kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тариқ Рамадан

Тариқ Рамадан – Швейцариялық философ, Ислам ағартушысы. Мұсылмандар арасында кеңінен тамынал, қарама-қайшылы ағартушы ғалымдардың бірі Рамадан мәдени және діни текетіресте “көпір” болуға тырысады. Оның ізбасарлары оны Еуропадағы Мұсылмандар бірлігін қорғаушы деп біледі. Рамаданның сыншылары оны антисемитизммен айыптап, тіпті ланкестікке қатысы бар деп айыптайды. 2004 жылы АҚШ Мемлекеттік Департаментінің оны Хамасқа қатысы бар ислами қорларға демеуші болған деген айыптан кейін Рамаданға Нотр Дамға дәріс беруге АҚШ-қа баруына виза беруден бас тартылды. 2008 жылы ForeignPolicy.com торбетінің сауалнамасына сәйкес ол Әлемнің ең танымал 20 оқымыстылары тізіміне кірген. Сыртқы сілтемелер * [http://www.tariqramadan.com/rubrique.php3?id_rubrique=6 Official website]
Электролиттер және бейэлектролиттер

Электролиттер және бейэлектролиттер — кейбір заттардың ерітіндіде тоқ өткізетіні ал, кейбір заттардың сол жағдайларда тоқ өткізбейтіні бәріне белгілі. Оны анықтайтын көптеген эксперименттер бізге мәлім. * Ертіндіде тоқ өткізетін заттар – электролиттер деп аталады. * Ертіндіде тоқ өткізбейтін заттар – бейэлектролиттер деп аталады. Электролиттерге негіздер, қышқылдар және тұздардың көбі, ал, бейэлектролиттерге көптеген органиқалық заттар жатады. Ерітіндіде электролиттер иондарға ыдырайды осының арқасында олар тоқ өткізеді. Ерітіндіде неғұрлым ион көп болса соғұрлым тоқ жақсырақ өтеді. Электролиттердің ерітіндіде иондарға ыдырауы электролиттік диссоциация деп аталады. Мысалы, NaCl ерітіндіде түгелдей Na+ және Cl- иондарына ыдырайды. Дереккөздер
Айқұлақ таңбасы

«Айқұлақ» таңбасы — бейнеленуі @ болып келетін типографикалық белгі, тілдердің көбінде маңында, арқылы, қасында, жанында деген мағынаны бейнелеу үшін қолданылады. Бұл ақша есебі мен сауда саласында пайдаланылатын at the rate of деген ағылшынша сөйлемдің қысқартпасы (мыс.,“7 widgets @ $2 ea. = $14” —«бұйымның әр данасын 2 доллардан алғанда, 7 данасы 14 долларға тең»). Қазіргі танда таңбаның пайдалануы жаппай құбылыс, бұның себебі электронды пошта мекенжайларында кең таралуында. Тарихы *1885 жылы American Underwood ұйымында қаржылық есептерді жүргізуде қолданып, айырма бағамын, айырма мөлшерін көрсетуге қолданған. *1971 жылы америкалық програмист Рэймонд Томлинсон алғаш рет бір компьютерден екіншісіне жолданған алғашқы электронды хаттың адресінде пайдаланған. Заманауи қолдануы *Дизайн әлемінің ең бір ықпалды үлгісі ретінде @ белгісі қазір Нью-Йорктегі Заманауи Өнер мұражайында да тұр. *MoMA қазір @ белгісін дизайндық үлгілері үшін де қолдануда. *@ ағылшын тілінде қазақ тіліндегі Шығыс септігінің (-нан, -нен, -дан, -ден, -тан, -тен) деген мағына білдіруде қолданады (мысалы, @urimtal – өрімталдан). Кейде Барыс септігінде де қолданады. Айқұлақ басқа тілдерде *Италия, Француз тілдерінде – ұлу; *Норвегияда – шошқа құйрығы; *Неміс тілінде – маймыл құйрығы; *Қытайша – кішкентай тышқан; *Орысша – күшік; *Қазақша- айқұлақ. Сыртқы сілтемелер * [http://www.ascii64.org ascii64 - the @ book - free download (creative commons) - by patrik sneyd - foreword by luigi colani (11/2006)] * [http://www.herodios.com/atsign.htm A Natural History of the @ Sign] The many names of the at sign in various languages * [http://www.linguistlist.org/issues/7/7-968.html Linguist's view] * [http://www.worldwidewords.org/articles/whereat.htm Where it's At: names for a common symbol] Article at World Wide Words * [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/17/wname117.xml UK Telegraph Article: Chinese parents choose to name their baby "@"]
Мүшел

Мүшел — 12 жылдық айналым (цикл). Жыл басы қазақша көктемде күн мен түн теңелуінен саналады (наурыздың 22). Айналым Тышқан жылынан басталады. Мүшел жыл санау күнтізбесі көне түркі мәдениетінен алынып, қытай, тибет халықтарына тараған. Жер тарауы Бұл — Жер тарауы делінеді. Жыл сәйкесі кестесі Тағы қараңыз * Мүшел жас * Мүшелтой Түсіріндірмелер
Аль Гор

Аль Гор – америкалық, климат өзгерісіне қарсы активист, саясаткер, бұрынғы журналист, АҚШ-тың 45-ші вице-президенті болған адам. 2000 жылғы АҚШ президентіне сайлаудағы ұтылысынан бері саяси қорғаныс пен ренесансты айшықтаған тұлға. Гор қоғам назарын климат өзгерісіне аударумен үлкен еңбек етуде. Осы істерi үшіне ол ірі марапаттарға ие болды, бұл тізімде - Оскар сыйлығы, Нобель Бейбітшілік сыйлығы. Гор қазіргі кездегі ең әсерлі жаhандық табиғат қорғау белсендісі болып табылады.
Гарри Кимович Каспаров

Гарри Кимович Каспаров (; туған кезіндегі тегі Вайнштейн; 13 сәуір 1963 жыл, Баку) — кеңестік және ресейлік шахматшы, саясаткер, шахматтан дүние жүзінің 13-чемпионы, жастар арасындағы дүние жүзінің чемпионы (1980), халықаралық дәрежедегі гроссмейстер (1980), еңбек сіңірген спорт шебері (1985), 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991 жылдардағы Шахмат Оскары жүлдесінің иегері, гроссмейстерлер қауымдастығының президенті (1986 жылдан), ресейлік оппозицияшы. Әзербайжан тілдер институтын бітірген (1986). Шахматтан мансабы *Шахмат ойнауды алты жасында үйренді. *Тоғыз жасында бірінші разряд, 10 жасында спорт шеберлігіне кандидат, 15 жасында спорт шебері атанды. *1973 жылдан бастап Михаил Ботвинник клубында жаттықты. *1975 жылы ересектер арасында5s "Баку кубогін" жеңіп алды. Жастар арасындағы КСРО чемпионы болды (1976, 1977). *1982 жылғы Алексей Сокольский мемориалында бас жүлдені еншілеп, КСРО спорт шебері нормасын орындады. 16 жасында (1979) Босния және Герцеговинадағы Баня-Лука қаласында 14 гросмейстерден озып, бірінші орын алды. КСРО чемпионатында (1981) Лев Псахиспен бас жүлдені бөлісті. *1982 жылы дүние жүзі чемпионы атану жолындағы жарысқа қосылып, Мәскеудегі аймақаралық турнирді ұтты. Үміткерлер матчының ширек финалында (Мәскеу, 1983) Александр Белявскийді 6:3, жартылай финалда (Лондон, 1983) Виктор Корчнойды 7:4, финалда (Вильнюс, 1984) Василий Смысловты 8,5:4,5 есебімен тізе бүктірді. Анатолий Карповпен арадағы матч 1984 жылы басталып, келесі жылы да аяқталмай қалды. Арада бірнеше ай өткен соң матч қайтадан басталып, 22 жастағы Каспаров пайдасына (13:11) шешілді. Дүние жүзінің чемпионы болған соң, атағын қорғау үшін А.Карповпен тағы да екі матч өткізді. 1986 жылы 12,5:11,5, ал 1987 жылы 12:12 болып дүние жүзі чемпионы атағын сақтап қалды. Ол қазір Кәсіпқой шахмат қауымдастығының арасындағы дүние жүзі чемпионы. Дереккөздер
Тарих саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2005 жылғы 21 желтоқсандағы мәжiлiсiнде бекiтiлген сөздер мен сөз тiркестерi Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://www.egemen.kz/?actreadarticle&id896 Жаңа терминдер бекітілді - Тарих саласының терминдері]
Медицина саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2005 жылғы 6 қыркүйектегi мәжiлiсiнде бекiтiлген сөздер мен сөз тiркестерi, 2005 жылғы 21 желтоқсандағы мәжiлiсiнде бекiтiлген сөздер мен сөз тiркестерi және 2006 жылы 27 қазанда бекітілген сөздер. Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Медицина саласының терминдері]
Аляска саудасы

чек]] Алясканың саудасы (Сюардтың ақымақтығы немесе Сюардтың мұздатқышы деген аттармен де белгілі) — АҚШ мемлекеттік хатшысы Уиллиам Сюардтың ұсынысымен Америка Құрама Штаттарының Аляска аймағын 1867 жылы Ресей империясынан сатып алу оқиғасы. Сатып алынған аймақтың ауданы 1 518 800&nbsp;км² тең болып, қазіргі Аляска штатының жерін құрайды. Алғы тарихы Ресей сол кезде қаржы жағынан қиын жағдайда болатын, оның үстіне осы шалғайда орналасқан, қорғауы қиын Аляска аймағын болашақта жоғалтып алудан қауіптенді. Мысалға, оны сол кездері Ресеймен қарым-қатынастары өте жаман болған Құрама Патшалық Канада жақтан шабуылдап оп-оңай қолға түсіре алатын. Сол себепті Ресей императоры ІІ-ші Александр аймақты Құрама Штаттарға сатуды шешіп, 1867 жылдың наурыз айының басында Ресейдің АҚШ-тағы министрі Эдуард де Стекльге осы туралы Сюардпен келіссөз бастауды тапсырды. Келіссөздер түні бойы созылған кездесумен аяқталып, наурыздың 30-да таңғы сағат 4-те келісімге қол қойылумен аяқталды. Аймақты сатып алу бағасы 7,2 миллион доллар етіп белгіленді. Америкалық қоғамдық пікір жалпы алғанда оны оң көзқараспен қарсы алды. Кейбір журналистер мен редакторлар оған теріс көзқарас танытты.
С-75

С-75 (НАТО-да қабылданған атауы: SA-2 Guideline) — Кеңес Одағында жасалып келген, жоғары биіктікті, командалар арқылы басқарылатын жер-әуе зымыран (ЖӘЗ) жүйесі. Оны дамытып шығарған — Лавочкин БКБ-сы. 1957 жылдан қолданыла бастаған бұл зымыран жүйесі тарихтағы ең көп тараған және ең көп қолданылған әуе қорғанысы зымыранына айналды. Бұл зымыран жүйесі 1960 жылы Кеңес Одағының әуе кеңістігіне енген АҚШ әскери әуе күштерінің У-2 барлау ұшағын атып түсіргеннен кейін танымалдылыққа ие болды. Кейінірек Вьетнам соғысының кезінде солтүстік Вьетнам оларды Ханой мен Хайфон қалаларын әуе шабуылдарынан қорғауға кең қолданды. С-75 Қытай Халық Республикасында да HQ-1 және HQ-2 деген жергілікті аттармен шығарылды. Басқа да елдер С-75-тің өздерінің жергілікті түрлерін шығарумен айналысты. Сыртқы Сілтемелер cs:SA-2
Криптография

Криптография( — жасырын және — жазамын) - деректер мен хабарлардың әлдеқайда қауіпсіз сақталуы мен таратылуы үшін оларға код тағайындауға арналған стандарттар мен хаттамалар жиынтығы. Таралым ортасы (мысалы, Интернет) сенімсіз болса, сіз өз сезімтал файлдарыңызды шифрлау үшін криптографияны қолдана аласыз — басқа адамның оны түсінуі мүмкіндігі азаяды және деректердің біріктірілуі олардың құпиялығын сақтау сияқты қамтамасыз етіледі. Сіз сандық қолтаңбалар мен куәліктерді пайдалана отырып, шифрланған деректер мен хабарлардың түпнұсқасын тексере аласыз. Криптографиялық әдісті қолдану кезінде криптографиялық кілттер құпия түрінде сақталуы тиіс. Дегенмен, алгоритмдер, негізгі өлшемдер және файл пішіндері қауіпсіздікке нұқсан келтірмей, ортақтастырылады. Криптографияның екі іргелі әрекеті шифрлау және шифрды анықтау болып табылады. Шифрлау түпнұсқа ақпаратты шығара алмайтындай етіп деректі кодтау болып табылады. Ал шифрды анықтауда кодталған дерек криптографиялық кілттерді пайдалана отырып түпнұсқаға қайта оралады. Шифрлау және шифрды анықтау үшін сізге шифр алгоритмі және кілт керек. Көптеген шифрлау алгоритмдері бар, соның ішінде Деректі шифрлау стандарты(DES), Rivest/Sharmir/Adleman (RSA) шифрлары, RC2 және RC5. Осы параметрлердің әрқайсысында кілт жай мәтінді (оқуға болатын) шрифтелген мәтінге (кодталған және оқуға мүмкін емес) түрлендіру үшін алгоритммен сәйкес қолданылады. DES, RC2, және RC5 симметриялық кілт технологиясы немесе құпия кілт криптографиясы ретінде белгілі, себебі деректі шифрлауға қолданылған кілт оның шифрын анықтауға да бірдей қолданылады. Сол себепті, кілт деректі шифрлайтын топ пен оның шифрлауын анықтайтын топ арасында құпия түрде ортақ болуы керек. RSA ортақ кілт криптографисы немесе ассиметриялы криптография ретінде танымал, себебі ол екі кілт түрін қолданады: ортақ және жеке кілт. Кілттер өзара математикалық қатысты, бірақ олардың бірін білмесеңіз, екіншісін шығара алмайсыз. Жеке кілт құпия сақталады — тек қана криптографиялық жұпты жасағандар ғана оған кіре алады. Ортақ кілт Интернет сияқты қауіпсіз емес орталарда пайдаланылады. Ортақ кілт жүйелерін қолдану кезінде екі тарап арасында ортақтастырылған құпия болмайды. Егер ортақ кілт деректі шифрлау үшін пайдаланылса, онда оның шифрын тек жеке кілт қана шеше алады. Сол сияқты егер жеке кілт деректі шифрлау үшін пайдаланылса, онда оның шифрын тек ортақ кілт қана шеше алады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Шифр * Криптография тарихы * Войнич қолжазбасы Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd3&ved0CCsQFjAC&urlhttp%3A%2F%2Fwww.krugosvet.ru%2Fenc%2Fgumanitarnye_nauki%2Flingvistika%2FKRIPTOGRAFIYA.html&eiPlcNToa-K4OAOrOHjKQL&usg=AFQjCNHurjhmcKrbz19sHe8GoLUJKZVXzA КРИПТОГРАФИЯ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd7&ved0CEcQFjAG&urlhttp%3A%2F%2Fwww.kpr-zgt.ru%2Fcrypt.html&eiPlcNToa-K4OAOrOHjKQL&usg=AFQjCNH_UePKeDmsK45vMSXzbXo29cjDuw Криптография от ЗАО "Третья Планета". Все о криптографии. Виды ...]
Сандық қолтаңба

Сандық қолтаңба - Хабар деректеріне қолданылатын алгоритм; алушыға хабардың жіберушіден (бөтен адамнан емес) келгенін және хабардың өзгертілмегенін дәлелдейді. Оған жіберушінің куәлігі (ашық кілтпен) кіреді.
Шифр

Шифрлау - Рұқсат етілмеген қол жеткізуді болдырмау үшін деректерді кодтау процесі. Шифрланған хабар ашық кілті бар алушыдан басқа кісілер үшін оқылмайтын түрде болады. Ашық кілт шифрды шешеді, себебі ол жіберуші хабарды шифрлау үшін пайдаланған құпия кілтке сәйкес келеді.
Химия саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2007 жылғы 12 сәуір күні болған 1 отырыста бекітілді Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Химия саласының терминдері]
Адамгершілік

Адамгершілік - адам бойындағы гуманистік құндылық, әдеп ұғымы. "Кісілік", "ізгілік", "имандылық" тәрізді ұғымдармен мәндес. Адамгершілік - адамшылық, каталдықпен салыстырғанда жақсылық тілеу қарым-қатынастары. Халықтық дүниетанымда мінез-кұлықтың әртүрлі жағымды жақтары осы ұғымнан таратылады. Мінез-құлық пен іс-әрекеттерде көзге түсетін төмендегідей Адамгершілік белгілерін атап өтуге болады: адамды қастерлеу, сыйлау, сену, ар-ұятты сақтау, имандылық пен рақымдылық, ізеттілік пен кішіпейілділік, әділдік, қанағатшылдық, т.б. Адамгершілік принциптері - әлеуметтік-мәдени дамудың жемісі. Адам тумысында жақсылыққа да, зұлымдыққа да үйір емес. Адамгершілік белгілерінің қалыптасуына ерекше әсер еткен мынадай факторлар бар: жыныстыққа қа-тынастарды реттеу, қандастарын өлтіруге тыйым салу, әлсіздерге қамқорлық ету, еңбектің қоғамдық жолмен бөлінуі және адамдар арасындағы ынтымақтастықтың қалыптасуы. Адамгершілік құндылықтар-дың қалыптасуы үшін жүйелік (қоғамдық, мемл.) және тұлғалық мүшелердің ара салмағын дұрыс айқындаудың маңызы зор. Жеке адамды әлеум. қатынастардың жемісі деп қарастыру адамды бағаламауға әкеп соғады (соц. идея). Тоталитарлық қоғамдағы "Ортақ мүдде жеке адам мүддесінен жоғары" деген ұран Адамгершілік қағидаттарына нұқсан келтірді. БҰҰ қабылдаған "Адам құқықтарының жалпы декларациясының" басты баптарын адамдық қарым-қатынас нормаларына айналдыру Адамгершілік құндылықтарын қастерлеу шарттарының біріне жатады. Оның басты әдептік баптары төмендегідей: * барлық адамдар тең құқықты, ерікті және қадірлі; * азаматтар нәсіліне, ұлтына, жынысына, тіліне, шыққан тегіне, дініне, сеніміне, мүліктік және лауазымдық жағдайына қарамай заң алдында бірдей; * өмір сүру құқығы, адамның бас бостандығы мен жеке өмір сүру еркі қасиетті болып табылады. Адамгершілік қағидаттарыңың сақталуы өтпелі қоғам жағдайында ерекше маңызды мәнге ие болады. Бұл кезеңде ұлттық дәстүрлі дүниетаным мен әдепке жат маскүнемдік пен нашақорлық, рэкет пен жезөкшелік, қатыгездік сияқты теріс мінез-құлықтар өріс жаюы мүмкін. Өркениеттілікке апаратын жол халықты адамгершілікке, мандылық пен ізгілікке, салауатты өмір салтына баулу. Адамгершілік мәселесі — адамзат мәдениетінің, руханиятының қалыптасуымен етене байланысты дүниелер. Адамгершілік құлық адамның өзінің әлеуметтік қалыптасу тарихымен, мәдениетінің бой кетеру үдерісімен бірге пайда болған. Ендеше, мораль туралы мәселе адамзат тарихының қапас түнегінде, тіпті сана сәулесі жетер-жетпес қадым заманда жатқандығы бәрімізге түсінікті. Ол туралы хатқа басылып қалдырған мұра тұрмақ, кандай да бір із табу қиын. Ғылым өзінің болжамын гипотезасын алға тартады. Ол болжам бойынша, гоминидтер, яғни адамтектес приматтар жер бетіндегі ауа райының күрт өзгеруіне байланысты Табиғат-Ананың алдына қойған "талабына" өзіндік даму "жауабын" тапты. Сөйтіп, төрт табанданған приматтар орнын екі аяғымен тік тұратын, сондықтан да көру көкжиегі кеңейтілген әрі екі қолын тамақ тауып, аң аулауға бос қойған, жаңа сападағы гоминидтер басады. Адамзаттың қазіргі адам кейпіне ұқсас күйінде қалыптасуы бірнеше миллиондаған жылдарға созылды. Дереккөздер
Ең жарық жұлдызым (фильм)

Өндіріс Гонконг, 1985 ж. Әртістер Джеки Чан, Само Хунг, Бяо Юэн Фильмдегі оқиға Жапониядағы қауіпті операция кезінде жапон якудзаларының қолына қытайлық полиция қызметкері түседі. Өздерінің адам басына келмес әрекеттерімен жапон бандысының қатарын абыржытып тастар деп сенген билік оны құтқаруға қуаяқ бес досын жібереді.
Тіл білімі саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2003 жылғы 2 шiлдедегi және комиссияның 2003 жылғы 24 желтоқсандағы мәжiлiсiнде бекiтiлген терминдер Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Тіл білімі саласының терминдері]
Телекоммуникация саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2004 жылғы 31 наурыздағы мәжiлiсiнде бекiтiлген терминдер. Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Телекоммуникация саласының терминдері]
Әдебиеттану саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2003 жылғы 2 шiлдедегi және комиссияның 2003 жылғы 24 желтоқсандағы мәжiлiсiнде бекiтiлген терминдер. Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Әдебиеттану саласының терминдері]
География саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2000 жылғы 25 қаңтардағы, 2005 жылғы 20 сәуiрдегi және 2005 жылғы 14 шiлдедегi мәжiлiсiнде бекiтiлген сөздер мен сөз тiркестерi. Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Жағрапия саласының терминдері]
Темір жол саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. «„Қазақстан темiр жолы“ ұлттық компаниясы» акционерлiк қоғамы ұсынған терминдер 2005 жылғы 6 қыркүйектегi мәжiлiсiнде бекiтiлген. Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Темір жол саласының терминдері]
Көлік саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2004 жылғы 07 желтоқсанда бекітілген. Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://www.zakon.kz/our/news/news.asp?id=31778 Мемтерминком хабарламасы]
Ақпараттық технологиялар саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2004 жылғы 25 желтоқсандағы және «Microsoft» корпорациясы дайындаған 2006 жылғы 31 наурызындағы отырысында бекітілген. Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Ақпараттық технологиялар саласының терминдері]
Еңбек және халықты әлеуметтiк қорғау салаларының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2005 жылғы 14 шiлдедегi мәжiлiсiнде бекiтiлген сөздер мен сөз тiркестерi. Терминдер Сыртқы сілтемелер [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Еңбек және халықты әлеуметтiк қорғау салаларының терминдері]
Ұлттық қауіпсіздік саласының терминдері

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. 2004 жылғы 07 желтоқсанда және 2006 жылғы 31 наурызындағы бекітілген. Терминдер Сыртқы сілтемелер * [http://www.zakon.kz/our/news/news.asp?id=31778 Мемтерминком хабарламасы] * [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Ұлттық қауіпсіздік саласының терминдері]
Қазақ тіліне қайта бекітілген терминдер

Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер. Терминдер Сыртқы сілтемелер * [http://til.vko.gov.kz/ru/files/5.doc Қайта бекітілген терминдер]
Ханибұш

Ханибұш (африкаансша: Heuningbos, ағылшынша: Honeybush, ғылыми атауы Cyclopia spp.; Тегі: Fabaceae) - шай тәрізі қолданатын өсімдік. Бұл Оңтүстік Африканың тек солтүстік-батыстағы Батыс Кейп деген жеріндегі Лаңклоф деген шағын аймағында өседі де ройбұш сипаттарымен біраз үйлесімді. Ханибұш атауы (ағылшынша: honey - бал, bush - бұта) шешектері бал тәрізді хош иісті болғаннан туған. Табиғатта шамамен 23 түрі табылады, бірақ шаруашылықта негізінде 4 түрі пайдаланылады. Бұнда Cyclopia intermedia (африкаансша: berg tee - тау шайы), C. subternata (африкаансша: vlei tee - шалшық шайы), C. genistoides (африкаансша: kus tee - жағалық шай) және C. sessiliflora (африкаансша: Heidelberg tee - Һайделберг шайы, Оңтүстік Африкадағы таулы жердегі бір қаланың атындағы) деген түрлері бар. Ханибұшты шайға пысықтаудын екі әдісі бар: * Дәстүрлі әдісте, бұта жапырақтары жиыналады, кесіледі және жаншылады (ылғи шүбіршектермен), сосың күнге сүрленуге қалдырылады. * Заманауи, өнеркәсіп әдісте, жапырақтар айналып және 70-80 градуске дейін қыздырлып тұрған күбішелерде 2-3 күні бойы сүрленеді. Үдеріс аяғында ауамен салқындатылады. Біткеннен соң, жапырақтар електен өтізіледі де қолданба бойынша сұрыпталынады: * Жоғары сапалы (көбінесе жібі мен құлағы бар шай қалташаларында қолданылады) * Орта сапалы (көбінесе қалқымалы шай қалташаларында не қарапайым шай қайнатымында қолданылады) * Қатқылды (көбінесе қарапайым шай қайнатымында қолданылады) Ханибұш жапырақтарында кофеин (< 0.01 %) жоқ деп ауани есептеледі және де таннин (0.45%) де аз болады. Ханибұш құрамындағы бар кейбір биологиялық белсенді заттар төменде тізімделінеді: * Изофлавондар * Флавондар * Даршин қышқылдары * Коуместандар * Ксантондар Тағы қараңыз * Ройбұш Сыртқы сілтемелер * [http://www.itmonline.org/arts/honeybush.htm Honeybush] by Subhuti Dharmananda, Ph.D., Director, Institute for Traditional Medicine, Portland, Oregon * [http://www.plantzafrica.com/plantcd/cyclopiagenistoides.htm Honeybush] by Liesl van der Walt, South African National Biodiversity Institute
Мате

Мате ( - ; Ilex paraguariensis) - Оңтүстік Америкада өсетін (Аргентина, шығыс Парагуай, батыс Уругуай және оңтүстік Бразел) өсімдік. Mate сөзі кечуа тілндегі mati - асқабақтан жасалған ыдыс не ыдыс жасайтын асқабақ түрі. Матеден шай сияқты тұңдырып ішімдік жасайды.
Косово шайқасы

Косово шайқасы (сербше: Kosovski boj, немесе Boj na Kosovu; түрікше: Kosova Meydan Muharebesi) — ортағасырлық Сербия мен Осман империясының арасында 1389 жылдың 15 маусымда (жаңа стиль бойынша: 28 маусымда) арасында болған дала шайқасы. Косово шайқасы серб халқының тарихы, мәдениеті және ұлттық сана-сезімінде ерекше маңылды орын алады. Шайқас туралы сенімді тарихи дерек көздері аз. Алайда шамамен сол кездері орын алған басқа шайқастармен (мысалы, Анкара немесе Никополь шайқастарымен) салыстыра отырып оның негізгі жақтарын қалпына келтіруге болады. Дайындықтар Әскердің жылжуы Сербтер Османлыларды Билеца шайқасында және Плоцник шайқасында жеңген соң, Османлының сұлтаны І Мұрат өз әскерін 1389 жылдың көктемінде Филиппопольде (қазіргі Пловдив) жинап, үш күндік марштан кейін Ихтиманға жетіп келді. Ол жерден әскер Велбьуждь (Кюстендил) және Кратово деген жерлерге жетті. София қаласы және Нишава аңғары арқылы өтетін жол қысқарақ және князь Лазарьдың жеріне тікелей алып баратын жол болса да, сұлтанның таңдап алған жолы оны Балқан түбегіндегі маңызды жол тораптарының бірі Косовоға алып келді. Косоводан Мурад пен оның әскерлері Лазарьдың немесе Вук Бранковичтің жерлеріне шабуыл жасай алатын немесе әрі қарай Италияға қарай жылжи алатын. Косовода біраз уақыт тұрақтап, Мурад әскерін Куманово, Прешево және Гниляне арқылы Приштинаға 14 маусымда келіп жетті. Мурад армиясы 27,000-40,000 адамды өлтіруі мүмкін. Нәтижесі Косово шайқасы османдардың түпкілікті жеңісіне жол ашты. Сол уақытта екі жақтан айтарлықтай шығын болса да, Сербия ауыр шығынға ұшырап, вассалдығы үдей түсті. Серб ақсүйектері Осман империясын сарбаз және салықпен қамтамасыз ететін болды. Онымен қоса, Түркияның қысымының әсерінен кейбір серб ақсүйектері қыздарын түріктерге ұзата бастады, ал кінәз Лазарь қызын Баязидке берді. Осы некелердің нәтижесінде Стефан Лазаревич Баязидтың сенімді одақтасына айналды, ол Баязидке болашақтағы шайқастарында да үлкен көмек көрсетті. Косово шайқасы серб патриотизмы мен тәуелсіздікке деген ұмтылысының нышаны ретінде қарастырылады. Косово шайқасы сербтердің ұлттық көзқарасымен алғанда әлі күнге дейін маңызын жойған жоқ. Дереккөздер
Үштік кезең

Үштік кезең — бұдан шамамен 65 миллион жыл бұрын басталып, шамамен 1,8 миллион жыл бұрын аяқталған, яғни динозаврлардың жаппай қырылу оқиғасынан басталып, ең соңғы мұз дәуірінің басында аяқталған геологиялық кезең. Осы кезеңнің басында жер бетін билеуші омыртқалылар ретінде сүт қоректілер бауырымен жорғалаушылардың орнын басты. Бұл кезеңде сүт қоректілердің дамуында аса ірі өзгерістер орын алды. Адамдардың ең алғашқы гоминид туыстары Proconsul және австралопитек осы кезеңде пайда болды. Құстардың, бауырымен жорғалаушылардың, қосмекенділердің, балықтардың және омыртқасыздардың қазіргі түрлері осы кезеңнің басында бар болатын немесе оның бас кезінде пайда болды. Жабық тұқымды (гүлді) өсімдіктердің қазіргі заманғы тұқымдастықтары өрбіді. Теңіз омыртқасыздарының және сүт қоректілерге жатпайтын теңіз омыртқалыларының эволюциялық өзгерістері онша көп болмады. Тектоникалық үрдістер жалғаса беріп, Гондвана түбегейлі екіге бөлініп, Үндістан Еуразия плитасымен соқтығысты. Үштік кезеңнің соңына қарай Оңтүстік Америка Солтүстік Америкамен түйісті. Бұрынырақ бөлініп кеткен Антарктида өзінің оңтүстік полюстағы қазіргі орнына келді. Вулкандардың белсенділігі жоғары деңгейде болды. Үштік кезеңнің барысында ауа райы біртіндеп суып отырды. Палеоценнің басында дүниежүзілік ауа райы тропикалық-қоңыржай болып келсе, кезеңнің соңында ауқымды мұз басу басталды. Палеоген Неоген Ұғымның пайда болу тарихы Үштік («Tertiary») деген ұғымды алғаш рет 1759 жылы Джованни Ардуино қолданған. Ол солтүстік Италияда жасаған бақылауларына негізделіп геологиялық кезеңдерді: бастапқы (бірінші), екінші және үшінші деп үш кезеңге бөлген. Кейінірек төртінші кезең, төрттік кезең қосылды. 1828 жылы Чарлз Лайель үштік кезеңді өзінің әлдеқайда егжей-тегжейлі таптастыру жүйесіне кіріктірді. Ол үштік кезеңді шөгінді қабаттарда кездесетін, қазіргі түрлерге ұқсас қазба моллюскілердің процентіне қарай төрт дәуірге бөлді. Сол төрт дәуірді ол грекше эоцен, миоцен, алдыңғы плиоцен және кейінгі плиоцен деп атады. Бірақ бұл жүйе бақылаулар алғаш рет жүргізілген Альпы таулары мен Италия жазықтықтарына сай келсе де, оны басқа жерлерге қатысты қолданудың мүмкін еместігі анықталды. Сол себепті моллюскілерді қолдану тоқтатылып, дәуірлердің аттары өзгертіліп, басқаша уақытқа жатқызыла бастады. Қазіргі ұғым бойынша үштік кезең деп палеоценнің басында басталып, плиоценнің соңында аяқталған кезеңді айтады. Ауа райы Қараңыз: [http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/292/5517/686.pdf Zachos 2001] Сілтемелер
Пінин

Пинин (Pinyin, Hanyu Pinyin) — қытай тілінде пайдаланылатын латындандырылған дыбыстаңба жүйесі. Тарихы Пинин кестесі Тік жақшаларда пінин қазақ жазуымен бейнеленеді. ::Түстердің шартты белгілері: :: Қолдануы Бастауыштар Аяқтауыштар Емлесі Сыртқы сілтемелер * [http://www.kanglin-software.com/LittlePinApp/LittlePinyinApp.aspx Little Pinyin App 1.0 online] * [http://cq.netsh.com/bbs/757809/html/tree_33024454.html New Edition Hanyu Pinyin Syllable Table]
Неопротерозой

Неопротерозой заманы — 1000—542 ± 0,3 мллион жыл бұрын болған геолгиялық сатының бірлігі. Бұл заман 3 кезеңге бөлінеді: Тоний, Криоген және Эдиакарий. Ең елеулі мұздану Криогенде болған, сол кезде мұздықтар экваторға дейін жеткен де жорамалды Жентекқарды Жер қалыптасқан. Эдиакарийде көпжасушалы тірліктің (соның ішінде алғашқы хайуанаттар да) ең ерте қазбалы қалдықтары табылған. Сыртқы сілтемелер
Абсолютті және салыстырмалы ақиқат

Абсолютті және салыстырмалы ақиқат — танымның даму процесін бейнелейтін категория. Ол бұған дейін танылған және алда танылатын нәрселердің, сондай-ақ келешекте бізді таным-түсінігімізде өзгеріске ұшырауы мүмкін және ешбір өзгеріссіз қалатын ақиқаттардың ара-қатынасын айқындайды. Болмыс пен ойлау заңдылықтарының өзара сәйкестілігін көрсетеді. Абсолютті және салыстырмалы ақиқат объективті шындықты адам танымы біртұтас қалпында айқын аңғарта ала ма, әлде тек шамамен, салыстырмалы түрде ғана білдіре ме деген сұраққа жауап береді. Біздің таным-түсініктеріміз адамзат ойының (философияның, ғылымның, техниканың, өндірістің) қол жеткізген деңгейлерімен тікелей сабақтас. Соған қарай адамның тіршілік, болмыс туралы ұғымдары да тереңдеп, нақтыланып, жетіле түседі. Демек, аиқаттың өзі де дамуға байланысты өзгеріп, түрленетін салыстырмалы категория болып табылады. Сонымен қатар салыстырмалы ақиқат абсолютті ақиқатты танудың құрамдас бөлігі де. Егер салыстырмалы ақиқат ғылыми сипатта болса, оның құрамында ақиқаттың белгілері де болмақ. Яғни, абсолют ақиқат салыстырмалы ақиқаттың жиынтық көрінісі де. Салыстырмалы ақиқат болмыстың шартты, өзгермелі, уақытша, қайсыбір жағдайда тәуелді кезеңдік қырларын бейнелейтін болса да, ол әрбір құбылыстың мазмұн-мағынасын, құндылық қасиетін, сипаты мен қолданылу аясын ой елегінен өткізу, зерделеу, саралау барысында қалыптасып, қабылданады. Салыстырмалы ақиқат таным-білімді болмыс шындығына жақындатып, тарихи жағдайларға үйлесімділікті арттырады, жалпыға ортақ идеяларды, абсолют мұраларды іздестіруге ұмтылдырады. Салыстырмалы ақиқаттың мағынасы шектеулі болғанмен оның даму мүмкіндігінде шек жоқ. Ол өзгермелі дүниенің егжей-тегжейін саралай, іріктей, өмірге бейімдей отырып, абсолют мәннің құрамдас бөліктерін жасақтайды. Тіршілік құбылыстарының сәйкестігі де, қарама-қайшылығы да Абсолютті және салыстырмалы ақиқат арқылы түсіндіріледі. Ертедегі грек философиясы абсолют ақиқатты “табиғи”, “таза күйінде”, “өздігінен” қалыптасқан ұғымдарға балап, оны мүлтіксіз нәрсе ретінде түсіндірді. Ал ғұлама діндарлар пікірі бойынша абсолют ақиқат табиғаттан тыс абсолют күш, абсолют рух. Жаңа дәуір философиясы абсолюттілік пен салыстырмалылықты бір-біріне қарсы қоймай, бір-бірінен бөле-жара қарамай, олардың ара-қатынасын ғылыми ұғымдармен айқындады: Абсолютті және салыстырмалы ақиқат тіршілік көріністерінің қарама-қарсы жақтарымен қатар, олардың сәйкесті бірлігін де қамтиды. Екеуі де объективті мазмұнды бейнелейді, нақты білімді толықтырады. Салыстырмалы ақиқат объектіні біртұтас толық күйінде емес, белгілі бір жағдай, қатынас шеңберінде бейнелейді де, осы салыстырмалы кезеңдерден абсолют ақиқат құралады және көрініс табады. Абсолют ақиқат ойды тұтас, шындыққа неғұрлым жақын сипаттайды. Абсолютті және салыстырмалы ақиқат ғылыми таным-түсініктерді бұлжымайтын қағидаға айналдырудан сақтандырады, білімнің даму сабақтастығына жол ашады, зерде-зейінді әлемдік өзара байланыстарды тануға шоғырландырады. Дереккөздер
Мезопротерозой

Мезопротерозой заманы - 1600-1000 миллион жыл бұрын арасында болған геологиялық заман. Бұл заманның басты оқиғалары: Родиния астам құрлығының қалыптасуы, Колумбия астам құрлығының ыдырауы және жынысты өрбу эволюциясының дамуы. Сыртқы сілтемелер *[http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Mesoproterozoic.html GeoWhen Database] * http://www.scielo.cl/scielo.php?pidS0716-02082003000200007&scriptsci_arttext Spanish article
Палеопротерозой

Палеопротерозой заманы - Протерозой эоны 3 бөлігінің (заманының) 2500-1600 миллион жыл бұрын болған алғашқысы. Бұл кезде құрлықтар тұнғыш рет орнықты болған. Сыртқы сіллтемелер *[http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Paleoproterozoic.html GeoWhen Database]
Микропроцессор

Микропроцессор — жүйелік тақтаның (аналық тақшаның) ең маңызды құрылғысы, ол деректерді тікелей өңдейді, атап айтқанда, бөлектелген деректермен арифметикалық және логикалық амалдарды орындайды. Микропроцессор - бір немесе бірнеше үлкен интегралды кестеде орындалған, берілісті өңдейтін бағдарламалық құрылғы; көліктердің автоматты басқару агрегатында қолданылады. Бірінші бір кристалды микропроцессор 1971 жылы Intel корпорациясында жасалған Intel 4004 болып табылады. Intel-дің үш инженері: Тэд Хофф, Федерико Фаджин және Стэн Мэйзор компьютердің барлық құрушыларын, орталық процессор, сақтау, енгізу-шығару құрылғыларын қоса есептегенде бір кішкентай чипке орналастырды. Оның ені - 3 милиметр, ал ұзындығы - 4 милиметр, ол 2 300 МОЖ (металл-оксид-жартылай өткізгіштер) транзисторлардан тұрады. Intel 4004 есептеу қуаттылығы 1946 жылы бір бөлмені алатындай көлемде жасалған бірінші электрондық компьютер ENIAC-тың қуатындай болды. Микропроцессорлар микрокомпьютерлерде, қаруларда, тұрмыстық құралдарда қолданылады. Микропроцессор бір мезгілде қатарынан 8, 16 немесе 32 биттік деректерді өңдей алады. 8 биттік процессор бір мезгілде небары бір бит дерекпен ғана жұмыс істей алады. 16 биттік процессор бір мезгілде 2 байт, ал 32 биттік процессор — 4 байт өңдейді. Жалпы алғанда 16 биттік компьютер 8 биттік жүйеден жылдамдырақ жұмыс істейді, ал 32 биттік компьютер 8 және 16 биттік үлгілерден жылдамырақ. Микропроцессор, жады және периферия құрылғылардың арасында дерек беру үрдісі шина арқылы жүзеге асырылады. Қазіргі заманғы процессорлардың көпшілігінде 32 биттік шина қолданылады, яғни бір мезетте 32 биттік дерек беруге болады. 64 биттік шиналы компьютер де болады, бірақ олар әлі кең тарай қойған жоқ. Қолдануы * Алғашқы микропроцессорлар электрондық калькуляторларда қолданылды. Олар ондық арифметикаларды орындау үшін төрт биттік сөздерден тұратын екілік-кодтауды пайдаланды. * Төрт және сегіз битті микропроцессорлар әр түрлі аппараттарда қолданылады: терминал, принтерлер және т.б. * Он екі битті микропроцессорлар әскери құрал-жабдықтарда қолданылады. * Он алты, отыз және алпыс төрт битті микропроцессорлар енді кең қолданыла бастады, олар микрокомпьютерлердің және дербес компьютерлердің бір бөлігі болып табылады. * Бүгінгі таңда микропроцессор қарулар, автокөліктер, видеомагнитофондар, ұялы телефондар, сандық камералар, қалта компьютерлерін және әр түрлі тұрмыстық құралдар жасау үшін қолданылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Жүйелік блок

case lying on its side. The motherboard will lie flat on the bottom, against the right panel, with peripheral connectors protruding through the rear panel, drive bays at the top and front, and the power supply at the top and rear.]] Жүйелік блок – енгізуді шығаруға айналдыру үшін қажет болатын өңдеуші құралдар орналасатын компьютердің негізгі бөлігі. Осы өңдеуші құрылғыларға жүйелік тақта, ішкі дискіенгізгілер және әр түрлі жүйелік жабдық, соның ішінде бейне тақта мен дыбыстауыш тақталар кіреді. Жүйелік блок (Системный блок; system block) - дербес компьютердің негізгі электрондық құрылғылары (процессор, жедел жад, дискілер жөне контроллерлер) мен қоректендіру блогы орналасқан блок. Бұның құрамында сыртқы мәлімет жинақтауыш, кейде дисплей мен пернетақта да орналастырылады; компьютердің орталық құрауыштары (процессор, жедел жад, көмекші схемалар, қоректендіру көздері және қуыс-орындар) қондырылған аналық тақша орналасқан қорап. Артқы жағында әр түрлі шалғай құрылғыларды қосуға арналған ағытпалар (порттар), ал алдыңғы бетінде жарық диодтық индикаторлар бар. Көрме Дереккөздер
Дыбыс зорайтқыш

Дыбыс зорайтқыш – сазды шығармаларды, сондай-ақ сөйлеген сөздерді және компьютердің бағдарламалары шығаратын дыбыстық пәрмендерді тыңдауға болатын құрылғы. Дыбыс зорайтқыштар жүйенің ішіне кіріктірілген немесе сыртынан қосылатын болуы мүмкін. Үндеткіштердің көмегімен сазды шығармаларды, сондай-ақ сөйлеген сөздерді және компьютердің бағдарламалары шығаратын дыбыстық пәрмендерді тыңдауға болады. Айталық, сіз көру қабілеті нашар зардап шегетін адамдар тобы үшін мультимедиа пішімінде сабақ жүргізбексіз. Осындай адамдар ақпаратты жақсырақ қабылдай алуы үшін сабақты дыбыстық құраластың көмегімен жүргізуге болады. Әдеттегі бейнебеттік кескіндермен шектелмей, дыбысты пайдалануға да болады, бұл адамдардың материалды неғұрлым жақсы меңгеруіне көмектеседі. Сыртқы сілтемелер
Жүйелік тақта

CUSL2-C жүйелік тақтасы]] Жүйелік тақта (кейде аналық тақта, ) — жүйелік блоктың ішіндегі үлкен тақта, онда бірқатар кішкене электрондық сұлбалар мен басқа да құраластар орналасқан. Ол компьютердің бірнеше аса маңызды құраласын қамтиды. Жүйелік тақта- басқа қосалқы не компьютердің мүмкіндіктерін кеңейту үшін арнайы енгізілген тақталардың арасында өзара байланыс құралы ретінде қызмет атқаратын жүйелік блоктың негізгі бөліктерінің бірі. Жүйелік тақтаның негізгі бөліктері Негізгі(ажыратылмайтын)бөліктері ретінде жүйелік тақтада орналасқан: * Орталық процессорге арналған ағытпа, * ЖЖҚ (же­дел жад­тау құрылғысы)-на арналған ағытпа, * чипсет микросызбалары, * Жүктемелі ТЖҚ (тұрақты жадтау құрылғысы) * Шиналардың бақылаушысы және олардың кеңейткіш слоттары, * Бақылаушылар және енгізуші құралдардың интерфейсі, Жүйелік тақтаның форм-фактор бойынша классификациясы Жүйелік тақтаның форм-факторы - дербес компьютер үшін шасси бекітентін орнының ұзындығын, шина интерфейсінің орналасуы мен орталық процессордың ағытпасын анықтайтын стандарт. Компьютер үшін форм-факторын оның міндетті және опционалды компоненттердің орналасыуыy анықтайды. Компоненттердің өндірушілері жүйелік тақтаның белгілі бір үлгісіне қарай бөлшек шығарады, себебі өндірушілер үшін танымал,қолдансқа ие жүйілік тақталардың ішінде компоненттердің орналасуы тиімді. * Қолданыстан шыққан форматтар: Baby-AT;AT толық-көлемді платасы; LPX. * Заманауи және қолданыса ие форматтар: ATX; Mini-ATX; microATX. * Енгізі процессіндегі жаңа форматтар: Mini-ITX и Nano-ITX; Pico-ITX; FlexATX; NLX; WTX, CEB; BTX, MicroBTX и PicoBTX. Жүйелік тақтаның моделін анықтау Жүйелік тақтанын моделін бірнеше әдістермен анықтауға болады: * визуалды түрде,өндірушілердің жапсырмасындағы мәлімет арқылы. * DMI типінлегі программалық құрылғылар арқылы. * Дербес компьютердегі арнайы бағдарламар арқылы.WIndows-та SIW немесе AIDA64, Everest секілді бағдарламаларды қолдануға болса, Lunix операциялық жүйесінің қолданушылары dmidecode бағдарламасы арқылы анықтау мүмкіндігі бар. Сыртқы сілтемелер
Сақтауыш құрылғы

]] Сақтауыш құрылғы (Запоминающее устройство; storage unit) — мәліметтер жадының қызметін орындайтын құрылғы; ақпаратты жазуға, сақтауға және жаңғыртуға арналған құрылғы; мәліметтерді келешекте қайта жаңғыртылатын етіп жазып алуға арналған құрылғы. Дереккөздер
Белгіше

icons for KDE are available as PNG images, which come in six sizes, and SVG images, which are scalable]] Белгіше - бейнебетте көрінетін және пайдаланушы қандай да бір әрекеттерді жасай алатын нысанды көрсететін кішкене сурет. Белгішелер әмірлерді еске сақтамастан немесе оларды пернетақтадан терместен компьютердің белгілі бір әрекеттерін басқаруға мүмкіндік береді. Оларды компьютерде сақталған файлдар мен бағдарламаларға есік ашатын порталдар ретінде қарастыруға болады. Белгішелер бағдарламаларды, файлдарды, қалталарды, дискілерді, веб-беттер мен басып шығарғыштарды ашуға мүмкіндік береді. Белгішелер тиісті файлдар мен құрылғылардың белгішелері болып табылады, сондықтан оларды үстеу немесе жою бағдарламалар мен файлдардың өздеріне ешқандай әсер етпейді Дереккөздер
Желіаралық қалқан

Желіаралық қалқан ( - отжар, өртдуал) - әдетте ішкі желіге немесе Интранетке сырттан рұқсатсыз қатынауға кедергі жасау үшін қауіпсіздік жүйесін қамтамасыз ететін, аппараттық жабдық пен бағдарламалық жасақтаманың қосындысы. Желіаралық қалқан желіден тысқары аралық сервер арқылы байланыс жолын жоспарлау арқылы желі мен сыртқы компьютерлер арасындағы тура байланысты болдырмайды. Аралық сервер файлы желі арқылы жіберу қауіпсіз болатын-болмайтынын айқындайды. Желіаралық қалқан сондай-ақ қауіпсіз жиекті шлюз деп те аталады.
Интражелі

Интражелі — бір немесе қатар орналасқан бірнеше ғимараттағы жергілікті желілердің біріктірілген түрі. Әдетте, желіаралық қалқан арқылы интернетке жалғанған, HTTP және FTP хаттамаларын пайдаланатын мекеменің (кәсіпорынның) жергілікті компьютер желісі болып саналады. Стивен Лотон (Stephen Lawton) айтқандай, «интранет» термині алғаш рет «Digital News & Review» журналында 24 сәуір 1995 жылы пайда болды. Компанияның интранеті Интернет желісіне кіруге мүмкіндік бермейді. Мұндай қол жетімділік әлі де болса, ол әдетте желіаралық шлюзі арқылы жүзеге асырылады, интранетті рұқсатсыз сыртқы қол жеткізуден қорғайды. Желілік шлюз, көбінесе, компания туралы ақпаратқа, есептеу ресурстарына және ішкі контактілерге қатынасу үшін пайдаланушының аутентификациясы, деректерді шифрлау және кәсіпорыннан тыс қызметкерлерге арналған виртуалды жеке желі (VPN) байланысын жиі жасайды. Дереккөздер
URL

URL (Uniform Resource Locator) - Интернеттегі қор көзін бірегей түрде айқындайтын мекенжай. Веб-торапқа арналған URL мекенжайы http:// префиксінен басталады, мысалы, http://www.example.org. Сілттемелер
Сұйық кристалды дисплей

Сұйық кристалды дисплей (СК-дисплей) — тасымалы компьютерлерде, сондай-ақ сандық сағаттарда пайдаланылатын дисплей (бейнебет) түрі. Сұйық криссталдар негізіндегі экран. СК бар қарапайым аспаптардың (электронды сағаттар, термометрлер, әуен ойнатқыштар ,телефондар және т.б.) монохромды немесе 2-5 түсті дисплейі болады. Жылдам жарық диодты жарықтандырудың пайда болуымен арзан сегментті және түстердің тізбекті жарықтандыруы бар матрицалық алуан түсті СК-лар пайда болды, ол ағылшынша TMOS деп аталады. Қазіргі уақытта алуан түсті кескін әдетте RGB-триад көмегімен адам көзінің бұрыштық қабылдауының шектеулі екендігін пайдаланып жасалынады. Жалпы сипаттамалар СКД-де қолданылатын сұйық кристалдардың химиялық формуласы әртүрлі болуы мүмкін. Формулалар патенттелуі мүмкін. Мысал ретінде Merck and Sharp корпорациясымен патенттелген 2-(4-алкоксифенил)-5-алкилпиримидиннің цианобифенилмен қоспасы келтірілген. Осы арнайы қоспаны қамтитын патенттің мерзімі аяқталды. Дереккөздер
Қалта компьютері

Қалта компьютері (, — «жеке санды хатшы», және Handheld computer) — кең ауқымды мүмкіндіктері бар ықшам есептеу құрылғысы. Қалта компьютерін шағын өлшемі үшін көбіне алақандық (, ) деп те атайды. Алғашында қалта компьютерлері электронды органайзер мақсатында ғана қолданылған болатын. «Классикалық» қалта компьютерінен қоңырау шалуға болмайды және қалта компьютері ұялы телефон болып табылмайды, сондықтан да қазіргі уақытта классикалық қалта компьютерлердің орны ұялы байланыс модульдері орнатылған қалта компьютерлерімен немесе "коммуникаторлармен" алмастырылған.
Дискіенгізгі

Дискіенгізгі — белгілі тұрпаттағы дискінің құрамын оқу мен жазу үшін пайдаланылатын жадтау құрылғысы. Дискіенгізгілер бірнеше түрге бөлінеді: * Тұрғылықты дискілерге арналған дискіенгізгі; * Алмалы дискілерге арналған дискіенгізгі; * Магниттік оптикалық дискілерге арналған дискіенгізгі; * ZIP дискілерге арналған дискіенгізгі; * CD-ROM/R/RW; * DVD-ROM/R/RW, DVD-RAM. Дереккөздер
Тұрақты жадтау құрылғысы

Тұрақты жадтау құрылғысы (ТЖҚ, , ROM) — компьютерді жегу үшін қажетті нұсқауларды орналастыру үшін пайдаланылатын сақтау аймағы. Ол Жедел жадтау құрылғысына (ЖЖҚ) салыстырмалы айтылуы да мүмкін. Компьютерді жасап шығару кезінде оған орнатылған бағдарламалық нұсқаулары мен деректері бар жады. ТЖҚ-дағы нұсқауларды тек оқуға болады, өзгертуге болмайды. Дереккөздер Тағы қараңыз * CD-ROM
CD-ROM

CD-ROM не Ықшам дискілерге арналған дискіенгізгі — бұл сыртқы жадтау құрылғысы, ол CD-ROM ықшам дискілерін оқуға арналған. Ықшам дискілердің көпшілігінің сыйымдылығы шамамен 650-700 МБ болады, сондықтан үлкен бағдарламалар әдетте оларды орнатуға арналған ықшам дискілермен бірге сатылады. CD-ROM ықшам дискісінің артықшылығы, онда сақтаулы тұрған деректерді зақымдау едәуір қиын: оның ішіндегісін өзгерту мүмкін емес. СD-визитка CD-визитка-визит карточкасы форматында орындалатын оптикалық диск (оның өлшемі 90×50 мм).CD-визитканың алдыңғы жағында басылған байланыс ақпаратын толықтыратын дербес деректерді сақтауға арналған. Визитка дискісі компьютерлік дискіде ойнатуға арналған. CD карталарынан айырмашылығы, диск тығыз материалдан жасалған және радиусы кішірек, сондықтан оны компьютерлік дискіде жырту мүмкіндігі аз. CD технологиясы негізінде жасалған нұсқалар 20 Мб көлемімен сипатталады. Дискінің артқы жағы оған белгілер мен кескіндерді қолдануға мүмкіндік береді, дегенмен дискінің ортасында тесік бар. Тағы қараңыз * Ықшам дискі
Драйвер

Драйвер ( — жүргізуші) — компьютердің сыртқы құрылғылармен өзара әрекеттесуін басқаратын бағдарлама. Драйверлер компьютерді басқаратын операциялық жүйелердің (MS DOS, Wіndows, Unіcs, т.б.) cыртқы құрылғылармен (принтер, сканер, магниттік дискілер, лазерлік дискілер, пернетақта, курсорды өзгерткіш қолтетік, т.б.) байланысын орнатуы арқылы олардың мәлімет алмасу процесін қадағалап, дұрыс жұмыс атқаруын жүзеге асырады. Компьютердің кеңейтілген жедел жадын басқару бағдарламасы да драйвер болып есептеледі. Әрбір сыртқы құрылғының өз драйвері бар. Мысалы, принтер драйвері компьютер процессорынан келіп түскен сигналдарды саралап, қағазға басу процесін басқарады. Драйверлер жаңадан шығып жатқан компьютер құрылғыларының қалыптағы қолданылу өрісін кеңейтіп, олардың дискіден мәліметтер алу жылдамдығын арттыруды, әр түрлі ұлттық әліпби әріптерін пернетақта арқылы енгізу, дисплей экранына шығару, қағазға басу істерін, т.б. жеңілдетуге көмектеседі. Мысалы, компьютерде басқа бір жұмыс атқарылып жатқанда, драйвердің көмегімен бір мезгілде әуен тыңдауға, факс қабылдауға, алдын-ала дайындалған мәліметтерді қағазға шығаруға болады. Драйверлер стандартты (ішкі) және жүктемелі (сыртқы) болып екіге бөлінеді. Ішкі драйверлер операциялық жүйе құрамында орналасып, компьютердің стандартты құрылғыларын басқарады. Сыртқы драйверлер немесе утилиттер магниттік дискіде орналасып, компьютердің стандартынан тыс ерекшеліктері бар құрылғыларды басқарады. Драйверлерді әрбір елдің бағдарлама жасаушы мамандары да жасай береді. Олар тексерістен өткізілгеннен кейін сол елдің стандартты бағдарламалар қорына қосылады. Қазақстанда Алси, Глотур, Ізет фирмалары жасаған драйверлер түрі кең қолданыс табуда (2000). Дереккөздер
Қатарлас порт

Қатарлас порт (Parallel port) - қатарлас тілдесуі бар құрылғыларды жалғауға арналған кіріс-шығыс ағытпасы. Ертеде Принтердің көпшілігі қатарлас портқа жалғанды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Тізбекті порт
Тізбекті порт

DE-9 connector used for a serial port on a PC style computer.]] or SGI style computer.]] Тізбекті порт (Serial port) - бұл ағытпа әдетте компьютердің артқы тақтасында орналасады. Ертеде көбінесе тінтуірді жалғау үшін пайдаланылды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қатарлас порт
Жылдамдығы жоғары қосылым

Жылдамдығы жоғары қосылым (Broadband Internet access) - Интернетке жоғары жылдамдықпен қосылу, мысалы, DSL арқылы немесе кәбілдік модемнің көмегімен қосылу. en:Internet access#Broadband access ko:초고속 인터넷
Тілқатысу терезесі

under Ubuntu.]] Тілқатысу терезесі (Dialog window, Dialog box) -бағдарлама көрсетіп тұратын, белгілі бір әмірлерді немесе тапсырмаларды орындауға арналған батырмалар мен басқа да элементтер орналасқан арнайы терезе.
Тінтуір төсемі

Тінтуір төсемі (Mouse pad) - тінтуірдің астына төселетін материал, әдетте бұл – матамен қапталған төрт бұрышты резеңке (үстелдің ағаш немесе шыны бетіне қарағанда тінтуір табанының жақсырақ ұстасуын қамтамасыз етеді). Сыртқы сілтемелер
Бақыт Әбдірахманұлы Сәрсекбаев

{{Медальдар { } }} Бақыт Әбдірахманұлы Сәрсекбаев (29 қараша, 1981 жыл, Павлодар қаласы) - бокс халықаралық спорт шебері, Барыс орденінің иегері (2008), Жартылай орташа салмақ пен бірінші жартылай орташа салмақта әуесқой бокстан Олимпиада ойындарының чемпионы (2008), Азия ойындарының чемпионы (2006). Өмірбаяны Балалық шағы гүдзенк инқыс всмысле балақайқай Қазақстанға оралу 2004 жылғы Олимпиада ойындарынан кейiн Өзбекстаннан атақонысына көшiп келген Бақыт Қазақстанда 69 килограмм салмақта өзiне тең келер боксшы жоқ екенiн дәлелдеп бердi. Бақыт Сәрсекбай Қазақстанға келмес бұрын Өзбекстанның 69 килограмм салмақтағы нөмiрi бiрiншi боксшысы болған. Бiрақ, өзбек ағайындарымыздың дәл Афины Олимпиадасы қарсаңында қазақ Бақыт Сәрсекбайдан гөрi өзбек Дильшод Махмудовқа көбiрек бүйректерi бұрып кеткенi жөнiнде баспасөз беттерiнде жазылды да. Бейжіңдегі Олимпиада ойындары Бақыт Олимпиада ойындарын өте жоғары деңгейде өткiздi. Алғашқы жекпе-жекте Канада боксшысын тас-талқан етiп ұтқан Бақытқа молдовалық боксшы да қарсы келе алмады. Ширек финалда Бақыт Сәрсекбай өзiнiң ежелгi қарсыласы Дильшод Махмудовты жеңдi. Жартылай финалда кездескен кәрiс боксшысы да Бақыттың мықтылығын мойындады. Ақтық айқаста бүкiл Куба халқының үмiт артқан боксшысы Карлос Сураестi ойнап жүрiп ұтты. Бақыттың бұған дейiн де талай жарыста бағы жанғанын жанкүйерлер жақсы бiледi. Азия құрлығында екi дүркiн чемпион атанған Бақыт былтыр Чикагода өткен әлем бiрiншiлiгiнде бесiншi орынға табан тiреген-дi. 2006 жылы Дохада жалауы көтерiлген Азия ойындарында боксшыларымыздың жеңiп алғаны жалғыз алтын медаль болса, сол жалғыз алтынның иесi де осы Бақыт Сәрсекбай болды. Астана Арландары Сілтемелер * [http://alasharena.kz/post/1245 Бақыт Сәрсекбаев: "Астана арландарына" енді қайта бармаймын"] * [http://www.alaman.kz/?p=21362 Бақыт кетеді, Бақтияр келеді. Ал Қанат қайтеді?] * [http://www.baq.kz/kaz/news/cat/8/9846/ Бақыт СӘРСЕКБАЕВ: «Арландарға» жаңа көсем керек] Дереккөздер