kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қапсыру

Түсіндірме сөздікте екі түрлі мағынасы көрсетілген: #қамтып, қапсыра ұстау; #бір нәрсені (есікті т. б.) жабу. «...Ана есікті қапсыра салыңызшы... деді Майлық» (А. Нұрманов, Құлан.). Сөздіктегі алғашқы мағына соңғысының туындысы. Сондықтан біздің баса көңіл аударарымыз — екінші мағынасы. Тарихи жағынан алып қарағанда, «қапсыру» сөзінің ең алғашқы түбірі—«қа». Өйткені, моңғол тобындағы бурят тілінің бір говорында «хаа» түлғасы «жап» деген етістік мағынасын береді (ИБГ, II, И. Бур., Некоторые..., 117). Осыдан бара-бара туынды түбір «қап» қалыптасқан. Бұған дәлел — Евпатория мен Бахчасарай мақындағы қараим тілінде (түркі тілінің бірі) «есікті жап» деген мағынаны — «қапа қапыны» тіркесі береді (ВДТЯ, К. Мус... Заметки..., 100). Мұнда «қапа» сөзі «жап» мағынасында қолданылып тұр. Топшылауымызды басқа да түркі тілдері мәліметі дәлелдей түседі: татар тілінде «кап + ла», чуваштарда — «хупла» сөздері қазақ тіліндегі «жабу» (етістік) мағынасын білдіреді (ПОАЯ. С. Мур., О тюркских..., 341). Түркі, моңғол тілдерін былай қойғанда «жап» мағынасының «қа» түбірі арқылы айтылатынын араб тілінен де байқаймыз: қафәл — бекіту, жабу. Егер біз семитохамит, үндіевропа, алтай, картвел тілдерінің деректеріне үңілсек, олардың бірқатарында «қап» сияқты түбір — «жабу», «бекіту» сияқты сөздер мағынасын білдіреді. Сөйтіп, «жабу» мағынасындағы «қапсыру» сөзінің түбірі қақап екен де, оның төркіні бірнеше топтағы тілдерге ортақ екендігі анықталып отыр. Қазіргі тілімізде «есікті жап» деудің орнына кейде «есікті қапсыр» деп те айтыла береді. Бірақ бертін келе «жагі» мен «қапсыр» мағыналары даралана, ажыратыла бастаған. Егер үйдің есігі тұтас болса, онда көбіне «жап» етістігі қолданылады да, есік жарма — екі жаққа ашылатын болып жасалса, «қапсыр» жиі қолданылады. Осы ерекшелікті аңғармаудан бірін («жап» сөзін) әдеби тіл қалпы, екіншісін («қапсыр») диалектизм деп қарайтын жаңсақ көзқарас та ішінара кездеспейді емес. Дереккөздер
Бақыт Ахметбекқызы Ахметбекова

Бақыт Ахметбекқызы Ахметбекова (18. 11. 1954 жылы туған, Қарағанды облысы, Ақадыр ауданы) — тіл білімі маманы, педагогикалық ғылым кандидаты, доцент (1995). Қарағанды педагогикалық институтын бітірген (1966). 1966—87 жылдары Жезқазған, Қарағанды облысының мектептерінде мұғалімім. 1987-1996 жылы, Қарағанды педагогикалық институтында, 1996 жылдан КарМУ-дың филолог факультеті қазақ тіл білімі кафедрасында оқытушы. Ғылым еңбектерінің негізгі бағыты — қазақ тілін оқыту әдістемесі (орыс аудиториясында). Шығармалары: * Орыс топтарында оқитын қазақ студенттеріне арналған өздік жүмыстары (жинак). Қарағанды. 1995; * Қазақша сөйлесейік /Қазақ тілін үйренушілерге арналған құрал/, 1993. Дереккөздер
Рената Серәліқызы Қожамқұлова

Рената Серәліқызы Қожамқұлова (6 шілде 1935 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1967), доцент. Өмірбаяны ҚазМУ-ды бітірген. Қаз КСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, ҚазМУ-дың орыс тілі кафедрасында оқытушы. Қазір аталмыш оқу орнында доцент. Профессор Х.М.Сайкиевтің жетекшілігімен "Орыс тіліндегі түбір алды қосымшалардың қазақ тіліндегі эквиваленті" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Орыс тілінің сөз жасауда қазақ тіліне тигізетін әсері мәселесімен шұғылданып жүр. Бірнеше ғылыми мақала жариялады. Отбасы Әкесі – Қазақстанның танымал халық артисі Серәлі Қожамқұлов. Анасы - Хадиша да қазақ театр өнерінің жарық жұлдыздарының бірі. Туған әпкесі Балдырған Серәліқызы Қожамқұлова қазақтан шыққан тұңғыш палеонтолог ғалым. Сіңлісі Балым Серәліқызы Қожамқұлова - танымал скрипкашы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Жұбайы – Ахмет Оспанұлы Мұса, филология ғылымы кандидаты, доцент. Баласы – Асқар Ахметұлы Мусинов, қазақ дипломаты, 2014 – 2016 жылдары – Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары. Дереккөздер
О (кирил)

О, о — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. O — ашық, жуан, еріндік дауысты дыбысты белгілейтін әріп. Қазақтың төл сөздерінің бірінші буынында ғана кездеседі, екінші және одан арғы буындарда кездеспейді. Орыс және халықаралық терминдердегі "О" дыбысы сол тілдегі үлгісіне сәйкес дыбысталады.. Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «О»-ны &amp;#1054; немесе &amp;#x41E;, ал кіші «о» әріпін - &amp;#1086; немесе &amp;#x43E; деп белгілейді. Дереккөздер
Қара басу

Біздің түсіндірме сөздігіміздегі мағынасы — албасты басты, Құдай ұрды, жолы болмады, оңбады. «Көшкенде қара басып, тарс есімнен шығып кеткен» (Ө. Қанахин, Жер бас.). Сырт көзге түркі тілдерінің сөзі әрі екі түбірдің тіркесінен туған сияқты. Осылай деп ойлағандықтан да болар «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде» (1978) екі сөз есебінде бірінен бірі бөлек жазылған. «Түсіндірме сөздікте» мағынасын анықтаудың өзінде де тіркес құрып тұрған жеке сөздердің («қара» мен «бас») ұғымына жақындатушылық бар. Дәл осындай тіркес қырғыз тілі|нде де кездеседі: кара бас — жын басу мағынасында түсіндірілген (К. Юд. КРС, 1965). Біздің жобалауымызша, тіркес қалпында қабылдап отырған бұл сөздің төркіні араб тілі және бір ғана сөз сияқты. Араб тілінде: ғаребасат— #шырмалу, шатысу; #шатақ, шытырман (Араб.-рус. сл., 1970). Егер осы деректі дұрыс деп ұқсақ, «қара басу» сөзінің шын мағынасы — шырмалу, шатысу болмақ. Кім біледі, түркі тілдерінен араб тіліне ауысып, оларда сәл өзгеше мағына иеленуі де ғажап емес. Дереккөздер
Амантай Рахимов

Амантай Рахимов (1943 жылы, Қарқаралы ауданы т.) — ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, Тельман ауданының әкімі (1994-1997), Бұқар жырау ауданының әкімі (1997-1998). Өмірбаяны * Қазақ ауыл шаруашылығы институтының агрономиялық факультетін бітірген. * Егіндібұлақ ауданының Арқалық, Комсомол кеңшарында агроном * Қарағанды облыстық партия комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы * Молодежный ауданының «Қазақстан» кеңшарында директор. * 1984-1997 ж. Тельман аудандық атқару комитетінің төрағасы, аудандық партия комитетінін 1-хатшысы, аудан әкімі * 1997-1998 ж. Бұқар жырау ауданының әкімі * 1998 жылдан облыстық ауыл шаруашылығығын қаржылай қолдау қорының директоры. Ғылыми жұмысы * 1997 ж. ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты атағына диссертация қорғады. Марапаттары * «Құрмет Белгісі» * Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Қарақан, қарақан басы

Қазіргі тілімізде «жеке басы, соқа басы» тіркестерінің орнына «қара басы, қарақан басы» деп те айтыла береді. «Төлеп үй ішіне көмектеспек түгіл, өзінід қарақан басын әзер асырап жүрді» (С. Мәуленов, Шыңда.). Қазірдің өзінде осы тұлғаға сәйкес әрі мағынасы да жақын сөзді чуваш тілінен табамыз. Онда «харак» сөзі «екінің бірі немесе сыңар», ал «харахан» тұлғасы — «сыңар» сияқты мағыналарда көрінеді (СЧЯ-, 1941, вып. 16, 358, 359). Ертеде түркі тілдеріне ортақ саналған осы сөз қазақ тілінде «басы» сияқты тұлғалармен тіркесте сақталып, бізге дейін жеткен. Дереккөздер
Телжан Шонанұлы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Самарқанд көшесі. Телжан Шонанұлы көшесі Ташкент көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 1346,7 м. Телжан Шонанұлы (1894-1938) - қоғам қайраткері, ағартушы, педагог, аудармашы, тілші ғалым. 1908-1912 жылдары Ырғыздағы орыс-қазақ училищесінде, 1912-1916 жылдар аралығында Орынбордағы қазақ мұғалімдер институтында оқыған. Телжан Шонанұлы ұлттық автономия жолында күрес жүргізген Алаш қайраткерлерінің қатарында болды. 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен екінші жалпықазақ сиезінде Алашорда үкіметі жанынан құрылған оқу комиссиясының құрамына енгізілді. Т.Шонанұлы 1923-37 жылдар аралығында 32 оқулық, кітап, 72 мақала жазған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қарақ, қарақ ойнау

Қарақ, қарақ ойнау. Мұндай сөзді және сөз тіркесін не түсіндірме сөздікте, не орфографиялық сөздікте кездестіре алмадық. Алайда, өмірде ел аузынан талай естіген сөздер. «Ол жұртты қарақ ойнаумен ұтады». Бізге бұл тұлғалас әрі мағыналас сөз түркі тілдерінен кездесе қоймады. Соған қарағанда қазақтарға жүйесі басқа тілден ауысып келгендігі байқалады. Парсы тілінде «хәрәнғ» тұлғасындағы сөз «алдау, адастыру» іспеттес мағыналарда қолданылады (Пер.-рус. сл., 1983, I, 547). Егер «қарақ ойнау» тіркесін түсініктірек болсын десек, «алдап ойнау» деп айтуға да болады. Дереккөздер
Қолданбалы тіл білімі

Қолданбалы тіл білімі - қоғамдық қажеттікті қанағаттандыру мақсатындағы проблемалар мен әдіс-амалдардың жиынтығы. Қолданбалы тіл білімінің дәстүрлі және жаңаша мақсаттарға сай түсініктері бар. Дәстүрлі түсінікке - сөздіктер түзу, әліпби мен жазу жүйесін өңдеу (зерттеу), ана тілі мен шет тілдерін оқытудың лингвистикалық негізінен құру, бір тілден екінші тілге аудару, орфография мен емлеге, тіл мәдениеті және сөйлеу шешендігі мәселелері жатады. Ал жаңаша мақсаттағы түсінікке: машинамен аудару, ақпараттар тілі, терминология және оның ақапарат тілі, терминология және оның ақпаратты іздеудегі рөлі, автоматты миндекстеу, құжаттардың рефераты мен аннотациясын алу, ақпаратты жүйесінің лингвистикалық негізін құру, ақпаратты іздеу қажеттігі үшін тезаурус-сөздіктер түзу, тіл құрылымын анализдеу мен синтездеу жұмыстарын автоматтандыру және т. б. мәселелер жатады. Қолданбалы тіл білімінің жаңа проблемалары дәстүрлі түсініктегі мәселелерді терістермейді, тек қана тілшілер мен математиктердің тығыз одағы мен олардың ЗЕМ-мен қатынаста болуын қалайды. Дәстүрлі қолданбалы тіл білімінің ең құнды проблемаларына жалпы және терминологиялық тіл мәдениеті жатады. Осыған байланысты тілдің коммуникативтік қасиетіндегі сапасын анықтайтын сөздер мен ұғымдары терминдеу қажеттігі туады. Осы тұрғыдан алғанда терминдеуге жататындар: "дұрыстылық", "байлық", "дәлдік", "тазалық", "көркемділік", орындылық", "әрекеттілік", "нанымдылық", "қисындылық", "жеткіліктік". Қазақстанда қазақ тіліне қатысты қолданбалы тіл білімінің дәстүрлі мәселелерімен қатар жаңадан туған ЗЕМ-ге байланысты мәселелері де өзінің шешімін табуда. Дереккөздер
Тайбурыл көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Курский көшесі. Тайбурыл көшесі Ақсеңгір мен Үшқоңыр көшелерінің қиылысқан жерінен басталып, Игілік көшесінде аяқталады. Ағадыр, Майтөбе көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 2570,2 м. Тайбурыл - «Қобыланды батыр» жырындағы Қобыландының тұлпары. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Фарзана Рафикқызы Ахметжанова

Фарзана Рафикқызы Ахметжанова (7. 6. 1950 жылы туған, Талдықорған облысы, Алакөл ауданы, Үшарал қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1988), доцент (1992). Өскемен педагогикалық институтының филология факультетін қазақ мектебіндегі орыс тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітірген (1973). 1973-1982 ж. осы институтта оқытушы. 1982-1986 ж. аға оқытушы. 1986—1987 ж. ҚР ҰҒА Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында тәлімгер-зерттеуші. 1987-1988 ж. аталған институттың аспиранты. 1989 жылдан Өскемен педагогикалық институтының филология факультеті қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. Негізгі зертеп жүрген ғылым бағыты — лексикология, фразеология, салыстырмалы типология. Шығармалары: * Фразеологические единицы типа "относительное прилагательное + существительное " в казахском языке. АКД., А., 1988; * Формы речевого этикета в казахском и русском языках. Учебное пособие. Усть-Каменогорск, 1992 /авт. бірі/; * Языковое строительство, региональная социолингвистика и актуальные проблемы межъязыковых контактов в Казахстане. Методические рекомендации. 1992; * Структура слова в казахском и русском языках. Учебное пособие. Усть-Каменогорск, 1994 (авт. бірі); * Русско-казахские кальки. Словарь. Усть-Каменогорск, 1994; * Слово е системе словарей казахского и русского языков. Учебное пособие. Усть-Каменогорск, 1996 /авт. бірі/; * Определительные фразеосочетания казахского языка. Устъ-Каменогорск, 1997. Дереккөздер
Тор құру

Тор құру - тұз қырандарын ұстайтын кең таралған тәсіл. Құрылатын mop мықты иірілген жіңішке жібек, кендір жіптерден, көздері бүркіт өтіп кетпейтіндей сүйем шаршы (15x15 см) мөлшерінде түйіліп тоқылады. Керегесінің биіктігі 1-2 құлаш, етегінің айнала шеңбері отау үйдің көлеміндей орта есеппен 10-15 құлаш болады. Үстіңгі шаңырақ шеңберінен (жағасы) 1-2 құлаш тар келген етегіне жіңішке кенере бау өткізіліп бүріледі. Аспандағы құсқа жан-жақтан көрінетін ұрымтал, ашық жерге - таудың орта тұсы немесе соқпа қатарлы ыңғайлы жерлерге торды құрады. Айналасын шөп, ағаш бұтағы, кесек тастан тазартады. Әуелі тор көлеміндей етіп айналдыра дөңгелентіп, тор биіктігіндей 4-6 дана жіңішке тал шыбық жерге қадалады. Онан шыбықтарға тордың басын жая іліп, дөңгеленте қусырып, шыбықтардың басын шыжым (жіп) арқылы сәл тартып кішірейтеді. Шыжымның ұшына ауырлау тас байлап, жерге тастайды. Top құрылып болған соң шыбықтарды желге шайқалып жығылып, тор түріліп қалмау үшін тор етектерін сыртқа қарай сәл керіп, әр жерден жеңіл тастармен, шөп, қураймен бастырып қояды. Өйткені тор етегі көтеріліп қалса ішіне қойылған шырғаны немесе тіріні жеп, сол орнынан қайтып шығып кетпеуі керек. Құрылған тор бүркіт төбесінен немесе қабырғасынан ұрылған кезде бірден бүркіттің үстіне құлап түсетіндей есеппен құрылу керек. Егер бүркіт торға төбесінен тік түссе, тар аяда қайта көтерілуге мүмкіндігі болмай, торға өзі соқтығып шырмалады. Адам ізін жусанмен сыпырып, тазалап тастайды. Тордың ішіне байлайтын аң-құсты «тірі» атап, оны алдын ала дайындайды. Оған қарға, үкі, сауысқан, құзғын, түлкінің күшігі, кептер, кекілік, тауық тағы басқаларды қояды. Қазақ құсбегілерінің пайымдауынша бүркітке ең қолайлы «тірі» - құзғын және қыранқара (Степной орел). Құзғын бүркіттің жұмыртқасын тесіп, уызын ішіп кететіндіктен оған өш келеді. Әрі құзғын суыққа төзімді, аштыққа көмпіс, көп күн байлауға шыдамды болғандықтан бірнеше күн бойы байлауға жарайды (бірақ шөлге төзімсіз). Құзғынды мойнына айналсоқ тағып байлап, маңына жемтік тастайды немесе алыстау етіп қоян, ұсақ құс байлайды. Бүркіт олардың төбесінен ұшқан кезде оны көрген құзғын далпылдап айнала қашқанда, оның қасындағы аң да қарманып байланған қазықты айнала жүгіреді. Бұл бүркіттің қызығушылығын тудырып, торға келіп түсуге итермелейді. Құзғын мойынына қоян терісін байлап қойса, бүркіт оны қоянға түсіп отыр деп ойлайды. Торға шырмалған бүркітті жазып алу оңай емес. Тағы құс адамды көргенде арпалысқа түсіп, қарсылық танытады. Құсбегі асығып-аптықпай, құстың қанат-құйрығын сындырып алмай, әрі өзі де арандалмай ойланып қимылдау керек. Торға түскен бүркіттің ең алдымен екі аяғынан бір қолмен ұстап, құстың ту сыртын екі тізеге қапсыра тіреп, сонан соң торға оралған қанат-құйрық, бас-аяғын ажыратады да, құндаққа бөлеп алады. Қыранқараның ұясын тауып, балапанын асырап, күз салқыны түскенде бүркіт ұстауға пайдаланады. Оның аяғына бүркіттікіне ұқсас, ықшамдалып балақбау аяқбау тағып қазыққа байлайды да, бүркітті қызықтыру үшін қызарған жем тастайды. Ал қырғыз қүсбегілері бүркіт ұстауға көбінесе үкіні пайдаланады. Өйткені ол жыртқыш құстарға түнде тыныштық бермейтіндіктен оған да өш болады. Дереккөздер
Тайсойған көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы А.Пархоменко көшесі. Тайсойған көшесі А.Суворов көшесінен басталып, Жалын көшесінде аяқталады. Құрақты қысқа көшесімен және Қарталы көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 370 м. Тайсойған - Каспий ойпатының солтүстігінде орын тепкен құмды алаптың аты. «Тай сойған жер» деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Талапкер көшесі (Астана)

Талапкер көшесі Н.Тілендиев даңғылынан басталып, Қарталы, К.Бәйсейітова көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 988 м. Талапкер - «талаптану, ынталану» деген мағынаны білдіреді. Ол тілімізде жаңадан қалыптасқан атау. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қосылмалар

Қосылмалар — сөзді морфемалық тұрғыдан бөлшектегенде, негізгі морфемаларға қосылып, түбір сөзге неше түрлі грамматикалық мағына үстейтін тұлғалар. Ондай грамматикалық тұлғалар іштей қосымшалар және қосалқылар болып екі топқа бөлінеді. Бұрынғы зерттеулерде қосылмалар сөзді түбірлер мен қосымшалар деген екі жікке бөлгенде жеке аталып келді. Қазір сөзді морфемиканың негізінде морфемалық тұрғыдан талдағанда, қосымшалар деген ұғымға қосалқылар сыймай қалады. Қосалқылар — өз алдына жеке сөз ететін грамматикалық тұлғалар. Дереккөздер
Талғар көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 44 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Талғар көшесі Қарасаз көшесінен басталып, Қордай көшесінде аяқталады. Арғанаты, Балқантау, Жанкент, Ақсу-Аюлы, Құндызды, Ер Қосай, Қызыларай, Түлкібас, Зеренді, Бесшалқар, Ошақты, Сырымбет, Бағаналы, М.Жұмабаев даңғылын, Сарқан, Бөрілі, Баянтау, Мойынты, Түлкібас көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы -2394,9 м. Талғар - Алматы облысындағы қала. Облыс орталығы Талдықорған қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 283 шақырым жерде, Іле Алатауының баурайында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Жоңғылау білдегі

Жоңғылау білдегі - дайындаманың ілгермелері қозғалуы арқылы металдан және басқа материалдардан жасалған. бұйымдарды жоңғымен өңдеуге арналған білдек. Жоңғылау білдектерірі кең омбібаптылығымен ерекшеленеді де жазықты, қисық-сызықты беттерді өңдеуге, сонымен қатар бұрандаларды қалыптастыруға пайдаланады. Металөңдеуде айналдырықтардың осьтеріне қарағанда бұрышпен жылжитын әмбібабты үстелі бар, айналдырықтардың осьтері тиісті түрде орналасқан вертикальді, бірнеше айналдырықтары бар (жазық беттерді жоңғалау үшін) бойлай-жоңғылау, күрделітетіктерді көшіргіш арқылы өңдеу үшін көшіргіш жоңғылау жөне арнайыландырылған — кілтекті-жоңғылау, тіс жоңғылау, бұранда жоңғылау, атанақты- жоңғылау білдектері қолданылады. Дереккөздер
Қақпан құру

Бүркіт ұстаудың тағы бір түрі қақпан құру. Оның бір-неше түрі бар. Суыр, түлкіге құрылатын қақпанның серіппесін бостау етіп, қанды аузына киіз орап дайындайды. Сонда ғана ол түскен құстың жіліншігін жарақаттамайды. Қақпанды тау қойнауларына құрып, ауыр тоқпақ байлайды. Жанына қыранқара, сарша, ақсары, кезқұйрық сияқты құстарды байлап, жем жұлғызып, қоян түттіріп қояды, айналасына кесек еттер тасталады. Алыстан жем жеп отырған құсты көріп, түз бүркіт іркілмей келіп, жем жеймін деп қақпанға түседі. Бұл тәсілдің тағы бір түрі - жемтік айыру. Түзде бүркіттің өзі ұстап, олжасын басып жеп отырғанын көрген құсбегі бүркітті үркітіп жіберіп, дереу жемтік айналасына қақпан құрып кетіп қалады. Ал бүркіт болса өзі тастай қашқан олжасына қайтып оралып, жемтікті әрі-бері жұлқып жүріп қақпанды басады. Құс кейде қалықтап ұшып, сүзе қағып жүріп шабыттанса, кейде міз бақпай отырып алып, аң-құсты аңдитын қылығын бақылаған құсбегілер құстың көбірек, жиі отыратын орнына қолдан тас оба үйеді. Төбесіне құм төгіп, шөп-шалам тастап, оған жасырып қақпан құрып, қапыда қыранды қақпанға түсіреді. Мұны «оба жию», «обаға қақпан құру» деп атайды. Дереккөздер
Қалқанды тетіктердің қабаттарын суық күйде каширлеп қаптайтын жанышпа білік баспағы негізіде құрастырылған тізбектер

Қалқанды тетіктердің қабаттарын суық күйде каширлеп қаптайтын жанышпа білік баспағы негізіде құрастырылған тізбектер — суық қатаятын дисперсиялық желімдердің (ПВА) арқасында термопластикалық полимерлі шаранақпен (ПВХ) жазық қалқанды тетіктерді қаптауға арналған құрылғылар. Өңделетін қалқандардың өлшемдері: ұзындығы 900мм-ден бастап; ені 1300 ... 2200 мм; қалыңдығы 3 .., 40 мм. Дереккөздер
Гүлбану Сейілбекқызы Қосымова

Гүлбану Сейілбекқызы Қосымова (7. 11. 1954 жылы туған, Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Көпмола ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының докторы (2005), профессор. Қазақтың Абай атындағы педагогика институтын бітірген (1977). 1991 жылы "Қазақ эпосындағы фразеологизмдер" тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады. 1996 жылы ҚР БжҒМ ЖАК доцентi атағын иемденді. 2003 жылы "Қазақ шешендік өнерінің негіздері және тілдік танымы" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғап, 2007 жылы ҚР БжҒМ ЖАК профессоры атағын иемденді. Қазір Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университетінің Жалпы тіл білімі кафедрасында профессор. Қазақ тілі тарихы, шумерология және түркітаным, тарихи лексикология, грамматика, шешендік өнер, мәтін және дискурс, академиялық шешендік, педагогикалық риторика және методика бағыттарында еңбек етіп жүр. Ресей Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (2011). "ҚР Білім беру ісінің үздігі" (1995), "ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері" (2003), "Жоғары оқу орнының үздігі" (2006), "Ғылым және Білім беру ісіне айрықша еңбек сіңіргені үшін" төсбелгісінің (2016) және Түркия Президенті Реджеп Тайып Эрдоған ұсынған "Түркі тілін дамытуға үлес қосқан ғалым" марапатының (2017) иегері. Отандық және шетелдік басылымдарда 200-ден астам ғылыми мақалалары және 30 шақты кітаптары жарық көрді. Марапаттары * Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері * ҚР «ЖОО-ның Үздік оқытушысы (2007)» грантының иегері * Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің «Үздік оқытушысы» (2013) * «Ғылым мен білімге сіңірген айрықша еңбегі үшін» төс белгісінің иесі (2016) * «Ы.Алтынсарин атындағы медальдің» 2017 иесі * 2017 жылы Түркі ұлыстарының YIII Құрылтайында Туркия Президенті Реджеп Тайып Эрдоганның «Түркі ұлыстарының тілін дамытуға сіңірген еңбегі үшін» халықаралық марапат иесі. Дереккөздер
Тамшалы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы А.Беляков көшесі. Тамшалы көшесі Атакент орамынан басталып, Д.Карбышев көшесіне дейін және М. Дулатов көшесінен қайта басталады. Т.Жароков, Оқжетпес көшелерімен, К.Байсейітова, Шілікті, Жалаулы, Ж.Төлеубаев қысқа көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1441,5 м. Тамшалы - «тамшылы» деген сөздің дыбыстық өзгерісінен пайда болған атау. «Жаңбырлы, жауын-шашынды» деген ұғымды білдіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Теңізбай Нәбиұлы Рахымжанов

Теңізбай Нәбиұлы Рахымжанов (Ақадыр ауданы, Өспен ауылы 1946 ж. т.),жазушы , филология ғылымының докторы (1993), профессор (1995), Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1985). Арғын тайпасы Қуандық руының Қареке бөлімінен шыққан КазМУ- дің филология ф акультетін бітірген (1969).1971-1981 ж. ҚР ҒА- ның әдебиет және өнер институтында кіші , аға ғыл . кызметкер , 1981 жылдан Абай атынд. Алматы мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, профессор. 1993 ж . «Қазіргі қазақ романынын поэтикасы» тақырыбына доктрлық диссертация қорғады. Ғылыми зерттеу енбектері әдебиетгану проблемаларын а арналғ ан, бұл салада 60 - тан астам ғылыми енбегі, оның ішіңде 6 монографиясы жарык көрді. «Күн тамшысы » (1973), «Алтын керуен» (1980) өлең кітаптарынын , «Оралу» (1984) , «Туысқандар» (1984), «Кегілдіртырналар » (1988) әңгіме , повесть жинақтар ының авторы. Әңгімелері мен повестері орыс, белорус , өзбек тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Бүркітті тояттатып

Бүркітті тояттатып ұстау түзде алған аңын немесе кездескен жемтікті тойғанынша жеп, жемсауы ауырлап, ұша алмай қалған құсты қолға түсіру тәсілі. Тояттатып ұстау жер мен желге байланысты: желді күні тойған құс самғап кетсе, таулы жерде ұстатпайды. Әбден бөгіп, сықия тойған құсты ұрымтал жерде атпен қуған кезде құс талпынғанымен жоғары көтеріліп самғай алмай, жер бауырлай ұшып, қайта-қайта қона береді. Шаршап, аузын аша әзер дем алып, жер сыза далбалақтап, бұта, шілікті тасалай жорғалап жүгірген кезінде жүйрік ұшқыр атпен қуып жеткен аңшы шекпен, жамылғыны бүркіттің үстіне бүркей лақтырып жібереді. Үстіне төніп келген қауіпке қарсы айбат көрсеткен құс жабуды шеңгелдей бүріп жатып қалған кезде оңай ұстап алады. Қыс күндері аштыққа шыдамаған кезде өлексеге қонып тояттаған бүркітті mac жемтік тәсілімен қолға түсіреді. Өлексеге жаңа қонған бүркітті үркітіп жіберіп, етті кесектеп турап, ішіне асықтай малта тастарды тығып тасталады. Қайта оралған аш бүркіт тас аралас етті обырлана қарбытқанда жемсауы ауырлап, ұша алмай қалады. Құсты қолға түсірген әккі құсбегі оның басын төмен салбыратып, жемсауындағы тастарды сығып, алып тастайды. Бұл әдісті қазақ құсбегілері тас жемтікпен ұстау деп атаған. Дереккөздер
Нағима Дәнебекқызы Қошанова

Нағима Дәнебекқызы Қошанова (1965 жылы туған, Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Төрткүл ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1995). Түркістандағы педагогика училищені (1979), Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін (1984) бітірген. 1984-1992 жылдары Отырар ауданы орта мектебінде мұғалім. 1992 жылдан бастап Түркістандағы Қ.А.Йассауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің қазақ тілі кафедрасында аға оқытушы. Филология ғылымының докторы, профессор Т. Сайрамбаевтың жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі тұрақты тіркесті сөйлем мүшелері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 10-ға жуық ғылыми мақала авторы. Дереккөздер
Жем тұзақ

материалдары бойынша суретін салған Ж. Шәйкен.]] Жемтұзақ – саят құсын қолға түсіретін тұзақ түрі. Тәсілі Мұндай тәсіл негізінен өз жемтігін жеп отырған қыран құсты ұстауға қолданылған. Құсқа тез жетіп келіп, ұстаған аңын тастап кетуге мәжбүрлейді. Одан кейін, жіңішке ұзын жіптің бір ұшына құстың аузына сиятындай етті шырмап байлайды да, жіптің екінші ұшын қазық немесе тас сияқты ауыр затқа бекітеді. Жемтіктің үстіне жем тұзақты, кейде оған қоса аздап жас ет кесектерін де қояды. Адам кеткен соң, өзі ұстаған аңына қайта оралған құс, жемтігін жеймін деп жем тұзақты да қоса жұтып қояды. Жемсауына тұзақталған кесек ет түскен құс ұшып кете алмай отырған кезде саятшы келіп құсты ұстап алады да, аузындағы жіпті қиып жібереді. Дереккөздер Әдебиет * ҚР ҰМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Таңбалытас көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 76 көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Таңбалытас көшесі Тұран даңғылынан басталып, Аягөз көшесінде аяқталады. Күреңбел көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 423,5 м. Таңбалытас - таулы жердегі жартастарга, үңгір қабырғаларына немесе жеке бір тастарға шекіліп, таңбаланған суреттер мен белгілер. Қазақстан жерінде таңбалы тастар көптеп кездеседі. Мысалы, Арпаөзен, Қапшағай, Қаратау, Абыралы, Жалғызтау таңбалы тастары. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қаңылшақты баспақтар

Қаңылшақты баспақтар — жиһаз жасау өндірісінде бедерлі қалқанды тетіктерді желімдерді қолданбай синтетикалық шпондармен қаптауға арналған құрылғылар. Өңделетін тетіктердің өлшемдері: ұзындығы 3600 мм-ге дейін, ені 1800 мм-ге дейін. Дереккөздер
Светлана Шайкенқызы Омарова

Светлана Шайкенқызы Омарова (2. 4. 1948 жылы туған, Көкшетау қаласы) — филология ғылымы кандидаты (1989). Алматы педагогикалық шет тілдер институтын бітірген (1970). 1970—1971 ж. Бүкілодақтық "Білім" қоғамының библиография бөлімінде аға библиограф-аудармашы. 1971—1984 ж. Қазақ политехникалық институтының шет тілдер кафедрасында аға оқытушы. 1984 жылдан Шымкент педагогикалық институтында қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы. Профессор A. Н. Баскаковтың жетекшілігімен Республикадағы Жоғарғы оқу орындарында қазақ тілінің қолданылуы туралы кандидаттық диссертация қорғады. 4-5 мақала жариялады. Шығармалары: *Функцирование казахского языка в сфере высшего образования республики (на материале статолингвистического обследования педвузов Каз ССР). АКД., А„ 1989. Дереккөздер
Тараз көшесі (Астана)

Тараз көшесі Жәнібек тархан көшесінен басталып, М.Лермонтов көшесінде аяқталады. Ақмола, Ағыбай батыр, А.Иманов, Баянауыл, М.Дулати, Кенесары, Отырар, Абай даңғылын, Ж.Омаров, С.Сейфуллин, Қарағанды, Ә.Жангелдин көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1756,6 м. Тараз - Талас өзенінің бойындағы ежелгі қала. Қазіргі кезде Жамбыл облысының орталығы. Қаланың батыс және оңтүстік-батыс жағында Қаратау сілемдері, ал оңтүстігі мен шығысында Талас Алатауы орналасқан. 2000 жылы ЮНЕСКО көлемінде Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойы аталып етілді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Бақыт Аманұлы Рақышев

Бахыт Аманұлы Рақышев (1937 жыл) — кеңестік партия кызметкері, Шет ауданының түлегі. Уақ руынан шыққан. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1961), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын 1961 жылы Шет ауданындағы Қызылтау ауылында бөлімше агрономы болудан бастаған. 1965–1985 жылы Шет аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Қарағанды облыстық партия комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы, Тельман аудандық партия комитетінің 2-хатшысы. 1977–1983 жылдары Ульянов, Талды (1977-1983) аудандық партия комитеттерінің 1-хатшысы. 1983 жылдан Қарағанды облысы бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындау және сапасын тексеру инспекциясының бас инспекторы, «Қаражар» кеңшарының директоры қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы, Құрмет Белгісі ордендерімен марапатталған. Өз өмірі Әкесі Аман Рақышев (1937 жылы туған) — агроном, партия, кеңес қызметкері болған. Дереккөздер
Тарбағатай көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 27 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Тарбағатай көшесі Наурыз көшесінен басталып, Тастақ көшесінде аяқталады. Қайнар, Қарасу, Моншақты, Сарыағаш, Ақтөбе, Жезді көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы -777 м. Тарбағатай - Алтай тау жүйесіне жататын, Зайсан мен Алакөл аралығындағы жота. Батыстан шығысқа қарай 300 шақырымға созылып жатыр. Ең биік жері - Тастау (2991 м). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Таскескен көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ы240 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Таскескен көшесі Обаған көшесінен басталып, Балқантау көшесінде аяқталады. Марқакөл, Сарыкөл, Аршын, Көген, Берен, М.Жұмабаев даңғылын, Қордай көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 2314 м. Таскескен - тасқа байланысты жер атауы. Еліміздің кейбір өңірлеріндегі елді мекендер осы атпен аталады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Пантералар

Пантералар, бабыр – мысық-тектес ірі жануарлар тұқымы. Дене ұзындығы 91 -317 см, құйрығы ұзын (70-114 см) дене ұзындығы жартысындай; салмағы 91-390 кг. Түсі әртүрлі, бірақ көбінесе сары және қара түсті. Арқасы иілген, шоқтығы биік. 4 қаз. түрі бар: арыстан, жолбарыс, леопард, ягуар Азияда, Африкада және Америкада таралса, Орта Азияда - жолбарыс пен қабылан тіршілік еткен. Ареалы мен саны азаюда. Қорғауды қажет етеді. 3 түрі және 9 түр тармағы ХТҚО және КСРО Қызыл кітабына енгізілді. Дереккөздер
Амангелді Бөтешұлы Қошқаров

Амангелді Бөтешұлы Қошкаров (31. 08. 1939 жылы туған, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Жаңақорған қыстағы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының докторы (1997). Абай атындағы ҚазПИ-дің филология факультетін, Қаз КСР ғылым академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген (1964). 1964-1966 жылдары Алматы облысы, Балхаш ауданында мұғалім. Мәскеудің М. Торез атындағы шет тілдер институтының жанындағы эксперименттік лабораторияда профессор В. А. Артемовтің жетекшілігімен ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысады. 1973-1978 жылдары Жамбыл педагогика институтында аға оқытушы, доцент. 1978-1986 жылдары қыздар мемлекеттік педагогика институтында доцент. 1986-1997 жылдары осы институттың орыс филология кафедрасының меңгерушісі. 1997 жылдан Ақмоладағы Л. Н. Гумилев атындағы Евразия университетінің профессор, филология факультетінің орыс тілі кафедрасының меңгерушісі. "Қазақ тілінің ызың дауыссыздарын спектральді талдау" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 50-ден аса ғылыми еңбектердің авторы. Дереккөздер
Тасқұдық көшесі (Астана)

Тасқұдық көшесі — Астанадағы көше. Троицкий көшесі деп бұрын аталған ол Ақшағыл көшесінде аяқталады. Ұзындығы — 131,9 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қашау білдектері

Қашау білдектері — ағаш өңдеу өндірісінде әртүрлі кескіш қашаулар арқылы тетіктерде қималары тікбұрышты ұялар жасау үшін қолданылатын құрылғы. Бұлар шынжырлы қашау және ұялы қашау болып екіге бөлінеді. Шынжырлы қашаумен тереңдіктері 175 мм, ендері 6 .. 30 MM, ал ұялы қашау мен тереңдіктері 70 мм, ендері 1 ... 16 келетін ұялар жасалады. Дереккөздер
Тастақ көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № ЗО көше. Ұзындығы - 311,2 м. «Көктал» тұрғын алабы. Тастақ көшесі Тарбағатай көшесінен басталып, Қарасу көшесінде аяқталады. Тастақ - «тас араласқан, тасы көп» деген мағынаны білдіреді. Елімізде «Тастақ» атты елді мекендер кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ташкент көшесі (Астана)

Ұзындығы - 381,1 м. Ташкент көшесі Ашхабад көшесінен басталып, Т.Шонанұлы көшесімен қиылысады. Ташкент - ежелгі Жібек жолының бойында орналасқан қала. 1918-1924 жылдар аралығында Түркістан АКСР-нің астанасы болды. Ташкентте қазақтың «Бірлік туы», «Ақ жол» секілді бірқатар басылымдары жарық көрген. Қазіргі кезде Өзбекстан Республикасының астанасы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Бозшакөл республикасы

«Бозшакөл республикасы», Шет ауданының Бозшакөл деген жерінде 1923 жылы құрылған, халық арасында осылай аталып кеткен мойынсерік. Алғаш болып мойынсерік мүшелігіне Кешубай, Ақыжан, Мақыжан Түйтебаевтар, Абай Төлегенов, Жолдас Омаров, Алтыбай Нақыпов, Шаян Қойшыбаев, Саржан Домалақов, Айтбек Шілікбаев, Рақымбек Кәукенов, Әшләй Байсақалов, Сыздық Ақылбаев (академик Жамбыл Ақылбаевтың атасы) және басқалары кіреді. Бозшакөлге 50 отбасы көшіп келеді. Сарысудың, Спасскінің жалаңаяқтары да осы жерден табылады. Мойынсерікке Лениннің есімі беріледі. Мойынсерік төрағасы сайланбайды, жауапкершілігі Сыдан Өтеновке жуктеледі. 1925 жылы С. Өтеновтың Ұйымдастыруымен алғашқы партия ұясы құрылады, хатшысы болып белгілі ақын Тұңғышбек Дәлмағанбетов сайланады. Оның қатары күн өткен сайын нығая береді. Әйеш Иманбаев, Алтыбай Нақыпов, Шаян Қойшыбаев, ағайынды Әби мен Қали Томпиевтер партия қатарына өтеді. Осында тұңғыш рет Шет жеріңде кеңес мектебі ашылады. Оған педагогикалық білімі бар Т. Дәлмағанбетовтың өзі мұғалім болады. «Бозшакөл республикасы» атанып, алты жылға жуық өмір сүрген осы коғам туралы Тұңғышбек ақын «Бозшакөл» атты дастан қалдырған. 1928 жылы Шетауданы кұрылып, әкімшілік жағынан қайта бөлінуіне орай мойынсерік те тарайды. Осы серіктестікті құрушылардың бірі Қойшыбаев Шаянның (Нысанбай; 1894 - 1983) естелігі 14.06.2005 ж. «Орталық Қазақстан» газегінде «Жарқын емір беттерінен» деген тақырыппен жариялаңды. Ол кісінің есімі Шетенірінің көркем шежіресін жасаған жазушы Кәмел Жүністегінін «Құба белдер» трилогиясында кездеседі. Ш. Қойшыбаев Қазан төңкерісінен кейін Арқа жерінде Қосшы Ұйымдарын құруды басқарушылар қатарында болды. Қарқаралы партия, атқару комитеттері мен басқа да басшы орындарда Абдолла Асылбеков, Мұқаметқали Тәтімов, Орынбек Беков, Сыдан Өтеновтермен үзенгілес болған. 1926 жылдан Қызылтау ауылдық кеңесінің төрағасы, 1926 жылы ҚазОАҚ мүшесі болып сайланды. 1929 жылы Нұраталды ет-сүт кеңшарында ферма басқарушысы, 1934 жылдан «Жаңажұртта», «Шаруатеңеуде», Роза Люксембург атындағы ұжымшарда, Ақбауыр ауылында төраға болып істеген. Дереккөздер
Балғаным Балғынбайқызы Құлмағамбетова

Балғаным Балғынбайқызы Құлмағамбетова (1929 ж. 21 қарашада Батыс Қазақстан облысы.Жаңақала ауданы.Жаңақазан ауылында дүниеге келген .Астрахань облысы, Қарабайлы ауданы, Қарабайлы ауылына тұрмысқа шыққан — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1959). Құлмағанбетова Балғаным Бағынбай қызы менің әкем Құлмағамбетов Қазыбектің туған апасы, бұл кісі Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Жаңақазан ауылынан болады ,Балғанымның туған анасы Ақкенже осы Жаңақазан ауылында туған жерінде жерлеген.Балғанымның уш ұлы Сакен,Бағдат,Айбек .Улкен ұлы Сакеннен Бибиткул,Арман деген немерелері бар,олар осы Батыс Қазақстан Орал облысында тұрады.Астрахань Қарабайдың ауылына тұрмысқа шыққан ол жер бұл кісінің туған жері емес. Өмірбаяны Қазақтың мемлекеттік Қыздар институтын бітірген (1951). Қаз КСР ҒА Тіл білімі институтының аспирантурасында оқыған. 1957 жылдан осы кезге дейін ҚР Білім және мәдениет министрлігі жанындағы Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім проблемалары институтында қазақ және орыс мектептерінде қазақ тілін оқыту лабораториясының меңгерушісі болып қызмет атқарып келеді. "Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің аффикстік түрленуі" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Марапаттары "Қаз КСР халық ағарту ісінің озаты", "КСРО халық ағарту ісінің озаты", "Еңбек ардагері", "Ы.Алтынсарин" медальдарымен, Білім министрінің грамоталарымөн марапатталған. 200-ден астам оқу-әдістемелік құралдар, сөздіктер мен тілашар, дидактикалық материалдар, түсіндірмелі сөздіктердің авторы. Дереккөздер
Тәттімбет көшесі (Астана)

Тәттімбет көшесі Боталы көшесінен басталып, С.Кубрин көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 852 м. Тәттімбет Қазанғапұлы (1815-1862) - қазақтың күйші-композиторы, домбырашы, шертпе күй орындаушылық мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Тәттімбет қырықтан аса күй шығарған. «Қосбасар», «Сарыжайлау», «Сылқылдақ», «Былқылдақ», «Терісқақпай», «Бес төре», т.б. күйлердің авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Жазық басу машинасы

Жазық басу машинасы — басу процесі әрілі-берілі қозғалыстың жазық талерде орналасқан басу формасына қағаз табағы басу цилиндрі арқылы басылатын полиграфия машинасы. Шағын, орташа, үлкен форматты жазық басу машинасы болады. Дереккөздер
Кәрімбек Арыстанбекұлы Құрманәлиев

Кәрімбек Арыстанбекұлы Құрманәлиев (20. 04.1962 жылы туған, Түркістан облысы, Алғабас ауданы) тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1992), доцент (1995). Алматы шет тілдер институтын бітірген (1986). 1986—1987 жылдары осы институтта кәсіподақ терағасы. 1987 жылдан Қазақтың қыздар педагогика институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, шет тілдер кафедрасы меңгерушісі. 1992 жылдан "Қайнар" университетінің оқу ісі проректоры, профессор. Профессор Ш. Сарыбаевтың жетекшілігімен "Батыс Сібір қазақтарының тіл ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидат диссертация қорғады. 20-дан астам ғылыми еңбек жариялады. Ғылыми еңбектері қазақ, орыс, неміс тілдері мәселелеріне арналған. Бірнеше оқулық пен оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 1 және Тәуелсіздік көшесі (Жаңа әкімшілік орталық). Қонаев көшесі Тұран даңғылынан басталып, Қабанбай батыр, Қазақ радиосы, Ақмешіт, Түркістан, Мәңгілік ел, Мақатаев көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 2700 м. Бүл көшеде ҚР Сыртқы істер министрлігі, «ШХОЗ», «Дипломат» қонақүйлері орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Темірқазық көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Космонавтиканың 30 жылдығы көшесі. Темірқазық көшесі Космонавтар көшесінен басталып, Қараөткел көшесінде аяқталады. Толағай, Р.Қошқарбаев, Ә.Ермеков көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 852,6 м. Темірқазық - Кіші аю шоқ жұлдызындағы ең жарық жұлдыз. Қазақ халқы Темірқазық жұлдызы арқылы бағыт-бағдарын дәл анықтап отырған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Теңіз көшесі (Астана)

Теңіз көшесі Г.Әлиев көшесінен басталып, Алпамыс көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 163,3 м. Теңіз - Қорғалжын алабындағы көл. Ақмола облысының оңтүстік-батысында орналасқан. Теңізге Нұра, Қүланөтпес өзендері құяды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Тобылғысай көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Новолунный көшесі. Тобылғысай көшесі Мирный көшесінен басталып, Арай көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 243 м. Тобылғысай - тобылғы мол өскен сай. Тобылғы - раушан гүлділер тұқымына жататын қызыл күрең түсті бұта. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қозғалмайтын үстелді тар таспалы ажарлау білдегi

Қозғалмайтын үстелді тар таспалы ажарлау білдегi — ағаш өңдеу өндірісінде жазық тетіктерді (сырықтарды, өлшемдері ықшамды қалқандарды т.б.) тегістеу жұмыстарын жасауға арналған құрылғы. Өңделетін материалдардың ең үлкен өлшемдері: ұзындығы 1250 мм, ені 300 ... 400 мм, қалыңдығы 60 мм. Дереккөздер
Жарықсүзгі

Жарықсүзгі (орысша светофильтр) — жарықтың спектрлік құрамын өзгертуге арналған оптикалық құрылғы. Жарықсүзгі әрекеті оның жұтылуы, шағылысуы, интерференциясы әртүрлі оптикалық құбылыстарға негізделеді. Қолданбалы физикада, фотографияда, жарық техиикасында, полиграфияда, т.б. пайдалынылады. Дереккөздер
Мұхаметжан Боқайұлы

Мұхаметжан Боқайұлы (1912-1974), палуан. Жаңаарқаның түлегі. 1935 - 1936 жылы механизаторлар курсын бігіріп, Жаңаарка ауданының алғашқы тракторшыларының бірі болды. Кейіннен ферма меңгерушісі болып істеген. 1930-1970 жылы ауыл спортын дамытуға зор үлес қосты. 1935 жылы қазақша күрестен ҚР-ның біріншілігінде ауыр салмақ категориясы бойынша жеңімпаз атанды. 1945 жылы Жамбылдың 100 жылдық мерейтойында 1-орынды жеңіл алды. 1948 ж. Ашхабадта өткен халықаралық жарыста чемпион атанды. Жаңаарка ауданының орталығы Атасу қалашығында палуан есімімен көше аталды. Дереккөздер
Реабилитация

Реабилитация - ақтау, ақталу, орынсыз тағылған айыптан ақтап шығару. Бұл көбінесе негізсіз тағылған айып-кінәні сот арқылы немесе әкімшілік жолмен жоққа шығару, абырой-атақпен хұқықты кайта калпына келтіру жолымен жүзеге асырылды. Р. әр елдің тарихында кездесіп отыратын окиға. Бұл процесс біздің елімізде КОКП-нің 20, 22 ж әне 27-съездерінің, сондай-ақ Бүкілодақтық 19 партия конференциясының шешімдерінен кейін кең түрде жүзеге асырылды. КОКП-нің 20-съезінде И.В.Сталиннің жеке басына табыну қатал айыпталып, репрессиялық саясатқа толық тыйым салынды, лениндік норма қайта қалпына келтірілді, социалистік заңлылықтықатаң сақтау талап етілді. Осыған байланысты 1954-1964 жылдар арасында бұрын репрессияға ұшырап, жазықсыз жазаланғандардың көпшілігі ақталып, азаттық алды қайтыс болғандары кейін ақталды. Бірақ бұл процесс 1960-1984 ж. арасында аздап тоқтап қалды. Елімізде болып өткен репрессиялар жөніңде айтпауға тырысты, айтқан күннің өзінде ол жөнінде жұқалап қана сөз бөлды. Ал елімізде демократия мен жариялылыктың, плюрализмнің дамуына кең жол ашты, партия халықты қайта құруға, бетбұрыс жасауға, жаңаша ойлауға, құқықтық мемлекетті нығайтуға шақырды. Оның үстіне КОКПОК-нің 1989 ж. «30-40-шы және 50-ші жылдардын бас кезінде орын алған жазалау шараларынын құрбаңдарына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» қаулысына сай жазықсыз жазаланғандардың бәрінің толық ақталуына олардың бейнесінің мәңгі есте қалдыруына тиісті жағдай жасалды. Ақталған қарағандылықтар Осыған байланысты әр жылдары орынсыз жауапқа тартылып, жазықсыз жазаға ұшыраған қарағандылықтар Ж.Ақбаев, Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков, Н.Нұрмақов, А.Асылбеков, М.Ғатаулин, Н.Нұрсейітов, М.Ордабаев, Ж.Баймолдин, А.Нарешев, Ж.Өмірбеков, 3.Әбділдин, Б.Жақсылықов, А.Рүстемов, Б.Ысқақов, М.Теміров, Р.Нарешев, т. б. реабилитация алды, яғни толық ақталды. Дереккөздер
Толағай көшесі (Астана)

Толағай көшесі Мирный көшесінен басталып, Н.Оңдасынов көшесінде аяқталады. Арай, Қараөткел, Темірқазық көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы -495,8 м. «Толағай» - халық аңызы. Бүл аңызда Саржан деген аңшының ұлы Толағайдың ертегі желісіндей сағат санап өсуі, еліне жұт келгенде, ешқашан құрғақшылықты көрмеген, шөбі шүйгін жер жаннаты Тарбағатайды тауып, оны арқасына салып, еліне қайтқаны, жылжып келе жатқан үлкен таулы көрген халықтың оны ұрандап, қуанышпен қарсы алғаны, селдетіп жаңбырдың қүйғаны, шаршаған батырдың тау астынан шыға алмай «Апа!» деген жалғыз ауыз сөзге ғана шамасы келіп, мәңгіге сол таудың астында қалғаны, содан бұл таудың «Толағай» аталғаны айтылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Торғай көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 22 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Торғай көшесі Ұлытау көшесінен басталып, Жарқайың көшесінде аяқталады. Ордабасы, Маятас көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 410,9 м. Торғай - Қостанай облысындағы аудан орталығы. Бүл өңірден қазақ әдебиеті мен мәдениетіне үлкен үлес қосқан Ыбырай Алтынсарин, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, А.Иманов секілді белгілі тұлғалар шыққан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Жинақтап тігіп-кесу агрегаты

Жинақтап тігіп-кесу агрегаты (орысша: вкладочно-швейно-резальный агрегат — ВШРА) — кітапша, кітап және журнал дәптерлерін біріне-бірін салып жинақтап тысымен қоса түбінен сыммен тігіп және үш жағынан кесіп шығаратын агрегат. Дереккөздер
Құралкүймешік

Құралкүймешік (, , латын. supports — ұстаймын) — метал немесе ағаш өңдеу үрдісін жүргізгенде кескіш құралдармен бұйымдарды бекітіп қою үшін немесе жылжыту үшін қолданылатын білдектің негізгі жұмыс мәрімі. Құрал күймешектер кескіш құралға немесе дайындамаға жылжу қозғалысын береді. Дереккөздер
Жинақтау машинасы

Жинақтау машинасы (орысша: подборочные машины) — дәптерлерді рет-ретімен жинастырып кітап топтамасын (блогін) қалыптастыруға арналған. Жинақтау дәптерлерді бірінің үстіне бірін қаттау, немесе бірінің ішіне бірін салу (4-5 дәптерден тұратын) кітапша, журнал т.б. әдістерімен атқарылады. Дереккөздер
Клара Аяпбергенова

Клара Аяпбергенова (2. 9. 1933 жылы туған,қ Семей облысы, Ақсуат ауданы) — филолог ғылым кандидаты (1987), доцент (1993). Алматы қыздар педагогикалық интын бітірген (1955). 1956—1964 ж. "Социалистік Қазақстан" (қаз. "Егемен Қазақстан") газетінің, "Қазақстан әйелдері" журналының қызметкері. 1964-1968 ж. Гурьев педагогикалық институтының, 1968—1971 ж. Алматы хореография училищесінің оқытушысы. 1971—1996 ж. Алматы медициналық институтында оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі. Акад. Ә. Қайдардың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі медицина терминдерінің жасалу жолдары мен шығу көздері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 40-қа жуық ғылым еңбектері бар. Шығармалары: Учебное пособие no казахскому языку для студентов русской аудитории медицинских институтов. А., 1978; Русско-казахский медицинский разговорник-словарь. А., 1980; Некоторые вопросы преподования казахского языка в русской аудитории АГМП. А., 1982; Истоки формирования и развития медицинской терминологии в казахском языке. АКД., А., 1987; Методическое пособие для преподователей. А., 1990; Толкование медицинских терминов на казахском языке. А., 1993; Медицина терминдерініңқалыптасу жолдары. А., 1994; Қазақ тілін үйретушілерге окулық. А., 1993; Қазақ тілі. А., 1995. Дереккөздер
Омограф

Омограф ( — бірдей, grapho — жазамын) — біркелкі жазылып, екпіннің алмасып түсуіне байланысты түрліше дыбысталатын, мағыналары әр басқа сөздер мен сөз формалары. Омонимия құбылысының айырықша түрлері. Қазақ тілінде омографтар негізінен зат есім мен етістіктің болымсыз түрінен жұп құрайды. Мысалы, тартпа (зат есім), тартпа (етістік); бөлме (зат есім), бөлме (етістік); алма (зат есім), алма (етістік), шығарма (зат есім), шығарма (етістік); шаппа (зат есім); шаппа (етістік); қойма (зат есім), қойма (етістік); жайма (зат есім), жайма (етістік) т. б. Екпін омографтардың зат есім сыңарларының соңғы буынына түседі де, етістік сыңарларының бас буынына түседі. Омограф тіл-тілдің барлығында кездеседі. Мысалы, орыс тілінде замок(кұлып) және замок(қамал); мука(ұн) және мука (азап) т. б. Дереккөздер
Серік Ерғалиұлы Исабеков

Серік Ерғалиұлы Исабеков (2. 2. 1941 жылы туған, Павлодар облысы, Павлодар ауданы, Ерік селосы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының докторы (1996). Алматы шет тілдер педагогика институтын бітірген (1964). *1964-1969 жылдары сол институтта оқытушы. *1969—1973 жылдары Мәскеудің М. Торез атынд. шет тілдер пед. институтының аспиранты. *1973—1978 жылдары Апматы шет тілдер институтында оқытушы. *1978—1988 жылдары осында кафедра меңгерушісі, *1988—1994 жылдары неміс тілі факультетінің деканы. Қазақ мемлекеттік хапықаралық қатынас және әлем тілдері институтындағы диссертациялық кеңестің төрағасы (1998). *Мәскеуде "Неміс тіліндегі түрақты сөз тіркестері" деген тақырыпта канд. (1996), ал Алматыда "Неміс және қазақ тілдеріндегі лексика мен фразеологияның арасындағы қоспалы принцип" деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Ғапымның 30-дан аса ғылыми мақалалары мен екі монографиясы жарық көрді. Дереккөздер