kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Строматолит

Строматолиттер — ежелгі фотосинтездейтін прокариоттар - цианбактериялар төсеніштерінің ерекше бірлестіктері - тіршілік әрекетінің нәтижесі. Қазіргі кезде өмір сүретін цианабактериялардан түзілген қазіргі заманғы строматолиттерне ұқсас түрлері осы болжамға дәлел бола алады, бұлар Австралия мен Багам аралдарынан табылған. Осы кезеңде бүкіл ірі организмдер үшін мынадай маңызды ароморфоздар шықты: генетикалық код және биосинтез үдерістері пайда болды. Тірі тіршілік иелерінің жасушалық жаратылым мен фотосинтездің де, хемосинездің де жолымен бейорганизмдік затардан энергия алуға икемділік қалыптасты. Биосфераның одан әрі дамуында фотосинтездің орасан зор маңызы болды. Ол - прокариоттың да, эукариоттың да автотрофты қоректенуінің негізі және атмосферадағы оттегінің көзі. Ұзақтығы 3,1 миллиард жылмен белгіленген архей таужыныстарынан цианабактериялардың фоосинтездік пигменттер қалдығы табылған. Дереккөздер
Фалеристика

Фалеристика- значоктарды, омырауға тағатын белгілерді, жетондарды т.б. коллекциялау және зерттеу. Арналған мақсатына қарай белгілер *Марапаттық (еңбектегі, қоғамдық қызметтегі, спорттағы т.б. жетістіктері үшін ерекшелік белгілер) *Қызметке байланысты (мекеменің, кәсіпорынның) белгілер. *Академиялық (жоғары немесе басқа оқу орнын бітіргендігі туралы) *Мүшелік (саяси, қоғамдық, жастар, спорт және басқа ұйымдардың, одақтардың, клубтардың) *Естелік (белгілі бір оқиғаның, өтен дәуірдің көрнекті қайраткердің құрметіне шығарылатын) т. б. *Қазақстанның қалаларында фалеристикамен шұғылданушыларды біріктіретін ұйымдар жұмыс істейді. Дереккөздер
Фотопленканы өңдеу

Фотопленканы өңдеу. Химиялық- фотографиялық өңдеулер фотопленкалардың типтеріне және оның жарық сезгіш қабатының қасиеттеріне тәуелсіз түрде мынадай міндетті операциялардан тұрады: айғақтау, мұның нәтижесінде фотоқабатта көзге көрінетін кескін шығады және бекіту, мұның нәтижесінде әлгі кескін жарық сәуле әсерінен өзгеріске ұшырамайтын болады. Фотопленка фотобачокта айғақталады және бекітіледі, бачоктің ішінде өңделмекші фотопленка оралатын спираль катуша орналасқан. Қақпақтың ортасында бачокқа өңдеу ерітіндісін құюға арналған ойық бар. Фотопленканы кассетадан шығарып алу және оны катушкаға орау мүлде қараңғы жерге іске асырылады, пленка салынып қақпағы бабылған бачокты жарық жерге шығаруға және бұдан кейінгі жұмыстардың бәрін жарық жерде орындай беруге болады,бекіту процесі біткенше бачокты ашуға болмайды. Фотопленкаларды өңдеуге арналған ерітінділер #метол 8 г #гидрохинон 5 г #сусыз натрий сульфиті 125 г #сусыз сода 5,75 г #калий бромиді 2,5 г #су 1 л Ерітінді дайындау Ерітінді дайындау үшін қайнаған суды пайдаланады. Ерітіндіні пайдаланудан 10-12 сағат бұрын дайындап қою керек. Оны герметикалы жабылатын тығыны бар, күңгірт шыны ыдыста қараңғы жерде сақтау қажет. Дереккөздер
Бал алу

Бал алу. Балды аралардың өздерінен артылып қалғанда ғана алуға болады. Өнімнің әбден жетілгенін, жабыстырылғанын, әдетте аралар шырынды өсімдіктердің жаңа қонысына көшерде алады. Ашық бал әбден жетілмейді, оның емдіу қасиеттері жоғары болмайды, сақтаған кезде ол ашып кетеді. *Балды кәрездерден омарта пышағымен бал шайқауышқа алады. Алдын ала оларды (балауыз қабыршағын кесіп) ашу қажет. Бал шайқауыштар айналған кезде ортадан тепкіш күштің әсерінен бал қуыстардан шығып, ыдыстың қабырғаларына жабысып қалады. Балды салқын жерде жақсы жабылған ағаш ыдыста немесе сүт құятын флягтарда сақтау керек. Дереккөздер
Ауа микрофлорасы

Топырақ Топырақта микроорганизмдер тіршілік етумен қатар өніп-өсіп, көбейеді. Ауада олар едәуір мөлшерде кездеседі, бірақ өніп-өсуіне мүмкіндік жоқ. Сондықтан ауа микроорганизмдердің уақытша мекені болып есептеледі. Ауаға микроорганизмдер шаң-тозаңмен көтеріледі де, қайтадан солармен бірге шөгеді. Егер жер бетіне шөгіп үлгермесе, ауада тез арада қырылып кетеді. Сондықтан ауада микроорганизмдердің саны мен сапасы топырақтағы микроорганизмдердің құрамына байланысты болады. Әсіресе қозғалысы күшті өнеркәсіп орындары көп қалалардың үстіндегі ауада микроорганизмдер өте көп болады. Ал керісінше ауыл-село, орман, тау, теңіз және Арктика мұздарының бетіндегі ауада микроорганизмдер мүлде аз болады. Құрамында органикалық заттары көп өңделген топырақтың бетіндегі ауада микроорганизмдер әжептәуір болады. Сол сияқты құмды аңызақ жел тұратын жерлердегі ауада микробтар өте аз кездеседі. Тіпті бір жердің ауасының өзінде жауын жауғанға дейін микробтар көп болса, жауын өткеннен соң едәуір азайып қалады. Ауаға көтерілген сайын микробтар да азая түседі. Мұндай жағдайда тіпті үлкен қалалардың үстінен де байқауға болады. Е.Н.Мишустиннің зерттеуіне қарағанда Москваның үстінде 500м биіктікте ауаның 500-700 бактерия кездескен. Осындай биіктікте, бірақ Москвадан 5-7 км дей қашықтықтағы ауа мүлде таза болған. Ультракүлгін сәуле Ауада микроорганизмдерге күннің ультракүлгін сәулесі күшті әсер етті. Түссіз бактерияларға қарағанда төзімділеу. Әдетте спора түзбейтін микроорганизмдер төзімсіз болғандықтан спора түзетіндеріне қарағанда олардың саны да аз болады. Әр түрлі қоғамдық орындардың да ауасына микробтар саны бірдей болмайды. Бұдан адам көп жүретін жерлерде және көп қатысатын мекемелер маңындағы ауада микроорганизмдер көп болатыны көрініп тұр. Жыл мерзіміне байланысты ауа микроорганизмдерінің саны мен сапасы да өзгерістерге ұшырап отырады. Олардың ең аз болатын мерзімі қыс, ал көп болатын кезі жаз. Көктем мен күзде олардың саны аса көп болмайды. Бұл әрине түсінікті. Қыс кезінде қар жер бетін жауып қалады да шаңның көтерілуіне мүмкіндік бермейді. Ал жаз кезінде жел шаң-тозаңдармен бірге ауаға микроорганизмдерді ұшырап шығарады. Күз бен көктем кезінде жауын – шашын жиі болып, көтерілетін шаң-тозаңда аз болады. Сондықтан бұл мезгілде ауадағы микробтар саны көп болмайды. Үй ауасы Ашық жерлерге қарағанда бөлме немесе үй ауасында микроорганизмдер көп болады. Мәселен, бөлме ауасының бір текше метріндегі олардың саны 100 мыңға жуық жетеді. Бөлмеде адам көп болған сайын көтерілетін шаңда көбейеді, микробтар саны артады. Кейбір ауру туғызатын микроорганизмдер бөлме ауасына таралып, дем алған адамға жұғады. Бөлме ауасы Бөлме ауасындағы микробтар құрту мақсатында арнаулы санитарлық-гегиеналық ережелерді сақтау ұсынылады. Сапасы жағынан алғанда ауа микроорганизмдері түрліше болып келеді. Көбінесе шар тәрізді, олардың ішінде түрлі пигмент түзетіндері де кездеседі. Сонымен қатар онда спора түзетін аэробты микроорганизмдер де көп. Ауру тудыратын топтары тек ауасы ластанған жерде кездеседі, ал далалы және орманды жердің ауасында олар мүлде болмайды.
Аюдаг

Аюдаг ) - Қырымның Оңтүстік жағалауындағы тау, әрі мүйіс. Гурзуфтың солтүстік-шығысын жағында 2,5 км-дей қашықтықта орналасқан. Үлкен Алушта мен Үлкен Ялтаның шекарасында орналасқан. Биіктігі - 572 м. Магмалық жыныстардан (лакколиттен) түзілген. Тау жотасы солтүстік-батыс бағытында 2400 м-ге созылып, теңізге 2-2,5 км шығып тұр. Аюдаг - табиғат қорғау объектісі. Тау беткейлері орманды. Ормандарында самырсын, емен, қызылқайын, шаған, шетен жидегі, үйеңкі, арша, ақгүлдер өседі. Аюдагтың флорасында барлығы 577 түр өсімдіктер өседі, олардың ішінде 44-ті Қызыл Кітапқа енгізілген. Аюдагтың фаунасы да өте бай: түлкілер мен борсықтар, кәмшаттар мен қояндар, кірпілер мен тиындар т.б. көптеген басқа сүтқоректі жануарлар мекендейді. Аюдагтың жарларын шағалалар, бакландар, ормандарынды - орман кептерлер , үкілер, тоқылдақтарбарылдақ торғайлар, жорғаторғайлар мекендейді. 1974 жылдан бастап, Аюдаг - мемлекеттік қорық болып есептеледі. Аюдагтың оңтүстік-батыс етегінде "Артек" балалар демалу орны бар. қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] Дереккөздер
Лаварсаз өзені

Лаварсаз, Лавар-Қарасу, Даярсаз – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 34 км, алабында аумағы 20 га болатын шағын көл және ұзындығы 16 км болатын Жіңішкесу (Жіңішкебұлақ, Тамды) саласы бар. Бастауы Бастауын Қорам ауылынан шығыста 8 км жердегі Бөшке деп аталатын сазды-батпақты қоныс аумағындағы қайнардан алып, Даярсаз қонысынан төменде Сенсембай-Қарасу өзеніне сол жағынан құяды. Одан әрі Торғай сайы бойымен ағып, Іле өзеніне (Қапшағай су қоймасы) құяды. Жоғарғы ағысында Қарасу, ал Лавар ауылынан бастап Лавар деп аталады. Этимологиясы Лабар гидронимін Э.М.Мурзаев парсы, лаб "ерін", "жағалау, жар" сөзінен жасалғанын атап көрсетеді. Ал, екінші сыңары ар/ер көптеген тілдерде "су, өзен" мәнін беретіні дәлелденген. Гидрологиясы Арнасы толығымен дерлік жазық өңірмен өтеді. Сол жағалауының басым бөлігі жарлауытты келген. Бастауынан Сенсембай-Қарасу өзеніне дейінгі жағалау бойында тал, шілік, жүзгін, жиде, т.б. ағаштардан, бұталардан тұратын тоғай қалыптасқан және жағалауында қамыс, құрақ қалың өскен. арнасында жыл бойы су болады. Суында балық бар. Жыл құстары және т.б. құстар ұя салады, мекендейді. Өзен бойында Қорам, Лавар ауылдары және қыстаулар мен қоныстар жайласқан. Алабы - мал жайылымы және шабындық. Дереккөздер
Архангелка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Архангелка — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Архангель ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 34 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1174 адам (588 ер адам және 586 әйел адам) болса, 2009 жылы 582 адамды (308 ер адам және 274 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Қошқар мұнай кен орны

Қошқар мұнай кен орны — Атырау облысы, Мақат ауданында Қошқартұз күмбезінің оңтүстік-шығысынан 17 км, шағын Бекбике кен орнының батысында 20 км жерде орналасқан. 1941-1944 жылдары барлау жұмыстары жүргізіліп, дербес мұнай күмбезі анықталған. Қалыптасу кезеңі * Мұнайлы алаң Оңтүстік Ембіге (Жемге) тән келетін төменгі пермь кезеңінің (кунгур ярусы) тұзында басталып, төрттік кезеңдегі соңғы каспий трансгерссияның шөгінді құрылымдар кешенінде жаралған. Оңтүстік Қошқар кен орнындағы мұнай көздері оңтүстік-батыстағы альб-сеноман, неоком және орта юра шөгінділерінен құралған. * Мұнай алаңының жалпы аумағы 2368 км 2 , мұнайдың өнімді қабаты 220-885 м тереңдікте, қалыңдығы 50 м-ге дейін. Кен орнында ең көп мұнай 1948 жылы алынған (157,9 мың т). Құрамы Қошқар мұнайының құрамы: * шайыр (11-23,5%); * парафин (0,4-0,45%); * күкірт (0,10-0,32%). Дереккөздер
Малдыбай газ кен орны

Малдыбай газ кен орны — Шу-Сарысу алабының Мойынқұм ойысында, Жамбыл облысы, Тараз қаласының солтүстігінде 185 км жерде орналасқан. Кен 1977 жылы ашылған. Геологиясы мен сипаты * Брахиантиклиналь қатпар түріндегі кең құрылымы төменгі визе газды қабатының беті бойынша 1910 м-лік изогипспен шектеледі. Оның өлшемдері 12,5х2,7 км, амплитудасы 192 м. Қанаттарының еңістелу бұрышы 8-90°. * Серпухов газды қабатының беті бойынша құрылымның өлшемдері 13х3 км, амплитудасы 150 м-ге жуық. Кен төменгі визенің көмірлі-теригендік және төменгі серпухов карбонатты шөгінділеріндегі қабаттық-дөңдік типті екі иірімнен тұрады. Дөңіндегі жатыс тереңдігі 2025 м-лік төменгі визе иірімінің биіктігі 135,2 м. Газ-су жапсары анықталмаған. * Өнімді қабаттарының жалпы қалыңдығы 171 м, тиімді қалыңдығы 4,2 м, газға қаныққан қабаты 1,4 м. Құрамы * Кеуекті және жарықшақты типтегі коллекторлар құмтастардан құралған, кеуектілігі 14,4%. * Газға қаныққан коэффициенті 0,77. * Қабат қысымы 21,8 МПа, температурасы 63°С. * Газдың бастапқы шығымы 7,95 мм-лік диафрагмада 7,5 мың м 3 /тәулік. * Иірімнің жаппасы болып онымен бір жастағы көмірлі аргиллиттер және олардың бетіндегі ортаңғы визенің ангидриттері мен сульфаттанған әктастарының қабаты саналады. Төменгі серпухов иірімінің зерттелуі аяқталмаған. Оның газдық қалыңдығы 57-63 м, органогендік-кесекті әктастардан базальттық горизонтымен байланысты. Бұл әктастар көршілес Анабай, Амангелді, т.б. кендерде өнімді болып саналады. Төменгі визе шөгінділерінің газ құрамы, %-дық мөлшері: метан 89, этан 0,91, пропан 0,05, н-бутан 0,022, т.б. Төменгі серпухов иірімінің газдары 88,85%-ға дейін метаннан, этан 4%, пропан 1,1%, азот 4,9%, көмірқышқыл 1,15%, гелий 0,085% тұрады. Иірімдердің режимі серпімді газ-арынды. Тағы қараңыз * Қазақстанның кен ресурстары Дереккөздер
Қайырлы үміт мүйісі

Африканың оңтүстік шетінде мұхит толқындары шулап келіп соғылып жатқан биік тік жартас- Қайырлы Үміт мүйісі орын тепкен. Бұл Африканың ең оңтүстік нүктесі емес (ең оңтүстік мүйісі - Инелі), бірақ дәл осы Қайырлы Үміт мүйісіне жеткенде жағалау алған рет Атлант мұхитынан Үнді мұхитына қарай жол аша отырып , күншығысқа қарай бұрылады. Бұл мүйісті ең алғаш рет 1488 ж. португал теіңзшісі Б. Диаш ашып, Дауыо мүйісі атаған. Бірақ, Үндістанға теіңз жолын ашуға тырысып, Африка маңына экспедиция жіберген португал королі ІІ жуан бұл жерді Қайырлы үмір мүйісі деп атауды бұйырды. Көп ұзамай, португалдықтардың үміті ақталып, 1497 ж. Васко да Гама Қайырлы Үміт мүйісін айналып өтіп, Үнді мұхитына шығып, оны жүзіп өтіп 1498 ж. Үндістанға жүзіп келді. Қайырлы үміт мүйісінен Солтүстік жартышардан көрінбейтін Оңтүстік жартышар аспанының шоқ жұлдызын өте жақсы бақылауға болады екен. ХІХ ғ. мұнда бейтаныс жұлдыздарды зерттеуе еуропалық астрономдар арнайы келеген екен. Дереккөздер 2012 "Мәскеу Росмэн" "Әлем ғажайыптары" ISBN 978-5-353-06044-4 УДК 087,5 ББК 92
Шақшақ Жәнібек батыр

Жәнібек Қошқарұлы (1693-1752) – жоңғарларға қарсы күресте даңқы шыққан қазақ батыры. Бұқар жыраудың сөзімен айтқанда, Жәнібек-«Қаракерей Кабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек би, Шақшақұлы Жәнібек, Ормандай көп Орта жүз, содан шыққан төрт тіректің» бірі. Шыққан тегі -Орта жүздің тайпасына. Ол Шақшақұлы Жәнібек деген атпен кеңінен танымал, Атасы Шақшақ Аманжолұлы Еңсегей бойлы ер Есімнің қолбасшыларының бірі болған. Жәнібек батыр 1710 жылы он жеті жасында Тәуке ханның қолымен бірге жауға шауып, жекпе-жекте қалмақтың бас батырын өлтірген. Абылай ханның тұсында қол бастап, ханның негізгі кеңесшілерінің бірі болған. 1717 жылғы Аягөз маңындағы шайқаста қол бастап, ханның негізгі кеңесшілерінің бірі болған. 1717 жылғы Аягөз маңындағы шайқаста қол бастап, ерлік көрсеткен. 1723 жылдан бастап Жәнібек батыр Еділ қалмақтарымен және жоңғарлармен болған күреске қатысып отырған. 1726 жылы Бұланты шайқасында Орта жүз әскерлерінің бөлігі Жәнібек батырдың басқаруына қараған. Жәнібек батыр 1732 жылы жеті мың қолдық жоңғар әскерлері орта жүге шабуыл жасағанда қазақ әскерлеріне басшылық еткен. Жәнібек батырдың бастаған қазақ жасақтары саны жағынан басым басқыншыларға тойтарыс берді. Ресей әкімшілігі Орта Азиядан Орынбарға қатынап тұрған сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді Жәнібек батырдың жүктеген. Ресей патшайымы Елизазавета Петровнаның жарлығымен Қошқарұлы Жәнібекке тархан атағы берілді. Жәнібек 1752 жылы Қостанай облысы Жангелдин ауданы Тосын құмында қайтыс болған. Батырлың мәйіті Түркістанға жеткізіліп, Қожа Ахмет Йассауи кесенесіне жерленген. Дереккөздер
Йохиро Такита

Йохиро Такита (滝田 洋二郎 Takita Yōjirō, 5.12.1955 жылы туған) - жапон режиссеры, сценарист. Йохиро Такита еңбек жолын Mukai Productions студиясында режиссердың көмекшісі жұмысынан бастады. 1986 Такита "Комикстер журналы" атты комедия түсірді, бұл фидьм сыншылардың қолдауына ие болды. 2009 жылы режиссердің "Қайтқандар" (орысша: Ушедшие ) фильмі Оскар американ киноакадемиясының жүлдесін жеңіп алды. Бұл жүлде Шет тіліндегі үздік фильм номинациясында берілді. Өмірбаяны Фильмдері *Комикстер журналы *Қайтқандар *Сиқыршы 2 *Самурайдың соңғы семсері Тағы қараңыз [https://en.wikipedia.org/wiki/Y%C5%8Djir%C5%8D_Takita Yōjirō Takita] Сыртқы сілтемелер Дереккөздер *"Yojiro Takita". pinkeiga.com. Retrieved 2010-10-28. *Sharp, Jasper (2008). Behind the Pink Curtain: The Complete History of Japanese Sex Cinema. Guildford: FAB Press. p.&nbsp;66. ISBN 978-1-903254-54-7. *Weisser, Thomas; Yuko Mihara Weisser (1998). Japanese Cinema Encyclopedia: The Sex Films. Miami: Vital Books : Asian Cult Cinema Publications. pp.&nbsp;276–277. ISBN 1-889288-52-7. *Kondo, Takashi (2009-02-25). "Oscar winner Takita almost left speechless". Yomiuri Shimbun (Yomiuri Group). Retrieved 24 ақпан 2009.[dead link] *Blair, Gavin J. (2009-02-22). "Japan's 'Departures' pulls off Oscar upset". The Hollywood Reporter. Retrieved 24 ақпан 2009.[dead link] *http://www.reel.com/movie.asp?MID143655&buyclosed&PID10125928&Tabreviews&CID=18 *http://www.imdb.com/title/tt0098689/
Піл тасбақасы

Галапагос тасбақасы - Галапагос топаралына жататын тоғыз аралда ғана тіршілік ететін эндемик жануар. Ол дүниежүзіндегі ірі тасбақалардың бірі. Ересек галапогос тасбақаларының салмағы 300 килограммнан, ұзындығы 1,2 метрден асады. Бұл тасбақалардың екі түрі болады: жері қуаң кішігірім аралдарда, сауыты аттың еріне ұқсас кішілеу тасбақалар мекен етеді. Аналығының салмағы - 27 келі, аталығының салмағы - 54 келедей болады. Ал сулы, нулы үлкен аралдарда сауыты күмбез тәріздес, биік тасбақалар мекен етеді. Олардың денесі өте ірі. Галапогос тасбақасының сауытының ұзындығы - шамамен 1 метрге, биіктігі 0,5 метрге жетеді. Аяқтары - жуан әрі мықты, саусақтары - қысқа, ал мойны жіңішке келеді. Галапагос тасбақасы орта есеппен 150-200 жыл өмір сүреді. Тасбақа аралда өсетін өсімдіктердің бәрін жей береді, тіпті басқа жануарлар үшін улы болып саналатын өсімдіктерді қорек етеді. Денесіне ас қорын жинап алып, бір жылға дейін тамақ жемей, су ішпей жүре алады. Олар уақытын күні бойы күнге қыздырынумен өткізеді. Күн батып, салқын түскенде қалың шөпке немесе батпаққа жартылай көміліп жылынады. Дереккөздер
Робот технологиясы

Робот- бағдарламалық жасақтама, жабдық пен механикалық жүйелерге сүйенетін кешенді жүйелерден тұратын машина. Олар кейде уақыт кезеңдеріне сай топтастырылады. Роботтардың буыны: *Роботтардың алғашқы буыны 1970 жылдары жасала бастады. *Екінші буыны 1980 жылдары жасақталды. Олардың тетіктері мен бағдарламаланатын бақылау құрылғылары болды. *Роботтардың үшінші буыны 1990 жылдардан бастап өндіріле бастады және бүгінге дейін жалғасын табуда. Роботтың бір бөлігінен екінші бөлігіне сигналдар жіберіледі. Тетіктер роботтарға айналадан ақпарат алып, тиісінше жауап беруге көмектеседі. Роботтардың өлшеміне, пішініне және жұмыстарына байланысты түрлері де сан алуан. Кейбір роботтар зауыттарды пайдаланылады. Ал басқалары тек тәжірибелік мақсатқа арналған. Оларда жасанды ақыл- ой пайдаланылады. Көптеген робот қоршаған ортадан ақпарат алуға және сәйкесінше шешім қабылдауға қабілетті. Олардың бағдарламасымен мотор бөлшектері бар және компютерлер арқылы бағдарламаланған. Робот үшін ең қиыны- әрекет. Бұл үшін ол жүздеген арнайы қимылдар жасауы керек. Роботтың зауыт роботы, электр роботы, өндіріс роботы адамның бет қимылын қайталау қабілетіне ие робот, механикаландырылған бөлшектері бар робот секілді т.б. түрлері көп. Роботтардың әйгілі үлгілері қатарына "Асимо" робот- андроиды, "Айбо" робот- иті және "Румба" робот- шаңсорғышы және т.б. енеді. Ең ірі робот өндіруші корпорация - Жапониядағы "Фанук" корпорациясы. Дереккөздер
Портер

Портер(ағыл. Porter-жүкші)-Шарап дәмдес сыра түрі, өте өткір иісі бар, үгітілген ашытқының өткір дәмі бар сыра.Бұл сыра бір мезетте екі дәмді береді: әрі дәмді, әрі ащы. Жасалу жолы Үгітілген ашытқы мен күйдірілген қаңтпен араластырып осы қоспаны 60 күндей пісіреді.Сыраның күші 4,5-9,5%(кейбір түрлерінде 10-ға да жетеді).Негізінде таза ағылшын портерін34 күші шамамен 5% болады. Тарихы Бұл сыраның түрің алғаш рет XVIII ғасырдың жартысында ағылшын сыра қайнатушысы Ральф Харворд ойлап тапқан.Поретер негізінен өте күшті , әрі құнарлы болғандықтан оны ауыр жұмыс істейтін жұмысшылар көп қолданған болатын. Портер түрлері * Қоңыр портер * Күшті портер * Империялық немес Балтикалық портер *Стаут
Шалғын иті

Шалғын иті - Солтүстік Американың шөптесінді аймақтарында тіршілік ететін кішігірім кеміргіш аң. Шалғын иттері АҚШ-та, Канадада, Мексикада тіршілік етеді. Негізінен, Мексиканың Сонора,Ноуво Леан және Сан Луи Потоси атты солутүстік штаттарында тараған. Тығыншықтай сезім бұл кеміргіштердің құйрығымен қосқандағы ұзындығы -28-40см .Салмағы 1-2 келіден аспайды. Шалғын иттері бір-бірімен өте тату. Үлкен "топ" немесе "қалалар" құрып, топтанып тіршілік етеді. Шалғын иттерінің мекені жүздеген гектар жерлерді алады. Негізінен, өсімдіктермен қоректенеді. Шөппен, дәнмен, жапырақпен, гүлмен, жемістерден және кейбір жәндіктермен қоректенеді. Күндіз белсенді, түнде өзінің қазған, ені 10-15 см, тереңдігі 300 м болатын індеріне жатады. Орта есеппен 3-4 жыл өмір сүреді. Шалғын иттерінің ең үлкен "қаласы" 40225 шаршы шақырым жерді алады. Техас штатындағы бір "қалада" 400 миллион шалғын иті болды. Шалғын иттерінің бір түрі - ақ құйрықты шалған иті Батыстағы тауларда тіршілік етеді. Олар үлкен "қалаға" бірікпейді. Дереккөздер
Өнеркәсіптік роботтар

модели R2000iB]] Роботтардың бір жақсы қасиеті- олар ешқашан жалықпайды және жұмысты адамдарға қарағанда тиімді істейді. Одан бөлек, роботтар ешқашан ауырмайды немесе демалуды қажет етпейді, яғни олар күніне 24 сағат, аптасына 7 күн жұмыс істейді. Роботтар ешқашан "қолым тимей жатыр", "шаршап жүрмін" деген сияқты сылтаулар айтпайды және оларға түскі үзілістің де қажеті жоқ. Кейде жұмыс адам үшін тым қауіпті немесе қиын болған жағдайда робот мұны ешқандай қауіпсіз немесе қиындықсыз атқарып шығады. Роботтардың көпшілігі тұрақты және механикаландырылған жұмыстарды атқару үшін зауыттарда пайдаланылады. Роботтардың біз жиі еститін көптеген түрі бар. Бүгінде роботтар зауыттар мен фабрикаларда, зертханаларда, тауар қоймасында, ауруханаларда және басқа да көптеген өндіріс орындарында сан түрлі жұмыстар атқаруда,яғни роботтар өндіріс орындарында көбірек пайдаланылады. Роботтардың өндірістік орындарындағы жұмыстары: Зауыттардағы роботтар дәнекерлеу, сурет салу, машиналарды жүктеу, өнімдерді құрастыру,қауіпті материалдармен жұмыс істеу, химикаттарды бүру, бөлшектерді тексеру сияқты, т.б түрлі қызметтерді атқарады. Әлемдегі роботтардың жартысына жуығы автокөліктер жасауда қолданылады. Дереккөздер
Су асты роботтары

Робот- балық "Балықтарға қарап суасты роботтарын жасауға болады" деген дұжырымға келген ғалымдар робот- балықтың үлгісін жасады. Жапоняның "Митсубиси Хэви Индастриз" компаниясы жасаған робот- балықтарды кәдімгі балықтардан ажырату қиын. Алғаш болып жасалған табан балықтың салмағы- 2,5 кг, ұзындығы- 50 см. "Болашақта өндірілетін робот- балықтар судың ластануының себебін зерттеуге немесе океанографиялық карталар жасауға арналады" деген болжам бар. Дербес су асты көлігі Дербес су асты көлігін (ДСК)- "суасты роботы" деп те атайды. Кейде "операторсыз суасты көліктері" деп аталатын бұл құрылғылар батареялар мен отын элементтерінен қуат алып, судың 6000 метр тереңдігінде жұмыс істей береді. "Дип Дрон 8000" деп аталатын робот 2500 метр тереңдікте жұмыс істеуге қабілетті Көліктің гидролокаторы, құралдармен жұмыс істеуге және жабдықтарды бекітуге қабілетті екі манипуляторы бар. Алты аяқты "Скорпион"- көбіне мұнай өңдеу өнеркәсібі сияқты өнеркәсіп салаларында пайдаланылатын, жалпы жұмыстар істеуге арналған суасты роботы. "Талисман" деп аталатын суасты роботын Жер серігі арқылы міндеттелген тапсырманың орта жолында қайтадан бағдарламалауға болады. Оның суретке түсіру құрылғысы, қоршаған орта тетіктері бар. Дереккөздер
Ғұн тулары

Ғұн тулары Ғұндар біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Азиядағы үлкен де нағыз қаһарлы мемлекет болды. Олар Қытайда үнемі шапқыншылық жорықтар жасап, жерін басып алып отырды. Ұлы Қытай қорғанының салыну себебі де осы. Сондықтан ғұн туларында жер-дүниені жұтатындай аузын ашып тұрған айдаһар бейнеленген. Кейінірек бұл бейне Қытай империясының туларынан орын алды. Орыс халқының ауыз әдебиетіндегі жағымсыз кейіпкер "Змей Горынычтың" басқыншылар образы ретінде қалыптасуының да түпкі мәні - талай ғасырлар бойы көшпенділерден зардап шегуінде.
Ғарыштық көзілдірік

Ғарыштық көзілдірік Ғарышта көзімізге ерекше қорғаныс қажет, себебі Жер планетасындағыдай ультракүлгін және инфрақызыл сәулелер ғарышта жұтылмайды. Алайда, Күннен қорғанатын көзілдіріктер ғарыш кемесінің ішінде ғана емес, ашық ғарышта да қолдануды қажет етпейді, себебі ғарыш кемесінің терезелері мен дулығаның бетті қорғайтын қалқаны да жіңішке алтын фильтрмен қапталған, фильтр тікелей түскен сәулелерді кері бағыттайды. Бұл жағдайларды ескере отыра кейбір ғарышкерлерге арнайы диоптриясы бар көзілдіріктер өте қажетті, себебі салмақсыздық жағдайында олардың көру қабілетің нашарлауы әбден мүмкін. Диоптриясы бар көзілдірік өте жеңіл болуы шарт, әрі олар бастан түсіп кетпеуі керек, себебі оны скафандр ішінде түзеу мүмкін болмайды. Қалыпты жағдай бойынша ғарыштық көзілдіріктің жиектемесі 10 мг-ден аспауы, және бұрандалары мен топсалары мүлдем болмағаны жөн, себебі олар босап кеткен жағдайда салмақсыздықтың арқасында қалықтап жүретіндіктен сол мезетте түрлі құрылғыларға немесе өкпеге түсіп кетуі мүмкін. Диоптриялы көзілдіріктен басқа линзалары неодим мен дидимнен құралатын көзілдіріктер бар. Неодим және дидим оксидтері тек ғарышта ғана кездеседі. Бұндай линзалар күлгін немесе сұр түсті болып кездеседі. Олардың негізгі қасиеті сары жарықты жұтады, сол себепті бұл көзілдірікті көп жағдайларда шыны жасаушылар қолданады. Бұл көзілдірік ультракүлгін сәулені де жұтады, тіптен күннен қорғаныс көзілдірігіне ұқсас. Сонымен қатар қызыл, қызғылт, жасыл түстерді анығырақ етіп көрсетеді. Яғни, кейбір көлік жүргізушілеріне қолданысқа беріледі. Дереккөздер * "ЕвроМедика", 2008
Көне түркілердің тулары

Көне түркілердің тулары Түркілердің көсемі Ашина ерекше қабілетті билеуші, жаужүрек қолбасшы болған. Аңыз бойынша, оны қасқыр емізіп, асырап өсірген. Сондықтан Ашина өзінің шыққан тегін білдіру үшін сарай қақпасының алдына бөрінің басы бейнеленген ту ілген. Бізге жеткен қолжазбаларда: "...Ежелгі түркі билеушілері басқа елдің елшілерін осы бөрі басы бейнеленген туға тізе бүгіп, құрмет көрсеткеннен кейін ғана қабылдайтын болған..."- айтылған. Көне түркілердің тікелей ұрпағы - қазақтарда мұндай тулар XIX ғасырға дейін сақталып келген. Жамбылдың ұстазы Сұінбай ақын: -Бөрі басы - ұраным, Бөрілі менің байрағым. Бөрілі байрақ көтерсе, Қызып кетер қайдағым,- деп ата-бабаларының ерлік дәстүрін жырлаған.
Термобарокамера

Термобарокамера Барокамера- (грек. baros —салмақ, ауырлық және латын camera —бөлме) — жасанды бараметрлік ауа температурасын өзгертетін герменттік кеңістік. Барокамераларлың негізгі екі түрі бар. Төмен қысымды (вакуумды, декомпрессионды) және жоғарғы қысымды (компрессионды). Сонымен қатар, термобаракамералар да бар. Олардың көмегімен температураны, климатты газдық құрамды, өзгертуге болады. Ауа құрамының, қысымның, температураның және басқа да параметрлердің барокамерада өзгеруі олардың адмға немесе жануарларға бере әсерін анықтауға мүмкіндік береді. Барокамерада арнайы жаттығу жұмыстары жүргізіледі. Дәрігерлер ұшқыштар мен ғарышкерлерге арнайы сынақтарды барокамерада дайындайды, авиациялық және ғарыштық аппаратуралар да барокамерада сынақтардан өтеді. Сонымен қатар барокамераның көмегімен кейбір аурулар емделеді. Жаттығу құрылғыларымен, операторлық стендтермен, центрифугалармен, жасанды салмақсыздық тудыратын кеңістікпен жабдықталған барокамерада адамның функцианалдық жағдайы және жұмысқа қабілеті байқалады. Барокамераның ішінде 50 километр биіктікте болатын жағдай жасалған. Адамдар 2-3 мың километр қашықтыққа ұшып бастаған сәттен бері, бұл барокамералар қолданысқа ие. Қазіргі кезде бұл барокамералара жасанды космостық жағдайлар болады: стратосфераның беткі қабатының қысымы, және кез келген температура. Анығырақ айтсақ бұл термобарокамера. Қазіргі барокамераның көлемі 50м³, бұл бір адамның сыюына өте ыңғайлы. Қуатты насостың көмегімен ауа тартылып алынып, камера биіктікке көтеріліп жатқан секілді сезім болады. Сонымен бірге мұздатқыш немесе жылытқыш құрылғылар да іске қосылады. Ал бірнеше қабатты терезе арқылы дәрігер ғарышкердің жағдайын арнайы трубка арқылы біліп отырады. Уақыт біткеннен соң насосты сөндіріп, жай жылдамдықпен қалыпты ауа беріле бастайды. Дереккөздер * "Техничеcкая документация Барокамеры STBV-IV", 1985
Гуманоид роботтар

Гуманоид роботтар - дене бітімі адам денесіне негізделген роботтар. Олар "андроид роботтар" деп те аталады. Олар адамның физиологиялық және ақыл-ой ерекшеліктері жағынан әлдеқайда жетілдірілген. Жалпы, гуманоид роботтардың басы, екі қолы, екі аяғы мен кеудесі бар. Кейбір гуманоид роботтардың беті, көзі мен аузы да болады. *"Шеки" роботы 1966-1972 жылдар аралығында SRI International компаниясының "Жасанды ақыл- ой" зертханасында жасақталған болатын. Шеки өз әрекеттерін тұжырымдай алатын алғашқы робот болып табылады. Оның теледидар камерасы, қашықтық өлшеушісі және дыбыс беретін тестігі бар. *КРИО- "Sony" компаниясы нарыққа шығарған, сатылымға түскен екі аяқты гуманоид ойын-сауық роботы. Ол дауыс және бет-әлпетті тануға қабілетті. Олар ұнамды немесе ұнамсыз адамдарды есінде сақтай біледі және сөйлейді. Сондай- ақ 23 см/секунд жылдамдықпен жүре де алады. КРИО Гиннестің рекордтар кітабына "жүгіре алатын және ең жүйрік алғашқы екі аяқты робот" ретінде енді. Дереккөздер
IGAR машинасы

IGAR мәшинесі Ғарыштық технологиялар қатерлі ісікті анықтауда көмектеседі. Сонымен қатар, үлкен робот-манипуляторлар ғарышкерлерге ғана емес, Жер тұрғындарына қатерлі ісікті емедуге көмектеседі. Бұл роборт- хирургты ойлап табушылар олардың машиналары боипсияны тура анықтайды дейді. Бұл жаңа машинаның атауы IGAR - қысқартылуы Image-Guided Autonomous Robot (Дербес Робот, суреттер ақылы жұмыс жасайды). Бұл машина магнитті- резонансты сканердің көмегімен жұмыс атқарады. Оның аса қауіпті көкірек қатерлі ісігін анықтауда пайдасы зор. Қазіргі кезде, бұл тәсілмен маммограммада қауіпті көрінген ағзалар тексеріледі. Арнайы программаның арқасында рентгентолог IGAR аймағын анықтап, сол аймақта биопсия жоғарғы дәлдікпен анықталады. Бұл машина ойлап табушылар, процедураның ауыртпалығын жеңілдете отырып, оның ақысы төмендеу болады деп жариялады. IGAR-дың алғашқы 3 клиникалық зерттемелерін доктор Натали Дучансе, кеуденің рентгентологиясын Сант-Сакрементте өткіздіреді. Бұл машинаның игіліктерін пайдалана отырып, зерттемелер ұзақ уақыт алмайды, әрі ол тиімді. Сонымен қатар, нағыз қатерлі ісікті өсіру үшін оны ғарышта өсіруіміз қажет. Себебі, қатерлі ісікке әсер ететін микрогравитация адамның онкологиялық аурулар кезеңіндегідей ісіктің көлемі мен құрылымына ие болады. Дереккөздер * "Наука и техника", 2008
Қазіргі әскери рәсімдер

Қарулы Күштер қатарында қалыптасқан ілтипат білдіру, қастерлеу рәсімдері қалыптасқан. Қазақстан Респуликасының Қарулы Күштерінде шетел мемлекеттерінің жоғары лауазымды басшыларын қарсы алу, шығарып салу салтанатында ҚР Презинденті әскери бөлімшелеріге келген кезде, елін қорғау жолында қаза тапқан жауынгерлердің ескерткіштері мен зираттарына гүлдесте қою сәтінде, жауынгерлік туды алып шыққанда, әскери қызметкерлерді, сондай-ақ мемлекетке ерекше сіңген азаматтарды жерлеу кезінде әскери рәсімдер жасалады. Әскери қызметшілер бір-бірімен жолыққан кезінде құрмет көрсетіп, сәлемдеуге тиіс. Әскери құрмет көрсету тәртібі жарғыда, нұқаухатта және айрықша нұсқауларда белгіленген. Қазақ халқында "Ер қаруы-бес қару" деген мақал сөз бар. Ол жай қару емес,соғыс құралы, тек әскери адамның соғыста қолданатын жеке жауынгерлік қару. Дәстүр бойынша, батырлардың ер қаруының бесеу болып қалыптасуы әр түрінің айқаста бірін-бірі ауыстыра алмайтын тек өзіндік маңызын, жұмсалуы орнына байланысты .Бұл-ату, кесу, түйреу, шабу және соғу тәсілдері. Осыған сәйкес жауынгерлік құралдарға атуға, түйреуге, кесуге, шабуға, соғуға арналған қарулар жатқызылған. Көшпелі халықтарда ер қаруы қолданылатын түрлі әскери салт-дәстүрлер қалыптасқан. Ер құралын аса қадірлеп, кие тұтқан батырлар өз қаруларына жеке ғасырларда семсер немесе қылыш әміршілердің таққа отыру рәсімінде патшалық дәреже белгісі болған заттардың құрамына кірген. Қазақ хандарын ақ киізге көтергенде олардың белдеріне алтын қылыш байлаған.
Аютайя

Аютайя - Тайландтағы ежелгі қала, қазіргі Аюттхая қаланың көне бөлігі. 1969 жыл ЮНЕСКО-ның тарихи объектілерінің тізіміне кірген. Пасак өзенінің құйылысындағы аралда орналасқан. Қаланың іргесі 1350 ж. Аютайя мемлекетінің астанасы ретінде қаланды. 1767 жылғы бирмалықтардың шапқыншылығыкезінде қала қатты қираған. 19 ғасырда қайта қалпына келтірілді. Аютияда 14-18 ғ-да салынған сарайлар мен ғибдатханалардың қалдықтары кездеседі. Ват Локайясудха ғибдатханасында 1424 ж. Әлемге аты шыққан ең көрелік ғимарат - Ванг Луанг Үлкен Сарайы. XIII ғасырда бұл жерде патша отбасы тұрған.жасалған Будданың статуясы сақталған. Қаланың назар аударарлық орындары мен ғибдатханалары * Чан Касем сарайы * Чао Сам Пхрая ұлттық мұражайы * Киелі Иосиф шіркеуі * Ванг Луанг * Ват-Чайваттханарам * Ват Локая Сутхарам * Ват Махатхат * Ват На Пхра Мен * Ват Пханан Чоенг * Ват Пхра Рам * Ват Пхрасисанпхет * Ват Пхуттайсаван * Ват-Ратчабурана * Ват Суван Дарарам * Ват Тхаммикарат * Вихам Пхра Монгкхон Бопхит Дереккөздер
Аюттхая

Аюттхая (Аютия, Аюдхая, Аюттайя, Аюдхья, толық аты Пхра Накхон Си Аюттхая, ) — Таиландтағы қала, Аюттхая провинциясының әкімшілік орталығы. Бангкоктаң 100 км солтүстігінде орналасқан. Ежелгі Аютайя мемлекетінің астанасы болған. Халқы - 65 мың тұрғыннан астам. Темір және су жолдарының торабы, күріш егетін ауданның сауда орталығы. Күріш тазалау, шарап жасау, балық өңдеу, овощ консервцлеу кәсіпорындары бар. Аютхаяның немесе Пхра Накхон Си Аюттхая 1350 жылы негізі салынған. 1700 ж. қалада 1,000,000-нан астам адам тұрған. 1767 ж. бирмалықтардың шапқыншылығына дейін Жер шарындағы ең ірі қалалардың бірі болған. Қаланың тарихи бөлімі - Аютайя 1969 ж. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұраларының тізіміне кірген. Галерея Дереккөздер
Аюшы

Аюши (,толық аты Алдаржавын Аюуш; 1858—1939) — Ішкі Монғолиядағы Кобдо аймағының оңтүстік-батыс бөлігіндегі араттардың азаттық қозғалысының басқарушысы (1903—1917 ж.). Хошун князы Минибазардың басыбайлы шаруасы болған. 1903 ж. Хошун араттары мен ұсақ тайджилерінің князьға қарсыереуіліне басшылық етті. 1911-18 жылға дейін хошун араттарының феодалдар мен отаршыларға қарсы күресін басқарды. Кейін 1921 ж. революцияға және халықтық-демократиялық Моңғолияны орнатуға белсене қатысты. Дереккөздер
Ә (кирил)

Ә — қазіргі қазақ алфавитіндегі екінші әріп, ауыздың мол ашылып, тіл мен иектің төмен түсуінен пайда болатын жіңішке ашық дауысты,езу дыбысының таңбасы. Ә - А мен Е нің арасындағы бір дыбыс. Көп әліпбилерде Ә әрпі Е нің қасында қойылған. Бұрыңғы Қазақ әліпбилерінде де Ә Е - ден кейін тұрған. Көбінесе сөздің бірінші буынында қолданылады, екінші буында "А" фонемасымен ауысып, акустика жағынан көмескіленеді. Сондықтан қазақ тілінің жазу жүйесі бойынша екінші буында Ә дудамал естілгенде А жазылады (мысалы, кітап, Сәбира). Ә негізінен араб, парсы тілдерінен енген сөздердің бірінші буынында айтылады. Соған орай, қазақ тілінде, кейбір түркі тілдерінде Ә дыбысының қалыптасуы шығыс тілдерінен келген сөздердің артикуляциялвқ ыңғайласуына байланысты деген пікір бар. Алайда әкел (алып кел), әпер (алып бер) тәрізді сөздердің құрамындағы Ә - ассимиляцияның нәтижесі. Ә қосымшалар құрамында қолданылмайды. Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы: Кириллица Дереккөздер
Лақтыбай мұнай кен орны

Лақтыбай мұнай кен орны — Каспий маңы ойпатының шығысы, Ақтөбе облысы, Байғанин ауданында орналасқан. Кен орны 1988 жыл жылы ашылған, барлану үстінде. Геологиясы мен сипаты * Лақтыбай көтерілімі КТ-II тас көмір қатқабатының карбонатты кемерінің жиегі мен беткейі аумағында орналасқан. Көтерілім оңтүстік жағынан терригендік ортаңғы визе шөгінділерінің қатқабатында байқалатын ендік бағыттағы жарылымдармен шектелген және өлшемдері 3,5х2,2 км, амплитудасы 300 м болатын 3900 м-лік изогипспен шектелген дөңді (төбені) құрайды. * Іздестіру ұңғымаларының деректері бойынша кеннің геологиялық құрылымын қалыптастыруға палеоген, бор, триас, жоғарғы пермь, кунгур жыныстары қатысқан. Қиманың тұзасты бөлігі үш литологиялық-стратиграфиялық шөгінділерден құралған. Терригендік қимада 7 өнімді қабат бөлінген. * Негізгі блок шегіндегі мұнайлы қабаттың қалыңдығы 0,8-9,4 м, коллекторлардың ашық кеуектілігі 13,1-17,2%, мұнайға қаныққандығы 42,5-62,4%. * Тәулігіне 1,6-27 м 2 мұнай шығады. Құрамы * Мұнайдың тығыздығы 820-849 кг/м 2 . * Күкірті аз. * Парафин мөлшері 1,32-4,9%. Дереккөздер
Мамыт (Шығыс Орал) қоңыр көмір кені орны

Мамыт (Шығыс Орал) қоңыр көмір кені орны — Орал сырты үстіртінің шығысындағы Мамыт өзенінің алабында, Ақтөбе облысы, Қарғалы ауданы, Бадамша кентінің шығысында 25 км жерде орналасқан. Кен орны 1994 жылдан игерілуде. Қоңыр көмір қоры 0,6 млрд.т. Жылына орта есеппен 433,6 мың т тауарлы көмір өндіріледі. Тұрмыстық отын ретінде пайдаланылады. Геологиясы мен сипаты Геологиялық барлау жұмысы 1951-1960 жылдары жүргізілген. * Көмір қабаты орта юра дәуірінің саз және алевролит қабатындағы көмірленген ағаш қалдықтары бар ұсақ түйіршікті құмда шоғырланған. * Шөгіндінің қалыңдығы 400 м-ге жуық, ортаңғы бөлігінде қимасының қалыңдығы 150-165 м. * Көмірдің 30 қатының 23-і өнімді саналады. Олардың қалыңдығы 0,7-10 м. Өнімді қаттың тереңдігі оңтүстігінде 5-7 м, кен орнының оңтүстік-шығысында 180-220 м. * Негізгі өнімді әрі қуатты қабаты 3-9 м тереңдікте жатыр. Құрамы және физикалық қасиеті * Көмірдің күлділігі 22-28%, кейде 30-40%-ға жетеді. * Ылғалдылығы 30-40%. * Ұшықтық заттардың үлесі 35%. * Меншікті салмағы 1,66, кеуектілігі 50%. * Жанғыш массасында сутектің мөлшері 4,4%, күкірт 2%, шайыр 3,4%, битум 2,8%. * Құрғақ отынның жылу бергіштігі 5055 ккал/кг, жанғыш массасынікі 5825 ккал/кг. Дереккөздер
А (кирил)

А, а — кириллицаға негізделген әліпбидің бірінші әрпі. Иектің төмен түсіп, тілдің кейін жылжуы кезінде ауыз қуысының кең ашылуынан пайда болатын жуан дауысты дыбыс А әріпімен белгіленеді. Түркі тілдерінде А дыбысының екі түрі бар: * қалыпты дыбысталған А * созылыңқы дыбысталатын А. Қазақ тілінде алғашқысы қалыптасқан. Созылыңқы дыбысталатын А-ның сөз мағынасын ажырататын (фонематикалық) мәні бар. 5-8 ғ-да түркі халықтары қолданған алфавитте (Орхон-Енисей жазуы) А төрт түлі таңбаланған. Бұлар көрші дауыссыздың ыңғайына қарай бірде А, бірде Е болып оқылған. Бір мәтін ішінде екі түрлі таңба жарыса қолданылмаған. 9-14 ғ-да қолданылған алфавитте ("Көне ұйғыр жазуы") А сөздің басында бір түрлі, ортасында екінші түрлі, соңында үшінші түрлі жазылған. Түркі халықтары пайдаланған араб жазуында А екі түрлі жазылады. Дүниеде белгілі көп алфавиттің арғы негізі болған ескі семит (финикия) жазуында бұл әріп "алеф" (дене) деп аталған. Өйткені ол өгіздің басын бейнелейтін иероглиф арқылы таңбаланған. Осыдан ескі грек алфавитіндегі α (альфа) және көптеген халықтар әліппесіндегі А қалыптасқан. А символ ретінде де қолданылады. Латын алфавитіндегі А тек дыбыс таңбасы ғана емес, "бірінші", "бастама" деген ұғымды да береді. Грек тілінен ауысқан кейбір сөздерде А болымсыздық мағынаны аңғартады (мысалы, "аморф" - формасыз, "авитаминоз" - витаминсіздік). Компьютерлік кодтау Дереккөздер
Қараөзен гипс кен орны

Қараөзен гипс кен орны - Атырау қаласының жанында орналасқан кен орны. Кен күмбезінің аумағы 25 км 2 -ге жуық. Кен орны пайдаланылуда. Геологиясы және құрамы * Гипстің қалыңдығы 70 м-ге жетеді. * Алғашқы белгіленген қоры 6,312 млн.т, орташа қалыңдығы 2,4 м. Барланған гипс тасының қоры 30 млн.т. * Гипстің түсі сұрғылт, кристалдығы әр түрлі, көбінесе сазды, карбонатты болып келеді. * Жыныстардағы гипстің мөлшері 81,6%-дан 90,5%-ға жейін жетеді. Химиялық құрамы * SO 3 - 21,7-26-53; * К 2 O 2 - 0,4-1,61; * CaO - 24,08-31,68; * MgO іздері; * H 2 O - 12,94-19,6. Тағы қараңыз * Кен орны * Қазақстанның кен ресурстары Дереккөздер
Б

Б, б — кириллицаға негізделген алфавиттерінің әріпі. Еріннің бір-біріне әуелі нық тиіп, артынша ашылуынан пайда болатын қазақ тіліндегі ұян дауыссыз дыбысты белгілейтін графикалық таңба. Б сөздердің тек қана басы мен ортасында кездесіді. Кейбір лексемалардың соңына "б" жазылғанымен, ол "п" болып естіледі: мысалы, жазылуы - араб, айтылуы - арап. Екі дауыстының ортасында келген "б" дыбысы (жылдам сөйлеген кезде) ызың дауыссызға айналады. Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Б»-ны &amp;#1041 деп немесе &amp;#x411, ал кіші «б» әріпін - &amp;#1073 деп немесе &amp;#x431 деп белгілейді. Дереккөздер
Қаратайқыз мұнай кен орны

Қаратайқыз мұнай кен орны — Атырау облысы, Мақат ауданы, Доссор темір жол стансасының шығысынды 85 км жерде, Каспий маңы ойпатының шығысында орналасқан. Кен орны 1948-1960 жылдары барланып ашылған. Геологиясы мен сипаты Кен қосқанатты тұз күмбезді құрылымнан тұрады. * Неокомда 6, юрада 1 мұнайлы қабат барланған. Неоком қабаттары құрылым шоқтығында 260 м, юранікі 359 м тереңдікте. * Иірімдердің биіктігі 11, кеуектілігі 20 м. * Мұнайлы қабаттар терригендік таужыныстардан түзілген, коллекторлары кеуекті. * Қабаттардың мұнайға қаныққан қалыңдығы 16 м (неоком) және 5 м (юра) Құрамы * Коллекторлардың ашық кеуектілігі 25-30%. * Мұнайға қанығу коэффициенті 0,9. * Мұнайдың тығыздығы 894-899 кг/м 3 . * Күкірті аз - 0,32%. * Парафині аз - 0,64%. * Шайырлылығы жоғары - 28%.
В (кирил)

В, в — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Төменгі ерін мен жоғарғы тістің жуысуынан жасалатын дыбысты белгілейтін таңба. В - жасалу тәсіліне қарай ызың, дауыс қатысына қарай ұяң дыбыс. Қазақ тілінің байырғы дыбыс жүйесінде В әріпіне сай фонема жоқ. Сөз соңында "ф" дыбысталады: мысалы, Үсеініф (айтылуы) - Үсенов (жазылуы). Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «В»-ны &amp;#1042 немес &amp;#x412;, ал "в" кіші әріпті — &amp;#1074; немесе &amp;#x432;. деп белгілейді. Дереккөздер
Айтуар (Солтүстік Қазақстан облысы)

Айтуар — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Архангель ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстікке қарай 38 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 299 адам (161 ер адам және 138 әйел адам) болса, 2009 жылы 213 адамды (105 ер адам және 108 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Үлгі (Жамбыл ауданы)

Үлгі — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Архангель ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстікке қарай 32 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 363 адам (178 ер адам және 185 әйел адам) болса, 2009 жылы 235 адамды (120 ер адам және 115 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Афалина

Афалина немесе Атлант дельфині, Тұмсықты Атлант — сүтқоректілер классының киттәрізділер отрядына жататын дельфин. Атлант мұхитында тіршілік етеді. Афалина 3,7 метрге дейін өседі, 635 келіге дейін салмақ қоса алады. Төбесіндегі бір танау тесігі болады. Төрт – бесеуден бірігіп, үйір болып жүреді. Белгі беру үшін күрделі дыбыстарды пайдаланады, яғни эхолокация аппараты жақсы дамыған. Афалинаның дене пішіні – сүйір, басы – жұмыр, түмсығы алға қарай шығыңқы, арқасында орақ тәрізді биік қанаты болады. Жүзу қанаты жалпақ, сәл қисықтау біткен. Терісі серпімді келеді. Афалина қорегін, негізінен, судың беткі қабатынан аулайды. Күніне 8- 15 келі балық жейді. Орта есеппен 25-тен 50 жылға дейін өмір сүреді. Атлант дельфинінің терісі сырғақ келеді. Арқа тұсының терісі - сұр түсті, ішкі жағы - ақшыл, кейде алқызыл түсті болады. Оның тістері - өткір әрі үшкір. Бұл дельфинді әлемнің тропиктік және қоңыржай белдеулердегі сулардан кездестіруге болады. Көпшілігі теңіз жағалауына жақын жүреді. Сондай-ақ олар шығанақтарды да мекендейді. Атлант дельфинінің ұрпағы анасының жанында 3 жылға дейін жүреді. Балық, шаянтәрізділер, кальмар, сегізаяқтармен қоректенеді. Ең сүйікті қорегі - кальмар мен балықтар. Жалғыз танау тесігі төбесінде орналасқан, дельфиндер оқтын-оқтын су бетіне көтеріліп, осы тесік арқылы ауамен тыныс алады. Шамамен 2 минуттай тыныс алса, соның өзі біраз уақыт су астында жүруіне жеткілікті. Бұл дельфинді Солтүстік Каролина, Оңтүстік Флорида және Батыс Мексика шығанағындағы ішкі сулар мен жағалаулардан жиі кездестіруге болады. Тұмсықты Атлант дельфині үйір болып тіршілік етеді. Саны 100-ден асқан үйірін "үлкен шоғыр" деп те атайды. Бұл дельфиндер 300 м тереңдікке сүңги алады және су бтінде 6 м биіктікке дейін шоршиды. Дереккөздер
Жыланқұйрықтар

Офиура - омырқасыздар бөлімі тікентерілілер типіне жататын су жәндігі. Офиура теңіз немесе мұхит табанындағы губкалардың және өзге де отырықшы жәндіктердің денесінде немесе өздігінше тіршілік етеді. 1500 түрі кездеседі. Қызыл, қоңыр, сары, жасыл сары және қара түстері бар. Офиураға жақын туыс болып келетін «кәрзеңке жұлдыз» деген жәндік бар. Сырттай қарағанда теңіз жұлдыздаына ұқсайды. Денесі диск тәріді домалақ, одан шығатын без иілгіш ұзын қолдары бар. Қолдары бірнеше буыннан, қозғалысқа келтіріп тұратын бірнеше ішкі омыптқалардан құралған. Офиураның бес бұрышты ауызы құрсағының ортасында. Оны айландыра бес жақ сүйек орналасқан. Жақ сүйектің артында еңеші бар. Дереккөздер 1100 қызықты деректер Калыбай Салтанат (талқ) 16:16, 2014 ж. сәуірдің 18 (ALMT)
Үлкен сирен

Үлкен сирен – жыланбалық тәрізді қосмекенді. Оның саламандралар тұқымдасына жататын-жатпайтындығы әлі анықталмаған. Үлкен сирен – суда тіршілік ететін саламандра. Оның дене тұрқы цилндр тәрізді. Желбезігі өте үлкен, қызыл қоңыр түсі. Арты аяғы болмайды. Алдынғы ескекке айналған аяқтарда төрт саусағы бар. Сирендердің ең ірісі 48 – 97 см-ге дейін жетеді. Қатты мұрттары арқылы қандай жерде жүргендерін сезіп отырады. Танауы жоғары орналасқан. Басы – үлкен, бірақ миынық көлемі барлық сүтқоректілермен салыстырғада кіші болады. Қара түстісі де, қоңыр түстісі де болады; астыңғы жағы сұр немесе сары түсті. Жас сирендердің бауырында ашық түсті жолақтары болады. Ол жасы ұлғайған кезде кетіп қалады. Екі жағында сұр немесе жасылдағы бар. Дереккөздер 1100 қызықты деректер
Шар балықтар

Шар балықтар - сүйекті балықтар класының инеқұрсақты балықтар отряды жатады. Инеқұрсақты балықтар морфологиясы жағынан арқа жотасы үлкен жайра тұқымдас балықтарға ұқсас. Бұл балықтар морфологиясы жағынан арқа жотасы үлкен жайра тұқымдас балықтарға ұқсас. Бұл балықтардың «тетраодонтида» тынша ғылыми атауы астыңғы және үстіңгі төрт үлкен тісіне байланысты қойылған. Шар балық бұл тістерімен шайтантәрізділер мен ұлулардың қабыршағн талқандайды, негізгі жемтігі - қызыл құрттарды жейді. Көптеген түрлерінің денесінде улы таксиндер жиналады. Шар балықтардың денесі мен ішікі ағзалары адам үшін өте улы. Әйтсе де, олардың еті Жапония мен Корея да таңсық тағам болып есептеледі. Инеқұрсақты балықтар Африка, Оңтүстік-Шығыс Азияның тұздылау және тұщы суларында көп тараған. Шар балықта қабыршақ болмайды, денесін тікенек жапқан. Басы- үлкен әрі жуан. Дереккөздер 1100 қызықты деректер
Жарық құйрықты жыланбалық

Жарық құйрықты жыланбалық сүйекті балықтардың жыланбалық тәрізділер тұқымдасына жатады. Атлант мұхитының солтүстік бөлігінде тіршілік етеді. Жарық құйрықты жыланбалықтың кейбір түрінің денесінің ұзыгдығы – 60 см, кейбір түрлерінікі 2 метр болады. Денесі – ұзын, әрі жіңішке. Сыртынан қарағанда, жыланбалыққа ұқсайды. Ауызы өте үлкен, бірқазан тұмсығының астындағы қапшықтарына ұқсас созылмалы үлкен жұтқыншағы және сансыз көп қисық тістері бар. Титімдей көздері жарық детекторының қызметін атқарады. Қабыршағы – өте ұсақ, терісі қалың, шырышты. Ұзын құйрығы денесінің төрттен үш бөлігін алады. Құйрығының жіңішке ұшында жарық шашып тұратын мүшесі болады. Оның сәуле шығаруы жыланбалықтың денесінде тіршілік ететін симбионттаға байланысты. Жас жыланбалықтар 800 метр тереңдікте жүреді. Ал ересек жарық құйрықты жыланбалықтар көбінесе 2000 метр тереңдікте тіршілік етеді. Жыланбалық аузын үнемі ашып жүреді, ол аудың қызметін атқарады. Жемтіктер оған өздері келіп түсіп жатады. Дереккөздер 1100 қызықты деректер
Теңіз қышқылы

Карл Шееле 1774 жылы « марганецпен» (MnO2) теңіз қышқылының (HCL) әрекеттесуін зерттей отырып сары түсті, тұншықтырғыш газ бөліп шыққанын байқайды. Шееле флогистон теориясын жақтаушы болатын, сондықтан теңіз қышқылының флогистонын марганец алған екен деп ойлап, ол газды « флогистонсызданған теңіз қышқылы» деп атайды. Соңынан бұл газды Бертолле зерттеп, оның судағы ерітіндісі HCL мен O2 беретінін байқап ( CL2+ H2O = 2HCL+ O), бұл газда оттек бар екен деп ойлады да, оны « тотыққан тұз қышқылы» деп атайды. Ресейде В.М. Севергин және А.Н. Шерер, Захаров тотыққан «тұз қышқыл газ» деп атаған. Сонымен, хлор оттекті қосылыс деген ұғым, әсіресе Берцелиустың қолдауымен, нық орнаған болатын. Гей – Люссак пен Л.Ж.Тенар 1808-1809 жылдарда HCL натриймен әрекет еткенде сутектің бөлініп шыққанын байқайды, екінші жағынан солар сутек пен « тотыққан теңіз қышқылы» (CL) қосылып HCL түзетінін тәжірибеден көреді: олай болғанда « тотыққан теңіз қышқылы» жай зат деп қорытынды шығаруға батылы бармайды, ол мүмкін емес деп ойлайды. 1810 жылы осылардың барлығына Дэви қарсы шығып, тотыққан теңіз қышқылы деп жүрілген күрделі зат емес жай зат деп оған хлорин деген ат берді. Дэвидің пікіріне Бертолле соңынан Гей-Люссак пен Тенар қосылады. Гей- Люссак хлор деген ат береді. Берцелиус бастаған бір топ химиктер көніңкіремей жүріп, Дэви мен Гей-Люссактың қосымша тәжірибелерінде ол газда оттек жоқ екендігі дәлелденген соң, бұл пікірге олар да қосылады. Ресейде 1813 жылы Гизе тұзтуғызушы, 1820 жылдан бастап, әсіресе Гесстың жұмыстарында хлор деп аталады. Швейгер 1811 жылы хлордың натрий мен тікелей қосылысқанын бақылағаннан кейін химияға галоген деген сөзді енгізеді. Сонымен хлор 1774 жылы ашылғанымен, 36 жылдан кейін ғана толық мойындалады. Пайдаланылған әдебиеттер 1. ↑ Жалпы химия: Қазақ ССР білім беру министрлігі педагогикалық және химия пәні оқытылатын институттардың студенттеріне арналған оқулық. Өңделіп толықтырылған үшінші басылым. Алматы Ана Тілі 1992.