Ачандар

Ачандар (хачан, нгачан) — Қытайдағы шағын халық, Юньнань провинциясында (Дэхун автономиялық округі) тұрады. Нақты саны белгісіз, шамамен 27 700 адам. Этногенезі Ачандар біздің дәуіріміздің 13 ғасырында атақты Наньчжао-Дали мемлекеті жеңілгеннен кейін Иззуларға ортақ ежелгі діңден бөлініп шыққан тайпалық топтың ұрпақтары. Осы мемлекеттің үстем таптарының қатарында бола отырып, Ачан ежелгі жоғары мәдениеттің іздерін сақтап қалды және аңғардың қолайлы жағдайында болғандықтан, егіншілік пен қолөнердің (басқа иззу халықтарымен салыстырғанда) айтарлықтай жоғары даму деңгейіне ие болды. Тілі Тілі сино-Тибет отбасының орталық тобының тілінде сөйлейді (немесе Качин тілінің диалектісі). Диалектілері: ачан, маинта, натсан. Қытай тілі де кең таралған. Жазуы Қытай графикасы негізінде. Діні Діни сенімдері - Хинаяна буддистері. Тарихы Бүгінгі таңда Ачан аз танымал азшылық топтарының бірі болып қала берсе де, олар Юннанның алғашқы тұрғындарының бірі болып саналады. Олар үшінші ғасырда Цинхай-Тибет үстіртінен оңтүстікке қоныс аударған және Қытайдың оңтүстік және оңтүстік-батысында көптеген этникалық топтарды тудырған көшпелі халық ежелгі цян тайпасынан шыққан деп есептеледі. Қытай империализмі Юньнанға жеткенге дейін оңтүстік жерлерге бірқатар патшалықтар мен жергілікті әулеттер билік етті. Ачан екі ең күшті Наньчжао патшалығы мен Дали патшалығының вассалдары ретінде қызмет етті. 16 ғасырға дейін Ачандар, Цзиньпомен байланысты болды. Алайда, цзиньпо сияқты, Мин және Цин әулеттері кезінде Ачан Тусидің немесе Қытайдың «көсемдерінің» империялық жүйесіне бағынады. Бұл жүйе бойынша императорлық сот орталық үкіметтің атынан жергілікті жерлерді басқару үшін тайпа басшыларын тағайындады. Әр түрлі жерлерде Ачандар өздері басқарса, басқа жерлерінде Хань және Дай жер иеленушілері билік етті. Кәсібі Негізгі кәсібі - егін шаруашылығы (күріш, жүгері, картоп, көкөніс), халықтың негізгі қолөнері пышақ жасау, тас ою және зергерлік бұйымдар жасау. Әйелдердің дәстүрлі кәсібі – тоқыма және иіру жұмыстары. Хуса және Ласа аймақтарында ачандардың 10% үшін қолөнер негізгі кәсіп болды. Жұмысшы мал кеңінен пайдаланылды. Ачан аспаптары сол аймақтардағы тайлар мен қытайлықтармен бірдей. Ачандар соқамен үш рет жыртып, суармалы егістіктерін тырмалап, күл, көңмен тыңайтады. Ачан қолөнершілері өнімдері ауыл ішінде ғана емес, оның сыртында да, Қытайдан тыс жерлерде де - Бирмада үлкен сұранысқа ие болды. Ачандар кеншілер, зергерлер, кәрібтас оюшыларымен атағы шыққан. Халықтың негізгі кәсібі – пышақ жасау. Ерлерге арналған басқа іс-шараларға тас ою және зергерлік бұйымдар кіреді. Әйелдердің дәстүрлі жұмысы – тоқу және иіру. Өмір салты Ачандар соңғы жылдарға дейін тапқа дейінгі қоғамдық ұйымның қалдықтарын сақтап келді. Ауыл – туыстардың қонысы – өзінің ақсақалы болған. Бірнеше ауыл бірігіп, өз басшылары (кантоу) болды. Ачан отбасы моногамды, шағын. Жас жұбайлар ата-аналарымен бір-екі жыл тұрып, содан кейін олар бөлініп, өз үйлерін салады. Некенің алдында жастардың танысуы мен кездесулері өтеді. Бір ауылдың жігіттері бос уақытында көрші ауылға келеді, ал қыздар қонақтарды қарсы алуға шығады. Жігіттерге тәттілер беріліп, бірге ән айтылады. Мұндай кездесулер жастардың бір-бірін танып-білуіне мүмкіндік туғызып, өзара келісім болған жағдайда ата-анасына некеге тұруға рұқсат беру туралы өтінішпен жүгінеді. Егер қалыңдықтың ата-анасы келіспесе, онда алып қашу ырымы жасалады. Бірқатар жерлерде адам ұрлау дәстүрлі түрде сақталған және тіпті барлық тараптардың келісімімен жүзеге асырылады. Ұлдары жоқ отбасы, егер кәмелетке толған қызы болса, үйдің есігіне «күйеу баланы үйге шақыру» деген жазуды іліп қояды, бұл жағдайда туған балалары оның атын алады. Дәстүрлі баспаналары Ачан үйлері екі қабаттан тұрады, жоғарғы қабаты тұрғын үй, ол тамақ қоймасы ретінде де қолданылады. Төменгі қабат қора қызметін атқарады, онда сиыр т.б. мал ұсталып шаруашылыққа пайдаланылады. Тұрғын үйлер әдетте кірпіштен, ағаштан немесе тастан салынған сихэюань (ауланың айналасында салынған төрт бөлме) түрінде болады. Сөзбе-сөз аударғанда «сихеюань» «төрт жағында ғимараттары бар аула» дегенді білдіреді. Ғимараттың бұл түрі сихэюаньның ортасында ауласы және оның төрт жағында тұрғын үйлер болғандықтан осындай атау алды. Терезелер мен есіктердің көпшілігі, галереялар аулаға ашылады, сыртқы қабырғаларда терезелер жоқ немесе олар адам бойынан жоғары орналасқан. Қабырғалардың биіктігі, қабаттардың саны, ауланың ені және т.б. Қытайдың әртүрлі аймақтарында әртүрлі және климаттық жағдайларға байланысты. Ертеде сихэюань типті үйлер бір отбасына арналған. Ең көп жарық түсетін солтүстік ғимаратта отбасы басшысының бөлмелері болды, оның қалған мүшелері батыс және шығыс ғимараттарда тұрды, оңтүстік ғимарат, ең көлеңкелі, қызметшілерге арналған және қабылдау бөлмесі болды. Дәстүрлі киімдері Ер адамдар ортасында симметриялы түрде түймеленген (дуйцзинь) көк, ақ немесе қара күртелер мен қара шалбар киеді. Басында ұзын қара немесе қоңыр матадан жасалған тақия тәрізді таңғыштар пайдаланады. Тұрмысқа шыққан әйелдер әдетте белдемше және ортасында симметриялы түймелері бар ұзын тар жеңдері бар әшекейленген жемпір киеді. Басына қара түсті шалма байлаған. Тұрмысқа шықпаған қыздар ұзын шалбар және ортасында симметриялы түймелері бар ашық түсті күртеше киеді. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағам-күріш, сонымен қатар жүгері, түйнек дақылдары, көкөністер, ет және т.б. тұтынады. Негізінен қышқыл дәмді тағамдарды жақсы көреді. Фольклоры Әндер мен билер халық аспаптарында орындалады - бамбук люта, шағын барабан, флейта. Әндері төрт түрге бөлінеді: жыл сайынғы Чжамачжа мерекелерінде орындалатын ғұрыптық әндер; би кезіндегі әндер - Элоуде; жерлеу әндері - Маланни және жастардың махаббат әндерінің үлкен циклі. Сілтеме * Дереккөздер