kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гренобль

Гренобль (фр. Grenoble ) — Францияның оңтүстік–шығысындағы қала және коммуна. Изер департаментінің және Дофине тарихи облысының орталығы. Француз Альпілерінің ірі өнеркәсіптік, ғылыми және университеттік орталығы. Тұрғындар саны — 160 215 адам (2013). Физика–географиялық сипаттамасы Гренобль Изер өзенінің бойында, Шартрёз, Бельдон и Веркор үш Альпі тау массиверінің түйіскен жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігіі — 214 м. Жаздық максималды температурасы 35 °C болса, қыстық максималды температурасы −10 °C. Тарихы III ғ. аллоброгтар бұл қаланың орнына Куларо атты мекен тұрғызған. 380 жылы, рим императоры Грицианның кезінде қала Грицианополь деген атты иеленді. Рим империясы құлағаннан кейін, Киелі Рим империясы құрылғанға дейін қала бургунд әмірліктерінің территориясында орналасты. 1349 жылы бұл жерлер Францияға сатылып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өзінің озаттылығы үшін қала Азаттық орденімен және Әскери крестпен марапатталды. 1968 жылы Гренобльде X қысқы ойындары өткізілді. Көрікті жерлері *Бастилия * * *
Морфидтер

Морфидтер тұқымдасы - өте шағын (ол тек 80 түрді ғана қосатын бір ғана морфо тегінен құралған). Биологиялық сипаттамасы Көбелекті әлемдегі ең әдемі жәндік деп аталады (грек тілінен аударғанда «морфо» сөзі әдемі дегенді білдіреді). Түгел дерлік ақ бояуға малынған морфидтер бар, алайда аталықтарының қанаттары әртүрлі реңдермен құбыла құлпырып тұрады, қара күлгін түстен аспан-көк бояуға дейін жайнаса, енді бірде жылтыр күмістен жасалған айнадай күнге шағылысады. Қанатының асты әдетте қара-қоңыр, бұтаққа қонған көбелекті солған жапыраққа ұқсатуға болады.Аналықтар аталықтан ірі және қоңыр, сары-жосалы немесе қызғылт түске малынған. Мофидтердің жылдамдығына көз ілеспейді, кейбіреулері жерге мүлдем түспейді. Яғни өз өмірлерін орманның сәулелі қабатында 60-70 м биіктікте өткізеді. Бразилиялық үндістер морфо көбелегін «аспанның жерге тартуы» деп атайды және өлілердің жаны осыған айналады дегенге сенеді.Сондықтан жерлеу кезінде олар морфидтердің ұшуына ұқсайтын рәсімдік би билейді. Алайда әккі көбелек аулаушылар жүз метрдан көрінетін қанаттарының жарқылы өз тектестерін еліктіретінін жақсы пайдаланған.Танымал «көбелек аулаушы » Эжен Ле-Мульт өз кітабында таңсәріде бір көбелекпен 27 морфидті тұзаққа түсіргенін мақтана жазады.Соңғы кездері тұқымдастың кейбір өкілдерін арнайы фермаларға саудалай бастағаны жақсы болды. Морфид қанаттарының көркем бояуы қандай да бір ерекше реңдерге емес, оптикалық әсерге тәуелді.Көбелектің қанатында миллиондаған оптикалық қабыршақтар бар, төменгі бөлігін жарық өткізбейтін меланиннің қара реңі құрайды.Ал жоғарғы жағы- ашық түсті, сондықтан кез келген қабыршақ шағылысқан сәулемен жарқырайтын ұсақ айна ретінде көрініс табады.Бұл сәуле қабыршақтың ашық бөлігіндегі өте күрделі микроқұрылымының арқасында сиқырлы түспен құлпырады.Оның сыртында қабырғалар, ал ішінде қуыстар мен бағаналы далдалар орналасқан.Әр бұрыштан қабыршаққа құйылатын түрлі сәуле толқындарының шағылысуы, сынуы жыне тоғысуы осы сырлы құбылысты тудырады. Таралуы Морфидтер тек Оңтүстік және Орталық Америкаға бауыр басқан, әсіресе Бразилияда сан алуан түрлері тіршілік етеді. Тұқымдас тармақтары * Aemona Hewitson, 1868 * Amathusia Fabricius, 1807 * Amathuxidia Staudinger, 1887 * Antirrhea Hübner, 1822 * Caerois Hübner, 1819 * Discophora Boisduval, 1836 * Enispe Doubleday, 1848 * Faunis Hübner, 1819 * Hyantis Hewitson, 1862 * Melanocyma Westwood, 1858 * Morpho Fabricius, 1807 * Morphopsis Oberthür, 1880 * Sinarista Weymer, 1909 * Stichophthalma C. et R. Felder, 1862 * Taenaris Hübner, 1819 * Thaumantis Hübner, 1826 * Thauria Moore, 1894 * Xanthotaenia Westwood, 1858 * Zeuxidia Hübner, 1826 Дереккөздер * Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012. * Blandin, P. 2007. The Systematics of the Genus Morpho, Lepidoptera Nymphalidae Hillside Books, Canterbury.[http://www.insects.demon.co.uk/mono/TS-english.html] Сыртқы сілтемелер * [http://ftp.funet.fi/index/Tree_of_life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/nymphalidae/morphinae/index.html Morphinae]
Тауыскөзділер

Тауыскөзділер немесе сатурниялар - ірі түн және ымырт көбелектері тұқымдасы. Биологиялық сипаттамасы Тауыскөзді - атлас әлемдегі ең ірі көбелектер санатына жатады. Оның алдыңғы қанаттарының ұштары 25 см-ге дейін жетеді. Оның ауқымды қалың мамық денесі мен кең барқыт қанаттары әсем үйлесіп, ортасындағы ашық саңылау кейпіндегі қара дақтар сән беріп тұрады. Кейде бұл тауыс қауырсынындағы көзшелерді еске түсіреді. Басқа да түнгі көбелектер сияқты, тауыскөзділерде де қауырсынды мұрттар жарасым тапқан. Ол иіс сезу мүшесі болғандықтан, сол арқылы көз байлайтын түнде көбелектер серіктерін тауып, жарастық құрады. Тауыскөзділердің аталықтарының біренеше шақырым қашықтықтан аналықтары сепкен феромондардың иісін қапысыз сезетіні қызықты. Тауыскөзділердің ірі жұлдызқұрттары тікірейген қылтанға көсіледі, осы үшін құстар мен рептилиялар оны маңалай да алмайды. Тауыскөзділер 7-10 күн бойы қоректенбейді. Олар өзгелерге өмір беру арқылы өліп отырады. Ал Америкаға бауыр басқан тауыскөзді-аутомерис жұлдызқұрттарының қылдарында улы зат жасырынған, сондықтан абайсыз тиіп кетсеңіз, күйіп қалуыңыз мүмкін. Алайда улы қылтандардың арасынан қауіпсіз мекен тауып, жайланып жататын ұсақ алау-көбелектің жатыпішер жұлдызқұрттары өз қожайынына қарай жол салып алады. Қуыршаққа айналмай тұрып,тауыскөзділердің балапанары өздерін берік жібек жіптің пілләсімен мұқият орайды. Шығыс және Оңтүстік Азияны жайлаған тауыскөзді - селенаның қанаттары да ұзын бұрымшамен бітеді. Грек тілінен тәржімалдағанда, "селена" - "ай" дегенді білдіреді, және бұл көбелек өз атауын ай нұрындай әсемдігіне қатысты алған. Калиго тегінен шыққан кейбір тауыскөзділердің қанаттарының екінші жұбында үкінің көзіндей дөңгелене баттиған таңбалар жанарға шалынады. Көбелек тұтқиылдан қауіп төнген сәтте оны көрсетугуе мәжбүр. Және бұл қарумен өз жаулары-құстар мен ұсақ сүтқоректілерді абыржытып тастайды. Таралуы Бұлар Оңтүстік-Шығыс Азияның субтропикалық ормандарынан сая тапқан. Дөңгелек көзшелермен бірге оның қанаттары үшбұрышты ашық саңылауға сән беріп тұрады. Тек Мадагаскар аралында ұшырасатын сатурния-құйрықты жұлдызға қатты ұқсайды. Классификация Тұқымдаста келесі тұқым тармақтары бар: * Oxyteninae * Cercophaninae * Arsenurinae Jordan, 1922 * [Ceratocampinae Harris, 1841 * Hemileucinae Grote & Robinson, 1866 * Agliinae Packard, 1893 * Ludiinae Aurivillius, 1904 * Salassinae Michener, 1949 * Saturniinae Boisduval, [1837] 1834 Галерея Дереккөздер * Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012. Сыртқы сілтемелер * [http://www.npwrc.usgs.gov/resource/distr/lepid/moths/usa/saturnii.htm Moths of North America: Saturniidae] * [http://www.scib.gc.ca/spp_pages/misc_moths/phps/bom_e.php Bombycoidea of Canada] * [http://www.troplep.org/famlist.htm Family Classification of Lepidoptera]
Үкішілер

Үкішілер 30 мың түрден асатын ең мол тұқымдасқа жатады, және бұл санның үзілді-кесілді емес екендігін де ескерейік.Сабалақ денелі түнгі көбелектердің сұры немесе бурыл ұзын топшылары бар.Толқынды және иір сызықты алабажақ суретке қарап кез келген адам оның бекерге үкі суреті деп аталмағандығына көз жеткізеді. Қанаттарын шатырдай жайып, тыныстап жатқан кезде көбелек ағаш қабығында елеусіз көрінеді.Ал қауіп төнген сәтте ол қанаттарының екінші жұбын жая қояды.Таңғыш кейпіндегі көк немесе қызыл түстер араласқан қанат- көбелектің басты дәрмені.Үкішенің әдеттегі өкілі таңқурай лентасы болып табылады.Оның жұлдызқұрттары емен жапырақтарында жетіледі.Жасыл альпілік үкіше Еуропа мен Азияның таулы қыраттарында ұшырасады.Оның топшысы жасыл түске боялған және иесін альпілік шалғындардың нәрлі шөптерінің тасасында жасыра алады.Ал артқы ақ қанаттары тек ұшқан кезде ғана көзге шалынады. Жалаңаш жасыл жұлдызқұрттар өмірінің үлкен бөлігін топырақта өткізеді.Өсімдіктердің тамырын кеміріп немесе жер бетіндегі сабақтарын азық етеді.Барынша көбейіп, олар көкөністерге айтарлықтай залал келтіреді.Айталық, күздік үкішенің жұлдызқұрттары күздік дақылдың көктеуін жақсы көреді.Жүгеріге, мақтаға жаудай тиеді, осынысымен ауыл шаруашылық қызметкерлеріне аз жұмыс тауып бермейді. Ал қарағай үкішесінің көбеюі қарағай тоғайын құртып кетуі мүмкін.Есесіне Еуразия мен Солтүстік Африканың шөлейт далаларында таралған тегеурінгүл үкішесі дельфиниум (тегеурінгүл) дәмін құныға жейді.Бұл өсімдік бидай егістігін басып кететін арамшөп болғандықтан, көбелектер диқандардың еңбегіне жәрдемін тигізеді.Бірақ жыртылған алқап көбейген сайын тегеурінгүл үкішесі де күрт азайып кетті. Ол да жоғалудың аз-ақ алдында тұр.Үкішенің дене бітімі қатты ерекшеленеді. Олардың ішінде шағын көбелектер басым, бірақ бұл тұқымдасқа Оңтүстік және Орталық Америкада тіршілік ететін үкіше-агриппа да жатады. Самғап бара жатқан үкіше-агриппанын түнгі құс деп ойлап қаласыз.Оның үстіне қанаттарының өрнекті бояуы үкіні еске түсіреді, ал қонақтап отырған көбелекті ағаш қабығынан ажыратып алу қиынның қиыны. Ол қанатын жазғанда ұзындығы 30,8 см-ге жетеді.Тауыскөзді атласпен бірге ғаламшардағы ең ірі көбелек санатына қосылған.Бұл көбелек әлемге кең таралғанына қарамастан, оның өмір сүру салты туралы мәліметтер жоқтың қасы. Дереккөздер Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012.
Алыптың үйі

Алыптың үйі - қашалған үлкен тастан қаланған құрылыстар (б.з.б. 3-мың жылдық - б.з.1-мың жылдығы). Ежелгі Грекияда мұндай құрылыстарды мифтік алыптар - уиклоптар салған деп есептелген. Алыптың үйі деп аталатыны да осыдан. Тек тастардың ауырлық күші құрылыстың тұрақтылығы қамтамасыз етеді. Арыстанның қақпасы Алыптың үйі - ол көне заманның бір құпиясы. Көбінесе -Жерорта теңізі маңайында, Армения таулы өлкесінде, Қрымда кездеседі. Әлемге белгілі Микендегі "Арыстанның қақпасы" (Lion Gate) б.з.б. XIV—XIII ғасырда құрылған. Қақпаның үстінгі жағындағы арыстандардың барельефі бейнеленген. Осыдан өз атауын алған. Гарни ғибдатханасы )]] Армениядағы б. з. І ғасырында соғылған Гарни (арм. Գառնի, [gařní]) ғибдатханасының фундаментінде ақтас етрітіндімен нығайтылмаған 6 тонналық тастар табылған. Ауыр тастар өзара темір тоғынмен бекініп үстінен қорғасын құйылған. Ғибдатхана Ереван қаласынан 28 км қашықтықта, Азат өзенінің алапында Гарни ауылының қасында орналасқан. Саксайуаман қорғаны Саксайуаман (Saksaywaman) — Кускодағы (Перу) құрылыс. Бірінші Инко Манко Капакпен тұрғызылған. Төменгі қатардың ірі тастарының салмағы 128-ден 200 тоннаға дейін жетеді. Ең ұзын қабырғанын ені - 400 м, биіктігі 6 м. Циклопическая кладка в наше время[править | править исходный текст] "Адыптын үйі" технологиясын қазіргі заманда қолдануы Қазіргі заманда "Адыптын үйі" технологиясын өңделмеген кесек тастарын қатайтатын ертіндінің қалың қабатына бекітіледі. Сыртқы сілтемелер Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Жаңалық (Солтүстік Қазақстан облысы)

Жаңалық — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заречный ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 259 адам (133 ер адам және 126 әйел адам) болса, 2009 жылы 85 адамды (46 ер адам және 39 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Қабық жегілер

Қабық жегілер - бұрын бөлек тұқымдасы ретінде айқындалған, қазір Ұзынмұрындылар тұқымдасының тармағы ретінде қаралады. Биологиялық сипаттамасы Барлық қабық жегілердің өзіне тән ерекшеліктері бар: денелерінің артқы ұштарын терең тісшелер қаптаған, оны энтомологтар арба деп атайды. Мұның жәрдемімен қоңыздар жаңқаларды жолынан сыпырып тастап отырады. Қабық жегілер-бойы 1 см болатын қоңыздар, ұзынмұрындылардың жақын туыстары (олардың түтікбастары болмағанымен, осы тұқымдасқа жатқызады). Қабық жегілердің өмірін ағаштан ажыратып ала алмайсыз. Олардың әдеттегі өкілі - Шырша қабық жегі. ]] Ол әлі қурап кетпесе де әлсіреген немесе жаңадан шабылған талды зақымдайды. Баспашының аналығы қабық астына жұмыртқа салатын орын әзірлейді. Жұмыртқадан шыға сала дернәсілдер өз жолдарымен кетеді, соның бойында қуыршаққа айналады. Нәтижесінде қабық астында суреті баспа матрицасын еске салатын (қоңыздың да атауы осыдан келіп шыққан) бұралаң жолдар пайда болады. Қуыршақтан түлеген ересек дарақтар қабыққа саңылау салып, ағашты тастап шығады, ал қабығына зиян келген шырша кешікпей қурап қалады. Жыл сайын жаппай көбейген кезде қабық жегілер орман шаруашылығына елеулі шығын келтіреді. Олар бүлдірген шыршалар сырттай қарағанда бүтін сияқты болып көрінеді,бірақ тәжірбиелі орманшылар қабықтан шағын тесіктерді және олардың астынан майда ағаш қиқымын байқайды. Демек, бұл талдың басы бос емес деген сөз. Түршелері * Amphiscolytini * Bothrosternini * Cactopinini * Carphodicticini * Coptonotini * Corthylini * Cryphalini * Crypturgini * Diamerini * Dryocoetini * Hexacolini * Hylastini * Hylesinini * Hylurgini * Hyorrhynchini * Hypoborini * Ipini * Micracidini * Phloeosinini * Phloeotribini * Phrixosomatini * Polygraphini * Premnobiini * Scolytini * Scolytoplatypodini * Xyleborini * Xyloctonini * Xyloterini * †Cylindrobrotini Сыртқы сілтемелер * [http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/ipstypmm.htm Короед-типограф Ips typographus (Linnaeus, 1758) — фотография Д. И. Гаврюшина] * [http://www.ipmimages.org/browse/subimages.cfm?SUB=888 Фотографии] (ағылш.). * [http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/incosl.htm Михаил Мандельштам Короеды (Scolytidae)] Дерек көздер * Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.
Қатынсу

Қатынсу – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 155 км, су жиналатын алабы 1650 км 2 . Бастауы Бастауын Тарбағатай жотасындағы Тастау, Жалаулы тауларынан алып, Көктал ауылынан төменде Алакөлге құяды. Оң жағынан Каначка, Егінсу, сол жағынан Шошқалы, Құсақ өзендері қосылады. Гидрологиясы Аңғары Қазымбет ауылына дейін таулық сипатта, одан төменде біртіндеп кеңейіп, сағасында айналадағы ортамен тұтасып кетеді. Жағасы жоғарғы бөлігінде тік жарлы, биіктігі 5 — 8 м. Қазымбет ауыл тұсында таудан шыға үлкен ысырынды конус қалыптастырады. Конус аумағында арнасы тармақталып, Каначка мен Шошқалы салалары құйған тұстардан бір арнаға қайта тоғысады. Жайылмасы тармақталған тұстарында кеңейіп, шабындық шөп өседі. Суның 40-50%-ы қар, 10-12%-ы жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Жазғы — көктемгі кезеңдерде тасып, жаз соңынан күз басталғанға дейін және қыста сабасына түседі. Суының минералдылығы су тасу кезінде 100 — 300 мг/л, сабасына түскен кезеңдерде 200 — 500 мг/л. Алабының таулық бөлігінде орман ағаштарының сиректігі, беткейлерінің тік жарлылығы, қорым тастардың мол қоры, нөсерлі жауындардың көптеп орын алуы сел қаупін туғызады. Жылдық орташа су ағымы Қызылжұлдыз ауылы тұсында 4,67 м 3 /с. Суы егін суаруға, шабындықтар мен жайылымдарды суландыруға пайдаланылады. Қатынсудан 8 канал тартылған. Дереккөздер
Қарабұлақ ауылдық округі (Сайрам ауданы)

Қарабұлақ ауылдық округі – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарабұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Қарабұлақ ауылы. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жай көрсетілген. Дереккөздер
Қарабұлақ ауылдық округі

* Қарабұлақ ауылдық округі – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қарабұлақ ауылдық әкімдігі – Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. * Қарабұлақ ауылдық округі – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қарабұлақ ауылдық округі – Алматы облысы Кеген ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қарабұлақ ауылдық округі – Жетісу облысы Ескелді ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қарабұлақ ауылдық округі – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қарабұлақ ауылдық округі – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қарабұлақ ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ізғұтты Құрманбайұлы Айттықов

Ізғұтты Құрманбайұлы Айттықов (1922 жыл 20 қаңтар, Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы Ұранхай ауылын - Зарасай қаласы, 1944) - Кеңес Одағының Батыры, қазақ. * Әскери құрама қатары -51. Гвардиялық атқыштар дивизиясы, 158 полк 2 батальон. * Әскери атағы – Гвардия аға сержанты, батальон комсоргі 1942 жылы майданда болды. Сталинград іргесінде шайқасты Калинин, Курск, Белгород облыстарының жерін азат етуге қатысты. Батыс Двина жағалауына дейін болды. Ер жүрек барлаушы жау тылында бірнеше рет болды. Оның өзі 50 гитлершіні жойып, бөлімге 22 «тіл» әкелді. Командованияның жауынгерлік тапсырмасын үздік орындап шыққаны үшін Қызыл жұлдыз, І, ІІ, ІІІ дәрежелі Даңқ орденімен, «Сталинградты қорғағаны үшін» медалімен награтталды. 1944 жылы 22-июльде гвардия старшина Ізғұттыға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 1944 жылы 51-гвардияшы атқыштар дивизиясы неміс фашист әскерлерінің қарсылығын жеңе отырып батысқа ұмтылды. 158 гвардияшы атқыштар полкінің 2-батальоны дұшпанның тіркес жасалған қорғаныс шебін бірінші болып бұзып, кескілескен ұрыстарда Витебск облысы Залужье деревнясын алды. Взвод Першино деревнясын шабуылмен алып, полктың оң қанатын қорғады. Взвод шегініп бара жатқан жауды өкшелей қуып, 22 июньде Батыс Двина өзеніне жетті де, келген бетте өзеннен өтті. Алғашқы топты Ізғұтты бастады. Плацтарды басып алды. Жаудың 4 пулеметін, 38 солдаты мен офицерін жойды. 2 күннен кейін взвод Полоцкіге кіріп, көше ұрыстарын бастады. Ақын Алексей Сурков «Совет Одағының Батыры Ізғұтты Айттықовқа» деген өлеңінде: :Су шайған құмдық жағаны, :Айғыздан жатты оқ тесіп. :Айттықов жүзіп барады :Өзенде бейне от кешіп :Ерліктің оты жанады :Мақсаты одан жүз мықты :Ел үшін тыным алар ма :Қазақтың ұлы Ізғұтты! Ізғұтты Айттықовқа 1944 жылы Кеңес Одағының Батыры деген жоғары атақ берілді. Дивизияның саяси бөлімі Айттықовтың хаты жарияланған листовқа шығарады. «Батыр» деген құрметті атақты бізде өсіп тәрбиелеген. Отан үшін ұрыстарда бізді шынықтырған комсомол Отан алдында өз борышымыздың ақырына дейін аброймен орындадық деп мақтан тұта аламыз», - деп үн тастап, өсиет қалдырған еді. Оның өсиеті орындалды. 1961 жылы 18 қазанда Тарғын орта мектебіне Кеңес Одағының Батыры Ізғұтты Айттықовтың есімі берілді Батырдың соғыс кезіндегі жүріп өткен жорығы: Тарғын>Сталинград>Харьков>Калинин>Витебск>Полоцк>Зарасай. Батырға арналып тұрғызылған Полоцк қаласындағы ескерткіш. Мектеп мұражайындағы батырдың мүсіні оны Мектептің түлегі Т.Иманбаев Батыр Мүсінін жасап сыйға тартты 1965 жыл. Николаев қаласындағы "Океан" кеме жасау заводы Ізғұттының есімімен аталатын кен тасу теплоходын шығарып, ол Одесса қаласында 1976 жылы қаңтар айында суға түсірілді. Кеме Қара теңіз - Жапония аралығында жүзеді. Батыр есімі берілген мектеп. Қазіргі таңда бұл мектеп "І.Айттықов атындағы орта мектеп-балабақша кешені" КММ болып аталынады.
Аустралия және Океания мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі

Аустралия және Океания— Аустралия құрлығы мен Океанияға кіретін аралдардан тұратын дүниенің бөлігі. Аустралия және Океания дәстүрлі түрде 4 аймаққа бөлінеді — Аустралазия (Аустралия және Жаңа Зеландия), Меланезия, Микронезия және Полинезия. Келесі кестеде Аустралия және Океания мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі көрсетілген. Тәуелсіз Мемлекеттер Аустралия Меланезия Микронезия } Полинезия Тәуелді аймақтар Дереккөздер
Қанат Файзрахманұлы Төлеңгітов

Төленгітов Қанат Файзрахманұлы (1971 жыл 27 мамыр - 2013 жыл 13 желтоқсан) - педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор, полковник, Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының мүшесі, Ресей Федерациясы Әскери Ғылым Академиясының мүшесі. Өмірбаяны 1971 жылдың 27 мамырында Шығыс Қазақстан облысы, Мақаншы ауылында мектеп мұғалімдері отбасында дүниеге келген. Әкесі Файзрахман Құжырұлы математика пәнінен 40 жылдан аса уақыт ұстаздық еткен, Қазақсатн Республикасының білім беру ісінің үздігі, Ы.Алтынсарин атындағы медальдің иегері.Ән айтады,домбыра,баян,балалайка аспаптарында ойнайды. Анасы Сәкен Мукажанқызы химия - биология пәндерінен 40 жылдан аса уақыт ұстаздық еткен. Жеті баланы өмірге әкелген. Қанат Файзрахманұлы 1988 жылы Жарма ауданы,Үшбиік ауылындағы Ақтайлақ би атындағы орта мектепті тамамдап, Алматы қаласындағы ауылшаруашылық институтының инженер-педагог мамандығына оқуға түсіп, 1993 жылы үздік бітіреді. Еңбек жолдары 2008 - 2013 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлер комитетінің жауынгерлік даярлық басқармасы оқу және ғылыми жұмыс бөлімінің бастығы Игі істері мен жетістіктері Мақалалары мен кітаптары * К вопросу о философской сущности личностно-профессионального саморазвития курсанта военного вуза * Некоторые аспекты интеграции вузов силовых структур в вопросах военного образования Жаксылыков Р.Ф., Толенгутов К.Ф. Қазақстан Республикасы ІІМ ІӘ Әскери институтының ХАБАРШЫСЫ * Формирование готовности курсантов к профессиональной деятельности на основе информационных образовательных технологий [Текст] : автореферат дис. . канд. пед. наук : 13.00.08 / Канат Файзрахманович Толенгутов ; Евразийский гуманит. ин-т. - Астана, 2007. - 28 с. - Библиогр.: с. 27-28. - ББК 74.6(2К)А Дереккөздер
Aero L-159

Aero L-159 әскери ұшағы - Чехия әуе қорғанысындағы тактикалық маңызы бар ұшақ. Бұл әскери әуе кемесі 1997 жылғы тамыздың 2-сінде алғаш рет көкке көтерілді. Қазір Чехия мен АҚШ-тың әуе қорғанысы саласында қолданылады.
Фернандо Альварес де Толедо

Фернандо Альварес де Толедо немесе Альба (; 29.10.1507, Пьедраита, Авила провинциясы — 11.12.1582, Лиссабон, Португалия) - Альба әулетінің 3-ші герцогі, Испанияның мемлекеттік қайраткері, қолбасшы. 16 жасынан бастап император Карл V-нің әскерімен бірге Франция, Италия, Африка, Венгрия және Германияға қарсы жорықтарға шыққан. 1547 ж. Мюльберг тұсындағы шайқаста ерлік істерімен Еуропаға даңқы жайылды. 1552 ж. Италиядағы испан әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалып, Филипп ІІ таққа отырғаннан кейін Неаполдің вице-королі болды. 1567-1573 жылдары Альба Нидерландны Испанияның өкілі ретінде билеген. Нидерландия буржуазиялық революциясын тұншықтыруда аса қатал саясат қолданған. Аз болса да, таңдаулы әскермен Нидерландға католиктіқ дінді нығайту үшін келген Фернандо Альварес де Толедоның аты протестантар үшін рақымсыздық пен зұлымдылықтың синонимы болып қалған. Бірнеше мың адамды эшафотта дарға асып, 30 млн талер ақшаны тәркілеп, жүз мыңнан астам адамдарды шет елдерге қашуға мәжбүр етіп Нидерланд халықына Герцог Альба зәбір көрсетті. 1580 ж. Португалияны жаулап алып, оны Испаниямен әулеттік бірлестік құруға күшпен көндірді. Бұл компания да португалдықтарға бұрын-соңғы болып көрмеген қатыгездікпен есте қалды. Соңғы жеңісінен көп ұзамай, 2 жылдан кейін Лиссабонда қайтыс болды. Сыртқы сілтемелер * * [http://slovari.yandex.ru/Фернандо%20Альварес%20де%20Толедо/БСЭ/Альба%20Фернандо/ Большая советская энциклопедия] * [http://interpretive.ru/dictionary/960/word/alba-fernando-alvares-de-toledo-gercog Оксфордская иллюстрированная энциклопедия] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * Вальтер Кирхнер. Альба. Железный герцог Испании.
Леон Баттиста Альберти

Альберти, Леон Баттиста (; 08.02. (кейбір мәлімет бойынша 11 немесе18 ақпан)1404, Генуя — 20.04. (кейбір мәлімет бойынша 19 сәуір)1472, Рим}}) - итальян ғалымы, архитектор, жазушы, музыкант, қайта өркендеу дәуірінің ірі мәдениет қайраткері. Падуя мен Болонья қалаларында оқыған. Альберти "Халықтық" (итальян) тілдің әдеби құқығын қорғауға ат салысты. Теориялық трактаттарында ("Статуя жөнінде", 1435 ж., "Кескіндеу өнері туралы",1435-36ж.,- итальян тілінде "Сәулет өнер жайында", 1485 ж.- латын тілінде) өз заманының ғылым жетістіктерімен байыған өнер тәжірибелерін қорытты. Альберти архитектуралық саласында батыл шешімдерге барды. Cанта-Мария шіркеуінің фасадын қайта жасағанда инкрустациялық стильдің дәстүрлерін жалғастыра отырып, тұңғыш рет әрлі әшекей қолданды. Альбертидің архитектуралық еңбектері, әсіресе оның жобасымен салынған Риминидегі Сан-Франческо т.б. шіркеулер Қайта өркендеу дәуірінің ежелгі архитектуралық мұраларын меңгерудегі батыл қадам болып саналады. Сыртқы сілтемелер * * [http://www.krugosvet.ru/articles/114/1011441/1011441a1.htm Альберти в энциклопедии Кругосвет] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Карлос Мария де Альвеар

Карлос Мария де Альвеар (; 25.10.1789, Санту-Анжелу — 03.11.1852, Нью-Йорк, АҚШ) - Аргентинаның саяси және әскери қайраткері. 1806-11 ж. Испания королының әскерінде қызмет істеді. 1808-14 ж. испан халқының француздық басқыншылығына қарсы соғысына қатысты. 1812 ж. Аргентина патриоттарының азаттық куресінде көрнекті роль атқарды. 1813 ж. Ла-Плата провинцияларының Бас конституциялық ассамблеясының төрағасы болды. 1814 ж. Буэнос-Айрес патриоттарының күресіне басшылық етті. Альвеар 1815 ж. Ла-Плата провинцияларының жоғарғы билеушісі. Сол жылы сәуір айында қызметінен түсіп, елден безіп кеткен. 1821 ж. амнистиядан кейін отанына қайтып оралып, Аргентинаның АҚШ-тағы елшісі (1824, 1838), соғыс және теңіз министрі, Аргентинаның бас қолбасшысы болды. 1852 ж. АҚШ-та қайтыс болды. Сыртқы сілтемелер * * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/560/АЛЬВЕАР Альвеар в Советской исторической энциклопедии] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Альвейер

Альвейердің сызбанұсқасы: 1- қалақша, 3 - түтқа, 2 - корпус, 4 - клапандары Альвейер - су, мұнай өнімдерін 6 кг/сm² (0,006Мн/m²) қысыммен қууға арналған қалақшалы насос. Жұмыс принципіне қарай Альвейер * екі дүркінді * төрт дүркінді болып бөлінеді. Төрт дүркінді насос суды 6-7 м, мұнайды 3 - 3,25 м биіктікке көтеріп, 40-45 м қашықтыққа қуа алады. Екі дүркінді насос сол биіктікте 30-35 м қашықтыққа қуа алады. Әдетте Альвейер механикалық жолмен жұмыс істейді. Қол күшімен жұмыс істейтін Альвейер қол насос деп аталады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * Юфин А. П. Гидравлика, гидравлические машины и гидропривод. — М.: Высшая школа, 1965. * Маковозов М.И. Гидравлика и гидравлические машины. - Государственное научно-техническое издательство, Москва, 1962.
Алма (өзен)

Алма (, ) — Қырым тауларындағы Басты тізбектердің солтүстік-батыс беткейіндегі Қырым өзені. Жалпы мәліметі Өзеннің ұзындығы — 87,8 км, су алабы — 635 км², өзеннің еңісі — 13,7 м/км, Базаршық гидробекетіндегі орташа көпжылдық ағыны — 0,711 м³/с, Алма Тамақта 0,85 м³/с. Бабыған мен Сарысу өзендерінің қосылуынан, Қырымның Алушта аймағындағы Бабыған яйласының солтүстік беткейінен бастау алады (1963 жылғы «В.В. Куйбышев атындағы Қырым мемлекеттік қорық-аңшылық шаруашылығы» жинағында өзендердің қосылатын жерінің биіктігі 616,7 м деп көрсетілген), Бақшасарай және Ақмешіт аудандарының аумағы арқылы ағып, Алма Тамақ ауылындағы Қара теңіздің Қаламит шығанағына құяды. Өзеннің жоғарғы ағысы Қырым табиғи қорығының аумағында орналасқан, осы аумақта өзен бақтағы өмір сүреді. Өзеннің жоғарғы ағысының және оған құятын бұлақтар мен салалардың суы тазалығы менен мөлдірлігі жағынан ерекшеленеді. Өзеннің оң жақ салаларының бірі — жылға әрі емдік бұлақ Саулықсу, оның жанында Косма мен Дамиан әулиелерінің православиелік шіркеуі орналасқан. Алманың салалары * Сарысу — сол; * Бабыған — оң; * Қарасу — сол; * Аранша — сол; * Пискур — сол; * Ұсқылар — сол; * Құрғақ Алма — сол, ұзындығы 14,2 км; * Қоса — оң, ұзындығы 14,6 км; * Мәуле — оң, ұзындығы 8,1 км; * Жылға — сол; * Сабыла; * Бадрақ — сол, ұзындығы 18,5 км; * Ескі Қыстау — сол, ұзындығы 13,5 км. 1966 жылы Каштановое ауылының жанындағы Алмада көлемі 34,4 млн м³ Партизан бөгені салынды, ол Қырым астанасы Ақмешітті және маңайында орналасқан көптеген ауылдарды сумен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Базаршық ауылының жанындағы Қырым тауларының Сыртқы және Ішкі тізбектерінің арасындағы алқапта Алмаға ең ірі өзен Бадрақ құяды (ұзындығы - 17 км, су алабының ауданы - 74,4 км²). Осыдан жақын жерде 1924 жылы көлемі 6,2 млн м³ Алма бөгені (бұрынғы Базаржылға) салынған. Әрі қарай өзенге тек шағын - Ескі Қыстау, Сақау және бірнеше атаусыз өзендер құяды. Орташа су шығыны 1,25 м³/с, орташа жылдық ағысы 37,5 млн м³. Өзеннің су қорғау аймағы 100 м болып белгіленген. Тасқынды және селдік кезеңі Жазда алқапта жауған жаңбыр су тасқынына жиі ұшырайды. 1907 жылы қатты су тасқыны болды. Алма өзені алабында, қазіргі Партизан бөгеніден жоғары қарай, 1960 жылы Минералды ресурстар институтының геологиялық экспедициясының көлігі аударылып, орнынан алып кетті, ондағы адамдар қаза болды. Қызықты дерек 1854 жылдың 8 (20) қыркүйегінде (1853-56 ж. Қырым соғысы барысында) ағылшын-француз-түрік бірлестік әскері орыс армиясын талқандаған. Осы жеңіс мәңгі есте қалу үшін Парижде Сена өзенінде Альма көпірі соғылған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Нагель нүктесі

Нагель нүктесі - үшбұрыштың төбелерін қарсы жатқан қабырғалардың осы үшбұрышқа тысқары сызылған шеңберлермен жанасу нүктелерін қосатын түзулердің нүктесі. Мұны 1836 жылы неміс геодезист-математигі Христиан Нагель (1821 - 1903) анықтаған. Қасиеттері * Нагель нүктесі инцентрмен және центроидпен бір түзуде жатады, әрі центроид Нагель нүктесі мен инцентр арасы кесіндісін 2 : 1 қатынаста бөлежі. Бұл Эйлер түзуі деп аталады. * Егер нүктелері , және әр кесіндісі үшбұрыш периметрін тең бөлсе онда бөл кесінділіер Нагель нүктесінде қиылысады. Дереккөздер
Морлей теоремасы

Морлей теоремасы - кез келген үшбұрыштың сыбайлас трисектрисаларының қиылысу нүктесі - тең қабырғалы үшбұрыштың төбелері болады. Теореманы 1899 жылы американ математигі Френк Морлей (1860 - 1937) дәлелдеген. Дәлелдеуі Оның бірнеше дәлелдеуі бар. Солардың қарапайым түрі келесі тригонометриялық өрнекке негізделген :sin&thinsp;3&theta; &equiv; 4&thinsp;sin&thinsp;&theta;&thinsp;sin(60&deg;+&theta;)&thinsp;sin(120&deg;+&theta;). D,E,F нүктелері BC қабырғасында көрсетілгендей алынған. Сондағы α+β+γ 60° екені анық, сондықтан ∠CYA 120°+β және ΔXEF бұрыштары - α, 60°+β, 60°+γ. Сонда sin(60°+β) DX/XE және AC/sin(120°+β) AY/sin&thinsp;γ синустар ережесі бойынша, осылайша ΔABC биіктігі h мынадай болады :h AB&thinsp;sin&thinsp;3&beta; 4AB.AC.DX&thinsp;sin&thinsp;&beta;&thinsp;sin&thinsp;&gamma; / (XE.AY) :&ensp; AC&thinsp;sin&thinsp;3&gamma; 4AC.AB.DX&thinsp;sin&thinsp;&gamma;&thinsp;sin&thinsp;&beta; / (XF.AZ). Алымдары тең болғандықтан XE.AY XF.AZ. Ал ∠EXF ∠ZAY және осы бұрыштар қабырғалары қатынасы бірдей (себебі XE/XF = AZ/AY) болғандықтан XEF пен AZY ұқсас үшбұрыштар болып келеді. Осылайша ΔAZY негізіндегі бұрыштары 60°+β және 60°+γ. Дәл осылайша ΔBXZ пен ΔCYX бұрыштары мен суреттегі барлық бұрыштар оңай анықталады. Дереккөздер
Негіз (математика)

Негіз — # берілген позициялық санау жүйесінде екінші разрядтың бірлігі ретінде өрнектелетін натурал сан; санау жүйесіндегі әр түрлі цифрлар саны оның негізіне тең. Мысалы, ондық санау жүйесінің негізі болғандықтан бұл жүйеде цифр: пайдаланылған. Екілік санау жүйесінің негізі болғандықтан, онда және цифрлары қолданылған; # дәрежеленетін сан; мысалы, — санының - дәрежесі, мұндағы - негіз; # көресткіші логарифмге тең, дәрежеленгенде логарифмдік сан пайда болатын сан. Мысалы, , немесе ондағы – логарифм негізі Дереккөздер
Ньютон теоремасы

Ньютон теоремасы — шеңберге сырттай сызылған кез келген төрбұрыштың диагональдарының орталары және төртбұрыштың диагональдарының орталары және төртбұрышқа іштей сызылған шеңбердің ортасы (центірі) бір түзудің бойында орналасады. М және К нүктелері сәйкес түрде АС және ВD диагональдарының ортасы, О — іштей сызылған шеңбердің ортасы. Дереккөздер
Бітім (салт-дәстүр)

Бітім салты халық арасында маңызы бар өте қиын әрі күрделі іс. Бұл хан,би,ақсақалдардың араласуымен бітетін елдік шаруа. Ерте замандарда еларалық жаугершілік ,соғыс,ұрыс,жер дауы, ер намысына тиетін ірі қақтығыстар мен ұрыс-жанжалдар болып тұрған. Мұндайда кектескен,өштескен,есесі кеткен ел жиі қақтығысқа шығып , оның соны кісі өліміне дейін ұласқан. Міне, осындайға екі елді бітістіретін , келісімге шақыратын "бітім" деп аталатын тәртіптік заң болған. Мұндай ара ағайындыққа сөзі өтімді,беделді ел ағалары мен батырлар ,би, шешендер жүрген. Олар екі елдің де уәжін тыңдап, қиын жерде жол, бітімге шақыра білген.Кеткен есе,шыққан шығын,кісі құны қайтарылған.Мұндай бітім соңы - басы ақ үй аманат пен сый-сыяпат, қыз алысып,төс түйістіріп достыққа жалғасқан.Бұл бітімді екі елдің ақсақалдары бітім ұстап , еске алмаудың жөн-жосығын,жолын тауып отыруды міндетіне алған. Дереккөздер 1. "Қазақтың салт-дәстүрі мен әдет ұрыптары" кітабы ,Атамұра 2010
Ондық санау жүйесі

Ондық санау жүйесі — сандары негізі саны болатын позициялық принципте жазуға бейімделген санау жүйесі. Бұл жүйенің негізіне санының алынуы, адамның саусақтар арқылы санауынан бастау алған деген болжам бар. Ондық санау жүйесінің негізі 2-разрядтың бірлігі - жалпы алғанда, әрбір келесі разрядтың бірлігі алдыңғысынан есе артық болады. Ондық санау жүйесі позициялық (орналасу орнына сәйкес) принцпке негізделген, яғни бір таңба (цифр) орналасқан орнына байланыстаы әр түрлі мәнге ие санды ғана жазу үшін қажет болатын ерекше шартты таңбалар (символдар) жеткілікті. Ондай ерекше таңбалар: цифрлары болды. Цифралары көп үлкен сандарды атау және жадта ұстау қолайлы болуы үшін, бұл сандардың цифрлары оң жақтан солға қарай үш-үштен "кластар" деп аталған топтарға ажыратылады. Әрбір кластың цифрлары аралығында әдетте бір цифр сиятындай бос орын қалдырады. Мысалы, миллион мың санының жазылуы кестеде көрсетілген. "Шахмат саны" бұл сан 18 cекстиллион (триллиард) квинтиллион деп оқылады. — санның атауы гугол. Дереккөздер
Құрғақ айрауық

Құрғақ айрауық немесе Ақбаттауық – астық тұқымдасының айрауық туысына жататын шөптес өсімдік. Таралуы Құрғақ айрауық саздауыт шабандықтарда, орман алаңқайларында, Республиканың барлық жазықтарында және тау етектерінде орын тепкен. Биологиялық сипаттамасы Жапырағы таспа тәрізді, барынша керілген. Масақтары ұсақ, дара гүлді, күрделі жоғарғы гүл щоғырында жиылып қалың сыпырғышқа ұқсайды. Гүлдерінің гүлсерігі болмайды, аталығы үшеу, олардың майысқақ жіпшелері мен төменгі қарай иіліп тұратын тозаңқаптары бар. Жемісі ұсақ, бір ұялы, дәнек. Барлық астық тұқымдасатры сияқты құрғақ айрауық та желдің көмегімен тозаңдалады. Жазда жаппай гүлдей бастағанда, қандай да болсын бір қимыл олар топтасқан шілік тозаңынан жылтыр сарғыш бұлт көтереді. Пайдалануы Шаруашылықта үй жануарлары үшін де, жабайы жануарларға азық ретінде де маңызы зор. Басқа да көптеген маңызды, пайдалы қасиеттері бар. Мықты сабағы тоқыма бұйымдарын жасауда, қағаз дайындауда және жерасты бөлігі халық медицинасында тыныс жолдары мен бүйрек ауруларын емдеуде қолданылады. Сыртқы сілтемелер *
Көкшіл көкшегүл

Көкшіл көкшегүл (Шайтанкелмес ) - Қазақстанда кездесетін көкшегүлдер тұқымдасының екі түрдің бірі. Таралуы Көкшіл көкшегүл шалғында, орман алаңқайларында батпақты жағасында, өзен жағалауларында, орманды далаларда және Алтай тауынан Солтүстік Тянь-Шаньға дейін. Биологиялық сипаттамасы Өте әдемі тамыры жуан көпжылдық өсімдік, жіңішке тамырлары тығыз топтанып орналасқан. Сабағы (кейде бірнешеу болады) тік, іші қуыс, биіктігі 100см. болады. Жапырағы кезектесіп орналасқан, күрделі, бірнеше жұп, ұзын ланцет тәрізді, үшкір жапырақшалардан тұрады. Гүлдері өте ашық, көгілдір, және көк түсті болады. Ақ гүлдері өте сирек кездеседі. Гүлдері үлкен диаметрі 1,5-2см. 5 мүшелі, гүл шоғыры сыпыртқының басында бұтақталған. Тостағаншасы қоңыраудай. Тозаңдану әр түрлі жәндіктердің көмегімен жүреді. Гүлдің түтігі өте қысқа болғандықтан шырын оңай алынады. Гүлдеу мерзімі маусым және шілде, тұқымы тамыз, қыркүйекте пісіп жетіледі. Қауашағы көп тұқымды. Пайдалануы Көкшегүл белгілі дәрілік өсімдік, жерасты бөлігі арнайы жүрек және өкпе ауруларын емдеуге қолданылады. Халықтық медицинада кеңінен қолданылады. Гүлдері, жапырағы және басқа да жер үсті бөлігі, бал беретін, сәндік ретінде, малға жем-шөп ретінде пайдаланылады. Өсімдік тамыр бұтақтарының бөліктерінен кеңейе алады. Жақында ғалымдар көкшегүлдің тағы да бір таңқаларлық қасиетін ашты ол барлық бөліктері құрамында металл хромның болуы. Осы қасиетіне байланысты металдың кен орнын іздеуге, солай-ақ олармен ластанған орындардан тазартуға қолданылады. Дереккөздер
Альменда

Альменда (, al(ge)meinde немісше - "бәрінің меншігі"– орта ғасырдағы Батыс Еуропа елдерінде қауым мүшелерінің жалпы пайдалануында болған жерлер (жайылым, шабындық, орман-тоғай, бос жатқан жер т.б.). Альмендаға жыртылған жерлер енбейді. Олар феодалдардың меншігінде болды. Товарлы-ақшалы қатынастарының дамуына байланысты Альменда көлемі барған сайын азайып, құрыды. Тек кейбір елдерде (Германия, Швейцария, Скандинавия т.б.) Альменданың қалдықтары жаңа дәуірде де сақталды. Қазіргі заманда Альменда ешбір жерде жоқ. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * Альменда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
Контагиозді моллюск

Контагиозді моллюск. Ауру туралы жалпы ақпарат Терінің вирустық ауруы, контагиозді моллюск, ауру адаммен тұрмыстық және дене қарым-қатынасында туындайды. Контагиозді моллюск сипатталатын белгілер – бұл терідегі безеу сияқты бөрткендердің шығуы. Аурудың атауы безеулерді қысқанда дөңгелек пішінді маллюск тәрізді заттан тұратын ақ қою сұйықтықтың шығуынан контагиозді моллюск деп аиалып кеткен. Оны көбінесе ісіктермен және басқа да емдемесе адам өміріне қауіпті болуы мүмкін аурулармен шатастырады. Сондай-ақ инфекция ауру адамдармен ВИЧ-пен бір уақытта жүреді. Сондықтан барлық ауру жұқтырған адамдарға анализ тапсырып, ВИЧ бар-жоқтығына тексеруден өту керек. Инфекцияның негізгі берілу жолы жыныстық қатынас болып табылады. Сонымен бірге бөрткендер жыныстық мүшеде орналасады. Сонымен бірге медициналық тәжірибеде контагиозді моллюскінің тұрмыстық жолмен бірелген жағдайлары белгілі. Балалар көбінесе бассейндерде ауру жұқтырып алады. Контагиозді моллюск лас ойыншықтарда да болуы мүмкін, сондай-ақ қол беріп амандасқанда да жұғуы мүмкін. Контагиозді моллюск тек адамда ғана болады, себебі оның қоздырғышы Molluscipoxvirus патогенді вирус болып табылады. Вирус ошақтары бүкіл әлем бойынша тіркелген, оның таралуына географиялық фактор әсер етпейді. Вирусты жұқтырып алу өте оңай. Инфекциямен күресудің қиындығы оның құрамында ДНК болуымен сипатталады. Сондықтан қазіргі заманғы медицина одан түбегейлі құтылу мүмкіндігін бере алмайды. Бұл ауру созылмалы болып табылады. Алайда қиын жағдайларды болдырмауға болады, ол үшін тұрақты терапия мен дәрігер маманның тұрақты бақылауында болу қажет. Ауру белгілерімен күрестің негізгі әдістері ағзаны жалпы имммунитетін жоғарылату болып табылады. Иммунитет төмендеген жағдайда ауру белгілері пайда болады. Адам денсаулығы жалпы нашарлағанда, сондай-ақ қоршаған ортаның, яғни экологияның кері әсері болғанда аурудың клиникалық көріністері байқалады. Ересек адамдарда аталған ауру негізінен жыныстық қатынас арқылы жұғатындықтан, оларда ең алдымен, жыныс мүшелері, сондай-ақ саны, іштің төменгі жағы зақымданады. Балаларда бөрткендер денесінің кез келген жеріне шығуы мүмкін. Көп жағдайда бөрткендер екі-үш айдан кейін кетіп қалады. Сондай-ақ олар теріде көп уақыт сақталуы мүмкін. Сол кезде дерматовенеролог дәрігер мен тиімді терапия науқас адамға өте қажет болады.
Петр Павлович Гавриленко

Петр Павлович Гавриленко — суретші. 1928 жылы Шығыс Қазақстан облысы Бұқтырма ауданы Гусиное селосында туған. Арнайы суретшілік білімі жоқ, живописьші. 1946 жылы Семей өзен флоты училищесін бітірген, одан кейін Жоғарғы Ертіс өзен пароходствосында жұмысқа тұрады. Кемелерде рулевойдан бастап, капитанға дейін қызмет етеді де, пароходство басқармасына орналасады. 1967 жылы әуесқой суретшілер көрмесімен танысады. Кейінірек жергілікті кәсіпқой суретшілер Н.Яковлев, М.М.Беляев, В.И.Третьяковпен бірлесіп этюдтарға шығады. 1968 жылдан бастап П.Гавриленко қалалық, облыстық көрмелерге қатысады. Ленинградта, Ригада, Мурманскіде, Архангельскіде өткізілген теңіз және өзен флоты әуесқой суретшілері байқауының лауреаты, және дипломанты. Гавриленко пейзаж жанрында басымырақ еңбектенеді. Ақынжанды суретшіге табиғаттың құбылмалы райы, кейбір қайталанбас сәттері қатты әсер етеді. Лириктік көзқарас күнделікті тірліктің өзінен ерекше күйді ұғынуға мүмкіндік береді. «Күзгі қауырт шақ» — картинасына сюжетті күздің бір әдемі қоңырқай күндерінде күтпеген жерден Семейдің шет жағындағы Контрольный поселкасында кездестірген. Суретші үлкен қаладан ауыл өмірінің «кішкентай әлемін» ашқандай болады. Күз айындағы қауырт шақты, ауыл өміріін асықпай әңгімелейді. Суретте бақшадан өнім жинап жүрген әйелдер, күзгі мол өнім, үлкендердің жұмысын бақылап жүрген балалар, дән шоқып жүрген тауықтар, түрлі-түсті ауыл үйлері. Жұмсақ алтын түстес бояулар полотноның көңіл күйін аша түскен. Пейзаж адамдардың күнделікті еңбек жырымен рухтанған. Адамдар тұрмысы мен табиғаттың мәңгілік әлемі ынтымақ пен үйлесім тапқан.
Саяқ соналар

Қоректенуі мен өмір сүруі Саяқ соналардың тұтас аналықтары өз дернәсілдерін нағыз “тірі сүрмен”-қимылсыз жәндіктермен,олардың балаңқұрттарымен немесе өрмекшілермен қоректендіреді.Алып сколия Еуропа мен Орта Азияны мекендейді,сол сияқты Кавказ тауында ұшырасады.Бұл 4,5 см-ге жететін өте ірі және қара реңді сона.Денесін ашық сары таңбалар қаптаған.Қорқынышты түріне қарамастан,ол басқыншы емес,өйткені улы бізгегі оған ұясын қорғау үшін қажет.Сколия аналықтары олжасын іздеп жер бетімен жүгіріп жүреді.Негізінен сона топырақта,орман шымында немесе шірік томарда өмір сүретін мүйізше қоңыздың немесе бұғы-қоңыздың дернәсілдерін азық етеді.Олжасын тапқан бойда сколия мүлтіксіз дәлдікпен оның құрсақ жүйке жүйесін бізгекпен шаншып алады.Бұл ине олжасын өлтірмейді,жай жансыздандырады.Оның қимылсыз қалғанына көзі жеткен соң,сона денесіне бір жұмыртқа салады.Одан шыққан жатыпішер дернәсіл өз қожасының жабынын кеміріп,оның тіндерімен қоректене бастайды.Алдымен ол дәмсіз әрі маңызсыз мүшелерінен (бұлшықет,майлы дене,ішек) дәм татады,”тәттіге” жүйке және қан тамырлары жүйесін сақтап қояды.Нәтижесінде жансызданған олжа соңғы сәтке дейін тірі қалпында қалады,ал дернәсіл жаңа тіндерді тағам етеді.]] Кейбір саяқ соналар алдымен ін қазады,содан кейін осында жансызданған жұлдызқұрттарды,шегірткелерді,көбелектерді тасып әкеледі.Сона олжасын ауамен жеткізеді немесе мұртынан тартып жермен сүйреді. Тұқымдасы Саяқ жол соналары-індерін жақсы тегістелген топыраққа-соқпаққа,үлкен жолдардың ортасына салатын болғандықтан осылай аталған.Бұл соналардың бірқатары өрмекшілердің белгілі бір түрлерін олжалауға мамандалады.Мәселен,жол соналары қасқыр-өрмекшілерді аулайды,мамық соналар уы адамдар мен үй жануарлары үшін өте қауіпті қарақұрттардың ізіне түссе,каликургтер ірі бүйілерге жаудай тиеді.ал Оңтүстік Америкада тіпті алып сабалақ құсжегіш-өрмекшілермен айқасатын соналар тіршілік етеді.Мұндай соналардың бізгегі өте жақсы жетілген,және олар ақылға сыймас дәлдікпен шаншиды.Олардың жүгін жеңілдететін бір нәрсе,өрмекшінің барлық қозғалысын кеудесінде орналасқан біртұтас жүйесі басқарады.Шешуші соққы жұмсамай тұрып,сона бізгегін өрмекшінің ауыз қуысына пісіп алады,өйткені оның улы хилецерін залалсыздандыру қажет.Олжасын қимылсыз қалдырып,сона жақыннан жайлы орын іздейді және ін қазуға бел байлайды.Уақыт өткен сайын ол өз жұмысын тоқтатып,олжаның орнында жатқандығын тексеріп қарайды.Содан кейін ол тірі,бірақ жансызданып қалған өрмекшіні інге жеткізіп,оған жұмыртқасын енгізеді,кіріс тесігін мұқият жауып,жоғарыдан тастарды,қылқандарды,қабық қиқымдарын тастайды. Scoliidae түрлері *Sсolia m. maculata Dr. **S. hirta Schr. *S. q. quadripunctata F. **S. d. dejeani v.d. Lind. Scoliidae тұқымдастары *Proscoliinae **o Proscolia Rasnitsyn, 1977 **Scoliinae *o Campsomeriella Betrem, 1941 **o Colpa Dufour, 1841 **o Dasyscolia Bradley, 1951 **o Micromeriella Betrem, 1972 *o Megascolia Betrem, 1928 *o Scolia Fabricius 1775 Сыртқы сілтемелер **http://www.apus.ru/site.xp/049050057056049.html Дерек көздер *Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.
Альтинг

Альтинг - Исландия парламенті. 4 жылға сайланады. Алғашқы рет 930 ж. Тингвадлаватн көлінің солтүстік жағасындағы Þingvellir деген жерде жиналған. Бастапқы кезде 2-3 жылда бір жиналатын. Исландияның әр ер азаматы Альтингта өз пікірін айтуға құқығы бар тұғын. 1000 ж. альтингқа қатысқан көпшілік христиандық дін қабылдауға дауыс берген. 1798 жылға дейін саяси өмірінің орталығы болды. 1800 ж. Дания үкіметі Альтингті жойды (Исландия 14 ғ-дың аяғынан былай Данияның қол астында болды). 1843 жылдан бері Альтинг қайта шақырылатын болып, бірте-бірте буржуазиялық парламентке айналды. 1920 ж. конституция бойынша Альтингке заң шығару және үкіметтің қызметіне бақылау жасау билігі берілді. Қазіргі заманда (1991 жылдан бері) Альтинг - 6 сайлаулық аймақтан 63 депутат сайланған бір палаталық парламент. 2009 жылдан бері альтинг төрағасы — Эйнар Кристин Гудфинсон (Тәуелсіздік партиясынан депутат). Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Алюминийлеу

Алюминийлеу (Al&nbsp;— алюминий)&nbsp; немесе Алитирлеу — атмосфералық коррозияға және 1100°С-тағы температурада тотыққа төзімділігін арттыру үшін болаттан жасалған деталь беттерін алюминиймен қанықтандыру. Көбіне ыдысқа беріа қорытпалар мен аз көміртегі аустенитті болаттан жасалған детальдарды аллюминийлейді. Алюминийлеу процесі құрамында 50 % Al немесе ферроалюмий, 49 % Al2O3 и 1 % NH4CI немесе 99 % ферроалюмий және 1 % NH4CI қоспасы бар ортада жүреді. Бұйымды 8 сағат бойы 1000 °C температурада қыздырса, қалыңдығы 0,4-0,5 мм алюминиймен қаныққан қабат пайда болады. Алюминийлеу металдандыру (алюминий ұнтағымен), детальды алюминий сырмен бояу және 700-800°С температурада балқыған алюминийге малу жолымен де жүргізіледі. Қолданылуы Алюминийлеу автомобильдік двигателінің клапандарын, газ турбинасының қалақшаларын және пеш арматурасы, бу қыздырғы детальдарын өңдеуге қолданылады.. Дереккөздер
Ақжағал шөжешымшық

Ақжағал Шөжешымшық - томпыштан денесі ірірек (13-15г), дегенмен сырттай көрінісі шөжешымшық типтес құс. Оны Н.А Северцов томпыштың түршесі ретінде бекер сипаттамаса керек. Солтүстік Тәңіртау және Жоңғар Алатауының қылқанды ормандарында қоныстанады, солардың эндемигі , яғни тек қана сол жерде кездеседі. Қимылы қыраубас шөжешымшыққа ұқсастау, алайда ұсақтау томпыштармен салыстырғанда қимылы баяу болып келеді.Шақырау белгісі - шөжешымшықтардың туыс тармағына типтес: "цицици" , сондай-ақ әрбір буынға екпін түсіретін өзіне тән "әжи-жи-жи" деген де дыбысы бар. Әуені- шыршалы орманнан едәуір қашықтыққа естілетін және мөлшерлес орындалатын сыңғарлаған "тиу-тиу-тиу" деген дыбыс. Алайда басқа шымшықтармен салыстырғанда өте аз-сирек және қысқарақ сайрайды. Ұяларын шыршалардың биік түбірінен , кейде өсіп тұрған шырша діңінен құстың өзі қуыс қашап орналастырады. Сонымен бірге ағаш түбірінен қуыс қашауға 20 күндей жұмсалады. Қуысты аталығы мен аналығы қашайды, ұяға қажетті материалдарды да екеуі бірлесіп тасиды, тек қана ұяға төсейтін мамықты аналығы жалғыз тасып жеткізеді. Қуыс даяр болғанда ұяны 6-7 күнде салады, алайда ішкі қуысы үлкен шымшыққа арналған. Бірінші балапанның жұмыртқадан жарып шығуына дейін 17-19 тәулік өтеді. Балапандарды бастапқыда аналық қоректендіреді, ал бұдан соң аталық және аналық 130-дан 400-ге дейін жем үлесін тасиды. Жем үлесі бунақденелілерден құралады. Шөжешымшықтар қыркүйектен бастап қыс бойы немесе қыстың көп бөлігінде негізгі қорегін құрайтын шырша тұқымдарымен қоректенуге көшеді. Дереккөздер * Қазақстан жануарлары сериясы : Құстар. энциклопедия, Атамұра 2010ж. Сыртқы сілтемелер * http://www.birds.kz/
Тәбәрік

Тәбәрік — жасы жүзге келіп немесе жүзге жақындап өлген қарттардың тірі кездерінде тұтынған заттарын бөлісу. Ол бізге де жұғысты болсын немесе біз де сондай жасқа жете берейік, деген тілекті білдіреді. Ондай үлкен кісілердің өмірлерінде тұтынған заттарын өзара бөлісіп алады. Тәбәрікке әжелердің жиған зергерлік бұйымдары, киген киімдері, сандығына салып сақтаған заттары, қарт аталардың қамшылары, ер-тоқымдары, бас киімдері мен киген киімдері және жеке тұтынған заттары жатады. Тәбәрік тарату - қазақ халқында да ертеден келе жатқан дәстүрлі ғұрыптық жоралғыларының бірі. Жасы ұлғайып, о дүниелік болған қарт адамдардың жеке бұйымдарын бала-шағасы өзара бөлісіп алып, қалғанын жақын ағайын-туыстарына тәбәрік түрінде үлестіріп отырған. Дереккөздер