kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Инстинкт

Инстинкт(лат. іnstіnctus – түйсік) – организмнің сыртқы және ішкі тітіркендіргіштерге жауап ретінде пайда болатын туа біткен реакцияларының (мінез-құлық актілерінің) жиынтығы; күрделі шартсыз рефлекстер. Инстинкт жануарлардың тіршілік жағдайларына бейімделу формасы болып саналады; мысалы, үйрек балапанының жұмыртқадан шыға салысымен суда жүзуі. Инстинкт (латынша іnstіnctus – түйсік деген ұғымды білдіреді) туралы түсініктер ежелден белгілі. Ежелгі грек философы Хрисипп (біздің заманымыздан бұрынғы 250 – 208/205) инстинкт деген ұғымды құстар мен кейбір сүтқоректілердің мінез-құлық әрекетін сипаттауда қолданды. Француз ойшылы әрі дәрігері Жюльен Ламетри инстинкт жан-жануарлардың бүкіл дене құрылымымен, жүйке жүйесімен байланыста болатынын атап көрсетті. Чарлз Дарвин инстинкт — жануарлардың бір түріне ғана тән, кездейсоқ пайда болатын, өте қажетті және тұқым қуалайтын қабілетінің қалыптасуы екенін дәлелдеді. Ал Иван Сеченов пен Иван Павлов инстинкттің рефлекторлық сипатын анықтады. Биологиялық маңызына қарай инстинкт: қоректік (олжасының ізіне түсу, азық жинау, т.б.), қорғаныстық немесе сақтық (қатер төнгенде айбат шегу, тырнау, қозғалмай қатып қалу, т.б.), жыныстық (уылдырығын шашу үшін балықтардың ағынға қарсы немесе ағын ығымен ауа жүзуі), т.б. түрлерге бөлінеді. Барлық бейімделу факторлары сияқты инстинкт орта жағдайының өзгеруіне байланысты өзінің мәнділігін жоғалтуы мүмкін. Құстар мен сүтқоректілерде инстинкттің экстраполяция деп аталатын ерекше түрі де кездеседі. Бұл жануарларға ортаның құбылмалы жағдайын дұрыс бағдарлауға мүмкіндік береді. Кейде олар келе жатқан апатты (мысалы, жерсілкінуді) алдын-ала сезеді. Адам инстинкті тәрбие процесі кезінде қалыптасып, көбінесе, оның саналы іс-әрекетіне бағынышты болады. Сәбилерде инстинкт ми қызметінің толық қалыптасуымен байланысты дамиды. Инстинкт туралы алғашқы ұғымдар оны саналы әрекетке, туа пайда болатын мінез-құлықтың жүре қалыптасатынына қарсы қоюға себепші болды. Этология мен мінез-құлық генетикасының табыстары бұл қарама-қарсы қою принципін жойып, мінез-құлық әрекетінің генетикалық негізі болатыны жайлы тұжырымдаманы қалыптастырды. Осыған байланысты қазіргі кезде «инстинкт» деген термин әлеуметтік ғылымдарда сирек қолданылады. Ішкі сілтемелер *Этология Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Instinct Instinct] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Инстинкт Инстинкт ] Дереккөздер
Институт

Институт ( – мекеме, құру) – #Ғылыми-зерттеу мекемесінің, жоғары оқу орнының, сондай-ақ, кейбір әлеуметтік қатынастарды реттейтін органдардың атауы; #Қоғамдық қатынастардың қайсыбір саласын реттеуші құқықтық ережелер жиынтығы. Дереккөздер
Интеграл

Интеграл( – бүтін) – # математиканың маңызды ұғымдарының бірі. Интеграл ұғымы бір жағынан – туындысы бойынша функцияны іздеу (мысалы, қозғалған нүктенің жүріп өткен жолын өрнектейтін функцияны сол нүктенің жылдамдығы бойынша табу), екінші жағынан – аудан, көлем және доға ұзындығын өлшеу, күштің белгілі бір уақыт ішінде атқарған жұмысын табу, т.б. қажеттіліктерден пайда болды. Осыған қатысты интеграл анықталмаған интеграл және анықталған интеграл болып ажыратылады. Міне, осыларды есептеу интегралдық есептеудің міндеті болып саналады. «Интеграл» сөзін алғаш рет (1690) швейцариялық ғалым Якоб Бернулли қолданған; # өзінің шексіз аз бөліктерінің қосындысы түрінде қарастырылатын бүтін шама. Интегралдау Анықталмаған интегралды іздеу амалы немесе дифференциалдық теңдеулерді шешу. Осыған сай дифференциалдау формулалары мен ережелеріне сүйене отырып, интегралдаудың формулалары мен ережелерін алуға болады. Анықталған интеграл. y f(x) теңдеуімен анықталған үздіксіз сызықтың доғасымен, Ox осінің AB кесіндісімен және AD, BC ординаталарымен қоршалған ABCD «қисық сызықты трапециясының» ауданын (S) табу керек болсын (суретті қ.). Ол үшін [a, b] кесіндісін a x0
Интеллект

Интеллект ( — таным, ұғыну, аңдау) — жеке тұлғаның ақыл-ой қабілеті. Ақыл-ой сезімі адамның таным әрекетімен байланысты. Алғашында бұл термин адам психикасының орынды ойлау функцияларын белгілесе, казіргі кезде оған барлық танымдық үрдістер кіреді. Интеллект - адамның болмысты тануының негізгі нысаны. Интеллект - ақпаратты мақсатты бағытта қайта өңдеуге, реттеуге, оқуға қабілеттіліктің күрделі жүйелерінің танымдық іс-әрекеті. Интеллект функциялары: * оқуға деген қабілеттілік; * қоршаған болмысының заңдылықтарын белсенді меңгеруге қабілеттілік. Бірқатар психологиялық тұжырымдамаларда интеллект ақыл-ой операцияларының жүйесімен теңестіріледі. Теориялық және практикалық Интеллект жеке адамның эмоциялық- еріктік ерекшеліктерімен байланысты. Интеллект түрлері: * абстрактылы интеллект, * ересектер зияты, * нақты интеллект, * кристалданған интеллект, * қарапайым интеллект, * жануарлардың зияты, * жасанды интеллект. Интеллектті диагностикалау интеллект коэффициентімен жүргізіледі. Дереккөздер
Интермедия

Интермедия(лат. іntermedіus – екі аралық) – 1) театрдағы күлкілі жайға құрылған қысқа пьеса немесе көрініс; 2) музыкада – фуганың әр түрлі сазда өтетін тақырыптарын өзара байланыстырaтын аралық эпизод.
Интонация

Интонация – сөйлемдерді, олардың бөлшектерін сазына келтіріп сөйлеудің ырғақты әуені. Интонация — сөзді, сөз тіркесін, сөйлемді айтудағы дауыс мәнері, дауыс ырғағы, сөйлеудің ритм-мелодикалық бейнесі. Интонация — төмендегідей компоненттердің бірлігінен тұратын күрделі құбылыс: # Мелодия # Ритм # Темп # Қарқындылық # Тембр # Фразадағы сөздер мен сөз тіркестерін бөліп айтуға қызмет ететін логикалық және тіркес екпіні. Интонация — ауызша сөйлеудің маңызды элементі, ол жазуда тыныс белгілерімен және арнайы графикалыкамалдармен (мәтінді абзацтарға бөлу т. б.) беріледі. Түрлері *Әйел интонациясы - тілдік бірлікті дыбыстау кезінде жоғары әуенді дауыс сипаттамаларының едәуір контраст тербелісі. *Қаратпа (ШАҚЫРУ) интонация - зат есімнің атау септігімен немесе соған сәйкес сез формасымен тіркесе байланысатын ерекше интонациямен, дауысты «0» одағайымен, айтылуы. Интонация сұлбасы Интонация сұлбасы ( кескін, сұлба)— интонациянын деңгейі, калпы. Сөйлеу интонациясынын құрамы күрделі, оған әуен, ырғақ, қарқын, логикалык екпін т.б. кіреді. Дереккөздер ru:Интонация
Инфрадыбыс

Инфрадыбыс (лат. іnfra – төмен, астында) – жиілігі адам еститін дыбыс толқыны жиілігінен төмен (16 Гц-тен төмен) серпімді толқын. Амплитудасы үлкен И-тар жер сілкіну, су асты, жер асты қопарылыстары, қатты дауыл кезінде, цунами толқындарынан, т.б. пайда болады. Бұл дыбыстарды адам құлағы қабылдамайды, бірақ олар белгілі бір дәрежеде адам организміне әсер етеді. Мысалы, 5 Гц-тен 9 Гц-ке дейінгі жиілік аралығында инфрадыбыстар бауырдың, асқазанның, көкбауырдың тербеліс амплитудаларын арттырады, көкірек қуысында ауыртпалық туғызады, ал 12—14 Гц жиіліктерде құлақта шуыл пайда болады. Инфрадыбыстардың адам организміне кері әсері болғандықтан, олар техникада кеңінен қолданыс таппаған. Алайда инфрадыбыстардың бірнеше жүздеген километрге таралу мүмкіндігі оның әскери мақсатта, балық аулау кәсібінде пайдаланылуына жол ашты. Теңізде туындайтын инфрадыбыстарды медуза, су шаяны тәріздес теңіз жәндіктері жақсы қабылдайды. Инфрадыбыстардың әсерінен қорғану жолдарының бірі — дыбысты естілетін жиіліктер аймағына көшіру. Ол үшін әртүрлі құрылғылардың қатаңдығы арттырылады, резонанстьж, камералық сөндіргіштер пайдаланылады.
Инфрақұрылым

Инфрақұрылым - (латынша infra - төменгі, астыңғы, structura - құрылыс, орналасу) - экономиканың және адамдардың қызмет етуінің жалпы жағдайларын жасауды қамтамасыз ететін халық шаруашылығы салаларының жиынтығы (мысалы өндірістік инфрақұрылым - жолдар, көлік, байланыс, электрмен қамту желісі, қоймалар және т.б.; әлеуметтік- тұрмыстық инфрақұрылым - тұрмыстық-коммуналдық шаруашылық, сауда, жолаушылар көлігі және байланыс, білім беру, ғылым, мәдениет, денсаулық сақтау және т.б.; экологиялық инфрақұрылым - тазалаушы құрылымдар, бөгеттер, дренажды жүйелер, саябақтар және т.б. Материалдық өндіріс пен қоғамның өмір сүру жағдайын қамтамасыз ету үшін қажетті ғимараттар, жүйелер мен қызметтердің жиынтығы. Дереккөздер
Иоллығ Тегін

Иоллығ тегін - екінші Шығыс Түрік қағанатының қағаны, Күлтегін мен Білге қағанға арналған көне түркі жазба ескерткіштерінің авторы. "Күлтегін" ескерткішінде Иоллығ тегін өзінің ата-бабаларына арнап орнатқан ескерткіштегі жазуларды өзі жазғаны туралы баяндайды. Жырды жазып қалдыру мақсаты туралы былай дейді: "Мұны естіп біліңдер. Көңілімде қандай тәтті сөздерім болса, соларды мәңгі тасқа жаздырдым. Оларды менен кейінгі ұрпақтарым, көріңдер, ұғыныңдар". А.Бернштамның пікірінше, Иоллығ тегін - Білге қағанның баласы. Көне түркі жазба ескерткіштерінде Иоллығ тегін қаған тегінің мүддесін жақтаушы екенін білдіреді. "Иоллығ" сөзі "жол иесі" дегенді білдірсе, "тегін" лауазымы қағанаттың билеуші топ өкілдеріне берілген. Иоллығ тегін тұсында қытайлықтармен арадағы қатынастардың шиеленісуіне байланысты үш рет елшілік жіберілді. Иоллығ тегін қидандардың қытайлықтарға қарсы қозғалысын жақтап отырды. Дереккөздер
Иосиф

Иосиф, Жүсіп – Хазар қағандығының қағаны (10 ғ. шамасы). И-тың Хасдай ибн Шафрутқа жазған хаттары сақталған. Бұл хаттарда И. Бұлан қағаннан бастап, хазар қағандарының шежіресін таратып жазған. Дереккөздер
Иприт

Иприт — түссіз, сұйық улағыш зат, химикалық формуласы C 4 H 8 Cl 2 S. Иісі сарымсақ пен қышаға ұқсайды. Жауынгерлік улайтын заттарға жатады. Адамға зияны Бу қалпында қолданғанда адамның тыныс мүшелерін және көзін зақымдайды. Сұйық түрінде ас қорыту мүшелерін улайды. Иприттің әсері бірден байқалмайды, тек біршама уақыт өткеннен кейін белгі береді. Иприт жазда бір тәулікке дейін, ал қыста бірнеше аптаға дейін күшін сақтайды. Иприт организмге барлық жермен кіре алады. Көбінесе адам иприттен 3-4 күнде өледі. Өндіру амалдары Ипритті үш амалмен алады: 1.Этилен мен күкірт хлоридінен 2.Тиодигликоль мен фосфор үшхлоридінен 3.Тиодигликоль мен тұз қышқылынан Қорғану құралдары Иприттен қорғану құралдары: JT-1 жеңіл костюмі, ОП-1 қорғаныш плащы, резеңке сіңірілген қорғаныш костюм, газтұмылдырық және теріні қорғайтын басқа құралдар мен тұмшаланған қорғаныш құралдары. Дереккөздер
Иридий

Иридий (лат. Іrіdіum; Іr) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы элемент, платиналық металдар қатарына жатады, ат. н. 77; ат. м. 192,22; тығызд. 22,65 г/см³; балқу t 2447 °С; қайнау t 4380 °С. Ақ күміс түсті ауыр металл. Табиғатта кездесуі Жер қыртысындағы иридийдің мөлшері шамалы (салмағы бойынша 10-7%). Ол алтын мен платинадан әлдеқайда сирек кездеседі. Ол осмий, родий, рений және рутениймен бірге кездеседі. Ол ең аз таралған элементтерге жатады. Иридий метеориттерде салыстырмалы түрде жиі кездеседі. Жер бетіндегі металдың нақты мөлшері әлдеқайда жоғары болуы мүмкін: оның жоғары тығыздығы мен темірге жоғары жақындығы (сидерофильділігі) иридийдің Жердің тереңдігіне, планетаның ядросына, оның пайда болуы кезінде ығысуына әкелуі мүмкін. протопланеталық диск. Күн фотосферасында иридийдің аз мөлшері табылды. Иридий невянскит, сисерцкит және авросмирид сияқты минералдарда кездеседі. Дереккөздер
Ораз Жанұзақұлы Исаев

Ораз Жанұзақұлы Исаев (1899—1938)&nbsp;— кеңестік мемлекеттік, саяси қайраткері. Ораз Жанұзақұлы бұрынғы Орал облысының Ілбішін уезіне қарасты Қарасу болысында дүниеге келген. Сол жердегі орыс-қазақ мектебінде оқып, хат таныған. * Еңбек жолын 1916 жылы ауыл әкімшілігінде хатшы болып бастайды. * 1917 жылы Шалқар болысында земство басқармасының хатшысы және уездік милиция хатшысы болып істейді. * 1919—1920 жылдары Ілбішін және Жымпиты уездерінде құқық қорғау органдарында еңбек етеді; ТХО (ЧОН) жауынгері, губ ТК (ЧК), ОГПУ уәкілі, губерниялық қылмысты істерді іздестіру органы бастығының орынбасары болады. * 1921 жылы большевиктер партиясы қатарына өтеді. Орал губерниясында комсомол, кәсіподақ ұйымдарын құруға атсалысқан. * 1924—1925 жылдары РК(б)П Қазақстан өлкелік бақылау комиссиясының орынбасары, Қазақ ОАК-нің хатшысы. * 1925—1929 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің екінші хатшысы. * 1926 жылғы шілденің 13-і мен тамыздың 30-ы аралығында «Еңбекші қазақ» газетіне де басшылық жасады, газет редакторы болды. Бұл тұста ол Қазкрайкомның ұйымдастыру бөлімін басқаратын. * 1929 жылғы сәуірден 1938 жылдың мамырына дейін Қазақстан Халком кеңесінің төрағасы, КСРО БОАК және ОАК төралқасының мүшесі, өлкелік партия комитетінің бюро мүшесі, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі болды. * Ораз Исаев 1938 жылы жалған жаламен тұтқындалып, саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Дереккөздер
Сейілбек Мұқамеджарұлы Исаев

Сейілбек Мұхамеджарұлы Исаев (1935 - 1999) Омбы облысы, Называй ауданы Күреңайғыр ауылында дүниеге келді. 1957 жылы педучилищені бітірген соң, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне түседі. 1962 жылы университетті үздік бітіріп, Қазақ ССР Ғылым академиясы Tіл білімі институтына Kіші ғылыми қызметкер болып орналасты. 1966 жылы "1920 жылдардағы мерзімді баспасөз тілі" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1968 жылдың басынан педагогтік жұмысқа ауысады. 1989 жылдың қыркүйек айында профессор С.М.Исаев Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының ректоры болып тағайындалды. 1995 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент - мүшесі, Жаратылыстану ғылым академиясының академигі, 1996 жылы Жоғары мектеп ғылым академиясының академигі болып сайланды. КРFAА. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты жанындағы түркі тілдері, қазақ тілі мамандыктары бойынша докторлық диссертация қорғайтын кеңестін мүшесі. 200-ге тарта ғылыми, ғылыми әдістемелік, көпшілікке арналған еңбектердің авторы. 1981 жылы "Үздік еңбегі үшін", "Еңбек ардагері", 1992 жылы Ы.Алтынсарин атындағы медальдармен марапатталды.
Исламтану

Исламтану– - Ислам діні қағидаларының мәні, шариғат нормаларын, Ислам тарихын зерттейтін және Құран Кәрім сүрелері мен аяттарының Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) сөздері мен іс-әрекетінің мәнін түсіндіретін ғалымдар жиынтығыны атауы. Ислам бірнеше пәндерге бөлінеді: 1) ақида («игти-қад» деп те аталады) пәнідіннің сипаттары мен пайдаларын, иман-ның негіздері мен шарттарын, Аллаһ Тағаланың сипаттарын, т.б. зерттейді. Бұл пәнді негіздеуші белгілі ғұламалар имам Әбу Мансұр Мұхаммедәл-Матұриди (944 ж.ө.) және имам Өбу әл-Хасан ибн Әли ибн Исмаил әш-Шари (873 - 936) 2) фикһ (Ислам құқығы, яғни шариат туралы) пәнінде, негізінен, төрт сала қарастырылады: *а) ғибадат - Исламның бес парызының (иман, намаз, ораза, қажылық, зекет) орындау мәселелері; *ә) мүнакахат - неке, ажырасу және отбасы қарым-қатынастары; *б) мұғамалат - сауда-саттық, мирас, риба (пайыз алу), жалақы жөніндегі мәселелер: *в)үкубат - қылмыстар мен оларға қолданылатын жазалар. Фикһ пәні бойынша келелі еңбектер жазып, өз аттарымен аталған мектептерді қалыптастырған белгілі мужтаһидтер (Ислам ғалымдары) - Нұғман ибн Сәбит (699 - 767), имам , имам Мәлік ибн Әнес (708 - 795), имам Мухаммед ибн Идрис әш-Шафи (767 - 820), имам Ахмед Мұхаммед ибн Ханбал (780 - 855). Бүгінгі мұсылмандардың басым көпшілігі, көбінесе, осы төрт мужтаһидтің фикһ мәселелері жөніндегі пәтуалары мен ұстанымдарын қолданады; 3) тәфсір(жабық нәрсені ашу, анықтау) пәнінде Құран Кәрімнің жазылуы және жинақталуы. Аяттардың түсу себептері, сүрелердің басындағы әріптер (әл-хүрүф әл-мүкапаға), Құран Кәрімдегі мысалдар мен ауыспалы мағыналар, сұрақтар мен жауаптар сияқты мәселелер зерттеледі. Сонымен қатар, тәфсір пәніне араб тілінің граматикасы мен тіл білімін қамтитын «сарф уо наху» да кіреді. Тәфсір ілімінің қалыптасуы мен дамуында Абдол-ла ибн Мәсғұтд (652 ж.ө.) пен Абдұллаһ ибн Аббас (687 ж.ө.) сияқты сахабалардың, Сағид ибн Жұбайыр (714 ж.ө.), Икрима Мәула ибн Аббас (725 ж.ө.) сияқты табғидердің (сахабаларды көргендер), Әли Әбу ибн Талх (762 ж.ө.). Мұқатил ибн Су- леймен (767 ж.ө.), Йахйа ибн Саллаһм (741 - 815) және Абдұрраззақ ибн һоммам(743 - 827) сияқты әт-бағұт-табиғиндердің (сахабаларды көрмегендер) орасан зор еңбегі болған; 4) хадис пәнінде Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) сөздері мен іс-әрекеттері, сүннеттері зерттелінеді. Бұл пәннің дамуы ішкі ерекшеліктеріне қарай 4 кезеңге бөлінеді: Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) хадистерінің сахабалар тарапынан жазбаша немесе жаттау арқылы сақталуы (тасбит-ұс сунна). Хижраның I ғ-н қамтитын бұл дәуірле Абдолла ибн Омар ибн Хаттаб, Әнес ибн Мәлік, Абдолла ибн Аббас ибн Абдұлмұтталиб (688 ж.ө.) тәрізді сахабалар көп хадистерді риуаят (естіп, айтқан) еткен. Хадистердің ресми түрде жазылып, кітап ретінде жинақталу (тәдуин-ус сунна) кезеңі хижраның ІІ ғасырын қамтиды. Дереккөздер
Ысмайыл

Ысмайыл немесе Исмаил ( Ismaēl; ; ) — ислам пайғамбары, Ибраһим пайғамбардың баласы. Исмаил есімі Құрандағы Тәңір аян берген, адамдарға ғибадат етуді үйреткен пайғамбарлар арасында айтылады. Әйелі Сараның қызғаншақтығынан сескенген Ибраһим кіші әйелі Хажар мен Исмаилді Арабияға әкетуге мәжбүр болып, оларды сусыз далаға тастап кетеді. Бала қатты шөліркеген соң, шешесі ас-Сафа және әл-Маруа биігінің төбесіне шығып, алыстан құдықты, көгалды жерді көреді. Оларға Жәбірейіл көмекке келеді. Соның өмірімен Исмаилдің өкшесі тиген жерден қасиетті зәм-зәм бұлағы атқылайды. Араб шежірелерінің мәліметтері бойынша, Солтүстік Арабиялық тайпалардың барлығы да Исмаилдан тараған. Құранда әуелі тек Исмаил тек Зул-Кифл және Әл-Йаса секілді жай кейіпкер қатарында ғана еске алынады. Кейін оның Ибраһиммен туыстығы атап көрсетілген. Дереккөздер
Исмайыл

Исмайыл(т.ж.б. – 1563) – Ноғай ордасының билеушісі, Мұса бидің баласы. 1538 – 45 ж. башқұрттардың билеушісі болды. 1545 – 54 ж. Ноғай ордасының оң қанатын (батыс бөлігі) басқарып, іс жүзінде өзінің ағасы, жоғары билеуші Жүсіп бимен қатар билік жүргізді. 1554 ж.
Жұмабай Ділмағамбетұлы Исмұхамбетов

Исмұхамбетов Жұмабай Ділмағамбетұлы (17.12. 1937 жылы туған, Ресей, Орынбор облысы Новоорск ауданы Бұдамша кеңшары) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы (1990), профессор (1996), Қазақстан Ғалымдар Академиясының корреспондент мүшесі (1996). Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетін) бітірген (1960). 1960 жылдан Қазақ өсімдік қорғау институтында кіші, аға ғылым қызметкер, аспирант, ғылым хатшы, бөлім меңгерушісі болды. 1969 – 76 жылы және 1992 жылдан осы институтын директорының орынбасары. Негізгі ғылым еңбектері өсімдіктерді (шырша, қарағай, бақтарды қорғайтын екпе ағаштар, бидай, қант қызылшасы, темекі, қытай бұршағы, күнбағыс, мақта және көкөніс) зақымдайтын бунақденелілердің түрлік құрамын зерттеуге арналған. Исмұхамбетов – өсімдіктерді және ауыл шаруашылығы дақылдарын зиянкестерден қорғаудың жүйесін ұсынған алғашқы ғалымдардың бірі. Бірқатар дақылдардың зиянкестері фаунасының қалыптасу заңдылығын, фитосанитарлық жағдайды оңтайландырудың негіздерін анықтаған. Исмұхамбетов техникалық дақылдар мен астық қоймаларын зиянкестерден қорғау жүйесін жетілдіруді басқарады. Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан. Композициялары Жәндіктер – Тянь-Шань шыршасының зиянкестері және олармен күресу шаралары. - А., 1976; Қызылша жегіш.// Өсімдіктерді қорғау. - 1988. - № 4; Қазақстандағы қант қызылшасының зиянкестері және олардан ауыл шаруашылығының дақылдарын қорғау. - А., 1993 ж. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Испат Кармет

Испат Кармет – Қазақстандағы аса ірі металлургия кәсіпорны. Қарағанды облысы Теміртау қаласында орналасқан. 1944 жылы іргесі қаланған Қарағанды металлургия зауыты негізінде 1970 жылы құрылған. Қазақстан Магниткасы – Қарағанды металлургия комбинатының ізбасары. 1993 жылдан “Қарағанды металлургия комбинаты” мемлекеттік акционерлік қоғамы болды. 1995 жылдан бері “Испат-Кармет” болып аталады. Ыстықтай және суықтай тапталған сапалы қалың, жұқа қақтамалар, төбелік жабын, қара, ақ түсті және полиграфиялық қаңылтыр табақтар, лонжерон, штрипс өндіреді. Өз өнімін, негізінен, Оңтүстік Азия елдеріне шығарады. 1997 жылы өндіріс көл. 54,5 млрд. теңгеден асты. Қызметкерлер саны 60000-нан астам адам. Кәсіпорынның 1996 жылдан Қарағандыда бөлімшесі – Көмір департаменті (бұрынғы “Қарағандыкөмір” өндірістік бірлестігі) жұмыс істейді. Ол, негізінен, кәсіпорын үшін кокстелген көмір жеткізуші, сондай-ақ, республикада ішкі тұтыну үшін энергет. көмір де өндіреді. Бөлімшеде 30 мыңнан астам адам еңбек етеді. Бөлімше өндірісінің жылдық көл. 10 млрд. теңге. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Исседондар

Исседондар (көне грек. Εσσηδονες) – ежелгі түркі тайпаларының бірі, үйсіндердің арғы тегінің кейбір ғылыми әдебиеттердегі атауы. Деректер Тұңғыш рет Аристей Проконесскийдің дерегінен (шамамен б.з.б. 5 ғасыр) мәлім. Көне заман авторлары атап көрсеткендей, осы жүз жылдықта қоныс аудару нәтижесінде Исседондардың бір бөлігі Шу мен Әмудария алқабына келіп қоныстанған. Исседондардың бірнеше бөлікке бөлінетіні ежелгі замандағы жазбаларда атап көрсетілген. Солардың бірі (Птолемей, б.з. 1 ғасыр) Исседодарды сақ (батыстық) және сереклік (алтайлық) деп екі топқа бөледі, сонымен қатар нақ осы алтай тобы “исседондардың үлкен нәсілі” деген болжам жасайды. Византиялық Цец (5 ғасыр) ежелгі шығармаларға түсініктеме бере келе, Исседондар аримаспалармен көрші тұрды, менің ұғымым бойынша, бұлар таңғажайып адамдар деп тұжырымдады. Оның айтуынша, Исседондар жер астынан ағып шығатын өзен бойын жайлайтын, жұлдыздарға табынып, өзенді пір тұтатын адамдар екен. Ал А.Н. Бернштам, Ғалымдар АкадемиясыСЫРМұсабаев, К.Ақышев, Г.А. Кушаев қытай деректемелеріндегі исседондар кейінірек қытай шежірелеріндегі “у-сунь”, Птолемей деректемелеріндегі исседондар үйсін болуы мүмкін деген пікір айтады. Неміс зерттеушісі Альберт Германның пікірінше, “Исседондар” термині Батыс Сібірдің кет тілдік гидронимикасына жатады. Осы негізде ол Исседондарды Исеть өзенінің (Обь) алабында өмір сүрген халық деп есептеген. Германның бұл болжамы дұрыс болуы да мүмкін, өйткені жазба деректерде Исседондар Алтайды мекендеуші аримаспалармен көршілес отырған. Егер ежелгі замандарда Обь өзенінің жоғасыр ағысы және Катунь (Қатын) өз. кет тілдер тобында Эссет (Иссет, Эссес), яғни “Тәңірі өзені” деп аталғанын ескерсек, онда шығыс Исседондар (серскілер) тап осы аймақты қоныстануы мүмкін деген қорытынды жасауға болады. Дереккөздер
Исфандияр

Исфандияр, Исфандияр Араб Мұхаммед — Хиуа ханы (1623–1643). Әбілғазы Баһадүр ханның ағасы. Өзінің ағалары Хабашпен, Елбарыспен жүргізген күрестен кейін билікті өз қолына алып, хан болды. Бұл билік үшін тартыста ол түрікмен тайпалары көсемдерінің қолдауына сүйенді. Хиуа хандығына Оңтүстік Түрікменстанды қосып алуға әрекет жасады, бірақ 1628 жылы Сефеви әулеті мемлекетінің әскерінен жеңіліп қалды. 17 ғасырдың 30-жылдары және 40-жылдарының басында қалмақтарға қарсы күрес жүргізді, өйткені керуен жолына қалмақтардың үздіксіз шабуыл жасауы Бұхарамен, Ресеймен сауда-саттық қатынастарына зиянын тигізді. Дереккөздер
Исхақ ибн әл-Хусәйн

Исхақ Ибн Әл-Хусейн – 11 ғасырдағы испан-араб жазушысы. Оның “Китаб акам әл-маржан фи зикр әл-мадаин әл-мәшїура фи кулл мәкән” (“Кез келген жердегі белгілі қалалардың сипаттамасы”) деген географиялық еңбегінің бізге тек қысқартылған нұсқасы ғана жеткен. Онда Мекке, Медине, Иерусалим, Бағдат секілді ірі-ірі қалалардың сипаттамасы берілген. Бұдан соң Ирак, Арабия, Палестина, Иран, Мауераннахр және Батыс елдері туралы айтылады. Исхақ Ибн әл-Хусейн еңбегінде, сондай-ақ, көптеген қалалардың географиляық координаттары беріліп, олардың қысқаша саяси тарихы баяндалады. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы үшін Исхақ Ибн әл-Хусейн туындысының хазарлар мен түріктер жөніндегі соңғы тарауының маңызы айрықша. Бұл еңбекте қимақтар туралы этногр. және тарихи-геогриялық деректер келтірілген. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Ит жылы

Ит жылы – халық күнтізбесі бойынша мүшел ішіндегі он екі жылдың бірінің атауы. Азия халықтары (қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен, қарақалпақ, әзірбайжан, т.б.) күнтізбелерінде қолданылады. Он екі жылда бір қайталанып отырады. Жыл сипаты Көшпелі ортада ит жылы тоқшылық пен молшылық болады, олқылық толып, тыныштық мамыражай шақ келеді деп есептеген. Ит жылы туған адамдардың ойға алған ісі орындалатын, жолы болғыш, олардың бойында адамға тән барлық ізгі қасиеттер кездеседі дейді. Ит жылы туған адамдарға, әсіресе, шыншылдық, адалдық, көргенділік тән деп есептелінеді. Сонымен бірге олар әділдіктің жақтаушысы, тағы бір жақсы қасиеті басқаға жақсылық жасауға бейім тұрады екен деседі. Дереккөздер Әдебиеттер * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Исаак Яковлевич Иткинд

Иткинд Исаак Яковлевич (22.4.1871 (1883), Литва, Вильнюс облысы, Сморгонь қ., – 14.2.1969, Алматы) – мүсінші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1967). Виленская суретшілер мектебінде (1910), кейін Мәскеуде мүсінші С.М. Волнухиннен (1912) оқыған. 1938 – 44 жылы Ақмола облысында, ал 1944 жылдан бастап Алматыда тұрды. Алғашқы ойып жасаған портреттері мен портрет типтері кейіпкерлердің тұңғиық сезімін дәл табуымен ерекшеленеді. Иткиндтің ағаштан мүсіндеген “Амангелді” (1943), “Жамбыл демалыста” (1944 – 46), “Қария күлкісі” (1957), “Ақылгөй” (1958), “Ән” (1960), “Көктем” (1961), “Қуаныш” (“Жұмақтағы Иткинд”; 1966), “Қария” (“Философ”; 1966) секілді еңбектері мүсін өнерінің озық үлгісі қатарына жатады. Мүсіншінің көп туындылары бейбітшілік жолындағы күрес тақырыбына арналған: “Бейбітшілік туралы аңыз” (1960), “Фашизмнің кейпі” (1961), “Соғыс жойылсын” (1963), “Фашизмнің құрбандары” (1964; бәрі де Қазақстанның мемл. өнер музейінде). Иткинд шығармалары филос. пайымдау кеңдігімен, адамдардың психол. жан-күйін дәл де тартымды бере білуімен ерекшеленеді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Иттрий

Иттрий (лат. Ytterіum; Y) — элементтердің периодтық жүйесінің ҚҚҚ тобындағы элемент, сирек жер элементтеріне жатады; ат. н. 39; ат. м. 88,91. Табиғатта тұрақты бір изотопы бар (⁸⁹Y). Күмістей ақ түсті металл, тығыздығы 4,47 г/см³; балқу t 1500 °С; қайнау t 2927 °C. И-ді 1794 жылы финн химигі Ю.Гадолин (1760 – 1852) иттербий “жері” (И. оксиді) түрінде ашқан. Итрий қышқылмен, галогендермен, сутекпен, қайнаған сумен әрекеттеседі. Циркон, сфен, апатит, эфдиалит, уранинит минералдарында кездеседі және оларды өңдеу кезінде алынады. И. Fe, Nі, Tі, Cr, Mo-ге легирлеуші қоспа ретінде, ядролық реакторлардың құралымдық материалы ретінде пайдаланылады. Синтететикалық итрий (алюминийлі гранат) радиоэлектроникада және зергерлік өнеркәсіпте қолданылады. Иттрий ауасында тығыз қорғаныш оксидті плёнкамен жабылады. 370-425 °C кезінде тотықтың тығыз қара пленкасы пайда болады. Жинақы металл қайнаған суда ауа оттегімен тотығады, минералды қышқылдармен, сірке қышқылымен жауап береді, фторлы сутегімен жауап бермейді. Иттрий қыздыру кезінде галогендермен, сутегімен, азотпен, күкіртпен және фосформен өзара әрекеттеседі. Y 2 O 3 оксиді негізгі қасиеттерге ие, ол Y(ол)3 негізі жауап береді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Ихрам

Ихрам (араб. ©AodA) – 1) мұсылманның қажылыққа, яки умраға барған кезі; 2) қажылық немесе умраға барған адамның киіміне берілген атау. Шариат бойынша, қажының Меккеге жолға шыққанда ихрам киюі уәжіп саналады. Бірақ бұл өте қиын болғандықтан ихрамды, көбінесе, қасиетті жерге жақындаған кезде киеді. Хижазға кемемен барған қажылар Жиддаға келгенде ихрам киеді. Шариатта ихрам кию үшін белгілі бір мекен белгіленген. Бұл жерді “микат” деп атайды. Микат бес жерде орналасқан. Мединеден келетін қажылар үшін – Зул-Хуләйфә, Сирия және Мысырдан келетін қажылар үшін – әл-Жухфа, Нәдждан келетін қажылар үшін – Қарн әл-Мәнәзил, Йеменнен келетіндер үшін – Иәләмләм, Ирактан келетіндерге – Зат Ирк. Ихрамды кеш киген кісі қажылықтан кейін құрбан шалуы тиіс. Қажылық пен умраға баратын адам алдын ала мынадай шарттарды орындауы қажет: ғұсыл алу; тырнақтарына қына, денелеріне әтір жағу; шаш, тырнақ алу, сақал түзеу. Осыдан кейін тігіссіз арнайы ақ жамылғы киіледі. Бұл жамылғы екі бөлімнен тұрады: 1) белден төмен оралатын мата. Бұл “изар” деп аталады; 2) иық, көкірек және арқаның оң жағынан байланып, үстін жабатын кең мата. Бұны “рида”, байлау тәсілін “уиша” деп атайды. Шариат бойынша мата ақ болуы тиіс. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Ичисйе

Ичисйе– Ұлы ғұндар ұлысының тәңірқұты (б.з.б. 126 – 114 жылы), Модэ (Мөде) тәңірқұттың немересі, Гиюй (Лаошань) тәңірқұттың ұлы. Билікке келгенге дейін Учисйе ғұн мемлекетінің шығыстағы Лули князі қызметін атқарған. Б.з.б. 126 жылы ағасы Гюнгень тәңірқұт қайтыс болғаннан кейін, билік үшін күресте оның ұлы Юйбиді жеңіп шығады. Осы кезеңде ғұн мемлекетіне Қытайдың Хань императоры У-дидан қауіп төніп тұрған еді. Учисйе аз уақытта мемлекет ішіндегі алауыздықты жойып, 126 жылдың жазы мен күзінде Қытайдың Солтүстік-шығыс аймақтарына бірнеше жорық ұйымдастырады. Қытай да өз тарапынан ғұндарға қарсы жойқын жорықтар жасайды. Бұл қақтығыста сәтсіздіктерге ұшыраған Учисйе кінәні өзінің мемлекетіндегі хючжуй, хуньше руларына артып, оларға жаза қолданады. Мемлекет ішіндегі алауыздық пен Хань әулетінің жасаған шабуылдары ғұндар мемлекетін әлсіретеді. Учисйе ғұндарды Гоби шөлінің бергі бетіне көшіреді. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”,4 – том
Ишан

Ишан – халық арасында сауат ашу, ғибадат айту қызметін атқарып жүрген діни сауатты адамға берілетін діни атақ. Ишан қазы, имам тәрізді лауазым болып саналмайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында, әдетте, Ишанның дәріс беретін белгілі бір ауылдары болған. Ишанның міндеті – өзінің қарамағындағы ауыл тұрғындарының діни сауатын ашу, шамасы келгенше діни ғұрыптарды атқару. Еңбек ақысы ретінде ауыл тұрғындары Ишанды мал, азық-түлік және ақшамен қамтамасыз ететін болған. Әрине, Ишан болу молдалардың дүниеге деген мұқтаждығынан туған іс емес. Ишандықтың негізін Алла тағаланың разылығы үшін халыққа дінді, ақиқатты үйрету мақсатындағы адал ниет құрайды. Ишан болу атадан балаға өтетін мұрагерлік іс десе де болады. Себебі әкесі дүниеден өткен жағдайда оның қарамағындағы ауыл тұрғындарының діни мұқтажын өтеу баласының міндеті болып есептелген. Қазақ арасындағы атақты Ишандардың көпшілігі өз міндеттеріне дәстүр жалғастығы ретінде қараған. Дүниеден өткен Ишанның ұл баласы болмаған жағдайда, ауыл тұрғындары діни сауаты бар, халықтың сенімін ақтайтын басқа бір кісімен Ишан болу мәселесін келіскен. Қазіргі уақытта Ишандық қызметін ауыл имамдары атқарады. Дереккөздер
Ишпақай

Ишпақай (т.ж.б. – б.з.б. 674 жылы) – сақтардың бір бөлігінің билеушісі. Көне деректерде оның сақтар көсемі болғандығы және Ұлы даланы жұт жайлап, қуаңшылыққа ұрынған соң елін құтқару үшін кеңес құрып, ақыры б.з.б. 8 ғасырда бүгінгі Қазақстан жерінен Қара теңіз жағалауындағы кемерліктерге (қ. Киммерліктер) қарай қоныс аударған көшті бастап барды делінген. Оның үстіне кемерліктер де бір кезде сайын даланың жұтқа ұшырауына байланысты батысқа іргесін ауыстырған сақтар еді. Елу жылға созылған сақтардың (скифтердің) қоныс аудару көші Каспий теңізін жағалап, Қап тауын (Кавказ) асып, ақыры Алдыңғы Азиядағы Ассирия мемлекетіне келіп тіреледі. Ал бұл кезде, Ассирия өзіне қарсы көтеріліске шыққан қол астындағы мидиялықтармен соғысып жатқан еді. Мидиялықтар сақтарды өздеріне туыс көріп Ишпақай дан көмек сұрайды. Сөйтіп, сақтар жаңа қонысқа орнығып үлгерместен, Алдыңғы Азиядағы халықтар арасындағы жанжалға араласып кетеді. Б.з.б. 674 жылы ассириялықтармен болған осы соғыста Ишпақай қаза табады. Оның есімін тарихта қалдырған да осы шайқас. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Иінағаш

Иінағаш – иыққа салып су тасуға арналған имек ағаш. Оны әпкіш, иық ағаш, мойын ағаш деп те атайды. Ұзындығы 2 – 3 құлаш, жуандығы 2 – 3 елідей берік ағаштан жасалып, ұшына темір ілгек тағылады. Жас тал, қайыңды сәл иіп немесе имек өскіндерінің иыққа келетін тең ортасын жалпақ етіп, ал екі иінін жұмырлап жонады да, екі ұшына байланған 2 – 3 қарыс ұзын сымға не қайысқа шелек ілетіндей темір ілгек орнатады. Тұрмыста қолданылатын ең қарапайым құралдардың бірі. Дереккөздер
Иінді Білік

Иінді Білік – қайталамалы-ілгерілемелі немесе теңселмелі қозғалысты айналмалы қозғалысқа (не керісінше) түрлендіретін бір не бірнеше иінді (бунақты) білік. Иін негізгі мойыннан және онымен жалғасқан шатундық мойыннан тұрады. Негізгі мойын өз осінен айналса, шатундық мойын сол осьті айнала қозғалады. Шапшаң жүрісті қозғалтқыштарда иін мен шатунның айналу моментін теңгеру үшін шатундық мойынға қарсы жағынан қосымша салмақ бекітіледі. Иінді білік көміртекті не легирленген болаттан жасалады, көбінесе, тұтастай, кейде құрама бөлшектерден тұрады. Иінді білік поршеньді қозғалтқыштарда, насостарда, компрессорларда, т.б. пайдаланылады. Иінді Білік - түпкі, өстес, шатундық мойындарының өсі біліктің айналу өсінен ауытқып орналасқан, кривошипті-шатунды механизм. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том Дереккөздер
Йақұт Әл-Хамауи

Йақұт Әл-Хамауи (1178 – 1229) – араб тілді грек ғалымы, тарихшы, филолог, географ. Жас кезінде Бағдадта сириялық көпеске құлдыққа сатылған. Көпес оны мұсылманша оқытып, өзінің сауда агенті етіп тағайындайды. Сауда жұмысымен Парсы шығанағы жағалауын және аралдарын, Араб түбегінің оңтүстігін, Сирияны, ПалестинаПалестинаны, Египетті аралады. Шииттермен қақтығысып, 1216 жылы Дамаскіден қашты. Біраз жылдар бойы Орта Азияның бірқатар қалаларында: Мервте, Ниса мен Хорезмде тұрды. Шыңғыс хан шапқыншылығы кезінде, 1220 жылы Ираққа, одан соң Халебке қашып кетті. Ғұмыр бойы ғылым материалдар жинаған Йақұт Әл-Хамауи 1224 жылы Мосулде “Мужам әл-бүлдан” (“Елдер сөздігі”) атты тарихи-географиялық сөздік жазып шығарды. Мұнда тарихи, этнографиялық, филологиялық және географиялық түрлі материалдар жинақталған. Йақұт Әл-Хамауи сөздігінде 16 мыңдай мақалалар беріліп, 8 – 13 ғасырларға жататын түрлі жазба деректемелер пайдаланылды. Сөздікке Араб халифатындағы елдермен қатар Үндістан, Қытай, Қиыр Шығыс, Батыс елдері жөнінде қызықты мәліметттер бар. Ортағасырлық Қазақстанның территориясы, оның қалалары мен түрлі халықтары туралы, ежелгі түріктер, оғыздар, кимектер, қыпшақтар, қарлұқтар, башқұрттар, хазарлар, т.б. туралы құнды деректер, олардың рухани мәдениеті, шаруашылығы, сауда жолдары, аймақтарының тарихи географиясы туралы маңызды мағлұматтар жинақталған. Йақұт Әл-Хамауи еңбегін 1866 – 70 жылы неміс арабтанушысы Вюстенфельд 6 том етіп басып шығарды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Кабельді теледидар

Кабельді теледидар – жоғары жиілікті кабель бойымен берілген теледидар сигналын тікелей ұжымдық антеннаға қосу арқылы теледидар тарату жүйесі. Кейбір жағдайда (негізінен, коммерциялық мақсатта) кабелдік теледидар хабарлары кодталып, оларды телевизорда қабылдау үшін канал иесі ұсынатын декодтаушы құрылғы қолданылады. Қазақстандағы ірі кабельді теледидар операторы – "Алма TV" компаниясы. Ол Алматы, Ақтау, Қарағанды, Өскемен қ-ларындағы 100 мыңға жуық абоненттерді қамтиды, 50 телеарна бағдарламаларын көрсетеді. Сигнал беру құрылғылары Заманауи кабельдік теледидар желісі бас станциядан, байланыстың магистральды арналарынан, қосалқы магистральдардан және үйлерге тарату желілерінен тұрады. Артықшылықтары Кабельдік телевидениенің сандық және спутниктік телевидениеге қарағанда кейбір артықшылықтары бар: * сигналдың жоғары сапасы; * жоғары шуға төзімділік; * тығыз көпқабатты үйлері бар қалаларда сигнал беруде проблемалар жоқ; * абонентке ұсынылатын қызметтерді кеңейту мүмкіндігі және арналар саны. * телеарналардың көп саны (көбінесе кемінде 60). * сигналды қабылдау үшін қосымша сыртқы құрылымдардың болмауы (қабылдау антеннасының (жер үсті теледидары) немесе «табақшаның» (спутниктік теледидар) болмауы). Дереккөздер
Кабуснаме

Кабуснаме – Кей-Қабустың парсы тілінде жазып қалдырған (1082 – 83), әлемге кең тараған дидактикалық сарындағы шығармасы. “Кабуснаме” 44 тараудан тұрады, алғашқы 5 тарауы ескі дәстүр бойынша жаратушы Аллаға, пайғамбарларға арналған мадақ сөздер, ал қалған тарауларының бәрі де түгелдей тәлім, өсиет-өнеге сарынында жазылған эпистолярлық стильдегі туынды. “ Кабуснаме ” кітабы “Құдатғу білікпен” төркіндес, тақырыптас. Еуропа мен Азиядағы озық ойлы ағартушы ойшылдардың бәрі де “Кабуснамкні” жоғары бағалап, орта ғасырлардағы пед. тәлім-тәрбие, өсиет-өнеге жөніндегі танымның энциклопедиялық жиынтығы ретінде аударған. Ол Үндістан мен Иранда 8 рет жарияланса, алғаш рет 1432, 1705 жылы түрік, 1786 жылы ұйғыр, 1881 жылы татар, 1860 жылы өзбек тіліне, 1811 жылы неміс, 1886 жылы француз, 1886, 1953 жылы орыс, 1951 жылы ағылшын тіліне аударылып, бірнеше рет басылым көрді. “Кабуснаменің” аударма нұсқаларымен қазақ зиялылары да танысып, қазақ тіліне аударды. Оның кейбір тарауын Ы.Алтынсарин аударса, Абайдың ғақлия сөздерінің жанрлық, стильдік табиғатының түп-төркіні “ Кабуснамемен” сабақтас. Абай шығармаларында (отыз сегізінші сөз) сөз болатын жәуанмәртлік ілімі жайлы ой-танымдары мен “ Кабуснамедегі” 44-тарауда айтылатын “Жәуанмәртлік хақында” деп аталатын тақырыптың ұқсас, мазмұндас келіп жатуы осының айғағы. “ Кабуснамені” өзбек, татар тіліндегі нұсқасынан қазақ тіліне Т.Айнабеков аударған (1992). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Кадастр

Кадастр (французша: cadastre – парақ, тізілім) – I. экономикада – елдің, мемлекеттің экономикалық ресурстары туралы негізгі мәліметтердің дүркін-дүркін немесе үздіксіз бақылау негізінде жүйеге келтіріліп, ресми түрде жасалған жиынтығы. Кадастрда ресурстар мен нысандардың орналасуы, олардың шамасы, нысандардың құндық бағасы мен кірісін құрайтын сапалық сипаттамалары туралы деректер беріледі. Кадастрдың белгілі түрлері: * Жер кадастры – ауыл мен орман саласында өндірістің басты құралы жер туралы егжей-тегжейлі мәліметтердің жиынтығы; * су кадастры – жер бетіндегі және жер астындағы су нысандары туралы гидрологиялық мәліметтердің жиынтығы; * сондай-ақ, жекелеген кәсіпшіліктер мен ұсақ нысандардың да кадастрлары болады. Кадастр деректері салықтарды, табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлемдер белгілеу кезінде, нысандарды жалға беру, кепілге салу, сату кезінде олардың құнын бағалау үшін пайдаланылады; II. биологияда – жүйеленген биологиялық мәліметтер жиынтығы. Кадастр белгілі бір нысанның үстінен үздіксіз немесе мезгіл-мезгіл жүргізген бақылау мәліметтерін тіркеу арқылы жасалады. Бұл мәліметтерді тіркеу үшін, алдымен, оның сапасы дұрыс бағаланып, категорияға, топтарға бөліп жіктелінеді. кадастрдың түрлері көп. Мысалы, орман кадастры – орман алқаптарының көлемі, сапасы туралы мәліметтер жиынтығы; ерекше қорғалатын табиғи аумақтар кадастры – қорық, қорықша, ұлттық саябақтардағы тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтер жиынтығы; жануарлар Кадастры – белгілі бір аумақтағы жануарлар саны, таралуы, шаруашылық маңызы және оларды пайдалану туралы мәліметтер; өсімдіктер Кадастрды – жануарлар Кадастры сияқты өсімдіктер туралы жиналған деректер. Кадастры жүргізу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді. Дереккөздер
Кадет корпусы

Кадет Корпусы– кейбір шет елдерде және Қазан төңкерісіне дейінгі Ресейде болған, негізінен, ақсүйектер мен әскерилердің балаларына арналған офицерлік қызметке немесе әскери оқу орнына түсуге даярлайтын жабық оқу-тәрбие орны. Батыс Еуропада Кадет корпусы 17 ғасырдың орта тұсында алғаш рет Пруссияда ақсүйектердің балаларын әскери қызметке даярлау үшін ашыла бастады. Ресейде мұндай оқу орны тұңғыш рет 1732 жылы құрылған. Ол алғашында дворяндардың балаларын тек офицерлік қызметке даярлау мақсатымен құрылғанымен, 18 ғасырда оны бітірушілер арасынан әскерилер ғана емес дипломаттар, сот, әкімшілік қызметкерлері көп шықты. 19 ғасырдың 1-жартысында таза әскери оқу орындарына айналдырылды. 1863 жылы әскери гимназияларға айналдырылып, 1882 жылы қайтадан қалпына келтірілді. Кадет корпусында мұғалімдер мен тәрбиешілер офицерлерден алынды, оқушылар роталарға, бөлімшелерге бөлінді. Оқу бағдарламалары бірнеше рет жаңартылды, әскери ғылымдардан басқа химия, механика, жоғары математика, жаратылыстану ғылымдары, тарих, физика оқытылды. 1917 жылы қарсаңында Ресейде 29 Кадет корпусы болып, онда 10 мыңнан аса кадеттер білім алды. 19 ғасыр – 20 ғасырдың бас кезінде Омбы мен Орынбордағы Кадет корпусынде көптеген қазақ балалары білім алды. Олардың ішінде қазақтан шыққан тұңғыш ғалымдар Ш.Уәлиханов, М.С. Бабажанов, кавалерия генералы Г.Жәңгіров, Абайдың інісі Ғ.А Өскенбаев, т.б. болған. Кадет корпусы Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Ш.Уәлиханов атындағы Кадет корпусы – Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 1996 жылы 1 шілдеде ашылған әскери орта арнаулы оқу орны. Ақмола облысының Шортанды қаласында орналасқан. Қазақстан Қарулы Күштеріне сержант лауазымында келісімшарт бойынша қызмет ететін кіші командирлер кадрларын даярлайды. Бітірушілер мотоатқыштар әскерінің кіші командирі (сержант-маман) дипломын алып, оған қоса автомобиль және бронетанк техникасын жөндеуші слесарь және дара компьютерлер операторы мамандықтарына ие болады, сондай-ақ, 3-сыныпты жаяу әскер бронды машинасының механик-жүргізушісі және “В” санатындағы жүргізуші куәліктерін алады. Кадет корпусына шәкірт жинау 1996 жылы тамыз айынан басталды, тұңғыш түлектері 1999 жылы 29 шілдеде оқу орнын бітіріп шықты. 2000 жылы 16 ақпандағы Қазақстан Үкіметінің қаулысы және Қорғаныс министрлігінің бұйрығы негізінде оқу орнына Ш.Уәлиханов есімі берілді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Кадр

Кадр (франц. cadre – рама, лат. quadrum – төртбұрыш), кинокадр – 1) киноға түсірілген нысан қозғалысының бір сәтін немесе орнықты қалпын бейнелейтін кинопленкадағы жеке сурет. Кадрдың форматы (мөлшері) кино түсіру аппаратының кадрлық рамкасымен анықталады: 70 мм-лік кең форматты кинофильм үшін –51,5 0 23 мм, 35 мм-лік кең экранды фильм үшін – 220 0 18,6 мм, 35 мм-лік кәдімгі кинофильм үшін – 22 0 16 мм, 8 мм-лік суперфильм үшін – 5,7 0 4,2 мм. Кино түсіру ісінде кадр мөлшерін дәл анықтау – оның көркемдік композициясын табудағы шешуші фактор; 2) телевизиялық кадр – бір дүркіндік телевизиялық толық кескін. Ол жарты кадр деп аталатын, толық емес екі кескіннен тұрады; 3) фотографиялық кадр – белгілі бір өлшеммен түсірілген нысанның жеке дара кескіні. Кадр Кадр (франц. cadre – жеке құрам) – 1) кәсіпорындар мен мемлекеттік мекемелердің, қоғамдық ұйымдардың маманданған кәсіби қызметкерлерінің негізгі (штаттағы) құрамы; 2) мемлекеттің Қарулы Күштеріндегі нақты қызметтегі командалық және қатардағы құрам. Ел өміріндегі басты саяси және экономикалық мәселелердің дұрыс шешімін табуы – кадрдың біліміне, тәжірибесіне, жеке қасиетіне, сондай-ақ, оларды тиімді орналастырып, пайдалануға байланысты. Біздің елімізде кадрды түрлі оқу орындарында арнайы оқытып, даярлау жан-жақты жолға қойылған; қ. Білім беру. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Казаков Юрий Павлович

Казаков Юрий Павлович (08.08.1927, Ресей, Мәскеу – 1982, сонда) – орыс жазушысы, аудармашы. Әдебиет институтын бітірген (1958), Шығармалары 1952 жылдан жариялана бастаған. “Манька” атты алғашқы әңгімелер жинағы 1958 жылы жарық көрді. “Жол бойында” (1961), “Нан иісі” (1965), “Желтоқсандағы екеу” (1966), “Емен орманындағы күз” (1969), “Әңгімелер” (1970), т.б. кітаптары басылды. Қазақ жазушысы Ә.Нұрпейісовтің “Қан мен тер” трилогиясын орыс тіліне аударды. Казаков әңгімелері венгр, чех, поляк, т.б. тілдерде жарияланған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Илья Михайлович Казанцев

Казанцев Илья Михайлович – Қазақстанды зерттеуші орыс этнографы. 19 ғасырдың 30 – 50-жыл-дары Орынбор мен Самара генерал-губернаторлығының шекара кеңсесінде қызмет істеді. Орыс географиялық қоғамының мүшесі болды. Орынбор қазақтарының тарихын, этнографиясын зерттеумен айналысты. Казанцев өзінің зерттеу еңбектерінде Кіші Орданың құрылуынан құлауына дейінгі тарихы, Кіші жүз құрамындағы 3 тайпаның (әлімұлы, байұлы, жетіру) шығу тарихы мен қазақтардың орыстармен өзара қатынасы туралы баяндайды. 1838 жылы “Санкт-Петербург хабарларының” 80 – 81-нөмірлерінде Казанцевтің “Ішкі немесе Бөкей ордасындағы қырғыздар мен қырғыз барымтасы туралы” деген мақаласы жарық көрді. Мақалада 18 ғасырдың соңында Кіші жүзден Бөкей сұлтан бастаған 18 – 19 шақты рудың бөлініп шығып, Еділ мен Орал өз. аралығынан қоныс алғанын жазады. Казанцев өзінің еңбектерінде қазақтардың қонақ күту, жаңа туған сәбиге ат қою сияқты әдет-ғұрпы, көшкен кездегі жасайтын салт-жоралғылары туралы маңызды мағлұматтар келтіреді. “Қырғыз-қайсақтар туралы” мақаласында “қырғыз-қайсақ” сөзінің шығу тегі туралы аңыз беріліп, Сібір, Орал, Орынбор қазақтары, Арал т., Сырдария өз. мен оның маңындағы Перовск форты, қазақтардың Ташкентті басып алуы, Орта Азияға жүргізген билігі, Бөкей ордасының қазақтары туралы құнды деректер қамтылған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
Казахская Правда

“Казахская правда” – орыс тіліндегі тәуелсіз газет. Алғашқы саны 1993 жылы қаңтарда жарық көрді. Құрылтайшысы әрі тұңғыш редакторы – Алдан Айымбетов. Газетте саяси, әлеум., экономикалық және мәдени жаңалықтар туралы мақалалар жарияланады. Айына бір рет шығады. Көл. 2 баспа табақ. Таралымы 5000 дана (2002). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
Казахстанская правда

“Казахстанская правда” – республикалық қоғамдық-саяси газет, Қазақстандағы беделді мерзімді басылымдардың бірі. Құрылтайшы және шығарушы – “Қазақ газеттері” жауапкершілігі шектеулі серіктестігі. *1920 жылдың қаңтарынан қыркүйегіне дейін “Известия Киргизского края”, *1921 жылдың 1 шілдесінен 1923 жылдың 18 қарашасына дейін “Степная правда”, *1923 жылдың желтоқсанынан 1931 жылдың аяғына дейін “Советская степь” атауымен жарық көрді. *1932 жылдың қарашасынан “ Казахстанская правда ” атымен шығып келеді. *1920 жылы Қырғыз (Қазақ) ревкомының, *1921 – 23 жылы РК (б) П Қырғыз (Қазақ) обкомы мен Орынбор губкомының және Қырғыз (Қазақ) ОАК мен Орынбор Кеңесінің, *1923 – 25 жылы РК(б)П Қырғыз (Қазақ) ОАК-нің, *1925 – 37 жылы БК(б)П Қазақстан өлкелік комитететі мен Қазақстан ОАК және Кәсіпшілер одағы кеңесінің, *1937 – 91 жылы Қазақстан КП ОК-і, Қазақ КСР Жоғасыр Кеңесі мен Министрлік Кеңесінің органы болды. *1957 жылы ұйымдастырушылық және насихаттық қызметі үшін он мыңыншы санының жарық көруіне байланысты Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. *1991 жылдан республикалық қоғамдық-саяси газет. “ Казахстанская правда ” еліміз бастан өткерген тарихи кезеңдер мен оқиғаларға дер кезінде үн қосып отырды. Республиканың саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени өміріндегі жаңалықтарды жиі жариялап тұрады. Аптасына 5 рет орыс тілінде шығады. Көлемі – 2 баспа табақ, таралымы – 71827 дана (2002). Бас редакторлары * 1920. Валерий Лежава-Мюрат * 1921. Дмитрий Наронович * 1921—1922. Александр Марьин * 1922—1923. Петр Кусмарцев * 1923—1925. Лев Хейфец * 1925. Николай Феоктистов * 1926. Николай Туриков * 1926—1928. Александр Швер * 1928. Николай Пищальников * 1929. Николае Мартыненко * 1929. Павел Рысаков * 1929. Садық Сафарбеков * 1929—1930. Борис Красный * 1930. Николай Седов * 1930—1932. Пётр Варламов * 1932—1933. Аркадий Савин * 1933. Иван Губанов * 1933—1937. Николай Верховский * 1937. Николай Гусев * 1937—1938. Даниил Терентьев * 1938—1940. Александр Шумаков * 1940. Сергей Костюхин * 1940—1948. Константин Нефедов * 1948—1955. Игнат Никитин * 1955—1957. Константин Нефедов * 1957—1963. Фёдор Боярский * 1963—1965. Андрей Кияница * 1965—1979. Фёдор Михайлов * 1982. Иван Спиваков * 1982—1986. Альберт Устинов * 1986—1991. Фёдор Игнатов * 1991—1994. Вячеслав Срыбных * 1994—1997. Григорий Дильдяев * 1997—2003. Валерий Михайлов * 2003—2017. Татьяна Костина * 2017—2022. Асыл Сағымбеков * 2022 жылдан бастап — Сәбит Малдыбаев ; «„Казахстанская правда“ РГ» АҚ басқарма төрағалары * 1999—2002. Анатолий Гурский * 2002—2003. Бағлан Майлыбаев * 2003—2005. Олег Червинский * 2005—2007. Олег Квятковский * 2007—2011. Александр Тараков * 2011—2014. Жанай Омаров * 2014—2016. Александр Тараков * 2016—2021. Вячеслав Пащенко Дереккөздер