kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Миниатюралық театр

Миниатюралық театр – көлемі шағын, әр түрлі жанрдағы әдеби шығармаларды (бір актілі пьеса, қоғамдық - саяси сатира, пародия, скетч, т.б.) сахналайтын театр түрі. Алғаш 20 ғасырдың басында ресейлік З.В. Холмская мен А.Р. Кугель Санкт-Петербургте “Қисық айна” (“Кривое зеркало”), Мәскеуде Н.Л. Тарасов пен Н.Ф. Балиев “Жарқанат” (“Летучая мышь”) деген атпен Миниатюралық Театр ашты. Ресей театр өнерінде шағын қойылымдар көрсету ісі кейіннен Ленинградта А.И. Райкиннің эстрада және миниатюра театрында, Мәскеуде Вл. Поляковтың эстрада театрында жалғасты. А.М. Арго, В.Е. Ардов, В.А. Дыховичный, т.б. қаламгерлер Миниатюралық Театр репертуарына арнап шығармалар жазды. Театрдың өркендеуіне өзіндік қолтаңба қалдырып, үлес қосқандар – Л.Б. Миров, Райкин, М.В. Миронова, Ю.Тимошенко мен Е.Березин (Тарапунька мен Штепсель), т.б. Тимошенко мен Березин Қазақстанда өнер көрсетті (1966 жылы, 1974 жылы). Дереккөздер
Минор

Минор (, – кіші, кішкене) – диатоникалық, я эолиялық лад қа сай. Үш дыбыстылық аккордқа және оның өзіндік мәнеріне негізделген үйлесім. Минордың тоникалық -аккордтары төмен, натуралдық дыбыс қатарымен біркелкі емес. Оның негізгі үш дыбыс - тылықтары минорлық түрде кездеседі. Минордың бұл қасиеті оның биязы, нәзік немесе қайғылы үнмен шығуына себепкер болады. Минордың мажорға қарама - қарсылығы музыкадағы суреттеудің негізгі бір үйлесімді әдісі болып саналады. Мажор мен минордың туыс тональносттер болған жағдайда, олардың ең басты айырмашылығы - 3 дыбыс. Қайсысы төменірек, сол - минорлық, не эолиялық ладта жазылды деп айтуға болады. Сілтемелер * Мажор * Дыбыс * Аккорд Дереккөздер
Мир Әлім Бұхари

]] Мир Әлім Бұхари, Мұхаммед Мір Әлім – парсы тілінде жазған түркістандық тарихшы(19 ғ.). Бұхар әмірлігінде Насроллах әмір билік еткен тұста (1827 – 60 жылдары) Хұзар билеушісі Мұхаммед Әлім бектің хатшысы (дәбірі) болған. Соның тапсыруы бойынша парсы тілінде “Фатхнаме-и Сұлтани” (“Сұлтан жеңістері жайлы кітап”) еңбегін жазды. Бұл еңбек “Тарих-и Әмір Нәсрәллах” (“Насроллах Әмірдің тарихы”) немесе “Тарих-и Сұлтани” (“Сұлтан тарихы”) деп те аталады. Шығарма алғы сөзден, 29 тараудан тұрады. Еңбек Бұхар әмірлері Шах-Мұрат (1785 – 1800 жылдары) пен Хайдар (1800 – 26 жылдары) билік еткен кезеңдерге қысқаша шолу жасаудан басталады. Одан әрі автор Насроллахтың тақ мұрагері атанған күнінен бастап билік жүргізген алғашқы жылдарындағы оқиғаларды сипаттап, Шахрисабз қаласына жүргізген жорығымен аяқтайды. Бұл шығарма Насроллахтың билік тарихын кеңінен баяндайтын еңбектің 1-томы саналады. Шығарма соңында автор 2- томды жазуды ойластырғанын айтады, бірақ жазылғаны жайлы еш дерек жоқ. Бұл еңбекте Бұхар хандығындағы маңғыттардың өзара қырқысуына қазақтардың да тартылғаны туралы мәлімет келтіріледі. Мұнда Орталық Азияның басқа да мемлекеттері мен халықтары жайлы көптеген деректер бар. Қолжазбаның бір нұсқасы Өзбекстан Шығыстану институттының қолжазба қорында және Медине қаласында сақтаулы. Сілтемелер * Қолжазба * Тарих * Әмір Дереккөздер
Левон Исаевич Мирзоян

Левон Исаевич Мирзоян (, 14 қараша 1897 жыл, Шуша, Елизаветполь губерниясы – 26 ақпан 1939 жыл, Мәскеу) — мемлекет қайраткері. Өмірбаяны Ұлты – армян. 1912 жылдан Бакудегі төңкерісшіл қозғалысқа қатысты. * 1917 – 18 жылдары Баку Кеңесінің мүшесі болған. * 1918 жылы 31 шілдеде Бакуде Кеңес өкіметі құлағаннан кейін Закавказьеде жасырын жұмыс жүргізген. * 1920 – 25 жылдары кәсіподақтардың Әзірбайжан Кеңесінің төрағасы, Әзірбайжан КСР Еңбек Халкомы, * 1925 – 29 жылдары Әзірбайжан Коммунистік партиясы ОК-нің хатшысы қызметінде болды. * 1929 – 33 жылдары БК(б)П Пермь округі кенесінің, Орал облысы кенесінің 2-хатшысы болған. * 1933 жылғы қаңтардан БК(б)П Қазақ Өлкелік партия кенесінің, * 1937 жылы маусым – желтоқсан аралығында Қазақстан Коммунистік партиясы ОК-нің 1-хатшысы қызметінде болды. Қазақстанда 1931 – 33 жылы Ф.Голощекин ұйымдастырған ашаршылық салдарын жою мақсатында жүргізген шаралары үшін қазақ халқы оны “мырзажан” деп құрмет тұтқан. Мирзоян басшылық еткен кезеңде Қазақстан мәдениеті алға дамыды. 1934 жылы ҚазМУ ашылды, 1936 жылы. Мәскеуде Қазақстан әдебиеті мен өнерінің онкүндігі өтті, 1938 жылы алғашқы қазақ кино туындысы “Амангелді” жарыққа шықты. 1936 жылы Қазақ АКСР-і РКСФР құрамынан шығып, жеке одақтас республикаға айналды. Ол саяси қуғын-сүргінге ұшырап КСРО Жоғарғы Соты әскери алқасының шешімімен ату жазасына кесілген. 1955 жылы 10 қарашада ақталды. Марапаттары Ленин орденімен марапатталған. Алматы көшелерінің бірі Мирзоян есімімен аталады. Алматыдағы көше Шафик Чокин атына өзгертілді. Дереккөздер
Миропиев Михаил Алексеевич

Миропиев Михаил Алексеевич – этнограф, әдебит зерттеуші, ауыз әдебиетін жинаушы. Миропиев қазақ ертегілерін жеке кітап етіп шығарып, ол жайлы ғылыми пікір айтқан. 1888 жылы “Дала уәлаяты” газетінде Миропиевтің “Қазақтардың хикаялық әңгімелері” атты жинағынан үзінділер басылды. Онда қазақ халқының ежелден келе жатқан діни нанымдары мен соларға негізделген шығармалар басылған. Ол шығармаларды ауызекі айтылуы күйінде кирилл әліпбиімен қазақ, орыс тілдерінде жариялаған. Миропиев жинағы арқылы тілші ғалымдар сол кездегі қазақтың сөйлеу тілін зерттеуге мүмкіндік алды. Сілтемелер * Ауыз әдебиеті * Әліпби * Ертегі Дереккөздер
Мирошниченко Леонид Александрович

Мирошниченко Леонид Александрович (1927 жылы 27 мамырда , Ресей, Алтай өлкесі, Павлов ауд. Стуково ауылында дүниеге келген ) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991). Қазақстан Республикасының құрметті кен барлаушысы (2009). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1948, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 1948 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында қызмет атқарған. «Металлогенические формации палезоид Казахстана» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғаған. Орталық Қазақстандағы Қотпар вольфрам және молибден кен орнын ашқан. 1:2500000 масштабты Қазақстанның минерагениялық картасын жасауға қатысқан (2002). Негізгі ғылыми еңбектері минерогения және пайдалы қазбалар орнын іздеу мен барлауға арналған. 250-ден аса ғылыми жарияланымның, оның ішінде 10 монографияның авторы. Марапаттары * КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1985); * ҚР Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (2009); * Қ.И.Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты (2002); Дереккөздер Сілтемелер *Қазақ ұлттық университеті *Геология-минералогия
Мистика

Мистика ( – құпиялы) – дүниеге діни - идеалистік көзқарас. Оның негізінде табиғаттан тыс күштерге сенім жатыр. Мистика иррационализм мен аскеттілікпен тығыз байланысты және оған эзотеризм, яғни құпиялылық тән. Мистика, ең алдымен, рухани әлемді жеке психологиялық тәжірибе арқылы тануға ұмтылу, осыдан туындайтын амал - әрекеттер, жан мен тәннің жаттығулары болып табылады. Нәтижесінде адамға даналық, ғажайып қабілеттер (сәуегейлік, емшілік, магия) дариды, оның жаны мен тәні кемелденіп, төңірегіндегі адамдар оны әулие деңгейіне көтеріп дәріптейді. Мистика аскеттілікке көп мән береді (тәнді, нәпсіні ауыздықтау, дүниеден алшақтау). Таным жолдары тұрғысынан Мистика рационализмге, схоластикаға қарсы тұрады, өйткені оның жақтаушылары ақылдың шектеулігін айтып, Құдайды тану үшін адам санасының тереңінде жатқан иррационализм (сезім, интуиция, түйсік) бөліктерін оятып, іске қосу керек деп есептейді. Мистика ежелгі заманнан бастау алады. Ежелгі Грекиядағы Мистиканы Пифагор, Платон секілді философтар айқын бейнеледі. Филон, Гермес Трисмегисттің эллинистік ілімі, неоплатоншылдардың мұралары Мистикаға негізделген. Мистиканың дамып, кеңінен таралған кезеңі – орта ғасырлар дәуірі. Оның формалары, өзіндік ерекшеліктері бар әлемдік мектептері христиан, ислам, иудаизм, даосизм діндерінде белгілі. Жаңа заманда рационализм мен материалистік бағыттағы ғылым күшейіп, дін, әсіресе Мистика кертартпа ағым деп айыпталып, оған қарсы күрес басталды. Сол секілді протестанттық бағыт христиан дінін Мистикадан тазартуға ұмтылды. Ислам әлемі тарихының әр кезеңінде Мистиканың кейбір шектен шыққан, әдеп жүйесіне қайшы жақтарын сынау орын алған. Кеңес дәуіріндегі атеистік сарындағы әдебиеттерде Мистикалық бағыттар қатты сынға ұшырады, олардың дұрыс - бұрысы ажыратылмады. Мұның барлығының себебі – Мистика феноменінің аса күрделігінде, қайшылықтарында жатыр: оның бұлыңғыр, құпия тұстары әр түрлі теріс бағыттарға, бұрмалауға қолайлы болды. Ислам, христиан дінтану дәстүрі бойынша шынайы Мистиканың белгісі мынада: біріншіден, ол еңбекпен, ұзақ жолмен (заңды сатылардан өту арқылы) келу керек; екіншіден, қарапайым “төменгі” діни қағидаларды, ар - ұят пен әдепті бұзбау, қалың бұқараға мүмкіндігінше “кереметтер”, ғажайыптар туралы аз айту, рухани мүмкіндіктерін тек ізгілік үшін пайдалану, өзінің сырт пішінін мәдениеттілік, кішіпейілділік негіздеріне сәйкес ұстау. Мистика адам мен табиғаттан тыс рух пен құдайдың бар екенін мойындайды. Біршама ғылыми сипат алған, рационализмге түбегейлі қарсы келмейтін тұстарында Мистика философия және теологиямен тіл табыса алады. Мысалы, ислам Мистикасында, яғни сопылықта ақыл мен ойлау жоғары бағаланды. Тағы қараңыз * Ислам * Иудаизм * Даосизм Дереккөздер pl:Mistyka uk:Містика
Митрофанов Валерий Петрович

Митрофанов Валерий Петрович (1932 жылы 3 каңтарда, Ресей, Перьм қаласында туған ) – ихтиолог-ғалым, биология ғылымының докторы (1973|1973), профессор (1976), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1985). ҚазҰУ-ді бітірген (1954). 1954 – 62 жылдары Қазақстан Ұлттық Академиясының Зоология, Қазақ балық шаруашылығы ғылымының зерттеушісі, Қазақ су шығару ғылымы зерттеу интернаттарында, 1962 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазҰУ-де ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. Негізгі ғылыми бағыты зоология және ихтиология мәселелерге негізделген. Марқакөл балықтарын зерттеп, олардың кейбір түрлерінің (мысалы, Марқакөл леногі) жүйеленіміне түзетулер енгізді. Бұл зерттеу жұмыстарының қорытындысы Марқакөл қорығын ұйымдастыруға негіз болды. Митрофановтың басшылығымен Оңтүстік Қазақстандағы Талас өзені су алабының гидробиоценозы мен Іле өзенінің әр түрлі қоректік деңгейдегі биологиялық өнімділігінің қалыптасуы зерттелді. Митрофанов Қазақстан жерін ихтиогеография тұрғыдан сипаттап, республикадағы әр түрлі су алабтарындағы балықтар тіршілігін зерттеді, кейбір балық түрлерінің жерсіндіруге байланысты пайда болған морфологиялық ерекшеліктерін анықтады. Соның нәтижесінде Қазақстан ихтиофаунасының шығу тегінің негізі қаланды. Митрофанов өзен ағысындағы шабақтардың кеңістіктік-уақыттық таралуын, оларды егістіктерге жіберілетін суларға жібермеу жолдарын, негізгі кәсіптік балық түрлерінің су қоймалардағы қауымдастығының математикалық моделін, “Дельта” бағдарламасын, т.б. ғылыми-зертханалық жұмыстарын жүргізді. Шығармалары: К систематике ленка озен. Маркакуль // В сб. работ по ихтиологии и гидробиологии, в. 2, А.-А., 1959; Происхождение современных ихтифаун Казахстана // В сб. чтения памяти акад. Павлов-ского, А.-А., 1971; Рыбы Казахстана, т. 1 – 5, А.-А., 1986 – 92 (соавт.); Заметки о проблемах сохранения биоразнообразия, А., 2002. Ә. Бәйімбетов Сілтемелер * Марқакөл * Зоология * гидробиоценоз Дереккөздер
Владимир Владимирович Михайлов

Михайлов Владимир Владимирович (1902 жылы 20 қыркүйек, Ресей Федерациясы, Удмуртия, Глазов қаласында дүниеге келіп – 1980 жылы, Екатеринбург қаласында қайтыс болған) – техника ғылымдарының докторы (1946), профессор (1947), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1958). Орал политехникалық институтын бітірген (Екатеринбург, 1924). 1924–78 жылдарда КСРО ғылым академиясының Металлургия институтында (Орал филиалы), Қазақстан ғылым академиясының Химия-металлургия институтында, Қара металлургия орталығы ғылыми-зертханалық институты Қазақстан бөлімшесінде, КСРО ғылым академиясының Орал ғылыми орталығы Металлургия институтында (Екатеринбург қаласы) ғылыми-зертханалық жұмыстарында басшылық қызметтер атқарды. Михайлов Владимир Владимирович кешенді темір кендерін пайдаланудың, арнайы қорытпалар мен шойын алудың жаңа технологияларын жасап, оларды ғылыми тұрғыдан дәлелдеді. Қазақстан темір кендерін тиімді пайдалану мәселелерімен айналысты. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында мыс, ферро-хромды домна пештерінде балқыту жөніндегі зерттеулерге басшылық етті КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1942). Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. Сілтемелер * Удмуртия * Екатеринбург * КСРО Дереккөздер
Михманнама-И Бұхара

Михманнама-И Бұхара, (“Бұхара мейманының кітабы”) – Фазлаллах ибн Рузбехан әл-Хунджи аш-Ширази әл-Исфаханидің парсы тілінде жазған естелік шығармасы. Бұл еңбекте Мұхаммед Шайбани ханның 1508 – 09 ж. қыста қазақ сұлтандарына қарсы жасаған үшінші жорығының сипаттамасы, өзбек хандығындағы дін мен заң оқымыстылары арасындағы айтыстардың (бұған автордың өзі де қатысқан) жайы баяндалған. Шығармада 16 ғ-дағы Қазақ хандығының әкімш. құрылысы, этн. құрамы жайлы тарихи-этногр. материалдар, қазақтардың тұрмысы, шаруашылығы, діни сенімі, сауда байланыстары, шайбанилермен саяси қатынастары мен Сыр өңіріндегі Аркөк, Өзгент, Сығанақ, Иасы, Сайрам сияқты қ-лардың әскери-саяси, экон. маңызы жайлы құнды мәліметтер берілген. Қазірге дейін жеткен екі қолжазбаның бірі Өзбекстан ҒА Шығыстану институтында, екіншісі Стамбұлдағы Нұри-Османийе мешітінің кітапханасында сақтаулы. Сілтемелер * Сығанақ * Иасы * Сайрам Дереккөздер
Моғол

Моғол , мұғыл, мугул (жете, чете, чат, мағұл) – 1) Жетісу мен Шығыс Түркістан жеріндегі көне түркі тайпаларының одағы. Моғол тарихта орта ғасырдан белгілі. Шағатай ұлысы ыдырағаннан кейін, Жетісу мен Шығыс Түркістанда осы одақтың атымен Моғолстан, кейіннен Үндістанда Бабыр құрған ұлы моғол мемлекеті пайда болды. Көптеген тарихи деректерде Моғол моңғол тектес деп жазылған. Бірақ Қ.Жалайыри, Моғол Мұхаммед Хайдар Дулат жазбаларына сүйеніп, Ш.Уәлиханов “моғол четені моңғолдармен шатастыруға болмайды, олар мұсылман дініндегі түркі тілдес тайпалар” десе, проф. В.В. Григорьев “моғол-четені нағыз моңғолдар деуге болмайды” деп жазды.Г.Левшин зерттеуінде 16 ғасырда Қыпшақ пен Чете даласын Дадан хан билеген моғол ұлысы және қазақтар мекендеді, сол кезде Алтын Орда құрамындағы әр түрлі тайпалардан бөлінген халықтар қазақтарға еріксіз немесе өз еркімен келіп қосылды дейді. Ал Рашид ад-Диннің жазбасындағы Жалайыр тайпасының бір атасы Жайт – Чат Четеге ұқсас. Бұлар көне заманда Сыр мен Шу, Талас бойын мекендеген Сырманақтан, Шуманақтан тараған. Жамал Қарши Моғолды Жете деп жазады. Тегінде бұл тайпаның ертедегі атауы осындай болуы ықтимал, өйткені Жайт-Чат өзгеріске түсіп, Жете-Чете аталып кеткен; 2) Орта ғасырдағы Моғолстанның әскерімен келген түркі тайпалары (мухгал, мугул). Үндістандағы ақсүйектер қауымы-шарифзатқа жататын саийд, шейх, патанның қатарына Моғол да енген. Дереккөздер
Модель

Модель (, – өлшем) – белгілі бір зерттелетін нысанның ой түсінігі арқылы немесе материалдық түрде жасалған шартты үлгісі (бейнесі, сұлбасы, сипаттамасы, т.б.). Модель мен түп нұсқаны бір-бірінен абсолютті түрде айыруға болмайды. Қарастырылып отырған құбылыс немесе процесс абстрактылық нысандар мен математикалық заңдылықтар түрінде берілетін модель математикалық модель деп аталады. Модельдің ең қарапайым түрі нысандарды көрнекі етіп сурет, кескін, сызба формасында графиктік түрде көрсету. Модельдің екінші түріне – нысандардың, процестер мен құбылыстардың ауызша (қандай да бір тілдің көмегімен) суреттелуі, сипатталуы жатады. Үшінші түрі –ақпараттық-логикалық модель, ауызша сипатталған нысанды кескіндеп көрсету (формалау). Төртінші түрі – динамиканың ішкі заңдарын, өзара әсерін, қасиеттерін көрсететін физикалық нысандардың, құбылыстар мен процестердің математикалық түрде сипатталуы. Мысалы, белгілі бір физикалық процестің уақыт ішінде өтуін баяндайтын дифференциялдық теңдеулер жүйесі осы процестің моделі деп аталады. Модель ұғымы логика, математика, физика, химия, кибернетика, лингвистика, т.б. ғылым салаларында қолданылады. Ғылымда модель ұғымы әдетте модель жасау әдісін қолдануға байланысты аталады. Алгебра мен математика логиканың тоғысқан жерінде арнаулы пән – модельдер теориясы қалыптасты. Модель. Әлеуметтанушылар бұл терминге көптеген анықтама береді. Кейбір жағдайда, ол теория деген сөздің синонимі ретінде, тағы да бір жағдайларда теориядан гөрі жалпылау деңгейде абстрактілі ұғымдар жүйесіне сілтеме ретінде пайдаланылады. Ол, сондай-ақ, себептік модельдердегі сияқты статистикалық модельді қолданылады. Қаңдай анықтама берілсе де, модельдер оны зерттеуде эмпиризмнен аулақ болып, теориямен шұғылдануды талап етеді. Модельдер өзінің түп негізінде тұжырымдама мен түсініктеме құралы ретінде құбылыстарды жеңілірек ұғыңдыруға тырысады. Әлеуметтануда құрылымдық функционализм алғашқы екі мағынада модель болып табылады, өйткені ол түсіндірудің кең құрылымы (қоғам организм секілді деп пайымдайтын метатеория) мен тұжырымдамалық топшылаулардың жиынтығын (қоғам бөліктері жалпының міндетін атқаруына қалай үлес қосатынын көрсететін теория) қамтамасыз етеді. Ұғымдар арасындағы қатынастар туралы гипотеза нақтыланып, ұғымдарды өлшеуге болатын тұста біз операциялык модель туралы айта аламыз. Бұл модельдер кейде диаграммалар түрінде көрсетіліп, математика терминдері арқылы неғұрлым ұтымды ұсынылуы мүмкін. Мысалы, регрессия немесе логлиния модельдері. Математикалық әлеуметтанудың маңызды жағы - модельді құрастыру - модельдерді диаграммалар тасқыны сатысынан бастап, математикалық бейнелеуге дейін жетілдіруге байланысты. Себеп-салдарлық модельдер кез келген түрде болуы мүмкін. Қандай анықтамаға ие болса да, модель-теориялық қызмет түрлері кешеніндегі құрал болып, назарымызды ұғымдарға немесе өзгерістерге және олардың өзара байланысына аударады. Дереккөздер Сілтемелер *[http://models.0pk.ru/ Модельдер форумы] * математикалық модель * өлшем it:Teoria#Modelli
Модельдер теориясы

Модельдер теориясы– математикалық логиканың математикалық модельдерді зерттейтін саласы. 20 ғасырдың басында Модельдер теориясының негізін қалайтын екі теорема дәлелденген: 1. Егер 1-ретті логиканың сөйлемдер жиынының әрбір ақырлы ішкі жиынының моделі табылса, онда оның да моделі табылады (К.Гедель, А.И. Мальцев) 2. Ақырсыз моделі бар 1-ретті саналымды теорияның кез келген ақырсыз қуатты моделі табылады (Л.Левенгейм, Т.Сколем). Қазақстанда А.Тайманов ұйымдастырған модельдер теориясы мектебінің өкілдері тұрақты теориялардың модельдері жайындағы көптеген ғылыми нәтижелерге қол жеткізді. Дереккөздер
Модернизм

Модернизм (, – жаңа, қазіргі) – XX ғасыр басында рухани сана дағдарысы кезінде пайда болған философиялық-эстетикалық ағымдардың жиынтық атауы. Модернизм қаламгерлердің әлемдік соғысқа, адамзат дамуындағы дағдарыстарға көзқарасын білдірді. Модернизм авангардтық және декаденттік сатылардан өткенімен, олардан айырмашылығы болды. Модернизмнің негізгі бастауы ретінде * А.Бергсонның - интуитивизмі, * Э.Гуссерльдің - феноменологиясы, * З.Фрейдтің психоталдауы * С.Кьеркегор, М.Хайдеггер, К.Ясперс, Н.Бердяев, т.б. - экзистенциализмі танылды. Модернизм жеке тұлға санасын рухани ауытқулармен байланыста қарады. Модернистер әлемдік деңгейдегі қоғамдық қайшылықтар, санадағы қақтығыстар кезінде адам дүниенің мағынасыз екенін, өзінің фәнидегі жалғыздығын түсінеді деген пікірлерді алға тартты. Мысалы, Г.Марсель мен Ж.П.Сартрдың қоршаған әлемді қатыгез, қарама-қайшылыққа толы дейтін пікірлері. Э.Хемингуэй, У.Фолкнер, Г.Грин, Ф.Мориак, А.Миллерге модернизм әсер етсе, М.Пруст, Д.Джойс, Ф.Кафка, Р.Музиль, А.Белый, П.Валери, Ж.Жироду, Ж.Кокто, Ж.Ануй секілді суреткерлер осы ағымдарды ұстанды. Жалғыздық қасіреті, қоршаған ортаны адамның жатсынуы модернизм өкілдерінің Модернизм шығармаларында айрықша көрініс тапты. Алайда модернистік шығармаларда дағдарыс себептері айқындалмады. Модернизм өнердегі мифологиялық тәсілді жандандыруды көздеді. Мифтік ойлау арқылы қоршаған орта болмысын тану П.Валери, Т.С.Элиот, В.Иванов, В.Хлебников, У.Б.Йитс, А.Белый, т.б. шығармаларынан байқалды. Олардың туындыларында мистикалық жүйе қалыптасып, кейіпкерлері нақты тарихи уақытта емес, өткен, келер шақтар түйісіп жататын мифологиялық уақытта өмір сүрді. Оқиға шартты түрде бірнеше сағаттарда немесе бір күнде өтті. Модернизм ықпалы қазақ әдебиетінде де байқалды. Онда адам табиғатының трагедиялығы, болмыстың адам тіршілігімен үйлесе бермейтін қайшылығы, қатыгездігі жайлы ойлар айтылды. М.Әуезов әңгімелерінде, Ш.Құдайбердіұлы, Ж.Аймауытов шығармаларында трагедиялық бейнелер бой көрсетті. Адамның өмірдегі панасыздығын, қорғансыздығын меңзейтін, табиғатты жатсынуын бейнелейтін шығармалар 1960 – 1980 жылдары қазақ әдебиетінде көбірек кездесті. Мысалы, Ә.Кекілбаевтың “Шыңырау”, “Аңыздың ақыры”, Д.Исабековтың “Сүйекші”, “Тіршілік”, О.Бөкейдің “Мұзтау”, “Жетім ботасы”, т.б. шығармалар. Өнердегi модернизм ағымдары * Абстрактiлi көркемөнер * Абстрактілі экспрессионизм * Авангард * Дадаизм * Кубизм * Постимпрессионизм * Сюрреализм * Фовизм * Футуризм * Экспрессионизм Жаулар * Максим Горький * Михаил Александрович Лифшиц Тағы қараңыз * Постмодернизм Дереккөздер
Модификация

Модификация(көне латынша modіfіcatіo, латынша modus – өлшем, түр және fаcіo – жасаймын) – организмнің белгілері мен қасиеттерінің (фенотипінің) сыртқы орта факторларының әсерінен генотипке байланыссыз (тұқым қуаламай) өзгеруі. Модификациялық өзгергіштікті тудырушы факторларға сыртқы ортаның температурасы, жарық, қоректену жағдайы, т.б. жатады. Модификацияға ұшырамайтын белгі не қасиет болмайды, бірақ организмнің әрбір белгісінің өзгеруінің белгілі бір шегі болады, оны өзгергіштіктің реакция нормасы деп атайды. Организмдегі әр түрлі белгілердің реакция нормасы түрліше болады. Мысалы, сиырдың сүттілігінің реакция нормасы жоғары болады, ал сүтінің майлылығы мал тұқымына тән тұрақты қасиет. Бірақ сиырды дұрыс бағып-күтсе, оның сүттілігін арттырып, сүтінің майлылығын жоғарылатуға, яғни өзгертуге болады. Ал сиырдың түсін (реңін) алатын болсақ, ол өте аз өзгереді, яғни реакция нормасы өте төмен. Модификация мутациялық өзгергіштік сияқты тұқым қуаламайды, бірақ ұзақ уақыт сақталуы мүмкін. Модификация организмнің онтогенез барысындағы өзгеруінің сыртқы орта факторына бейімделуін қамтамасыз етеді. К. Мұхамбетжанов Дереккөздер
Модуль

Модуль ( – өлшем) # қандай да бір аса маңызды коэффициенттің немесе шаманың (мысалы, тістер модулі, серпімділік модулі, комплекс сандар модулі) атауы; # құрылыстағы және сәулет өнеріндегі шартты бірлік. Мұнда модульге ғимарат элементінің не құрылыс бұйымының (мысалы, кірпіштің) бірінің ұзындығының өлшемі не мөлшері алынады; # бөлшектердің үйлестірілген (бірыңғайластырылған) торабы; # шетелдік әдебиетте кездесетін ғарыш кемелерінің құрамдас бөліктерінің атауы; # компьютерлік жүйелерді техникалық жабдықтаудың бір құрамдас блокқа біріктіріліп жасалып, басқа құрылғылармен байланысу мүмкіндіктері бар функционалдық бөлігі. Модульдер жүйе қызметін атқару ісін (эксплуатациялауды) оңайлатады, олардың бірі істен шығып қалған жағдайда оңай алмастырылады және жүйе құрамын толықтыру, жетілдіру істерін де жеңіл жүзеге асыра алады; # бағдарламалау тілдерінің жекелеп өңдеу, түзету мақсатында ішкі бағдарламаларды, процедураларды белгілеп, бір топқа біріктіруге арналған объектісі. Модульдер бағдарламалар дайындауда бір-бірімен біріктіріліп, біртұтас жүйе ретінде жұмыс істей алады. Бағдарламалаушылар жұмысын жеңілдететін бағдарламалау тілінің құрамына кіретін стандартты және әркім өзі жасайтын тұтынушы модульдері болады. Модульдік бағдарламалау – бағдарлама жасау процесін және оларды түзетуді жеңілдететін бағдарламалау технологиясы, мұнда әрбір бағдарлама бірнеше модульді біріктіру арқылы құрастырылады. Сыртқы сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0] Дереккөздер Тағы қараңыз Модуль (математика) bg:Модул (пояснение) cs:Modul de:Modul en:Module (disambiguation) eo:Modulo es:Módulo et:Moodul fa:پودمان (ابهام‌زدایی) fi:Moduuli fr:Module gl:Módulo he:מודול hu:Modul (egyértelműsítő lap) it:Modulo ja:モジュラス lv:Modulis pl:Moduł pt:Módulo sk:Modul sv:Modul th:โมดูล tr:Modül
Модульдік арифметика

Модульдік Арифметика– бүтін санды өзара жай модульдер (негіздер), т1, т2, ..., тn жиынтығы арқылы өрнектеп есептеу әдісінің бір түрі. Бүтін сандарды “модульдік түрде” А(а1, а2, ..., аn), аіA(mod mі), і1,2,..., n, AM= жазуды компьютерлік өрнектеудің жаңа түрі ретінде қарастыруға болады. Модульдік арифметиканың (позициялық емес есептеу жүйесінің) бірнеше ерекшеліктері бар: модульдік операциялар (қосу, азайту, көбейту) әрбір модуль бойынша разрядтары бір-бірінен тәуелсіз параллель түрде орындалады; модульдік емес операциялар (санның таңбасы мен модуль диапазонынан шығуын анықтау, бөлу амалы, т.б.) арнайы жасалған алгоритмдер арқылы орындалады. 20 ғасырдың 50-жылдарында модульдік арифметикаға байланысты зерттеу жұмыстары жақсы нәтижелер беріп, есептеу техникасында жаңа бағыттың негізі салынды. Ақпаратты өңдеу әдістерінің жалпылауы әр түрлі бағытта жүргізілді: модульдік емес операциялар, санның рангі мен ядросы, т.б. (Акушский И.Я.), бас идеалдар сақинасы элементтерінің арифметикасы (Әмірбаев В.М.), полиномдар сақинасы (Бияшев Р.Г.), комплекс сандар мен кватерниондар облысы (Пак И.Т., Тұрмұхамбетов Р.), ақпаратты номография әдістері бойынша сақтау және өңдеу жолдары (Қазанғапов Ә.Н.). Әдебиеттер: Акушский И.Я., Амербаев В.М., Пак И.Т., Основы машинной арифметики комплексных чисел, А.-А., 1970; Казангапов А. и др., Волоконная оптика в измерительной и вычислительной технике, А.-А., 1989. Ә. Қазанғапов Пайдаланған Әдебиет
Модуляция

Модуляция (латынша modulatіo – өлшемдік) – қандай да бір стационар физикалық процесті сипаттайтын параметрлердің уақытқа байланысты берілген заңдылық бойынша өзгеруі. Модуляцияның мысалына, гармондық тербеліс амплитудасының, жиілігінің және фазасының белгілі заңдылық бойынша өзгеруі, электрон-сәулелік осциллографта арнаулы электрод (модулятор) көмегімен электрон ағыны қарқындылығын уақыт бойынша өзгеруі, жарық айқындығын (жарықтылығын) поляризациялауыш құрылғы (Керр ұяшығы) арқылы реттеу, т.б. жатады. Модуляция арқылы стационарлық процестің бір немесе бірнеше параметрлерін (қарқындылығын, амплитудасын, жылдамдығын және жиілігін) уақыт бойынша өзгертуге болады. Кеңістіктік модуляция – стационарлық процесс параметрлерінің кеңістікте өзгеруі. Сызықтық емес және толқындық жүйелерде модуляцияның кенеттен (күрт) пайда болуы да мүмкін (автомодуляция). С. Асанов Сілтемелер * модулятор Сыртқы сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83&search%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80] Дереккөздер
Модус

Модус (латынша modus – өлшем, тәсіл) – субстанцияға тек кейбір жағдайда ғана тән болатын қасиетті белгілейтін философиялық термин. Спиноза субстанцияның қажетті қасиеті деп есептелетін заттардың барлық қасиеттерін (түсі, салмағы, темпкратурасы, т.б.) модус деп санады. Ол жеке заттарды субстанцияның көрінісі, модусты деп атайды. Модуста бірыңғай, мәңгі және шексіз материалдық субстанция көрінетін заттардың шексіз көптігі мен олардың өткінші сапалары көрініс береді. Субстанция алғашқы емес, ол тек модустар түрінде туындап, өзгереді. Әрбір модус субстанцияның нақты болмысы ретінде оның мазмұнын қамтиды. Модус өзінің барлық ерекшелігімен субстанция болады. Өйткені әрбір модус өзінің ішкі бірлігін, дербестігін, аяқталғандығын, жеткіліктігін өзі түзеп, қалыптастырады. Логикада модус деп силлогизм мен басқа да дедуктивті ой-қорытындының кейбір түрлерін айтады. А. Сағиқызы Сілтемелер * Спиноза * субстанция * силлогизм Сыртқы сілтемелер * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D1%81] *[http://www.modus.net/] Дереккөздер
Мозаика

Мозаика (французша, италянша. – музаларға арналған) — жылтыр тас, қыш тақта, шыны сынықтарынан құрастырылған ою-өрнек, сурет-бейне (инкрустация), байырғы өнер саласы. Ежелгі Мысыр перғауындары заманында патша маскалары, тақ-орындықтар, саркофагтар мозаикамен әшекейленген. Тутанхамон патшаның тағы (б.з.б. 14 ғ.) түрлі асыл тастармен зерленген мозаика өнерінің үздік туындысы. Мозаика Ежелгі Грекияда, Италияда жақсы дамыған. Помпей, Пергам қалаларында жүргізілген археологиялық, қазбалар нәтижесінде б.з.б. 4 – 1 ғасырларға жататын мозаика шығармаларының тамаша үлгілері табылған. Көне қала үйлері мен әуіздерінің қабырғасы, едені, төбесі өсімдік, жәндік, балық бейнелерімен көркемделген. Вавилонда б.з.б. 6 ғасырда тұрғызылған Иштар қорғанындағы нақыштар мозаика өнерінің бірегей туындысы болып табылады. Қорғанның өзі майоликалық кірпіштермен көмкеріліп, аңдардың кескіні мозаика тәсілімен нақышталған. Б.з. 6 – 9 ғасырларында Византияда (қазіргі Түркия аймағы) мозаика кеңінен өркендеді. Мұндағы көне патша сарайлары, шіркеу үйлері (мысалы, Равенна қаласындағы Равеннад шіркеуі), т.б. құрылыс орындары мозаика үлгілерімен өрнектелген. Византия мозаика мектебінің ықпалы 10 – 11 ғасырларда Киев, Владимир-Суздаль қаласында тұрғызылған шіркеу ғимараттарын безендіруде анық байқалды. Түркістан қаласында тұрғызылған Қожа Ахмет Иасауи кесенесінде мозаика кеңінен пайдаланылған. Қазақстанда монументті-сән өнерінің қанат жаюымен байланысты 20 ғасырдың 60 – 70 жвлдары мозаика кеңінен қолданыла бастады. Техникалық орындалуы тұрғысынан сәтті туындылар қатарына М.Кенбаев пен Н.В. Цивгинскийдің “Қазақстан кинотеатры фойесі” (1971, Мәскеу), Е.М. Сидоркин мен Г.И. Дандерфердің “Алматы музыкалық колледжі үйіндегі бедерлі мозаика” (1969 – 70), М.Кенбаевтың “Қазақстан” дүкені алдындағы, С.Қаракөзовтың Алматы эстрада-цирк колледжіндегі мозаика туындыларын жатқызуға болады. Сілтемелер * жылтыр тас * қыш тақта * шыны Дереккөздер
Мозер Генри

Мозер Генри(1844 – ө.ж.б.) – швед саяхатшысы. 1867 ж. Сібірге, үш рет Орта Азияға (1868, 1869, 1882 – 83 ж.) саяхат жасады. 1885 ж. Парижде француз тілінде жарық көрген Орт. Азияға (Қазақ даласына, Түркістанға, Бұхараға, Хиуаға, түрікмендерге және Персияға) саяхат Мозер Генри (18.5.1844, Санкт-Петербург – Ұ.ж.б.) – швед саяхатшысы. Женевада оқып, бакалавр дәрежесінде білім алған. Париж Географиялық қоғамының мүшесі. 1867 жылы Сібірге, үш рет Орта Азияға (1868, 1869, 1882 – 83 жылдары) саяхат жасады. 1885 жылы Парижде француз тілінде “Орталық Азияға (Қазақ даласына, Түркістанға, Бұхараға, Хиуаға, түрікмендерге және Персияға) саяхат” деген кітабы шықты. Ол 1888 жылы орыс тілінде “Орта Азия елдерінде” деген атпен жарық көрді. Мозердің бұл еңбегінде 19 ғасырдың соңғы ширегіндегі қазақ-орыс қатынастары, Ырғыз, Қазалы, Перовск (Қызылорда), Түркістан, Шымкент, Верный (Алматы), т.б. әкімшілік, сауда орталықтары, олардағы халықтың этностық құрамы, қазақтардың кәсібі, Сырдария өзені бойында егіншіліктің дамуы жөнінде деректер келтірілген. Қазақтардың әдет-ғұрпы, киім-кешегі, спорттық ойындары жөнінде құнды мәліметтер жинақталған. Мозер қазақтардың тұрмыс-салтымен жақын танысып, қазақ тілін үйренген. 1887 жылы шілдеде Люцернде (Щвейцария) өткен Орталық Азия елдері халықтары өнерінің көрмесіне 170 суретпен безендірілген Мозердің кітабы қойылды. Ондағы қазақтардың тұрмысын, спорт ойындарын (көкпар, т.б.) бейнелейтін гравюралар жұртшылық назарын ерекше аударды. К. Есмағанбетов Сілтемелер * Люцерн * Верный * Женева Дереккөздер
Мойылды (өзен, Ақмола облысы)

Мойылды – Есіл өзенінің оң жақ саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Аршалы ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Ерейментау тауларының оңтүстігінен алып, Есіл бойындағы Вячеслав су қоймасына құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 66 км, су жиналатын алабы 769 км 2 . Жалпы ұзындығы 73 км болатын 36 шағын саласы бар. Ең ірісі – Тентек Қарасу (20 км). Су жиналатын алабының жер бедері жонды-белесті, жонды-төбелі денудациялық қыратты жазық. Арнасы ирелеңдеп келген. Қар және грунт суларымен толығады. Қараша айының 1-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзынан арылады (140 – 180 күндей мұз құрсауында болады). Өсімдігі Карбонатты қара топырақ және қошқыл қоңыр топырағында бетегелі-селеулі, бетегелі-бозды-қызыл қаулы, қарағанды-бетегелі-селеулі өсімдіктер өскен. Айқын байқалатын аңғарында мойыл, талды тоғай шоғырлары кездеседі. Жоғары және төменгі ағыстарында жайылмалары байқалады. Жайылмасының шалғындарын көлтабандатып суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Мойынқұм

Елді мекендер: * Мойынқұм – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл. * Мойынқұм – Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл. * Мойынқұм – Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл. Құмды алқаптар: * Мойынқұм – Түркістан, Жамбыл облыстары жеріндегі құмды алқап. * Мойынқұм – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құмды алқап. * Мойынқұм – Бетпақдаланың солтүстігінде жатқан құм.
Молда

Молда, молла ( /әл-мулла/ – мырза, әмірші, парс. мелла, молдо – ұстаз, діни ғұлама) – шариғат білгірі, діни рәсімдерді атқарушы, ұстаз. Қазақ жерінде патшалық Ресей билігі тұсында молда қызметін атқарған діни қызметкерлердің міндеттері мемлекеттік қаулылармен белгіленіп, шенеуніктердің бақылауында болды. Молда арнайы тағайындалып, жергілікті мешіттердің қарамағына жіберілді. Кеңестік дәуірде діннің өмір сүру формасы діни рәсімдердің аясында қалғаны себепті молдалар қызметі ислам дінінің жөн-жоралғыларын атқарушы ретінде ғана көрінді. Молда қызметіне Орта Азия мен Қазақстан Мұсылмандары Діни Басқармасы басшылық жасады. Қазіргі уақытта бұл қызметті Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасына бағынатын жергілікті имамдар атқарады. Дереккөздер
Ілияс Ысмайылұлы Молдажанов

Ілияс Ысмайылұлы Молдажанов (1900, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Бөденелі а. – 25.2.1938, Алматы) – қоғам қайраткері, ақын, журналист. * Руы — Уақ. * Екі кластық орыс-қазақ училищесін бітірген (1914). Жастайынан шығармашылықпен айналысқан. Оның онға жуық дастаны мен қиссасының қолжазбалары Қазан университетінің ғылыми кітапханасында сақтаулы. * 1918 ж. Семейде Алашорда жасақтаған атты әскерге алынып, Жетісу майданында шайқасты. * 1920 ж. наурызда Кеңес өкіметі жағына өтіп, 3-ші Қазақ атты әскер полкінің соғыс комиссары болды. * 1921 – 24 ж. Орынбор мен Семейде партиялық үгіт-насихат жұмыстарын атқарды, “Қазақ тілі” газетінің редакторы болды. * 1925 ж. Павлодар уезінде, 1926 – 28 ж. Қызылжар губерниясында басшы қызметтерде болды. * 1929 – 35 ж. Гурьев, Қостанай округтік атқару комитетінің, Алматы облысы аткомның төрағасы * 1935 – 37 ж. Қазақ АКСР Қаржы халық комиссары болды. * 1938 ж. саяси қуғынға ұшырап, 1956 ж. 30 маусымда КСРО Жоғ. соты әскери алқасының шешімімен ақталды. Дереккөздер
Молда Ораз Жүсіпұлы

Ораз молда Жүсіпұлы, (1814 – 68, кей деректерде 1804 – 75, Сырдария ауданы) – ақын, аудармашы. Ескіше хат танып, Бұхара қаласындағы Көкілташ медресесін бітірген, Бағдатта білім алған. Кейін Көкілташ медресесінде ұстаздық еткен. Шағатай, парсы тілдерін меңгеріп, Ә.Фирдоусидің «Шаһнамасын» түпнұсқадан қазақ тіліне алғаш аударған (1830 – 65). Оның аудармасы Қиямерстің (Каюмарс) патша тағына отыруынан басталады. Соңғы тарауларда мифтік аңыздарға орын берілген. Дереккөздер
Зейнолла Молдахметов

Зейнолла Молдахметов (3.8.1933 жылы, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Октябрь ауылы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1989). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1993). ҚР білім беру ісінің Құрметті қызметкері (2002). 1956 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық иститутты және Мәскеудегі Нәзік химия технологиялар институтының аспирантурасын (1962) бітірген. 1956–75 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде, Целиноград педагогикалық институтында, Қарағанды мемлекеттік университетінде ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. Қазақ химия-технология институтының ректоры (1975–80), Қарағанды мемлекеттік университетінің ректоры (1980–88). 1991–98 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтының директоры. ҚР ҰұА Орталық Қазақстан бөлімшесінің академик-хатшысы (1988–2001) болды. 1998 жылдан қазірге дейін Қазақстан-Ресей университетінің (Астана қаласы) ректоры. Ұлы зерттеулерінің негізгі бағыты органикалық молекулалардың фотохимиясы мен фотофизикасын, сондай-ақ теориялық және қолданбалы спектроскопиясын, кванттық химия және органикалық молекулалардың реакция қасиеттерін зерттеуге арналған. Молдахметов 5 монография, 6 авторлық куәлік пен патенттің авторы. “Құрмет белгісі” (1981), “Еңбек Қызыл Ту” (1986) ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. Шығармашылығы * Спектроскопия комбинационного рассеяния света, А.-А., 1981; * Квантовая химия алкалоидов, А.-А., 1986; Кванттық химия, А., 1997. Сілтемелер *Ғалым *Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Дереккөздер
Молекула аралық өзара әсер

Молекула аралық өзара әсер – электрлік қасиеті жағынан бейтарап молекулалар немесе атомдар арасындағы өзара әсер. Молекула аралық өзара әсер молекула аралық қашықтыққа (r) тәуелді және өзара әсердің потенциалдық энергия сы U(r) арқылы өрнектеледі. Заттардың көптеген қасиеттері мен агрегаттық күйі осы U(r)-дің шамасы арқылы анықталады. Молекула аралық өзара әсер ұғымын (1873) голланд ғалымы Я. Д. Ван-дер-Ваальс нақты газдар мен сұйықтықтардың қасиетін түсіндіруге қолданды. Оның болжамы бойынша бір-біріне жақын орналасқан молекулалар арасында тебіліс күштері әсер етеді де, ал молекула аралық қашықтық (r) артқанда бұл күштер тартылыс күштерімен алмасады. Осы болжамдарды пайдалана отырып ол нақты газдардың күй теңдеуін (Ван-дер-Ваальс теңдеуі н) қорытып шығарды. Молекула аралық өзара әсердің табиғаты электрлік және ол тартылыс күштері (ориентац., индукц., дисперс.) мен тебіліс күштерінен тұрады. Ориентациялық күштер полюсті молекулалар (дипольдік және квадрупольдік эл. моменттері бар) арасында әсер етеді. Ориентац. Молекула аралық өзара әсердің потенциалдық энергиясы Uор(r)  p1p2r–6, мұндағы p1, p2 өзара әсерлесетін молекулалардың дипольдік моменттері. Осыған сәйкесті өзара әсерлесу күші Fор–Uор/rr–7. Индукциялық (поляризациялық) күштер полюсті және полюссіз молекулалардың және сонымен қатар полюсті молекулалардың да арасында әсер етеді. Индукц. Молекула аралық өзара әсердің потенциалдық энергиясы Uинд(r)p12r–6-ге шамалас (мұндағы – 2 полюссіз екінші молекуланың поляризациялану коэфф.). Молекулалар арасындағы индукц. күштер r 7-не кері пропорционал ұиндr–7. Дисперсиялық Молекула аралық өзара әсер полюссіз молекулалар арасында байқалады. Бұл әсердің потенциалдық энергиясы Uдисп(r)12r–6 түрінде өрнектеледі, ал ұдисп r–7 (1,2 өзара әсерлесетін молекулалардың поляризациялану коэффициенттері). Молекула аралық өзара әсердің үш түрі де ара қашықтық артқан сайын кемиді: UUорUиндUдисп r–6. Молекулалар арасындағы тебіліс күштері олардың өзара ара қашықтығы өте аз болғанда, яғни молекула құрамына енетін атомдардың электрондық қабықшалары бір-бірімен жанасып тұратындай қашықтықта орналасқанда ғана әсер етеді. Бұл кезде Паули принципі не сәйкес электрондық қабықшалар бір-біріне өте алмайды. Тәжірибе нәтижесінде алынған қорытынды бойынша: Uтеб(r)r–12, яғни Fтебr–13. Көбінесе Молекула аралық өзара әсерді сипаттау үшін Ленард-Джонс формуласы: U(r)–ar–6br–12 және Букингем формуласы: U(r)–ar–6bexp(–cr) пайдаланылады (мұндағы a, b, c тәжірибелер арқылы анықталатын параметрлер). Дереккөздер
Молибден

Молибден (лат. Molybdaenum; Мо) — элементтердің периодтық жүйесінің VІ тобындағы химиялық элемент, ат. н. 42, ат. м. 95,94. Табиғатта тұрақты 7 изотопы (массалық сандары 92, 94 – 98, 100) бар. Оның оксидін 1778 жылы К.В. Шееле (1742 – 1786) ашты, ал 1781 жылы П. Гельем молибден металлын ашты. Массалары бойынша Жер қыртысындағы мөлшері 10–4%. Негізгі минералдары: молибденит, повеллит және молибдит. Молибден ашық сары түсті металл, тығыздығы 10,2 г/см³, балқу температурасы 2620 °С, қайнау температурасы 4600 °С. Тотығу дәрежелері +2-ден +6-ға дейін. Ауада, қалыпты температурада тұрақты. Сутек, тұз, күкірт қышқылдары және сілтілермен әрекеттеспейді. 250 – 300 °С-та F 2 -мен, 1500 °С-тан жоғары N 2 -мен, 1000 – 1200 °С-та С, СО және көмірсутектермен, 250 °С-тан жоғары Сl 2 -мен, 450 °С-та S-пен әрекеттеседі. 600 °С-тан жоғары температурада тотығады. 80 – 100 °С-та тұз қышқылының әсерінен баяу коррозияға ұшырайды. Молибден болатты легирлеуде; авиацада ракеталар мен атомдық техникада қызуға төзімді балқымалардың негізі; электрлік вакуумдық қондырғылардың бөлшектерін және күйдіргіш шамдардың сымын жасауда қолданылады. Шығу тарихы 1778 жылы швед химигі Карл Шееле ашқан, молибдий қышқылын күйдіру арқылы MoO3 алған. Оны алғаш рет металл күйінде П.Гжельм 1781 жылы оксидті көмірмен тотықсыздандыру арқылы алған: көміртегімен және молибден карбидімен ластанған молибденді алды. Таза молибденді 1817 жылы Я.Берцелиус оксидті сутегімен тотықсыздандыру арқылы алған. Бұл атау ежелгі грек тілінен шыққан. μόλυβδος «қорғасын» дегенді білдіреді. Ол молибден оксиді алғаш бөлініп алынған минерал молибдениттің (MoS2) қорғасын жылтырлығымен (PbS) сыртқы ұқсастығына байланысты берілген. 18 ғасырға дейін молибденит қорғасын жылтырлығына байланысты графиттен ерекшеленбеді; бұл минералдар жалпы түрде «молибден» деп аталды. Дереккөздер
Молла Мұса Сайрами

Молла Мұса Сайрами, Молла Мұса бен Молла Айса Қожа Сайрами (1838–1916/17) – ұйғыр тарихшысы. Оңтүстік Қазақстан өңірінде туып-өсіп, кейін Шығыс Түркістанға көшкен. Сайрам маңындағы медреседе білім алған. Мұнда ол жергілікті қожалармен жақындасып, олардың арасындағы байланыс күшейеді. 1864 жылы Шығыс Түркістанда Цинь үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық көтеріліс басталғанда, ол қожаларды қолдады. 1868 жылы Якупбек (Жақыпбек) тағайындаған Ақсу әкімі зекетші Мырза Бабабектің қарамағына хатшы етіп жіберіледі. Мұнда М.М.С. Цинь өкімет билігі қайта орнағанға дейін (1878 жылдың басы) 11 жыл қызмет істеді. Өмірінің қалған бөлігі осы Ақсуда өтті. М.М.С. “Тарих-и-әмниа” (“Тыныштық пен қауіпсіздік тарихы”) атты шығармасы арқылы ғылымға белгілі болды. Бұл еңбегін 1903 жылы аяқтап, 1905 жылы Н.Н. Пантусов оны Қазан қ-нда бастырып шығарды. “Тарих-и-әмниа” – мәліметтерінің молдығы, дәйектілігі жағынан 19 ғасырдағы (әсіресе 1860 – 70 жылы) Шығыс Түркістан тарихы жайлы құнды шығарма. Мұнда өлке қалалары, мазарлары, осы аймақтың Нұх пайғамбардан бастап 19-ғасырға дейінгі тарихы баяндалады. Қазақ-қалмақ қатынастарының тарихынан деректер келтіріледі. М.М.С. келтірген өбайдолла хан жарлығының мәтіні 16 ғасырдағы Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі қалалардың тарихын тануға көмектеседі. Діни сарынына қарамастан М.М.С. еңбегі тарихи оқиғаларды нақты деректерге сүйеніп түсіндірген. Әдебиеттер * Тихонов Д.И., Уйгурские исторические рукописи конца XІX и начала XX века, Уч. зап. Ин-та востоковедения, т. 9, М.-Л., 1954; * Материалы по истории казахских ханств XVІ – XVІІІ веков, А.-А., 1969. Сілтемелер
Молла Нийаз Мұхаммед Қоқанди

Молла Нийаз Мұхаммед Қоқанди, Молла Нийаз Мұхаммед бен Молла Ашур Мухаммед Хоқанди (шамамен 1802/03 - 1878 жылдан кейін) – тарихшы. Тахаллус Нийази деген лақап атпен белгілі болған. Қоқан ханның әскері құрамында қызмет етіп, әр түрлі жорықтарға қатысқан. Тарихи еңбегі – “Тауарих-и Шахрухийа” парсы тілінде жазылған. Еңбекте Қоқан хандығының 1871 – 72 жылдарға дейінгі тарихына шолу жасай отырып, басқа да халықтар (қазақ, қырғыз, қарақалпақ) жөнінде мағлұматтар берілген. Оның ішінде Ресейдің Орта Азияны жаулап алуы, Ташкент билеушісі Жүніс қожаның Сырдария, Жетісу бойындағы билігі, қазақтардың ауыр жағдайы, Қоқан хандарының қазақтарға шабуылы және билік жүргізуі, өзынағаш түбіндегі орыс-қоқан соғысы (1861 жылы 21 қазан) жайлы көптеген мәліметтер бар. 1885 жылы парсы тіліндегі мәтінді Н.Н. Пантусов аударып, Қазанда бастырып шығарды. Қолжазбалары Санкт-Петербург, Қазан, Ташкент, Душанбе қалаларының архивтерінде сақтаулы. Әдебиеттер *Бартольд В.В., Соч. т. 2, ч. 2, М., 1964; *Материалы по истории киргизов и Киргизии, В. 1, М., 1973; *Тулебаева Ж.М., Казахстан и Бухарское ханство в XVІІ первой половине XІX вв., А., 2001. Дереккөздер
Моль

Моль (моль, mol) – халықаралық бірлік жүйесіндегі (ХБЖ) зат мөлшерінің өлшем бірлігі. Заттың 1 моліндегі молекулалар (атомдар, иондар немесе қандайда бір басқа заттың құрылымдық элементтері) саны 0,012 кг С 12 (атомдық массасы 12-ге тең көміртегі нуклиді) құрамындағы атомдар санына, яғни 6,02*10²³-не тең: Тағы қараңыз * Авогадро заңы. Дереккөздер
Моногамия

Моногамия (грек. mono – жалғыз, бірыңғай + gamos – неке) — бір некелілік, неке мен отбасының тарихи қалыптасқан түрі. Ежелгі замандағы жұп некеліліктен пайда болған. М. келе-келе некенің үстем түріне айналды; моногамды жануарлар Моногамия, моногамды жануарлар (грекше monos – сыңар, бір, жалғыз және gamos – неке) — жануарлар арасында кездесетін жыныстық қатынастың түрі. Моногамияда бір еркек жануар бір маусымда, бір ұрғашы жануармен ғана жұптасып, шағылысады. Әдетте моногамды жануарлардың еркегі ұрпағын баулып өсіруге қатысады. Моногамияға негізінен құстар жатады. Мыс., аққу, бүркіт, құтан, құмай, дегелек бірнеше жылға, көп жағдайда өмір бойына жұбын жазбайды. Ал қаз бір маусымға, балапандары ұшқанша ғана, үйректер тек ұя жасап, жұмыртқа салғанға дейін жұптасады. Сүтқоректілерде Моногамия полигамияға қарағанда сирек кездеседі. Біршама тұрақты жұптар қасқыр, түлкі, борсықта (әдетте 1 маусымға) және адам тәрізді маймылдарда (бірнеше жылдарға) қалыптасқан; мыс., гиббондардың моногамды отбасы тұрақты және белгілі бір аумақты иемденіп тұрады. Жәндіктер, т.б. омыртқасыздар арасында аталық және аналық даралар шағылыс-қаннан кейін көп ұзамай аталығы, ал жұмыртқа салғаннан кейін аналығы өліп қалуы мүмкін. Бұл да Моногамияның бір түрі болып саналады. Дереккөздер
Монография

Монография (грекше monos – біртұтас, grapho – жазу) — белгілі бір тақырыпты жан-жақты зерттейтін ғылыми еңбек. Онда нақты сала бойынша күрделі мәселе мақсатты түрде сөз етіліп, оның дамуына ықпал ететін ой-пікірлер айтылады. Монографияны жеке қаламгер шығармашылығына немесе жалпы ауқымды мәселеге арнап бір кейде бірнеше зерттеуші бірігіп жазуы мүмкін. Монографиялық еңбек библиография көрсеткіштермен, жылнамалық тізім, ескертпе-түсініктермен толықтырылады. Мұндай еңбектерде бірнеше мәселе қамтылып, тақырып әр қырынан баяндалады. Монографияда ғылымның, әдебиеттің жеке тақырыбына байланысты материалдар жан-жақты жинақталып, талдаудан өткізіліп, тұжырым жасалынады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Әдебиет теориясы * Терминдер сөздігі
Монодрама

Монодрама Монодрама (грекше monos – бір, жалғыз және драма) – бір актер орындайтын біртұтас драмалық шығарма. Ең алғашқы Монодрамаларға бір актер костюм мен маскаларды ауыстырып ойнап, әр түрлі кейіпкерлерді бейнелейтін Эсхилге дейінгі трагедиялар (Феспид, Фриних) жатады. Сонымен бірге Монодрама деп бір кейіпкердің монологі ретінде құрылатын пьесаны атайды (мысалы, А.П. Чеховтың “Темекінің залалы туралы”). Дереккөздер Толықтыру
Моноклиналь

Моноклиналь, моноклиналь жатыс (моно… және грекще klyno – еңкейемін) — тау жыныстары қабаттарының бір бағытта және бір бұрыш жасап еңіс жатқан құрылымы. Қабаттардың еңіс орналасуы тау жыныстарының барлық тектоник. бұзылыстарында, сонымен қатар магмалық интрузиялар бұзған жарылыстарында кездеседі. Моноклиналь, әсіресе, платформаларға тән. Моноклиналь әдетте үлкен аумақты қамтитын көтерілімдер мен ойпаңдардың (еңістік бұрышы өте аз антеклизалар мен синеклизалардың) тек бір қанаты болады. Беріктігі әр түрлі қабаттардан тұратын Моноклиналь құрылым жер бетінде ұзынынан созылған әр түрлі бедер пішіндерін жасайды, ал берік қабаттары қырқалар мен жалдар түрінде байқалады. Дереккөздер
Мономер

Мономер – молекулалары бір-бірімен немесе басқа қосылыстардың молекулаларымен полимер түзетін төменгі молекулалық қосылыстар. Мономерге қысқа байланысты (моно- және диолефиндер, ацетилендер, қанықпаған карбон қышқылдарының нитрильдері, альдегидтер) немесе циклді топтары (олефиндердің оксидтері, лактамдар, лактондар), сондай-ақ гидроксил, карбоксил, амин, т.б. функционалды топтары бар қосылыстар (мыс., дикарбон қышқылдары, аминқышқылдары, гликольдар, фенолдар, диаминдер) жатады. Сополимерленуге немесе сополиконденсациялануға қатысатын мономер сомономерлер деп аталады. Өте жиі қолданылатын Мономерлер этилен, пропилен, бутадиен, стирол, акрилонитрил, капролактам, терефтал қышқылы, этиленгликоль, фенол, формальдегид. Мысалдар Мономерлер органикалық немесе бейорганикалық болуы мүмкін. * Бейорганикалық полимерлердің мысалдары қызыл фосфор және селен. * Органикалық мономерлердің мысалдарына алкендер мен алкиндер сияқты қанықпаған көмірсутектердің молекулалары жатады. Мысалы, этиленнің полимерленуі белгілі пластик – полиэтиленнің түзілуіне әкеледі. * Өнеркәсіпте акрил қышқылы және акриламид сияқты акрил мономерлер де кеңінен қолданылады. * Табиғи мономерлердің – аминқышқылдарының полимерленуі нәтижесінде белоктар түзіледі. Глюкоза мономерлерінен әртүрлі полисахаридтер – гликоген, крахмал түзіледі. Дереккөздер
Моноплан

Моноплан (, «бір, жағлыз» және , «жазықтық») — фюзеляждың екі жағында орналасқан бір қанаты бар ұшақ. Қазіргі заманғы ұшақтардың негізгі түрі. Қанаттың орналасуына байланысты монопландар келесідей болып бөлінеді: * Жоғарыплан (, ) * Ортаплан (, ) * Төменплан (, ) * Парасоль ( — қолшатыр) — қанат фюзеляждың үстінде орналасқан. Егер монопланның қанаты кергіштермен, тіреулермен немесе тіреуіштермен ұсталынып тұрмаса, онда оны «еркінтасушы» деп атайды. Бипланмен салыстырғанда еркінтасушы монопландар ауыр болып келеді, алайда олардың қанаттары жоғары ұшу сипаттамаларына ие. Дереккөздер Қолданылған әдебиеттер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет. *