kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Абовян (қала)

Абовян — Армениядағы қала және қалалық муниципалды қауымдастық, Котайк облысының ең үлкен қаласы. Абовян Ереван маңында орналасқан және оның серіктес қаласы болып табылады. Абовян қаласының халқы 2026 жылы 44 000 адамды құрады. Абовян - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 15-ші орында. Географиялық сипаттамасы Ереваннан солтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, теңіз деңгейінен 1360 м биіктікте орналасқан. Теміржол станциясы Ереван-Севан желісінде орналасқан. Тарихы Тарихи құжаттарға сәйкес, қазіргі қаланың орнында XIII ғасырда Элар ауылы болды, ол қазір қала аудандарының бірі болып табылады. 1960 жылы археологиялық қазба жұмыстары мен зерттеулер кезінде Аргишти I патшаның сына жазуы табылды, бұл Даран княздігін (айналасындағы Абовян аймағының бұрынғы атауы) жаулап алғанын растайды. Бұл аймақ біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың аяғынан бері қоныстанған. Қола дәуіріне жататын бірнеше құрылыс өткен уақыттардың куәгерлері болып табылады. 1961 жылы ауыл армян жазушысы Хачатур Абовянның құрметіне Абовян деп өзгертілді, ал 1963 жылы Абовян қала мәртебесін алды. Абовян арқылы астананы елдің солтүстік-шығыс аймақтарымен байланыстыратын тас жол мен теміржол өтеді. Осы себепті Абовян кейде «Ереванның солтүстік қақпасы» деп аталады. Экономикасы және инфрақұрылымы Қалада темір-бетон зауыты, биохимиялық зауыт және жиһаз фабрикасы бар. Абовянның жанында теңіз деңгейінен 1300 метр биіктікте, Раздан өзені шатқалында орналасқан Арзни тау курорты орналасқан. Абовян Ереванмен тығыз байланысты, серіктес қала рөлін атқарады және сонымен бірге Ереванның солтүстік-шығыс ауылшаруашылық аймағының (ет, сүт және көкөніс дақылдарының кеңестік экономикасы) орталығы болып табылады. Көрікті жерлері Абовян Кеңес дәуірінде құрылған салыстырмалы түрде жаңа қала болғанымен, ол келушілерге бірнеше қызықты орындары мен Арменияның бай мәдени және табиғи мұрасын ұсынады. * Хачатур Абовян ескерткіші — армян жазушысы, мұғалімі және ағартушы Хачатур Абовянға орнатылған. Ескерткіштің айналасындағы алаң көбінесе қалалық іс-шаралар мен мерекелер үшін қолданылады. * Әулие Джон шіркеуі — қаланың заманауи ландшафтысымен үйлесімін тапқан салыстырмалы түрде жаңа, бірақ қазірдің өзінде танымал діни ғимарат. Дәстүрлі армян сәулет стилінде туфа тасын пайдаланып салынған. * Абовян қалалық саябағы — кең жасыл кеңістіктер, көгалдар, көлеңкелі аллеялар және орындықтары бар саябақ. Мұнда ойын алаңдары мен субұрқақтар бар, ал жазда әртүрлі мәдени іс-шаралар мен қоғамдық мерекелер өтеді. * Жергілікті базар — онда жаңа піскен жемістер мен көкөністердің, шөптердің, дәмдеуіштердің және үйде жасалған ірімшіктің хош иістеріне толы атмосфера бар. Жергілікті фермерлер өз өнімдерін, ал қолөнершілер қолдан жасалған бұйымдарды ұсынады. * Панорамалық көріністер және айналасындағы аумақтар — қала биік орналасқандықтан, айналасындағы ландшафттардың панорамалық көріністерін ұсынады. Қаланың кейбір нүктелерінен, әсіресе оның шетінен немесе биік ғимараттардан, ашық күні Арарат аңғарын және Арарат тауының қар басқан шыңдарын көруге болады. Галерея Дереккөздер
Смута (ойын)

«Смута» — үшінші жақ action/RPG жанрындағы компьютерлік ойын. Оны Ресейдің Cyberia Nova студиясы шығарды. Ол 2024 жылдың 4 сәуірде шығарылды. Жалғасы «Земский собор» 2025 жылдың 4 қарашада шығарылды. Ойын барысы Ойыншының кейіпкері Мәскеулік Русьті зерттеуге, тапсырмаларды орындауға және шайқастарға қатысуға тура келеді. Ойын Ресей тарихындағы 1598 жылдан 1613 жылға дейінгі дүрбелеңге және интервенцияға толы кезеңде өтетіді. Ойында мындай басқаруға болатын кейіпкерлер бар: қарақшы, шаруа, княз және скоморох. Жау ретінде поляктар, қарақшылар, «лихоимецтер», шиштер және жалдамалылар, сонымен бірге кейбір жабайы аңдар, мысалы, қасқырлар. Дереккөздер
Айрум

Айрум — Арменияның Тавуш облысының солтүстігіндегі қала. Айрум қаласының халқы 2026 жылы 2 389 адамды құрады. Айрум - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 54-ші орында. Географиялық сипаттамасы Қала Гугарац тауларының етегінде, Ноемберяннан батысқа қарай 18 км, көршілес Лори аймағындағы Алавердиден солтүстік-шығысқа қарай 28 км және Грузияның Садахло қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км жерде, Дебед өзенінің жағасында орналасқан. Ереваннан Тбилисиге дейінгі тас жол мен теміржол қала арқылы өтеді. Тарихы Қала маңында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде қола дәуіріне жататын көптеген мүсіндер, тұрмыстық заттар және астық қоймасының қалдықтары табылды. 1960 жылдан бастап Айрум қалалық үлгідегі елді мекен болып, 2006 жылы қала мәртебесін алды. Экономикасы және инфрақұрылымы Қазіргі қала халқы негізінен консерві зауытында, теміржол саласында және құрылыста жұмыс істейді. Бұл аймақ қала шекарасынан тыс жерлерде де танымал шабдалыларымен танымал. Консерві зауыты республикада жеміс өңдеуге мамандандырылған екінші ірі зауыт болып табылады. Жақында Айрумда Zeolite Pro деп аталатын цеолит өңдеу зауыты ашылды. Өңделген цеолиттер негізінен жақын маңдағы Когха кеніштерінен алынады. Қалада мектепке дейінгі балабақша және мемлекеттік мектеп бар. Дереккөздер
Нүрила Кенжебекқызы Күшікова

Нүрила Кенжебекқызы Күшікова (28 қаңтар 1951, Ақмола облысы Целиноград ауданы, Воздвиженка (Нұресіл) ауылы) — экономика ғылымының докторы (1993), профессор (1996). Халықаралық Еуразия экономикалық академиясының жəне Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. Білімі 1972 жылы Новосибирск кеңестік кооперативтік сауда-саттық институтын, 1980 жылы Мəскеу басқару институтының аспирантурасын, 1993 жылы Мəскеу қаржы институтының докторантурасын бітірген. Еңбек жолдары 1972-77 жылдары Қарағанды кооперативтік Орталық кеңес институтында оқытушы, 1981-90 жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, 1994-96 жылдары кафедра меңгерушісі, проректор, 1996-99 жылдары ҚР Қаржы министрінің кеңесшісі, 1999-2001 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінде бөлім бастығы, 2001-04 жылдары ҚР Парламенті Сенаты Төрағасының кеңесшісі, 2004-09 жылдары ҚР Парламент Мəжілісінде бөлім меңгерушісі, Мəжіліс Төрағасының кеңесшісі, 2010-11 жылдары Қазақ экономика, қаржы жəне халықаралық сауда университетінде проректор қызметтерін атқарды. 2011 жылдан Еуразия ұлттық университетінде профессор. Еңбектері "Нарықтық экономикаға өту жағдайында Қазақстан Республикасының қаржы-несие жүйесін реформалаудың макро-экономикалық аспектілері" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: мемлекеттің ақша-несие жəне қаржы саясаты мəселелері. 200-ден астам ғылыми еңбектің, 4 монография мен 6 кітаптың авторы. Бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Құралай Бимолдақызы Күдеринова

Құралай Бимолдақызы Күдеринова (12 наурыз 1970, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Қарабұлақ ауылы) — филология ғылымының докторы (2006). Еңбек жолдары 1992 жылы ҚазМУ-ды, 2005 жылы Тіл білімі институтының докторантурасын бітірген. 1992-95 ж. Ақтөбе облысындағы Айшуақ орта мектебінде мұғалім болып жұмыс істеген. 1995 жылдан Тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі. Еңбектері * "Қазақ жазуының онтогенездік дамуы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. * 15 томдық "Қазақ əдеби тілі сөздігінің" авторы жəне 12 томының шығарушы редакторы. * 70-тен астам ғылыми еңбектің, 3 монографияның авторы. Марапаты "Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін" (2008) төсбелгісімен марапатталған. Дереккөздер
Еріншектік

Еріншектік — адамның іске, еңбекке, міндетке мойынсұнбауы, мойығушылығы, кешірімсіз жалқаулық тәрізді жаман қасиет. Бұл мінез мойны жар бермейтін кешір, кежір адамға тән болып есептеледі. Еріншектіктің бір мінезі – еміншек (мақал), яғни еріншек адам еңбекқорлықтан қашады, іске деген ынтасы жоқ. Абайдың сөзімен, еңбек қылудан, қызметтен қашып еріншек атанған адам дүниеде өзіне дұшпан болады. Абайдың толық жинағында еріншектік жалқаулықпен теңестіріліп, өмірдің алдында қайғысыз қалатыны айтылады. Шәкәрім Құдайбердиев өлеңінде еріншек таза жүре алмайды, ғылымға құмар болмайды деп сынаған. Дереккөздер
Үкіләй Керімова

Үкіләй Керімова (13 мамыр 1953, Алматы облысы, Балқаш ауданы, Көкөзек ауылы) — экономика ғылымының докторы (2010), профессор (2011). Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі (2010). Еңбек жолдары 1977 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1977-85 жылдары Экономика жəне нормативтік жоспарлау ғылыми-зерттеу институтында экономист, ғылыми қызметкер, 1985-93 жылы Экономика жəне ауыл шаруашылығын ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтында аспирант, ғылыми, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. 1993 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, профессор. Еңбектері "Функционирование и развитие рыночных отношений в аграрном секторе экономики Казахстана: теория, методология и практика" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бығыты: аграрлық экономика, менеджмент жəне агробизнес салаларын зерттеу. 160-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 8 оқу құралы, 8 электрондық оқулықтың авторы. Марапаттары * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі (1997); * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005). Дереккөздер
Алиса Лю

Алиса Лю — америкалық мәнерлеп сырғанаушы. 2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының екі мәрте чемпионы. Сайыстарға қатысуы Юниорлік сайыстар: Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/24749 Alysa Liu] 2026 жылғы Олимпиада сайтында *
Рубайя шахтасындағы апат (2026)

2026 жылғы 28 қаңтарда Конго Демократиялық Республикасының (КДР) Солтүстік Киву провинциясындағы Рубайя шахталарында ірі опырылу болып, салдарынан кем дегенде 227 адам қаза тапты. Шахтаның опырылуына көпжылдық тиімсіз өндіріс пен техникалық қызмет көрсетудің болмауы аясында нөсер жаңбырдан туындаған көшкін себеп болған. Көшкін нәтижесінде бірнеше жекелеген шахталар құлаған. Жалпы мәліметтер ​КДР-ның шығысындағы Рубайя шахталары 2024 жылдан бастап М23 тобы көтерілісшілерінің бақылауында. Содан бері М23 Рубайяда өндірілетін колтанға айына 800 мың доллардан астам көлемде салық енгізді. Жер асты қазбалары жиі минималды бақылаумен және қауіпсіздік шараларынсыз қолмен қазылады. Қазба жұмыстары жылдар бойы техникалық қызмет көрсетусіз қалады. Бір шахтада бір мезгілде 500-ге дейін кенші болуы мүмкін. ​М23 тобы тағайындаған Солтүстік Киву провинциясының губернаторы Рубайя кенішіндегі қолдан өндіру жұмыстарын тоқтатып, жергілікті тұрғындарға көшуге бұйрық берді. Дереккөздер
Аттила қылышы

Аттила қылышы — сондай-ақ Марс қылышы немесе Құдайдың қылышы деп те аталады, ғұндардың Аттиласы алып жүрген аңызға айналған қару болды. Растайтын деректер Рим тарихшысы Иорданес тарихшы Прискінің еңбегіне сілтеме жасай отырып, оның шығу тегі туралы оқиғаны баяндады: Мұндағы «Марс» атауы Присктің interpretatio romana тәсіліне байланысты қолданылған. Венгр аңыздарында жай ғана «az Isten kardja», яғни Құдайдың қылышы деп аталады. Присктің сипаттамасы Аттиланың оны әрі әскери қару, әрі құдайдың қолдауының белгісі ретінде пайдаланғанын көрсетеді, бұл оның «Құдайдың қамшысы» — құдай тағайындаған жазалаушы ретіндегі беделіне ықпал еткен болуы мүмкін. Тарихшы Эдвард Гиббон түсіндіргендей, «Аттиланың Марс қылышын қандай қуатпен сермегені әлемді оның тек оның жеңілмес қолына ғана арналғанына сендірді». Осылайша белгілі бір дәрежеде скипетрге де айналып, Аттиланың билік ету құқығын білдірді. Скифтер Геродот Ареспен теңестірген бір құдайға табынған, кейбір зерттеушілер оны ғұндар қабылдаған болуы мүмкін деп болжайды. XI ғасырда, Аттиланың өлімінен шамамен 500 жыл өткен соң, Герсфельдтік Ламберттің айтуынша, оған тиесілі делінген бір қылыш пайда болды; оның шығу тегін жақында ғана билікке келген Мажарстандағы Арпад әулетінің патшаларымен байланыстырды, олар өз кезегінде Аттиланың культін иемденіп, өздерін одан тарағанбыз деген талаптарын билік ету құқығымен байланыстырды. Ламберттің «Анналдарында» бұл қылыш 1063 жылы Соломонның таққа отыруына көмектескені үшін алғыс ретінде Мажарстан королі Соломонның анасы Анастасия тарапынан Бавария герцогі Оттоға берілгені жазылған. Отто оны маркграф Дедустың кіші ұлы Дедусқа сыйлаған. 1069 жылы Дедус қайтыс болғаннан кейін қылышты король Генрих IV алды да, оны корольдік кеңесші Мерсбургтік Леопольдке берді; 1071 жылы оның өлімі — қарсыласы Оттоның жақтастарының айтуынша — құдайдың үкімі болған. Леопольдтің қайғылы қазасы аттан құлап, өз қылышына шаншылып қалуынан болған.}} Бұл ортағасырлық деректерде айтылған Аттилаға тиесілілігі туралы ешқандай дәлел жоқ. Қазіргі уақытта бұл қылыш Венадағы Кунстхисторишес музейінде (Габсбург Шатцкаммерінің құрамында) сақталған, шын мәнінде X ғасырдың басынан шыққан және мүмкін Мажарстанға тиесілі болып көрінеді. Бұл қылыштың нақты тарихи табылу оқиғалары, ең алдымен, белгісіз болып қалуы мүмкін. Қылыштың мүмкін шығу тегі туралы қосымша ақпарат Михольянец жергілікті табылысынан келеді. Бұл аңызға дейін, бұл қылыш Ұлы Карлдың қылышы — Жойз деп саналатын. Дереккөздер
Реніш

Реніш — адамның эмоциялық реакциясы ретінде басқа адамның сөзіне, әрекетіне немесе оқиғаға байланысты туындайтын ашу, қайғы немесе ренжу сезімі. Қазақ әдебиетінде бұл ұғым Мұқағали Мақатаевтың «Реніш» өлеңінде әкенің баласына мінез-құлқы туралы өсиеті арқылы айқын көрсетіледі. Дереккөздер
Апаран

Апаран — Армениядағы Арагацотн облысындағы қала. Апаран халқының саны 2026 жылы 6 158 адамды құрады. Апаран - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 46-шы орында. Географиялық сипаттамасы Қала Ереваннан солтүстік-батысқа қарай 59 км және Спитак теміржол стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 км жерде орналасқан. Қала жазық таулармен қоршалған: батысында Арагац тауы, шығысында Цагкунятс жотасы және оңтүстігінде Аралер тауы. Ол Арагац тауының шығыс етегіндегі Апаран су қоймасының үстіндегі Касах өзенінде орналасқан. Ереван-Спитак тас жолы қала арқылы өтеді. Тарихы Ежелгі заманнан бері Апаран аймағы Ниг (Нигатун) деп аталып келеді, ал II ғасырдан бастап Касала қонысы ретінде белгілі. IV ғасырда Апаран Касах деп аталып, Ниг ауданының орталығы болды. Бүгінгі күнге дейін сақталған Касах базиликасының құрылысы осы аймақта басталды. Қаланың қазіргі атауының шығу тегі X ғасырға жатады және ол сарай деген мағынаны білдіретін «Апаранк» сөзінен шыққан. 1935 жылға дейін қоныс Баш-Апаран деп аталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген армян босқындары Апараннан баспана тапты. 1918 жылы Баш-Апаран маңында шайқас болып, онда армян тұрақты бөлімшелері мен жасақтары Ереванға қарай жылжып келе жатқан түрік әскерлерін жеңді. Елді мекен 1995 жылға дейін муниципалды қала және Апокалипсис әкімшілік ауданының орталығы болды, ал 1995 жылы аймақтық реформадан кейін қалаға айналды. 2017 жылдың қарашасында кеңейтілген Апара қауымдастығы құрылды. Экономикасы және инфрақұрылымы Кеңес дәуірінде Апаран кілем және тоқыма өндірісінің ірі орталығы болды. Алайда, КСРО ыдырағаннан кейін экономика күрт құлдырады. Қазіргі уақытта Апаранда 1964 жылы құрылған Nig электр тауарлары фабрикасы, 1982 жылы құрылған (1995 жылы жекешелендірілген) Апаран ірімшік фабрикасы, 2006 жылы құрылған бөтелкедегі су, алкогольсіз сусындар және сүт өнімдерін өндіруші Aparan Group және нан-тоқаш өнімдері мен сүт өнімдерін шығаратын Gntunik фабрикасы орналасқан. 2017 жылғы жағдай бойынша Апаранда екі бастауыш мектеп, сондай-ақ Апаран физика-математика орта мектебі, екі мектепке дейінгі мекеме бар. Көрнекі орындары * Сагмосаванк монастырі — Сагмосаван ауылында орналасқан XIII ғасырдағы армян монастырі. Ол өзінің әдемі сәулетімен танымал. * Аршакид кесенесі — бұл ежелгі жерлеу камерасы біздің заманымыздың IV ғасырына жатады. Ол Аршакид әулетінен шыққан армян ханзадасының соңғы жерленген жері деп саналады. * Апаран су қоймасы — бұл жасанды көл жазда балық аулау және шомылу үшін танымал орын, сонымен қатар айналадағы таулардың әдемі көріністерін ұсынады. * Касах өзені шатқалы — шатқал Апаран маңында орналасқан және өзен мен айналадағы ландшафттың таңғажайып көріністері бар жаяу жүргіншілер жолдарын ұсынады. * Дзоракап монастырі — Дзоракап ауылында орналасқан ортағасырлық армян монастырі. Ол өзінің әдемі фрескаларымен және күрделі оюларымен танымал. * Цахкаховит бекінісі — Зовуни ауылының маңында орналасқан ежелгі бекініс. Біздің заманымыздың 9 ғасырында салынған. Галерея Дереккөздер
Қиындық

Қиындық — адам өмірінде немесе қызметінде кездесетін қиын, күрделі жағдай немесе тосқауыл. Ол мақсатқа жету жолындағы кедергі ретінде қарастырылады және күш-қуат, шыдамдылық пен шеберлікті талап етеді. Қиындықтар күтпеген мәселелер, қолайсыздықтар немесе қарсылықтар түрінде көрініс береді. Психологияда қиындық адамның дамуына серпін беру құралы ретінде қарастырылады, өйткені оны жеңу арқылы адам тәжірибе жинайды және тұлға ретінде өседі. Дереккөздер
Нағима Әбзелбекқызы Ілиясова

Нағима Әбзелбекқызы Ілиясова (7 қазан 1968, Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Көкдөнен ауылы) — филология ғылымының докторы (2012). Еңбек жолдары 1993 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетін бітірген. 1993-2011 жылдары осы университетте, 2011 жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінде ғылыми-педагогикалық жұмыспен айналысады. "Қазіргі қазақ тіліндегі қатысымдық бірліктер: когнитивтік аспектісі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты – қазақ тілінің синтаксисі, коммуникативті лингвистика. 40-тан астам ғылыми еңбектің, 1 монография мен 5 оқу құралының авторы. Дереккөздер
Сәбира Сағынбекқызы Исақова

Сәбира Сағынбекқызы Исақова (19 қазан 1972, Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы) — филология ғылымының докторы (2008). Еңбек жолдары 1995 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін, 2000 жылы аспирантурасын, 2006 жылы Ақтөбе университетін бітірген. 1995-2002 жылдары Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде оқытушы, 2002-04 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің Ақтөбе бөлімшесінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, 2004-09 жылдары Ақтөбе университетінде профессор қызметтерін атқарды. 2010 жылдан Ақтөбе мемлекеттік университетінде профессор. "Қазақ термин танымының когнитивтік – прагматикалық аспектісі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты – терминология, лексикология, салыстырмалы, салғастырмалы тіл білімі, когнитивтік тіл білімі. 2 монография, 7 оқу, оқу-əдістемелік құралдар мен 2 электронды оқулықтың авторы. Дереккөздер
Рымкүл Аманжолқызы Исмаилова

Рымкүл Аманжолқызы Исмаилова (27 желтоқсан 1960, Қарағанды қаласы) — экономика ғылымының докторы (2009). Еңбек жолдары 1985 жылы Қарағанды мемлекеттік техникалық университетін (қазіргі Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті), 1992 жылы аспирантурасын бітірген. 1985-2000 жылдары Қазақстан қаржы-экономика университетінде инженер, ассистент, кафедра меңгерушісі, 2000-2003 жылдары ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясында курс жетекшісі, доцент, "Қазақстан темір жолы ҰК" АҚ департаментінде бас маман, Индустрия жəне сауда министрлігінде басқарма бастығының орынбасары, 2003 жылдан Қазақ агротехникалық университетінде кафедра меңгерушісі, декан, доцент қызметтерін атқарады. Еңбектері "Инновационная модель развития промышленности Казахстана: институты, механизмы и перспективы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. Марапаты 2011 жылы "Қазақстан Республикасы ғылымының дамуына қосқан үлесі үшін" төсбелгісімен марапатталған. Дереккөздер
Йоханнес Хёсфлот Клебо

Йоханнес Хёсфлот Клебо — норвегиялық шаңғышы, 11 мәрте Олимпиада чемпионы. 2018, 2022 және 2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарында жалпы есеппен 11 алтын және бір күміс пен бір қола медаль жеңіп алған. Сөйтіп ол Қысқы Олимпиадалардың тарихындағы ең жүлделі спортшысы болып шықты. Сонымен қатар Клебо 15 мәрте әлем чемпионы болып атанды. Бұл көрсеткіш бойынша ол — ер шаңғышылар арасындағы рекордсмен. Нәтижелер Олимпиада ойындары 2026 жылға дейін бөлек старттардың қашықтығы 15 км болды, скиатлон қашықтығы 15+15 км болды. Әлем чемпионаттары 2025 жылға дейін бөлек старттар 15 км қашықтыққа өткізілген еді, ал одан кейін 10 км болып ауысты; скиатлон қашықтығы 15+15 км болды, кейін ол 10+10 км болып ауысты. Сілтемелер * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcodeCC&competitorid184205 FIS сайтындағы көрсеткіштері]
Арарат (қала)

Арарат — Арменияның Арарат облысындағы қала. Арарат қаласының халқы 2026 жылғы мәліметтер бойынша 20 300 адамды құрады. Арарат - Арменияның 59 қаласының бірі және халқының саны бойынша Арменияда 25-ші орында. Географиялық сипаттамасы Ереваннан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км жерде орналасқан, Арменияның Арарат жазығында, қаладан 7 км қашықтықта орналасқан Арарат тауының атымен аталған. Қала әдетте өте құрғақ және жауын-шашын аз болатын салқын шөлді климатпен сипатталады. Қысы суық және қарлы, ал жазы ұзақ және ыстық. Тарихы Қала өз атауын қазіргі заманғы өнеркәсіптік қала орналасқан Арарат тауынан алған. Қала тарихы 1929 жылы жаңадан салынған цемент зауытының жанындағы жұмысшылар қонысының салынуынан басталды. 1935 жылы шекарасын айтарлықтай кеңейткен қоныс Давалу ауылымен біріктірілді, ал 1939 жылы ресми түрде Арарат жұмысшылар поселкесі мәртебесін алды. 1957 жылы Давалу әктас-травертин карьерінің негізінде қоныстың жанында цемент және тақтатас зауытының құрылысы басталды. Бұл зауыт қала экономикасына айтарлықтай әсер етті және көптеген жаңа мамандарды тартты. 1962 жылы жұмысшылар поселкесіне қала мәртебесі берілді. Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, 1995 жылғы Арменияның әкімшілік бөлінісі туралы заңға сәйкес, Арарат Армения КСР-нің Масис, Арташат және Арарат аудандарын біріктіру арқылы құрылған Арарат облысының құрамына кірді. Экономикасы және инфрақұрылымы Бүгінгі таңда қазіргі Арарат қаласы Армениядағы ауыр өнеркәсіп орталығы мәртебесін сақтап келеді. Қазіргі уақытта қалада екі цемент зауыты, ірі асбест-шифер зауыты және әртүрлі құрылыс материалдарын шығаратын көптеген кәсіпорындар орналасқан. Құрылыс компанияларымен қатар, қалада Арарат алтын өндіру зауыты жұмыс істейді, ол Арарат алтын өндіру зауытының жаңа, заманауи кен өңдеу желісінің іргетасын қалады. Әдемі орналасқан жері мен табиғи берекелі жер бедеріне қарамастан, Арарат цемент зауыттарынан шығатын цемент шаңы мен алтын өндіруден шығатын цианидтің көп мөлшерде шығарылуына байланысты экологтар арасында үлкен алаңдаушылық тудыруда. Тұрақты қоршаған ортаны өлшеу бойынша, соңғы жылдары қаладағы ауаның, топырақтың және судың ластануы заңды шектен 9,6 еседен төмен түскен жоқ. Бұл бірегей табиғи ортаны сақтау және айналасындағы аумақты ірі өнеркәсіптік қызметтің әсерінен қорғау үшін қалаға әртүрлі халықаралық экологиялық жобалар енгізілуде. Галерея Дереккөздер
Лаура Чинчилья

Лаура Чинчилья Миранда — Коста-Риканың тарихындағы алғашқы президент әйел. Ол Латын Америкасындағы мемлекетті басқарған сегізінші әйел болып саналады. 2016 жылдан бастап саяси мансабын тастаған ол Джорджтаун университетінде сабақ бере бастады. Дереккөздер
Айнұр Қанапияқызы Әбдина

Айнұр Қанапияқызы Әбдина (19 қараша 1968, Абай облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылы) — философия ғылымының докторы (2007). Еңбек жолдары 1991 жылы Беларусь мемлекеттік университетін, 1997 жылы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аспирантурасын бітірген. 1993-94 жылдары Семей педагогикалық институтында оқытушы, 1998-2000 жылдары Қазақ қаржы-экономия академиясында кафедра меңгерушісі, 2000-02 жылдары ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік қызмет академиясы ғылыми институтында директордың орынбасары қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Қазақ агротехникалық университетінде кафедра меңгерушісі, проректор, аға ғылыми қызметкер, доцент, 2012 жылдан университеттің Білім беру технологиялары жəне гуманитарлық зерттеулер орталығының директоры. Еңбектері "Человек в системе целостной культуры" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: философиялық антропология жəне мəдениет философиясы, т.б. 90-нан астам ғылыми еңбектің, 1 монография, 2 оқулық пен 2 оқу құралының авторы. Дереккөздер
Аида Мәкенқызы Әбдібекова

Аида Мәкенқызы Әбдібекова (17 ақпан 1968, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Ұзынағаш ауылы) — ветеринария ғылымының докторы (2008), профессор (2011). Еңбек жолдары Алматы зоотехникалық-малдəрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті), 1996 жылы Қазақ ғылыми-зерттеу ветеринария институтының аспирантурасын, 2007 жылы докторантурасын бітірген. 1997 жылдан осы институтта аға, бас ғылыми қызметкер. Еңбектері "Canidae тұқымдас етқоректілердің гастроинтестиналды гельминтоздарының эпизоотологиясы, диагностикасы жəне профилактикасы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: жануарлардың паразитарлық ауруларын зерттеу. 126 ғылыми еңбектің, оның ішінде 13 патент пен 12 ұсыныстың авторы. Дереккөздер
Айгүл Серікқанқызы Әділбаева

Айгүл Серікқанқызы Әділбаева (10 қыркүйек 1975, Абай облысы, Аягөз қаласы) — тарих ғылымының докторы (2010). Еңбек жолдары 1997 жылы Семей мемлекеттік университетін (қазіргі Шәкәрім университеті), 2001 жылы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аспирантурасын бітірген. 1997-99 жылдары Семей мемлекеттік университетінде аға лаборант, зерттеуші-стажер, 2003-04 жылдары "Қайнар" Семей университетінде кафедра меңгерушісі болды. 2004-2010 жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында аға ғылыми қызметкер, декан, 2011 жылдан доцент қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектері "Города Восточного Казахстана: особенности социально-экономического, историко-политического, экологического и демографического развития (вторая половина XIX – начало XXI веков)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: Шығыс Қазақстанның əлеуметтік-экономикалық дамуы. 32 ғылыми еңбектің, 2 оқу құралының авторы. Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы шаңғы жарысы

Шаңғы жарысы 1924 жылдан бері барлық Қысқы Олимпиада ойындарында өткізілді. Әйелдер арасындағы жарыстар бағдарламаға 1952 жылдан бастап қосылды. Соңғы рет шаңғы жарысынан 12 медаль комплектісі сарапқа салынды. Сайыстар Ерлер Әйелдер Қазақстан шаңғышыларының қатысуы Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1994 жылы — 10 атлет, 1998 жылы — 10 атлет, 2002 жылы — 15 атлет, 2006 жылы — 17 атлет, 2010 жылы — 11 атлет, 2014 жылы — 11 атлет, 2018 жылы — 7 атлет қатысқан. Жарыстарда барлығы 4 медаль қоржынға түсті:
Ирригатор

Ирригатор — ауыз қуысына арналған тіс шөгінділерін, тісаралық кеңістіктердегі тағам қалдықтарын кетіруге және су ағынының пульсациясы арқылы қызыл иекті уқалауға арналған тұрмыстық құрылғы. Құрылғының құрылымы және түрлері Ирригаторлар негізінен келесі түрлерге бөлінеді: * стационарлық — тұрақты орнатуды және жуынатын бөлменің жанында электр розеткасын қажет етеді; * портативті — бір немесе бірнеше батареядан не аккумулятордан жұмыс істейтін, сапарларда қолдануға болатын және розетка жоқ жуынатын бөлмелерде ыңғайлы тасымалды ирригатор. Ирригаторларды бір-бірінен ажырататын басқа маңызды параметрлер — су ағынының қысымы, саптамалар саны, тағыда арнайы режимдер. Зерттеулер Ауыз қуысына арналған алғашқы ирригатор 1962 жылы Форт Коллинс қаласынан шыққан тіс дәрігері мен инженер тарапынан әзірленді. Содан бері ирригаторларға қатысты 50-ден астам ғылыми зерттеу жүргізілді. Құрылғы тексеріліп, пародонтит пен гингивитті емдеуде, қант диабеті кезінде, тағыда ортодентиялық құрылғыларды, тіс сауыттарын және имплантаттарды өңдеуде тиімді екенін көрсетті. Ауыз қуысына арналған ирригаторды қолданудың ең айқын әсері — қан кету мен гингивитті тиімді емдеу болып табылады. Зерттеулер ирригатордың қан кетуді азайтуда да, тіс қақтарын төмендетуде де тіс жібінен тиімдірек екенін көрсетті. 2008 жылғы жүйелі шолу ирригаторды тіс щёткасымен тазалауға қосымша қолдану тіс қақтарын азайту тұрғысынан артықшылық бермейтінін, алайда қызыл иектің денсаулығын жақсартуы мүмкін екенін көрсетеді. Оңтүстік Калифорния университетінде жүргізілген зерттеу барысында минутына 1200 пульсация және орташа 490 кПа қысыммен пульсациялы су ағынымен үш секундтық өңдеу өңделген аймақтардағы биоқабықша қақтарының 99,9 %-ын жоятыны анықталды. Орташа және одан жоғары параметрлерді қолданғанда клиникалық тиімділігі дәлелденді. Басқа қолданбалар Ирригаторды таңдай бадамша бездеріндегі тастарды (конкременттерді) кетіру үшін қолдануға болады. Стоматологияға қатысы жоқ қолдану түрлері де бар, мысалы зергерлік бұйымдарды тазалау. Дереккөздер
Артик

Артик — Армениядағы Ширак облысындағы қала. Артик қаласының халқы 2026 жылы 15 985 адамды құрады. Артик - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 32-ші орында. Географиялық сипаттамасы Ереваннан солтүстік-батысқа қарай 105 шақырым жерде, Арагац тауының етегінде орналасқан. Бұл жердің климаты континенталды және таулы, жазы ыстық, қысы қысқа. Шілде айының орташа температурасы 25 о С. Тарихы Артиктегі Лмбатаванк монастырынан табылған XI ғасырдағы жазбаға сәйкес, қала орта ғасырларда Хартк (Յարդք) деп аталған. Кейінірек ол Ардик (Արդիկ), Ардик' (Արդիք) және Артик (Արթիկ) деп аталды. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, бұл атау екі бөліктен тұрады: Ар Арагац тауынан шыққан, ал тик армян тілінде «сүйену» дегенді білдіреді. Осылайша, Артик атауы Арагацқа сүйену дегенді білдіреді. 1938 жылы Артик қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алса, 1945 жылы қалаға айналды. Артиктің алғашқы ірі қала құрылысы жоспары 1948 жылы қабылданды (кейінірек 1965 жылы сәулетші А. Мириджанян қайта қарады). Қаланың өнеркәсіптік орталық ретінде біртіндеп дамуымен Артик 1963 жылы Армения Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы республикалық бағынысты қалаға айналды. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, Артик тәуелсіз Арменияның 1995 жылғы әкімшілік реформаларының бөлігі ретінде жаңадан құрылған Ширак облысынң құрамына кірді. Экономикасы және инфрақұрылымы Қала маңында қызғылт туф кен орны орналасқан. Құрылыс материалы жер астында орналасқан және ашық карьерде өндіріледі. Туфтан басқа, бұл аймақта базальт та өндіріледі. Қаланың көрікті жерлеріне VII ғасырға жататын Сурб Геворг және Сурб Степанос шіркеулері жатады. Туф қабатынан ежелгі крипталар, сондай-ақ көптеген артефактілер: құмыралар, жебе ұштары, қанжарлар, сердолик және агат моншақтары табылды. Барлық табылған заттар біздің заманымызға дейінгі XIV-XIII, XII-XI және X-IX ғасырларға жатады. Ауыл шаруашылығы да экономиканың маңызды саласы болып табылады. Арктик ірімшік зауыты, «Элиз» сүт өнімдері тобы, «Арктик» вакуумдық плиталар фабрикасы және «Artikul Steklomash» металл зауыты жұмыс жасайды. 2017 жылғы жағдай бойынша Артикте 8 мемлекеттік білім беру мектебі, 4 мектепке дейінгі балабақша, ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған 1 мектеп, екі спорт мектебі және 2 жекеменшік орта кәсіптік колледж орналасқан. Сонымен қатар, қалада мемлекет аралық өнеркәсіп және технология колледжі бар. Галерея Дереккөздер
Ахтала

Ахтала — Арменияның Лори облысындағы қала. Ахтала қаласының халқы 2026 жылғы мәліметтер бойынша 2 400 адамды құрады. Ахтала - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 53-ші орында. Географиялық сипаттамасы Дебед өзенінің сол жағалауындағы шатқалда, Лалвар тауының етегінде орналасқан. Қаладан Алавердиге дейінгі қашықтық 10 км, ал Ереванға дейінгі қашықтық 185 км. Гюмри-Тбилиси желісіндегі теміржол стансасы. Тарихы Ахталаның тарихы X ғасырға, яғни бұл жерлерде Курикян-Багратидтер билік құрған кезеңге жатады. Бұл туралы хачкардағы (армян крест тасындағы) жазулар баяндайды. Қала ормандармен қоршалған. Қаланың атауы түркі тілінен аударғанда «ақ шалғын» дегенді білдіреді. Қазіргі қаланың орнында орналасқан ежелгі қоныс бұл атауды Темір заманынан, 14 ғасырдан бастап сақтап келеді. Археологиялық қазба жұмыстары біздің заманымызға дейінгі VIII ғасырға жататын көптеген темір және қола артефактілері мен заттарын тапты. Франциядан келген геолог және инженер Жак де Морган жүргізген 1887-1189 жылдардағы археологиялық қазба жұмыстары кезінде тастан жасалған тікбұрышты қабірлер мен біздің дәуірімізге дейінгі 3 мыңжылдықта адамдар отырған күйінде жерленген кезде тұрғызылған ерекше табыт табылды. Морганның зерттеуіне сәйкес, сол кезде бұл аймақта өмір сүрген өркениет Грекия мен Еуропадан да көне. Кей дереккөзге сүйенсек, Ахтала қаласы 5-ші ғасырда Агарак деп аталған. Экономикасы және инфрақұрылымы Бұл аймақ өнеркәсіптік маңызы бар және белсенді пайдаланылып жатқан мыс, қорғасын және күміс кеніштеріне бай. Қаланың негізгі өнеркәсіптік кәсіпорны - Metal Prince компаниясына тиесілі «Ахтала» тау-кен зауыты. Қалада сондай-ақ шағын тамақ өңдеу зауыттары бар. 2017 жылғы жағдай бойынша, Ахталада екі мемлекеттік мектеп, сондай-ақ мектепке дейінгі жастағы балаларға арналған балабақша, мемлекеттік аурухана, қонақ үй және санаторий бар. Көрнекі орындары * Ахтала монастырі — Ахтала қаласында орналасқан ортағасырлық монастырь. X ғасырда салынған ол өзінің ерекше фрескалары мен барельефтерімен әйгілі. Кешенге шіркеу, часовня және басқа да бірнеше ғимараттар кіреді. * Санаин монастырі — ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген Ахталадан шамамен 9 км қашықтықта орналасқан. X ғасырда құрылған ол ортағасырлық Арменияның ең маңызды діни және мәдени орталықтарының бірі болып саналады. * Ахпат монастырі — Ахталадан шамамен 20 км қашықтықта орналасқан және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. X ғасырда салынған ол өзінің күрделі оюларымен және әдемі фрескаларымен танымал. * Лори бекінісі — Ахталадан шамамен 18 км қашықтықта орналасқан және XI ғасырда басқыншылардан қорғану үшін салынған. Ол айналадағы ландшафт пен жақын маңдағы Дебед өзенінің әдемі көріністерін ұсынады. * Ардви - Ахталадан шамамен 10 км қашықтықта орналасқан тарихи ауыл және онда бірнеше тарихи шіркеулер мен ғибадатханалар, соның ішінде 13 ғасырдағы Санаин көпірі орналасқан. Галерея Дереккөздер
Шолпан Рахымбекқызы Әділханова

Шолпан Рахымбекқызы Әділханова (2 наурыз 1965, Семей қаласы) — ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (2010). Білімі мен еңбек жолдары Семей зоотехникалық-малдəрігерлік институтын (1987 (қазіргі Семей мемлекеттік университеті), Қазақ ұлттық аграрлық университетінің аспирантурасын (2000) бітірген. 1987-88 жылдары Павлодар облысы Ермак (қазіргі Ақсу) ауданында зоотехник, 1988-97 жылдары Семей зоотехникалық-малдəрігерлік институтында ассистент болып істеді. 2001-05 жылдары Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ассистент, 2005 жылдан доцент. Ғылыми еңбектері "Селекционно-генетические аспекты совершенствования сарыаркинской и дегересской курдючных породовец" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: ауыл шаруашылығы малдарын өсіру, олардың селекциясы, генетикасы жəне көбеюі. 70 ғылыми-əдістемелік еңбектің, оның ішінде 1 патент, 2 ұсыныс, 4 оқу құралының авторы. Дереккөздер
Фарида Ғазизқызы Әлжанова

Фарида Ғазизқызы Әлжанова (7 маусым 1967, Солтүстік Қазақстан облысы, Мағжан Жұмабаев ауданы Булаев қаласы) — экономика ғылымының докторы (2007). Еңбек жолдары Ресейдегі Ростов мемлекеттік университетін бітірген (1989). 1989-94 жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы-ның Өндірістік күштерді зерттеу кеңесінде еңбек етті. 1994 жылдан Экономика Институтында бөлім меңгерушісі. Ғылыми еңбектері "Қазақстанда технологиялар нарығының қалыптасуы мен дамуы: институттары, тетіктері жəне болашағы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: инновациялық-технологиялық дамуды болжау, ұлттық технологиялар нарығы стратегиясы, технологиялар нарығын дамыту жəне қалыптастыру мəселелері. 7 оқулық, оқу құралының авторы. Марапаты Ш.Уəлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты (2006). Дереккөздер Сыртқы сілтеме * https://ieconom.kz/category/bizdi-adamdar/ * https://ecokazwest.kz/users/662656ed9702909967407522
Баға айырмасы келісімшарты

Баға айырмасы келісімшарты (, CFD) — екі тарап (сатып алушы және сатушы) арасында жасалатын туынды қаржы құралы болып табылатын қаржылық келісім. Келісімшарт бойынша тараптар белгілі бір активтің келісімшарт ашылған сәттегі бағасы мен жабылған сәттегі бағасы арасындағы айырманы есеп айырысады. Егер актив бағасы өссе, сатушы айырманы сатып алушыға төлейді (сатып алушы пайда алады); ал баға төмендесе, сатып алушы сатушыға төлейді. CFD бойынша инвестор базалық активтің тікелей иесі болмайды. CFD келісімшарттары әдетте биржадан тыс нарықта (, OTC) жасалады және стандартталмаған болып келеді. Сауда барысында қаржылық левередж (қарыз қаражатын пайдалану) қолданылады, бұл ықтимал пайданы да, тәуекелді де арттырады. CFD Австралия, Жаңа Зеландия, Сингапур, Оңтүстік Африка Республикасы және Еуропа одағы елдерінің көпшілігінде қолжетімді. АҚШ-та мұндай құралдарға қатаң шектеулер қойылған. Еуропада бөлшек инвесторларды қорғау мақсатында левередж деңгейіне шектеулер енгізілген (көбіне 30:1 дейін), сондай-ақ теріс қалдықтан қорғау талабы қолданылады. Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар жөніндегі органның (ESMA) деректеріне сәйкес, бөлшек инвестор шоттарының 74%-дан 89%-ға дейінгі бөлігі CFD саудасында шығынға ұшырайды. Тарихы CFD 1970-жылдары Ұлыбританияда алтын нарығында левередж қолдану тәсілі ретінде дамыды. Қазіргі заманғы CFD саудасы 1990-жылдардың басынан бастап кең таралды. Бұл құрал бастапқыда маржалық сауда нысанындағы акция свопы ретінде пайдаланылды және оның дамуы UBS Warburg компаниясымен байланыстырылады. Алғашында CFD-лерді хедж-қорлар мен институционалдық инвесторлар Лондон қор биржасында тіркелген акцияларға жанама түрде инвестициялау және тәуекелді хеджирлеу үшін пайдаланды. 1990-жылдардың соңында CFD бөлшек инвесторларға ұсыныла бастады. Онлайн-сауда платформаларының дамуы олардың кең таралуына ықпал етті. 2016 жылы Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар жөніндегі орган (ESMA) бөлшек инвесторларға арналған алыпсатарлық өнімдер, соның ішінде CFD бойынша ескерту жариялады. Осыдан кейін бірқатар елдерде левереджге шектеулер енгізілді. Кейбір юрисдикцияларда CFD-ге толық тыйым салынған немесе олар қатаң реттеледі. Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы фристайл

Фристайл жарыстары Олимпиада ойындарында 1992 жылдан бастап өткізіледі. Алғаш рет Ойындардың бағдарламасына 1988 жылы көрсетілімді дәрежеде енді. Соңғы рет фристайлдан 15 медаль комплектісі сарапқа салынды. Сайыстар Ерлер Әйелдер Аралас Қазақстан фристайлшыларының қатысуы Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1994 жылы — 1 атлет, 1998 жылы — 2 атлет, 2002 жылы — 1 атлет, 2006 жылы — 3 атлет, 2010 жылы — 5 атлет, 2014 жылы — 8 атлет, 2018 жылы — 9 атлет қатысқан. Жарыстарда жалпы алғанда 1 қола медаль қоржынға түсті:
Аштарак

Аштарак — Армениядағы қала, Арагацотн облысының әкімшілік орталығы. Аштарак халқының саны 2026 жылы 18 700 адамды құрады. Аштарак - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 28-ші орында. Географиялық сипаттамасы Аштарак - Ереваннан 20 км қашықтықта, Касах өзенінің екі жағалауында, кең, жазық жерде орналасқан қала. Аштарак ыстық, құрғақ климаттық аймақта орналасқан. Орташа жылдық температура 10,4°C, ал жауын-шашын жылына шамамен 352 мм. Ең құрғақ ай - тамыз (18 мм жауын-шашын), ал мамырда ең көп жауын-шашын болады (62 мм). Ең жылы ай - шілде (орташа температура 23°C), ал ең суық ай - қаңтар (-3,8°C). Тарихы Қала армян тілінен аударғанда «мұнара» деген мағынаны білдіреді. Қала туралы алғашқы деректер 9 ғасырға жатады. Сол кезде қазіргі қаланың орнында шағын қоныс болған. Арменияның бұл ежелгі қаласы, бүгінгі күнге дейін сақталған тарихи сәулет ескерткіштері, дәстүрлері мен өмір салтымен туристер үшін үлкен қызығушылық тудырады. Оның аумағы қазір Касах өзенінің оң жағалауын толығымен ғана емес, сонымен қатар сол жағалауының бір бөлігін де алып жатыр. Жақында салынған жаңа көпір екі жағалауды байланыстырады. Бұрын қала тұрғындары 13 ғасырда тұрғызылып, 17 ғасырда қайта жаңартылған ежелгі көпірді пайдаланған. 1804-1813 және 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғыстары кезінде Аштарак тұрғындары орыс әскерлерін қолдады. 1930 жылдан 1995 жылға дейін Аштарак Аштарак ауданының орталығы болды. 1963 жылы Аштарак қала мәртебесін алды. Экономикасы және инфрақұрылымы Аштарак — Арагацотн облысындағы ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі. Қаланың өнеркәсіптік секторы тамақ өнімдерін өңдеуге, сүт өнімдеріне және сусындарға негізделген, негізінен отандық шикізат пен жүзімді өңдейді. Аштаракта Армениядағы балмұздақ пен сүт өнімдерінің жетекші өндірушісі Ashtarak-Kat компаниясы (1995 жылы құрылған) орналасқан. Қалада сонымен қатар 2007 жылы құрылған Gourmet Dourme шоколад фабрикасы, 2007 жылы құрылған пластикалық контейнер өндірушісі P&D Group Armenia, сондай-ақ Milen Art фабрикасы және Kharam құрылыс материалдары кооперативі орналасқан. Көрнекі орындары *1941-1945 жылдардағы Отан соғысының батыр батырларын еске алу үшін орнатылған ескерткіш; *Армян жазушысы, ағартушысы және ғалымы Перч Прошянның үй-мұражайы; *V ғасырда өзеннің жартасты жағасында көтеріліп, қирауға жақын қалған қара туфадан салынған Циранавор шіркеуі; *VII ғасырға жататын, шатырында ежелгі плиткалар сақталған Кармравор шіркеуі; *XIX ғасырда салынған күн сағаты бар Маринэ шіркеуі. Дереккөздер
Салтанат Нұрәділқызы Әмірғалиева

Салтанат Нұрәділқызы Әмірғалиева – физика-математика ғылымының докторы (2006), профессор. Өмірбаяны, еңбек жолы 1959 жылы 22 сәуірде Алматы облысы, Райымбек ауданы, Текес ауылында туған. 1981 жылы Қазақ ұлттық университетін, 1987 жылы Киев қаласындағы Кибернетика институтының аспирантурасын бітірген. 2012 жылдан Сүлейман Демирел атындағы университеттің 1-проректоры болып еңбек етеді. Ғылыми еңбектері "Обобщенная выпуклость в дифференциальных играх и их приложения" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: дифференциялық ойындар, басқару теориясы жəне оның қолданылуы. 60-тан астам ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Gemini (тіл моделі)

Gemini — бұл Google DeepMind компаниясы әзірлеген мультимодальды үлкен тілдік модель дер (LLM) отбасы. Ол LaMDA және PaLM 2 модельдерінің мұрагері болып табылады және Google-дың ең қуатты әрі жан-жақты жасанды интеллект моделі ретінде таныстырылды. Негізгі даму тарихы Жариялануы: Модель алғаш рет 2023 жылдың 6 желтоқсанында таныстырылды. Ресми түрде 2024 жылдың 8 ақпанында іске қосылды. Әзірлеушілер: Google AI және Google DeepMind бөлімшелерінің бірлескен жұмысының нәтижесі. Сондай-ақ, Google негізін қалаушылардың бірі Сергей Брин оны әзірлеуге тікелей қатысты. Техникалық ерекшеліктері Мультимодальдылық: Gemini-дің басты ерекшелігі — ол бастан-аяқ мультимодальды болып жасалған. Бұл дегеніміз, ол мәтінді, кескіндерді, аудионы, видеоны және компьютерлік кодты бір уақытта өңдей және түсіне алады. Модель нұсқалары: * Ultra: Өте күрделі тапсырмаларға арналған ең қуатты модель. * Pro: Тапсырмалардың кең ауқымына арналған модель. * Flash: Жылдамдық пен тиімділікке оңтайландырылған. * Nano: Смартфондар сияқты құрылғылардың өзінде жұмыс істеуге арналған ықшам нұсқа. * Контекст терезесі: Gemini 1.5 Pro нұсқасы 1 миллионға дейін токенді (шамамен 700 000 сөз немесе 11 сағаттық аудио) өңдеу мүмкіндігіне ие болды. Маңызды жетістіктері мен жаңартулары Бәсекелестік: Gemini Ultra моделі көптеген салалық тесттерде (benchmarks) GPT-4-тен асып түсті. Ал 2025 жылдың қарашасында шыққан Gemini 3 Pro моделі 20 тесттің 19-ында OpenAI-дың GPT-5 Pro моделінен озып кеткені хабарланды. Nano Banana: Бұл кескіндерді жасауға және өңдеуге арналған модельдің (Gemini 2.5 Flash Image) лақап аты. Ол фотореалистік 3D фигураларды жасау мүмкіндігімен әлеуметтік желілерде кеңінен танымал болды. Apple-мен серіктестік: 2026 жылдың қаңтарында Apple компаниясы өзінің Siri дауыстық көмекшісінің келесі буыны үшін Gemini моделін негіз ретінде қолданатынын ресми түрде жариялады. Қолданылуы Gemini қазіргі уақытта Google Search, Ads, Chrome, Google Workspace және Android Studio сияқты көптеген өнімдерге интеграцияланған. Сондай-ақ, ол робототехника саласында физикалық әлеммен әрекеттесу үшін де қолданыла бастады. Сілтемелер # [https://blog.google/products-and-platforms/products/gemini/gemini-3-flash/ Gemini 3 Flash: жылдамдыққа арналған шекаралық интеллект] # [https://blog.google/products-and-platforms/products/gemini/gemini-3-flash/ Gemini 3.1 Pro: Ең күрделі тапсырмаларыңыз үшін ақылды модель] # G[https://www.nytimes.com/2023/05/10/technology/google-ai-products.html oogle өзінің жасанды интеллект өнімдерімен технологияның соңғы жаңалықтарын дамытады] # [https://www.theguardian.com/technology/2023/dec/06/google-new-ai-model-gemini-bard-upgrade Google компаниясының айтуынша, жаңа Gemini жасанды интеллект моделі көптеген сынақтарда ChatGPT-тен асып түседі]
Адамзаттың соңғы емтиханы

«Адамзаттың соңғы емтиханы» (ағылш. Humanity's Last Exam, HLE) — бұл үлкен тілдік модельдердің (LLM) мүмкіндіктерін бағалау үшін қолданылатын, 2500 күрделі академиялық сұрақтан тұратын бенчмарк. Жобаның мақсаты мен құрылымы Сұрақтар мазмұны: Тест математика, гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары бойынша 2500 нақты және тексерілетін сұрақтарды қамтиды. Сарапшылар қатысуы: Бұл сұрақтарды жинауға 50 елдегі 500-ден астам мекеменің 1000-ға жуық маманы қатысқан. Әзірлеушілер: Тестті CAIS және Scale AI компаниялары жасанды интеллект агенттерінің сарапшылық деңгейге қаншалықты жақындағанын бағалау үшін дайындаған. Сұрақтардың күрделілігі Бұл тесттегі тапсырмалар қарапайым емес, олар терең білімді қажет етеді. Мысалы: * Тарихи және мәдени контексті білуді талап ететін римдік құлпытастағы жазуды аудару. * Колибридің белгілі бір түрінің қаңқасын бекітетін сіңірлер саны туралы сұраққа жауап беру. Осындай күрделілігіне қарамастан, әр сұрақтың бір ғана нақты әрі дұрыс жауабы бар. Модельдердің нәтижелері 2025 жылдың басында көптеген модельдер бұл сынақтан өтуде өте төмен (3-4%) нәтиже көрсеткен болатын. Алайда, 2025 жылдың соңына қарай (17 желтоқсандағы мәлімет бойынша) кейбір модельдер айтарлықтай ілгерілеушілік көрсетті: Бұл көрсеткіштер қазіргі ең озық жасанды интеллект жүйелерінің өзі адамзаттың жоғары деңгейлі академиялық білімімен салыстырғанда әлі де қиындықтарға тап болатынын көрсетеді. Сілтемелер * https://scale.com/leaderboard/humanitys_last_exam * https://scale.com/leaderboard
Есқуат Арыстанұлы Арыстанов

Есқуат Арыстанұлы Арыстанов (16 ақпан 1940 – 2016) — биология ғылымдарының кандидаты, академиялық профессор, паразитолог-ғалым. 1991–2012 жылдары Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің «Биология» кафедрасында қызмет атқарған. Өмірбаяны Есқуат Арыстанұлы 1940 жылы 16 ақпанда Түркімен Республикасының Ташауыз облысы, Көнеүргеніш ауданында дүниеге келген. 1957 жылы Қарақалпақ АССР-ның Шоманай ауданындағы орта мектепті тәмамдады. 1957–1962 жылдары Нүкіс қаласындағы Қарақалпақ мемлекеттік педагогикалық институтында білім алып, география-биология мамандығы бойынша диплом алды. Ғылыми қызметі Еңбек жолын Өзбек ССР Ғылым академиясының Қарақалпақ филиалының паразитология зертханасында бастады. Зертханада 29 жыл қызмет атқарып, лаборанттан зертхана меңгерушісіне дейінгі сатылардан өтті. 1964–1967 жылдары А.А. Жданов атындағы Ленинград мемлекеттік университетінде аспирантурада оқыды. 1969 жылы «Амудария дельтасы және Арал теңізінің оңтүстігіндегі моллюскалар – трематодтардың аралық иелері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (мамандықтары: зоология және паразитология). Ғалым Орта Азия республикаларындағы кәсіптік маңызы бар су айдындарын және Арал теңізін зерттеуге арналған ұзақ мерзімді ғылыми экспедицияларға қатысқан. Зерттеулері моллюскалар мен балық паразитологиясы, су экожүйелерінің паразиттік фаунасы мәселелеріне арналды. Ғылыми еңбектері Мәскеу, Ленинград, Ташкент, Алматы және басқа қалаларда өткен ғылыми конференциялар мен симпозиумдарда баяндалған. Кеңес Одағы кезеңінде гельминтологтар ғылыми қоғамының мүшесі болған. Педагогикалық қызметі 1991 жылдан бастап Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік педагогикалық институтының (кейін университет) «Биология» кафедрасында доцент қызметіне қабылданды. 1996–1999 жылдары кафедра меңгерушісі болды. Зоология, адам анатомиясы, паразитология, орнитология және экология пәндерінен дәріс оқыды, зертханалық сабақтар жүргізді. Жалпы еңбек өтілі – 47 жыл, оның ішінде педагогикалық қызметі – 18 жыл. Марапаттары 1983 жылы академик К. И. Скрябиннің 100 жылдығына арналған мерейтойлық медальмен марапатталған. 1988 жылы «Еңбек ардагері» медалін алған. Университетте қызмет еткен жылдары алғыс хаттармен және құрмет грамоталарымен марапатталған. Негізгі еңбектері Арыстановтың ғылыми және оқу-әдістемелік бағыттағы 100-ге жуық еңбегі жарық көрген. Олардың ішінде: * Влияние экологических факторов на зараженность моллюсков партенитами трематод в водоемах дельты Амударьи // Паразитология. – 1970. * Вопросы паразитологии Аральского моря. – Ташкент, 1976. * Паразиты рыб и водных беспозвоночных низовьев Амударьи. – Ташкент, 1980. * Фауна партенит и личинок трематод моллюсков дельты Амударьи и юга Аральского моря. – Ташкент, 1986. * Омыртқасыздар зоологиясы терминдерінің орысша-қазақша сөздігі. – Көкшетау, 1998. * Ихтиопаразитология. – Көкшетау, 2011. Дереккөздер # https://www.shokan.edu.kz/kk/