kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Казаков Матвей Федорович

Казаков Матвей Федорович (1738, Ресей, Мәскеу қаласы – 7.11.1812, Рязань қаласы) – орыс архитекторы, орыс архитектурасындағы классицизмнің негізін салушылардың бірі. Д.В. Ухтомскийдің архит. мектебінде оқыды (1751 – 60). Тверьде қызмет істеді (1763 – 67). П.Р. Никитиннің басшылығымен қала жоспарын жасауға қатысып, Екатерина ҚҚ-нің Сапар сарайын салды. 1768 – 74 жылы Мәскеудегі Үлкен Кремль сарайының жобасын жасауда В.И. Баженовтың көмекшісі болды. Бұл Казаковтың болашақ шығармашылығының қалыптасуына игі әсер етті. Құрылыстың конструкциялық тиімділігі мен архит. бейнелердің еңселілігі, қала салу ісіндегі кең өрістілік Казаков еңбектерінен табиғи тұтастық тапты. Казаков 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басындағы Мәскеудің архит. келбетін айқындайтын тұрғын үйлерінің түрлерін жасады, ірі ғимараттар салды: Сенат үйі (1776 – 87), Университет (1786 – 93, кейін Д.И. Жилярди қайта салды), Голицин (1796 – 1801) мен Павлов (1802 – 07) ауруханалары, Демидовтың (1789 – 91), Губиннің (1790), Барышниковтың үй-жайлары. Филипп Митрополит (1777 – 88) пен Вознесенскийдің (1790 – 93), Косьма мен Дамианның (1791 – 1803) шіркеулері Казаковтың қолынан шыққан ірі құрылыстар (бәрі Мәскеуде). Оның құрылыс ісіне үлкен ордерлерді енгізуі (Мәскеу Кремлінің Колонналы залы), мүсіндермен безендіруі (Сенат, Университет), монументті кескіндемені кең пайдалануы (Демидов үйінің “Алтындалған бөлмелері”) ғимарат интерьерінің әсем әрі салтанатты болып шығуына әсер етті. 1800 – 04 жылы Мәскеудің бас және “фасадтық” жоспарын, ең басты ғимараттарының архит. альбомын жасады. Казаков Ресей өнері тарихындағы жанрлық сурет туындыларының алғашқы авторларының бірі (“Петров сарайының құрылысы”, 1778, тушь, қаламұш, Мемл. архит. мұражай). Ол Кремль құрылысы экспедициясының жанынан архит. мектеп ұйымдастырды (шәкірттері И.В. Еготов, А.Н. Бакарев, И.Г. Таманский, М.М. Казаков, Р.Р. Казаков, О.И. Бове, т.б.). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Ілбі

Ілбі, вульпия – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Жерорта теңізі аймағына тараған 23 түрі белгілі. Қазақстанда Солт. және Батыс Тянь-Шаньнің құрғақ жерлеріндегі төм. тау беткейлерінде өсетін 2 түрі: егеуқұйрық ілбі (V. myuros) және иран ілбісі (V. persіca) бар. Олардың биікт. 10 – 40 см, сабағы түзу, жіңішке, кейде иілген, жалаң. Гүлшоғыры масақ тәрізді сыпыртқы. Масағы қысқа немесе ұзынша сабақты, жоғарғысы отырыңқы 4 – 8 гүлді. Масақ қабыршағы екеу, ұзынша, үшкір. Гүлқабыршағы жіңішке, таспа-қандауыр тәрізді, ұзындығы 7 мм, бес жүйкелі, ұшы қылтанды. Аталығы біреу. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. І. – малазықтық шөп. Пайдаланылған cілтемелер
Шытырмақ

Шытырмақ (Lepіdіum) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі не көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта. Жер шарында кең тараған, Арктикадан басқа жерде өсетін 150-ден астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы сортаңды далаларда, далалық шабындықтарда, сазды сортаңды және ылғалды жерлерде өсетін 20 түрі бар. Гүлдері өте ұсақ, шашақ гүлшоғырына топталған. Күлтелері ақ түсті, кейде олар болмайды. Аталығының саны 2 кейде 4, бір ұялы, мамырдан тамыз айына дейін гүлдеп, жемістенеді, жемісі – бұршаққын. Ең көп тараған түрлері: жалпақ жапырақты шытырмақ (L. latіfolіum), оның биіктігі 30 – 100 см, етжеңді жас жапырақтары салат ретінде тағамға пайдаланылады, тұқымынан бұрыштың иісі шығады, сондықтан оның дәм-татымдық маңызы бар; қоқыр шытырмақ (L. ruderale), оның биіктігі 12 – 30 см, жағымсыз иіс шығарады, кейде оны төсек қандаласына қарсы қолданады; тесікжапырақ шытырмақ (L. perfolіatum), оның биіктігі 6 – 20 см, бұл өсімдік өте улы – оны қой мен сиыр жесе уланады, ал халық медицинасында оның тұнбасын бас ауырғанда ішеді; екпе шытырмақты немесе кресс-салатты (L. satіvum), оның биіктігі 30 – 60 см, көбінесе қолдан өсіреді; Мейер шытырмақ (L. meyerі), оның биіктігі 30 – 40 см, жапырақтары қалың, таспа тәрізді, тұқымынан және вегетативті жолмен көбейеді, маусымда гүлдеп, тамызда жеміс салады. Бұл түр тек Жалпы Сырттың тау сілемдері мен Каспийдің солт-нде ғана кездесетін эндемик, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер Қызыл кітап, ч. 2, А.-А., 1981.
Айтбай (Айтмұхамет) Белгібайұлы

Айтбай (Айтмұхамет) Белгібайұлы (1887, Отырар ауданы Тартоған ауылында туған – 11 қараша 1961, Маяқұм ауылында қайтыс болды) – ақын, жырау. 1901 жылдан Түркістан маңындағы Қарнақта (Атабай ауылы), кейін Бұхара медресесінде оқып, араб, парсы тілдерін үйренген. Ташкент, Түркістан қалаларында, Балтакөл, Ақынтоғай ауылдарында ұстаздық еткен. Молда Мұса, Майлықожа, Мәделі, Шәді Төре, Қызыл жырау, Құлыншақ сияқты ақындармен бірге жүріп, өзі де өлеңдер, дастандар жазды. Туған жер, таршылық заман туралы «Үш мұңлық», «Қоқаннан қашқан Нарбота», «Тазша бала», «Қызылқұм», «Шәуілдір», «Туған жермен қоштасу», т.б. өлеңдері бар. «Арманда Айтбай» деген көлемді дастаны (1926) әлеуметтік теңсіздік пен сүйіспеншілік мәселесіне арналған. Бұдан басқа «Қажымұқан», «Сейтқасым батыр», «Темірбек батыр» дастандары бар. Мәлике, Жәмилә (1913), Орынбай, Елеусіз, Мақан (1943), Желеу (1955), Көпбай, т.б. ақындармен айтысқан. 1939 ж. Нартаймен бірге ел аралап, өнерін шыңдай түседі. Оның нағыз айтыскерлік өнері соғыс жылдары айқын аңғарылды. 1943 ж. Жамбыл бастаған республикалық ақындар айтысына қатысады. Ол 1958 жылға дейінгі айтыстардың бәріне де белсене араласқан. Сілтемелер
Қарабұлақ (Жақсытүкті тауы)

Қарабұлақ – Жақсытүкті тауының ортa бөлігінде орналасқан тау. Географиялық орны Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы Преображенка ауылының оңтүстік-шығысында 14 км жерде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 584 м. Пішіні конус тәрізді. Ұзындығы мен ені 1 км-дей. Шығыс беткейі батысына қарағанда тіктеу келген, нашар тілімденген. Геологиялық құрылымы Элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан жоғарғы девонның интрузивті тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Шымды, сәл күлгінді қара топырағында қарағай, қарағайлы-қайыңды орман қалыптасқан. Орман ішінде қына мен әр түрлі шалғынды шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Жаңашілік тұрақтары

Жаңашілік тұрақтары – мезолит дәуірінен сақталған ескерткіштер. Орналасқан жері Түркістан облысы Отырар ауданы Шілік ауылының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Сипаты Жаңашілік тұрақтарын Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас ғасырымен шұғылданатын отряды (жетекшісі Х.А. Алпысбаев) 1974 жылы зерттеген. Бір-бірінен ара қашықтығы 600-800 м болатын 1, 2, 3-ескерткіштерінде қабыршақтар, тас жаңқалары, тас тілікшелері, өндіріс қалдықтары көптеп кездескен. 3 сегмент және 3 трапеция табылған. Күл, хайуанаттар сүйектері мен құмтас пен кварциттен жасалынған жұмыртастар да ұшырасқанымен, құралдардың көбісі халцедоннан дайындалған. Тас жаңқалары өте көп. Призма тәріздес, призмалық және диск тәріздес нуклеустер де бар. Бұлар көрші жатқан Орта Азия аймақтарынан жиналған нуклеустерге ұқсас. Қырғыштардың бір бөлігі кескіштер рөлін атқарса керек. Ал кескіштердің кейбіреулері пышақ ретінде пайдаланылуы мүмкін. Шағын тас тілікшелері (1,3-4 см аралығында) аса ыждағаттылықпен қашалған. Жаңашілік тұрақтарын мекендеушілер садақты қолданғандығынде шүбә жоқ. Оны табылған құрал-жабдықтар растап отыр. Құралдардың жаңа түрі де кездеседі. Пышақ тәріздес тас тілікшелері мен сүйірлер, шеті иірімделген тас тілікшелері мен қырғыш-кескіштер, ұзынша трапециялар мен долото секілді бұйымдардың жасалу техникасында кейінгі палеолит дәуірінің әсері бар. Әдебиет * Алпысбаев Х.А., Мезолитические и неолитические стоянки Южного Казахстана. Археологические исследования в Отраре, А.-А., 1977; * Қазақстанда мезолиттің зерттелуінің кейбір мәселелері. Қаз МҰУ хабаршысы, Тарих сериясы, №14, 1994. Дереккөздер
Талғат Айтбай

Талғат Айтбай, Тоғанай (5.5.1954 жылы туған, Жуалы ауданы Қошқарата ауылы) – жазушы, журналист. Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген (1981). *1981 – 89 жылы «Қазақстан пионері» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, *1989 – 93 жылы Қазақстан Жазушылар одағында қызметкер, «Әлем» альманағының бас редакторы, *1993 – 94 жылы Алматы облысы теледидарында саяси шолушы, *1994 – 95 жылы «Халық кеңесі» газетінде бөлім меңгерушісі, *1995 – 99 жылы «Арай» журналында бас редактордың орынбасары болды. «Тоғанай Т» ЖШС-тің директоры, балаларға арналған «Жыл – он екі ай» альманағының бас редакторы. *1994 жылы «Алматы. 1986 желтоқсан», «Алма-Ата. 1986. Декабрь» топтама кітапты құрастырушы-авторлығы үшін Қазақстан Журналистер одағының сыйлығын алды. Оның аударуында В.Михайловтың «Хроника великого джута» публицист. кітабы «Ұлы жұттың жазбалары» деген атпен жарық көрді. Ол «Нан мен тер», «Ән әлемінің Әбиірбегі» атты сыр-сұхбат кітаптардың, қазақ, орыс тілдерінде шыққан «Мың бір күн, мың бір түн» атты деректі романның, «Жуалы» атты тарихи-танымдық кітап авторларының бірі. А. жазған сценарий негізінде «Бәйтерек», «Жамбыл» деректі фильмдері түсірілген. Қаңлы руынан шыққан. Дереккөздер
Казарма

Казарма (, лат. casa – үйшік, лагерлік барак) – әскери бөлімдердің жеке құрамаларының тұруына, оқып-жаттығуына және қызмет етуіне арналған арнайы үйі (ғимараты). Арнайы әскери құрылыстар Карфагенде және Ежелгі Римде белгілі болған. Батыс Еуропада арнайы Казармалар 16 ғасырда Испанияда, 17 ғасырда Францияда пайда болды. Ресейде алғашқы Казармалар 1741 жылы Санкт-Петербургте салынып, онда Семенов, Пребреженский, Измайлов және Атты әскер бөлімдері орналастырылды. Қазіргі кезде Қазақстан Қарулы Күштерінде Ішкі қызмет жарғысына сәйкес әрбір рота жеке ғимаратқа орналастырылған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Қарабұлақ асуы

Қарабұлақ – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батыс сілемі – Тоқсанбай жотасындағы асу. Жер бедері Биіктігі 3481 м. Асу арқылы Тоқсанбай жотасының солтүстігіндегі Қазан өзенінің саласы Қарабұлақ бастауынан оңтүстік беткейіндегі Орта Өсек өзенінің бастауына соқпақ жол өтеді. Дереккөздер
Мұхамеджан Сейтешұлы Карбаев

Мұхамеджан Сейтешұлы Карбаев (1949 жылы туған, Қостанай облысы Демьяновск ауданы Чапаевка ауылы) – қоғам қайраткері. 1990–1991 жылдары халық депутаттары Шымкент облысы атқару комитетінің төрағасы. Қазақ политехникалық институтының Рудный қаласындағы филиалын бітірген (1972). 1970–1985 жылдары «Соколовскрудстрой», «Лисаковскрудстрой», «Алма-Атапромстрой», «Алма-Атаоблтяжстрой», «Алма-Атажилстрой» трестері құрылыс басқармасында тас қалаушы, мастер, прораб, аға прораб, бастық, бас инженер, басқарушы болды. 1985–1988 жылдары Алматы қалалық кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1988–1990 жылдары Қазақстан Коммунистік Партиясы Шымкент облыстық комитетінің хатшысы, 1991–1992 жылдары халық депутаттары Шымкент облыстық кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. Сілтемелер
Қазыбек (шың, Кавказ)

Қазыбек, Мкинвари – Үлкен Кавказ тауларының Бүйір жотасындағы шың, Грузия мен Ресей шекарасында орналасқан. Абсолютті биіктігі 5033 м. Казбектің шығыс етегінен Әскери-Грузин жолы және Терек өзенінің аңғары өтеді. Шың конус пішінді сөнген жанартаудан тұрады. Оның іргетасы төм. юра кезеңінің тақтатастарынан түзілген. Басын көп жылдық қар мен мұзқар (фирн) алып жатыр, одан Деводорак, Чач, Суатиси, Мна, Гергет, т.б. аңғарлық мұздықтар басталады. Мұздықтардың жалпы аум. 135 км². Беткейлерін субальпілік шалғын көмкерген. Гергет мұздығында биік таулы метеорол. ст. орналасқан. Солтүстік бөлігінде Солтүстік Осетия қорығы бар. Казбек шыңы альпинизм және туризм аймағы саналады. Дереккөздер
Казвини Хамдаллаї Мостауфи

Казвини Хамдаллаї Мостауфи (1281 – 1350) – иран тарихшысы, географы. Казвин қаласында дүниеге келген. Хулагу әулеті билігі тұсында сарайдың қаржы саласын басқарған. Казвини – “Тарих-е гозиде” (1340). “Таңдамалы тарих” аталатын шығарманың авторы. Шығармада автор ильхандар мен Иранның жергілікті әулеттерінің тарихы, сол кездегі атақты адамдардың өмірбаяны, Казвин қ. мен уәлаяты жөнінде маңызды мағлұматтар берген. Казвини 1331 – 32 жылы “Зафарнаме” (“Жеңіс кітабы”) аталатын көлемді еңбегін жазды. 1340 жылы Иранның экономикалық тарихы баяндалған “Нұзхат әл-құлуб” (“Жүрек ләззаты”) шығармасын жарыққа шығарды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Флювиогляциал шөгінділер

ФЛЮВИОГЛЯЦИАЛ ШӨГІНДІЛЕР (лат. fluvіus — ағын, тасқын, glacіes — мұз) — еріген мұз сулары тасқынынан жиналған шөгінді тау жыныстары. Флювиогляциал шөгінділер малта, қиыршық тастардан, жұмыр тасты құмнан, құмдақтан, саздақтан және саздан тұрады. Ол баяу іріктелген, түйірлері қырлы, минералдық құрамы әр түрлі, қиғаш қабатты болып келеді, көне мұзбасу аймақтарында мол тараған. Орналасу типіне байланысты: интрагляциалды (мұздықтар ішінде), перигляциалды (мұздыққа таяу) болып бөлінеді. Бастапқысы оз және друмлиндер сияқты аккумуляц. рельефті, кейінгісі зандрларды қалыптастырады. Флювиогляциал шөгінділер морена бетінде, арасында және түбінде шоғырланады. Мұз басқан аймақтан алыстаған сайын Флювиогляциал шөгінділер құрамында ұсақ түйірлі материалдар молая түседі. Флювиогляциал шөгінділер жол құрылысында бетон толтырғышы ретінде кеңінен пайдаланылады. Флювиогляциал шөгінділер жер асты сулары көп жиналады.
Казеин

Казеин (лат. caseus – ірімшік) – фосфопротеидтер тобына жататын күрделі ақуыз. Казеин сүт ірімтіктенген кезде оның құрамындағы казеиноген ақуызының пептидтік байланысының үзіліп, бұзылуы нәтижесінде пайда болады. Казеиннің молекекулалық салмағы 75000-нан 100000-ға жетеді. Оның молекуласы 4 фракцияға бөлінеді. Құрғақ Казеин – ақ түсті, дәмсіз, иіссіз ұнтақ. Бейтарап немесе сілтілік ортаның тұзды ерітінділерінде жақсы ериді, суда ерімейді. Қышқылдық ортада тұнбаға түседі. Оның изоэлектрлік нүктесі 4,6 – 4,7 рН шамасында. Сүт құрамында ерігіш казеиноген ақуызы (кальцийлі тұз) түрінде болады, ол ұлтабар сөлінің құрамындағы химозин (реннин) ферментінің әсерімен ірімтіктеніп, тұнбаға түседі. Казеин – құнарлы ақуыз, оның құрамында шамамен 3,5% метионин, 6,9% лизин, 1,8% трифтофан, 12,1% лейцин, 7,0% валин болады. Казеин – сүт пен сүт өнімдерінің негізгі ақуызы (сүт құрамындағы ақуыздың 85%-ін құрайды). Сиыр сүтінің құрамында Казеиннің мөлшері 2,8 – 3,5%, ал ана сүтінде 0,3 – 0,9% болады. Оның ақуызсыз құрамасы серин аминқышқылымен байланысқан фосфор қышқылынан тұрады. Казеиннің құрамында фосфор мөлшері 1% шамасында болады. Өндірісте Казеинді бояу, желім, жасанды талшықтар, пластиктер алу мақсатында пайдаланады. Дереккөздер
Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али

Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али (Александр Касимович, 22.7.1802, Иран, Решт, – 12.11.1870, Ресей, Санкт-Петербург) – Әзірбайжан ғалымы, филолог, тарихшы, Ресей Ғалымдар Академиясының корр. мүшесі (1835), филолология ғылым докторы (1869), Қазан шығыстанушылар мектебінің негізін салушы. Әуелде мұсылманша оқыған. Тұңғыш ғылым шығармасын (“Араб тілі грамматикасының тәжірибесі”) 17 жасында араб тілінде жазған. 1831 – 49 жылы Қазан ун-тінде парсы және түрік-татар филологиясының профессор, 1855 жылдан шығыс тілдері факультетінің алғашқы деканы болды. Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али Әзірбайжан тілін ғылым тұрғыдан зерттеудің негізін салды. Түркітану, иран мен арабтану ғылымына зор үлес қосты. Ресей Сыртқы істер министрлігінің сұрауы бойынша (1837) Тоқтамыс ханның Ягайлоға түрік тілінде ұйғыр жазуымен жазған хатын оқып, мәнісін ашты (бұл хаттың сыры бұрын түсініксіз болып келген-ді). Ол “Ұйғырлар туралы зерттеулер” деген атпен 1841 жылы жарық көрді. 1839 жылы жарияланған “Түрік-татар тілінің грамматикасы” Қазанда 2 рет басылды. 1851 жылы Санкт-Петербургте ағылшын тілінде басылған “Дербентнаме” және “Императорлық соғыс академиясындағы түрік тілі уақытша курсының оқу құралы” деген тарихи зерттеуі үшін оған үш рет Ресей Ғалымдар Академиясы-ның Демидов атындағы сыйлығы берілді. Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али 1859 жылы “Мүритшілдік және Шәміл” деген күрделі шығармасын жариялап, Кавказдағы Шәміл бастаған көтерілісті алғаш зерттеушілердің бірі болды. 1865 жылы “Баб және бабидтер” (Иранда 1844 – 52 жылы болған діни-саяси толқулар туралы) дейтін еңбегін аяқтады. Ол 1867 жылы француз тілінде басылды. Түрік тілдеріне енген орыс сөздерін этногр. тұрғыдан алғаш зерттеуші де Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али болды. Казем-Бек Мирза Мұхаммед Алидің шығыстану ғылымына сіңірген еңбегін әділ бағалап, оны Британия корольдігінің Лондондағы Азия қоғамы (1829) және Орыс географиялық қоғамының (1850) толық мүшесі, Копенгагендегі корольдік қоғам мүшесі (1843), Санкт-Петербург археол.-нумизматика қоғамы мен Бостондағы Америка шығыстанушылар қоғамы (1851) корр. мүшесі (1848), Париждегі Азия қоғамы ординар мүшесі (1850) етіп сайлады. Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али өзінің зерттеулерін Әзірбайжан, түрік, араб, парсы, орыс, ағылшын, француз тілдерінде жазды. Шығыстану тарихшылары оны “шығыстанудың Ресейдегі атасы” деп атады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Шытырша

Шытырша – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдік. Еуразияда өсетін 7 – 8 түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы далалық шабындықтарда, қыраттарда, өзен жағалауларында, елді мекендер маңында, жол бойында өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні сұр шытырша (В. іncana), оның биіктігі 20 – 60 см, сабағы тармақты, қысқа жұлдыз тәрізді түктермен жабылған. Жапырақтары тұтас, оның ұзындығы 1,5 – 5 см, ені 3 – 20 мм, кезектесіп орналасқан. Гүлдері ақ түсті, олар тығыз шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – эллипс тәрізді бұршаққын. Шытырша – егістіктің арамшөбі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т,
Тонау

Тонау — бөтен мүлікті жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті емес күш қолданып, не осындай күш қолданамын деп қорқыту арқылы ашық ұрлау. Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 191-бабында келтірілген. Дереккөздер
Қиынасу

Қиынасу, Күйікасу – Қаратаудың шығыс сілеміндегі асу. Географиялық орны Жамбыл облысы Жуалы және Түркістан облысы Түлкібас аудандарының түйіскен жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1200 м. Жонды-қырқалы келген асу өңірінде бұта шоғырлары аралас нарғия, бетеге, қылқан боз, т.б. таудың шөптері өскен. Шақпақ желі соғып тұрады. Асу арқылы Алматы – Тараз – Шымкент автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Досбай Есалыұлы

Досбай Есалыұлы (1838, Бәйдібек ауданы Досан ауылы – 1916, сонда) — би, шешен. Ұлы жүз құрамындағы Ысты тайпасынан шыққан. 1873 жылы болыс болған, кейіннен ел-жұрты би етіп сайлаған. Ел арасындағы дау-жанжалдарды әділдікпен шешіп, халық құрметіне бөленген. 1901 жылы Меккеге қажылыққа барады. Қажылық сапардан оралғаннан кейін той жасап, бұл тойда Зұлпықар, Ергөбек, Алдаберген, Мейірбек ақындар айтысқан. Досбайдың нақыл сөздері ел арасында сақталған. Олардың ішінде ат бапкерлігі, сыншылдығына қатысты айтқандары да бар. Дереккөздер
Флюорит

{{Infobox mineral }} Флюорит , балқытқыш шпат — фторидтер тобына жататын минерал. Химия формуласы: CaF 2 ; құрамында: Ca — 51,33%, F — 48,67%, қоспалары: U, Mn, Cl. Кубтық сингонияда кристалданып, кристалдары куб, октаэдр, пирамидалды гексаэдр пішінді, ал агрегаттары топырақ тәрізді тығыз масса, сояу, друза түрінде болып келеді. Кубтың төбелері мен қырларында Са мен F орналасып, кальцийдің әр ионы фтордың 8, ал фтордың әр ионы кальцийдің 4 ионымен қоршалған. Құрамында сан алуан минералдар мен элементтердің болуына орай Флюориттің түсі әр түрлі болып келеді, көбінесе түссіз, солғын сары, жасыл, күлгін, шыныдай жылтыр. Қатт. Моос шкаласы бойынша 4, морт сынғыш, тығызд. 3,180 г/см3; жіктілігі жақсы жетілген. Флюорит гидротермалдық, пневматолиттік процестер кезінде кентас желілерінде, грейзендерде, пегматиттерде түзіледі. Флюорит металлургияда флюс ретінде, керамикада эмаль, фторлы қосылыстар, криолит алуға қолданылады. Оптикика Флюориттен арнаулы линзалар, объективтер, спектрографтар мен лазерлердің призмалары жасалады. Қазақстанда Флюориттің Құланкетпес, Тасқайнар, Солнечное, т.б. кең орындары барланған. Флюоритті Үлбі металлуия з-ты пайдаланады. Флюорит — фторидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы:СаҒ2. Сингониясы — текшелік, кристалдары — текше, кейде октаэдр, додекаэдр;агрегаттары — сеппе күйінде, тұтас түйірлімасса. Түсі — күлгін, жасыл, сары, көгілдір,түссіз; жылтырлығы — шыныдай; қаттылығы — 4, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 3,18. Гидротермалық және шөгінді жолмен қалыптасады. Флюорит металлургияда, оптикада пайдаланылады. Дереккөздер
Мамыт Айтқожаев

Мамыт Айтқожаев (1905, Түркістан ауданында туған – 1983 жылы қайтыс болды) – Социалистік Еңбек Ері (23.6.1948). 1929 – 41 ж. ұжымшарда радист, жүргізуші, қойма меңгерушісі болды, партия ұйымын басқарды. 1941 – 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1946 жылдан ұжымшарда жылқы фермасын басқарды. Ленин, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Кеңесхан Ақаев

Кеңесхан Ақаев Сәбденұлы (20.6.1945 жылы туған, Талас ауданы Бостандық ауылы) – өндіріс ұйымдастырушысы, кәсіпкер, Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (1999). Сары Үйсін руынан шыққан. * Жамбыл технология, жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтын бітірген (1967). *1967 –70 жылы Жамбыл қаласындағы былғары зауытында, Қаратау қалалық өнеркәсіп комб-нда ауысым, цех бастығы, директор, *1970 – 84 жылы Қаратаудағы «Прогресс» елтірі-тон ф-касының директоры, *1985 – 87 жылы Қазақ КСР Жеңіл өнеркәсіп мин. «Қазөнеркәсіп» бірлестігінің бас инженері, *1987 – 92 жылы Қазақ КСР Тұрмыстық қамтамасыз ету мин. Материалдық-техника өндірістік базасының директоры, *1993 – 97 жылы «Қазтұрмысодақ» төрағасы. *1997 жылдан «Қызмет» мемлекеттік акционер компаниясының президенті, «Бекжан» ЖШС-нің, «Ырыс» АҚ-ның президенті. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Шідер

Шідер – ат әбзелі. Онымен жылқыны түнде бос қоя бергенде аяғын тұсаулайды. Шідермен аттың алдыңғы екі аяғы мен аттанар жақ артқы аяғы шідерлігінен (кейде одан сәл жоғары жіліншіктің тұсарлығынан) бекітіледі. Шідердің қаңқасы қарапайым. Ортасы 2 – 2,5 қарыс ортаңғы “оқтық” деп аталатын бөлікке үш дана балақ деп аталатын қайыс жалғанады. Шідердің өрме, шынжырлы, қайыс секілді түрлері кездеседі. Өрме шідер оқпаны бас бармақтан кем емес, толығымен қайыстан жұмырланып өріледі де, екіге алдыңғы екі балағы салаланатын тұста өткермеленіп түйіліп екі балаққа жарылады. Бұл бөлікті қылдан түйіп жасалғанын немесе толықтай қылдан түйілгенін түйме шідер, қайыстан өрілгенін өрме шідер деп атайды. Шідердің атқа мінер жақ балағы сәл қысқа болады. Балақ бір қарыстан соң екіге бөлінеді. Оның ортасы кертік тиек (тобылғы, аң мүйізінен жасалады) орнатылған бөлігі алақанға ұласады. Алақан түбінен тұйықталып бекітілген бүлдірге қайыс сілбі делінеді. Алақан мен сілбі бір-біріне бекітілгенде, көлемі ат жіліншігіндей болады. Қазақ халқы ат аяғына шідер салуды “шідерлеу” дейді. Тайға, құнанға салғанда шідер оқтығын түйіп қысқартады, тиегін айналдыра қабаттап өткізеді. Асау үйрету, қашаған атты жақын маңда ұстау үшін шідер жиі пайдаланылады. Дәстүрлі қазақ қоғамында ер балаларды еңбекке баули бастаған кезде шідерге дәрет сындыру ғұрыптық рәсімі атқарылады. Бұл ырым бала еңбекқор, іске бейім болсын деген ниеттен туған. Оны сүндетке отырған, ашамай мінген және үлкендерден “шаруаға ыңғайлы бол” деп бата алған ұлдар атқарған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Казус

Казус (лат. casus – оғаштық, шырғалаң), құқықта – 1) адамның еркінен тыс болатын оқиға, сондықтан оны сол нақты жағдайында қарастыруға болмайды; 2) қасақана және абайсыздықпен жасалған әрекеттен өзгеше түрде сырт белгілері ғана құқық бұзушылық болып көрінетін, алайда кінә нышандарынан ада, демек, заңи жауапкершілік жүктемейтін кездейсоқ әрекет. Сөйтіп құқықтағы оқиға ұғымына адамның кінәсі қарама-қарсы қойылады. Казустан еңсерілмейтін күш ұғымын да ажырата білу қажет; 3) күрделі немесе шатысқан, шырғалаңды заңи іс. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Анар Жаппарқұлова

Анар Жаппарқұлова (1977 жылы туған, Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) — айтыскер ақын. Қожа Ахмет Иасауи атынд. Халықар. қазақ-түрік университетінің филология факультетін бітірген. Ақын С.Ерубаевтың 80, қоғам қайраткері Н.Оңдасыновтың 90, Молда Мұса Байзақұлының 150 жылдығына арналған айтыстарда, Оралхан Бөкейді еске алуға байланысты Өскемен қаласында өткен сайыста және Астана қаласында өткен «Ана тілім – ардағым» атты сайыста, сондай-ақ облыстық, республикалық ақындар айтысында жүлделі орындар алған. Дереккөздер
Флюорография

Флюорография (лат. fluor — ағыс және грек. grapho — кескінін көрсету, бейнелеу) — фотографиялық пленкаға флюоресценттік (сәулелендіруші) экраннан зерттелетін нысанның рентгендік кескінін алудан тұратын рентгенологиялық зерттеу әдісі. Рентген сәулесі ашылғаннан кейін Флюрографияның негізгі принциптерін италиялық ғалымдар А.Баттелли мен А.Карбассо және америка ғалым Дж. М.Блейер жетілдірді. Флюрографияға түсірген кезде нысанның кескіні кішірейеді. Флюрографияның кішірейтілген (2424 мм немесе 35-35 мм) және үлкейтілген (7070 мм немесе 100100 мм) түрлері болады. Басқа рентгендиагностик. әдістермен салыстырғанда Флюрографияның артықшылығы — клиникасы көпке шейін жасырын болған ауруларды жаппай зерттеуге мүмкіндік береді. Флюрографияны көкірек қуысының, сүт бездерінің, сүйек ауруларының диагностикасын қойғанда қолданады. Флюрографияның 2 түрі: тұрақты және жылжымалы (автобус, вагон) кабинеттер пайдаланылады. Кейбір жұмыс орнындағы қызметкерлер (мыс., балабақша тәрбиешілері, перзертхана қызметкерлері, балалар тағамын үлестіретіндер, мектеп оқытушылары, т.б.) 6 айда бір рет; ал тағам өнеркәсібінде, қоғамдық тамақтану; сан.-гигиен. (шаштаразда, моншада, т.б.) орындарында, дәріханада, жатақханаларда, кітапханаларда, т.б. жұмыс істейтін адамдар жылына бір рет Флюрографиялық тексерістен өтіп отыруы тиіс. Сілтемелер Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
Нысаналы Әлиев

Нысаналы Әлиев (1950 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Асықата кентi) – химия ғылымның докторы (1998), профессор (1998). Ысты руынан шыққан. ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бiтiрген. 1972–1988 жылы Қазақ политехногикалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) инженер, кiшi, аға ғылыми қызметкер, оқытушы, 1981–1985 жылы Алжирдiң ұлттық жеңiл өнеркәсiп институтында оқытушы, 1988–1994 жылы Қарағанды мемлекеттік университетінде, Халықаралық қазақ-түрiк университетiнде оқытушы болып қызметтер атқарды. 1995–1998 жылы Қазақ ұлттық техника университетiнде докторант, 1998 жылдан доцент, профессор, 2000 жылдан қаржы-экономика мәселелері жөнiндегi проректоры. Дереккөздер
Идаят Айтқұлов

Идаят Айтқұлов (7 мамыр 1925 ж. Керегетас ауылы Төле би ауданында туған) – соғыс ардагері. Ташкент әскери училищесін бітірген (1944). Осы жылы 3-Белорус майданында взвод командирі дәрежесінде соғысқа кірген. Литва, Польша мемлекеттерінің жерін жаудан босатуға қатысқан. 1945 ж. Кенигсберг қамалын алу барысында жараланған. Армия қатарынан ІІ топтағы мүгедек болып босатылған. 1951 ж. Шымкентте мұғалімдер институтын бітіріп, жоғары білім алған. 1950 – 86 ж. партия, Кеңес қызметтерінде болды. Екі рет «Отан соғысы» ордендерімен, 14 медальмен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған. Төле би аудандық ардагерлер ұйымының төрағасы болып 17 жыл істеді. 2001 ж. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жылдық мерекесіне орай Президенттің «Алғыс хатын» алған. «Құрмет» орденінің иегері (2003). Төле би ауданының құрметті азаматы. Сілтемелер
Ақ бидай

«Ақ бидай» – сортталған ұн өндіретін кәсіпорын, ашық акционер қоғам. Тараз қаласында орналасқан. Кәсіпорынның бидай қабылдап, өңдеп, құрғатып, сақтап, сатуға мүмкіндік беретін сыйымд. 152 мың т элеваторы бар. Элеватордың бидай қабылдау өнімд. 175 т/сағ. Диірменнің тәул. өнімд. 185 тонна Кәсіпорынның жылдық өндірістік қуаты 50 – 60 мың тонна Жетекшісі А.Т. Мүсірәлиев. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Қожаспаев

Нариман Қожаспаев (1935 жылы туған, Жамбыл ауданы) – ғалым, техника ғылым докторы (1995), профессор (1996). Ленинград электротехника институтын бітірген (1958 – 60 жылдары Алматы телеорталығында инженер, 1960 – 63 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясы ядролық физика институтында инженер, жетекші инженер, 1963 – 65 жылдары Қазақ политехника институтында оқытушы, деканның орынбасары, 1965 – 69 жылдары Мәскеу электротех. институтында аспирант, 1969 – 78 жылдары Қазақ политехника институтында доцент, деканның орынбасары, декан қызметтерін атқарды, 1978 жылдан осы институтта кафедра меңгерушісі. 70-тен аса ғылым мақалалары, соның ішінде 3 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Каир университеті

Каир университеті, 1908 жылы жеке адамдар қаржысымен құрылған. 1925 жылы мемлекеттік университет болып, Халық ағарту министрлігінің қарамағына берілген. 1952 жылғы революциядан кейін мемлекет тарапынан қамқорлық жасалып, студенттер саны өсті. Араб тілінде оқу құралдарын көбейтуге ерекше мән берілді. 1938 жылы Александрия қаласында Каир университетінің филиалы ашылды. 1942 жылы соның негізінде Александрия университеті құрылды. 1955 жылы Хартумда (Судан), 1962 жылы әл-Мансура қаласында Каир университетінің филиалдары ашылды. 1971 – 72 оқу жылында университетте 12 факультет болды: филология, заң, 2 сауда факультетіті, әлеуметтік-экономикалық және саяси ғылымдар, жаратылыстану, медицина, араб филологиясы. Каир университетінде оқу, негізінен, араб тілінде жүреді. Ал жаратылыстану-тех. факултьтеттерінде ағылшын тілі, француз тілі тілдерінде де оқытылады. Бұл университетке Суэцтегі Океанарабия институты, Қызыл т-дегі Биология ст., Хелуан астрономия обсерваториясы, Статистика институты, т.б. ғылым-зерт. институттары мен зертханалар қарайды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Ақбикеш

Ақбикеш (т. — ө.ж.б.) – жергілікті қазақ аңыздары бойынша, Қаратаудың солтүстік беткейін мекен еткен алшын руының аяулы қызы. Сыртқы елдің басқыншылары қанды жорық жасап елді шапқанда, Ақбикеш елдің ер-азаматтарымен қатар бостандық соғысына қатынасып, ерлік көрсетумен жау қолында мерт болады. Халық бостандық үшін оққа ұшқан ару қызды ардақтап, оған Қаратаудың биік жотасына Ақбикешке арнап Ақбикеш мұнарасын тұрғызады. Дереккөздер
Нарықтық экономика заңдары

Нарықтық экономика заңдары– рыноктың объективті түрде қолданылып жүрген заңдары. Оларға мынадар жатады: # толық әкімшілік тәуелсіздік және тауар өндірушілердің дербестігі; # тауар өндіруші өз еңбегінің нәтижелерін меншіктенуші болуға тиіс; # шикізатты жеткізушілердің және өнімді тұтынушылардың еркін таңдауы; # тауарлар өндірісін монополиясыздандыру; # үдемелі салық саясаты, т.б. Сілтемелер * Микроэкономика * Макроэкономика * Іскерлік * Нарықтық Инфроқұрылым * Нарық Дереккөздер
Жүзімдік (Келес ауданы)

Жүзімдік (2017 жылға дейін – Карл Маркс) — Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл, Жүзімдік ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Абай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде, Келес өзенінің сол жағалауында. Халқы Тарихы 1969 жылы құрылған Жүзімдік жеміс-жүзім кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдасқан. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшер-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Дереккөздер
Тоқыраев Иманғазы

Тоқыраев Иманғазы(1899, Жарқайың ауданы, Братолюбовка ауылы) – еңбек ардагері, жылқышы. Социалистік Еңбек Ері (1948). Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. Есіл ауданы Өмірлік ұжымшарында, Жарқайың ауданы Баранкөл кеңшарында жылқышы болып жұмыс жасаған. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Кайман аралдары

Кайман аралдары — Кариб теңізінің Солтүстік-батыс бөлігіндегі аралдар тобы. Вест-Индия аралдары құрамына кіреді. Аралдарды 1503 ж Христофор Колумб ашқан. Кайман аралдары Ұлыбританияның қарамағында. Аум. 259 км2. Халқы 33,6 мың адам (1995). Тұрғындарының ресми тілі – ағылшын тілі. Кайман аралдары Үлкен Кайман, Кіші Кайман және Кайман-Брак аралдарынан тұрады. Әкімшілік орталығы – Джорджтаун қаласы. Климаты тропиктік, пассаттық. Жылдық орташа температура 15 – 30°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1300 мм. Аралдарды мәңгі жасыл қоңыржай ылғалды орман көмкерген. Мұнда сирек кездесетін құнды ағаштар (негізінен, махагон ағаштары) өседі. Балық кәсіпшілігі жақсы дамыған. Акула, омар, тасбақа, т.б. теңіз жануарлары ауланады. Тропиктік егіншілік қалыптасқан. Құнды ағаш өнімдері және лангуст, тасбақа сауыттары экспортқа шығарылады. Кайман аралдары ірі халықаралық банк операциялары жүргізілетін орталықтардың бірі саналады. Шетелдік туризм жақсы дамыған. Дереккөздер
Нұрмаханбет Сәрсенбекұлы Айтуғанов

Нұрмаханбет Сәрсенбекұлы Айтуғанов (1947 жылы туған, Сарыағаш ауданы) – Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1972). Ғалым-агроном. Еңбек жолын «Қожатоғай» кеңшарында малшы, жұмысшы болып бастаған. 1964 – 67 жылы осы кеңшардың фермасында бухгалтер, 1972 – 91 ж. агроном, аға агроном, бас агроном болып қызмет атқарды. 1991 – 93 жылы аудандық агроөнеркәсіп бірлестігінің төрағасы, аудан әкімінің бірінші орынбасары болды. 1994 жылы Парламент Мәжілісіне депутат болып сайланды. Қазір Алматы облыстық аумақтық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы. Дереккөздер
Қарабұтақ (өзен, Өлкейек алабы)

Қарабұтақ – Өлкейек алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км. Бастауы Бастауын иен даладағы бұлақтардан алып, Өлкейек өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Арнасы жоғарғы және төмен ағысында сайлы-жыралы, орта бөлігінде жазық келеді. Қар және жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Қарабұтақтың жалпы ұзындығы 65 км болатын 20-дан астам шағын салалары (жылғалары) бар. Дереккөздер
Мәнтай Жарымбетов

Мәнтай Жарымбетов (1912 жылы туған, Түлкібас ауданы Алғабас ауылы) – Cоциалистік Еңбек Ері (19.4.1967). 1936 – 42 жылдары бригада есепшісі, 2-Түлкібас ұжымшарының санақшысы болды. 1942 – 43 жылдары Қызыл Армия қатарына шақырылды. 1943 – 50 жылдары 2-Түлкібас ұжымшарының төрағасы, бухгалтер, 1950 – 64 жылдары «Алғабас» ұжымшарында егіс бригадасының бригадирі, жеміс өсіру звеносының жетекшісі болып, 1964 жылдан егіншілер звеносын басқарды. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Сілтемелер
Молекулалық генетика

Молекулалық генетика — организмдердің өзгергіштік және тұқым қуалау қасиеттерінің молекулалық негізін зерттейді. Молекулалық генетика XX ғасырдың 40–50-жылдарында генетикалық мәселелерді шешуде физика мен химия ғылымдарының жетістіктерін пайдаланудың нәтижесінде пайда болды. Молекулалық генетиканың ең негізгі жетістіктері – геннің химиялық құрылымының анықталуы (1953), организмнің тұқым қуалау ақпаратының қолдануы мен оның жазылу әдісін талдау, гендік инженерия әдістерін зерттеу болып табылады: * Молекулалық биология, * Медициналық генетика. Дереккөздер Cілтемелер * [http://bse.sci-lib.com/article077555.html Молекулярная генетика] * [http://www.msu-genetics.ru/teaching/specificity/molecular%20genetics.htm Методология молекулярной генетики]
Толчинский Виктор Яковлевич

Толчинский Виктор Яковлевич (1933 жылы туған, Ресей, Орел қаласы) – график-суретші. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1964). И. Е. Репин атындағы Ленинград (қазіргі С.-Петербург) көркемсурет институтын бітірген (1962). Қазақстан көркемсурет қорының Ақмола көркемсурет шеберханасында жұмыс жасаған. Басты линогравюралық «Целина», «Целиноград строится», «Нефтяные камни» шығармаларымен қатар «Люды целины», «Пахота», «Метель», тағыда басқа портреттері бар. Респ., бүкілодақтық көрмелерге қатысқан. Дереккөздер
Нарықты мемлекеттік реттеу

Нарықты мемлекеттік реттеу рынокты мемлекеттік реттеу – рынокта шаруашылық жүргізуші субъектілердің жұмыс істеуін мемлекеттік реттеу. Меншіктің барлық нысанындағы субъектілердің қоғамдық өндірісті дамытуына, әлеуметтік мәселелерді шешуге, халықаралық беделді және сыртқы экономикалық байланыстарды нығайтуға ықпал ету мақсатымен салық, бюджет, құрылымдық-инвестициялық, валюталық-қаржы саясаты арқылы жүзеге асырылады. Сілтемелер * Микроэкономика * Макроэкономика * Іскерлік * Нарықтық Инфроқұрылым * Нарық Дереккөздер
Балықтыкөл (көл, Қарағанды облысы)

Балықтыкөл — Ертіс алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында, Қоянды ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 26,5 км 2 , ұзындығы 6,8 км, ені 6 км, ең терең жері 3,8 м, су жиналатын алабы 565 км 2 . Солтүстік-батыс және шығыс жағалаулары жайпақ, қалғандары - тік жарлы. Көлдің оңтүстік-шығысында ұзындығы 2,5 км, ені 0,7 км түбек бар. Балықтыкөл қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Көлге солтүстігінен Өзденбай өзені келіп құяды, солтүстік-батыс жағалауынан 2 км жерде Қарасор көліне құятын Талды өзені ағып өтеді. Суының ең жоғары деңгейі - сәуірде, төменгісі - қазан айында байқалады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тым кермек. Түбі құмдақ, тұнба батпақты. Өсімдігі, балықтары Жағалауында бетеге, көде, жусан, ши, қараған, құрақ өседі. Мөңке және табан балық кездеседі. Жазда көлге құстар ұялайды. Дереккөздер
Қарабұтақ (өзен, Торғай алабы)

Қарабұтақ – Қабырға алабындағы өзен. Географиялық орны Қостанай облысы Жангелді ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Ақжар ауылының солтүстік-батысындағы жонды-белесті өңірдегі бұлақтардан алып, Қабырға өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 35 км. Арнасының басым бөлігінің жағалауы жайпақ. Қабырға өзеніне құяр тұсында біршама жарқабақты келеді. Ұзындығы 10 км-ге жетпейтін жалпы ұзындығы 168 км болатын 50-ден астам салалары (жылғалар, бұлақтар) бар. Жылдың барлық мезгілінде арнасында ағын болады. Алабы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Молекулалық масса

Молекулалық масса, салыстырмалы молекулалық масса – заттың бір молекуласының массасы. Молекулалық масса молекуланы құрайтын барлық атомдар массаларының қосындысына тең. Массаның атомдық бірліктері жиынтығымен өлшене отырып, заттағы бүкіл атомдар массасының қосындысымен сипатталатын молекула массасы. Массаның атомдық бірлігі ретінде көміртектің он екінші изотопы ( 12 С) атомы массасының мөлшері 1,66043.10 −24 г-ға тең келетін 1/12 бөлігі алынған. Молекулалық салмақ затты құрайтын элементтердің бүкіл изотоптық құрамын ескере отырып анықталған молекуланың орташа массасы болып табылады. Синонимі — "молекулалық масса". Молекулалық салмақ терминінен гөрі осы "молекулалық масса" терминін пайдаланған орынды, себебі алғашқысы ескірген термин. Дереккөздер ar:كتلة جزيئية be:Адносная малекулярная маса br:Tolz molekulel bs:Relativna molekulska masa ca:Massa molecular da:Molmasse de:Molekülmasse el:Μοριακό βάρος en:Molecular mass eo:Molekula maso es:Masa molecular eu:Masa molekular fa:وزن مولکولی fi:Molekyylimassa fr:Masse moléculaire ga:Mais mhóilíneach gl:Masa molecular hr:Relativna molekularna masa hu:Molekulatömeg ja:分子量 ko:분자 질량 lt:Molekulinė masė lv:Molekulu masa nl:Moleculaire massa oc:Massa moleculara pl:Masa cząsteczkowa pt:Massa molecular sk:Molekulová hmotnosť sr:Молекулска маса sv:Molekylmassa uk:Молекулярна маса ur:سالمی کمیت zh:分子量
Төребай Ақбозов

Төребай Ақбозов Ақжолұлы (10.8.1910, Әулиеата уезі, Ботамаймақ ауылы – 25.8.1973, Тараз қаласы) – қоғам қайраткері. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Шымкент қаласындағы агрономдар даярлайтын курста оқып шығып, 1931 жылы Алматыдағы а. ш. институтына түсті. *1935 – 51 жылы қазіргі Байзақ ауданында агроном, аудыны жер бөлімінің меңгерушісі, МТС директоры, *1951 – 56 жылы Шу ауданы атқару к-тінің төрағасы, Жамбыл ауданы партия к-тінің 1-хатшысы, *1962 – 65 жылы Талас аймақтық а. ш. басқармасының бастығы, *1965 – 71 жылы Жамбыл облысы а. ш. басқармасының бастығы болды. *1954 жылы КСРО Жоғ. Кеңесінің, 1963 жылы Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің депутаты болып сайланды. Екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Павел Осипович Кайров

Павел Осипович Кайров (1904, Ресей империясы, Таллин қ. – 8 сәуір 1962, КСРО, Санкт-Петербург қ.) – актер, Қазақстанның халық артісі. (1955; 1947 жылдан Қазақстаның еңбек сіңірген артісі). Өмірбаяны Сахналық өнер жолын Өскеменде көркемөнерпаздар үйірмесіне (1936 жылға дейін) қатысудан бастады. 1936 – 1956 жылдары Республикасы орыс драма театрының (Алматы) актері болды. Театр рөлдері Орыс драма театрында ол көптеген рөлдерде ойнап, өзінің актерлік өнерімен көрермендер сүйіспеншілігіне бөленді. Осы театр сахнасында қойылған спектакльдерге қатысып, Василий Царев (В.П. Катаевтың “Майданнан қайтқан солдатында”), Серьга (Н.Ф. Погодиннің “Қайықшы қызында”), Қараман (М.Әуезовтің “Қарақыпшақ Қобыландысында”), Минутка (Б.Ф. Чирсковтың “Жеңімпаздарында”), Якорев, Гриша, Назар Авдеевич (А.М. Горькийдің “Соңғылар”, “Жауыздар” және “Күннен туғандарында”), Городулин, Боровцев (А.Н. Островскийдің, “Ұлық болсаң – кішік болы” мен “Тұңғиығында”), Труффальдино (К.Гольдонидің “Екі мырзаға бір қызметкерінде”), Годар (О. де Бальзактың “Өгей шешесінде”), Лорд Клинтон (В.Гюгоның “Мария Тюдорында”), т.б. рөлдерді орындады. Киноға да түсіп, Чаусов (“Мазасыз көктемде”, 1956), Кошкин (“Ботагөзде”, 1957), Поздняков (“Теңіз дауылында”, 1958) бейнелерін экранға шығарды. Фильмографиясы *1956 - Мазасыз көктемде - Павел Чаусов *1957 - Ботакөзде - Кошкин *1958 - Теңіз дауылында - Поздняков *1959 - Ертістің жабайы жағасында - эпизод Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/254772/bio/ Кайров Павел Осипович]
Какао

Какао, шоколад ағашы – мәңгі жасыл стеркулия тұқымдасына жататын ағаш. Сипаттамасы Биіктігі 4 – 8 м, гүлдері сары не қызғылт түсті. Какао Орталық және Оңтүстік Американың қалың ормандарында өседі. Африканың батысында және басқа да тропиктік аймақтарда 16 ғасырдың басынан қолдан егіле бастаған. Орташа жылдық температурасы 21С, жылына түсетін жауын-шашын мөлшері 2000 – 5000 мм-ге жететін жерлерде жақсы өседі. Какао дәнінен, шыбығынан өсіріледі. Какао жемісінің ұызндығы 30 см, салмағы 300 – 600 г, ішіндегі дән саны 25 – 60 (бір ағаш 0,5 – 2 кг дән береді). Жыл бойы гүлдеп жеміс береді, 1 га-дан 12 – 15 ц өнім алынады. Какао дәнінен түрлі заттар (50%-ке дейін – май, 14,5% – азотты заттар, 1,3 – 1,7% – теобромин, т.б.) алуға болады. Какаодан алынған майды кондитер, иіс су өндірістерінде және медицинада дәрілерге қосуға пайдаланады. Қолданылуы Дереккөздер
Толыбай Дәуленұы

Толыбай Дәуленұы (1603, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Гүлтөбе елді мекені – 1680) – батыр, қолбасшы. Жоңғар шапқыншыларымен болған ұрыстарға қатысқан. Сонымен қатар әділ би, қызыл тілді шешен, көріпкелдік қасиеті болған. Осы тамаша қасиеттерінің арқасында қазақ халқының, ноғай, башқұрт, сібір татарлары арасында «Толыбай сыншы», «Толыбай әулие» атымен танылған. Толыбайдың ұрпақтары Жамбыл ауданында тұрады. Керей руынан шыққан. Дереккөздер
Тәттігүл Досжанова

Тәттігүл Досжанова (1910 жылы 1 шілдеде туған, Түркістан қаласы – 2007) – Социалистік Еңбек Ері (1960). Күрделі құрылыс бөлімінде, кеніште және байыту фабрикасында жұмыс істеген. Соғысқа дейінгі бесжылдықтардың екпіндісі, соғыстан кейін коммунистік еңбек екпіндісі болған. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Заң жобасы

Заң жобасы - елдегі заң шығарушы органның қарауы үшін немесе бүкілхалықтық референдумға салу үшін әзірленген заңның қабылдауға ұсынылатын мәтіні. Заң жобасын әзірлеу ісі белгілі бір қоғамдық қарым-қатынастар аясын реттеу немесе мұндай реттеуді өзгерту қажеттігін, қолданыстағы заңдар мен оларды қолданудың тәжірибесін талдауды, жобаны әзірлеу туралы шешім қабылдауды, оның мәтінін жазуды, бастапқы жобаны талқылап өңдеуді, мүдделі органдар мен ұйымдардың бәрімен келісіп алуды, т.б. қамтиды. Заң жобасы әзірленіп біткен соң ол заң шығару бастамасы тәртібімен заң шығарушы органның қарауына немесе бүкілхалықтық референдумға салуға беріледі. Дереккөздер
Какафония

Какафония (грек. kakos – жағымсыз, phone – дыбыс) – музыкалық дыбыстар үйлесімінің ретсіздігі; тыңдаушыға жағымсыз әсер қалдыратын әуен. Какафония, негізінен, кездейсоқ дыбыстар жиынтығынан (мысалы, оркестр аспаптарының құлақ бұрауын келтіргенде) пайда болады. Бірақ қазіргі шет ел музыка мәдениетінің кейбір өкілдері Какафонияның элементтерін саналы түрде өз шығармаларына пайдалануда. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Нұрлан Шералыұлы Айтымбетов

Нұрлан Шералыұлы Айтымбетов (6 мамыр 1955 ж. Мақтаарал ауданы Славянка ауылы) – ғалым, техника ғылымының доктары (1999), профессор (2002). ҚазМУ-ді бітірген (1979). 1979 – 86 ж. «Шымкентшина» өндірістік бірлестігінде инженер, 1986 – 92 ж. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде инженер, бас инженер, «Мұнай және газ технологиясы» кафедрасының кіші ғылым қызметкері, 1992 – 95 ж. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде ректордың көмекшісі, 1995 – 2002 ж. Оңтүстік Қазақстан технологикалық университетін сырттай оқыту бөлімінің деканы, 2002 – 03 ж. осы университетің Түркістан орталық бөлімшесінің директоры, 2003 жылдан Халықар. қазақ-түрік университетінің Шымкент институтында проректор. Нұрлан Шералыұлы Айтымбетовтің 50-ден аса ғылыми еңбектер мен әдістемелік құралдардың, 1 монографияның және «Мұнай және газ өңдеудегі катализ» оқулығының авторы. ҚР білім беру ісінің үздігі (2003), Облыс мәслихаттың мақтау қағазымен (1997) марапатталған. Сілтемелер
Молибдаттар

Молибдаттар – молибден қышқылының тұздары. Оларға H2MoO4, H6MoO6, полимолибденді, т.б. қышқылдар жатады. Кальций М-ын CaMoO4 болатты лигирлеуге қолданады. Аммоний парамолибдаты (NH4)6 [Mo7O24]H2O тотықсыздандырғыштармен (Zn, SnCl2) әрекеттесіп, құрамы әр түрлі көгілдір немесе көк түсті (молибден көк бояуы) қосылыстар (мыс., Mo8O23H2O) түзеді. Мұны маталарды бояуда және аналит. химияда пайдаланады. Пайдаланған Әдебиет
Ақбұлын

Ақбұлын – ауыл шаруашылық кәсіпорны, ашық акционер қоғам. Қордай ауданы Қордай ауылында орналасқан. 1950 жылы құрылған. Қызметінің негізгі бағыты – масақты бидайдың элиталық тұқымын өндіру, өнімділігі жоғары тұқым сату және сиырдың Алатау тұқымын өсіру. Сондай-ақ, арпа, көкөніс, мақсары егіледі. Шаруашылықта 485 адам жұмыс істейді. Жетекшісі А.И.Заноха. Дереккөздер
Каламбур

Каламбур – сөз бен сөз тіркестерінің дыбысталуы жағынан ұқсас келуінен туатын стилистикалық оралым, яғни сөз құбылту, сөз түрлендіру. Көбінесе, поэзиялық шығармаларда стилистикалық-эмоциялық әсер беру үшін, ұйқастың шымырлығын күшейту үшін қолданылады. Каламбурдың түрлері, көбінесе, юморлық және сатиралық жанрдағы туындыларда жиі кездеседі. Әлемдік әдебиеттен каламбурдың көптеген мысалдарын табуға болады. Орыс әдебиетінде каламбурлы ұйқастар А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Д.Минаев, В.Маяковский, т.б. ақын-жазушылардың шығармаларында кездеседі. Қазақ ақындарының өлеңдерінен де каламбурлы ұйқастар табылады. Мысалы, “Қалқам, жаным, қарағым, бетіңе келмес қарағым” (С.Торайғыров), “Әлденіп, әлсіз басын күшті иген кез. Босанып бойға еркін күш тиген кез” (С.Мұқанов), “Аяғыңа қарамай, Басып алдың қара май” (М.Әлімбаев), т.б. Дереккөздер
Шідерті артезиан алабы

Шідерті артезиан алабы – Шідерті, Өлеңті өзендері алаптарындағы жер асты сулы өңір. Ақмола облысы аумағында. Ауданы 2000 км²-қа жуық. Су девон-карбон мульдаларын құрайтын, жалпы қалыңдығы 50 – 90 м-дей әктас, құмтас, тақтатастардың карстық қуыстары мен жарықшаларында орналасқан. Ол 30 – 50 м-ден (алап шетінде) 130 – 150 м-ге дейінгі (ортасында) тереңдікте кездеседі. Алап өзіне шектесіп жатқан Нияз, Ереймен тауларынан басталатын өзендерден, көктем мен күзде жылғалар мен сайларға жиналатын сулардан қоректенеді. Мұнда бұрғыланған жеке ұңғымалардың тәуліктік өнімі 50 – 850 м3. Сондай-ақ тәуліктік өнімі 12 мың м3 болатын бұлақтар да бар. Суының минералдары 0,5 – 1,6 г/л. Алаптың суы елді мекендерді ауыз суымен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Жаскешу (Түлкібас ауданы)

Жаскешу (1993 жылға дейін – Корниловка) — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Жаскешу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Тұрар Рысқұлов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде, Арыс өзенінің жағасындағы бұта аралас нарғия шөп, сұлыбас, қоңырбас өскен сұр, қоңыр топырақты тауаралық далалық белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1951 жылы “Қызыл жұлдыз” кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, учаскелік аурухана, мәдениет үйі, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Ауылды айнала орман өскен, бұлақ, көл бар. Жаскешу арқылы Алматы — Шымкент автомобиль магистралі өтеді. Дереккөздер