kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Пифагор теоремасы

Пифагор теоремасы – геометрияның тік бұрышты үшбұрышты қабырғаларының арасындағы байланысты тұжырымдайтын теоремасы. Пифагор теоремасы қысқаша былай тұжырымдалады: тік бұрышты үшбұрыштың гипотенузасының квадраты катеттері квадратының қосындысына тең. Пифагор теоремасына кері теорема. Үшбұрыштың бір қабырғасының квадраты қалған екі қабырғасының квадраттарының қосындысына тең болса, онда үшбұрыш тік бұрышты болады. Дәлелдеу Дереккөздер
Плазма

Плазма — оң және теріс зарядтарының тығыздықтары бір-бірімен шамалас, толық немесе ішінара иондалған газ. Плазмада зарядталған бөлшектер қатарына электрондар мен иондар жатады. Олар газды иондау (қыздыру, электрлі магниттік толқынмен әсерлесу, зарядталған бөлшектермен соққылау, т.б.) кезінде пайда болады. Әлем кеңістігіндегі заттардың басым бөлігі (жұлдыздар және оның атмосферасы, галактикалық тұмандықтар мен жұлдызаралық орта) Плазма күйінде болады. “Плазма” терминін ғылымға американ ғалымдары И.Ленгмюр (1881 — 1957) мен Л.Тонкс (1897 — 1971) енгізген (1923). Плазманың бірлік көлеміндегі иондалған атомдар санының олардың сол көлемдегі толық санына қатынасы Плазманың иондау дәрежесі () деп аталады. Осы -ның шамасына қарай Плазма әлсіз ионданған ( 106К Плазма жоғары температуралық Плазма деп аталады. Плазманы заттың төртінші күйі деп те атайды. Оның газдан негізгі өзгешелігі электр және магнит өрістерімен күшті әсерлесуінде; соның нәтижесінде Плазмада басқа заттарда кездеспейтін ерекше құбылыстар жүреді. Мысалы, Плазма бөлшектері жылулық қозғалыспен бірге реттелген “ұжымдық процестерге” де қатынасады. Плазманың “квазибейтараптылығы” оның маңызды қасиеті болып есептеледі. Квазибейтараптылығы сақталу үшін Плазманың өлшемдері дебай экрандау радиусынан (D=[kTeTі/4|eeeі|(nіTі+neTe)]1/2, мұндағы ee, еі мен nе, nі — электрондық және иондық заряд пен концентрация) көп үлкен болуы керек. Егер бөлшектерінің өзара әсерлесуінің потенц. энергиясы олардың жылулық энергиясынан көп аз болса, онда Плазма — идеал Плазма деп аталады. Индукциясы В магнит өрісіндегі Плазма бөлшектеріне Лоренц күші әсер етіп, нәтижесінде ол бөлшектер Лармор спиралі бойымен (циклотрондық жиілікпен) айналады. Соның салдарынан Плазма диамагнетизмі пайда болады. Плазманы: #Плазманың жеке бөлшектерінің қозғалысы арқылы; #магниттік гидродинамика теңдеулері арқылы; #Плазманың бөлшектері мен ондағы пайда болатын толқындарды кинетикалық тәсіл арқылы зерттеуге болады. Соңғы тәсіл Плазманы түбегейлі сипаттайды. Бұл тәсіл уақытқа (t), радиус-векторға (r) және импульсқа (p) тәуелді болатын Плазма бөлшектерінің таралу функциясына ff(t, r, p) негізделген және де функция Больцманның кинетикалық теңдеуі арқылы анықталады: , мұндағы F eE+(e/c)[B] — Плазманың зарядталған бөлшектеріне сыртқы эл.-магниттік өріс тарапынан әсер ететін күш, ал C(f) – бөлшектердің өзара соқтығысуын ескеретін функция. Шапшаң қозғалатын Плазма үшін бөлшектердің өзара соқтығысуын ескермеуге болады, яғни C(f). Бұл жағдайда Больцманның кинетикалық теңдеуі Власов теңдеуіне ауысады. Больцман мен Власов теңдеулерінің аналитикалық шешімдері өте күрделі. Сондықтан көпшілік жағдайларда ол теңдеулер әр түрлі сандық тәсілдер арқылы ЭЕМ-нің көмегімен шешіледі. Жоғары температуралы Плазма — басқарылатын термоядролық синтездің негізгі зерттеу нысаны. Төменгі температуралы Плазма газразрядтық жарық көздерінде, газ лазерінде, МГД генераторларында, т.б. пайдаланылады. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
План

План (лат. planum — жазықтық) — #жер бетінің белгілі бір телімін жазықтықта (1:10000 не одан да үлкенірек масштабпен) шартты белгілердің көмегімен бейнелейтін сызба (топографиялық План); #қандай да бір ғимараттың немесе нәрсенің горизонталь қимасы немесе оның жоғарыдан қарағандағы көрінісі; #горизонталь проекция; План элементтері План элементтері –– сызбада көрсетілген сызықтық контурлардың, аудандардың, масштабтан тыс объектілердің, жазулардың шартты белгілері. План элементтері өздерінің бейнеленуі бойынша штрихтық, аялық, жартылай түсті құйылған және түрлі түсті болып бөлінеді. План элементтері тушьпен, қарындашпен, сондай-ақ декольдермен және темплеттермен сызылады. Пландар дәлдігі Пландар дәлдігі –– пландағы объектілер орындарының жергілікті жердегі нақтылы орындарымен айырмашылығы шамасын сипаттайтын ұғым. Пландар дәлдігі план бойынша анықталған контурлар орны мен нүктелер биіктігі жер бетінде тексеру-өлшеу нәтижелерінен алынған мәліметтер айырмашылығымен бағаланады. Шектеулі айырмашылық нұсқаулармен белгіленген орташа квадраттық қателіктердің екі есе шамасынан аспауы қажет. Шектеулі шамадан асатын айырмашылық саны жалпы тексеру-өлшеу санының 5%-ынан аспауы тиіс. Шектеулі айырмашылық саны 10%. Орташа қателіктерді есептеуге шектеулі шамадан асатын барлық айырмашылықтар енгізіледі. Тағы қараңыз * Сызба геометрия Дереккөздер
Планетарий

Планетарий (жаңа лат. planetarіum, лат. planeta — планета, ғаламшар) — астрономия, космонавтика және Жер туралы ғылымдар бойынша көпшілікке арналған ғылыми-ағарту мекемесі. Мұнда дәрістер астрономиялық құбылыстарды көрсетумен қабат жүргізіледі. Планетарийде аспан сферасы жұлдыздармен, планеталармен, жер серіктерімен, кометалар және метеорлармен бірге демонстрацияланады; күн және ай тұтылуын, Ай, Марс, Шолпан панорамасын және Жер шарының климаттық белдеулерін көруге болады. Демонстрация арнайы «Планетарий» аспабы арқылы жасалады. Демонстрациялар жиі астрономия, космонавтика және Жер туралы ғылымдар бойынша дәрістермен бірге жүргізіледі. Бұл дәл кигіз үй сияқты төбесі күмбез, ішіне жұлдыз кісі сиятын дөңгелек үй. Күмбездің ішкі беті жұлдызды аспанды сымбалдайды. Үйдің ортаснды аспан шырақтарының бейнелерін күмбез бетіне теңбіл-теңбіл дақ түрінде проекциялап түсіретін планетарий деп аталатын аспап тұрады. Аспан айналып тұпрғанда, қараңғыда қарап отырғна кісіге Күн,Ай. Планеталар, жұлдыздар көкжиектен туып, көтеріліп барып-барып батқан сияқты болып көрінеді. Қысқасы, күмбез бетіндегі шыырақтардың өзара орналасуы, қозғалуы дәл аспандағына сәйкес. Планетарий үлкен қалалардың бәрінде бар. Алматы обсерваториясындағы күмбезді үйлердің бә\ірі сондай планетарий. Планетарийге барған оқушы жастарға түсіндіруші адам, жасандыы аспанды көрсете отырып, әлемнің құрылысы туралы терең мәліме т берумен қатар, «Үркердің қызын Жеті қарақшының бір жігіті ұрлап алыпты» деген сияқты қызық аңыздарды да ескеріп айтып береді. Планетарийде телескоп, фуко маятнигі сияқты басқа да бақылау жүргізетін аспаптар болады. Әлемдегі тұңғыш планетарий Мюнхенде 1925 жылы салынған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://planetariums-database.org/ WPD (Worldwide Planetariums Database)]
Пластификаторлар

Пластификаторлар (грек. plastos — пластикалы, лат. facіo — жасаймын) немесе жұмсартқыштар — # полимер материалдарын қайта өңдеу, қолдану алдында, оның пластикалық қасиетін арттыру үшін қосылатын органикалық заттар. Пластификаторларды кейде жұмсартқыштар деп те атайды; # құрылыста бетон қоспасын қажетті пішінге жеңіл келтіру мен су мөлшерін азайту мақсатында қосылатын заттар. Пластификаторлар ретінде тез буланбайтын, суда ерімейтін, ыстыққа, жарыққа төзімді, иіссіз, улы емес заттар қолданылады. Кең тараған пластификаторларға: дибутилфталат, диоктилфталат, трифенилфосфат, трикрезилфосфат-2 және мұнайды қайта өңдеуден шығатын кумарон-инден шайырлары мен канифоль т.б. жатады. Пластификаторлар қосылған полимерлердің қалыпты температурада қаттылығы, морттығы, сынғыштығы кеміп, иілгіштік, созылғыштық, т.б. қасиеттері артады. Олар температураның күрт өзгерісіне төзімді. Осы қасиеттердің бәрі бір ғана пластификаторда кездеспейді. Сондықтан кейбір полимерге бірнеше пластификаторлар қоспасы қосылады. Пластификаторлар резина, сыр-бояу, полимерлерді қайта өңдеу өндірістерінде қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Платина

{{Химиялық элемент|нөмірі78|Пуассон коэффициенті0.38|жылусыйымдылығы25,85|молярлық көлем9,10|тор құрылымыкуб ориентирован на поверхность|Тор құрылымыкуб ориентирован на поверхность|тор параметрлері3,920|Дебай температурасы230,00|жылуөткізгіштік71,6|жылулық ұлғаю 258,8|Юнг модульі168|жылжу модульі61|Моос қаттылығы3.5|балқу жылуы21,76|Виккерс қаттылығы400–550|Бринеллий қаттылығы300–500|CAS тіркелу нөмірі7440-06-4|суретPlatinum crystals.jpg|сурет анықтамасыПлатина кристалы|қб қысымы 12330|қб қысымы 10(2550)|қб қысымы 1002815|қб қысымы 1 k3143|қб қысымы 10 k3556|булану жылуы~470|қайнау температурасы4098 K (3825 °C, 6917 °F) Шығу тарихы Ескі әлемде платина 16 ғасырдың ортасына дейін белгілі болған жоқ, бірақ Анд өркениеттерінде (Инка және Чибча) оны ежелден өндіріп, пайдаланған. XVI ғасырдың ортасында платинамен алғаш танысқан еуропалықтар конкистадорлар болды. Ол 1557 жылы шыққан 15 кітаптағы экзотерикалық жаттығулар кітабында әдебиетте бірінші болып платина Скалигерді атап өтті деп саналады, онда ол Карданомен «металл» ұғымы туралы дауласып, Гондурастан келген белгілі бір зат туралы айтты. балқыту. Бәлкім, бұл зат платина болған. 1735 жылы испан королі платинаны болашақта Испанияға әкелмеу туралы жарлық шығарды. Колумбияда кен орындарын қазған кезде оны алтыннан мұқият бөліп алып, патша шенеуніктерінің бақылауымен Платино-дель-Пинто деген атпен белгілі болған Рио-дель-Пинтоның (Сан-Хуан өзенінің саласы) терең жерлеріне батыру бұйырылды. Ал Испанияға әкелінген платинаны ашық және салтанатты түрде теңізге батырып жіберу бұйырылды. Патшалық бұйрық 40 жылдан кейін Мадрид билігі алтын мен күміс монеталарды өздері жасау үшін Испанияға платина жеткізуге бұйрық бергенде жойылды. 1820 жылы Еуропаға 3 тоннадан 7 тоннаға дейін платина жеткізілді. Мұнда алтынды ең ауыр металл деп санайтын алхимиктер оны кездестірді. Ерекше тығыз платина алтыннан ауыр болып шықты, сондықтан алхимиктер оны жарамсыз металл деп санап, оған тозақтық қасиеттер берді. Платина біраз қолдануды кейінірек Францияда тапты, ол кезде метрдің эталоны одан жасалған, кейінірек килограммның эталоны пайда болды. Кендері Ірі кендері Оралда, Сібірде, Оңтүстік Америкада, Оңтүстік Африкада бар. Дереккөздер
Племянников Алексей Герасимович

Племянников Алексей Герасимович (1.3.1923, Ресей, Пенза облысы Сосновоборск ауданы Садомские Выселки дер. — 2003, Алматы) — ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1981), Қазақстанның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1983). Кеңес Армиясының Әскери-малдәрігерлік академиясын бітірген (1946). 1948 — 50 ж. Жамбыл облысында малдәрігерлік, 1950 — 55 ж. Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология институтында ғылым, 1955 — 58 ж. Алматы облысы Шелек ауданында, 1959 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мал шаруашылығы технол. институтында қызмет атқарған. Негізгі ғылым еңбектері қой етін өндіру технологиясына арналған. Племянников бірқатар қой тұқымдарының еттілігін зерттеп, олардың сүйек, ет, май тіндерінің өсуіндегі заңдылықтарды ашты, қойды өнеркәсіптік негізде бордақылаудың жаңа технологиясын жасап (І.Медеубеков, Ғ.Құрманов, т.б. бірге) өндіріске енгізгені үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1974). Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Пневматолиз

Пневматолиз (грек. pneumatos — есу, леп, lysіs — ыдырау, еру) — магмадан бөлініп шығатын тау жыныстары мен ұшқыш қосылыстардың (су буы, В, Р, S, As және вольфрам, берилий, литий фториді мен хлоридтері, т.б.) қатысуымен өтетін минералдар түзілу процесі. Жоғары температурада өтетін Пневматолизден тау жыныстары күрделі өзгерістерге (пневматолиттік метаморфизм) ұшырайды. Кен түзетін көптеген металдар мен металлоидтар Пневматолиз нәтижесінде магмадан бөлініп шығады. Температура төмендеп, магма суынған сайын бу күйіндегі жүйе сұйылып, қатайып пневматолиттік кендер пайда болады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Хикаят

Хикаят — эпикалық проза жанрының бір түрі. Хикаят туралы түсінік әдебиет тарихында жиі өзгеріп, оны романның құрамдас бөлігі ретінде тану біраз уақыт орын алды. Еуропа әдебиетте Хикаятты новелла деп те атай береді. В.Г. Белинский Хикаятты “романның шашыраңқы бөліктері” немесе “романның бір тарауы” деп атаса, бір кездерде оған романмен байланыстыра түсінік беру дағдыға айналды. Кейін жанр ретінде толық қалыптаса қоймаса да, очерк сипатындағы әңгімелер негізінде (19 ғасырда) “әдет-ғұрыптың жеңіл очеркін қамтитын”, “адам мен қоғамды әжуа-сықақ ететін пішін” деген тұжырым белең алды. Қазір проза жанрының жан-жақты дамыған тұсында Хикаят туралы біршама тұрақталған ұғым қалыптасты. Хикаят әңгіме мен романның аралығындағы прозалық жанрға жатады. Көлемі мен мазмұны тұрғысынан осылай бағаланғанымен, кейде көлемі романнан ауқымды Хикаяттар дa кездеседі. Мысалы, көп романдардан көлемді “Клим Самгиннің өмірін” А.М. Горький Хикаят деп атаған. Хикаяттың көлемі емес, көтерген жүгі мен арқау еткен мәселесінің aуқымы шағын келіп, романнан кіші жанр екендігін, ал эпизодтары мен өмір иірімдеріне бойлай енуі тарапынан әңгімеден күрделірек жанр екенін дәлелдейді. Оқиғаны жан-жақты суреттеу, философия түйін жасау, қат-қабат тартыстар сияқты романда кездесетін кең тынысты тәсілдер Хикаятта бола бермейді. Хикаятқа оқиға тізбегін баяндау, хроник. әңгімелеу тәсілі тән. Ахмет Байтұрсынұлы эпикалық текті әуезе деп алып, оның түрлерін ұлы әңгіме (роман), ұзақ әңгіме (Хикаят), ұсақ әңгіме деп береді. Хикаят туралы “ұлы әңгімеден өресі қысқа, өрісі тарлау түрі ұзақ әңгіме деп аталады” дейді. Байтұрсынов осы негізде М.Дулатовтың “Бақытсыз Жамалын” романға емес, ұзақ әңгімеге, сондай-ақ М.Әуезовтің “Оқыған азамат” әңгімесін Хикаят үлгісіне жақын келеді деп қорытады. Ж.Аймауытовтың “Күнекейдің жазығы”, Әуезовтің “Қараш-қараш оқиғасы”, “Қилы заман”, Ғ.Мүсіреповтің “Кездеспей кеткен бір бейне”, “Ұлпан”, Ш.Айтматовтың “Жәмилә”, “Құс жолы”, т.б. Хикаяттары үздік көркем туындылар. Дереккөздер
Полиграфия

Полиграфия — мәтіндік және графикалық материалдарды басып шығаруға арналған техникалық құралдар жиынтығы; техника саласы. Полиграфияның негізі 1440 ж. неміс өнер тапқышы И.Гутенбергтің (1406 — 1468) кітап басуды ойлап табуынан бастап қаланды. Полиграфия технологиясы негізінен 3 өндірістік процестен (пішінге келтіру, баспалық және өңдеу) құралады. Пішінге келтіру процесіне теру және иллюстрация баспа пішінін дайындау енеді. Мәтіндік пішін қолмен не теру машиналарымен терілетін баспаханалық шрифтіден алынады. Қазір автоматты теру әдісі кең тараған. Иллюстрация баспа қалыбын қолмен дайындауда шығыңқы баспада ағаш гравюрасы, ксилограф. не линогравюра; ойыңқы баспада металл гравюрасы, акватинта, офорт; жайпақ баспада литография пайдаланылады. Сондай-ақ иллюстрац. пішін фотомех. тәсілдермен (автотипия, фотоцинкография, фотолитография, фототипия, т.б.) және электронды бедерлеу машиналарының көмегімен де алынады. Баспалық процесс кескін бояу резервуарында, аралық бетте және қабылдағыш бетте түзілетін түрлерге ажыратылады. Қазіргі Полиграфиядағы баспалық процесте бояулы кескін пішіннен көшірілетін бетке тікелей беттестіру арқылы немесе бір (офсеттік баспа) не екі аралық бет арқылы басылады. Баспалық процесс баспа машинасы арқылы орындалады. Өңдеу процестері баспа өнімдерінің түріне байланысты жүргізіледі. Кітап пен журнал дайындауда қолданылатын өңдеу процесі (брошюралау, түптеу) тым күрделі. Полиграфия кәсіпорындар шығаратын өніміне байланысты баспахана, типогр., түрлі-түсті баспа фабрикакасы, картогр. фабрикака, офсеттік баспа фабрикакасы, литография, т.б. болып аталады. Бірнеше баспалық процестерді біріктіретін кәсіпорын Полиграфия комб-ы (мыс. Алматы қ-ндағы “Полиграфкомбинат” кәсіпорны) делінеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Полиэтилен

.]] . Note, however, that the C−H bond angles are not 90° as this diagram would indicate, but are approximately 110°, since each carbon atom is tetrahedral (sp 3 ).]] Полиэтилен — [—CH2——CH2—]n, ақ түсті термопластикалық полимер. Полиэтиленді алғаш AlBr 3 катализаторын қолданып, Г.Г. Густавсон алған (1884). 1933 — 36 ж 100 мПа қысым мен 200С температурада Англия мен КСРО-да, кейінірек Германия мен АҚШ-та өндіріле бастады. Өнеркәсіп жағдайында жоғары қысымды Полиэтиленді (тығыздығы 0,913 — 0,934 г/см3, балқу температурасы 102—105°С) және төмен немесе орташа қысымды Полиэтиленді (тығыздығы 0,919—0,973 г/см3, балқу температурасы 125 — 137°С) этиленнің полимерленуі нәтижесінде алады. Полиэтиленнің физ.-химиялық қасиеттері температураға өте тәуелді. Температура өзгергенде кристалдану дәрежесі, тығыздығы, т.б. көрсеткіштері өзгереді. Тығыздығы төмен Полиэтилен 20°С-та айына 0,04% су сіңіреді, ал тығыздығы жоғары Полиэтилен үшін бұл көрсеткіш 0,01 — 0,04%. Бөлме температурасында органикалық еріткіштер әсер етпейді, тек ғана HNO 3 -те, хлорланған және ароматты көмірсутектерде ериді. Полиэтилен — халық шаруашылығында өте кең қолданылатын полимер. Ол жұқа пленка, су құбыры, химиялық аппарат бөліктерін, құты, стакан, тығын, тех. бұйымдар, т.б. дайындауда, ауыл шаруашылығында көкөніс пен жеміс өсіру ісінде қолданылады. Қазақстанда Атырау қаласындағы химиялық зауыт түйіршікті Полиэтилен өндіріп, еліміздің 200-дей кәсіпорнын шикізатпен қамтамасыз етуде. Полиэтилен радиотехника мен телеқондырғыларда электроқшаулағыш, химиялық өндірістерде антикоррозиялық жабындар ретінде, сондай-ақ орама кабыршақтар мен ыдыстар жасауда, мата, қағаз, ағаш өнімдеріне сіңіруге қолданылады. Полиэтиленнен химиялық өнеркәсіпте корпустар, футеровкалар, сонымен қатар химиялық белсенді және күйдіргіш заттар әсер ететін жағдайларда жұмыс істейтін қондырғылардың әр түрлі бөлшектері жасалады. Дереккөздер
Полоний

Полоний (; Po) — элемент периодтық жүйесінің VІ тобындағы алғаш ашылған радиоактивті химиялық элемент, атомдық массасы 208,98. 1898 ж. француз ғалымдары Пьер Кюри мен Мария Кюри ашып, оны Мария Кюридің отаны — Польшаның (латын тілінде Polonіa) құрметіне атаған. Массалық сандары 210 — 218 болатын 9 изотопы белгілі, тұрақтысы жасанды жолмен алынған ²⁰⁹Po изотопы (жартылай ыдырау периоды Т ½ =103 жыл, a-сәуле шығарғыш). Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 2•10 -14 %. Бос түрінде полоний жұмсақ, күмістей ақ металл; тығыздығы 9,4 г/см³, балқу температурасы 254 °С, қайнау температурасы 962 °С, өте улы. Екі аллотропиялық түр өзгерістері бар: куб торлы a формасы, ромбоэдр торлы b формасы. Тотығу дәрежелері –2, +2, +4 және +6, тұрақтысы +4. Ауада тотығады, қышқыл ерітінділерімен, сутегімен, ал қыздырғанда оттек, галогендермен әрекеттеседі. Белгілі оксидтері PoO, PoO 2 , PoO 3 . Полонийдің тетрахлориді, тетрабромиді, тетраиодиді жақсы зерттелген. Полонийді металдық Bі-ты нейтрондармен сәулелендіру арқылы және уран кентастарын өңдеу кезіндегі қалдықтардан алады. Полонийдің α-сәулелері энергия көзі, ал оның берилиймен қорытпасы нейтрон көздері ретінде қолданылады. Практика жүзінде полоний нуклидінің граммдық мөлшерде ²¹⁰Ро жасанды синтездейді, ядролық реакторлардағы ²⁰⁹Bi жылу нейтрондарымен сәулелейді. β-ыдырау есебінен алынған ²¹⁰Bi ²¹⁰Po-ға айналады. Висмут изотоптарының реакция бойынша протондармен сәулеленуі кезінде ²⁰⁹Bi + p → ²⁰⁹Po + n ең ұзақ өмір сүретін полоний ²⁰⁹Po изотопы пайда болады. Сұйық металл тасығышы бар реакторларда жылу тасымалдаушы ретінде қорғасын-висмут эвтектикасы қолданылуы мүмкін. Мұндай реактор, атап айтқанда, К-27 суасты қайығында орнатылған. Реактордың белсенді аймағында висмут полонияға өтуі мүмкін. Полонийдің микроколиктілігі уран кендерін қайта өңдеу қалдықтарынан алынады. Бөледі полоний экстракциялау, ионным алмасуға, хроматографией және возгонкой. Металл Po 500 °C кезінде PoS сульфидінің немесе диоксидінің (PoO 2 ) x вакуумында термиялық ыдыраумен алынады. Шығу тарихы Элементті 1898 жылы ерлі-зайыптылар Пьер Кюри мен Мария Склодовская-Кюри уран шайыры кенінен ашқан [4]. Олар алғаш рет 18 шілдеде Париж Ғылым академиясының мәжілісінде «Шайыр қоспасының құрамындағы жаңа радиоактивті зат туралы» атты баяндамасында бұл жаңалық туралы хабарлады. Элемент Мария Склодовская-Кюридің туған жерінің атымен аталды - Польша (лат. Полония). 1902 жылы неміс ғалымы Вильхельм Марквальд жаңа элемент ашты. Ол оны радиотеллур деп атады. Кюри жаңалық туралы жазбаны оқығаннан кейін, бұл олар төрт жыл бұрын ашқан полоний элементі екенін айтты. Марквальд бұл бағалаумен келіспеді, полоний мен радиотеллур әртүрлі элементтер екенін айтты. Элементпен жүргізілген бірқатар тәжірибелерден кейін Кюрилер полоний мен радиотеллурдың жартылай ыдырау периоды бірдей екенін дәлелдеді. Марквальд қателігін мойындауға мәжбүр болды. Құрамында 0,1 мг осы элементі бар полонийдің алғашқы үлгісі 1910 жылы бөлініп алынды.
Александр Порфирьевич Полосухин

Полосухин Александр Порфирьевич (9.19.1901, Татарстан Республикасы, Тетюши қаласы — 4.9.1965, Алматы) — ғалым-физиолог, медицина ғылымының докторы (1939), профессор (1939), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1944). Қазақстандағы физиологтар ғылыми мектебінің негізін салған. Пермь мемлекеттік университетін бітірген (1929). 1938 жылдан Қазақстанда тұрып, еңбек етті. 1938 — 63 ж. қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі, декан, директордың орынбасары; 1955 — 65 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті, 1945 — 65 ж. Физиология институтының директоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері адам физиологиясына арналған. Полосухин адамның қан айналысы мен лимфа айналысының реттелу тәртібін зерттеп, естен тану (шок) патогенезіне сипаттама берді, оған қарсы арнайы дәрі (Полосухин сұйығы) ұсынды. Оның басшылығымен силикоз ауруын зерттеу жұмыстары жүргізілді. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет Белгісі” ордендерімен марапатталған. Шығармалары: Экстрорецептивная и интерорецептивная регуляция кровообращения, дыхания и лимфотока, М., 1952; Материалы по регуляции венозного кровообращения, М., 1955; Избр. труды, А.-А., 1967. Дереккөздер
Петр Иванович Полухин

Полухин Петр Иванович (16.7.1911 жылы туған, Ресей, Липецк облысы, Грязин ауданы. Головщино селосы) — металлург-ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1951), профессор (1951). Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1975). Социалисттік Еңбек Ері (1971). Мәскеу Түсті метал мен алтын институтын бітірген (1935), “Орақ пен балға” зауытында (1935 — 37), Мәскеу болат және қорытпалар институнда (1938 — 41, 1945 — 49) жұмыс істеді. Сібір металлургия институтының директоры (1949 — 52), КСРО Жоғары оқу орындары министрлігінің бөлім бастығы (1952 — 65), Мәскеу болат және қорытпалар институтында ректор (1965 — 86), 1986 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Полухин құрылымдық материалдарды пластикалық деформациялау мен технологиялық өңдеу саласындағы жұмыстарды басқарды. Рельстерді, құбырларды, арқалықтарды, сұрыптық металдарды, т.б. престеу мен созу процестерін зерттеді, авторлар тобымен бірге жіксіз құбырлар жасауды зерттеп, өндіріске енгізді. КСРО мемлекеттік сыйлығын алған (1972). Ленин орденімен, т.б. ордендер, медальдармен марапатталған. Шығармалары: Прокатное производство, М., 1960; Прокатка и термическая обработка рельсов, М., 1963; Пластическое формоизменение металлов, М., 1968; Качество листа и режимы непрерывной прокатки, А.-А., 1987. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Полывянный Иван Родионович

Полывянный Иван Родионович (18.1.1923, Aқмола облысы — 2004, Алматы қаласы) — ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1974), профессор (1976), Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері (1982). Қазақ кен-металлургия институтын бітірген (1949). Металлургия және кен байыту институтында ғылыми қызметкер (1953 — 92), ІР инженерлік академиясының сараптау және болжау ғылыми-зерттеу орталығы директорының орынбасары (1992 — 2002) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері — қорғасын металлургиясындағы тотығу-қалпына келтіру процестерінің теориялық негіздері, қорғасын алудағы электротермиялық тиімді технологияны өндіріске енгізу, төмен температурадағы электротермия, өндірістегі шахта пештерінде кең көлемде зондтау тәсілінің макрокинетикасы мен механизмін зерттеу жолдарына арналған. Құрамында висмут, вольфрам және молибден кездесетін концентраттарды кешенді түрде өңдеу саласында істеген жұмыстарының нәтижелері өндіріске енгізілді. Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алған (1972). 14 монография, 580-нен аса мақала, 90 авторлық куәлік пен 10 патенттің авторы. Полывянный “Құрмет белгісі” орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Фатима Әбілқайырқызы Полымбетова

Полымбетова Фатима Әбілқайырқызы (11.8.1929 жылы туған, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Тартоғай елді мекені — 2016) — ғалым-физиолог, биология ғылымының докторы (1970), профессор (1972), Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). Қазақстанның еңбегі сіңген ғылыми қайраткері (1991). ҚазҰУ-ды бітірген (1951). 1951 — 93 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында, ал 1994 жылдан Өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдік физиологиясына арналған. Полымбетова мәдени өсімдіктердің биологиялық әр түрлілігін ескере отырып, оларды сақтау, тарату, қорын байыту және республика климатына төзімділігі мен өнімділігін арттыру жөнінде ғылыми бағыт қалыптастырды. Ол дәнді дақылдар, үрмебұршақ, қауын және қызанақтың бірнеше түрлері мен будандарын жинастырып, олардың гендік қорын зерттеді. Осы бағыттағы жұмыстардың нәтижесінде өсімдіктердің қолайсыз факторларға бейімделуінің тұрақты (перманентті) теориясын ұсынды. Оның басшылығымен бидайдың бірнеше жаңа сорттары (“Эритроспермум-350”, “Ақсай”, “Мирас”, “Отан”, “Әлем”, т.б.), құрамы белокқа бай үрмебұршақтың 2 сорты (Жоңғарлық, Ақтәтті) шығарылып, өндіріске енгізілді. Полымбетованың ұсынысымен Қазақстанның континентальды климатының (қысы — суық, жазы — ыстық, құрғақ) өсімдіктерге әсерін модельдеуге бейімделген арнайы жылыжай — фитотрон салынды. Полымбетованың жетекшілігімен 12 ғылыми докторы, 30-дан астам ғылыми кандидаты даярланды. 16 монографиясы, 300-ден астам ғылыми еңбектері жарық көрді. Ол 15-тен аса авторлық куәліктің иегері. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары: Пайдалы өсімдіктер әлеміне саяхат, А., 1999 (телавт.); Применение физиолого-генетических методов в селекции. “Вестник КазНУ” (серия биологиялық), 2003, ғ2, (вып. 20), ауылы 63 — 66 (соавт.); Генофонд сортотипов фасоли в Республике Казахстан. Материалы Междунар. конф. “Развитие ключевых направлений сельского хозяйства в Казахстане: биотехнология, селекция, генетические ресурсы”, Астана, 2004, ауылы 143 — 148 (соавт.). Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Поляризация

Поляризация, полярлану (француз тілінде polarіsatіon — алғашқы негізі, грек тілінде polos — ось, полюс) — 1) электрхимиялық поляризация — электр тогы өткен кезде ерітінді мен электрод арасындағы потенциалдар айырмасының тепе-теңдік мәнінен ауытқуы; 2) молекуланың және атомның поляризациясы — сыртқы электр өрісінде орналасқан зат молекуласы мен атомының деформациялануы; 3) биоэлектрлік поляризация — тірі жасуша мен сыртқы орта шекарасында қос электрлік қабаттың пайда болуы; 4) вакуумдық поляризация — магниттік өріс әсерінен вакуумның диэлектрлік орта тәрізді, яғни, осы ортада электр зарядтары біркелкі таралғандай әсер қалдыратын күйге ауысуы; 5) толқындар поляризациясы — көлденең толқындардағы тербелістердің таралу бағытымен салыстырғанда осьтік симметриясының бұзылуы; 6) диэлектриктердің поляризациясы; 7) бөлшектердің поляризациясы — әр бөлшектің өзіне тән қозғалыс мөлшерінің моменті — спині болуына және оның кеңістіктегі бағытталуына байланысты байқалатын бөлшектер күйінің сипаттамасы; 8) ортаның поляризациясы — қарастырылып отырған ортада көлемдік дипольдік электрлік моменттің пайда болуы; 9) Жарық поляризациясы — жарықтың полярлануы; 10) аспан күмбезінің поляризациясы — күндіз бұлт болмаған кезде, не түнде ай жарығында байқалатын оптикалық құбылыстардың бірі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Полярлық шұғыла

Полярлық шұғыла — Жер атмосферасының ионосфера қабатында байқалатын жарқыл. Полярлық шұғыла ғарыштан келетін жоғары энергиялы зарядталған бөлшектердің (электрондар мен протондардың) атомдар мен молекулалармен әсерлесуі (90 — 1000 км биіктікте) нәтижесінде пайда болады. Осы әсерлесу кезінде атомдар мен молекулалар қозған күйге көшеді де, кейіннен белгілі бір толқын ұзындығына сәйкес жарық квантын шығара отырып, алғашқы орнықты күйіне ауысады. Полярлық шұғыла тудыратын бөлшектердің атмосфераға енуі Күн желі мен геомагниттік өрістің өзара күрделі әсерлесуіне байланысты. Сондықтан полярлық шұғыланың байқалу жиілігі мен қарқындылығы Күн активтілігіне тәуелді. Полярлық шұғыла алуан түрлі пішінде, әр түрлі жағдайларда байқалады. Әрбір лездік көріністі, бір бірімен қабаттасып жатқан әр түрлі қарапайым шұғылалардың жиынтығы ретінде қарастыруға болады: бүкіл аспан күмбезіне созылып жатқан түзу немесе имек сызық түріндегі біртекті доғалар мен жолақтар; вертикаль бағытта едәуір созылып жатқан сәулелік пішіндер, диффузиялық біртекті дақтар; біртекті үлкен диффузиялық беттер. Сәулелік пішіндердің орташа қалыңдығы 200 м, жарықтылық артқанда ол кемиді. Полярлық шұғыланың спектрлік құрамы ендікке байланысты өзгеріп отырады. Полярлық шұғыланы зерттеу біріншіден, Жерге жақын ғарыш кеңістігіндегі процестер туралы ақпарат жинауға, екіншіден, оптикалық сәуле шығарулары бойынша ғарыш бөлшектерінің ионосфераға әсерін анықтауға мүмкіндік береді. Полярлық шұғыланы тек Жер бетінен емес, ғарыш кемелері арқылы зерттеу жоғарыдағы мәселелерге байланысты маңызды жаңа деректер алуға мүмкіндік берді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Юрий Борисович Померанцев

Юрий Борисович Померанцев (11 ақпан 1923, Киев, Украин КСР, КСРО — 23 наурыз 2022, Алматы) — кеңестік және қазақстандық актёр, режиссёр мен педагог, Қазақ КСР халық әртісі (1961). Өмірбаяны * Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. * Сахналық өнер жолын 1943 жылы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрынан бастады. * 1945–1953 жылдары Балалар мен жасөспірімдер театрының орыс группасында қызмет етті. * Спектакльдер қоюмен және педагогикалық қызметпен де шұғылданды. * 7-сайлауда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған. Ойнаған рольдері Тұңғыш ойнаған рөлі — С.В. Михалковтың “Мақтаншақ қоянындағы” қасқыр. Сонымен қатар ол әр алуан шынайы сахналық образдар галереясын жасады. Ойнаған басты рөлдері қатарында қазақ драматургиясы бойынша * ойшыл, ақын Абай * оның жақын, пікірлес достарының бірі Долгов (М.Әуезов, Л.С. Соболев «Абай») * болыс Майқан (Әуезов «Түнгі сарын») * Варламов (М.Сәрсекеев «Жарылыс»), т.б. секілді ой-санасы мен ішкі жан сезімі бір-біріне ұқсамайтын мінез-кейіптер бар. Ол — сөздің мән-мағынасына ерекше ден қоятын, өткір мінезді, сахналық бояуы мол актер. * 1957 жылдан киноға түскен: дәрігер Лавров («Біздің сүйікті дәрігерде»), т.б. Марапаттары * Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығымен (М.Ф. Шатровтың «Алтыншы шілде» спектакліндегі Дзержинский рөлі үшін, 1967) * Еңбек Қызыл Ту орденімен * 2 мәрте Құрмет белгісі орденімен және * медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пономарев Виктор Дмитриевич

Пономарев Виктор Дмитриевич (9.3.1909, Ресей, Орынбор қаласы — 15.6.1968, Алматы) — металлург-ғалым, техникалық ғылымдарының докторы (1947), профессор (1948), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1962), Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері (1964). Орал индустрия институтын (Свердловск қаласы) бітірген (1934). Орал индустрия институтында аспирант, доцент (1934 — 39), Қазақ тау-кен металлургия институтында аға оқытушы, доцент (1939 — 47), Химия ғылымдары институтында лаборатория меңгерушісі (1943 — 53), Металлургия және кен-байыту институтында директордың орынбасары (1953 — 58), ҚазҰТУ-дағылыми-педагогикалық қызметтер атқарды (1950 — 68). Пономарев сульфидтік және сульфидті-алюминатты ерітінділердің физико-химиялық қасиеттерін зерттеген. Жеңіл және сирек металдар металлургиясында жаңа технологиялық сұлба жасап, қатты фазаның еру процесі мен ерітіндіден кристалл түзілу механизмдеріне жаңа көзқарас ұсынды; маңызды гидрометаллургия процестерін жетілдіріп, алюминий өндірісінде глинозем (сарыбалшық) кентасын өңдеудің жаңа әдісін ойлап тапты. Шығармалары: Гидрохимический способ переработки алюмосиликатов, М., 1964; Химия и технология глинозема, А.-А., 1974; Химия и технология тяжелых цв. металлов, А.-А., 1975. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Пономарева Елизавета Ивановна

Пономарева Елизавета Ивановна (30.8.1916 жылы туған, Ресей, Қазан губерниясы, Спасск қаласы) — ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1972), профессор (1973), Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2004), Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері (1976). Орал химия-технологиялық институтын (1938, Свердловск қаласы) және Қазақстан ҒА Металлугия және кен байыту институтының аспирантурасын (1949) бітірген. Орал химреактивтер зауытында инженер (1938 — 39), Қазақ кен-металлургия институтында лаборант (1940 — 45), КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің химия-металлургия институтында ғылыми қызметкер (1945 — 46), металлургия және кен байыту институтында 1946 жылдан ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, бас ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері сирек кездесетін металдардың физика-химиялық теориясына, күрделі кешенде ерітінділерден сирек металлдарды бөліп алудың электрхимиялық, сорбциялық және экстракциялық процестерін зерттеуге арналған. Кадмий, индий, таллий металдарын алу технологияларын жасап, өндіріске енгізген; Шымкент қорғасын зауытында қорғасын ерітінділерінен рений таза тұздарын алудың жаңа технологиясын жасап өндіріске енгізді (КСРО Министрлер Кеңесі сыйлығын алды). 3 монография, 100-ден аса авторлық куәлік пен шет ел патенттерінің авторы. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Шығармалары: Металлургия осмия, А., 1981 (в соавт.); Электровыщелачивание халькогенидных материалов, А., 1983 (в соавт.); Процессы экстракции и сорбции в химической технологии галлия, А.-A., 1985 (в соавт.); Исследования в области гидрометаллургии цветных и редких металлов, А., 2002. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Александр Сергеевич Попов

Попов Александр Сергеевич (22.12.1891, Ресей, Рязань облысы, Шацк қаласы — 13.3. 1974, Алматы) — кен маманы, техникалық ғылымдар докторы (1937), профессор (1927), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954). Өзбекстанның (1945) және Қазақcтанның (1954) еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері. Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген (1919). 1924 — 41 ж. Мәскеу тау-кен академиясында оқытушы, доцент, профессор бола жүріп, Мәскеу алтын және түсті металдар институтының, Бүкілодақтық кәсіпкерлер академиясының, Мәскеу түсті металдар институтының, ал 1938 — 49 ж. Орта Азия индустрия институтының профессор, 1947 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ Тау-кен институтында ғылыми және басшылық қызметтер атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері кен ісі саласының техникалық-экономикалық талдауына арналған. Попов алдын ала белгіленген үңгубет ұзындығын, механизмдерді толық пайдаланудың жаңа әдісін ұсынды, Ангрен кен орнын өндірістік игерудің болжамын және шахтаның жылдық өнімділігін белгілейтін әдістің негізгі жобаларын жасады. Еңбек Қызыл Ту, Ленин ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары: Развитие горной промышленности и горной науки в Казахстане за годы Советской власти. В кн.: Наука Советского Казахстана (1920 — 1960), А.-А., 1960. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Михаил Григорьевич Попов

Попов Михаил Григорьевич (18.4.1893, Ресей, Саратов облысы Вольск қаласы — 18.12. 1955, Ресей, Ленинград қаласы) — орыс ботанигі, флорогенетигі. Украина Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1945). Петроград университетін бітірген (1917). 1934 — 38 ж. КСРО Ғылым Академиясының Қазақстандық бөлімшесінде Ботаника секторын басқарып, ҚазҰУ-де жоғары сатыдағы өсімдіктерді жүйелеу кафедрасының меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер жүйеленімі мен филогениясына, геогр. таралуына арналған. Попов Орта Азия мен Қазақстан өсімдіктерін зерттеп, шөлді аймақтар флорасының дамуы туралы теорияны пайымдады, будандастырудың өсімдіктер эволюциясындағы рөлі туралы ілімнің негізін салды. 300-ден аса ғылымға беймәлім өсімдік түрлері мен туыстарын тауып, сипаттама берді. “КСРО флорасы” атты 30 томдық басылымды дайындаған авторлық ұжымның құрамында болды. 50-ден аса өсімдік Попов есімімен аталады. Шығармалары: Избр. соч., Ашх., 1958; Основы флорогенетики, М., 1963. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Попурри

Попурри ( — аралас тағам, әр түрлі нәрселер мағынасында) — музыкалық қойылым. Опера, оперетта, балет, халық әндері мен билері, кино қойылымдары, белгілі композиторлар мен өнерпаздардың музыкалық шығармаларының үзінділерінен құрастырылған музыкалық пьеса, шығарма. Попурриге енгізілген музыкалық туынды өзгертілмей, қысқартылған түрде орындалады. Попурри 19 ғ-да эстрадалық және үрмелі музыкалық аспаптарға негізделіп, дами бастады. Жанрдың талабына сай алғашқы музыкалық шығарманы француз К.Баллар үшінші ән жинағында (1711) жариялаған. Онда ол әр әуеннің бастапқы шумағынан попурри жасайды. 18 ғ-да дамыған аспаптық үлгідегі “француз попурриі” көпшіліктің көңілінен шықты. Кейін Еуропаның басқа елдерінде жалғасын тапты. Попурри жасаушылар көбінесе әуесқой композиторлар мен дирижерлар арасынан шығады. 20 ғ-да попурри эстрада өнерінде кең тарады. Мәселен, қазақ эстрадасында Р.Рымбаева шығармаларында попурри қойылымдары кездеседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Портрет

Портрет (, portraіtе — бейнелеу) — бейнелеу өнерінің жанры, адам бейнесін живопись яки графика түріндегі бейнесі. Анықтамасы Портрет бейнелеу өнерінің барлық түрімен: сұңғат (живопись), мүсін, графика, мозаика, т.б. жазыла береді. Портреттің негізгі міндеті — адамның сыртқы ұқсастығын айнытпай берумен қатар, ішкі жан дүниесін, мінез-құлқын ашып көрсетіп, дәуірлік-тарихи ұлттық тұлғасын шынайылықпен бейнелеу. Портрет кейіпкерге қарап отырып салынады, кейде көмекші материалдарға (көркем, ауыз әдебиеті, түрлі тарихи деректерге, т.б.), естеліктерге сүйене отырып та ойдан туындайды. Портрет жасалу ерекшелігіне қарай қондырғылы (сұңғат-кескіндеме, бюст, графика, монументті, мозайка, т.б.), салтанатты, миниатюралы, т.б. болып бөлінеді. Портретте жеке немесе топтама адамдар бейнеленеді. Тарихы мен дамуы Портрет ежелгі Мысыр, Қосөзен, Грек, Рим өнері дәуірінен белгілі. Көне дәуірдегі озық портрет үлгісі мүсінші Тутмес сомдаған Нефертитидің бейнесі (б.з.б. 16 ғ.). Орта ғасырларда портрет өнері Қытайда, Жапонияда дамып, Орталық Азия, Әзірбайжан, Ауғанстан (Бекзад Камал әд-Дин), Иран (Реза Аббаси) елдерінде миниатюралық портрет қанат жайды. Еуропада портрет өнерін қайта өрлеу дәуірі суретшілері (Б. ди Джотто, Мазаччо, С.Боттичелли, Леонардо да Винчи, С.Рафаэль, Тициан, т.б.) дамытты (15 — 16 ғ-лар). Портреттің нағыз гүлденген кезеңі — Х.Рембрант, Х. ван Рейн, Ф.Хальс, А. ван Дейк және Д.Веласкес, т.б. өмір сүрген дәуір (17 ғ.). Ресейде портрет 18 ғ-да (Ф.Рокотов, Д.Левицкий, В.Боровиковский, т.б.) өркендеп, одан әрі оны И.Репин, В.Серов, М.Сарьян, мүсіншілер В.Мухина, Е.Вучетич, т.б. жалғастырды. Қазақстандағы портрет жанры Қазақ тарихында мүсіндік портреттің дені ежелгі түркі қағандығы (5 — 8 ғ-лар) мен қыпшақ заманы (8 — 13 ғ-лар) кезеңіндегі балбалдар мен тас мүсіндер. Қазақтың тұңғыш суретшісі Ш.Уәлиханов портрет ағымында көп еңбек етті (“Сұлтан Мамырхан Рүстемов”, “Тезек төре”, қарындаш, 1856 ж., “Алатау қырғызы” түрлі-түсті қарындаш, 1856 ж.). 20 ғ-дың басынан қазақ суретшілері Ә.Қастеев, Қ.Телжанов, Н.Нұрмұхамедов, А.М. Черкасский, Г.Исмаилова, А.Ғалымбаева, М.Кенбаев, Х.Наурызбаев, Ү.Әжиев, т.б. Портрет жанрын ұлттық үрдісте дамыта білді. Кейінгі толқын суретшілері С.Айтбаев, А.Аканаев, С.Досмағанбетов, Е.Сергебаев, М.Аманжолов, А.Дүзелханов, Ж.Сыдықов, Д.Қасымов, Б.Мырзахметов, Ә.Жұмабай, Н.Далай, т.б. Портрет өнерін жаңа қырынан дамытты. Бүгінгі аламан заманда портрет шеберлері алтыннан арман боп бара жатыр. Портет жанры көптеген туыстас жанрлармен өзара байланыста (мысалы, пейзаж). Бұл практика жүзінде шыңдалады. Дереккөздер
Потенциалдық энергия

Потенциалдық энергия — жүйенің толық механикалық энергиясының бір бөлігі. Ол жүйені құрайтын материалдық бөлшектердің өзара орналасуына және олардың сыртқы күш өрісіндегі (мысалы, гравитация өрісі) орнына байланысты анықталады. Жүйенің қарастырылып отырған орнындағы потенциалдық энергиясының сандық мәні жүйенің осы орнынан потенциалдық энергиясы шартты түрде нөлге тең (П0) болатын орынға ауысуы кезінде жүйеге әсер ететін күштердің атқаратын жұмысына тең. Потенциалдық энергия ұғымы тек консервативтік жүйелерге ғана, яғни сырттан әсер етуші күштердің атқаратын жұмысы жүйенің бастапқы және соңғы орындарына ғана тәуелді болатын жүйелерге қолданылады. Мысалы, і — биіктікке көтерілген салмағы Р жүктің потенциалдық энергиясы ПP×і-қа тең (і0 болғанда П0); серіппеге бекітілген жүк үшін , мұндағы — серіппенің созылуы (сығылуы), k — оның қатаңдық коэфф. болғанда П0. Бүкіл әлемдік тартылыс заңы бойынша массалары m1 және m2 екі бөлшек үшін П–G m1m2/r, мұндағы G — гравитациялық тұрақты, r — бөлшектердің ара қашықтығы (r¥ болғанда П0). Нүктелік екі зарядтың потенциалдық энергиясы да осылайша анықталады. Потенциалдық энергия кайсыбір тұрақтыға дейінгі дәлдікпен анықталады. Бұл физикалық зандарда білінбейді,себебі оларға не дененің екі қалпына сәйкес келетін потенциалдық энергияларының айырымы, не Е p энергияның координаталар бойынша туындысы кіреді. Сондықтан дененің қайсыбір белгілі қалыптағы энергиясын нөлге тең деп алады (нөлдік санақ басын таңдайды), ал дененің басқа қалыптардағы энергиясын нөлдік деңгейге қатысты есептейді. Дереккөздер
Пошта

)]]Пошта — заттарды (жазба хабарларды, басылымдарды, ақша аудармаларын, т.б.) үздіксіз жинақтап, оларды көлік арқылы таратуды қамтамасыз ететін байланыс түрі. Пошта — мемлекеттік байланыс жүйесінің маңызды мекемесі. Ол жергілікті халықтың мәдени-тұрмыстық мұқтаждығына қажет заттар жеткізу, бір ел ішінде және шетелдермен ақпарат алмасу мәселелерін қамтамасыз етеді. Қазақстанда алғаш пошта бөлімі 1860 ж. Алматы қаласында (Верный қаласы) ашылды. 1862 ж. Алматы қаласын Пішкек қаласымен қосқан бірінші телеграф желісі іске қосылды. 1993 ж. пошта және электр байланыстары жеке бөлінді. 1995 жылдан Қазақстанда пошта Республикалық мемлекеттік пошта байланысы мекемесіне (РМПБМ) айналды. 1999 жылдан РМПБМ “Қазпошта” АҚ болып қайта құрылды. “Қазпошта” АҚ көрсететін қызметтерге жазбаша хабар, бандероль, посылка жіберу және жеткізу, үлкен өлшемді ауыр жүктерді жіберу және жеткізу, курьерлік қызмет көрсету, мерзімдік басылымдарға жазылу, оларды жіберу, жеткізу, сату, арнайы байланыс қызметін көрсету, филателия бөлімі, пошта жеделхаттарын жіберу, т.б. жатады. Қазақстандағы пошта жолының жалпы ұзындығы 105400 км-ден астам. Оның 95%-ы автокөлік үлесіне тиеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Поэзия

Поэзия(, poіeo — жасаймын, тудырамын) — өлең үлгісіндегі әдеби туындылар. Поэзия сөздің ырғақтық құрылысына, ұйқасына негізделеді. Поэзия ұғымы өлеңмен жазылған шығармаларды көркем прозадан ажырату үшін қолданылады. Поэзия мен прозаның айырмасы тек сыртқы белгісіне қарап анықталмайды. Поэзиялық шығармаға сезім күйі, әсерлілік тән, ал прозалық туындыларда баяндау, бейнелеу жағы басым келеді. Поэзияның көркемдік сипаты мен бейнелеу құралдарын, тілдің ырғақтық, интонация байлығын қолдануында елеулі өзгешеліктер бар. Поэзиялық шығармаларға тән айрықша қасиет — өмір құбылыстарын терең эмоциялық сезімталдықпен қабылдап, соған сәйкес әсерлі, тартымды көркем бейнелеу. Алайда поэзияда адамның ой-сезімі әдейі сырттай көркемделмейді, әдебиет пен өнердің басқа салаларындағы көркемдік, бейнелілік ойлау жүйесіне, сезім дүниесіне тән. Ой-сезімнің бейнелілігі шығарманың көркем пішініндегі әр алуан өзгешеліктердің тууына негіз болады. Поэзия ұғымы тарихи тұрғыдан ерте қалыптасқан. Қай халықтың әдебиетін алсақ та, поэзиясы ерте заманнан дамып өркендеген. Сөз өнеріндегі ертегі-аңыздар қара сөз түрінде келгенімен, поэзиямен жалғас туындады, ал көркем проза кейін қалыптасты. Сөз өнерін поэзия мен прозаға бөліп қарауданыың мәні зор. Орыс әдебиеттанушысы В.Г. Белинский: “Поэзия — тұтас өнер, онда үн де, сурет те, айқын айтылған пайымды түсінік те бар. Ол бар өнердің ерекшелігін бойына жиып, бүкілінің ұйытқысы болады” дей келе поэзияны тегі мен түріне қарай лирикалық, эпикалық, драмалық жанрларға жіктеді. А.Байтұрсынов “Әдебиет танытқышында” атап көрсеткен дарынды сөз үлгісіндегі толғау түрі поэзия ұғымына сәйкес келеді. Зерттеуші еңбегінде толғаудың мазмұнына қойылатын ішкі және сыртқы шарттарды белгілейді: :а) шын көңілден шыққан сырлы; :ә) былғаныш пікірден таза; :б) терең күйден хабар беретін, терең із қалдыратын болуы керек. Сыртқы шарттары: :а) көңіл күйінің бейне бір билеуі тәрізді, күй мен би үйлесімдігі; :ә) қысқа; :б) әуезді болуы тиіселосы Байтұрсынов “Қазақтың бас ақыны” атты мақаласында классик. Поэзия үлгісін Абай шығармаларынан көретіндігін айтады. Қазақ әдебиеті 19 ғ-ға дейін негізінен поэзия үлгісінде дамып өркендеді. Халық поэзиясы түрлі жанрларды қамтыды: өлең, эпостық жырлар, дастандар, т.б. Поэзия тарихи-әдеби процестің дамуына орай өркендеп, жаңа сипат-қасиеттермен толығып отырды. Қазақ поэзиясында Абайдан кейінгі дәуірде Ш.Құдайбердіұлы, С.Торайғыров, Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, т.б. қаламгерлер сөз өнерін жаңа мазмұн мен образдық жүйе, көркемдік бояу-нақыштармен байыта түсті. Қазақ поэзиясында лириканың көптеген жаңа үлгілері қалыптасты, публицистикалық поэма секілді жанрлық түрлер кеңінен орын алды. Дереккөздер
Поэма

Поэма — эпостық жанрдың бір түрі; белгілі бір оқиғаны, адам тағдырын, заман шындығын эпикалық не лирикалық үлгідегі өлеңмен сипаттайтын көлемді поэтикалық шығарма. Поэма көбіне сюжетке құрылып, кейіпкерлердің қарым-қатынасын, тартыс-таласын, күйініш-сүйініш, мінез-құлық, іс-әрекеттерін суреттейді. Поэма барлық халықтың әдебиетінде кездесетін көне жанр. Мысалы, ежелгі грек әдебиетінде “Илиада”, “Одиссея” эпикалық поэмалары, ертедегі орыс әдебиетінде халықтық дастандар (былина) мен “Игорь жасағы туралы жыр”, т.б. поэмалар кеңінен мәлім. А.С. Пушкиннің “Мыс салт атты”, М.Ю. Лермонтовтың “Мцыри”, Н.А. Некрасовтың “Русьте кім жақсы тұрады?” атты шығармалары поэма жанрының классикалық үлгісі саналады. Абайдың “Ескендір”, “Масғұт”, Ш.Құдайбердіұлының “Қалқаман — Мамыр”, М.Абайұлының “Медғат — Қасым”, М.Сералиннің “Гүлқашима”, С.Торайғыровтың “Кедей”, “Адасқан өмір”, т.б. шығармалары қазақ әдебиетіндегі поэманың үздік туындылары. Поэма кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиетінде кемел жанрға айналды. М.Жұмабаевтың “Батыр Баян”, С.Сейфуллиннің “Көкшетау”, І.Жансүгіровтің “Құлагер”, С.Мұқановтың “Сұлушаш”, Т.Жароковтың “Тасқын”, Ә.Тәжібаевтың “Абыл”, қаласыАманжоловтың “Ақын өлімі туралы аңыз”, І.Бекхожиннің “Батыр Науан”, т.б. туындылары поэманың таңдаулы нұсқаларына жатады. 20 ғ-дың 2-жартысында қазақ әдебиетінде поэма жанры айрықша дамыды. Х.Ерғалиевтің “Құрманғазы”, Ж.Молдағалиевтің “Мен қазақпын”, Ғ.Іайырбековтің “Дала қоңырауы”, І.Мырзалиевтің “Қызыл кітап”, М.Шахановтың “Өркениеттің адасуы”, “Жазагер жады космоформуласы” сияқты идеялық мазмұны терең, көркемдік қуаты жоғары поэмалар қазақ әдебиетінің арнасын кеңейтті. Дереккөздер
Президент

Президент (латын тілінде praesіdens — басшы, алдыңғы қатарда отыратын) — 1) республикалық елдердегі мемлекет басшысы. Президент конституциялық талаптарға (жас мөлшері, өмірбаян тазалығы, мемлекеттік тілді білуі, т.б.) сәйкес келетін азаматтар арасынан белгілі бір мерзімге (3 жылдан (Латвия) 7 жылға (Франция) дейін) сайланады. Көбіне бір адам екі реттен, кейбір елдерде (мысалы, Мексикада) бір реттен артық президент бола алмайды. Бірқатар елде (Франция, Египет, т.б.) қайта сайлану санына шек қойылмаған. Президентті тікелей азаматтар (Ресейде), іріктелген сайлаушылар (АҚШ-та), парламент (Түркияда), арнаулы сайлау алқасы (Германияда) сайлайды. Көлемдері әр түрлі болғанмен президент өкілеттігі барлық елдерде бір-біріне ұқсас (ішкі және сыртқы саясатты анықтау, үкімет мүшелерін тағайындау, заң күші бар құқықтық құжат шығару, бас қолбасшылық) яғни президентке басты билік тетіктері (үкімет, әскер) берілген, бірақ президент өкілеттігі басқару нысанына байланысты әр түрлі жолмен жүзеге асырылады. Көптеген мемлекеттерде президентке ешкімнің тиіспеушілік құқығы берілген. Оны әкімшілік тәртіпте ұстауға және әкімшілік жауапкершілікке тартуға болмайды, қылмыстық жазаға лауазымынан айырғаннан кейін ғана тартылуы мүмкін; 2) қоғамдық, ғылыми, коммерциялық, т.б. ұйымдардың басшысы. Дереккөздер