Ибн Рушд

Ибн Рушд (; толық есімі: Әбу л-Уәлид Мұхаммед ибн Ахмет Әл-Куртуби, 14 сәуір 1126 жыл, Кордоба – 10 желтоқсан, 1198 жыл, Марракеш) — батыс араб-мұсылман философы. Батыс Еуропада романдық атымен Аверроэс белгілі. Аристотель және ислам философиясы, теология, маликит мазхабының діни құқығы, жағрапия, математика, физика, астрономия, аспан механикасы, медицина, психология және саясат бойынша жұмыстардың авторы. Перипатетик, Шығыс аристотеланизмнің көрнекті өкілі, Аверроизм негізін қалаушы; оның туындыларын латын тіліне аудару Еуропада Аристотельді танымал етуге көмектесті. Өмірбаян Ибн Рушдтың әкесі Кордоба бас кади және муфти болды. Ибн Рушд ғасырдың ең үлкен ғалымдарымен танысып, әйгілі суфийлік ойшыл Ибн Араби мен танымал ғалымдар Ибн Туфайл мен Ибн Зухрмен достық қарым-қатынаста болды. Әл-Мұрабитун сұлтанның Юсуф (1163-1184) кезінде ең жоғарғы құрметті лауазымдарға жетті және Мароккода, сосын Севильяда немесе Кордовада тұрды. Өзінің мұрагері, Әл-Мансұр, Ибн Рушд, халифтың дәрігері және досы ретінде алдымен үлкен мейірімге ие болды. Алайда, оның қатаң рационалистік көзқарастары сұлтанның православиелік көзқарасына қайшы келеді; соңында Ибн Рушд Құранды ілімін сақтамағанына және сөгісліктен айырылып, Кордобаға жақын жердегі тұтқында өмір сүріп, оның туындыларын өртеп жібергені үшін айыпталды. Бірнеше жылдан кейін, сұлтанның өзі оқуды бастады және философияға қызығушылық танытқанда, Ибн Рушд 1197 жылы Марракеште (Марокко) қайтадан сотқа шақырылды және көп ұзамай 1198 жылы Мароккода қайтыс болды. Оның денесі Кордобаға жіберілді, онда ол жерге сатылды. Ғылыми жұмыстары Ибн Рушд Аристотелдің әр бір кітабына – үш түсіндірмеден жазған: 1. «Талхис» - азғантай түсіндірмелер 2. «Шарх» - орташа түсіндірмелер 3. «Тафсир» - үлкен түсіндірмелер Ибн Рушд Шамдан аударып, Аристотельдің бірнеше туындысына (осылайша Орта ғасыр философиясында және Ренессанс - «Пікіршім» деген атаумен) түсіндірді. Оның негізгі философиялық еңбектерінің бірі – «Жүйесіздіктің жүйесіздігі» (Tahāfut al-Tahāfut), ол Аристотеланизмді қорға, сопылық ағым өкілі Әл-Ғазалидің «Философтардың жүйесіздігі» (Tahāfut al-Falāsifa) атты жұмысына қарсы мат қояды. Ол шығыс перифатетизм өкілдерінің қатарына кіреді, ол неоплатондық ілімнің ластануын тазалаған ең сенімді аристотелизмнің жақтаушысы екенін біледі. Ибн Рушдтің шығармаларында Аммонияның , Фемистияның және т.б. Александрияның ескертулерінің айтарлықтай әсері. Әл-Ғазалимен келіспеушіліктер кезінде ол философияны рационалистік қорғаушы ретінде әрекет етті.Ибн Рушд үшін философия даналық болып саналады, ал Құран – адамдарға даналыққа қол жеткізу мен үйренуді міндеттеп танитын кітап. Бұл жағдайда философия ақиқат туралы білімге жету және ол туралы ойлану болып табылады. Діннің де мақсаты – ақиқатқа сендіру және соған сай әрекет етуге көмектесу. Дін мен философия арасындағы мақсаттарында ешқандай айырмашылық жоқ, бірақ әдістеріне қатысты айрмашылық болуы мүмкін. Ибн Рушд исламның төрт негізгі қайнар көздеріне – Құран, сүннет, мұсылмандық құқық білгірлерінің бірауыздылығы (Иджма) және Қиясқа (аналог әдісі) сүйенеді. Ибн Рушд исламда парасатты пайдалана отырып ойлану және логикалық тұжырымға келу әрбір мұсылманның міндеті деп дәлелдейді. Ибн Рушдтың пікірінше философия жолы әрбір адам үшін арналмаған, негізіне жоғары білімді қоғамның таптарына арналған. Қарапайым адамдар үшін бұл жол жабық күйінде қалуы тиіс. Ибн Рушд бойынша шариғат ақиқат және ақиқатты тану үшін ойлануға шақырады. Мұсылмандар, шариғат терістеген дәлелге сүйенген ойлану әдісі ешқашан нәтиже бермейтінін жақсы біледі дейді ибн Рушд. Еуропаның ортағасырлық философиясында оның жақтастары Ибн Рушд бастаған Аристотельдің ілімдерін түсіндіруін жалғастырды. Бұл бағыт Аверроизм деп аталды. Оның жақтастары Аристотельдің философиясын христиан доктринасымен (олар «ақиқат ақиқаттарының діни шындықтардан тәуелсіздігін ақтайтын» «ақиқат шындықты» түсіндіреді) келісуіне алаңдамаған. Латын тіліне аударылған және бірнеше рет қайта басылған «Colliget» (араб. «Күлліят» – «жүйе») медицина бойынша кітап жазды. Оның көптеген туындылары еврей тіліне аударылады. Әдебиет * Аверроэс // Брокхаус және Ефронның энциклопедиялық сөздігі: 86 т. (82 т. және 4 доп.). — Санкт-Петербург., 1890-1907 жж. * Гайденко В. П., Смирнов Г.А. Орта ғасырдағы Батыс Еуропа ғылымы: жалпы принциптері және қозғалыс доктринасы. — Мәскеу: Наука, 1989. * Ефремова Н. В Ибн-Рушдудың философия мен дін бірлігі туралы // Мәдениеттер диалогы контекстіндегі сенімі және білім. Салыстырмалы философия. М., 2008 ж. * Ефремова Н. В. Ибн Рушд // Жаңа философиялық энциклопедия / Философия институты; Алдыңғы ғылыми шығармалар. В. С. Стяпин кеңесі, орынбасарлары: А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, үш. сек. А. П. Огурцов. — 2-ші шығарылым, Rev. және қосыңыз. — М.: Мақсат , 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9. * http://www.krugosvet.ru/enc/medicina/IBN_RUSHD_ABU_AL-VALID_MUHAMMAD_IBN_AHMAD.html * Сагадеев А. В. Ибн-Рушд (Аверроэс). М.: Ойлар, 1973. — 207 б. — (өткендердің ойлары). * Ренан Э. Аверроэс және аверроизм // Ренан Е. Жұмыстардың жиналысы. Киев, 1902 ж.; басқа тілдерде * Генрих Риттер, Geschichte der Philosophie, Bd. 1-12, Гамбург, 1829-1853 жж. * Fausto Lasinio, Studii sopra Averroe, I-V, Firenze, 1872-1874. * Коган, Барри С. (1985). Аверроэс және Causation метафизикасы. SUNY Press басыңыз. ISBN 0-88706-063-3. * Лиман, Оливье (1998). Аверроэс және оның философиясы. Routledge. ISBN 0-7007-0675-5. * Baffioni, Carmela (2004). Аверроэс және Aristotelian мұрасы. Guida Editori. ISBN 88-7188-862-6. Дереккөздер Сілтемелер * [http://philosophytoday.ru/2011/09/25/averroes-zashhitnik-filosofii.html «Аверроэс — философияның қорғаушысы»] *