kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро

Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро — Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның құрылымдық бөлімшесі. Орталығы Варшава қаласында (Польша) орналасқан. Адам құқықтарының сақталуын қадағалап, демократияны дамытып, нығайтуға қол ұшын береді. Міндеті - адами өлшемдер саласындағы ЕҚЫҰ (ОБСЕ) міндеттемелерінің орындалуына шолу жасап, жыл сайын конференциялар өткізу; демократиялық институттар мен адам құқықтары мәселелері бойынша жиналыстар мен семинарлар ұйымдастыру. Бюро ЕҚЫҰ-ға мүше мемлекеттер аимағында саилаулар өткізу барысын қадағалау жөніндегі жұмыстарды үйлестіріп, құқықтық мәселелер бойынша жәрдем береді, сайлауды өткізу және демократиялық институттарды дамыту туралы ақпарат алмасуға көмектеседі. Адами өлшемдер туралы Копенгаген құжатына (1990) сәйкес ЕҚЫҰ-ға қатысушы елдер ішкі және халықаралық бақылаушылардың қатысуы сайлау процесін жақсартатынын мойындаған болатын. Ұйымның осы қызметін атқару бюроға жүктелді. Соңғы жылдары бюро миссиясы Қазақстанда және бірқатар ТМД елдерінде өткен сайлаулар барысын бақылады. Дереккөздер
Полесье

Полесье - төрттік мұз басудың шет аймақтарындағы қарағай орманы өскен, құмды, батпақты ойпаттар. Полесьелік ландшафт Шығыс Еуропа жазығында мұз басудың шеткі өңірлерінде — Полесье, Мещера, Ветлуга ойпаттарында, Солтүстік Американың бірқатар аудандарында таралған. Дереккөздер
Демократия және мемлекет

Демократия және мемлекет - "демократия" және "мемлекет" ұғымдарының арасындағы қайшылықтарды меңзейтін түсінік. Демократия тікелей мағынасында халықтың өзі қоғам өмірін ұйымдастыруын білдіреді. Бірақ бүгінгі танда әлемнің бірде-бір елінде шынайы мағынасындағы демократияның орнамағаны ақиқат. Көпшілік елдерде тек сол халық билігінің мінсіздігіне ұқсастырылып, жақындастырылуы ғана кәрініс тапқан. Мұндай қоғамдарда әлі күнге дейін қоғамдық өмірді реттеу қызметін өкілеттік және басқа да билік органдары, яғни, мемлекет атқаруда. Шын мәнінде бүгінгі күнгі демократия - мемлекеттіліктің бір түрі, ол, тіпті, мінсіз деп танылуы мүмкін. Басқа жағынан қарағанда, демократияны дамыту процесі - өз өмірін орнықтыруда халықтың маңызын арттырып, рөлін үнемі күшейту және соған сәйкес, оның өкілетті органдарының, яғни, мемлекеттің қоғамдық қызметін әлсірету. Толыққанды демократия дегеніміз - қоғамдық өмірді реттеуде қандай да бір мемлекет институттарының араласпауы, адамдардың бір-біріне үстемдік жүргізуінің болмауы. Шын мәнінде, толыққанды демократия өмірді саясатсыз, мемлекетсіз ұйымдастыру болып табылады. Бірақ, қоғам өмірінен мемлекеттің жоғалуы "демократия" ұғымының қазіргі мәнінен айырады. Осылайша, қоғамда мемлекет болса, толыққанды демократияның орнауы мүмкін емес, ал толыққанды демократия орнаған жағдайда мемлекет те, қоғамдық қатынастарды реттеуші билік түрі ретінде демократияның өзі де керексіз болып қалады. Тағы қараныз * Демократия * Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро * Демократиялық көшбасшы * Демократизация * Демократиялық социализм тұжырымы * Демократиялық саяси жүйе * Демократиялық мемлекет Дереккөздер sa:लॊकतंत्र
Тасымалдаушысы басылған амплитудалық фазалық модуляция

Тасымалдаушысы басылған амплитудалық фазалық модуляция ; САР (Carrierless Amplitude/Phase modulation) — тасымалдаушы жиілік амплитуда жене фаза бойынша кодалық N жағдайы бар (әдетте, N= 16 (САР16), 64 (САР64) немесе 128 (САР128)) аймақты қүратын көппозициялы квадраттық модуляцияның жолақты-эффективті төсілі. Тасымалдаушы жиілік сызыққа берілмейді — ол сигналдан "кесіп алынады", одан кейін қабылдағышта қайта қалпына келтіріледі. САР64 модуляциясы ADSL және HDSL (1,168 Мбит/с) абоненттік желілерінде, ал САР128 - SDSL (2,32 Мбит/с) абоненттік желілерінде қолданылады. Дереккөздер
Полигенетикалық беттер

Полигенетикалық беттер — әр бөліктерінде әр түрлі, бірақ өзара байланысты бедер жаралу процестері арқылы түзілген, морфологиялық жағынан біртұтас тегістелу беттері. Полигенетикалық беттер көбінесе құрлық жағалауын және су асты қайранды қамтитын теңіз деңгейінің маңында орналасады. Дереккөздер
Тежеу желісі

Тежеу желісі — өзі арқылы өтетін сигналдарды белгілі бір уақытқа тежейтін құрылғы. Электрлік тежеу желісі жасанды ұзын желі, коаксиалдық кабель, параметрлері бірқалыпты таралған немесе шоғырланған жасанды желі түрінде жасалады. Тежеу желісі өзінің бойымен ететін дабылдың тарау жылдамдығымен немесе оның бір буыны арқылы сигналдың тежелу уақытымен, жиіліктік өткізу жолағымен сипатталады. Түрлі түсті теледидарда және радиолокацияда қолданылады. Дереккөздер
Полигляциализм

Полигляциализм— төрттік кезеңдегі көп ретті жамылғы мұз басу теориясы. Қоңыржай ендіктерде жылы (мұзаралық кезендеріне сәйкес) және суық (мұз басу кезендеріне сәйкес) климаттардың ауысуы айғақтарына негізделген. Дереккөздер
Полигональдық түзілімдер

Полигональдық түзілімдер — полюстік және субполюстік атыраптарда жұқа дисперсті грунттардың аяздан жарылу кезінде пайда болған микро- және мезобедер пішіндері. Неғұрлым ірі полигональдық түзілімдер тундра зоналарында кездеседі және полигональдық түрлердің құрылуы ұсақ топырақ арасында аяз әрекетінен жарықшақтардың және мұз сыналарының пайда болуымен сипатталады. Кейбір жарықшақты аязды полигондардың ені жүздеген м-ге жетеді. Дереккөздер
Демократиялық социализм тұжырымы

Демократиялық социализм тұжырымы - демократиялық социализмді әлеуметтік-саяси қозғалыс немесе саяси-идеялық ағым ретінде қарастыруға болады. Демократиялық социализм - кұрделі және көпқырлы ұғым. "Демократиялық социализм" ұғымын бірінші рет 1888 жылы Д.Б. Шоу демократиялық социалистік реформизмді түсіндіру үшін қолданды. Демократиялық социализм тарихы - жұмысшылар қозғалысының тарихымен тікелей байланысты. Жұмысшылар қозғалысының дамуы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасыр бойы демократиялық-социализм ұғымын түбірімен өзгертіп жіберді. Демократиялық социализм капитализмге балама ретінде пайда болған. Бұл тұрғыда демократиялық-социализм марксистік идеяның маңызды қағидаларын ұстанды, яғни капитализмді жою, жалпы теңдік, өндіріс құралдары көптікі және т.б. идеялар арқылы қоғамды түбірімен өзгерту, пролетариаттың (жұмысшының) үстемдігін орнату. Кейбіреулер марксистер ұсынған капитализмді жойып, социализмге өту төңкерістік жолын қолдады. Алайда нақты өмірде демократиялық социализм бұл қағидаларды емес, тек қана саяси-қоғамдық институттар мен жалпы қабылдаған ойын ережесін мойындады. Демократиялық-социализм негізіндегі партиялар парламенттік партияларға айналды және де жұмыс табының үстемдік етуші жүйемен интеграцияға түсуіне мүмкіндік берді. Бұл көзқарас бойынша демократиялық-социализмнің кейінгі тарихын марксизмнен біртіндеп алшақтау тарихы ретінде қарастыруға болады. Авторитарлық социализмнің (марксистік идея бойынша, пролетариаттың диктатурасы) пайда болу мүмкіндігін алдын ала болжаған демократиялық-социализмнің реформашылары өздерінің негізгі мақсаты демократиялық социализм орнату деп жариялады. Демократиялық социализм теориясын негіздеген, әрине, алмандық демократиялық-социалистер атынан Бернштеин екені айқын. Бұдан басқа фабиандық, ағылшындық және гильдейлік социализм, поссибилизм және т.б. француздық социализмнің реформистік ағымдары демократиялық социализмнің дамуына едәуір үлес қосты. Сондай-ақ австромарксизм, әсіресе оның большевизм мен ленинизмге қарсылық білдірген, идеялық басшылары О. Бауэр, М. Адлер, К. Реннерді де айтуға болады. Демократиялық социализмнің көздегені - шынымен еркін қоғам орнату, мемлекеттің негізгі мақсаты - әрбір жеке тұлғаның еркін қорғау. Тағы қараныз * Демократия * Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро * Демократиялық көшбасшы * Демократия және мемлекет * Демократизация * Демократиялық саяси жүйе * Демократиялық мемлекет * Социализм Дереккөздер
Теледидар каналы

Теледидар каналы — бір теледидар бағдарламасының толық теледидар сигналын тарату үшін қолданылатын метрлік және дециметрлік жиіліктер диапазонындағы стандартты радиожиілік жолағы. ТМД елдерінде теледидар хабарын тарату үшін әрқайсысының кеңцігі 8 МГц болатын 12 канал пайдаланылады. Оның бес каналы 48,5—100 МГц аралығында, ал жетеуі 174—230 МГц аралығында. Сондай-ақ дециметрлік толқындар диапазонында (47-1000 МГц) 60 канал бар. Студиялық аппараттар кешенінде — бір теледидарлық тарату камерасында жасалынатын бейне дабылының толық құрылу тракты да студиялық аппараттық инженер-техник қызметкерлер арасында теледидарлық арна деп аталады. Дереккөздер
Теледидар орталығы

Теледидар орталығы — теледидар бағдарламаларын дайындауға және таратуға арналған техникалық жабдықтар мен қондырғылар кешені. Теледидар орталықтарының өз бағдарламасын жасайтын бағдарламалық, өз бағдарламасы жоқ, тек кабель желісі немесе ғарыштық желі арқылы басқа қалалардан алынған бағдарламаларды таратумен айналысатын ретрансляциялық түрлері болады. Бағдарлама жасайтын теледидар орталығының құрамына студиялық аппараттар (АСК) кепіені, жылжымалы теледидар станциясы, кинопроекциялық аппараттар бөлімшесі, бейнемагнитофондар бөлімшесі, видеотека,фильмотека, студиялар, студиялық декорациялар бөлімшесі және басқа қосалқы қызметтер мен энергия көздері кіреді. Дереккөздер
Ақтау шамшырағы

Ақтау шамшырағы – Каспий теңізіндегі Бор мүйісінде орнатылған мұнаралық құрылыс. Ақтау шамшырағы 1967 ж. іске қосылды. Қаланың қазіргі тұрғындары бұл теңіз «светофорын» не үшін орнатылғанын білмейді. 40 жылдан астам уақыттың ішінде Ақтау шамшырағы неше түрлі аңыз-әңгімелерді басынан өткерді. Оның бүкіл дүние жүзіне атағын паш еткен ерекшелігі – шамшырақтың қаладағы 10 қабатты үйдің төбесіне орнатылғандығы. Шамшырақтың биіктігі 10 м, оның жарық «көзі» – шамының қуаты 1000 Вт. Әрбір шамшырақ өзіне тән белгі беретін құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілген. Сондықтан Ақтау шамшырағы Қазақстандағы жалғыз жарқырауық шамшырақ болып саналады. Оның жұмысының барлығы автоматтандырылған: электрқозғалтқыш қосылысымен, жарық сәуле шағылыстырғыш линза мен шамды қозғалысқа келтіреді. Шам жарық сигналдарын күшейтіп, белгілі бір уақыт сайын теңізге қызыл және ақ сәулелер түсіреді. Оптикалық құрал-жабдықтардың көмегімен қуаттылығы жоғарылаған жарық көздері, теңізшілердің түнде немесе қалың тұман кезінде қауіптен сақтануына көмектеседі. Ақтау шамшырағы жарық сәулелерінің ұзындығы 21 теңіз милясына тең. Ақтау шамшырағын күн сайын қосу мен ажырату өте қатаң тәртіппен орындалады. Маман-картографтар шамшырақтың жұмыс кестесін бір жыл бұрын дайындайды. Бұл дайындалған кестеден тек ауа райы бұзылғанда ғана (мысалы: қалың тұман түссе) ауытқу болады. Бұрын оптикалық құрал-жабдықтармен жабдықталған шамшырақпен қатар радиошамшырақ жұмыс істеген. Бірақ оның антенналарының электрмагниттік қуаты өте жоғары болғандықтан, ол экол. нормативтерге сәйкес келмегендіктен осыдан 20 жыл бұрын оның жұмысы тоқтатылды. Дереккөздер
Теледидар станциясы

Теледидар станциясы — теледидарлы бағдарламалар жасауға және оларды тарату процестерін орындауға қажетті құрылғылар мен қондырғылар кешені. Мұндай станциялардың тек өз бағдарламаларын ғана тарататын немесе өз бағдарламаларымен бірге басқа станциялардан алған хабарларды уақыт бойынша аралас тарататын, сондай-ақ өз бағдарламасы жоқ, тек басқа станциялар бағдарламаларын таратумен шектелетін түрлері бар. Бұлардың соңғысы теледидарлық ретранслятор деп аталады. Дереккөздер
Теледидарлық бейненің координаталық бұрмалануы

Теледидарлық бейненің координаталық бұрмалануы — теледидарлық жаймаланудың сызықты болмауынан және жаймалау жылдамдығының өзгеруінен туындайтын бұрмаланулар. Олардың себебінен растр пішіні "бөшке" немесе "жастық" тәрізді болып көрінеді. Мысалы, шахмат тақтасы торларының дұрыс төрт бұрыштығы бұзылып көрінеді. Дереккөздер
Алдаберген Ақшабаев

Ақшабаев Алдаберген (1941 ж. т., Маңғыстау ауданы Ақтөбе ауылы) – ауыл шаруашылығы қызметкері, өлкеге белгілі аңшы. 1967 – 96 ж. Ленин атындағы ұжымшарда бас шопан, зоотехник, ферма меңгерушісі, карьерде тас кесуші болды. 3-дәрежелі Даңқ, «Халықтар достығы» ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Теледидарлық беру камерасы

Теледидарлық беру камерасы — объект бейнесін бейнесигналға өзгертуге арналған құрылғы. Негізгі бөліктері: оптикалық жүйе (түрлі линзалар), электрондық-сәулелік беру құралы, жаймалау генераторы, бейнесигналды алдын ала күшейтетін күшейткіш, оператордың бейне іздегіші. Түрлі түсті теледидарлық беру камерасының ішінде үш оптикалық-сәулелік беру құралдары болады. Олардың әрқайсысына объект кескіні үш (қызыл, жасыл, көк) түсті жарық сүзгілері арқылы беріліп, үш монохроматтық бейне сигналы жасалады және үш арна арқылы беріледі. Дереккөздер
Халық Алғалиұлы Ақшабаев

Ақшабаев Халық Алғалиұлы (1956 ж. т., Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы, Атакент кенті) – мұнайшы. 1994 ж. АқтМУ-ды бітірген. 1973 – 74 ж. Жетібайдағы «Геофизика» мекемесінде жұмысшы, «Мұнайгазбарлау» мекемесінде мастер, бұрғышының көмекшісі, 1976 – 93 ж. УБР бұрғышының көмекшісі, бұрғышы. 1994 жылдан «Бұрғылау» ЖШС-нің ЦИТС бастығы. 3-дәрежелі Еңбек даңқы ордені (1986), ҚР-ның Құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Теледидарлық жаймалау

Теледидарлық жаймалау — оптикалық бейнені бейнесигналға өзгерту процесінде электрондық-сөулелік беру құралының нысанасы бойынша немесе бейнені қайта жаңғырту процесінде — кинескоп экраны бойынша электрондық сөуленің (таңбаны) белгілі бір заң бойынша орын ауыстыруының периодты процесі. Қ.: Кадровая развертка — кадрлық жаймалау; строчная развертка — жолдық жаймалау. Дереккөздер
Полигонометрияны теңдестіру

Полигонометрияны теңдестіру. Жеке жүрістерді және полигонометрия тораптарын теңдестіруде ең кіші квадраттар әдісі аппаратына сүйенетін ықшамдалған теңдестіру әдісі кең қолданылады. Коррелаттық әдіске сәйкес қатаң әдістен шетке шығу жеке тәуелсіз теңдестіруге әкеледі. Осында бірінші кезекте өлшенген бұрыштар, екінші кезекте баска шамалар, өлшенген ұзындықтар тәуелсіз функциялары деп қабылданған координаталар өсімшелерімен өзгертіліп теңдестіріледі. Сонда теңдестірілген координаталар бойынша есептелген дирекциондық бұрыштар мәндерінің теңдестірудің бірінші кезеңінде алынған мәндерінен айырмашылығы болады. Өлшенген бұрыштар мен ұзындықтарды қатаң бірге теңдестіру үшін бұрыштарды m ß және ұзындықтарды өлшеудің жеткілікті негізделген (дәл) қателіктері бар болуы қажет. Сенімділігі аз m ß және m S кезінде қатаң теңдестіру шын мәнісінде жуықтап тендестіру әдісіне апарып соғады да, теңдестірілген мәндерге ß және S қосымша бұрмалаулар енгізіледі. Бірінші кезең тек қана өлшенген бұрыштарды теңдестіру ең кіші квадрат әдісіне толық сәйкес катаң тәсілмен орындалуы мүмкін. Дәл осылайша бірінші кезенде теңдестірілген бұрыштар да теңдестірудің жуықтау әдісінен болатын қосымша бұрмалаулар болмайды. Полигонометрия нәтижелерін маркшейдерлік практикада пайдалану дирекциондық бұрыштардың дәлдігіне жоғары, ал пункттер координаталарына біршама аз талаптар қояды. Қатаң бірге ß және S теңдестіру жеткілікті негізделген m ß және m S болған кезде де теңдестірілген бұрыштардың дәлдігін өте шамалы жоғарылатады. Осылайша, мысалы, тұйықталған жүрісте бұрыштар саны n 20 болғанда орташа квадраттық қателік m ß есе азаяды, яғни дәлдігі 2,5%-ға жоғарылайды; n 10 болғанда — 0,95 есе; n = 40 болғанда - 0,99 есе жоғарылайды. Дереккөздер
Демокрит

Демокрит ( — «халықпен таңдалған»; шамамен б. з. д. 460 –шамамен б. з. д. 370) — ежелгі грек философ, қазіргі таңда әлемнің атомдық теориясын тұжырымдағаны үшін танымал. Демокрит еңбектерінде көптеген тақырыптарды талдаған. Демокриттің түпнұсқа еңбектерінің ешқайсысы сақталмаған, тек екінші дереккөздерден алынған сілтемелер ғана бар. Бұл сілтемелердің көпшілігі натурфилософия саласында оны маңызды бәсекелес деп санаған Аристотельден алынған. Ежелгі уақытта ол ақкөңілдік құндылығына баса назар аударғаны үшін «күлетін философ» ретінде танымал болған. Галерея Әдебиет * * * * * * * * * Тағы қараңыз * Геродот * Аристотель Дереккөздер
Ақшин Майлаш

Ақшин Майлаш (1917, Адай у. – 1991) – есепші, соғыс ардагері. 1941 – 43 ж. Мәскеу қалаысының түбіндегі ұрыстарға қатысқан. Ржев қаласын азат ету ұрысында ауыр жараланып, әскер қатарынан 2-топтағы мүгедек болып оралған. Ерлігі үшін 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Теледидарлық кадр

Теледидарлық кадр — кинескоп экраны толық бір жаймалау топтамасында берілетін бейне. Жол арқылы жаймалауда теледидар кадры екі жарты кадрға бөлінеді. Бірінші жарты кадрда тек тақ санды жолдар, ал екінші жарты кадрда тек жұп санды кадрлар жаймаланады. Дереккөздер
Ақшора-белтұран

Ақшора-белтұран – ескерткіш-белгі, мазар. Таушық пен Форт-Шевченко жолы бойының екі қапталында аралары 3 км-дей, батыс жағында Ақшора ескерткіші, шығысында Белтұран ескерткіші орналасқан. Халық арасында тараған аңыз бойынша бір-біріне қосыла алмаған қос ғашық – қазақ жігіті мен түрікмен қызының (олардың қазалары қыз жағынан болғанға ұқсайды) тағдырына байланысты туған. Бұл шамамен қазақтар Маңғыстауға енді келе бастаған кезде болған оқиға делінеді. Кейін екі ел арасы бітімге келген соң, қазақтар екі жастың басына арнайы ескерткіш тұрғызған. Екі мазар да бір-біріне ұқсас етіп әрі бір-біріне қосыла алмағандықтан бөлек болсын деп екі төбенің басына дін жоралғысын сақтай отырып салынған. Ақшора мазарының жанында екі қарағаш өскен. Бұл ескерткіш-мазарлар мемл. қорғауға алынған. Дереккөздер
Ақшұқыр

Ақшұқыр — Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ауыл, Ақшұқыр ауылдық округі орталығы. Географиялық орналасуы Аудан орталығы — Форт-Шевченко қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 118 км, облыс орталығы Ақтау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 24 км-дей жерде Каспий теңізінің жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1870 жылы қаланған. Ауыл 1983–1995 жылдары Қазақ КСР-і Мемагроөндірістік комитетіне қарасты мемлекеттік ауылшаруашылық станциясының орталығы болып келеді. Тарихи құжаттарда Ақшұқыр Маңғыстау өңірінде Түрікмен болысының орталығы болған. Инфрақұрылымы Ауылда «Жайлау» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі, Маршал Әбідхалықов атындағы мектеп гимназиясы мектеп, Ақшұқыр мектеп-лицейі, 4 балабақша /жеке шағын орталық/, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, «Достық» мәдениет үйі, 1 мейрамхана, халыққа қызмет көрсететін коммуналды шаруашылық кәсіпорны «АқшұқырГазсервис», «ҚазТрансГазАймақ», «Қазпошта» АҚ-ның ауылдық бөлімшесі, аймақтық полиция пункті, 2 дәріхана, 3 наубайхана, мейрамхана, тігін шеберханасы, шаштараз, 18 шаруа қожалықтары қызмет істейді. Дереккөздер
Теледидарлық қабылдағыш

Теледидарлық қабылдағыш (, ) — теледидарлық хабарларды қабылдауға арналған қабылдағыш. Телеорталықтар тарататын радиотолқынды арнайы қабылдағыш арқылы қабылдап, күшейтеді, одан әрі жалпы сигналдан бейнесигнал және дыбыс сигналы ажыратылады. Детекторленгеннен кейін бейнесигнал кинескопқа, дыбыс сигналы қатты сөйлегішке беріледі. Уақыт талабына сай теледидарлар сапа және дизайн тұрғысынан тоқтаусыз жетілдірілу үстінде. Дереккөздер
Демонстрация

Демонстрация ( — «көрсету»): # Бір нәрсені көпшілік алдында жариялы түрде корсету (кинофильм Демонстрация, көрмедегі өнер туындыларының Демонстрация және т.б.); # Қоғамдық-саяси көңіл-күйді, талаптарды, наразылықтарды, ынтымақтастықты (мерекелік Демонстрация, үкіметке қарсы Демонстрация, соғысқа қарсы Демонстрация, ) көрсететін бұқаралық шеру. # Назар аударту, қолдау немесе қысым көрсету, өз қатынасын білдіру мақсатымен жасалатын әрекет. Дереккөздер
Поликонустық проекциялар

Поликонустық проекциялар — параллельдер центрлері осьтік меридианда не оның жалғасында орналасқан эксцентрлік шеңберлердің доғалары болып, ал меридиандары түзу сызықты меридианға қатысты симметриялы қисықтар болып бейнеленетін картографиялық проекциялар. Поликонустық проекциялардың кейде "нақты поликонустық проекциялар" деп аталатын неғұрлым шағын тобы үшін екі қосымша шарт қабылданады: 1) жазықтықтағы параллельдердің р радиусы мынадай формуламен есептеледі р = Nсtgß, мұңдағы N — ß ендігінен бірінші вертикаль қисықтығының радиусы; 2) осьтік меридиан доғаларының ұзындығын сақтап, түзу сызықпен бейнеленеді. Поликонустық проекциялардың енді бір жеке жағдайы меридиандары шеңберлер доғалары түріндегі шеңберлік проекциялар болып табылады. Дереккөздер
Теледидарлық қалып

Теледидарлық қалып — теледидарлық тарату және қабылдау құрылғыларының жұмыстарын үйлестіру үшін олардың параметрлеріне қойылатын нормативтік талаптар жиынтығы. Бұрынғы КСРО-да және қазіргі ТМД елдерінде теледидарлық дабылдар үшін мынадай нормативтер белгіленген: бір теледидарлық кадрдегі жолдар саны — 625, кадр пішімі 3/4, жолдық жаймалау тәсілі алдымен тақ жолдарды, содан кейін — жұп жолдарды кезекпен жаймалау, кадр жиілігі 25 кадр/с, жолдар жиілігі — 16625 Гц, бейне мен дыбыс тасымалдау жиіліктерінің арасы 6,5 МГц. Бұлардан басқа теледидарлық арналардың бөлінуі, синхрондаушы импульстер пішіндері мен ұзақтығы және басқа да параметрлер стандартталған. Дереккөздер
Теледидарлық растр

Теледидарлық растр — жолдық және кадрлық жаймалау қорытындысында кинескоп экранында пайда болатын төртбұрышты жарық аумақ немесе электрондық-сәулелік беру құралының нысаналарында потенциалдық бедер пайда болатын төртбұрышты аудан. Басқаша айтқанда, кинескоп экранында бейне алынатын және электрондық-сәулелік тарату құралының нысаналарында потенциалдық бедер жасалынатын пайдалы аландар. Дереккөздер
Полюс үстірттерінің климаты

]] Полюс үстірттерінің климаты - ең жылы айдың орташа температурасы 0°С-тан төмен, жылдық жауын-шашын мөлшері - 200-300 мм және одан да аз болатын суық климат. Қыстың орташа температурасы Гренландияның түкпірінде —50°С-қа дейін, Антарктиданың түкпірінде —70°С-қа дейін, ал абсолюттік минимумы —90°С-қа дейін болады. Дереккөздер
Теледидарлық сынақ дабылдары

Теледидарлық сынақ дабылдары — бейне дабылдың сипаттамалары бойынша оған объективтік баға беру үшін пайдаланылатын дабылдар. Олар теледидарлық тракттың басында бейне дабылдың құрамына енгізіледі. Тракттың кез келген учаскесінде сынақ дабылдарын арнайы құралдар арқылы негізгі дабылдан беліп алып, олардың қалай жеткеніне қарап, теледидарлық тракттың техникалық сапасына баға береді. Сынақ дабылдары теледидар экранында жалпы көрермендерге көрінбейді. Дереккөздер
Теледидарлық сынақ кестесі

Теледидарлық сынақ кестесі — жеке элементтері теледидарлық бейненің жасалу, берілу және қабылдану сапасына баға беру үшін пайдаланылатын арнайы бейне. Ақ-қара түсті теледидар бейнесін сынау үшін 0245 таблицасы қолданылады. Ол арқылы мамандар (көрермендер) бейне сапасына жан-жақты баға бере алады. Түрлі түсті бейне үшін түс жаңғыруының, түс айқындылығының, түстік айырмашылық сигналдарының сапаларын тексеруге мүмкіндік беретін кестелер бар. Дереккөздер
Теледидарлық тарату антенналары

Теледидарлық тарату антенналары — теледидарлық бағдарламаларды және оларды сүйемелдеуші дыбыстарды радио толқындары арқылы таратуға (қабылдауға) арналған антенналар. Мұндай антенналар қатарына жазықтық дірілдеткіштер делінетін Ж тәрізді, трапеция тәрізді дірілдеткіштер; панельдік, турникеттік антенналар, толқындық арна, бір толқындық симметриялық дірілдеткіштер жатады. Дереккөздер
Телефон ақпараты

Телефон ақпараты — тікелей қолдануға, сақтауға, түрлендіруге, өңдеуге, қабылдауға немесе таратуға арналған құбылыстар мен заттардың немесе оқиғалардың ақпараттар жиынтығы. Ақпараттардың ерекшелігі — ол бір жерде пайда болады, ал басқа жерде мәліметтерді кеңістіктің бір нүктесінен екінші нүктесіне тасымалдайды. Ақпараттарды тарату үшін немесе сақтау үшін, белгілі бір мағынада түсінік бере алатын әр түрлі белгілер (символдар) қолданылады. Дереккөздер
Денационализация

Денационализация - # әлеуметтік-экономикалық және саяси мағынада - ұлттық, мемлекеттік меншікті жеке меншікке беруді жүзеге асыру процесі; # этникалық мағынада - этникасыздандыру, яғни қоғамның ұлттық белгілерін тежеуге, жасанды түрде шектеуге, ақыр соңында ұлттық мемлекеттіліктен, ұлттық тілден және мәдениеттерден және басқа да ұлттық ерекшеліктер мен дербестіктерден бас тартуға бағытталған саясат және іс-әрекет шаралары. Бұл мағынасында оны интернационализациямен салыстыруға, шатыстыруға болмайды. Егер интернационализация, жалпы объективті, прогрессивті процесс болса, Денационализация - этникалық тұрғыда халықтардың жақындасуы процесін жасанды түрде үдетіп, оның мәнін бұрмалаған саясатта субъективизмнің көрініс табуы. Денационализация нақты мәнінде ұлттықтан арылуды көздейді, ал интернационализм, керісінше, оны сақтау мен дамытуды ойластырады. Демократия болса кез келген этностың, мейлі ол аз ұлттар болсын, ұлттық ерекшеліктері мен құндылықтарын сақтап, дамытып, адамзат баласының қол жеткен мәдени мұрасы ретінде қарайды. Тағы қараныз * Национализация * Приватизация Дереккөздер
Телефон аппараттарын құру принциптері

Телефон аппараттарын (ТА) құру принциптері . *1.Сөйлесу құралдарын тұрақты схемамен қосу аппараттары. Тұрақты схемасы аппараттар жергілікті телефон байланысы желілерінде қолданылады; *2.Сөйлесу құралдарын ауыспалы схемамен қосу аппараты. Бұл жерде сөзді тарату (беру) кезінде аппарат схемасына микрофон тізбегі жалғанады, ал қабылдау кезінде телефон тізбегі жалғанады. Ауыспалы схемалы аппараттар технологиялық телефон байланысында қолданылады. Дереккөздер
Телефон аппаратының корпусы

Телефон аппаратының (ТА) корпусы. Құрылымына қарай телефон аппараттары стационарлы (үстел үстінде тұратын, қабырғада орнатылатын, сондай-ақ аралас) және тасымалданушы болып бөлінеді. Сонымен қатар кейбір арнайы телефон аппараттарының құрылымы ерекше болады. Олар қосымша талаптарға сәйкес жасалған, мысалы, ылғалдан қорғағыш, жарылысқа қаупі жоқ және т.б. Дереккөздер
Карсттық бедер

Карсттық бедер - негізінен, әктастардың, доломиттердің, гипстердің және т.б. тау жыныстарының суда еруі нәтижесінде қалыптасқан бедер типі. Жер бетінде каррлар, шұңқырлар, қазаншұңқырлар, ал жер астында құдықтар мен үңгірлер түрінде таралған бедердің тұйык және теріс пішіндері басым болады. Тропиктерде бедердің оң пішіндері (мұнаралар, конустар, күмбездер және т.б.) жиі кездеседі. Құрғауға жақын өзендер тән келеді. Дереккөздер
Карсттық көлдер

Карстық көлдер - карст таралған аудандарда карстық бедердің теріс пішіндерінің (шұңқырлар, қазаншұңқырлар, үңгірлер және т.б.) сумен толуы нәтижесінде пайда болған суқоймалар. Карстық көлдер - карстар таралған аудандардағы кәдімгі құбылыстар. Дереккөздер
Карсттық құдық

Карсттық құдық- карстты аудандарда таралған, әдетте, теріс пішінді, тұйық немесе тереңінде үңгірлермен қосылған тік шахтадан тұратын таяз канал. Жер асты қуысы күмбезінің опырылуының нәтижесінде пайда болады немесе әрекетсіз понор болып табылады. Дереккөздер
Патшахан Бәймәмбетқызы Әмірханова

Әмірханова Патшахан Бәймәмбетқызы (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – жергілікті алғашқы фельдшер маманы. Гурьев (қазіргі Атырау) медецина училищесін бітірген (1958). 1958 – 59 ж. Жыңғылды ауданындағы медпунктте фельдшер-акушер, кейін аудандық тубдиспансердің фельдшері болды (1956 – 60). Тұщықұдық ауылдық ауруханасының бас дәрігері (1960 – 64), Тұщықұдық ауруханасында акушер (1964 – 93) болып, Маңғыстау медецина мекемелерді ұйымдастыру ісіне көп еңбек сіңірді. ҚР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1966), КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Әміров Табылды Әмірұлы

Әміров Табылды Әмірұлы (1953 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы Новобогат ауданы Мыңтөбе ауылы) – теміржолшы. Ақтөбе темір жол техникумын, Алматы темір жол институтын бітірген. 1974 – 93 ж. үстірт, Сайөтес, Шетпе, Құлсары ст-ларында ст. бастығы, 1993 жылдан Маңғыстау темір жол торабының басшысы қызметтерін атқарды. «Құрметті теміржолшы» белгісінің иегері. «Өмір – өзен даңғыл жол» (2003) кітабының авторы. Дереккөздер
Карсттық құз

Карсттық құз - табиғи шахталармен басталып, горизонталь және көлбеу галереялармен алмасып келетін вертикаль карсттық қуыстардың жүйесі. Карсттық құздың терендігі 1,5 км-ге жетуі мүмкін. Дүние жүзіндегі ең терең Карсттық құз Франция мен Испанияның шекарасындағы Пиреней тауындағы Пьер-Сен-Мартен (1332 м), Франциядағы Савойя Альпісінің Жан- Бернар (1298 м), Францияның Алдыңғы Альпісінің Сорнек үстіртіндегі Бержа (1141 м), Тәжікстандағы Зеравшан жотасының Қырықтау үстіртіндегі Киев (950 м). Дереккөздер
Карсттық ландшафт

Карсттық ландшафт - карсттық құбылыстар дамыған атыраптардың ландшафтысы. Қоңыржай ендіктерде тұйық ұңғылар мен қазаншұңқырлар болуынан беті бұдыр, айтарлықтай беткі ағын сулары жоқ, грунт сулары тереңде жататын, жер асты қуыстары, үңгірлері, жоғалатын өзендері, күшті көздері болатын аумақ. Дереккөздер
Михей (музыкант)

Сергей Евгеньевич («Михей») Крутиков (11 желтоқсан 1970, Ханжёнково, Макеевка, Донецк облысы, УССР — 27 қазан 2002, Мәскеу) — әнші, композитор. Өмірбаяны Отбасы * Анасы - Крутикова Нина Павловна, * Әкесі - Крутиков Евгений Алексеевич (20.12.1933 — 3.11.2008), * Ағасы - Крутиков Алексей Евгеньевич. Дискография «Михей и Джуманджи» * 1999 — «Сука любовь» * 2003 — «Смысл прост» «Bad Balance» * 1990 — «Выше Закона» * 1994 — «Налётчики Bad B» (Gala Records) * 1996 — «Чисто про» (Gala Records) * 1998 — «Город Джунглей» (Gala Records) Сілтемелер * [http://ru.wikipedia.org/w/index.php?title%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B5%D0%B9_(%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82)&stable1 Орысша Уикипедиясындағы "Михей" мақаласы] * [http://www.jumangee.pesni.ru/ Ресми сайты] * [http://mixei.my1.ru/ Михея сайты]
Тезберген Әндірғалиев

Әндірғалиев Тезберген (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – мұнайшы. 1952 – 55 ж. Байшонас кен орнында (Атырау облысы Мақат ауданы), 1965 – 99 ж. Өзен кен орнында мұнайшы, 1986 – 97 ж. Жаңаөзен қалалық мәслихатының депутаты. «Еңбектегі ерлігі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Балапаш Әнесов

Әнесов Балапаш (1913 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы) – музыка аспаптарын жасаушы шебер. Жас кезінен өнермен айналысып, музыкалық аспаптар жасауды үйренген. Ол үскірік, қамыс сырнай, т.б. музыкалық аспаптар жасап, өзі сол аспаптарды құйқылжыта ойнай білген. Әнесов жез, темірден, ағаштан керней де жасаған. Дереккөздер
Төлеп батыр Әнетұлы

Әнетұлы Төлеп, Ер Төлеп (шамамен 1752–1754, Маңғыстау ойы – 1835, Тұщыбек бұлағы) – аты аңызға айналған батыр, қолбасшы. Оның жеке ерлігі толығырақ сипатталған шығарма Қалнияз Шопықұлының «Ер Қармыс – Ер Төлеп» жыры. Жырда елге жау тигенін естіген 75 жастағы Ер Қармыс Бекболатұлы ер-тоқымсыз, желең көйлекпен басқыншыларды қуғыншы қол жеткенше кідірту үшін атқа қонады. Батырдың жалғыздығын білген жау оны ортаға алып найза ұшына көтереді. Кеудесіндегі найза ұңғысы енген орнын бармағымен бітеп жан сақтап жатқан Ер Қармыс «Әнеттің ұлы Ер Төлеп, Жауға кегім кетеді деп, Бәйге күрең жетектеп, Шауып келеді ентелеп», – дегендей артынан қол бастап жеткен Төлепке жау кеткен бағытты сілтейді. Төлеп жекпе-жекте жау батырын жеңіп, жесір мен малды, Қармыс пен елдің кегін қайтарады. Тұрұлы Ермембет бидің Хиуа ханымен сөз қағысындағы: «Біз жауға бүгін барып, ертең өлгенді батыр демейтін жұртпыз. Менің өткенімнің батыры елу рет қол бастап жарақты жауды қайтарған, жауынан бірде-бір меселі қайтпаған 85 жасына қарағанда Алланың ақ ажалымен оң жақтан ақыретке аттанған Әнетұлы Төлеп» деген сөзі Ер Төлептің халық аузындағы мінездемесі. Төлеп ұрыс тактикасында құлпытасына қашалған ер қаруы бес қаруды толық қолдана білгенімен оның «Қол оққа» шеберлігі, ауыр, адырнасы үлектің желке сіңірінің тарамысынан жасалған «Сары садағы» туралы аңыз мол. Төлептің құрама дулығасы, салмағы бір пұттық желең сауыты, ауыр семсері 1949 жылдарға дейін Қаратаудың шығыс шетіндегі «Тамды» бұлағы басында сақталған. Төлеп атын тікелей сақтаған жер-су аттары да аз емес. Қарақия ойпатындағы «Батыр» соры, «Төлеп бұлақ», «Төлептің сартұйығы», «Төлеп шоқысы» аталатын жерлер шепте жүріп, ел баққан, құлан қаққан аңшылығының куәсі болса, үстірттегі «Төлепқазған» барымташыларды құдықшы еткен бітімгерлігінің айғағы. Құлпытасындағы мәлімет «Төлеп ибн Әнет. Руы Адай, Адайдың Бәйімбеті, Райымберді елінің қазағы Төлеп Әнетұлы». Құлпытас суретін алғаш жариялаған ғалым М.Меңдіқұлов (1952). Төлеп батырдың суретін салған Қуанбай Әлиев, кесенесін тұрғызған сәулетші Насуха Ұлықпанов. Дереккөздер
Көбейсін Әрменов

Әрменов Көбейсін (1917, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы – 2004) – соғыс ардагері, ауыл шаруашылығы саласының маманы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 – 2004 ж. ауданы дайындау конторында нұсқаушы болып істеді. 3-дәрежелі Даңқ, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Ғалым Бисембіұлы Әріп

Әріп ғалым Бисембіұлы (1960 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шебір ауылы) – журналист, Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1986). Өмірбаяны ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1982). 1982 – 1985 жылдары Алматыдағы «Жалын» баспасында редактор болды. 1985 – 1988 жылдары Маңғыстау облысы «Коммунистік жол» газетінде тілші, жауапты хатшы болды. 1988 – 1990 жылдары Ақтаудағы Абай атындағы Мәдениет сарайында нұсқаушы-методист болды. 1990 – 1994 жылдары «Маңғыстау» газетінде тілші, жауапты хатшының бірінші орынбасары, бөлім меңгерушісі болды. 1994 жылдан бастап «Маңғыстау» газетінде бас редактордың бірінші орынбасары. Шығармашылығы «Жыл он екі ай», «Жақсы жұмыс», «Көңілді тоқсан», «Қарлығаш», «Абитуриент-77», «Мерейлі мекен», тағы басқа жинақтарға топтама өлеңдері енген. Өзінің дербес «Жүрегімнің толқындары», «Асау жүрек», «Дүрия-дүние», «Асылдың сынығы», «Каспий трагедиясы», «Жұлдыз-ғұмыр», «Рух жанартауы», «Ақын арманы»(азабы), «Төрт толғау» атты поэзиялық, прозалық, публицистикалық кітаптары жарық көрді. Форт-Шевченко қаласының 160 жылдығына арналған «Жаңарған Ақкетік», Ұлы Жеңістің 60 жылдығына арналған «Отты жылдар жаңғырығы» кітаптарының авторы. «Гармония» атты жыр жинағы ақын Р.Рябцовскаяның көркем аудармасымен (жолма-жол аударған Раушан Әріп) орыс тілінде басылып шықты. Жазба ақындардың 1990 жылғы Алматыда өткен республикалық тұңғыш Мүшәйрасына Маңғыстау облысынан бірден-бір қатысушы. Әріп журналистер мен ақындар арасындағы облыстық, республикалық бәйгілерде жеңімпаз, жүлдегері. Марапаттары *Маңғыстау облысы әкімі мен облыстық мәслихаттың Құрмет грамотасы. *Маңғыстау облысы әкімінің Құрмет грамотасы. *ҚР Тәуелсіздігінің 10 жылдығы құрметіне мерекелік медалі. *ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің Құрмет грамотасы. *Қазақстан Жазушылар және Журналистер одақтарының мүшесі. *ҚР Мәдениет қайраткері. Дереккөздер
Дүйсембі Әріпов

Әріпов Дүйсембі (1933 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – партия, кеңес қызметкері, Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1961), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998). Өмірбаяны ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) физика-математика факультетін (1956), Алматы жоғары партия мектебін (1972), Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық институтын (ҚазҰАУ) бітірген (1972). 1960 – 1975 жылдары Маңғыстау ауданы «Еңбек туы» газетінің партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, аудандық халықтық бақылау комитетінің төрағасы. 1975 – 1978 жылдары Маңғышлақ облысы партия комитетінің ұйымдық-партиялық жұмыс бөлімінің меңгерушісі. 1978 – 1990 жылдары Бейнеу аудандық партия комитетінің 1-хатшысы болып қызмет атқарған. 1990 – 1993 жылдары Маңғыстау облыстық кеңесі төрағасының орынбасары, облыс әкімінің кеңесшісі, облыстық мәслихат қызметкері болған. 1997 жылы шыққан «Маңғыстау энциклопедиясының» Бас редакторының орынбасары Марапаттары мен шығармашылығы «Жас коммунистер тәрбиесі» (1985), «Маңғыстау – маңғаз мекенім» (2001), «Өркенді өлке, өнегелі өмір» (2002) атты кітаптардың авторы. Ақтау қаласының құрметті азаматы (2006). «Халықтар достығы» орденімен (1983), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1982) марапатталған. Дереккөздер
Қарлығаш Мырзалықызы Әріпова

Әріпова Қарлығаш Мырзалықызы (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы) – мейірбике. Гурьев (қазіргі Атырау) медецина училищесін бітірген (1954). 1954 – 64 ж. Сартас медпунктінің меңгерушісі, ауданы ауруханада мейірбике, аға мейірбике, 1964 – 66 ж. Алматыда Сызғанов атындағы ардагерлер госпиталінің, республикалық, орталық аурухананың мейірбикесі, кейіннен Бейнеу, Маңғыстау ауданы ауруханаларында аға мейірбике, облысы денсаулық сақтау департаментінде бас маман болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Әріпұлы Бисембі

Әріпұлы Бисембі (1921 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері, Қазақ КСР-і ауылы шаруашылығына еңбек сіңірген қызметкері. Саратов ауылы ш. институтын бітірген. 1940 ж. Тұщықұдық ауылындағы Бірлік күші ұжымшарында бас есепші, 1941 – 43 ж. 2-дүниежүз. соғысына қатысқан. ауылы ш. саласында жарты ғасырдан астам еңбек етіп, ұжымшар төрағасы, кеңшар директоры болды. Кейінгі жылдары Тұщықұдық ауылдық кеңесінің төрағасы қызметін атқарған. «Асулар», «Маңғыстау – маңғаз мекенім», «Ел тарихы және есімдегілер» атты кітаптардың авторы. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әуезалиев Аяпберген

Әуезалиев Аяпберген (1920 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Тұщыбек ауылы) – педагог. Ашғабад мақта иіру техникумын бітірген (1940). 1941–1944 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, 1944–1960 жылдары Шахта, Тұщыбек мектептерінде мұғалім, 1962–1982 жылдары ауданы оқу бөлімінің инспекторы болды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. КСРО «Мектептеріне еңбегі сіңген мұғалім», КСРО «Халық мұғалімі» атақтарының иегері. Дереккөздер
Әуеталық (Әбутәліп) Бектұрлыұлы

Әуеталық (Әбутәліп) Бектұрлыұлы (туып-өлген жері белгісіз) – 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген сынықшы, көріпкел, емші. Әуеталықтың көріпкелдік, емшілік қасиеттері туралы аңызға бергісіз деректер халық арасында күні бүгінге дейін сақталған. Бейіті – Ауызорпа қорымында. Ұрпақтары Шебір, Тұщықұдық ауылдарында тұрады. Дереккөздер
Карсттық шұңқырлар

Карсттық шұңқырлар - көп таралған жер бетіндегі карсттық пішіндер. Көбінесе түбі тостаған немесе конус тәрізді тұйық ойыс түрінде болады. Карсттық шұңқырларды беткі сілтіленулік, опырылымдық, гравитациялық жоне сорылымдық деп бөледі. Мөлшері бойынша ең үлкендері (терендігі 15 м-ге дейін) опырылымдық оқпаңдар немесе опырылымдар болып табылады. Карсттық шұңқырлар бірімен- бірі косылып, карсттық ванналар мен қазаншұңқырлар түзеді. Дереккөздер
Карсттық сулар

Карсттық сулар- карбонтты (әктас, доломит) немесе галогенді (гипс, ангидрит, тастұз) тау жыныстарының еру процестерінің нәтижесінде олардағы жарықтарда, саңылауларда, каналдарда және қуыстарда пайда болған жер асты сулары. Карсттық сулар атмосфералық судың сіңуі мен беткі ағын сулардың сіңірілуінің есебінен пайда болады. Карсттық сулар кебіне өте үлкен, бірақ дебиті (воклюза) күрт өзгеріп түратын көздер құрайды, кейде кішігірім жер асты өзендері мен көлдері қалыптасады. Дереккөздер
Карсттық үстірт

Карсттық үстірт - карсттык тау жыныстарының горизонталь жатысты немесе жылжымалы шөгінділерінен түзілген үстірт типі. Ол атмосфералық судың баяулаған ағынына және грунт суларының көлденең циркуляция зонасының күшті дамуына байланысты карсттық пішіндердің көп болуымен сипатталады. Дереккөздер
Бааль Инесса Иосифовна

Бааль Инесса Иосифовна (1932 жылы туған, Ресей, Саратов қаласы) – педагог. Щучинскпедогогикалық училищесін (1950), Петропавлпедогогикалық институтын (1963) бітірген. 1950 – 73 ж. Көкшетау облысы Қызылту орталау мектебінде мұғалім, директордың оқу ісі жөніндегі меңгерушісі, 1973 – 2000 ж. Ақтау қаласындағы ғ3 орта мектепте директордың оқу ісі жөніндегі меңгерушісі, директор болды. 2000 жылдан осы мектепте мұғалім. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» (1964), «КСРО «Оқу ісінің үздігі» (1990) белгілерімен, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1986) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Дауыл батыр Бабаұлы

Дауыл батыр Бабаұлы (туған жылы белгісіз – 1832) – Байұлы тайпасы Адай руының Ескелді бөлімінен шыққан батыр. 1832 жылы үстірт үстінде Хиуа басқыншыларымен болған негізгі шайқаста Адай қолының туын ұстаған. Кескілескен ұрыста Дауыл батыр өлімші болып жараланғанына қарамастан туды жықпай, шабуыл алдында жүреді. Ұрыстың бір арасында Сүйінқара батыр: «Енді бір шабуылға шыдайсың ба?» – деп сұрайды. «Жан шыдаса мен де шыдармын», – деп жауап береді батыр. Шабуыл сәтті болып, ұрыс аяқталғаннан кейін, аяқ-қолы құрысып қалған, бірақ қолында туы бар ат үстіндегі батырдың жансыз денесін түсіріп алады. Батырға құрмет ретінде Манатаның шығыс жағындағы ата қауымына әкеліп жерлейді. Қазір бұл қауым 1931 жылы сонда жерленген Бабаұлының ағайыны Жұлдызбай атында. Дереккөздер
Клиф

)]] Клиф( тік жар, тік жартас) — теңіздің, мұхиттың абразиялық жағаларында соқпа толқъшдардың әрекетінен түзілген тік немесе сатылы жарқабақ, жағалық кертпеш. Ол біртіндеп құрлыққа қарай шегініп, абразиялық жағалық террияда көкжиек жақтарын бағдарлауға қолданылады. Магниттік, механикалық (гирокомпас), радиокомпас және астрокомпас, тау компасы деп бөледі. Дереккөздер
Жалғас Бисалыұлы Бабаханов

{{Мемлекеттік қайраткер { style="background: transparent" } ҚР Құрметті құрылысшысы }} Жалғас Бисалыұлы Бабаханов (6 маусым 1960 жыл Түркімен КСР Ташауз облысы Ленин ауданы, Тазаоба ауылы) - қазақ, бұрынғы Жаңаөзен қаласының әкімі (2000-2009). Білімі * Алматы сәулет-құрылыс институтын (1983) инженер-құрылысшы мамандығы бойынша; * Қазақ мемлекеттік университетінің жанындағы Нарық институтының бизнес және менеджмент факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; * Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің мұнай және газ көн орындарын зерттеу факультетін (2004) инженер-мұнайшы мамандығы бойынша бітірген. * Қ. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық унивөрситетінің құрметті профессоры (2004 жылдан). Өмірбаяны * 1977 жылдан - Маңғышлақ электр желілері кәсіпорнының электр жөндеушісі (Жаңаөзен қ.). * 1978 жылдан - Алматы сәулет-құрылыс институтының студенті. * 1983 жылдан - «Шевченкооблгаз» өндірістік бірлестігі (Жаңаөзен қ.) газ учаскесінің шебері; 1984 жылдан - аға инженері. * 1985 жылдан - «Маңғышлақмұнай» өндірістік бірлестігінің Өзен жөндеу-құрылыс басқармасының учаске шебері, учаске жұмысының жетекшісі, аға инженері - ӨТБ бастығы, аға инженері, бастығы. * 1995 жылдан - «Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігі кен орындарын жайластыру жөніндегі өндірістік бөлімінің бастығы. * 1996 жылдың қаңтарынан - Жаңатас қаласы әкімнің орынбасары - мемлекеттік коммуналдық-шаруашылық кәсіпорынның (Жаңаөзөн қ.) директоры. * 1999 жылдан - Жаңаөзен қ. әкімінің м.а. * 2000 жылдан - Жаңаөзен қаласының әкімі. * 2009 жылдан бері - Маңғыстау облысының Мемлекеттік сәулет-құрылыс басқармасының бастығы. 2012 жылдың 20 шілдесі Бабаханов "Жанашыр" қоғамдық қоры арқылы "Өзенмұнайгаз" компаниясының қаржысын жымқырды деп, 307-бабы 3-тармағы 3-бөлімі («қызметтік өкілетін асыра пайдалану») бойынша кінәлі деп танылып, 2 жылға сотталды. Марапаттары * «Құрмет» (2008) ордені; * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001); * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалі (2005); * «Астананың 10 жылдығы» медалі(2008); * ҚР Құрметті құрылысшысы атағы(2010). Отбасы * Әкесі - Бабаханов Бисалы (1927-2000), математика мұғалімі болған. Анасы - Ташқараева Қағаз (1933 ж. т.), зейнеткер. Дереккөздер
Бағытай-беніке

Бағытай-беніке – Өліқолтық сорының шығысындағы ойыс. Сипаттамасы Бейнеу ауданы жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 35 – 38 км-ге созылған, ені 9 – 10 км. Теңіз деңгейінен 58 м төмен жатыр. Шығысында Мыңсуалмас (Маңсуалмас) ойысы, оңтүстігінде Ащытайпақ соры жатыр. Жер қыртысы олигоцен және төрттік жүйе шөгінділерінен түзілген. Сұр және бозғылт сортаң топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, жусан басым өскен. Дереккөздер
Құлшынбай Бадырақов

Бадырақов Құлшынбай (1891, қазіргі Маңғыстау облысы Қараманды ауылы – өлген жері белгісіз) – ауыл шаруашылық маманы. 1919 – 29 ж. Тельман ауылы шаруашылық артелінде жылқы, 1929 – 59 ж. түйе бағып, мал шаруашылығын өркендетуге ат салысқан. Ленин орденімен (1949) марапатталған. Дереккөздер
Базарбаев Тыныштық

Базарбаев Тыныштық (1943 жылы туған, Түрікменстан) – кен инженері. Саратов политехникалық техникумын (1971), Қазақ политехн. институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1985) бітірген. 1965 – 89 ж. Өзен бұрғылау басқармасында есепші, аға инженер, мамандар бөлімінің бастығы, кәсіподақ комитетінің төрағасы, 1989 – 90 ж. Маңғыстау газ өндіру басқармасы бастығының орынбасары, 1990 – 96 ж. Жаңаөзен тігін фабрикасының директоры, Технокөлік басқармасы бастығының орынбасары, 1996 – 2006 ж. «Өзенмұнайгаз» ААҚ тексеру комиссиясының төрағасы, мамандар бөлімінің бастығы. 2006 жылдан «Өзенмұнайгаз» өндірістік фирмасы директорының қоғамдық ұйымдармен жұмысы жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарады. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Тоқмағанбет Базарбаев

Базарбаев Тоқмағанбет (1946 жылы туған, Түрікменстан) – мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген. 1962 – 81 ж. Өзен геология барлау экспедициясында оператор, машинист, 1981 – 99 ж. Өзен бұрғылау басқармасында бұрғылаушы, ауысым бастығы, еңбек және жалақы бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары, 1999 – 2005 ж. «Желкен» ЖШС-нің бастығы. 2005 жылдан «Өзенмұнайгаз» өндірістік фирмасының орталық материалдық жабдықтау басқармасының бастығы. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен, «КСРО мұнай кәсіпшілігінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Қызылсу мұзының суы

Қызылсу мұзының суы - кызылсу мұздарының процестері мен құбылыстарының дамуына қатысатын су. Оларды қызылсу мұзын түзуші су және еріген кызылсу суы деп бөледі. Қызылсу мұзын түзуші су мұз бетіне құйылады, одан кейін кызылсу мұзына айналады. Оларды табиғи (жер асты, жер үсті және атмосфералық) және техногендік деп бөледі. Еріген қызылсу мұзының суы әсерінен пайда болады. Оларды беткі қызылсу мұзының, астыңғы қызылсу мүзының және ішкі қызылсу мұзының сулары деп бөледі. Қызылсу мұзының террасасы Қызылсу мұзының террасасы — 1) кызылсу мұзын түзетін судың катуы кезінде немесе қызылсу мұзының біркелкі ерімеуінен пайда болатын кертпештер; 2) су тасқыны әрекетінің және еритін мұздың бөгегіш әрекетінің нәтижесінде өзен аңғарының қызылсу мұзды телімінде пайда болатын бедердің кертпешті пішіні. Қызылсу мұзының төбешігі Қызылсу мұзының төбешігі — мұздықтың бөртуі немесе судың шоғырлана қатуының нәтижесінде түзілген қызылсу мұзы массивінің дөңес бөлігі. Әдетте, қызылсу мұзын түзуші көздердің орналасқан жерлерін және қызылсу мұзындағы үлкен қысымды көрсетеді. Биіктігі 5 м-дей, ұзындығы 100 м-ге дейін болады. Мұз жамылғысымен жүруді қиындатады, көбінесе инженерлік құрылыстардың бұзылуына апарып соғады. Қызылсу мұзының ұңғысы Қызылсу мұзының ұңғысы - аяздық үгілу мен еріген кызылсу мұзы суларының эрозиялық әрекеті жылдам байқалатын тік беткейлі аңғары бар қызылсу мұзының бөлшектену тұсы. Ол қызылсу мұзы дамыған жерде беткейлердің шегінуі мен аңғардың кеңеюіне себепші болады. Дереккөздер
Карсттық цикл

Карсттық цикл - карстты атыраптарда жер үсті және жер асты суларының басымырақ болуының әсерінен бедердің даму процесінде карлардың, көлдеулердің, шұңқырлардың және саңылаулардың түзілуінен басталып, карсттық казаншұңқырлар мен ойпаңдардың қалыптасуымен аяқталатын өзгерістердің жиынтығы (америкалық геолог әрі географ У.М. Дейвис бойынша). Дереккөздер
Карта жасау

Карта жасау - мынадай жұмыстар түрлерін қамтиды. Карта жасау үшін * негіз дайындау; * бастапқы картографиялық материалдардан бейнені негізге көшіру; * бейнені генерализациялау; * генерализацияланған бейнені бекіту. Негізді дайындау оған беттің жақтаушасын, координаталық торды және тірек пункттерін салудан тұрады. Бұл элементтерді салу кателігі 0,1 мм- ден аспайтын координатографты пайдаланып жасалады. Бастапқы материалдан бейнені негізге көшіру, әдетте, фоторепродукциялық аппараттың немесе фототрансформатордың көмегімен фотомеханикалық әдіспен жүргізіледі. Аспап көшіру кезінде атқарылатын түрлендіру сипатымен анықталады. Түрлендіру кезінде көбіне фоторепродукциялық аппарат, ал неғұрлым күрделі түрлендіруде фототрансформаторлар пайдаланылады. Ұсақ масштабтағы карталарды жасағанда жиі кездесетін екінші қатардағы және жоғары түрлендірулерді орындау қажет болғанда саңылаулы фототрансформаторлар қолданылады. Пайдаланылатын материалдардың масштабтағы түпнұсқасының фото және жарық көшірмелері тірек пункттері жоне тор бойынша дайындалған негізге құрастырылады, содан соң бейнені генерализаңиялау жасалады. Генерализацияланған бейне әр түрлі түсті тушьпен бекітіледі. Осы жұмыстар нәтижесінде алынатын құрастырушылық түпнұсқа графикалық безендіру сапасы бойынша одан карта таралымын шығаруға әлі де жарамайды. Жоғары сапалы басылым үшін кажет түпнұсқа келесі кезеңде, картаны басып шығаруға дайындау кезінде жасалады. Соңғы жылдары картография өндірісінде кұрастыру және басып шығаруға дайындау бір мезгілде қатар атқарылатын оте тиімді әдіс кең қолданылады. Дереккөздер
Қырқалы құмдар

Қырқалы құмдар - жіңішке параллель қырқалар түрінде орналасқан және басым желдің бағыты бойынша бағдарланған құм массивтері. Ұзындығы бірнеше км-ге, жартылай өсімдік өскен қырқалардың биіктігі бірнеше метрден 80 м-ге, шөп өспеген қырқалардың биіктігі 200 м- ге дейін жетеді. Желден құмның құйындап қозғалуының, сондай-ақ әр түрлі экспозициядағы беткейлердің әркелкі ысуының салдарынан калыптасады. Орталық Азияның, Аустралияның,Африканың шөлді аудандарында көп кездеседі. Дереккөздер