kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мифологиялық кейіпкер

Мифологиялық кейіпкер - мифтік дәуірде өмір сүріп, мифтік әлемдегі нәрсенің бәрін жасаушы, тіршілік атаулының бәрін дүниеге келтіруші күш. Қазақ фольклорында да мифологиялық кейіпкер бар. Олар өзінің шығу тегі мен мезгіліне, іс-әрекетіне қарай екі топқа бөлінеді. Бірі - архаикалық мифте бейнеленетін ілкі ата мен жасампаз қаһарман. Алғашқы адамға аң аулап, от жағып, тамақ пісіруді үйретуші және оның әдет-ғұрыптарын орындаушы болып суреттеледі. Екінші топтағы кейіпкерлер - қастандық ойлаушы албасты, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, үббе, күлдіргіш, айдаһар, жалмауыз кемпір, т.б. Бұл кейіпкерлер, негізінен, хикаяда, ертегіде және көне батырлық жырда кездеседі. Іс-әрекетіне, сондай-ақ, шығу тегіне қарай бұл топтың өзі іштей екіге жіктеледі. Албасты, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, күлдіргіш тәрізді кейіпкерлер көне мифтен туған хикаяларда, айдаһар мен жалмауыз кемпір ертегіде болады. Ал кейінгі замандарда, исламның әсерінен бұлармен қатар пері, дию, шайтан сияқты ежелгі араб-иран әдебиетіндегі кейіпкерлер де көріне бастады. Хикаяда мифологиялық кейіпкер алғашқы қауым адамының әлем туралы өзін қоршаған орта жайындағы мифтік түсініктеріне негізделген наным нәтижесінде ойдан шығарған. Патриархалдық дәуірде Полинезияда, Понтида,Якутияда, Африка тайпаларында бас құдайларды дүниені құрушы деп түсіндіреді. Гомеролимпке дейінгі Зевстің образын тарихи күрделі және көп бейнелі болды деп суреттейді. Матриархалдық дәуірде олар үш басты, төрт басты, жүз қолды зұлым да кекшіл аждаһалар түрінде бейнеленген. Кейінгі заманда аталмыш мифологиялық кейіпкер басқа жанрларға ауысқан және өздері типтес жаңа кейіпкерлер туғызған. Мысалы, көне батырлық ертегілер кейбір эпостарда ұшырасатын жеті басты жалмауыз, екі басты Самұрық құс, мыстан кемпір, сондай-ақ, Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ секілді кейіпкерлер бір жағынан көне мифтік сананың жемісі болса, екінші жағынан, ойдан шығарылған шартты көркем бейнелер. Мыстан кемпір - ежелгі жалмауыз кемпірдің феодализм дәуіріндегі өзгерген түрі. Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ - мифтік сана кезіндегі түсінік бойынша таудың, көлдің, желдің иелері. Бұл образды халық жаңаша көркем символ ретінде пайдаланып, оларға өзінің арман-аңсарын жүктеген. Сөйтіп, адамдардың ұшқыш кілемді армандағаны сияқты, қабілеті мол адамды армандағаны халықтың қиялынан туған десе де болады. Дереккөздер
Мықан Машанұлы Молда

Мықан Машанұлы Молда (19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасырдыңдың басында қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы) - қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Ол ескі әдебиет үлгілерін жинап, хатқа түсірген. Мысалы, "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу", "Көрұғлы", "Ғауазхан", т.б. жырларды жазып алған. Оның қолжазбалары Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Темірхан Момбекұлы

Темірхан Момбекұлы (27.12. 1953 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы) жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген (1976). Түркістан облысы "Мақтаарал" ауданы газетінде бөлім меңгерушісі, Алматы облысы Талғар ауданы "Алатау жұлдызы" газетінде аудармашы, "Мектеп" баспасында, Қазақ теледидарында редактор қызметтерін атқарған. Қазір Қазақ радиосында редактор-стилист. "Қуанышы көп күндер" (1981), "Күміс велосипед" (1983), "Ғашыктық жөні бір басқа" (1988) сынды әңгіме, повесть жинақтарының, "Тағдыр" (2000), "Көшетіңнен айналайын" (2001) публицистикалық кітаптар мен "Босқындар", "Құсшы-Қаражон" радио-пьесалардың авторы. Дереккөздер
Виктор Владимирович Мосолов

Виктор Владимирович Мосолов (01.05.1940 жылы туған, Мәскеу қаласы) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында ғылыми қызметкер болған. Қазақстанды және Орта Азияны, КСРО-ның көптеген шөлді аймақтарын, Арал, Жапон теңізін аралап шыққан. Газет-журналдарда табиғат сырлары туралы мақалалары, очерктері, әңгімелері жарияланып тұрған. "Тірі кемпіркосақ", "Шөл даладағы Tipшілік", "Жетісу", "Шарынның тас бағандары", "Қу медиенде кім тұрады?", "Көгілдір қаншық", т.б. кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Бармақ

Бармақ - Ең үлкен, бірінші саусақ. Сөздің алғашқы атауы заттың атқаратын қызметіне байланысты туған сияқты. Моңғол тілінде: барь — ұста; барих — ұстау іспеттес мағыналарда айтылады. Қолдың саусақтарының, оның ішінде бірінші саусақтың атқаратын басты қызметі — белгілі бір затты ұстау. Моңғол, түркі тобындағы тілдердің тегі бір, туыстығы бәрімізге аян. Туыс тілдер арасындағы сөз қатынасы жиі болып, бір тұлғадағы сөздің түркі тілдерінің бірінде бір мағына, екіншісінде өзге мағына иемденіп отыруы аз ұшыраспайды. Сол сияқты моңғол тіліндегі «ұста» етістігі қазақ тілінде саусақтардың бірінің атауына ие болуы да таңданарлық құбылыс дей алмаймыз. Моңғол тіліндегі «бармақ» мағынасын беретін «эрхий», якут тіліндегі «эрбэх» тұлғаларының өздері де ұзақ уақыт ішінде дыбыстық өзгеріске ұшыраған «барь», «барих» сөздерінің туындысы демекпіз. Бұл пікірімізге моңғол тіліндегі кейбір тұрақты тіркесте «эрхий» орнына «барих» тұлғасының, сирек болса да, кездесіп қалуы куә болғандай. «Барь» немесе «барих» тұлғаларының қазақ тілінде «бармақ» болып өзгеруін түсіндіру де артық сияқты (бар + мақ => ұста + мақ). Дереккөздер
Нұржан Раушанұлы Мұраталиев

Нұржан Раушанұлы Мұраталиев (1952 жылы туған, Алматы) — жазушы. ҚазҰПУ-ды бітірген. 1974 - 80 жылдары "Жалын" баспасында редактор болып қызмет атқарған. Қазір "Қазақфильм" киностудиясында қызмет істейді. Алғашқы әңгімелері "Жалын" альманағында, "Қазақстан пионері" (қазіргі "Ұлан") газетінде жарияланған. Ол Джанни Рода Ридің "Чипполлиноның басынан кешкендері" повесін қазақ тіліне аударған. "Ғажайып мекенге саяхат" повесі 1984 жылы жарық көрген. Аталмыш повесть "Жалын" баспасының жабық бәйгесінің жүлдегері (1984). Дереккөздер
Ақсай (өзен, Қарағанды облысы)

Ақсай – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 87 км, су жинау алабының ауданы 674 км 2 . Бастауы Ұлытаудың солтүстік-батыс беткейінен бастау алып, Бозшакөл көліне 2 км жетпей құрғап қалады. Гидрологиясы Қар суымен толысады. Суы көктеде ғана ішуге жарамды. Негізінен мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жасуша ядросы

Ядро (, ) — хромосомалары бар жасушаның негізгі органоиды. Диаметрі — 3-10 мкм. Интерфазалық жасуша ядросы хроматин дәншелерінен (хромосома лардың микроскоппен көрінетін бөліктері), ядрошықтан, кариоплазмадан (ядро сөлі) және кариолеммадан (нуклеолемма) тұрады. Сыртқы және ішкі жарғақтардан құралған кариолеммада цитоплазмамен қатысатын диаметрі 80-90 нм тесіктер болады. Сыртқы жарғақша эндоплазмалық тор өзекшелерімен қосылып, өзекшелердің біртұтас жүйесін түзеді. Жасушалық құрылысы бар тірі ағзалардың барлығы ядросыздар (прокариоттар) және ядролылар (эукариоттар) болып екі топқа бөлінеді. Ядросыздарда сақиналы ДНҚ-ның тек бір молекуласы ғана болады және ол тікелей цитоплазмада жатады. Жоғары сатыдағы көптеген өсімдіктер, жануарлар мен саңырауқұлақтардың жасушаларында бір ядро бар. Қарапайымдар мен төменгі сатыдағы өсімдіктердің бірнеше ядросы болады. Ядро ағзадағы ақуыздық алмасуды реттеу арқылы тұқым қуалаушылық қасиеттерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Көшпелі сюжет

Көшпелі сюжет ауыз әдебиетіне байланысты пайда болған ұғым. Көшпелі сюжет - бір елден бір елге, бір әдебиеттен екінші әдебиетке ауысып жүретін, ортақ оқиғалық желі. Мәдени, әдеби алмасулар халықтың, жердің қашықтығына қарамайды. Варианттар, версиялар, нұсқалар әр алуан жолмен әр елдің әдеби (фольклорлық) қорына сіңіскенде, бастағы қалпынан өзгешеленіп, толығып не қысқарып, жаңаша тұрпат қабылдайды. Фольклорда бұл терминді алдымен миграциялық теорияны жақтаушылар шығарса, кейін мифологиялық мектеп дамытты. Батыста неміс ғалымы Бенфей, Ресейде В.В. Стасов жазды. Бұл салада ең бір негізгі жұмыс - *1. Веселовскийдің "Тарихи поэтикасы". Сондай-ақ, В.Жирмунскийдін, *2. Пропптың, Е.Мелетинскийдің де фольклор генезисі мен типологиясына арналған еңбектерінде көшпелі сюжет туралы мәліметтер бар. Дереккөздер
Жұмаш Сомжүреков

Жұмаш Сомжүреков (1.2.1940 ж.т., Торғай облысы Амангелді ауданы "Қайынды" ұжымшары) - ақын. Қазақ ұлттық университетін бітірген (1964). Әр жылдарда мектепте мүғалім, жастар жетекшісі, республикалық "Қазақстан ауыл шаруашылығы" журналында, облыстық "Торғай таңы" газетінде тілші болып жұмыс істеген. Өткір әдеби сындары, проблемалық, әлеуметтік тақырыптарды өзек еткен көптеген мақалалары республикалық баспасөз беттерінде жарияланған. "Көктем тынысы", "Нұрлы нысана" атты өлең кітаптары, "Сарыарқа" таңдамалы жыр жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Самал Бердібекқызы Соқпақбаева

Самал Бердібекқызы Соқпақбаева (14.3.1950 ж.т., Алматы) - аудармашы. ҚазҰУ-ды бітірген (1974). 1974-84 ж. Қазақстан Ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында кызмет істеген. 1984 ж. "Жалын" баспасында аға редакторы, "Қазақфильм" киностудиясы "Мирас" бірлестігінің басқарма мүшесі, "Заң және уақыт" журналы бас редакторының орынбасары, Қазақ мемлекеттік заң академиясының Баспа орталығының директоры, бас редакторы. Ш. Айтматов пен М. Шахановтың пьесалары мен шығармаларын, сондай-ак, Б. Соқпакбаев, С. Бақбергенов, М. Сқақбаев, С. Адамбеков, С. Омаров, Б. Нұржекеұлы, М. Гумеров, Қ. Сегізбаев, т.б. көптеген қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Лаврентий Дядюнович Сон

Лаврентий Дядюнович Сон (2 ақпан 1941 ж.т., Алматы облысы Қаратал ауданы) драматург. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (2001). Өмірбаяны Екатеринбургте (Ресей) Радио-техника техникумын, Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын бітірген (1963). Барнаул радио зауытында, Қазақстан ҒА Математика институтында қызметкер, 1967 жылдан "Қазақфильм" киностудиясында сңенарист, көркем фильмдер қоғамында режиссер болып қызмет атқарған. Сонның сңенарийі бойынша "Ерекше күн", "Отбасы альбомы", "Таңдау", "Түз", "Серіккүлдің күні мен сағаты" секілді тоғыз фильм койылған. Театр саласында "Көктемгі жел", "Туған күн", "Зерде", "Ашуға булығып өлу", "Ауыл ақымақтарының үйленуі", "Үштөбеден келген адам", т.б. пьесалары бар. Марапаттары Мәдениет қайраткері (1997). ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған (2005). Отбасы Үйленген. Жұбайы - Сон Ирина Николаевна, кітапханашы. Ұлы - Станислав (1970 жылы туған); қызы - Светлана (1977 жылы туған). Дереккөздер
Соңғы сөз

Соңғы сөз - әдеби шығармаларының мақсат-міндетін, бағыт-бағдарын ұғындыру үшін жазылатын қорытынды сөз. Автордың негізгі идеясын айтайын деген ойымен тығыз байланысты, әдетте кітаптың соңында орналасады. Соңғы сөз "Сөз соңында", "Түйін", "Қорытынды", т.б. деп түрлендіріліп беріледі. Шығарманын мазмұнына, басылымның түр-сипатына сәйкес автордын Соңғы сөзден басқа кейде сыншының, кұрастырушының, редактордың, аудармашының атынан да жазылады. Соңғы сөз өзінің кұрылысы жағынан кіріспеге немесе алғы сөзге үксас болып келеді. Мыс., Д. Бокачко "Декамерон" атты новеллалар кітабына (1353), Л.Н. Толстой "Крейцер сонатасы" повесіне (1889), Ғ. Мүсірепов "Ұлпан" повесіне (1975), Р. Нұрғалиев, І. Есенберлиннің 10 томдық шығармалар жинағына Соңғы сөз жазған. Дереккөздер
Дәуітәлі Стамбеков

Дәуітәлі Стамбеков (26.1.1947, Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Қоңырат а. - 7.6.1999, Алматы) - ақын. Арғын тайпасы Тобықты (Ақсақ) руынан шыққан. ҚазҰУ-ды бітірген (1974). "Арқа еңбеккері" аудандық газетінде аға әдеби қызметкер, Республикалық жастар газеті "Лениншіл жаста" (қазіргі "Жас Алаш"), республикалық "Қазақстан пионері" (казіргі "Ұлан") газетінде, "Жазушы" баспасында, "Егемен Қазақстан" газетінде қызмет атқарған. Алғашқы өлеңдері аудандық, облыстық газеттерде жарық көрген. Онға тарта жыр жинағы мен аударма кітаптары жарық көрді. Солардың ішінде "Алтын бесік", "Мазасыз маусым", "Нұрлы әлем", "Бұлақтар даланы аңсайды", "Жұмағым мен тұмағым" өлеңдер мен поэмалар жинақтарының авторы. Ол орыс классиктері мен достас елдердің айтулы ақындарының өлең, поэмаларын аударуға ат салысқан. Б. Кенжеев, Б. Қанапияновтардың кітаптарын қазақ тіліне аударған. "Жалын" баспасы ұйымдастырған жабық байқаудың бірнеше дүркін жүлдегері. Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (1999). Дереккөздер
Виталий Васильевич Старков

Виталий Васильевич Старков (8.1.1935 ж.т., Семей қ.) - жазушы. Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының сценарийлік факультетінде оқыған. Шығыс Қазақстан облысы Мақаншы ауданында мәдениет бөлімінің жетекшісі, "Қазақфильм" студиясында аға редактор, 1978 жылдан "Простор" журналында бөлім меңгерушісі болып істеген. Көбінесе балалар мен жасөспірімдерге арнап жазады. Оның сценарийі бойынша 1959 ж. "Қазақфильм" студиясы "Бұл біздің баламыз" атты көркем фильм түсірген. Дереккөздер
Лидия Степанова

Лидия Степанова (2.10.1946, Ленинград облысы Колпино қ. - 6.10. 2003) - ақын, аудармашы. Ленинград университетін, Мәскеудегі Әдебиет институтын (1975) бітірген. 1978 ж. "Жалын" баспасында редакция меңгерушісі болып жұмыс істеген. Қазақ ақыны Т. Әбдірахманованың, неміс ақындары Н. Пфеффердің, Г. Генкенің өлеңдерін, жазушы Б. Нұржекеевтің "Күтумен өткен ғұмыр" романын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Күдері Би

Күдері Би (1875, Шыңжаң өлкесі, Тарбағатай аймағы, Шәуешек ауданы - 1920, сонда) - Төртуыл Найманның төбе биі. Әкесі Сымайыл зәңгі қайтыс болғаннан кейін, 30 жасында орнына сайланған. Төртуылдың үкірдайы Дәмежан жер мен су үшін жергілікті Цин үкіметі билеушілерімен тартысқанда, Күдері Би оны жақтаушылардың бірі болған. Шәуешек қ-нан 50 км жердегі Сібеті даласында өз қаражатына мешіт салдырып, мектеп ашқан. Ділмәр шешендігіне қоса, ақын болған. Шығармаларынан Дәмежанды жоқтауы мен Дәмелімен айтысының кейбір шумактары ғана сақталған. 1919 жылы желтоқсанда Шәуешек маңайындағы қазақ ауылдарының мал-мүлкі мен астығын таратып алып, қарсылық көрсеткендерді қатыгездікпен жазалаған ақ гвардияшылар ген-ы Бакичке елші болып барып, келісім жасаған. Әскерге қоныс беріп, қыстап шығуына көмектескен. Дереккөздер
Үшкөлтай Хасенқызы Субханбердина

Үшкөлтай Хасенқызы Субханбердина (15 қаңтар 1927, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы – 2008, Алматы) — ғалым, филология ғылымдарының кандидаты (1964). Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын бітірген (1948). Үш жасында анасынан айырылып 10 жасында «халық жауының қызы» аталды. Отбасы Әкесі Субханбердіұлы Хасен Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданында туып өскен, Алтай селосында мектеп директоры болып, математика пәнінен сабақ берді. Үшкөлтай Хасенқызы естелігінде былай деген: «Әкем өте көп оқығаны есімде. Оның қызыл шкафы кітаптар, газет пен журналдарға толып тұрған. 1937 жылы Кеңес өкіметі әкемді тұтқындағанда, мен 10 жаста едім. Біздің халжайымыз өте қиын болды. Біздің, балалардың, өмірімізді сақтау үшін әкемнің кітаптары жойылды. Бұл менің көкірегімде қалды. Мен өнебойы ойланатынмын: «Әкемді тұтқындап, біздерді қайғыға қалтыратындай ол кітаптар мен газеттерде не болды екен?». Жалған дерек бойынша «революцияға қарсы әрекеті үшін» Краснояр өлкесіне 10 жылға жіберілген Хасенұлы Субханберді 1942 жылы қайтыс болды. Еңбек жолы * 1952-1965ж. Орталық ғылыми кітапхананың библиографиясы қазақ кітаптары мен сирек кездесетін кітаптар және колжазба бөлімінің меңгерушісі. Осы кезден ғалымның еңбек ғұмырнамасы басталып, кітаппен тығыз байланысты ғылыми ізденістері белгіленді. * 1966-1973 ж. Әдебиет және өнер институтының текстология және қолжазба бөлімінің аға ғылыми қызметкері, * 1973-1982 ж. фонофото болімінің меңгерушісі, * 1982-1999 ж. қолжазба және текстология орталығының аға ғылыми қызметкері болып қызмет атқарған. Шығармашылығы * 1956 жылы, Қ. И. Сәтбаевтың инициативасымен, Орталық ғылыми кітапхана кітапханашыларды Мәскеу, Ленинград, Қазан, Томск, Ташкент және тағы басқа қалаларға әріптестердің тәжірибесімен және Қазақстанға байланысты кітап басылымдарымен танысу үшін жіберді. * 1961 ж. Ү.Субханбердинаның бірінші ғылыми еңбегі - «Айқап» бетіндегі мақалалар мен хат-хабарлар. Қазақтың революциядан бұрынғы мерзімді баспасөзіндегі материалдар» атты мазмұндалған библиографиялық көрсеткіш. 1 бөлім. («Материалы, опубликованные на страницах казахской периодической печати. Ч.1,1961) * 1963 ж. - «Қазақтың революциядан бұрынғы мерзімді баспасөзіндегі материалдар. Қазақ газеттеріндегі мақалалар мен хат-хабарлар: Түркістан уалаятының газеті. Дала уалаятының газеті. Қазақстан» атты мазмұндалған библиографиялық көрсеткіштің 2-ші бөлімі шығарылды. * 1964 жылы Ү.Субханбердина «ХІХ ғ.аяғы – ХХ ғасырдағы Қазақтың революцияға дейінгі мерзімді баспасөз және көркем әдебиеті» деген тақырып бойынша кандидаттық диссертациясын қорғады. Ғылыми жетекшілері академик Ә.Х.Марғұлан, корреспондент-мүше Е.С.Ысмайылов. * 1986 жылы Қазақ кітабының шежіресі библиографиялық көрсеткішін құрастырды. * 1989-1996 жылдары «Ғылым» баспасында Ү.Х.Субханбердинаның «Дала уалаятының газеті» («Киргизская степная газета») тақырыпты 4 жинақ шықты. Дереккөздер
Суырыпсалмалық

Суырыпсалмалық - белгілі бір тақырыпқа колма-қол өлең шығарушылық өнер. Суырыпсалмалық дәстүрін ұстану бізде айтыс өлеңдеріне байланысты туып өркен жайған. Ақын болып танылу айтыспен егіз, екеуі қатар дамыған, бірінсіз бірі жоқ. Бұл халқымыздың тұрақты баспасы, мектебі жоқ көшпелі өміріне сәйкес орнығып қалыптасқан. Қалыпты театры болмаған елде Суырыпсалмалық айтыс ақындарының бас қосып, шаршы топ алдында сөз бәсекесіне, өлең жарысына түсуі көпшіліктің театр іспеттес көңіл көтерер сауығына, тамашасына айналған. Мұның небір тамаша үлгілері: тапқырлық пен аталы сөздің кисыны мол керкемдіктің ғажайып түрлері осы Суырыпсалмалық өлеңдерден ұшырасады. Суырыпсалмалық өнердің биік шыңы айтыс қарақалпақ, қырғыз елдерінде де сақталган, алайда бұл өнер бізде өзінің шыркау шегіне жеткен. Бұған дәлел ретінде "Біржан мен Сара", "Әсет пен Ырысжан", "Молда Мцса мен Манат қыз", т.б. айтыстарын айта аламыз. Бұларда халықтық этикасы мен эстетикалық талап талғамдары да кең көрініс тапқан. Дереккөздер
Мыңбай Сұлтанбеков

Мыңбай Сұлтанбеков (1895, Оңтүстік Қазақcтан облысы Алғабас ауданы бұрынғы "Қызыл арық" ұжымшары - ө.ж.б.) - ақын. Қызыл отауда, мәдени-үгіт бригадасында қызмет атқарған. Сырнаймен, домбырамен айтатын әнші-ақын. Сұлтанбековтің "Жаңа ауыл", "Октябрь тойына" (1938), "Майдан ерлеріне", "Садық балама", "Сыпатай батыр", "Жеңіс күнгі қуаныш" (1941 - 1945), т.б. өлең толғаулары кезінде ауыл арасына кең тараған. Соғыс жылдары сол өңірдегі Айнабек Нысанов, Көпбай Әлімбетов, Желеу Жақыпов, Құлжабай Төлеуов тәрізді ақындармен айтысқан. Дереккөздер
Сұраншы батыр Ақынбекұлы

Сұраншы Ақынбекұлы (1815–1864) — Ұлы жүз Шапырашты руының Еміл-Есқожа бөлімінен шыққан батыр. Арғы атасы – Қарасай батыр. 1848–1860 жылдары Қоқан билеушілерінің Жетісуға басып кіруіне қарсы күресті. 1864–1865 жылдары Ресей әскері сапында Ұзынағаштан Сайрамға дейінгі қазақ ауылдарын азат етуге қаты "Сұраншы батыр" тарихи жыр. Қоқан хандығынын Жетісу қазақтарына жасаған зорлығына қарсы бас көтерген Сұраншы батырдың ерліктеріне арналған жырлар мен аңыз-әңгімелер топтамасы. Батырдың жорықтарына қатысқан атақты ақын Сүйінбай Аронұлы шығарған алғашқы "Сұраншы батыр" жыры Қырғызстанда тұрған Рысбек деген қарияның айтуынан жазылып алынды. Жыр нұсқасы толық болмағанына қарамастан Сұраншының Сайрам түбіндегі соғысы "Сайрам деген қаланың, жасы менен кәрісін жау қолынан босатқан" деген жыр жолдары арқылы нақышталып, батыр ерлігі тарихи оқиға ізімен баяндалады да, "Қарасайлап" ұран сап, жауға қарсы шауып, ерлікпен қаза табуымен аяқталады. Жамбылдың айтуынан естіген Тәпеке Жарықбасов айтқан "Сұраншы батырдың бала шағы" атты әңгімесінде батыр шыққан Шапырашты руының Сұраншыға дейінгі шежіресі таратылып, Саурық батыр өлгеннен кейін, қырғыздың Орман манабы елді талап, күйзеліске ұшыратуы, оған қарсы Сұраншы батыр бастаған жігіттер аттанып, халық кегін қайтаруы сөз болады. "Сұраншы батыр туралы" деп аталатын Ыбырайым Бейсенбетұлы мен Рысбай Рүстембекұлы деген кісілердің Жамбылдың айтуынан естіген қара сөз түріндегі аңыз-әңгіме Сұраншы батырдың қоқандықтарға қарсы азаттық жолындағы күресінен сыр шертеді. Осы жырлар мен аңыздардың барлығы жыр алыбы Жамбылдың атақты "Сұраншы батыр" поэмасына негіз болғаны бел Жамбылдың хатшысы болған кейде ақын Қалмақан Әбдіқадыр бұл поэманы жыр алыбының өз туынан жазып алған. Осы нұсқа 1938 жылдан бастап Жамбылдың барлық жинақтарында басылып келеді. "Сұраншы жырлары мен аңыз-әңгімелер және Жамбыл поэмасының жазба нұсқалары Орталық ғылыми кітапхана қорында және Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтіні бөлімінде сақтаулы. Ұлы Жүз қырғыз-қайсақтары туралы: - деп, Шоқан Уәлиханов, Қашқарға барғанда, сол 3 000 қытай жасағынын, қашып құтылған қалдықтарымен кездесiп, әңгiмелескенi туралы жазады. Сол 1840 жылы қытайлармен болған соғыста шапырашты әскерiн Қарасай батырдың Түркпенінен тарайтын шөбересi, Дәулет батырдың немерелерi Саурық пен Сұраншы батырлар басқарған. 1853 жылы Сұраншы батыр 300 жасақпен, қоқандықтардын 20 мың әскерiн, қазiргi Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қопа станциясы маңында тас талқан етiп жеңгенін, сол оқиғаларға өзі қатысып, көзімен көрген Сүйінбай ұстазы мен үлкендерден естігенін айтқан, Жамбылдың жырларынан білеміз. Дереккөздер
Қомшабай Сүйеніш Есіркепұлы

Қомшабай Сүйеніш (14.12.1936 жылы,Қызылорда облысы,Жалағаш ауданы,Мақпалкөл ауылында дүниеге келген. ) - ақын,прозашы,драматург. * ҚазҰУ-ды бітірген (1959). * 1959-1962 ж. Қызылорда облыстық телерадио комитетінде әдеби кызметкер, * 1962-1982 ж. Қызылорда облыстық "Ленин жолы" (қазіргі "Сыр бойы") газетінде бөлім меңгерушісі, * 1982-1992 ж. Қазақстан Жазушылар одағының Қызылорда облысындағы әдеби кеңесшісі қызметін атқарған. * 1992 жылдан Қызылорда облысы ақын-жазушыларының "Қаламгер" ұйымына төрағалық етеді.Тұңғыш жыр топтамасы республикалық баспасөзде 1959 ж. жарияланды. "Тереңдегі ағыстар" (1985), "Сап-сап көңілім" (1988), "Сая таппай, сай таппай" (1993), "Гөй-гөй" (1996) поэзиялык жинақтары жарық көрген. Әр жылдарда республикалық әдеби журналдарда "Ғашық едім қайтейін", "Дүние бір қисық жол", т.б. әңгіме, повесть, романдары басылды. Драмалық шығармаларының ішінен "Кемпір шалдың кенжесі", "Сен де жалғыз, мен де жалғыз", "Әлі бойдақпысың?" пьесалары Н.Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық драма театрында сахнаға шығарылып, тұрақты қойылып келеді. Халықаралық "Алаш" сыйлығының иегері (1996). Дереккөздер
Қодан Тайшы

Қодан Тайшы (1370 - 1460 ж.ө.) - ақын, жырау. Әскери ақ-сүйек нәсілінен шыққан. Арғын руының көсемі. Қодан тайшы кезінде қазақтардың Әбілхайыр ұлысынан бөлініп, жеке дербес ел болуын жоспарлаған Керей, Жәнібек сұлтандарды қолдайды. Шу, Сарысу бойында қазақ хандығы құрылғанда Асан қайғы, Қазтуғанмен бірге ел-жұртты бірлікке шақырған, жаңалықты уағыздаған насихатшы болған. Қодан тайшының баласы Дайыр-қожа бидің қазасына (1456) байланысты толғаған "Қара қыпшақ Қобыландыданың бар еді, кұлыным..." деген жоқтау жыры ғана сақталған. Кезінде сөзі өткір, терең мағыналы жырлар шығарған, өз тұсындағы және өзінен соңғы дәуірдегі әдебиетке үлкен әсер еткен жырау болған. 19-ғасырда жасаған Жанақ ақын Қодан Тайшы талантын қастерлеп, оны өзіне ұстаз тұтқан. Дереккөздер
Әлихан Сүлейменов

{{Тұлға { style="background:transparent" } }} Әлихан Сүлейменов (1912, Шымкент — 1957) — аудармашы. Жамбыл қаласындағы педагогикалық техникумын бітірген. Мектепте мұғалім, аудандық оқу бөлімінің бастығы, "Оңтүстік Қазақстан" облыстық газетінде жауапты хатшы, жауапты редактор болды. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1945 - 47 ж. "Қазақстан пианері" газеті редакторының орынбасары болып жұмыс істеген. Балаларға арнап "Төрт түр" деген (1936) кітап жазған. "Науаи", "Обломов", "Оттар", "Константин Заслонов" романдарын, А.С. Пушкин, С.Маршак, А.Барто өлеңдерін, ертегілерін қазақ тіліне аударған. "Жауынгерлік ерлігі үшін", "1941 - 1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Германияны жеңгені үшін", "Жапонияны жеңгені үшін" және басқа да медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Нәмет Сүлейменов

Нәмет Сүлейменов (17.9.1922, Оңтүстік Қазақстан облысы Бөген ауданы Қараспан селолық кеңесі, Жамбыл с. 24.9.1996) - ақын. Түркістан педагогикалық училищесін бітірген (1941). Соғыс жылдарында осы облыстың Арыс ауданында мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі және мектеп директоры қызметін атқарған. 1946 жылдан "Оңтүстік Қазақстан" облыстық газетінің редакциясында түрлі шығарм. қызметте болды. Ленгер қалалық (қазіргі Төле би ауданы) радио комитетінің бас редакторы, 1963 - 1965 ж. Қазақстан Жазушылар одағының Оңтүстік Қазақстан өлкелік бөлімшесінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Сүлейменов 1975 жылдан шығармашылық жұмыспен айналысқан. Дереккөздер
Байбосын Күзембайұлы

Байбосын Күзембайұлы (1886 жылы туған, Түркістан облысы Қызылқұм ауданы Тартоғай мекені - 1930, сонда) - ақын. Қызылқұм, Сыр бойы, Қаратау өңірі ақындарының шығармалары, халық поэзиясының нұсқаларын жатқа білген. Замандастарының жөнсіз қылық-мінездерін әшкерелеген сын-сықақ, кекесін өлеңдері халық ішіне кең тараған. Атақты Айтбай Қызыл жырау, Балтабай ақындармен сөз жарыстырып, өнер сынасқан. Халық поэзиясының нұсқаларын, Сыр бойы мен Қаратау, Қазығұрт атырабы ақындарының шығармаларын жатқа білген. "Күз өтіп бара жатыр қысқа айналып", "Бітімге", "Қира Жүмаділдаға", "Бір қызға", т.б. Өлендері, замандастары Қызыл жырау, Айтбай, Балтабай секілді ақындармен сөз қағысулары, т.б. шығармалары Отырар руханияты музей-кітапханасында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Джастин Бибер

Джастин Дрю Бибер (; 1 наурыз 1994, Лондон, Онтарио, Канада) — канадалық поп-R&B-әнші және актер, композитор. 2008 жылы атақты менеджер Скутер Браун оның YouTube-тағы бейнероликтерімен танысып, артынан оның менеджері ретінде жұмыс істей бастады. Браун Джастинге Атлантада (Джорджия, АҚШ) Ашермен кездесу ұйымдастырды. Көп ұзамай Бибер Raymond Braun Media Group (RBMG) медиа және жазба компаниясының әртісіне айналды. Оның 2009 жылы шығарылған алғашқы дебютты синглы «One Time» Канадалық ондықтан және өзге мемлекеттердегі ең танымал 30 әндер арасынан орын алды. 2009 жылдың 27 жұлдызында жарық көрген ең алғашқы My World мини-альбомы АҚШ-та платинге айналды. Джастин дебютті альбомындағы жеті синглы Billboard Hot 100 -ге түскен ең бірінші әнші атанды. Мансабы мен өмірбаяны Джастин ән айтуды бірнеше жыл бұрын ғана бастаған. Екі жасынан бастап музыкалық аспаптарға қызығушылық білдірді. Музыкадан бөлек ол хоккей, баскетбол, футбол және гольф сияқты спорт түрлерімен айналысуды ұнатады. Өзінің айтуы бойынша, ол ән айтуды танымал болу мақсатымен бастаған жоқ, оған кездейсоқ жағдай көмектесті. Ол атақты әншілердің композицияларын өзінің стилінде қайта орындап, оны бейнекамераға түсіріп, түсірген видеоларын YouTube каналына салып отырды. Көп ұзамай оның табынушылары,алғашқы көрермендері пайда болды. Осылайша Джастиннің жұлдыз жолына алғашқы қадамы басылды. Концерттік турлары * My World Tour (2010–2011) * Believe Tour (2012–2013) * Purpose World Tour (2016–2017) * Justice World Tour (2022) Фильмдер тізімі * Джастин Бибер: Ешқашан Деме Ешқашан (2011) * Қара киімділер 3 (2012) * Кэти Перри: Менің Бөлігім (2012) * Зендея: Сахна Артында (2012) * Джастин Бибердің Сенімі (2013) * Нашар Мінез (2014) Дереккөздер Сілтемелер *
Күй аңызы

Күй аңызы қазақ фольклорындағы бітімі өзгеше жанрлық түр. Күй аңызын басқа аңыздардан ерекшелендіретін белгісі - оның тартылмақ күйге кіріспе ретінде баяндалып, тек қана күймен қоса айтылатын синкретті сипатынан байқалады. "Күй аңыз" терминін қазақ әдебиеттану ғылымында алғаш рет М.Әуезов қолданып, оған қазақ аңыздарының бөлек бір саласы деген анықтама берген. Ертеден келе жатқан классик. күй аңыздарына мысал ретінде "Аңшының зары", "Аксақ күлан" күйлерінің аңыздарын атауға болады. Күйшілер арасында бірнеше тараудан түратын үзақ күйлерді (мысалы, "Шаңды жорық", "Жүмағүл", т.б.) тартқан кезде, ор тартылған тараудың алдына қара сөзбен баяндалатын шағын түсініктеме, аңыз салып отыратын да дәстүр сақталған. Күй аңызы күйдің әсерін нақтылай түсіп, тындарман қауымды күйдегі әуендік суреттерге айрықша мән беруге дағдыландырады. Дереккөздер
Қабылқақ Күлмесханұлы

Қабылқақ Күлмесханұлы (17. 11.1944 жылы туған, ҚХР) - ақын. "Тұманды дала", "Үрнақ", "Иенде", "Керсағым", "Домалақсел" повестері және бірнеше әңгімелері бар. 'Қабылқақ Күлмесханұлы (17. 11.1944 жылы туған, ҚХР) - ақын, жазушы. ҚР жазушылар одағының мүшесі."Тұманды дала", "Үрнақ", "Иенде", "Керсағым", "Домалақсел", "Шытырман жылдар" повестері және бірнеше [әңгіме]лері бар.Отанға оралғаннан кейін "Тұманды дала" повесті Жұлдыз журналының 1993 жылғы 11 санында аударылып жарық көрді. Қабылқақ Күлмесханұлы - 1993 жылы ҚХР алғашқы заңды түрде қазақ көшін бастады. Іледегі Педогокикалық учелищені бітірген. ҚХР дегі Гансу өлкесіндегі Ақсай Қазақ Автономиялық ауданындаға аз сандық қазаққа, мұғалім болып, ағартушылық қызыметтерін атқарды. Қазақстанға алғаш рет Шуға, одан, 1997 жылы Алматы обл. Еңбекшіқазақ ауд. Нұрлы ауылына көш бастап келді. Кейін 2005 жылы Алматыда қайтыс болды. Қазірде 2 ұлы 3 қызы бар. Олар Алматы обл. Іле ауд. Боралдайда тұрады. Дереккөздер
Ғайша Шарипова

Шарипова Ғайша (1901, Ресей ,Қазан қаласы - 1969) - аудармашы. Қазанда әйелдер гимназиясын бітіріп, Қазан университетінде оқыған. Кейінірек татар жұмысшылар театрының артисі болған. Мәскеуде РКФСР Жоғары сотында аудармашы болып қызмет істеген. Осы уақыттан бастап татар, башқұрт, қазақ және қырғыз тілдерінен орыс тіліне аудармашы ретінде әдеби қызметін бастайды. Алматыдағы ҚазОГИЗ-дің аудармашы редакторы, "Казахстанская правда" газетінің әдеби қызметкері, Абай юбилейін өткізу комитетінің ғылылыми хатшысы болған. Көптеген қазақ жазушыларының шығармаларын, оның ішінде М.Әуезов пен С.Мұқановтың туындыларын аударуға қатысқан. "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған. Дереккөздер
Шарықтау шегі

Шарықтау шегі - көркем шығармада оқиғаның әбден шиеленісіп, шегіне жетіп өрістеген кезі. Әдетте шығармадағы окиға желісінің өрбіп-дамуы бірнеше кезеңге бөлініп қарастырылады. Оқиға желісінің, яғни, сюжеттің басталуы - әрқайсысының атқаратын міндеті өзгеше болып келеді, өзіндік сипат-ерекшеліктері болады. Шарықтау шегі оқшауланып көрінетін себебі - бұл шығармаға негізгі арқау болған талас-тартыстың барынша күшейтетін түсы. Оқиға немен тынады, қай арнаға келіп саяды, кейіпкерлердің жай-күйі қандай болады - мұның бәрі оқушыға бұл сәтте әлі толық белгілі емес. Алайда оқиға әбден ширығып, шиеленісіп, тартыс-қайшылық асқындаған сайын кейіпкерлердің тағдыры не олай, не бұлай болатын кезең жақындағаны сезіліп, оқушы оқиғаның қалай аяқталатынын білуге ынтыға түседі. Сәбит Мұқановтың "Сұлушаш" поэмасында Алтайдың Сұлушашты алып қашуы, соңдарынан қуғыншылар шығуы сипатталатын түс сондай. Дереккөздер
Тәуке батыр

Тәуке батыр - тарихи дастан. Ел билеушілерінің қарапайым халыққа жасаған зорлық-зомбылықтарына қарсы күрескен Тәуке батыр жайлы бірнеше ақын жырлаған дастандар топтамасы. Байтума Құсбекұлы деген кісі жырлаған дастаны бас кейіпкердің барымташылықты кәсіп етіп, өз руының сойылын соққан әрекетінен аса алмаса, халық ақыны Нұрлыбек Баймұратовтың "Батыр Тәуке" деген дастанының оқиғасы да осы сипатта дамиды. Журналист, жазушы Ибадолла Матақов жазған "Тәуке" деген аңыз-әңгімесінде Тәуке батырдың озбыр болыс-билер мен патша әкімдеріне бағынбаған өр мінезі айқын көрініп, оларға қарсы ерлік істері баяндалады. Тәуке батырдың атаман Анненков әскерлерін ойсырата жеңуі жайлы Қасымхан деген қарияның айтуынан жазып алынған "Тәуке, Тәшен, Қасымбек" деп аталатын аңыз-әңгіме де бар. Жоғарыда аталған дастандар мен аңыз-әңпмелер еш жерде жарияланбаған. қолжазба нұсқалары Opталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Тәшен Исаұлы

Тәшен Исаұлы (1861, Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы, - 1932 Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы ) - ақын. Ақын шығармашылығы әлі қолға алынғанымен арнайы зерттелмеген. "Бораннан тыс болғанда", "Заман", "Өмір, "Ағайынға", т.б. өлеңдері белгілі. Дереккөздер
Биязы жүнді қолтұқымдар

Биязы жүнді қолтұқымдар - жүні өте сапалы, өрі жіңішке салалы биязы жүнді. Осы бағытта сегіз қой тұқымы өсіріледі. Әлемдік сұрыптау жетістіктердің бірі - Қазақстанда шығарылған арқар-меринос қойы. Ол 1934-1950 жылдары арқардың құлжасы (қошқары) мен жергілікті саулық койларды жұптастыру арқылы алынды. Бұл - Қазақстандық ғалымдар И.С. Бутарин, Ө. Есенжолов , А. Жандеркин, т.б. ұзақ жылғы ғылыми еңбектерінің жемісі. қолтұқым таулы аймақтың табиғатына төзімді. Қазіргі кезде Алматы, Павлодар, Шығыс Қазақстан аймақтарында өсіріледі. Қазақтың биязы жүнді 1934 - 1946 жылдар аралығында қазақстандық белгілі ғалым В.А.Бальмонттың жетекшілігімен шығарылды. қолтұқым Қазақстанның оңтүстік жерлерінде өсіріледі. Оңтүстік қазақ меринос қойы - Жамбыл мeн Оңтүстік Қазақстанда өсірілетін күнделікті бағыттағы қолтұқым. Оңтүстік қазақ меринос қойы Павлодар, Шығыс Қазақстан, Ақмола , Солтүстік Қазақстанда өсіруге бейімделген. Дереккөздер
Нина Платоновна Скалковская

Нина Платоновна Скалковская (11.9.1927 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Явленко ауылы) - аудармашы. ҚазҰУ - ды бітірген (1950). Мектепте мұғалім, "Жазушы" баспасында аға редактор,Қаз¥ПУ-да доцент қызметтерін атқарған. "Литература Казахстана" альманахында, "Советский Казахстан" журналында көптеген очерктері, рецензиялары, мақалалары жарияланды. 1957 - 1958 жылдары Абайдың, Жамбылдың, Ш.Уәлихановтың, І.Жансүгіровтың, Б.Майлиннің, С.Сейфуллиннің, С.Торайғыровтың өмірі мен шығармалық жөніндегі очерктері жеке кітап болып шықты. І.Есенберлин, Т.Ахтанов, Қ.Жұмаділов, М.Мағауин, Б.Аманшин, М.Хамраев шығармаларын, Б.Кенжебаевтың "Сұлтанмахмүт Торайғыров" монографиясын, "Ұйғыр сықақтарын", Қазақстан жас жазушыларының "Прощаться не хочу" (1970) повестер мен әңгімелер жинағын, "Қазақ халық ертегілерін" (20 томдык, 1963 , "Қазақстандық Совет Одағының батырларын" (20 том) аударды. "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін, "Ұлы Отан Соғысы ардагері" медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Леонид Васильевич Скалковский

Леонид Васильевич Скалковский (24.6.1924 жылы туған, Ресей, Алтай өлкесі, Каменск ауданы Новоярка ауылы) - ақын. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғыстан кейін ҚазҰУ-ды бітірген. "Казахстанская правда" газеті редакциясында әдеби қызметкер, Қазақстан жазушылар одағының әдеби кеңесші, "Простор" журналы поэзия бөлімінің редакторы, "Қазақстан" баспасы бас редакторының орынбасары, Қазақстан телерадио хабарларын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетте редактор, Қазақстан жазушылар одағы көркем әдебиетті насихаттау бюросы директорының орынбасары болған. Көптеген қазақ ақындарының өлеңдерін орыс тіліне аударған. "Александр Невский" орденімен, медальдарымен, Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Шығармалары *Всегда в строю. Стихи. А-А., 1953; *Огни в горах. Стихи. А-А., 1958; *Меридианы сходятся. Стихи. А-А., 1965; *Эдельвейс. Стихи. А-А., 1973; А., 1973; *Вызываю огонь на себя. Стихи. А-А., 1979; *Раздумья. Стихи. А-А., 1984; *К себе прислушаться. А-А., 1988; *Венера - наш третийдом. 1997. Дереккөздер
Испандық партия

Испандық па́ртия —келесі жүрістермен басталатын дебюті: 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. Cf1-b5. ашық бастамаларға жатады. Тарихы Испандық партия — гроссмейстерлер партияларында қолданатын ең танымал дебюттерінің бірі. «Испандық партияны» ашқан деп Руи Лопес есептеледі (шетелдік әдебиетте бұл дебют оның құрметіне «Руи Лопес қорғанысы» деп аталған), бірақ бұл дебют туралы алғаш рет в XV-XVI ғасырдың испандық шахматшысы Хуан Лусенның еңбегінде айтылады . Дебютті схемалар күрделілігімен алуантүрлңлңгң сипаттайды. Оған көптеген талдаулар арналған. Дебют теориясын өңдеуде көп еңбек сіңірген В.&nbsp;Стейниц, К.&nbsp;Яниш, М.&nbsp;Чигорин, М.&nbsp;Маршалл, З.&nbsp;Тарраш, А.&nbsp;Алехин, М.&nbsp;Эйве, П.&nbsp;Керес, В.&nbsp;Смыслов, И.&nbsp;Болеславский, И.&nbsp;Зайцев, С.&nbsp;Фурман, А.&nbsp;Карпов, Г.&nbsp;Каспаров және тағы басқа әйгілі шахматшылар. Үлгілер 3…a7-a6жүріссіз жүйе * 3…Kc6-d4 — Берд қорғанысы. Қаралар d сызығы бойынша пешкаларды қосақтауға барады. Ақтар шанстары басымдырақ, өйткені d4тегі қаралар пешкасы күштен гөрі әлсіздікті білдіреді. * 3…Cf8-c5 — Кордель қорғанысы. Испандық партияның ең ежелгі қорғаныстарының бірі. Ақтар орталықты басып алып, шанстары жоғары бағаға лайық болады. * 3…f7-f5 — Яниш гамбиты. Бұл өткір гамбиттік жалғасы іс тәжірибеге 19 ғасыр ортасында орыс шахматистшысы Янишпен еңгізілген. * 3…Kg8-f6 — Берлиндық қорғанысы. Испандық партияның ең орнықты қорғаныстарының бірі. * 3…d7-d6 — Стейниц қорғанысы. Берік , бірақ енжар қорғаныс. * 3…Cf8-b4 — Алапин Үлгісі. Мұндай жалғасы ақтарға инициативаны дамытуда аса көп мәселе туғызбайды. * 3…g7-g6 — Пильсбери қорғанысы. Бұл үлгісі ақтарға маңызды әрекет бостандығын береді. 3…a7-a6жүрісі бар жүйелер * 4. Cb5:c6 —Майда үлгісі. Ақтар патшалық флангта пешкалық басымдылыққа ие, бірақ қаралар екі піл артықшылығын алады. * 4. Cb5-a4 жүрісі бар жүйелер ** 4…f7-f5 – Яништың алып қойылған гамбиты ** 4…Cf8-c5 — Меллер Жүйесі ** 4…d7-d6 — Стейництың жақсартылған қорғанысы ** 4…Kg8-f6 5. Фd1-e2 ** 4…Kg8-f6 5. 0—0 Kf6:e4 — ашық үлгі ** 4…Kg8-f6 5. 0—0 b7-b5 6 Ca4-b3 Cc8-b7 - Архангельск үлгісі ** 4…Kg8-f6 5. 0—0 d7-d6 – Рубинштейн үлгісі Жабық жүйелер 4…Kg8-f6 5. 0—0 Cf8-e7 * 6. Лf1-e1 b7-b5 7. Ca4-b3 ** 7…d7-d6 8 c2-c3 0-0 9 h2-h3 Kc6-b8 – Брейер Жүйесі *** 9...h7-h6 - Смыслов Үлгісі *** 9...Сс8-e6 - Холмов Үлгісі *** 9...Cc8-b7 - Зайцев Үлгісі *** 9...Kc6-a5 – Чигорин Жүйесі *** 9...Kf6-d7 – Мәскеу үлгісі ** 7…0—0 8. a2-a4 (сонымен бірге 8. d2-d3 и 8. h2-h3!?) —Маршалл контршабуылынан бас тарту ** 7…0—0 8. c2-c3 d7-d5 — Маршалл контршабуылы Сілтемелер * http://webchess.ru/content/37/
Ферзьдік гамбит

Ферзьдік гамбит — келесі жүрістерімен басталатын дебют: 1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4. Ең кең тараған қазіргі дебюттардың бірі. Қаралар пешка құрбанын қабылдауы-қабылдамауына қарай келесі түрлерін ажыратады: * Қабылданған ферзьдік гамбит * Бас тартқан ферзьдік гамбит * Альбин контргамбиты Сілтемелер * http://webchess.ru/content/30/
Рымқұл Сүлейменов

Рымқұл Сүлейменов (7.6.1936, Караганды облысы Шет ауданы - 2008) - жазушы. Қарағандыдағы № 4 кәсіптік-техникалық училищесінде, Алматы жоғары партия мектебінде оқыған. ҚазҰУды бітірген. 1957 ж. Шет аудандық "Ильич туы" газетінде еңбек еткен. Актоғай аудандақ "Арка еңбектері" газетінің жауапты хатшысы, Ақадыр аудандық "Ақадыр таңы", "Агадырская новь" газеттерінің редакторы, бұрынғы Жезқазған облысы "Жезқазған туы" газеті редакторының орынбасары, "Соңиалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің Қарағанды облысындағы меншікті тілшісі, Қарағанды облысы "Орталық Қазақстан" газетінің бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, бас редакторы, тәуелсіз "Компас" газетінін бас редакторы қызметтерін атқарған. Қазақстан Жазушылар одағы Қарағанды облысы бөлімшесінің төрағасы болып сайланған. Алпысыншы жылдардың басынан әңгімелері, очерктері "Жұлдыз", "Жалын", "Қазақстан коммунисі" журналдарында, "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан"), "Лениншіл жас" (казіргі "Жас Алаш"), "Қазақ әдебиеті" газеттерінде жарияланып тұрады. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан. Дереккөздер
Орыс партиясы

Орыс па́ртиясы (Петров қорғанысы) — дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kg8-f6. ашық бастамаларға жатады. Тарихы Стратегиялық идеясы XIX ғасырдаорыс шахматшылары А.Петровпен К.Яниш құрастырған, және бірден инициативаны қолға алу мақсатымен «е4» пешкасына контршабуыл жасауда жатыр. Дәл ойында ақтар дебюттік артықшылықты сақтай алады, өйткені пайда болып жатқан симметриялық позицияларда олар жүріс басымдылығына ие. Бірақ қаралар үшін соңғы уақытта ойынды күрделетіп, контршанс алуға мүмкіндік беретін қызықты идеялар аз емес. Орыс партиясы алдыңғы қатардағы гроссмейстерлердің көбінің дебюттік репертуарына кірңді, оның ішінде А.&nbsp;Карпов, В.&nbsp;Крамник. Негізгі үлгілер Ақтарда екі негізгі жалғастыру бар: * 3. d2-d4 ( Стейниц жүйесі) ** 3…e5:d4 4. e4-e5 Кf6-e4 5. Фd1:d4 d7-d5 6. e5:d6 Ke4:d6 ** 3…Кf6:e4 * 3. Kf3:e5 — негізгі үлгісі: 3…d7-d6 4. Ke5-f3 (4.Ke5:f7?! — Кохрен гамбитын қара) 4…Kf6:e4. ** 5. d2-d4 d6-d5 6.Сf1-d3 Cf8-e7 7. 0-0 Kb8-c6 8. Лf1-e1 (мүмкін 8. c2-c4де) 8…Cc8-g4 9. c2-c4 Ke4-f6 10. c4:d5 Cg4:f3 11. Фd1:f3 Фd8:d5 ** 5. Фd1-e2 (бұл жүйе үшін көп айырбастаумен эндшпильге ауысу тән. Берілген үлгіні Эмануил Ласкермен Капабланка қолданған). 5…Фd8-e7 6. d2-d3 Ke4-f6 7. Cc1-g5 Фe7:e2+ 8. Cf1:e2 Cf8-e7 9. Kb1-c3 c7-c6 10. 0-0 Kb8-a6 — ақтарда маңызы аз артықшылық. Сілтемелер * [http://webchess.ru/content/3/]
Қабылданған ферзьдік гамбит

Қабылданған ферзьдік гамбит— шахмат дебюті, келесі жүрістермен басталады: 1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 d5:c4. жабық бастамаларға жатады. Қақпан нұсқасы 3. е3 b5? 4. a4 c6? 5. a:b5! c:b5?? 6. Фf3 ақтарға ойынның бастапқы кезеңінде де жеңіске жететіндей материялық басымдылық алуға мүмкіндік береді. Қазіргі турнирларда диспут с4 пешкасын айнала жүретін гроссмейстерлер шайқасы кездеседі . Сонда қараларға орталықтағы тұрақты пешкалық кернеу күйінде қорғаныс жүргізу қиынға соғады. Ферзьдік гамбитты кішкене болсын онымен таныс ойыншының қолдануы, оның шартсыз жеңісіне апарып соғады. Қаралар "псевдо ұтқан" пешканы қорғаумен жоғарыда көрсетілген "қақпандық", немесе кез келген басқа нұсқасына сатылып кетеді. Гамбит қабылданбаған жағдайда, пешкалардың с5, d5/6, а5/6/7 ға өту қауіпі туады. Сонда да, ақтардығ екі жеңіл пешканы құрбан шалуы ақтардығ позицияларын тек күшейтеді.
Фалькбеер контргамбиты

Фалькбеер контргамбиты (патшалық контргамбит) — шахмат дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e4 e5 2. f4 d5 ашық бастамаларға жатады. Негізгі мақсаты қараның пешкасын құрбан ету арқылы, ақтың патшасының әлсіздігін қолдану. Көп ойналатын 3.exd5 тен кейін қара 3... exf4 ойнап қабылданған патшалық гамбитке көше алады, 3... e4, немесе заманауи 3... c6. Ақтың ең көп кездесетін қатесі 3.fxe5??. Бұл жүрістен кейін қаралар 3... Qh4+ 4.g3 Qxe4+ патша мен тураға бір уақытта шабуылдап материал жеңе алады немесе 4. Ke2 Qxe4+ 5.Kf2 Bc5+ арқылы патшаны одан сайын әлсіретеді. Бұл дебют Австриялық мастер Эрнст Фалькбеер атымен аталған. Ол бұл дебютті 1851 жылы Адольф Андерссенге қарсы ойнады. Шахмат дебюттерінің энциклопедиясы Фалькбеер контргамбитіне C31 және C32 кодтарын берді. Ескі тармағы 3... e4 Бұл тармақта, қара құрбан етілген пешкасы үшін дамуда озып, ақтардың патшасының әлсіретеді. Көп кездесетін тармақта : 4.d4 Nf6 5.dxe4 Nxe4 6.Nf3 Bc5, қаралар ақтың f2 шаршысының әлсіздігіне көзделеді. Остравада 1923 жылы Рудольф Шпильманн мен Зигберт Тарраш арасында ойналған ойын 7.Qe2 Bf5 8.g4?! 0-0! 9.gxf5 Re8 жүрістерімен жалғасты. Осы позицияда қаралар өте мықты, себебі қаралар материалды қайтарып, ақтардың позициялық кемшіліктерін сақтайды. Бұл тармақ қараларды көптеген қиыншылықтармен қалдырғандықтан Екінші Дүниежүзілік соғыстан соң барлығы осы тармақтан бас тартты. Нимцович тармағы 3...c6 Бұл 3.exd5 жүрісінен кейін көптеп ойналатын болды. Бұны Арон Нимцович 1906 жылы Мюнхенде Рудольф Шпильманға қарсы сәтті ойнады. Бірақ Франк Маршалл бұл жүрісті 1905 жылы Остендтте Ричард Тейхманнды 34 жүрісте жеңіп таныстырды. Өз жүрісін 1914 жылы Маршал "Инновация" деп атады. Қаралар екі ойында да жеңіске жеткенімен, 3...c6 жылдар бойы белгісіз болып қала барді. 1911 жылы Карлсбадтағы Пол Джонердің жас Алехинге қарсы жойқын жеңісіне қарамастан ақтар 4.Qe2 жүрісімен жауап бере алады. Бұл позиция заманауи Патша гамбитінің қорғанысына ұқсас, Ақтар өздерінің 4-2 пешкаларының көпшілігін пайдалануға тырысады, ал қара өз белсенді фигураларына және f4 пешкасы арқылы Ақ патшаға қарсы ойнауға тырысады. Теория нақты байламға келген жоқ, бірақ бұл позиция Қаралар үшін 3...e4-ке қарағанда көбірек мүмкіндік беретіні дәлелденген Әдебиет * Шахмат. Энциклопедиялық сөздік, беттер 176 * Панов В., Эстрин Я., Калиниченко Н. Курс дебютов. Т. 1 — М.: Андреевский флаг, 1993. Стр. 38—44
Альбин контргамбиты

Альбин контргамбиты —келесі жүрістермен басталатындебют: 1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 e7-e5 3. схd5 Фxd5 4. dxe5 Фxe5 . жабық бастамаларға жатады. Алғаш рет Адольф Альбин 1883 жылы [Нью-Йоркта Ласкерға қарсы қолданған. Пешка құрбаны арқылы қаралар күрестің кілт күшеюіне жеткізеді. Қазіргі іс тәжәрибеде қорғаныстың жақсы әдістерінің өңделуіне байланысты контргамбит сирек кездеседі, бірақ екі жақтың мүмкіндіктері толық зерттелген жоқ. Тағы қара: Ферзьдік гамбит Сілтеме * [http://chess-practic.fatal.ru/view_party/1_art_full/art_material/e_book_cb/image_albin/cb_albin_gambit_henris.html Контргамбит Альбина]
Тракслер контршабуылы

Тракслер контршабуылы — дебют келесі жүрістермен басталады 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. Cf1-c4 Kg8-f6 4. Кf3-g5 Сf8-c5. ашық бастамаларға жатады. екі ат қорғанысы үлгісі. Үлгілер 5. Кg5:f7 * 5. Кg5:f7 ** &nbsp; ** 5. … Сc5:f2+ *** 6. Крe1:f2 Кf6:e4+ **** 7. Крf2-e3? ***** 7. … Фd8-h4 ****** 8. Фd1-f3 ****** 8. g2-g3 ***** 7. … Фd8-e7 (!) **** 7. Крf2-g1 ***** 7. … Фd8-e7 8. Кf7:h8 Фe7-c5+ 9. d2-d4 Фc5:c4 10. Кb1-a3! (ақтар басымдылығымен Ескертулер Әдебиет * «The Two Knights Defence», Jan Pinsky, 2004 * «Traxler Gegenangriff» Jakow Estrin, Walter Rau Verlag, Düsseldorf Сілтемелер * [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1224609 Партия Рейниш — Тракслер] (Java-Applet) * [http://www.chesscafe.com/text/kaiss23.pdf Seven Ways to Refute the Traxler] (PDF) * [http://www.newinchess.com/Yearbook/pdf/YB63_146.pdf «Another Look at the Traxler Gambit», Maarten de Zeeuw] (PDF) * [http://www.newinchess.com/Yearbook/pdf/YB65_137.pdf «Another Look at the Traxler Gambit» (2), Maarten de Zeeuw] (PDF) * [http://www.newinchess.com/Yearbook/pdf/YB66_113.pdf «Another Look at the Traxler Gambit» (3), Maarten de Zeeuw] (PDF) * [http://www.newinchess.com/Yearbook/pdf/YB67_130.pdf «Another Look at the Traxler Gambit» (4), Maarten de Zeeuw] (PDF) * [http://www.newinchess.com/Yearbook/pdf/YB68_142.pdf «Another Look at the Traxler Gambit» (5), Maarten de Zeeuw] (PDF) * [https://archive.is/20130222141212/mysite.verizon.net/vzesz4a6/current/id12.html Traxler analysis, John L. Jerz]
Уәлихан Сүлейменов

Уәлихан Сүлейменов (4.4.1936 ж.т., Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданы Ұя а.) - жазушы. Ташкенттегі ауыл шаруашылығын суландыру және механикаландыру институтын бітірген (1958). Дулат тайпасының Жаныс руынан. * 1958 - 60 ж. Төле би ауднындағы Ауыл шаруашылығын суландыру және механикаландыру училищесінде мұғалім, директордың орынбасары қызметтерін атқарған. * 1960 - 62 ж. Төле би ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, * 1962 - 63 ж. Мақтаарал ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, осы ауданда аудпарткомның партиялық ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, партия комитетініңхатшысы, бірінші хатшы болды. Қазір Шымкент қалалык ардагерлер кеңесінің төрағасы. Лениндік екі рет Еңбек Қызыл Ту, "Халыктар достығы" ордендерімен, бірнеше медальдармен. Қазақстан Тәуелсіздігіне 10 жыл мерекелік және Тынға 50 жыл мерекелік медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Мағзом Бижанұлы Сүндетов

Мағзом Бижанұлы Сүндетов (29.1.1936, Атырау облысы Доссор мұнай кәсіпшілігі - 7.2.1999, Алматы) - жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. ҚазҰУ-ды бітірген (1959). 1958 - 1959 ж. Қазақстан көркем әдебиет баспасының проза редакциясының кіші редакторы, 1959 - 1990 ж. сол баспада редактор, бөлім меңгерушісі, 1990 - 1996 ж. "Ана тілі" баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. Сүндетов әнгімелері "Ақжелкен", "Парасат", "Қазақ әдебиеті" сияқты белгілі баспасөз беттерінде жарияланған. Сүндетовтің тұңғыш "Жол айырығы" кітабы 1961 ж. жарық көрген. Сүндетовтің повесть, әңгімелері шет ел тілдеріне аударылған. Сүндетов "Еңбек ерлігі үшін" медалімен, Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Тұрлықан Қасенұлы

Тұрлықан Қасенұлы (1902, Шығыс Қазақстан облысының Жарма ауданы Қапанбұлақ аулы Теректі мекені - 1942, Төменгі Тагиль) - акын. қоғам қайраткері. Семейдің бұрынғы педагогикалық техникумын бітірген (1928). 1920 ж. сегіз айлық мүғалім даярлайтын курсты бітіргеннен кенін Қызылмола, Қандығатай болыстарында окытушы, 1928 - 30 ж. Аякөз ауданы оку бөлімінің инспекторы, 1930- 33 жылдары Көкпекті ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі, "Үлгілі малшы" газетінің редакторы, 1934 - 36 жылдары Шығыс Қазақстан облысының жазушылар ұйымының төрағасы қызметтерін атқарған. Сталиндік қуғын-сүргінге ұшырап, жазықсыз жапа шегеді. "Кім күшті?" (1929), "Ерлер әңгімесі" (1934), "Оспан комсомол" (1934), "Нүкен" (1935) поэмаларының авторы. Қасенұлының қолға алуымен 1935 ж. Семей қаласында Шығыс Қазақстан ақын, жазушыларының "Еңбек" атты әдеби альманағы тұрақты шығып түрған. "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде (1936. №210) Әріп Тәңірбергенов өмірі мен ақындығы жайлы "Әріп ақын" атты зерттеу мақаласы жарық көріп, бұл Әріп шығармағын ғыл. зерттеудің бастамасы болды. Өнер зерттеуші А.Затаевич Қасенұлынан 13 халық әнін жазып алған. 1997 жылы ақынның өлең- жырлары, әңгіме, очерктері мен мақалалары топтастырылған "Тұрлықан ақын" жинағы жарық көрген. Қасенұлы туып, өскен Қапанбүлақ а-ндағы орта мектеп ақын есімімен аталады.1942 жылы қайтыс болған. Дереккөздер