kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кафедра

Кафедра (грек. kathydra – орындық) # Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римдегі философтар мен шешендер сөз сөйлейтін орынның атауы; # Шіркеуде діни уағыз оқитын мінбер; # Баяндама, дәріс оқылатын мінбер; # Жоғары оқу орындарындағы бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше пәндер оқытушыларының бірлестігі. Кафедра белгілі пәндер бойынша оқу, әдістемелік және ғылыми-зертеулік жұмыстарына, ғылыми педогокикалық кадрлар даярлау, мамандық көтеру, студенттер арасындағы тәлім-тәрбие ісіне басшылық етеді. Комитеға оқу жұмыстарын (дәріс, зертханалық, практикалық жұмыс, семинар, курстық, дипломдық жоба, емтихан, сынақ, т. б.) жүргізу жүктеледі. Кафедра қарауындағы қызметкерлердің жұмыс жоспарын қарайды, оқытушылардың озат тәжірибесін зерттеп, оны тарату ісін жүзеге асырады. Өз мүшелерінің немесе ректораттың тапсыруымен басқа да ізденушілердің (кафедраның пәні бойынша ) диссертациялық жұмысын талқылайды. Дереккөздер
Кафель

Кафель (немісше Kachel) – күйдірілген балшықтан глазурьлеп (кейде глазурьсіз) жасалып, пештің сыртын, ас бөлме қабырғасын, еденді, тағы басқа әсемдеу үшін қолданылатын бұйым. Глазурьленген кафель санитарлық-гигиеналық талаптарға толық сай келеді – аз кірлейді, тез тазартылады. Кафельдің изразец деп аталатын түрі Ресейде 10 ғасырдан, ал күйдірілген жылтыр қыш тақталар Орта Азияда 14 ғасырдан бері қолданылып келеді. Кафель жақсы иленетін фаянстық балшықтан жасалады. Кафельдің үстіңгі беті жылтыр, рельефті, ақ немесе түрлі түсті әшекейленеді. Астыңғы беті берік жапсырылуы үшін бедерлі жасалады. Дереккөздер
Кашафутдин Шаһмарданұлы

:Кашафутдин Шаһмарданұлы, әл-Минзәләви ас-Сөлеки әл-Қарқаралы (1864, Башқортстан, бұрынғы Уфа, Минзәлә уезі, Нәркей болысы, Сөлек ауылы – 1920) – ақын. Ұлты – башқұрт. Шаруа отбасынан шыққан. Ауыл имамынан тәлім алып, 1883 – 1892 жылы Қазан медресесінде оқыды. 1892 жылы Уфада медресеге мұғалім болуға рұхсат алып, Семей өлкесі, Қарқаралыдағы Құнанбай қажы мешіті жанындағы медреседе оқытушы болып жұмыс істейді. Өмір бағыты Діни-ағартушылық бағыттағы ақын. Шығармаларының негізгі желісі – жастарды өнерге, білімге шақырып, дін жолын танып білуге үндеу болды. Ы.Алтынсарин ізімен “Кел, балалар, оқылық” атты өлең жазды. 1897 жылықазақтың 400-дей мақал-мәтелін “Ахуал” деген атпен бастырып шығарды. “Махулат” (1897), “Манзурат” (1897), “Мінез” (1898), “Оқы намаз кітабын” (1898), тағы басқа еңбектері оқу-білім, тәрбие, дін, ғылым мәселелеріне арналған. Ақын шығармаларын үш түрлі сипатта қарастыруға болады: автордың төл шығармалары, шығыстық үлгідегі қиссалары, халықтық фольклорды жинауы. Соның ішінде ағартушылық бағыттағы еңбектерінің жас ұрпақты ұлттық дәстүрде тәрбиелеудегі орны ерекше. 27 кітабы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында, Ұлттық кітапхананың сирек кітаптар қорында сақтаулы. Дереккөздер:
Кәде

:Кәде – қазақ халқының рәсімдік және ғұрыптық жоралғыларының жиынтық атауы. *Кәде жасамау – дәстүрді сыйламау, яғни әдет заңын бұзу деген сөз. Түрлері өте көп және оның ережесі, әрқайсысының өз жасау тәртібі бар. **Кәденің той кәделері (тойбастар, айттық, мүше сұрау, көрімдік, тәбәрік, жыртыс, сарқыт, тағы басқа) **құдалық кәделері (қарғыбау, шеге шапан, қалың мал, өлі-тірі, бата аяқ, той малы, ат байлар, тойбастар, құйрық-бауыр, сандық ашар, шәй құяр, құдатартар, табаққа салар, құда аттандырар, тағы басқа) **күйеу кәделері (есік көрсету, ентікпе, босаға аттар, шымылдық байлар, балдыз көрімдік, күйеу аттандырар, тағы басқа) **балаға арналған кәделер (ат қою, бесікке салу, тұсаукесер, қырқынан шығару, тағы басқа) **қаза кәделері (садақа, жыртыс, қабыршы кәдесі, киім беру, тағы басқа) сияқты түрлері көп. Дереккөздер:
Кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасы

:Кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасы(Polypodіaceae) – қырыққұлақ тәрізділерге жататын споралы өсімдіктер. Кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасының Қазақстанның далалық аймақтардағы тау шатқалдарында, қылқан жапырақты және аралас орманды алқаптардағы көлеңкелі жерлерде өсетін 14 туысы: *вудсия (Woodsіa), *көпіршікті қырыққұлақ (Cystopterіs), *қауырсын қырыққұлақ (Struthіopterіs), *усасыр қырыққұлақ (Dryopterіs), *телиптерис (Thelypterіs), *жалаңтұқымды қырыққұлақ (Gymnocarpіum), *алқа қырыққұлағы (Polystіchum), *таға қырыққұлақ (Athyrіum), *талақдәрі қырыққұлақ (Asplenіum), *тарақ қырыққұлақ (Ceterach), *хейлант (Cheіlanthes), *сүмбіл (Adіantum), *қырықаяқ қырыққұлақ (Polypodіum), *еркек қырыққұлақ өседі. Бұлар 27 түрге бөлінеді. Биіктігі 5 – 25 см-ден 30 – 120 см-ге дейін жетеді. Сипаттамасы Сыртын қабыршақ, түк басқан етженді тамыр сабағының жоғасыр бөлімінен екі қатар болып жапырақтары жетіледі. Жапырақ сағақтарының тамырсабаққа байланысқан жеріндегі дәнекер буындары арқылы жапырақ тақтасы күн сәулесіне қарай бұрылып өседі. Жапырағының астыңғы жағынан эллипс, дөңгелек пішінді сорустары (өсімдік спорасы дамитын мүшелері) жабынсыз жетіледі. Сорустарының шетін қоршай қабыршақтар мен түк жапқан. Көбеюі Қолайлы жағдайда жарықтың әсерінен спораларының кейбіреулері майда өскіншелерге (жынысты ұрпағы) айналады. Оларда аналық, аталық жыныстық мүшелері жетіліп, архегонидегі жұмыртқа клеткасын, антеридийлердегі (қапшық тәрізді пішіні бар аталық жыныс мүше) жетілген қозғалмайтын аталық жыныс клеткасының (спермий) бірі ұрықтандырады. Зиготаның хромосомалар жиынтығы диплоидты болады. Митозды бөлінудің нәтижесінде алдымен ұрық, одан ірі споралар түзілетін спорофит өсіп жетіледі. Кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасының арасында дәрілік (усасыр қырыққұлақ, таға қырыққұлақ), улы (еркек қырыққұлақ) және әсемдік (сүмбіл) түрлері бар. Сондай-ақ, иісті усасыр қырыққұлақтың құрамында кумарин болғандықтан халық медицинасында кеңінен қолданылады. Дереккөздер:
Кәкпір

:Кәкпір– тор көз ожау, бауырсақ, ірімшік немесе етке салынған нанды сүзіп алатын құрал. Кәкпір қалайыдан жасалады. Бас жағы ожауға ұқсас. Сұйық зат ағып кету (май, сорпа) үшін тесіктер – тор көздер ойылады, сымнан да тоқылады. Халық арасында бұл құралдың майқалақ, тесік ожау, кепсер, сүзекі, сүзгіш, шолпы сияқты балама атаулары да кездеседі. Дереккөздер:
Тұрсынбек Кәкішев

Тұрсынбек Кәкішев (1927 жыл - 08.09.2015 жыл) - әдебиетші, ғалым, сыншы. Филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері. «Оңаша отау» (1982) кітабына енген «Абайтанудың алғашқы асулары»атты мақаласында қазақ әдеби сынындағы Абай шығармашылығы төңірегінде атқарылған істерге, оның ұлттық сыни- ғылыми ойдың даму эволюциясындағы көрінісіне, Абай шығармаларын зерттеуші ғалымдардың бұл іске қосқан үлесіне, жекелеген зерттеулер мен мақалаларға талдау жасайды. Автор мұнда абайтану ғылымының алғашқы кезеңіндегі зерттеулердің қазақ әдеби, ғылыми сынына негіз болғанын ерекше бөліп айтады. Кәкішев «Абайдың сатирасы» (Абай тағылымы, Алматы, 1986) және «Асылдың сынығы» («Лениншіл жас», 20. 05. 1970) атты мақалаларында Абай шығармаларының тақырыптық- идеялық және көркемдік ерекшеліктеріне назар аударса, «Орыс ориенталистері Абай туралы» деген мақаласында («Ертіс», 22. 09. 1963) орыс зерттеушілерінің Абай жайында айтқан пікірлері мен берген бағаларына талдау жасайды. *1979 Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. *1950 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде бөлім меңгерушісі, «Мектеп» баспасында аға редактор міндетін атқарған. *1952–58 Қазақстан Компартиясы ОК-нің Партия тарихы институтының ғылыми қызметкері, *1960–68 Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер болды. *1968 жылдан Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент (1968–78), декан (1978–86), кафедра меңгерушісі *2000 жылдан осы университеттің профессоры «Қазақ әдеби сынының туу және қалыптасу жолдары» деген тақырыпта докторлық диссиртация қорғады. Шығармалыры :1967 «Дәуір суреттері», :1971 «Сын сапары», :1982 «Оңаша отау», :«Қазақ әдебиеті сынының тарихы» (1994), т.б. еңбектерінде қазақ әдебиеті мен сынының тарихы терең зерттелген. Кәкішев «Қазақ әдебиетінің тарихы» (3-т., 1–2-кіт., 1967), «Қазақ кеңес әдебиеті тарихы» (1970, орыс тілінде), «Көп ұлтты кеңес әдебиетінің тарихы» (1970, Мәскеу) сияқты еңбектерді жазуға қатысты. ;Сәкен Сейфуллинге арналған С.Сейфуллиннің шығармалары өмір жолын баяндайтын «Сәкен Сейфуллин» (1967; орыс тілінде, ЖЗЛ сериясы бойынша, Мәскеу, 1972), :1968 «Қызыл сұңқар», :1976 «Сәкен Сейфуллин. Өнегелі өмір», :1994«Сәкен және Гүлбаһрам», :1994 «Сәкеннің соты», :1997 «Сәкен Сейфуллин», :2000 «Мағжан және Сәкен» атты еңбектерін жазды. ;Өзге: :1992 «Санадағы жаралар», :1995 «Кер заманның кереғар ойлары», т.б. жинақтарында қазақ әдебиетінің өткені, бүгіні жайлы толғаныс-пікірлері топтастырылған. :1978 «Ұштасқан үш өзенмен», :1983 «Жол үстінде 80 күн», :1986 «Садақ», :1989 «Жасампаз өлке» атты сапарнамалық кітаптары жарық көрді. Дереккөздер
Тынысбек Шәріпұлы Кәлменов

Тынысбек Шәріпұлы Кәлменов(5.5.1946 жылы туған, Түркістан облысы Төле би ауданы Көксәйек ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (1983), профессор (1986), Дулат тайпасының Жаныс руынан. *2003 Қазақстан ҒА-ның академигі, *1996 Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері. *1969 Новосибирск университетін (Ресей) бітірген. *1969–72 КСРО ҒА Сібір бөлімшесінің Математикалық институтының аспиранты. *1972–85 Қазақстан ҒА Математика және механика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. *1985–91 ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі және декан. *1991–97 Қазақ химия-технология институтының ректоры қызметтерін атқарды. *1997 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері вольтерралық емес трикоми операторы проблемасын шешуге арналған. Сондай-ақ ол гиперболалық, эллипстік және аралас типтегі теңдеулер үшін локальді емес шекаралық есептердің спектрлік теориясын құрды. Қазақстан Ленин комсомолы сыйл. лауреаты (1978). Дереккөздер
Кәмпескелеу

:Кәмпескелеу (латынша confіscatіo – дүние-мүлікті қазынаға тартып алу) – тәркілеу, мүлікті иесінің ықтиярынсыз қазынаға тегін алу, жеке адамдардың, әр түрлі ұйымдардың, қауымдастықтардың меншіктерін мәжбүр ету жолымен, қайтарылмайтын етіп заңға сүйеніп тартып алу. *Әр түрлі әлеуметтік төңкеріс кезінде белгілі бір әлеуметтік топтың мүддесі үшін жерді, мүлікті, малды тартып алу үшін жүргізіледі. КСРО-да Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында жеке меншік иелерін жою және большевиктік тәртіпке қарсы әлеуметтік-саяси топтарды қоғамдық өмірден мүлдем ығыстыру үшін Кәмпескелеу ісі қолданылған. *Орталық биліктің мақұлдауымен Қазақ АКСР ОАК-і 1928 жылы 27 тамызда ірі байлардың шаруашылықтарын Кәмпескелеу туралы заң қабылдады. Бұл заң сол жылдың қыркүйек және қараша айларында зорлық-зомбылықпен жүзеге асырылды. Қазақстан үкіметінің ресми дерегі бойынша, осы науқан барысында 696 шаруашылық тәркіленген. Шын мәнінде, кәмпескеленген шаруашылықтар сандары мыңнан асып кетті. Кәмпескелеу туралы заңға сәйкес көшпелі аудандарда ірі қараға шаққанда 400, жартылай көшпелі аудандарда 300 және отырықшы аудандарда 150 бас малдары барлар кәмпескеленулері керек еді. Алайда ауқатты шаруалардың көпшілігінде мұндай көлемде мал басының болмауына байланысты бірнеше туыстас қожалықтар бір шаруашылық ретінде күшпен біріктіріліп тәркіленді. Кәмпескелеу барысында байлардан тартып алынған 145 мың бас мал (ірі қараға шаққанда) жарлы-жақыбайлар шаруашылықтарын материалдық тұрғыдан да, рухани тұрғыдан да көтеруге қолдау көрсете алмады. Керісінше, Кәмпескелеу табиғи ортаға бейімделген дәстүрлі мал шаруашылығының дамуын тежеп, оны қатты күйзеліске ұшыратты. Алайда Кеңес өкіметі Қазақстандағы ірі байларды саясатының сәтсіздіктерінен дұрыс қорытынды жасай алмады. Кәмпескелеу науқанында қолданылған зорлық-зомбылық әдістері, күштеу саясаты, одан кейінгі шаруашылықтық-саяси науқандарға – күшпен ұжымдастыру, кулактарды тап ретінде жою, көшпелілерді зорлап отырықшыландыру шаралары кезінде одан әрі қатыгездік сипат алды. Мұның өзі халықтың кеңестік саясатқа қарсы стихиялық көтерілістерін туғызды ( Адай көтерілісі, Шұбартау көтерілісі, тағы басқа). *Кеңес өкіметі органдарының науқаншыл саясаты қазақ халқының елеулі бөлігінің ата қонысын тастап, шет елдерге үдере көшуіне әкеліп соқтырды. Дәстүрлі көшпелі қоғам заңдылықтарын ескермей, шаруашылықтарды ұрдажық ожарлықпен күштеп ұжымдастыру қазақ даласындағы мал санының жүздеген есе азаюына алып келді. Мұның соңы қазақ халқының тарихында бұрын-соңды болмаған 1930 – 32 жылдардағы нәубатқа соқтырды Дереккөздер:
Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов

Кәрібжанов Фазыл (1912, Ресей, Омбы облысы Шарбақкөл ауданы 6-ауылы – 25.8. 1960, Алматы) – мемлекет қайраткері. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. Омбы жұмысшы (1933), Сібір ауыл шаруашылығы ин-тын (1938) бітірген. 1938 – 46 жылы Солтүстік Қазақстан облысы шаруашылықтарында агроном, ауданы, облысы, республика партия комитетттерінде ауыл шаруашылығы бөлімдерінің жауапты қызметкері болған. 1946 – 53 жылы Қарағанды облысы партия комитетінің 2-хатшысы, облыс атқару комитетінің төрағасы, Қазақстан Компартиясы ОК-нің ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, 1953 – 54 жылыҚазақ КСР ауыл шаруашылығы министрі. 1954 – 60 жылыҚазақстан КП ОК-нің 2-хатшысы қызметтерін атқарған. 1960 жылы Қазақ КСР Жоғасыр Кеңесі Президиумының төрағасы болып сайланды. КСРО, Қазақ ҚСР Жоғасыр Кеңесіне бірнеше дүркін депутат болып сайланған, КСРО ордендері мен медальдерімен марапатталған. Алматыда 28-панфиловшылар паркіндегі Даңқ мемориалы кешеніне жерленген. Дереккөздер
Кәріқыз

Кәріқыз – айлауыктар тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. *Қазақстанның сор және тыңайған жерлері мен жол жағаларында өсетін 32 түрі бар, оның 11-і – эндемик. Бұлардың биіктігі 5 – 20 кейде 60 см-дей болады. Сабағы тік, ұшына қарай бұтақталып келеді. Ұзынша жапырақтары мен сабағының сыртын қалың түк жапқан. Гүлдері ұсақ, бес мүшелі, түсі, көбінесе, көкшіл болып келеді. *Гүлшоғыры – бұйра, толық жетілгенде жазылып, шашақ гүлшоғырына ұқсайды. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. *Жемісі – 4 жаңғақша, оның сыртын тікенек жауып тұрады, осы тікенектері арқылы мал жүніне жабысып таралады. Бау-бақшаның арамшөбі. *Мал жемейді. Дереккөздер
Садық Кәрімбаев

Садық Кәрімбаев (28 ақпан, 1918, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 4 шілде 1975, Алматы) –сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1947). Өмірбаяны Бала күнінде шешекпен ауырып екі көзінен айырылған. Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Шығармашылығы Жасынан ән салып, сырнай тартады. Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, әсіресе, өзі туып өскен өлкенің Майра, Естай, Жарылғапберлі сияқты әнші-ақындарының шығармашылығын жетік біліп, солардан ғибрат алады, өзі де ән шығарады. Әндерінің тақырыбы сан алуан. Туған жердің табиғат сұлулығына (“Жетісу”, “Кешкі Алматы”, “Жаңаарқа”), еңбек адамдарының ерлік істеріне (“Тракторшы қарындас”, “Сауыншы жеңгей”, “Жылқышы қыз”, “Шаттанамын еңбектің ерлеріне”, “Қызылшашылар маршы”), Отан қорғау тақырыбына (“Жорық”, “Аттаныс”) арнаған туындылары бар. Халық арасына кең тараған әндерінің негізгі бір саласы – лирикалық әндер (“Сағындырған сәулем-ай”, “Күтем сені”, “Сүйген сәулем Ақерке”, “Ақ тотым”, “Ақтамақ”, “Айлы түнде”, тағы басқа). Сондай-ақ, вальс жанрының (“Жамбыл жастарының вальсі”, “Қапшағай вальсі”) дамуына да үлес қосты. Дереккөздер
Мұхаметсәлім Әбдірахманұлы Кәшімов

Мұхаметсәлім Әбдірахманұлы Кәшімов (1884, Ақмола облысы, Біржан сал ауданы – 1935, Біржан сал ауданы) – ақын, журналист. * Жас кезінде әкесінен, кейін молдадан оқып, хат таныған. Әкесіне еріп Меккеге қажылыққа барып, “Бала қажы” атанған. Ол – бірнеше тәлім-тәрбиелік еңбектердің авторы. * “Әдеп” (1907) * “Сабақ” (1907) * “Насихат қазақия” (1908) * “Ақыл кітабы” (1908), т.б. еңбектерінде қазақ балаларына оқу-білім, тәлім-тәрбие, тазалық, мәдениет мәселелері төңірегінде ақыл-кеңес, өнегелі тағлымдар ұсынады. Ол шәкірт тәрбиесін ұлттық салт-дәстүрге негіздей жүргізуді, мұны имандылық пен адамгершіліктің сан-алуан көріністерімен ұштастырып отыруды уағыздайды. Оқытудың тәрбиелік жағына үлкен мән беріп: , - дейді. Шәкірттерді аз сөйлеп, көп тыңдауға, жаман істен жиреніп, жақсы істен үйренуге шақырады. деп, адамның өзін-өзі тәрбиелеу ісіне ерекше мән береді. Кәшімов ананың бала тәрбиесіндегі рөлін жоғары бағалап, қыздарды өз келісімінсіз жастай атастыруға қарсылық білдіріп, оларды мұсылманша оқытып, тәрбиелеуді жақтайды. * “Сұлу қыз” (1909) өлеңдер жинағы * “Мұңлы Мариям” (1914) романы жарық көрген. 1911 – 14 жылдары “Айқап” журналында қызмет істей жүріп, ел ішіндегі мектеп-медреселердің жай-күйі, олардағы оқу-тәрбие істерінің барысы жайында ой қозғаса, Жетісу, қырғыз, қытай қазақтарын аралаған кезінде (1915 – 16) этнографиялық очерктер жазған. Онда елдің тұрмыс-салты, әдет-ғұрпымен бірге оқу-ағарту мәселелерін де сөз етіп, тәлімдік ой-пікірлерін ортаға салады. Дереккөздер
Квант

Квант (, – қанша) – 1) табиғаты дискретті (үзілісті) физикалық шаманың мүмкін болатын өзгеруінің ең кіші мөлшері; 2) әсер кванты – негізгі физикалық тұрақтылардың бірі; 3) қандай да бір физикалық өрістің қасиетін тасушы бөлшек. (мысалы, электрмагниттік өрістің кванты – фотон, дыбыс тербелістері өрісінің кванты – фонон). Ғылымға квант термині алғаш рет 1900 жылы ғалым Макс Планктың кванттық теория бойынша алғашқы зерттеу жұмысы арқылы енген. Ол сәулелік энергияның үздіксіз шығатындығы туралы классикалық физика түсінігіне қайшы келетін батыл гипотеза ұсынды. Абсолют қара дене жылулық сәулелерді үздіксіз шығара да, жұта да алмайды, олар тек үзікті үлес - квант түрінде ғана шығарады немесе жұтады. Сәуле арқылы тарайтын немесе жұтылатын бір үлес энергия квант деп аталатындығы белгілі болды. Сондықтан 1900 жылдан бастап «кванттық физика» атты физикалық концепция дүниеге келді. Дереккөздер
Квартет

Квартет ( – төртінші) – 1) 4 орындаушыдан (музыкалық аспапта орындаушылар немесе әншілер тобы) құрылған ансамбль. Квартет бір тектес не әртүрлі аспаптарда орындаушылардан құралады. Біртектес аспаптарда ойнаушылардан тұратын квартеттер: шекті аспаптар квартеті (2 скрипка, альт, виолончель), үрлемелі аспаптар квартеті (флейта, гобой, кларнет, фагот), бұлардан басқа 4 валторнадан және 4 фаготтан тұратын квартеттер де кездеседі; әртүрлі аспаптарда ойнаушылар квартеттері фортепианолық квартет (фортепиано, скрипка, альт, виолончель); үрлемелі және ішекті аспаптар квартеті (флейта немесе гобой, скрипка, альт, виолончель). Вокалдық музыкада әйелдер немесе ерлер тобынан құралған квартеттер, сондай-ақ, аралас (сопрано, альт, тенор және бас) квартеттер де болады. Аспаптық квартеттерден кең тарағаны – ішекті аспаптар квартетті. 1973 жылы ішекті аспаптар квартеті Қазақ филармониясында, ал 1980 жылы Алматы консерваториясында(қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) құрылды; 2) 4 аспап немесе 4 әншілер дауысына арнайы жазылған музыкалық шығарма. Аспаптық квартет – ансамбльді камералық музыканың көп таралған түрі, негізінен, циклді сонаталық форма түрінде жазылады. Қазақ музыкасында алғаш квартет жазған Б.Г. Ерзакович (“Қазақ квартеті”, 1936). Композиторлар С.И. Шабельский, И.В. Коцык, Е.Г. Брусиловский ішекті аспаптар квартетіне арнап қазақтың халық әндері мен күйлерін өңдеді. 20 ғ-дың 40 – 50-жылдары бұл жанрда композиторлар Л.В. Афанасьев, Б.Байқадамов, Қ.Қожамияров, Қ.Мусин, М.Қойшыбаев, Ғ.А. Жұбанова, 70 – 80-жылдары Б.Я. Баяхунов, В.А. Новиков, А.П. Исакова, И.Г. Ғазизов, Ж.Дәстенов, Т.Мұхамеджанов, т.б. елеулі еңбек етті. Дереккөздер
Кварц

Кварц Кварц — түссіз немесе боялған табиғи не синтетикалық минерал, кремний қостотығы кристалы (Si0 2 ); пъезоэлектрик (J= 10 10 — 10 Ӏ2 Ом • см). Электрондық аспап жасауда Кварц (монокристалдан қиып алынған кесінділер түрінде) пъезоэлектрлік түрлендіргіштерді, резонаторларды, сүзгілерді, ультрадыбыстық тежеу желілерін дайындау үшін колданылады. Кварц, шынытас – табиғатта ең көп таралған тау жынысын түзуші минерал. Оксидтер класына жатады, химиялық формуласы SіO2. Кварцтың 12 полиморфтық түрі анықталған. Оның ішінде негізгілері – αK (тригональдық сингонияда, төменгі температуралы), βK (гексагональдық сингонияда, жоғары температуралы), β2 – тридимит (гексагональдық), b – кристобалит (кубтық). Кварц әр түрлі жыныстарда ксеноморфты агрегаттар, ұсақ түйірлі масса, жеке, қосарланған кристалдар, друзалар түрінде кездеседі. Табиғатта салмағы 40 т-дай Кварц кристалдары табылған. Кварцтың қаттылығы 7, меншікті салмағы 2,6 г/см3, балқу температурасы 1710°С, шыныдай жылтыр, ультракүлгін сәулені жақсы өткізеді, пьезоэлектрлі қасиеті бар. Түсіне байланысты Кварц әр түрлі аталады: оның таза, мөлдір, ашық түсті ақаусыз кристалы асыл тас қатарына жатады. Олар: тау хрусталі (мөлдір), аметист (күлгін көк), раухтопаз (көкшіл, мөлдір), морион (қара), аквамарин (сарғылт, күрең, қызыл), цитрин (алтындай сары), празем (мөлдір жасыл), тағы басқа. Кварц дала шпаттары, слюдалар сияқты минералдармен бірге магматекті қышқыл жыныстардың, гидротермальдық желілердің, пегматиттердің, метаморфтық жыныстардың басты жыныс құраушы минералы ретінде кең тараған. Кварцтың әсем түстілері зергерлік бұйымдар жасауға, түссіз, мөлдір таза кристалдары оптикалық аспаптар, ал кейбіреулері (агат) дәлдігі жоғары механизмдердің бөлшектерін (призма, ось, тірек, т.б.) жасау үшін, пьезооптикалық ақаусыз ірі кристалдар радиотехникада пайдаланылады. Кварцтан қышқылға, отқа және химиялық әсерлерге шыдамды берік ыдыс, кварц лампасы, абразиялық материалдар даярланады. Шыны керамика өндірісінде, металлургияда Кварцты флюс ретінде пайдаланады. Сілтемелер Дереккөздер
Кварцтау

Кварцтау – ультракүлгін сәулемен залалсыздандыру; емдеу әдісінің бір түрі. Ультракүлгін сәуле сынап-кварцты шамның (лампаның) күшімен алынады. Мұндай сәуле әр түрлі ауруларды (рахит, терінің іріңді қабынуы, т.б.) емдеуге және хирургиялық палаталарды, операция жасайтын, жара таңатын бөлмелерді немесе хирургиялық құрал-жабдықтарды залалсыздандыру үшін қолданылады. Сонымен қатар кварцтау арқылы ішетін су, әр түрлі тағамдар (сүт, ет, т.б.) да залалсыздандырылады. Дереккөздер:
Квершлаг

Квершлаг – тау жынысы қабаттарының созылымына кесе-көлденең жүргізілетін тау-кен қазындысы. Жер бетіне тікелей шықпайды. Квершлаг орналасуына, бағытына қарай негізгі, горизонттық, панельдік, учаскелік, қанаттық, қабаттық болып ажыратылады. Көлденең қимасы тік бұрышты, дөңес, таға пішіндес, трапециялы, т.б. болады. Квершлаг жер асты қазба байлықтарының қабаттарын ашу, жүк тасымалдау, адам жүру, электр кабельдері мен байланыс сымдарын төсеу үшін пайдаланылады. Дереккөздер:
Квинтет

Квинтет 5 музыкант орындаушыдан құралған ансамбль (музыкалық аспапта орындаушылар немесе әншілер тобы). Ол аспаптардың құрамына байланысты бірыңғай (мысалы, ысқылы ішекті аспаптар) немесе аралас құрамды (мысалы, ішекті аспаптар кларнетпен немесе фортепианомен) квинтеттер болып бөлінеді; 2) 5 аспапқа немесе 5 әнші дауысына арнайы жазылған музыкалық шығарма. Дереккөздер
Квитанция

Квитанция( quіtanza), түбіртек қағаз – ақшаны, құжаттарды, құндылықтарды, пошталық жолданымдарды, т.б. заттарды қабылдап алғандықты куәландыру үшін берілетін белгіленген пішімдегі ресми қолхат. Жүк квитанциясы және қоймалық квитанция түрлеріне бөлінеді. Жүк квитанциясы жүк тасымалдаушының қайсыбір құндылықты тасымалдауға қабылдағаны туралы құжат болып табылады. Парцельдік жүк квитанциясы құнды жүктерді ұсақ топтамалармен тасымалдау кезінде коносаменттің (жүкқұжаттың) орнына жүреді. Қоймалық квитанция жүк иесіне қойма иесінің жүкті сақтауға қабылдағанын куәландыру ретінде беретін құжаты. Ол екі бөлімнен:қойма куәлігінен және қойма варрантынан – тауарды қоймаға жайғастырған қойма басқарушысы беретін жүктің қабылданғаны туралы құжаттан тұрады. Дереккөздер:
Кворум

Кворум ( – қатысуы жеткілікті өкіл саны) – жиналысты құқық күші бар деп тану үшін, яғни жиналыста қабылданатын шешімдердің заңды күшке ие болуы үшін қатысушылардың қажетті саны‚ яғни жеткілікті дауыс саны. Кворум, әдетте, заңмен немесе ұйымдардың, акционерлік қоғамдардың жарғысымен белгіленеді. Дереккөздер:
Квота

Квота – әркімге тиесілі бөлік‚ guot – қанша), үлестеме – әркімге тиесілі үлес‚ бөлік‚ норма. Термин бірнеше мағынада қолданылады: *1) өндіріске‚ өткізуге‚ экспортқа немесе импортқа қатысу үлесі‚ ол ұлттық (мемлекет ішіндегі) немесе халықаралық келісімге не халықаралық топқа қатысушылардың әрқайсысы үшін белгіленеді; халықаралық экономика немесе валюталық-қаржы ұйымының жарғылық қорындағы немесе капиталындағы белгілі бір елдің жарнасы; *2) салық салынатын белгілі бір бірліктен алынатын салықтың мөлшерлемесі (абсолют мөлшерде немесе үлес түрінде); *3) сайлау квотасы – сайлау округіндегі бір депутаттың сайлануы үшін қажетті дауыс саны; *4) жекешелендіру барысында азаматтарға қайтарусыз берілетін мемлекттік меншік үлесі. *5) Квотаны белгілеудің мақсаты - монополиялық мол пайда табу мақсатында тауар сатуды, экспорттауды, ал кейде өнім өндіруді шектеу. Импорттық квоталар - контитгенттер - импортты сан жағынан шектеу формаларының бірі; елге белгілі уақытта сырітан әкелінуі мүмкін белгілі бір категориядағы тауарлар сомасының жоғары деңгейі (немесе саны) белгіленеді. Квота(ғылымда) - *1. Белім, норма, белгілі бір заттың мөлшері, сандық шектеулі; *2. Салықтың ең кіші бөлігінен алынатын салықтың мөлшері; *3. Жалпы өндірісте, өнімді сыртқа өткізу кезінде түскен жалпы пайдасы катысушылардың әрқайсысына бөлінген бөлшек. Қабылдау квотасы - I, II топтағы мүгедектер, бала кезінен мүгедектер, мүгедек балалар, ауыл (село) жастары арасынан шыққан азаматтар мен Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын ұлты қазақ адамдарды, сондай-ақ жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды кәсіптік орта және кәсіптік жоғары білім беретінн білім беру ұйымдарына кабылдау үшін бөлінетін білім беру гранттары мен кредиттерінің шекті саны; Дереккөздер
Кебеже

Кебеже — тамақ сақтауға арналған сандық сияқты ағаш бұйым. Кебеженің түбі қалың тақтайдан жасалады. Оның қақпағы кәдімгі сандықтың қақпағы сияқты, кейде жармалы да болып келеді. Жармалар не көлденең кергіш ағашпен, не таспамен жалғастырылады. Кебеженің беті де асадал сияқты кейде ірімшікпен, кейде сүйекпен ою салып өрнектеледі. Кебеже Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Олардың жасалу тәсілі, сыртқы пішіні көп жерлерде ұқсас болып келеді. Кебежелердің бір-бірінен ерекшелігі олардың алдыңғы бетін көркемдеу тәсілінен байқалады. Дереккөздер
Кебенек

Кебенек– 1) сырт киім. Ертеректе жауынгерлер, малшылар жауын-шашыннан, бораннан қорғану үшін киген. Жұқа киізден тігіледі, шапан тәрізді болып келеді. Кебенекке арналған киізді бір бет етіп жұқалап басады. Оны асқан ұқыптылықпен шаршылап, қылшығын сыртына шығара басқан жұқа киізден ақ, қара немесе қоңыр түсті етіп, атқа отыруға ыңғайлы болу үшін артына жарма қалдырып, шалбарымен қоса пішеді. Кебенек кең және ұзын болады. Шапанға ұқсас болғанымен, тік немесе күләпара іспетті жағасы бар кебенекті жылқышылар үскірік аяз бен желден, жаңбыр мен қардан сақтану үшін киген. Халық тілінде кебенектің баламасы ретінде кебентай сөзі де жиі қолданылады. Кебенек сөзіне байланысты “Кебенек киген келеді, кебін киген келмейді” немесе “Ерді кебенек ішінде таны” деген мақалдар бар; 2)ешкі ғана ауыратын жұқпалы індет. Қоздырғышы сүзілгіш вирус. Ауырған ешкінің бәрі өледі. Кебенек індеті ауа райы құбылмалы таулы өңірде көбірек ұшырайды.Індет тез өршиді. Ешкінің дене қызуы 41 – 42С-қа жетеді, оттамайды, күйсемейді, өрістен қалады, ілбіп қана қозғалады, бүйірі қабысып, көзі жұмылып, еш нәрсеге елеңдемейді. Бұлшық еттері оқтын-оқтын дірілдейді; ентігеді, бүйірі соғады, өкпесі сырылдайды, танауынан ірің ағады. Ауырған лақтар бақырады. Сойып қарағанда өкпесінің әр жері бауырдай тығыздалғаны байқалады. Кебенекті кей жерде алаөкпе дейтіні сондықтан. Ауру ешкінің кеуде қуысын сары су кернейді. Ауырған малды емдеу үшін қанына 0,01 г новарсенол жібереді. Мұнымен қатар пенициллин, стрептомицин, норсульфазол және жүрек қызметін күшейтетін дәрілер береді. Көкірегіне жылытқыш кеп тартады. Қораны 10 – 12%-тік әк не 2%-тік күйдіргіш натр ерітіндісімен залалсыздандырады. Карантин ауру айыққаннан кейін 2 айдан соң алынады. Дереккөздер:
Кебін

Кебін – қайтыс болған адамға кигізілетін ақырет киімі. Кебін үш бөліктен тұрады: 1) лифафа – сыртқы кебін. Лифафаның көлемі мәйітті қаусыра орауға, басы мен аяқ жағынан бууға жетерліктей көлемде болады; 2)изар – бас, аяқпен бірдей енді мата; 3) қамис – көйлек. Мата екі қабатталып, ортадағы тұйық жерден бас сиярлықтай жыртылады. Басқа кигізгенде, көйлектің ұзындығы мойынның түбінен аяққа дейін жететін болуы тиіс. Бұл кебін ерлер мен әйелдерге ортақ кебін әйелдер үшін мұнан өзге: 1)хумар, яғни шашты жабатын бүркеншік; 2) хирқа, яғни кеуде жапқыш болады. Хирқаның ұшы екі қолтыққа келтіріліп, омырау жабылады. Бүркеншіктің екі ұшы хирқаның астына келтіріледі. Кебін адам тірі кезде киюге жарайтын нәрседен, мүмкіндігінше мақтадан тоқылған ақ түсті матадан болғаны абзал. Әрі жаңа немесе таза болуы қажет. Әйелдердің кебіні жібектен болса да болады. Жетерліктей мата табылмаған жағдайда, мәйіт жалғыз қабат кебінмен де қойыла береді. Мәйітке әуелі “қамис”, кейін “изар” кигізіледі. Сосын “лифафа” оралып, ашылып кетпес үшін бас, аяқ, белден байланады. Әйелдердің шашы екі бұрым түрінде “қамистің” үстіне көкірек тұсына қойылады. Бүркеншікпен басы, беті жабылып, үстіне “изар” оралады да, “изардың” үстінен кеуде жапқыш көкіректің үстінен көлденең қойылып, екі ұшы қолтықтың астына келтірілгеннен кейін, “лифафа” оралады. Сәби балалардың кебіні “лифафа”, “изар”, тек қана “лифафа” немесе кәдімгі үш қабат мата болса да оқасы жоқ. Кебіннің үш түрі бар: 1) сүннет түрі. Сүннет кебіні жоғарыда айтылған тәрізді, ерлер үшін: “лифафа”, “изар” және “қамис”. Әйелдер үшін қосымша “хумар” және “хирқа”; 2) “кифая” түрі (“кифая” – жеткілікті). Ерлер үшін “изар”, “лифафа”. Әйелдер үшін “изар”, “лифафа” және “бүркеншік”; 3) “заруат”түрі. кебін жоқ, не табылмаған жағдайда мәйітті бір қабат етіп ораған матаны заруат деп айтады. Шаїид (шейіт) болғандарды жумайды, әрі оларға жоғарыда айтқан кебінді кигізбейді. Шаїид өз киімдерімен жерленеді; қ. Жерлеу рәсімі. Дереккөздер
Кегей

Кегей – арба доңғалағының күпшек пен табан қимасының аралығындағы тiреу ағашы. Мұны "шабақ" деп те атайды. Шабақтары қаңсып босағанда оған мықты таяқты бастыра біріктіріп қайыспен немесе сыммен, кейде қыл арқанмен бұрап байлайды. Дереккөздер Әдебиет * Шойбеков Р.Н. Қазақ тіліндегі күш-көлік атауларының этномәдени мазмұны. Этнос тілін зерттеудің өзекті мәселелері. Алматы: «Кие» лингвоелтану инновациялық орталығы, 2011. 68-75 бб.
Кедергі

Кедергі – # электрлік кедергі – электр тізбегінің немесе өткізгіштің электр тогына қарсы бағытталған әсерін сипаттайтын шама. ; # акустикалық кедергі – акустикалық жүйенің тербелісі қарастырылғанда қолданылатын сипаттама. Ол дыбыс қысымының көлемдік тербелмелі жылдамдыққа қатынасына тең. Дереккөздер
Кежім

қорынан. Кежімнің бетіне қызыл, ақ, қара, сұр түсті жүн жіптермен ұсақ жолақ түсіріліп тоқылған. Көк түсті мақта матамен астарланған. Аттың сауырын жауып тұратын алдыңғы жағы көк шашақпен шашақталған.]] Кежім – салтанат, сәндік үшін әшекейленіп, өрнектеліп, шашақталып жасалған ат жабуы. Көне заманда кежім «тері сауыт» деген мағынаны білдірген. Кежімнің ертедегі массагет, сақ, сармат, оғыздарда қолданылған сауыт түрiндегi үлгiлерi жазба деректерде, жартастардағы суреттерде, дастан-жырларда ұшырасады. Сипаты, атаулары мен қолданысы Мұндай ат сауыты кекілдік, сауырлық, жақ, мойындық, кеуделiк, бастық деп аталатын 6-бөлiктен тұрады. Кежімді астарлық жабуға металл көбелердi, берен, зере темiрлердi қайыс, шегемен бекiту, шығыршықпен өру, қаю, сыру арқылы жасайды, етегiне шашақ түсiредi. Қорғаныс дәрежiсiне сай олар "көбе кежім", "берен кежім", "қапталған кежім", "кiреуке кежім" деп аталған. Ертеде кежім қорғаныс мақсатында атты жарату, аурудан сақтау үшiн қолданылса, соңынан сәнді жабу түрiне ауысқан. Ол таңдаулы ат пен мақтаулы түйелерге жабылатын болған. Кежім салтанатты күндерде және күзгі, қысқы суықта ердің астынан салынып, аттың сауырын жауып тұрады. Кежімнің алтын, күміс зермен (жіптермен) әшекейлеп тігілген алтынды кежім, күмісті кежім, зерлі кежім, кестелі кежім, шашақты кежім тәрізді сәнді түрлері болған. Дереккөздер Әдебиеттер * Радлов В.В. Тюркские степные кочевники. ІІІ т. Астана: Алтын кітап, 2007; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Кез

Кез – қазақ халқының байырғы ұзындық өлшемі. Ол өлшеуіштердің метрлік жүйесі енгенге дейін Ресейде қолданылып келген аршынға тең. 1 аршын немесе 1К28дюйм71,12 см. Орта Азия мен Қазақстанда негізінен сауда-саттық жұмысында қолданылған. “Кездеме” атауы да осы кез ұғымынан шыққан. Дереккөздер:
Кездік

қорынан.]] Кездік – қыны кісе белбеуге тағылатын, аңшылықта қолданылатын, басы бір жүзді кішкене пышақ. Атау түсінігі Түркі халықтарында көне магиялық түсініктерге байланысты аңшылықта қолданылатын құралдардың атын атауға тыйым салынып, өз атауының орнына зат пен оның әрекетінің, жасалған материалының метонимиялық байланысына негізделген эвфемистік жанама атау қолданылды. Осы секілді кесетін қару – пышақтың атын да аңшылық кезінде тура атамай кездік, кестік деп («кескір құрал» деген мағынада) атап, кейін бұл атау түркі халықтарында пышақтың аңшылықта қолданылатын түрінің атауы болып қалыптасты. Жасалуы мен қолданысы Қазақтар кездіктің сабын ағаштан, сүйектен, аңның мүйізінен жасап, жүзін шынықтырылған асыл құрыштан соққан. Аңға шыққанда кездікті теріден тігілген қынға салып, белге тағып алып жүрді. Пышақтың кішкентай түрін кейде "құс кездік" деп атау ертеден қалыптасқан. Бұл туралы: "Арсалақтап жүгіріп, асығыста сүрініп, кеудесіне мініпті. Құс кездігін суырып, кеудесінен тіліпті", – деп келетін этномәдени дерек «Алпамыс» жырында сақталған. Сонымен бірге кездік өлшем құралы ретінде де қолданған. Мәселен, шөбін орып алған жерге шыққан, шөптің кездік бойы өсіп қалған кезін «кездік бойы алқымдағанда» деп сипаттайды. Дереккөздер Әдебиеттер * Кайдаров А.Г. Доспехи и вооружение воина-батыра в казахском эпосе и их этно-лингвистическое объяснение. ИАН КазССР. Серия общественная. 1976. №6; * Ахметжан К.С. Этнография традиционного вооружения казахов. Алматы: Алматыкітап, 2007.
Магистр

Магистр ( - ұстаз, тәлімгер) - жоғары кәсіби білімінің үшінші сатысы. Ол негізгі білім беру бағдарламаларын меңгерген және қорытынды аттестацияны сәтті тапсырған адамдарға беріледі. Жоғары оқу орындарында берілетін екінші академиялық дәреже. Университет немесе оған теңестірілген жоғары оқу орнын бітіріп, бакалавр дәрежесін алған соң, екі жыл қосымша курстан өтіп, ғылым саласы бойынша диссертация қорғағандарға магистр ғылыми дәрежесі беріледі. Тарихта Ежелгі Римдегі қызмет лауазымы. Кейіннен Еуропада католиктік діни-рыцарьлық орденінің басшысы ұлы магистр деп аталды. Дереккөздер fr:Maîtrise
Магия

Магия Магия ( — сиқыршылық) — алғашқы қауымдық дін формаларының бірі; іс-әрекеттердің (жеке немесе ұжымдық) символдық бейнесі. Магия алғашқы қауым адамы ойының көрінісі және жаратылыстан тыс күштерге сенімнің күшеюімен тікелей байланысты болды. Магиямен байланысты дүние туралы түсініктер ежелгі натурфилософиялық ілімдер мен алуан түрлі “құпия ілімдер” негізінде алынды. Тарихы Ортағасырлық алхимияда магиялық негіз айқын көрінді. Қайта өркендеу дәуірінде Дж.Делла Порта, Дж. Кардано, Парацельс сынды ойшылдардың еңбектерінде магиялық белгілер көрініс тапқан. Табиғат күштеріне бағынышты ежелгі адам күрделі мәселелерді шеше алмағандықтан құпия, тылсым күштерге арқа сүйеп, магиялық іс-әрекеттер жасады. Олар магияны табиғатпен қарым-қатынас формасы ретінде және өзара қарым-қатынас барысында қолданды. Магия көптеген тылсым құбылыстарды жұмбақ күштердің әсеріне жатқызуға негізделіп, адамдарға, жануарларға, рухтарға, тағы басқаға әсер ету мақсатын көздейтін салт-жоралар жиынтығынан көрінеді. Магия адамдардың өзінің немесе басқалардың бойында табиғатқа ықпал етудің табиғаттан тыс барлық мүмкіндіктеріне сенімін білдіреді. Түрлері Магия мынадай түрлерге бөлінеді: өндірістік, емдеу, сақтаушы (қорғаушы), зиян келтіруші, соғыс, ауа райы магиясы. * Өндірістік магия ежелгі адамның шаруашылық іс-әрекетімен — егін егу, аң, балық аулау, тағы басқа байланысты. * Емдеу магияның мақсаты — дуалау, үшкіру, басқа да “сиқырлық” тәсілдер арқылы ауруларды емдеу. * Сақтаушы (қорғаушы) магия тыйым салу (табу) жүйесінен тұрады. Магиялық тыйым салу жаман ниеттер мен бақытсыздықтардан сақтану үшін қолданылады. * Зиян келтіруші магия — жануарларға зиян, залал келтіру үшін қолданылатын дуалар жүйесін білдіреді. * Соғыс магиясында — жау әскеріне қарсы сиқырлық іс-әрекеттер жасалады. * Ауа райы магиясында — шаруашылық өмірге қолайлы табиғат жағдайын туғызу үшін сиқырлық әрекет жасау орын алады. Қазіргі түсінік Қазіргі кезде зерттеушілер магияны контактілі (магиялық күші бар объектімен тікелей әрекеттесу), инициалды (Магиялық іс-әрекет субъектісі үшін қол жетпейтін объектіге магиялық әрекеттің бағытталуы), парциалды (шаш немесе тырнақ, тамақ қалдықтары арқылы жанама ықпал ету), имитативті (магиялық объектіге ұқсас затқа ықпал ету) деп бөледі. Ежелгі дін формаларын зерттеуші Б.Малиновский магияны жемісті, сақтандырушы және деструктивтік деп жіктейді. Дж.Фрезер бойынша магиялық әрекеттер ұқсас немесе бірінен кейін бірі келетін шектес құбылыстарды жалған себеп-салдарлық қиыстыруға негізделген. Осыдан магияның гомеопатиялық (ұқсастық бойынша, еліктеушілік) және контагиозды (шектесуі бойынша, жұқтыру) деген екі түрі көрінеді. Әлемдік діни жүйелерде магиялық салт-жоралар елеулі рөл атқарады. Леви-Стростың пікірінше, магия мен дін бірін-бірі толықтырады. Магия белгілі бір әрекетке және сөздерге “кереметтік” қасиет беріп, дәріптейтін күш ретінде адамның объектіге тікелей әсер етуі және мақсатына жету жолында өз мүмкіндігіне деген сенімге негізделген. Магиялық әдет-ғұрыптар дүниеге, табиғат құбылыстарына, адамдарға, рухтарға табиғаттан тыс жолмен ықпал етуге бағытталады. Дереккөздер
Магнетон

Магнетон Магнетон — магниттік моменттің атомдық және ядролық физикада, қатты дене, элементар бөлшектер физикасында, т.б. қабылданған өлшем бірлігі. Электрондардың орбиталдық қозғалысы және спині салдарынан болатын ат. жүйенің магниттік моменті Бор магнетонымен өлшенеді: Б=9,27410–21 эрг/Гс. мұндағы *е — зарядтың абс. шамасы *m — электрон массасы *с — жарық жылдамдығы, — Планк тұрақтысы. Ядролық физикада магниттік момент ядролық магнетонмен өлшенеді. Ядролық магнетонды өрнектейтін формулада Бор магнетонындағы (Б) электрон массасының (т) орнына протон массасы (М) алынады: Я=5,05110–24 эрг/Гс. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Магнит

Магнит (грек. magnetіs, Magnetіs lіthos — Магнесия тасы; Магнесия — Кіші Азиядағы көне қала) — магниттелушілік қасиеті бар, яғни магнит өрісін туғызатын дене. Магнит Магнит - дегеніміз бұл магнетизм деп аталатын күшті өндіретін объект. Дененің магнит өрісіне ендірілгеннен кейін магнит қасиетке ие болатын кесегі жасанды. Магниттің екі бөлігі болады, яғни солтүстік (N) пен оңтүстік (S). Күш сызықтары солтүстіктен шығып оңтүстікке кіреді. Ал алдын ала магниттелген ферромагнитті не ферримагнитті материалдан жасалған белгілі бір пішіні (таға тәрізді, ұзынша жолақ түрінде, т.б.) бар. Магнит-тұрақты. Ол электроникада, радиотехникада және автоматикада тұрақты магнит өрісінің автономды көзі ретінде кеңінен қолданылады. Магниттің қасиеттері Магнит дайындалған материалдың магнит гистерезис тұзағы тармақтарының магнитсіздендіру сипатымен анықталады. Магнит — Fe, Co, Nі, Аl, гексагональді ферриттер, т.б. негіздегі қорытпалардан жасалады. Асқын өткізгіш материалдан жасалған орамасы бар соленоидты немесе электрмагнитті асқын өткізгіш магнит деп атайды. Оны заттардың магнит-электр және оптикалық қасиеттерін, плазманы, атом ядроларды және элементар бөлшектерді зерттеуге арналған тәжірибелерде қолданады. Асқын өткізгіш Магнит байланыс техникасында және радиолокацияда электрмашиналарының Магниттік өрісінің индукторы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы Сұрақ және жауап. Энциклопедия
Геомагниттік дауыл

Магниттік дауыл — Жердің магнит өрісінің күшті ұйытқуы. Магниттік дауыл бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін созылады әрі ол жер бетінің барлық нүктесінде бір мезгілде өтеді; өте үлкен қарқындылығы (510–2 Э-ке дейін) жоғары ендіктерде байқалады. Магниттік дауыл кезінде геомагниттік өріс кернеулігінің өзгерісі орта ендіктерде 0,1-ден 1А/м (110–3 — 110–2 Э) аралығында тербеледі. Магниттік дауыл Күннің активті аймағынан бөлінген плазма ағыны (Күн желі) салдарынан пайда болады. Сондықтан ол күн активтілігінің 11 жылдық цикліндегі максимумы маңында жиі байқалады. Энергиясы орасан зор бөлшектердің жер атмосферасының жоғары қабатына енуі және олардың жер магнитосферасымен әсерлесуі нәтижесінде ондағы элетр токтардың күшеюіне және өндірілуіне (генерациялануына) әкеледі. Магниттік дауыл кезінде одан гөрі күрделірек геофизика процесс — магнитосфералық дауыл байқалады. Ол жер атмосферасының жоғары қабатындағы полярлық шұғыламен, ионосфералық ұйтқумен, рентген сәулесімен, т.б. қабаттаса жүреді. Магниттік дауыл салдарынан радиотолқындарды шағылыстыратын және жұтатын ионосфера қабатының параметрлері айтарлықтай өзгереді. Оның барысында қысқа толқынды радиобайланыс едәуір қиындайды. Магниттік ұйытқу кезінде Жер атмосферасының жоғарғы қабаты қызады да, жылу төменгі — тропосфера қабатына беріледі. Нәтижесінде тропосферада әр түрлі циркуляция қозғалыстар мен циклондар пайда болады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Магнон

Магнон Магнон — магниттік реттелген орталардағы спиндердің толқынына сәйкес келетін квазибөлшектер (қ. Спиндік толқындар). Магнон заттардың жылулық, жоғары жиілікті, т.б. қасиеттерінде білінеді. Температурасы Т=0К болғанда ортада Магнон болмайды, температура жоғарылаған сайын Магнон саны да өсе түседі. Магнон санының өсуі магнит реттелуді төмендетеді; температураның жоғарылауына байланысты Магнон санының өсуі нәтижесінде ферромагнетиктердің магниттелушілігі азаяды. Жарық пен нейтрондардың шашырауы кезінде Магнон пайда болады. Ұзын толқынды Магнонда аса жоғары жиілікті өріс арқылы қоздыруға болады. Нейтрондардың серпімсіз шашырауы — Магнонның дисперсия заңын тәжірибе жүзінде анықтаудың негізгі әдістерінің бірі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Мадақ өлең

Мадақ өлең Мадақ өлең, салтанатты оқиғаны жырлауға немесе біреуді қошаметтеуге арналған. Ежелгі грек, рим әдебиетінде орын алған, кейін Еуропа және орыс әдебиетінде тараған ода немесе араб поэзиясындағы қасида Мадақ өлеңнің түрлеріне жатады. Қазақ әдебиетінде Мадақ өлеңнің өз үлгілері қалыптасқан. Махамбеттің “Исатай деген ағам бар”, Орынбай Бертағыұлының “Ассалаумағалейкум, батыр Ерден” атты өлеңін Мадақ өлеңнің таңдаулы нұсқалары деуге болады. Әрине, Мадақ өлеңдердің ішінде арзан қолды, біреуден сый дәметіп, байлығын айтып қолпаштап, жағыну үшін шығарылғандары да болған. Абай сөз қадірін кетірген қошаметшіл ақындарды “Мақтау өлең айтыпты әркімге арнап... Қайда бай мақтаншаққа барған маңдап” деп сынап, Мадақ өлеңнің осал жақтары болатынын да жақсы аңғартқан. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Мажор

Мажор (, , — үлкен; сондай-ақ dur, — қатты, көтеріңкі, сергек) — үлкен (мажорлық) үш дыбыстылық аккордқа және осы үш дыбыстылықтың өзіндік мәнеріне негізделген, диатоникалық лад. Ұлттық ладтардың ішінен - иониялық ладына сәйкес. Мажорлық лад құрылымы төмендегідей болып келеді (C-dur, немесе до мажор болғанда): Мажордың тоникалық аккордтары төменгі табиғи дыбыс қатарымен біркелкі үйлесімде болады. Оның негізгі үш дыбыстылықтары тек үлкен (мажорлық) түрде кездеседі. Мажорлық ладтың бұл қасиеті оның жарқын, көтеріңкі үнмен шығуына көмектеседі. Мажордың минорға қарама-қарсылығы музыкадағы бейнеліліктің негізгі эстетикалық құралдарының бірі болып табылады. Дереккөздер
Мазар

.]] Мазар ( — сиынатын орын) — мұсылман қауымының қаза болған адам қабіріне тұрғызатын сәулет ескерткіші. Мазар тұрғызу дәстүрі Таяу Шығыс, Орталық, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның мұсылман елдеріне ертеден кең тараған. Мысалы, Ауғанстандағы Мазари-Шариф пен Герат, Ирактағы Неджеф пен Кербала, Ирандағы Мешхед пен Кум, Өзбекстандағы Бұқара мен Хиуа Мазарлары тарихилығымен әрі жергілікті дәстүрлі мәдениеттің дамуына тигізген ықпалымен ерекшеленеді. Зерттеушілер қазақ жерінде Мазар тұрғызу дәстүрін ежелгі көшпелілер дәуірінен (андронов мәдениеті, сақ дәуірі) бастап, оның ең байырғы үлгісіне Баланды-2 ескерткішін (б.з.б. 4 — 2 ғ.) жатқызады. Қазақстандағы Қозы Көрпеш-Баян сұлу, Алаша хан, Бабажа қатын кесенелері ортағасырлық Мазар саналады. Мазарлар Маңғыстау түбегі және Батыс Қазақстанда көп кездеседі. Қазақ жеріндегі Мазарлардың пішіні, негізінен, шаршы немесе шеңбер үлгісінде келіп, төбесі күмбезделіп өрілетін болған. Қабырғасы шикі немесе күйдірілген кірпіштен қаланып, әрлеу жұмысына өрнекті кірпіш, терракот тақтайша және жылтыр бор тас материалдарын қолданған. Қасбеті мен пештағына, күмбезіне нақышты өрнектер мен қабырға безендіруіне фриз тәсілдерін пайдаланған. Ислам діні мен мәдениетінің өркен жаюына байланысты Мазардың қабырғалары мен маңдайшаларына аят және хадис үзінділері жазылып, қабір басына құлпытас қойылатын болды. Дереккөздер
Мазмұн мен форма

Мазмұн мен форма — қоғамдық, әлеуметтік дамудың барлық саласына қатысы бар жалпы философиялық категориялар. Мазмұн — белгілі бір заттар мен құбылыстарды құрайтын элементтер мен процестердің жиынтығы. Ал форма — мазмұнның өмір сүру тәсілі, оның құрылымы, ішкі түзілісі. Мазмұн мен форма қандай құбылысқа болмасын іштей тән. Сондықтан оларды бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Белгілі бір формасыз мазмұн болмайды, сол секілді таза, мазмұнсыз форма да жоқ. Форма әрқашан да мазмұнды, мазмұн формалы болып келеді. Осы екі категорияның өзара қарым-қатынасында басты рөлді мазмұн атқарады. Мазмұн үнемі дамып, өзгеріп отырады. Мазмұнға сәйкес форма да өзгерістерге ұшырайды. Мазмұн форманы белгілейді. Бірақ форма да мазмұннан қалыс қалмайды, өз тарапынан мазмұнға белсенді түрде әсер етеді. Жаңа, өзінің мазмұнына сай келетін форма оның дамуына, ілгері басуына жәрдемдеседі. Ал өзінің мазмұнына сай келмейтін ескі форма оның дамуына кедергі жасайды. Мазмұн мен форма арасындағы сәйкессіздік ескі форманың орнын жаңа форманың басуымен шешіледі. Алғаш рет бұл категориялар ежелгі грек философиясында пайда болды. Онда біршама толық түсінікті Аристотель берді. Платон сияқты ол да форманы жеке заттар болмысының мәнісіне ұқсас деп түсіндірді. Сонымен бірге, Аристотель форма материялық заттардың айқындығы деп те айтады. Ол жалпы дүние туралы айта келіп, формасыз материя, материясыз форма болады дейді. Материясыз форма, материяға тәуелсіз форма “формалардың формасына”, яғни Құдайға барып тіреледі. Мазмұн мен форма туралы идеалистік түсінікті алғаш теріске шығаруға ұмтылған — Дж.Бруно. Осы бағытты Бэкон, Декарт, Гоббс, т.б. ілгері дамытты. Мазмұн мен форма туралы метафизика түсініктерді Гегель қатты сынады. Метафизиктер барлық заттардың негізінде бір-ақ “материя” жатады, ал олар бір-бірінен форма жағынан ерекшеленеді деді. Гегель материя мен форма бір-біріне тәуелді деген пікірді дәлелдеді. Бірақ объективті идеалистік көзқарас Гегельге мазмұн мен форманың диалектикасын толық ашып көрсетуге кедергі жасады. Дамыған ойдың, ойлау процесінің формасын зерттей отырып, мазмұнға көз жүгіртіп, оның мәнін ашуға болады. Ойлаудың формалары әр уақытта танымдағы белгілі бір заттың, белгілі бір мазмұнның қозғалысы, дамуы ретінде түсіндіріледі. Ойлаудың белсенді қызметін зерттеу үшін белгілі ұғымдардағы мазмұнды аша отырып, адам қызметінің жалпы формасын анықтауға болады. Зат, процесс әмбебап формаларда қозғалады және дамиды. Болмыстың осы формаларын зерттеу, бір жағынан, ойлау процесінің теориялық әдісін ашуға, екінші жағынан, дамудың негізгі мазмұнын айқындауға мүмкіндік береді. Сондықтан ойдың өзіндік қызметінің жемісі шындықтың өнімді қызметімен сәйкес келуге тиіс. Сөйтіп, мазмұн мен форманың сәйкестігі, өзара диалектика байланысы айқындалады. Кейде даму процесінің ерекшеліктеріне байланысты мазмұн мен форманың арасындағы қайшылық бірте-бірте шиеленісіп, олар бірден ашылып, ажыратыла қоймайды. Көп жағдайда ескі мазмұнның қайшылыққа ұшырауынан туындаған жаңа форма мен оның түрлері ерекше әсер етеді. Бұл қайшылық әлеуметтік, экономикалық, саяси дағдарысқа ұшыратуы мүмкін. Сондықтан кез келген “мазмұн тек қана ойлаудың формасын анықтайды” (Гегель). Дереккөздер
Мазут

Мазут — мұнайдан бензин, лигроин, керосин және жанар майды бөліп алғаннан кейінгі қалған қалдық өнім. Қара қоңыр түсті қою сұйықтық. Мазуттың физикалық қасиеттері мен химиялық құрамы бастапқы мұнай құрамына (парафинді, күкіртті, шайырлы, т.б.) және жеңіл фракцияларды бөлу әдістеріне байланысты болып келеді. Тығыздығы 0,89 — 1,00 г/см3, жану жылуы 39,4 — 40,7 МДж/кг. Құрамында 0,8 — 3,5% күкірт, 60%-ға дейін шайыр, 0,1 — 0,5% күл бар. Мазут моторлық отын мен жағар май, битум, кокс өндірісінде, сондай-ақ, сұйық қазандық отын ретінде қолданылады. Мазут - қарамай, шөкпе, мұнайдан пайда болатын тұнбалар, бензин, керосин алу процестерінен кейін; майлау майларын алу үшін және қазандар жанармайларын қолданады. Дереккөздер