Қор нарығы

Қор нарығы - қаржы нарығының бір бөлігі, бағалы қағаздар нарығы, яғни бағалы қағаздар сатылатын және сатып алынатын, ал олардың бағасы сұраныспен және ұсыныспен айқындалатын нарық (ұйымдасқан және биржадан тыс нарық). Ағылшын әдебиетінде "қор нарығы" деген ұғым "қор биржасы" деген ұғыммен бірдей, қор биржасының негізгі атқарымы бағалы қағаздарды инвесторларға сату жолымен жария компанияларға, мемлекетке және жергілікті билік органдарына капитал тарту мүмкіндіктерін беру. Қазақстан заңнамасында "қор нарығы мен "бағалы қағаздар нарығы" деген ұғымдар мәндес.Қор нарығындағы акциялар, облигациялар, олардан туындаған бағалы қағаздар, опциондар, фьючерстік келісімшарттар, т.б. Айырбасқа түседі.Қор нарығының атқарымына бағалы қағаздардың эмитенттері,инвесторлар және бағалы қағаздар нарыгының кәсіпқой қатысушылары қатысады. Қазақстанда мемлекеттік бағалы қағаздардың шығарушысы (эмитенті) — Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі, ол бағалы қағаздар нарығында басымдыққа ие мемлекеттік бағалы қағаздарды, мемлекеттік қарызхат облигацияларын қазынашылық вексельдер, т.б. шығарады. Акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі қоғамдар корпоративтік бағалы қағаздар шығарады. Дивидендтік, пайыздық немесе алып-сатарлық табыс алу мақсатымен қор нарығында бағалы қағаздарды сатып алушы жеке және заңи тұлғалар инвесторлар ретінде әрекет етеді. Қор нарығының кәсіпқой қатысушылары — бағалы қағаздармен операциялар жасауға лицензиясы бар заңи және жеке тұлғалар — қор биржалары инвестициялық қорлар мен компаниялар, дилерлік және брокерлік ұйымдар, тіркеушілер, депозитарийлер, т.б. Бағалы қағаздардың биржалық нарығы және биржадан тыс нaр ы ғ ы түрлеріне бөлінеді. Биржадағы сауда-саттыққа бағалы қағаздар нарығының кәсіпқой қатысушылары — биржа мүшелері қатысады; биржада осы биржаның листингіне, яғни осы биржада бағаланатын бағалы қағаздар тізбесіне енгізілген акциялар сатып алынады және сатылады; әрбір биржа бағалы қағаздарды листингіге енгізу тәртібін белгілейді. Тарихы XII ғасырдағы Францияда courtiers de change деп аталған делдалдар банктер атынан ауыл шаруашылығы қауымдастықтарының қарыздарын басқару және реттеу ісімен айналысты. Бұл адамдар қарыз міндеттемелерін саудалаумен де шұғылданғандықтан, оларды алғашқы брокерлер ретінде қарастыруға болады. Итальян тарихшысы Лодовико Гвиччардини жазуынша, XIII ғасырдың соңында Брюгге қаласында тауар саудагерлері Van der Beurze әулетіне тиесілі қонақүй орналасқан алаңда жиналатын болған. 1409 жылы бұл кездесу орны «Brugse Beurse» деп аталып, бұрын бейресми сипатта болған жиналыс институционалдық сипатқа ие болды. Бұл үлгі Фландрия мен көршілес елдерге тез тарады. Көп ұзамай «Beurzen» деп аталған биржалар Гент пен Роттердам қалаларында ашылды. XIII ғасырдың басынан бері Брюггеде болған халықаралық саудагерлер, әсіресе итальян банкирлері, бұл атауды өз елдеріне алып барып, қор биржасын білдіретін термин ретінде қолдана бастады: итальян тілінде — borsa, француз тілінде — bourse, неміс тілінде — börse, орыс тілінде — биржа, чех тілінде — burza, швед тілінде — börs, дат және норвег тілдерінде — børs. Көптеген тілдерде бұл сөздің түбірі латынның bursa («ақша қапшығы») сөзінен шыққан, одан Van der Beurze әулетінің атауы да туындаған. XIII ғасырдың ортасында Венеция банкирлері мемлекеттік бағалы қағаздармен сауда жасай бастады. 1351 жылы Венеция үкіметі мемлекеттік қорлардың бағасын төмендетуге бағытталған қауесеттер таратуға тыйым салды. XIV ғасырда Пиза, Верона, Генуя және Флоренция қалаларындағы банкирлер де мемлекеттік бағалы қағаздармен сауда жүргізді. Бұл қалалардың герцогқа емес, ықпалды азаматтар кеңесіне бағынатын тәуелсіз қала-мемлекеттер болуы мұндай операцияларды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Италиялық компаниялар алғашқылардың бірі болып акциялар шығарды. XVI ғасырда Англия мен Төменгі жерлер (Нидерланд аймағы) компаниялары да осы тәжірибені қабылдады. Осы кезеңде акциялары акционерлерге тиесілі болатын акционерлік қоғам (joint-stock company) қалыптасып, еуропалықтар «Жаңа дүние» деп атаған аумақтарды отарлау үдерісінде маңызды рөл атқарды. Қазіргі уақытта қор биржалары іс жүзінде барлық дамыған және көптеген дамушы елдерде жұмыс істейді. Әлемдегі ең ірі нарықтар Америка Құрама Штаттары, Ұлыбритания, Жапония, Үндістан, Қытай, Канада, Германия, Франция, Оңтүстік Корея және Нидерланд елдерінде орналасқан. Қызметі мен мақсаты Қор нарығы компаниялар үшін қаражат тартудың ең маңызды тетіктерінің бірі болып табылады. Қаражат тартудың тағы бір арнасы — қарыз нарықтары, алайда олар әдетте жария саудаға шығарылмайды және талаптары қатаңырақ болады. Қор нарығы кәсіпорындарға ашық түрде саудаланатын компанияға айналуға және жария нарықта меншік үлестерін (акцияларды) сату арқылы кеңею үшін қосымша қаржылық капитал тартуға мүмкіндік береді. Қор биржасы қамтамасыз ететін өтімділік инвесторларға бағалы қағаздарды жылдам әрі салыстырмалы түрде жеңіл сатуға жағдай жасайды. Бұл қасиет жылжымайтын мүлік және басқа да өтімділігі төмен активтермен салыстырғанда акцияларға инвестиция салуды тартымды етеді. Тарихи тәжірибе акциялар мен басқа да активтердің бағасы экономикалық белсенділік динамикасының маңызды құрамдас бөлігі екенін көрсетеді. Бағалардың өзгеруі қоғамдық көңіл-күйге ықпал етуі немесе соның көрсеткіші болуы мүмкін. Қор нарығы өсіп жатқан ел, әдетте, дамып келе жатқан экономика ретінде сипатталады. Осыған байланысты қор нарығы елдің экономикалық қуаты мен даму деңгейінің көрсеткіштерінің бірі ретінде қарастырылады. Акциялар бағасының өсуі, мысалы, әдетте бизнес-инвестициялардың ұлғаюымен байланысты және керісінше. Сонымен қатар акция бағалары үй шаруашылықтарының әл-ауқатына және олардың тұтыну деңгейіне әсер етеді. Сондықтан орталық банктер қор нарығының жағдайы мен мінез-құлқын, сондай-ақ қаржы жүйесі функцияларының тұрақты жұмыс істеуін қадағалап отырады. Экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету — орталық банктердің негізгі міндеттерінің бірі. Қор биржалары әрбір мәміле бойынша клирингтік орталық қызметін де атқарады: олар акцияларды есепке алу мен жеткізуді ұйымдастырады және бағалы қағазды сатушыға төлемнің кепілдігін қамтамасыз етеді. Бұл қарсы тараптың мәміле бойынша міндеттемесін орындамау тәуекелін азайтады. Аталған тетіктердің тиімді жұмыс істеуі экономикалық өсуді қолдайды, өйткені шығындардың төмендеуі мен кәсіпкерлік тәуекелдердің азаюы тауарлар мен қызметтер өндірісін, сондай-ақ жұмыспен қамтуды ынталандырады. Осы тұрғыдан алғанда, қаржы жүйесі жалпы әл-ауқаттың артуына ықпал етеді деп есептеледі. Дегенмен, қаржы жүйесінің оңтайлы моделі банкке негізделген бе, әлде нарыққа негізделген бе деген мәселе бойынша ғылыми пікірталастар бар. 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы сияқты оқиғалар қор нарықтарының құрылымына (нарықтың микроқұрылымы) қатысты бақылауды күшейтті. Әсіресе, қаржы жүйесінің тұрақтылығы мен жүйелік тәуекелдің таралу тетіктеріне назар аудару артты. Сыртқы сілтемелер * [http://www.fxtrade.kz/?p=239 Қор нарығы: акциялар мен облигациялар] . Дереккөздер