Украина

Украина (, ) — Шығыс Еуропадағы ірі мемлекет және Еуропадағы екінші ең ірі ел, 24 облыс пен Қырым Автономиялық Республикасынан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде Беларусьпен, батысында Польша, Словакия мен Мажарстанмен, оңтүстік-батысында Румыния мен Молдовамен, шығысында Ресеймен және оңтүстігінде Қара мен Азов теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — Киев. 41,6 миллион халқының 74 пайызы — украиндар. Одан басқа поляк, словак, румын, мажарлар бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, орыстар негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — украин тілі. Елдегі діншілдердің көпшілігі православие дінін ұстанады, сонымен қатар католицизмді, иудаизмді және исламды ұстанатындар бар. 1991 жылғы тамызда Украина КСРО құрамынан шығып, тәуелсіз болды. 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. Еуромайдан деп аталатын бірқатар жаппай шерулер төңкерістен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін Ресей Украинаның Қырым түбегін заңсыз түрде аннексиялады да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы соғысқа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина АҚШ, Еуропа одағы және НАТО-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға басып кірді және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда. Этимологиясы «Украина» сөзі көне славян тілінен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді және краина сөзінен шыққан. Тарихы Ерте тарихы нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]] Адамдардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған Қырым тауларындағы Граветтиялық мәдениетті дәлел бола алады. Б.з.б. 4,500 жылға қарай неолиттік Триполье-Кукутень мәдениеті қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді. Қорған гипотезасы үнді-еуропалықтардың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды. Темір дәуірінде бұл жерді ирандық тілдерде сөйлейтін кемерлер, скифтер мен сарматтар мекендеген. Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды. Б.з.б. VI ғасырға қарай Қара теңіз жағалуында гректер, римдіктер мен византиялықтар қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында готтар болды, алайда олар 370 жылдарына қарай ғұндардан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері Ұлы Бұлғарияның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін хазарлар жаулап алды. V–VI ғасырларда Украинаны ежелгі славяндық анттар мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан Балкан түбегіне қарай қоныс аударуы қазіргі Оңтүстік славяндардың пайда болуына әкелді. Киевтің алтын ғасыры ]] Киев Русі мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес. Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, Беларусь және Еуропалық Ресейдің батысы кіретін. мәліметінше Русь халқының құрамына скандинавиялық варягтар кіретін. 882 жылы Көреген Олег Киевті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды. Алайда антинорманист тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді. Варягтік элита мен соның ішіндегі рюриктер әулеті жергілікті славяндармен ассимиляцияланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович кінәздер басқарған бірнеше кінәздіктерден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын. X–XI ғасырларда Киев Русі Еуропадағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді. Ол христиандануды жүргізген Владимир Святославичтың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы дана Ярославтың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді. Ұлы Мстислав Владимировичтың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды. XI–XII ғасырларда түркітілдес құмандар мен қыпшақтар Қара теңіздің солтүстігіндегі Понтий даласының мықты державасы еді. XIII ғасырда орын алған Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы Киев толықтай жойылды. Қазіргі Украинаның батысында кейін Галиция-Волынь кінәздігі құрылды. Роман Мстиславичтің ұлы болған Даниил Галицкий оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, Рим папасының қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды. Шетел қарамағында мен Ұлы Литва кінәздігінің жерлері, 1386–1434]] 1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері Польша корольдігі мен Ұлы Литва кінәздігі арасында бөлініп тұрды. XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін Генуя Республикасы Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше бодандық құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады. 1430 жылы Подолье аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне поляктар қоныс аударатын болды. 1441 жылы Шыңғыс хан ұрпағы болған I Қажы Герей Қырым мен оның айналасындағы жерінде Қырым хандығын құрды. Қырымдықтар басқа түркілермен бірге Украина жеріне шапқыншылықтар жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды. 1569 жылы Люблин униясы Речь Посполитаяның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан Польша корольдігінің тәжіне берілді де, ол де-юре поляк жері болды. Полонизация (поляктандыру) саясатының нәтижесінде Рутенияның бір бөлігі католик болды, шляхта мүшелігін алды. Казак гетманщинасы Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы казак мемлекетін құрған]] Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық Запорожье казактарына жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар Запорожьелік сечь атты квазиавтономиялық мемлекет құрды. Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін түріктер мен татарларға қарсы жіберіп жататын. Алайда шляхта сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын. 1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман Богдан Хмельницкий Поляк короліне қарсы бірнеше көтеріліс ұйымдастырды да, 1648 жылы Гетманщина казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін). Берестечкода ірі жеңіліс көрген Хмельницкий Ресей патшасынан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы Переяславль Радасының нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды. Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, Қырым хандығы, Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, , 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. Мәңгі бітім келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі Киев метрополиясын аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды. Полтава шайқасындағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары II Екатерина бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды. Қырым аннексиясынан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді. Самодержавие деп аталып кеткен патшалық автократия барысында елде руссификация (орыстандыру), соның ішінде украин тілінің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды. Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін Габсбургтар басқарған Аустрия мен Ресей арасында бөлінді. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы тың «Гуцулдардың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз поляк пен украин тұрған Аустриялық Галиция аймағында кедейлік, аштық көп болды.]] XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында романтикалық ұлтшылдық өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт Тарас Шевченко мен саясаттанушы Михаил Драгоманов ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды. Аустриялық Галицияда осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «Кішіресей», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды. Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан Донецк сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты. Аустрия құрамында болған Галиция аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен Канада, АҚШ пен Бразилия сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды. Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша Сібірде 223,000 этникалық украин болды, Орталық Азияда бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті. Оған қоса Сібір темір жолының құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар Аустрия-Мажарстан арасында екіге бөлініп, Орталық державалар үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, Антантаның бір бөлігі болды. Ресей империясы ыдырағаннан кейін қақтығыс Украинаның тәуелсіздік соғысына айналды, украиндар қызыл, ақ, қара және жасыл армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты. Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы Михаил Грушевский солшыл Украина Халық Республикасын құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке Павел Скоропадский келді де, елді антибольшевистік Украина державасына айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Қақтығыстың нәтижесінде Екінші Поляк Республикасы жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған КСРО болды, ол ақыры қалған украин жерінде Украин Кеңестік Социалистік Республикасын құрды. Қазіргі Буковина аумағын Румыния корольдігі жаулады, Закарпатье Чехословакияға автономия ретінде берілді. Ресейдегі азамат соғысының бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар 1921 жылы орын алған ашаршылықтан да зардап шекті. Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина Польшада маршал Юзеф Пилсудский және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді. Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін Шығыс православ шіркеуіне жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды. Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте Украина әскери ұйымына, кейінірек Украина ұлтшылдарының ұйымына (УҰҰ) айналды. Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик Микола Скрипниктың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан коренизация (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді. Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен Владимир Ленин басшылығымен Жаңа экономикалық саясат орнатылды, елде нарықтық социализм пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты. Бұл кезең Лениннің өлімінен және Иосиф Сталиннің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған жоспарлы экономика орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты. Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары ауыл шаруашылығының ұжымдасып қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу бесжылдықтар саясатының бөлігі болды да ВЧК полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не ГУЛАГ сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен Голодомор деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты геноцид деп таныды. Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин интеллигенциясы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс нәтижесінде Киев қатты зардап шекті, қала Вермахт бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]] 1939 жылғы қыркүйекте орын алған Польшаға шабуылдан кейін КСРО мен Германия Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс Галиция мен Волынь аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды. 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына Бессарабия, солтүстік Буковина мен Герца облысы енді. Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының шығыс территориялары жаңа құрылған Молдован Кеңестік Социалистік Республикасына берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде Париж келісім шарттары таныды. 1941 жылғы 22 маусымда Вермахт КСРО жеріне басып кірді. Киев шайқасындағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы (Батыстық фронттың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде Украина Рейхскомиссариатын құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және Украинада Холокост ұйымдастырды. Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен, Батыс Украинада Украинаның көтерілісшілер армиясы пайда болды (УКА, 1942). Ол Украина ұлтшылдары ұйымының (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды. Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның Мельник қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді. УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді. Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды. Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді. Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады. 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады. 1945 жылы Украин КСР Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды, бұл Ялта конференциясының бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды. Оған қоса Закарпатье аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен қырым татарлары жағдайларында бұл депортациялар еді. 1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы Никита Хрущёв болды. Хрущёв жылымығы мен Десталинизация саясаты енгізілді де, Қырым РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады. Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде КОКП ОК бас хатшысы Леонид Брежнев, украиндар болды. Брежневтің өзі мен Владимир Щербицкий сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді. 1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті. Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды. Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде Чернобыль атом электр стансасындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, Чернобыль апаты орын алды. Тәуелсіздік Леонид Кравчук пен Ресей президенті Борис Ельцинның Беловеж келісіміне қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]] Михаил Горбачёв перестройка деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті. Егемендіктер шеруі деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады; Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтерілістен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды. 1 желтоқсанда орын алған референдумда халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады. Украинаның жаңа президенті Леонид Кравчук Беловеж келісіміне қатысты, Украина осылайша жаңа Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады. Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады. Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел бұрынғы кеңестік республикалардың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен гиперинфляциядан зардап шекті. 1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолтының салдарынан сол жылдың аяғына қарай Украина гривнасының жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды. Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды. Украинаның экономикасы тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған сыбайлас жемқорлық пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді. Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді. Ресеймен соғыс 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді, ал 2020 жылы келген COVID-19 пандемиясымен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен ерекшеленді. Саяси тұрғыдан алғанда, Украина саясатының айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, Батыс және Ресей арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси солшыл-оңшыл бөлінісі. Алғашқы екі президент, Кравчук пен Кучма Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен Ющенко негізінен батысшыл және Янукович ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы қызғылт сары төңкеріс, онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін Еуромайданға жиналды. 1994 жылы Ресей Будапешт меморандумына қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол Севастопольдегі Әскери-теңіз күштерін пайдалана отырып Қырымды аннексиялады; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған, мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған Донецк Халық Республикасы мен Луганск Халық Республикасы арқылы прокси соғысын бастады. 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне толыққанды басып кірді. Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда Украина православие шіркеуі Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, Ресеймен кең ауқымды соғыс жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды. Географиясы ]] Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік Қара және Азов теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы Буг өзені мен оның салалары Балтық теңізіне құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына Днепр (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), Днестр, Оңтүстік Буг жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес. Украина жерінде орман, орманды дала және дала зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты Полесье жерінде қарағайлы ормандар өседі. Карпаттың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және күрең топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында бұлан, елік, қабан, түлкі мен күзен, қырғауыл, құр сияқты жануарлар бар. Ел рекреациялық ресурстарға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, Қара теңіз жағалауы бойында, Карпатта орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары (Ялта, Евпатория) айрықша көзге түседі. Қырымдағы Алупка және Мисхор табиғи саябақтарында өсімдіктердің чили араукариясы, ливае самырсыны, мексика қарағайы, магнолия тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал Никита бағында Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан тропиктік және субтропиктік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы Трускавец курортындағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады. Климаты картасы]] Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған Қырымның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен Днепр сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет. Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай континенттігі артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы Жерорта теңізінің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин Карпатында және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды. Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда Луганскіде тіркелді. Арктикадан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді. Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және Қырым тауларында (1000—1200 мм), ең азы — Қара теңіз жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді. Су ағындары мен су қоймалары , Хмельницкий облысы]] Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына Днепр, Шамәлі Тынық, Оңтүстік Буг, Днестр және Дунай жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп. Биоалуантүрлілігі Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар Полесье. Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі омыртқасыздар), олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар. Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар. Саясаты Украина – көппартиялы саяси жүйесі бар унитарлы демократиялық парламенттік-президенттік республика. Атқарушы билікті Министрлер Кабинеті, орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — Верховна Рада атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін Украинаның Конституциялық соты және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады. Украина Конституциясы бейнеленген]] Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда Верховна Рада 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды. 2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның сол кездегі президенті Виктор Янукович Украина Конституциялық сотының шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. Еуромайдан оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді. Заң шығарушы органы Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — Верховна Рада, Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады. Атқарушы билік органы Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, Украина президенті мемлекет басшысы, мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, Украина Конституциясы сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады. Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — Украина Министрлер Кабинеті, атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, Премьер-Министрді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді. Сот билігі Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және Украина Жоғарғы сотынан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады. Мамандандырылған соттар: * Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық) * Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық). Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — Украина Конституциялық соты. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз. Саяси партиялары Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген. Верховна рада делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. Экономикасы . Ауыл шаруашылығы — Украина экономикасының ең үлкен секторы]] 2021 жылы ауыл шаруашылығы экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен. 2021 жылы Украина сыбайлас жемқорлық бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек Ресейден жоғары көрсеткішке ие болды. 2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 ₴ (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті. Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді. Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады. 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады. Халқы Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл. 1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына (Германия, Израиль) оралғандар құрады. ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.]] Ел халқының ұлттық құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: украиндар (78%) мен орыстар (13%). Украиндар саны жөнінен славян халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады. Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар Донецк және Одесса облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, Қырымда олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында беларустар, еврейлер, молдовандар, поляктар мен болгарлар және т.б. ұлт өкілдері тұрады. Татарлар Қырымда, гректер Азов теңізі жағалауында, ал румындар мен словактар Карпат сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — гуцулдар, бойкалар мен лемкалар тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, кілем тоқушылар да көп. Діни құрамы жағынан христиан дінінің православие тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ ислам, иудаизм діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы Львов облысында 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. Полесье аумағында орналасқан Чернигов, Волынь, Житомир облыстарында, сондай-ақ далалы Херсон облысында бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды. Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада урбандалу деңгейі төмен, Закарпатье облысында қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. Донецк алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда ТМД бойынша ірі қала шоғырларының бірі, Донецк агломерациясы қалыптасқан. Мәдениеті тойлауы, Львов]] Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін православиелік христиандық қатты әсер етеді. Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады. Коммунистік дәуір Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы Сталин «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында социалистік реализмді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары гласность (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды. 2023 жылы ЮНЕСКО Украинадағы 8 нысанды Әлемдік мұра тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар Петровка өрнегі, Косов керамикасы және казак әндері сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады. 2023 жылғы қаңтардан бастап Одесса тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде. Кітапханалар В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы. Ресейдің Украинаға басып кіруі барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, Украина ұлттық кітапханасы, Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды. Әдебиеті Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығынан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда баспа машинасының өнертабысымен ол одан әрі дами түсті. Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі Иван Котляревскийдің Енеїдасымен (Энеида) бастау алды. 1830 жылдарға қарай украин романтистік әдебиеті дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші Тарас Шевченко белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді. 1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды. Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған НКВД бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. Ұлы террор саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті. Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын. Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында КСРО ыдырауымен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті. Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында Черкассы облысының жерінде бандура ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады. Ұлттық тамағы ]] Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар вареники (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), борщ (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және голубцы (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары). Украиндардың ұлттық наны да бар: каравай мен пасхалық паска наны. Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына Винницада 1.5 тонна, 4*4 метр Каравай пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды. Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы 2019 жылғы 4 желтоқсанда Германияға мемлекеттік сапары қарсаңында ол Deutsche Welle-ге сұхбат беріп, Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауын Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде Украина Сыртқы істер министрлігі оған демарш жариялады. 2022 жылдың басында орын алған Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев пен Сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді Донецк пен Луганск Халық Республикаларын мойындаудан бас тартты. 2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда Украина президенті Зеленский қызметінен босатты. Қосымша ақпарат Дереккөздер