kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бозінген

Бозінген – Қалмаққырылған өзенінің алабында орналасқан өзен. Ұзындығы 45 км. Бастауы Ұлытау облысы Ұлытаудың оңтүстік-батыс беткейіндегі бұлақ суларының қосылуынан түзіліп, Қалмаққырылған өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Жағасы биік, аңғары кең. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасып, жазда қарасуға бөлініп қалады. 3 саласы бар, ең ірісі – Төрткөл. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар. Суы кермек, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бокит

Бокит – ванадаттар тобына жататын Қазақстан жерінде табылған минерал. И.И. Боктың есімімен аталған. 1959 жылы Е.А. Анкинович Қаратау ванадий кен орындарынан алғаш тауып, зерттеген. Химиялық формуласы: KAl2Fe6V10+4 [V+520O76]· 30H2O. Майда ине (ұзындығы 0,1 – 0,3 мм) тәрізді бір бағытта қатар орналасқан немесе жан-жаққа сәулеше тарамдалған агрегаттар түзіп, тау жыныстарының жарықтары мен қуыстарын толтырады. Түсі қара, қаттылығы 2,7 – 3,2, меншікті салмағы 2,97 – 3,10 г/см 3 . Бокит ванадийлі тақтатастардың үгілу қабаттарында кездеседі. Дереккөздер
Боксит

Боксит (Францияның Les Baux деген жерінде бірінші рет табылғандықтан осылай аталған) – тау жынысы, алюминий металы алынатын негізгі кентас. Бокситтің хим. құрамы негізінен алюминий гидроксидінен, сондай-ақ темір, кремний, титан, кальций, магний, марганец, фосфор оксидтерінен, т.б. құраушылардан тұрады. Түсі қызыл, қоңыр қызыл, сұр, шұбар; тығыздығы 2,9 – 3,5 г/см 3 ; қаттылығы 6-ға дейін жетеді. Құрылымы яшма, бұршақ тәріздес, оолитті, қуысты, борпылдақ болып келеді. Боксит құрамында диаспор, бемит, гиббсит, гетит, гидрогематит, каолинит, хлориттер, кальцит, галлуазит, т.б. минералдар бар. Бокситтер сілтілік, қышқыл, кейде негізді жыныстардың латериттік үгілу процестерінен көл мен теңіз суларында тұнуынан түзіледі. Бокситтің құрлықтық шөгінділерімен байланысты горизонталь күйде жататын платформалық және теңіз жағасының шөгінділерімен байланысты геосинклинальдық түрлері бар.Олар карбонатты жыныстардың карст шұңқырлары мен түрлі ойыстарда каолинит және шұбар түсті шөгінділерімен бірге кездеседі. Өндіріліп жүрген Бокситтердегі алюминий оксидінің (Аl2O3) мөлшері 28%-дан 60%-ға дейін не одан да жоғары болады. Бокситтен алюминий алу тиімді болу үшін кремнийлік модуль (Аl2O3: SіO2) 2,1 – 2,6-ден кем болмауы керек. Бокситтен бояу, фарфор, шыны абразивтер, қара металлургия флюсі, мұнай тазартатын сорбент алынады. Бокситті пісіріп цемент, электр пештерінде балқытып электркорунд алады. Аз темірлі Бокситтен отқа төзімді бұйымдар жасалады. Дүние жүзі бойынша Б-тің жалпы қоры 120 млрд. т-дан асады, оның 40 – 50%-ы барланып, есепке алынған. Бокситтің дүниежүз. өндірісі жылына 300 млн. т-ға жетеді. Қазақстанда негізгі Боксит кендері Торғай өңірінде (Амангелді бокситті ауданы) орналасқан. Республикадағы Бокситтің болжамдық қоры 1 – 1,5 млрд. т, оның 40 – 45%-ы барлануда. Боксит – кешенді кентас, одан алюминийден басқа Tі, Ғе, Gr, Ga, Nі, Nb және шашыранды элементтер (Ce, La, Y, Yb, Se, т.б.) алынады. Дереккөздер
Боқсық (өзен)

Боқсық, Бақсұқ – Есіл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысының Бұланды және Астрахан аудандары жерінде. Бастауы Көкшетау қыратынан басталып, Қалқұтан өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 171 км. Су жиналатын алабы 4930 км 2 . Боқсық жоғарғы ағысында, Капитоновка елді мекеніне дейін Қайрақты болып аталады. Өзен көктемде қар, жазда грунт суларымен толығады. Оның 10-нан астам салалары бар, ірілері: Жолболды, Мәт және Құрғақ өзендері. Жылдық орташа су ағымы 1,97 м 3 /с. Минералд. көктемде 0,2 – 0,35 г/л, жазда 1,5 – 2,0 г/л. Өзенде бірнеше бөгет бар. Суы шаруашылық қажетіне, жер суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Боқтыбай

Боқтыбай – Мұғалжар тауының оңтүстігіндегі ең биік шоқы (657 м). Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы, Біршоғыр станциясынан батысқа қарай 17 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Девон жүйесінің порфирит, туф, алевролиттерінен түзілген. Ұзындығы 7 км, ені 4 км-дей. Жер бедері Беткейлері тік, етегінде қорымтас үйінділері кездеседі. Сай-жыралармен тілімденген.Тау етегінен Шетырғыз, Қауылжар өзендері бастау алады. Өсімдігі Таудың қызғылт қоңыр топырақты жерінде бетегелі қау, далалық өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Боқтықарын (өзен, Түркістан облысы)

Боқтықарын – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Созақ ауданы Бетпақдаланың батыс бөлігімен солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 123 км. Суы мол жылдары Ащыкөлге құяды. Қар суымен толығатындықтан, өзеннің көктемде ғана тұрақты ағыны болады, жазда арнасының ойыс жерлерінде қарасуларға бөлініп қалады. Өзен суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Болаттау

Болаттау – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерінде орналасқан. Геологиялық құрылымы мен жер бедері Девонның интрузивті гранитоидтары мен элювийлі-делювийлі шөгінділерден түзілген. Қырқалы жондары тектоникалық.-эрозиялық ұсақ шоқылардан тұрады. Абсолюттік биіктігі 767 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 10 км. Беткейлері көлбеу. Етегінде бұлақтар бар. Өсімдігі Сұр қоңыр топырағында бетеге, селеу, жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, баялыш өседі. Дереккөздер
Болбыр

Болбыр – сукөріктер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Шығыс Қазақстанда Ертіс өзені мен Зайсан көлінде, ағысы баяу су бетінде қалқып немесе судың орта деңгейіне дейін батып өседі. Шоқ Болбыры деген 1 түрі бар. *Биіктігі 50 – 100 см, сабағы ұзын, су бетінде қалқып тұрады. *Қосалқы тамырлары арқылы су түбіне бекінеді. *Жапырақтары майда, сағақсыз, таспа пішінді, ұзындығы 2 см-дей. *Сабаққа кезектесіп не қарама-қарсы 3 – 5-тен топталып орналасады. *Гүлдері реңсіз, дара жынысты, бір үйлі. *Аталық гүлінде 3 тостағанша және 3 күлте жапырақшалары болады. *Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі бұршаққынға ұқсайды. *Болбырмен суда тіршілік ететін жәндіктер мен балықтар қоректенеді. Дереккөздер
Болғанмола мұнай кен орны

Болғанмола мұнай кен орны — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданында, Орал қаласынан оңтүстік, оңтүстік-батысқа қарай 240 км жерде орналасқан. 1969 жылы ашылған. Құрылымы Болғанмола дөңбек күмбезінің солтүстік-шығыс бөлігінде. Жатыс сипаты Өнімді шөгінді қабаты 1828 м тереңдікте кездеседі. Шоғырлар 2000 м тереңдікке дейін жетеді. Биіктігі 1700 м-ді, ал шоғырдың жалпы биіктігі 300 м-ді құрайды. Коллекторы төменгі триастың құмайтты және алевролитті жыныстарынан тұрады. Қанығу сипаты Кеуектілігі 20%-ға жетеді. Мұнайға қаныққан тиімді қабатының қалыңд. 3 м. Сумен аралас мұнайдың дебиті тәулігіне 7 м 3 -ді құрайды, тығыздығы 839 кг/м 3 . Құрамы Құрамында күкірт (0,13%), парафин (15,4%), шайыр (17%) бар. 200 ° С температурада буланатын фракцияның мөлшері 17,5%. Кен шоғыры іздестіру-барлау сатысында. Дереккөздер
Болғасын

Болғасын (Балғасын), Майлысай – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы өзен. Бастауы Мұғалжар тауының оңтүстігінде Шағырай үстіртінен басталып, Тебез көліне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 73 км, су жиналатын алабы 1670 км 2 . Қар суымен толығады. Наурыз – сәуір айларында 15-20 күндей тасиды. Жылдық орташа су ағымы 0,5 л/с. Болғасынға жалпы ұзындығы 10 км-дей 38 сала құяды. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Большое (көл, Абай облысы)

Большое – Ертіс өзені алабындағы көл. Географиялық орны Абай облысы Бородулиха ауданы Белағаш ауылының шығысында 18 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 12,3 км 2 , теңіз деңгейінен 308,8 м биіктікте. Ұзындығы 11,8 км, енді жері 2,4 км, жағалауының ұзындығы 27 км. Су жиналатын алабы 310 км 2 . Ең терең жері 2,5 м. Негізінен қар және жер асты суымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Жылдық су көлемінің массасы 18 млн. м 3 . Жағалау сипаты Көл жағалауында бетеге, боз, селеу, бұталы шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Большое (көл, Атырау облысы)

Большое – Атырау облысы Жылыой ауданы, Прорва метерологиялық стансасынан оңтүстікке қарай 9 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 9,84 км², теңіз деңгейінен 27,8 м төменде. Ұзындығы 18 км, енді жері 1,3 км, жағалауының ұзындығы 46 км. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды. Өсімдігі Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Большое (көл, Қостанай облысы)

Большое – Теңіз-Қорғалжын алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы, Песчанка ауылынан 1 км шығыста орналасқан көл. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 158,0 м биіктікте. Аумағы 5,13 км 2 . Ұзындығы 4,1 км, енді жері 2,1 км. Маңында Долбилово, Куриное, Торакөл, т.б. көлдер орналасқан. Негізінен қар суымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Өсімдігі Тегіс жазықты жағалауларында боз, селеу, қияқ, мажыра, бұталы ағаштардан қайың, қарағай, теректер өседі.
Большое кривое

Большое кривое – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы Пресногорьковка ауылының оңтүстігінде 8 км жердегі көл. Гидрографикасы Аумағы 4,77 км 2 , теңіз деңгейінен биіктігі 158 м. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,6 км, жағалауының ұзындығы 17,3 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Суы кермек, тұтқыр, аздап сілтілі. Жағалау сипаты Көл жағалауында жусан, бетеге, боз, селеу, бұталы шөптесіндер өседі.
Бонитет

Бонитет — табиғи қорларды бағалауға, сондай-ақ жануарлар әлемі мен өсімдіктер дүниесін, жерді, топырақты, орманды тиімді пайдаланудың салыстырмалы сипаттамасын бағалауға қолданылатын шартты көрсеткіш. Бағалау табиғат қорларының нақтылы жеке түрлерін есепке алу тұрғысында анықталады. Мысалы, мал Б-і малды тұқымдық және өндірістік топқа бөліп, малдың өнімін арттыру, тұқымдық сапасын жақсартуда жаппай қолданылатын негізгі шаралардың бірі. Орман Бонитеті – орман шаруашылығының өнім көрсеткіші. Бұл отырғызылған ағаштардың жасына қарай, олардың орташа биіктігімен анықталады. Өнім көрсеткіші 1-ден 5-ке дейінгі 5 класқа бөлінеді (бұл жерде аласа ағаштар сапасыз өнім). Ал топырақ Бонитеті – оның құнарлылығын анықтап, ауыл шаруашылығы үшін өте маңызды жер бедерін, ылғалды, микроклиматты, т.б. көрсеткіштерді есепке алады. Қосымша Бонитет — кейбір табиғи ресурстарды (пайдаланатын жерді, топырақты, орманды және тағы да басқалары) ұтымды пайдалану максатында бағалауға қолданылатын хиартты көрсеткіш (балл). Бағалау кезіндегі барлық сәттерде жер бедері, микроклимат, ылғалдылық және табиғаттың жергілікті басқа да ерекшеліктері туралы мәліметтер пайдаланылады. Жерді бонитеттеудің негізіне бағалануы ең маңызды агрономиялық қасиеттері бойынша жүргізілген топырақтың салыстырмалы құнарлылығы алынады. Дереккөздер
Боралдай қорықшасы

Боралдай қорықшасы – республикалық мәні бар мемлекеттік табиғи кешенді қорықша. Құрылуы 1967 жылы Түркістан облысының Түлкібас ауданында ашылған. Қорықша Батыс Тянь-Шань өңіріндегі өсімдіктер мен жануарлардың эндемик түрлерін қорғау мақсатында ұйымдастырылған. Қорықшада сирек кездесетін Түркістан аршасы, Согдиан шағаны, алша, т.б. өсімдіктер түрлері өседі. Қорықша жерінде Ақсу-Жабағылы қорығының Қарабастау жеміс-жидектерді аудандастыру телімі орналасқан. Дереккөздер
Боран

Боран — күшті желдің (жылд. 15 м/с-тан астам) әсерінен топырақтың, құмның, қиыршықтастың, қардың ұйтқып соғуы. Боран соққан кезде айнала түтеп, ештеңе көрінбей кетеді. Шаруашылыққа орасан зор зиянын тигізеді. Қарлы Боранның Қазақстанда «Арқаның ақ бораны», «ақтүтек», құмды өңірлерде Мойынқұм бораны деп, тауаралық аңғарлар мен жазықтықтағы Боранды Ебі Бораны, Сөгеті Бораны деп атайды. Қазақ атауларында жаяу борасын, суырынды борасын, ақ боран деп те атай береді. Боран — қатты жел соққандағы және ауа температурасы төмен болған кездегі бұрқасын. Термин, негізінен, Қазақстан мен Сібірдің далалы аудандарында қолданылады. Дереккөздер pl:Wiatr#Lokalne wiatry nazwane
Боранқұл мұнай кен орны

Боранқұл мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу ауылынан солтүстік-батысқа қарай 108 км жерде орналасқан. Кен орны сейсмикалық барлау және терең бұрғылау нәтижесінде 1959 жылы ашылған, барлау жұмыстары 1973 жылдан жүргізіліп келеді. Геологиялық құрылымы, сипаты Боранқұл мұнай кені оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған мезозойлық асимметриялы жайпақ антиклинальда қалыптасқан. Антиклинальдың геологиялық қимасы жалпы қалыңдығы 3000 м-ден асатын төменгі пермь кезеңінен антропогенге дейінгі шөгінділерді қамтиды. Қалыңдығы 3-41 м құнарлы мұнай шоғырлары юра қабаттарында 2000-2400 м тереңдікте жатыр. Өнімді қабаттар терригенді тау жыныстарынан құралған, коллекторлары кеуекті. Тығыздығы, құрамы Мұнайдың тәуліктік өнімділігі 29-96 м 3 (газ 44 мың м 3 ). Қабат қысымы 21,4 – 25,3 МПа, температурасы 64-75 ° С. Мұнайдың меншікті салмағы 0,866 – 0,918 г/см 3 , құрамында күкірт (0,91 – 1,63%), парафин (1 – 1,69%) бар, шайыры 14,44 – 35%. Газдың құрамы: 72% метан, 3% этан, 1,5 – 3,8% пропан, 3,6 – 4,39% азот. Кен орнында барлау жұмыстары жүргізілуде. Дереккөздер
Борат

Борат – бор қышқылының тұздары. Табиғатта ашарит, гидроборацит, бура, т.б. минералдар түрінде кездеседі. Бұлардың ең маңыздысы тетрабор қышқылының натрий тұзы – бура. Борат ромбылық, моноклиндік, ішінара кубтық және тригональдық сингонияларда кристалданады. Борат сусыз және сулы болып топталады. Түрі түзсіз, аморфты немесе кристалды. Сусыз Бораттың балқу t 500 – 2000°С аралығында. Сулы Бораттың қаттылығы 2 – 5, ал сусыз Бораттікі 9. Борат кен орындары жанартаутекті шөгінді, эндогенді жапсарлы-метасоматитті және галогенді шөгінді болып бөлінеді. Қазақстанда Бораттың ірі кен орны Атырау облысы Индер ауданында орналасқан Индер тұзды күмбезі. Борат керамика, тоқыма, шыны, эмаль өнеркәсібінде, металл дәнекерлеуде және кір жуатын ұнтақ заттар дайындауда, сондай-ақ бор қосылыстарын алу үшін пайдаланылады. Бор қышқылдары негізінде орта борат аталатын қышқылдан (Н 3 ВО 3 ) шығады. Осы қышқылдан біраз су бөліп шығарсақ, ол метабор кышқылына айналады: Н3ВО 3 —Н 2 О = НВО 2 . Орта борат қышқылының 4 бөлшегінен 5 бөлшек суды алып тастатын болсақ , онан полибор қышқылдарының бірі — Н 2 В 4 О 7 шығады. Осы сияқты жолмен шығатын бор қышқылдарының түрі өте көп. Осы келтірілген мысалдарға қарағанда бораттар бір, екі, үш және онан басқа да валентті металдардан түзіле алатындығы түсінікті. Алайда бор үш валентті элемент болғандықтан, оның негізгі қышқылы орта бор болады, яғни көбінесе үш валентті комплексті анион [ВО 3 ] 3 — оның тұрақты түрі болып табылады. Сонымен қатар бораттар галоид тұздармен бірге көл шөгінділерінде көп кездеседі. Бұл жағдайда олар көбінесе гидробораттар құрайды. Дереккөздер
Борат тұз кен орны

Борат тұз кен орны – бордың, калийдің және басқа элементтердің табиғи қосындысы. Географиялық орны Атырау облысы Индер ауданы жерінде орналасқан. Құрамы Өнімді қабаттың заттық құрамы бірқалыпты емес, калийлі, калийлі-магнийлі және борлы тұздардан тұрады. Қатты жыныстағы калий қышқылы 8,5% шамасында, ал шөгінді қабат бойынша калий қышқылының мөлшері 4,54-тен 23,1% аралығында. Қабаттың қалыңдығы бірнеше метрден ондаған метрге дейін ауытқып отырады. Дереккөздер
Борацит

‎ Борацит – бораттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы Mg 3 [B 7 O 12 ]ОCl. Кристалдары куб немесе октаэдр пішінді. Ұсақ дәнді тұтас (мәрмәрға ұқсас) агрегаттар түзеді. Түсі сұр, сарғылт немесе көгілдір ақ, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 7,5; меншікті салмағы 2,95 г/см 3 . Тұз және борат кендерінде галит, сильвин, ангидрит, гипс және т.б. минералдармен бірге кездеседі. Бор өндірілетін минерал. Дереккөздер
Боргөз

Боргөз (Cenolophіum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шалғындардағы өзендердің жайылмаларында өсетін 1 түрі – Фишер Б-і (С. fіscherі) бар. Биікт. 60 см, діңгек тамырлы өсімдік. Сабағы дара, тегіс, жоғарылаған сайын тармақты. Жапырақтары үш рет қауырсынды тілімденген, төмен қарай иілген. Гүлдері ақ түсті, себет гүлшоғырына (15 – 25 гүлді) топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – домалақ, қырлы. Дереккөздер
Борлыкөл

Борлыкөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл. Ақсу кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 13 км жерде, теңіз деңгейінен 276 м жоғары орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5,1 км 2 , ұзындығы 3,5 км, ені 2,5 км, жағалауының ұзындығы 8,9 км. Су жиналатын алабы 157 км 2 . Жағалау сипаты Жағалауы жазық, түбі лайлы. Жағасында қамыс, құрақ өскен. Қар, жер асты суларымен толысады. Суы ащы, суатқа пайдаланылады. Дереккөздер
Борнит

]] Борнит, шұбар мыс кентасы (Австрия минералогы И. Борнның құрметіне аталған) — сульфиттер класының минералы. Химиялық формуласы: Cu 5 FeS 4 . Минералдық агрегаты тұтас масса немесе сеппе түрі де болады. Түсі қара, мыстай қызыл, шұбар, металдай жылтыр. Қаттылығы 3, меншікті салмағы 5,3 г/см 3 . Эндогенді мыс кендерінде, олардың қайта құнарлану белдемінде түзіледі. Борнит Қазақстанның барлық мыс кен орындарында кездеседі. Ол Жезқазғанның негізгі мыс кентасы. Дереккөздер
Боровской керамзит кен орны

Боровской керамзит кен орны - Қостанай облысы Меңдіқара ауданында орналасқан. Кен орны 1967 жылы ашылған. Жатыс сипаты Пайдалы қалыңдығы орташа қуаттылығы 10,5 м саздардың қосындысынан алынады. Құм-сазды қабатының қуаттылығы 9,5 м. Саздардан маркісі «500» болатын керамиттік гравий өндіруге болады. Оның қоры 7,1 млн. м 3 . Игеру кезінде 20 м тереңдіктегі су ағымы 15 м/сағ. деп болжамданған. Кен орны әзірше іске қосылмаған. Дереккөздер
Улексит

Боронатрокальцит – бораттар класының минералы. Хим. формуласы NaСаВ5О9·8Н2О. Сингониясы моноклиндік, минералдық агрегаттары жалбыр, бүйрек, талшық тәрізді болады. Б-тың түсі ақ, шыныдай, жібектей жылтыр, қатт. Моос шкаласы бойынша 1, жымдастығы жақсы көрінеді; тығызд. 1650 кг/м3. Б. құрғап қалған боры бар тұзды көлдерде, суларда, тұз күмбездерінде кездеседі. Б. Қазақстанда Индер, Чили, Аргентина, АҚШ-та табылған. Б-тен бор қышқылының қосылыстары алынады. Дереккөздер
Борохоро жотасы

Борохоро жотасы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының шығысындағы тау. Борохоро жотасы Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Демократиялық Республикасының аумағында орналасқан. Боророхоро жотасының ортаңғы және шығыс бөліктері Қытайда, батыс бөлігі - Тоқсанбай тауында (Оңтүстік Жоңғария). Жотада Қорғас, Шыжың, Тышқан, Көктал және Үсек шатқалдары орналасқан. Жотаның оңтүстігінде Іле алқабы созылып жатыр; солтүстігінде Жоңғар Алатауынан Көксу мен Қазан шатқалдары бөлінген; Барохудзир алқабы Жоңғар Алатауын Алтын Емел тауынан бөледі. Тоқсанбай тауының ең биігі 4370 метр. Жотаның құрамына рифтік метаморфит тау жыныстары, рифтік интрузивті түзілімдер, ерте және кеш палеозой, девондық және көміртекті эффузивті жыныстар жатады. Жотаның көтерілуі 2,5 миллион жыл бұрын басталып, жалғасуда. Географиялық орны Батыс шеті Қазақстан аумағына енеді, қалған бөлігі Қытайда. Іле өзені мен Ебінұр көлі аралығында орналасқан. Ұзындығы 250 км, абсолюттiк биіктігі 4500 м. Геологиялық құрылымы Прекембрийдің және палеозой дәуірінің кристалдық, метаморфтық тау жыныстарынан түзілген. Жер бедері Жер бедері терең шатқалдардан тұрады, олар соңғы тектоникалық қозғалыстар әсерінен қатты тілімденген. Жотаның басында 50-ден астам мұздықтар бар. Белдеулері 1800 м-ге дейінгі беткейлерде таулы-далалы, 1800 – 2800 м аралығында шалғынды орман белдеуі (шыршалы белдеу), одан жоғарыда альпі шалғыны мен нивальды (қарлы) белдеулер жатыр. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] * [https://www.sarkan-zhongaralatau-kz.online Жоңғар Алатау ұлттық паркінің ресми сайты] * [http://paleokazakhstan.info/tok.php Оңтүстік Жоңғария]
Бор рияны

Бояулық риян - риян тұқымдасы, риян туысына жататын көп жылдық, кейде білеутамырлы бұташық өсімдік. Ембі өзені мен Үстірттің солтүстігіндегі бор жыныстарынан тұратын беткейлерде жеке түп болып кездеседі. Оның жатыңқы, жуандау сабақтарының биіктігі 20 – 50 см, сырты қырлы, жоғары жағы тікенді келеді. Боз, жасыл түсті етжең жапырақтары сопақ пішінді, ұзындығы 2 – 4 см, ені 1 – 1,5 см, 2 – 3-тен шоғырлана орналасады. Жапырақтарының шеті мен асты ілгекше тікенекті келеді. Сары түсті сирек гүлдері жартылай шатырша тәрізді, олар сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі қара түсті, ұзындығы 3 – 4 мм-дей. Бор рияны өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Борсақ

Борсақ, дендростеллера (Dendrostellera) – көкендер тұқымдасына жататын бұталы өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың құмды жерлерінде, аласа тау беткейлерінде өсетін 3 түрі (құмдық Б., масақша Б., ірімасақты Б.) бар. Олардың биікт. 0,8 – 2 м. Шырматылған бұтақты сабағы болады. Жапырақтары ұзынша, шеті төмен қарай қайрылған, түкті. Аталығы 8, екі қатарға орналасқан. Гүлсерігі төрт қалақты, гүлдері масақша гүлшоғырына топталған. Сәуір – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Масақша Б. – Іле, Күнгей Алатауларының эндемигі. Б-ты құм тоқтату үшін пайдаланады. Дереккөздер
Бор сиякөгі

Бор сиякөгі – бақажапырақ тұқымдасы, сиякөк туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ембі өзенінің орта ағысының бойындағы балшықты төбелерде өседі. Биіктігі 30 см. Сабақтарының жоғары жағы бұтақтанып келеді. Дөңгелек пішінді етжең жапырақтары қос-қостан, кейде үшеуден біріге орналасады. Сары түсті гүлдері бұтақтарының ұшына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дөңгелек пішінді қорапша. Бор сиякөгі өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Борсықжүн

Борсықжүн (Mіcrogynoecіum) — алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында кездесетін 1 түрі – тибет Б-і (М. tіbetіcum) бар. Қос үйлі өсімдік, дара жынысты, тозаң гүлдері гүлжапырақсыз. Аталығы 1 – 4, гүланалық гүлдері жеке немесе шоғырлы. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі домалақ. Тұқымы жұқа қабықты, қара түсті жылтыр. Дереккөздер
Бор сылдыршөбі

Бор сылдыршөбі (Sіlene cretacea) – қалампырлар тұқымдасы, сылдыршөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Батыс Қазақстанда құмайт-саз төбелерде кездеседі. Биіктiгі 10 – 30 см, ақшыл сабақтарының түп жағы сүректенген. Жапырақтарының ұзындығы 5 – 15 см, жуандау, үшкір, шет жиегі бұдыр, имектеу келеді. Ақ, кейде қызғылт гүлдері дара, кейде 2 – 3-тен топтала орналасады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Бор сылдыршөбі тек түнде ғана гүлдейді. Оларды түн көбелектері тозаңдандырады. Жемісі – жұмыртқа тәрізді қорапша, ұзындығы 10 – 12 мм. Бор сылдыршөбі – хош иісті, сирек кездесетін реликт өсімдік, қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Борсымұрын

Борсымұрын, Порсу – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Кендірлі шығанағындағы шағын мүйіс. Сипаты Су көзі теңіз жағасына таяу жердегі ыза құдықтардан алынады. Сенек арқылы көне Хиуа жолына қосылатын ескі жол торабы Борсымұрыннан басталады. Тарихы 1917 жылға дейін Адай, Красноводск (қазіргі Түрікменбашы) уездері арасындағы су жолының бекеті болған. Дереккөздер
Бортау

Бортау, Ақтау – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы жерінде орналасқан таулы қырат, Шыңғырлау және Елек өзендері аралығында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі – 262 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 22 км-ге созылып жатыр, енді жері 12 км. Жер бедері тегіс, батысы мен шығысының сай-жыраларынан Ақсу, Шилі, т.б. кішігірім өзендер бастау алады. Геологиялық құрылымы Бор, юра кезеңдерінің әктас, кварцит, құмтасты шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Жазық жерлерінде бетеге, боз, еркек шөп, т.б. астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Борщов қызғалдағы

Борщов қызғалдағы(Tulipa borszczowii) – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты шөптесін өсімдік. Торғай, Арал өңіріндегі құмды шөлдерде, Қызылқұмда өседі. Биіктігі 20 — 40 см. Жуашығы жұмыртқа тәрізді, ені 2 — 4 см. Сабағын түк басқан. Жапырағы — 4, олар кезектесіп орналасады, сыртқа қайырылып, бұйраланған. Қызғылт-сары, қызыл, сия көк түсті гүлі — біреу. 6 аталығы, 1 аналығы болады. Тұқымынан көбейеді. Сәуір — мамыр айларында гүлдеп, мамыр — маусымда жемістенеді. Жемісі — үш ұялы көп тұқымды қауашақ. Оның ені 1,5 — 2 см, ұзындығы 2,5 — 4,5 см. Гүл қоршауының бөліктері сары , қызғылт, негізінің екі жағында қара - күлгін бөлімдері бар, сыртқы бөліктері ромб тәрізді, ішкі және теріс сына тектес - жұмыртқа сынды әсем сәндік өсімдік. Ақтөбе облысындағы Ырғыз ауданының оңтүстік - шығыс жағында өседі. Борщов қызғалдағы — өте әдемі, сирек кездесетін өсімдік, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Борыққамыс

Борыққамыс немесе Қант қамысы – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін 12 түрі белгілі. Оның мәдени түрі Оңтүстік-Шығыс Азиядан тараған. Биіктігі 6 м-ге дейін, сабағының жуандығы 5 см-дей болады. Жапырағы ұзын, жалпақ, сабаққа кезектесіп орналасады. Борыққамыс қалемше арқылы көбейеді. Жылына 3 – 5 рет орылады. Оның сабағында 16 – 18% сахароза болады. Борыққамыста қант, спирт, т.б. өндіруге, малға жем ретінде пайдаланады. Қазақстанда оның бір түрі – Жабайы борыққамыс Сырдарияның тоғайлы алқаптарында, кейде тау етегінде, өзен жиегінде, егінжайда, арық жиектерінде кездеседі. Биіктігі 2 м-дей, сабағы қатты, бірақ өзегі борпылдақ, жапырағы жіңішке, ұзын болады. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді. Мамыр – шілде айларында гүлдейді. Сабағында 2 – 4% сахароза болады. Жабайы Б-ты балғын кезінде мал сүйсініп жейді, сүрлемге салуға болады. Сабағынан ши тоқиды, жапырағынан арқан еседі, ширатып қапшық жасайды. Оның өңдеуден кейінгі қалдығын құрылыс материалдарын дайындауға және отын ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Ботабөрім

Ботабөрім, Ботабұрым – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысының Балқаш ауданы, Жамбыл облысының Шу ауданы жерлерімен ағады. Бастауы Шу-Іле тауларындағы Айтау сілемінің оңтүстік-шығыс беткейінен басталып, Іле өзені алабындағы Жалпақшидің құрғақ арнасына 10 км жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Ұзындығы 85 км, су жиналатын алабы 858 км 2 . Өзен суы ақпан – маусым айлары аралығында молаяды. Суы жайылымдарды суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ботакөз

Ботакөз, құралай – айлауықтар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Павлодар, Ақтөбе облыстарында, Алтайда, Тарбағатай, Жоңғар, Іле, Күнгей Алатауында кездеседі. Бұлар табиғи жағдайда тау беткейлерінде, жазық далада, су жағасында өседі. 12 түрі бар: бұлардың ішінде көп тарағаны орман Ботакөзі (M. sіlvatіca). Биіктігі 30 — 60 см, сабағы тік, көп бұтақты, сыртын ұзын түк басқан. Жапырағы (ұзындығы 2 — 5 см, ені 0,5 — 1,5 см) сабаққа кезек орналасқан. Көгілдір, көк түсті гүлдері ұсақ, көп гүлді, гүлшоғырына топтасқан. Мамыр — маусымда гүлдейді. Жемісі — көп дәнді жаңғақ. Бұлардың батпақ Ботакөзі, альпі Ботакөзі деген түрлері қолдан өсіріледі. Тұқымынан, кейде вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Жақсы өсіп-жетілуі үшін оларды құнарлы топыраққа, Күн сәулесі тік түспейтін көлеңкелі және ылғалды жерлерге отырғызады. Ботакөздер — хош иісті, әдемі гүлді әсемдік өсімдіктер. Дереккөздер
Ботақан мұнай кен орны

Ботақан мұнай кені — Каспий мұнайлы-газды алабында, Атырау облысы Жылыой ауданындағы Құлсары қаласының батысында 65 км жерде орналасқан. Құрылымдық сейсмикалық барлау әдісімен зерттеліп (1962 – 76), терең бұрғылау нәтижесінде кен орны 1980 жылы ашылды. Геологиялық құрылымы Геологиялық қимасы антропогеннен төменгі пермьге дейінгі шөгінділерді қамтиды. Өнімді қабаттар тұз күмбезінің үстінде орналасқан. Қалыңдығы 3,1-6,6 м орта юраның саз аралас құмтастарынан құралған мұнайлы горизонттар 1200-1450 м тереңдіктерде жатыр. Мұнай коллекторларының ашық кеуектілігі 22,5-25%, өткізгіштігі 0,05-0,15 мкм 2 . Қабат қысымы 14,2-20,4 МПа. Тәуліктік мұнай өнімдігі 14,45-32,0 м 3 . Тығыздығы, құрамы Мұнайдың тығыздығы 0,812 – 0,850 г/см 3 , күкірті аз, парафині 1,8 – 2,65%. Кен орны игерілуде. Дереккөздер
Ботақара (көл)

Ботақара – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Қарағанды облысы Бұқар Жырау ауданында, Ботақара ауылының шығысында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 7,3 км 2 (көктемгі тасқында 2 есе ұлғаяды), ұзындығы 4,2 км, ені 2,5 км, ең терең жері 5 м. Жағалауы жайпақ, құмдақ. Оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс жағалаулары аласа қыраттарға ұласады. Көлге оңтүстік-шығысынан Өткелсіз өзені құяды. Түбі сазды, тегіс. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұщы, сәл кермектеу. Суында қарабалық, теңгебалық, алабұға кездеседі. Көлде көптеген су құстары мекендейді.
Ботақара (шоқы)

Ботақара – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы, Ботақара кентінің маңындағы Жыланды тауынан батысқа қарай 6 км жердегі шоқы. Ботақара көлінің оңт.-батысында. 3 ұсақ шоқыдан тұрады. Жалпы ұзындығы батыстан шығысқа қарай 3 км, ені 1 км. Дереккөздер
Ботамойнақ (тау)

Ботамойнақ – Қырғыз Алатауы жотасының батысындағы тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Тараз қаласынан шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1637 м. Тау батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. Ботамойнақ Қырғыз Алатауы арқылы Қырғыз еліне өтетін асу жол. Бұл таудың "Ботмойнақ" аталу себебі, осы шыңға үңіліп қараса ботаның иілген мойнына ұқсайды. Жер бедері Беткейлері жарқабақты. Тауаралық ойыстардан, Қырғыз Алатауы жотасы аралығындағы ойпаңдардан бұлақтар ағып шығады. Өсімдігі Беткейіндегі қара топырағында бұталар, бетеге, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Боткөл

Боткөл – Еділ-Жайық алабындағы көл. Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданы жерінде, Нарын құмында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2,1 м. Гидрографикасы Аумағы 32 км 2 , ұзындығы 9,6 км, ені 6,6 км. Қар және жер асты суымен толығады. Жағасы жайпақ, батыс жағы сәл көтеріңкі. Желтоқсан-наурыз айларында мұзы қатады. Суы ащы, көктемнің басында ғана мал суаруға жарамды. Дереккөздер
Мұздақ ботташық

Мұздақ ботташық немесе Мұз пастинакопсисі – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда биік таулардың тасты белдеулерінде өседі. Биіктігі 15 – 20 см. Тамыры жуан, мойны қатты, тармақты. Сабағы бірнешеу. Жапырақтары сабақ түбіне топталып шығады, беті тықыр, астыңғы жағы түкті. Тостағанша жапырақтары ұсақ тісті келеді, күлтесі қызғылт күлгін түсті. Гүлдері қысқа, гүлтабаны болады. Шатырша (4 – 6 гүлді) гүлшоғырына топталған. Тамызда жемістенеді. Жемісі жалпақтау өрі сопақша келген. Сирек кездесетін эндемик түр. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Мұздақ ботташық Іле, Күнгей Алатауларының эндемигі болып саналады. Дереккөздер
Ботташық

Ботташық (Pastinaca) — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі не көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстандағы 2 түрі Тобыл, Есіл өңірлерінде, Іле, Күнгей Алатауларында, Алтайда, Каспий ойпатында өседі. Биікт. 30 — 80 см, сабағы қырлы, тік. Кіндік тамырының пішіні сәбіз не қызылшаға ұқсас. Жапырағы күрделі, тақ қауырсынды, сабаққа қарама-қарсы орналасады. Гүлдері сары түсті, майда, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған, ұсақ жәндіктермен тозаңданады. Әрбір гүлінің тостағанша және күлте жапырақшалары бес-бестен, аталығы — 5, аналығы — біреу. Аналығы екі жеміс жапырағынан тұрады, екі ұялы. Әр ұясында бір тұқым бүршігі жетіледі. Аналық түйінінің, кейін жемісінің сырты ойықтанып, қырланып кетеді. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі қос дәнді болады. Ботташықтың тамырын тағам ретінде пайдаланады және тамырындағы эфир майынан дәрі алынады. Тамыржеміс алу үшін оның тамыры жуан, етженді P. satіva hortensіs деген ерекше түрін қолдан өсіреді. Дереккөздер
Бояғыш заттар

Бояғыш заттар – түрлі материалдарды (мата, былғары, жүн, пластмасса, қағаз, т.б.) белгілі түске бояйтын қасиеті бар органикалық қосылыстар. Оптикалық ағартқыштар да Бояғыш заттарға жатады. Өсімдіктерден (кейде жануарлардан) алынатын табиғи Бояғыш заттарды адам өте ерте заманнан қолданып келеді (мысалы, ализарин, индиго, мовеин, т.б.). *1856 жылы алғашқы жасанды Бояғыш заттар алынды: поляк химигі Я.Натансон фуксинді, ал ағылшын химигі У.Г. Перкин мовеинді синтездеді. 1857 жылдан мовеин өнеркәсіптік жолмен өндіріле бастады. 1868 жылы неміс химиктері К.Гребе мен К.Т. Либерман ализаринді синтездеді. Осыдан кейін бояғыш қасиеттері табиғи Бояғыш заттардан асып түсетін жасанды Бояғыш заттар синтезделе бастады. *20 ғасырдың басында жасанды Бояғыш заттар сапасы мен өндірілу көлемі жағынан табиғи Бояғыш заттарды ығыстырып шығарды. Синтетикалық Бояғыш заттар өндірісінің дамуына орыс химигі Н.Н. Зинин үлкен үлес қосты. Ол анилин алудың жаңа жолын тапты. *Қазіргі кезде дүние жүзінде 10000-ға жуық Бояғыш заттар өндірістік жолмен шығарылады. Химикалық құрамына және құрылымына қарай Бояғыш заттар анилиндік, арилметандық, хинониминдік, күкірттік, индиголық, полициклдік, фталциандық, полиметиндік, полициклдік, т.б. болып; қолдану әдістеріне қарай Бояғыш заттар қышқылдық, тура, кубтық, күкірттік, негіздік, катиондық, активтік, тотықтырғыш, дисперсті, т.б. болып бөлінеді. Бояғыш заттардың түр-түсі оның күндізгі жарықтың белгілі бір спектрін жұтатындығына байланысты. Бояғыш заттар боялатын материалдармен химиялық байланыс түзеді, оның табиғаты әр түрлі (ковалентті, иондық, сутектік, хемоадсорбциялық) болуы мүмкін. Бояу процестері әр түрлі, көбінесе сулы ерітінділерде жүргізіледі, бірақ қазіргі кезде органикалық ерітінділер жиі пайдаланылып жүр. Көп жағдайда Бояғыш заттардың боялатын материалмен хим. байланысын тереңдету мақсатымен материалға әр түрлі тұздар сіңіріледі, кейде бояу түзілу процесі боялатын заттың өзінде жүреді, мысалы, ализаринмен, салқын әдіспен бояу. Боялған материалдың түсі қанық болу керек, бояу жарық әсерінен, әлсіз қышқылдар мен негіздердің ерітінділерінен, жуғаннан, үтіктегеннен өңін бермеуі керек. Бояғыш заттардың сыртқы мех. әсерге тұрақтылығы 5 балдық жүйемен, ал жарық әсеріне төзімділігі 8 балдық шкаламен өлшенеді. Бояғыш заттар медицинада, дәрі-дәрмек, фотореагент, биохимиялық зерттеулерде және аналитикалық химияда реагент, физ. қондырғыларда жарық өткізгіш ретінде жиі пайдаланылады. Бояғыш заттардың негізгі шикізаты – мұнай және көмір өңдеуден алынатын бензол, нафталин, антрацен, пирен, т.б. ароматты және гетероциклді қосылыстар. Бояғыш заттар өндірісі нәзік органиканикалық синтез деп аталады. Бояғыш заттарды алу технологиясы өте күрделі және бірнеше, кейде ондаған реакциялардың тізбегінен тұратын процесс, сондықтан Бояғыш заттардың құны бастапқы шикізат бағасынан ондаған есе артық болады. Бояғыш заттар саны мен сапасы белгілі бір дәрежеде қоғамның технол. дамуының көрсеткіші бола алады. Дереккөздер
Бояғыш өсімдіктер

Бояғыш өсімдіктер – тамыры, сабағы, жапырағы, гүлі, тұқымы мен ұлпаларында (діңі, қабығы) бояуыш заттар түзілетін өсімдіктер. Б. ө-дің түрі өте көп. Мыс., күнбағыс қабығынан (тек «Гигант» сортынан) мақта бояйтын қоңыр бояу, дәнінің майынан олиф дайындалады, сабағы мен жапырағынан хим. ерітінділердің көмегімен бояу алынып, айна өндірісінде қолданылады. Қоянсүйектің тамыры мен сабағынан алынатын сары бояумен жүн және мақтаны бояйды. Мұндай жүннен кілем, киіз, алаша тоқылады. Жүзгіннің сабағынан қасық, ожау жасайды да, тамырында илік зат – танин болады. Одан қызыл күрең бояу дайындалып, мұнымен тері бояйды. Адыраспанның қауашағынан қызыл күрең бояу дайындалып, онымен мақта, жүн маталарын бояйды. Шыршаның қабығынан дайындалған ерітіндімен тері иленеді де, оның тамырынан дайындалған бояумен тері бояйды, смоласын (қарамайын) қайыққа, телеграф бағаналарына жағады. Еменнің қабығынан дайындалған ерітіндімен иленген тері жұмсақ болады әрі оның бояуы кетпейді. Тал мен қайың қабығынан жүн бояйтын қоңыр бояу, қынадан шаш, тырнақ бояйтын бояу; тарандар тұқымдасына жататын бояулы таран, қазоты, атқұлақ дәнінен мақта бояйтын қызыл күрең бояу дайындалады. Б. ө-ден алынатын бояу, тағамдық, косметик. заттар өндіру жұмысында пайдаланылады. Б. ө-ден жасалған бояулар өте сапалы және қанша жуылса да кетпейді, өңбейді. Дереккөздер
Боялысай

Боялысай – Мойынты өзені алабында. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 60 км. Бастауы Шұнақ, Шауыпкелді, Қызылтас тауларының беткейлеріндегі бұлақтар суының қосылуынан түзілген. Сарықуыс тауынан солтүстіктегі сорға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Жоғарғы бөлігінің жағасы биік жарқабақты, орта және төменгі бөлігі жайпақ, құмдауытты. Қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бояр

Бояр – Батыс Қазақстан облысы Казталов, Бөкей ордасы аудандарының шекарасында орналасқан сор. Аралсор көлінің солт.-шығысында 25 км жерде. Енді жері 13 км. Солт-нде Ащықұдық құдығы, батысында Шегірткелі, Егіндік қыстаулары, оңт-нде Батпақ соры, шығысында Жалпақ соры жатыр. Жағалауының сортаңды сұрғылт қоңыр топырағында бетеге, боз, селеу өседі. Дереккөздер
Бояушөп

Бояушөп – рияндар тұқымдасына жататын бір кейде көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразияда негізінен Жерорта т. аймағында өсетін 90 (кейбір мәліметтерде 200-дей) түрі белгілі. Қазақстанда Торғай, Сырдария бойында, Мойынқұмда, Балқаш – Алакөл ойысы мен Жетісу (Жоңғар) Алатауында 12 түрі кездеседі. Оның ішінде сирек кездесетіні Крылов Бояушөбі (A. krylovіana); шаруашылық маңыздысы – иісті Бояушөп (A. odorata). Ол қылтан жапырақты орманда өседі. Иісті Бояушөптің биіктігі 10 – 16 см. Жіңішке, жатаған тамыры бар. Сабақтары тік, төрт қырлы, жалаң болады. Жапырақтары 5 – 8-ден шоғырлана орналасады. Гүлдері сабақ ұшына шашақбас болып шығады, қос жынысты. Күлтесі ақ түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – жаңғақ. Бояушөп гүлінің құрамында шарап жасау және темекі өндірісінде қолданылатын жұпар иісті кумарин заты бар. Дереккөздер
Бөгде шөлмасақтәрізді жалған бұйражапырақ

Бөгде шөлмасақтәрізді жалған шандра – ерінгүлділер тұқымдасы, жалған бұйражапырақ туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Қаратаудың батыс, оңт. бөліктеріндегі тастақты ұсақ топырақты беткейлерде өседі. Биікт. 30 см, тамыры жуан, сабағы тік, бірнешеу, төрт қырлы, түкті. Жапырақтары қауырсынды тілімденген. Тостағанша жапырақтары 5-бұдырлы, күлтесі ақ түсті, сыртын түк басқан. Гүлі көп, олар жайылма-масақты гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – төрт қырлы жаңғақша. Б. ш. ж. ш. өте сирек кездесетін реликті өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Бөгелек

Бөгелек – қос қанаттылар отрядына жататын жоғары сатыда дамыған жәндіктер. Олардың бір жұп қанаты болады, жақсы ұшады. Қанатында ұзынынан және көлденең орналасқан жүйкелері бар, басы жақсы қозғалады. Ересек Бөгелектің ұзындығы 8 – 20 мм. Түсі сарғыш қоңыр, сарғыш бурыл болып келеді. Ересек Бөгелек өз бетінше қоректенбейді, олар дернәсіл сатысында жинаған қорек қорын пайдаланып, жануарлардың терісіне немесе ауыз айналасына жұмыртқа салады. Дернәсілдері үш даму сатысынан өтеді, пішіні құрт тәріздес. Сүтқоректілердің терісі мен ішкі органдарында масылдық тіршілік етеді. Бөгелектің 100-ге жуық түрлері дүние жүзінің барлық жерінде таралған. Олардың ішінде тері Бөгелегі (Нypodermatіdae) және американдық Бөгелек (Сaterebrіdae) тұяқты жануарлар мен кемірушілердің терісінде, қарын Бөгелегі (Gasterophіlіdae) жылқының ас қорыту жүйесінде, танау-жұтқыншақ Бөгелегі (Oestrіdae) тұяқты және ет тұмсықты жануарлардың кеңсірігі мен жұтқыншағында тіршілік етеді. Қазақстанда көп таралған түрлері – қой мен ешкінің, сиырдың терісінде болатын Бөгелектер (оқыра) мен жылқының қарын Бөгелегі. Бөгелектер тудыратын аурулар мал шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Мал арықтайды, олардың терісі жарамсыз болады. Сиырдың сүті азаяды. Бөгелектерден мал басын қорғау үшін Қазақстанның оңтүстік аймақтарында 2 рет (жазда, күзде), солтүстікте бір рет (күзде) инсектицидтермен дәрілейді Дереккөздер
Бөгембай көмір кен орны

Бөгембай көмір кен орны — Ақмола облысы, Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 156 км, Ақсу алтын кен орнынан шығысқа қарай 27 км жерде. Кен орны 1935 жылы ашылды. 1936 жылы барлау-бағалау жұмыстары жүргізілді. Жатыс сипаты Көмірі өте ауыр байытылады, күлділігі 28-45%-ды құрайды. 1937 жылы 8,3 мың т көмір, 1938 жылы 20 мың т көмір өндірілген. 1970 жылы көмір бағасының өзіндік құнының өсуіне байланысты кен орны жұмысын тоқтатты. 1984 жылы жұмысын жалғастырды. Кен орнынан барлығы 2,4 млн. т көмір өндірілді. Көмір қоры 18,4 млн. тоннаны құрайды. Оның 5,2 млн. тоннасы ашық әдіспен алынады. Бөгембай көмір кен орны Бөгембай ОЭС-нда электр энергиясын өндіруге және ауыл шаруашылығы қажеттілігіне пайдаланылады. Дереккөздер
Бөгенбай (шоқы)

Бөгенбай – Шалқар-Ырғыз автомобиль жолы бойындағы шоқы. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы, Ырғыз ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 240 м. Оқшау орналасқан шоқының орта тұсы дөңгелек пішінді және көтеріңкі келген. Оның ұзындығы мен ені шамамен 300 м-ге жуық. Батысынан Ырғыз өзенінің кішігірім саласы – Талдысай өзені өтеді. Шоқының басында Жангелді аталығының ру басы, Шектінің батыры Бөгенбай батыр (шамамен 1700 – 60 ж. өмір сүрген) жерленген. Дереккөздер
Бөген бөгені

‎‎ Бөген бөгені – Түркістан облысындағы Бөген өзенінің төменгі ағысында орналасқан. 1967 жылы Ордабасы, Отырар аудандарының егістігін сумен қамтамасыз ету мақсатында салынып, пайдалануға берілген. Гидрологиялық сипаты Аумағы 65 км 2 , ұзындығы 13 км, ені 6 км, орташа тереңдігі 6 м, ең терең жері 15 м. Жиналатын су көлемі 377 млн м 3 . Арыс, Бөген өзендерінің суымен толығады. Суы тұщы. Бөген бөгенінде шармай, Түркістан шабағы, торта, табан, сазан, жайын, көксерке, дөңмаңдай, ақ амур, т.б. балықтар өсіріледі. Жылына шамамен 300 т балық ауланады. Дереккөздер
Бөгенкөл силикат-никель кен орны

Бөгенкөл силикат-никель кен орны - Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы жерінде орналасқан. Сипаты Кеннің 2 түрі анықталды: темірлі-магнезийлі 85% және темірлі 15%, тереңдігі 1,0-6,0 м. Кен 7 қатпарлы қабатта жатыр. Орналасу ауқымының мөлшері 300–600×600–1150 м. Құрамында никель, 1,01%, кобальт 0,063%. Дереккөздер
Бөген-Шаян каналы

Бөген-Шаян каналы – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы Бөген мен Шаян өзендерін қосатын канал. Гидрологиялық сипаты Ұзындығы 24 км. Су өткізу мөлшері 1,5 м 3 /с. Канал өзендердегі су тасқынын Шаян өзеніне реттеп өткізу және оны ауыл шаруашылығына тиімді пайдалану мақсатында 1939 жылы салынған. Канал арқылы Бәйдібек ауданының егістігі мен шабындығы суландырылады. Дереккөздер
Бөгетсай асбест кен орны

Бөгетсай асбест кен орны - Ақтөбе облысы Хромтау қаласынан шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан Қазақстандағы ірі антофиллит-асбест кен орны. 1964 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Бөгетсай асбест кен орны Мұғалжар мегантиклинорийіндегі Талдық антиклинорийін құраушы прекембрийлік гнейс қабаттарына енген карбонаттанған, тальктенген, метаморфтанған ультранегізді жыныстарда орналасқан. Антофиллит-асбест кентастары ірі гипербазиттердің шет жағындағы вермикулит-антофиллит-тальк, тальк-антофиллит жыныстарында шоғырланған. Жатыс сипаты Кен денелері линза, таспа пішінді. Олардың қалыңдығы 1 м-ден 48 м-ге, тереңдігі 5 м-ден 110 м-ге дейін, ендік бағытта 12 -250 м-ге созылады. Кен орнында 11 өндірістік кен денесі бар. Кентастың үгілген және баяу үгілетін түрлері кездеседі, олар жақсы байытылады. Асбест талшықтарының ұзындығы 5-6 см-ге дейін жетеді. Кентастағы талшықтың шығымы 74-93%. Асбестің қышқылға төзімділігі 5,92-10,2%, топырақ қоспасы 2,5-8,0%. Дереккөздер
Бөкенкөл

Бөкенкөл – Торғай алабындағы ағынды көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 76,2 м. Гидрографикасы Аумағы 11,28 км 2 . Ұзындығы 5,2 км. Суы ащы. Көлден Сарыөзек өзені ағып шығады. Жауын-шашын мол кезде маңайындағы кішігірім көлдермен қосылады. Суы қарашаның басында қатып, сәуірде ериді. Дереккөздер
Бөктер

Бөктер, тау бөктері — таулы өлкенің, тау жүйесінің немесе жеке жотаның жазыққа ұласатын етегі не аласа таулы баурайы. Оның беткейлері сай-жыралармен және шатқалдармен тілімделеді. Бөктер негізгі тау жүйесімен біртекті ландшафт құрайды. Дереккөздер
Бөктергі

Бөктергі — сұңқарлар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Қазақстанның орманды дала аймақтарында, Жайық, Ертіс бойында мекендейді, Алтайда да ұшырасып қалады. Байқал көлінен Приморьеге дейін амур бөктергісі кездеседі. Дене тұрқы 30 см-дей, салмағы 130 — 200 г. Арқа қауырсындары қара-көкшіл, сұр келеді. Қанаттарының ішкі жағы көлденең ақ жолақтармен көмкерілген. Тұмсығының түбі сары болады. Бөктергі — жыл құсы. Қазақстан жеріне наурыз — сәуір айларында ұшып келеді. Ағаш басындағы ұяларына 2 — 6 жұмыртқа салып, 28 күннен кейін балапандарын басып шығарады. Қыркүйек — қазан айларында қыстау үшін тропиктік аймақтарға ұшып кетеді. Олар шегіртке, қоңыз, инелік және олардың дернәсілдерімен, кейде ұсақ кеміргіштер мен кесірткелермен де қоректенеді. Көбіне жемін ұшып жүріп аулайды. Орман алқаптарындағы зиянды жәндіктермен қоректеніп, пайда келтіреді. Дереккөздер
Бөктерлік ойпаң

Бөктерлік ойпаң , шеткі ойпаң, тауалды ойпаңы – платформа мен қатпарлы облыс арасындағы тектоникалық құрылым. Ол теңіз түбінен көтерілген геосинклиналь қатпарлы облысқа айнала бастағанда пайда болады. Бұл кезде Б. о-дағы жер қыртысы төмендеп, онда шөгінді жыныстардың қалың қабаты жиналады. Оның аумағындағы жер қыртысы өзгеріп тұрады. Б. о-ның платформа жағындағы жыныстары баяу қатпарланып, күмбездер мен белестер құрайды. Тіктеу құлайтын жыныстар пәрменді қатпарланғанда жіңішке антиклинальдар, кең синклинальдар, күмбездері жайпақ, қанаттары тік қатпарлықтар жаралады. Б. о. шөгінділерінде мұнай мен көмір кендері, гипстің, калий мен тас тұздардың қалың қабаттары кездеседі. Б. о-ды толтыратын жыныстардың жасы геосинклинальдың жасымен байланысты. Карпат, Кавказ, Орал, Жоғ. Яна тауларының бөктерінде ірі Б. о-дар бар. Мұхиттық Б. о-дар Антиль, Зонд, Филиппин аралдарының сыртқы бетінде жатыр. Дереккөздер
Бөлекаяқ

Бөлекаяқ – Ойыл алабындағы кішкентай көл. Бөлек (сын есім) және аяқ (зат есім, географиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған атау. Топонимияда, яғни гидронимдер құрамында аяқ терминінің мағынасы судың төменгі жағы, бұл атаудың мағынасы бөлінген сағаның төменгі, аяқталар ағысы. Географиялық орны Атырау облысы Индер ауданы Қарабау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Көл теңіз деңгейінен 17,5 м төмен жатыр. Аумағы 13,5 км 2 . Ұзындығы 9,5 км. Жазда құрғап қалады. Суы кермек. Бөлекаяқтан өзі аттас өзен ағып шығады. Суы қарашаның ортасында қатып, сәуірдің басында ериді. Көл алабы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Бөріаяқ

Бөріаяқ (Шытырақ Lycopus) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 2 түрі (Еуропа Б-ы, шытырақты Б.) бар. Биікт. 25 – 100 см. Төсемелі жуан тамыры бар. Сабағы төрт қырлы, тік аса қалың емес түктер мен ұсақ бездер жапқан. Жапырақтары ұзынша жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақтары 4 – 5 тісті, күлтесі тостағаншасына тең. Аталығы 4, бірақ жетілгені екеу. Гүлдері көп, ақ түсті, күлтебас гүлшоғырына топталған. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Дереккөздер
Бөрібас

Бөрібас – Маңғыстау облысы Оңтүстік Үстірт беткейіндегі асу. Бесбұлақтан шығысқа қарай 8 км жерде орналасқан. Жер бедері Сырт тұлғасы, жарлауыт жиектері бөрінің басына ұқсағандықтан осылай аталған. Асуға көтерілер жері тіктеу келген. Әуелде онда атты адам шығып түсе алатын соқпақ болған. Дереккөздер