kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Филиппо Брунеллески

Филиппо Брунеллеско (Brunelleschі, Brunellesco) (1377, Италия, Флоренция — 15.4.1446, сонда) — италиялық сәулетші, мүсінші, ғалым. 1402 — 09 жылдары Римде көне дәуір сәулет өнерін зерттеді. 1401 ж. мүсіншілер конкурсына қатысып, қола рельеф жасады. Бұл өз дәуіріндегі реалистік жаңалық, композициясы ширақ тұңғыш соны еңбек еді. Бұдан соң Брунеллески сәулетші, инженер, математик ретінде танылып, Қайта өрлеу дәуіріндегі сәулет өнерінің негізін қалаушы және ғыл. өрістілік теориясын ашушылардың бірі болды. Флоренция соборына аса үлкен (диам. 42 м) 8 қырлы күмбез тұрғызу кезінде (1420 — 36). Брунеллески ғыл.-инженерлік ойларымен үлкен табысқа жетті. Сан-Лоренцо шіркеуінің құрылысында ол ежелгі ордерлер жүйесінен қалған үлгідегі бірегей сәулетті күмбез композициясын жасады. Брунеллески Сан-Лоренцо (1422 — 46), Сан-Спирито шіркеулерінің құрылысында да ордерлер мен базилика дәстүрлерін сәтті пайдаланған. Оның шығарм-ндағы гуманизм, ғыл. ой-тұжырымдары мен көркемдік шешімдерінің өміршеңдігі ордерлерді дамытудың жолдарын анықтауға және дүниежүз. мүсін өнерін көркейтуге зор ықпал жасады. Дереккөздер
Брутто коэффициенті

Брутто коэффициенті — халықтың табиғи өсіп-өнуінің қорытынды көрсеткіші. Брутто коэффициенті ұрпақтар алмасуының ғыл. өлшемі, табиғи өсіп-өнудің барысы мен тәртібінің есебі, бала туудың жас бойынша және жалпылама мөлшері болып табылады. Көбінесе, бала туу жасындағы (15-тен 50-ге дейін) әйелдер санына қатысты есептеледі. Кейде ғылыми дәлдік үшін жалпылама Брутто коэффициентінің орнына бала туу деңгейінің нетто коэффициенті алынады. Мұнда “әйел адам өз орнына қанша қыз баланы дүниеге әкеледі және олардың қаншасы өз анасының жасына дейін жетіп, тағы қанша қыз бала қалдыра алады” деген болжам жасалады. Бірақ ғылыми-практикалық тәжірибе мұндай дәлдікті қажет ете бермейтіндіктен, көбінесе, жалпылама Брутто коэффициенті қолданылады. Қазақстандағы қазақ ұлтының өсіп-өнуі мен өлім-жітімнің көрсеткіштері 1957 жылдан бері үздіксіз қадағаланып келеді. Мысалы, соңғы 40 жылда (1960 — 99 жылдары) жалпы туу коэффициенті 1000 адамға шыққанда 45 промилледен 17-ге дейін қатты кеміді, ал балалар саны бала көтеретін жастағы әйелдер санына шаққанда 7-ден 2-ге дейін күрт кеміген. Халық санақтары (1959, 1979 және 1999 жылы) мен тұрғындарды жыл сайын есепке алу деректері бойынша, республикада нағыз бала көтеретін жастағы (20-дан 30-ға дейін) қазақ әйелдерінің ұрпақ әкелу көрсеткіші 2 — 3 есе азайған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Карл Павлович Брюллов

Карл Павлович Брюллов (23.12.1799, Санкт-Петербург — 23.6.1852, Италия, Марчано, Рим маңы) — орыс кескіндемешісі, суретші. Санкт-Петербург көркемсурет академиясында оқыған. 1823 — 35 жылы Италияда жұмыс істеп оралды. 1836 жылы Көркемсурет академиясының профессоры болып тағайындалды. 1850 жылы Италияға қайта кетеді. Брюллов шығармашылығы 1830 — 40 жылы орыс сурет өнерінде аса ірі жаңалық болды. Оның өнеріне тән ерекшелік — адам жан дүниесінің сұлулығы мен ой-сезімінің қуаттылығын терең толқу, толғаныс немесе азап, үрей үстінде ашу. Брюлловтың даңқын шығарған басты туындысы — “Помпейдің ақырғы күні” (1830 — 33). Кескіндемеде қаланың Везувий жанартауы атылған кездегі апатқа ұшыраған сәті бейнеленген. Cуретші тарихи оқиғаны, кейіпкерлерінің жан тазалығын, рухани дүниесін психологиялық шындық тұрғысынан бұлжытпай бере білген. Брюллов — “Италиядағы тал түс” (1827, Орыс музейі), Вирсавия (1832, Третьяков галереясы) сияқты картиналардың авторы. Ол, сондай-ақ, сән-салтанатты портрет салудың хас шебері ретінде де белгілі (“Атқа мінген қыз”, “Дж. Пачинидің портреті”, 1832; “В.А. Перовскийдің портреті”, 1837; Третьяков галереясы; “Апалы-сіңлілі Шишмаревалардың портреті”, 1839; “Амацилия Пачинимен бірге тұрған Ю.П. Самойлованың портреті”, 1839 — 40, Орыс музейі, т.б.). Сондай-ақ, ол орыс зиялыларының танымал өкілдерінің (И.А. Крыловтың (1839), А.Н. Струговщиковтың (1840), А.М. Лангидің (1851), И.П. Виталидің, В.А. Жуковскийдің портреттері, автопортрет (1848), бәрі де Третьяков галереясында), сериялы портреттерін салған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Брюстер заңы

Брюстер заңы — диэлектриктің сыну көрсеткіші (n) мен оның бетінен шағылып, толық полярланып шығатын табиғи жарықтың түсу бұрышы (Б) арасындағы қатынас. Брюстер заңы бойынша түсу жазықтығына перпендикуляр болатын жарық толқыны электр векторының ЕS құраушысы ғана (яғни, жарықтың бөліну бетіне параллель құраушысы) шағылады, ал жарықтың түсу жазықтығында жататын ЕР құраушысы шағылмайды, сынады (суретті қ.). Мұндай жағдайда tgБn болады (мұндағы Б бұрышы Брюстер бұрышы деп аталады). Ал жарықтың сыну заңы бойынша (мұндағы  — сыну бұрышы) болғандықтан, Брюстер заңынан cosБsіn немесе Б+=90С¤ екендігі шығады, яғни шағылған және сынған жарық сәулелерінің арасындағы бұрыш 90С¤-қа тең болады. Брюстер заңын 1815 жылы ағылшын физигі Д. Брюстер (1781 — 1868) ашқан. Дегенмен кейбір арнаулы тәжірибелер Брюстер заңының дәл орындала бермейтінін көрсетті. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Дулебтер

Дулебтер — Батыс Волынь жерін қоныстанған ежелгі тайпалар бірлестігі. 7 ғасырда аварлар шапқыншылығынан қатты күйзеліске ұшыраған. 907 жылы Дулебтер жасақтары Киев князі Олегтің жорығына қатысады. 10 ғасырда Дулебтер бірлестігі ыдырап, Киев Русінің құрамына бужан және волындық деген атауларымен енді. Дереккөздер
Дулыңа

Дулыңа - сарбаздардың ұрысқа кірерде бастарына киетін темір қалпағы. Түркі жауынгерлері дулыңасының екі жағы мен артқы етегіне темір тор тағылатын болған. Дулыңалар жасалуына қарай бірнеше түрге бөлінген. Ең көне түрі көбелі дулыңалар киіз, мата, теріден тігілген бас киімге сүйек, металл көбелерді бастыра тігіп жасалынған. Көбелері бас киім астарына қайыспен не шегемен бекітілген. Мұндай дулыңалар көбіне көбе сауытпен киілген. Қаттама дулыңалар күләпара пішінде жасалып, жібек матадан тігілген астарының ішіне жүн, мақта, кіреуке үзіктері салынған. Кейде бетті қорғау үшін маңдайдан төмен темір тілшелер орнатылады. Орта ғасырлардан бастап дулыңалар темірден жасалды. Ыңғайлы болу үшін олар, көбінесе, бірнеше бөліктен құрастырылып, құрама дулыңа деп аталды. Темір дулыңаның бір түрі металдан тұтастай құйылып, тұтас дулыңа деп аталды. Тұтас дулыңаның кейбіреуінде бетті жауып тұру үшін темір томағалары болған. Томағалы дулыңалардың қорғаныстық қана емес, ырымдық, магиялық та сипаты болды. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Брянцев елшілігі

Брянцев елшілігі — Петр І жарлығы бойынша Батыс Сібір генерал-губернаторы М.П. Гагариннің жолдауымен 1718 жылдың 21 қаңтарынан 6 тамызға дейін Қазақ Ордасында болған Борис Брянцев бастаған орыс елшілігі. Құрамында Яков Тариштин, Көбай Мамеев, т.б. бар елшілік өз қызметін қазақ — жоңғар қатынасы туралы мағлұматтар жинаудан бастаған. Брянцев елшілігі өздері тоқтаған алғашқы қазақ ауылында мырза Құттыбайдан 1717 жылы Аягөз өзені бойында Әбілқайыр мен Қайыптың 30 мың әскері мен жоңғарлар арасында 3 күнге созылған шайқас болғанын, онда 2 қазақ ақсүйегі өлгенін, ал жоңғарлардан қанша шығын болғанын білмейтіндігін естіп, жазып алады. Брянцев елшілігі Әбілқайыр ханның бауыры Мамаймен, өзге де ықпалды қазақтармен жолыққанда, олар орыстармен бейбіт қарым-қатынасты қалайтындықтарын білдірген. Брянцев елшілігі 4 мамырда Әбілқайыр ордасына келіп, алдымен Бекболат Екешұлы арқылы әкелген сый-сияпаттарын береді. 5 мамыр күні Әбілқайырдың қабылдауында болады. Брянцев елшілігіне Әбілқайыр қазақ-жоңғар мәселесі, сондай-ақ, қазақтардың Ресеймен сауда қарым-қатынасын өркендетуге мүдделілігі, Сібір бекіністеріне тонаушылық жорық жасағандарға шара қолдануға әзір екендігі туралы айтқан. Брянцев елшілігі 25 маусымда Түркістан қаласына келіп, Қайып ханмен кездесіп, екі ел арасындағы даулы мәселелер талқыланады. Қайып хан талас-тартыстарды бейбіт жолмен шешуге, сауда қатынастарын нығайтып, жоңғарларға қарсы орыс мемлекетімен әскери одақ құруға ұмтылатынын мәлімдеген. Бірақ Ресей үкіметі қазақтарға әскери жәрдем көрсетуге асықпады, тек дипломатиялық миссиялармен шектелді. Өйткені, Ресей өкіметі қазақ даласын “Азия елдеріне кіретін кілт пен қақпа” ретінде өз мүддесіне пайдалануды көздеген болатын. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Сейіт-Баттал Мұстафин

Мұстафин Сейіт-Баттал (1889, Ақмола облысы, Біржан сал ауданы – 16 қыркүйек 1937, Қызылжар қаласы) – ағартушы-ұстаз. Ауылда мұсылманша хат таныған соң, Ыстанбұл қаласындағы мұғалімдер даярлайтын семинарияда оқыған (1908 – 1913). 1918 жылы 31 қазанда Семей қаласында ашылған педагогикалық курсқа Қ.Сәтбаев, М.Тұрғанбаевтармен бірге мұғалім болып тағайындалып, қазақ тілі, қазақ тарихы және физика пәндерінен дәріс оқыды. Семейде Ж.Аймауытов, М.Әуезовпен бірге “Абай” журналын шығарысып, оның белсенді авторы болды, “Айқап” журналы мен “Алаш” газетінің жұмысына да белсене қатысты. Мұстафин Сейіт-Баттал қазақ ауыз әдебиетінің үлгілерін, әсіресе Төле би, Қали би, Орынбай, Өске, Шортанбай сияқты белгілі би, ақындардың өлең-жырларын, өсиет сөздерін, қолжазбаларын жинастырды. Түріктің “Көксанжақ” романын қазақ тіліне аударған. 1920 – 2195 жылы Көкшетау қаласында ағарту бөлімінде, 1925 – 1930 жылы Қызылжар қаласынндағы педагогикалық техникумда қызмет атқарды. 1930 – 1933 жылы туған жерінде, 1933 – 1937 жылы Степняк қаласында мұғалім болды. 1937 жылы 25 сәуірде тұтқынға алынып, “халық жауы” деген айып тағылып, ату жазасына кесілген. 1958 жылы 28 желтоқсанда ақталған. Сілтемелер * Мұғалім * Қали би * “Айқап” журналы Сыртқы сілтемелер [http://www.arhiv.vko.gov.kz/kaz/45.htm АЛАШОРДА ҮКІМЕТІНІҢ ІС ҚАҒАЗДАРЫ ЖАЙЛЫ] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиасы, 6 том. Толықтыру
Бүйенқұрт

БҮЙЕНҚҰРТ (Chabertіosіs) — қой мен ешкінің ішек құрт ауруы. Ауруды тудыратын бүйенқұрт жұмырқұрт тобына жатады. Ұзындығы 20 мм-дей, ақ түсті келеді. Бүйенқұрт малдың тоқ ішегіне жабысып өмір сүреді. Ұрғашысы қой құмалағымен бірге сыртқа жұмыртқа бөліп шығарады да, одан балаң құрт пайда болады. Ол бірнеше күннен кейін жем-сумен бірге малға қайта түседі. Бүйенқұрт тоқ ішектің кілегей қабығына жабысып, оны қабындырады, малдың қанын сорады әрі ішекті жаралайды және зиянды микробтарға жол ашады. Ауру мал тышқақтап, оқтын-оқтын күшенеді, бірте-бірте шөп пен судан қалып, 3 — 4 күнде өледі. Емі: ауырған малға күніне бір рет не күн ара екі рет фенотиозин береді және ұзындығы 100 — 110 см резеңке түтікпен тоқ ішекке 1%-тік 1,5 л формалин ерітіндісін құяды. Аурудан сақтандыру үшін өрісті жиі ауыстырып, қораны мезгілінде көңнен тазартып және малға таза су беру керек. Көктем мен күзде малды профилактикалық мақсатта фенотиозинмен дәрілеу қажет. Дереккөздер
Бүйрекке тас байлану

Бүйрекке Тас Байлану (urolіthіasіs), уролитиаз — жиі кездесетін несеп тас ауруының бірі. Бұл ауруды кейде қазақтар тынжытас деп те атайды. Бүйрекке тас байлану адам организмінде минералды тұздар мен су алмасуының және ішкі секреция бездерінің (қалқанша без, гипофиз, бүйрек үсті безі) қызметінің бұзылуы, бүйрек түтікшелерінің қабынуы, бүйрек пен қуық арасындағы түтіктің тарылуы салдарынан болады. Көбіне 20 — 50 жас арасында кездеседі. Аурудың алғашқы белгісінде науқас адамның бүйрек тұсынан шаншу қадалып, сыздап ауырады. Кейін шаншу күшейіп, науқас мазасызданады. Шаншу кіндікке, бүйрек пен қуық арасындағы түтікше бойымен шапқа да берілуі мүмкін. Бұл кезде науқас адам лоқсып құсады, іші кебеді (парез). Несепке қан араласады (гематурия), егер несепте ауру тудыратын микробтар болса, дененің қызуы көтеріліп, зәрде ірің болады (пиурия). Науқас адамның кіші дәретке отыруы жиілеп, қуық ашиды. Кейде несепағар түтікшесіне кішкентай түйіршік тастардың тұрып қалуынан зәр жүрмей қалады (анурия). Бұл — науқас адамның өміріне тікелей қауіпті. Бүйрекке тас байлануды рентген сәулесін қолдану, несепті лабораторияда тексеру арқылы анықтайды. Ауруды емдеу үшін бүйректегі тастың мөлшері мен оның қай жерде орналасқанын біліп алады. Бүйректегі ұсақ түйіршік тасты арнайы дәрі-дәрмектермен (но-шпа, папаверин, баралгин), физиотерапиялық әдістермен және көп мөлшерде су ішкізу арқылы түсіреді. Егер қуықтан тасты арнайы мед. ілмекпен алып тастауға келмесе, онда хирургиялық операция жасайды. Соңғы кезде бүйрек тасын толқынды сәулемен уату (литотрипсия) жолымен түсіру кеңінен қолданылуда. Сондай-ақ, арнайы курорттар мен санаторийлерде емделудің де пайдасы бар. Дереккөздер
Бүйреккөл

БҮЙРЕККӨЛ — қола дәуірінен қалған зираттар тобы. Солтүстік Қазақстаноблысы Еңбекшілдер ауданында. Ол 23 дөңгелек, төртбұрыш және шаршы пішіндес қоршаулардан тұрады. 1954 ж. Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Кейін бұл жұмысты археолог Ә. Оразбаев жалғастырды. 3 қоршаудан ашылған 10 қабірдің үшеуінен тас жәшіктер табылды да, басқалары қарапайым топырақ қабірлер болып шықты. Екеуінде мүрде жерленсе, қалғандарында өртеу әдісі қолданылған. Қабір ішінен қыш көзелер мен ыдыс-аяқтар, қолдан жасалған садақ жебелері, мал сүйектерінің табылуы қола дәуірінде сол жерлерді мекендеген тайпалардың мал ш-мен шұғылданғанын көрсетеді. Бүйреккөл зираттарындағы жерлеу ерекшеліктеріне қарағанда, бұл тайпалар қола дәуірінің Нұра кезеңінен Атасу кезеңіне өту сатысында болған. Дереккөздер
Фахверк

Фахверк (; Fach – қада тақтай, Werk – құрылыс, жүйе): # құрылыс сыртынан салынатын қорғаныш конструкцияның қаңқасы. Ол қабырға салмағы мен сыртқы жел әсерін өзіне қосымша қабылдап, оны негізгі каркасқа түсіріп тұрады. Фахверк көбінесе қада-тіреу, кей жағдайда көлбеу таяныш түрінде қойылады; өнеркәсіптік ғимараттар кешені қоршауының қаңқасы. # каркас үй қаңқасының бір түрі. Қабырға қаңқасын “Фахверктік” үлгімен тұрғызу орта ғасырларда Батыс Еуропада кең тарады. Мұндай үйлердің Фахверкі көлденең, тік немесе көлбеу қағылған ағаш қадалар мен арасы балшық пен кірпіш толтырылған тіреуіштерден тұрғызылады. Фахверк конструкциясы климаты жылы Батыс Еуропа елдерінде, көбіне көп қабатты емес құрылыстарда, сондай-ақ от жағылмайтын шаруашылық немесе қосалқы құрылыстарда да қолданылады. Дереккөздер
Фация

Фация латын тілінен аударғанда "бет" деген ұғымды білдіреді. Оның мынадай мағыналары болуы мүмкін: Медицина * Фация (медицина) Биология * Фация (ботаника) * Фация (биогеография) Geology * Фация (геология) * Фация (геохимия)
Бүйірден соғу

Бүйірден соғу — жауды толық талқандау үшін бір жақ қанатынан күйрете соққы беру. Ертеректе бұл тәсілді негізінен атты әскерлер жаяу әскерлердің көмегіне сүйене отырып қолданған. Бүйірден соғу тактикасын қазіргі кезде әр түрлі әскер топтары (жаяу әскер, танк, авиация, т.б.) бірлесе отырып жасайды. Жау шебін бұзып өту үшін негізгі соққы беретін бағыттарда қарсылас жақтан недәуір басым күш жинақталады. Шабуыл күтпеген жерден болу үшін басқа бағыттарда қосымша жалған әскер топтары жасақталып, алдарқату шабуылдары ұйымдастырылуы мүмкін. Дереккөздер
Жанашырлық

Жанашырлық — бір адамның қиын жағдайға тап болған өзге адамға, ет жақын туған-туыстарына, тілектес, ниеттес, сыйлас кісілеріне деген ерекше көңіл күйі, қамқорлығы. Үлкен зиян шегіп, шығынға ұшыраған немесе қайғы-қасіретке душар болған, сондай-ақ, қандай да бір ауыр қиындыққа тап болған адамдарға жанашырлық көрсету, оларға қолдан келгенінше көмектесу — адамгершіліктің белгісі болып табылады. Қиналған жанға нәсіліне, дініне қарамастан жанашырлық таныту, әсіресе, қазақ халқына ерекше тән ұлттық қасиет болып табылады. Дереккөздер
Бүктеу

БҮКТЕУ, фальцтеу — полиграфиялық өндірісте кітап, журнал, дәптер, т.б. жасау үшін қағаз парағын белгілі бір тәртіппен бүктеу процесі. Бүктеудің саны басылымның түрі мен пішіміне, сондай-ақ, қағаз парағының пішіміне байланысты болады. Бүктеу сызығының өзара орналасуына қарай перпендикуляр бүктеу, параллель бүктеу және аралас бүктеу болып ажыратылады. Бүктеу арнайы бүктеу машинасымен немесе баспа машинасының бүктеуіш аппаратымен орындалады. Дереккөздер
Сынап хлориді

Сынап хлориді , Алмас, наркүміс HgCl 2 — күшті әсер ететін улы зат. Ақ түсті ұнтақ немесе кристалл түрінде кездеседі. Суда нашар, ал спиртте, эфирде, бензолда және басқа органик. еріткіштерде жақсы ериді. Меншікті салмағы 5,4, балқу t 277-2800С, қайнау t 3020С. Алмас сынап сульфатын немесе оксидін тұз қышқылында еріту арқылы алынады. Тұрмыста және медицинада залалсыздандырушы және антисептик ретінде қолданылады. Алмастың судағы ерітіндісімен киімдерді, заттарды және емхана бөлмелерін залалсыздандырады. Халық медицинасында тері ауруларын, мерезді емдейтін дәрі ретінде пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жанар Ғабиденқызы Мұстафина

Жанар Ғабиденқызы Мұстафина (26.7.1936 жылы туған, Ресей, Новосібір қаласы) – ғалым-офтальмолог, қоғам қайраткері, профессор (1988), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1990). Арғын тайпасы Қуандық руы Мұрат бөлімінен шыққан. Қазақ мемлекеттік медицина институтынтын бітірген (1960). 1960 жылдан қазірге дейін Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтында қызмет істейді (1988 – 2001 жылы директоры). Негізгі ғылым-зерттеу жұмысы көру мүшесінің патологиясы (глаукома, қан тамырлары патологиясы, миопияның генетикалық аспектілері, т.б.) бар ауруларды анықтауға, емдеуге және сауықтыруға арналған. Мыс қорыту өндірісінде жұмыс істейтін адамдардың көз патологиясына ұшырау себептерін зерттеді. МҰСТАФИНА Жанар Ғабиденқызының басшылығымен глаукома ауруын анықтау, емдеу және одан зағип болып қалмау әдістері жетілдірілді; офтальмол. жұмыстарға қажетті директивті-нормативтік құжаттар әзірленді; халыққа офтальмологиялық көмек көрсету мәселесі және Қазақстанда көз микрохирургиясы ұйымдастырылды; оқу-әдістемелік және ғылыми-өндірістік “Офтальмология” бірлестігі құрылды. “Құрмет белгісі” және “Парасат” ордендерімен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы cілтемелер * [http://www.inform.kz/kaz/article/1160787 МҰСТАФИНА Жанар Ғабиденқызы]
Омар Алмасов

Алмасов Омар (Ғұмар) ( — 1920) — Алаш қозғалысының қайраткері. Найман тайпасы Қаракерей руының Болатшы тармағынан шыққан. * Мұғалімдер семинариясында оқыған. * 1916 ж. тамызда Торғай, Ақмола, Семей, Сырдария, Жетісу облыстары өкілдерінің Орынборда өткен кеңесінің хатшысы болды. Онда патша өкіметінің маусым жарлығына қарсы қазақ халқының көтерілісі жөніндегі Алаш қозғалысы басшыларының (Ә.Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, М.Дулатов) пікірін қолдады. * 1917 ж. 2-8 сәуірде Торғай облысы қазақтарының съезін ұйымдастырушылардың бірі әрі хатшысы (Орынбор). * 2-Бүкілқазақ съезінде (Орынбор, 5-13.12.1917). Алмасов Қазақ автономиясын Қазақстандағы өзге ұлттар өкілдерінің көзқарасын анықтаған соң және халық милициясын құрғаннан кейін жариялауды жақтаған көпшіліктің қатарында дауыс берді. Съезде ол Халық Кеңесінің мүшелігіне кандидат етіп сайланды. * Алмасов Торғай өңірінде Кеңес өкіметіне қарулы қарсылықты ұйымдастыруға белсене қатысты. * Алашорданың Торғай облысы әскери сотының бастығы болды. * Алашорда атынан А.Байтұрсыновпен бірге Кеңес үкіметімен келіссөз жүргізді (1918 ж., наурыз). * Аққұмда (Торғай) өзін тұтқындауға келген қызыл әскерлермен атыста оққа ұшты. Дереккөздер
Жан беру

Жан беру — қазақ халқының дәстүрлі құқықтық мәдениетіндегі куәлікке жүрудің ерекше түрі. Әдетте, даулы мәселеде айыпты адамды жазаға тарту үшін айғақ жетіспегенде куәгердің көргені, заттай айғағы, дәлелі есепке алынады. Бірақ кейде ондай дәлел, айғақтың да шешім шығару үшін сенімді болмауы мүмкін. Мұндай жағдайда қылмыс істеген адамның ақтығына, кінәсіз екеніне көзі жеткен адам өзінің “басын тігіп” куәлікке жүреді. Кей жерлерде мұны “күмәнға шығу” немесе “кепілге шығу” деп те айтады. Ауыр жазаға, тіпті, кейде өлім жазасына кесілетін адамның ақтығын дәлелдеу үшін бір адам жан беруге шешім қылады. Бұл жазаға ілігіп тұрған адамның ақтығына ант беру деген сөз. жан беруші адам би, молдалар алдында кебін, яғни ақ киініп, қабір басына барып, кейде қабірдің ішіне түсіп, немесе өлікке құрған шымылдыққа кіріп, жазаға тартылған адамның ақтығына “Құран ұстап жанымды беремін”, “өтірік айтсам Құдай тапсын”, “иманым бұйырмасын”, “аруақ соқсын” деп ант береді. Халық арасында мұны жан беру деп айтады. Халық жан беруші өтірік куәлік берсе, ол сол жерде өліп кетеді деп түсінген. Жан беруден кейін істің ақтығына ешқандай күмән қалмайды, айыпты жазадан босатылады. Куәлікке жүрудің мұндай түрі дәстүрлі қазақ қоғамында сирек кездескен. Дереккөздер
Алғашқы аңдар

Алғашқы аңдар — қазіргі сүтқоректілердің ең қарапайым және алғашқы класы. Оларды кейде жұмыртқа салушы сүтқоректілер деп те атайды. Бұдан 1,8 млн.-10 000 жыл бұрын тіршілік еткен. Алғашқы жануарлардың қаңқа қалдықтары Аустралиядағы тау жыныстарының арасынан табылған. Алғашқы жануарлардың көптеген белгілері (бас сүйегінің шеміршекті болуы, жүрегінің, миының құрылысы т.б.) бауырымен жорғалаушыларға ұқсас болған. Дене тұрқының ұзындығы 30-80 см. Ересектерінің тістері, қарнында ас қорыту безі болмаған. Ішегі, зәр және жыныстық мүшелері тікелей клоакаға ашылады. Дене температурасы басқа сүтқоректілермен салыстырғанда біршама төмен болады (250-360 0 С). 1 не 2 жұмыртқа салып көбейеді, ұрпағын сүтпен асырайды. Сүт бездері түтік пішінді келеді. Оның өзектері жеке-жеке құрсақ жағына қарай ашылып, ұрпағы ондағы сүтті жалап қоректенеді. Алғашқы жануарлар 3 отрядқа жіктеледі. Оның 2 отрядының (көпбұдыртістілер, үшбұдыртістілер) өкілдері жойылып кеткен. Қазіргі кезде жұмыртқа салушылар отрядына жататын ехидна, проехидна (лат. Zaglossus) , үйректұмсық тәрізді түрлері Аустралияда, Тасмания және Жаңа Гвинея аралдарында тіршілік етеді. Олар терісі бағалы болғандықтан ауланады. Ерекшеліктері Оларға келесі ерекшеліктер тән: # жұмыртқа салу арқылы көбею # клоаканың болуы # иық белдеуінің құрылысы бауырымен жорғалаушылардікіне ұқсас # етті еріндерінің болмауы, оның орнына құстардікіне ұқсас мүйізді тұмсықтарының болуы # арнаулы емшегінің болмауы, сүт тамшыларының, шұрықтардың шығуы Дереккөздер
Метатеорема

Метатеорема Метатеорема (грек. meta – кейін) – белгілі бір метатеория шеңберінде зерттелетін формальды аксиоматикалық теория жөніндегі ұйғарым. Метатеорема теорияның метатеориясы көмегімен дәлелденеді. “Метатеорема” термині көбінесе формальды теорияның объектілері жайындағы теореманы талдау кезінде қолданылады. Егер қайсыбір логикикалық-математикалық есептеуде vетатеорема өзекті шексіздіктер абстракциясын ешбір пайдаланбайтын финиттік амалдар арқылы дәлелденсе, ол метаматематикаға жатады. Егер метатеорема арқылы пайымдалатын ұғымның немесе оны дәлелдеу құралының сипатына ешқандай финиттік немесе құрылымдық шек қойылмаса, ондай метатеорема предикаттардың теориялық-көптік логикасына жатады. Пайдаланылған cілтемелер Қараңыз Финитизм Метатеория
Алғашқы қанатсыз жәндіктер

Алғашқы қанатсыз жәндіктер (Apterygota) — өте ұсақ, төменгі сатыдағы жәндіктердің бір тобы. Жер шарының барлық бөліктерінде кең тараған. Терісінің жұқа болуына байланысты күн сәулесі түспейтін ылғалды жерлерді — топырақ астын, орман төсенішін, шіріген томарларды, мүктердің арасын мекендейді. Дене тұрқы 2-3 мм болады, ең ірілері 50 мм-ге жетеді. Көкірек сегменттерінде аяқ жұрнақтарының сақталуы, протоморфоз немесе аноморфоз жолымен дамуы сияқты ежелгі белгілерінің сақталып қалуына байланысты Алғашқы қанатсыз жәндіктерді ғылымда ерекше класс тармақшасының өкілдері ретінде қарастырады. Бұл класс тармақшасына 4 отряд: мұртсыздар, аяққұйрықтылар, қосқұйрықтылар, қылшық құйрықтылар енеді. Алдыңғы 3 отрядтың өкілдерінің ауыз мүшелері бас қуысының ішінде орналасқандықтан энтогнаталар (Enthodnata), ал ауыз мүшелері бас қуысының сыртында орналасқан қылшық құйрықтылар — тизанура тектестер (Thysanurata) тобына жатады. Алғашқы қанатсыз жәндіктер көбінесе шіріген органикалық қалдықтармен қоректеніп, топырақ түзу процесіне қатысады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Алмаспалы өзара әсер

Алмаспалы өзара әсер — бір-біріне ықпал ету салдарынан ұқсас бөлшектер арасында пайда болатын айрықша өзара әсер. Алмаспалы өзара әсер — таза кванттық механикалық эффект. Ол ұқсас бөлшектер жұбы орын алмастырғанда осы бөлшектер жүйесіндегі симметрияның қасиетін айқындайды. Алмаспалы өзара әсер атомдық және молекулалық спектрлердің, химиялық байланыстардың, ферромагнетизм құбылысының т.б. заңдылықтарын түсінуге көмектеседі. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жангелдин экспедициясы

Жангелдин экспедициясы — азамат соғысы кезінде Ә.Жангелдин басқарған әскери отрядтың Мәскеуден Шалқар ст-на дейінгі жауынгерлік жорығы. Отрядтың 600 адамдық алғашқы тобы словак, хорват, поляк, неміс, чех, венгр, серб, татар, орыс, қазақ халықтарының өкілдерінен құралды. Отрядтың алдына ақ гвардияшылармен шайқаста ауыр жағдайда қалған Ақтөбе майданының әскери бөлімшелеріне қару-жарақ, дәрі-дәрмек және қаржы жеткізу міндеті қойылды. Жангелдинге берілген 68 млн. сомның 30 млн-ы Қазақстанда ұлттық дивизиялар құруға, 38 млн-ы ақ гврадияшылар Ресей орталығынан бөліп тастаған Түркістан майданына тапсырылуға тиісті болды. Экспедициялық отряд жол бойы бүлікшілермен соғыс жүргізе отырып, 1918 жылы 13 тамызда Царицындегі Халық банкісіне қымбат мүлікті тапсырды да, И.В.Сталинмен байланысып, Түркістан майданына 3 млн. сомға оқ-дәрі, басқа да соғыс жабдықтарын жеткізу туралы нұсқау алды. 15 тамызда Астрахандағы бүлікті басуға әскери көмек көрсетті. Жангелдин мұнда бірнеше күн болып, Астраханда жұмыс істейтін қазақтармен байланыс орнатты. Отряд Красноводск, Ашғабад қалаларының ақ гвардияшылар қолына көшуіне байланысты орталықта бекітілген алғашқы бағыттан бас тартып, Каспийден Түркістан майданына Торғай даласы арқылы жетуді белгілейді. Экспедиция қажетті оқ-дәрі мен соғыс жабдықтарын “Абассия” және “Мехди” кемелеріне тиеп, Каспий теңізі арқылы 25 тамызда Александровск портына (қазіргі Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы Баутино порты) тоқтады. Олар мұнда кескілескен ұрыста ағылшын басқыншылары мен ақ гвардияшыларды қарусыздандырып, Кеңес өкіметін қалпына келтірді. Отрядқа порттағы балықшы қазақтар келіп қосылды. Дегенмен, шөлде жүруге қолайлы керуенді Бозащы түбегіне келіп, негізгі тұрғындары — адайлардың көмегімен ғана ұйымдастырудың сәті түсті. Олар Жангелдин экспедициясына 600 түйе, 600 ат берді. Отрядқа өз еріктерімен жолбасшы ақсақалдар қосылды. Экспедиция бүлікшілердің шағын топтарымен соғыс жүргізе отырып, 2 мың шақырымнан астам жол жүріп, 11 қарашада Орынбор — Ташкент т.ж. бойындағы Шалқар ст-на келіп жетті. Жангелдин экспедициясы. өзінің алға қойған саяси және әскери мақсатын орындап, нағыз қаhармандық пен табандылықтың үлгісін көрсетті. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Алмат Тобабергенұлы

Алмат Тобабергенұлы (1805 — 1897) — Алшын тайпасының атақты байы. Алшынның Шөмекей руының Бозғұл бұтағынан шыққан. Шежіре: Алмат-Тобаберген-Киікбай-Әлібек-Қалақ-Шобдар-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей Жасынан Ресей (Орынбор) мен Бұхар арасындағы керуен саудасына белсене делдалдық жасап, орыс тілін меңгерді. 1868 жылға дейін 54-әкімшілік дистанциясының бастығы болды. Орыс армиясының хорунжий офицерлік шенін алды. Халық оны сардар деп атады. Ел арасындағы түрлі дау-жанжалдарды шешумен қатар, Орынбор шекаралық комиссиясының жұмысына араласты. Алмат білімі мен тәжірибесін көшпелі елінің мәдениетін көтеруге, тұрмыстық жағдайын жақсартуға жұмсады. Оларды орыс әкімшілігінің жүгенсіздіктерінен қорғап отырды. Бұл бағыттағы жұмыстары қазақтардың жартылай отырықшылыққа көше бастауымен тұспа-тұс келді. Алмат қыстаулардың салынуына, үйлердің құрылысына, қысқы мал азығын дайындауға барынша көңіл бөлді. Өз тарапынан Ырғызда бірнеше ағаш және кірпіш үй-жай салдырды. Орынбор генерал-губернаторына арнайы хат жазып (9.1.1866), егіншілікпен айналысатын қазақтарға көмек алды. Малы көп, бай болған Алмат балаларын оқытуға көңіл бөлді. Атақты батыр Есет Көтібарұлымен құда болды. Бір баласы Самұрат Алматұлы (1842 — 1922) көп жыл Ырғыз уездінің бастығының көмекшісі, Кенжеғара болысы қызметтерін атқарған, Романовтардың 300 жылдығы құрметіне алтын медальмен марапатталған. Алмат Ақтөбе облысы Ырғыз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жердегі ата қорымына жерленген. Ұрпақтары басына күмбез тұрғызған. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алғашқы қауым

нде, Франция табылғсн жар үстіндегі сурет, б.з.б. XIV мыңжылдық, жоғарғы палеолит]] Алғашқы қауым — адамзат тарихындағы алғашқы қоғамдық-экономикалық бірлестіктердің әлеуметтік ғылымдағы атауы. Алғашқы қауымды жер шарын мекендеген барлық халықтар өз дамуының бастау сатысында басынан кешкен. Алғашқы қауымда еңбек қатынастары құрал-жабдықтарға қоғамдық меншікке негізделді. Шаруашылық ұжымды түрде және қарапайым еңбек құралдарының көмегімен жүргізілді. Ол адамның жануарлар дүниесінен бөлініп шыққан кезеңінен мемлекеттің пайда болу кезеңіне дейінгі аралықты қамтиды. Алғашқы қауым даму кезеңінің басты мақсаты — қауымның және оның мүшесі болып табылатын әрбір адамның өмір сүруінің негізгі шарты болып табылатын қажетті өнімді өндіру және тұтыну болды. Өндіргіш күштердің нашар дамуы жағдайында бұл мақсатқа жетудің жолы ұжымдық (қауым шеңберіндегі) еңбек еді. Алғашқы қауымдық қоғам өндірістің материалдық жағдайларының теңдігімен, еңбектің жалпыға бірдей міндеттілігімен, қоғам және қауым мүшелері мүдделерінің бірлігімен және негізгі құрал-жабдықтарға қауымдық меншіктің болуымен сипатталады. Қауым барлық ұжым мүддесіне сәйкес оның мүшелерінің өнімді тұтынуын реттеп отырды. Өнімді қауым мүшелері арасында тең бөлу, теңдестіру бұл қоғамда алғашқы қауымдық адамның барынша қиын өмір сүруінің салдары болды. Олардың ешқайсысы жалғыз-жарым жүріп күн көре алмады. Неолиттік дәуірде еңбек құралдарының дамуы нәтижесінде ең қарапайым шаруашылықтан (аңшылық, терімшілік, балық аулау) өндіруші шаруашылыққа (жер өңдеу, мал өсіру) өту процесі іске асты. Өндіріс қуатының өсуі тұрақты артық өнім шығаруға, қауым ішінде әлеуметтік қатынастардың өзгеріске ұшырауына, сыйлық алмасу жүйесінің дамуына негіз қалады. Әйел үстемдігіне негізделген некеден патриархаттық некеге, кейіннен моногаметалық некеге өтуге байланысты отбасының нығаюы және оның қауым шеңберінен дербестігі бірте-бірте арта түсті. Қауымдық меншік жеке меншікпен толықтырылды. Өндірістің жекешеленуі және отбасының нығаюы Алғашқы қауымдық ұжымшылдық пен қауымның тұтастай әлсіреуінің белгісі еді. Өндіргіш күштердің дамуына қарай (қола және темірден жасалған еңбек құра-жабдықтарына көшу) және отбасы арасында территориялық (көршілік) байланыстардың орнауына байланысты бірте-бірте Алғашқы қауымның ыдырауына әкелген көршілік, кейіннен жер өңдеуші қауым дүниеге келді. Жерге жеке меншік пен қауымдық меншік арасында ішкі қайшылық пайда болды. Мұндай ішкі қарама-қайшылықтың дамуы қоғамдық әлеуметтік жіктелу мен мемлекеттің пайда болуына жағдайлар жасап берді. Алайда адамзат тарихының бастауындағы қауымдаса өмір сүріп, шаруашылық жүргізу үрдісі әр түрлі үлгіде дамып, жалғасып келді. Әсіресе, шығыс халықтары дәстүрінде, табиғаты қатал аймақтарда қоныстанған өзге де халықтар тұрмысында өндірісті жүргізудің қауымдық түрі 20 ғасырдың соңына дейін сақталып отыр. Дереккөздер
Алғи

Алғый — қазақ халқының құрамындағы ру. Орта жүздегі Қоңырат тайпасының Көктіңұлы тармағынан таратылады. Алғыйдан — Аққойлы (Жолымбет) және Қарақойлы (Елімбет) болып бөлінеді. Аққойлы - Жолымбеттен: Елкелді, Жиенкелді, Жылкелді, Ақкөлдік, Қайыпберді, Таздар, Қауыншы, Әгі, Таңатар-Назан, Қарасақал, Жолдыбай, ал Қарақойлы-Елімбеттен: Ахмет, Қарақұс, Шағыр, Мамбетқұл, Қаратеке, Тана, Ақтайлақ тарайды. Қоңырат ішінде Алғый аға баласы. Ежелден қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңірін мекендеген. Дереккөздер
Алмасбек Нұрмаханұлы Алматов

{{Музыкант { } { } }} Алмасбек Нұрмаханұлы Алматов (1956 жылы 13 ақпанда Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қорқыт станциясында туған) — қазақ халықының жыршылық, жыраулық дәстүрін жалғастырушы жырау, домбырашы, фольклор зерттеушісі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). Қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры. Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2003). Толығырақ * Алмасбек Нұрмаханұлы 1956 жылғы 13 ақпанда Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қорқыт станциясында дүниеге келген. * 1982 жылы Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының музыка - педагогика факультетін бітірген. * 1982–1987 жылдары Қызылорда Облыстық кәсіптік білім беру мәдениет басқармасы мен Облыстық халық шығармашылығы орталығында жетекші маман қызыметін атқарды. * 1987–1988 жылдары Қазақ ұлттық консерваториясының ғылыми ізденушісі болып қабылданды. * 1988–1990 жылдары Қазақ ұлттық консерваториясының «Халық әні» кафедрасын ұйымдастырушылардың бірі және алғашқы меңгерушісі болып сайланды. * 1990–2011 жылдары Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасын ұйымдастырушы және алғашқы меңгерушісі болып қызмет атқарды. * 1994–1998 жылдары Қызылорда облыстық маслихат депутаты. * 2011 жылғы қазаннан Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры, Қорқыт атындағы өнер зерттеу орталығының директоры, * 2012 жылдан Қазақ ұлттық өнер университеті «Дәстүрлі ән» кафедрасының профессоры қызметінде. * Алматовтың әуендік ортасы ұлы Қорқыт пен оның ізбасарлары Рүстембек, Көшеней, Бидас өмір сүрген мекен. Композитор М. Қалауов пен танымал фольклоршы, профессор А. Қоңыратбаевтан оның дәріс алуы творчестволық қалыптасуына ерекше ықпал етті. А. Алматовтың ұланғайыр тақырыпты орындаушылық өнері бүгінде елімізден тыс шетелдерге де танымал. Ол қазақтың жыршылық өнерін Мәскеу, Самарқант, Париж, Франция, Италия, Швейцария, Моңғолия өнерсүйер қауымына адамзат мәдениетінің асыл қазынасы ретінде таныстыра білді. Ол қай жерде өнер көрсетсе де,Қармақшы өңірінің жырлау мәнерін танытумен болды. Ол Асан Қайғыдан бастап, Қазақстанның қазіргі замандық ақындардың шығармаларын орындайды. Эпикалық жыр өнерінің адам сезіміне әсері ерекше. А. Алматов жыр өнерін жалынды жалғастырушы айрықша өнер иесі. Марапаттары * 1985 – КСРО Композиторлар одағының Құрмет грамотасы * 1986 – Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты * 1992 – Ыбырай Алтынсарин атындағы құрметті төсбелгі * 1993 – доцент ғылыми атағы * 2003 – Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері атағы * 2003 – Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері * 2006 жылғы 8 желтоқсандағы президент жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағы берілді * 2008 – Қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры ғылыми атағы * 2011 – Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі * 2013 жылғы 9 желтоқсандағы Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекетік марапат Парасат орденімен марапатталды. * Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. Дереккөздер
Алғырлық

Алғырлық — адамның психикасындағы зейінділік, зеректік, ұғымталдық сияқты ақыл-ой әрекеттерінің бір-бірімен үйлескен қасиеті. Алғырлық таным процестері арқылы адамның жанама ойлау әрекеттерімен ұштасып жатады. Ойы алғыр адам айналасындағы бейне-құбылыстарды шапшаң қабылдап, оларды ақыл-ой елегінен өткізіп, қажет кезінде қайта жаңғыртады. Халық: “Алғыр жігіт ақылына қарай іс қылар, олақ жігіт оңай жұмысты жүк қылар” дейді. Алғырлық — ақыл-ойдың жемісі ретінде адам ойының ұшқырлығы, талдау, жинақтау, салыстыру, абстракциялау, нақтылау секілді қасиеттерге тығыз байланысты. Алғыр адамның дүние танымы мен білімін көзқарасынан, ойды, іс-әрекетті қабылдауынан, соған қатысынан байқауға болады. Алғырлық балалардың жас ерекшеліктерімен ақыл-ойының даму деңгейіне сәйкес үнемі ілгері өрістеп, күрделіленіп отырады. Қазақ психологы Ж.Аймауытов баланың табиғи даму барысына қарай Алғырлыққа тәрбиелеу үшін оқу материалын қиындатып отыру керектігін ескертеді. Педагогикадағы “дамыта оқыту” теориясының негізінде жас ұрпақты Алғырлыққа баулу мақсаты жатыр. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Үндістан түбегі

Үндістан түбегі — Оңтүстік Азиядағы түбек. Жер аумағы 2 млн. км². Бұл әлемдегі ең үлкен түбектердің бірі. Жергілікті халқы-үнділер, маратхилер, каннаралар, телугулар, тамильдер. Геология Батысында Арабия теңізімен, шығысында Бенгаль шығанағымен шайылады. Жағалауы аласа, аз тілімденген. Үндістан түбегінде Үндістанның көп бөлігі, Пәкістан және Бангладештің біраз бөлігі орналасқан. Түбектің көп бөлігін аласа Декан таулы үстірті алып жатыр. Үндістан түбегінде темір және марганец кентастары, алтын, түсті металдар, графит, сирек металдар, тас көмір, мұнай, т.б. кен орындары бар. Климат Климаты субэкваторлық, муссондық. Орташа температура қаңтарда 21 — 29 0 С, мамырда 40 0 С-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері 700 — 3000 мм (90%-ы жазғы муссон жаңбырына келеді). Гидрология Өзендері — Нарбада, Тапти, Маханади, Годовари. Табиғаты Тропиктік қызыл және қара топырақта муссондық орман, саванна өседі. Мұнда пілдер, антилопалар, кобралар тәрізді жануарлар мекендейді. Ірі қалалары — Бомбей, Дакка, Мадрас, Хайдарабад, Калькутта.
Алғыс

Алғыс — біреудің екінші біреуге ықыласын білдіруі, рақмет айтуы. Алғысты сөзбен немесе қимыл, іс-әрекет, заттай сыйлық беру, тіпті жақсы қарым-қатынас түрінде де білдіруге болады. Әркім Алғыс алу арқылы өзінің басқалармен қарым-қатынасын, өмірдегі орнын бағалай алады. Қазақ халқының ұғымында неғұрлым көп Алғыс алған адам бақытты болады. “Алғыспен ер көгерер” деген мәтел соған мегзейді. Алғысқа қарсы мағына —қарғыс. Дереккөздер
Алғы сөз

Алғы сөз — белгілі бір шығармаға арналып жазылған түсініктеме. Негізгі текстің алдынан беріледі. Автордың өмірі, шығарманың мақсаты, түрі, жазылу себебі, құрылысы, маңызы т.б. жөнінде мәлімет келтіріледі. Кімнің жазғанына байланысты Алғы сөзді түрлендіріп беруге болады (“Редактордан”, “Автордан”, “Құрастырушыдан”, “Аудармашыдан”, “Баспадан” т.б.). А.Жұбановтың “Құрманғазы” монографиясына (1960), С.Мұқановтың “Мөлдір махаббат” романына (1959), М.Мақатаевтың “Қош бол, махаббат” кітабына (1988) жазылған Алғы сөз таңдаулы үлгіге жатады. Кейде Алғы сөздің міндетін соңғы сөз атқарады. Әдеби шығарманың беташары секілді берілетін алғы сөзді аңдату деп атайды. Дереккөздер
Алғы шеп

Алғы шеп — майдандағы алдыңғы бөлімшелер жаумен бетпе-бет орналасқан, соғыс қимылдары жүріп жатқан сызықпен шектес аудан. Жауға жақын тұрған 1-эшалон мотоатқыштары окоптарын, танкілердің, жаяу әскердің, соғыс машиналарының, бронетранспортерлердің бекініс орындарын және т.б. ұрыс алаңына тақау бөлімшелерді қамтиды. Қорғаныс жағдайында әскердің жауға жақын қазба жолдары (траншеялары) Алғы шеп болып табылады. Дереккөздер
Алматы (кітап, 1938)

«Алматы» — Алматы қаласына арналған энциклопедиялық-анықтамалық басылым. 1983 ж. Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы әзірлеп, баспадан шығарған. Қазақ және орыс тілдерінде жеке-жеке басылған. Кітапқа барлығы 1722 мақала енгізілген. Басылым түрлі-түсті суреттермен көркем безендірілген. Көлемі — 7,5 б.т., таралымы — 30 мың дана. Кітап Қазақстанның сол кездегі астанасы Алматы қаласы мен оның төңірегіндегі табиғаты, халқы, тарихы, экономикасы, қала құрылысы мен архитектурасы, халық ағарту ісі, физкультура мен спорт, бейнелеу өнері, театры, музыкасы, кино өнері, халықаралық байланыстары туралы мәліметтер береді. Энциклопедияның алфавиттік бөлімінде астана аудандары, кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдар, мәдениет ошақтары мен оқу орындары, денсаулық және спорт орталықтары, алаңдар мен көшелер, тарихи орындар мен ескерткіштер жайындағы материалдар топтастырылған. Қалада бұрын-соңды қызмет атқарған көрнекті қоғам қайраткерлері, соғыс және еңбек ардагерлері, ғалымдар мен өнер адамдары, ақын-жазушылар өмірімен таныстырады. Тағы қараңыз * Қазақ энциклопедиясы * Алматы (кітап, 1996) Дереккөздер
Алматы (кітап, 1996)

«Алматы» — Алматы қаласына арналған энциклопедиялық-анықтамалық басылым. Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы орыс тілінде әзірлеп, 1996 ж. баспадан шығарған. Көлемі — 43 беттен тұрады, таралымы — 20 мың дана. Түрлі-түсті суреттермен безендірілген. Қазақстан Республикасының бұрынғы астанасы — Алматы қаласы туралы құнды мағлұматтар беретін бұл кітап шартты түрде екі бөлімнен тұрады. Оның 1-бөлімі Алматы мен оның айналасындағы өңірдің табиғаты, халқы, тарихы, экономикасы, қала құрылысы мен сәулет өнері, халыққа білім беру жүйесі, ғылым мен ғыл. мекемелері, физкультура мен спорт, әдебиет, бейнелеу және сәндік-қолданбалы өнер, театр, музыка, кино өнері мәселелерін қамтитын шолу мақалалардан құрастырылған. Алфавиттік тәртіппен жинақталған 2-бөлім астана аудандары мен кәсіпорындарын, мәдени-ғыл. мекемелерді, институттар, демалыс және сауықтыру орындарын, алаңдар мен көшелерді, тарихи ғимараттар мен ескерткіштерді қамтиды. Өмірі мен қоғамдық қызметі Алматы қаласымен байланысты тарихи тұлғалармен, мемлекеттік қайраткерлерімен, ғалымдармен, еңбек және соғыс ардагерлерімен, көрнекті әдебиет және өнер қызметкерлерімен таныстырады. Кітап соңында маңызды оқиғалар тізімі, есім көрсеткіші берілген. Тағы қараңыз * Қазақ энциклопедиясы * Алматы (кітап, 1938) Дереккөздер
Бөгетсай

Бөгетсай — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл, Бөгетсай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Хромтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 47 км-дей жерде, трассамен 55 км. Ор өзенінің жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1653 адам (814 ер адам және 839 әйел адам) болса, 2009 жылы 1354 адамды (643 ер адам және 711 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1430 адамды (711 ер адам және 719 әйел адам) құрады. Тарихы Бұрынғы кеңшар негізінде өндірістік кооператив құрылған. Ауылда мектеп, емхана, дәріхана, сауда орындары бар. Бөгетсай арқылы Ақтөбе — Қарабұтақ — Темірбек Жүргенов автомобильдік жолы өтеді. Шаруашылығы Ауылдың тұрғындары мал бағу және шөп шабумен айналысады. Бөгетсай ауылында 30 дан аса шаруа қожалығы бар. Тағы қараңыз * Бөгетсай асбест кен орны Дереккөздер
Метеороид

Метеороид немесе метеорлық дене ( – ауадағы) – ғарыш кеңістігінде қозғалатын аса үлкен емес қатты дене. Олардың өлшемдерін кей ғалымдар 10 метрге дейін деп бағаласа, басқалар бұған 1 метрге дейінгі нысандарды жатқызады. Егер олар Жерге жетіп, атмосферада жанып кетсе, онда байқалған құбылысты метеор деп атайды. Метеорлық дене атмосфераға еніп, онымен әсерлескен кезде бастапқы массалары өзгереді. Сол кезде метеорлық денеде иондалған із пайда болады. Ол қараңғы аспанда тез қозғалып, жұлдыз тәрізді болып көрінеді де, бір сәтте жоқ болып кетеді. Сондықтан да оны ертеде халық “ақпа жұлдыз” деп атаған. Олардың кейбір жарықтары жер бетіне метеорит болып түсуі мүмкін. Метеорлар Жер атмосферасымен әсерлескенде метеор ағыны байқалады, ол ағынның ішіндегі жылдамдығы күштілерін метеор жауыны деп атайды. Метеор жайлы ғылым метеор денелердің атмосферамен әсерлесуін және метеор ізіндегі процестерді, планетааралық кеңістіктегі метеор затының қалай пайда болғандығын, оның құрылысын, онда болып тұратын өзгерістерді қарастырады. Метеор өте ерте заманнан белгілі, ол жайында аңыздар да көп. Б.з.б. 2000 ж. Ежелгі Египетте ең алғаш жазылып қалдырылған құжаттарда мағлұмат берілген. Ежелгі грек философтарының кейбіреулері метеорды Жерге ағып түсіп, сөніп қалатын, көрінбейтін жұлдыз десе, басқалары метеорды қатты қызып шытынаған Күннің сынығы деген ойлар айтқан. 19 ғ-дың аяғына дейін метеорды көзбен ғана бақылауға мүмкін болса, ал 20 ғасырдың орта шенінде оны телескоп арқылы бақылауға қол жетті. Осы кезден бастап фотоға түсіру және радиолокациялық тәсіл қолданыла бастады. Метеорға фотоэлектрлік, электронды-оптикалық және теледидарлық бақылаулар жүргізілетін болды. Метеорлық денелер Күнді айнала эллипстік орбита бойымен қозғалып, атмосфера қойнауына 11-ден 73 км/с-қа дейінгі жылдамдықпен енеді. Атмосферамен әсерлесуі оның массасына байланысты. Массасы ~10–9 г-нан аз болатын өте ұсақ метеор денелер 110 – 130 км биіктікте тежеліп қалады, олар тез буланып үлгірмей Жер бетіне микрометеориттер түрінде түседі. Ал массасы 10–9 г-нан үлкен метеорлық денелер атмосфераға терең еніп, жоғары темп-раға (беткі қабаты –104К) дейін қызып, түгелдей жоғалып кетеді (шашырайды немесе буланады). Массасы ~10 граммнан артық аса жарық метеорлық денелер болидтер деп аталады. Тозаңдану нәтижесінде өзінің бастапқы массасынан айырылған ұсақ метеорлық денелер жер бетіне өте ұсақ метеориттер түрінде (жылына 104 – 105 т) келіп түседі. +1-ден –10-жұлдыздық шамаға дейінгі жарық метеордың спектрлерін зерттеу нәтижесінде метеордың молекулалық жолақтары әлсіздеу келген спектрлердің ашық эмиссиялық сызықтарын шығаратындығы анықталды. Метеордың спектріндегі мұндай сызықтар ұе, Nа, Мg, Мg+, Са, Са+, Сr Sі+, N, О атомдары мен иондарында болады. Тағы қараңыз * Астероид * Жұлдызаралық тозаӊ Дереккөздер
Әмір Тұрлыбайұлы Алданазаров

Әмір Тұрлыбайұлы Алданазаров (1.5.1915, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы — 22.1.1975, Алматы) — гематолог, медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1973), Ұлы Отан соғысының ардагері. Ташкент медицина институтын бітірген (1941). 1948 — 56 жылдары Қазақстан ғылым академиясыныңӨлкелік патология (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, 1956 жылдан бөлім меңгерушісі болды. Алданазаровтың негізгі ғылыми еңбектері: Қазақстанда қорғасыннан уланудан болатын қан жүйесіндегі өзгерістердің белгілері мен дамуын (патогенезін), сақтандыру шараларын және емдеу әдістерін зерттеуге арналған. 2 дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдарменмарапатталған. Сілтемелер
Алдар

Алдар (Алдарбай) Исекеев (Исянгельдин) (туған жылы белгісіз — 16-шы маусым 1740 жыл) — башқұрт батыры, Ноғай жолы Бүржан болысының старшыны, 1705–1711 жылдары башқұрт көтерілісі басшыларының бірі. Кейін Ресей империясына көрсеткен қызметтері үшін және беделді башқұрт старшындарын өзіне тарту мақсатымен оған “тархан” атағы берілді. А.Тевкелев елшілігі құрамында (1731–1733) Қазақстанда болып, қазақтардың орыс бодандығына өтуіне үгіт жүргізді, осы мәселелер жөнінде Тевкелевтің жақын көмекшісі әрі ақылшысы болды. Осы қызметіне және 1735–1736, 1737–1739 және 1740 жылдардағы башқұрт халқының көтерілістеріне тікелей араласа қоймағанына қарамастан, Алдар “бұрынғы ұрылар, жаңа бүлікті бастаушылар санатында” (Башқұрт істері жөніндегі комиссия бастығы Л.Я.Соймоновтың сөзі) дарға асылды. Алдар (18 ғасыр, Жайық бойы, Атырау сағасы) - шешен, би. Алдар есімі Шынияз, Мұрат, Ы.Шореков толғауларында, Х.Досмұхамедұлы зерттеулерінде құрметпен аталады. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Алдар Әбілқайыр ханмен замандас, достық көңілдегі кісі болған. Үлкен ұлы Нұралыға енші берерде Әбілқайыр Алдардан бата сұрапты. Осы оқиғаны Мұрат Мәукеұлы жылқышымен айтысқанда мақтан ете толғайды. Сырым Датұлы Нұралы ханмен дүрдараз болып, оны шабарда Алдардан ақыл сұрапты. Бұл деректер Шернияз ақын жырлары арқылы жеткен. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Метеорологиялық приборлар мен құралдар

Метеорологиялық приборлар мен құралдар – метеорологиялық құбылыстарды (ауаның температурасы, қысымы, ылғалдылығы, бұлттылық, жауын-шашын, желдің бағыты мен жылдамдығы, т.б.) өлшеп, оларды тіркеп отыратын аспаптар мен қондырғылар. Метеорологиялық приборлар мен құралдар кез келген климаттық белдемдердің табиғи жағдайларында жұмыс істеуге арналған. Ауа және топырақ температураларын өлшеу (тіркеу) үшін әр түрлі метеорологиялық термометрлер мен термографтар қолданылады, ауаның ылғалдылығы психрометр, гигрометр, атмосфера қысымы барометр-анероид, барограф аспаптарымен өлшенеді. Желдің жылдамдығы мен бағыты анемометр, анемограф, анеморумбмер, анеморумбограф, флюгер арқылы өлшенсе, жауын-шашынның түсу мөлшері мен жауу жылдамдығы жаңбыр өлшеуіш плюфиографпен анықталады. Күн радиациясының қарқындылығы, оның жер бетінен және атмосферадан шағылысу мөлшері пиргелиметр, пиргеометр, актинометр, пиранометр, пиранограф, альбедометр және баланс өлшеуіш арқылы, ашық күн ұзақтығы гелиографпен тіркеледі. Қар суының мөлшері қар өлшеуішпен, шық көлемі шық өлшеуішпен өлшенеді. Ал ауаның температурасын, қысымын, ылғалдығын, желдің шапшаңдығын бір мезгілде өлшеп тіркейтін аспап – метеограф. Соңғы кезде бір не бірнеше метеорологиялық құбылыстарды өлшеу үшін алыстан анықтаушы және автоматтық метеорологиялық приборлар мен құралдар кеңінен қолданылуда. Пайдаланылған cілтемелер
Алматы ауыр машина жасау зауыты

Алматы ауыр машина жасау зауыты — металлургия кәсіпорындарына созу станы мен прокат жабдықтарын, көпшілік тұтынатын басқа да бұйым шығаратын ірі кәсіпорын. Зауыт 1941 ж. көшіріліп әкелінген Луганск паровоз жасау зауытының үш цехы негізінде құрылды. Тарихы * Зауыт 1941 ж. көшіріліп әкелінген Луганск паровоз жасау зауыты ның үш цехы негізінде құрылды. 1942 жылдың наурыз айынан майданға қажетті өнімдер, ал 1946 жылдан прокат жабдықтарын шығарды. 1946 жылдан зауыт бейбітшілік өнімдеріне қатысты прокат (илеу) жабдықтарын шығаруға кірісті. 1951 жылы 84 түрлі өнімдерге қосымша тегістеу, созу стандарын 1/650, 1/750, 6/350 игерді. Осы жылдан бастап зауыт алғашқы халықаралық нарыққа экспортқа қадам басты. 1982 жылы ААМЖЗ шығаратын өнімдерінің номенклатурасында (атауында) 300 ден артық, әр түрлі машина жасау жабдықтары болып, өнімдер әлемнің 32 елдеріне экспортқа шықты, соның ішінде АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Жапония, Германия және т.б. Дереккөздер Тағы қараңыз * http://www.aztm.kz/