kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Антонов Ан-225

Ан-225 «Мрия» (: «Арман», ішкі атауы : бұйым «402», НАТО кодификациясы бойынша: Cossack — «Казак») — аса ауыр жүктерді көтеруге арналған ауыр әскери-көліктік ұшақ. Басты жобалаушы О. К. Антонов атындағы ТКБ. Ұшақ Кеңес Одағында Киев Механикалық Зауытында 1984—1988 жылдарында жобаланып шығарылған. Жобаның басшысы — В. И. Толмачёв. Бірінші ұшуын 1988 жылдың 21 желтоқсанында жасаған. Жобалау кезінде екі ұшақты жасау жоспарланып, олардың құрылысы басталған болатын, бірақ кәзіргі уақытта ұшуға қолайлы тек қана бір ұшақ өндірілді, екінші ұшақты жинау жұмыстары тоқтатылған. Негізгі эксплуатант украиндік Antonov Airlines компаниясы. Ұшақ Ресей - Украина соғысы кезінде жойылды Жасалу тарихы Ан-225 «Буран» ғарыш кемесін тасымалдау мақсатымен құрастырылған. Ан-225 негізгі мақсаттары тасығыш-зымыранның түрлі бөліктерін және «Буран» ғарыш кемесін өндіріс орнынан космодромға тасымалдау болып табылды. Оған қоса Ан-225 егер ғарыш челного қосалқы аэродромдарға қонған жағдайда оны қайтадан космодромға тасымалдауы керек болатын. Сонымен қатар, Ан-225-ті ғарыш кемесінде әуе старты жүйесінің бірінші сатысында қолдану жоспарланған болатын, осы мақсат үшін ұшақтың жүк көтерімділігі 250 тоннадан асуы керек болатын. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.antonov.com/aircraft/transport-aircraft/an-225-mriya?lang=ru Ан-225 на сайте ГП АНТОНОВ]
Бағдад университеті

Бағдад университеті (UOB) - 1956 ж. ерекше заң (№60) бойынша құрылған университет. Университет құрамында * факультеттері қатарына бұрынғы дәрігерлік, фармацевтикалық, стоматологиялық, ветеринарлық, гуманитарлық * колледждер: жаратылыстану , экономикалық, саяси, педагогикалық, инженерлік колледждер, "Ат-Тахрир" колледжі * Жоғары инженерлк институты, фикультура институты енген. Кейіннен экономикалық, шетел тілдері, жоғары педагогикалық, орман институты қосылды. 1964 ж. Бағдад университетінде 17 факультет, 7 институтында 6 800 студенттер оқыды . Қазіргі таңда университетте 80 мыңнан астам студенттер оқиды, оның ішінде 10 мыңы - аспиранттар. Дереккөздер
Тарраш қорғанысы

Тарраш қорғанысы :1. d4 d5 :2. c4 e6 :3. Nc3 c5 Іс- тәжірбиеге көрнекті неміс гроссмейстірі, XIX ғасырдың соңында - XX ғасырдың басында дүнежүзілік біріншілікте үміткерлердің бірі Зигберт Тарраш (1882- 1934) енгізді. *Тарраш ферзь гамбитінде қара жағы оқшауланған сарбазға (1.d4 d5 27 c4 e6 3. Kc3 e5) өз еркімен баратын қорғанысты ойлап тапты. Тарраштың жетілдірілген қорғанысы 1.d2-d4 d7-d5 2.c2-c4 e7-e6 3. Kb1-c3 Kg8-f 6 4.Kg1-f3 c7-c5 *d5 оқшауланған пешкасы тұрақты түрде әуреге түсіреді. Қара жағы сол с7-с5 босататын жүрісті пайдаланып, оны пешка қатарында сақтайды. Ақ жағы инициативаға ие болады, оның есесіне пілді с8-ге қамап қоймайды, ал d5:с4 жүрісінен кейін b7-b5-ке жүріп гамбиттік пешканы ұстап қалу керек деген оларда "меркантилдік" қызығу пайда болады. Тарраштың жетілдірілген қорғанысының ой өзегі осындай. Дереккөздер
Блэкер бомбардасы

Блэкер бомбардасы – британ әскерінің подполковнигі Стюарт Блэкер жасап шығарған танкіге және жаяу әскерге қарсы қолданылатын мортира-миномет. Жеңіл салмақты зеңбірекке екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Блэдкердің есімі берілді. Бомбарданың снаряды ұңғыға емес, болаттан жасалған өзекке салынған. Басқа қаруларға қарағанда әлдеқайда жеңіл. Оны іске қосуға көп адам кажет емес еді әрі дұшпан көзінен жасыру да оңай болды. Бомбарданың салмағы 185 келіні құрағанымен, ол 13 бөлікке бөлінетін, сондықтан да оны тасымалдау стандартты танкіге қарсы зеңбіректерді тасымалдауға қарағанда оңай болатын. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Химик (Тверь стадионы)

Химик стадионы - Ресейдегі Тверь қаласындағы стадион. Жергілікті Волга футбол клубының базалық стадионы болып саналады. Ол Волга өзенінің жағасына жақын жерде орналасқан. История Стадион 1955 жылы алғаш ашылып, басында Химволокно бірлігінің меншікті ғимараты болған. 1991 жылы Тверь қаласына беріліп, «Объединённая дирекция стадионов» бірлестігінің меншігіне айналған. Химик стадионында шөпті беткейлі футбол алаңы, 7680 орындық екі трибуна, хоккей, теннис алаңы және спорт залы бар. Ол 2004 жылы жөндеуден кейін қайта ашылған болатын. Химик стадионында спорттық мерекелермен бірге фестивальдар, концерттер және басқа қалалық шаралар өтіп тұрады. Мекен-жайы Ресей,Тверск облысы,Тверь қаласы, Советская көшесі, 1 ғимарат. Дереккөз https://ru.wikipedia.org/wiki/%D5%E8%EC%E8%EA_(%F1%F2%E0%E4%E8%EE%ED,_%D2%E2%E5%F0%FC)
Фридрих Земиш

Фридрих Земиш (; 20 қыркүйек 1896, Берлин — 16 тамыз 1975, Берлин) — неміс шахматшы, Гроссмейстер (шахмат) (1950), шахмат теоретигі. Дебюттар теориясында үлкен үлесін қосқан: Земиштің аты Нимцович қорғанысы, Староиндік қорғаныс дебюттерін алып жүреді. Спорттық еөрсеткіштері Тағы қараңыз *Земиш жүйесі Дереккөздер * Шахматный словарь * Шахматы. Энциклопедический словарь Сілтемелер * [http://www.365chess.com/players/Fritz_Saemisch Личная карточка Фридриха Земиша] на сайте 365chess.com * [http://www.olimpbase.org/players/1v7jvtxj.html Личная карточка Фридриха Земиша] на сайте OlimpBase.org
Виктор Ильич Толмачёв

Ви́ктор Ильи́ч Толмачёв (туы. 11 тамыз 1934) — кеңестік, ресейлік авиаконструктор. Ан-124 «Руслан» және Ан-225 «Мрiя» ұшақтарының конструктарларының бірі. Биография Виктор Ильич Толмачёв 1934 жылы туған. 1959 Харьков әуе институтын озаттықпен бітіріп, Антонов ЗЖБcіне жобалаушы-инженер ретінде түсті. «Ан» сериясы ұшақтарының көбісінің жобалауына қатысқан. Виктор Ильич Толмачёв отандық авиация үшін өмірінің елу жылын арнады, антонов ұщақтарының үкіл типтерінің жасалуына қатысты — Ан-2, Ан-14, Ан-8, Ан-10, Ан-12, Ан 24, Ан-22, Ан-26, Ан-32, Ан-28. В истории советского авиастроения Виктор Ильич әлемде Ан-124 «Руслан» и Ан-225 «Мрiя» ауыр жүк тасымалдау ұшақтарын жасау арқылы танымал болды. Ан-124 жобасының негізгі қатсушысы, жоспарлаумен жобалаудан бастап, серияға шығаруға және қолдануға кіргізуге дейін қатысқан. В 1983 ж. Виктор Ильич Ан-124 «Руслан» бас конструктор орыбасары болып, ал 1985 бас конструктор болып тағайындалды. Ан-225 «Мрия» ұшағының алты қозғалтқыш жүйеснің жобалаушысы . 1989 ж. Ан-124 жобасының жүйелі қаржыландыруы тоқтатылды. Руслан ұщақтарын сақтауда «Волга-Днепр» әуе желісі маңызды рөл ойнады, сол кездегі техникалық директоры болған Виктор Ильич Толмачёв. «Волга-Днепр» әуе желісі Ан 124 ұшағының ең бірінші азаматтық қолданушысы болды. Рекордтық уақытта, үш ай ішінде,1992 жылы «Волга-Днепр», УАПК «Авиастар» және АНТК Антонова азаматтық сертификация өткізіп, Ан-124 ұшақтары жаңа белгіленуін алды Ан-124-100. Кәзіргі уақытта Толмачёв Волга-Днепр әуе желісінің техникалық директоры. Марапаттамалары 1992 жылы Украина Мемелекеттік сыйлық иегері, Ан-124 ұшағы үшін Сілтемелер * [http://www.volga-dnepr.com/rus/group/managment/team/technical/ Технический директор Группы компаний «Волга-Днепр» Виктор Ильич Толмачев] * [http://www.space.com.ua/gateway/news.nsf/PagesHistoryR/54CE737EC52F32CFC225760E003470E1!open Главному конструктору "Руслана" и "Мрии" Виктору Толмачеву - 75 лет]
Раузер шабуылы

Раузер шабуылы Раузер шабуылында ақ жағы одан әрі бәсекелестің короліне фигуралық- пешкалық шабуыл жасау мақсатымен ұзын рокировка жасауға ұмтылады. 1. e2-e4 c7-c5 2. Kg1-f3 d7-d6 3. d2-d4 c5:d4 4. KF3:D4 Kg8-f6 5. Kb1-c3 Kb8-c6 6. Cc1-g5 *Всеволод Альфредович Раузер дебюттік теорияны әзірлеуде аты шықты. Оның ашқан көптеген жаңалықтары қазірдің өзінде де стратегия бастамаларын анықтау әдісінің негізгі кезеңдері қызметін атқаруда. Тағы қараңыз *Всеволод Альфредович Раузер Дереккөздер
Бартлет Нил

Бартлет Нил (15.09.1932 ж.- 2008) - америкалық химик-бейорганик, АҚШ-тың ұлттық ҒА мүшесі болған (1977), Даремде Патшалық колледжін 1954 жылы бітірген. 1958-1966 жылдары Канадада Британдық Колумбияның университетінде оқытушы болып жұмыс істеген. 1966-1969 жылдары Пристон университетінің профессоры, 1969 жылдан бастап Берклидегі Калифорниялық университетінің профессоры болған. Негізгі жұмыстары сирек кездесетін тотығу дәрежелі атомдары бар қосылыстар химиясына арналған. Ең алғаш рет асыл газдың шынайы химиялық қосылысын (ХеPtF 6 ) ашты. Алтын (V)- [Xe 2 F 11 ] + [AuF 6 ] - қосылысын; О + 2 оксигенді ионы бар тұзды (1962), осмий (VΙΙ) қосылысын 1968 жылы ашты. Көптеген жаңа бинарлық фторидтерді - PbF, RhF 5 , IrF 5 және басқаларды алып, оларды зерттеген. 1974 жылы құрамында перфторароматты катиондары бар тұздaрды синтездеу тәсілін ашты. Бірқатар ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдарға мүше. Дереккөздер
Николай Николаевич Бекетов

Николай Николаевич Бекетов (13.01.1827-13.12.1911) — орыс физикалық химигі, Санкт-Петербург ҒА академигі (1886ж). Физикалық химияның негізін салушылардың бірі. Алюминотермияның негізін салушы. Қазан униветситетін 1848 жылы бітірген. 1849-1853 медицина-хирургиялық академияның Н.Н.Зининнің лабораториясында, 1854-1855 жылдары Санкт-Петербург университетінде, 1855 жылдан бастап Харьков университетінде, 1886 жылдан бастап Перетбург ҒА химия лабораториясында жұмыс істеді. Н.Н. Зинимен бірге органикалық қосылыстарды жоғары температура жағдайында зерттеген. 1852 жылы бензурен мен ацетуренді синтездеген. Реакцияның бағыты реагенттердің күйімен сыртқы жағдайларына тәуелділігі туралы бірқатар теориялық жобалар ұсынған. Оқушылармен бірге өзі ұйымдастырған термохимиялық зертханасында зерттеулер жүргізген: сілтілі металдардың оксидтері мен хлоридтерінің түзілу жылуларын анықтаған, ең алғаш сілтілі металдардың сусыз оксидтерін алған. 1865 жылы физикалық химия бойынша лекциялардың алғашқы курсын оқып, практика ұйымдастырған. 1864 жылы оның ұсынысы бойынша Харьков униветситетінде физикалық химия бөлімін құрылған. Орыс физикалық химия қоғамының президенті (1889-1890, 1896-1897, 1900-1903, 1911 жылдары). Дереккөздер
Антуан Анри Беккерель

Антуан Анри Беккерель (15.12.1852-25.08.1908) - француз химигі, Париж ҒА мүшесі (1889 жылдан бастап). 1872 жылы Парижде политехникалық мектепті бітірген. 1876-1908 жылдары сонда жұмыс істеген (1895 жылдан бастап профессор болған), сонымен қатар 1892 жылдан бастап Жаратылыстану музейінде профессор болған. Негізгі еңбектері люминесценция құбылысы мен радиоактивтілікті зерттеуге арналған. 1898 жылы М.Кюри радиоактивтілік деп атаған металдық уран және уранның өздігінен сәулелену құбылысы нәтижесінде табиғаты ерекше сәулелерді бөлуін ашып, зерттеген. П.Кюриден тәуелсіз, бөлек радиоактивтілік сәулеленудің физиологиялық әсерін айқындаған. Магнетизмді, жарықтың поляризациясын зерттеген. Газдарда Фарадей эффектісін ашқан (газды ортаның магнитті өрісінде жарықтың поляризация жарығының айналуы). Бірқатар ғылыми академиялар мен ғылыми қоғамдарға мүше. Физика саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1903ж.). Дереккөздер
Иоганн Рудольф Глаубер

Глаубер Иоганн Рудольф (1604-10.03.1670) Неміс химигі. 1644 жылға дейінгі өмірі жайлы мәлеметтер жоқ. 1644 жылы Гейсенде патша ауласында емші болған. 1645 жылы Боннға, сонан соң 1648 жылы Амстердамға көшкен. 1651 жылы Китценгенде үй сатып алып, онда лаборатория құрған. Бірқатар бейорганикалық заттар дайындауға айтарлықтай үлес қосқан. Дәрі-дәрмектер ретінде қолданылатын бірқатар тұздар алған. 1649 жылы алғаш рет таскөмір шайырдaн алынған шикі бензолды сипаттаған. Селитраның күкірт қышқылымен қоспасын айдау арқылы алған, ал ас тұзымен күкірт қышқылының қоспасын қыздыру арқылы - таза тұз қышқылы мен натрий сульфатын алған (1648; Глаубер тұзы). Алғашқылардың бірі болып химиялық ыдысты дайындауға шыны қолданды. Тюрингияда өндірістік шыны пісіруді ұйымдастырды. Сұйық шыны алған (натрий немесе калий метасиликаты). 1648 жылы алғаш рет сірке қышқылымен өсімдік заттарды айдау арқылы алуын бейнелеген. Дереккөздер
Бауман (Солтүстік Қазақстан облысы)

Бауман — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Озёрный ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 75 км-дей жерде, Шанабай көлінен солтүстік-батысқа қарай 1 км-дей жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 319 адам (167 ер адам және 152 әйел адам) болса, 2009 жылы 291 адамды (149 ер адам және 142 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Қарақамыс (Жамбыл ауданы)

Қарақамыс — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Озёрный ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 68 км-дей жерде, Кіші Қарақамыс көлінен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 226 адам (114 ер адам және 112 әйел адам) болса, 2009 жылы 162 адамды (86 ер адам және 76 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Үрмелі түтік

Үрмелі түтік - үрлеу арқылы қозғалысқа келетін қару бір түрі. Оның ұзындығы 45 сантиметрден 7 метрге дейін жетеді. Үрмелі түтіктің негізгі төрт түрі бар. Ең қарапайымы – бамбук ағашынан немесе қамыстан жасалған бір- ақ рет қолданылатын түтік. Үрмелі түтіктің тартылыс күші шектеулі. Түтік ұзын болған сайын оқ алысқа ұшады. Таза табиғат аясында өмір сүріп, аң аулауды кәсіп еткен Австралия аборигендері сияқты тұрғындар жебе жасауға қажетті ағаш табылмаса, осындай үрмелі түтіктерді жасап алатын. Үрмелі түтік жебесінің үшкір басын уға малып, аң ататын болған. Осындай қарудың ең қарапайым әрі қолайлы түрін африкалықтар ойлап тапқан: олар 50 см түтіктен ұзындығы 10 см- ге жететін жебені үрлеп ататын. Африкалықтардың қаруы, негізінен, аң- құстарды ұстауға арналған. Осы қарумен олар құсты 10- 20 метр қашықтықтан ататын. Удың күші адам үшін аздау, адамның жүрегіне немесе бетіне бірнеше рет тигенде ғана адам қаза табатын. Ал индонезиялық тұрғындар мен бразилиялық үндістердің аңшылық түтігінің ұзындығы 2,5 метрге жететін, нысанысында саңылуы бар болатын. Солтүстік Латын Америка тұрғындары пальма бұтағынан үрмелі түтік жасаған. Құстардан басқа ірі аңдарды ұстаған кезде міндетті түрде жебелерге у жағатын болған. Дереккөздер
Татар шөпжияры

Татар шөпжияры – шөпжиярлар тұқымдасының Қазақстандағы туыстың жалғыз өкілі, жусанды-қаулы, қаулы-бетегелі далаға шөл және құрғақ тау бетейлеріне тән мекендеуші. солтүстіктен басқа Қазақстанның барлық территориясында кездеседі. Морфологиялық құрылысы және ырғағы бойынша — эфемероид болып табылады. Құрғақ қою қошқыл түсті қабыршақты жұмыртқа тәрізді пиязшық (30-40 см) тереңдей енген, сабағы 50 см-ге дейін биіктікте, жапырағы таспа тәрізді, төменгілері жиылып шоқтанған. Ортаңғылары мен жоғарғылары жайлап қысқара келе, үлбірек гүлжапыраққа ауысады. Гүлдері 3 см-ге дейін биік, қоңрауға ұқсас, қысқа түкті, шашақ гүл шоғырына жиналған. Гүл серігігі жапырақшалары және аталық саны алты, үш ұяшықты (байланыс) дәнекер. Сәуір-мамырда гүлдейді, гүл түсін жиі өзгертеді — өзіне тән көктен сия-көкке, одан-ашық (лиловый), күлгіндеу және аппақ түске дейін. Жемісі созыңқы, түйреуіш тәрізді қауашақ-көмірдей қар түсті, кесек, (үлкен) бірнеше ондаған тұқымы бар. Тұқымынан сондай-ақ вегетативті түрде ұсақ шар тәрізді пиязшықтардың көмегімен жақсы көбейеді. Татар шөпжияры көгалдандыру мақсатында қызықтырады. Барлық аймақтарда ешқандай қиындықсыз тұқымымен де, пиязшығмен де бірге өсіруге мүмкіндік бар, күтімді қажет етпейді. Пиязшығы тістің қызыл еті ойылғанда (стоматит) және асқазан-ішек ауруларын емдеуде қолданылады. Дереккөздер
Имек қызылтаңдай

Имек қызылтаңдай (Көкнәрлар туыстасы) - таудың төмегі белдеулерінде Тарбағатайдан батыс Тянь-Шаньға дейін, шөл, егісіктер мен орманды жазықтарда тоты көкнәрмен бірге өседі. Тоты көкнәрға ұқсайды. Қызылтаңдай - бір жылдық жапырақтарының пішіні мен гүлінің түсі көкнәрға ұқсас. Айырмашылығы - түгі жұмсақ, жапырақ бөліктер жіңішке және бүршіктері дөңгеленген, ұшында мүйізшесі жоқ. Гүлдері ашық қызыл, диаметрі 6 см-ге дейін. Өсімдіктің құрамында С дәрумені, алколоид және қою май бар. Дереккөздер
Зүмірет

Зүмірет, зүбәржат немесе замартас – жасыл түсті мөлдір минерал. Ол ұзынша баған тәрізді болып түзіледі. Әдетте, жеке кристалл түрінде кездеседі. Ең ірі кристалл Бразилияда 1974 жылы табылған. Оның салмағы 28.2 кг болды. Табиғатта кристалының ірілігі 0.5х3 сантиметрден 35х45 сантиметрге дейін болады. Ал салмағы 5 – 30 каратқа (1 карат 2 грамға тең) дейін жетеді. Соңғы кездері зүміретті жасанды түрде ала бастады. Елімізде Қу (Қарқаралы таулар) және Делбегетей тауларында кездеседі.
Калиновка (Жамбыл ауданы)

Калиновка — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Первомай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде, Темное көлінің солтүстік-батысында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 201 адам (97 ер адам және 104 әйел адам) болса, 2009 жылы 176 адамды (92 ер адам және 84 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Тынық мұхит скватинасы

Тынық мұхит скватинасы- жалпақ денелі, сарт пішіні қанаттыға ұқсайтын жыртқыш. Биологиялық сипаттамасы Оның жүзбеқанаттары ұзын болады. Оның ақ түсті терісінде қызыл, қоңыр жне сұр түсті дақтары бар. Көзі мен демтесіктері басының жоғарғы жағында орналасқан. Оның бір көзі екіншісінен өте алшақ орналасқан. Аузы- қосжақты. Сондай- ақ оның танау мұртшалары бар. Оның басының пішіні тақуаның бас киміне ұқсайды. Сол себепті оның кейде «тақуа балығы» деп те атайды. Бұл жыртқыштың құйрығына жақын орналасқан екі жүзбеқанаты бар. Таралуы Бұл балық түрі оңтүстік шартышардағы жылы мұхиттарда мекендейді. Мәліметтер *Бұл жыртқыштар балықтарды, шаянтәрізділерді және ұлуларды азық етеді. *Олар мұхит қараңындағы құм мен жартастар арасында жасырынып, азығын торуылдайды. Олар тез жүзбейді. Тіпті қорегін де баяу аулайды. *Скватина 3-1310 м тереңдікте мұхит түбінің мекендеушілері болып табылады. Бұл жыртқыштың үшкір әрі сүйірленген тістері де ерекше. *Тынық мұхит скватинасын ең алғаш рет 1859 жылы Уильям Орвилл Айрес тапқан. Дереккөздер
Мозаикалы жұтқыншақты акула

Мозаикалы жұтқыншақты акула – сирек кездесетін теңіз жыртқышы. Биологиялық сипаттамасы Бұл акуланың бауыр жүзбе қанаттары болмайды, алайда олардың екі үлкен қылтанды арқа жүзбеқанаты бар. Екінші арқа жүзбе қанаты сәл биік. Бұл акуланың көздері- үлкен, кеуде жүзбеқанаттарының шеттері бос жатады, ал құйрық жүзбе қанаттары тік тұрады. Ең қысқа акулалардың бірі болып саналады. Оның ұзындығы 89 см- ге дейін жетеді. Су астында 260 метрденн 730 метрге дейін тереңдікте тіршілік етеді.Жылтылдаған жасыл көздері мен шығыңқы демтесігінен басқа бұл акуланың кішкентай және өткір тістері болады. Астыңғы жақ сүйегінің тістері үстіңгі жақ сүйек тістерінен қарағанда үлкенірек. Кеуде жүзбе қанаттары біршама ұзын. Ересектерінің көзге түсер ерекше белгісі жоқ. Сарғыш сұр, коңыр сұр немесе қызғылт сұр болып келеді. *Мозаикалы жұтқыншақты акула хек балығын, жарқылдайтын хамса балығын, кальмарлар мен ұсақ теңіз акулаларын аулайды. Көбеюі Олар ұрпағын тірідей туады. Ұзындығы 35 см- ге жуық 1-6 акуланы дүниеге алып келеді. Аталықтарының ұзындығы- 70 -130 см. Аналықтарының ұзындығы 90- 145 см болған кезде жыныстық жағынан жетіледі. Бұл акулалар 7-8 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Алайда, жас акулалардың барлық жүзбеқанаттарында ашық түсті жолақтары болады. Арқа және құйрық жүзбеқанаттарының шеттері қошқыл түсті болуы мүмкін. Мозаикалы жұтқыншақты акула хек балығын, жарқылдайтын хамса балығын, кальмарлар мен ұсақ теңіз акулаларын аулайды. Таралуы Хонсю, Жапония. Гавай аралдары аймағында және Тынық мұхитында тіршілік етеді. Дереккөздер
Кішкене жолақты кит

Кішкене жолақты кит – мұртты киттердің ең кіші түріне жатады. Биологиялық сипаттамасы Оны мұхиттардан кездестіруге болады. Ол жағаға жақын жерлерде де, терең суларда да тіршілік етеді. Кішекене жолақты киттің дене пішіні сүйір және арқасында кішкене жүзбеқанаты бар. Кішкене жолақты кит крильдермен майда балық тәрізділерді сүзіп алып қоректенеді. Оның терісі- сұр түсті, денесінің астыңғы бөлігі- ақшыл түсті, кейбіреунің арқа жүзбе қанатының ұшында ақ жолақтары болады. Кішкене ергежейлі кит Солтүстік жартышарда тіршілік ететін кішкентай жолақты китке ұқсайды. Кішкене жолақты кит басқа киттерден жүзбе қанаттарындағы ақ жолақтарымен ерекшелінеді. Кішкене жолақты кит Солтүстік теңізден басқа барлық мұхиттардың жоғарғы бөлігінде тіршілік етеді. Мәліметтер *Олардың өмір сүру ұзақтығы- шамамен 20 жыл. 7-8 жылда жыныстық жағынан жетіледі. *Жаңа туған киттің ұзындығы- шамамен 2,6 метр. Ол анасымен 2 жыл шамасында бірге тіршілік етеді. Ол- өткір тұмсықты, шағын денелі кит. *Оның жүзбеқанаты арқасынан 2-3 есе төмен орналасқан Өте тез қозғалады және сағатына 20 шақырым жылдамдықпен жүзе алады. Дереккөздер
Қауынбас кит

Қауынбас киттің дене көлемі ергежейлі жыртқыш киттің денесімен бірдей. Бұл киттер қара немесе қара қошқыл сұр түсті болып келеді. Ол - кішкене тұмсықты, жұмыр басты кит. Ересек аталық китің ұзындығы - 2,7 метр, ал аналық киттің ұзындығы 2,6 метрге дейін жетеді. Салмағы 225 келіге жуық болады. Қауынбас киттің үстіңгі жағында 20-25 жұп, ал астыңғы жағында шамамен 20-24 жұп өткір тісі бар. Оның арқасының орта тұсында ерекше жүзбе қанаты болады. Қауынбас киттің арқа жүзбеқанаты төмен орналасқан. Буаздық мерзімі- 12 ай. Жаңа туған кит ұрпағының ұзындығы- 91 см. Таралуы Қауынбас киттер, негізінен тропиктік Атлант, Тынық мұхиты мен Үнді мұхитында тіршілік етеді. Олар фрезилермен Теңбіл дельфиндерімен топталып теңізде саяхаттайды. Қауынбас киттер тропикалық аймақта, жылы температуралы суда тіршілік етеді. Қорегі Оның жемтігі- майда балықтар, ірі асшаяндар және кәдімгі шаяндар. Негізінен, асшаян балықтармен қоректенеді. Мәліметтер *Қауынбас- өте ашушаң кит. Ол дельфиндерге жиі шабуыл жасайды. *Олар өте жоғары жылдамдықта, кемелермен жарыса жүзеді. Дереккөздер
Популяция генетикасы

Популяция Популяция(латынша популяцио-тұрғын)терминін 1903 жылы В.Иогансен енгізді.Өсімдіктердің де,жануарлардың да зерзатына бірдей қолданылатын осы заманғы популяция терминін былай тұжырымдауға болады:қандай болса да саны көп үрім-бұтақ ішінде көбею жолымен ұрпақ қалдырған,бір немесе бірнеше биоценоздарды белгілі аумағында жалпы тетік қорды иеленген бір түр дарақтарының жиынтығы.Жалпы популяция дегеніміз-бұл түр және эволюцияның қарапайым өлшем бірлігі.Популяция құрамы бір текті болмайды.Популяция құрайтын дарақтардың біріненөбірінің жынысы,жасы,сыртқы ерекшеліктері және гендер құрамы бойынша айырмашылықтары болады.Бұл айырмашылықтар популяция құрылымы ұғымында ескеріледі.Экономикалық географияның оқыту жүйесінен жыныс және тұрғындардың жасына байланысты құрылымы,оның тығыздығы,өсімі және өсім жылдамдығы сияқты демографиялық ұғымдары сендерге бұрыннан белгілі.Табиғи популяциялар үшін де ұқсас ұғымдар көп. Популяция саны Популяция саны-дарақтардың жалпы саны.Бұл көрсеткіш түрлі-түрлі түрлер үшін өте өзгермелі нұсқада болады.Мысалы,кейбір құмырсқалар және балықтар түрлерінің популяциясында дарақтардың саны жүз және миллионға жетуі мүмкін.Сирек кездесетін құстар түрінің жалпы популяциясы-ақ тырнанікі 20-30 дарақтан құралады,ал Кіші Қаратаудағы берқаралық терек популяциясында бар болғаны 10 ағаш. Популяция тығыздығы Популяция тығыздығы-аудан өлшем бірлігіндегі дарақтар саны.Ірі жыртқыштар популяциясының тығыздығы өте төмен.Мысалы,ілбісте-мың шаршы шақырымда бір тұқымтоп сақталды,жүз шақырымда бір ұя.Көптеген бунақденелілердің,астық тұқымдас шөптердің,ұсақ кемірушілердің және тіршілік үшін күрес дәрежесін,популяция ішіндегі жұқпаның таралуын және тағы басқасын бейнелеп көрсетеді. Жыныстық құрылымы Жыныстық құрылымы-жыныстық жағынан жетілген аталықтардың және аналықтардың саны арасындағы арақатынас.Бұл көрсеткіш те тірі ағзалар типіне тәуелді.Ол еркін жұптасатын түрлерде едәуір бір қалыпты,ал партеногенетикалы популяцияларда-аналықтар жағына қарай ығысқан.Сондай-ақ негізінде аталықтарын-кежектерін дәстүрлі атып алу кезінде көктемде қайталанатын үйрек аулау жағымсыз көрінеді. Жас құрылымы Жас құрылымы-түрліше жастағы дарақтардың арақатынасы.Бұл маңыздырақ көрсеткіш,соның негізінде популяцияның одан әрі дамуы туралы пікір алысуға болады.Атап айтқанда,сондықтан кәсіптік жануарлар санына есеп жүргізген кезде төлдердің саны туралы дұрыс мағлұмат алуға сондай маңызды.Популяцияда жас дарақтар көбірек болғанда,егер табиғи өзгерістер болмаса,арта түседі.Егер популяцияда қартаң дарақтар басым болса, онда таяу уақытта тап сол түрдің саны кемиді. Генетикалық құрылымы Генетикалық құрылымы-популяцияның барлық дарақтар гендері аллельдерінің арақатынасы және жиынтығы.Популяцияның генетикалық құрылымында генетикалық салмақ-зиянды аллельдер ұғымы да қамтылады,оларға табиғи сұрыпталу кері әрекет етеді.Генетикалық құрылымды зерттеумен популяциялық генетика шұғылданады. Өзгермелі нұсқа құрылымы Өзгермелі нұсқа құрылымы - қандай болса да сыртқы ерекшеліктер бойынша популяция дарақтарының бөлінуі.Мысалы,бір аймақтарда белгілі рең бүкіл денесінде немесе жекелеген бөліктерінде болуы мүмкін. Дереккөздер
Иравади дельфині

Иравадди дельфині - жоғалып кетудің алдында тұрған дельфиндердің бірі. Алайда бұл дельфиндердің қанша қалғаны белгісіз. Иравадди дельфиндері жылы, терең емес жағалау суын ұнатады. Бұл дельфиндер кейде жағалауға 1,3 шақырым жақын жерде жүзіп жүреді. Иравадди дельфині дене бітімі жағынан қорытпаға ұқсайды. Алайда бұл дельфиннің түсі оған қарағанда күңгірттеу. Басқа өзен дельфиндеріндей ,Иравадди дельфинінің мойыны өте иілгіш.Соның арқасында ол таяз жерден азық тауып жей алады.Бұл дельфиндерің тістері жіңішке,өткір және ілгек тәрізді болады.Ұзындығы – 1см.Олар жоғары және төменгі жақтарында орналасқан. Жаңа туған баласының ұзындығы – 1 м, ал салмағы 10 кг құрайды.Ересек Иравадди дельфинінің ұзындығы – 2,3 м, ал салмағы 130 кг асады. Иравадди дельфиндері басқа дельфиндерден қысқа тұмсығымен, дөңес маңдайымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Скумбрия акуласы

Скумбрия акуласы макрель, сардинамен қоректенетіне байланысты «скумбрия акуласы" деп аталған. Скумбрия акуласын кейбіреулер ақ акулаға ұқсатады. Бірақ скумбрия акуласының тістері сойдақ, ал ақ акуланың тісі үшбұрышты болып келеді. Скумбрия акуласын басқа акулалардан екі тікен жүзбеқанаты арқылы айыруға болады. *Скумбрия акуласы 3- 3,5 метрге дейін өседі. Құйрығына жақын орналасқан арқа және бауыр қанаттары өте кішкентай, бірақ құйрық қанаттары үлкенірек. *Олар макрель, сельд, сардин секілді теңіз түбіне өте жақын жүзетін балықтармен қоректенеді. *Скумбрия акуласы теңіз жағалауларында сондай- ақ терең мұхит суында да кездеседі. *Скумбрия акуласы шамамен 5 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Жаңа туған скумбрия акуласының ұзындығы 60- 75 см – ге жуық. Аналығы 1- 5 ұрпақты өмірге алып келеді. Скумбрия акуласы тіпіт өз ұрығын да жеп қояды. Дереккөздер
Қабылан акуласы

Биологиялық сипаттамасы Қабылан акуласы – керемет жүзгіш акуланың бірі. Оның терісі күңгірт дақтармен көмкерілген. Денесі қола түстес. Оның тұмсығы шағын, ал денесінде қара теңбіл дақтары бар. Қабылан акуласының бүйірінде 5 желбезек саңылауы болады. Бұл акулаларды күндізде көруге болады. Бірақ олар көбінесе құмды, лас шығанақтарда кездеседі. Оларды Сан- Франциско шығанағы мен басқа да үлкен сағалардан кездестіруге болады. Қабылан акуласының ең ірілерінің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді. Қабылан акуласы 2,5 метрге дейін өседі. Қабылан акуласын «мысық акуласы» деп те атайды. Көбінесе 6 метрлік тереңдіктегі суда кездеседі, дегенмен оны 91,4 метр тереңдіктен көргендер бар. Қорегі Бұл акула құрттармен , ұлулармен, теңіз шаяндарымен, сегізаяқпен және майда балықтармен қоректенеді. Бұл акула баяу жүзеді. Әйтседе түнде белсенді болып келеді. Қорегін аулау үшін кішкентай өткір тістерін пайдаланады. Көбеюі Олардың аналықтары 33 акулаға дейін акуланы өмірге алып келеді. Буаздық мерзімі -10-12 ай. Олар сәуір- мамыр айларында ұрықтанады. Акуланың жұмыртқасы үлкен күлгін түстес болып келеді. Қабылан акуласы бір уақытта бірнеше жұмыртқа туады. Дереккөздер
Коми-Пермяк ұлт округі

Коми-пермяк ұлт округы – РКФСР-дің Пермь облысы құрамында. 1925 жылы 26 ақпанда құрылған. Жері 32,9 мың км. 1972 жылғы санақ мәліметтері бойынша, халқы 200 мың. Округ 6 әкімшілік ауданға бөлінеді. 1 қала, 3 поселкесі бар. Орталығы – Кудымкар қаласы. Табиғаты Коми-пермяк ұлт округы Орал тауының етегін ала, Кама өзенінің алабына орналасқан. Жері төбелі жазық. Солтүстік бөлігін Солтүстік Жон (ең биік жері – 270 м), батысын Жоғарғы Кама қыраты (биіктігі 280 м) алып жатыр. Климаты континенттік; қаңтардың орташа температурасы – 15,7 градус (Кудымкар), - 16,7 градус (Гайны). Жауын-шашынның жылдық мөлшері 500–550 мм. Ірі өзені – Кама (округ жеріндегі ұзындығы 120 км). Жері күлгін және шымтезек аралас батпақ топырақты. Территориясының 80 % орман (ағаш қоры 300 млн м), 5 % батпақ. Қоян, тиін, ор қоян, түлкі, қама, бұғы т.б. жануарлар, құр, шіл, саңырау құр т.б. құстар кездеседі. Халқы Халқының көбі коми-пермяктар (58 %). Орташа тығыздығы 1 шаршы км жерге 6,1 адамнан (оңтүстігінде 20 адамнан). Қала халқы 20%. Тарихы Коми-пермяктар Кама өзені атрабына біздің заманымыздың 1-мың жылдығы аяғында қоныстана бастады. 15 ғасырда олар князь басқарған бір орталыққа бірікті. Негізгі кәсіптері – егін салу, аң және балық аулау, мал өсіру. 14 ғасырда жергілікті халық арасында христиан дінінің ықпалы артты, соның нәтижесінде 15 ғасырдың 2-жартысында коми-пермяктар жері Москва мемлекетіне қосылды. Көп жылдар бойы бұл өңір тұз өндіруші страгонавтардың қарамағында болды. 1920 жылдың 4 наурызында ежелгі коми-пермдер жерінде Совет өкіметі толық орнады. Шаруашылығы Коми-пермяк ұлт округы экономикасының басты салалары – ауыл шаруашылығы және орман өндірісі. Ауыл шаруашылығы жері 0,4 млн.-ға, оның 60 пайызы жыртылған. Егістігі 200 мың га. Басты дақылдары: бидай, сұлы, картоп, жидектер. Мал шауруашылығында мүйізді ірі қара, шошқа, қой, жылқу өсіру ерекше басымдыққа ие. Орман шаруашылығы негізінен Коми-пермяк ұлт округының солтүстігінде орналасқан. Мұнда округтағы барлық ағаш ресурсының 50%-на жуығы шоғырланған. Осында ағаш дайындайтын механикаландырылған ірі кәсіпорындар жұмыс жасайды. Дайындалған ағаш Кама өзені арқылы Пермь облысына және еліміздің Еуропалық бөлігінің өңтүстік аудандарына жеткізіледі. Елді мекендерінде шағын металл өңдеу және машина жөндеу зауыттары, тамақ, киім тігу кәсіпорындары бар. Ірі өнеркәсіп орталығы – Кудымкар қаласы. Автомобиль және өзен транспорты дамыған; окгругтегі басты көлік жолдарына Менделеево-Кудымкар жатады. Кеме Кама өзені бойымен жүзеді. Білім саласы 1971-1972 оқу жылдары округте 292 мектеп, 4 арнаулы орта оқу орны, болды. Мектептерде 48,4 мың оқушы, ал арнаулы орта оқу орындарында 3,6 мың студент білім алды. Округта 1973 жылы 1 қаңтарды 128 кітапхана, 280 клуб, 332 кино қондырғы, Пионерлер сарайы, жас натуралистер үйірмесі, драма театры, өлкетану музейі жұмыс істеді. 1926 жылдан округтық «По ленинскому пути» газеті шығады. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Финвал

Финвал «майшабақ кит» немесе «жолақ бауыр» деп аталатын, мұртты кит түріне жататын, теңіз сүтқоректісі. Жотасы сұр немесе қара. Қанаттарының астыңғы жағы мен бауыры ақ түсті болып келеді Олар 85-90 жылға жуық өмір сүреді. Финвал киттеріне кейде косаткалар да шабуыл жасайды. Бұл киттер балық пен шаяндарды көп жейді жазда суық суларға қоныс аударады. Ал қыс мезгіліне қарай көбею үшін жылы сулы аймақтарға оралады. Басы – тегіс, арқасында омыртқа сүйегі бар. Құйрығы үлкен әрі жалпақ. Олар сағатына 42 шақырым жылдамдықпен жүзеді және қалыпты жағдайда су астында 30 минутқа дейін болады. Мұртты киттер секілді Финвал киті де бүкіл қыс бойы қоректенбей шыға алады. Олар денесінде жиналған майдан қуат алады. Бұл киттер жыныстық жағынан 6-10 жасында жетіледі. Финвал киті көлемі жағынан көк киттен кейінгі екінші кит және ең үлкен сүтқоректі болып табылады. Таралуы Финвал киттерін әлемнің бардық мұхиттарынан кездестіруге болады. Алайда тропиктік және мұзды полярлық теңіздерде сирек кездеседі. Финвал киттері топтары 6-7 топтан тұрады, бірақ миграция кезінде олардың саны 300-ге дейін жетеді. Дереккөздер
Джузеппе Доменико Скарлатти

Джузеппе Доменико Скарлатти (итал. Giuseppe Domenico Scarlatti; 1685 жылдың 26 қазанында Неапольде туылып — 1757 жылдың 23 шілдесінде Мадридте қайтыс болған) — италияндық композитор және клавесинист; өмірінің көп уақытын Испания және Португалияда өткізді. Ол барокко кезеңінде өмір сүрсе де, оның шығармашылық стилі классицизм кезеңінің музыкасына айтарлықтай әсер етті. Өмірбаяны Доменико Скарлатти Неапольде 1685 жылы дүниеге келді. Сол жылы барокконың екі бірдей шебері туған — Иоганн Себастьян Бах және Георг Фридрих Гендель. Доменико он баланың ішінде алтыншысы, музыкант Пьетро Филиппо Скарлаттидің кіші бауыры болды. Домениконың алғашқы оқытушысы оның әкесі, сол кездегі танымал композитор — Алессандро Скарлатти болуы әбден мүмкін. Келесі композиторлар да Домениконың музыкалық шеберлігіне әсер етуі мүмкін: Гаэтано Греко, Франческо Гаспарини және Бернардо Пасквини. Ол 1701 жылы Неапольдің вице-королінің композиторы және органисті атанды. 1704 жылы ол Неапольде орындау үшін Карло Франческо Полларолоның Irene операсын қайта жасап шығарады. Осыдан кейін әкесі оны Венецияға жібереді. Оның келесі 4 жылы туралы ақпарат жоқ. 1709 жылы ол Римге оралып, айдаудағы польшалық королева Мария Казимирге қызмет етеді. Ол жерде ол Томас Розенгрейв сынды ағылшын органистін кездестіреді. Томас Доменик Скарлаттидің Лондондағы сонатқа таң қаларлықпен қабылдануының себебі болады. Керемет клавесинист, ол Римдегі Оттобони кардиналының сарайындағы сайысқа қатысты. Осыдан соң осы музыкалық аспапда Гендельден артық ойнаушы деген атаққа ие болады. Өмірінің соңын Скарлатти Гендельдің шеберлігіне сүйсінумен өткізді. Әуен Скарлаттидің шығармаларының жартысы ғана ол тірі болған кездері жарияланды. 1738 жылы Скарлатти өзінің 30 ең танымал Essercizi («Жаттығулар») шығармаларын басып шығарды деп саналады. Еуропаның барлығында таң қалушылықпен қабылданып, Чарльз Барни есімді 18 ғасырдың әйгілі музыкалық сыншысымен мойындалды. Скарлатти тірі болған кезде шықпаған көптеген сонаталары соңғы екі жарым ғасырда сирек басылатын болды. Соған қарамастан оның әуендері әйгілі музыканттар Фредерик Шопен, Бела Барток, Генрих Шенкер және Владимир Горови оның шығармашылығына сүйсініп қарады. Скарлаттидің сонатасы фортепианолық орыс мектебінің дамуына әсер етті. Қызықты фактілер • Доменико Скарлатти, Антонио Вивальди және Георг Фридрих Генделмен бірге, Алехо Карпентьердің «Барокко концерті» атты повесінің қатынасушы кісілері болып табылады. • Доменико Скарлатти Жозе Сарамагоның «Воспоминание о монастыре» романында эпизодтық персонаж ретінде бар. • Меркурийдегі кратер Скарлаттидің құрметіне аталды. • Суретші Веласко салған Скарлаттидің портреті композитордың жалғыз суреті саналады. Дереккөздер • Kirkpatrick R. Domenico Scarlatti. Princeton University Press. 1953. • Скарлатти Д. Шестьдесят сонат для фортепиано. Под ред. А. Б. Гольденвейзера. М., 1934—1935. • Скарлатти Д. Сонаты для фортепиано / Под ред. А. А. Николаева и И. А. Окраинец. М., 1973—1974.
Евфимий Федорович Карский

Карский Евфимий Федорович – белорус совет тіл маманы, әдебиет зерттеуші, фольклорист. Ол 1861 жылы Гроднен облысында 1 қаңтарда дүниеге келген. Лауазымдары * 1916 жылдан Петербург ҒА-ның академигі * * 1894 жылдан Варшава университетінің профессоры * * 1917 жылдан Петербург университетінің профессоры. 1885 жылы Нижинск тарих-филология институтын бітірген. Еңбектері Карскийдің негізгі еңбектері белорус тілі, әдебиеті мен фольклоры және көне славян тілі мен палеография мәселелеріне арналған. «Белорустар» деген еңбегінде халық тілінің дамып жетілу заңдылықтарын ғылыми тұрғыда дәлелдеді. Карский 1905 – 1917 жылы «Русский филологический вестник», 1920 жылдан «Известия отделения русского языка и словестности Академии наук» журналдарының редакторы болды. Ол 1931 жылы 29 сәуірде дүниеден озды. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Алессандро Скарлатти

Алессандро Скарлатти (итал. Pietro Alessandro Gaspare Scarlatti, 1660 жылдың 2 мамырында туылып — 1725 жылдың 24 қазанында қайтыс болған) - барокко кезеңінің италияндық композиторы. 60-тан астам опералардың авторы, Неаполитандық опера мектебінің негізін қалаушы болып саналады. Франческо Скарлатти атты композитордың ағасы; Доменико Скарлатти және Пьетро Филиппо Скарлатти композиторларының әкесі. Эмануил Асторгтың оқытушысы. Өмірбаяны Алессандро Скарлатти Палермода, Сицилияда дүниеге келді. Римдегі Джакомо Кариссимидің оқушысы болды деп саналады, сол себепті оның шығармашылығына солтүстік Италияның композиторлары әсер етті деген ой туындайды (оның ертедегі жазған шығармаларында Алессандро Страделла мен Джованни Легренцидің әсер еткені байқалады). Римде оның Gli Equivoci nell’amore (1679) операсының қойылымы Швеция королевасы Кристинаның қолдауына әкеледі, сол себепті ол капельмейстер болады. 1684 жылдың қазанында ол өзінің әпкесінің (сол кездегі опера әншісі, неополитандық әйгілі аристократтың көңілдесі) арқасында Неаполь вице-королінің капельмейстері атанады. Неаполде ол көп өзінің тірілігімен және экспрессивтілігімен ерекшеленетін опералар жазады, маңызды іс-шараларға арналған музыкалар жазады. 1702 жылы Скарлатти Неапольден кетіп, испан үстемдігінің орнына австриялық билік орнағанша дейін оралмайды. Алдымен Флоренцияда өмір сүрді, онда ол Козимо III Медичидің ауруларға үй жағдайында медициналық қызмет көрсету патронажы астында болды. ол өзінің сарай маңындағы театрына арнап бірнеше опера жазады. Сонымен қатар ол Оттобони кардиналына арнап опералар жазады, ол оны өзінің капельмейстері тағайындап, 1703 жылы Римдегі Санта Мария Маджоре шіркеуінде ұқсас қызметке орналастырады. Әуен Скарлаттидің музыкалық формасы XVII ғасырдағы италияндық барокконы орындау мен байланыстырушы звеноның маңызды бөлігі болып табылады. Скарлаттидің ертедегі опералары («Кінәсіз қате» 1679; «Махаббаттағы адалдылық» 1680, оның ішіне әйгілі серия Già il sole dal Gange кіреді; «Помпей» 1683, оның құрылымында белгілі O cessate di piagarmi и Toglietemi la vita ancor ариялары бар және 1685 жылға дейін жазылған еңбектер) бар. 1686 жылы ол «итальян увертюрасы» (опера «Зұлымдықтан - адамгершілік») формасын біржола бекітеді. Бұл кезеңдегі оның ең жақсы опералары: «Розаура» (1690, Gesellschaft für Musikforschung басылып шыққан), және Rugiadose, odorose и Ben ti sta, traditor ариялары пайда болатын «Пирр мен Деметрий» (1694) еңбегін атап өтуге болады. «Митридат Евпатор» атты Алессандро Скарлаттидің шебері саналатын операсы 1707 жылы Венецияда басылып шықты. Ол өз дамуында алдыңғы қатарға шығып кеткен музыкадан құралады. Кейінгі неополитандық опералары («Тұрақсыз және зұлым махаббат», 1709; «Адал ханшайым», 1712; «Тигран», 1715) – бұл шығармалар Скарлаттидің соңғы шығармаларының ішінде ең жарқын, эмоционалды, эффекттілі, қызықты болып келеді. «Теодор Август» (1697) операсында ол алғаш рет оркестрлік ритурнельді пайдаланды. Римде шығарылған оның соңғы опералары қатты ақындылық сезімді, кең және ұлы әуенді, драматизмді терең түсіну сияқты сезімдері адам бойына ұялатады. Дереккөздер
Жалған жыртқыш кит

Жалған жыртқыш кит Американың Гавай аралдарының Батыс жағалауын, Атлант мұхитының орталық аймақтарын мекендейді. Олар әлемнің қоңыржай жылы суларында тіршілік етеді. Биологиялық сипаттамасы Бұл киттердің терісінің түсі- күңгірт, тамағы мен бауыры ақ түсті болып келеді. Денесі үлкен киттерге қарағанда жіңішке болады. Арқа қанатынң ұзындығы – 30 см. Оның басы кішкентай конус пішінді, тұмсығы болмайды. Арқа қанаты- биік, жүбеқанаттары – дөңес. Бұл киттер 6 метрге дейін өседі. Салмағы- 1,5 тонна. Тіршілік ету ұзақтығы -60 жыл. Жалған жыртқыш кит өте тез жүзеді. Олар суды шашырата секіріп, белсенділік көрсетеді. Аталықтарының ұзындығы- 5,3 метр, ал аналықтары 4,5 метр шамасында болады. Аталықтары-58, ал аналықтары 62 жылға жуық өмір сүреді. Жаңа туған ұрпағының ұзындығы 2 метрге жуық алыстын қарағанда өз туысы – жыртқыш китке қатты ұқсайды. Дегенмен олардың дене тұрқы жіңішке және көбінесе қара түсті болып келеді. Олар сетінек, сары қанатты тунец, асшаяндармен, сондай-ақ кит тәрізділермен де қоректенеді. Дереккөздер
Кеңістік механизм

Кеңістік механизм – кинематикалық буындарының қозғалысы ортақ жазықтыққа параллель болмайтын механизмдердің ( жазық механизмнен басқа )жалпы аты. Кеңістік механизмнің техникада жиі пайдаланылатын түрі – сфералық механизмдер (мысалы, конус тәрізді тісті доңғалақты механизм, универсал топсалы механизм т.б. ). Сонымен қатар өзара қиылысқан осьтерді айналдыруға арналған тісті механизмдер (тісті винттік (червякты) беріліс, винттік доңғалақты механизм, гипоидты беріліс т.б.) және жұдырықшалы механизмдер де Кеңестік механизмге жатады. Кейбір приборлар мен механикалық құрылғыларда рычагты Кеңестік механизмдер пайдаланылады. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Винченцо Беллини

Винченцо Сальваторе Кармело Франческо Беллини (итал. Vincenzo Salvatore Carmelo Francesco Bellini; 1801 жылдың 3 қарашасында Сицилия, Катанияда туылып, — 23 қыркүйек 1835 жылдың 23 қыркүйегінде, Парижге жақын Пюто жерінде қайтыс болған) — итальяндық композитор. Өмірбаяны Музыканттар отбасында дүниеге келген. (әкесі — дирижёр, атасы — органист және композитор). Неаполитандық консерваторияда оқыған. 11 опера жазды, олардың ішінде жетістікке жеткендері «Капулетти и Монтекки» (итал. I Capuleti e i Montecchi), (1830, «Ла Фениче» (Teatro La Fenice), Венеция), «Сомнамбула» (1831, «Каркано» театры, Милан), «Пуритане» (1835, «Итальен театры», Париж). Әлдеқайда маңызды шығармалардың бірі — «Норма» операсы (1831, «Ла Скала» театры, Милан). Беллини операларының қойылымы көп кездері патриоттық демонстрациялармен бірге жүрді: Италиядағы ұлт-азаттық қозғалыстардың көбеюі жағдайында, көрушілер оның операларының өзекті саяси құрылымын байқады. Беллини — итальяндық бельканто стилінің үлкен шебері. Оның музыкасының негізін ашық вокалдық музыка құрайды. Беллини шығармашылығы арқылы ұлы италиян әншілері өз өнерлерін дамыта бастады. 1835 жылдың 23 қыркүйегінде Парижде Беллини асқазанының қатты ауыруына байланысты қайтыс болды. Алдымен Пер-Лашез зиратында жерленіп, кейін 1876 жылы композитордың орнын Сициялияға, Катания қаласының қасиетті Агата кафедральді соборына ауыстырды. Опералары Винченцо Беллинидің шын тізіміне оның ұлы опералары енген, түрлі аудио және видео тасымалдағыштар арқылы. Кестеде оның басылған жылы, айы (егер белгілі болса), дирижёр, хор және оркестр, артисттер, дыбысжазу студиясы немесе шығарушы компания, тасымалдаушы түрі, шығарылған мемлекеті жазылады. «Примечание» бөлімінде толық мәліметтер жазылады. Мысалы: тірі дауыс, фестиваль, т.б. Жазбалар операларға топтастырылып, топтың ішінде хронологиялық тізім бойынша орналастырылған. Тізімде тек ресми толық басылымдар бар. Жазбаның бар болуын ақпараттар базасына бағыттайтын сұлба арқылы немесе басқа ресми қайнар көз арқылы дәлелдейді. Фильм-опералар, теле-және радио-трансляцялар, басқа адамдардың жазбалары, сонымен қатар операдағы фрагменттер жазбалары тізімге қосылмайды: • «Адельсон және Сальвини» («Adelson e Salvini»), 1825 • «Бьянка және Джернандо» («Bianca e Gernando»), 1826. • «Бьянка және Фернандо» атауымен («Bianca e Fernando») 1828 • «Пират» («Il pirata»), 1827 • «Жатмемлекетті» («La straniera»), 1829 • «Заира» («Zaira»), 1829 • «Эрнани» (аяқталмаған), 1830 • «Капулетти және Монтекки» («I Capuleti e i Montecchi»), 1830 • «Сомнамбула» («La sonnambula»), 1831 • «Норма» («Norma»), 1831 • «Беатриче ди Тенда» («Beatrice di Tenda»), 1833 • «Пуритане» («I puritani»), 1835 Дереккөздер • Беллини, Винченцо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. • Серов А., Беллини, его деятельность и значение, «Пантеон», 1854, вып. 5; • Конен В., История зарубежной музыки, 2 изд., в. 3, М., 1965, с. 372-75; • Pougin A., Bellini, sa vie et sesoeuvres, P., 1868; • Pizzetti I., Vincenzo Bellini, 2 ed., Mil., 1936. • Пастура Ф. Беллини. М., 1989.
Нутрия өсіру

Дербес шаруашылықта өсіруге тиімді де, қызықты жануар - нутрия, қазақта - «саз қамшаты» деп атайды. Ол кеміргіштер отрядына жатады, су мен қамысты мекендейтін жануар. Өсімдікпен қоректеніп, азықтандыру және күруді талғамайды. Терісі андатр терісіне ұқсас, өте құнды, түрлі түсті, бағалы терімен қатар диеталық қасиеттері жоғары қоян етіне тең, дәмді ет өндіреді. Нутрияның тірідей салмағы 5-7 кг, денесінің ұзындығы 45-60 см.,6-7 жыл тіршілік етеді. Суда да, құрғақта да тіршілік етуге беймделген, алдынғы аяқтары қысқа, бес саусағы бар. Артқы аяғының төрт саусақтарының арасы терімен қосылған, бесінші саусағы бос, жиырма тісі бар. Жүні 90-93% түбіттен тұрады, түсі – қоңыр, ақ-қара, т.б. Мұз қатпайтын суда тіршілік етеді. Қысқы қаңтар, ақпан айларында терісінің сапасы жақсы. Біздің суық аймақта торға төсеніш салып, жылы қора ішінде орналастырады. Тәулігіне нутрия 20 кг-ға дейін өсімдікті судан алып, жейді. Нутрияға тамыртүйнек жемістер, пішен, асхана қалдықтары, жем, ағаштың жапырақтары, бұтақ, олрдың қабығы беріледі, олар картоп, капуста қалдығын да жейді. Нутрия ай сайын төлдейді, 6-7 айлықта (4 кг салмақта) ұрықтандырылуға жарайды. Күшіктерін екі айдан соң анасынан айырады. Дұрыс күтсе, 3-4 жыл бойы төлдейді. Нутриялар буаздығы 132 тәулікке созылады, емшектері 4-5 жұп, екі жақ бүйіріне, арқасына орналасқан. Төл саны 1-ден 17-ге дейін, салмағы 80-380 г, орташа 5 (200 г). Нутрияны 6-7 айлығында союға болады. Сыпырылған терісінің көлденеңі 14-15 см, ұзындығы 75-100 см, қалыңдығы 3 см. Қалың тақтайға жүнін ішіне келтіре, тарта кигізіп, іш жағынан майын пышақпен қырады. Еті - диеталық өнім, салмағы 1,6 – 2,0 кг (6-7 айлық), сойыс шығымы 52%, Тұздап, сүрлеуге де болады. Етін сатушылардың мал дәрігерлік куәліктері болуға тиіс және ұшаларында мал дәрігерлік «нутрия» деген мөрі басылады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004
Кан Ю-Вэй

Кан Ю-Вэй – қытайдың көрнекті ғалымы, 19 ғасырдың аяқ шеніндегі реформа жүргізу жолындағы қозғалыстың жетекшісі. Ол 1859 жылы 19 наурызда Гуандан провинциясы Наньхай уезінде дүниеге келген. 1887 жылы «Да тун шу» атты кітабын («Ұлы бірлік туралы кітап») жазды. Онда ол өзінің утопиялық әлеуметтік теориясын баяндап, қазіргі Қытайдың феодалдық қоғамын және Батыс елдерінің буржуазиялық құрылысын сынады. Кан Ю-вэй императорға меморандум жолдап, онда реформалар жүргізу жоспарын ұсынды, елді өнеркәсіп, сауда және мәдени жағынан дамыту жолдарын нұсқады. 1895 жылы Пянсюэхой реформалар клубын, ал 1898 жылы сәуірде Байогохой реформалар партиясын құрды. Шетелдегі Баохуанхой конституциялы-монархиялық ұйымының басшысы бола жүріп, елдегі Сунь Ят-сен басқарған қозғалысқа қарсы шықты. Кан Ю-Вэй 1927 жылы 31 наурызда Циньдаода дүниеден озды. Дереккөздер
Нартбай Датқа Байкүшікұлы

Нартбай Датқа Байкүшікұлы 1793 жылы Алматы облысы, Көксу ауданы, Сарыбастау бөктерінде дүниеге келген батыр. Нартбай батыр Қытай мен Орта Азия елдері арасында қатынайтын сауда керуенінің басшысы болған. Ел ішіндегі абырой - даңқының арқасында оның басқарған керуені қарақшылардың шабуылына ұшырамай, діттеген жеріне аман баратын болған. Жасы ұлғайғанда өзінің туған ауылы - Көкбастауға келіп, елді егіншілік, диқаншылық кәсіпке жұмылдырған. Нартбай батыр тұрған жерге оның есімі берілген. Бірақ кейін ол жер "Сарыбастау" деп аталдын. Аудан орталығынан 20 км қашықтықта Нартбай батырдың ескерткіші орнатылған. Оның есімімен аталатын бастау да бар. Дереккөздер Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Ұзынтұмсықты шығыс дельфині

Ұзынтұмсықты шығыс дельфині Тынық мұхитының Шығысында, Мексика жағалауында және Орталық Америкада өмір сүреді. Биологиялық сипаттамасы *Ұзынтұмсықты Шығыс дельфинінің ұзындығы- 1,8 метр, ал салмағы 61 кг дейін жетеді. Оның ұзын және жіңішке тұмсығы бар. Ол негізінен, балық және кальмармен қоректенеді. Басқа ұзынтұмсықты дельфиндерге қарағанда, бұл дельфиндер терең суда, яғни жүздеген шақырым қашықтықта жүзгенді ұнатады. *Ұзынтұмсықты Шығыс дельфині тобында 1000- ға жуық дельфин болады. Олар көбіне сары қанатты тунец балықтарының үстінен жүзеді. Бұл қылығын адамдар өз пайдасына жаратады: балық аулайтын кемелер Ұзынтұмсықты Шығыс дельфиндерін өз бақылауында ұстайды. Ұзынтұмсықты дельфиндер теңіз бетінде секіріп, бір орнында шыр айналдырып ойнайды. Олардың бұл қылығына тамсанбау мүмкін емес. Ұзынтұмсықты Шығыс дельфиндер бір жерге қоныстанса, сол жерде көп уақыт тұрақтап қалады. Дельфиннің бұл түріе тропиктік жерлерде, Калифорнияның солтүстігі мен Перудың оңтүстігінен кездестіруге болады. Олар басқа дельфиндермен жай көңіл көтеру үшін бірігеді. Көптеген дельфиндер тунец балығын аулап жатқанда торға түсіп қалады. Бір кездері осындай жайлардын кесірінен олардың біразы қырылып қалған. Дереккөздер