Сирия

Сирия (, Сурийә), ресми Сирия Араб Республикасы (, әл-Джумһурийә әл-ъАрабийә әс-Сурийә) — Батыс Азиядағы мемлекет, Таяу Шығыс елдерінің бірі. Жер аумағы 185,2 мың шаршы километр, астанасы — Дамаск қаласы. Әкімшілік жағынан 14 мухафазға (провинцияға) бөлінеді. Ақша бірлігі — Сирия фунты. 1945 жылдан Сирия — Біріккен Ұлттар Ұйымының және Араб мемлекеттері Лигасының мүшесі. Сирия 2011 жылғы Араб көктемінен бері ірі азаматтық соғыста. Бірнеше мемлекет қатысқан бұл соғыстың себебінен өз үйінен 6 миллион босқын айырылды. 2024 жылдың соңына қарай Сириялық оппозиция елдегі ірі қалаларды, соның ішінде астанасы Дамаскіні басып алды да, 2000 жылдан бері билікте болған Башар әл-Асадты билігінен тайдырды. Географиясы Сирия аумағының көпшілік бөлігі үстіртті. Елдің батыс бөлігі қос тау тізбегінен тұрады, бұларды Сирия опырығы (Әл-Габ ойысы) бөліп жатыр. Батыс тізбегі Ансария жотасынан, шығыс тізбек Аз-Завия тауларынан, Антиливанның шығыс беткейлерінен және бұның оңтүстік жалғасы Аш-Шейх (Хермон) жотасынан (биіктігі 2814 м) қалыптасқан. Оңтүстік-батысын Ад-Друз (биіктігі 1803 м) вулкандық массиві, оңтүстік-шығысын Сирия шөлі, солтүстік-шығысын Жазире үстірті алып жатыр. Басты өзендері Евфрат (Сирия шегіндегі ұзындығы 675 км), Әл-Аси, Тигр. Ірі көлі — Хоме. Жері құмды саздақты, қиыршық тасты, сұр, қызыл қоңыр, өзен аңғарлары шалғынды, сортаң топырақты болып келеді. Жалпақ жапырақты, мәңгі жасыл ағаштар, бұталар өседі. Жазықтық шөлді бөлігінде қасқыр, қорқау қасқыр, тұяқты сүтқоректілерден бөкен, жабайы есек, таулы өңірде аю, қабан, орман мысығы, безоар ешкісі кездеседі. Бауырымен жорғалаушылар, кеміргіштер мекендейді. Пайдалы қазбалары Пайдалы қазындылары — мұнай, темір, марганец, мыс кентастары, хром, күкірт, фосфорит, қоңыр көмір. Климаты Климаты субтропиктік және теңіздік. Қаңтардың орташа температурасы 12°С, тамызда 27°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 700–1500 мм. Тарихы Ежелгі Сирия қаласының атақты шөлі (Б.д. I—II ғ.)]] , Босра қаласы]] Сирия жерін адамдар тас дәуірінен бастап мекендеген. Сирия тарихы б.з.б. 4-мыңжылдыққа жатады. Археологтар Сирияның әлем мәдениетінде үлкен үлесі барын дәлелдеген. Б.з.д. 2400–2500 жылдары Семит империясы, орталығы Эбла Қызыл теңізден Кавказ артына дейін созылып жатқан. Эбла тілі семит тілдерінің ішіндегі көнесі болып есептеледі. Эбла кітапханасында 1975 жылы 17 мыңға жуық балшықтан жасалған тақтайшалар бар. * Б.з.б. 2-мыңжылдықтарда негізгі халқы көшпелі және жартылай көшпелі аморей (Амориттер) тайпалары болды. Кейіннен Сирия гиксостар тайпалық одағы құрамына енді. * Б.з.б. 8–6 ғасырларда Сирия Ассирия, Вавилон патшалығы, Ахемен әулетіне бағынды. Б.з.б. 338 жылы Александр Македонский мемлекетіне, ол ыдыраған соң Селевки әулетіне қарады. * Б.з.б. 64 жылы Сирия Римге қосылып, оның аса маңызды және неғұрлым бай провинцияларының біріне айналды. * 4 ғасырдыңдың аяғынан Сирия Византия құрамында болды. Б.з.д. XXIII ғасырда империяны Аккад жаулап алды. Астанасын жермен жексен етті. Кейін Сирия жеріне ханаан тайпалары кіріп келді. Ханаан тайпалары жайлап алған соң Б.з.д. 64 жылы Сирия жері Рим империясы қол астында болды. Б.з.д. XVI ғасыр мен XVI ғасыр аралығында Сирияның оңтүстігінде басында Египет перғауынынна бағынышты болған Дамас қаласы болған. Пальмира Пальми́ра (, арамейше көшірме, калька , Тадмор, «пальма қаласы») — бұрынғы гүлденіп тұрған қала, бүгіндері ежелгі римдік соңғы дәуірінің сәулетінің маңғаз құрылыстарының қалдықтарымен аты шыққан Сириядағы кедей елді мекен. Бұл жер (Ферро аралынан), шөлдің бір шұратты жерінде, Дамаск пен Евфрат арасында, біріншісінен 240 км солтүстік-шығысқа қарай, ал екіншісінен 140 км қашықтықта. Араб халифаты, Османлы империясы тұсында * 633 жылдан бастап Араб халифатының құрамына еніп, 661–750. Дамаск астана ретінде ислам діні орталықтарының біріне айналды. Сирия халқы арабтандырылып, мұсылман дініне көшті. * 750–878 жылдары Аббас әулеті, кейіннен басқа да әулеттер билік жүргізді. 13 ғасырдың 2-жартысынан Сирия египет мәмлүктерінің билігінде болып, 1516–1918 жылдары Османлы империясының құрамына кірді. * 1918–1920 жылдары Сирияны ағылшындар басып алды. Француз мандаты 1920–1943 жылдары француз мандатына қарады. Бірінші дүниежүзілік соғысан кейін Османлы империясы ыдырады. 1920 жылы орталығы Дамаск болып Сирия Араб Патшалығы құрылды. һашимиттер тайпасынан шыққан Файсал патша болып сайланды. Файсал кейін Ирак патшасы болды. Сирия тәуелсіздігі ұзаққа созылмады. Бірнеше айдан соң француз әскері Сирияға кіріп келді. Француз әскері Сирия әскерін 23 шілде күні Мейсалун асуында жеңді. 1922 жылы бұрынғы Түркия доминионы Ұлыбритания мен Франция арасында бөлінді. Ұлыбритания Иордания мен Палестина жеріне иелік етті. Ал қазіргі Сирия территориясы, Ливан Францияның иелігіне өтті. 1930 жылы Франция мандатын құптайтын, прзедиент сайлайтын, бірпалаталы жаңа конституция қабылданды. 1936 жылы Сирия мен Франция арасында Сирияның тәуелсіздігін қарастыратын келісімшартқа қол қойылды. Дегенмен Франция 1939 жылы Франция оны ратификациялаудан бас тартты. 1940 жылы Францияны неміс әскерлерінің оккупациялауына байланысты Сирия мемелкетінің басшылығы генерал Денцтің қолына өтті. 1941 жылғы 27 қыркүйекте Франция Сирияға тәуелсіздігін берді. Француз әскері Екінші Дүниежүзілік Соғыс біткенше Сирия жерінде қалды. 1945 жылғы 26 қаңтарда Сирия Германия мен Жапонияға қарсы соғыс ашқанын жариялады. 1946 жылы француз әскерлері Сириядан шығарылды. Этникалық құрамы Халқы 16 млн. 729 мың (2001). Негізінен сириялық арабтар, олардан басқа күрдтер, армяндар, түрікмендер, шеркестер, сығандар тұрады. Сириялықтар, сириялық арабтар — ұлт, Сирияның негізгі халқы. Саны 6,4 млн. жуық. Сондай-ақ 200 мыңнан астам Сириялықтар басқа елдерде (негізінен Оңтүстік Америкада) тұрады. Сириялықтардың аз ғана бөлігінде ру-тайпалық құрылыс сақталған (неғұрлым ірі тайпалар — федаан, хадедийин, мавали, бени халед, умур). Негізгі кәсібі — егіншілік, жартылай көшпелі мал шаруашылығы Астанасы мен Ірі қалалары Астанасы Дамаск қаласы. Дамаск, Шам — Сирияның астанасы (1943 жылдан), ежелгі мәдениет орталығы. Дамаск туралы алғашқы жазба деректер б.з.б. 16 ғасырлардан бастап кездеседі. Қала Дамаск патшалығының орталығы (б.з.б. XI ғасыр – б.з.б. 732 жылы), кейіннен Ассирия, Жаңа Вавилон, Ахемен әулеті, А. Македонский, Селевеки әулеті, Рим, Византия мемлекеттетерінің құрамында болды. 635 жылы қаланы арабтар жаулап алған соң, халифаттың астанасына (671–770) айналды. Аббас әулеті түсында астана Бағдат қаласына көшкен соң да, Дамаск діни, ғылыми-мәдени орталық ретіндегі мәртебесін жоғалтқан жоқ. IX–XIII ғасырлар аралығында кала ор түрлі мұсылман мемлекеттерінің, 1260–1516 жылдары мәмлүктердің, 1401 жылы Әмір Темір иелігінде болды. 1516–1518 жылдары Осман сүлтандығының құрамында, 1920–1943 жылдары Францияның мандатты территориясы. Сирияның астанасы. Дамаскдегі «Баб әс-сағир» (Кішкене қақпа) бейітінде ғұлама ғалым Әбу Насыр әл-Фараби жерленген. Дамаск — қазіргі дүние жүзі астаналарының ішіндегі ең ежелгісі. Оның арабша атауы Димашқ немесе әш-Шам. Димашк сөзінің шығу төркіні жөнінде көптеген пайымдаулар бар. Дамаск жөніндегі ең алғашқы еске алулар Египет перғауындарының XVIII әулетінің құжаттары мен аккад тақташаларында кездеседі. Онда кала Димаску немесе Димашка деп аталған. Арамей жазуында Дамаск Дурмешек және Думмешек деп аталған. Дамаск ескі Өсиеттің бірінші кітабында маңызды қолөнер және мәдени орталық ретінде еске алынады. Кейінірек Дамаск аталып кеткен қоныс Солтүстік Арабия шөлдерінен жайылымдар басып алуға шыққан көшпелі арамей тайпаларының кезінде жоғары гүлдену дәрежесіне жетті. Дамаск, Сури, яғни Сирия еліндегі арамейлердің ең ірі орталықтарының біріне айналды. Дамаск орасан тарихи және мәдени құндылыққа ие, өйткені мұнда ежелгі және ортағасырлық архитектураның ескерткіштері сақталған. Кейбір орамдар Селевкілер дәуірінде (б.з.д. 312–364 жылдары) салынған, көшелері тік бұрышты жоспарланған болып келеді. Римдіктер жаулап алған кезеңнен қала қамалдарының, қақпалардың орны, монументті арқаның құлаған қалдықтары мен коринфтік бағаналары бар Дамаск Юпитерінің қасиетті ғибадатханасының қалдықтары сақталған. Тілі храмы Дамаск]] Сирия араб тілінің сириялық диалектісінде сөйлейді. Ресми тілі — араб тілі. Елдің солтүстігінде күрд тілі қолданылады. Сонымен бірге Армян тілі, Адыг (черкес) тілі және Түрікмен тілі де қолданыста бар. Біршама аудандарда ежелгі Арамей тілінің диалектілері қолданылады. Шет тілдерінің қатарында — Орыс тілі, Француз тілі және Ағылшын тілі қолданылады. Діні Тұрғындарының 90%-ы мұсылмандар, қалғандары христиандар (православтар, католиктер, марониттер, т.б.). Мұсылмандардың 87 % — сунниттер, қалған 13 % — әләуилер және исмаилиттер, сонымен бірге шииттер де бар. Олар 2003 жылғы Ирак соғысынан кейін көбейді. Христиандардың жартысы сириялық православтар, 18 % — католиктер (Сирия католик шіркеуі және Мелькит католик шіркеуі). Сондай-ақ Армян апостол шіркеуі және Орыс православ шіркеуі бар. Әкімшілік бөлінуі Сирия 14 мухафазаға бөлінеді, мухафазаны министрлер кабинеті бекіткен соң ІІМ тағайындайды. Әр мухафазада жергілікті парламент бар. Кунейтра мухафазасын 1973 жылы Израиль басып алған, біршама бөлігі Біріккен Ұлттар Ұйымы иелігінде. Мәдениеті Білім саласы Сирия университеттері Мерекелері Экономикасы Сирия аграрлы-индустриалды ел. Экономиканың басты саласы — ауыл шаруашылығы. Дәнді дақылдардан бидай, арпа, сұлы, жүгері, т.б. егіледі. Мақта, қант қызылшасы, темекі, жеміс-жидек, жүзім өсіру, балық ш., жеңіл өнеркәсібі дамыған. Болат прокаттау, мұнай айыру, трактор құрастыру, т.б. өнеркәсіп салалары жұмыс істейді. Сыртқа мұнай және мұнай өнімдерін, мақта, тоқыма бұйымдарын, ауыл шаруашылық өнімдерін шығарады. Импортының негізін мәшина және жабдықтар, азық-түлік, қара металдар, ағаш құрайды. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлш. шамамен 1024 АҚШ долларына тең. Негізгі сауда серіктестері: Испания, Франция, Ұлыбритания, Германия. Сирия газеттері Транспорты ідегі Хижаз теміржол вокзалы]] Автомобиль жолдары Сирия тасжолдарының жалпы ұзындығы 36 377 км. Олардың ішінде: * Қатты қаптамамен — 26 299 км * Қатты қаптамасыз — 10 078 км Темір жолдары Темір жолдарының жалпы ұзындығы — 2 750 км. Сирияда темір жолдың екі түрі бар. 2423 км темір жол стандартты кәлия 1435 мм, 327 км — 1050 мм. 1050 мм жол Осман империясы тұсында XX ғасырда салынып Дамаскпен Мединнің арасын жалғастырған. Қазіргі күні бұл темір жол қолданылмайды. Әуе жолдары Аэропорттарының саны — 104 (1999), оның ішінде бетонды қаптамамен — 24. 3-і халықаралық статусқа ие. Мемлекеттік авиакомпаниясы — Syrianair. Сирия араб әуежолдары (; ағылш. — Syrian Arab Airlines / Syrianair) — сириялық авиакомпания, Дамаскіде орналасқан. Әуе флоты Құбыр транспорты Жалпы құбыр магистралінің ұзындығы 1304 км, оның ішінде 515 — мұнай құбырлары. Теңіз транспорты Негізгі порттары Жерорта теңізінде: Тартус, Латакия, Банияс. Тартуста Ресей базасы орналасқан ВМФ Ресей. Қазақстан мен Сирия қарым қатынасы Қазақстан Республикасы мен Сирия Араб Республикасы арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар 1992 жылғы 28 наурызда орнатылды. Қазақстан мен Сирия арасындағы өзара қатынастарға қазіргі уақытта еліміздің Египеттегі Елшілігі жетекшілік етеді. 2007 жылғы сәуір айынан бастап Дамаск қаласында Қазақстанның Консулдығы жұмыс істейді. 2007 жылы қарашада ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Дамаскіге жасаған бірінші ресми сапары екі ел арасындағы барлық салалардағы ынтымақтастықты жандандыруға елеулі серпін берді. Сапар қортындысы бойынша ҚР Сыртқы істер министрлігі мен САР Сыртқы істер министрлігі арасындағы Саяси консультациялар жөніндегі декларацияға, ҚР Үкіметі мен САР Үкіметі арасындағы Білім және ғылым саласындағы ынтымақтастық жөніндегі келісімге, ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі мен САР Ауыл шаруашылығы министрлігі арасындағы Өзара түсіністік, сондай-ақ Астана мен Дамаск арасындағы әріптестік қарым-қатынастар орнату меморандумдарына қол қойылды. Сапар шеңберінде Қазақстан-Сирия Іскерлік кеңесінің бірінші отырысы өткізілді. Қазақстанға САР бұрынғы Сыртқы істер министрі Фаруқ Шарааның (1992 жылы, наурыз), САР Экономика және сауда министрі А.Лютфидің (2005 жылы, тамыз), Сирияның қазіргі Сыртқы істер министрі Уалид әл-Муаллимның (2007 жылы, қыркүйек) сапарлары болды. Өткен жылдар ішінде Сирияда ҚР Парламенті Мәжілісінің Төрағасы Ж.Тұяқбай (2004 жылы, маусым), ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрі М.Құл-Мұхаммед (2003 жылы, мамыр), ҚР Мәдениет және ақпарат министрі Е.Ертісбаев (2006 жылы, маусым), ҚР Индустрия және сауда министрі Ғ.Оразбақов (2007 жылы, шілде) болып қайтты. Екі елдің мәдени саладағы өзара іс-қимылында Дамаскіде жерленген қазақ халқының көрнекті ұлдары – ғалым, ойшыл Әбу Наср Әл-Фараби мен Египет пен Сирияның ХІІІ ғасырдағы билеушісі Сұлтан Аз-Захир Бейбарыстың тарихи мұраларына қатысты тақырып ерекше орын алады. 2007 жылы қазанда ҚР Үкіметі мен САР Үкіметі арасындағы Дамаск қаласында Әл-Фарабидің тарихи-мәдени орталығының және кесенесінің құрылысын салу, Сұлтан Аз-Захир Бейбарыс кесенесін қалпына келтірудегі ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. Келісімге сәйкес, ҚР Үкіметі Әл-Фарабидің тарихи-мәдени орталығының және кесенесінің құрылысын салуға 29,6 млн. теңге және Сұлтан Аз-Захир Бейбарыс кесенесін қалпына келтіру құрылысына 54,2 млн. теңге қаражат бөлді. Екі ел арасындағы тауар айналымы 2008 жылы 33 млн. 308,2 мың АҚШ долларды құрады (негізінен экспорт). 2009 жылы қаңтар мен мамыр айлары аралығындағы екіжақты сауда мөлшері 5,435 млн. АҚШ долларына жетті. 2009 жылы 13 сәуірде Дамаск қаласында ҚР-ның Египеттегі Елшісі Бахтияр Тасымов Сирия Сыртқы істер министрі Уалид Әл-Муаллимге Қазақстанның Сирия Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқару жөнінде Сенім грамоталарын тапсырды. Қазақстан мен Сирия арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық Қазақстандық компаниялар Сирия нарығына үлкен қызығушылық білдіруде. Сол себепті екі үкімет жаңа сауда-экономикалық келісімге қол қоюы тиіс. Ал 1992 жылы қол қойылған келісім бұрынғы маңызынан айрылды. Өз кезегінде Сирия Араб республикасының экономика және сауда министрі Амер Лютфи Қазақстан жағына тоқыма және азық-түлік өнеркәсібі саласында бірлескен кәсіпорындар құруды ұсынды. «Қазақстан үшін Сирия арабия нарығына алтын көпір бола алады. Біз басқа да 17 араб мемлекетімен бірге арнаулы экономикалық аймаққа жатамыз. Бұл елдер үшін салық жеңілдіктерінің жүйесі жұмыс істейді. Біздің ел арқылы Қазақстан өз өнімдерін осы елдерге шығара алады», - деді А.Лютфи. Тағы қараңыз * Француз мандатындағы Ливан мен Сирия Ескертпелер Әдебиет * Политическая история государств Азии и Африки, М., 1996; Андреев А.Р., * Сирия: история, народ, культура, К.—М., 2003; Шумов С.А., Страны мира, М., 2004; * Только факты, Гонконг, 2004; Васильев Л. С., История Востока, М., 2005. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.esyria.sy/edamascus/ eDamascus] – Official website for Damascus *[http://ghn.globalheritagefund.org/?id=822 Explore Ancient City of Damascus with Google Earth] on Global Heritage Network *[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197305/the.imperial.capital.htm Philip K. Hitt, The Imperial Capital, 1973, Saudi Aramco World] * [http://collections.si.edu/search/results.jsp?date.slider&date.slider&date.slider&qernst+herzfeld+&viewgrid&fqplace:%22Damascus+%28Syria%29%22 Ernst Herzfeld Papers, Series 5: Drawings and Maps, Records of Damascus] Collections Search Center, S.I.R.I.S., Smithsonian Institution, Washington, D.C.