kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Зейнетақы қоры

Зейнетақы Қоры – зейнетақы төлеуге арналған мақсатты қор. Зейнетақы қоры қаражаты салымшылардың міндетті және ерікті зейнетақы жарналары, жұмыс берушілердің, жеке еңбек қызметімен айналысушы азаматтардың міндетті сақтандыру жарналары есебінен құралады. Зейнетақы қоры мынадай арнаулы міндеттерді атқарады: : сақтандыру жарналарын жинайды; қызметкерлер мен басқа да азаматтардың жұмыста жарақат алып зақымдануы салдарынан немесе кәсіптік сырқатқа ұшырауы салдарынан болған мүгедектік бойынша немесе асыраушысынан айрылуына байланысты мемлекеттік зейнетақы есептеу үшін олардың денсаулығына зиян келтірілгеніне кінәлі жұмыс берушілер мен азаматтардан ақша өндіріп алады; : қор қаражатын капиталға айналдырады, сондай-ақ, оған ерікті жарна тартады; : салық органдарының қатысуымен қорға міндетті сақтандыру жарналарының уақытылы және толық түсуін бақылайды; : сақтандыру жарналары бойынша барлық санаттағы төлемшілердің мемлекеттік деректер қорын ұйымдастырады; : қор құзыретіне қатысты мәселелер бойынша үкіметаралық ынтымақтастықты жолға қояды. Зейнетақы қорының қаражаты: : жұмыс берушілердің сақтандыру жарналарынан; : жеке еңбек қызметімен айналысушы азаматтардың сақтандыру жарналарынан; : әскери қызметшілерге және зейнетақы төлеу жөнінен оларға теңестірілген азаматтарға, мемлекеттік зейнетақы мен жәрдемақы төлеуге, олардың отбасыларына әлеуметтік зейнетақы төлеуге, балаларға, жалғызілікті аналарға жәрдемақы төлеуге, Семей ядролық сынақ полигонындағы сынақтардан зардап шеккендерге, экологиялық апат аймақтарындағы азаматтарға берілетін жеңілдіктерге, т.б. арналып, елдің республикалық бюджетінен бөлінген қаражаттан; : ерікті жарналардан құралады. “Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы” Заңға сәйкес елде міндетті және ерікті зейнетақы жарналарын жинау міндеті жүктелген жинақтаушы Зейнетақы қорылары құрылды. Олар өз кезегінде мемлекеттік жинақтаушы Зейнетақы қорылары мен мемлекттік емес жинақтаушы Зейнетақы қорыларына ажыратылды. 2001 жылы аяғында елімізде 16 жинақтаушы Зейнетақы қоры тіркелді. Олардың қаражаты 182,4 млрд. теңге болды. Сонымен қатар заңды тұлғалар мен жеке тұлғалардың ерікті зейнетақы жарналарын тарту қызметін жүзеге асыруға және қосымша зейнетақы төлеуге құзыретті жабық акционерлік қоғам тұрпатындағы мемлекеттік емес ерікті Зейнетақы қорылары да құрылып, жұмыс істей бастады. Дереккөздер ar:صندوق التقاعد bg:Пенсионен фонд cs:Penzijní fond en:Pension fund et:Pensionifond hu:Nyugdíjpénztár id:Dana pensiun lt:Pensijų fondas mr:पेन्शन फंड nl:Pensioenfonds pt:Fundo de pensão ru:Пенсионный фонд sh:Penzijski fond uk:Пенсійний фонд
Густав Зелинский

Зелинский Густав (1809—1881) – поляк ақыны. Варшава университетін бітірген. 1830 – 31 жылдары поляк халқының азаттық көтерілісіне қатысқан. Саяси көзқарасы үшін 1834 жылы Сібірге, Тобыл қаласына жер аударылды. 8 жыл Батыс Сібір әкімшілік органдарында қызмет атқарды. Қазақстанда бірнеше жыл тұрып, 1842 жылы туған жеріне оралды. Зеленский – “Дала” (1842), “Қырғыз” (1842), “Антар”, “Жанкешті” аталатын романтикалық поэмалардың авторы. “Дала” поэмасында қазақ халқының тіршілігін бейнелеп, олардың өміріндегі көкейкесті мәселелерді қозғады. 19 ғ-дың 1-жартысындағы қазақ халқының өмірін, тұрмыс-тіршілігін зерттеп, шынайы суреттеген “Қырғыз” поэмасы 1910 жылы Томскіде Г.Гребенщиковтің аударуында орыс тілінде басылып шықты. Кейін бұл поэма шет ел тілдеріне аударылды. Зелинскийдің шығармаларына арналған қазақ әдебиетшілерінің көптеген мақалалары бар. “Дала” мен “Қырғыз” поэмаларын Тайыр Жароков пен Ә.Ахметов қазақ тіліне аударып, жеке кітап етіп жариялады (1964). Дереккөздер
Корнелий Люцианович Зелинский

Зелинский Корнелий Люцианович(18.1.1896, Ресей, Мәскеу – 25.2.1970, сонда) – орыс ғалымы, әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы (1964). Мәскеу университетін бітірген (1918). Кеңес Одағы құрамындағы халықтар әдебиеті және шет ел әдебиеті туралы көптеген зерттеу еңбектер жазған. Қазақ халқының ұлы ақыны Жамбыл Жабаев туралы монография жазып, оның шығармалары әлем халықтарына танытуға елеулі үлес қосты. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдермен марапатталған. Шығармалары Поэзия как смысл, М., 1929; Джамбул, М., 1955; Октябрь и национальные литературы, М., 1967. Өлеңдер кітабы (1928-1931), Ескі үйдің құпиясы (1928), Танктің командирі (1937), Екі кеменің ертегісі (1952), Құмарлық тілек (1952) романы, "Капитан Лудовтың бүркіттері" циклі: Көк және қара (1960-1962), Мұхитта (1953-1956), Ауыр шайқастаға қоңыраулар (1959), Теңіз әңгімелері (1964), Теңіз, кеме және сіз (1972). Дереккөздер
Земарх

Земарх – 568 – 569 жылы түркі қағаны Істемиге барған Византия елшісі. Елшілікті Византия императоры Юстин ІІ жіберді. Земарх елшілігі Византия мен Батыс Түрік қағанаты арасында тікелей сауда қатынасын орнатуды көздеуден туды. Шығыс Түркістандағы Текес өзен алабындағы Истеми қағанның ордасына жету үшін елшілік Кавказды, Еділді, Жайықты, Каспий теңізінің солтүстік жағалауы маңын, Хорезмді, Сырдарияның бойын басып өткен. Ол Тараз қаласында жергілікті билеушінің қабылдауында болған. Елшіліктің мақсаты парсыларға қарсы Түрік қағанатымен әскери одақ құру болды. Земарх елшілігі 568 ж. Түрік қағанатының елшісі Маниахқа еріп, Кавказды, Каспий теңізін айналып өтіп, Хорезм, онан соғдылар жері арқылы Сырдарияға келіп жетті. Түрік қағанатының батыс өңірлерінің билеушісі (жағбуы) Істемінің (Истеми, Естеми, Менандр жазбасында Дизавул) қабылдауында болар алдында Византия елшілері жанып тұрған екі отты айналып өтіп, тазару ырымын жасайды. Түрік қағанатының билеушісі Мұқан қаған елшілерді өзінің байлығымен және тазалығымен таң қалдырған үлкен киіз үйлерде қабылдайды. Қағанмен кездесу кезінде екі мемлекеттің тікелей сауда-саттық жасауы, әрі Сасани әулеті мемлекетіне (парсыларға) қарсы әскери одақ құру мәселелері кеңінен әңгіме болды. Кездесуден кейін Земарх Істемі жабғумен бірге парсыларға қарсы жорыққа аттанды. Олар жолда, Талас өзені бойында Сасани әулеті билеген парсы елшілерін кездестірді, бірақ Істемі парсы елшілеріне ешқандай көңіл аудармайды. Парсылармен дипломатиялық қатынастарын үзіп, Түрік қағанатымен достық байланыс орнатқан Земарх елшілігі өз мақсатын толық орындап, келген іздерімен елдеріне қайтты. Константинопольге келгеннен кейін Земарх өзінің Түрік қағанаты билеушілерімен жүргізген келіссөздері жөнінде императордың алдында кең түрде есеп береді. Осы елшіліктің жазбаларында бірқатар қызықты деректер келтіріледі. Ол Ордаға жеткеннен кейін елшілердің от-алау арасынан өтіп, «жын-сайтаннан» тазалануға тиісті болғанын айтады. Орда салтанатын сипаттай келіп, ондағы жібек шатыр, күміс ыдыстарға толы арбалар, дөңгелекті алтын тақ – бәрі-бәрі түркі билеушісінің құдыретін білдіретінін жазады. Сондай-ақ, ол Шу мен Талас өңіріндегі қалалардың жиі орналасқанын да атап көрсеткен. Дереккөздер
Зембіл

Зембіл — екі кісінің әр алуан заттарды қолмен көтеріп тасымалдауына арналған құрал. Ағаштан, кейде екі жақтауының арасына жұқа қаңылтыр шегелеп те жасайды. Сондай-ақ, Зембілдің екі жақтауына берік жұмыр ағаш салып, арасын өрімталмен тоқып та жасаған түрі болады. Дереккөздер
Зенков Андрей Павлович

Андрей Павлович Зенков(1.12.1863, Ресей, Түмен қаласы – 1.8.1936, Қазақстан, Алматы) – сәулетші, құрылыс инженері. Санкт-Петербургтегі Николаев инжинериялық академиясын (қазіргі Санкт-Петербург архитектура-құрылыс университеті) бітірген (1893). 1898 жылы Қазақстанға қоныс аударып, Верный қаласына (қазіргі Алматы) қоныстанған. 1907 – 17 жылдары Жетісу облысы инжинерия басқармада жұмыс істеді. Жер сілкінісіне төтеп беретін ағаш үйлер салумен, жер сілкінісіне төзімді құрылыстар жобасын жасаумен шұғылданды. Зенковтың жобасымен салынған үйлер: Верный әйелдер гимназиясы (1904 жылы, қазіргі Алматы мемлекеттік университетінің көркемсурет-графика факультетінің корпусы), Кафедральдық собор (1907), Верный әскери мәжіліс үйі (1908 жылы, қазіргі Қазақ халық музыкалық аспаптар музейі), Верный сауда үйі (1912 жылы, қазіргі “Қызыл таң” мата үйі), т.б. Кеңес өкіметі жылдары Зенков Алматыны қайта салуға қатысты. 1927 жылдан губерниялық инженер, одан кейін Қазақстанның Халық комиссарлары кеңесі жанындағы Құрылысқа бақылау жасау басқармасының бастығы болды. Ресей мен Түркістанның бірсыпыра ғылыми қоғамдары мен қоғамдық ұйымдарына мүше болды, баспасөз бетінде тарихи және этнографиялық материалдар жариялады. Дереккөздер
Зеңгі Баба

Зеңгі Баба– қазақ халқының мифологиялық сеніміндегі төрт түлік малдың бірі – сиырдың пірі. Халық нанымында малдың әр түлігінің өз тәңірісі, иесі болады деп есептелген. Соның ішінде сиыр малының тәңірісі, қамқоршысы Зеңгі баба деп түсінген. Соған сиынып, малының аман-сау өсіп, көбеюін тілеген. Зеңгі Атаның туған жылы белгісіз. Бірақ ол жайлы айтылған деректерге қарағанда оның 12-ғасырдың соңы мен 13-ғасырдың басында өмір сүрген деп жорамал жасауға негіз бар. Зеңгінің түрік-ислам дүниесінде исламды уағыздаушы данышпан ойшылдың бірі болған. Зеңгі Баба (Айхожа) жас кезінде әкесі Ташхожадан тәлім-тәрбие алады. Әкесінің білімінен кейін Қожа Ахмет Яссауидің шәкірті Сүлеймен Хакім Ата Бақырғанидың тәрбиесінде болып, Яссауи ілімінің мағрифатын, тарихатын, шариғатын, ақихатын үйреніп Аллаға жақындасудың қиын да азапты жолдарынан өтеді. Зеңгінің түп нәсілі араб болғандықтан денесі қара, сүйегі ірі болған екен. Хакім Атадан терең білім алып данышпандық пен керемет көрсету дәрежесін меңгергеннен кейін ол отаны - Шаш ұлаятына келіп халықты ілімге, әдептілікке тәрбиелеуге кіріседі. Көптеген аты танымал ойшыл шәкірттер тәрбиелейді. Зеңгі Атаның көрінісі қарапайым, дәруіш секілді болып, адамдардың сиырын бағып, падашылық етіп, ғаріптік өмір кешіреді. Зеңгінің күнделікті өмірі сахарада пада бағумен өткендіктен ол намазды да қыр-адырларда оқитын болған. Намаздан кейін зікір айтумен шұғылданған екен. Сол кезде сиырлар жайылуын тоқтатып тұратын болған. Өзбекше айырым басылымдарда хикая етуге қарағанда Шаш ұлаятынан шыққан ұлы машайық Зеңгі Атаға жергілікті халық үлкен құрмет көрсетіп - Зеңгі Баба деп атаған екен. Зеңгінің көптеген мүридтері, мухлистері (ықыластантанушылары) және шәкірттері болған. Олардың ішінде төртеуі - Ұзын Хасан ата, Сайид ата, Садр ата (садриддин) және Бадр ата (Бадриддин) атақты машайықтар дәрежесіне жетеді. Зеңгі 1258 жылы өмірден өтеді. Ташкентке жақын жердегі Зеңгі Ата қыстағына жерленеді. Жұбайы Әмбар бибінің қабірі де осы жерде. Бұл орын тек Ташкент уалияты емес, бүтін Мауараннахр және Хорасандағы, Тұран өлкесінің түркі халқының қасиетті мекені болып саналады. Рубаяттарда айтылғанына қарағанда Зеңгі Ата кесенесін Әмір Темір салдырып, оған құлыптасты 1420 жылы Мырза Ұлықбек орнатады. Құлпытаста : "Әркім өз үйінде дәрет алып, менің үйімде зиярат қылса, ол адамды құрметтеп қастерлеуге лайықты" деген жазу жазылған. Кесенені түнде қара өгіз келіп құлатып кете береді. Әмір Темірдің түсіне Зеңгі Ата кіріп: "Менің пірім Қожа Ахмет Яссауидің басына кесене тұрғыз" дейді. Содан барып Ясауидың басына кесене тұрғызылған, содан соң барып Зеңгі бабаға кесене салыныпты дейді аңыз. Зеңгі баба мен Әмбар бибіден туған Айша бибі туралы да аңыз-хикаялар жетерлік. Дереккөздер
Зере

Зере (1785-1873) – Өскенбай бидің бәйбішесі, Құнанбай қажының анасы, Абайдың ұлы шешесі. Өмірбаяны Зеренің азан шақырып қойған аты – Тоқбала. Әкесі Бектемір Найман ішінде Матайдың руының Қойгел атасынан шыққан сыйлы адам. Бектемірдің Тоқбала есімді қызы, Жанәлі есімді ұлы болған. Жанәлінің ұрпағы – Иранғали мен Қабікен Оңғарбаевтар бүгінде Семей қаласында тұрады. Өскенбай би 5 әйелінен 10 бала сүйген. 3ереден - Құттымұхамбет (жастай қайтыс болған), Құнанбай, Тайбала туған. 3ерені Ырғызбай тұқымдары, барша ауыл адамдары «Кәрі әже» деп атапты. Қартайған шағында құлағы естімей қалған 3ере немерелеріне дұға оқытып, үшкіртеді екен. Ал Абай өлеңмен оқып Зере әжесін үшкіретін болыпты. 3ере немерелері ішінде Ибраһимді алабөтен жақсы көрген. Абайды қойнына алып жатқызып, еркелете-еркіндете өсірген, ақылды, зейінді, жұмсақ мінезді, мейірімді 3ере немересіне Абай деген аяулы ат қойса, туған анасы мен кіші шешесі Ибраһимді – Телғара деп атаған. Ізгі жұректі, үлкенге қамқор, кішіге пана бола білген 3ере әже Абай өміріне, ақындығына игі әсерін тигізеді. Бұл туралы М. Әуeзовтың «Абай жолы» роман-эпопеясында шынайы суреттелген. 3ере 1873 жылы баласы Құнанбайдың ұйғаруымен Жидебай қыстауының қасына жерленген. Абай ауданының азаматтары 1986 жылы қабір айналасын қайтадан жөнге келтіріп, ана бейітінің басына Шығыс үлгісімен алты қырлы мавзолей орнатқан. Дереккөздер
Зеректік

Зеректік – адамның өзінің маңындағы нәрселер мен құбылыстарды танып білудегі сезімталдығын, ақыл-ойының ұшқырлығын, ойлау әрекеттерінің оралымдылығын білдіретін даралық қасиеті. Зеректі адамның психикалық әрекетіндегі түйсіну, қабылдау, сезіну, ойлау, талдау мен біріктіру, нақтылау мен абстракциялау, салыстыру мен пайымдау сияқты амал-тәсілдермен тығыз байланысты. Сондай-ақ, зеректік жеке адамның жоғары жүйке қызметінің ерекшеліктеріне, темпераментіне, мінез-құлқы мен қабілеттілік деңгейіне де қатысты. ::Ұғымталдық, зейінділік пен пайымдылық зеректіктің мәнді, тұрақты белгі-сипаттары. «Дулат Абайдың ұғымтал зеректігіне шын сүйінді (Әуезов)». Адамның саналы әрекетіндегі З. қасиеті психикалық процестердегі түйсіну мен қабылдау, сезім, ойлау әрекеттері болып саналатын талдау мен біріктіру, нақтылау мен абстракциялау, салыстыру мен пайымдаусияқты амал-тәсілдермен өзара тығыз байланысты түрде дамып отыратын жан жүйесінің процестері. З. – адамның өзінің маңындағы нәрселер мен құбылыстарды танып білуіндегі сезімталдығын, ақыл-ойының ұшқырлығын, ойлау әрекеттерінің оралымдығын білдіретін даралық қасиеті. З. жоғары жүйке қызметінің типтері мен олардың әсерлену ерекшеліктерін көрсететін темперамент типтеріне, мінез-құлқы мен қабілеттілік ерекшеліктеріне тәуелді болып отыратындығы психологияда ғылыми тұрғыдан шындығы айқындалған жайттар. З. қазақ халқының ғасырлар бойы даму тарихында сан алуан құбылыстар мен жеке адамдардың өмірінен айқын көрініс беріп отырған. Халқымызға атақ-даңқы мен ақыл-ойы танымал болып, Жиренше шешен мен Қарашаш, Тазша бала мен Алдаркөсе, Қожанасырдың ақыл-ойы мен зеректігі әрбір істің түйінін шешуде айқын көрініс беріп отыратын халық бұқарасына өнеге берелік істер. З.-тің көрінісі Ы.Алтынсариннің «Асан мен Үсен» атты әңгімесінен де айқын байқалады. Халқымыз ақыл-ой мен саналықтың қасиеті з-ті жоғары бағалап, ондай кейіпкерлерді үлгі-өнеге тұтқан. З.- (зейінділік, түсініктілік, ұққыштық, ұғымдылық, ұғымталдық) әсер етуші нәрселер мен құбылыстарды сезім мүшелері мен ақыл-ой арқылы тез қабылдап, олардың мән-мағынасын жете түсіну қабілеті. Дереккөздер
Зерен

Зерен– ағаштан жасалған сәнді, түбі шұңғыл ыдыс. Оны жасау үшін ағаш діңінің түп жағына тақау тұсында болатын безді діңге зақым келтірмей кесіп алады. Жасалатын зереннің үлкен-кішілігі бездің көлеміне байланысты. Мұндай без қайың ағаштарында көбірек кездеседі. Табиғи өрнегі де мол болады. Зереннің қазақ халқының дәстүрлі тұрмысындағы орны ерекше. Безден шабылып жасалған Зеренге оның табиғи қалпына орай оюлар ойған, ернеуіне, бүйіріне, түбіне күмістен өрнектер салған. Зеренді, көбінесе, қымыз құюға пайдаланады. Дереккөздер
Зернук

Зернук, Оксус, Весидж – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген, Қазақстанда I-XV ғасырлар аралығында болған қала. Орналасқан жері Түркістан облысы, Отырар ауданы, Маяқұм ауылынан солүстікке қарай 9,5 км жерде, Ақжар шатқалында. Зерттелуі Алғаш рет қалашық 1900 жылы зерттелді, Н. Рудневаның Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының А. Н. Бернштамның басшылығымен зерттеу 1947 жылы жалғасты. Одан әрі 1975 жылы К. А. Ақышев пен К. М. Байпақовтың басшылығымен Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы археологиялық жұмыстардың айтарлықтай көлемін атқарды. Қалашық сипаты Қазіргі кезде қалашық екі қабатты төбе болып келеді. Цитаделі қазіргі күні алдымызда биіктігі 1,35 м болатын төбе ретінде тұрады, жақтарының өлшемдері: солүстік-шығысы - 90 м, солтүстік-батысы - 75 м, оңтүстік-шығысы - 180 м және оңтүстік-батысы - 150 м. Шахристан өлшемі 165x200x150x195 м. Шахристанның төбесінің биіктігі 3-5 м. Шахристанның периметрі бойынша мұнаралармен қабырғамен қоршалғаны көрініп тұр, өйткені аумақта бір жарым метрлік төбелер түріндегі күзет мұнараларының қалдықтары табылды. Қалашық айналасында ор қазылған. Қалашықтың ішіне шығыс және оңтүстік-батыс қабырғаларында орналасқан екі кіру жолы бар. Оңтүстіктен және батыстан орталық қаланың қираған жұртының аумағы бойынша магистральды канал арнасы орналасқан рабадандар жанасады. Рабадтың жалпы ауданы 20 га. Бүгінгі таңда көптеген мамандар Оксус қалашығы ортағасырлық Весиджем - Орта Азияның әйгілі ортағасырлық қалаларының бірі және аты аңызға айналған философ Әбу Насыр әл-Фарабидің туған жерінің қаласымен теңестіріледі. Ортағасырлық кезеңде қала Зернук деген атқа ие болған. Зернук қаласының атауы алғаш рет армян патшасы Гетумның XIII ғасырдың ортасында Қарақорымдағы Мөңке хан сарайына келген елшілігі туралы жолжазбаларында хатқа түскен (Гетум елшілігі). Әбу Абдаллах Хорезмидің жазбаларына қарағанда, “Зернук” — сол заманғы су көтеретін шығырлардың бір атауы. Қала орнында жүргізілген зерттеулер мұнда дамыған шығырлы егіншілік жүйесінің, бірнеше шығыр шұңқырларының болғанын анықтады. Осыған қарағанда Хорезми пікірлері талас тудырмайды. Қала мен оның айналасындағы кішірек қоныстар суды 7 км жердегі Ақарық каналынан алған. Дереккөздер
Зертас

Зертас, глазурь ( – шыны) – керамикаға қалыңдығы 0,15 – 0,30 мм-дей етіп жағылған шыны тектес зат (жабын). Зертас керамикалық бұйымдарды кірден, қышқыл және сілті әсерінен сақтайды, су өткізбейтін қасиет, архитектуралық-көркемдік сұранысқа сәйкес әдемілік береді. Зертас мөлдір, күңгірт, бояулы, бояусыз болып ажыратылады. Дереккөздер
Зийа Әл-Құлұб

Зийа Әл-Құлұб (араб. KҒ¦љ¦ABөѓ) – Мұхаммед Аваз Самарқандидің 17 ғасырдың бас кезінде парсы тілінде жазған шығармасы. Шейх Қожа Исхақтың өмірі жайлы автор жеке өзінің білетіндеріне, шейһтың жақын достары мен жолын қуушылардың айтуына сүйеніп жазған. «Зийа Әл-Құлұб» – қазақ халқының саяси тарихын суреттейтін құнды шығарма. Әсіресе, 16 ғасырдың 90-жылдарында қазақ ханы Тәуекелдің Бұхараға жасаған жорығы жайлы деректер мол. «Зийа Әл-Құлұб» 16 ғасырда қазақ ақсүйектері арасында ислам дінінің таралуы жайында да бірқатар мағлұматтар келтірілген. Дереккөздер
Александр Александрович Ручьёв

Ручьёв Александр Александрович(13.3.1899, Псков – 29.4.1970, Мәскеу) – композитор. * 1929 - Санкт-Петербург консерваториясын бітірген. * 1932 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1940 жылға дейін Алматыда тұрды. М.Әуезовтің либреттосы бойынша “Бекет” операсын, жеке дауыс пен фортепьяноға арнап әндер (“Ахау, бикем, жар-жар”, “Секіртпелі семсем”, “Жиырма бес”, т.б.) жазды, қазақтың халық әндерін хорға лайықтап нотаға түсірді. 4 бөлімді “Жаңарған Қазақстан” атты симфонияның авторы. 1942 – 44 жылы Таулы Алтай облысы ұлттық театрының музыкалық бөлімін басқарды. 1944 жылдан ғұмырының соңына дейін Мәскеуде тұрған. * 1935 “Жиль Блаз”, * 1946“Василий Темный”, * 1954“Капитан Гастелло” т.б. опералары бар. Дереккөздер
Зинджантроп

Зинджантроп – ежелгі адамдардың арғы тегі болып саналатын австралопитектердің бір түрі. Зинджантроп қаңқасының қалдығын алғаш рет 1959 жылы ағылшын антропологы Л.Лики (1903 – 1972) Шығыс Африкадағы Танзания мемлекеті аумағынан (Серенгети үстірті маңы, Олдувай қойнауы), ежелгі тау жыныстарының бірінші қабатынан тапты. Оны ғалымдар Шығыс Африка адамы (Zіnjanthropus boіseі) деп атады (“зиндж” арабша Шығыс Африка деген ұғымды білдіреді, бұған осы ғалымдардың антропологиялық қазба жұмыстарын қаржыландырған ағылшын кәсіпкері Ч.Бойстың құрметіне “бойсей” сөзі қосылып аталды). Қаңқасы табылған Зинджантроп өкілінің жасы 1,8 – 1,75 млн. жыл деп анықталды. Бас сүйегі арқылы ғалымдар Зинджантроп екі аяғымен тік жүріп тіршілік еткен, миының көл. 530 см 3 болған деп қорытынды жасаған. Зинджантроптың бас сүйегі бұрын табылған австралопитектердің бас сүйегіне ұқсас, жақ сүйектері ерекше үлкен, тістері ірі, маңдайы тайқы, әрі бас сүйегінде айқын көрініп тұрған қыры болған. Оған шайнау бұлшық еттері бекіген. Осындай белгілері Зинджантроптардың қатты өсімдіктермен қоректенгендігін аңғартады. Зинджантропты азу тістерінің аса ірілігіне байланысты “шағушы” деп те атайды. Олардың денесі ірі гориллаға ұқсас, бойының ұзындығы 160 – 170 см, беті жалпақ. Зинджантроптың қаңқа қалдығы табылған жерден қарапайым тастан жасалған құралдар да шыққан. Дереккөздер
Зиялылық

Зиялылық, зияткерлік, интеллигенттік (ағылшынша іntellectualіsm, французша іntellectualіsme, немісше іntellectualіsmus) – адамның жоғары мәдениеттілігінің, ақыл-парасаты мен адамгершілік қасиеттерінің жиынтығын білдіретін ұғым. Зиялы тұлғаның ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды тарихи тұрғыдан түйсініп, бағалай білуінен, әлемдік және ұлттық мәдениет туындыларын талғампаздықпен белсенді игеруінен, бойындағы махаббат, ізгілік және әділеттілік сезімдерінің молдығынан, басқа жанға, жалпы адамзат баласына сүйіспеншілігінен, өзінікінен өзге ой-пікірге төзімділігінен, т.б. қасиеттерінен аңғарылады; қара Интеллигенция. Дереккөздер
Зиян

Зиян, құқықта – бір субъектінің басқа субъектілерге немесе табиғатқа, қоршаған ортаға, адамдарға келтірген залалы. Зиян бірнеше түрге бөлінеді: # мүліктік зиян – жеке немесе заңды тұлғаға зиян шектірудің немесе жасалған келісімшарттың талаптарын орындамаудың салдарынан олардың мүлкіне келтірілген залал; # моральдық зиян – басқа адамдардың құқыққа қарсы әрекеттерімен белгілі бір адам құқығына нұқсан келтіру, қадір-қасиетін қорлау, ар-намысын таптау, беделін түсіру сияқты мүліктік емес сипаттағы залал. # Азаматтық құқық бойынша келтірілген мүліктік зиян үшін жауапты адам оны табиғи түрде өтеуге (сондай тұрпаттағы және сападағы затты тапсыруға, бүлінген затты жөндеуге, т.б.) немесе келтірілген шығынның толықтай орнын толтыруға тиіс. # Еңбек құқығы бойынша кәсіпорынға (мекемеге) келтірілген зиян заңмен белгіленген шекте және тәртіппен өтеледі. Кәсіпорынның (мекеменің) кінәсінен азаматтың денсаулығына зиян келтірілген жағдайда еңбек ету қабілетінің төмендеуі немесе одан айрылуы салдарынан жәбірленушінің жоғалтқан еңбекақысы, сондай-ақ, денсаулығы нашарлауы себепті шеккен шығындары кінәлі кәсіпорын (мекеме) тарапынан өтелуге тиіс. Жәбірленуші қайтыс болған кезде зиянның өтемін алу құқығын оның асырауындағы еңбекке қабілетсіз адамдар, ол қайтыс болғаннан кейін дүниеге келген баласы, т.б. иемденеді. Халықаралық қатынастарда бір мемлекеттің кінәсінен екінші мемлекетке келтірілген зиянды кінәлі мемлекет өтейді. Дереккөздер
Знаменский Михаил Степанович

Знаменский Михаил Степанович, лақап есімі Старожил (26.5.1833, Ресей, Қорған қаласы – 15.3.1892, Тобыл қаласы) – орыс суретшісі. ;1853 Санкт-Петербург діни семинариясын бітірген. ;1863 жылдан бастап суретшілікпен айналысқан. ;1864 жылы М.Черняев басқарған әскери экспедициямен Орта Азияны аралаған кезде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін бейнелейтін “Қырғыз (қазақ) киіз үйінің ішкі көрінісі”, “Үй тігу”, “Түркістан киіз үйі” атты туындыларды салды. Знаменский қолөнермен де айналысты, 1872 жылы Мәскеудегі көрмеге қатысып, Мәскеу университетінің күміс медаліне ие болды. Суретшінің бір альбомы Қазақстанның Орталық музейінде сақтаулы тұр. Дереккөздер
Знамя Труда

.]] Знамя труда – Жамбыл облысының газеті. 1919 жылы тамыздан Әулие Ата уезі РКП(б)к-тінің органы ретінде 1919 жылы тамыздан «Аулие-Атинский вестник» деген атпен жарық көрді. 1921 жылы қыркүйектен «Беднота», 1921 жылы қаңтардан «Профессиональный вестник», осы жылғы тамыздан «Дехканин», 1922 жылы қаңтардан «Радиограммы РОСТА», осы жылғы мамырдан «Вольная беднота», 1930 жылы 21 қарашадан «За пятилетку», 1933 жылы 1 желтоқсаннан «Сталинский путь» деп аталды. 1939 жылы қарашада Жамбыл облысы құрылған соң облыстық газет «Коммунист», ал 1963 жылы 1 мамырдан «Знамя труда деген атпен жарық көрді. Газет жарық көргеннен бергі уақытта оның бас редакторлары А.В. Алматинская, В.М. Молотов, С.И. Паршенков, Ф.М. Рябов, Л.Ф. Негрышев, Н.А. Токарев, М.И. Сергейчик, Б.Момынқұлов, И.А. Маликова болды. Газеттің қазіргі редакторы – В.И. Козыренко Знамя труда газеті тиражы – 10690-қа жетіп (2002 ж.), жергілікті билік орындарының қызметі мен облыс өмірін насихаттауда маңызды ақпарат құралына айналды. 1999 жылы тамызда газеттің 80 жылдық мерейтойы аталып өтілді. Дереккөздер
Зодиак

Зодиак, зодиактік дөңгелек (грекше zodіakos, zoon – жануар) – Күннің бір жылдық көрінерлік жолының бойында (эклиптика бойымен) орналасқан 12 шоқжұлдыз [Балықтар, Тоқты, Торпақ, Егіздер, Шаян, Арыстан, Бикеш, Мизам (Таразы), Сарышаян, Мерген, Ешкімүйіз, Суқұйғыш]. Күн жүйесіндегі планеталар мен Ай да Зодиак арқылы өтеді. “Зодиак” атауы шоқжұлдыздардың ежелден-ақ жануарлардың атымен аталуынан шыққан. Ежелгі Грекияда Зодиак шоқжұлдыздары таңбамен белгіленген (қара Астрономиялық таңбалар). Күн мен түннің көктемгі (Тоқтыда) және күзгі (Мизамда не Таразыда) теңелу нүктелері мен жазғы (Шаянда) және қысқы (Ешкімүйізде) күн тоқырау нүктелері де Зодиак шоқжұлдыздарына сәйкес келетін таңбалармен белгіленеді. Прецессия салдарынан бұл нүктелер 2 мың жыл ішінде жоғарыда аталған шоқжұлдыздардан ығысып кеткен, бірақ таңбалары сақталған. Зодиак шоқжұлдыздар Қазақстан аумағының барлық жерінен көрінеді. Дереккөздер
Зоологиялық қорықша

Зоологиялық қорықшалар - Қазақстанда тіршілік ететін жануарлардың сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар түрлерін қорғау мақсатында ұйымдастырылған арнайы аумақтар. Бұл аумақтар шаруашылыққа пайдаланылмайды, мемлекеттің қорғауында болады. Зоологиялық қорықшалар 2006 жылы 10 қарашада Қазақстан Республикасының Үкіметінің қаулысы бойынша бекітілген елімізде республикалық мәні бар 33 зоологиялық қорықшалар бар: Дереккөздер
Зубдат Ат-Тауарих

“Зубдат ат-тауарих” (“Тарих қаймағы”) – парсы тілінде жазылған төрт томдық “Маджму’ ат-тауарих” атты тарихи шығарманың жеке бір бөлімі. Авторы – Хафизи Абру деген лақап атпен белгілі болған ғалым Абдаллах бин Лутфоллах бин Абд әр-Рашид, “Зубдат ат-тауарих” Әмір Темір әулеті мемлекетінің саяси тарихын баяндайды. Баяндалатын оқиға 1427 жылы 15 ақпанда Гератты билеуші Ұлықбектің әкесінің Самарқанға көмекке әскер жіберуімен аяқталады. Мұнда Шығыс Дешті Қыпшақтың 15 ғасырдың алғашқы кезеңіндегі тарихына қатысты құнды деректер бар. Әсіресе, Самарқан билеушісі Мырза Ұлықбектің сол кездегі қазақ даласының билеушілерімен қарым-қатынасы туралы мағлұматтар аса маңызды. Еңбек бізге қолжазба күйінде жетті. Ең толық қолжазбасы Оксфорд университетінде (Ұлыбритания) сақтаулы. “Зубдат ат-тауарих” – 15 ғасырдағы қазақ халқының тарихын зерттеуде аса бағалы дерек көзі. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Зұлымдық

Зұлымдық – 1) дінде – иманы әлсіздік, қиянат жасау, кісі ақысын жеу, қастық іс-әрекет. Құран Кәрімде мұндай адамдарды “Алла тағаланың нұрынан мақұрым, мылқау, керең және көр” деп сипаттайды (Әнғам: 39; Бақара: 18, т.б.). Мұнан өзге Құранда зұлымдықтың үш түрі айтылған: :* а) Алла тағалаға қарсы жасалатын зұлымдық (ширк амалы, яғни Алла тағалаға сенбеу және оның аяттарын астамшылдықпен аяқ асты ету, мешіттерді қирату; жаратушының есімін ұмыттыруға тырысып, зорлық-зомбылықпен адамдарды діннен тайдыру, т.б.); :* ә) адамдарға қарсы жасалатын зұлымдық (жазықсыз адам өлтіру, нахақ қан төгу, бүлік шығару, азғындық жасау, адамдар арасындағы қарым-қатынас тәртібін қасақана бұзу, қысым жасап қорлық көрсету, қызмет бабын пайдаланып, қиянат жасау); :* б) адамның өз өзіне жасайтын зұлымдығы (Алла тағаланың әмірлеріне мойынұсынбау, өз-өзіне қол жұмсау, т.б.); 2) этикада және құқықта – жеке адамға, адамдар тобына немесе бүкіл адамзатқа қарсы жасалған қастық әрекет. Ізгілік пен зұлымдық – адам бойындағы бір-біріне қарама-қарсы сипаттар. Көп адам табиғатынан ізгілік жасауға құштар болып өседі, ал кейбір адамның болмысында зұлымдыққа бейімділік болады. Мұндай бейімділік сол адам өскен ортадағы, тәлім-тәрбиесіндегі кінәраттардың салдары болып табылады. Зұлымдық өзімшілдік, қызғаншақтық сияқты жаман әрекеттермен астасып жатады. Өзімшілдік өшпенділікке бастаса, қызғаныш – қиянат пен қаскүнемдікке соқтырады. Бұл кісілікке жат кеселді кінәраттар асқына келе адам бойындағы ізгі қасиеттерді жойып, оны жыртқышқа айналдырады. Ұлы Абай мұндай адамдарды “жарым адам” деп атайды. “Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі” бойынша зұлымдықпен қылмыс жасаушы адам түрлі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Дереккөздер
Зығыр

Зығыр (лат. Lіnum) – зығыр тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы; тінді, талшықты, майлы дақылдар. Зығырдың 230-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда 13 түрі кездеседі. Республиканың солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс облыстарындағы қара және қоңыр топырақты жерлерде өсіріледі. Сабағының биіктігі 50 – 100 см., жапырағы қандауыр пішіндес, қондырмалы, гүлшоғыры – шатыр тәрізді шашақ. Гүлдері ұсақ, басым бөлігі көкшіл түсті, өсімдіктің жоғарғы жағында шоғырланып өседі. Жемісі – қауашақ. Зығырдың талшығын және тұқымын алу үшін, негізінен, дақылдық зығыр (L. usіtatіssіmum) өсіріледі. Ол 5 түр тармағына бөлінеді. Олардың ішінде кең тарағаны: салалы (талшықты) зығыр, майлы (шашақты) зығыр, жатаған зығыр, т.б. Салалы зығыр – бір жылдық өсімдік. Қоңыр салқын ауа райында жақсы өседі. Салалы зығыр салқынға шыдайды. Вегетациялық өсу мерзімі 75 – 90 тәулік. Өздігінен тозаңданады, кейде айқас тозаңдануы да мүмкін. Майлы зығыр (шашақты зығыр) – бір жылдық, жылу сүйгіш, ылғалды аса қажет етпейтін (салалы зығырмен салыстырғанда) өсімдік. Вегетациялық мерзімі 150 тәулік. Желмен тозаңданады. Майлы З-дың тұқымында 52%-ке дейін май болады. Салалы зығырдың майы сияқты мұны да олифа, лак, бояу дайындауға және тағамға пайдаланады. Зығыр күнжарасы – өте құнарлы мал азығы талшығының бір гектарынан 7 – 11 центнер өнім алынады. Зығыр тұқымы мен зығыр майын медицинада, талшығын кенеп мата, брезент, кендір жіп жасау үшін пайдаланады. Маусым айынан гүлдеп, шілденің аяғында жеміс береді. Қазақстанда аудандастырылған сорттары: “Сибиряк”, “Авангард”, “Қарабалық 3”, “ВИР-1650”, т.б. Негізгі зиянкестері: зығыр бүргесі, көк көбелек, трипстер; аурулары: антракноз, фузориоз. Тағы қараңыз *Зығыр бүргесі *Зығыр тұқымдасы Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Зырылдауық

Зырылдауық – #қазақ халқының көне музыкалық аспаптарының бірі. Ертеде бұл аспапты малшылар мен бақташылар мал қайыру үшін қолданатын болған. Кейін зырылдауықтың “сақпан”, “шартылдауық”, “зымырауық” деген түрлері музыкалық аспаптарға айналды. Қазіргі кезде бұл аспаптар “Сазген”, “Адырна” көне аспаптар ансамбльдері мен әйгілі “Отырар сазы” оркестрінде қолданылып жүр. Зырылдауық аспабының жасалу әдісі күрделі болғанымен, ойнау тәсілі өте қарапайым. Ол музыкалық шығармаларда кездесетін оқыс дыбыстарды ойнау үшін қолданылады. Қазақ халық музыкалық аспаптары музейінде зырылдауықтың бірнеше үлгісі сақталуда. Олар белгілі шебер Дәркембай Шоқпарұлының шеберханасында қалпына келтірілген; #желге қарсы жүгіргенде өз Өсінен зырылдап айналатын немесе ортасынан өткізілген жіптің көмегімен айналатын балалар ойыншықтарын да “зырылдауық” деп атайды. Қосымша Еденде шыр айналып тұрған ойыншық зырылдауық деп аталады. Оны жайлап шертсе ол құлайды. Зырылдауық айналып тұрған сәтте, ол айналу өсінің бастапқы қалпын сақтайды. Остьтің бір жақ басын тура солтүстікке дәл бағыттасақ - дайын компас болады. Зырылдауықтың бұл қасиетін пайдаланатын приборлармен корабльдерді, ұшақтарды, тіпті зымырандарды басқарады. Дереккөздер
Алтай кен байыту кешені

Алтай кен байыту кешені (еск. Зырянов кен байыту кешені) – Қазақстандағы қорғасын-мырыш кентастарын өндіріп, байытумен айналысатын ірі түсті металлургия кәсіпорны. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысының Алтай қаласында орналасқан. Қазмырыш концернінің құрамына кіреді. Тарихы 1791 жылы ашылған Зырян кенді ауданы негізінде 1953 жылы құрылды. 1953-1993 жылдары Зырянов қорғасын-мырыш комбинаты, 1993–1997 жылдары “Зырянов қорғасын-мырыш комбинаты” акционерлік қоғамы болып аталды. 1997 жылы “Зырянов кен байыту кешені” акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. Құрамында қорғасын зауыты, Грехов және Малеевка кеніштері, кен байыту фабрикасы бар. Өнімдері Ашық әдіспен және жер астында өндірілетін қорғасын, мырыш кентастары кен байыту фабрикасында өңделіп, қорғасын, мырыш, мыс концентраттары түрінде өнім шығарылады. Кешенде 1000-ға жуық адам жұмыс істейді. Дереккөздер
Зілғара Байтоқаұлы

Зілғара Байтоқаұлы, шын есімі Желқара (18 ғасырдың соңы, Көкшетау өңірі – 19 ғасырдың соңы, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Алуа көлі жағасы) – би. Жасынан ел басқару ісіне араласқан. 1822 – 24 жылдары Андағұл-Ырсай болысын басқарған. 1824 жылы Көкшетау округі ашылғанда аға сұлтан болып Ғұбайдолла Уәлиұлы, округ қазысы болып Зілғара сайланған. Ғұбайдолла аға сұлтандықтан бас тартқан соң орнына Зілғараны бекітеді. 1824 – 54 жылдары Тоқтамыс би екеуі кезек аға сұлтан болып округ басқарған. 1852 жылдың басында Зілғараға Ресей әкімшілігі тарапынан алтын медаль, подполковник шені берілген. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Иасы

Ясы – Түркістан қаласының ежелгі заманғы және орта ғасырлардағы атауы. Археологтар ертедегі Ясының орны қазіргі Күлтөбеге сәйкес келетінін дәлелдеп отыр. 7 – 12 ғасырларда Ясы төңірегі Шауғар өңірі атанған. Бұл өңір Түрік қағанатына қарады. 9 ғасырда қарлұқтар мен оғыздардың қол астында болды. Бұл өңірге 809 – 819 жылдары Хорасан билеушісі әл-Манун, 10 ғасырдың соңында Самани әулетінің билеуші Наср жаулаушылық жорықтар жасаған. 12 ғасырдың 1-ширегінде қидандар шабуылынан Шауғар құлағаннан кейін, Ясы өлкенің орталығына айналды. Қожа Ахмет Ясауи осында келіп қоныс тепкен кезде, Ясы атақ-даңққа бөленді. Қожа Ахмет Ясауи қайтыс болғаннан кейін оның қабірі басына мазар тұрғызылды. Ол қасиетті орын деген атқа ие болды. Қаланың Ұлы жібек жолының бойында, Дешті Қыпшақ пен Орта Азияның аралығында болуы, географилық жағдайдың қолайлылығы, сонымен бірге адамдардың мазарға тәуәп етуі, сауданың қызу жүруі елді мекеннің өркендеуіне ықпал етті. Деректер Иасы туралы деректер 13 ғасырда жарық көрген Киракос Гандзакенцидің “Армения тарихы” атты еңбегінде кездеседі. Бұл еңбекте Иасы Асон деген атаумен берілген. Иасы атауы 14 ғасырдан бастап тарихи шығармалардың беттерінде жиі көріне бастады. Шараф әд-Дин Әли Йездидің хабарларына қарағанда, 1388 жылы Иасыны Тоқтамыстың әскерлері талқандап, түрік тайпаларының қасиетті мекеніне айналған Қожа Ахмет Иасауи мазарын тонайды. Әмір Темір Тоқтамысты талқандағаннан кейін жаулап алған олжаның бір бөлігін Қожа Ахмет Иасауи кесенесін салуға жұмсайды. Иасы орта ғасырларда Орта Азия ғимараттары үрдісі бойынша дамыды: қамал, шаҺристан, рабад қалыптасты. 15 ғасырдың 1-жартысында Шараф әд-Дин Әли Йезди Иасыны шағын елді мекен болды деп атап көрсетсе, ал 16 ғасырда Рузбехан Исфахани “Михманнаме-и Бұхари” атты шығармасында Иасыны былайша суреттейді: “Аса қасиетті Қожаның сағанасы орналасқан Иасы қаласы өрісі кең әрі құнарлы жер, Түркістан аймағының орталығы. Иасы қаласына тауарлар мен қымбат бағалы заттар жеткізіледі де, сол жерде оларды сату басталады. Сондықтан ол көпестердің тең-тең жүктерін шешіп, саяхатшылар тобын әр елге аттандыратын орын болды”. 15 – 17 ғасырларда зираттың төңірегіне ақсүйектер күмбездері салынып, олардың ішінде Рабиға Сұлтан Бегім (15 ғ.), Есім хан (17 ғ.) күмбездері ерекше маңызды болды. 1579 жылы Иасы Ақназар ханның иелігіне айналды, Есім ханнан бастап Қазақ хандығының орталығы болды. Сол кезден бастап Иасы Түркістан деп атала бастады. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Ибн Мұқанна

ибн Мұқанна, Жамал әд-Дин ибн Муханна (туған-өлген жылы белгісіз) – орта ғасырлық түркітанушы. 14 ғасырда ғұмыр кешкен. Ибн Мұқаннаның түркітану ғылымында белгілі еңбегі – “Китаб Һуллийат ул-Инсан уа Һулат ул-лисан” (“Тіл шеберлігі және соны баяндау”). Бұл еңбек түркі тілі туралы грамматикалық оқу құралы болып табылады әрі онда арабша-түркіше сөздік берілген. Грамматика бөлімінде дыбыс жүйесі, есімдіктер, септеу, қосымшалар талданған. Қолжазбасының көшірмесі сақталған: Оксфордта (3 көшірмесі), Берлинде (1 көшірмесі), Стамбұлда (2 көшірмесі. Алғашқы бесеуін П.М.Мелиоранский 1900 жылы Санкт-Петербургте “Китаб таржуман фарси уа турки уа моғоли” деген атпен бастырып шығарған. Соңғы алтыншы (басқаларынан толығырақ) нұсқасын 1921 жылы М.Рифат Стамбұлда жариялады. Оның тілі жайында С.Е. Малов арнайы еңбек жазды (1926). Осы еңбекті 1934 жылы түркі тіліне аударып бастырған А.Батал оның материалдарын қазақ тілінің деректерімен салыстыра отырып, өзара байланысын талдап береді. Қолжазбаның қашан, қайда, не мақсатпен жазылғаны жөнінде зерттеушілердің (Мелиоранский, Малов, Наджип, Ә.Құрышжанов) әр түрлі пікірлері бар. Бұл еңбек – 13 – 14 ғасырдағы Орталық Азия түріктері мен сол кездегі қыпшақтардың тілін зерттеу үшін құнды ескерткіш болып табылады. Дереккөздер
Ибраһим ибн Хусейн

Ибраһим ибн Хусейн (1179 – 1204) – Батыс Қарахандар әулеті мемлекетінің билеушісі. Өзі билік еткен тұста Батыс Қарахандар әулеті иеліктерін біріктіріп, Бұхара, Үзкент қалаларына билік еткен. Ибраһим ибн Хусейн беделі өсіп “сұлтандардың ұлы сұлтаны”, “Қылыч Тамғаш хан”, “Қылыч Арслан қаған” деген лауазымдарға ие болды. Ибраһим ибн Хусейн тұсында Орталық Азияда қидандар, гуридтер мен хорезмшахтардың қозғалысы бой көтерді. Бұхараға көз тіккен хорезмшах Текешпен арадағы қатынасы шиеленісе түсті. Ибраһим ибн Хусейн баласы Османды өзінің орнына билеуші етіп қойды. Дереккөздер
Иван І

Иван І, Қалталы Иван, Иван Калита (туған жылы белгісіз – 31.3.1340) – Мәскеу князі (1325 жылдан), Владимирдің ұлы князі (1328 жылдан), Мәскеу князі Данил Александровичтің баласы. Иван І Мәскеу князьдігінің саяси және экономикалық қуатының артуына негіз қалады. Ол қаталдығымен, айлакерлігімен, ақылдылығымен және табандылығымен тарихта қалды. Алтын Орда билеушілерінің көңілін тауып, бұрын Алтын Ордаға орыс князьдіктері беріп тұратын мол салықты өзі жинап беруге қол жеткізген. Басқа князьдіктерден аяусыз мол салық жиып, Мәскеу князьдігінің күшеюіне ықпал жасаған. Иван І-нің Солтүстік-Шығыс Русь жеріне (Тверь, Псков, Новгород және т.б.) ықпалы жүрді. Салық жинаудың арқасында мол байлық жинады (оның лақап аты “калита” – “ақшалы сөмке”, “қалталы” дегеннен шыққан). Иван І салықтан жиналған мол қаржыға басқа князьдіктердің иеліктерін сатып алып, Мәскеу князьдігін күшейтуге күш салды. Иван І заманында “бүкіл Русьтің” діни басқармасы Владимирден Мәскеуге қоныс аударды, шіркеу Иван І-нің саяси және идеологиялық беделін көтерді. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Игельстром реформасы

Игельстром реформасы (1786) – Кіші жүзді басқарудың 1786 жылы Екатерина II қуаттаған жобасы. 1775 жылғы реформаға сәйкес О.А. Игельстром далалық жерлерді жалпыимпериялық негізде басқару мақсатында, Кіші жүзде хандық басқару жүйесін жоюды көздеген жоба ұсынып, патшайымның мақұлдауынан соң ол “Игельстром Реформасы” деп аталды. Бұл жоба бойынша негізгі билік шекаралық комиссияның орнын басатын шекаралық сотқа берілуі тиіс болды. Оның құрамына патша шенеуніктері мен басқа да жергілікті қауым өкілдері кірді. Орынбор губерниясы басқару кеңсесінің бақылауында болатын жаңа әкімшілік органдар – расправалар құрудағы Ресей өкіметінің мақсаты ең алдымен сұлтандарды басқару ісінен шеттету болды. Расправаларды алғаш құрған кезде көптеген беделді старшындар оның құрамына енуден бас тартты. Сондықтан патша әкімшілігі енді “бас старшын” деген атақ енгізді. Дегенмен расправалардың Кіші жүзді басқару ісіне араласуына сұлтандар қарсылық білдірді. Ресей үкіметінің Кіші жүзде расправалар құру жолымен хандық билікті жою жөніндегі шаралары нәтижелі болмады. Игельстром реформасының сәтсіздікке ұшырауының басты себебі – дәстүрлі басқару түрін жоюдың алғышарты қалыптасуында болатын. Расправалардың басқару ісіне араласуына Кіші және Орта жүздердегі ықпалды сұлтандар қарсы шықты, олар Кіші жүздегі хандық билікті қалпына келтіруге ұмтылды. 1789 жылғы Француз революциясынан шошынған патша үкіметі Игельстром реформасын туғызған наразылықтардың монархиялық басқару негізін шайқалтуы ықтималдығын ойлап, Игельстром реформасын аяғына жеткізуден бас тартты. Тағы қараңыз *Осип Андреевич Игельстром Дереккөздер
Игорь жасағы туралы жыр

Игорь жасағы туралы жыр (орыс. Слово о полку Иговоре) – ежелгі орыс әдебиетінің ескерткіші. Орыс тілінің ең ежелгі ескерткіші болып саналады. Жыр орыс кінәзі Игорь Святославович бастаған әскердің 1185 жылы жасаған сәтсіз жорығы туралы әңгімелейді. Жырдың сюжетіне – 12 ғасырда Игорь Святославовичтің Киев Русінде билік үшін талас кезінде өзіне қолдау көрсеткен қыпшақтарға опасыз қарсы жорығы, жасағының ойсырап жеңіліске ұшырауы, өзінің тұтқынға түсуі арқау болған. Сондай-ақ, жырда өзара қырқысып береке таппаған Киев Русі князьдерінің тарихы, қыпшақтардың үстемдігі баяндалады. Жыр – эпикалық шығарма болғанымен, онда лирикалық шегіністер, фольклорлық (жоқтау, жұбату, мадақ, т.б.) элементтер кездеседі. Жырдың поэтикалық, көркемдік қуатын байқататын әсірелеу, теңеу, ұлғайту сияқты бейнелеуіш құралдар мол. Жырдың түпнұсқа қолжазбасы жоқ. Ал көшірме қолжазбасын тұңғыш рет граф А.И. Мусин-Пушкин діни ғимараттардың архивтері мен кітапханаларындағы көне қолжазбаларды жинау барысында кездестіріп, қайта көшірткен. Жырдың түпнұсқасы болып есептелетін алғашқы көшірме нұсқасы – 1812 жылғы Мәскеудегі өрт кезінде Мусин-Пушкин үйімен қоса өртеніп кеткен. Түпнұсқа көшірменің осылайша жоғалуы ғалымдардың жырға күмәнмен қарауына негіз болды. Сондай-ақ, көптеген ғалымдар жырда түркі тілінің ықпалы зор екенін, қайсыбір христиан дініне қатысты мәліметтердің қондырма екенін, жырды айтушы әрі оның кейіпкері Баян жыраудың бейнесі бұл шығарманы тудыруға түркі халықтарының да қатысы барлығын байқатады. “Игорь жасағы туралы жыр” туралы көптеген зерттеу еңбектер жазылған. Жыр ақын Б.Аманшиннің аудармасы бойынша қазақ тілінде жарық көрді (1951, 1985). Дереккөздер
Игорь Святославич

Игорь Святославич (1150 – 1202) – Новгород-Северск кінəздігінің (1178 жылдан бастап), Чернигов кінəздігінің (1199 жылдан бастап) билеушісі, Святослав Ольговичтің ұлы. 12 ғасырда Киев Русінде билікке таласқан соғыстарға қатысып, қыпшақтарды көмекке шақырды. 1185 жылы қыпшақтарға қарсы өзі ұйымдастырған жорықта жеңіліп, тұтқынға түсті. Бұл оқиға “Игорь жасағы туралы жырдың” сюжетіне негіз болды. Тағы қараңыз *Игорь жасағы туралы жыр Сілтемелер
Играк

Играк – ежелгі түркі тайпасы. Играк жөніндегі алғашқы жазба дерек 8 ғасырдың орта шенінен сақталған. Играк Алтай тайпаларымен көрші тұрып, көшпелі өмір кешкен. Играктар жөніндегі мағлұмат Махмұт Қашқаридің “Диуани лұғат ат-түрк” (11 ғ.) деген еңбегінде де ұшырасады. Автор играктар Іле өз-нің жоғарғы және орта ағысында, Иагма мен Жарукамның аралығын жайлады, қыпшақтар, оғыздар, тухсил, жікіл және иагмалар сияқты түркі тілінде сөйледі дейді. Оның еңбегінде играктардың атынан баяндалатын бір халық жыры келтіріледі. 118 жолдық бұл жыр дастанда играктар қажырлы әрі жауынгер халық болды, негізінен, малшылықты кәсіп етті, садақпен қаруланды делінген. Жыр авторы играктардың жері өте бір бөлекше жер, қыс пен жаз бір-бірімен мәңгі араласып жатады деп сипаттайды. Осы айтылған жайларға қарағанда играктар тегінде Талқы шатқалы аймағын мекендеген. Сілтемелер
Игілік (Жамбыл облысы)

Игілік (1993 жылға дейін – Коммунар) — Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Игілік ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Жаңатас қаласынан солтүстікке қарай 28 км жерде, Шабақты өзені тармақтарының жағалауында, боз жусан, баялыш басым өскен сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1957 жылы қаракөл қойын өсіретін "Коммунар" ұжымшары, кейіннен кеңшардың негізінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан «Игілік» өндірістік кооперативі және шаруа қожалықтары құрылды. 1993 жылға дейін Коммунар деп аталып келді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Иданфирс

Иданфирс (б.з.б. 516 ж.) — сақ тайпаларының билеушісі, қолбасшы. Түркі тілінде Иданфирс ерекше, әйгілі, аса қабілетті дегенді білдіреді. Геродот Иданфирстің әкесі Саули (Савлий) немере туысы Анахарсисты ежелгі гректердің салт-дәстүрін сақтар арасында енгізбек болған әрекеті үшін садақпен атып өлтірген деп жазады. Иданфирстің I Дарийдің сақ даласына жасаған жорығы тұсындағы ерлігі жөнінде ежелгі грек, көне парсы, араб елдерінің жазбаларында айтылады. Геродот өз еңбегінде Иданфирс пен I Дарийдің кездескендегі тілдесуін әсерлі етіп баяндай отырып, сақ қолбасшысынан I Дарийдің де қашып құтылғанын жазады. Дереккөздер
Идиллия

Идиллия (грек. eіdyllіon – картина, шағын өлең) – поэтикалық жанр. Қарапайым еңбек адамының табиғат аясындағы қамсыз, алаңсыз өмірін суреттейтін, алаңсыз, тыныш, тату-тәтті күй туралы өлең. Негізінен ақындардың, шаруалардың тыныш өмірін, табиғатқа жақындығын көтеріңкі леппен дәріптеуге арналған. Идиллиямен жазылған шығармалар қарапайым халық тұрмысы мен өмірін, табиғатты дәріптеп суреттеген. Идиллия жанры алғаш рет Ежелгі Грекияда пайда болған. Тұңғыш рет Феокрит (б.з. 3 ғ.) қолданған. Идиллия жанры әлемдік поэзияда 18 – 19 ғасырларда ерекше дамыды. С.Геснер (Швейцария), И.Г. Фосс (Германия), Н.М. Карамзин, В.А. Жуковский (Ресей), т.б. осы жанрда өлеңдер жазды. Кейін ол тек табиғат көріністерін суреттейтін жанр ғана болып қалды. Мысалы, Ы.Алтынсариннің “Жаз”, “Өзен” атты өлеңдері идиллия жанрында жазылған. Дереккөздер
Идіру

қорынан.]] Идіру – сауын малынан сүтті неғұрлым жеңіл әрі молырақ сауып алу мақсатында қолданатын дәстүрлі шара атауы. Иiмеген сауын малының желiнінен сүт аз шығады немесе исініп, яғни мал сүті бойына тарқап, мүлдем шықпай қоюы мүмкін. Идіру түрлері Идірудің төлін салып идіру немесе жағызу, астынан идіру, жанай идіру, бөтен төл теліп идіру, тұлыппен идіру және жемдеп идіру, малды сылап-сипап исіндіру тәсілімен идіру деп аталатын түрлері бар: * төлін салып идіру немесе жағызу; * төлін енесіне аздап қана емізіп идіру. Мал иіген соң төлді қайтадан ажыратып, жеделдете сауады; * астынан идіру – сауу барысында төлдің қатарласа емуіне мүмкіндік жасайды. Көбінесе інген сауғанда қолданылатын үрдіс; * жанай идіру. Бұл тәсіл бойынша малға төлін емізбей, енесіне иіскету арқылы идіреді; * бөтен төл теліп идіру – төлi өлген малды идіру үшiн басқа малдың төлiн телiп емiзедi; * тұлыппен идіру – өлген төлдiң терiсiнен тұлып жасап, сауар кезде малдың алдына қояды. Сөйтсе мал иіп, саууға мүмкіндік береді; * жемдеп идіру – әсіресе, қыста сауылатын сиырларды жем беру арқылы идіру кең тараған әдістің бірі болып саналады. Бұл тәсіл бұзауы өліп қысыр қалған сиырды идіртуге де қолданады; * арқа, алқым (сиыр малы болса әуке), сауыр, екі қаптал сияқты малдың денесінің неғұрлым сезімтал тұстарын сылап-сипап исіндіру арқылы идіру; * жағымды сөз немесе бірыңғай дыбыс, әуен айту тәсілімен идіру. Сонымен бiрге сауу кезiнде идіру үшін iнгенге «дүздiр», қойға «қош-қош» немесе «қотшы-қотшы», биеге «құр сал» деген тұрақты тіркеске айналған сөздерді көтеріңкі әрі жағымды дауыспен айтып отырады. Ел арасында домбыра, сыбызғы және қобыз үнiмен де аналық малды елiтiп, идiргені туралы аңыздар мол кездеседі. Қазақта «Нар идірген» деп аталатын күй туралы аңыз-әңгімеде ботасы өлген інгенді күйдің құдіретімен идіргендігі жөнінде айтылады. Дереккөздер Әдебиеттер * Сейдімбеков А.С. Мың бір маржан (қара өлең табиғаты). Алматы: Өнер, 1989; * Хинаятұлы Б. Қазақтардың төрт түлікке байланысты ырым, жосын-жоралғы, әдет-ғұрыптары. Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі мен бүгіні. Алматы: Ғылым, 2001. 173-190-бб.; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Иелік

Иелік – азаматтық құқықта меншік иесінің затты (мүлікті) нақты иеленуі‚ затқа тікелей әсер етуіне мүмкіндік жасайтын өкілеттіктерінің бірі. Заңды (титулдық) және заңсыз иелік болуы мүмкін. Затты (мүлікті) меншіктенуші оның заңды (титулдық) иеленушісі болмауы да мүмкін, ал мүлікті жалдау шарты бойынша жалдаушы (жалгер), тегін пайдалану шарты бойынша мүлік берілген адам, кепілзат ұстаушы, заттарды тасымалдауға алған жүк тасушы, мүлікті сақтаушы, комиссионер, т.б. заттың заңды (титулдық) иеленушісі болуы мүмкін. Заңды иелік бұзылған жағдайда оны сот қорғайды. Заңсыз иелік мүлікті сатып алушы затты иелену заңға қайшы келетінін (мысалы‚ оны иеленуге құқығы жоқ адамнан сатып алынса) білмесе немесе оны білуге тиіс болмаса‚ адал иелік болуы және сатып алушы затты иелену заңға қайшы келетінін білсе және оны білуге тиіс болса‚ арам иелік болуы мүмкін. Иелікті бұлай жіктеу‚ меншіктенушінің талабын қанағаттандыру кезінде затты қайтару және заңға қарсы тұрғыда иеленушінің заңсыз әрекеті салдарынан алынбай қалған пайданың орнын толтыру туралы мәселені шешуде қажет. Сілтемелер