Билал Насруллаұлы Хахаев

{{Тұлға - - } }} Билал Насруллаұлы Хахаев (26 қараша 1933, Цущар ауылы, Кулин ауданы, Дағыстан, РКФСР - 2 тамыз 2019, Ярославль, Ресей) — кеңестік және қазақстандық ұңғымаларын бұрғылау саласының көрнекті инженері және ғалымы. Техника ғылымдарының докторы, профессор, Ресей Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, КСРО және Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. Өмірбаяны Хахаев Билал Насруллаұлы 1933 жылы 26 қарашада Дағыстанның Кулин ауданындағы Цущар ауылында дүниеге келген. Балалық шағы Дағыстанда, Әзірбайжанда және Украинада өтті. Буйнак орта мектебін күміс медальмен тәмамдаған. 1955 жылы Мәскеудегі И.М. Губкин атындағы Мұнай және газ институтын бітіріп, инженер-бұрғышы мамандығын алды. 1955–1960 жылдары еңбек жолын Қырғыз КСР-де бұрғылау шебері болып бастады. 1960 жылы Қазақстанға көшіп келіп, «Оралмұнайгазбарлау» трестінде бас инженер, кейін сол трестің директоры қызметтерін атқарды. 1972–1981 жылдары Қазақ мұнайгаз барлау өндірістік басқармасының бастығы болды. Оның басшылығымен Каспий маңы ойпатында және Бозашы түбегінде бірқатар ірі кен орындары — Қаражанбас, Солтүстік Бозашы, Қаламқас және Қарашығанақ — ашылды. 1981 жылы Ресейге қоныс аударып, «Волго-Камскгеология» кәсіпорнының, кейін «Недра» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры болды. Оның жетекшілігімен әлемдегі ең терең - 12 262 м Кольск ұңғымасы (1991 ж.) және Ресейдің шөгінді бассейндеріндегі ең терең - Ен-Яхин ұңғымасы (8250 м, 2006 ж.) бұрғыланды. Ғылыми және кәсіби еңбектері Б. Н. Хахаев – Ресей Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, техника ғылымдарының докторы, профессор. Ол Ресей мен шетелде жарияланған 200-ге жуық ғылыми еңбектің, 13 өнертабыстың және бір ғылыми жаңалықтың авторы. Оның зерттеулері аса терең және терең бұрғылау, мұнай мен газ өндірудің тиімділігін арттыру, сондай-ақ Жер қойнауының құрылысын кешенді зерттеу мәселелеріне арналды. Ғылыми жетекшілігімен бірнеше кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғалды. Хахаев КСРО мен Қазақстандағы мұнай-газ геологиясы бойынша көптеген халықаралық конгрестер мен конференцияларға қатысып, ел ғылымының беделін көтерді. 1994 жылы ол Ресей Жаратылыстану ғылымдары академиясының толық мүшесі болып сайланды. Билал Хахаевтың есімі Қазақстан мен Ресейдің мұнай-газ барлау тарихында алтын әріппен жазылған, ол Қаражанбас, Солтүстік Бозашы және Қаламқас сияқты ірі кен орындарын ашуға зор үлес қосқан көрнекті мұнай геологтарының бірі саналады. Хахаев Б.Н. Каспий маңы ойпатының мысалында терең ұңғымалардың конструкцияларын жетілдіру жолдары. Техника ғылымдарының кандидаты диссертациясы. Мәскеу, 1971. Марапаттары 1954 - «Ресей Федерациясының еңбек сіңірген геологы» атағы. 1956 - "Тың жерлерді игергені үшін" медалі «ҚазКСР-дің 50 жылдығы» және «60 жылдығы» мерекелік белгілері. 1971 - «Еңбек Қызыл Ту» ордені. 1976 - Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы. 1976 жылғы социалистік жарыстың жеңімпазы. 1977 - Ленин ордені. 1982 - КСРО Мемлекеттік сыйлығы. 1985 - «Каражанбас кен орнын алғаш ашушы» белгісі. 1996 - «Құрмет Белгісі» ордені. 1999 - «Қазақстан мұнайына 100 жыл» медалі. 2002 - Ресей Федерациясының Құрмет Ордені. 2010 - «1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл» медалі. Әдебиеттер Қазақстанның мұнай энциклопедиясы (екі томдық). Н. А. Марабаев атындағы "Мұнайшы" қоғамдық қоры. Алматы, 2005. ISBN 9965-9765-1-1 Л. Монастырская. Билал Хахаев. Осындай үлкен, әдемі өмір (Қазақ мұнайының еңбек сіңірген қайраткерлері). Н. А. Марабаев атындағы "Мұнайшы" қоғамдық қоры. Алматы, 2015. ISBN 978-9965-816-63-5 Первооткрыватели месторождений нефти и газа Казахстана. ОО «Казахстанское Общество Нефтяников-Геологов» (КОНГ), Алматы, 2024. ISBN 978-601-7837-16-7. Дереккөздер