Аустрия империясы

Аустрия империясы — астанасы Венада орналасқан ұлы держава; бұл атау Габсбург монархиясының 1804 жылы империя болып жарияланған кезінен бастап, 1867 жылы Аустрия-Мажарстан дуалистік империясына айналғанға дейін қолданылды. Империя Габсбургтер мұрагерлік иеліктерін — Аустрия, Мажарстан (Словакия, Закарпатье, Банат, Хорватия, Трансильвания (Румыния)), Чехия, Галиция, Буковина және Солтүстік Италияның маңызды бөлігін (Ломбардия-Венеция патшалығын) қамтыды. Империя әртүрлі этникалық және діни топтардың өкілдерін біріктірді. Құрылуы Аустрия империясы 1804 жылы император II Францтың тарапынан құрылды. Бұл қадам Наполеон Бонапарттың француздар императоры болып жариялануына жауап ретінде және Наполеон империясына қарсы салмақ ретінде құрылды. 1806 жылы Наполеонның ықпалымен Габсбургтер монархиясының басшысы болған Қасиетті Рим империясы таратылды. Австриялықтар француз әскерлерінен бірнеше рет ірі жеңіліске ұшырағанымен, ақырында Наполеон соғыстарында (Францияға қарсы VI және VII коалицияларының құрамында) жеңіске жетіп, Вена конгресін өздерінде өткізді. Қасиетті Рим империясы өз тарихының басым бөлігінде Батыс Еуропада император титулын иеленген жалғыз мемлекет болғандықтан, ол жиі жай ғана «Империя» деп аталды. XIX ғасырда Аустрия империясы құрылғаннан кейін, бұл атау сол династияның билігінде болғандықтан Аустрия империясына бейресми түрде қолданылды. Ұлттық қайшылықтар Орталық билікті нығайтып, көпұлтты және тұрақсыз мемлекеттегі ыдырау қаупін азайту үшін Венадағы неміс элитасы империя аумағында этникалық немістердің әлеуметтік-экономикалық үстемдігін сақтауға және күшейтуге сүйенді. Алайда, немістер мемлекет халқының төрттен бірінен азын құрағандықтан, империялық билік германдықтандыру саясатын жүргізуге ұмтылды. Бұл үдерісте XII — XIII ғасырлардағы саксондық отарлау кезінде құрылған, орталықта, солтүстікте және шығыста орналасқан неміс қалалары мен қамалдары маңызды рөл атқарды. Бұл қалалар айналасында басқа халықтар қоныстанған аумақтармен қоршалған еді. Германизация саясаты ұлттық азшылықтардың, әсіресе Аустрия империясының құрамына қосылғанға дейін өз мемлекеттілігінің ұзақ тарихы бар ұлттардың (мажарлар, чехтар, поляктар) қатты қарсылығына тап болды. Әсіресе мажарлар тарапынан қарсылық күшейіп, 1848 жылғы революциялық оқиғаларға әкелді. 1848–1849 жылдардағы революция 1848 жылдың наурыз айында, экономикалық құлдырау кезеңінде, Венадағы толқулар канцлер Меттернихтің отставкаға кетуіне алып келді. Жаңа конституция радикалды көшбасшылар үшін жеткілікті демократиялық болмады, сондықтан олар 1848 жылдың 15 мамырында жаппай көтеріліс ұйымдастырды. 1835 жылы қайтыс болған І Францтың орнына келген император І Фердинанд Инсбрукке қашып, кейіннен тақтан бас тартты. Аустрия империясының әртүрлі аймақтарында революция басталып, ол «халықтар көктемі» деп аталды, өйткені неміс емес жерлерде (әсіресе Мажарстанда) революция ұлттық-азаттық сипатқа ие болды. 1848 жылдың желтоқсанында таққа 18 жастағы император І Фердинандтің жиені І Франц Иосиф отырды. Мажарстандағы революция 1849 жылы Аустрия империясының қысқа мерзімді одақтасы болған Ресей әскерлерінің көмегімен басылды. Елде тұрақтылық сақталғанымен, Франция және Сардиния патшалығына қарсы Аустрия, Италия және Франция арасындағы соғыста жеңілу Аустрияның Италиядағы билігін жойды. Елде орнаған реакция революциялар кезінде жүргізілген барлық реформаларды жойып, империяда қуатты бюрократияға сүйенетін абсолюттік монархияны қалпына келтірді. Мемлекеттің сыртқы саясаттағы оқшаулануы және шет аймақтарындағы ыдырау үрдістері жағдайды қиындатты. Елде федерализацияны талап еткен және Габсбургтер монархиясынан кейбір аймақтарды бөліп шығуды көздеген ұйымдар әрекет етті. Ымыра және Аустрия-Мажарстанның құрылуы Ұлттық талаптарды қанағаттандыруға тырыса отырып, аустриялық билік жаңа федералдық конституцияны ұсынды, бірақ бұл шара тым кеш жүзеге асырылды. 1867 жылғы одан арғы жеңілістерден кейін билік мажарлармен ымыраға келуге мәжбүр болды. Аустрия империясы екі бірдей монархияға — Аустрия-Мажарстанға айналды, ол аустриялық (Цислейтания) және мажарлық (Транслейтания) жерлерге бөлініп, кең ауқымды ішкі және белгілі бір дәрежеде сыртқы автономияға ие болды, бірақ Венадағы ортақ монархпен қалды. Дереккөздер