kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бударин

Бударин — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Бударин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Чапаев ауылынан солтүстік-батысқа қарай 35 км жерде, Жайық өзенінің оң жағалауында орналасқан. Шөлейт белдемнің құрғақ қоңыржай агроклиматтық белдемінде жатыр. Жайық өзенінің аңғарындағы шалғынды қара және бозғылт сұр топырақты жерінде әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өседі. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1667 адам (833 ер адам және 834 әйел адам) болса, 2009 жылы 1444 адамды (696 ер адам және 748 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1240 адамды (597 ер адам және 643 әйел адам) құрады. Инфрақұрылымы Ауылда Чуйков атындағы өндірістік кооператив пен шағын шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Бударинде орта мектеп, аурухана бар. Тұрғындары Ақжайық ауаданымен және басқа елді мекендермен автомобиль және су жолымен қатынасады. Ауыл көшелері * Ақжайық (Уральная) көшесі * Астана (Молодёжная) көшесі * Әлия Молдағұлова (Степная) көшесі * Бейбітшілік (Мир) көшесі * Ж. Молдағалиев (Чапаев) көшесі * Жағалау (Набережная) көшесі * Жеңіс (Лесная) көшесі * Қазақстан (Советская) көшесі * Мәншүк Мәметова (Новосельская) көшесі * Сатым Сұпалдияров (Чуйков) көшесі * Ыбырай Алтынсарин (Школьная) көшесі * Ынтымақ (Зелёный) көшесі Ауыл суреттері Дереккөздер
Фронтон

дағы ғимараттың фронтоны]] Фронтон, маңдайша қабырға (, — маңдай, бет, маңдай алды) — ғимараттың алдыңғы бетіндегі немесе портикпен, яки бағаналар тізбегімен көмкерілген бүйір қабырғасындағы шатыр мен карниз аралығындағы үшкүл маңдайша; ендік қабырғаның жоғарғы жағындағы төбе шатырының екі енісі арасындағы үшбұрышты немесе доғал бірлігі. Мұндай фронтонды көбіне мүсіншелермен әсемдейді. Дереккөздер
Микросұлба

(Sі)]] Микросұлба, интегралдық сұлба, микросхема(mіcrocіrouіt) – элементтері (транзисторлар, диодтар, конденсаторлар және резисторлар) бір технологиялық циклда дайындалған, бір-бірімен бірыңғай өткізгіштер арқылы байланысқан, өте шағын етіп жасалған электрондық құрылғы; бір ғана шалаөткізгішті кристалл ішінде немесе бетінде орналасқан электрондық сұлба. Құрамы мен құрылымына қарай ол микропроцессор, адаптер (контроллер), т.б. қызметін атқара алады. Алғашқы интегралдық сұлба 20-ғасырдың 50-жылдары күрделене бастаған электрондық сұлбалардың сенімділігін, жылдамдығын арттыру, құнын төмендету, көлемін кішірейту мақсатында жасалды. Интегралдық сұлба ақпаратты түрлендіруге, сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған. Элементтерді біріктіру (интеграциялау) тәсіліне қарай интегралдық сұлба – шалаөткізгішті (немесе монолитті), пленкалы және гибридті (сондай-ақ, көп кристалды); өңделетін сигналдар түрлеріне қарай – цифрлық және аналогтық интегралдық сұлба; құрамындағы элементтер (құраушылар) санына (яғни элементтердің интеграция дәрежесіне) қарай кіші, орта және үлкен интегралдық сұлба болып ажыратылады. Шалаөткізгішті интегралдық сұлба аса таза материалдардан (кремнийден, германийден) жасалады. Цифрлық интегралдық сұлба компьютерлердің логикалық және есте сақтау құрылғыларында қолданылады. Аналогтық интегралдық сұлба радио және бейнелік сигналдарды, токтарды, кернеулерді туғызу, күшейту және түрлендіру мақсатында пайдаланылады. Цифрлық интегралдық сұлбалар инвертор, триггер функцияларын, «және – емес», «немесе – емес», тағы сол сияқты логикалық сұлбалар қызметін атқарады. Бір кристалда жүзден аса құраушысы бар интегралдық сұлбаны интеграция дәрежесі жоғары, елу – жүз құраушысы барды – орта, он – қырық құраушысы барды – төмен, мыңнан аса құраушылары бар және электрондық аппаратураның толық бір бөлігінің қызметін атқаратын интегралдық сұлбаларды үлкен интегралдық сұлбалар, ал миллиондаған құраушылары бар бөлікті – аса үлкен интегралдық сұлба деп атайды. Мысалы, қазіргі компьютер процессорларының кремний кристалы (ауданы 150 мм2) 30 миллионнан астам элементті құраушылардан (диод, транзистор, т.б.) тұрады. Сілтемелер * Кремний * Технология * Модуль Дереккөздер
Мұхаммед Әли Мысырлық

Мұхаммед Әли, Мехмет Али (1769, Македония, Кавала қаласы – 2.8.1849, Александрия) – Египет билеушісі (1805 – 1849), 1952 жылға дейін Египетті билеген әулеттің өкілі. Түркияның Францияға қарсы Египеттегі соғысына (1799 – 1801) түрік армиясындағы албан жасағының қолбасшысы ретінде қатысты. 1805 жылы өзін уәли деп жариялап, түріктер мен жергілікті мәмлүктерді жеңіп, іс жүзінде тәуелсіз Египетті құрды. Ол Францияға сүйеніп, елде реформа (жер, әскер, ағарту ісі, сауда, т.б. салаларда) жүргізді. Барлық жерді мемлекет қарамағына алды. Бірақ оны 1829 жылы өз жақындарына бөліп бере бастады. Елді басқару жүйесін қайта құрып (1816 – 1820), шетел (негізінен француз) мамандарын кеңінен пайдаланды. Египет жастарын білім алу үшін шетелдерге жіберді. Еуропалық үлгідегі тұрақты әскер мен теңіз флоты, орта және жоғарғы оқу орындары, өндіріс орындары ашылып, Египет қайтадан дами бастады. Мұхаммед Әли 1820 – 1830 жылы Арабияны, Суданды, Палестинаны, Сирияны, Крит аралын, Кіші Азияның бір бөлігін түріктерден тартып алды. Бұл соғыста оны Ресей, Англия, Франция мемлекеттері қолдады. Бірақ 1821 – 1829 жылы болған грек көтерілісін басуға түрік сұлтанына көмектескені үшін аталған мемлекеттер Мұхаммед Әлидің теңіз флотын талқандап, әскерін Грекиядан шығаруға мәжбүр етті. Кейіннен ол Батыстың көмегі арқасында түрік сұлтанымен соғысты әрі қарай жалғастырды. Жеңіліске ұшырап, 1840 жылы Суданнан басқа жерлердің бәрінен айырылды. Елдің әскери күштері қысқартылды, шетел саудагерлеріне жеңілдіктер беріліп, Батыс елдері Египетке үстемдік жүргізе бастады. Оның ұрпақтары 1952 жылдың 23 шілдесінде болған әскери төңкеріске дейін билік басында отырды. Сілтемелер * Арабия * Еуропа * Түркия * Египет Сыртқы сілтемелер [http://www.egemen.kz/25963.html Мұхаммед Әли Клэй] Дереккөздер Толықтыру
Фруктоза

Фруктоза, жеміс қантты, левулоза, С 6 Н 12 О 6 — моносахаридтер тобына жататын тәтті зат (сахарозадан 1,5 есе, қант құрағынан 3 есе тәтті); глюкозаның изомері. Фруктоза — кетоза көмірсуларының маңызды өкілдеріне жататын және суда жақсы еритін кристалды зат. Фруктоза өсімдік жемістерінің құрамында және ара балында (50%-дай) глюкозамен бірге кездеседі. Оның бірнеше таутомериялық түрлері бар. Табиғатта көп тараған D Фруктозаның -аномерінің балқу t 102 — 104°С. Фруктоза кетотоптары арқылы фенилгидрозон, фенилозазон, n-бромфенилгидрозон, т.б. түзеді. Өнеркәсіпте Фруктоза жеміс-жидектердің құрамынан және сахароза мен полисахаридтерді гидролиздеу арқылы алынады. Ол көптеген олигосахаридтердің құрамына кіреді. Фруктоза тамақ өнеркәсібінде, медицинада (диабет ауруларына глюкозаға қарағанда пайдалы) жүрек ауруларын емдеуде қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Будневич Иосиф Львович

Иосиф Будневич (24.10.1927. Ленинград қаласы) – фотожурналист. Ленинград кино инженерлері институтын бітірген.. Қазақстан журналистикасының ардагері, Қазақстандық фото-журналистиканың негізін салушылардын бірі. 1958-76 жылдары БЖА-нің Қазақстан мен Орта Азия бойынша фототілшісі, 1976-93 жылдары ҚазТАГ-та жұмыс істеді, одан кейін ҚР Президентінің жеке фотографы болды. Халықаралық көрмелердің лауреаты. ҚР мәдениетіне еңбегі сіңген қызметкер. "Құрмет" орденімен және медальдармен марапатталған. Отандық журналистикаға қосқан көрнекті үлесі үшін Қазақстан Журналистика Академиясының жалпыұлттық сыйлығы –нөмірі 2-нші "Алтын Самұрықпен" марапатталған (2002). Қазақстан Журналистика академиясының академигі (2001) Дереккөздер
Будухтар

Будухтар (будухша Будад; ) — Әзербайжанның көбіне Будуг ауылын мекендейтін аз санды этникалық топ, Шахдаг халықтарының бірі. Будухтар еуропа нәсілінің кавказ тобына жатады және Ислам дінінің суннит ғұрпын ұстанады. Тілдері Бұрын кавказ тілдері шоғырының солтүстік-шығыс тобындағы лезгин тілдері тобына жататын будух тілінде сөйлейтін. 1926 жылғы халық санағының мәліметі бойынша, будух тілінде екі мыңдай ғана адам сөйлеген. Қазіргі кезде будухтар түгелдей әзербайжан тілінде сөйлеп, өздерін сол халықтың өкіліне жатқызып жүр. Жазуы мен әдебиеті де әзербайжан тілінде жазылады. Дереккөздер
Белдесу

Белдесу — қазақша күресте екі балуанның бір-бірін белден орай ұстау әдісі. Белдесуден кейін бұрау, жамбасқа алу, іштен, сырттан, қырқа шалу, үйіру тәсілдерін қолданады. Кей жерлерде әдіс қолдану бір не екі қолмен белден ұстаудан басталатын болғандықтан, қазақша күресті “белдесу” деп те атайды. Белдескен кезде қолды тарақтап жаюға болмайды. Бұл саусақтар үшін қауіпті. Саусақтарды құлыптай немесе білекті орай, ал белбеу байланған жағдайда содан ұстаған жөн. Белдесу әдісі тек қазақша күресте ғана емес, дүние жүзі елдеріне тараған еркін, грек-рим, самбо күрестері шеберлерінің жекпе-жектерінде де пайдаланылады. Дереккөздер
Мұхаммед ән-Насауи

Мұхаммед ән-Насауи МҰХАММЕД ән-НАСАУИ, Шихаб әд-Дин Мұхаммад ибн Ахмад (т. ж. б., Хорасан – 1249, Халеба) – араб тілді Хорезм тарихшысы. Шыңғыс хан әулеті Хорасанға келгенге (1220) дейінгі Мұхаммед ән-Насауидің өмірі жайлы дерек жоқ. 1224 – 1231 жылы Хорезмнің соңғы шаһы Жалел әд-Диннің сарайында хатшы болды әрі шаһтың өмірбаянын жазумен шұғылданды. 1231 – 1235 жылы Айюб әулетінің өкілі Мәлік әл Мұзаффар Шихат әд-Диннің қол астында істеді. 1235 жылы парсы тілінде өз басынан кешкен оқиғалары жөнінде “Нафсет ол-Масдур” еңбегін жазды. Бұдан соң Халеба қаласының билеушісіне қызмет етіп, бірнеше рет елші ретінде моңғолдарға барды. Орта Азия мен Қазақстанның, Кавказ, Таяу Шығыс елдерінің, Хорезм шаһтарының тарихы туралы аса құнды деректердің бірі болып саналатын “Сират ас Сұлтан Жалел әд-Дин Менгуберти” (“Сират ас Сұлтан Жалел әд-Дин Менгубертидің өмірі жайлы сипаттама”) атты шығарма жазған. Бұл еңбекте сол кезеңдегі Хорезмнің ішкі және сыртқы істері, қыпшақтармен қатынастары, сондай-ақ қыпшақ қоғамының ішкі құрылымы туралы бірқатар деректер көрсетілген. Сілтемелер * Хорасан * Хорезм * Мәлік әл Мұзаффар Шихат әд-Дин * Сұлтан Сыртқы сілтемелер [http://www.maths.kz/?p=121 Мұхаммед ән-Насауи] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том. Толықтыру
Фрунзе

*Ауылдар: * Фрунзе - Алматы облысы Талғар ауданы. * Фрунзе - Алматы облысы Қаратал ауданы. * Фрунзе - Қостанай облысы Денисов ауданы. * Фрунзе - Қостанай облысы Қамысты ауданы. *Қала * Фрунзе — Молдованың Окница ауданындағы қала. Тағы қараңыз *Адамдар: **Михаил Васильевич Фрунзе
Енеке

Енеке — сиыр тұқымдасына жататын қуыс мүйізді, күйіс қайыратын жануар. Енекенің 5 түрі (Bubalus depressicornis, Bubalus quarlesi, Bubalus mindorensis, Bubalus bubalus және Bubalus arnee) бар. Енекелер Оңтүстік Азия мен Африканың тау және жазық дала ормандарында кездеседі. Олардың дене тұрқы 100 — 290 см, құйрығының ұзындығы 15 — 90 см, шоқтығынан алғанда биіктігі 62 — 180 см, салм. 150 — 1200 кг. Буйволдың қолға үйретілген түрі — азиялық Буйвол (B arnee). Ол Б. б.з.б. 4 — 3 мыңжылдықтарда қолға үйретіле бастаған. Қазір азиялық Енеке Үндістанда, Мьянмада, Оңтүстік Қытайда, Калимантан (Борнео) аралында мекендейді. Оның салмағы 1000 кг, биіктігі шоқтығынан алғанда 180 см, орақ сияқты мүйізінің ұзындығы 2 м-дей. Сүтінің майлылығы жоғары (8 — 9 %-тей). Сүтінен жоғары сапалы май, ірімшік (моцарелла), т.б. сүт тағамдарын дайындайды. Азиялық енекедың (Bubalus bubalus) шаруашылық маңызы үлкен. Дереккөздер
Үңгір қорқауы

Үңгір қорқауы — қорқау қасқыр тұқымдасына жататын жыртқыш. Үңгір қорқауы плейстоцен кезеңінің 2-жартысында тіршілік еткен. Олар мамонт таралған жерлердің бәрінде кездеседі. Әсіресе, олардың ең көп тараған жерлері Еуропаның шығысы (Молдавия, Украина, Польша, Оңтүстік Орал және Солтүстік Кавказ). Негізінен үңгірлер мен жартас жарықтарының қуыстарына мекендеген. Дереккөздер
Туғанбай

Туғанбай (2007 жылға дейін — Фрунзе) — Алматы облысы Талғар ауданы, Нұра ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстікке қарай 67 км жерде, Қапшағай су қоймасынан оңтүстікке қарай 11 км жерде орналасқан. Халқы Тарихы 1970-97 жылдары өзімен аттас қой өсіретін кеңшар орталығы болды. Оның негізінде Фрунзеде ӨК және шаруа қожалықтары құрылған. Дереккөздер
Мұхаммед Башшаро мазары

МҰХАММЕД БАШШАРО МАЗАРЫ МҰХАММЕД БАШШАРО МАЗАРЫ – ортағасырлық сәулет өнерінің ескерткіші. Зеравшан өзені бойындағы сопы әулие Мұхаммед Башшароның (8 – 9 ғасырларда өмір сүрген) құрметіне 11 – 12 ғасырлар шамасында салынған. Тәжікстан Республикасы, Пенжікент қалсынан 25 км қашықтықтағы Мазари Шариф мекенінде орналасқан. Үш бөліктен тұратын мазардың аум. 2515,5 м. Орт. зал және екі бұрыштық бөлме бар. Құрылыстың орт. бөлігі оңт.-батысқа қарай созылып, кішігірім бөлмемен жалғасқан. Онда жер асты мешіті (қылует) мен шағын бөлме орналасқан. Ол бөлмеде шикі саз балшықтан өрілген михраб орналасқан. Мазардың орт. бөлігі шаршы тәріздес салынып, жоғ. жағы орт. күмбезбен қапталған. Күмбездің жалпы диам. 7,6 м. Күмбез үшкірлене өріліп, сегіз қырлы тақтайша таспен аяқталған. Орт. залдың қабырғаларында ішкі ойықтар кездеседі. Қабырғадағы ойықтар, қызыл кірпішті “шырша тәріздес” қалау тәсілі бойынша жасалынған. Орт. залдың екі қанатында кіші көлемдегі бөлмелер орналасқан. Ол бөлмелер орт. залмен “Г” әрпі тәріздес жолдар арқылы байланысқан. 11 – 15 ғ-ларда М. Б. м-на көптеген өзгертулер енгізіліп, қосымша құрылыстар салынды. Мазар әр түрлі тас тақтайшалармен безендірілді, мешіттік қызметтегі бөлмелер қосылды. Қосымша құрылыс жүргізілген жылдар құрылыста аталып отырды. Сондай мерзімнің бірі – 1342 – 43 жылдарға сәйкес келеді. Сілтемелер * Күмбез * Тәжікстан * Зеравшан өзені Сыртқы сілтемелер [http://znamensk1.ru/index.php?nmaglossar&flaindex&litter204&word_id35778 МҰХАММЕД БАШШАРО МАЗАРЫ] Пайдалан?ан ?дебиет 1. ?аза? энциклопедиясы, 6 том. Толы?тыру
Достық (Қаратал ауданы)

Достық (2018 жылға дейін – Фрунзе) — Жетісу облысы Қаратал ауданы, Үштөбе қалалық әкімдігі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Үштөбе қаласының оңтүстік-шығыс іргесінде, Қаратал өзені аңғарында орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 2018 жылға дейін "Фрунзе" деп аталды. 1983-1997 жылдары Қазақ КСР-і Мемлекеттік агроөндірісінің Фрунзе атындағы тәжірибе шаруашылығының орталығы болды. Оның негізінде Фрунзеде ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Монте-карло тәсілі

Монте-карло тәсілі — кездейсоқ шамаларды модельдеуге және ізделінетін шаманың статистикалық бағаларын құруға негізделген сандық тәсіл. Статистикалық жолмен шығарылатындықтан, ізделінетін шама ықтималдық сипатта болады. Оның дәлдігін арттыру үшін мыңдаған статистик. байқаулар қарастырылады. Монте-карло тәсілімен орындалатын есептеулерде секундына млн-даған операциялар орындайтын аса шапшаң электрондық есептеуіш машиналарды пайдалану тиімді. Монте-карло тәсілі берілген үлестіру заңына сәйкес кездейсоқ шамаларды, дискретті және үзіліссіз кездейсоқ шамаларды модельдеуде, көпеселік интегралдарды бағалауда, екінші реттік интегралдық теңдеулерді, эллиптикалық типті теңдеулерді шешуде, сәулені тасымалдау теориясында, кубтық және интерполяцтық процестерде, т.б. қолданылады. Тармақталған Марков процесін модельдеуді пайдаланып, кейбір сызықты емес теңдеулерді де шығаруға болады. Бұл тәсілді алғаш 20 ғачырдың ортасында америк. математиктер Дж.Нейман (1903 – 1957) және С.Улам (1909 – 1984) ұсынған. Бұл тәсіл Монте-Карло қаланың атымен аталған, ертеректе осы қаланың ойыншылары ойыннан ұтатын ақшаларын осыған жақын бір тәсілмен алдын-ала есептеп отырған. Дереккөздер
Бу-күш қондырғысы

Бу-күш қондырғысы — бу қазаны (бу генераторы) мен бу қозғалтқышынан тұратын энергетикалық қондырғы. Бу қазанынан шыққан жоғары қысымды су буының кинетикалық энергиясы бу қозғалтқышында механикалық энергияға айналады. Бу қозғалтқыштары ретінде бу машиналары немесе бу турбиналары пайдаланылады. Қазақстанның ірі конденсаттық электр станцияларында қуаттары 200 МВт (Тараз), 300 МВт (Ақсу), 500 МВт (Екібастұз), айналу жиілігі 3000 айн./мин, қысымы 35 МПа, жұмыс температурасы 540ӘС болатын бу турбиналары жұмыс істейді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Фрунзе (Қамысты ауданы)

Фрунзе — Қостанай облысы Қамысты ауданы, Қамысты ауылдық округі құрамындағы ауыл, 2019 жылға дейін Фрунзе ауылдық әкімдігі орталығы болған. Географиялық орны Аудан орталығы - Қамысты ауылынан оңтүстікке қарай 40 км жерде, Тобыл өзенінің аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 947 адам (450 ер адам және 497 әйел адам) болса, 2009 жылы 601 адамды (290 ер адам және 311 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1955 жылы Жітіқара ауылындағы Шевченко атындағы ұжымшардың екіге бөлінуіне байланысты қаланған. 1955-1994 жылдары астық өсіретін кеңшардың орталығы болды. 1994 жылы мұнда өзімен аттас ұжымдық кәсіпорын құрылды. Дереккөздер
Үңгірлі

Үңгірлі – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Шу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 278 км 2 . Бастауы Кіндіктас жотасының батыс беткейіндегі бұлақтан басталып, Қонақбай елді мекені тұсында Шуға жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Аңғары астау тәрізді, беткейі тік (20 — 25 м), арнасы тік жарлы, жайылмасы оң жағалауында 50 — 100 м. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Орташа көпжылдық су ағымы Үңгірлі елді мекені тұсында 0,15 м 3 /с. Лайлылығы 800 — 1200 г/м 3 . Суы ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Монтень Мишель де

Монтень Мишель де (1533 – 1592) — француз философы, жазушы, Қайта өркендеу дәуірінің көрнекті ойшылы. Негізгі еңбегі – “Тәжірибелер” (1580). Сократтың ізімен адамгершілік ұстаным заңдылықтарын ақиқатпен, өмірдің даму жүйесімен ұштастыруға ұмтылды. Ежелгі дәуір философиясының іс-тәжірибелік жағына басым назар аударды. Монтень философиясында негізгі принцип – скептицизм. Оның пікірі бойынша, адам күмәндануға құқылы. Оның скептицизмі теол. және метафизика, көзқарастарды, ортағасырлық схоластика мен католик дінінің қасаң қағидаларын сынауға бағытталған. Монтень өзінің скептицизмін адамгершілік ұстанымдарға негіздеді. Ол адамдар өзгеріп-жаңарып отырады, сонымен бірге оның сана-сезімі де, ой-пікірі де жаңарды. Себебі ол адамның жеке басына тән қасиет дейді. Монтень жанның өлмейтіндігі туралы діни ілімді жоққа шығарып, сананы материяның ерекше қасиеті деп білді. Монтеньнің ой-пікірлері француздық қайта өркендеу философиясына, жаңа заманның тәжірибелі әдіснамасының қалыптасуына әсер етті. Дереккөздер
Булаев ауданы

Булаев ауданы — Солтүстік Қазақстан облысының солтүстік-шығысындағы әкімшілік аудан. Жерінің аумағы 7,8 мың км². Тұрғыны 49,6 мың адам (1999). Аудан бір қалалық, 24 ауылдық әкімшілік округке бөлінген. Орталығы — Булаев қаласы Аудан жері Батыс Сібір ойпатының оңтүстік бөлігіндегі Есіл даласының шығысында орналасқан. Жер бедері жазық (абсолюттік биіктігі 100 — 130 м). Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –18ӘС, шілдеде 18ӘС. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 280 — 350 мм шамасында. Аудан жерінде көлдер көп. Тұщы көлдер (Конюхово, Қамысты, Қарабие) солтүстігіндегі орманды жерлерде; ащы көлдер оңтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында (Камышлово, Соленое, Келтесор) кездеседі. Тың игеру жылдары мұнда бірнеше кішігірім тоғандар салынған. Есіл өзенінен ұзындығы 2,0 км су құбыры тартылған. Ауданның солтүстігіндегі сұр және күлгін топырақты жерлерінде қайыңды, теректі орман, оңтүстігіндегі қара және карбонатты қара топырақты даласында бетегелі-селеулі шөптер өседі. Жануарлар дүниесінен: қасқыр, түлкі, қарсақ, орманда (ауданның 11% аумағын алады) — бұлан, елік, құр, шіл, т.б., тұщы көлдерде — қаз,аққу, үйрек мекендейді. Халқының тығызд. 1 км²-ге 7,0 адамнан келеді. Аудан негізінен егіншілікке және мал өсіруге маманданған. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 637,0 мың га (1997), оның 491,3 мың га-сы егістік, 6,2 мың га техникалық дақылдар, 4 мың га жерін картоп, 140,5 мың га-сы мал жайылымын құрайды. Етті-сүтті ірі қара мал өсіруге маманданған. Мал шаруашылығының 56%-ін ірі қара мал, шошқа 38,8%-ін, қалғанын қой және жылқы шаруашылығы құрайды. Булаев ауданында май, нан, құрама жем зауыттары, тамақ өнеркәсібі комбинаттары, тігін фабрикасы, т.б. бірнеше акционерлік қоғамдар мен өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Жалпы және арнайы білім беретін 39 мектеп, 67 дәрігерлік-амбулаториялық пункт, 4 аурухана, 6 санитарлық-дәрігерлік амбулатория бар. Булаев қаласының жанынан Транссібір т. ж. магистралі мен мемлекетаралық маңызы бар Петропавл — Омбы автомобиль жолы өтеді. Ауданның Сарытомар ауылында жыл сайын республикалық Мағжан Жұмабай оқулары өтеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Үңгірліасар

Үңгірлі асар қалашығы ( б.д.д. І мыңжылдықтың соңы - б.д. ІХ ғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Жалағаш ауданы, Таң ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11,6 км жерде орналасқан. Сипаты Ескеткішті 1980 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) зерттеген, 2006 жылы “Қызылорда облысының ескерткіштерін есепке алу” археология экспедицисы (жетекшісі Ж.Қ. Құрманқұлов) барлау жүргізіп, географиялық координаттарын анықтаған. Қамал екі қабатты төбе секілді. Төменгі қабатты қоршап жатқан бекініс қабырғаларының өдшемі 100х120 м, ені – 3-5 м, биіктігі 4-6 м. Жоғарғы қабаты қамалдың ортасында орналасқан, көлемі 40х40 м, жер бетінен биіктігі 7-9 м. Тұрғын үй кешендерінен тұратын бұл қабат мұнаралары шығыңқы бекініс қабырғасымен дөңгелене қоршалған. Қамалға кіретін қақпа ескерткіштің батыс бөлігінде орналасқан. Беткі қабатынан археолгиялық материалдар кездеседі. Дереккөздер
Буланғыштық

Буланғыштық (Испаряемость) - белгілі бір метеорологиялық жағдайда жеткілікті ылғалданған, төселген беттен мүмкін болатын ең көп булану (буландыру бетіне су беру жылдамдығы қанша үлкен болса да) шамасы. Әдетте, Буланғыштық шамасы ретінде су бетінен булану мөлшерін немесе тұрақты толық ылғалданған топырақ бетінен булану шамасын алады. Суқойма бетінен буланған су қабатының қалыңдығымен (мм) өлшенеді. Топырақ пен өсімдік бетінен (әсіресе шөлдерде) буланудан айтарлықтай дәрежеде ерекшеленуі мүмкін. Буланғыштық — жердің бетінен және су айдынынан белгілі бір ауа райы жағдайында судың барынша булану мөлшерін сипаттайтын шартты өлшем. Буланғыштық мм-мен өлшенеді. Судың бетіндегі Буланғыштық әрқашан нақты буланған су мөлшеріне тең. Құрлықта топырақ суға толық қаныққанда ғана нақты буланған су мөлшеріне тең болады. Буланғыштық өлшемі және оның жанама сипаттамалары жер бетіндегі ылғалдылық мөлшерін анықтайтын көрсеткіштердің бәріне кіреді. Тағы қараңыз * Булану өлшегіштері; * Булануды есептеу; * Будың мұздануы; * Будың суға айналуы; * Булану. Дереккөздер
Булану

Булану (Испарение) — заттың сұйық немесе қатты агрегаттық күйден газ тәрізді (бу) күйге (бірінші текті фазалық ауысу) ауысу процесі. Қатты дененің булануы сублимация деп аталады. Булану процесі кез келген температурада жүруі мүмкін, бірақ ол температура жоғарылаған сайын тезірек өтеді. Жабық ыдыстағы Булану процесі сұйықтықтың не қатты дененің үстіндегі кеңістік қаныққан буға толғанша тұрақты температурада жүреді. Қаныққан будың қысымы тек температураға ғана тәуелді және ол температура жоғарылаған сайын артып отырады. Егер қаныққан будың қысымы сыртқы қысымға тең не артық болса, онда Булану қайнау процесіне айналады. Қайнаудың ең жоғары температурасы берілген заттың алмағайып температурасы болып есептеледі. Одан жоғары температурада сұйықтық пен будың арасындағы тепе-теңдік күй сақталмайды. Сұйықтық буға айналуы үшін оның құрамындағы молекулалар ілініс күшін жеңуі керек. Осы күшті жеңуге (шығу жұмысы) және түзілген сыртқы будың қысымын жеңуге жұмсалатын жұмыс молекулалардың жылулық қозғалысының кинетикалық энергиясы есебінен атқарылады. Булану салдарынан сұйықтықтың температурасы төмендеп, салқындайды, сондықтан Булану процесі тұрақты температурада жүруі үшін оған үнемі жылу беріп отыру керек. Заттың бірлік массасын тұрақты температурада буға айналдыруға қажетті жылу мөлшері булану жылуы деп аталады. Булану процесі техникада (іштен жанатын қозғалтқышта, салқындатқыш қондырғыларда, т.б.) кеңінен қолданылады. Булану табиғаттағы ылғал алмасудың негізі болып табылады. Тағы қараңыз * Булану өлшегіштері * Булануды есептеу * Будың мұздануы * Будың суға айналуы * Буланғыштық Дереккөздер
Ұсталық штампылау өндірісі

Ұсталық штампылау өндірісі — машина жасау өндірісінің саласы. Өңделетін металдың агрегаттық күйіне байланысты штампылау процесі металды ыстық күйінде және суық күйінде штампылау болып бөлінеді. Сондай-ақ металды қыздырып штампылау кеңінен қолданылады. Ұсталық штампылау өндірісінде қыздырылған дайындамаларды арнаулы штамптарда өңдеу арқылы штампталған соғылмалар алынады. Штамп — екі бөліктен тұратын белгілі арналары, қуыстары тетікке ұқсас металл қалып. Ондай қалыптар сапасы өте жоғары болат маркаларынан жасалып, соққыға, үйкеліске, ыстыққа шыдамды келеді. Штамптың төменгі бөлігі тоқпақтың шаботына орнатылады, ал екінші жартысында алдын ала жасалған бір немесе екі тесік арқылы төменгі бөлігінің үстіңгі бетіндегі саусақ тектес бағыттаушыға киістірілгеннен кейін жаншу процесінің бас кезінде қалып бөліктері қиыстырыла бастайды. Штамп жартыларының арасындағы қуыстарға металл жайылып, оны толтырады. Сыртқы күш әсерінен қатты жаншылғаннан соң соғу күші тоқтатылады. Материал көлемі штамптың ішкі кеңістігінің көлемінен кем болса, дайындаманың немесе тетіктің толық кескіні жасалмай, жарамсыз өнімге айналады. Ұсталық штампылау өндірісінде болат және түсті металл қорытпаларын ғана өңдеуге болады. Өйткені шойын сияқты морт материалдар өңдеу барысында сыртқы күштер әсерінен бөлшектеніп кетеді. Соғу арқылы өңдеу үшін дайындаманың соғылғыштық қабілетін арттыру мақсатында оларды арнайы пеште қыздырады. Ұсталық штампылау тоқпақтары құрама бөліктерінің массасы 630—25000 кг, оның бу-ауалы түрі кеңінен қолданылады. Бу-ауалы штампылау тоқпағының тұғыры және төсі жалпы іргетасқа орналасады. Тұғырдың тағандары төспен бұрандама және серіппе арқылы жалғанады. Штамптың жоғарғы бөлігінде бекітілген аспалы балға, саңылауды реттейтін құрылғысы бар таған бағыттаушылары арқылы қозғалады. Штампылау тоқпақтары басқышты-автоматтандырылған түрінде жұмыс істейді. Егер басқыш басылмаса, онда аспалы балға штамп бөліктерінің аралығында 200—300 мм саңылау қалдырып, қайта үдемелі қозғалыс жасайды. Басқышты басқанда аспалы балғаның қайта-қайта бұлғауы артып, штамптың үстіңгі бөлігі дайындаманы қысады. Машиналарда соғылмалы штампылау әдетте 3—5 соққанда дайын болады. Соңғы соғылғанда штамптың екі бөлігі қапталады. Құламалы бөліктерінің салмағы 1000 кг болғанда жасалатын соғылманың орташа массасы 0,5—2 кг, ал 10000 кг болғанда 40—100 кг. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Михаил Афанасьевич Булгаков

Михаил Афанасьевич Булгаков ( 3 (15) мамыр 1891, Украина, Киев — 10 наурыз 1940, Ресей, Мәскеу) — орыс жазушысы. Киев университетінің медицина факультетін бітірген. 1919 жылға дейін Смоленск губерниясында дәрігерлік қызметте болып, онан кейін әдебиетке бет бұрған. 1920 — 22 жылы “На канунг” (Берлин) газетімен байланыста болды. Алғашқы сатиралық жинақтарында оның суреткерлік дарыны байқалды. Булгаковтың “Ақ гвардия” романының стиліне поэтикалық қуат пен нәзік психологизм тән. Осы романның ізімен “Турбиндер күні” пьесасын жазды (1925). Мұнда орыс зиялы қауымының революцияны қабылдамаған белгілі бір бөлігінің терең драмалық тағдырлары суреттеледі. “Қашу” пьесасында (1928) ақ гвардияшылар мен ақ эмигранттардың ішкі күйзелісі, шет елдегі өмірі бейнеленген. Булгаковтың “Зойканың пәтері” (1926), “Қан қызыл арал” (1928), “Мольер” (1936), “Соңғы күндер” (Пушкин туралы, 1940) атты үздік пьесалары жарық көрген. “Мольер мырзаның өмірі” (1933) романында суретші және билік тақырыбы көрініс тапқан. “Мастер және Маргарита” (1940) романы аса күрделі тарихи кезеңді қамти отырып, өнерге адалдық пен тазалықты биік танымда суреттеп берген.
Булучжень

Булучжень, Булужін (туған жылы белгісіз — 414) — Жужандар хандығының билеушісі (414), Хулюйдің немере інісі. Ол Хулюйге Шули мен Уди-нән деген жужандық ақсүйектерді қарсы айдап салып, солардың көмегімен билікті өз қолына алды. Булучжень мемлекет ісін жүргізуді Шулиге тапсырды. Хандықтың қолбасшысы Чылохыу өзінің қарсыласы Датанмен бірігіп қастандық әрекетін ұйымдастырмақшы деген желсөзге еріп, оны тұтқындау жөнінде бұйрық берді. Соның нәтижесінде Чылохыу өзіне-өзі қол салып өлді. Бұдан кейін Булучжень Датанды жазалауға кірісті. Бірақ Датан оған өзінің әскерімен қарсы тұрып, Булучженьді қолға түсіріп өлтірді. Булучженьнің өлімінен соң таққа Датан отырды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Монтмориллонит

Монтмориллонит (Францияның Вьенна департаментіндегі Монтморийон қаласының атынан шыққан) – силикаттар класының минералы. Химиялық құрамы: (Na, K, Ca) (Al, Fe, Mg) [(Sі, Al) 4 O 10 ] (OH) 2 *nH 2 O. Минералдың құрылымы үш қабатты пакеттен (текшеден) тұрады. Оның екі қабаты кремний-оттекті тетраэдрден құралған, олардың арасындағы алюминий катиондарынан тұратын үшінші октаэдрлі қабаты кристалдың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Пакет (текше) араларын су молекулалары Ca 2 +, Mg 2 +, Na+, K+, т.б. алмасу катиондары толтырады. Алюминийдің Fe 3 +, Cr 3 +, Ca 2 +, Mg 2 +, Zn 2 +, Cu 2 +, Lі+, т.б. катиондарымен алмасуынан Монтмориллониттің нонтронит, керолит, хризоколла, бейделлит, сапонит, т.б. көптеген түрлері түзіледі. Монтмориллонит жасырын кристалды, топырақ тәрізді, тығыз массалы агрегаттар құрайды және ұсақ қабыршақтар түрінде кездеседі. Магмалық жыныстардың, олардың туфтарының, кальцийлі, темірлі шөгінді жыныстардың жер бетінде, құрғақ климат жағдайында, сілтілік ортада үгілуінен, сазды жыныстардың шайылып екінші жерге тұнуынан пайда болады. Түсі ақшыл сұр, көкшіл ақ, қызғылт, кейде жасыл; Моос шкаласы бойынша қатт. 1 – 2,5; тығыздығы 1,8 г/см 3 . Кавказ таулары, Қырым түбегі, Түрікменстан, АҚШ, Жапония, Франция, т.б. елдерде Монтмориллониттің бірнеше кендері бар. Мұнай өнімдерін тазарту, сабын қайнату, резина, қағаз, құрылыс материалдарын, тамақ өнімдерін тазарту, т.б. үшін қолданылады. Дереккөздер
Буль алгебрасы

Буль алгебрасы, буль торы — ішінара реттелген жиынның арнаулы түрі. Егер жиынның ең үлкен элементі 1 (Буль алгебрасының бірлігі), ең кіші элементі 0 (Буль алгебрасының нөлі) болса және әрбір х элементі мен оның толықтыру элементі Сх: sup {x, Cx}1, іnf {x, Cx}0 қатынастарын қанағаттандырса, онда Буль алгебрасы дистрибутивтік тор деп аталады. Sup және іnf операциялары әдетте  \/  таңбаларымен, кейде /\ таңбаларымен белгіленеді. Мұнан олардың жиын теориясындағы бірігу және қиылысу операцияларымен ұқсастығы көрінеді. Сх кейде –х болып жазылады. Буль алгебрасында кез келген элементтің толықтыруы біреу-ақ болады. Буль алгебрасының аксиомаларында “жиын”, “оқиға” және “пікір” ұғымдарының арасындағы ұқсастық бейнеленген. Буль алгебрасында С, ,  сияқты негізгі операциялардан басқа операциялар да анықталған болуы мүмкін. Солардың ішінде төмендегідей симметриялық айырма операциясы ерекше маңызды: х+2у=(хСу)(уСх). Бұл ху, |x-у| деп те жазылады. Кез келген Буль алгебрасы +2 (“қосу”) және  (“көбейту”) операциялары орындалатын бірлігі бар буль сақинасы болып табылады. Буль алгебрасы ағылшын математигі Дж. Бульдің (1815 — 1864) еңбектерінде (1847, 1854) символикалық логиканың аппараты ретінде пайда болды. Кейіннен ол математиканың әр түрлі саласында (ықтималдық теориясы, топология, функционалдық талдау, т.б.) кеңінен қолданылды. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Үңгіртану

Үңгіртану, спелеология — үңгірлерді зерттейтін ғылым. Ол үңгірлердің түзілуін, морфологиясын, микроклиматын, суын, өсімдіктерін, қазіргі және ежелгі үңгір фаунасын, адамдардың тас ғасырлардағы мәдени материалдық қалдықтарын, жартастарындағы суреттер мен бейнелерді, қазіргі уақытта пайдаланылуын зерттейді. Үңгіртануының тарихы .]] Бұл ғылым саласы 20 ғасырдың 2-жартысында қалыптаса бастады. Оның пайда болуы француз ғалымы Э.А. Мартель, австриялық ғалымдар А.Шмидль, Ф.Краус, А.Грунд, В.Кнебель есімдерімен байланысты. Ірі үңгірлер көп жағдайда тау жыныстарының еруі нәтижесінде пайда болатындықтан, карст құбылысына жатады. Сондықтан Үңгіртану карсттану ғылымымен тығыз байланысты. Үңгіртану карст үңгірлерімен қатар мору, дефляция, абразия, суффозия, тектоникалық күштер әрекеті (үңгір-жарықшақтар), лаваның ағуы мен қатуы, мұздақтардың еруі (мұздық гроттары), травертиннің шөгуі нәтижесінде түзілген, сондай-ақ адамдар үңгіп жасаған жасанды үңгірлерді де зерттейді. Үңгіртану жер асты ландшафт құраушыларын зерттеумен айналысатындықтан, ол геология, минералогия, геоморфология, гидрогеология, гидрология, метеорология, климатология, ботаника, ландшафттану, зоология, палеонтология, археология, т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Үңгірлердің табанында жер асты бұлақтары, өзендер мен көлдер кездеседі. Үңгір қабырғалары, төбесі мен табанындағы минералдық түзілімдер ғылым үшін де, туризм үшін де қызық. Қазақстандағы спорт үңгіртануы .]] Үңгірлерді зерттеуде басты рөлді спелеолог-спортшылар (спелеотуристер) атқарады, өйткені олар үңгірдің терең қуыстарына ену үшін күрделі өрмелеуі мен төмен түсуі, су кедергілерінен (сифондардан) өтуі үшін арнайы құрал-жабдықтар мен аспаптарды пайдаланып, зерттеулер жүргізеді. Көптеген елдерде ғылыми және спорттық спелеол. қоғамдар, клубтар жұмыс істеп, ұлттық ұйымдарға бірігеді. Үңгірлерді зерттеу археологиялық деректер мен ежелгі мәдениет ескерткіштері арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, Қазақстанның Қаратау жотасындағы Қараүңгір тұрағында табылған мәдени жәдігерлер бойынша оны адамдар осыдан 7 мың жыл бұрын мекендегені анықталды. Қараүңгірден неолит адамдарының тас пен сүйектен жасалған қарулары, еңбек құралдары, әшекейлік бұйымдар табылды. Дереккөздер
Бөгесін

Бөгесін (Запруда) — өзен арнасындағы немесе аңғарындағы ағысты бөгейтін жасанды имарат. Көбінесе тау көшкіндерінің, қапталдағы тау шатқалдарынан шыққан ысырынды конустарының өзен арнасын бөгеуі нәтижесінде пайда болады. Бөгесін — өзен арнасының қосымша тармақтарын бөгеу арқылы негізгі арнадағы су мөлшерін реттеуге арналған гидротехникалық құрылыс. Бөгесін су бөгендерін салу үшін және негізгі өзен арнасын тасқын судан бұздырмау үшін қолданылады. Топырақтан, тас үйінділерден тұрғызылады. Кейде тау көшкіндерінің қапталдағы тау шатқалдарынан шыққан ысырынды конустарының үйілуі нәтижесінде және өзге де табиғи кедергілердің өзен арнасын бөгеуінен пайда болады. Дереккөздер
Бу машинасы

Бу машинасы — сығылған су буының потенциалдық энергиясын механикалық жұмысқа түрлендіретін алғашқы поршеньдік қозғалтқыш. Алғашқы әмбебап Бу машинасын 1784 жылы ағылшын өнертапқышы Джеймс Уатт ойлап шығарып, оған патент алды. XIX ғасырдың аяғына дейін Бу машинасы өнеркәсіп пен көлікте қолданылатын жалғыз қозғалтқыш болып келді. Бу машинасының дамуы фабрикалар мен зауыттар, электр станциялары, бу арбалар (паровоздар), кемелер мен локомобильдер,ауыл шаруашылығы мен жергілікті өнеркәсіп мұқтаждықтары үшін қажетті жетілдірілген орнықты (стационар) Бу машинасыларын жасау бағытында жүрді. Бу машинасының тарту сипаттамалары жоғары, үлкен жүктемелерге шыдас береді және реверстеледі (кері айналады), жұмыс жасауы сенімді, құрылымы қарапайым. XX ғасырдың басына қарай Бу машинасының қуаты 15 МВт, жылдылдық 1000 айналым/мин және пайдалы әсер коэффициенті 20–25%-ке жетті. Дегенмен, Бу машинасыларының тиімділігінің төмендігі (пайдалы әсер коэффициенті 20–25%) және бірлік қуатының шектеулілігі (15 МВт-қа дейін) олардың кеңінен қолданылуына мүмкіндік бермеді. Қазіргі кезде олар толығымен бу турбиналарымен ығыстырылған. Бу машинасы дүниежүзілік өнеркәсіп пен көлік құралдарының қазіргі деңгейге жету прогресінде ерекше рөл атқарды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бумеранг

Бумеранг — лақтырып ататын ағаш гүрзінің бір түрі. Алғаш рет Ежелгі Мысырда, Оңтүстік Үндістанда, Оңтүстік-шығыс Азияда соғыс және аңшылық құралы ретінде пайдаланылған. Аустралиялық жергілікті тайпаларда қайтып оралатын бумеранг кең тараған. Бұл Бумерангтар имек пластина түрінде, астынғы беті тегіс, үстіңгі беті дөңес болып жасалынады. [https://kk.warbletoncouncil.org/bumeran-1988#menu-2 Бумеранг әртүрлі материалдардан жасалған қару болуы мүмкін, олардың арасында: ағаш, алюминий, пластик, картон және т.б. Бумерангтың өлшемі шамамен 50 сантиметрді құрайды және оның құрылымының ортаңғы бөлігінде қисық сызығы бар, ол доғал бұрыш түрінде және әр түрлі қисық жүздерден тұрады, әр түрлі бумеранг пішіндері пайда болады: V, W және, жұлдыз тәрізді көптеген жүздері бар кейбір қарулар.] [https://kk.warbletoncouncil.org/bumeran-1988#menu-2 Бумеранг шайқаста және аң аулауда пайдаланылды, сондықтан бумерангтың негізгі функциялары жауды есеңгіретіп, қудалау, сондай-ақ ұсақ жануарларды өлтіру].
Монументті өнер

Монументті өнер, пластикалық өнердің шығармаларын нақты архитектуралық орта үшін кеңістік-идеялық жағынан толықтыру мақсатымен жасалады. Монументті өнердің бірнеше түрі бар; ескерткіштер (көшеде, алаңда қойылатын), монументтер (ірі тарихи оқиғаларға байланысты қойылатын), мүсінді – архитектуралық ансамбльдер, т.б. Бұл өнерге өте қатты, төзімді материалдар: гранит, қола, мрамор, т.б. қолданылады. Қазақстан жеріндегі Монументті өнер қола дәуірінен (Алматы облысы Там-ғалы шатқалындағы, Маңғыстау түбегіндегі, Балқаш жағалауындағы және Оңтүстік Қазақстандағы тас таңбалар-петроглифтер) басталады. Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі сырлы сурет көріністері мен қабырғаларының мозаика қалауы – орта ғасырлардағы Қазақстан Монументті өнерінің жоғары деңгейін танытады. Монументті өнер КСРО тұсында біршама дамыды. Осы жылдары 28 панфиловшы-гвардияшылар атындағы паркте монументтік Даңқ мемориалы (1975) тұрғызылды. Тарихи тақырып Монументті өнер түрлерінде көрініс тапты. Олар: Алматы қаласындағы А. Иманов (1947) және Ә.Жангелдин ескерткіштері (1975). Облыс орталықтарындағы алаңдар мен парктердегі тарих, мәдениет, өнер қайраткерлеріне орнатылған ескерткіштер: Жамбыл бюсті (1971), Абай ескерткіші (1960), Т.Рысқұлов (1979), М.Әуезов (1981) ескерткіштері болды. Монументті өнер мен архитектураның әдемі үйлескен түрі – барельеф (бедерлі мүсін). Әсіресе Қазақстан Жазушылар одағы ғимаратындағы “Кітаптар кейіпкерлері” (1985) көлемі мен композициясы жағынан ерекше көзге түседі. Қазіргі кездегі Монументті өнерге дәстүрлі өнермен қатар, оның жаңа түрлері мен жанрларын (портреттік ескерткіштер, витраждар, сграффито, түс кілем, қабырға өрнектері, т.б.) дамыту, сонымен қатар бейнелеу пластикасын архитектура техтоникаға үйлестіру тән. Осындай эстетикалық бетбұрыстың негізгі шығармалары: “Азат адам” мозаикасы (1971), “Медеу” қонақ үйіндегі керамикалық панно (1970), т.б. Алматы қаласындағы оқушылар сарайының, “Қазақстан” қонақ үйінің ішкі және сыртқы қабырғаларының әшекейлері кешенді Монументті өнер туындылары болып саналады. Қазақтың мемл. академ. драма театрының ғимараты мен М.Әуезов ескерткіші (1981) архитектура мен мүсінді тұтастыру идеясымен салынған құрылысқа жатады. ҚР өұА ғимаратының жанындағы хауыз (1980) шағын пошымды мүсіндермен, табиғат көріністерімен әдемі үйлесім тапқан. Дереккөздер
Иван Алексеевич Бунин

Иван Алексеевич Бунин (22.10.1870, Ресей, Воронеж — 8.11.1953, Франция, Париж) — орыс жазушысы. Нобель сыйлығының лауреаты (1933). Буниннің арғы тегі — Ресейге 15 ғасырда қызмет бабымен келген Литва ақсүйектерінен. Бунин әдеби қауымға 1887 жылы жарыққа шыққан алғашқы көркем дүниелерімен-ақ таныла бастаған. “Күзгі жапырақтар” жинағы үшін 1901 жылы Ресей Ғылым академиясының А.С. Пушкин атындағы сыйлығын алды. “Антонов алмасы” (1900), “Қарағайлар” (1901), “Жаңа жол” (1901) атты шығармалар жинағын да оқырман қауым жылы қабылдаған. Қазан төңкерісін қабылдай алмаған. Бунин Ресейден 1920 жылы шет елге қоныс аударды. Бұдан соңғы өмірі Францияда өтеді. Ауыр да азапты ғұмыр кешкен Бунин эммиграцияда жүріп те көп еңбектенеді. Өмірінің соңғы сәттерінде жазылған естеліктер мен мақалалары 1990 жылы Мәскеуде “Советский писатель” баспасынан “Окаянные дни” деген атпен жарық көрді. Кеңес өкіметін, большевиктер билігін өмір бойы мойындамай өткен Бунин кеңес жазушылары, кеңес қоғамы туралы өзінің шынайы ойларын аталмыш кітапта жан-жақты жазып қалдырған. Буниннің “Не пугай меня грозой” деген өлеңін Абай “Қорқытпа мені дауылдан” деген атпен қазақ тіліне аударған (1892 — 95). Жазушының “Антонов алмасы” жинағы Ғ. Қайырбеков аудармасымен қазақ тілінде (1960) жарық көрді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Микротыңайтқыш

(Cu)]] Микротыңайтқыш – құрамында микроэлементтер (бор, мыс, кобальт, мырыш, т.б.) болатын бейнорганикалық қосылыстар. Микротыңайтқыштар алғаш шет елдерде және Ресейде 19 ғасырдың 2-жартысында қолданыла бастаған. Микротыңайтқышдың бор М-ы, мыс М-ы және құрамында екі және одан да көп микроэлементтер болатын полимикротыңайтқыш, т.б. түрлері бар. Микротыңайтқыш ретінде микроэлементтердің тұзы немесе өндіріс қалдықтары [қож (шлак), қоқыс (шлам)], фриттер, хелаттар алынады. Топырақта өсімдікке қажетті микроэлементтер жеткіліксіз болса оның өсуі, дамуы тежеледі, түсімнің сапасы кемиді, ауруға шалдығады. Бұл микроэлементтер ферменттер құрамына кіреді, биохимиялық реакцияны және нуклеин, амин қышқылдары, қант, крахмал, хлорофилл биосинтезін күшейтіп, дақылдың өнімінің артуына, сапасының жақсаруына әсер етеді. Микротыңайтқыштың қажеттілігі ауыл шауашылығындағы дақылдарының биологиялық ерекшелігіне және топырақ құрамындағы микроэлементтердің мөлшеріне байланысты анықталады. Микротыңайтқыштарды тұқым себер алдында, дәнмен бірге (0,5 – 5 кг/га), тамырдан тыс үстеме қоректендіру (0,1 – 0,05%-дық микроэлементтер ерітіндісімен бүрку), тұқымды себер алдында өңдеу (0,02 – 0,05%-дық ерітіндіде бөктіру) тәсілдері арқылы қолданады. Сілтемелер * Бор * Мыс * Кобальт Дереккөздер
Белең

Белең — Көлбей, бір-бірімен созыла жалғасып жатқан дөңес, биіктеу жер. Ол жон, қырқа, жалдан аласалау келеді. Сарыарқада жиі кездеседі; Белең - белгілі бір кезең. Қиын-қыстау уақыт, жағдай. Дереккөздер
Айтбай Төлеұлы

Айтбай Төлеұлы (шамамен 1720–1790) — қазақ батыры, мемлекет қайраткері. Үйсін Төле бидің баласы. Айтбай әкесі Төле бидің ел басқару ісінде басты көмекшілерінің бірі болған. 1739–1740 жылдары Ташкент уәлаятына Ресей және Қытай елшілері келгенде хан атағы Жолбарыста болғанымен қаланы Төле би билейтін. Ташкент қала-мемлекет саналатын. Ташкент уәлаяты әскерлерінің аға батыры болған. 1740–1750 жылдардағы қазақ-жоңғар, қазақ-қоқан, қазақ-бұхар, қазақ-хиуа қақтығыстарының бел ортасында жүрді. Ресей патшалығының, Боғда хандығының басқыншылық әрекеттеріне қарсы күресті, елшілік жұмыстармен айналысты. Дереккөздер
Белес

Белес — жазық жердегі ұсақ шоқылар мен төбелердің тізбегі. Белес (Вал) - геоморфологияда - енсіз, ұзын және аласа жер бедерінің пішіні. Толқын, өзен, мұздық, жанартау және сел әсерінен пайда болады. Жағалық, сағалық, мореналық, шеңберлі және селдік болып бөлінеді. Дереккөздер be-x-old:Вал bg:Вал cs:Zeď (rozcestník) de:Wall en:Wall (disambiguation) eo:Muro (apartigilo) fa:دیوار (ابهام‌زدایی) fr:Wall it:Wall nl:Wall no:Wall pl:Wall pt:Wall sv:Wall vo:Wall zh-yue:Wall
Ұстау (заң)

Ұстау — арнайы тәртіп заңдар мен ережелерде көзделеді. # әкімшілік құқықта — әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шарасы, әкімшілік құқық бұзған адамды қысқа мерзімге (3 сағаттан аспайтын) мәжбүрлеп оқшаулау. # қылмыстық істе — қамауға алу түрінде бұлтартпау шарасын қолдану, ұсталған адамның қылмысқа қатыстылығын анықтау мақсатында қылмыс жасады деп сезіктенген адамға қолданылатын қысқа мерзімді мәжбүрлеу шарасы. Ұстау құқығын анықтау органы мен тергеуші тек бас бостандығынан айыру түрінде жаза қолдануға болатын қылмысты жасады деп сезіктенген адамдарға ғана қатысты пайдалана алады. Прокурор сезікті адамға тиісті кепілдіктердің сақталуын, мұндай адамның заңда белгіленген тәртіп пен негіздемелер бойынша ғана ұсталуын қадағалайды. Кез келген ретте ұстаудың негіздемелерін, себептерін, күні мен сағатын, жылы мен айын, орнын, ұсталған адамның түсініктемесі мен толтырылған уақытын көрсете отырып, арнайы хаттама толтырылады. Анықтау органы мен тергеуші ұстаудың кез келген реті туралы заңда белгіленген мерзім ішінде прокурорға хабарлауға тиіс, ал прокурор ұсталған адамды заңда белгіленген мерзім ішінде қамауға алу немесе босату туралы санкция беруі керек. Ұстау мерзімі әдетте 72 сағаттан аспауға тиіс. Ұсталушы адам өзінің не үшін сезіктелгенін білуге, ұстаудың құқыққа сыйымдылығын прокурордың тексеруін талап етуге, түсініктеме беруге, дәлелдемелер тапсыруға, қайтарым мәлімдеуге, қузаухат жазуға хақылы. Егер қылмыс жасауға сезіктілігі расталмаса немесе қамауға алу түрінде шара қолдану қажеттігі болмаса немесе ұстаудың заңмен белгіленген мерзімі өтіп кетсе, онда ұсталушы адам босатылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Айтбозым

Айтбозым — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Ұлы жүздегі Сіргелі тайпасынан таратылады. Ұраны — Қурай, таңбасы — Сірге. Шежіре бойынша Үйсін, Ойсыл бір туады. Ойсыл Сіргелі деген лақап атымен белгілі. Одан Елбақ, Жаңабай, Жайдақ, Батыр, Шалдар, Байжігіт, Есентай, Уылдырық (Ақкеңірдек), Буылдырық (Қаракеңірдек), Тутамғалы, Қайшылы деген 11 ұл тараған. Айтбозым осының Елбақ бөлігінен тарап, үлкен руға айналған. Айтбозым — Сақалай, Топыш, Қалыбек, Жәнібек, Саспақ, Жарас аталарына бөлінеді. Айтбозым руының ежелгі қонысы — Ташкент маңы. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Михайловка

Миха́йловка — топоним: * Михайловка — Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл. * Михайловка — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл. * Михайловка — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл. * Михайловка — Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл. * Михайловка — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл. * Михайловка — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл. * Михайловка — Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл. * Михайловка — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл. * Михайловка — Башқұртстанның Архангел ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Аскин ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Аургазин ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Әбзелил ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Әлшеев ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Әлшеев ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Бакалин ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Бижбуляк ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Благовещен ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Буздяк ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Гафурий ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Давлекан ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Ермекеев ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Иглин ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Кармаскалин ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Куюргазин ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Мелеуз ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Мишкин ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Стерлитамак ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Уфим ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл * Михайловка — Башқұртстанның Шаран ауданындағы ауыл
Бөгенбай үй тамы

Бөгенбай Үйтамы — 19 ғасырдағы архитектуралық ескерткіш, қазақ даласындағы мемориалдық құрылыстарының бірі. Шу өзенінің оң жағасында, Той өткелінен төмен қарай 43 км жерде. 1988 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Үйтам шикі кірпіштен салынған, тікбұрышты (8,5 х 5,5 м), төбесі түйетайлы. Құрылыстың көлденең қабырғалары ұзын қабырғаларынан биіктеу, орта тұсы жоғары қарай үшбұрыштанып біткен, ішінен қарағанда оның әрқайсысының ортасында аркалы қуыс, жоғарғы жақтарында үшбұрышты ойық бар. Аркалы қуыс ұзын қабырғаларда да бар. Кіретін есік оңтүстік-шығыс бетінде. Ұзын арқалықты (өрлікті) ортадағы мәткелі бағана тіреп тұр. Бір басы арқалыққа, екінші басы ұзын қабырғаларға айқасқан төртқырлы (9х11 см) дөрекілеу өңделген шабақ-бөренелер темір шегелермен бекітілген. Шабақтардың үстіне сырғауылдарды көлденеңінен тастап, оның үстін қамыспен жапқанға ұқсайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Микрофагтар

Микрофагтар (микро... және ...фаг) – адам мен омыртқалы жануарлардың белсенділік қабілеті күшті түйіршікті лейкоциті. Бұған нейтрофильдер, эозинофильдер және базофильдер жатады. Бұлардың ішіндегі ең белсендісі полиморфты ядросы бар нейтрофильдер. Микрофагтардың фагоцитоздық нысандары дененің қабынған бөлігінде жиналып, оңай сіңіріліп кететін бактериялар болып есептелінеді. Бұл терминді 1892 ж. орыс ғалымы И.И. Мечников енгізген; Сілтемелер * Бактерия * Нейтрофильд * Базофильд Дереккөздер
Монцонит

Монцонит (Италиядағы Монцони тауы атынан шыққан) — тереңде қалыптасқан ашық кристалды, сұр түсті, магмалық тау жынысы. Монцонит калийлі-натрийлі дала шпатынан (30 – 35%), плагиоклаздан (30 – 35%), түсті минералдардан (30 – 35%) тұрады. Монцониттегі калийлі-натрийлі дала шпаты көбіне орто-клаздан, плагиоклазды лабрадордан, түсті минералдары негізінен авгиттен, кейде қоңыр амфиболдан немесе биотиттен тұрады. Құрамы жағынан габбро мен сиенит арасынан орын алады. Монцониттегі плагиоклаз кристалдары ортоклазға қарағанда аса идиоморфты (дұрыс пішінді) болып келеді. Ортоклаз басқа минералдардан әлдеқайда ірі және олардың аралығын белгілі пішінсіз түйіршіктер құрайды. Монцонит габбро мен сиенит массивтерінде, олармен алмаса келе кіші-гірім денелер (дайка, шток, т.б.) түзеді. Дереккөздер