kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Хабидолла Тастанов

Хабидолла Тастанов (12 шілде 1926, Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы – 5 маусым, 1980, Алматы) – музыкатанушы, педагог, домбырашы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1972). Өмірбаяны * 1950 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) домбыра класын бітірген. Қ.Жантілеуовтің шәкірті. * 1950 жылдан осы консерваторияның халық аспаптары кафедрасында ұстаздық (1980 жылдан профессор) етті. * 1959 – 61 ж. КСРО Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Ұланбатыр қаласында (Моңғолия) моңғол өнері онкүндігін ұйымдастыру және өткізу жұмысына басшылық етті. Баян-Өлгий музыкалық-драма театры жанында қазақтың тұңғыш халық аспаптар оркестрін ұйымдастырды. Осы еңбектері үшін 1960 ж. Моңғолияның “Алтын жұлдыз” орденімен марапатталды. Оқулық кітаптары * Домбыра оркестрін қалай ұйымдастыру керек, А., 1956; * Пьесалар. Домбыра үшін, А., 1957; * Алғашқы домбыра үйрену мектебі, А., 1966; * Домбыраға арналған этюдтер мен пьесалар, А., 1966; Қуанамын. Партитура, А., 1977. Аспаптық және вокалдық шығармалары * “Алатау аясында” * “Тыңға аттану” * “Қазақ биі” * “Толғану” * “Қуанамын” * “Романс”, т.б. Марапаттары * Моңғолияның “Алтын жұлдыз” ордені (1960 ж.) Дереккөздер
Кеден саясаты

Кеден саясаты – мемлекет кеден бақылауы құралдарын неғұрлым тиімді пайдалану, кеден шекарасы ішіндегі тауар айырбасын реттеу үшін, ұлттық экономиканың дамуын ынталандыру үшін жүзеге асыратын шаралар кешені. Қазақстанда мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының құрамдас бөлігі болып табылатын бірыңғай кеден саясаты жүргізіледі. Дереккөздер:
Махмұт Ақбиев

Махмұт Ақбиев (25 қыркүйек 1930, Атасу кенті, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы — 3 ақпан 2022, Алматы, Қазақстан) – инженер-металлург, техника ғылымының докторы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнертапқышы (1977). * Мәскеу болат және қорытпа институтын бітірген (1952). * Қазақ металлургия зауытында мастер, мартен цехы бастығының орынбасары, партком хатшысы (1958), кейін Қарағанды металлургия комбинатында партком хатшысы, Теміртау қалалық комитетінің 2-хатшысы, 1964 жылы конвертер цехының бастығы, бас болат балқытушы, техника және өндіріс бөлімдерінің бастығы, бас инженері және комбинат директоры (1980–87) қызметтерін атқарған. Ақбиев Қазақстан Магниткасын техника қайта құру мен өндірісті жаңартуға үлес қосты. * Қазақ КСР-і (1980) және КСРО (1984) Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. * Қазан революциясы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Қарабай Сатқанбаев

Қарабай Сатқанбаев (1949 жылы туған, Жамбыл ауданы) – актер, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі (1994). Өмірбаяны * Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік бөлімін бітірген. * 1972 жылдан Жамбыл облыстық қазақ драма театрында еңбек етіп келеді. Рольдері 50-ден аса рөлдерде ойнады. * М.Шолоховтың «Тынық Дон» (екі бөлімді) спектакліндегі басты рөл Григорийді * Шекспирдің «Отеллосында» Отелло * Мұхтар Әуезовтің «Еңлік – Кебегінде» Еспенбет * Хамит Ерғалиевтің «Құрманғазысында» Құрманғазы * Шыңғыс Айтматов пен Қалтай Мұхамеджановтың «Көктөбедегі кездесуінде» Мәмбет, тағы басқа образдарды сомдады. Сатқанбаев театр сахнасына киелі өнерге тән кірпияздықты, тазалықты өзімен бірге ала келген актер. Оның аяқ басысында келісті көркемдік, дауыс ырғағында сұлу нақыш бар. Ол образдарға өз бояуын, өз көзқарасын қоса біледі. Театр сахнасындағы шеберліктің дамуына дәуірге сай жаңалық қосуға лайықты үлесі бар актер. Оның трагедиялық жанрлардағы кейіпкерлердің ішкі қайшылықтарын терең ашып көрсетудегі еңбегі әріптестеріне үлгі. Жетістіктері * Республикалық «Жігер» жастар фестивалінің жеңімпазы. * 1994 жылы «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі» атағына ие болды. Дереккөздер
Темір жазуы

Темір жазуы – Әмір Темірдің (1336 – 1405) Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы жорығы кезінде 1391 жылы жазылған ескерткіш. Құлпытасты, Ұлытау бойындағы Қарсақпай кенінің жанынан, 1935 жылы қазақтың ұлы ғалым-геологы Қаныш Сәтбаев тауып зерттеген. Мәтін екі түрлі жазу үлгісінде (үстіңгі жолы араб, астыңғы сегіз жолы ұйғыр жазуымен) жазылған. Бұл ескерткішті "Алтын шоқы жазуы" деп те атайды. Қарсақпай жазуы 1936 жылы Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Эрмитаж мұражайына апарылып, әлікүнге дейңн сонда сақталуда. Жазуды 1940 жылы Николас Поппе зерттеп, басып шығарса, кейін Нәпіл Базылхан, Хасан Ерен, Ольга Борисовна Фролова, А.П.Григорьев, Н.Н. Телицын, А.Н. Пономарев пен Зеки Велиди Тоған тағы зерттеген. Көлемі Жазудың өлшемі 80х40 сантиметр. Оюдың тереңдігі 1,5-2 миллиметр шамасында. Жазбалары араб және шағатай тілдерінде, сызықтарының арасы 18 сантиметр. Сипаттамасы Жазбада Алтын Орда билеушісі болған Тоқтамысқа қарсы 1391 жылғы жорық туралы, оған қарсы шыққан түркі-моңғол жаулаушысы Темір 300 000 әскерімен шыққаны және Бетпақдала арқылы өткен жолы көрсетілген. XV ғасырдың бірінші ширегінде жазылған «Зафарнамада» (Жеңіс кітабы) оның авторы Шараф ад-Дин Али Йезди сол жорықтың бір тарихи оқиғасын келтіреді: Сол даланы шолу үшін Темір таудың басына көтерілді, бүкіл жазық жасыл болды. Ол сол күні сонда қалды да, бұйрық беріп сарбаздарға тастарды әкелтіп, биік белгі қойылды. Шебер тас кесушілер үстінен сол күннің күні мен жазуын қалдырған, сүйтіп тарихта өз заманының естелігін қалдырды. Толық мәтін Араб жазуы Араб транслитерациясы: (Халықаралық Түркі академиясы бойынша) Бисмилләһиррахманиррахим Мәликул муликл құддусул хәккул муминул муһаминул заббарул кадирул хакимул мумитул хайиу Аудармасы: Қайырымды, рахымды Аллаһтың атымен бастаймын Баршылық Иесі, Ақиқаттың негізі, Қырағы Қорғаушы, Құдіретті және Қаһарлы Өмір мен өлімнің дана берушісі Шағат жазуы Шағатай транслитерациясы: Tariq yettı yuz yıl toqsan üçintä qoy yaznıŋ ara ay Turannıŋ sultānı Timurbäg üç yuz miŋ çärig bilä Islām üçün Toqtamışqan bulğar qanıqa yurıdı Bu yergä yetip bälgü bolzun tep bu obanı qopardı Täŋri nısbat bergäy inşalla Täŋri ul kişikä rahmat qılğay bizni duā bıla yād qılğay Аудармасы: Жаз жеті жүз тоқсан үшінде, қой жылы көктемнің орта айы Тұранның сұлтаны Темір-бек үш жүз мың жасақпен Ислам үшін Тоқтамысхан Бұлғар ханына аттанды Бұл жерге жетіп, белгі болсын деп бұл обаны тұрғызды Тәңірі нәсібесін бергей иншалла! Тәңір ел халқына рақымын берсін! (олар) бізді дұғамен еске алсын! Дереккөздер
Бағдарламалық жабдықтама

Бағдарламалық жабдықтама, математикалық жабдықтама — ЭЕМ-нің автоматты түрде жұмыс істеуін қамтамасыз ететін бағдарламалар мен нұсқаулар жиынтығы. Ол базалық Бағдарламалық жабдықтама және қолданбалы Бағдарламалық жабдықтама болып ажыратылады. Базалық Бағдарламалық жабдықтама — жүйелі Бағдарламалық жабдықтама деп, ал оның құрамына енетін бағдарламалар жүйелі бағдарламалар деп те аталады. Әдетте, базалық Бағдарламалық жабдықтамаға операциялық жүйе, бағдарламалау жүйесі және деректер базасын басқару жүйесі жатады. Дербес ЭЕМ мен терминалдың дамуына байланысты базалық Бағдарламалық жабдықтаманың құрамына интерфейс те енеді. Қолданбалы Бағдарламалық жабдықтама көп түрлілігімен ерекшеленеді. Ол базалық Бағдарламалық жабдықтама сияқты ЭЕМ-нің құрамына енбейді, әр пайдаланушының қажетіне қарай сатылып алынады. Мұндай Бағдарламалық жабдықтама стандартты бағдарламалардың кітапханасы, сондай-ақ, нақты қолдануға арналған жеке бағдарламалар түрінде жасалынады. Дереккөздер
Сатқынбай Әлмесұлы

Сатқынбай Әлмесұлы (1857, Қордай ауданы, Сұлутөр баурайы – 1933, сонда) – күйші, халық композиторы. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Сатқынбай атақты күйші, әрі шешен Бердібек Мықтыбекұлымен аталас жақын туыс болып келеді. Сондықтан ол әуелі Бердібектің тәрбиесін көріп, сол кездегі әйгілі халық композиторы Байсерке Қылышұлының назарына ілігеді. Шәкірті ретінде Байсеркенің қасына ілеседі, жиын-тойларда бірге жүреді. Бірте-бірте Байсерке мен Бердібектің күйлерін шебер орындаушы, саусағынан бал тамған домбырашыға айналды. Оның орындауында Байсеркенің «Ұран күй», «Жекпе-жек», «Қоңыр», «Ат ойнатқан», «Сұлутөр», «Атеке», Бердібектің «Жасы мерген», «Кездесу», «Жігіт» тағы басқа күйлері жаңаша бояу-үнге ие болып, ел ішіне кең тарайды. Байсерке мен Бердібек күйлерін бізге жеткізген дарынды домбырашы-күйшінің бірі – осы Сатқынбай болып табылады. Ахмет Жұбанов Сатқынбайды Байсеркенің талантты шәкірттерінің бірі ретінде атайды. Шебер орындаушылығымен атағы шыққан Сатқынбай өз жанынан «Аққу», «Көк серке», «Қарлығаш», «Боз жорға», «Бет ашар» тәрізді күйлер шығарған. Бұл күйлердің музыкалық сазынан табиғат пен жан-жануарлардың, құстардың үндеріндегі бір-бірімен үйлесімді үндестік, байланыстылық анық аңғарылады. Сатқынбай күйлеріндегі өзіндік ерекшеліктердің бірі – әр күйдің шығу тарихына байланысты мазмұндық оқиғалар музыкалық иірімдермен шебер өрнектеліп, шынайы суреттелуінде. Дереккөздер
Әбен Сатыбалдиев

Сатыбалдиев Әбен (31.12. 1914, Әулие Ата қаласы – 16.7.1974, Алматы қаласы) – жазушы, ғалым, аудармашы. Филология ғылымдарының кандидаты (1964). Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген (1955). 1939 – 45 жылдары «Оңтүстік Қазақстан» (Шымкент) облыстық газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1945 – 60 жылы «Социалистік Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі, бөлім меңгерушісі, «Ара» («Шмель») журналының жауапты хатшысы, «Жұлдыз» журналы бас редакторының орынбасары, 1960 – 62 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, 1962 – 68 жылдары Қазақ КСР Ғылым Академиясының Тіл білімі институтында аға ғылыми қызметкер болды. Сатыбалдиев 1968 – 74 жылдары Қазақ Совет энциклопедиясы Бас редакторының 1-ші орынбасары қызметін атқарып, энциклопедия негізін қалауға белсене қатысты. КСРО Жазушылар одағының Бүкілодақтық аударма секциясының мүшесі, ҚСЭ Бас редакциясы жанындағы терминологиялық комиссиясының төрағасы болды. Ғылыми еңбектерін жинақтап «Рухани қазына» (1965) атты кітап шығарды. Сатыбалдиевтың жазушылық жолы 1939 жылы басталды. Оның әңгімелері мен очерктер жинағы («Ақмарал», 1960) моральдық-этикалық мәселелерге арналған. Сатыбалдиев орыс, өзбек әдебиетінің бірқатар таңдаулы үлгілерін қазақ тіліне аударып, бұл салада өнімді де жемісті еңбек етті, аударманың ұлттық ерекшеліктерін, шығармашылық сипатын зерттеп, ғылыми-теориялық сырын ашуға елеулі үлес қосты. И.А. Гончаровтың «Жар» романын, Б.Полевойдың «Нағыз адам туралы аңыз», Ф.В. Гладковтың «Балалық шақ» повестерін, А.Қаһардың «Қыштақ», Ш.Рашидовтың «Дауылдан да күшті» романдарын, тағы басқа шығармаларды түпнұсқадан қазақ тіліне аударды. Дереккөздер
Кеден тарифі

Кеден тарифі – елдің кеден аумағы арқылы өткізілетін тауарларға қолданылатын кеден баждары мөлшерлемесінің жинағы, яки тауарлардың топтары бойынша елге әкелінетін және елден әкетілетін тауарлардан алынатын баждардың тізбесі. Онда тауарлардың атаулары, салық салу бірлігі және баж мөлшерлемесі мазмұндалады. Баждан басқа кеден алымдары да мазмұндалады. Кеден тарифітері елдің үкіметі заңнамалық тәртіппен белгілейтін дербес кеден тарифі, халықаралық келісімдерге сәйкес мемлекеттер белгілейтін конвенциялық (келісімшарттық)кеден тарифі түрлеріне бөлінеді. Кейбір елдер (Канада, Үндістан) кеден тарифінің екі түрін де бірге қолданады, яки бір елдерге дербес тарифті, екінші бір елдерге конвенциялық тарифті қолданады. Қазақстанда кеден тарифінің құралу және қолданылу тәртібі, сондай-ақ, ел шекарасынан алып өткізілетін тауарларға баж салу ережелері “Кеден тарифі туралы” Заңда белгіленген, бұл заңның күші елдің бірыңғай кеден аумағында қолданылады. Кеден тарифі елдің сыртқы экономикалық қызметінің тауар номенклатурасына сәйкес жүйелендірілген тауарларға қолданылады. Кеден тарифі баж мөлшерлемесін, мөлшерлеме түрлерін, оларды белгілеу тәртібін; маусымдық және ерекше баждардың сипаты мен қолданылу тәртібін; тауардың кедендік құнын есептеу әдістері мен қолданылу тәртібін; тауардың шыққан жерін анықтау қағидаттарын; тариф жеңілдіктері мен артықшылықтарын айқындайды. Ішкі рынокты мемлекттік реттеу құралы болып табылатын кеден тарифінің негізгі мақсаттары: экспорттың құрылымын оңтайландыру; елдің экспорты мен импортының көлемін, резиденттерінің валюталық кірістері мен шығыстарын ұтымды арасалмақта ұстау; елдің өндірісі мен тұтынымы құрылымында үдерісті өзгерістерге жету үшін жағдайлар жасау; ұлттық экономиканы әлемдік рынок жағдаятының қолайсыз ықпалынан қорғау; елді әлемдік экономикаға тиімді түрде интеграциялау үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз ету. Дереккөздер:
Суджа жазба ескерткіштері

СУДЖА ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ – Солтүстік Моңғолияның Суджа – Диуан аймағынан табылған ежелгі түркі руникалық жазбалары. Суджа жазба ескерткіштерін алғаш Г.Рамстед тауып, аударған. Кейін ескерткіштің жекелеген бөліктерін аударуға С.Е. Малов, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, С.Г. Кляшторный, т.б. ат салысты. Ескерткіштердегі жазуды Құтлұғ Баға тарханның бұрынғы бұйрықшысы, ұйғыр қағандығын жаулап алуға қатысушылардың бірі – Бұйла Құтлұғ Ярган жазған. Суджа жазба ескерткіштеріндегі жазбалар Яглакар ханның “қырғыз оғлының” қолынан қаза тапқанын, қырғыз ақсүйегі Құтлұғ Баға Ярганның шаруашылығы мен қоғамдық дәрежесін, оның он ауылы бар екенін және “малына сан жетпейтіндігін” баяндайды. Бірақ сол ауылдар оның иелігінде болды ма, әлде ол Құтлұғ Баға тарханның атынан бұйырып отырды ма, бұл жағы анық айтылмайды. Мұнда жазба авторы өз ұстазына адал берілгендігінің белгісі ретінде жүз ер азаматпен қоныс бөлгендігін айтқан. Зерттеушілердің пікірінше, 9 ғ-дың орта шенінде Қырғыз қағандығының ақсүйектері өндіргіш күштерге де үстемдік ете бастаған. Суджа жазба ескерткіштері Орталық Азия жеріндегі ежелгі түркі тайпаларына тән ірі жазба ескерткіштердің бірі саналады. Пайдаланған сілтемелер
Мақаш Бекбергенов

Мақаш Бекбергенов (1928, Қызылорда облысы Қызылорда қаласы – 1995) – әдебиет зерттеушi, филология ғылым докторы (1982). Қызылорда мұғалiмдер институтын (1940), ҚазПИ-дi (1942, қазіргі ҚазҰПУ) бiтiрген. 1944 жылы Қызылорда педагогика институтында (Қызылорда мемл. университетiнде) оқытушы, 1944–1947 жылы КСРО ҒА-ның Қазақ бөлiмшесінде аспирант, 1947 жылы Шымкент мұғалiмдер институтында, 1949 жылы Ташкент театр институтында, 1953 жылы қазақ тiлi мен әдебиетi бөлiмiнiң ашылуына байланысты Ташкент педагогика институтында оқытушы болған. «Революциялық шындық және оның қазақ прозасындағы көрінісі» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Бекбергеновтiң «Сөз зергерi» (1967), «Азаттық үшiн алысқандар» (1976) атты кiтаптары бар. Қазiргi қазақ әдебиетi мәселелерiн, С.Мұқанов, Ғ.М.Мүсiрепов, З.Ж.Шашкин, т.б. жазушылар шығармаларын зерттеген.Филология ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Кезінде Әуезовтің аспиранты болған. «Сөз зергері» (1967), «Азаттық үшін алысқандар» (1976), «Әдебиеттегі революционерлер бейнесі» (1978), «Дүбірлі дәуір шежіресі» (1987) атты монографияларында Әуезовтің көркем туындылар жөнінде айтқан ой-пікірлеріне жүгініс жасап, дәйектеме келтірген, туған халқының рухани мұрасына қосқан үлесін атап көрсеткен. Ал «Мұхтар ағамыз» атты мақаласы («Шарқ юлдузи», 1967, №12) Әуезовтің 70 жылдық мерейтойына арналған. Дереккөздер
Кеден шекарасы

Кеден шекарасы – бірыңғай кеден заңнамасы қолданылатын және сыртқы сауданың бірыңғай статистикалық есебі жүргізілетін аумақ шекарасы. Кеден шекарасы арқылы тауарды алып өту кезінде кеден мағлұмдамасын толтыру және кеден баждарын‚ салықтар мен алымдар төлеу талап етіледі.Кеден шекарасы, әдетте, мемлекттік шекарамен үйлес келеді. Жеке тұлға рұқсат белгілері соғылған шетелдік паспорты болғанда шекарадан өтеді. Жеке тұлғаның мағлұмдаманы ресімдемей ақшалай қаражат пен тауарды алып өтуі лимиттеледі және оны үкімет белгілейді. Дереккөздер:
Сәуменқұм

Сәуменқұм, Сәменқұм – Бетпақдаланың солтүстік-батысындағы Сарысу маңы құмды массивінің бір бөлігі. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде, Жетіқоңыр, Қарақойын, Мойынқұм құмдары аралығында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Жер бедері Ауданы 300 км 2 . Төбешікті - қырқалы құм биіктігі 15 – 20 м. Шет аймақтарында аласарып, жазыққа ұласады. Осы тұста тұщы грунт суы жер бетіне жақын (1–2 м) орналасқан. Жусанды, бұталы шөл өсімдігі өседі. Жыл бойы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жұмағали Тілеулин

Тілеулин Жұмағали (1890, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезі Айыртау болысы, Жаманшұбар ауылы – 17.2.1938, Алматы) – Алаш қозғалысы қайраткерлерінің бірі, дәрігер. *1913 жылы Омбы әскери-медицина училищесін бітірген. *1913 – 17 жылдары Петропавл уезіндегі ауруханада фельдшер. *1917 жылы Омбы қаласында “Алаш” партиясының (Ақмола облысы бойынша) бөлімшесін құрушылардың бірі болды. Осы жылы Орынбор қаласында өткен 2-жалпықазақ съезінде Алашорда Ұлттық үкіметіне мүше болып, Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутат болып сайланды. *1918 жылы 12 ақпанда қамауға алынды, төрт айдан кейін босап шығып, Петропавл қаласындағы уездік земство басқармасында. *1919 – 21 жылы Көкшетау уезіндегі денсаулық сақтау бөлімінде жұмыс істеді. *1922 жылы Петропавлдағы қазақ мектептерінде мұғалімдер дайындайтын үш жылдық курсты басқарып. *1923 – 27 жылы директоры болды. Тілеулинге А. Байтұрсыновтың тапсыруымен мектеп оқулықтарын жазу жүктелді. Оның “Гигиена” (Орынбор, 1924), “Жұқпалы аурулар” (Мәскеу, 1926), “Қотыр” және “Жұқпалы науқастар, оларға қарсы қолданылатын шаралар” (екеуі де Мәскеуден, 1926), “Денсаулық” (Орынбор, 1926) атты кітаптары жарық көрді. Сондай-ақ бірқатар медициналық кітаптарды аударды: “Көз ауруы – трахома”, “Мерез” (екеуі де Мәскеуден, 1924), “Қолдағы хайуандардан адамға жұғатын аурулар” (Мәскеу, 1927). *1927 – 30 жылы Ақмола губерния және Петропавл аумақтық денсаулық сақтау округінде меңгеруші болып қызмет істеді. *1930 жылы 5 маусымда “1918 – 20 жылы Кеңес өкіметіне қарсы қарулы күрес және өкіметке қарсы ұлтшыл үгіт-насихат жүргізді, шетелдік орт-тармен байланыста болды” деген айыппен тұтқынға алынып, екі жыл тергеуде отырғаннан кейін 1932 жылы 30 сәуірде бес жыл мерзімге Воронеж облысына жер аударылды. *1932 жылы Қырғызстандағы Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласында ауруханаға дәрігер болып жұмысқа орналасты. 1938 жылы Қырғызстанның Новотроицк ауылында аурухана меңгерушісі болып қызмет атқарып жүргенде қайта тұтқындалып, ОГПУ “үштігінің” шешімімен ату жазасына кесілді. *1958 жылы Түркістан әскери округі әскери трибуналының шешімімен ақталды. Сілтемелер
Рахымбек Мәлікұлы Сабатаев

Рахымбек Мәлікұлы Сабатаев (1904, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезінің Елтай ауылы — 19.12.1982, Шығыс Қазақстан облысының Серебрянск қаласы) — қазақтың тұңғыш энергетик-инженері, елді электрлендіру саласындағы көрнекті қайраткер, КСРО энергетика және электрлендіру ісінің үздігі (1964). Орынбор қаласындағы жұмысшы факультетін (1927) және Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтын бітірген (1934). Ленинград түбіндегі Кашир, Үлбі, Алматы, Өскемен, Бұқтырма СЭС-терін салуда жетекші инженерлік қызметтер атқарды. Ертіс — Қарағанды каналының бас энергетигі, бас инженері болды. Кашир СЭС-ін салу барысында ағылшын мамандарымен тіл табысып жұмыс атқарғаны үшін “ағылшын тыңшысы” деп танылып, қазақ даласындағы ашаршылыққа мемлекет басшылары кінәлі деген пікір білдіргені үшін қуғын-сүргінге ұшырап, негізсіз айыпталды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің мақтау қағазымен (1948), Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер:
Көксау

Көксау (Emphysema pulmonorum) – көбінесе, жылқыда кездесетін өкпе ауруының бір түрі. Альвеола өте кеңейіп, аралық тіндерге ауа жиналуынан өкпенің көлемі үлкейеді. Көксау жедел түрінде де байқалады, созылмалы түрі де кездеседі. Көксау малды үнемі ауыр жұмысқа пайдаланудан, ыстық тымырсық қорада ұзақ ұстаудан, суық тиюден, құнарсыз шіріген азықтан болады. Аурудың белгісі: мал тез болдырады, ентігеді, танауынан сілекей ағады. Көксау ұзаққа созылса, ауру малдың тыныс алуы 2 – 3 есе жиілейді. Ауру асқынса, мал жөтелгенде булығып, қатты ауырсынады. Көксауға шалдыққан малды жұмыстан босатып, ауасы таза, жарық, жылы, құрғақ қорада ұстайды. Жұмсақ пішен, сұлы, аздап көк шөп, сәбіз, шалқам береді. Көкірегін жылытады, электрмен емдейді. Тері астына 0,03 – 0,05 г-дай атропин не эфедрин жібереді, қанына хлорлы кальций құяды. Өкпе қуысына тазартылған (стерильді) ауа жіберу жақсы нәтиже береді. Дереккөздер
Болат Оспанұлы Сауранбаев

Болат Оспанұлы Сауранбаев (8.12.1955, Сарысу ауданы, Саудакент) – қоғам қайраткері, Тараз қаласының әкімі (02.1999-04.2005). Техника ғылымдарының кандидаты. Өмірбаяны * Қазақ ұлттық техникалық университетін бітірген (1978). * 1978 – 80 жылдары Алматы үй құрылысы комбинатында шебер, инженер. * 1980 – 87 жылдары Алматы қаласы Алатау ауданы комсомол комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, 2-ші хатшы * 1987 – 93 жылдары Алатау ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, аудан әкімі * 1993 – 99 жылдары «Рамбутя» ЖШС-тің техникалық директоры * 1999 жылдың ақпанынан Тараз қаласының әкімі. Дереккөздер
Рамфоринхтер

Рамфоринхтер (Rhamphorhynchus) — ұшқыш кесірткелердің бір отряды. Р. триас, юра кезеңдерінде Солт. Америка, Батыс Еуропа, бұрынғы КСРО жерінде және Оңт. Қазақстанда тіршілік еткен. 10-нан астам тұқымдас, туыстары бар. Денесін қыл тәріздес жүн жапқан, ұзындығы 50 см-дей. Бас сауыты созылыңқы (ұзындығы 3,5 — 20 см), көз шарасы дөңгелек, үлкен, самай шұңқырлары кішкентай болған. Өте жақсы дамыған, алға қарай бағытталған ірі тістері алдыңғы жағында орналасқан. Омыртқаларының саны мойнында — 7 — 8, арқасында — 12 — 16, сегізкөзде — 3— 5, құйрығының сіңірлері қатайып сүйекке (40 шақты) айналған. Төс сүйегі үлкен, төрт бұрышты, жақсы жетілген қыры болады, алға қарай сүйірленіп шығып тұрады. Іолының бірінші саусақтарынан басталып, бүкіл денесін бойлай тартылған жарғақ қанаттары жуан, ұзын (жайғанда ұзындығы 2 — 2,5 м) болады да, ұшына қарай сүйірленіп бітеді. Қалған саусақтары кішкене, жиылмайды. Артқы аяқтары басқа тұқымдастың өкілдеріне қарағанда қысқа, 5 саусақты және олардың аралары жарғақтармен біріккен. Бұл Р-дің ауада ұшқан кезде және суда жүзгенде денесін дұрыс бағыттауға мүмкіндік берген. Шыбын-шіркей, балықтармен қоректенген. Р-дің 10-нан астам қаңқа сүйектері Қаратаудан (Оңтүстік Қазақстан) табылған. .]] Дереккөздер * Толықтыру
Александр Васильевич Афанасьев

Александр Васильевич Афанасьев (7.7.1905, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы – 4.4.1965, Алматы қаласы) – зоолог, биология ғылыми доктор (1950), профессор (1960). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университеті (1930) мен КСРО ғылым академиясының аспирантурасын (1935) бітірген. 1936 жылдан Қазақстанда тұрып, Қазақстан ғылым академиясының Төралқасында ғалым-хатшы, бөлім меңгерушісі, Зоология институтында аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі (1936–65) қызметтерін атқарған. Афанасьевтің 45-тен астам ғылыми еңбегі Балқаш, Іле және Жоңғар Алатауы, Орталық Қазақстан және Солтүстік Қазақстан, Зайсан, Ертіс бойы мен Оңт. Алтай, т.б. жерлерде таралған сүтқоректілердің таралуы, экологиясы, зоогеографиясы мәселелеріне арналған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Шығармалары *Звери Казахстана, А.-А., 1953 (соавт.); *Зоогеография Казахстана, А.-А., 1960. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.ozon.ru/context/detail/id/5805782/ OZON.ru - Александр Васильевич Афанасьев. Краткая биография автора ...]
Тельман Еркінбекұлы Сауранбеков

Сауранбеков Тельман Еркінбекұлы (6.6.1941 жылы туған, Жуалы ауданы Қошқарата ауылы) – қоғам қайраткері. Қазіргі Абай атындағы Алматы мемл университетінің тарих факультетін бітірген (1962). Еңбек жолындағы қадамын аудандық Пионерлер үйінің әдіскері, пионер лагерінің тәрбиешісі болып бастады. 1962 – 65 жылдары Алматы қаласы Совет ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1969 – 72 жылдары Алматы қаласы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1972 – 76 жылдары БЛКЖО Орталық комитетінің жауапты ұйымдастырушысы, 1976 – 84 жылдары Қазақстан ЛКЖО Орталық комитетінің хатшысы, 1984 – 86 жылдары Алматы қаласы партия комитетінің хатшысы, 1986 – 90 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің шет елдермен байланыс жөніндегі бөлімінің меңгерушісі, КСРО Министрлер кеңесінің Қазақ КСР-і бойынша дін істері жөніндегі өкілетті өкілі, 1990 – 95 жылдары ҚР Президент аппараты мен Министрлер Кабинетінің хат және азаматтарды қабылдау бөлімінің меңгерушісі, 1995 – 97 жылдары ҚР Үкімет жанындағы дін істері жөніндегі кеңес төрағасының орынбасары, 1997 жылдан ҚР Парламентінің Сенат Аппаратының жалпы бөлімінің меңгерушісі. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің (11-шақырылған) депутаты болып сайланды. «Құрмет Белгісі» орденімен екі рет марапатталды. Сілтеме Тараз энциклопедиясы
Ғалихан Ғаламғалиұлы Ақмамбетов

Ғалихан Ғаламғалиұлы Ақмамбетов (31.1.1935 ж.т., Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Сырым ауданы) – философия ғылымының докторы (1985), профессор (1990). ҚазМУ-ды (1956, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1963) бітірген. Жымпиты аудандағы орта мектепте мұғалім, аудандық оқу бөлімінің инспекторы, Орал педагогика институтында оқытушы (1956–61), Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1963–71), сектор және бөлім меңгерушісі (1976–95), ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі (1971–76) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан Қазақ мемлекеттік заң институтында кафедра меңгерушісі. Ақмамбетовтің негізгі ғылыми еңбектері жеке тұлға мәселесі мен этика теориясын зерттеуге арналған. Ол 80-нен астам ғылыми еңбектің авторы.Философия ғылымдарының докторы, профессор Ақмамбетов елімізде және шетелге белгілі үлкен ғалым-философ болып табылады. 40 жылдан бері ол философиялық антропология, этика жөне әлеуметтану мәселелерін зерттеп келді. Ол жүзден астам ғылыми еңбектердің, соның ішінде 12 жеке және ұжымдық монографиялардың авторы. Ақмамбетовтың негізгі шұғылданатын ғылыми зерттеу мәселесі философиялық білімдер жүйесіндегі адам және тұлға мәселелерін қамтыды. Соңғы жылдары ол құқықтың философиялық проблемалары саласында жемісті еңбек етуде. Осы бағытта маңызды ғылыми нәтижелерге жете отырып, Ақмамбетов еліміздің әлеуметтік-философиялық ойының дамуына ерекше шығармашылық үлесін қосқан ғалым болып мойындалды. Дереккөздер
Тастау

Тастау – Жетісу Алатауының солтүстік-шығыс сілеміндегі жота. Географиялық орны Жетісу облысының Алакөл және Сарқан аудандары жерінде орналасқан. Көксуат, Тастау және Орта Тентек өзендерінің салалары – Ырғайты, Тентек өзендерінің су айырығы саналады. Абсолюттік биіктігі 3546 м. Тастау батыстан шығысқа қарай, 75 – 80 км-ге доғаша иіліп жатыр. Ені 10 – 15 км. Жер бедері мен геологиясы Тастау мен Күнгей (солтүстігінде) жоталары аңғарында альпілік жайлау жайласқан. Көбіне палеоген шөгінділерінен түзілген. Солтүстік беткейі көлбеу, өзен арналармен тілімделген, етегі қорымтасты. Дереккөздер
Сауытбек Ұсаұлы

Сауытбек Ұсаұлы (1870, Шу ауданы, Қосқұдық мекені – 1932, сонда) – халық ақыны, әнші. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Кедей шаруа отбасында туған. Сауытбек есімі Шу өңірінде өмір сүрген «Ашаның алты салы» атанған өнерпаздың бірі ретінде кеңінен танымал болған. Оның «Ақбөпе» дастаны, «Сақпантайға», «Садыр биге», «Нәметқұлға», «Сәкен Сейфуллинге», «Шымкенттен сәлем», тағы басқа өлеңдері, Майса қызбен, інісі Сыбанбекпен айтыстары, Мырзабай, Балқыбек ақындармен қақтығыстары, «Ақбөпе», «Сұлукеш», тағы басқа әндері сақталған. А.В. Затаевич Сауытбектен оның бірқатар әндерін және көптеген халық әндерін жазып алған. Дереккөздер
Сөгеті ауылдық округі

Сөгеті ауылдық округі (2010 жылға дейін – Нұра ауылдық округі) — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Көкпек, Нұра ауылдары кіреді. Орталығы – Нұра ауылы. Дереккөздер
Кэш-менеджмент

Кэш-менеджмент (ағылшынша Cash-Management) – жекелеген банкілер ішкі қаржы тасқынын оңтайландыру және табысты барынша көбейту үшін фирмалық жоспарлау мақсатымен оның қолма-қол ақшасын басқару жөнінде корпоративтік клиенттерге көрсететін банкілік-бухгалтерлік қызметтерінің жиынтығы. Атқарымдық түрғыдан кэш-менеджмент үш үлгіге біріктіріледі, олар: ақпараттық үлгі, трансакциялық үлгі, ілеспе операциялар. Ақпараттық үлгі клиентке корпорацияның елдегі және шет елдегі бөлімшелерінің контокорренттік шоттарының жай-күйі, валюталардың қалдықтары, дебеттік және [[кредиттік айналымдары туралы мәлімет береді; трансакциялық үлгі фирмада орнатылған терминалдардың көмегімен төлем төлеу-есеп айырысу операцияларын жүргізуіне мүмкіндік береді; ілеспе операциялар ықтимал валюталық қатерлерді анықтай отырып, валюталық шоттардың жай-күйін бақылауды, оларды сақтандырудың электрондық нұсқаларын ұсынуды, клиенттің қаржы көрсеткіштеріне ағымдағы қаржылық жоспарлау және инвестициялық шешімдер қабылдау үшін талдау жасауды қамтиды. Сілтемелер *http://www.pkb.ru/business/cash *http://www.faito.ru/pages/infresources/fkglossary/glossary.php?word=%CA%FD%F8-%EC%E5%ED%E5%E4%E6%EC%E5%ED%F2 *http://www.absolutbank.ru/services/glossary.shtml?word=240 Дереккөздер
Дүйсен Мырзахметұлы Сахи

Дүйсен Мырзахметұлы Сахи (1958 жыл, Иасауи ауылы, Түркістан ауданы, Түркістан облысы) — қазақ ғалым, техника ғылымдарының докторы (1996). Өмірбаян Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. Қазақ химиялық-технологиялық институтын бітірген. 1979 – 96 жылы Жамбыл гидромелиоратор-құрылыс институтының филиалы – Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехника институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, декан, оқу ісі жөніндегі проректор. 1994 – 96 жылдары Мәскеу мемлекеттік ауыл шаруашылық университетінің аға ғылыми қызметкері. 1996 – 98 жылдары Жамбыл университетінің Қаратау инженерлік-техникалық кешенінің директоры, 1998 жылы М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті Қаратау қаласындағы инженерлік-техникалық факультетінің деканы. Сахи бетон мен темірбетонды бұзу механикасы мен олардың қаншалықты беріктігін анықтау жөніндегі белгілі ғалым. ҚР Жоғары Аттестациялық Комиссиясының ТарМУ-дың жанындағы экология бойынша докторлық қорғау кеңесінің эксперті болған. Қазақ мемлекеттік архитектуралық құрылыс академиясы жанындағы құрылыс құрылымдары, үйлер мен ғимараттар мамандығы бойынша докторлық қорғау жөніндегі бірлескен кеңестің мүшесі. Экология мен табиғатты пайдалану жөніндегі Халықаралық академияның толық мүшесі. Жамбыл облыстықтық Мәслихатының депутаты. 80-нен аса ғылыми және әдістемелік еңбектердің, олардың ішінде «Темірбетон құрылымдары», «Темірбетон құрылымдарын есептеу және жобалау» атты Қазақстанның жоғары оқу орындарындағы құрылыс мамандығына арналған оқулықтары, 5 ғылыми-техникалық есептеулері бар. Дереккөздер
Сабау

Сабау — жүн сабайтын құрал. Сабауды бұтақсыз түзу талдан, қара мойылдан, майысқақ теректен, жыңғылдан маусым — шілде айларында дайындап, қабығын алып кептіреді. Ұзындығын 120 см етіп, екі ұшын тегістеп, тұжырады. Сабаудың диаметрі 2 см-дей, бас аяғы бірдей. Сабау жүн сабаушылардың санына қарай әр кісіде екі-екіден болады, жүнді екі сабаумен қос қолдап сабайды. Сабайтын жүннің астына тулақ төселеді. Дереккөздер:
Валерьян Семенович Абжанов

Валерьян Семенович Абжанов (1.6.1907 – 1984, Алматы қаласы) – биология ғылымның докторы (1962), профессор (1965). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1930). Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында палеозоология лабораториясын ұйымдастырып, өзі басқарған (1946–1964). Ол қазақстандық геологтар Н.Н.Костенко және В.В.Лавровпен бірлесіп, Қазақстан кайнозойы үшін палеобиол. мәліметтерді биостратиграфияда қолданудың негізін қалады. Б-тың жетекшілігімен «Қазақстан флорасы мен фаунасының тарихы туралы материалдар» атты еңбегі жарық көрді. Б. 200-ден астам ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Депозитарий

Депозитарий (– сақтауға зат берілген тұлға, сақтаушы) – салымшы, салым ақша салушы; депозиттер сеніп тапсырылған заңды немесе жеке тұлға, Бағалы қағаздар нарығына кәсіпқой қатысушы, депозитарлық қызметті жүзеге асырушы заңды тұлға. Депозитарий ең алдымен соманы қазынашылықтың пайдасына немесе меншікті операциялар үшін қабылдауға мемлекет уәкілеттік берген банкілер мен басқа да несие-қаржы мекемелері. Айталық‚ инвестициялық қордың депозитарийі – бағалы қағаздармен‚ соның ішінде жекешелендіру чектерімен‚ қорға тиесілі ақшалай қаражатпен операцияларды жүзеге асыратын‚ қордың осы мүлкінің қозғалысы есебін жүргізетін және инвестициялық қор мен депозитарий арасында жасасылған басқа да атқарымдарды жүзеге асыратын банк немесе заңды тұлға. Депозитарий термині халықаралық көп тарапты шарттың түпнұсқа мәтінін сақтаушы мемлекет немесе халықаралаық ұйым деген мағынада да қолданылады. Бұл ретте депозитарийді халықаралық шартқа қатысушы мемлекеттер айқындайды. Бекіту грамоталары‚ қосылу туралы мағлұмдамалар‚ бір мемлекеттің екінші мемлекетке өзара жасалған шартының күшін тоқтату туралы хабарламалары және шартқа қатысты басқа да құжаттар депозитарийге өткізіледі. Дереккөздер
Ранг

Ранг — белгілі бір мемлекеттік қызметкерлерге берілетін дәреже. Мыс., теңіз флотында бірінші, екінші Р. капитаны атақтары бар; Ранг, математикада — матрица минорларының нөлден өзгеше ең жоғарғы реті. Р. матрицаның сызықтық тәуелсіз жолдарының (немесе бағаналарының) ең үлкен санына тең. Элементар түрлендірулер (жолдарының немесе бағаналарының орнын өзара ауыстырғанда, жолдарын немесе бағаналарын нөлден өзгеше санға көбейткенде немесе оларды өзара қосқанда) кезінде матрица Р-ісі өзгермейді. Ұқсас матрицалардың Р-ісі бірдей болады. Егер сызықтық теңдеулер жүйесінің коэффициенттерінен құрылған матрицаның Р-ісі матрицаға теңдеудің бос мүшелерін баған етіп қосқаннан өзгермесе, онда сызықтық теңдеулер жүйесінің бір ғана шешімі болады. Дереккөздер
Саяси қуғын - сүргін құрбандарының ескерткіші

Саяси қуғын-сүргін құрбандарының ескерткіші – 1932 – 52 жылдары кеңес өкіметі тарапынан жасалған саяси қуғын-сүргінге ұшырап, құрбан болғандарға арналып Тараз қаласында қойылған ескерткіш. Жамбыл облысында 5 мыңнан астам адам қуғын-сүргінге ұшырап, оның 845 адамы қаза тапқан. Осыған орай 2000 жылы 31 мамырда саяси-қуғын сүргін құрбандарына арналып ескерткіш қойылды. Ескерткіштің мүсіншілері – Д.Әлдеков, Н.Рүстемов, архитекторлары – Н.Баскеев, Д.Медеттегі. Ескерткіш биіктігі 1 м болатын дөңестің үстіне қойылған. Ескерткіш абақтыны бейнелейтін қабырғадан, қайғырған ана мүсінінен (биіктігі 2,4 м) тұрады. Қабырғада «Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған» деген жазу бар. Сілтеме Тараз энциклопедиясы
Сәбденов Рахым

Сәбденов Рахым (9 мамыр 1929 жыл, Жамбыл ауданы, Айша Бибі ауылы – 28 сәуір 2000 жыл, Тараз қаласы) – Социалистік Еңбек Ері (1980). Жамбыл зооветеринарлық техникумын, Қырғыз ауыл шаруашылық институтын бітірген. Жамбыл ауданындағы «Новая жизнь» ұжымшарының жұмысшысы, 1943–1949 жылдары техникумның студенті, 1949–1965 жылдары Қырғыз Республикасының Талас облысындағы кеңшар директорының орынбасары, 1965–1971 жылдары Луговой ауданында бас зоотехник, аудандық ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, 1971–1992 жылдары Луговой ауданының Ленин атындағы асыл тұқымды қой кеңшарының директоры. Қоғамдық мал басын арттырып, оны асылдандыруды жоғары дәрежелі ғылыми тұрғыдан жүзеге асырып отыруға аса көп еңбек сіңірді. Екі рет Ленин, «Халықтар Достығы», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасымен марапатталған. «Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығына еңбегі сіңген қызметкер». Дереккөздер
Дмитрий Федорович Пахомов

.]]Дмитрий Федорович Пахомов (1920 жылы туған, Ресей, Новосибирь облысы – 11 нурыз 1945, Германия) – Кеңес Одағының Батыры. Ұлы отан соғысы Соғыстан бұрын оның отбасы Жуалы ауданына көшіп келген еді. 1942 жылы қазан айында әскер қатарына алынып, 1943 жылы маусымнан бастап соғысқа қатысты. Қаһарман танкист Пахомов Ұлы Отан соғысында өшпес даңққа бөленді. 1-және 2-Украина, кейінірек 1-Беларусь майдандарында шайқасқан Пахомов өз танкісімен мың жарым км ұрыс даласын басып өтіп, 51 танк шабуылына қатысқан. Өмірінің соңы 1945 жылғы 27 ақпанда болған үлкен шайқаста Пахомов қатты жараланып, госпитальда қаза тапты. Денесі Штудтгард қаласы маңындағы бауырластар зиратына жерленді. Сілтемелер * Батыр * Ұлы Отан соғысы * Кеңес Одағы Дереккөздер
Сәду Шәкіров ауылы

Сәду Шәкіров ауылы – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, Шәкіров ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 77 км-дей жерде, Талас өзенінің оң жағалық аңғарындағы сұр, қара жусан, баялыш, күйреуік, көкпек басым өскен, сұр, шалғынды-сортаңды сұр топырақты қуаң шөлді белдемде орналасқан. Халқы Тарихы 1957-97 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Кеңес» кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Сәду Шәкіров ауылында С.Шәкіров өндірістік кооперативі және ондаған шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік - акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Дереккөздер
Ахметбек Мұратұлы Бекетаев

Ахметбек Мұратұлы Бекетаев (6.11.1919 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы қаласы) – медицина ғылым докторы (1977), профессор (1979). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1942, қазіргі Қазақ ұлттық медицина ун-ті) бітірген. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан 1946–1980 жылы Қазақстан ғылым академиясының Физиол. ин-тында кiшi, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушiсi, директордың ғыл. жұмыстар жөнiндегi орынбасары (1956–1980) қызметтерін атқарды. 1980 жылдан ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) адам және жануарлар анатомиясы мен физиологиясы кафедрасының проф. Негiзгi ғыл. еңбектерi қан айналысы физиологиясына арналған. Бекетаев лимфа түзiлуi мен лимфа айналысының нервтiк және қан арқылы реттелу механизмiн зерттедi. 2-дәрежелi Отан соғысы орденiмен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Шәріпбай Қашқынбайұлы Сәкиев

Шәріпбай Қашқынбайұлы Сәкиев (20.12.1913 жылы туған, Байзақ ауданы) – актер, Қазақстанның халық артисі (1966). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Ташкенттің А.Н. Островский атындағы театр-көркемсурет институтының режиссерлік факультетінде оқыған. Шығармашылық жолын 1936 жылы бастады. Ол – Жамбыл облыстық драма театрының негізін салушылардың бірі. Мұнда әр алуан рөлдерде ойнады: Амангелді, Қозы (Мүсіреповтің осы аттас драмасы мен «Қозы Көрпеш – Баян сұлуында»), Кебек, Еспембет, Қобыланды (Әуезовтің «Еңлік – Кебегі» мен «Қарақыпшақ Қобыландысында»), Скапен (Мольердің «Скапеннің айласында»), Труффальдино (Гольдонидың «Екі мырзаға бір қызметкерінде»), Қадырқұл (Хамзаның «Бай мен кедейінде»), Алдар Көсе (Құсайыновтың осы аттас комедиясында) т.б. «Ер Тарғын», «Айман – Шолпан», «Қыз Жібек» секілді музыкалық спектакльдерге қатысып, Тарғын, Көтібар, Бекежан рөлдерін ойнаған. Сәкиев – драматургияның түрлі жанрларындағы жағымды, жағымсыз кейіпкерлердің рөлдерін ойнап, адамдардың мінез-құлқы мен психологиялық жай-күйін дәл бейнелеген. Сахналық әрекет пен ойды ұштастыра білетін жан-жақты білікті актер. 1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне Мұхтар Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрының құрамында М.Әуезовтің «Еңлік-Кебегінде» Еспенбет рөлімен қатысты. Сәкиев режиссурамен де шұғылданып, спектакльдер қойған. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Нұра ауылдық округі (Талғар ауданы)

Нұра ауылдық округі — Алматы облысы Талғар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қаратоған, Нұра, Өстемір, Туғанбай ауылдары кіреді. Орталығы – Нұра ауылы. Округ құрамында болған Топай ауылы 2006 жылы таратылған. Дереккөздер
Тастау темір-мыс кен орны

Тастау темір-мыс кен орны - Қарағанды облысындағы Саяқ кенінен батысқа қарай 9 км қашықтықта орналасқан. Жатыс сипаты Кентасты тау жыныстары ұзындығы 600 м, құлау ұзындығы 40 м, қалыңдығы 36 м болатын көлбеу шоғырлар құрайды. Кенде алтын-молибден-мыс кентастарының мөлшері мол. Сульфидті-магнетитті кентастар линза тәріздес шоғырлар түрінде телімнің орталығында және солтүстік бағытында орналасқан. Солтүстігінде әлі барланып бітпеген алтын-күшән-кобальт ассоциациялы кентастары бар. Құрамы Кендегі металл мөлшілері: мыс 1,4%, алтын 0,6 г/т, күміс 10 г/т, молибден 0,003%. Кен ашық карьерлік әдіспен игерілуде. Дереккөздер
Рақ

Рақ — ортағасырлық қалашық. Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы Қызылбайрақ ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде, Қаратаудың теріскей бетіндегі Кеңсай шатқалында орналасқан. 1947 ж. Оңт. Қазақстан археол. экспед. (жетек. А.Н. Бернштам) ашқан, 1974 ж. Оңт. Қазақстан кешенді археол. экспед. (жетек. С.Жолдасбаев) қайта зерттеп, бірсыпыра қазба жұмыстарын жүргізді. Жобасы сопақша келген, табанының көл. 150110 м, биікт. 10 м, үсті жазық төбе. Батыс бөлігіндегі цитадельдің өлшемі 2520 м, ол қалашықтың басқа бөлігінен оқшауланған. Қалашықтың 16 — 18 ғ-ларға жататын жоғ. қабаты қазылған. Ол жерден сол дәуірдің зат қалдықтары мен жеке тұрғын үйлердің орындары, бір-бірінен 7 м қашықтықта орналасқан қалыңд. 1,5 м екі қатар қорғаныс қабырғасы ашылған. Көзе күйдіретін пештің орны, қыш ыдыстарының сынықтары табылуы, шеберханалардың ашылуы мұнда қолөнердің жеткілікті деңгейде дамығандығын көрсетеді. Қазба барысында табылған материалдар қалашықтың 12 — 18 ғ-лар аралығында болғандығын көрсетеді. Пайдаланған әдебиеттер * Толықтыру
Сабау қой

Сабау қой — қуысмүйізділер тұқымдасына жататын сүтқоректі. Солтүстік-Шығыс Азия және Солтүстік Америка жерінде кездеседі. Дене тұрқы 178 см-дей, шоқтығының биіктігі 105 см, салмағы 140 кг-дай. Құлжасына қарағанда аналығының тұлғасы кіші, әрі салмағы екі еседей кем болады. Құлжасының мүйізі ірі, бұралып иілген, ұзындығы 111 см, орамының жуандығы 36 см-дей. Тобымен жүреді, полигамды жануарлар. Ағашы жоқ тау төбелері мен өзен жағалауларындағы тау шатқалдарын мекендейді. Бұталар, шөптесін өсімдік, қыналармен қоректенеді. Қараша — желтоқсанда күйлеп, мамыр — маусымда аналығы көбіне жалқы қозы табады. Сабау қой — бағалы аң. Оның етінің, терісінің және мүйізінің кәсіптік маңызы зор. Дереккөздер sah:Чубуку
Күләш Сырымбетқызы Сәкиева

{{Кинематограф { } { } { } }} Күләш Сырымбетқызы Сәкиева (1920 жылы 15 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында туған) — актриса, әнші. Қазақ КСР Халық артисі (1958). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4ші шақырылымның депутаты. Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Абай атындағы Шығыс Қазақстан облыстық музыкалық драма театрының актрисасы. Семей қаласының Құрметті азаматы (2002). Өмірбаяны * Күләш Сырымбетқызы 1920 жылы 15 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында дүниеге келген. * 1937 - 1941 жылдары Алматы театр училищесін бітірген. * 1941 - 1952 жылдары Жамбыл облыстық қазақ драма театрының артисі. * 1952 жылдың 19 қазан айынан бастап Абай атындағы Шығыс Қазақстан облыстық музыкалық драма театры сахнасында. Ойнаған рольдері Алғашқы ойнаған рөлі – Ф.Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат» трагедиясындағы Луиза. Бұдан кейін Еңлік (Әуезовтің «Еңлік-Кебегінде»), Баян, Қыз Жібек (Мүсіреповтің «Қозы-Көрпеш – Баян сұлуында» және «Қыз Жібегінде») рөлдерін орындаған. 1952 жылы Семей драма театрында қызмет етіп, Мехмене Бану (Хикметтің «Махаббат туралы аңызында»), Жүзтайлақ (Әуезовтің «Түнгі сарынында»), Анар, Майра (Тәжібаевтың «Жалғыз ағаш орман емес» пен осы аттас драмасында), т.б. рөлдерді ойнады. Қоғамдық қызметі * 1955 - 1959 жылдары 4-сайланымдағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. * 1971 жылы Қазақстан Компартиясының ХІІІ съезіне делегат болып қатысқан. Марапаттары * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен 3 мәрте марапатталған (1944, 1955, 1980 жылдар); * 1945 жылы КСРО-ның жоғарғы мемлекеттік марапаты "Құрмет белгісі" орденімен марапатталды. * 1947 жылы Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі * 1958 жылы "Қазақ КСР халық артисі" құрметті атағымен қосыла екінші мәрте "Құрмет белгісі" орденімен марапатталды. * КСРО-ның "Еңбек ардагері" (1982), "Лениннің туғанына 100 жыл" (1970), "ҰОС сығысына 30,50,60,65 жыл", "КСРОның Тың жерлері игергені үшін", "ҰОС ерлегі үшін" және т.б көптеген медалдармен марапатталған. * 2002 жылы Семей қаласының құрметті азаматы * Зайсан ауданының құрметті азаматы * 2005 жылы елбасының жарлығымен қазақ театр өнеріне сіңірген еңбектері үшін еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапаты "Парасат ордені" мен марапатталды. Дереккөздер
Аманжолов ауылдық округі

Аманжолов ауылдық округі – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 1990 жылға дейін Фрунзе ауылдық кеңесі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақбай-Қызылбай, Аққора, Белдеутас, Сарыобалы, Талды ауылдары кіреді. Орталығы – Талды ауылы. Дереккөздер
Сәмен Дөненұлы

Сәмен Дәненұлы (шамамен 1704 – 1777) – батыр, қолбасы. Ұлы жүздің ботбай руынан. Еңрекей, Бұланты-Білеуті шайқастарында ерлігімен көзге түскен. Аңырақай шайқасында ерлік танытқан Сәмен батырға Төле би «Атың төрт рулы елге жауынгерлік ұран болсын» деп бата берген. Бұқар жырау оны «Сәменім ерім Ботбайым. Екі көзі оттайын. Тіл өткір тесіп өтер оқтайын. Ботбайдың қолы тұрғанда, Көп қалмақтан қорықпаймын», деп жырлаған. Сәмен батырға Алматы облысы Архарлы тауының етегінде сүйегі жатқан жерге күмбез орнатылды. Самсы ауылында ескерткіш тұрғызылды (2003). Сілтеме Тараз энциклопедиясы
Бағдат Сәмидинова

Бағдат Сәмидинова (5 ақпан, 1954 жылы туған, Меркі ауданы Ақарал ауылы) – әнші. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1995). Құрмет (2011), Парасат ордендерінің иегері (2020). Өмірбаяны * Батыр Сыпатай атындағы мектепті бітірген. * Алматыдағы эстрада студиясын (халық артисі, профессор Н.Шәріпованың класы бойынша) бітірген (1975) * әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1989). * 1976 жылдан Қазақконцертте әнші. Жетістіктері * 1981 жылы республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты атанды * Қырғыз Республикасының астанасы Бішкек қаласында өткен А.Малдыбаев атындағы халықаралық өнер жарысының жеңімпазы. * «Сазген» ансамблінің құрамында Италияда өткен фольклорлық фестивальдың Гран-при жүлдесін жеңіп алған. Сәмидинова концерттік бағдарламамен әлемнің көптеген елдерінде болып келеді. Марапаттары * 2011 жылы президент жарлығымен "Құрмет" орденімен марапатталған. * 2020 жылы президент жарлығымен "Парасат " орденімен марапатталған. Дереккөздер
Илоктар

Илоктар (өзд. атауы – илоко, илокан) – Филиппинде тұратын халық. Илоктар ертеден Лусон аралын мекендеп, кейін Кагаян өзенінің бойына және Минданао аралына тарап қоныстанды. Ондағы пангасинан, ибанаг, самбал халықтарының бір бөлігі илоктармен араласып кеткен. Халқы Жалпы саны – 7,2 млн. адам (1995). Антропологиялық жағынан оңтүстік-азиялық өтпелі нәсілге жатады. Австронезия тілдері шоғыры илокано-филиппин тобына жататын тілде сөйлейді. Христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Халықтың едәуір бөлігі – қалалықтар. Тұрғын үйлері – бағаналы тіреуі бар төрт қырлы шатырмен жапқан үш-төрт бөлмелі үйлер. Ұлттық киімдері: ерлер тар шалбар, басына пальма мен шиден өріп жасалған қалпақ киеді. Әйелдер саронга мен кең, қысқа жеңді кофта киеді. Ұлттық тағамдары – күріш, көкөніс пен балық. Шаруашылығы Негізгі кәсіптері – суармалы егін шаруашылығы. Күріш, жүгері, батат, темекі, қант қамысын егеді. Буйвол мен шошқа өсіреді. Мақта матадан әр алуан суретпен әшекейленген жамылғы, түкті орамал тігу, зергерлік кәсібі дамыған. Сілтемелер
Қазақстан ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

Қазақстан ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Атамекен, Алмалы, Қалмақшабын, Қисықсай ауылдары кіреді. Орталығы – Атамекен ауылы.. Округ құрамында болған Жұмалы ауылы 2011 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 976 адамды (518 ер адам және 458 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Бартоғай ауылдық округі

Бартоғай ауылдық округі (2010 жылға дейін – Октябрь ауылдық округі) — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Байсейіт, Хұсайын Бижанов ауылдары кіреді. Орталығы – Хұсайын Бижанов ауылы. Дереккөздер
Алдаберген Сәрсенбаев

Сәрсенбаев Алдаберген (15.3. 1929, Сарысу ауданы – 17.3.2000, Тараз қаласы) – ұстаз, мәдениет қайраткері. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1950). Еңбек жолын Сарысу ауданындағы Байқадам орта мектебінде тарих пәнінің мұғалімі болып бастаған. 1951 – 67 жылдары аудандық оқу бөлімі инспекторы, Байқадам орта мектебінің директоры, Сарысу және Талас аудандары оқу бөлімінің меңгерушісі болды. 1967 – 82 жылдары Талас аудандық партия комитетінің хатшысы, 1982 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Жамбыл облыстық мәдениет басқармасының бастығы болып істеді. Сәрсенбаевтың белсенді түрде қатысуымен Талас және Сарысу аудандарында және облыс көлемінде ондаған типті мектеп, ауыл клубтары, кітапхана үйлері, ауруханалар, өзге де әлеум. мақсаттағы құрылыстар салынды. Көркемөнерпаздық дамыды. Жергілікті өнер, халық шығармашылығы ұйымдарының кәсіби деңгейі көтерілді. «Құрмет Белгісі» орденімен (1976), «Тың игергені үшін» (1956), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1960), «Ерен еңбегі үшін» (1970) медальдарымен марапатталған. Сілтеме Тараз энциклопедиясы
Қали Қошқарұлы Сәрсенбай

Сәрсенбай Қали Қошқарұлы (22.3.1959, Сарысу ауданы, Жайылма ауылы) – журналист. Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген (1981). 1982 – 87 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде корректор, 1987 – 88 жылдары «Өркен» – «Горизонт» газетінде жауапты хатшы, 1990 – 95 жылдары «Егемен Қазақстан» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1995 – 97 жылдары «Парасат» журналы бас редакторының орынбасары, 1997 жылдың желтоқсанынан «Жас Алаш» газеті бас редакторының орынбасары. ҚР Президенті сыйлығының және Қазақстан Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты. Сілтеме Тараз энциклопедиясы