әрекеті нысананың сипатына және атыс жағдайына, жарылыс кезіндегі жарықшақ санына, олардың түрлеріне, ұшуының бастапқы жылдамдығына, салмағына карай жарықшақтардың таралу қашықтығына байланысты. Дереккөздер
Жорық күзеті

Жорық күзеті — күзетілетін әскерлерге (күштерге) қарсыластың барлаушыларын жібермеу, оларды қарсыластың тұткиылдан шабуыл жасауынан қорғауға және шеп құруга, ұрысқа енуге қолайлы жағдай жасау максатында жорықта ұйымдастырылатын әскерлерді (күштерді) күзетудің түрі. *Жорық күзеті жорықтық реттің бір бөлігі болып келеді. Оны құрамалардың, бөлімдердің және бөлімшелердің командирлері ұйымдастырады. Олар жорық күзетінің күштері мен құралдарын тағайындайды, оларға тапсырмалар береді, әрекет жасау тәртіптерін анықтайды және оларды жорық кезінде басқарады. Жорық күзетіне бөлінетін күштер мен құралдардың құрамы әскерлердің (күштердің) қозғалу жағдайларына және, ең бірінші, қарсыласпен қақтығыс болуының ықтималдығына байланысты. *Құрлық әскерлерінде жорық күзетіне авангардтық, басты, бүйірлі және тылдық жорықтық бекеттері бөлінуі мүмкін. Жорықтық бекеттерден шолғындылар жіберіледі, ал жорық лектерінде тікелей күзет ұйымдастырылады. Қолайлы шептерді және қозғалыс бағытының шеттеріндегі жасырын кіре берістерін қалқалаушы басымдылық биіктіктерді басып алу мен ұстап тұру үшін жылжымайтын бүйірлік бекеттер қойылуы мүмкін. жорық күзеті органдарынын күзетілетін әскерлерден (күштерден) орналасу қашықтығы атқаратын міндеттеріне, бөлінетін күштер мен құралдар санына, қарсыластың іс-әрекет сипатына, жергілікті жерге, жыл және тәулік мезгіліне байланысты болады. жорық күзеті органдары белгілеңген бағытқа жылжуларын басты күштер лектерінің жорықтық жылжуы басталғанға дейін тағайындалған қашықтықты жүріп ету есебінен бастайды. *Аялдамаларда жорық күзетіне осы қашықтықты сақтай отыра қолайлы шептерде аялдайды және әскерлердің күзетін жүргізе береді. Күндізгі (түнгі) демалыстарда олар сақшылық күзет қызметін атқарады. Жорық күзеті жорықта қарсыласпен кездескенде оның күзетін жойып, басты күштерінің ісәрекеттерін шектейді және өздерінің басты күштерінің жазылуы мен маневрі үшін қолайлы жағдай мен уакытты қамтамасыз етеді. Басты күштер ұрыс үшін шеп құрған соң жорық күзеті күзеттік міндеттерін орындауды тоқтатады және командирдің шешіміне сәйкес ұрысқа жаңа тапсырмалар алады. Дереккөздер
Оқжатар

Оқжатар(магазин) — атыс қаруындағы патрондар орналасатын және оны ұңғыға жіберу алдында айдауыш сызығына жылжытатын арнайы құрылғы. Оқжатардың пайда болуы қарудың ату жылдамдығын айтарлықтай көтерді. Оқжатар атыс қаруының әр түрлі калибрлерінде, сондай-ақ кіші калибрлі зениттік автоматты зеңбіректерде кенінен пайдаланылады. Олар қарумен біріктіру орны мен байланысу сипатына, олардағы патрондардың пішіні мен орналасу тәртібіне қарай жіктеледі. Қарумен біріктіру орнына байланысты мынадай типтері бар: ұңғыастылық, дүмбілік, орталық (қарудың орталық бөлігінде ұңғы ойығының касында орналасқан). Ең көп тарағаны орталық оқжатарлар. Байланысу сипатына байланысты оқжатар ауыстырылатын, ауыстырылмайтын және әмбебап болып бөлінеді. Оларды тез жабдықтау үшін арнайы оқтізерлер пайдаланылады. Қазіргі оқжатар: пішініне қарай — дискілі, барабанды және қорапты; патрондардың орналасу тәртібіне қарай — бір қатарлы және көп қатарлы болып бөлінеді. Автоматты қарудағы патронды оқжатарлық жіберу автоматты емес қарулардан алынған. Ресейде бірінші рет оқжатарды 19 ғ-дың 80 жылдары С.И.Мосин жасаған және ол өзі жасаған винтовкада қолданып көрген. Дереккөздер
Жорық легі

Жорық легі — құраманың, бөлімнің (бөлімшенің) бір бағыт бойынша жорықпен жылжуы үшін сапқа тұруы. Жорық легі ұзындығы бойынша жіктеледі. Жорық лекті ұрыстық жағдайда сапқа тұрғызу кезінде алдағы ұрыстың мәнісі ескерілуі және әскерлердің ұрыстық ретке тез жайылу мүмкіндігі қамтамасыз етілуі керек. Дереккөздер
Тереңдік бомба

Тереңдік бомба (Глубинная бомба) — су астында орналасқан сүңгуір қайықтарды жоюға арналған бомба. Тереңдік бомба болаттан жасалған жұқа қорапты металл корпусқа салынған күшті жарғыш заттан тұратын снарядпен жарақтальш, берілген терендікте жарьшысты қамтамасыз ететін жарғышпен жабдықталады. Тереңдік бомба үлкен, орта және кіші болып бөлінеді және олар қарсыластың сүңгуір қайықтарына кемеден немесе ұшақтан тасталуы мүмкін. Дереккөздер
Жарықшақты снарядтар мен миналар

Жарықшақты снарядтар мен миналар — негізінен қарсыластың ашық жердегі адам күшін жарылған снарядтын (минаның) жарықшақтарымен жоюға арналған артиллериялық снарядтар мен миналар. Олардың сыртқы қабығы калың болады және мұндай қабықты бөлшектеу үшін және қиратқыш жарықшақтардың көп болуы үшін жарғыш заттың мөлшері көп болуы қажет. Дереккөздер
Тигізудің орташа нүктесі

Тигізудің орташа нүктесі (Средняя точка попадания) — орташа траекторияның нысана бетімен (бөгетпен) қиылысу нүктесі. Бұл нүктеге оқтың тимеуі де мүмкін. Тигізудің орташа нүктесі ату құралының дәл атысын тексеру барысында 4 оқтесігі бойынша анықталады. Ол үшін тік сызықпен екі оқтесігін қосып, оны екіге тең бәлу керек. Алынған нүктені 3-ші оқтесікпен қосыл, олардың арасын тең 3 бөлікке болу керек. Алғашқы екі оқтесігіне жақын бөлу нүктесін 4-ші оқтесігіне қосып, ол сызықты 4 тең бөлікке бәлу керек; 4-ші оқтесіктен 3 бөлік алшақ болған нүкте тигізудің орташа нүктесі болып табылады. Тигізудің орташа нүктесін былайша анықтауға да болады: оқтесіктерді қос-қостан тік сызықпен біріктіріп, одан соң тік сызықтардың дәл ортасынан қосып, алынған сызықты 2-ге тең бөлу керек. Бөлінген нүкте тигізудің орташа нүктесі болып шығады. 3 пен 5 ойылма болган жағдайда да тигізудің орташа нүктесі осылай анықталады. Тигізулер кәп болған жағдайда тигізудің орташа нүктесі шашырау осьтерін қолдану немесе есептеу әдістері арқылы анықталады. Дереккөздер
Әскери-саяси одақ

Әскери-саяси одақ(Военнополитический союз) — қорғаныс, ұлттық және ұжымдық қауіпсіздік міндеттерін бірлесе шешу мақсатында, ресми түрде келісіммен бекітілген екі немесе бірнеше мемлекеттің одақтасуы. Дереккөздер
Шошқа еті

Шошқа еті - көптеген салқын тағамдар дайындауға пайдаланылатын ет. Өнделген ет көп уақыт сақталынады, себебі әр түрлі консерванттарды (тұз, селитра, эссенциялар, дәмдеуіштер) майлы болғандықтан жақсы сіңіреді. Шошқа еті, негізінен, Солтүстік және Орталық Еуропа халықтары арасында кеңінен тараған. Мұсылман елдерінде шошка еті де, майы да пайдаланылмайды. Шошқа етінің ішінде болатын гельминттерге байланысты оны жылумен мұқият өндеу қажет. Тағы қараңыз *Шошқа етінің зияны Дереккөздер
Әскери-саяси стратегия

Әскери-саяси стратегия (Военно-политическая стратегия) — әскери саясаттың жинақталған мазмұны; саяси мақсаттарға, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін камтамасыз етудің жалпы міндетіне толық сай келетін әскери-саяси идеялар мен көзкарастардың жиынтығы. Ол жалпы мемлекеттік көлемдегі мәселелерді қамтып, елдің әскери-саяси мақсаттарына жету және оның қауіпсіздігін камтамасыз ету мүдделерінде экономика, саясат, дипломатия және басқа да мүмкіндіктерін жүйелі есепке алады. Мемлекеттің әскери доктринасының әлеуметтік-саяси және әскери-техникалық негізін кұрайды. . Дереккөздер
Оқсауыт

Оқсауыт (гильза) — ұрыс заряды және тұтандырғыш құралдар салынған темір құты. Оқсауыт снарядты (оқты), заряд пен капсюльді біртұтас етіп біріктіреді. Жеке оқсауытты оқтау оқсауыт снарядпен біріктірілмейді (қосылмайды). Оқсауыт сыртқы бітімі бойынша қарудың оқтығына сәйкес келуі керек. Дереккөздер
Көп жалғаулылық

Көп жалғаулылық ( көп жалғаулықты)— стилистикалык максатка байланысты ойдынәсерлігін арттыру мәнінде бірынғай мүшелі сөйлемдерде жалғаулыктарды кеп колданылуы. Мысалы: Не Көкше, не оның балапан таулары, не қөлдері еиі уақытта Асқарды тойгызган емес (С. Муканов). Алысырақта өгіз шагала біресе жылаган балаіиа, біресе қарқылдап күлген адамша әр түрлі дауысқа салады (Ы. Алтынсарин). Дереккөздер
Жорық реті

Жорық реті — жорық жасау үшін бөлімшелердің, бөлімдер мен құрамалардың өздерінің күшейту құралдарымен бірге сапқа түруы. *Жорық реті алда тұрған әрекеттердің мәніне жауап беруі қажет және төмендегілерді: #қозғалыстың жоғарғы жылдамдығын #әскерлердің (күштердің) ұрысқа кіруін және ұрыстық ретке тез жазылуын #жаппай қырып-жою қаруы мен авиация соққыларынан аз зақымдалуды #жеке құрам мен әскери техниканы сақтауды қарулы күштердің авиациялық бөлімдері мен құрамалардан басқа барлық салалардың әскерлерін басқарудың беріктігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуі керек. Лектер тылда жорық жасау барысында, қарсыласпен қақтығысудың тікелей қауіпқатері болмағанда бірдей жылжу жылдамдықты, өтімді және радиациядан қорғаныс қасиеттері бар бір типті машиналардан құралады. Егер әскерлер қарсыластың әскерлерімен қақтығыс болуы ықтимал жағдайда жорық жасаса, онда жорық реті жорық лектерінің ұрысқа кіру мен ұрыстық реттеріне тез жазылуын қамтамасыз ететіндей, қарсыластың әскер топтарына күшті атыстық соққы беретіндей және жылдам шабуылға көше алатындай болып құрылады. Бұндай жағдайда, жалпы әскерлік құрамалар мен бөлімдердің жорық ретіне алдыңғы жасак, жорық күзеті, басты күштердің лектері және тылдық бөлімдер мен бөлімшелердің лектері кіреді. Жорық ретінде әрбір бөлімдер мен бөлімшелердің орындары қарсыласпен қақтығыстың болуы ықтимал шептердегі қимылдың мәнісі, ұрыстық реттегі белгіленген орны мен қарсы ұрыстағы тапсырмаларға сай анықталады. Дереккөздер
Танкіге қарсы бөгеттер

Танкіге қарсы бөгеттер — жол бәліктерін, кәпірлерді және т.б. орларды, эскарптарды қиратуға даярланған танкіге қарсы және аралас миналанған аландар мен танкілерді, ЖҰМ, БТР және басқа әскери техниканы жоюға арналған жарылмайтын бөгеттер. Танкіге қарсы бөгеттертер корғаныста бөгеттер жүйесінің негізін құрайды. Дереккөздер
Тиеу (түсіру) ауданы

Тиеу (түсіру) ауданы (Район погрузки (выгрузки)) — әскерлер мен материалдық құралдарды тиеу (түсіру) жүргізілетін аумақ. Тиеу ауданының құрамына бірнеше темір жол станциясы (порттар, тұрақтар, аэродромдар, тікұшақ алаңдары), тиеу алдындағы күту ауданы (тиеуден кейігі жинау ауданы), автомобильдік қатынас жолдары, ал теңіз арқылы тасымалдау кезінде рейдтік және порттық тиеу (түсіру) пункттері кіреді. Дереккөздер
Шпинат

Шпинат — амарант шөптік өсімдіктерінің бір түрі. Ол жер-жерде өсіріледі. Тамаққа сабағы пайда болғанға дейінгі алынған жас жапырағы пайдаланылады. Диеталық және балалар тағамына салады, өйткені оның құрамында әр түрлі дәрумендер бар, минералды тұздар, әсіресе темір мол. Сонымен бірге шпинат организмге жақсы сіңеді: оның құрамында ұйқы және сілекей бездері қызметін жақсартатын заттар көп. Құрамындағы ақуыздың көптігі жағынан шпинат (көк бұршақ пен үрме бұршақтың жас қабығынан басқа) барлық көкөністерден асып түседі. Оның жапырағы құрамында ақуыздар, көміртектер, майлар, клетчаткалар, минералды тұздар, 8 мг % каротин (А провитами-ні), 55 мг% С дәрумені, В тобындағы витаминдер жөне басқалары бар. Шпинат алғашқы өнімін ерте көктемде, басқа көкөністер әлі шықпаған кезінде береді. Ол жер бетіне өңіп, шыққаннан кейін 30—35 күн өткен соң (еккенңен кейінгі 45—55 күнде) өсімдік әбден толысып, 5—6 жасыл жапырақ салған кезде жинау керек. Оны суарған соң немесе жаңбырдан кейін жинауға болмайды, өйткені бұл кезде жапырағы тым әлсіз болады да, тез сынады. Шпинатты 0°С температурада және ауаның 90% ылғалдылығы жағдайында кемінде 6 күн сақтауға болады. Шпинатты көбінде ұнтақ күйінде пайдаланады. Дәмі тұщы, сондықтан сұйық тағам әзірлеу үшін оған қымыздық қосады (Щи мақаласын қараңыз). Шпинаттан пюре әзірлеуге, оның жапырағын қуырыл, үстіне жұмыртқа қоюға болады. Арнайы «Шпинат-пюре» консервілері шығарылады, онда шпинаттың барлық бағалы қасиеттері сақталған; бұл оны жыл бойы пайдалануға мүмкіндік береді. Шпинат салаты. Шпинат жапырағын жуып, ірі қабығын сыдырып, ұсақтал турайды. Пияз немесе көк пияз, аскөк пен жалбыз, сондай-ақ лимон шырынын, өсімдік майып және құмшекер таты мына қарай қосылады. Дереккөздер
Жарықшақты фугасты авиациялық бомба

Жарықшақты фугасты авиациялық бомба — ашық, сауытталмаған немесе нашар сауытталған нысаналарды жарықшақтармен, сондай-ақ фугасты әрекеттермен жоятын бомба түрі. Калибрі 100-250 кг. Жарықшақты фугасты авиациялық бомба тез әрекетті немесе түйіспейтін соққыш жарғыштармен жарақталып, ол 5-15 м биіктікте іске косылады. Дереккөздер
Әскери-стратегиялық жағдай

Әскери-стратегиялық жағдай (Военно-стратегическая обстановка) — мемлекеттер аралық әскери тепе тендіктің тұрақтылығымен анықталатын, жеке мемлекеттердің қарулы күштерінің, әскери-саяси блоктар мен коалициялардың белгілі бір стратегиялық аудандағы (әскери қимылдар театрындағы (ӘҚТ)) іс әрекеттерінің жағдайы, түрлері мен сипаттарының жиынтығы. Дереккөздер
Термоядролық (сутектік) оқ-дәрі

Термоядролық (сутектік) оқ-дәрі (Термоядерный (водородный) боеприпас) — термоядролық зарядты ракетаның немесе авиациялық бомбаның жойғыш бәлігі. Термоядролық (сутектік) оқ-дәрі төмендегі негізгі элементтерден: термоядролық зарядтан, 239-плутоний (немесе 235-уран) зарядынан, 238-урандық қабықшадан, жарғыш құрылғыдан және ракета (бомба) корпусынан тұрады. Термоядролық (сутектік) оқ-дәрі жарылысы миллиондаған градуспен өлшенетін өте жоғары температурада өтетін женіл элементтер ядроларының косылыс (синтез) реакциясына негізделген. Термоядролық оқ-дәрінің құрама бөлігі болып табылатын плутоний немесе уран зарядының (атом бомбасының) жарылысы термоядролық реакцияның басталуына қажет өте жоғары температура көзі болып келеді. Осы зарядтың жарылысынан кейін аса жоғары температура (10 млн. градустан жоғары) пайда болады, соның әсерінен термоядролық реакция температураны 30­40 млн. градусқа көтере отырып, жарылыс сипатына ие болады. Синтездің ядролық реакциясы кезінде 238-уран қабықшасы ядроларының бөлінуін тудыратын өте жоғары жылдамдықты нейтрондардың көп мөлшері бөлініп шығады. Мұндай оқдәрілердің куаты тасығыш-ұшақтың жүк кәтергіштігімен немесе ракетаның ұрыстык бөлігінің шектеулі салмағымен анықталады. Дереккөздер
Шприц (кондитерлік)

Шприц (кондитерлік) — көлемі 200-ден 2000 см 3 (2 л) болатын цилиндрлі, ортасында сықпалау поршені және бір шетінде сықпа түтікшесі бар пирожныйлар мен торттар бетін әшекейлеуге арналған аспап. Шприцте көптеген корнеттер (сықпалау түтікшелері) жинақтары болады. Олардың крем шығару түтіктерінің пішіндері әр түрлі болады. Дереккөздер
Штрудель

Штрудель ( - орама жел) — тәтті қатпарлы бәліш. Германия, Аустрия, Чех және Венгр асханаларында кең тараған кондитерлік өнім. Молдова және Украина асханаларында да кеңінен әзірленеді. Штрудель созылмалы қамырдан (ашытқысыз) жаймаланып, ортасына салмалар салып, алдымен, 250°С-де - 5 мин, содан кейін 100-160°С-де - 30 мин пісіріледі. Пісу кезінде үстіне май жағылады, ал 20-25 мин-тан соң үстеріне қайнаған сүт құяды. Дереккөздер
Штуфат

Штуфат ( - бұқтыру) — сәбіз, сарымсақ, бекон немесе шошқа майын бұзау немесе сиыр етінің ірі кесегіне сықпаланып дайындалынатын Батыс Еуропалық асхана тағамы. Сықпаланылған ет кесегі қалың қабатты терең ыдысқа салынып, сыртына көкөністер мен дәмдеуіштер қосып кемінде 3 сағат бойы ет сорпасына (немесе сыраға, сорпа мен күшті шарапқа) пісіріледі. Піскен еттің бетін майдан тазартып, бірдей кесектерге бөледі. Гарнир ретінде өзімен бірге пісірілген кекөністер және картоп езбесі қолданылады. Тағамның бетіне көк салат себеді және бұқтырғанда пайда болған ет соусын құяды. Дереккөздер
Әскери-стратегиялық тепе-теңдік (паритет)

Әскери-стратегиялық тепе-теңдік (паритет) (Военно-стратегическое равновесие) — қарсылас мемлекеттердің (мемлекеттер коалицияларының) қарулы күштерінің ұрыстық қуатының жуық шамамен тепе-теңдігі. Әскери-стратегиялық тепе-теңдіктің физикалық өлшемі ретінде жақтардың күш пен құралдарының, ең алдымен ядролық және қарапайым қарулы күрес құралдарының маңыздыларының жуық шамамен тең сандық-сапалық қатынасын алу қабылданатын. Әскери-стратегиялық тепе-теңдікке, сонымен қатар қарулы күштердің жеке құрамының кәсіби дайындығы, олардың геостратегиялық орналасуы, мемлекеттің жұмылдырулық мүмкіндігі әсер етеді. Дереккөздер
Әскери-стратегиялық тұрақтылық

Әскери-стратегиялық тұрақтылық (Военно-стратегическая стабильность) — біршама ұзақ мерзімде қарсылас жақтардың ешқайсысы соғыста табысқа жету үшін бірінші болып әскери күшті қолдануға үміт артпайтын әскери, саяси, экономикалық, моральдық психологиялық факторлардың жиынтығымен анықталатын әскери-стратегиялық жағдай. Ол мемлекеттердің (мемлекеттер коалицияларының) стратегиялық тепе-теңдігімен, екі жақтың жуық шамамен жылдарында сүңгуір қайықтар, су үсті кемелерімен күресуге арналған. Б. құрамында 8-12 үлкен және орташа сүңгуір қайық немесе 2-3 кіші сүңгуір қайық (әр Б-да 6-10 қайық) болған. Су үсті кемелер Б-сы базадан қашық аудандарда сүңгуір қайықтар мен су үсті кемелеріне қарсы ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған. Олар әдетте бір класты артиллериялық, қайыққа қарсы, миналарға қарсы кемелерден тұрады. Торпедалық катерлер Б-сы су үсті кемелерімен күресуге арналған. Дереккөздер
Әскери-теңіз флотындағы ұрыстық рет

Әскери-теңіз флотындағы ұрыстық рет (Боевой порядок в ВМФ) — 17 ғасырдың басына дейін Әскери-теңіз флотында ескекті флот кезіндегі ұрыстық рет негізгі күштерден және маңдайшеп сабында немесе алға шығарылған қапталдары бар жарты шеңберде қолданылатын резервтен тұрған. Желкенді кемелердің және артиллерияның дамуына байланысты 17 ғасырда туып, Батыс Еуропаның мемлекеттерінің флоттарында 18 ғасырдың аяғына дейін таралған желілі ұрыстық рет болды. 19 ғасырдың екінші жартысында сауытты флоттың пайда болуымен кемелердің құрамаларының негізгі ұрыстық реті кильватерлік лек, сыналы caп, маңдайшеп сабы және пеленг сабы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста флоттың ұрыстық реті едәуір бытыраңқы болып, оған авангардтық (крейсерлер). негізгі (линкорлар), барлаусоққылау (сүңгуір қайықтар), табысты дамыту (эсминецтер мен миносецтер) кірді. Екінші дүниежүзілік соғыста флоттың ұрыстық реті әр түрлі топтардан (соққылау және қамтамасыз ету) сонымен бірге әуе шабуылына қарсы қорғаныс және сүңгуір қайыққа қарсы қорғаныс күштерінен құралды. Қазіргі жағдайда кеме бөлімдері мен құрамаларының ұрыстық ретіне өздерінің ұрыстық қорғаныстары және қамтамасыз ету топтары бар бір немесе бірнеше соққылау (ізденісті-соққылау) кеме топтары кіреді. Әскери-теңіз флотының құрамалары бірыңғай ұрыстық ретте топтармен және жеке дара кемелерімен ісәрекет жасай алады. Дереккөздер
Тиеу-түсіру станциясы

Тиеу-түсіру станциясы (Погрузочно-выгрузочная станция) — әскери тасымалдау кезінде әскерлерді және материалдық кұралдарды тиеуге (түсіруге) арналған темір жол станциясы, тиеу (түсіру) ауданының элементі. Әдетте ол тиеу-түсіру платформалары (аландары), өту және жүру көпірлері, тасымалданатын техникаларды тиеу және бекітуге арналған материалдар мен аспаптар, механикаландыру құралдары (крандар, транспортерлер, тиеушілер және т.б.) бар бірнеше тұракты (уакытша) тиеу-түсіру орындарымен жабдықталады. бұл станцияларда журу жолдары жабдықталады, байланыс, сондай-ак күзет және қорғаныс ұйымдастырылады. Дереккөздер
Білдектің тұғыры

Білдектің тұғыры - айналдырық (алдыңғы тұғыр), сайман (ажарлағыш білдек басшысы) немесе дайындаманы сүйемелдейтін құрылғы (артқы түғыр) ұшін тірек болып келетін металл немесе ағаш өндеуші білдек бөлігі. Дереккөздер
Ысталған шұжықтар

Ысталған шұжықтар — жартылай ысталған шұжықтар дайындауда өнім қуырылып, қайнатылып, салқындатылып, ысталады; қайнатып ысталған шұжық ыстықтай, температурасы 70—80°С түтінмен ысталып, қайнатылып, температурасы 32—40°С түтінмен қайта ысталып кептіріледі, ал шикілей ысталған шұжық ұзақ уақыт жетілдіріліп, содан кейін температурасы 18—25°С түтінмен салқындай ысталады. Жартылай ысталған, қайнатып ысталған, шикілей ысталған шұжықтар ішіндегі температурасы 12—15°С тоңазытқыш ішіне қапталынып, ілініп, жартылай ысталған шұжық 10 күнге дейін, қайнатып ысталған 15 күнге дейін, ал шикілей ысталған шұжық 4 айға дейін сақталынады. Дереккөздер
Шығыс тәттілері

Шығыс тәттілері –– Кавказ, түрік, ортаазиялық елдерде тараған тәтті тағамдар. Бұған әр түрлі печеньелер, халуалар, мейіз-жаңғақты, мармелад-жаңғақты және крахмал-қантты тағамдар кіреді. Осы шығыс тәттілеріне: халуаның барлық түрі — тахин, жаңғақты, күнбағысты; нуганың басқа түрлері (бұлғау, құйма, созба); барлық қантты тағамдар — кристалды қант, қантты, нишало, аморфты қант татымды тағамдар жатады. Шығыс тәттілері көп ассортиментте Иранда, Ауғанстанда, Түркияда шығарылады. Шамалы мөлшерде араб елдерінде таралған: Ливанда, Сирияда, Египетте, Иракта, Сауд Арабиясында шығыс тәттілерін дайындауда негізгі компоненттер болып кепкен жемістер саналады (құрма, зімбір). Болгария Еуропадағы рахатлукумның түрік нұсқасын жасайды. Ұн өнімдерінен жасалған Армян үй наны, курабье Баку (парсы), Кята (Ереван, Қарабах), Мютаки Шамахин, тәтті Наз, Багдад Нан, баклава (бай, қатпарлы, Сухум), түтікшелер (бадам, жаңғақ), Шакер лукум, Шакер пури, Шакер чурек, Югатерт. Жұмсақ кәмпиттер Алы, бадамды толтыру, кілегейлі шұжық, Нуга (мейіз, лимон және мандарин, жержаңғақ қосылған жеміс), одақтық Ойла, грек жаңғағы, Рахат-лукум, кілегей, Чурчела (қант, жеміс), Шакер нохут, сүт шербет. Карамельдер Грильяж (Бадам, жержаңғақ, Фундук), Козинак (күнбағыс, жержаңғақ, жаңғақ, бадам, жаңғақ, балмен және балсыз), қант қосылған Бадам, цилантро Ногул, Парвард, Фешмак. Дереккөздер
Оқсыз патрон

Оқсыз патрон (холостой патрон) — оғы жоқ, құр дәріленген патрон. Оқсыз патрон тактикалық сабақтар мен жаттығуларда автоматтық және автоматтық емес атыс қаруларынан атысты елестету үшін қолданылады. Сонымен қатар, оқсыз патрон ұрыс патрондарымен атып көрмеген жас сарбаз дарды үйрету үшін, оларда атыс кезінде қаруды дұрыс ұстау мен және байсалдылық қасиеттерін қалыптастыру мақсатында қолданылады. Дереккөздер
Оқтұмсық

Оқтұмсық (боеголовка) — нысананы қирату немесе бүлдіруге арналған ядролық, жай, химиялық немесе басқа құрастырыстардан құралған ракетаның, торпеданың, снарядтың немесе басқа қарудың бөлігі. Дереккөздер
Шіру

Шіру немесе аммонификация — шіріткіш микроорганизмдер әсерінен азотты күрделі қосылыстардың (әсіресе белоктардың) ыдырауы. Белок заттары жасуша цитоплазмасының негізін құрайды. Ол топыраққа өсімдіктердің, жануарлар мен микроорганизмдердің өлекселерімен келіп түседі. Сөйтіп белокты заттар ыдырағанда одан аммиак бөлініп шығады. Сөйтіп, шіру барысында әр түрлі газ тектес заттар, бірінші кезекте көмір қышқылы, күкіртті сутек, аммиак және меркаптандар көптеп бөлініп шығады. Табиғат жағдайында аммонификация процесі көптеген микроорганизмдер топтарының қатысуымен жүреді. Ыдырау барысының алғашқы кезіңінде көбінесе спора түзбейтін таяқша бактериялар қатысса, кейінірек спора түзетін бациллалар түрлері қатысады. Азот қосылыстары мол органикалық заттар ыдырағанда алдымен олардын микроорганизмдер тіршілігіне қажетті энергия бөлінеді. Ал, оның кейбір бөлігі, мәселен, амин қышқылдары микробтар цитоплазмасының құрамына енеді. Бос күйіндегі аммиактың жиналуы ыдырайтын заттардың құрамындағы азот пен көміртегінің ара қатысына байланысты. Егер ыдырайтын затта белок, яғни азотқа бай қосылыс мол болса, ол ортада аммиак та едәуір көп жиналады. Орта көмірсуға бай болса, микробтар минерал күйіндегі азотпен қоректеніп, оның денесінде белок пайда болады. Белоктар аэробты және анаэробты бактериялардың актиномицеттердің, саңырауқұлақтардың әрекетінен ыдырайды. Мұның ішінде Бацилус, Псеудомонас, Клостридиум туыстарының микробтары. Аммонификация аэробты да анаэробты да жағдайда жүре береді. Аэробты жағдайда бұл процеске бактериялар, актиномицеттер және микроскоптық саңырауқұлақтар қатысады. Шіріткіш бактериялар тағамды бұзады. Оларға қарсы зарарсыздандыру, тұздау, қақтау, ыстау, қатыру, мұздату, т.б. әдістер қолданылады. Дереккөздер
Оқтың қиратқыштық әрекеті

Оқтың қиратқыштық әрекеті (убойное действие пули) — оқтың тірі нысананы жою немесе олардың ұрысқа қабілеттілігінен айыру күші. Адамды өлтіру үшін қалыпты ұңғы (6,59 мм) оғының кинетикалық қуаты нысанамен кездескен шақта 78,5 дж-дан кем болмауы тиіс. Танкіге қарсы басқарылатын оқтың қиратқыштық қасиеті іс жүзінде атудың барынша қашықтықтарына дейін сақталынады. Дереккөздер
Негізгі бөлшек

Негізгі бөлшек - # машина немесе механизмдердің (білдік тұғыры және т.б.) құрастыруын бастауға арналган негізгі тетік (бөлік); # өндірістің шартты бағдарламасын белгілейтін (көбінесе цехпен зауаттарды жобалағанда), енімнің конструкциялына технологиялық сипаттамасын көрсететін негізгі типтік бөлшек. Дереккөздер
Оқтың тесіп өту әрекеті

Оқтың тесіп өту әрекеті (пробивное действие пули) — оқтың түрлі бөгеттерді тесіп өту мүмкіндігі. Кез келген ату қаруларының колданылуы үлгісі үшін ату ісі тәлімдемелерінде оқ белгілі қашықтықта жарып өтетін бірқатар типтік тосқауылдардың қалыңдығы көрсетіледі. Дереккөздер
Ыдыс-аяқ жуу машинасы

Ыдыс-аяқ жуу машинасы — кәсіпорындарда, тұрмыста пайдаланылатын машиналарының негізгі операцияларына ыдыстарды тамақ қалдықтарынан тазалау, жуу ерітіндісімен жуу, бір немесе екі рет шаю және ыдыстарды кептіру. Машинада ыдыстар тамақ қалдықтарынан мұздай немесе ыстық судың ағынымен тазаланады. Ыдыстарды жуу жылы су ерітіндісімен жүргізіледі. Ыдыстарды алғашқы шаю температурасы 58°С-тан жоғары сумен, ал екінші рет температурасы 85°С-тан жоғары сумен шайылады. Машиналар әмбебап немесе ыдыстың жеке түрін жуатын, толассыз немесе кезеңді, гидравликалық немесе механикалық болып бөлінеді. Ыдыс-аяқ жуу машинасы ыдыстарды тиеу, түсіру, жуу секцияларынан тұрады. Жуу секциясы рамадан, оған бекітілген ваннадан, насостардан және ыстық, суық су құбырларынан тұрады. Дереккөздер
Құрылыс ұйымының өндірістік базасы

Құрылыс ұйымының өндірістік базасы - құрылыс ұйымының салынып жатқан объектілерді қажетті материалдық техникалық қаржылармен қолма-қол қамтамасыз етуге, сондай-ақ құрылыс барысында пайдаланылатын материалдар, бұйымдар және құрылғыларды өз күштерімен дайындауға (өндеуге, байытуға) арналған кәсіпорындар мен ғимараттардың кешені. Дереккөздер
Оқтың тоқтатушы әсері

Оқтың тоқтатушы әсері (останавливающее действие пули) — оқтың жанды нысананы тез арада саптан шығару (тоқтату) қабілеттілігі. Жанды нысананың өз қаруына ие болу және қозғалу мүмкіндігінен айыратын күшті соққыға жатады. Оқтың осындай әсерінің тапаншалар мен револьверлер үшін маңызды мәні бар. Бұл кәрсеткіш доғалтұмсықты қысқа оқтарды қолдану және олардың калибрін ірілендіру аркылы жетілдіріледі. Дереккөздер
Әлсіз әсерлесу

Әлсіз әсерлесу — төрт түрлі Фундаменталды әсерлесудің бірі болып, элементар бөлшектерінің аралығында, олардың аракашықтығы бірнеше аттометрден аз болған кезде, жүзеге асатын әсерлесу; көбінесе атом ядросының бета ыдырауына әкеледі. Әсерлесу радиусы өте аз (шамамен 2~10–16 см). Элементар бөлшектердің ыдырауы, нейтриноның затпен әсерлесуі, т.б-лар осы әлсіз әсерлесудің салдарынан болады. Ол күшті әсерлесу мен Электромагниттік әсерлесуден әлсіз, ал гравитатция күшінен әлдеқайда күшті әсер туғызады. Әсерлесу күші (пәрменділігі) олардың әсерінен болатын реакциялардың өту жылдамдығын салыстыру арқылы анықталады. Мысалы, энергиясы ~1 ГэВ болатын реакциялар кезінде күшті өзара әсер тудыратын процестер ~10-24с, электр магниттік өзара әсер тудыратын процестер ~10-21с, ал әлсіз әсерлесу тудыратын процестер ~10-10с ішінде өтеді. Сондықтан элементар болшектер әлеміндегі әлсіз процестер өте жәй жүреді. Әлсіз әсерлесудің әсер ету радиусы өте аз (шамамен 2~10-16 см). Әсерлердің тағы бір сипаттамасы — бөлшектердің зат ішінде еркін өту жолы (еркін жол ұзындығы). Күшті әсерлесетін бөлшектерді (адрондарды) оншақты см темір қабаты тоқтататын болса, әлсіз әсерлесетін нейтрино ешбір кедергісіз мұндай заттың миллиардтаған километрін тесіп өтеді. Дегенмен әлсіз әсерлесудің әлемде атқаратын ролі орасан зор (мысалы, онсыз Күн энергия шығаруын тоқтатқан болар еді). Әлсіз әсерлесу қатысатын ең көп таралған процесс — радиоактивтік ядролардың бетта ыдырауы. Оның тұңғыш теориясын 1934 жылы Италия ғалымы Э.Ферми жасады. Дереккөздер
Ыстау

Ыстау — сақтау мерзімін ұлғайту үшін өсімдік түтіндерімен өнімді (мысалы, шұжық, ет, балық, т.б.), арнаулы ыстау цехтарында немесе үйде қақтау. Қымыз сақтайтын сабаны, күбіні ыстау. Балықты ыстау екі түрлі тәсілмен жүргізіледі. Оны ыстықтай ыстау үшін кесектерге бөлшектеп температурасы 90—180°С түтінмен ыстайды. Суықтай ыстау үшін балық кесектерін тұздап температурасы 35—40°С түтінмен өңдейді. Кейде түтіннің орнына тағамға дәм, иіс, түс беретін арнаулы ыстайтын сұйықтар қолданылады. Сонымен бірге шұжықтың көптеген түрлері де ысталынады. Еліміздің солтүстік облыстарында соғым етін сақтайтын жақсы тәсіл бар. Кәдімгі қайың қабығын отқа жағып, оның түтінімен етті ыстайды. Ысталған ет жақсы сақталады, дәмді әрі жұмсақ болады. Дереккөздер
Векторлық кеңістіктің базисі

Векторлық кеңістіктің базисі - сызықтық кеңістіктің берілген {е}= {е 1 е 2 ,.. ., е n } векторлар жиыны сызықты тәуелсіз болып, ал кез келген басқа векторлар осы векторлардың сызықтық тіркесі ретінде өрнектелсе, онда ол векторлар жиыны кеңістіктің базистік векторлары немесе базисі деп аталады. Дереккөздер
Оқшауланған аспаптар мен газтұмылдырықтар

Оқшауланған аспаптар мен газтұмылдырықтар — оқшауланған аспаптардың сүзгілі газтұмылдырықтан айырмашылығы олар тыныс мүшелерін айналадағы атмосферадан толық оқшаулайды. Оқшауланған аспаптар мен газтұмылдырықтарда дем алу мүмкіндігі олардағы сығылған түрдегі (кип-7, кип-8) немесе химиялық, қосылыстар (ип-46, ип-46м) түріндегі оттек есебінен жасалады. Оқшауланған аспаптар мен газтұмылдырықтар сүзгілі газтұмылдырыктар сенімді қорғай алмаған кезде, яғни улы заттардың концентрациясы жоғары болғанда, ауада оттек жетіспеген жағдайда, мысалы, өрт сөндірген кезде қолданылады. Дереккөздер
Эзгей

Эзгей — сүт және уыздан дайындалатын бурят халқының сыры. Бір шелек қайнап жатқан сүтке 3—4 л уыз құйып ірітілгенше қайнатады. Қою сүзіндіні екі тақтаның ортасына салып сығымдайды. Егер сүт жоғары майлы болса (6—7%) онда сүт пен уыздың арақатынасы 2:1 етіп алады. Дереккөздер
Термиттік қоспа

Термиттік қоспа ( қызу, жылу) — алюминийдің кейбір металлдардың (көбіне темірдің) тотықтарымен қосылған ұнтақ қоспасы. Термиттік қоспа жанғанда 3000° С-дан аса температура пайда болады. Термиттік қоспа әскери істе артиллериялық өртегіш снарядтар мен өртегіш авиациялық бомбалардың тұтандырғышы ретінде қолданылады. Олар орманда, елді мекендерде, кемелерде және басқа объектілерде өрт шығарады. Дереккөздер
Құрманғали Ұябаев

Құрманғали Ұябаев (1920-1971) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. 1940-1950 жылдары Кеңес Армиясы қатарында болды. 1950-71 жылдары "Социалистік Қазақстан", "Қазақ әдебиеті" газеті редакцияларында, "Қазақстан" баспасында, "Қазақ Совет Энциклопедиясының" редакциясында қызмет атқарды. Тұңғыш кітабы ("Шығыс шыңында") 1949 жылы жарияланды. "Сағат" поэмасы (1952), "Жырларым" (1962), "Өтеді жылдар" (1969), "Концерт жырлары" (1970), "Тағдыр туралы сөз" (1971), "Дарқан далам" (1972) өлең жинақтары мен "Қырдағы қырандар" (1966), "Шақырылмаған қонақтар" (1967) атты очерктер жинақтары шықты. Ұябаевтың бірқатар өлеңдері, әңгіме, очерктері орыс тілінде жарық көрді. Ол А.С.Пушкин, А.Мицкевич, т.б. ақын-жазушылардың шығармаларын қазақ тіліне аударды. Дереккөздер
Жорық ретінің тереңдігі

Жорық ретінің тереңдігі — жорықтың алдыңғы жағындағы қорғаушылардан бастап соңғы жағындағы техникалық тұйықтаушыларды қосқанға дейінгі аралық. Ол жол оқпанының санына, бөлімдердің (бөлімшелердің) түгелденуіне, бөлінген күшейту құралдарына, машиналарға, бөлімшелер арасындағы орнатылған ара қашықтық шамасына байланысты. Жорық ретінің тереңдігі машина санын 1-ге азайтқанда, олардың арасындағы ара қашықтықтыц шамасын бөлімшелер мен негізгі күштердің және техникалық қамтамасыз ету мен тыл легінің арасындағы қосылған ара қашықтық шамасын қосқандағы көбейтіндісімен анықталады. Командир шешімінің негізінде жорық ретінің тереңдігін анықтау үшін, жорық ретінің үлгісі жасалады. *Онда **жорық ретінің элементтері; **жорық ретінің графиқалық кескіні; **жорық легінің құрамы; **жорық легіндегі машиналар саны; **жорық легінің тереңдігі; **бөлімшелердің жорық лектерінің арасындағы ара қашықтық көрсетеді. Дереккөздер
Эклер

Эклер ( — жылтырақ) — қайнатпалы қамырдан пісірілетін сопақша пішінді, ішіне крем (тәтті немесе кейде тұздылау дәмді.) салынған жабық пирожный. Пирожный сыртына шоколад ерітпесі немесе кувертюр жағылған. Жақсы сақталынатын болғандықтан сауда орындарында көп тарайды. Нағыз (француздық) эклердің рецепті төмендегідей болады: Қамырға 250 мл су, 50 г сары май, 150 г ұн, 4 жұмыртқа, бір шымшым тұз, қамырға жағатын май және тақтаға себілетін ұн қажет. Салмаға 375 мл сүт, 30 г балалар тағамының ұнтағы (құрғақ сүт қоспасы), 65 г құмшекер, 75 г сары май, 200 мл қаймақ, глазурьлеуге қажетті 100 г кувертюра немесе шоколад, 3 асхана қасығымен лимон шырыны, 1 пакет ванилді қант, бір шымшым тұз қажет. Дереккөздер
Эскалоп

Эскалоп орыс-француздық Петербург асханаларында эскалоп деп бұзау немесе шошқа еттерінің жұмсақ бөліктерінен дайындалатын жалпақ домалақ пішінді дайындамаларды атаған. Қазіргі кезде эскалоп деп ұнға немесе басқа ұнтақтарға аунатылмай жылумен өнделінетін тегіс, домалақ жұқа ет дайындамасын айтады. Дереккөздер
Жорықта қорғау

Жорықта қорғау — жорықтың бағытына және жағдайына байланысты бөлімдерде ұйымдастырылған қорғану шаралары. Майданнан — авангардпен, бас жорық бекетімен және шолғыншы машиналармен, тылдан — арргардтармен, тылдың жорық бекетімен және шолғыншы машиналарыен; қанаттан — оң немесе сол жак жорық бекетімен және шолғыншы машиналарымен жүзеге асырылады. Жорықта қорғау бөлімдері танкілермен, артиллериямен, минаатарлармен және арнаулы әскер бөлімшелерімен күшейтідеді. Дереккөздер
Эмальданған ыдыстар

Эмальданған ыдыстар –– суы бар сұйық тағамдарды, сорпаларды дайындауға арналған эмальмен қапталынған ыдыстар. Мұндай ыдыстарда қайнау процесі жылдам жүретін болғандықтан қаспақталынатын сүт, май, қанты бар өнімдерін қайнатуға болмайды. Сонымен бірге ботқалар мен қуырылатын тағамдарды да дайындауға болмайды. Дереккөздер
Эматалданған ыдыстар

Эматалданған ыдыстар — арнаулы қаптамалары бар, өнімдер қаспақталынбайтын ыдыстар. Мұндай ыдыстарда тамақ өнімдерін қуыруға, бұқтыруға, қайнатуға болады. Бірақ эмальданған ыдысқа қарағанда тағам дайындау ұзақтау мерзімде жүреді. Дереккөздер
Жоспарлы аэросурет

Жоспарлы аэросурет — аэрофотоаппараттың оптикалық білігінің аспалы қалпында алынған немесе оның тік сызықтан 3"-тан аспайтын ауытқуы кезінде алынған сурет. Жоспарлы аэросурет жергілікті жерді жан-жакты зерттеуге және сол бойьшша топографиялық карта секілді қажетті өлшеулер жүргізуге мүмкіндік береді. Жоспарлы аэросурет бойынша жергілікті жердің әскери өлшемдері мен координаталарын алуға болады. Дереккөздер
Оперативті маневр түрі

Оперативті маневр түрі (формы оперативного маневра) — 20 ғасырдың 60 жылдарына дейін шабуыл барысында карсыластың топтастығын жойып жіберу мүмкіндігін біддіретін термин. Оған бір немесе бірнеше бағытта қарсы алдынан берілетін соққы; оперативтік айналып өту, жау тобын қамту; ірі жау тобын қоршау немесе құртып жіберу мақсатында соққы беру; жаудың негізгі күшінің шегіну және баруы қиын жерлерге орналасу жолдарын кесіп тастау т.б. жатады. Кейбір шетел армияларында оперативті маневр түрі күні бүгінге дейін сақталуда. Мысалы: АҚШ-та оған қарсы алдынан соққы беру, бұзып өту мен қамтуды жатқызады. Дереккөздер
Эскаргот іскегі

Эскаргот іскегі –– ұлулар қабығын ұстауға арналған арнайы қыстырғыш. Онымен қабығын ұстап тұрып ішінен ұлуды алады. Бұл құрылымсыз ұлуды дайындау мүмкін емес. Асхана жинағына кіретін аспап. Дереккөздер
Жою тығыздығы

Жою тығыздығы — артиллериялық атыспен нысананы жою (басу немесе құрту) сипатгамаларының бірі. Жою тығыздығы нақты атыс жағдайы үшін белгіленген снарядтар (миналар) шыгыны нормасының бөлшегімен немесе нысанаға, болмаса оны жою кезіндегі барлық уакытта оның ауданының 1 га-на (нысана майдан шебінің 100 м) жұмсалған снарядтардың (миналардың) нақты санымен анықталады. Мысалы, нақты жағдаштарға қатыс қашықтығына, нысана сипатына, атыс қондырғыларын дайындау тәсілдеріне және (басқаларға) байланысты толық (100%) тығыздықпен артиллериялық батареяны басу үшін 122 мм снарядтардың 300 даналық шығын мөлшері белгіленген. 150 дана снаряд шығынымен батареяны жартылай тығыздықпен (50 %), ал 450 снаряд шығынымен бір жарым тығыздықпен (150 %) басылады. Жою тығыздығы жоғарылатуды немесе азайтуды нысананың маңыздылығы мен сипатына, снарядтар мен атыс тапсырмаларын орындаудағы уақытқа, әскерлердің әрекет пен тапсырма тәсілдеріне байланысты снарядтардың шығынын көбейту және қысқарту жолымен жүзеге асыруға болады. Авиацияда бомбалық соққының қажетті тығыздығын, кейде, оперативтік жою тығыздығы деп атайды. Дереккөздер
Эспрессо

Эспрессо –– кофе қайнату тәсілі. XX ғасырда Италияда ойлап табылған. Арнаулы агрегатта ұнталған кофе қабатынан су буын өткізу арқылы кофедегі пайдалы заттардың (кофеин және т.б.) экстракциялануын жақсартады. Осы тәсілмен көптеген кофе сусындарын дайындауға болады. Дереккөздер
Ұялы шмальгаузения

Ұялы шмальгаузения (Schmalhausenia nuclulans) — күрделі гүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Іле Алатауында, Ұзынқара (Кетпен) жотасында кездеседі. Биіктігі 50 см-дей. Сабағы біреу, түбінде қураған жапырақтарының қара қоңыр қалдықтары бар. Жапырақтары ұзындау, қандауыр пішіндес, екі жағында сұр қалың түгі бар. Дегелек жапырақтары сағақты, қауырсын тәрізді екі рет тілімделген, ұшы тікенекті. Сабақ жапырақтары сағақсыз. Себеті ірі, қалың түкті, сабағының ұшындағы шоқпарбас гүлшоғырына жиналған. Олардың жапырақшалары қандауыр тәрізді, күлтелері қара қошқыл түсті. Шілде-тамызда гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — қатпарлы, түксіз дөнек. Сирек кездесетіндіктен Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Тереңге бомба тастау

Тереңге бомба тастау (Глубинное бомбометание) — сүңгуір қайыктар мен басқа да су асты объектілерін жоюға арналған терендік бомбаның қолданылуы. Су үеті кемелерімен, қайыққа қарсы ұшақтармен және тікүшақтармен жүргізіледі. Су үсті кемелері реактивтік бомба таетайтын қондырғыларды, газодинамикалық бомба тастағыштар және кеменің арткы жағындағы бомба түсірушілерді пайдаланады. Сүңгуір қайықтарды жою мүмкіндігін арттыру үшін Тереңге бомба тастау дүркіндете, жарылыс нүктелерін айнала және терендете жаю аркылы іске асырылады. Дереккөздер
Оперативтік бағыныштылық

Оперативтік бағыныштылық (оперативное подчинение) — операцияны дайындау және жүргізу жүктелген қолбасшыға (командирге) жауынгерлік тапсырманы орындау уақытында бірлестіктердің, құрамалардың бөлімдердің уақытша бағынуы. Оперативтік бағыныштылық ұрыстық қимылдар кезінде немесе басталар алдында жоғары әскери басшылықтың шешімімен орындалады. Қолбасшы (командир) оперативтік бағыныштылыққа түскен әскерлерге жауынгерлік тапсырмалар бөледі, оларды күшейтуге қажет күштер мен құралдар бөледі, атыспен қолдайды және операция (ұрыс) кезінде оларды басқарады. Бірақ ол оперативті бағынышты бірлестіктердің (құрамалардың, бөлімдердің) ұйымдық құрылымын бұзуға, оларды өз құрамаларына (бөлімдеріне) бөлуге, басқа жағдайға пайдалануға, басшы құрамын ауыстыруға, т.б. құқығы жоқ. Оперативтік бағыныштылыққа берілген әскерлерді негізінен уақытша басқаратын қолбасшы қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Жуықтап бағдарлау

Жуықтап бағдарлау — картаның онда белгіленген жергілікгі жер заттарына қарай бағыттардың өзі тұрған нүктеден айналадағы бағдарларға, ойша жүргізілген бағыттарға шамамен сәйкес келетіндей етіп орналастырылуы. Картаны бағыттар бойынша көкжиек тұстарына жуықтап бағдарлайды. Алдын ала көкжиек тұстарын анықтайды, ал сонан соң карта жақтауының үстіңгі жағы — солтүстікке, ал оң жағы, төменгі және сол жағы — шығыс, оңтүстік және батысқа сәйкестендіріліп қаратылады. Картаны дәлдеу үшін жергілікті жер сызықтары, компас қолданылады. Дереккөздер
Тир

, 1915 жыл)]] Тир — оқатар қару мен пневматикалық қарудан ату жаттығулары мен дайындықтарын жүргізуге арналган жабық немесе жартылай жабық орын. Тирдің атыс аймағының өлшемі кашықтығы жағынан: ұрыс оғымен ату үшін 400 м, кіші калибрлі қарумен — 100 м, ал пневматикалық қарумен ату үшін 25 м-ден аспайды.Атыс аймағының шектелу құрылымына қарай тирді жабық, жартылай жабық және ашық үлгідегі деп бөледі. Жабық тирде ату аймағы қабырғалармен және төбемен жартылай жабық тирде ату аймағы қабырғалар мен және төбесінде оқты шектелген ашық тирде ату аймағы топырақ үйіндісі мен немесе сымды қоршаулармен және жоғарыда оқты кідіретіндермен шектелген. Егер тирдің алды (көз көретіндей жер) ашық болатын болса қауіпсіздік қамтамасыз етіледі (адамдар тұратын үйлер, жолдар және жаяу адамдар жүретін соқпақтар т.б.) болмаса ату аймағы оқ кідіртетіндермен жабдықталмайды, бірақ ату кезінде бақылаушылар қойылады, олар қауіпті аймаққа адамдардың немесе малдардың келмеуін қадағалайды. Дереккөздер
Балюстрада

Балюстрада ( және ) — баспалдақтар, террасалар, балкондар мен шатырлардың ағаштан, тастан немесе металдан әсемдеп істеген, төбесі ортақ, бір-бірімен көлденең сырықтармен жалғастырылып бекітілген әдемі қоршауы, жақтауы. Балюстрада галереясы Дереккөздер
Жұмсалатын қорлар

Жұмсалатын қорлар — әскери, операциялық және стратегиялық қорлардың құрамындағы қор. *Жұмсалу реті: **бейбіт уақытта — әскердің (күштің) күнделікті өмірі мен әскери дайындығының ағымдағы қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін; **соғыс уақытында — әскердің ұрыс қимылын, әскери дайындығын және күнделікті өмірін қамтамасыз ету үшін жұмсалады. Жұмсалатын қорлар көшпелі, жолдық, жеткізіліп берілетін, жылжымалы болып бөлінеді. Дереккөздер
Оперативтік барлау

Оперативтік барлау (оперативная разведка) — әркеттегі немесе ықтимал қарсылас жайлы және операцияны (үрыс қимылдары) дайындау мен табысты жүргізу мүддесінде әскери қимылдар ауданы туралы мәліметтерді іздеп табу және зерделеу жөніндегі шаралар жиынтығы. Оперативтік барлау әскери барлаудың құрамды бөлімі ретінде оның басқа бөлімдерімен — стратегиялық барлаумен және тактикалық барлаумен тығыз байланыста болады. Оперативтік барлау ықтимал немесе әрекеттегі қарсылас туралы әскери қимылдарды бастауға тікелей дайындық жасау шараларын, ядролық қару қолдану мүмкіндігін, күш пен құралдардың жауынгерлік мүмкіндіктерін, қимылдардың ықтимал сипатын, ядролық қарудың, ату, радиоэлектронды құралдар мен басқару пункттерінің барысы мен орналасу орнын, авиацияның, әуе шабуылына қарсы, ракетаға карсы қорғаныс құралдарының орналасуын және қимылдар синатын, тылдық қамтамасыз ету жүйесін, әскерлердін саяси-моральдық жағдайын және басшылыққа керекті басқа да мәліметтерді анықтайды. Оперативтік барлаудың ұрыс қимылдар ауданы туралы анықтайтыны: жергілікті жер сипаты, табиғи жағдайы, оперативтік жабдықтар дәрежесі, жергілікті жер ресурстарының болуы, жергілікті жер түрғындарының саяси көңіл-күйлері. Оперативтік барлау жүргізу тереңдігі ұрыс қимылдарының ауқымы мен сипатына, бірлестіктегі ұрыс тапсырмаларының мазмұны, қарсылас әскерлерін жедел сапқа тұрғызу тереңдігіне, ұрыс қимылдары театрының ерекшелігіне және т.б. байланысты. Оперативтік барлау бірлестіктегі ұрыс қимылдарының барлық тереңдігі және бүкіл алқабы бойынша кажетті мәліметтерді уақытымен алуды қамтамасыз етуі керек. Осы мәліметтер негізінде қолбасшы және бірлестік штабы жағдайдың ықтимал өзгерістерін алдын ала көру және айқас барысындағы әскерлер мен қаруды басқару мүмкіндігін жасай алады. Дереккөздер
Қазақтың ащы көжесі

Қазақтың ащы көжесін дайындау үшін алдымен етті құйрық майымен қоса кеспе түрінде 15 г-нан тіліктеп кеседі. Одан кейін оны тұздайды, бұрыштайды, туралған жуа, ұзыншалап туралған тұрма қосып, тағы да 8—10 мин қуырады. Одан соң тың қызанақ, ұсақтап туралған сарымсақ, лавр жапырағын, шарап сірке суын, азғантай сорпа қосып, барлық соусты бұқтырады. Дайын еттің соусын дайын сүйек сорпасына енгізеді, жұмыртқа омлетін кеспе секілді кесіп салады да, дәмі шыққанша қайнатады. Үстелге әкелерде туралған балдыркөктерді себеді. Дереккөздер
Жұмсалмайтын қорлар

Жұмсалмайтын қорлар #ерекше жағдайларда ғана тиісті командирдің (бастықтың) рұқсатымен жұмсалатын материалдық құралдардың (оқ-дәрілер, жанармай, азық-түлік) әскерлік қорының бір бөлігі; #жұмылдыру кезінде әскери құрылымдарды қамтамасыз етуге арналған материалдық құралдар қоры; #экипаждарын апат кезінде қамтамасыз ету үшін ұшу аппаттары мен сүңгуір қайықтардың арнайы қоры. Дереккөздер
Толық арнайы өңдеу

Толық арнайы өңдеу (Полная специальная обработка) — оған жеке құрамды санитариялық өңдеу, қару-жарақты, әскери техниканы, көліктерді, әскери киімдерді, жабдық-тұрыандарды және қорғаныс құралдарын дезактивизациялау, газсыздандыру және дезинфекциялау жатады. Толық арнайы өндеу бөлімшелерде табельдік және қажетті заттарды қолданып тапсырманы орындағаннан кейін бас командирдің әкімі бойынша жүргізіледі. Мұндай кезде бәлімшелер заладсыз аудандарға көшіріледі. Бөлімшелердегі толық арнайы әвдеу, әдетте, рота (батарея) командирінің басшылығымен рота (батарея) бойынша жүргізіледі. Дереккөздер
Көп компонентті құрмалас сөйлем

Көп компонентті кұрмалас сөйлем орыс. многочленное сложное предложение — үш немесе одан да көп компоненттерден тұратын кұрмалас сөйлем. Казак тілінде Көп компонентті құрмалас сөйлемдер: #көп компонентті салалас сөйлем #көп багыныңқылы сабақтас сөйлем #аралас қүрмалас сөйлем болып бөлінеді. Дереккөздер
Әскери-теңіз флотының кеме жарғысы

Әскери-теңіз флотының кеме жарғысы(Корабельный устав Военно-морского флота) — кемелер мен құрамалардағы лауазымды тұлғалардың міндеттерің, күнделікті қызмет пен кеме наряды қызметін белгілейтін ресми құжат. Дереккөздер
Оперативтік бірлестік

Оперативтік бірлестік (оперативное объединение) — бірнеше кұрамалар мен бөлімдерден, арнайы әскерлерден құрылған бірлестік. Мұндай бірлестіктер соғыс кезінде және бейбіт уақытта құрылады. Негізінен, жалпы әскери, дербес немесе бірлескен операциялар (ұрыс қимылдары) жүргізілетін оперативтік міндеттерді орындауға арналады. Оперативтік бірлестіктерге: армия, флотилия, эскадра, флот авиациясы, тактикалық-авиациялық басшылық және т.б. жатады. Ұйымдастыруы жағынан оперативтік бірлестік жеке болуы мүмкін немесе оперативтік-стратегиялық бірлестік құрамына кіруі мүмкін. Дереккөздер