kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сатылған Тұранбаев

Тұранбаев Сатылған - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы, Шу ауданы, Бірлік-Үстем колхозының қызылшашылар бригадасының бригадирі (1947). 1912 жылы Жамбыл облысында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Ауылдық мектепті бітірген соң, көп жыл колхозда диқаншы болып жұмыс істейді. * Ұлы Отан соғысы жылдары, майданда болып, көрсеткен жауынгерлік ерліктері үшін мемлекеттік медальдармен марапатталып, еліне қайтады. * 1946 жылы колхозда техник болып жұмыс істейді. * 1947 жылы қызылшашылар бригадасына басшылық етіп, өздеріне бекітілген 7 гектар жердің әр гектарынан 809 центнерден қант қызылшасын алып, жоспарды артығымен орындайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Алаутүсті микрозегрис

Алаутүсті микрозегрис (Микрозегрис пламенный Microzegris pyrothoe Eversmann, 1832) — саны қысқарып бара жатқан ақ көбелектер түрі. Ресейдің Еуропа бөлігінің оңтүстік-шығысында, Орта Азияда, Оңтүстік Алтайда, Батыс Қытайда таралған.Қазақстанда Оңтүстік Балқаш маңы мен Каспий маңынан (Үстірт шоқысынан) нақты белгілі. Құмды,сортаңды шөлдердегі сексеуілді және астық тұқымдас түрлі шөпті жүзгіндіктерде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектердің ұшуы сәуір, мамырда байқалады.Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Республика жерінен тысбарлық жерде саны төмендеуде,ал біздің республикамызда мәліметтер жоқ. Сарыесік-Атырау шөлі, Iле өзенінің жағалауында (Бақанас ауданы) сирек кездеседі,кей жерлерде кәдімгідей. Жер жырту, малды шектен тыс бағу, ағаш-бұталы өсімдіктерді кесу нәтижесінде, тіршілік ететін ортасының бүлінуі мен толық бұзылуы, түр популяциясына қатты әсерін тигізіп отыр. Түрді қорғау үшін сексеуілді ормандарды қорғау керек. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Алесанор көбелегі

Ежелгі Жерорта теңіздік сирек кездесетін желкенді көбелектердің түрі. Таралу аймағы үзік. ТМД жеріндегі Papіlіo туысының едәуір сирек кездесетін бес түрінің бірі. Оңтүстік Еуропада түгел, Франциядан Грекияға дейін және одан ары Түркия, Иран, Ирак арқылы Ауғанстан мен Белуджистанға дейін таралған. ТМД-да да Орта Азия мен Күнгей Кавказдан белгілі. Қазақстанда қазіргі кезде тек оңтүстікте, Қаратау тауында ғана нақты белгілі. 1100-1400м биіктіктегі ұсақ тасты күнге жақсы қыздырынатын баурайларында кездеседі. Жылына бір рет ұрпақ береді. Жұлдызқұрттары Ferula ugamіca-да қоректеніп, сонда тіршілік етеді. Көбелектер шілдеде ұшады. Арнайы биотопқа ғана бейімделуі және бір ғана өсімдік түрімен қоректенуі, бұл әдемі көбелектің жекелеген топтарының жойылып кету мүмкіндігін арттырады. Тіршілік ортасының бұзылуы, қоректік өсімдіктердің жойылуы — түрдің мүлдем жоғалуына әкеліп соғады. Түрді қорғау үшін — Қаратау жотасында міндетті түрде шағын қорық ұйымдастыру керек.
Аршашыл қунақ

Аршашыл қунақ (leucosticle nemoricola) - үй торғайдың аналығына жабын қауырсынының реңі де, қылығы да өте ұқсас құс. Аршашыл қунақтың жабын қауырсыны - қөріксіз күңгірттеу қоңыр, ал қылығы өзіне ұқсас топта торғайдың шырылдағаны сияқты дауыспен шуылдайтын әдеті бар, сондай-ақ тұрған қалпы торғайға тәні - қанатын түсіріп, құйрығын көтеріп алады. Тек қана ұшып көтерілген кезде ұзын, үшкір қанаты оны бұлдыр қунақ кейпіне келтіреді. Қазақстанда аршашыл қунақ Батыс Тәңіртаудағы Оңтүстік Алтайға дейін оңтүстік және шығыстың биік тауларында орын тебеді. Ол шалғынды беткейлердің ұмсынған тастармен кезектескен бүкіл субальпілік және альпілік белдемнің төменгі бөлігін алып жатады. Аршашыл қунақтар кешірек - тек қана маусымда ұялай бастайды. Ұялары шығар аузынан бір жарым метр тереңдікте топырақтан қазылған інде, тас астындағы қуыста орналасады. Салындыдағы 4-5 шаңқандай ақ жұмыртқаларды аналығы 12-15 күнбасады, ал аталығы бұл кезде аналықты субальпілік шөппен уақтылы қоректендіреді. Балапандарды ұяда15-18 күн, ұшқан соң да ұзақ қоректендіреді. Оның үстіне алғашқы күндері балапандарға негізіндебунақденелілерді береді, алайда көп ұзамай оларды тек қана өсімдіктекті қорекке көшіреді. Балапандар ұшқан соң аршашыл қунақтар жүз-жүзден топқа жиналып, қыс бойы қорек іздестіріп жылыстайды. Шырша тұқымы түсімді болған кезде бұл топтар шыршалы орманда пайда болады. Бұл жерде қунақтар шала ашылған бүрлерден шырша тұқымын алып жейді. Дереккөздер Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Бұлдыр қунақ

Бұлдыр қунақ немесе тау қунақ (Leucosticte arctoa) - тау қунақтар туысындағы ең ашық реңді құс. Ол алыстан қарағанда ақ қанаты және құйрығымен қара түсті сияқты болып көрінеді. Аталықты жақыннан қарағанда төсі және бауырының күңгірт қара жабын қауырсынының үстіндегі күміс түсті таңқурай реңді жұқа қабат, сондай-ақ мойын сыртындағы ашық түсті жолақ жақсы байқалады. Аналығы қызғылт реңсіз, бозғылт түсті болып келеді. Бұлдыр қунақ інжүрең қунақ тәрізді топ түзеді. Қазақстанда бұлдыр қунақ Оңтүстік Сібірдің биік тауларында нағыз шығыстық шекарада - Алтайда ғана ұялайды, ал қыста Ертістің аңғарына түседі және Жоңғар Алатаының етегінен екі рет кездескен. Бұлдыр қунақтың тұқым топта өмір сүру дағдысы зерттелген жоқ. Дереккөздер "Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Тоқболат би

Тоқболатты би (XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың ортасы) — би, оны кейде хан деп те атайды. Қаракетенің Қарабазары, Қарабазардан: Байбөрі, одан Қожамжар. Қожамжардан: Тоқболат, тағы басқа ұрпақтары бар. Тоқболат туарда Қожамжарға Қыдыр әулие аян беріп, «үшінші ұлыңның атын Тоқболат қоярсың, оған бақыт қонар, халық сыйлап құрметті тұлға болар», - деген халық аузында аңыздар қалған. Қармақшы өңірінде «Тоқболат атамыз би болды,би болды емсе хан болды» - деген сөз бар. Тоқболат өз заманында Кете руының бетке ұстар айтулы басшысы болғандығын «Тоқболат» деген жер атауы дәлелдей түседі. Дереккөздер
Байсақал би

Байсақал керуенбасы (би) XVIII ғасырмен XIX ғасырдың басыда есімі біраз жерге жайылған. Байұлы тайпасы Жаппас руынан шыққан. Шамамен 1770-1780 жылы туылып 1850-1851 жылдары қайтыс болған Байсақал Тілекеұлы ның арғы бабасы Өтетілеу би Қасқаұлы 1738 жылдың 3 тамызында патша өқілі Татищев мырзаға ант берген билердің бірі. Тілеке Өтетілеуұлы әрі би, әрі батыр болған кісі екен. Ол хан сұлтандар мен қатар Ресей генерал-губенаторларымен сыйластықта болыпты. 1803-05 жылдардағы мұрағат құжаттарында Бұхара мен Тоцкий арасында сауда жасап, керуендердің аман-сау оралуын басқаратын ағайынды Көбек, Ақсақал, Байсақал екені айтылған. Олар сонымен қатар өздеріне қарасты Жаппас тың (ру) 6 бөлімдерідегі 7200 шаңыраққа билік жасайтыны нақты жазылған. Өтетілеу, Тілеке, Байсақал, оны баласы Ахмет жайында «Қазақ тарихының материалдары» Илья Казанцевтың Санкт-Петербугте 1867 жылы шыққан «Описание Киргиз-Кайсаков» атты еңбегінде және «Казахско-русские отношения в XVIII - XIX веках» кітабында, Қазақстан мемлекеттік мұрағатының №4, №383, №384 қорларында тағы басқа құжаттарда сақталынған. Дереккөздер * Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов: Алматы, 2012. - 208б. * “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Уәли би Итенұлы

Уәли би Итенұлы (1798–1881) — би. 83 жасында өмірден өтіп сүйегі Қорқыт ата қорымына қойылған. Оның бейітінің бір бөлігі 1950 жылға дейін сақталған, бірақ одан кейінгі кезде дария шайып Сырдарияға құлап кетеді. Орыс патшаларының қазақ жерінің отарлау саясатына сай туған жерінен ығыстырылған қазақ ауылдары Жайық өзенінің бойына, арқаға ауып келе бастайды. Сол кезде Итен де Құлты, Уәли деген балаларымен бірге кәзіргі Ақтөбе облысына көшіп келеді. Ағасы Құлты қайтыс болғаннан кейін Уәли би өзіне қарасты ағайындарын Сыр бойына көшіруді ойластырады. Сөйтіп Алтын руы Сыр бойындағы ағайындармен араласып, қыз алысып, құдандалы болып кетеді. Уәли би осы өңірде е сыйлы адам болып, өз елінің ішінде билік құрады. Алтын руынан шыққан Тобжан, Әлібай сияқты халыққа қадірменді кісілермен бірге ағайынның білігін, татулығын сақтауға белсенді қызмет атқарады. Уәли би Кеңесары хан басқарған халық көтерілісін де қызу қолдаған. Осындай көзқарасы үшін ол басқа билермен бірге Орынбор қаласына шақырылып, губенатордан қатты ескеру алған. Уәли би баласының бірі Байзақ әке жолын қуып билік айтқан. Сыр бойындағы «Байзақ тоғайы» деп аталатын жер осы кісінің атымен аталған. Шежіре Байұлы – Алтын – Көзала – Ораз – Айдар – Тілеуке – Дербісәлі – Итен. Итеннен: Құлты, Уәли, Жақсылық және Тәспенбет туады. Дереккөздер
Харусь Мария Иосифовна

Харусь Мария Иосифовна - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке ауданы, "Новый путь" колхозының қызылшашылар бригадасының бригадирі (1946). 1899 жылы Украинада, Винницкі облысы, Хмельницкі ауданы, Ст.Гута селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1942 жылы Жамбыл облысы, Мерке ауданына қоныс аударған соң, аудандық тұтынушылар одғаында бау-бақша бригадасының бригадирі болып істейді. * 1945 жылы "Новый путь" колхозында қызылшашылар тобының звеношысы, кейінірек бригадада есепші болады. * 1946 жылы қызылшашылар бригадасының бригадирі болып тағайындалып, қажырлы еңбектерінің нәтижесінде 6 гектар жердің әр гектарынан 855,5 центнерден өнім алып, алған міндеттемелерін ойдағыдай орындайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Петр Степанович Хорешков

Петр Степанович Хорешков - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Лугов МТС-ның тракторшылар бригадасының бригадирі (1946). 1918 жылы Жамбыл облысы, Луговая селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1932 жылы бастауыш мектептің 4 класын бітірген соң, 14 жасында Ленин атындағы қой совхозына жұмысқа кіреді. * 1936 жылы тракторшылар курсын бітірген оны "Восток" колхозына жұмыс істеуге жібереді. * 1939 жылы армия қатарына шақырылып, 1941 жылы Ұлы Отан соғысына қатысады. * 1946 жылы соғыстан кейін өз колхозына оралып, тракторшылар бригадасын басқарады. Колхоз жұмысын механикаландыруға ат салысып, тракторлық жұмыс сапасын жақсартады. Нәтижесінде колхоз 60 гектар жердің әр гектарынан 455 центнерден қант қызылшасын жинайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Цай Рен

Цай Рен — Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, "Дальний Восток" колхозының звеношысы (1946). 1910 жылы Ресейде, Приморье өлкесі, Шкотовск ауданы, Гаамдон селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1937-1940 жылдары Қызылорда облысы, Арал ауданы, "Бүгін" балық зауытында жұмыс істейді. * 1941 жылы Қаратал ауданы, "Дальний Восток" ұжымшарына жұмысқа кіріп, 1945 жылға дейін егіншілер бригадасында еңбек етеді. * 1946 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болады. Бригада алғашқы жылдың өзінде-ақ әр гектардан 300 центнерден өнім алып, алдыңғы қатарлы топтардың бірі болады. 2 гектар жерден 800 центнерден өнім алуға міндеттеме алған олар, қажырлы еңбектерінің арқасында әр гектардан 870 центнерден қант қызылшасын жинап, міндеттемелерін асыра орындайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/570.html История народов Средней Азии]
Моисей Андреевич Цой

Цой Моисей Андреевич - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, Горький атындағы колхоздың звеношысы (1947). 1904 жылы Ресейдің Приморье өлкесі, Сучанск ауданы, Алексеевка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1938 жылы Талдықорған облысына қоныс аударып, Горький колхозына жұмысқа кіреді. * 1944-1946 жылдары қызылшашылар бригадасының бригадирі болып істейді. 1945 жылы межеленген 245 центнердің орнына әр гектардан 371 центнерден қант қызылшасын өсіреді. * 1947 жылы алдыңғы қатарлы қызылшашылар тобын басқару тапсырылады. Рекордты өнім алуға міндеттеме алған бригада 2 гектар жердің әр гектарынан 816 центнерден және 7 гектар жердің әр гектарынан 484 центенрден өнім жинап, алған рекордтық міндеттемелерін ойдағыдай орындайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/573.html История народов Средней Азии]
Ольга Семеновна Цой

Цой Ольга Семеновна (1924-2002) - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, Ворошилов атындағы колхоздың звеношысы (1947). 12 тамыз 1924 жылы Ресейде,Хабаровск өлкесі, Сталин атындағы селода туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1944 жылы Талдықорған облысы, Қаратал ауданы, Ворошилов атындағы колхозға жұмысқа кіріп, аз уақыт ішінде егіншілер тобының звеношысы болады. * 1946 жылы оның тобы күріш алқабының әр гектарынан 30 центнерден өнім алып, жоспарды артығымен орындайды. * 1946 жылы біргектаршы болып істеп, өзіне бекітілген гектардан 550 центнер қант қызылшасын алады. * 1947 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болып тағайындалып 2 гектардың әр гектарынан 809 центнерден және өздеріне бекітілген алқаптың әр гектарынан 349 центнерден өнім жинап, ойдағыдай көрсеткіш көрсетеді. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1945) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=16879 Герои страны] * [http://darvblago.ru/574.html История народов Средней Азии]
The Chemical Brothers

The Chemical Brothers — электрондық музыка жанрында жұмыс жасайтын британдық музыкалық дуэт. Fatboy Slim, The Prodigy және The Crystal Method сынды музыкалық ұжымдармен бірге биг-биттің негізін қалаушы атақты топтардың бірі болып табылады. Дуэттің құрамы – Том Роулендс (1971 ж. 11 қаңтарда дүниеге келген) және Эд Саймонс (1970 ж. 9 маусымда дүниеге келген). Дуэт өз карьерасы барысында көптеген марапаттарды иеленді. Солардың қатарында 4 «Грэмми» сыйлығы бар. Дискографиясы * Exit Planet Dust (1995) * Dig Your Own Hole (1997) * Surrender (1999) * Come with Us (2002) * Push the Button (2005) * We Are the Night (2007) * Further (2010) * Born In The Echoes (2015) * No Geography (2019) * For That Beautiful Feeling (2023) Дереккөздер
Вендетта

Вендетта Вендетта (итал. "vendetta" - кек алу) - қан үшін қан төгу салты; негізінен Корсика (Фанция), Сардания (Италия) араларыда тараған. Онда бұл салт 20 ғасырдың басына дейін сақталып келген. Қанды кек алуды өлген адамның отбасының мүшесі немесе туысқаны міндетті түрде жасау керек. Кейде өлтірген жақ ақша немесе заттай өтейді. Вендеттаға ұқсас заң Кавказ кейбір елдерінде (мысалы, Чечня) және кейбір Жақын Шығыс елдерінде әлі күнге дейін бар. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Үнзетай Шарабаева

Үнзетай Шарабаева - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, "Оян" колхозының звеношысы (1943). 1911 жылы Талдықорған облысы, Қаратал ауданы, Карсно-Восток ауылдық советінің ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1936 жылдан "Оян" колхозында жұмыс істейді. * 1943 жылы қызылшашылар тобын бсқарып, қажырлы еңбектерінің арқасында жоғары өнім көрсеткішін көрсеткен: ** 1945 жылы - әр гектардан 300 центнерден; ** 1946 жылы - әр гектардан 330 центнерден; ** 1947 жылы - әр гектардан 500 центнерден. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Геркуланум

Геркуланум (, ) — Италиялық Кампания ауданында, қазіргі Эрколаноның қасында орналасқан ежелгі римдік қала. Помпеи және Стабии қалалары іспеттес Везувийдің шашылу кезеңінде, 79 жылдың 24-тамызында тарих сахнасынан жойылды. Геракулум Помпеилер секілді, ЮНЕСКОның бүкіләлемдік мұрасына № 829 нөмірімен енгізілді. Тарихы Дионисий Галикарнасскийдің айтқан мифтері бойынша, Геркуланумның негізін Геркулестің өзі қалаған болатын. Шын мәнінде, Геркуланумда алғашқы боп б.з.б. VI ғасырда қоныстанған самниттердің ізашарлары, оск тайпасы болуы мүмкін. Содан соң қала гректердің ықпалына түсіп, теңізге жақын орналасқан болғандықтан кемежай ретінде пайдаланылды. Қаланың атын қойған да гректер болуы мүмкін — бұл қала алғашқы рет ежелгі Грекияның философы Теофрасттың еңбегінде Гераклеон есебінде аталған. 62 жер сілкінісі Геркуланумға айтарлықтай залал келтірді (археологиялық қазба жұмыстары қала ғимараттары қирап, кейін қайта құрылғандығын көрсетіп отыр). Геркуланумның өліміннің алдында ол тұрғындаы 4000 адамнан тұратын, Неаполитан шығанағының жағасында орналасқан көркем қала болған. Геркуланумның өлімі 79 жылдың 24-тамызында басталған Визувийдің шашылуы шамамен 800 жылға созылды. Оқиғалар хронологиясын қазба жұмыстарынан және сүргіннің куәгері Плиний Кішінің Рим тарихшысы Тацитқа бағытталған 2 хатынан табуға мүмкіндік болды. Шамамен күндізгі сағат бірде Визувийдің өзегінен үлкен жанартау күлінің массалық шығарылуы пайда болды. Кейін ол үлкен қара бұлтқа айналып Помпеи және Стабииге опырып түсті. Олардың салмағы үлкен болғаны сонша, тіпті бұл қалалардағы үйлердің төбелері қираған. Алғашында бұл оқиғалар Геркуланумға еш зиян тигізбесе де, қала тұрғындарының көбісі қаладан кетіп қалған болатын. Бірақ, жанартау атқылауын бітуін судың жағасында күтпекші болғандар да болды. Түнгі бірде жанартаудан ыстық лава аға бастаған кезде осы қалған санаулы адамдарды лезде өлтірген болатын. Лаваның жоғары температурасы судың булануына әкелді. Соның салдарынан тіпті папирус бұрама қағаздары да сақталған. Қазындылар Геркуланумның ашылуы жазатайым болды. 1710 жылы Амброджо Нучерино атты шаруа құдық қазып жатып, мәрмәр мүсінге кез болды. Эммануил-Морис Лотарингскийге хабарланған болатын. Шаруаның құдығын сатып алып, герцог 9 ай бойына қазба жұмыстарын ұңғыманы қашаулау әдісімен жүргізеді. Ол барлығы 9 мүсіндерді тауып алады да, өзінің жақтаушыларына сыйға тартады. Соның ішінде шахзада Евгений Савойскийге де беріледі. 1738 жылы Карл III бұйрығымен қазба жұмыстары қайта басталды. Ең бағалы деген олжалар Портичи қаласындағы президент резиденциясында болды. Кейін, осы қалады Геркуланумның жеке мұражайы ашылды. Дереккөздер https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BC
Венесуэла дағдарысы (1902–1903)

Венесуэла дағдарысы (1902-1903) -Кариб теңізі бассейнінде туған халықаралық шиеленісуі салдарынан туған халықаралық дағдарыс. Ұлыбитания, Германия, Италия, АҚШ Венесуэладағы қарыздарын алғысы келген және ондағы азамат соғысы кезінде (1809-1902) зиян шекті дегенді желеу етіп, соның есесін қайтармақшы болған пиғылдарына байланысты туды. Германия мен Ұлыбритания Венесуэладан қарызды төлеу жөнінде үзілді-кесілді талап қойды, ал Италия Венесуэланың үш кемесін суға батырды да, десант түсірді. Кариб теңізі бассейнінде үстемлік жүргізуге ұмтылған АҚШ Венесуэланы айнала қоршап алуға қарсы шықты, бірақ сонымен бірге Венесуэладан Еуропа мемлекеттеріне берешегін өтеуді талап етті. АКШ-тың Венесуэланы қоршауға алған мемлекеттерге дипламатиялық қысым жасауы салдарынан 1903 ж. ақпанда әлгі мемлекеттер Венесуэламен келісім жасасып, Венесуэланың Пуэрто-Кабельо және Ла-Гуайра порттарынан түсетін баж табысының 30 %-і алатын болды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Үмбет би

Үмбет Ғалиев — 1818 жылдары туылып кейбір жазбаларда 1888 жылы, ал басқа мақалаларда шамасы 1893–1994 жылдары қайтыс болған деп айтылады. Арал бойының халқы биді "Үмбет молда" атап кеткен. Себебі ол діни имандылық жолында біраз еңбек еткен. Заман ағымына қарай ел басқару ісіне қарай бет бұрыпты. Ол әділ билігімен бірде шешендік сөзімен айналасындағы дау-жанжалдарды шешіп көзі тірі кезінде «Пірлі би» аталған. Үмбет бидің есімі Қазалы уезінің түрлі бөлімдеріне арналған құжаттарда 1865–1866 жылдарда кездеседі. Бұл кезең әлі болыстық басқаруға көшірілмеген кез болатын. 1866–1867 жылдардың бірнеше құжаттарыда "Зауряд хорунжий Үмбет Ғалиев" деп қол қойған жерлері бар. 1868 жылы алғашқы Ақторғай болысын Үмбет Ғалиұлы басқарған. Болыстықтың негізін Төртқара руының адамдары құрған. 1875 жылдың мамыр айындағы Қазалы уезі бастығының бүйрығымен 66 адам әр түрлі сыйлықтармен марапатталады. Солардың 57 тізімінде Үмбет Ғалиұлының 3 санатпен мерепатталған. Қазалы ояздық кеңесінде бітімгер сот болған И.Аничковтың 1897 жылдың 12 ақпаында жазған «Поездка на киргизские поминки в 1892 году» деген мақаласында зауряд хорунжий молда Үмбет Ғалиев асты басқарған үш бидің арасында көрсетілген. Үмбет бидің ата-тегі: Әлім – Төртқара – Қараш – Сейтқұл би – Матай. Матайдан тараған ұрпақтары келе-келе оның Үмбет сияқты белгілі ұрпақтары баба есімімен Матай Үмбет болып аталады. Әдебиеттер * Билер сөзі-киелі. Құраст.: Т. Дайрабай, М. Ахметов:Алматы, 2012. - 208б. * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Дойра

Дойра - өзбек пен тәжіктердің соғып ойнайтын музыкалық халық аспабы. Орыстың бубені мен қазақтың дағырасына ұқсас. Бір жақ беті көнмен қапталады, шанағының ішкі жағына темір шығыршықтар ілінеді. Орыдаушы шанағын соғып, дыбыс күші тембірін өзгертіп отырады. Дойра асамбльдерде, оркестрлерде және халық билері сүймелдеу ретінде кең пайдаланылады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Көгала үйрек

Көгала үйрек немесе Гоголь - - сүңгуір үйректер тұқымдасына жататын құс. Биологиялық сипаттама Денесінің ұзындығы 50 см, салмағы 600-1100 г. Қауырсыны қара-қоңыр. Ұсақ балықтарды, судағы омыртқасыз жәндіктерді және өсімдік дәндерін жейді. Ағаш кеуектеріне ұялап, 8-12 жұмыртқа салады. Қолдан жасаған кеуектерге де ұялайды. Қысқа қарсы қайтып кетеді. Таралуы Гоголь Еуропаға, Азияға және Солтүстік Америкаға тараған. ТМД-да оңтүстік теңіздерде,көлдерде қыстайды. Құс Қазақстанда Марқакөлде, аздап Қара Ертісте, Семей маңында ұялайды. Түлеу кезінде Ақтөбе, Көкшетау, Қостанай, Астана, Қарағанды, Павлодар облыстарында кездеседі. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/111.html Позвоночные животные России: Обыкновенный гоголь] * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-goldeneye-bucephala-clangula Фото и видео с участием обыкновенного гоголя]
Поль Гоген

Эжен Анри Поль Гоген (, 7 маусым 1848, Париж — 08 мамыр 1903, Атуона қонысы, Маркиз аралдары) — француз суретшісі, мүсінші, график. 1870 жылдадан бастап сурет салумен әуестенген. 1886 жылы Понт-Авенде (Бретань) жазған шығармаларынан символизмге бой ұра бастаушылық байқалды. Сол кездегі туындылары замандастарына ықпал жасап, Понт-Авен мектебінің негізін қалады. Кейін Мартиник, Арле топтамаларынан өзіндікбеті бар суретші екенін танытты. Гоген 1870-90 жылдары Франция бейнелеу өнерінде үстемдік еткен импессионистік қағидаға (шындықты өзгеіссіз көшіруге) қарсы шығады. Гоген табиғат тылсынын өзінше түсініп, өзінше қабылдап, өзінше сезінге суреткер. 1891-1892 жылдарында Таити аралында барлығы екі жыл шамасында 80 картинаны жазады, олар - Гогеның шығармасының шыңы. 1893—1895 жылдары Францияға қайтып оралады. Бірақ қаржының жетіспеуіне және ауруына байланысты қайтадын Таитиге кетеді. Сол жақта жергілікті Таити әйелінмен үйленіп, өлгенше сол жақта тұрады. Жергілікті адамдардың өмірін, тұрмыс-күйін бейнелеген "Корольдың зайыбы"(1896), "Өнім жинау"(1899), "Сен қызғанасын ба?"(1892) т.б. шығамалары үйлесімділігін дәл тапты. Гоген жергілікті адамдардың ұлттық мінез-құлқын реалисттікпен суреттейді. Көзі тірісінде көре алмай кеткен атақ пен абыройды 1906 жылы Парижде өткен Гоген суреттерінің көрмесі әкелді. Галерея Дереккөздер
Степан Иванович Шейн

Шейн Степан Иванович - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке МТС-ның тракторшылар бригадасының бригадирі (1939). 1904 жылы Ресейде, Воронеж облысы, Байгураков ауданы, Тюковка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1937 жылы Қазақстанға қоныс аударып Мерке ауданында тракторшы болып істейді. * 1939 жылы тракторшылар бригадасына басшылық етеді. * 1946 жылы қажырлы еңбегіне лайық "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады. * 1947 жылы тракторлық жұмыстарды тыңғылықты орындаған оның бригадасы, жоспарды артығымен орындайды. Жердің жақсы өңделуі нәтижесінде колхоз 120 гектар жердің әр гектарына 506 центнерден қызылша өсіреді. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Лев Давидович Ширваргер

Ширваргер Лев Давидович - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке ауданы, "Новый путь" колхозының председателі (1941). 1911 жылы Молдовада, Каменск ауданы, Каменка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1931 жылы ауылшаруашылығы мектебін бітірген соң Ленин атындағы колхозда агроном, ал 1937-1941 жылдары колхоз басқармасының председателі болады. * 1941 жылы Григориопольск ауданын фашист басқыншылары басып алғандықтан Ширваргер Л.Д. жұмыс бабымен Қазақстанға жіберіледі. Жамбыл облысына келген ол, алғашқыда Лугов ауданы, "Восток" колхозының, одан кейін Мерке ауданы, "Новый путь" колхозының председателі болады. Колхоз жұмысын көтеріп, қоғамдық жұмыстардың белсенді ұйымдастырушысы болған ол бірнеше рет Мерке аудандық советінің депутаты болып сайланған. * 1947 жылы "За трудовое отличие" медалімен наградталады. * Осы жылы колхоз 19 гектар жердің әр гектарынан 894,8 центнерден қант қызылшасын алып, үлкен табысқа жетеді. Наградалары * "За трудовое отличие" (1947) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Патриций көбелегі

Патриций көбелегі – сирек кездесетін түр. Туыстың ең ұсақ өкілі. Тибет-Тянь-Шань жергілікті түрі. Таралу аймағы үзік. Қазақстанда Іле Алатауы мен Күнгей Алатауы жоталарынан белгілі.Өсімдігі сирек, тарамдалған тасты беткейдің алды мен шатқалға шығар жағында (2900-3600 м) тіршілік етеді. Мұнда мал жиі жайылмайды. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер шілдеде ұшады. Жұлдызқұрттары Cysticorydails fedtschenkiana-да дамиды. Түрді қорғау үшін тіршілік ететін мекенін тауып, оны қорғауды ұйымдастырып, сөйтіп осында түрдің биологиясы мен экологиясын зерттеу керек. Бұл мақсат үшін Іле Алатауының оңтүстік баурайлары, яғни Шелек өзеніне түсетін жері қолайлы болар еді. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Бедромиус көбелегі

Бедромиус көбелегі – сирек кездесетін түр. Тянь-Шань жергілікті түрі, желкенділер ішіндегі ең ұсақ түр, таралу аймағы жекелеген үзік бөліктерге бөлінген. Қазақстанда Іле Алатауы, Күнгей Алатау және Теріскей Алатауы (шығыс сілемдері) жоталарынан нақты белгілі. Оңтүстік және оңтүстік-батыс тік беткейлерінде тіршілік етеді. Әдетте 2700-3500 м биіктіктегі тарамдалған қарлы дақтарында кездеседі. Биік таулы түрлі шөптесінді өсімдіктері бар тау шөгінділерін ұнатады. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер шілдеде ұшады. Жұлдызқұрты лаготистің ( Lagotis spp.) әр түрлі түрінде дамиды. Тіршілік ортасына қолайлы өте шағын лаготисті жерді (көбіне 30x30 метрден аспайтын) жар көшкіні немесе оның опырылып құлауы, сонымен қатар малдың шектен тыс жайылуы, оп-оңай жоқ қылып жібереді. Сөйтіп, бедромиустің тіршілік етуіне мүмкіндік болмайды. Түрді қорғау үшін - көбелектердің жыл сайын көп кездесетін жерін тауып, қорықшалар ұйымдастыру керек. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Керемет стефаниола

Керемет стефаниола таралу аймағы бөлшектеніп кеткен, сирек кездесетін түр. Екі жерден ғана: Өзбекстанда (Бұқара облысы,Құлжоқтаудан) және Қазақстанда (Іле өзенінің төменгі ағысынан, Бақанас елді мекенінен солтүстік-батысқа 20 шақырым жерден) белгілі. Сусымалы құм белестері (бархан) арасындағы сазды шөлдердегі сексеуіл, шеңгел, түйесіңір арасында тіршілік етеді. Дернәсілі шығыс сораңында (Salsola orientalis) дамиды. Қуыршақтануы беріште өтеді. Дамуы бір жылға созылады. Дернәсілі қыстап шығады. Ересектері сәуірдің екінші жартысында ұшады. Ұшуы 5-8 күнге созылады, ересегі 12-26 сағат тіршілік етеді. Санының төмендеуіне малды шектен тыс орынсыз жаю әсер етіп отыр. Түрді қорғау үшін тіршілік ететін ортасын қорғау қажет. Шөлді аймақтарда шағын қорықтар ұйымдастырған дұрыс болар еді. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас
Азия стефаниоласы

Азия стефаниоласы сирек кездесетін түр, саны өте төмен. Түркіменстанда (Ташауз облысы, Кунь-Ургенченск ауданы, Амудария атырауы, Маңғыр-Тауда), Оңтүстік Балқаш маңында (Айдарлы елді мекеніне жақын жерде , Іле өзенінің орта ағысы жайылмасында , Шонжы елді мекеніне жақын жерде ) таралған. Құмды, тасты және сары топырақты шөлдерде тіршілік етеді. Тек шығыс сораңымен (Salsola orientalis ) қоректенеді. Дамуы бір жылға созылады. Қуыршақ алды кезеңінде қыстайды. Беріште қуыршаққа айналады. Ересегі мамыр басында ұшады. Түрді қорғау үшін тіршілік ететін ортасын және малды шектен тыс бағудан қорғау керек. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Жайран

Жайран немесе Зерен - - қуыс мүйізділер тұқымдасына жататын жұп тұяқты сүткөректі жануар. Биологикалық сипаттама Тұрқы 105-150 см, биіктігі (шоқтығынан) 54-84 см, салмағы - 20-39 кг. Мүйіз текелерінде ғана болады. Жайранның жүні қыста ұзыдау, жазда қысқалау. Түсі арқасының, қабырғасының құм түсті сұрғылт. Бауыры ақшыл, құйрығы қысқа, ақ. Қараша - қаңтар айларынан бастап 6 ай төл көтеріп, 1-2 лақ туады. Кәсіптік маңызы бар аң. Бірақ саны аз болғандықтан, аулауға тыйым салынған. Таралуы Орта Азияның солтүстігінде, Алтай, Тува, Забайкальеде тараған. Қазақстанда жоқ. Бірақ қазба түрінде Түркістан облысында Жоғарғы Серафимовка ауылыда және Алматы облысында Шарын өзені бойында антропоген қабатынан табылған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals/269.html Позвоночные животные России: Дзерен] * [http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=bse/00023/30300.htm Статья в Большой советской энциклопедии] * [http://www.nature.ok.ru/doc/mammal/1_60.htm Редкие и исчезающие животные России и зарубежья: Дзерен]
Морган Гаранти Траст

«Морган Гаранти Траст» «Морган Гаранти Траст Компани» - Morgan Guaranty Trust Company - АҚШ-тың аса ірі акционерлік банкінің бірі. 1861 жылы Нью-Йоркте құралған. Морган тобының орталықтарының (J.P. Morgan & Co.) бірі. Ол Морган отбасының бақылауындағы "Гарати траст компани оф Нью-Йорк" банкімен біріктіреді (1959ж). Банк директорат арқылы өнеркәсіп, транспорт, қызмет көрсету сияқты түрлі салалардағы аса ірі компаниялармен тығыз байланыс жасайды, негізінен ірі компаниялаға қызмет етеді. Ол ағылшынның "Морган Генфелл энд компани" инвестициялық банкімен көп жылдан бері байланыс жасап келеді. Көп ұлтты үш банкімен - "Нойе банк" (Цюрих), "Эйрамерика финанциариа интернационале" (Рим), "Острейлиан юнайтед корпорейшн" (Мельбурн) - капиталына қатынасады, бағалы қағаздармен операция жүргізу үшін Брюссельде клиринг палатасы - "Эйроклиринг" ұйымдастырды. Оның Нью-Йоркте 4 филиалы, шетелде 11 бөлімшесі, 6 өкілігі және ұзақ мерзімді қаржы беретін, сенім операция жасайтын 7 отау компаниясы бар. 2011 жылы Банктің балланс сомасы $54.2 биллион доллар құрады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Морган торғыны

Морган торғыны Морган торғыны - "фата-моргана"(итал. fata Morgana) - горизонтта аралдың, таудың т.б. пішіндерін елестететін және бейнелері үздіксіз өзгеріп отыратын атмосферадағы оптикалық құбылыс. Морган Торғыны атмосфераның төменгі қабатында айналық шағылу жасайтын әр түрлі тығыздығы бар(алмаса орналасқан) қабаттардың түзілуі нәтижесінде пайда болатын күрделі сағым болып есептеледі. Бейнелердің өзгергіштігі ауаның жоғарыда аталған қабаттарының үздіксіз алмасып отыруына байланысты болады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Түрке балық

Түрке балық - Арктикалық Омуль - - Албырт тұқымдасына жататын балық. Биологиялық сипаттама Дене тұрқы - 64см, салмағы 2,7 кг. Түрке балық жыныстық жағынан 6-8 жасында жетіледі. Қыркүйек-қазан айларында уылдырық (7 700-413 000) шашады. Ұсақ омыртқасыздар, планктонмен көректенеді. Түрке балықтың еті дәмді және майлы(10,4%). Байкалда ғана кездесетін Байкал омуліің (C.a. migratorius) кәсіптік маңызы үлкен. Солтүстік Мұзды мұхит омулінен ірі (7 кг-ға дейін), етінің майлылығы 15%, сонымен сонымен қатар Байкалдаң аулайтын балықтың 50-70%-і осы Байкал омулінің үлесіне келеді. Таралуы Түрке балық Солтүстік мұзды мұхитта таралған, уылдырық шашуға осы мұхитқа құйылатын Сібір өзендеріне шығады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/60.html Позвоночные животные России: омуль] * [http://fish4men.ru/omul/ Омуль: Описание и фото]
Оогамия

Оогамия Оогамия - (грек "ᾠόν" — жұмыртқа мен "γάμος" — неке) - жынысты көбею процессінің бір түрі. Оогамиялық ұрықтануда бір-бірінен өзгешелігі бар екі жыныс жасуша гаметалар қосылуынан зигота пайда болады. Аналық жыныс жасуша (жұмыртқа ) ірі, қозғалмайтын, бір немесе бірнеше жіпшелі болады. Оогамия көпклеткалы жауарлыр мен жоғары сатыдағы осімдіктердің көпшілігіне тән процесс. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Густаво Модена

Густаво Модена (; 13 ақпан 1803, Венеция - 20 ақпан 1861, Турин) - итальян актері, театр педагогы, сахналық өңедегі романтизмнің өкілі. Актерлар отбасында туған. Падуя университетінің заң факультетінде оқыған. Жастайынан әуесқойлар спектакльдеріне қатысады. 1824 жылы Венецияның профессионалдық театрында ойнап, Паоло (Пелликонның "Франческа да Риминиында"), Оросман (Волтердің "Заирасында"), Лейстер (Шиллердің "Мария Стюартында") сияқты күрделі рольдерді орындаған. 1830-1840 жылдардағы революция қозғалысына қатысқан. 1843 жылы жеке труппасын ұйымдастырды. Оның творчествосы реалисттік актерлік өнер мектебінің негізін салды. Шәкірттері: Эрнесто Росси, Аделаида Ристори, Томмазо Сальвини Дереккөздер
Молокандар

Молокандар — Ресейдегі діни секта, христиан дінінің бір ағымы. 18 ғасырдың аяғында Тамбов губерниясында қалыптасқан. Оның негізін қалаушы — Семен Уклеин. Молокандар шіркеуді, шіркеу иерархиясын, оразаны, иконаны және православие діни жораларын теріске шығарды. Молокандық — феодал-басыбайлылық жүйенің күйзеліске ұшыраған кезінде пайда болған шіркеуге қарсы шаруалар қозғалысының бір түрі. Молокандар патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшырайды. 20 ғасырдың басында олар 1,2 млн адамға жетті. Ұлы Октябрь революциясынан кейін олар ыдырай бастады. Кәзір Молокандардың аздаған топтары Закавказьеде, Украинада, Ресейде Ростов облысында бар. 1900 жылы молокандар АҚШ пен Мексикаға көшті. Дереккөздер
Имру-уль-кайс

Имру әл-Кайс ибн Худжр ибн әл-Харис әл-Кинди — араб ақыны. Кинд тайпасынан шыққан. Әкесі Худжра ибн аль-Хариса аль-Кинди, Кинд әулетінің соңғы патшасы болған. Әкесінің байлығымен ерке өскен Имру-уль-кайс көңіл-күй әуеніне салынып, өлең жазумен айналысты. Әкесі "Сарайдағы атақ-дәрежеңе өлең жазу сай емес",- деп, оның творчествосына тыйым салмақ болды. Оған көнбеген Имру-уль-кайс үйден безіп, аң аулап, қызық қуып жүреді. Асад руының адамдары әкесін өлтіргенде ғана (530 ж.), әкесінің байлығы мен билігін алу үшін сарайға келуге әрекеттенеді. Бірақ ол әрекетінен ештене шықпайды. Имру-уль-кайс шығармаларының бәрі бірдей түгел сақталмаған. Имру-уль-кайс өз поэзиясы арқыла муаллақ (қасыда) жанрының бастаушысы және араб әдебиетінде жырлаушы болды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Индау

Индау Индау, эрука - (лат. Eruca) - крест гүлділер тұқымдасының бір туысы. Биологиялық сипаттама Бір жылдық, сирек көп жылдық, жапырағы тілімденген шөптесін өсімдіктер. Гүлі сарғылт немесе ақ. Жемісі - бұршаққын. Қазақстанда 1 түрі - Екпе индау (лат. Erúca sátiva) кездеседі. Ол - бір жылдық өсімдік, биіктігі 15-40см, сабағы тік, бұтақты, сирек түкті. Жапырағы етженді, ұзыдығы 1-8 см, ені 2-4 см. Тұқымы - сопақша келген қабысыңқы, екі қатарлы, қоңыр түсті, ұзындығы 1,5-3 мм, ені 1,5-2 мм. Индау маусым айыда гүлдеп, жемісі маусым - қыркүйек айларыда піседі. Егістікке арам шөп түрінде кездеседі. Кейде Кіші Азия, Ефиопия жәе Үндіде май алу үшін өсіреді. Индаудың тұқымы майлы, жапырағынан салат, сабағынан горчица дайындалады, дәмтатамдық мәні бар. Индауды мал жемейді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
И цзин

И цзин - (Yìjìng, Yiqing, I-Tsing или YiChing) - (635–713) — Қытай саяхатшысы әрі буддизм насихаттаушы. 671 жылы Үндістанға сапар шегіп, бірқатар мемлекеттерді аралады. 695 жылы Қытайға қайтып оралды. Көптеген будда жайлы кітаптар жинаған. И цзиннің саяхаты мен аудармашылық қызметі Қытай мен Үндістанның мәдени байланыс тарихында көрнекті рөл атқарды. Ол жазған еңбектер Үндістанның буддизм тарихын, әдебиеті мен мәдениетін зерттеу үшін маңызды. Олардың кейбіреулері Батыс Еуропа тілдеріне аударылды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Иудея патшалығы

Иудея патшалығы - (ивр. יְהוּדָה‎, Иехуда; ивр. אֶרֶץ יְהוּדָה‎, Эрец-Иехуда, «Иехуда жері») – (б.з.б. 928-586 ж.ш.) Отүстік Палестинадағы ежелгі мемлекет. Б.з.б. 11 ғасырда пайда болға Израиль-Иудея патшалығы ыдырағанан кейін құралды. Давид ұрпақтарының әулеті басқарды. Астанасы – Иерусалим. Иудея патшалығының әлеуметтік-экономикалық процесстері Израиль патшалығына да тә болды. Реховоам билегенжылдардағы (928-911) египедтіктердің басып кіруі жәе Израиль патшалығыме көп жылдық соғыстар Иудея патшалығын едәуір әлсіретті. 727-698 жылдары билік жүргізген Хизкия патша Иса пайғамбардың ықпалымен әскери, экоомикалық, әлеуметтік және діи-мәдени реформалар жүргізіп, Ассириямен соғыс бола қалған жағдайда елді біраз нығайта түсуді көздеді. Ассирияға қарсы коалицияға қосылды. Бірақ ол әрекеттері сәтсіз болып шығып, Ассирияға алым-салық төлейті күйге дұшар етілді. Иудея патшалығыың тарихындағы келелі кезең Иосия патшасы басқарған жылдар (639-609) болды. Иудея патшалығы Ассирия езгісінен құтылып, тіпті бұрынғы Израиль патшалығы жерінің едәуір бөлігін өзіне қосып алды. 586 жылы Иудея патшалығын Вавилон патшасы Навуходоносор ІІ жаулап алды. Иерусалимді, ғибдатханаларды өртеп жіберді, көптеген тұрғын халықтарын тұтқыға алды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Исаакий соборы

Исаакий соборы — Ресейдегі Санкт-Петербург қаласының Исаакий алаңында орналасқан ең ірі православие ескерткіш-ғибдатханасының бірі, кейінгі дәурдегі орыс классицизм үлгісімен салыған. 1818-58 жылдары архитектор О.Монферанның жобасы бойынша салынға. 1818 жылы алғашқы Монферанның алғашқы жобасы бекіген, 1821-25 жылдары А.А. Михайлов, В.П. Стасов т.б. архитекторлардың еңбектерімен толықтырылды. Исаакий соборын сәулеттеуге мүсіншілер И.П.Витали, П.К.Клодт, А.В.Логановский, суретшілер К.П.Брюллов, Ф.А.Бруни, П.В.Басин және т.б. мозаика шеберлері қатысты. Собордың жалпы биіктігі 101,52 м. Жобасы төртбұрышты, жан-жағында портиктері бар, күмбезді (диаметрі 21,83 м). Сәулеттеу ісінде 112 гранит бағана қолданылған (салмағы 114 т-ға дейін барады, биіктігі 7м). Интерьеріне қола мен алтын жалатылған, мәрмәрмен., Орал тауының тастарымен безендірілген. Жарқыраған металл күмбезі қала еіңсесін көркейте түседі. Дереккөздер
Евдокия Васильевна Шматова

Шматова Евдокия Васильевна - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке ауданы, "Новый путь" колхозының звеношысы (1943). 1887 жылы Жамбыл облысы, Мерке ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылы "Новый путь" колхозы құрылып жатқан кезде алғашқылардың бірі болып жұмысқа кіріп, 13 жыл сауыншы болып істейді. * 1943 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болған ол, қызылша өнімін жыл өткен сайын жоғарлатып, жоспарды артығымен орындап отырды: ** 1946 жылы - 213%; ** 1947 жылы - өздеріне бекітілген жердің әр гектарынан 720 центнерден. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1947) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Батима Хасенқызы Шмашева

Шмашева Батима Хасенқызы - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, Бірлік-Үстем колхозының звеношысы (1947). 1914 жылы Алматы қаласында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Бастауыш мектептің 5 класын бітіріп, 16 жасында, 1930 жылы Калинин атындағы колхозға жұмысқа кіреді. Бірнеше жылдан соң "Бірілік-Үстем колхозына ауысып, колхоз хатшысы болып еңбек етеді, қоғамдық және өндірістік жұмыстарға белсене араласады. * 1947 жылы қызылшашылар тобын басқарып, колхозда алдыңғы қатарлы топтардың деңгейіне жетеді. 2 гектар жердің әр гектарынан 800 центнерден, өздеріне бекітілген алқаптың әр гектарынан 385 центнерден қант қызылшасын алып, межеленген жоспарды асыра орындап, табысқа жетеді. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Жезбала Шоманова

Шоманова Жезбала - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, Белбасар колхозының звеношысы (1947). 1923 жылы Шу ауданында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Еңбек жолын 1943 жылы Белбасар колхозында қызылша өсіруші болып бастап, жоғары өнім алу жолында тынбай еңбектенеді. * Ұлы Отан соғысы жылдары ерлік жұмысы үшін "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады. * 1947 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болып тағайындалып, қажырлы еңбектерінің арқасында 2 гектар мол түсімді алқаптың әр гектарынан 805 центнерден, орташа түсімді қалған жердің әр гектарынан 524 центнерден өнім жинаған. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Патыш Юнусова

Юнусова Патыш - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), "Октябрь" колхозының звеношысы (1933). 1898 жылы Қырғыз жерінде, Ленинопольск ауданы, Қызыл-Сай ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1933 жылы "Октябрь" колхозына жұмысқа кірген оны колхоз басқармасы қызылшашылар тобының звеношысы етіп тағайындайды. Оның басқаруымен қызылшашылар тобы өнімнен тек жоғары көрсеткіш көрсетіп отырды: ** 1945 жылы межеленген 180 центнердің орнына 1 гектар жерден 653 центнер қант қызылшасын жинаған; ** 1946 жылы - 210 центнердің орнына әр гектардан 770 центнерден; ** 1947 жылы - 4,5 гектар жердің әр гектарынан 734 центнерден, ал 2 гектардан 800 центнерден өнім алады. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Жылтырбауырлы проксилокопа

Жылтырбауырлы проксилокопа саны қысқарып бара жатқан түр. Ежелгі тропикалық туыс өкілі. Орта Азия, Қазақстан, Солтүстік-Батыс Моңғолияда таралған. Тау мен тау етектерінде тіршілік етеді. Қазақстанда Іле Алатауы мен Жоңғар Алатауының төменгі белдеуі мен тау етегі шөлдерінен (Іле өзенінің орта ағысынан) белгілі. Сары топырақты тік жарлар мен тапталған құмдарда ұялайды. Ұшу кезеңі сәуірдің соңы-мамырдың басынан бастап, қыркүйек аяғына дейін созылады. Аналықтары ерінгүлділер мен бұршақ тұқымдастар гүлдерінен табылған. Proxylocopa s.str.- дан айырмашылығы Ancylocopa өкілдері күндізгі түрлер болып табылады. Шағын топтар құрайды. Санының қысқаруына адамның шаруашылық әсері (ұялаған орындарын бұзу, малды орынсыз көп жаю және т.б.) тиіп отыр. Түрді қорғау үшін ұялайтын орындарын қорғап, малды шектен тыс бағуды қысқарту керек. Қорықтар мен шағын қорықтар ұйымдастыру қажет. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Құтымова Ғайнижамал

Құтымова Ғайнижамал Мұстафақызы (1900-1947) - ғалым, қоғам қайраткері, медицина ғылымының кандидаты (1942). Өмірлік жолы Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1928). 1928-47 ж. сонда ординатор, Өзбек КСР Денсаулық сақтау халкомында басқарма бастығы, халкомның орынбасары болды. Өзбек Кср Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған (1938). Мұхтар Әуезовпен байланысы Ғайнижамал мен Мұхтар Әуезовтың арасындағы достық, сыйластық, бір-біріне ынтықтық қатынас ұзақ жыл бойы үзілмеген. Екеуінің жазысқан 700-дей хаттары мен жеделхаттарында (соның ішінде Әуезовтың 385 хаты бар) тек сүйіспеншілік мәселесі ғана емес, әдебиет, мәдениет, қоғам, саясат т.б мәселер туралы айтылған. Хаттың бәрі орыс тілінде жазылған. Олар қазір Ташкентте тұратын тарих ғылымының докторы Серікжан Қарабаевтың қолында сақтаулы. 1942 ж. "Абай" романы жарыққа шыққанда, автор қолтаңба жазып, кітаптың бір данасын Ғайнижамалға сыйлаған. Дереккөздер
Жуан ішек обыры

Жуан ішек обыры Бұл ауру қатерлі ісіктер тобына жатады.Негізі этиологиясы әлі толық зерттелмеген. Жалпы көріністері әр түрлі болып келеді.Көбінесе анорекисядан,жүдеуден,жалпы әлсіздіктен басталуы мүмкін.Басқа жағдайларда нәжіске қан араласуынан,іштің қаутына не өтуіне бейімділіктен басталады .Әсіресе қатерлі ісіктің жуан ішектің сол жақ бөлімінде орналасуы науқастың жағдайын ауырлатады:іш қатты бүріп ауырады,метеоризм,іштің үнемі қатуы,біртіндеп іштің тарылып,өтпей қалуы пайда болады.Ішкі пальпация зерттеу әдісімен тексергенде беті бұдыр,тығыз,ісік тәрізді көлемді нәрсе анықталады.Науқасты анықтау ирригоскопия жыне эндоскопия әдістерімен зерттеледі.Кейін биопсия үшін алынған материалды гистологиялық жолмен тексереді. Асқазан обырына қарағанда жуан ішек обыры жай өседі,метастазды кеш береді.Бірақ ішектік қан кетумен,қабырғасының тесіліп,перитониттің дамуымен,ішектің өткізбей қалуымен асқынуы аурудың барысын қиындатады. Дерек көздер Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009.
Абдулла Қаһар

Қаһар Абдулла (1907-1968) — жаңа өзбек әдебиетінің негізін қалаушыларының бірі, Өзбекстанның халық жазушысы (1967). Шығармалары Романдарында таптық қайшылықтар мен коллективтендіру дәуіріндегі өмір суреттері берілген. "Жаңа жерде" (1949) деген пьессасы үшін Қаһар КСРО Мемлекеттік сыйлығына (1952) ие болды. Мұхтар Әуезовпен байланысы Мұхтар Әуезовтың қайтыс болуына байланысты, бір топ өзбек қаламгерлерімен бірге жазған "Жанымызға жақын адам" деген мақалада ("Литературная газета", 1961, 29 маусым) ұлы жазушының өзбек әдебиетінің жанашыры, қамқоршысы болғанын тебірене еске алады. Шынында Әуезов туысқан халықтар әдебиетіне зер салып, қадағалап оқып, зерттеп отырған. "КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі" атты еңбегінде Абдулланың "Қос шынардың оттары", 'Қайта туған халықтың әдебиеті" мақаласында "Зымыран құс" романдарының өзіндік ерекшеліктерін атап өткен. Дереккөздер
Қарағұлов Ишанбай

Қарағұлов Ишанбай (1909 - 1992) - эпидемиолог, қоғам және мемлекет қайраткері. Медицина ғылымының докторы (1950), профессор (1950). Жұмыстары мен зерттеулері ҚазКСР Ғылым академиясының (1961) корреспондент мүшесі. Қазақстанның (1961) және Қарақалпақстанның (1965) еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Негізгі ғылыми еңбектері жұқпалы ауруларға қарсы күресу және Қазақстанда денсаулық сақтау ісін ұйымдастыру мәселелеріне арналған. Мұхтар Әуезовпен байланысы 50-жылдары Мұхтар Әуезов Кеңес-үнді достығы қоғамының республикалық басқармасының төрағасы, Қарағұлов орынбасары болды. Осы кезде екеуінің арасынла достық қарым-қатынас орнап, көп уақыт аралас-құралас жүрді. Үндістанға 2 рет барған сапары нәтижесінде, Қарағұлов үнді елінің тарихы, экономикасы, этнографиясы мен медицинасы туралы "Индиялық достарға барғанда" атты кітап шығарды (1962, орыс тілінде). Мұхтар Әуезов бұл шығармаға алғы сөз жазып, өзінің жүрек жарды лебізі мен ыстық ықыласын білдірді. Ал Қарағұлов "Естен кетпес күндер" деген естелігінде ("Қазақ әдебиеті", 1977, 20 мамыр) ұлы жазушымен қатар тізе қосып, еңбек еткен, бірге өткізген қимас күндерін елжірей еске алған. Дереккөздер