kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Алтын қорыған самұрық

Алтын қорыған самұрық Тайпа жайлы жалпы мәлімет Алтын қорыған самұрық -аңызға айналған тайпаның аты. Алғаш рет бұл ат грек тарихшысы Геродот (б.з.б. 485-425) еңбектерінде кездеседі. Ол саяхатшы әрі ақын Аристей Проконесскийдің поэмасына сүйенеді. Екеуі де Азияның қиыр даласындағы халықтар туралы айта келіп, оларды аңыздағы таң ғажайып құстар негізінде суреттейді. Бұлардың бір тармағына гиперборейлер мен аримасптардыжатқызады. Аристей мен Геродоттың бұл халықтар жөніндегі деректердің көбі шындыққа жанасады. Грек – рим жазушыларының бәрінде де кездесетін болжамдарға қарағанда, самұрықтар елі алтынға бай болып, соны қорғау үшін жылқы кейпінде бейнеленген аримасптармен соғыс жүргізген. Самұрықтардың өздері пантикапея тиындарында аузына Аполлонның киелі жебесін тістеген қыран ретінде бейнеленген. Жартылай аңыздан туған самұрықтар алтынға бай Арқа, Алтай тауларын мекендеген көшпелі тайпалар-сақтар, ғұндар, үйсіндер, кейін қырғыздар немесе солардың туыстары болуы да мүмкін. Өйткені ежелгі қырғыздардың Енисейді қоныстанғаны, алтынды көп өндіріп өңдегені, белгісіз бір шежірешінің жазуына қарағанда, елдің бүкіл адамы басына алтын тәж кигені, өлгендерді алтынға орап көмгені, табынатындары қыран құс болғаны мәлім. Дереккөздер
Көкшағыр

Көкшағыр (Көкшағыр жусан) -жусан туысының бір түрі. Биіктігі 30-70, кейде 80 см шала бұта. Өсімдік түгелдей тықыр, жасыл не сұрғылт жасыл, тамыры жуан, сүректенген. Жеміс бермейтін бұтақтарының жапырағы сопақша келген, ұзындығы 4-8, ені 2-6 см, қара жасыл. Шілде- тамызда гүлдейді. Ресейдің Еуропалық бөлігінің шығысында, Батыс Сібірде, Қазақстанда Тобыл-Есіл, Ертіс, Ембі, Каспий, Арал маңында, Көкшетауда, Мұғалжарда, Сарыарқаның шығысында, батысында, Қарқаралыда, Бетпақдала, Балқаш-Алакөл аймағында, Алтай, Тарбағатайда, Қызылорда облысында дала, шөлді, құмды жерлердегі өзен аңғарларында, тың жерлерде тастақты беткейлі төбелерде өседі. Көкшағырды жаз бойы қой мен түйе жақсы жейді, сиыр мен жылқы онша жемейді. Дереккөздер
Көп қылтықты құрттар

Көп қылтықты құрттар Тіршілік ету түрі Көп қылтықты құрттар - буылтық құрттардың бір класы. Ұзындығы 1-3 мм, денесінің диаметрі 0,5-60 мм, екі ұшы сүйір беткен, пішіні буылтықты. Сезім мүшелерінен көптеген түрінде көз және тепе-теңдік мүшесі болады. Көп қылтықты құрттар – дара жынысты ағзалар, іштей ұрықтанбайды. Дамуы метаморфоз арқылы өтеді. Жұмыртқадан дербес тіршілік ететін личинка-трохофора дамиды. Жыныссыз көбеюі сирек байқалады. Көп қылтықты құрттар негізінен мұхитта, теңізде, аздаған түрі тұщы суда тіршілік етеді. 5000 астам түрі бар. Ресейде 600-дей түрі белгілі. Көптеген түрі су түбінде топырақ арасында, біразы суда жүзіп тіршілік етеді. Құрлықта бір ғана түрі-тропикте банан және какао плантациясында кездеседі. Өсімдік қалдықтарымен, көбінесе тірі ағзалармен қоректенеді. Кейбір түрі комменсалдар, паразит түрлері аз. Көп қылтықты құрттардың нереида деген түрі XX ғасырдың 30 жылдарында Азов теңізінен Каспий теңізіне әкеліп жерсіндірілген, қазір ол бекіре балықтың негізгі жемі болды. Палоло деген түрін тағамға пайдаланады. Кеме түбіне жабысып зиян келтіретін түрлері де бар. Көп қылтықты құрттардың қазба қалдығы Австралияда докембрийден белгілі. Дереккөздер
Әлеуметтік философия

Адамның барлық объективті мүмкіндіктері (дүниені тану, түсіну, ұғыну т.б.) және одан қисынды туындайтын шығармашылық, жасампаздық іс-әрекеттері нақты тарихи дәуірде, қолайлы жағдайларда ғана іске асырылады. Адамның басқа адамсыз күні жоқ, о бастан-ақ ол өз болмысын басқаларсыз қарастырмаған. Адамның дүниеге қарым-қатынасының мәнін ашу негізгі міндеті болып табылатын философия қоғамды жан-жақты зерттеп, оның түпкі заңдылықтарына ерекше көңіл аударып отырған. Философияның қоғамды ерекше құбылыс ретінде қарастырып, оның мәнін ашатын бөлімі - әлеуметтік философия деп аталады. Ол қоғамды біртұтас динамикалық жүйе ретінде ала отырып, оның негізгі және қозғаушы күштерін анықтап, өмір сүруі мен дамуының тетіктерін айқындайды. Әлеуметтік процестердің қисынын түсіндіреді. ХІХ ғасыр философиясында әлеуметтік философия онтологияны, гносеологияны, философиялық антропологияны, этиканы толықтырып отыратын қосалқы пән ретінде дамыған. Дүрбелеңге толы XX ғасырда әлеуметтік философияның қоғамдық маңызы аса түскенін атап айтуымыз қажет. Әлеуметтік философия дегеніміз-қоғамдық дамудың жалпы заңдылықтарын түсіндіретін теория. Ол социологиямен тығыз байланысты. Егер әлеуметтік философия қоғам туралы білімдердің жоғары дәрежедегі жинақталуы немесе топтастырылуы десек, онда социология осы білімдердің орта дәрежедегі жинақталуы немесе топтастырылуы. Социология қоғамдағы жеке жүйелердің өмір сүріп, даму заңдылықтарын зерттейді. Мысалы, отбасы социологиясы, білім беру социологиясы, ғылым социологиясы. Әлеуметтік философия мен социология бірін-бірі толықтырады. Ғылыми білімнің тарих, археология, этнография, саясаттану сияқты салаларымен біріге отырып, қоғамның толық сипатын бере алады. Дегенмен‚ қоғамды философиялық зерттеудің өзіндік ерекшеліктері бар. Өйткені, тарихты санасы бар адам жасайды. Сондықтан қоғамдық өмір әртүрлі, шым-шытырық, тіпті шатасылған, онда күтпегендік жиі болып тұрады. Ол әртүрлі көріністерге өте бай, оның көріністерінің терең қабаттарына бойлай отырып, ондағы заңдылықтарды анықтау оңай жұмыс емес. Қоғамдық болмысты тануға ең жетілген эксперименттік база көмектесе алмайды. Бұл жерде көптеген фактілерді жинақтап, талдап, түсіндіретін ақыл-ойдың ғаламат күші мен біліктілігі қажет. Әлеуметтік философияда әртүрлі ойлар мен теориялардың ақиқаттығын бірден тікелей дәлелдеу қиын, олардың дұрыс-бұрыстығына көз жеткізу үшін уақыт керек. Дереккөздер
Күл-оба

Күл-оба Орналасуы Күл-оба - б.з.б. 4 ғасырында жерленген скиф көсемінің моласы. Күл-оба Керч (Қырым) қаласының батыс жағында 3 км жерде. Оны 1830 жылы орыс археологы И. А. Степов зерттеген. Обаға скиф көсемі әйелімен, құлдарымен бірге жерленген. Скиф көсемін ағаштан жасалған табытқа жатқызған, үстіндегі киімдері алтын пластинкалармен әшекейленіп тігілген, мойнына алтын алқа кигізілген, алқаның ұштарына атты скифтің бейнесі, қолына алтын білезік салынған. Қару-жарақтар өліктің қасына арнаулы қорапқа қойылған. Ал піл сүйегінен нақыштап, өрнектеп жасалған басқа табытқа көсем әйелінің немесе құрбандыққа шалынған кепіл әйелдің сүйегі қойылған. Әйелдің бас киімі түгелдей алтын әшекей заттармен тігілген. Бас киімдегі ең бір тамаша зат-алтын жасалған Афины құдайының бас суреті салынған алқа. Әйел мойнына қымбат бағалы моншақ және алтын алқа тағылған. Лақаттың ( ақымның )оң іргесіне көсем, онан кейін өлтірілген құлы немесе жалшысы ( ер адам) жерленген. Күл-обадан қойдың еті салынған қола қазан, шарап ішетін ыдыстар т.б. көптеген заттар табылған. Табылған заттардың ішіндегі бағалысы алтын зере, оныңм сыртындағы суреттері скифтер өмірін бейнелейді. Күл-оба б.з.б. 4-3 ғасырларына жататын Днепрдің төменгі ағысындағы скиф патшаларының обаларына өте ұқсас. Дереккөздер
Кіндіктас антиклинориі

Кіндіктас антиклинорийі Руда жайлы жалпы мағлұматтар Кіндіктас антиклинорийі - Оңтүстік Қазақстанның солтүстігіндегі Жалайыр-Найман антиклинорийімен шектес, солтүстік-батысқа қарай бағытталған құрылғым; төменгі палеозойдағы дислокациялар бір бағытқа созылған, ал ортанғы палеозойдағы дислокациялар қабаттасқан брахи пішінді құрылымдар түзген. Бірнеше жерден ордовиктік интрузиялар қиған. Кіндіктас антиклинорийіндегі көне жыныстар, шамамен, төменгі-орта протерозойда жаралған амфиболитті-гнейсті-метаморфтық формациялар. Олардың жоғарғы қабаттарында орта девонның ( живет ярусы) андезитті-базальтті-терригендік жыныстары қабаттасқан мульда орналасқан. Антиклинорийдің солтүстік-шығысындағы Іле антиклиналымен шектес аралықта Жамантас мульдасы бар. Мұнда кембрийге дейінгі интрузия анықталмаған. Қордай және Шатыркөл массивтеріндегі гранит-гранодиоритті интрузиялар силур-девон кезеңдерінде қалыптасқан. Пайда болу кезеңдері Карбонда пайда болған лейкократты гранит интрузиясы да байқалады. Кіндіктас антиклинорий оңтүстік-шығыс қанатында төменгі ордовиктік шөгінді жыныстар, орта және жоғары ордовик шөгінділері (шарбқты свитасы), туфогенді жыныстар (ырғайлы свитасы), туфогенді-терригендік (сарбастау свитасы) және андезитті-терригендік (кескентас свитасы) жыныстар кездеседі. Ордовик қабаттарының жоғарғы жағында жасыл түсті моласты формациялар ұшырайды. Девонда вулконогенді –терригендік жыныстар пайда болған. Солтүстік-шығыс қанатында кембррийге дейін жаралған вулканогендік жыныстар (қақпатас свитасы) , онан жоғары ванадийлі карбонатты-терригендік тақта тастар (жайсаң свитасы), вулканогендік-терригендік (сулысай свитасы) жыныстар және кварц-дала шпатты құм тастар (жамбыл свитасы) шоғырланған. Бұл свиталардың аралығында қордай мен шатыркөл комплексіндегі интрузиялар қалыптасқан. Үстіңгі қабаттарда жоғарғы девон мен төменгі карбонның қызыл түсті терригендік формациялары жатыр. Бұл қанатта карбонның сенит-гранодиорит интрузиялары бар. Кіндіктас антиклинорийінің пайдалы қазындылары: ванадийлі горизонттар, желілі мыс (Шатыркөл), алтын рудаларының белгілері, полиметалл (Ұзынсу рудалы түйіні) және темір рудалары. Дереккөздер
Қаз-қатар (би)

Қаз-қатар Еңбектері Қаз-қатар - қазақтың халық би і. Халық күйі «Аққудың» (музыкасын биге бейімдеп өңдеген Ж. Қаламбаев) сүйемелімен қыздар тобы орындайды. Би қаздардың тізіліп көлге қонуын, шомылуын, қайырылып қайта қайтуын бейнелейді. Музыка өлшемі 2/4. Алғаш 1936 жылы Алматыда өткен ауыл шаруашылығы слетінде (гурьевтік Ж. Оразғалиевтің билеуінде) көрсетілді. «Қаз-қатар» биі балетмейстер Д. Әбіровтің өңдеуімен 1956 жылы Қазақтың опера және балет театрында орындалды. «Біздің сүйікті дәрігер» кинофильміне түсірілген. Дереккөздер
Сабина Лисицки

Сабина Катарина Лисицки ( 1989 жылдың 22 қыркұйек айында Германия, Тройсдорфте дүниеге келген) – неміс кәсіби теннисшы, тегі – польшалық, әлемдегі экс-12-ші ракетка. Жетістіктері * Жеке сында Үлкен шлем турнирінің 1 дүркін финалисты (Уимблдон-2013). * Жұптық сында Үлкен шлем турнирінің 1 дүркін финалисты (Уимблдон-2011). * Жеке сында WTA сериясындағы турнирлерде 3 дүркін жеңімпазы (барлығы – 6). * Жеке сында әлемдегі экс-12-ші ракетка. Жалпы Ақпарат Сабинаның әкесінің аты Рихард, анасы Элизабет. Тегтері польшалық болғанымен ұзақ уақыттан бері Германияда тұрады. Сабина неміс, ағылшын, польшалық тілдерді толық игерген. Ата-анасы Сабинаны 7 жасынан тенниске берген, әкесі осы уақытқа дейін жаттығуына көмектеседі. 2006 жылдан бастап кәсіби теннисшы.Бапкері - әлемге данқты Мартина Хингис. Спорттық карьерасы Жыл соңындағы рейтингі Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке дәрежеде Үлкен шлем турнирлердің финалы (1) Жеңілістер (1) Жеке сында WTA турнирлердің финалы (8) Жеңістер (3) Жеңілістер (5) Жұптық сында өнер көрсету Жұптық сында Үлкен шлем турнирінің финалы (1) Жеңілістер (1) Жұптық сында WTA турнирінің финалы (4) Жеңісі (3) Жеңілістер (1) Жеке сындағы Үлкен Шлем турнирларда Өнер Көрсету {| class="wikitable" Сілтемелер * [http://www.wtatennis.com/players/player/11771 WTA сайтындағы профилі] * [http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=100033547 ITF сайтындағы профилі] * [http://www.fedcup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100033547 Кубок Федерации сайтындағы профилі]
Қызылша бізтұмсығы

Қызылша бізтұмсығы— бізтұмсықтылар тұқымдасына жататын қоңыз. Денө тұрқы 9—15 мм. Топырақ арасында қыстайды. Көктемде топырақтың жырту қабаты 8—10° С жылынғанда шығып, алабота т. б. өсімдіктермен қоректенеді де, қызылша көктегенде қызылшага түседі. Алғаш көктеген жапырақшасын, сонан кейін 1, 2, 3 жұп негізгі жапырақтарын зақым-дайды. Жұмыртқасын қызылша тамы-рына жақын топыраққа салады. Личинкасы қызылша тамырымен қорек-тенеді, сөйтіп қызылшаның түсімін кемітеді. Қызылша бізтұмсығы зақымданған тамырын-да қант азаяды және салмағы жеңіл-дейді. Қызылша бізтұмсығы 80—100 күн дамып, топы-рақ арасында қуыршақтанады. Бұл қоңыз әсіресе құрғақшылық жылдары көп болады. Күрес шарасы: 12% ГХЦГ не 25% метафос тозаңдату, көк-теген кезде хлорлы барий, фтор және кремннй ерітіндісін шашады. Дереккөздер
Қызылша қандаласы

Қызылша қандаласы— зиянды насекомдардьң бірі. Ол дала және ормандыдалалы аймақта таралған. Қант қызылшасынан басқа беде, зығыр, соя, бұршақ, жасымық, кұнбағыс, қыша, үпілмәлік, күнжіт қызылша қандаласы өсімдіктерге де түседі. Қызылша қандаласының өзі және оның личинкасы жас қызылша өсімдіктерінің шыры-нын сорады, сондықтан қызылшаның өнімі азаяды; күрес шаралары: келесі жылы қызылша егілетін және оның төңірегіндегі жерді дақыл сабақ-тарынан және басқа шөп қалдықтары-нан тазарту, дер кезінде культиваторлау. Қызылша қандаласы тараған жерге 5—5% ДДТ дусты не 12% гексохлоран шашу. Дереккөздер
Қызылша қопарғыш

Қызылша қопарғыш— мал азықтық, ас және қант қызылшасының тамырын қазатын а. ш. құралы. Қызылша қопарғыш қазғаннан кейін қызылшаның сабақ, жапырақтары қолмен тазартылады. Қызылша қопарғыштың негізгі бөлшектерінің бірі көлденең қойылған белдеу темір, оған алмалы-салмалы қопарғыш күрекшелер бекітіледі. Қатар аралықтардың қашықтығына қарай күрекшелердің арасын кеңітуге, тарылтуға болады. Қызылша қопарғыш ауа райы бұзылып, қызылша комбайны жүре алмай қалғанда және тамыр жемістің басындағы сабақ, жапырақ есетін бүршіктерін кеспей тазарту қажет болған жағдайда қолданылады. Дереккөздер
Бақсылық

бақсы, XX ғасыр]] Бақсылық (Шаманизм) – шаманизм дінінің осы күнге дейін жеткен сарқыны. Бақсы деп өзге тылсым әлеммен байланыс орнатып, ондағы түрлі рухтармен байланыс жасай алатын адамды айтқан. Бақсылар «әулиелерді» «аруақтарды», «періштелерді» шақырып, олармен тілдесе алады, адамның жаулары – дәу,пері,шайтан, албасты, жын, марту, тағы басқамен күреседі деген сенімде болған. Бақсыларға тән ерекше қасиеттердің бірі – емшілік (тәуіпшілік). Бақсылардың бәрі қобыз тартып, зікір салып, түрлі емдер жасайды. Оның қамшысы тиген адамның денесіне кірген шайтандар қашып, барлық сырқатынан құлан-таза жазылып кетеді деп сенген. Бақсылардың өткенді біліп, болашақты болжау қасиетті болады. Олар аруақтар шақыру, қойдың жауырының падалану, құмалақ ашу арқылы болашақты болжаған, өткенді көре білген, адамның ойы оқи алатын болған. Халық арасында есімі ұмытылмаған әйгілі бақсылар болған. 14 ғасырда жасаған Салттық бақсы туралы ел ішінде талай жырлар мен аңыз-әңгімелер қалды. Себебі – бүкіл Дешті Қыпшақта одан өткен білгір бақсы болған жоқ. Ислам халық арасында кең етек алып, шаман мәдениеті мен бақсылық өнерін ығыстырғанмен, олардың намым-санімдерінде шаман дінінің ізі сақталып қалды. ]] Шаманизм - қазақша баламасы бақсылық. Дәстүрлі ой машығының ең көне түрлерінің бірі. Тотемизмнен кейінгі, монтеистік діндерден бұрынғы жөн-жоралғылы магикалық дүниетаным. Шаманизмдегі басты нәрсе - бақсы мен бақсы жүргізетін салт-жоралғылар. Бақсы әрекеттерінің бәрі де магикалық ойлау тәсілінен қүрылған.Магия дегеніміз нақты дүниеге ықпал ету. Осы әрекеттердің барысында біраз ауыз әңгімелер пайда болады, олар бірте-бірте белгілі халықтың мифологиясын қүрайды. Дереккөздер
Қызылша нематоды

Қызылша нематоды— мал азықтық, ас және қант қызылшасының тамырын қазатын а. ш. құралы. Қызылша нематоды қазғаннан кейін қызылшаның сабақ, жапырақтары қолмен тазартылады. Қызылша нематодытың негізгі бөлшектерінің бірі көлденең қойылған белдеу темір, оған алмалысалмалы қопарғыш күрекшелер бекітіледі. Қатар аралықтардың қашықтығына қарай күрекшелердің арасын кеңітуге, тарылтуға болады. Қызылша нематоды ауа райы бұзылып, қызылша комбайны жүре алмай қалғанда және тамыр жемістің басындағы са-бақ, жапырақ есетін бүршіктерін кеспей тазарту қажет болған жағдайда қолданылады. Дереккөздер
Кесу қаруы

Кесу қаруының ертеде қолданылған екі жүзді, тізу келген түрі – «семсер». Ал сыртына иіліп, қайқы келген бір жүзді қару «қылыш» деп аталады. Қылыштың өте қайқы болып келетін «наркескен», ұшы екіге айырылатын «зұлпықар», шапқанда ауыр болу үшін басы үлкейтіліп, жалпақ жасалынған «алдаспан» деген үлгілері бар. 18-19 ғасырлардан бастап қазақтар басы түзілеу «сапы» аталатын балдақсыз қаруды қолдана бастады. Қылышты, сапыны салатын қабын «қынап», ал оның белге тағуға арналған бауын «қылышбау» деп атайды. Қынаптар ағаштан жасалған. Олар терімен, матамен қапталып, күміс, алтын және асыл тастармен әшекейленген. Кесу қаруларының жүзі қысқа келген түрі – қанжар мен пышақ. Жауынгерлер оларды соғыста тек көмекші құрал ретінде пайдаланған. Күнделікті тұрмыста қазақтар ұлттық пышағымен қанжарын міндетті түрде кісе белдікке тағып жүрген. Қанжар, пышақтардың сабы мүйізден, сүйектен, ағаштан жасалып, қыны теріден тігіліп, жалпақ үшбұрышты, төртбұрышты алақанмен біткен. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Соғу қаруы

Бес қарудың соңғы түрі – соғу қаруы. Бұл қару басының пішініне, қызметіне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Ертеден пайда болған басы мен сабы тұтас, түбірлі ағаштан жасалған соғу қаруы – шоқпар. Бастары металдан құйылған қарудың ауыр түрі «күрзі» деп аталады. Соғу қаруының үшінші түрі – әскер басының лауазым белгісіне айналған «бұздыған». Ол – басы бірнеше тілімді, темірден жасалған жеңіл шоқпар. Басы сабына қайыспен, не шынжырмен жалғанған шоқпар – «босмойын». Соғыс кезінде батырлардың жауынгерлік жекпе жегі осы 5 қарумен айқасу (садақпен атысу, найзаласу, қылыштасу, балталасу және шоқпарласу) түрінде өткен. Кәзіргі замандағыдай көшпелі халықтарда әскер құрамы қару түрлеріне қарай бөлінген. 5 қарудың әр түрін жете меңгерген жауынгерлерден арнайы садақшылар, найзагерлер, қылышкерлер, айбалташылар, шоқпаршылар әскери қосындары құрылған. Ал бірнеше қаруды меңгерген, 5 аспап батырлардан ауыр қаруланған гвардиялық бөліктер жасақталған. Бүкіл әскердің ашық майдандағы ұрысы да осы жауынгерлік қару түрлерін қолдануға негізделетін. Шайқас алыс қашықтықтан садақпен атумен басталып, адамдарды, аттары шығынға ұшыраған жау әскермен жақын қашықтықта бетпе-бет айқаста найзаласумен жалғасады. Одан әрі қарай қоян-қолтық шайқаста қылышпен шабысу, айбалта, шоқпар жұмсау арқылы жүргізілген. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Финикс

Фи́никс — АҚШ-тың Аризона штатының астанасы және ең үлкен қаласы. Қала 1881 жылы 25 ақпанда бұрынғы үнді қалашығының орнында қаланған. Қаланың атауы Феникс құсының атымен байланысты. Финикс қаласы Американың 6-шы ірі қаласы. 2011 жылға сәйкес, халық саны - 1 469 471 адам. Маңындағы орналасқан елді мекендермен бірге 4 миллионды агломерация құрайды. Бауырлас қалалары * Гренобль , Франция * Калгари , Альберта, Канада * Катания , Италия * Прага , Чехия * Рамат-Ган , Израиль * Тайбэй , Тайвань * Чэнду , Китай * Химедзи , Япония * Эннис (, ), Ирландия * Эрмосильо , Мексика Дереккөздер
Елетміш Білге қаған ескерткіші

Могон Шине Усудан шыққан Елетміш Білге қаған ескерткіші Яглакар әулетінен шыққан ең атақты ұйғыр қағанына арналған. Ол 1909 жылы Г.Расмстед басқарған фин экспедициясы жұмыстарының арқасында табылып, әлемнің көптеген тілдеріне аударылған. Жазбаның мазмұнында түркілер мен ұйғырлардың бүкіл Орта Азияға үстемдік жүргізбекші болған шайқастары баяндалған. Елетміш Білге қағанының тоғыз-оғыз тайпасын біріктіруі үлкен ерлік болды. Онда ұйғыр әскерлерінің қытай көтерілісшілерін басып тастағаны және сол үшін қытай императоры оларды бағалы сыйлықтармен марапаттағаны суреттеледі. Ішкі қақтығыстар ұйғыр қағандығының басты оқиғасына айналған еді. Оған рубасы Яглакар қағанның билігін бекітіп тағайындау себеп болды. 749 жылы қаған әскері Тай Білге-тұтұқтың басшылығымен 747 жылы басталған оғыздардың көтерілісін басты. Ал 754-755 жылдары байарку-чик-қырғыздар күйреді. Елетміш Білге қаған ескерткіші – ең атақты ежелгі ұйғыр руналық жазбаларының туындысы. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Кэй Нисикори

Кэй Нисикори ( 1989 жылдың 29 желтоқсан айында Жапон, Мацуэда дүниеге келген) – жапондық кәсіби теннисшы, әлемдегі экс-11-ші ракетка, Жапон тарихында жеке сынында АТР рейтингінде ең ұздік теннисшы. Жетістіктері * Жеке сында АTР сериясындағы турнирлерде 5 дүркін жеңімпазы. * Жеке сында әлемдегі экс-11-ші ракетка. * Жеке сында Үлкен шлемның 1 дүркін 1/4 финалисты (Australian Open-2012). * Жұптық сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 1 дүркін жеңімпазы (Roland Garros-2006). * Жеке сында юниорлар арасында әлемдегі экс-жетінші ракетка. * Жұптық сында юниорлар арасында Үлкен шлем турнирінің 1 дүркін жартылай финалисты (Australian Open-2006). Жалпы Ақпарат Кейдің әкесі Киёси инженер, ал анасы Эри музыкадан мұғалім екен. Ұлкен апасы бар, аты Рэйн. Флоридада тұрады, Ник Боллетьери академиясында жаттығады. 5 жасынан тенниспен жаттыға бастаған екен. 2007 жылдан бастап кәсіби теннисшы. Бапкерлері - Данте Боттини және Майкл Чанг. Спорттық карьерасы Жыл соңындағы рейтингі Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке сында АTР турнирлердің финалы (7) Жеңістер (5) Жеңілістер (2) Жеке сында фьючерстер мен челленджердің финалы (8) Жеңістер (6) Жеңілістер (2) Жұптық сындарда өнер көрсету Жұптық сында фьючерстер мен челленджердің финалы (2) Жеңістер (2) Сілтемелер * [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Kei-Nishikori.aspx ATP сайтындағы профилі] * [http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=100029697 ITF сайтындағы профилі] * [http://www.daviscup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100029697 Кубок Федерации сайтындағы профилі]
Томас Беллуччи

Томас Кокширали Беллуччи ( 1987 жылдың 30 желтоқсан айында Бразилия, Тиетеда дүниеге келген) – бразилиялық кәсіби теннисшы . Жетістіктері * Аралас жұпты сында Үлкен шлем турнирінің 1 дүркін жартылай финалисты (Roland Garros-2011). * Жеке сында AТР сериясындағы турнирлерде 3 дүркін жеңімпазы ( барлығы – 4). Жалпы Ақпарат Томас екі баланың бірі, Беатрис деген ұлкен апасы бар. Әкесінің аты Ильдебрандо, анасы Мария Регина Беллуччи. 2005 жылдан бастап кәсіби теннисшы. Жақын арадағы мақсаты жеке сындағы АТР рейтингінің Топ – 20-на кіру. Бапкері Даниэль Орсанич, Франсиско Клавет. Спорттық карьерасы Жеке сындағы жыл соңындағы рейтингі * 2013 — 125 * 2012 — 33 * 2011 — 37 * 2010 — 31 * 2009 — 36 * 2008 — 85 * 2007 — 202 * 2006 — 583 * 2005 — 878 Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке сында АТР турнирлердің финалы (5) Жеңістер (3) Жеңілістер (2) Жеке сында фьючерстер мен челленджердің финалы (15) Жеңістер (9) Жеңілістер (6) Жұптық сындарда өнер көрсету Жұптық сында АТР турнирінің финалы (1) Жеңістер (1) Жеке сындағы Үлкен Шлем турнирларда Өнер Көрсету Сілтемелер * [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Thomaz-Bellucci.aspx ATP сайтындағы профилі] * [http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=100052372 ITF сайтындағы профилі] * [http://www.daviscup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100052372 Кубок Дэвиса сайтындағы профилі]
Мораль философиясы

Мораль философиясы – қоғамдық сананың өте көне формасы, ол қоғамдық қарым-қатынастармен бірге туындап, өсіп, өрбіп отырған. Адамдардың бір-бірімен, әлеуметтік топтармен, қоғамның барлық жүйелерімен қарым-қатынасын реттейтін ұстанымдар мен іс-қимылдардың, нормалардың жүйесі. Моральдық нормалар адамдардың арасындағы қарым-қатынасты Ізгілік пен Зұлымдық тұрғысынан бағалауға сүйенген. Адамдар іс-әрекетін мынау жақсы немесе жаман деп бағалаған. Алғашқы қауымдастықтарда адамдар өз арасындағы мәселелерді адамгершілік негізіне сүйеніп шешіп отырған. Рудың ертеден бері қалыптасып қалған әдет ғұрыптары қоғам мүшелерінің еркіне сай келгендіктен, олардың қажетін өтейтін болғандықтан, әдет-ғұрыптарды мүлтіксіз орындау әркімнің үйреншікті дағдысына айналған. Мораль барлық азаматтардың мүддесін, арман-тілегін, еркін білдіреді, қоғам мен адам мүдделерінің дұрыс ара-қатынасын бейнелейді, жеке адамның мүддесін жоғары қойып отырады: кез келген азаматқа оның ұлтына, байлығына қарамастан басқа адамдармен тең екендігін көрсетеді; іс-әрекетті бағалау үшін бірдей өлшем ұсынады. Олар көпшіліктің үлгі-өнегесі, әдет-ғұрып, қоғамдық пікірдің ықпалы арқылы нығая түседі. Сондықтан мораль талаптары жеке біреудің жарлығымен тағайындалмайды, ол адамдардың барлығы орындауға тиісті мінез-құлық формасы болып табылады. Моральдық сананың мәнін терең түсіну үшін оны құқықтық санамен салыстырып көрейік. Мораль мен құқықтың бір-бірінен айырмашылығы мынада: # қалыптасуы жағынан: мораль қоғамның пайда болуымен бірге қалыптасады, ал құқық мемлекетпен бірге туындайды. # айтылу түрі жағынан: мораль қоғамдық сананың түрі ретінде адамдардың іс-әрекетінде тікелей өмір сүреді, ал құқық арнайы нормативті актілерде көрініс табады; # әрекет ету аясы тұрғысынан мораль барлық қоғамдық қарым-қатынасты реттей алады, ал құқық тек іргелі, өзінің шамасы келетін қатынастарды ғана қамти алады. # әрекет ету мерзімі жағынан: моральдық нормалар оларды түсіне бастаған уақыттан бастап іске қосыла береді, ал құқықтық нормалар арнайы белгіленген уақыттан бастап қана әрекет ете алады. # іске асыру тәсілі жағынан: моральдық нормалар қоғамдық ықпал арқылы іске асырылады, ал құқықтық нормалар мемлекеттің араласуын қажет етеді. # бағалау өлшемі тұрғысынан: моральдық нормалар қоғамдық қарым-қатынасты ізгілік пен зұлымдық тұрғысынан реттейтін болса, ал құқықтық нормалар заңды, заңсыздық тұрғысынан реттейді. Дереккөздер
Александровка (Мағжан Жұмабаев ауданы)

Александровка — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Возвышен ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2019 жылға дейін таратылған "Александров ауылдық округі" орталығы болған. Географиялық орны Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 64 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 704 адам (350 ер адам және 354 әйел адам) болса, 2009 жылы 455 адамды (221 ер адам және 234 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Алуа (Солтүстік Қазақстан облысы)

Алуа — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Возвышен ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. 2019 жылға дейін таратылған "Александров ауылдық округі" құрамында болған. Географиялық орны Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 75 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 214 адам (115 ер адам және 99 әйел адам) болса, 2009 жылы 146 адамды (81 ер адам және 65 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Жүрек ұстамасы

Жүректік ұстама - Жүректік ұстама күтпеген кезде алдын ала ешқандай белгілерсіз дамиды. кеуделік тордағы ауыру сезімі стенокардиядағыдай, бірақ күштірек болады. Оның физикалық жүктеменмен байланысты болмауы мүмкін . Әдетте ұзаққа созылады. Жүректік ұстама кезінде тершеңдік, әлсіздік, тіпті естен тану көрініс табады. Егер жүретік ұстаманың нәтижесінде жүрек тоқтап қалса(жүректің жарылуы), науқас өлімге душар болуы мүмкін. *Қанмен қамтамасыз етудің тежелуі Тәждік артерия бітелгенде жүректік бұлшық еттің өліеттенуі дамиды. Жүректік ұстаманың ауырлығы зақымдалған бұлшық еттің аумағының көлеміне және басқа тәждік артериялардың жағдайына байланысты болады. *Энзимдердің белсенділігін бағалау Энзимдер деп аталатын протеиндерорганизмдегі химиялық реакцияларды қадағалайды. Жүректік бұлшық еттің зақымдалуы қанға энзимдердің белгілі бір түрінің бөлуіне алып келеді. Энзимдердің белсенділігін анықтау жүректік бұлшық еттің зақымдалу дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді. *Энзимдердің бөлінуі Жүректік бұлшық еттен шыққан энзимдер қылтамырлар және тәждік веналар арқылы қан айналымға түседі. *Дәрілік терапия Дәрігерлер қанмен қамтамасыз етілуді жақсартатын түрлі дәрілер тағайындайды. Тромболитикалық заттектер түзілген қан ұйындыларын ерітеді, ал антикоагулянттар мен тромбоциттерге қарсы дәрі-дәрмектер қанмен қамтамасыз етілуді жақсартып, қан ұйындыларының түзілуіне кедергі жасайды. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Темірғали Рүстембеков

Темірғали Рүстембеков (1906 ж. бұрынғы Талдықорған ауданы «Байбатыр» ауылы – 1976, сонда) - белгілі айтыскер, Қазақстанның халық ақыны (1948). Ол 6 жасында шешек ауруынан соқыр болған. 8 жасында ата-анасынан айрылып жетім өсті. 14 жасында домбыраны шебер тартып, ақындық және сазгерлік дарынымен танылады. Оның артында «Атыңнан айналайын, Қараталым», «Өзім туралы», «Ақын үні», т.б. әндері қалған. Ол ақсулық Қ.Терібаев, қараталдық А.Жексенбеков, ұзынағаштық Ә.Сариев сынды ақындармен сөз сайысына түскен. Оның айтыскерлік өнерін М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Сланов, М.Әлімбаев, т.б. қаламгерлер жоғары бағалап, пікір білдірген. Т. Рүстембеков Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Екатериновка (Мағжан Жұмабаев ауданы)

Екатериновка — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Бастомар ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 46 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 271 адам (142 ер адам және 129 әйел адам) болса, 2009 жылы 33 адамды (18 ер адам және 15 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Уқырықбуын

Ұқырықбуын - қырықбуын тұқымдас көпжылдық шөп тектес өсімдік. Жеміс беретін сабағы ерте көктемде пайда болады. Олардың бұтағы болмайды, балғын ашық-қоңыр, немесе қызғылт түсті келеді. Жеміс бермейтін сабақтары кейін шығады. Олар бұтақты, жасыл, қатты, қырлы, цилиндрлі келеді. Олардың бұтақтары қарапайым, тік, көпшілігінде төрт қырлы , төрт тікті өзекті болады да, сабақ буындарында күлте бастанып өседі. Ұқырықбуын суармалы егістіктерде, жайылымдарда, шұңқыр жерлерде, кейде ағашы сирек орман ішінде өседі. Дереккөздер «Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Шандра

Шандра - (Бұйражапырақ ) – ерінгүлділер тұқымдасына көпжылдық шөптектес өсімдік. Июнь айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Қырымда, Кавказда, Краснодар өлкесінде және Орта Азияда кездеседі. Шандра шөбінде эфир майы, сапонин, холин, ащы (маррубин), маррубиин және илік заттар болады. Халық медицинасында шандра тыныс жолының созылмалы катарында, өкпе туберкулезінде, бронх демікпесінде, бауырдағы ую құбылыстарында, сары ауруда, етеккірі бұзылғанда, безгеккте, шеменде, геморрой ауруында, қан аздықта, құраспада және ас дұрыс қорытылмаған жағыдайда қолданылады. Дереккөздер «Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Марин Чилич

Марин Чилич ( 1988 жылдың 28 қараша айында Югославия, Междугорьеда дүниеге келген) – хорваттық кәсіби теннисшы, әлемдегі экс-9-ші ракетка. Жетістіктері * Жеке сында АTР сериясындағы турнирлерде 11 дүркін жеңімпазы . * Жеке сында әлемдегі экс-9-ші ракетка. * Хорватия ұлттық командасының құрамасында Девис Кубогының жартылай финалисты (2009). * Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның бір дүркін жеңімпазы (Roland Garros-2005). * Жұптық сында Orange Bowl-2005 турнирының 1 дүркін финалисты . * Жеке сында юниорлар арасында әлемдегі экс-1-ші ракетка. Жалпы Ақпарат Марин төрт баланың бірі, екі ағасының аттары Винко мен Горан, ал кіші інісінің аты Миле. 7 жасында Маринды тәтесі Таня алғаш рет тенниспен таныстырды. Ұнататын корттары – хард және шөп. 2005 жылдан бастап кәсіби тенисшы. Бапкері - Боб Бретт, Горан Иванишевич. Достары «Чила» деп атайды. Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке сында АТР турнирлердің финалы (20) Жеңістер (11) Жеңілістер (9) Жұптық сындарда өнер көрсету Жұптық сында АТР турнирінің финалы (1) Жеңілістер (1) Сілтемелер * [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Marin-Cilic.aspx ATP сайтындағы профилі] * [http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=100018489 ITF сайтындағы профилі] * [http://www.daviscup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100018489 Кубок Дэвиса сайтындағы профилі]
Реликт шағала қорықшасы

Реликт шағала қорықшасы — 1972 жылы ұйымдастырылған. Оның мақсаты - дүние жүзінде, ТМД елдерінде өте сирек кездесетін шағаланың түрін сақтап қалу. Бұл құсты алғаш рет 1968 жылы Зоология институтының ғылыми қызметкері Э.М. Әуезов тапқан. Содан бері Реликт шағала жаңа түр болып енді. Бұл орнитология ғылымындағы үлкен жаңалық болды. Ғалымдар сирек құсты зерттеу, қорғау мақсатымен су құстарына бай Алакөл аумағын қорық жасауды ұсынды. Соның нәтижесінде көл аумағына қорықша статусы берілді. Оның ауданы 3 мың гектар. Негізгі ядросы – Орта, Үлкен Аралтөбе жерлері. Құстың қоры аз (240-300) ғана. Қазір бұл құс дүние жүзіндегі деңгейде қорғауға алынып отыр. Дереккөздер
Тоққұдыс

Тоққұдыс - ерінгүлділер тұқымдас көпжылдық шөптектес өсімдік. Биіктігі 50-60 см. Сабағы тік өседі. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, жіңішке қияқты, жұмсақ мамықты, түп жағы жүрекше тәрізді. Химиялық құрамы аз зеріттелген. Қолданылуы Халық медицинасында оны истерия, талма ауруларына қарсы қолданады. Тұққұдыстың екінші бір түрін - орман тоққұдысын әйелдердің бала тапқаннан кейінгі кезде жатырынан қан кетіп, жытыр атониясына ұшырағанда қолданады. Дереккөздер «Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Томарбояу

Томарбояу - кермек тұқымдас көпжылдық шөп тектес өсімдік. Ол орман жағалауында, құрғақ және тасты беткейлерде өседі. Томарбояудың тамырында 9%-дан 19 %-ға дейін илік заттар, галла және эллага қышқылдары, фетонциндер, бояғыш заттар кездеседі. Халық медицинасында томарбояуды іш өткенде және қан тоқтату қажет болғанда біраз уақыттардан бері пайдаланылып келген. Сондай-ақ қышқылдығы жоғары қарын катарында, қарын төмен түскенде, дизентерияда әдейі жасалған қайнатында кейде тұнба түрінде жиі қолданады. Дереккөздер «Дәрілік өсімдіктер Энциклопедиясы » М. Қожабеков.
Толғақшөп

Толғақшөп – көкгүлдер тұқымдасына жататын көп жылыдық өсімдік. Оның сабағы тік, төрт қырлы болып келеді. Қарама-қарсы орналасқан сопақша немесе түзу қияқты жапырақтарының бетінде ұзынша тарама тарамасы болады. Кішкене ал-қызыл гүлдері қалақан тәрізді гүл шоғырына топталған. Биіктігі 15-30 см. Химиялық құрамы Толғақшөптің құрамында: түссіз призмаға ұқсас эритаурин және эритроцитаурин - түссіз кристалдар бар. Одан эритрицин деп аталатын алкалоид және эфир майы мен шайыр да бөлініп алынады. Дереккөздер «Дәрілік өсімдіктер энциклопедиясы» М. Қожабеков.
Тактильдік рецепторлар

Тактильдік рецепторлар Сипап сезуді теріде немесе одан терең тіңдерде орналасқан рецепторлар жүзеге асырады. Бұл рецепторлар импульстарды жұлынға және мидың негізіне жеткізеді. Сол жерден импульстар мидың жоғары орналасқан бөліктеріне өтеді. Бұл рецепторлардың кейбірі капшықаен қапталады, басқалары бос орналасады. *Меркель дискі Жеңіл сипауды және қысымды қабылдайтын бұл рецепторлар терілік эпидермистің түксіз аймақтарында орналасады. *Мейсснер денешігі Бұл- жеңіл сипауды қабылдайтын, қапталған жүйкелік ұштар. Олар ауыз, ерін, қабақ, жыныстық сыртқы мүшелерде, емізіктерде орналасқан. *Руффини денешігі Қапшықпен қапталған, ұзақ сипау нәтижесінде одан терең тіндерге қысым түсуін қабылдайтын рецепторлар. Руффини денешіктері қапшықтарда орналасады. *Пачини денешігі Ірі, қапшықпен қапталған рецепторлар, терінің терең қабаттарында, сонымен қатар несепқуықтың қабырғаларында, буын бұлшық еттердің жанында орналасқан. Олар вибрация мен қысымның өзгеруін қабылдайды. *Шаш өзегінің сезімтал рецепторлары Түк қапшасының айналасында орналасқан бос жүйкелік ұштар сипауды және жеңіл қимылды сезеді. *Бос жүйкелік ұштар Жеңіл сипауды, қысымды, ауыру сезімін және температурының өзгеруін сезетін миелинсіз, кең тармақталған сенсорлар тері мен дәнекер тіннің барлық түрлерінде кездеседі. Дереккөз: *Қазақ энциклопедиясы
Николас Альмагро

Никола́с Альма́гро Са́нчес ( 1985 жылдың 21 тамыз айында Испания, Мурсияда дүниеге келген) - испаниялық кәсіби теннисшы, әлемдегі экс-9-ші ракетка. Жетістіктері * Жеке сында АTР сериясындағы турнирлерде 12 дүркін жеңімпазы . * Жеке сында әлемдегі экс-9-ші ракетка. * Испания ұлттық командасының құрамасында Девис Кубогының жеңімпазы (2008). * Жеке сында Үлкен шлемның 4 дүркін 1/4 финалисты (Roland Garros-2008, 2010, 2012, Australian Open - 2013). Жалпы Ақпарат Николас 8 жасынан бастап тенниспен шұғылданады. Николастың бапкері - Самуэль Лопес. 2011 жылдың 2 мамырында әлемнің АТР рейтингінде Николас ең жоғарғы 9-шы орынға жәйғасты. Жыл соңындағы рейтингі Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке сында АТР турнирлердің финалы (21) Жеңістер (12) Жеңілістер (9) Жұптық сындарда өнер көрсету Жұптық сында АТР турнирінің финалы (1) Жеңілістер (1) Жеке сындағы Үлкен Шлем турнирларда Өнер Көрсету {| class="wikitable" Сілтемелер * [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Nicolas-Almagro.aspx ATP сайтындағы профилі] * [http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=100025487 ITF сайтындағы профилі] * [http://www.daviscup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100025487 Кубок Дэвиса сайтындағы профилі]
Гожахмет Садвақасов

Гожахмет Садвақасов (1939 жылдың 15 маусымы, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Үлкен Ақсу ауылы — 1991, Алматы қаласы) — ғалым, филология ғылымдарының докторы (1927), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1975). Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты (1977). 1950 жылы ҚазПИ-ді, 1953 жылы Қазақстан ғылым академиясының аспирантурасын бітірген. 1953-60 жылдары республика ғылым академиясының ұйғыр-дүнген мәдениеті және тіл институтытының кіші, аға ғылыми қызметкері, 1964-74 жылдары Тіл білімі институтының ұйғыртану бөлімінің аға ғылыми қызметкері. 1986-88 жылдары Ұйғыртану институтының директоры. Ол — бірнеше лексикографиялық еңбектің авторы. Әсіресе, оның “Ферғана жазығы ұйғырларының тілі және өзбек диалектілерінің өзара әсерінің мәні” атты монографиясы (1972) түркітану саласына қосылған аса құнды ғылыми еңбек болып саналады. Сонымен қатар, Садвақасов ұйғыр халқының фольклорын жинап, зерттеуге де көп үлес қосты. Үйғыр ауданының Үлкен Ақсу ауданындағы орта мектеп, Алматы қаласындағы көшелердің бірі Садвақасовтың есімімен аталады. Шығармалары # Көне ұйғыр тілі (1975); # Көне ұйғыр жазба ескерткіштері (1975); # Үйғыр тілі (1984); # Ұйғыр әдеби тілі орфографиясы және графикасы (1984). Дереккөздер
Чезаре Бальбо

Чезаре Бальбо, итал. Cesare Balbo (21 қараша 1789, Турин — 3 шілде 1853, Турин) - граф, либералдық монархия бағыттағы итальян саяси қайраткері, тарихшы, жазушы. Негізгі саяси бағыты "Италияның үміті" (1844) атты кітабында баяндалды. Ол - күрестің революциялық әдісінен бас тартып, итальян конфедерациясын құру арқылы Италияны "жоғарыдан" біріктіру идеясын ұсынды. 1848 ж. Пьемонттың тұңғыш конституциялық кабинетінде премьер-министр және әскери министр болды. Дереккөздер
Рубцов таушығы

РУБЦОВ ТАУШЫҒЫ (semenovia rubtzovii) — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Биіктігі 40 см-ге жетеді, ұршық пішінді тамыры бар. Сабағы тік. Дегелек жапырағы жіңішке сағаққа орналасқан. Жапырақ алақаны жұмыртқа пішінді, екі рет қауырсын тәрізді тілімделген, сабақ жапырағының қандауыр пішінді қынабы бар. Шатыршагүлі 7-13 салалы, диаметрі 4 см-дей. Күлтелері сұрғылт сары түсті. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Сирек кездесетін эвдемик. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Бальбоа

Бальбоа: * Бальбоа — Панамадағы қала және порт. * Бальбоа — Испаниядағы елді мекен және муниципалитет. * Бальбоа — Колумбиядағы елді мекен және муниципалитет. * Бальбоа — би. * Бальбоа — Айдағы кратер. * Бальбоа — Панаманың ақшасы. * Рокки Бальбоа — «Рокки» сериалының кейіпкері. * Рокки Бальбоа — Рокки туралы фильмдердің алтыншысы. * Васко Нуньес де Бальбоа (1475—1519) — испания конкистадоры. * Марсело Бальбоа (1968 т.ж.) — америкалық футболшы. * Хавьер Бальбоа (1985 т.ж. ) — футболист.
Сан-Диего

Сан-Дие́го — АҚШ-ының оңтүстік-батысында орналасқан қала.Калифорния штатындағы Сан-Диего округінің әкімшілік орталығы.Мексика мен АҚШ шекарасының маңында, Тынық мұхитының жағалауында орналасқан. Сан-Диего елдегі 8-ші, ал Калифорния штатындағы 2-ші ірі қаласы.2014 жылға сәйкес, қаланың халық саны 1,345,895 адам, маңындағы орналасқан елді мекендермен-2,9 миллион адам.Сан-Диего-өркендеуіш қала.2006 жылы Money Magazine журналының "өмір сүру үшін ең жақсы" рейтингінде қала 5 орынды иемденді. Жылдық орташа температурасы — 17,6 °C. Желдің орташа жылдамдығы — 2,7 м/с. Ауа ылғалдылығы— 71 %. Халқы 2014 жылы қаланың халық саны 1,345,895 Этностық құрамы: * 58,9 % — ақтар * 28,8 % — латиноамерикандықтар * 15,9 % — азиаттар * 6,7 % — афроамерикандықтар * 0,6 % — үндістер * 12,3 % — басқалары Бауырлас қалалары * Алкала-де-Энарес, Испания * Варшава, Польша * Владивосток, Ресей Федерациясы * Джелалабад, Афганистан * Иокогама, Жапония * Кавите, Филиппиндер * Кампинас, Бразилия * Леон, Мексика * Перт, Аустралия * Тайчжун, Тайвань * Тема, Гана * Тихуана, Мексика * Чонджу, Оңтүстік Корея * Эдинбург, Шотландия, Ұлыбритания * Яньтай, Қытай Дереккөздер
Бальбоа (Леон)

Бальбоа (Леон) — Испаниядағы елді мекен және муниципалитет, Кастилия Автономдық бірлестігіндегі Леон провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Эль-Бьерсо ауданына (комаркасы) кіреді. Тұрғыны 398 адам (2010 жыл). Сыртқы сілтемелер * [http://www.ayuntamientodebalboa.com/ Web del ayuntamiento] * [http://www.dipuleon.es/frontdipuleon/townSearch.do;jsessionidA1DE2B5F98BBD8BED076E4173D13D32C?actionviewCategory&id4525&publicationID785802 Balboa en la Diputación de León] * [http://www.castillosnet.org/leon/LE-CAS-007.shtml Castillo de Balboa]
Сұлтанғали Садырбаев

Садырбаев Сұлтанғали (1931 жылдың 15 тамызында Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақыстақ ауылы) — ғалым, филология ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). 1955 жылы ҚазМУ-ді, 1962 жылы Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет жөне өнер институтының аспирантурасын бітірген. 1955-57 жылдары еңбек жолын орта мектептің мұғалімі ретінде бастаған. 1958-59 жылдары “Лениншіл жас” газетінің өдеби қызметкері болып істеді. 1962 жылдан ҚазМУ-де оқытушы-профессор. Қазір осындағы “Қазақ фольклористикасы” ғылыми-зерттеу лабораториясының жетекшісі. Садырбаевтың ғылыми еңбектері қазақ фольклорының эстетикасы мен этнографиялық сипатын, шешендік өнерді, қазақ-қырғыз этностарының тарихи негіздерін зерттеуге арналған. Еңбектері Ол “Фольклор жөне эстетика” (1976), “Қазақ халқының ауыз әдебиеті” (1977), “Қазақ халық әдебиеті” (1990), “Халық әдебиетінің тарихи негіздері” (1992), “Жамбыл жөне фольклор” (1996), “Фольклор жөне публицистика” (2002) атты оқулықтар мен монографиялардың авторы. Анасы Мәстүраның өнегесімен Сүйінбай өлеңдерін жинау, зерттеп, жариялау ісіне үлкен үлес қосты. 1982-96 жылдары Ж. Жабаев тың академиялық толық жинағын шығарды. Мұрын жырау дың “Қырымның 40 батыры” жыры туралы монография жазды. “Сөздің пірі — Сүйінбай”, “Жамбьіл: адамзаттың ұлы жыршысы”, “Қарасай батыр” және “Қыз ұзату” деректі телефильмдердің авторы. Марапаттары 2003 жылы Садырбаевқа “ҚР-ның ғылымын дамытуға сіңірген ерекше еңбегі үшін” ғылыми атағы берілді. Садырбаев Сұлтанғали Жамбыл ауданының және Форт-Шевченко қаласының "Құрметті азаматы". Дереккөздер
Бальбоа (кратер)

Бальбоа кратері Айдың көрінетін жағындағы кратер. Аты 1964 жылы испаниялық конкистадоры Васко Нуньес де Бальбоаның (1475 — 1519) құрметіне берілген. Нектар немесе Нектрға деінгі кезенде қалыптасқан. Кратер сипаттамасы Ең жақын көрші кратері - оңтүстік-батыс жағында жабысып тұрған Дальтон кратері. Шығысында Боран мұхиты тұр . * Кратер диаметрі 69,19 км, * тереңдігі 2,14 км. * Кратер орталығының селенографиялық координаты - , Дереккөздер
Қызылша сиреткіш

Қызылша сиреткіш— қызылша қатарын сиретіп, тойырағын қопсытып, арам шөп отайтын машина. Қызылша көктеп шығудан 3—4 кун бұрын егістікті тырмалайды. Ол арам шөптің қаулап өсуін кемітеді. Қызыл-ша алғашқы екі жапырағын салғанда Т-38М және «Беларусь» тракторына агрегатталған УСМП-5,4 Қызылша сиреткішпен си-ретіледі. Қазақстанда көп қолданыла-тын ППС-6 Қызылша сиреткіші Т-28, ДТ-24 және «Беларусь» тракторына агрегаттала-ды. Ені 3,6 м, жұмыс онімділігі сағатына 2,9 га. Қызылша сиреткішті тракторист басқа-рады. Дереккөздер
Бальбоа (ақша)

Бальбоа — Панама Республикасының ақшасы, АҚШ долларымен қатар жүреді. 1 бальбоа 100 сентесимоға тең. 1904 жылы еңгізілген. Атын испания конкистадоры Васко Нуньеса де Бальбоаның құрметіне атаған. 1934 жылға дейін бальбоа 1, 5048 г таза алынға тең болған. Бұл көрсеткіш АҚШ долларынан артық еді (АҚШ доллары 1, 50463 г таза алтынға тең еді), бірақ шын мәнінде 1 бальбоа 1 АҚШ долларына тең болған.1934 жылдан бастап ресми түрінде АҚШ долларымен қарым-қатынасы 1:1 болып есептелді. Мәнеттері және банкноттары Айналымда 2, 1, 1/2, 1/4, 1/10 бальбоаға тең мәнеттер, 5 және 1 сентесимо бар. Және есетелік мәнеттер, құны 500, 200, 100, 75, 50, 20, 10, 5 және 1 бальбоаға тең болып шығарылған. 1941 жылы 20, 10, 5 және 1 бальбоаға тең банкноттар шығарылған, бірақ олар шамалы уақыттан кейін алынып, қайтадан АҚШ долларлар заңды төлем ретінде қабылданған Сыртқы сілтемелер * [http://www.museum-of-money.org/America/panama.htm Обиходные монеты Панамы] Дереккөздер
Қызыл шұбар шымшық

Қызыл шұбар шымшық— шымшық туқымдасына жататын құс. Дене тұрқы 15—19 см, салм. 30—35 г, тортайдан үлкенірек. Басы, қанаты, құйрығы қара, арқасы ақшыл сұр, жемсауы, бауыры қызыл (ұрғашыларының бауыры ақшыл сұр) түсті. Қызыл шұбар шымшық Еуропа мен Азияда,Кавказда, көбіне қылқан жапырақты орманды жерлерде таралған. Май — июньде ағаш басына үя жасап,__4—7 жүмыртқа салалады 13-15 күн басын, балапан шыға-рады. Қызыл шұбар шымшық көбіне өсімдік жапыра-ғы, оүршігі, еркені, гүлі, түқымы жә-не сирек те болса насекомдармен қо-ректенеді. Жақсы сайраптын құс. Дереккөздер
Қырғыз-қайсақ

Қырғыз-қайсақ— Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңде қазақ халқының бұрмаланған аты. Қазақстанның Ресейге қосылған кезінен бастап қазан төңкерісіне дейінгі патша өкіметінің ресми құжаттарында қазақ халқының шын аты бұрмаланып, оған көршілес қырғыз халқының аты беріле салған. Осыған сәйкес, қазақтар туралы орыс тілінде басылып шыққан бұрынғы тарихи-этнографиялық шығармалардың біразында қазақ халқының тарихи шын аты жол-жөнекей көрсетілгенімен, қазан төңкерісіне дейінгі жалпы әдебиетте, тарихи жазбаларда, құжаттарда «Қырғыз-қайсақ» немесе «қырғыз» деген атау қалыптасқан. Тек 1925 жылдың 15-19 сәуір аралығында өткен ҚАССР Советтерінің 5-съезі қазақ халқының шын атын «қазақтар» деген атауды қалпына келтірді. Съезд шешімдерінің орысша мәтінінде «казаки», «Казакстан» деп жазылғандықтан кейінірек ҚАССР Орталық Атқару Комитеті Президиумының 1936 ж. 9 ақпанындағы қаулусы бойынша орыс тілі үшін неғұрлым дәлірек «казахи», «Казахстан» деген атау қабылданды. Дереккөздер
Қажытай Шалабаев

Қажытай Шалабаев Қажытай Шалабаев 01.06.1922 ж.Семей қаласында туған.Ұшқыш 3 жыл Отан соғысының ұшқышы болып, 50 жыл еңбек еткен ардагер. Бала жасынан кеме жөндеу зауытында еңбек етті. 7 жылдық мектептi бiтiріп, осы зауыт жанындағы 6 айлық ФЗО (фабрично-заводское обучение) мектебiнен темiршебер (слесарь) мамандығын алады. Семейдегi терi өңдеу комбинатында жұмыс iстеген. Кәсiбi- терi сұрыптаушы. 18 жасында Қажытай әскери комиссариатқа барып, Ақтөбе қаласындағы Азаматтық әуе флотының ұшқыштарын даярлайтын училищеге жолдама алды. 2 жылдық оқу орны әскери ұшқыштарды дайындайтын жедел оқыту-үйрету курсына дайындық кезінде Ұлы Отан соғысы басталып кеттi.Қажытаймен бiрге 4 жiгiт Армавирдегi әскери жойғыш (истребитель) ұшқыштарды даярлайтын 1 жылдық мектепке жiберiлдi.Бұл мектепте Пе-2 ұшағын игеруге дайындалып, 1942 жылдың басында майданға кеттi де, Ленинград және Балтық майданында жауды жаншыған 284-шi әуе дивизиясының 701-шi әуе полкiне келді.Қазақ даласының батыры Қажымұқан Мұңайтпасов өнерімен тапқан қаржысына ұшақ алып,оған Амангелді Имановтың атын беріп, 1945 жылы қан майданға жібереді. Бұл ұшақ 1945 жылы 1-ші Беларус майданындағы 284-ші авиация, 701-ші түнгі бомбардировщиктер авиаполкінің құрамындағы семейлік ұшқыш Қажытай Шалабаевқа беріледі. Осы ұшақпен 120-дан астам жауынгерлік тапсырманы орындады. Әскери әуе күштерімен бірге 1945 жылы 24 маусымда Мәскеудегі Жеңіс парадына қатысады. Қажытай Шалабаев 1944 жылы 355 ұшылым, 1945 жылы жасалған 136 ұшырылымға қатысады. 1944 жылы 20 қыркүйекте "Қызыл Жұлдыз" орденi, "аға лейтенант" шенi берiлдi."Ұлы Отан соғысының I-шi және II-шi дәрежелi" ордендерiмен, бiрнеше медальдармен марапатталады.08.05.2003 жылы 2003 жылы қайтыс болған. Сілтемелер #[http://archive.turkystan.kz/page.php?page_id35&id4719 ҚАЖЫМҰҚАН МЕН ҚАЖЫТАЙ ҰШҚЫШ] #[http://egemen.kz/old/2011/?p=312533 Қазақ спортының қаһармандары] #[http://alashainasy.kz/dak/3402/ Жауға қарсы ұшақ жасатқан Кенішбай ақын неге ескерілмей келеді? ] # [http://adyrna.kz/?p=1846 Күш атасы — Қажымұқан]