kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қыруар

Қыруар. Қазақ тілінде — сансыз көп, мол мағынасында айтылады. «...малдың басқа күтіміне де қыруар еңбек жүмсалады» (С. Жүнісов, Жапанда.). Л. 3. Будаговтың сөздігіне назар аударсақ, «курур» парсы тілінде біздегі «миллион» деген сан мөлшерін білдіретін ұғым орнына жүреді.. Енді бір тіл дерегі автордың бұл көрсеткеп мағынасына түзету кіргізеді. Парсы тілі сөздігінде «корур» болып тұлғаланып, мағынасы — «500 мың, жарты миллион» деп көрсетілген. Л. Будагов бұл сөздің парсы тіліне үнділерден ауысқандығын көрсетеді. Бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда мағына ауытқушылығы бола беретінін талай ескерткенбіз. Сондықтан да Л. Будагов сөздігінің мағынасына қол қоямыз. Дереккөздер
Түнеугүні

Түнеугүні Қазіргі түсінігіміздегі мағынасьі — бұдан бірнеше күн бұрын. «Түнеугүнгі уәдесінде тұрса, Есенгелді бүгін біздің отарымызға келіп қалар» (Н. Ғабдуллин, Өмір күйі). ҚТҚЭС-інде «түнеугүні» сөзінің тәркініне талдау жүргізген автор, оның шыққан тегін тіліміздегі «ту» және «анау» сілтеу есімдіктерінің бірігуімен байланыстырады. Бұл пікірмен келіспеуіміздің басты себептері түркі тілдеріндегі басқа көптеген деректер арқылы дәлелденбек. Автор тілге тиек еткен В. Радлов сөздігіне бізде жүгінейік. Қазан татарлары тілінде «түне» — кеше; «түнегі»—кешегі; «түнегін (түне + күн)»—кеше мағыналарын түсіндірсе, сағайларда «түне»— 1, кеше; 2. ертеде, бұрын; «түнзгін (түне>күн)»—кеше мағыналарын береді. Енді басқа түркі тілдеріне зер сала келгенде: құмықтарда — тюнегюн, ноғай тілінде — туьнеғуын, туваларша — дүүн тұлғалы сөздер де қазақ тіліндегі «кеше» мағынасында жұмсалады. Осыларды жинақтай келгенде, «түнеугүнгі» сөзіміздің алғаш екі түбір екендігі, біріншісі, «кеше» мағынасындағы «түне», екіншісі, «күн» ұғымындағы «гүн» екендігі тайға таңба басқандай айқындала, анықтала түседі. Сезбе-сез түсіндірсек, «түнеугүні» — «кешегі күн» -мен мағыналас. Оның тіліміздегі қазіргі мағынасы — уақыт өтіп, қоғам дамуымен бірге езгеріске түскен түрі. Тілімізде мұндай жағдай болатынын қазіргі қолданып жүрген «кеше» тұлғасының қатысымен де дәлелдеу қиын емес. Мысалы, бұдан кеп бұрын өткен оқиғаны көрсетуде де «кешегі күні» тіркесінің бейнелеп көрсету мақсатымен қолданылып жүргенін жиі естиміз, көреміз. Дереккөздер
Фразеологиялық антонимдер

Фразеологиялық антонимдер - мән- мағынасы жағынан бір-біріне қарама-қарсы қолданылатын тұрақты тіркестер. Қазақ тіліндегі Фразеологиялық антонимдер негізінен екі түрлі болып келеді: # тұрақты тіркестердің өз ішіндегі компоненттерді басқа сөздермен алмастыру арқылы жасалады. Мысалы, аты шықты—аты өшті, ат ізін салмады —атізін құрғатлады, ашық мінез — тұйық мінез, әлі кірді—әлі кетті, баққонды— бақ гайды, беделі артты — беделі түсті, бетінен оты шықты — беті Бұлк етпеді, Бұл дүние — о дүние, ер жүрек — қоян жүрек, есіне түсті — есінен шықты, жүрек жұтқан — су жүрек, жолыңа гүл бітсін — жолыңа жуа шықсын т. б. # құрылымы-құрылысы жағынан мүлде басқа сөздерден жасалады. Мысалы, соры сорпадай қайнады — көзі ашылды, шөлі қанды — қаны кепті, өркенің өскір — желкең қиылғыр, сабыр етті — дегбірі қалмады, салт басты — үйлі-ба- ранды, оң жақ, (босаға) — жат есік, еңкейген шал — еңбектеген бапа, әлі сүйек — еті тірі, аузыңа май — жағың қарыссын, айы оңынан туды — жолы болмады, еңбегі қатпаған — тісі шыққан т. б. Дереккөздер
Ақтөбе атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №32 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Ақтөбе көшесі Ұлытау көшесінен басталып, Мойылды көшесінде аяқталады. Тарбағатай, Моншақты, Қарасу, Қайнар көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 571,1 м. Ақтөбе - Ақтөбе облысының орталығы, Қазақстанның ірі өнеркәсіп және мәдени орталықтарының бірі. Теміржол, әуе және автомобиль қатынастарының маңызды торабы. Мұғалжар тауының оңтүстік-батысында Елек өзенінің сол жағалауында орналасқан қала. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қыршын

Қыршын. «Өте жас» мағынасында қолданылады. «Қыршыныңнан қиылып кетесің ғой!» (Қырық өтірік.). Мысалдағы тіркесте де, сондай-ақ «қыршын жас» тіркесінде де бұл сөз буыны қатпаған, жас өспірімді бейнелейді. Алайда бұның алғашқы мағынасы басқаша әрі түркі тілдеріне тән болған. Хакас тілінде «хырчын», қырғыз тілінде «кырчын» тұлғасындағы сөздер «жіңішке шыбық» немесе «тал» мағыналарында қолданылады. Біздіңше, алғашқы мағынасы жас, жіңішке талға арналса, кейін ұқсату нәтижесінде ол сөз жас адам өмірін бейнелеуге арналған. Мұны қырғыз тіліндегі «кыршын» сөзінің екінші, туынды мағынасы —«жас өспірім» дәлелдейді. Дереккөздер
Қожабергенов атындағы көше (Алматы)

Көшеге Кеңес Одағының Батыры Әлиасқар Қожабергеновтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.09.1981 №18/458 шешімі) берілген. Қожабергенов Әлиасқар (1917-1941) Талдықорған облысы Қаратал ауданында (қазіргі Алматы облысы) дүниеге келген. Ол 1941 жылы Мәскеу түбінде ерлікпен шайқасқан 28 гвардияшы-панфиловшылар дивизиясы жауынгерлерінің бірі. Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Набережная көшесі. Көшенің ұзындығы - 660 метр. Дереккөздер
Ойқастау

Ойқастау. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бір жерде тұрмай ойнақшу, орағыту. «Top құлын енесінің о жақ -бұ жағына ойқастап шыға берді» (Б. Дәулетбаев, Парыз.). Біздің тілімізде, сондай-ақ қырғыз тілінде бұл тұлғалас сөз тек етістік түрінде қолданылады. Қырғыздарда «ойкушта» сөзінің мағынасы қазақ тіліндегімен сәйкес. «Ойқастау» етістігінің төркіні тек түркі тілдері екендігі күмәнсіз. Оның алғашқы мағынасы тіпті басқаша болғандығын якут тілінің дерегі анықтап береді. XIX ғасырдың аяқ кезінде Э. К- Пекарский түзген якут тілінің сөздігінде «ойоғос» тұлғасы «бүйір, жаны» сияқты мағыналарға нұсқаса, „«ойоғоло»— бүйірлей, жанында жүріп отыру түсінігіне нұсқайды. Қазіргі кездегі сөздіктен де «ойоғос» сөзінің I) бүйір (адамның, жануарлардың); 2) бүйір жақ мағыналарын оқимыз, ал «ойоғолоо» болса, «қатар, жанында жүріп отыру» түсінігін береді. Ерте кездерде қазақ тілінде де «ойоғос» тұлғалас әрі мағыналас сөз болғандығын қазіргі тіліміздегі «ойқастау» етістігі еске салып отыр. Бірақ бізге оның алғашқы заттық мағынасы сақталмай, етістік қалпы жеткен. Оның өзінде де алғашқы — бүйірлес, жанында жүру сияқты мағынасы ұмытылып, кейін пайда болған ұғымды меншіктенген. Якут тіліндегі «ойоғос» -тың біздің тілімізде «ойқас» болып, оған етістік тудыратын жұрнақ -та-ның қосылуы таңдандырмаса керек. Дереккөздер
Теміртау электрометаллургия комбинаты

Теміртау химия-металлургия зауыты 1942 жылында синтетикалық каучук зауытты негізінде 1982 жылында «Карбид» ӨБ құрылды. Бірлестік құрамыңда 3 өңдіріс болды: кальций карбиді (4 цех), органикалық синтез (5 цех), синтетикалық каучук (4 цех). Бұларға қоса 12 көмекші цех жұмыс істейді. Тұтынатын шикізаттары: кальций карбиді үшін - Оңтүстік Топар кен басқармасының «Қарағандыцемент» бірлестігінің әктастары; Қарағанды металлургия комбинатымен Алтай химикалық зауытының коксы; Запорожье мен Искитим қалаларындағы электрод зауытттарынан әкелінетін электродтық масса; каучук өндіру үшін—«Орскнефтеорсинтез» өндірістік бірлестігі мен Новокуйбышев синтез спирт зауыттынан жеткізілетін спирт;органикалық синтезге арналған күйдіргіш сода (Кемероводан), күкірт қышқылы (Жезқазған), азот қышқылы (Шыршықтан). 1981-1985 жылдарында жұмыс істеп тұрған өндірістерді техникалық қайта жабдықтау және жетілдіру, халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұйымдастыру үшін 148 ғылыми-техникалық шара жүзеге асырылды. Кальций карбиді өндірісінде күйдіру пеші, өздігінен пісетін электродтарды шығару, органик. синтез өндірісінде—этилацетатты синтездеу жүйесі, винил-и-бутил эфирін тазарту жүйелері, ацетиленді гидротациялау аппараты қайта жарақталып, өндіріске енгізілді. Сірке қышқылын синтездеуді жақсарту т.б. жұмыстар жүргізілді. Бірлестік өнімнің 26 түрін шығарды. Жоғары категориядағы сапамен шығарылатын өнімнін шамасы 53,7%. Сірке қышқылы, этилацетат, винипол, винил-и-бутил, каучук т.б. өнімдер мемлекеттік сапа белгісімен шығарылады. Өнімедердің барлық облыстық қалаларына жөнелтіліп тұрды. Этилацетат — Польшаға ,каучук — Венгрияға, Кубаға экспортқа шығарылды. Комбинаттың жанында медикалық санитарлық бөлім, мәдениет сарайы, спорткешені, санаторий-профилакторий бар. 1967 жылдан көп таралымды «Химик» газеті шығып тұрады. 1966 жылы зауыт Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды (1973жылдан КОКП23-съезінің аты берілді). 60 жылдық тарихында зауыт химия өнеркәсібінің алыбына айналды. Бірақ қайта құру жылдары жұмысын іс жүзінде доғаруға мәжбүр болды. 1998 жылдарында Теміртау электрометаллургия комбинаты зауытқа ие болып, тоқтап қалған зауытттың өндірісін жандандырды. № 4 рудатермикалық пешінде кальций карбидін шығару қалпына келтірді, №6 пеш ферроқорытпа шашығаруға қайта құрылып, 2000 жылдан 3 қарашада алғашқы өнім алынды. 2002 жылдан мамырда көміртегінің қос тотығы өндірісі іске қосылды. 2003 жылдан зауыт құрамына Теміртау құю-механикалық зауыты енді, онда да қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Комбинат құрамына, сондай-ақ Оңтүстік Топар мен «Марганец» КБ, құрылыс керамикасын өндіретін Ақмола филиалы енді (2006). Дереккөздер
Мұқанов атындағы көше (Алматы)

Көшеге қоғам және мемлекет қайраткері, қазақтың белгілі жазушысы, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі Сәбит Мұқановтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 08.10.1973 №370 шешімі) берілген. Мұқанов Сәбит (1900-1973) Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. Ол - «Ботагөз», «Сырдария», «Аққан жұлдыз», «Адасқандар», т.б.романдардың авторы. Қазақ КСР Жазушылар Одағы басқармасының төрағасы, «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы қызметтерін атқарған.Көше Алмалы ауданында орналасқан. Мақатаев көшесінен басталып, Абай даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Гоголь, Төле би, Жамбыл, Шевченко көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: Строительная; Пограничная; Садовая көшелері. Көшенің ұзындығы - 2800 метр. Дереккөздер
Цитофотометрия

Цитофотометрия - әдісі арқылы цитохимиялық реакцияның салдарынан пайда болған өнімдердің санын анықтауға болады. Оның негізінде химиялық заттардың белгілі бір толқын ұзындығын қабылдау қасиеттеріне байланысты сандық мөлшерін анықтауға болады. Объектінің жарықты сіңіруі заттың концентрациясына пропорциянал болатындығы анықталды. Аталмыш заттың жарықты қабылдау дәрежесін бағалау арқылы оның мөлшерін анықтауға болады. Мұндай зерттеулер үшін цитофотометр құралы қолданылады, оның объективінде жарық ағынының интесивтілігін тіркейтін өте сезімтал фотометр орналасқан. Өлшенетін құрылымның көлемін мен мөлшерін біле тұра, аталмыш заттың концентрациясы мен дәл мазмұнын анықтауға болады. Цитофотометрияның Фелген реакциясынан кейін жасушадағы ДНҚ санын анықтау әдісі жиі қолданылады. Мұнда ДНҚ-ның өзі емес, ДНҚ мазмұнына пропорционал фуксиннің қызыл түске боялған түрі фотометрленеді. Стандартты түрмен жұтылудың көлемін салыстыра отырып, ДНҚ-ның граммдағы санының дәл мағынасын табуға болады. Биохимиялық әдістермен салыстырғанда жасушадағы ДНҚ мөлшерін цитофотометриямен дәлірек анықтауға мүмкіндік туады. Сандық көрсеткішті жарық қабылдайтын объектілермен және заттармен қатар, сандық бағаны жарық шығаратындар да алады. Арнаулы белоктарды анықтау үшін флоуресценцияланған антиденелер пайдаланылған имуннохимиялық реакциялар қолданылады. Дереккөздер
Тыр, тыр жалаңаш

Тыр, тыр жалаңаш. Үстінде ешқандай киімі жоқ деген мағынада айтылады. «Киімі жоқ шыға келді тыр жалаңаш, Ағарған жауған қардай сақал мен шаш» (Дастандар). «Үстінде киімі жоқ» мағынасын тілімізде «жалаңаш» сөзінің қара басы да бере алады. Ал осыған қосарланып тұрған «тыр» тұлғасының не сыры бар. моңғол тобындағы тілдердің бірі буряттарда «жалаңаш» мағынасын «шараа» тұлғалы сөз бере алады. Осы сөз кейбір түркі тілдеріне, оның ішінде қазақтарға ауысқанда «ш» орнына «т» дыбысымен айтылып, «тараа» болып, одан әрі «а» орнына «ы» дыбысы қолданылу нәтижесінде «тыры» тұлғасына дейін өзгеріп, «жалаңаштықты» әсірелей көрсету үшін, соның алдына келіп қосылып «тыр жаланаш» қалыптасқан сияқты. Бұл болжамымызды татар тілі дерегі қуаттай түседі. Онда біздегі «тыр жалаңаш» сөзі «шир яланаш» қалпында қолданылады. Сонымен «тыр жалаңаш» тұрақты тіркесі —«жалаңаш жалаңаш» деген қайталама сөз болып шығады. Дереккөздер
Қожанов атындағы көше (Алматы)

Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, әдебиеттанушы Сұлтанбек Қожановтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 25.08.1995 № 184 шешімі) берілген. Қожанов Сұлтанбек (1894-1938) Шымкент облысында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан) дүниеге келген. Ол Қазақстан коммунистік партиясының аймақтық комитетінің екінші хатшысы, «Ақ жол» газетінің редакторы қызметтерін атқарған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенін бұрынғы атаулары: Водозаборная; Овчарова көшелері. Көшенін ұзындығы - 920 метр. Дереккөздер
Тұмсықтың бітімі

Тұмсықтың бітімі - қалың-жұқасы, дөңес, имек, орағы, түсіне қарай ажыратады. Тұмсықтың үстіңгі жапсар бөлігі жүні жоқ тықыр, ашық түсті терімен - тұмсық көбелерімен (орысша-восковица) жабылады. Онда танау тесігі бар. Көбенің түсіне және тұмсықтың орағына байланысты аушы құстардың тұрін, тегін, жасын анықтайды. Сүңқардың тұмсығы имек ілмек тәрізді, тықыр көбелі болса, сақалтайда аты айтып тұрғандай қара түсті қайратты, қылды «сақалы» болады. құстың көмекей қуысын тарылтып, жан-жаққа қозғалтып тұратын бұлшық еттері мен кеңірдектің айырына орналасқан сайрагыш көмекейдің жарғағының тербелісі арқылы тұрлі дыбыстар шығарады. Өкпеден сыртқа қарай шығып кеткен кеңірдекшелердің үшын қазақтар "өкпе калтасы" деп атайтын ауа сақтайтын қапшыққа айналады. құс өкпесі көлемі кіші болғанымен, оған жанама түрде тоғыз бірдей ауа қалтасы еркін тыныс алуға және құс биікке үшқан кезде ауа сақтауға, әрі оның температурасын бірқалыпты етіп тұруға қызмет етеді. құстың аузында ерін, үрт, тіс, қызыл иек болмайды. Аузында көп сілекей бөлінеді. Тек тілінде жемді үгіп, өңдейтін жіпше тәрізді бүртіктері болады. Бес қатар таңдай бүртігінен соң жүтқыншақ басталады. Қылғи салған жемі өңештен соң кеуде түсындағы оның кеңейген бөлігі - жемсауына барып түседі. Құс жемсауы созылмалы болып келетіндіктен ол азық қорын жинауға, балапанына жем тасып әкелуінде бірден-бір міндет атқарады. құс жемсауына қарап оның тамақсаулығын, жем жеген кезде тойған тоймағанын бақылайды (қомағай тоймайтын адам, жануарларды «жегені жемсауына жүқ болмады» деген теңеу осыдан туса керек). Ac тоя жеген құс жемсауы толып кетсе, құс үша алмай қолға түседі. Жемсауда жем бөртіп, жібиді. құс қарыны - бөтегеде жеген жемі сөлмен араласып, тас, құм, қиыршық, шыны сынықтары сияқты заттар да өңделіп қорытылады. Ителгі мен бүркіт бұл жағынан алда, ал басқалары бөтегесіне сүйек, қыл, қауырсын жібермеуге әрекеттенеді. Дереккөздер
Ақшағыл атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Челябинский көшесі. Ақшағыл көшесі Кентау көшесінен басталып, Кеншілер, Ынталы, Тасқұдық көшелерімен қиылысады. Ұзындығы -580 м. Ақшағыл - Қарағанды облысы, Шет ауданында орналасқан полиметалл кен орны. Бұл жерден 1834-1938 жылы орыс және шетел концессионерлері мыс, қорғасын, мырыш өндірген. Кен орны Балқаш көлінен солтүстікке қарай созылған Тасарал - Қызылеспе антиклинориясының шығысын алып жатыр. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қырым (сөз)

Қырым. «Ұлын ұрымға, қызын қырымға» тәрізді тұрақты тіркесте кездесетін сөз. Ескерте кетер жайт, тіркес құрамындағы «ұрым» сөзі де көпшілікке, мағынасы жағынан, аса мәлім бола бермес. Сөйтсе де біз оған талдау жасап, төркінін іздестіруді міндет етпедік. Себебі бұдан бұрын ол туралы жазған автор болған. Оның пікіріне біз де қосыламыз. Ал «қырым» сөзінің төркіні жөнінде де, жол-жөнекей болса да, қалам тартқан автор жоқ емес. «Ұрым» мен «қырым» сөздерінің этимологиясы жөнінде соңғы автордың пікірін дәлме-дәл келтіруді көздедік. «Ұрым, не үрім ескі әдебиетте Византия (немесе Кіші Азия) деген ұғымды білдіреді. Осы сөздің ауанына қарай Қырым (ұйқас қуудан туған болу керек) сөзі жарыса қолданылады» деп тұжырым жасайды («Сөз өнері» жинағы, 1978, 61-6.). Мұндағы «Қырымы» былай тұрсын, «ұрым (үрім)» туралы пікірге де қосылуға болмайды. Оның себебін жоғарыда келтірілген «Этимологиялық сөздіктің» көрсетілген беттерін оқыған адам анық біле алады. «Ұрымның» мағынасы Византия, «қырымның» мағынасы ұйқас қуудан туған Қырым (түбегі) еместігін қырғыз тіліндегі осы іспеттес «уулуң өссө — урумга, кызың өссө — кырымга» деген мақалдан аңғару қиын емес. Мұның мағынасын былай түсіндіреді; егер ұлың өссе туысына (ұрпақ жалғастырады), егер қызың өссе алысқа (кетеді)— бұл бір. Екіншіден — қазақ халқы мақалды ұйқастыра қалуға шебер екені рас. Бірақ ол ұйқас ой желісіне нұқсан келмейтіндей әрі өздерінде ғана бар сөздер негізінде жасалып отырғанын еске алған лазым. Сондықтан да, мына тұрақты тіркестегі «қырым» сөзін Қырым түбегіндегі ел деп қарамай, ертеде қазақтарда осындай сөз болған, кейін ұмытылып, тек тұрақты тіркестерде сақталып қалған десек, пікіріміз шындыққа бір табан жақын әрі жөнді де болар еді. Осындай сөздің болғандығына тағы да қырғыз тілі куә бола алады: қырым — алыс, алыстағы ел . Мұны қазақ және қырғыз тілдеріне ортақ —«құс баласы қырымға, ит баласы жырымға қарайды» сияқты мақал тағы да қуаттай түседі. «Ұлын ұрымға, қызын қырымға» фразасы кейде «ұлын ұяға,. қызын қияға» тұрақты тіркесімен, сирек болса да, синонимдес болатыны бар. Алайда қазақ тілінде «жіберді» етістігімен жиі қолданылып, антоним боларлық жағы басым. Дереккөздер
Қожаханов атындағы көше (Алматы)

Көше (Алматы қаласы мәслихаттың 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 № 2/184 қаулысы) сәуірде аталды. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - 6-шы көше. Көшенін ұзындығы - 800 метр. Дереккөздер
Имуннофлоуресценция әдісі

Имуннофлоуресценция әдісі өте жоғары сезімталдығымен ерекшеленеді. Бұл әдісті тек белоктарды анықтауда ғана емес, сонымен қатар ДНҚ-дағы нуклеотидтер кезектесуімен гибридті молекулалар РНҚ-ДНҚ таралмауын анықтайды. Ол үшін белокқа (мысалы: тубулин) антиденеден тұратын арнаулы сарысу (ірікті) алады. Тазаланған антиденелер химиялық түрде флюрохромдармен әрекеттеседі. Мұндай препараттарды объектіге салып, люминесцентті микроскоп көмегімен флюрохром ағысымен жасушадағы белоктың таралу аймағын табады. Алайда, флюрохроммен антиденелер жасушаға ену үшін, плазматикалық мембрананы енетін етіп жасау керек. Бұл жасуша фиксациясымен және мембрананың ішіндегі липидтердің біртіндеп жетракциясымен жасалынады. Биополимерлер синтезінің жойылмау орнын анықтау үшін және жасушадағы заттар тасымалдау жолдарын, жасуша миграция (қоныс аудару) анықтау үшін изотоппен белгіленген заттар тіркейтін - радиоавтография әдісі кеңінен қолданылады. Бұл әдіс Беккерель әдісін қайталайды. Радиоактивті изотоптармен таңбаланған молекулаларды, мысалы, фосфордың (Р 32 ), көміртегінің (С 14 ), сутегінің-тритийдің (Н 3 ) изотоптарын тағамға қосып, инъекция арқылы организмге енгізеді. Биополимерлер синтезі процесінде бастаушы таңбаланған молекуласы қосылады, жасушада фотоэмульсияның көмегімен орнын тіркей алады. Таңбаланған жасуша неғұрлым фотоэмульсиямен көп уақыт байланысса, соғұрлым AgBr түйірі сәулеленеді. Экспозициядан кейін препараттарды айқындау керек, сол Ag-ң кайта жасалынады, препараттың фиксация кезінде жарқырамаған AgBr түйірлері еріп кетеді. Нәтижесінде объектті қоршап тұрған түйіршіктердің тек (3-сәулеленумен әсер еткені ғана қалады. Бұл әдістің дәлдігі AgBr түйірінің мөлшері мен бөлшектің энергиясына байланысты. Түйіршек үлкейген сайын, изотоп орнын анықтау азаяды. Бөлшек энергиясы артқан сайын, AgBr түйірінің белсенділігі артады. Негізінен сутек-тритий (Н3) пайдаланалады. Тритиймен макромолекулалар - нуклеотидтер, амин қышқылдары, майлы қышқылдар, қант т.б. таңбаланады. Радиоавтографиялық зерттеулерде белгіленген гормондар, антибиотиктер, ингибиторлар т.б. пайдаланылады. Клетка өңдеуде сулы еріткіштерде жоғалып кететіндіктен, бұл әдісте суда еритін косылыстар анықталмайды. Дереккөздер
Мұратбаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге Қазақстандағы комсомол қозғалысының белсенділерінің бірі Ғани Мұратбаевтың есімі 1986 жылы берілген. Мұратбаев Ғани (1902-1925) Қызылорда облысында дүниеге келген. Көше Алмалы, Жетісу аудандарында орналасқан. Гоголь көшесінен басталып, Абай даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би, Шевченко көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Гончарная көшесі. Көшенің ұзындығы - 2030 метр. Дереккөздер
Ақын Сара атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №98 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Ақын Сара көшесі Домалақ ана көшесінен басталып, Қарашаш ана, Ләйлі-Мәжнұн, Жұбан ана, Айғаным көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 999,3 м. Сара Тастанбекқызы (1853-1907) - ақын. Әкесінен ерте айырылыс әкесінің інісі Жайсаңбектің тәрбиесінде өскен. Сөзге тапқырлығымен, кесіп айтар шешендігімен елді сүйсінткен. Айтыс өнеріне әбден төселген Сара Арсалаң, Ниязбек сал, т.б. ақындарды өнер жарысында жеңіп шыққан. Оның жастайынан ақындық жолды ұстағанына «Он үште домбыра алып сөз сөйлеп ем, Көлемін бір сүрінбей жалғыз қара» деген өлең жолдары дәлел. Сараның лирикалық өлеңдері - көбіне өз тағдырын, жеке басының мұң-зарын арқау еткен туындылар. Нәзік лиризм мен ой-толғаныстарға толы «Ортақ мұң», «Аққыз», «Қарлығаш», «Торығам», т.б. жырларында өзі өмір сүрген ортаның шынайы қалпы суреттеліп, әлеуметтік қатынастар қалыптастырған адам мінез-құлықтары нақты көрініс тапқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Лаң

Лаң. «Лаң салу», «лаң шығару» сияқты тіркестерде жиі қолданылады. Кейде сөйлем ішінде жеке тұрып та тиісті мағынасын бере алады. Түсіндірме сөздікте — қырсықты, әлек, бүлік мағыналарын ұғындыратындығы көрсетілген. «...Мәсен мен Шегірдің лаңы ғой, амал бар ма?» (Сейфуллин). Бұл тұлғалас сөз басқа да түркі тілдерінде ұшырасады. Мысалы, ноғай тілінде: лаңка — 1. Жанжал; 2. арсыздық; 3. тентектік тәрізді үш түрлі мағына меншіктенеді. Әрине, бұларды «лаң» сөзінің алғашқы мағынасы деп қарау қиын. Ал башқұрт тілінде: ылаң — ұран, дауыстап шақыру мағыналарын беретіндігі көрсетіліп, «әскери ескі сөз» деген белгі соғылған. Осы соңғы мағына кейін келе кеңейе түсіп, бүлік, әлек сияқты ұғымдарды да беретін болған демекпіз. Дереккөздер
Орай

Орай. Адам басындағы шаштың үйіріле тік өсуінен болатын белгі қазақ тілінде осылай аталады. «Шүйдеңнің екі орайы бар екен, екі қатын аласың,— деуші еді шешем...» (Ауызекі тіл). «Орай» сезі түркі тілдерінің бірқатарында ұшырасады да, мағыналары да бірінен-бірі алыс кетпейді. Барабин татарларында орай — тік тұру; якут тілінде орой— 1) төбе, бастың төбесі ; алтайша: өрө — бастың төбесі. Қазіргі моңғол тілінде «орой» тұлғасы бір нәрсенің «ұшы, басы, шыңы (таудың)» мағыналарында қолданылса, ертедегі моңғолдарда «орай»— адам басының төбесін ұғындырған. Осыған қарағанда, сездің шыққан төркіні— түркі, моңғол тобындағы тілдер де, ал алғашқы мағынасы — адам басының төбесін білдірген деуге тура келеді. Дереккөздер
Радиоавтография әдісі

Радиоавтография әдісі - клеткалардағы қарқынды процестердің синтетикалық динамикасын анықтайтын негізгі әдістердің бірі. Радиоавтография әдісінің молекулалық гибридизация тәсілі нуклеин қышқылдарының түрлері, нуклеотидтердің кезектесуін анықтауда пайдаланылады. Ол үшін препаратқа нуклеин қышқылымен білгіленген еріткішті жағады, хромосома мен ядро құрамындағы ДНҚ денатурацияланады. ДНҚ-ң ренатурацияланған процесінде еріткіштегі белгіленген нуклеин қышқылымен препараттағы ДНҚ учаскесінде молекулалы гибрид түзіледі. Нуклеин қышқылдарының молекулалы гибридизация әдісі геннің орналасуын дәл анықтайды. Сонымен қатар флоурохроммен боялуға қолданылады. Мысалы: егер ерекшеленген ядролық ДНҚ-ны флоурохроммен байланыстырса, ДНҚ ренатурациясынан кейін, флуоресценсиясы интерфазалық жасушаның ядрошықтарда көрінеді. Сонымен клеткада ДНҚ тізбектерінің көруге болады. Бұл тәсіл Fish әдісі (флуоресценттік in situ гибридизация) деп аталады. Дереккөздер
Теміртау газеті

Теміртау газеті,Теміртау қаласы ақпаратты-танымдық газет. Құрылтайшысы «Темір-Пресс»ЖШС. 2001 жылдың шілде айынан бастап шығады.Форматы А-3, көлемі 2 баспа табақ, аптасына 1 рет қазақ тілінде шығып тұрады (1947-1955 жылға дейін қалада қазақ тілінде«Теміртау жұмысшысы» газеті болды). «Теміртау» газетін жарыққаа шығаруға қалалық әкімшіліктің қолдауымен журналист А.Ақын, металлург-инженер С.Тілеуберді, дәрігер-ақын Қ.Ботанов, кәсіпкер А.Сәрсекенов көп еңбек сіңірді. Газет қалалық әкімдік пен мәслихатының ақпараттық саясатын мемлекеттік тілде жүргізумен бірге қаланың мәдени және қоғамдық өмірі туралы, қазақ тілі мен діннің өркен жаюы, ұлттық зердені жаңғыртуға арналған басқа да танымдық материалдарды тұрақты жазып келеді. Таралымы 2000 дана(2006). Дереккөздер
Қозыбаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге көрнекті ғалым, қоғам және мемлекет қайраткері, қазақ тарихшысы, публицист, тарих ғылымдарының докторы, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының Президиум мүшесі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері Манаш Қозыбаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімшілігінің 11.06.2003 № 2/352 қаулысы) берілген. Қозыбаев Манаш Қабашұлы (1931-2002) Қостанай облысында дүниеге келген. Ол - 800-ден астам еңбектің авторы. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 500 метр. Дереккөздер
Алакөл атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Набережный көшесі. «Мичурино» тұрғын алабы. Алакөл көшесі Асқартау көшесінен басталады. Ұзындығы - 753,2 м. Алакөл - Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының аумағында орналасқан тұйық көл. Батыстан шығысқа қарай созылып жатыр. Көлдің аумағы — 2696 шаршы шақырым. Алакөлге 15-тен астам үлкенді-кішілі өзендер құяды. Жағалауында демалыс және емдеу мекемелері орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Маңырау

Маңырау. Қой, ешкінің дыбыс шығаруы осылай аталатынын білеміз. «Қой маңырап, түйе боздап, сиыр мөңіреп, жылқы кісінеп, ойнақтап құлын тайы» (С. Торайғыров, Таңд. шығ.). Ертедегі түркі жазба ескерткіштеріне, әсіресе, М. Қашқари сөздігіне зер салсақ мынаны көреміз: «ер маңырады» тіркесі қазіргі тілімізде «ер адам айқай салды» болып түсіндіріледі. Демек, «маңырау» сөзінің ертедегі мағынасы — айқайлау, қатты дауыс шығару. Бұдан білетініміз, ете ерте кезде «маңырау» сөзі адамдарға да қолданылған сөз екендігі. Кейін келе бұл сөз малға, оның ішінде қой, сиырға меншіктеліп, сәл дыбыс өзгерістері арқылы «мөңіреу»— сиырға, «маңырау»— қойға телінген. Бұл ойымызды якут тілі дерегі қостай түседі. Оларда біздегі «мөңіреу»— маңыраа, «маңырау»— мэңгирээ қалпында айтыла береді.. Демек, дыбыс айырмасы онша ерекшеленбейді. Дереккөздер
Қабақ (сөз)

Қабақ - Қазіргі тілімізде қас пен көздің аралығын осылай атаймыз. (М. Әлімбаев, Тәрбие). М. Қашқари сөздігінде «қапақ» тұлғалы сөз қазіргі қазақ тіліндегі мағынада қолданылған (МҚ, I, 382). Бір қызығы, дыбыстық құрамы жағынан «қабақ» сөзімен сәйкес келіп жататын сездер қазіргі кейбір түркі тілдерінде кездескенімен мағына жағынан адам басындағы басқа мүшелер атауы болып қалыптасқан. Мысалы, хақас тілінде: хамах — маңдай (Хак.-рус. сл., 1953, 270); туваларда: хавак — маңдай (Рус.-тув. сл., 1980, 241) мағынасын түсіндіреді. Бұларда қабақтың орналасқан жерінің атауын алған. Ал біздегі «қабақ» мағынасын беретін сөз — якуттарда «халтаһа», туваларда «карак хавыы» тұлғаларында кездеседі (сол тіл сөздіктері, 55, 63). Қазақ тіліне аударғанда бұл сөздердің мағынасы «қап», екіншісі «көз қабы» дегенді ұғындырады. Келтірген деректерден байқайтынымыз, «қабақтың» алғашқы мағынасы «маңдай» болған да, кейінгі кездерде, тіл дамуының нәтижесінде, қазақ тілі сияқты кейбір тілдерде адам басының алдыңғы жоғарғы тұсы «маңдай» аталып, хакас, тува тілдерінде «қабақ» тұңғыш мағынасын сақтап қала берген. Тіл заңдылығында мұндай құбылыстарды мағына қозғалысы деп те атайды. Мағынаның өзгеріп отыруы адам қоғамының дамуымен байланысты да, осыған орай тіл де қоса дамиды. Мұндай құбылыстар алда талай кездеседі. Дереккөздер
Мұсабаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге белгілі тілші-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор,Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының корреспондент- мүшесі, Қазақстан Республикасы ғылымына еңбегі сіңген қайраткер Ғайнеддин Мұсабаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Мұсабаев Ғайнеддин Ғалиұлы (1907-1981) Омбыда дүниеге келген. Ол қазақ тіл білімінің лексика, лексикография, тіл тарихы салаларына байланысты зерттеулер жүргізген және көне жазба ескерткіштері туралы еңбектер жазған. Көшенің ұзындығы - 1200 метр. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2»шағынауданында орналасқан. Дереккөздер
Алмалық атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Победа, Садовый көшелері. «Көктал» тұрғын алабы. Алмалық көшесі Д.Бабатайұлы көшесінен басталып, Нарын, Ардагер, Қайыңды, Сұлукөл көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1745,5 м. Алмалық - орта ғасыр дағы көне қала атауы. Іле өзенінің бойында орналасқан. Қаланың шығыс жағында Алмалықта билік жүргізген Тоғылық Темір ханның күмбезі бар. Алмалық қаласы ірі сауда, мәдениет және саяси орталық ретінде Қазақстан мен Шығыс Түркістанның ортағасырлық тарихы мен мәдениетінде аса маңызды рөл атқарды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қаба, қаба сақал

Қаба, қаба сақал. Қалың әрі көлемді болып өскен сақал түрін осылай атайтынымыз бар. «Қаба» сөзі сақалдан басқа сөзбен (қазақ тілінде) өте сирек (қаба жал), тіпті тіркеспейді десе де болады. Ал басқа түркі тілінде, әсіресе, гагауз тілінде бұл сын есім кез келген зат есіммен тіркесіп келе беретінін «қаба суван» деген тіркеспен дәлелденеді. Мұның қазақшасы —«ірі жуа». Және «қаба» тұлғасы біздегі «ірі» мағынасын беретіндігін гагауз тілі дерегі анықтай түседі (В. А. Мошков, Гагаузы Бендерского уезда. ЭО., 1902, № 4, кн. IV, 77). Сөйтіп, тіліміздегі «қаба сақал» тіркесі «үлкея, ірі сақал» деген түсінікке мезгейтіндігі көрінеді. Дереккөздер
Поляризациялық микроскоп

Поляризациялық микроскоптың көмегімен субмикроскопиялық компоненттері тәртіппен орналасқан биологиялық құрылымдарды (коллаген талшықтары, миофибрилдер) зерттеуге болады. Жарық толқындарын белгілі бір поляризация бағытына бағыттайтын конденсорлы шынының алдына поляризатор орналасады. Зерттейтін препарат және объективтен кейін анализатор орналасады, ол жарық толқынына сол жазықтықта өткізеді. Поляризатор мен анализаторлар-призмалар (николь призмасы). Егер екінші призманы (анализатор) бірінші призмаға қарағанда 90°С бұрсақ, онда жарық түспейді. Осы екі призманың арасында екі қабатты сәуле шағылыстыратын немесе поляризация жасайтын қабілеттілігі бар объектілер болса, онда ол қараңғы ортада жарық шашқандай болып көрінеді. Дереккөздер
Бүркіттің өң-түсі, жүн жамылғысының сыны

Бүркіттің өң-түсі, жүн жамылғысының сыны - қара ала, сары ала, ақ ала, ала, қара кер, қоңыр, көк сүр, құла сүр қызғылт, жирен ақиық, қоңыр ала қара, шұбар, ақ, кесек жүнді, жапырақ жүнді, ала жүнді, қабырақ жүнді, көк шаңғыттай жүнді, тура жүнді, қияқ жүнді, қызыл балақ, қанды балақ, қызыл шуда. Осал бүркіттердің жүні қарға жүнді, өлгек, ұсақ болады. Қанаттың сыңар қаңқасын түзген бүркіттегі 26 тал (оның саны 40-қа дейін барады) қауырсынның түбі құстың топшы, білезік, қар сүйектеріне түтасып тұрады. Олардың басын басып тұратын жүндерді кіреуке жун деп атайды. Бір қанаттың өзі үш қатар үзынды-қысқалы қауырсыннан тұрады: а) шеткі ең ұзын алдыңғы қатардағы топшыдан шыққан қауырсыны 12-14 дана - ұзын шалгы. Құс қанатының ең сыртқы бір ғана қауырсынын пыша атайды. Пышақ шалғының сыртына қараған қырын шалғының қылышы, үшын сыдыргы дейді. құс топшысынан пышақ қыры тұрмелеріне біткен би буын саусақтарындажарыса орналасқан ішкіжағындағы шолақтауы жешім шалгы аталады. ә) ортадағылары білезік, қар сүйекте шыққан тоң қанат. Оның саны бүркітте 28-30 болады. Тұлеген кезде ең алдымен түседі, онан кейін шалғылары алмасады. б) түбіне қарай біткені ірге қанат аталады. Олардың ұшуға қатыстылығы аз, тек ұшу қанат пен сыртқы жабынды жүнді байланыстырып тұрады. Дереккөздер
Иван Иванович Петров

Иван Иванович Петров (1924-1973), дикан, Социалдық Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1938 ж. Осакаров аудандағы Интернациональный ұжымшарында бастаған. 1942-45 ж. Ұлы Отан соғысына қатынасты. 1946-1973 ж. Интернациональный ұжымшарыңда, 21 -партсъезд атыңд. кеңшарында тіркемеші, тракторшы. Орташа жылдық жер жырту көлемін арттыруда, астықдайындау және оны өндіру ісінде зор жетістіктерге колы жетті. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ортан, ортан қол

Ортан, ортан қол. Бес саусақтың ортасындағысы, үшіншісі. «Мынау-мынау ортан қол, Кішілерге қамқор қол. Төртеуінің ағасы, Білектің үлкен баласы» («Балдырған»). Төркінін іздеп әуре болмай-ақ, мұның «ортан қол» аталынуы өзінен-өзі белгілі емес пе деушілерге қарсы дау айту да қиын. Былай қарағанда бұл атауды алған саусақ қалғандарынын, дәл ортасында орналасқан. Осының өзі де оның «ортан қол» аталуына жеткілікті себеп. Алайда, сөз төркінін, тіл деректеріне сүйене отырып,басқаша іздестіру орынды көрінді. Түркі тілдерімен туыстас саналатын моңғол тілінде «урт» сөзі біздегі «ұзын» мағынасын береді де, «уртын» болса, «ұзындық» ұғымын меншіктенеді. Өте ертеректе түркі тілдерінде де «ұзын» мағынасын «урт» не «уртын» тұлғалас сөздер беруі мүмкін. Олай деуіміздің себебі қазіргі кездегі кейбір түркі тілдерінде, дыбыстар сәйкестігіне байланысты, сәл өзгеше дыбысталуы да кездесіп қалып отырады. Туваларда «үр», якут тілінде «усун» сөздері мағына жағынан біздегі «ұзынмен» барабар. Тіпті моңғол тобындағы қалмақ тілінде дыбыстық жағынан сәл өзгеріс байқалады: ут — ұзын. Осыларды салыстыра келгенде, біздегі «ұзын» сөзінің өзі «урт» (моңғолдардағы), «үр» (тувалардағы) тұлғаларының өзгеше түрі болуы ықтимал (салыстырыңыз: көр~көз). Демек, «р» мен «з» дыбыстарының сәйкес келуі заңды құбылыс. Сөйтіп, біздің топшылауымызша, «ортан қол» дегеніміз мағынасы жағынан «ұзын қол» дегенмен бірдей. Дереккөздер
Алматы атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 19а көшесі. (Жаңа әкімшілік орталық). Алматы көшесі Орынбор көшесінен басталып, Қабанбай батыр даңғылында аяқталады. Түркістан, Ақмешіт, Сауран көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1592,9 м. Алматы - Іле Алатауының солтүстік етегіндегі, Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің аралығында орналасқан, Қазақстанның бұрынғы астанасы. Аумағы - 190 шаршы шақырым. 1929 жылдан 1997 жылға дейін Қазақстанның астанасы болды. Алматы қаласы 6 қалалық әкімшілік ауданнан тұрады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қабыну, сүрініп-қабыну

Қабыну, сүрініп-қабыну. Қос сөз құрамындағы екі сөз де қазақ тілінде жеке тұрып қолданыла беретін тәрізді. Бірақ соңғы сыңары — қабыну басқа тіркестермен келіп («әкпе қабыну» деген сияқты) жеке қолданыла беретін «қабыну» сөзінен мағынасы басқаша деп ойлаймыз. Өйткені оның өзге түркі тілдерінде жеке тұрып та дербес мағына меншіктенетіні бар. В. Радлов сөздігінде кавін (шағатайша)—қуу, асығу, шабуылдау мағыналарында қолданылады (В. Рад. Опыт..., II, I, 470). Ноғай тілінде абынув — сүріну мағынасына ие (Ног.-рус. сл., 1963). «Қабыну» сөзін алғашқы дерекке жанастырсақ та қисынсыз көрінбейтін сияқты. Өйткені, сүріну асығудан пайда болмақ, сондықтан да екі сөздің қос сөз қурауға мүмкіндігі жоқ емес. Ал ноғай тіліндегі «авынув» та тілімізде қос сөз жасауғақ ақы бар дей аламыз. Мысалы, тіліміздегі «бала-шаға» сияқты қос сөз дәл осындай жолмен жасалған. Біздегі «бала» орнына кейбір түркі тілдерінде (Әзірбайжан, түрікмен) «шаға» дейді. Сүрініп-қабыну қос сөзі де осы жолмен жасалған десек, дұрысырақ болмақ. Дереккөздер
Теміртаулық жауынгерлер ескерткіш-обелискісі

Теміртаулық жауынгерлер ескерткіш-обелискісі, Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945) құрбан болғандарға 1974 жылында Теміртау қаласының Ю. А. Гагарин атындағы алаңында орнатылған. Мүсінші С. Б. Назарян. Ескерткіш аландағы сквермен сәтті үйлесім тапқан. Аласа тұғырда тұрған плащ-палажадағы жауынгер тұлғасы (биіктiгi 10,5 м) жоғары жағында мысты цифрлары («1941-1945») бар тік қосарланған пилон фонында орнатылған. Күңгірт металдан құйылған жауынгер тұлғасы ашық түсті пилон фонында айқын ажыратылады. Силуэттің жарқын сызықтары ескерткішке камералық сипат береді. Дереккөздер
Қонаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың арда ұлы, көрнекті мемлекет және саяси қайраткер, белгілі ғалым, тау-кен инженері, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының академигі, Қазақстан КП ОК-нің бірінші басшысы, КОКП ОК Саяси Бюросыныңмүшесі, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың есімі (ҚР.М.К.П.24.02.1994 № 1577. 21.04.1994 № 331 қалалық шешімі) берілген. Қонаев Дінмұхамед Ахметұлы (1912-1993) Алматы облысы Балқаш ауданында дүниеге келген. Д.А.Қонаев Ұлы Отан соғысы жылдары «Алтайполиметалл» комбинаты бас инженерінің орынбасары және техникалық бөлімнің бастығы, сондай-ақ, Лениногорск (Риддер) кен басқармасының Риддер кенінің директоры, 1942 жылдан ірі қоғам, мемлекет, ғылым қайраткері болды. Әсіресе, Д.А.Қонаевтың ірі өнеркәсіп комбинаттарын салудағы сіңірген еңбегі белгілі. Оның көмегімен химия, металлургия институттары пайда болды. Ядролық физика саласында қызу жұмыстар басталды. Ол мемлекет басшысы ретінде шынайы өнер мен мәдениетті қорғап, қолдап отырды, лайықты бағалады. 1992 жылы оның «Менің заманым жайында» атты естеліктер кітабы шықты, ол 1994 жылдан «Сталиннен Горбачевке дейін» деген атпен қайта басылып шығарылды Көше Медеу ауданында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай Райымбек даңғылынан басталып, Абай даңғылына дейін жалғасып жатыр. Гоголь, Төле би, Қазыбек би, Қарасай батыр, Құрманғазы көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: а) Қапан; ә) Карл Маркс көшелері. Көшенін узындығы - 3050 метр. Көшенін Әйтеке би көшесімен қиылысқан жерінде Т.Бокиннің ескерткіші орнатылған. Гоголь көшесі мен Қазыбек би көшелерінің аралығында 28 гвардияшы-панфиловшылар саябағын жанап өтеді. Қарасай батыр мен Қабанбай батыр көшелерінің аралығында Қонаев сквері орналасқан. Скверде Д.А.Қонаевтың ескеркіш-бюсті (мүсіншісі: Т.Досмағамбетов, А.Татаринов, сәулетшісі: А.Қапанов) қойылған. ҚР Ғылым академиясының Органикалық катализ және электр химия институты, Қалайы өрттей қорғау басқармасы, Республикалық Модалар үйі, Бас киім және «Алмагүл» фабрикалары, Тұтынушылар Одағының қонақ үйі, «Сымбат» сән үйі, «Қызылтаң» маталар үйі орналасқан. Дереккөздер
Мұхамеджанов Қалтай атындағы көше (Алматы)

Көшеге мемлекет және қоғам қайраткері, қазақтың белгілі драматургі, Қазақстанның халық жазушысы Қалтай Мұхамеджановтың есімі (Алматы қаласының мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Мұхамеджанов Қалтай (1928-2001) Қызылорда облысының Тереңөзек ауданында шіркейлі елді мекенінде дүниеге келген. Ол Қазақстанның Мемлекеттік кино комитетінде бас редактор, Қазақстан Жазушылар Одағының екінші хатшысы, «Ара»-«Шмель» журналының бас редакторы, «Заман-Қазақстан», «Түркістан» газеттерінің бас редакторы қызметтерін атқарған. Бұрынғы атауы - 3-ші көше. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бейсембаев көшесінен басталып, Нұрмаханов көшесіне дейін созылып жатыр. Тимов, Жантөрин, Абдраманов көшелерін қиып өтеді. Дереккөздер
Мардамсу

Мардамсу. Түсіндірме сөздікте бұл сөз мағынасы мықтымсу, мығымсу деп берілген. «Кептерді өнері асып алғансиды, Құнжыңдап арам шіркін арлансиды. Қорғансыз аңғал құсты бұғып ұстап, Мақтанып, қоқиланып мардамсиды» (С. Сейфуллин, Шығ.). Түркі тілдері ішінен бұған сәйкес тұлға тува, якут тілдерінде кездеседі. Тува тілінде: бардам — тұрпайы, өрескел; якутша: бардам — әдепсіз, арсыз мағыналарына нұсқайды. моңғол, бурят тілдерінде «бардам» тұлғалы сөз — мақтаншақтық, ер көкіректік, дандайсу сияқты ұғымдарда қолданылады. Мұндай жағдайда сөз төркіні қай тіл екенін дәл ажырата айту қиын. Егер мақтаншақ, өр көкіректік тұрпайы, әдепсіздіктен өрбитінін еске алсақ, онда сөз төркіні түркі тілдерінен деуге тура келеді. Қалай болғанда да сөздің түпкі мағынасы — тува, якут тілдеріндегідей болса керек. Дереккөздер
Алпамыс атындағы көшесі (Астана)

Алпамыс көшесі Арасан, Үлкен, Г.Әлиев көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 385,1 м. «Алпамыс» - қазақ халқының қаһармандық эпосы. «Алпамыс батырла» халықтың басынан өткен қаһармандық оқиғалар эпикалық әсірелеу заңдылығымен берілген. Алпамыс - халқымыздың ең асыл қасиеттерін бойына жиған, отаншыл, адал, ер. «Алпамыс жыры» -ежелден сақталып келе жатқан көркем жыр. Эпоста халықтың тұрмыс-күйі, әдет-ғұрпы мен дүниетанымы көрінеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Электронды микроскоп

Электронды микроскоптың көрсеткіштік қабілеті өте жоғары. Қазіргі электронды микроскоптың көрсеткіштік қабілеттілігі 0,1-0,3 нм-ге дейін жетеді. Электрондық микроскоптың құрылыс принципі жарық микроскопына ұқсас, сәулелерінің рөлін электр тоғымен қыздырылған вакуумда орналасқан V пішінді фольфрам жібі электрондар тасқынының қызметін атқарады, әйнек линзалардың орнында электромагниттік линзалар орналасқан. Жарық микроскопының объективі мен окулярының орнына электрондық микроскоптың магниттік катушкалары сәйкес келеді. Электронды микроскопта міндетті түрде вакуум болуы қажет, себебі ауада электрондар алысқа кете алмайды, оттегі, азот немесе көмір қышқыл газы молекулалармен кездессе, олар бөгеліп өз жолын өзгертіп шашырай кетеді. Электрондар тасқынының бағытын қажетіне қарай қуатты электр өрісі немесе магнит өрісімен өзгертуге болады. Электрондардың жылдамдығы үдесе, электрондық микроскоптың шешуші кабілеті артады. Электронды микроскоптың экраны мен фотопластинкада 150 000 есе үлкейтуге, фотошығаруда одан да көп есе үлкейтуге (10) болады. Қазіргі уақытта флуоресценцияланатын экраннан электронды-микроскопиялық суреттерді сандық телекамерамен компьютерге беріледі. Принтерді пайдалана отырып, суреттерді шығара алады. Электронды микроскоптың көмегімен металл мен кристалды торларда зерттеуге қолданады. Электронды микроскоптарда жарықтың орнына электрон сәулелері қолданылады, осыған байланысты қолданылатын қуаттың күші 50—100 кВ-қа дейін барады, ал толқын ұзындығы 0,056-0,035 А°-ге жетеді. Толқын ұзындығы неғұрлым қысқа болса, микроскоптың көрсеткіштік қабілеттілігі сорғұрлым артатынын физика курсынан жақсы білеміз. Осыған байланысты электронды микроскоптардың көрсеткіштік қабілеттілігі − 1-7 А°- ға, ал үлкейткіштік қабілеттілігі 600 000-ға дейін жетеді. Электронды микроскоптың көмегімен қарайтын заттың қалыңдығы 400−600А° препаратты көруге болады, өйткені қалың препараттан электрондар өте алмайды, олардың өткізгіштік қасиеті нашар. Электронды микроскопқа препарат дайындайтын приборды ультрамикротом деп атайды. Осы прибордың көмегімен жұқа кесінді жасап, оны объекті торына бекітіп, арнайы бояулармен бояп, электронды микроскоппен қарайды. Электрон сәулелері препарат арқылы өткенде объектінің үлкейтілген «көлеңкесі» экранға түседі. Дереккөздер
Любовь Васильевна Перлик

ПЕРЛИК Любовь Васильевна (1941 ж.. т), жұмысшы-оператор, Еңбек даңқы орденінің толық иегері (1975, 1981, 1986). Теміртау химия-мех. техникумын бітірген (1968). 1958-59 ж. моторист шәкірті, кокосхим. цехының моторисі, 1959- 1969 ж. тазапаушы. 1969 жылдан Қарметкомби- наттың коксохим. өндірісіндегі көмір даярлау цехының операторы (1973 жыддан 5-разряд). 9-10- бесжылдықтарда (1971-1980) тасқынды-транс- порттық жүйеде толассыз жұмыс пен жоғары өнімділікке қолы жетгі. Перлик 11-бесжылдык жоспа- рын (1981-85) көмір түсіру бойынша мерзімінен бұрын орындады. Дереккөздер
Мәскеу көшесі (Астана)

Мәскеу көшесі (Астана) - бұрынғы атауы Московский көшесі. Мәскеу көшесі Бөгенбай батыр даңғылынан басталып, Мұхтар Әуезов көшесінде аяқталады. Сарыбұлақ, Берел, Бекетай, Б.Хмельницкий, Ә.Ділманов, Г.Потанин, Жеңіс даңғылын, Желтоқсан, Бейбітшілік көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 2281,2 метр. Мәскеу - Ресей федерациясының астанасы. Ресейдің Еуропа бөлігінде Мәскеу өзенінің жағасында орналасқан. Бұл көшеде «Қазақстан» телерадиокорпорациясы орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Орыс мектептерінде қазақ тілін оқыту

Орыс мектептерінде қазақ тілін оқыту — (орыс мектептерінде) қазақ тілінде оқи, жаза, түсіне, сөйлесе білуге үйрету, дағдыландыру. Қазақстандағы қоғамдық-саяси ахуалдың езгеруі, елдің егемендік алу, тіл туралы заңның қабылданып, қазақ тілінің мемлекеттік статус алуы, сондай-ақ тіл ғылымында тілдің функционалдық-коммуникативтік ерекшеліісгеріне кеңіл бөліне бастауы қазақ тілін оқыту әдістемесі идеяларының да түбегейлі жаңаруын қажет етті. Сонымен қатар бұған шет тілдерді оқыту әдістемелеріндегі ғыл. тұжырымдамалар да әсер тигізді. Сондықтан да соңғы кездердегі қазақ тілін оқыту процесі бір принципке — коммуникативті принципке негізделуде. Осы принципке сәйкес лексикалық, материалды ситуациялық-тақырыптық бағытта топтастыру, грамматикалық материапдарды коммуникативтік маңыздылығына қарай беру турасында жаңа идеялар туды. Әсіресе жеке сөздерді емес, сол сөздік тіркесімдер тізбегінде (қандай сез тіркестерінің құрамында кездесетіндігін) оқытып үйрету, грамматикалық және лексикалық материалдарды диалогтар арқылы үйретуге дағдыландыру әдістемесі қолданылуда. Қазақ тілін белгілі бір деңгейде меңгеру процесін тиімді түрде жеңілдететін ақпараттың диалог, диалог- тапқылау, диалог-нақтылау, сұрақ-жауап тәрізді әдістемелер пайдаланылуда. Мәтін мен диалогтың арасалмағы да өзгереді. Егер дәстүрлі әдістемеде мәтінге көбірек орын беріліп, диалог мәтін материалдарын қайталау, нақтылау үшін пайдаланып келген болса, О. м. қ. т. о - дың қазіргі әдістемесінде диалог ақпаратты оқытудың сөйлеуге, сөйлесуге дағдыландырудың негізі ретінде игеріледі, диалогте мәтінге қарағанда көбірек мән беріледі, ал мәтін алдыңғы диалоггарда берілетін мазмүнды қорыту, түйіндеу үшін қолданылады. О. м. қ. т. о. әдістемесінің ғылыми түрде дамуына Ш. Сарыбаев, Ж. Адамбаева, Р. Әміров, Ы. Маманов, Н. Орапбаева т. б. ғапымдардың еңбектері елеулі үлес қосты. Оқытудың "баламалық", "авторлық" әдістемесі пайда болуда (мысалы, Жүнісбековтың, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың шетелдіктер үшін орыс тілі кафедрасының ұжымы дайындаған компьютерлік оқыту әдістемесі. Е. В. Ершембееваның басқаруымен) т. б. О. м. қ. т. о - да принципті түрдегі жаңа оқулықтарды жасау женінде практикалық тәжірибені қорыту, түйіндеу мақсатындағы теориялық зерттеулер де жүргізілуде.﻿ Дереккөздер
Алпамыс батыр атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Центральный көшесі. Алпамыс батыр көшесі Атасу, Р.Қошқарбаев, Ә.Ермеков көшелерімен қиылысып, Қарашаш көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 936,9 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мардымды

Мардымды. Қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы — өнімді, нәтижелі, жартымды. «...бірдемелер айтпақ боп көріп еді, онысынан да мардымды ештеңе шықпады» (Ө. Қанахин, Жүрек.). Іздестіре келгенде, сөз төркіні жүйесі басқа араб, парсы тілдері екендігі байқалады. Араб тілінде «мәрәде» сөзінің бір мағынасы — зор, үлкен, ал парсы тілінде «мәрданэ» тұлғасы — батыл, ер жүрек. Араб, парсы тілдерінен ауысқан деуге болады, ноғай тілінде кездесетін «мардым» тұлғасындағы сөздің «үлкен, зор, күшті, мықты» сияқты мағыналарын кездестіреміз. Осы түлғаға қазақ тілінде -ды қосымшасы л
Мұхамеджанов Сыдық атындағы көше (Алматы)

Көшеге қоғам және мемлекет қайраткері, белгілі композитор, КСРО және Қазақ КСР Халық әртісі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері Сыдық Мұхамеджановтың (1924-1991) есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімшілігінің 30.07.2003 № 3/582 қаулысы)берілген. Ол Қазақ филармониясының директоры әрі жетекшісі, Абай атындағы Опера және балет театрының директоры қызметтерін атқарған. Ол - «Айсулу», «Жұмбақ қыз», «Ақан Сері - Ақтоқты» опералары мен «Ғасыр үні», «Шаттық отаны» симфонияларының авторы. Көше Медеу ауданында орналасқан. Нұрмаханов көшесі мен Тополев көшелерінің аралығында созылып жатыр. Исаев, Төлебаев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: Софийская; Надеждинская; Тургенская көшелері. Көшенің ұзындығы - 1040 метр. Дереккөздер
Бижанның Хасені

Бижанның Хасені (1856 - 1934) - ұстаз, ағартушы, кәсіби дәрігер. Дадан Тобықтының Кұттыбай руынан. 20 ғасырдың 20-жылдарында Тоқырауын, Балқаш өнірлеріне танымал болған фельдшер осы аймақтарда тұңғыш мектеп ашып, кедей балаларын оқытқан. Оның шәкірттерінің арасынан академик Орынбек Жәутіков, қазақ әйелдері арасындағы апғашқы мед. ғыл. докторларының бірі Гүлбаһрам Тарабаева, тех. ғыл. докторы, Лениндік сыйлықтын лауреаты Әлихан Мусиндер шықты. Жаңалыққа ұмтылған Хасен Тоқырауын бойы қазақтарына егін егу, тері илеу кәсібімен айналысуға мұрындық болған адам. Алғаш былғары з-тын, қызыл кірпіш з-тын ашқан. Ол Балқаш көлінде алғашқы балық кәсіпшілігін ұйымдастырушылардың бірі болды. Оның бұл жаңалықтарын құптаған Ә. Бөкейханов онымен байланыс жасап отырған. 1915 ж. «қазақ» газетінде Хасен жөнінде мақала жазған. Дереккөздер