kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Омархан Нұртайұлы Өксікбаев

Омархан Нұртайұлы Өксікбаев - Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы. 1954 ж. 22 желтоқсанда Алматы облысы Балхаш ауданы Көктал ауылында туған. 1975 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист. 1975-79 жж. - Алматы облысы қаржы басқармасының аға экономисі. 1979-84 жж. - Алматы суармалы жерлерді игеру басқармасының бас экономисі, бөлім бастығы. 1984-92 жж. - ҚР Қаржы министрлігінің аға, бас бақылаушы-тексерушісі, бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары. 1992-93 жж. - ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік қаржы бақылауы комитеті басқармасының бастығы. 1993-96 жж. - ҚР Мемлекеттік қаржы бақылауы комитеті басқармасының бастығы. 1996-98 жж. - ҚР Қаржы министрлігі басқармасының бастығы; Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің мүшесі. 1999-2000 жж. - ҚР Жемқорлықпен күрес жөніндегі мемлекеттік комиссияның мүшесі. 2000-02 жж. - ҚР Қауіпсіздік кеңесі хатшысының орынбасары. 2002 ж. - ҚР Президенті Әкімшілігі Бас бақылау инспекциясының жетекшісі. 2002-03 жж. - ҚР Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы. 2003 ж. – Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы. «Құрмет» орденімен (2004), мемлекеттік медальдармен марапатталған. Экономикалық қауіпсіздік пен қаржы бақылауының өзекті мәселелері бойынша 15-тен астам мақаланың авторы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Әділдік». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Кәсіпқойлық». Қазақстанның қаржы жүйесін талдау: «Бүгінгі таңда ҚР қаржы жүйесі жұмысының принципі, оның қызмет етуінің заңнамалық және нормативтік базасы қазіргі заманғы нарықтық экономиканың талаптарына сай келеді. Қаржы саласының дамуы - республикадағы экономикалық реформалардың табыстылығы факторларының бірі. Алайда келешекте елдің қаржы саласын жаңа сапалы деңгейге көтеру үшін оған жүйелі өзгерістер жасау қажет." Дереккөздер
Сирек түр

Сирек түр(Вид редкий) - тікелей жойылып кету қаупі жоқ, бірақ дарактары немесе популяциясы шектелген аймақта және мекендеудің ерекше жерлерінде аз мөлшерде кездесетін түр, сондай-ак ол тез жойылуы мүмкін. Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағының (ХТҚО) сирек және жойылатын түрлер бойынша комиссиясының 2 — категориясы. Сирек түрді міндетті түрде Қызыл кітапқа енгізеді. Дереккөздер
Қызба кісі

Қызба кісі - Әрекеттерінде, сөзінде, нұсқауларында, ымдауында айқын көрініс табатын әрекетінің жылдамдығы, күшті, тез пайда болатын көңіл-күйімен (өз темпераменті бойынша) ерекшеленетін адам. Дереккөздер
Пиелоцистит

Пиелоцистит (Руеlосуstіtіs - бүйрек түбегі мен қуықтың қабынуы) - Бүйрек түбегі мен қуықтың бір мезгілде қабынуы. Көбіне инфекция өрлеме тарайды, осыны көрсету үшін цистопиелит деген термин де қолданылады. Дереккөздер
Стеллер сиыры

Стеллер сиыры, теңіз сиыры - дюгонь тұқымдасының сүтқоректілері. 1741 жылы бірінші рет Г. Стеллер ашқан. 1768 жылы жойылған. Дене ұзындығы 7,5- 10 м, салмағы 4 тонна. Алып денелі, терісі қалың, қыртысталған. Құйрық жүзбеқанаты қақ айрылған. Алдыңғы аяқтары тұяқ тәрізді тері өсінділерімен аяқталады. Қос ерінді, тістері жоқ, таңдайы мен астыңғы жақтарында мүйізделген қыртысты жалпақ тіліктері бар. Комондор аралдарының маңын мекендеген. Судың тайыз жерінде табын құрып тіршілік еткен. 2 жылда ұрғашылары 1 ұрпақ әкелген. Дереккөздер
Сүйелді қабыржық

Сүйелді қабыржық - қабыржық тұқымдасына жататын ұлы бұта. Биіктігі 1-2 м. Жапырағы қысқа сағақты, жүұыртқа тәріздес немесе сопақша эллипсис, ұзындығы 1,5-9 см. Гүлшоғыры бір немесе екі рет үш бөлікке бөлінген, 3-9 гүлді. Гүлінің диаметрі 6-10 мм, жапырақшаларының дөңгеленген жасыл көк дағы бар. Жайық жайылымы, Амангелді ауылы маңында, еменді орманда тараған. Өзен аңғарлары мен жыраларда өседі. Мамыр-шілдеде гүлдеп, шілде-қазанда жеміс береді. Дереккөздер
Нұрлан Құсайынұлы Рахметов

Рахметов Нұрлан Құсайынұлы - Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. 1990-91 жж. - ҚазКСР ҒА Математика және механика институтының кіші ғылыми қызметкері. 1991-96 жж. - Абай атындағы АМУ математикалық талдау кафедрасының аға оқытушысы. 1996-97 жж. - «Бутя» ЖШС экономисі, жоспарлау-қаржы бөлімінің бастығы. 1997-98 жж. - «Бутя» ЖШС қаржы директоры. 1998 ж. - «Қазақстан темір жолы» РМК бас директорының орынбасары. 1998-2001 жж. - ҚР МКМ кірісті талдау және болжау департаментінің директоры. 2001-02 жж. - ҚР мемлекеттік кіріс вице-министрі. 2002-03 жж. - ҚР қаржы вице-министрі. 2003-04 жж. - «ҚазТрансГаз» ЖАҚ бас директорының орынбасары, 1-ші орынбасары. 2004 ж. - «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ экономика және қаржы жөніндегі басқарушы директоры. 2006 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Салық комитетінің төрағасы. ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған (2003). 9 ғылыми мақаланың авторы. Дереккөздер
Баға (құн)

Баға (құн) - Тауар, жұмыс, қызмет көрсету құныңың ақшалай тұлғалануы. Азаматтық құқықта баға — кейбір шарт түрлерінің маңызды жағдайларының біреуі. Тауардың (жұмыс, қызмет) рыноктық бағасы ретінде, салыстырылатын экономикалық (коммерциялық) жағдайдағы соған ұқсас тауарлар (жұмыс, қызмет) рыногындағы сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеттесуі кезінде қалыптасқан баға танылады. Дереккөздер
Термодинамикалық дағдарыс

Термодинамикалық дағдарыс (Термодинамический кризис; ) * 1) Жер беті атмосферасының жердің жылуды табиғи тарқатуынан едоуір асып кететін мөлшердегі энергияны алу нәтижесінде ықтимал қызып кетуі; * 2) адамның іс-орекеті барысында табиғи жүйелердің өздігінен бұзылуы (кез келген жүйенің дамуы оны қоршаған ортаға байланысты болуы себепті). Дереккөздер
Бөкейхан Барақұлы

Бөкей Барақұлы (шамамен 1737–1819) — сұлтан, хан. Тұрсын ханның немересі, Барақ ханның баласы, Әлихан Бөкейхановтың 5-атасы. Өмірбаяны 1749 жылы Бөкей әкесінің тапсыруымен өзінің төлеңгіттерімен бірге Түркістан аймағынан Солтүстік-Шығыс Қазақстан өңіріне қоныс аударып, қаракесектің бигелді аталығына сұлтан болып сайланды. 18 ғасырдың 50-жылдарының басында Коряков бекінісі (қазіргі Павлодар қаласы) маңын қоныстанып, Орта жүз қазақтарының жоңғар басқыншыларына қарсы шайқасына қатысты. Бөкей 18 ғасырдың 80–90-жылдарында Ресейден Орта Азияға бағытталған сауда керуендерінің қазақ даласы арқылы өтуіне, сауда жолы торабын Петропавлдан Ямышев бекінісіне ауыстыруға атсалысты. Осы мақсатта Бөкей 1785 жылы атақты би Сарыбағыш Атакебатыр басшылығымен Ресейде болған бірінші қырғыз елшілігіне белсенді түрде қолдау көрсетті. 1786 жылы 2 тамыз бен 1787 жылдың қаңтары аралығында Бөкейдің тапсыруымен құрамында баласы Батыр сұлтан, 2 старшын мен 2 төлеңгіті бар қазақ өкілдігі Санкт-Петербургте болып қайтты. 18 ғ-дың 90-жылдарының басында Ташкент билеушісі Жүніс қожамен тығыз қарым-қатынаста болып, одан 1740–1750 жылдары әкесі Барақ ханның иелігінде болған Иқан қонысын қайтарып алды. Ол жерде Түркістан өңірі Бұхар хандығының қол астына өткенге дейін Бөкейдің қысқы ордасы болды. Бөкей 1816 жылдың басынан Орта жүздегі қаракесек, төртуыл руларына Уәли ханмен бірге билік жүргізді. 1817 жылы маусымда Коряков бекінісінен 180 шақырым жердегі Жайылма өзені бойында хан болып жарияланды. Бөкейдің 5 әйелінен 11 баласы болған. Балаларының бірқатары Ресей императорларының арнайы жарлығымен 19 ғасырдың 20–30-жылдары Ресей империясының дворяндар сословиесіне кірді. Бөкей Түркістанда жерленген. Ұрпақтары # Шыңғыс-хан: Жамантай (Тұрсын), Солтан(Сұлтан), Ормахай, Абдылда, Жолды, Сіралы, Көшек, Жәңгір, Жәнібек, Көшкінбай, Асан, Жанай, Серғазы # Көксал: Әли, Тонғаш # Тәуке: Құсбек, Тубек, Арыстанбек, Қашқымбай, Молдахан, Аппаз, Бопы, Жошы, # Уәли: Онқа, Жәдек # Есім: Сығай 1790гр, Шанқай, Сәмеке 1810гр, Калдаман (Калдан) # Жәңгірр: # Батыр: Рүстем, Мырзатай, Әшімтай, Бексұлтан, # Бөрі: # Сұлтанғазы 1773гр: Құдайменді 1806гр, Оспан 1818гр, Дайыр, Сыздық 1826гр, Әбубәкір 1823гр, Бабахан 1832гр, Өмір 1811гр, Ханқожа 1830гр, # Әбілғазы Әбілпейіз, 4 сына # Әлеке Нұрпейіс, Абылай # Абет, (Әбілмәмбет) Машатай, Нұралы, 7 ұл Дереккөздер
Термоклин

Термоклин — металимпион — мұхиттағы, теңіздегі, көлдегі температура құрт өзгеретін және жылы жоғарғы қабаттан (эпилимнионнан) суық төменгі қабатқа (гиполимнионға) өту жүзеге асатын су қабаты. Дереккөздер
Рентген сәулелері

Рентген сәулелерін 1895 жылы В. Рентген ашқан. Жылдам электрондар кенеттен тежелгенде пайда болатын толқын ұзындығы өте қысқа (10 −12 ÷ 10 −9 м) электромагниттік сәулелер рентген сәулелері болып табылады. Рентген сәуле шығаруын классикалық электромагниттік теорияның аясында түсіндіруге болады. Бұл теория бойынша үдей қозғалатын зарядталған бөлшек міндетті түрде сәулеленуі тиіс. Қарастырылып отырған жағдайда электрон антикатодқа соғылып тежеледі де, теріс үдеу алады, сондықтан ол сәулеленеді. Сәулеленудің қуаты электрон зарядының квадратына және оның үдеуінің квадратына пропорционал, яғни р ~ е 2 а 2 . Электрон тежелгенде классикалық теория бойынша нөлден шексіздікке дейінгі барлық интервалдағы толқын ұзындықтары бар сәулелер шығу керек. Сәулелену қуатының максимумына сәйкес келетін толқын ұзындығы электрондардың жылдамдығы артқан сайын азаюы тиіс, яғни ол үдетуші U кернеуді арттырғанда қысқа толқындар жағына жылжуы керек. Қолданысы Рентген сәулелері өмірдің көптеген салаларында кеңінен қолданылып отыр. Солардың бірнешеуін атап өтейік. Рентген сәулелерінің өтімділігі жоғары, біздің денеміз бұл сәулелер үшін "мөлдір", осыны пайдаланып ішкі органдардың кескінің шығарып алып, ондағы ауытқушылықтарды зерттеуге болады. Міне, осылайша медицинада рентген сәулелері ауруды айқындап, диагноз қоюға мүмкіндік береді. Қасиеттері # Бұл сәулелер жоғары өтімділік қабілетіне ие, олар қалыңдығы 10 см алюминий пластинадан оңай өтіп кетеді; # Магнит өрісі рентген сәулелерін ығыстыра алмайды; # Бұл сәулелер химиялық активтілікке ие, олардың әсерінен қара қағазбен жабылып тұрған фотопленка да қараяды; # Сәулелер таралу көзінен сфералық түрде таралмайды, олардың белгілі бағыты болады. Рентген сәулелерінің қасиеттерін зерттеу барысында физиктер рентген сәулелері жиілігі ультракүлгін сәулелердің жиілігінен жоғары электромагниттік толқындар болып табылады деген қорытындыға келген. Рентген сәулелерінің табиғаты Рентген сәулелері екі себептен туындайды. Олардың біріншісі: жылдам электрондардың кедергі арқылы тежелуі. Бұл жағдайдағы сәулелену тежеулік рентгендік сәулелену деп аталады. Екінші себебі: жылдам электрондар металл бетінде тежелу кезінде металдың беткі қабатында орналасқан атомдардың электрондардың орналасуының нәтижесінде металл атомдары энергия шығарады. Сәулелену металдың қасиеттеріне тәуелді жүреді, мұндай сәулелену сипаттамалық рентгендік сәулелену деп аталады. Дереккөздер
Болат Құрманбекұлы Жандарбеков

Болат Құрманбекұлы Жандарбеков (9 ақпан, 1932 жыл, Алматы — 25 наурыз, 1991 жыл, Алматы) - режиссер, жазушы, сценарийші, драматург. Құрманбек Жандарбековтың ұлы. Өмірбаяны * ҚазМУ-ді бітірген (1966). * Қазақ КСР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитеті режиссерінің ассистенті, режиссері. * «Қазақфильм» киностудиясының режиссері болып жұмыс істеді. Өмірінің соңына дейін шығармашылық қызметпен айналысты. Шығармашылығы Тарихи жанрға қалам тартты. Шығармаларын орыс тілінде жазды. * «Томирис» атты 1989 жылы жарыққа шыққан тарихи романы оқырман қауымның жоғары бағасына ие болды. «Сақтар» атты тарихи дилогиясы халқымыздың көне дәуірінен сыр шерткен елеулі көркем туындылар тұғырынан орын алды. * Театр сахнасында қойылған және «Қазақтелефильм» киностудиясында түсірілген бірнеше пьесалар мен сценарийлер авторы. * Саки. А., 1997. Дереккөздер
Медет Мақсұтұлы Сартбаев

Сартбаев Медет Мақсұтұлы - Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі төрағасының орынбасары. 1966 ж. 16 қыркүйекте Бішкек қаласы (Қырғыз КСР) туған. 1991 ж. М.Горький атындағы Орал мемлекеттік университетін (Свердловск, РФ), 1997 ж. РФ Үкіметі жанындағы Қаржы академиясын бітірген, экономист. 1985-87 жж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 1991-92 жж. – Қазагроөнеркәсіп банкінің аға экономисі, аға референті. 1992-98 жж. - ҚР Ұлттық банкінің жетекші экономисі, бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары - бөлім бастығы, басқарма бастығы, монетарлық операциялар департаменті директорының орынбасары. 1998-1999 жж. - «ҚазТрансОйл» ЖАҚ стратегиялық жоспарлау жөніндегі атқарушы директоры. 1999-2000 жж. - Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің мемлекеттік қарыз және несиелеу департаментінің директоры. 2000 ж. - ҚР экономика вице-министрі. 2000-2001 жж. - «Қазақстан Халық Банкі » АҚ басқарма төрағасының орынбасары. 2001-2003 жж. - «Қазақстан Даму Банкі » АҚ вице-президенті. 2004 ж. - «Кайсар Asset Management» АҚ президенті. 2005-2006 жж. - «Маркетингтік-сараптамалық зерттеулер орталығы» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары. 2006 жылдан - Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі төрағасының орынбасары. Дереккөздер
Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі азаматтық комитет

Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі азаматтық комитет - Жайық өзенінің сол жағалауын қоныстанған қазақ ауылдарын басқару мақсатында 1917 ж. Ақпан революциясы жеңісінен соң құрылған атқарушы орган. Революция дүмпуімен етек алған саяси еркіндік және қоғам өмірінің демократиялануы жағдайында, Уақытша үкімет жария еткен әлеуметтік келісім саясатына орай 1917 ж. жаңа стильмен 7 наурыз күні Орал облысындағы қазақ интеллигенция өкілдері мен елдің «игі жақсыларының» бас қосуы нәтижесінде Орал қаласында құрылды. Оның атқару комитетінің төрағасы болып белгілі заңгер Б. Қаратаев, мүшелері болып белгілі ағартушы, Өлеңті болысының управителі F. Әлібеков, Орал облысы басқармасының қызметкері А. Әбенов, Орал уездік полиция басқармасының қызметкері Ы. Тоқберлиев, Жымпиты земстволық ауруханасының меңгерушісі Л.Құceпқалиев және Қароба болысының управителі Ә. Әйтиев сайланды. Жиналыс атынан Қаратаев мемлекеттік Дума төрағасы Родзянконың атына құттықтау жеделхат жолдады. Комитеттің алғашқы мәжілістері негізінен қай ру «неғұрлым революцияшыл», соған орай Жайық сыртын Шыңғыс тұқымы — төрелер басқаруы тиіс пе, не билікті «қара қазаққа» жататын ру өкілдері қолға алуы керек пе деген айтыс төңірегінде жүрді. Осы келіспеушілік салдарынан 1917 ж. 10 наурыз күнгі ұлттық интеллигенция мен ел өкілдері мәжілісінде азаматтық комитет таратылып, оның орнына Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі уақытша комитет құрылды. Дереккөздер
Сақсын

Сақсын - орта ғасырларда Жайық өңірінде болған қала. Оның орналасқан орны туралы әр алуан пікір қалыптасқан. Белгілі жиһанкез Абдул-Хамид Гарнати «1131-1169 жылғы Шығыс және Орталық Еуропаға саяхат» атты кітабында Жайық өзеннің жағасыңдағы Сақсын қаласында 20 жыл өмір сүргендігі, оның мешіттері мен чалқы туралы мағлүмат берді.. Қазіргі заман зерттеушілері 1613 жылы орыс жерінен қашып-пысқан келімсектер осы аймақты қоныстанып, бұрынғы Сақсын қаласының құлатындысына Жайық қалашығын салған болуы керек деп жорамалдайды. Дереккөздер
Аллохорлар

Аллохорлар ( — өзге, басқа, сһоrео — таралымын) — ұрығы, тұқымы сыртқы факторлар — жел (анемохория), су (жер бетінде өсетін өсімдіктер үшін — гидрохория, су ортасында өсетін өсімдіктер үшін — гидатохория), жануарлар (зоохория) және адам (антропохория) арқылы таралатын өсімдіктер мен саңырауқұлақтар. Дереккөздер
Склерофиттер

Склерофиттер (Склерофиты; грек, skleros — қатты, phyton — өсімдік) — құрғақшылыққа төзімді, судың булануын тиімді тұтып қалатын қатты жапырағы мен бұтағы бар өсімдік. Бұлар құрғақ аудандарда кездеседі. Склерофиттерге зәйтүн ағашы, талгүл, дала көкбасы, боз, ақ сексеуіл, қара сексеуіл және т.б. жатады. Дереккөздер
Өтеу Есенов

Есенов Өтеу (23.9.1932 ж.т., Жаңақала ауданы, Казарма селосы) — Қазақ КСР-на еңбек сіңірген құрылысшы (1981), КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1979). Казарма орта мектебін (1951), Қазақ мемл. а. ш. институтын (1956) бітірген. Алматы облысындағы учаскелік инженер-техник, Қазақ КСР су ш. мин-гінде аға инженер (1956-60), Атырау облысы су ш. басқармасының (1961), Батыс Қазақстан өлкелік су ш. және суландыру жүйесі басқармасының (1964) бастығы, «Алма-атаводстрой» тресінің басқарушысы (1965), Қазақ КСР мелиорация және су ш. министрінің орынбасары (1968), «Ертіс-Қарағанды» каналы құрылысы басқармасының (1972), «Каз-главселезащита» бас басқармасының бастығы (1977), «Главриссовхозстрой» басқармасы бастығының орьшбасары, бастығы (1982-87), респ. «Казоргтех-возстрой» тресінің басқарушысы (1987-95) қызметтерін атқарды. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет Белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Жаңақала аудның қүрметті азаматы (1990). Қазір Алматыда тұрады. Дереккөздер
Шығай хан (Кіші жүз)

Шығай (туған жылы белгісіз – 14.11.1825) – сұлтан, Бөкей Ордасының билеушісі (1815 – 1825). Әбілқайыр ханның немересі, Нұралы ханның баласы. Өмірбаяны Ағасы Бөкей қайтыс болғаннан кейін хан тағының мұрагері Жәңгір ержеткенше Бөкей Ордасын (Ішкі Орда) уақытша басқарды. 1816 жылы 24 қазанда Орал қаласында Ресей патшасына ант берді. Шығай билік еткен жылдар халық басына түскен ауыр оқиғалармен қатар келді. 1815–1816 жылдары болған жұттан қазақ ауылдарының малы қырылып қалды, біраз рулар хандықтан кетуді ойлады. Қалмақтар мен Орал казак-орыстары жерге таласып, Ішкі Орда қазақтарына қысым көрсетті. Дегенмен, орыс көпестерімен сыйлас болған Шығай қол астындағы жұртын жұттан аман алып шықты. Билеуші ретінде ол қарауындағы елді қантөгіске ұшыратпай, бейбіт мәмілегерлік жолмен жер дауын шешу ісіне көп еңбек сіңірді. 1819 жылы малы жұтқа ұшыраған қазақ шаруаларына көмектесуді әрі даулы жерлерді қазақтарға алып беруді өтініп, Орынбор губернаторына хат жазды. Қазақтарды отырықшылыққа баулымақ ниетпен 1820 жылы Каспий теңізінің жағасынан ағаштан қиылған еңселі үй салды. 1822 жылы Орынбор шекара комиссиясынан өзін тұрақты хан етіп ресми тағайындауды талап етті. Бірақ Ішкі Ордада оның ағасы Бөкей хандай беделі бола қойған жоқ. 1824 жылы билікті тақтың заңды мирасқоры Жәңгірге беруге мәжбүр болғаннан кейін Шығай ел билеу ісіне араласпай, қалған өмірін тыныш өткізді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Риторно

Риторно (итал. ritorno - қайтару) - шарты бұзылған кезде сақтандыру жарнасының бір бөлігін сақтандыру компаниясының ұстап қалуы. Риторно сақтандыру шарты талаптарының бірі болып табылады. Риторноны сақтандырушы қосарлы сақтандыру фактісі анықталған кезде, яғни сол объекті бүрын басқа сақтандырушыда сақтандырылғанда қолданады, сақтанушы объектінің бұрын сақтандырылғанын кейінгі шартты жасасу кезінде хабарлауға міндетті болады. Дереккөздер
Жергілікті өркениет

Жергілікті өркениет (; ;) - мәдениеттерінің ұқсастығымен, тарихи тағдырларымен, экономикалық және әлеуметтік-саяси қатынастарымен туыстас халықтардың (этностардың) жиынтығын біріктіретін адамзаттың бөлігі. Дереккөздер
Термоэрозия

Термоэрозия - ағын судың тоң болып жатқан тау жыныстарына және мұзға жылулық және механикалық өсерінің ұштасуы, мұның салдарынан жарық- күндік бетте эрозиялық жыралардың полигональдық үдемелі желісі пайда болады. Дереккөздер
Әнуарбек Жәлелұлы Сұлтанғазин

Сұлтанғазин Әнуарбек Жәлелұлы - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қаржы бақылауы және мемлекеттік сатып алу комитетінің төрағасы. 1956 ж. 20 қарашада Қорған облысы Тобыл маңы ауданы (РКФСР) туған. 1983 ж. Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ-ды бітірген, экономист. Экономика ғылымдарының докторы (2000). 1974 ж. - электрші, Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 1978-92 жж. - Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ студенті, комсомол комитеті хатшысының орынбасары, хатшысы, стажер-зерттеушісі, оқытушысы. 1992-94 жж. - Қарағанды қалалық әкімшілігі басшысының орынбасары. 1994-97 жж. - Қарағанды облысы қаржы басқармасының бастығы. 1997 ж. - Қарағанды облысы әкімінің орынбасары. 1997-99 жж. - ҚР Қаржы министрлігінің қаржы жүйесі кадрларын дайындау мен қайта дайындау және қызметкерлермен жұмыс жасау департаментінің директоры. 1999-2000 жж. - ҚР Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттігінің кадрлармен жұмыс жасау департаментінің директоры. 2000-01 жж. - ҚР Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау жөніндегі агенттігі төрағасының орынбасары. 2001 ж. - ҚазМБА филиалының (Астана) доценті міндетін атқарушы. 2001-06 жж. - Республикалық бюджеттің орындалуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің мүшесі. 2006 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қаржы бақылауы және мемлекеттік сатып алу комитетінің төрағасы. «Аймақтық әлеуметтік саясаттың қаржы негіздері» (1999), «Өтпелі тұрпаттағы мемлекеттің әлеуметтік саясатының жүзеге асуының экономикалық аспектілері» (1999) кітаптарының авторы. Дереккөздер
Өндірімдік геофизика

Өндірімдік геофизика. Мұнай мен газ кендерін іздеу және барлау мақсатында бұрғыланған ұңғымаларда жүргізілетін геофизикалық зерттеу әдістері мен кейбір іс-әрекеттер жиынтығы. Өндірімдік геофизика төмендегі әдістерді қамтиды: 1) әр түрлі каротаж әдістері; 2) ұңғыманың техникалық жағдайын бақылау әдістері; 3) мұнай мен газ кенін өндіру шараларын бақылаудың геофизикалық әдістері. Өндірімдік геофизикаға төмендегі іс-әрекеттер де жатады: *ұңғыманы тескілеу [перфорация], *ұңғыманы жарғылау[торпедирование], *ұңғымадан үлгілер алудың кейбір әдістері, *қойнауқаттарды тексермелеу әдістері, *манометрмен өлшеу, бұрғылау өлшемдерін тіркеу т.б. Өндірімдік геофизика көмегімен жүргізілетін зерттеу әдістері ұңғыманы өту процесінің міндетті түрде жүргізілетін құрам-бөлігі болып табылады. Дереккөздер
Салауаткерей

Салауаткерей - күйші-композитор. Өмірбаяны Домбыра тартуды әкесі Дәулеткерейден үйренген. Оның күйлерін («Қыз Ақжелең», «Керілме», «Жеңгем сүйер», т.б.) шебер орындап, жұртшылыққа кеңінен таратқан. Салауаткерей күй тартуда үздік орындаушылығымен даңқы шыққан. Замандасы Д. Нүрпейісова оньң өнерін жоғары бағалаған. Дереккөздер
Теңіз сайқымазақтары

Теңіз сайқымазақтары – қармақшы тәрізділер отрядының тұқымдастары. Денесі екі жақ жанынан сығылған ұсақ балықтар. Аузы жоғары орналасқан. Тікенекті арқа жүзбе қанаттары 3 сәуледен тұрады. Кеуде және құрсақ жүзбе қанаттары аяқ тәрізді жорғалап жүруге бейімделген. Көптеген түрлерінің түсі ашық боялған, тіршілік ортасына бейімделген, өзгеріп тұрады, терісінде көптеген өсінділері бар. Бұл қасиеттері балықтарға жауынан жасырынуға мүмкіндік береді. 9 туыстың 60 түрі белгілі. Олар барлық мұхиттардың жылы суларында тіршілік жасайды. Аңдып шабуылдайтын жыртқыштар. Маржан рифтері мен балдыр арасын мекендейді. Дереккөздер
Супрун Виктор Васильевич

Супрун Виктор Васильевич - Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау вице-министрі. Қысқаша өмірбаяны 1946 ж. 10 желтоқсанда Көкшетау облысы Чкалово ауылында туған. 1970 ж. Свердловск кен институтын бітірген, кен инженері. 1964 ж. - мектеп мұғалімі. 1970-79 жж. - Верхнекамск фосфорит кенішінің смена, учаске бастығы, цех бастығының орынбасары, бастығы, директордың көмекшісі, орынбасары. 1979-84 жж. - Брянск фосфорит зауытының бас инженері. 1984-91 жж. - Чилисай фосфорит кенішінің бас технологы, бас кеншісі, жетекші кен инженері. 1991-95 жж. - Октябрь ауданы атқару комитеті төрағасының 1-ші орынбасары, аудан әкімшілігі басшысының орынбасары. 1995 ж. - Алға ауданы әкімшілігінің басшысы. 1995-2002 жж. - Ақтөбе облысы әкімінің 1-ші орынбасары. 2002-06 жж. - Атырау облысы әкімінің 1-ші орынбасары. 2006 жылдан - Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау вице-министрі. Жетістіктері «Құрмет», «Достық», III дәрежелі Серафим Саровскийдің, III дәрежелі Даниил Московскийдің Орыс православиелік шіркеуінің ордендерімен, 3 медальмен марапатталған. Әскери атағы - запастағы полковник. Дереккөздер
Ақ Жайық (ансамбль)

> — ән-би ансамблі. 1974 жылы Орал педагогикалық институтының қоғамдық мамандықтар факультінің жанынан ұйымдастырылды. Алғашқы жетекшісі — Алматы хореографиялық училищесінің түлегі Құрамыс Ғаббасов. 1976 жылы «Ақ Жайық» облыстық жастар-хореографиялық ансамблі ретінде қайта құрылды. Оның құрамында бүкілодақтық байқаулардың лауреаттары — ордалық Е. Қазиев, тасқалалық М. Илжанова, жымпитылық Д. Қажымов, Б. Раянов, жаңақалалық А. Борашева, зеленовтық Ғ.Мұхамбетов, жәнібектік В. Алипова өнер көрсетті. Ансамбльдегі эстрадалық және қазақ халық аспаптары оркестрі асатаяқ, шаңқобыз, шылдырмақ, т. б. көне аспаптармен толықтырылып, классик. әуендер мен халық саздарын нәшіне келтіре орындады. Әсіресе өлкенің өнер саңлақтары Мұхит, Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина жене Жөнтөре, т.б. шығармалары ансамбльдің концерттік бағдарламасынан тұрақты орын алды. 1977 жылы шығармашылық жетістіктері үшін «Ақ Жайыққа» «халықтық ансамбль» атағы берілді. Өнер ұжымының балетмейстрі Ғаббасовтың, муз. жетекшісі Қажымовтың, сондай-ақ белсенді мүшелері 3. Аманғалиеваның, Д. Мәмбетованьщ, Р. Зейінованың, С. Досмағанбетовтің, С. Райымқүловтың, Н. Дүйсеновтің, С. Ізбасарованың, М. Демесіновтің, А. Дәрменова мен Д.Халықованың еңбектері лайықты аталып өтті. Ансамбль Норвегияда (1977), Мәскеуде (1980, 1985), Румыния мен Болгарияда (1985), Салехардта (Тюмень), т.б. елдер мен қалаларда өнер көрсетті. 1988 жылы ұжым жетекшісі Құрамыс Берғалыұлына «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» атағы берілді. «Ақ Жайық» бірнеше мәрте өнер ұжымдарының байқауларында лауреат атанды. Облыс ауқымындағы өзіндік өнер мектебіне айналған «Ақ Жайық» ансамбліне казіргі кезде көркемдік жағынан Жаскелең Ғайсағалиев, бишілер тобына Қарлығаш Айтқалиева, фольклор тобына Есенкелді Молдағалиев жетекшілік етеді. Ансамбль 1998 жылы Мескеу фестиваліне қатысып, алтын медальге ие болды. Дереккөздер
Теңіз жылқысы

Теңіз жылқылары - тікен тұқымдасының бірнеше туыстары. Дене ұзындығы, 4 тен 20 дейін. Пішіні шахмат жылқысына ұқсайды, басы төмен денесіне қарай иілген, құйрығы бүктелген Барлық әлем теңіздерінде 30 түрі таралған. ТМД-да 2 түрі кездеседі. Қара теңізде теңіз жылқылары, (Hippocampus guttulatus) және жапондық теңіз жылқылары кездеседі. Уылдырығын көктемде шашады. 100 ден 200-ге дейін уылдырықты аталықтары сақтап, бағады. Планктонфагтар. Су түбіндегі өсімдіктер арасын мекендейді. Дереккөздер
Терофиттер

Райнкиер теориясының өсімдіктердің тіршілік формалар: 1.Фанерофиттер 2—3. Хамефиттер 4. Гемикриптофиттер 5—9. Криптофиттер 5—6. Геофиттер 7. Гелофиттер 8—9. гидрофиттер Терофиттер, аэрофиттер и [[эпифиттер көрсетелмеген. ]] Терофиттер — қысқа қарай қурап қалатын, бірақ тіршілік етуге қабілетті тұқымдарын сақтайтын бір жылдық өсімдіктерді білдіретін Раункиер жүйесіндегі тіршілік нысаны. Бұл бір жылдық шөптер шөлде және шөлейтте (73%), құрғақ далада (күрделі гүлділердің, айқыш гүлділердің, көкнәр тұқымдастардың және тағы басқа өкілдері) көп кездеседі. Дереккөздер
Шерғазы хан

Шерғазы Айшуақұлы (туған жылы белгісіз — 29.8.1845) — Кіші жүздің ханы (1812 — 24). Өмірбаяны Әбілқайыр ханның немересі. Айлакер, дипломаттық қабілетімен ерекшеленген. 1812 жылы Александр І патшаның жарлығымен Кіші жүз екіге бөлінді: Ішкі Ордада Бөкей, Жайықтың сол жағасынан шығыс жақтағы өңірде Шерғазы хан болып жарияланды. Оның хан болған кезеңі — Кіші жүзде саяси қайшылықтардың ең шиеленіскен заманына тура келді. Әсіресе қолына хандық тимеген Қаратай сұлтан Шерғазыны мойындамады. Көптеген мәселелерді хандық кеңестің төрағасы сұлтан Медетғали Тұрдәлиұлы шешіп отырды. Өзін хан деп жариялаған Арынғазы сұлтан да Шерғазыға қарсылық білдірді. Орынбор губернаторы П.К. Эссен Арынғазыны қолдады. Бір жағынан Қаратаймен, екінші жағынан Арынғазымен тайталастан әбден жалыққан Шерғазы 1819 жылы Петербургке барып, Ресей патшасынан тікелей қолдау табуға тырысты. Алайда ойлаған мақсатына жете алмады. Шекаралық комиссияның төрағасы В.Тимковский тартысқа көп араласпай, негізінде бейтарап саясат ұстанды. Ресейден үмітін үзген Шерғазы Хиуа хандығына арқа сүйенбек болды. Беделді, ақылды бәйбішесі Анам ханым Әбілқайыр тұқымдарының басын жиыстырып, Шерғазының билігін күшейтуге тырысты. Алайда Эссен Сыртқы істер мин-нің жанындағы Азия істері жөніндегі комитеттің тапсырмасымен Кіші жүзде хандықты жоюдың шараларын ұйымдастырды. “Орынбор қырғыздары туралы жарғының” қабылдануымен хандықтың жойылуына байланысты 1824 жылы мамыр айында Шерғазы орнынан алынып, Орынборға мемлекеттік қызметке тағайындалды. Алайда елін аңсаған Шерғазы 1825 жылдың күзінде жасырын ауылына қайтып оралды. Патша үкіметінің қудалауынан сескенген хан Хиуа хандығынан баспана іздеді. Шерғазыны қолға түсіруге тырысқан Орынбор шекаралық комиссиясы оның үлкен ұлдары Мұхамедқазы мен Ермұхамедті “әкелерінің дүниесін ауылына жеткізу” дегенді желеу етіп, қалаға шақыртты. Алайда аманат ретінде қапасқа қамалудан қорыққан Шерғазы балалары Орынборға барудан бас тартты. Шерғазы осыдан кейін саяси өмірге көп араласқан жоқ. Өкімет те оның қауіпсіздігіне көзі жетіп, 1500 сом жылдық жалақы тағайындады. Шерғазы Хиуа хандығын Ресеймен соғысуға үгіттеп, сол арқылы хандықты қалпына келтіруді көкседі. Бірақ арманына жете алмай, ұзаққа созылған науқастан дүние салды. Дереккөздер
Антикаданс

Антикаданс - сөйлеудегі кідіріс кезінде интонация бірлігін сақтау үшін айту энергиясын кұшейту, жатжазу кезіндегі кідірістерде қолданылады. Тағы қараныз: * Антиклимакс * Антиментализм * Антитеза * Антиципания Дереккөздер
Геофизикалық нысана

Геофизикалық нысана. Ұңғымалар қимасын каротаждық қисық сызықтар көмегімен өзара салыстыру мақсатында қолданылатын, әдетте нақтылы тіректі беткейге сәйкес келетін, бір ұңғымадан екінші ұңғымаға ауысуы барысында ұдайы өзгеріссіз қалатын каротаж диаграммасының өте анық және оп-оңай-ақ табылатын үлескісі. Іс-тәжірибеде "нысана" термині "тіректі беткей", "танымал қойнауқат" терминдерімен шамалас түсінік ретінде бағаланады. Дереккөздер
Асқар Оразалыұлы Шәкіров

Асқар Оразалыұлы Шәкіров (2 ақпан 1956, Қарағанды) — қазақстандық ірі мемлекеттік қайраткер, дипломат, депутат, адам құқықтары жөніндегі уәкіл (2007—2019), Парламент Сенаты төрағасының орынбасары (2019—2023). Өмірбаяны 1956 жылы 2 ақпанда Қарағандыда дүниеге келді. Білімі 1978 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің Азия және Африка елдері институтын “шығыстанушы-тарихшы” мамандығы бойынша тәмамдады. 1985 жылы заң ғылымдарының кандидаты атанды. Мансабы 1978 ж. - ішкі істер органдарында қызмет атқарды. 1978-81 жж. - КСРО ІІМ Академиясының Басқару проблемаларын зерттеу ғылыми орталығында жұмыс істеді. 1981-84 жж. - КСРО ІІМ Академиясының адъюнктурасында оқудан өтті. 1984-87 жж. - КСРО ІІМ Академиясының инспекторы, аға инспекторы, ғылыми қызметкері. 1987 ж. - КСРО ІІМ Орталық аппараты сыртқы байланыстар бөлімінің референті. 1989 ж. - КСРО ІІМ Бүкілодақтық ҒЗИ қазақ бөлімінің бастығы. 1992 ж. - ҚР СІМ бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары, бастығы. 1995-96 жж. - Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы уақытша сенімді өкілі. 1996 ж. - ҚР СІМ ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі. 1996 ж. - ҚР сыртқы істер министрінің орынбасары. 1998 ж. - Қазақстан Республикасының Үндістан Республикасындағы төтенше және өкілетті елшісі. 2004 ж. - ҚР сыртқы істер министрінің орынбасары. 2006 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Кедендік бақылау комитетінің төрағасы. Жеке өмірі Үйленген, 2 ұлы бар. Әкесі Оразалы Шәкіров (1930—2002) ҚазКСР еңбек сіңірген кеншісі, Қарағанды қаласының Құрметті азаматы. Дереккөздер
Салахаддин

Салахаддин - діндар. Ел арасында өзінің білімділігімен, тақуалығымен құрметке бөленген, мешіт ұстаған. Мешітте бай кітапханасы болған. Салахаддин хазіреттің Б.Сағынбаев, Тұманбаев, Ығылманов және Жексенғали сияқты шәкірттері болды. Жексенғали соңғы кезге дейін Шыңғырлау ауданының беделді молдасы атанды. Салахаддиннің жеке мөрі Шыңғырлау ауданы. Отрадное ауданындағы музейде сақтаулы. Дереккөздер
Алмаспа түрлер

Алмаспа түрлер ( — алмастырушы, орнын басушы) — біріне-бірі өте ұқсас болғанымен, әр түрлі географиялық аймақтарда немесе әр түрлі жағдайларда мекендейтін өсімдіктер мен жануарлар түрлері. Дереккөздер
Жарықтың кванттық табиғатын растайтын тәжірибелер

Жарық фотондардың ағыны түрінде таралатыны және оның әрекетінің кванттық сипаты бірқатар тәжірибелерде тікелей дәлелденді. Солардың бір-екеуін қарастырайық. Боте тәжірибесі. Егер жарық тіркегіш құралмен әрекеттесетін фотондар бір-біріне тәуелсіз фотондар ағынынан тұрса, онда өте әлсіз жарық ағындарын тіркегенде интенсивтіктің флуктуациялары (ауытқулары) бақылануы тиіс. Мұндай ауытқулар әр секунд сайын құралға түсетін N фотондар санының орташа мәнінен кездейсоқ ауытқудың нәтижесінде байқалады. N саны өте үлкен болса, ауытқу елеусіз, ал N кіші болғанда, мұндай ауытқуларды өлшеуге болады. Осындай тәжірибелердің алғашқысын 1924 жылы В. Боте жасады. Газ разрядты екі санағыштың арасына жұқа металл фольга Ф орналастырылады. Фольгаға қырынан қысқа толқынды рентген сәулелерінің өте әлсіз жіңішке шоғы түсіріледі. Рентген сәулелерінің әсерінен фольганың өзі интенсивтігі өте аз рентген сәулелерін шығара бастайды (рентгендік флуоресценция), яғни фольга шығаратын фотондардың саны болымсыз аз. Рентген сәулелері санағыштарға С түскенде арнаулы М механизмдер іске қосылады. Бұл механизмдер бірқалыпты жылжып отыратын Т таспаның екі шетіне белгі соғып тұрады. Егер фольгадан шығатын рентген сәулесі толқын түрінде үздіксіз, жан-жаққа бірдей таралса, таспаның екі жағына түсетін белгілер симметриялы болып шығар еді. Ал тәжірибеде бұл белгілер ретсіз, қалай болса солай орналасқан болып шықты. Мұны тек фотондар фольгадан бір-біріне тәуелсіз, үздікті түрде, барлық бағытта ұшып шығуының нәтижесі деп түсіндіруге болады. Вавилов тәжірибелері. Бұл тәжірибелерде өте әлсіз, интенсивтігі адам көзінің жарықты сезіну шегімен сәйкес келетін жарық көздерінің бір жанып, бір сөніп жыпылықтап тұруы бақыланды. Егер адам біраз уақыт қараңғыда отырса, ол тек интенсивтігі белгілі бір шектік мәннен жоғары жарықты көре алады, одан әлсізді көрмейді. Мысалы, толқын ұзындығы λ=500 нм жарықты сезу үшін адам көзіне секунд сайын кем дегенде 200—400 фотон түсуі керек. Сонда жаңағы қараңғыда жыпылықтап тұрған әлсіз жарқылдың кейбіреулерін бақылаушы адам көріп, кейбіреулерін көре алмаған. Бұдан әр жарқыл кезінде интенсивтік орташа мәнінен ауытқып отырған деген қорытынды жасауға болады, яғни ұшып шыққан фотондар саны кейде көздің көру шегіне жетпей қалып отырған. Жарықтың үздікті шығатынын дәлелдейтін басқа да тәжірибелер бар. Дереккөздер
Теңіз мысығы

Теңіз мысығы – құлақты итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі туыстары. Солтүстік итбалық туысының солтүстік итбалықтар түрі, (Callorhinus ursinus) бар. Еркектерінің дене ұзындығы 2 м, салмағы 250 кг. Жаңа туған итбалықтар, қара, ересек ұрғашылары сұрғылт-қоңыр, ересек еркектері қара-қоңыр. Ареалы, Тынық мухитының солтүстігі. ТМД-да, Сахалинның оңтүстігінде, Камчатканың шығыс., Куриль және Командор аралдарынын жағалауларында жатақ құрады. Бір аталықтың үйірінде 15-20, (50 деиін) ұрғашы итбалықтар болады. үнемі алыс қашықтыққа миграция жаcaп тұрады. Қатты кәсіпшілік аулаудың нәтижесінде итбалық саны күрт төмендеген. Халықаралық арнайы конвенция, (ТМД, АҚШ, Канада, Жапония) қабылданады. Ол итбалықтарды Тынық мұхитының солтүстігінде қорғау шараларын қарастырады. Соның нәтижесінде итбалықтар саны қалпына келеді. 1970 ж. санау бойынша 2 млн. жетті. ТМД-да, 400-500 мың болды. Кәсіпшілік обьектісі, жас еркек итбалықтар. Оңтүстік итбалықтар туысының 6 түрі бар, (Arctocephalus). Олар дың ареалы, жер шарының оңтүстік бөлігіндегі қоңыр-салқын және салқын суларында таралған. Кәсіпшілік нысаны. 3 түрі ХТҚО Қызыл кітабында. Дереккөздер
Теңіз табан балықтары

Теңіз табан балықтары(Bramidae) - алабұға отрядының тұқымдастары. Денесі биік, ұзындығы 50-70 см, (кейде 120 см жетеді), салмағы 6 кг. Арқа және анал жүзбе қанаттары ұзын, 9 туыстың 10-15 түрі белгілі. Олар барлық мұхиттардың тропикалық суларынан қоңыр-салқын аймағына дейін таралған; ТМД-да 2 түрі, атлантикалық Теңіз табан балықтары, (Вгата brama), Баренц теңізінін Мурманск жағалауында және жапондық Теңіз табан балықтары, Камчатканың шығыс жағалауында таралған. Қорегі - шаянтәрізділер мен балықтар. Кәсіпшілік балықтар. Дереккөздер
Ұңғыма қималарын зерттеудің геохимиялық әдістері

Ұңғыма қималарын зерттеудің геохимиялық әдістері. Мұнай мен газ массаларын кіріктіретін қойнауқаттарды анықтау және бағалау мақсатында, барлау ұңғымаларын бұрғылау процесінде үздіксіз атқарылып отыратын жуғыштау сұйығы мен қойыртпақты газдың каротаждау және люминесценттік тау шайыртанымдық саралау әдістері. Дереккөздер
Антиклимакс

Антиклимакс - # Негізгі семантикалық мағынасынан маңызды емес семантикалық мағынасына қарай орналасқан сөз тізбесіндегі сөйлеу пішіні; # Құлдырау шыңына стилді кенет төмендету арқылы риторикалық эсерді бұзуға бағытталған сөйлеу пішіні . Тағы қараныз: * Антикаданс * Антиментализм * Антитеза * Антиципания Дереккөздер
Майра Жансаева

Майра Жансаева — 1909 жылы Петропавл қаласында туған.1915 жылдан 1918 жылға дейін молдадан оқып хат танып, Петропавл қаласындағы қазақ мектебін 1942 жылы бітіріп шықты. 1934 жылдан бастап Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор болып істей жүріп, өлең-жырлар жазған. Сол кезде жазған өлеңдері облыстық, республикалық газет, журналдарда, ұжымдық жинақтарда жарияланған. Алғашқы топтамасы «Жастар даусы» атты республика жас ақындарының жинағында (1949) шықты. 1951 жылы «Ана жүрегінен» атты жеке өлеңдер жинағы жарық көрді. Шығармашылығы Татар жазушысы Г.Башировтың «Намыс» атты романын (1952), татар жазушыларының әңгімелері «Татар әңгімелері» (1954) деген атпен қазақ тілінде жеке кітап етіп шығарды. *Жастар даусы. Коллективтік жыр жинағы. А., ҚМ КӨБ, 1949; *Ана жүрегінен. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1951. Дереккөздер
Теңіз түлкішелері

Теңіз түлкішелері - (Ago­nidae), скорпен тәрізділер отрядының Agonidae тұқымдастары. Денесі құйрығына қарай сүйірленген, жұқа сүйектерден кұралған қабыршақпен қапталған. Дене ұзындығы 10-12 см, (кейде 40 см жетеді). 30 туыстың 50 түрі белгілі. Басым көпшілігі Тынық мұхиттың солтүстік бөлігін мекендейді, 4 түрі Атлант мұхитының солтүстігінде, 2 түрі жердің оңтүстік жарты бөлігінде кездеседі. ТМД-да Қыйыр Шығыс теңіздерінде 25, солтүстікте, 3 түрі таралған. Жағалауда, теңіз түбінде өмір сүреді. Уылдырығын жазда және күзде шашады. Уылдырығы су түбінде дамиды. Бентофагтар. Шаруашылық маңызы зор. Дереккөздер
Антиментализм

Антиментализм – тіл білімі ғылымындағы позитивизм, лингвистика объектісін тілді қолдануға қатысты ақыл-ой барысын есепке алмастан сөйлеу барысында берілгендер арқылы шектеу. Тағы қараныз: * Антиклимакс * Антикаданс * Антитеза * Антиципания Дереккөздер
Террикон

террикондары]] Террикон — шахта немесе кеніш оқпаны жанындағы жер бетіндегі бос тау жыныстарының конус тәріздес үйіндісі. Террикон көлемі бірнеше ондаған миллион м 3 -ге, биіктігі 100 м және одан жоғары, аумағы ондаған гектарға жетеді. Әдетте, террикон ұлы жыныстардан тұрады. Террикон төбесінің басына тау жыныстары рельс жолы бойымен, скиптермен немесе аудармалы вагоншалармен жеткізіледі. Дереккөздер
Ескі мешіт

Ескі мешіт - Орал қалысында мешітке арнап салынған 2 қабатты кірпіш үй. Оның қасынтатар әдебиетінің негізін салушы Ғ.Тоқай тұрып, оқыған. М.Тухватуллин деген кісі сол кезде медресеге сабақ берді, әрі мешітте қызмет етті. Оның баласы Ғ.Камильмен Тоқай дос болған. Қазір ескі мешіт үйі — жатақхана, медресе үйі - тұрғын үй ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жержылнама

Жержылнама. Уақыттың жылжуы барысында геологиялық құбылыстардың бір-бірін алмастыру реттілігі, яғни жер қыртысын құрайтын тау жынысы қабаттарының түзілу реттілігі, тектоникалық процестердің көрініс беру реттілігі, трансгрессиялар мен регрессиялардың алмасуы т.с.с. реттілікті тап басып зерттеу және геологиялық құбылыстар ұзақтығын анықтау әдістері тұрғысынан жержылнама салыстырмалы жержылнама және нақтылы жержылнама болып екі түрге бөлінеді. Салыстырмалы жержылнама "қат-қабатталудың реттілігі принципіне" (стено принципі) негізделген, оның ең басты зерттеу әдісі -биостратиграфиялық тұрғызымдар[построения]. Нақты жержылнама жержылнамалық шкала бөлімшелерінің көнелігі мен ұзақтығын байырғы астрономиялық жыл есебімен бере алады. Бұл әдіс кейбір минералдардың кристалдық торларына жинақталған түрлі радиоактивті элементтердің тұрақсыз изотоптарының өздігінен ыдырау өнімдерін зерттеу нәтижелеріне негізделген. Дереккөздер
Альпілік өсімдіктер

Альпілік өсімдіктер — аласа шөпті "кілемдік" шалғын (астық тұқымдастар, өлең-тұқымдастар және т.б.) және альпілік тау белдеулеріндегі (теңіз деңгейінен 2000—3000 м жоғары) бұталы тоғайлар. Альпылық өсімдіктер — биік таулы аймақтарда ұшырайтын өсімдіктер. Таудың орман белдеуінен көтеріле келе альпылық өсімдік географиялык ендікке, жергілікті рельеф пен климатқа т. б. жағдайларға байланысты өзгеріп отырады. Альпылық өсімдікке: көп жылдық шөптер мен бұталар жатады, олар ауа райына икемделгіш, жермен жексен болып, тырбиып өседі. Мысалы, Жоңғар, Іле, Күнгей және Теріскей Алатауларында кездесетін альпылық өсімдік мал шаруашылығына қолайлы. Дереккөздер
Антиципания

Антиципания - # Алдыңғы дыбыстың артқы дыбыска эсері, алдыңғы дыбысты айтуда келесі дыбыстың ерекшеленуі; # Алдыңғы сөйлемдегі сөзді мағынасына сай келесі сөйлемді ерекшелендіру үшін қолдану ( = Rogo quis ille sit). Тағы қараныз: * Антиклимакс * Антиментализм * Антитеза * Антикаданс Дереккөздер
Техникалық экология

Техникалық экология (Техническая экология) — техниканың экожүйеге әсерін зерттейтін экология тарауы. Техникалық экология ғимараттар мен техниканы организмдердің бүзуын (ағаш құрылыстарын үй саңырау құлақтарының бүзуы, бөгеттерді, кеме түбін биологиялық түк қаптап кетуі, тағы басқа), көлік магистральдарынан болатын шудың, ластанудың экожүйеге осерін, құстардың ұшақтармен соқтығысуын болдырмау мүмкіндігін және тағы басқа зерттейді. Дереккөздер
Геннадий Николаевич Гамарник

Геннадий Николаевич Гамарник 1948 ж. 30 қаңтарда Новосибирск қаласы (РКФСР) туған. 1970 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист. Экономика ғылымдарының докторы (2003), профессор (2003). «Еуразия» ХЭА академигі (2000), ЖМ ХҒА академигі (2005). 1970 ж. - ҚазКСР Халыққа тұрмыстық қызмет көрсету министрлігінің бухгалтер-ревизоры. 1971 ж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 1971-88 жж. - АХШИ аға ғылыми қызметкері, аға оқытушысы, декан орынбасары, кәсіподақ комитетінің төрағасы, партком хатшысы, доценті. 1988-92 жж. - Қазақ республикалық басқару жоғары мектебінің оқу жұмысы жөніндегі проректоры. 1992 ж. - ҚР Монополияға қарсы комитеті бас басқармасының бастығы. 1992-95 жж. - ҚазМБА 1-ші проректоры. 1995 ж. - ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі. 1995-97 жж. - ҚР білім министрінің 1-ші орынбасары. 1997-2000 жж. - Семей мемлекеттік қаржы институтының ректоры. 2000-03 жж. - Д.М. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің ректоры. 2003-06 жж. - ҚР білім және ғылым 1-ші вице-министрі. 2006 жылдан - Халықаралық бизнес университетінің ректоры. Дереккөздер
Гумидтену

Гумидтену. Өсімдіктер мен жәндіктер қалдықтарынан тұратын органикалық заттардың ылғалды және оттегісіз орта жағдайында микробиологиялық тұрғыдан жаппай ыдырау процесі. Мұның нәтижесінде әдетте шірінді деп аталатын қоңыр түсті коллоидты заттар қалыптасады. Дереккөздер
Жеке апат

Жеке апат (; ;- теңіз құқығында - кемеге немесе жүкке келтірілген, немесе сонғысы зақымданған жалпы апаттан айырмашылығы, қасақана жасалмаған залалмен байланысты шығындар. Жеке апат бойынша шығындарды, оған зақым келтіруге жауапкер, ал егер ондайлар болмаса - жәбірленуші көтереді. Дереккөздер
Фарида Жанұзақова

Фарида Жанұзақова - 1935 жылы Семей қаласында туған. 1957 жылы ҚазМУ-дің филология факультетінің орыс журналистикасы бөлімін бітіреді. Шығармашылығы «Ленинская смена» газетінде, 1967 жылдан «Жазушы» баспасында істеген. Очерктері, проблемалық мақалалары, сынрецензиялары «Өмірбаян жаңа басталды» (1957) деген жинақта жарық көрді. М.Гумеровтың «Әкемнің әкесі» (1968) атты әңгімелер жинағы «Балаларға базарлық» атты ұжымдық жинақты (1969), Ә.Әбішевтің «Белгісіз батыр» пвесасвін (1970), Б.Тілегеновтың «Көктем де ызғарлы» (1972), К.Исаевтың «Соңғы тәулік» (1973) романдарын, Б.Тоғысбаевтың «Ар» (1975), М.Дүйсеновтің «Гүлжан» (1969) повестерін және Қ.Байсейітовтың «Құштар көңіл» (1983) атты өмірбаяндық повесін орыс тілше аударған. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жеке шағым

Жеке шағым (; ) – іс жургізу құқығында — бірінші сатыдағы соттың ұйғаруына немесе судьяның өз бетімен қабылдаған қаулысына шағым жасау. Мұндай шағым істін маңызы бойынша (мысалы, қылмыстық іс жүргізуде сотталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі туралы) соттың шешіміне емес, соттын әрекетіне немесе әлдебір жекелеген мәселе бойынша шешімге жасалады. Дереккөздер
Соттың жеке ұйғарымы

Соттың жеке ұйғарымы – *1. Сот отырысында заңдылық бұзылған жағдайлар анықталған кезде сот жеке ұйғарым шығаруға және оны тиісті ұйымдарға, басқару қызметін атқаратын лауазымды немесе өзге де адамдарға жіберуге құқылы, олар өздері қабылдаған шаралар туралы бір ай мерзім ішінде хабарлауға міндетті. *2. Қабылданған шаралар туралы хабарламау заңға сәйкес әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғады. Әкімшілік жаза қолдану тиісті адамдарды соттың жеке ұйғарымы бойынша қабылданған шаралартуралы хабарлау міндетінен босатпайды. *3. Егер істі қарау сот тараптардың, процеске басқа қатысушылардың, лауазымды немесе өзге де адамдардың әрекетінен қылмыс белгілерін тапса, ол туралы прокурорға хабарлайды. Дереккөздер
Мұнай көмірсутектерінің топтық құрамы

Мұнай көмірсутектерінің топтық құрамы. Мұнайдың немесе мұнай фракцияларының көмірсутектік құрылымдарына қарасты басты-басты сыныптарының (метанды, нафтенді, және хош иісті көмірсутектер) сандық мөлшерлерінің өзара қатынасымен анықталатын сипаты. Синонимдері — мұнайдың топтық және көмірсутектік құрамы. Дереккөздер
Жеке ұйғарым

Жеке ұйғарым - қылмыстық сот ісін жүргізу құқығында — анықтау, алдын ала тергеу кезінде немесе төменгі сатыдағы соттын істі қарауы кезінде жол берілген, қылмыстың жасалуына жағдай жасаған заңның бұзылуы, себептер мен жағдайлардың, азаматтардың құқығының бұзылуы мен заңның басқаша бұзылуының айғақтық жайлары бойынша шығарылатын жеке ұйғарым. Іс материалдары бойынша сот, егер оны қажет деп тапса, баска жағдайлардада, жеке ұйғарым шығаруға құқықты. Дереккөздер
Альпілік іс-қимыл

Альпілік іс-қимыл - 1990 жылы құрылған. Қатысушылары — Еуропаның жеті мемлекеті. Мақсаты — Альпы аймағының мәдениеті мен табиғи ортасын сақтау жөніндегі жобаларды жүзеге асыру үшін іскер топтарды, ғылыми және қоғамдық ұйымдарды біріктіру. Негізгі қызметі — 30-дан астам жобаларды, соның ішінде "Еуропаға арналған жасыл шатыр" деп аталатын орманды қалпына келтіру жобасының орындалуы, сирек кездесетін жануарлар түрлерін қайта жерсіндіру жөніндегі халықаралық науқан тұрғысындағы бірлескен іс-қимыл, теледидардағы, баспасөз бен фотоөнердегі таңдаулы журналистік жұмыстар үшін жыл сайын сыйлықтар беруді қоса ақпараттық және білім беру бағдарламаларын жүзеге асыру. Мекен тұрағы — Швейцариядағы Женева қаласында. Дереккөздер
Азаматтық құқықтарды қорғауға арналған қозғалыстар

Азаматтық құқықтарды қорғауға арналған қозғалыстар - қоғамдағы белгілі бір топтың азаматтық құқықтарын алуы үшін күресетін саяси ұйым. Азаматтық құқықтар үшін күресетін алғашқы танымал қозғалыстар АҚШ-да қара нәсілділерге конституция бойынша кепілдемеленетін, бірақ әдетте оларды орындаудан бас тартылатын азаматтық құқықтарын өміріе әкелу мақсатымен пайда болды. Олар мықты антидискриминациялық ережесі бар 1964 ж. шықкан азаматтық құқықтар туралы Заңның өтуіне ықпал етті. 1960 жж. ортасынан қозғалыс осы заңды жүзеге асыруға күш салды. Көптеген басқа ұйымдар саналы түрде Американдық азаматтық құқықтар үшін күресу қозғалысы үлгісі бойынша тіркелді. Дереккөздер
Жеке қаулы алу

Жеке қаулы алу – *1. Сот негіз болған кезде кеңесу бөлмесінде жеке каулы шығарады, онда мемлекеттік органдардың немесе лауазымды адамдардың, ұйымдардын немесе олардын басшыларының назарын іс бойынша аныкталған заңның бұзылу фактісіне, қылмыс жасауға себепші болған және тиісті шаралар қабылдауды талап ететін себептер мен жағдайларға аударады. Адамның ісәрекетінен қылмыс жасауға себепші болатын әкімшіліктеріс қылықанықталған жағдайда сот оған заңда көзделген жаза қолдануға құқылы. *2. Жеке қаулы, сондай-ақ сот анықтау, алдын ала тергеу жүргізу кезінде немесе істі төменгі сот қараған кезде жіберілген, азаматтардың құқықтарын бұзу және заңның баска да бұзылуы байқалған кезде шығарылуы мүмкін. *3. Сот жеке каулысымен ұйымдар мен еңбек ұжымдарының назарын жекелеген азаматтардың өндірістегі немесе тұрмыстағы теріс мінез-құлқына немесе олардың қызметтік не азаматтық борышын бұзуына аударуға құқылы. *4. Сот, егер мұны қажет деп таныса, сот талкылауының материалдары бойынша, баска да жағдайларда жеке қаулы шығаруға құқылы. *5. Сот жеке каулысымен ұйымдар мен еңбек ұжымдарының назарына қылмыстың жолын кесуге немесе ашуға жәрдемдескен азаматтын азаматтық немесе қызметтік борышын өтеу кезінде көрсеткен жоғары саналылығы, ерлігі туралы жеткізе алады. *6. Жеке каулы бойынша бір ай мерзімнен кешіктірілмей кажетті шаралар қабылдануы және оның нәтижелері туралы жеке каулы шығарған сотқа хабарлауға тиіс. Дереккөздер
Бейбітшілік үшін күрес қозғалысы

Бейбітшілік үшін күрес қозғалысы - ядролық қарусыздандыру Кампаниясына ұқсас, әсіресе екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ядролық қаруды шығарудың өсуіне байланысты қазіргі қоғамдарда ықпалды болып табылатын, саяси қозғалыстар. Олар мемлекеттік сала қызметкерлерінін қолдауына ие (мысалы, оқытушылар мен әлеуметтік қамтамасыз ету салалары қызметкерлерінің). Дереккөздер