Қарабұғаз

Қарабұғаз (; бұрынғы атауы – Бекдаш) — Түрікменстанның Балқан уәлаяты Түрікменбашы атырабындағы қала, Каспий теңізіндегі порт. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Қарабұғаз халқының саны 7300 адамды құрады. Географиялық сипаттамасы Қала Каспий теңізінің шығыс жағалауында, Түркіменбашы қаласынан солтүстікке қарай 250 км, Қарабұғаз бұғазынан 70 км солтүстікке қарай орналасқан. Қаланың оңтүстік бөлігі Бекдаш шығанағының жағасында, Қарабұғаз портына іргелес орналасқан. Қарабұғаздың қарсысында Қара-Ада аралы орналасқан. Тарихы 1921 жылы Қарабұғазда алғашқы үш ғимарат салынды. Қарабұғаз қонысының құрылысы 1931 жылға қарай іс жүзінде тоқтатылды, себебі оның практикалық маңызы жоғалды. 1932 жылы Қарабоғұздың функцияларын толығымен өз мойнына алған Бекдаш атты жаңа порт қонысының құрылысы басталды. Бекдаш аралдармен — табиғи толқын тосқыштармен - қоршалған және үлкен кемелердің өтуіне жеткілікті терең айлақ шығанағындағы қолайлы орналасуына байланысты таңдалды. Қарабұғаз кенті ұмытылып, бірте-бірте Бекдаштың құрылысына тартылды. Кәсіпорынның негізгі халқы үш ауылға бөлінген: Сартас (6-көл) натрий сульфатын өндірген, Бекдаш оны Каспий теңізі арқылы тасымалдаған, ал Омар-Ата қосалқы ауыл болған. Көлік (оның ішінде теміржол депосы мен гараж бар) сол жерде шоғырланған. 1938 жылға қарай Бекдаш тұтынушыларға сульфат тасымалдаудың негізгі портына айналды; оның тұрғын үйі бірнеше ағаш казармалардан, шатырлардан және киіз үйлерден тұрды. Әкімшілік орталықтың Бекдашқа көшірілуімен ауыл тез дами бастады. Кеніштер мен порт тар табанды теміржолмен байланысты болды, оның бойымен платформалы вагондар бумен жұмыс істейтін пойызымен сүйретіліп тасымалданды. Ағаш пирс салынды, жергілікті әктастан жасалған бірнеше тастан жасалған казарма және Қарабогазсульфат зауытының әкімшілік ғимараты салынды. Ауыл халқының өсуімен, жылу желілері бар көпқабатты үйлер сплынды. Ауыл халқы жергілікті қазақтардан, Қарабұғаздан көшіп келген орыстардан, жолдамамен келген адамдардан және қоныс аударылғандардан тұрды. Бекдаш бастапқыда Түрікменстанның құрамында болған, бірақ онда ешқашан жергілікті түркімендер болған емес. Мамандар ретінде алғашқы түркімендер 1962-1963 жылдары пайда бола бастады. Бекдаштағы алғашқы даму кезеңінде Каспий теңізінің шығыс жағалауының барлығы, Красноводскіге дейін, қазақтар қоныстанды. 2016 жылы ол Түрікменбашы атырабының құрамына енді. 2002 жылы ол қала мәртебесін және қазіргі Қарабұғаз атауын алды. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Қарабұғаздың шаруашылық қызметі Қара-Бұғаз-голдың табиғи байлығымен байланысты. Бұл шағын мүйіс — глаубер тұзы мен табиғи натрий сульфатының ең ірі кен орындарының бірі. Сондай-ақ, мұнда көптеген басқа тұздар өндіріледі. 1950 жылдардан 1980 жылдарға дейін Каспий теңізінің деңгейінің ауытқуына байланысты шығанақты негізгі су айдынымен байланыстыратын тар, таяз бұғазда бөгет салынды. Бұл Қарабұғаз-Голдың тез кебуіне және ресурстарды өндіру орындарының тозуына әкелді. 1990 жылы бөгет жарылып, шығанақ қалпына келтірілді. Кеңес дәуірінен қалған минералды тұз өндіру зауыты қаладан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Гарабұғазда Түрікменстандағы үш мочевина (карбамид/мочевина) зауыты орналасқан. Зауытты (Гарабогазкарбамид) Mitsubishi Heavy Industries және GAP İnşaat (Çalık Holding еншілес компаниясы) 1,3 миллиард долларға салған және 2018 жылдың 18 қыркүйегінде жылына 1,16 миллион тонна карбамин өгдірген. 2019 жылдың қаңтарынан қазанына дейін Гарабұғаз зауыты шамамен 392 000 тонна карбамин өндірді, Дереккөздер