kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аят

Аят (, белгі, кейде өлең деп те аударылады) — Құран сүрелерінің қысқа, дербес бөлігі. Құран 114 сүреден (тараудан) тұрады. Ол сүрелер (Фатихадан өзгесі) ұзақтығы, көлемі бойынша белгілі бір тәртіппен орналасқан. Ал әрбір сүре аятқа бөлінеді. Аятты сөйлем немесе сөйлемнің бір бөлшегі, яғни сөз тіркестері деп те айтуға болады. Құранның көп бөлігі ұйқасқан қара сөздер арқылы жазылған, яғни бірнеше аяттың соңы бірыңғай буында құралып отырады. Ең ұзақ сүреде 286 аят бар. Аяттарда бір сөзден 68 сөзге дейін болуы мүмкін. Құранда барлығы 6204-тен 6236-ге дейін (әртүрлі есептер бойынша) Аятта, 77934 сөз бар. ]] Құрандағы сәжде аяттары Олар: * Ағраф 206, * Раъд 15, * Нахл 41, * Исра 107, * Мәрйәм 58, * Хаж 18, * Фурқан 60, * Нәмл 25, * Сәжде 15, * Сад 24, * Фуссиләт 37, * Нәжм 62, * Иншиқақ 21, * Ъалақ 19. Ислам шариғаты бойынша осы сәжде аяттарының қайсы бірін оқыған не естіген адамға тіләуәт сәждесін жасау уәжіп болып есептеледі. Құранда 114 сүре бар, 6 236 аят бар, “Құран Кәрім” сөзі 79 000 рет қайталанған және Құранда 323 670 әріп бар. Бір мұсылман Құранды толық оқып шықса әр әрпіне 10 сауаптан алады. Яғни 323 670 х 10 тең 3 236 700 болады екен. Демек Құранды толық оқып шықсаңыз 3 236 700 сауапқа ие болады. Құранда қанша аят бар? Құранда қанша аят бар екендігі жайлы ғалымдардың бірнеше пікірлері бар. Бұның себептері кей ғалымдар ұзын сөйлемді бірнеше сөз деп есептесе, кейбірі бір аят деп есептеген. Шафиғи ғалымдары аяттардың басындағы бисмиллә сөзін сүренің ішінде деп есептесе, Ханафи ғалымдары бисмиллә сөзін бөлек бір аят деп есептеген. Сол секілді «Я-син», «Ха-Мим» секілді әріптерге байланысты осындай пікірлер бар. Ибн Аббас Құранда 6616 аят, Нафи 6217, Шәйбә 6214, Мысыр ғалымдары 6226, Араб тілі және әдебиетін жақсы меңгерген риторик ғалым Замахшари Құранда 6666 аят бар деген пікірлер айтқан. Ибн Хузайма «ән-Насиху уәл Мансуху» кітабында Құранда 6666 аят бар деген тоқтамға келіп, аяттарды мына төмендегідей бөліктерге бөлген: Уаъд (уәде беру) аяттары – 1000 Уаъид (жазалану туралы ескерту) аяттары – 1000 Әмір аяттары – 1000 Наһи (тыйым) аяттары – 1000 Хабар және қисса аяттары – 1000 Мысал және ғибрат аяттары – 1000 Ахкам (үкімдер) аяттары – 500 Дұға және тасбих аяттары – 100 Насих және мансух (үкімдері жойылған) аяттар – 66 Осылайша барлығы – 6666 аят болады деп жазған. Дегенмен Куфа ғалымдары Құранда 6236 аят бар деген пікір айтқан. Бүгінгі күні Куфилердің пікірі бойынша Құранда 6236 аят бар деген тұжырымға тоқталған. Бүгінгі күні басылып жатқан Құран кітаптарының барлығында 6236 аят бар. Дереккөздер
Әбдесте

Әбдесте– құманның бір түрі. Жезден жасалады, мойны жіңішке, шүмегі қаз мойынды келеді. Беті-қол жууға пайдаланылады. Кейде сәндік мүлік түріне жүреді. Әбдесте тәрізді құман түркі халықтарында, Үндістан, Иран елдерінде де көп кездеседі. Дереккөздер
Әбдіғаппар Жанбосынұлы

Әбдіғаппар Жанбосынұлы (1870; бұрынғы Торғай облысы Торғай у. Қараторғай облысы — 21.11.1919, сонда) қазақ халқының — 1916 — 17 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалыстың Торғай даласындағы басшысы. Тілеулі батырдың ұрпағы. Арғы атасы Нияз би — Абылай ханның сенімді серігі, әкесі Жанбосын (1847 — 95) көп жылдар болыс болған. Анасы — Алуа Ақтасқызы (1840 — 1934) (Ақтас — Ахмет Байтұрсынұлының әкесінің ағасы). Әбдіғапар ауылында бастауыш мектеп ашқан. Ағаштан ою ойған шебер болған, суармалы егіншілікпен айналысқан, ақыл-парасатымен ел ағасы атанған. 1916 жылдың жазында Қараторғай болысының, кейін бүкіл Торғай уезінің көтерілісшілері Әбдіғапар маңына топтасты. Сол жылғы 21 қарашада Жалдама өз. бойында 13 болыс ел өкілдерінің құрылтайы Әбдіғапарды хан көтеріп, Кенесары қолбасшыларының бірі Иман батырдың немересі Амангелдіні Сардарбек етіп сайлады. Әбдіғапар ел билігін соғыс жағдайына бейімделген дала демократиясы негізінде қайта құрды. Алдымен Әбдіғапар өзін хан деп атамай, әмір деп есептеді. Ол өзі басқарған Торғай елін бүкіл қазақтың тәуелсіз мемлекеті құрылғанға дейін метрополияның билігін мойындамайтын, жаугершілік заманда уақытша өмір сүруге құқылы автон. аймақ деп санады. Әбдіғапар көтерілісшілерді 20 адамнан тұратын халық өкілдерінің кеңесі арқылы басқарды. Бұл кеңес әскери, әкімш., шаруашылық мәселелерін шешетін басшы орталық болды. Жергілікті жерлерде Әбдіғапардың жарлығымен елбегілер сайланды. Көтерілісті жақтаған болыстар өз орындарында қалдырылды. Көтерілісшілер ежелгі шығыс дәстүрімен ондық, жүздік, мыңдықтарға жіктелді. Әбдіғапар жасақтаған әскери құрылым империяның қарулы күштеріне аса тегеурінді қарсылық көрсетті. Оның қоластына Қазақстанның көптеген аймақтарынан көтерілісшілер жасақтары келіп қосылды. Сөйтіп Торғай өлкесі Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың ең ірі орталығына айналды. Әбдіғапар Кеңестердің Торғай облысы І-съезіне (Орынбор, 1918 ж. наурыз) қатысып, кейін Кеңес үкіметінің саясатын жүргізуден бас тартты. Қызыләскерлер қолынан Зәуре қаласында қаза тапты. Ұрпақтары “хан тұқымы” ретінде аяусыз қуғынға ұшырады. Дереккөздер
Төлен Әбдік

{{Жазушы { } { } }} Төлен Әбдікұлы Әбдік (4 қыркүйек 1942 жыл, "Еңбек" ауылы, Жангелді ауданы, Қостанай облысы) — қазақ жазушысы, драматург, қоғам қайраткері. Қазақстанның халық жазушысы (2023),Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002), Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (2004). Толығырақ * Төлен Әбдікұлы 1942 жылы 4 қыркүйекте Қостанай облысы Жангелді ауданы "Еңбек" ауылында дүниеге келген. * 1965 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (бұрынғы Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті)нің филология факултетін бітірген. * 1965 - 1970 жылдары "Қазақстан пионері" (қазіргі "Ұлан") газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеген. * 1970 - 1977 жылдары "Жалын" альманағында бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары. * 1977 - 1979 жылдары "Қазақфильм" киностудиясында бас редактор. * 1979 - 1990 жылдары Қазақстан Коммунистік партиясының орталық комитетінде жауапты қызметте болды. * 1990 - 1992 жылдары "Қазақ әдебиеті" газетінің бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының екінші хатшысы болды. * 1993 жылдан Қазақстан Республикасы Президенті әкімшілігінде сектор меңгерушісі. * 1997 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Президенті аппаратының ішкі саясат бөлімі меңгерушісінің бірінші орынбасары. Шығармалары * Төлен Әбдіковтің "Райхан" атты тұңғыш әңгімесі жас жазушылардың “Таңғы шық” әңгімелер жинағында (1964) жарияланды. Сонан бергі кезеңде * “Көкжиек” (1969) * “Күзгі жапырақтар” (1971) * “Ақиқат” (1974) * “Айтылмаған ақиқат” (1980) атты әңгімелер мен повестер жинақтары * Қазақстандағы ұжымдастыру науқанының қасіретін суреттеуге арналған “Өліара” (1985) * “Ақшоқыда қыс қатты” (1987) романдары, таңдамалы шығармаларының бір томдығы жарық көрді. * “Біз үшеу едік” атты драма шығармасы Ғ.Мүсірепов атындағы Жастар және жасөспірімдер театрында қойылды. * “Ақиқат” атты кітабы орыс тіліне (1981), жекелеген әңгіме, повестері украин, өзбек, қырғыз тілдеріне тәржімаланды. Әбдіков шығармалары адам мінезінің құпия сырларына үңілуі, өмірдің мән-мағынасына философия тұрғыдан қарауымен ерекшеленеді. Жеке қасиеттері * Жастық шағында еркін күрестен спорт шеберлігін орындаған. * Сондай-ақ, домбырашылар оркестрінде күйші болған. Марапаттары * 2002 жылы президент жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды. * 2003 жылы Франц Кафка атындағы халықаралық сыйлығы және алтын медалі. * 2004 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері атанды. * Қазақстанның ПЕН клубы сыйлығының иегері. * 2013 жылы президент жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Парасат ордені берілді. * 2023 жылы Қазақстанның халық жазушысы атанды. Дереккөздер
Қалмақан Әбдіқадыров

Қалмақан Әбдіқадыров (15.4.1901, қазіргі Қызылорда облысы Шиелі ауданы Шиелі кенті — 30.4.1964, сонда) — ақын, жазушы, аудармашы. Өмірбаян Қыпшақ тайпасының Ұзын руының Алтыбас бөлімінен шыққан. Алғашқы “Сырдария” деген өлеңі “Еңбекші қазақ” газетінде жарияланған (1925). Тұңғыш өлеңдер жинағы “Жалшы” деген атпен 1928 ж. жарық көрді. 30-жылдарда өлеңді өндірте жазып, “Екпін”, “Шахтер”, “өлеңдер” жинағын баспадан шығарды. Ақынның 1935 — 51 ж. аралығында жазған “Май”, “Батыр”, “Сәтбаев”, “Еділ-Дон”, “Келес қызы” поэмалары нақты өмір шындығынан алынып, қазақ азаматтарының ерлігі мен өнегелі істерін бейнелеуге арналған. Әбдіқадыровтың “Қажымұқан” повесі 1954, 1956, 1959 ж. қайта басылды, 1970 ж. орыс тілінде жарық көрді. “Алатаудың бауыры” (1935), “Амантай” (1936), “Тапқыш” (1937), “Тәтті қауын” кітаптары республикада балалар әдебиетін дамытуға айтарлықтай үлес қосты. “Серт” жинағына 1941 — 45 ж. Ұлы Отан соғысы жылдарында майданда жүріп жазған өлеңдері топтастырылған. Әбдіқадыров аударма саласында да жемісті еңбек етті. Ол Шығыс әдебиетінің классиктері Әбілқасым Фердоуси, Әлішер Науаи өлеңдерін (1948), қырғыз А. Тоқомбаев, орыс жазушысы В.М. Кожевников шығармаларын аударған. Ол тікелей парсы тілінен тәржімалаған “Мың бір түннің” 4 кітабы үш рет —1949, 1955, 1962 ж. қайта басылды. Әбдіқадыров аудармасы әлемдік әдебиеттің алтын қазынасына жататын осы шығарманың ең үздік нұсқаларының бірі болып табылады. Жазушы жауынгерлік Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған. Шығармашылығы Әдеби қызметін 1920 жылдары «Сырдария» поэмасын 1925 жылы «Еңбекші қазақ» газетінде жариялаудан бастады. «Жалшы» (1927), «Темперлер» (1932), «Шахтер» (1934), «Өлендер» (1935), «Өлеңдер жинағы» (1948) бірқатар поэзиялық жинақтардың авторы. Шығармалардың негізгі мотиві – қазақ халқының социализм кезіндегі өмірі, социалистік қайта құруларға қатысуы. Майданда жазған өлеңдері жинақталған «Серт» жинағы (1945) Ұлы Отан соғысына арналған. Ол прозалық шығармалар да жазды, оның ішінде балаларға арналған «Амантай», «Тәтті қауындар» (1936) кітаптары, сондай-ақ «Комсомольская звено» (1948), «Повестер» (1952) және т.б әңгімелері ерекше көзге түседі. «Қажымұқан» хикаяты 1954, 1956, 1959 жылдары қайта жарияланған, 1970 жылы орыс тілінде жарияланған. Әбдіқадыров Шығыс әдебиетінің классиктері – Фирдауси, Науаидың (1948) өлеңдерін, қырғыз жазушысы Аалы Тоқамбаевтың, орыс жазушысы Вадим Михайлович Кожевниковтың шығармаларын қазақ тіліне аударған. Әбдіқадыров «Мың бір түн » (1949, 1955, 1962 ж. жарияланған) араб ертегілерінің аудармашысы. Дереккөздер
Мейірхан Мүбәрәкұлы Әбділдин

Әбділдин Мейірхан Мүбәрәкұлы(16 наурыз 1938 ж.т., қазіргі Ресей Федерациясы, Алтай өлкесі, Троицк ауд., Загаиново с. — 09 қаңтар 2012 ж.қ.б., Қазақстан, Алматы қ.) — ғалым, физ.-матем. ғыл. докторы (1985), проф. (1986). Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1989). Өмірбаяны ҚазМУ-ды бітірген (1959). 1959 — 1970 жж. Қазақ КСР ғылым академиясының Ядролық физика, Астрофизика институттарында ғыл. қызметтер атқарды. 1970 жылдан ҚазМҰУ-да кафедра меңгерушісі, проф., университет ректоры (1988 — 91) болды. Қазір осы ун-тте кафедра меңгерушісі. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының мəселелері Әбділдиннің негізгі ғыл.-зерт. жұмыстары салыстырмалық және гравитациялық теорияның күрделі мәселелерін шешуге арналған. Альберт Эйнштейннің жалпы салыстырмалық теориясындағы денелер қозғалысы проблемасын зерттеді, денелердің ілгерілемелі және айналмалы қозғалысының релятивистік теңдеулерін негіздеді, Альберт Эйнштейннің гравитация теориясы механикасының мәселелерін зерттеудің жаңа әдістерін дамытты, жалпы салыстырмалылық теориясы негізінде денелер қозғалысының адиабаттық теориясын түзеді, дененің меншікті айналысы жөніндегі мәселелерді зерттеуде гидродинамикалық аналогияны қолдану идеясын ұсынды. Дереккөздер
Әбділ Мәлік Баб төбесі

Әбділ Мәлік Баб Төбесі– орта ғасырлардан сақталған көне бекініс-қала орны. Түркістан облысы Түркістан ауданы Ташнақ қыстағының жанында орналасқан. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы 1947 жылы А. Бернштам (ОІАЭ), 1950 жылы Е. И. Агеева мен П. И. Пацевич зерттеген. Қаланың қазіргі кездегі көрінісі тік төртбұрышты төбе, солтүстік пен оңтүстік жағы 220 м, ал батыс пен шығыс жағы 180 м, биіктігі 0,5 — 1 м, орталық қорғанның да жобасы тік төртбұрышты, көлемі 40х60 м, биіктігі 3 м. Топырақ дуалмен қоршалған. Қала орнында қазба жұмысы жүргізілмеген, кейбір құрылыс қалдықтары сақталған. Үстінен теріп алынған көзелердің жасалу тәсілдеріне және түрлеріне қарап ғалымдар қала 13 — 15 ғасырларда болған деп есептейді. Дереккөздер
Сейфолла Әбдірайымов

Әбдірайымов Сейфолла(25.9.1939 ж.т., Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Бірлік а.) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1990), проф. (1991), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1993), Қазақстанның еңбек сіңірген агрономы (1987). Қоңырат тайпасы Көтенші руынан шыққан. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1961). 1964 — 65 ж. Қазақстан Ауыл шаруашылығы министрлігінде жауапты қызметкер, 1965 — 78 ж. Қазаққаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі болды. 1978 жылдан осы институт директорының орынбасары. Әбдірайымовтің ғылыми зерттеу еңбектері шөлейт аймақтарда өсетін мал азықтық өсімдіктер тұқымын шығаруға арналған. Әбдірайымов Қазақстанның қуаңшылық аудандарында жайылымдарды суландырудың теориялық негізін жасап, 200 мың га суландырылатын жайылым алқабын ауыл шаруашылығы өндірісіне енгізді. Сондай-ақ құрғақшылыққа төзімді, жоғары өнімді мал азақтық шөптердің бірнеше сортын (“Сырдариялық” изен, “Арыстық” теріскен, “Жансая” қара сексеуілі т.б.) шығарды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Жаңалық Ниязұлы Әбдірахманов

Жаңалық Ниязұлы Әбдірахманов(7.11.1935 жыл, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Кеңтоғай ауылы - 22.03.2004 жыл, Алматы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (1992), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1994). Байұлы тайпасының Алтын руынан шыққан. * Алматы медицина институтын бітірген (1959). * Қызылорда облысы, Қармақшы ауданындағы аурухана меңгерушісі (1959 — 61) * Қазақстан өлкелік патология институтының (қазіргі Эпидемиология, микробиология ғылыми-зерттеу орталығы) аспиранты (1961 — 64) * Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкері (1964 —75), * Алматы медицина институтының доценті, кафедра меңгерушісі (1975 — 90) болды. * 1990 жылдан Қазақонкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директоры. Ғылыми еңбектері Әбдірахмановтың негізгі зерттеу жұмыстары * обыр ауруларын сәулемен емдеу тәсілдеріне * радиацияның зақымдаушы әсерінен қорғайтын дәрілер пайдалануға * организмнің радиацияға бейімделушілігін зерттеуге арналған. * Әбдірахманов өңеш рагімен ауыратын науқастарды радиациялық сәулемен емдеу арқылы, олардың өмірін ұзартуға болатынын ғылыми тұрғыдан дәлелдеді. * Детская онкологическая радиология. – Алматы, 1991. (тең автор). * Лучевая терапия рака пищевода. – Алматы, 1993. * Современные аспекты терапии рака пищевода. – Алматы, 1997. (тең автор). Дереккөздер
Қайдар Айтжанұлы Әбдірахманов

Қайдар Айтжанұлы Әбдірахманов (10.5.1936 жыл, Ақмола облысы Атбасар ауданы - 6.02.2012 жыл) — ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы (1983), профессор (1985), Қазақстан Ғылым Акедемиясының академигі (2004). Өмірбаяны * Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1958). * 1958 — 1995 жылы Қазақстан Ғылым Акедемиясының Геология ғылымдар институтында инженер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі болды. * 1996 жылдан “Казнедра” ғылыми-өндірістік бірлестігінде департамент директоры. Ғылыми жұмыстары * Көп циклді иілімді атыраптардың гранитоидты жыныстарының қалыптасуының формациялық-петрохимиялық теориясын жасады, оның негізінде граниттерді 12 петрохимиялық түрге жіктеді. Порфирлі жыныстардың сілтілігі пен қышқылдығының арасындағы кері корреляттануды анықтау негізінде колчедан-полиметалл кендерінің қалыптасу ерекшеліктерін тапты. * Темір, марганец, полиметал кендерінің түзілуіндегі көлденең және тік бағытты минералды-геохимиялық белдемділікті ашты. * Геология және металлогения саласындағы іргелі теория зерттеулері Қазақстанның Солтүстік Балқаш, Кіндіктас — Шу — Іле аймақтарындағы кендерді болжамдауға және игеруге негіз болды. * Әлемдік және қазақстандық деңгейдегі плиталық петрометаллогенияның теориялық негіздерін қалаушы. * Түрлі геодинамикалық дәрежедегі кеннің магматикалық формацияларының карталары мен мамандандырылған петрометаллогендік карталарды жасаушы. Шығармалары * Петрология и металлогения щелочных пород Таласского Алатау, А.-А., 1965; * Гранитоидные формации Казахстана и типы фанерозойского гранитообразования, А.-А., 1986. Дереккөздер
Шәкір Әбенов

Шәкір Әбенов(азан шақырып қойған аты — Мұхаммедшәкһүр) (01.03.1900, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Құндызды ауылы — 23.10.1994 ж., сонда) — халық ақыны, фольклоршы, сазгер. Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан. Мұсылманша сауат ашқан соң, Семейдегі “приходская школада” 3 жыл оқыған. С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлиндермен жақын таныс болған. Сейфуллинге атқосшы болып, ақынмен бірге Қазақстанның көп жерлерін аралаған. Әбеновтың халықтық дастанды жаңаша толғаммен жырлаған “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” поэмасы 1937 ж. “Әдебиет және искусство” журналында жарияланған соң ақындық атағы шықты. Сол жылы “халық жауы” атанып, ақыры көрші қырғыз еліне асып кетеді. 1939 ж. Алматыға қайтып оралып, Жанақ, Сабырбай, Түбек, Дулат, Байкөкше ақындардың әдеби мұраларын алғаш қағаз бетіне түсіріп Қазақстан ғылыми-зерттеу ордаларына тапсырды. Маман-зерттеушілер Әбеновтың орындауында ондаған ән-күйді нотаға түсірді. 1940 — 41 ж. Жамбылдың әдеби хатшылық қызметін атқарып жүргенде жалған айыптау негізінде ұсталып, Семей түрмесіне қамалды. Ұлы Отан соғысы басталған соң өз еркімен соғысқа аттанып, Сталинград майданында ауыр жарақат алып, елге қайтып келеді. 1945 ж. саяси қуғындау қайта басталып, Әбенов Сібірге, Александров абақтысына айдалды. 1955 ж. түрмеден босап, 1961 ж. толықтай ақталды. Абайдың әдеби мектебінің Кеңес дәуіріндегі белді өкілдерінің бірі ретінде танылған. Әбеновтың тарихи-танымдық тақырыптарды қозғаған “Кейпін батыр” (1939), “Таңшебер — Жапал” (1962), “Ортақ арал” (1968), “Қорқыт қобызы”, “Пәрмен”, “Алданған қыз”, “Патша мен байғыз”, “Ана махаббаты”, “Тоқтамыс батыр” атты дастандарды “Шыңғыстау” (1980), “Шыңғыстау сазы” (1985), “Дастандар” (1991) деп аталатын жыр жинақтарына т.б. басылымдарға енген. Айтыс ақыны ретінде кеңінен танымал оның Т. Әміреновпен айтысы “Айтыс” (3-т., 1968) жинағында жарияланады. “Алтай аруы”, “Сары жұлдыз” т.б. 20-дан астам төл ән-күйлері бар. Қарт шежіреші, батагөй қария Қазақстанның тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевқа ұлттық дәстүрде салтанатты жағдайда халық атынан ақ бата берген (10.12.1991). Дереккөздер
Серғали Әбжанов

Серғали Әбжанов(7.12.1912, қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы — 12.9.1976, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1954). Әбжанов бала кезінен-ақ әншілік өнер жолына түсіп, ел арасына танымал болды. 1934 — 37 ж. әскер қатарында болған кезінде Қазақтың атты әскер полкі ансамблінде ән салады. Абай атындағы Қазақ опера және балет театры жанындағы әншілер дайындайтын студияны бітірген (1937). Әбжанов өмірінің соңына дейін осы театрдың әншісі болды. Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібегінде” Бекежан, “Ер Тарғында” Тарғын, “Жамбылда” Сүгір, Мұқан Төлебаевтың “Біржан мен Сарасында” Жанбота, А. Жұбанов пен Л. Хамидидің “Абайында” Жиренше, Н.Г. Жигановтың “Алтыншашында” Ормай, И.Н. Насировтың “Терең көлінде” Болат және басқа операларда түрлі мазмұндағы партияларды орындады. Аталған опералық бейнелер — музыкалық сипаты жағынан, драматургиялық желісі тұрғысынан бір-біріне ұқсамайтын күрделі тұлғалар. Әбжанов опералық партияларымен қоса камералық әндерді орындауда да ерекше қабілет таныта білді. Ол “Сұржелгенше”, “Сәулем-ай”, “Гүлдер-ай”, “Жеті арал”, “Угай-ай” сияқты халық әндерін нәшіне келтіре орындады. “Батыр қыз”, “Солдат сағынышы”, “Жастық жыры”, “өрге тарт, менің өз елім”, “Ер Төлеген”, “Көкшетау”, “Астанам” т.б. әндер шығарды. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әбу Абдаллаһ Әл-Баласағұни

Әбу Абдаллаһ Әл-Баласағұни(1040/50 – 1112) – көрнекті дін өкілі. Баласағұни Шариғат заңы бойынша маманданып, Құранға түсіндірмелер (тәфсирлер) жазуға, Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) жайлы әңгімелерді (Хадистерді) сұрыптауға араласқан. “Сейхунның (Сырдарияның) арғы жағындағы Қашқарға жақын” үлкен шаһарлардың бірі — Баласағұнда дүниеге келген. Баласағұн Қыпшақ мемл. бірлестігіндегі сауда-саттығы, сыртқы қарым-қатынастары дамыған, рухани мәдениеті өркендеген қалалардың бірі болған. Арабтың белгілі тарихшы, саяхатшысы Йақұт әл-Хамауидің (12 ғ.) мәлімдеуінше, Баласағұни білімін Бағдатта жалғастырып, қази Әбу Абдаллаһ әл-Ханафиден дәріс алған. Араб тілі мен әдебиетін, тарихы мен филос-сын жақсы меңгерген. Араб жұртына “ат-Түрік” деген атпен бегілі болған. Иерусалимнің, Шам шаһарының сот мекемелерінде қызмет атқарған. Ол белгілі бір мәселе бойынша үкім шығарып, билік айтуға ақыл мен аналогияға иек арту жөн деген Әбу Ханифа мазһабын қуаттады. Баласағұни шығармалары туралы мағлұматтар жоқтың қасы. Қай жерде дүние салғаны да беймәлім.
Әбу Бәкр Ахмед Әл-Хамадани

Әбу Бәкр Ахмед Әл-Хамадани, Әбу Бәкр Ахмед ибн Мұхаммед ибн Исхақ әл-Хамадани ибн әл-Факих (т.-ө.ж.б.) — 9 ғ-дың ақыры мен 10 ғ-дың басында өмір сүрген араб географы, тарихшы. Өмірбаяны туралы деректер бізге толық жетпеген. “Китаб ахбар әл-бұлдан” (“Өзге елдер туралы әңгімелер кітабы”) аталатын 5 томдық географиялық жинағында (902/03 ж.) Қазақстанды мекендеген түркі тайпаларының тұрмыс-салты, рухани мәдениеті жөнінде, сондай-ақ Иран, Мауераннахр туралы құнды геогр. деректер келтірілген. Еңбектің қысқартылып өңделген нұсқасын М. де Гуе 1885 ж. басып шығарды. Түсініктемелер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Әбу Бәкр Мұхаммед Ән-Наршаһи

Наршаһи Әбу Бәкір Мүхаммед ибн Жафар әл-Наршаһи (899-959) — Орта азиялық тарихшы, ғалым. Саманилер әмірі Нүх ибн Насырға (943-954) арнап «Бұхара тарихын» араб тілінде жазған. Наршаһи еңбегі — ислам діні Орта Азия мен Қазақстанда, Шығыс Түркістан жерінде қарудың күшімен, зорлықпен таңылғанын, араб басқыншыларының жергілікті халықтың мәдениетін күйзелтіп, ғасырлар бойы қалыптасқан салт-сана, әдет-ғүрпын жойып жіберуін айғақты дәлелдермен баяндайды. Абай «Біразсөз қазақтыңтүбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи туындысын жазу үстінде Наршаһидың еңбегін дерек көзі ретінде пайдаланған. Ақын Қүтайба ибн Муслим туралы арнайы тоқталып, оның Туран мен Хорасан, Шығыс Түркістан жсрінде исламды қарудың күшімен ендіргені, ислам дінінің таралуы, ол діннің жергілікті халықтардың ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрпы мен салт-санасына кері әсері жайлы сыншылдық түрғыдан пікір айтқанда Наршаһидың «Бухара тарихы» кітабына сүйенгені анық байқалады. Абай тілге тиек етіп отырған Құтайба жайлы деректер Наршаһи еңбегінің 3-,12-,13-,19-20-,22-23-тарауларында толық тұрде баяндалған. Абай ислам дінінің қазақтар арасында таралу мерзімін арабтардың Орта Азия мен Шығыс Түркістанды жаулап алу көзеңімен байланыстыра қарастырады. Араб басқыншылары жаулап алған өлке халықтарының тума мәдениетін, дәстурін түншықтырып, жазбалары мен кітапханаларын өртеп отырған. Осындай жауыздық әдістерді қолдану арқылы ғасырлар бойы дамыған, өркендеген мәдениетінен, өткентарихынан, салт-сана, дәстүрінен мүлде қол үздіріп, адам, жер-су, қала, елді мекен аттарына дейін арабша қойдырып, жергілікті халықтарды мәңгүртке айналдырып жіберугежан сала әрекет еткен. Осы тарихи оқиғалармен Наршаһи шығармасы арқылы таныс болған Абай араб басқыншыларының қанқүйлы зұлымдық әрекетіне тоқталғанда: «Ол уақытта жаңа дінге кірген соң… жер-сулардың да, халықтың да бұрынғы аттарын бұзыпты. Сондықтан да болғанға үқсайды. Өйтеуір сонан соң қазақ аталыпты», — деп, араб шапқыншыларының саяси сырын бар айла-шарғысын әшкерелей жазады. Арабтардың миссионерлік саясатының мәнін айқын тұсінген ақын: «Ол күнде Наурыз деген бір жазғытүрым мейрамы болып, наурыздама қыламыз деп, той-тамаша қылады екен. Сол күнін «Ұлыстыңұлы кұні» дейді екен. Бұл күнде бұл сөз қүрбан айтына айтылады», — деп, наурыздың орнына ислам діні қүрбан айтын зорлықпен күштеп енгізгенін атап өтеді. Наурызды мерекелеу үш мыңжыл бұрынғы Афрасиаб (Ер Тоңа) заманындағы салт екені, араб миссионерлерінің қуғындап, қолданудан шығарғаны туралы Наршаһидың деректерін Абай өте орынды пайдаланған. Тағы қараңыз * Бұхара тарихы (қолжазба) Дереккөздер
Әбу Дулаф

Әбу Дулаф, Әбу Дулаф Ианбу и әл-Хазражи (10 ғ.) – ақын, саяхатшы. Мисъар ибн әл-Мұхалхил деген есіммен де мәлім. Қызыл теңіз жағалауындағы портты қалада дүниеге келген. Бұхарадағы Самани әулетінің билеушісі Наср ІІ ибн Ахмед (914 — 42) тұсында сарай қызметкері болған. Шамамен 942 ж. Бұхараға келген қытай елшілігімен бірге Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан, Тибетті аралап, Қытай арқылы Үндістанға өтіп, ол жерден Систан (Ауғанстанның солт.-шығысы) арқылы мұсылман елдеріне сапар шеккен. Әбу Дулаф өзінің бұл сапары жөнінде екі бірдей “Рисаласында(“Жазба”) баяндайды. Соңғы зерттеулерге қарағанда “Жазбаның” алғашқы кітабы күнделік емес, автордың кейіннен жазған еңбегі болып табылады. Мұнда автордың өзі куә болған оқиғалар ғана емес, естіген мәліметтері де енгізілген. Шығарма оғыз, қимақ, қарлұқ, тоғыз оғыз, қырғыздар жөнінде, олардың терр., қазба байлықтары, тұрмыс-тіршілігі, шаруашылығы, салт-санасы, әдет-ғұрпы, діні туралы маңызды деректерді қамтиды.
Әл-Истахри

Әбу Исхақ Әл-Истахри, Әбу Исхақ ибн Мұхаммед әл-Фариси әл-Истахри (шамамен 850, Иран — 934) — географ. * 930 — 933 ж. Әбу Зеид әл-Балхидің 920 ж. жазылған географиялық шығармасын қайта өңдеген. * Иран, Арабия, Сирия, Мысыр т.б. шығыс елдеріне жасаған саяхаттары негізінде көптеген шығармалар жазған. * Еңбектерінің белгілісі — “Сууар әл-ақалим” (“Аймақтардың шет жақтары”) атты түсініктеме жазулары бар карталар мен атластар жинағы. Бұл еңбек Әбу Исхақ Әл-Истахридің араб классикалық географиясының үлгісін және оның дамуындағы статистикалық география сипаттаудан баяндау бағытына ауысқан кезеңін білдіретін “Китаб масалик әл-мамалик” (“Мемлекеттерге барар жол кітабы”) шығармасының бір бөлігі болып табылады. Кітапта Орта Азия мен Қазақстан қалаларының аттары аталып, олардың орналасқан жері, топографиясы, жол қатынасы туралы нақты деректер келтіріледі. Дереккөздер
Әл-Белазури

Әл-Белазури, Ахмед ибн Иахйа ибн Джабир әл-Белазури (т.ж.б., Бағдат — шамамен 892 — 93) — араб тілінде жазған парсы тарихшысы. Дамаскіде, Химсте білім алған. Аббас әулеті билеушілері әл-Мұтауәккил, әл-Мұстаин, әл-Мұтазза тұсында бірнеше жоғары әкімш. қызметтер атқарған. Әбу-Л-Аббас Ахмед Әл-Белазури «Китаб футух әл-бұлдан» («Жорық кітабы») атты көлемді тарихи еңбек жазған. Шығарманың бізге тек қысқарған түрі ғана жетті. Автор географиялық аймақтарға арналған шығармадағы әрбір тарауда хронологиялық жүйеге сүйенеді. Соңғы тараулардың бірінде арабтардың Хорасан мен Мауераннахрға жасаған шапқыншылығы баяндалған. Әбу-Л-Аббас Ахмед Әл-Белазури Араб халифатының әскери-саяси тарихымен қатар мәдениеті, экономикалық жағдайы, оның ішінде сауда қатынасы, салық жүйесі туралы құнды мәліметтер береді. Орта Азияда түргештердің арабтарға қарсы күресі, әсіресе, оғыздар жөнінде маңызды деректер бар. Дереккөздер
Әбу-л-Қасым әл-Фараби

Әбу-л-Қасым Әл-Фараби(1130 жыл, Отырар – 1210 жыл) – ойшыл-ғалым. * Отырарда білім алып, кейін оны Иасы, Шаш, Самарқан және Бұқара қалаларында одан әрі жалғастырған. Философия, логика, этика, тарих, география, астрономия іспетті ілімдерден жан-жақты мәліметі болған және бұл салаларда терең ойлы тұжырым, көзқарастары арқылы айтарлықтай із қалдырған. Шығармалары: * - Болмыс шындығы туралы “Ғылым түрлері” аталатын еңбегінің қолжазбалары Үндістан, Голландия, Түркия, Египет, Ватикан кітапханаларында, Ташкент пен Санкт-Петербургтің Шығыстану институтарында сақтаулы. * “Таза шындық” - Ғибратқа толы, тағлымдық мәні бар қанатты сөздермен жазылған, психология, имандылық және дін ілімі бойынша әрі қысқа әрі нұсқа мағлұмат беретін “Таза шындық” атты еңбегінің мазмұны Қожа Ахмет Иасауи “Хикметтерімен” (“Даналық сөздерімен”), Жүсіп Баласағұнидың “Құтадғу білігімен” ұқсас деуге болады. “Таза шындық” өзі өмір сүрген қоғамы мен халқын рухани тазалыққа үндеген, адалдық пен имандылыққа шақырған игілікті дүние. Ол ой мен бой, тән, жан тазалығын сақтауға үндейтін өсиетімен, ислам іліміндегі “мемлекеттің қарапайымдылығы, құдірет иесінің кешірімділігі, ашу кезіндегі ақыл, мүсіркеусіз қайырымдылық” деген төрт қағидасын уағыздауымен құнды. * “Пайғамбарлардың қасиеттері туралы әулилер сөзі” * “Уағыз үлгілері” Дереккөздер
Әбу-Л-Қасым Ибн Хаукал

Ибн Хаукал, Әбу-л-Қасым ән-Насиби ибн Хаукал (туған-өлген жылдары белгісіз) – 10 ғасырда өмір сүрген араб тарихшысы, географы Насибин қаласында туған. Ол өмірінің көп бөлігін саясатпен өткізіп, Үндістанды, Оңтүстік Азияны, Солтустік Африканы, бүкіл мұсылман әлемін аралаған. «Китаб әл-масалик уә-л-мамалик» («Жолдар мен патшалықтар кітабы») атты шығарма жазған. Онда ортағасырлық Қазақстан тарихына қатысты, атап айтқанда, қарлұқтар, оғыздар, кимектер, қырғыздар, тоғызоғыздар туралы тарихи-этнография мағлұматтар келтіріледі. Еңбекте аталған тайпалардың қоныстанған жерлері, Ұлы Жібек жолының тармақтары суреттелген, Шу мен Талас өңірінің, Жетісудың, Оңтүстік Қазақстанның елді мекендері жайлы бірталай деректер берілген. Испиджаб, Тараз, Сауран, Сүткент, Фараб, Кедер, Шауғар қалалары жөнінде айтылады. Автор Тараз қалада мұсылмандар мен түріктердің сауда-саттық жасайтын жері деп көрсетеді. Шығарманың «[[Сурат әл-ард»]] («Жер келбеті») деп аталатын құрамдас бөлімі география карта болып табылады. Ол картада Тараз қала көрсетілген. Шығармалар * Крачковский И.Ю.,Арабская географическая литература. т. 4, М. – Л., 1957; Кумеков Б.Е., * Арабские и персидские источники по истории кипчаков, А.-А., 1987. Сыртқы сілтеметер * [http://abroferlendo.tk/legenda/ Ибн Хаукал] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Istahri/otryv2.phtml?id=591/ КНИГА ПУТЕЙ И СТРАН] Дереккөздер
Ибн Хордадбех

Әбу-Л-Қасым Ұбайдаллаһ Ибн Хордадбех, Әбу-л-Қасым Ұбайдаллаһ ибн Абдаллаһ ибн Хордадбех (шамамен 820 — 912/13) — араб географы, тарихшы. Иранда дүниеге келіп, Бағдатта білім алған. Жибал аймағында почта және мемлекеттік хабар жүйесінің бастығы болған. 846/47 ж. “Китаб әл-масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен аймақтар туралы кітап”) аталатын еңбегін жазып, кейін оны қайта өңдеген (885/86). Бізге еңбектің тек қысқартылған түрі ғана жетті. Шығармада Қазақстан мен Орта Азиядағы қыпшақтар., қырғыздар, түркештер, қимақтар, оғыздар т.б. тайпалардың орналасуы жөнінде мағлұматтар берілген. Дереккөздер
Әбу-Л-Фадл Әл-Қарши

Әбу-Л-Фадл Әл-Қарши, Әбу-л-Фадл ибн Мұхаммед әл-Қарши (1230 – өмір жылы белгісіз) – ортаазиялық тарихшы, әдебиетші, саяхатшы. Ата-аналарының шыққан жері — Баласағұн қаласы. Ол Алмалықтың билеушісі Сунақ тегіннің ордасында аталық қызметін атқарды, кеңсені басқарды. Орта Азия мен Сырдария бойына әлденеше рет саяхат жасады, Баршынкент, Жент т.б. Оңтүстік Қазақстанның қалаларын зерттеді. Әбу-Л-Фадл Әл-Қаршидың “Мұлхақат ас-Сурах” (“Ас-Сурахқа қосымшалар”) атты жалғыз тарихи туындысы сақталған. Араб тілінде жазылған бұл шығарма моңғол шапқыншылығының қарсаңындағы және одан кейінгі кезеңдердегі Түркістан тарихы жөніндегі негізгі дерек көзі болып табылады. Еңбекте Қарахан, Хорезм және моңғолдар үстемдігі кезіндегі тарихи оқиғалар мен қайраткерлер, дінбасылары, ғалымдар, әдебиет пен өнер иелері, 13 ғасырдырда Алмалықты билеген түркілер әулеті туралы басқа авторлардың шығармаларында кездесе бермейтін нақты мағлұматтар келтірілген. Сыртқы сілтемелер *[http://www.muftiyat.kz/index.php?year2009&month04&day=01] Дереккөздер
Әбу-л-Фарадж ибн Харун

Әбу-Л-Фарадж, Әбу-л-Фарадж Григориус ибн әл-Ибри әл-Малати, Бар Хебрайа, Бар Эбрей, Barhebraeus (1226 – 1286) – араб тарихшысы, географ. Сирия тілінде жазылған шығармаларында наймандар мен керейіттер, Шығыстан Батысқа шапқыншылық жасаған т.б. көшпелі тайпалар туралы, қазақ даласындағы тайпалардың этносына қатысты деректер берілген, салжұқ сұлтаны Тоғрұл бектің ордасы, оғыздар сарайының салтанаты, түркілер биі сипатталады. Әбу-Л-Фарадж жасаған жартылай шар тәрізді әлем картасында Қара теңіздің солтүстік жағалауы мен Каспий теңізінің солтүстік-шығысын мекендеген түркі тайпаларының орналасуы, Қыпшақ даласы, Фараб қ. көрсетілген.
Әбул-Фида

Әбу-Л-Фида, Имад әд-Дин әл-Мәлік әл-Му аййад Исмаил ибн Әли әл-Айюби (1273, Дамаск — 1331) — араб тарихшысы, географ. Әкесі Сириядағы Хама эмиратының билеушісі болған. Әдеби білім алып, әскери тәрбиеде өскен Әбу-Л-Фида 1292 ж. мамлүк сұлтаны Лашинаның Кіші Азияға жорығына қатысты. “Тақуим әл-бұлдан” (“Елдерді жүйелеу”) атты екі бөлімнен тұратын географиялық шығарма жазған. Шығарманың 1-бөлімінде өзен-көлдер, таулар мен теңіздерге сипаттама берілген, 2-бөлім — Арабиядан бастап, Хорезм мен Мауераннахрмен аяқталатын географиялық аймақтарға арналған 28 тараудан тұрады. Еңбекте географиялық аймақтардың шекаралары, саяси жағынан бөлінуі, елді мекендер, ондағы халықтардың этникалық құрамы, әдет-ғұрпы, ертеректегі мәдени ескерткіштері туралы мәліметтер бар. Әбу-Л-Фида шығармасы қыпшақтар мен құмандар туралы тарихи-географиялық құнды дерек болып табылады. Құмандардың Азов (Азу) және Қара теңіз жағалауындағы далаларға қоныс аудармас бұрын 9 — 10 ғ-да Арал маңын мекендегені, олардың ғарыш туралы танымы, діни нанымдары жөнінде мағлұматтар берілген. “Тақуим әл-бұлданда” Әбу Исхақ әл-Истахри, Әбу Абдоллах Мұхаммед әл-Идриси, ибн Саидтың (13ғ.) еңбектері пайдаланылған. “Мұхтасар тарих әл-башар” (“Адамзаттың қысқаша тарихы”) атты Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли ибн әл-Асирдің шығармасы негізінде өзінің қосымшаларымен толықтырылған еңбегін жазды. Бұл шығармада ежелгі дүниеден 1329 жылға дейінгі оқиғалар баяндалады.
Әл-Масуди

Әбу-Л-Хасан Әли Әл-Масуди, Әбу-л-Хасан Әли ибн әл-Хусейн Әли әл-Масуди (9 ғ-дың соңы, Бағдат — 956/57, Фустат, Мысыр) — тарихшы, саяхатшы. * 915 —45 ж. Иран, Үндістан, Шри Ланка, Қытай, Хорасан, Солтүстік Африка, Әзірбайжан, Арменияға саяхат жасады. Сирияда, Мысырда тұрды. * Тарих, философия, мұсылман дін уағыздары, құқық туралы көптеген еңбектерінің ішінде тек екеуі ғана сақталған. * “Ахбар әз-заман” (“Замана тарихы”) атты 30 томдық тарихи-географиялықэнциклопедиясының бізге бір томы ғана жеткен. * “Муруж әз-зәхаб уә мәадин әл-жауаһир” (”Алтын шаю және асыл тастар кен орны”) атты шығармасында (947 ж. жазылып, 951 ж. өңделген) теңіздер, таулар, түрлі халықтар жөнінде мәліметтер, ежелгі римдіктер мен гректер туралы жартылай аңыз әңгімелер, арабтардың 10 ғ-дың 40-жылдарына дейінгі тарихы берілген. Бізге бұл шығарманың қысқартылған түрі (1861 — 77 ж. басылған), ал “Китаб ат-танбих уә әл-шираф” (“өсиет және қайта қарау кітабы”) толық күйінде (1894 ж. басылған) жетті. * Әбу-Л-Хасан Әли Әл-Масуди шығармаларында қимақ, оғыз, қарлұқ т.б. түркі тілдес тайпалар жөнінде деректер келтірілген. Әсіресе, 9 ғ-дың 2-жартысында Батыс Қазақстанда өткен тарихи оқиғаларды қамтитын мәліметтері құнды. Дереккөздер
Әбу Абдаллаһ Рудаки

Әбу-Л-Хасан Рудаки, Әбу Абдаллах (Әбу-л-Хасан) Жафар Рудаки (860 ж.ш., қазіргі Тәжікстан республикасы, Пенжикент ауд. Рудаки қыстағы — 941, сонда) — тәжік классикалық әдебиетінің негізін салушы, философ. Заманында “Ақындар атасы” атанған. Туындыларының ішінен бізге жеткені “Шарап туралы” қасида, “Кәрілік туралы” ода, 40-қа жуық әр түрлі жанрдағы жырлар. Шығармаларының негізгі идеясы — адам өмірін жырлау. Бұл дәстүр өзінен кейінгі шығыс әдебиетіне зор әсер етті. Ә. Р. өмірдің сәнді, салтанатты жағын, жақсылықты, кіршіксіз таза махаббатты мадақтады, адам бойындағы асыл қасиетті жырлады. Ә. Р. өлеңдері қазақ жұртшылығына ертеден таныс. Ақынның гуманистік сарындағы шығармалары Абай Құнанбайұлына үлкен ықпал жасады. Ә. Р. шығармаларын зерттеуге қазақ ғалымдары Т. Нұртазин, Р. Бердібаев елеулі үлес қосты. Ә. Р-дың өлеңдері Қалижан Бекхожин, Ғали Орманов, Тайыр Жароков, Т. Шопашев, Қ. Жұмағалиевтердің аудармасы арқылы қазақ тілінде жеке кітап болып шықты (1958, 1965, 1973) Дереккөздер
Тұрсын Әбуов

Тұрсын Әбуов(1936 жылы туған) – кескіндемеші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1998). Өмірбаяны Алматы облысы, Іле ауданы, Талдыбұлақ ауылында туған. 1964 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркем-сурет училищесін (қазіргі О. Таңсықбаев атынд. Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжін), 1976 ж. Абай атынд. Қазақпед. интернатын (қазіргі Абай атынд. АлМУ-ді) бітірген. Жұбайы – Гүлнар Сатыбаева, үй шаруасымен айналысады. Екі қызы – Сәуле (1962), Айжан (1971), екі ұлы Бақытжан (1963), Серік (1968)[1]. Шығармалары Т.Бигелдиновтің, Ш.Құдайбердиевтің, К.Әзірбаевтың, Қ.Рахимованың портреттері, Балалық шақты еске алу, Қой қырқу, Жүзім жинау атты тақырыптық кескіндемелері бар. Оның туындыларына ұяң бояулар, шытырман иірімдер, айқын кескін-келбет тән. Ә-тің ұлттық бояуға бай натюрморттары, Т. Бегелдиновтің, Ш. Іұдайбердиевтің, К. Әзербаевтің, І. Рахимованың портреттері, “Тың туралы”, “Қазақстанның 70 жылдығына ” триптихтары, “Балалық шақты еске алу”, “Қой қырқу”, “Жүзім жинау” сияқты тақырыптық кескіндемелері көптеген көрмелерге қойылып, шет елдерге таныс болған. Ә. еңбектері Қазақстан мемл. музейінде, Президент сарайында, Ресей, Америка, Германия, Жапония, Оңт. Корея, Түркия елдерінде сақтаулы. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Сәндібаева Гүлия, үй шаруасымен айналысады. Қыздары - Сәуле (1962 жылы туған ), Айжан (1971 жылы туған );ұлдары - Бақытжан (1963 жылы туған ), Серік (1968 жылы туған ). 7 немересі, бір шөбересі бар. Дереккөздер
Әбу Омар Осман Әл-Жүзжани

Әбу Омар Осман Әл-Жүзжани, Әбу Омар Осман ибн Мұхаммед әл-Менхадж әд-Дин бин Сирадж әл-Жүзжани (1193, Иран — ө.ж.б.) — тарихшы, қазы. Солт.Ауғанстанның Фирузкух, Бамиян Гур сұлтандары сарайында қызметте болған. Нимрузға (Сейстан) екі рет елшілікке барып қайтқан (1225/26). моңғол шапқыншылығы кезінде (1226) Үндістанға қашып, онда Синд әміршісінен қолдау табады. Кейін мәмлүк сұлтандарының билік еткен тұсында Делиде қазылық қызмет атқарған. 1260 ж. ол ежелгі заманнан бастап 1253/90 жылдарға дейінгі тарихи оқиғалар қамтылған “Табақат-и-Насири” аталатын жалпы тарихқа арналған еңбегін жазып бітірді. Мұнда моңғол шапқыншылығы кезіндегі Үндістан мен Иран тарихы, Қазақстанға қатысты мағлұматтар берілген. Әсіресе моңғол шапқыншылығы тұсындағы қазақ жеріндегі өлген адамды жерлеу дәстүрі туралы қызықты мағлұмат келтірген. Дереккөздер
Әбу Осман Әмір Әл-Жаһиз

Әбу Осман Әмір Әл-Жаһиз, Әбу Осман Әмір ибн Бахр әл-Жаһиз (шамамен 767, Басра — 868 — 69, сонда) — әдебиетші, тарихшы. Аббас әулеті тұсында сарай қызметкері болған. Ол әдебиет пен тілге қатысты (“Орналасу және дәлелдеу кітабы” т.б.), мұсылман елдері жөнінде саяси-тарихи 100-ден астам (“Арабтар мен парсылар туралы кітап” т.б.) еңбек жазған. Солардың ішінде “Манақиб әл-атрак” (“Түркілердің лайықты қасиеттері”) аталатын еңбегі Қазақстан тарихы үшін маңызды дерек болып табылады. Шығармада қазақ жерін мекендеген түркі тайпалары туралы этнолог. мәліметтер беріліп, Аббас әулеті халифтарының әскер құрамындағы түркілердің жауынгерлік ерліктері баяндалады. Дереккөздер
Қуат Әшірбекұлы Әбусейітов

Қуат Әшірбекұлы Әбусейітов (6 желтоқсан, 1925 жыл, Павлодар – 23 қазан 2003 жыл) — кинорежиссер, қазақ кино аудару өнерінің негізін қалаушылардың бірі. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1975). Өмірбаяны Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Білімі * Алматы киноактерлер мектебін 1947 жылы бітірген. * Бүкілодақтық мемлекеттік кино институтын 1958 жылы, Г. Рошаль мен С. Юткевичтің шеберханасында бітірген. Қызмет жолы * Киноактерлер мектебінде оқи жүріп, Алматы көркем және хроникалық-деректі фильмдер студиясының киноаударма бөлімінде жұмыс істеді. Осы кезден бастап киноаудару өнерінің техникалық, көркемдік сапасына назар аударды. * 1990 жылы “Айтуар” атты деректі фильмдер түсіретін студия ашты. Фильмдері Аударған фильмдері * “Варяг крейсері” * Мәскеуде оқып жүргенде өзінің тұңғыш жұмысы — “Жас гвардия” фильмін қазақ тілінде сөйлетті. * Содан бері 500 ден астам фильмді қазақша сөйлетті. Олардың ішінде * “Автомобильден сақтаныңыз” * “Гамлет” * “Нақұрыс” * “Король Лир” * “Рүстем туралы аңыз” т.б. кинофильмдер бар. Түсірген көркем фильмдері * “Даладағы қайың” (1957) * “Мазасыз көктем” (1958) * “Дауыл” (1959) * “өмір жолы” (1960) * “Алматы көктемі” (1962) * “Найзатас бөктерінде” (1969) * “Ақын арманы” (1986–1987, екі сериялы видеофильм; Д. Әбіловпен бірігіп сценарийін жазған) көркем фильмдері Түсірген деректі фильмдері * “Сераға” (1974) * “Бәрі сен үшін” (1976, Е. Серкебаев жайлы) * “Ғалым ауылында ” (1990, Сәтбаев жайлы) * “Тер сіңген жер” (1991) * “Жүсіпбек Аймауытов” (1992) деректі фильмдерді, көптеген хроникалық фильмдер түсірген. Кітаптары * “Сыр сандық” атты естеліктер кітабы жарық көрген. Дереккөздер
Майра Бекжұманқызы Әбусейітова

Майра Бекжұманқызы Әбусейітова (1.5.1925 жыл, қазіргі Астана — 10.10.1996 жыл Алматы) — кинорежиссер, қазақ кино аударма өнерінің негізін қалаушылардың бірі, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1975). * Алматы киноактерлер мектебін бітірген (1947). * Алматы көркем және хроникалық-деректі фильмдер студиясының кино аударма бөлімінде ұзақ жылдар бойы еңбек етті. Әбусейітова дубляж жасаған фильмдер ішінде * “Отелло” * “Сияуш туралы аңыз” * “Қызыл бүрген” * “Қылмыс пен жаза” * “Нағыз адам туралы аңыз” т.б. бар. “Қазақфильм” тарихында ол 500-ден астам фильмді қазақша сөйлетіп, көрермен назарына ұсынуға қатысты. Дереккөздер
Әбілғазы Қайыпұлы

Әбілғазы Қайыпұлы (туған жылы белгісіз — 1815) — хан. Хиуа ханы Қайып ханның үлкен ұлы, Батыр ханның немересі. Жас кезінде Бұхарадан Хиуаға әкелініп, 1767 жылдың аяғы — 1768 жылдың бас кезінде таққа отырғызылған. Бірақ ол Хиуа тағында Әбілғазы — ІІІ деген атпен жарты жыл, ал кейбір деректер бойынша бар болғаны бір ай шамасында ғана отырған. Хиуадан қуылғаннан кейін ол Сыр бойындағы атамекеніне оралып, Шекті руының сұлтаны, ал 18 ғ-дың 90-жылдары қарақалпақтардың ханы болды. Әкесі өлгеннен кейін Сырдарияның төменгі ағысы өңірінде шекті т.б. Әлімұлы бірлестігіне кіретін рулардың ханы болып сайланған (1794 — 1815). Ордасы Жанкент қаласы жұрты маңында орналасты. Қол астына 15 мыңдай отбасы қарады. өмірінің соңғы жылдарын руластарының қолдауынан айырылып, жоқшылықта өткізді. Жерленген орны белгісіз. Деректерде Арынғазы, Ілияс, Нұрым, Пысжан (Бошан), Арду, Ескендір, Елжан деген балаларының аттары кездеседі. Дереккөздер
Әбілпейіз сұлтан

Әбілпейіз сұлтан (толық есімі Әбілпейіз баһадүр сұлтан, жазба деректерде Абдулфеиз, Абулфаиз, Абулфеис, туған жылы белгісіз — 1783) — сұлтан, найман тайпасының құрамындағы қаракерей руының билеушісі. Әбілмәмбет ханның ұлы. Өмірбаяны 1742 жылы әкесінің шешімімен жоңғар қонтайшысы Қалдан Сереннің ордасына аманат ретінде жіберілген. 1744 жылдың басында Жоңғариядан оралып, найман тайпасының құрамындағы қаракерей руының билеушісі атанды. Қол астындағы халықтың жерлері шығысында, алдымен, ойраттармен, кейін Цин империясымен шектесетін (Шыңғыстау тауы, Аягөз, Көкше, Шыңғыс, Шаған өзендері). 1757 жылы Абылай сұлтанмен бірге Цин империясымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, Пекинге өз елшілігін аттандырған. Өмірінің соңына дейін Шыңжаң билеушілерімен саяси және экономикалық байланыстарды сақтап келді. 1760-шы жылдардың бірінші жартысында қол астындағы рулардың Ресеймен саяси және экономикалық байланыстардың тұрақтылығын қолдаған. 1762 жылдың қаңтарында ресей императоры ІІІ Петрге хат жолдап, қазақтардың Орталық Азиядан келген және орыс көпестерімен арасындағы сауда-саттықты жүзеге асыратын тұрақты айырбас сауда пунктін ұйымдастыруды өтінген. Сұлтанның өтінішіне сәйкес 1764 жылдың жазында Семипалатинск бекінісінен 15 шақырым жерде (Ертістің сол жағалауы) айырбас ауласы ашылып, жергілікті халыққа ресей, ортаазиялық, қашғар көпестерімен сауда-саттық жүргізуге мүмкіндік берді. Берік әрі батыл мінезімен ерекшеленгенімен (цин шенеуліктерінің анықтамасы бойынша «қыңыр, тәкаппар»), Әбілпейіз сұлтан, сонымен бірге, прагматикалық, парасатты адам ретінде танымал болды. Осы қасиеттердің арқасында ол 40 жыл бойы иеліктеріндегі қоғамдық-саяси тұрақтылықты сақтап, қол астындағы Орта жүз қазақтарының көршілерімен сауда-экономикалық байланыстарын дамыта алды. Сұлтанды жеке білген әскери инженер әрі танымал семейлік өлкетанушы И.Г.Андреевтің тұжырымдамасы бойынша, Әбілпейіз сұлтан Орта жүздегі ең беделді, ең ақылға қонымды тұлға болған. Әбілпейіз сұлтан 1783 жылы өз иеліктерінде қайтыс болды. Бір жылдан кейін Бопы сұлтан әкесін Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде жерлеген. Әбілпейіз сұлтан ұлдарының бізге белгілері: Бопы, Жошы, Шыңғыс, Ағадай, Шамамет. Галерея Әдебиет * Андреев И.Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998. * Аполлова Н.Г. Хозяйственное освоение Прииртышья в конце XVI - первой половине XIX вв. М.: Наука, 1976. * Бөкейхан Ә. Таңдамалы. Букейхан А. Избранное / Гл. ред. Р. Нургалиев. Алматы, 1995. * Ерофеева И.В. Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. * Коншин Н.Я. Материалы для истории Степного края // Памятная книжка Семипалатинской области на 1900 г. Семипалатинск, 1900. Вып. 4. С. 1-76. * Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009. Тағы қараңыз * Әбілпейіз кесенесі
Дәурен Тастанбайұлы Әбіров

{{Театр қайраткері } { style="background: transparent" } }} Дәурен Тастанбайұлы Әбіров (6 қазан, 1923, Жамбыл облысы Қордай ауданы Қаракемер ауылы — 8 маусым, 2001) — биші, балетмейстер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1988), Қазақ КСР халық әртісі (1984). Өмірбаяны Дулат тайпасының Жаныс руынан. * Алматы хореграфиялық училищесін бітірген. * Мәскеудің Луначарский атындағы ГИТИС-нің балетмейстерлік бөлімін бітірген (1952). * Ұлы Отан соғысына қатысқан. * 1952 — 1977 ж. Абай атындағы Қазақ опера және балет театрының балетмейстері, бас балетмейстері. * 1984 — 89 ж. Жүргенов атындағы Мемлекеттік театр және кино институтының кафедра меңгерушісі * 1989 — 97 ж. хореография бөлімінің жетекшісі болды. * 1997 жылдан бері театр және кино институтың Жоғарғы хореография мектебінде ұстаз. Қойған балеттері * Великановтың “Қамбыр-Назым” * Е. Брусиловскийдің “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” * Жұбанованың “Аққанат” балеттерін қойған. Билеген билері Биші ретінде * “Жизель” * “Аққу көлі” * “Бақшасарай фонтаны” * “Баядерка” * “Шопениана” т.б. балеттерде жетекші партияларды билеген. * Пуни мен Глиэрдің “Эсмеральда” * Глазуновтың “Раймонда” * Меликовтың “Фархад-Шырын” * Яруллиннің “Шурале” балеттерін сахнаға бейімдеген. * “Біржан-Сара” * “Қамар сұлу” * “Айсұлу” операларына, көптеген концерттік билер қойған. Шығармалары Зерттеуші ретінде * “Қазақтың халық билері” (Ә. Исмаиловпен бірге, 1961, 1984) * “Қазақ биінің кәсіби сахнада қалыптасуы мен дамуы” деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған (1979). Дереккөздер
Әлжаппар Әбішев

Әбішев Әлжаппар (15.10.1907 жылы туған, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы) — Қазақстанның Халық жазушысы (1985). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан. Тұңғыш әңгімелері “Завал” (1936), “Еңбек ері – ел еркесі” (1938) жұмысшылар өмірін суреттеуге арналған . Ертеректергі шығармаларының бірі “Армансыздар” повесіне қазақ шаруаларының өмірін суреттесе, “Төлеген Тоқтаров” (1944), “Саржан” (1945), “Үлкен жолда” (1948), “Терең тамырлар” (1952), повестерінде, “Жас түлектер” (1945), “Сахара сәулеті” романында, “Намыс гвардиясы” (1942, М. Әуезовпен бірігіп жазған), “Отан үшін” (1949), “Жолдастар” (1940), “Қырағылық” (1941), “Мен өлмеймін” (1948), “Достық пен махаббат” (1947) пьесаларында. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ халқының майдандағы, елдегі жанқиярлық қажыр-қайратын, олардың жеңіске деген сенімін шынайы көрсетеді. “Достық пен махаббат” пьесасы кезінде қазақ драматургиясына қосылған үлкен үлес ретінде бағаланды. “Бір семья” (1948), “Күншілдік” (1954), “Кім менің әкем?” (1957), “Белгісіз батыр” (1966), “Армандастар” (1966), “Сәкен” (1965), “Мансап пен ұждан” (1977), “Көлеңкелер қалай жоғалады” (1978), “Мәди” (1977), “Нұрлы жаңбыр” (1981), “Кәусар” (1982), “Ажалсыз адам” (1983), “Сәкен аманаты” (1987) пьесаларында адамгершілік, мораль тақырыптарын қозғады. “Найзағай” (1969), “Атыңнан айналайын” (1988) романдарына халық композиторы Мәдидің өмірі мен шығармашылық жолы өзек болды. “Шерлі шежіре” эссе кітабында қаламгер өзі көріп, куә болған заман тақсыретін, замандастарының мінез-құлқын өз көзқарасы елегінен өткізе отырып әңгімелейді. Жазушының айрықша атап айтарлық табыстарының бірі – оның сан алуан тақырыптарға жазған драма шығармалары ұзақ жылдар бойы республика облыстық театрлары сахнасында үзбей қойылып келеді. Осынау толымды еңбегінің арқасында Әбішев қазақ театры ардагерлерінің бірінен саналады. Шығармалары шет тілдеріне аударылған. Әбішев Еңбек Қызыл Ту, Халықтар Достығы, екі мәрте “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Марапаттары * Еңбек Қызыл Туы ордені (01.03.1959) * Қазан революциясы ордені (21.10.1977) * Халықтар достығы ордені (14.10.1987) * 2 Құрмет Белгісі ордені (31.01.1939; 16.11.1945) Дереккөздер: