kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Щербина экспедициясы

Щербина экспедициясы, 1896 – 1903 ж. Далалық өлкені зерттеу үшін арнайы шығарылған. Далалық өлкенің барлық уездерін зерттеуді мақсат еткен бұл экспедицияны құрғанда Мемлекеттік мүлік министрлігі зерттеу нәтижелерін Қазақстандағы жер саясатын жүргізуге пайдалануды көздеді. Экспедицияның міндеті аумақты табиғи, тарихи жағынан зерттеп суреттеу, осы мәселедегі ауылдар мен болыстардың маңызын, шаруашылық жүргізу, жер пайдалану тәсілдерін анықтау және көшпелі, жартылай көшпелі шаруашылықтарға қажетті жер көлемін белгілеп, оның қоныстандыру қорына алынатын көлемін анықтау болатын. Әсіресе, Ресейдің орталығы губернияларынан көшіріп әкелінген шаруаларды қоныстандыру мақсатында шаруашылық – статистиканы зерттеуге баса көңіл бөлінді. Экспедицияны земство статистигі Федор Андреевич Щербина басқарды. Құрамына қазақ зиялыларынан – Ә.Бөкейханов, Ұ.Базанов, Т.Жалмұхаметов, И.Жақсылықов, И.Құдайқұлов, И.Тілекеев, Г.Саркин, Р.Мәрсеков, Е.Итбаев, М.Бекетаев, М.Сатыбалдин, Т.Есенқұлов, т.б. кірді. Щербина экспедициясы Ақмола, Торғай және Семей облыстарының 12 уезін мұқият зерттеді. Экспедиция осы аймақтардың “бос жерлерін” анықтауы тиіс болды. Нәтижесінде 1893 – 1905 ж. далалық облыстарда қазақ руларынан 4074180 десятина, оның ішінде Ақмола қоныстандыру ауданында – 2550202 десятина, Семейде – 499566 десятина, Торғай – Орал аймағынан 1024412 десятина жер тартып алынды. Жиналған материалдардың негізінде қазақтардың жер пайдалануы жөнінде он үш томдық жинақ басып шығарылды (1 – 13 т., 1898 – 1908). Экспедиция материалдарын патша өкіметі қазақтардың “артық” жерлерін күшпен тартып алуды күшейту үшін пайдаланды. Бұл материалдар 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың бас кезіндегі қазақ шаруашылығының жай-күйі жөнінде теңдесі жоқ деректеме болып табылады. Экспедиция мүшелері жер нормалары асыра көрсетілген, көшпелі қазақтарға үлкен кеңістіктің керегі жоқ, өйткені олар жер-жерде отырықшылық пен егіншілікке көшіп жатыр деген тұжырым жасады. Щербина экспедицияның деректері бойынша қазақ шаруашылықтары үшін аймаққа және басқа жағдайларға қарай жер пайдаланудың ең төмен нормасы 110 – 209 десятина, ал ең көбі 187 – 510 десятина болса, 1904 – 08 ж. қайта ұйымдастырылған экспедициялардың деректері бойынша олар тиісінше 70 – 125 десятина және 119 – 219 десятинаны құрады. Щербина экспедициясы қазақ жерін отарлауға ғылыми негіз жасап берді. Сілтемелер Қазақстан тарихы, 3-том, А., 2002.
Фотомонтаж

Фотомонтаж (фото және монтаж) — фотография бейне жасау мақсатымен, фотосуреттердің белгілі бір ортақ тақырыпқа топтастырылып берілуі. Фотомонтаж плакаттар, жарнамалар және фотоәзілдер дайындауда кеңінен қолданылады. Кейде Фотомонтажда графикалық материалдар да пайдаланылады. Фотомонтаж мех. және проекц. тәсілдермен жасалынады. Бірінші жағдайда фотосуреттерден қажетті бейнелерді (немесе бөліктерді) ойып, немесе қырқып алады да, оларды қалың қағаздың бетіне желімдейді; араларына ретушь жасап, фотоға қайта түсіреді. Екінші тәсіл бойынша, фотоқағаздан бетіне фотоүлкейткіштің көмегімен негативтен қажетті бейнелердің проекциясы ретімен түсіріп алынады. Дж. Хартфилд, Ж.Гросс, А.М. Родченко, Э. (Л.М.) Лисицкий, Г.Г. Клуцис сынды суретшілер өз шығармасында Фотомонтаж әдісін қолданған.
Құмкөл (кеңшар)

Құмкөл – Қорғалжын ауданының солтүстік-батысында орналасқан кеңшар. 1984 жылы Арықты кеңшары мен Қорғалжын ауданындағы мамандандырылған шаруашылық бірлестігі негізінде ұйымдастырылды. Кеңшар негізінен қой шаруашылығы және астық өндіруге маманданған. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру үшін пайдаланылатын жер көл. 53327 га. Оның ішінде егістік 14464, жайылымдық 37701, шабындық 162; қой саны 9502 бас. Балабақша, орта мектеп, кітапхана, клуб, 2 дүкен, т.б. нысандар бар. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Үсенов Оралхан Үсенұлы

Үсенов Оралхан Үсенұлы (1929 жылы туған, Көкшетау қаласы) – спорт шебері (1959), альпинизмнің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1977), КСРО чемпионы (1956). «Горельник» тау спортшыларын дайындаушы нұсқаушылар мектебін бітірген (1947). Қазақ республикалық альпинистер клубының нұсқаушысы (1947 –97). Мрамор қабырға (6400 м), Петровский (5860 м), Горький (6050 м), Мушкетов (4550 м), Пржевальский (6350 м) шыңдарын алғашқы бағындырушылардың бірі. Тянь-Шаньдағы ең биік Победа шыңына (7439 м) бірінші шыққан. Дереккөздер
Дмитрий Павлович Щербов

Дмитрий Павлович Щербов (12.8.1906, Эстония, қазiргi Тарту қ. – ө.ж.б. Алматы қ.) – химия ғылымдарының докторы (1961). Қазақ КСР-iнiң еңбек сiңірген ғылым қайраткерi (1966). Ленинград (қазiргi Санкт-Петербург) сурет-кино техникумын (1927) және сондағы Химия-технология институтын (1937) бiтiрген. 1940–46 ж. Медвежьегорск, Орск, Свердловск (қазiргi Екатеринбург) қалаларындағы геология талдау лабораториясында, 1946–56 ж. Алматы қаласындағы Оңтүстік Қазақстан геология басқармасында жұмыс iстеген. 1956 жылдан Қазақ минералдық шикiзаттар ғылыми-зерттеу институтында аналитика-химия лабораториясын ұйымдастырып, лаборатория меңгерушiсi болды. Оның басшылығымен 60-қа жуық элементтердiң спектрофотометрлiк және флуориметрлiк анықтау әдiстерi зерттелдi. Ол 400-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Щербов заттардың өте аз мөлшерiн анықтайтын 2 аналитикалық аспап – флуориметр жасап, авторлық куәлiк алған. Еңбек Қызыл Ту орденiмен, медальдармен марапатталған. Шығармалары * Флуориметрия в анализе минерального сырья, А.-А., 1965; * Аналитическая химия кадмия, А.-А., 1973. Дереккөздер
Құмдыкөл (айрық)

Көлдер: *Құмдыкөл - көл, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы. *Құмдыкөл - көл, Ақмола облысы Сандықтау ауданы. *Құмдыкөл - көл, Ақмола облысы Бурабай ауданы. *Құмдыкөл - көл, Ақмола облысы Зеренді ауданы. *Құмдыкөл - көл, Ақмола облысы Біржан сал ауданы. *Құмдыкөл - көл, Ақмола облысы Ерейментау ауданы. *Құмдыкөл - көл, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы. *Құмдыкөл - көл, Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы. Ауыл: *Құмдыкөл – ауыл, Ақмола облысы Сандықтау ауданы.
Үшқарасу (Ақмола облысы)

Үшқарасу — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы ауыл, Үшқарасу ауылдық әкімдігі орталығы. Іргесі 1929 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы - Державинск қаласынан солтүстікке қарай 57 км-дей жерде. Халқы 2-дүниежүзлік соғыста қаза болған жерлестеріне ескерткіш орнатылған (1998). Дереккөздер
Үшқарасу (тау)

Үшқарасу – Ақмола облысы Егіндікөл ауданының оңтүстік-батысындағы тау. Теңіз көлінен солтүстікке қарай 20 км, Көбіккөл көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 20 км, Астана қаласынан батысқа қарай 220 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 383 м. Батыстан шығысқа қарай 2 – 2,5 км-ге созылып жатыр, ені шамамен 1 км. Беткейлері көлбеу, өзімен аттас қоныстың ең биік нүктесі болып табылады. Геологиялық құрылымы Палеоген кезеңінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын қиыршықты, ірі кесекті элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан. Дереккөздер
Құмай (ауыл)

Құмай — Ақмола облысы Есіл ауданы, Красивое ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1939 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы - Есіл қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 34 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Негізгі мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, асхана, кафе, «Құмай-Есіл» ЖШС диірмені бар. Құмай ауылының жанынан Астана – Қостанай автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Федоров Геннадий Андреевич

Федоров Геннадий Андреевич (1938 жылы туған) – қызметкер. Боровской орман шаруашылығы техникумын, Целиноград инжинерлік-құрылыс институтын бітірген. Еңбек жолын қатардағы жұмысшы болып бастаған. «Көкшетауқұрылыс» тресінде өндірістікомитетех. бөлімінің, «Проминдустрой» құрылыс-монтаж басқармасының бастығы (1958 – 80), «Щучинсккурортстрой» тресінің бастығы (1980 – 88), Байкал-Амур магистралінде, Оралдың құрылыс кәсіпорындарында жұмыстар жасаған (1988 – 92). Щучинск қалалық әкімш-нің басшысы. Дереккөздер
Федосеев Владимир Михайлович

Федосеев Владимир Михайлович (1924 жылы туған, Украина, Херсон қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы Сұлукөл МТС-нда механизатор (1941 – 42), Ленинград әскери байланыс училищесінде курсант (1942 – 1943), Воронеж және Украина майдандарында 138-атқыштар дивизиясы 296-атқыштар полкінде аға радиотелеграфист болған. Мәскеу қаласындағы Ленин атындағы әскери училищеде курсант (1944 – 46), комсомол, партия ұйымының хатшысы (1948 – 51), Майкоп қаласындағы 121-полк командирінің орынбасары (1951 – 53), 9-атқыштар дивизиясында партия ұйымының хатшысы (1953 – 56), Егіндікөл ауданы «Тайыншақұ-рылыс» тресінде бөлім бастығы, Егіндікөл ауданы партия комитетінде бөлім меңгерушісі (1956 – 64), Степногорск қалалық партия комитетінде бөлім бастығы (1964 – 69), Степногорск қалалық халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1969 – 74) қызметтерін атқарған. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Айдабол (көл)

Айдабол — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы көл. Теңіз деңгейінен 427 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Климат жағдайларына байланысты аумағы 15,3 км 2 -ден 35,0 км 2 -ге дейін өзгеріп отырады. Орташа ұзындығы 5,7 км, енді жері 3,9 км, жағалау бойының ұзындығы 15,2 км, ең терең жері 3,0 м-ге жетеді. Жер бедері Жағалауында ені 100-150 м-ге дейін қоға аралас қамыс өседі. Суы тұщы, мал суаруға, т.б. шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Айдабол көлін солтүстігінде Зеренді, оңтүстігінде Сандықтау және Жақсытүкті орманды таулар қоршап жатыр. Көлге шығысынан Аршалы өзені, батысынан Жабай өзенінің бір тармағы келіп құяды. Батыс жағынан Көкшетау-Атбасар автомобиль жолы өтеді. Жол бойында орта жүздің биі Айдабол бидің құрметіне аталған кент орналасқан. Көлге жақын жерде қола және темір дәуірлерінің (б.з.б. 5 - 4 ғасыолар) археологиялық ескерткіштері сақталған. Дереккөздер
Василий Владимирович Филоненко

Филоненко Василий Владимирович (1930 жылы туған, Украина, Полтаво облысы Чернигов ауданы Васкивцы селоссы) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1945 ж. қазіргі Бурабай ауданы Совет ұжымшарында комбайн жүргізушісі болып бастаған. 1965 жылдан осы ауданындағы «Золотой колос» кеңшарында комбайн жүргізушісі болып жұмыс жасады. Медаль, бағалы сыйлықтармен марапатталған. Дереккөздер
Өсек өзені

Өсек, Үсек – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысының Панфилов ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 164 км, су жиналатын алабы 1970 км 2 . Бастауы Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік сілемдері – Тоқсанбай, Тышқантау жоталарындағы мұздықтардан басталып Ілеге құяды. Гидрологиясы Аңғары жоғары және орта бөлігінде таулы жерлермен ағады. Ағыны қатты, суы мол. Жылдық орташа су ағымы Талды ауылы тұсында 15,7 м 3 /с. Өзен бойындағы балшығының емдік қасиеті бар. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Финк Карл Карлович

Финк Карл Карлович (1915, Ресей, Саратов облысы Унтервальден ауданы Унтервальден с.) – еңбек ардагері, агроном. Қазақстанның ауыл шаруашылығына еңбек сіңірген қызметкер. Ауыл шаруашылығы техникумын бітірген. Механизатор (1932 – 36), Базель МТС-нда телімдік агроном (1936 – 38), Кеңес армиясында (1938 – 39), Унтервальден МТС-нда телімдік агроном (1939 – 41), Қима ауданы Запорожье ауылына жер аударылды. Запорожье МТС-нда аға агроном (1941 – 43), Красивое МТС-нда, Дальный кеңшарында бас агроном, Заречный кеңшары бөлімшесінде басқарма (1943 – 63), Есіл ауданы Знамя труда ұжымшарында бас агроном (1963 – 77) болып жұмыс жасады. 2 мәрте «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Хабло Иван Константинович

Хабло Иван Константинович (1932 жылы туған, Ресей, Новосібір облысы Кочковский ауданы Решеты с.) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1950 ж. бастаған. Миргород дизилистер училищесін бітіріп (1954) бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту ауданы Бидайық кеңшарына алғашқы тың игерушілердің қатарында келген. «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Құлышев Манаш

Құлышев Манаш (1908, бұрынғы Көкшетау облысы Көкшетау ауданы Қараөзек ауылы – 1976) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1951). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1929 жылы Көкшетау жылқы зауытында жылқышы, 1932 жылы бұрынғы Көкшетау облысы Красноармейск ауданы Киров атындағы кеңшарда трактор, комбайн жүргізушісі болды. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Ұқсастық (геометрия)

Ұқсастық - геометриялық фигуралардың (олардың мөлшеріне тәуелсіз) бірдей болатындығын сипаттайтын геометриялық ұғым. Ұқсас екі фигураның бірін бірнеше есе үлкейтіп немесе кішірейтіп, екіншісіне дәл келтіруге болады. Бір фигурадағы , кесіндісіне екінші фигураның , кесіндісі сәйкес болса, теңдігі орындалады, мұндағы саны (>0) Ұқсастық коэффициенты деп аталады. =1 болғанда ұқсас фигуралар өзара тең болады. Екі фигура бір-біріне ұқсас болғанда олардың сәйкес сызықтық элементтері пропорционал және сәйкес бұрыштары тең болады. Евклид геометриясында үшбұрыштардың, көпжақтардың, т.б. Ұқсастықтары зерттелген. Ұқсастық теориясы Евклидтің параллель түзулер жөніндегі постулатына негізделеді. Н.И. Лобачевский мен Б.Риманның геометрияларында ұқсас фигуралар болмайды. Мысалы Ескертпелер Тағы қараңыз *Геометрия *Фигура Сыртқы сілтемелер na:Kazakhstan za:Hahsahkwswhdanj
Мұғалімдердің біліктілігін жетілдіру институттары

Мұғалімдердің біліктілігін жетілдіру институттары – мұғалімдер мен білім беру саласындағы басқа да қызметкердің кәсіби біліктілігін жетілдірумен айналысатын әдістемелік мекемелер. Оның міндеттері: озық педагогикалық іс-тәжірибені зерттеу, жинақтау және тарату; білім беру мекемелерінің қызметкерлері мен мұғалімдерге әдістемелік көмек көрсету. Мұғалімдердің біліктілігін жетілдіру институттары оқу жылының ішінде қысқа мерзімдік курстар, практикумдар, семинарлар, ал жазғы демалыс кезінде мұғалімдерге, мектеп және оқу орындарының басшыларына, мектепке дейінгі және мектептен тыс ұйымдардың қызметкерлеріне дәрістер, ғылыми-тәжірибелік конференциялар ұйымдастырады. Сондай-ақ ғылыми-педагогикалық, әдістемелік материалдар мен жинақтар шығарады. Дереккөздер “Қазақ энциклопедиясы – VI том”
Хадыркеев Наурызбай Абдулбахиұлы

Хадыркеев Наурызбай Абдулбахиұлы (1961 жылы туған) – қызметкер. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін бітірген (1998). Кеңшарда шопанның көмекшісі, көлік жүргізушісі, Целиноград облысы аңшылар мен балықшылар қоғамында аңшы, Солтүстік Қазақстан облысы аңшылар қоғамында кинолог, Целиноград облысы аңшылар мен балықшылар қоғамында ихтиолог (1972 – 92). Ақмола облысы балық испекциясында мемлекеттік инспектор (1992 – 96), ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі бас мемлекеттік департаментінің бастығы (1997 – 2000), «Бабыр» ЖШС директорының орынбасары (2000 – 02), ҚР ауыл шаруашылық мин. орман және аңшылық ш. комитеті төрағасының орынбасары (2002 – 05), 2005 жылдан төрағасы қызметін атқарады. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Хазірет Бейім

Хазірет Бейім – Атбасар ауданындағы ауыл, Маринов аудандық округі құрамында. Аудан орталығы – Атбасар қаласынан шығысқа қарай 63 км, округ орталығы – Мариновка ауылынан батысқа қарай 10 км жерде, Қалқұтан өз-нің оң жағалық аңғарында орналасқан. Тұрғыны 0,46 мың адам (2008). Іргесі 1883 ж. қаланған. Ауылда мектеп, фельдш.-акуш. пункт, кітапхана бар. Х. Б. ауылы жанынан Атбасар – Астана автомобиль және темір жолдары өтеді. Ең жақын темір жол станциясы – Ирченко (10 км). Дереккөздер
Анатолий Иванович Шеин

Анатолий Иванович Шеин (17.8.1920, Украина, Чернигов облысы – 25.12.1982, Қаратау қаласы) – Жаңатас қаланың құрметті азаматы. Иркутск тау-кен институтын бітірген (1944). 1944 – 1955 жылдары Орталық Азия республикаларының тау-кен өндірістерінде инженер, 1955 – 1957 жылдары Чехословакияда кеңесші-инженер қызметтерін атқарған. 1957 – 1963 жылдары Оңтүстік Қазақстан ауыр өнеркәсіп басқармасы бастығы, 1963 – 1972 жылдары «Қаратау» тау-химия комбинатын директоры, 1972 – 1975 жылдары Бүкілодақтық «Союзфосфор» бірлестігінің бастығы, 1975 – 1982 жылдары «Қаратау» өндірістік бірлестігінің бас директоры. Анатолий Иванович есімі КСРО химия өнеркәсібі министрлігінің құрмет кітапшасына енгізілген; Қазақстанға еңбегі сіңген тау-кен қызметкері. Ленин, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, Қазан Революциясы орденімен, КСРО және Чехословакия үкіметтері медальдарымен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі грамотасымен марапатталған. Сілтемелер
Теміржан Жәнібекұлы Хамитов

Теміржан Жәнібекұлы Хамитов (1962 жылы туған) – қоғам қызметкері. Білімі * Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1988) бітірген. * Қазақ мемлекеттік заң академиясын (2000) бітірген. Еңбек жолы * Еңбек жолын 1980 ж. Целиноград ауданы Ильинов кеңшарында жұмысшы болып бастаған. * Целиноград ауыл шаруашылық институтының №2-оқу-шаруашылық бөлімшесінде механик, бригадир, №2-бөлімшенің басқармасы, өндірістік істер жөніндегі директордың орынбасары (1988 – 94), бас инженер (1994 – 97) жұмыстарын атқарған. * «Шұбар» шаруа қожалығының басшысы. * Шалқар ауданы ауыл шаруашылық бірлестігінің директоры (1997 – 98) * «Барыс» ЖШС директорлар кеңесінің төрағасы (1998 – 2000) * Шұбар аудандық округінің әкімі (2000 – 01) * Сандықтау ауданы «Подлесное» ЖШС-тің директоры (2001 – 03) * Сандықтау ауданының әкімі (2003 – 04) * Қорғалжын ауданы «Ақмол 2003» ЖШС-тің директоры * Ақмола облысы табиғатты пайдалану басқармасының бастығы (2004 – 05) * Ақмола облысы сәулет-құрылыс мемлекеттік бақылау басқармасының бастығы (2005 – 06) қызметтерінде болған. * 2006 жылдан Еңбекшілдер ауданының әкімі. Қоғамдық жұмыстары * «Нұр Отан» ХДП аудандық филиалының төрағасы (2006 жылдан). Марапаттары * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медалі; * «Тыңға 50 жыл» (2005) медалі; * ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Хамитова Райхан Рахымжанқызы, үй шаруасында. ** Қыздары - Анар (1988 жылы туған), Айғаным (1989 жылы туған), Зибаш (1993 жылы туған), Әлия (1997 жылы туған), Жәмилә (2008 жылы туған); ** ұлы - Болат (1996 жылы туған). Дереккөздер
Марденов

Марденов Жүкен Баймұханбетұлы (12.12.1934 ж.т., Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Жаңа аттаныс а.) — әскери қайраткер, генерал-майор. Алматы мемл. шет тілдер ин-тын бітірген (1956). 1961 — 68 ж. МҚК Павлодар облысы басқармасында оперативтік қызметкер болды. 1968 — 79 ж. Қазақ КСР МҚК орт. аппаратында, 1979 — 83 ж. МҚК Көкшетау және Шығыс Қазақстан облысы басқармаларында жұмыс істеді. 1983 — 87 ж. Қазақстан МҚК Бірінші (барлау) басқармасының бастығы, 1987 — 90 ж. МҚК Целиноград облысы басқармасының бастығы, 1990 ж. Қазақ КСР МҚК төрағасының кадр жөніндегі орынбасары, 1991 ж. Қазақстан МҚК барлау бөлімінің бақылаушысы болды. “Құрмет белгісі” орденімен, бірнеше медальмен марапатталған. С. Арғынғазин Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Айдабол спирт зауыты

Айдабол спирт зауыты — Зеренді ауданында орналасқан кәсіпорын. Зауыттың негізін 1906 жылы фабрикант Г.И. Шмурло қалады. Зауытқа қажетті құралдар Варшавадағы (Польша) «Борман Швейде» зауытынан жеткізіліп, 1908 жылдың ақпан айында зауыт пайдалануға берілді. Бастапқы өнімін спирт шикізаты құрады. 1910 жылы ректификатты цех іске қосылып тәулігіне 500 шелек таза спирт алынды. Спирт зауытның негізгі шикізаты арзан астық өнімдері болды. Зауыт өнімдерін Ресей қалаларына жіберіп отырды. 1917 жылы диірмен іске қосылды. 1918 жылы зауыт мемлекет қарамағына өтті. Алғашқы қайта жөндеу жұмыстары 1930 ж., екінші 1957 ж. өткізілді. 1993 жылдан зауыт тұрақты түрде «Экстра» ректификатты этил спиртін өндіре бастады. 1998 жылғы қазан айында Айдабол спирт зауыты Астана қаласында өткен дегустация байқауына қатысып жоғары сапалы деген баға алып, алтын медаль және құрмет дипломымен марапатталды. Зауыт «Көкшетау Минводы», «Натурпродукт», Петропавл лекер-арақ зауыттарын шикізатпен қамтамасыз етеді. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://www.afn.kz/attachments/emi/stocks/A1543/stocksA1543$-$4302$-$..pdf/ АЙДАБОЛ СПИРТ ЗАУЫТЫ]
Айдаркөл

Айдаркөл — Жарқайың ауданындағы көл. Бірсуат ауылдық округі аумағында. Бірсуат ауылынан 5 км жерде орналасқан. Көлдің аумағы 200 га, орташа тереңдігі 1 м, ең терең жері 1,5 м. Суы тұщы, көл табаны тұнбалы. Жағалауының 90%-нда қамыс өскен. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://www.abai.kz/content/t-rt-paly-shardara/ Айдаркөл]
Тоқтарбай Сүлейменов

Сүлейменов Тоқтарбай (22.2.1960 ж. туған, Алматы облысы Кербұлақ ауданы Сарыөзек кенті) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (2005), профессор. Зерттеулер Ғылыми еңбектері қорытпалардағы жақын қатарлардың кластерлік құрылымын физика-химиялық және кванттық тұрғыдан зерттеуге арналған. 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 1 монографиясы мен 2 өнертабысы бар. “Қатты, сұйық және газ күйдегі денелер үшін ретсіз бөлшектердің бірыңғай теориясын әзірлеу, оны мыс пен мыс созбасын алу технологиясын жетілдіруге, өндіріс өнімдерінің көлемін ұлғайту және сапасын арттыруға қолдану” жұмысы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2005). Шығармалар * Malyshev V.P., Suleymenov T., Beznosyuk S.A., Quantum-Chemіcal Calculatіon of the Electronіc Stabіlіty of Cores іn Alkalі Halіdes // Қnorganіc Materіals, 1996, V.32, ғ7, P. 781 – 783; * Бектурганов Н.С., Сулейменов Т., Экспериментальное и теоретические методы исследования неупорядоченных систем, Караганда, 2003; * Сулейменов Т., Малышев В.П., Бектурганов Н.С., Интерпретация политерм сжимаемости расплавов с точки зрения теории перколяции. Дереккөздер
Ұқсастық теориясы

Ұқсастық теориясы — физикалық құбылыстардың (процестердің, жүйелердің) ұқсастық шарттарын зерттейтін ілім. Оның негізгі мақсаты — әр түрлі процестердің ұқсастық критерийлерін анықтау және олар арқылы сол процестердің қасиеттерін зерттеу. Егер физикалық жүйелердің сәйкес параметрлері бір-біріне пропорционал болса, онда олар өзара ұқсас деп есептеледі. Қарапайым геометриялық ұқсастықты жалпылау арқылы физикалық ұқсастық алынады. Геометриялық ұқсастық кезінде ұқсас пішіндер мен денелердің сәйкес элементтері өзара пропорционал болса, физикалық ұқсастық кезінде әр түрлі процестердің сәйкес параметрлері кеңістік пен уақыт бойынша пропорционал болады. Зерттелетін процестерді сипаттайтын өлшемсіз параметрлердің әр түрлі комбинациялары ұқсастық критерийлері деп аталады. Ұқсас екі жүйенің өлшемді физикалық параметрлерінің мәндері әр түрлі болғанымен олардың өлшемсіз ұқсастық критерийлері бірдей болады. Ұқсас жүйелердің бұл қасиеті модельдеу теориясының негізін құрайды. Мысалы Қандай да бір құбылысты сипаттағанда (абс. тәуелсіз өлшем бірлігінде мұндай бірліктерге ұзындықтың, массаның және уақыттың өлшем бірліктері қолданылады) тәуелсіз өлшем бірліктері ,,..., пайдаланылсын. Бұл жағдайда кез келген физикалық шаманың туынды өлшем бірлігін мына түрде жазуға болады: . -шамасының өлшемділігі қатынасы арқылы ,…, сандық көрсеткіштерімен (дәрежелерімен) анықталады. Өлшемділігі [Χ] әрбір X-тың шамасы Xx түрінде өрнектеледі, мұндағы x X-шамасының негізгі өлшемдер жүйесіндегі (,,..., ) сандық мәндері. Егер физикалық процестер дифференциалдық теңдеулердің көмегімен зерттелетін болса, онда олардың анықтаушы параметрлері алғашқы және шекаралық шарттарды қанағаттандыра отырып, коэффициенттер ретінде осы теңдеуге кіруі тиіс. Ол теңдеуді өлшемсіз түрге келтіргеннен кейін оларда тек өлшемсіз коэффициенттер — ұқсастық критерийлері ғана қалады. Ұқсастық теориясы аэродинамикада, гидродинамикада, т.б. кеңінен қолданылады. Ол күрделі физикалық құбылыстарды сапалы теориясы тұрғыдан талдау жасауға және өлшемсіз анықтаушы параметрлер жүйесін таңдауға мүмкіндік береді. Бұл теория тәжірибені дұрыс қоюға және оның нәтижелерін дұрыс өңдеуге септігін тигізеді. Тағы қараңыз *Ұқсастық *Физика *Геометрия Дереккөздер
Николай Дмитриевич Харочкин

Харочкин Николай Дмитриевич (1923, Рузаев ауданы Луганка с. – 2008, Степняк қаласы) – партия-кеңес қызметкері. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. Еңбекшілдер ауданы халық депутаттары Кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарған (1970 – 84). Қызыл Жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Хасенбаев Уап Хасенбайұлы

Хасенбаев Уап Хасенбайұлы 1928 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Айыртау ауданы Володаровка ауылы) – запастағы полковник. Ақмола облысы бойынша ҰҚК Департаменті ардагерлер кеңесінің төрағасы. Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1950). 1950 ж. Көкшетау облысы бойынша ҚазКСР МҚК басқармасында қызметте болған. 1972 ж. Алматы қаласында ҚазКСР МҚК-ның орталығы аппаратына жұмысқа ауысады. 1976 – 88 ж. Торғай, Алматы облысы бойынша МҚКБ-нің бөлім бастығы. 1995 жылдан ҚР ҰҚК-і ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары, 1999 – 2004 ж. аралығында төраға қызметін атқарды. Медаль, грамоталармен марапатталған. Дереккөздер
Ұлағат

Ұлағат — еліміздегі ұлттық тәлім-тәрбие мен мінез-құлық мәселелеріне арналған ресми тұңғыш журнал. ҚР Білім мин. алқасының 1993 ж. 20 желтоқсандағы шешімі негізінде “Қазақ тілі мен әдебиеті” журналының қосымшасы ретінде 1994 ж. шілдеде алғашқы саны жарық көрді. Қаржы тапшылығына байланысты 1994 ж. тұңғыш саны шықса, 1995 ж. үш саны, ал 1996 — 97 ж. екі-екіден біріктірілген төрт саны, 1998 ж. не бары үш саны оқырмандарына жетті. Тек 1999 жылдан бастап екі айда бір рет жарық көріп келеді. 2005 жылдың 25 тамызынан өз алдына бөлек журнал ретінде қайта тіркеуден өтті. Журналдың қалыптасқан айдарлары : *“Ғылым ғаламында” *“Педагог пайымы” *“Ашық әңгіме сағаты” *"Әдеп әлемінде” *“Педагогикалық әдістеме: озық тәжірибе” *“Отбасы оқулығы” *“Рухани дүниемізде” *“Ізденген жетер мұратқа” *“Даналық ой мұхитында” *“Абайдың абыздық ақылы” *“Тарих қойнауында” *“Тіл — құрал, өнер — өріс” *“Білім ордасы: таным және тәрбие” *“Ұлттық ұлағат” *“Жас ғалымдар отауы” *“Ұлттық мектеп”* Тағы қараңыз *Әдебиет *Қазақ әдебиеті Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том. na:Kazakhstan za:Hahsahkwswhdanj
Мұқаш Хасенов

Хасенов Мұқаш (1904, Павлодар у.) – партия және қоғам қайраткері. Мәскеу қаласындағы бухгалтерлер курсын бітірген. 1924 – 30 ж. аралығында жұмысшы, ауылдық кеңестің хатшысы, 1937 – 38 ж. бухгалтер, кеңшар директорының орынбасары, Киров атындағы облысар. механизация мектебінің директоры қызметін атқарған. 1938 – 39 ж. Семей облысы комитеті ауыл шаруашылық бөлімі меңгерушісінің орынбасары, Шыңғыстау ауданы комитетінің 1-хатшысы, 1939 – 46 ж. Шығыс Қазақстан облысы комитетінің хатшысы, 1946 – 52 Ақмола облысы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Маржа

Маржа (франц. marge беттің һашиясы, шеті) - # табыс алу үшін пайдаланылатын бір қаржы құралы құнының екі мәні арасындағы айырма. Мыс., сатып алушы бағасы мен сатушы бағасының арасындағы, пайыздық мөлшерлемелердін арасындағы, белгілі бір бағалы қағаздардың бағамдары арасынДа айырма. Маржа терминінің синонимі — "спрэд"; # бағалы қағаздар ды маржиналдық шот деп аталатын ерекше шот аркылы инвестордың брокерлік несие беру шартымен сатып алу кезіндегі меншікті қаражатының ең төмен үлесі; инвестордың өзінің шотында болуға тиіс несиенің көмегімен сатып алатын бағалы қағаздар құнының ең төмен пайызы; # фьючерстік және опциондық келісімшарттармен сауда жасау кезінде биржалық мәміле бойынша міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ететін кепілдікті жарна; биржа тізімдемесінде көрсетілген биржалық тауарды сату мен сатып алу бағасының арасындағы айырмамен айқындалатын делдал табысы; несиенің белгіленген құнына нақты қарызгер төлеген үстеме. Кең мағынада алғанда, Маржа дегеніміз бағалы қағаздардың пайыздық мөлшерлемесі, бағамы, сатудың, сатып алудың, несиелендірудің бір мезгілдегі түрлі жағдайында тауарлар бағасы арасында орын алатын айырма. Дереккөздер
Жармұхан Хасенұлы Хасенов

Хасенов Жармұхан Хасенұлы (1925 – 1985, Ақмола облысы) – педагог, агроном-ғалым. Целиноград педагогика институты мен Целиноград ауыл шаруашылық институтын, Жоғары партия мектебін бітірген. Донской кеңшарында партия ұйымдастырушысы, ауданы халық депутаттары кеңесінің 2- хатшысы, ауданы халық депутаттары кеңесі төрағасы қызметтерін атқарған. Дереккөздер
Мәди Хасенов

Мәди Хасенов(01.12.1936, Ақмола облысы Зеренді ауданы Қошқарбай ауылы – 1992, Ақмола) – жазушы. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1971). Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1978). Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан. Көкшетау педагогика училищесін (1954), ҚазМУ-ды (1961) бітірген. 1961 жылдан Целиноград қаласындағы «Тың өлкесі» газетінде, 1966 жылдан «Коммунизм нұры» газетінде қызмет атқарған. * «Алғашқы ән» (1969), * «Тұлпардың дүбірі» (1971), * «Қайсар» (1979), * «Тайталас» (1987) әңгімелер жинағы, * «Нар тәуекел» (1975) романы, * «Берлинді алған батырлар» (1977), * «Қайнар бұлақ» (1984) прозалары жарық көрген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT%D0%A5&ID1440 ХАСЕНОВ МӘДИ]
Майра Шатырманқызы Хасенова

Хасенова Майра Шатырманқызы (1942 жылы туған) – инженер-механик. Еңбекшілдер ауданы Краснофлотский кеңшарында механизатор болып ұзақ жылдар жұмыс жасаған. ҚазКСР Жоғарғы кеңесінің депутаты (1980 – 84). Халықтар Достығы ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сергей Корнилович Хван

Хван Сергей Корнилович (1928 жылы туған, Қиыр Шығыс өлкесі, Владивосток қаласы) – ұстаз. Қазақстан оқу-ағарту ісінің үздігі. Орал педагогика институтын бітірген (1949). Қима орта мектебінде мұғалім (1949 – 1950), Ерейментау ауданы Бестөбе орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі (1950 –1957), Жақсы орта мектебінде директор (1957 – 1970), (1980 – 1988), Жақсы ауданы халыққа білім беру ісінің меңгерушісі (1970 – 1980) болып қызметтер жасаған. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ұланбел

Ұланбел — Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданындағы ауыл, Ұланбел ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Мойынқұм ауылынан батысқа қарай 154 км-дей жерде, Шу өзеннің төменгі сол жағалаулық аңғарында орналасқан. Халқы Тарихы 1950-1997 жылдары асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін Шу кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1995 жылдан Ұланбелде және округке қарасты Кіші Қамқалы ауылында шаруа қожалықтары құрылған. Дереккөздер
Василий Петрович Химич

Химич Василий Петрович (1930 жылы туған, Украина, Винница облысы Бершадский ауданы Маньковка с. – 2014) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1971). Еңбек жолын 1947 ж. Устьянский МТС-нда трактор жүргізушісі болып бастаған. Кировоград облысы Гайворон қаласындағы механизаторлар даярлайтын училищені бітірген (1955). Қостанай облысында комбайн жүргізушісі (1955 – 57), 1959 жылдан бұрынғы Көкшетау облысы Куйбышев ауданы Буденный атындағы кеңшардың №3-трактор бригадасының бригадирі болып ұзақ жылдар жұмыс жасаған. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер * [http://www.sko.gov.kz/page.php?cat2&pagegeroi_truda_&lang=ru Химич Василий Петрпович]// Официальный интернет-ресурс Северо-Казахстанской области
Хлебное (Ақмола облысы)

Хлебное — Ақмола облысы Сандықтау ауданы Барақпай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесін 1954 жылы алғашқы тың игерушілер қалаған. Бұрынғы Хлебный ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Балкашино ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 110 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, клуб, медицина пункт, дүкендер, пошта байланысы бар. 2-дүниежүзлік соғыстың құрбандарына ескерткіш орнатылған. Ең жақын темір жол станциясы – Атбасар (70 км). Дереккөздер
Гилен Васильевич Цой

Гилен Васильевич Цой (1920 жылы туған, Ресей, Владивосток қаласы) – ғалым, медицина ғылымының докторы, профессор, ҚР-ның еңбек сіңірген дәрігері, Астана қаласының Құрметті азаматы. Өмірбаяны * Қырым медицина институтын бітірген (1944). * 1947 жылы Ақмола облысы ауруханасында бас хирург болып жұмыс істеді. * Ақмола медицина академиясында кафедра меңгерушісі болып қызмет жасаған. Марапаттары * Октябрь революциясы * Еңбек Қызыл Ту * «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Николай Петрович Цой

Цой Николай Петрович (1927 – 2006) – қызметкер. ҚР-ның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері. Петропавл педагогика институтын бітірген. Еңбек жолын Келлер ауданы ауыл шаруашылық бөлімінде мал дәрігері болып бастаған. 1949 – 54 ж. Богодухов, Леонидов орталау мектептерінде оқу ісінің меңгерушісі, директоры, 1954 ж. Заря ұжымшарының төрағасы, 1960 ж. Щучинский кеңшарының директоры, 1968 ж. Зеленый Бор ауылында құс фабрикасының директоры, 1975 ж. Көкшетау құс ш. бірлестігінің бас директоры, 1988 ж. «Бурабай» агроөндірістік комбинатының бас директоры қызметтерін атқарған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Василий Михайлович Чеботарев

Чеботарев Василий Михайлович (1918, бұрынғы Көкшетау облысы Рузаев ауданы Гавриловка ауылы – 1944) – Кеңес Одағының батыры (1944). 1938 жылдан Кеңес армиясы қатарында. 1944 ж. Минск облысы Бобр ауылы маңындағы өткелді басып алу кезінде жауынгерлік тапсырманы орындау үшін жаудың тылына кіріп, қоршауда қалып, қаза табады. Қызыл жұлдыз орденімен марапатталған. Рузаев ауылындағы бір көшеге, Гаврилов орта мектебіне Чеботарев есімі берілген. Дереккөздер
Николай Сергеевич Чеботько

Чеботько Николай Сергеевич (1982 жылы туған, Щучинск қаласы) – спортшы, шаңғы спортынан спорт шебері (2001), халықаралық дәрежедегі спорт шебері (2003). ҚР жүлдесінің тұрақты иегері (1999 – 2002), ХХІ-дүниежүзлік универсиаданың жүлдегері (2003, Тарвизио қаласы, Италия), V-қысқы Азия ойындарының күміс жүлдегері (2003, Аомори қаласы, Жапония) Дереккөздер
Михаил Максимович Чепрасов

Чепрасов Михаил Максимович 1924 жылы Солтүстік Қазақстан облысы Целинный (қазіргі Ғ. Мүсірепов) ауданындағы Шалқар селосында туған. Ұжымшарда тракторшы болып істеген. 1942 жылдан Қызыл Армия қатарына алынған. Гвардия қатарындағы жауынгер Чепрасов Орталық майданның 13-­Әскерінде 75-­гвардиялық атқыштар дивизиясының құрамында 1943 жылдың 6 шілдесінде Курск облысы Поныров ауданы Поныр теміржол стансасы маңында болған шайқаста жаудың 4 танкін және ондаған солдаттар мен офицерлерінің көзін жойды. Осы ұрыста ол қаза тапты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 7 тамыздағы Жарлығымен Михаил Максимович Чепрасовқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Поныров ауданындағы Ольховатка селосында жерленген. Алматы облысындағы Сарқант қаласында бір көше мен мектепке батырдың есімі берілген. Дереккөздер
Сергей Иванович Чепурной

Чепурной Сергей Иванович (1957 жылы туған, Жақсы ауданы Трудовое ауылы) – қызметкер. 1990 – 92 ж. Торғай облысы Октябрь ауданы Кошевой кеңшарының директоры, 1992 – 99 ж. Жақсы ауданы Ленин атындағы кеңшардың директоры болып жұмыс істеген. 1999 жылдан қазіргі уақытқа дейін «Запорожье» ЖШС-нің директоры. Облысы мәслихаттың депутаты. «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен, ҚР-ның Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Алексей Иванович Чернов

Чернов Алексей Иванович (1924 жылы туған, Сандықтау ауданы Балкашино ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының батыры (1945). Өскемен құрылыс механизациясы техникумын бітірген (1949). 1940 – 41 ж. Балкашино өрттен қорғау мекемесінде жұмыс жасады. 1942 ж. Кеңес армиясы қатарына алынып, 13-гв. армияның 121-гв. атқыштар дивизиясының 313-гв. артиллерия полкінде зеңбірек көздеушісі болды. Ефрейтор Чернов Польша жеріндегі Одер өзенінен өту кезіндегі шайқаста көзге түсті. Елге оралған Чернов «Құрылысмеханизациясы» тресінде диспетчер, механик, бас инженер, көлік конторының бастығы қызметтерін атқарған. 1986 жылдан зейнеткерлік демалыста. Ордендер, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Анатолий Иосифович Чеховский

Чеховский Анатолий Иосифович (1933, Украина,Винница облысыКалинин ауданы Иваново селосы – 1993) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1966). Қолөнер училищесін бітірген соң Киев қаласында жұмыс істеген. 1957 ж. ауыл шаруашылығын механизациялау училищесін бітіріп, Куйбышев ауданы Рузаев кеңшарында механизатор болып жұмыс істеген. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ахметриза Гисметович Чекаев

Чекаев Ахметриза Гисметович (1937 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Фурманов ауданы Фурманов кенті) – ғалым, техника ғылымының кадидаты (1969), профессор (1988), ҚР білім беру ісінің еңбек сіңірген қызметкері (1991). Орал политех. институтының аспирантурасын бітірген (1967). Еңбек жолын 1959 ж. Қазақ Ауыл шаруашылығы академиясының Су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастаған. Кейіннен Қазақ КСР Мин. Кеңесінің су қорлары бойынша мемлекеттік комитетінің бөлімдерінде аға, бас инженері болып жұмыс істеді. 1967 – 88 ж. Целиноград инжинерлік-құрылыс институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, ректордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, оқу ісі жөніндегі орынбасары, 1989 жылдан ректоры. Оның ұсынысымен институтта ғылыми-зерттеу секторы, студенттердің жобалау-құрастыру бюросы, есептеу және көбейту бөлімшелері, оқу-әдістемелік бірлестіктер, зертхана, ғылыми-әдістемелік кабинет, есептеу техникасы саласында біліктілікті жетілдіру курстары мен бірқатар жаңа кафедралар ашылды. 100-ден аса ғылыми және оқу-әдістемелік жұмыстардың, оның ішінде бірнеше өнертабыстардың, монографиялардың, 3 оқулықтың авторы. Дереккөздер
Иван Данилович Черкасов

Черкасов Иван Данилович (1942 жылы туған, Ақмола қаласы) – қызметкер. Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1971 – 76 ж. Атбасар мемлекеттік асыл тұқымды станциясының аға зоотехнигі, 1976 – 80 ж. Шортанды ауыл шаруашылық басқармасының директоры, 1980 – 83 ж. Бұланды ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, 1988 ж. ауданы атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1989 ж. ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау және сапасы жөніндегі инспекцияның бастығы, 2000 ж. Бұланды ауданы агроөндірістік бірлестігінің төрағасы, 2001 – 05 ж. Бұланды ауданы ауыл шаруашылық бөлімінің бастығы. 2005 жылдан «Макинск элеваторы» АҚ-ның директоры. «За трудовое отличие», «За освоение целинных и залежных земель», «Тыңға 50 жыл», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Владимир Михайлович Чернецов

Чернецов Владимир Михайлович (1937 жылы туған, Щучинск қаласы) – шахтер. Кутаиси қаласындағы тау-кен техникумын бітірген (1958). Еңбек жолын 1958 ж. Абхазияда бастаған. 1967 ж. Біржан сал ауданы Степняк қаласында тау-кен шебері, аға кен шебері, «Степняк» кен телімінің шебері, бастығының орынбасары, бастығы болып жұмыс істеген. 1987 жылдан зейнеткерлік демалыста. Шахтер-зейнеткерлердің алғашқы ұйымын басқарады. Дереккөздер
Александ Иванович Червяков

Червяков Александ Иванович (1980 жылы туған, Көкшетау қаласы) – спортшы. Шаңғы жарысынан ҚР-ның бірнеше дүркін чемпионы. Австрия мен Словакияда жасөспірімдер арасында шаңғы жарысынан өткен әлем чемпионатына қатысушы (1999, 2000), Польшада өткен универсиадада эстафеталық жарыстан 8-орын иеленген (2001). 2004 жылдан биотлонмен айналысады. Италияда биотлоннан өткен Әлем кубогіне (2005), Туринде өткен 20-қысқы Олимпия ойындарына (2006), Қытайда өткен 6-Азия ойындарына қатысушы. Дереккөздер
Жаппаберді Тілеубердіұлы

Жаппаберді Тілеубердіұлы (1895, қазіргі Арал аудандығы – 1936, сонда) – жырау. Жасынан жыраулығымен елге танылған. Ол Жәмет, Дәріғұл сынды жыраулармен Нұртуғанның жыршылар мектебінен дәріс алған. Нұртуғанның бірнеше қисса-дастандарын («Едіге», «Қарасай-Қази», «Қобыланды», т. б.) және Қарасақал Ерімбеттің, Кердері Әбубәкірдің өлең-толғауларын нақышына келтіре орындаған. Оның асыл мұрасын кейінгі ұрпақ насихаттауда. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Моисей Алексеевич Чжен

Чжен Моисей Алексеевич (1931 жылы туған, Ресей, Қиыр Шығыс өлкесі, Ворошилов ауданы Кроуновка с.) – еңбек ардагері, қайраткер. Экономика ғылымының кадидаты Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1957). 1950 ж. Северный кеңшарында бас агроном және Краснополянский МТС-нде директор болды. Келлер ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы (1954), Қызылту ауданы партия комитетінде хатшы (1961), ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі (1965), Көкшетау ауыл шаруашылық басқармасының бастығы (1970), облысы кәсіподақ ұйымының төрағасы (1985 – 90) қызметтерін атқарған. 1990 жылдан Көкшетау облысы атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары. 1992 жылдан зейнеткерлік демалыста. ҚазКСР және ҚР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланған (1980 – 4). 1995 жылдан Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі. Қазан революциясы, үш мәрте Еңбек Қызыл Ту, Халықтар Достығы, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Зейнолла Мұхаметжанұлы Шайдаров

Шайдаров Зейнолла Мұхаметжанұлы (1933 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Атасу ауылы) – қайраткер. Арғын тайпасының Қуандық руының Мойын-Қараша бөлімінен шыққан. Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын бітірген (1955). Ақмола малдәрігерлік техникумында (1955 – 59), Қарағанды партия-кеңес мектебінде оқытушылық қызмет атқарған (1959). Ақмола облысы партия комитеті ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі (1966 – 69), Астрахан ауданының 2-хатшысы, Атбасар ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1969 – 72), Ақмола облысы партия комитетінің 2-хатшысы (1978), Ақмола облысы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған (1983). Ленин, «Құрмет Белгісі», Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Шайтантөбе

Шайтантөбе – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы тау. Ақкөл қаласының солтүстігінде, Мамай көлінің оңтүстік-шығысында 10 км, Итемген көлінен солтүстік-шығысқа қарай 15 км, Астана қаласынан 160 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 393 м. Оңтүстіктен солтүстікке 2-2,5 км-ге, ені 1,5-2 км-ге созылған. Беткейі көлбеу, нашар тілімделген. Геологиялық құрылымы Элювиальді-делювиальді шөгінділерден түзілген жоғарғы девон граниттерімен көмкерілген. Өсімдігі Карбонатты қара топырағында боз, бетеге тектес өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Қазына Оқасқызы Шайхыслямова

Шайхыслямова Қазына Оқасқызы (1951 жылы туған, Қарағанды облысыРынки ауылы) – ғалым, педагогика ғылымының докторы (2004), профессор Халықаралық педагогика білім беру ғылым академиясының академигі Жоғарғы оқу орнының үздік оқытушысы (2007). Қазақстан білім беру ісінің үздігі. Петропавл педагогика институтын бітірген (1975). 130-дан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде ғылыми-әдістемелік құралдардың («Мектептік білім беру тәжірибесіндегі экология мәселелері», «Суды тазартудың теориялық негіздері мен әдістері», «Жаратылыстану пәндерін оқыту үдерісінде экологиялық мәдениет қалыптастырудың ғылымиәдіс-темелік негізі», «Химия сабағында модульдік технологияларды қолдана отырып, экологиялық білім беру», тағыда басқа авторы. Ы.Алтынсарин атындағы медальмен марапатталған. Дереккөздер
Задаш Шайыхұлы Шайыхов

Шайыхов Задаш Шайыхұлы (1934, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Бидайық ауылы) – оториноларинголог-ғалым, медицина ғылымының докторы (1976), профессор (1980). Қарағанды медицина институтын бітірген (1957). Қарқаралы ауданы ауруханасында дәрігер-оториноларинголог (1957 – 1959), Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында аспирант (1959 – 62), ассистент (1962 – 1967). 1982 жылдан Қарағанды медицина институтында оториноларингология кафедрасының меңгерушісі. Целиноград мемлекеттік медицина институтында оториноларингология кафедрасын құрушылардың бірі (1967 – 81), кафедра меңгерушісі, сонымен бірге институттың ғылыми істер жөніндегі проректоры (1971 – 78), облыстық ЛОР қоғамын ұйымдастырушы. 1975 жылдан оториноларингологтардың Бүкілодақтық мединицина қоғамы басқармасының мүшесі. Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты тамақ ісігін емдеу, естуді қалпына келтіретін құлақ микрохирургиясы мәселелеріне арналған. Ш. 12 өнертапқыштық ұсыныстардың авторы. Дереккөздер
Кенжеболат Нұртазаұлы Шалабаев

Шалабаев Кенжеболат Нұртазаұлы (1921, Есіл ауданы Өрнек ауылы – 1976, Алматы қаласы) – қоғам қайраткері. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. 1941 – 47 ж. Кеңес армиясы қатарында майданда болған. Соғыстан кейін баспа сөз органдарында қызмет жасаған. Қазақстан КП ОК-нде теледидар және радио хабарларын тарату мемлекеттік комитетінің төрағасы, Абай атындағы опера және балет театрының директоры, «Қазақфильм» киностудиясында директордың орынбасары (1953 – 62) қызметтерін атқарған. Шалабаев қызмет жасаған кезде қазақ радиосы мен теледидарында корей, ұйғыр, неміс редакциялары ашылды. Шалабаев – Джон Ридтің «10 дней которые потрясли мир», Р. Гамзатовтың «Мой Дагестан» кітаптарын қазақ тіліне тәржімалаған. «Құрмет Белгісі» ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мәлік Жаппасбаев

Мәлік Жаппасбаев (1914, қазіргі Сырдария ауданы– 1944) – сазгер, күйші, домбырашы, дирижер. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Бала кезінен домбыра тартып, ел арасына танымал болған. 1935 ж. Жаппасбаев Қазақ халық аспаптары оркестріне (1944 жылдан Құрманғазы атындындағы) концертмейстер қызметіне шақырылған. Сол қызметімен бірге Алматы филармониясында домбырашы, дирижер міндеттерін атқарған. Жаппасбаев шертпе күйлердің шебер орындаушысы ретінде халық жадында қалды. Ол өз жанынан «Қарағанды туралы ән», «Сәлем», «Жастық жыры», «Сұлу қыз», т.б. әндерін шығарған. Дереккөздер
Роза Шамжанқызы Шамжанова

Шамжанова Роза Шамжанқызы (1923 жылы туған, Еңбекшілдер ауданы №3 ауылы) – соғыс және еңбек ардагері, қоғам қайраткері. Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Тарих ғылымының кадидаты ҚазКСР-на еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. Бала кезінен мал шаруашылығын дамытуға атсалысып, мал жайып, бұзауларды бағуға көмектескен. 13 жасында Қазақстаннан барған делегация құрамында 1936 ж. Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық мал шаруашылығының озат жұмысшылары жиналысына қатысқан. 1942 ж. ҚазМУ-да оқып жүрген кезінде өз еркімен майданға аттанып 33-байланыс бөлімшесінде командир болған. Соғыстан кейін Мәскеу халықаралық қатынастар институтын бітірген. ҚазКСР ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында ғылыми қызметкер, 1951 – 53 ж. Бүкілодақтық шет елдермен мәдени байланыс қоғамының Қазақ бөлімшесі өкілінің орынбасары болған. 20 жылдан астам уақыт Қазақ достастық және шет елдермен байланыс қоғамын басқарды. Шамжанова шет елдермен мәдени байланысты дамытуға қосқан зор үлесі үшін Қазақстан, Болгария, Моңғолия, Румыния, Чехословакия, Германия, тағыда басқа елдердің жоғары наградаларымен марапатталды. 1976 – 82 ж. Қазақ КСР Әлеум. қамсыздандыру министрінің орынбасары, 1982 ж. зейнеткерлік демалысқа шыққан соң Қазақ КСР Орталық мемлекеттік мұрағатының аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеген. «Құрмет Белгісі», екі мәрте Отан соғысы орденімен, Кеңес Одағының маршалы Г.К. Жуков атындағы медальмен, «Жауынгерлік ерлігі үшін», 2-дүниежүзілік соғыс жеңісінің мерейтойлық медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Шангин Иван Петрович

Шангин Иван Петрович (1783, Алтай өлкесі, Змеиногорск – 1822, Санкт-Петербург) – тау-кен инженері. Санкт-Петербург тау-кен училищесін бітірген (1802). 1816 ж. Батыс Сібір таулы-геологиялық экспедициясының құрамында Есіл даласын зерттеуге қатысқан. Оның экспедициялық жазбаларында Солтүстік Қазақстан мен Орталық Қазақстанның геологиясы, географиясы, гидрологиясы, метереологиясы, палеонтологиясы, археологиясы, флорасы, фаунасы, тарихы мен этнографиясы жөнінде мәліметтер бар. Сонымен қатар Қазақ даласына апаратын жолдар, экспедиция маршруттары, кен орындарының орналасуы, пайдалы қазбалардың орындары көрсетілген. Дереккөздер
Шаңтөбе (тау)

Шаңтөбе – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы тау. Сандықтау ауданының батысында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 437 м. Оңтүстіктен шығысқа қарай ұзындығы 2 км-ге, ені 0,8 – 1,0 км-ге созылған. Беткейі көлбеу, кей жерінде жыныстары бетіне шығып жатыр. Геологиялық құрылымы Делювий-пролювийлі шөгінділерден түзілген ордовик жыныстарымен көмкерілген. Өсімдігі Карбонатты қара топырағында әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Зейнолла Жарқынбаев

Зейнолла Жарқынбаев (1914 ж. т., қазіргі Жалағаш аудандығы Мырзабай ахун а.) – қайраткер, журналист. Қазақстан коммунистік журналистік институтын бітірісімен, облыстық «Ленин жолы» газетінде жауапты хатшы болған. Жетіру тайпасы Керейіт руынан шыққан. 1940 – 44 ж. Қазалы, Сырдария аудандығы партия к-ттерінде хатшы, 1945 – 48 ж. «Социалистік Қазақстан» газетінде бөлім меңгерушісі болып, Мәскеудегі Жоғары партия мектебінде оқыды. 1948 – 56 ж. «Социалистік Қазақстан» газеті редакторының бірінші орынбасары, Шымкент (Оңтүстік Қазақстан) облысы партия к-тінде хатшы, «Ленин жолы» газетінде бас редактор, 1962 – 90 ж. Қызылорда облысы атқару к-ті төрағасының орынбасары, облысы Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының төрағасы қызметтерін атқарды. Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы