kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Флювиогляциалдық террасалар

Флювиогляциалдық террасалар - көбінесе флювиогляциалдық шөгінділерден түзілген, байырғы және қазіргі мұз басу атыраптарындағы тау аңғарларының беткейлері мен түбіндегі тегіс терраса тәрізді жазықтар. Әдетте, өзен эрозиясы көрініс беретін аңғар бөліктерінде орналасады. Дереккөздер
Қалдық радиация

Қалдық радиация (Остаточная радиация) — ядролық жарылыс болған аудандағы ыдырау мен белгісіз радиоактивті өнімдердің түсуі салдарынан болатын радиадия. Қалдық радиациялар негізінен бета, гамма сәулеленуінен тұрады. Оның өткір радиациядан айырмашылыгы ядролық жарылыс болғаннан кейін біраз уақыт өткен соң әсер етеді. Дереккөздер
Орташа жел

Орташа жел - ядролық жарылыс бұлтының көтерілу биіктігі мөлшеріндегі, орташа жылдамдықтағы және барлық ауа қабаты бағытындағы жел. Мұнда орташа жел бағыты мен жылдамдығы радиоактивтік шаң бөлшектеріне әсер ететін орташа жылдамдык болып есептеледі. Дереккөздер
Инженерлік фотобарлау

Инженерлік фотобарлау (Инженерная фоторазведка) — қарсыласты және жергілікті жерді инженерлік барлау тәсілдерінің бірі. Инженерлік фотобарлау жер үстінен, әуеден болуы мүмкін. Жер үстілік суретке түсіру қарсылыстың жүргізетін инженерлік шараларын, сондай-ақ оның фотоаппарат қамти алатын қашықтықта орналасқан жеке объектілерін анықтау үшін қолданылады. Әуеден суретке түсіру қарсылыс тылының тереңіндегі объектілер туралы мәліметтерді жер үсті құралдарымен алу мүмкін болмағанда, оларды барлау үшін қолданылады. Дереккөздер
Флювиогляциалдық түзілімдер

Флювиогляциалдық түзілімдер ( — өзен, glacialis — мұздық) - еріген мұздық суы тасқындарынан шөккен қабатты шөгінділер. Олар көбінесе малтатастардан, гравийден, қиғаш қабатты құмнан түзіледі. Мұздық ішкі (интрагляциалдык) және мұздық маңы (перигляциалдық) флювиогляциалдық түзілімдер деп ажыратылады. Әр түрлі бедер пішіндерін құрайды (оздар, зандрлар және т.б.). Дереккөздер
Аннигиляция

мен электронның қайта позитрон мен электронға жұп түзу арқылы бөлінетін виртуалды фотонға аннигиляттануын көрсететін Фейнман диграммасы]] Аннигиляттану немесе Аннигиляция (көне лат. annіhіlatіo — жойылу, құру), жұптар аннигиляттануы — бөлшек пен антибөлшектің соқтығысуы кезінде элементар бөлшектердің басқа түрге айналу процесінің бір түрі. Электрон мен оның антибөлшегі — позитрон соқтығысқанда электрлі магниттік сәулеге (фотонға немесе -квантқа) айналады. Бұл термин дұрыс аталмаған, өйткені А. процесі кезінде барлық сақталу заңы орындалады. Бұл процесте материя жойылмайды, ол бар болғаны бір түрден екінші түрге айналады. Сондай-ақ электрлі магниттік немесе басқа да өзара әсерлесулер кезінде бір мезетте бөлшек және антибөлшек жұбы пайда болады. Жұптардың пайда болуы — жұптар А-на кері жүретін процесс. Жұптар А-ы, антибөлшектің бар екендігін, жұптардың пайда болу мүмкіндігін ағыл. физигі П.Дирак теория жүзінде 1931 ж. болжап айтқан (қ. Дирак теңдеуі). 1933 ж. француз физиктері И. және Ф.Жолио-Кюрийлер магнит өрісіне орналастырылған Вильсон камерасының көмегімен электрон-позитрон жұбын бақылаған. Жұптардың А. құбылысы электрлі магниттік өзара әсер арқылы ғана емес, сонымен бірге (мыс., -мезонға айналып кететін нуклон мен антинуклон А-ы) күшті өзара әсер арқылы да жүзеге асады.
Прага лингвистикалық мектебі

Прага лингвистикалык мектебі орыс. Пражская лингвистическая школа — структуралық тіл білімінің негізгі бағыттарының бірі. Тарих Прага лингвистикалық мектебі Прагада 1926 ж. тіл үйірмесінің негізінде кұрылып, 1950 ж. басында тарқаған. Оны ұйымдастырушылар В. Матезиус бастаған чех ғалымдары: Б. Трнка, Б. Гавранек, Й. Вахек, кейінірек С. Скаличка,И. М. Коржинек т. б., үйірмеге Н. С. Трубецкой,Р. О. Якобсон, С. О. Карцевский сияқты орыс ғалымдары кірген. Бұл мектеппен Кеңес ғалымдары. Г. Богатырев, Г. О. Винокур,Е. Д. Поливанов, Б. В. Томашевский. Ю. Н. Тынянов шығармашылық байланыста болды. Прага лингвистикалық мектебінің идеялық негізін салған Ф. де Соссюр. Дегенмен, оның көптеген мәселелерін шешкен чех ғалымдары. Бұл мектепке Ф. Ф. Фортунатов,Л. В. Щерба, әсіресе И. А. Бодуэн де Куртенэ арқылы орыс тілдік дәстүрі ықпал жасады. Прага лингвистикалық мектебі тіл құрылымын атқаратын қызметі жағынан зерттеуді мақсат етті. Тілдегі әрбір элемент өзінің тілдік жүйеде атқаратын қызметіне қарай бағалануы керек, тіл дегеніміз — функционалды жүйе деп есептеді. Тіл элементтерінің қызметін бірінші қатарға қоятындықтан, бұл мектепті Прагалык функционалды лингвистика деп те атайды. Прага лингвистикалық мектебі фонологияны зерттеуге зор мән берді. Бұл салада әсіресе Н. С. Трубенкойдың ғылыми жетістігі елеулі болды, ол әр түрлі тілдердің фонологиялық жүйесін зерттеп,фонетика мен фонологияның шұғылданатын объектілерін анықтады: фонологияның негізгі объектісі — фонема,фонология тіл дыбыстарының функциясын зерттеп, олардың мағына ажыратқыштық қызметімен шұғылданатын таза тілдік пән, фонетика — тіл дыбыстарының жасалуы, физикалық, физиологиялық сипаты туралы білім деп есептеді. Прага лингвистикалық мектебінің синтаксис саласында қосқан елеулі үлесі Матезиустың сөйлемнің актуалды (өзекті) мүшеленуі туралы теориясымен байланысты. Сөйлем құрамын жіктеудің екі жағы көрсетіледі: бірінші, сөйлем құрамынан бастауыш пен баяндауышты ажырататын, формалды мүшелеу, екінші, сөйлемнің грамматикалық күрылымының функционалды мүмкіндігі түрғысынан "т е м а" және "р е м а г а" мүшелеу. Прага лингвистикалық мектебі тіл эволюциясына жүйелік түрғысынан қарап, синхрония мен диахронияның арасында жақындаспайтын қайшылық бар деген де Соссюрдің идеясын қолдамады. Прагалықтар әдеби тіл нормасы, тілдік, поэтикалык стиль, сөйлеу мәдениеті мәселелерін де зерттеді. Прага лингвистикалық мектебі тіл білімі тарихында маңызды рөл атқарды. Дереккөздер
Форшоктар

Форшоктар ( - алдыңғы, sһосk — дүмпу, соққы) - күшті жер сілкіну алдында пайда болатын, аз магнитудамен сипатталатын жер асты думпуі. Негізгі жер сілкінуден бірнеше сағат (кейде бірнеше минут) бұрын байқалады. Дереккөздер
Жалғас Қылишаев

Жалғас Қылишаев (1955 жылы туған, Маңғыстау ауданы Калинин ауылы) – ауылшаруашылығы саласының қызметкері. Өмірбаяны * Гурьев ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1981). * 1972 – 78 жылдары Маңғыстау ұжымшарында шопан, Сыңғырлау ұжымшарында, Мете шаруашылығында жұмысшы. * 2000 жылдан Бейнеу мектебінде шаруашылық меңгерушісі, «Мұнайгазқұрылыс» мекемесінде қызмет атқарған. Марапаттары * 1978 жылы 3-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен марапатталды. Дереккөздер
Қалқалаушы армия

Қалқалаушы армия (Армия прикрытия) — қарсыластың кенеттен басып кіруіне тойтарыс беру, соғыс кимылдары театрындағы басты күштердің жұмылдырылуын, шоғырлануы мен жайылуын қамтамасыз ету және агрессорды талқандауға жағдай жасау үшін мемлекеттік шеқараға жақын алдын ала орналастырылған қарулы күштердің бөлімі. Қазіргі уақытта бұл термин қолданылмайды. Қарсыластың кенеттен басып кіруіне тойтарыс беру міндеттерін қалқалаушы әскер орындайды. Дереккөздер
Өткелден өту құралдары

Өткелден өту құралдары (Переправочные средства) — әскерлерді су бөгеттерінен өткізу үшін қолданылатын жүзбелі құралдар және көпірлі конструкциялар. Табельдік (штаттық) өткелден өту құралдарына понтон дық парктер, өткізуші-десанттық машиналар, көпір салғыш, механикаландырылған көпірлер, құрастырма темір көпірлер, десанттық қайықтар және жеке өткелден өту құралдары жатады. Өткелден өту құралдары орнына сондай-ақ, жергілікті жүзбелі құралдар (баржалар, қайықтар, катерлер, сал қайықтар т.б.) және қолға түскен құралдар (бөрене, тақтай, кеспектер, қалтқылар) қолданылуы мүмкін. Понтондық, парктер жүзбелі көпір мен сал-қайықтық өткелдерді салуға арналған. Олар көпірлі-сал қайықтық конструкциялардан, моторлы-сүйрегіш катерлерден және арнайы жабдықталған көліктік құралдардан тұрады. Өткізуші-десанттық машиналар (жүзбелі автомобильдер және шынжыр-табан жүзбелі транспортерлер) әскерлерді десант түрінде өткізу үшін қызмет етеді. Құрлықтағы олардың жылдамдығы 40-70 км/сағ., ал судағы жылдамдықтары 10-12 км/сағ., жүк көтергіштігі 14 т. дейін жетеді. Көпір салғыш және механикаландырылған көпірлер шағын өзендерден, каналдардан, орлардан, сайлардан және т. б. бөгеттерден өтуге арналған көпірлер салу (құрастыру) үшін қолданылады. Танктік көпір салғыштар сериялық, танкілер негізінде құрылып, шабуылдаушы болімшелердің ұрыстық реттерінде немесе олардың ілгерілеу бағыттарында әрекет етеді. Механикаландырылған көпірлер ережеге сәйкес автомобиль негіздерінде құралады. Олар әскерлердің ілгерілеу мен маневр жолдарында көпірлерді бірнеше рет құрастыруға мүмкіндік береді. Зауыттан шыққан жиналмалы темір көпірлер құрылыста (құрастыруда) және берік тіректі көпірлерді қалпына келтіруде қолданылады. Десанттық қайықтарды ең алдымен су бөгеттерінен соғыса өтуде бірінші эшелонның мотоатқыштар бөлімшелері қолданады. Жеке өткелден өту құралдары (жүзу киімдері және құтқарушы кеудешелер) жеке сарбаздарды өткізуге және су бөгеттеріндегі әр түрлі жұмыстарды атқаруға арналған. Дереккөздер
Дурбан

Дурбан (, зулу тілінде eThekwini ««айлақтағы орын», ескі атауы Порт-Натал, Port Natal) — ОАР көлемі бойынша Йоханнесбург пен Кейптауннан кейінгі үшінші қаласы (2004 жылы халық саны 3,3 млн), қалалық Этеквини округінде КваЗулу-Наталь провинциясында орналасқан. Аймақтағы ең ірі порт болып табылады. Туризм орталығы (инфрақұрылым мен қызмет көрсету жоғары деңгейілігінен және мұхит ағынын жылылығы, жағалауларының арқасында). Негізі 1835 жылы қаланды. Жұрты Жұртының 68,3 % — қара нәсілділер, 20 % жуығы — ағылшын тілді қант алаңдарында кезінде жұмыс істеген үндістер тұқымдары, 9 % — ақтар, 2,8 % — басқалар «түрлі түстілер». Ең кең тараған тіл — зулу (63,04 %), 30 % — ағылшын тілі, 3,4 % — коса, 1,4 % — африкаанс. 68 % христиандар, 11 % — индуистер, 3 % — мұсылмандар. Сілтемелер * [http://proyuar.ru/durban Дурбан] на сайте "Про ЮАР"
От өткізгіш сым

От өткізгіш сым — қара дәрінің капсюльдетонаторлары мен зарядтарын тұтандыруга арналған құрал. Ол ортасында бір жібі бар дәрі өзегінен және су өткізбейтін затпен жабылған бірнеше орамнан тұрады. Сым өзегінің жану жылдамдығы 1см/сек. Тұтандыру үшін сіріңке немесе білте қолданылады. От өткізгіш сымды ылғалдан, ыстықтан, механикалық зақымданудан, сондай-ақ май, керосин, бензин тиюден сақтау керек. Сақтағанда және тасу кезінде сымның шетін оқшаулаушы таспамен немесе қоюжақпамен орау керек. Дереккөздер en:Fuse (explosives) no:Lunte sv:Stubintråd
Фотограмметриялық координаталар

Фотограмметриялық координаталар — фотограмметрияда аэрофотосурет нүктелері үшін тік бұрышты координаталар жүйесі қолданылады. Аэрофотосуреттер арқылы карта мен планды жасау нүктелердің координаталарын анықтау үшін, басқа да инженерлік есептерді шешу үшін проекция ортасының (фотографиялау нүктесінің) кеңістіктегі координаталарын және фотографиялау кезіндегі сурет жазықтығының орнын білу үшін қажет. Аэрофотосурет жазықтығының орнын проекциялау центрі (объективі) арқылы анықтайтын шамалар ішкі бағдарлау элементтері деп аталады. Олар проекция центрінің (S) орнын аэрофотоаппараттың фокустық қашықтығы (f) және аэрофотосуреттің негізгі нүктесінің (0) тікбұрышты координаталар жүйесіндегі қарама-қарсы координаталар белгілерін (1, 2, 3 және 4) қосатын түзу сызықтармен пайда болған x 0 , у 0 координаталары арқылы анықтайды. Зертханалық зерттеуде және аэрофотоаппаратты жөндеуде жоғары дәлдікпен оның фокустық қашықтығын анықтайды, сонымен қатар x 0 , у 0 координаталары миллиметрдің жүздің бірнеше бөлігінен аспайтындай етіп алынады. Дереккөздер
Қазақ әдебиетінің тарихы (монографиялық басылым)

«Қазақ әдебиетінің тарихы» — қазақ әдебиетінің қалыптасу тарихын баяндайтын 3 томдық 6 кітап. 1960-1967 ж. «Ғылым» баспасы шығарған. Толығырақ Бұл басылымдарда қазақ ауыз әдебиетінің және 18-20 ғасырлардағы қазақ жазба әдебиетінің тарихы кеңінен қамтылып, ғылыми түрде жан-жақты баяндалған. Әуезов 1-томның жалпы редакциясын басқарып, «Айтыс», «Ертегілер», «Қозы Көрпеш - Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Абай Құнанбайұлы», «Ақылбай Құнанбаев», «Мағауия Құнанбаев» тарауларын жазды. Еңбекте Әуезовтың өмірі мен шығармашылық қызметіне арнайы бөлім беріліп (авторы М. Қаратаев), туындылары кезең-кезеңмен талданған (429-505-беттер). Әуезов жасаған асыл туындылар қазақ әдебиетін озық әдебиеттердің қатарына қосып, қазақ халқының тарихын, өмірін, мәдениетін, талантын, ұлттық характерін жер жүзі оқушыларына танытты деп, ұлы жазушының ерлікке пара-пар еңбегіне әділ баға берген. Кітапта ежелгі дәуір әдебиеті, қазақ хандығы тұсындағы жыраулық поэзия, 20 ғ-дың бас кезіндегі демократияшыл әдебиет, сондай-ақ, кеңестік кезеңдегі қазақ әдебиетінің 50 жылдық тарихы жанжақты зерттеліп, тұжырымдалған. Дереккөздер
Жағдайды бағалау

Жағдайды бағалау — операцияның (ұрыстың) міндетін орындау мен мақсатына жетуге әсер ететін факторлар мен жағдайларды зерттеп талдау. Штабтардың, әскер турінің, арнаулы әскер мен кызметтердің бастықтарының көмегімен операцияға (ұрысқа) шешім қабылдағанда және ұрыс қимылы барысында әскерді басқару кезінде қолбасшылық(командирлер) жүргізеді. Жағдайды бақылау кезінде жауынгерлік тапсырманы орындауды қиындататын немесе жеңілдететін факторлар мен жағдайлар белгілі болады, жайсыз жағдайларды жеңілдететін және қолайлы факторлар тиімді пайдаланылатын шаралар белгіленеді. Қарсылас туралы, өз әскері (күштері), ұрыс қимылдары ауданы, метеорологиялык және климат жағдайлары және жағдайдың баска да элементтері туралы моліметтерді саралап, талдауды қамтиды. Дереккөздер
Прагматика

Прагматика (грек, pragma, ілік септіктеp ragmatosіс, әрекет) — семантика мен тіл біліміндегі тілдік таңбалардың кызметін зерттейтін саласы. "Прагматика"терминін 20 ғ. 30 жылдарында семиотиканың бір бөлімі түрінде Ч. У. Моррис енгізген. Ол семиотиканы танбалардын объектіге катынасын зерттейтін семантика, танбалардын өзара қарым-қатынасын зерттейтін синтактика және сөйлеушілердін танбаларға катынасын зерттейтін Прагматика деп бөлген. Прагматиканын лингвистикалык зерттеу саласына айналуы Ч. С. Пирстін идеясымен байланысты сөйлеу актілері жайындағы логика-филологиялык (Дж. Р. Сёрл, 3. Вендлер т.б.) және Прагматикалык теориялардын (П. Грайс, Л. Линский, Сёрл,П. Ф. Стросон т.б.) ыкпалымен 60—70 жж. басталды. Лингвистикалык Прагматиканың кызметі накты емес, оған сөйлеуші субъект пен адресаттын (тындаушынын) өзара карым-катынасынан туатын мәселелердін бәрі кіреді. Сөйлесушілердін карым-катынасы үстінде тілдін колданылуы мен Прагматикалык кызметін біріктіре отырып, Прагматика риторика, стилистика, сөйлеу теориясы мен типологиясы, стильдердін карым-катынастык және функционалдык теориялары, социолингвистика, психолингвистика т.б. көптеген салаларға катысты проблемаларды камтиды. Прагматика коммуникативтік қызметке əсер ететін тілдің қолданылуын зерттейтін бағыттарда қарастырылады. Семиотиканың негізін қалаушы Ч.Моррис прагматиканы тілдік таңба мен оны қолданушысының арасындағы қарым-қатынасты зерттейді деп анықтайды. С.С.Искакова «Қазақ терминдерінің прагматикалық қызметі» атты диссертациялық еңбегінде прагматика – сөйлеушінің тілдік таңбаға қатынасын зерттейтін семиотиканың бір бөлімі дей келіп, прагматиканың əдіснамалық аппараты аталған зерттеудің негізгі ұстанымдарын түзету үшін пайдаланады дейді. Былайша айтқанда, терминологиялық лексика көркем əдебиеттің функционалдық стилінің мəтініне енгенде терминологиялық сипатын жоғалтып, мəн мəтінде мағыналық реңкке ие болып қана қоймай, бүтіндей алғанда ойды білдірудің коммуникативтік мақсатына жету үшінде өз үлесін қосады, деп түсіндіреді. «Сөздің прагматикасы», «сөйлемнің прагматикасы» жəне т.б. айтқанда, біріншіден, белгілі бір прагматикалық жағдайда тілдің қолданылу ерекшелігі мен оның қызметінің шарттары, екіншіден, контекске əртүрлі прагматикалық тұрғыда ықпал ету мен мағыналарды шығару ескеріледі. Бірінші жағдайда«сыртқы прагматика» туралы айтуға болады, ал екінші жағдайда – «ішкі прагматика» туралы айтуға болады. Егер семантика объектіні танып, суреттесе, прагматика сол объектіні адам əрекетінде субъект ретінде қарастырады. Яғни прагматика тілдік бірлікті қандай мақсатта қолданғандығын, не айтпақ болғандығын қарастырады. Сөйтіп семантикамен прагматиканың ерекшеліктері көрінеді. Дереккөздер bn:প্রয়োগতত্ত্ব fr:Pragmatique
Амангелді Қылышбаев

Амангелді Қылышбаев(1942 жылы туған, Түрікменстан, Қазаншық қаласы) – көлік қызметкері. *Қоқан қаласындағы автомобиль-жол техникумын бітірген (1968) *1965 – 67 жылдары «Түрікменмұнай» бірлестігінде жүргізуші *1967 – 80 жылдары «Қазақстанмұнай» бірлестігінің №2 Автокөлік мекемесінде жүргізуші, автоколонна механигі, автоколонна бастығы, кәсіподақ комитетінің төрағасы *1980 – 92 жылдары №3 Өзен технологиялық көлік басқармасы (УУТТ ғ3) мекемесінің басшысы *1992 – 98 жылдары №4 Өзен кәсіпшілік көлік басқармасы (УУТТ ғ4) *1998 – 2001 жылдары ЖШС «Экология мұнай» мекемесінің басшысы *2001 жылдан ЖШС «Құлагер» мекемесінде директордың орынбасары. Дереккөздер
Отставка

Отставка — офицерлерді, генералдар мен адмиралдарды белгілі бір жасқа жеткенде немесе денсаулығына байланысты әскери қызметтен босату. Мұндай жағдайда олар әскери есептен алынып, өмірлік зейнетақы тағайындалады. Айрықша белгілері барларга әскери киімді кию құкығы отставка туралы бұйрыкпен бірге белгіленеді. Дереккөздер
Фотокарта

Фотокарта - аэроғарыштан түсірілген суреттер негізінде жасалады. Фотокарталар топографиялық карталар проекциясы мен математикалық негізінде асқан дәлдікпен, есептеулер көмегімен түсіріледі. Сондықтан да ондағы объектілер өз қалпында өзгеріссіз берілетіндіктен фотокарта тақырыптық карталар жасалуда, инженерлік және жобалау зерттеу жұмыстарында кеңінен пайдаланылады. Аса кең таралған түрлеріне: жалпы географиялық, геологиялық, тектоникалық және ландшафтылық фотокарталар жатады. Сонымен қатар Айдың, Марстың және басқа ғаламшар бетінен түсірілген фотокарталар да бар. Дереккөздер
Пракриттер

Пракриттер (санкр.prakrta табиғи, қарапайым) орыс. пракрйты — көне үнді тілінін жалғасы болып табылатын орта үнділік тілдер мен диалектілер. Пракрит көне үнді жазба әдеби тілі санкритке қарама-қарсы көйылып қаралады. Алғашында әр түрлі диалектілер түрінде болған Пракриттер кейін әдеби сұрыптаудан өткен. Дереккөздер
Стереофотография

Фотосуреттердің стереожұбы — стереоскопиялық қарауды қамтамасыз ететін объектінің екі фотобейнесі. Әдетте, стереожұп проекция ортасының әр түрлі орындары кезіндеп алынған екі суреттен құралады; басқадай жағдайда стереожұп проекция ортасының орны өзгермейтін, бірақ объектінің орны өзгерген кезде алынады. Дереккөздер
Қазақ әдебиетінің тарихынан

«Қазақ әдебиетінің тарихынан» («Из истории казахской литературы»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Е. В. Лизуновамен бірігіп жазған. Алғаш рет «Қазақ КСР ҒА хабаршысының» 1957 ж. 11-санында, одан кейін Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында жарияланды (20-том, 337-358- беттер). 19 ғасырдың бас кезінен-ақ қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, жазып алу қолға алынып, құнды ескерткіштер ұрпақ кәдесіне айналғандығы сөз етіліп, соңғы 100 жыл шамасында олардың біразы жарық көрді дейді. 20 ғасырдың бас кезіндегі көркем әдебиеттің көптеген түрлері мен кеңестік кезеңде қарыштап дамыған ұлттық әдебиеттің маңызды нақты мысалдар арқылы көз жеткізеді. Қазақ әдебиетін зерттейтін ғылым дамуындағы екі сатыны, яғни оларды біртіндеп жариялау, екінші, жаңа кеңестік дәуірде бұл жұмыс үлкен ауқымда жүргізіліп, қазақ әдебиеті тарихы- нан оқу бағдарламалары, окұлықтар жасалған- дығы туралы маңызды жайттарды ерекше атайды да, қазақ әдебиетін зерттеу мәселелеріне терең үңіліп, өз ой-тұжырымдарын Шоқан, Ыбырай және Абай шығармашылығы арқылы сабақтастырады, Абайдың ұлттық әдебиетке қосқан айрықша үлесі мен әкелген жаңалықтарына жан-жақты тоқталады, сонымен бірге бұл пікірлерін орыс әдебиетімен байланыстыра қарастырады. Қазақ әдебиетіндегі Абайдан соңғы орыс реализмінің дәстүрлері С. Көбеев, С. Дөнентаев, С. Торайғыров шығармаларында қалай көрініс бергендігін, бұл үрдістің қазақ кеңес әдебиетінде қалай жалғасқандығын кеңінен әңгіме езегіне айналдырады, қазақ әдебиетінің жанрлық, тақырыптық жағынан байып, қысқа мерзім аралығында жоғары идеялық көркемдік деңгейге жеткендігін атап өтеді. Дереккөздер
Қарақағаз

Қарақағаз, рубероид (Толь; ) — төбені жабатын, су өткізбейтін материал; төбе жабуға арналған картонды алдымен жұмсақ мұнайлы битумдармен, одан соң екі бетін де қатты балқытылған мұнайлы битуммен өңдеу арқылы жасалған орамалы су өткізбейтін материал; су өткізбеу үшін қарамаймен өңделген картоннан жасалған төбежапқыш материал. Қарақағаз қалың картонға қарамай сіңіру нәтижесінде алынады. Қарақағазды қағаз қалдықтарын әр түрлі мұнай өнімдерінің қалдықтары мен арнайы ыдыста ұзақ араластырып, қойытылған соң (шопан шифері деп аталатын өнім түрін) арнайы пішінді етіп қалыптайды. Қарақағаз құю өндірісінде құрылыс материалы ретінде қолданылады. Дереккөздер
Термиялық өңдеу

Термиялық өңдеу (Обработка термическая) 1) материалдардың құрылымы мен қасиеттерінің өзгеруіне әкеп соғатын қыздыру, ұстау, салқындату операцияларының жиынтығы; 2) металдардың (бұйымдардың) құрылымын және қасиетін өзгертуге алып келетін жылулық әсер. Дереккөздер
Жазық тікбұрышты координат

Жазық тікбұрышты координат — координат білік осьтері деп аталатын екі озара перпендикуляр сызыктардын қиылысу нүктесі (тік білік — икс, көлденең білік — игрек). Топографияда жазық тікбұрышты координат қолданудың кейбір ерекшеліктері бар. Бүкіл жер беті меридианмен шектелген 2 тең бөлікке бөлінген. Оның бойлығынын айырмасы 6°,ол аймактың координаты деп аталады. Оның есебі Гринвич меридианынан шығысқа карай 1-ші нөмірден 60-қа дейін жүргізіледі. Әрбір мұндай аймақта координаттың тік білігі (ось X) ретінде меридиан білігі алынады, ал көлденең білік (ось У) ретінде барлық аймақта экватор сызығы алынады. Меридиан білігінің экватормен киылысуы әрбір аймақ координатының басы болып есептеледі. *X координатының мәні (солтүстікке), У сызығынан экватордан жоғары қарай оң болып, ал одан төмен болса, теріс болып есептеледі. У координатының мәні (шығысқа), X сызығынан (меридиан білігінен) оңға қарай оң, ал солға (батысқа карай) теріс болып есептеледі. Координаттарды аныктау оны жазыққа (картаға), шаршы торға түсіргенде айтарлықтай оңайланады, оның сызықтары координат біліктеріне параллель болады. Осындай торды координаттық (километрлік) тор деп атайды. Дереккөздер
Практикалық дыбыстанба, транскрипция

Практикалық дыбыстанба, транскрипция (лат. transcriptioкөшіріп жазу) орыс. практическая транскрипция — шет тілдерді үйрету тәжірибесінде колданылатын дыбыстанба, шет тіл сөздерінін айтылу ерекшеліктерін сактай отырып, үлттык әліпбидін көмегімен жазу. Онда шет тілдердін егжей-тегжейіне жете карамай, негізгі ерекшеліктеріне ғана көніл бөлінеді. Дереккөздер af:Transkripsie ar:نسخ لفظي bg:Транскрибиране ca:Transcripció lingüística cs:Transkripce (lingvistika) de:Transkription (Schreibung) en:Transcription (linguistics) eo:Transskribado (lingvoscienco) es:Transcripción (lingüística) fa:ترانویسی fr:Transcription (linguistique) gl:Transcrición ja:転写 (言語学) ka:ტრანსკრიფცია ko:전사 (언어학) mk:Транскрипција (лингвистика) nl:Transcriptie (taal) nn:Transkripsjon no:Transkripsjon (språkvitenskap) pl:Transkrypcja (językoznawstwo) ro:Transcriere (lingvistică) ru:Практическая транскрипция simple:Transcription (linguistics) sk:Transkripcia (jazykoveda) sv:Transkription (språkvetenskap) th:การถอดเสียง tr:Çevriyazı uk:Транскрипція (лінгвістика) zh:音译
Фотосұлба

Фотосұлба - өзгертілмеген пландық аэрофотосуреттердің пайдалы ауданының жалпы нүктелері немесе бастапқы бағыттар бойынша монтаждау нәтижесінде алынған жергілікті жердің фотографиялық бейнесі. Фотослұлбаны жасап шығару аэросуреттерді далалық дайындауды және өзгертуді қажет етпейді, сондықтан аэрофототүсірістен кейін қысқа мерзімде жасалуы мүмкін. Фотосұлба дәл өлшеулерді қажет етпейтін әр түрлі іздестіру кезінде жергілікті жерді зерттеу үшін пайдаланылады. Фотосұлба масштабы аэрофототүсірістің масштабына тең болады. Бастапкы бағыттар бойынша құрастырылған фотосұлба дәлдігі бойынша контурлар арқылы құрастырылғаннан жоғары болады да, дәлденген фотосұлба деп аталады, бірақ оны жасап шығаруға әдеттегіге қарағанда көп уақыт кетеді. Дереккөздер
Кентерберилік Ансельм

Кентерберилік Ансельм - (1033-1109) ортағасырлық теолог, философ, алғашкы схоластиканың өкілі. Кентерберилік Ансельм сенімді пайымнан жоғары кояды: "түсінуден бұрын сену керек" дегенді ұстанады . Құдай болмысы туралы онтологиялық дәлелдемелер де келтірген. Дереккөздер
Фототеодолиттік түсіріс

Фототеодолиттік түсіріс - жер бетіндегі нүктелерден алынған фотосуреттердің стереоскопиялык жұптары бойынша топографиялық карталарды жасау әдісі. Фотокамера мен теодолиттің бір аспапқа құрылымдық біріктірілуі болатын фототеодолит немесе фотокамера және теодолиттен тұратын аспаптар жинағымен жасалады. Фотокамерамен жергілікті жер суретке түсіріледі, ал теодолитпен суретке түсіру нүктелерінің координаталарын есептеу үшін және фотограмметриялық аспаптарда суреттерді бағдарлау үшін қажетті геодезиялық өлшеулер жүргізіледі. Суретке түсіру базисі түсірілетін жергілікті жердің жақын планына дейінгі қашықтықтың төрттен бірінен аспауы тиіс және алыс планның кашықтығының жиырмадан бірінен кем болмайтындай етіп таңдалады. Топографиялық карталар фотограмметриялық аспаптарда камералық жағдайда жасалады, олардың негізгісі стереокомпаратор болады. Фототеодолиттік түсіріс әр түрлі инженерлік іздестірулерде қолданылады. Картографиялау мақсатында таулы аймақтарда ғана аэрофототопографиялық түсіріспен бірге қолданылады. Дереккөздер
Электрқажақты өңдеу

Электрқажақты өңдеу (Электроабразивная обработка) — өндеу аймағына электр энергиясын енгізу арқылы ток өткізетін материалдардан жасалған қажақты немесе алмазды-қажақты аспаптармен электромеханикалық өңдеу. Дереккөздер
Фототрансформатор

Фототрансформатор - пландық және перспективалық аэрофотосуреттерді горизонтальдыққа өзгертуге арналған фотограмметриялық аспап. Фототрансформатор оптикалық проектор болып саналады, онда экран жазықтығы және негатив немесе объектив жазықтығы, ал кейбір фототрансформаторларда осы үш жазықтықтың бәрі көлбеулік жағдайда болуы мүмкін, соның нәтижесінде экранда аэрофотосуреттің горизонтальды болғандағыдай бейнесін алуға болады. Дереккөздер
Қатаю

Қатаю — 1) сұйық балқыманың қалыпқа құйғанда кристалданып, қатаю процесі. Алдымен кристалдану орталықтары пайда болып, ол ұлғая түседі. Нәтижесінде кристалл түйіршіктері, олардың бір-бірімен жанасуы арқылы құрылым түйіршіктері түзіледі. Толық қатайған соң құйма қалыптасады; 2) қорытпаның сұйық күйінен қатты күйге айналу процесі. Қатаю процесі қалыппен жанасқан бетінен басталып, балқыманың орта шеніне қарай жалғаса береді. Қатаю уақыты қорытпа массасы мен көлденең қимасына байланысты анықталады (белгіленеді). Қатаю — материалдың сұйық және пластикалық күйінен қатты күйге өтуі. Механикалық жиын қатайған кезде оның тыныштық күйі бұзылмайды. Бүл аксиома арқылы күш әсеріндегі дене деформацияланбайды деп алынып, оның тыңыштықта болуын және қозғалысын зерттеуге абсолют қатты дене үғымы енгізіледі. Статикада дененің тепе-тендікте болу күйін тандауға мүмкіндік беретін қарапайым өрнектер корытып алуғв негіз қаланады. Дереккөздер
Электроимпульстік өңдеу

Электроимпульстік өңдеу (Обработка электроимпульсионная) — доғалы разряд импульстарын қолдану негізінде дайындаманың бет қабаттарын беріктендіру немесе оны қорғау кабатымеп қаптауға арналған иэлектрмпульстік өңдеу. Дереккөздер
Қазақ әдебиеті тарихын жасау мәселелері

«Қазақ әдебиеті тарихын жасау мәселелері», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Қазан төңкерісінің 30 жылдығына орай Қазақ КСР Ғылым академиясының мерекелі сессиясында (1947) жасалған баяндама. Мақала түрінде «Қазақ КСР Ғылым академиясының хабаршысында» (1947, №12), «Әдебиет және искусство» (1948, №2), «Уақыт және әдебиет» (1962, 79-92-беттер), 12 томдық шығармалар жинағы (11-кітап, 1969, 261-276-беттер), 20 томдық шығармалар жинағы (17-кітап, 1985, 205-220-беттер) сияқты басылымдарда жарияланды. Мұнда Тіл және әдебиет институтының жоғары мектептерге арналған 4 томдық әдебиет тарихын жасау жұмыстарымен таныстырады. Осы саладағы қиындықтар мен проблемаларға назар аударады. Қазақ едебиеттану ғылымы әлі жас. «Шоқан, Әбубәкір, Ыбырай сияқты оқымыстылардан» бастау алған әдебиет туралы ғылым төңкерістен кейін оқулықтар жасау қажеттілігі негізінде дамыды. Алғаш рет көп томды әдебиет тарихын жасау қолға алынып отыр. Ауыз әдебиеті әдет-салт жырлары, ертегі, батырлар жыры, ғашықтық жырлары (лиро-эпос), тарихи жырлар, шешендік сөздер, айтыс, совет фольклоры деген бөлімдерге жіктеп қарастырылғандығы айтылып, осылардың әрқайсысына сипаттамалар берілген. Әсіресе тарихи тақырыпқа керкем шығарма жазуға ұлтымен танытқан жас жазушыларға назар аудара келіп, олардың алға қойған максаты мен социалист реализм кайысып жату тиіс дейді. Әдеби мұраға байланысты айтылған кейбір пікірлерде уақыттың табы, заман сызы сезілгенімен, мақала қазақ әдебиетінің тұтас тарихын жасау мәселесін білімдарлықпен көтере білген, айтылған құнды ойлар, парасатты пікірлер күні бүгінге дейін маңызын жойған жоқ. Дереккөздер
Диоптр

Диоптр — *1) Винтовкаға бекітпеден алыс емсс (аткыш көзіне жақын) бекітілген, көздеу дәлдігін арттыруға арналған тетік. Ол қарауыл мен нысанаға атқыш қарайгын тесігі бар дискіден тұрғы. Қазіргі кезде диоптр негізінен кіші калибрлі винтовкаларда қолданылады. *2) Көздеуге арналған, яғни бұрыш өлшеуіш аспаптың жылжымалы бөлігін затқа багыттауга арналған тетік. Онда көзге арналған тесік пен нәзік жібі бар саңылау болады. Диоптр геодезиялық, топографиялық және басқа да құралдарда колданылады. Диоптрлі шкала Қаралатын заттың көріну анықтығын белгілеуге арналған бөліктері бар опгикалық аспаптың (дүрбі, пирископ және т.б.) окулярлық сырткы жақтауындагы шкала. Окулярдың оптикалық күшін кобейту үшін оның сыртқы жактауын косу белгісі жаққа, ал азайту үшін айыру белгісі жакка айналдыру керек. Дереккөздер es:Dioptrio fr:Dioptre
Отшашар

Отшашар — жанғыш заттар қоспасын шашу арқылы жақын аралықтағы ұрыста қолданылатын қару. Отшашардың жұмыс істеуі оқ-дәрінің және жанғыш заттар коспасының жануынан пайда болған газдардың қысымына негізделген. Ол қарсыластың әскери күшін дала корғаныстарында, тастан салынған үйлерде, окоптарда, торларда, танкілерде күйдіру үшін қолданылады. Бүл қару — жеңіл (аркаға асып жүретін), ауыр (фугастық) және танкілік (жалынды от шашатын танк) болып бөлінеді. Жеңіл түрі жалғасты сұйыққоймадан тұрады. Оған ұшы бар икемді шланг бекітіледі. Оның оты ондаған метрге жетеді. Ұлы Отан соғысы кезінде РОКС-3 газбаллон қаруын бір жауынгер басқарған. Оның отжалыны 40 м жерге жетеді. РОКС — 3тің салмағы 23 кг, ал бір зарядынын салмағы 8,5 кг. Бұл қару баллондағы 17 атмосфера қысымымен атылады, бір заряд 8 кысқа немесе қуатты, будақтап ұзаққа созылған 1-2 атыс береді. Танктің отшашар қына фугасты газ-баллон ФОГ-2 жатады. Оның атысы 100-200 м-ге жетеді. Газбаллон қаруымен қаруланған танкілер моторландырылған атқыштармен бірге шабуылға шығады немесе қорғаныс кезінде олардың күшін арттыруға қолданылады. Оның міндеттері: басып алған жер мен аудандарға бекініп орналасу, қарсыластың танкі мен жаяу әскерлерінің қарсы шабуылына тойтарыс беру, шабуылға шыккан бөлімдер мен құрамалардың тоғысқан жері мен екі қапталын қамтамасыз ету, танк пен жаяу әскерлерге қарсы ұрыс жүргізу болып табылады. Дереккөздер
Қаттам

Қаттам (Стопка) — құйылған, қалыпталған немесе механикалық өңдеуден өткен дайындамалар мен тетіктердің жиналу түрі. Бөлім не цех аумағын тиімді пайдалану үшін және қауіпсіздік техникасы ережелерін сақтау үшін, сондай-ақ дайындамалар мен тетіктердің есептелуін оңайлату үшін жасалады. Дереккөздер de:Trinkglas#Schnapsglas
Дипольды кедергі

Дипольды кедергі — ұшақтар, артиллериялық снарядтар және т.б. комегімен атмосферага металданған қағаз ленталар кесіндісін, металданған шыныталшықтарды шашу жолымен радиолокациялық станция жасайтын бәсен кедергілер. Ұзындығы радиолокациялық станцияның жұмыс толкыны ұзындығының шамамен жартысына тең, ал кесінділер саны берілген типті станция үшін оңтайлы болған жағдайда арта түседі. Дереккөздер
Қамал

, Швейцария]] Қамал — қоршауда қалған жағдайда ұзақ соғысуға қажетті барлык жабдықпен жабдыкталған және қаруланған тұрақты гарнизоны бар, әскери жағынан маңызды мәні бар бекініс пункті (бекіністі қала). Қамал Құрлықтық және теңіздік (теңіз жағалауындағы) болып бөлінеді. Алғашында камалдар жер, тас, ағаш сияқты қарапайым қоршаулармен қоршалған елді мекендер болған. Құл ұстайтын мемлекеттердің қалалары қамал болып саналатын (Карфаген, Визаңтия, Рим және басқа) қамал-қалалар, сондайақ Орта Азияда, Кавказда, Солтүстік Қара теңіз жағалауларында кеңінен тараған. Ежелгі қамалдар жан-жағы домалақ немесе шаршы мұнаралар ұстап тұрған қабырғалардан тұратын көп бұрыш сиякты соғылган. Қабырғаларының биіктігі 9-10 метрге дейін жететін, ал қалыңдығы биіктігінің 1/3 бәлігі болатын. Қабырғалардың үстіңгі жағына тістер мен амбразуралар салынған. Қабырғаның барлық периметрінен жаппай атыс жүргізуге болады. Мүнараларының биіктігі кабырға биіктігінен 1,5-2 есе артық болатын. Артиллерияның шығуына байланысты (14 ғасыр) қабырға биіктігі кысқарып, қалындығы үлкейе бастады. 16-17 ғасырларда мұнаралар бес бұрыш формалы-бастиондармен ауыстырылды да, ол 19 ғасырға дейін қолданылды. 19 ғасырдың аяғында бризантты жарылғыш заттар мен снарядтардың шығуына байланысты қамал кұрылысына бетон мен сауытты конструкциялар колданыла бастады. Бірінші дүниежузілік Соғыстың алдында камалдар үлкен және кіші (маневрлі) болып бөлінді. Дереккөздер
Фототриангуляция

Фототриангуляция - камералық жағдайда фотограмметриялық аспаптардың немесе графикалық құрылмалардың көмегімен тірек нүктелерді анықтау әдісі. Фототриангуляция аэрофотосуреттерді далалық дайындау жұмыстарын азайту мақсатымен орындалады. Егер тірек нүктелерінің пландық орны мен биіктігі анықталса — кеңістіктік, ал тек қана олардың пландық орны анықталса жазықтықтық деп аталады. Кеңістіктік фототриангуляция қолданылатын техникалық құралдарға байланысты талдаулық (аналитикалық) және аспаптық болып бөлінеді. Талдаулық фототриангуляция Талдаулық фототриангуляция дербес екі процеске ажырайды: фототриангуляция торабына енгізілген стереокомпаратордың көмегімен нүктелердің фотограмметриялық координаталары мен параллакстарын өлшейді, содан соң өлшеулер нәтижелері бойынша ЭЕМ-де осы нүктелердің геодезиялық координаталарын фотограмметриялық және геодезиялық координаталар арасындағы талдаулық байланыстардың формулаларын пайдаланып есептейді. Талдаулық фототриангуляцияның нәтижесі торапқа еңгізілген нүктелердің тік бұрышты координаталарының және биіктіктерінің тізімі болады. Аспаптық фототриангуляция Аспаптық фототриангуляция әмбебап фотограмметриялық аспаптарда (стереопроектор, стереограф, мультиплекс) орындалады. Аспаптармен стереоскопиялық модель құрылады, өлшеуіш марканы анықталатын нүктелерге көздейді және координатографтың немесе пантографтың жәрдемімен осы нүктелер планшетке салынады; нүктелердің биіктіктері аспаптың биіктікті есептеуішімен анықталады. Аспаптық фототриангуляция нәтижесі тораптың нүктелері түсірілген планшет және олардың биіктіктерінің тізімі болады. Жазықтықтық фототриангуляция Жазықтықтық фототриангуляция пландық аэрофотосуреттер бойынша көбінесе графикалық әдіспен орындалады, өйткені аэрофотосуреттердің шамалы ғана салыстырмалы биі қайырымы бар аудандардағы орталық бұрыштарының жергілікті жердегі сәйкес бұрыштардан айырмашылығы аз болады. Торапқа еңгізілген нүктелердің пландық орны шектес аэрофотосуреттердің бастапқы бағыттары беттестірілген кезде тура және кері графикалық қиылыстырулармен анықталады. Бұрыштар аэрофотосуреттерден планшетке мөлдір қағаздың көмегімен көшіріледі. Жазықтықтық фототриангуляция, негізінен, фотопланды әзірлеу кезінде аэрофотосуреттерді өзгертіп, тірек нүктелерін алу мақсатымен жүргізіледі. Дереккөздер
Директива

Директива — ұрыс қимылдарын дайындау мен жүргізу, жабдықтау, үйрету штаттык ұйымдастыру т.б. әскердің (күштің) іс әрекеті мен өмірі мәселелерін камтитын жазбаша түрдегі жауынгерлік әкімдік немесе қызметтік құжат. Директивада өткізілетін іс-шаралардың мақсаты, міндеттері, тәртібі, реті және орындалу мерзімі көрсетіледі. Директива жауынгерлік-операциялық, әскери дайыңдықтар бойынша — тылдық, операциялық, ұйымдасқан-мобилизациялық (шоғырланған) болып келеді. Әскердің (күштің) жауынгерлік мақсаттарын айқындайтын. Директива жауынгерлік құжаттарға жатады. Дереккөздер
Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі

«Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі» - оқу құралы. Авторы - Ш. Ахметов. 1965 жылы «Мектеп» баспасынан жарық көрген. Редакциясын басқарған және алғы сөзін жазған С. Мұқанов. Кітап жастардың сана-сезімін оятып, ақыл-ойын дамытуды, оларды адамгершілікке баулуды көздеген. «Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің балаларға ұсынғаны» деген тарауда (224-230-беттер) жазушының балалар әдебиетін өркендетуге қосқан еңбегі туралы мағлұмат беріледі. Мысалы, «Ертегілер» атты зерттеуінде ғалым көптеген балалар ертегілеріне талдау жасаған. Ол балалар мұрасына қандай шығармалар жататынын айтумен қатар, «Әр жылдар ойлары» кітабында жастар мен жасөспірімдердің оқитын кітаптарын атайды. Оның «Көксерек» повесі балалардың сүйіп, қызыға оқитын шығармаларына айналды. Әуезов бұл туындыларында жас адамның өсу, жетілу жайын, соған байланысты оның мінез-құлық өзгешеліктерінің бірте-бірте қалыптасу, өзгеру жолдарын да аңғартып отырады. Қорыта айтқанда, Әуезов қазақ балалар әдебиетінің бірінші зерттеушісі болды деп түйіңдейді автор. Оқу қуралының көлемі 20,5 баспа табақ, таралымы 3400 дана. Дереккөздер
Дирекциялық бұрыш

Дирекциялық бұрыш — 0° пен 360° арасында сағат тілінің бағыты бойынша өлшенетін километрлік тордың тік сызығының солтүстік бағыты мен зат багыты арасындағы бұрыш. Оны өлшеу үшін картада жергілікті затқа бағыт жүргізіледі. Бастапкы пункттің жакын жерінен жүргізілген сызыктың координаттық торы вертикаль сызықтарынын бірімен киылыстан нүктесін алады және оны транспортир ортасына, ал оның сызғышынын шетін (0-180 градус сызығы) вертикаль сызықпен беттестіреді. Транспортир шкаласымен километрлік сызықтың солтүстік бағытына анықталатын бағытқа дейінгі бұрыш сағат нұскауының жүрісімен есептеледі. 180 градустан астам бұрыштар кезінде бұрыш тордың батыс багытынан есептеледі және алынған мәнге 18 градус косады. Дереккөздер
Дирекциялық бұрыш бойынша бағытты картаға түсіру

Дирекциялық бұрыш бойынша бағытты картаға түсіру .Бастапқы нүкте арқылы параллель тік тор сызығын жүргізу керек. Осы сызыққа ортасы бастапқы нүктемен беттесетіндей етіп транспортирді кояды. Ал шкаласы оңға бағытталғанда бұрыштар 180 градусқа дейін және солга 180 градустан кебірек болу тиіс. Транспортирдегі өлшемге қарсы, картада дирекциялық бұрышка сәйкес белгі жасайды. Оны бастапкы нүктемен косатын сызык бағыты білдіреді. Дереккөздер
Жалаңаш тышқандар

Жалаңаш тышқандар (пи-пи тышқандары) — үстінде жүні жоқ тышқандар. Туа біткен кемістікке байланысты оларда айыршық (тимус) без болмайды. Айыршық безге тәуелді лимфоциттері болмайды, сондықтан оларда иммунитеттің торшалық түрі жеткіліксіз. Дереккөздер
Найровирустар

Найровирустар — кұрамында 6 серотобы бар бунья вирустар тұқымдастығына жататын туыстық. Бұлардың ішінде адамға зардапты Қырымның геморрагиялық қызба вирусының және қойларды зақымдайтын Найроби вирустарыныа мәні үлкен. Найровирустар кенелер арқылы тарайды. Дереккөздер
Иммунитет кернеуі

Иммунитет кернеуі — организмнің белгілі бір инфекция қоздырғыштарын қабылдамау деңгейі. Ол иммунологиялық реакциялар комплексімен, оның ішінде кан сарысуының құрамындағы тәнді антиденелер мөлшерімен өлшенеді. Тұқым қуалау — генетикалық мәліметтің бір ұрпақтан екіншісіне берілуі. Ол үшін нуклеин қышқылдарында жазылған генетикалық ақпарат ең алдымен екі еселенуі керек. Дереккөздер
Нейрамин қышқылы

Нейрамин қышқылы — табиғи қосылыс. Малдардың денелерінде және кейбір вирустар мен микроорганизмдердің құрамында N және N. О кышқылданған немесе метилденген (сиал қышқылдары) туынды түрінде кездеседі. Вирустарда N — ацетилнейрамин қышқылы; гликопротеидтер мен гликолипидтердің құрамына кіреді, әдетте олардың бір шетіне орналасып, арнайы рецепторлық касиетін қамтамасыз етеді. Ол торша Дереккөздер рецепторлары мен эритроциттердің құрам беліктерінің бірі.
Нейроаллергия

Нейроаллергия — нейроиммунология саласының бір бөлімі. Орталық және шеткі жүйке жүйелерінде өтетін иммунологиялық реакциялар жиынтыгын зерттейді. Бұл жағдай көбінесе нерв ткані антигенінің қатысуымен болатын аутоаллергиялық жағдайларда және оған қарсы пайда болатын антиденене құралғанда болады. Бұл термин сондай-ақ орталық жүйке жүйесінің әртүрлі сырттан әсер ететін антигендеріне қарсы реакциясын көрсетеді. Дереккөздер
Нейроиммунология

Нейроиммунология — орталық және шеткі жүйке жүйесінің бөтен немесе өзіндік иммуногенді заттарына организмнің тәнді реакцияларын зерттейтін иммунология саласы. Жүйке ткані бұл реакцияларда патодинамикалық (морфологиялық және функциональдык), иммунологиялық процестер жүретін орта болады. Бұл саланың бөлімдері болып нейроиммунопатология, нейроиммунохимия және т. б. саналады. Дереккөздер
Нозология

Нозология — аурудың себептері, шығуы, таралуы, дамуы, организмге әсері туралы ілім. Нозология патологиялық жағдайлар тобынан нақты жекеленген ауруларды көрсетеді. Нозология негізгі факторы болып аурудың шығуы мен тәндігін аныңтайтын этиология есептелінеді. Дереккөздер
Нуклеазалар

Нуклеазалар — гидролазалар тобына жататын ферменттер. Олар нуклеин қышқылының полинуклеотид тізбегіндегі фосфодиэфир байланысын үзу реакциясын жеделдетеді. Нәтижесінде моно- және динуклеотидтер пайда болады. Шеткі мононуклеотидтер экзонуклеозалармен, ал ортаңғылары эндонуклеазалармен үзіледі. Нуклеазалар РНҚ-ын (рибонуклеазалар) және ДНК-ын (дезоксирибоиуклеазалар) немесе екеуін де үзе алады. Нуклеазалар табиғатта кең тараған, олар нуклеин қышкылдарының ыдырауы мен түзілуінде үлкен орын алады. Нуклеазалар ген инженерлігінің ең қажет құралы, олар нуклеин қышқылының белгілі кесінділерін жасайды. Нуклеазалар ғылыми зерттеулерде кеңінен қолданылады. Мысалы нуклеин қышқылының құрылысын зерттеу, гендік талдау жүргізу т. б. Дереккөздер
Қазақ бөлімі

«Қазақ бөлімі», Мұхтар Әуезовтің очеркі. Қолжазба сақталмаған. Алғаш рет 1944 ж. 26 қарашада «Социалист Қазақстан» газетінде жарияланды. Кейін сол нұсқа Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағына енгізілді (1981, 8-кітап, 103-105-беттер). Очеркте Қазақ мемлекеттік университетінде қазақ тілінде оқытатын филология-тарих және журналистика факультеттерінің ашылуы сөз етілген. Автор елдің даму жолын ғылым мен тәрбиенің өркендеуі арқылы нақты дәлелдеуге болатынын тілге тиек етіп, өзінің ағартушылық көзқарасын танытқан. :«Ғылымы өскен ел - мәдениет тарихыңда шын өскен ел. Ғылым тәрбиесі өркендеген ел - өсер ұрпағын, халық қоғамын шын көгерткен ел» деген сөздерді бүгінгі ұрпаққа, болашақ қоғамға арнап айтқандай. Ұлы жазушы университеттің тек оқытушыларды ғана әзірлеп шығармай, осымен қатар ғылым қайраткерлерін даярлайтын үлкен оқу ордасы екенін мақтаныш ете отырып: :«мұндағы қазақ бөлімінің ірі қасиеті, зор ерекшелігі - қазір негізгі ғылымдардың көпшілігі қазақ тілінде оқылады» деп, осы арқылы қазақ әдебиеті мен тілі туралы оқулықтар даярлау, жас кадрларды тәрбиелеп-өсіру міндеттерін алға қояды. Дереккөздер
Нуклеозидтер

Нуклеозидтер — азот негізі мен рибозадан (рибонуклеозидтер) немесе дезоксирибозадан (дезоксирибонуклеозидтер) тұратын қосылыстар. Олар пурин немесе пиримидин негіздерінің Ы-гликозидтері. Фосфокиназалардың әсерімен фосфорланып нуклеотидтер құрайды. Дереккөздер
Нуклеопротеидтер

Нуклеопротеидтер — нуклеин қышқылдарының белоктармен қосылуынан пайда болатын күрделі құрамалар. Құрамына кіретін нуклеин қышқылының түріне байланысты нуклеопротеидтер дезоксирибонуклеопротеидтер (ДНП) және рибонуклеопротеидтер (РНП) болып бөлінеді. ДНП барлық торшалар ядроларының, митохондрияларының құрамына кіреді, сперматозоидтардың басынан табылады. РНП рибосомалардың, информасомалардың және вирустардың кұрамына кіреді. ДНП белоктары гистондар мен протаминдерден тұрады да, ДНҚ қос оралымы арасындағы саңылауларға орналасып, құрылымды бекіндіреді және негіздік қасиетін бақылайды. РНП құрамында бір немесе бірнеше молекула РНП және бірнеше кейде ондаган белок болады. Белоктар әрі кұрлыс заттарының ролін атқарады, әрі РНП құруға катынасады. Дереккөздер
Қазақ бөлімдері туралы

«Қазақ бөлімдері туралы», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Қазақ тілі газетінің 1921 жылғы 29 қаңтар күнгі 118-санында жарияланды. Бұдан кейін Әуезовтің шығармалар жинағының 50 томдық толық басылымының 2-томында басылды (1998). Мақала қаламгердің Семей губерниялық атқару комитетінің қазақ бөлімінің меңгерушісі міндетін атқарып отырған кезде жазылған. Семей губерниясы Сібір ревкомының құрамында болғандықтан, жергілікті ұлт өкілдерін билікке араластырмау үшін осындай басқару жүйесін құрды. 1997 ж. Әуезовтің 100 жылдық мерекесіне арналған халықаралық театр фестивалінде «Қарагөз» (Жезқазған), «Қарақыпшақ Қобыланды» (Жамбыл), «Айман - Шолпан» (Ақтебе), «Абай» (Ыстықкөл, Қырғызстан) спектакльдері көрсетілді, мұнан басқа он бір қойылым жазушының прозалық шығармаларының негізінде жасалып, сахнаға шығарылды. Қазақ, орыс, қырғыз, ұйғыр, неміс, корей тілдерінде сөйлеген Әуезов шығармалары сахналық өнердің көркіне айналды. Дереккөздер
Вирус қабығы

Вирус қабығы — кейбір вирустар тобына тән құрамдық түзіліс. Нуклеокапсидті қоршап жатқан липопротеид мембранасы түрінде керінеді. Вирус қабығы вирустар тіршілігінің мына сатыларына қатынасады: торша рецепторларымен байланысу, торшаның ішіне ену, вирус түзілуінің ақырғы кезеңіндегі бүршіктену. Әдетте бұл қызметтерді вирус қабығы сыртындағы гликопротеидтен тұратын арнайы рецепторлар атқарады. Дереккөздер
Олдрич синдромы

Олдрич синдромы (вискотт-олдрич синдромы) — Х-хромосомында орналасқан рецессивті генмен байланысты өте сирек кездесетін ауру. Тромбоциттің, лейкоциттің көбеюімен организмнің жұқпалы ауруларға және тері ауруларына (экзема) бейімділігімен көрінеді. Ауруды 1937 ж. Вискотт және 1954 ж. Олдрич сипаттап жазған. Дереккөздер
Онковирустар

Онковирустар — ісік туғызатын ретровирустар тұкымдастығының бір тармағы. Құрамына үш туыстық бар С, В, Д және өгіз лейкозының онковирусы кіреді. Түрлерге бөлу вирус бөлшектерінің морфологиялық белгілері негізінде жүргізіледі. Онковирустар В түрі көбірек тараған, ол сүткоректілерді, кұстар мен баурымен жорғалаушыларды зақымдайды. Онковирустар Д түрі маймылдар мен мангустардан, В түрі — тышқандар мен теңіз шошқасынан бөлініп алынған. Онковирустар А түрін торшалар өсіндісінен табуға болады және бұл басқа. Онковирустардың бастапқы формасы болуы мүмкін. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Онкоген болжамы

Онкоген болжамы — қатерлі ісік тің пайда болуы жөніндегі болжам 1969 ж. Хюбнер мен Тодаро айтқан. Бұл болжам бойынша әр омыртқалылар класы организмнің ұрық торшасында қатерлі ісікке айналуына әкелетін генетикалық мәлімет бар. Мәлімет С-типті вирустардың торша ДНҚ-на кіре алатын РНҚ-лы деп саналады. Мұндай мәлімет торша геномымен бірге келесі ұрпаққа беріледі. Оны вироген деп атайды, геном бөлігін онкоген деп атайды. Дереккөздер
Қазақ драматургиясы

«Қазақ драматургиясы» («Казахская драматургия»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Мәскеуден шығатын «Литературная газетаның» 1933 ж. 5 шілде күнгі саныңда жарияланды. Мақала сол жылдың маусым айында өткен өлкелік кеңестің қазақ театрының репертуары туралы мәжілісіне орай орыс тілінде жазылған. Мұндағы негізгі пікірлер «Әдебиет майданы» журналының сол жылғы 2-санында О. Беков екеуінің атынан жарияланған «Қазақстан мемлекет театрының жеті жылдығы және алдағы міндеттер» атты мақаладан алынған. Онда «Майдан», «Тартыс», «Октябрь үшін» атты пьесалардан басқа бүгінгі күннің тақырыбына арналған драматургиялық шығармалардың жоқтығы, сондықтан аударма пьесаларға ерекше орын беріліп отырғаны айтылған. Жазушылардың назарын осыған баса аударып, тақырыпты игеру жолындағы алдағы міндеттерді тілге тиек етеді. Мақала содан кейін ешқайда жарияланған жоқ. Дереккөздер
Вирус онкогендері

Вирус онкогендері — кейбір ДНҚ-ды және РНҚ-ды вирустар гендері. Бұл гендер торша геномын трансформациялайды да, ісік туғызады. Қазір 20-дан астам онкогендер белгілі. Олар өзара туыс емес, бірақ торша гендеріне жақын. Осыған орай, оларды вирустар кұрамына қосып алынған гендер деген болжам бар. Тағы бір жағдай, кейбір вирустардың трансформациялайтын қасиеті болғанымен, онкогендері болмайды (мысалы, лейкоз вирусы). Дереккөздер
Оперон

Оперон — геномның бөлігі, ондағы мәлімет иРНҚ бір молекуласына репрессор белоктың бақылауымен көшіріледі. Оперон реттеуі (транскрипция деңгейіндегі реттеу) прокариоттар және бактериофагтар гендерінің белсенділігін реттеудегі негізгі механизм. Оперон бір-бірімен тығыз байланысқан бірнеше құрылымдық гендерден тұрады. Бұл гендер бір метаболиттің биосинтез сатыларына қатынасатын белоктардың коды болып табылады. Сонымен бірге оперон өзі реттеуші кұрамдардан тұрады: оперон алдында — промотор (транскрипцияның бастапкы белігі) және оператор (белоксупрессордың байланысатын бөлігі), оперон соңында — терминатор (транскрипцияның тоқтайтын бөлігі). Дереккөздер