kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тобыл

Тобыл — Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Қазақстанның Қостанай облысы және Ресейдің Қорған, Түмен облыстары жерімен ағады. Бастауы Тобыл Оңтүстік Оралдың шығыс сілемдерінің бірі – Қараадырдан басталып, Ертіске құяды. Су алабы Қазақстан жеріндегі ұзындығы 800 км, су жиналатын алабы 426 мың км 2 , Қазақстандық алабы 130 мың км 2 . Басты салалары – Шортанды, Сынтасты, Әйет, Үй, Обаған (көпшілігі сол жағынан құяды). Өзен алабында Жақсы Алакөл, Жаман Алакөл, Қулыкөл, Тентексор, Томарлыкөл, Теңіз, т.б. көлдер бар. Гидрологиясы Бастаулық бөлігінде Торғай қолатымен өтеді. Бұл тұста өзен арнасы тастақты келеді және аңғарында ойдым-ойдым қарасулар көп кездеседі. Аңғары өте енді, 2 – 30 км аралығында. Негізінен қар (60%-ы) және жауын-шашын суымен толысады. Жылдық ағынның 82,5%-ы көктемде, 13,5%-ы жазда – күзде, 4,0%-ы қыста болады; жоғарғы деңгейі сәуір – маусым айларына келеді. Қазақстандық бөлігіндегі жылдық орташа су ағымы 26,2 м 3 /с, орташа лайлығы 300 г/м 3 , минералдылығы 500 – 600 мг/л-ге, далалық өңірде 2000 мг/л-ге жетеді. Суы хлорлы. Өзен қараша – сәуір айлары аралығында қатады; мұзының қалыңдығы 70 – 78 см. Жазғы суының орташа температурасы 19 – 20°С кейде шілдеде 28,2°С-қа дейін жылынады. Сипаты Кең жазық болып келген өзен жайылмасында шоқ қарағайлы орман өседі. Өзенде балық бар. Алабы тың және тыңайған жерлерді игерудің нәтижесінде республикадағы сансалалы ауыл шаруашылық дамыған басты астықты өңірге айналды. Қойнауынан темір кентасы, көмір асбест қорлары анықталды. Аңғарында еліміздегі салалық ірі кәсіпорындар саналатын Соколов-Сарыбай кен-байыту, Жітіқара асбест, Лисаковск кен-байыту комбинаттары, т.б. орналасқан. Тобыл суын тиімді пайдалану үшін Жоғарғы Тобыл бөгені, Қаратомар бөгені, Амангелді, Желқуар, Қызылжар бөгендері салынған. Өзен бойында Жітіқара, Лисаковск, Рудный және Қостанай қалалары орналасқан. Дереккөздер
Шу (өзен)

Шу – Қырғызстан мен Қазақстан жеріндегі өзен. Ұзындығы 1186 км (Қазақстан аумағында 600 км), су жиналатын алабы 148000 км 2 (Қазақстан аумағында 62500 км 2 ). Бастауы Теріскей Алатауы мен Қырғыз Алатауынан бастау алатын Жуанарық және Қошқар өзендерінің қосылған жерінен бастап Чүй (Шу) аталады. Су алабы Ірілі-ұсақты 80 саласы бар, ірілері (Қазақстанда): Қорағаты, Меркі, Қарабалта, Ақсу, т.б. Теріскей Алатау мен Қырғыз жотасын кесіп өте бере Шу Жоғары Ортотоқой және Төменгі Ортотоқой шатқалдарын қалыптастырған. Соңғысының тұсында Ортотоқой бөгені салынған. Төменде Шу Ыстықкөл қазаншұңқырына шығады. Шу мен Ыстықкөлдің суайрығы айқын емес. 20 ғасырдың 50-жылдарында Шу суының бір бөлігі су тасу кезінде Көтемалды тармағы арқылы Ыстықкөлге құйылған. Қазіргі кезде көлмен байланысы жоқ. Қазақстанда Жамбыл облысының Қордай, Шу, Мойынқұм, Сарысу аудандары жерімен ағып өтеді. Өзеннің Қазақстан аумағындағы ұзындығы - 800 км. Теріскей Алатау мен Қырғыз Алатауындағы мұздықтардан басталатын Жуанарық, Қошқар өзендерінің қосылуынан қалыптасып, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы Ащыкөл-Ақжайқын ойысына құяды. Қазаншұңқырдан шыға бере тағы да бірнеше тар шатқалдар арқылы өтетін аңғары Боом шатқалынан кейін біртіндеп кеңейеді, сағалық аңғары айқын байқалмайды. Қорағаты өзенінен кейінгі саласыз аумағында Шу Мойынқұм құмды алқабына шығады. Одан әрі бірнеше тармақтарға бөлініп, тартыла бастайды. Суы мол кезеңдерде Қаратаудың солтүстік сілемдері етегі мен Бетпақдаланың аралығындағы Ащысу ойысының көлдеріне жетеді. Арнасының ені орта ағысында 50 – 100 м, төменгі ағысында 40 – 60 м. Ертеде суы Сырдарияға құйған. Гидрологиясы Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Қазақстан жерінде Тасөткел бөгені бар. Бойында егін суару мақсатында Шығыс және Батыс Үлкен Шу, Шу каналы, Сортөбе, Георгиевка, Атбашы, т.б. каналдар, шағын СЭС салынған. Жылдық ағынының 14,8%-ы көктемде, 58,3%-ы жаз-күз айларында, 26,9%-ы қыста байқалады. Шілде-тамыз айларында тасып, желтоқсан – наурызда қатады. Ағыны реттелетіндіктен су режимі табиғи қалпынан өзгеріп кеткен. Көп жылдық орташа су ағымы Амангелді ауылы тұсында 77 м 3 /с. Алабындағы 60 мың га-дан астам егістікті суаруға Шу өзені суының 55%-ы пайдаланылады. Дереккөздер
Ипотекалық несие

Ипотекалық несие ( — кепіл‚ кепілзат) — # ұзақ мерзімге несие алу үшін жылжымайтын мүлікті кепілге салу; # ипотекалық қарыз ақша (ипотекалық несие) қозғалмайтын мүліктің кепілдігіне банк беретін қарыз ақша; # сенім қозғалмайтын мүліктің кепілдігі туралы банк қарыз алушыға беретін куәлік. Ипотекалық несие жылжымайтын мүлік кепілімен берілетін несие нысанында қаржы ресурстарын тарту тәсілі, яғни ипотекалық‚ коммерциялық банкілер‚ сақтандыру және басқа несие-қаржы мекемелері жылжымайтын мүлік (жер‚ құрылыс‚ тағы басқа) кепілімен беретін несие. Үймереттер мен ғимараттар, бірыңғай мүліктік кешен ретінде қаралатын институттық бірліктер, тұрғын үйлер мен пәтерлер, тұрғын үйлердің бір бөлігі, қонақ үйлер, демалыс үйлері, саяжайлар, бақ телімдері, гараждар мен тұтыну мақсатындағы басқа да құрылыстар, аяқталмаған құрылыс нысандары, әуе, теңіз, өзен кемелері, ғарыштық нысандар, көп жылдық екпе ағаштар, жалгерлік құқық ипотекалық несие үшін салынатын кепілзат бола алады. Мемлекет қорлар мен орман қорлары, мемлекет шекараға іргелес жерлер, кепілге салуға заңмен тыйым салынған басқа да нысандар кепілзат бола алмайды. Ипотекалық несиені алу мақсатына қарай қысқа мерзімді (ағымдағы қажеттілікті қанағаттандыру үшін) және ұзақ мерзімді ипотекалық несие болып бөлінеді. Ипотекалық несие кезінде қарызгерде меншікті пайдалану құқығы сақталады. Несие толық өтелгеннен кейін несиегерге берілген меншік құқығы жойылады. Өтеу нысандары: тұрақты, тіркелген пайыздық мөлшерлемелі ипотека кәдуілгі ипотека немесе төлем біркелкі төленіп отыратын ипотека; пайыздық мөлшерлемесі өзгермелі ипотека. Нарықтағы несие беру құралдары айналысының мүмкіндігіне қарай жабық ипотека; ашық ипотека; лимиттелмеген ипотека; шектеулі-ашық ипотека; шоғырландырылған ипотека деген түрлерге бөлінеді. Дереккөздер
Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі

Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі — 1958 жылы Швецияда өткізілген футболдан алтыншы Әлем чемпионаты. Бұл сайысқа 16 ел қатысып, арасынан жаңа футболдан Әлем чемпионы анықталды. Тарихы 1954 жылы маусым айында Бернда (Швейцария) ФИФА Конгрессі өтті. Оның шешімі бойынша келесі футболдан Әлем чемпионаты 1958 жылы Швеция елінде өтті. Бұл сайыста Бразилия командасы жеңіске жеткен. соңғы шешуші ойында олар Швеция командасын 5:2 есебімен жеңді. Сол Бразилия құрамасында 17 жасар Пеле ойнады. Бұл турнирде КСРО, Солтүстік Ирландия және Уэльс командалары бірінші рет Әлем чемпионатына қатысқан. Қатысушы командалар Еуропа * * Англия * Венгрия * ГФР * КСРО * Солтүстік Ирландия * Уэльс * Франция * Чехословакия *Шотландия * Швеция * Югославия Америка * * * * Топтық турнир А тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- Қосымша ойын ---- В тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- С тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- Қосымша матч ---- Д тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- Қосымша матч ---- Плей-офф 1/4 финал ---- ---- ---- ---- Жартылай финал ---- ---- 3-орын үшін ---- Финал ---- Мергендер 13 доп * Жюст Фонтен 6 доп * Пеле * Хельмут Ран 5 доп * Вава * Питер Макпарланд 4 доп * Зденек Зикан * Роже Пьянтони * Лайош Тихи * Курт Хамрин * Агне Симонссон 3 доп * Орестес Корбатта * Ханс Шефер * Тодор Веселинович
Кәдімгі бекіре

*Тип Хордалылар (Chordata) *Клас Балықтар (Pisces) *Отряд Бекіретәрізділер (Acipenseriformes) *Тұқымдас Бекірелер (Acipenseridae) *Туыс Бекірелер (Acipenser) *Түрдің авторы Lovetzky, 1828 Популяция жойылып кетуге жақын, мүмкін, Арал су алқабының ерекше өзгеруіне байланысты құрып біткен де шығар. Бұның табиғи таралған жерлері - Арал теңізі мен оған құятын өзендер болатын. Ересектерінің үзындығы 200 см, салмағы 60 кг. Генофондысын Жайық-Коспий мен Іле-Балқаш популяцияларының есебінен сақтауға болады. Қолдан өсірілмеген, бірақ, оның әдістері, негізінен, басқа бекірелерді қолдан өсіру әдісіне ұқсайды. Өзбекистанның Қызыл кітабына енгізілген (1983).
Сырдария тасбекіресі

Құрып бітудің қарсаңындағы немесе тіптен құрып біткен, өте сирек кездесетін эндемикті түр. Бұрын Сырдария су алқабын Қарадария сағасына дейін мекендеген. Қазақстанда әрқашанда сирек болатын, ал соңғы 25 жылдан оса уақытта, Сырдың суын реттеп, суару жүйелерін салудың нәтижесінде тіптен кездеспейді. 1980-шы жылдарғы ол туралы хабарлар нақтылы деректермен бекілмеген. Нашар зерттелген. Ұзындығы, құрық желісінсіз, 27 см жетеді; қолдан өсірілмеген.
Еділ майшабағы

Еділ майшабағы – майшабақ тұқымдасына жататын балық. Каспий т-нен Еділ, Жайық өзендеріне шығады. Дене тұрқы 40 см-дей, салм. 600 г-дай. Түсі ашық қоңыр. Арқа қанаты біреу. Республика суларында, өзендердегі уылдырық, шашатын жерлерінің жойылуынан және ретсіз аулаудың нәтижесінде саны өте жылдам кеміп келе жатқан өтпелі балық. Солтүстік Каспий су алқабында тіршілік етеді, бұрын онда ауланатын майшабақтардың негізін құраған. Жайық (бұрын 300 шақырымға дейін өрістейтін), Еділ, Терек өзендерінде уылдырық шашатын. Теңізде жайылып, ұзындығы 40 см, салмағы 600 г жететін. Таралу аймағының Қазақстандық бөлігінде бұрын да көп болмайтын, ал кәзір өте сирек кездеседі. Дереккөздер
Шортантәрізді ақмарқа

Шортантәрізді ақмарқа – тұқытәрізділер отрядына жататын жыртқыш балық, туыстың әр жерде таралған екі түрінің бірі. Негізгі мекені – Орта Азияның су айдындары. Әмудария мен Сырдарияның жазыққа шыққан бөліктері мен суландыру каналдарында өмір сүреді. Соңғы кезде Шортантәрізді ақмарқаның қазақстандық ареалы біршама азайған, соңғы 40 жылда кездеспеген. Ұзындығы 50 см - ден асады, салмағы - 3 кг. Дене пішіні жұмыр, басы ұзын (ол денесінің ұзындығының 25%-дай мөлшеріне тең), көздері кішкентай, аузы үлкен. Астыңғы жақтары ілгері қарай ұмсынған және олардың ортасында үстіңгі жақтарының ортасындағы ойыққа кіретін төмпешігі бар. Арқа қанаты тік, олар құрсақ қанаттарына қарсы орналасқан. Денесі күміс түстес, қабыршақтары ұсақ, ұзындығы 63 см-ге дейін (қанатын қоспағанда), салмағы 3,5(5) кг. 5 – 6 жасында жыныстық жағынан жетіледі (ұзындығы 45 – 50 см болғанда). Ақпан – наурыз айларында өзендердің қатты ағысты жерлеріне, су темп-ратурасы 5 – 10°С болғанда уылдырығын (саны туралы дерек жоқ) шашады. Бұлар тез өсетін балықтар. Негізінен балықтармен (сүйрік қанат, қылыш-балық, тарақ-балық, талма-балық, т.б.) қоректенеді. Таралу аймағы қай жерде де өте аз. Қазақстанда Шортантәрізді ақмарқа соңғы рет 1953 ж. Жаңашиелі жармасынан ұсталды деген мәліметтен басқа дерек жоқ. Өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр болғандықтан, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Арал қаязы

Арал Қаязы (Luciobarbus brachycephalus) – тұқы тұқымдасына жататын балық. Арал қаязының тіршілік ету ортасына байланысты Каспий және Арал тұқымдары бар. Дене тұрқы 111 см, салм. 22 – 23 кг-дай. Арал қаязының еті дәмді, кәсіптік маңызы зор. Туыстың Қазақстандағы екі түрінің біреуіне қатысты наминатипты түршесі. Оның табиғи таралу аймағы Арал теңізінің су алабы. Бұрын жылына 1743 т дейін ауланса, 1978 жылдан бері аулау тоқтатылды. Балқаш-Іле су алқабына жерсіндірілген. Ұзындығы 1 м асады, салмағы 22 кг шамасында. Бұл қаяздың өтпелі түрінің жойылып кету қаупы бар, ал жергілікті түрінің барлық жерде де саны азаюда, оның себебі, су жүйелеріндегі бірқалыптылықтың бұзылуы. Өзбекстанның қызыл кітабына енгізілген (1983).Сырдария өзенінің су ағысын реттегенге дейін бұл балық Арал теңізінен Нарынның сағасына дейін кездескен. Қазақстанның Қызыл кітабына да енгізілген. Сілтемелер *Арал Сыртқы сілтемелер * [http://www.redbookkz.info/species.php?num62&langkk/ Қазақстанның Қызыл Кітабы] Дереккөздер
Сүйрікқанат

Сүйрікқанат - Тұқылар тұқымдас балық. Туыстың тек Арал су алқабында тіршілік ететін жалғыз түрінің эндемикті түршесі. Аз зерттелген, сирек кездесетін балық, мүмкін жойылып біткен де шығар. Денесінің үзандығы 16 см артпайды. Табиғи таралу аймағы - Бішкек қаласынан төменгі Шу өзенінің су алқабы. 1960 жылдан бері бұл балық туралы нақтылы деректер жоқ. Осы су алқабының Қазақстандағы бөлігінде 1990-1993 жылдардың әртүрлі маусымдарында арнайы зерттеулер ешқандай нәтиже бермеді. Қолдан өсірілмеген. Арнайы қорғау шаралары белгіленбеген. Дереккөздер
Көкбас (балық)

Көкбас — тұқытәрізділер отрядының тілікшелілер тұқымдасы тармағына жататын балық. Көкбастың екі түрі бар: қабыршақты көкбас және қабыршақсыз көкбас . Қабыршақты көкбас Қазақстанда Балқаш – Iле алабында, Тентек өзенінің жоғарғы ағысында кездеседі. Дене пішіні ұршық тәрізді, бір-бірімен түйіспейтін кейде жиілеу, кейде сирек қабыршақтары бар, құйрық жағының қабыршақтары жиірек, бүйір сызығының қабыршақтары ірілеу және түйісіп орналасқан. Үлкен аузы басының астында орналасқан. Астыңғы жағын өткір қырлы мүйізді қабық жапқан. Езуінде қысқа 1 жұп мұртшасы болады. Денесінің түсі тіршілік ортасына сәйкес өзгеріп отырады, жалпы арқа жағы қоңырлау, ал құрсақ жағы ақшылдау. Жыныстық жағынан жетілген аталықтарының денесінде, басында, барлық қанаттарында (кеуде қанатынан басқа), тілікшесінде ұрық шашарда мөлдір бүршіктер пайда болады. Сирек те болса осы тектес бүршіктер аналықтарында да байқалады. Ұзындығы 30 см, салм. 560 г-дай, 11 жылдай тіршілік етеді. 4 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіліп (аталықтары 1 жыл бұрын), біршама ірі уылдырығын (1 – 5 мың) әр түрлі суда, өзеннің ағысты, тасты жеріне сәуірден қыркүйектің ортасына дейін 2 – 3 рет бөліп-бөліп шашады. Қабыршақсыз көкбас Қазақстанда Сырдария, Шу, Балқаш – Iле және Зайсан көлi су алабында тіршілік етеді. Дене пішіні қабыршақты Көкбасқа ұқсайды: қабыршағы тек бүйір сызығы мен тілікшесінде және кеуде қанатының үстінде болады. Аузы басының астында, еріндері етті, астыңғы ерні ортасынан жырық. Езуінде қысқа 1 жұп мұртшасы бар. Түсі ақшыл-сарғыштан қоңыр-сарғышқа дейін өзгеріп тұрады. Тіршілік ететін жеріне, дене көлеміне қарай бүйірінде әрқалай қоңыр дақтар болады. Ұзындығы 35 см, салмағы 580 г-дай, 12 жылдай тіршілік етеді. 4 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіліп (аталықтары 1 жыл бұрын), ірі уылдырықтарын (1,2 – 12,4 мың) мамыр – тамызда өзеннің баяу ағысты, қиыршық құмды-тасты жеріне шашады. Уылдырығы – улы. Қабыршақсыз көкбас – кәдімгі бентофаг; қорегінің негізін біркүндіктердің, плекотералардың, жылғалықтар және хирономидтердің дернәсілі, бүйірімен жүзушілер, моллюскілер, өте сирек те болса балдырлар мен ауада ұшатын жәндіктер құрайды; дернәсілдерінің қорегінде су бүргелері, циклоптар, т.б. кездеседі. Көкбас Қазақстанда кәсіптік балық түріне жатпайды, тек әуесқойлар аулайды. Дереккөздер , Рыбы пресных вод СССР и сопредельных стран, ч. 2, М. – Л., 1949; , 3 т., А.-А., 1988; Бәйімбет Ә.А., Темірхан С.Р., Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Балқаш алабұғасы

Балқаш алабұғасы – алабұға тұқымдасына жататын жыртқыш балық. Дене тұрқы 50 см-дей, салмағы 1,5 кг-дай. 18 жылдай тіршілік етеді. Балқаш алабұғасының кәдімгі алабұғадан айырмашылығы: алдыңғы арқа қанатында қара дақтары болмайды, астыңғы жақ сүйегі ілгері қарай шығыңқы келеді. 2—4 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Наурыз — мамыр айларында, судың температурасы 6 — 8*С-қа жеткенде, уылдырығын (220 мыңға дейін) таяз (0,5 м) әрі тасты су түбіне шашады. Ұрығы бір айда жетіледі. 1961 жылға дейін Балқаш көлінен жылына 2300 тонна Балқаш алабұғасы ауланса, 1965 — 1966 жылы бұл көрсеткіш 10 тоннаға дейін төмендеді. Ал, қазір санының өте азайып кетуіне байланысты азғана популяциясы Іле алабындағы Күрті, Сазталғар бөгені мен Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы Басқан өзенінің төменгі сағасында ғана кездеседі. Балқаш алабұғасы — жойылып бара жатқан эндемик түр ретінде ұлттық “Қызыл кітапқа” енгізілген (1996). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://eco.gov.kz/kaz/pravo/zakon/40.html Балқаш алабұғасының проблемалары]
Каспий тілтісі

:Каспий миногасы(Caspіomyzon wagnerі) – миногатәрізділер отрядының миногалар тұқымдасының жалғыз түрі. *Каспий тeңізі су алабының Әзірбайжан және Солтүстік Каспий жағалауында тараған. Теңізден Еділ, Жайық, Күре, Терек өзендеріне және олардың салаларына өрлейді. *Су электр станциялары салынғанша Еділмен Калинин қаласына, Камамен Чусовойға, Окамен Мәскеу өзеніне, Терекпен Баксананың сағасына, Күремен Мцхета қ-на дейін өрлеген. *Ұзындығы 20 – 55 см, салмағы 30 – 200 г-дай болады. *Денесі жалаңаш, пішіні жыланбалық тектес. Қаңқасында сүйекті тіні болмайды, хордасы өмір бойы сақталады. 2 арқа (кейде 1) және құйрық қанаты болады. Қапшықтәрізді желбезектері басының екі бүйірінен тесіктерімен (жеті-жетіден) ашылады. Танау тесігі біреу, ол басының үстінде орналасқан, танау тесігінің артында төбе көзі (үшінші көзі) бар. Аузы соруға бейімделген түтік тәрізді, оның жиегі тері шашақтармен көмкерілген және көптеген «тіс» деп аталатын мүйізді өскіндері болады. Жақтары болмайды. Көбеюі мен дернәсілдік уақыты өзенде (18 – 20°С-та 8 – 9 тәулікте) өтеді. Жұмыртқадан шыққан дернәсілі құртқа ұқсас. Түрдің түрлену мерзімі, қолдан өсіру тәжірибесі бойынша 4 жылдан кем емес. Түрлену аяқталғаннан кейін теңізге қайтады, теңізде 2 жылдай болып, уылдырық шашу үшін өзендерге өрлейді. Уылдырығын (38 мыңға дейін) мамыр – маусым айларында өзен суының (16 – 20°С-қа жеткенде) түбіндегі ұяларына шашады. *Еті өте дәмді және майлы (31 – 34%) болғандықтан көп ауланған. Жылдан-жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, *Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер:
Артезиан сулары

Артезиан суы — су өткізбейтін қабаттардың, немесе жарықтардың және қатты жыныстардың қуысындагы жер асты суы. Ол жер астындағы қысымда тұрады. Бұл — сапасы жағынан да жақсы су. Сондықтан сол айғақтағы елді сумен қамтамасыз етудің ең қолайлы көзі болып саналады Артезиан Суы– су өткізбейтін қабаттар арасында кездесетін арыны күшті жер асты суы. Қазақстанның көптеген аудандарында артезиан суының қоры мол. Тау бөктеріндегі артезиан суы тұщы, минералдығы 1 г/л-ден аспайды. Артезиан сулары - Қойнауқаттар арасында жиналған арынды жерасты сулары. Артезиан сулары бар тау жыныстарын, түзілімдерін яғни олардың ңойнауңаттарын үңғьімалармен бүрғылап ашқанда сыртңа атқылап, шапшып шығатын су фонтаны. Дереккөздер ar:بئر إرتوازية et:Arteesiakaev
Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу мұражайы

Долинка кентіндегі «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу» мұражайы Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасына, облыс әкімінің 2001 жылғы 24 ақпандағы Үкіміне, Шахтинск қаласы әкімінің 2001 жылғы 30 қарашадағы Шешіміне сәйкес құрылды. Мұражайдың жалпы көлемі — 166,9 ш.м., экспозициялық – 78, қор – 10 ш.м.. Экспозициялық залдар * «Қарлаг – мәңгі естелік зонасы» * «XX ғасырдың 30-50-ші жылдары халықтарды күшпен қоныс аудару» Тақырыптық көрмелер * «Қазақстан: кеше, бүгін, ертең» * «Сарыарқа жолдарымен» (Қарағанды суретшілерінің көрмесі) * «9 мамыр — Жеңіс күні» * «Қуғын-сүргін жылдарындағы Украина халқы» * «Сталиндік қоныс аудару саясаты» * «Әйелдер – Қарлаг тұтқындары» * «Қарлаг суретшілері» * «Қарағанды облысында көмір өнеркәсібінің дамуы» Раритеттер мен мұражай жинақтары Қарлаг тұтқының темір төсегі Буржуйка пеші Қарлаг тұтқындарының тұрмыстық және қол өнер заттары Қарлаг тұтқының қол жазба күнделігі, XX ғ. 30–60 жылдарының күнтізбесі Фотосуреттер және төл құжаттар Н. И. Реченский салған суреті «ГОЭРЛО жоспары» картинадневник заключенногофотопатефон Мұражай педагогикасы мен маркетинг Дәрістер * «Қарлаг тұтқындарының ұлттық құрамы» * «Қарлаг ауыл шаруашылығы» * «Қарлагтың атақты адамдары» * «Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қарлаг» * «Әйелдер – Қарлаг тұтқындары» * «Спасск» * «Қарлагтың ақындары мен жазушылары» * «Темір тордың арғы жағындағы мәдениет және білім * «Террор құрбандары — балалар» Дөңгелек үстел тақырыптары: «Жаңару: Адымнан соң адым», «Астана меретойы», «Қуғын-сүргін жылдарындағы қызыл әскер», «Ұлтаралық және рухани қарым-қатынас». Әңгіме-кештер «Әйелдер – террор құрбандары» «Қазақстан тәуелсіздігі: тарих сабақтары және қазіргі заман» Долинка кентіндегі естелік жерлері бойынша Марафон «Мамочкино» зиратындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу митингі өткізілді «Жас іздеушілер» үйірмесі мектеп оқушыларына жүргізіледі. Ғылыми-зерттеу және жинақтау жұмыстары «Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қарлаг» тақырыбына бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. Мұражай қорына шамамен ХІХ ғасырдың «Інжілден» бірнеше парақ тапсырылды. Мұражай қорына жыл бойы православиелік діни кітаптары, иконалар сыйға тартылды. Этнографиялық заттар: тігін машинкасы «Зингер», «Кохлер», буфет, диван, ағаш ұршықтар тапсырылды. Мұражай қоры барлығы — 1726, негізгі қор – 914. ғылыми-қосымша қорда – 812. Мұражай жөнінде ақпарат жұмыс кестесі: Мұражайға келушілерге 900–1800, демалыс — жексенбі экскурсия және кіру билеті: ересектер үшін −50 теңге студенттер үшін-30 теңге жоғарғы сынып оқушылары үшін — 20 теңге бейнетаспаға түсіру – 500 теңге көрермендерге көрсетілетін жеңілдіктер: Ұлы Отан соғысы және тыл ардагерлеріне, зейнеткерлерге, мүгедектерге жеңілдік. келушілерге көрсетілетін қызмет түрлері: көне мұраларды, заттарды, деректерді, тарихты жинақтау, сақтау, халыққа көрсетіп насихаттау Мекен-жайы: индекс 101604 Қарағанды облысы, Долинка кенті, Школьная, 15 Тел/факс 8 72156 58222 Директоры: Клышникова Марина Ивановна
Осакаровка аудандық тарихи-өлкетану мұражайы

Осакаровка аудандық тарихи-өлкетану мұражайы - 1985 жылы Қарағанды тарихи-өлкетану мұражайының филиалы болып ашылды. Қазір аудандық мәдениет орталығының филиалы. Жалпы аумағы 119,7 ш.м., экспозициялық аумағы 91,8 ш.м., қор сақтау орны 27,9 ш.м. Экспозициялар: Мұражай экспозициясы Осакаровка ауданының тарихи кезеңдерін қамтиды: «Өлкенің табиғаты», «Осакаровка ауданының оқу-ағарту саласы», «Өлкенің тарихы», «Біздің аудан Ұлы Отан соғысы кезінде», «Қазақстан Республикасы». Тақырыптық көрмелер: Презентациялық бөлім: * «Қазақстан Республикасы» * «Қазақстан халқына Президенттің жолдауы» * «Астана — менің сүйікті қалам» * «Жерлес батырларға мәңгілік естелік» * «Сау денеде - сау рух» * «Кінәсіз кінәлілер» * «Алғашқы тың игерушілер» тың игерілгеніне 54 жыл * 8 наурыз - Халықаралық әйелдер күні қарсанында «Осакаровка кентінің құрметті әйелдері», «Әрі ана - әрі дана» атты дәріс-көрме және бейнематериалдарымен слайд-шоу көрсетіліп және онымен қоса мұғалімдерге, дәрігерлерге, ҰОС ардагерлеріне арналған концерттік бағдарлама. * «1-ші мамыр Қазақстан халқының бірлік күні» мерекесіне байланысты оқушылардың қатысуымен * 9 мамыр жеңіс күні арналған «Жерлес батырларымызға тағзым» атты көрме және ҰОС ардагерлерімен кездесу өтті. * 30-тамыз «Конституция ата заңымыз» атты көрме және осы тақырыпқа арнай лекция оқылды. * 1-қыркүйек білім күніне орай «Оқушы 2009» экспозициялық көрме қойылымымен экскурсиялық жұмыс жүргізілді. Раритеттер мен мұражай жинақтары: * Білім беру бағдарламасы: дәрістер және мұражай сабақтары. * Ғылыми-зерттеу және жинақтау жұмыстары * Осакаровка музейі бойынша ғылыми-ағарту жұмыстары, көрмелер, экскурсиялар және мерекелік іс-шаралармен шектеледі. Мұражай жөнінде ақпарат: * Күн тәртібі: 9.00 сағ −16.00сағ. * Экскурсия — тегін * Келушілерге көрсетілетін қызмет түрі — экскурсия, дәрістер * Мекен-жайы: Осакаровка кенті, Жаңа көшесі,43. * Мұражай меңгерушісі: Амренова Маржан.
Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі

Футболдан 2010 жыл жылғы әлем біріншілігі — 2010 жылы Оңтүстік Африка Республикасында өткізілген футболдан он тоғызыншы Әлем чемпионаты. Бұл сайысқа 32 ел қатысып, арасынан футболдан жаңа Әлем чемпионы анықталды. Бұл турнирде Испания құрамасы финалда Нидерланд командасын жеңіп, өз тарихында бірінші рет Әлем чемпионы атағын алды. Әлем чемпионаты 2010 жылы бірінші рет Африка құрлығында өтті. Тарихы 2010 жылғы футболдан әлем чемпионатын ФИФА ережелері бойынша Африкада өтуі міндет болды. Бұл турнирді өткізуге 5 үміткер болды: * Мысыр * / (бірге) * * ФИФА-ның атқарушы комитетінің шешімі бойынша келесі чемпионатты екі елде бірге өткізуге тыйым салынды. Сондықтан, Ливия және Тунистің кандидатурасын алып тастады. 2004 жылы 15 мамыр күні Цюрихте (Швейцария) өткізілген конференцияда Йозеф Блаттер келесі 2010 жыл жылғы Әлем чемпионаты Оңтүстік Африка Республикасында өтетінін жариялады. Топтық турнир А тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- В тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- C тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- Д тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- E тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- F тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- G тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- H тобы ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- Плей-офф 1/8 финал ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- 1/4 финал ---- ---- ---- 1/2 финал {{Матч туралы есептеме }} ---- ---- Үшінші орын үшін ---- Финал ---- Дереккөздер
Астана Арена

Астана Арена — Қазақстанның бас қаласы Астанада орналасқан стадион. Бұл стадионға 30 200 көрермен сияды. Әлемдегі қозғалмалы шатыры бар алты стадионның құрамына кіреді. Стадион бастапқыда, ресми ашылу күнінде де қазақтың атақты күрескері Қажымұқан Мұңайтпасұлының құрметіне Қажымұқан Стадионы деп аталған. Кейінірек, стадион оның ағымдағы Астана Арена атауын алды. Стадион, ең алдымен футболға бағытталған, сонымен қатар, елдің сүйікті спорт түрлеріне, соның ішінде күрес, дзюдо және бокс, басқа да спорт іс-шараларға арналған болуы мүмкін. Арена 33 000 орындық екі деңгейлі құрылымы бар ірі амфитеатр ретінде ойластырылған: 16 000 орындық төменгі террассалар, қоршаған, және 17 000 орындық жоғарғы жағдай, батыс және шығыс жағында ілулі. Жылжымалы шатыры 20 минутта ашылып-жабылады. Стадионның алаңы жасанды және әлемдік деңгейдегі ойындарды және концерттерді өткізуге бейімделген. Тарихы "Астана Аренада" 2009 жылдың 3 шілдеде ашылған болатын және бұл стадиондағы ең бірінші ойыны сол күні Локомотив (Астана) пен Қазақстанның жастар құрама командасы арасында өткен болатын. Бұл ойынның төрешісі әйгілі италяндық Пьерлуиджи Коллина болатын, ал доппен алғашқы соққыны Қазастанның президенті Нұрсұлтан Назарбаев орындаған болатын. Осы екі командалардың кұрамында, өздерінің ойыншыларыменен қатар, қонаққа шақырылған "жұлдыздарда" ойнаған болатын. Қазақстанның жастар құрама командасына — Грузия құрамасының және италяндық "Милан" клубының қорғаушысы Каха Каладзе мен Украин құрамасының шабуылшысы Андрей Шевченко, ал «Локомотив» құрамында — атақты түрік ойыншылар Хасан Шаш және Хакан Шүкур ойнады. 7-ші Азиада қысқы ойындарының салтанатты ашылуы осы "Астана Аренада" өткен болатын. Стадионның негізгі сипаттамалары * 4 мінбе - оңтүстік, солтүстік, батыс және шығыс. * Сыйымдылығы - 30 000 көрермен. * Алаңның өлшемі - 105 х 68 метр. * Қақпағы - жасанды. * Орындықтар - пластикалық. * VIP - орындар. * Шешінетін бөлме - 4. * Төрешілер бөлмесі. * 100 адам үшін 4 БАҚ бөлмесі. * Замаңға сай 2 есеп тақтасы. * Жаттығу залы. Дереккөздер
Сарыарқа ауданы

Сарыарқа ауданы – Астана қаласындағы әкімшілік аудан. 1998 жылдың 6 мамырында құрылды. Бұрынғы атауы - Совет ауданы. Халқы — 345,2 мың адам. Аумағы 2018 жылы 16 наурызға дейін аудан аумағы 196,62 км²-ді құрады. 2018 жылы 16 наурызда аудан аумағының басым бөлігі жаңадан құрылған Байқоңыр ауданына беріліп, 67,76 км²-ге дейін қысқарды. Әкімдері # Николай Тихонюк (02.1999 — 08.2002) # Асхат Акчурин (08.2002 — 04.2004) # Сапар Ахметов (04.2004 — 09.2007) # Ерекболат Қабылда (2007 — 2008) # Сабила Мұстафина (04.2008 — 11.2011) # Ермек Оспанов (11.2011 — 07.2013) # Ермағанбет Бөлекбаев (07.2013 — 11.2015) # Павел Кулагин (11.2015 — 10.2016) # Арман Тұрлыбек (20.10.2016 — 02.2018) # Ерғали Егемберді (02.2019 — 10.2020) # Есет Байкен (10.2020 — 02.2022) # Жүсіп Жұмағұлов (02.2022 — 04.2023) # Бауыржан Ералы (04.2023 — 03.2025) # Жанасыл Шәукентаев (04.2025 бастап) Дереккөздер
Алматы ауданы (Астана)

Алматы ауданы – Астана қаласындағы әкімшілік аудан. 1998 жылдың 6 мамырында құрылған. Бұрын Ленин ауданы деп аталған. Қазіргі аумағы 15,471 гектар және халық саны 366,7 мың адамға (2023) тең. Аудан құрамында 5 елді мекен бар. Әкімдері * Ахметала Шәкіров 1998-2002 * Қонысбай Қасенғалиев 2002-2003 * Мұхтар Еркетаев 2003-2007 * Гайдар Қасенов 2007-2008 * Сапар Ахметов 2008-2013 * Павел Кулагин 2013 * Бекбол Сағын 2013-2015 * Павел Кулагин 2015-2016 * Әділбек Сәрсенбаев 2016-2020 * Бектенбай Есболов 2020-2021 * Ерлан Бекмырзаев 2021-2021 * Нұрбол Нұрсағатов 2021-2022 * Мақсат Саматұлы 2022-2024 * Рүстем Тәуекелов 2024- Дереккөздер
Ұлт

Ұлт — тіл, тарих, қандастық, мәдениет, мінез секілді ортақтықтар негізінде қалыптасқан адамдар қауымдастығы. Ол ұжымдық болмысқа ие адамдар тобы болып, аталған белгілерді ортақ ерекшелік етеді. Кей ұлттар этникалық топтармен (мысалы, орыстар, қазақтар) тең мағынада болса (қараңыз: этникалық ұлтшылдық); ал кейі әлеуметтік және саяси конституцияға тән болуымен (мысалы, француздар, американдар) ерекшеленеді (қараңыз: Азаматтық ұлтшылдық және мультикультурализм). Ұлт, әдетте, этникалық топтарға қарағанда саяси істерге әшкере араласады, әсіресе ол ұлттық мемлекеттің құрылуын басты белгі етіп қалыптасады. Сондай-ақ ұлт өз автономиясы, бірлігі және ерекше мүддесі бар саяси-мәдени қауымдастық ретінде де анықталады. Ғылыми консенсус бойынша, ұлт мәлім тарихи алғышартқа негізделіп, қоғам ретінде құрылады. Тарихтар бойы адамдар өз туыс-қандастарына, салт-дәстүрлеріне, жергілікті билігіне және туғанжер-атамекеніне табиғи сүйіспеншілікте болады, бірақ ұлтшылдық (национализм) - мемлекет пен ұлт сәйкесіп, ұлттық мемлекет ретінде бірігуі керек деген сенім - 18-ші ғасырдың соңына дейін онша танымал идеология емес болатын. Ұлттың дамуы туалы үш маңызды перспектива бар. * Біріншісі, примордиализм (перенниализм деп те аталады) - әрқашан ұлт болған, ұлтшылдық табиғи болуға тиіс құбылыс, әркім мәлім бір ұлттың мүшесі ретінде өмірге келеді деп есептейтін ілім, бұл ілімді ұлтшылдықтың танымал концепциялары жақтайды, бірақ академиктер үшін бұл идея көбіне ұнамсыз мағынаға ие. * Этносимволизм бойынша, ұлтшылдық динамикалы, дамитын феномен ретінде түсіндіреді, әрі ұлт және ұлтшылдық дамуындағы рәміздердің (символ), мифтер мен дәстүрлердің маңыздылығына сәуле түсіреді. * Модернизация теориясы, ол конструктивисті әдісті қоланып, ұлтшылдық ұлттық сананы мүмкін еткен өнеркәсіптендіру, урбанизация және жаппай білім беру секілді модернизация процестеріне сай пайда болған деп есептейді. Бұл түсіндірме ұлтшылдықтың доминантты түсіндірмесі ретінде, примордиализмнің орнын басқан түсіндіру болды. Әртүрлі тілдерде «Ұлт» терминінің мағынасы «Ұлт» термині әр тілде әртүрлі мағынаға ие. Әр тілдегі қолданылуы мен түсіндірмелері: Қазақ тілі Ұлт — адамдардың тарихи қалыптасқан, тілі, мәдениеті, аумағы және ортақ экономикалық өмірі бар әлеуметтік қауымдастығы. Көбінесе этникалық мағынада қолданылады, яғни қазақ ұлты, орыс ұлты және т.б. Орыс тілі (нация) «Нация» сөзі көбінесе саяси мағынада қолданылады. Мемлекет құраушы халық немесе азаматтық қауымдастықты білдіреді. Кейде этникалық қауымдастықты да білдіреді, бірақ көбіне мемлекеттік мағына басым. Ағылшын тілі (nation) Ағылшын тілінде «nation» сөзі екі негізгі мағынада қолданылады: # Мемлекеттік қауымдастық: Бір мемлекетке жататын барлық азаматтардың жиынтығы. # Этникалық қауымдастық: Тіл, мәдениет және этникалық ерекшеліктер негізінде қалыптасқан топ. Дереккөздер
Үлкен Алматы көлі

Үлкен Алматы көлі — Іле өзенінің саласының бірін жанай өтетін оңтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 154 шақырымға созылған, Іле Алатауындағы көл. Үлкен Алматы көлі Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 28,5 км қашықтықта, теңіз деңгейінен 2497 |м биіктікте Үлкен Алматы өзенінің аңғарында орналасқан. Мұздық суымен нәрленетін көл 500 м ендікте 1 шықырым ұзындыққа созылады. Ең жоғары температурасы 12,8 ° С-қа жетеді. Көл кең алқаптың соңына орналасқан және алқаптың ежелгі мұздығының шеткі үйінділерінен құралған. Ауа райының салқын болуына орай, бұл жерде тау беткейлеріндегі адамдар мен жануарларды мазалайтын шыбын да, маса да жоқ. Климаты Климаты қоңыржай континентік, жазы салқын болады, көп жаңбыр жауады. Ал, қыста суық болады және көл мұздайды. Орташа жауын-шашын 1500 мм. Орташа су температурасы + 4,7 ° . Бұл жерде арша, Тянь-Шань шыршасы, қарағай өседі. Rөлдің арғы бетінен қаланың кез келген нүктесінен көрінетін негізгі үш шың — Көлді (4110 м), Кеңес (4317 м), Үлкен Алматы (3681 м) мен мұндалайды. Көл аумақтарына рұқсат етiлмейдi * табиғи нысандарды, тарих, мәдениеттiң ескерткiштерiн жою, бұзу; * суаттар және топырақтарды ластау; * тұрмыстық қалдықтармен аумақты ластау; * өз бетiмен аң, балық аулау, ұяларды, құмырсқа илеулерiн ойсырату; * ағаштарды өз бетiмен заңсыз кесу және сындыру; * от жағу; * әдемi гүлдеген және дәрiлiк өсiмдiктердi жинау; * саңырауқұлақ, жидек, жемiстердi рұқсатсыз жинау; * өз бетiмен мал бағу және пiшен шабу; * үй жануарларымен жүру (иттер, мысықтар); * туристтiк тұрақтардың құрылымы орындардан тыс әдейi апарылған * тастағы жазуларды, қанды ағаштарға ұру * рұқсатсыз ғылыми, iзденiс жұмыстарын жүргізу; * орынға баратын арнайы жолдарды машиналардың өз бетінше айналып өтіп, баруы. Дереккөздер
Қайыңды (көл)

Қайыңды — Алматы облысындағы сел көшкіні жылжығанның нәтижесінде бір ғасыр астам бұрын пайда болған көл. Алматыдан шығысқа қарай 280 шақырым жерде қарағайлы мен жапырақты ормандармен жабылған Күнгей Алатауында орналасқан. Жолаушының көз алдында біршама сюрреалистік көрініс тұрады: суға батқан кемелерге ұқсас Тянь-Шань шыршаларының діңгектері тура судың ішінен 15 метрге дейін көтерілгендей. Алайда, суға түсем дегендерді өзгеше көрініс күтуде: олардың көз алдарына желдің самалымен есілген су бетінде шағылып, күн сәулесінен тараған кемпірқосақтың барлық түстерімен ойнақтаған саз балшықпен басылған ағаштар діңгектері көрінеді. Берілген мәлімет әзірленіп жатқан уақытта, яғни 2010 жылдың маусым айында Қайыңды көлі сел тасқынымен шайылып кетті. Көлдің бүгінгі күндегі деңгейі 10 метрге төмендеген, ал судан өсіп тұратын шыршалы пейзажы енді қалпына келмес. Бұл орынға апаратын жол да бүлінген. Көлдің бірегейлігі мынада: шатқалды бөгеп тастаған табиғи бөгет пайда болғаннан кейін, бөгетті толтырған су көлді қалыптастырып, осы жерде өзен бойында өсіп тұрған шырша ағаштарын жоймаған. (Қайыңды өзені көлге құяды, биіктігі шамамен 20 метр екі жақты жартастық қысқыштан өтеді). Су ағып тұрған ағаштардың жоғарғы бөлігі бүйір бұтақтар мен қабығын жоғалтып алғандықтан ағаш ақ түске ие болған. Осындай панораманы көргенде, су басқан эскадрильяның көрінісі ашылады: жалаңаш ағаш бұтақтары батып бара жатқан кемелердің бағаналарына ұқсайды. Көлдің бетінің түсі үнемі өзгеріп тұрады және әдемі көк болып келеді. Бұл таңқаларлық түс жүз жыл бұрын суда болған әк және басқа минералдардан туындаған. Көлге жақындаған сайын, су мөлдір болады, кейде одан форельді де көруге болады. Су температурасының төмендігіне қарамастан, Қайыңды көлі сүңгуір әуесқойларымен танымал. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * * [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/511/] * [http://tianshan.alnaz.ru/objekty/kayindy.html Қазақстандағы Қайыңды көлі: су астындағы ағаштар.] travel.ru. өтініш күні 21 Сәуір 2016.
Алакөл

Алакөл мағынасындағы географиялық жер, мекен атаулары: Ауылдар * Алакөл – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы ауыл. * Алакөл – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл. * Алакөл – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл. * Алакөл – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл. * Алакөл – Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл. Көлдер * Алакөл – Жетісу және Шығыс Қазақстан облыстарының аумағында орналасқан тұйық көл. * Алакөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл. * Алакөл – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы тұзды көл. * Алакөл – Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстік-шығысындағы тұзды, тұйық көл. * Алакөл – Ақмола облысы Теңіз–Қорғалжын алабындағы көл. * Алакөл – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Алакөл қыстауының солтүстік-батысында 2 км-дей жердегі көл. * Алакөл – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы Ақсуат кентінің оңтүстігіндегі көл. * Алакөл – Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Боровской ауылының солтүстік-батысында 4 км жердегі көл. Алакөл артезиан алабы * Алакөл артезиан алабы – Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының аралығындағы Алакөл ойысында орналасқан. Тағы қараңыз * Алакөл ауданы * Алакөл көмір кен орны * Алакөл қорығы * Алакөл ойысы
Хан Тәңірі шыңы

Хан Тәңірі — Шығыс Тәңір тауындағы шың, Қазақстан мен (Алматы облысына таудың солтүстік-батыс бөлігі, Райымбек ауданына қарайды) Қырғызстан және Қытай шекарасында. Солтүстік жер шарындағы ең биік нүкте. Жергілікті қазақ пен қырғыздар бұл тауды кешке күн батарда қызарып кететін өңіне қарап "Қантау", "қантоо" деп те атаған. Геологиясы, жер бедері Негізінен мәрмәрленген әк тастан түзілген. Теңіз деңгейінен 6995м (мұз жамылғысын қоса есептегенде 7010м) биіктікте орналасқан. Хан Тәңірі – Тәңір тауының ең ірі мұздану орталығы, мұздықтарының жалпы ауданы 2500 км 2 . Шыңға Оңтүстік және Солтүстік Иныльчек мұздықтары арқалы көтерілуге болады. Хан Тәңірін бірінші рет ғылыми түрде сипаттап жазғандар И. Семенов пен Семенов Тянь-Шанскийлер. Шыңға оннан аса маршруттар жасалып, бір маусымда 2000-ға дейін альпинистер мен тау туристерін қабылдайтын халықаралық Хан Тәңірі альпинистік лагері жұмыс істейді. Дереккөздер
Үш ата ескерткіші

«Үш ата» ескерткіші Талдықорғанның қақ ортасында 2006 жылы ұлы арғы аталарымыздың құрметіне, оларға тағзым еткен ұрпақтары көтерген сәулетті монумент анадайдан көз тартады. «Үш ата» деп аталған ескерткіштің скульптуралық композициясында ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлар аралығында өмір сүріп, жоңғарлардың қалың әскерлерін талқандауға айтарлықтай үлес қосқан атақты Ескелді би, Балпық би және Қаблиса жырау сияқты үш тарихи тұлға бейнеленген. Көздерінің тірісінде олар туралы аңыздар ауыздан ауызға тарап, екі көреген саясаткер, ержүрек батыр мен дана би, суырып салма ақын, халқының қорғаушылары болып табылатын бір-біріне адал үш пікірлес серіктестердің абырой-атағына Ұлы Кең даланың халқы шүбә келтірмейтін. Олардың жауынгерлік ерліктері, Ескелді би, Балпық би және Қаблиса жыраудың даналығы мен ақындық шеберлігі туралы бұрынғы және қазіргі ақындар мен зерттеушілер көптеген өлеңдер шығарып, поэмалар, күйлер, трактаттар мен монографиялар жазған. Ескерткішті орналастырудың өзінде үлкен мағына жатыр – үш алып қарттың жанарлары шығысқа қарап, көптеген ғасырлар бойы алдымызда не күтіп тұрғанын асқан шеберлікпен болжай білген, егемен Қазақстанның арайлап атар таңын көріп тұрғандай...
Беғазы қорымы

Беғазы қорымы – Қарағанды облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген қола, ерте темір дәуірінен сақталған бейіттер тобы. Қазақстанның ең маңызды және көрнекті ескерткіштерінің бірі. Орналасқан жері Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, Қаратал (Беғазы) өзенінің оң жағалауында. Кезеңі б.з.б.ХІІ-Х ғғ., б.з.ХV-ХVІІ ғғ. Зерттелуі Қорымды алғаш рет 1946 жылы Ә.X. Марғұлан зерттеген. 1947-1952 жылдар аралығында зерттеу және қазба жұмыстарын Ә.X. Марғұлан, К.А. Ақышев, А.М. Оразбаев, Л.Р. Кызласов (Мәскеу қ.) жүргізді. 2003 жылы Беғазы қорымын зерттеу жаңартылды. Оған Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты, Е.А. Букетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті тұсындағы Сарыарқа археологиялық институты, Қарағанды облысы мәдениет департаменті және облыстық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау Мемлекеттік инспекциясы ат салысуда. Мамандармен Беғазы шатқалында Андронов дәуірінің 50 қоршауы, Беғазы-Дәндібай кезеңінің 6 кесенесі, 12 тас, тас-топырақ қорғандары, 3 шитті мазар және қазақ уақытының 250-ге жуық кішкентай тас қабірлері тіркелген. Мұндай ескерткіштердің кең уақыттық ауқымы Беғазы қорғанын шын мәнінде бірегей киелі нысандар қатарына жатқызуға мүмкіндік береді. Қорым сипаты Беғазы қорымында қола, ерте темір дәуірлерінің бейіттері және ортағасырлық 57, кейінгі кездердегі 100-ге жуық қазақ бейіттері бар. Қорымның аумағы 240x570 м. 20 бейіт зерттелді. Оның 14-і андрон мәдениетінен Беғазы-Дәндібай мәдениетіне өту кезеңіне жатады. Өтпелі кезең бейіттері өңделген төртбұрыш, шаршы, дөңгелек пішімді жалпақ гранит тастарды қырынан, жоғарғы жағын ортаға қарай еңкейте көміп, құрастырылған қоршаулар түрінде болады. Мәйітті оның ортасындағы тас жәшіктерге жерлеген. Кейбір қоршаудың ішінде қос жәшік қатар салынған. Олар ертеректе тоналған. Сақталған мәйіт сүйектерінің қалдығына қарап, олардың бүктетіліп, қырынан, басын батысқа беріп жерленгені, кейбірінің мүрдесін өртеп, күлін көмгені анықталды. Бейіттер ішінен андрон мәдениетінің соңғы кезеңіне тән, өрнегі мен пішімі жақсы сақталған көзелер мен олардың сынықтары, жебенің тастан жасалған ұшы, мыстан, илемеден жасалған моншақтар, киімге тағылатын өрнекті жапсырмалар, алтынмен аптаған салпыншақтар мен екі дөңгелек сырға, т.б. заттар табылды. Беғазы қорымындағы қоршаулардың пішімі мен құрылысы, табылған бұйымдар Орталық Қазақстанда қола дәуірінің соңғы кезеңінде өмір сүрген тайпалардың жерлеу салты, діни сенімдері, қолөнері туралы құнды мағлұмат береді. Дереккөздер
Қарағанды ЭкоМұражайы

Қарағанды экологиялық мұражайы – ТМД аймағындағы бұған тәріздес бірегей мұражайлардың бірі. Мұнда Қазақстан табиғи ресурстарының әр түрлілігі, олардың шығаруы мен кейінгі өндеуі туралы, Семей ядролық полигонының тарихы мен қазіргі қауіпсіздігі жөнінде, Байқоңыр ғарышалаңы мен ракеталардың апатқа ұшырағаны мен қирағаны туралы білуге болады. ЭкоМұражайда бүкіл өңірдің көптеген экспонаттары жинақталған: ракеталар мен ұшақтар бөлшектері, кеңес және кеңес заманынан кейінгі өндірістік және әскери техникасы. Мұндағы бірегей экспонаттардың бірі 1999 жылы Қазақстан аймағына құлап түскен «Протон» ракета тасымалдаушының отын багы (жанармай багы). ЭкоМұражайда Туристік Ақпарат Орталығы орналасқан, онда қала мен облыстың көрікті жерлері, бағдарлары мен орналастыру орындары жөнінде толық ақпарат алуға болады.
Спасск мемориалы

Екінші дүниежүзілік соғысынан кейін сталиндік лагерьлердегі тұтқындарлар қатарын шетел әскери тұтқындары (жапондар, румындар, немістер, венгрлер, молдавандар, литвалықтар) толықтырды. Әскерилер негізінде Қарағандыдан оңтүстікке қарай 45 шақырым жерде орналасқан Спасскідегі Песчаный лагерінде тұтқында ұсталды. Қазіргі таңда Спасск қаласының маңында мемориал қойылған, мұнда әр түрлі мемлекеттер қарағанды лагерьлерінде тұтқында болған өз азаматтарына ескерткіш белгілерін орнатқан. Өз отандастарын еске алу құрметіне иелендірген елдер ішінде - Венгрия, Жапония, Италия, Ресей, Германия, Польша, Румыния, Франция, Финляндия, Литва, Филиппин, Украина және кейбір басқа да елдер. Мұнда шаңырақ тәрізді жасалынған ескерткіш те бар – ол қарағандылықтардың қазақ жеріне жан тапсырған саяси құғын-сүргіннің барлық құрбандарына орнатқан еске алу белгісі.
Шұнақ метеорит кратері

Шұнақ метеорит кратері (астроблема) — Мойынты теміржол бекетінен батысқа қарай жерде орналасқан жерден тыс жаратылған табиғаттың қызықты ескерткіші. Кратер 12 миллион жыл бұрын өз маңайында бірнеше мыңдаған шақырым жердегі барлық тіршілікті құртқан үлкен метеорит құлауынан пайда болған. Шунақ диаметрі 3100 метрді құрайды (бұл АҚШ-тағы (Америка құрама штаттарындағы) белгілі Аризон кратерінің диаметрінен екі жарым есе артық), цоколь айналма үймегі мен саз балшық қалдықтарымен жайпақ түбі жақсы көрінеді. Кратер едәуір терең – 400 метрге жуық. Метеорит кратері бейнесінің қитұрқысына (жасырынды сырына) бөленуіне мән бермесек (бұл бір энергетикалық орталық, мистикалық орын, және тағы басқа дегенге көбі сенеді), бұл жай ғана аралайтын ерекше және қызықты жер деп мойындауға тура келеді. ]]
Ортадересіндегі тораңғы тоғайы

Балқаш қаласына жақын жерде бірнеше ескіден қалған тораңғы тоғайы (азиялық теректер) бар. Мұндай жер, атап айтқанда, Тоқырау өзені ағысының төменгі бойында, Ортадересін кентінің аумағында орналасқан. Азиялық терек әсіресе құмды мен сорлы топырақтарда егігуге тұрақты болып келеді, сондықтан оның тоғайлары жазғы қапырықты күндері мен ыссы құрғақшылықта қорғаланып паналайтын жер болады.
Байғабыл түбегі

Байғабыл, Балықтыарал – Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы түбек. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Шығысында Балықтыкөл шығанағы мен Шайтанарал аралдары, батысында Асабайкөл шығынағы, оңтүстік-батысында Алғазы аралы жатыр. Жер бедері Оңтүстік-шығыс бағытта 20 км-ге созылған, ені 1 – 8 км, абсолюттік биіктігі 396 м. Түбектің орта тұсы дөңестеу болып келеді. Жағаларының қатты тілімденген жерлерінде силур кезеңінің құмды туфтары кездеседі. Өсімдігі Құнарсыз сұр топырағында жусанды-сораңды шөптесін өсімдіктер өседі. Су жиегі қамысты қоға. Дереккөздер
Қазақстан халқы бірлігінің монументі

Қазақстан халқы бірлігінің монументі Еуразия көшпенділерінің тарихында Ұлытау өлкесі (қазақша «ұлы таулар») ылғида ерекше қасиетті орын алатын, көпшілік үшін бұл жерлер көшпелі өркениетінің эпицентрі болып табылады. Кесенелер, жартастағы суреттер, ежелгі қалалар орындары, тарихи мен аңызды оқиғалар, әр түрлі табынатын ғибадат орындары тоғысқан жер аясында Ұлытау Сары-Арқа және жалпы қазақ жерінің орталығы болып саналады.
Занғыртас петроглифтері

Занғыртас – Ұлытау кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым жерде орналасқан төбе жотасын жанай өтетін кішкене көлемдегі гранит валундарының (валун – мұз дәуірінен қалған тау жынысты үлкен домалақ тастар) қос дюжинасы.
Тәуелсіздік стелласы

Тәуелсіздік стелласы — Қарағанды қаласындағы стела. Тәуелсіздік стелласы 2006 жылы орнатылған. Стелла төрт жағынан тұлпарлармен және төбесінде күн астындағы қыранмен декарацияланған. Қазақ халқында тұлпар - дала дүлдiлi, ер-азаматтың сәйгүлiгi, желдей ескен жүйрiк аты, жеңiске деген жасымас жiгердiң, қажымас қайраттың, мұқалмас қажырдың, тәуелсiздiкке, бостандыққа ұмтылған құлшыныстың бейнесi. Қанатты тұлпар — қазақ поэзиясындағы кең тараған бейне. Ол ұшқыр арманның, самғаған таңғажайып жасампаздық қиялдың, талмас талаптың, асыл мұраттың, жақсылыққа құштарлықтың кейпi. Қанатты тұлпар уақыт пен кеңiстiктi бiрiктiредi. Ол өлмес өмiрдiң бейнесi. Бiр шаңырақтың астында тату-тәттi өмiр сүретiн Қазақстан халқының өсiп-өркендеуiн, рухани байлығын, сан сырлы, алуан қырлы бет-бейнесiн паш етедi. Қанатын жайған қыран құс — бар нәрсенiң бастауындай, билiк, айбындылық, көрегендіктің бейнесi. Ұлан-байтақ кеңiстiкте қалықтаған қыран ҚР-ның еркiндiк сүйгiш асқақ рухын, қазақ халқының жан-дүниесiнiң кеңдiгiн паш етедi. Дереккөздер
Кеншілер мәдениет сарайы

Кеншілер Мәдениет Сарайы – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Қарағанды қаласы, Бұқар жырау даңғылы, 32. Кезеңі, авторы 1940-1952 жылдары, сәулетшілер – И. И. Бреннер, Я. А. Яноша. Сипаты Кеншілердің мәдениет сарайы – Қарағанды қаласының басты көрікті орындарының бірі. Оның құрылысы үзілістермен салынды: 1940 жылы салынып басталған ғимарат толығымен пайдаланылуға 1952 жылы берілді. Ғимарат үш негізгі көлемнің симметриялық құрамы болып табылады. Орталық зал театр кешенінен тұрады – 1000 орындық көрермен залынан, вестибюльден, жоғарғы және төменгі фойеден, жоғарғы және төменгі дәліздерден. Сарайдың басты беті үш осьтік симметриялық композицияға ие. Сән маңдайша портигі алты мүсінмен қапталған: шахтердің, құрылысшысың, қозы ұстаған қойшының, бауы бар ұжымшар мүшесінің, домбыралы ақынның және жауынгердің. Өкінішке орай, атақты Мәдениет Сарайының ұжымы туралы мұрағаттық деректер сақталмаған. Қазіргі уақытта сарайда жалпы саны 585 қатысушысы бар 24 көркемөнер ұжымдары бар, олардың ішінде «Халық» атағымен төртұжым марапатталған: «Марианна» авторлық ән клубы, Қарағанды облысы композиторлар клубы, «Вдохновение» соғыс және еңбек ардагерлерінің хоры, «Шахтерский ансамбль танца» ұжымы. Дереккөздер
Шаңкөз тауы

Шаңкөз – Қарқаралы таулы-орманды алқабының солтүстік-батыс сілеміндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде. Ең биік жері 1360 метр. Қарағайлы, қайынды орман және қына өсетін тау. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай ұзындығы 15 км жерге созылып жатыр, ені — 5-7 км. Жер бедері Беткейлері тауаралық аңғарлар, шатқалдармен тілімденген. Геологиялық құрылымы Кейінгі тас көмір және пермь гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Қызыл коңыр топырағында қарағайлы, қарағайлы-қайынды орман, сондай-ақ тал, қына өседі. Дереккөздер