kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Санақ жүйесі

Санақ жүйесі, механикада — материалдық денелер мен нүктелердің қозғалысын (немесе тепе-теңдігін) салыстырып зерттеуге арналған бір не бірнеше денелерге орналасқан координаттар жүйесі мен сағаттар жиынтығы; әртүрлі уақытта қозғалыстағы денелердің (немесе механикалық жүйенің) салыстырмалы орнын анықтайтын нақты немесе шартты алынған қатты дене. Қозғалыстың барлығы салыстырмалы, сондықтан кез келген дененің қозғалысын басқа денелерге қатысты салыстырмалы түрде қарастырады. Мыс., айдың қозғалысы Жермен, Күнмен немесе басқа жұлдыздармен салыстырылады. Таңдап алынған Санақ жүйесімен салыстырғандағы дененің қозғалысы осы жүйедегі дене орнын анықтайтын координаттардың уақыт бойынша өзгерісін білдіретін теңдеулермен өрнектеледі. Кинемат. зерттеулерде барлық Санақ жүйесінің атқаратын рөлі бірдей, ал динамика мәселелерінде (бірқалыпты, түзу сызықты қозғалатын немесе тыныштық күйдегі денелерде орналасқан, яғни инерция заңы орындалатын Санақ жүйесі) инерц. Санақ жүйесі басты рөл атқарады. Оларға қатысты қолданылатын қозғалыстың дифф. теңдеулерінің түрі қарапайым болып келеді. Санақ жүйесі дене қозғалысының теңдеуін қорытып алуға мүмкіндік жасайды. Санақ жүйелері инерциялы және қозғалмалы ("инерциялы емес" деп аталып келеді) болып екі топқа болінеді. Инерция аксиомасы орындалатын санақ жүйелері инерциялы санақ жүйелері деп аталады. Олардың қатарына қозғалмайды деп алынған, және бірқалыпты ілгерілемелі түзу сызықты қозғалыстағы санақ жүйелері енеді. Механикалық қозғалыстарды зерттеу ең алдымен дененің кинематикалық сипаттамалары (траектория, жылдамдық, үдеу т.б. ұғымдар) арқылы жүргізіледі. Нүкте қозғалысы траекториясына байланысты түзу сызықты және қисық сызықты деп қарастырылса, жылдамдығына қатысты бірқалыпты және үдемелі қозғалыстарға бөлінеді. Жерге бекітілген санақ жүйесі Жерге бекітілген санақ жүйесі - бас нүктесі жердің кез келген нүктесіне бекітілген декарттық координатапар жүйесі. Техникалық есептерді шешуге пайдаланады. Дереккөздер
Тұраш Ыбыраев

Тұраш Ыбыраев (20 мамыр 1929, Шұбартау ауданы, Қарқаралы округі, Қазақ АКСР, РКФСР, КСРО – 7 қараша 1991, Алматы) – актер, радио және телережиссері, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1989). Өмірбаяны Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. 1954 ж. Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік театр өнері институтының қазақ студиясын (профессор И.М. Раевский, Н.Д. Ковшов пен В.А. Вронскаяның жетекшілігімен) бітіргеннен кейін Қазақтың мемлекеттік академия драма театры құрамында актер болды. 1960 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ радиосы мен телевизиясында, “Қазақтелефильм” студиясында қызмет етіп, “Сенім”, “Құрманғазы”, “Ақ автомобиль”, “Жаз да аяқталып келеді” телефильмдерін, 2 бөлімді “Еңлік – Кебек” пен “Беу, қыздар-ай” фильм-спектаклін, 50-ден астам деректі телефильм түсірген. Ыбыраевтың есімі кезінде Қазақстанның құрметті Алтын кітабына жазылды. Дереккөздер
Ламалар

Ламалар — сүтқоректілер класы, жұптұяқтылар отрядына жататын, күйіс қайыратын жануарлар. Ламаның түйелерден айырмашылығы – өркеші болмайды. Дене тұрқы 120 – 175 см, шоқтығына дейінгі биіктігі 90 – 100 см, салмағы 48 – 95 кг. Лама Оңтүстік Америкадағы Анд тауларының биік беткейлерінде қолда өсіріледі. Лама Оңтүстік Америкада (негізінен Перуде) бұдан 2000 – 2500 жыл бұрын қолға үйретілген. Ламаның жабайы екі түрі (гуанако, викунья) және Перу мен Боливияда қолға үйретілген екі түрі (лама, альпака) бар. Қорегі – шөптесін өсімдіктер. Жыныстық жағынан 2,5 – 3 жылда жетіледі. 11 ай буаздық мерзімнен кейін жалқы төл туады. Лама мен альпаканы таулы жерде көлік ретінде және бағалы жүні, дәмді еті үшін қолда ұстайды. Жылдан жылға саны азаюда. Олардың арасынан викунья қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қолдануы Ламалар төрт мың жыл бұрын қазіргі Перуде қолға үйретілген. 1553 жылы олардың алғашқы сипаттамасы мен бейнесі Сис де Леонның «Перу хроникасы» кітабында берілген. Лама жүні альпака жүніне қарағанда құнды емес; Лама негізінен ауыр жүкті жануар ретінде қолданылады. Лама майынан шырақ жасалады, ал көң отын ретінде пайдаланылады. Ламалар, гуанакостардың ата-бабалары Анд тауларының биік үстіртінде өмір сүрген. Бұл түр әлі күнге дейін ауыр жүктерді тау сілемдері арқылы заманауи көлікке қол жетпейтін жолдармен тасымалдау үшін қолданылады. Тек еркектер жүктеледі: бір жануар тәулігіне 27-45 кг жүкті шамамен 24 км қашықтықта жүктейді.Егер қаптама тым ауыр болса, лама тоқтап, отырады, ешқандай жаза оны шамадан тыс жүктемейді, ол сағызы бар тітіркендіргіш жүргізушінің бетіне түкіріп қояды. Аналық ламалар тек өсіру үшін пайдаланылады: олар ешқашан сауылмайды және жүктелмейді. Еркек инкалардың етін жеді, бірақ тек ерекше жағдайларда ғана, ал аналықтары ешқашан сойылмаған. Діни мейрамдар кезінде құдайларға еркек төлдерді құрбандыққа шалатын. Жоғарғы құдай Виракоча қоңыр, найзағай құдайы Ильхапе - пиебалд (дауылды аспанның түсі астында), күн құдайы Инти - ақ болуы керек еді. Дереккөздер
Ұлт Мәселесі

Ұлт Мәселесі — ұлттардың, этникалық топтардың, халықтардың арасындағы саяси, экономикалық, аумақтық, құқықтық, идеологиялық және мәдени қатынастардың жиынтығы. Ұлт Мәселес негізінен ұлттардың дербестікке ұмтылуымен, ұлттық санасының өсуімен және олардың әлемдік экономикалық, ғылыми-техикалық, мәдени даму үрдісіне араласуға ұмтылысымен байланысты туындайды. Ұлт Мәселесі ұлт өмірі мен ұлт қозғалысының жандануы, ұлттық езгінің қандай түріне болсын қарсылық ұлттық мемлекет құру, т.б. мәселелерді қамтып, әлемдік нарыққа, саяси, экономикалық өмірге белсене араласумен сипатталады. Тағы қараңыз *Ұлт “Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том. na:Kazakhstan za:Hahsahkwswhdanj
Ахун Азаматұлы Мырзабай

Ахун Азаматұлы Мырзабай (шамамен 1833, қазіргі Жалағаш ауданы, Сырдарияның сол жағалауы – 1916) – діндар ғұлама, әулие, емші. Жетіру тайпасы Керейіт руынан шыққан. Ауылда мұсылманша сауат ашып, Бұхарадағы Көкілташ медресесін бітірген (1854). Біраз жылдар Бируни қаласының маңындағы Тақтакөпір деген жерде ұстаздық құрған. Елге оралғаннан кейін мешіт ұстап, шәкірт тәрбиелеген. Өзімен тұстас белгілі кісілерге арнап төрттаған жырлар шығарған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Әбіқұл Ибрагимов

Әбіқұл Ибрагимов (15.5. 1937 жылы туған, Мойынқұм ауданы Ерназар ауылы) – журналист. Өмірбаяны * Қазақ мемлекет университетінің журналистика факультетін бітірген. * Еңбек жолын «Лениншіл жас» газетінде қызмет істеуден бастайды. * 1958 – 1967 жылы жастар газетінде тілші, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі * 1967 – 1971 жылы Шу ауданы «Шу өңірі» газетінің редакторы * 1971 – 1973 жылы «Социалистік Қазақстан» газетінде әдеби қызметкер * 1973 – 1976 жылы «Жетісу» газетінде бөлім меңгерушісі. * Алматы облысы радиохабарлар тарату комитетінің Бас редакторы, директоры қызметін атқарды. * 1985 – 1989 жылы «Қайнар» баспасында редактор болды. * Ол соңғы жылдары «Қазақ батырлары» атты жекеменшік газетін шығарып келеді. Газет бетінде қазақ халқының өткен және бүгінгі өміріне байланысты өзекті мәселелер көтеріліп отырады. Шығармалары * «Нағыз қайнар» * «Азамат ажары» * «Ел шырайы» * «Ақ пейіл» * «Наз» * «Жазым» атты кітаптар жазды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id3037/ Қазақ батырларына] * [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id4387/ Өңір шежіресі]
Тыва тілі

Тыва тілі (бұрынғы аты – урянхай, өзінің атауы – тыва дыл) — тыва халқының тілі. Тыва тілінде Ресей Федерациясы құрамындағы Тыва Республикасының байырғы тұрғындары, шамамен 240 мың адам сөйлейді (2002). Тыва тілі түркі тілдерінің ұйғыр тобына жатады, көне оғыз, көне ұйғыр, тофа, саха тілдеріне жақын. Орта, батыс, тоджы, оңтүстік-шығыс диалектілеріне жіктеледі, әдеби тілі орта диалекті негізінде қалыптасқан. Тыва тілінің жазуы 1930 жылдан латын, 1941 жылдан кирилл әліпбиіне негізделген. Тыва тілінде 24 дауысты, 22 дауыссыз фонема бар, орыс тіліндегі әріптерге қосымша ө, ү, ң әріптері қолданылады. Тыва тілінде түркі тілдерінің көбінен ерекшеленетін көмей және созылыңқы дауыстылар, моңғол тілі мен Тыва тіліне ортақ сөздер жиі ұшырайды. Тыва тілінде үндестік заңының, оның ішінде ерін үндестігінің әсері мол. Морфологиясы етістіктің шартты райының күрделі формасының қолданылуымен, келер шақтың -калак, -келек жұрнақтарының жиі қолданысымен ерекшеленеді. Қазіргі Тыва тілінде орыс тілінен енген кірме сөздер көп кездеседі. Тыва тілі — басым көпшілігі Тывада және басқа керші аймақтарда (ТМД елдерінде барлығы — 206 924), сондай-ақ Монғолияда (26 мың) тұратын тывалардың әдеби, ұлттық, мемлекеттік тілі. Тыва әдеби тілі 1930 жылы қалыптасты. 1943 жылдан бері орыс графикасына негізделген әліпбиді қолдануда. Тофа (қарағас) тілі — Шығыс Саянды мекендейтін аз санды халықтың тува тіліне жақын сөйлеу тілі. Әдеби тілі де, төл әліпбиі де жоқ. Дереккөздер
Адам факторы

Адам факторы — адамның қарым-қабілетін, мүмкіндігі мен іс-әрекетін қоғамдық мүдделер тұрғысынан бағалауда кеңінен қолданылатын ұғым. Адамның болашаққа сенімін арттырып, өмірлік бет алысын айқындайтын және белсенділігін күшейтетін факторларға әлеум. қажеттілік артқан кезде, бұл ұғым туралы көзқарастар қайта байыпталды. Адам факторы үлкен істерді аяғына дейін жеткізуде, ұлы бастамаларды жалғастыруда, биік мақсаттарға ұмтылуда өмірлік позицияның шоқтығы ретінде қалыптасады. Адамдардың парасат деңгейі биік, еркі сергек, болмысы берік болып, түпкілікті ғылыми-техникалық дайындықпен бірге білімге құштарлық, жұмысқа іскерлік орныққанда, сондай-ақ, ұжымды адам қабілеті мен өндіріс процестерін қатар жетілдіре отырып басқара алатын сауатты, белсенді мамандар болғанда адам факторы қоғамдық та, материалдық та күшке айнала алады. Демек, адам факторы бірлесе еңбек ету мүмкіндігін жетілдіру арқылы қоғам мен жеке тұлғалар арасындағы өзара қарым-қатынасты жаңа дәрежеге көтеретін қабілет-қасиеттердің нысаналы жиынтығы болып табылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Арыстан Жантөрин

Арыстан Жантөрин (туған жылы белгісіз — 8 шілде 1855, Елек өзенінің бойы, Суықсу деген жер) — Әбілқайыр ханның шөбересі, Айшуақтың немересі, Жантөре ханның баласы. Ресейдің отаршылдық саясатына көмектескен сұлтан. * Кіші жүзде хандық билік жойылып (1824), Кіші жүз жері үш территориялық аймаққа (Батыс, Орталық, Шығыс) бөлінгеннен кейін Жантөрин 1841 — 1855 жылы Орталық аймақты биледі. * 1836 — 1838 жылғы Кіші жүз қазақтары ұлт-азаттық көтерілісі жетекшілерінің бірі Махамбет Өтемісұлы 1841 жылы ақталғаннан кейін Жантөриннің бақылауында болады. * Жантөрин Есет Көтібарұлы бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісін басуға да қатысқан. 1853 жылы көтерілісті басуға жазалаушы отрядты бастап шығады. 1855 жылы маусымда үлкен жазалаушы отрядты басқарған Жантөрин көтерілісшілерге қарсы тағы да аттанады. Есет Көтібарұлы бастаған көтерілісшілермен Жантөриннің жазалаушы отряды Елек өзенінің бойында, Суықсу деген жерде кездеседі. Есет Жантөринге елшілер жіберіп, кері қайтуы туралы ұсыныс жасайды. Арадағы келіссөз нәтижесіз болған соң, көтерілісшілер таңсәріде күтпеген жерден Жантөриннің қосынына шабуыл жасап, сұлтанды бірнеше билеушілермен қоса өлтіреді. Дереккөздер
Мырзабай ахун ауылы

Мырзабай ахун — Қызылорда облысы Жалағаш ауданы, Мырзабай ахун ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жалағаш кентінен оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1412 адам (712 ер адам және 700 әйел адам) болса, 2009 жылы 1344 адамды (677 ер адам және 667 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1996 жылға дейін "Қазақстанның 20 жылдығы атындағы" ауыл деп аталған. 1956-1996 жылдары күріш өсіретін «Мәдениет» кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1996-1997 жылдары Мырзабай Ахун ауылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Мақсұт Жарылқасынұлы Досжанов

ДОСЖАНОВ Мақсұт Жарылқасынұлы (1955 жылы туған, Қызылорда қаласы) –ғалым, техникалық ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкері. Жамбыл гидромелиорация құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесін (1981), Мәскеу қаласындағы В.В. Куйбышев атындағы инженер-құрылыс институтының аспирантурасын (1990) бітірген. 1981 жылдан Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде ассистент, оқытушы, декан, проректор қызметтерін атқарып келді. Қазіргі кезде облыс технологиялық паркінің директоры. Ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты құрылыс механикасына арналған. Досжановтың 2 монографиясы, 3 оқу құралы және 50-ден астам ғылыми-әдістемелік мақаласы жарық көрген. «Үздік еңбегі үшін» медалімен марапатталған (1981). Дереккөздер
Шайым Шайқыұлы Мырзабеков

Шайым Шайқыұлы Мырзабеков 1909, Аламесек болысының 3 ауылы, (қазіргі Жалағаш ауданы, Сәтбай ауылы) – 9.4. 1980, Жалағаш] – ұстаз, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мұғалімі (1946). Аламесекте бұратаналарға арналған екі сыныптық орыс-қазақ мектебін, Қызылордадағы мұғалімдер даярлайтын курсты, Ташкент жұмысшы факультетін бітірген. Қазақ педагогикалық институтында (ҚазҰПУ) оқыған (1935). 1922 – 26 жылдары ТОЗ, артель, қосшы ұйымдарында сауатсыздықты жою мақсатында ашылған мектебінде сабақ берді. 1926 – 28 жылдары Өзбекстанның Қасен ауданында жауапты қызмет атқарған, 1931 – 32 жылдары Қармақшы ауаткомында нұсқаушы, кейін Өзбекстанның Митан ауаткомының ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, аудандық милиция бөлімінің бастығы болып істеді. Осы тұста ашаршылықтан ауып барған қазақ отбасыларына қол ұшын беріп, көмек көрсетті. 1933 – 35 жылдары Қармақшы аудандық жерге орналастыру бөлімінің жанындағы ұжымшарларға басшы кадрлар даярлайтын мектептің директоры және инспекторы болды. 1935 жылы «Қазқойшаруашылығы» тресінде кадр бөлімін басқарды. 1936 жылы Түркістан облысы Мырғалымсай мектебінде директор, 1938 – 41 жылдары Түркістан қалалық, 1942 – 50 жылдары Түлкібас, Бостандық аудандық оқу бөлімдерінің меңгерушісі, 1950 – 59 жылдары Алматы облысында «Дегерес», «Жанашар», 1959 – 60 жылдары Жалағаш жеті жылдық мектебінің, 1960 – 69 жылдары Шымкент облысындағы Ленгер, «Келте машат» мектептерінде директор қызметтерін атқарды. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Сұлтан Шайымұлы Мырзабеков

Сұлтан Шайымұлы Мырзабеков (17.1.1941, Алматы Түркістан облысы Түркістан қаласы – 13.6.2004, Алматы қалысы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987), Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық институтын (АлматыҚазҰАУ) бітірген (1964). Осы институтта (1967 – 92), ҚР ауыл шаруашылық министрлігінде, Білім министрлігінде (1992 – 96), 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарған. Негізгі ғылыми бағыты – генетика және мал өсіру, биотехнология. Мырзабеков қазақтың етті-жүнді қойының және қазақтың оңтүстік мериносының мерке тұқымішілік түрін шығаруға қатысты. ҚР Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (1995), РФ биология ғылымдарының докторы (1995), Сібір мал шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институтының құрметті профессоры (2003). 160-тан астам ғылыми еңбек жазған. Дереккөздер Cілтемелер *Сібір *Білім министрлігі *Зоотехника
Хайролла Жамбайұлы Байшағыров

Хайролла Жамбайұлы Байшағыров (1949 жылы 18 ақпанда бұрынғы Көкшетау, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Тайынша қаласында дүниеге келген) – техника ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001), Халықаралық Экология және қауіпсіздік ғылым академиясының академигі (2000). ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды мемлекеттік университетінде стажер-зерттеуші, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары (1972–2000) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра және лаборатория меңгерушісі. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – композиттер механикасы мәселелері. Оның жетекшілігімен диффузорлы шыны-пластикадан тұратын бірегей желді энергетикалық генератордың тәжірибелік үлгісі жасалды. Байшағыров 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Сыртқы сілтемелер * http://www.shet-audany.kz/index.php?langkaz&textid179 Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Хадиша Есентұрқызы Мырзалиева

Хадиша Есентұрқызы Мырзалиева (1913, қазіргі Алматы Қызылорда қаласы) – акушер-гинеколог, медицина ғылымдарының докторы (1959), профессор (1960). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1964). Саратов медицина институтын бітірген (1936). 1951 – 59 жылдары Қазақстан Денсаулық сақтау министлігі жанындағы Ана мен баланы қорғау ғылыми-зерттеу институтының директоры, 1959 – 62 жылдары Қазақ мемлекеттік медицина институтының (АлматыҚазҰМУ) акушерлік-гинекологиялық кафедрасының меңгерушісі болды. 1962 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында жұмыс істеді. Мырзалиева екіқабат әйелдердің жұқпалы ауруларын, олардың белгілері мен анықтау жолдарын зерттеген. Жүрегі мен қан тамырлары зақымданған әйелдің құрсақ көтеруі, босануы, сол кезеңдерде көрсетілетін дәрігерлік көмек мәселелерімен шұғылданған. 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 4 монография бар. Дереккөздер Cілтемелер *Саратов медицина институты *Денсаулық сақтау министлігі
Сүлеймен таулары

Сүлеймен Таулары – Иран таулы қыратының шығысындағы, Пәкістан жеріндегі тау жүйесі. Ұзындығы 600 км, ені 350 км-дей, орташа биіктігі 2000 – 2500 м. Ең биік жері Обашта-Цукай немесе Тахте-Сулейман (“Сүлейменнің тағы”, 3441 м) шыңы. Тау жоталары негізінен меридиан бағытында орналасқан, батысқа қарай ендік бағыттағы жоталар тармақталады. Оңтүстікке қарай тау жоталары төбесі тегістелген ауқымды таулы үстірттерге айналады. Жоталар аңғарлармен күшті тілімделген. Негізінен әктас пен құмтастан түзілген. Сүлеймен тауларына тропиктік құрғақ климат тән. Таудың батыс беткейі құрғақ шөлейтті, шығыс беткейі Үнді мұхитынан келетін муссондар әсерінен саванна, сирек ормандар белдеміне ауысады. Онда емен, пісте ағаштары, тау басына қарай арша басым өседі. Дереккөздер
Мәден Мырзахметов

Мәден Мырзахметов (13.1.1929, Жаңақорған ауданы, Қыраш елді мекені – 1992, сонда) – еңбек ардагері. Еңбек жолын ұжымшарда жұмысшы болудан бастады. 1957 жылы «Бірлік» кеңшарында шопан болды. Өзіне бекітілген әр 100 саулықтан 107-ден қозы алып, әр қойдан 2,5 кг-нан жүн қырықты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1963). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, Ленин орденімен марапатталған. Қоңырат тайпасы Көтенші руынан шыққан. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Нақып Кенесарыұлы

Нақып Кенесарыұлы (1872, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Қараөзек темір жол стансасы – 1918, сонда) – айтыс ақыны. Ескіше сауатты, ауылда бала оқытып, молда болған. Ақындықты молдалықпен қатар ұстаған. Ол жайында Күдеріқожа материалдарында деректер келтіріледі. Нақыптың тек Қаңлы Жүсіппен айтысы ғана сақталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Борис Павлович Всеволодов

Борис Павлович Всеволодов (3.6.1909, Ресей, Мәскеу облысы Серпухов қ. – 8.2.1981, Алматы қ.) – ветеринария ғылым доктыры (1947ж.), профессор (1948ж.), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғылым қайраткері (1979ж.). Мәскеу зоовет. институтын бітірген (1930ж.). Бүкілодақтық гельминтология институтында аспирант, ғылым қызметкер (1932–1936ж.) болып істеді. 1937 жылдан Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық агр. университеті) кафедра меңгерушісі болды. Оның ғылым жұмыстары негізінен гельминтоздар (өкпе нематодоздары, дикроцелиоз, ориентобильхарциоз, хасстелиозиоз, т.б.) патоморфологиясын зерттеу мәселесіне арналған. В. кезінде Алматы зоотех.-малдәрігерлік институтында екі мыңнан астам препарат қойылған патоанатом. музей ұйымдастырып ашты. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қасқыр Наметшаев

Қасқыр Наметшаев, Шаһнама (7.11.1917, қазіргі Қармақшы ауданы Қуаңдария ауылы – 17.5.1998, сонда) – еңбек ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері (1973). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Тұрмағанбет мектебінде сауатын ашып (1926 – 27), Шымкент ауыл шаруашылық кадрларын даярлайтын мектепте оқыған (1953 – 56). 1930 – 33 жылдары Шымкентте, Өзбекстанда әртүрлі жұмыстар атқарған. 1950 – 51 жылдары Қармақшы май зауытының директоры, 1951 – 52 жылдары К. Маркс ұжымшарының төрағасы, 1956 – 57 жылдары сонда партия комитетінің хатшысы, 1957 – 60 жылдары Ленин кеңшарында жұмысшылар комитетінің төрағасы, 1960 – 63 жылдары «Октябрь» кеңшарында директордың орынбасары, 1963 – 80 жылдары Жосалы астық қабылдау кәсіпорнының директоры болды. Наметшаев «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Есімі Қазақстанның «Алтын кітабына» жазылған (1970). Қармақшы ауданының құрметті азаматы (1997). Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Шырын Нарымбаева

Шырын Нарымбаева (1922, Жаңақорған ауданы Қандыарал ауылы – 1983, сонда) – еңбек ардагері. Еңбек жолын Ақүйік аудандық кеңесіне қарасты «Бірлік» ұжымшарында диқан болып бастады. Алғашында бидай егіп, кейіннен мақта және жүгері дақылдарын егумен айналысты. Стахановшылар қозғалысына қатысып, мол өнім алған. Ақүйік аудандық кеңесінің төрайымы болып қызмет атқарған. 1951 – 55 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Тасжарғандар тұқымдасы

Тасжарғандар тұқымдасы (Saxіfragaceae) – қосжарнақты, бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын белдемдерінде, Оңтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдері мен тропиктің таулы аймақтарында өсетін 30 туысы, 600-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда 6 туысы, 29 түрі өседі. Тасжарғандар тұқымдасының тамырсабақтары жуан, одан өте көп қосалқы тамырлар шығады. Биікт. 20 см-ден 1,5 м-ге дейін жетеді. Жапырақ тақтасы тегіс жиекті не саусақ тәрізді салаланған жай жапырақтар, өркенге кезектесе орналасады. Биік тауда өсетін түрлерінің жапырақ тақтасының үстіңгі беті ізбес бөледі. Қзбес жапырақ өңінің астында хлорофилі аз не мүлде болмайтын ұсақ клеткалар (гидатод) тобынан бөлінеді. Бұл Тасжарғандар тұқымдасының ерекше бір қасиеті болып саналады. Қрі гүлдері жеке-жеке орналасады, ұсақтары – шашақ, күрделішатырша гүлшоғырына топталған. Гүлдері қос жынысты, дара жыныстылары да бар, екі үйлі, дұрыс және бұрыс гүлділері де кездеседі. Жеке гүлінде 3 – 5 тостағанша жапырақша бар, кей түрінің күлтесі болмайды. Аталығы 3 – 10, аналығы 2 – 5 жемісжапырақшалы. Жемісі – қауашақ. Тұқымдары ұсақ (ұзындығы 0,5 мм), айналасын эндосперм (ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа) қоршап жатады. Тасжарғандар тұқымдасының жапырағында 23%, тамырсабағында 27% илік заттар болады. Жапырағы мен тамырларын тері илеуге былғары өндірісінде қолданады. Бөлмеде сәндік үшін өсіреді. Медицинада бүйректегі тасты түсіретін дәрі жасайды. Осы қасиеті және жартастардың жарықшақтарында өсетіндіктен “тасжарған” деп аталған. Дереккөздер
Әнес Нарымбетов

Әнес Нарымбетов (15.5. 1930, Қазалы ауданы Өркендеу ауылы) – ақын. Қазалы ауданы Өркендеу кеңшарында шаруа отбасында дүниеге келген. Болашақ ақынның балалық шағы соғыс алдындағы аштық-жоқшылық пен соғыс лаңы, соғыстан кейінгі тапшылыққа тұспа-тұс келеді. 1948 жылы қазақ орта мектебін бітіреді. 1956-1986 жж. машина жүргізуші, механик тағы басқа жұмыстар істеген. Дегенмен саналы ғұмырын жыр жазуға арнады. Нарымбетовтың «Қармақ» (1979), «Әупілдек» (1982), «Сапар сазы» (1986), «Қызғыш құс» (1990), «Қарлығаштар» атты жыр жинақтары жарық көрді. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Марат Шамұратұлы Хасанов

Марат Шамұратұлы Хасанов (29 қыркүйек 1941 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы) – философия ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990). Өмірбаяны * Мәскеу мемлекеттік университетін (1970) және аспирантурасын (1974) бітірген. * Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтында ассистент (1970–1971) * ҚазҰУ-да ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1975–1995) * Қазақстан Республикасы Мемлекеттік аттестациялық комитеті төрағасының орынбасары (1995–1997) * Қазақстан Республикасы ғылым министрлігі-ғылым академиясында ғылыми кадрларды аттестациялау департаменті директорының орынбасары (1997-2000) * ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі (2000–2003) * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі «Бөбек» ұлттық қорының «Адамның дамуы» институтының директоры (2003–2005) қызметтерін атқарды. * 2005 жылдан ҚазҰУ-да профессор. * 2001 жылдан «Еуразия» журналының бас редакторы. Ғылыми еңбектері * 1987 жылы «Целое и часть как категории материалистической концепции развития» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 80-нен астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Мәделхан Нәлібаев

Мәделхан Нәлібаев (15.08. 1933 жыл, Сырдария ауданы Айдарлы ауылы – 11.01.2016 жыл,Қызылорда қаласыныңТасбөгет кенті) – инженер-гидротехник. Қазақстанның еңбек сіңірген гидротехнигі. Ташкент «ТИИИМСХ» ауыл шаруашылық суландыру институтын бітірген (1955 ж.). 1955 – 62 жылдары Шиелі суландыру жүйелері басқармасында жұмыс істеп, кейіннен су құрылыстарын жөндеу бөлімін басқарған. 1962 – 66 жылдары Қызылорда су торабы және каналдар басқармасының бастығы болды. 1966 – 68 жылдары Сырдария су құрылыстарын салу-жөндеу мекемесін ұйымдастырып, Сарысу өзені бойындағы Иір, Қонысбек, Балжарма су тоспаларын (бөгеттерін), Көксу каналын іске қосуға басшылық етті. 1968 – 94 жылдары Сырдария су жүйлері басқармасын басқарды. Нәлібаевтың «Су туралы толғаныс» (2001 ж.), «Су – өмір шежіресі» (2005 ж.), «Шежірелі Сыр бойы» (2010 ж.), «Қилы-қилы замаңдар-ай» (2013 ж.), «Сырдың шежіресі сыр шертеді» (2014 ж.) атты кітаптары жарық көрді. «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері. Сырдария ауд-ның құрметті азаматы. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Нәнсай

Нәнсай – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Қызылорда облысы Шиелі ауданы жерімен ағатын өзен. Ұзындығы 71 км. Бастауы Қаратаудың солтүстік-батыс етегінен басталып, Сырдария өзеніне жақындап барып, Мұстафа Шоқай ауылы маңында тартылады. Гидрологиясы Нәнсайдың оң жағы жарлы, сол жағының жайылмасы шабындық, жайылым. Нәнсай суы ақпан-сәуір аяғында молдау болады. Көксу өзені арнасы Нәнсайға құяды. Дереккөздер
Неміс ұлттық-мәдени орталығы

Неміс ұлттық-мәдени орталығы, («Wіеdergeburt» мәдени орталығы), 1998 жылы 7 қазанында тіркелген. Орталық неміс ұлтының мәдениеті мен тілін қайта өркендету, әлеуметтік қорғау мәселелерімен айналысады. Облыс аумағында 195 таза неміс ұлтының өкілдері тіркелген (2006). Олардың басым бөлігі Қазалы, Шиелі аудандарында тұрады. 1999 – 2001 ж. аралығында Тараз қаласында өткен неміс жастарының халықар. фестивалінде жүлделі 3-орынды иемденді. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Кәшке батыр Дәулетұлы

Кәшке Дәулетұлы (18 ғасыр) — қазақ батыры. Ұлы жүз құрамындағы Шапырашты тайпасының Есқожа руынан шыққан. Қарасай батырдың ұрпағы. Қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарақастек ауылында туып-өскен. Кәшке батырдың Ақымбек, Ыстамбек есімді екі баласы болған. Ақымбектен Сұраншы батыр, Ыстамбектен Саурық батыр туған. Кәшке – Жетісу өңірін жоңғар шапқыншылары мен Қоқан хандығы басқыншыларынан азат ету үшін болған шайқаста ерлігімен көзге түскен батыр. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы халық арасында Кәшке батырдың ерлігі, тапқырлығы туралы аңыз-әңгімелер сақталған. Кәшкенің батырлығы, әділдігі жайында Жамбыл Жабаев жырларында да кездеседі. Дереккөздер
Константин Иванович Нигай

Константин Иванович Нигай (1913, Приморье өлкесі, Нижний Янчихе селосы, – еңбек ардагері. Хабаровскідегі дене шынықтыру техникумын және Қызылорда агрономиялық техникумын бітірген. 1937 жылы Қазақстанға еріксіз қоныс аударылған. Алғашқыда мектепте дене шынықтыру мұғалімі болды. 1943 жылы ірі «Гигант» ұжымшарының мәдени-бұқаралық жұмыс жетекшісі қызметін атқарды. 1947 – 62 жылдары Шиелі ауданындағы «Гигант» (Бидайкөл а.) ұжымшарында төраға орынбасары, комсомол жастар егіс бригадасының бригадирі, кейін 1963 – 65 жылдары облыстың ауыл шаруашылық тәжірибе стансасының директоры қызметін атқарды. 1949 жылы Нигайдың бригадасы 20,9 га-ның әрқайсысынан 87,7 ц-ден күріш алды. 1950 жылы маусымда Нигайға Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. 1966 жылдан зейнеткерлікке шыққанша Сырдария ауданы Абай атындағы кеңшар директоры болды. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Тілепалды Ибраев

Ибраев Тілепалды (1928 жылы туған, Жуалы ауданы Рысбек батыр ауылы) – заңгер. Алматы мемлекет заң институтын 1948 жылы бітіріп, заңгерлік қызметін Гурьев облысы (қазіргі Атырау) прокурорының көмекшісі болудан бастаған. Гурьев қаласының прокуроры болды. 1955 жылдан Қызылорда облысы прокурорының орынбасары, облыстың прокуроры, 1962 – 1964 жылы Түркістан облысының прокуроры, Өлкелік прокуратураның жалпы бақылау бөлімінің бастығы болды. 1965 жылы Көкшетау облысының прокуроры, юстицияның 3-дәрежелі кеңесшісі (генерал-майор) дәрежесі беріледі. 1970 – 1977 жылы Талдықорған облысының, 1977 – 1984 жылы Жамбылоблысының прокуроры болып қызмет істеді. Дереккөздер
Ерденбек Ниетқалиев

Ерденбек Ниетқалиев (25.5.1914, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Қамысты ауылы – 2.2.1945) – Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). * Алматы малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ-ті) бітірген соң (1936), Қызылорда облысына қызметке жіберіледі. * 1939 жылы Қызыл Әскер қатарына шақырылды. Атты әскер дивизиясында эскадрон командирі болды. Польша жеріндегі Рарцебур қаласы маңындағы Рарцебур тас жолын қорғауда Ниетқалиев эскадроны ерекше ерлік көрсетті. Шайқас барысында жаудың 400 солдаты мен офицері, 3 ауыр зеңбірегі, 6 станокты пулеметі жойылып, 80 солдаты мен 5 офицері тұтқынға алынды. Осы шайқаста Ниетқалиев қазаға ұшырады. *Ленин, Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Москваны қорғағаны үшін» медальдарымен марапатталған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Нияз Мұхаммедұлы

Нияз Мұхаммедұлы – 19 – 20-ғасырларда өмір сүрген белгілі би. Нияздың арғы бабалары Арқа өңірінен Сырға келіп қоныстанған. Олар негізінен Шиелі, Жаңақорған, Жөлек, Перовск маңында мекендеген. Нияздың қонысы Сұлутөбе, Жөлек қорғаны болған. 19-ғасырдың орта кезінде Сыр өңірінде бір жағынан қоқандықтар мен хиуалықтар, екінші жағынан Ресейдің әскерлері Ақмешіт қорғанын алып, Жөлек, Жаңақорған қамалдарын басып алу шараларын кеңінен жүргізді. Осынау қысылшаң шақта Нияз ел амандығын, ел бірлігін сақтауға баса күш жұмсады. 1853 жылы Ресей әскерлерінің әскери жорығына түйе беріп, керуен басы қызметін атқарған. Жаңақорған қорғанын алуға қатысқан. Нияз көбінесе Өткелбай Исаұлымен бірге жүріп, билікке араласқан. 1862 жылы Перовскіден Желөкке дейінгі пошта бекеттерінің жұмысын қадағалау Ниязға жүктелген. 1866 – 70 жылы Перовск ояз бастығының көмекшісі болған. Нияз есімі 1858, 1862, 1865, 1866 жылдардағы Ресей құжаттарында кездеседі. 1862 жылы Ниязды марапаттауға («Георгиевский» лентасы) ұсынса, 1866 жылы 28 көкектегі бір деректе оның пошта бекеттерін басқаратыны және хорунжий шені барлығы жазылған. Ақын Бұдабай Қабылұлы (1842 – 1912) бірнеше өлеңін Ниязға арнаған. Нияздың балалары Сыздық, Абдолла, Бәкір кезінде білікті адамдар болған. Абдолла 1874 жылы Сарышығанақ болысын басқарып, 1895 жылы Сауран болысының биі, құрметті биі атанған. Сарышығанақтағы мектепті қамқорлыққа алған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Портал

Портал ( — қақпа) — ғимараттың алдыңғы бетіне салтанатты сипат беру үшін қолданылатын архитектуралық элементтің бір түрі. Негізінен қоғамдық ғимараттарда жиі пайдаланылады. Портал көбіне шаршы үлгіде тұрғызылып, фриз, нақышты ою-өрнектермен безендіріледі. Роман, готика, сондай-ақ ежелгі орыс сәулет өнері үлгісімен тұрғызылған ғимараттарда перспективалық портал қолданылады. Таяу және Орта Шығыс елдерінде порталдың шаршыланып келген, бедерлі қуыстары бар өзіндік түрі қалыптасқан. Дереккөздер
Сұлтанмахмұт Жантөрин

Сұлтанмахмұт Жантөрин (1837 жыл — шамамен, 1882 жыл) — сұлтан, этнограф, Арыстан Жантөриннің кіші інісі. * 1849 жылы қазақ балаларының алғашқы тобымен бірге Орынбор кадет корпусына оқуға қабылданып, 1857 жылы бітіріп шығады. * Орынбор қазақтарының облыс басқармасында қызмет істеген. * Жәңгір ханның Хадиша деген қызына үйленген. * 1869 жылы Торғай облысы басқармасының ерекше тапсырма бөлімінде кіші шенеунік қызметін атқарған. * 1876 жылы Санкт-Петербургте шығыстанушылардың дүниежүзілік конгресінің ашылуына байланысты көрмеге арнап қазақтардың материалдық мәдениеті туралы экспонаттар жинайды. Осы мақсатпен Торғай облысының біраз ауылдарын аралайды. Кейін қаражат тапшылығынан жинаған экспонаттарын белгіленген жеріне жеткізе алмайды. Жантөрин өзі жинаған қазақ әндері мен халық ауыз әдебиетінің көптеген үлгілерін жарыққа шығарды. * 1882 жылы Александр ІІІ-нің патша тағына отыруына орай Мәскеу мен Санкт-Петербургке барып қайтады. Дереккөздер
Роман Платонович Новицкий

Роман Платонович Новицкий (1887 – өлген жылы белгісіз) – қызметкер. 1905 – 06 жылдары Харбин қаласында, Қиыр Шығыс және Қытай темір жолында (1908 – 11) әскери теміржолшы курсында оқыды. 1911 – 18 жылдары Қазалы уезіндегі стансаларда теміржолшы, аға диспетчер, вагон шаруашылығының бастығы, бригадир болып істеді. 1918 жылы Қазалы уездік атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. 1919 жылы атаман Дутовтың әскерін талқандауға қатысқан. 1920 жылы Қазалы ревкомының алғашқы төрағасы болды. 1920 – 22 жылдары Қазақстандағы теміржолшылар жұмысшы-шаруа инспекциясын басқарды. 1922 – 57 жылдары Өзбекстан, Қазақстан Республикаларында прокуратура органдарында қызмет атқарды. Әр жылдары Сырдария облысы кеңесінің төрағасы, орынбасары, соттың алқа мүшесі, Түркістан Орталық атқару комитетінің мүшесі болып, Сырдария атқару комитетінде үгіт-насихат бөлімінде жұмыс істеді. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Манап Хасенов

Манап Хасенов (1 мамыр 1915, Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Бапақ ауылы – 26 қазан 1998) – филология ғылымдарының докторы (1972). Өмірбаяны * ҚазПИ-ді (1948, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. * Осы оқу орнында доцент (1948–1954) * 1955 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан ғылым академиясының әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметтер атқарған. Ғылыми еңбектері Ғылыми еңбектері қазақ әдебиетінің теориялық мәселелерін зерттеуге арналған. Көптеген оқулықтар мен кітаптардың: * «Жазушы және өмір» (1958); * «Ұнамды образ және типтендіру» (1966); * «Дәуір және жазушы» (1968); * «Иса Байзақовтың ақындығы мен стильдік ерекшелігі» (1976); тағы басқа) авторы. Дереккөздер
Әлмырза Әлиұлы Ноғайбаев

Әлмырза Әлиұлы Ноғайбаев (1947 жыл, Шиелі ауданы) – әнші, сазгер. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996 ж.). Алматы қаласындағы эстрада студиясын (қазіргі эстрада-цирк өнері колледжі) Ғ. Құрманғалиевтың әншілер класы бойынша бітірген (1967). 1967 жылы Қарағанды мемлекеттік филормониясының әншісі. 1997–2010 жылдары Шиелі ауданы Балаби аудандық мәдениет үйінің директоры. 1977 жылы «Жас дәурен» ансамблі құрамында Португалияда өткен Халықаралық фольклорлық фестивальға қатысты. 1998 жылы Ашғабадта өткен Азия және Қазақстан әнші-сазгерлері фестивалінде бас жүлде алды. Ноғайбаев 60-қа жуық ән жазған, оның ішінде «Думан», «Бір үзім нан», «Ләйләжан», «Қара мең», т.б. әндері кең тараған. «Құрмет» орденімен, «Халық алғысы» медалімен марапатталған. Шиелі ауд-ның құрметті азаматы. Дереккөздер
Хадиша Ермахашқызы Нұғманова

Хадиша Ермахашқызы Нұғманова (4.11.1936, Тереңөзек кенті) – ғалым, педагогика ғылымдарының кандидаты (1981), профессор (2000). КСРО, Қазақ КСР-і халық ағарту ісінің үздігі. Қызылорда пеагогикалық институтын бітірген (1957). 1958 – 67 жылдары орта мектептерде мұғалім, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, 1967 – 69 жылдары Қызылорда облыстық партия комитетінде нұсқаушы, 1969 жылдан Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, 1983 – 2003 жылдары педагогика және психология кафедрасының доценті, меңгерушісі, 2003 жылдан осы кафедраның профессоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері қазақ мектебінде орыс тілін оқытудың әдістемесіне арналған. Нұғманованың «Болашақ мұғалімдердің кәсіби дайындығында халық педагогикасын пайдалану», «Жоғары оқу орындарында тәрбие жұмысын ұйымдастыру», «Сыр бойы ақын-жырауларының шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік ойлар» атты еңбектері жарық көрді. Бұлардан басқа 70-тен астам ғылыми еңбек жазған. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Орама,орама шелпек

Орама, орама шелпек – буға пісірілетін ұлттық тағам. Дәстүрлі қазақ мәдениетінде орама ерекше бағаланады. Алдымен дөңгелете жайылған жұқа қамырдың бетіне май жағылады да, туралған сарымсақ, пияз себіліп, оны бала білегіндей етіп орайды. Содан соң буға қояды. Дайын болған соң бетіне ет салып дастарқанға әкеледі. Дереккөздер
Елен Әбдуатұлы Әлімжан

Елен Әбдуатұлы Әлімжан (18 маусым 1945 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Көмекші ауылы) — жазушы, драматург, публицист. ҚазҰУ-ды бітірген (1968). Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Еңбек жолы Еңбек жолын Қазақ теледидарында бастаған. Жамбыл облысындағы "Еңбек туы" газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі (1970 - 76), облыстық партия комитетінің нұсқаушысы (1970-80), "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің Жамбыл облысы бойынша меншікті тілшісі (1980 - 91), Жамбыл облысының телерадиокомпаниясының төрағасы (1991 - 96), "Түркістан" газетінің бөлім меңгерушісі, Қазақ ұлттық энциклопедиясының жетекші маманы (1997 - 98), Жамбыл облыстық "Ақ жол" газетінің бөлім меңгерушісі, бас редакторының орынбасары (1998-2008), "Бауыржантану" ғылыми-зерттеу орталығында жетекші ғылыми қызметкер (2004-2007), Жамбыл облыстық ішкі саясат басқармасында және ақппараттық талдау орталығында (2008-2015) жауапты қызметтер атқарған. "Ән сыры" атты алғашқы әңгімесі Қазақстан жас жазушыларының "Таңғы шық" атты жинағында (1964) жарық көрген. Одан кейін "Оралу" (1978), "Көріпкел" (2000), "Ақ періште - арманым!" (2016) атты повестер мен әңгімелер, "Тақталас" (2006), "Толық адам туралы" (2005), "Бауыржанның пырағы" (2010), "Адамгершіліктің ақ жолы" (2013) атты пьесалары мен публицистикалық жинақтары шықты. М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында және облыстық театрларда (Жамбыл, Ақтөбе, Арқалық, Жетісай, Талдықорған), халық театрларында пьесалары қойылған. "Тақталас", "Бір қазаққа бір қатын?!..." комедиялары орыс тіліне аударылып, Жамбыл облыстық орыс драма театрында, "Жанұран" комедиясы қырғыз тіліне аударылып, Қырғыз телерадиокорпорациясының "Учур" театрында қойылған. "Айт күні" атты әңгімесі Анкарада жарық көрген түрік халықтары әдебиеті антологиясының қазақ әдебиеті томына енген. "Бауыржан Момышұлы" атты драмасы осы тұлғаның 100 жылдығына арналған республикалық драмалық шығармалар конкурсында бірінші орын (2010), "Әйелдер бір істі бастады..." атты водевилі Мәдениет министрлігі жариялаған "Тәуелсіздік толғауы" конкурсының комедия номинациясы бойынша екінші (2014) жүлделі орындарды иеленді. Дереккөздер
Құралай Сұлу мазары

Құралай Сұлу мазары — сәулет өнерінің ескерткіші. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Кіші Қамқалы ауылында маңында орналасқан. Шамамен 18 ғасырдың басы мен 19 ғасырдың аяғында шикі кірпіштен салынған. Халық аңызы бойынша, мазарды салдырған — Келден батыр. Құралай сұлу — әдеби көркем бейне, ақын И.Байзақовтың “Құралай сұлу” эпикалық поэмасының кейіпкері. Есігі шығыс жағында. Сақталған дуалдың биіктігі 2 — 3 м болады. Дереккөздер
Өкпекті

Өкпекті, Өкпеті — Тарбағатайдың солтүстік сілеміндегі оқшау тау. Геологиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде, Аягөз және Базар өзендері аралығында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2337 м. Тау батыстан шығысқа қарай 20 – 25 км-ге созылып жатыр. Ені 8 – 10 км. Жер бедері Өкпекті саздақты құмтастан және конгломераттан түзілген. Оңтүстік беткейі тік, тау етегінен Базар және Аягөз өзендері басталады. Солтүстік беткейі жатық, сай-жыралармен тілімделген. Өсімдігі Баурайында көде, бетеге, қараған, т.б. өседі. Дереккөздер
Бахши

]] Бахши, бағши — дәстүрлі қазақ қоғамындағы бақсының түрікмен, өзбек халықтары арасындағы атауы. Бахши көне түркі тілінің бақ, яғни көру, қарау сөзінен шыққан. Қазақ тіліндегі бақылау, кесел бағу, яғни, емдеу сөздерімен төркіндес. Қазақтарда бақсы, қырғыздарда бақшы, сахада ойууы, тува, хақас, алтайлықтарда қам, моңғол, буряттарда бөө, түрікмен, өзбек, ұйғырларда бахши, тағы басқа аталады. Бахши атауының түп-төркіні санскриттегі бхикшу, яғни ұстаз, білімдар сөзіне барып тіреледі деген де пікір бар. Бірақ бұл атаулардың тарихи-этимологиялық тамырының бірлігі олардың атқаратын қызметтері мен міндеттерінің де бірдейлігін білдіреді деген сөз емес. Түрікмен, қарақалпақ халқында жыршы, дастаншы болса, қазақ, қырғыз, тағы басқа халықтарда емші, сәуегей, тәуіп, көз байлаушы қызметін атқарған. Ал өзбектерде халық жыршысы, сонымен қатар емші, тәуіп мағынасында да айтылады(қазақша Бақсы); Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Яқұт Әл - Хамауи

Яқұт әл-Хамауи (1179- 1229) — энциклопедист-ғалым. Сирияда, кейін Бағдатта ғұмыр сүрген. Өмірінің біраз бөлігін саяхатта өткізген. Оның "Елдер тізімі" (Мужам ол-Бұлдан) атгы географиялық сөздігінде шығыс және батыс елдерін мекендеген халықтардың географиясы, тарихы, этнологиясы, лигнвистикасы және сипаттамалық географиясы, фольклоры мен әдебиеті, заттай және рухани мәдениетгері жөнінде қомақты мағлұматтар бар. Әсіресе, 13 ғасырдың бас кезіне дейінгі Түркістандағы көшпелі халықтардың өмірінен қызғылықгы мәліметтер келтірілген. Оңтүстік Қазақстан, Сырдария алабының тарихи географиясы жайлы ақпараттар беріледі. Мұндағы Отырар (Фараб), Сауран, Успаникет, Тараз, Испиджаб қалаларына сипаттама жасалынады. Дереккөздер
Шипажай

Санаторий ( — емдеймін, айықтырамын) — науқасты негізінен табиғи шипалы емдермен (минералды су, емдік балшық, климат), физиотерапия, диета, емдік дене шынықтырумен және режиммен емдейтін емдеу-сауықтыру мекемесі. Санаторилар көрсететін қызмет түріне қарай: бір бағытты (белгілі бір ауруды ғана емдеу) және көп бағытты (бірнеше ауру түрін емдеу) болып бөлінеді. Санаториларде негізгі емдік факторлар: минералды су (тұз мөлш. 0,5 — 15,2 г/л), атап айтқанда, радон, йод, бром, темір, азот, кремний аралас ыстық су; шөгінді балшық, күкірт қышқылды балшық (сульфид); шипалы климат. Санаторида емделу мерзімі — әдетте 21 — 24 күнге созылады. Қазір Қазақстанда 100-ге жуық Санаторилар мен аурудың алдын алу мекемелері (профилакторийлар) бар. Пайдаланылған cілтемелер
Тасжеміс

Тасжеміс – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанда сазды далаларда, жайылымдарда, өзен жағаларында, құрғақ тұзды ойларда, жол жиегінде, үй маңында өсетін 1 түрі – сирия Тасжемісі (Е. syrіacum) бар. Оның биіктігі 4 – 25 см, сабақтары түбінен бастап тармақталған, сыртын қатты түк жапқан. Жапырақтары ұзынша, эллипс тәрізді, ұшына қарай қысқарып, үшкірленіп келеді. Шетінде қысқа, аса білінбейтін тістері бар не тегіс болады. Төменгі жапырақтары сағақты, ал қалғандарының сағағы болмайды. Тостағанша жапырақшалары қисайған, күлтелері таспа тәрізді, ақ түсті. Аталығы бос жатады, тісшелері болмайды, аналық аузы қос қалақты. Ұсақ гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір айында гүлдеп, мамыр – маусымда жемісі піседі. Жемісі – қақырамайтын, екі тұқымды жаңғақша тәрізді бұршаққын. Оның ұзындығы 3 мм-дей, сабаққа жабысып жатады, сыртын тарам-тарам түк басқан. Тасжеміс – мал азықтық шөп, көп жағдайда қойды семірту үшін беріледі. Дереккөздер
Кәшім мен Ахмет

“Кәшім мен Ахмет” – ғашықтық дастан. Ахмет деген жігіт пен Кәшім қыз арасындағы кіршіксіз махаббаттың қайғылы аяқталу тарихы шығармаға арқау болған. Дастанды халық ақыны Есенсары Құнанбайұлы жырлап, 1943 жылы Қазақстан Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорына тапсырған. Есенсары нұсқасы толық, 11 буынды қара өлең үлгісіне құрылған. 1964 жылы Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған Семей экспедициясы құрамында болған зерттеуші Телмұхамед Қанағатов жазып алған Ерғали Бәкімбаев жырлауындағы екінші нұсқа бар. Есенсары нұсқасындағы дастан соңы Ахметтің түрмеде өліп, Кәшімнің қайғылы халде қалуымен аяқталса, соңғы нұсқа жігітті дарға асып, қызды мысыққа талаттырып өлтірумен бітеді. Негізгі мазмұны бірдей. Дастан ел аузындағы және басқа нұсқаларда “Ахмет – Кәшім” деп аталады. Аталған екі нұсқа да Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Эдуард Борисович Всеволодов

Эдуард Борисович Всеволодов (31.5.1938 ж.т., Алматы қ.) – биол. ғылым доктыры (1988ж.), профессор (1991ж.). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1960ж.). Қазақстан Ғылыми Академиясының Эксперименттік биол. институтында (1963–1995ж.), ал 1995 жылдан Жалпы генетика және цитология ин-тында жұмыс атқарады. «Гистофизиологические аспекты роста шерстных волокон» деген тақырыпта доктырлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зерттеу жұмыстары негізінен эксперименттік морфология мәселелеріне арналған. В. а. ш. жануарларының, әсіресе, қой жүнінің сапасын арттыруда әрі оның түсі бойынша сұрыптау көрсеткішін жоғарылатып, жүн түстерін сипаттаудың әдіс-құралын жасады; ол қалыпты, сондай-ақ экол. қолайсыз орта әсер еткен жағдайдағы а. ш. жануарларының және адамның хромосомалық құрылымын зерттеуге де қатысты. В-тың осы зерттеулері а. ш. жануарлар генетикасына және Қазақстанның кейбір аймақтары тұрғындарының генетик. құрылымына қоршаған ортаның тигізер зиянды факторларын анықтап, ғыл. тұрғыдан сипаттауда маңызы зор болды. Дереккөздер
Иболар

Иболар (өз атауы – игбо) — Нигерияның оңтүстік-шығысындағы халық. Саны шамамен. 26 миллион адам. Нигерида 21,6 млн., сондай-ақ олар Камерунда (120 мың адам), Либерияда (100 мың адам), Сьерра-Леонеде (100 мыңға жуық адам), Ганада (70 мың адам), Экваторлық Гвинеяда (60 мың адам), Гамбияда (7-10 мың адам), АҚШ-та (шамамен 250 мың адам), Ұлыбритания (20 мың адамға дейін), Аустралия мен Канадада тұрады. Тілі Конго-кордофан тілдері шоғырының нигеро-конголез тобына кіретін тілде игбо тілінде сөйлейді. Кең тараған диалектісі – онича мен оверри. Онича диалектісі негізінде әдеби тілі дамыған. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Діні Дінге сенушілердің діни көзқарастары: христиандар (протестанттар, католиктер), дәстүрлі нанымдар. Шығу тегі Прото-ква тобына жататын иболардың ата-бабалары және олардың көршілерінің көпшілігі Африканың Ұлы көлдері аймағынан және Шығыс және Орталық Африкадағы Ай тауларынан, саванналар арқылы келген деген пікір бар, қазір олардың орнында Сахара басым. Шөлдену кезеңі адамдарды одан әрі оңтүстік пен солтүстікке Нигер мен Бенуэнің түйіскен жеріне қоныс аударуға мәжбүр етті, онда Нок мәдениеті дамыған. Кәсібі Негізгі кәсіптері – егін шаруашылығы. Ямс, маниок, жүгері, көкөніс, майлы пальма, аздап күріш егеді. Орманнан ағаш даярлап, ең құндыларын сыртқа сатуға шығарады. Терушілікпен айналысады, жеміс-жидек, дәрілік шөп жинайды. Территориясының көп бөлігінде улы цеце шыбыны болатындықтан мал шаруашылығымен аз айналысады. Сиырды қасиет тұтады. Аң аулау кәсібі кең тараған. Темір ұсталығы, қыш-құмыра, тоқымашылық, өрмелі заттар жасау қолөнері дамыған. Әлеуметтік құрылысы Туыстық қатынас әке жағынан саналады. Ал кейбір топтарында (мысалы, абам, ада, т.б.) туыстық жақындық шеше жағынан есептеледі. Иболарда бірыңғай, орталықтанған билік болмаған. Әке жағынан туыстар ру тобына (умуннаға) бірігіп, оны окпара басқарады. Туыстық жүйесі – омаха тектес. Иболардың бай ауыз әдебиеті, халықтық, фольклорлық мерекелері, түрлі салт-жоралғылары бар. Әруаққа сыйыну кең тараған. Елді мекендегі әр үй өзгелерден бөлектеніп, дуалмен қоршалады. Үйлері төрт бұрышты немесе дөңгелек пішінді етіп сырғауылмен құрастырылып, іші-сырты балшықпен сыланады. Шатыры пальма жапырағымен, кейде беті кедір-бұдырланған темірмен жабылады. Елдің солтүстік өңіріндегі үйлер сазбалшықтан қаланады. Ұлттық киімдері – ерлер жейде сыртынан үлкен жамылғы оранады. Әйелдер кеудеше киеді де белдемше орнына матамен оранады. Қалалықтар, көбінесе, еуропаша киінеді. Ұлттық тағамдары ямс, кокоямс, маниок, жүгері, көкөніс тәрізді өсімдік тағамынан құралады. Ас пісіргенде пальма майы мен ащы тұздықты пайдаланады Дереккөздер
Баа әд-Дин Нақшбанд

Баа әд-Дин Нақшбанд, Баһа әд-Дин Мұхаммед бин Бурхан әд-Дин Мұхаммед әл-Бұхари (1318 - 1389) - діндар ғұлама, XIV ғасырдағы ортаазиялық сопылық ағымның ірі өкілі. Нақшбандийа сопылық бауырластығын ұйымдастырушы. Баа әд-Дин Нақшбанд Каср-и хинжуван ауылында тәжік қолөнершісінің отбасында дүниеге келген. Алғашында шейһ Мұхаммед Баба-йи Симасиден (1340 жылы өлген), кейін Әмір Сайид Кулалдан (1370 жылы өлген) дәріс алған. Тарихи жазбаларда Баа әд-Дин Нақшбанд байлыққа қызықпаған, қанағатшыл тақуа адам болған деп көрсетіледі. Дүние салғаннан кейін Алланың сөзін жеткізуші қасиетті, әулие саналып есімі құрметтелген. Баа әд-Дин Нақшбанд рухани тазалық, сұғанақтыққа бой алдырмау, бақ-дәулетке қызықпау және қатаң сопылық тұрмыс-тіршілік құруды уағыздап, шариғаттың барлық шарттарын бұлжытпай орындауға шақырды. Бұхарадағы оның зиратына тұрғызылған (1544) кесене тәуап ететін қасиетті орынға айналды. Баа әд-Дин Нақшбанд жазбаша еңбектер қалдырмаған. Дереккөздер