kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жарқайың

Елді мекендер: * Жарқайың – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл. * Жарқайың – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл. * Жарқайың – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл. Көл: * Жарқайың – Есіл-Тобыл аралығындағы көл.
Жарқынбай

ЖАРҚЫНБАЙ– Қарабауыр жонының солт-ндегі құдық. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Қошата құдығының оңт.-шығысында 32 км жерде орналасқан. Тереңд. 34 м, су шығымы 320 л/сағ. Маңайы тегіс жазықты келген. Солт-нде Молабай, Түзелбай, Жангүрші, Қазбасқазған құдықтары бар. Шығысында Өзбекстанмен шектеседі. Құдық мал суаруға пайдаланылады.‎
Жарқырауық жануарлар

Жарқырауық жануарлар— денесінен сәуле шығару қасиеті бар жануарлар. Бұлар қарапайымдар, құрттар, шаянтәрізділер, жәндіктер, моллюскілер және балықтардың арасында көп кездеседі. Жарық химиялық реакциялар барысында бөлініп шығатын энергияның жылу түрінде шашырап кетпей, жарық шығару қабілеті бар молекулаларды электрондық қоздыруға жұмсалуы нәтижесінде пайда болады. Қозған молекула фотондар бөліп шығарады. Мысалы, жәндіктердің жарық шығаруы үшін люцифериндер деп аталатын ерекше заттардың, оларды тотықтыру үшін қажетті люцифераза ферменті, оттегі, АҮФҚ (аденозин үш фосфор қышқылы) және Mg2+ иондарының болуы шарт. АҮФҚ-ның (яғни АТФ-тың) гидролизденуі кезінде босаған энергия люциферин-люцифераза жүйесін қоздырады да, люциферин жарық шығара отырып тотығады. Жарық шығару механизмі люциферин-люцифераза жүйесіне негізделмеген жануарлар да белгілі. Мысалы, Aequorea медузаларының жарық шығаруы арнайы экварин белогының Ca2+ иондарымен әрекеттесуіне негізделген, бұл реакция оттексіз жүреді. Жануарлардың бүкіл денесі немесе арнайы сәуле шығару органдары сәуле шығаруы мүмкін, соған орай олардың құрылысы да, сәуле шығаруы механизмі де әр түрлі болады. Көп жағдайда жануарлардың сәуле шығаруы олардың денесінде тіршілік ететін немесе жамылғыларында орналасқан симбионттарға байланысты. Өзінің жарық шығару қасиетін жануарлар жемтігін көру немесе еліктіру үшін, жыртқыштардан қорғану үшін, аталықтары аналықтарының назарын аудару үшін пайдаланады. Дереккөздер
Жарлы (Нұркен Әбдіров ауылдық округі)

Жарлы — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Нұркен Әбдіров ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарқаралы қаласының оңтүстік-батысында 30 км жерде, Жарлы өзенінің екі жағасында орналасқан. Халқы Тарихы Негізі 1929 жылы қаланды. 1951 жылға дейін Шекеме (ШКМ — школа крестьянской молодежи) ауылы деп аталып келді. 1951 жылы бұрынғы Ақшоқы, Нүркен атындағы, Қызылшілік, Жекежал, Кеңестас, Жаңатоған, Ұзынбұлақ ұжымшарларының бірігуінен Нүркен атындағы ірі ұжымшардың, ал 1963 жылы оның негізінде қайта құрылған Нүркен Әбдіров атындағы кеңшардың орталығына айналды. Ауылға өзен атына байланысты Жарлы атауы берілді. Жарлыда мал шаруашылығымен шұғылданатын Н.Әбдіров атындағы акционерлік қоғам жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп (1999 жылы 70 жылдығы тойланды), клуб, кітапхана, балабақша, сауда орындары бар. Жарлы - Кеңес Одағының батыры, ұшқыш Н.Әбдіровтің туып-өскен жері, ауылында оған бюст орнатылған. Дереккөздер
Жарлы (өзен, Батыс Қазақстан облысы)

Жарлы – Қалдығайты алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Қалпақты тауының оңтүстігіндегі жазықтан алып, Жігерлен ауылы тұсында Қалдығайты өзенініне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 582 км 2 . Жылдық орташа су ағымы 0,75 м 3 /с. Аңғары кең, жағалауы жайпақ. Қар, жер асты суларымен толығады.‎ Дереккөздер
Жарлы (өзен, Ақтөбе облысы)

Жарлы – Ойыл алабында орналасқан өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде. Бастауы Бастауын Жарлы темір жолы стансасының солтүстік-батысындағы бұлақтардан алып, Жарлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде Ащыойыл өзеніне сол жағынан құяды. Жалпы ұзындығы 42 км. Гидрологиясы Арнасы тар, табанын құм басқан. Жағалауында сексеуіл шоғырлары кездеседі. Маңында бірнеше қыстаулар (Қызыләскер, Сарымкөл, т.б.) орналасқан. Қуаңшылық жылдары қарасуларға бөлініп қалады. Мал шаруашылығына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жарлыкөл (көл, Целиноград ауданы)

Жарлыкөл – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Целиноград ауданының оңтүстігінде, Жаңғызқұдық ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7,5 км жерде. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 354 м биіктікте орналасқан. Аумағы 12,4 км 2 , ұзындығы 7,8 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 19,6 км. Су жиналатын алабы 186 км 2 . Солтүстік және оңтүстік жағалаулары жарқабақты, батысы мен шығысы жайпақ. Көл түбіне лай тұнған. Жағалауында қамыс, құрақ өседі. Қар және жер асты суларымен толығады. Суы тұщы және жұмсақ, мал суаруға пайдаланады. Көлге жыл құстары ұя салады.
Жарлыкөл (көл, Бұланды ауданы)

Жарлыкөл – Қалқұтан өзенінің алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысы Бұланды ауданының оңтүстік-шығысында, Никольское ауылының жанында, теңіз деңгейінен 374 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5,2 км 2 , ұзындығы 2,9 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 8,9 км. Су жиналатын алабы 48 км 2 . Шығыс және оңтүстік жағалаулары биік, жарқабақты, солтүстігі мен батысы көлбеу, батпақты. Түбіне тұнба шөккен. Жағалауында қамыс, құрақ өскен. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы тұщы, жұмсақ, мал суаруға пайдаланылады.
Жарман

Жарман – Сыпсыңағаш қолатының шығысындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысының Науырзым ауданы жерінде, Наурызым қорығы аумағында орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 56,9 км 2 , ұзындығы 12,8 км, ені 7 км, тереңдігі 1-1,5 м. Су жиналатын алабы (Сарымойын көлімен қоса алғанда) 1860 км 2 . Көктемгі қар, жауын-шашын суымен толығады. Құрғақ жылдары көл кейде құрғап қалады. Су деңгейі жоғары болған жылдары солтүстігінде жатқан Сарымойын, Жаркөл көлімен жалғасып, ауданы 100 км 2 -лік айдынға айналады. Жағалау сипаты Жағалауы қатты тілімденген. Көптеген шығанақтары, түбектері және аралдары бар. Түбі аздап адырлы, қалыңдығы 0,1-0,4 м, лайлы тұнбамен жабылған. Жағалауы ашық, жайпақ, саздақ құмнан түзілген. Солтүстік жағасында қамыс, құрақ өскен. Көлдің жағалауы мен жайылмаларында бетеге, боз, жусан, сораң, шалғынды өсімдіктер өседі. Суында мөңке, алабұға, т.б. балықтар тіршілік етеді. Аққу, бірқазан, қоқиқаз, қаз, үйректер мекендейді. Жағалауы шабындық және мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жарсор (Павлодар облысы)

Жарсор – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағындағы тұйық көл. Географиялық орны Шідерті кентінің оңтүстік-шығысында 22 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 13 км 2 , ұзындығы 5 км, енді жері 3 км. Оңтүстік жағасы жайпақ, басқа жағы тік жарлы болып келеді. Суы тұзды. Жағалауы сортаң. Дереккөздер
Жарсор (Ақкөл ауданы)

Жарсор – Итемген көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан тұзды тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысы Ақкөл ауданы Ивановское ауылынан батысқа қарай 7 км жерде. Теңіз деңгейінен 236 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 7,8 км 2 , ұзындығы 4,1 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 14,6 км. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Солтүстігінде ұсақ көлдер, оңтүстігінде Қыздың төбесі деп аталатын төбе орналасқан. Жағалауы тегіс келген. Суы аздап кермек татиды. Мал шаруашылығына жарамды.
Жарсор (Ерейментау ауданы)

Жарсор – Өлеңті өзенінің сол жағалауындағы тұзды тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданы Әжі ауылынан солтүстік-батысқа қарай 14 км, Қоянды (431 м) тауының оңтүстік-шығысынан 28 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 238 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 7,8 км 2 , ұзындығы 4 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 14 км. Солтүстік-шығысы мен шығысында ұсақ тұзды көлдер орналасқан. Оңтүстік-батыс жағалауы төбелі болып келеді. Бастауын солтүстік-батысындағы бұлақтардан алатын Ұзынсу жылғасы келіп құяды. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді.
Жарсор (Қостанай облысы)

Жарсор – Тоғызақ өзенінің оң аңғарында орналасқан тұйық көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қарабалық ауданы Михайловка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде. Теңіз деңгейінен 221 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 4,6 км 2 , ұзындығы 2,9 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 11,2 км. Батысы және солтүстік-батысы орманды алқапқа ұласады. Жағалауы тегіс, жазықты келген. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Суы тұзды.
Жарсуат (көл)

Жарсуат – Қорғалжын көлінің оңтүстігінде жатқан тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданы аумағында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 13,3 км 2 , ұзындығы 4,9 км, енді жері 2,1 км. Жарсуаттың солтүстік жағалауы тік жарлы (биіктігі 1,5 – 1,8 м), жайпақ, батпақты келген. Көктемде суы көтеріліп Қорғалжын көлімен жалғасып кетеді. Көл табаны тегіс. Суы кермек татиды, мал суаруға жарамды. Мөңке, шабақ, қарабалық, сазан, алабұға балықтары бар. Дереккөздер
Жарсуат жер асты су көзі

Жарсуат жер асты су көзі, Жайық өзенінің сол жағасындағы аңғарда, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласынан 130 км жерде орналасқан. Су деңгейінің қалыңдығы 1,9 – 11,4 м. Ұңғымадағы су шығымы 29 – 35 л/с. Су көзінің Жайық өзенінің беткі суларымен байланысы бар, ішуге жарамды. Су шығаратын 10 ұңғыма орнатылған. Дереккөздер
Жартас

Жартас — үгілу процестеріне төзімді, қатты тау жыныстарынан құралған тау сілемінің жеке-дара тұрған биік тасы.. Көлемі мен ені әртүрлі, жалақ бетті тіп-тік биік тас. Қатты тау жыныстарынан тұрады. Жартастар әртүрлі тәсілдермен түзіледі. Кейбіреулері құм мен теңіз қабыршықты қабаттарының нығыздалуынан жасалған. Ал кейбіреулері жанартау көмейінен тау жыныстарының сырқа балқып шығуынан пайда болды. Олар суып, қатаяды. Жартастар қызғаннан, жаншылғаннан өзгереді. Дереккөздер
Жартас құм кен орны

Жартас құм кен орны - Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданында орналасқан. 1982 жылы ашылған. Нұра өзенінің 2-жайылмалық террасасымен ұштасып жатыр. Геологиялық құрылымы, сипаты Жартас құм кені қимасының төменгі бөлігі аллювийлі құмды-қиыршықтасты шөгіндісінен, аллювийлі ұсақ түйірлі кварц құмынан түзілген. Жоғарғы өнімді қабаттың орташа қалыңдығы 3 м. Құрамы жағынан құм кварцты дала шпаты болып келеді, жұмырланған кварц түйірлерінің мөлшері 50-70%-ға, дала шпаттары түйірлері 30-50%-ға жетеді. Табиғи күйінде сылау-қалау ерітінділерін дайындауға болады. Дереккөздер
Жартас минералды суы

Жартас минералды суы, Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде орналасқан. Әктас пен алевролит жыныстарынан түзілген. Қарағанды синклиналінің оңтүстік шетіне ұштасып жатыр. Жартас минералды суы көбіне сульфатты-хлоридті натрийлі, минералдығы 3,8 г/л, тәуліктік қоры 30 м3 шамасында бағаланған. «Жартас» санаторийінің гидроминералдық базасы ретінде ұсынылған. Дереккөздер
Жартас сәбізшөбі

Жартас сәбізшөбі – шатыршагүлділер тұқымдасы, сәбізшөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Жетісу Алатауында, Шолақ тауындағы Талдысай, Қызылауыз сайларында кездеседі. Биіктігі 30 см, кіндік тамырлы өсімдік. Сабағы жіңішке, орта тұсынан бұтақтана бастайды. Тамырдан шығатын және сабақтың төменгі жағындағы жапырақтардың сағағы ұзын, жіңішке, үш рет қауырсынды тілімденген, ал сабақ бойындағыларының сағақтары қысқа болады. Гүл желектері жасыл, ұшына қарай қызыл түсті келеді. 4 – 6 сәулелі шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісінің пішіні сопақша, сырты бұдырлы. Жартас сәбізшөбі өте сирек кездесетін эндемик өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жартас суландыру жүйесі

ЖАРТАС СУЛАНДЫРУ ЖҮЙЕСІ, Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде. 1945 жылы пайдалануға берілген. Сол жағалық және оң жағалық жүйелерден тұрады. Су Жартас бөгенінен келеді. Шерубайнұра бөгені мен Ертіс-Қарағанды каналы арқылы толығады. Жартас суландыру жүйесі суғарылатын егістіктерде картоп, көкөніс, мал азығы дақылдарын өсіруге мүмкіндік береді. Магистральдық бас каналдың ұзындығы 10,7 км, оның 8,3 км-і темір-бетон плиталардан жасалған. Дереккөздер
Жартасшөп

Жартасшөп ( – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау және Батыс Тянь-Шаньның құрғақ құздары мен тау жарықшақтарында өсетін 1 түрі – Северцов жартасшөбі (S. Severzovіі) бар. Биіктігі 10 – 15 см. тамыры жуан, қатты, жоғары қарай тарамдалған, шар тәрізді бұдырлы. Сабақтары жіңішке, бұтақты, ирелеңдеп иіліп келген. Жапырақтарының мөлшері бірдей ұзынша қандауыр тәрізді, жиектері аздап тілімденген. Гүлдері ұсақ, көк түсті, жіңішке, қысқа гүл тұғырына орналасқан. Олар ұсақ гүлді сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі — домалақ, бұдырлы қорапша. Северцов жарташөбі – Қаратаудың эндемик өсімдігі болып саналады. Түрлері * Sergia regelii (Trautv.) Fed. in V.L.Komarov – Тәжікстан * Sergia sewerzowii (Regel) Fed. in V.L.Komarov – Қазақстан Дереккөздер
Жарықкөл

Жарықкөл – Жем алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Талдышоқы тауының солтүстігінде 2,5 км, Құйғанкөл көлінен оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 280 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 3,8 км 2 , ұзындығы 2,8 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 11 км. Суы қарашаның аяғында қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Жағалау сипаты Жағалауы құмды келген. Оңтүстігінде Құмжарған құмы орналасқан. Маңында Сулыаша, Балауса, Тереңқұдық, т.б. қыстаулар бар. Жағасында қамыс, қоға, сораң өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы, суы тұщы.
Жарық сүйгіш өсімдіктер

Гелиофиттер (жарық сүйгіш өсімдіктер) – өсуі үшін тура түскен күн сәулесін қажет ететін өсімдіктер. Мұндай өсімдіктерге бақажапырақ, тұңғиық, балқарағай, акация, қайың, бозкілем, т.б. жатады. Жарық сүйгіш өсімдіктермен көлеңкеде өсетін өсімдіктердің ішкі құрылысында айтарлықтай айырмашылықтар болады. Мысалы, Жарық сүйгіш өсімдіктердің эпидермис клеткаларының қабықшалары қалың және лептесіктері (устьицелері) көп болады. Жапырақ клеткаларында хлоропластар өте көп (50 – 300). Жарық сүйгіш өсімдіктердің жапырақтарының бетінде көптеген ақ түсті түктер, төмпешіктер болады, ол тура түскен күн сәулесін кері шағылыстырып, өсімдіктен судың көп булануына кедергі жасайды. Дереккөздер ru:Гелиофиты
Жарықтар

Жарықтар - тұтас тау жыныстарының әр түрлі себептермен жарылуы әсерінен болшектенген бөліктерінің араларында пайда болған ыдырау сызықтары. Пайда болуы тұрғысынан тектоникалық Жарықтар және бейтектоникалық Жарықтар болып екі түрге бөлінеді. Тектоникалық Жарықтарға тектоникалық айырылымдар, кливаж; бейтектоникалық Жарықтарға үгілу Жарықтары, опырылма Жарықтары, жылжыма Жарықтар жатады. Дереккөздер
Жарықтау

Жарықтау – Жарық және Көлденеңтемір өзендері аралығындағы тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданының солтүстік-батысында орналасқан. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған суайрық жотаның абсолюттік биіктігі 346 м, ұзындығы 30 км, ені 10 км-дей. Таудың әктасты конгломераттан түзілген жыныстарын сұр түсті саз балшық пен глауконитті құм жауып жатыр. Беткейі сай-жыралармен тілімденген. Өсімдігі Қара қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, жусан, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Жарым

Жарым – Нұра алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 37 км. Бастауы Қарқаралы тауының солтүстік етегінен басталып, Сырымбет тауының солтүстік-шығысындағы Қатынкөл көліне құяды. Гидрологиясы Өзен арнасы жоғарғы ағысында тік жарлы, төменгі ағысында кең. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Қар ерігенде өзен суы көтеріледі. Суы шаруашылыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Жарын

Жарын, париетерая (Parіetarіa) – қалақайлар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты, жартасты жерлерінде, көлеңкелі, ылғалды жерлерде, сай-сала жағалауларында өсетін 4 түрі (сырдария жарыны, ұсақгүлді жарын, серб жарыны, иудей жарыны) бар. Олардың биіктігі 5 – 50 см, сабақтары түзу кейде бұтақты. Жапырақтары қандауыр немесе жұмыртқа тәрізді. Гүлдері әр түрлі: дара немесе аралас жынысты гүлшоғырлары жапырақ қолтығынан шоқтанып шығады; қос жынысты гүлдерінің гүлсерігі төрт бөлікті, түбі біріккен. Аталығы 4, үрме тозаңды, аналық гүлінің гүлсерігі түтікті, жоғарғы жағы төрт тісті. Сәуірден тамыз айларына дейін гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ жаңғақша. Сырдария жарыны Қаратаудың эндемі болып саналады. Дереккөздер
Жарынқұдық

ЖАРЫНҚҰДЫҚ – Сам құмының батысы мен оңтүстігінде жатқан сор. Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында. Ендік бағытта созылып жатқан сордың ұзындығы 110 км, енді жері шығысында (12 км). Батыс бөлігінің жағалауы ашық, жайпақ. Сам құмымен шектесетін бөлігінің жағалауы биіктеу келген. Сор жағалауында бұйырғын, баялыш, жусан, күйреуік, солтүстігі мен батысында бұталар өседі. Құмға жақын жерінде Төлеш, Тасқабақ, т.б. қыстаулар орналасқан. Оңтүстік-батысынан мұнай, газ құбырлары және т. ж. өтеді. Дереккөздер
Жасанды жолмен аэрациялау

ЖАСАНДЫ ЖОЛМЕН АЭРАЦИЯЛАУ– судың өзін-өзі тазалау қабілетін күшейтудің тиімді тәсілі. Судағы еріген оттектің тапшылық жағдайында өздігінен тазару процестері шұғыл тежеледі; жасанды түрде аэрациялау қажеттілігі туындайды. Бұл жұмыс арнайы қондырғылардың көмегімен жүзеге асырылады. Аэрациялаудың кез келген тәсіліне айтарлықтай дәрежеде қуат жұмсалады. Жасанды жолмен аэрациялаудың тиімділігі жұмсалған 1 кВт сағ қуаттағы 1 кг оттек мөлшерімен өлшенеді. Дереккөздер
Жасанды көлтабан

Жасанды көлтабан– көктемде еріген қар суын немесе тасыған өзен суын жинау үшін аумақтың ыңғайлы телімін үйілген топырақ жалымен шектеу жолымен жасалған алаң. Қазақстанның қуаңшылық жағдайында топырақты көктемде бір рет ылғалдандыру үшін пайдаланылады. Уақытша көлтабандар суайрығында және сайлардың жайпақ беткейлерінің жоғарғы биіктерінде, аласа, жыл сайын қайта салынатын топырақ жалдарын тұрғызу жолымен салынады. Су басқан қабатының тереңдігіне қарай жасанды көлтабан терең толтырылған (≥0,6 м) және тайыз (≤0,6 м) толтырылған деп бөлінеді. Көлтабандағы судың тұру ұзақтығы онда егілген дақылға байланысты болады. Дереккөздер
Жасанды сел тасқыны

Жасанды сел тасқыны - арнайы зерттеулер мен тәжірибелік мақсаттарды жүзеге асыру үшін табиғи жағдайда сел тасқынын жасау. Жасанды сел тасқыны бөгеннен не су қабылдағыштан суды ағызу арқылы жасалады, мұнда оның (тасқынның) параметрлерін басқарудың мүмкіндігі сақталады. Дереккөздер
Жасаңшөптер тұқымдасы

Жасаңшөптер тұқымдасы(Crassulaceae) – қос жарнақты бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Жасаңшөптер тұқымдасының жер шарының қоңыржай және ыстық аймақтарында, таулы жерлер мен құрғақ тасты беткейлерде кездесетін 35 туысы, 1500 түрі бар. Қазақстанда 6 туысы, 31 түрі кездеседі, ең көп тарағаны – киікоты, жертаған. Сабақтары тік, төселіп өседі. Өте қалың, шырынды жапырағының пішіні – дөңгелек, цилиндр, қалқанша тәрізді. Сыртын өңез жауып жатады. Көбінесе жапырақтары сабақтың түп жағын айнала дегелектене орналасады, мұның суды аз буландыру үшін маңызы зор. Жасаңшөптер тұқымдасының ерекшелігі – фотосинтез процесі түнде жүреді, өйткені жапырақтағы тыныс саңылауы (устьице) түнде ашылады. Гүлдері қос жынысты, кейде дара жынысты. Қос үйлі, сабақ ұшында жеке-жеке орналасады немесе шатырша, шоғырбас, қалқанша, масақ, т.б. гүлшоғырына топтасады. Тостағанша жапырақшалары 5, 9 кейде 30-дан асады, күлтесі – бесеу. Шыбындар арқылы тозаңданады. Жемісі – көп жапырақша, қауашақ тәрізді. Тұқымы өте көп, ұсақ, жеңіл болғандықтан жел, су, құмырсқалар арқылы таралады. Жасаңшөптер тұқымдасының ішінде дәрілік (алтын тамыр, қалыңқой, т.б.) және әсемдік (эхеверия, бозкілем, түбіртек, т.б.) үшін гүлзарларда, саябақтарда өсірілетін түрлері. name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 Дереккөздер
Жас гвардия шыңы

Жас Гвардия шыңы – Іле Алатауындағы Кіші Алматы сілемінің оңтүстік бөлігіндегі шың. Үлкен Алматы және Талғар өзендері алабын бөліп тұрады. Жер бедері Биіктігі 4395 метр, пирамида тәрізді. Шыңның солтүстік-батыс беткейінде Тимофеев, шығыс беткейінде Жас Гвардия мұздықтары жатыр. Шың басына 1944 жылы В.Неаронский мен Б.Шнайдер шыққан. Дереккөздер
Жасыбай тауы

Жасыбай – Баянауыл тауындағы тау. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы Торайғыр ауылының оңтүстік-батысында орналасқан тау. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Ең биік жері 1000 м шамасында. Орталық тау шоғырынан жан-жаққа тараған сілемдері – Жанбақты, Торайғыр, Жақсыаула, Жаманаула біртіндеп аласара береді. Геологиялық құрылымы Тау силур мен девон кезеңдерінің кристалды гранит, сияенит, порфирит, тақтатас жыныстарынан түзілген. Жер бедері Тау басы тік жартасты келген. Тау аралығындағы қазаншұңқырда суы мөлдір Жасыбай, Торайғыр көлдері жатыр. Әсем құзы, алуан бейнелі алып жартастары мен үңгірлері және бұлақтары табиғатқа ерекше көрік береді. Өсімдігі Етегінен басына дейін бозтал, балқарағай, ақ қайың орманы өскен. Дереккөздер
Жасыл белдем

ЖАСЫЛ БЕЛДЕМ– 1) қала шекарасынан сыртқы аумақта орманды, орманды-саябақ отырғызылған қаланы қорғап, санитарлық-гигиеналық маңыз атқаратын қала халқының демалыс орны; 2) қала айналасында немесе басқа да ірі елді мекен төңіректерінде отырғызылған, сақталған кең аумақты ағашты, бұталы өсімдіктер жамылғысы, жануарлар дүниесі түгел жасыл белдемдер. Олар ортаны ластанудан сақтап, ауаны тазартып, оттекпен байытып, тұрғындардың демалуына жағдай туғызады. Дереккөздер
Жасыл құрбақа

Жасыл құрбақа – құрбақа тұқымдасына жататын құйрықсыз қосмекенді. Далалық аймақтарда, шөл, шөлейт жерлерде тіршілік етеді. Қазақстанда тіршілік ететін 3 түрінің ең көп тарағаны. Тұрқы 70 – 90, кейде 140 мм. Терісі бұдырлы, арқасы сарғыш сұр немесе жасыл сұр. Шықшыт бездері үлкен. Мамыр – маусымда суға уылдырық шашады. Онда 12 мыңға жуық ұрық бар. Кеміргіштер інінде, тас астында, шұңқырда қыстайды. Зиянкес жәндіктерді жеп пайда келтіреді. Дереккөздер
Жасылша

Жасылша, купырь – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір және екі жылдық өсімдіктер туысы. Еуразияда кездесетін 20-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда Солтүстік, Батыс Тянь-Шань тауларының шыршалы ормандарында, тау беткейлерінде, өзен бойларында, таудың мәңгі мұз жататын шыңдарында өсетін 2 түрі (мұзшыл жасылша, ұқсас жасылша) бар. Бұлардың биіктігі 1 м-ден асады. Сабағы тік, қырлы, бұтақтанған. Жапырақтары екі, үш кейде бірнеше рет қауырсынды тілімденген, екі жағы да түкті болады. Гүлдері ақ түсті, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі ұзынша, екі бүйірінен қысыңқы. Кейбір түрін тағамға пайдаланады, балды өсімдіктер. Дереккөздер
Жатаған ортотрихум

Жатаған ортотрихум (Orthotrіchum laevіgatum) – ортотрихалар тұқымдасына жататын мүк. Қазақстанда Іле Алатауының Кетпен жотасында кездеседі. Шымы бос, үстіңгі қабаты қоңыр жасыл, асты қара қоңыр топырақта өседі. Сабағының биіктігі 1 – 4 см, жапырақтарының ұзындығы 3 мм, ені 0,8 – 1 мм, ұзынша қандауыр тәрізді. Қорапшасының пішіні ұзынша, дөңес, жұқа, сырты тегіс болады. Жапырақты мүктің спорасы бар қауашағындағы тесіктің айналасындағы тісшелері (перистомдары) қарапайым; жұп тісшелері бар; кірпікшелері болмайды. Мүк қалпақшасының сыртын қалың папиллозды қылтандар жапқан. Спораларының мөлшері 15 – 20 мкм, қызыл қоңыр түсті. Бір үйлі өсімдік, споралары арқылы көбейеді. Маусым – тамыз айларында спорасы пісіп-жетіледі. Жатаған ортотрихум – өте сирек кездесетін мүк түрі, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жатаған өсімдіктер

Жатаған өсімдіктер– сабақтары жерге төселе не жер бауырлап тырбиып өсетін өсімдіктер. Оның кейбір түрлерін төсемелі не желі сабақты (мысалы, асқабақ, қауын, қарбыз, қияр, бүлдірген) өсімдіктер деп те атайды. Жатаған өсімдіктердің сабақ буындарынан қосалқы тамырлар өсіп, кейін желі сабақ ескіріп үзіледі. Сөйтіп, бір өсімдіктен вегетативтік даму жолымен бірнеше жаңа өсімдік пайда болады. Тамыр сабақты жатаған өсімдіктердің қосалқы тамырының үстіңгі жағынан тік сабақ дамитындары да (жатаған қияқ) бар. Жатаған өсімдіктерге ақбас жоңышқа, жатаған, ешкімия, эспарцет, сабыншөп, ебелек, ажырық, т.б. өсімдік түрлері жатады. Жатаған өсімдіктердің табиғатта да, шаруашылықта да үлкен маңызы бар. Көп жылдық жатаған өсімдіктермен құмды, сай-салалар ернеуін, өзен-көл жиегін бекітеді, топырақты шымдандырады. Жатаған өсімдіктердің жайылымға көнбісті, мал азықтық түрлері (жатаған жоңышқа, жатаған бидайық, т.б.), тағамдық және витаминді түрлері бар. Дереккөздер
Жатық жер

Жатық жер – Қоңыртөбе тауының солтүстік-батысындағы қоныс. Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында. Сарысу өзенінің аңғарында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Оңтүстігінде Ақасық тауы, шығысында Ақкөл, Аққұдық құдықтары бар. Қоныстың орны тегіс тақырлы. Мал жайылымына пайдалануға жарамсыз. Дереккөздер
Жауғашты (құдық)

Жауғашты– Қызылқұм құмының солтүстік-шығысындағы құдық. Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданында. Сырдария өзенінің аңғарында. Тереңдігі 15 м, су шығымы 1080 л/сағ. Тізбекті-ұяшықты төбешіктердің бойында орналасқан. Маңайында Өмірбек құдығы Қызылшалы құдығы, Қараша құдығы, Ақберді құдығы құдықтары орналасқан. Шығысы мен оңтүстігінде көптеген қыстаулар бар. Құдық мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Сарықияқ

Сарықияқ, жауқияқ деп те аталады – сукөріктер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның көлдерінде, ағысы баяу су айдындарында кездесетін бір түрі – кәдімгі жауқияқ (S. aloіdes) бар. Биіктігі 50 – 100 см. Қысқа сабағы суға батып тұрады, тек гүлдеген кезде ғана, жапырағы мен гүлі су бетіне шығады. Жапырағы қалың, етжең, жиегі тікенекті, иректеліп келген, сабақты айнала орналасады. Ақ түсті гүлі – қос үйлі. Маусым – тамыз айларында гүлдейді. Жемісі – алты қырлы, жұмыртқа пішінді. Жауқияқты ірі қара мен шошқа сүйсініп жейді. Ауыл шаруашылығында тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жаураған

ЖАУРАҒАН– Қызылорда облысы Арал ауданы Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы төбе. Баршақұм құмында. Абсолюттік биіктігі 103 м. Төбе солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Жер бедері қырқалы-төбешікті. Төрттік жүйесінің түзілімдерінен құралған. Құмның сұр, сортаңды топырағында жусан мен бұта аралас эфемерлі өсімдіктер, жер асты суы жер бетіне жақын жатқан етегінде жыңғыл, ши, құрақ өседі. Мал жайылымына пайдаланылады. Оңтүстігінде Манасбай, Жыланды қыстаулары орналасқан. Дереккөздер
Жаурауық

Жаурауық, шұбар шымшық – торғайтәрізділер отряды, құнақтар тұқымдасына жататын құс. Еуропада, Солтүстік-Батыс Африкада және Батыс Азияда тараған. Қазақстанда орманды-далалы алқаптарда кездеседі. Дене тұрқы 15 см-дей, салмағы 18 – 26 г. Аталығының басы ақшыл сұр түсті, арқасы қоңыр, белі сары жасыл, құйрық жағы құлпырған күлгін түсті. Қара қанаттарында аппақ жолақтары болады. Үні қатты және сыңғырлаған, сайрағанда ерекше құбылған дыбыс шығарады. Жыл құсы. Наурыз – сәуірде ұшып келіп, тостағанға ұқсас, жақсылап жасырып бүркемелеген ұясын жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты ағаштарға салады. 4 – 5 қоңыр дақты көгілдір жасыл жұмыртқаларын аналығы 14 күндей басып шығарады. Балапандарын екеулеп осынша уақыт ұясында асырайды. Зиянкестерді жеп пайда келтіреді. Қыркүйек – қазанда оңтүстік жаққа қыстау үшін ұшып кетеді. Кейде Оңтүстік Қазақстанда шамалы топ құрып қыстап та қалады. Дереккөздер
Жауһар (гүл)

Жауһар, гарадиолюс – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда барлық аймақтарда кездесетін 2 түрі (имек жауһар, қанатты жауһар) бар. Бұлардың биіктігі 5 – 30 (40) см, сабағы бұтақты, түкті кейде тықыр. Шеттері ойық, тісті қарапайым жапырақтары болады. Гүлдері сары түсті, тілшікті. Гүлсебеттері аз гүлді, сабақтың бұтақтанған жерінде орналасады. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Тұқымдары цилиндр тәрізді, имек болады. Дереккөздер
Жауыр тауы

Жауыр – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Айыртас ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан тау. Батыстан шығысқа қарай 7 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Атауының шығу тегі Жауыртау тауының атауы жауыр сөзінен, яғни аттың арқасындағы ертоқымнан пайда болған жара сөзінен негізін алады. Тау атауының шығу тегі туралы аңыз қазақтың «Қозы-Көрпеш - Баян-сұлу» эпосымен тығыз байланысқан. Атаудың шығу тегіне байланысты нұсқалардың біріне сәйкес тау пішіні жағынан аттың арқасына ұқсауына орай өз атауын алған. Басқа нұсқада оның атауы пішін сипатын алмай, эпостың кейіпкері Айбастың өз көктайын қалдырып кеткен жерімен байланысты. «Қозы-Көрпеш - Баян-сұлу» эпосында ашкөз Қарабайдың көрікті қызы Баянды Қозыға тұрмысқа бергісі келмей, Қозы ауылынан «лайықты» ерге ұзатамын деген үмітпен кетіп қалғаны суреттелген. Аягөз жағасына жеткенде, олар көп ұзамай Баянға демде ғашық болып қалған Ноғайдан шыққан байдың ұлы Қодарды кездестіреді. Бақыттан үмітін үзген бойжеткен сүйіктісіне әкесінің оны еркінен тыс Қодарға үйлендіргісі келетіні туралы хабар беремін деп шешіп, Айбас деген жігітті хабармен жіберуге бел буды. Баян сеніп тапсырған Бақа атты сәйгүлікпен Айбас Сарыарқаның шексіз даласын ұзақ уақыт кезіп, шаршап-шалдығып, Баянның «сәлемдемем» деп берген домбырасының, алқасының және қарқара қадаған топысының сандықтан түсіп қалғанын байқамады. Ол Баяннан Қозыға жіберген сәлемдемесі түсіп қалған жерлер кейіннен «Домбыралы», «Моншақты» және «Қарқаралы» деп аталып кетті деседі. Айбас өзінің қалжырауына қарамастан сапарын жалғастырса да, жүдеген сәйгүлік одан әрі шаба алмай кейіннен халық арасында «Тоқырауын» (тоқырау, тоқтау) деп аталып кеткен өзеннің жағасына келіп тоқтап калды. Мақсатына берілген Айбас Бақаны осы өзеннің бойында демалдырып, одан әрі қарай тағы да шаба жөнелді. Аңыз бойынша, Бақа ұзақ сапар мен ертоқымның астына шыққан орасан жараның салдарынан күшсіздіктен тоқтапты. Сол себептен «жауыр» тұлпардың қалған жері «Жауыртау» деп атанды. Жауыртау тауы өзінің алғашқы атауын ХХ ғасырға дейін сақтап келіп, түздегі үлкен өзгерістерге байланысты Теміртау атанды. 1940 жылы академик Қаныш Сәтбаев Қарсақбай, Атасу және Қарқаралы кен орындарында өндірістік темір рудасының ауқымы 200 млн. тонналық қоры барлығын дәлелдеді, осының арқасында Жауыртаудың жанында Теміртау атты металлургтер қаласының негізі қаланды. Қаланың атауы «тау-тау темір» сөзінен шығып, темірдің көп көлемде шыққандығын бейнелейді. Нәтижесінде қасындағы тау да қала атауын алып, Теміртау деп атала бастады. Жер бедері, геологиялық құрылымы Солтүстік беткейі көлбеу, оңтүстік тік, ең биік жері 1090 м. Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, бұталар өседі. Бұлаққа бай, Еспе өзеніне құятын шағын өзендер бастау алады. Дереккөздер
Жауыркезең

Жауыркезең – Жетіжол жотасының орта сілеміндегі асу. Географиялық орны Жамбыл облысы Қордай және Алматы облысы Жамбыл аудандарында орналасқан. Жер бедері Биіктігі 2500 м-дей. Жетіжол асуының маңындағы шатқалдар беткейінен Жаманты өзені бастау алады. Жылдың барлық мезгілінде салт атты адам өте алады. Дереккөздер
Жауыртоғай

Жауыртоғай – Қарқаралының шығыс сілеміндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстікте 4 км жерде орналасқан. Бір-бірінен оқшауланған бірнеше аласа төбелерден тұрады. Жер бедері, геологиялық құрылымы Батыстан шығысқа қарай 9 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 7 км-ге созылып жатыр, ең биік жері 1113 м. Девон жыныстарынан түзілген. Таудың қара топырағы тараған түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатады. Өсімдігі Солтүстік және оңтүстік беткейлерінде қарағай, қарағайлы қайың ормандар мен тал қопалары кездеседі. Жауырторғайдың тауаралық аңғарында Үлкен көлінің жағасында «Қарқаралы» туристік базасы орналасқан. Дереккөздер
Жаюлы

Жаюлы – Ақмола облысы Ерейментау ауданының қиыр солтүстігіндегі тау. Ақсу кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, Қарасу және оның салалары аралығында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 319 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылған, енді жері 1 км. Биіктіктері бірдей екі шоқысы бар. Геологиялық құрылымы Жер қыртысын ордовиктің тау жыныстарынан түзілген аллювийлі шөгінділер жапқан. Өсімдігі Сортаңдау қара топырағында әртүрлі шөптесіндер аралас сұлыбасты қызыл қаулы өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Жәмет

Жәмет – Құмжарған құмының солтүстігінде 35 км жердегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 320 м. Беткейі көлбеулеу келген. Көлденеңтемір және Жем өзендерінің аңғарында жатыр. Маңында Алданай-Аққұдық құдығы бар. Өсімдігі Тау етегінде жусан, айрауық, тал, терек, еркекшөп өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жәндікқоректілер

Жәндікқоректілер(Іnsectіvora) – сүтқоректілердің бір отряды. Жәндікқоректілердің 7 тұқымдасы, 370-ке жуық түрі Гренландия, Антарктида, Австралия және Оңтүстік Американың біраз жерінен басқа жер жүзіне кең тараған. Қазақстанда 4 тұқымдасқа жататын 11 түрі бар. Жәндікқоректілердің өте ертеде пайда болған, олардың қазба қалдықтары төменгі бор кезеңінен табылған. Дене тұрқы 3 – 39 см, бассүйегі алға қарай созылыңқы, тұмсығы сүйір. Көздері кішкене, кейбір түрлерінде тері астында болады. Жүні қысқа, қалың түкті (көртышқан, жұпар тышқан, жертесер), кейбіреулерінде қылды (тенректер) немесе тікенді (кірпі). Аяқтары қысқа, бес саусақты, табаны тұтасымен жерге тиіп жүреді. Құйрығы өте қысқа (кірпі) не құйрығының ұзындығы дене тұрқына жақын түрлері де бар (жұпар тышқан). Тері бездері жақсы дамыған. Миының сыртында иірімдер, сайшалар айқын байқалмайды. Алдыңғы миының маңдай бөлігі өте жақсы дамыған. Қорек талғамайды, бірақ жануартектес қоректі жақсы жейді. Қорегі – омыртқасыздар, ұсақ омыртқалылар. Жемін түнде аулайды. Жәндікқоректілердің біразының кәсіптік маңызы бар (жұпар тышқан, т.б.), зиянкестерді жеп пайда келтіреді, ауру тарататын кенелерге аралық ие болып, ауру тарататын түрлері де кездеседі. Қазақстанда жәндікқоректілердің 3 тұқымдасқа (кірпілер, көртышқандар, жертесерлер) жататын 17 түрі кездеседі. 2 түр (көптісті жертесер мен жұпар тышқан) Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жәнібекшалқар

Жәнібекшалқар – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы көл. Қорғалжын ауылынан оңтүстікке қарай 16 км жерде, теңіз деңгейінен 327 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 19,1 км 2 (суы мол жылдары 21,5 км 2 -ге дейін ұлғаяды). Ұзындығы 7,5 км, енді жері 6,3 км. Жағалау бойының ұзындығы 26,2 км. Көлге Нұра өзені құйып, ағып шығады. Батыс, солтүстік және шығыс жағалаулары жайпақ, оңтүстігі тіктеу. Солтүстік-шығысында ұзындығы 1,5 км, енді жері 1,2 километр болатын түбек орналасқан. Көл табаны лайлы. Көл, негізінен, Нұра өзенінің суымен, қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұщы, мал суаруға пайдаланады. Суында мөңке, оңғақ, нәлім, алабұға, торта, шортан және аққайран тіршілік етеді. Су құстары (қаз, үйрек) ұя салады. Солтүстік жағалауында қамыс, құрақ өседі. Дереккөздер
Жебежапырақты ергеш

Жебежапырақты ергеш – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тарбағатай мен Жетісу (Жоңғар) Алатауының құрғақ құмды алқаптарында кездеседі. Биіктігі 80 см, жуан, сүректі тамыры бар. Сабағы жіңішке, бұдырлы, жоғарғы жағы бұтақтанған. Жапырақтары ірі, көбінесе жиегі тегіс. Гүлдері ақ түсті, олар ірі сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – эллипс тәрізді, домалақ үрме қақпақшасы бар бұршаққын. Жебежапырақты ергеш – өте сирек кездесетін эндемик және реликт өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізлген. Дереккөздер
Жебірбай

ЖЕБІРБАЙ– Арал қарақұмының шығысындағы құдық. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында. Қалмаққырылған өзенінің аңғарында, Көкбұлақ бұлағының солтүстік-шығысында 32 км жерде орналасқан. Тереңдігі 4 м, су шығымы 70 л/сағ. Құдықтың жағалауы жазық, шығысын сор алқабы алып жатыр. Солтүстігінде Сарыадыр, Мүйір, Бұланты қоныстары орналасқан. Дереккөздер
Жезқазған мыс кенді ауданы

Жезқазған мыс кенді ауданы – Қарағанды облысы Жезқазған қаласының маңында орналасқан кен орындар тобы. Кенді аудан Орталық Жезқазған, Солтүстік Жезқазған және Жомарт мыс кен орны кенді алаңдарына бөлінеді. Геологиялық құрылымы Кен алаңдары Сарысу ойысының тереңдік жарылымдар әрекетінен туындаған брахиқатпарлы белдемдерінде шоғырланған. Жезқазған мыс кенді ауданында орналасқан кендердің геологиялық құрылысы, тектоникалық құрылымы, стратиграфиясы мен литологиясы ұқсас. Сипаты, құрамы Кен денелері негізінен 300 – 350 м тереңдікте шоғырланған, қалыңдығы 1,5 – 30 м-ге дейін. Негізгі кен минералдары – халькозин, борнит, галенит және сфалерит. Кентастың құрамында мыс, қорғасын, мырыш, қосымша күміс, рений, кобальт, молибден, т.б. бар. Өндіріс жұмыстары кен денелерінің пішініне, өлшемдеріне және инжинерлік-геологиялық жағдайына қарай ашық немесе жер асты әдісімен жүргізіледі. Өндірілген кентас Жезқазған мен Сәтбаев қалаларындағы кен байыту фабрикаларында өңделеді, ал алынған концентрат Жезқазған мыс зауытында қорытылады. Дереккөздер
Жекебай

Жекебай, Жекебұлақ – Жыланды өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Сандықтау және Атбасар аудандары жерімен ағады. Бастауы Бастауын Солтүстік Қазақстан облысынан алып, Жыланды өзенінің саласы – Ащылы өзекке сол жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 1130 км 2 . Көпжылдық орташа су ағымының мөлшері 23,8 мил. м 3 . Батыс саласы – Ащылы (37 км). Карбонатты және сортаңдау қара топырағында бетегелі-қаулы әртүрлі астық тұқымдастары өскен. Қараша айының 1-онкүндігінде суы қатып, сәуір айының 2-онкүндігінде мұзы ериді. Шоңғалды жерлерде суы түбіне дейін қатады. Қар суымен толысады. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жекедісай

Жекедісай – Ойыл алабында орналасқан өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Ойыл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км жерде, Қамыскөл көлінің шығысында жатыр. Ұзындығы 40 км. Бастауы Бастауын Ақшатау ауылының батысындағы бұлақтардан алып, Сарыбие ауылының оңтүстік-батысында Қамыскөл көліне жетпей сіңіп кетеді. Гидрологиясы Суы қарашада қатып, сәуірдің басында ери бастайды. Жайылмасында қыстаулар орналасқан. Мал шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Жекешағыл

Жекешағыл – Арғанаты тауының оңтүстік-шығысы мен Арқарлы жотасының солтүстік бөлігінде орналасқан құмды алқап. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 16 км-ге созылып жатыр, енді жері 11 км. Аумағы 86 км 2 . Жер асты суының 3-5 м тереңдіктегі минералдылығы әр түрлі. Маңында Белсексеуіл, Тауқұм, Қарақұм, Сарықұм құмдары бар. Өсімдігі Құм төбешіктерінде жусан, еркек шөп, сексеуіл, т.б. бұталы ағаштар өседі. Қысқы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Желаев қиыршықты құм кен орны

Желаев қиыршықты құм кен орны - Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы жерінде орналасқан. Орал қаласының солтүстік-шығыс бағытында, Желаев ауылынан 1 км жерде. Ол қиыршықты құм кен орнына жатады. Жатыс сипаты Пайдалы кенінің қалыңдығы 9-20 м. Құмы силикат кірпішін, ұяшықты құмтасты шығаруға жарамды. Қиыршықты құмының қоры 42,5 млн. м 3 , ал силикат кірпішін шығаруға жарамды майда құмының қоры 11,4 млн. м 3 . Дереккөздер
Желбезекше ледебуриелла

Желбезекше ледебуриелла – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тарбағатай, Шыңғыстау мен Ақтаудың ұсақталған тасты жерлерінде өседі. Биіктігі 40 см, жуан, тармақталған тамыры бар. Сабағы дара немесе бірнешеу, бұтақтанған. Тамыр жапырақтарының ұзындығы 7 см, сағақ бойындағылары жұмыртқа тәрізді, ал сабақ ұшындағылары ұзын болады. Гүлдері ақ түсті, себеті 5 – 12 сәулелі, көп гүлді шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісінің пішіні жұмыртқа тәрізді, қырларында төмпешікті қатпарлар болады. Желбезекше ледебуриелла – өте сирек кездесетін эндемик өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Желбіршөп

Желбіршөп – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді аймақтардағы сортаңды жерлерде өсетін 1 түрі – Біраталық желбіршөп бар. Биіктігі 5 – 40 см, сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақты, сыртын түк жапқан. Төменгі жапырақтары етті, жоғарғы және гүлжапырақтары қысқа, сүйір, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, олар шашыраңқы, масақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі домалақ, ұзынша. Тұқымы ұсақ. Дереккөздер
Желдіадыр

Желдіадыр – Ұлытау облысы Ұлытау ауданының солтүстігіндегі ұсақ шоқылы тау. Геологиялық құрылымы Девонның граниті мен тас көмірдің тақтатасынан, төменгі жағы делювий, пролювий және аллювий шөгінділерінен түзілген. Жер бедері Ендік бағытта доғаша иіліп жатқан суайрық. Абсолюттік биіктігі 748 м (Сасықбастау), ұзындығы 100 – 110 км, ені 25 – 35 км. Қырқалы, күмбез тәрізді, жалды болып келеді. Терісаққан, Қыпшақ, Керей, Жақсыкөң, Сарыкеңгір, т.б. өзендердің суайрығы. Оңтүстік-батыс беткейінде Ащыкөл көлі бар. Топырағы, өсімдігі Топырағы қиыршықтасты, карбонатты бозғылт қоңыр. Беткейінде бетеге, жусан, селеу, аңғарында қайың, тал, көктерек, қараған аралас бұта өседі. Дереккөздер
Желдіайрық

Желдіайрық – Іле алабында орналасқан өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Үлкен Тоқсанбай жотасының шығысындағы мұздықтардан алады. Арнасы тар, жарқабақты, тау аңғарларымен аға отырып, Қорғас өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы шамамен 25 км. Маңында Үлкен Өсек, Кіші Өсек, Қазақ өзендері орналасқан. Дереккөздер
Желдібел

Желдібел – Шу-Іле тауларының солтүстік-шығысында оқшауланған тау массиві. Географиялық орны Жамбыл облысы Қордай ауданы Алаайғыр темір жол бекетінен солтүстік-шығысқа қарай 32,5 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1015 м. Қопа аңғарындағы Ақкөл және Қопалы өзендері аралығында. Өсімдігі Тауалдының сұр топырағында жусан аралас эфемерлі өсімдіктер басым. Оңтүстігінен Шу – Отар темір жолы өтеді. Дереккөздер
Желдіқара

Елді мекендер: * Желдіқара – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл. * Желдіқара – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. Таулар: * Желдіқара – Алматы облысы Көксу ауданы жерінде орналасқан тау. * Желдіқара – Тарбағатай жотасының солтүстігінде орналасқан оқшау тау.
Желдіқарағай

Желдіқарағай – Жетісу Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан жота. Географиялық орны Жетісу облысы Ақсу және Сарқан аудандарында. Ақсу және Сарқан өзендерінің суайрығы. Батыстан шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. Енді жері 15 км. Абсолюттік биіктігі 3103 м. Оңтүстігінде Жетісу (Жоңғар) Алатауы сілемдерінен Айдаусай өзені бөліп жатыр. Желдіқарағайдан Теректі өзенінің салалары бастау алады. Геологиялық құрылымы, жер бедері Төменгі палеозойдың кристалдық тақтатас, кварцит, мәрмәр жыныстарынан құралған. Жатық беткейлі өзен аңғарлары тар шатқалдарға ұласады. Батысында Желдіқарағай, шығысында Шығыс Желдіқарағай асулары бар. Солтүстік беткейлерінде Аманбөктер, Ақсу қыстаулары орналасқан. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Желдімұз

Желдімұз – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздық. Географиялық орны Алматы облысы Талғар ауданы Солтүстік Талғар шыңы аумағында (биіктігі 3720 – 3350 м) орналасқан. Аумағы Жалпы ұзындығы 2,5 км (ашық бөлігі 2,3 км). Абляциялық ауданы 1,6 км 2 (ашық бөлігі 1,4 км 3 ). Мұз көлемі 0,11 км 3 . Фирн алаңы терең шатқалдармен екі бөлікке бөлінген. Дереккөздер
Желқарағай

Желқарағай – Күнгей Алатау жотасындағы асу, Ыстықкөл (Қырғызстан) мен Шілік өзені алаптарының суайрығы. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3850 м. Асудың оңтүстік беткейі қарсыз, ал солтүстік беткейінен Қорымдық мұздығы басталады. Желқарағай асуынан өтетін жол Қорымдық өзенінің (Шіліктің оң саласы) жоғарғы ағысы арқылы Ақсуға құятын Желқарағай өзенінің бастауымен жалғастырады. Асуды Ыстықкөлдің жағасынан Алматыға саяхат жасаушы туристер пайдаланады. Дереккөздер
Желқуар бөгені

‎‎ Желқуар бөгені — Сынтасты өзені бойында, Қостанай облысы Жітіқара ауданы жеріндегі бөген. 1964 жылы салынған. Гидрологиялық сипаты Аумағы 5,6 км². Су көлемі 38,4 млн. м³. Ең терең жері 11 м. Жітіқара қаласын және маңайындағы шаруа қожалықтарын сумен қамтамасыз етуде пайдаланылады. Бөгенде шортан, табан балық, сазан, т.б. балықтар тіршілік етеді. Дереккөздер
Желмая (шоқы)

Желмая – Шахтинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жердегі шоқы. Географиялық орны Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері, геологиялық құрылымы Ең биік жері 612 м. Ұзындығы мен ені 2 км. Девон жыныстарынан түзілген. Беткейі жалпақ, аз тілімденген. Өсімдігі Топырағы қызғылт қоңыр, дала өсімдіктері өседі. Жайпақ беткейлерінің баурайы жыртылған. Дереккөздер
Желтау (тау, Ақмола облысы)

Желтау – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, Қарабұлақ өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 490 м. Өзен аңғары Желтауды оңтүстігіндегі Мыңшұқыр тауынан бөліп тұрады. Беткейлері эрозиялық-тектоникалық сай-жыралармен тілімденген аласа таудың төбесі доғал келген. Орталық бөлігі және солтүстік беткейлері тік құлама, өзен, жыралармен тілімденген. Кейбір жерлерінде түпкі жыныстар жер бетіне шығып жатыр. Геологиялық құрылымы Протерозойдың жыныстарынан түзілген жер қыртысының бетін кесек тасты, құмтасты коллювийлі және коллювийлі-деллювийлі шөгінділер жапқан. Өсімдігі Нашар дамыған күңгірт қоңыр топырағында бетеге, боз, сұлыбас, қараған, тобылғы, т.б. өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Желтау (тау, Атырау облысы)

Желтау – Мұғалжар тауының қиыр оңтүстік-батысындағы оқшау тау сілемі. Географиялық орны Атырау облысының Жылыой ауданы жерінде, Солтүстік Үстірт маңындағы Доңызтау тауының батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 221 м, ұзындығы 45 км, енді жері 12 км шамасында. Геологиялық құрылымы Желтау төменгі төрттік және жоғарғы миоцен дәуірінің оолитті әктастарынан түзілген. Жер бедері Солтүстік шеткейі тіктеу келген, оңтүстігі көлбеуленіп біртіндеп жазыққа ұласады. Сай-жыралармен тілімденген оңтүстігінде Тұрсынбай тоғаны жатыр. Тоғаннан және тау етегінен Жақсы Қарасай өзені бастау алады. Өсімдігі Сортаңды сұр топырағында жусан, сарсазан, баялыш, қара сексеуіл өседі. Желтау баурайы маусымдық мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Желтау (тау, Қарқаралы ауданы)

Желтау – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік шетінде, Егіндібұлақ ауылынан солтүстік-батысқа қарай 65 км жерде орналасқан тау. Батыстан шығысқа қарай 20 – 22 км-ге созылып жатыр, ені 6 – 7 км, ең биік жері 959 м. Жер бедері Бір-бірінен оқшауланған шоқылардан тұрады, барлық жерде түпкі жыныстарының жер бетіне шығуы байқалады. Беткейлері тік құламалы, өзен аңғарларымен, сайлармен қатты тілімденген. Оңтүстік беткейлерінен Ащысу өзенінің сол саласы Қырғын өзенінің тармақтары басталады. Геологиялық құрылымы Девон, ортаңғы және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Баяу дамыған күңгірт сары топырағында австрия жусаны, салқын жусан, бетеге, сұлыбас, қараған, өзен жылғаларында шөп аралас бидайық шалғындар кездеседі. Дереккөздер
Желтау (тау, Жамбыл облысы)

Желтау – Шу-Іле тауларының солтүстік-батысындағы таулы қырат. Географиялық орны Жамбыл облысының Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 145-150 км-ге созылған. Ең биік жері Суықадыр тауы (599 м). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 220 мм. Геологиялық құрылымы Кембрийге дейінгі метаморфтанған жыныстардан, гнейс және эффузивтерден түзілген. Өсімдігі Сұр, сортаң топырағында таудың астық тұқымдас әр түрлі шөптері (бетеге, селеу, айрауық, сұр жусан, бұйырғын, баялыш, күйреуік, тобылғы) өседі. Желтау баурайы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Желімбас

ЖЕЛІМБАС(Vіscarіa) – қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын аймақтарында кездесетін 5 түрі белгілі. Қазақстанның далалық аймағындағы ормандардың шеттерінде, шөпті беткейлерінде өсетін 1 түрі – жабысқақ желімбас (V. vіscose) бар. Биіктігі 30 – 80 см, сабағы тік өседі, қарапайым немесе аздап бұтақтанған. Тамыр жапырақтары қандауыр тәрізді, сабақ бойындағылары ұзынша, отырыңқы. Тостағанша жапырақшалары қоңырау сияқты, бес тісті, күлтелері қызыл күрең түсті. Аталығы 10, аналық мойны бесеу. Гүлдері шашақты-сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Гүлшоғырының білігі жабысқақ болады, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша. Дереккөздер
Желімот

ЖЕЛІМОТ, туспейната (Тhuspeіnantha) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтың батпақты жерлерінде, құмда, құмдақтарда өсетін 1 түрі – иран желімоты (Тһ. persіca) бар. Биіктігі 7 – 15 см, сабағы тік кейде иілмелі, сыртын жабысқақ бездер жапқан. Жапырақтары бір тамыр жүйелі, аздап тілімденген. Тостағанша жапырақшалары түкті, күлтелері ақ немесе қызғылт түсті, түтік тәрізді. Гүлдері жоғарғы жапырақтарының қолтығында екеуден орналасады. Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, сәуір – маусымда жемістенеді. Жемісі – ірі, созылыңқы жаңғақша. Дереккөздер