kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тарлаулы

Тарлаулы — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Тарлаулы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 95 км-дей жерде, Аягөз өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. Дереккөздер
Сидней Бреннер

Сидней Бреннер (; 13.01.1927 ж.т., Джермистон, Оңтүстік Африка Одағы) — оңтүстік африкалық биолог, 2002 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Өмірбаян: начало карьеры Сидней Бреннер 13 қаңтарда 1927 жылы Оңтүстік Африкадағы Джермистон шағын қалашығында, еврей иммигранттар отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Литвадан 1910 жылы, ал анасы — Латвиядан 1922 жылы көшіп келген. Ол Йоханнесбургтегі жетекші Витватерсранд университетін бітірген. Аспирантураны және Ph.D. дәрежесін Оксфорд университететінде алды. Кейін ол Кембридж университетінің Молекулалық биология зертханасын басқарды (1976-1986). Берклидегі Калифорния университетінде молекулалық ғылымдар институтының негізін қалады. Ғылыми еңбегі 1960-шы жылдары Бреннер ақуыз аудармасының триплетті кодын ашуға айтарлықтай үлес қосты. Эксперимент барысында көрнекті ағылшын физиологы Фрэнсис Крикпен бірге олар жақтаудың жылжу мутациясын ашты. Бұл одан әрі генетикалық кодты ашып көрсетуге жол ашты. Содан кейін Бреннер биологиясына көңіл аударып, даму биологиясын зерттеу үшін Caenorhabditis elegans ағзасын үлгі ретінде алып, оның ішінде нейрондық дамуды зерттеді. Ол осы миллиметр ғана болатын топырақ құртын блажылырь үлгісі ретінде таңдаған себебі, оның анатомиясының қарапайымдылығы, көп мөлшерде өсіру жеңілдігі және ең бастысы, оның генетикалық талдау үшін өте қолайлы болып шығуы. Соңғы зерттеулерде Сидней Бреннер Роберт Хорвицпен және Джон Салстонмен бірге 2002 жылы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «Адамның мүшелерінің дамуының генетикалық реттелу мәселелеріндегі жаңалықтары үшін» алды. Оның Нобельдік дәрісі «Ғылымға деген табиғи сыйлық» аталып, апоптоз сияқты организмдердің көптеген ерекшеліктерін анықтауға көмектескен қарапайым нематодтарға арналды, Бреннера еңбегінің белгісі және жалпы ғылыми-зерттеу қауымдастығында өзінің жаңашыл рөлі үшін, C. elegans жұмыс істейтін, C. elegans-тен басқа нематодапен туыстас, Caenorhabditis brenneri деп аталды. Салктың қазіргі уақытта Биологиялық зерттеулер институтымен байланысты молекулалық ғылымдар институтын құрған (Сан-Диего). Тағы қараңыз * Роберт Хорвиц * Джон Салстон Қайнаркөзі Сілтемелер * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-autobio.html Автоөмірбаян Нобель комитеті сайтындағы] * [http://elegans.swmed.edu/Sydney.html Сидней Бреннер]
Қызылқия (тау)

Қызылқия – Ақшатау жотасының оңтүстігіндегі аласа тау. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы Тарлаулы ауылының солтүстігінде 11 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 531 м. Батыстан шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2,5 км. Беткейі көлбеу. Солтүстігінде Аққияқ, шығысында Қасқабұлақ көлі, батысы мен оңтүстігінде Қараоба таулары бар. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бұта аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Пол Нерс

Сэр Пол Нерс (; ж.т. 25 қаңтар 1949) — британдық биохимик, 2001 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығың лауреаты, эукариоттың циклинмен және циклин-тәуелді киназамдармен жасушалық циклін реттелуін ашқаны үшін марапатталды. Корольдік қоғамның Президенті (2010 жылдан). Рокфеллер университетінің Президенті. Өмірбаян Пол Нерстің ата-анасының тегі Норфолктан еді. Нерс Лондонның солтүстік-шығысындағы Уэмблиде дүниеге келген. 1970 жылы, Шығыс Англия Университеті (Норидж) докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін 1973 жылы оған философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. 1976 жылы Нерс cdc2 ашытқының генін анықтаған (Schizosaccharomyces pombe). Ген жасушалық циклді бақылап тұрған: G1 фазасынан синтетикалық S фазасына өту және G2 фазасынан митозға өту. 1987 жылы Нерс CDK1 адамнан циклин-тәуелді киназаны кодтайтын гомологты генді табты. 1984 жылы Нерс Император онкологиялық зерттеулер қорына көшті (қазіргі Ұлыбританияның онкологиялық зерттеулер қоры). 1988 жылдан 1993 жылдары Оксфорд университетінің микробиология кафедрасын басқарды, содан кейін ол онкологиялық қорға оралып, 1996 жылдан директор болды. С 2003 жылдан Рокфеллер университетінің президенті (Нью-Йорк) атанды, онда ашытқылардағы жасушалық циклдер туралы жұмыстарын жалғастыруда. Марапаттар * 1989 — Корольдік қоғамның мүшесі * 1995 — Корольдік медаль * 1995 — АҚШ Ұлттық ғылым академиясы Шетелдегі мүшесі * 1996 — Хейнекен сыйлығы * 1998 — Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер сыйлығы * 2001 — Пол Нерс Тимоти Хантпен және Леланд Хартвеллмен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «Жасушалық циклдің негізгі реттеушін ашылуы үшін» алды * 2002 — Құрмет легион ордені * 2005 — Копли медалі * 2006 — Америка өнер және ғылым академиясының Шетелдік құрметті мүшесі * 2010 — Корольдік қоғамының президенті * 2013 — Альберт Эйнштейн жүлдесі Тағы қараңыз * Жасушалық цикл * Леланд Хартвелл * Тимоти Хант Сілтемелер * [http://nobelprize.org/medicine/laureates/2001/nurse-autobio.html Автоөмірбаян Пола Нерса Нобель комитеті сайтындағы] * [http://www.rockefeller.edu/about/president.php Официальный сайт: Paul Nurse: Office of the President, Rockefeller University]
Тимоти Хант

Ричард Тимоти (Тим) Хант, сэр (; 19 ақпан 1943 ж.т., Нестон, Чешир) — британдық биохимик, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2001 жылғы лауреаты, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығың лауреаты, эукариоттың циклинмен және циклин-тәуелді киназамдармен жасушалық циклін реттелуін ашқаны үшін марапатталды. Корольдік қоғамның мүшесі. Сексистік жанжал 9 маусым 2015 жылы Тим Хант Оңтүстік Корея астанасы Сеулде, ғылым журналистика мәслихатында ресми кешкі аста сөз сөйледі. Хабарланғандай өз сөзінде ол, әйел ғалымдар туралы мынадай сөздер айтты: «Олар зертханада болған кезде, үш нәрсе болады: сен оларға ғашық боласың, олар саған ғашық болады, және сіз оларды сынауға бастағанда олар жылайды». Содан кейін, Нобель сыйлығының лауреаты, бұл зертханада ерлер мен әйелдер жұмысын бөлуді қолдаймын деді. Дегенмен Хант «әйелдердің жолында тұрмақ еместігін» мәлімдеді, оның сөздері сын толқынын тудырды және «сексистік» деп бағаланды. Нәтижесінде, University College London сайты хабарлағандай ғалым, құрметті профессор қызметінен отставкаға кетті. Кейінірек бірқатар ғалымдар мен журналистерді оқиғаға өткір қоғамдық реакцияның қолданылуына, және Хант сөзінің дұрыстығы, елеулі мазмұнға ойнақылық енгізу ұсынысы болуы мүмкін сөздер қарсы сөйлеу ретінде берілуі күмән туғызған болатын. Тағы қараңыз *Жасушалық цикл *Леланд Хартвелл *Пол Нерс Дереккөздер Сілтемелер
Леланд Хартвелл

Леланд (Ли) Хартвелл (30 қазанда 1939, Лос-Анджелес, Калифорния) — американдық ғалым, Фред Хатчинсон Онкологиялық зерттеулер орталығының (Сиэтл) президенті әрі директоры. 2001 жылы жасушалық циклді реттеуге қатысатын гендерді ашқаны үшін, және оны зерттеуге қосқан үлесі үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталған. Өмірбаян Хартвелл Калифорния технологиялық институтын 1961 жылы бітірді. Алдымен ол физиканы таңдады, бірақ көп ұзамай ДНҚ құрылымының ашылуына таң болып шықты, есесіне биологиямен айналысты. Массачусетс технологиялық институтында философия докторын дәрежесін алды. 1965—1968 жылдары Калифорния университетінде жұмыс істеп, содан кейін Вашингтон университетіне ауысты. В 2001 жылы Леланд Хартвеллпен бірге Тимоти Хантпен және Пол Нерспен Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды «Жасушалық циклдің негізгі реттеуші ашқаны үшін» алды. Сілтемелер * [http://nobelprize.org/medicine/laureates/2001/hartwell-autobio.html Lee Hartwell’s Nobel Автоөмірбаян] * [http://myprofile.cos.com/hartwell46 Научный профиль]
Деректі жанр

Деректі жанр — өмірде болған нақтылы жайларды анық мәлімет, айқын деректерге сүйеніп бейнелеу тәсілі қолданылатын көркем туындылар. Деректі жанрға өмірбаяндық (автобиографиялық), естелік түріндегі (мемуарлық), публицистикалық шығармалар, көркем очеркті жатқызуға болады. Деректі жанрда әдеби шығармаға тән көркемдік сипаттар өмірдегі нақтылы шындық баяндалып отырған жай-жағдайлар автордың ой-елегінен өткізіліп, оның сезім-әсерлерімен нәрленіп шығуы арқылы танылды. Яғни, нақтылы жайлар, жеке фактілер жинақталып, қорытылып, типтік дәрежеге көтеріледі. Әрине, кез келген дерек шығармаға арқау бола алмайды. Маңызды өмір құбылысын, адам мінезінің елеулі өзгешелігін танытатын жайлар, деректер ғана жазушы назарын өзіне аудара алады. К.Симоновтың Ұлы Отан соғысы00 туралы деректер негізінде жазылған туындылары бар. Деректі жанрда автордың өзі қатысып, көріп-білген немесе документтерге негізделген, әйтпесе естелік ретінде айтылған жай-жағдайлар қамтылады. Қазақ жазушылары Х.Ерғалиевтің М.Әуезов туралы, Ә.Нұршайықовтың Б.Момышұлы туралы шығармалары деректі жанрға жатады. Деректі жанрда жазушы шеберлігі нақты фактілер мен деректердің шеңберінен шықпай отырып-ақ, шығармаға үлкен танымдық, көркемдік сипат дарыта білуден байқалады. Бұл жанрдың өзгешелігі де міне осында. Мұнда деректілік-негізгі көркемдік тәсіл. Ал тарихи тақырыпқа жазылған көркем шығармаларды (мысалы, тарихи роман) алсақ, ондағы деректіліктің сипаты басқаша. Онда өмірде болған оқиғалар, жай-жағдайлар қаншама мол қамтылғанымен ойдан шығаруға, жинақтап-титендіруге көп орын берілетіндіктен деректілік негізгі творчестволық принцип етіп ұсталамайды, шығармадағы көркемдік шындықтың нақтылылық сипатын арттыру үшін ғана қызмет етеді. Дереккөздер
Джегуако

Джегуако — қабарда халық поэзиясын жасаушылардың ежелгі өкілі, қазақша айтқанда, ақын-жыршы. Черкестер чегуако дейді. Көрнекті джегуаколар: Әділгедей Агноков, Бекмырза Пачев, Әмірхан Қавпачевтар болған. Дереккөздер
Дума

Дума — фольклор термині, көне аты ("Ерлік жанры") украин халқының лиро-эпикалық жыры. Халықтың ауыз әдебиеті дәстүрімен тығыз қалыптасқан жанр. Дума негізінен халық аспаптары қобыз, бандура, лираның сүйемелдеуімен, қысқа қайырлатын әуенмен айтылады. Тақырып қамтуы, мазмұны жағынан негізінен екі топқа бөлінеді: әлеуметтік-тұрмыстық дума және тарихи уақиғаларға арналған дума. Думада ерлікті, азаттық үшін күресті жырлауға үлкен орын берілген. Композициялық құрылымы жағынан алғанда дәстүрлі бастамасы мен аяқтамасы болған. Уақиғаны баяндағанда біртіндеп өрістетіп, арасында әр түрлі шегініс жасау әдетке айналған. Өлең тармақтары ұзынды-қысқалы келіп, түйдек болып, яғни тирада түрінде әр қилы топтастырылған. 19 ғасырдағы орыс поэзиясында ақындардың тарихи, әлеуметтік мәселелерді толғайтын өлеңдерін дума деп атау кездеседі. К.Ф.Рылеев тарихи тақырыпқа жазған өлеңдерін "Думалар" деп атады. М.Ю.Лермонтов "Дума" деп аталатын өлеңінде өз замандастарының тағдыры жайында толғанады. Т.Шевченко өзінің өлеңдер жинағын "Қозбарь" деп атап, дума дәстүріне үлкен құрметпен қараған. Қазіргі украин әдебиетінде халықтың өміріндегі ірі тарихи уақиғаларды жырлайтын дума үлгісіндегі шығармалар дүниеге келді. Дереккөздер
Крейтцфельд-Якоб ауруы

Крейтцфельд—Якоб ауруы немесе түйілмелі псевдосклероз, кездікті-стрио жұлындықтың дегенерация ауруы, сиыр құтыруы — үлкен мидың қабығы, қабық асты жүйке түйіндерінің (базальды ганглия) және жұлынның өрлеп бара жатырған дистрофиялық ауруы. Кеуекті ми дерттерінің (нәруізді зардап ауруы) негізгі білінуі болып табылады. Неміс невропатологтар Ганс Герхард Крейтцфельд және Альфонс Мария Якоб дәрігерлердің аттарына байланысты қойылған. Тарихы Ауруды ең бірінші 1920 жылы Ганс Герхард Крейтцфельд сипаттады. 1921 жылы Альфонс Якоб ауруды жұлынның алдыңғы мүйіздерінің зақымдануының белгілерін - психиканың бұзылуының патологиясының қосындысымен сипаттап, түйілгіш жалған (псевдосклероз) ұмытшақтықпен немесе ми ұлпасының зақымдануын ми ауруларымен (энцефалопатия) анықтады. Шпильмейер ауруды ең бірінші сипаттаған адамдардың аттарымен қоюды ұсынды. Эпидемиология Крейтцфельд—Якоб ауруы адамдардың барлық прионды ми дерттерінің 85% құрайды.
Пол Грингард

Пол Грингард (11 желтоқсан 1925, Нью-Йорк, АҚШ) — америкалық ғалым, нейробиолог, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2000 жылғы «дофаминнің әрекет ету механизмін және басқа да нейромедиаторларды ашқаны үшін» лауреаты. Рокфеллер университеті Профессоры. Ол молекулалық биологиясы және нейрондардың жасушалық функциясы бойынша жұмыстарымен белгілі. Тағы қараңыз * DARPP-32 — Грингард зерттеген ақуыз * Арвид Карлссон * Эрик Кандель Қайнаркөзі Сілтемелер * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/greengard-autobio.html Автоөмірбаян Пола Грингарда Нобель комитеті сайтындағы]
Арвид Карлссон

Арвид Карлссон (25 қаңтар 1923, Уппсала, Швеция) — шведциялық фармаколог. дофаминдік нейромедиатордың қасиеттерін және Паркинсон ауруы науқастарына салдарын зерттегені үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Марапаттар * Жапония сыйлығының лауреаты (1994). * Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы лауреаты (2000). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.nobel.se/medicine/laureates/2000/carlsson-autobio.html Автоөмірбаян]
Тунистегі ұлттық диалог квартеті

Тунистегі ұлттық диалог квартеті (, , ) — 2011 жылғы Жасмин революциясынан кейін Тунистегі демократиялық мемлекет құру үшін орталық күшке айналған төрт ұйымдар тобы. 2013 жылы құрылған. Квартет құрамына кірген: * Жалпытунистік еңбек конфедерациясы * Тунистік өнеркәсіп, сауда мен қолөнер конфедерациясы * Адам құқықтары жөніндегі Тунистік лигасы * Тунис адвокаттар ұлттық ордері 2015 жылы ұйым Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Қайнар көзі Слітемелер * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2015/press.html Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы 2015 жыл] — Нобельдік комитет пресс-релизі
Жазбаша айтыс

Жазбаша айтыс — ерте заманда Шығыс поэзиясында, атап айтқанда, араб, парсы, түрік, монғол әдебиеттерінде болған үрдіс. Осы Шығыс елдерінде көне заманнан келе жатқан айтыс дәстүрі қазақ арасына кең тарады. Бұл құбылыс 20 ғасырдың бас кезінен бастап шықты, оның өзіндік өрнектері бар еді. Жазбаша айтыс ауызша айтыстың қорынан пайда болды, яғни соның заңды жалғасы, бір тарауы сияқты. Жазбаша айтыс сауаттылыққа, отырықшылыққа орай өріс тапты. Сауатты ақындар жұрт алдына шықпай, хат арқылы сөз сайысына түсті. Бұл сайыстың ең етек алған жағы Қазақстанның Оңтүстік өлкесі еді. Мысалы, Молда Мұса мен Манат қыздың хат арқылы айтысы бар. Мұса Байзақов Шығыс сюжеттеріне өлең, дастан жазған кісі. Кейде жазбаша айтыс екі жақ бетпе-бет кездесіп қалғанда ауызшаға айналып кетуі мүмкін. Молда Мұса мен Манат қыздың айтысы солай аяқталған. Жазбаша айтыста ақын әр жайды өлең етпей, бір желінің бойымен жүріп отырады, мұндай айтыста кейде мәдени, тарихи мәліметтер келтіріледі. Жазбаша айтыста ақын асықпай, айтпақ ойын белгілі бір қазыққа байлап айтады. Ауызша айтыста ақындар өлеңді суырып-салма әдісімен табанда шығарса, айтыста ойланып жауап беруге мүмкіндік бар. Мұнда білім, ой тереңдігін байқату жағы басым келеді. 1875 жылы 26 жастан жаңа асқан Молда Мұса Сырым қызға өлеңмен хат жолдайды: :Ақ бетің ағаш үйге жаққан шамдай, :Ішіне қараңғы үйдің атқан таңдай. :Сыртыңнан, Сырым, сенің болдым асық, :Ерте өткен Бапарым мен Күләндамдай. Ақын өзі қыранға, қызды ақсұңқарға, асыл тасқа теңейді. Арада бұл хатқа Сыр бойының ақыны Бұдабай араласып, Молда Мұсаға жауап қайтарады. Сөйтіп, жазбаша айтыс басталып кетеді. 1913 жылы Сыр сүлейлері Шораяқтың Омары мен Таубайдың Жүсібі хат арқылы айтысады. Егер ауызша айтысқа екі адам қатысатын болса, жазбаша айтысқа кейде бірнеше ақын араласады, айтыс ұзап кетсе, сырттан біреу тоқтау сөз салып, төрелік айтады. Жазбаша айтысу мәдениеті білімділікті, оқығандықты керек етеді дедік. Соған бір мысал ретінде Таубайдың Жүсібінің екі араға делдалдық сөз айтып жүрген Ыбырашқа жазған жауабында "әбият", "назым", "ғазал", "бәйіт", "мұхаммас" деген Шығыс поэзиясының бес термині кездеседі. Сыр бойының жазып айтысқан ақындары көбінесе ғазел үлгісін жиі қолданған. Жұмбақтап жазып айтысу әдісі де бар. Оған Тұрмағамбет Ізтілеуовтің Шәді Жәңгіровке он бір буынмен жазған жұмбақ өлеңін айтуға болады. Шәді жұмбақты шешіп, өлеңмен шешуін қайтарады. Ал, Ырысты мен он алты ақынның айтысы да жазу түрінде хатқа түскен айтыс. Мұнда қара өлең формасы мен ғазал араласып келеді. Ырысты мен он алты ақын адамгершілік, ізгілік, еңбек, әділдік, махаббат жайлы толғайды. Жазбаша айтыс өнері кейінгі заман тұсында да тоқтап қалған жоқ, үрдісі жалғасып келе жатқан өнердің бірі. Қалиқан Алтынбаевтың, Жақсылық Сәтібековтің, Мағираш Сәрікованың, Шекербек Садыхановтың, Ақұштап Бақтыгереева мен Жұмаш Сомжүрековтің жазбаша айтыстары осыған дәлел бола алады. Дереккөздер
Жанама ұйқас

Жанама ұйқас — жырда негізгі желілі ұйқасқа қосарланып, ара-арасында келетін қатар тармақтардың үйлесімі. Желілі ұйқас түйдек-түйдек болып топтасатын көптеген тармақтарды қамтиды да, арасында қалып отыратын кейбір тармақтар өзара ұйқасады. Мысалы: :Күлдір-күлдір кісінетіп, :Күреңді мінер ме екеміз? :Күдеріден бау тағып, :Ақ күреуке киер ме екеміз? :Жағасы алтын, жеңі жез, :Шығыршығы торғай көз :Сауыт киер ме екеміз?... :::::::Ақтамберді жырау Дереккөздер
Жұмбақтау

Жұмбақтау — ойды жасырып, шешімін табуға ыңғайлап, астарлап, тұспалдап сөйлеудің түрі. Жаратылыс дүниесі, табиғат жайы, еңбек-кәсіп құралдары, хайуанаттар мен өсімдіктер, адам мен оның өмірі, өнер-білім, техника, прогресс, т.б.с.с. жұмбақтау объектілері. Жұмбақтауда дыбыс қайталаушылық пен тыңдаушының көңілін бөлушілікке көп мән беріледі. Жұмбақталып айтылған нәрселер қосарланып, өзіне сәйкес заттармен теңеліп келеді. негізгі ойды ұшқыр сөз арқылы білдіреді. Мысалы: "Қараша тауым қарлы болды, бір жауса, кетпейтұғын зәрлі болды" (шаштың ағаруы), "Айдалада ақ отау, аузы-мұрны жоқ отау" (жұмыртқа), "От басында құмған, екі көзін жұмған" (мысық). Дереккөздер
Заджал

Заджал (араб. әуен, ән деген мағынада) - араб халық поэзиясының үлгісі, 6-9 тармақты өлең түрінде болады. Махаббат сырын шертетін, сондай-ақ ғашық жырға, ел басына, дос-жаранға деген мадақ ыңғайында айтылатын заджал араб өлең өнеріндегі қасаң қағидаларға қарсылық белгісі ретінде орта ғасырларда пайда болған. Заджал жанрының ең ізгі өкілі - Ибн Кузман (XII ғасыр).
Йабо

Йабо — Батыс Африкадағы хауса тілдерінің поэзиясының жанры, мақтау өлеңдері, ырыми салттарды өткеру кезінде орындалған (мәселен, үйлену, ат қою, аруақ шақыру ғұрыптарына байланысты т.б.). Алайда "мал табуды" көздеген ақындар жанына бір топ шәкіртін ертіп алып, ел аралап жүріп, мақтау өлеңдерін кез-келген уақытта орындай берген. Ақындар бастап, шәкірттер әрбір 15-20 шумақ сайын қайырмасын қосып, соңынан ақы, сый сұрайтын болған. Йабоға негізінен адресатты мақтау, мақтаған адамынан сыйлық сұрау тән. Дереккөздер
Йомок

Йомок — башқұрт фольклорында қолданылатын термин, қазақша аудармасы - «жұмбақ». Йомоктар құрылысына қарай төрт түрге бөлінеді: бейнелік йомоктор (су бетінде сары көбік), йомок-жаттығу (есептік амалдар қолданылатын жұмбақтар), йомок-сұрақ (Әтеш аятыға келгенде қайтеді?), әйтеш йомоктар (жұмбақ айтыстар). Дереккөздер
Йорэл

Йорэл — қалмақ фольклорының жанры, моңғолдарда "ероол" делінеді, қазақша баламасы-бата, тілек. Қарғыс ұғымында "харал" термині қолданылады. Йорэлдің тақырыбы мейлінше әр алуан, өмірдің барлық саласын қамтиды. Көлемі де әр түрлі. Қысқа йорэл тұрақты, қалыпты сөздерден тұрады. Оны жұрттың бәрі айта береді. Ал көлемді көркем шығарма дәрежесіне көтерілген йорэл аса сыйлы, құрметті, абыройлы адамдардың ғана аузынан шыққан. Дереккөздер
Каби

Каби — үнді елінің халық жыршысы, айтыс ақыны. Үндістанда және басқа да Шығыс елдерінде халық жыршыларының жарысы ұйымдастырылып тұрады. Екі айтушы жыршы күні бұрын дайындалған орынға отырады, әрқайсысының қасында көмекшілері болады. Поэзия жарысының тақырыбы белгіленген соң жеребе салынады. Жеребе бойынша бірінші шыққан айтушы суырып салып жырлай бастайды, ал қарама-қарсы отырған қарсылас жауап қайтарады. Жарыс бірнеше сағатқа созылады. Жеңіс, жеңілісті жиналғандар анықтайды. Дереккөздер
Таукент кенттік әкімдігі

Таукент кенттік әкімдігі — Түркістан облысы, Созақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Таукент кенті кіреді. Орталығы - Таукент кенті. Округ құрамында болған Айгене ауылы 2015 жылы таратылған. Ауыл бөлімшелері Ауыл әкімдігіндегі халық саны-6702, отбасылар саны-1672. Бір орта мектеп, бір негізгі мектеп, бір емхана, бір балабақша, бір мәдени-спорт кешені, екі кітапхана бар. Ауыл әкімдігінде “Қазатомөнеркәсіп” корпорациясының 10 филиалы орналасқан. Халық қаһармандары 157 адам Ұлы Отан соғысына қатысып, 111-і хабарсыз кетті, 46 соғыс ардагері елге қайтып оралды. Қазіргі кезде бір ардагер бар. Ауылдық кеңес төрағалары Таукент поселкесі әкімшілі құрылғаннан бері әкім болып Рысбеков Сапарәлі (1982-1986 жылдары), Николай Иванович Шкуренко (1986-1995жылдары), Болат Зекенов (1995-1998 жылдары), Аманбек Мұсабеков (1998-2002 жылдары), Бекзат Әлмағанбет (2002-2007 жылдары) қызмет атқарды. 2007 жылдан бері Шабден Игіліков ауыл әкімі қызметін атқаруда. Жыныс елді мекені 1928 жылдан 1959 жылға дейін “Октябрь” ауылы деп аталған және сол кезденгі колхоз төрағалары болып Сейсенбиев Әбдіхалық, Берденов, Қаратілеков Несіпбай, Қанаева Мария, Есенжаров Ысқақ қызмет атқарды. 1959 жылы “Октябрь-5” ауылы қазіргі Абай ауылындағы Алғабас колхозына қосылған. 1962 жылы Сызған совхозына қосылып, 1 фермасы болып аталды. Дереккөздер
Канондық текст

Канондық текст (: «қалыптасқан», «белгілі болған», «таныс» деген мағынада) — көптеген шығармалардың қайта-қайта басылуға, айтуға байланысты, кейде қатеден, кейде бастырушының, я айтушының әдейі өзгертуіне байланысты алғашқы қалыптан өзгеретіні белгілі. Мұндай кездерде тексттің алғашқы нұсқасын қаз-қалпына келтіру үшін көптеген текстологиялық зерттеулер жүргізуге тура келеді (салыстыру, түпнұсқасын табу, кейінгі қоспалардан арылту т.б.). Сонан кейін ғана алғашқы түпнұсқасын анықтауға мүмкіндік туады. Түзетіп қайта бастырғаннан кейін, бұл канондық текстке айналады. Абай шығармаларының канондық текстін жасауға көп күш жұмсалды. Ақын өлеңдерін өзі баспаға бермегендіктен және авторлық қолжазбасын сақталмағандықтан бұл істе қиындық аз болған жоқ. Мәселен Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының 1957 жылы шығарған Абай шығармаларының екі томдық жинағы канондық басылым ретінде дайындалған. Бұған Абай өмірі мен шығармаларының білгірі, өзі талай зерттеу еңбектер жазған Мұхтар Омарханұлы Әуезов басшылық еткен. Бұл басылым бірсыдырғы жақсы шыққаны даусыз. Соның өзінде жекелеген қателіктер, жаңсақтықтар кеткені кейін анықталды. Ол ағаттықтар Абай шығармаларының 1977 жылғы басылымында ескерілді. Бұл басылымға да әртүрлі сын-пікірлер айтылды. Оның дұрысы да, бұрысы да жоқ емес. Бұл жерде мынаны еске алу қажет. Абай шығармаларын жазып қалдырған Мүрсейіт қолжазбаларының бірнеше нұсқасында кейде бір сөз әрқалай оқылады. Ол сөз 1909 жылғы алғашқы жинақта тағы басқаша болып келетін кезі жоқ емес. Ал бұл құрастырушы ғана емес, кейінгі сыншы, пікір айтушылардың да бірталай тұста кейбір сөзді басқаша түсініп, өзінше түзетуге тырысуына мүмкіндік береді. Осыдан кейін кей-кейде дәлелсіз жорамал жасау да кездеседі. Ал қазіргі замандағы қаламгерлерді алсақ, олардың шығармаларының канондық текстін айқындау да әлі түгелдей жолға қойылған дей алмаймыз. Мысалы, Сәкен Сейфуллин шығармаларының әр басылымында ала-құлалық кездеседі. А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев шығармаларының бұрынғы басылымдарын мұқият салыстыра зерттеу, канондық тексттерін қалыптастыру-әдебиеттану ғылымының алдында тұрған маңызды міндет. Дереккөздер
Кобзарь

Кобразь — Украинаның халық жыршысы, ел қыдырып, жыр, толғауларды кобзы атты музыкалық аспаптың сүйемелімен айтатын ақын. Кейінірек жыршы, ақындарды бундуристер, лириктер деп те атаған. Т.Шевченко өзінің өлеңдер жинағын халық поэзиясының дәстүрін қастерлейтінін көрсету мақсатымен "Кобзарь" деген атпен шығарған. Дереккөздер
Көрермен

Көрермен — түрлі көркем өнер туындыларын театр, кино, телевизия, т.б. арқылы зейінге алып, қабылдайтын қауым. Олар әр түрлі эстетикалық талғамның, өзіндік көзқарастың иелері. Әдеби процесте жазушы, ақын, суретші тұлғасын оқырмандар қауымынсыз елестету қиын десек, жалпы өнерде де, соның ішінде кино өнерінде, театр өнерінде де творчестволық процестің өзгешелік сипаттарын, көркем туындылардың қоғам өміріндегі атқаратын қызметін анық түсініп білу үшін оларды жұртшылықтың, көрермен қауымның қалай қабылдап, қандай әсер алып отырғанына назар аудару шарт. Көрермендердің талап-тілегін, талғамын өнер иесі еске алмай, есептеспей отыра алмайды. Халық қабылдамаған көркем шығарманың өмірі ұзақ болмайды. Көрермендердің білім деңгейі, өмір тәжірибесі, талғамы, әрине, әр алуан. Көркем өнер туындылары қоғамдағы ең озат ой-пікір, талап-талғамдарға сай болуы керек. Көрермендер көркемдік туындыларды қабылдаушы, өз игілігіне асырып, пайдаланушы ғана емес, оған баға беретін, сыншы да. Көрермендердің әр алуан пікірлері жинақтала келе, қоғамдық, халықтық пікір қалыптасады. Бұл орайда маман сыншылардың да атқаратын қызметі елеулі. Қандай да болсын өнер туындысының төңірегінде әр түрлі бағалар, пікір таласы болуы ықтимал. Көрермен қандай нәрсені ұнататыны, оған шығарманың қалай әсер ететіні де түрліше болып келеді. Әркім өзінің эстетикалық талғам деңгейіне орай пікір түйеді. Өнер шығармалары көрерменнің жан дүниесіне қозғау салып, идеялық-тәрбиелік міндет атқарады. Сонымен бірге көрермен пікірлері, халықтың өнерге деген тілек-талаптары, көркемдік талғамы көркем өнердің дамуына бағыт сілтейді, өнер иелерін творчестволық жаңашылдыққа бастайды. Дереккөздер
Көркемдік мұра

Көркемдік мұра - «мәңгі құндылық» болып есептелінетін біздің осы дәуірімізге дейін ұрпақтан-ұрпаққа сақталынып келе жатқан өлмес, өте құнды мәдени мұра. Көркемдік мұраның құндылығының өзі осы өмір шеңдегінде, шығармада көтерілген мақсаттың ескірмейтіндігінде, яғни мәселенің мәңгілігінде, мазмұн мен тіршілік бар жерде мәңгі болатын тартыста, бүкіл адамзат мүддесі қорғалатындығында. Мысалы, Абайдың кез келген жырын алсаңыз, бүгінгі өмір шындығы, қазақ халқына тән мінез-құлық, бүкіл адамзаттың мәселелерін қозғаған, сол себепті де олардың мәні бүгін де, ертең де жоғалмайды керісінше құны арта түседі. Тегінде, М.Әуезов айтпақшы, "ештеңе де тақыр жерде тумаса керек-ті". олай болса, біздің бүгінгі жетіп отырған әдеби, мәдени, рухани мол мұраларымыз сол көне ғасырларда туып, тамырын кеңге жайған, сөйтіп ғасырлар, жылдар бойы дамып, сұрыпталған дәстүрлер, асыл қазыналар. Және халықтың жүрегіне жеткен туынды ғана мәңгі өмір сүре алады. «Мәңгі құндылық» деген атаудың өзі "уақыттың" кейбір, кездейсоқ адасушылықтарын және басқаларды да қатал сыннан өткізіп, өз орындарына қояды. Дантенің, Шекспирдің, керек десеңіз, Вольтердің өмір сүрген дәуірінде классика деген ұғымның өзі туып қалыптаспаған еді. Оларды осы дәрежеге көтерген, сан ұрпақтың рухани қазынасына айналдырған неміс романтизмінің эстетикалық ойлары болды. Әр ұрпақ өкілінің эстетикалық талғамы, өмірлік талабы, дүние танушылығы алуан түрлілігі соншалық, кейде "мәңгі құндылық" дегеннің өзі күмәнді болып қалады. Өйткені, көркемдік мұраға әр ұрпақ өз түсінік дәрежесінен қарап, бағалайды. Бастапқыда жеке адамның ғана жеке меншігіндегі зат ретіндегі шығарма бертін келе бүкіл адамзаттың мақсат-мұратын көксегендіктен өмір бойы, қай дәуірде де тарихи пікір алысуларға лайық болып, келешек ұрпақтың рухани қажеттілігіне жарап жатқандықтан "мәңгілік құндылыққа ие болып", әдебиетіміздегі көркемдік мұра болып табылары хақ. Ондай туындылармен сан ғасыр өкілдері сырласып, пікірлесе алады. Классикалық шығармалар мен жаңа ұрпақ арасындағы осы әңгіме барысында ол туындының мазмұны өзгеріп қана қоймай, байи да түседі. Ал жас ұрпақ мұндай шығармалардың ұлылығын мойындаумен бірге, кемшіліктерін де, суреткердің санасынан қалыс қалған жайларды да көре біледі. Осыдан барып мұраның өміршеңдегі, өнімділігі, оның адамдарға "қайта оралу" және "қайта өркендеу" дәуірі туады. Дереккөздер
Куллият

ның (1713–1781) куллияты]] Куллият (', koliyāt) — бір жазушының, не ақынның толық қолжазба шығармаларының жинағын, кейде бір шығармашының еңбегін де куллият дейді. Куллият — классикалық түркі тілдес әдебиеттің термині. Мысалы: Әмір Хұсрау Дехлеви куллияты, Науаи Куллияті. Дереккөздер
Талды (Зайсан ауданы)

Талды (Теректі) - Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Айнабұлақ ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2020 жылы таратылды. Географиялық орны Аудан орталығы - Зайсан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде. Халқы Тұрғыны 71 адам (2009).
Бейтараптану реакциясы

Бейтараптану реакциясы — негіздік және қышқылдық гидроксидтердің маңызды химиялық қасиеттері олардың өзара әрекеттесіп, нәтижесіне тұз бен су түзуі. Бұны тұз түзілетін реакция деп те аталады. * Ca(OH) 2 + H 2 SO 4 (сұйылтылған) = CaSO 4 ↓ + 2H 2 O **реакциясында екі гидроксидтің толық бейтараптануы жүреді. Реакциядан кейін барлық OH топтары және барлық H атомдарының орындары басылады. * Ca(OH) 2 + 2H 2 SO 4 (конц) = Ca(HSO 4 ) 2 ↓ + 2H 2 O **реакциясында қышқылдық және негіздік гидроксидтердің бейтараптануы толық жүрмейді де, төрт H атомы мен OH топтарыны екеуінің ғана орны басылады . Дереккөздер
Мультиметр

Мультиметр , тестер ( — сынақтан өткізу), авометр (ампервольтомметр-ден шыққан) — өзінде бірнеше функциясы бар аралас электр өлшеуші аспап. Ең минималды жиынтығында вольтметр, амперметр және омметрдің қызметі болады. Кейде мультиметрдің ток өлшеуші клещ түріндегісі болады. Цифрлық және аналогтық мультиметрлер бар. Мультиметр базалық өлшеулерге қолданылатын және ақаулықтарды іздеуге арналған жеңіл, тасымалдаушы құрылғы болуы мүмкін, сондай-ақ көптеген мүмкіндіктері бар күрделі стационарлық аспап та болуы мүмкін. Қызметі Сандық мультиметрдің көмегімен мына шамаларды өлшеуге болады: * тұрақты және айнымалы ток кернеуі * тұрақты ток күші * тұрақты ток желісі бөліктеріндегі кедергі * дыбысты әсердің көмегімен байланысты тексеру Құрылымы Бұл аппаратта мынадай түймелер орналасқан және ол осы түймелер арқылы өз қызметін атқарады: * айырылған жағдай, қосып өшіруге арналған * тұрақты кернеуді өлшеудің шегі * кедергінің өлшеудің шегі * транзистордың параметрлерін өлшеу үшін қолданатын ұя, программада жұмыс істемейді. * сандық кесте * айнымалы кернеуді өлшеу шегі * тұрақты ток күшін өлшеудің шегі * жұмыс жағдайын айыратын айырып қосқыш * 200 mA-дан 10 A -ға дейінгі ток күші санағы * өткізгіш сымдарды жалғауға арналған ұя * жалпы сымдарды жалғауға қажетті ұя
Бинарлы қосылыс

Бинарлы қосылыстар — химиялық зат, екі элементтің және көп элементті қосылыстардың көбісінің жиыны. Бинарлы қосылыстарды қарапайым заттардан синтездеп немесе басқа әдістермен алады. Мысалы: SiC, Fe 2 O 3 , KBr, CS 2 , NH3, CrO 2 Cl 2 , СCl 2 O және т.б. Бинарлы қосылыстардың гидролизденуі Бинарлы қосылыстардың кластарына жататын, бірақ тұз емес көптеген заттар қайтымсыз гидролизге ұшырайтын болғандықтан судағы ерітіндіде кездеспейді.Гидролиздену реакциясында элементтердің тотығу дәрежесі өзгермейді. Бинарлы қосылыстардың гидрализдену реакциясы қайтымсыз болады және бинарлы қосылыстардың айырылуы толық болады, сондықтан оларды су және ылғалды ауа әсерінен сақтандыру қажет. Мәселен, сұйық кремнен тетрахлорид құйылған ыдыст ашсаңыз, ақ түтін пайда болады. Калий хлораты - хлордың оттек қышқылдарының ең белгілі тұзы, оның техникалық атауы бертолле-лет тұзы. Алғаш рет 1786 жылы К.Л.Бертолле ашып, зерттеген. Калий хлораты тұзы марганец диоксиді катализаторы қатысында қыздырғанда шығатын атомарлы оттегі есебінен күшті тотықтырғыш. Катализаторсыз, хлордың дисмутациясы есебінен калий хлораты айырыла береді. Жарылғыш және пиротехникалық қоспалардың, сіріңке шырысы бастарының құрам бөлігі зертханада оттегіні алатын қатты зат . Дереккөздер
Қадағалау локусы

Қадағалау локусы – тұлғаның өз өміріндегі мәнді оқиғалардың себебін өз қылықтары мен мінез-құлық ерекшеліктеріне балау дәрежесі. Интервалдылық қасиеті Кеңестік психологтар тұлғаның әр-түрлі тіршілік саласындағы интерналдылық қасиетін анықтау мақсатымен, бастапқы Дж.Роттердің қадағалау локусы әдістемесін қайта құрастырған. Субъективті қайталау Авторлардың пікірінше, субъективтік қадағалау деңгейі – тұлғааралық қатынастарды қалыптастыруға бағытталған, отбасы, өндірістік және т.б. салалардағы шиеленісті жағдаяттарды шешу тәсілдерін реттейтін, тұлғаның жалпыланған сипаттамасы. Бұл әдістеме тұлғаның өзін-өзі танытуынан болып жатқан оқиғаларға оның белсенді де саналы қатынасы арқылы анықтауға мүмкіндік береді. Мұнда оқиғалардың негізгі себептері тұлғаның өз іс-әрекетінің, мінез-құлқы мен қылықтарының нәтижелеріне баланады. Интервалдылық тенденциясы Мұнда оқиғалардың негізгі себептері тұлғаның өз іс-әрекетінің, мінез-құлқы мен қылықтарының нәтижелеріне баланады. Осылайша, тұлғаның интерналдылық деп аталатын тенденциясы оның өзін-өзі танытуына қолайлы жағдайлар тудырып, оның жетілген. жауапкершілікті және дербес ұстанымын көрсетеді. Дереккөздер
Кәдімгі сарытұңғиық

Кәдімгі сарытұңғиық немесе Дүңгіршек – Тұңғиықтар тұқымдасының Тұңғиық туысына жататын көпжылдық өсімдік. Биологиялық сипаттамасы Тамырсабағы жуан (диаметрі 10 см жетеді), жапырағы екі текті болады: астыңғы суасты жіңішке, нәзік, жартылайтұнық, ал үстіңгі жапырақтары үшқырлы, үсті тері тәріздес, ұзындығы 15-30 см, ені 10-25 см. Гүлдері сарғылт, дара, тостағаншасы 5 етжені жапырақтардан тұрады, ішкі жағы сарғыш, гүл жапырақшаларынан ұзын болады. Гүлжапырақшалары ұзынша жіңішке, көп болады; аталық гүлдері және тұқымжапырақшалары да көп болады; Кәдімгі сарытұңғиық гүлінің аналық аузы 8-20 шырпылы. Аталық гүлдері мол болады. Тостағанжапырақтары етжеңді, орала иілген, ішжағы және сыртының үсті сарғыш, асты жасыл; гүл жапырақшаларынан ұзындау болады; гүлжапырақшалары сары түсті, төменгі жағы жіңішкеріп келеді, гүлтостағаншаларынан 2-3 қысқа болады; саны жағынан көп күлте жапырақшалары бос, кейде гүл табанына бойлай орналасады, кейде тіпті онымен кіргіп өседі. Өзен мен көлдерде, су бетінде өсетін өсімдік. Аса әдемі сарытұңғиық баяу аққан судың бетінде де қалқып өсе береді. Бұл өсімдік Қзақстанның қызыл кітабына енгізілген. Таксономиясы Кәдімгі сарытұңғиыққа ағылшын ботаник Джеймс Эдвард Смит «Florae Grecae Prodromus» атты ғылыми жұмысында алғашқы рет 1809 жылы биологиялық сипаттама берген. The Plant List тізімі бойынша Кәдімгі сарытұңғиықтың 4 синонимы бар: *Nelumbo nucifera subsp. lutea|(Willd.) Borsch & Barthlott *Nelumbo nucifera var. lutea|(Willd.) Kuntze *Nymphaea lutea|L. *Nymphozanthus luteus|Fernald Түр тармақтары *Nuphar lutea subsp. advena|(Aiton) Kartesz & Gandhi *Nuphar lutea subsp. macrophylla| (Small) E.O. Beal Таралуы Еуразияның жазықты аймақтарында кең таралған Дереккөздер
Әсем гониолимон

Әсем Гониолимон — қорғасыншөптер тұқымдасының гониолимон туысының кермектерге жақын кең таралған өсімдік. Қалампыртәрізіділердің ататектілеріне генетикалық тұрғыдан жақын. Ботаникалық сипаттамасы Көпжылдық өсімдік, биіктігі 10-15 см; тамыры вертикалды тартылған жуан келеді; жапырақ кесіндісімен жабылған; қатқыл қалың жапырағы топырақтамыр түбінен розетка түзіп орналасқан, ашық немесе көкшіл-жасыл, ұсақ әктаңдақты, кейде әржерінен қызара, жиегі жалаңаштана келген масақ гүлшоғырлары құрайды. Негізінен гүлсабағы тік келген 1-2 болады, түп жағынан жуандау, иілген қысқалау әрі жалаң, ал жоғарғы жағы тармақталған көпбұтақты және иілген ұсақ бұтақшалы; масағының ұзындығы шамамен 8 мм, гүлсабағы 2-5, тығыз біржақты болып, екі қатарлы черепицалы орналасқан әрі қалқан тәрізденіп келген гүлшоғырын құрайды. Гүласты тостағаншасы ашық немесе қысқа төмен иілген. Гүлжапырақшалары күлгін-қызғылт, биік, гүлтостағаншасынан 1/3 асып тұрады. Таралуы Далада, сортаңдау жерде, тау етегінде, тастақты сортаңда, қалың ший арасында және шалғынды ойпаттарда өседі Дереккөздер
Қайта жасау қиялы

Қайта жасау қиялы – бұл біреудің жазған-сызғанына қарап адамның соны өңдеп, толықтырып, қиялында жаңғыртуы. Маңызы Қайта жасау қиялы арқылы адам шындыққа сай, дұрыс бейнелейді. Бұл үшін түрлі сипаттау, кесте сызықтарын дұрыс түсіне білумен қатар, адамда өмірден алынған көрнекті бейнелердің жеткілікті қоры болуы қажет. Жақсартудың бірінші шарты Қайта жасау қиялын тәрбиелеудің басты жолы – көркем әдебиеттерді оқу. Бірақ, тек оқи бергенмен қиял өспейді. Мәселен, үстіртін, тек «қызық» жерін теріп оқудан қиял дамымайды. Қиялды өсіру үшін кітап мазмұнын ойға түйіп, оны көргендей, естігендей болып отыру қажет. Мәселен, Мұхтар Әуезовтің «Абай» романын қиялы бай адам оқитын болса, ондағы кейіпкерлер мен түрлі оқиғалар оның көз алдында елестеп, галлереядағы суреттей жайнап тұрады. Бұл – қайта жасау қиялының көрінісі. Мұндайда адам авторлардың суреттеп жазғандарын көз алдында тұрғандай көріп, тіпті сөйлеген сөздерін есіткендей де болады. Өзін романның кейіпкерлерімен бірге жүргізіп, бірге тұрғандай сезінеді. Жақсартудың екінші шарты Қайта жасау қиялын өрістетіп, тәрбиелеудің, екінші шарты, оның тамаша мектебі географиялық карталарды оқып үйрену, алда көрсетілген объектілердің (өзен-көл, жер атаулары, мелекет, қала атаулары т.б.) жер шарының қай бөлігінде орналасқанын бұлжытпай таба білуге машықтану. Карта бетінде «саяхат» жасай білу адам қиялына планетаның түпкірөтүкпірлерін елестете алады, кісіге адам аяғы баспаған талай алыс жерлерді «көргізіп» қиялын шарықтатып, ойлауын дамытып, түрлі кеңістіктен бағыт-бағдар іздестіруге мүмкіндік туғызады. Дереккөздер
Қайта жаңғырту

Қайта жаңғырту – өткен тәжірибені, бұрын алған білімді, тәжірибелі сезімдерді жаңартудан тұратын еске алу процесі. Еріксіз қайта жаңғырту Қайта жаңғырту еріксіз және арнайы болып екіге бөлінеді. Еріксіз қайта жаңғырту – мақсатсыз. Мысалы, музыканттың белгілі ән-күйлерді күнде орындауы. Арнайы қайта жаңғыртуда белгілі мақсат болады. Оған адам өзінің ерік-күшін жұмсайды, арнайы әдіс-тәсілдер қолданып, бұрынғы қабылдағандарын қайта жаңғыртып, жүзеге асырады. Жаңғырту бейне түрінде де болады. Бұрын қабылданған нәрселер мен қазір жоқ көріністің бейнесі еске түседі. Соған орай көрген нәрсенің бейнесі көзге елестейді, ал естіген нәрсенің дыбысы құлаққа келеді. Қабылдау үрдісіне бірнеше талдағыштар қатысады. Елестеулерді сөзбен айтып та, пікірлер мен ой қорытындылары арқылы да тудыруға болады. Елестету Елестету ес үрдісі. Біз бұрын қабылдаған, ал қазір оймен қайта жаң-ғыртып отырған заттар мен құбылыстардың бейнесі елес деп аталады. Елестетулер жалқы және жалпы сипатта да болады. Бір ғана нәрсені елестету – жалқы, ал жалпы елестету – тектес, ұқсас нәрселерді жеке- жеке қабылдау нәтижесінде пайда болатын бейнелер. Жалпы елестетулердің тұрақтылығы, анықтығы жалқы елестетулерге қарағанда, солғын, көмескі болады. Елестетудің маңызы Адамның тікелей сезімдік танып білуі мен абстрактілі ойлау арқылы танымы арасындағы жалғастырушы көпір – елес деуге болады. Өйткені елес ойлау әрекетінде нәрселер мен құбылыстардың сан алуан қасиет- белгілерінен елестеген жалқы нәрсенің қасиет ерекшеліктерін ғана жалпылап тануға бейімдеп отырады. Қайталау Қайталау – қандай да бір материал ды есте сақтау немесе жаттап алу мақсатымен бірнеше рет пысықтау. Есте сақтауға арналған тәсілдердің жетекші орындағысы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Қайталама ұйқас

Қайталама ұйқас — қазақ поэзиясында жиі кездесетін ұйқаста сан сөзді бір рет қайталап қолдану тәсілі. Көбінесе құрылысы жағынан ұқсас сөйлемдерді тізбектеу негізінде жасалады. Шығыс поэзиясында көп тараған редиф үлгісінен айырмасы, ол ұйқасқа қосарланып келсе, бұл ұйқастың ажырамас бөлшегі ретінде алынады. Мысалы: Мұнар да мұнар, мұнар күн, Бұлттан шыққан шұбар күн. Буыршын мұзға тайған күн, Бура атанға шөккен күн. Бұлықсып жүрген ерлерден Бұрынғы дәурен өткен күн. Ұйқаста үнемі қайталанып келіп отыратын "күн" деген сөз өлеңдегі басты тақырыпты - Исатай өлген күн - қайғылы, мұнар күн деп ойды ширатып, өрістетіп, дамытып отырады. Базар жыраудың "Жиырма бес" деп аталатын жырында да осындай үлгі өте шебер пайдаланылған. Екі ауылдың арасын Қиқулатқан жиырма бес. Бұғанақсыз асауды Құр-құрлатқан жиырма бес. Тыным таппай түн болса, Сығалатып сыртынан, Үй тыңдатқан жиырма бес,- деп басталған қырық шақты тармақты қамтитын өлеңнің аяғына дейін ұйқаста үнемі осылай "жиырма бес" деген сөз қайталанып отырады. Ұйқастың бұл түрі қазақ ақындарының шешендік өнегесін, өлең-жырларда сөйлемді өрнектеу шеберлігін таныта алады. Дереккөздер
Шердіаяқ

Шердіаяқ — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Құйған ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Күршім ауылынан солтүстік-шығысқа қарай, Жіңішке өзенінің сол жақ аңғарында орналасқан. Халқы Тұрғыны 49 адам (2009). Дереккөздер
Қожоң

Қожоң — алтай тілінде өлең ұғымын білдіретін халықтық термин. Қожоң 7-8 буынды өлшемде шығарылады, көбіне кезекті ұйқасқа құрылады (абаб). Тақырыбына қарай тарихи қожоңдар, шаруашылық қожоңдары, тойдың қожоңдары, сүйіспеншілік қожоңдары, ойын қожоңдары, әлеуметтік қожоңдар, қоғамдық-саяси қожоңдар болып бөлінеді. Дереккөздер
Кёнгидо

Кёңгидо — Оңтүстік Кореядағы ең тығыз қоныстанған провинция. Әкімшілік орталығы — Сувон қаласы (халқы шамамен 1,2 млн адам). Сеул — мемлекеттік астанасы және ең ірі қаласы, — осы провинцияның орталығында орналасқан, алайда құрамына енбейді, себебі ерекше статусты қала болып табылады. Тарихы Кенгидо Чосон әулетінің кезінде Кореяның сегіз провинциясының құрамына кірген провинциялардың бірі. Бұл жер провинция статусын 1413 жылы алған. Кёнгидо атауы Хансон (Қазіргі Сеул)астанасының зонасынан екіжүзкилометрде орналасқан алаң дегенді білдіреді. Хансон Кёнгидоның астанасы болған. Онымен қоса ол бүкіл Кореяға да астана қызметін атқарған. 1896 жылы елді 13 провинцияға бөлу жүйесі өз күшіне енді, және Кёнгидоға оның бұрынғы шекаралары қайтарылды. Провинция астанасы Сувонға ауыстырылды және Сувон қазір де провинцияның астанасы болып табылады. 1945 жылы КСРО мен АҚШ-тың арасында өткен оккупация әсерінен Корея жері 38 параллелмен бөлінді. Хванхэдо провинциясының бөлінген оңтүстік жағы Кёнгидо құрамына кірді. 1946 жылы Сеул провинция статусына ие болады. Сол жылы Кёнгидоның солтүстік жері Канвондо деген Солтүстіккореялық провинцияның құрамына кіреді. 1948 жылы Кёнгидо Оңтүстік Корея деген тәуелсіз, дербес мемлекеттің құрамына кіреді. 1951 жылы территория Кесонның айналасындағы жерлер Солтүстік Кореяның иелігіне көшеді және соғыстан кейін 1953 жылы оның бір бөлшегі болады. Онымен қоса 1953 жылы Кёнгидоның Хванхэдо провинциясына тиесілі болған басым бөлігі, , қайта провинция бөлігіне қайтарылды. 1981 жылы Инчхонқаласы провинциядан бөлініп шығып, өзі жеке провиняция статусына ие болды. Географиясы Кёнгидо Оңтүстік Кореяның солтүстік - батысында орналасқан. Шығысында Канвондо провинциясымен шекараласады, оңтүстігінде Чхунчхон-Пукто және Чхунчхон-Намдо секілді провинциялармен, батысында Инчхоном және Сары теңізбен шектеседі. Провинция толығымен Сеулды қоршап тұрады. Солтүстігінде бұл провинция Солтүстік Кореямен шектеседі. Чосон әулетінің кезеңінде бұл провинцияның тағы бір атауы Киджон болған. Әкімшілік бөлінуі Кенгидо 28 қала мен 3 уездке бөлінген. Қалалары * Ансан (안산시, 安山市) * Ансон (안성시, 安城市) * Анян (안양시, 安養市) * Ичхон (이천시, 利川市) * Йонъин (용인시, 龍仁市) * Кванджу (광주시, 廣州市) * Кванмён (광명시, 光明市) * Квачхон (과천시, 果川市) * Кимпхо (김포시, 金浦市) * Коян (고양시, 高陽市) * Кунпхо (군포시, 軍浦市) * Кури (구리시, 九里市) * Намъянджу (남양주시, 南楊州市) * Осан (오산시, 烏山市) * Пучхон (부천시, 富川市) * Пхаджу (파주시, 坡州市) * Пхёнтхэк (평택시, 平澤市) * Пхочхон (포천시, 抱川市) * Сихын (시흥시, 始興市) * Соннам (성남시, 城南市) * Сувон (수원시, 水原市) * Тондучхон (동두천시, 東豆川市) * Ханам (하남시, 河南市) * Хвасон (화성시, 華城市) * Ыйван (의왕시, 儀旺市) * Ыйджонбу (의정부시, 議政府市) * Янджу (양주시, 楊州市) * Йоджу (여주시, 驪州市) Уездтері * Йончхон (연천군, 漣川郡) * Капхён (가평군, 加平郡) * Янпхён (양평군, 揚平郡) Тағы қараңыз Кореяның сегіз провинциясы
Лепті сұрау

Лепті сұрау — жауап іздеуді, растап, дәлелдеп жатуды қажет етпейтін тиянақты ойды сауал түрінде айту тәсілі. Мұндай сұрау сол айтылған ойдың растығына ешбір күмән келтіру мүмкін еместігін оқырманға, тыңдаушыға еріксіз мойындату үшін қолданылады, сондықтан да айырықша әсерлі болады. Мысалы: ::Құр айғай бақырған ::Құлаққа ән бе екен? ::Өнерсіз шатылған ::Кісіге сән бе екен? Осы сауалдар жауабы өзінен өзі түсінікті етіліп берілгендіктен ақынның әрбір ой-тұжырымды үзілді-кесілді түйіп айтылған пікір болып шығады да, оқырманды, тыңдаушыны сөзсіз мақұлдатып, иландырады. Дереккөздер
Құрлық әскерлерінің әскери институты

Сағадат Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің Әскери институты (ескі атауы: Кеңес Одағының Маршалы И.С. Конев атындағы Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебі) — 2002 жылы Әскери академияның екіге бөлінгенінен пайда болған құрлық әскерлерін дайындап шығаратын әскери институт. Әскери академия Құрлық әскерінің институты мен Ұлттық қорғаныс әскери универстеті болып бөлінді. Негізі 1918 ж. Түркістан әскери округінің училищесі болып құрылған. Кейін Орта Азия әскери округінің училищесі (1969), Алматы жоғары әскери училищесі (1970) болып аталды. Қазақстан Президентінің Жарлығымен 1997 ж. 11 ақпанда Алматы жоғары әскери училищесі Алматы Жоғарғы Әскери Академиясы болып қайта құрылды. Алматы жаяу әскерлер училищесі, Бауыржан Момышұлы атындағы әскери мектептер осы академияның құрамына енеді. Академияда әскери тактика, қоғамдық ғылымдар, шет тілі, автомобиль даярлығы және соғыс машинасы, артиллериялық қарулар мен техникаларды пайдалану, әскери инженерлік байланыс және жалпытехникалық пәндер; жаратылыстану-ғылыми пәндер, дене шынықтыру және т.б. кафедралары жұмыс істейді. Академияда жоғары, арнаулы және орта әскери білімді маман кадрлар даярланады. Мұнда 4 ғылымдарының докторы (1998), сондай-ақ техника, тарих, физика-математикалық, филология ғылымдарының кандидаттары дәріс оқиды. Оқу орны негізі қаланғаннан бері 7000-нан астам офицер кадрлар даярлап шығарды. Ауған соғысының батырлары С.Н. Гущин, Н.Акрамов, Кеңес Одағының Батыры лейтенант Шахворостов, генерал-полковник. А.Х. Қасымов, ҚР ІІМ Ішкі әскері қолбасшысының бірінші орынбасары генерал-майор Б.Б. Жанасаев, генерал-майор А.Б. Тасболатов, генерал-майор Ж.К. Рыспаев және генерал-майор Б.Е. Ертаев осы академия түлектері. Академияның сырттай оқытатын бөлімдері бар. Мамандықтары Құрлық әскерлерінің әскери институты мынадай мамандықтар бойынша офицерлер дайындайды: * тактикалық мотоатқыштар әскерлерінің командашысы; * тактикалық танк әскерлерінің командашысы; * тактикалық артиллерия командашысы; * тактикалық автомобиль әскерлерінің командашысы; * тактикалық инженерлің әскерлерінің командашысы; * тәрбиелеу құрылымдарыныі командашысы; * тактикалық сауыттанк әскерлерінің командашысы; * тактикалық азық түлікпен қамтамасыз ету әскерлерінің командашысы; * тактикалық киім кешекпен қамтамасыз ету әскерлерінің командашысы; * жанар жағар маймен қамтамасыз ету әскерлерінің командашысы * тактикалық әуе десант әскерлерінің командашысы. Дереккөздер
Тәртіптік жаза

Тәртіптік жаза — әскери қызметшілерге қызмет бойынша, тіпті уақытша болса да бағынатын бастықтың билігімен қолданылатын жаза. Ол әскери қызметшілерге әскери тәртіп пен қоғамдық тәртіпті бұзғаны үшін қолданылады. Тәртіптік жаза әскери қызметшіні жауаптылықтың басқа түрлерінен босатпайды. Әскери қызметші әскери тәртіпті немесе қоғамдық тәртіпті бұзуы кезінде командир, бастық оның міндеттері мен әскери борышы туралы есіне салумен шектеле алады, ал қажет болған жағдайда тәртіптік жаза қолдана алады. Бұл ретте ол қолданылатын жазаның тәртіпті нығайту мен әскери қызметшілерді тәрбиелеу шарасы ретінде жасалған теріс ісінің ауырлығына және командирдің, бастықтың жүргізген тексеруінің нәтижесінде белгіленген кінәлілік дәрежесіне сәйкес келетіндігін ескеруі орынды және қажет. Дереккөздер
Қарауылдық қызмет

Қарауылдық қызмет - жауынгерлік тапсырмаға жататын және жеке құрамнан Гарнизондық және қарауылдық қызметтер жарғысының барлық ережелерін дәл орындауды, мейлінше қырағылықты, батыл шешім мен бастама қабылдай білуді талап ететін әскери қызмет. Қарауылды қызметтің талаптарын бұзуға кінәлі адамдар тәртіптік немесе қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Қарауылдық қызметті атқару үшін қарауылдар тағайындалады. Қарауыл бөлімшесі Жауынгерлік туларды, әскери және мемлекеттік объектілерді күзету мен қорғау жөніндегі жауынгерлік қызметті орындау үшін, сондай ақ гауптвахтада және тәртіптік батальонда ұсталатын адамдарды күзету үшін тағайындалған, қаруланған бөлімше қарауыл деп аталады. Қарауылдар: *гарнизондық және *ішкі немесе кемелік болып бөлінеді; олар: **тұрақты және **уақытша болуы мүмкін. Гарнизондық қарауыл жалпы гарнизондық маңызы бар объектілерді, құрамалар объектілерін немесе бір-біріне жақын орналасқан бірнеше әскери бөлімдердің объектілерін күзету үшін сондай-ақ гарнизондық гауптвахтада ұсталып отырған адамдарды күзету үшін тағайындалады. Ішкі қарауыл бір әскери бөлімнің немесе кеменің объектілерін күзету мен қорғау үшін тағайындалады. Әуедегі авиациялық бөлімнің ұшақтары немесе тікұшақтары мен басқа объектілерін авиациялық техникалық бөліммен тағайындалатын ішкі қарауыл күзеті қорғайды. Қарауыл құрамына қарап: #қарауыл басшысы; #қарауыл бастығының көмекшісі; #техникалық күзет құралдары жөніндегі қарауыл басшылығының көмекшісі (олар оператор немесе операторлар аусымы болуы мүмікін); #қарауыл иттерінің қызмет жөніндегі қарауыл басшылығының көмекшісі; #көлік құралдарының жүргізушісі. Дереккөздер