kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Апшысын қуыру

«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» бұл тұрақты тіркеске екі түрлі анықтама берілген: *көлемін тарылту, азайту: «... асфальт жолдың апшысын қуырып, зырлап келеді» (3. Шашкин, Сенім); *асып-састыру, тездеттіру: «...үй ішінің атиысын, сол қуырып әкетеді де, бар байлам асығыс, amy үстінде болады» (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Оянған өлке). Тілімізде «апшы» сөзінің жеке қалыпта, басқа сөзбен де тіркесуі жиі, бірақ біз оған тоқталмаймыз. Әңгіме болып отырған тіркестегі «апшы» сөзінің төркінін іздестіруде мынадай тіл деректерін көлденең тартайық: қырғыз тілінде: апчы — шап беріп ұстау, бас салу; моңғолша: авчих — жиырылу, бүрісу; тунгус-маньчжур тілдерінің бірінде: аапчаа — қақталған (күн көзінде); екіншісінде: апча — жинау. Енді осыларды ой елегінен өткізіп, сұрыптап, саралай қарап, «қуыру» етістігімен тіркеске түсуге қайсысының ыңғайы бар десек, біз ең алдымен «қақталған» мағынасындағы «аапчаа» тұлғасын атар едік. Бұл пікірімізге тірек боларлық қағида тілдегі плеоназм заңдылығы (тілдегі мағыналас сөздердің тіркес құруы — жас бала, кәрі шал, аса таяқ т. б.). Дұрысында, «қақтау» мен «қуыру» мағыналарының ара қашықтығы кереғар еместігі де белгілі. Олай болса, моңғол тіліндегі «авчих» тұлғасы — «қақтау, қуыру» сияқты әрекеттен пайда болатын нәтиже — жиырылу, бүрісу мағыналарын меншіктенген. Демек, жиырылу мен бүрісуден әр нәрсенің көлемі тарылады, азаяды. Осыдан тіліміздегі «апшысын қуыру» тіркесінің, жоғарыда көрсетілген, бірінші мағынасы келіп шыққан. Ал екінші — асып-састыру, тездеттіру мағынасының пайда болуына қырғыз тіліндегі «апчының» әсері тиюі ықтимал. Өйткені «шап беру», «бас салу» шапшаңдық пен тездіктің сыбайласы. Мұны былай қойғанда, қақтағанды қайнатып, шикіні қуырып жатпай, тек қақтағанды қуырудың өзі де тездету, шапшаңдатудың тәсілі демеске болмайды. Қорыта айтқанда, өте ертеде қалыптасқан «апшысын қуырудың» қазіргі мағынасы, сөзбе-сөз аударсақ, «қақтағанын қуыру» болмақ деп ойлаймыз. Мына бір тілдік деректі де еске салған лазым. Парсы тілінде: афшар — #сығылған, қысылған; #сығушы, қысушы. Шындап келгенде, мұныңда біз көрсетіп отырған тіркестегі «апшы» сөзіне арқау боларлық себебі мол. Өйткені мағына жағынан алшақтық сезілмейді. Бірақ парсы тіліне бүл сөз жоғарыда көрсетілген тілдердің біреуінен ауысуы ықтимал. Дереккөздер
Арамза

Түсіндірме сөздікте бұл сөздің екі мағынасы бар. Біздің қарастырып, төркінін іздегелі отырғанымыз — мезгілікен бұрын туған қозы, лақ ұғымы. 1974 жылы шыққаң «Түсіндірме сөздіктің» I томында осы мағынадағы «арамза» сөзінің тұсына араб сөзі деген белгі қойылған. Бұл әрине, жаңылыс, қате пікір болар. Өйткені араб сөзі боларлық «арамза» — залым, қу, алдамшы мағынасында қолданылатыны болса керек. Сөздікте алғашқы мағынадағы «арамзаға» мынадай мысал келтірілген: «...арамзадан азап көбейеді» (С. Омаров, Қой бағу.). Жалпы алғанда, мезгілінен бұрын туған қозы, лақтардың азабы көп болатыны шындыққа келеді. Өйткені олар арық, әлсіз әрі нәзік болып туады да, күтімді көп қажет етеді. Осыған орай, дәлірек айтқанда, әлсіз, көзге қораштығына байланысты «арамза» атына ие болған десек, топшылауымыз теріс кете қоймаса керек. Себебі кейбір түркі тілдерінде, дәл айтсақ тува тілінде: ырымза — әлсіз, сидаң, көзге қораш мағынасын береді. Осы «арамза» сөзі қазақтарда да сақталып, тек соңғы кездерде мағына жағы солғындана бастаған деуге болады. Дереккөздер
Александр Затаевич қысқа көшесі (Астана)

]] Александр Затаевич қысқа көшесі Қарауыл көшесінен басталып, Александр Затаевич көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 203,2 м. Александр Викторович Затаевич (1869-1936) - музыка сыншысы, этнограф, композитор, Қазақстанның халық әртісі. Ақан сері, Біржан сал, Абай, Жаяу Мұса, Үкілі Ыбырай, Құрманғазы, Мұхит, Дәулеткерей, Тәттімбет шығармаларын алғаш рет Затаевич жарыққа шығарды. «Қазақ халқының 1000 әні», «Қазақтың 500 ән-күйі» атты кітаптары шықты. Затаевичтің еңбектері арқылы қазақ музыкасы дүние жүзіне тарап, бүкіл Еуропа елдеріне жетті. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Кенорын (руда денесінің) моделі

Кенорын (руда денесінің) моделі - кенорынды немесе жекелеген рудалы денені кіріктіретін жер қыртысы бөлігінің бетінде 1:100 — 1:200 масштабта тұрғызылатын заттың көлемдік кескіні. Мұндай кескіндер нысанның геологиялық позициясы, құрылымы, пішіні, рудасыз тұстардың, кенмен қаныққан және кен мөлшерлері даярланған блоктар мен бағандардың кеңістіктегі орыны, руданың табиғи өндірістік сорттары жайлы нақтылы да көрнекі мағлұмат береді. Дереккөздер
Владимир Яковлевич Попов

Владимир Яковлевич Попов (5.11.1936 жыл, Орал облысы Чапаев қаласы) - актер, Орыс. Өмірбаяны Әкесі - Попов Яков Арефьевич, марқұм, қызметкер болған. Анасы - Попова-Булавцева Татьяна Михайловна, марқұм, қызметкер болған. * А.Н. Островский атындағы Орал драма театры жанындағы студияны (халық шығармашылығы негізінде) (1963), драма ұжымының актер-жетекшісі; хореографиялық курстар, режиссерлық курстарын (Алматы, 1960) бітірген. * 1953 жылдан - Орал темір жол бөлімшесінің №7 Жол бөлімшесі жұмыстық жабдықтау бөлімінің кіреші-жүкшісі. * 1955 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. * 1959 жылдан - «Қазақ ауылшарушылығы техникасы» облыстық базасы №1 қоймасының қоймашысы. * 1963 жылдан бері - А.Н. Островский атындағы Орал драма театрының актері, сахна шебері. Жетістіктері * Халық депутаттары облыстық Кеңесінің Зенит ауданындағы депутаты (1987). Марапаттары * ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1985). * II дәрежелі «Достық» ордені (2002) * «Кеңес Армиясының 40 жылдығы» (1958) * «Тың игерудің 10 жылдығы» (1964) * «Еңбек ардагері» (1988) медальдарымен * «Қайсар» белгісімен (1997) марапатталған. Шендері * Әскери атағы - сержант. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Попова Светлана Николаевна, зейнеткер. Қызы - Бажина Людмила Владимировна (1966 ж. т.), актриса. Дереккөздер
Академик Александр Скрябин желекжолы (Астана)

Бұрынғы атауы Заводской желекжолы. Александр Скрябин желекжолы Бейбітшілік көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 202,5 м. Александр Николаевич Скрябин (1878-1972) - гельминтолог-ғалым. КСРО Ғылым Академиясының академигі, КСРО Медицина Ғылым Академиясының академигі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Кенорын морфологиясы

Кенорын морфологиясы — Кенорынның немесе жекелеген рудалы дененің пішіні; үш бағыттағы өлшемдерінің бір-біріне қатынасы тұрғысынан үш топқа жіктеледі: 1) теңөлшемді пішіндер (үш бағыттағы өлшемдері бір-бірімен шамалас); 2) бір бағытта қалған екі бағытқа қарағанда созылыңқы денелер (баған пішіндес т.с.с.); 3) екі бағытта әркелкі созылған, бір бағытта дамымаған денелер (қойнауқат тұрқылас, тақташа тұрқылас т.с.с денелер). Пішіні өте күрделі немесе бұрыш пішінді кенорындар мен руда денелері де ұшырасады. Дереккөздер
Құттаб

Құттаб - әліппе танытатын және Құран үйрететін бастауыш мектеп. Орта ғасырларда құттаб сөзі кеңірек қолданылған. Қазір Арабия, Мысыр және Тунисте ғана сақталған. Мұндай бастауыш («құрандық») оқу орнын мақтап, мектеп т.б. деп те атайды. Ол үшін бөлмелерді немесе әлдебір қоғамдық үйлердің ауласын да пайдаланған. Дереккөздер
Мохоровичич шекарасы

Мохоровичич шекарасы - Жер қыртысының төменгі жапсарында (табанында) анықталған бүкіл планеталық оқшаулау шекарасы. Жер қимасының осы деңгейіндегі сейсмикалык толқындар жылдамдықтарындағы өзгерістерді 1909 жылы алғаш рет байқаған югослав сейсмологы Мохоровичичтің құрметіне аталған. бұл деңгейде кума сейсмикалык толқындар жылдамдығы 6,9-7,4 км/с-тен 8,0-8,2 км/с-ке шейін күрт өсетіндігі байқалған. Мұның өзі нақ осы деңгейдегі заттар тығыздығы 2,8-2,9 г/см 3 -ден 3,2-3,3 г/см 3 дейін өседі деген сөз. Дереккөздер
Құшайри

Құшайри, әл-Құшайри Әбу-л-Қасым Абд әл-Кәрім бин Хауазан (986-1072) - қорасандық дінгер және сопы, классик, сопылық трактат «Ар-Рисала фи илм ат-тасауууфтың» авторы. Нишапур маңындағы Устууа деген жерде, егінші араб шаңырағында дүниеге келген. Балалық шағынан әскери өнерді, араб тілін, әдебиетін оқып үйренген. Бозбала шағында Нипапурге барып, атақты сопы-ашарит Әли ад-Даккакпен кездеседі де, көп ұзамай оның сүйікті шәкірті, соңынан кәсілу баласы болған. Құшайри оның ақылы бойынша Әбу Бәкір ат-Тусиден шафиит фикһын, кейіннен сол заманның аса беделді ғалымдары Ибн Фурақ пен Әбу Исхақ әл-Исфараиниден ашарит кәламын үйренеді. Ад-Даккак қайтыс болғаннан кейін, оның медресесінде сопылық мәжілісті басқарды. 1046 ж. қажыға барып келіп, сол медреседе хадистан сабақ бере бастайды да, ұзамай Нишапурдың аса ірі діни орындарының біріне айналады. 1048 жылдан басшыларының бірі Құшайри болған ашарит-шафиит тобы Салжұқ уәзірі әл-Күндүриге сүйенген Нишапур ханафиттері тарапынан қатты қуғынға ұшырайды. Бағдатқа барып, әл-Қаим халифаның ордасында хадистен сабақ береді. Құшайриға мұсылман ғылымының әр түрлі салалары бойынша жазылған 30-ға жуық шығарма телініп жүр. Оның «Ар-Рисала фи илм ат-тасаууф» деп аталатын еңбегінің маңызы зор. Шығармалары: *Латаиф ал-ишарат, 2-е изд. 1 - 5 , Миср, 1983; *Арбаа расаил фи-т-тасаввуф//ММИИ, 1969, 17, 253 - 284, 18,243-286. Дереккөздер
Қысас

Қысас - кек қайтару, кісі өлімі үшін жазалау, жарақаттау т.б. Қысас ертедегі талион ғұрпының Ислам діні әсерімен өзгерген түрі. Қысас қасақана өлтіргені үшін өлім жазасына кеседі. Егер күнәкарді тірі қалдыруға келіссе, онда ол өзі яки туыстары құн төлеуге тиіс. Басқа діндегі адамды өлтіргені үшін бір мазһаб бойынша өлім жазасы, екінші мазһаб бойынша құн кесіледі. Жазатайым өлтіріп алса құн төлеумен бітеді. Зақым келтіргені үшін, егер ол мүмкін болса, соған тең зақым жасалады. Әйтсе де, соққылап жарақаттауға, бас жаруға болмайды. Мұндай жағдайда төлем алынады. Қысас сот үкімімен ғана кесіледі, ал оны орындау жендетке, не зардап шеккен адамның туыстарының біріне тапсырылады. Егер айыпкер қашып кетсе, онда ол сырттай қуғындауға бұйырылады да, оның туыстары айып төлейді. Қысас көптеген мұсылман елдерінде қазіргі кезге дейін сақталып келеді, ол құқықтық норма болып табылады. Әйтсе де, оны төтенше жағдайда ғана қолданып, көбінесе айып төлетумен шектеледі. Дереккөздер
Ладунни

Ладунни, батини ілімі — ғайып ілімі, сырлардың мәніне жету мағынасында қолданылады. Сопылар барлық ғылым атаулының Аллаһ тарапынан берілетіндігіне сенеді. Басқа дін, шариғат, қал ғылымдары періште, елші арқылы беріледі. Ал Ладунни ілімі, ешқандай білім алмастан, тікелей Хақиқаттан адамға берілген ілім. Ладунни ілімін Құдайлық таным немесе мағрифат деп те атайды. Бұл - рухани шабыт кезінде тікелей Тәңірден берілетін таным (илһам). Басқаша айтқанда «илм-и ладуни» илаһи сый, құт. Бұл ілімнің мектебі-тақуа. Ладунни ілімін сыртқы сезім мүшелері мен себептер немесе құралдар арқылы емес, «мағынауи хәл» арқылы үйренуге болады. Дереккөздер
Лат (Ислам)

Лат - бүкіл ежелгі Арабияда (Набатея, Пальмира, Хира, Йемен), әсіресе Уадж жазығындағы Таиф маңына ақ тастан пұт мүсін орнатылып, Хиджазда ерекше дәріптелген, Исламға дейінгі әйел Құдайдың есімі. Пұт тасқа және оның қасындағы киелі ғибадатханаға тәуап етушілер ағылып келіп жатады, бұл жазық қорық болып саналатын. Лат «бас ие» және «әмірші» Таифты мекендейтін сақиф тайпасының басты Құдайы саналған, сондай-ақ Меккелік Құрайыш әулеті де оған кейде Аллаһтың қыздары, кейде Хұбаланың зайыптары делінетін әйел Құдайдың бірі есебінде сиынған. Латтың пұт мүсіні Мекке ғибадатханасында да тұрған. Сақифиттер 631 - 632 ж. Исламды қабылдағаннан кейін Латтың киеліханасы талқандалып, ондағы асыл бұйымдар мен пұттың әшекейлері Пайғамбар сахабаларының қарызын өтеуге жұмсалды. Дереккөздер
Латаиф-ул һамса

Латаиф-ул һамса. Адамдық рухтың алты негізі бар. Бірі - рухтың жаратылған әлеміне тән нәпсі немесе «нафс-ун натика» да дейді. Бесеуі - Аллаһтың бұйрық әлеміне тән. Олар: қалб, рух, сыр, һафи (тереңдік) және аһфа (ішкі тереңдік). Бұлар бір-бірінің ішкі қабаттарына орналасқан. Кемелдік қалбтен аһфаға қарай дамиды. Дереккөздер
Мұнаймен канықкан (газбен каныққан) орташа қалыңдық

Мұнаймен каныққан (газбен каныққан) орташа қалыңдық - бұрғыланған ұңғымалар саны онша көп болмаған жағдайда қойнауқаттың көріністі қалыңдығының орташа арифметикалық мөлшері, ал ондай ұңғымалар біршама көп болған жағдайда зерттеу ауданының изопахиталар картасы көмегімен табылған орташа мөлшер ретінде анықталатын мұнай (газ) жатынындағы мұнаймен (газбен) қанығудың орташа тиімді қалыңдығының орташа мөлшері. Бұл көрсеткіш мұнай (газ) қорын көлемдік әдіспен есептеу барысында пайдаланылады. Дереккөздер
Жалпы қалыңдық

Жалпы қалыңдық - Қойнауқаттың (горизонттың, игеру нысанының т.б.) стратиграфиялық шекаралары аумағындағы толық қалындығы, яғни қойнауқаттың бүкіл өтімді және өткізбейтін қабатшаларын қосып есептегендегі жиынтық қалындығы. Дереккөздер
Сәкен Мамытханұлы Рақышев

{{Кинематограф { } { } }} Сәкен Мамытханұлы Рақышев (1957 жылы 31 қазанда Алматы облысы, Талғар ауданы, Комсомол ауылында туған) — кино және театр актері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2014). Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты (1996). Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актері. Толығырақ * ұлты - Қазақ. * Әкесі - Рақышев Мамытхан, марқұм. Анасы - Мұхамедиева Нұржамал, марқұм. * 1978 - 1982 жылы Алматы мемлекеттік театралды-көркемөнер институтын бітірген. * Қазақ және орыс тілдерін біледі. * 1975 жылы Көңөс Армиясы қатарында қызмет еткен. * 1982 жылдан Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрында қызымет етеді. Сахнадағы негізгі рөлдері * Ғ. Мүсіреповтың «Ақан Сері - Ақтоқты» (Мұрат), С. Балғабаевтың «Қазақша күрес» (Молдыбай), А. Островскийдің «Адам аласы ішінде» (Кургаев), М. Әуезовтың «Жас Абай» (Сүйіндік), Б. Мұқайдың «Заманақыр» (Достан), Т. Теменовтың «Алма бағы» (Сәкен), Б. Әлімжановтың «Құдалық» (Дөкей) және өзге де спектакльдерде ойнайды. Жеке қасиеттері * Діни көзқарасы - ислам. * Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Б. Момышұлы. * Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Гүлденген». * Хоббиі - спорт. * Сүйіп оқитын әдебиеті - поэзия. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Шүтеева Зәуре, үй шаруасында. * Қыздары - Рақышева Аида, Рақышева Ләззат. Мемлекеттік марапаттары * 1996 жылы Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты * 2008 жылы "Ерен Еңбегі үщін" мемлекеттік медалімен марапатталды. * 2014 жылғы елбасының жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды. * 2016 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі. Дереккөздер
Татьяна Рақышева

Татьяна Рақышева 1946 жылы 2 қазанда Алматы облысы Балқаш ауданының Бақанас ауылында туған. Қазақ. КСРО Ленин орденді Мемлекеттік академиялық Кіші театры жанындағы М.С. Щепкин атындағы Мәскеу театр училищесін бітірген (1972), драма театры және кино актері. Қазақ және орыс тілдерін біледі. 1972 жылдан бері - Арқалық қаласындағы Торғай облыстық қазақ музыкалық-драма театрының (1988 жылдан - Жезқазған қазақ музыкалық-драма театры) актері. «Құрмет белгісі» орденімен, ҚР Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. ҚР Еңбек сіңірген әртісі. Діни көзқарасы - мұсылман. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның келешегі өскелең ұрпақтың қолында. Ал біздің жастар сауатты және батыл. Сол себепті мен біздің еліміздің әлемнің ең дамыған он елінің қатарында болатынына сенемін». Хоббиі - шахмат ойыны, шатыраш. Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық әлемдік және қазақ, қазіргі заман әдебиеті. Тұрмыс құрмаған. Қызы - Қуанышева Г. (1975 ж. т.). Дереккөздер
Сауле Лазарьқызы Рахмедова

Сауле Лазарьқызы Рахмедова 1969 жылы 11 шілдеде Ақтөбе қаласында туған. Қазақ. Әкесі - Рахмедов Лазарь Есқалиұлы, марқұм. Анасы - Рахмедова Жібек Мінәжқызы, зейнеткер, дәрігер-терапевт болып жұмыс істеген. А. Селезнев атындағы Алматы хореографиялық училищесінің хореография факультетін (1987), балет әртісі мамандығы бойынша; Гете атындағы Тіл институтын (1996) бітірген. «Нұр Отан» ХДП мүшесі. Орыс, ағылшын және неміс тілдерін біледі. 1987 жылдан - Абай атындағы Мемлекеттік опера және балет театры балетінің жеке орындаушысы. 1989-1995 жылдары - Ресейдің Еңбек сіңірген әртісі С.Н. Радченконың жетекшілігімен Мәскеу ұлттық балетінің жеке орындаушысы. 1999 жылдан - Соузерн балет жеке балет орындаушысы (Southern Ballet of Florida, АҚШ). 2000 жылдан - Нью-Джерси балет компаниясының балет солисі (New Jersey Ballet Company, АҚШ). 2008 жылдан бері - Абай атындағы Мемлекеттік операжәне балет театрының балет солисі. Балет спектакльдеріндегі төмендегі партияларды орындайды: А. Аданның «Жизель» (Жизель, Мирта); П.И. Чайковскийдің «Лебединое озеро» (Одетта-Одиллия); «Дон Кихот», «Спящая красавица» (Аврора, Фея Сирени); «Раймонда», «Баядера», Л. Минкус (Никия Гамзатти); «Эсмеральда»; А. Серкебаевтың «Тілеп пен Сара» (Сара); Ж. Бизенің, Р. Щедриннің «Кармен» (Кармен); П.И. Чайковскийдің «Щелкунчик» (Маша); С. Прокофьевтің «Ромео мен Джульетта» (Джульетта); П.И. Чайковскийдің «Красная Жи- зель» (Балерина); «Жорж Санд», «Бахчисарайский фонтан», Дж. Баланчин, Дж. Томал, А. Пайрфарок, А. Кодж, Джинджер және т.б. балеттерінде. Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2006). «Алматы аруы 1988». «Қазақстан аруы 1989». Діни көзқарасы - ислам. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның өркендеуі, әл-ауқатының артуы». Хоббиі - саяхат жасау, кітап оқу, музыка. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, философия, психология. Тұрмыс құрмаған. Дереккөздер
Мумие

Мумие - Әр түрлі таужыныстар арасындағы қуыстарда некенсаяқтан асатын қара түсті немесе қою қоңыр түсті майыспалы зат; 20-дан астам заттардың (кальций, магний, натрий, темір, хром, қорғасын т.б.), парафинді сутектердің, белоктардың, көмірсулардың, амин қышқылдардың, май қышқылдарының, спирттердің т.с.с. азын-аулақ мөлшерлерін біріктіреді. Заттардан тұратын бөлігінің құрамында көмір (шамамен 50%) сутек (10%) үшырасуы Мумиелердің мұнаймен тектес зат екендігін көрсетеді. Синонимі — "тас майы". Дереккөздер
Сазды құрамбөліктердің ісінуі

Сазды құрамбөліктердің ісінуі - науқатқа айналған судың сазды күрамбөліктерге кіршуі салдарынан олардың иінің ұлғаюы. Бұл процесс жынауыш кеуектерінің кептелуіне, сөйтіп таныс өтімділігінің азаюына әкеліп соқтырады. Синонимі — "сазды бөліктердің көбеюі. Дереккөздер
Күпия Рахымбердиева

Күпия Рахымбердиева 1948 жылы 19 қаңтарда Алматы облысы Жамбыл ауданының Көкөзек ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Лебаев Рахымберді, марқұм, ¥ОС қатысқан, Алматы облысының Жамбыл ауданындағы Октябрь ұжымшарының төрағасы болып қызмет атқарған. Анасы - Лебаева Күлтай, зейнеткер, ұжымшарда құрылыс бригадасының бригадирі болып еңбек еткен. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры жанындағы театр студиясын бітірген (1970), актриса. Қазақ және орыс тілдерін біледі. 1970 жылдан бері -Ж. Шанин атындағы Оңтүстік Қазақстан облыстық музыкалық-драма театрының актрисасы (Шымкент). Түркістан облысының Театр қайраткерлері одағы филиалының төрағасы (1980-2004). ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1993). «Ерлік еңбегі үшін» (2009), КСРО, ҚазКСР, Мәдениет министрлігінің Құрмет грамоталарымен, дипломдарымен (1980, 1984), облыстық атқару комитетінің Құрмет грамоталарымен (1980, 1986) марапатталған. Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан ірі мемлекетке айналады». Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Хоббиі - классикалық және халықтық музыка (П.И. Чайковский, М. Телебаев, 111. Қалдаяқов, Н. Тілендиев). Сүйіп оқитын әдебиеті - қазақ, орыс классикасы мен драматургиясы. Тұрмыс құрған. Қызы - Алтынай; ұлы - Асхат. Дереккөздер
Лұт

Лұт — ислам пайғамбары. Ибраһиммен бір уақытта өмір сүрді және оның туысы, Һаранның ұлы болды. Ибраһиммен ұзақ жыл қарым-қатынаста болған адам. Аллаһ Тағала Лұтты Иорданиядағы Содум қауымына Пайғамбар етіп жіберген. Ол бір бұзылған ел еді. Жолаушыларды тонап, қарақшылық жасайтын, әйелдері бола тұрса да еркектермен әуейі болатын күнәһар әдеттері болған. Лұт (а.с.) оларға насихат айтып, жақсы жолға жетеледі. Тәубе үйіріңдер, бұзықтықты тастаңдар деді. Ондай қылықтардың ақыры жақсы болмайтынын ескертті. Бірақ, райларынан қайтара алмады. Керісінше, Пайғамбардың өзін «таспен атып өлтіреміз, ел ішінен аластаймыз» деп, әрекет жасады. Осылары үшін Аллаһтың каһарына ілікті. Жазаны орындау үшін Аллаһ Тағала сұлу жігіттер бейнесінде періштелер жіберді. Лұт (а.с.) оларды адам екен деп біліп, қауымының оларға бұзықтық жасайтыныңан қауіптенді. Айтқандай-ақ, олар бұзықтық жасамаққа кірісті. Лұт Пайғамбар (а.с.) оларға, «Керек болса, қызымды алыңдар, әйелдерің де бар ғой. Меймандарымнан аулақ жүріңдер», – деп жалынды. Меймандар өздерінің періште екенін, бұзықтар ештеңе істей алмайтының, керісінше олардың көздерін жойғалы келгенін айтты. «Үй-ішіңді ал да бұл жерден тез кет», – деді Пайғамбарға. Бірақ, сенің бұзық әйелің күнаһармен бірге жаза тартады деді». Құдірет бұл қауымға аспаннан тас жаудырып, жайратып тастады. Лұт Пайғамбардың есімі Құранда 27 жерде кезігеді. Дереккөздер
Ля макан

Ля макан - кеңістіксіз, яғни жоқ деген сөз. Бір нәрсенің бар болуы үшін алдымен оның орны, кеңістігі болуы тиіс. Уақыт ұғымы да санада құбылыстар арасындағы салыстырулар арқылы пайда болады. Әсіресе «Болмыстың бірлігі» теориясында уақыт пен кеңістік шын мәнінде жоқ, бірақ, санада бар ұғымдар ғана. Шынайы болмыс Аллаһ. Ол уақыт пен кеңістік ұғымдарынан ада. Ол тек қана есім мен сипаттары арқылы көрініс береді. Ал адамның мәні болып табылатын адамдық рух, Аллаһтың оған үрлеген жауһары. Сондықтан да адамның шынайы мекені - Ля макан, яғни кеңістіксіз кеңістік, Аллаһтың бұйрықтар әлемінде деген сөз. Дереккөздер
Мағрифат-ун-нафс

Мағрифат-ун-нафс - «өзіңді тану». Адам өзін қоршаған ортаны (афақ) тану, ойлау, түсіну арқылы ақиқатқа ұласуы мүмкін. Сонымен қатар адам ішкі әлемін (анфус) танып, түсіну, ойлау арқылы да Тәңірге ұласа алады. Өзін таныған, яғни өзінің шарасыз, өте әлсіз болмыс екенінің мәніне жеткен адам, Жаратушысын таниды. Демек, Жаратушыны құдіреті, ғылымы мен болмысы арқылы таниды. Сопылықта өзін тану немесе таным объектісі - қалб (жүрек). Қалбтің тазалығы оны танудың басты шарты. Қалбты нәпсіден арылтуға негізделген ұстаным, Аллаһты танудың мораль, ар арқылы жүзеге асатындығын көрсетеді. Осы рухани арылу сатылары рухтың кемелдік мәртебелері мен жаратылыстың әлемдік қабаттарымен үндестікте дамиды. Дереккөздер
Мәкен Рахымжанқызы Рахымжанова

Мәкен Рахымжанқызы Рахымжанова 1952 жылы 7 сәуірде Алматы облысы Шелек ауданының Жаңа Шаруа ауылында туған. Қазақ. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры жанындағы театр студиясының театр факультетін бітірген (1972), актер. Қазақ және орыс тілдерін біледі. «Нұр Отан» ХДП мүшесі. 1972 жылдан бері - Жамбыл облыстық қазақ драма театрының актері. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. ҚР Халық әртісі (1996). Діни көзқарасы - ислам. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның болашағына сенімдімін». Хоббиі - кітап оқу. Тұрмыс құрған. Жұбайы - Ботабаев Оразхан (1948 ж. т.), зейнеткер. Қыздары - Ботабаева Гүлзада (1977 ж. т.), Ботабаева Дана (1980 ж. т.), Ботабаева Құралай (1987 ж. т.). Дереккөздер
Горизонттар жиынтығы

Горизонттар жиынтығы - Бірнеше үйлесімді астасқан горизонттарды біріктіретін аймақтық стратиграфиялық бөліміне өзінің көлемі жағынаң жікқабаттың бір бөлігіне, жекелеген жікқабатқа, немесе бірнеше көршілес жікқабаттар жиынтығына сәйкес келуі мүмкін. Дереккөздер
Людмила Георгиевна Рудакова

Людмила Георгиевна Рудакова 1937 жылы 27 тамызда Шешен-Ингуш АКСР Грозный қаласында туған. Орыс. Өмірбаяны Баку хореографиялық училищесін бітірген (1956), жеке балет орындаушысы. Орыс және түрік тілдерін біледі. 1965 жылдан - Абай атындағы Опера және балет театрының прима-балеринасы. 1980 жылдан бері - А. Селезнев атындағы Апматы көркем-өнер училищесінің, Абай атындағы Мемлекеттік опера және балет театрының педагог-жаттықтырушысы. Марапаттары ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1984). «Тарлан» тәуелсіз сыйлығының лауреаты (2006). Отбасы Әкесі - Рудаков Георгий Авраамович, музыкант болған. Анасы - Дронова Александра Ивановна, бухгалтер болып жұмыс істеген. Тұрмыс құрған. Жұбайы - Рамазан Салықұлы Бапов. Қызы - Бапова Юлия Рамазановна. Дереккөздер
Түр атауы

Түр атауы - Палеонтологияда: авторлық Құқыққа сәйкес хатталған, нақтылы биологиялық түрге тиесілі жалғыз ғана атау; латын тілінде өрнектелетін түр атауы сол түрді кіріктіретін нәсіл атауы мен оны алғаш хаттаған автор тегінің (бүлар да латын тілінде) ортасына жазылады; автор тегі әдетте қысқартылған түрде беріледі. Дереккөздер
Илья Николаевич Садықов

Илья Николаевич Садықов 1979 жылы 8 қарашада Алматы қаласында туған. Әкесі - Садықов Николай Тасыбекұлы, жүргізуші. Анасы - Садықова Наталья Ивановна, үй шаруасында. Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада-цирк колледжін бітірген (2000), драма театрының актері. Орыс, неміс және ағылшын тілдерін біледі. 1998 жылдан - Н. Сац атындағы Қазақстанның мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдерге арналған орыс театрының актері. 2004 жылдың қыркүйек айынан бері - Республикалық неміс драма театрының актері. Келесі спектакльдерде ойнайды: «Голодные. Эй, кто- нибудь!» (Жігіт, Ол), «Макбет» (Банко), «Дай жару» (Карл-Хайнц Майнцер), «Папаня» (Қабан, Мұжық), «Девушка и смерть» (Жігіт, Патша, Каин,1-төбет), «Детектив каменного века» (Жауынгер, Сары, Гитарист), «Войцек» (Доктор, Капитан, Тамбурмажор, Базар айғайшысы), «Карлик Hoc» (Якобтың ағасы, Урбан, Бас аспаз), «Счастливый Ганс» (Қожайын), «По одежке протянешь ножки» (№1 Полицей), «Свобода» (2-ші еркек, Немере, Семіз). Діни көзқарасы - «Құдай біреу! Бәрі де аспан астында!». Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Орыс тіліне Қазақстанда қысым көрсету дурыс емес деп ойлаймын, себебі оны халықаралық (ТМД) тіл деп санаймын. Ол Еуропадағы ағылшын тілі секілді». Хоббиі - фортепьянода, гитарада ойнау; бильярд. Сүйіп оқитын әдебиеті - поэзия, абсурд, комедия. Бойдақ. Дереккөздер
Минерал атауы

Минерал атауы - Нақтылы минералға оны бірінші ашкан яки алғаш хаттаған автордың беретін атуы. Бүл шаруаны "Халықаралық минерал зерттеушілер ассоциациясының" жанындағы жаңа минералдар мен минерал атаулары жайлы Комиссия жүйелі түрде реттеп отырады. Жаңа минерал атауын оның қасиеттерімен, Құрамымен және пішіндік ерекшеліктерімен ұштастыра қою, немесе оны атақты минерал зерттеушілерінің, басқа да әйгілі ғалымдардың есімдерімен атау тәжрибесі калыптасқан. Дереккөздер
Ащысай

Ащысай: Елді мекендер: * Ащысай – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл. * Ащысай – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл. * Ащысай – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. * Ащысай – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл. * Ащысай – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл. * Ащысай – Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл. * Ащысай – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл. Өзендер: * Ащысай – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы өзен. * Ащысай – Түркістан облысы Шардара, Сарыағаш аудандарының жерімен ағып өтетін өзен. * Ащысай – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы өзен. * Ащысай – Сағыз өзінің сол саласы. * Ащысай – Шалқар алабындағы Ырғыз өзенінің оң саласы.
Түптік тасындылар

Түптік тасындылар - су алабының түпкі жазықтығын көмкерген шөгінділер. Бұл шөгінділердің беткі қабатшасы дәйім қозғалыстағы су қабатымен үнемі араласып отырады, бұл жайт оларды құрайтын түйірлердін бірте-бірте өңделуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Теңіздің жағалаулық тасындылары

Теңіздің жағалаулық тасындылары - Теңіз жағалауының толқындары мен ағындары әсерінен қозғалысқа ұшырайтын жағалау белдемінің түзілімдері. Өздерінің түзілу орнына байланысты "түптік тасындыларға "және "жағалаулық тасындыларға", ал қозғалу сипатына қарай "қалқыма тасындыларға" және "домалама тасындыларға" жіктеледі. Дереккөздер
Гүлнар Юсупқызы Саитова

Гүлнар Юсупқызы Саитова (10.06.1952 жыл, Алматы облысы, Шелек ауданы, Шелек ауылы) - әртіс, ұйғыр. Өнертану ғылымының кандидаты (1995). Әкесі - Саитов Юсупгмузыкант, дойыршы. Анасы - Машурова Тұрсынқыз Әбдірахманқызы, Қ. Қожамияров атындағы Мемлекеттік республикалық ұйғыр музыкалық комедия театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры) актрисасы. Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институтының хореография режиссурасы факультетін бітірген (1999), режиссер-хореограф. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «ұйғыр сахна биі». «Шығыс биі» (2006) оқу құралының, ұйғыр би өнері тақырыбындағы 13 мақаланың авторы. 1971 жылдан - Қ. Қожамияров атындағы Мемлекеттік республикалық ұйғыр музыкалық комедия театрының балет әртісі. 1995 жылдан бері - Қ. Қожамияров атындағы Мемлекеттік республикалық ұйғыр музыкалық комедия театрының бас балетмейстері, Т. Жургенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының аға оқытушысы. Алматы қаласындағы ұлттық мектептерде ұйғыр биінің оқытушысы (1991 жылдан). ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1985). «Ильхам» сыйлығының лауреаты (2005). Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі. Ұлдары - Хасанов Әлішер (1972 ж. т.), режиссер-хореограф; Хасанов Бахтияр (1976 ж. т.), «Яшлық» ансамблінің музыканты. Дереккөздер
Еркін мағына

Еркін мағына — атауыш (тура) мағынадағы сөздердің басқа сөздермен тіркесімділігі кең болған жағдайда туатын мағынасы. Сөз тек атауыш (тура) мағынада қолданыла бермейді. Егер олай болса, сөз өзінің бастапқы атауыш мағынаны білдірумен ғана шектелер еді. Шын мәнінде, атаушы (тура) мағынадағы сөздер шындық өмірдегі заттар мен құбылыстарды білдіретін басқа көптеген сөздермен еркін қарым-қатынасқа түсіп, олармен тіркесіп отырады. Атауыш мағынадағы сөздердің мұндай қарым-қатынасы белгілі бір сөздермен ғана шектелмейді, әр түрлі сипаттағы сөздердің мол тобын қамтып, олармен тіркесімділігін арттырып отырады. Осылайша сөздің атауыш мағынасының еркіндік (еркін мағына екендігі) сипаты ашылып, қаншама еркін мағыналы тіркестер жасалады. Бұл тұрғыда еркін мағына байлаулы мағынаға қарама-қарсы қойылып қаралады. Мысалы, жас сын есімі жас адам, жас мал, жас ағаш, жас бала, жас иіс, жас ет т. б. үлкен сөзі үлкен үй, үлкен адам, үлкен бала, үлкен кітап, үлкен сөз, үлкен қылмыс, үлкен күнә т. б. тіркестерде еркін мағынада қолданылып тұр. Бірақ сөздердің тура мағынада басқа сөздермен қарым-қатынасқа түсу мүмкіндігі мол болғанымен, сөз кез келген сөзбен байланысқа түсе бермейді. Мысалы, жас сөзі жоғарыдағыдай сөздермен тіркесіп айтылғанымен, бас, көз, қарындаш, үстел, хабар, газет т. б. сөздермен тіркесе алмайды. Дереккөздер
Қойнауқатталу

Қойнауқатталу - Шөгінді тау жыныстар қимасындағы көршілес қойнауқаттардың бір-бірімен алмасу құбылысы; әрбір қойнауқат өз көршілесінен "қойнауқатталу беті" арқылы дараланады, бұл беттерді зерттеу шөгінділердің қалыптасу жағдайы жайлы деректер алуға көмектеседі. Кейде қойнақталу термині қат-қабаттылық терминінің синонимі ретінде қолданылып жүр, бұл дұрыс емес. XIX ғасырда және XX ғасырдың бас шенінде қойнайталу термині "астасу" деген мағынада жиі қолданылған. Дереккөздер
Эльмира Батурхановна Сайдуллаева

Эльмира Батурхановна Сайдуллаева 1983 жылы 13 маусымда Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының Байсейіт ауылында туған. Ұйғыр. Әкесі - Зординов Батурхан, мұғалім болған. Анасы - Шамсудинова Мехирниса, мұғалім болған. Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада-цирк колледжін бітірген (2003), мамандығы - «Халық биі». «Ана юрт нәпәси» жеке концертінің қоюшысы (2010). Ұйғыр, қазақ және орыс тілдерін біледі. 2002 жылдан бері - Қ. Қожамияров атындағы Мемлекеттік республикалық ұйғыр музыкалық комедия театрының жеке балет орындаушысы. Республикалық би сайысының Бас жүлде иегері (2000). «Урал-МОНО» халықаралық сайысының (2008), «Рухсара» республикалық халық биі сайысының (2008), халықаралық арабей биі сайысының («Үздік би қоюшысы» дипломы, Юрмала, 2010) лауреаты. Хоббиі - музыка. Сүйіп оқитын әдебиеті - Мұхтар Омарханұлы Әуезов. Тұрмыс құрмаған. Дереккөздер
Пьезометрлік арын

Пьезометрлік арын - Ұңғымаға қойнауқаттан ағып келген сұйық бағаны тудыратын арын. Бұл арын (Н) шартты түрде алынған жазықтық (нөлдік жазықтық) үстіндегі пьезометрлік (һ) және геометриялық (z) биіктіктердің қосындысына тең (H=h+z). Дереккөздер
Әділ Ермеков

Әділ Ермеков (5. 5. 1908 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Жымпиты ауданы — 23. 12. 1976, Шымкент қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылым кандидаты (1950). Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институтын бітірген (1936). 1936—1938 ж. Түрікмен КСР-і, Мары қаласындағы педтехникумда оқытушы. 1938-1952 ж. Шымкент педагогика институтында декан, директордың орынбасары, институт директоры. 1952-1954 ж. ҚазКСР Оқу министрлігінің жанындағы педагогика ғылымдарының ғылым-зерттеу институтының, 1954-1963 ж. Қызылорда педагогика институтының директоры. 1963 жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін Шымкент педагогика институтында қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болды. ҚазКСР ғылым академиясының академигі, профессор Н. Т. Сауранбаевтың жетекшілігімен "Қазақ тілі лексикасындағы біріккен сөздердің семантикасы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 30-дан аса ғылыми мақалалардың авторы. КСРО-ның бірнеше медальдарымен марапатталған. Шығармасы: * Семантика слитных слов в казахской лексике. АКД., А., 1950; * Әліппені оқытуға көмекші құрал. А., 1955 (авторлардың бірі); * Қазақ тілі. Учебники казахского языка для V—VII классов русских школ. А., 1953 (авторлардың бірі); * Учебник русского языка для 9-10 классов казахских школ. Ч. 2. А., 1956 (авторлардың бірі); * Грамматикалық талдау. Орта және 7 жылдық мектеп мұғалімдеріне көмекші құрал. А., 1958. Дереккөздер
Қойнауқаттың қанығуы

Қойнауқаттың қанығуы - тау жынысы қойнауқаттарына І кеуектердің, жарықтардың, жарықіиақтардың, өзге де куыстардың сумен, наймен, газбен тоғытылу дәрежесі. Қойнауқат қанығуының әр түрлі дәлдіктегі түрлі-түрлі өндірістік-геофизикалық әдістер көмегімен алынған мәліметгер негізінде анықталады, бұл әдістерге жататыңдар — кедергі каротажы, нейтрондық микрокаротаж, газдық каротаж, нейтрондық белсенділік каротажы. алған әдістер көмегімен қойнаукщтьщ қанығу дәрежесін анықтау ұстанымдары 1) кедергі каротажы көмегімен: қойнауқаттың меншікті электрлік (рJ өсу коэффиценті, қойнауқаттың салыстырмалы электрлік (рJ немесе мұнаймен қанығу коэффиценті ( k j және осы шамалардың шауқаттан мұнай мен газдың өндірістік ағымдары алынған сәттегі сындарлы мөлшерлері пайдаланылады; алғашқы шамалар сындарлы мөлшер шамаларынан болған жағдайда (р>рсын, Р>РСЫН.) қойнауқаттың зерттелген мұнаймен яки газбен қаныққан болып шығады; 2) нейтрондық каротаж сулы крйнауқат деңгейіндегі нейтрондық каротаж көрсеткіші мұнайлы шауқат деңгейіндегі осы көрсеткіштен әлдеқайда жоғары; 3) микрокаротаж иегімен: егер үңғыма оқпанына шендес белдемдегі қалдық мұнаймен (газбен) іығу дәрежесі өте жоғары болса, онда мұнаймен немесе газбен жақсы қаныққан інауқат деңгейіндегі потенциал-зонд көрсеткіші сулы қойнауқат деңгейіндегі >індай көрсеткіштен әлдеқайда жоғары болмақ; 4) газдық каротаж көмегімен: бен қаныкқан қойнауқаттар жеңіл көмірсутектер мөлшерінің жоғары юеткішімен сипатгалса, мұнаймен қаныққан қойнауқаггар ауыр көмірсутектер лшерінің жоғары көрсеткішімен сипатталады; 5) нейтрондық белсенділік көмегімен: егер сулы және мұнайлы жинауыьитар белсенді элементтерді a, С1) әр түрлі деңгейде кіріктірген болса, онда сулы қойнауқат түсындағы [ма-сәулелердің қарқындылығы мұнайлы қойнауқаттардың осы көрсеткішіне қарағанда жоғары болады. Дереккөздер
Балтабай Сейітмамытұлы

{{Кинематограф { } { } }} Балтабай Сейітмамытұлы (11 сәуір 1950, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қастек ауылы — 3 ақпан 2026) — қазақстандық актер, режиссер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2006). Құрмет орденінің иегері (2013). Алматы облысының құрметті азаматы (2010). Жалпы мәліметтер Әуезов атындағы театрдың жанындағы театр студиясын (1971) театр және кино актері мамандығы бойынша; Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институтын (1996), драма және кино режиссері мамандығы бойынша бітірген. «Жүрегім ашық жақсыға» кітабының (2010); жарияланған спектакль рецензияларының авторы. Еңбек жолы * 1974 жылдан — С. Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық драма театрының актері. * 1976 жылдан — Ғ. Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер академиялық театрының актері. * 1978 жылдың маусым айынан — «Гүлдер» республикалық ансамблінің актері. * 1978 жылдың қыркүйек айынан — М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық театрының актері. * 1984 жылдан бері — Ғ. Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер академиялық театрының актері. Шығармашылығы Келесі спектакльдерде ойнайды: I. Есенберлиннің «Ғашықтар» (Амантай), Ғабит Махмұтұлы Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу » (Қозы), Е. Ерубаевтың «Менің құрдастарым» (Рахмет), С. Жүнісовтың «Жаралы гүлдер» (Военком), А.П. Чеховтың «Шағала» (Тригорин), Ш. Мұртазаның «Бесеудің хаты» (Иванов), «Қызыл жебе» (Жармұханбетов), У. Шекспирдің «Даулы түнгі думан» (Тизей), М. Әуезовтың «Абай» (Айдар), Т. Теменовтың «Мулен Ружға шақыру» (Сахнаның киесі), Ә. Таразидің «Індет» (Қызыл әскер), С. Балғабаевтың «Ең әдемі келіншек» (Жиөнбай), Е. Төлеубайдың «Жерұйық» (Бастық) және т.б. Марапаттары * Халықаралық театр фиститвальдерінің бірнеше мәрте жүлдегері. * "Алтын қанатты адам" сыйлығының иегері. * 2007 жылы елбасының жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды. * 2010 жылы "Алматы облысының Құрметті азаматы" атағы; * 2010 жылы "Жамбыл ауданының Құрметті азаматы" атақтары берілді. * 2013 жылы президент жарлығымен «Құрмет орденінің » иегері атанды. * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне — 25 жыл" медалі. Жеке қасиеттері Әскери атағы — аға матрос. Діни көзқарасы — ислам. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы — Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы — «Оптимистік». Хоббиі — өлең, әңгіме, пьеса, сценарий жазу. Сүйіп оқитын әдебиеті — классикалық, тарихи, философиялық, Мысыр философтары туралы кітаптар. Үйленген. Жұбайы — Сапахова Ләззат Айтханқызы, «Хабар» агенттігінің редакторы. Ұлдары — Арман Балтабайұлы, «Хабар » агенттігінің журналисі; Айдын Балтабайұлы, кино операторы. Дереккөздер
Нафтидті мұнайтектер

Нафтидті мұнайтектер - кейбір нафтидтердің (мұнайлардың, малталардың, тастардың, тағы сол сияқты) жапсарлы метаморфизм және гидротермалық әсері жағдайында пиролиздену өнімдері. Бұлардың қатарына атындар — кериттер, антроксолиттер, мұнай кокстары және гатчетиттер. Дереккөздер
Бақыт Ысқақұлы Сералиев

Бақыт Ысқақұлы Сералиев (28 тамыз, 1950 жыл, Ақтөбе қаласында туған) - тарихшы, суретші, Ә. Қастеев атындағы ҚР Мемлекеттік өнер мұражайы директоры (2008 жылдан). Өмірбаяны * Әкесі - Сералиев Ысқақ Ермағамбетұлы. Анасы - Сералиева Хадиша Бымашқызы. * С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1988), тарихшы, тарих және қоғамтану пәндерінің оқытушысы. * 1975 жылдан - Республикалық халық қолданбалы өнері мұражайының экскурсия жүргізушісі. * 1976 жылдың мамыр айынан - аға ғылыми қызметкері. * 1976 жылдың шілде айынан - ежелгі және қолданбалы өнер бөлімінің меңгерушісі. * 1977 жылдың шілде айынан - ҚазКСР Мәдениет министрлігі бейнелеу өнері және ескерткіштерді қорғау бөлімінің аға инспекторы. * 1977 жылдың желтоқсан айынан - бейнелеу өнері және ескерткіштерді қорғау бөлімінің жетекші инспекторы. * 1980 жылдан - ҚазКСР Мәдениет министрлігі Көркем көрмелер дирекциясының директоры. * 1988 жылдан - ҚазКСР Дизайн қорының директоры. * 1989 жылдан - Қазақстан Сәулетшілер одағы «Архфонд» шығармашылық өндірістік бірлестігі бас директорының орынбасары. * 1990 жылдан - «Алтын Алма» мәдени-коммерциялық орталығының директоры. * 1994 жылдан - Алматы қалалық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары. * 1997 жылдан - М. Горький атындағы Орталық мәдениет және демалыс саябағы директорының орынбасары. * 1998 жылдан - саябақ директоры (Алматы). * 1999 жылдан - ҚР Білім беру, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі Мәдениет комитетінің Көрмелер мен аукциондар дирекциясының директоры. * 2002 жылдан - бас директорының орынбасары - ҚР-нан мәдени құндылықтарды шығару және мәдени қундылықтарды ҚР-на кіргізуді бақылау жөніндегі республикалық комиссияның төрағасы. * 2005 жылдан - Ә. Қастеев атындағы ҚР Мемлекеттік өнер мұражайы директорының орынбасары. * 2008 жылдан бері - мұражай директоры. Марапаттары * Үкіметтік сыйлықтар * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі * «Мәдениет қайраткері» белгісі * ҚР Мәдениет министрлігінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Өмірбаяны * Үйленген. Жұбайы - Қалқабаева Гүлнәр (1952 ж. т.), дәрігер. * Ұлдары - Рүстем (1982 ж. т.), Сұлтан (1991 ж. т.). Дереккөздер
Қорлардың орташа тығыздығы

Қорлардың орташа тығыздығы. Мұнай мен газға деген мүмкіндіктерді жобалы бағалауда қолданылатын көрсеткіштердің бірі. Бұл көрсеткіш мұнайдың және газдың мүмкін ресурстарын зерттелген аймақтың аудан бірлігіне немесе сол аймаққа тиесілі таужыныстар көлемінің бірлігіне шаққандағы I мөлшерімен анықталады. Төлнұсқа бөлікшелерге тиесілі қорлардың орташа тығыздығы барланған қорлар мен келелі қорлардың қосындысың сол төлнұсқаның ауданына немесе оған қарасты j таужыныстардың көлеміне бөлу нәтижесіңде есептеліп шығарылады. Дереккөздер
Жерасты суларының В.А.Сулин жасақтаған жіктемесі

Өзінің химиялық құрамының қалыптасуы нақтылы табиғи жағдайда және олардың таужыныстармен әрекеттесуі немесе жаралу тегі жағынан әр түрлі сулардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде жүзеге асады деген ұстанымға негізделген жерасты суларының жіктемесі. Сөз болған процестер нәтижесінде сулар түрлі-түрлі арнаулы құрамбөліктермен қанығатын болады, олардың бір-біріне қатынас мөлшері суларды төрт типке жіктеуге мүмкіндік береді, олар: сульфатты-натрийлі, гидрокарбонатты-натрийлі, хлоридті-магнийлі және хлоридті-кальцийлі сулар деп аталады. Бұлардың әрбіреуі, өз кезегінде, аниондарының құрамына қарай үш топқа (гидрокарбонатты, сульфатты және хлоридті) және катиондарының құрамына қарай үш топшаға (кальцийлі, магнийлі және натрийлі) жіктеледі. Дереккөздер
Қойнауқаттық газ тығыздығы

Қойнауқаттық газ тығыздығы. Нақтылы температура мен қысым жағдайындағы қойнауқаттық; газ массасының оның көлеміне қатынасы. Өзге жағдайлары өзгеріссіз қала отырып, газ құрамындага ауыр құрамбөліктердің өзіндік үлесі артқан сайын қойнауқаттық газ тығыздығы да арта түседі. Қойнауқаттық жағдайдағы газ тығыздығы қалыпты жағдайдағы осы көрсеткіштен әдетте екі-үш есе артық болып келеді. Дереккөздер
Қойнауқаттық мұнай тығыздығы

Қойнауқаттық мұнай тығыздығы. Жер қойнауынан қойнауқаттық жағдайын сақтай отырып игеріліп алынған мүна көлем бірлігіндегі массасы (кт/м3); әдетте 400-800 кт/м 3 аралығында өзгере мұнайдағы газ мөлшері мен температура артқан сайын сұрыпталғаны тығыздығымен салыстырғанда 20-40 %-ға азаяды. Қойнауқаттық мұнай тығыздығы көрсеткіші әдейі есептеулер нәтижесінде де анықталуы ықтимал. Дереккөздер
Селсоқ

Селсоқ. Ықлассыз, енжар мағыналары кейде осы сөзбен де айтылады. «Лейтенант мені аса елемегендей селсоқ тыңдады» (Ж. Қизатов, Өмір.). «Селсоқ» сөзінің төркіні жүйесі басқа тілден. Дәлірек айтқанда, парсы тілінен ауысып келген. Бұл тілде «дэлсухтэ» сөзі біздің түсінігіміздегі «ренжіген», «қамыққан» мағыналарында қолданылады. Бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда аз-кем дыбыс өзгерістері болып отыратынын жоғарыда талай кездестірдік. «Дэлсухтэ» тұлғасы парсы тілінің өзінде екі түбірдің бірігуінен пайда болған: біріншісі — дэл (біздегі «жүрек» мағынасында), екіншісі — сухтэ (бізше — мұңды, жабырқау). Осы деректер бойынша, «дэлсухтэ» сөзін қазақ тіліне аударғанда «жүрек мұңы» немесе «мұңды жүрек» мағынасын береді. Жүрегі мұңды адам ренжулі, қамығуда болатынын ескерсек, «дэлсухтэ» тұлғасының парсы тілінің өзінде дұрыс мағынасында қолданылып тұрғанын байқаймыз. Біздің тілімізге ауысқанда қамығу, ренжу нәтижесінен туатын - ықлассыз, енжарлық мағыналарын меншіктенген. Дереккөздер
Жерасты суларыньң орналасу жағдайы тұрғысынан жасақталған жіктемесі

Жерасты суларын олардын орналасу жағдайы тұрғысынан жіктеу. Бұл тұрғыдан жер қыртысында төрт түрлі белдем сулары жіктеледі, олар: ауалану белдемінің сулары (топырақ сулары,су булары, кілкіме, т.б.); грунт сулары; арынсыз қойнауқатаралық сулар; сутіректермен бір-бірінен оқшауланған сулы қойнауқаттарға (горизонттарга, кешендерге) шоғырланған қанығу белдеміне тән қойнауқаттық арынды сулар. Дереккөздер
Қосфазалы сұйықтың қозғалмалылығы

Сұйық фазтарының белтті бір қатынасы жағдайында үш түрлі параметрлермен сипатталатын қойнауқаттық сұйықтардың (мәселен, мұнай мен судың) қозғалмалылығы. Бұл параметрлерге жататындар: #мұнайдың фазалық қозғалмалылығы, ол мұнайдың фазалық өтімділігінің қойнауқаттық мұнай тұтқырлығына қатынасымен сипатталады; #судың фазалық өтімділігінің қойнауқаттық су тұтқырлығына қатынасымен сипатталатын қозғалмалылығы; #аталған екі қатынастардың жиынтығы болып табылатын мұнай мен су қоспасының қозғалмалылығы. Дереккөздер
Ирина Анатольевна Симонова

Ирина Анатольевна Симонова 1968 жылы 3 қыркүйекте Алматы қаласында туған. Орыс. Әкесі - Новиков Павел Николаевич, «Зеленстрой» АҚ директорының орынбасары. Анасы - Новикова Надежда Константиновна, зейнеткер, «Поршень» зауытында зертханашы болып жұмыс істеген. Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институтының театр факультетін бітірген (1992), қуыршақ театрының режиссері. Орыс және ағылшын тілдерін біледі. 1985-1987 жылдары - Қалмақ қуыршақ театрының актері. 1991-1992 жылдары - Қостанай драма театрының актері. 1993 жылдан - Н. Сац атындағы Мемлекеттік балалар мен жастарға арналған академиялық орыс театрының қоюшы режиссері. 2006 жылдан бері - Республикалық неміс драма театрының қоюшы режиссері, бас режиссері, директоры. Діни көзқарасы - діндар. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Барлық салада дамыған мемлекет». Хоббиі - тауға жорыққа шығу, балық аулау, гитарада ойнау. Сүйіп оқитын әдебиеті - фантастика (С. Лем, Р Брэдбери), кеңес және шетел драматургиясы, поэзия, режиссура бойынша кәсіби әдебиет. Тұрмыс құрған. Жұбайы - Скирта Дмитрий Анатольевич, Н. Сац атындағы Мемлекеттік балалар мен жастарға арналған академиялық орыс театрының актері. Қызы - Скирта Александра Дмитриевна. Дереккөздер
Жерасты суларының химиялық құрамы тұрғысынан жасақталған жіктемесі

Жерасты суларын олардың жалпылама минералдану дәрежесі, өз құрамындағы ең көп тараған құрамбөліктер немесе топтар, иондардың өзіндік мөлшерлерінің бір-біріне қатынасы, газдық немесе иондық құрамының арнаулы құрамбөліктерінің болуы тұрғысынан жасақталған жіктеме. Дереккөздер
Кенорындарды игеруге дайындау

Кенорындарды игеруге дайындау. Өндірістік мәні бар кенорындарда (жатындарда) жүргізілетін геологиялық барлау процесінің қорытынды сатысы. Бұл жұмыстардың басты-басты міндеттері: барланған қорларды С2 категориясы бойынша нақтылау мақсатында, сол сияқты мұнай кенорындарын игерудің технологиялық сұлбасын, ал газ кенорындарын игерудің тәжрибелік-өндірістік жобасын жасақтау үшін сол кенорындардың бұрғылау ұңғымалары көмегімен анықталған геологиялық-өндірістік параметрлерінің шындыққа сәйкестігін қадағалау; қорларды есептеу және мұнай мен газдың шығымдылық коэффицентін анықтау; кенорындарды (жатындарды) игеру барысында оларды одан әрі зерттеуді қамтамасыз ету. Басты-басты мақсат-мүдделерді жүзеге асыру барысында газ— мұнай—су жапсарларының қойнауқаттық деңгейлері анықталады, мұнайдың, газдың, конденсаттың және қойнауқаттық сулардың дебиті, сол сияқты қойнауқаттық қысым мен қанығу қысымының мөлшерлері өлшенеді, ұңғыманың өнімділік коэффиценті есептеліп шығарылады, жатындардың шектеусырттық алқаптармен гидродинамикалық байланысы зерттеледі, жинауыьитардың кіргізгіштік және сүзбелік сипаттарының, флюидтердің физикалық-химиялық қасиеттерінің жатын ауқымы мен қимасы бойындағы өзгермелілігі қадағаланады, мұнайдың өнімділік коэффицентін арттыру мақсатыңда жатынға және ұңғыманың оқпансырттық белдеміне әсер ету әдістерін таңдап алуды керек ететін қойнауқат сипаттары зерттеледі. Дереккөздер