kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ислам дініндегі салықтар

Ислам дініндегі салықтар- Құран Кәрімнің аяттары және Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбарлық хадистері негізінде белгіленген салық түрлері. Алғашқы халифалар дәуірінен бастап, мұсылман мемлекеттерінің мәдени, әлеуметтік, құқықтық және экономиялық ұстанымдарына сәйкес азды-көпті өзгерістерге ұшырағанымен, Ислам дініндегі салықтарды екі топқа бөлуге болады: 1) мұсылмандардая алынатын салықтар (зекет және құшыр); 2) мұсылман емес халықтан алынатын салықтар (хараж және жизие). Зекет негізгі қажеттіліктен тыс һәм нисаб мөлшеріненартық мал-мүлікке бір жылдан кейін салынатын салық. Зекет тазалану ұғымын білдіреді. Мұсылмандар зекет беру арқылы, бір жағынан, Құран Кәрімнің аятымен бекітілген парыз ғибадатты орындаса, екінші жағынан, әлеуметтік ынтымақтастыққа үлес қосады. Құшыр - қырман кезінде жер өнімдеріне салынатын салықтың түрі. Жауын және өзен суларымен табиғи түрде суарылатын егістіктерден толық құшыр алынады. Ал тасымал сумен суарылған егістіктер мен бау-бақшалардан жартылай мөлшерде құшыр алынады. Құшырды жылжымайтын мүліктің зекеті деп атаушылар да бар. Мұсылмандар жер өнімдерінің 1/10 мөлшерінде құшыр береді. Хараж салығының жүйелі түрде жүзеге асырылуы екінші халифа Омар әл-Хаттаб билігі тұсында болған. Мұсылмандар Сасани әулеті мемлекеттік. (224 - 651) құлатқан соң өте үлкен аумаққа ие болғанды. Бұған дейін жауланып алынған жерлер мұсылман әскерлерге үлестірілуші еді. Халифа Омар Ирак және Иран жерлері мұсылман билігіне қосылған оң, «Хашыр» сүресінің 8 - 10-аяттарына сүйене отырып, қолға түскен жерлерді бұрынғы иелерінде қалдырды, тек иесіз жерлерді иқта ету жолымен мұсылмандарға пайдалануға берді. Мұсылман еместер мен-шіктеріндегі жердің көлемі мен түріне сәйкес хараж салығын төлейтін болды. Мысалы,Ирак жеріндеғі зымилердің (зыми - Ислам мемлекетінің билігіне қосылған мұсылман емес азаматтар) бір жәрибке, яғни 0,24 гектарға (немесе 40 кг өнімге) төлейтін хараж мөлшері: бидайға 2 - 4 , өзге дәнді дақылдарға 3 - 4 , мақтаға 5 - 6 , майлы дәндіөсімдіктерге 8 дирһәм (1 дирһәм 3,75 гр салмағындағы күміс теңге). Мысырлықтар болса, бір жәрибке бір динар (4,25 гр салмағындағы алтын ділда) мөлшерінде хараж төледі. Жизие - адам басына салынатын салық. Жизие салығы ақыл-есі сау және денсаулығы жарамды адамдарға ғана салынады, әйелдер мен балалар, қарттар мен дін қызметкерлері бұл салықтан босатылған. Ислам дінің қабылдаған адамдар жизие салығынан азат етіледі. Жизие салығы Құран Кэрімдегі «Тәубе» сүресінің 29-аятымен парыз етілген. Халифа Омар кезінде жизие мөлшері адам басына 40 дирһәм, яки 4 динар еді. Мұсылман еместер осы салықтарды төлегенде олардың мал-мүліктері, бас амандықтары, діни наным-сенімдері, намыстары мұсылман мемлекетінің тікелей қорғауында болатын. Мұсылмандардың төлейтін салықгарының мөлшері мұсылман еместер төлеуге міндетті салықтардан анағұрлым көбірек. Өйткені мұсылмандар жылжымалы меншіктерінің салығыменқатар (зекет), жылжымайтын үлік салығын (құшыр) төлесе, мұсылман еместер тек қырмандағы өнімдеріне салық төлейді және олар мұсылмандар сияқты әскери қызметпен міндеттелмеген. Дереккөздер
Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі

Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі, Д.Нұрпейісова атындағы - мәдени-концерттік мекеме. Атырау қалалық Мұнайшылар мәдениет үйінің халық ұлт аспаптар оркестрі. 1957 ж. ұйымдастырылды. 1959 ж. халық оркестрі атағы берілді. Ұйымдастырған - Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, композитор, дирижер С.Құсайынов. Әр жылдары ұжымның көркемдік жағын Б.Рзаханов пен О.Жауыров, Р.Ғабдиев басқарды. Оркестр репертуарында Құрманғазының, Динаның, Дәулеткерейдің, сонымен қатар, С.В. Рахманиновтың, Л.Бетховеннің, В.А. Моцарттың және қазіргі қазақ композиторларының музыкалық шығармалары орын алды. 1958 ж. ұжым Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі кезінде және 1970 ж. республиканың 50 жылдығына байланысты өнер көрсетті. 1978 ж. Бүкілодақтық және 1960, 1967 ж. Республикалық көркемөнерпаздық пен халық шығармашылығы байқауларының лауреаты. Дереккөздер
Ғани Әбдуәлиұлы Құлжанов

{{Кинематограф { } { } }} Ғани Әбдуәлиұлы Құлжанов (1965 жылы 20 қыркүйекте Қызылорда облысы Жалағаш ауданында туған) — танымал кино және театр актері, тележүргізуші. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2015). Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының иегері (1998). Толығырақ * Ғани Әбдуәлиұлы 1965 жылы 20 қыркүйекте Қызылорда облысы Жалағаш ауданында дүниеге келген. * 1984 жылы Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжі (бұрынғы Алматы музыкалық училищесі)н бітірген. * 1987 - 1991 жылдары Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (бұрынғы Алматы театр және көркемсурет институты)ның актерлік бөлімін КСРО халық артисі, профессор Шолпан Жандарбекова мен Қазақстанның халық артисі, профессор Тілектес Мейрамовтың классын бітірген. * 1990 жылы Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамына алынды. * 2007 жылы Астана қаласының әкімдігінің шақыртуымен Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрына актер ретінде қабылданды. * 2007 жылы Астана қаласындағы Жастар театрына директорлық қызыметіне тағайындалды. * 2007 - 2013 жылдары Астана Жастар театрының директоры болды. * Қазіргі таңда Астана Жастар театрының актері. Шығармашылығы * 1990 - 2007 жылдары Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры сахнасында: Ең алғаш М.Мақатаевтың «Қош, махаббат!» қойылымындағы Айбар ролін сомдаған. Сонымен қатар, У.Шекспирдің «Асауға тұсауында» Гортензио, Ж.Аймауытовың «Ақбілегінде» Мұсабай, Ә.Кекілбаевың «Абылайханында» Әбілмансұр, Г.Гауптманның, «Ымырттағы махаббат» спектаклінде Э.Кламрот, Ысқақов пен Шахимарденнің «Қазақтарындағы» Қасымхан, Д.Исабековтың «Әпкесінде» Омар, Қ. Аширдың «Қабыл адам Ата перзенті» спектаклінде Абыл бейнелерін сомдады. * Ғани Құлжанов «Қазақфильм», «Қырғызфильм», «Өзбекфильм» киностудияларында киноға түсіп, көптеген бейне сомдады. «Тоғысқан тағдырлар», «Қара шегіртке» фильмдеріндегі Жохангир, Диас рөльдері көпшілік қауымның көңілінен шықты. * Гастрольдік сапармен Иран, Өзбекстан, Ресей елдерінде және Қазақстанның барлық облыстарында болып, өнер көрсеткен. * Ғани Құлжанов «Азия дауысы» , «Жас қанат», «Жұлдыздар құттықтайды» т.б.үлкен байқаулар мен мерекелік іс-шаралардың тұрақты жүргізушісі. Фильмографиясы * 1995-2000 – «Тоғысқан тағдырлар» - Жаһангер/Ғани Ахметов * 2001-2003 – «Қара шегіртке» - Диас * 2002 – «Ләйләның зары» - эпизод * 2005 – «Күндізгі шолғыншы» - Темірланның әскері * 2010 – «Жаным» - Нұрлан Әбенов * 2012 – «Жас Ұлан» - эпизод * 2013 – «Оралу» - эпизод * 2013 – «Ұшқыштар» - эпизод * 2014 – «Махаббатым жүрегімде» - эпизод * 2015 – «Аманат» - профессор Сүлейменов * 2016 – «Жұлдыздар тоғысқанда» - Самат * 2018 – «Алтыншы пост» - эпизод Марапаттары * 1998 жылы Р.Мұқанованың «Мәңгілік бала бейне» спектакліндегі Құмар ролі үшін Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының иегері атанды. * 2015 жылы Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталған. * 2016 жылы "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі берілді. Дереккөздер
Жауын тілеу намазы

Жауын тілеу намазы. Бір жерге жаңбыр жаумай қуаңшылық болған кезде, жауын дұғасы жасалады. Кейбір елде адамдар Раббыларына көңіл бөлмей, зор күнәға батқандықтан Аллаһ сол елді сынау үшін кей кезде, ол жерлерді қуаңшылыққа айналдырады. Құранда Хазіреті Нұх, Хазіреті Мұса секілді Пайғамбарлардың халқы үшін жауын сұрап, дұға еткендері жайлы сөз етіледі. Нұх Пайғамбар: «Раббыларыңнан жарылқау тілеңдер. Өйткені ол - өте жарылқаушы», - деді. «Ол сендерге аспаннан мол-мол жауын жіберді» (Нұх, 71/10-11). Мұса Пайғамбар жайлы: «Сол уақытта Мұса елі үшін су тіледі» (Бақара, 2/60). Ж. т. н-н Әбу Ханифа бойынша, жамағатпен жария оқу сүннет емес. Бірақ, жарамды мәндүп іс. Жауын жаумаса, намаз бірнеше күн қайталанады. Пайғамбарымыздан (с.а.у.) бізге жеткен жауын дұғасы: Оқылуы: «Аллаһуммәс-қинәғайсән, муғмсән, һәннән, мәриән, мәри'ан, ғадақан, мужәллиән, сәйхән, аммән, табақан дәәимән. АллаһуммәІ Әсқинәл-ғайсә уә ләә тәж'алнәә минәл-қанитиин. Аллаһуммә' Иннә 164 бил-биләди уәл-'ибәди уәл-халқи минәллә' уәәи уәд-данки мә ләә нәшку иллә иләйк. Аллаһуммә' Әнбит ләнәз-зәр'а уә әдир ләнәд-дәр'а уә әсқинәә мин бәрәкатис-сәмәәи. Уә әнбит ләнәә мин бәрәкәтил-әрдн. Аллаһуммә' Иннәә настағфирукә иннәкә кунтә ғаффарә, фә әрсилис-сәмә'ә аләйнәә мидрәрә». Мағынасы: «Аллаһым! Бізге жәрдем беріп, жерімізді, шартарапты ылғалдандыратын мол жауын нәсіп ет. Аллаһым! Бізді жауынмен суландыр, бізді үміттері үзілген адамдардан етпе. Аллаһым! Елдерде, құлдарыңда, жан-жануарда ауыр тауқымет бар. Оны Саған ғана шағым ете аламыз. Аллаһым! Біз үшін егінімізді өсіріл, малымыздың сүтін молайт, бізді көктің берекеттеріне болеп, жер-жүзінің берекеттерінен бізге ырыс бер. Аллаһым! Біз Сенен кешірім тілейміз. Шексіз Сен аса кешірімдісің. Бізге кектен мол жауын жібер». Дереккөздер
Әл-Жахилийа

әл-Жахилийа (әл-Джахилийа, «білімсіздік») - пұтқа табынушылық дәуірі, Исламға дейінгі кезеңді және Арабия тұрғындарының Мұхаммед (с.а.у.) келғенге дейінгі діни қалпын айқыштау. Әл-Жахилийа одан да дәл мағынасы адамдардың Пайғамбарсыз, Иса мен Мұхаммедтің (с.а.у.) аралығында өмір сүрген кезеңге саяды. Кұранда Жахилдің «бірінші» еске алынуы христиан діні пайда болғанға дейінгі көне пұтқа табынушылық уақытымен сәйкес келеді. Әл-Жахилийа атауы Исламның маңызды көзқарас жүйесін - оны алдындағы дәуірлен, оның мұраттары мен ғұрыптарынан тысқары қалатын түсінікті білдіреді. Кұранда әл-Жахилийа атауы өткендегі «пұтқа табынушылық» ретінде нақ осы мағынада пайдаланылады. Дереккөздер
Мұрат Ноянбайұлы Ахманов

{{Кинематограф { } }} Мұрат Ноянбайұлы Ахманов (1959 жылы 1 маусымда Алматы облысы Райымбек ауданында туған) — актер, театр режиссері. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1998). Құрмет орденінің иегері (2012). Толығырақ * Мұрат Ноянбайұлы Ахманов 1959 жылы 1 маусымда Алматы облысы Райымбек ауданы Ұзынбұлақ ауылында дүниеге келген * 1971 - 1976 жылдары Алматы хореографиялық училищесін үздік бітірген. Алғашқы еңбек жолы 1976 жылдың тамыз айынан «Қазақ ССР-нің ән-би ансамблінде» балет артисі болудан бастау алады. * 1980 - 1984 жылдары Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (бұрынғы Алматы театр және көркемсурет институты)ның актерлік бөлімін бітірген. * 1994 - 1998 жылдары Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының режисерлік бөлімін бітірген. Еңбек жолы * 1976 жылы «Қазақ ССР-нің ән-би ансамблінде» балет артисі болудан бастау алады. * 1984 - 1993 жылдары Бикен Римова атындағы Талдықорған қалалық қазақ драма театрының қоюшы режиссері * 1999 - 2001 жылдары С. Қожамқұлов атындағы Жезқазған қазақ музыкалық драма театрының бас режиссері * 2001 - 2005 жылдары қазіргі Хадиша Бөкеева атындағы Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театрының бас режиссері * 2005 - 2010 жылдары Б.Римова атындағы Талдықорған облысының қазақ драма театрының директоры әрі көркемдік жетекшісі болды. * 2010 жылдан Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының қоюшы режиссері. Марапаттары * 1998 жылы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі құрметті атағы берілді. * 2012 жылы — Құрмет ордені Отбасы * Жары: актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Хазима Нұғманова * Екі ұл, бір қызы бар. Дереккөздер
Қаршыға Ахмедиярұлы

Қаршыға Ахмедиярұлы(Қаршымбай, 25.3.1946 жылы туған, Атырау облысы Махамбет ауданы Таңдай ауылы) -күйші-домбырашы, Қазақстанның халық артисі (1991). Алматы консерваториясын (К.Мұхитов класы бойынша) бітірген (1972). *1967 -91 ж. Қазақ академиясы халық аспаптар оркестрінде домбырашы, кейіннен концертмейстер, жеке домбырашы және дирижер-қызметтерін атқарды. *1986 -1988 ж. Мәскеу қаласында Жоғарғы дирижерлік курста оқыған. Ахмедиярұлының репертуарында отандық, шет ел композиторларының шығармалары бар. *1974 жылдан Алматы консерваториясында педагогикалық қызметтен (1991 ж. кафедра меңгерушісі,1994 ж. профессор) шұғылданып, ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысты. Күйлері *"Шашақты найза, шалқар күн"(Махамбет), *"Әсемқоңыр" (Дина), *"Сарыарқа" (Құрманғазы), *"Жігер"(Дәулеткерей), *"Атырау" күйлер жинағы жарық көрген. Ол *"Нарын", *"Қуаныш", *"Сағыныш", *"Аққайың", *"Желдірме", т.б. күйлердің авторы. Ахмедиярұлы гастрольдік сапармен Болгария, Венгрия, Югославия, Куба, Финляндия, Франция, Италия, Үндістан, Ангола, Жапония, АҚШ, т.б. елдерде болды. Қазақстан мемлекеттік сыйлығы иегері (1982). Парасат орденімен марапатталған. Дереккөздер
Гүлжан Ұсанбекқызы Түткебаева

Гүлжан Ұсанбекқызы Түткебаева (12.3.1964 ж.т., Алматы) - балерина, Қазақстанның халық артисі (1996). 1982ж. Мәскеудің академия хорегорафия училищесін (П.А. Каленченко және профессор Р.С. Петерсоннан), Алматы театр және кино институтын (профессор З.Райбаевтың жетекшілігімен) бітірді. 1982 жылдан Қазақ академия опера және балет театры құрамында жетекші балерина ретінде қызмет етіп, Қарагөз (Ғ.Жүбанованың осы аттас балетінде), Қалыңдық (С.Еркімбековтің "Мәңгі отында"), Қалыңдық, Шамхат (Т.Мыңбаевтың "фрескаларында"), Одетта Одиллия, Маша, Аврора (П.И. Чайковскийдің "Аққу көлі", "Шаттауығы" мен "Үйқьшағы аруында"), Китри (Л.Минкустың "Дон-Кихотында"), Эгина (А.И. Хачатурянның "Спартагында"), Зарема (Б.В. Асафьевтің "Бақшасарай фонтанында"), Раймонда (А.К. Глазуновтың осы аттас балетінде), Жизель (А.Аданның осы аттасбалетінде), Сильфида(Шнейнгоффердің осы аттас балетінде), Кончита (А.Рыбниковтың "Юнона мен Авосында"), Әйел (А.Онеггердің "Ер мен әйелінде"), т.б. партияларды биледі. 1997 жылдан репетиторлік және педогогика қызметпен айналысады: аға оқытушы, 2002 жылдан Қазақ Ұлттық өнер академиясында хореография режиссурасы кафедрасының меңгерушісі. Қазақ академия опера және балет театры құрамымен Ресейдің (Иваново, 1983; Грозный, Краснодарь, Сочи, 1986; Орынбор, 1997), Өзбекстанның (1998, Ташкент), Қытайдың (Шанхай, 1993; Пекин, 1994) қалаларында, Мальтада (1991), сондай-ақ жеке өзі гастрольдік сапармен Санкт-Петербург (1990-1991), Екатеринбург (1992), Мәскеу (1993), т.б. қалаларда болды. Халықаралық балет артистері байқауларының (Мәскеу, 1989; Варна, 1990; АҚШ-тың Джексонқ. 1990) дипломанты, 2-Халықар. "Дәстүр жүлдесі" фестивалінің, "Дарын" сыйлық (1992) лауреаты. Өзбекстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1998) марапатталған. Дереккөздер
Қасым Мағрұпбекұлы Ахметов

Қасым Ахметов( 19.11.1935. Алматы.) - кино-телережиссер. . Ленинградтың театр, музыка және кино институтын бітірген (1971). "Қазақтелефильм" студиясының режиссері(1971-78; 1985- 87), студия директоры (1979-84), "Катарсис" ШӨБ-інде деректі фильмдердің бас режиссері(1988- 95) болды. "Қазақтелефильм" студиясындағы тұңғыш туындысы қазақ театрының негізін қалаушылардын бірі "Қалибек Куанышбаев" жайлы деректі телефильм болды. 1970 ж. "Муслима" атты көркем телекиносы Минск қаласында өткен IV Бүкілодақтық телефильмдер фестивалінде жүлделі орынға ие болды. Қысқа метражды "Бақа мен Эдельвейс" және "Саған не айтуға болады?" ойын телефильмі жас көрермендерге арналған. "Қазақстан Октябрьден шуақ алған" толық метражды деректі телефильмі (Олжас Сулейменовпен бірлікте) сценарийі авторларының бірі әрі режиссері Қазақстанның 60 жылдығына арналған бұл фильм Орталық телевизия және "Интервидение" жүйесі арқылы әлемге таратылды. Режиссер өз өмірінде еліміздің және Одақтас республикалардың маңызды жайттарынан сыр шертетін 40-тан астам деректі фильмдерді экранға шығарды. Ауыл еңбеккерлеріне арналған "Астық - біздің байлығымыз", "Күн сайын", "Нан оңайлықпен келмейді", "Бізге өзге өмір керек емес" фильмдерін көрермен аудиториясына ұсынды. Қазақ КСР-інің өнеріне еңбегі сіңген қайраткер (1979), КСРО Киноматографистер одағының мүшесі (1978). Дереккөздер
Бексейіт Әбдезұлы Түлкиев

Бексейіт Әбдезұлы Түлкиев (22.1.1955, қазіргі Шымкент облысы Төле би ауданы Қасқасу а. - 15.4. 1998, Алматы) - монументші, кескіндемеші. Өмірбаяны Дулат тайпасының Жаныс руынан. * 1981 ж. Мәскеу жоғары көркем өнеркәсіп училищесін (бұрынғы Строганов училищесін) бітірді. Шығармашылығы Оның "3амандастар", "Әке", "Ата-баба жері", "Суретшінің түсі" (1983), "Әже", "Әкені майданға шығарып салу", "Түсіру алаңы" (1984) секілді т.б. кескіндемелік туындылары танымал. Жетістіктері * кескіндемелік туындылары кезінде Бүкілодақтық және халықаралық көрмелерге койылып, жастар көрмесінің лауреаты * КСРО Халық шаруашылығы көрмесінің дипломанты (1989). * Ол бейнелеу өнері саласындағы шығармашылық енбегін спортпен де етене ұштастыра отырып, жастарды спортқа баулыды, өзі "қара белдіктің" шебері атанды. Дереккөздер
Қапия Түлкібаев

Қапия Түлкібаев (1905, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы 1950, Қарағанды қ.) - әнші, актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1946). Шығармашылық өмір жолын Қарқаралы аудндағы колхоз-совхоз театрынан бастаған ол Семей драма театрында, 1943 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды облысындағы драма театрында актер болды. 1934 ж. Алматы қаласында өткен Бүкіл Қазақстандық халық өнерпаздарының 1-слетіне қатысып, 2-орын алды. Талантты әнші, шебер актер ретінде танылған ол Әлібек, Еспембет (М.Әуезовтің "Айман -Шолпан" мен "Еңлік-Кебегінде"), Шеге. Ақан (Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібек" және "Ақан сері - Ақтоқтысында"), т.б. образдар жасады. Халық арасына кең тарағаи "Угә-йім", Тоқсан бес" әндерінің авторы. Бұл әндерді Түлкібаев 1930 жылдардың аяғында пластинкаға жаздырды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары (1944) Қазақстан өнер шеберлерімен бірге майдандағы жауынгерлерге концерттер берді. Дереккөздер
Құлтума Сармұратұлы

Құлтума Сармұратұлы (1860, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы - 1915, сонда) — ақын, әнші, композитор. Өмірбаяны Орта жүз Найман тайпасының Терістаңбалы руының Қонақ бұтағынан шыққан. Біржан сал, Ақан серілердің әншілік дәстүрін қуған. Шөже, Орынбай ақындармен өнер сайысына түскен. Ел-жер аралап өнер көрсетіп, ән салған. Құлтуманың "Дөңбек", "Пау-ой", "Демалыс", "Жамал-Шамшид", "Тау қиялап", "Үш көтерме", "Шайқалма", "Соқпай соқ", "Құла атым", т.б. әндері белгілі болған. Бірақ көптеген әндері ұмыт болған. Құлтума әндерін насихаттағандар Қ.Бабақов (нотаға түсірткен), Ғ.Айтбаев, Қ.Лекеровтер болды. Құлтуманың "Үш көтерме", "Тау қиялап" әндерін А.Жұбанов пен Л.Хамиди "Абай" операсында пайдаланды. Құлтума әндерін әнші Қ.Байбосынов та орындайды. Дереккөздер
Түлкібас обалары

Түлкібас обалары - Қазақстандағы әр түрлі кезеңнен қалған обалар тобы. Түркістан облысы Түлкібас станциясының жанында. 1940ж. Тараз қаласындағы көне ескерткіштерді зерттеу бөлімінің меңгерушісі Г.И. Пацевич зерттеген. Он екі жерден жүзге жуық обалар картаға түсіріліп, тұрғындардың өмір сүрген мезгілі шамамен аныкталған. Түлкібас обаларының ауданы 15x20 м-ден 30x56 м-ге дейін жетеді; биікт. 0,5 м, 1,5 - 2 м, 5 - 16 м. Обалар әр жерде топ-топ болып тізбектеле орналасқан. Бұлардың биіктігі мен аумағының әр түрлі болуы әр мезгілде өмір сүргенін дәлелдейді. Мәселен, биікт. 1-16 м-ге дейінгі тізбек обалар - б.з.б. 6-5 ғасырдағы сақ тайпаларынікі болса, биікт. 1 - 3 м-ге дейінгілері түркі дәуіріне жатады деп түжырымдауға болады. Дереккөздер
Құмиян

Құмиян қалашығы – XII-XIII ғасырлардан сақталған қала орны, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жаңақорған ауданы, Келінтөбе ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 15,7 км жерде, Сырдарияның құрғап қалған арнасынан 3-4 км қашықтықта орналасқан. Зерттелуі Қалашық туралы алғашқы ескертпелерді 1900 жылы В. Каллаур келтірген. 1969-70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев) ашып, зерттеген. 2004 жылы ХҚТУ (М. Елеуов) анықтап, суретке түсірген. Сипаты Құмиян тік төртбұрышты қамал қала. Көлемі 210x180 м, қорғанның кейбір сақталған биіктігі 5-6 м. Дуалының ені 3 - 3,5 м, онтүстік жағындағы екі бұрышында мұнараның құлаған орны 2,5 м төбе болып жатыр. Қорғанның құрылыс жүйесіне қарағанда төрт жағында бес-бестен мұнара болған. Мұнаралардың арасы 35 м. Қақпасы оңтүстік-шығысында. Қорғанның сыртында айналдыра ені 8 м, тереңдігі 1,5-2 м ор бар. Құмиянның ортасында көлемі 45x45 м цитаделі сақталған. Алайда екеуінің ішінде ешбір құрылыстың ізі байқалмайды. Дегенмен солтүстік-батыс жағындағы бұрышта шағын ғана төбенің орны байқалады. Соған қарағанда шаһристан ішінде құрылыс жүйелері болған деген ой тудырады. Қала үстінен теріп алынған қыш ыдыстардың ернеуінде жапсырылған жиектері, су тасуға арналған құмыралардың тұтқалары әсем жасалған. Ас ішуге қажетті ыдыстардың түптері дөңгелек. Олардың көпшілігінде ақ ангобаның үстінен көк, қоңыр сырмен өрнектер жүргізілген. Ыдыстардың сырлары Отырар қаласының он бірінші мәдени қабатынан алынған ыдыстарға ұқсас. Дереккөздер
Түркі мәдениеті

Түркі мәдениеті - ежелгі заманнан өмір сүріп келе жаткан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан мəдениеттің жалпы атауы. Түркілердің алғашқы ата қонысы Шығыс Тянь-Шань мен өңірі болған. "Халықтардың ұлы қоныс аударуының" нәтижесінде қазіргі Қазақстан, Орта жəне Алдыңғы Азия, Шығыс Еуропа]] территорияларына кең таралып орналасқан түркілер қазіргі түркі тілдес халықтардың барлықтарының субстраты болып табылады. "Түркі" деген термин тұңғыш рет 542 жылы аталады. "Түркі" этонимі алғашқы кезде белгілі бір ақсүйектерден шыққанын білдірген (ғылымда этносқа қатысты "түркі" терминін қолдану қалыптасқан, біз соған арқа сүйейміз). Орталық Азияны мекендеген көптеген тайпалық одақтардан біріккен феодалдық мемлекет Түркі қағандығы өмір сүрген. Түркі қағандығының әлеуметтік-саяси және қоғамдық өмірінде әскери істер аса маңызды орын алған. Түркілердің алғашқы көсемдерінің бірі Бумын қаған болған. Түркі қағандағы тұсында түркі тілінің өрісі барынша кеңіп, ұланғайыр өлкедеғі негізгі тілге айналған. Түркілердің жазуы да болған. Сол көне түркі жазбаларынан түркілердің дүниетанымдық көзқарастары, наным-сенімдері туралы көп мағлұмат алуға болады. Көне түркілер аспан денелерінің қозғалысына карап ауа райын, жыл маусымдарының қандай болатынын күні бұрын анықтай алған. Көне түркілер геометрия, математика ғылымдарынан біршама хабардар болған, оны су жүйелерін салуға, күрделі ғимараттар, карауыл төбелер тұрғызуға, т.б. пайдаланған. Олар металды, түрлі минералдарды еріту әдістерін, шөптердің емдік қасиеттерін білген. Емдеудің неше түрлі әдістерін де жетік меңгерген. Ежелгі түркілер, негізінен, қос күшке - Көкке және Жерге сиынатын болған. Көк Тәңірінің рақымымен елді билеген қағандар "Аспанда туған және Күнмен, Аймен безендірілген" деп аталған. Ежелгі түркілер үшін Көк пен Жер-Судан кейін тұрған құдіретті күш әйел, ошақ басы құдайы Ұмайға табынған. Түркі халықтарының мәдениетінде персонификациялабаған, шексіз аспан әлемімен қатар аспан шырақтары, құтты мекен, отсуға да бас игенін білдіретін деректер кездеседі. Дереккөздер
Түркістандағы археология әуесқойларының үйірмесі

Түркістандағы археология әуесқойларының үйірмесі - Орта Азия, Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудың өткен дәуірлері жөніндегі тарихи деректер жинаумен айналысқан ғылыми бірлестік. 1895 ж. 11 желтоқсанда Ташкентте құрылған. Оған әскери әкімшіліктің басшылары,әскерилер, оқу орындарының оқытушылары, шенеуіктер мүше болды. Кейбір жылдары мүшелер саны 100-ден асты. Түркістандағы археология әуесқойларының үйірмесінде И.В. Аиичков, В.В. Бартольд, Ә.Диваев, В.А. Каллаур, А.К. Кларе, Н.П. Остроумов, Н.Н. Пантусов белсенді жұмыс атқарды. Үйірме қызметі археология материалдарды жинауға, ескерткіштерді тіркеуге, сипаттауға бағытталды. Түркістандағы археология әуесқойларының үйірмесі 1917 ж. қызметін тоқтатты. Дереккөздер
Франкофил

Франкофилия немесе Галлофилия деп француз мәдиниетін құрметтеуді, француз мәдиниетіне еліктеуді атайды. Франкофилия XVII-XIX Францияның Людовик XIV басқарған экономикалық және саясат жетістерінің арқасында Еуропада орын алған. Франкофилия тарихи Француз Революция және Ағарту пікірлестерімен байланысқан.
Түркістан халық театры

Түркістан халық театры (Шымкент облысы) - драмалық әуесқойлар ұжымы. Драма үйірмесінің негізінде 1953 ж. құрылды, 1964 ж. халық театры атағына ие болды, Драма ұжымын ұйымдастырған Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері Ж.Айханов, көркемдік жетекшісі М.Рысбеков (1983 жылдан), суретші Б.Бимаханбетов (1984 жылдан) болды. Алғаш сахна шымылдығын Қ.Мүхамеджановтың "Бөлтірік бөрік астында" спектаклімен ашты. Қойылымдары: Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуы", Ш.Қүсайыновтың "Біздің Ғаниі", С.Адамбековтің "Біздің үйдің жұлдыздары", Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаевтың "Беу, қыздар-айы", Ш.Айтматовтың "Жәмиласы" (инсценировка бойынша), М.Байджиевтің "Жекпе-жегі", т.б. Ұжым гастрольдік сапармен Шымкент облысын аралап, өнер көрсетті. Еңбекшілер көркем өнерпаздық шығармашылығының 1-Бүкілодақтық фестивалінің (1977) және Республикалық халық театрлары байқауының (1966, 1969, 1978) лауреаты. Дереккөздер
Бұлұтай Мұртаза

Бұлұтай Мұртаза Жүнісұлы (1.21.1969 жылы туған, Түркия, Ұлықышла (Ұлықыстау) ауданы, Қазақ ауылында) - белгілі дінтанушы, мәдениеттанушы, философия ғылымдарының кандидаты, Қазақ Мемлекеттік Әлем тілдері университетін (1994), Халықаралық Құқық және Нарық академиясын (2000) бітірген. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің оқытушысы, ҚМДБ үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, ҚР Парламент Мәжілісі төрағасының Кеңесшісі қызметтерін атқарған. «Құран Кәрім әліппесі» (1992) атты кітабы мен 4 үн таспалан тұратын «Дінімізді үйренейік» жинағы Ислам діннің негіздерімен таныстырады. «Ата-баба діні. Түркілер неге мұсылман болды?» (2000) ғыл. монографиясының, «Дін және ұлт» (2006), т.б. 10-ға жуық кітаптың, 200-ден аса ғылыми-публицистикалық мақалалардың авторы. Ислам қорының (Швейцария), Дүниежүзілік Мұсылман Жастары Ассамблеясының, «Иман», «Зерде» респ. қорларының алғыс хаттарымен марапатталған. Дереккөздер
Тыныбеков Құрасбек

Тыныбеков Құрасбек (7.4.1947, Түркістан облысы Ленгір ауданы Амангелді атындағы ұжымшар - 15.2. 1980, Алматы) - тоқыма суретшісі, қазақ ұлттық гобеленнің негізін салушылардын бірі. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Атматы көркем-сурет училищесін (1966) және Львов сән және қолданбалы өнері институтын (1971) бітірген. Атматы көркемсурет училищесінде (1971 - 1978), Алматы театр-көркемсурет институтында (1978-1980) оқытушы, шығармашылық жұмыста болды. Тыныбеков тың туындылары - "Шопан" (1970). "Дала балладасы" (1974), "Тау мен дала аңызы" (1975), "Әлем" ("Өмір ағашы", 1976), "Тың парады", "Байқоңыр ырғақтары" (1977), "Медеу" (1978), "Байқоңыр" (1979), "Теңіз симфониясы" (1980) гобелендері. Шет елдермен достық және мәдени байланысы қазақ қоғамының (1976 - 1980), Қазақстан Суретшілер одағы Президиумының (1980) мүшесі. "Қазақстан" гобелені үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлық (1981, қайтыс болғаннан кейін) иегері. Дереккөздер
Платформа (көлік)

Платформа - жүк автомобилі шанағының, тіркеменің немесе жартылай тіркеменің жазық алаңша түріндегі бөлігі. * Ернеулі платформа - тасымалданушы жүкті орналастыруға арналған ернеулі платформа; әдетте бір немесе бірнеше ернеуі түсірілмелі болып келеді. * Шөмішті платформа - артқы борты жок өзіаударғыш автомобильдің шөміш немесе калак тәріздес платформасы. * Жылытылатын платформа - өзі аударғыш автомобильдің іштен жану козғалғышынан шыгатын ыстық газдар ететін қос қабырғалы платформа. * Аударғыш платформа – өзі аударғыш автомобильдің жүкті тұсіруге арналған арнайы көтергіш қондырғысымен бір шеті көтерілетін платформа. * Ұзартылған платформа – ұзын тұрақты жүк автомобилінің ернеулі платформасы. Дереккөздер
Плунжер

Плунжер - ұзындығы диаметрінен едәуір үлкен болатын поршень; әдетте эксцентриктен, айналшақтан, көлбеу тығырықтан тікелей қозғалысқа түседі. Жоғары қысымды сорап плунжері - жанармайды дәл мөлшерлеу, жоғары қысыммен қамтамасыз ету және іштен жану қозғалтқыштарының бүріккіштеріне жанармай жіберуге арналған жоғары қысымды сорап бөлігі. Дереккөздер
Қайып ата

Қайып ата - Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Атасу өзенінің Сарысуға құяр жерінен батысқа 60 км қашықтықта орналасқан мазар. Күйдірілген қызыл кірпіштен салынған. Қазір жартылый бұзылған. Мазардың жанынан жер суландыру үшін пайдаланған ескі арықтардың орны табылған. Ел аузындағы аңыз бойынша жергілікті адамдар бұл арықтың салынуын, Қайып ата есімімен байланыстырады. Дереккөздер
Қақпатас (көне қала)

Қақпатас қалашығы – ортағасырлық қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Қордай ауданы Қақпатас ауылының батыс жағында орналасқан. Зерттелуі, сипаты Қалашықты 1989 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы (жетешісі М. Елеуов) ашып, зерттеген. Қазіргі орны батыстан шығысқа қарай созылған, аумағы 130x60 м, биіктігі 3,5 м төбешік. Зерттеу барысында құм, құмыра, көзе, т.б. сырланбаған қыш ыдыстар жинастырылды. Олар Қакпатасты адамдар X-XII ғасырларда мекендегенін дәлелдейді. Қакпатас тұрғындары егін егумен, мал шаруашылығымен айналысқан. Дереккөздер
Бұрылыс

Бұрылыс - заттың қозғалыс бағытының немесе қалпының өзгеруі. * Бүйірлік бұрылыс - бұрылыс механизмінің немесе сол жақ және оң жақ борттардың беріліс қорапшасы арқылы қамтамасыз етілетін доңғалақтардың немесе оң жақ борт шынжыр табанының жылдамдығынан айырмашылығы бар доңғалақтардың немесе сол жақ борт шынжыр табанын еріксіз жылжыту есебінен болатын көліктік құрал бұрылысы. * Жол бұрылысы - жолдың жүріс бөлігінде өс бағытының өзгеруі. * Буындарды қатпарлап бұру - көлік құрамын топсалы жалғасқан буынның өзара қалыптарын еріксіз өзгерту арқылы бұру. * Көлік құралының бұрылуы - көлік құралының қозғалыс бағытын өзгертуі. * Басқарушы доңғалақтар арқылы бұру - көлік құралының басқарушы доңғалағын діңгек өсінің айналасында еріксіз бұру арқылы жасалатын бұрылыс. * Басқарушы өс арқылы бұру - көлік құралының басқаарушы өс діңгек осінің айналасында еріксіз бұру арқылы жасалатын бұрылыс. Дереккөздер
Ғани бай үйі

Ғани бай үйі – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасырдан сақталған қала құрылысы және сәулет өнерінің ескерткіші. Орналасқан жері Қызылорда облысы, Қазалы қаласында орналасқан. Сипаты Алғашында "П" әрпі тәріздес пішінінде салынған, кейінірек жаңадан қосылған құрылыстарға байланысты өзгеріске ұшырады. Күйдірілген кірпіштен өрілген, ауданы 53x80 м, биіктігі 10 м. Шатыры қанылтырмен жабылған, сырты өрнекті кірпіштермен қаланып, оймышталған ағашпен безендірілген. Іші сыланып, ақталған. Келушілерге арналған тұрғын және сауда жасайтын бөлмелері, қоймалары бар. 1982 жылы республикалық маңызы бар тарихи және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізіледі. Дереккөздер
Іске қосу алдындағы жылытқыш

Іске қосу алдындағы жылытқыш - төмен температурада қозғалтқышты іске косу алдында жылытуға арналған құрылғы; қазаннан, желдеткіштен, басқару пультінен, отын багінен, қозғалтқышты суыту жүйесімен жалғастырушы құбырдан тұрады. Дереккөздер
Көтергіш

Көтергіш - # адам немесе жүк көтеруге арналған кабинасы немесе алаңы бар жүккөтергіш құрылғы; # автомобильге техникалық қызмет көрсету қолайлылығы үшін, оны қажетті биіктікке көтеру құралы. Платформа көтергіші - өзі аударғыш автомобиль платформасының кез келген түрдегі көтерілу, түсу, орнықтыру жағдайын камтамасыз етуші көтергіш. Дереккөздер
Қозғалыс жолағы

Қозғалыс жолағы - жолдың арнайы белгімен белгіленген, әлде белгіленбеген, автомобильдердің бір катарда қозғалысын қамтамасыз етуге жеткілікті болуы шарт бөлігі. Жиектік жолақ - жол жиегіне қарай орналасқан шеткі жолақ. Белгілік жолақ - арнайы жолға, жол жиегіндегі жабдықтарга, қорганыш орман алқаптарына бөлінген жерді белгілеу жолағы. Жол жүру ережесіндегі болу жолағы - автомобильдердің бір қатарда қозғалысын қамтамасыз ететін жолдын арнайы белгімен белгіленген, әлде белгіленбеген және кендігі айқын жүру участоғы. Жол жүру ережесіндегі реверсивті жолақ - жол жүру бағыты қарама-қарсы бағытта өзгере алатын жол болігі, «реверсивті қозғалыс», «реверсивті қозғалыс соңы» ақпараттықкөрсеткіштермен белгіленеді. Дереккөздер
Хорлан Ықсанқызы Қалиламбекова

{{Музыкант { } }} Хорлан Ықсанқызы Қалиламбекова (18 қараша 1945 жыл, Қарағанды облысы Балқаш қаласы) – қазақстандық опера және камералық әншісі. Қазақстанның халық әртісі. Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. Ыбырай Алтынсарин атындағы құрметті белгісінің иегері. Жалпы мәліметтер Қарағанды музыка училищесін (1967), Хорлан Қалиламбекова сахнада Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1972). Еңбек жолын Қазақ академиялық опера және балет театрында әнші болып бастады. 1977- 1978 жылдары Софияның (Болгария) опера және балет театрында тәжірибе жинақтаудан өтті. Ол Қамар мен Қарагөз (Е.Рахмадиевтің "Қамар сұлуы" мен "Алпамысында"), Еңлік (Ғ.Жұбанованың "Еңлік - Кебегінде"), Ақтоқты (С.Мұқамеджановтың "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Татьяна мен Иоланта (П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегині" мен "Иолантасында"), Чио-Чио-Сан (Дж.Пуччинидің "Чио-Чио-Санында"), Травиата (Дж. Вердидің "Травиатасында"), т.б. арияларын орындады. 1975 - 1980 жылдары Польшада, Румынияда, Португалияда, Финляндияда, Үндістанда өнер көрсетті. Қазіргі уақытта Қазақ ұлттық опера және балет театрында (Астана) әнші әрі Қазақ ұлттық музыка академиясында (Астана) дәріс береді. Марапаттары * 1980 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» құрметті атағы; * 1982 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атағы; * 2002 жылы «Құрмет ордені» ; * 2008 жылы «Астанаға – 10 жыл» мерекелік медальі; * 2010 жылы Ыбырай Алтынсарин атындағы құрметті белгісі; * Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. Жеке өмірі * жанры: режиссер, профессор ,КСРО және «Қазақстанның халық әртісі», Мемлекеттік сыйлықтың иегері, «Халық қаһарманы». Дереккөздер
Қуыс (көлік)

Қуыс- әдетте шамасы өзгеріп отыратын шектеулі көлем. * Босату-сығылу қуысы - тек босату және сығылу әрекеттер жүзеге асырылатын қозғалғыштын жұмыс қуысының бөлігі. * Жұмыс қуысы - негізінен машинаныц жұмыс үрдісі ісқае асырылатын куыс, мысалы, терт тактілі поршенді козғалтқыштың поршені үстіндегі кеңістік. * Жұмыстық жүріс-шығыс қуысы - жұмыстық жүріс-шығыс тактілері жүзеге асырылатын қозғалғыштың жұмыс куысының бөлігі. Дереккөздер
Көлденең жақтау

* Негізгі көлденең жақтау - шанактың ұзын бойлы осіне перпендикуляр орналасқан автобус шанағының негізгі бөлігі. * Раманың көлденең жақтауы - автомобиль немесе тіркеме лонжерондарын өзара байланыстыратын көтергіш жүйе бөлігі. Дереккөздер
Поршень

Поршень - цилиндрді көлденең қимада тығыз жауып тұратын және оның өсі бойымен жылжитын қозғалмалы бөлшек. ' Қозғағыш поршені - цилиндрде жанатын жұмыс қоспасынан тікелей қысымды қабылдайтын қозғалтқыштың айналшақ бұлғақты бөлшегі. Дереккөздер
Ақсақал Қалмырзаев

Ақсақал Қалмырзаев - (2.7.1936, Түркістан облысы Сайрам ауданы Қайнарбұлақ ауылы - 20.08.2013, Шымкент) - актер, Қазақстанның халық артисі (1993). Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Ташкент театр-көркемсурет институтын бітірген (1957). Осы жылы Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театрының труппасына қабылданады. Ол ұлттық және шет ел, орыс драматургтерінің шығармаларында ойнады. Қалмырзаев: Төлеген, Жалмұқан (Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібегі" мен "Ақан сері - Ақтоқты"), Сырым, Кебек, Абыз, Әлібек (М.Әуезовтің "Қарагөз", "Еңлік - Кебегі" мен "Айман - Шолпанында"), Сәкен Сейфуллин, Текеш (Ә.Әбішовтің "Сәлем, Сәкен атасы" мен "Мәдиінде"), Абылай (Қ.Бекхожиннің "Ұлан асуында"), Данияр (Ш.Айтматовтың "Аңсаған менің әнімсіңінде ), Фердинанд (Ф.Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатында") тұлғаларын сомдады. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1980), "Парасат" орденімен (2003) марапатталған. Дереккөздер
Ағын (көлік)

Ағын - белгілі бір бағытта және белгілі жолөткелінде бір уақытта қозғалысқа түсетін бірденелердің мөлшері. * Жаяу жүргіншілер ағыны - жаяу жүргіншілер жолы мен өткелінен белгілі бір жылдамдықпен, қарқынмен және тығыздықпен козғалатын жаяу жүргіншілер ағыны. * Жылу ағыны - ұдайы температура үстімен белгілі бір уақыт аралығында өтетін жылу мелшерінің осы уақыт аралығының шамасына қатынасы. * Көлік ағыны - жол бойында белгілі бір жылдамдықпен, қарқынмен және тығыздықпен қозғалатын көлік құралдарының ағыны. Дереккөздер
Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов

{{Кинематограф { } }} Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов (1956 жылы 20 маусымда Алматы облысы Райымбек ауданы Нарынқол ауылында туған) - актер, кинорежиссер. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі (1998). Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры. Өнертану ғылымдарының доценті. Парасат және Құрмет ордендерінің иегері. Толығырақ * Болат Нұрғалиұлы 1956 жылы 20 маусымда Алматы облысы Райымбек ауданы Нарынқол ауылында дүниеге келген. * 1977 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік бөлімін КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері, профессор Хадиша Бөкееваның классын бітірген. * 1989 жылы Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (бұрынғы Алматы театр-көрқемсурет институты)н режиссерлік бөлімін бітірген. * 1967 жылы Алғашқы түскен киносы режисері А.Қарсақбаевтың "Балалық шаққа саяхат филъмі"не түсті. * Қалымбетов 50- ден астам киноға ("Раушан", "Менің ағай", "Даладағы қуғын", "Адамды қабылдаңдар", "Ауылым Алатаудың баурайында", тағы басқа) түскен. Өзі де қинофильмдер ("Тамшы" 1989, "Айналайын" (1990), "Соңғы суық" (1993), тағы басқа) түсірді. Марапаттары * 1984 жылы КСРО Киноматографистер одағының мүшесі. * 1990 жылы "Дарын" мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. * 1998 жылы Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі" құрметті атағымен марапатталды. * 2009 жылы Елбасының жарлығымен "Құрмет ордені" мен марапатталды. * Көптеген Халықаралық кино-фестивальдардың жүлдегері. * Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры. * Өнертану ғылымдарының доценті. * 2017 жылдың 5 желтоқсанындағы ҚР Президентінің жарлығымен Парасат орденімен марапатталды. Отбасы Үйленген. Жұбайы - Қалымбетова Тоғжан Бәсірқызы (1960 жылы туған ), педиатр. Ұлы - Қалымбетов Бектас Болатұлы (1981 жылы туған ); қызы - Қалымбетова Айжан Болатқызы (1982 жылы туған ). Дереккөздер
Ғази

Ғази (, көпше түрі – ғузат) *«Дін жолындағы соғысқа» қатысушы адам. VII ғасырдың 2-жартысы мен IX ғ-дың 1-жартысында Гази мұсылмандардың жаулап алу жорықтарына қатысты. IX ғ-дың аяғында Хорасандажәне соның солтүстік-шығысына таман әскери табыс арқылы күн көретін және бөтен діндегілер мен «адасқандарға» қарсы соғысуға жиналған кез-келген билеуші мен әскери басшыга өзінің қызметін ұсынатын Гази жасақтары пайда болды Мұндай жасақтардың басшылары ресми ортала танылып, артықшылықтарға ие болып отырды. Алайда, бейбіт кезеңдерде Гази жасақтары бір кезде өздері қызмет көрсеткендерге де қауіп-қатер туғызды. Олар ең бірінші кезекте Халифаттың шығыс аймақтарындағы бірқатар көтерілістерге қатысты. Бұл жасақтар Халифаттың Византияға қарсы соғысында аса зор рөл атқарды. 1200 жылы шамасында ан-Насыр халифатқа қызмет ететін Гази жасақтары ар-намыс пен мінез-ұлықтың айрықша кодексі болып табылатын «футууа» қағидаларына сәйкес қайта құрыла бастады. Онда, атап айтқанда табандылық, уәдеге беріктік, әлсіздерге қамқорлық, ал кейде некеге отырмау мәселелері қамтылды. Гази жоғары ресми мәртебе алды, олардың жасақтары геральдикаға ие болып, патша төңірегіндегі айрықша адамдардың қатарына енді, сосын Гази атағын иеленіп, діни, бауырластықтар ретінде жұмысын жалғастырды. Моңғол шапқыншылығының нәтижесінде (VIII ғ.)түріктің көшпелі тайпалары Кіші Азияға екінші рет ауа кешті. Сөйтіп, Гази қатары жаңа жауынгерлермен толықты. Төртінші крест жорығынан кейінгі Салжұқ мемлекетінің әлсіреуі және Византия империясының күйреуі шекаралық аймақтардағы билік басындағылардың арасында аласапыран туғызды. Мұның өзі XIII ғ-дың аяғы мен XIX ғ-дың бас кезінде Батыл Анатолийде бірқатар түрік эмираттарының пайда болуына себепкер болды.Ал бұл эмираттардың құрамында Гази едәуір рөл атқарды. Солардың бірі - Осман эмираты кейін аса зор империяға айналды.Осман империясында Гази сұлтан мемлекетіне бағындырылды. XIV ғ. Гранада патшалығындағы едәуір қуатты испандық христиандық мемлекетке қарсы тұрған Гази жалпы күштері әлсірегеніне қарамастан,соғысты одан әрі жалғастыруды жақтады. Сөйтіп, Испаниядағы ең соңғы мұсылман мемлекетінің кұлауына ықпал етті. *Мұсылман билеушілері лауазымдарының бір бөлігіне айналған, «дін үшін соғыста» көзге түскендерге берілетін құрметті лауазым. Соңғы рет бұл атақ Сакарья өз-ндегі ұрыста жеңіске жеткені үшін Мұстафа Кемальға(Ататүрікке)берілді. Бұл лауазым Түркияда 1934 жылы жойылған. Дереккөздер
Ұсыныс

*Рационализаторлық ұсыныс - материал құрамын өзгерту немесе қолданылған техниканы, дайындау технологиясын, бұйым конструкциясын өзгертуді карастыратын және ол ұсынылған кәсіпорын үшін жаңа және пайдалы болып табылатын техникалық шешім. *Техникалық ұсыныс - техникалық тапсырманы талдау нәтижесіне негізделген бұйымды жасаудағы конструкторлық жұмыстың бірінші сатысы; тапсырыс беруші техникалық тапсырманы ұсынған кезде жасалады; құжатқа «п» литер атауы беріледі. Дереккөздер
Бату сарайы

Бату сарайы, Ескі Сарай -қала, Алтын орданың астанасы. Бату сарайыды 1254 ж. (кей деректе 1243) Ақтөбе (Ахтуба) өзенінің жағасына Бату хан салдырған. Оның орны қазіргі Астрахан облысының Қарабайлы ауданындағы Селитерное селосының маңында сақталған. Жылнама деректері бойынша, жағалаудағы ең биік дәнде алтынмен қапталған хан сарайы тұрған, осыған орай ортағасырлық ірі мемлекет "Алтын орда" аталып кеткен. Қала орны бір мәдени қабаттан тұрады. Өзге Алтын орда қалалары сияқты оның сырты бекініс-қамалмен қоршалмаған. 1554 ж. орыстар Астрахан хандығын жаулап алғаннан кейін тұрғындары иесіз тастап кеткен.Бату сарайына ішкі Ресейден әр түрлі қаңғыбастар ашылып келе бастаған. Медресе мен мешіт, зәулім сарайлар мен монша, т.б. ғимараттарды тонап, қирата бастаған. Воевода Черемисовтің бұйрығымен қала үйлерінің кірпіштерін бұзып, Астрахан Кремлін салу үшін алып кеткен. 13-14 ғ-ларда Еділ Бұлғариясынан, Орта Азия елдерінен, Кавказ бен Қырымнан, Батыс Еуропа мемлекеттерінен, Египет пен Үндістаннан керуен легі ағылып жатқан ірі сауда, мәдениет орталығы болған Бату сарайы небәрі 20 - 30 жыл ішінде тып-типыл тоналып, күл-қоқыс үйіндісіне айналған. Археологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында Алтын Орда хандары соқтырған теңгелер, зергерлік-бөдіздік бұйымдар табылған. 1395 ж. қайтадан бой көтере бастаған қала екінші рет Әмір Темірдің шапқыншылығына ұшыраған. 14 ғ. аяғында Каспий т. деңгейінің көтерілуіне байланысты тасқынын қорыққан тұрғындар қаланы біржолата тастап шыққан. Дереккөздер Әдеб.: Ф едоров-Давыдов Г.А., Искусство кочевников и Золотой Орды, М„ 1976.
Батыс Қазақстан балалар мектебі

Батыс Қазақстан балалар мектебі - Д.Нұрпейісова атындағы - оқушыларға арналған музыкалық білім беретін оқу орны. 1934 ж. құрылды. 1955 ж. мектепке атақты күйші-композитор Д. Нүрпейісованың есімі берілді. 1976 ж. муз мектебі аумағы 1360 м2 үлгі жобадағы ғимаратқа көшірілді. Мектепті жылына 100-ге жуық оқушы бітіріп шығады. Олардың арасында республикалық жас музыканттар байқауының лауреаттары мен дипломанттары бар. Мектеп жанында балалар филармониясы жұмыс істейді. 1940 - 60 ж. мектепті КСРО Халық артисі Р.Жаманова, Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) профессорлары Н.Меңдіғалиев, Т.Нұралиев, т.б. түлектер бітіріп шықты. Дереккөздер
Батыс Қазақстан облыстық ұлт аспаптар оркестрі

Батыс Қазақстан облыстық ұлт аспаптар оркестрі - Дәулеткерей атындағы өнер ұжымы. Тұсаукесер рәсімі 2001 ж. 27 ақпанда өтті. Орал қаласынндағы Батыс Қазақстан обыстық филармониясы жанынан қүрылды. Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері Қ.Қажымов. Құрамында 50-ден астам арнаулы жоғары кәсіби білімді мамандар бар. Оркестрдің репертуарында халық композиторлары Құрманғазы мен Динаның, Түркештің, Дәулеткерейдің күйлері, И.Тілендиевтің, К.Күмісбековтің А.Жайымовтың, Е.Брусиловскийдің, С.Мұхамеджановтың, т.б. шығармалары, орыс және Еуропа композиторларының туындылары бар. Дереккөздер
Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Тараз)

Бауыржан Момышұлы ескерткіші – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген мүсіндік өнер ескерткіші. Орналасқан жері Тараз қаласы, Абай даңғылы мен Төле би көшелерінің қиылысында, Жамбыл облыстық қазақ драма театрының алдына 2000 жылы қойылған. Сипаты Қоршаған архитектура кеңістік ортамен үйлесіп, төңірегіндегі ғимараттардың сәнін арттыра түседі. Мүсіншілері Д. Әлдеқов, Н. Рүстемов, архитекторлары С. Дембай, Н. Баекеев. Гранит тұғырға орнатылған қола мүсін халық батыры Бауыржан Момышұлының батыл кейпін ашқандай, айрықша қөз тартады. Мүсіннің биіктігі 4,6 м, тұғыры 3,3 м. Шыңдалған мыстан құйылған мүсін, көлемі үлкен тұғырмен, оның етегінде жалтыратылған қызыл граниттен жайыла төселген баспалдақтармен мейлінше үйлесімділік тауып тұр. Тұғырдың бетінде гранит тақташаға Батырдың жұлдызы салынып, "Бауыржан Момышұлы" деп жазылған. Дереккөздер
Тохтахун Бахтыбаев

Тохтахун Бахтыбаев - (2.3. 1923, Алматы - 16.9.1987, сонда) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1977). 2-дүниежүзілік соғысына қатысқан. Сахналық -орындаушылық қызметін 1945 ж. "Қазақконцерт"шығармашылық бірлестігінде бастады. 1946 - 87 ж. Ұйғыр музыкалық драма театрында (қазіргі Ұйғыр муз. комедия театры) актер болып қызмет істеді. Сан алуан рольдерде ойнаған Бахтыбаевтың актерлік өнері өткір мінезділігімен, пластикалық және музыкалық бояуының молдығымен ерекшеленеді. Отан соғысы орденімен жөне медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Гүлнәфис Баязитова

Гүлнәфис Баязитова (Сәбитова) - (4.12.1917, Орынбор облысы Түзтөбе қ. - 7.5.1987, Алматы) - қобызшы, Қазақстанның халық артисі (1959). Жастайынан түрлі музыкалық аспаптарда ойнап, қазақ, татар, орыс әндерін айтады. Көркемөнерпаздар үйірмелеріне қатыса жүріп, Қазақ филармониясына қабылданады (1935). Л.Мүхитовтан домбыра тартуды, Ж.Қасымовтан қобызда ойнауды меңгереді. 1935 ж. қаңтар айында филармония құрамындағы Қазақ халық аспаптар оркестріне қабылданып, кейін ұзақ жылдар бойы оның жетекші концертмейстері міндетін атқарды. Жастар мен студенттердің 3-халықар. фестивалінің лауреаты (Бухарест, 1953). Халықтың әндері мен күйлерін, Қазақстан композиторлары мен Батыс Еуропа классиктерінің туындыларын оркестрдің сүйемелдеуімен орындай жүріп, өз алдына жеке қонцерттерде берді. Концерттік репертуарында "Былқылдақ", "Қараторғай", "Ақ Зейнеп", "Япурай", т.б. халықтық шығармалар мол болды. Баязитова қобызда ойнау өнерінің тәсілдерін байытып, дәстүрлі музыкалық аспаптың мүмкіндіктерін арттырды. "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жалис әл-Мұштақин

"Жалис әл-Мұштақин" - мұсылман шейхтары туралы тарихи-өмірбаяндық шығарма. Авторы - Маулана Пайрауи деген есіммен белгілі болған шаһ Мұхаммед ибн Хисам әд-Дин. Бұқаралық атақты шейх Қожа Исқақтың өмір тарихына арналып, 1595-1600 жылы жазылған. Шығарма аңыз-әңгімелерден тұрады. Онда Орта Азия, Қазақстан халықтарының тұрмысы мен тарихына қатысты қызықты деректер бар. Әсіресе, XVI ғасырдағы Орта Азияның солтүстік-шығыс бөлігінде болған тарихи оқиғалар туралы мағлұматтар Қазақстан тарихнамасы үшін құнды дерек көзі болып табылады. Дереккөздер
Жамағат намазы

Жамағат намазы. Ислам діні - жамағат діні. Сондықтан жамағатпен намаз оқуды өте жоғары бағалаған. Ханафи мазһабында ер кісілердің бес уақыт парыз намазды жамағатпен оқулары - бекітілген сүннет. Тіпті басқа мазһабтардағы кейбір ғалымдар парыз деп үкім берген. Екі кісі болса да намазды жамағатпен оқу керек. Жамағатпен намаз оқу арқылы мұсылмандар бір-бірімен танысып, араларында жылы қарым-қатынас күшейеді. Періштелер сияқты Аллаһтың құзырына сап құрып, жамағайын оқылған намаздың сауабы жеке оқылған намаздан жиырма жеті есе артық. Пайғамбарымыз (с.а.у.) жамағатпен намаз оқудың сауаптылығын көптеген хадистерінде білдірген. Мысал ретінде: «Жамағатпен оқыған намаздың сауабы жеке оқылған намаздан жиырма жеті есе артық». «Кімде-кім құптан намазын жамағатпен оқыса, түн ортасына дейін намаз оқығандай сауап алады. Таң намазын да жамағатпен оқыса түні бойы намаз оқығандай сауап алады». «Адамдар, егер алдыңғы салтын қаншалық сауаптылығын білгендерінде, алдыңғы саптан орын алу үшін араларында жеребе тастаудан басқа жол таба алмайтын еді». «Намазды алғашқы уақытында оқудың сауабын білгендерінде бұл үшін жарысар еді. Құптан намазы мен таң намазының кереметтігін білгендерінде, еңбектен болса да, бұл намаздарды жамағатпен оқуға келетін еді». Саптардың ең сауаптысы - ең алғашқы сап. Одан кейін ретіне қарай келесі саптар. Әйел адамдар мешітке барып жамағатпен бірге намаз оқуларына болады. Бірақ үйде оқулары абзал. Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл жайлы: «Әйелдердің мешітке баруларына бөгет болмаңдар. Бірақ үйлері олар үшін мешітке баруларынан да абзал», - дейді. Жамағат намазында саптың реті Екі адам намаз оқыған уақытта біреуі имам болып, екіншісі оң жағына тұрып, аяғының өкшесі имамның аяғының өкшесінен кейін тұру керек. Бір адамның имамның артына немесе сол жағына тұруы - мәкрүһ. Имамға ұйыған адам әйел кісі болса, имамның артына тұрады. Жамағат екеу яки одан да көп болса имамның артына тұрады. Жамағаттың біреуі ер кісі, екіншісі әйел болса, ер кісі имамның оң жағына, әйел арт жағына тұрады. Имамнан басқа екі ер кісі және бір әйел кісі болса, ер кісілер имамның артына, әйел ер кісілердің артына тұрады. Екі адам жамағат болып намаз оқып жатқан уақытта, үшінші адам келіп, имамның оң жағындағы адамды артқа тартып, имамның артында бірге намаз оқуларына рұқсат. Дереккөздер