kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жан Шарль Леонар Симонд де Сисмонди

Жан Шарль Леонар Симонд де Сисмонди (; 9 мамыр 1773, Женева, — 25 маусым 1842, женева) – швеццар экономисі әрі тарихшысы, ұсақ буржуазиялық саяси экономияның негізін салушылардың бірі. 1833 жылдан Француздың моральдық және саяси ғылымдар академиясының мүшесі. Сисмондий саяси экономиядағы жаңа бағыттың - экономикалық романтизмнің негізін қалады. Капитализм мен классикалық буржуазия саяси экономияны ұсақ буржуазияшыл тұрғыдан қатты сынға алды. Капит. қорланудың қайшылықтары мен кемшіліктерін ашты. Алғашқылардың бірі болып капитализмге тән өндіріс пен тұтынудың арасындағы қайшылықты көрсетіп, экономикалық дағдарыстардың сөзсіз болмай қоймайтыны жөнінде қорытынды жасады. В.И. Ленин Сисмондий капитализмнің қайшылығы туралы мәселе көтерді, осы арқылы одан әрі талдау міндетін алға қойды деп атап көрсетті. Алайда Сисмондий өзі қойған мәселелердің ғылыми шешімін бере алмады. Жалақыны еңбекке төленетін ақы ретінде қарастырып, қосымша құнның құралу механизмін түсіндіре алмады. Жұмыссыздықты талдаған кезде Т.Р. Мальтустың көзқарастарынан сын елегінен өткізбей-ақ қабылдай салды. Артық өндірудің, дағдарыстардың себебін еңбекшілердің жеткілікті тұтынбауына әкеліп саяды. Смиттің догмасына сүйене отырып, сыртқы нарықсыз қосымша құнды өткізудің мүмкін еместігі туралы жаңсақ пікір ұсынды. Сисмондий идеалды экономикалық жүйе деп ұсақ өндірісті санады, оның кпит. тауар өндірісіне сөзсіз ұласатынын мүлде түсінбеді; ол технологиялық прогресті кідірту мақсатымен мемлекеттің экономикаға белсене араласуына, пайданы бөлуге жұмысшылырдың қатысуына жағдай жасауды, әлеуметтік қамсыздандырудың арнаулы қорын құруды қолдады. Сисмондий – Францияның және Италияның тарихы жөнінде көптеген еңбектердің авторы. Сисмондийдің ұсақ буржуазияшыл утопиялық идеялары социализмнің ұсақ буржуазияшыл теориясының негізін салды. Дереккөздер
Соан мәдениеті

Соан мәдениеті – Пәкістан мен солтүстік-батыс Үндістан жеріндегі ежелгі палеолит мәдениеті мен үлгілерінің бірі. Соан Еуропа мен Африканың ежелгі палеолит мәдениеті мен қатар дамыған. 1930 жылы алғаш рет мәдениет ескерткіштерін зерттеу барысында табылған жерінің өлкесі (Инда құрылысы) атымен аталған. Соанда малта тастардан жасалған құралдар- чопперлер, чоппингтержәне дөрекі өңделген жаңқалар көптеп кездеседі. Қол шаппалар сирек. Соан мәдениеті бірнеше кезеңде дамыған. Соан мәдениеті Қазақстанда Бөріқазған, Тәңірқазған, Мұзбел, Боқалы, Қызылрысбек т.б жерлерде кездеседі. Дереккөздер
Поль-Анри Спаак

Спаак Поль Анри (25. 1. 1899, Схарбек, Брюссель) — Бельгияның мелекеттік және саяси қайраткері. Биографиясы 1936-37, 1938, 1938-47, 1949, 1954-57, 1961-66 жылдары сыртқы істер министрі, 1938-39, 1946, 1947-49 жылдары премьер-министр. 1949 жылы премьер-министр және сыртқы істер министрі ретінде Солтүстік атлантикалық актіге қол қойды. 1957-61 жылы НАТО-ның бас секретары. 50 жылдар соңы- 60 жылдардың басында НАТО-ны нығайта түсуді қолдай отырып, бейбіт қатар өмір сүру принципін жақтады. 1966 жылы саяси қызметтен кетті. 1933, 1956, 1961, 1963 жылдары ресми сапармен КСРО-да болды. Дереккөздер
Спартандық тәрбие

Спартандық тәрбие — б.з.б 8-4 ғасырлардағы Спартаның (Ежелгі Грекия) тәрбие жүйесі. Спартандық тәрбиенің негізгі мақсаты әскери аристократтық қоғамның мүшелерін даярлау, адамның жеке басын мемлекетке бағындыру. Ежелгі Грекияда спартиаттардың (қоғамның билеуші тобы) ғана білім алуға құқылы болды. Бала туған күннен оның тәрбиесі мемлекеттің бақылауына алынды. 7 жастан 18 жасқа дейін ер балалар тәрбие мекемелерінде қатал тәрбие арқылы ұстамдылық, төзімділікке үйретілді, дене тәрбиесіне еркекше мән берілді. Дереккөздер
Маккензи Фой

Маккензи Кристин Фой (ағылш.Mackenzie Christine Foy;туған 10 қараша 2000) - американдық модель мен актриса. Маккензи “Garnet Hill”,”Polo Ralph Lauren” және “Guess kids” компанияларымен жұмыс істеп, өз модель мансабын 5 жасынан бастады.Ол жарнама компанияларының роликтерінде өте жиі түскен. Маккензи "Гавайи 5-0" және "Не болады екендігін ұмытпа" деген телесериалдарда түскен. Ал 2010 жылда қазанда оны "Сумерки.Сага.Рассвет" фильміндегі Ренесми Каллен рөліне қабылдаған. Сол арқылы Маккензи атақты болып кетті. Сыртқы сілтемелер [http://www.imdb.com/name/nm3237775/ сайт]
Спинтарископ

Спинтарископ Қолданылуы Спинтарископ (грек. spintharis- ұшқын және ...скоп)-радиоактивті заттан шыққан α – бөлшектерінің санын көзбен бақылау арқылы есептейтін прибор. Күкіртті мырышпен қапталған экранға α-бөлшектерінің кезінде пайда болған ұшқындар лупаның көмегімен бақыланады. Сөйтіп ұшқындар саны бойынша белгілі бір уақыт ішінде радиоактивті заттан шыққан α-бөлшектерінің саны анықталады. Дереккөздер
Эмели санде

Адель Эмели Санде Адель Эмели Санде(10 наурыз 1987,Алфорд,Шотландия)-шотландық әнші мен өлеңдердің авторы.Сандe «Diamond Rings”трекін ”Chipmunk” рэпермен жазғаннан кейін,бірінші рет халықтың алдында әйгілі болып шықты.Ол өте көп артистерге олең жазды,соның ішінде Шер Лойд,Parade,Сьюзан Бойл,Габриэль,Preeya Kalidas,Леона Льюис,Алиша Диксон,Шерил Коул,Тайни Темпа және Mutya Keisha Siobhan. 2010 жылы Эмели EMI Music Publishing пен келісім-шарт қол қойды.Сосын Санде Virgin Records лейблмен контрактқа отырды.Санде өзінің Heaven синглың тамыздың 2011 жылында шығарды.Ол Our Version of Events альбомын 2012 жылының ақпаныңда шығарды. Сол альбом Ұлыбританияда нөмір бір болып шықты.Және сол 2012 жылда Эмели Лондонға олимпиада ойындарының екі ашылу мен жабылу рәсімінде аттанды.
Генрих Србик

Србик Еңбектері Србик (Srbik) Генрих (10. 11. 1878, Вена,- 16. 2. 1951, Эрвальд, Тироль)- Австрия тарихшысы. 1912-22 ж. Грацтағы университеттің , 1922-45 ж. Вена университетінің профессоры, 1929-30 ж. оқу министрі. 1938ж. фашистер Вена ғылым академиясының президенті және Вена университетінің ректоры етіп тағайындады. Србик еңбектерінің орталық тақырыбы – бүкіл орталық Еуропаны қамтитын құрлықта жетекші роль атқаратын «Жалпы герман рейхын» құрудың тарихи қажеттілігін дәлелдеу («Неміс бірлігі. Қасиетті Империядан Кеннигрецке дейінгі идеялар мен шындық», Мюнхен, 1935-42; «Неміс тарихындағы Австрия» , Мюнхен, 1936). Србик өзінің еңбектерінде марксизмге жала жауып , оны жоққа шығаруға тырысты. Дереккөздер
Стапель

Стапель (голл. stapel) — кеме жасауға арналған ашық алаң. Ол кеме тиянақтары орнатылатын бетонды іргетас түрінде болады. Бойлық Стапель жағалауға перпендикуляр әрі көлбеу етіп жасалады. Мұндай стапельде құрастырылып біткен кеме суға өзінің ауырлық күші әсерінен түседі. Көлденең стапель жағалауға параллель әрі горизонталь етіп жасалады да, кеме суға көлбеу алаң арқылы түсіріледі. Стапельге кеме жасауға қажетті жүк көтеру құрылғылары орнатылады. Дереккөздер
Стереотипия

Стереотипия Қолданылуы Стереотипия - стереотиптеу (стерео... және грек typos-із, үлгі, форма) – шығыңқы баспа формасының көшірмесін дайындайтын полиграфиялық процесс. Стереотип бедерлі баспа элементтері бар типографиялық қорытпадан, мыстан, сондай-ақ пластмасса мен резинадан дайындалған пластинка, плита не цилиндр тәрізді болады. Стереотипия құю, электролиттік және престеу тәсілдері арқылы жүрізіледі. Құю тәсілінде матрица типографиялық қорытпадан құйылады. Ол суығаннан кейін негізгі форманың бедерлі көшірмесі алынады. Электролиттік тәсілде стереотиптің баспа қабаты гальваникалық ваннадағы матрица бетіне металл қабаты (никель, мыс, темір) түрінде түзіледі. Престеу тәсілінде стереотип пластмасса матрицасын преспен ыстықтай қысу арқылы алынады. Стереотип жұмыс өнімділігі жоғары ротациялы машиналардың формаларын дайындау, негізгі баспа формасын сақтау, сондай-ақ баспа формасының төзімділігін арттыру т.б үшін пайдаланылады. Стереотипті матрицаларды сақтау нәтижесінде кітаптарды қайта басу ісі жеңілдейді. Дереккөздер
Балашиха

Балашиха — Ресейдің Мәскеу облысындағы қала. Пехорка және Горенка өзендері бойында, Мәскеудің шығысында 25 км жерде. 1830 жылы құрылған. Темір жол стансасы ("Мәскеу — Нижний Новгород" желінің 4 стансасы, және Балашиха мен Горенка платформалары). Халық саны – 235 336 (2013 жылдың санағы). Мата тоқу өнеркәсібінің ежелгі орталығы. Мақта жіп иіру, шұға фабрикалары, оттек зауыттары және машина жасау институты, ауыл шаруашылық институты, ботаника бағы бар. Көрнекті жерлері Дереккөздер
Стереофотограмметрия

Стереофотограмметрия — қос стерео (стереоскоптық бейне) фотосуреттің геометриялық қасиеттерін және қос стереофото кескіндер бойынша нәрселердің мөлшерін, пішінін, кеңістіктегі орнын анықтайтын тәсілдерді зерттейтін фотограмметрия саласы. Ол аэро- және жер бетіндегі стереофотограмметрия болып ажыратылады. Стереофотограметрияға космостық фотосуреттер де енеді. Тағы қараңыз * (566) Стереоскопия — стереоскоп көмегімен ашылған алғашқы астероид * Стереофотограмметриялық аспаптар Дереккөздер
Конрад Хаас

Конрад Хаас ; (1509, Венаның қасындағы Дорнбах - 1576, Германштадт (Сибиу)), ортағасырдағы құрастырушы, Еуропадағы бірінші әйгілі ракетаны жасаушы.. Конрад Хаас Германштадтқа 1551 жылы Фердинанд 1 королінің (Әулие Рим империясының императоры) әскері құрамында оқ атқыш қару маманы ретінде келді. Қалада ол әскери арсеналға жауапты ретінде тағайындалды. 1556 жылы Хаас ракеталық техникасы бойынша өзінің 25 жылдық қызметі туралы кітап шығарды (Сибиу қаласының қалалық мұрағатында сақталуда). Осы кітаптың 282 беттерінде ракетаның екі функциясы туралы баяндалады - фейерверк тасымалдаушысы ретінде және қару ретінде. Хаас ракетаны құрудың техникалық детальдарын және көптеген түрлерін сипаттады: Көп сатылы ракета, параллель жалғанған. Сонымен қоса кітапта заманауи ғарыш кемесінің идеясы көрсетілген. Басты назар көп сатылы ракетадағы двигательдің жанармайының қолданылуына аударады. Әр түрлі сұйық жанармайлардың қоспаларын қарастырады. Дельтовидті және колоколообразды стабилизаторлардың сипаттамалары берілген. [http://www.sibiweb.de/vip/haas/ Сілтемелер]
Стрептокароз

Стрептокароз Анықтама Стрептокароз (strepntcarosis) -асырынды үйрек, қаз,және коптеген су құстарының гельоминтоз ауруы. Қоздырғышы stertocara carsicauada. Стрептокароз кобіне ауру құстардан жұғады,көбіне балапандар аурады. Ауру құс көп қозғалмайды, қауырсыны үрпейіп, асқазаның кілегей қбығы бұзылады, жемнен қалады. Жемсуының кутикуласы бұзылып, зақымданған жері тартады, кілегей қабығы қанталайды. Аурудың алдын алу үшін үй құстарын суы таза көл мен тоғандарда өсіреді. Балапандарын бөлек бағады, үйрек өсіретін су қоймасы 1-2жылды ауыстырылыды. Емі Құстың 1кг тірілей салмағына 2мг төрт хлорлы көміртегін зонд арқылы жемісуға береді. Дереккөздер
Стронгилоидоз

Стронгилоидоз Анықтама Стронгилоидоз (strjnqyloidoses)-үй жануарлардың және жабайы жануарлардың көптеген түрінде болатын инвазялық ауру. Қоздырғышы-stronqyloides qrassi туысына жататын нематод құрттар. С-бен күйіс қайыратын мал және жылқы, шошқа аурады. Ауру лас қора, жайылым, азық арқылы жұғады. Стронгилоидозбен көбіне малдың төлі, бұзау, құлын, қозы ересек қой да аурады. Қоздырғыш линикасы терден өткенде мал қатты қышынады, мазасданады, терісі ісініп, теңбелденіп қызарады, дене температурасы 40С-қа дейін көтеріледі. Личинка –кепеге түссе бронхопневмония, плеврит; ішкке түссе іш ауру, анемия болып, мал арықтайды. Аурудың алдын алу үшін төл тұратын қора таза, құрғақ болу керек. Емі Стронгилоидозбен ауырған қозы мен бұзауға метридин препаратын қолданады. Қойдың әрбір 4,5кг тірілей салмағына1мл; бұзаудың 1кг салмағына 0,22мл 90%-тік метиридин препаратын тері астына егеді. Дереккөздер
Стронцианит

Cтронцианит Мағынасы Cтронцианит (Шотландиядағы Строициа елді мекені жанында табылуға байланысты осылай аталған) – карбонаттар класының минералы. Химиялық формуласы Sr[CO3]. CaCo3, BaO, HbO, Ромбылық синогонияда кристалданады, жеке кристалдары призма, ине, миниралдық агрегаттары тұтас, түйірлі, талшықты,таяақша тәрізді масса құрайды. Түссіз немесе сұрғылт, қызғылт, шыныдай жылтыр, Қатт Моос шкаласы бойынша 3,5-4. мортты; тығыздғы. 3600-3800 кг/м3 Әк тас, мерегель, тау жыныстарында, тұз күмбездерінің бет жағында, кейде вулкан процестерінен пайда болған жыныстардың, эффузиялардыңжелілері мен қуыстарында целестип, барит, кальцит, күкірт, сульфидтермен бірге кездеседі. С. кендері Қайкада, Волга бойында,Украинада табылды. Стронций өндіруге қолданылады. Дереккөздер
Суармалы жердің сортаңдануы

Суармалы жердің сортандануы Жалпы жүру процесі Суармалы жердің сортандануы -топырақ құрамында суда еріитін минерал тұздардың жиналу процесі. Бұған NaCl,MgCl2,CaCl2,Na2CO4,MqSO4,Na2CO2 т.б.жатады. Суармалы жердің сортандануы суару ережесінең сақталмауынан болады Мысалы, шамадан тыс көп суарау нәтижесінде артық су топыраққа сіңіп, жер асты суларымен қосылады. Топырақ қабаты арасындағы су деңгейі көтеріледі, оның кіріс-шығыс тепе-теңдігі бұзылады капиллярлық заңдылыққа сәйкес сортаң жер асты суы топырақтың өсімдік тамыры жайылған беткі қабатына көтеріледі. Ауа райы жерлерде беткі қабатынан су тез буланады да, оның құрамындағы тұз сол қабатта қалып қояды. Бұл топырақтың құнарлы қабатының ылғал, ауа сіңіру күйін әлсіретіп, өсімдіктің өсіп-өнуіне кедергі жасайды, түсімін кемітеді. Мұндай жер бірте-бірте ауыл шаруашылығында пайдалану айналымынан шығып қалады. Суармалы жердің сортандануына қарсы әр түрлі агротехникалық шаралар жүргізіледі. Дереккөздер
Нұрмұрат Сарыханов

Сарыханов Нұрмұрат Биографиясы және ерен еңбектері Сарыханов Нұрмұрат (1906 ж, қазіргі Түркменстан, ССР, Геок-тепе селосы,- 4. 5. 1944, Молд. ССР, Бендеры ауданы, Далекеу дер. ) – түрікмен жазушысы. Орта Азия коммунистік университетін бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысып, майданда қаза тапты. Сарыханов шығармаларында советтік өмір шындығын суреттеді, түрікмендердің өмірі мен тұрмысындағы жаңа нышандарды көрсетті. «Жезде», «Бай ашуы», «Ақ үй», «Ең соңғы киіз үй», «Жарыққа ұмтылу» т.б. әңгімелеріндеескі әдет-ғұрып пен салт-сананы әшкерклксе, «Арман», «Махаббат», «Мерген» атты шығармаларында адамдардың тұрмысы мен санасындағы жаңалықтарды суреттеді. Сарыханов шығармалары КСРО халықтарының көптеген тілдеріне аударылды. 1961 ж оның «Әңгімелер» жинағы қазақ тілінде жеке кітап болып шықты. Дереккөздер
Састроамиджойо

Састроамиджойо Биографиясы Састроамиджойо ( Sastroamidjojo) Али (21. 5. 1903, Орт. Ява,- 13. 3. 1975, Джакарта )- Индонезияның саяси және мемлекет қайраткері. 1927 ж. Лейден университетін бітірді, құқық докторы. Голланд отаршыларына қарсы ұлт-азаттық соғысына белсене қатысушы. Алдымен Ұлттық партияға, кейінірек Партиндо және Гериндо партияларына кірді. 1945 ж. информация министрінің орынбасары, 1947-49 ж. оқу және мәдениет министрі. 1950-53 ж. Састроамиджойо Индонезияның АҚШ- тағы елшісі. 1953-55ж. және 1956-57 ж. Инжонезия Республикасының үкіметін басқарды. Састроамиджойо үкіметі тұсында Индонезия мен КСРО-да елшіліктер (1954) алмасылды. Састроамиджойо Азия мен Африка елдерінің Бандунг конференциясын (1955) ұйымдастырушылардың және оның председательдерінің бірі болды. 1957-60 ж. Индонезияның БҰҰ- дағы тұрақты өкілі. 1961- 66 ж. Уақытша халықтық консультативтік конгресс председателінің орынбасары. 1960-66 ж. Ұлттық партия председателі . Индонезиядағы 1965 жылғы 30 қыркүйек оқиғасынан кейін барлық қызмет орнынан алынды. Дереккөздер
Зәр шығу жүйесінің жасқа байланысты өзгеруі

Бүйрек аурулары қартайған шақтадағы жеке патология отандық нефрологтардың ойлары бойынша егде жастағы және қарт адамдардың өлімдерінің негізгі 4 себебінің бірі болып табылады. Бүйрек ауруларында жасқа байланысты ерекшеліктері бар. Жануарлармен адамдардағы зерттеулері дәлелденгендей жас келе бүйрек ұлпасының қызыметінің төмендеуі адам қартайғанда 1/3-1/2 нефрондарын жоғалтып дәнекер тіндер өсіп жастық нефросклероз түзіледі. Нефрондардың өлуімен қатар қалған жасушалардың компенсаторлы гипертрофиясы дамиды. Қартайған кезде бүйректің оттегіне қажеттілігі төмендейді, жасушаларда митохондри саны азаяды, жалпы АТФ-тың белсенділігі төмендейді, жалпы ағзадағы энергиялық алмасу қарқындылығы қысқарады. Үдемелі түрде бүйрек қанайналымымен шумақты фильтрациясының физиологиялық деңгейі төмендейді. Бүйректің экскреторлы (азотты, су мен электролит шығарушы) қызметі төмендеп бүйректің гипофункциясы дамиды. Бұған нейрогумаральды реттелудің жастық ерекшелктеріне байланысты зәр шығару жүйесінің жүйке бөлімінің ролінің азаюына, гуморальды белсенділігінің жоғарылауына байланысты. Бүйрек тостағаншалары, табақшалары, несеп ағар жас келе тығыздалады, эластикалығын жойып, көлемі ұлғайып ритмді қызметі бұзылып, рефлюкс жиілеп, қуық қабырғасы қалыңдап тығыздалып зәр шығаруы жиілейді. Қуықтың жас өзгеруіне байланысты жабушы аппараттың қызметі әлсіреп, зәрді ұстай алмауына алып келеді. Бұл зәр шығару рефлексін бақылаушы жоғарғы орталық жүйке жүйесінің қызметінің төмендеуінен болып табылады. Қарттық метаболикалық функционалдық, реттеуші құрылымдардың өзгерулері зәр шығару жүйесінің қартайғанда патологиясының өсуіне стресс кезінде декомпенсациялануы дәрмектердің мөлшерін азайтуға алып келеді. Дереккөздер
Николай Францевич Гастелло

Николай Францевич Гастелло (23.4(6.5).1907,Мәскеу- 26.6.1941)- совет әскери ұшқышы,капитан Совет Одағының Батыры (26.7.1941). 1928 жылдан КОКП мүшесі. Мәскеу-Қазан т. Жылдарында вагранщик және Муромда т.ж. шебері болып істеді. Әскери ұшқыштар мектебін бітіргеннен кейін 1939 жылы Халхын-Голдегі ұрысқа, 1939-1940 жылдары совет-финляндия соғысына қатысты. Ұлы Отан соғысында 42-бомбалаушы авиадивизияның 207-авиаполкінде эскадрилья командирі болды. 1941 жылы 26 шілдеде капитан оның эскадрильясы Молодечно-Радошковичи жол бойын бомбалады. Ұшқыштың бензин багына снаряд тиеді. Сол мезетте өзін құрбан етіп, лаулап жанған ұшқышын жау көліктері шоғырланған жерге бағыттады. Дереккөздер
Огюстен Александр Дарте

Дарте Огюстен Александр (1.10.1765,Сен-Поль-27.5.1797,Вандом)- 18 ғасырдың аяғындағы франц.бурж. революциясының қайраткері. 1789 жылы Бастилияны алуға және 5-6 қазандағы қозғалысқа белсене қатысты. 1792 жылы департамент директориясының мүшесі. М.Робеспьер оны аса жоғары бағалады. Термидориан төңкерісінен (1794) кейін ол тұтқында болды. 1795 жылы 18 қазанда ақталды,бабёфшылдар қозғалысына қосылып, кешікпей оның жетекшісі және құпия көтерісшілер директориясының мүшесі болды. Ол тұтқындалып,Вандом сотының үкімімен Г.Бабёфпен бірге өлтірілді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ине мүйіс ағысы

Ине мүйіс ағысы, Агульяш ағысы – Үнді мұхитындағыжылы ағыс, Африканың оңтүстік-шығыс жағасында. Мозамбик және Мадагаскар ағыстарының қосылуынан пайда болып, оңтүстікке қарай ағады. Орташа жылдағы 2,7 – 3,7 км/сағ. 38 градус оңтүстік ендік маңында Батыс желдер суық ағысымен кездесіп, тереңге кетеді. Суының температурасы ақпанда солтүстігінде 27 градус, оңтүстігінде 20 градус, тамызда солтүстігінде 22 градус, оңтүстігінде 16 градус. Тұздылығы 35, 5 промилья. Дереккөздер Қазақ энцеклопедиясы
Электродтық потенциал

Электродтық потенциал- электрод пен онымен байлансықан электролиттің(көбіне метал мен электролит ерітіндісі арасында) электрлік потенциалдарының айырымы. Электродтық потенциал зарядталған бөлшектердің фазалардың бөлу шекарасынан өткізу, иондардың арнайы адсорбциясы, полярлы молекулалар бар болғанда-олардың ориентациялық адсорбциясы әсерінен пайда болады. Электродты птенциал мөлшері теңсіздік жағдайында байланысушы фазалардың құрамы, қасиеттерімен қатар, фазалардың бөлу шекарасныдағы электродтық реакциялардың кинетикалық заңдылықтарына байланысты. Электрод/ерітінді бөлу шекарасындағы потенциалдардың теңгерілген қарғу мәні тек электродтық реакцияның ерекшеліктеріне байланысты және электрод қасиеттері мен ондағы белсенді заттардың адсорбциясына байланысты емес. Екі түрлі фазадағы нуктелердің абсолютті айырмасын тәжірибе немесе теориялық тұрғыдан өлшеу мүмкін емес. Потенциалдарды өлшеу Әдетте жай электродты потенциалдар атанатын салыстырмалы электрдтық потенциалдардың практикалық маңызы бар. Мысалы, кәдімгі сутектікі-оның электродтық потенциалы шартты түрде нөл саналады(сулы жүйелер үшін). Қайнар көз: *ru.wikipedia.org
Несептік синдром

Кейде несептік синдром созылмалы пиелонефриттің жалғыз белгісі болады. Пиелонефриттің несептік синдромына тән белгілер: лейкоцитурия, микрогематурия, 1 г жетпейтін тәуліктік протеинурия, гипостенурия және бактериурия. Лейкоциттер несепке қабынған интерстицийден және несеп жолдарының кілегей қабығынан түседі. Лейкоциттердің саны үдерістің өткірлігіне байланысты. Пиелонефриттің латентті түрінде лейкоцитурия «бір көрініп, бір жасырынып» толқын тәрізді. Сондықтан несептің бір жасаған анализі диагнозды анықтауда аса маңызды емес. Диагностикаға лейкоцитурияның аса маңыздылығын ескере отырып, несептің жалпы анализінде осы ауруға тән айтарлықтай өзгерістер болмаса, жасырын лейкоцитурияны анықтайтын сынамалардың біреуін қолданады (Аддис-Каковский, Амбурже, Нечипоренко немесе преднизолонмен өршіту сынамасын ). Лейкоциттермен бірге несепте эритроциттер де болуы мүмкін. Эритроциттер түтікшелердің жарылған капилярларынан немесе бүртіктердің зақымдануынан ( тостағаншалардың түбінен форникальдік қан кетуден) немесе кілегей қабаттың таспен жырылған жарақаттарынан түседі. Пиелонефритке тән несептік синдромның тағы бір маңызда белгісі - гипостенурия. Бұл белгі несептің концентрациялау процесінің бұзылысынан болады (бүйректің милы қабатында жүретін). Бүйректің милы қабаты қабынып ісінгенде бұл үдеріс бұзылады, содан гипостенурия пайда болады. Кейде бұл пиелонефриттің жалғыз белгісі болады. Мұндайда көптеген жылдар несептің шөгіндісінде паталогиялық өзгерістер болмайды, артериялық қысым жоғарыламайды, тек несептің меншікті салмағының төмендеуі ғана анықталады. Гипостенурияның болуын нақты зерттеу үшін Зимницкий сынамасын жасайды. Дереккөздер
Инсульттер

Инсульт - ми қанайналымының жіті бұзылысы, яғни ми қантамырларының бірінің үзілуі, түйілуі немесе тығындалуы. Инсульт геморрагиялық (миға қан құйылу) және ишемиялық инсульт (ми инфарктісі) болып бөлінеді. Инсульттің келесідей түрлері бар: 1) Геморрагиялық инсульт. Бұл артериялық гипертонияның асқынуы болып табылады. Жоғары қысымды көтере алмаған қан тамыры жарылады да, қан ми заттегіне келіп түседі. Құйылған қан миды басып, оны ісіндіреді және мидың бір бөлігі өледі. Мұндай инсульт көбінесе ауыр, күйзеліске толы күннен соң туындайды. Кешке қарай бас жарылып кетердей қатты ауырады. Заттардың барлығы қызыл түсті болып көріне бастайды, жүрек айнып, құсады, бас ауруы күшейеді - соққының алғашқы белгісі осындай. Сонан соң қимыл-қозғалыс, сөйлеу, сезгіштік қабілеттері бұзылады, құлақ естімеуден бастап, естен тануға, тіпті кома жағдайына дейін барады - ал бұл инсульттің өзі. 2) Ишемиялық инсульт. Бұл жағдайда тамыр өз қабырғасының тұтастығын сақтап қалады, алайда қанның ағымы тромбымен түйілуіне немесе тығындалуына байланысты тоқтап қалады. Тромбылар - қантамыр қабырғасының жас ерекшелігіне қарай өзгерістері - кез келген ағзадағы қантамырды бітеп, жүрек, бүйрек, ми инфарктісіне алып келеді. Қантамырлар жалпы қан ағысына келіп түсетін май тіндерінен де тығындалуы мүмкін, мысалы, бұл жағдай ұзын түтікше тәрізді сүйектер сынғанда немесе толық адамдардың қуыстық операциялар кезінде орын алуы ықтимал. Газды эмболия - тамырлардың газ көпіршіктерімен тығындалуы - өкпеге операция кезінде туындауы мүмкін. Жеке бастың шаруалары мен стресстер, ауа қысымының құбылмалылығы, қажу, шаршау, зиянды әдеттер – ішімдік пен темекі, артық салмақ, қандағы қант деңгейінің күрт өзгеруі – ми қантамырларының ұзақ уақыт түйіліп, ишемиялық инсульт белгілерінің туындауына ықпал ететін факторлар. Көбінесе ишемиялық инсульт - қарт адамдарға тән. Ол көбінесе түнде немесе таңға қарай туындайды, бірнеше күн ағымында бірте-бірте дамуы мүмкін, ауыспалы сипатқа да ие бола алады (шағын инсульт). Дереккөздер
Малярия плазмодия

Тіршілік циклі Малярия ауруының қоздырушысы. Адам мен құстардың кейбір түрлерінде паразиттік тіршілік етеді. Тіршілік циклінің жартысын олардың қанында, жартысын малярия масасында өткізеді. # Адам қаны эритроциттерінде шизогония жолымен жыныссыз көбейетін амеба тәріздес паразиттерді байқауға болады. # Есейген соң олар(шизонттар) ұсақ мерозоидтарға бөлінеді. Саны 1мм3 қанда 100ге дейін жетеді. # Маляриямен ауырған адамды маса шағып, ол қанмен бірге оның(масаның) асқазанына түсіп, гамета түрінде дамиды. # Копуляция жолмен зигота(оокинета) түзіледі. # Масаның ішегінің қабырғасына еніп, біренше рет бөлініп, мыңдаған қозғалмалы спорозоидтар түзеді. # Маса сілекейінде мыңдаған спорозоидтар жиналып, қайта адамға түседі. # Адамның эритроциттерінде бөлінген кезде адамда лихорадка болады. Дереккөздер:
Неогегельшілдік

Неогегельшілдік – 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Гегель философиясын қайта жаңғырту негізінде қалыптасқан идеалистік философиядағы ағым. Н. Бүкіл Еуропа елдерінде, АҚШ-та таралып, саяси әлеуметтік жағдайлармен байланысты әр түрлі сипатта болды. Ұлыбританияда Н-тің (19 ғ-дың 80 жылдары) өкілдері Э. және П.Кердтер, Ф.Брэдли, Р.Холдейн, Д.Бейли болды. АҚШ-та гегельшілдік У.Т. Харрис бастаған Сент-Луи мектебі арқылы дамыды. Нидерландыда гегель ілімін таратқан Г.Болланд Гегельді И.Кантқа қарсы қоюдан бас тартып, олардың ілімін ойлаудың классикалық кезеңінің бастамасы мен соңы деп, ал Гегель логикасы Канттың ақылды сынауының жалғасы деп есепткді. Италияда Неогегельшілдік 19-20 ғ-дың аралығында пайда болды. Неогегельшілдіктің негізін салушы Б.Кроче мен Дж.Джентиле ұзақ жылдар бойы өзара айтысумен болды. Итальян Неогегельшілдігінің іштей жікке бөлінуі әлеуметтік мәселелерді шешуде Б.Кроченің бурж. либералдық, ал Джентиленің тоталитарлық (жаппайлық) бағытты ұстауымен байланысты. Итальян Неогегельшілдігінің алғашқы кезеңі (Неогегельшілдіг шығуынан бастап 1-дүниежүзілік соғыстың аяқталуына дейін) – Кроче мен Джентиленің бірігіп марксизмге және позитивизмге қарсы шығуы. Екінші кезеңде 1-дүниежүзілік жүзілік соғыстан 2-дүниежүзілік соғысқа дейін екі жіктің арасындағы философиялық және саяси келіспеушіліктің тереңдей түсуі нәтижесінде екі ағымға бөлінді. Кроче фаш. режимге қарсы болса, ал Джентиле фашизм пидеологтарының бірі болды. 19-20 ғ-дың аралығында Неогегельшілдікке жақын қорытындыларға келген неокантшылдықтың теоретиктері Марбург мектебі (Г. Коген, П. Наторп, Э. Кассирер)және Баден мектебі (В. Виндельбанд пен Г.Риккерт Германияда бірінші болып “гегельшілдіктің қайта өріс ала бастағанын” жариялады). 1905 ж. жас Гегель жөнінде кітап шығарған В.Дильтей Германияда Неогегельшілдіктің қалыптасуына елеулі ықпал етті. Гегель еңбектерін бастырып шығарушы Дильтейдің шәкірті неміс Неогегельшілдіктің жетекшісі Г.Глокнер таным теориясын эстетика мәселелеріне ирроционалдық бағытта телумен шұғылданды. Неміс Н-і тарих философиясы мен мәдениет философиясы, әсіресе мемлекет пен құқық мәселелері елеулі орын алды (Т.Геринг, Т. Литт, Ю. Биндер т.б.). Жалпы адамзат пен жеке адам мәселесін шешуде бурж. даралықты сынап, жалпы адамзаттықты (ұлт, мемлекет) дәріптеді. Неміс Неогегельшілдіктің өрістеуінің ең шыңы Гегельдің өлуіне 100 жыл (1931) толуына байланысты халықар. Гегельдік одақтың құрылуы болды. Соғыстан кейінгі дәуірде Неогегельшілдікті қалпына келтіруге әрекеттенгендер (ФРГ-де) Т.Литт, Г. Вейн т.б. болды. Россиядағы Неогегельшілдігтің ірі өкілі И.А.Ильин Гегель ілімін діни-философиялық дәстүрмен ұштастыруға тырысты. Францияда Неогегельшілдік (30 жылдары) экзистенциализммен ұштасып тарала бастады. Арнайы философиялық бағыт ретінде Неогегельшілдік 30 жылдармен аяқталады. Дереккөздер Қазақ совет энцеклопедиясы
Темірдің қайта таралу анемиясы

Темірдің қайта таралу анемиясы (темірдің қайта қолданылуы бұзылған анемия) – темірдің қордан плазмаға және кейін эритрокариоциттерге жеткізілуінің бұзылысынан туындайтын анемия. Осы жағдайда темірдің өзіндік қайта таралуы болады: ол қорда – темірдің сақталу орындарында шоғырланады. Ағзаның қалыпты гемопоэзі үшін тәулігіне 25 мг темір керек. Ішектен күніне тек қана 1-1,5 мг сіңіріледі. Қалыпты эритропоэзге қажет темірдің қалған мөлшері бұзылып жатқан эритроциттерден темірдің қайталап қолданылуы (реутилизациясы) қамтамасыз етеді. Темірдің қайта таралу анемиясы кезінде темірдің реутилизация механизмі бұзылып, қордың макрофаг жасушалары темірді мықтап ұстап алып, оны эритроциттегі гемоглобин синтезі үшін қолдануға мүмкіндік бермейді. Темір макрофаг жүйесінің жасушаларында ферритин мен гемосидерин түрінде қорда сақталып, ағзаның шынайы емес темір тапшылығын туындатады. Темірдің қайта таралу анемиясы барлық анемиялар арасында ТТА кейінгі екінші орында кездеседі. Ол өкпе, бүйрек, несеп шығару жүйесі, жыныс мүшелері, сүйек (остеомиелиттер), өт шығару жүйесінің жедел және созылмалы инфекциялық-қабыну (әсіресе іріңмен жүретін) аурулары, сепсис, инфекциялық эндокардит, әр жерде орналасқан туберкулез, саркоидоз, созылмалы лейкоздар, ревматоидты артрит, серонегативті артрит, гепатит, қатерлі ісік аурулары (анық және жасырын қан кетулер, сүйек миына метастазы, гемолизі жоқ жағдайларда), бауырдың алкогольдік ауруларында дамуы мүмкін. Аталған аурулар кезінде «макрофаг жүйесінің жасушалары едәуір белсендікке ие болып, темірдің қорда жиналуына өз үлесін қосады»,- деген болжам бар. Темірдің қайта таралу анемиясының диагноздық критерийлері • орташа гипохромды анемия, реңдік көрсеткіші төмен. Салыстырмалы түрде нормохромды анемия сирек кездеседі. Гемоглобин деңгейі орташа дәрежеде төмендейді (80 г/л төмендеуі сирек); • сарысулы темір деңгейі қалыпты, кейде ол аздап кемуі мүмкін; • сарысулы трансферрин төмендейді, кейбір жағдайда қалыпты; • сарысулы ферритин жоғарылайды; • сүйек миында сидеробластар саны кемиді; • белсенді қабыну (инфекциялық және инфекциялық емес) үрдістердің клиникалық-зертханалық белгілері болады. Емі Негізгі ауруды емдеу. Темірі бар дәрілер тағайындалмайды. Дереккөздер
Дәріарша

Дәріарша – кипарис тұқымдас, биіктігі 5 метрге дейін жететін ірі бұта, немесе шағындау келген ағаш. Гүлдерінің аталықтары да, аналықтары да жапырақ қойнауында өседі. Аталығы ұзынша келген сырға тәрізді, аналығы жасыл бүрлі, ұсақ шар тәрізді. Гұлдерінің төменгі жағы жасырынып жатқан қабықшасы бар өзектен тұрады. Жемісі сағағы қысқа етті келеді де екінші жылдың күзінде пісіп жетіледі. Химиялық құрамы Миуасында 0,5-1,5 процент эфир майы болады. Ол кристалдаған дәріарша камфорасынан, кадиненнен, сесквиктерпеннен және пенинне құралады. Қолданылуы Дәрі мақсатында дәріаршаның миуасы пайдаланылады. Дәріарша миуасы – шемен, асцит, безгек, нерв ауруларына, ревматизмге, әйелдер ауруларыны, сондай-ақ қышыма қотырға, ұшық секілді басқада ауруларға қарсы қолданылатын өте ертеден келе жатқан дәрі. Дереккөздер «Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Ненец Ұлт Округы

Ненец Ұлт Округы – РКФСР-дің Архангельск обл-ның құрамындағы ұлттық әкімш. бөлік. 1929 ж. 15 маусымда құрылған. Жері 176,7 мың км². Халқы 39 мың (1973). Орталығы – Нарьян-Мар қаласы. Халықтар достығы орденімен марапатталған. (1972) Табиғаты Ненец Ұлт Округы Шығыс Еуропа жазығының солт.-шығыс шетінде орналасқан. Жері негізінен жазық; Канин Камень, Тиман бұйраттары, Пай-Хой жотасы (300-400 м) сияқты әбден мүжілген таулы өлкелер кездеседі. Батыс бөлігін Канин және Кіші жер тундрасы, шығысын Үлкен жер тундрасы алып жатыр. Климаты қатаң, қаңтардың орташа температурасы -120С, -220С, маусымда 60С, 130С. Жылдық жауын-шашын 280-420 мм. Ірі өзені – Печора (облыс шегіндегі ұз. 220 км). Тундралық глейлі және шымтезекті глейлі топырақ түрлері тараған. Территориясының ¾ бөлігі тундра зонасында орналасқан. Ақ түлкі, құр, қаз, үйрек кездеседі. Өзен, көлдері балыққа бай. Халқы Ненец Ұлт Округында ненец, коми, орыс, украиндар тұрады. Орташа тығыздығы 1 км²-ге 0,2 адамнан. Қала халқы 56%. 1 қала (Нарьян-Мар.), 1 қ.т. поселкесі (Амдерма) бар. Тарихы Ненецтер жөнінде Нестор шежіресінде (11ғ.) тұңғыш жазылған. 16-17 ғ-да Мәскеу мемлекетінің қол астында болды. Көшпелі ненецтер бұғы өсіру, балық, аң аулаумен шұғылданады. Совет өкіметі 1921 жылдың жазында орнады. 1929 жылдың наурызында алғаш бұғы өсіру к-зы құрылды. Шаруашылықтың жаңа саласы – сүтті мал шаруашылығы мен егіншілік дами бастады. Ұлы Отан соғысы жылдары (1941-1945) ненец халқының ұлдары неміс-фашист басқыншыларына қарсы күресті, майдан қажетіне округ 73 мың бұғы өткізді. Шаруашылығы Ненец Ұлт Округы – КСРО-дағы бұғы өсіретін басты аудандардың бірі (1973 ж. 178,9 мың бұғы болды). 1972 ж. бұғы өсіруші 2 совхоз, 8 колхоз болды ( әр шаруашылық жайылымы 1,2 млн. Га). Балық, аң және теңіз жануарларын аулау дамыған. 1973 ж. қоғамдық мүйізді ірі қара саны 6,8 мыңға жетті. Картоп егу дұрыс жолға қойылған. Балық және ет комбинаттары, май зауыды (Нарьян-Мар.), Печораның төм. ағысында ағаш өңдеу з-ды бар. Соғыстан кейінгі жылдары жанғыш газ бен мұнайдың бай қорлары табылды. 1973/74 оқу жылдарында 45 мектеп, мал дәрігерлік техникум, пед. училище және 1973 ж. 35 кітапхана, 52 клуб, 69 кино қондырғы, өлке тану музейі болды. “Нарьяна вындер” (1929 жылдан) округтық газеті шығарылады. Дереккөздер Қазақ совет энцеклопедиясы
Опалина

Опалинаның тіршілік циклі Оплиналар-жануар текес талшықты біржасушалылар. Дене пішіні жапырақ тәрізді, 1мм. Денесінде мыңдаған қысқа талшықтары бар, көп ядролы. Қазіргі кезде 100 түрі белгілі. Қосмекенділердің ішегінің паразиті. Тіршілік циклі иесінің көбеюіне тәуелді. # Иесінің бөліну уақытында өте тез бөлінеді. Бұл үрдіс бақаның ішегнде болады. # Иесі уылдырық шашқанда, олар суға шығып, итшабақтармен қайта жұтылады. # Итшабактардың ішінде копуляция жолымен микро-макро гаметалар түзеді. # Түзілген зиготалар қайта суға түсіп, итщабақтрмен қайта жұтылады # Олардың ішектерінде цистадан ұсақ дарақтар шығады. Дереккөз:
Гүлшетен

Гүлшетен (лат. Rosmarínus officinális) – биіктігі 3-6 метрге дейін жететін майшетен тұқымдас бұта. Қарама-қарсы орналасқан жапырақтары жоғарғы жағында ұзындау үшкір, түп жағы жүрекше тәрізді, шеті тегіс, шағақты келеді. Гүлдері лалалы, ақ, жасыл немесе басқа түсті болып келеді. Химиялық құрамы Гүлдерінде сирингин, сирингопикрик фенилглюкозидтері, эфир майы, фарнезол, қабығында – сирингин, эфир майы болады. Қолданылуы Дәрі мақсатында гүлдері, жапырақтары, бүрлері пайдаланылады. Белорус халық медицинасында гүлдерін шай сияқты қайнатады да қарын жарасына, жөтелге, ентіккенге ем үшін ішеді. Дереккөздер «Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Дәрілік купен

Дәрілік купен – лалагүл тұқымдас көпжылдық өсімдік, оның көлбей өсетін түйіншекті тамыры жуын болып келеді. Сабағы майысқақ, бұл өсімдіктің биіктігі 30-75 см-дей болады. Жапырақтары кезекті келіп, дені өсімдік сабағының бір жағында шоқтала өседі. Шоғыр-шоғыр боп өсетін гүлдері солғын ақ. Жемісі – көшіл қара миуа. Май-маусым айларында гүлдейді. Дәрілік купен қайыңды және қылқанды ормандарда өседі. Химиялық құрамы Купен жемісінде де інжігүл сияқты глюкозидтер, конвалярин мен конваламарин болады. Купен жапырақтарына жасалған соңғы зерттеулер кезінде онда 330 мг процентті С витамині бар екені анықталды. Тамыр сабағынан алкалоидтар табылды. Қолданылуы Дәрі мақсатында бұл өсімдіктің жер бетінде бөлігі пайдаланылады. Көп жылдық тәжірибиелердің деректері бойынша бұл өсімдіктің кептірілген шөптерінен жасалған ұнтақпен кейбір құтырып ауырғандар бір аптаға жетпейтін уақыт ішінде айығып отырған. Дереккөздер «Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Интегриметр

Интегриметр (латынша integer – тұтас және... метр) – график түрінде берілген функцияны есептеуге арналған аналогты механикалық прибор. Интегриметрдің бірнеше түрі бар. Соның бірі полярлы Интегриметр өзара топсамен байланысқан полярлы және айнымалы рычагтан құрылған. Полярлы рычаг топса төңірегінде айналады. Интегралдауыш ролик санауыш механизммен бірге рычагты бойлай қозғала алатын болып бекітіледі. Бұл Интегриметр график түрінде берілген физикалық шамаларды және аудан есептеу үшін пайдаланылады. Есептеу кезінде санауыш механизмнің өлшеу бірлігі белгіленеді де ине сызықтың бойымен жүргізіледі. Санауыш механизм көрсеткен шама бойынша есептеу жұмысы орындалады. Бұл прибордың дәлдігі 0,1% шамасы. Дереккөздер Қазақ совет энцеклопедиясы
Құрттардың класстары

Жалпақ құрттардың 3 классы белгілі: #Кірпікшелі құрттар #Сорғыш:моногенетикалық, дигенетикалық #Таспа құрттар Олар: *Көпжасушалы *Билатериальді симетриалы *Дене қуысы жоқ *Экто және энто дерма арасында мезодермалы дәнекер ұлпасымен(мезенхималы немесе паренхималы) толтырылған *Паренхима-қоректік заттар жиналатын орын(и-жасуша) Дереккөз: *https://ru.wikipedia.org
Екатерина Васильевна Гельцер

Гельцер Екатерина Васильевна (14.11.1876,Мәскеу-12.12.1962,сонда)-орыс совет балет әртісі, РКФСР халық әртісі (1925). 1894 жылы Мәскеудің театр училищесін бітірді. 1894-1896 жылдары Үлкен театрда , 1896-1898 жылдары Мариин театрында,1898-1935 жылдары қайтадан Үлкен театрда биледі. Өнерлігі арқылы орыс балет өнерінің реалистік дәстүрін дамытты. Би өнерінде сахналық тұлғалардың ішкі сезімі мен жан дүниесіне терең бойлай отырып, психолгиялық шыдыққа жетті. Революцияға дейін Одетта мен Аврорпны ( Чайковскийдің "Аққу көлі" мен "Ұйқыдағы аруында"), Эсмеральданы (Пунидің осы аттас балетінде) билеген. Гастрольдік-концерттік жұмыстарға қызу лауреаты. КСРО Мемелкет сыйлығының лауреаты (1943). Ленин ордені және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Владимир Георгиевич Гельфрейх

Гельфрейх Владимир Георгиевич (24.3.1885, Петербург-7.8.1967, Мәскеу) -совет архитекторы,Соц.Еңбек Ері (1965), КСРО Құрылыс және архитектура академиясының толық мүшесі, профессор (1956). 1906-1914 жылдары Петербург Көркемсурет академиясын Л.Н.Бенуадан оқыған. Архетиктура В.А.Щукомен бірлесе отырып бірқатар монументті, қоғамдық ғимараттарды: Ленинградта-Смольный қақпасын (1923-1925),Мәскеуде-В.И.Ленин атындағы кітапхананы (1928-1940),Дондағы Ростовта-М.Горький атындағы драма театрды (1930-1935) жобалады. Ол Мәскеудегі метрополитен ст-ларының архитектура И.Е.Рожинмен бірге зәулім үйлердің жобасын жасады, Смоленск алаңындағы,Кутузов проспектісіндегі,Кунцеводағы архитектура ансамбльдердің жасауға басшылық етті. Ол Ленинград Көркемсурет академиясы (1918-1935) мен Мәскеу Жоғары көркемсурет-өнеркәс. училищесінің (1959-1967) профессоры. 2 рет Ленин орденімен, басқа 5 орденмен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энцкилопедиясы
Кипрас Петраускас

Петраускас Кипрас (23.11.1885, Цейкиняй ауылы-17.1.1968, Вильнюс)- литван совет әншісі, музыкақайраткері,КСРО халық әртісі (1950). 1911 жылы Петербург консерваториясын бітірді. 1951 жылдан Литван консерваториясының профессоры. Литван опера және балет театрының негізін қалаушылардың бірі. Әнші ретінде алғаш 1906 жылы ағасы М.Петраускастың "Бируте" операсына қатысты. Басты партиялары: Григорий ( Дзержинскийдің "Тынық Донында"), Самозванец (Мусоргскийдің "Борис Годуновында") т.б. 2 және 4-сайлау КСРО ЖОғары Советінің депутаты. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1951). Ленин ордені, Еібек Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Борис Яковлевич Петкер

Петкер Борис Яковлевич (28.10.1902,Харьков)- совет актері, КСРО халық әртісі (1963). 1945 жылдан КОКП мүшесі. 1918-1919 жылдары Харьковтың драма мектебінде оқып, М.М.Тархановтан сабақ алды. осындағы Н.Н.Синельников театрында (1919-1920) қызмет етті. 1922 жылы Корш театрының драма студиясын бітіргеннен кейін, осы театрдың негізгі құрамына қабылданды. 1933 жылдан Мәскеудің театрының актері. Негізгі рольдері: Плюшкин (Гогольдің "Өлі жандары" бойынша), Василий Шуйский (А.К.Толстойдың "Патша Федор Иоанновичында"), Адвокат (Л.Н.Толстойдың "Анна Каренинасы" бойынша) т.б. киноға түскен. Сахналық тапқырлық мен тұрмыстық детальдардың шебері, өткір мінезді актер. 1961 жылы гастрольдік сапармен Алматыда өнер көрсетті. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Орыс ханның Темірге қарсы соғыстары

Орыс ханның Темірге қарсы соғыстары (14 ғ.). Орыс ханның (1361-80 ж. билік құрды) сыртқы саясаты негізінен әмір Темірдің басқыншылық жорығына тойтарыс беруге бағытталды. Өйткені Темір өз мемлекетімен көрші екі ел – Ақ Орда мен Моғолстанның шаруашылық және әскери-саяси тәуелсіздік жағынан нығайуына бөгет жасамақ болды. Темірдің 14 ғ-дың соңғы ширегінде Шығ. Дешті Қыпшақ пен Жетісу жерлеріне басып кіріп, талап-тонау әрекетіне жергілікті халық, Ақ Орда билеушісі Орыс хан, феод. билеушілер: Тоқтамыс (1381-95 ж. билік етті), Дулат әмірі Қамараддин (Қамар ад-Дин) және Моғолстан ханы Қызыр Қожа (1389-99 ж. биледі) қарсы шықты. Ақ Орданың күшеюіне сескенген Темір Орыс ханға Ақ Ордадағы өз қолшоқпары Тоқтамысты айдап салды. Темірдің әскери көмегіне сүйенген Тоқтамыс 1374-75 ж. Орыс ханға қарсы жорыққа аттанды. Соғыста Орыс ханның баласы Құтлұғ-Бұқа өлді, бірақ Тоқтамыс әскері талқандалды. Темірден жаңа әскер алған Тоқтамыстың екінші жорығы да Орыс ханныңұлы Тоқтақия басқарған Ақ Орда әскерінен жеңілді. 1375-76 ж. қыста Орыс хан темір мен оның қолшоқпарының арандатушылық қимылдарына қарсы өзі жорыққа шықты. Екі жақ Сығанақ түбінде кездескенімен, күннің тым суып кетуіне байланысты ұрыс болмады. Келесі жылы Орыс хан тағы да Темірге қарсы аттанды. Бірақ бұл соғыстың нәтижесі беймәлім., өйткені Темір әулетінің шежірешілері Низам ад-Дин Шами мен Шараф ад-Дин Әли Йезди Орыс хан осы жорық кезінде өліпті-міс (1376-77) деп жазады, ал басқа деректер бойынша 1380-81 ж. қайтыс болған. Аса қауіпті дұшпанынан құтылған Тоқтамыс Ақ Ордаға қысымын күшейтіп, 1377 жылдың ақырында Ақ Орданың Сығанақ, Сауран қалаларын басып алды (Низам ад-Дин Шамидің мәліметіне қарағанда Сығанақ 1378-79 ж. алынды). 1377-78 ж. Тоқтамыс Сарай-Берке мен Еділ маңындағы басқа да қалаларды бағындырды. Ақ Орда мен Алтын Орданы билігіне алған Тоқтамыс бұрынғы жебеушісі Темірдің енді өз қарамағындағы Ақ Орданы әлсіретпек болған әрекеттеріне қарсы шықты. Дереккөздер Қазақ энцеклопедиясы
Нарынқол ауданы

Нарынқол ауданы – Алматы облысының құрамында болған әкімшілік аудан, қазір Райымбек ауданы құрамында. Жері 7,2 мың км 2 . Халқы 43,6 мың (1974). Құрамында 8 сельсовет, 10 колхоз бар. Орталығы – Нарынқол селосы. Табиғаты Нарынқол ауданының оңтүстік-батыс бөлігін Тянь-Шянь тау жүйесіне кіретін Теріскей Алатауының көптеген тау жоталары алып жатыр. Солтүстігінде Кетпен жотасының оңт. беткейімен қоршалады. Оның оңтүстігінде теңіз деңгейінен биіктігі 3700 м-ден астам Қаратау т.б. кездеседі. Одан кейін биіктігі 1000-2000 м-ге жететін Текес тау аңғары бар. Пайдалы қазбалардан құрылысқа жарамды тас, әк тас, балшық, құм кездеседі. Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы онша ыстық емес. Қаңтардың орташа температурасы – 14,50С, шілдеде 15,30С . Жауын-шашынның жылдық мөлшері 400-500 мм, биік таулы бөлікте одан да жоғары. Жерінен бірнеше тау өзендері ағады, олардың Текес, Баянқол, Шалкөдесу және Тұзкөл, Ақкөл, Қаракөл т.б. ірі айдындары бар. Жері тау шалғынды, күлгіндеу, қызыл қоңыр, сортаңдау топырақты келеді. Өсімдіктерден шырша, қарағай, арша, қайың, тал, бұталар, әр түрлі шөпті шалғын, қамыс т.б. өседі. Биік таулы бөлігінде арқар, барыс, сілеусін, тау теке, ақ тышқан; орманды жерде аю, марал, елік, жабайы шошқа, суыр, бүркіт, ұлар, кекілік, бөдене; далалы бөлігінде қасқыр, түлкі, қоян, борсық, сартышқан, қосаяқ; сулы өңірде ондатра, үйрек т.б. мекендейді. Халқы Негізгі халқы – қазақтар (95%); сонымен бірге орыс (2,5%), ұйғыр (2,0%) т.б. ұлттардың өкілдері тұрады. Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 6 адамнан. Тұрмыс қажетін өтейтін комбинат, орман шаруашылығы, баспахана, кірпіш заводтары, колхоз орталықтарында а.ш. машиналарын жөндейтін шеберханалар, электр станциялары т.б. бар. Шаруашылығы Нарынқол ауданы – облыстағы ірі ауыл шаруашылығы аудандардың бірі. Мұнда әсіресе қой шаруашылығы дамыған. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 515,3 мың га (1974), оның ішінде егістігі 70 мың, тыңайған жері 0,8 мың, шабындығы 21,2 мың, жайылымы 428,0 мың га. Орман 27,2 мың га. Егіс көлемі 70 мың га(1974), оның 55 мыңы дәнді, 15 мыңы жем-шөп дақылдар. 1974 жылдың басында 8,2 мың мүйізді ірі қара, 475,5 мың қой мен ешкі, 9,7 мың жылқы болды. Автомобиль транспортының үлесі басым. Оқу ағарту ісі мен денсаулық сақтау Нарынқол ауданында 3 бастауыш, 5 сегіз жылдық, 10 орта мектеп, 2 кәсіптік-тех. уч-ще, 32 клуб, 21 кітапхана, 21 кино қондырғы, 9 денсаулық сақтау мекемелері бар(1974). 1936 жылдан “Советтік шекара” газеті шығады. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы
Латифундизм

Латифундизм (лат. latifundium – латифундия, latus – байтақ, fundus – жер иелігі) – ірі помещиктік имениеге – латифундияға негізделген жер иемдену жүйесі. Латифундизм алғашқы рет Ежелгі Римде пайда болды. Рим шонжарлары жеңіп алған тайпаларының байтақ жерлерін иемденді. Латифундиз біздің заманымыздың 1 ғасырында барлық жерге тарады. Құл иеленушілік құрылыстың ыдырауына байланысты латифундия ұсақталып, колондарға жалға берілді. Феодализм тұсында Латифундизм шаруашылық жүргізудің негізіне айналып, крепостной шаруаның еңбегін пайдаланды. 17-18 ғасырдағы Америкадағы құл иеленушілік плантациялар Латифундизмнің өзінше бір түрі еді. «Америкадағы мысал латифундияларды ірі капиталистік егіншілікпен шатастыру соншалықты ұшқарылық болатындығын, латифундиялардың капитализммен бұрынғы құлдық, феодалдық немесе патриархтық қатынастардың қалдығы болатын реттерді жиі болып отыратынын бізге айқын көрсетеді» . Орта ғасырлық жер иеленушіліктің сарқыншағы – Латифундизмнің сақталуы капитализмнің ауыл шаруашылығында баяу дамуын, яғни ауыл шаруашылығының пруссиялық (қ. Аграрлық мәселе) жолмен дамуын тудырды. Батыс Еуропадағы буржуазиялық революция (16-18 ғасыр) Латифундизмге соққы болып тиді. 20 ғасырда ауыл шаруашылығында капитализмнің дамуы бірқатар елдерде (Португалия, Испания, Түркия, Родезия, Латын Америкасының көпшілік елдерінде т.б.) кәсіпкерлік – помещиктік латифундиямен қатар өрістеді. Помещик-латифундистер жалдамалы теңбекті кеңінен пайдаланады және жерінің бір бөлігін арендаға береді. Шаруалар мен жұмысшылардың помещиктік қанаушылыққа қарсы күресі бірқатар елдердің билеуші топтарын латифундизм негізін шайқалтатын реформалар жүргізуге мәжбүр етті.
Лафарг Поль

Лафарг Поль – француз және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. Ол 1842 жылы 15 қаңтарда Куба мемлекеті Сантьяго қаласында дүниеге келген. Революциялық-социалистік қозғалысқа студент шағынан араласты. 1866 жылы Лондонға келіп, І-Интернационалға өтті, оның Бас советінің мүшесі атанда. Карл Маркспен танысып, 1868 жылы оның қызы Лаураға үйленді. Осы жылдардан бастап, түбегейлі марксист болды. Интернационалдың Париж федерациясының, Бордо, Испания секцияларының жұмысына белсене араласты. Карл Маркс пен Ф. Энгельстің қолдауымен Гедпен бірге жұмысшы партиясының программасын дайындады. 1889 жылы Жұмысшы партиясының халықаралық істер жөніндегі секретары, ІІ-Интернационалдың негізін қалаған Париж конгресін ұйымдастырушылардың бірі. Лафарг Марксизмнің теориялық асыл қазынасына, маркстік ілімнің жаппай таралуына, оны ұсақ буржуазиялық реформистік бұрмалаушылықтан қорғау ісіне орасан зор үлес қосты. Лафарг ревизионизмге, оның Франция топырағында туған түрі – мильеранизмге батыл қарсылық білдірді. Ол әдебиет, фольклор және тіл саласында бірқатар еңбектер жазды. 80-90 жылдары әдебиет туралы жазған мақалаларында адам санасының әлеуметтік – экономикалық жүйелілігі, капитализм қоғамындағы және адам мінез құлқы әңгіме болды. «Романтизмнің тууы» деген еңбегінде Ф.Шатобрианның романдарында суреттелген романтизмді Лафарг дворяндық және буржуазиялық сипаттағы романтизм деп таныды. Екінші кезеңдегі «1830 жылғы романтизмде» В.Гюгоның шығармашылығына ерекше мән берді. Бірақ Лафаргтың романтизм туралы тұжырымның қай-қайсысы болса да романтизмнің эстетикалық күрделілігін және тарихи қыры мен сырын ашып бере алмайды. Лафаргтың реализм және натурализм жөніндегі «Золяның «Ақшалар» деген және А.Доде туралы «Сафо», «дарвинизм француз сахнасында» атты мақалалары біршама объективті еңбектер болды. 80 жылдары Лафарг «Карл Маркстің экономикалық детерминизм» (1909) деген кітабына негіз болған теориялық және тарихи этюдтерінде лингвистикалық талдауларды жиі қолданды. Лафарг «үйлену тойына арналған өлеңдер мен дәчтүрлер»(1886), «Адам және Хауа жайлы аңыз»(1891), «Прометей жайлы аңыз»(1904) т.б. мифтер мен фольклорды тарихи-материалистік тұрғыдан зерттеуге арналған еңбектеріне негіз болған көптеген этюдтар жазды. Лафаргтың лингвистикалық көзқарасы, әсіресе «Революцияға дйінгі және одан кейінгі француз тілі» (1888) деген еңбегінде біршама толық беріледі. Бұл – тарихи материализм деректерін тіл тарихын таңдауға пайдалану жөніндегі ұмтылыс еді. Лафарг қаламынан туған публицистикалық тамаша памфлеттер көп. Солардың бірі фантастикалық памфлет – повесть «Сатылған тәбет». Лафаргтың әдеби-сын еңбектері маркстік сын мұрасының өте бағалы бір бөлігі болып табылады. Ол 1911 жылы 25 қарашада Парижде дүниден озды. Дереккөздер * Маркс К. и Энгельс Ф., Соч., 2 изд., т. 31-36 ; * * Момджян Х.Н., Лафарг и некоторые вопросы марксистской теории, Ер., 1954.
Канберра

Канберра (, айтылуы или ) — Аустралияның астанасы, мәдени, ғылыми және сауда орталығы, жол торабы. Елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде. Халқы 141,2 мың (1971). Канберрада негізінен тамақ және жеңіл өнеркәсібі дамыған. Қала атырабында ауыл шаруашылық фермалары (Канберраны тамақ өнімдерімен қамтамасыз етеді) шоғырланған. Аустралияның ұлттық университетті, Ғылым Академиясы осында. Ұлттық кітапхана, астрономиялық расытхана (Маунт-Стромло тауында), «Альберт – холл» концерттік залы т. б. мәдени-ағарту орындары бар. Аустралия парламентінің шешімі бойынша, федералдық астана ретінде қала іргесі 1913 жылы қалана бастады. Дереккөздер