kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Түрген обалары

Түрген обалары, Түрген қорғандары – көне замандағы, орта ғасырдағы елді мекендердің, қорғандардың орны. Алматы – Нарынқол тас жолының бойындағы Есік пен Түрген, Қаракемер аралығында орналасқан. Бұл ескерткіштерге 1869 жылы В.В.Радлов, 1897 жылы Н.Н.Пантусов, 1935 жылы Түрген археологиялық экспедициясы, 1939 жылы А.Н.Бернштам, 1956 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И.Агеева) зерттеу жүргізген. Археологиялық зерттеу жұмыстары барысында 12 жерден қорған, оба, елді мекендердің орны табылып, кейбіреулеріне қазба жұмысы жүргізілді. Соның бірі – Түрген ауылының батыс жағындағы солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектелген 32 қорғанды обалар. Бұлардың аумағы 12–70 м, биіктігі 0,3–7 м. Дереккөздер
Магистратура

Магистратура: * Ежелгі Римдегі мемлекеттік қызметтер; * Бірқатар мемлекеттерде — мемлекет сот шенеуніктерінің жиынтық атауы; * Жоғары оқу орындарында магистр мамандарды даярлайтын бөлім. Магистратура жоғары кәсіптік білімнің үшінші сатысында ғылымның нақты саласы бойынша мамандарға тереңдетілген кәсіптік білім беру міндетін атқарады.
Гүлшат Рамазанқызы Нұрымбетова

Гүлшат Рамазанқызы Нұрымбетова (1.1.1967 жылы туған, Қызылорда облысы) – саясаттану ғылымдарының докторы (2006), профессор (2008). Оқу жолы ҚазМУ-ды (1988, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1995) бітірген. Жұмыс жолы Ақтөбе педагогикалық инстиутында оқытушы (1988–1990, қазіргі Ақтөбе мемлекеттік университеті), 1995–2008 ж. ҚазҰПУ-да аға оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 2008 жылдан ҚР Білім және ғылымының министрлігіне қарасты Мемлекет тарихы институтында бөлім бастығы қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер *«Қазақстан қоғамын жаңартуға азаматтардың саяси қатысуы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. *100-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Тіршілік газеті

Тіршілік – газет, Ақмола уездік ревкомы мен совдепінің органы, Қазақстандағы тұңғыш кеңестік газеттердің бірі. 1917 жылғы сәуірден 1918 жылғы шілдеге дейін шығып тұрды. Газеттің ресми редакторы Р.Дүйсенбаев, идеялық жетекшісі және негізгі авторы С.Сейфуллин болды. Газетте А.Асылбеков, Б.Серікбаев, т.б. саяси қайраткерлердің мақалалары жарияланды. “Тіршілік” бұқараны кеңес үкіметі үшін күресте жұмылдыруда үлкен рөл атқарды. Саяси бостандық, ұлт мәселелері жөнінде еңбекші халық арасында революциялық үгіт-насихат жүргізді. Сілтемелер
Жыр күйі

Қысқаша мәлімет ЖЫР КҮЙІ – жыраулар мен жыршылардың жыр айту сазы. Әр дәуірде өмір сүрген жыраулар мен жыршылардың жыр, толғау, терме, дастан, қисса айтатын өзіндік мақам, саз, әуені болған. Талантты жыршылар шығарма мазмұнына орай саз, әуенді де өзгертіп отырады. Бұл әдіс тыңдаушыларға ерекше әсер етеді. Жыр күйі композициялық құрылысы жағынан әр түрлі болып келеді. Кейде бірнеше мақамдық бөліктері қайырмалардан құралады. Жыр күйінің негізгі ерекшелігі – дәстүрлі 7 – 8 буынды жыр жолдарының жыраулық өнерге тән мақаммен емес, аспаптық музыка, оның ішінде төкпе күй сарынымен орындалуында. Белгілі әнші Б.Тілеухановтың орындауындағы Ақтамберді жыраудың “Күлдір-күлдір кісінетіп, күреңді мінер ме екенбіз” деп келетін жыр соның айғағы. Осы тұрғыдан келгенде Жыр күйі – жанрлық синкретизм көрінісі: бір жағы – жыр, екінші жағы – күй. Жыр күйі үлгілері, көбінесе, Бат. Қазақстан өңіріне тән. Еліміздің оңт. аймақтарында мұндай төгіп айтатын, шашып тартатын дәстүр байқала бермейді. Екінші жағынан, Жыр күйі әншілік дәстүрдің бір қанатын құрайтын жыр жанрының жіктеліп, аспаптық музыкаға бейімделу үрдісін де байқатады. Бұл тұста Жыр күйі – жанрлық ұғым. Мыс., Қаратау шертпелері шағын жыр-толғаулардан туған. Жыр күйін дербес жанр түрінде өнерпаздар домбырада, қобызда орындайды. Қазақстанның Маңғыстау, Жамбыл облысытары мен Қарақалпақстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Түрікменстан қазақтары арасында Қалнияз, Сүгір, Қожай, Мұрын, Қарабай, Ақтан, Теңелдік, Дүйсенбай, Шәдіман, Айтқұл сияқты жыршы, жыраулардың жыр күйлері сақталған. Мыс., Қобылаш жыршы толғау, терме, ерлік дастандарын өзінен бұрынғы жыраулардың 10 – 12 түрлі жыр сазымен айтады. Қарақалпақстанда тұратын Ұзақ Мыңбаев жиырма шақты жыр күйін, маңғыстаулық күйші Сержан Шәкіратов оннан аса жыр күйін орындайды. Жыр күйі – әлі толық зерттелмеген өнер түрі. Сілтемелер * Дереккөздер
Саян Сафуанұлы Шаймерденов

]] Шаймерденов Саян Сафуанұлы (27.11.1953, Алматы — 15.2.2002, сонда) — хоккейші, көгалдағы хоккейден халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1981), Қазақстан Республикасына еңбек сіңіршен жаттықтырушы (1987). Азия хоккей федерациясы кеңесінің мүшесі (1999). Бапкерлері — В.А. Алешин, Э.Ф. Айрих. Алматының “Динамо” және КСРО құрама командасы сапында өнер көрсеткен. Бұрынғы Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген (1975). КСРО-ның жастар арасындағы (1971) және ересектер арасында 9 дүркін чемпионы (1972 — 73, 1975 — 79, 1981 — 82), екі рет күміс жүлдегері (1974 — 80). КСРО халықтары спартакиадасының жеңімпазы (1979). Еуропа чемпиондары кубогының (1982, Париж, Франция) және КСРО кубогының иегері (1982). “Динамоның” алты жыл (1976 — 82), КСРО құрамасының бес жыл (1977 — 82) капитаны болған. 1982 жылдың соңында бапкерлік жұмысқа ауысты. Көгалдағы хоккейден қыздар құрама командасының бас бапкері және респупликалық көгалдағы хоккей федерациясының президенті болды. Шаймерденовке Алматы қаласында көше аты берілген. Сілтемелер *Хоккей *Хоккей Федерациясы *Спорт Дереккөздер
Меркі қант зауыты

Меркі қант зауыты – агроөндірістік кәсіпорын, Меркі ауданының орталығы Меркі ауылында орналасқан. Бағалы техникалық дақыл – қант қызылшасын өңдеуден өткізеді. 1934 ж. іске қосылған. Зауытты алғашқы жылдары А. К. Череватенко басқарды. Кәсіпорын директоры П.С. Холодовқа еңбектегі жоғары көрсеткіштері үшін Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. 1960 ж. қант зауыты қайта жөндеуден өткізілді. Бұрынғы бу машиналарының орнына жылу электр станциялары салынды. Соңғы жылдары тоқтап қалған кәсіпорын облыс әкімі С.Ә. Үмбетовтің тікелей көмегінің нәтижесінде 2003 ж. қайта жұмыс істей бастады. Қазіргі кезде қант зауыты тәулігіне 3500 т қант қызылшасы мен 600 т қант шикізатын өңдеп, 500 – 550 т қант өндіреді. Кәсіпорында 800-ден астам адам еңбек етуде. Дереккөздер
Түменов Серік Ниязбекұлы

Түменов Серік Ниязбекұлы (1952 жылы туған, Қызылорда қаласы) – техника ғылымының докторы (1993), профессор (1997). Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтының Семей бөлімшесін бітірген (1974). Семей ет-консерві комбинатында механик (1974–1975). Бітірген оқу орнында оқытушы, Мәскеу технология институтында аспирант (1975–1980), аға оқытушы, доцент, аға ғылыми қызметкер, профессор, ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор (1980–1996) болды. 1996 жылдан Семей мемлекеттік университетінде халықаралық байланыс және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор қызметін атқарады. 90-нан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер:
Меркі май-ірімшік зауыты

Меркі Май-Ірімшік Зауыты – тағам өндірістік кәсіпорны, акционерлік қоғам. Меркі ауданы Ойтал кентінде орналасқан. 1954 жылдан жұмыс істейді. 1996 ж. акционерлік қоғам болып қайта ұйымдастырылды. Сүт өнімдерін – ірімшік, сары май және сүт шығарады. 1998 ж. кәсіпорында сүтті қағаз ыдысқа құятын «Тетра-Пак» фирмасының жабдықтары орнатылды. Кәсіпорынның жобалық тәуліктік қуаты 40 – 50 т сүт өңдеу. Акционерлік қоғамда 82 адам жұмыс істейді. Сілтемелер
Йохан Густав Ренат

Йохан (Иоганн) Густав Ренат (швед. Johan Gustaf Renat, 1682, Стокгольм, Швеция Корольдігі - 1 мамыр 1744) — швед әскери қызметшісі әрі картографы. Жоңғария мен Шығыс Түркістанның егжей-тегжейлі картасын жасаған тұңғыш еуропалық ретінде танымал. Әскери мансабының басталуы мен орыс тұтқыны Голландиялық еврейлердің ұрпағы Ренат Карл XII әскерінде Солтүстік соғыс кезінде артиллерияда қызмет еткен. Артиллерия сержанты 1709 жылы Полтава түбіндегі шайқастан кейін орыс тұтқынына түсіп, алдымен Мәскеуге, кейін 1711 жылы Тобольск қаласына жер аударылды. 1716 жылдың ақпанында И.Бухгольцтің экспедициясына жөнелтілген көмектің қатарына қосылып, жоңғар қонтайшысы Цэван-Рабдан әскерінің қолына түскен (тұтқын шведтер мен орыстарды жоңғарлар Құлжаға алып кетті). Жоңғар тұтқыны мен Швецияға оралуы Ренат жоңғар билеушілері Цэван-Рабдан мен Қалдан-Сереннің тұстарында 17 жыл (1716-1733) қызметте болған. Оның тікелей қатысуымен Жоңғар хандығында кітап басу орындары, артиллериялық, қару-жарақ, тау-кен өндіру зауыттары ашылды. Тұтқынға түскен шведттер мен орыстардың қызметі жоңғар мемлекетінің маньчжурлармен соғыстарындағы әскери қуатын біршама арттырды. Оның қызметі үшін оған Жоңғариядағы соғыс аяқталғаннан кейін Отанына оралуға уәде берілді. 1733 жылы Ренат ресей елшісі майор Леонтий Угримовпен бірге Мәскеуге оралды. 1734 жылы әйелі Бригитта Шерзенфельд және сыйға тартылған түркітілдес тайпалардан шыққан 3 қызметшілерімен бірге Стокгольмге жетті. 1739 жылы капитан шеніне дейін жетіп, 1744 жылы қайтыс болды.. Жоңғария мен Шығыс Түркістанның картасы Өзінің жеке бақылаулары бойынша жасалған Жоңғарияның 2 картасы ұзақ уақыт көпшілікке белгісіз болды. 1878 жылы Корольдік кітапханадағы кітапханашының көмекшісі Юхан Август Стриндберг 2 картаның көшірмелерін тауып, оларды Я.К.Грот арқылы Императорлық Орыс Георграфиялық Қоғамына жіберді. 1881 жылы "Ренат карталары" орыс зерттеушісі А.И.Макшеевтің еңбегінде жарық көрді. 10 жылдан кейін карталардың түпнұсқалары Уппсала университетінің кітапханасынан табылды. Көркем әдебиеттегі бейнесі Йохан Густав Ренат А.В.Ивановтың «Тобыл» (2017) атты романындағы басты кейіпкелердің бірі. Галерея Әдебиет * Åberg, Alf, and Göte Göransson. Karoliner. Höganäs: Bra böcker, 1976. (In Swedish.) * Макшеев А.И. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Mongol/Karta_Renat_1716_33/text.phtml?id=4434 Карта Джунгарии, составленная шведом Ренатом во время плена его у калмыков с 1716 по 1733 год. — СПб.: Изд-во ИРГО, 1881] * [https://www.youtube.com/watch?v=AZK9cB3_gZ4 Джунгарская артиллерия и Йохан Густав Ренат на YouTube] * Perdue P.C. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2005. * Poppe N. Renat’s Kalmuck Maps. Imago Mundi 12 (1955): 157-59. Available through JSTOR. * [http://www.kb.se/Kart_bibl/Kartor/Rysslandskartor.htm Русские карты в Королевской библиотеке ] * [http://runeberg.org/fataburen/1926/0078.html Selling, Gösta. «Artur Hazelius födelsehus I.» Fataburen: Kulturhistorisk tidskrift (1926): 65-118. (in Swedish)]
Біртектілендіру (химия)

Біртектілендіру (, : homos, бірдей + genos, тек, яғни "біртекті") - әртекті (гетерогенді) жүйенің біртекгі жүйеге айналу болып, екі өзара ерімейтін сұйықтықтардың біртектіленген қоспасын жасау үпроцесі. *механикалық, температуралық не химиялық амалдар арқылы құрамы мен құрылымы біртекті өнім алу процесі; *дисперстілігі жоғары эмульсиялар дайындау. * кұйма қорытпалардың (қоспалы болаттардың) химиялық құрамын біртекті ету және олардың созылымдылық қасиетін жақсарту үшін арнайы пеште 300°с-қа дейінгі температурада ұзақ уақыт бұқтыру процесі. Бір фазадан тұратын біртекті физикалық-химиялық жүйе. Жүйе біртекті (мыс., газдар қоспасы, тұз ертіндісі, су және т. б.) және әртекті болады.. Дереккөздер
Гүлжихан Жұмабайқызы Нұрышева

Гүлжиһан Жұмабайқызы Нұрышева (14.1.1959 жылы туған, Атырау облысы Махамбет ауданы Есбол ауылы) – философия ғылымдарының докторы (2002), профессор (2006). Оқу жолы ҚазМУ-дың Философия және экономика факультетінің "Философия" бөлімін (1980, қазіргі ҚазҰУ), "Философия" мамандығы бойынша ҚазМУ-дың аспирантурасын (1992), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің, қазіргі ҚазҰПУ докторантурасын (2001) бітірген. Жұмыс жолы Гурьев педагогикалық институтында (1980–1996, қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) оқытушы, аға оқытушы болып қызмет етті. 1996 жылдан Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде (ҚазҰПУ) аға оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 2004 жылдан 2013 жылға дейін - Қазақстан-Британ техникалық университеті "Философия және құқық" кафедрасының, 2013 жылдан бастап әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті "Философия" кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми еңбектер Общественное сознание казахского общества конца 19-начала 20 века" тақырыбына кандидаттық (1992), "Адам өмірі мәселесінің қазақ философиясындағы көрінісі»' тақырыбына докторлық диссертация қорғады. Қазақ философиясы, философия тарихы, философиялық антропология салалары бойынша Қазақстан, Ресей, Франция, Польша, Чехия, Монғолия, Түркияда жарық көрген 100-ден астам ғылыми еңбектің, 2 монографияның, Қазақстан Республикасы жоғары білім беру кеңістігінде кеңінен қолданылып жүрген бірнеше оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Мемлекеттік "Мәдени мұра" бағдарламасының және ҚР Білім және Ғылым Министрлігі Ғылым комитетінің гранттық қаржыландыруына ие болған ғылыми жобалардың аясында ізденістер жүргізді. Дереккөздер
Гомогенизатор

Гомогенизатор — тамақ өнеркәсібінде дисперстік эмульсиялар алуға арналған аппарат. Гомогенизатор жоғары қысымды сорғы пайдаланылуы мүмкін. Мұндайда сұйықтың үлкен жылдамдықпен қылтамыр тесіктер арқылы немесе өлшемі 2—7 мкм тар саңылаулар арқылы өткізіліп, май бөлшектері ыдырайды (0,1-1мкм шамаға дейін). Гомогенизатор стерилденген сүт, сүт консервілерін, балмұздақ, кілегей жасау үшін, сондай-ақ химиялық және биологиялық зерттеулерде қолданылады. Дереккөздер
Герасим Андреевич Югай

Югай Герасим Андреевич (28.7.1931 ж.т., Ресей, Владивосток қ.) – философия ғылымдарының докторы (1965), профессор (1968). ҚазМУ-дың философия-экономика факультетін (1954, қазіргі ҚазҰУ) және КСРО ҒА Философия институтының аспирантурасын (1957) бітірген. Қазақстан ҒА-ның Философия және құқық институтында (1958–69, қазіргі Философия және саясаттану институты) ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, институт директорының орынбасары, Пущино қаласындағы КСРО ҒА Биология ғылыми-зерттеу орталығынданда топ жетекшісі (1969–71), Мәскеу қаласындағы Медицина стоматология институты (1971–81) мен Сырттай оқытатын кеңес саудасы институтында (1981–86) кафедра меңгерушісі, Бүкілодақтық ауыл шаруашылық ғылым академиясында (1986–93, қазіргі Ресей ауыл шаруашылық ғылым академиясы), Ресейдің Ұлттар ісі министрлігінде сектор меңгерушісі (1993–94) болып жұмыс істеді. 1995 жылдан Еуразия институтының ректоры және Ресей Табиғат ғылымдары академиясы ғылым орталығының директоры қызметін атқарады. «Проблема целостности. (Философский анализ)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Югайдың ғылым-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – биология мен социологияның филосософиялық мәселелері. 120-дан астам ғылым жарияланымның, оның ішінде бірқатар монографиялар. Ресей Табиғат және Халықарының қоғам мен табиғат ғылымдар академияларының толық мүшесі болып сайланған. Шығармалары *«Проблемы целостности. Философский анализ», 1962; *«О категориях части и целого», 1963; *«Философские проблемы теоретической биологии», 1976; *«Антропосоциогенез: философские и психологические аспекты», 1982; *«Общая теория жизни», 1985; *«Капитал» К.Маркса и методология научного исследования», 1968; *«Человек и медицина», 1982, екеуінің де телавт.; *«Средний путь России. Конвергентное общество», 1998, т.б. авторы. Дереккөздер
Өндіріс шығыны

Өндіріс шығыны – материалдық қаражат (шикізат, материалдар, отын, энергия, жабдық, т.б.) пен қажетті еңбек шығындарының жиынтығы. Өндіріс шығыны кәсіпорында өндірістің және өнімді өткізудің қаншаға түсетінін көрсетеді. Ақшалай тұлғада ол өнімнің өзіндік құны, кәсіпорынның ағымдағы жұмсаған шығындары. Тауардың ең төмен бағасы осы шығынның мөлшерімен, ал тауардың ең жоғары бағасы сұраныспен айқындалады. Кәсіпорын (компания, фирма) тауарға оны өндіруге, бөлуге және өткізуге, жұмсалған күшпен тәуекелділік үшін пайданың әділ нормасын қоса, жұмсалған шығын толығымен өтелетіндей баға белгілеуге тырысады. Кәсіпорынның шығыны екі түрлі: тұрақты шығын мен өзгермелі шығын. Тұрақты шығын (үстеме шығын) өзгермеген күйінде қалады және өндірістің көлеміне тәуелсіз жүзеге асырылады. Өзгермелі шығын өндірістің көлеміне тікелей тәуелді. Өнімнің бір өлшеміне шаққанда шығын әдетте өзгермеген күйінде қалады, ал оның өзгермелі деп аталу себебі, оның жалпы сомасы өндірілген тауардың санына (көлеміне) қарай өзгеріп отырады. Тұрақты және өзгермелі шығындардың қосындысы әрбір нақты өндіріс деңгейінде жалпы шығынды құрайды. Қоршаған ортаға қатысына қарай өндіріс шығыны ішкі және сыртқы шығындар болып бөлінеді. Дереккөздер
Тірі туу

Тірі туу, вивипария (лат. vіvus – тірі және parіo – туу) – организмдердің өзінен кейін ұрпақ қалдыруының бір түрі. Тірі тууда ұрпақ аналық организмде дамиды, планцета арқылы анасынан қорек алады және ұрық қабықсыз, едәуір дамыған түрінде туады. Жұмыртқа тууда ұрықтың дамуы және оның ұрық қабығынан босануы аналық организмнен тыс (жұмыртқа салғаннан кейін) өтеді. Тірі туу және жұмыртқа туудың байланысын жұмыртқалай тірі туудан көруге болады. Жұмыртқалай тірі туу – ұрпақ қалдырудың бір түрі. Ұрық жұмыртқа ішінде дамып, ол жетілген кезде, аналық организм оны жұмыртқа түрінде туады. Мұнан соң жұмыртқа қабығы жарылып, ішіндегі жас организм сыртқа шығады. Тірі туудың бұл түрінің сүтқоректілердің тірі туу процесінен айырмашылығы – мұнда ұрық аналық организммен қан тамырлары арқылы жалғаспайды, ол жұмыртқадағы қоректік затпен қоректенеді. Сондықтан да жұмыртқалай тірі туу теңіз жыландары арасында, солтүстік және таулы аймақтардағы жануарлар арасында кездеседі. Қазақстанда бауырымен жорғалаушылар арасында (мысалы, дала сұр жыланы, т.б.) байқалады. Омыртқасыздар арасында кейбір ішекқуыстылар, буынаяқтылар, моллюскалар, құрттар, тікентерілілер, т.б.; ал хордалылардан – сальпа, акуланың көпшілік түрі, скаттар, кейбір тұқытістілер, тасбақа, кесірткелер, жыландар, сүтқоректілердің басым көпшілігі (түрпі, проехидна, үйректұмсықтан басқасы) және адам ұрпағын тірілей туады. Тірі тууда ұрық аналық безде, жұмыртқа жолында не оның кеңейіп жатырға айналған жерінде – қынапта дамиды. Тірі туатын жануарлардың көпшілігінде ұрығының сыртында ұрық қабығы дамиды өсімдіктердегі тірі туу сабағында немесе жемісінде жапырақтанған өркен пайда болып, ол жерге үзіліп түскен бойда тамырланып өсе беретін өсімдіктерге (балайтын өсімдіктер) тән. Бұл, әсіресе, мангр ағаштарында (Rhіzophora, Avіcennіa) жиі кездеседі, түйінденген жемісте (тұқымжарнақ астындағы иін – тамыр мойны мен тұқымжарнақ аралығындағы өскін сабағының бөлігі) гипокотиль пайда болады. өскіннің мөлшері 50 – 70 см болғанда үзіліп түседі де, топыраққа бекиді өсімдіктердегі тірі туу сырттай қарағанда “тамырынан өсіп шығуға” ұқсас, ол астық дақылдарына тән. Сондай-ақ жуашықты өсімдіктердің гүлінде болатын метаморфозды да өсімдіктердегі вивипария деп атайды. Вивипария полярлы және биік таулы аймақтар мен шөлді жерлерде өсетін өсімдіктерге де тән. Дереккөздер
Софья Мұхитқызы Нұрышева

Софья Мұхитқызы Нұрышева(1950 жылы туған,Алматы облысы Ескелді би ауданы Шұбар ауылы) – медицина ғылымының докторы (1996). Оқу жолы Алматы мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және КСРО Ғылым Академиясының ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1985) бітірген. Жұмыс жолы Алматы қаласындағы №4 клиникалық ауруханада дәрігер (1973–1975), Қазақ клиникалық венерологиялық ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер (1975–1996) болған. 1996 жылдан бас ғылым қызметкер болып жұмыс істейді. Ғылыми еңбектер 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Тіс

.]] Тіс (dentes) — адамның және омыртқалы жануарлардың ауыз қуысында (кейбір балықтардың жұтқыншағында) орналасқан сүйек. Тіс азықты ұстау, тістеп үзу, шайнап, ұсақтау қызметін атқарады. Тістің сауыты, мойыны, түбірі болады. Сауыт пен түбірді қызыл иекке жалғасатын мойынша (түп) бөліп тұрады. Тіс негізінен дентиннен құралады, оны сауыт жағынан тісті зақымданудан қорғайтын қатты жылтыр эмаль, ал түбір жағынан – құрылысы сүйекке ұқсайтын цемент жауып тұрады. Тістің іші қуыс, онда тіс ұлпасы орналасқан. Ұлпаға қан тамырлары, лимфа және жүйке талшықтары тіс түбірінің ұшындағы қуыс арқылы өтеді. Ересек адамның тұрақты 32 тісі болады. Олар жоғарғы және төменгі жақ сүйекке (әрқайсысында 16 тістен) орналасқан. Олар: 4 күрек, 2 ит тіс, 4 кішкене және 6 үлкен азу тістер. Бұлардың пішіні мен тамырларының саны әр түрлі болады. Жоғарғы және төменгі қатарлар түйіскенде тістер белгілі қатынаста сәйкестеніп бірігеді, оны тістеу деп атайды. Сүт тісінің пішіні де тұрақты тіс сияқты, бірақ көлемі кішірек, тамырлары айтарлықтай қысқа, (төменгі және жоғарғы жақ, сүт тістері әрқайсысында 10 тістен тұрады). Олар 4 күрек, 2 ит тіс, 4 үлкен азу тіс. *Сүт тістерінің негізі ұрықтың ана құрсағында дамуы сатысында қалыптаса бастайды. *Сәбидің сүт тісі 6 – 8 айлығында жарып шығып, 3 жаста толық жетіледі. *Баланың тұрақты тістері 6 – 7 жаста, негізінен 14 – 16 жаста толық шығып болады. *Ал ақыл тіс 16 – 25 жас аралығында шығады. Жануарлардың, балықтардың тістері жұмсақ тіндерінде және ауыз қуысындағы сүйектерде; қосмекенділерде ауыз қуысындағы сүйекте; бауырымен жорғалаушыларда жағында орналасады. Құстарда тіс болмайды (қазбадан табылған құс – гесперорнистерде тіс болған). Сүтқоректілердің тісі жағындағы қызыл иекте орналасады, олардың көпшілігінде ескіріп мүжілген тіс орнына жаңа тіс шығады. Көпшілігінде бір рет алмасады, ал кит тәрізділерде өмір бойы ауыспайды. Жануарларда тістің құрылысы, пішіні, орналасуы, саны (18-ден 250-ге дейін) әр түрлі болады. Сілтемелер
Кливаж

Кливаж (франц. сlіvage – жарылу, бөлшектену) – тау жыныстарының бір-біріне бойлама бағыттағы жарықтар бойымен жұқа қабыршақтарға бөлшектеніп жарылуы. Кливаж бастапқы Кливаж және кейінгі Кливаж болып екіге бөлінеді. Бастапқы Кливаж тау жыныстарының заттық құрамына, олардың қатаюы мен метаморфтану кезіндегі көлемінің өзгеруіне тәуелді. Тектоникалық қозғалыстардан кейінгі Кливаж ағу, жарылу болып екіге ажыратылады. Ағу Кливажы кезінде бағытталған қысым әсерінен тау жыныстары күшті деформаланып, минералдар қайта кристалданады. Жарылу Кливажында айтарлықтай ішкі өзгерістер байқалмайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Рентабельділік

Рентабельділік, пайдалылық (нем. rentabel — табысты, пайдалы) — тиімділік‚ фирманың‚ оның қызметінің табыстылық көрсеткіші. Сан жағынан табысты шығынға бөлуден алынған жеке сан ретінде айқындалады. Түрлері: инвестициялар Рентабельділікnі — ұлғаймалы өндіріс пен жаңа техникаға жұмсалған күрделі қаржының тиімділігі. Ол күрделі жұмсалымның пайдалылығымен және оның өтелу мерзімімен сипатталады; капитал Рентабельділікгі — жұмсалған капиталдың бір теңгесіне шаққандағы алынған пайданың шамасын сипаттайтын көрсеткіш. Абсолюттік есеппен (теңге/тиын есебімен), бірақ көбінесе салыстырмалы көрсеткішпен (пайызбен) тұлғаланады. Пайданың қандай капиталға жатқызылатынына қарай өндіріс Рентабельділікгі, атаулы меншікті капитал Рентабельділікгі, баланс бойынша капиталдың қосынды шамасының Рентабельділікгі түрлеріне бөлінеді. Капитал Рентабельділікгі мен айналым Рентабельділікгі арасында өзара байланыс болады, ол кәсіпорынның өнімді өткізуден алған табысындағы пайданың үлес салмағымен сипатталады; өндіріс Рентабельділікгі — өндіріс тиімділігінің жалпылама көрсеткіші, ол өндірістік қордың бір теңгесіне шаққанда келетін пайданың мөлшерін көрсетеді. Өндірістік ресурстардың (негізгі өндірістік қорлар мен нормаланатын айналым қаражатының) құнына баланстағы пайданың қатынасымен (пайыз есебімен) айқындалатын өндірістің жалпы Рентабельділікгі, пайданы алуға қатысатын өндірістік ресурстардың құнына таза пайданың қатынасымен айқындалатын өндірістің есептік Рентабельділікгі түрлеріне бөлінеді; өнімнің Рентабельділікгі — өнімнің тиісті түрін өткізуден алынған пайданың оны өндіру мен өткізуге жұмсалған шығынға қатынасымен айқындалатын көрсеткіш. Дереккөздер
Юлдашев Әріп

Юлдашев Әріп (1934 ж.т., Өзбекстан, Ташкент облысы) – химия ғылымының докторы (1979), профессор (1980). Ташкент политехникалық институтын бітірген соң (1956) осы институтта ассистент (1956–58), Өзбекстан ғылым академиясының пластмасса ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1958–61), полимерлер химиясы институтында кіші ғылыми қызметкер (1962–62), Ташкент медицина педиатрия институтында кафедра меңгерушісі (1972–74), Ташкент педагогика институтында кафедра меңгерушісі, декан (1974–80), Ташкент мемлекеттік педагогика институтында декан (1980–87), «Мирас» университетінде (1988–96), кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. 1997 жылдан [http://www.ukgma.kz/index.php Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы] нда кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 120 ғылыми жарияланымның авторы. Сілтемелер *[http://www.ukgma.kz/index.php Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы] Дереккөздер
Ерғали Нүсіпов

Ерғали Нүсіпов (12.7.1941 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Алғабас ауылы) – техника ғылымдарының докторы (2003), профессор (1995). Білімі * Қазақ тау-кен және металлургия институты (1965, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) * Ленинград (1973, Санкт-Петербург) таукен институтының аспирантурасы бітірген. Жұмыс жолы * Қызылорда гидрогеологиялық-мелиоративтiк экспедициясында қызметкер (1965–1967) * Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) доцент, кафедра меңгерушісі, декан, проректор (1967–1997) * «Казнура» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры, «Казнедра» ашық АҚ-ның президенті (1997–1999) * Қазақ минералдық ресурстар ғылыми-зерттеу институтының директоры (1999–2000) * Қазақ ұлттық техникалық университетінің ректоры (2000–2001) болған. * 2001 жылдан республикасы Сейсмология институтының директоры қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері 300-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 18 монографияның авторы. Марапаттары «Құрмет» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Рента төлемі

Рента төлемі *уақытша пайдалануға алынған жердің, мүліктің, т.б. меншіктенушісіне немесе берілген құқық үшін (мыс., пайдалы қазбалар кеніштерінен кен өндіру құқығы үшін) төленетін тұрақты төлемдер; *тұрақты түрде төленіп тұратын ақшалай төлемдер. Дереккөздер Толықтыру
Магмалық кендер

Магмалық кендер Магмалық кендер — магма әрекетіне байланысты пайда болған кендер. Олар магмалық (магма балқымасына тікелей қатысты), пневматолиздік (магма газ құраушыларымен байланысты) және гидротермалдық (магмадан бөлінген ыстық ерітінділермен байланысты) түрлерге бөлінеді. Жанартау атқылауы салдарынан түзілген кен орындары эксгаляциялық деп аталады. Магмалық кендер магма бал-қымасының құрамына байланысты. Ультранегізді магмалық интрузияларда темір, никель; орташа және қыш-қыл интрузияларда сирек металдар мен алтын ұшырасады. Сілтілі интрузияларда апатит, магнетит кен орындары кездеседі. Магма газдарынан метасоматоз процесі жүріп, скарндық кен орындар түзіледі. Оларда кездесетін заттар: темір (мыс., Костанай темір кен орындары), түсті металдар мен алтын, т.б. Гидротермалдық кен орындары магмадан бөлінген металдарға бай ыстық ерітінділерден пайда болады. Қазақстандағы түсті металдар мен алтын кен орындарының басым көпшілігі осы түрге жатады. Жер бетіндегі және оған жақын маңдағы жанартау газдарынан күкірт, бор, сынап, т.б. кен орындары түзіледі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Тіс кариесі

Тіс кариесі – тістің қатты тіндерінің бұзылуынан тісте қуыстың пайда болуы; өте көп тараған ауру. Тіс кариесі тым ерте басталады, әсіресе, балаларда тұрақты азу тіс шыққаннан кейін байқалады. Кариес тұрақты тістерді де, сүт тістерді де зақымдайды. Тіс кариесінің пайда болуына негізінен стрептококк бактериясы әсер етеді. Бактериялардың әр түрлі тәтті тағамдарды көп жегеннен қышқыл ферменттер бөліп шығаруынан тістің қатты тіндері жұмсарып, бұзыла бастайды. Сонымен қатар тіс кариесінің пайда болуына дұрыс тамақтанбау (тамақта көмірсудың көп болып, белок, витамин, кальций және фосфор тұздарының жетіспеуі), тісті дұрыс күтпеу өз әсерін тигізеді. Ауру тістің сыртында кішкене ақ дақтың пайда болуынан басталады. Дер кезінде дәрігерге көрінбесе, процесс тіс қуыстарының жұмсақ тіндеріне таралып, тістің эмалі босап, жұмсара бастайды. Тіс, әсіресе, тәтті не қышқыл тағам жегенде ауырады. Ауырған жерде тістің дентині шіріп, ойылады. Осы кезде емдемесе, одан әрі тіс ұлпасы (жүйкесінің ұшы) зақымдалып, ойық тереңдей түседі, соның салдарынан пульпит ауруы (тіс ұлпасының қабынуы) дамиды: Кариестің одан әрі асқынуы салдарынан тіс айналасындағы тіндердің (периодонтит) және сүйек қабығының (периостит) қабынуы мүмкін. Асқынудың аса ауыр түрлері: жақ сүйегінің қабынуы (остеомиелит), сонымен қатар жақты жауып тұратын жұмсақ тіндердің едәуір мөлшерде іріңдеуі (абцесс, флекмона) байқалады. Егер кариес қуысында тамақ қалдығы қалса, ол жерге микроб жиналады. Мұндай тіс – жұқпалы аурулардың көзі: бадамша безіне бактериялар түсіп, жиі-жиі баспаға ұшыратады. Одан басқа жиі кездесетін тіс аурулары: пародонтит, қанжел (пародонтоз), онда тіс түбірлері жалаңаштанып, оларда тіс тасы орнығады, қызылиек қабынады, іріңдеп, ақырында тіс босап, түседі. Аурудың алдын алу шаралары: дұрыс тамақтану, ауыз гигиенасын мұқият сақтау, жылына 2 рет стоматологқа қаралып тұру. Сілтемелер
Руслан Борисович Юн

Юн Руслан Борисович (3.6.1953 ж.т., Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы) – техника ғылымының докторы (1992). Қарағанды политехникалық институтын (1975, қазіргі [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%95.%D0%90.%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті]) бітірген. Шығыс Жезқазған, Оңтүстік Жезқазған кеніштерінде тау-кен жұмысшысы, тау-кен шебері, телім бастығы (1975–80), бас инженер (1980), шахта бастығы, директор (1983–93), «Жезқазғантүстіметаллургия» кәсіпорнының директоры, вице-президенті (1993 жылдан), директорлар кеңесінің вице-төрағасы (2000 жылдан), басқарма төрағасы (2001) болды. 2003 жылдан «Қазақмыс» корпорациясы АҚ басқармасының төрағасы қызметін атқарады. «Обоснование методов управления горным давлением при повторной разработке пологозалегающих рудных залежей» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. «Құрмет» орденімен (2004) марапатталған. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%95.%D0%90.%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті] Дереккөздер
Рентгендік спектроскопия

Рентгендік спектроскопия — рентген сәулелерін шығару және жұтылу спектрлерін алу және оларды атомдардың, молекулалардың, сондай-ақ қатты денелердің электрондық энергет. құрылымын зерттеуге қолдану. Рентгендік спектроскопияға рентген электрондық спектроскопия да жатады. Рентгендік шығару спектрлері нысана ретінде алынып, зерттелетін затты рентген түтігінде үдей қозғалған электрондармен (бірінші реттік спектрлер) соққылау арқылы алынады. Шығару спектрлері рентгендік спектрометрде тіркеледі. Олар сәуле шығару қарқындылығының рентген фотондарының энергиясына тәуелділігі бойынша зерттеледі. Зерттелетін заттың жұқа қабаты арқылы ені жіңішке тежеулік сәуле спектрінің өтуі кезінде рентгендік жұтылу спектрлері түзіледі. Рентгендік шығару спектрлерін зерттеу арқылы валенттік электрондар күйлері тығыздығының, ал рентгендік жұтылу спектрлерін зерттеу арқылы еркін электрондық күйлері тығыздығының энергет. таралуы жайлы деректер алынады. Рентген-электрон. спектроскопия хим. талдауда және атомдардың ішкі деңгейлерінің энергиясын, сондай-ақ хим. қосылыстардағы атомдардың валенттілік күйлерін анықтау үшін де қолданылады. Дереккөздер Толықтыру
Ұшқын Исмаилұлы Юнусов

Юнусов Ұшқын Исмаилұлы (1940 ж.т.,Шымкент қ.) – техника ғылымының докторы (]]1991), [[профессор (1994). Ташкент политехникалық институтын бітірген (1962). Қазақ химия-технология институтында аспирант (1967–70), кіші ғылыми қызметкер (1970– 74), 1974 жылдан Қазақ химия жобалау ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, сектор, бөлім меңгерушісі болды; кейін институт директоры қызметін атқарды. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы. Дереккөздер
Жырық

Қысқаша мәлімет ЖЫРЫҚ – іштен туа бітетін ерін және таңдай кемістіктері. Бұл әр түрлі себептерден (физ., хим., биол., т.б.) пайда болады: физикалық себеп – сыртқы ортаның қолайсыз жағдайлары. Қоршаған ортада радиациялық сәулелер деңгейінің жоғары болуынан, жергілікті тұрғындардың денсаулығы нашарлап, организмнің ішкі органдарының (жыныс бездерінің) қызметі бұзылады; химиялық себеп – ауадағы қышқыл, тұз, сілті, ауыр элементтердің, улы заттардың деңгейі жоғарылап, оттегінің құрамы азайып, адам организмінің зат алмасу процесі нашарлайды, бұл жағдай жыныс клеткаларының дұрыс қалыптасуына кедергі келтіреді; биологиялық себепте тамақ құрамындағы қажетті заттардың (белок, көмірсу, витамин, т.б.) жеткіліксіз болуынан организмде зат алмасу процесі бұзылады. Ж-тың ең жиі кездесетін формалары – жоғ. ерін Ж-ғы мен таңдай Ж-ғы. Жоғарғы ерін Ж-ғы – ұрықтың дамуы кезінде жоғ. еріннің екі жағы ортаңғы бөлігімен бірікпеуінен болады. Ерін Ж-ғы жасырын (көрінбейтін), жартылай, толық, бір жақты, екі жақты, симметриялы, симметриялы емес болып бөлінеді. Ерін Ж-ғы баланың бет әлпетін бұзады, нәресте дұрыс еме алмайды. Сондай-ақ, тамақ жегенде оның түйіршіктері өкпеге, кеңірдекке өтіп, оны қабындыруы, ас қорыту, есту жүйелерінің қызметі мен иммунитетінің төмендеуі, бала жүдеп, психикалық ауруларға шалдығуы мүмкін. Ерін Ж-ғын баланың алғашқы айларында не бір жасқа дейін операция жасап емдеуге болады. Бұны хейлопластика деп атайды. Таңдай Ж-ғы – алғашқы 1 – 2 айда ұрықтың зат алмасуы бұзылуынан немесе ананың жүкті кезінде жұқпалы аурулармен науқастануынан пайда болады. Таңдай Ж-ғы: жасырын, жартылай, толық, бір немесе екі жақты болып бөлінеді. Таңдай сүйектерінің бұлшық еттері бірікпеуінен болатын таңдай Ж-ғы бала туысымен-ақ байқалады. Нәрестені емізгенде, емшек сүтіне шашалып, сүт мұрнынан шығады. Таңдайы жырық баланы тамақтандыру өте қиын болады. Тілі шыққанда бала дұрыс сөйлей алмайтын болады. Кейде тыныс жолдары ауруына шалдығуы мүмкін. Бұл ауру тұқым қуалайды. Таңдай Ж-ғын жабу үшін балаға пластикалық операция 1 – 6 жас кезінде жасалады. Операциядан кейін бала сөзінің дұрысталуы үшін, маман дәрігердің (логопед) бақылауында болады. Бала сөзінің қалпына келуі – операцияның дұрыс өтуіне және логопедиялық жаттығуға байланысты. Ауруды дер кезінде анықтап, емделетін болса, бала мектепке барғанда өз құрбыларынан ешқандай кемістігі білінбейді. Сілтемелер * Дереккөздер
Рентгенкүйлік талдау

Рентгенкүйлік талдау — заттардың кристалдық үлгілерінің фазалық құрамын рентген сәулелерінің көмегімен сандық және сапалық жағынан анықтау әдісі. Рентгенкүйлік талдауда үлгідегі затты энергиясы жоғары электрондармен немесе рентген сәулелерімен атқылап, одан шығатын сәулені кристалдан өткізіп дифракциялайды. Алынатын рентгендік көрініс үлгідегі барлық фазалардың рентген сызықтарының қосындысы болып табылады. Сапалық Рентгенкүйлік талдау зерттелетін заттың фазалық құрамы туралы мағлұматты пайдаланып, қоспаны құраушылардың рентгендік дифракциядағы сызықтарының салыстырмалы пайыздық мөлшерін шығарады. Мыс., ақ қалайыдағы сұр қалайы 10% болғанда білінеді. Сандық Рентгенкүйлік талдауда үлгідегі заттың рентген сызықтары таза құраушылар араласқан эталонмен салыстырылып алынады. Рентгенкүйлік талдау металл, қорытпа, шыны, цемент, пластмасса, т.б. құрамы күрделі материалдардағы 12Mg-ден 92U-ға дейінгі элементтерді, сол сияқты металлургия мен геологияда макро, микроқұраушыларды анықтауда қолданылады. Дереккөздер Толықтыру
Жібек иіру

Қысқаша мәлімет ЖІБЕК ИІРУ – жібек өндіретін өнеркәсіптердегі жібек талшығынан жіп дайындаудың технологиялық процесі. Негізгі шикізат ретінде піллә қалдықтары мен жібек жіптерінің қиқымдары, шатасқан талшықтар пайдаланылады. Ж. и. шикізатты сұрыптау, кесу, желімсіздендіру, қопсыту, тарау, шүйкелеу және иіру процестерінен тұрады. Шикізат сапасына қарай сұрыпталады, жабысқақ талшықтардан, майдан ажыратылады, қайнату арқылы желімсіздендіріледі. Қопсыту кезінде шатасқан талшықтардың арасы жазылып, талшық иіруге икемді, қысқа кесінділерге бөлінеді. Тарағанда талшық жігі ашылып, ұзынынан сараланады. Тарау жұмысы тарағыш дөңгелек машинамен жүргізіледі. Таралудан шыққан талшықтар шайырдан арылту цехында сілкуден өтеді де, тарақтап түту машинасына беріледі. Тарау процесі өңделіп отырған талшықтан 0,02 – 0,03 нөмірлі, ұзындығы 1,5 – 3 м жіп алынғанға дейін жүргізіледі. Дайын жіп әбден тазаруы үшін екі ұшынан бірдей сыдырылады да, арнаулы білікке оралады. Жібек жіп өте жіңішке болып иіріледі. Ал тарау кезінде түскен талшықтар қайта өңделеді де, одан төменгі сапалы жіп алынады. Сілтемелер * Дереккөздер
Серафим Владимирович Юшков

Юшков Серафим Владимирович (4.4.1888, Ресей, Мордова АКСР-і, Трофимовщина с. – 14.8.1952, Мәскеу қ.) – тарих ғылымының докторы (1935), профессор (1919), Украина ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1939), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1946), РКФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1948). Санкт-Петербург университетінің заң факультетін бітірген (1910). Ресей мен (1910–30, 1933–46, 1948–52) Өзбекстандағы (1930–33) жоғары оқу орындарында педагог қызметтерін атқарған; Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археолия және этнология институтының директоры (1946–48) болды. Қазақстандағы феодалдық меншіктің, құқық пен мемлекет тарихы мәселелерін зерттеумен айналысқан. Кезінде кеңес тарихшылары арасынан алғаш рет «орыс шындығының» ежелгі германдыққа жақын деген жорамалды жоққа шығарып, дәлелдеген еңбегі үшін оған қорғамай-ақ тарих ғылымының докторы дәрежесі берілген. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Нагибин Владимир Иванович

Нагибин Владимир Иванович (12.5.1936 жылы, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы ауылында) – медицина ғылымдарының докторы (1981), профессор (1982). Семей мемлекеттік медицина институтын (1959, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Семей қаласында дәрігер (1959–69), Семей мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, профессор (1969–82), 1983 жылдан кафедра меңгерушісі болып қызмет жасайды. 1980 жылы «Экспериментальная оценка некоторых хирургических методов лечения хронического остеомиелита» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері құрсақ хирургиясы және травмотология мәселелерін зерттеуге арналған. Дереккөздер Cілтемелер *Травмотология *Остеомиелит *Семей мемлекеттік медицина институты
Магнезит

Магнезит (лат. magnesіa — магнезия) — минерал, карбонаттар класының кальцит тобына жатады. Химиялық формуласы MgCO 3 , MgО — 47,82%, СО2 — 52,18%, изоморфты қоспа түрінде Fe, сирек түрінде Mn, Ca болады. Механикалық қосындылар ретінде халцедон, сазды заттар, су, доломит кездеседі. Магнезит ақ, сарғылт, кейде құрамындағы қоспаларға байланысты көгілдір сұр, қара сұр, қоңыр, қара болып келеді, шыныша жылтырайды. Қаттылығы 4,0 — 4,5, тез сынады, тығыздығы 2900 — 3100 кг/м3. Магнезит гипспен бірге тұзды шөгінділерде, талькпен аралас магмалық ультранегізді тау жыныстары арасында кездеседі. 1000 С температураға дейін қыздырғанда 92 — 94% көмір қышқылын жоғалтып, химмялық активті ұнтаққа айналады. Бұл ұнтақ каустикалық магнезит деп аталады. Ол магнезиялық тұтқыр цемент, жасанды каучук, пластмасса, вискоза, т.б. жасауға, түрлі химия өңдеу процестерінде, т.б. қолданылады. Температураны 1500 — 1650 С-қа дейін қыздыру арқылы химия процестер әсеріне берік, отқа төзімді (2800 С-қа дейін) Магнезит ұнтағы алынады. Одан болат балқыту пештерінің табаны мен түрлі металлургия пештерінің бөліктері жасалады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.catalogmineralov.ru/article/363.html Магнезит в каталоге минералов] * [http://www.webmineral.com/data/Magnesite.shtml Магнезит в базе webmineral.com]
Шайыр (ауыл)

Шайыр — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы ауыл, Шайыр ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы Шетпе ауылынан солтүстік-батысқа қарай 52 км жерде, Батыс Қаратау жотасының солтүстік баурайындағы шөлейтті белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты ұжымшар және ауылдық кеңес орталығы есебінде қаланған. 1969 жылы ұжымшар негізінде құрылған қаракөл қойын өсіру кеңшарының орталығына айналды. 1996 жылы кеңшар таратылып, оның негізінде шаруа қожалығы құрылды. Тарихи ескерткіштер Ауылда ақын Қашаған Күржіманұлы мұражайы, Кәді көне қорымы, Құлбарақ батыр қорымы, Боздақ және Шома қауымдары, Шерқала тарихи-археологиялық ескерткіші орналасқан. Дереккөздер
Тісті киттер

Тісті киттер – киттәрізділердің отряд тармағы. Тісті киттер барлық мұхиттар мен ашық теңіздерде тараған. Кейбір түрлері өзендерді де (Ганг, Амазонка, т.б.) мекендейді. Дене тұрқы 1,2 – 21 м, салмағы 30 кг-нан 8 т-ға дейін. Аталықтары аналықтарына қарағанда ірі. Мұртты киттерден ерекшелігі – бассүйегі ассиметриялы (астыңғы жағы ми сауытынан қысқа және алдынан қозғалмай бекіген). Жағында 240-қа жуық біртекті (гомодонтты), бірқырлы (монофиадонтты) тістер орналасқан. Тілі өте қозғалмалы, ол қорегін жұтқыншаққа қарай итереді. Таңдайы жоқ. Безді қарыны көп камералы, көпшілігінде соқыр ішегі болмайды. Танау тесігі біреу, ол төбесіне қарай ашылады. Танау тесігінің айналасында ерекше жұп ауа қапшықтары орналасқан, олар кит сүңгігенде тыныс жолын жауып қалады. Тісті киттердің есту қабілеті өте жоғары. Белгі беру үшін күрделі дыбыстарды пайдаланады, яғни эхолокация аппараты жақсы дамыған. Негізгі қорегі – балықтар, басаяқты моллюскалар, шаянтәрізділер. Қорегін іздеп 300 м тереңдікке дейін сүңги алады, жақсы жүзеді. Тісті киттердің 10 тұқымдасы (дельфин, нарвалдар, өзен дельфиндері, мұрынтұмсықтылар, кашалоттар, т.б.), 73 түрі белгілі. Қазақстан су айдындарында тісті киттер кездеспейді. Тісті киттердің ішіндегі ең ірісі – кашалот (Physeter macrocephalus). Аталықтарының ұзындығы 21 м-ден артық, аналықтарының ұзындығы 13 м. Бастары үлкен (денесінің 1/3 бөлігіне тең). Жіңішке келген төменгі жағында 36 – 60 тісі (тісінің ұзындығы 20 см, салмағы 1 – 3 кг) болады. Жоғарғы жағында тісі болмайды. Тістері сұр-қою қоңыр түсті. Полигамды, жыныстық жағынан 5 – 6 жасында жетіледі. Кашалоттар барлық мұхиттарда (тек Солт. Мұзды мұхитта кездеспейді) тіршілік етеді. Жүктілік мерзімі 16 – 17 ай, аналығының ұзындығы 4 м-дей, салмағы 1 т болатын жалғыз бала тауып, оны 18 айдай емізеді. Балалары тез өседі, 4 – 6 жылда ересек кашалотқа айналады. Табиғи жағдайда 50 жылдай өмір сүреді. Кашалоттардың саны жылдан жылға азаюда, сондықтан оларды кәсіптік жолмен аулауға тыйым салынған. Тісті киттердің 4 түрі Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Роза Шүкірғалиқызы Нығметова

Роза Шүкірғалиқызы Нығметова(25.12.1932 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы Шежін ауылы) – химия ғылымының докторлық (1985). Оқу жолы ҚазМУ-ды (1955, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Жұмыс жолы Қазақстан Ғылым Академияның Химия институтында лаборант, аға ғылыми қызметкер (1958–1969) болды. 1969 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Органикалық катализ және электрхимиялық институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектер 1983 жылы «Термодинамическое и физико-химическое исследование жидких сплавов ртути с металлами П – УВ подгрупп периодической системы элементов» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Қосқан үлесі Нығыметова амальгамалық жүйелердің термодинамикалық және физиология-химиялық қасиеттерін зерттеген. Дереккөздер
Қайғы

ҚАЙҒЫ, қасірет – 1) адамның азалы жан сезімі мен қапалы көңіл-күйінің белгісі. Қазақ халқының дүниепайымындағы “өмір мен өлім” ұғымы бойынша “тумақ бар жерде өлмек бар” және өлім барлық адамға тән. Жақын, қимас кісісінен айырылғанда, қаза үстінде, қаралы жағдайда жылау, егілу, аза тұту адамның адамдық қасиеті. Абай 5-қара сөзінде: “Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпей, бойды шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз болып ағады”, – дейді. Ауыр қайғыны жеңілдету, бөлісу, шер тарқату, өлімнің орны мен қадірін білдіру барысында жоқтау айту және жаны жаралы, жылаулы адамды жұбату – қазақтың ежелгі ғұрпы. Қайғыға қарама қарсы сезім – қуаныш. Қайғы – адам өміріне бақытсыздық, қуаныш – бақыттылық күй әкеледі. Бірақ “мәңгілік жан” ұғымына сәйкес, қысқа ғұмырда бақыттылық та бақытсыздық та тұрлаусыз немесе алма-кезек ауыспалы. Бір күйден екінші күйге өту туралы физикалық заң шеңберіне сыймайтын өмір сүру қалпында адам жаны қуаныш-шаттықта көбірек болуға ұмтылғанымен, сол жолда тағы да қайғыға кез болмақ. Соның бірі – ғашықтық. Сүйген жанға қол жетпеу, ынтызарлық – жар махаббатының қайғысы болса, рухани жетілу, өмір мәнін іздеу, хаққа қауышуға ұмтылу – кемел адам қайғысы. 2) Соғыс, аштық-ашаршылық, зұлмат, рухани дағдарыс жағдайындағы қоғамдық көңіл-күй көрінісі. Ел басына күн туғанда қоғам өмірінде жабығу мен жабырқау, торығу мен тарығу секілді уайым, ащы зар, қасірет сарыны орын алады. Ел мен жер қайғысы әлеумет қайғысына ұласып, тұтастай халық азап шегіп, терең мұң, ауыр налаға бой алдырады. Жоңғар шапқыншылығы тұсындағы ұлы қырғын (“Қаратаудың басынан көш келеді, Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді”), орыс отаршылдығы орнаған зар заман, Қазан төңкерісінен кейінгі ашаршылық пен зұлмат, қуғын-сүргін кезеңде қазақ қоғамын босқындық пен бодандыққа киліктірген бүгінгісінен баз кешу сарынынан туған өкініш пен өксік жайлады. Басынан бағы тайып, тұрлаусыздық, күншілдік пен сатқындық, азғындық, жалғандық жайлап, жүрер бағыт таппай, рухани дағдарған елдің тауқымет-тақсіреті Абай шығармаларында көрініс тапты: “Ел бұзылса, құрады шайтан өрмек, Періште төменшіктеп, қайғы жемек”,“ Мұңдасарға кісі жоқ сөзді ұғарлық”, “Жүрегім менің қырық жамау, Қиянатшыл дүниеден”, “Ішім толған у мен өрт, сыртым дүрдей...”. Сондай-ақ, Абай ел қайғысымен дерттенбей, қара басының қамы, қу дүние үшін жанын жалдап, арпалысып, мал қайғысымен жүрген адамды “Малға достың мұңы жоқ малдан басқа” деп, надандық, тоғышарлықпен өткізген бос өмірге ашынады. Дереккөздер
Рентген сәулесі

Рентген сәулесі — гамма- және ультракүлгін сәулелер арасындағы диапазонды қамтитын электрмагниттік толқындар. Толқын ұз. 2 ангстремнен кіші Рентген сәулесі шартты түрде қатаң, 2 ангстремнен үлкен Рентген сәулесі жұмсақ Рентген сәулесі деп аталады. Рентген сәулесін 1895 ж. неміс физигі В.К. Рентген ашқан. Ол 1895 — 97 ж. Рентген сәулесінің қасиеттерін зерттей отырып, алғашқы рентген түтігін жасады. Рентген сәулесінің түрлі материалдар мен адам денесінің жұмсақ ұлпаларынан өтіп кететіні байқалған соң, оны медицинада кеңінен қолдана бастады. 1912 ж. Рентген сәулесінің дифракциясы ашылып, кристалдардың құрылымы периодты болатыны дәлелденді. 20 ғ-дың 20-жылдары рентгендік спектрлер материалдарға элементтік талдау жасауға, 30-жылдары заттың электрондық энергетик. құрылымын зерттеуге қолданыла бастады. Рентген сәулесі түзілу механизміне байланысты үздіксіз және сызықтық болады. Үздіксіз Рентген сәулесі зарядталған шапшаң бөлшектердің (мыс., катодтан ұшып шыққан электрондар) нысана атомдарының сыртқы электрондық қабаттармен әсерлесуі нәтижесінде, ал сызықтық Рентген сәулесі — ішкі электрондық қабаттармен әсерлесуі нәтижесінде пайда болады. Рентген сәулесінің затпен әсерлесуі кезінде Рентген сәулесі жұтылады, шашырайды немесе фотоэффект құбылысы байқалады. Заттың белгілі қабаты арқылы өткен Рентген сәулесінің бастапқы қарқындылығы І=Іoex (Мұндағы  — әлсіреу коэфф., х — заттың қалыңдығы). Әлсіреу заттың Рентген сәулесін жұтуынан не шашыратуынан болады. Спектрдің ұзын толқын аймағында Рентген сәулесінің жұтылуы, қысқа толқын аймағында — шашырауы басымырақ болады. Рентген сәулесінің жұтылу дәрежесі оның толқын ұзындығының және элементтің реттік номерінің (Z) артуына байланысты тез өседі. Рентген сәулесінің тірі организмдерге әсері оның тіндерін (ұлпаларын) иондау дәрежесіне қарай пайдалы немесе зиянды болуы мүмкін. Рентген сәулесінің жұтылуы -ға байланысты болғандықтан, оның қарқындылығы Рентген сәулесінің биол. әсерінің өлшемі бола алмайды. Рентген сәулесінің затқа тигізетін әсерінің сандық шамасын есептеумен рентгенометрия айналысады, оның өлшем бірлігі Р (рентген). Рентген сәулесі рентгендік терапия мақсаттары үшін кеңінен қолданылады. Техниканың көптеген салаларында рентгендік дефектоскопия әр түрлі ақауларды, жарықтарды, қуыстарды, пісіру жіктерін, т.б. анықтауға мүмкіндік береді. Рентген құрылымдық талдау кристалл торындағы минерал атомдарының анорган. және органик. қосылыстарының кеңістіктік орналасуын анықтайды. Рентген сәулесін қатты денелердің қасиеттерін зерттеуге қолданумен материалдар рентгенографиясы айналысады. Рентгендік спектроскопия заттардағы электрондардың күйлер тығыздығының энергия шамасы бойынша таралуын, хим. байланыстың табиғатын зерттейді, қатты денелер мен молекулалардағы иондардың эффекттік зарядын табады. Ғарыштан келетін Рентген сәулесінің көмегімен ғарыштық денелердің хим. құрамы мен ғарышта өтіп жатқан физ. процестер туралы деректер алынады (қ. Рентгендік астрономия). Рентген сәулесі, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінде, криминалистикада, археологияда т.б. жерлерде қолданылады.