kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жаман Телқара

Жаман Телқара – Торғай және Ырғыз өзендерінің алабында орналасқан. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Телқара өзенінің саласы. Ұзындығы шамамен 40 км. Бастауы Телқара өзеніне оңтүстігінен келіп құяды. Гидрологиясы Суы тұзды. Арнасы тар, тақыр саздақты. Қар, жаңбыр суларымен толығады. Көктемде еріген қар суымен ағады, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Өзен бойында Тастыбек, т.б. көптеген қыстаулар мен бұлақтар бар. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жамантұз

Көлдер: *Жамантұз – Сілеті алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы жерінде. *Жамантұз – Есіл алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы жерінде. *Жамантұз – Ертіс өзенінің орта ағысы мен Шідерті өзені аралығындағы тұйық алапта жатқан көл. *Жамантұз – Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл. Павлодар облысы Ақтоғай ауданында. Барлыбай ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде. *Жамантұз – Ақмола облысы Бурабай және Зеренді аудандарының шекарасында, Қылшықты өзенінің сол жағалауында орналасқан тұзды тұйық көл. *Жамантұз – Павлодар облысы Май ауданында орналасқан тұзды тұйық көл. Ертіс өзені алабында. Малайсары батыр ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 52 км жерде, Түндік өзенінің сол аңғарында. *Жамантұз – Шалқар көлі алабындағы тұйық көл. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Шалқар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан. *Жамантұз – Қостанай облысы Жангелді ауданы Көкалат ауылынан оңтүстікке қарай 17 км жердегі тұйық көл. Торғай өзені алабында. Ауылдар: * Жамантұз - Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
Жамантұз (Ақсу қаласының ауылдық аумағы)

Жамантұз — Ертіс өзенінің орта ағысы мен Шідерті өзені аралығындағы тұйық алапта жатқан көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағына қарасты жерде, Ертіс аңғарының сол жағында, теңіз деңгейінен 123,5 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 5,7 км 2 , ұзындығы 3,3 км, енді жері 2,6 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Жағасы жайпақ, батпақты, солтүстік жағалауы көтеріңкі кемерлі келеді. Қараша – сәуір айлары аралығында мұзы қатады. Суы тұзды. Көктемде мал суарылады. Алабы – жайылым.‎
Жамантұз (Ақтоғай ауданы)

Жамантұз — Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ақтоғай ауданында. Барлыбай ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде, теңіз деңгейінен 110 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 9,3 км 2 , ұзындығы 5,3 км, енді жері 3,2 км. Жағалау бойының ұзындығы 15,4 км. Суы қарашада қатып, сәуірдің басында ериді. Көлдің шығысында Қосерін, Аралсор, т.б. тұзды көлдер орналасқан. Жағасында қамыс өседі. Мал суаруға пайдаланылады.‎
Жамантұз (Май ауданы)

Жамантұз — Ертіс өзені алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Павлодар облысы Май ауданында орналасқан. Майтүбек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, теңіз деңгейінен 142 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 19,8 км 2 , ұзындығы 4,8 км, енді жері 3,1 км. Жағалау бойының ұзындығы 20 км. Су деңгейінің жыл бойғы ауытқу мөлшері 0,2 м. Суы қарашаның ортасында қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Көл маңайында Үлкен Тоғызбай, Қайнама қыстаулары орналасқан. Суы ащы, сілтілігі орташа, мал жайылымына пайдаланылады.‎
Жамантұз (Ақтөбе облысы)

Жамантұз — Шалқар көлі алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Шалқар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 178,7 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 5 км 2 , ұзындығы 3 км, енді жері 2 км, жағалауының ұзындығы 10,5 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Суының ең жоғарғы деңгейі сәуірде, төмендегісі қазан айында байқалады. Кей жылдары тартылып қалады. Суы тұзды, сілтілі, кермек. Жағалау сипаты Жағалауы жайпақ келген. Солтүстік-батыстан Тебез көліне құятын Балғасын өзені ағып өтеді. Жағалауында сор өсімдіктері өседі. Оңтүстік-батысынан Шалқар – Ақтөбе темір жолы өтеді.‎
Жамантұз (Қостанай облысы)

Жамантұз — Қостанай облысы Жангелді ауданы Көкалат ауылынан оңтүстікке қарай 17 км жердегі тұйық көл. Торғай өзені алабында. Теңіз деңгейінен 111 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 4,8 км 2 , ұзындығы 5,2 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 12,5 км. Негізінен қар және жаңбыр суларымен толығып, жазда тартылып қалады. Суы ащы. Көл жағалауында қамыс, қоға, жусан, т.б. сор өсімдіктері өседі.‎ Дереккөздер
Жаманты (өзен)

Жаманты – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы өзен. Бастауы Бастауын Жетісу Алатауының солтүстік-шығыс сілемі Жабық және Күнгей жоталарынан алып, Көктұма ауылы тұсында Алакөлге құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 652 км 2 . Теңіз деңгейінен 2800 м биіктікте. Мұз жамылғысы желтоқсан айында пайда болады, мұздың еруі мен су тасқыны наурыз айының соңынан сәуірге дейін. Жаманты өзеніне екі ағын құрамдасады, солтүстіктен ағатын Қарабұлақ өзені және ағыстан төмен орналасқан Қызылтал өзені. Қызылтал өзенінің атырабында екі шағын Жасылкөл көлі орналасқан. Шатқалдың сағасында Балқаш-Алакөл қазаншұңқырында петроглифтер (жартас суреттері) бар. Гидрологиясы Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Сәуір – маусым айлары аралығында су деңгейі көтеріліп, жылдық ағыстың 80%-ы осы кезде өтеді. Егін суғаруға және шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады. Сыртқы сілтемелер * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] * [https://www.sarkan-zhongaralatau-kz.online Жоңғар Алатау ұлттық паркінің ресми сайты]
Жаманты минералды суы

Жаманты минералды суы – Алматы қаласынан батысқа қарай 135 км жерде орналасқан шипалы су көзі. Алматы облысы Жамбыл ауданы Бесмойнақ ауылының солтүстік-батысындағы Жаманты өзенінің аңғарында, теңіз деңгейінен 1620 м биіктікте. Жергілікті халық оны «Қайнар арасан» деп атайды. Сипаты, құрамы Бұлақтар Жаманты өзенінің аңғарын кесіп өтетін, беті борпылдақ шөгінді жыныстармен жабылған тектоникалық жарықтардан шығып жатыр. Бұлақтардың жалпы су өнімділігі тәулігіне 235 м 3 , минералдылығы 0,4 – 0,7 г/л, температурасы – 26,3°. Суының құрамында сульфат, гидрокарбонат, кальций, натрий және денсаулыққа пайдалы микроэлементтер: ортокремний қышқылы (36 – 40 мг/дм 3 ), фтор (3,7 – 5,0 мг/дм 3 ) бар. Жаманты минералды суы аяқ, қол, жүйке, т.б. ауруларды емдеуге пайдаланылады. Дереккөздер
Жаманты суғару жүйесі

Жаманты суғару жүйесі – Алматы облысы Алакөл ауданындағы суғару арнасы. 1983 ж. іске қосылған. Секундына 4,3 м 3 су өткізеді. Ұзындығы 4,7 км. Бұл жүйе осы өңірдегі шаруашылықтардың 3 мың га жерін суландырады. Бойында 5 гидротехникалық қондырғы бар. Дереккөздер
Жаманша

Жаманша – Ойыл алабындағы өзен. Географиялық орны Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 73 км. Бастауы Тайсойған құмындағы Жарыпшыққан өзенінен Тайсойған ауылының тұсында бөлініп шығып, Каспий маңы ойпатындағы Бөлекаяқ көліне құяды. Гидрологиясы Жауын-шашын және Ойыл өзені суымен толығады. Табаны кең әрі тегіс, таяз. Арнасының басым бөлігі желдің әсерінен құмға толған. Құм төбелер мен құм шағылдары арнасына өте жақын. Дереккөздер
Жаманшұбар

Жаманшұбар– Мойынқұм құмының оңтүстігіндегі қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында. Теңіз деңгейінен 246 м биіктікте орналасқан. Шығыс бөлігі жазық тақырлы. Батысынан Сарысу өзені ағып өтеді. оңтүстігінде Оңтүстік Қазақстан облысымен 25 км жерде шектеседі. Дереккөздер
Жаманшығанақ

Жаманшығанақ– Қызылорда облысы Арал ауданындағы жер. Арал теңізіндегі Тұщыбас қолтығының батыс жағында орналасқан. Арал қаласынан 180 км батыста. Климаты континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы – 9 – 13°С, шілдеде 25 – 27°С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 115 – 130 мм. Өсімдік жамылғысы бұталар аралас еркек шөп, жусан, қоянсүйек, жүзгін, эфемерлерден тұрады. Дереккөздер
Жамбайсор

Жамбайсор – Көкшетау қыратының шығысындағы тұйық көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы жерінде орналасқан. Қарасу өзенінің оң жағында, теңіз деңгейінен 225 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 10,7 км 2 , ұзындығы 6,8 км, енді жері 2,8 км. Жауын-шашын және Қарасу өзенінің жайылма суымен толысады. Жағасы жайпақ, оңтүстік және шығыс жағы биік кемерлі келген. Қараша – сәуір аралығында мұзы қатады. Суы тұзды, мамыр айына дейін мал ішуге жарамды. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Жамбасқұдық

Жамбасқұдық – Бала Құндызды өзенінің оң жағалауында, Нұра кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан шоқы. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде. Жер бедері, геологиялық құрылымы Ең биік жері 511 м. Ұзындығы мен ені 5–6 км. Тас көмір және девон жыныстарынан түзілген, түпкі жыныстарының жер бетіне шығуы жиі кездеседі. Өсімдігі Қызғылт қоңыр сортаң топырағында дала өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Жамбыл (тау)

Жамбыл – Шу-Іле тауларының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау. Абсолюттік биіктігі 972 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 – 45 км-ге созылған, ені 10 – 15 км. Жер бедері, геологиялық құрылымы Таудың жоғарғы жартасты бөлігінің түпкі жыныстары ашық, беткейлері тік құлама болып келеді. Палеозойдың эффузивті шөгінді жыныстарынан түзілген. Өсімідгі Қиыршықтасты сұр қоңыр топырағында боз жусан, бұйырғын, баялыш, күйреуік басым өскен. Өзен арналары бойында тобылғы шоғырлары кездеседі. Дереккөздер
Жамбыл жер асты су кен орны

Жамбыл жер асты су кен орны - Қостанай облысы жерінде. 1967 жылы барланып, сол жылы Жамбыл ауылын ауыз сумен қамтамасыз ету мақсатында іске қосылды. Геологиялық құрылымы, сипаты Кен орны аллювийлі шөгінділермен ұштасқан. Сонымен қатар бұл аймақта бақша өсіруге арналған суландырылатын жерлер де орналасқан. Тәуліктік су қорының мөлшері 1700 м 2 . Жамбыл ауылы Қаратомар су құбырына қосылғаннан кейін Жамбыл жер асты су кенінің жұмысы тоқтатылды. Дереккөздер
Жамбыл мұздығы

Жамбыл мұздығы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Аңғардың басты бөлігін алып жатыр. Кіші Басқан өзенінің бастауында орналасқан. Мұздықтың тілі 3120 м биіктікте бітеді. Фирн межесі 3600 м биіктікте өтеді. Аумағы Мұздықтың ұзындығы 6 км, ашық бөлігі 5,3 км, ауданы 11,2 км 2 . Екі тармаққа бөлінген мұздықтар солтүстікке қарай созылған жалпы мұздықтың тілін құрайды. Мұздық аумағы жылына орта есеппен 2,5 м-ге қысқаруда. 1947 жылы мұздыққа альпинистер көтеріліп, оған Жамбыл Жабаев есімі берілген. Бақылау жұмыстарының жүргізілуі 1956 жылы ҚазКСР-і Ұлттық ғылым академиясының География секторының (1983 жылдан институт) экспедициясы бақылау жұмыстарын жүргізді (абляция ауданы тілінің беткі биіктігін, оның бітуін өлшеу, мұздың қозғалу жылдамдығын анықтау және т.б.). 1957 жылы, 1959 және 1962-1968 жылдары бақылау жұмыстары қайта жүргізілді. 1966 жылы фототеодолиттік түсіру арқылы толықтырылды.< Дереккөздер
Жамбыл шыңы

Жамбыл шыңы – Іле Алатауындағы шың. Шыңға 1937 жылы Е.Колокольников бастаған алматылық альпинистер көтеріліп, оған Жамбыл Жабаев есімін берген. Географиялық орны Алматы облысы Талғар ауданы жерінде. Сол және Орта Талғар өзендерінің суайрығы саналатын Жаңа сілемнің оңтүстік шетінде. Биіктігі 4355 м. Жер бедері Шың конус тәрізді, басында қар жатады. Шығыс және батыс беткейлерінде шағын мұздықтар кездеседі. Дереккөздер
Жамбыоба

Жамбыоба – Маралды көлінің оңтүстік-батысындағы тұйық көл. Географиялық орны Павлодар облысы Павлодар ауданы, Ертіс өзені алабында, Жертұмсық ауылының шығысында 22 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 135 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 3 км 2 , ұзындығы 2,2 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 7 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұзды, сілтілі және кермек. Батысында қарағай ормандары, жағалауындағы бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, бетеге, т.б. түрлі өсімдіктер өседі.‎
Жанама (өзен)

Жанама – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданы жерімен ағады. Бастауы Қалба жотасының оңтүстік беткейінен бастау алып, Маршанка қыстауының тұсында Шар өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 816 км 2 . Беткейі тік жарлы, жыралармен тілімденген. Суы қарашаның ортасында қатып, сәуірдің басында ериді. Суы ауыл, мал шаруашылығына және тұрмыстық қажеттілікке пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жанарқыз

Жанарқыз – Зайсан көлінің оңтүстік-батысындағы төбе. Жер бедері Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Қара Ертіс аңғарында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктік 452 м. Пішіні дөңгелек тәрізді келген төбе Бозайғырқұм құмының солтүстік-батысында. Оңтүстігінде Қайнар бұлағы, солтүстігінде Ақтөбе төбесі, шығысында Ақжан құмы орналасқан. Геологиялық құрылымы Төрттік кезеңінің ортаңғы шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Құмды, шалғынды сұр қоңыр топырақ жамылғысында қарабарақ, жусан, астық тұқымдас өсімдіктер өседі.‎ Дереккөздер
Жанат тұқымдасы

Жанат тұқымдасы – сүтқоректілер класына жататын жыртқыш аңдар. Бұлар негізінен Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкада, Оңтүстік-Шығыс Азияда тараған. 8 туысы, 15 түрі бар. Көпшілігінің дене тұрқы ұзынша келген (30 – 120 см, ал алып панда – 180 см-дей). Салмағы 1 – 160 кг-ға дейін. Құйрығының ұзындығы 20 – 70 см. Аяқтары қысқа, бес башайлы, тырнақтары жиырылғыш, табанын толық не жартылай басып жүреді. Қылшықты түктері қалың, құйрығы ұзын (алып пандадан басқасы), көпшілігінің қара жолақтары болады. Кейбір түрі ағашқа жақсы өрмелейді. Ал кинкажу құйрығымен жармасып, бар тіршілігін ағаш басында өткізсе, алып панда тек жерде ғана жүреді. Бұлар жәндіктер, бақа, шаян, түрлі кемірушілермен, сондай-ақ жеміс-жидек, шошқа жаңғақ, т.б. өсімдіктермен қоректенеді. Қар түсісімен қысқы ұйқыға кетеді. Жылына бір рет 1 – 8-ден (көбіне 2 – 4) күшік табады. Бір жасында жыныстық жағынан жетіледі. Жанат тұқымдасының терісі бағалы бір түрі – жанат (Procyon lotor) – Қазақстанға 1930 жылдардың аяғында әкелініп, Оңтүстік Қазақстан облысында Піскем өзенінің бойындағы жаңғақты-жидекті орманда жерсіндірілген. Оның дене тұрқы 41 – 60 см, құйрығының ұзындығы 20 – 40 см-дей, салмағы 7 – 8 кг. Басы, көзі үлкен, тұмсығы қысқа. Жүні қалың, сарғылт сұр, қара қошқыл. Күндіз ініне не ағаш қуыстарына паналап, түнде қорегін аулайды. Қысқы ұйқыға жатады. Қорек талғамайды. Түрлі жәндік, өсімдікпен де қоректене береді. Ақпан – наурыз айларында ұйығып, жылына бір рет 2 – 8-ден (көбіне 3 – 6) күшік табады. Түрлі ұсақ кеміргіштермен қоректеніп, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылықтарына пайда келтіреді. Жанат бағалы терісі үшін ауланады. Оның терісі өте берік және жылы, одан әйелдерге тон, ұшқыштардың сырт киімі (комбинезон) тігіледі. Дереккөздер
Жанбазар

Жанбазар – Түндік өзені мен оның оң саласы Ащышиөзек өзенінің арасындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылынан оңтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы, жер бедері Тау ордовик, девон, силур жыныстарынан түзілген. Абсолюттік биіктігі 888 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 – 16 км-ге созылып жатыр, ені орталық, солтүстік бөлігінде 4 – 5, оңтүстігінде 7 – 8 км. Беткейлері көлбеу, сай-жыралармен аз тілімденген. Тау етектерінде бұлақтар бар. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында бетеге, қызыл жусан, аустрия жусаны, жатаған қарағаш өседі. Дереккөздер
Жанбай аралы

Жанбай – Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі арал. Географиялық орны Атырау облысы Құрманғазы ауданы жерінде. Еділ атырауының шығыс шеткі тармағына қарама-қарсы 17 шақырым жерде орналасқан. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатқан аралдың ұзындығы 20 шақырым, ені 4 шақырымдай. Аралдың жағалаулық қайраңдары балықтардың ұрық шашуына өте қолайлы. Сипаттамасы Арал жағалаудан 1,5 шақырым жерді алып жатыр. Аумағының ауданы 108 км 2 . Жер бедері саз батпақты келеді, онда қамыс, құрақ өседі. Батысымен балық аулайтын кемелерге арналған теңіз каналы жүргізілген. Құрлықпен паром арқылы қатынайды. Аралда елді мекен жоқ. Дереккөздер
Жанбай (жайлау)

Жанбай жайлауы– Каспий теңізінің жағалауында, Жанбай каналының бойында орналасқан жайлау. Атырау облысы Исатай ауданында №14 темір жол станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде. Оңтүстігінде Маслинский түбегі орналасқан. Құмды алқапты солтүстіктен құм шағылдары қоршап жатыр. Дереккөздер
Жанбел

Жанбел, Қарасу, Қойбас, Мұқаш – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы өзен. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 376 км 2 . Бастауы Маңырақ тауынан басталып, Зайсан көліне құяды. Гидрологиясы Ағын модулі 1 км 2 -ге 1,5 – 3,0 л/с. Қар, жер асты суларымен толығады. Өзен суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Дереккөздер
Жанғабылсор

Жанғабылсор – Жайық алабындағы тұзды тұйық көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде орналасқан. Бұлдырты өзенінің төменгі ағысында, Қарақұдық ауылынан батысқа қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 10 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 8,9 км 2 , ұзындығы 7,6 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 39 км. Суы қарашада қатып, наурыздың аяғында ери бастайды. Солтүстігінде Бұлдырты өзеніне жетпей құмға сіңіп кетеді. Суы кермек, аздап сілтілі. Мал шаруашылығына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жанғыш тақтатас

Жанғыш тақтатас — органикалық және минералдық заттардан тұратын жұқа қабатты шөгінді тау жынысы. Суқоймаларының (көл, теңіз, т.б.) түбінде мақтаға ұқсас серне (коллоид) түрінде шөккен органикалық заттар нығыздалып минералдық заттармен араласады. Нәтижесінде, аумағы мыңдаған км²-ге жететін Жанғыш тақтатас түзіледі. Құрамындағы органикалық заттарда көміртек (56 – 82%), сутек (6,8 – 11,5%), азот (5%-ға дейін), күкірт (1,5 – 9%) және оттек болады. Түсі қоңыр, сарғыш қоңыр, сұрғылт. Нақышы жапырақты немесе шомбал. Термиялық өңдеу тәсіліне және органикалық заттардың (керогеннің) құрамына қарай Жанғыш тақтатастан әр түрлі заттар алынады. 200 – 350°С-қа дейін қызған кероген балқыма күйде болады. Оның құрамындағы заттарды еріткіштердің көмегімен ажыратады. Термобитумды 450°С-қа дейін қыздырса, ол ыдырап су, газ және шайыр бөлініп шығады: температурасы көтерілген сайын шайырдан метан мен сутек бөлінеді. Жанғыш тақтатас отын, энергетикалық, химиялық шикізат ретінде пайдаланылады, олардан түрлі битумдар, фармацевтик. шикізат, резина жұмсартқыштарын, зиянды жәндіктерге қарсы қолданылатын улы заттар, т.б. өндіріледі. Жанғыш тақтатасдың күлі аса бағалы тұтқыр зат ретінде құрылыс кірпішін және жылу өткізбейтін материал жасауда пайдаланылады. Қазақстанда Алтайда (Кендірлік), Сарыарқада, Каспий маңында Жанғыш тақтатастың кендері бар. Дереккөздер
Жандос

Жандос – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылының солтүстік-шығысында 30 км жерде орналасқан тау. Түндік өзені мен оның Қарасу саласының қосылған жерінен 2-3 км жерде. Жер бедері мен геологиялық құрылымы Абсолюттік биіктігі 701 м. Ұзындығы мен ені 2–2,5 км. Силур және девон жыныстарынан түзілген. Беткейлері жайпақ, аз тілімденген. Қызғылт қоңыр топырағында әр түрлі дала өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Жанқара

Жанқара – Көкшетау тауының оңтүстік-батысындағы шоқы. Географиялық орны Ақмола облысы Бурабай ауданы Озерное ауылының солтүстік-батысында 4 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 474 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Оқшау келген таудың беткейі жайпақ, қатты тілімденген. Геологиялық құрылымы Девон, силур кезеңдерінің граниттерінен түзілген. Өсімдігі Шымды-күлгінді, шалғындық топырақ жамылғысында жусан, бидайық, арпабас, айрауық аралас шөптесіндер, қайың, терек, т.б. бұталы өсімдіктер өседі. Маңайында демалыс үйлері орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Көкшетау – Щучинск темір жолы мен автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Жантай

Жантай – Өлкейек өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы жерімен ағады. Бастауы Жабасақ ауылының солтүстік-шығысындағы бұлақтардан бастау алады. Амангелді ауылының тұсында Толыбай өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 48 км. Аңғарында Жандай, Сандал, т.б. көптеген қыстаулар бар. Жағасы жайпақ. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің басында ериді. Суы мал суаруға, егін шаруашылығына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жантайсор

Жантайсор — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданы Талшық ауылының оңтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан көл. Үлкен Қараой көлінің алабында. Теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 4 км 2 , ұзындығы 2,5 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 6,8 км. Дөңгелек тұйық көл. Қар және жауын-шашын суларымен толысады. Суы қарашада қатып, сәуір айында ериді.‎ Көл қазаншұңқырының түбі сазды. Жағалау сипаты Жағалауы негізінен жайпақ. Бетеге, боз, селеу, жусан, т.б. өседі.
Жантау

Жантау – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының солтүстігіндегі тау. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 км-ге созылған, ені 8 км. Ең биік жері 1217 м. Геологиялық құрылымы Кембрий жүйесінің жыныстарынан түзілген. Жер бедері Сай-жыра, аңғарлармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Бұлақтарға бай, Қараменде, Найманбай өзендері бастау алады. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұталар өседі. Дереккөздер
Жантезек

Жантезек, Қаработа, Сабаз – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Бастауы Тарбағатай тауының орта бөлігіндегі Сұлужотаның оңтүстік беткейінен басталып, Бақты ауылынан 25 км-дей төменде Еміл өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 64 км, су жиналатын алабы 1220 км 2 . Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Суы егін, бау-бақша суғаруға пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жануарлар анатомиясы

Жануарлар анатомиясы — жануарлар организмдері мүшелер жүйелерінің макроморфологиялық құрылысын салыстырмалы зерттейтін жануарлар морфологиясының үлкен саласы. Жануарлардың тұқымдық ерекшелігін – тұқымдық анатомия; органдардың орналасуы мен өзара қатынасын – топографиялық анатомия; организмнің құрылысын жүйелеуді – жүйелі анатомия; жануарлардың дене құрылысы ерекшелігін жасына байланыстыра анықтауды – жас анатомиясы; организмнің жыныстық дамуы мен өсуін – жыныстық анатомия; жануарлардың жүрген және бір орында тұрған кезіндегі сыртқы пішінін – мүсіндік анатомия зерттейді. Салыстырмалы анатомия әр түрлі типтер мен кластарға жататын жануарлар органдарын салыстыра зерттеп, олардың ұқсастығы мен айырмашылығы болуының заңдылықтарын, жануарлар дүниесінің шығу тегі мен тарихи дамуын анықтайды. Даму тарихы Анатомия жөніндегі алғашқы жазба мәліметтер біздің заманымыздан бұрынғы 6 – 5-ғасырларда Мысырда, Үндістанда, Қытайда, Грекияда хатқа түскен. Мысалы, Гиппократ жануарлардың қаңқасы мен ішкі органдары туралы жазса, Аристотель сүйек қаптың маңызын, жүрек пен қан тамырларының байланысын дұрыс анықтап, жүйкені басқа мүшелерден ажырата білген. Герофил (біздің заманымыздан бұрынғы 304 ж.) өкпе артериясы, жүрек, көз алмасының құрылысын анықтады. Қайта өрлеу дәуірінде Леонардо да Винчи, А.Везалий ғылымға әр түрлі органдар туралы эксперименттік деректер енгізді. Жануарлар анатомиясының ғылым ретінде қалыптасуына көптеген ғалымдар өз еңбектерімен үлес қосты. Көне дәуірдегі ғылыми еңбектер негізінен жылқы малының дене құрылысын зерттеуге арналған. Оларға: Д. Руффо (1250 ж.), Леонардо да Винчи (1488 ж.), В. Койтер (1573 ж.), К. Руини (1598 ж.) еңбектерін жатқызуға болады. Үй жануарларының анатомиясы туралы бірінші оқу құралын 1645 жылы итальян ғалымы М.Северино жазған. Қазақстанда жануарлар анатомиясы саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары Алматы зоотехниялық-малдәрігерлік институты (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) (1929) мен Алматы медициналық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) анатомия кафедраларында (1931) басталды. Қазіргі кезде зерттеулермен Қарағанды, Батыс Қазақстан, Семей, Ақмола медицина академиялары, Қазақ ұлттық университеті, Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің бірқатар ғылыми-зерттеу институттары шұғылданады. Дереккөздер
Жануарлар генетикасы

Жануарлар генетикасы(грек. genesіs – шығу, пайда болу, тек) — жануарлардың тұқым қуалаушылық және өзгергіштік қасиеттерін зерттейтін ғылым. Оның негізгі мақсаты – шаруашылыққа тиімді белгілердің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігінің заңдылықтарын ашу, оларды басқару жолдарын анықтау, жануарлардың адамға қажетті жаңа тұқымдарын өсіріп шығару. Қазақстанда жануарлар генетикасы саласындағы ғылыми-зертттеу жұмыстары, Эксперименттік биология ғылыми-зерттеу институты, Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығына қарасты бірқатар ғылыми-зертттеу институттары, Қазақ ұлттық аграрлық университетінде жүргізіледі. Республикада қой мен ірі қараның, жылқы мен шошқаның мол өнімді жаңа тұқымдары шығарылды. Малдың селекцияланатын белгілерінің тұқым қуалауы мен өзгергіштігіндегі заңдылықтар ашылып, олардың генетик.-селекциялық өрісі анықталды. Дереккөздер
Жануарлар географиясы

Жануарлар географиясы - жануарлардың жеке түрлерінің, туыстары мен тұқымдастарының және тағы басқа таксондық категорияларының таралуын, сондай-ақ әр түрлі аймақтардың фаунасын зерттейтін физикалық география мен зоогеографияның бөлімі. Дереккөздер
Жануарлар даусы

Жануарлар даусы– бір түрге, кейде әр түрге жататын жануарлардың өзара бірін-бірі ажырату және түрлі сезімін білдіру үшін шығаратын дыбыстары. Бұл көптеген жәндіктерге, балықтарға, құйрықсыз қосмекенділерге (құрбақа, бақа), кейбір бауырымен жорғалаушыларға (жармасқылар, хамелеондар, крокодилдер) және барлық құстар мен сүтқоректілерге тән. Жануарлардың дыбыс диапазоны 20 Гц – 20 кГц. Жануарлар даусында тек дыбыс аппараты арқылы пайда болатын дыбыс (шаянтәрізділерде, жәндіктерде) қана емес, балықтың торсылдағымен, жүзу қанатымен, құстың құйрық қауырсынымен, қанатымен, тұмсығымен (қарабауыр бұлдырық, дегелек), аяғындағы не қанатындағы арнайы аппараттарымен (түзу қанатты жәндіктер) шығаратын дыбыстары да болады. Жануарлардың сайрау, қорқу, айбат шегу, ашыққанын, сескенгенін, жұптасу кезінде шығаратын әр түрлі дыбыстары болады. Жарқанаттар мен дельфиндердің дауысы жаңғырық қабылдауда маңызы зор. Кейбір Жануарлар даусы ғалымдар шаруашылыққа зиян келтіретін құстарға, жәндіктерге, т.б. кейбір хайуанаттарға қарсы пайдаланып, бау-бақшаны, егістікті қорғайды. Мысалы, Қазақстан орнитологтары қараторғайдың шығаратын дыбыстарын жазып алып, акустик. әдіспен жүзім бағының зиянкестеріне қарсы қолданады. Дереккөздер
Жануарлардың қорғаныш бейімділігі

ЖАНУАРЛАРДЫҢ ҚОРҒАНЫШ БЕЙІМДІЛІГІ– жеке организмнің тіршілік үшін күресте сақталуына, ұрпақ қалдыруына әсер тигізетін морфол., физиол. және этиол. ерекшеліктері. Морфол. қорғаныш бейімділігі – бүркеніш реңнің барлық түрі, жануарлардың пішіні, жауынан қорғану органдары, т.б. Кейбір организмдердің лимфасы, қаны, терісі улы болуы, жағымсыз иіс (қандала, көптеген қоңыздар, құндыз, т.б.), улы зат шығаруы, денесіне қоректік зат жинап, қысқы-жазғы ұйқыға кетуі – физиол. бейімділігін көрсетеді. Жануарлардың жауынан қашуы, жасырынуы, балаларын қорғауы жауына ұсталып қалған кезде құйрығын, аяғын үзіп кетуі, сондай-ақ қорқытатын дауыс, ысылдау не пішінін өзгертіп айбат шегуі – этиол. бейімділігін көрсетеді.‎
Жануарларды сұрыптау

Жануарларды сұрыптау ( – таңдау, сұрыптау) – малдың жаңа тұқымдарын шығару және оларды жақсарту тәсілдері туралы ғылым; зоотехния саласы. Бұның мақсаты: малдың өнімділігін және түрлі ауруға төзімділігін арттыру, тіршілік мерзімін ұзартып, қазіргі өндіріс технологиясына бейімдеу. Қазақстанда өнімді аз беретін жергілікті мал тұқымдарын сұрыптау, іріктеу, оларды мол өнімді тұқымдармен будандастыру арқылы малдың жаңа тұқымдарын шығару іске асырылды. Республика селекционерлері тұқым таңдау, жұптастыру, аса бағалы генотиптерді іріктеп, селекцияда пайдалану, алынған тұқымдардың қоршаған ортаға бейімделуі, алыстекті будандастыру мәселелерімен айналысты. Қазақтың ақбас сиыры, әулиеата, алатау сиырлары, қазақтың биязы жүнді қойы, оңтүстік қазақ мериносы, солтүстік қазақ мериносы, биязылау жүнді дегерес қойы қазақ арқар-мериносы, кеңес жүндес ешкісі, қостанай, көшім жылқылары, жабы тәріздес қазақ жылқысы, жетісу шошқасы, сонымен қатар үйректің «Медеу» (1983), тауықтың «Алатау» (1985) кростары шығарылды. Сондай-ақ қырдың қызыл, галловей, санта-гертруда сиырларының тұқымын жақсарту әдістері ұсынылды. Айршир, қалмақ сиырларының таңдаулы табындары мен кроссбред қойының отарлары құрылды, биязылау жүнді және құйрықты қой типтері шығарылды. Ж. с. саласындағы жұмыстарға асыл тұқымды мал з-ттары, мемл. тұқым жақсарту ст-лары, т.б. мекемелер қатысады. Ұлттық академиялық агр. зерттеулер орталығына қатысты ғыл.-зерт. ин-ттары бағалы генотиптер табу, оларды пайдалану әдістерін өндіріске енгізу, асылтұқымды айғыр, қошқар, бұқа, теке, қораз тұқымдарын алу үшін жыныстық жұптастыру тәсілін жетілдіру, генотипті мал ш-н интенсивтендіру талаптарына сай келетін жағдайлар іздестіру бағыттарында жүргізіледі.‎ Дереккөздер
Жануарлар морфологиясы

Жануарлар морфологиясы — (грекше morphe-пішін) денесінің пішіні мен құрылысы, олардың жекеше және тарихи эвоюциялық дамуы туралы ғылым.Биология ғылымының үлкен де ең көне саласы. Морфология ғылымының даму тарихы адамзат қоғамдарының, олардағы ғылымдардың, әсіресе, жаратылыстану ғылымдарының даму тарихымен тікелей байланысты. Жануарлар организмі мүшелерінің, олардың құрылымдық бөліктерінің морфологиялық құрылысын зерттеу тарихын ғылыми тұрғыдан үш кезеңге бөледі: 1) макроморфологиялық кезең — жануарлар организмдерінің құрылысын ғылыми тұрғыдан зерттеудің басталғанына шамамен 2500 жылдай мерзім болды. Осы мерзім ішінде морфологиялық зерттеулермен шұғылданған ғалымдар ешқандай үлкейткіш аспаптарды пайдаланбай-ақ, тек макроморфологиялық зерттеулермен шектелген. Олар өздерінің ғылыми-зерттеу жұмыстарында, жануарлар организмдерінің үлкейткіш аспаптармен қаруланбаған жай көзге көрінетін дене мүшелері мен олардың бөліктерін бір-бірінен ажырату үшін, тек кескіш өткір құралдарды (пышақ, қандауыр т.б.) ғана пайдалана отырып, ғылыми деректер жинақтаған. Аталған мерзім ішінде ғылыми жұмыстармен шұғылданған ғалымдар, өздері жинаған ғылыми мәліметтерді өңдеп және жүйелеп, өз заманының ұлы ғылыми тұлғалары ретінде, сол заманға сай жануарлар организмдерінің құрылысы туралы макроморфологиялық заңдылықтар ашып, кейінгі кезеңдерде дами бастаған морфологияның жаңа салалары — цитология, эмбриология, гистология ілімдерінің іргетасын қалады. Қаруланбаған көзге көрінетін (макроскопиялық) дене мүшелерінің құрылысын зерттеумен және одан алынған ғылыми мәліметтер негізінде ғылыми түжырымдар жасаумен шектелген морфология ғылымының ұзақ даму кезеңін макроморфологиялық немесе макроскопиялық кезең деп те атайды; 2) микроскопиялық кезең — үлкейткіш линзалар жүйелерінен жасалған оптикалық микроскоптың дүниеге келуі — морфологиялық зерттеулердің ауқымын кеңейтіп, жануарлар организмі мүшелерінің бұрын қаруланбаған көзге көрінбейтін тым майда жаңа құрылымдарының (ұлпалар мен жасушалардың) құрылысын анықтап, терең зерттеуге мүмкіндік берді. Морфологиялық зерттеулерде микроскопты бірін-ші болыл 1625 жылы Стеллутти қолданды; 3) электронды микроскопиялық кезең электронды микроскопты, Германияда бірінші рет құрастырып, ал оның жетілдірілген моделін 1933 жылы шығарды. Солтүстік Америкада бірінші электронды микроскопты 1932 жылы Торонто университеті физика факультетінің оқымыстылары Пребус, Хилье және Бартон жасаған. 1930 жылдардың ішінде-ақ, электронды микроскоп көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстарына пайдаланыла бастады. Биология саласында электронды микроскоп 1946 жылдан бері, ал гистологияда 1950 жылдан бастап кеңінен қолданылып, жануарлар организмі мүшелері мен ұлпалары жасушаларының тым ұсақ та нәзік (субмикроскопиялық) құрылысын зерттеуге толық мүмкіндік берді. Дереккөздер
Адам мен жануарлар физиологиясы

Адам мен жануарлар физиологиясы ( — табиғат, — ілім) — жануарлар организмінің, оның жеке клеткалары, тіндері мен органдарының, қызмет жүйелерінің тіршілігі туралы ғылым. Оның негізгі мақсаты – адамның мұқтажына, талабына сәйкес үй хайуанаттарының тіршілік әрекеттерін зерттеп, олардың өнімділігін, өнімінің сапасын арттыру. Қазақстанда физиол. зерттеулер Алматы зоотех.-малдәрігерлік (қазіргі Қазақ агр. ун-ті) ин-тында (1929), Алматы мемл. медицина (қазіргі Қазақ мемл. медицина ун-ті) ин-тында (1931), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ-да) (1934) физиология кафедралары ашылғаннан кейін басталды. Сондай-ақ Қазақстан ғылым академиясының Адам және жануарлар физиологиясы ин-ты (1944 жылға дейін КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесінің физиология секторы), бірқатар респ. жоғары оқу орындарының тиісті кафедралары шұғылданады.‎
Жаңаарқа қойы

Жаңаарқа қойы – қылшық жүнді қазақы қой тұқымы. 1992 жылы Жезқазған облысы Жаңаарқа ауданының «Жеңіс» асыл тұқымды қой з-тында жергілікті қазақы қой тұқымынан күрделі будандастыру арқылы шығарылған. Қошқарларының тірідей салмағы 95 – 100 кг, саулықтары 60 – 65 кг. Жаңа туған қозылары 3,8 – 4 кг, кейде 5,7 кг тартады. Енесінен айырғанда қозыларының салмағы 39 – 41 кг-ға дейін жетеді. Әр қойдан орта есеппен 2,9 – 3,1 кг жүн қырқылады. Жүні ақ және ақшыл түсті. Әр жүз саулықтан 85 – 90 қозы алынады. Жаңаарқа қойы жаздың аптап ыстығы мен қыстың үскірік аязына шыдамдылығымен ерекшеленеді. Жаңаарқа қойы күтімді көп қажет етпейтін, тез жетілгіш қой. Орталық және Шығыс Қазақстан облыстарының шөлді және шөлейт аудандарында өсіріледі. Дереккөздер
Жаңабай (құдық)

ЖАҢАБАЙ – Сырдария және Арыс өзендерінің аралығындағы құдық. Түркістан облысы Отырар ауданында. Тереңд. 5 м, су шығымы 600 л/сағ. Оңт-нде Шыбықбел, Минас,т.б. артезиан құдықтары орналасқан. Маңында көптеген қыстаулар бар. Құдық мал суаруға пайдаланылады.‎ Түсініктемелер
Жаңағали (жайлау)

Жаңағали – Атырау облысы, Индер ауданы, Есбол ауылынан батысқа қарай 45 километр жерде орналасқан жайлау. Нарын құмының құм шағылдары мен қырқаларының аралығында жатыр. Шығысынан Бағырлай каналы өтеді. Ақшкола, Тұма, Нәдір қыстауларымен қатар орналасқан. Жусан, жантақ, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жаңажол шоқ орманы

Жаңажол шоқ орманы – республикалық мәндегі табиғи ескерткіш. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының орман шаруашылығы аумағында орналасқан. Жер бедері, сипаты Аумағы 9 га. Көне қарағайлы орман Есіл – Тобыл өзендері аралығында, континенттік олигоценнің құмдауытты-алевритті шөгінділер шетінен басталып, орманды далаға ұласады. Жоғарғы тұсында орташа жасы 110 жыл болатын 90-нан 150 жыл жасаған жай қарағай басым. Ағаштардың орташа биіктігі 20 м, діңінің орташа диаметрі 30 см. Механикалық құрамы жеңіл орманның сұрғылт топырағы шірінді қылқан жапырақпен бүркемеленген. Кей жерлерінде шымды астық тұқымдас шөптесін өскен. Орманда бұғы мүгі, имек қырыққұлақ, емдік қырлышөп, дөңгелек жапырақты алмұртшөп, мысықтабан, итбүлдірген өседі. Мұнда қайың мен көк теректің ұсақ жапырақты түрлері де кездеседі. Орман өзіне қолайсыз физикалық-географиялық белдемде орналасқан. Ол Жаңажолдағы қорғалатын табиғат аумағының құрамдас бөлігі болып саналады және республикалық деңгейдегі көрікті қорықша ретінде ерекше қорғауды қажет етеді. Дереккөздер
Жаңақұдық

Жаңақұдық — Соркөл қонысының солтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан құдық. Қарағанды облысы Шет ауданында. Тереңдігі 4 м, су шығымы 450 л/сағ. Жанында Тақырқұдық, Қалиқожа құдықтары бар. Бұлақтың бойы мал жайылымына пайдаланылады.‎
Жаңасай

Жаңасай – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Қордай ауданында. Бастауы Жетіжол жотасынан бастау алатын өзен. Гидрологиясы Ұзындығы 35 км. Шу өзеніне Ауқатты ауылының маңынан құяды. Алабының жер бедері таулы жарқабақты. Негізінен қар суымен толығады. Қарашаның аяғында суы қатып, наурызда ериді. Жайылмасы шөбі мол шабындықтар.‎ Дереккөздер
Жаңасу

Елді мекендер: * Жаңасу – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы ауыл. * Жаңасу – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл. * Жаңасу – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл. Өзен: * Жаңасу – Ертіс алабындағы өзен.
Жаңаталап мұнай кен орны

Жаңаталап мұнай кен орны — Атырау облысы Исатай ауданында орналасқан. Барлау жұмыстары Шығыс Жаңаталап алаңдарына ойысып әрі жалғасып жатқанмен, жалпы кеннің негізгі алаңы 1974 жылы қыркүйек айынан бастап «Ембімұнай» бірлестігінің орталық ғылыми-зерттеу зертханасы жасаған технологиялық бағдарламаға сай игеріле бастады. Геологиялық құрылымы Тектоникалық тұрғыдан кен орны тұз күмбезді үзілген типті құрылымға жатады. Мұнай мен газдың өнеркәсіптік қоры негізінен солтүстік (орталық алаң) және шығыс (оңтүстік және солтүстік күмбездер) қанаттарға жинақталған. Мұнда 9 мұнайлы қабат барланып анықталған. Солтүстік күмбездегі мұнай апт, неоком және орта юралық қабаттардан табылды. Оңтүстік күмбездегі мұнай көзі апт қабатымен ғана байланысты. Шығыс Жаңаталап тұз күмбезді төбелері жер асты жыныстарының қозғалысынан 4 блокқа бөлінген, өнеркәсіптік мұнай көздері блоктардың шеңберіндегі орта юра шөгінділері қабаттарынан анықталды. Құрамы Барлық қабаттардың мұнайы ұсақ күкіртті (0,17 – 0,38%), шайырлы (5 – 14%), парафинді (VІІІ және ІX) мұнай түріне жатады.
Жаңатас фосфорит кен орны

Жаңатас фосфорит кен орны — Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жаңатас қаласының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан. Кен орны 1935 жылы ашылып, 1964 жылдан пайдаланылып келеді. Геологиялық құрылымы Жаңатас фосфорит кен орны төменгі кембрийдің Шолақтау шоғырынан орын алған. Осы шоғырдың фосфоритті горизонттары үлкен асимметриялық қатпардың солтүстік-шығыс қанатында. Үлкен аймақтық жарылыспен қиылған бұл құрылым құрамасы 30 ° -тан (солтүстік-батыста) 75 ° -қа (оңтүстік-шығыста) жететін, бағыты әр түрлі кішігірім жарылыстармен тілінген. Жатыс сипаты Кеннің құнарлы горизонты фосфорит шақпақтастарының қабатшалары бар фосфориттер мен фосфорит конгломераттарынан, фосфоритті және кремнийлі тақтатастардан, фосфаттанған доломиттерден тұрады. Мұнда екі фосфорит горизонттары бар, төменгінің орташа қалыңдығы 7,5 м, ал жоғарғысында 18 м. Бұл екі қабат бір-бірінен орташа қалыңдығы 18 м фосфорит-тақтатасты қабатпен бөлінген. Фосфориттің құрылымы кристалды, жасырын кристалды, түйірлі, оолитті болып келеді. Кен бойынша Р2О5-тің орташа мөлшері 15-17%-дан 35%-ға дейін жетеді. Жылына 84 млн. т. фосфорит беретін Оңтүстік-Шығыс және Орталық карьерлері 1975 жылы, ал Солтүстік-Батыс карьері 1980 жылдан кейін іске қосылды. Мұндағы фосфорит сары фосфор, термиялық фосфор қышқылы мен фосфорит ұнын алуға пайдаланылады.
Жаңатөбе алтын кен орны

Жаңатөбе алтын кен орны – Ақмола облысы жерінде орналасқан. Кен орны 1932 жылы ашылып, барлау жұмыстарымен қатар бұл кеннен алтын өндіріліп келді. Кенге алғашқы сипаттаманы 1937 жылы М.Әзірбаев берді. Геологиялық құрылымы Кен Қырыққұдық интрузия массивін бойлап антиклиналь қатпарға жиырылған ортаңғы ордовиктің альбитофирлері, порфириттері мен туфогендік-шөгінді жыныстарынан орын алған. Кентас денелері 20-дан астам күрделі пішінді кварц желілерінен, оларға қоса кейбір порфириттер мен порфирит туфтарынан тұрады. Минералдары, құрамы Кентас минералдарынан пирит, халькопирит, пирротин, сфалерит, марказит, магнетит, саф алтын, электрум және темірлі қосылыстар кездеседі. Кентас сапасы орташа. Жаңатөбе алтын кен орны кішірек кендер қатарына жатады. Дереккөздер
Жаңғақтар тұқымдасы

Жаңғақтар тұқымдасы (Juglandaceae) – қос жарнақты, көп жылдық ағаш, бұта. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында, аздап Оңтүстік Американың тропиктік және қоңыржай белдеулерінде тараған 7 – 8 туысы, 60-тан астам түрі бар. Қазақстанда 1 туысы, 2 түрі кездеседі. Қазба қалдықтары жоғарғы бор кезеңінен белгілі. Жаңғақтар тұқымдасына жататын ағаштардың биіктігі 20 – 40 м, жапырақтарында көбінесе хош иіс шығаратын бездер орналасқан. Гүлдері ұсақ, желексіз, көбінесе жалпы дара жынысты сырға тәрізді гүлшоғырына топтасады. Жел арқылы тозаңданады. Жемісі – сүйекті жаңғақша. Жаңғақтар тұқымдасының жемісі тамаққа қолданылады. Сүрегінен бағалы жиһаз жасалынады.‎ Дереккөздер
Жаңғыбай

Жаңғыбай – Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Жарқамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан тау. Маныссай құрғақ арнасының батыс аңғарында. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 153 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 3 км-ге созылып жатыр. Енді жері 1,5 км. Беткейлері көлбеу келген. Мал жайылымына пайдаланылады.‎ Геологиялық құрылымы Төрттік кезеңнің төменгі жыныстарынан түзілген. Дереккөздер
Жаңғыз

Жаңғыз, (Жалғыз) – Балқаш көлінің алабында орналасқан өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Ескелді және Кербұлақ аудандарының жерімен өтеді. Бастауы Суықтөбе тауының батысынан бастау алыа, Көксу өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 45 км, су жиналатын алабы 265 км 2 . Өзен аңғарлары биік тау шатқалдарымен тілімденген. Көктемгі қар және жауын-шашын суларымен толығады. Суы желтоқсанда қатып, наурыз айында ериді. Суы ауыз суға және мал суаруға пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жаңғызағаш

ЖАҢҒЫЗАҒАШ– Жайық өз-нің оң жағалауында орналасқан қыстау. Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Базартөбе а-нан оңт.-батысқа қарай 28 км жерде. Сарыой каналының бойында, теңіз деңгейінен 20 м биіктікте. Сортаң шөлейтті топырағында астық тұқымдас жусанды және бұталы өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.‎
Жаңғызқұдық

ЖАҢҒЫЗҚҰДЫҚ– Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы Ақсай қ-нан солт.-батысқа қарай 20 км жердегі жайлау. Шыңғырлау өз-нің оң жағалауында орналасқан. Солт.-батысында өзендегі Дәулетқали аралы, батысында жайлауға арналған бұлақ көздері бар. Ж. жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.
Жаңғырған жер бедері

Жаңғырған жер бедері — тектоникалық қозғалыстардың, эрозиялық және денудациялық әрекеттердің нәтижесінде сапалық өзгерістерге ұшыраған жердің беткі пішіні. Жаңғырған жер бедері процесінің нәтижесінде аңғарлар тереңдеп, беткейлер биіктейді, суайырықтардың салыстырмалы биіктіктерінің артуы және жылдам өсуі кезінде жер бедері жаңғырады, яғни өзгереді. Мысалы, каледондық және герциндік орогенез қозғалысының әсерінен пайда болған Тянь-Шань таулы өлкесі палеозой эрасының 2-жартысы мен мезозой эрасында үгіліп, мүжіліп ескірді, кейіннен ол альпілік орогенез қозғалысының нәтижесінде қайта көтеріліп, биік таулы өлкеге айналды. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жаңғырық мұздығы

Жаңғырық мұздығы – Іле Алатауының орта тұсындағы оңтүстік беткейлік қазаншұңқырда қалыптасқан мұздық. Талғар шыңын Күнгей Алатауымен жалғастыратын Шілік-Кемін кезеңінің шығысында (4490 — 4520 м биіктікте) жатыр. Шілік (Жаңғырық тармағымен) және Шу өзендерінің салалары (Шоң-Кемін) осыдан басталады. Мұздық суы терең шатқалға құлап аққанда төңірегіне түрлі тембрлі жаңғырық шығады. Сондықтан мұздық “Жаңғырық мұздығы” деп аталған. Аумағы Жалпы ауданы 17,7 км 2 (ашық бөлігі 17,3 км 2 ), ұзындығы 8,9 км, таза мұзының көлемі 2 км 3 . Абляциялық ауданы 5,9 км 2 . Фирн алаңы 3950 м-ден жоғары қарай орналасқан. Мұздық тілі 3510 м-ге дейін төмендейді. Жаңғырық мұздығы орташа есеппен жылына 9-10 м-ге қысқаруда. Дереккөздер
Жапал

Жапал, цинанхум – кендірлер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде 5 түрі белгілі. Қазақстанда барлық облыстардың ылғалды жерлерінде, өзен бойларында, бұталар арасында, кейде арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – сібір Ж-ы (С. sіbіrіcum) бар. Сабақтары тік, кейде өрмелеп өседі. Жапырақтары жүрек тәрізді, өркенге қарама-қарсы орналасады. Гүлдері бес мүшелі, қызыл, қызғылт түсті, шатырша гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – жапырақша дара, ұршық тәрізді, сырты тегіс. Тұқымының айдаршасы болады. Дәрілік өсімдік тұнбасын өт ауырғанда, іш өткенде ішеді.‎
Құлақты жапалақ

Құлақты жапалақ – түнде тіршілік етуге бейім жапалақ тәрізділер отрядына жататын Нағыз жапалақтар тұқымдасының Құлақты жапалақтар туысына жататын отырықшы құс. Қызылорда облысының тоғайлы, ну шеңгелді, жиделі, сексеуілді аудандарында кездеседі. Қанатының ұзындығы 276 – 309 мм (аталығында) және 282 – 320 мм (аналығында) болып келеді. Түсі сарғыш қоңыр, арқасында ақ жолақтармен алмасып отыратын сұр көлденең белдеулері бар. Қауырсыны үлпілдек, жұмсақ. Аяқ немесе балақ қауырсындары ұзын, құйрығының түсі қоңыр-қошқыл. Жапалақтың ерекше көзге түсетін белгісі ұзындығы 3 – 7 см болатын құлақ сияқты қауырсындары. Көзінің қарашығы сары немесе қызғылт сары, ал тұмсығы мен тырнақтары істік, өткір, иілген түстері қара болып келеді. Ұяларын қалың, биік сексеуіл мен жиде арасында салады. Онда 2 – 3 балапанын 4 аптада басып шығарады. Жапалақты үлпілдек қауырсындары үшін аулайды. Ол кемірушілер санын азайтып, табиғатқа пайда келтіреді. Дереккөздер
Жапырақ ширатқыш көбелектер

Жапырақ ширатқыш көбелектер – қабыршақ қанаттылар отрядына жататын ұсақ көбелек. Далалы және орманды-далалы белдемдер мен Азияның жалпақ жапырақты тропиктік ормандарында, сондай-ақ шөлді аймақтарда кездесетін 5000-нан астам, ал Қазақстанда 1000-ға жуық түрі белгілі. Жапырақ ширатқыш көбелектердің жайылған қанатының ұзындығы 8 – 40 мм. Алдыңғы қанаты ашық түсті, ал артқы қанаты сұр түсті келеді. Жасыл, қоңыр не сары түсті жұлдызқұрттары (ұзындығы 10 – 20 мм) өздері түзетін пілләсімен (жібек жіптерімен) өсімдіктің жапырағын орап жатады, көбелектердің аты осыған байланысты қойылған. Бұлардың ішінде өсімдіктің ұлпасын тітіркендіріп, галла (беріш) түзетін де түрлері бар. Жапырақ ширатқыш көбелектердің негізінен жұлдызқұрты қыстап шығады. Бұлардың көпшілігі – уылдырық шаруашылығы мен орман шаруашылықтарының зиянкестері. Мысалы, жеміс жегілері, емен ширатқыш көбелегі, т.б. Күрес шаралары: ерте көктемде ағашты фосфорлы, органикалық, бактериялық препараттармен, әр түрлі инсектицидтермен бүрку керек. Дереккөздер
Жапырақты

Жапырақты – Маңғыстау тауларының оңтүстік беткейіндегі тау. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шетпе ауылының солтүстік-шығысында, №13 темір жол айырмасының батысында орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 363 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Үсті төбелі қыратты. Шығыс бөлігі терең жыралармен, сайлармен тілімденген. Маңайында бірнеше құдықтар бар. Геологиялық құрылымы Пермь кезеңінің жоғарғы жыныстарынан түзілген. Беткейі делювийлі-пролювийлі шөгінділерден құралған. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырағында күйреуік, сұр жусан, эфемерлі өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.‎ Дереккөздер
Жарағаш

Жарағаш – Ертіс алабындағы тұзды, тұйық көл. Географиялық орны Павлодар облысы Железин ауданындағы Майлы ауылының шығысында 11 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 11,4 км 2 , ұзындығы 4 км, ені 3,5 км. Дөңгелек келген көлдің жағалауы жайпақ, сортаң. Онда қамыс, құрақ өскен. Суы тұзды, ішуге жарамсыз. Дереккөздер
Жаржалтыркөл

Жаржалтыркөл – Тобыл алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Қостанай облысы Фёдоров ауданы Андреевка ауылынан шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 187 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 6 км 2 , ұзындығы 2,8 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 8,2 км. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұзды. Оңтүстік жағында Ұзынкөл көлі орналасқан. Мал шаруашылығына пайдаланылады.‎
Жаркөл

Елді мекендер: * Жаркөл – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл. * Жаркөл – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Дружба ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Жаркөл – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Шөптікөл ауылдық округі құрамындағы ауыл. Көлдер: * Жаркөл – Жарқайың ауданындағы көл; * Жаркөл – Атбасар ауданындағы көл; * Жаркөл – Науырзым ауданындағы көл; * Жаркөл – Баянауыл ауданындағы көл; * Жаркөл – Ырғыз ауданындағы көл; * Жаркөл – Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы көл; Басқа мағыналар: *Жаркөл — қоныс орны. *Жаркөл — Астана қаласындағы көше.
Жаркөл (көл, Ақтөбе облысы)

Жаркөл – Торғай алабында орналасқан тұзды көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде. Гидрографикасы Аумағы 14,1 км 2 , ұзындығы 9,5 км, енді жері 2,8 км. Жағалау бойының ұзындығы 30 км. Байтақкөл көлінің батысында, теңіз деңгейінен 76 м биіктікте жатыр. Солтүстік-шығысында Бөкенкөл көлі орналасқан, батысынан Сарыөзек өзені ағып өтеді. Суы қарашаның аяғында қатып, наурызда ериді. Суының тұздылығы жоғары, сілтілігі орташа. Дереккөздер
Жаркөл (көл, Арқалық қалалық әкімдігі)

Жаркөл – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы тұйық көл. Географиялық орны Арқалық қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 14,3 км 2 , ұзындығы 5 км, енді жері 2,1 км, тереңдігі 1-1,5 м, түбі тегіс. Жағасы тік жарлы (биіктігі 10-15 м-дей), оңтүстік-батыс жағасы жайпақ келген. Суы тұзды. Алабы – шабындық. Дереккөздер
Жаркөл (көл, Атбасар ауданы)

Жаркөл – Есіл алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысы Атбасар ауданы Қосбармақ ауылының оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 327 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 12,6 км 2 , ұзындығы 4,8 км, енді жері 3,7 км, жағалау бойының ұзындығы 13,9 км. Солтүстігінде бірнеше ұсақ көлдер бар. Есіл өзенінен бөлініп шығатын Бадамша-Қарасу уақытша арнасымен толығып отырады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірде ериді. Жағалауын қамыс, қоға шөптесін өсімдіктері басқан. Суы тұщы, мал шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер ‎
Жаркөл (көл, Павлодар облысы)

Жаркөл – Сулысор көлінің батысында орналасқан тұзды көл. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы Бірлік ауылынан шығысқа қарай 7 км жерде. Теңіз деңгейінен 228 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 6,3 км 2 , ұзындығы 3,5 км, енді жері 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 15,8 км. Суы қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында ери бастайды. Солтүстігінен Ащысу, оңтүстігінен бірнеше салалар келіп құяды. Оңтүстік-шығысында Шақшан (373 м) тауы, оңтүстік-батысында Тұзкөл көлі орналасқан. Суы кермек, аздап сілтілі. Дереккөздер