kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құда түсу

Құда түсу - қазақтардың ертеден және қазір де жалғасып келе жатқан жақсы әрі жарасты дәстүрлердің бірі. Жігіттің әкесі немесе оның жақын туыстары қызы бар үйге құда түседі, яғни бойжеткен қызын сұрайды. Құдалар құрметке лайық сыйлы адам деп жасайды саналады. Қыз әкесі келісім берген соң құдалықтың жөн-жоралғыларын жасайды. Оның түрі өте көп, мысалы: құда аттанар, құда тарту, ат байлар, құйрық-бауыр, тағы басқа ырымдары мен кәде алымдары болады (“кәдеге” қараңыз). Құдалықты басқарып барған адам “бас құда” деп аталады. Тұрмыс құратын жігіт пен қалыңдықтың әкелері бір-біріне “бауыздау құда” деп аталады. Құда түсу- қазақтың мәртебелі әрі жарасты салт-дәстүрлерінің бірі. Онда түрлі ойын-сауық, әзіл-қалжыңдар айтылады. Екі жақ та бір-бірін сынап отырады. Дереккөздер
Қалайы

{{Химиялық элемент|нөмірі50|Юнг модульі50|булану жылуы296|Пуассон коэффициенті0.36|Бринеллий қаттылығы50–440|CAS тіркелу нөмірі7440-31-5|суретCassiterite09.jpg|сурет анықтамасыҚалайы кені|қб қысымы 11497|қб қысымы 101657|қб қысымы 1001855|қб қысымы 1 k2107|қб қысымы 10 k2438|балқу жылуы7,19 Кәдімгі ақ түсті қалайы 14°С-тан төменгі температурада сұр қалайыға айналып, ұнтақ күйге көшеді. Мұны “қалайының оба ауруы” деп атайды. Қалайы біздің заманымыздан 6000 ж. бұрын белгілі болған, өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланылған. Ол қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жаңа берік қабат қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Қалайы табиғатта, негізінен, қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы тасты (касситерит) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: SnO 2 + C = Sn +CO 2 . Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі күкірт және азот қышқылдарында тез ериді, көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе, қалайының мыспен құймасы – қола өнеркәсібі мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан қалайы кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданылады. Ол “ақ қаңылтыр” деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ қаңылтырдан консерві қалбырлары жасалады. Дереккөздер
ENIAC

ENIAC электронды-есептеуіш машинасы - Америка Құрама Штаттарының Пенсильвания университетінде жасалды. ENIAC - соғыстық мақсатта қолдану үшін, екінші дүниежүзілік соғыс біткеннен екі айдан кейін дүниеге келді. ENIAC-тың ұзындығы 30 м, көлемі 85 м3, ал салмағы 35 тоннаға дейін жететін. Ол 17 468 вакуумды шамнан, 7 200 кристал диодтардан және 4 100 магниттік элементтерден тұрды. XX ғасырдың бірінші жартысы радиотехниканың қарыштап дамыған кезеңі болатын. Сол кездегі радиоқабылдағыштар электронды-вакуумды шамдармен жұмыс істейтін. Алғашқы электрондық-есептеуіш машиналарды құрастыру үшін осындай электронды-вакуумды шамдар қолданылды. Электронды шамдармен жұмыс істейтін алғашқы электронды есептеуіш машина 1946 жылы Америка Құрама Штаттарында құрастырылды. Дж. Моучли және П. Эккерт деген ғалымдардың басқаруымен құрастырылған бұл машина ENIAC («Electronic Numerical Integrator and Computer» - Электронды санды интегратор және компьютер) деп аталды. ENIAC секундына 300 көбейту немесе 5000 қосу амалын орындай алатын. Бұл сол кезге дейін қолданылып келген Mark-1 секілді механикалық және электронды-механикалық элементтермен жұмыс істейтін машиналардың жылдамдығымен салыстырғанда мыңдаған есе артық болатын. ЭНИАК қүрылғысында ауа-райын болжау кезінде табысты нәтижеге 1950 жылдың көктемінде америкалық метропологтар тобы Жюль Чарни , Филип Томсон, Ларри Гейтс және норвегиялық Рагнар Фьюрт және математик Джоном Фон Нейман қол жеткізді. Олар атмосфералық ағынның оңайлатылған моделін қолданды, оның негізінде баратроптық газға арналған құйын жылдамдығының теңдеуі алынды. Сол тәсіл күрделі есептердің шығарылуын жеңілдетті және сол кездегі қолжетімді есептеуіш құрылғылардың көмегімен есептеулер жүргізуге мүмкіндік берді. Есептеулер 1950 жылдың 5 наурызынан басталды, 5 апта бойы, 1 аптада 5 реттен, 3-8 сағаттан орын алды. Бірнеше ай сараптау мен нәтижелерді бағалауға кетті. Жүргізілген есеп-қисаптардың сипаттамасы мен нәтижелері "Numerical Integration of Barotropic Vorticity Equation" еңбегінде 1950 жылдың 1 қарашасында "Tellus" журналында жарияланған болатын. Мақалада ауа-райын келесі 24 сағатта болжау ЭНИАК құрылғысында 24 сағатта орындалғаны айтылады, демек ауа- райын болжау үшін ұзақ уақыт кететін. ENIAC машинасын жасау үшін 200 000 мың адам еңбектенді және 200000 сағат уақыт кетті, сонымен қоса 486 804,22 мың АҚШ доллары жұмсалды. Бұл жоба өзіне 17468 лампаның 16 түрін және 7200 кремниден жасалған диодтарды қосты, 1500 реле, 70 000 резистор және 10 000 конденсатор қолданылды. Салмағы - 27 тонн. Жадтың көлемі - 20 сандық сөз. Пайдаланылған қуаты - 174 кВт. Есептеуші қуаты - секундына 357 көбейту операциясы немесе 5000 қосу операциясы. Ырғақтылық жиілігі - 100 кГц, демек, әрбір 10 микросекунд сайын 1 импульс. Негізгі есептеуші ырғақ 20 импульстен құралды және 200 микросекунд уақыт алды . Қосу амалы 1 ырғақ, ал көбейту үшін 14 ырғақ қолданылды. Көбейту амалын бірнеше қосу амалы алмастырды және сәйкесінше 2800 микросекунд уақыт аралығында орындалды.
Есепшот (құрал)

Есепшот - ең алғашқы пайда болған есептеу құралы болып табылады. Кейбір деректерге сүйенсек, есепшоттың жасы 2000-5000 жылдар шамасында, ал пайда болған жері ертедегі Қытай немесе ертедегі Мысыр, тіпті ежелгі Грекия болуы да мүмкін. Бұл санау құралын гректер мен Батыс-Еуропалықтар «абак» деп, қытайлықтар «суан-пан», жапондықтар «серобян» деп атаған. Бұл құралмен есептеулер оның шұңғыл тақтада орналасқан тастарын жылжыту арқылы жүргізілген. Тастар піл сүйегінен, түрлі түсті шынылардан, қоладан жасалды. Осындай есепшоттар қайта өркендеу дәуіріне дейін пайдаланылып келді. Оның жетілдірілген түрі осы күнге дейін қолданылып келеді. ja:そろばん sd:ڳڻپيوڪر
Блез Паскаль

Блез Паскаль (, [blεz pas'kal]; 19 маусым, 1623 жыл, Клермон-Ферран, Франция — 19 тамыз, 1662 жыл, Париж, Франция) — 17-ші ғасырда өмір сүрген француз математигі, механигі, физигі, пәлсапашысы, дінтанушысы және әдебиетшісі. Француз әдебиетінің классигі. Математикалық анализдың, ықтималдық теориясының, кескіндік геометрияның негізін салушылардың бірі, гидростатиканың негізгі заңының авторы. Биографиясы Блез Паскаль — француз математигі, механигі, физигі, жазушысы, философы және теологы. 1623 жылы 19 маусымда Францияда Салық Басқармасы Төрағасының отбасында дүниеге келген. 1640 жылы Паскальдың алғашқы еңбегі — "конустық қималар туралы тәжірибе"жарық көрді. 1642 жылы, 19 жасында Блез есептеулер жүргізетін жиынтық машинаны құра бастады. 1649 жылы ол өзінің өнертабысы үшін корольдік артықшылыққа ие болды. Паскаль Математикалық талдаудың, Ықтималдықтар теориясының және проективті геометрияның негізін қалаушылардың бірі, гидростатиканың негізгі заңының авторы болды. 1654 жылы Паскаль ғылыми қызметтен кетіп, христиан дінінің қорғаушысы болды. Блез Паскаль 1662 жылы 19 тамызда қайтыс болды.. Блез Паскальдың құрметіне аталған * Айдағы кратер; * Халықаралық бірліктер жүйесіндегі (SI) қысым мен кернеудің (механикада) өлшем бірлігі - Па; * Бағдарламалаудың Pascal тілі * Клермон-Ферандағы екі университеттің бірі; * жылсайынғы Француз ғылыми сыйлығы (Ресми сайт: http://www.chaires-blaise-pascal.ens.fr/?lang=fr ); * Гомель қаласындағы 46 гимназия; * NVIDIA компаниясы жасаған GeForce 10 видеокарталар архитектурасы. Дереккөздер
Елена Владимировна Хрусталёва

Елена Владимировна Хрусталёва (28 қыркүйек 1980 жыл, Красноярск, КСРО) — биатлоншы, жеке сында 15 км жарыста 2010 жылғы Қысқы Олимпиадалық Ойындардың Қазақстан атынан күміс жүлдегері . 2002 жылғы Қысқы Ойындарда Белоруссия атынан қатысқан, Ресей құрамасында жүріп үш дүркін Еуропа чемпионы. 2007 жылы Елена Хрусталёва 2007 жылы Азиа ойындарының екі дүркін чемпионы атанады, содан бері де Қазақстан құрама сапында өнер көрсетеді. Спорттық мансабында Елена әлем кубоктарында 4 рет үздік ондықта көрінеді, соның ішінде жеке сында 2009 жылы әлем чемпионатында 6-шы орын алады. 2010 жылғы Қысқы Олимпиадалық Ойындардағы көрсеткіштері * 13 ақпанда 7,5 шақырымдық спринттік бәсекеде Елена Хрусталева 20 минут 19,6 секундпен бесінші нәтижеге қол жеткізді. Қазақстан құрамасының көшбасшысы нысана ату барысында бірде-бір қателікке бой алдырмағанымен, жылдамдық жағынан сәл әлсіздік танытты * 16 ақпанда биатлоннан із қуып жарысу бағдарламасы бойынша Хрусталева 31 минут 42 секундта нысадан үш рет мүлт кетіп 11 орынды қанағат тұтты. * 18 ақпанда 20 нысананы көздеуде мүлт кетпеген Хрусталева алғашқы ату айналымынан кейін 13 орынға, одан кейін 6 сатыға жайғасты. Шешуші ату айналымының алдында 4 орыннан көрінген Елена, 15 км жарыста мәреге екінші уақыт көрсеткішпен келді. Хрусталеваның уақыты тек норвегиялық Тора Бергерден 20 секундтқа кем. Әлем үздіктері саналатын германиялық Катя Вильхелм (4 орын) мен Магдалена Нойнер (10), орыс қыздары Медведцева (21) мен Зайцевалар(26) Хрусталеваның шаңына да ілесе алмады. Дереккөздер
Ақкөл

Ақкөл сөзінің бірнеше мағынасы бар: Елді мекендер: * Ақкөл – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл. * Ақкөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы қала. * Ақкөл – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл. * Ақкөл – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл. * Ақкөл – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл. * Ақкөл – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл. * Ақкөл – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы кент (станса). * Ақкөл – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл. * Ақкөл – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл. * Ақкөл – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Ақкөл – Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл. Көлдер: * Ақкөл – Жамбыл облысы Талас ауданындағы көл. * Ақкөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл. * Ақкөл – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы көл. * Ақкөл – Маңғыстау облысы Бозащы түбегінің солтүстік-батысында Ақшағыл шығанағына жақын жатқан көл. * Ақкөл – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы көл. Басқа мағыналар: * Ақкөл – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Қаражал әкімдігі аумағындағы құдық. * Ақкөл – Арал теңізіндегі Қаратерең түбегі мен Тоқпан теліміндегі қолтық.
Ақсай

Елді мекендер: Қазақстан: * Ақсай — Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл. * Ақсай — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл. * Ақсай — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл. * Ақсай — Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл. * Ақсай — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл. * Ақсай — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарайтын ауыл. * Ақсай — Батыс Қазақстан облысындағы қала, Бөрлі ауданының орталығы. * Ақсай — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы таратылған ауыл. * Ақсай — Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл. * Ақсай — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл. * Ақсай — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы таратылған ауыл. Ресей: * Ақсай — Ресейдің Ростов облысындағы қала. Өзендер: * Ақсай (өзен, Алматы облысы) * Ақсай (өзен, Атырау облысы) * Ақсай (өзен, Қарағанды облысы) * Ақсай (өзен, Жуалы ауданы)
Алға

Алға — Қазақстанның, Ақтөбе облысындағы қала, Алға ауданының орталығы, темір жол станциясы. Географиялық орны Ақтөбе қаласының оңтүстігіне қарай 45 км жерде, Елек өзенінің сол жағалауына орналасқан. Тарихы 1930 жылы химия комбинатының құрылысы басталуына байланысты іргесі қаланды. 1961 жылы кенттен қалаға айналды. Алға ауданы түгелімен Қазақстанның Еуропа жағында орналасқан. Халқы * 19 896 адам (2010); * 19 978 адам (2013). * 20 239 адам (2016) * 20 432 адам (2019) 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 22446 адамды (10864 ер адам және 11582 әйел адам) құрады. Өнеркәсібі, инфрақұрылымы Алғада Қазақстандағы ірі химия кәсіпорындардың бірі, минералдық тыңайтқыштар өндіретін Ақтөбе химия комбинаты (АҚ) жұмыс істейді. Қалада нан, май зауыттары, Ақтөбе медициналық колледжінің бөлімшесі, емхана, аурухана, дәріхана, кәсіптік-техникалық колледжі, орта музыка және спорт мектептері, кинотеатр, кітапхана, баспахана, санитарлық-эпидемиялық станциясы, стадион және жүзу бассейні бар. Алға арқылы Орынбор — Ташкент темір жолы, Ақтөбе — Атырау автомобиль жолы өтеді. Галерея Дереккөздер
Атбасар

Атбасар — қала, Ақмола облысы Атбасар ауданының орталығы (1928). Географиялық орны Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 232 км жерде, Жабай өзенінің (Есілдің бір саласы) оң жағалауына орналасқан. Климаты Тарихы Іргетасы 1845 жылы қаланған. 19 ғасырдың 40 – 50 жылдары өзі аттас округтың, 1869 жылдан Ақмола облысы Сарысу уезінің орталығы болды. Қазан төңкерісіне дейін мұнда жыл сайын Атбасар (Петров) жәрмеңкесі өткізіліп тұрды. 1928 жылдан аудан орталығына айналды. Ақмола – Қарталы (Ресей) темір жолының салынуы (1940) қаланың одан әрі дамуына қолайлы жағдай жасады. Ұлы Отан соғысы кезінде сырттан көптеген тұрғындар мен бірнеше кәсіпорын көшіріп әкелінді. Тың жерлердің игерілуі қаланы ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін ірі кәсіпорын орталығына айналдырды. Халқы Тұрғындар саны: * 3 мың адам (1897); * 35,3 мың адам (1997); * 29,1 мың адам (2006); * 29,5 мың адам (2015). Кәсіпорындары Атбасарда толық механикаландырылған, жаңа техникамен жабдықталған Қазақстандағы ең ірі элеватор, автомобиль, ауыл шаруашылығы техникасын жөндейтін, құрылыс материалдарын шығаратын, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Ауыл шаруашылығын механикаландыратын және электрлендіретін мамандар даярлайтын колледж, орта және орталау, музыка мектептері бар.
Жетісай

Жетісай — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы қала, аудан және Жетісай қалалық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Түркістан қаласынан онтүстік-батысқа қарай 393 км жерде, «Достық» каналының сол жағалауында, Сырдария алабында орналасқан. Халқы Тарихы Мырзашөлде Достық (Киров атындағы) канал құрлысының жүргізілуіне және мақта шаруашылығын дамытуға байланысты 1939 жылы іргесі қаланды. 1951 жылы кентке, 1969 жылы қалаға айналды. Инфақұрылымы Жетісайда мақта тазалау, сыра, нан зауытттары, май өндіру цехтары, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалада «Сырдария» университеті, Қожа Ахмет Иасауи атындағы қазақ-түрік халықаралық университетінің филиалы, педагогикалық колледж, 6 орта мектеп, Қ.Жандарбеков атындағы Жетісай драма театры, «Жетісай сазы» фольклорлық-этнографиялық ансамблі, аурухана, емхана, орталық кітапхана, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Ж. арқылы халықар. Ташкент – Сырдария – Бұхара темір жол өтеді. Дереккөздер
Ерейментау

Ерейментау — Ақмола облысындағы қала, Ерейментау ауданының орталығы (1954 жылдан), темір жол стансасы. Географиялық орны Облыс орталығы - Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 440 км, Ерейментау тауларының солтүстік-батыс баурайындағы бетеге, боз, сұлыбас, көде, айрауық өскен қызыл қоңыр және қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Ерейментау арқылы республикалық маңызы бар Астана-Павлодар автомобиль жолы өтеді. Тарихы 1948 жылға дейін қазіргі Ерейментаудың орнында — Ордубайск (Ордабай) ауылы орналасқан еді. Іргесі 1948 жылы Ақмола-Павлодар (1953 жыл) және Жаңаныкөл-Айсары (1965 жыл) темір жолдарын салуға байланысты қаланған. 1951 жылы кентке, 1957 жылы атын өзгеріп, 1965 жылы қалаға айналып, тез дами бастады. Кәсіпорындары Қалада темірбетон бұйымдары, қиыршықтас, әктас заттары, темір жол және автокөлік мекемелері, баспахана жұмыс істейді. Инфрақұрылымы 4 орта және 2 орталау мектеп, музыка және спорт мектептері, теміржолшылардың мәдениет сарайы, балалар мәдениет үйі, мәдениет-спорт кешені, кинотеатр, ауданы байланыс торабы, емхана, 2 аурухана, дәріхана, санитарлы-эпидемиалогиялық стансасы бар. Тұрғындар саны * 10 999 адам (1959); * 15 276 адам (1970); * 15 134 адам (1979); * 15 973 адам (1989); * 16 100 адам (1991); * 15 087 адам (1999); * 11 452 адам (2004); * 12 250 адам (2005); * 11 996 адам (2006); * 11 897 адам (2007); * 11 577 адам (2008); * 12 518 адам (2009); * 11 616 адам (2011); * 11 287 адам (2012); * 10 835 адам (2013); * 10 451 адам (2014); * 10 086 адам (2015); * 9774 адам (2016). Таулы-орманды алқап Ерейментау – Сарыарқаның солтүстігіндегі таулы-орманды алқап. Ақмола және Қарағанды облыстарының жерінде орналасқан. Абсолют биіктігі 901 м (Ақдің тауы). Таулы алқап оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр. Енді жері 30 км-ге дейін жетеді. Тау Өлеңті және Шідерті өзендерінің суайрығы болып табылады. Жарық, Қарасу, Олжабай, Тұрғынбай өзендерінің салалары тау беткейлерінен басталады. Тауаралық аңғарларында шипалық ем болатын тұзды және тұщы (Тайбай) көлдер мен бұлақтар көп кездеседі. Жер қыртысы континенттік шөгінділер мен көмкерілген кембрийге дейінгі кварцит және метаморфтық эффузивті жыныстардан түзілген. Олар Ерейментау антиклинорийін құрайды. Шығыс беткейлері тіктеу жартасты келген, аз тілімденген, кейбір жерлерінде қорымтастар кездеседі. Климаты Климаты қатаң континенттік. Қысы суық, қары аз (20 см). Қаңтар айының орташа температурасы – 17°С, шілдеде 20°С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 280 – 330 мм. Жер бетінде негізінен қызыл қоңыр, сортаңды күңгірт қызыл қоңыр топырақ қалыптасқан. Онда бетеге, сұлыбас, селеу, жусан, өзен-көл бойында қамыс, құрақ өскен. Тауаралық аңғарларында көктерек, қайың, үйеңкіден тұратын ормандар кездеседі. Орман ішінде және тау шатқалдарында қарағаш, тобылғы және жеміс-жидекті тоғай өскен. Өңірде орманды-дала белдемінің жануарлары (арқар, елік, ақ қоян, қарсақ, тиін, сарышұнақ, суыр, атжалман, қара күзен, түрлі тышқандар) мекендейді. Тауларында Ерейментау және Ақдөң қорықшалары орналасқан. Ерейментауда ірі қоңыр көмір кені барланған. Дереккөздер
Жаңатас

Жаңатас — Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы қала, аудан орталығы (1997 жылдан). Географиялық орны Облыс орталығы — Тараз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 170 км жерде, Қаратау жотасының солтүстік беткейінде жусан, күйреуік, баялыш өскен таудың сұр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі ірі фосфорит кенін игеруге байланысты 1964 жылы қалана бастады. 1969 жылы кентке, 1971 жылы қалаға айналды. Қалада бұрынғы фосфорит өндірісінің негізінде құрылған акционерлік қоғамдар мен өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Бірнеше мектеп, мұражай, мәдениет үйі, 2 кітапхана, спорт мектебі, клуб, аурухана, тубдиспансер, аудандық санэпидемиологиялық станция бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль және темір жол (Тараз — Жаңатас темір жол тармағы) арқылы қатынасады. Дереккөздер
Зайсан (қала)

. Зайсан бекеті. 1875 жыл.]] Зайсан — Шығыс Қазақстан облысындағы қала, Зайсан ауданының орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы - Өскемен қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 470 км-дей жерде, Сауыр жотасының солтүстік-батыс етегінде, Зайсан көліне құятын Үйдене өзенінің оң жағалауындағы орманды-далалы белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы – Жаңғызтөбе (378 км). Климаты Халқы Тарихы Сауыр тауларының етегінде орналасқан шағын сайлар бойымен ағып, Зайсан қазаншұңқырына құятын көптеген өзендердің бірі Жеменей деп аталады. 1830-1840 жылдары Жеменей өзенінің жоғарғы ағысында, қалың ормандардың арасында Зайсан қаласының алғашқы іргетасы қаланған. Бұрын қала «Джеменейка» деп аталған. Шамамен 1830 жылдары географ және геодезист Маяковский осы жерлерге келіп, Ертістің шығыс жағында бекініс салу үшін ыңғайлы және қауіпсіз орын іздеген. «Жеменейка» кеңейіп, ірі елді мекенге айналды. 1860 жылдан бастап қаланың тұрғындарының өмірі Зайсан көлі мен Ертіс өзенімен тығыз байланысты болды. Семей, Павлодар, Қарқаралы, Өскемен және басқа да қалалардан көптеген саяхатшылар бұл жерді «Зайсан» деп атай бастады. 1870-1880 жылдары қалада 2663 орыс және 122 қазақ тұрған, ал 1900-жылдары қазақтардың саны 4 мыңға жеткен. Халық егіншілік, мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығымен айналыса бастады. Округтік органдар губерниялық болып өзгертілді, 1857 жылы уездер құрылған кезде Зайсан уезі құрылды, ал Зайсан посты уездің әкімшілік-саяси орталығына айналды. Қалада уездік басқарма, кеден, қазынашылық, пошта-телеграф және жеке қосалқы шаруашылықтар орналасты. 1880 жылы Семеймен байланыстыратын телеграф желісі тартылды. Іргесі 1868 жылы Ресей мен Қытай елдері арасындағы шекараны межелеу кезінде қаланды. Кейін уездік қалаға айналды. Зайсан тарихтан Шәуешек (Қытай жерінде) пен Семейді қосатын керуен жолындағы Жеменей қонысы есебінде де белгілі. Қазан төңкерісіне дейін (1917) қалада 2 мектеп, кітапхана, дәрігерлік пункт, 2 мешіт болды. 1941 жылдан аудан орталығы. Кәсіпорындары Қазіргі кезде (2000) Зайсанда 5 өнеркәсіп орны, акционерлікерлік қоғамдар (6), серіктестіктер (21) мен шаруа қожалықтары (24) жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Колледж, 6 мектеп, 2 балабақша, кинотеатр, мәдениет үйі, аудандық кітапхана, аурухана, туберкулез және психикалық-невралогиялық диспансерлер, дәрігерлік кеңес беретін пункттер бар. Тұрғындары облыс орталығы – Өскемен және Семей қалаларымен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
Алтай (қала)

Алтай (2018 жылдың 28 желтоқсанына дейін – Зырян) — Шығыс Қазақстан облысының солтүстік шығысында орналасқан қала, Алтай ауданының және Алтай қалалық әкімдігінің әкімшілік орталығы. Қала халқы 2023 жылдың 1 қаңтарына алғанда 36,118 адамды құрады. Қала негізі 1791 жылы салынған, қазіргі бар шекарасы 1941 жылы құрылған. Қала экономикасының негізін құрайтын — өнеркәсіп. Өскемен қаласынан шығысқа қарай 150 км жерде, Бұқтырма өзенінің сол жағалаулық аңғарында орналасқан. Халқы Тарихы Құрылуы Қала іргесінің қалануы 1791 жылы инженер Герасим Зыряновтың осы өңірден қорғасын кенін ашу тарихымен тығыз байланысты. 1795 жылдан бастап қорғасын кені игеріле бастады. Ұлы Отан соғысы жылдары Зырянов майдан үшін өте қажет қорғасын, мыс, т.б. өнімдерді көптеп жіберді. Ленин ескерткіші жайлы дау 1962 жылы қалада Владимир Лениннің ескерткіші орналастырылған еді. Қазір бұл — Шығыс Қазақстандағы Лениннің жалғыз ескерткіші. 2023 жылдың 16 мамырында Алтай қаласы мәслихатының ескерткішті жөңдеу үшін 1,449 миллион теңге ұйымдастырғаны белгілі болды. Осы үшін мәслихат сынға алынды. Аудандық мәслихат төрайымы Лариса Гречушникова: «Бұл жерде ешқандай саяси астар жоқ. Ескерткіш «Қазмырыш» кәсіпорнының жанында және адам көп жиналатын жерде орналасқан. Ал оны нашар жағдайда қалдыруға болмайды», — деді. Өнеркәсібі Мұндағы пайдалы қазбалар өнеркәсіптің салалық бағытын айқындайды. Базалық саласы — кен өндіру. Қаланы құрып тұрған кәсіпорын «Қазмырыш » ЖШС Зырян кен байыту кешені. Қалада 7 өнеркәсіптік, 5 құрылыс кәсіпорындары, 1611 орта және шағын бизнес субъектілері қызмет етеді. Қала тіршілігін екі мемлекеттік кәсіпорын «Су Арнасы» мен «Жылу орталығы» қамтамасыз етеді. Орта және шағын бизнес кәсіорындары тамақ өнімдерін, тігін өнімдерін дайындаумен, сауда қызметін көрсетумен және т.б. айналысады. Транспорты Қала автобустық жолдар, темір жол арқылы жақын жатқан елді мекендермен және облыс орталығымен қатынасады. Негізгі жүк тасымалдау қызметін жолаушылар тасымалдау саласында «Дилер Восток», жүк тасымалдау саласында «Казцинк-Транс» ЖШС, «Колор» ЖШС атқарады. Көліктік қамтамасыз етумен «Эксперимент» ӨК, жеке кәсіпкерлер айналысады. Білім беруі Қалада 5 жалпы білім беру мектебі, 2 бастауыш мектеп, 2 мектеп-интернат, 2 балабақша, Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің студенттер мен оқушыларды жалпытехникалық және жоғарғы оқу орындарына дейін дайындайтын орталық, №10 кәсіптік мектеп, Қ.Нұрғалиев атындағы колледж филиалы, «Гиппократ» медициналық колледжі, Аграрлық техникалық колледж, құрылыс және транспорт колледжі, «Тілдерді оқыту орталығы» КМҚК бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.arhiv.vko.gov.kz/kaz/33_02_07.htm ШҚО-ның мемл. мұрағат филиалдары. Зырян филиалы] *[http://www.akimzyrian.gov.kz/okr_zyr_kz.htm Зырян]
Қазалы

Қазалы — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы қала (1867 жылдан), Қазалы қалалық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстікке қарай 12 км жерде, Сырдарияның оң жағалауында орналасқан. Халқы * 7,7 адам (1999); * 7,3 адам (2009); * 7138 адам (2010); * 6820 адам (2016). Тарихы Кейбір деректер бойынша елді мекен аты «қаза» деп аталатын балық аулау жабдығы атынан шыққан болса, басқа деректер бойынша, мұнда әділ қазылығымен халыққа жаққан бір адамға байланысты «Қазы» атанып, кейін «Қазалы» болып өзгерген дейді. Ал енді бір аңызда, ертеде осы өлкеде шалқыған көл болған. Көл беті жүзген аққу мен қаздан көрінбейді екен. Осыған байланысты «Қаз елі» атанған дейді. 1853 жылы күзде мұнда Ресей әскері бекініс салды. 1867 жылы қала мәртебесін алғанша №1 форт аталды. Арал флотының негізгі айлағы Қазалыда орналасты. Географиясы Климаты Инфақұрылымы Қалада базар, аурухана, мектеп ашылды. 1917 жылы Қазан төңкерісіне дейін Қазалы Сырдария уезінің, 1958 жылға дейін Қазалы әкімшілік ауданының орталығы болды. Қаладағы бұрынғы аудандық ауыл шаруашылық техника бірлестігі, кірпіш зауыты, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, т.б. кәсіпорындар 1995 жылдан кейін жекешелендіріліп, «Қазалыжөндеу» ЖШС, «Қазалымұнай» АҚ, «Қазалыастық» ЖШС, т.б. болып қайта құрылды. Қалада жалпы білім беретін 3 мектеп, 1 клуб, 1 балабақша, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 2 кітапхана, 1 мәдениет үйі, Ғ.Мұратбаевтың мемориалдық мұражайы, 3 спортзал, 1 театр 1 аурухана, 1 мешіт, т.б. мекемелер бар (2003). Қалаға таяу Сырдария жағасында тұрғындар демалып, серуендейтін бақ егілген. Дереккөздер
Қаратау

Негізгі ұғым: * Қаратау – Еуразияның түркі тілдес халықтар қоныстанған аймақтарындағы биіктігі орташа және аласа тау жоталары. Қазақ хандығының пайда болу кезеңіндегі ортағасырлық атауы Арғынтау болды. * Қаратау, немесе Черногория — Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Балқан түбегінің Адрия теңізі жағалауындағы мемлекет. Таулар мен жоталар: * Қаратау – Жетісу Алатауының солтүстік-батысындағы тау массиві. * Қаратау – Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстік доғасына кіретін таулар. * Қаратау – Қиыл өзенінің аңғарындағы аласа тау. * Қаратау – Мұғалжар тауларының солтүстік бөлігіндегі тау. * Қаратау – Ақтасты тауының солтүстік-шығысындағы тау. * Қаратау – Барқын құмының солтүстігіндегі тау. * Қаратау – Ерейментау тауларының шығысындағы тау. * Қаратау – Қарағанды облысындағы тау. * Қаратау жотасы (Тянь-Шань) * Қаратау жотасы (Маңғыстау) Елді мекен: * Қаратау – Жамбыл облысы Талас ауданындағы қала.
Қаскелең

Қаскелең — Алматы облысы Қарасай ауданындағы қала (1963 жылдан), аудан (1922 жылдан) және Қаскелең қалалық әкімдігі орталығы. Географиясы Облыс орталығы – Қонаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 95 км, Алматы қаласынан батысқа қарай 24 км жерде, Қаскелең өзені бойында орналасқан. Қаланың аумағы 5,31 км². Халқы Тұрғыны: * 36,5 мың адам (2002); * 58 418 адам (2009); * 59 277 адам (2010); * 59 673 адам (2011); * 61 371 адам (2012); * 62 921 адам (2013). Тарихы Қаскелең – қарлұқтар заманында (7 – 9 ғ.ғ.) Жетісуда салынған қоныстардың бірі. Ежелгі ру-тайпалар осы өңірдегі шұрайлы мал жайылымдары мен суармалы егіншілікке қолайлы жерлерге қоныс тепкен. 1218 жылы моңғол шапқыншылары Қаскелең қонысын қиратты. Ресей империясы 1847 жылдан бастап Жетісуда өзінің бекінісін сала бастады. Осыған байланысты 1861 жылы Қаскелең қонысының орнына қаланың негізі болған казак-орыс станицасы салынып, алғашында "Любовный", 1901 жылдан Қаскелең аталды. 1958 – 97 жылдапы көкөніс-сүт бағытындағы Ленин кеңшарының орталығы болып келді. Қаладағы 9 құрылыс мекемесі, баспахана, т.б. кәсіпорындар 1997 жылдан меншік түрін өзгертіп 5 ӨК-ке, 6 ЖШС-ке айналды. Сонымен бірге 450-ге жуық шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылымы Қаскелең қаласында республикалық және облыстық бағыныстағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Қалада: Қаскелең оқу-өндірістік комбинаты, қалалық баспахана, мемлекеттік “Водоканал” коммуналдық кәсіпорны, “Жер астын зерттеу институты” мемлекеттік кәсіпорнының бөлімшесі, қалалық жұқпалы аурулар ауруханасы, “Сарыарқа” емдеу-сауықтыру орны, қалалық аурухана, фельдшерлік-акушерлік пункт (Әйтей ауылында), т.б. мекемелер жұмыс істейді. Оқу-ағарту саласы бойынша Қаскелеңде мәдениет колледжі, мәдениет үйі, музей, 7 орта, 1 орталау, 1 бастауыш мектеп, 10 кітапхана бар. Тағы қараңыз * Қаскелең өзені Дереккөздер
Макинск

Макинск — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы қала, ауданы және Макинск қалалық әкімдігі орталығы (1957). 1945 жылға дейін "Макинка жұмысшылар кенті" деп аталған. Географиялық орны Облыс орталығы – Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 93 км-дей жерде. Халқы Тарихы және кәсіпорындары Іргесі 1914 жылы қаланған, 1945 жылы қала мәртебесі берілді. 1942 жылы Тамбов облысы (Ресей) Мичуринск қаласындағы поршеньді сақина жасау зауытының көшіп келуіне байланысты Макинск қаласының өнеркәсібі дами бастады. Кейіннен металл жасау зауыты, бейкентас құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорын, құрылыс және құрастырушы материалдар комбинаты, ағаш өңдеу зауыты, элеватор, нан пісіретін зауыт іске қосылды. Қалада “Степгеология”, “Поршенькомплект”, “Бұланды карьері”, “Макинск элеваторы”, “Прогресс”, “Агротехсервис”, “Макинск мұнайбазасы” акционерлік қоғамы, 3 автокәсіпорын, автоматты телефон станциясы жұмыс істейді. Инфрақұрылымы 5 жалпы білім беретін мектеп, музыка, спорт мектептері, 3 аурухана, емхана, дәріхана, санитарлы-эпидемиологиялық станциясы, 2 мәдениет үйі, 3 клуб, 2 кинотеатр, 6 кітапхана, балалардың шығармашылық үйі, баспахана бар. Сауда торабы және қоғамдық тамақтану орындарынан 32 дүкен, 7 асхана жұмыс істейді. Қалада 2-дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға және Кеңес Одағының батырлары М.В.Яглинскийге, И.Ф.Олиговқа, И.К.Скуридинге обелиск орнатылған. Қала арқылы Астана – Көкшетау автомобиль жолы, Степногорск – Атбасар темір жол өтеді. Дереккөздер
Мамлют

Мамлют, Мәуліт — Солтүстік Қазақстан облысындағы қала (1969 жылдан), Мамлют ауданының (1932 жылдан бастап) және Мамлют қалалық әкімдігі орталығы, темір жолы бекеті. Географиялық орны Облыс орталығы — Петропавл қаласының батысына қарай 40 км-дей жерде, орманды дала аймағында орналасқан. Халқы Тұрғыны 7478 адам (2009). Тарихы Ресейден қоныс аударушыларға байланысты 1814 жылы іргесі қаланды. Инфрақұрылымы Мамлют қаласының әлеуметтік-мәдени саласында 3 жалпы білім беретін мектеп, лицей-мектеп, 3 кітапхана, мәдениет үйі, аудандық аурухана, 2 дәріхана, т. б. бар. Кәсіпорындары Мамлютте ұн тарту комбинаты, агроөндірістік кешеннің «Голден Грейн» бөлімшесі, орман шаруашылығы кәсіпорны, т. б. жұмыс істейді. Мамлютка арқылы Оңтүстік Сібір темір жол мен республикалық маңызы бар Қостанай — Петропавл автомобиль магистралі өтеді. Дереккөздер
Сергеевка

Елді мекендер: ;Қазақстан: * Сергеевка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл. * Сергеевка – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл. ;Ресей: * Сергеевка – Башқұртстанның Благовещен ауданындағы ауыл. * Сергеевка – Башқұртстанның Буздяк ауданындағы ауыл. * Сергеевка – Башқұртстанның Дюртюлин ауданындағы ауыл. * Сергеевка – Башқұртстанның Мелеуз ауданындағы ауыл. * Сергеевка – Башқұртстанның Миякин ауданындағы ауыл. * Сергеевка – Башқұртстанның Стерлибашев ауданындағы ауыл. * Сергеевка – Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл. * Сергеевка – Башқұртстанның Уфим ауданындағы ауыл.
Талғар

Талғар — Қазақстандағы қала. Талғар ауданының орталығы. Халқы: 46,2 мың адам. Алматы қаласынан арақашықтығы: 25 км; облыс орталығы Қонаев қаласынан арақашықтығы: 83 км. Халқы * 46 201 адам (2010); . Тарихы мен мәдениеті Талғар қаласында піл сүйегінен жасалған алты теңдессіз шахматтық мүсін табылған. Бұл - Қазақстан аумағындағы жалғыз шахмат табысы. Табыстардың ішінде Қытайдан, Үндістаннан, Ираннан және т.б. әкелінген бұйымдар көп. Талхиз тарихы Жібек жолының тарихымен тығыз байланысты, Көне қала Ұлы Жібек жолының ұлттық саудасының негізі болды. Кейбір тұжырымдарға сәйкес, Талхиз сөзі өте ежелгі, ол үнді-еуропалық тілдерге енетін және «тау» деген мағынаны беретін «гар» сөзін айқын ажыратады. Ірі қала ретінде жіктелген қала алғаш рет Х ғасырда құрастырылған «Худад аль-Әлем» («Әлемнің шекаралары») географиялық тізімінде аталған. Іліс алқабындағы сауда және қолөнер орталықтарының Талхизден табылған артефактілер оның Жібек жолы арқылы Қытай, Иран, Үндістан және Жапониямен байланысы бар ортағасырлық сауда орталығы болғандығын растайды. Тұлғалары * Тұрар Рысқұлов сынды үлкен қайраткер туған; * Бауыржан Момышұлының алғашқы батырлық ақ жолын бастап, майданға аттанған қаласы. * Ұлттық театр өнерінің жұлдызы Ыдырыс Ноғайбаев туған; * Демограф Мақаш Тә­тімов туған; * Қазақ баспасөзі саңлақ­тарының бірі Бекболат Әдетов туған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.e-talgar.com Электронды Талғар] * [http://talgar.narod.ru/ Талғардың бейресим торбеті] * [http://www.talgar.kz/ Талғар қалалық ақпараттық-сауық порталы]
Үшарал

Үшарал деген сөз бірнеше мағына беруі мүмкін: Елді мекендер: * Үшарал – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы Әбілда ауылының бұрынғы атауы. * Үшарал – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл. * Үшарал – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы қала. * Үшарал – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл. * Үшарал – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Үшарал суару жүйесі
Үштөбе

Үштөбе Елді мекендер: * Үштөбе — Жызақ облысы Шараф-Рашидов ауданының әкімшілік орталығы. * Үштөбе – Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл. * Үштөбе – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл. * Үштөбе — қала, Жетісу облысы Қаратал ауданының орталығы, темір жол стансасы. * Үштөбе – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл. * Үштөбе – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл. * Үштөбе – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Үштөбе – Жамбыл облысы Жамбыл ауданыны жерінде орналасқан қорған. * Үштөбе – Тараз қаласының солтүстік-батысында орналасқан қорған.
Форт-Шевченко

Форт-Шевченко – Маңғыстау облысындағы қала, Түпқараған ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық орналасуы Каспий теңізінің шығыс жағасында, облыс орталығы Ақтау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан Тарихы Орта ғасырларда бұл жерде теңіз айлағы – Кетікқала қалашығы орналасқан. Бекініс аумағында жүргізілген археол. қазбалар нәтижесі бойынша Кетікқала қалашығы 10 – 15 ғ-ларда Еуропа мен Орталық Азияның экономикалық орталықтарымен сауда байланыстары болғанын айғақтайды. Каспий теңізінің шығыс жағалауын игеру мақсатында 1716 ж. Ресей патшасы Петр І-нің әмірімен А. Бекович-Черкасский басқарған экспедиция осы жерде алғашқы «Әулие Петр» орыс қамалының іргетасын қалады. 1846 ж. штабс-капитан М.И. Иваниннің басшылығымен Ново-Петровск бекінісі бой көтерді. 1857 жылдан бекініс маңында пайда болған қала Форт-Александровск, кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Форт-Урицкий, 1939 жылдан қазіргі атымен аталады. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында көптеген орыс шаруалары келіп қоныстанды. Олар балық шаруашылығымен айналысты. Балық аулау мен итбалық соғу – Каспий теңізінің шығыс жағалауын мекендеген түрікпен және қазақ тайпаларының ежелгі кәсіптерінің бірі болған. Қаланың шетінде Қорғантас тауында қираған бекіністің қалдықтары сақталған. 1882 ж. Форт-Александровск Маңғыстау уезінің орталығы болып, 1896 ж. оған қала атағы берілді. 1850 – 57 ж. мұнда украинның ұлы ақыны Т.Г. Шевченко айдауда болды. 1932 ж. Шевченконың мемориалдық мұражайы ашылды. 1928 ж. Форт-Шевченкоға қала мәртебесі қайта берілді. 1939 – 63 жж. Шевченко ауданының орталығы, 1972 – 1992 жж. облыстық бағыныстағы қала болып келді. 1992 жылдан қала жаңадан құрылған Түпқараған ауданының орталығы, аудандық бағыныстағы қала Дереккөздер
Шардара

Шардара: Елді мекендер: * Шардара – Түркістан облысы Шардара ауданындағы қала, аудан орталығы. * Шардара – Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Шардара бөгені * Шардара ауданы * Шардара (бекіністі мекен) * Шардара даласы * Шардара су электр станциясы
Шалқар

Елді мекендер: * Шалқар – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл. * Шалқар – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл. * Шалқар – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы қала, аудан орталығы. * Шалқар – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. * Шалқар – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл. * Шалқар – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл. * Шалқар – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы таратылған ауыл. * Шалқар – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл. * Шалқар – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл. Көлдер: * Шалқар – Солтүстік Арал алабындағы тұйық көл. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. * Шалқар – Жайық алабындағы көл. * Шалқар – Есіл алабындағы тұзды көл. Басқа: * Шалқар – радио.
Шемонаиха

Шемонаиха — қала, Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы, Шемонаиха қалалық әкімдігі орталығы, темір жол бекеті. Географиялық орны Облыс орталығы Өскемен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 120 км-дей жерде, Ертістің оң саласы – Үбі өзенінің жағасында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1652–1666 жылдары қаланған. 1936 жылы кент мәртебесіне, 1961 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1961 жылға дейін Шемонаихада ұжымшар орталығы орналасты, одан кейін ұжымшар негізінде кеңшарлар құрылды. 1997 жылы кеңшарлар таратылып, орнына шаруа қожалықтары құрылды. Қалада, сондай-ақ құрылыс материалдар зауыты, астық қоймасы, аудан баспахана, геологиялық барлау партиясы, аудан тұрмыс қажетін өтейтін мекемелер, т.б. бар. Шемонаиха арқылы республикалық маңызы бар Өскемен–Змеиногорск (Ресей) автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Шу

Шу – Жамбыл облысы Шу ауданындағы қала. Географиялық орны Аудан орталығы Төле би ауылынан оңтүстікке қарай 8 км, облыс орталығы Тараз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 225 км жерде, Шу өзенінің сол жағында орналасқан. Халқы Сөз төркіні Қала Шу өзенінің құрметіне аталған, ал Шу термині қытай тілінен аударғанда "су" дегенді білдіреді. Бірақ, Еркебай Қойшыбай бұл терминнің атауы түркілік рулардың бірі: шу, шуе, шуй, чуе этнонимінен алынған деп болжаған. Қала туралы Іргесі 1928 жылы Түркістан – Сібір теміржолын салуға байланысты қаланған. Қала Мойынты – Шу теміржолы қосылғаннан кейін шұғыл дами бастады. 1960 жылдан аудан, 1965 жылдан облыстық бағыныштағы қала болады. Қалада 1995 жылға дейін жөндеу-механика, темір-бетон, қант, сүт өнімдері, автокөлік және құрылыс орындары, баспахана, ауыл шаруашылық техника бірлестіктері болды. Олардың басым көпшілігінің атауы мен құзырлары өзгеріп, экономиканың әр түрлі бағытындағы кәсіпорындар мен мекемелерге айналды. Ірілері: “Шу тепловоз жөндеу зауыты”, “Шу механикалық жөндеу зауыты”, “Шу астық тарату базасы”, “Шатыркөл” мыс кен орны , “Қызыл бидай”, “Шу автокөлік кәсіпорны”, “Шу жолаушы автокөлік кәсіпорны” АҚ-тары және “Қазақ зағиптар қоғамының оқу-өндірістік кәсіпорны” ЖШС-і, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер жұмыс істейді. Бұлардан басқа ауыл шаруашығы бағытта 28 шаруа қожалығы, 2 ЖШС және 1 агробірлестік бар. Білім беру және мәдениет орындарынан жалпы білім беретін 10 мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 2 колледж, 6 кітапхана, 1 мәдениет үйі, 2 стадион, мешіттер, т.б. мекемелер бар. Денсаулық сақтау орындарынан 1орталық қалалық аурухана, аумақтық емхана, тубдиспансер, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшерлік-акушерлік пункт және тіс емханасы жұмыс істейді. Қала көріністерінен Дереккөздер
Щучинск

Щучинск (ежелгі атауы Бүркіт) — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы шипажайлы қала, аудан және Щучинск қалалық әкімдігі орталығы. Іргесі 1850 жылы қаланған. Географиялық орны Көкшетау қаласының оңтүстік-шығысында 75 км-дей жерде, Шортанды (Щучье) көлінің оңтүстік-батысында, Астана - Петропавл темір жол желісі бойында орналасқан. Тарихы Ортағасырда мекендеген Бүркіт руы атауына байланысты қойылған. Бүркіт тауы (Көкшетау таулары). Сібір жұрты. Халқы Кәсіпорындары Металл емес құрылыс материалдары, бетон өнімдерін шығаратын зауыт, сүт зауыты, ет комбинаты, тігін фабрикасы, қазандық және механикалық зауыты бар. Дереккөздер
Ахмат әл-Испиджаби

Ахмат әл-Испиджаби (10 ғасыр, Сайрам — 1087)- Ғұламаның толық аты жөні Ахмет бин Мансұр аз-Зафарми әл-Худжанди әл-Исфиджаби-көне түркі ғалымы. Ходжент қаласында ғұмыр кешкен. Өмірі, қызметі жайлы толық мәлімет жоқ. Біздің заманымызға Ахмет әл-Исфиджабидің мысырлық Ахмад бин Салама әл-Аздийдің (кейде Әбу Жағфар ат-Тахауи, 853 — 933) “әл-Мухтасар” (“Қысқартылған жинақ”) атты еңбегіне арнап жазған “әл-Хауи шарх Мухтасар ат-Тахауи” (“Ат-Тахауидің Мухтасарына түсіндірме”) атты шығармасы ғана жеткен. Шығарманың көшірмесі Түркияның Куприли кітапханасында (№ 588) сақтаулы. Өз аты - Ахмет. Әкесінің ныспысы - Мансұр аз-Зафарми әл-Худжанди. Әл-Исфиджаби - әдеттегідей оның туған жерін білдіреді. Әкесінің ныспысындағы әл-Худжанди деген атауға қарағанда ол Ифиджабқа Ахмет туылғанға дейін ақ көшіп келген сияқты. Сол себепті Сайрамда дүниеге келген Ахмет әкесінің есімінде Худжанди (Худженттік) деген атауды қоса көрсетуді ұмытпаған. Ахмет араб тілі мен әдебиеті, пәлсапасы мен логикасы және дін ғылымы бойынша жақсы білім алған. Бірақ, өкініше орай, қолымызда оның араб елдерінде болып, білімін молықтырғаны немесе өмірі мен қызметі жайлы деректер жоқтың қасы. Біздің заманымызға Сайрамдық ғұламаның ән-Нұғман Әбу Ханифа (699-767) мазһабы көрнекті өкілдерінің бірі, мысырлық мұсылман заңның білгірі Ахмад бин Салама әл-Аздийдің (көбінесе Әбу Джағвар ат-Тахауи (853-933) деген атпен белгілі болған) «Әл-Мұхтасар» («Қысқартылған жинақ») атты еңбегіне жазған түсіндірмесі ғана жеткен. Жерлесіміздің шығармасы «әл-Хауи шарх Мұхтасар ат-Тахауи» «Ат-Тахауидің «Мұхтасарына» жан-жақты түсініктеме» деп аталады. Түркияның Куприли кітапханасында Ахмет әл-Исфиджаби 1087 жылы қайтыс болған деп көрсетілген. Дереккөздер
Әбу-Л-Хасан Әл-Исфиджаби

Әбу-Л-Хасан Әл-Исфиджаби - Сайрамнан шыққан педагог-ғалым. Исфиджаб қаласының ғылым, білім, өнердің сан саласын қамтыған ойшылдар мен өнерпаздар мекені болғанын арабтың белгілі тарихшы-саяхатшысы Йақұт әл-Хамауи ар-Руми (1179-1249) де айтқан. Өз еңбегінің Исфиджабқа арналған беттерінде ол Сайрамнан шыққан педагог-ғалым Әбу-л-Хасан әл-Исфиджабиді атай келіп оның 989 жылы қайтыс болғанын жазған. Соған қарағанда ол отырарлық Әбу Нәсір әл-Фараби (870-950), Исхақ әл-Фараби (?-961) мен Исмаил әл-Жауһаридің (?-1008) тұстас болған. Оны педагог деуімізге себеп, ныспысындағы «муаддиб» деген араб сөзі оның оқытушы, тәрбиеші болғанын көрсетеді. Соған қарағанда ол Сайрам медреселерінің бірінде ұстаздық еткен деуге болады. Дереккөздер
Жезтырнақ

Жезтырнақ — қазақ фольклорында кездесетін мифтік бейне. Жезтырнақ, әдетте, жағымды кейіпкерге қарсы оның қас дұшпаны ретінде сипатталады. Бірақ ол қаншалықты жауыз, айлакер болса да, халықтан шыққан батырлардан жеңіліп қалып отырады. Қазақ фольклорында Ж. бейнесі “Құламерген”, “Жерден шыққан желім батыр”, “Аламан мен Жоламан” сияқты ертектерде, “Алпамыс батыр” эпосында, Ж.Жабаевтың “Өтеген батыр” дастанында, т.б. бар. Жезтырнақ – имек жез мұрынды, үлкен жез тырнақты, сұлу жас әйел кейпіндегі жын-пері тектес мақұлық. Жезтырнақ - ғаламат зор қара күш иесі. Оның ащы даусы жер жаңғырықтырады. Өзінің айқайымен ол құстар мен ұсақ хайуанаттарды өлтіре береді. Көрнекті ғалым С.Қасқабасов: «Жезтырнақ туралы хикаялар албасты, жалғыз көзді дәу жайындағы әңгімелерге қарағанда біршама көркемделген, тіпті шежірелік (генеалогиялық) циклге де түсе бастаған, яғни ертегі жанрына ойыса түскен. Зерттеуші П.Т.Әуесбаева «Түркі халықтарының хикаялары» атты ғылыми зерттеуінде «Жезтырнақ персонажы түркі халықтары ішінде қазақтарға ең көп танымал. Қырғыздар «жезтырнақты» сондай-ақ «джез тумшук» деп атайды. Яғни, оның тырнақтары ғана емес, сондай-ақ мұрны да жез не темірден жасалғанының белгісі болып табылады» деген пікірін білдіреді". Дереккөздер
Шымбұлақ

Шымбұлақ — Алматы маңындағы Іле Алатауы шатқалының 2510 метр биіктігінде орын тепкен тау-шаңғылық курорты. Талғар асуының бөктеріндегі бұл спорттық кешен 1954 жылдан бастап тау шаңғысы спортшыларының сүйікті орнына айналған. Алғашқыда бұл кешен кеңес тау шаңғышыларының олимпиадаға дайындық базасы ретінде құрылған. Жарыс жолының ені 25 метр, еңістігі 11-29 градустардың аралығында, сондықтан шаңғышылардың ең жақсы жылдамдық көрсетуіне қолайлы. Техникалық сипаттамасы жағынан Еуропаның ең жақсы жарыс жолдарынан кем емес, көп жағдайда (қарының сырғанақтық сапасы бойынша) олардан артық. Кешенді жаңа жөндеу бойынша жалпы ұзындығы 6 шақырымнан екі есеге ұзартылды. Ал ені ең негізгі бөліктерінде 10-20 есеге кеңейтілген. Тау шаңғы трассаларының бойына қар зеңбіректері орнатылған, аспалы жолдардың болат арқандары жаңартылған. Алдағы күндері шаңғы жолдарын Қарлытау мұздығына дейін ұзарту көзделген. Осы шаралар іске асқаннан кейін шаңғы трассасының ұзындығы бойынша Шымбұлақ әлемдік жетекші курорттарымен теңесетін болды. Сондай-ақ, қонақ үйлер қайта жасақталып, мейрамханалар мен дүңгіршектер, боулинг, спа-орталықтар құрылады. Осы жұмыстардың барлығы 2011 жылғы Азия ойындарының қарсаңында аяқталмақ. Сонымен бірге мұнда соңғы үлгідегі уақыт өлшейтін құралдар, әлемдік жоғары деңгейдегі жарыстарды өткізуге лайықты ақпараттық көрсеткіштер қойылады. Тау шаңғысы мен сноубордтың халықаралық мектептері бой көтермек. 2000 автокөлікке арналған жерасты автопаркингтер, Медеу мен Шымбұлақ арасында жүретін 4,5 шақырымдық аспалы жолдар салынған. Осы жолдар арқылы тау шаңғысы кешеніне он бес минутта көтерілуге болады. Болат арқандарға секундына 5 метр жылдамдықпен жүретін 115 кабина орнатылады, яғни, олар бір сағатта 2000 адамды тауға көтермек. Курортқа балаларын алып келетін туристерге ыңғайлы болу үшін, «бэби-лифт» - көтергіші бар балалар алаңы да жасалып қойылған. 2510 метр биіктікке орналасқан бұл кешеннен таудың кереметтей көріністері, жұмсақ климаты мен шуағы мол күндерінің көп болуы, қар қабатының ұзақ уақыт жатуы (желтоқсан мен сәуір аралығында) – бұл жерге туристер мен тау шаңғы спорты әуесқойларының легін өзіне баурап тартатын болады. Мұнда демалыстың басқа түрінен гөрі, айдындай тайғанақ мұз жолдарын қалайтын шаңғышылар, шеберліктерімен деміңді ішіңе алып таң қалдыратын, экстримальді секіретін және қилы бұрылыстар жасап түсетін батыл сноубордшылар келеді. Сөйтіп, Шымбұлақ қараша – мамыр аралығында шаңғы жарыстарын өткізетін, шаңғы тебетін мекенге айналса, жаз айларында қар жамылғысы бар тауларды тамашалайтын, туристер көп келетін, қалалықтар дем алатын тамаша орынға айналмақ.
Параллелограмм

Параллелограмм – қарама-қарсы қабырғалары параллель болатын, яғни параллель түзулердің бойында орналасқан төртбұрыш. Параллелограммның қасиеттері # Қарама – қарсы орналасқан қабырғалары тең. : , . # Қарсы жатқан бұрыштары тең. : # Диагональдары қиылысады және қиылысу нүктесінде қақ бөлінеді. : , . # Бұрыштарының іргелес біржақты жатқан қабырғаларының қосындысы 180º-қа тең. # Диагональдарының квадраттарының қосындысы оның барлық қабырғаларының квадраттарының қосындысына тең. : Параллелограммның белгілері Егер мына шарттар орындалса онда төртбұрыш параллелограмм болады: # Қарама – қарсы қабырғалары тең және параллель (|AB| |CD|, |AD| |BC|) # Қарама – қарсы қабырғалары қос – қостан тең (|AB| = |CD|, AB || CD). # Қарама – қарсы бұрыштары қос – қостан тең (∠A ∠C, ∠B ∠D). # Диагональдары қиылысу нүктесінде қақ бөлінеді (|AO| |OC|, |BO| |OD|). Параллелограммның ауданы Параллелограммның ауданы оның негізінің биіктікке көбейтіндісіне тең: * , бұл жерде — негізі, — биіктік. Параллелограммның ауданы оның іргелес қабырғаларының ұзындықтарының көбейтіндісіне және олардың арасындағы бұрыштың синусына тең: * , және іргелес қабырғалары, — және арасындағы бұрыш. Герон формуласы арқылы: * , мұндағы Дереккөздер