kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Динара Мубиновна Сафина

Дина́ра Муби́новна Са́фина (27 сәуір 1986, Мәскеу, КСРО) — ресей теннисисті, Марат Сафинның кіші қарындасы. Ұлты – татар, діні – ислам. Тарихта ресейлік теннисист әйелдер арасында (Мария Шараповадан кейін) әлемдегі экс-бірінші ракетка. Жеке сында 2012 жылғы Олимпияда ойындарының күміс медалінің иегері. Ресейлік спортқа еңбегі сіңген шебер, Жетістіктері * Жеке сында Үлкен шлемнің финалисткасы, 2008 жылы Ролан Гарроста Ана Ивановичке 4-6, 3-6 есебімен жеңілді. * Жеке сында 2009 жылғы Австалия Ашық Чемпианатының финалисткасы, екі сетте Серена Уильямсқа жеңілді. * Жеке сында 2009 жылғы Ролан Гарростың финалисткасы, отандасы Светлана Кузнецоваға 4-6, 2-6 есебімен жеңілді. * Жұптық сында 2007 жылғы АҚШ Ашық Чемпианатының жеңімпазы ( серіктесі Натали Деша болған). * Жеке сында WTA сериясындағы турнирлерде 12 дүркін жеңімпазы, жұптық сында - 8 дүркін жеңімпазы. * Жеке сында 2008 жылы Бейжинде болған Олимпиаданың финалисты ( жартылай финалда корттар иесі қытайлық Ли Наны 7-6, 7-5 есебімен жеңген). * Жеке сында 2008 жылдың 17 тамызында финалдық кездесуде Бейжинде болған Олимпиада ойындарында күміс жүлдегері болды, Елена Дементьеваға жеңілді. 2009 жылдың 20 сәуірінде (Серена Уильямсты жылжытып ) әлемдегі бірінші ракетка болды. Динара және Марат Сафиндер теннис тарихында екеуі де әлемдегә 1-ші ракеткаға қол жеткізген ең бірінші туған ағайынды болды. 2011 жылы ағасы Марат Сафин қарындасының карьерасының біткенін хабарлаған, аркасының ұзақтан жалғасып келе жатқан жарақатына байланысты.Соңғы 2011 жылы мамыр айында Марбельеде турнирда өнер көрсеткенде 1/4финалда жарақатына байланысты бас тартуға мәжбүр болды. Сол сәттен орыс теннисисті Динара Сафина кортқа шыққан жоқ. Жеке сындағы жыл соңындағы рейтингі * 2011 — 129 * 2010 — 62 * 2009 — 2 * 2008 — 3 * 2007 — 15 * 2006 — 11 * 2005 — 20 * 2004 — 44 * 2003 — 54 * 2002 — 68 * 2001 — 392 Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке сында Үлкен шлем турнирлердің финалы (3) Жеңістер (0) Жеңілістер (3) Жұптық сынында Үлкен шлем турнирлердің финалы (2) Жеңістер (1) Жеңілістер (1) WTA турнирлердің финалы Жеңістер (12) Жеке сындағы Үлкен Шлем турнирларда Өнер Көрсету Марапаттар * Ресейлік спортқа еңбегі сіңген шебер, * Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степеньдегі (2 тамыз 2009 жыл) — Бейжинде өткен XXIX Олимпиада - 2008 ойындарында жоғары спорттық табыс корсеткеніне, физ.культура және спорттың дамуына үлкен үлес қосқаны үшін. Сілтемелер * [http://www.wtatennis.com/players/player/8108 WTA сайтындағы профилі] * [http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=100001378 ITF сайтындағы профилі] * [http://www.fedcup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100001378 Кубок Федерации сайтындағы профилі]
Бессаусақ қарашағыр

Бессаусақ қарашағыр немесе Қара Ажырақ (→Қара Ажырық) – астық тұқымдасының қарашағыр туысына жататын өсімдік. Төселе жайылып өсетін ұзын тамыр сабақты көп жылдық өсімдік. Ботаникалық сипаты Сабағы тік, биіктігі 8 – 50 см, жер астындағы жатаған өркені шым түзеді. Жапырағы қандауыр пішіндес, түкті немесе тықыр. Гүлшоғыры 3 – 7 масақты шоғырланған бұтақша. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте тұқымы піседі. Қара Ажырақ – суғармалы егістіктің арамшөбі. Күрес шаралары: ауыспалы егіс жерді сыдыра жырту, күзде терең айдау. Алаңдарды шымдандыру үшін егіледі. Таралуы Қарашағырдың тропиктік, субтропиктік және қоңыржай климаттық белдеулерде өсетін 10-ға жуық түрі өседі. Қазақстанда бессаусақ қарашағыр көп тараған. Шөптесін өскен тау беткейлерінде, шалғындарда, өзен жайылымдарында, тыңайған егіндіктерде, жол бойында өседі және бау-бақша мен егістік жерлерде арамшөп ретінде кездеседі. Шаруашылықтағы қолданысы * Жайылымдарда малдың құнарлы азығы. * Көгалдандыру, аэродромдар мен спорт алаңдарына шым төсеу үшін қолданылады. * Топырақ эрозиясымен күресуде пайдаланылатын ең басты өсімдік. Дереккөздер
Масақты қарғашөп

Масақты қарғашөп - сарғалдақтар тұқымдасы, қарғашөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 40-70 см. * Тамыр сабағы жуан, көп тармақты. * Сабағы тықыр немесе жоғарғы жағы аздап түкті, түп жағында қоңырқай түсті жапырақ сағақтарының орны сақталған. * Жапырағы үш салалы, сопақ, аздап үшкір немесе домалақ, кейде жүрек тәрізді, жиегі ара тісті немесе тілімделген. * Ақ түсті ұсақ гүлдері қысқа сопақша келген гүлшоғырына топтасқан. Жеміс берген кезде пішіні ұлғаяды. Тостаған жапырақшалары жіңішке, жасыл немесе қызғылт, ерте түсіп қалады. Шірнелік күлтелері ақ, ұшы домалақ, ұзындығы 2 мм. Аталығы ақ, шірнелік күлтелерінен екі есе ұзын. * Жемісі - шар тәрізді, сырты жылтыр қара жидек. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Өсетін орны мен таралуы Қарғашөптің 10 түрі бар. Түрлері Солтүстік Еуропада, Кавказда, Батыс Сібірде, Моңғолияда, Қытайда, Жапонияда, Солтүстік Америкада кездеседі. Қазақстанда 2 түрі масақты қарғашөп және қызыл жемісті қарға шөп Алтай тауларында, Жалпы Сырт сілемдерінде, Семей орманында, Каспий маңы ойпатында өседі. Екеуі де улы өсімдік. Емдік қасиеті Емдік мақсатта халық медицинасында тамырынан жасалынған тұнбаны ревматизм, бақшаңкөз (базедова ауруы), демікпе, безгек ауруларына тыныштандыру үшін, жапырағын бас, соз ауруларына, қан тоқтатуға қолданады. Улы өсімдік болғандықтан оның сөлі дене терісін күйдіреді, тамыры дем алу жүйесін бұзады, жемісі құлақ естуіне кері әсер етеді. Шаруашылықтағы қолданысы * Жемісінен қара бояу алады. * Саябақтарда, көшелерде сәндік үшін өсіреді. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Робин Сёдерлинг

Робин Бу Карл Сёдерлинг ( 1984 жылдың 14 тамыз айында Швеция, Тибруда дүниеге келген) – швециялық кәсіби теннисшы (2001 жылдан бастап), жеке сында әлемдегі экс-төртінші ракетка. Спорттағы жалған аты - Сёдеркинг ( ағылшын. king — король). Робинның жаттықтырушысы Фредрик Росенгрен. Бес жасынан бастап тенниспен шұғылданған. Жетістіктері * Жеке сында Үлкен шлем турнирінің 2 дүркін финалисты (Roland Garros- 2009, 2010). * Жеке сында WTA қорытынды чемпионатында (2009) бір дүркін жартылай финалисты. * * Жеке сында АТП сериясындағы турнирлерде 10 дүркін жеңімпазы ( барлығы – 11). * Жеке сында АТП сериясындағы турнирлерде 10 дүркін финалист ( барлығы – 11). * * Жеке сында әлемдегі экс-төртінші ракетка. * Швеция ұлттық командасының құрамасында Федерация Кубогының жеңімпазы (2008). Спорттық карьерасы Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке сында Үлкен шлем турнирлердің финалы (2) Жеңілістер (2) Жеке сында АТР турнирлердің финалы (20) Жеңістер (10) Жеңілістер (10) Жұптық сында турнирлердің финалы Жұптық сында АТР турнирлердің финалы (2) Жеңістер (1) Жеңілістер (1) Командалық турнирлары Командалық турнирлардың финалдары (1) Жеңістер (1) Сілтемелер * [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Robin-Soderling.aspx ATP сайтындағы профилі] * [http://www.daviscup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=30021424 Кубок Дэвиса сайтындағы профилі]
Лора Робсон

Лора Робсон ( 1994 жылдың 21қаңтар айында Австралияда, Мельбурнде дүниеге келген) – британдық кәсіби теннисшы , жеке сында юниорлар арасында әлемдегі экс-бірінші ракетка. Жетістіктері * Аралас жұптық сында (миксте) 2012 жылғы Лондонда өткен жазғы Олимпияда ойындарының күміс медалінің иегері. * Жұптық сында Үлкен шлем турнирінің 1 дүркін 1/4 финалисты (Australian Open -2010). * Ұлыбритания ұлттық командасының құрамасында Холман Кубогының финалисті (2010). * Жеке сында ITF сериясындағы турнирлерде 1 дүркін жеңімпазы. * Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 1 дүркін жеңімпазы (Уимболдон-2008). * Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 2 дүркін финалисты (Australian Open-2009, -2010). * Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 2 дүркін жартылай финалисты (US Open-2009, Уимболдон-2010). * Жеке сында юниорлар арасында әлемдегі экс-бірінші ракетка. Жалпы Ақпарат Лора ұш баланың бірі, Ник деген ағасы және Эмили деген ұлкен апасы бар. Әкесінің аты Эндрю, анасының аты Кэти Робсондар. Әкесі бір уақыттары Royal Dutch Shell компаниясының атқарушы директоры болған, ал анасы бұрынғы кәсіби баскетболшы, кәзір спорт бапкері болып жұмыс істейді. Лора 18 айлық кезінде отбасы Австралиядан Сингапурға қоныс аударған, тағы 4 жыл өте Ұлыбританияға көшкен. Ата-анасының қолдауымен Лора тенниске 6 жасынан бастап келген.7 жасынан бір неше акаделияларда жаттыға бастайды, ал 10 жасынан бастап Лораның менеджері Octagon группасы болады. 2008 жылдан бастап кәсіби теннисшы. Кәзіргі бапкері Майлэ Маклаган. Спорттық карьерасы Жыл соңындағы рейтингі Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке сында WTA турнирлердің финалы (1) Жеңілістер (1) Жеке сында АТF турнирінің финалы (2) Жеңістер (1) Жеңілістер (1) Жұптық сында өнер көрсету Жұптық сында WTA турнирінің финалы (1) Жеңілістер (1) Жұптық сында АТF турнирінің финалы (1) Жеңілістер (1) Аралас жұптық сында (миксте) өнер көрсету Микс жұпты дәрежеде Үлкен шлем турнирлердің финалы (1) Жеңілістер (1) Командалық турнирлары Командалық турнирлардың финалдары (1) Жеңілістер (1) Сілтемелер * [http://www.wtatennis.com/players/player/15680 WTA сайтындағы профилі] * [http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=100119096 ITF сайтындағы профилі] * [http://www.fedcup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100119096 Кубок Федерации сайтындағы профилі]
Гаэль Монфис

Гаэль Себастьян Монфис ( 1986 жылдың 1 қаңтар айында Франция, [[Бобиньи]да дүниеге келген) – франциялық кәсіби теннисшы, әлемдегі экс-7-ші ракетка. Жетістіктері * Жеке сында Үлкен шлем турнирінің 1 дүркін жартылай финалисты ( Роллан Гаррос-2008). * Жеке сында Үлкен шлем турнирінің 1 дүркін 1/4 финалисты ( US Open- 2010 ). * Жеке сында [[АTР] сериясындағы турнирлерде 5 дүркін жеңімпазы. * Жеке сында әлемдегі экс-7-ші ракетка. * Жеке сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 3 дүркін жеңімпазы Roland Garros, Уимблдон, Australian Open). * Жеке сында юниорлар арасында әлемдегі экс-бірінші ракетка. Жалпы Ақпарат Гаэльдың әкесі Руфин кезінде Францияға Гваделупадан қоныс аударған екен. Әкесі бұрынғы кәсіби футболшы болғандықтан, уақытында Гаэль футбол мен теннистың арасынан таңдауға тура келді. Анасы Сильвет Мартиникиден екен. Екі баланың бірі, кіші інісінің аты Дэрил. Теннисшы кумиры – Артур Эш. 2004 жылдан бастап кәсіби теннисшы. Қыдырғанды, музыка тыңдағанды ұнатады. Hello Мартин Сольвейга өлеңіне жазылған клипте сербиялық теннисшы Новак Джокович, алаң шетіндегі төрешінің роліндегі Матильда Юханссонмен тұскен екен. Футбол және баскетбол ойнайды. Швейцария, Трелекске қоныстаған. Спорттық карьерасы Жеке сындағы жыл соңындағы рейтингі * 2013 — 31 * 2012 — 77 * 2011 — 15 * 2010 — 12 * 2009 — 13 * 2008 — 14 * 2007 — 38 * 2006 — 46 * 2005 — 31 * 2004 — 231 * 2003 — 947 Турнирларда Өнер Көрсету Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету Жеке сында АТР турнирлердің финалы (21) Жеңістер (5) Жеңілістер (16) Командалық турнирлары Командалық турнирлардың финалдары (1) Жеңілістер (1) Сілтемелер * [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Gael-Monfils.aspx ATP сайтындағы профилі] * [http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=100022408 ITF сайтындағы профилі] * [http://www.daviscup.com/en/players/player/profile.aspx?playerid=100022408 Кубок Дэвиса сайтындағы профилі]
Сандық және сапалық пландар

Сандық және сапалық пландар Қолданылу принципі Сандық және сапалық пландар - шахтада не карьерада кен қарау жұмысының жалпы жағдайын кеннің қалпы мен сиппатамаларын, қорын жер бетінің бедерін, ондағы рудник бөліктерін,өндіріс құрылыстарын,үйінділерді т. б бір проекцияда гөрсететін геол. маркшейдерлік құжат.Әрбір тау-кен өндірісінің мекемесінде (рудник,шахта,карьер) осындай план болады және олар үздіксіз жаңартылып толықтырылып отырылады.Рудниктің маркшейдерлік қызметі кен денесінің әр бөлігіндегі пайдалы қазба аумағының,бағытының,құрамының т.б өзгерістерін, оның қазылған мөлшерін және қазылып алынатын шамасын қазбалардың қалпын, келешектегі бағытын көрнекті планға түсіріп отырады. Осыған қарап өндіріс басшылары кен қазу жұмысын тиімді және қауіпсіз жағдайда жүргізу үшін нақтылы шаралар қолданады. С.ж.с.п-ның бір жылғы жиыны бір планшетке түсірілді де, архив документі ретінде сақталады. Дереккөздер
Саңылау іздеуіш

Саңылау іздеуіш Жұмыс істеу принципі Саңылау іздеуіш- вакуум жүйесіндегі тығыз емес және зақымдалған жерлерді анықтауға арналған құрылғы. Вакуум жүйесінің шыныдан жасалған бөлігінде герметикалықтың бұзылғандығын анықтау үшін газ разрядын қоздырып, электр ұшқынын тудыратын Тесла трансформаторы қолданылады. Бұл тәсіл қарапайым тәсіл болып есептелінеді. Герметикалығы бұзылған не ақауы бар жерге сырт жақтан "сынама" газды(көбіне гелий) үрлей отырып та вакуум жүйесінің герметикалығы анықталады. Бұл да сезгіш тәсілдің қатарына жатады.Мұндай сезгіш С.і-ке жылу электрлік монометр,иондық монометр,масса-спектограф жатады. Дереккөздер
Саперлердің Түркістандағы көтерілісі

Саперлердің Түркістандағы көтерілісі Нәтижесі Саперлердің Түркістандағы көтерілісі - 1912 жылы 1 мамырда Түркістанда болған бірінші және екінші саперлер батальондарының көтерілісі. 1910жылы Түркістанның күзет бөлімі солдаттардың арасында революциялық ниет бар екенін, революциялық үйірмелердің пайда болғанын мәлімдеген болатын. 1912 жылы сәуірде Ташкент маңындағы Троицк лагерінде солдаттар қарулы көтеріліске даярлана бастады.1912 жылы шілдеде Түркістан саперлері қарулы көтеріліске шықты, офицерлерге шабуыл жасап, біразын өлтірді. Көтеріліске жаяу әскерлер мен артиллеристер көмекке келе алмай казактар күшімен басылды. Сотқа 228 адам тартылып, көбі каторгаға айдалды,14 адам дарға асылды. Дереккөздер
Сардиния корольдігі

Сардиния корольдігі — Савой әулетінің жерлерінің корольдікке айналуынан пайда болған, Австрияға қарсы соғыстар мен Франциямен одақ арқылы Италияны біріктірген мемлекет. Жалпы мәлімет Сардиния корольдігі -1720-1861 жылдардағы Италиядағы тарихи мемлекет. Раштадт және Утрехт келісімі нәтижесінде Сардиния аралының Савойя герцогтығына қосылуына байланысты құрылды. ХVIII ғасырдың аяғында революциялық Францияға қарсы соғыста Сардиния корольдігі бірінші антифранцуздық коалицияға(1792) кірді. 1792 жылы француздар Савойя мен Ниццаны басып алды. 1796 жылы Наполеонның Солтүстік Италияға жорығы нәтижесінде Сардиния корольдігі құрамындағы бірқатар стратегиялық маңызды бекіністер Францияға берілді. Напалеон империясы құлағаннан кейін, Вена конгресінің (1814-1815) шешімі бойынша Сардиния корольдігінің бұрынғы шекарасы қалпына келтірілді. ХІХ ғасырдың 40 жылдарында Сардиния корольдігі Италиядағы экономикасы күшті дамыған мемлекеттің бірі болды . Корольдік 1848-1849 жылдардағы Италия революциясы кезінде Италияны біріктіруге тырысқанымен, Кустоцца және Новар шайқасында жеңілгендіктен, өз мақсаттарын уақытша орындай алмады. Рисорджименто (1859-1860) нәтижесінде итальян мемлекеттері мен аймақтары түгел дерлік (Венето мен Лациодан басқа) Сардиния корольдігіне қосылды. 1861 жылы наурызда Сардиния корольдігі ресми түрде Итальян корольдігі болып жарияланды. Дереккөздер
Сарсадақ шөре

Сарсадақ шөре Сипаттамасы Сарсадақ шөре (salsola dendroides)-сораң туысына жататын шала бұта. Биіктігі 70-150 см сабағы қалың, қысқа, түкті сүректенген тамырынан 2-3 тармақты, бір жылдық тік шыбық өседі. Жапырақтары ұсақ кезекті орналасқан, ұзындығы 2-5 мм, гүл шоғыры жалпақ сыпыртқы тәрізді. Тамыз-шілдеде гүлдейді. Иран, Ауғанстанда, КСРО-ның Еуропа бөлігінің оңтүстік-шығысында, Кавказ, Орта Азияда,Қазақстанда ,Үстірттің солтүстігінде, Маңғыстауда, Арал теңізі төңірегінде Қызылорда облысында , Қызылқұмда, Түркістан маңында сортаң, сазды жерлерде егістікке арам шөп ретінде өседі. Дереккөздер
Серіппе орау станогы

Серіппе орау станогы Жұмыс жасау принципі Серіппе орау станогы- металл білеулер мен сымдардан серіппе,серіппелі шайба және сақиналар жасауға арналған станок(қондырғы). Ол автоматты және жартылай автоматты цикл бойынша жұмыс істейді. Серіппе орау станогында ыстықтай және суықтай түрде винтті, цилиндр пішіндес, конусты, мәнерлі серіппелер оралады. Станок құрамында жетек(әдетте электрлік), түзеткіш, орауыш, қадамдық және кескіш механизмдер , бақылау приборлары мен қосалқы жабдықтар болады. Серіппе орау станогы негізінен жаппай және сериялы өндірісте пайдалынылады. Серіппе орау автоматтары минутына 250-ге серіппе 2200-ге дейін серіппелік шайба өндіре алады. Дереккөздер
Серрайе

Серрайе Биографиясы Серрайе (seraillier) Огюст Даниел (27.7.1840, Драгиньян, Вар департаменті, өлген жылы белгісіз) - француз социалисі. Ұлыбританияда тұрды.1869жылы күзден 1-Интернационал Бас советінің мүшесі. Карл Маркстың ұсынысы бойынша 1870 жылы Бельгиядағы кейіннен Голландия мен Испаниядағы секретарь-корреспондент болып сайланды. Сент революциясынан кейін Бас советінің уәкілі ретінде Парижге жіберілді. Серрайе Париж Коммунасының мүшесі. Карл Маркс пен Ф. Энгельстің бағытын қолдады.1873-1874 жылы 1-Интерноционалыдың Британ федералдық советінің мүшесі. Дереккөздер
Тұқым сепкіш

Тұқым сепкіш — ауыл шаруашылығы дақылдарының ағаш бұта және екпе шөп тұқымын топыраққа қажетті тереңдікке сіңіретін, егістікке минералды тыңайтқыштар шашатын машина. Тұқым себу агротехникасына байланыты жай қатарлы, жаппай қатарлы, тар және кең қатарлы, суыртпақтап, шаршы ұялап тұқым шашатын сеялкалар бар. Елімізде астық, бұршақ, майлы өсімдіктер т.б дақылдардың тұқымын қатарлап себетін универсальді және қызылша, жүгері, мақтаның тұқымдарын себетін арнайы сеялкалар шығарылады. КСРО-да құрылысы күрделі астық сеялкасы СУТ-47, СЛН-48 және СЗЛ-3,6 дәнді-дақылдар мен зығыр тұқымын себетін СУЛ-48, СЛН-48, СЗЛ-3,6 маркалы сеялкалар пайдалынылады. Сеялканың негізгі жұмыс органы-тұқым себетін аппарат,тұқым өтетін жол,шүмек. Әрбір сеялкада тұқым салатын 1-2 жәшік, минелалды тыңайтқыштар шашатын аппарат және жәшіктегі тұқымды тұқым себетін аппаратқа біркелкі түсіріп тұратын араластырғыш болады. Сеялканың тракторға тіркелетін және аспалы түрлері бар. Дереккөздер
Стационарлы Әлем теориясы

Космологияда "Стационарлы әлем теориясы" — 1948 жылы Хойл Фред, Томас Голд, Германн Бонди және басқалар ойлап тапқан Үлкен жарылыс теориясының альтернативасы болып табылатын теория. Бұл теория бойынша бір-бірінен қашықтаған галактикалар арасында әрдайым жаңа материя пайда болып отрырады, осының әсерінен космологиялық принцип бұзылмайды. 60-50 жылдары көптеген ғалымдар оны қолдағанымен , қазіргі кезде оны ұстанушылар мүлде жоқ. Қосымша * Теория масштабно расширяющегося космоса * Утомлённый свет Категория:Космология Категория:Космогония
Космогониялық гипотезалар

"Космогониялық гипотезалардың" мақсаты - аспан денелерінің қозғалысы мен құрамының біртектілігін түсіндіру. Олардың бастамасы белгілі заттарға тән, барлық келесі эволюцияларды туындататын, бар кеңістікті толтырып тұратын материяның бастапқы қалпынан туындайды. Дереккөздер
Гравитациялық парадокс

Гравитациялық парадокс, не Нейман - Зеелигер парадоксы — Бүкіләлемдік тартылыс заңынан шығатын тарихтық космологиялық мәселе.: Шексіз Әлемде Евклидтік геометриямен және нөлдік емес заттың тығыздығымен гравитациялық потенциал әрқашан шексіз мән қабылдайды Дереккөздер
Реликтік сәулелену

Реликтік сәулелену — ( — қалдық) "Реликтік сәулелену" терминін қолданысқа алғарш рет кеңес астрофизигі И.С.Шкловский енгізген. "Космостық микротолқындық жағдайдағы сәулелеу" - Абсолютті қара денеге тән, спектрдің және изотроптылықтың жоғары деңгейі бар ғарыштық электромагниттік сәулелену. Дереккөздер
Тағамдық талшықтар

Тағамдық талшықтар — адам ағзасындағы асқорыту ферменттері қорыта алмайтын, бірақ ішек-қарынның пайдалы микрофлорасы өңдей алатын ас компоненттері. Талшықтың екі түрі бар: * Ерітілмелі * Ерітілмейтін Дереккөздер
Космологиялық қызыл ығысу

Космологиялық қызыл ығысу — галактиканың барлық алыс көздерінде байқалатын, олардың бір-бірінен, әсіресе біздің галактикадан динамикалы алыстауымен, не Метагалактиканың стационарсыздығымен түсіндірілетін сәулелену жиілігінің азаюы. Галактикалардың қызыл ығысуын алғаш 1912-1914 жылдарда байқаған америкалық астроном Весто Слайфер болды; Эдвин Хаббл алыстағы галактикалардың қызыл ығысуы жақындарға қарағанда үлкенірек болатынын және арақашықтыққа пропорционал өсетінін 1929 жылы ашты. (Қызыл ығысу заңы не Хаббл заңы). Дереккөздер * [http://cosmo.irk.ru/toc.html Космология] * [http://modcos.com/articles.php?id=99 Парадоксы Большого взрыва] * [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0208176/ G.A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho: A Retro- and Pro-Spective Note]
Сыну көрсеткіші

Cыну көрсеткіші — электромагниттік толқындардың вакуумдегі және нағыз ортадағы жылдамдықтарының қатынасына тең шама. Бұл сонымен қатар басқа толқындарға (мысалға дыбыстық) қатысты. Дереккөздер [http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1960.html|заглавие Линза акустическая]
Ньютондық емес сұйықтық

"Ньютондық емес сұйықтық" дегеніміз ағу барысында тұтқырлығы жылдамдық градиентіне тәуелді болатын сұйықтық. Көбінесе мұндай сұйықтықтар біртекті емес және кеңістіктің күрделі құрылымын пайда қылатын үлкен молекулалардан тұрады. Дереккөздер
4-вектор

4-вектор (төрт-вектор) — Минковскийдің төрт өлшемді кеңістігіндегі вектор. 4-вектор координаталары жүйенің ауысуы не бұрылысында Минковский кеңістігіндегі сәйкес координаталарға өзгереді. 4-вектор бір уақыттық компонент және 3 кеңістіктік компоненттен құралады. Дереккөздер * — гл. 25. «Электродинамика в релятивистских обозначениях». (Это простое введение для студентов младших курсов; во избежание путаницы следует обратить внимание, что в этой книге используются только нижние индексы, относящиеся, однако, к контравариантным компонентам 4-векторов).
Якоб Хендрик Вант-Гофф

Голландия химигі. 1871 жылы Делфт қаласында Политехникалық мектепті бітірген. Лейден және Бонн (Ф.А. Кекуледе) университетерінде, Париждің жоғары медициналық мектебінде (Ш.А. Вюрце) және Утрехт университетінде (1874 жылдан философия докторы) білімін жетілдірген. 1876 жылдан Утрехттегі Ветеринария мектебінің оқытушысы, 1878-1896 жылдары Амстердам университетінің, 1896-1911 жылдары Берлин университетінің профессоры. Физикалық химия мен стереохимияның негізін салушылардың бірі. Органикалық қосылыстардың оптикалық изометриясының түрлі көріністерін қарастырып Ж.А. Ле Белмен бір уақытта одан тәуесіз (1874), бүгінгі стереохимияның негізгі - органикалық қосылыстар молекуласындағы атомдардың кеңістіктік орналасу теориясының басты қағидаларын тұжырымдаған. Көміртегі атомының ынтықтылық бірліктері тетраэдрдің бұрыштарына бағытталғандығы жайлы, әртүрлі төрт орынбасушылары бар көміртекті қосылыста екі стереоизомерлері болатыны жайлы және қос байланысы бар жағдайда тетраэдрлер қабырғалары арқылы жалғасатындығы жайлы болжамдар ұсынды. Аллен қосылыстарының изомериясын алдын ала болжаған. Тұжырымдаған ережесі бойынша бірнеше ассиметриялық центрлер бар қосылыстың молекулалық айналымын "ротофор" атты ассиметриялық центрлерінің молекулалық айналымдар үлестерінің алгебралық қосылыс ретінде қарастыруға болады. (Вант-Гоффтың оптикалық аддитивтік принципі) Реакциялардың кинетикасын және химиялық ынтықтылықты зерттеген (1880 жылдан бастап). Химиялық реакциялардың жіктелуін ұсынды. Температураны 10 о -қа жоғарылатқанда реакцияның жылдамдығы 2-4 есе артатынын анықтаған (Вант-Гофф ережесі). Химиялық термодинамиканың негізгі теңдеулерінің бірін - тепе-теңдік тұрақтысының температура және жылу эффектісіне тәуелділігін көрсететін изохор теңдеуін, сонымен бірге химиялық ынтықтылықтың тұрақты температурада реакцияның тепе-теңдік тұрақтылығына тәуелділігін көрсететін изотерма теңдеуін шығарған. 1884 жылы "Химиялық динамика очерктері" атты жұмысы жарық көрді. онда химиялық кинетиканың негізгі постулаттары тұжырымдалған. Ең алғагш заттардың реакцияға қабілеттілігін реакцияның жылдамдығының тұрақтылығы көмегімен бағалауды ұсынды, бұл құрылымдық (структуралық химияның негізгі қағидасын (реакциондық қабілеттіліктің) құрылымға тәуелділігін) химиялық кинетика ауқымында сандық жолға ауыстырды. Сұйытылған ерітінділерлің сандық теориясының негізін (1886-1889), ерітілген заттар заттардың газ күйіндегісіне ұқсас екенін және сұйытылған ерітінділерге қарапайым заңдарды (Авогадро заңымен бірге) қолдануға болатындығын көрсету арқылы салған. Осмос қысымының заңын шығарған (Вант-Гофф заңы), 1890 жэылы біркелкі қатты қоспаларға ерітінділер туралы түсініктерін, таратып қатты ерітінділер теориясының негізін салды. Бірқатар ғылым академияларына және ғылым қоғамдарына мүше. Петербург ғылым академиясының шетелдік мүше-корресподенті. Дереккөздер: С.К Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалақ Алматы 2012ж.)
Техника философиясы

Техникалық құралдар адамның табиғи мүшелерінің қызметін атқара алады. Мысалы, тігін станогы тігіншінің, авто және темір жол көлігі жүргізушінің функциясын орындайды. Техника туралы сөз еткенде толықтыру мәселесін де қарастыру қажет. Техника адамның кейбір қасиеттері мен мүмкіндіктерін толықтырып отырса, оның өзі де техникалық жүйенің маңызды бөлшегі болып табылады. Сонымен қатар, транспорт пен байланыс, ғылым мен оқытудың, соғыс, медицина, мәдениеттің, күнделікті өмір сүрудің техникалары бар. Техниканың тарихы – адамның еңбек ету функцияларының бірте-бірте техникалық құрылымдарға өту тарихы. Оның дамуында үш маңызды кезең бар: қол еңбегінің құралдары, машиналар, автоматтар. Техниканың өзі ғылымға жаңа талаптар қойып отырады. Қазіргі қоғамның даму деңгейін ғылым мен техниканың дамуы анықтайды. Техника философиясы – бүгінгі әлемдегі техника феноменінің философиялық методологиялық және дүниетанымдық мәселелерін арнайы зерттейтін бағыт. Оның негізгі мақсаты – техниканы, оның дамуын біртұтас құбылыс ретінде қарастыра отырып, техникалық іс-әрекеттің мәнін ашу, техникалық мәдениетпен, саясатпен, адам іс-әрекетінің басқа да түрлерімен байланысын анықтау. Техника философиясының көрнекті зерттеушісі неміс ғалымы Ф.Рапп оның мынадай негізгі бағыттарын көрсетеді. 1) Техника тарихын және оның мәдениетпен қарым-қатынасын зерттеу; 2) Қазіргі техника мен еңбектің жалпы сипатының социологиясын сараптау; 3) еңбек етудің, әлеуметтік, саяси белсенділіктің экзистенциялық мәселелерін зерттеу; 4) эпистемология тұрғысынан органикалық әлем мен техникалық әлемнің бөлінуін қарастыру; 5) Басқару мәселелері және техника мен бүкіл адамзат құндылықтардың өзара қарым-қатынасын зерттеу. Техника адам өмірін жеңілдету және кеңейту, дамыту қажеттілігінен пайда болды. Техника болмысы туралы білім XІX ғасырда қалыптасты. Техника философиясының “техника-болмыс” қатынасын арнайы зерттейтін бөлімі техника онтологиясы деп, ал “техника-адам” қатынастарын зерттейтін бөлімі техника антропологиясы деп аталады. Техникалық білімнің негізі ерекшелігі – оның объектісі табиғи емес, жасанды сипатта болады. Техника қоғам өмірінде кеңінен қолданыс табады. Бір адам техникалық құрылымның жобасын сызады, екіншісі оны өндірудің технологиясын жасайды, үшіншісі оны өндіреді. ал төртіншісі онымен тікелей жұмыс жасайды. Дереккөздер
Құрбашы

Құрбашы (өзбекше — күрбоши) — 1) Бұхар хандығы түсындағы қару-жарақ қоймасының бастығы; 2) революцияға дейінгі Түркістан да жергілікті полиция бөлімінің бастығы; 3) басмашылардың қозғалысы (1917—26) кезінде Сов. өкіметіне қарсы қарулы көтеріліске шыққан бандылар тобының басшысы. Құрбашылар шетел интервент тері мен контрреволюция ның сенімді тірегі болды; өздері шапқыншылық жасаған жергілікті халықты аяусыз жазалады. Басмашылардың талқандалуына байланысты Құрбашылар жойылды (қ. Басмашылық). Дереккөздер
Citizen

Citizen ( シチズン時計株式会社}} ) - ірі жапондық сағат өндірушісі. Shōkōsha Tokei Kenkyūsho ( 尚工舎時計研究所), институт базасында 1930 жылы компания ашылып, 1918 жылдан баастап жұмыс істеуде. 1936 жылдан бері Citizen көптеген елдерге тауарын экспорттайды. Сілтемелер *citizen.co.jp/english
Фридрих Вёлер

(31.07.1800-23.09.1882) Неміс химигі. Гейдельберг университетінің медицина факультетін бітірген (1823). Гейдельберг университетінде Л.Гмелиннің жетекшілігімен, Стокгольм университетінде Й.Я. Берцелиустың жетекшілігімен химиядан мамандандырылған. 1825-1831 жылдары Берлинде техникалық мектепте, 1831-1835 жылдары Кассельдің техникалық мектебінде, 1836 жылдан батап Геттинг университетінде жұмыс істеген. Зертеулері бейорганикалық және органикалық химияға бағытталған. Студент жылдарында өз бетінше иодты циан мен сынап тиоцианатын алған. 1822 жылы циан қышқылын ашқан. Ю. Либихпен бірге фульминаттардың (күркірек сынаптың тұдарының) изомерисын айқындаған. Бейорганикалық заттан табиғи органикалық заттың алғашқы синтезі болып саналтын аммоний цианатының сулы ерітіндісін буландару арқылы несепнәрді (мочевина) алыну мүмкіндігін дәлелдеген (1828). Либихпен бірге бензой қышқылының формуласын анықтаған (1832). "Ащы бадамгүл майының" туындыларын зерттеп (1832) бензой қышқылы - бензальдигит - бензоилхлороид - бензоилсульфит - қатарындағы айналымдарда (C 6 H 5 CO) тобы бір қосылыстан екіншіге өзгерусіз өтетінін тапқан. Бұл топ бензоил деп аталынған. Бұл жаңалық радикалдар теориясын қуаттайтын жайт болды. Либихпен бірге амигдалиннің ыдырауын (1837) жүргізді, несеп және бензолгексакарбон қышқылдары мен олардың туындыларын зерттеген (1838). Диэтилтеллур (1840, гидрохинон 1844) алынды; апиын алколоиды зерттелді (1844, амигдалиннен бадам (мендаль) қышқылы алынды 1847). Хлоридтерін калиймен қыздырып металдық алюминий (1827, береллий және иттрий 1828) алынды, кальций фосфатынан фосфор (1829), кремний және оның сутектік қосылыстары, хлоридтері (1856-1858), кальций карбиді және одан ацетилен 1862 жылы алынды. А.Э. Сен-Клер Девилмен 1857 жылы бордың, бор гидридінің, титанның, титан нитридінің таза препараттарын дайындады, азоттық кремниймен қосылыстарын зерттеді. Алғаш рет аралас күкіртті газ тотығының мыс-хром өршіткілерін - CuO * Cr 2 O 3 дайындап, сынаған (1852), бұл химия тарихында катализде (өршуде) ең алғаш хром оксидінің қолданылуы болды. Неміс химия қоғамының Президенті (1877) көптеген ғылыми академиялар мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Санкт-Петербург ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1853). Пайдалған әдебиет: С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедилық анықтамлық Алматы 2012ж.)
Қызылқұйрық құмтышқан

Қызыл құйрық құмтышқан – аламан тұқымдасына жататын кеміруші сүт қоректі. Дене түрқы 13—16 см, қүйрығы-нық үз. 12—16 см. салм. 70—125 г. Күрек тістерінің бір ғана сары жолағы болады. Денесінің үстіңгі жағы мен бүйірлері ашық сары не қоңырлау, бауыр — ақшыл, артқы аяқтары ұзынырақ. Қызыл құйрық құмтышқан Алдыңғы, Кіші Азияда, Солт. Бат. Қытай және Ресейде көбіне шөлді және шөлейтті жерлерде таралған. Бұл тышқан Қазақстанның оңт. және оңт.-шығ. бөлігінде кездеседі, көбіне тау бөктерін, өзен ал-қаптарын жэне егіс төцірегін мекен-дейді. Індеріне 12 кг-ға дейін қысқы азық қорын жинайды. Ол жылына 2— 3 рет 3—11, көбіне 7 үрпақ береді. Дәнді дақылға, мақта егісіне және мал жайылымпаоына зиян келтіреді. Дереккөздер
Қызылқұйрық тұқымдасы

Қызылқұйрық тұқымдасы — қос жарнақтыларға жататын бір не көп жылдық өсімдіктер. Ботаникалық сипаты * Кейде бұға, шала бұта не ағаш. * Жапырағы бүтін жиекті, кезектесе орналасқан, бөбешік жапырағы болмайды. * Ұсақ гүлі дара не қос жынысты, ақшыл жасыл, сары, қызыл, жеке-жеке, кейде гүлшоғыры - сыпыртқыға топтасқан. Өсетін жері мен таралу аймағы Қызылқұйрық тұқымдасы Америка, Африка, Австралияда, сиректе болса Азияда таралған. 900 (65 туысы), оның ішінде Ресейде 15 (5 туысы) түрі белгілі. Қазақстанда бір жылдық шептесін өсімдік түрінде кездесетін 8 түрі бар. Қызылқұйрық тұқымдасы көбіне егістікте, бау-бақшада арамшөп түрінде өседі, кейбір түрлері әсемдік үшін колдан өсіріледі. Дереккөздер
Құртқамамай

Құртқамамай— Ұлы жүз Албан тайпасының құрамындағы рулар бірлестігі. Ботпай руынан шыққан Диқанбай батырдың шежіресі бойынша, Албанның Шыбыл тармағынан — Қызылбөрік, Қоңырбөрік, Боти, Бойдақ; Ботидан — Құртқамай; Бойдақтан — Мамай. Бүл аталар Қоңырбөрікпен (Өтей) бірігіп Қоңырбөрік атанған. Ал Құртқамай, Мамай есімдері бір атауға айналып, Құртқамамай делінген. Мамайдан Өтеміс, Сәду, Базар, Бәтшебатыр; Құртқадан Сағындық, Қалматай, Оспантай, Тоғызақ деген аталар тарайды. Бұлар Октябрь революциясына дейін қазіргі Шымкент облысы, Ленгер ауданының Бадам бойын, Өзбекстанның Бостандық ауданының Жоғарғы Шыршық бойын мекендеген. 19 ғ-дың аяқ шенінде 400 түтін болган. Ұраны — Өтей, Райымбек, таңбасы о (дөңгелек). Дереккөздер
Құрылыс аспаптары

Құрылыс аспаптары — құрылыстық монтаждау жұмыстарында және құрылыс машиналары мен механизмдерін жөндеуге пайдаланылатын қол аспаптарының жиынтығы. Оның 500-ден астам турі бар. Құрылыстағы еңбекті көп қажет ететін жұмыстардың басым көпшілігі әр түрлі машиналар мен механизмдерге жүкте-луіне қарамастан кейбіреулері қол ас-паптарымен орындалады. Құрылыс аспаптары қолданылатын мақсатына байланысты құрылыстың монтаж жұмыстарында же-келей проңестерге пандаланылатын аспаптарга (мыс., сырлау біліктері, үккіш т. б.), өлшеуіш аспаптарға (мыс., деңгейлік, тіктеуіш, метр, рулетка т. б.), құрылыс машиналары мен меха-низмдерін жөндеуге арналган аспаптарна (мыс., кілт, слесарлық балға, шапқы, бұрауыш т. б.), кәсіпорындарда конструкциялық элементтер мен құрылыстық детальдар жасауға пайдаланылатын аспаптарға (мыс., қа-шау, сүргі, егеу т. б.) ажыратылады. Дереккөздер
London & Regional Properties

London & Regional Properties - Еуропадағы ең ірі жеке меншік компаниялардың бірі. Компания жылжымайтын мүлікке инвестициялар салады. 1987 жылдан бері жұмыс істейді. 12 мемлекет нарығында бар, сонымен қоса Англия, Германия, Ресей, Польша, ОАР, Панама т.б. Инвестициялар мөлшері 8,5 млрд. еуродан асады ($11,14 млрд). Компанияға әлемдегі 40-тан астам қонақүйлер тиесілі, соның ішінде Hilton (Майндағы Франкфурт), Hilton Park Lane және Hilton Trafalgar Square (Лондон), Berns Hotel (Стокгольм), Holiday Club (Финляндия) қонақүйлер жүйесі. Негізін қалаушылар The Times деректері бойынша, компанияның қалаушылары - ағайынды Ричард және Ян Ливингстондар. Инвестициялары * Cliveden, Von Essen Hotels құлдыраған компаниясынан 2012 жылы ақпан айында сатып алынған * Кэмбдридждегі Crowne Plaza қонақ үйі €45m - нан аса қаржыға бұрынғы Sean Quinn Group - тан 2012 жылы тамыз айында сатып алынды Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.lrp.co.uk/ Компанияның ресми сайты]
Құрылыс банкісі

Құрылыс банкісі— күрделі қаржы беретін бүкіл одақтық банк. 1922 ж. сауда-өнеркәсіп банкісі ретін-де үйымдастырылды. Соның құрамында 1926 ж. ұзақ мерзімге кредит беретін арнаулы бөлім қүрылды. Елді индустрияландырудың кең көлемде құлаш жаюы ұзақ мерзімге кредит беретін арнаулы банкіні үйымдастыруды күн тәртібіне қойды. Осылардың не-гізінде 1928 ж. өнеркөсіп пен электр шаруашылығына ұзақ мерзімді кредит беру банкісі үйымідастырылды. Банк арнаулы бюджет қаржыларының есебінен өнеркәсіпке ұзақ мерзімді кредит беруді іске асырды. 1932 ж. ол өнеркәсіптегі, транспорттагы , байла-ныстағы күрделі құрылысты қаржыландыру банкісі болып ңайта құрылды. 1959 ж. банкіге қүрылыстың тұрғын үй, мәдени-тұрмыстық, коммуналдық және басқа да түрлерін қаржы- , ландыру жүктеліп, ол құрылыс банкісі деп аталды. Ол мемл. бюджет пен , кәсіпорындардан күрделі құрылысқа : бөлінетін ақшалай қаржыларды, оның ішінде кәсіпорын пайдасының бөлігін және амортизациялық жарналарды жинақтау, бюджет пен кәсіпорын қаржыларының есебінен қайтарылмай ңаржыландыруды іске асыру, күрделі қаржыға ұзақ мерзімді кредит беру, құрылыс үйымдарына ңысқа мерзімді кредит беру, күрделі құрылысқа бағытталатын қаржыларды үнемді және тиімді пайдалануға бақылау жасау міндетін атқарады. Құрылыс банкісі халық ш-ның негізгі өндірістік қорларын үлгаймалы ұдайы өндіруді іске асыруда, күрделі қаржыга жұмсалатын ақша қаржы-ларын тиімді пайдалануды қамтамасыз етуде маңызды орын алады. Жоспарлау мен экономик. көтермелеудің жаңа жүйесі бүл банкінің ісқызмет сипатына өзгеріс енгізді. Егер бұрын банк көбіне күрделі қаржы үшін бюд-жеттік финансылау аппараты ретінде ңызмет етсе, енді ол негізінен ұзаң мерзімді кредит беруді іске асырады. Дереккөздер
Құрылыс конструкцияларын монтаждау

Құрылыс конструкцияларын монтаждау— әр түрлі сыртқы әсерлердің салдарынан құрылыс конструкциялары пішінінің немесе мөлшерінің өзгерісі. Құрылыс конструкциялары немесе оның элементтері сыртқы жүктің әсеріне сәйкес бір жағдайда созылса, екінші жағдайда иіледі, үшінші бір жағдайда бұралып деформацияланады. Құрылыс материалдарының қасиетіне және сыртқы жүктердің әсер ерекшелігіне қарай бір жағдайда әсер етуші жүк әсері тоқтағанда деформация толықтай, ал екінші жағдайда жарым-жартылай жойылады. Осы жагдайларда деформацияның алғашқысы серпімділік, соңғысы қалдық немесө иластикалық деформация деп аталады. Жобаға сай дұрыс есептеліп салынған конструкциялардың деформациясы белгіленген шектен аспауы шарт. Конструкция элементтерінің деформациялауға қарсыласу қасиеті қатаңдық деп аталады. Дереккөздер
Тримаран

Тримаран - үш корпусы бар желкенді қайық. Тримарандар мен екі корпусты катамарандар Тынық мұхитында пайдаланылған мықты ағаш тіреуі бар каноэ қайығынан шыққан. Олардың түрі король Чарльз ӏӏ мен оның ағасы Йорк герцогы Джеймстің арасындағы 1661 жылы Темза өзенінде өткен алғашқы яхталар жарысында қарсыластарын таңғалдырған болар еді. Бұрынғы яхталар даниялық желкенді қайықтар болды. Тримаранның орталық корпусында мачтаға және экипажға арналған бөлік бар; қалған екі бөлігі жоғарғы жылдамдық кезінде орнықтылықты қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Қырмызы (ақын)

Қырмызы (т.-ө. ж. белгісіз) — 19 ғ-дың 2-ші жартсында жасаған ақын қыз. Ақындығымен, әншілігімен аты шыққан. Шығармалары кезінде хатқа түспегендіктен сақталмаған. Қырмызы — қырғыз елінің Исақ батыр деген атақты адамының қызы. Шешесі Айша - ақын, әрі әнші болған. 19 ғ-дың 60 жылдарында Қырмызы Жетісу өңіріне даңқы жайылған Дәурен сал (Сағышбек) ақынмен өнер жарыстырған. Ақындығы, әншілігі жарасқан екі өнерпаз бірін-бірі ұнатып, қосылған. Сол кезде айтқан Дәурен салдың: «Қош, сау бол, сал қарындас, Қырмызым-ай, Жаһанның таң шолпаны жұлдызым-ай», - деп басталатын өлеңі бар. Қырмызы мен Дәурен Салдың кейбір өлеңдерінің үзінділері Кенен Әзірбаевтың «Аңыздар сыры» атты кітабында (1969) мысалға келтірілген. Дереккөздер
Қыршабақты

Қыршабақты — 78 қорғаннан тұратын оба. Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Қыршабақты өзені нің оң жақ жагалауында, Қыршабақтының Шабақты өзеніне құяр жерінен 3 км қашықтықта орналасқан. 1958 ж. Оңт. Қазақстан археол. экспедициясы (А. Г. Максимова) зерттеп, он қорғанды аршыды. Бұл қорғандардың ірге табаны таспен қаланған. Қорғандардың диаметрі 5 м-ден 30 м-ге дейін, биікт. 0,1—2 м. Беті таспен жабылған қабірлерден басы батысқа және шығысқа қаратып жерленген адам сүйектері, ертедегі көшпелі тайпалар тұтынған қыш ыдыстардың т. б. заттардың қалдықтары табылды. Дереккөздер
Теодор Уильям Ричардс

(31.01.1868-02.04.1928) Американдық химик. АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі. Гарвард университетін бітірген (1888 жылдан философия докторы). Бір жыл бойы білімін Германияда жетілдірген. 1889 жылдан соңғы күндеріне дейін Гарвард университетінде жұмыс істеді. 1901 жылдан бастап профессор болды. 1895 жылы Квалификациясын жоғарылату мақсатында В.Ф. Нернст лабораториясына Геттинг университеттерінің, 1904 жылы Берлин университетінде жұмыс барысында қатысты. Негізгі зерттеулері химиялық элементтердің атомдық массаларын анықтауға арналған. Арнайы әдістеме мен біртума аспап құрып жоғары нақтылықпен 25 элементтердің атомдық массаларын анықтап (1888-1923), басқа ғалымдардың жұмыстарында кеткен қателіктерді жөндеді. 1914 жылы Т. Лембертпен бірге әртүрлі уран құрамдас минералдардан радиогендік қорғасынның атомдық массасын анықтады және қорғасын изотоптары (сыңарлары) болатынын дәлелдеі. 1905 жылы Л. Гендерсон және Г. Форбеспен бірге кең ғылыми практикаға адиабатты калориметрді құрып енгізді және оның көмегімен көптеген термохимиялық тұрақтыларды анықтады. Металдардың қышқылдардағы еру жылуын, қышқылдар, негіздер және тұздар үшін меншікті жылу сыйымдылықтарын, бейтараптану жылуларын анықтады. Американдық химия қоғамының мүшесі, оның президенті (1914). Америкалық өнер және ғылым Академиясының мүшесі, 1919-1921 жылдары оның президенті болған. Нобель сыйлығының лауреаты. Пайдалаған әдебиет: С.К Мыразалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедичялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Әскери қоныстар

Әскери қоныстар — 1810-1857 жылдары Ресейде болған ерекше әскер құрамалары; әскери қызметті өнімді еңбекпен (негізінен ауыл шаруашылығындағы жұмыспен) ұштастырған полктарды қазына жеріне орналастыру. Әскери қоныстарды Александр I енгізді. Ондағы мақсат:армияға жұмсалатын шығындарды азайту, бұқараның бостандық жолындағы қозғалысына қарсы күресу үшін халықпен ешбір қатысы жоқ, оқшау тұрған ерекше күш жасақтау. 1825 жылы Санкт-Петербург, Новгород, Могилев, Слободка-Украина, Херсон губернияларының Әскери қоныстарында 375 мың адам болды; бұл армияның 1/4 бөлігіндей еді. Әскери қоныстардың ең үлкенбастығы А.А.Аракчеев болды (1817жылдан). Қоныстанушылардың тұрмысы өте ауыр еді. Сондықтан олар талай рет толқулар жасап, көтеріліске шықты (1819 жылғы Чугуев көтерілісі т.б.). 1831жылғы үкімет Әскери қоныстардың көбін «егінші солдаттар округы» деп атады. Дереккөздер
Мичиган

Мичиган — АҚШ-тың солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 11-орында — 250 493 км². Халық саны бойынша 8-орында - 9 895 622 адам (2013). Әкімшілік орталығы — Лансинг қаласы, ең үлкен қаласы — Детройт. Басқа ірі қалалары — Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор, Уэйн. Географиясы Штаттың аумағының 41%-ы су бетіне тиесілі. Штаттың айналасында Ұлы көлдердің 4-і орналасқан — Жоғарғы, Мичиган, Гурон және Эри. Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде — Жоғарғы және Гурон көлдері арқылы канадалық Онтарио провинциясымен, шығысында — Мичиган көлі арқылы Иллинойс және Висконсин, оңтүстігінде — Огайо және Индиана штаттарымен. Этностық құрамы * Ақтар — 78,9 % * Афроамерикандықтар — 14,2 % * Үндістер — 0,6 % * Азиялықтар — 2,4 % * Басқалары — 1,5 % Экономикасы Штатта ішінде орналасқан Детройт қаласы әлемге АҚШ-тың автомобиль өндіру орталығы ретінде танымал. Пайдалы қазбаларға бай штат. Штатта мұнай, темір, табиғи газ, торф өндіріледі. 2010 жылы Экономикалық анализ бюросының бағасы бойынша штаттың жиынтық ішкі өнімі $384,1 миллиард болған. Галерея Бауырлас аймақтары * Сига Префектурасы, Жапония * Сычуань, Қытай Дереккөздер
Құлмақ жоңышқа

Құлмақ жоңышқа - бұршақ тұқымдасы, жоңышқа туысына жататын бір жылдық (сирек жағдайда көп жылдық) өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 10-60 см. * Сабағы тарамдалған, жіңішке әрі нәзік, түксіз, сыртында бездері бар. * Жапырақ серігі қандауыр жұмыртқа тәрізді, ұшына қарай сүйір, 1-3 жалпақ ұшбұрышты тісшесі болады, жоғарғы жағындағы жапырақтарының жиегі тегіс. Қысқа сағақты жапырақтары жалпақ, ұзындығы 7-15 мм, ені 3-9 мм, жұмыртқа немес ромб тәрізді, сабаққа сына тәрізді бекіген, жоғарғы жағында ойық жиекті. * Гүлшоғыры тығыз, 10-30 гүл шоғырланған, ұзындығы 2-3 см-дей болатын жіңішке сағағы бар. Гүл жапырағы баспа-біз тәрізді, гүл сағағынан қысқалау. Тостағаншасы жалпақ, қоңырау тәрізді, таспа-қандауыр тәрізді үшкір тісшелері бар. Күлтесі сары, ұзындығы 1-3 мм. * Бір тұқымды, бұршақбасы бүйрек тәрізді, піскен кезде қара түсті болады, доға тәрізді жүйке жүйесі айқын көрініп тұрады, сырты тықыр, сирек безді немесе өрмек түкті. * Тұқымы сары немесе қоңыр, жылтыр, ұзындығы 1-1,5 мм. Сәуір-шілде айларында гүлдеп, маусым-тамызда жеміс береді. Өсетін орны мен таралуы Құлмақ жоңышқа жер бетінің барлық жерінде таралған - бүкіл Еуропада, Азияда, Солтүстік Африкада, Солтүстік Америкада өседі. Өсетін орны - шалғынды, бұталы орманды жерлер, өзен жағалаулары, егістіктер және жол бойы. Құнды мал жайылымдық өсімдік. Дереккөздер
Никотинамидадениндинуклеотид

Никотинамидадениндинуклеотид (НАД, NAD) - барлық тірі ағзаларда болатын кофермент, тотығу - тотықсыздану реакциясын катализдейтін, дегидрогеназ ферменттерінің тобына кіреді; сутек пен электрондарды таратушы функциясын атқарады. Тотықсызданған форма (NADH) басқа заттарға бір протон және екі электрон тасымалдай алады. Молекуласы амид никотинді қышқылдан және адениннен құралған, динуклеотид болып табылады, өзара D – рибоза және фосфор қышқылының қалдығынан тұратын тізбек арқылы байланысқан; клиникалық биохимияда қанның ферменттерін анықтауда қолданылады. Никотинамидадениндинуклеотидфосфаттан немесе NADP айырмашылы – никотинамидадениндинуклеотид құрамында, рибозаның 2’ – көмірқышқылының атомымен байланысқан, фосфор қышқылының қалдығы болмайды. Тарихы 1904 жылы ашытқы шырынынан ағылшын биохимиктарымен А. Гарден мен У. Йоган ашылған; құрылысы 1936 жылы О. Варунг және Х. Эйлер ашқан. Сілтемелер *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B4
Гиппарх

Гиппарх Никейский (шамамен 190ж б.з.б.- 120ж б.з.б.; көне грекше - Ἳππαρχος) - көне уақыттың ғаламат астрономы атанатын II ғасырда өмір сүрген грек астроомы, механик, географ, математик. Гиппархтың ең бағалы еңбегі оның Көне Вавилон астрономиясына грек геометриясындағы аспан денелері қозғалысы моделіне жуық дәлдік алып келгені болып саналады. Дереккөздер * Бронштэн В. А. [http://www.astro-cabinet.ru/library/Ptolemey/Bron_3.htm Астрономические исследования Гиппарха]
Құмбетеге

Құмбетеге – астық тұқымдасының бетеге туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 30-80 см. Қалың өсіп шымға айналады. * Сабағы жоғарғы жағында түкті. * Жапырақтары қатты, ширатылып немесе ұзыннан қабатталып өседі. * Гүлшоғыры - сыпыртқы, ұзындығы 14 см. * Масақшасы 4-6 гүлді, сұр жасыл түсті. Мамыр-шілде айларында гүлдейді. Өсетін орны мен таралуы Құмбетеге Ресейдің еуропалық бөлігінде және Батыс, Шығыс Сібірдің қоңыржай белдеуінде, Кавказда, Финляндияда, Швецияда, Данияда, Шығыс Еуропаның кейбір жерлерінде кездеседі. Қазақстанда Ертіс алабында, Каспий теңізі жағалауында, Ақтөбе облысының құмды бұйраттарында, сортаңдау топырақты құмайт далада өседі. Дереккөздер
Ауыспалы жұлдыз

Ауыспалы жұлдыз — физикалық процесстер ауданында жарықтығы уақыт бойынша өзгеретін жұлдыз. Нақты айтқанда, жұлдыз жарықтығы бірнеше деңгейге уақытқа тәуелді өзгереді. Мысалға, Күннің шығаратын энергиясы 11 жылдық жұлдыздық цикл деңгейінде 0,1%-ға өзгереді, яғни абсолютті жарықтығын мыңнан бірге өзгертеді. Ауыспалы деп ба0ылаушы техниканың жеткен деңгейінде сенімді табылған жұлдыз аталады. Жұлдыз ауыспалылар қатарына енуі үшңр бір рет өзгеріс болса жеткілікті. Дереккөздер * [http://astronomy.net.ua/4files/details.php?image_id=3 Пульсирующие звезды]
Қапсырма (әшекей)

Қапсырма – қамзол , кәзекей, кеудеше тәрізді әйелдердің сыртқы киімінің екі өңірін бір-біріне қаусырып тұратын ою-өрнекті, сіркелі, асыл тасты, асты ілгекті күміс әшекей. Оның астынғы бетіне киімнің екі өңірін бір-біріне бекітетін ілгек орнатылады. «Қапсырма» сөзі қаусыру сөзінен туындаса керек. Оның қазақ зергерлері қаз-келіншектер киімін сәндеу үшін жасаған. Қапсырманы қымбат бағалы металдардан әшекейлеп, бағдарлап, лажылап, сіркелеп, асыл тастардан көз орнатып жасайды. Қапсырма ілмек, сақина тәріздес екі бөлшектен тұрады. Сөйлеу тілінде – қаптырма, қаусырма, тістестірме деп де атайды. Қапсырманың өңірге тағылған екі бөлігінің сыртқы формасы да, бетіне жүргізілетін ою-өрнегі де, ортасына орнатылатын тастары да бірдей болады. Кейде киімге әсемдік үшін олардың бірнешеуін қатар қадайтын болған. Қамзолдың өңірінен сәл төмен олардың бір жұбын, кейде сәндік үшін бірнеше жұбын қатарластырып тігеді. Зергерлер қапсырмалардың гүл, жапырақ, таңба пішінді түрлерін жасаған. Оның жасауда талшықтап бұрау, өру, тоқу,түйіндеу, өріп шақшақтау, бунақтау, кесек металдарды ізбелестіру сияқты зергерлік әдістер қолданылады. Ел арасында қапсырманың үзбелі, жұмыр, жапырақша, көлемі теңге тәрізді түрлері кездеседі. Көлемді қапсырмалардың кейде конус, жартышар тәрізді тас салған көзі болған. Жалпақ қапсырмалар өте әдемі таспен немесе сүйекпен өрнектелген. Қақтаған күмістен және ортасына асыл тас салып соққан түрлері де кездеседі. Сондай-ақ, әшекей-өрнек салынған үзбелі, жұмыр, кейде жапырақша теңге тәрізді етіп, қақтаған күмістен және ортасына асыл тас салып соққан түрлері болады (Дәркімбай Шоқпарұлы. Құлағына таққаны күміс сырға...// Ана тілі газеті. 1994 ж. №9). Қапсырма түрлері: Қапсырма түрлері: *ақық көзді қапсырма – қапсырманың ақық қондырып безеген түрі; *алтын қапсырма - алтынмен апталған әшекей; *күміс қаптырма - тааза күмістен соғып ою-өрнек жүргізілген ұапсырма; *қошқар мүйізді қапсырма – «қошқар мүйіз» өрнегі бар; *шытыралы қапсырма – әшекейлі қапсырма түрі т.б. Қазақтың оңтүстік-батысында жасалған бұдан басқа да өте көркем қапсырмалар сақталған. Бұлар үш бөлек ақық тастарын жеке-жеке күміс негізге орнатып, өзара ілгектермен бірігетін етіп жасалған. Әрқайсының астынғы ілгектерінен шынжырлы салпыншақтар және екі шеткісінің жанынан қос шынжыр ілінген. Мұның бәрі әдемілік үшін жасалған. Қапсырманың сымкәптеу тәсілімен оймалы өрнектермен сәнделіп, ортасына асыл тастар орнатылатын өте күрделі және әдемі түрлері болған. (Х. Арғыбаев) Дереккөздер