Мұқыр қорымдары

Мұқыр қорымдары – Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Жаңақала ауданы, Мұқыр ауылынан солтүстікке қарай 14 км жерде орналасқан. Зерттелуі Алтын Орда дәуірінің Мұқыр (I Мокринский) қорымы Үлкен өзеннің сол жақ жағасында, Мәстексай мен Айдархан (Мокринское) ауылдарының арасында, Жаңғал ауылынан оңтүстік-батысқа 35 км жерде. Көлемі 200×600 м аумақтағы 75 қорғанның басын біріктіреді. Бұл ескерткішке алғашқы археологиялық зерттеуді 1974–1975 жылдары Орал педагогикалық институтының экспедициясы (Г. А. Кушаев, Б. Ф. Железчиков) жүргізсе, 2008 жылы Батыс Қазақстан облыстық тарих және археология орталығы (Д. В. Марыксин) экспедицияны қайта жалғастырды. Қорғандар және молалар сипаты Қазба жұмысының барысында қорғандардың үйілген топырақтарының диаметрі 4–20 м, биіктігі 1,5 м-ді көрсетті. Бұл қорымның құрылысының ерекшелігі ретінде қорған үйіндісінің астыңғы көне бетінен кездесетін балшық немесе өзен лайынан құйылған қабатты айтуға болады. Мола бетіне жабылған ағаштарға да балшық құйылғанға ұқсайды. Қазылған үйінділердің жартысынан көбінде жапсырылған заттар мен қызыл балшықты көзе ыдыстардың сынықтары, сонымен қатар жануарлардың (қой мен жылқы) және су құстарының сүйектері кездеседі. № 13 және № 20 қорғандардан құмыралар кездесті. Қорғандардың бірінде сағана Алтын Орда дәуіріне жататын күйдірілген кірпіштен қаланған, сипатына қарап, оларды екінші қолданыстағы кірпіштер деуге болады. Көптеген қорғандар тікбұрышты қоршаулардан тұрады. Бұл құрылымдар классикалық түсініктегі қорған болып табылмайды, тек ашық кешенді көрсетіп, кейіннен шым қабатпен жабылды. Көптеген қорғандардағы мола қабірі шикі кірпіштен үш қабатты немесе сағана пішінінде тұтас тікбұрышты болып келеді; үйіндінің үстінде бірнеше мола бар, кейде басқадай да жайттар кездеседі. Мола шұңқырлары негізінен тікбұрышты, тереңдігі 0,5–1,5 м болады. Бірқатар молалардың үстінен ағаш жабумен қатар, ағаш табыттар, оларды жасауға пайдаланған тот басқан шегелер сақталған. Төсеніш ретінде тақтай, қамыс, текемет пайдаланылған. Барлық мәйіттер оңтүстікке қаратылған. Жерлеу салт-жорасында бәлендей алшақтық жоқ. Мүліктер мейлінше бірыңғай деуге болады. Бұл қалдықтар көзешілер қолынан шыққан немесе қышты қолдан жапсырып жасаған. Сондай-ақ сұрақ белгісі секілді қола, күміс немесе алтын сымнан өрілген сырғалар, пышақпен айылбастар сынығы, цилиндр тәрізді және жазық тұмарлар, сырғалар кездеседі. Моланың кейбір бөлігі заттардың алуан түрлілігімен, соның ішінде бағалы сәндік бұйымдарымен ерекшеленеді. Дегенмен бұлармен бірге ешқандай мүлігі жоқ жерлеу орындары да кездеседі. Айта кетерлік жайт, молалардан қарулар табылмады. Қорым кезеңі Қорым мерзімін XIV ғасыр ортасына жатқызуға болады. Бұл жерлеу орындарынан табылған мәнеттер арқылы уақыты қойылды, олар әдетте мәйіттің бас жағында, қолында немесе жамбас тұсында болды. Күміс мәнеттердің біреуі хижраның 745 жылы (1344/1345 ж.) Жәнібек ханның тұсында Хорезмде соғылған. Оның бет жағында: "Жәнібек (әділ) сұлтан", ал қарсы бетіне "Хорезмде 745 жылы соғылған" деген жазу бар. Жошы ұлысы дәл осы Өзбек пен Жәнібек хандар тұсында кемелденіп, қала мәдениеті бұрын болып көрмеген дәрежеге өсті, ислам мемлекеттік дінге айналды, мәдениет пен өнерге ерекше орын берілді. Мұқыр (Мокринский) қорғандарының бірінен қиқоңыз секілді ғажайып алтын сырға табылды. Ол Мысырдан әкелінуі мүмкін, өйткені онда қиқоңыз ертеде ғана емес, ортағасырда да қасиетті саналған. Бұл жерге қандай адамдар жерленген? Өкінішке қарай, олардың діні мен ұлты жөніндегі сұраққа әлі жауап табылған жоқ. Қорымның негізгі бөлігін бір топтағы адамдар құрайды. Оны жерлеу дәстүрлерінің біркелкілігі мен көптеген қабір құрылымдарының ұқсастығы көрсетіп тұр. Мұндай жерлеу орындары Еуразияның далалы бөлігінде кең тараған, бірақ осы күнге дейін оны кімдерден қалғаны белгісіз. Мұны ислами жерлеу дәстүрлеріне жатқызуға болатын белгілер де бар, өйткені ондай қабірлерде өлген адам құбылаға қарата жатқызылған және ешқандайда мүлік қойылмаған. Өзен қонысы Мұқыр қорымына жақын жерден (Кіші Айдархан ауылынан батысқа қарай 10 км жерде) тағы да Алтын Орда кезеңіне жататын Өзен (Қошқар) қонысы табылды. Ол соңғы жылдары тартылып қалған Қошқар өзенінің бойында орналасқан. Оған ҚР БҒМ қарасты Ә. Х. Марғұлан атындағы Археология институтының экспедициясы (Ғ. А. Ахатов, Т. Н. Смағұлов) кесенеге қазу жұмысын жүргізіп, бұл ескерткіштің тарихи маңызын ашты. Жерлеу қорымын ортағасырлық тайпалардан қалған болуы мүмкін. Бұл кешенді зерттеулердің Қазақстанның ортағасырлық кезеңін танып білуде маңызы зор. Еділ-Орал өзен аралығы Жошы Ұлысының көш аймағы болғандықтан бұл кешен билеуші ордасы болуы әбден мүмкін. Бұл ауданда қарастырылып отырған дәуірден қалған басқа да қоныстар болуы ықтимал, себебі бұл жерлерде алтын ордалық керамикалар жиі кездеседі. Бұл ауданды зерттеудің және бір маңыздылығы – Алтын Орда тұрғындарынан қалған тағы да үш қорым табылған. Бұл ескерткіш бір дәуірдегі бірнеше ондаған жерлеу орындарын қамтитын сирек қорымдардың бірі болып табылады. Ескерткіштің Алтын Орда генезисі мен қазақ халқының этногенезін зерттеудегі маңызы аса зор. Мұқыр (Мокринский) қорымы исламды қабылдай отырып, отырықшы өмір салтына көшкен кейінгі көшпенділерден қалған ескерткіш болып табылады. Табылған заттар Дереккөздер