kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Лактоферрин

Лактоферрин - жан-жануарлардың гендiк жүйесiн бiртiндеп жетiлдiру арқылы адамның өсiп-қалыптасуына аса қажеттi материал. Табиғатта лактоферрин ананың сүтiнде ғана кездеседi екен. Ол – дүниеге жаңа келген сәбилердiң организміндегі қорғаныстық қабiлетiн қалыптастыратын шешушi элемент екендiгi белгiлi. Лактоферрин адам баласы дүниеге келген сәттен бастап организмнің бактериялар мен түрлi вирустардан, терiнiң қышымасынан, ауа райының өзгерiстерiнен, түрлi жараның өршуiнен сақтандырады. Жалпы, алғашқы кезеңдегi адам организмінің қорғаныс қабiлетiн қалыптастыра отырып, жан мен дененi түрлi табиғат құбылыстарына, қоршаған ортаның ауытқуларына қарсы тұруға әзiрлейдi. Бұған қоса, лактоферрин адамның организміндегі iсiк жасушаларын да жойып жiберетiндей керемет қабiлетке ие. Лактоферриннiң 1 грамы дүниежүзiлiк дәрi-дәрмек нарығында 3 мың АҚШ долларына бағаланады. Жалпы, жылына дүниежүзiнде лактоферринге деген сұранымды қанағаттандыру үшiн 6 миллиард АҚШ доллары қажет екендiгiн ғылымдар есептеп те қойды. Қазiргi кезеңде балаларды бiрыңғай ана сүтiмен қоректендiру мүмкiн еместiгi байқалды. Оның себебi көп. Ең қорқыныштысы кейбiр елдерде ана сүтiмен бiрге балаларға ВИЧ, «В» гепатитiнiң вирустарының жұғатыны байқалуда. Не iстеу керек? Ананың сүтiн айырбастайтын табиғи лактоферриндi көбiрек өндiру қажет. Ол әрi дәрi, әрi тамақ ретiнде жас организмнің өсiп-жетiлуiне көмектеседi. Осы жерде үй жануарлары сиыр мен ешкi өзара «жарысқа» түсетiн секiлдi. Ғалымдар әуелгiде лактоферриндi сиырдан алу үшiн оған гендiк жүйемен «түзетулер» енгiзiп көрген. Бiрақ, сиырдың сүтiндегi ақуыз барлық сәбилерге бiрдей жарамды еместiгi анықталынған. Бұдан кейiн, адамның генiн ешкiге енгiзу жөнiндегi батыл идеялар жүзеге асырылады. Мiне, осылайша ешкi сүтiнде аса бағалы әрi адамға өте пайдалы белок пайда болды. Жалпы, қай халық болмасын, ешкi сүтiнiң маңызды, пайдалы екендiгiн ертеден пайымдаған. Ендi мiне, гендiк жүйесi өзгертiлiнген ешкiнiң сүтiнен лактоферрин шығарылуда. Бұл үшiн адамның ДНК (тұқым қуалау кодының ұзақ мерзiмдiк молекуласы) жүйесiнiң бiр жапырағы бөлiнiп алынады. Ресей Ғылым академиясының биология институтының ғалымдары одан лактоферриннiң генiн бөлектеп, оны ешкiнiң генiне орналастырған. Қазiргi уақытта ресейлiк ғалымдар осындай 8 бағыт бойынша генетикалық құрылымдар жасаудың жолдарын қарастыруда. Бұл жерде шешек-ата тұқымының өсiмталдығы, сиырға қарағанда икемдiлiгi мен төзiмдiлiгi, тез өсiп-өнетiнi жетекшi орын алады. Оған қоса, ешкiлер жылына екi рет лақтайды. Әр маусымда бiр ешкi шамамен мың литр сүт бередi. Сиырларға аусыл, буруцуллез, туберкулез, құтырма секiлдi аурулар үйiрсек келедi. Бұл жағынан алғанда ешкi малы мұндай ауруларға қарсы тұратын мықты иммунитеттi бойларына қалыптастырған. Олар сиыр секiлдi мәпелеп бағуды, күндiз-түнi қарап, күтiм жасауды талап етпейдi. Дереккөздер
Эбзеев, Борис

Эбзеев, Борис Cафарович, (1950 ж. ақпанның 25-і) - Қарашай-Шеркеш Республикасының президенті. Қырғызстандағы Джанги - жер деген жерінде дүниеге келген. Ұлты - қарашай. Қарашай қаласындағы №3 мектебін бітірген. 1972 жылы Саратов қаласындағы заң университетін бітірген. Заңгер. 1991 - 2008 жылдарында Ресей Конституцилық сотында жұмыс істеген. 2008 жылынан бастап Қарашай-Шеркеш республикасының президенті болып істейді.
Асқар (Башқұртстан)

Асқар (, ) - Ресей Федерациясында, Башқұртстанда орналасқан елді мекен. Әбзәліл ауданының орталығы. Сыртқы сілтемелер * [http://ufagen.ru/places/abzelilovskiy/askarovo.html Аскар «Генеалогия и Архивы» порталында] Дереккөздер
Пуазейль заңы

Пуазейль заңы бойынша сұйық стационар аққанда құбырдан ағып өтетін сұйық көлемі оның тұтқырлығы неғұрлым аз, радиусы көп болса соғұрлым көп болады және қысым градиентіне пропорционал. Газдардың ағысын сұйықтың ағысы деп қарастыруға болады, бірақ газдардың тұтқырлық коэффициенті едәуір аз және олардың сығылғыштығы есепке алынуға тиіс. Температура жоғарылағанда, сұйықтардағыдай газдардың тұтқырлығы кемімейді, керісінше аздап артады. Мысалы, су буы үшін температура 00 С-тан 1500 С-қа көтерілгенде тұтқырлық коэффициенті 86*10 -6 пуаздан 89*10 -6 пуазға дейін кемиді. Қорытылуы Енді горизонталь орналасқан құбырдан 1секунд . Ағып өтетеін сұйық көлемінің V неге тәуелді екенін табайық. Ол үшін сұйық ішінен радиусы r қалыңдығы dr цилиндр формалы қабатты ойша бөліп алайық. Бұл қабаттың қима ауданы ds 2prdr. Қабат жұқа болғандықтан оның барлық бөліктері бірдей жылдамдықпен қозғалады. 1секунд ішінде бұл қабаттағы сұйық көлемі (өзімен бірге ағып шығатын су) dVvds= v2prdr өрнекті соңына қойсақ: dV=π*(P 1 -P 2 )/(2ηl)*(R 2 -r 2 )rdr барлық қимадан ағып өтетін сұйық көлемін табу үшін барлық аудан бойынша интегралдаймыз: :
Барыс

Барыс сөзі келесі мағыналарда қолданылуы мүмкін: * Барыс — Орталық Азиядағы тауларда, Солтүстік Үндістан, Пәкістан, Байкал, Тибет өңірлерін мекендейтін мысық тұқымдас жануар. * Барыс (шайбалы хоккей) — Астана қаласының кәсіпқой хоккей клубы. * Барыс ордені — Қазақстан Республикасының ордені. * Барыс жылы — сиыр жылынан кейін, қоян жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 3-жылы. * Барыс аңғары — Шаға қойнауының оңтүстік-шығысындағы Қаратаудың аңғар сайы.
Ұлан

Ұлан - сөзi қазақтарда кеңінен қолданылатын сөз. Ол келесі мағыналарда қолданылуы мүмкін: Елді мекендер: * Ұлан – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл. * Ұлан – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл. * Ұлан – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Ұлан (газет) * Ұлан (Гвардия) * Ұлан (өзен) * Ұлан, ұлан желі Сонымен қатар: * кең деген мағынада "ұлан ғайыр", "ұлан байтақ" тіркестерімен; * азамат деген мағынада "халқының ұланы", "жас ұлан" тіркестерімен; * жауынгер, сарбаз деген де мағынасы бар. Адам есімі ретінде де жиі кездеседі (Ұлан, Жасұлан, т.б.). Бұл сөз моңғолдарда да кездесіп тұрады (мысалы Моңғолия астанасы - Ұлан батыр қаласы).
Күләш Ділдәқызы Ахметова

{{Жазушы { } }} Күләш Ділдәқызы Ахметова (1946 жылы 25 сәуірде Қырғызстан Талас ауданы Киров ауылында туған) — ақын, журналист, аудармашы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2006). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1978). Жамбыл облысының құрметті азаматы. Парасат және Құрмет ордендерінің иегері. Толығырақ * Күләш Ділдәқызы Ахметова 1946 жылы 25 сәуірде Қырғызстан Талас ауданы Киров ауылында дүниеге келген. * Жамбыл облысы Талас ауданындағы Үшарал орта мектебін бітірген * 1961 жылы Жамбыл медициналық училищесін мейірбике мамандығы бойынша бітірген * 1973 жылы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін журналист мамандығы бойынша бітірген * Үшарал медпунктінде меңгеруші, Талас аудандық «Ленин жолы», 1973-1977 жылдары республикалық «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1977-1980 жылдары «Жалын» баспасының поэзия бөлімінде редактор болды. * «Сен менің бақытымсың» атты кітабы үшін ақын Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты болды. * Өлеңдері орыс, украин және түркі халықтарының тілдеріне аударылған, мектеп оқулықтарына енген. Тәуелсіздіктің он жылдығына, Астананың он жылдығына арналған республикалық жазба ақындар мүшәйрасының Бас жүлдегері. Марапаттары * 1978 жылы «Сен менің бақытымсың» атты кітабы үшін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы берілді * 2006 жылы «Құт» кітабы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. * «Болашақ» поэмасы үшін К.Симонов атындағы халықаралық сыйлықтың иегері * 2006 жылы - Құрмет ордені * 2017 жылы - Парасат ордені * Жамбыл облысының құрметті азаматы * ҚР көптеген мерекелік медалдарымен және президенттің алғыс хаттарымен марапатталған * ҚР тұңғыш президенті - елбасы Н.Ә.Назарбаевтың әдебиет саласындағы мемлекеттік және президенттік степендияларының иегері. Өлеңдері * Ақ гүлім менің. «Жазушы», 1975 * Сен менің бақытымсың. «Жалын», 1977 * Жапырақ – жаздың жүрегі. «Жалын», 1979 * Мейірім. «Жалын», 1981 * Бұлақтағы жұлдыздар. «Жазушы», 1982 * Жасыл жағалау. «Жалын», 1984 * Возвращение аистов. (орыс тілінде). «Жазушы», 1985 * Арғымақтар даласы. «Жалын», 1987 * Сен жанымда жүрсең. «Жазушы» (1987) * Наурыз нұры. «Жазушы», 1991 * Күн шыққанда күліп оян. «Ана тілі». 1996 * Бақ. «Атамұра», 2006 * Құт. «Дәуір», 2006 * Махаббат. «Дәуір», 2007 * Жайна Қазақстан, «Салық тәртібі», 2011 * День отрады, «Седьмая верста», 2014 * Бақытты болыңдар, «Қазақпарат», 2014 * Орман. «Фолиант», 2015 * Менің сәулелі сәттерім. «Шығыс ақпарат», 2015 * Ахметова өлеңдері орыс, украин, белорус, өзбек, башқұрт, қырғыз, т.б. тілдерге аударылған. * А.Ахматова, А.Межиров, Н.Ислам, Э.Межелайтис өлеңдерін қазақ тіліне тәржімалады. * Азаматтық үнінің айқындығымен, нәзік сыршылдығымен ерекшеленетін Ахметова шығармалары туған елді сүю, адалдық, достық, махаббат сезімдерін арқау етеді. Замандастың көңіл-күйі, жан әлеміндегі құбылыстар, әйел тағдыры — ақынның лирикалық толғаныстарының арқауын құрайды. Отбасы * Әкесі - Ахметов Ділдә, марқұм, жұмысшы болып жұмыс істеген * Анасы - Құдайбергенова Бегзада, марқұм, қызметкерболып жұмыс істеген Дереккөздер
Қазақстандағы жемқорлық

Қазақстан әлі сыбайласқан жемқорлық деңгейі өте жоғары елдер қатарында. Бұл әлем елдеріндегі сыбайласқан жемқорлық деңгейін анықтайтын Transparency Іnternatіonal ұйымының 2008 жылғы қорытынды есебінде көрсетілген. Қазақстан 2008 жылғы рейтинг бойынша 151-орыннан 145-орынға шықты (Бұрынғы кеңес елдері арасынан парақорлықтан тазалығы жағынан Грузия (67-орын), Армения (108) мен Украина (134) ғана Қазақстанның алдында тұр). Қазақстанда зерттеулер 1999 жылдан бастап жүргізіле бастады. Егер сол кездегі елдегі сыбайласқан жемқорлық деңгейін (кестені қараңыз) алсаңыз, 2008 жылғы көрсеткіштен айырмашылығы аз. Қазақстанда сәл ілгерілеу болғанымен, индекс (2,2-2,8 балл) әлі төмен. Сыбайласқан жемқорлықтан арылған мемлекетте индекс 10 балды көрсетеді. Сол себептен, Қазақстан ең құрығанда 5 балл алуға ұмтылуы керек. Ал индексі 3 балға дейінгі кез келген елде сыбайласқан жемқорлық деңгейі өте жоғары болып есептеледі. Қазақстанда жемқорлық деңгейі өте жоғары салалар * Білім беру саласы. Бұл бағытта ешкімді жауапқа тартпайды. * Денсаулық сақтау саласында да заңнама реттелмеген. Сыбайласқан жемқорлық болмаса да, өз қызметін пайдалану фактілері көп. * Пәтер иелері кооперативтеріне қатысты да шағым жиі түседі. * Соттардағы және кедендегі сыбайласқан жемқорлық деңгейі де әлі жоғары.
Дублин

Дублин ( ; — Балэ-Аха-Клиэх немесе (Дувьлинь)) — Ирландия астанасы. Лиффи өзені Ирланд теңізіндегі Дублин бұғазына құятын жерінде орналасқан. Ирландия аралында және Ирландия Республикасындағы ең үлкен қала, аумағы 115 км². Ирландияның Ирланд теңізіндегі бас порты. Мемлекеттін саяси, экономикалық және мәдениеттік орталығы. 505,739 (2006) тұрғыны бар, қала аймағымен қосқанда — 1,2 млн-дай. Дереккөздер
Аудан

Аудан – жергілікті бірлік. Қазақстан аудандары Қазақстанда 160 аудан бар. Аудандар 1923—1929 ж.ж. Ресей империясындағы ояздар мен болыстардың орнына жасалды. Басқа елдер Аудан тағы Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Латвия, Литва, Молдова және Украинада да жергілікті бірлік болып танылады. Ауданның шетелдердегі аналогы АҚШта аймақ графтық Польшада повяттар, Испанияда провинциялар және Грекияның номдар. В Рессей Империясында және Кенес үкіметінің бірінші жылдары (1927 жылға дейін) аудандардың орнында ояздар болды. ҚазССР аудандары Қосымшa Аудан — 1) қандай да бір өзара байланысты белгілерінің немесе құбылыстарының жиынтығы бойынша ерекшеленетін аумақ; 2) әдетте генезис тің ортақтығымен және географиялық қабық тың құрамбөліктерімен, сондай-ақ ландшафт немесе қоғамдық өндіріс элементтерінің өзара байланыстылығымен сипатталатын тұтас аумақ. Бұл сипаттары оны көрші аумақтан ерекшелеп тұрады. "Аудан" ұғымы — географиядағы ең негізгі ұғым, ол кейбір әдістемелік және әдіснамалық әдістердің (Аудандау), ғылыми бағыттардың (Аудантану) бастауы болып табылады және барлық географиялық пәндерде, сондай-ақ аудан тусінігі косымша сипат алатын басқа да ғылымдарда пайдаланылады. Экономикалық аудан. АУДАНДАР МАСШТАБЫ картадағы шексіз кіші фигура ауданының эллипсоидтегі (шардағы) сәйкес фигура ауданына қатынасы. АУДАНДАУ зерттелетін аумақты кем дегенде екі критерийге — бөлінетін аумақтық ұяшықтың ерекшелік өлшеміне және оларды қанықтыратын өзара байланыстардың өлшеміне — сай келетін таксондарға бөлетін әдіс. Ауданды жеке және жалпы деп бөледі. Жеке ауданда аумақтың тек жеке элементтері, ал жалпы ауданда интегралдық элементтер ескеріледі. АУДАНДАУ КАРТАЛАРЫ аудандаудың мақсатты бағытына сәйкес аумактың бөлінуін бір немесе бірнеше белгілерінің (табиғи немесе әлеуметтік-экономикалық) жиынтығы бойынша бейнелейтін карталар аудандық карталар объекгілер мен құбылыстардың орналасуын көрсететін карталармен салыстырғанда жинақтаушы карталар болып саналады. АУДАННЫҢ ЖЕЛ РЕЖIМI - әр аудандағы жер бедерінің әсерінен желдің бағыты мен жылдамдығының және олардың биіктік бойынша өзгерулерінің сипаты. АУДАНТАНУ қандай да бір елдің аудандарын географиялық зерттеумен және сипаттаумен айналысатын елтану ғылымының бөлігі. АУДАНТҮЗІЛУ жоғары қарқынды ішкі өзара байланыстары мен өзара әрекеттері бар ландшафт элементтерінің (табиғи аудантүзілу) немесе қоғамдық ұдайы өндіріс элементтерінің (экономикалык аудантүзілу) тұрақты кеңістіктік тіркестерінің пайда болу процесі. Дереккөздер
Дели

Дели (; ; ) — Үндістан астанасы, Мумбаидан кейінгі екінші мегаполис. Делиде халық өте тығыз. Ауылдық жерлерден келген жұмыс қолдарын есептемегенде, ресми түрде 15 миллион адам өмір сүріп жатыр. Аумағы 1484 шаршы шақырым болатын Үндістанның астанасы Дели қаласы Инд пен Ганг өзендері суарып жатқан алып алқапқа орналасқан. Бұл жерде қаншама қала тұрғызылып, қаншасы жермен-жексен жоқ болды дейсің. Ел аузындағы аңыз бойынша, қазіргі Дели бұрынғы жеті қаланың орнын алып жатыр. Солардың бірі біздің дәуірімізге дейінгі ХІІ ғасырда салынған Махабхарата үнді эпопеясында баяндалады. 1192 жылы ауған легионы басып алып, осы өңірде сұлтанат құрған. Сұлтанатты 1398 жылы Ақсақ Темір келіп шапты. Оның Бабыр сұлтан бастаған ұрпақтары бірнеше ғасыр бойы үстемдік жүргізді. Сөйтіп, Ганг өзенінің саласы Жамуна өзенінің жағалауына салынған Агра бекінісіне ту тігіп, 1526 жылы Ұлы Моғолстан мемлекеті құрылды. Әндіжаннан шыққан Бабырдың ұрпақтары – Ғумайын, Әкбар, Жаһангер, Жақан осы өңірге биліктерін жүргізді. Әлемдегі жеті кереметтің бірі – Тәж Махалды салдырған Жақан шах 1638 жылы ескі Делидің іргетасын қалатып, үлкен шаһарға айналдырды. Бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған ескі Делидің қорғандары әлемдік тарихи мұраға жатады. XVІІ-XІX ғасырлардағы ескі Дели Үндістандағы мұсылман орталығы болған. 1911 жылы сол кезде әмірін жүргізіп тұрған ағылшын үкіметі Үндістан астанасын Калькуттадан Делиге көшіреді. Сол кезде ағылшын мәнеріндегі Жаңа Дели бой көтер­ген. Қызыл құмнан жасалған күйдірілген кірпіштен салынған сол кездегі үйлер қазірге дейін қаланың көркін кіргізіп тұр. Транспорт 15 миллионнан астам тұрғыны бар Делидің көшелеріндегі автокөліктер 5 миллионнан асады. Үш аяқты авторикшалар негізінен адам тасымалдауға арналған. Газбен жүретін болған соң ба, жолақысы арзан, егер міне қалсаңыз, есеп таблосына қарап төлейсіз, әдетте 50 рупийден артық болмауы тиіс. Велорикша, ат арба, есек арба, өгіз, түйе жеккен арбалар жүк машиналарымен араласып, онсыз да тар жолды одан сайын тарылтады. Тротуар көп жерлерде жоқ, сондықтан кей кездерде қоқыс төгілген жерлермен жүруге де тура келеді. Үндістанның заңы бойынша жол қозғалысы бізге керісінше, көліктер жолдың сол жағымен жүреді. Сондықтан көшелерден жаяу өткенде алдымен оң жағыңызға қарап алыңыз, содан кейін солды байқайсыз. Тiл Дели халқының 90 пайызы хинди және урду тілінде сөйлейді, ал шетелдіктермен түсінісу үшін көзі ашықтары ағылшын тілін қолданады. Соңғы жылдарда бұл өңірге, әсіресе Агра қаласындағы Тәж Махал мазарына бұрынғы Кеңес Одағынан орыс тілді туристер көптеп келетін болғандықтан, саудамен айналысатындар оларға тауарларын өткізу үшін орыс тілін шала-шарпы үйренген. Тауардың бағасын орысша айтуға шамалары бар.
Көк Орда

Көк Орда — Алтын Орданың шығыс бөлігі, қазіргі Қазақстан жерінде орналасқан. Орда Еженнен бастап тәуелсіз болған. 1380 ж. Көк орда ханы Тоқтамыс Бату ханның ұрпағы қалмағансоң Алтын орда тағына отырды. Ескертулер Орда-Ежен әулеті Көк Орда хандары: * Орда-Ежен хан, Жошы хан ұлы, 1242—1251 * Күң Киран-хан, Орда Ежен-ханның ұлы, 1251—1288 * Қоныша-хан, Сартақтай-оғлан ұлы, Орда Ежен-ханның немересі, 1288—1302 * Баян-хан, Қоныша-хан ұлы, 1302—1309 * Сасы Бұқа-хан, Баян-хан ұлы, 1309—1310 * Ерзен-хан, Сасы Бұқа-хан ұлы, 1310—1321 * Мүбарак Хожа-хан, Ерзен-хан ұлы, 1321—1345 * Шымтай-хан, Ерзен-хан ұлы, 1345—1361 * Химтай-хан, Шымтай-хан ұлы, 1361 Тоқай-Темір әулеті Көк орда хандары * Кара Нохой Алп Атгучу-хан, Саси-оғлан ұлы, Тоғаншар-оғанның немересі, Бай Темір-оғлан шөбересі, Туға Темір-оғұл шөбшегі, Жошы неменесі, 1361—1363 жж. * Тоглук Тимур-хан, Саси-оглан ұлы, Тоғаншар-огланның немересі, Бай Темір-оглан шөбересі, Туға Темір-оғұл шөбшегі, Жошы неменесі, 1363—1366 жж. * Орыс-хан, Бадақұл-оған ұлы, Темір Қожа-оған ненмересі, Кен Темір-оған шөбересі, Тоға Темір-оғыл шөбшегі, Жошы неменесі, 1366—1378 жж., 1374—1375 жж. Жошы ұлысының ханы * Тохтогу-хан, Орыс-хан ұлы, 1378 ж. * Темір Мәлік-хан, Орыс-хан ұлы, 1378—1379 жж. * Барақ-хан, Коюрчак-оғлан ұлы, Кұтлық Бұғы-оғлан немересі, Орыс-хан шөбересі, 1423—1428, 1423—1426 жж. Жошы Ұлысының ханы Шибан әулеті Көк орда хандары: * Жұмадик хан, Сопы сұлтан ұлы, Баба сұлтан немересі, Сүйіншібек сұлтан шөбересі, Сүйінші Темір-султан шөпшегі, Меңгу Темір-хан неменесі, Бадакул-оглана, ұлы Жошы Бұға-оглан, ұлы Данийал Баһадур-оглан, ұлы Шибан-огул, ұлы Жошы-огул, Көк Орда ханы 1425—1428 * Әбілхайыр Убайдұлла хан, Дәулет Шейх-оглан ұлы, Ибраһим сұлтан ұлы, Болат сұлтан ұлы, Меңгу Темір хан ұлы,Бадакул-оглана ұлы, Жошы Бұға-оглан ұлы, Данийал Баһадур-оглан ұлы, Шибан огула ұлы, Жошы огула ұлы, хан Көк Орды 1428—1468 * Едігер хан, Темір Шейх сұлтан ұлы, Тоғлуқ Қажы сұлтан немересі, Арабшах хан шөбересі, Пулад-сұлтан шөпшегі, Менгу Тимур-хан неменесі, одан арғы аталары: Бадакул-оглан, Джучи Буга-оглан, Данийал Бахадур-оглан, Шибан-огул, Джучи-огул, 1458—1468 * Берке-хан, Едігер хан ұлы, 1468 — 1469 * Илак-хан, Едігер хан ұлы, 1469 — 1484 * Имнак-хан, Едігер хана ұлы, 1484 * Әбіл-Мансұр Ильбарс-хан, Берке-хан ұлы, — 1511, Хорезм ханы 1511—1538 Сілтемелер * [http://www.kyrgyz.ru/?page=303 Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда]
Джун Ри

Джун Ри алғашқы ұстаздық жолын 1962 жылы Вашингтонда бастаған. Оның шеберлігі мен үздік оқыту әдістемесінің арқасында Америкада бұл спорт түрі кеңінен танымал болды. 1976 жылы АҚШ өз тәуелсіздігінің 200 жылдығын тойлаған кезде, Джун Риге шығыс жекпе-жегінен «ғасыр адамы» атағын береді. Ол көп жылдар бойы АҚШ-нда білім беру жөніндегі Президент Кеңесінің құрамында қызмет атқарды. Ри 1932 жылы 7 қаңтарда Кореяда, Жапон басқыншылығы кезеңінде дүниеге келді. Ол жауынгерлік өнермен жаттығуды 1945 жылы 13 жасында әкесінен хабарсыз бастады. Ри Нам Тэ Хидің қол астында жауынгерлік өнерді үйренді және Чун До Кванды бітірді. Корей армиясының офицері бола тұра, ол 1956 жылы Оңтүстік-Батыс Техас штатындағы колледжге барды, кейін инженерлік дәреже алу үшін Остиндегі Техас университетіне оралды. Сыртқы сілтемелер * [http://www.jhoonrhee.com/index.html Jhoon Rhee Institute of Tae Kwon Do] * [http://www.youtube.com/watch?v=n7PEMGuA6tw Jhoon Rhee commercial]
Қар

Қар — атмосферадан түсетін әр түрлі пішінді ұлпа мұз кристалдары түріндегі жауын-шашын. Су буының сублимациясы нәтижесінде өте шағын (0,1 — 0,2 мм) криссталдар үлкейіп қар жұлдызшаларына айналады. Атмосферадағы турбуленттік қозғалыстың салдарынан ауадағы қардың жеке жұлдызшалары бір-бірімен ұйыса бірігеді, яғни жерге жапалақ қар (диам. 8 -10 мм) жауады. Ауа температурасы 0°С-тан төмендегенде бұлттардан жауады. Қоңыржай ендіктерден бастап солтүстіктің және оңтүстіктің жоғары ендіктеріне қарай жайласқан аймақтарда қардың көп түсуінен Жердің қар жамылғысы пайда болады. Қазақстан аймағында қар, қазан-қараша айларынан бастап (қиыр оңтүстігіндегі жазық өңірлерін қоспағанда) түседі; Қар жамылғысының қалыңдығы солтүстік облыстарда 25-30 см, оңтүстігіндегі жазық жерлерінде 10 см-дей; Жетісу (Жоңғар) Алатауында және Алтайдың батыс беткейінде 60 см-ге жетеді. Өскемен, Петропавл, Қостанай қалаларының төңірегінде қар 150-165 күндей (республикадағы ең ұзақ мерзім), Қызылорда, Шымкент атыраптарында 49-61 күндей (ең қысқа мерзімі) жатады. , 1902]] Сілтемелер
Союз-А (ғарыш кемесі)

Союз-А ғарыш кемесі — Кеңес Одағының Ай бағдарламасының жобаланған бастапқы қадамдарының бірі. Сергей Королевтың жобасы бойынша, экипажы екі адамнан тұратын Союз A-B-C Ай кешені Жер төңірегіндегі орбитада құрастырылып, содан кейін Айға қарай сапар шегуге тиіс болатын. Құрамдас бөліктерді Жер орбитасына жеткізуге өзінің тиімділігін көрсете алған Р-7 зымыранын қолдану көзделді. Союз-A 7K ғарыштық кемесімен бірге кешеннің құрамында Союз-B 9K үдеткіші және Союз-С 11К жанармай сақтағышы болуға тиіс болды. 7К бөлімі Айдың жанынан оның бетінен 1000-20000 шақырым қашықтықта ұшып өткен кезде оны зерттеу үшін камералар мен датчиктермен жабдықталуға тиіс болды. Жалпы ұшу уақыты 7-8 күн болуға тиіс болды. Бұл ғарыш кемесі тек жоба күйінде ғана қалды. Айға ұшырылған жоқ. External links
Крит

Крит — Жерорта теңізіның шығыс бөлігіндегі арал, Грекияға қарайды. Ұзындығы 260 км, ені 12 – 55 км, ауданы 8,3 мың км². Солт. жағалауы жиі тілімделген, оңт. жағасы тік жарлы. Жері таулы келеді. Батысында Лефка, орталығында Ида (‘’2456 м’’), шығысында Дикти (‘’2148 м’’) массивтері жатыр. Бұлар көбіне әктастан, тақтатастан түзілген; карст құбылысы байқалады. Жер сілкінулер жиі болып тұрады. Климаты жерортатеңіздік. Емен, қарағай, кипарис, шалғын өседі. Аралда темір кентасы мен қоңыр көмір кен орындары бар. Басты қалалары мен порттары: Ираклион, Ханья.
Қашыр

Қашыр, мул - әңгі мен биенің буданы. Қашырлар Оңтүстік Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Африка және Орта Азияда өсіріледі. Қашыр есек пен жылқыға қарағанда ұзақ (40 — 60 ж.) өмір сүреді, шаруа-шылыққа 30 — 40 ж. пайда-лануға болады. Қашыр күтім талғамайды, инфекциялар, анемия, пироплазмоз, т.б. есек пен жылқы ауруларына көп шалдықпайды. Қашырдың биесі мен әңгіден ұрпақ болмайды. Жүк қашырының шоқтығына дейінгі биіктігі 118 — 140 см, ол жұмыс көліктерінің бәрінен де күшті. Жүк артатын қашырдың салмағы 300—400 кг, ал жегілетін қашырдың — 400—600 кг. Мініс қашығы жүк жылқысының биесі мен хамандан және пуастусс есегінің әңгісінен алынады, биік таулы аймақтарда салт мінуге төзімді.
Ағаш төсек

Ағаш төсек - жатып тынығуға арналған жайлы жиһаз. Ел арасында "төсек ағаш", " төсағаш", "кереует", ал кейбір көркемдік ерекшеліктеріне қарай "сырлытөсек", "күмістелген төсек", "сүйектелген төсек", "оюлы төсек" деп аталады. Бетіне салынған ою-өрнек әр түрлі болғанымен, бәрінің сыртқы пішіні ұқсас. Қайқылау келген екі басы жатуға ыңғайлы жалпақ арқалығымен бірге бөлек дайындалып, төрт аяғы сүйек, күміс, әр түрлі тастар, көксауыр былғары, қызғылт, күрең, сары, жасыл, қоңыр бояулармен өте әсем көркемделетін екі бетімен тұтасады. Қақ ағаштың түзу тақтайларынан құрастырылады. Ағаш төсек пішіні ұсталардың шеберлігіне, көркемдік талғамына, қолданылатын құрама материалдарына қарай, әрі Қазақстан аймақтарындағы ағаш шабу өнерінің жергілікті дәстүрлеріне сай түрліше жасалуы мүмкін. Ағаш төсек кейде cәндеп көрпе-төсек те жиналады. Дереккөздер
Қаяз

Қаяз – балық, тұқы тұқымдасының бір туысы. Қазақстанда 2 түрі: Арал қаязы (Luciobarbus brachycephalus) жөне болат-май қаязы (шырман) (Luciobarbus capito) бар. Болат-май қаязы екі түр тармағына бөлінеді: біреуі оңтүстік Каспийде (Қазақстан бөлігінде кездеспейді); екіншісі түркістан қаязы. Арал қаязынан ерекшелігі - ұзаққа өрістемейді, жергілікті (тұрғын) балық. Қабыршағы ірілеу, арқа қанаты кейін орналасқан және аумақтылау. Қазақстанда Сырдария су алабында, Шардара су қоймасынан өзеннің сағасына дейін, Қаратаудың оңтүстік-батысындағы өзендер мен Шу өзенінің жазық бөліктерінде кездеседі. Шуда, Кордай маңында, Қаяздың қара балықпен буданы бары белгілі. Оның түсі сарғышқа жақын – алтын сияқты. Әдетте Қаяздың арқасы бауырына қарағанда қоңырлау.Шабақтарында қоңыр дақ болады. Ұзындығы 70 см-ге, салм. 5,3 кг-ға дейін. Жыныстық жетілуі мекен ететін су айдынына байланысты 2-7 жас, көбіне 4-6. Уылдырығын (11.3-195 мың) судың температурасы 23°С болғанда өзендерде және су қоймаларындағы құмды, майда тасты жерлерге ша шады. Қорегі әр түрлі; барлық су өсімдіктері, көпшілік омыртқасыздардың дернәсілдері, ауада ұшатын ұсақ жәндіктер, моллюскілер, т.б. Яғни, олардың қорегі судағы қоректік қордың түрлік құрамына байланысты. Тағы қараңыз *Балық *Килька, шабақ балық *Көлталма балық Дереккөздер
Ронан Китинг

Ронан Китиң (, 1977 наурыздың 3, Дублин, Ирландия) — ирландиялық поп әнші. Өмірбаян Ронан Патрик Джон Китиң 1977 наурыздың 3 туып Дублин қаласының түбіндегі Бейсайд деген шағын елді мекенде өскен. Ронан Эдинбургтың онтүстігіндегі Сэм Александр Кёртис деген жергілікті диск-жокейдің жамағайыны. Оның шешесі Мэри 1998 ақпанның 2 кеуденің қатерлі ісігінен қайтқан; Ронан және оның жанұясы сол кезден қатерлі ісікке шипаның табуына көмек ету үшін «Мэри Китиң қайырымдылық қорыны» құрған. Ронан 1998 сәуірдің 30 Невис аралында Ивонн Коннолли (1974 ж.) деген ирландиялық модельмен үйленген. Олардың үш баласы бар - Джек (1999, наурыздың 15), Мисси ретінде танымал Мэри (2001, ақпанның 18) және Эли (2005, қыркүйектің 7). Сілтемелер * [http://www.celebritybazar.com/ronan_keating/]
Гаутама Будда

Гаутама Будда немесе Будда Шакьямуни (санскр. गौतमबुद्धः सिद्धार्थ शाक्यमुनि) — аңызға әйгілі үнді діни ағартушысы, рухани ұстазы б. з. д. 563 дан б. з. д. 483 жылдарға дейін өмір сүрген. Көненің жеті буддһасының бірі. Туғанда ата-анасы Сиддхаттха Готама (пали); Сиддхартха Гаутама (санскрит) — «Готамы ұрпағы» деген ат берген, («мақсатына жететін» деген мағынада), кейіннен Будда («Оянған, Жеткен») деген есіммен белгілі болды. Оны Сакьямуни депте атайды, немесе Шакьямуни — «Сакья әулетінің ғұламасы» (Сакья тибет буддһа ағымымен шатастырмаңыз) немесе Татха́гата (, «Барыпкелген»). Гәутама Махавираның құрдасы. Орта ғасырларда Буддһа кейіңгі үнді Пураналарында ( мысалға Бхагавата-пурана) Балараманың, орнына Вишну құдайының аватары. , 17 ғасыр.]] Сыртқы сілтемелер * [http://ka-r-dan.agava.ru/unk/rel/budliv/budliv.htm Жизнь Будды, индийского царевича, достигшего духовного просветления] * [http://ki-moscow.narod.ru/litra/fil/buddha.htm Жизнь Сиддхартхи Гаутамы (Шакьямуни Будды)] * [http://www.accesstoinsight.org/ptf/buddha.html A sketch of the Buddha’s Life] * [http://www.what-buddha-taught.net/index2.htm#Russian Будда Гаутама, и Его учение]
Васко да Гама

Васко де Гама (; 1469–1524) — португал жиһанкезі, Үндістанға теңіз арқылы саяхат жасаған тұңғыш еуропалық ретінде тарихта қалды. Васко да Гама 1469 жылы Синеш қаласында орденның магистрі Сантьяго Эштеван де Гаманың (1430–1497) отбасында дүниеге келген. Анасы — Изабела Содре. Португал патшасы Мануэл I Эштеван де Гамаға Үндістанға экспедициясын жасау тапсырды, бірақ ол қайтыс болғандықтан, оның ісін баласы — Васко де Гама жалғастырды. 1497 жылы шілденің 8-інде Лиссабоннан шығып, Васко де Гама басқарған экспедиция Африканы оңтүстік жағынан айналып, Мейірімді үміт мүйісіне жетті. 1498 жылы мамырдың 20-сында Васко де Гаманың экспедициясы Үндістанның оңтүстік-батыс жағасына жетті. . 1499 жылы қыркүйек айында Португалияға қайтқанда, Васко да Гаманы құрметпен кездесіп, үлкен ақшамен марапаттап, оған «Үнді Мұхитының Адмиралы» деген атағын, Дон лауазымын беріп, Синеш және Вила-Нова-де-Милфонтеш қалаларын өз меншігі ретінде сыйлаған. 1519 жылы Васко де Гама Видигейр графы лауазымына жетті. Осы саяхаттан кейін тағы екі рет Үндістанға барған. 1524 жылы желтоқсанның 24-інде Кочинде (Үндістан) қайтыс болып, Португалияның Алентежу деген жерде кішкентай Quinta do Carmo деген шіркеуінде жерлеген. 1880 жылы қалғаны Лиссабондағы Иеронимиттер Монастырына жерленген. Васко да Гама әйелі — Катарина де Атаиде. Балалары: Франсишко, Эштеван (1505–1576, Үндістанның губернаторы), Пауло, Криштован, Педро. Васко да Гама Васко да Гама 1460 жылы Португалияның Синиш қаласында дүниеге келген. Васко да Гаманың әкесінің есімі Иштеван да Гама, ал анасының есімі Изабелла Содре. Васко да Гама балалығынан теңіз саяхатшысы болуды армандаған. 1492 жылы француз консары португалиялық каравелланы басып алады. Бұл кезде Васко да Гама 23 жаста еді. Осы кездерде Португалияның корольі Мануэль 1 оған француздар алған каравелланы қайтарсын деген бұйрық береді. Ол бұл бұйрықты орындайды: француздардың жағалауына келіп, олардың бүкіл кемесін тартып алған соң, француз королі олардың каравелласын қайтарып береді. Содан кейін Васко да Гама еліне қайта оралады. Ол еліне келген кезде әкесінің қайтыс болғанын естиді. Содан кейін ол Катерина да Атаида деген қызға үйленеді. Ал үйленген соң олардың 5 ұлы болады: Франсишку, Эштеван, Паулу, Криштован және Педру. 1946 жылы Мануэль 1 Васко да Гамаға Португалиядан Үндістанға дейін кемемен жүзуді ұсынады. 1947 жылдың 8 шілде күні Васко да Гама және 170 адам, 3 кеме Лиссабонеден жүзуге шығады. 20 мамыр 1498 жылы олар кемемен Каликутқа келеді. Бұл жолы Васко да Гама өз елімен және сол жердің үндістерімен саудагерлік қатынасты жақсартады. Васко да Гама 1524 жылы қайтыс болады. Дереккөздер
Бартоломеу Диаш

Бартоломеу Диаш ди Новаиш (; 1450 — 29 мамыр 1500) — португал жиһанкезі. Үндістанға теңіз арқылы жолын іздеп, Мейірімді үміт мүйісіне жеткен тұңғыш еуропалық еді. Африканы оңтүстігінен айналып, Үнді мұхитқа шыққан. 1500 жылы мамырдың 29-ы хабарсыз жоғалып кеткен. Дереккөздер
Greenpeace

Гри́нпис ( — «жасыл әлем») — 1971 жылы Канадада негізі қаланған халықаралық қоғамдық табиғатты қорғайтын және Бейкоммерциялық ұйым. (Басты) Негізгі мақсаты – жаhандық (әлемдік) экологиялық проблемаларды (мәселерді) шешу, соның ішінде билік пен қоғам назарын аудару арқылы. Гринпис тек қана өз жақтастарының ғана берген қаржылық көмегімен өмір сүруде, ал мемлекеттік құрылымдар, саяси партиялар және бизнестен қаржылай көмекті үзілді-кесілді қабылдамайды. Гринпис БАҚ назарын экологиялық мәселелерге аударуға бағытталған ірі акцияларымен белгілі География Аймақтық кеңселері Аймақтық кеңселері бірнеше мемлекеттерді қамтиды. Орталық және шығыс Еуропа (Аустрия, Мажарстан, Словакия) Скандинавия (Дания, Норвегия, Финляндия, Швеция) Жерорта теңіз аймағы (Израиль, Ливан, Мальта, Түркия) Оңтүстік-Шығыс Азия (Индонезия, Таиланд, Филипиндер) Аустралия мен Океания (Аустралия, Папуа - Жаңа Гвинея, Соломон Аралдары, Фиджи) Ұлттық кеңселері Еуропа: Бельгия, Ұлыбритания, Германия, Грекия, Испания, Италия, Люксембург, Нидерланд, Португалия, Ресей, Франция, Чехия, Швейцария Азия: Үндістан, Қытай, Жапония Солтүстік Америка: Канада, Мексика, АҚШ Оңтүстік Америка: Аргентина, Бразилия, Чили Аустралия мен Океания: Жаңа Зеландия Сыртқы сілтемелер * [http://www.greenpeace.org/international/ Greenpeace International homepage] * [http://www.greenpeace.mobi Greenpeace.mobi: Official Mobile homepage] * [http://www.greenpeace.org.lb Greenpeace Arabic homepage] * [http://www.greenpeace.org/international/solargen/ Solar Generation] . * [http://archive.greenpeace.org/30th/ Greenpeace 30th Anniversary] * [http://archive.greenpeace.org/comms/vrml/rw/text/def/founders.html Greenpeace 25th Anniversary Interview with Founders] * [http://www.utne.com/web_special/web_specials_archives/articles/2246-1.html Waves of Compassion: The Founding of Greenpeace] by Rex Weyler * [http://www.changeit07.org/ Change It -- Greenpeace's week of activist training with Seventh Generation] * [http://www.greenpeace.com.au/ Greenpeace Australia Pacific homepage] * [http://www.greenpeace.org/china/en Greenpeace China (English) homepage] * [http://www.greenpeace.eu/ Greenpeace Europe homepage] * [http://www.greenpeace.or.th Greenpeace Thailand homepage] * [http://www.rexweyler.com/resources/green_founder.html Greenpeace Founders] * [http://www.rexweyler.com/resources/green_characters.html Greenpeace Characters] * [http://www.rexweyler.com/resources/green_chronfound.html Greenpeace Chronology]
Кілт

Кілт (; ) * программаларға, жадтың берілген блоктарына немесе басқа да объектілерге ұқсастыру және тез қатынас құру, сондай-ақ оларды қорғау үшін пайдаланылатын символдардың немесе кодтардың жиынтығы. Кілт ретінде объект атауының алғашқы бірнеше символдарын пайдалануға болады. Кілт операциялық жүйенің I объектісіне теліне алады. қ. Жазба кілті, Қорғаныс кілті, Жадты қорғау кілті; * шифрдың мүмкін болатын нүсқаларын анықтайтын мәліметтерді шифрлау параметрі; ақпаратты шифрлау және кері шифрлау, сондайақ оғаң қол қою үшін арналған цифрлық код. Кілттің ортақ, жеке меншік және құпия деп аталатын түрлері болады. Дереккөздер
Барыс (шайбалы хоккей)

Барыс хоккей клубы — Астана қаласының кәсіпқой хоккей клубы. Барыс Құрлықтық хоккей лигасының (ҚХЛ) Чернышев дивизионның мүшесі. Барыс клубы 1999 жылы құрылып, 2001-2002 жылғы маусымнан ойнай бастады. Бұл ұжым 2007 жылға дейін Қазақстан Чемпионатында ойнап, одан әрі Ресей Суперлигасында өнер көрсетеді. Суперлигадағы 2007-2008 жылғы маусымынан кейін Барыс ҚХЛ-ға мүшелікке арыз жазып қабылданады. Барыстың ҚХЛ-дағы алғашқы жеңісі Нижнекамскте (Ресей) жергілікті Нефтехимикпен болған ойынында орын алады (3 қыркүйек, 2008), ал өз алаңындағы алғашқы жеңісі 14 қыркүйекте (2008 жыл) Ресейдің былтырғы чемпионы Салауат Юлаевқа қарсы ойынында орын алады. Ақпанның 26-да Барыс ҚХЛ 1-ші кезеңінің соңғы шешуші ойынында Астана алаңында Чехов қаласының Витязь клубын жеңіп Плэй-офф кезеңіне 15-ші орыннан жолдама алады. Гагарин кубогынің 1/8 финалында Қазанның Ақ Барсымен кездесіп, серияда 3-0 есебімен есе жіберіп осы маусымды аяқтады. Аренасы ҚХЛ-да ойнағалы 2015 жылға дейін «Қазақстан» спорт сарайында ойнаған. 9-шы тамызда салтанатты ашылған Барыс аренасында 2015 жылғы маусымнан өнер көрсетпек. Құрамы Барлық жаттықтырушылар * Николай Мышагин 2000-2002 * Сергей Могильников 2002-2003 * Анатолий Мелихов 2003-2004 * Николай Мышагин 2005-2007 * Михаил Панин 2007 * Сергей Могильников 2007 * Александр Высоцкий 2007-2009 * Андрей Хомутов 2010-2011 * Андрей Шаянов 2009-2010 * Андрей Хомутов 2010–2011 * Андрей Шаянов 2011-2012 * Владимир Крикунов 2012–2013 * Ари-Пекка Селин 2013–2014 * Андрей Назаров 2014–2015 * Ерлан Сағымбаев 2015 * Андрей Назаров 2015–2016 * Эдуард Занковец 2016–2017 * Евгений Корешков 2017 * Ғалым Мəмбеталиев 2017–2018 * Андрей Скабелка 2018–2020 * Юрий Михаилис 2020–2022 * Андрей Скабелка 2022–2023 * Ғалым Мəмбеталиев 2023 * Олег Болякин 2023– Нәтижелері Сыртқы сілтемелер * [http://www.hcbarys.kz/ Official site] * [http://www.barys-fans.kz/ Жанкүйерлер сайты]
Чандраян

Чандраян-1 (санскр. चंद्रयान-1) — автоматикалық ғарыштағы станция, Айдың жасанды серігі. Үндістан ғарыш зерттеуі ұйымының (ISRO) жобасы. Аппарат орбиталық модуль мен соққы зондынан тұрады. Орбитаға Polar Satellite Launch Vehicle PSLV-C11 деген үнді зымыранының көмегімен шығарылды. Зымыран 2008 жылы қазанның 22-де Шрихарикота мәре алаңынан ғарышқа жіберіледі. Станцияның құйылған жанармаймен салмағы 1304 кг. Аппарат тікше пішінді, тікшенің жағының ұзыңдығы 1,5 метр. Станцияда 12 аспап бар, солардың 6 - үнді, а л қалғандары ЕКА, НАСА және Болгар әуе - ғарыш агенттігінің меншігі. Чандраян-1 жіберілуінің мақсаттарының арасында - Айдың поляр аумақтарында пайдал қазбаларын және мұздың қорын іздеу және Айдың шалағайлығын үш өлшемді картасын жасау. Чандраян-1-нің бағдарламасына соққы сүңгінін (зондынын) (moon impact probe) жіберілуі. Соққы сүңгінің үш аспабы бар: масс-спектрометр, альтиметр және бейнекамера. Ол Ай орбитасынан жіберіліп 18 секунд ішінде Айдың шалағайлығына жеткізіледі.
Графтық (айрық)

Графтықтың мағыналары: * Графтық — әкеден балаға мұраға қалатын әкімшілік бірлік болып танылатын жер. Иесі граф. * Графтық — кейбір шет елдердегі әкімшілік бірлік: ** Ұлыбритания графтықтары: *** Англия графтықтары; *** Солтүстік Ирландия графтықтары; *** Уэлс графтықтары; *** Шотландия графтықтары. ** Ирландия графтықтары; ** Либерия графтықтары;
Облыс

Облыс (, ) — кейбір мемлекеттердің (көбінесе КСРО-дан тәуелсіздік алған мемлекеттер) әкімшілік бірліктерінің атауы. Облыс сөзі қазақ тіліне орыс тілінің "область" сөзінен келген. * КСРО-да * Посткеңестік елдерде: ** Ресей Федерациясының субъектілері — Ресей облыстары ** Украина облыстары ** Беларусь облыстары ** Қырғызстан облыстары ** Қазақстан облыстары ** Өзбекстан облыстары (кейде уәлаяттары деп аталады) ** Тәжікстан облыстары * Болгария
Будапешт

Будапешт — Мажарстанның астанасы. Дунай өзені қаланы екіге бөліп өтеді: Буда – таулы жағалауға орналасқан, ал Пешт – көкжиектен де әрі созылып жатқан кең жазықта. Астанадағы ең үлкен ғимарат – парламент үйі.
Республика күні (Қазақстан)

25 Қазан - Қазақстанда Республика күні, ұлттық мереке. Тарихы 1990 жылы қазан айының 25-і күні Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің шешімімен «Қаз КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы» декларация қабылданды. Сол сәттен бастап-ақ егеменді Қазақстан өзіндік көзқарасы бар жеке мемлекет ретінде таныла бастады. Қабылданған декларация Қазақстанның болашақ тәуелсіздігінің іргетасы саналды. Бұл декларацияның қабылдануымен егемендігін мәлім ететін жеке территориясы, азаматтығы, мемлекеттік бюджеті, халықаралық қатынастардағы дербестігі, мемлекеттік рәміздері бекітілді. Қазақстанның егемендігі және территориясының тұтастығы саяси, құқықтық және экономикалық тұрғыдан дәйектелді. Осы кезден бастап демократиялық қоғам құру мақсатында ел ішіндегі қоғамдық-саяси құрылымға біраз өзгерістер енгізіле бастады. Бұл акт арқылы әлем картасындағы жаңа мемлекет – Қазақстан Республикасының негізі қаланды. Қазір бұл күн мемлекеттік масштабта атап өтіліп, мереке ретінде тойланады. 2001 жылы 13 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» №267 заң бойынша бұл күн мемлекеттік мерекелер қатарына қосылды.
Республика күні (Қытай)

Қытай Халық Республикасында бұл күн ең басты мереке болып саналады. Қытайлар Республика күнін 1 қазанда тойлайды. 1949 жылы дәл осы күні халықаралық аренада қытайлардың атынан сөйлейтін бір ға­на заңды өкіл болуы керек деген шешім қабылданып, сол шешімнің негізінде Қытай Халық Республикасы жарияланған болатын. Елдің Қытай Халық Республикасы болып құрылуын бар халықаралық қоғамдастық мақұлдады. ҚХР жариялануының келесі күнінде олармен дипломаттық қатынастарға түсуге ең бірінші болып Кеңес өкіметінің өкілдері келген болатын. Дәл сол мақсатты қолдаушылар саны бара-бара көбейе түсіп, Қытайдың территориясындағы әрбір құм мен тас та тек ҚХР-дікі болып саналады дегенді мойындаушы мемлекеттер саны бүгінде 161-ге жетті. Сол елуінші жылдардан бастап қытайларда Республика күніне арнап ел астанасы Бейжіңнің орталық алаңы – Тяньаньменьде әскери шеру ұйымдастыратын дағды қалыптасқан болатын. Кейіннен 1959 жылы қа­былданған шешім бойынша, шерулер тек қана мерейтойлық даталарда ғана ұйымдастырылып, одан кейін мәдени революциялар басталысымен, мұндай шерулер мүлдем тоқтатылған еді. Тек 1984 жылы ҚХР-дің 35 жылдығына орай әскери шеру қайтадан өткізілді. Бүгінде астананың орталық алаңдары мен бас көшелері ауқымды гүлдес­телермен безендіріледі. Мұндай гүлдестелердің біразы Тяньаньмень алаңында орналасады. Әсіресе, 1987 жылғы тойлау халықтың есінде ерекше сақталды. Миллиондаған астаналықтар осы алаңға жиналып, ба­ссейндер мен фонтандарды, гүлдестеден жасалған Ұлы қытай қорғаны, ҚКП бірінші съезі өткен кеме, неше түрлі айдаһарлар, павлин, піл бейнелерін тамашалаған. Сол кезде алаңның көрнекті жерлеріне пролета­риат көсемдері Маркс, Энгельс, Сталин, Лениннің алып портреттері соң­ғы рет ілінген болатын. Жалпы, мереке жеті күн бойы тойланады. Бұл апта қытайлар ішінде «Алтын апта» аталып кеткен үш аптаның біреуі болып саналады. «Алтын апта» аталуының себебі қытайлар басқа қандай мереке болса да той­лауын тойлайды, бірақ ешкім жұмыстан не оқудан босатылмайды. Елдің халқы осы Республика күні, қытайлардың Жаңа жылы болып саналатын «Чуньджие (көктем фестивалі)» мерекесінде және 1 мамыр мейрамда­рында ғана демалады. Қалаларда кешкісін фейерверк атылады. Ал жалпы халыққа келсек, әркім өз қалауынша тойлайды. Өйткені бұл ұлттық емес, мемлекеттік мереке болғандықтан, өзіне тән тойлау дәстүрі жоқ.
Механикалық жұмыс

Механикалық жұмыс — күштің түсірілген нүктесінің орын ауыстыру бағытына проекциясының осы орын ауыстыру шамасына көбейтіндісіне тең күш әсерінің өлшемі. Біз қоршаған ортада қандай да бір күшпен (тартылыс, серпімділік, тебіліс т.б.) біріне-бірі әсер етуші денелерді кездестіреміз. Сонда денелер тек күштердің әсерінен орын ауыстырады. Олай болса, күштердің денелердің орын ауыстыруымен байланысты әсеріне сипаттама беру қажет болады. Механикада мұндай сипаттамаға физикалық шама алынады және күштің орын ауыстыру бойымен бағытталған құраушысы неғұрлым көп, әрі күш түскен нүкте алысырақ жылжыса, онда ол шама соғұрлым үлкен болады. Бұл шама физикада жұмыс деп аталады. : Түзу сызықты қозғалыс кезінде күш тұрақты және орын ауыстыру бойымен бағытталған жағдайда (9-сурет) жұмыс күші мен оның түскен нүктесінің орын ауыстыруының көбейтіндісіне пропорционал болады, яғни , мұндағы k - пропорционалдық коэффициент, бұдан және k=1 десек, онда сонымен жұмыс шамасы сан жағынан F күшінің, күш түскен нүктенің s орын ауыстыруының және күш бағыты мен орын ауыстыру арасындағы α бұрышы косинусының көбейтіндісіне тең болады. Жұмыс күш пен орын ауыстыру векторларының скалярлық көбейтіндісіне тең болғандықтан, скаляр шама болып табылады. Егер де күш бағыты мен дененің орын ауыстыруының арасындағы бұрыш сүйір [α 0, егер күш бағыты мен дененің орын ауыстыруының арасындағы бұрыш доғал [900< α <1800) болса, онда күштің жасаған жұмысы теріс болады, яғни А<0. Бұл кезде күш теріс жұмыс жасамайды, керісінше жұмыс түсірілген күшке қарсы, істелінеді дейді. Егер күш пен орын ауыстырудың арасындағы бұрыш α 900 болса, онда cos α0 де жұмыс жасалмайды. Енді жұмыстың өлшем бірліктерін қарастырайық. Бірліктердің халықаралық жүйесінде жұмыс өлшеміне 1 Джоуль алынады, яғни күш бағыты мен орын ауыстырудың бағыты сәйкес келетін болса, онда 1Дж = 1Н /1м болады. Жолдың едәуір бөлігіндегі (қозғалыс қисық сызықты) айнымалы күштің жұмысы, жолдың жеткілікті аз бөлігіндегі элементар жұмыстардың қосындысы болып табылатынын түсіндіру керек, мұнда күш пен α бұрышы тұрақты деп алынады: Онда жолда шексіз аз элементтерге бөлгенде жұмыс интегралмен анықталады: Жұмыстың графигі Fs (s) 10-суреттегі фигураның ауданымен сипатталады. Дереккөздер
Жұмыс

Жұмыс сөзі келесі мағыналарды білдіреді: * Механикалық жұмыс — күштің және орын ауыстырудың векторына бағынышты физикалық шама; белгілі бір физикалық процес үстінде энергияның бір түрден екінші түрге айналуын сипаттайтын шама. * Термодинамикалық жұмыс — жүйенің сыртқы параметрлерін өзгерту арқылы алынған немесе берілген энергия көрсеткіші. * Жұмыс — адамдардың өмірі үшін қажетті материалдық, рухани және басқа да құндылықтар жасауға бағытталған адам қызметі. * Жұмыс — ақша табу үшін баратын күнделікті жер. * Жұмыс, физикада – күштің сан шамасы мен бағытына және оның түсу нүктесінің орын ауыстыруына тәуелді күш әсерінің өлшемі. * Жұмыс, экономикада * Жұмыс беруші * Жұмыс күші * Жұмыс (көлік) * Жұмыс (Работа; operation, processing) — процесс, әрекет, іс. Дереккөздер
Ирландия әкімшілік бірліктері

Ирландия 4 (тарихи) провинциядан тұрады және провинциялары 32 (тарихи) графтыққа бөлінеді. Оның тоғызы - Ольстер графтығына, ал алтауы - Солтүстік Ирландияға, яғни Ұлыбритания Құрама Патшалығы мен Солтүстік Ирландияға жатады. Провинциялары Ирландия Республикасында провинциялар мемлекет басқаруында ешқандай рөл атқармайды, тек спорттағана. Ольстердың регби Лигасы провинцияның ирландиялық және британиялық бөлшектерін қамтиды. Графтық Графтық — Ирландияның ең маңызды әкімшілік бірлігі — бұл Ирландия Республикасы мен Солтүстік Ирландияға да қатысты. Қазір Ирландияда 32 графтық бар, 26-сы - Ирландия Республикасында, 6-ы — Солтүстік Ирландияда. Тарихы Графтықтар 12 ғ., ағылшын-норман билігінің тұсында қалыптасқан.
Карлоу (графтық)

Ка́рлоу (;) — Ирландия графтығы. Ленстер провинциясының құрамына кіреді. Астанасы және ең ірі қаласы — Карлоу. 46 мың тұрғыны бар (графтықтар арасында 30-шы орында; 2002 жылғы ақпарат). Жағрапиясы Ауданы 896 км² (31-ші орын). Тарихы Саясаты Экономикасы Мәдениеті Қызықты жерлері
Мүслім Мұхаммедұлы Магомаев

Мүслім Мұхаммедұлы Магомаев (, ; 17 тамыз 1942 жыл, Баку – 25 қазан 2008 жыл, Мәскеу) — кеңестік, әзербайжандық және ресейлік опера және эстрада әншісі, КСРО халық әртісі (1973). Өмірбаяны Владимир Путиннен марапат алған Магомаев, 2002 жыл]] Магомаев 1942 жылғы 17 тамызда Баку қаласында дүниеге келген. Әкесі Мұхаммед Мүслімұлы Магомаев театрда суретші болып жұмыс істеген, Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан, 1945 жылғы мамырда, Жеңіс күніне 2 күн қалғанда қаза тапқан. Анасы Айшет Магомаева (тұрмысқа шыққаннан дейін — Кинжалова) — драматикалық театрының әртісі. Атасы — Мүслім Магомаев, атақты әзербайжан сазгері, Әзербайжан филармониясы оның құрметіне аталған. Әжесі Бәйдігүл — татар еді. Магомаев Баку консерваториясының музыкалық мектебінде оқыған. 1968 жылы Әзербайжан консерваториясын бітірген. 1962 жылы Кремльдегі Съез сарайында әзербайжан өнер фестивалінің соңғы күнінде концертке қатысып, бүкіл Кеңес Одағына әйгілі болып кетті. 1963 жылғы 10 қарашада Чайковский атындағы концерт залында Магомаевтың алғашқы концерты өтті. Әзербайжан опера және балет театрының опера әншісі болып жұмыс істеді. Сонымен қатар бүкіл Кеңес Одағын аралып эстрадада ән айтқушы еді. 1969 жылы Сопоттағы фестивалінде 1-жүлдесін алады, ал Канныда «Алтын күйтабағын» алады. 1973 жылы КСРО халық әртісі деген атағының иесі болды. «Низами», «Поёт Муслим Магомаев» және «Москва в нотах» деген фильмдерінде түсті. 20-дан астам әндерін авторы, филмдерге музыкасын жазған. Әйелі — Тамара Ильинична Синявская, әнші, КСРО халық әртісі. Бірінші әйелінен Марина деген қызы бар. 1997 жылы оның құрметіне (4980 Magomaev) деп Күн жүйесінің астероидтарының бірі аталған еді, бұл астероид 1974 SP1 коды ретінде белгілі. Соңғы жылдарын Мәскеуде өткізді. 2008 жылғы 25 қазанда қайтыс болды. Дереккөздер
Ирландия (айрық)

Ирла́ндия сөзі келесі мағыналарды білдіреді: * Ирландия — Ирландия аралындағы Батыс Еуропалық мемлекет. * Ирландия — Британ аралдарының бірі * Солтүстік Ирландия — Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия Құрама Патшалығының әкімшілік бөлімі. bg:Ирландия
Карлоу (қала)

Карлоу (;) Ирландияның онтүстік-шығысындағы Карлоу графтығының астанасы. Бароу өзенінің жағасында орналасқан. Қала туралы мағлұматтар 7 ғасырдан басталады. Қалада 3&nbsp;000 дай студент оқиды. Тұрғындарының саны 2006 жылдың санағы бойынша 13&nbsp;623 г. [http://www.cso.ie/census/documents/census2006_Table_7_and_12.pdf] Бауырлас қалалары * Темпи, Аризона, АҚШ Шеттік сілтеме * [http://www.carlow.ie Қаланың веб-торабы]
Дублин (графтық)

Ду́блин графтығы, немесе Ду́блин ауданы (, немесе Dublin Region, Réigiúin Átha Cliath) — Ирландия шығысындағы дәстүрлік графтық. 1994 жылдың 1 қантарына дейін Дублин қаласы мен бірге Ленстер провинциясының құрамында болған, қазір таратылып орнына үш жаңа графтық құрылды Дан-Лири — Ратдаун мен Фингал, Оңтүстік Дублин. Астанасы және ең ірі қаласы — Дублин. Жұртының саны 1,123 млн адам (2002).
Графтық (феодалдық иелік)

Графтық (; ; ) — алғашқыда Франк мемлекеті мен Англияның аудандық бөлімдері. Тарихы Меровинг патшалары, Римнің Галлия провинциясының қалалық аудандарының пішімін қоолданып, жаңа әкімшілік бірліктер жасайды. Байырғы неміс жерлерінде де осындай аудандар құрылады. Бірте-бірте бұл аудандар мемлекеттің әкімшілік-соттық, қаржылық және әскери бөлімдері болды. Әрбірінің басында граф тұрады. Англияда
Янгон

Янгон - Мьянманың кейінгі елордасы. Ол Иравади өзенінің атырауында орналасқан. Бұл — ірі өнеркәсіпті қала әрі порт. Жұрты - 6,007,000 Қаланың атауы - Янгон, екі сөзден құрылады (yan - "дұшпан", koun - "қашып кетеді") Дереккөздер
Либерия әкімшілік құрлымы

Либерия 15 графтыққа (округов, ), ал олар 53 ауданға бөлінеді. * * Гбарполу графтығы 2001 жылы Лофа графтығынан бөлінді. * ** Ривер-Жи графтығы 2000 Гранд-Жеде графтығынан бөлінді. Сыртқы сілтемелер * [http://www.statoids.com/url.html Графства Либерии] на сайте Statoids.com * Графства Либерии на сайте [http://www.vdiest.nl/Africa/liberia.htm]
Ежелгі Рим

Рим және оның қарамағындағы жерлер патшалығындағы империя ]] Ежелгі Рим — ерте заманның бас өркениеттеренің бірі, өз атауын Ромулдың атымен аталған астанасының есімінен алды. Рим орталығы Капитоли мен Палатин, Квиринал қоршаған батпақты жазықтықта құрылды. Рим өркениетіне этрусктер мен көне гректердің мәдениеті үлкен ықпал етті. Көне Римнің күштілігінің шыңы, б. з. II ғасырына келді. Сонда оның қол астындағы жерлер солтүстігінде қазіргі Шотландиядан, оңтүстігінде Эфиопияға дейін, шығысында Армениядан, батыста Португалияға дейін созылды. Тарихы Көне Рим тарихының кезеңдері: * Патшалар дәуірі (754/753 жылдардан — 510/509 жылға дейін). * Республика (510/509 дан — 30/27 жылға дейін) ** Ерте Республика (Б. з. б. 509—265 жылдар) ** Кейінгі Республика (Б. з. б. 264-27 жылдар.) * Империя (30/27 г до н. э. — 491 г. н. э.) ** Ерте Империя Принципат (27/30 г до н. э. — 193 г. н. э.) ** III ғасыр дағдарысы (193—284 жж.) ** Кейінгі Империя Доминат (284—476 жж..) Бұл бағытта жұмыс істеген КСРО зертеушілері С. Л. Утченко Римді өзгеден бөлек ерекше өркениет құрды деп есептейді.