Метрополис (фильм)

«Метрополис» (нем. Metropolis) — режиссер Фриц Лангтың 1927 жылы жарық көрген мылқау ғылыми фантастикалық туындысы. Бұл фильм неміс экспрессионизмінің шыңы және әлемдік кино тарихындағы ең ықпалды футуристік фильмдердің бірі болып саналады. Сценарийін Фриц Ланг пен оның жұбайы Теа фон Харбоу өздерінің аттас романы негізінде жазған. «Метрополис» — ғылыми фантастика жанрындағы алғашқы толықметражды туындылардың бірі ретінде осы жанрдың іргетасын қалаушы фильм болып саналады. Фильм оқиғасы болашақтың алып мегаполисі Метрополисте өрбиді. Қала екі қабатқа бөлінген: үстіңгі қабатта («Жәннат бағында») билеуші элита рахатқа батып өмір сүрсе, жер астында жұмысшылар тап табы алып машиналарды тоқтаусыз жүргізіп, ауыр еңбек етеді. Қала билеушісінің ұлы Фредер жер астынан келген Мария есімді қызды көріп, оған ғашық болады. Мария жұмысшыларға жақын арада билеушілер мен жұмысшылар арасындағы байланысты орнататын "Жүрек" (Дәнекер) келетінін айтып, үміт сыйлайды Фильм түсірілімдері 1925–26 жылдары 17 ай бойы жүргізілді. Оның бюджеті өз заманы үшін орасан зор 5 миллионнан астам рейхсмарканы құрады, бұл шамамен 21 миллион еуроға тең балама. Фильмдегі визуалды шешімдер, әсіресе операторлар Карл Фройнд пен Гюнтер Риттаудың жұмысы және суретші Отто Хунте жасаған қала декорациялары кино өнерінде төңкеріс жасады. «Метрополис» — робот (андроид) бейнесін экранға алғаш алып шыққан фильмдердің бірі. Ондағы өнертапқыш Ротванг жасап шығарған «Машина-адам» кейіннен көптеген ғылыми-фантастикалық кейіпкерлердің (мысалы, Жұлдызды соғыстардағы C-3PO) прототипіне айналды. Премьерасы 1927 жылы 10 қаңтарда Берлинде өтті. Бастапқыда фильм тым ұзақ болғандықтан, прокат үшін қатты қысқартылып, түпнұсқа нұсқасы ұзақ уақыт бойы жоғалған деп есептелді. Тек 2008 жылы Аргентинадан табылған таспалардың арқасында фильм 2010 жылы толықтай қалпына келтірілді. «Метрополис» — ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» тізіліміне енгізілген алғашқы кинотуынды. Ол антиутопия жанрының негізін қалап, кейінгі «Ұстараның жүзімен жүгіруші», «Зұлмат қала» (Dark City) және «Жұлдызды соғыстар» сияқты классикалық фильмдерге тікелей шабыт берді. Сюжеті Фильм «Ақыл мен қолдың арасындағы дәнекер — Жүрек болуы тиіс» (нем. Mittler zwischen Hirn und Händen muss das Herz sein) деген қағидамен басталып, аяқталады. Фильм оқиғасы футуристік Метрополис қаласында өрбиді. Қала қоғамы екіге жарылған: жер бетінде зәулім ғимараттар мен сауық бақтарында рахатқа батқан байлар тұрады, ал жер астында — «Машиналар қаласында» — жұмысшылар ауыр физикалық еңбекпен айналысып, алып механизмдерді қамтамасыз етеді. Қаланы қатал әрі салқынқанды Йо Фредерсен басқарады. Оның ұлы Фредер Сауық бағында жүріп, жер астынан балаларды ертіп келген Мария есімді қызды көріп, оған ғашық болады. Марияны іздеп жер астына түскен ол жұмысшылардың жан түршігерлік өміріне куә болады. Ол алып машинаның жарылып, жұмысшыларды жұтып жатқанын көріп, оны ежелгі құрбандық шалу құдайы Молохқа теңейді. Әкесіне келіп, бұл әділетсіздікті айтқанымен, Йо Фредерсен ешқандай өзгеріс жасағысы келмейді. Фредер жұмысшылардың қатарына қосылып, олардың ауыр еңбегін бөліседі. Сонымен қатар, ол Марияның жұмысшыларға уағыз айтып жатқан құпия кездесуіне тап болады. Мария жұмысшыларға «Ақыл» (басшылар) мен «Қол» (жұмысшылар) арасындағы алшақтықты жоятын «Дәнекердің» (Жүрек) келетінін айтып, сабырға шақырады. Йо Фредерсен жұмысшылардың толқуынан қорқып, өнертапқыш Ротвангқа барады. Ротванг оған өзі жасап шығарған «Машина-адамды» (андроид) көрсетеді. Фредерсен Ротвангқа роботқа Марияның бейнесін беруді бұйырады. Оның мақсаты — «жалған Мария» арқылы жұмысшыларды арандатып, бүлік шығарту және сол арқылы оларды күшпен басу. Алайда, Ротвангтың өз жоспары болады: ол Фредерсеннен кек алу үшін қаланы толықтай қиратқысы келеді. «Жалған Мария» жұмысшыларды бүлікке шақырып, оларды қаланың негізгі қуат көзі — «Жүрек машинасын» қиратуға көндіреді. Машина істен шыққанда, жер астындағы жұмысшылар тұрғын аймағын су баса бастайды. Нағыз Мария мен Фредер жұмысшылардың балаларын аман алып қалады. Фильмнің соңында Ротванг пен Фредер ғибадатхананың төбесінде айқасады. Фредер жеңіске жетіп, Марияны құтқарады. Болған апаттан сабақ алған Йо Фредерсен мен жұмысшылардың басшысы Грот бір-біріне қол береді. Фредер олардың арасындағы «Жүрек» — Дәнекер қызметін атқарып, «Ақыл мен Қолды жүрек табыстыруы тиіс» деген философиялық түйінмен фильм аяқталады. Рөлдерде * Альфред Абель — Йо Фредерсен, Метрополис билеушісі * Густав Фрёлих — Фредер, Йо Фредерсеннің ұлы * Рудольф Кляйн-Рогге — Ротванг, өнертапқыш * Фриц Расп — Арық адам, Фредерсеннің тыңшысы * Теодор Лоос — Иосафат, Фредерсеннің көмекшісі және Фредердің досы * Эрвин Бисвангер — 11811 (Георгий), жұмысшы * Генрих Георге — Грот, Жүрек машинасының күзетшісі * Бригитта Хельм — Мария / Машина-адам * Генрих Гото — Сауық бағындағы салтанат шебері (титрда көрсетілмеген) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *