Григорий Иванович Гуркин

Григорий Иванович Гуркин (24 қаңтар 1870, Ұлала — 11 қазан 1937) — сонымен қатар Чорос-Гуркин бүркеншік атымен танымал - орыс және кеңес суретшісі, И.И.Шишкиннің шәкірті. Шығу тегі бойынша - телеуіт, чорос руының өкілі. Өмірбаяны Григорий Иванович Гуркин 1870 жылы 12 (24) қаңтарда Ұлала ауылында шоқынған отбасында дүниеге келді. 1878 жылы Алтай рухани миссиясы жанындағы мектепте иконалар кескіндеме класына жіберілді. Миссионерлік мектепті бітіргеннен кейін біраз уақыт мұғалім болып жұмыс істеді, бірақ ұзақ уақыт шыдай алмай, икона салуға бет бұрды. 1896 жылы Гуркин заманауи кескіндеме әлемін жас суретшіге ашқан Алтай фольклорын жинаушы А. В. Анохинмен кездесті. Бірінші суреті - Гуркин Санкт-Петербург көркемсурет академиясына оқуға түсуге тырысқан «Құрбаның түні» жұмбақ пен аңғалдыққа толы. Тумасы мен тәрбиесі бойынша православ болған суретші алтайлықтардың өмірі мен діні туралы өте көмескі елестететін. Тек кейінірек, шығармашылық таңы атқан жылдары автор Алтай өмірін байыпты зерттей бастады, мыңдаған суреттер қалдырды, мүмкін этнографиялық және діни құндылықтардан гөрі көркем. Гуркиннің шығармаларын И.И.Шишкин байқап, жас суретшіні өмір сүруге және оқуға шақырды. Ол сондай-ақ Академияға ерікті тыңдаушы ретінде түсуге көмектесті. Григорий Гуркин Шишкинмен жарты жыл ғана оқыды - Гуркиннің көз алдында ол мольбертте жұмыс істеп кенеттен қайтыс болды. Ұстазы қайтыс болғаннан кейін Гуркин Алтайға қайтып кетті, бірақ бірнеше айдан кейін академияға оралды және А. А. Киселевта оқыды, оның класында ол ерікті тыңдаушы болды. Шеберлер оның шынайы кәсібін - пейзаж екенін ашты. Шишкинге еліктеудің қысқа кезеңінен кейін суретші өз жолын тапты. 1903-1905 жылдар аралығында ол жетілген шеберді сипаттайтын бірнеше картиналар салды. 1903 жылы суретші Алтайға оралып, Анос ауылына қоныстанды, мұғалім болып жұмыс істеді және үйленді. Шығармашылығы Шамамен 1905 жылдан бастап суретшінің шығармашылық жетілуі басталды. Онжылдықта Гуркин «Көктемдегі Қатын» (1903), «Лажадағы көл» (1907), «Алтай Хан» (1907), «Ядыгем өзені» (1909), «Қаракөл» (1909), «Сең түзу» (1909), «Алтай. Тау аңғары» (1909), «Қатын тәжі» (1910), «Таулы рухтар көлі» (1910) және т.б. сияқты елеулі туындылар жасады. 1906-1907 жылдары құрамына Таулы Алтай кіретін Томбы губерниясының губерниялық орталығы Томбыда суретшінің көрмесі өтті. Бұл Сібір мәдениетінің гүлдену кезеңі болды. Томбы ағартушысы Г. Н. Потанин өзінің айналасында бүкіл Батыс Сібірдің мәдени зиялыларын: жазушыларды, журналистерді, суретшілерді жинай алды. Ол айналасындағылардың барлығын талмай іздеп, қолдады. Осындай атмосферада Гуркин тез танылды. 1906-1915 жылдары суретші бүкіл Сібірді көрмелермен аралап, Сібір кескіндемесінің танымал классигі атанды. Алтай суретшісі бірте-бірте өзінің алғашқы туындыларындағы нақты табиғатты бейнелеуден Алтай пейзажының сипатын бере отырып, үлкен композициялық картина жасауға көшті. Сонымен, 1912 жылы «Алтай Хан» - кескіндемесі пайда болды, оның алғашқы нұсқасы 1903 жылға жатады, ал соңғысы қайтыс болардан бұрын жасалған. Гуркин өзінің ең жақсы шығармаларында Алтайдың айбынды табиғатының ұжымдық бейнесін жасауға тырысты. Өз эволюциясындағы басты бағыт - сурет «Тау рухтары көлі» (В. И. Суриков ат. Красноярск мемлекеттік көркемөнер мұражайы). суретші жалпы сарынмен байланысты туындылардың ұзақ сериясын жүріп өтті. Бұл сарын - мұз бұғауын үзген өзендер мен көлдер. Бұл қатарда орындалу уақыты бойынша алғашқылардың бірі «Лажадағы көл» картинасы (1909) айқын тыныштық және маңғаздықпен суреттелген. Кеңестік фантаст-жазушы И.А.Ефремов 1942-1943 жылдары жазылған «Тау рухтары көлі» әңгімесінде Самал маңында тұратын суретші Чоросовты кейіпкер ретінде көрсетеді, оның «Қатын тәжі», «Алтай Хан» картиналарын және «Дени-Дер» («Таулы рухтар көлі») еске түсіреді. Соңғы суретте бейнеленген көлдің тылсым қасиеттері оқиға сюжетіне негіз болды. И. А. Ефремов өзінің әңгімелер жинағының алғысөзінде Г. И. Гуркиннің есімін өзі «қолданған» суреттің авторы ретінде тікелей атайды. Пейзаждармен қатар, суретші басқа жанрларда жұмыс істеді, бірақ сәтсіз аяқталды. Томбы көпестері Гадаловтар Гуркин шығармашылығының білгірлері болды. 1917-1920 жылдардағы оқиғаларға қатысуы 1917 жылы 12 мамырда ол Томскіде губерниялық халық жиналысының бірінші сессиясында «Алтай және оның қажеттіліктері туралы» баяндамамен сөз сөйледі және Алтай келімсектерін дербес уезге бөлу туралы мәлімдеме жасады. Осы уақытқа дейін ол алтай діни-саяси қозғалысы - бұрханизмнің жақтаушысы болды. Томбы губерниялық жиынының бірінші сессиясы шешімі келімсектердің пайдасына орай шешіліп, оларға өз тағдырын өздері шешу құқығын берді. Шешуші сөзді Григорий Потанин айтты: ғалым және саясаткер ретінде ол бір мақсатты көздеді - теле халқын Ресей мемлекетінің құрамында тәуелсіз Алтай республикасына біріктіру - бұл орыс Алтайы, Минусинск жергілікті тұрғындардың жерлері, Ұрынхай, моңғолдық Алтай және Жоңғария (қытайлық Алтай). Бұл мәселе алғаш рет 1918 жылы 22 ақпанда аталған құрылтай съезінде талқылаудың тақырыбына айналды, мұнда бір кездері Ойрат мемлекетінің құрамына кірген жерлерді тәуелсіз республикаға біріктіру туралы шешім қабылданды. Гуркиннің (1917-1937) өмірі мен шығармашылығындағы маңызды кезең революция, азамат соғысы және Сібірде Кеңес өкіметінің орнауымен байланысты. 1917 жылы революция толқынында алтайлықтардың мемлекеттік құрылым - Қарақорым-Алтай аймақтық басқармасы құрылды және суретші жергілікті ұлттың ең танымал өкілі ретінде оны басқаруға көндірілді. 1919 жылдың сәуірінде колчакиттер сәтсіз басшыны «сепаратизм және сатқындық үшін» тұтқындап, Бийск қаласының түрмесіне жіберді. Кепілмен босатылған (оның әкімшілік қызметінде «практикалық іс-әрекеттер» табылған жоқ), Гуркин суреттерін жасырып, отбасымен Моңғолияға асықты, ал 1920 жылы Тываға көшті. 1925 жылы суретшіні Кеңестік Ресейге оралуға көндірді. Бастапқы қабылдау үлкен ынта-ықыласпен өтті, Гуркин Новосибирскіде (Батыс Сібірдің әкімшілік орталығы болған жылдары) екі көрме ұйымдастырды, ал 1926 жылы - Мәскеуде Луначарский оның өзіндік талантын тамашалағандардың хорына қосылды. 1920-1930 жылдардағы суретшінің шығармашылық жолы Алтайдың социалистік новаларымен тығыз байланысты болды. Оның талантын Кеңес үкіметі талап етті: Таулы Алтайда және Новосібірде бірде-бір мереке суретшінің қатысуынсыз өтпеді. Плакаттар, картиналар және басқа күнделікті жұмыс суретшінің мойнына жүктелді. Ол Алтай әліппесіне суреттер жасады, халық эпосын суреттеді. Және сурет салуды жалғастырды. Оның кескіндемесі жаңа қасиеттерге ие болды: жарқырау, тыныштық. Оның жұмысында декоративтілік маңызды рөлге ие болды. 1937 жылы Гуркин тұтқындалып, астыртын ұлтшыл топ ұйымдастырды және Жапония үшін тыңшылық жасады деген айыппен атылды. Өлімнен кейін 1956 жылы ақталды. Естелік 1992 жылы Алтай Республикасында жыл сайын суретшінің туған күнінде шығармашылық жұмысының үздік адамдарына берілетін Григорий Иванович Чорос-Гуркин атындағы жыл сайынғы қоғамдық республикалық сыйлықты тағайындады. Г. И. Гуркиннің республикалық мемлекеттік сыйлығының бірінші лауреаты график және суретші, Ресей суретшілер одағының мүшесі (1971 жылдан бастап), РКФСР-дің еңбек сіңірген суретшісі (1982 жылдан бастап), Алтай Республикасының халық суретшісі (2004 жылдан бастап), Алтай Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1960 жылдан бастап) И. И. Ортонулов. 1995 жылы қаңтарда Алтай Республикасы астанасының орталық көшелерінің біріне Гуркиннің есімі берілді. 2006 жылы 12 қаңтарда суретшінің отбасымен бірге тұрған үйі мен шеберханасы орналасқан Самал ауданының Анос ауылында мұражай ашылды. 2006 жылдың 5 шілдесінде Таулы Алтайдың Ресейге кіруін мерекелеу аясында Таулы Алтай қаласының орталығында суретші В. Чукуевтің Г.И.Гуркинге арналған ескерткішінің ашылуы болды. 2010 жылы 3 ақпанда Таулы Алтай қаласындағы П. Кучияк атындағы Ұлттық театрда Г. И. Гуркинге арналған қойылымның премьерасы өтті. Г. И. Гуркиннің суреттері А. В. Анохин атындағы Ұлттық мұражайда қойылған. Дереккөздер