Сидақ қаласы

Сидақ қаласы, Садық ата, Сейдақтөбе – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ерте ортағасырлыққа тән ескерткіш. Орналасқан жері Түркістан қаласының батыс жағында 18 км жерде орналасқан. Қалашық топографиясы Түркістаннан батысқа қарай 18 км жерде бақшалар мен мақта егістігінің ортасында шағындау сарғыш төбе көрініп тұрады, оны жергілікті адамдар Сейдақ ата төбесі деп атайды. Осы атаудың өзінде жеке тұлғаның халыққа соншалықты сыйлы болғанын байқау қиын емес. Аңыз бойынша, Сейдақ ата – өз ата-бабасының жерінде Мұхаммед ілімін тарату мен нығайтуға қосқан үлесі арқылы құрмет пен атақ-абыройға ие болған адам. Орта тұсы күдірейе көтерілген биік, төртбұрышты төбе өзінің астына ортағасырлық қамалға ұқсас құрылысты, ал онымен ұштасып жатқан аласа алаңқайда – бір кезде тіршілік еткен адамдардың әр түрлі үй-жайларын көзге көрсетпей қымтап жатқандай әсер береді. Оңтүстік Қазақстанның пейзажына жан кіргізетін көптеген осы тектес ескерткіштер бұл саланың мамандарына осылайша көрінеді. Алайда Сидақтың топографиясы күрделі – оның тік солтүстік беткейіне сәл төмен тағы бір құрылыс жанастыра тұрғызылған (оны дәстүр бойынша қамал деп атаймыз). Оның кескіні негізгі төбе-ескерткішті қайталайды, бірақ едәуір кішірейтілген масштабта жасалған. Қамалдың үсті жағы тағаны еске түсіреді, ол әуеден түсірілген суреттен айқын көрінеді. Бұл типтегі ескерткіштерді әдетте кейінгі ерте дәуірге және ерте ортағасырға, яғни жаңа эраның алғашқы ғасырларынан бастап VIIІ–IX ғасырларға дейінгі кезеңге жатқызады. Мұндай хронологиялық анықтама беруге көптеген орынды негіздер бар. Зерттелуі Сидақ қалашығы сырттан жай ғана төбе болып көрінгенімен, бұдан алпыс жылдан астам уақыт бұрын Оңтүстік Қазақстан аумағында алғашқы алдын ала анықтап алу жұмысын іске асыратын Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының назарына ілікті. Материалдар осы жерден жиналып, жоспары түсірілді. 1947 жылдың өзінде-ақ атақты кеңестік археолог, шығыстанушы, Қазақстандағы археология ғылымының негізін салушылардың бірі А. Н. Бернштам ескерткіштің сыртқы қабатына археологтар зер салып қарауы кезінде оның әдеттен тыс ерте заман ескерткіші екенін атап көрсетті. Қыштағы бірқатар белгiлердi қарап көріп, мақалаларының бірінде былай деп жазды: «Садық ата (Сейдақ ата төбесі. –ред.) материалы аса көне, ол негізінен б. з. д. I мыңжылдықтың аяғы мен б.з. алғашқы ғасырларына жатқызылады, ал материалының сипаты (қаланың пайда болуының бірінші сатысы) алыс батыстық және барынша көне қаңлы-хорезм мәдениетінің жарқылын көрсетеді». Түркістан археологиялық экспедициясының 2001 жылығ қазба жұмыстарының алғашқы маусымы Сейдақ ата төбесі шындығында да бірқатар тарихи-мәдени мәселелерді зерттеуге тұрарлық және көптеген жаңа бірегей материалдар бере алатынын көрсетті. Кең ауқымды қазба жұмыстарын 2001 жылы Түркістан археологиялық экспедициясымен Археология институты «Әзірет сұлтан» мемлекеттік мұражай-қорығымен (Түркістан қаласы) бірлесе отырып бастаған болатын. Қала топографиялық белгілері бойынша Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігінің ежелгі және ерте ортағасырлық дәуірлеріне тән «алаңы бар төбешік» типіне жатады. Өрт Қорғантөбе құрылысының шикі кірпіштен қаланған қалың қабырғасына өз ізін қалдырғанындай, ол үлкен бір өрттің салдарынан біржолата тасталған болып шықты. Еденде күйген арқалық мәткелер, тұрғын бөлмелерде ондаған сынық және бүтін тұрмыстық қыш ыдыстар жатты. Бірақ өрт тұрғындар үшін тосыннан болмаған. Тасталған және өртеніп кеткен үйлердің қоймалары үлкен қыш ыдыстар – хұмдармен толтырылған болатын, олар астық, ұн, шарап, май және басқа азық-түліктер сақтауға пайдаланылатын. Осындай ондаған хұм-қоймалардың бірде-бірінен бір түйір дән кездеспеді. Яғни барлық қоймалар алдын ала босатылып алынған. Тұрғын үйлердің едені мен сұпысында керексізден тасталған жарығы бар ыдыстардан басқа әдеттегі тұрмыстық керек-жарақтардан ешнәрсе жоқ. Мұның бәрі өрттің алдында тұрғындар тұрмысқа керектінің бәрін алып кеткенін куәландырады. Ендеше, өртті әдейі алдын ала даярлаған. Қазба жұмыстары Бірінші қазба жұмыстары қаланың жоғарғы құрылыс қабаты VII ғасырға, VIII ғасырдың 1-ші жартысына жататындығын көрсетті, бірегей сақталған бұл қоңыстың өмірі жойқын өрттен кейін тоқтап қалған. Қала қорғанына храм кешені аршылып алынды, оған стратиграфиялық зерттеу жүргізілді. Қаланың батыс жағынан 800 м жерден табылған зиратты зерттеу де қатар жүргізілді. Алынған материалдарға қарап, жойқын өртті VIII ғасырдың 2-ші ширегіндегі араб әскерлерінің әрекетімен байланыстыруға болады. Қаланың қорғанындағы жүргізілген жұмыстар археологиялық – сәулет және құрылыс объектілерін алдағы консервациямен мұражайландыруға дайындық мақсатын көздейді. 2006 жылы мамыр-шілде айларында Түркістан археологиялық экспедициясы «ҚР Мәдени мұрасы» бағдарламасы шеңберінде храм ғимаратын зерттеу жөніндегі жұмысты жалғастырды. Мұндай жұмыс храм және қорған бөлігіне жататын әртүрлі кезеңде салынған құрылыс элементтерінің 3 учаскесі бойынша жүргізілді. Қамалдың солтүстік батыс бұрышында екі ғибадатхана аршылған болатын. Бірінен жартылай сопақша формалы алтарь (құрбандық шалатын орын), екіншісінің қабырғасынан үңгіп қазып, астына ортасынан қақ жарылған кеспелтек ағаш төселген алтарь мен еденнен тостаған тәрізді етіп қазылған алтарь кездесті. Екінші алтарь кездескен жердегі бөлменің ерекше жағдайға арналғандығы қабырғасының соншама қалыңдығынан және өзге құрылыстардан тым оқшауланғандығынан көрінеді. Бұл кеңдігі 55 м 2 болатын, екі бағаналы және қабырғаны бойлай сұпылары бар жеке тұрған зал монументальды ғибадатхана болып шықты. Бұл орын (зал) өзін қоршаған құрылыстардан бұрышында үлкен қуысы бар жіңішке көшесымақпен бөліп тасталған. Аласалау подиумның (биік орын) үстінде күл қабаты тәрізді өрттің және күлгін сылақтың ізі көрінеді. Рух беруге арналған биік орын және діни атрибуттар қойылатын қуысы бар бұл жерде тағы бір құрбандық шалатын орын болғаны анық. Қазу жұмыстары барысында әр түрлі қыш ыдыстар, қоладан, мүйізден, тастан істелген бұйымдар, сондай-ақ қолөнершілердің жабдықтары, әшекейлер, тұрмыстық заттар және т. б. салмақты коллекциялар жиналған болатын. Олардың кейбіреулері, мысалы: қолдан істелінген көзеші шеңбері, «үш көзді идол» тәрізді сирек кездесетін бұйымдар. Өрт қабаты уақытының негізделуі Діни құрылысты, сонымен бірге бүкіл қонысты жойып жіберген Сидақтағы бұл өрт апаты қашан болған? Өрт қалдықтары арасынан табылған әр түрлі тиындар бұл сұраққа жауап беруге септігін тигізді. Олар мұның уақытын VIII ғасырдың ортасына таяу деп нақтылап берді және оны осы жүз жылдықтың бірінші жартысында бұл өлкені мұсылмандардың жаулап алуымен байланыстыруға толық негіз бар. Анықталған тиындардың ішінен VIII ғасырдың бірінші жартысына жататын, бетіне арыстан мен таңбаның белгісі салынған қола анэпиграфтық тиынды жекелеп атап айту керек. Мамандардың пікірі бойынша мұндай тиындар жергілікті билеушілердің нұсқауымен VII–VIII ғасырлар басында шығарылған. Типі жағынан бұған ұқсас тиындар – Отырар оазисіндегі жиі кездесетін олжалар. Бұрын олар Түркістан оазисінен табылған. Бір тұрғын үйден төртбұрышты тесігі бар қола тиын табылды. Ол мейлінше жақсы сақталған және жақсылап тазартудан кейін оны Түркеш қағандығында соғылған деуге мүмкіндік берді. Бұл типтегі тиындар Жетісу, Сырдария маңы және Орта Азия табылымдарынан жақсы мәлім. О. Смирнованың пікірі бойынша, олар VIII ғасырдың 30-шы жылдардан бастап шығарылған. Бұл жоғарыда айтылған Сидақтағы өрт қабатының уақытын негіздей түседі. Сидақтағы өрт қалдықтарынан тазартылған, айқын танылатын тиындардың шығу уақыты VIII ғасыр ортасына жақын деп есептеуге болады. Тарихтан белгілі болғанындай, бұл – хорасандық Халифат билеушілері өкілдерінің Сырдария маңы мен одан шығысқа қарайғы өңірлерде белсенді іс-қимылдары кезеңі. Мұсылмандардың Орта Сырдарияны жаулап алу жөніндегі «Қасиетті хикаяны» мазмұндайтын «Оңтүстік қазақстандық қожалар шежіресі» тәрізді өзіндік ерекшелігі бар жазба ескерткіште имам Мұхаммед ибн әл-Ханафия ұрпақтарының қолбасшылығындағы араб әскері Сырдарияның орта тұсындағы өңірге 718 немесе 767 жылы келді деп есептеді. Белгілі болғанындай, мұсылман жаулап алушылары, әсіресе осындағы бұрынғы дін арқылы тараған ғибадат құрылыстары мен діни орындарға (капищеге) ешбір төзбеді. Тіпті «келісім бойынша», яғни шабуылсыз, күштеусіз, қинаусыз және басқа дөрекіліктер көрсетпей жаулап алғанның өзінде тәңірлік ғибадатханаларды, көне дінге қатысты орындарды талқандады. Өлкені жаулап алуда біріншіден храмдар жойылды. Исламды енгізудің ерте кезінде бұрын орын тепкен пұтқа табынушылықпен байланысты «дуаға сену, отқа табыну, басқа да салт-жораларды жою» жасыл тудың астындағы олардың идеологиялық саяси ұстанымы болды. Сидақ төбесі жасырып тұрған қираған үйінді храмды қоныстың қалдықтары деп есептеуге болады. Оның тұрғындары рулық немесе тайпалық қауымдастықтың ата-бабалар аруағына құлшылық ететін, сондықтан, ол өртке ұшырап, толық жойылды. Алайда археологтарды алда шынайы сәулеттік ашылым күтіп тұрды. Қорғанның солтүстік бөлігіндегі өрттен күйген жекелеген құрылыс құрылғыларын ашқаннан кейін өте ерте кездің аса зор, қалыңдығы 3-4 м жуық сазан өрілген қабырғалар жалаңаштанып көріне бастады. Мұндай қойманың рөлін атқаратын бірқатар құрылыстар (еденге көптеген хуммалар қазып орналастырылған), сұпы-подиумы бар алтарь бөлігі, алаулы телімдер, тағы басқалар сұлбасынан таныла бастады. Бұл қабат құрылысының негізділігі, көптеген жөндеу жұмыстарының ізі оның пайда болу кезеңі IV–VI ғасырлар деуге толық мүмкіндік береді. Бұлайша кесіп айтуды тағы бір үй құрылысының алтарь-подиумын еске алып, құрбандық беруге арналған қойманың табылуы растай түседі. Әлгі үй құрылысының қабырғасын бойлай салынған сұпыдан бос тұрған бес хум аршып алынды. Олардың біреуінің қасына құмыра көмілген. Құмыраның аузы асүйлік қыш құмыраның сынған түбімен жабылған. Ішінен көптеген моншақ, сасанидтік қима асыл тас (гемма) және тұмарлар табылды. Табылған жиынтықтар кезеңі Пайда болу кезі анықталған осы жиынтықтың ішінен үш халцедондық қима асыл тас сасанидтік қима тастар тобына жатқызылады. Жетіасар зираттар кешенінің материалдарын зерттеу жерлеу орнынан шыққан штрихтық мәнермен жасалған ирандық қима тастардың жиырмасы Сырдария маңынан өз ұқсастарын тапқанын көрсетті. Оларды III–V ғасырларға жатқызуға болады. Қима тастардың өз ұқсастарын тапқан екінші өңірі Сырдарияның орта тұсындағы Отырар оазисі болып табылады. Онда сасанидтік қима тастардың көп таралғандығын Жетіасар мәдениетімен салыстыруға келеді. «Ирандық импорт» деп аталатын қима тастардың бір мезгілде бүкіл Ортаңғы және Төменгі Сырдарияда таралуы ондағы тұрғындардың мүдделері мен дүние танымдары ұқсас екенін, бірдей тарихи жағдайда өмір сүргендерін көрсетеді. Өрт қабатындағы сәулеттік құрылыстарды қазу мен зерттеу Сидақтағы ғибадат орталығы кем дегенде сегіз ғасыр өмір сүргенін, жергілікті тайпалардың едәуір мол бірлестігі ата-бабалар дінін ұстанғанын паш етеді. Көмбелер Ауланың оңтүстік-шығыс бөлігін алтарьдан солтүстікке қарай тазалауда өте ертедегі қабырға табылды, бұл суфасы және алтарь ошағы, құрылыс қабатынан бұрынғы горизонт екені анық. Бұл ерте дәуірдегі деңгейдің үш бөлмежайы тазаланды. Оның қабырғалары 0,8-1,2 м аршылған бөлме жайлардан интерьердің іздері байқалмайды, бірақ хумдардың үйінділері мен адамның кейбір сүйектері еденнен табылды (бұл қабаттың 1-ші бөлмежайында адамның бас сүйегі жатыр). Ауланың бөлмежайларын қамалдың сыртқы қабырғалары бойымен қосымша тазалау кезінде (алтарь ошақтары мен суфалары бар қабат) тұмарлардың көмбесі табылды. Көмбе №18 бөлмежайдың суфасынан табылды (2005 ж. сипаттама бойынша), ол храмның «алтарь» бөлігінен оң жаққа қарай (шығысқа таман) орналасқан. Бұл бөлмежайдың сұлбасы 2005 жылғы маусымда анықталып, тазартылды. Оның өлшемі – 5,7х5,2м, үш қабырғаның периметрі бойынша орташа биіктігі 0,35 м жалпақ суфа (1,2-1,3) анықталды. Бөлмежайдың солтүстік-шығыс қабырғасы сыртқы бекініс қабырғасының ішкі жиегі болып табылады. Оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс қабырғалар бір кірпішпен өрілген, оның қалындығы 0,4-0,5 м, сақталған биіктігі 1,9 м-ге жетеді. Суфалардың жиектері шикі кірпішпен өрілген және осындай жарты кірпіш пен шаршы бөліктер іштей бөлінген, онда ірі хумдар мен хумчалар (бес дана) көміліп, іші топырақпен толып қалған, яғни олар бос, топырақ толған күйінде кездесті. Хумнан жарты метр жерде оң жақтағы суфада жатқан бір құлақты құмыра аршылып алынды, оның аузы қара саздан ангобпен боялған, ол бүтін, бірақ жарығы бар. Құмыраның биіктігі 26,5 см, бүйірінің диаметрі 15,5 см, мойнының диаметрі 9,5 см, түбінің диаметрі 10 см. Сопақша келген тұтқасы ұзын мойнының (6,5см) орта жері мен бүйірінің төменгі жағын жалғайды. Маржандар мен моншақтар Еріген маржанның көп мөлшері кездесті (700-дей дана): әйнегі тотыққан, бірақ маржандардың сары, ақ, қызыл, көк түстерін ажыратуға болады, диаметрі 2-ден 5 мм-ге дейін; алқызыл кораллдан жасалған моншақтар түтікше тәрізді әртүрлі ұзындықта кездеседі, оның диаметрі де әртүрлі және алқызыл түсті реңкі бар (ұзындығы 1-ден 2,5-3,0 см-ге дейін, барлығы 190 дана); әйнектен жасалған шар тәрізді моншақтар көк және қызыл түстерден жасалған болуы керек (диаметрі 6-9 мм, барлығы 123 дана); қызғылт сары сердоликтен жасалған монашқтар шар тәріздес диаметрі 8-9 мм (5 дана), және цилиндр тәрізді ұзындығы 10-11 мм (5 дана); әртүрлі диаметрдегі ақ түсті мөлдір емес минералдан жасалған шар тәрізді моншақтар (13 дана, диаметрі 6-11 мм); жартылай мөлдір минералдан (хрусталь?) жасалған шар тәрізді моншақтар, диаметрі 6-7 мм (3 дана). Бір шар тәрізді жапырылған пішіндігі үлкен ойығы бар моншақ (диаметрі 9 мм, биіктігі 7 мм); перламутр маржаннан жасалған ұсақ жалпақ моншақтар (8 дана); төртбұрышты тесігі бар жалпақ диск тәрізді моншақ (диаметрі 13-14 мм); Қызыл-қоңыр пастадан жасалған екі шарды біріктірген моншақ (диаметрі 8 мм, биіктігі 16 мм); қара және сары-жасыл түсті ірі пасталық көзі бар екі моншақ (диаметрі 19-20 мм), оның бірі ақ түсті жанында сызықтары бар (диаметрі 21 мм, 3 жалпақ тікбұрышты (11-15 мм), біреуі жолақты призмалық, ал енді біреуі куб тәрізді жасыл түсті; әртүрлі өлшемдегі тесіктері бар, бір жағы ұшталған қаура қабыршағы (32 дана); қара қоңыр жартылай мөлдір минералдан (сердолик?) жасалған бір ірі шар тәрізді моншақ, диаметрі 19х22 мм; сарғыш реңкті халцедоннан жасалған бір шар тәрізді моншақ, диаметрі 2,3х2,4 см, көгілдір реңкті халцедоннан жасалған бір шар тәрізді моншақ, диаметрі 20х11 мм және ұзындығы 25 мм, диаметрі 15 мм қара жылтыр минералдан сопақша етіп келісіп алынған бір моншақ. Моншақтардың құрамын диаметрі 2-ден 3,5 см-ге дейін жететін ірі тығыз орналасқан жұмыр он янтарь моншағы толықтыра түседі. Моншақтардың арасында тесіктері бар (диаметрлері 2,2; 2,5; 3,0 см) диск тәрізді тастан жасалған ұршықбас табылды. Бір қара гагаттан жасалған сопақша-призмалық қадауыш (2,5х2,5х1,5см), және үлкен тесігі бар жалпақ тастан жасалған массивті қадауыш (3,7х2,6х1,8 см). Сондай-ақ халцедоннан жасалған әртүрлі өлшемдегі «жүзік сияқты көрінетін» үш гемма да бар. Металл бұйымдар Қоладан және өзге металдардан жасалған бұйымдар кешеннің едәуір бөлігін құрайды: 3,5х2,7 см өлшемді үлкен тесігі бар қола массивтік биконикалық қадауыш; ұшында «жалпайған күрегі бар қола шпилька» (ұзындығы 13 см); түймесі бар жартылай қоңырау (диаметрі 2 см, биіктігі 2 см); жоғарғы бетінде тікі тесігі бар екі жартыдан құралған жарты шар (диаметрі 2,1 см); үш сүйір сырға (оның бірінде орта бөлігі жалпақ, ұштары сүйірленген, диаметрі 1,5-1,8 см); ай тәрізді құйылған жартылай сопақ пішіндегі қола алқа (оның бет жағында төрт бөлік бар, ал сопақ жиегі бойында шар тәрізді көрінетін бау орналасқан. Ұшында бекітуге арналған тесік бар, екінші жағы тегіс. Белдік жапсырма Бұл кешенде «үш негіздегі үш жапырақты өсімдік» - күміс мүсінді белдік жапсырмасы ерекше көзге түседі. өлшемдері: биіктігі 3 см, негізінің ені 2,5 см. Екінші бетінде негізгі бекітуге арналған екі бекітпе тіл бар. Екі алтын «ғұндардың» самайға ілінетін алқаның азғантай бөліктері табылған қазбаның құрамындағы қызықты заттардың бірі. Оның бірінің бет жағында қола имек пен гауһар қондырманың безендируі сақталған. Жиегінде ұсақ шарлардың бүртіктері дәнекерленген. Тегіс бет жағында өрнегі бар ежелгі бөлшекті түйме-кесек те ерекше нәрсе деуге болады. Сынған жерінен оның бауға арналған бастапқы өзегін, сондай-ақ жаңадан бұрғыланған жаңа өзегін көруге болады. Яғни, плакетка бауда сол сынық күйінде болған. Диаметрі 18 мм. Тат басқан темір сақиналардың қалдықтары баудың немесе сауыттың сынығы болуы мүмкін. Сақинаның диаметрі 12-13 мм. Неге пайдалануға арналғаны белгісіз білек тәрізді темір ьұйымның ұзындығы 15,2 ұштары жалпайтылған, ұзындығы 11 см және диаметрді 15-16 мм темір жартылай түтікке қондырылған. Ал, жалпайтылған ұштары сыртына қарайды. Темір қатты тоттанған. Кішкентай темір пышақтың сынығы сақталған ұзындығы 5,5 см. Аталған кешеннің табылған әшекейлері мен тұмарлары Сидақ храмының құрылыс қабатының IV-V ғасырларда болғанын қосымша дәлелдейді. «Тұмар жиынтықтары құрамы жағынан Отырар алқабындағы Қоңыртөбе зиратынан табылған әйелдердің мүрдесінің қасынан табылған заттарға ұқсайды. Ескерткіш храмға құрбанды беруге арналған сияқты, онда дүниеден өткен ағайындары мен ата-бабаларының әруағына бағышталған салт-жоралғылар жасалған. С. Яценконың пікірінше, жерленген әйелдің әлеуметтік жағдайы онша биік болмаған тәрізді. Мәселен, онда бірнеше алқалар, білезіктер, сондай-ақ маржанмен өрнектелген және т.б. бас киімдер мен белбеулер, шашқа түйрейтін түйреуіш, сырғалар мен жүзіктер болған тәріззді. Яғни, бұл құрамы бойынша жесір әйелге құрбандыққа қойылған сый деуге болады. Жесірдің өлген күйеуін еске түсіру туралы «әшекейлерін алып қою» дәстүр көптеген еуразия халықтарының мәдениетінде кездеседі. Сыртқы сілтеме http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/region/south_kazakh_oblast/excavation/sidak Қазба жұмыстары, табылған заттар Дереккөздер