kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Біртесіктілер

Біртесіктілер (Monotremata) – жұмыртқа салушы сүтқоректілер класс тармағының жалғыз отряды; қазіргі кездегі сүтқоректі жануарлардың ең қарапайым тобы. Б. Австралия, Тасмания және Жаңа Гвинеяның орманды алқаптарында, далалы аймақтарында, сирек бұталы жерлерде кездеседі. 2 тұқымдасының (үйректұмсық пен түрпі (ехидна)) 3 түрі бар. Денесінің ұзындығы 30 – 80 см, дене пішіні жұмырланып келген. Қысқа аяқтары ін қазуға және жүзуге жақсы бейімделген. Артқы және алдыңғы аяқтарында бес саусақтары болады. Құлақ қалқаны жоқ, көздері кішкентай, олар суға сүңгігенде тері қатпарымен жабылады. Денесін жапқан түгі қатты қылшықты, түбі мамықты (ехиднаның денесін тікен жапқан, құйрығы әрең көрінеді). Тері астындағы бұлшық ет қабаты қалың. Сүт бездері түтікше тәрізді, олардың өзектері аналығының құрсақ жағына ашылады. Жамбас белдеуінде қалталы сүйегі болады, бірақ оның қандай қызмет атқаратыны анықталмаған. Миының көлемі біршама үлкен. Алдыңғы мидың иіс сезу бөлігі өте үлкен, сондықтан иіс сезу мүшесі жақсы жетілген. Қарнында ас қорыту бездері болмайды. Ішегі клоакамен аяқталады. Зәр жолдары, жыныс өзектері клоакаға ашылады. Б-дің дене температурасы басқа сүтқоректілермен салыстырғанда, төмен болады. Мыс., үйректұмсықтарда 32,2°С, ал ехидналарда 31,1°С. Олар ымырт жабылғанда, түнде белсенді. Судағы омыртқасыздармен қоректенеді. Табиғи жағдайда 30 жылдай өмір сүреді. Үйректұмсықтың терісі бағалы, қазіргі уақытта аулауға тыйым салынған. Б-лер жер бетінде тіршілік ететін сүтқоректілердің ішіндегі ең улысы болып саналады. Аталықтарының аяқтарында болатын сүйекті өскінінде қоймалжың улы зат жиналады. 1 түрі – проехиднасы өте сирек кездесетін жануар болғандықтан Халықар. табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Бір үйлі өсімдіктер

Бір үйлі өсімдіктер – аталық және аналық гүлі бір өзінде орналасқан өсімдіктер. Б. ү. ө-ге қайың, емен, қарағай, шырша, жүгері, асқабақ, тары, жабайы жүзім, жаңғақ, пальма, қияқтың бірнеше түрі жатады. Бұлардың гүлдері күңгірт реңді келеді, араларында гүлі болмайтындары да бар. Мыс., көптеген балдырлар мен мүктердің аталық, аналық органдары бір өсімдікте болады. Б. ү. ө. негізінен айқас тозаңдану (мыс., жәндіктермен, көбінесе желмен) және гейтоногамия (бір өсімдіктегі әр түрлі гүлдердің өзара тозаңдануы) тән. Б. ү. ө-дің шаруашылық маңызы зор. Дереккөздер
Біршоғыр (тау)

Біршоғыр – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы Үлкен Бақтыбай тауының солтүстігінде 6 км жердегі тау. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 638 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Мұғалжар тауының оңтүстік бөлігіндегі оқшауланған тау массиві. Өсімдігі Қоңыр қызғылт топырағында жусан, боз, селеу, қозықұлақ, қылқұрт, бұталар өскен. Солтүстігінен Ақтөбе – Шалқар темір жол және автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Біршоғыр (санаторий)

«Біршоғыр» – таза ауамен, қымызбен емдейтін санаторий. Ақтөбе облысы Шалқар ауданында, Мұғалжар тауының шығыс беткейінде, теңіз деңгейінен 400 м биіктікте орналасқан. Қазақ т. ж. бойында. 1910 ж. жергілікті денсаулық сақтау орнына бағынышты санаторий болып ашылған. Бұл санаторийде өкпе туберкулезімен ауырғандар емделеді. Бұл жердің ауа райы құрғақ, жазы жылы, қысы салқын. Жылдық орташа температурасы 4,7°С. Негізгі емі – таза ауа, қымыз, түрлі дәрі-дәрмек, дене шынықтыру. Науқас адамдарды емдейтін бірнеше физиотерапия кабинеттері, ауруды зерттейтін рентген және арнайы лабораториялар бар. Дереккөздер
Біршоғыр тас көмір кен орны

Біршоғыр тас көмір кен орны — Ақтөбе облысы Жем қаласының оңтүстік-батысында 55 км, Біршоғыр темір жол стансасының оңтүстік-шығысында 7 км жерде орналасқан. Жатыс сипаты Онда 11 көмір қабатының кені бар. Өнімдік қабатының қалыңдығы 0,4 – 1,15 м. Қабат қуаттылығы мен күлі бойынша түскен салмаққа шыдамай, жеке бөліктерге бөлінген. Ылғалдылығы 2,6%, күлі 41,9%, күкірті 2,6 – 4,0%. Көмірдің жылу беру мөлшері шамамен 3,6 – 5,2 ккал. Кен орны энергетикалық және клирингті-дюренді маркасына жатады.
Бірінші май тоғандары

Бірінші май тоғандары (БӨГЕНДЕРІ), Алматының солт.-батысындағы жасанды су қоймалары. 1960 ж. Ащыбұлақ өзені бойында салынған. Бөгеттермен үшке бөлінген және су жіберіп тұратын каналдары бар. Жалпы су сыйымд. 4,2 млн. м3, ұзындығы 1,2 км, ені 58 км, ең терең жері 11 м. Жыл мезгілдеріне қарай суы реттеліп отырады. Суында балық бар. Жағалау бойы қалалықтардың жазғы демалыс орны саналады. Дереккөздер
Бэр төбешіктері

Бэр төбешіктері – ендік бағытта біріне-бірі қатарлас жатқан, ұзынша келген қырқалар.Негізінен хвалын кезеңінің құмды-сазды жыныстарынан қат-қабатталып түзілген, гипстелген, тұзға қаныққан, кейде сілтісізденген төбешіктерден құрылған. Каспий маңы ойпатының оңт. бөлігінде, Кума (Ресей) және Жем (Ембі) өзендерінің төм. ағыстары аралығында кездеседі. Биікт. 10 – 45 м, ұзындығы 25 км, ені 200 – 300 м, арақашықтығы 1 – 2 км шамасында. Құм мен тығыздалған саздан түзілген. Құмды қырқалар арасындағы сайларда (қолаттарда) тұзды көлдер, сор және тақырлар орын алған. Акад. К.М. Бэрдің пікірінше (1856), төбешіктер Каспий деңгейінің күрт құлдырауы салдарынан теңіз түбінен пайда болған. Көптеген геоморфологтар (Федорович және т.б.) төбешіктердің пайда болуын жел әрекетімен (эолдық) байланыстырады. Өйткені Еділдің атырауында таза құмнан тұратын ендік бағыттағы қырқалар жиі кездеседі. Каспий маңы ойпатының оңт. етегінде кездесетін Б. т-не ұқсас жергілікті шоқылар тектоник. жолмен пайда болған және тұзды күмбездермен де байланысты. Сондықтан төбешіктердің пайда болуына теңіздің, эрозиялық әрекеттің, кейіннен эолдық өңдеудің әсері болған. Б. т-н алғаш рет сипаттап жазған Бэр болғандықтан соның есімімен аталған. Дереккөздер
Вавилов көбенқұйрығы

Вавилов көбенқұйрығы – астралылар тұқымдасының көбенқұйрық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қырғыз Алатауының батысында 1700 – 2000 м биіктікте өседі. Биіктігі 50 – 70 см-дей. Сүректенген тамыры бар. Сабағы тік, жіңішке, етжең жапырағының ұзындығы 15 – 20 см, ені 5 – 6 см-дей болады. Гүлі ақ, түтік тәрізді, гүл тозаңдары қара қошқыл түсті, себет гүлшоғырына топталған. Аралар арқылы тозаңданады. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Тұқымынан көбейеді. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 6 мм-дей күңгірт, көлденең қара жолақты болады. Вавилов көбенқұйрығы өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Вагай-есіл шоқысы

Вагай-есіл шоқысы – Батыс Сібір платформасының тектоник. тұрғысының дұрыс құрылымы. Шоқының қатпарлы іргесі Батыс Сібір жазығының оңт-ндегі аса терең емес қатпарлы бедері саналады. Құрылымның дамуы Батыс Сібір тақтасы жазығының жалпы еңіс және Қазақтың қатпарлы-қыртысты (Сарыарқа) аумағындағы дұрыс тектоник. қозғалысы әсерінен пайда болды. В.-Е. ш. Солт. Қазақстан және Құртамыш моноклиналі мен Батыс Сібір жазығының ішкі облыстарына бір бағытта төмендей құлайтын тектоник. құрылымның жалғасы болып табылады. Есіл-Тобыл өзендері аралығындағы шөгінді қабатының қалыңдығы Преснов а. тұсында (Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында) 400 м-ге жуық, Булаев қ. тұсында – 1800 м. Дереккөздер
Вадоз сулары

Вадоз сулары – қар, жаңбыр, өзен, көл, теңіз суларының әр түрлі таужыныстарға сіңуінен пайда болған, табиғаттағы су айналымына қатысатын жер асты сулары. Жер бетіне таяу жатқан топырақ, грунт, артезиан сулары түгелінен, тым терендегі сулар мен гейзерлердің негізгі бөлігі вадоз суларына жатады. Зерттеу нәтижелеріне қарағанда Қазақстандағы Вадоз суларының жылдық мөлш. 35 – 40 млрд. м 3 . Дереккөздер
Валентинит

Валентинит – тотықтар класының минералы. Химиялық формуласы Sb2O3. Ромбылық сингонияда кристалданып, жұлдыз, қалақша, таяқша тәрізді кристалдар не түйірлі агрегаттар құрайды. Валентинит негізінен түссіз, кейде ақ, алмастай жылтыр. Қатты 2,5 – 3, менш. салм. 5,7 г/см3. Валентинит сүрме-сынап кендерінің тотығу белдемдерінде (Қостанай облысындағы Успенское кен орны, т.б.) түзіледі. Дереккөздер
Ванадаттар

Ванадаттар , табиғи ванадаттар – минералдар тобы, құрамы мен күрделілігі әр түрлі ортованадий қышқылының [Н3(VO4)] тұздары. 50-ге жуық минералдары (негізді және сулы тұздар) белгілі, оның көпшілігі өте сирек кездеседі. Ванадаттар гексогональдік, ромбылық, моноклиндік және триклиндік сингонияларда кристалданады. Негізінен ұнтақ, қабыршақ, кейде жақсы жетілген кристалдар түзеді. Түсі [VO4]3– анионына қатысты сары, қызыл немесе қоңыр қызыл, ал кейбір катиондар (Cu+ тәрізді) оларға түрлі реңкті жасыл түс береді. Қатт. 1 – 4, тығызд. 2,5 – 2,7 г/см3. Ванадаттар – гипергендік минералдар. Сульфидтік кендердің тотығу белдемінде (деклуазит, купродеклуазит, ванадинит, пухерит) және эпитектік шөгінді жыныстарда (карнотит, түйемойнит, фольбортит және т.б.) түзілетін ванадаттар болып екі топқа бөлінеді. Ванадаттар ванадий кентасы ретінде пайдаланылады, сондай-ақ олардан кейде қорғасын, мырыш, мыс, уран, т.б. өндіріледі. Дереккөздер
Ванадий кентастары

Ванадий кентастары – құрамында ванадий элементі бар табиғи минералдық шикізат. Басты минералдары: ванадинит, деклуазит, купродеклуазит, карнотит, роскоэлит, патронит, түйемойнит. Ванадий өндірілетін кендерден ванадиймен қатар темір, титан, уран, мырыш, қорғасын, мыс, молибден, алюминий, фосфор алынады. Ванадий кентастары магмалық, жапсарлы-метасоматиттік, экзогендік (шөгінді және тотығу белдеміндегі) және метаморфогендік болып бөлінеді. Магмалық кендердің құрамында титан-магнетит, магнетит-ильменит, ильменит-гематит, ал жапсарлы-метасоматиттік (скарндық) кендерде магнетит, гидротермальдық кендерде магномагнетит кездеседі. Экзогендік кендерде ванадий кентастары бірнеше түрлерге ажыратылады: деклуазитті, купродеклуазитті және ванадитті қорғасын-мырыш; мысты кентастардың тотығу белдемдері; карнотитті, түйемойнитті және роскоэлитті шөгінділер; ванадийлі фосфорит; ванадийлі мұнай (1%-ға дейін V2O5), т.б. Метаморфогендік кендерде ванадий кентастары кристалдық тақтатастарда және габбро-амфиболиттерде түзіледі. Қазақстанда ванадий кентастары Қаратаудың солт.-батысында, Талас Алатауы мен Теріскей Алатауында, кембрийдің көмір-кремнийлі тақтатастарынан табылды. Дереккөздер
Ванадинит

Ванадинит – ванадаттар класының минералы. Химиялық формуласы Pb5[VO4]3Cl. Гексогональды сингонияда ұсақ призмалы немесе ине тәрізді кристалдар түзеді. Кристалдары бірігіп тау жыныстарындағы жарықшақтар мен қуыстардың қабырғаларына тізбектеліп өседі. Түсі сары, қоңыр, кейде қызыл, алмастай жылтыр. Қатты 3,0, морт сынғыш, меншік салмағы 6,66 – 7,10 г/см3. Көбіне сульфидтік қорғасын-мырыш кендерінің тотығу белдемдерінде түзіледі. Ванидинит көп мөлшерде шоғырланғанда ванадий кентасы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Варвара мысты-алтынды кен орны

Варвара мысты-алтынды кен орны , Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы жерінде орналасқан. Кен орны 1980 ж. ашылып, барлау және бағалау жұмыстары 1983 – 93 ж. аралығында жүргізілді. Аумағында 4 кен белдемі (Батыс, Орт., Солт.-Шығыс, Приречная) анықталған. Кен белдемдері аймағында қуатт. 1,0-ден 7,0 м болатын 50 шақты өндірістік кен денелері ашылған. Кен орны кешенді, мысты-алтынды. Құрамында алтын 0,2 – 73,5 г/т, мыс 0,06 – 1,5 г/т, күміс 5 – 60 г/т, висмут 0,5%-дан, теллур мен селен 600 г/т-ға дейін бар. Кентас минералдарынан көп тарағандары пирит пен халькопирит, ал орсенопирит жаппай таралған. Шикізат қорлары бойынша ірі кен орнына жатады.
Ватажный

Ватажный – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы арал. Каспий жағалауында. Осы атаумен көл туралы деректер де бар. Орыс сөзімен аталған, ватага – балықшылар тобы. Сипаттамасы Ұзындығы 8 км, енді жері 2,5 км. Арал жағалауға жақын орналасқан. Жанында Зюйд, Дальний, Плешина аралдары бар. Шығысында Синее Морцо шығанағымен, оңтүстік-батысында Ресейдің Хохлатский, Блинов, Дальный, Новый, т.б. аралдармен шектеседі. Дереккөздер
Введенский қасқыржемі

Введенский қасқыржемі – қасқыржемдер тұқымдасының қасқыржем туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның тек қана оңтүстігінде, Әлімтау тауының беткейлеріндегі қызыл балшықты жерлерінде өседі. Биіктігі 30 – 60 см. Тік сабағына имектеліп келген жай бұтақтары орналасады. Көкшіл сұр түсті. Гүлдері бұтақ түбіне орналасқан. Гүлтұғырының ұзындығы 8 мм-дей. Тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Сәуір айында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жидегі домалақ, ақшыл түсті. Введенский қасқыржемі өте сирек кездесетін эндемик болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Вегетативтік әдіс

Вегетативтік әдіс – өсімдіктерді арнаулы вегетациялық үйде өсіру арқылы ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізудің лабораториялық әдісі. В. ә. арқылы өсімдікке қажетті қоректік заттардың, сыртқы орта фактоларыныңр (температура, ылғалдық, сәуле), хим. препараттардың әсері және өсімдікке қажетті судың мөлшері зерттеледі. Белгілі бір фактордың өсімдік тіршілігіне тигізетін әсерін анықтау үшін ыдыстарға топырақ орнына таза құм немесе дистелденген су толтырып, оған қажетті хим. реактивтер қосылады. Белгілі бір фактордың өсімдікке тигізетін әсерін өсімдіктің өнімін есептеу, анат. өзгерісін, биохим. динамикасын зерттеу арқылы анықтайды. Өсімдік өсірілетін вегетац. үйдің төбесі шынымен жабылып, ондағы температура қажетті мөлшерден артық та, кем де болмауы керек. Өсімдік суда өсірілетін болса, оны шыныдан жасалған ыдысқа, ал топырақта не құмда өсірілсе темірден жасалған ыдысқа отырғызады. Темір ыдыстың сыртын (күн сәулесін өткізбес үшін) ақ бояумен, ішкі жағын асфальт лагымен бояйды. Өсімдікті отырғызбас бұрын ыдыстағы топырақтың немесе құмның дымқылдығын қажетті дәрежеге жеткізеді.
Вегетативтік көбею

Вегетативтік көбею ( – тірілту, қоздыру, өсіру) – өсімдіктердің вегетативтік мүшелері арқылы көбеюі. Вегетативтік көбею - көп жасушалы ағзалардың жыныссыз көбеюдің бір түрі: жаңа дарақтың ата-анасының бір бөлігінен пайда болу. Вегетативтік көбею төм. сатыдағы өсімдіктерге және барлық өсімдіктерге тән. Вегетативтік көбею жануарларда бүршіктену (губкалар, ішек қуыстылар, мшанкалар) немесе бөліну (қарапайымдар) арқылы жүреді. Бір клеткалы өсімдіктер (балдырлар, саңырауқұлақтар) бөліну, кейде бүршіктену жолымен, ал төм. сатыдағы көп клеткалы өсімдіктер – денесінің бөлшектенуі арқылы көбейеді. Жоғары сатыдағы өсімдіктер тамыр атпалары (қара өрік, алма, шие, тал, жеке, қандағаш, т.б.), тамыр сабақтары (жыланқияқ, қырыққұлақ, селеу, қамыс, жатаған бидайық, адыраспан, т.б.), жуашықтары (жуа, қызғалдақ, картоп, т.б.), мұртшалары (бүлдірген, жатаған сарғалдақ, т.б.) арқылы көбейеді. Өсімдік ш-нда, негізінен, қалемшелеу әдісі қолданылады. Вегетативтік көбею кезінде жыныстық көбеюге қарағанда ұрпақта сорттың қасиеттері, белгілері жақсы сақталады. Вегетативтік көбею өсімдік өсіруде, бақ және орман ш-нда кеңінен қолданылады. Дереккөздер Дереккөздер
Вегетативтік мүшелер

Вегетативтік мүшелер — өсімдіктердің қоректену және өсу мүшелері. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің вегетативтік мүшелеріне тамыры, сабағы, жапырағы жатады. Төменгі сатыдағы өсімдіктерде жапырақ, сабақ, тамыр болмайды, олардың вегетативтік денесін таллом деп атайды. Тамыр — өсімдіктердің топыраққа бекініп, өркеннің жоғары қарай бойлап өсуін қамтамасыз етеді, топырақтан су мен минералдық заттарды қабылдап, оны сабақ, жапыраққа жеткізеді. Тамырда қор заттары жиналып, кейбір органикалық заттар синтезделеді және тамыр арқылы өсімдіктер вегетативтік жолмен көбейеді. Сабақ — өсімдіктердің жер бетіндегі мүшелерінің көлемін үлкейтеді, жапырақ және өсімдіктің жыныстық кебею мүшесі гүл шығарады. Жапырақ өсімдікте фотосинтез қызметін атқарады, тыныс алу кезінде оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын бөліп шығарады және артық суды буландырады. Жоғары сатыдағы өсімдіктерде вегетативтік мүшемен қатар генеративтік мүшелері (лат. genero – ұрпақ беремін) да болады. Олар өсімдіктің жыныстық жолмен көбеюін қамтамасыз етеді. Генеративтік мүшелерге гүлді өсімдіктердің гүлі, жемісі, тұқымы жатады. Дереккөздер
Вегетациялық кезең

Вегетациялық кезең (вегетация; от — тірілу, өсіп-өңу) — өсімдіктің өсіп, дамуына қолайлы жыл маусымы. Бұл уақытта органикалық заттар түзіліп, олардың тұқымы, жемісі, жемісі пайда болып, өнім береді. Өсімдікте қор жиналып, биологиялық активті заттар түзіледі. Вегетациялық кезең – өте маңызды биоклиматтық көрсеткіш. Сондықтан вегетациялық кезеңге байланысты ауыл шаруашылығы өсімдіктердін орналастыру, агротехникалық шараларды қолдану, егін жинау мерзімдері белгіленеді. Вегетациялық кезеңге ауа райы мен жер бедерінің әсері мол. Қазақстанның оңтүстік аймақтарында өсімдіктің вегетациялық кезеңі солтүстік аймақтарға қарағанда ұзағырақ. Вегетациялық кезеңді қолдан реттеуге де болады. Мысалы тыңайтқыш беру арқылы өсімдіктің кейбір өсу фазасының өту мерзімі қысқартылады. Дереккөздер
Везувиан

Везувиан , идокраз – силикаттар класының минералы. Хим. формуласы Са3Аl2[SіО4]2(ОН)4. Алғаш рет табылған орнымен (Везувий аралы) аталған. Тетрагональдық сингонияда кристалданып, призма, кейде пирамида пішінді кристалдар түзеді. Агрегаттары тұтас, шоқ-сәулелі немесе талшық масса түрінде кездеседі. Түсі сары, сұр, жасыл, қоңыр, кейде қара, көгілдір (циприн), қызыл немесе қызғылт (марганецті везувиан), қанық жасыл (хромвезувиан), мөлдір немесе шала мөлдір, шыныдай жылтыр. Қатт. 6,5 – 7,0; сынғыш, менш. салм. 3,44 г/см 3 . Түзілуі – жапсарлы-метасоматиттік, метаморфтық. Зергерлік бұйымдар жасау үшін қолданылады. Дереккөздер
Велихов ванадийлі титан магнетит кен орны

Велихов ванадийлі титан магнетит кен орны - Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы Батамша ауылының солтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан. Құрамы Іздестіру-барлау жұмыстарының нәтижесінде кен құрамында темір, платина және палладий бар екені анықталды. Болжам бойынша 300 м тереңдікке дейінгі қоры 1300 – 1400 млн. т. Кен орны ашық әдіспен өндіріледі. Дереккөздер
Велихов мәрмәр кен орны

Велихов мәрмәр кен орны - Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы жерінде. Жатыс сипаты Мәрмәрдың жайпақ өнімдері кен орнының орталығы және оңтүстік-батыс бөлігіндегі жоғары бетте орналасқан. Ақ және ақ сұр түсті келеді. Тереңдігі 5-7 м-ге дейінгі деңгейде сұр, дақ түскен қоңыр сұр брекчийлі (женттасты) түрлері бар. Жылтыр өң береді. Кен орнының аумағы 2000 м 2 . Пайдалы қабаттың қалыңдығы 5-0 м. Дереккөздер
Верещагин саздақшөбі

Верещагин саздақшөбі (Lіmnas veresczagіnіі) – астық тұқымдасы, саздақшөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Алтайдың тасты тау беткейлері мен шалғынды жерлерінде өседі. Биікт. 50 см, қысқа тамырсабақты. Жапырақтары ұзын, жалпақ кейде аздап оратылып тұрады. Сыпыртқысы қысыңқы, ұзындығы 3 – 9 см. Масағы қоңыр сары түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. В. с. өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
Вермикулит

Вермикулит (лат. vermiculus - шылаушын) – силикаттар класының гидрослюдалар тобындағы минерал. Хим. формуласы шамамен (Mg,Fe+2,Fe+3)3[(Sі,Al)4O10]•(OH)2•4H2O, силикаттар класының қабатгы типіне жататын минерал. Қыздырғанда шылаушын тәрізді иіліп, 15—25 есеге дейін ісінеді. Биотит бойынша псевдоморфоза құрайды. Түсі — қоңыр, қоладай сары, жылтырлығы шыныдай, қаттылығы — 1-1,5, жіктілігі өте жетілген, меншікті салмағы — 2,4-2,7, күйдіргенде өте жеңілденіп суға батпайды. Вермикулит негізінен биотитті және флогопитті жыныстардың төмен температурада гидротермалық өзгеруінен түзіледі, кейде биотиттердің моруынан қалыптасады. Вермикулит күйдірілген күйде жылу, дыбыс өткізбейтін материал ретіңде, түсқағаз өндірісінде қолданылады. Кендері Қазақстанда, Австралияда, АҚШ-та белгілі. Дереккөздер
Весенний аралшың мыс-мырыш кен орны

Весенний аралшың мыс-мырыш кен орны , Ақтөбе облысы және Ресейдің Орынбор облысы шекарасында, Ақтөбе қ-нан шығысқа қарай 165 км жерде орналасқан. Мұнда тұтасып жатқан он кентас денесі (90%) және 20 – 600 м тереңдікте шоғырланған мыс-мырыш кентасы бар. Мыс қоры 345,1 мың т, мырыш 310,4 мың т, кентастың 1 т-сында 0,2 г алтын, 14 г күміс, 4 г селен, 0,051% кобальт, 0,011% кадмий бар. Ақтөбе облысы жерінде кентас қорының 51,8%-ы шоғырланған. Дереккөздер
Веснянкалар

Веснянкалар (Plecoptera) – қарапайым жәндіктер отряды. Қазба қалдықтары пермь кезеңінен белгілі. Жер шарында кең тараған, негізінен, Голарктика аймағында кездесетін 2 мыңнан астам түрі белгілі. Ересектері ағын суларда тіршілік етеді, аз қозғалады, кейбір түрлері ұшпайды. Тығыз денелі, құрсағының ұшында, аналь тесігінің екі жағында орналасқан бунақты екі өскіні (церки) бар. Қос жұп торлы немесе мөлдір қанаттары болады, оларды жайғанда ұзындығы 10 – 80 мм. Басы үлкен, ұзын мұртшалары бар. Аузы кеміруге бейімделген, ол ересектерінің көбінде редукцияға ұшыраған. Толық түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын ағыны қатты өзендер мен жылғалардың түбіне салады. Дернәсілдері суда жетіледі. В. көбейіп кеткен жерде балықтардың қорегіне айналады. Дереккөздер
Висмутин

Висмутин – сульфидтер класының минералы. Хим. формуласы Bі2S3. Ромбылық сингонияда призма, таяқша тәрізді кристалдар, түйірлі масса, сеппе, талшық сияқты агрегаттар құрайды. Түсі ақ, қорғасындай сұр, металдай жылтыр. Қатт. 2,0 – 2,5, менш. салм. 6,7 – 6,8 г/см3, электр тогын өткізбейді. В. гидротермальды-желілі және жапсарлы-метасоматитті кендерде түзіледі, жеке кендері сирек кездеседі, көбіне қалайы, вольфрам, күшәла кендерінде жеке элементті висмут түрінде немесе арсенопирит, халькопирит және басқа минералдармен бірге кездеседі. Тотығу белдемінде оңай бұзылып оксид немесе карбонат түрлеріне өзгереді. В-нен висмут металы алынады. Дереккөздер
Висмут кентастары

Висмут кентастары –құрамында висмуты бар минералдық шикізат. Бұл қатарға жеке В. к. мен құрамында висмут бар түсті және асыл металдардың кешенді кентастары кіреді. В. к-ның басты минералдары висмут, висмутин, козалит, айкинит, тетрадимит, теллуровисмутит, бисмит, бисмутит. В. к-нда, сондай-ақ қорғасын, мыс, күміс, алтын, кобальт, никель кездеседі. В. к. эндогендік және экзогендік жағдайда түзіледі. Эндогендік кендер гранитоид кешендерінің соңғы сатыларымен байланысты. Олардың түзілуі, негізінен, грейзендік, скарндік және жоғары темп-ралы гидротермальдық. Экзогендік жағдайда түпкі кендердің бұзылуынан түрлі генезисті шашыранды кенқорымдар түзіледі. Қазақстанда В. к. Сарыарқаның сирек металл кендерінде және Кенді Алтайдың полиметалл кендерінде шоғырланған.
Виталий шөмішгүлі

Виталий шөмішгүлі (Aquіlegіa vіtalіі) – сарғалдақтар тұқымдасы, шөмішгүл туысына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауының жартастарында, тасты, шалғынды тау етектерінде, Шымбұлақ, Көксу, Ақселбайсай өзендерінің көлеңкелі жағалауларында кездеседі. Биікт. 30 – 65 см. Тамыр жапырақтары қосарланған үш бөлікті, ұзын сағақты, сына тәрізді үш қалақты бөліктерге бөлінген. Гүлдерінің диам. 4 – 5 см. Тостағанша жапырақшалары боз-көкшіл, күлтелері ақ, көкшіл, сирек көк түсті. Гүлтегеуріні 1 – 2,5 см, дөңгелек, бүктетіліп келген. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – безді жапырақша (саны 5 – 10). Әсемдік өсімдік. В. ш. өте сирек кездесетін эндемик өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Виталий шөмішгүлі — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік сілемдерінің (Шолактауының, Суаттаудың, Алтын Емел жотасыньщ, Шымбұлақ, Көксу өзенінің) жартас жарықшаларында, жылға, өзен шатқалдарында өседі. Биіктігі 30-65 см. Дегелек жапырақтары ұзын сағақты, сына тәрізді ұшқұлақты бөлікшеден тұрады. Сабақтарының гүлі сирек. Тостағаншалары ақшыл көгілдір түсті. Күлтелері ақ, сирек көгілдір түсті. Маусым-шілдеде гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Әсемдік өсімдік. Сирек кездесетін, эндемикалық Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Витаминді жемшөп

Витаминді жемшөп – өсімдік тектес және жануар тектес азық, сондай-ақ құрамында витамині көп құрама жем. Рационға В. ж. қосу арқылы витамин қоспасын қолданбай-ақ малдың витамин қажетін өтеуге болады. А витамині мен каротин балық майында, уызда, сүтте, жұмыртқада, көк шөпте көп болады. Бұршақ тұқымдас шөптерде (беде, жоңышқа, сиыр жоңышқа, эспарцет, т.б.) каротин көп. Мыс., 1 кг мұндай шөпте 30 – 100 мг, астық тұқымдас шөптерде (қарабидай, сұлы, арпа, судан шөбі, атқонақ, т.б.) 20 – 70 мг каротин болады. Шөпті кептіргенде, әсіресе, пішенді жаңбырлы күні жинағанда каротин мөлшері күрт кемиді. Шөпті күн сәулесіне кептіргенде және арнаулы қорада желдеткіш көмегімен құрғатқанда каротин 20 – 25%, шөп кептіргешпен құрғатқанда 85% сақталады. Барлық мал үшін ең жақсы В. ж. – қолдан кептірілген пішен ұнтағы. Мұның жоғары және 1-сортының 1 кг-нда 110 – 250 мг каротин болады. Сүрленген азықта да каротин жақсы сақталады. Дереккөздер
Витаминдік өсімдіктер

Витаминдік өсімдіктер – құрамында витаминдер болатын өсімдіктер. В. ө. құрамында витаминдермен қатар, олардың провитаминдері де болады. Олар азықпен бірге организмге түскеннен кейін, қажетті витаминге айналады. Мыс., өсімдікте А витамині болмайды. Бірақ кейбір өсімдіктер құрамында болатын А провитамині – каротин организмге түскеннен кейін А витаминіне айналады. Сондай-ақ D провитамині – эргостерин организмге түскеннен кейін D витаминіне айналады. А витамині сәбіз, қымыздық, көк пияз, капуста, қызанақ, өрік, алхоры, итмұрын, беде, жоңышқа, бидайық, т.б. өсімдіктердің құрамында болады. В тобына жататын витаминдер ашытқыда, жеуге жарамды саңырауқұлақтарда, көптеген өсімдіктердің (пияз, капуста, т.б.) жасыл жапырақтарында, астық дақылдарының ұрықтарында болады. С витамині (аскорбин қышқылы) өсімдіктердің барлық түрінің жапырағында, кейбіреуінің жемістерінде (мыс., итмұрын, қарақат), картопта болады. D витаминінің негізгі көзі – стерин өсімдіктердің бәрінде бар. Ол әсіресе саңырауқұлақтарда көп болады. Е витамині (токоферол) көптеген өсімдіктерде бар, әсіресе, астық дақылдарының ұрықтарында көп болады. К витамині (филлохинон), негізінен, бедеде, капустада, сәбізде, асқабақта, Р витамині итмұрында, цитрус жемістерінде, қарақұмықта, т.б. болады. Өнеркәсіпте ВВ және РР витаминдерінің концентраттары негізінен астық дақылдарының ұрықтары мен ашытқыдан алынады. Қазіргі кезде таза витамин препараттары синтездік әдіспен де алынады. Дереккөздер
Витерит

{{infobox mineral columnar fibrous, granular, massive. }} Витерит – карбонаттар класының минералы. Хим. формуласы ВаСО3. Осы минералды ашқан ағылшын минералогы В.Витрингтің есімімен аталған. Ромбылық сингонияда призма немесе ине тәрізді кристалданады. Шар немесе бұршақ тәрізді агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі ақ немесе сұр, сарғылт реңді, кейде түссіз, шыныдай жылтыр. Қатт. 3 – 3,5, морт сынғыш, менш. салм. 4,2 – 4,3 г/см3. В. кен орындарында кальцит, доломит, барит минералдарымен және қорғасын, мырыш, темір сульфидтерімен парагенездік байланыста кездеседі. В. көп мөлшерде шоғырланғанда барий кентасы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Виттрок рауғашы

Виттрок рауғашы – тарандар тұқымдасы, рауғаш туысына жататын көп жылдық өсімдік. Батыс және Солт. Тянь-Шаньның тау жоталарындағы орманды алаңдарда, бұталардың арасында, шалғындық алқаптарда кездеседі. Биікт. 1 м-дей, тамыры жуан, сабағы тік өседі. Жапырақтары ірі, пішіні жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 40, ені 30 см-дей, қысқа сағақты. Гүлдері ақ немесе қызғылт түсті, олар шашақты сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ не бүйрек тәрізді жаңғақша. Жұқа қызыл қанаты болады. В. р-ның жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Виттрок рауғашы — тарандар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Батыс және солтүстік Тянь-Шань жоталарының орманды аландарында, тасты беткейлерінде, шалғындарында өседі. Тамыр сабағы жуан, сабағы тік, биіктігі 1 м-дей. Жапырақтары ірі, олардың тақташалары жұмыртқа пішінді-үшбұрышты, Ұзындығы 40 см-дей, сағақтары жіңішке, қысқа. Гүлшоғыры — сыпыртқыгүл, гүлдері ақ немесе алқызыл түсті, гүлсағақтары келте болады. Мамыр-шілдеде гүлдейді. Жемісі — дөңтелек немесе бүйрек пішінді, қоңыр түсті жалпақ жұмыртқа тәрізді жаңғақшасы бар. Дәрілік, өсемдік, тағамдық өсімдік. Азайып бара жатқан түр болғандықтан Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Волластонит

Волластонит , тақталы шпат – силикаттар класының минералы. Хим. формуласы Са3[Sі3O9]. Ағылшын химигі У.Х. Волластонның есімімен аталған. Триклиндік сингонияда жапырақ, таяқша, қабықша пішінді кристалдар түзеді, талшықты агрегаттар құрайды. Түсі ақ, сұр не қызғылт, кейде мөлдір. Қатт. 5 – 5,5, менш. салм. 2,78 – 2,91 г/см3. Жапсарлы-метасоматиттік, метаморфтық ортада түзіледі. В. қышқыл магма әсерінен мәрмәрланған, скарнденген әктастарда, ал терең белдемдерде метаморфтану әсерінен диопсид, везувиан, т.б. минералдармен бірге кездеседі. В. нәзік керамика жасауда, цемент дайындауда, лак, бояу, шыны, қағаз жасауда қоспа ретінде, сондай-ақ арнайы сүзгіш, минералдық мақта, тыңайтқыш, т.б. жасауда қолданылады. Дереккөздер
Волын әктас кен орны

Волын әктас кен орны - Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданында, Қарағанды синклинорийінің солтүстік-батысында орналасқан. 1945 жылыәктастың құрылысқа жарамдылығын анықтау мақсатында іздестіру-барлау жұмыстары жүргізілді. 1970-1972 жылдары барланды. Геологиялық құрылымы Өнім төменгі тас көмірдегі Кассин қабатынан алынады. Жатыс сипаты Әктастар тығыз орналасқан, ұсақ кристалды, тұтасқан, жарықшақты сәл карст құбылысына ұшыраған. Кен қабатының қалыңдығы 216-630 м. Шикізат 70-170 маркалы бетонды, конвертер әгін, кальций карбидін, цемент өндіруге қажетті қиыршықтас ретінде қолданылады. Кенді 1946-1961 жылдары Қарағанды құрылыс материалдар тресі пайдаланды, ал 1961 жылдан Қарағанды металлургия комбинаты флюс ретінде, ал «Карбид» бірлестігі кальций карбидін алу үшін қолданып келеді. Дереккөздер
Вольфраматтар

Вольфраматтар – минералдар тобы, вольфрам қышқылының (H2WO4) тұздары. Табиғи жағдайда Fe, Mr, Zn, Ca, Pb, Al тұздары кездеседі, бұлардың ішінде кеңінен тарағандары вольфрамит (Fe, Mn)WO4 және шеелит СаWO4. В., негізінен, гидротермальдық жағдайда түзіледі, кейде эндогендік Вольфраматтардың бұзылу-тозуына байланысты гипергендік жағдайда шоғырланады. Вольфрамит пен шеелит вольфрам кентасының негізгі минералдары болып саналады. Дереккөздер
Вольфрамит

Вольфрамит – вольфраматтар класының минералы. Хим. формуласы (Fe, Mn)[WO4]. В. гюбнерит Mn[WO4] пен фербериттің Fe[WO4] изоморфты қосылысынан тұрады. Кристалдары моноклиндік сингонияда тақташа немесе призма тәрізді түзіледі. Кейбір кристалдарының мөлш. 20 см-ден үлкен. Түсі қызғылт, қара, қоңыр, алмастай жылтыр. Қатт. 4,5 – 5,5; менш. салм. 6,7 – 7,5 г/см3. В. кварцты гидротермальдық желілерде, грейзендерде, пегматиттерде түзіледі. Кенқайраңдарда да кездеседі. Тотығу белдемдерінде бұзылып-үгіліп вольфрам охрасына ауысуы байқалады. В. басты вольфрам кентасы. Вольфрамит вольфрам металын өндіретін ең басты кен минералы болып табылады. Вольфрамды қатты болаттар қорытуда, өте қатты қорытпаларға қосуға («победит» т. б.), электротехникада лампалар сымын жасауға, керамикада бояу ретінде т. б. қолданады. Кендері. Вольфрамит біздің елімізде Қалба тауында (Қазақстан), Ақшатауда (Қазақстан), Байкал сыртыпда кездеседі. Шет елдердегі кені Оңтүстік Қытайда (Юннань провинциясында), Индо-Қытайда, Оңтүстік Бирмада, Малакка түбегінде, АҚШ-та (Колорадо, Оңтүстік Дакота, Невада штаттарында), Боливияда, Перуде, Европада — Португалияда және Испанияда, Саксонияда (Германия) болады. Дереккөздер
Вулканология

Вулканология немесе Жанартаунама — жанартауларды, олардағы процестер мен әрекеттерді, олардың пайда болу себептерін, дамуын, құрылысын, атқылайтын жыныстарын (лавалар, газдар, т.б.), орналасу заңдылықтарын зерттейтін ғылым; динамикалық Динамикалық геология ның бір саласы. Вулканологияның практикалық міндеттері – халық жиі қоныстанған аймақтарда жанартау атқылауын алдын ала болжайтын әдістерді табу, жанартаудың ыстық суы мен буын шаруашылық қажетіне пайдалану жолдарын іздестіру. Теориялық және практикалық мәселелерді шешуде геология, геотектоника, геофизика, геохимия, физ. химия және петрология әдістерін қолданады. Олардың негізінде Вулканология жанартау энергиясының көзі, магма эволюциясы, оның түрліше тереңдікте орналасу жағдайлары, жер қыртысын құрудағы жанартаудың алатын орны, т.б. сияқты жалпы теориялық мәселелерді шешеді. Вулканология туралы алғашқы мәліметтер б.з.б. 6 – 1 ғасырлардағы Гераклит, Аристотель, Страбон, Кіші Плиний еңбектерінде кездеседі. Жанартау әрекеттерін жан-жақты зерттейтін тұңғыш обсерватория 1842 ж. Италиядағы Везувий жанартауы беткейінде ашылды. 1911 ж. Гавайи аралдарындағы Килауэа жанартауында, кейін Индонезия мен Жапонияда вулканологиялық обсерваториялар салынды. Камчаткадағы (Ресейде) Ключевская шоқысы жанартауындағы вулканологиялық станса 1935 жылдан жұмыс істейді. Халықаралық вулканологиялық ассоциациясының «Вulletіn Volcanologіgue», т.б. арнаулы ғылыми журналдары шығады. Дереккөздер
Вульфенит

Вульфенит – молибдаттар класының минералы. Хим. формуласы Pb[МоО4]. Австрия минералогы Ф.Вульфеннің есімімен аталған. Кристалдары тетрагональдік сингонияда квадрат бейнелі, кейде сүйір дипирамида тәрізді болып түзіледі. Тұтас кристалдық агрегаттары өте сирек кездеседі. Түсі сары, сұр, қоңыр кейде қызғылт сары, қызыл, алмастай жылтыр. Қатт. 3, менш. салм. 6,3 – 7,0 г/см3. Қорғасын-мырыш кендерінің тотығу белдемдерінде кездеседі. Көп мөлшерде кездескенде В-тен молибден, қорғасын алынады. Дереккөздер
Гагаринит

Гагаринит – фторидтер тобының минералы. Хим. формуласы Na2Ca2V3 (FClOH)15·H2O. Гексагональдық сингонияда кристалданады, көбіне алты қырлы призмалар, түйірлі агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі сарғыш, қызғылт сары, кейде түссіз болады. Қатт. 4,5, менш. салм. 4,21 г/см3. Альбиттенген граниттерде және олардың арасында тараған кварц-микроклинді желілерде түзіледі. Тотығу белдемдерінде тез өзгеріп, тангерит, синхизит және иттрофлюорит минералдарына ауысады. Минерал алғаш Қазақстан жерінде табылған (1961). Тұңғыш ғарышкер Ю.А. Гагариннің құрметіне аталған. Дереккөздер
Гагарин шыңы

Гагарин шыңы – Іле Алатауының солтүстік бөлігіндегі Қарғалы тау сілемінде, Проходная (Өтпелі) және Қарғалы өзендерінің суайрығында. Географиялық орны Алматы облысы жерінде. Биіктігі 4300 м. Гагарин шыңы пирамида секілді. 1961 жылы Қазақстан альпинистері шыңға көтерілгенде, оған тұңғыш ғарышкер Ю.А. Гагариннің есімі берілді. Шыңға алғаш рет С.Кудерин мен А.Марьяшев көтерілді (1951). Дереккөздер
Галла кенелері

Галла кенелері немесе Берішкене, Төрт аяқты кенелер ( – кенелер отрядына жататын жәндіктер. Сипаттама Құрт тәріздес денесінің ұзындығы 0,1 – 0,6 мм, дене пішіні құрт тәрізді, алдыңғы бөлімі қысқа, қалқанмен бүркелген, (соратын ауыз аппаратымен және 2 жұп аяғымен) және артқы ұзын, (жүмсақ, сақиналы бүркеуімен). Өсімдіктер құрамындағы клеткаларды сорып, көпшілігі галлалардың түзілуіне жағдай жасайды. Галлаларда өмір сүріп көбейеді. Галла кенелерінің көпшілігі ауыл шаруашылығының зиянкестері, өсімдіктің вирустық ауруларын таратушылар болып табылады. Мекендейтін жері Дүние жүзіне кең тараған 1500-ден астам түрі бар, ТМД-да 150-ге дейін түрі бар. Өсімдіктердің жасушасындағы құрамын сорып сонда мекендейді, осыдан галладар пайда болады, (осыдан атауы шығып отыр). Кейбір түрлері өрмек бөліп шығарады. Көптеген берішкенелер ауыл-шаруашылығындағы дән өсімдіктеріне зиян келтіреді, өсімдіктердің вирустық ауруларының тасымалдаушысы. Дереккөздер
Галла нематоды

Галла нематоды – жұмыр құрттар класына жататын жәндік. Өсімдік тамырында масылдық тіршілік етеді, онда ұзындығы 1 мм-дей галла (зақымдалған өсімдік бойында пайда болатын өсінді) түзеді. Галла ішіндегі ұрғашысы 2 мыңға жуық жұмыртқа салады. Бұдан дамыған дернәсілдер (ұзындығы 37 – 50 мк, ені 15 мк) өсімдік тамырларын зақымдайды. Ондай өсімдіктер көп ұзамай шіриді. Бұл құрттар жер шарында көп тараған, жиі кездесетін түрлері оңтүстік, солтүстік, мақта, арахис Г. н-лары. Ол 1500-ден аса өсімдіктер түрін, оның ішінде бау-бақша, жеміс-жидек, көкөніс және тех. дақылдарды қатты зақымдайды. Г. н. аса көбейіп кеткенде өсімдік галла нематодозы ауруына ұшырайды, өнімд. 40 – 60%-ға төмендеп не мүлде өз тіршілігін жояды. Күрес шаралары: ауыспалы егіс тәртібін сақтау. Алғы дақылдар ретінде астық тұқымдас өсімдіктерді себу; топыраққа және зақымданған өсімдіктерге Г. н-на қарсы хим. препараттар – базамид, нематицидтерді (карбатион, онетион, немагон, тиазон, ДД, т.б.) беру. Дереккөздер
Галлица

Галлица , өсімдік құмыты, өсімдік шыбыны – қос қанаттылар отрядына жататын жәндіктер. Жер шарының барлық құрлықтарында 3500-дей түрі кездеседі. Дене тұрқы 1 – 5 мм. Мұртшалары ұзын, жіп немесе таспиық тәрізді. Қанатындағы жүйкелерінің саны 5 – 8. Денесінің сыртын ұсақ сүйелдер басқан. Г-лардың қызғылт, сары түсті дернәсілдері ұршыққа ұқсас, кеудесінің төм. жағында сақина тәрізді қабыршағы болады. Кейбір түрлерінің дернәсілдері шіріген өсімдік қалдықтарымен қоректенеді, бітені, кенені жейтін түрлері де бар. Г. дернәсілі өсімдік тінін тітіркендіргендіктен өсімдіктің сол жерінде галла (беріш) пайда болады, аты осыған байланысты қойылған. Г-лар – ауыл және орман ш-тарының зиянкестері. Бұларды жою үшін негізінен агротех. шаралар қолданылады. Дереккөздер
Гидрогеология және геоэкология институты

У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және геоэкология институты — Қазақстан Ғылым Академиясының Геологиялық ғылымдар институтының құрамында 1940 жылы ұйымдастырылған гидрогеология секторы негізінде 1965 жылы құрылған. Ғылыми-зерттеулер жұмыстарының негізгі бағыттары – аймақтық гидрогеология, гидрогеохимия, мелиоративтік гидрогеология, гидрогеодинамика, гидрофизика және су балансы мәселелерін зерттеуге арналған. Институт ғалымдары Қазақстандағы жер асты суларының қалыптасу заңдылықтарын ашты, артезиан сулары мен грунт суларын халық шаруашылығының әр түрлі салаларында тиімді пайдалану жолдарын дәлелдеді; * жер асты суларында сирек және өте сирек элементтердің таралуын анықтаудың гидрогеохимиялық әдістерін тапты және осы әдістерді мұнай-газ, т.б кендерді іздеу-барлау істерінде қолдануға болатындығын анықтады; * суғармалы жерлерге қажет су, тұз мөлшерін анықтау мәселелерін, егістікті сор басу, батпаққа айналу процестерін зерттеді және бұл процестердің алдын алу шараларын ұсынды; * ыстық және минералды сулардың таралуы мен пайда болу қорлары зерттелді және осы суларды жылу беру, жылыжайларда пайдалану, шипалы су ретінде қолдану мүмкіндіктері анықталды. Дереккөздер
Гуцевичит

Гуцевичит (Қазақстандық геолог В.П. Гуцевичтің құрметіне аталған) – ванадаттар класына жататын минерал. 1959 ж. солтүстік-батыс Қаратаудағы Қорамсақ және Ран кен орнынан табылған. Химиялық формуласы: (Al, Fe)7. [OH]6[V5 P]) O4]·nH2O. Құрамы (%): Al2O3 26,67 – 29,04; Fe2O3 1,17 – 5,33; V2O4 2,57 – 5,33; V2O5 13,10 – 16,37; P2O5 12,06 – 19,73; H2O 12,81 – 27,02; H2O 6,23 – 16,91. Күңгірт және ақшыл түстілері Гуцевичиттің изоморфты түрлері; бұл изоморфты түрлерде катион тобында алюминий орнын темір ионы (Ғе3+), ал анион тобында VО43- орнын РО43- анионы басады. Алюминий көп Гуцевичиттің түсі көк, темірі көбінің түсі қызғылт қоңыр болып келеді. Жылтырлығы балауыз тәрізді күңгірт,шыны тәрізді шытынап сынады. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2,5, тығызд. 1900 – 1930 кг/м3. Қыздырғанда эндотермалық әсер 190 және 820 – 840°С-та, экзотермалық әсер 520 – 560°С-та білінеді. Тотығу белдемінде түзіледі және хьюэттит, ваналит, алсивафосфит минералдарымен аралас кездеседі. Дереккөздер
Гүлбұршақ

Гүлбұршақ (Chamaecytisus) – бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Еуропа, Батыс Азия, Солт.-Батыс Африкада кездесетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтарда, құмды, құмдақты жерлерде, тасты беткейлерде өсетін 2 түрі (днепр Гүлбұршағы, орыс Гүлбұршағы) бар. Жапырақтары үшбөлікті, кейде тұтас болады. Гүлдері жапырақты бұтақтарының, жоғары жапырақ қолтығында орналасқан, сары түсті. Тостағаншасы түтікті, қосерінді, жоғарғы ерні 2 тісті, төменгісі 3 тісті. Аталығының саны 10, олар түтік тәрізді бірігіп кеткен. Аналық аузы қиғаш. Мамыр – маусымда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жалпақ, екі қақпақты бұршақ. Гүлбұршақтар балды, олар құрғақшылыққа шыдамды өсімдіктер, араларында улы түрі де кездеседі.
Гүлдену

Гүлдену – гүлді өсімдіктердің бүршігінде гүлшанағының бастамасы түзілуінен бастап гүлсерігімен аталықтарының гүлдеп бітуіне дейінгі кезеңі. Гүлдеу онтогенезінің (жеке даму) өзгеру себебі, өсімдіктің дамуы өсу кезеңінен гүлдеу кезеңіне ауысады. Гүлдеу – ұрықтануды жүзеге асыру, сондықтан Гүлдену кезеңі ішкі жағдайдың өзгеруінен, яғни гүл бастамасын қалыптастыратын фитогормондардың жеткілікті мөлшерде түзілуінен басталады. Өркеннің өсуі конусында алдымен гүл тостағаншасы, содан соң күлтесі, аталықтың тозаң қабы, ең соңында жіпшесі жетіледі. Аталықтары екі шеңберлі гүлде алдымен ішкі шеңберіндегі аталықтар түзіледі. Аналықтың жеміс жапырақшасының төменгі бөлімі қарқынды өсіп, жатын пайда болады, содан соң мойны мен аузы жетіледі. Бұл құбылыс гүлшанақтың ішінде жүреді. Гүл алдымен тозаңданып, содан соң ұрықтанады, сөйтіп, гүлдеу кезеңі аяқталады. Көп жылдық өсімдіктер тіршілігін жойғанға дейін жыл сайын гүлдеп тұрады. Дереккөздер Қазақ энциклопедия
Гүлжапырақ

Гүлжапырақ (Marsіlea) – гүлжапырақтар тұқымдасына жататын су қырыққұлақтарының туысы. Негізінен тропиктік, субтропиктік және қоңыржай белдеулерде өсетін 60-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда тоғандарда, батпақты аймақтарда, су басқан және құрғап қалған жерлерде өсетін 3 түрі (египет Гүлжапырағы, қылтанды Гүлжапырақ, төртжапырақты Гүлжапырақ) бар. Бұлар төсемелі тамырлары бар аласа өсімдіктер. Жапырақтары жіңішке, ұзын сағақты, төрт тең бөлікке бөлінген. Споракарпийлері (қырыққұлақтың спора түзетін шар тәрізді сыйымды орны) сопақша келген, жапырақ сағақтарынан аяқтары жетіледі. Тамыз – қыркүйекте гүлдейді. Гүлжапырақтың споракарпийлері] крахмалға бай, сондықтан тропикте оны тағам ретінде пайдаланады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Гүлжапырақтар тұқымдасы

Гүлжапырақтар тұқымдасы (Marsіleіdae) – көп жылдық су қырыққұлақтары. Тропиктік, субтропиктік және қоңыржай белдеулерде кездесетін 3 туысы, 80-нен астам түрі белгілі. Гүлжапырақтар тұқымдасын осыдан екі ғасыр бұрын атақты швед ғалымы К.Линней (1707 – 1778) сипаттап жазып, тұқымдастың атын – Marsіleaceae – италия ботаник|ботанигі Л.Марсильидің (1658 – 1730) құрметіне атаған. Себебі, Марсильи гүлжапырақты алғаш рет өсімдіктер тізіміне енгізген. Гүлжапырақтар тұқымдасына жататын қырыққұлақтар әр түрлі спораларымен, суда да, құрлықта да тіршілік етумен ерекшеленеді. Сондай-ақ бұларда тек соларға тән орган – споракарпийлері (қырыққұлақтардың спора түзетін шар тәрізді сыйымды орны) болады. Олар пісіп жетілгенде өте көп спорангийлері (өсімдік спорасы дамитын мүше) дамиды. Олардың біреуі макроспоралы, екіншілері – микроспоралы. Қазақстанда Гүлжапырақтар тұқымдасының 1 туысы, 3 түрі бар; қ. Гүлжапырақ. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Гүлжахан

Гүлжахан , ксифиум (Xiphium) – құртқашаштар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Іле, Қырғыз Алатаулары мен Батыс Тянь-Шаньның батпақты, тасты тау беткейлерінде өсетін 1 түрі – Колпаковский гүлжаханы (Х. kolpakowskіanum) бар. Биікт. 10 – 25 см, жуашығы жапырақ қынабының торлана кепкен қалдығымен жабылған. Сабағы жетілмеген. Жапырақтары (саны 3 – 6) тамыр түбіне шоғырлана орналасады. Аталығы – үшеу. Гүлі дара жетіледі. Сәуір – мамырда гүлдеп, жемістенеді. Гүлжахан – эфемероидты (вегетативті мерзімі қысқа көп жылдық) өсімдіктер. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Гүл жемірі

Гүл жемірі (Meligethes) – жылтырауықтар тұқымдасына жататын қоңыздар туысы. Ұзындығы 1 – 4 мм. Денесі әдетте біркелкі қара. Дүние жүзіне кең тараған 400-ден астам түрі бар. Қоңыздар негізінен гүлдермен, жеміс өнімдерімен қоректенеді. Дернәсілдері гүлдерде, гүл тұғырларында өсіп жетіледі. Көбелекке айналуы топырақта өтеді. Кең тараған түрі рапс Гүл жемірі. Дереккөздер
Гүлзар

Гүлзар – бау-бақша, саябақ, мекеме және тұрғын үй маңын, жол бойын көгалдандыру үшін әсем гүлдер өсірілетін алаң. Гүлзарда бір, екі не көп жылдық және кілем тәрізді өң беретін өсімдіктер өсіріледі. Ол үшін өсімдік түрлерінің биологиялық ерекшеліктері, гүлінің әсемдігі ғана емес, гүлдің түсі, пішіні, жапырақтарының үлкен-кішілігі, сабағының ұзындығы, гүлдеу мерзімі, ұзақтығы, өсімдіктердің бір-бірімен үйлесімділігі ескеріледі. Гүл жарып, солған өсімдік орнына жаңасы отырғызылады. Гүлзарлар түрліше болуы мүмкін: клумбалар, рабаткалар, ландшафтық Гүлзарлар – миксбордерлер, партерлер, Қазақстанда Гүлзар өсіруде, көбінесе геометриялы және көркем сызықты-өрнектеу әдістері қолданылады. Әсіресе, қазақ халқының түс киіз, текемет оюларының нақышын келтіретін ұлттық ою-өрнектер (қошқар мүйіз, жас бұта, гүл, жапырақ, т.б.) қызғалдақ, сарғалдақ, қалампыр, боз кілем, т.б. гүлдердің түрлерімен беріледі. Гүлзарлардың пішіні әртүрлі (төртбұрышты, сопақ, дөңгелек) болуы мүмкін. Шеттері 10см, ал ортасы 30-40см биіктікте болады. Гүлзардың шетіне газоннан шағын (10-20см) жиек жасалуы тиіс. Гүлзар жасау үшін алдымен оның шекарасын сызып алып, топырақты бір күрек бойы қазып, құнарлы топырақ төсеу керек.10-15 күннен кейін (топырақ нығыздалған соң) ортасынан бастап өсімдіктерді отырғыза бастауға болады. Бедерінің тым кішкентай және күрделі болмағаны дұрыс және клумбаны тым үлкен жасаудың керегі жоқ. Өсімдіктерді таңдап алғанда оның түстерінің үйлесімділігіне қойылатын талаптарды, сондай-ақ жекелеген өсімдіктердің өсу сипаты мен биіктігін ескеру қажет. Өсімдік неғұрлым биік болған сайын ол ортасына таман орналасуы тиіс. Аласа өсетін өсімдіктерді тығыз отырғызып Гүлзар жасаудың қажеті жоқ Дереккөздер
Гүлкекіре

Гүлкекіре немесе кекіре — астралылар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразия, Африка, Америка және Аустралияда (1 түр) кездесетін 550-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда таудың тастақты, қорымтасты беткейлері мен қалың бұталардың арасында 27 түрі өседі. Сабақтары тік, жатаған, қысқа сабақты түрлері де кездеседі. Жапырақ тақталарының шеттері қауырсын тәрізді терең ойықталған, ұзын сағақты. Майда гүлдері себетгүлге шоғырланады. Себетгүлдің сыртындағы орам жапырақшалары қалың, жылтыр, кей түрін түк басқан. Өсімдіктердің түрлеріне қарай себетгүлдері бірігіп қалқанша, сыпыртқы, шашақ гүл шоғырларын құрайды. Гүлдері сары, қызғылт, көк, күлгін түсті, бір-бірімен бірігіп кеткендіктен түтікше гүл деп аталады. Аталықтарының жіпшелері жалпақ, түкті, аналық аузы қос тілімді. Мамыр–маусым айларында гүлдеп, шілде–тамызда жемісі піседі. Жемістері — айдаршалы тұқымша, айдаршасыз түрлері де кездеседі. Гүлкекіренің біраз түрлері сәндік үшін өсіріледі, олар гүлдеу кезінде шірне бөлетін балды өсімдіктер. Дәрілік, бояу алатын, улы түрлері бар. Негізінен Гүлкекіре – жаздық және күздік дақылдардың арамшөбі. Өсімдік туралы Гүлкекіренің біржылдық, екіжылдық және көпжылдық түрлері бар. Гүлкекіре негізінен Еуразия, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Африканың табиғатында өседі. 500-ден аса түрі белгілі. Қазақстанның табиғатында да көптеп таралған. Гүлкекіренің қазақ даласында оншақты түрі өседі. Сондықтан да халық арасында оның «қозыошаған», «торғайкөкбас», «түкті көк аяқ» деген секілді жанама атаулары бар. Емдік қасиетіне байланысты дәрілік мақсатта пайдаланылады. Көгалдандыруда 30-дан аса түрі кеңінен қолданылады. Гүлдерінің түсі көп: ақ, көк, қанық көк, сары, күлгін, қызыл болып келеді. Гүлкекірені топтап, жекелеп немесе альпі шоқысына да отырғызады. Оншақты түбін топтап гүлзарларға, жол жиектеріне егеді. Кейде гүлшоғыр жасау үшін де қолданады. Табиғаттағы гүлкекіре аласа болады. Ал, топырағы қатты, алакөлеңкеге отырғызылған гүлкекіренің биіктігі 40–70 сантиметрге жетеді. Гүлкекіре көп күтімді қажет етпейтін өсімдік. Гүлдеу мерзімі сұрпына қарай маусым, қыркүйек айларына сәйкес келеді. Гүлдеу мерзімін ұзарту үшін оның гүлдеп кеткен сабақтарын қырқып отыру керек. Дереккөздер
Гүл күлтесі

Гүл күлтесі (corolla) — гүл тостағаншасының ішіне орналасқан, саны бірден бірнешеге дейін жететін түрлі түсті ашық реңді гүлсерік. Гүл күлтесі бір-бірімен кірігіп кетсе, пішіндері қоңырау (інжугүл, қоңыраугүл, т.б.), шұңғылша (шырмауықта), түтік (күнбағыста), тілше тәрізді (бақбақта), қос ерінді (жалбыз, тауқалақайда) болады. Гүл күлтелері бірікпей жеке-жеке орналасқан өсімдіктерге қызғалдақ, итмұрын, көкнәр, сарғалдақ жатады. Гүл күлтесінің түбіндегі жіңішкерген жерінде тәтті шірне бөлетін шірнеліктер бар. Гүл күлтесі хош иісті, тәтті шірнесі, ашық реңдерімен гүлді тозаңдандыратын жәндіктерді өзіне тартады. Ашық реңі тікелей түскен күн сәулесінің қызуын бәсеңдетеді. Сондықтан аталық пен аналықты қызып кетуден сақтайды. Салқын түскенде, түнге қарай Гүл күлтесі жабылып, ішкі жыныс мүшелерін жаңбыр суынан, шық тамшыларынан қорғайды. Бақбақ, қырмызыгүл, өгейшөп, сирень (бөртегүл), түймедағы, т.б. өсімдіктердің Гүл күлтелері медицинада дәрі дайындау үшін пайдаланылады. Дереккөздер