kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бутаковка шатқалы

Бутаковка шатқалы - қазақ тілінен "Бутаковка" "бұтақ"сөзінен аударылады. Бутаковка шатқалында екі шағын сарқырама – төменгі (Үлкен) және жоғарғы орналасқан. Жоғарғы сарқырама теңіз деңгейінен 2470 метр биіктікте. Жоғарғы сарқыраманың биіктігі 20 метр. Төменгі сарқыраманың биіктігі-30 метр. Ол жоғары сарқырамамен салыстырғанда күшті және көркем. Сипаттамасы Жергілікті рельеф 20 миллион жыл бұрын Тянь –Шань пайда болған дәуірде қалыптасты. Бутаковка шатқалы Іле Алатауы жотасының солтүстік беткейінде орналасқан. Кіші Алматы және Сол Талғар бассейнінің су айырығында. ХІХ ғасырдағы онда Жетісудың бірінші губернаторы Г. А. Колпаковский саяжай болды. Шатқалдың атауын алды деген болжам бар казак қарауыл бастығының тегі бойынша 1860-шы жылдары орманды кесуден қорғау үшін шатқалы. Сібірден қоныс аударушылар. Қазақ шығу тегі жоққа шығарылмаған елді мекеннің атауы: бутак "сучок". Шын мәнінде өзен Бутаковка Кіші Алматының оң ағыны болып табылады. Бұл аудан ерекше және әдемі, ал шатқалдың өзі үшін тамаша орын қысқа және ұзын жаяу жорықтардың басталуы. Осыдан жетуге болады Кімасар жотасы Медеу мен өзен алқабына оралу Сол Талғар. Басты бет көрнекті орындар Бутаковка шатқалы - сарқырамалар. Олардың екеуі: төменгі, биіктігі 15 метр, ең танымал туристер арасында. Екінші аз төменгі сарқырама және орналасқан шатқалдың жоғарғы бөлігі екі километр қашықтықта. Онда дыбыстар сарқырамалардың ағатын ленталары әдемі көк ән естуге болады құстар. Шатқалдың өсімдік әлемі бай және алуан түрлі ол Тянь-Шань шырыны, Көктерегі, шетен және барбарис өседі. Шатқалдың көркем түрлері, таза ауа, жазғы ыстық салқын күн. Орналасқан жері Іле-Алатау МҰТП Медеу филиалында орналасқан. 1996 жылы Бутаковка Иле заңды иелігіне өтті Іле - Алатау мемлекеттік табиғи паркі. Шатқалдың аумағы, 5000 гектар жерді алып жатыр, оны бес инспектор күзетеді. Бар қолайлы акустикалық орта (тыныштық, әуенді дыбыстар) табиғатта). Ұсынылатын қабылдау кезеңдері: мамыр – қазан. Көздері * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] * [https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] * [http://www.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты]
Форт (өзен, Ұлыбритания)

Форт (, шотл. Uisge For (Abhainn Dubh)) - Шотландиядағы өзен. Өзеннің бастауы таулы жерлерде басталады. Өзенмен толатын Лох-Ард көлі кішігірім тау ағындарынан су алады. Ең ірісінің ұзындығы 4,5 км. Бірінші, өзен шығысқа қарай ағады. Бұл жол ирек. Стерлингке жақындағанда өзенге су құйыла бастайды. Бастаудың биіктігі теңіз деңгейінен 33 м биік.
Шотланд фунты

Шотланд фунты (шотл. Pund Scots, ) — XII-XVIII ғасырлардағы Шотландияның ақша бірлігі. Шотландия банктерінің қазіргі уақытта шығарылатын банкноталарды кейде «шотланд фунты» деп те атайды. Тәуелсіз Шотландияның ақша бірлігі Шотландия тиындарын шығару Дәуіт I-нің тұсында басталды (1124-1153 жж.). Бастапқыда тиындар ағылшын тиындарына сәйкес мөлшерде және салмақта стерлинг үлгісінде шығарылды. Шотландия фунты, фунт стерлинг сияқты, 20 шиллинг пен 240 пенстерден тұрды. Бірте-бірте шотландық тиындар үлесінің азаюымен шотланд фунтының құны фунтқа дейін төмендеді. 1603 жылы Шотландия королі Яков VI Англия патшасы болған кезде, бағам белгіленді: 1 фунт стерлинг = 12 шотланд фунты. 1707 жылы Уния туралы акттың қабылдануымен және біртұтас мемлекеттің құрылуымен шотланд фунты айналымнан алынды. Шотланд банкінің банкноттары Шотландия тәуелсіз мемлекет болмаса да, Ұлыбритания құрамына кірсе де, Шотландияның үш банкі өз банкноттарын шығаруға құқылы. Ресми түрде бұл банкноттар «шотланд фунттары» деп аталмайды, олардың атаулы құндары фунт стерлингте көрсетіледі. Бұл банкноттар заңды валюта болғанымен, «заңды төлем қаражаты» терминінің қатаң мағынасында шотланд банктердің банкноттары Шотландияда да заңды төлем құралы болып табылмайды, бірақ оны Біріккен Патшалықта қабылдауға болады. *Банкноттың негізгі түсі - қоңыр, кіршең (сарғыш), жасыл. Сілтеме *[http://scottishmoney.net/?reqp1&reqrMJthnaM4qzAlpKMhYzWyqN Scottishmoney сайтындағы шотланд тиындары] *[http://www.coins-gb.ru/istoriya-monet/index.php Шотландық тиындардың тарихы] *[https://www.banknoteworld.org/scotland/ Шотландия банкінің банкноттары (1943 ж. бастап)] *[https://web.archive.org/web/20130602165631/http://www.scotbanks.org.uk/media/scottish_banknotes_poster_2009.pdf Заманауи шотландық банкноттар]
Парыгин

Парыгин сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: * Александр Владимирович Парыгин – бессайысшы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Азия чемпионатының күміс жүлдегері. * Роман Геннадиевич Парыгин — вокалшы, сазгер.
Әнуар Әуезұлы Өскенбаев

Өскенбаев, Әнуар Әуезұлы (26 ақпан, 1976 жылы туған, Жамбыл, Жамбыл облысы, Қазақ КСР ) - бұл қазақстандық азаматтық қызметші, "Нұр Отан" партиясының орталық аппаратының басшысы ретінде тамыздың 26, 2019 жылдан бастап жұмыс істеді. Өмірбаяны 1976 жылы 26 ақпанда Жамбыл (қазіргі Тараз ) қаласында дүниеге келген . 2000 бастап 2001 дейін, ол "Казфосфат-НПФ3" ЖШС слесарь ретінде, содан кейін инженер болып, жұмыс істеді. 2002-2005 жылдары «ЭмирПроект» ЖШС заңгері болды . 2018 жылдың 26 қыркүйегінен бастап - 2019 жылдың 26 тамызына дейін Алматы қаласы, Әуезов ауданының әкімі болды . Марапаттары Ерен еңбегі үшін медалі Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі [https://kk.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?titleSpecial:ContentTranslation&campaigncontributionsmenu&tokk&page%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C+%C2%AB25+%D0%BB%D0%B5%D1%82+%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%C2%BB&fromru&targettitle%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C+%C2%AB25+%D0%BB%D0%B5%D1%82+%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%C2%BB "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл"] Ескертпелер
«Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапкандар» мемориалы

«Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқандар» мемориалы — 1968 жылы Жеңіс саябағында Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш-мемориал салтанатты түрде ашылды. Оны жергілікті мүсіншілер Леонид Прокопьевич пен Муза Александровна Белоусовтар сомдады. Сол күні Мәңгілік алау жағылды. Сипаттамасы «Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқандар» мемориалы - төмен түсірген оң қолында автомат, сол қолындағы лавр бұтағын жоғары көтерген жауынгердің асқақ бейнесін көрсетеді. Лавр жеңіс пен татулықтың, демек, соғыстың аяқталғанының нышаны. Мүсіннің жалпы биіктігі – 7 м. 40 см. Мүсін жоғары сапалы цементтен, мәрмәр үгіндісі, дюралюминийден жасалып, гранит тақталармен қапталған үш сатылы тұғырға орнатылған. Жауынгер мүсінінің артқы жағында соғыста қаза тапқан қостанайлық жауынгерлердің аты-жөні жазылған мәрмәр тақталар орнатылған мемориалды қабырға (ұзыңдығы -18 м, ені - 5 м) орналасқан. Жеңімпаз жауынгер мүсінінің алдында мәңгілік алау орналасқан. Тұғырбет тікбұрышты, екі сатылы, тас төселген. Дереккөздер
Айман Болатқызы Қожахметова

Қожахметова Айман Болатқызы ( 1991 ж. 23 сәуірде туған ) - қазақстандық спортшы ( жаяу жүру ), Лондон Олимпиадасының қатысушысы. Өмірбаяны Айман, әпкесі Шолпан сияқты, Талдықорған қаласында дүниеге келген. Қазіргі уақытта апалы-сіңлілер Алматыда тұрады және Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ биология факультетінде оқиды. Сонымен қатар, апалы-сіңлілер ұзақ уақыт жүзумен кәсіби түрде айналысып, өте жақсы нәтижелер көрсетті. Бірақ кейінірек олар спорттық жүріске ауысып кетті. Ол Лондондағы 2012 жылғы Олимпиадада Мәскеуде өткен Ресей ашық чемпионатында сөз сөйлеу құқығына ие болды, онда 20 км қашықтықта уақытты 1: 31.55 көрсетті. Олимпиаданың өзінде 1.35.00 қашықтықты бағындырған Айман Қожахметова 42-ші нәтиже көрсетті. 2013 жылғы әлем чемпионатында Айманның допинг ( экзогендік тестостерон және эритропоэтин ) бар екендігі анықталды. Соның салдарынан ол 2015 жылдың 11 қыркүйегіне дейін дисквалификацияланған болатын және оның нәтижесі ( 20 км қашықтықта 27 орын) жойылды . Пайдаланылған әдебиеттер [https://archive.is/20130128011427/www.london2012.com/athlete/kozhakhmetova-ayman-234376/ Айман Қожахметова] IAAF-те [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ko/ayman-kozhakhmetova-1.html Айман Қожахметова] Olimpic Sports сайтында Ескертпелер
Шолпан Болатқызы Қожахметова

Шолпан Болатқызы Қожахметова ( 1991 ж. 23 сәуірде туған ) - қазақстандық спортшы ( жаяу жүру ), Лондон Олимпиадасының қатысушысы (2012 ж.), Жаяу жүруден Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы және жүлдегері. Өмірбаяны Шолпан, қарындасы Айман сияқты, Талдықорған қаласында дүниеге келген. Қазіргі уақытта апалы-сіңлілер Алматыда тұрады және Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ биология факультетінде оқиды . Сонымен қатар, апалы-сіңлілер ұзақ уақыт бойы жүзумен кәсіби түрде айналысып, жақсы нәтиже көрсетті, бірақ кейінірек спорттық жүруге көшті. Ол Лондондағы 2012 жылғы Олимпиада ойындарында Ресей Ашық Чемпионатының нәтижелері бойынша сөз сөйлеу құқығына ие болды, онда 20 км қашықтықта 1: 32.05 уақытты көрсетті. Олимпиадада ол мәреге жетпестен жарыстан шықты. 2013 жылы Мәскеуде өткен Әлем кубогына қатысты. 2014 жылы Жапондық Наомиде өткен Азия чемпионатында 5 орын алды . Ескертпелер
Мират Түлегенұлы Сәрсембаев

Мират Сарсембаев (1986 жылы 13 шілдеде туған) — қазақстандық боксшы, 2005 жылғы әлем чемпионатының қола жүлдегері (48 келіге дейін), 2008 жылғы Олимпиада ойындарының қатысушысы (51 келіге дейін), Қазақстанның халықаралық спорт шебері.
Құрамысов Сұлтанбек

Құрамысов Сұлтанбек — 1924 жылы Ордабасы ауданы, Төрткөл ауылында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысып, бір қолынан жарақат алған. Алматы госпитальінде қолына ампутация жасалып, 2 топтағы мүгедек берілгендіктен әскерден босатылып, соғысқа жіберілмеді. Кейін Ордабасы ауданы Төрткөл ауылында, Шаян, Бөген савхоздарында бухгалтер-экономист қызметін атқарды. 1951 жылы жұбайы Бауенова Сара Жандарбекқызымен отбасы құрады. Ұлдары - Құрамысов Пернехан 1963 ж., Құрамысов Әбдіманап 1971 ж. Қыздары - Құрамысова Салима 1952, Құрамысова Жамила 1955 ж., Құрамысова Гүлнар 1958 ж., Құрамысова Ұлжалғас 1960 ж., Құрамысова Халида 1965 ж. Жойқын майданда өзінің білгірлігімен, жауынгерлік тапқырлығымен көзге түскен ол "Қызыл жұлдыз", "Гвардиялық белгі" ордендері мен ерлік істеріне берілген медальдар мен төсбелгілерге ие болады. 1978 жылы 7 тамызда Төрткөл ауылында дүниеден өтті.
Какидзава Кодзи

Кодзи Какидзава (жап. 柿澤 弘治 Какидзава Ко:дзи, 26 қараша 1933 – 27 қаңтар 2009) — жапондық саяси қайраткер, Жапонияның сыртқы істер министрі (1994). Өмірбаяны Токио универститетін аяқтағаннан кейін қаржы министірлігінің шенеунігі болып жұмыс істеді. * 1997 жылы Кеңесшілер палатасына сайланды. * 1980-2003 жж. - Жапония Парламенті Өкілдер палатасының мүшесі (қатарынан жеті мерзім). * 1994 жылдың сәуір-маусымы – Жапонияның сыртқы істер министрі. * 2003 жылдан бастап зейнетке жыққан. Сілтемелер * https://archive.is/20120713170306/search.japantimes.co.jp/rss/nn20090128b1.html
Альфер, Владимир Филиппович

Владимир Филиппович Альфер (10 наурыз 1927, Ялуторовск – 9 желтоқсан 2003, Екатеринбург) – хоккей тренері және атқарушы. Ресей федерациясының еңбек сіңірген дене шынықтыру қызметкері. Өмірбаяны * Ұлы Отан соғысының қатысушысы. Сібір Қызылтулы округінде қызмет етті. Германиядағы Кеңес әскері тобында, Орал Қызылтулы округінде: қатардағы сарбаз, 1-інші Томск артиллерия училищесінің курсанты, взвод, рота, батальон командирі. * Чебаркуль қаласындағы «Звезда» әскери командасының алғашқы аға тренері және басшысы. 1959/60 маусымының Чебаркуль қ. Әскери бөлімінің ойнаушы тренері. * 1975-1979 жж. «Автомобилист» (Свердловск) командасының басшысы. * «Спартаковец» (Свердловск) Олимпиадалық резервтегі мамандандырылған балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінің оқу ісі меңгерушісі. * 20.10.1989 — 1992 ж. Свердлов облысының хоккей Федерациясының төрағасының орынбасары. * 1992 ж. — 22.10.1996 Свердлов облысының хоккей Федерациясының президенті. * Ресей хоккей федерациясының аймақтық филиалының президенті, «Орал - Батыс Сібір» ХКК Аймақаралық үйлестіру кеңесі, 14.07.1992 - 12/9/2003. * 30.05.1997 — 09.12.2003 Ресей хоккей Федерациясының вице-президенті * Ол қайтыс болғаннан кейін Отандық Даңқ Залына тағайындалды (03/11/2004). * КСРО және Ресей Федерациясының 14 медалімен марапатталған. * 2003 жылдың 9 желтоқсанында қайтыс болды. Екатеринбургтың батыс зиратында жерленген. Еске алу * 2007 жылдың 15 тамызында Ялуторовск қаласында (Тюмень облысы) өсінің жерлесі Владимир Филиппович Альфердің атымен мұз спорт сарайы ашылды. Сілтемелер * Альфер Владимир Филиппович на портале «Спортивная Россия» * Альфер Владимир Филиппович на сайте «Спорт на Урале» * Официальный сайт ФХР. Зал славы Российского хоккея * Российская суперлига по хоккею — «Служу российскому хоккею!» * В Екатеринбурге скоропостижно скончался вице-президент ФХР Владимир Альфер
Биогумус

Биогумуc — органикалық тыңайтқыш, ауыл шаруашылығы қалдықтарының жауын құрттары және басқа да микроағзалармен (саңырауқұлақтар, бактериялар, актиномицедтер, жәндіктер, буынаяқтылар) өңделінген өнім. Вермикомпостану кезінде арам шөптердің дәнектері жауын құртының ағзасынан өтіп, тамырлануға бейімдігінен айырылады. Сонымен қатар, биогумуста көңге қарағанда ішек таяқшасы және басқа да патогендіктік ағзалар азырақ кездеседі. Биогумус топырақтың құнарлылығын, құрылымын және физикалық қасиеттерін жақсартады. Биогумус қолданылғаннан кейін топырақты бірнеше жылдар бойы қатарынан қолдануға болады. Тағы қараңыз * Жауын құрттары * Компост
Үстел

Үстел — бір немесе бірнеше аяққа бекітілген және бір нәрсені қоюға немесе қоюға қызмет ететін тақталардың (ағаш, мәрмәр және т.б.) кең бетін білдіретін үй жиһазының бөлігі. Ол заттарды үстіне қою, тамақ ішу, сурет салу, оқу және тағы да басқа әрекеттерді орындауға арналған, көтерілген горизонталды беткі қабаты бар. Үстел түрлері: билъярдтық үстел, ас үй үстелі, кофе үстелі, мини-бар үстелі, офистік үстел, дөңгелек үстел, жазу үстелі, асхана үстелі, ломбер үстелі, ас үй үстелі, киім үстелі және тағы басқа. Жиһаздың бір бөлігі ретінде үстел туралы алғаш рет Ежелгі Мысырда айтылады және біздің заманымызға дейінгі 2650 жылда аталып кеткен. Дереккөздер
Орындық

Орындық - күнделікті тұрмыста қолданылатын жиһаз. Оны үстелге отырып, жұмыс жасау үшін қолданады. Ол ағаштан, темірден, пластмассадан жасалады. Жиһаздың ең көп таралған және кең таралған түрі, орындықтардың көптеген түрлері, модельдері мен стильдері бар. Жиһаздың барлық басқа бөліктеріне қарағанда орындық сәнге көбірек әсер етуі мүмкін. Орындықты артқы орындық ретінде ойлап тапқандар ежелгі мысырлықтар сияқты, ең көне боялған және табылған орындықтар біздің дәуірімізге дейінгі үшінші мыңжылдыққа жатады. Орындықтың негізгі бөліктері: орындық, арқа және аяқтар. Арқасы бар орындықтарды ойлап тапқан - ежелгі мысырлықтар болып табылады, ең көне салынған және табылған орындықтар б.з.б. үшінші мыңжылдыққа жатады.
Шойындыкөл (көл)

Шойындыкөл, Шаяндыкөл – Терісаққан өзені алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Жарқайың ауданы жерінде, Шойындыкөл ауылының оңтүстігінде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен биіктігі 325,0 м. Ауданы 18,84 км 2 , ұзындығы 6,4 км, ең енді жері 5,0 км, су жиналатын алабы 281 км 2 . Көл бетін толықтай құрақ жапқан. Жағалары жарқабақты, биіктігі 4 – 6 м. Түбі жайпақ, саздақты, лай қалыңдығы 0,3 – 0,4 м. Көлдің 4 саласының тек солтүстігіндегі Алтынқарасу жылғасы ғана жыл бойы сулы. 7 км батыста жатқан Сабынды көлінен Алтынқарасуға құятын тармақтың ені 10 – 15 м, арнасы құбылмалы. 1 км оңтүстік-батыста жатқан Жаркөлден келетін екі тармақтың суы аз. Су деңгейі көктемде суы мол жылдары 30 – 40 см, суы аз жылдары 15 – 20 см-ге көтеріледі. Көл соңғы 50 – 60 жылда 15 рет құрғаған. Суы ащылау, тек мал суаруға жарамды. Дереккөздер
Құмсуат (жарқабақ)

Құмсуат – Арал теңізінің батыс жағалауындағы жарқабақты жер. Абсолют биіктігі 108 м. Ақтөбе облысы жеріндегі Құмсуатта құдық, ал Қызылорда облысына қарасты шығыс жағында қорым (мола) бар. Табиғаты өте қатаң, жазы ыстық, қысы суық, сусыз шөл дала. Өсімдік жамылғысын жусан, еркекшөп, әртүрлі бұталар мен эфемерлер құрады. Жер қыртысы олигоцендік саз, құмдық мергельден тұрады. Құмсуаттың жерін жаз айларында жайлауға ғана пайдаланған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Вашингтон Монументі

Вашингтон Монументі — Вашингтон қаласындағы Ұлттық Алаңда орналасқан, АҚШ-тың алғашқы президенті Джордж Уошингтон құрметіне салынған биіктігі 169 метр, салмағы 91 мың тонна болатын монумент. Монумент мәрмәр, гранит, кварцит сынды материалдардан жасалған. Бұл монумент Вашингтонда және әлемде қабатты, биік құрылыс болып саналады. Жобасын 1840 жылдары Роберт Миллс жасады. Құрылысы 1848 жылы басталып, 1884 жылы аяқталды. Құрылыстың ұзаққа созылған және арасында кідіру болған себебі, ықпалды партиялардың кедергі келтіруі, қаражаттың аздығы және АҚШ азаматтық соғысы. Монументтің ең алғашқы элементі 4 шілде 1848 жылы АҚШ-тың тәуелсіздік күнінде қойылды, ең соңғы элементі 6 желтоқсан 1884 жылы қойылды, ал толыққанды құрылысы 21 ақпан 1885 жылы аяқталды. Монумент 9 қазан 1888 жылы ресми түрде ашылды. Вашингтон монументі Эйфель мұнарасы салынғанға дейін бес жыл бойы әлемдегі ең биік құрылыс болып саналды. Монументтің басына 896 баспалдақ арқылы немесе лифт арқылы көтерілуге болады. Монументтің шығыс жағында «Құдайға мадақ» деген латынның екі сөзі бар. Тарихы Монумент жобасын құру жұмыстары 1832 жылы басталды. Бұл жылы Джордж Вашингтонның туылғанына 100 жыл болды. Осы мерейтойға орай тұрғындар қайырымдылық жинай бастады. 1835 жылға қарай тұрғындар 28 мың доллар жинады (2010 жылғы бағам бойынша 709 мың доллар) және мемориалдың ең жақсы жобасына байқау басталғаны туралы хабарлады. Байқау 1836 жылы өтті. Байқаудың жеңімпазы Роберт Миллс атанды. Роберт Миллс монумент ретінде обелиск салуды жоспарлады. Миллстің жобасы бойынша бұл биіккке созылған, төбесі алюминиден қапталған баған болуы керек. Сонымен қатар монументті жерде дөңгелек колоннада қоршауы керек. Алайда жобаға тағылған сындардың және 1 миллион доллар (2009 жылғы бағам бойынша 21 миллион доллар) тұратын бағасының кесірінен қоғам бұл жобаны бірден қабылдамады. 1848 жылы колоннаданың шешімін кейінге қалдырып, тек обелиск салу шешіледі. Қазіргі күнгі ескерткіш төбесінде төртжақты пирамидасы бар бағаннан құралған. Пирамиданың ішінде төрт жаққа қарайтын, сегіз терезеден құралған туристтік орын бар. 2011 жылғы жер сілкінісі 22 тамыз 2011 жылы Вирджиния штатының орталығында 5,9 баллдық жер сілкінісі болды. Жер сілкінісінің толқыны Вашингтонға дейін жетті. Бұқаралық ақпарат құралдары Вашингтон монументіне қауіп төніп тұрғанын хабарлады, монументтен бірнеше тастар жерге құлады, бірнеше жырықтар пайда болды. Алайда АҚШ саябақтар ұлттық қызметі монументке төніп тұрған қауіп сейілгенін хабарлады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * Ресми сайт: [http://www.nps.gov/wamo Washington Monument] * * [https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/harp/0221.html Harper's Weekly cartoon, February 21, 1885, the day of formal dedication] * [http://memory.loc.gov/ammem/today/dec06.html Today in History—December 6] * [http://anthropology.si.edu/cm/krakker_wash_monument.htm Prehistory on the Mall at the Washington Monument]
Тұманды ормандар

Тұманды ормандар не Мүкті ормандар не Нефелогилея — тропиктік немесе субтропиктік, ылғалды, мәңгі жасыл ормандар. Олардың ең басты ерекшелігі — аласа орналасқан бұлттардың болуы, яғни тұмандардың конденсация үрдісі жүретін белдеуде орналасуы, теңіз деңгейінен 500-4000 метрде. Температурасы түнде шамамен 0° жетуі мүмкін, бірақ көбінесе 8 - 20° аралығын сақтайды. Жоғары ылғалдылық мүктер,қыналар, қырықжапырақтар,сүйсіндер сынды эпифиттердің биомассасының және биоалуантүрлілігінің зор болуына септігін тигізеді. Эндемик өсімдіктер өте мол болуы мүмкін. Ағаштардың биіктігі 20 метрден аспайды. Қоңыржай белдеудің де, тропикалық белдеудің де өсімдік түрлері бар. Ылғалдылықтың жоғары болуы, күн сәулесінің жерге аз түсуі, шіру және минералданудың қарқындылығы төмен болғандықтан, топырақ өте қышқыл болады және оның үстінгі қабатын көбінде гумус немесе шымтезек құрайды. Дүниежүзінде ормандарлың тек 1% құрайды. БҰҰ зерттеуі бойынша 736 тұманды орман 59 мемлекетте кездеседі, көбінесе Венесуэла, Гондурас, Мексика, Экуадор, Колумбия, Индия, Шри-Ланка, Тайланд, Орталық және Шығыс Африка. Дереккөздері * Hostettler, Silvia (2002). "Tropical Montane Cloud Forests: A Challenge for Conservation * Hamilton, Lawrence S; Juvik, James O; Scatena, F. N (1995). "The Puerto Rico Tropical Cloud Forest Symposium: Introduction and Workshop Synthesis". * Grubb, PJ; Tanner, EVJ (July 1976). "The montane forests and soils of Jamaica: a reassessment". Journal of the Arnold Arboretum.
Жанат Бақытжанұлы Шыбықбаев

Жанат Бақытжанұлы Шыбықбаев ( 27 шілде 1966 жылы туылды) - қазақстандық опера әншісі, ұстаз, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2008). Өмірбаяны Шыбықбаев Жанат Бақытжанұлы Алматы қаласында 1966 жылы 27 шілдеде дүниеге келді. 1995 жылы Қазақ ұлттық консерваториясының вокал және хор факультетін бітірді. Құрманғазы профессор, Қазақстанның халық әртісі Ғафиз Есімовтің класында жеке ән айтуға маманданған. 1997 жылдан 2017 жылға дейін ол Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі президенттік оркестрінің ән және эстрадалық ансамблінің әншісі және жетекшісі болды. 2000 - 2013 жж. - К. Байсейітова атындағы Ұлттық опера және балет театрының жетекші солисті . 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін « Астана Операның» жетекші опера солисті . Ол Жапонияға, Германияға, Францияға, Солтүстік Кореяға, Италияға, Бахрейн Корольдігіне, Түркияға, Ресейге, Сауд Арабиясына, Венгрияға, Өзбекстанға, Түркіменстанға және т.б мемлекеттерге гастрольмен барды. Қазіргі уақытта Қазақ ұлттық өнер университетінің вокал өнері факультетінде оқытушысы. Опера репертуары * Абай («Абай» А. Жұбанова, Л. Хамиди) * Жанбота («Біржан-Сара» М. Төлебаева) * Нұрым («Қамар-сұлу» Е. Рахмадиев) * Бекежан («Қыз Жібек» Е. Брусиловский) * Бонза ( «Мадам көбелегі» Дж. Пуччини ) * Монтероне графы ( "Риголетто" Дж. Верди) * Гермонт, Маркиз д'Абинья ("Травиата" Дж. Верди ) * Амонасро ( «Аида» Дж. Верди) * Зарецкий ( «Евгений Онегин» П. Чайковский ) * Бартоло ("Севильдің шаштаразшысы" Дж. Россини ) * Судья («Жас Вертердің махаббаты мен өлімі туралы әңгіме» Дж. Массенет) * Фигаро ( «Фигаро үйленуі» В. И. Моцарт ) * Скарпия ( «Сағыныш» Дж. Пуччини ) Марапаттар мен атақтар * Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен оған « Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері » құрметті атағы берілді. * Қазақстан Республикасы Президентінің 2013 жылғы 7 желтоқсандағы жарлығымен қазақтың ұлттық опера өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін «Құрмет» орденімен марапатталды. * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011) * «Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріне 20 жыл» медалі (2011) * «Мінсіз қызметі үшін»2, 3 дәрежелі медаль . * «Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының үздік студенті»1, 2 дәрежелі төсбелгісі және т.б. Дауыстық жетістіктер * 1995 ж. - Н. Халмамедова атындағы І Халықаралық конкурстың дипломанты (Ашхабад қаласы) * 1995 ж. - Сәуірдегі көктем халықаралық фестивалінің күміс жүлдегері (Пхеньян қаласы) * 1998 ж. - Халықаралық «Шабыт» фестивалінің І сыйлығының лауреаты (г. Астана) Пайдаланылған әдебиеттер https://www.instagram.com/shybykbaev/?hl=ru Ескертпелер
Экзоқаңқа

Экзоқаңқа (грек тілінен. έξω - сыртқы және σκελετος - қаңқа) сыртқы жақтау мен жетекші бөліктердің арқасында жоғалған функцияларды қалпына келтіруге, адам бұлшық еттерінің күшін арттыруға және қозғалыс ауқымын кеңейтуге арналған құрылғы. Экзоқаңқа, қозғалыс кезіндегі күшті пропорционалды үлкейту мақсатында адамның биомеханикасын қайталайды. Қазіргі кезде, экзоқаңқаның үлгілері Ресейде, Жапонияда, АҚШ және Израильде жасалған. Экзоскелет скафандрғада орнатыла алады. Тарихы Алғашқы экзоскелет 60-жылдары General Electric пен АҚШ Қарулы Күштерімен бірлесіп әзірленді және Hardiman деп аталды. Ол 110 кг-ды көтергенде, 4,5 кг-ды көтеру кезінде жұмсалатын күшті жұмсайтын. Алайда, оның массасы 680 кг болғандықтан ол ыңғайлы болмады. Жоба сәтті болмады. Толық экзоқаңқаны пайдалану әрекеті қарқынды бақыланбайтын қозғалыспен аяқталды, нәтижесінде ол ешқашан іштегі адаммен сыналмады. Әрі қарай зерттеу бір қолға бағытталған. Ол 340 кг көтеруге мәжбүр болса да, оның салмағы 750 кг болды, бұл оның көтеру қабілетінен екі есе көп. Барлық компоненттерді бір-біріне жалғамастан, Hardiman жобасын қолдану шектеулі болды. ReWalk робототехникасы жасаған ReWalk экзоқаңқасы сал ауруына шалдыққан адамдарға серуендеуге мүмкіндік береді. Зерттеушілердің айтуынша, жаңа жүйені пациенттер күнделікті өмірде қолдана алады.
Эрих Георг Себастьян Антон фон Фалькенхайн

Эрих Георг Себастьян Антон фон Фалькенхайн (кейде Фалькенгайн, немісше Erich Georg Sebastian Anton von Falkenhayn; 11 қыркүйек 1861, Бург-Бельхау – 8 сәуір 1922, Потсдам) – неміс соғыс қайраткері, Германия әскери министрі (1913-1914), Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия Бас штабының бастығы (1914-1916). Соғыстан кейін әскери тақырыпта бірнеше кітаптар жазды. Соғыс жылдарында 1913 жылы Фалькенхайн Пруссияның әскери министрі ретінде тағайындалса, 1914 жылдың 14 қыргүйегінде майдандық Бас штабтың бастығы лауазымын иеленді. Оның бастамасы бойынша Францияны бейбітшілікке мәжбүрлейтін Верденге шабуыл жасалды. 1916 жылдың 21 ақпанында басталған және сол жылдың күзіне таяу аяқталған Верденнің астындағы шайқас Фалькенхайнның және бүкіл Германияның үміттерін ақтамады: керісінше, германдық армия талқандалып, орасан зор зиян шекті. Оған қарамастан, Фалькенхайн басқа майдандарында үлкен жетістіктерге жетті. Мәселен, 1915 жылдың мамыр айынан қыркүйек айына дейін оның басшылығымен орыс майданында сәтті шабуылдар өткізілген; ал сол жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін ол әзірлеген жоспар бойынша алдымен Сербия, содан кейін Черногория жаулап алынды. 1916 жылдың 29 тамызы жемісті Брусиловски шабуылына байланысты Фалькенхайн Бас штаб бастығы қызметінен босаталды. Алайда сол жылы IX әскердің қолбасшысы ретінде тағайындалған Фалькенхайн Румынияға жорыққа басшылық жасап, 6 желтоқсанда Бухарестті алды. 1918 жылдың наурызынан бастап Фалькенхайн Х әскерді Палестинида басқарды. 1919 жылы қызметті доғарып, өмірінің соңғы жылдары Потсдамдағы Линдштедт сарайында өткізді. Борштедт зиратында жерленген.
Катилинариялар

Цицерон Катилинаға қарсы сөйлеуі (Чезаре Маккари, 1882—1888) Катилинариялар (, Катилинаға қарсы сөйлеулер) — б.з.д 63 жылдың қарашасы мен желтоқсанында Катилинаның астыртын әрекетін ашуға бағытталған Рим сенатының консулы Цицеронның төрт сөйлеулері. Б. з. д. 61-60 жылдардағы автордың әдеби өңдеуі түрінде сақталып, бүгінгі күнге дейін жеткен. Бұл сөздер Катилина саяси қастандығы тарихының маңызды көзі, сондай-ақ шешендік өнердің көрнекті үлгісі болып табылады. Катилинаға қарсы Цицерон төрт рет сөйледі: * Бірінші сөз (Сенатта, Статор Юпитер храмында, б. з. д. 63 жылдың 8 қарашасы); * Екінші сөз (Форумда, , б. з. д. 63 жылдың 9 қарашасы); * Үшінші сөз (Форумда, б. з. д. 63 жылдың 3 желтоқсаны); * Төртінші сөз (Сенатта, Келісім ғибадатханасында, б.з. д. 63 жылдың 5 желтоқсаны). Сөйлеу сипаттамасы Катилниға қарсы бірінші сөз ең танымал болып табылады, себебі сөздің нәзік иірімінің күш-қуатын ажарландырушыларға, яғни кейіптеулерге, метафораларға және риторикалық сұрақтартарға толы. Сөздің алғашқы сөздері ең танымал латын цитаталарының бірі болды: Қашанғы сен, Катилина, біздің тағатымызға қиянат жасай бермекшісің? Бізді кернеген ашуыңмен қашанға дейін қорламақшысың? Қай шегіңе дейін өзіңнің еріксінген дөрекілігіңмен даңдайсынбақшысың? Дереккөздер
Feci quod potui, faciant meliora potentes

Feci quod potui faciant meliora potentes — латын қанатты сөзі. "Мен қолымнан келгеннің барлығын жасадым, енді, одан жақсысын жасай алатындарға мүмкіндік беріңіз" деп аударылады. Бұл қанатты сөз қандай да бір салада өз жетістіктеріне қорытынды жасағанда немесе қайсыбір сотқа өз жұмысын ұсынғанда қолданылады. Сөз Рим консулы есеп беруін аяқтап, өзінің өкілеттілігін мирасқорына тапсыру кезінде айтылатын формула негізінде тууындаған.
Қосбастау шатқалы

Қосбастау – Алтынемел ұлттық саябағы аумағындағы шатқал. Географиялық орны Алматы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 182 км, Алматы облысы Кербұлақ ауданындағы Басши ауылынан 29 км жерде. Сипаты Үлкен Қалқан мен Қатутау таулары арасында, тау аралық жазықта тұзды және құмды сусыз шөлдерде табиғи жағдайда тораңғы бұралып, шыңдары жарыққа қарай созылып тұратын жалғыз кішкентай тоғай бар. Бұл жер көпшілікке 700 жылдық тал немесе Қосбастау шатқалымен белгілі. Аңыз бойынша, ХІІ ғасырда осы талдың астында Орта Азияға бет алған ұлы Шыңғыс ханның өзі әскерімен тынығыпты. Ғажайып ағаш өсетін аумақта құбатал Сазды құмтөбе мен Ақтаудың бор таулары сияқты көрікті жерлер орналасқан. Тораңғы мұндай «Биші» көрінісі ерекше өсу жағдайларына байланысты пайда болған – мұнда радон ағыны ағып жатыр, топырақ ылғалды, көлеңке мен шөптер көп, ал тораңғы ағаштары өзі бір-біріне тығыз өседі. Қосбастау шатқалының өзі демалуға өте қолайлы-жазда ыстықта ол әрдайым салқын, суық су ағады, көлеңке мен жасыл шөптер көп, кішкентай көл бар. Нысанды күзету [https://www.altyn-emel.kz/kz/ «Алтын-Емель» МҰТП] әкімшілігіне жүктелген. Дереккөздер Әдебиеттер тізімі [http://ft.kazast.kz/лютерович-олег-григорьевич-2/ Лютерович О.Г., Оразымбетова Б.К."Алматы туристік аймағы бойынша экскурсиялардың технологиялық карталары" 2016.] Қосымша ақпарат * [https://www.altyn-emel.kz/kz/ "Атын-Эмел" мемлекеттік табиғи паркінің ресми сайты] * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты]
Гельмут Коль

Гельмут (Хелмут) Йозеф Михаэл Коль (гер. Helmut Josef Michael Kohl; 3 сәуір 1930, Людвигсхафен-ам-Рейн, Веймар республикасы — 16 маусым 2017, Людвигсхафен-ам-Рейн, ГФР) — германиялық мемлекет қайраткер жəне саясаткер. Германияның Федеральдық канцлері (1982—1998). Хайделберг университетінен білім алған. Оның басшылығындағы Германия елі Еуропамен бірігіп Қырғиқабақ соғысын бəсендетуге маңызды рөл атқарды. Өйткені АҚШ пен Кеңес Одағының екеуара бəстесуінен туындаған екі полярлы əлемнің салқын қарым-қатынасы саналған Қырғиқабақ соғысының ең көп кері əсерін сезген өлкелер де осы Еуропа құрлығы еді. Коль Христиан-демократиялы одағының ұзақ жылдарғы төрағасы (1973—1998) болды. ГФР-ның канцлердік қызметін Отто фон Бисмаркден кейінгі ең ұзақ 16 жыл бойы атқарған екінші адам. Кезіндегі фашистік германияның құпия құрылымы - Штазиде жұмыстап тұрды деп басы саяси дауға іліккен саясаткер 87 жасында өз үйінде қарттық жайлап қайтыс болған. Алғашқы некедегі əйелі қайтыс болған соң екінші рет үйленген, екі баланың əкесі.
Татарстан егемендігі туралы референдум

Татарстан егемендігі туралы референдум 1992 жылғы 21 наурызда Татарстанда өтті. Дауыс берушілерден Татарстанның егеменді мемлекет болуын мақұлдау-мақұлдамау туралы сұрақ қойылды. Ұсынысты сайлаушылардың 62% мақұлдады. Референдум нәтижесі республиканың мемлекеттік егемендігін жариялау болып табылды. Тарихы 1990 жылы 6 тамызда РКФСР Жоғарғы Кеңесінің басшысы Борис Ельцин Үфіде мынадай мәлімдеме жасады: «біз Жоғарғы Кеңеске, Башқұртстан үкіметіне: сіз өзіңізді жұта алатын биліктің үлесін алаңыз», бұл бұқаралық ақпарат құралдарында «қанша жұат аласыз сонша егемендікті алыңыз» деген атқа ие болды. 1990 жылы 30 тамызда Татар АССР Жоғарғы Кеңесі Татар КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы декларация қабылдады. Декларацияда одақтық және барлық дерлік басқа автономиялық ресейлік республикалардан (Шешен-Ингушетияны қоспағанда) өзгеше республиканың РСФСР немесе КСРО құрамында болуын тікелей көрсетпеді және Татар КСР Конституциясы мен заңдарының бүкіл елде үстемдікке ие екендігі жарияланды. 1991 жылы 26 желтоқсанда КСРО-ны тарату және ТМД құрылуы туралы Беловеж келісіміне байланысты Татарстанның ТМД-ға құрылтайшы ретінде кіруі туралы декларация қабылданды. 1992 жылғы 7 ақпанда Татар КСР - Татарстан Республикасы Татарстан Республикасы деп аталды, бірақ бұл 1992 жылдың 16 мамырына дейін РСФСР Конституциясына сәйкес келмеді. 1992 жылдың 21 наурызында референдум өтті.. 22 мамырда Татарстанның егемен мемлекет мәртебесі туралы Жоғарғы Кеңестің қаулысы қабылданды. 1992 жылы 30 қарашада Татарстан Республикасының егеменді мемлекет болып жарияланатын жаңа Конституциясы енгізілді.. 2001 жылғы 19 сәуірде Ресей Федерациясының Конституциялық Соты Татарстанның егемендігі туралы ережелерді Ресей Федерациясының Конституциясына қайшы деп тапты. 2002 жылғы 19 сәуірде Татарстанның Мемлекеттік кеңесі Ресей Федерациясының Конституциясымен сәйкестендірілген Республика Конституциясының жаңа редакциясын қабылдады. Нәтижесі Татарстан республикасы Ресей Федерациясымен және басқа республикалармен (мемлекеттермен) қатынастарын тең негізде құратын, халықаралық құқықтың субъектісі болып табылатын егемен мемлекет екендігімен келісесіз бе? Дереккөздер
Бендебике кесенесі

Бендебике (Пендебике) кесенесі — башқұрт мәдениетінің 15-16 ғасырдағы тарихи-архитектуралық ескерткіші Башқұрт аңызы бойынша, Бендебике өзінің даналығымен әйгілі әйел. Ол башқұрт тайпалары арасындағы шиеленісті тоқтатуды қолдады. Сол аңыз бойынша Бендебике башқұрттар мен қазақтар арасында ұзақ мерзімді татулықты орнатуға өз үлесін қосты. Ескерткіш 1968-1969 жылдары Нияз Мәжитов басқарған археологиялық экспедициямен зерттелді Қабір құрылымы жағынан негізі 8,7*7 м тіктөртбұрыштан тұрып, қабырға үстінде сегізбұрыш болып, ең үстінде ғимарат күмбезбен аяқталды. Құрылыс екі түсті кірпіштен жасалған. Сұр фонда қызыл кірпіштер шыршаның ою-өрнегін жасады. Қабірге кіреберіс оңтүстіктен портал түрінде тар есікпен 2,25*1,86 м келген. Еден саман кірпіштен жасалған. Қабір әктас тақталармен қапталған. Тас қораптың ішінен әйелдің қанқасы табылды. Бендебике ханым және оның ұрпақтары IX ғасырда қазіргі Көгершін ауданындағы Мақсұт ауылында өмір сүрген. Ол өз халқын жетелейтін және оларды апаттардан қорғайтын өте парасатты адам, тек жақтаушы ретінде ғана емес, сонымен бірге өз халқының кеңесшісі ретінде де, оның есімі «Жиренше шешен» аңызында осы күнге дейін сақталған. Ол өз заманында «Әулие» атағына ие болды және тарих беттерінде ғасырлар бойы сақталып келді. Сілтемелер * Кешене (мавзолей) Бэндэнбикэ *[https://web.archive.org/web/20110522235234/http://yeshlek.ru/node/1854 Легенда о Бэндэбикэ] *[http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm Кэшэнэ Бэндэбикэ в энциклопедии Башкортостан] *[http://kiskeufa.ru/index.php?dnnews&toart&id=1115 Бәндәбикә менән Ерәнсә сәсән. Киске Өфө. 01.08.11] *[http://www.agidel.ru/?param19171&tab21 Татьяна Зонова.Возвращайся домой, Бэндэбике] Әдебиет * [https://web.archive.org/web/20120130233631/http://bash.on.ufanet.ru/piesa.html "Бэндебике и Еренсе-сэсэн" Пьесы Айдара Хусаинова.] Дереккөздер
Тодо бичиг

Тодо бичиг (қалм.:, тодо бичг; моңғ.: , тодо бичиг; бурят.: тодо бэшэг), кейде тодо – 1648 жылы ескі моңғол жазуының негізінде буддалық сопы Зая Пандитаның (1599-1662) құрастырған әліпбиі. Зая Пандитаның (шын есімі Намхай Чжамцо) бұл әліпбиді құрастырудағы мақсаты – ойрат жазба тілін ауызша тілге мейлінше жақындату еді. Оған қоса діни трактаттарда кең қолданыс тапқан санскриттік және буддалық терминдер ықшамдалып, көпшілікке түсінікті қалпына келтірілді. Ерекшеліктері Тодо бичиг вертикальды моңғол әліпбиінің жақын туысы. Бұл әліпби арамей жазуының негізінде құрастырылған ұйғыр жазуынан пайда болды Арамей жазуында әр дауысты дыбыс жеке символмен қамтамасыз етілмеген. Осы тізімнің ішінде тодо бичигте ғана әр дауысты дыбысты жеке таңбалармен қамтамасыз ету проблемасы шешілді. Жаңадан қосылған символдар мен диакритикалық таңбалар дауысты дыбыстардың ұзақтығын айқындады. Әр дауысты дыбыс үшін жеке символды бекіту мәтіндердегі екі мәнділікті жойды. Ойрат (қалмақ) тілінде жоқ, бірақ шетел сөздерінде кездесетін “ши”, “си” дыбыстары үшін арнайы таңбалар енгізілді. Қолданылуы Ойраттар (қалмақтар мен жоңғарлар) және көрші халха-моңғолдар тодо бичигті XVII ғасырдың екінші жартысынан XVIII ғасырдың екінші жартысына дейін қолданған. Оңай оқылуына байланысты тодо бичиг халха-моңғолдардың көркем әдебиетінде маңызды орынға ие болды. Діни трактаттарды аудара отырып, Зая Пандита буддизмді Батыс Моңғолия жерінде таратуды көздеді. XVIII ғасырдың басында ойрат (қалмақ) жазба тілінің екі тармағы пайда болды: * «кітаби» (ойрат тілдерінде жоқ, моңғол тілінен енген терминдерді діни практикада қолданған нұсқа); * «ауызекі» (іскерлік қатынасхаттарда қолданған нұсқа). Зая Пандитаның биографы әрі замандасы болған Ратнабадраның пікірінше, буддалық сопы мен оның шәкірттері тибет, моңғол тілдерінен, санскриттен 177 туындыны ойрат (қалмақ) тіліне аударған. Бүгінгі күнге дейін Зая Пандитаның 60-қа жуық аудармасы (философия, медицина және т.б. бағыттар) табылған. Тодо бичигті дін қызметкелері мен ақсүйектер ғана білгендіктен, 1913 жылғы деректерге сәйкес, қалмақ халқының сауаттылығы өте төмен деңгейде (2,3% шамасында) болды. Қалмақ тілінде тодо-бичиг 1924 жылға дейін қолданылды. КСРО халықтарының әліпбилерін кириллицаға көшіру барысында ауыстырылды. Қытай Халық Республикасында ойраттарға білім беруде ескі моңғол жазуы бекітілгенімен, тодо бичигті қолдану тоқтатылған жоқ. Қазақ билеушілерінің ойрат жазуын қолдануы XVIII ғасырда қазақ хандары тодо бичигті қытай және ресей императорларына жазған хаттарында пайдаланған. Әріптер кестесі Галерея Дереккөздер
Миллиардерлер тізімі

— Жер шарындағы алғашқы долларлық миллиардер]] Әлемдік миллиардерлер тізімі — америкалық Forbes іскерлік журналының миллиардер болып табылатын, яғни капиталы 1 миллиард АҚШ долларынан асатын адамдардың жыл сайынғы рейтингі. Ең алғашқы рейтинг 1987 жылғы наурыз айында жарияланды. Жыл сайынғы бұл тізімге мүлкін түсініксіз немесе теріс жолмен тапқан және диктаторлар мен олардың отбасыларының мүшелері кірмейді. Әлемнің ең алғашқы долларлық миллиардері болып 29 қыркүйек 1916 жылы Standard Oil компаниясын ашқан Джон Рокфеллер атанды. Forbes мәліметі бойынша 2001 жылы әлемде 564 миллиардерлер болса, 2023 жылы олардың саны 2668-ге жетті. Әлемнің ең бай үш адамы Миллиардерлердің алғашқы ондығы Миллиардерлердің саны бойынша алғашқы он елдің тізімі Forbes мәліметі бойынша миллиардерлердің саны жөнінен ТОП 10 ел: Қазақстандағы ең бай бес адам 2019 жылғы мәлімет бойынша Қазақстандағы ең бай бес адам: 2007 жылғы ең бай бес адам Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.forbes.com/2009/03/11/worlds-richest-people-billionaires-2009-billionaires_land.html The World's Billionaires] «Forbes»
Әскери даңқ мұражайы

"Әскери даңқ мұражайы" - 2011 жылдың 25 қаңтарында Алматы облысы, Жаркент қаласы, Қастеев көшесі,12 мекен-жайында салынған. Сипаттамасы Мұражай Алматы аймағының облыстық әкімшілігінің негізінде тұрңызылды. Мұражайдың негізгі қоры ежелгі тарихымен, тарихтағы өткенді анықтайтын заттармен байланысты. Мұражайда 364 бірлік х. - музейлік маңызы бар, сондай - ақ 781 негізгі қор және 286 қосалқы қормен толыққан. Мұражайдың басты міндеті: халықты өлкенің өткен тарихымен және қазіргі өмірімен таныстыру, жас ұрпаққа Отанға деген сүйіспеншілік пен адамгершілік құндылықтарымен тәрбиелеу. Музей 4 экспозициялық залдар мен мазмұны жағынан бірнеше бөлімдерден тұрады: * Фойе – «Тәуелсіздік шежіресі» * І зал – Тақырып: «Ел ішіндегі атақты Жетісулық батыр бабалар». * ІІ-залда «Қазақ хандығының құрылуы». * III- зал Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында. Дереккөздер
Сарқан ауданы тарихының мұражайы

Қазақ КСР Мәдениет Министрлігінің 1968 жылғы 1 қаңтардағы шешімімен Сарканд ауданының Черкасск ауылында «Сарқан ауданының тарихы мұражайы» ашылды, ол бұрын «Черкасск қорғанысының мемориалды мұражайы» деп аталды. Әскери кеңес Азаматтық соғыс кезінде мұражай ғимаратында болды (Бүгін оның құрамында батыр Черкассктің қорғанысына арналған экспозициялық кешен бар.) 1978 жылы, Черкасск қорғанысының 70 жылдығына орай, ғимарат салынды, онда қазіргі уақытта Сарқан тарихының жаңа экспозициясы көрсетіліп жатыр. Орналасқан Мұражай Алматы облысы, Сарқан ауданы, Черкасск ауылында орналасқан. Дереккөздер
Терісбұтақ шатқалы

Теріс-Бұтақ шатқалы - Үлкен Алматы өзені бассейнінің үшінші шатқалына кіреді. Орналасқан жері Үлкен Алматы шатқалының шығысында «Тас гүлі» көшкінінің бойында орналасқан. Шатқалдың ұзындығы - 12 км. Оң жағындағы Кумбел шыңының батыс жағында Теріс-Бұтак өзені ағып жатыр, ағысы Көк-Жайлау үстіртінен басталады. Осы жерден шатқалдың үлкен қабатын көруге болады, содан кейін ол тарылып, аузына дейін жетеді. Орналасқан Алматы облысы, Шатқалы Үлкен Алматы шатқалының оң, шығыс жағында "Тас гүлі" орналасқан. Дереккөздер
Таңеке бейіті

Таңеке бейіті Ақсу ауданының аумағында Қапал мен Арасан ауылдары арасында, шығыстанушы, археолог Н. Пантусовтың мәліметтері бойынша, 1884 жылдың мамыр айында 77 жасында Танеке Батыр өмірден озды. Оның жерлеу орнында көптеген туыстары табылды. Бейіт-саз кірпіштен жасалған төртбұрышты пішінді қоршау. Сондай-ақ, Таңеке батыр қабірінің артқы жағында қазақ киіз үйі сияқты оның әйелі ағасы болып табылатын адал дос және Алпысбай жерленген. Үшінші бейіт Таңеке батыр бейітінің алдында орналасқан, онда батырдың ұлы-Әбібек жерленген,1893 жылы қайтыс болған. Дереккөздер
Хошоуыт хандығы

Хошоуыт хандығы (жеңілдетілген қыт. 和硕特汗国), кейде Кукунор хандығы — XVII-XVIII ғасырлардағы ойраттардың мемлекеттік бірлестігі (қазіргі Қытай Халық Республикасының Цинхай және Тибет провинцияларындағы аймақтарды алып жатты). Тарихы 1630-шы жылдарға қарай Гелугпа мектебінің жағдайы курт нашарлады. 1637 жылы Далай лама V және Панчен лама IV құпия түрде дүрбен-ойрат (төрт ойрат) кнзьдеріне өз елшілерін жіберген. Ойрат кнзьдерінің шешімі бойынша Тибетке хошоуыт князі Гуши бастаған әскер жорыққа аттанды. Ойрат әскері Кукунор өзенінің бойында "қызылтелпекті" Кагью мектебінің одақтасы болған ірі шығыс моңғол феодалы Цогто тайшынының 30 мыңдық әскерін жеңді. Осы жеңістен кейін хошоыт тайпасының басым бқлігі Кукунор өзеніне қарай қоныс аударды. 1641 жылға қарай Дапай ламаның қарсылартары болған "қызылтелпектілер" мен олардың одақтастары талқандалды. 1642 жылы Гуши хан тибектіктердің наразылығын тудырмау үшін жоғарғы билікті Далай ламаға беруге мәжбүр болды. Цин империясының күшеюі Тибеттің зайырлы және діни билеушілерінің наразылығын тудыра бастады. 1717 жылы Жоңғар хандығының билеушісі Цэван Рабдан Тибет пен Хошоуыт хандығын жаулап алды. 1720 жылы цин әскері ойраттарды Тибеттен қуып шығып, билік басына өз жақтастарын қойды. Лобсанг Тенджин Цин империясынан өзін Тибеттің билеушісі ретінде тануын талап етті. Алайда Цин империясы ескі әкімшілік жүйені жойып, Тибеттегі билікті өз жақтастарына тапсыруды көздеді. 1723 жылғы Лобсанг Тенджиннің көтерілісі 1724 жылы басып жаншылды. 1725 жылы Цин империясы Хошоуыт хандығының жерінде Синин басқармасын құрды. Хошоуыт хандығының билеушілері * Гуши-хан (1642—1655) * Даян Очир-хан (1655—1688) * Даши-Батур (1668—1671) * Гончигдалай-хан (1671—1701) * Ванчжар (1701—1703) * Лхавзан-хан (1703—1717) Дереккөздер * «История Востока» (в 6 т.). Т.III «Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI—XVIII вв.» — Москва: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. ISBN 5-02-017913-2 * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/item.asp?id=32249220 Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677/%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7-10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286-289.
Теріскенсу

Теріскенсу – Түрген өзенінің сол жақ саласы. Географиялық орны Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 12 км-ге жетеді және шатқалы тармақталған. Бастауы Шыңтүрген және Теріскенсу жоталарындағы шатқал (3755,5 м) шыңнан басталады, бастапқыда солтүстікке қарай бағыт алады, 3,5 км-ден кейін ол Шұқырша өзенінің шығысында бағыт беріп, солтүстік-шығыстағы Түрген өзенімен қосылады. Тарихи факт Ащыбұлақ және Теріскенсу өзендерінің қосылу орнында 1223 жылы Моңғол құрылтайы өтті, онда Шыңғысхан өз империясын үлкен ұлдарының арасында бөліп алды. Дереккөздер
Саяси қуғын-сүргін мұражайы (Алматы облысы)

Саяси қуғын-сүргін мұражайы - 2018 жылдың желтоқсан айында Жаңалық ауылында "Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін құрбандары" атты мұражайдың салтанатты ашылуы өтті. Мұражай Сталиндік қуғын - сүргін жылдарында (1920-1950 жж.) жазықсыз зардап шеккендерді мәңгі есте сақтау үшін құрылды. Сипаттамасы Мұражай үш залдан тұрады. Бірінші залда 1916-1986 жылдар аралығындағы қуғын-сүргін тарихы туралы айтылады. Екінші залда саяси қудалауға ұшыраған 4 125 адамның аты жазылған тақта орнатылған. Осы залда қуғын-сүргін құрбандарының өмірбаяндық деректері туралы ақпарат берілген. Үшінші, қорытынды залға Алматы облысы полиция департаментінің мұрағаттарынан фотосуреттер мен мұрағаттық құжаттардың көшірмелері қойылды. Сондай-ақ мұражайда 19 – шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының аты жазылған тақта орнатылған. Мұражай алаңы 635 шаршы метрді құрайды. Дереккөздер
Мәдени иемдену

Мәдени апроприация, мәдени иемдену(ағыл. Cultural appropriation, орыс. Культурная апроприация) – бір мәдениет элементтерінің басқа мәдениет мүшелерімен иемденіп, меншіктелуі немесе пайдалануын теріс құбылыс ретінде қарастыратын социологиялық тұжырымдама. Оның негізінде мәдени белгілері тартылып алынатын жақ эксплуатация мен қысымға ұшырайды деген пікір жатыр. Солтүстік Америкада мәдени иемдену тұжырымдамасы әсіресе үндістер(Америка құрлығының байырғы халқы) мен афроамерикандықтардың мәдениетіне арналған зерттеулер мен жазбаларда әсіресе көп. Алғаш рет «Мәдени иемдену» ұғымы ХХ ғасырдың 80-90-шы жылдары батыс экспансионизмнің постколониалдық сыншыларының арасында қолданыла басталды. Американдық лингвист Джон Макуортер мәдени апроприация ұғымының пайда болуын «қара адамдардың музыкасына еліктейтін ақ поп-музыканттарға қарсы наразылық» деп түсіндіреді. Макуортердің классикалық мысалы Элвис Преслидің шығармашылығы болып қарастырылады. «Мәдени иемдену» термині көбіне жағымсыз мағынада қолданылады. Көп жағдайда ол кіші, отар мәдениеттері меншіктелсе, не екі жақ халықтар тарихи, этникалық не расалық конфликтте болса, қолданылады. Бұл концепцияның жақтаушыларының ойы бойынша, мәдени апроприация ассимиляциядан(алмасу, бірігу) өзінің көбіне отарлық езгі ретінде келетінімен ерекшеленеді. Яғни, бұл жағдайда метрополия(доминант) отар халық мәдениетінің(донор) элементтерін меншіктейді және оның тарихи-мәдени контекстін елемей, оны орынсыз, кейде күлкі не «тренд» ретінде қолданады. Донор-мәдениеті үшін олардың салт-дәстүрлері, әдебиеті мен тарихы басқа ел қолына түсіп, өзінің түп мағынасынан арылатыны аса құрметті затты қор қылу болып қарастырылады. Мәдениетті иемдену мәселесі, әдетте, еуропалық нәсілден шыққан иммигранттардың ұрпақтары үндістер, африкалықтар немесе азиаттықтардың мәдениетін қолданғанда көтеріледі. Айта кетерлік нәрсе - еуропалық мәдениеттің элементтерін иемдену көбіне апроприяция емес, ассимиляция ретінде қарастырады. Сонымен қатар, егер азиялық адам афроамерикандық стилді және мінез-құлыққа еліктесе, немесе афроамерикандық үнді костюмін кисе, онда бұл да мәдени иемдену ретінде қарастырылады.
Көмірші шатқалы

Көмірші Шатқал Көмірші шатқалы Кетмен жотасының оңтүстік жағында орналасқан. Кеген аңғарындағы шатқалдың екі жағында Көмірші шатқалын көруге болады. Пейзаж Азия тау бөктеріндегі тауларға, сонымен бірге Көмірші өзенінің бойында күтпеген шырша орманына тән. Ақ жартастарға жақындаған сайын, таулардың тағы бір қайталанбас әлеміне табиғи қақпаның ашылатындығы анық. Тау жыныстары тар шатқалға ілінеді, кей жерлерде олар кішкене тар өзеннің бойымен жолдың еніне дейін созылады. Алқаптың төменгі жағында биіктігі оң жағында 3100,2, сол жағында 3009,4 м таулар бар. Дереккөздер 1. Л. И. Скринник // Стратигр. Палеозойя Қазақстан. - Алма-Ата, 1989. — С. 32-41. 2. Е. Н. Вилесов, А. А. Науменко, J1. К. Веселова, Б. Ж. Аубекеров Қазақстанның физикалық географиясы. оқу құралы. Алматы " Қазақ университеті!"2009-362 Б.