Одиссей

Одиссей (/əˈdɪsiəs/ ə-ДИСС-и-эс; көне грекше: Ὀδυσσεύς, Ὀδυσεύς, латынша: Odysseús, Odyseús, IPA: [o.dy(s).sěu̯s]), сондай-ақ латынша Улисс (/juːˈlɪsiːz/ ю-ЛИСС-иc, UK: /ˈjuːlɪsiːz/ Ю-лисс-иc; латынша: Ulysses, Ulixes) ретінде белгілі, ежелгі грек мифологиясындағы Итака патшасы және Гомердің «Одиссея» эпосының басты кейіпкері. Ол сондай-ақ Гомердің «Илиада» эпосында және сол эпикалық циклге жататын басқа да шығармаларда маңызды рөл атқарады. Лаэрт пен Антиклеяның ұлы, Пенелопаның күйеуі, Телемах, Акусилай және Телегонның әкесі болған Одиссей өзінің ақыл-ойының өткірлігімен, айласымен және икемділігімен (polytropos) танымал, сондықтан ол «айлакер Одиссей» (көне грекше: μῆτις, латынша: mêtis, «айлакер ақыл») деген лақап атқа ие. Ол Троя соғысынан кейінгі үйге қайту сапары – «ностос» арқылы әйгілі болды. Бұл сапар оған он жылға созылып, көптеген оқиғаларға толы болды. Атауы, этимологиясы және эпитеттері Эпикалық және классикалық дәуірлерде Ὀδυσ(σ)εύς (Odys(s)eus) атауы қолданылған, алайда басқа да нұсқалары кездеседі. Қыш ыдыстардағы жазуларда оның атауы Олисей (Ὀλισεύς), Олисей (Ὀλυσεύς), Олуссей (Ὀλυσσεύς), Олитей (Ὀλυτεύς), Олиттей (Ὀλυττεύς) және Өлуссей (Ὠλυσσεύς) түрінде кездеседі. Magna Graecia-да (Үлкен Греция) ерте деректерде Оуликсес (Οὐλίξης) формасы кездеседі (Диомед Грамматиктің айтуы бойынша Ибикусқа тиесілі), ал грек грамматигі Аэлий Геродианус оның атын Оуликсей (Οὐλιξεύς) деп жазады. Латын тілінде ол Ulixēs немесе Ulyssēs деп аталған. Кейбір зерттеушілер «бастапқыда Одиссей мен Улликсес екі түрлі тұлға болған, кейіннен олар бір күрделі кейіпкерге біріктірілген» деп болжайды. Дегенмен, «d» мен «l» арасындағы өзгеріс үндіеуропа және грек есімдерінде жиі кездеседі, ал латын нұсқасы Этруск тіліндегі Uthuze сөзінен алынған деп есептеледі. Сипаттамасы Дарес Фригиялықтың дерегіне сәйкес, Одиссей «берік, айлакер, көңілді, орта бойлы, шешен және дана» деп сипатталған. Гомердің «Илиада» шығармасының III кітабында Приам оны «Агамемнонға қарағанда басымен аласа, бірақ кеудесі кең және иықтары зор» деп сипаттайды. Сондай-ақ, ол Одиссейді «қойлардың арасындағы қалың жүнді қошқарға» теңейді. Шежіресі Одиссейдің отбасы тарихы туралы мәлімет аз. Псевдо-Аполлодордың айтуынша, оның атасы немесе өгей атасы – Аркесий, ол Кефалдың ұлы және Эолдың немересі болған. Анасының атасы – Гермес пен Хионадан туған ұры Аутолик. Бұл шежіре бойынша Одиссей Олимп құдайы Герместің шөбересі болып саналады. Алайда, «Одиссеяда» Гермес Аутоликке ұрлық шеберлігін бергенімен, олардың туыстық байланысы туралы айтылмайды. «Илиада» және «Одиссея» деректеріне сүйенсек, оның әкесі – Лаэрт, анасы – Антиклея. Бірақ Гомерлік емес дәстүрлерде, Одиссейдің нағыз әкесі Сизиф болғаны туралы аңыздар кездеседі. Бұл аңыз бойынша, Лаэрт оны айлакер патшадан сатып алған. Одиссейдің Ктимена атты қарындасы болған, ол Самеге тұрмысқа шығып, Еврилохқа үйленген. Оны шошқа бақташы Эвмей еске алады, ол Одиссейдің жас кезінде онымен бірге өскенін айтады (Одиссея, 15-кітап). Өзінің Итакадағы шошқа бақташысына Одиссей қайыршы бейнесінде өзін басқа біреу ретінде таныстырады: "Мен кең Криттен шыққанмын деп мәлімдеймін, бай адамның ұлымын. Оның заңды әйелінен туған басқа да көптеген ұлдары болды; бірақ мені дүниеге әкелген анам – сатып алынған күң. Алайда, менің әкем Кастор, Хилакстың ұлы, мені өз ұлдарымен тең көріп, құрметтеді." Дереккөздер