kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)

Кеңтүбек (2002 жылға дейін – Григорьевка) — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Кеңтүбек ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақсай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, Шыңғырлау (Утва) өзенінің сол жағалауындағы бетеге, сұлыбас, боз басым өскен шалғынды-қоңыр, қарақоңыр топырақты, орманды дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 909 адам (457 ер адам және 452 әйел адам) болса, 2009 жылы 962 адамды (472 ер адам және 490 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 966 адамды (488 ер адам және 478 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1936 жылы "Красный маяк" астық өндіру ұжымшары ретінде қаланды. Ұжымшар негізінде 1997 жылдан Григорьевкада және округтегі Ким, Пролетарка стансасында бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік емхана бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Алдар би Ерназарұлы

Алдар би Ерназарұлы (1705–1795) — Жайық өңіріндегі атақты билердің бірі, Алшын тайпасының Байұлы тармағының Беріш руынан шыққан. Талай дау-дамайға төрелік айтып, елді жақын мен жатқа айырмаған тура билердің бірі. Тарихта Сырым Датұлының ақылшысы ретінде белгілі. Шернияз ақын: «Хандардың ең ақыры Нұралы еді, Төренің «Арқар» деген ұраны еді. Хан ұлын Сырым батыр шабарында, Ақылды Алдар биден сұрап еді», — деп жырлаған. Алдар би — Халел Досмұхамедовтің арғы атасы. Дереккөздер
Гоацин

Гоацин - Opisthocomidae тұқымдасының жалғыз түрі. Ерекшеліктеріне байланысты гоацинді арнайы отрядқа жатқызады (Opisthocomiformes). Бірақ оның систематикалық орны әлі дәл емес. Алдында оны келесі отрядтарға жатқызған: тауықтәрізділер, тырнатәрізділер, көкектәрізділер, кептертәрізділер. Ұзындығы 60 см. Гоациннің алдыңғы кеудесін біраз бөлігімен кеуде бұлшық еттері жетілмеген, оның себебі жемсауының өте ірілігі. Гоациннің дене салмағының орталығы жемсау корекке толғанда дене кеудесіне қарай ауысады, олар ағаш бұталарына кеудесімен қанаттарымен сүйемелдеп, жылжиды. Нашар ұшады. Оңтүстік Американың солтүстік-батысының ірі өзендер алқабы мен олардың тармақтарында, су басқан ормандарда топтасып (40 дараққа дейін) мекендейді. Гоациндер ұя салу кезінде шағын топ құрап, су үстіндегі бұтақтарда ұя салады. 2-4 жұмыртқа салып, бірнеше ұрғашылары жұмыртқаларды басады. Балапандары жақсы жүзеді, қанаттарында екі жақсы дамыған екіден тырнақтары бар. Өсімдік жегіштер, кейде теңіз шаяндары және ұсақ балықтармен қоректенеді. Дереккөздер
Жалған тамақ өнімдерін жасау

Адамның денсаулығы үшін қауіпті немесе сипаттауға сәйкес (мысалы, сүтті сумен араластыру, цикорияны кофемен араластыру және бұл қоспаны таза кофе ету түрінде сату) азықтың құрамына кіруге тиіс компоненттерді алмастыратын ингредиенттерді тамаққа қосу. Барлық елдердің заңнамасы бойынша қылмыс деп танылады Дереккөздер
Мәйіттің сіресуі

Мәйіттің сіресуі (ағыл. cadaveric (putrid) rigidity) - сот медицинасында — бұлшық еттердің жиырылуы. Сіресіп қалу өлгеннен кейін жуық түрде 30 минут— 2-3 сағат өткен соң басталып, 6—10 сағат өткен соң толық білінеді. Мәйіттін сіресіп қалуының тарқалуы температураға (мәйіттің сіресіп қалуын жылу тездетеді, суық баяулатады) қатысты 24—72 сағат өткен соң мәйіттің сіресіп қалуы жоғалады. Криминалистикалық көзқарас тұрғысынан, мәйіттің сіресігі қалуы өлімнің айқын белгісін білдіруші және өлім уақытын анықтаудың көмекші құралы болып саналады. Дереккөздер
Әмірдің Арабы

Әмірдің Арабы (1897 - өлген жылы белгісіз) - ақын, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Кеңес Өкіметін орнатуға белсене қатысқан. Оның «халық жауы» атануына колхоздағы кемшіліктерді батыл сынауы себеп болған. Жазықсыз жазаға тартылған. Әмірдің Арабы туған жерінен шалғайда көз жұмды. 1960 ж. ақталған. 1944 ж. түрмеде жазылған бір өлеңі сақталған. Онда «...Аластап бітті арысты, Ашылмай жақ қарысты, Айтқанның қағып азуын, Жазғанға жала жабысты...» деп сол кездің шындығын бейнелейді. Дереккөздер
Микросфероцитоз

Микросфероцитоз (Місrоsрһаеrоеуtоsіs - кішірейген дөңгелек клетка) — Эритроциттердің көлемінің кішіреюі тән тұқым қуатын ауру. Эритроцит көлемі талақтың синустары арқылы өткенде кішірейеді. Дереккөздер
Геликонидтер

Геликонидтер - көбелек тұқымдастар, нимфалид тұқымдасына жақын. Сипаттама Қанатын жазғанда әдетте 66 мм дейін, кейбір кездерде одан да әрі, біршама жіңішке, қара фонда ашық түсті суреттері бар. 20-дан астам түрі бар, көбінесе тропикаларда, ал аздары бір қалыпты кеңістіктегі Оңтүстік және Орта Америкада мекендейді. Жұлдызқұрттар страстоцеттер тұқымдас улы өсімдіктерде өмір сүреді. Жағымсыз иісі мен ащы дәмі тағамды улы заттарды жинайды, сондықтан олар құстар және басқа жаратылыс қарсыпайарылық тағамын улы қылады. Көбелектің реңі, реңді нақтылы үлгілі сақтайды. Геликанидтермен кейбірі ұқсас келеді, олар оң көбелектер тұқымдастары, Danaidae, Hypsidae. Геликанидтер, олар игерілген жәндіктер тобы. Түрлері * Acraea Fabricius, 1807 * Actinote Hübner, 1819 * Agraulis Boisduval et Leconte, 1833 * Altinote Potts, 1943 * Argynnis Fabricius, 1807 * Argyreus Scopoli, 1777 * Argyronome Hübner, 1819 * Bematistes Hemming, 1935 * Boloria Moore, 1900 * Brenthis Hübner, 1819 * Cethosia Fabricius, 1807 * Childrena Hemming, 1943 * Cirrochroa Doubleday, 1847 * Clossiana Reuss, 1920 * Cupha Billberg, 1820 * Damora Nordmann, 1851 * Dione Hübner, 1819 * Dryadula Michener, 1942 * Dryas Hübner, 1807 * Eueides Hübner, 1816 * Euptoieta Doubleday, 1848 * Фабрициана Fabriciana Reuss, 1920 * Heliconius Kluk, 1802 * Issoria Hübner, 1819 * Kuekenthaliella Reuss, 1921 * Lachnoptera Doubleday, 1847 * Miyana Fruhstorfer, 1914 * Paduca Moore, 1886 * Pardopsis Trimen, 1887 * Phalanta Horsfield, 1829 * Philaethria Billberg, 1820 * Podotricha Michener, 1942 * Proclossiana Reuss, 1926 * Smerina Hewitson, 1874 * Speyeria Scudder, 1872 * Terinos Boisduval, 1836 * Vagrans Hemming, 1934 * Vindula Hemming, 1934 Дереккөздер
Әскери спорт клубы

Әскери спорт клубы - әскер қатарына шақырылатын жастарды әскери-әуе десанты қызметіне даярлаған клуб. Орал қаласында 1985 ж. құрылды. Клубқа қабылданған жастар қоян-қолтық ұрысқа, жергілікті жерді бағдарлай білуге, мылтық ату өнеріне, сапта жүруге, медицина жәрдем көрсетуге үйретілді. Дереккөздер
Агамалылар

Агамалылар кесіртке тұқымдастар. Денесінің ұзындығы 45 см дейін. Басы мүйізді қабыршақтармен жабылған. Құйрығы кебіне ұзын, үзілмейді. Әлемде 35 туысы - 300-ден аса түрі кездеседі. Қазақстанда 2 туысы агама және дөңгелекбастылар - 10 астам түрі кездеседі. Жерде, тау таста, ағаштарда өмір сүреді. Негізгі қоректері құрт-құмырсқалар - жәндіктер – сирек өсімдіктер. Көпшілік өкілдері өздерінің түстерін өзгерте алады. Дереккөздер
Сусылдақ үйректер

Сусылдақ үйректер - Қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдас тармағына жататын 35 туысының біреуі. Қазтәріздестер отрядында 33 түрі бар, олардың екеуі Солтүстік Америкада өмір сүредіғ, ал үшіншісі - кәдімгі сусылдақ әлдеқайда көп таралған жіне Қазақстанда тіршілік етеді. Ұзындығы 45 см. Тұмсықтарының түбірі биік. Еуразия және Солтүстік Америкада, 3 түрі бар. ТМД-да сусылдақ үйректер Прибалтикадан орманда, Сахалин және Камчаткаға дейін зона кен таралған. Жиегін басқан ағаш тынық көлдермен баяу өзендерде мекендейді. Теңіз жағалауларында қыстайды. Ағаш кеуектерінде, кейде бөренелер немесе үйілген шөптерде ұялайды. 8-12 жұмыртқа салады, жұмыртқадан шыққан балапандар 1 күннен кейін ұядан кетеді. 4 м тереңдікке дейін суға сүңгіп су жәндіктері және руларымен қоректенеді. Аңшылық нысаны. Дереккөздер
Микроциркуляция

Микроциркуляция (Місrосіrсulаtіо - кішіғұрым қан айналысы) — Организмнің әр түрлі сұйықтықтарының венула, қан және лимфа капилляры деңгейіндегі және ұлпа сұйықтықтарының клетка аралық заттарда бірыңғай бағытта қозғалысы. Дереккөздер
Мәйіт таңдақтары

Мәйіт таңдақтары (ағыл. putrid (phenomena) spots; нем. Leichen-, Totenflecke p) - Өлгеннен кейін дененің төменгі бөлігіне орналасқан жерлерінде терінін қызыл-күлгін түске боялып көрінуі. Мәйіт жатқан жердің үстімен түйісіп жатқан орын немесетері қысылып қалған (мысалы, киіммен) орындар сұп-сұрлығымен дараланады. Мәйіт таңдақтары ауырлық күшінін әрекетімен қанның төмен құйылуы нәтижесінде пайда болады. Мәйіттан дақтарының криминалистикалық маңыздары, оның өлімнің белгісі және т.б. болып табылатындығымен көрінеді. Дереккөздер
Фотография

Фотография - фотосезгіш материалдарда кескінді алудың және физикалық немесе басқа процестер кезіндегі сәулеленулерді тіркеудің тәсілдері. Фотография процесі төмендегідей кезеңдерден тұрады:ЖСҚ-тың кескінін не сигнал әсеріне сәйкес жарықталынуы; түскен жарық әсерінен ЖСҚ–та химиялық не физикалық өзгерістердің күшейе түсуі;алынған кескінді( не сигналды) ұзақ уақыт сақтауға мүмкіндік беретін өзгерістердің тұрақтануы;алынған кескінді тексеру,санау,өлшеу, т.б. Фотография кинемотография мен түрлі түсті фтографияның пайда болуына жол ашты. Мұның өзі фотографияның адам өміріндегі рөлі мен мәнін арттырды. Ақпарат пен құжат дайындауда,кино өнерінде, полиграфияда және ғылым мен техниканың көптеген саласында фотография негізгі құрал ретінде пайдаланылады. Фотографиялық аппарат Фотоаппарат(фотокамера)– нәрсенің оптикалық кескінін фотопленканың, фотопластинканың не басқа фотоматериалдың жарық сезгіш қабатына түсіруге арналған оптикалық–механаникалық құрылғы. Оның әуесқойлық,кәсіби және арнаулы түрлері бар. Әуесқойлық және кәсіби фотографиялық аппаратпен адам, портрет, табиғат көріністері мен спорт жарыстары суретке түсіріледі. Фотографиялық аппараттың арнаулы түрі фототехникалық жұмыстарда,аэрофототүсіруде,микрофотографияда, т.б. қолданылады. Фотографиялық аппарат жарық өткізбейтін камера,фокустау тетігі бар линзалы не айналы–линзалы суретке түсіргіш объектив, кескін іздеуіш, фотографиялық жапқы,кассета және фотопленканы кері орау механизмінен құралады. Жарық өткізбейтін камера фотографиялық аппараттың қалған бөліктерінен тұтастырып біріктіретін қорап түрінде болады. Суретке түсіргіш объектив фотоматериалдың жарық сезгіш қабатына нәрсенің оптикалық нақты кескін түсіреді. Кейбір фотографиялық аппараттар алмалы-салмалы объективтермен(фокус аралығы айнымалы болып келетін) жабдықталады. Объективті фокустау арнайы сақинаны бұрау,объектив жиегінде межеленген индексті қашықтықты көрсететін шкала мен үйлестіру немесе бұлыңғыр шыныдағы нәрсе кескінін кмера ішіндегі нәрсе кескінімен дәл беттестіру арқылы да жүзеге асырылады. Кескін іздеуіш суретке түсірілетін нәрсенің кадрдағы орналасу қалпын анықтау үшін пайданалынады. Фотографиялық жапқы жарық сезгіш қабатқа белгілі бір уақыт аралығында жарық шоғын жіберіп отырады. Мұны сезгіш қабатқа ұзақтығы әртүрлі жарық шоғын автоматты түрде түсіру үшін фотографиялық жапқы арнаулы құрылғанымен( кідірту механизмі деп аталатын) жабдықталады. Дереккөздер
Жалған ақша

Жалған ақша — мемлекеттің немесе ақша шығаруға жауапты мекеменің рұқсатынсыз жасалған ақша. Өткізу мақсатында жалған ақша жасаушылық мемлекеттік қазыналық және банктік билеттерді, металл монеталарды, мемлекеттік құнды қағаздарды немесе шетелдік валютаны өткізу үшін дайындау әрекеті. Барлық елдердің заңнамасы бойынша қылмыс деп танылады. Тағы қараңыз * Ақшаның жылыстауы Дереккөздер
Дудин Сергей Яковлевич

Дудин Сергей Яковлевич (1908 — өлген жылы белгісіз) - ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1966), профессор (1968), КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1951), ірі қара мал шаруышлы5ын асылдандыруға еңбек сіңірген көрнекті ғалым. Саратов ауыл шаруашылық институтын 238 тын бітірген (1930). 1935-38 ж. «Аңқаты» асыл тұқымды мал зауытында Қазақтың ақ бас сиырын өсірудегі селекциялық жұмысқа қатысты, шетелдерден (Англия, Шотландия, Үндістан, Канада, Моңғолия) асыл тұқымды мал сатып әкелуге басшылық етті. Дудин Сергей Яковлевич — көптеген ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Александр I-нің рескрипті

Александр I-нің рескрипті — I Александр патшаның бұйрық хаты. Бұл хатқа I Александр 1821 ж. наурызда қол қойған. Онда ол Жайық-Еділ өзенінің аралығындағы кеңістікте Бөкей хан мен оның қоластындағы халқының еркін көшіп-қонуына рұқсат еткен. Сөйтіп I Александр қазақтарға ежелден өэдеріне тиесілі жерлерін қайтып берді. Бірақ Бөкей хан қайтыс болғаннан кейін Оралдың казак-орыс ескерлері өзен мен Қамыс-Самар аралығына қазақтардың көшіп-қонуына қайта тыйым салды. Пайдаланған әдебиттер
Нұрлыбай Есімғалиев

Нұрлыбай Есімғалиев (5 сәуір 1949 ж.т., Бөкей ордасы ауданы, Бөрлі а.) — киноактер. Өмірбаяны Алматыдағы республикалық эстрада студиясында «көркемсөз оқушы» мамандығын алған (1968). Алматы мемлекеттік консерваториясының актерлық факультетінде (1968-71; Ш. Жандарбекованың класында), Мәскеуде Бүкілодақтық мемлекеттік кинематографиялық Институтында КСРО халық артисі Б. А. Бабочкиннің шеберханасында тәлім алған (1974). 1974 жылдан Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында еңбек етеді. Қазақстан кәсіпқой киноактерлер гильдиясын құрып (1998), соны басқарған. Рөлдері Есімғалиев 40-қа жуық кинофильмге түскен. Дереккөздер
Достық (Бөрлі ауданы)

Достық (2020 ж. дейін – Александровка) — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Достық ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Ақсай қаласынан оңтүстікке қарай 50 км-дей жерде, бетеге, боз, кеде аралас, әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен сортаңды-шалғынды, қызыл қоңыр топырақты, орманды дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 948 адам (475 ер адам және 473 әйел адам) болса, 2009 жылы 528 адамды (274 ер адам және 254 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 405 адамды (216 ер адам және 189 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1936 жылы «Хлебороб» астық өсіру кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Александровкада «Хлебороб», «Арман Карисов» өндірістік кооперативтері мен 3 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, медениет үйі, кітапхана, дерігерлік амбулатория бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Миокардит

Миокардит (mуосаrdіtіs - жүрек бұлшық етінің қабынуы) — жүректің миокард қабатының қабынуы. Жүректік бұлшық еттің қабынуы, көбінесе әртүрлі вирустық инфекциямен байланысты дамиды. Бірақ оған ревматизмдік шабуыл немесе сәулелену, дәрілік және химиялық заттардың әсер етуі себеп бола алады. Патогенезі бойынша түрлері: *инфекциялық миокардит *токсикалық миокардит *аллергиялық (иммундық) миокардит *аралас миокардит; *идиопатиялық миокардит. Дереккөздер
Тек, ата-тек, әулет есім

# Азаматтық құқық бойынша — азаматтың есімінің құрамдас бөлігі; мұраға алынған немесе адамның сәйкес келетін отбасыға немесе текке тиістілігін анықтайтын некеге тұру нәтижесінде алынған атау. # Отбасы; бір атадан бастау алатын тек, ұрпақ. Дереккөздер
Ескендір Есімов

Ескендір Есімов - шопан, Социалистік Еңбек Ері (1966), Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). 1929 жылы Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Сайқын ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1945-1957 жылдары Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданындағы «Сайқын» ұжымшарында көмекші шопан болып істейді. * 1957 жылдан М. Мәметова атындағы кеңшарда аға шопан болады. * 1965 жылы бағымдағы саулық және тоқты отарларын шығынсыз бағып, қозы алу, жүн өндіру жөнінде жоғарғы көрсеткіштерге жеткен. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1966) Дереккөздер
Құсбас

Құсбас - шыршалы балықтар туысы. Ұзындығы 80 см, салмағы 4 кг дейін. Денесі ұзынша, жалпақ басты, кеуде жүзбе қанаттары күлгін қызыл, құрсақ жүзбе және аналь жүзбе қанаттары, қызыл, құйрығы қаралау. Еуропа және Азияда, Оңтүстіктен Евфрат өзеніне дейін таралған. Шағын топ құрайды. Жыныстық жетілу 4-5 жасында ақталады. Уылдырығын бөліп шашады, Оңтүстікте, наурызда, орталық аймақтарда, сәуірден мауысымға дейін. Өсімталдығы, 9,7-100 мың уылдырық. Шабақтары зоопланктон және балдырлармен, ересектері, бентофагтар және жыртқыштар. Спорт - аулау нысаны. Дереккөздер
Бағырлай бөгені

‎‎ Бағырлай бөгені — Бағырлай өзеніндегі 4 арнадан тұратын су айдыны. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының оңтүстігінде орналасқан. 1965 жылы салынған. Гидрологиялық сипаты 1-арнасының көлемі 2 млн. м³, 2-арнасының көлемі 3,6 млн. м³, 3-арнасының көлемі 4,6 млн. м³, 4-арнасының көлемі 4,3 млн. м³. Қазір жұмыс істемейді. Дереккөздер
Литофилдер

Литофилдер (Литофилы;— тас және ...фил) — 1) тау жыныстарын, маржандарды, былқылдақ- денелілердің қабықшаларын (механикалық немесе химиялық бөлінділермен) бүлдіретін, әдетте, жылжымайтын немесе баяу жылжитын теңіз жануарлары. Литофилдерге губкалар, көпқылтанақты құрттар, шаянтөрізділер және былқылдақденелілер жатады; тасты грунтта өсетін өсімдіктер мен жануарлар. Мысалы, уылдырықтарын тасты грунтта салатын балықтардың (албырт түқымдастар, бекіре түқымдастар, тұқы, тұрпа балық) экологиялық тобы (литореофилдер). Литофилдерге жартастар мен тастарда өсуге бейімделген өсімдіктер (кейбір қыналар, балдырлар жоне т.б.) немесе аталган субстраттардағы топырақ түзілу процесіне қатысатын литофиттер жатады. Бірінші реттік сукцессияның қатары: бактериялар мен балдырлар, қыналар мен мүктер, жоғары сатыдағы өсімдіктер (папоротниктер, бетеге және т.б.). Дереккөздер
Бадысай қорғаны

Бадысай қорғаны - Тасқала ауданының Амангелді ауылдық округінің аумағына орналасқан қорғандар тобы. Ол 5 қорғаннан тұрады, олардың диаметрі 25- 53 м., биіктігі 0,4-2,2 м. Топырақ үйіндісі түрінде кездесетін ежелгі мекенді Орал облысы музейінің археологиялық экспедициясы (жетекшісі — Б.Райымқұлов) ашқан. Қазба жұмыстары жүргізілген жоқ. Ғалымдардың пікірінше, қорған ерте темір дәуіріне жатады. Дереккөздер
Далабай Жазықбаев

Далабай Жазықбаев - 1920 жылы Атырау облысы, Жылыой ауданында дүниеге келген. Алматы мүғалімдер институтының қазақ тілі мен әдебиеті бөлімінде оқып, Ескене, Доссор, Қүлсары мектептерінде қазақ әдебиетінің мұғалімі болған. 1942 жылы Ұлы Отан соғысына аттаныс сол жылы 15 қыркүйекте Батыс майдан даласында қаза тапты. Шығармашылығы Өлеңдері республикалық газет-журналдарда жарияланған. «Жауынгер дос», «Досыма», «Таңертеңгі бір жеңіс», «Намыс үшін», т.б өлеңдерінде жауынгерлердің қаһармандық ерлігін суреттел, фашист жауыздығын әшкерелейді. Майдан даласында жазған өлеңдерінің қай-қайсысынан да өр рух лебі еседі. М.Ю.Лермонтовтың «Үш пальма», «Тұтқын», «Үміт» атты өлеңдері мен М.Голодныйдың «Щорс туралы жырын» аударған. Дереккөздер
Алқа ана

Алқа ана, Алқа Мәтіғұлқызы (т. — о.ж.б.) — қазақтың біртуар дүлдүл күйшісі Құрманғазының анасы. Тегі — Беріш-Бесқасқа; барған жері — 12 ата Байұлы — Қызылқұрт. Орташа деулеті бар Сағырбайға тұрмысқа шыққан Алқа өзінің парасаттылығымен, көрегендігімен ағайын-туысқа, ауыл-аймаққа сыйлы, ел құрметтеген тұлғаға айналады. Құрманғазының ұлы композитор, ұлт және жеке адам бостандығын кексеуші болып қалыптасуына да анасы ықпал еткен. Күйші жырақта жүргенде анасын сағынып, «Қайран шешем», «Аман бол, шешем, аман бол», «Түрмеден қашқан», т.б. күйлерін шығарған. Күйшінің 1880-81 ж. Мақаш екімге «Сүт берген ед емшектен сексен үште, Күн керер қайда барып анам, тақсыр» дегеніне қарағанда, Алқа ана 1800 ж. шамасында дүниеге келген болуы керек. Пайдаланған әдебиттер
Еңбек заты

Еңбек заты (Предмет труда) -өндірістік процестерде адам ықпалына ұшырайтын материалды - энергетикалық заттар мен құбылыстар.Еңбек заты екі топқа бөлінеді: а) тікелей табиғаттан алынып, өнімге айналатын материалдар (шахталар мен кендерден алынатын көмір мен рудалар, табиғи су қоймаларынан алынатын балықтар, т.б.); б) алдын ала өңдеуді қажет ететін шикізат материалдары (мысалы, тоқыма өндірісіндегі жіп иіру). Табиғаттан алынатын Еңбек заты дайын өнімге айналғанша бірнеше өндеу кезеңдерінен өтеді. Осы ор кезеңде табиғи жаңа Еңбек заты, көбінесе қосымша энергия немесе заттар (ауа, су, т.б.) енгізіледі. Сондықтан Еңбек затының жалпы шығыны экономикалық бағалауға қарағанда көп жоғары. Дереккөздер
Фемида

# Ежелгігрек мифологиясында —көзін таңғышпен таңып (алаламаушылық белгісі), бір қолына таразы, екінші қолына семсер ұстап суреттелген әділ соттың құдай анасы. # Сөздің кең мағынасында — әділ сот, сот және т.т. Дереккөздер
Монилетрикс

Монилетрикс (Моnіlеtһrіх, - моншақтанған шаш, тамшылы шаш, шаштың бұдыр аплазиясы, ұршықшаланған шаш) - Алғашқы балалық шақта байқалатын шаштың тұқым қуатын дистрофиясы. Белгілері - шаштың ұршық тәрізді жуандауы оның жіңішкеруімен алмасып отырады, шаш құрғап, қиылғыш болып келеді, көп түседі. Дереккөздер
Еділ Ешекенов

Еділ Ешекенов(1969, Шыңғырлау ауданы — 1993, Шымкент) — боксшы, КСРО спорт шебері. Ленинград қаласының екі дүркін чемпионы. КСРО құрама командасына қабылданып, 1992 ж. Барселона Олимпиадасына баруға үміткер болған. Ешекенов атындағы жүлде үшін Орал қаласында бокстан халықаралық турнир өтіп тұрады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.inform.kz/ru/batys-kazakstanda-e-eshekenovti-eske-aluga-arnalgan-dasturli-turnir-marege-zhetti_a2183084 Батыс Қазақстанда Е.Ешекеновті еске алуға арналған дәстүрлі турнир мәреге жетті] * [https://i-news.kz/news/2011/03/25/4233521-v_shyngyrlauskom_raione_zko_prohodit_res.html В Шынгырлауском районе ЗКО проходит республиканский турнир по боксу среди юношей]
Гелицидтер

Гелицидтер – жергілікті сабақкөзді молюскілер тұқымдастары. Қатып қалғандықтар Мезозой эрасының соңынан белгілі. Бақалшағы шар тәрізді немесе әр түрлі дәрежеде тығыздалған диаметрі 9-48 мм. Таралуы 40 астам қазіргі заманда туыс және 20 қазып алынған Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияда, Аравия аралықтарында 200-ден астам түрлері бар. ТМД-да, (сонымен қатар жүзім ұлуы), батыс шекара жағалауында, Қырымда және Кавказда 24 түрі бар. Көбеюі Жұмыртқасын, (150-ге дейін) үйінділерде жұмыртқалайды. Экология Орман ішінде мекендейді, кейбір жағдайларда ағаштарға өрмелеп көтеріледі. Өсімдік коректі, көбінесе түнгі жануарлар. Құрғақшылық уақытында және қыста жерге көміліп қалады. Кейбір ірі түрлерін адам тағам ретінде қолданады. Дереккөздер
Алқакөл

Алқакөл — қола дәуіріне жатқызылатын ескі жұрт. Теректі ауданындағы Алқакөл алабында орналасқан. Ол пішіні дөңгелек тәрізді (диаметрі 10-12 м, тереңдігі 0.4-0.6 м) 12 шұңқырдан тұрады. Кейбір шұңқырлар қосақталған күйде. 1970 ж. Орал педагогикалық институтының археологиялық экспедициясы ашқан. Пайдаланған әдебиттер
Қадир Хабитұлы Ғайсин

Ғайсин Қадир Хабитұлы (11.12.1924 жылы туған, Сырым ауданы, Жымпиты ауылы) — еңбек және соғыс ардагері. Орал педогогика институтын, ауыл шаруашылық техникумын бітірген. 1942-47 ж. аралығында 116-атқыштар полкінің құрамында 1,2-Украина майдандарында соғысады; Праганы (Чехословакия) азат етуге, Батыс Украинадағы бендеровшілер отрядтарын жоюға қатысады. Майданнан оралған соң Жәнібек, Жымпиты ауданында партия-кеңес органдарында басшылық қызмет атқарды. 1972-85 ж. аралығында Орда ауданындағы М. Мәметова атындағы кеңшар директоры, 1987 жылдан облысы ардагерлер ұйымының төрағасы болды. Бірнеше орден, медальмен марапатталған. Дереккөздер
Агрессиндер

Агрессиндер –– патогенді бактериялардың тіршілік әрекеттерінің немесе ыдырауының нәтижесінде пайда болып олардың әрі қарай иесінің денесінде көбеюіне ықпал ететін заттар. Олардың химиялық негізі бойынша белоктар, полисахаридтер. Инфекцияға қарсы иммунитеттің механизмін белсендетіп клетканың иммундық функциясын жояды. Дереккөздер
Орыс әліпбиі

Орыс әліпбиі - ұлттық орыс тілінің жазба және баспа тұлғасы жасалатын графикалық белгілері - әріптері жиынтығының белгіленген ретпен орналасуы. 33 әріп бар. Жазбаша тұлғадағы әріптердің көпшілігі графикалық жағынан баспалық тұлғадан өзгеше. Орыс әліпбиі, орыс алфавиті — орыс тілінің әліпбиі. Орыс әліпбиі болгар, серб әліпбилері сияқты кириллица негізінде қалыптасты. Тарихи даму барысында оған бірнеше рет реформа жасалды. 1708 ж. Петр I орыс жазуын жеңілдету мақсатымен орыс әліпбиінен 8 әріпті ("пси", "кси", "оме- га", "ижица", "юс", "ферт", "земля", "иле") және екпін белгілерін ("титлы", "силы") шығарып, әріптердің түрін өзгертті. 1918 ж 10 октябрьдегі халық Комиссалары Кеңесінің Декреті бойынша сөз аяғында қатаң дауыссыздан кейін келетін "ять", "ита", "десричное" таңбалары алынып тасталады. Бұл реформалардың аралығында орыс әліпбиіне "й" және "е" әріптері қосылды. Қазіргі орыс әліпбиі орыс сөздерінің фонематикалық, морфологиялық жүйесін толық сақтай отырып, хатқа түсіруге жеткілікті 33 әріптен тұрады. Жуандық (ъ) және жіңішке (ь) белгілері ешбір фонеманы таңбаламайды, тек өзінен кейінгі дауыстының алдында "й" дыбысы естілетінін не өзінің алдындағы дауыссыздың жуан я жіңішке екенін білдіреді. Бұрынғы КСРО халықтарының көпшілігі өз ана тілінің фонетикалық, морфологиялық ерекшеліктерін белгілейтін қосымша әріптер ала отырып, орыс әліпбиін (армян, грузин, эстон, фин халықарынан басқалары) қабылдады. Дереккөздер de:Kyrillisches Alphabet#Russisch
Сирақ

Сирақ (жіліншік) - буынаяқтыларда, аяқ мүшесі,проксимальді жағы санмен - дистальды, табанмен, буыны. Қосмекенділер мен жер омыртқаларда сирақтары, артқы бөлімдері адамда төменгі сан мен табан ортасында. Сирақ қаңқасы асық жілік және шыбық сүйектен тұрады. Дереккөздер br:Gar
Фармакопея

Фармакопея - дәрілік заттардың сапасын қалыптамаландыратын, ережелер мен стандарттар жинағы. Мемлекеттік фармакопеяга, осы салада заң шығарушылық сипаты берілген. Фармакопея (ежелгі грек тілінен φαρμακον «дәрі» + ποιη «жасаймын, дайындаймын») – дәрілік заттардың сапасына қойылатын талаптарды реттейтін нормативтік құжаттардың (фармакопеялық мақалалар) жинағы. Фармакопеялық монографиялар жалпы және арнайы болып бөлінеді. Жалпы фармакопеялық монографияларда дәрілік заттарды талдау әдістерінің сипаттамасы, қолданылатын реагенттер мен индикаторлар туралы мәліметтер бар. Жеке фармакопеялық монографиялар – дәрілік заттарға арналған стандарттар, дәрілік заттардың сапасын бақылау көрсеткіштері мен әдістерінің тізбесін және дәрілік заттардың сипаттамасын, сондай-ақ оларды өндіруге арналған қосалқы заттар мен шикізатты қамтиды. Жалпы және арнайы фармацевтикалық мақалалар мерзімді түрде қайта қаралады. Фармакопеяның ережелері фармацевтикалық химияның жетістіктеріне және оның фармацевтикалық талдауына, оның критерийлеріне, әдістері мен әдістеріне негізделген. Фармакопеяның талаптарын орындау үшін тиісті стандарттық үлгілер тізімі құрастырылады. Мемлекеттік фармакопея (МФ) – мемлекет бақылауындағы және заңды күші бар фармакопея. МФ талаптары дәрілік заттарды өндірумен (дайындаумен), сақтаумен және пайдаланумен айналысатын белгілі бір мемлекетте дәрілік заттар айналысындағы барлық субъектілер үшін орындалуға міндетті болып табылады. Тарихы Фармация бойынша материалдар жинақтарының тарихы көне қолжазбалардан бастау алады, олардың ішінде Эдвин Смиттің папирусы, Плиний Үлкеннің жинағы, Питер Шоффельдің «Денсаулық бағы» және т.б. бар. Фармакопеялардың бастапқы түрлері рецепт бойынша анықтамалықтар болды - мысалы, 1140 жылы жарық көрген Николай Салерноның "Антидотариасы". Оларда шамамен XVI ғасырдың ортасында «фармакопея» термині қолданыла бастады. Бірінші мемлекеттік фармакопея 1698 жылы Бранденбургте латын тілінде жарық көрді. Қазақстан Республикасының мемлекеттік фармакопеясы Қазақстан мемлекеттік фармакопеясының мәртебесін белгілейтін ережелер «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шiлдедегi № 360-VI ҚРЗ Кодексінде белгіленген. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Фармакопеясы I басылымы 2008-2009 жылдары қазақ және орыс тілдерінде 2 томы, 2014 жылы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Фармакопеясының І басылымының 3-ші томы жарық көрді. Қазақстанның фармакопеясы Еуропалық фармакопеямен толық дерлік үйлестірілген. Көптеген фармакопеялық монографиялардың құрылымы Еуропалық фармакопея талаптарына негізделген жалпы бөлімді, ал Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына негізделген ұлттық бөлімді қамтиды. 2015 жылы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Фармакопеясының ІІ басылымының 1-ші томы жарық көрді. Дереккөздер
Өкім Жайлауов

Өкім Жайлауов - 1929 жылы 21 желтоқсан күні Жамбыл облысы, Талас ауданы, Үшарал ауылында туған. *1953 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің тіл-әдебиет бөлімін бітірген. *Республикалық «Қазақстан пионері»(қазіргі «Улан») (1953 — 1954), *Жамбыл облыстық «Еңбек туы (1954-1962, 1963-1967), *Өлкелік «Оңтүстік Қазақстан» (1963— 1965) газеттерінде, *Жамбыл облыстық радио хабарларын тарату комитетінде (1963), *«Білім және еңбек» (1962-1963), *«Мәдениет және тұрмыс» (1967-1972, *1981 — 1989) журналдарында тілші, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеді. *1971 — 1981 Қазақ Совет энциклопедиясының тіл және әдебиет редакциясында аға ғылыми редактор болды. Шығармашылығы Тұңғыш өлеңдер жинағы «Шәкірт ойы» 1958 жылы басылды. Содан бері «Жасылбақша» (1961), «Шопан даусы» (1968), «Жарқын жаз» (1971), «Арай» (1973), «Күміс жаңбыр» (1976), «Соны соқпақ» (1977), «Шұғылалы шақ» (1978), «Дарқан дала» (таңдамалы, 1979), «Мезгіл бояулары» (1993), «Шартараптан шарапат» (таңдамалы, 1999), т.б. жыр кітаптары жарық көрді. Бірқатар өлеңдері орыс тілінде шыққан «Сегодняшный день» атты бір томдық кітапта басылды. М.Лермонтов, К.Хетагуров, С.Маршак, С.Михалков, А.Барто, т.б. ақындардың біраз жырларын аударды. Дереккөздер
Жалған қансорғыш жарқанаттар

Жалған қансорғыш жарқанаттар - американдық жапырақ мұрындылар туысы. Бір ғана түрі бар. Дене ұзындығы 12,5-13,5 см. Құйрығы жок. Тұмсық жапырағы ірі, жоғарға қарай қайырылған. Орталық және оңтүстік Америкада және Тринидад аралығында таралған. Талғамсыз қоректілер, (жеміс, жәндіктер ұсақ омыртқалылар). Нағыз қансорғыштар, десмодов тұқымдастарына жататын жылы қанды жануарлар қанымен қоректенетін жарқанаттар. Дереккөздер
Ауыр дене жұмыстары

Ауыр дене жұмыстары (ағыл. hard manual works) - Ауырлықтарды қолмен, не 300 ккал/сағаттан аса энергияны жұмсау арқылы жылжытумен немесе көтерумен байланысты басқа жұмыстарды жүзеге асыратын жұмыскердің қызмет түрі. Дереккөздер
Жас натуралистер стансасы

Жас натуралистер стансасы - 1957 ж. ұйымдастырылған. Ол оқушыларды табиғатқа жанашырлықпен қарауға тәрбиелеп, мектепке және мектептен тыс мекемелерге осы салада жан-жақты көмек көрсетеді әрі табиғатты қорғау орталығы болып есептеледі. Мұнда оқушыларға биологиялық ғылымының, сондай-ақ ауыл және орман шаруашылығының жетістіктері көрсетіледі. Дереккөздер
Жалған тағатұмсықтылар

Жалған тағатұмсықтылар (Hipposideridae) - жарқанаттылар тұқымдасы. Таға тұмсықты жарқанаттарға жақын. Тұмсығының ұшы ашық терімен қапталған. Оңтүстік Азия, Африка, Мадагаскар, Австралия, Океания аралдарында 8-9 туыстын 60-тай түрі таралған. 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Морфаллаксис

Морфаллаксис (Моrрһаlіахіs - пішін өзгеріс) - Төменгі даму сатысындағы жануарларда кездесетін регенерация әдісі: организмнің не мүшенің регенерациясы зақымданғаннан кейінгі қалған қалдықтардың қайта құру арқылы іске асуы. Дереккөздер
Сұңғат Алипов

Сұңғат Алипов (1886, Казталов ауданы — 1953, сонда) — алғашқы дерігерлердің бірі. 1908 ж. Астрахан фельдшерлік мектебін үздік бітірген. Арнаулы жолдамамен Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында қызмет еткен. 1930-42 ж. Алматы калалық денсаулық сақтау бөлімін басқарған. 1942-45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, далалық (майдан) госпиталында дерігерлік қызмет атқарған. Майданнан оралған соң 1953 жылға дейін Казталов ауданында мамандығы бойынша еңбек еткен. Алиповтың үлкен ұлы Бақыт (1921-1943) Алматы мемлекеттік медицина институтының 3 курсында оқып жүргенде майданға аттанған. Екі жылдан соң ерлікпен қаза тапқан оған Кеңес одағының батыры атағы берілген. Оның есімі Алматыдағы 28 панфиловшылар паркінде жазулы түр. Сұңғаттың қызы Медина (1927-1951) Саратов медицина институтын бітіріп, Казталов ауылында жұмыс істеген. Кіші ұлы Есқайырдан тараған ұрпақтары қазір Батыс Қазақстан облысында тұрады. Пайдаланған әдебиттер
Голиафтар

Голиафтар - бронзовка тұқымдасының ірі қоңыздары. Африка тропикалық ормандарында 5 түрі бар. Балаң-құрттары ағаш кеуегінде дамиды. Гигантті голиафтің ұзындығы 11 см, ені 6 см. Денесі қара бархатты аяқтарымен, еркегінің басында мүйіз өскен. Дереккөздер
Ғалымов Аманкелді

Ғалымов Аманкелді (10.12.1944 жылы туған, бұрынғы Жалпақтал ауданы, Еламан ауылы) — ғалым, география ғылым кандитат (1979), профессор (1996), Қазақ КСР білім беру ісінің үздігі (1987). Орал педагогика институтының жаратылыстану-география факультетін (1971), М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген (1979). 1971 жылдан Орал педагогика институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде) ассистент, аға оқытушы, жаратылыстану-география факультеті деканының орынбасары (1980-81) қызметін атқарды. 1981 жылдан алдымен экономикалық география, кейіннен география кафедрасының меңгерушісі. 55 ғылым еңбегі негізінен Батыс Қазақстан аймағындағы облыстардың экология мәселелерін зерттеуге арналған. Бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Әділеттілік

Әділеттілік - aдамдық қатынастардың заңға, моральдық-этикалық тәртіптерге, құқықтарға және т.б. нормаларға, талаптарға сәйкес келуі; құқықтар мен міндеттемелер арасындағы, еңбек пен марапаттау арасындағы, қылмыс пен жаза және т.б. арасындағы сәйкес келу. Бұл ара қатынастарға сәйкес келмеушілік, әділетсіздік деп бағаланады. Дереккөздер
Фасциолез

Фасциолез - бауыр фасциоласы әсерінен туындайтын, ішектік құрт ауруы. Бауырқұрт(Fascіolosіs) — төрт түлік малдың құрт ауруы. Ауруды сорғыш құрттар (фасциола гепатика және фасциола гигантика) қоздырады. Олардың пішіні жалпақ, ұзындығы 20 - 30 мм, ені 8 - 10 мм болады. Ауру, көбінесе, саз-батпақты жерде, өзен-көл жағасында жайылған малда кездеседі. Ауырған малдың нәжісімен ылғалды жерге түскен құрт жұмыртқалайды, одан шыққан дернәсіл судағы ұлуларға немесе су жағасындағы шөптерге жабысады. Мұны мал шөппен қоса жесе не сумен бірге жұтса, бауырқұрт ауруына шалдығады. Малдың ас қорыту жүйесіне түскен құрт, оның ішегін, бауырын жаралап, өт жолдарына жиналады. Ауру мал арықтайды. Көзі мен аузының кілегей қабықшалары сарғылт тартады. Тамағында, төсінде, буындарында ісік пайда болып, іші кебеді, тышқақтайды. Ауру малды емдеу үшін ацемидофен дәрісінің 10%-тік ерітіндісі, сондай-ақ, дертил, гексихол, төрт хлорлы көміртек, битионол дәрілері қолданылады. Аурудың алдын алу үшін мал жайылымына құрғақ жерлерді таңдап, малды ағынды сумен суғару керек. Бауырқұрттан өлген малдың бауырын жерге көміп залалсыздандырады. Дереккөздер
Гамильтон функциясы

Гамильтон функциясы - жалпыланған координаталар мен жалпыланған импульстер арқылы өрнектелген механикалық жүйенің сипаттамалық функциясы. Дереккөздер ar:طاقة المجموع de:Gesamtenergie en:Total energy fr:Opérateur hamiltonien ja:全エネルギー ru:Гамильтониан zh:總能
Пайдалы энергия

Пайдалы энергия — жұмсалған энергия мен шығатын жердегі энергияның арақатысы, мысалы, жалпы энергия шығынының энергетикалық өлшем бірлігінде көрсетілген өнімге қатынасы; күш қондырғысын салуға кеткен энергия шығынының осы қондырғы пайдаланылған бүкіл уақыт бойында алынатын энергияға арақатысы. Дереккөздер
Іздерді тиянақтау

Криминалистикада — одан әргі техникалық-криминалистикалық зерттеулер үшін іздің өзіне тән белгілері мен құрамдарының сақталуын бекіту мен қамтамасыз ету. Ізді түсіру мен гіркеуге алудың арнайы тәсілдерін қолдану (мысалы, жабысқақ таспа, із орнын түсіру, фотосуретке түсіру), барлық уақытта дерлік ақпараттың белігін жоғалтуға әкеліп соғады. Сондықтан ізді түсіру кезінде, онын байқалған жағдайында (түпнұсқаға жақын күйінде) тексеру үшін іздің қол жетімділігін қамтамасыз ету қажет Дереккөздер
Панбиосфера

Панбиосфера ( - барлық, бүкіл, — өмір, — шар) — атмосфера қабаттары, бүкіл гидросфера және тірі организмдер тұрақты немесе уакытша (кездейсоқ) болатын литосфераның бөлігі (яғни, парабиосфераның, биосфераның өзінің және гипобиосфераның жиынтығы). Дереккөздер
Қарыз, несие

Қарыз, несие - несие шартының бір қатысушысының екіншісіне, материалдық құндылық, немесе ақшаны тәртіпке сәйкес көрсетілген мерзімде пайызды төлей отырып, кейін қайтарып беру шартымен беруі. Дереккөздер
Қайырғали Байғалиев

Байғалиев Қайырғали (1916, Шыңғырлау ауданы, Тіксай ауылы — 20.1.1962, Алматы) — қоғам қайраткері, Қазақстанның алғашқы мәдениет министрі. Орал педагогика институтының филология факультетін (1937- 41) бігірген. Қазақстан жазушыларының 1-съезіне қатысқан (1936). 1943 ж. Алматыға ауысып, Қазақстан КП ОКомитетінде қызметін жалғастырды. Мәскеудегі жоғары партия мектебінде оқиды (1944-46). Кейін Көкшетау облысы партия комитетін басқарады (1946-50). Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы мәдени-ағарту мекемелері жөніндегі комитет төрағасы (1950), Қазақстан КП ОК-нің көркем әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі (1951), жаңа құрылған республика Мәдениет министірлігінің басшысы (1952), 1954 жылға дейін Қазақ КСР сыртқы істер министрі қызметін қоса атқарған. Өмірінің соңғы жылдарында «Қазақфильм» киностудиясын басқарған. Алматыдағы Байғалиев тұрған үйдің (Достық даңғылы мен Қабанбай батыр к-нің қиылысы) қабырғасына ескерткіш-тақта орнатылды (1997). Дереккөздер
Жалған саршаяндар

Жалған саршаяндар – өрмекшітәрізділер отрядынан. Бас-кеудесі тұтас қатты қалқанмен қапталған. Оның екі жағына 1-2 жұп көздер орналасқан. Құрсағы жалпақ. Қысқыш тәрізді екі кішкене хелицерлерінде кеуде өрмек бездерінің өзектері ашылған. Педипальпілері саршаяндарға ұқсас ірі, қысқыш тәрізді, ал кейбіреулерінде улы бездері болады; қоректік жануарларын ұстауға бейімделген. Тыныс мұшелері трахея типтес. Ұрықтануы ішкі-сыртқы сперматофорлы. Жұмыртқалары ұрғашыларының денесінде арнайы камерада дамиды. Барлық та жағдайларда, әсіресе тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған, 2000-дай түрі бар. Жасырын өсімдік қалдықтарында, топырақта, шіріген ағаштарда тіршілік етеді. Кейбір түрлері үңгірлер, адамдар тұрақтарында және қора-жайды тұрақты мекендейді. Дереккөздер
Жас техниктер стансасы

Жас техниктер стансасы - жалпы және кәсіптік білім беретін мектептер оқушыларына техника жетістіктерін үйретіп, ұстаз мамандарға әдістемелік бағдар көрсету мекемесі. Станса үйінің жалпы ауданы 397 м2. Мұнда 17 техника үйірме (радиоэлектроника, компьютер, т.б.) ұйымдастырылған. Облыс бойынша облысы стансамен қатар, 2 ауданы Жас техниктер стансасымен Орал қаласындағы өнеркәсіптік кәсіпорындар жанындағы 3 жас техниктер клубы, 217 орта мектепте техниктер үйірмелер жүмыс істейді. Облысы Жас техниктер стансасында тех. спорттан әртүрлі жарыстар өткізіледі. Дереккөздер
Муковисцидоз

Муковисцидоз (Мuсоviscidosis - шырышты жабысу) — паренхиматозды көмірсу дистрофиясы: көптеген бездердің секреттерінің негізін құрайтын мукоидтардың (гликопротеидтердің) қасиеттерінің өзгеруі тән тұқым қуатын ауру. Без секреті қою, тұтқыр күйге көшеді, өзектерді бітеп тастайды. Дереккөздер
Рақым Байғалиев

Байғалиев Рақым (28.12. 1912 жылы туған, бұрынғы Тайпақ ауылы - 8.11.2001) - мемлекет, қоғам қайраткері. Жастайынан жетім қалып, Оралдағы балалар үйінде тәрбиеленген. 1937 ж. Мәскеу түсті металдар және алтын институтын бітіргеннен кейін Ақмола, Қарағанды, Павлодар облыстарының кен орындарында істеғен. Ұлы Отан соғысының ардагері. Теміртау қалалық партия комитетінің (1949-51), Қарағанды облысы комитетінің хатшысы (1951-55), ҚазақКСР мемл. жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары (1955-57), Қазақстан халық шаруашылығы кеңесінің төрағасы және ҚазКСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары (1960-62) қызметтерін атқарған. 1962-65 ж. Алматы облысы комитетінің 1-хатшысы, ҚКП ОК-нің хатшысы және оның өнеркәсіп пен құрылысқа басшылық ету жөніндегі бюросының төрағасы. КСРО Жоғары Кеңесінің (1958, 1962), Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің (1954,1963) депутаты. 2 Еңбек Қызыл Ту орденімен, Қызыл жұлдыз, 2-дөр. Отан соғысы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және бірнеше медальмен марапатталған. Қазір Алматыда тұрады. Дереккөздер
Дипломатиялық баспана

Дипломатиялық баспана (ағыл. diplomatic asylum; political asylum; нем. diplomatisclies Asyl; politisches Asyl) - Шетелдік дипломатиялық үй-жайда немесе консулдык өкілдікте, сонымен қатар шетелдік әскери кемеде, қандай да бір адамға саяси уәж бойынша құдалаудан жасырынуға мүмкіндікті ұсыну. Құқықбұзушылық жасағаны үшін сол адам тұратын мемлекет билігі құдалаған тұлға, мұндай қорғанышты және қол сұғылмаушылықты ала алмайды. Дереккөздер
Сәбит Қайырұлы Жаданов

Сәбит Қайырұлы Жаданов (5.5.1931 ж.т., Жаңақала ауданы, Новая Казанка а.) — мемлекет, қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбек сіңірген Экономисі (1969). Жалпақтал (бұр. Фурманов) Жайық орта мектебін (1948), Мәскеу мемлекеттік экономикалық институтын тәмәмдаған (1953), 1953-57 ж. Ресейдің Орлов облысы, Ливны қаласында «Ливгидромаш» зауытында экономист, цех бастығы, 1957-58 ж. Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитеті электрлендіру және автоматтандыру бөлімінде аға экономист. 1958-60 ж. Алматы қалалық комсомол комитетінің, кейін облыстық комитетітің 1-хатшысы қызметін атқарды. 1960-63 ж. Алматы «Эмальпосуда» зауытының директорыболды. 1963-68 ж. Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитетінде халық шаруашылығын жоспарлау бөлімінде аға экономист, бөлім бастығы, кейін бөлім бастығының 1-орынбасары. 1968-80 ж. Мәскеуде КСРО Министрлер Кеңесінде Қазақстанның тұрақты өкілінің орынбасары, ал 1980-87 ж. тұрақты өкілі. 1987-91 ж. КСРО мемлекеттік статистикалық комитеті іс басқару бөлімінің бастығы. 1991 жылдан зейнет демалысында. 1991-97 ж. «Казахстан коммерция» жоғарғы экономика ассоциациясының Мәскеудегі тұрақты өкілі, 1997-2001ж. Мәскеу қаласындағы «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. Еңбек Қызыл Ту, 2 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендерімен және бірнеше медальмен марапаггалған. Жадановтың «Зигзаги судьбы» атты естелік кітабы (А., 2001) жарық көрді. Дереккөздер
Стагфляция, тұралау

Стагфляция, тұралау (; ; ) - инфляциялық үрдістін дамуы кезінде, яғни инфляциямен бірге өндірістің құлауымен. Инфляцияның өсу кезеңінде, тоқырау жағдайындағы экономиканың сипаты. астасатын тоқыраушылықпен сипатталатын елдің экономикалық жағдайы. Дереккөздер
Байланыс кәсіпорны

Байланыс кәсіпорны, Батыс Қазақстан облыстық — әр түрлі құралдар арқылы хабар тарату және қабылдау мекемесі. Ол 1932 ж. облысы байланыс басқармасы болып құрылды, құрамында 16 ауданы бөлімше болды. Алғашқы кезде почта және телеграф-телефон кеңсесі ретінде қалыптасты. 1987 жылдан толық шаруашылық есеппен өзін-өзі қаржыландыру әдісі бойынша жұмыс істей бастады. Дереккөздер
Мукоидты (кілегейлі) ісіну

Мукоидты (кілегейлі) ісіну (Intumescentia mucoidea - шырышты (кілегейлі) ісіну) - Мезенхималық белоктік дистрофияның алғашқы сатысы В Л .Талалаев 1923 ж. сипаттап жазған миксоматозды (хромотропты) ісікті жаңа тұрғыдан түсіндіру үшін академик А.И.Струковтің патологияға енгізген ұғымы (1961). Дереккөздер
Фурье-спектроскопия

Фурье-спектроскопия - бірінші кезеңде интерферрограмма тіркелетін, ал екінші кезеңде сәулеленуге қатысатын гармоникалық тербелістің жиілігі мен амплитудасын Фурье - түрлендірудің математикалық операцияларының жолымен табылатын электромагниттік сәулеленудің спектрлерін табудың екі кезеңді тәсілі. Дереккөздер
Жалған неке

Қазақстан Республикасының “Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы 2011жылғы Кодексі 1-бап 14 тарауға сәйкес, жалған неке - ерлі-зайыптылардың немесе олардың біреуінің отбасын құру ниетінсіз, заңға сәйкес тәртіппен қиылған неке. Дереккөздер
Фибрин

Фибрин, талшық - түрткіден (фибриногеннен), оған қанның ұю үрдісінде тромбиннің әсер етуінен туындайтын, суда ерімейтін ақуыз (белок). Фибриннің түзілуі Фибрин үш кезеңде түзіледі: 1.Бірінші кезеңде тромбиннің әсерінен фибриноген молекуласынан екі пептид А (молекулалық массасы шамамен 2000) және екі пептид В (молекулалық массасы шамамен 2500) бөлініп, екі бірдей суббірліктен тұратын фибрин мономері түзіледі. дисульфидтік байланыстар арқылы. Суббірліктердің әрқайсысы a, b, g деп белгіленген үш түрлі полипептидтік тізбектен тұрады. 2.Екінші кезеңде фибрин мономері өздігінен фибриндік агрегат немесе тұрақсыз фибрин деп аталатын ұйығышқа айналады. Фибрин мономерінің агрегациясына (фибриндік талшықтардың өздігінен жиналуы) молекуланың глобула күйінен фибрил күйіне өтуі жатады.Фибринді агрегаттың түзілуіне сутегі және электростатикалық байланыстар және гидрофобты әрекеттесу күштері қатысады, ол мочевина мен денатурацияны тудыратын басқа агенттердің концентрлі ерітінділерінде әлсіреу мүмкін. Бұл фибрин мономерінің қалпына келуіне әкеледі. Фибрин агрегатының түзілуі оң зарядты (кальций иондары, протамин сульфаты) алып жүретін заттармен жеделдетіледі, ал теріс зарядты қосылыстармен (гепарин) тежеледі. 3.Үшінші кезеңде фибриндік агрегат XIII а (немесе фибринолигаза) фибринді тұрақтандырушы фактордың ферментативті әсерінен өзгерістерге ұшырайды. Осы фактордың әсерінен g- арасында, сондай-ақ фибрин-агрегат молекулаларының а- полипептидтік тізбектері арасында күшті коваленттік байланыстар түзіледі, нәтижесінде ол концентрлі мочевина ерітінділерінде ерімейтін фибрин-полимерге айналады. Ағзада XIII фактордың туа біткен немесе жүре пайда болған жетіспеушілігінде және кейбір ауруларда фибрин агрегаты фибрин полимеріне тұрақтанбайды, бұл қан кетумен бірге жүреді. Фибрин ұйыған қанды жуу және кептіру арқылы алынады. Әртүрлі хирургиялық операциялар кезінде ұсақ тамырлардан қан кетуді тоқтату үшін фибриннен стерильді губкалар мен пленкалар дайындалады. Дереккөздер
Қазақстан Республикасындағы судьяның мәртебесі

Қазақстан Республикасындағы судьяның мәртебесі — Қазақстан Республикасының барлық соттары судьяларының мәртебесі бірдей болады және бір-бірінен тек өкілеттіктерімен ерекшеленеді. Қазақстан Республикасының Конституциясында және осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен судьяға сот төрелігін жүзеге асыру жөнімдеп өкілеттіктер беріледі, ол өз міндеттерін түракты негізде орындайды және сот билігін жүрпзуші болып табылады. Судьялардың құқықтық, жағдайы Қазақстан Республикасының Конституциясымен, осы Конституциялық заңмен және өзге де заңдармен белгіленеді. Судьяға заңда көзделмеген соттан тыс функциялар мен міндеттерді жүктеуге болмайды. Судьяны қылмысқа қарсы күрес, заңдылық пен құқық тәртібін сақтау мәселелері жөніндеп мемлекеттік және коғамдық құрылымдардың кұрамына енпзуге болмайды. Дереккөздер
Бүйірлік

Бүйірлік - бұрылыс бұрылыс механизмінің немесе сол жақ және оң жақ борттардың беріліс қорапшасы арқылы қамтамасыз етілетін доңғалақтардың немесе оң жақ борт шынжыр табанының жылдамдығынан айырмашылығы бар доңғалақтардың немесе сол жақ борт шынжыр табанын еріксіз жылжыту есебінен болатын көліктік құрал бұрылысы. Дереккөздер
Американизм

Американизм - ағылшын тілінің Америка нұсқасына тэн сөздер мен сөз орамдары, сөз тіркестері (американша elevator - ағылшынша lift, американша side-walk - ағылышынша pavement). Тағы қараныз: * Америка Дереккөздер
Алмаз (ауыл)

Алмаз — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Алмаз ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 92 км-дей жерде, Қуағаш өзенінің жағалауында, бетеге, жусан, селеу өскен сортандау келген қызыл қоңыр топырақты қуаң далалық белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1208 адам (621 ер адам және 587 әйел адам) болса, 2009 жылы 832 адамды (423 ер адам және 409 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 532 адамды (269 ер адам және 263 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1961 жылы «Алмаз» астық өсіру кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Алмазда және оған қарасты Константиновка, Лебедевка ауылдарында «Алмаз», «Қуан», «Жомарт» атты серіктестіктер құрылған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, 2 клуб, фелъдшерлік-акушерлік пункттер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Қалаққанаттылар

Қалаққанаттылар (Sarcopterygii) - сүйекті балықтар класс тармағы. Сәулеқанаттылармен туыстас. Желі сақталған, омыртқалары шеңбер, жартылай шеңбер немесе диск тәрізді. Жоғарғы жақтары бас сұйегімен жалғасады немесе тұтасып бітеді. Қабыршақтары космоид типтес. Ішкі танау тесіктері жетілген. Қос жүзбеқанаттары етті, қабыршақпен қапталған немесе талшық тәрізді, 2 арқа жүзбеқанаттры бар. Құйрық жүзбеқанаттары гетероцеркальды, (қазба түрлері) немесе дифицеркальды. Торсылдағы мен клоакасы құрсақ жүзбеқанаттарының түбірі аралығында ашылған, спиральды ішек қақпашасы және жүректің артериальды конусы бар. 2 инфракласқа, (отряд жоғарғы тармағы): саусаққанаттылар және қостынысты балықтар жатады; қазіргі уақытта 7 түрі белгілі. Дереккөздер
Сәлім Хуснутдинович Душманов

Душманов Сәлім Хуснутдинович (1938 ж.т., бұрынғы Приуралье ауны, Погодаев селосы) — ғалым, медициналық ғылыми докторы (1992), профессор (1993). Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздігі. Ақтөбе мед. инcnbnenтын бітірген (1966). Да ринск орталық және Батыс Қазақстан облысының ауруханаларында хирург, дәрігер болған. 1968-1981 ж. — Тайпақ ауданы орталық ауруханасының бас дәрігері; 1981-92 ж. - Орал пед. интының мед. дайындық каф. меңгерушісі, аға оқытушы. Қазір Ақтөбе мемл. мед. академиянда жұмыс істейді. Негізгі ғыл. жұмыстары әлеум. гигиена, денсаулық ісін үйымдастырып, басқару мәселелерін зерттеуге арналған. Дереккөздер
Табиғи зілзала

Табиғи зілзала - адамның ыңғай-ықпалына көнбейтін оқиға (заңдық факт), табиғат күшінің (су тасқыны, жер сілкіну, қар бораны, дауыл, жанартаудың атқылауы және т.т.) әрекет ету салдары болып табылатын төтенше жағдай. Тежеусіз күштің кеңінен таралған түрлерінін бірі. Дереккөздер