kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Наштай Мұхитдинов

Наштай Мұхитдинов (30.8.1941 жылы туған, Ордабасы ауданы Қарааспан ауылы) – ғалым, биология ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997). Өмірбаяны * ҚазМУ-дің (қазіргі ҚазҰУ) биология факультетін бітірген (1966). * 1970 жылы осы оқу орнында ассистент, ал 1971 жылдан бастап оқытушы болды. 1980–83 жылы биология факультеті деканының орынбасары, 1983–88 жылдары ғылыми жұмыстар жөніндегі проректордың орынбасары қызметін атқарды. 1988 жылдан кафедра меңгерушісі, 1995–2000 жылдары биология факультетінің деканы. Ғылыми жұмыстары Қазақстанның әр түрлі экология жағдайларында – сор және сортаң топырақта, Іле Алатауының альпі, субальпі, бұталы, шөптесін өсімдікті белдеулерінде өсетін доминантты өсімдіктердің тамыр жүйесінің морфоқұрылымына алғаш рет талдау жасады. Табиғи флорадағы және мәдени өсімдіктердің 50 түрінің тамыр жүйесінің ерекшеліктерін және басқа да экологиялық жағдайларда өсетін 110 өсімдік түрлерінің тамыр жүйесін зерттеді. Бұл зерттеулер тамыр жүйесінің экологиялық бейімделу дәрежесін анықтауға әрі салыстырмалы талдау жасауға мүмкіндік берді. Академик И.О. Байтулинмен бірге өсімдіктердің ерекше экологиялық түрін – факультативті және облигатты галоидофиттерді анықтады. Кейінгі жылдары ғалым факмокопеялық және болашағы бар дәрілік өсімдіктердің биол. ерекшеліктерін зерттеуде. Шығармашылығы * Геоботаника негіздері (оқу құралы), А., 1992; * Экологоморфологические особенности корневой системы растений солонцов и солонцеватых почв, А., 1996; * Өсімдіктер морфологиясы мен анатомиясы (оқулық), өңделген екінші басылымы, А., 2001; * Лекарственные растения (учебное пособие), А., 2002. Марапаттары * ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің мақтау қағазын (1984) * «Үздік еңбегі үшін» (2003) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Мыңшұңқыр (қоныс)

Мыңшұңқыр – Балқаш көлінің солтүстік-батысында, Мойынты өзенінің сағасынан оңтүстікке қарай орналасқан қоныс. Солтүстігін Жуантөбе тауы, оңтүстігін Балқаш көлі, батысын Мойынты – Шу темір жолы, шығысын Ақирек тауы қоршап тұр. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 65 км-ге созылып жатыр, ені 25 – 30 км. Төрттік дәуірдің аллювийлік-делювийлік борпылдақ шөгінділері жауып жатқан карбон жыныстарынан түзілген. Сұр, сұр құба, сортаң топырағында түрлі жусан, баялыш, бұйырғын, тағы басқа шөлдік өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Қызмет қөрсету тарифі мен бағасы

.]] Қызмет қөрсету тарифі мен бағасы – халықтан, кәсіпорындар мен ұйымдардан көрсетілетін қызметтерді пайдаланғаны үшін алынаты ақы. Түрлері Түрлері: жүк және жолаушы көлігінің тарифі – жүктер мен жолаушылардың тасымалдағаны үшін көлік ұйымдары жүктерді жөнелтушілерден және халықтан алатын ақы (қ. Тариф); коммуналдық қызметтер көрсету тарифі – суды, газды, жылу және электр энергиясын пайдаланғаны үшін төленетін ақы.Пәтерақы тұрғын жайларды пайдаланғаны үшін ай сайын алынатын ақы, оның шамасы белгілі бір қала үшін тұрғын алаңның 1 м2 үшін белгіленген ақы мөлшерлемесін, тұрғын үйдің пәтерақы бағасын ескере отырып белгіленеді. Халыққа тұрмыстық қызмет көрсететін кәсіпорындардың тұрмыстық қызметтер көрсету бағасы еркін болады, яғни сұраныс пен ұсыныстың ықпалымен қалыптасады. Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары өнімінің бағасы тағам мен аспаздық мәзірді дайындайтын осы кәсіпорындар қызметінің ерекшелігімен айқындалады. Байланыс (пошта, телефон, телеграф) қызметін көрсету тарифінде қызмет көрсету шығыны ғана емес, сонымен бірге жекелеген қызметтердің әлеуметтік мәні де ескеріледі. Пошта байланысы көрсететін қызметтің тарифі бірқатар өлшемдерді ескере отырып сараланған, олар: жөнелтімнің (хаттың, сәлем-сауқаттың) салмағы, жөнелтім түрі (жай, тапсырысты, бағалы), жеткізілетін жердің қашықтығы. Сәлем-сауқат жөнелтуге арналған қызмет қөрсету тарифі мен бағасы қашықтық белдеуі бойынша 1 кг салмақ үшін белгіленген. Ақша аударымы үшін ақы аударылатын сомаға және аудару тәсіліне (пошталық, телеграфтық) қарай айқындалған. Телеграмма тарифі сөз санына қарай белгіленген және жеткізудің жеделдігіне (жай, жедел) қарай сараланған. Халықаррлық телефонмен сөйлесу тарифі сөйлескен минутқа қарай белгіленген және тарифтік белдеу бойынша сараланған. Жергілікті телефон желісі көрсететін қызмет үшін ақы абоненттердің санаттары бойынша сараланған: жеке пайдаланудағы пәтер телефондарының абоненттері және телефонды ұжымдық пайдалану абоненттері (мекемелер, кәсіпорындар, ұйымдар). Сымсыз байланысты (интернетті, ұялы телефондарды) пайдалану үшін бағаны қызмет көрсетуші компаниялар белгілейді. Сілтемелер * Ғаламтор * Қазателеқом * Мегалайн * Қазақстан Дереккөздер
Зәңгі

Зәңгі – Қытайда тұратын қазақтар арасында қолданылған ең төменгі әкімшілік лауазым. Ресей империясы кезіндегі “старшын” лауазымымен дәрежелес. “Зәңгі” сөзі қытай тіліне тунгус-маньчжур халықтарының құрамындағы сібе-солақ тайпасының диалектісінен ауысқан. Шағын руды билеген Зәңгі лауазымы Цинь империясы кезеңінен (1616 – 1911) бастап қолданыла бастаған. Алғашқыда жоғарыдан тағайындалып қойылған. 20 ғ-дың басында шар тастау жолымен сайланатын болды. Қытайдағы Іле аймағында тұратын қазақтар болысты ақалақшы деп атаса, Шәуешек пен Алтай аймағында тұратын қазақтар үкірдай деп атаған. Бір ақалақшы немесе бір үкірдай қарамағында адам санына қарай бірнеше Зәңгі болған. Дереккөздер
Жаныс сұлтан

Жаныш сұлтан (15 ғасырдың орта тұсы — ө.ж.б.) — 16 ғасырдың басындағы ірі қазақ ұлыстарының бірінің билеушісі, Қазақ хандығының негізін қалаған ханның бірі Жәнібектің бесінші ұлы. Оның қол астында жүз мыңға жуық халық болған. Жаныш сұлтанның есімі Фазаллах ибн Рузбихан Исфаханидің “Михман наме-йи Бұхара” атты еңбегінде кездеседі. Онда өзбек ханы Мұхаммед Шайбанидің 1509 жылы қазақтарға жасаған жорықтары кезінде Жаныш сұлтанның ұлыстарымен де ірі шайқастар болып, Шайбани әскерлері жеңіске жеткені туралы баяндалады. Жаныш сұлтанның ұлы, белгілі қазақ сұлтандарының бірі Ахмет сұлтан тұтқынға түседі. Хамза сұлтан өзбектерге 1508 жылы Ахмет сұлтанның Мауераннахрға жасаған жорықтары кезінде мерт болған бауырының кегін қайтару үшін Ахмет сұлтанды өлтіруге бұйырады. Олар Ахмет сұлтанның басын кесіп алып, Мұхаммед Шайбани ханға апарады. Жаныш сұлтан өзінің қол астындағы халықтың бір бөлігімен Бұрындық ханға барып паналайды. Жаныш сұлтан туралы екінші дерек — Мұхаммед Хайдар Дулатидің “Тарих- и Рашиди” атты еңбегінде Қасым хан мен Моғолстан ханы Сұлтан Саидтың 1513 жылғы кездесуіне байланысты айтылады. Онда Қасым хан Жаныш сұлтанды басшы етіп, 30 — 40 адамды құрметті қонақ Сұлтан Саидты күтіп алуға жібереді. Бұл Жаныш сұлтанның 60 жасқа қараған шағы екен. Дереккөздер
Зәңгі (басқыш)

Басқыш — 1) биікке көтерілу үшін қолданылатын құрал. Кей жерлерде оны саты, зәңгі (биік дегенді білдіреді) деп те атайды. Басқышты ағаштан, металдан жасайды. Оның биік сөрелердегі затты алу, т.б. үшін үйде, мекемелерде қолданылатын және жеміс теруге арналған қос аяқты түрлері де бар. Ертеректе ұзын ағаш және арқаннан түйіп жасалған Басқыштарды жауынгерлер жау қамалына ену үшін пайдаланған; 2) көп қабатты үйлерде, ғимараттарда жоғарғы қабатқа көтерілу үшін салынатын архитектуралық бөлік. Дереккөздер
Нина Николаевна Гаврилова

Нина Николаевна Гаврилова (4.8.1941 ж.т.) – биология ғылым доктыры (1994). ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген соң осы институтта ғылым қызметпен айналысып, 1975–2007 ж. лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды. «Бактериялардың негізінде жаңа пробиотиктерді дайындау және оны өндіру» деген тақырыпта доктлық диссертация қорғады. Г. 200-ден астам ғылым жарияланымның, 13 авторлық куәлік және 16 патенттің авторы. Дереккөздер
Қосжан Мүсірепов

Қосжан Мүсірепов (9.1.1932, Арыс ауданы Бірлік ауылы – 1967) – ақын. Еңбек жолын 1949 жылы бастаған. Ауыл мектебінің мұғалімі, аудандық оқу бөлімінің инспекторы, аудандық газеттің жауапты хатшысы, редакторы қызметтерін атқарған. ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1959). «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Жетісу» газеттерінде, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында қызмет істеген. Алғашқы өлеңдері облысы «Оңтүстік Қазақстан» газетінде, «Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз») журналында жарияланған. Алғашқы жинағы «Менің қарындасым» деген атпен 1959 жылы шыққан. Кейін бірнеше жыр жинағы, новеллалар жинағы жарық көрді. Шығармашылығы * Менің қарындасым. Өлеңдер, А., 1959; * Дос жүрегі. Өлеңдер, А., 1963; Жалын. Өлеңдер, А., 1966; * Гүлжазирауылы Новеллалар, А., 1968; * Арманым едің. Бір томдық өлеңдер мен поэмалар, А., 1983. Сілтемелер
Франц Антонович Галицкий

Франц Антонович Галицкий (1958 ж.т., қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Ясная поляна а.) – мед. ғылым доктыры (1995). Целиноград мед. институтын (1981, қазіргі Астана мемлекеттік мед. академиясын) бітірген. 1981–1983 ж. сот мед. сараптамасы бойынша клиник. ординатор, сот мед. сараптамасы бюросы облысы бөлімшесінің меңгерушісі (1983–1985ж.), Целиноград мед. институтының сот мед. сараптамасы кафедрасының ассистенті (1985–1989жж), аға оқытушысы (1989–1992жж), доценті (1992–1996ж) болды. 1996 жылдан Астана мемлекеттік мед. академиясында кафедра меңгерушісі. 50 ғылыми мақала, 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Сиырқұйрық

Сиырқұйрық, сырғын, немесе аюкұлақ — сабынкөктер тұқымдасына жататын екі не көп жылдық өсімдіктер туысы. Сиырқұйрық — сабынкөктер тұқымдасы, аюқұлақ туысына жататын екі жылдық шөптесін өсімдік. Батыс, Шығыс және Оңтүстік Қазақстанның шабындықты, далалы жерлерінде, тау бөктеріндегі шалғындарда, тастақты тау баурайында, өзен аңғарларында өседі. Биікт. 50 — 150 см. Сабағы түзу, түп жағы қырлы, жоғары жағы бұтақтанған. Жапырағы бүтін жиекті, таспа пішіндес. 3 — 6 сары гүлдері сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Мамыр — маусымда гүлдеп, тамыз айында жеміс салады. Жемісі — қорапша. Сиырқұйрықтың құрамында сапонин алкалоиды бар, улы өсімдік. Аюқұлақ (Verbascum) — Еуразия мен Солт. Африканың қоңыржай белдеулерінде өсетін 300-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда құмды жерлерде, көгалды алаңда, шалғында, өзен-көл жағасында, жол жиегінде өсетін 9 түрі кездеседі. Кең тараған түрінің бірі – кәдімгі А. (V. thapsus). Биікт. 50 – 125 см, тік өскен сабағы мен бүтін жиекті жапырақтарын бозғылт қалың түк басқан. Тамырына жақын орналасқан жапырақтарының түрі сопақтау, ұз. 10 – 30 см, көлд. 3 – 8 см болады. Сары түсті гүлдері шашақ гүлшоғырына шоғырлана орналасады. Жемісі – қорапша. Маусым – шілде айларында гүлдейді, шілде – тамызда жеміс береді. А. – улы, дәрілік өсімдіктер. Гүлінен, жапырағынан алынған ұнтақ пен тұнбаны әр түрлі ауруларды емдеуге пайдаланады. Жапырағынан қайнатып алынған тұнбаны суалған сиырларға береді. Тұқымын тышқан улауға қолданады. Кейбір түрлері сәндік үшін өсіріледі. Түрлері *Verbascum thapsus – кәдімгі сиырқұйрық, кәдімгі аюқұлақ *Verbascum songaricum – жоңғар сиырқұйрығы, жоңғар аюқұлағы‎ *Verbascum speciosum – ірі сиырқұйрық *Verbascum phlomoides – жалбырақ сиырқұйрық *Verbascum phoeniceum – күлгін сиырқұйрық Пайдаланылған cілтемелер
Мұрат-қажы Тайкелтірұлы Мыңбаев

Мұрат-қажы Тайкелтірұлы Мыңбаев (1956 жылы туған, Бөген ауданы Темірлан ауылы) – ғалым, техникалық ғылымдарының докторы, профессор. Жамбыл технологиялық жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтын бітірген. 1990 жылға дейін оқытушы, кафедра меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер болды. 1990 жылдан «Казлегпром» ғылыми өнеркәсіптік бірлестігінде бас директордың орынбасары, Министрлер Кабинеті жанындағы АСПЭК жеңіл өнеркәсібі бас директорының орынбасары қызметтерін атқарған. Алматы технологиялық институты/Алматы технологиялық институтыныңъъ кафедра меңгерушісі. «Аспек-текс» ғылыми өнеркәсіптік бірлестігінің бас директоры, «[[Медеу» қауіпсіздендіру компаниясының вице-президенті. Меккеге қажылыққа барып қайтты. Қазақ исламтану институтының ректоры (1999). Халықаралық мұсылмандар университетінің ректоры (2001). 114 ғылыми жұмысы жарияланған. 15 патенті, 3 монографиясы бар. Дереккөздер Cілтемелер * АСПЭК * Тамақ өнеркәсібі * Мекке
Сиырсілекей

Сиырсілекей, шелна (Sanguisorba ) — раушангүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның шалғынды, шөбі бітік тау баурайында, қылқан жапырақты, аралас ормандарында, өзен және жылға жағалауларында, таудың альпі және субальпі белдеулерінде өсетін 3 түрі бар. Жиі кездесетін түрі — дәрілік Сиырсілекей. Оның биіктігі 40 — 100 см. Сабағы жуан, қатты бұтақтары ұзын. Жапырағы қауырсын пішіндес. Гүлдері ұсақ, күрең қызыл түсті, масақ гүлшоғырына топталған. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — жаңғақ тәрізді. Сиырсілекейдің сабағы мен тамырында илік заттар, қышқылдар, сапониндер, крахмал, С витамині, бояғыш заттар, эфир майы мен фитонцидтер бар. Сиырсілекейдің шипалық қасиеті ертеден белгілі болған. Сабағы мен тамырының қайнатындысы әр түрлі қан кетулерді тияды, қан тамырларын тарылтады, қабынуды басады. Сиырсілекейді халық медицинасында дизентерияны, өкпе туберкулезін емдеуге қолданады. ]] Пайдаланылған cілтемелер
Сейілхан Аққозиев

Сейілхан Аққозиев (7.10.1929, Мойынқұм ауданы Жаңа Талап ауылы) – қоғам қайраткері. Қазақ а. ш. институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірген. Институтты бітіргеннен кейін тың игеруге Қарағанды облысына жіберілді. Содан 1964 жылға дейін МТС-тың бас инженері, директоры, ауданы партия к-тінің 2-хатшысы, ауданы атқару к-тінің төрағасы, облысы партия к-тінің бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1964 – 70 жылы Луговой ауданы (қазіргі Т.Рысқұлов ауданы) партия к-тінің хатшысы, 1973 – 86 жылы облысы атқару к-тінің төрағасы, 1986 жылдан «Жамбыл жол құрылысы» АҚ вице-президенті болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен төрт рет, «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Облысытың құрметті азаматы. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Оспан Мыңбаев

Оспан Мыңбаев (1957 жылы туған, Созақ ауданы Аққолтық ауылы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1997). С.Аспандияров атындағы Алматы медициналық институтын бітірген (1982). Еңбек жолын Кентау қаласында және Сайрам ауданының орталығы – Ақсуда дәрігер болып бастаған. Одан кейін Алматы және Мәскеу қалаларындағы медициналық институттардың ғылыми лабораторияларында ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысты. Медицина саласына енгізген жаңалықтары көптеген институттарда қолданылып жүр. Қазір шетелде (Бельгияда) ғылыми-зерттеу жұмысымен шұғылдануда. 10 ғылым кандидатын, 5 ғылым докторын даярлаған.
Барақ (Ташкент ханы)

Барақ хан, Наурыз Ахмед хан (16 ғасырда) — Ташкент аймағының билеушісі (1550 — 1556). Әбілхайыр ханның екінші ұлы. Барақ хан Мауераннахрдағы Шайбани әулетінің билік үшін күресіне белсене араласты. Қазақ хандығының Сырдың орта ағысы бойына енуіне қатты қарсылық көрсетті. Барақ хан 1550 жылы Мауераннахрдың саяси орталығы — Бұхараны иеленді. 1556 жылы 23 қыркүйекте қайтыс болды. Оның сегіз ұлының ішіндегі белгілісі — Баба сұлтан. Дереккөздер *“Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар”, “Шараф наме-ий шахи”, “Тарих-и Кашгари”. Материалы по истории казахских ханств ХV — XVІІІ вв., А.-А.,1969
Яна-Оймякон таулы қыраты

Яна-Оймякон таулы қыраты - Сібірдің солтүстік-шығысындағы Верхоян және Черский жоталарының аралығында. Ұзындығы 1100 км, ені 250 км. Жекелеген шыңдардың биіктігі 2000 метрге дейін жетеді. Кең аумақты алып жатқан таулы үстірттер (Яна, Оймякон және Эльгин) мен тауаралық қазаншұңқырлар (Куйдусун, Агалкин, т.б.) кезектесіп отыратын орташа биіктіктегі тау жоталар жүйесінен тұрады. Ең биік жері 1768 метр (Тирехтя жотасы). Негізінен интрузиялық жыныстар кесіп өткен құмтас және сазды тақтатастан түзілген. Алтын, полиметалл, қалайы кентастары өндіріледі. Климаты тым континенттік. Жер шарындағы суық полюстердің бірі. Яна-Оймякон таулы қыратында балқарағай тайгасы, аңғарларында терек, тау жоталарының жоғарғы жағында қыналы тундра өседі; оңтүстік беткейін дала алып жатыр. Дереккөздер
Мыржық

Мыржық – қола дәуірінің орта және соңғы кезеңдеріндегі қорымдар. Қарағанды облысы Жаңарқа ауданы Қызылтау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км жердегі Атасу қонысынан 10 км оңтүстік-батысқа қарай орналасқан Мыржық қонысынан солтүстікке қарай 1,5 км жерде. 1977 – 83 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі М.Қ. Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) зерттеген. Қорым аумағы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 575 м-ге, батыстан шығысқа қарай 125 м-ге созылып жатыр және онда қола дәуіріне жатататын 48 ескерткіш бар. Мұндағы құрылыстар жекелеген тас жәшіктерден, тігінен орналасқан плиткалардан салынған қоршаулардан, топырақтан үйілген обалардан тұрады. Олардың ішінен 8 оба мен жеке бір тас жәшік зерттелген. 1 – оба қорымның орталық бөлігіне орналасқан. Үйіндінің диаметрі 20 м, биікт 0,8 м. Тереңдігі 0,3 – 0,4 м, ені 2 м шұңқыр орны аршылған. Үйіндінің астынан батыстан оңтүстік-батысқа қарай шығыстан солтүстік-батысқа қарай бағытталған 3 циста табылған. 1, 2 – обалардың көл. 1,450,951,3 және 0,750,51 м шамасында және обаның үсті тегіс гранит тақта тастармен жабылған. Барлығы өз заманында тоналған. Обалардан адам сүйектері, қыш ыдыстардың сынықтары табылған. 3 – оба қорымның шығыс бөлігінде орналасқан және тігінен қойылған гранит тақта тастардан салынып, диаметрі 5,5 м болатын дөңгелек қоршау түрінде жасалынған. Ортасындағы цистаның көлемі 10,80,95 м. Одан шала күйдірілген адам және қой сүйектері табылды. Басқа обалар үйінділерінің астында дөңгелек, шаршы, тік бұрыш пішіндес қоршаулар болғандығы анықталды. Барлық мәйітханалар тоналған. 2, 3, 9, 49 обаларда мәйітті жерлеу, ал 3, 14 обаларда мәйітті өртеу салты сақталған. Табылған заттар: қоладан жасалған төрт қырлы біз, иненің сынығы, екі ыдыстың ұсақ бөлшектері, екі моншақ. Мыржық–2 қорымы Мыржық қонысынан оңтүстік-шығысқа қарай 700 м жерде орналасқан. Тік тұрғызылған тақта тастардан жасалған 14 қоршаудан құралады (оның үшеуі тікбұрыш пішіндес, қалғандары дөңгелек). Екі қоршау зерттелген. 5 – қоршаудан қыш ыдыстар (8 дана) табылды. Қоршаудың ортасындағы тоналған тас жәшіктің көлемі 1,950,651 м. Жәшіктен адамның, жылқының сүйектері, қыш ыдыс, қола заттан жасалған бұйымдар сынықтары аршып алынған. Оңтүстікке қарай 200 м жерде Мыржық – 3 қорымы орналасқан. Ол тігінен қойылған тас плиталардан жасалған 12 қоршаудан және 1 оба-қоршаудан тұрады. Биіктігі 1 м, диам. 7,5 м болатын 11 оба-қоршауда қазба жұмыстары жүргізілген. Ортасынан трапеция пішіндес көлемі 2,10,850,7 м тас жәшік аршылған. Жәшіктен адамның, жылқының сүйектері, асыл тастардың сынықтары, қыш ыдыс бөліктері табылған. Пайдаланған әдебиет
Орбиталық станция

Орбиталық станция – Жер, Ай немесе басқа аспан денелері айналасындағы орбитада ұзақ уақыт жұмыс істейтін арнайы экипажбен немесе өздігінен басқарылатын ғарыш аппараты. Оларды жер (планета) бетін және оның айналасындағы ғарыш кеңістігін зерттеуге, метеорологиялық, астрономиялық, т.б. бақылаулар жүргізуге, медицина-биологиялық тәжірибелер өткізуге, навигацияға, салмақсыздық жағдайындағы материалдардың қасиеттеріндегі және құрылғылардың жұмысындағы өзгерістерге, т.б. мәселелерге байланысты ғылыми және қолданбалы жұмыстар жүргізу үшін пайдаланады. Сонымен қатар орбиталық стансаны Күн жүйесінің басқа планеталарына ұшуға арналған ауыр ғарыш кемелерін құрастыру үшін де қолданады. Орбиталық стансаларды жасаудың мүмкіндігі және тиімділігі 20 ғасырдың басында К.Э. Циолковский, Ю.В. Кондратюк, Г.Оберт, Г.Пирке, Г.Нордунг, т.б. ғалымдардың еңбектерінде дәлелденген. Орбиталық стансаны жасау және оның ұзақ жұмыс істеуін қамтамасыз ету бірқатар ғылыми-техникалық, медицина-биологиялық мәселелерді шешуді талап етеді. Олардың ішіндегі маңыздылардың бірі – орбиталық станса мен ғарыш кемесінің орбитадағы түйісуін қамтамасыз ету. Орбиталық стансаның жұмыс істеу уақыты, экипаж саны, өлшемдері мен массасы, орбитасының параметрлері оның қандай мақсатта қолданылатынына байланысты. Орбиталық стансаны құрастырудың екі әдісі бар. Біріншіден, орбиталық станса толығымен жерде жасалып, дайын күйінде орбитаға шығарылады. Ондай орбиталық стансаның массасы мен өлшемдері ракеталық қозғалтқыштың энергиялық мүмкіндіктерімен шектеледі. Екінші әдіс бойынша орбиталық стансаның дербес бөліктері орбитаға біртіндеп шығарылып құрастырылады. Орбиталық станса толық жиналғаннан соң ол іске қосылады. Екінші әдіс бойынша орбиталық стансаның көлемі, массасы шектелмейді. Сондықтан Айға, Күн жүйесінің басқа планеталарына ұшу үшін қолдануға жарайтын үлкен орбиталық стансалар осы әдіспен құрастырылады. Орбиталық стансаларда жұмыс істейтін ғарышкерлерді ғарыш кемелері жеткізеді. Олардың жұмыс істеу мерзімі адам организмінің салмақсыздықтың ұзақ уақыт әсер етуіне шыдамдылығына, радиациялық қауіпсіздікке, борт аппараттарының сенімді жұмыс істеуіне, т.б. байланысты. Орбиталық стансада адамның қалыпты өмір сүруіне, жұмыс істеуіне, ғыл. тәжірибелер жүргізуіне жағдай туғызу үшін түрлі шаралар қарастырылған. Дереккөздер
Елден Аққошқаров

Елден Аққошқаров (10.10. 1935 жылы туған, Талас ауданы Ойық ауылы) – ғалым, педагогика ғылым кандидаты (1984), доцент (1987), Қазақ Ұлттық аграрлық университетінің профессоры (1992). Ысты руынан шыққан. Қазақ Ұлттық университетінің физика ф-тін бітірген (1957). 1957 – 64 жылы Талас ауданында орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директоры, 1964 – 68 Қазақ а. ш. институтында ассистент, 1968 – 74 жылы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясында аға ғылым редактор, редакция меңгерушісі, 1974 – 96 жылы Қазақ а. ш. институтында аға оқытушы, доцент, профессор. Ғылыми-техника терминология, физика пәнін орта мектепте, жоғары оқу орнында оқыту методикасына байланысты мәселелермен айналысады. Қазақстан оқу-ағарту ісінің үздігі (1962), Қазақстан Журналистер Одағының А. Байтұрсынов атындағы сыйл. лауреаты (1998). Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Сиыршы

Сиыршы— # Ежелгі түркілерде, қытай жылнамаларында “сеер” атауы кездеседі. Ғұн ордасында болған грек тарихшысы Прискустің жазуына қарағанда б.з.б. 5 ғасырында Каспий мен Днепр арасында Сеерлер мемлекеті болған. Ғұндарға тәуелді бұл мемлекетті 454 жылға дейін Аттилланың үлкен ұлы Эллак билеген. # Сиыршы — Жалайыр тайпасының cырманақ тармағынан тарайтын ру. Орыс географы қоғамының Н.А. Абрамов басқарған зерттеушілері жинаған мәліметтерінде 1864 жылы С-дан тараған сырымбет, бәйімбет аталары 800 түтін болған. Қыстаулары — Жалғызағаш пен Лаба тауы, жайлауы Ешкіөлместе — Қызылжора сайы, Қараталдың оң жағы. Сиыршының ұраны мен таңбасы жалайырмен бірдей. # Сиыршы — сиыр бағатын адам. # Сиыршы — солтүстік жартыаспандағы шоқжұлдыз.
Ленд-лиз

Ленд-лиз (ағылш. lend-lease; lend – қарызға беру – lease жалға өткізу) – АҚШ-тың 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында одақтастарын қару-жарақ, оқ-дәрі, стратегиялық шикізат, азық-түлік, т.б. тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді қарызға немесе жалға беруі. 1941 жылы 11 наурызда Ленд-лиз туралы заңға АҚШ конгресі қол қойды. Дереккөздер
Сиякөк

Сиякөк – бақажапырақ тұқымдасына жататын бір не көпжылдық өсімдіктер. Дүние жүзінің солтүстік бөлігінде, негізінен Кавказ бен Орталық Азияда өсетін 150-дей түрі бар. Қазақстанда 21 түрі кездеседі. Жиі кездесетіні — кәдімгі сиякөк. Ол республиканың солтүстік аймақтарында, Батыс Қазақстан және Алматы облыстарының далалы алқаптарында, тоғайлардың арасында, шалғындар мен тау баурайларында өседі. Биікт. 30 — 70 см. Тамыры төсемелі, сабағы тік, жоғ. жағы бұтақты, сыртында аздаған түгі болады. Жапырақтары ұзын, қандауыр тәрізді, кезектесе орналасады. Сары гүлдері ұзын шашақты гүлшоғырына топтасқан. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. Жемісі — қорапша. Тұқымы жалпақ, эллипс тәрізді, түсі қара. Сиякөктің құрамында линарин, пектолинарин глюкозидтері, азот бар. Кәдімгі сиякөк — дәрілік өсімдік. Ол негізінен іш жүргізетін және геморройға қарсы әсер ететін, сондай-ақ әр түрлі тері ауруларын емдейтін дәрі ретінде қолданылады. Сиякөктің 1 түрі — бор сиякөгі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Пайдаланылған cілтемелер
Жұмаділла Құдайберген

Жұмаділла Құдайберген (15.3.1945 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданында Политотдел ауылында) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1988). Қазақтың ұяң жүнді құйрықты қойы тұқымының авторы (1994). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (Қазақ ұлттық аграрлық ун-ституты) бітірген (1971). 1971 – 74 жылдарында осы институтта аспирант, 1975 жылдан Қазақ қой шаруашылығы ғылым-зертхана институтында ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, етті-майлы қой шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі болды. Ғылым еңбектері Қазақстанда етті-майлы-жүнді бағыттағы қойларды селекция әдіспен асылдандыру және олардың жаңа тұқымдарын шығаруға бағытталған. Ол құйрықты ұяң жүнді қойлардың жаңа түрін шығару мен жетілдірудің теория негіздері мен әдістемелерін дамытты. Қойдың бұл түрі еліміздің шөл, шөлейт және құрғақ дала аймақтарының қатал табиғатына жақсы бейімделген. Жиынтығының алпыстан астам ғылым еңбегі бар. Сілтемелер *[http://www.educontrol.kz/ru/objavlenija/spiski_utverzhdjonnykh_soiskatelei/prezidium_n_1_ot_30012008_g/ Президиум N 1 от 30.01.2008 г.] *[http://www.nomad.su/?a=17-200802150218 Ғылым докторларын тізімі] Дереккөздер
Төлеу сөз

Төлеу сөз — көркем шығармада кейіпкердің сөзін айтылған қалпын сақтамай, тек мағынасын ғана жеткізетін сөздер. Мысалы, "Абай жолы" романында Мұхтар Әуезов Самалбек тілмәштің Абайға айтқан сөзін былай жеткізеді: "Оның жалғыз білгенім сол деп айтқаны: алысып жатқан екі жақ бірдей Абайды тыңдау қажет десті, бірақ олардың ішінде, арғы ниетінде қандай байлау бар екенін Самалбек білмейді. Оның ойынша, Абай не қыларын өзі жақсы аңғаратын болар. Және сол өзіне лайық көрінген дағдылы жолмен куәлік айтқаны Абай басына лайық болар" дегендей кеңес тәрізді сөз айтып бітірді". Бұл жерде жазушының кейіпкер сөзін тікелей келтірмей, өзінше мазмұндап беру тәсілі көңіл аудармақ. Көркем шығармада кейіпкердің ішкі монологі, яғни іштей айтқан ойы, кейде төл сөз түрінде басталып кейіпкердің аузынан шыққан қалпын сақтағандай көрініп, бара-бара төлеу сөз түріне ауысып, автордың сөзі болып кетеді, ал кейде сол екеуінің жігін, шекарасын айыру қиын болады. Осындай көркемдік тәсіл "Абай жолы" романында Абайды ойлану, толғану үстінде бейнелейтін тұстарда ұтымды қолданылады. Төлеу сөз тәсілін қолдану әдебиетте төл сөзге қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі. Бұдан жазушының кейіпкер сөзін тікелей айтылған қалпын сақтап беруге көбірек мән беретіні байқалады. Төлеу сөз — бөгде сөздің өзгеріске ұшырап, тек мазмұны сақталған түрі. Автордың өзге біреудің сөзін өз тарапынан өзгертіп беруін төлеу сөз дейміз. Мұндайда біреудің сөзінің не туралы айтқаны, негізгі ойы сақталады да, оған тән басқа ерекшеліктер: ритмика-интонациялық бояуы мен кей сөздердің грамматикалық тұлғалары өзгертіліп пайдаланылады. Төлеу сөзде бөгде сөздің тұрлаулы мүшелері жойылып, автор сөзінің тұрлаусыз мүшелеріне, яғни бастауышы ілік септікті анықтауышқа, баяндауышы табыс не барыс септікті толықтауышқа айналады. Сонымен қатар жақ өзгеріске ұшырап, бір жақтың орнына басқа бір жақ қолданылады. Автор сөзіндегі “де” етістігі түсіп қалып, оның орнына басқа етістіктер қолданылады. *Мысалы, Әлі бұл өңірде көктің шабан тебіндеп келе жатқанын, қыс ызғарының әлі түгел айығып болмағанын әңгіме қып отырды (М.Әуезов). Елеусіз көлдің не себепті Қызылкен атанғанын сұрады (Т.Әлімқұлов). Дереккөздер
Либид

.]] Либид (ағылш. LІBІD –London Іnterbank Bіd Rate) – валюталық еуронарықтағы қысқа мерзімді операциялар бойынша сұранымның (сатып алушының) Лондондағы банкаралық пайыздық мөлшерлемесі. Либид банк Лондонның ақша нарығынан қаражат тарту үшін оны төлеуге дайын дегенді білдіреді. Сілтемелер * Қаржы * Нарық * Банк * Қазақстан Дереккөздер
Жаңабет (Тереңкөл ауданы)

Жаңабет — Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл, Жаңабет ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Тереңкөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 40 км-дей жерде, Ертіс өзенінің оң жақ жағасында, әр түрлі шөп аралас селеу өскен құмдақ қара топырақты жазықта орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1930 жылдың басында қаланды. 1954 жылдан сүт бағытындағы асыл тұқымды ірі қара өсіретін “Бобровка” кеңшарының орталығы болды. 1996 жылы оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, кітапхана бар. Ауыл арқылы Павлодар — Омбы автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Төлқұжат

Төлқұжат, паспорт (фран. passeport бастапқыдағы мағынасы – порт арқылы өтуге рұқсат) – азаматтың жеке басын куәландыратын негізгі құжат. 16 жасқа толғанда беріледі. Төлқұжатта иесінің аты-жөні, ата-тегі, туған күні мен туған жері, ұлты жазылады. Ұлты туралы жазба ата-анасының ұлтына сәйкес жазылады. Ата-анасы түрлі ұлтқа жататын болса, ұлты Төлқұжат алушының қалауынша әкесінің не шешесінің ұлтына қарай жазылады. Төлқұжатта міндетті түрде иесінің белгіленген үлгідегі фотосуреті жапсырылады, сондай-ақ Төлқұжаттың берілген күні және оны берген мекеме көрсетіледі. Кеңестік кезеңде азаматтың Төлқұжатына балалары туралы мәліметтер (ата-тегі, аты-жөні, туған күні, айы, жылы) жазылып, некеге тіркелгені және ажырасқаны туралы, тіркеуге алынғаны және тіркеуден шыққаны туралы, т.б. белгілер соғылатын-ды. Қазақстанда Төлқұжат ретінде жеке куәлік енгізілген. Шетелге жолы түскен кезде азаматтарға Қазақстан Республикасы азаматының паспорты (шетелдік Төлқұжат) беріледі. Оған шетелде болғаны туралы белгілер соғылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Орбиталь

Орбиталь (лат. orbіta – жол, із) – атомда, молекулада немесе басқа кванттық жүйелерде бір электрон күйін сипаттайтын толқындық функция. Орбиталь белгіленген жүйесіне қарай атомдық, молекулалық, кристалдық түрлерге бөлінеді. Атомдық орбитальдің пішіні әр түрлі болып келеді. Электрондар ядроны орбиталь бойымен қозғалып жүріп, электрондық қабат немесе деңгейлер құрады. Оны 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 сандарымен нөмірлеп, кейде бас әріптермен де белгілейді. Деңгейлерді орбитальдар деп атап, ондағы деңгейшелерді s, p, d, f кіші әріптерімен көрсетеді. Әрбір деңгейшедегі орбиталь саны да әр түрлі. Паули принципіне сәйкес әр орбитальда екі электроннан артық болмайды. Егер орбитальда электрон біреу болса – жұптаспаған, екеу болса –жұптасқан электрондар деп аталады. Электрон бұлттарының пішіні де әр түрлі: s – шар, p – гантель тәрізді, ал d, f күрделі. Молекулалық орбиталь электронды молекуладағы барлық ядролардың өрісін және қалған электрондардың ортақ өрісін сипаттайды. Онда қарапайым аналитикалық тұжырым болмайды, атомдық орбитальдың сызықтық комбинациясы түрінде жазылады. Молекулалық орбиталь молекуладағы электрон тығыздығын сипаттайды, теор. химияда көптеген құбылысты түсіндіреді. Орбиталь түсінігі химиялық байланыстың түзілуін суреттеп, молекула құрылысы өзгергенде электрон тығыздығының таралуын түсінуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Нұрмағамбетов Қажы Әлімұлы

Нұрмағамбетов Қажы Әлімұлы (15.5.1927 жылы туған) Қазығұрт ауданы, Қазығұрт ауылы) – еңбек ардагері. Облыстың құрметті азаматы. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1953). *1942 – 1948 жылдары Ленин атындағы ауылдық кеңестің атқару комитетінің хатшысы, *1953 – 1958 жылдары Төле би ауданында партия, шаруашылық қызметінде, *1958 – 1962 жылдары облыстық партия комитетінің бөлім меңгерушісінің орынбасары, *1962 – 1965 жылдары Атырау (бұрынғы Гурьев) облысы партия комитетінде қызмет істеді. *1965 – 1969 жылдары Ленин және Ленгер аудандарының ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру, дайындау басқармасының бастығы болды. *1969 – 1985 жылдары Түлкібас ауданының атқару комитетінің төрағасы. *1975 – 1979 жылдары Алғабас, *1979 – 1985 жылдары Келес ауданы партия комитеттерінің бірінші хатшысы, *1985 – 1989 жылы облыстық кәсіподақ кеңесінің бөлім меңгерушісі болды. *1964 жылы Әлімұлы КОКП Ақпан пленумының делегаты. Бүкілодақтық колхозшылар съезінің делегаты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен, «Тың игерудің 60 жылдығы», «Қазақстан Республикасына 10 жыл» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Қаназ Молдахмет

Қаназ Молдахмет (23.2. 1942 жылы туған, Арал ауданы Бекбауыл станциясы) – жазушы. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі (1980 ж.). ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1998 ж.), Алаш әдеби сыйлығының (2016 ж.)және Ғабдол Сланов атындағы сыйлықтың (2019 ж.) лауреаты. Шымкент педагогика институтының филология факультетін бітірген (1963 ж.). 1963 – 67 жылдары Қазалы аудандық орта мектепте мұғалім, 1967 – 69 жылдары «Ленин туы» газетінде бөлім меңгерушісі, 1969 – 74 жылдары Қазалы аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, ауданы кәсіподақ комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. 1978 – 85 жылдары «Жалын» баспасында редактор, бөлім меңгерушісі, 1992 жылдан «Денсаулық» журналында бөлім меңгерушісі, 1993 жылдан бас редакторы. Алғашқы шығармалары 1970 жылы жариялана бастады. Қаназдың ауыл адамдарының тұрмыс-тіршілігі, замандастарының ой-арманы, адамгершілік мәселелері туралы жазылған «Сонар» (1973 ж.), «Арна» (1978 ж.), «Ақ тайлағым-ай» (1980 ж.), «Құм ойнау» (1984 ж.), «Армандай алыс жағалау» (1988), «Жаңбырлы жал» (1991 ж.), «Қияндағы күн нұры» (1993 ж.), «Жанқожа» (2001 ж.), «Чика ‒ Дабылдың баласы» (2003), «Кек» (2013) атты кітаптары, «Сырдария кітапханасы» сериясымен 2 томдық шығ. жин. (2009) жарық көрген. «Чика – Дабылдың баласы» (1991 ж.), «Жер кіндігі» (1975 ж.) повестері үшін жасөспірімдер мен балаларға арналған үздік шығармалардың республикалық жабық бәйгесінде жүлде алған. Орыс жазушыларының (В.Карпов, Е.Пелин, В.Распутин) шығармаларын қазақ тіліне тәржімалаған. Жекеленген туындылары орыс, грузин, өзбек тілдеріне аударылған.Қаназдың еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі шығармашылығы - Халық батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлының өнегелі өмірі мен өшпес ерлігіне арналған. Осы тақырып аясында "Кек" атты киноповесті, «Жанқожа» атты үш актілі тарихи драмасы, сондай-ақ, «Ел қорғаны – Ер Жәкем» атты іргелі еңбегі (С.Қалуовпен бірге), «Жанқожа Нұрмұхаммедұлы» (2014 ж.) атты жинағы жарияланған..«Құрмет» орденімен (2017), бірнеше медальмен марапатталған. Арал (2007 ж.) және Қазалы (2012 ж.) аудандарының құрметті азаматы.
Либор

.]] Либор (ағылш. LІOR – London Іnterbank Offered Rate деген сөздердің қысқарған түрі) – Лондон банктерінің‚ әдетте‚ 3 – 6 айға беретін несиелері бойынша мөлшерлеме. Басқа халықаралық банкілер үшін өздерінің несие пайызының базалық мөлшерлемесі ретінде пайдаланылады. Сілтемелер * Банк * Валюта * Қаржы * Қазақстан Дереккөздер
Скайлер Юджин

Скайлер Юджин (26 ақпан 1840, Итака, Нью-Йорк, АҚШ — 16 шілде 1890, Венеция, Италия) — АҚШ дипломаты, тарихшы, философ ғылым докторы. Йель университеті (1859) мен Колумбия заң мектебін (1863) бітірген. Ресейде, Түркияда, Англияда, Румынияда және Египетте дипломаттық қызметте болған. 1867 — 69 жылы АҚШ-тың Мәскеудегі консулы, 1870 — 76 жылы Петербургте АҚШ елшілігінің хатшысы болған кездерінде Ресей империясының шығыс аймақтарын зерттеумен айналысты. 1873 ж. Скайлер Юджин “Нью-Йорк Герольд” газетінің тілшісі Я.Мак-Гаханмен бірге Қазақстан мен Орта Азия жеріне сегіз айға созылған саяхат жасады. Осы сапарының нәтижесінде 1876 жылы Лондонда “Түркістан, Орыс Түркістаны, Қоқан, Бұқара және Құлжа саяхатынан жолжазбалар” деген екі томдық кітабы жарық көрді. Бір ғасыр өткен соң бұл еңбек Лондонда қайта басылып шықты. Кітапта VII ғ-дан VIII ғ-ға дейінгі Орта Азия мен Қазақстанда болған батыс және шығыс саяхатшыларының географиялық, тарихи және этнол. хабарларына шолу жасалған. Қазақ хандығының ұйымдастырылуынан бастап, XIX ғ-дың 60 — 70-жылдарына дейінгі тарихы қамтылған. Скайлер Юджин Орал, Түркістан, Шымкент, Әулиеата, Верный, Қапал, Аягөз, Семей, т.б. қалалар мен қамалдарды аралап, олардың салыну тарихын және тұрғындардың саны мен шұғылданатын кәсібін зерттеген. Ол даладағы сауданың дамуын Қазақстанның жалпы ресейлік экономикаға тартылу процесінің маңызды белгілерінің бірі деп түйіндейді. Скайлер Юджин сондай-ақ “Петр І”, “Америкалық дипломатия мен сауданың дамуы”, “Орта Азиялық мәдениет және біздің міндеттеріміз” деген еңбектердің авторы. Дереккөздер
Мырза

Мырза – Кеңес дәуіріне дейінгі қазақ қауымында ауқатты, беделді адамдардың есіміне қоса айтылған атау. Олардың балаларын, үрім бұтақтарын да Мырза деп атаған (мысалы, Құнанбай Мырза, Тәкежан Мырза). Бұл сөз сыйлау, құрметтеу нышанын білдіреді, сондай-ақ қолы ашық, жомарт адамды да қазақтар М. деп мадақтайды. Кейінгі кезде Мырза қаратпа сөз ретінде (мысалы, көпшілік жиындарда “Ханымдар мен мырзалар!”) айтылып жүр. Дереккөздер
Теңіз-қоржынкөл көмір алабы

.]] Теңіз-Қоржынкөл көмір алабы, Ақмола облысы Ерейментау ауданында; Астана қаласынан шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Алаптың кей телімшелері 19 ғасырда белгілі болған. Алап құрамына Қосмұрын, Бозшасор, Қызылсор, Сарыадыр және Оңтүстік Қосмұрын кендері кіреді. .]] Оларды Н.Н.Тихонович, А.А.Чапеев, Г.И.Водорезов, А.И.Егоров, Р.А.Борукаев, Я.В.Бергман, т.б. барлаған. Теңіз-Қоржынкөл көмір алабы қосымша қатпарланумен күрделіленген ірі брахисинклиналдық құрылым. Алап шегінде 4 ірі кен орны орналасқан. Кен ашық және шахта әдістері бойынша өндіріледі. Көмір қабаттары ашляр мен қарағанды шоғырларына топтасқан. Кен шоғырларының қалыңдығы 30–50 м, ең қалың, көмірге мол қаныққаны – Надежный қабаты. Көмірі гумустекті тас көмір, күлділігі жоғары (20–40%), күкірті аз, байытылуы қиын. Көмірінің жалпы қоры 2,6 млрд. т. Дереккөздер:
Қаналы

Қаналы Қалыбайұлы (1854–1918/19) — би, болыс. Қызылорда, Қостанай өңірлерінде мешіттер салуға көп көмектескен. 1907 жылы Қостанайда ашылған орыс-қазақ әйелдер гимназиясына ақшалай көмек берген. Қаналы өмірі мен қызметі белгілі ақын-жыраулардың жырларына арқау болған. Оның қазасына ақын Сейітжан Бекшентайұлы жоқтау өлең шығарған. Сонымен қатар ел аузында «Ақша керек болса Қаналыға бар, ақыл сұрасаң, Жаналыға бар» деген сөздер сақталған. «Қаналы мешіті» Қызылорда – Жезқазған (Құмкөл) тас жолының 40 шақырымында жолдың сол жақ бетінде 200 м-дей жерде орналасқан. Бидің сүйегі Қостанай облысындағы Орқаш елді мекеніндегі Бесмола қорымына жерленген. Дереккөздер
Төл сөз

Төл сөз — бөгде сөздің еш өзгеріссіз, түпнұсқасы сақтала отырып қолданылған түрі. Сөйлемде басқа біреудің сөзі Төл сөз болады да, сөйлеуші не жазушы адамның сөзі автор сөзі болады. Төл сөз құрамы жағынан әр түрлі болып келеді, оның жеке сөз не сөйлем болуы да, сондай-ақ бірнеше сөйлемдер тізбегінен құралған тұтас бір мәтін болуы да мүмкін. Төл сөз қандай құрамда, қай мағынада айтылса да, автор сөзімен байланыста болады. Екеуара байланыс Төл сөздің бастапқы құрылымына ешқандай өзгеріс енгізбей, өз дербестігін толық сақтаған жағдайда, де көмекші етістігі арқылы жүзеге асады. Төл сөз автор сөзінен өзіндік интонация арқылы ерекшеленеді, сөздердің орын тәртібі еркін болады. Мысалы, Құнанбай тыңдап болды да: Жарайды, айтам деп әкелгенің екен. Бірталай жерге жеткізіп айттың. Енді осымен тоқталайық! – деді, (М.Әуезов). Төл сөздің тыныс белгілері #Төл сөз автор сөзінен бұрын орналасса, төл сөз бас әріппен жазылып, тырнақшаға алынады не алдынан сызықша қойылады. Егер төл сөз хабарлы сөйлем болса, соңына үтір, сұраулы сөйлем болса, сұрақ белгісі, лепті сөйлем болса, леп белгісі қойылып, автор сөзінің алдынан сызықша қойылады. Мысалы, «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар деген нәрселермен озады», – деген ұлы Абай. – Бекбергеннің қызын неге алып қашпақ болдыңдар? – деп сұрады үй иесі менен. #Төл сөз автор сөзінен кейін тұрса, автор сөзінен кейін қос нүкте қойылып, төл сөз не тырнақшаға алынады, не алдынан сызықша қойылады. Мысалы, А. Жұбанов былай деген: «Әр халықтың ана тілі – білімнің кілті». Әйел бір төбенің басына шығып алып былай деді: – Менің атым – әйел, мына қыздың анасымын. #Төл сөз автор сөзінің ортасына орналасса, автор сөзінен кейін қос нүкте қойылып, төл сөздің алдынан не сызықша қойылады, не төл сөз тырнақшаға алынады да, төл сөзден кейін не үтір, не сұрақ белгісі, не леп белгісі қойылады. Мысалы: Әйтілес қарт: – Аттың құлағында ойнайтын жас кезіміз, – деп бастады әңгімесін. #Автор сөзі төл сөздің ортасына орналасса, төл сөз тырнақшаға алынып немесе алдынан сызықша қойылып, автор сөзінің алдынан да, соңынан да сызықша қойылады да, төл сөздің екінші бөлігі кіші әріппен жазылады. Мысалы, «Осы бір тегін адам болмаған шығар, – деді Жалпақ балуан, – түнейік осы молаға». #Бір төл сөздің ішінде екінші төл сөз келген жағдайда алқашқысының алдынан сызықша қойылып, соңғысы тырнақшаға алынады. Мысалы, – Қазақ халқында «Ұлық болсаң, кішік бол» деген нақыл бар, – дегенді жиі айтатын ол. Дереккөздер
Скаляр көбейтінді

мен векторларының көбейтіндісі деп |||| тең санды айтады, мұндағы — мен векторлары арасындағы бұрыш. Белгілеулері: немесе . Егер векторлардың біреуі нөлдік болса бұрышының беймәлімдігіне қарамастан көбейтінді нөлге тең боп деп есептеледі. Векторлардың скаляр көбейтіндісінің қасиеттері: # — коммутативтілік. # — дистрибутивтілік. # — санға көбейтуге қатысты сызықтық қасиеті. # — вектор нормасы. Геометриялық түрде алғанда скаляр көбейтінді бір вектордың ұзындығын екінші вектордың біріншісінің бағытына ортогональ проекциясының ұзындығын көбейткенге тең. Кез келген векторының бірлік вектормен скаляр көбейтіндісі векторының сол бірлік векторға ортогональ проекциясы болып табылады. Пайдаланылған cілтемелер
Николай Николаевич Баранский

Баранский Николай Николаевич (15.7.1881, Томск — 29.11.1963, Мәскеу) — ғалым, КСРО ғылым академиясының короспондент мүшесі (1939), Мәскеу мемекеттік университетінің профессоры (1929), Ресейдің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1943), Социалистік Еңбек Ері (1962). Мәскеу коммерциялық институтын бітірген (1914). Ұлы Отан соғысы жылдары (1941—1943) Алматыда тұрып, еңбек етті. ҚазПИ-де (қазіргі Алматы мемлекеттік университеті) дәріс оқыды. КСРО ғылым академиясының Қазақ филиалында География секторын (қазіргі География институты) басқарды. Отандық экономикалық және әлеуметтік география теориясын және ғылым дамуын анықтап берді. Оның ғылым мектебінен көптеген қазақстандық ғалымдар өтті. Жоғары оқу орындарына және мектепке арналған экономикалық география оқулықтары мен оқыту әдістемелерін құрастырды. Жеке ғылыми пән ретінде экономикалық картографияны, қалалар географиясын, КСРО-ның,АҚШ-тың, т.б. елдердің экономикалық географиясын құрды. 3 мәрте Ленин орденімен және басқа орден, медальдермен марапатталған. Курил аралдарындағы жанартаулардың біріне Баранскийдің есімі берілген. КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1952). Шығармалары *Экономическая география, М., 1956; *Экономическая география в высшей школе, М., 1957; *Избр. тр., М., 1980. Әдебиеттер *Семенова М.И., Ярмухамедов М.Ш., Рязанцев С.Н., Н.Н. Баранский и развитие экономической географии в Казахстане. В кн.: Экономико-географические исследования в Казахстане. Региональные и отраслевые аспекты, А.-А., 1982. Сілтемелер * http://ru.wikipedia.org/wiki/Баранский,_Николай_Николаевич * http://www.geogr.msu.ru/about/rank/element.php?IBLOCK_ID4&SECTION_ID0&ELEMENT_ID=836 *http://geography.kz/lyudi/baranskij-nikolaj-nikolaevich/ Дереккөздер
Жандаркүл Әзімханова

Жандаркүл Әзімханова (1947 жылы туған, Ордабасы ауданы, Жамбыл ауылы) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1974). Орта мектепті бітірген соң еңбекке араласты. 1969 – 1992 жылдары аралығында «Қараспан» кеңшарында механизатор, звено жетекшісі жұмыстарын атқарды. 1970 жылы облыстық кеңеске депутат болып сайланды Еңбек Қызыл Ту орденінің иегері (1971). Сілтеме
Төменарық

Төменарық — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл, Төменарық ауылдық округі орталығы. Халқы Тұрғыны 4520. Географиялық орны Аудан орталығы – Жаңақорған кентінен солтүстік-батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Іргесі 1930 жылы қаланған. 1978 – 1996 жылдары бау-бақша өсірумен айналысатын “Алмалы” кеңшарының орталық болған. Кеңшар негізінде Төменарықта шаруа қожалықтары құрылды. Төменарықта Алпамыс батыр батырдың жары – Гүлбаршынның Көккесене күмбезі орналасқан. Төменарық елді мекенінен шыққан атақты тұлғалар Төменарық ауылында туып өскен, еңбегімен елге танымал болған азаматтар көптеп саналады. Олардың ішінде: * Ә. Исаев - Социалистік Еңбек Ері * Ә. Еламанов - Социалистік Еңбек Ері * О. Байымбетов - Социалистік Еңбек Ері * О. Бидашов - Социалистік Еңбек Ері * Ж. Мәлібеков - Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Елтаңбасының авторы * М. Молдабеков - «Досмұхасан» ансамблінің негізін қалаушылардың бірі, академик * М. Әбенов - Қоғам қайраткері, ҚР Білім және Ғылым министрлігі вице-министрі (2013-2014), депутат (2008-2012) Ауыл суреттері Дереккөздер Сілтемелер * [http://tomenaryk.kz Төменарық ауылдық округінің ресми сайты] * [http://wikimapia.org/#languk&lat44.032999&lon67.020121&z14&mb&show/16418480/uk Викимапияда]
Неопозитивизм

Неопозитивизм – XX ғасыр позитивизмінің субъективті-идеалистік жаңа ағымы. Неопозитивизм өкілдері философияны теориялық таным ретінде мойындамай, философиядағы сана мен материя сияқты негізгі мәселелерді жоққа шығарды. Неопозитивизм Беркли және Юмнан басталған эмпиризм мен феноменализм дәстүріндегі позитивизмнің өзіндік эволюциялық даму кезеңі болып табылады. Неопозитивизмнің ең ықпалды бағыты логикалық позитивизм болды. XX ғасырдың 30-жылдары Неопозитивизм көзқарасындағылардың жекелеген топтары айқындала түсті. Мәселен, Вена үйірмесінің логикалық позитивистердің (Карнап, Шлик, О.Нейрап т.б.), бер-линдік “Эмпирикалық философия қоғамының” логикалық позитивистерінің (Рейхенбах, Гемпель, т.б.), ағылшын аналитиктерінің прагматикалық бағыттағы америкалық өкілдерінің (Нагель, Маргенау, Бриджмен, т.б.) көзқарастары белгілі болды. Дереккөздер
Лигети Лайош

Лигети Лайош (28.10.1902, Венгрия, Балашшадьярмат – 1984, Будапешт) – түркітанушы. Венгр ғылым академиясының акад. (1947). Қытайда (1928 – 31), Ауғанстанда (1936 – 37), Жапонияда (1940) болып, көне жазулар мен ксилографтарды зерттеген. 1939 жылдан Будапешт университетінде қытайтанушылар орталығын басқарды. 1950 жылдан “Asta Orіentalіa Academіae Scіen Hungarіcae” журналының бас редакторы болды. Лигети Лайош моңғол тілдері мен түркі тілдерінің арасындағы туыстық байланысты анықтау мәселесімен шұғылданды. Көне қытай жазба жәдігерлеріндегі түркі жұрттарына қатысты деректерді зерттеп, ғылыми айналымға енгізді және соның негізінде ғұн, көне түркі дәуіріндегі Еуразия көшпелілері туралы тың, кешенді зерттеулерді батыс деректерімен салыстырды. Мадиярлар (венгрлер) мен ғұн, түркілердің көне байланысын тілдік-тарихи деректермен дәлелдеді. Мадияр және түркі тілдерінің тарихи байланысын мадиярлардың Азиядағы және Карпат бассейніне қоныс тепкен уақыттарын бірнеше тарихи кезеңге және тақырыптық топтарға бөліп талдаған. Бұл әлемдік түркологияда теор. жаңа әдістемелік көзқарастарды ұсынған соны әрі қорытындылаушы еңбек болып саналады. Ол сондай-ақ “Моңғолдың құпия шежіресін” көне қытай иероглифінен оқып, академиялық текстологиясын алғаш ұсынған. Дереккөздер
Ілім

Ілім, илм (араб. - илм, көпше - улум) – рухани және материалдық дүниені қамтитын жалпы мағынасындағы білім. Бақилық, барлығын қамтитын, уақыт ауқымына сыймайтын Құдайлық Ілім – Алланың құдіреттілігінің бір белгісі, оның көркем сипаттарының бірі. Адамға тән Ілім екі түрлі: кәдімгі дүниелік және діни, имандылық білім. Құранда Ілім сөзі, онымен түбірлес зат есімдер мен етістіктер шамамен 750 рет кездеседІлім І-ге әуелден-ақ басым көңіл бөлудің нәтижесі мұсылман дүниетанымдық жүйесінде, діни, құқықтық, филос. және әлеум.-этик. ұғымдар жүйесінде білім тұжырымдамасына ерекше маңызды орын беруге алып келді. Білімге ұмтылу – әрбір мұсылманның борышы әрі міндеті, сонымен қатар имандылықтың белгісі деп жарияланды. Ислам тарихының барлық кезеңінде “Ілім” термині, оның мазмұны мен көлемі жайлы көптеген анықтамалар ұсынылып, талқыланды. Ілім туралы толғамдардың сүйенер негізі Құраннан, Хадистерден алынған дәйек пікірлер болды. Ілімнің мазмұны негізінен мына мәселелерді қамтыды: # Ислам дәстүрлерін меңгеру; # мистикалық нұр құйылу, нұрдың мәніне жету, нұрлану; # логикалық ақыл-ой көмегімен түйсіну; # энциклопедиялық білімділік, яғни Құран, сунна, дәстүрлі құқық, қасиетті тарих. Оларды жүйелеумен, түсіндірумен және негіздеумен дін ғылымдары айналысты. Бұл ғылымдардың әрқайсысы өз алдына Ілім болып аталады. Сопылар мен философтар білімді екі түрге ажыратты: захири – көзге көрінетін сыртқы білім; батини – асыл, құпия білім. І-нің ең басты қасиеті білім мен іс-әрекет арасындағы үйлесім болып саналды. Ілім терминінің араб тіліндегі “білу” мағынасын беретін баламалары бар, соның бірі мағрифа сөзі – “гносис” – Құдай туралы білімді білдіреді. Көптеген ортағасырлық кітаптардың авторлары өз еңбектерінің кіріспе бөлімінде І-ді мадақтауға арнайы шумақтар арнады. Қазіргі заманғы мұсылман ойшылдары мен публицистері Ілім жайлы пікірталасты әлі де жалғастыруда. Дереккөздер