Бірінші Ливан соғысы (1982)

Бірінші Ливан соғысы (ивр. מלחמת לבנון‎, «Milḥemet Levanon»; араб. الإجتياح‎, «Al-Ijtīāḥ») немесе Галилеяға бейбітшілік операциясы — 1982 жылы 6 маусымда Израиль әскері Ливанға ауқымды әскери шабуыл жасады. Негізгі мақсат Израильдің солтүстік шекарасына жақын орналасқан палестиналық базаларды жою болды. Дегенмен, Израильдің қорғаныс министрі Ариэль Шарон әскерлердің Ливан астанасы Бейрутқа дейін жетуін және Палестинаны азат ету ұйымын (ПАЕҰ) Ливан аумағынан толықтай ығыстыруды талап етті. «Галилеяға бейбітшілік» операциясы аяқталғаннан кейін Израиль әскері басып алынған Оңтүстік Ливанда «қауіпсіздік аймағын» құрды, оны «Оңтүстік Ливан армиясымен» бірлесе бақылады. 1985 жылы Израиль әскерінің Оңтүстік Ливанға шегінуі соғыстың аяқталуы ретінде қарастырылғанымен, шииттердің әскери топтары бірігіп, Оңтүстік Ливанды Израиль басқыншылығынан босату мақсатында баяу жүретін партизандық соғыс жүргізе бастады. Бұл 15 жылға созылған ұсақ ауқымды қарулы қақтығысқа әкеліп, 2000 жылы Израильдің Ливаннан толық шығуымен аяқталды. Израильде бұл операция ұзақ уақыт бойы соғыс ретінде танылмаған. Барысы бронетранспортері]] 1982 жылдың 6 маусымында сағат 11:00-де ЦАХАЛ-дың екі броньды колоннасы (жалпы саны 25 мыңнан астам әскери қызметші және 100-ден астам бронетехника) Ливан шекарасын кесіп өтіп, «Галилеяға бейбітшілік» атты жерүсті операциясын бастады. Израиль үкіметі «операцияның мақсаты – Израиль-Ливан шекарасының солтүстігіндегі аймақты демилитаризациялау, сондай-ақ барлық жау элементтерін Израиль қалалары мен елді мекендерін атқылай алмайтын қашықтыққа ығыстыру» деп мәлімдеді. Мәлімдемеде Израильдің Ливандағы сириялық күштерге қарсы жау әрекеттерінен бас тартатыны атап өтілді, бірақ бұл Сирияның өз тарапынан израильдік күштерге шабуыл жасамау шартымен ғана мүмкін екені көрсетілді. Сондай-ақ, Израильдің Ливанның егемен үкіметімен бейбіт келісімге қол қоюға ниетті екендігі және елдің аумақтық тұтастығын сақтауға мүдделі екендігі білдірілді. Шабуыл басталғаннан бірнеше күн өткен соң, Израиль әскерінің саны 45 мыңға дейін өсті, кейін 60 мыңға, одан кейін 90 мыңға жетті. Израиль басып кіру үшін 1240 танк пен 1520 бронетранспортер жұмылдырды, бұл сириялық және палестиналық корпустардың жалпы санынан бірнеше есе көп болды. Е. Коршуновтың мәліметінше, сол күні, 6 маусымда, Израиль ӘӘК ұшақтары Дамур қаласы мен оңтүстік аудандардан келген босқындар қозғалған Примор тас жолына зымыран-бомбалық соққылар жасады. Соғыстың екінші күні сириялық МиГ-23 жойғыш ұшақтары алғаш рет израильдік F-16 тобына шабуыл жасады. Үшінші күні ЦАХАЛ мен Сирия армиясы арасында алғашқы ұрыс қақтығысы орын алды: Израиль ӘӘК ұшақтары сириялық әскер бөлімшесіне соққы берді. Апта ішінде Израиль қорғаныс армиясы Ливанның оңтүстік бөлігін толық бақылауға алып, Бейрут — Дамаск тас жолына жақындады. ООП қарсылығын басып, ауыр шайқастардан кейін бұл аймақтағы палестиндік босқындар лагерлерін басып алды. Ұрыстарға Бейрут пен Сирия шекарасындағы Бекаа алқабында орналасқан сириялық бітімгершілік күштері қатысты. Израильдің IAI Scout және Mastiff ұшқышсыз ұшу аппараттары Сирияның әуежайларын, зениттік-ракеталық кешендердің (ЗРК) позицияларын және әскерлердің қозғалысын барлау мен бақылау үшін пайдаланылды. Ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы алынған мәліметтерге сүйене отырып, Израиль авиациясының негізгі күштері соққы берер алдында әрекет еткен алдамшы топ сириялық ЗРК-лардың радиолокациялық станцияларын қосуға мәжбүр етті, содан кейін олар бойынша өздігінен бағытталатын қарсырадиолокациялық зымырандармен соққы жасалды, ал жойылмай қалған құралдар радиоэлектрондық кедергілер арқылы басып тасталды. Израиль авиациясының жетістігі әсерлі болды — ол бірде-бір шығынға ұшырамай, Сирияның 19 зениттік-ракеталық дивизионын толық жойып, тағы 4-еуін зақымдады; Ливандағы Сирияның әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі іс жүзінде толықтай жойылды. Бұл үшін Израильдің соққы беруші және барлау авиациясының дерлік барлығы жұмылдырылды. Сирияның әуе күштері де ауыр шығынға ұшырады — бірнеше күн ішінде Израиль деректері бойынша 82 ұшақ, ресейлік деректер бойынша 68 ұшақ жоғалтты. Алайда Сирияның әуе шабуылына қарсы қорғаныс күштерінің (ӘҚҚ) табысты әрекеттері де болды. «Квадрат» зениттік-ракеталық кешенімен жарақталған 13-зениттік-ракеталық бригаданың бір дивизионы соққыдан сегіз рет сәтті шығып, радиоэлектрондық кедергілерге қарсы күрес құралдарын шебер қолданды және ресейлік деректер бойынша 3 ұшақты жойды. Жалпы алғанда, ресейлік мәліметтерге сәйкес, әскери қақтығыс барысында Сирияның ӘҚҚ құралдары 34 әуе нысанын жойды, олардың ішінде 27 ұшақ, 3 отты қолдау тікұшағы және 4 ұшқышсыз ұшу аппараты бар. Құрлықтағы шайқаста Израильдің жетістіктері едәуір шектеулі болды. Сол оқиғалардың тікелей қатысушысы, Сириядағы кеңестік бас әскери кеңесші, генерал-полковник Г.П. Яшкиннің пікірінше, 9–10 маусымдағы құрлықтағы ұрыстар барысында сириялық әскерлер Израильдің ірі күштерінің (4 бронетанктік дивизия және басқа да бөлімдер) шабуылын тиімді түрде тойтарып, бастаманы толықтай өз қолына алды. Олар шабуылдаушы тарапқа елеулі шығын келтірді (сириялық деректер бойынша — 160 танк, 10-нан астам артиллериялық және зениттік-ракеталық батарея) және Израильдің 210-танктік дивизиясын талқандады (алайда мұндай нөмірлі дивизия Ливан соғысына қатыспаған). Екі бригадасы бар 1-сириялық дивизиямен болған ең ірі танктік шайқас барысында израильдіктер көптеген танктерінен айырылғанына қарамастан, сириялық күштерді қоршауға алды. Оқ-дәрінің таусылуына байланысты сириялықтар көптеген танктерін тастап кетуге мәжбүр болып, осы ұрыста бронетехниканың шамамен 50 %-ын жоғалтты. Кейінірек Дамасктан келген сириялық қосымша күштер қоршау шебін бұзып, қалған бөлімдерді қоршаудан шығарып алды. Ұрыс барысындағы бейберекет жағдайда израильдік танкистер кейде өзара танктік ұрыстарға да кірісіп кеткен. Ал 1-сириялық дивизияның бір танк батальоны бар үшінші бригадасы, керісінше, Сұлтан-Якуб маңында Израильдің екі батальонын қоршауға алып, 880-дивизияның шабуылын тойтара алды. 9 маусымда Дамур қаласы үшін шайқас өтті. 10 маусымда Израиль авиациясы өз әскерлерінің ірі колоннасына әуеден соққы берді. Нәтижесінде 117 израильдік әскери қызметкер зардап шекті, олардың ішінде 25 адам қаза тапты. 11 маусымда Сирия мен Израиль арасында бітім күшіне енді. Израильдің шабуылы өзінің негізгі мақсатына жете алмады. Приморлық бағытта израиль әскерлері Бейрутқа шығып, фалангистердің күштерімен қосыла алған жоқ, бұл бағыттағы әскер тобының саны үш дивизияға жеткеніне қарамастан. Сондай-ақ олар күшейтілген дивизия шабуыл жасағанына қарамастан, Захр-Бейдар жол торабына да жете алмады. Г.П. Яшкиннің пікірінше, бітімге келу Сирия басшылығының ірі қателігі болды: бұл Израиль мен АҚШ-қа «Израильдің ұлы жеңісін» және «кеңестік қару-жарақтың техникалық артта қалғанын» кеңінен насихаттауға, сондай-ақ өз әскерлерін қайта топтастыруға және өңірдегі америкалық әскери қатысуды күшейтуге уақыт ұтуға мүмкіндік берді. 14 маусымда Израиль Бейрут бағытына қарай шабуылын бастады. Кфар-Сил маңында ұзаққа созылған танк шайқасының нәтижесінде Сирияның 85-механикаландырылған бригадасының танк батальоны талқандалды. Осылайша Бейрутты қоршауға алу жолы ашылды. Салдары 1982 жылғы маусымда Израиль Ливанда кең ауқымды әскери операцияларды бастады және ел аумағының көп бөлігін басып алды. Күзге қарай палестиналықтар Батыс Бейруттан, ал сириялық әскерлер Бейрут-Дамаск тас жолының оңтүстігіндегі астаналар мен аудандардан кетуге мәжбүр болды. Палестина құрамаларының шығарылуын көпұлтты күштер бақылап отырды. Тағы қараңыз * Екінші Ливан соғысы (2006) * Үшінші Ливан соғысы (2024) Дереккөздер