kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жұпарбас

Жұпарбас – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразия мен Африкада кездесетін 20-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Алтай және Тарбағатай тауларында өсетін 2 түрі бар: кәдімгі Жұпарбас (A. odoratum) – биіктігі 10 – 50 см және альпілік Жұпарбас (A. alpіnum) – биіктігі 7 – 30 см. Бұлардың сабақтары жіңішке, жылтыр. Ұзын жапырақтарының сыртын жұмсақ түк басқан. Сары, жасыл гүлдері бір-бірімен қабысып өседі. Гүлдеген кезде жан-жағына жайылып, масақ гүлшоғырын құрайды. Масағында жеміс беретін бір ғана гүлі болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дәнек. Жұпарбастың құрамында кумарин болғандықтан, айналасына жағымды иіс таратады. Құнарлы мал азығы. Жұпарбастың суға тұндырылған тұнбасы тыныс тарылғанда, өкпе туберкулезіне қарсы емдік мақсатта пайдаланылады. Дереккөздер
Жұпаргүл

Жұпаргүл – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуропада (негізінен Жерорта теңізі жағалауында) және Батыс Азияда кездесетін 20-дан астам түрі белгілі. Қазақстанда далалық, таулы аймақтардың шалғындарында, орман шеттерінде, бұталар арасында, тасты, тастақты тау беткейлерінде өсетін 2 түрі (киікшөп Жұпаргүл, көкбас Жұпаргүл) бар. Бұлардың биіктігі 30 – 80 см, тік сабақты, сыртын түк жапқан өсімдік. Жапырақтары ұзынша жұмыртқа тәрізді, безді-түкті, жиегі тілімденген. Гүлдері ұсақ, қызғылт немесе қызғылт қошқыл түсті, қалқанды-сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ашық қоңыр түсті, домалақ жаңғақша. Өсімдіктің құрамында эфир майы, илік заттар және аскорбин қышқылы бар. Кептірілген гүлі мен жапырақтары емдік мақсатта қолданылады. Жапырақтарын дәм-татымдық мақсатта тағамға және арақ-шарап өндірісінде пайдаланады. Балды өсімдіктер. Мал жемейді. Дереккөздер
Жұпариіс

Жұпариіс– Жайық өзенінің сол аңғарында орналасқан қыстау. Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы Сүттігенді ауылының солтүстігінде 7 км жерде. Оңтүстік-батысында шағын сор көл, шығысында Биғалышеген құдығы орналасқан. Айналасында суы мол, шөбі майса шалғынды жерлер бар. Мал шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жұпаршөп

Жұпаршөп – сүйсіндер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Негізінен солтүстік жарты шарда кездесетін 50 (кейбір мәліметтерде 200-дей) түрі белгілі. Қазақстанда Алтайда, Тобыл, Есіл өзендерінің бойында қосжапырақты жұпаршөп (P. bіfolіa) өседі. Оның биіктігі 25 – 60 см. Түйнек тамырлы өсімдік. Ұзын жапырақтары гүлсидамының айналасынан өсіп шығады. Ақ, ақшыл жасыл, ұсақ гүлдері тік сабағының бойында орналасады. Түнгі көбелектер арқылы тозаңданады. Тұқымынан көбейеді, тұқымы жел арқылы таралады. Гүлі түнде немесе жаңбыр жауар алдында ашылады, сондықтан Жұпаршөпті түнгі шегіргүл деп те атайды. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жұпаршөп – хош иісті өсімдік, сондықтан сәндік үшін қолдан да өсіріледі. Дереккөздер
Жүгері сабақ көбелегі

Жүгері сабақ көбелегі – қан көбелек тұқымдасына жататын жәндік, ауыл шаруашылығының зиянкесі. Көбінесе жүгеріні, кенепшөпті, тарыны, т.б. өсімдіктерді зақымдайды. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарында кездеседі. Денесінің ұзындығы 13 – 15 мм, қанаттарының өрісі 24 – 32 мм. Ұрғашылары еркектеріне қарағанда ірілеу келеді. Ересек жұлдызқұрттарының ұзындығы 25 мм-ге жетеді. Жылына оңтүстік-шығыс аудандарда бір, ал оңтүстікте 2 – 3 рет көбейеді. Жетілген жұлдызқұрттары қоректенген өсімдігінің сабағының ішінде қыстайды. Көктемде қуыршаққа айналады да, маусымда көбелектер ұшып шығады. Олар кешке және түнде ұшады. Жұмыртқаларын жапырақтың астыңғы бетіне немесе жүгерінің шашақ гүлі мен собығына топтап салады. Жұмыртқадан шыққан жұлдызқұрттың кейінгі дамуы өсімдік сабағының ішінде өтеді. Олар сабақтың ішін үңгіп жеп қоректенеді. Зақымданған өсімдіктердің сабақтары, жүгерінің собығы сынып қалады. Шілде – тамыз айында көбелектер 2-рет көбейеді. Өнімді жинау кезінде жұлдызқұрттар, көбінесе өсімдіктің төм. бөлігіне жиналады. Сондықтан олардың көпшілігі өнімді жинап алғаннан кейін де егістікте қалады. Күресу шаралары: қыстайтын жұлдызқұрттарын жоюға бағытталған агротехникалық шаралар жүргізу керек. Дереккөздер
Жүзадыр

Жүзадыр – Батыс Үстірт кемерінің шығыс бөлігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Қарақия ауданының орта тұсында, теңіз деңгейінен 200 м биіктіктегі жазықта орналасқан. Құдық суы кермек татиды. Құдықтан шығысқа қарай 25 км жерде Ақотты (Ақоты) құдығы мен қыстауы орналасқан. Бірнеше қара жол (керуен жолы) өтетін бұл өңірде 1969 – 70 жылдары ядролық сынақ жасалған. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Атау жүз (сан есім) және адыр (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Дереккөздер
Жүзасу

Жүзасу – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік бөлігіндегі Матай және Дегерес жоталары аралығындағы асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1474 м. Асу арқылы өтетін жол солтүстікте Қоянкөз ауылынан басталып, Матай тауының шығысындағы Қарақасқа өзенінің бас жағына қарай өтеді. Одан әрі жол оңтүстікке, Іле аңғарына қарай кетеді. Дереккөздер
Жүзгін

Жүзгін, жүзген, дүзген, қандым – тарандар тұқымдасына жататын ағаш не тармақталған бұталар. Солтүстік Африка, Азия және Еуропада кездесетін 80-ге жуық түрі белгілі. Биіктігі 40 см-ден 7 м-ге дейін болады. Жапырағы өте ұсақ, ұзынша ине тәрізді. Гүлі қос жынысты, ақ не қызғылт түсті, хош иісті. Жемісі – қатты қабықты ұсақ жаңғақша. Жүзгіннің негізгі тамырының ұзындығы 1,5 – 2 м, ал көлбей өскен тамырының ұзындығы 12 – 20 м. Жүзгін тұқымынан, атпа тамырларынан өсе береді. Топырақ талғамайды, қуаңшылыққа төзімді; құмда, тасты жерде де өседі. Жүзгіннің 80-ге жуық түрі бар. Қазақстанның шөл, шөлейтті далаларында 30-ға жуық түрі кездеседі. Қызыл жүзгін (Callіgonum aphyllum), елек жүзгін (Callіgonum jucnceum), тікенді жүзгін (Callіgonum cetosum) кең таралған. Жүзгіннің отындық, жемшөптік маңызы бар, сусымалы құм мен қарды тоқтату үшін де өсіріледі. Жас бұтағы мен жемісін түйе, қой мен ешкі сүйсініп жейді. Жүзгін - жапырақсыз, жасыл өркенді, бунақ-бунақ болып өсетін бұталы өсімдік. Сыр өңірі, Аралдың шығыс бетіндегі шөлді аймақта өсетін жүзгінді түйе малы сүйсініп жейді. Жаз басында гүлдейтін жүзгінді жайылымға зауқын арттырады деп қой мен түйені жаяды. Шөлейт жердің түрғындары жүзгінді баялыш, теріскен, шимен араластыра өріп, арасына құм салып қалап, желде ықтасын, аязда суық өткізбейтін жылы қора соғуға көп пайдаланады. Сондай-ақ жүзгіннен түйенің мұрындығын жасаса, түйе танауын іріңдетіп, қабындырмайды делінеді. Ел аузында «Түйе айтыпты» деген төмендегідей жыр жолдары кездеседі: :Мұрындыгым дүзгеннен болсын, :Төсегім күлден болсын, :Бұйдам алалы болсын, :Жабуым шималы болсын, :Өспегенде немене. Дереккөздер
Жүзімсай

Жүзімсай – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы өзен. Келес өзені алабында. Бастауы Бастауын Қаржантау және Қазығұрт жоталары аралығынан алады. Гидрологиясы Ұзындығы 20 км. Майбұлақ ауылы маңында Келес өзеніне құяды. Арнасы тар, тау шатқалдарымен Ұясай, Қызылатасай өзендерімен қатар ағады. Суын Көкібел, Майбұлақ ауылдары жүзім шаруашылығына пайдаланады. Дереккөздер
Жүзім тұқымдасы

Қысқаша мәлімет Жүзім тұқымдасы (Vіtaceae) – қос жарнақты өсімдіктер. Көпшілігі ағаш тәрізді қатайған шырмауық. Сирек те болса бұта, аласа ағаш түрінде өсетіндері де бар. Негізінен қоңыржай, тропиктік, субтропиктік аймақтарда өседі. 12 туысқа бірігетін 700-дей түрі белгілі. Жүзім тұқымдасының тамыры жақсы жетілген, ұзындығы 4 – 6 метр. Сабағының үш жағындағы ширатылған мұртшаларымен өсімдікке не арнайы тіреуішке шырмалып өседі. Жапырақтары кезекпен орналасқан, жиектері тілімденіп келеді. Гүлі ұсақ, жасыл түсті. Дара жынысты, кейде қос жынысты түрлері де кездеседі. Желмен немесе жәндіктермен тозаңданады. Жемісі – шырынды не құрғақ жидек. Қазақстанда жүзім туысына жататын 1 түрі: жабайы жүзім өседі. Сілтемелер *Жүзім Дереккөздер
Жүк жылқысы

Жүк жылқысы – жүк тасымалдау үшін арнайы өсірілетін жылқы тұқымы. Ұзақ уақыт күту, сұрыптау, іріктеу арқылы шығарылған. Жүк тасуға және ауыл шаруашылығында пайдаланылады. Жүк жылқысының ТМД аумағында кеңестік, владимир, орыс, першерон, арден, ал өзге шет елдерде шайр, бретон, т.б. тұқымдары өсіріледі. Арден жылқысы Бельгияда шығарылған. Басы үлкен, мойны қысқа, тұрқы ұзын, кеуделі келеді. Арден жылқысын будандастыру арқылы ауыр салмақты орыс жүк жылқысы шығарылды (1952). Орыс жүк жылқысының өлшемдері: шоқтығына дейінгі биіктігі 147 – 150 см, тұрқы 157 – 162 см, кеуде орамы 184 – 200 см, жіліншік орамы 21 – 22 см, салмағы 700 кг. Жүк жылқысының ең көп тарағаны – барбансон жылқысы. Айғырының шоқтығына дейінгі биіктігі 160 – 167 см, тұрқы 157 – 176 см, кеуде орамы 215 – 220 см, жіліншік орамы 26 – 28 см, салмағы 900 – 1200 кг, күтімді көп қажет ететін жылқы. Қазақстанда кеңестік жүк жылқысының айғыры қазақ жылқысын асылдандыруға қолданылады. Алынған будандар қазақ жылқысынан ірі, орташа салмағы 560 – 590 кг. Дереккөздер
Жүндес мүйізтұмсық

Жүндес мүйізтұмсық – мүйізтұмсық тұқымдасына жататын жойылып кеткен сүтқоректі жануар. Плейстоцен (бұдан 1 млн. жыл бұрын) мамонттармен бірге солтүстік аймақтарда тіршілік еткен. Қазақстанның солтүстік аудандарының төрттік кезең шөгінділерінде жиі кездеседі. Жүндес мүйізтұмсық осы кездегі тіршілік ететін мүйізтұмсықтардан ірілеу және терісін қара қоңыр, қалың түк басқан. Маңдайы мен тұмсық сүйектерінде орналасқан екі мүйізі болған. Тұмсығындағы мүйізін (1 м-ге таяу) қыста қарды сырып, шөпті аршуға пайдаланған. Тұмсық сүйектері жалпақ, алдыңғы шеті төмен иіліп келген. Желкесінде өркеш тәрізді майлы төмпешігі болады. Күрек тістері болмаған, ұрт тістері ірі әрі иректері жақсы дамыған. Аяқтары қысқа, жуан келеді. Жүндес мүйізтұмсық орманды жерлердің ашық алаңдарында тіршілік етіп, шөп, ағаш бұтақтарымен қоректенген. Шығыс Сібірдің тоң қабаттарынан мамонттармен, Сібір жылқыларымен бірге жүндес мүйізтұмсықтың сүйектері, тіпті қатып қалған денелері табылған. Жүндес мүйізтұмсықтың сүйектері Батыс Қазақстан, Қостанай, Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстары аумағынан да табылды. Дереккөздер
Жүндібас

Жүндібас, эпилазия (Epіlasіa) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың құмды, батпақты, тастақты жерлерінде өсетін 2 түрі (түктесін Жүндібас, шалатүкті Жүндібас) бар. Бұлардың биіктігі 5 – 50 см, сабақтары дара немесе бірнешеу, түзу, түкті, кейде жатаған бұтақты, қырлы, тықыр. Жапырақтары ұзынша. Гүлдері боз сары түсті, себет гүлшоғырына топталған. Гүлсебеттері дөңгелек ұзынша, көп кейде дара, сабақ ұшынан жетіледі. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы қара түсті. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жүндіқара

Жүндіқара, жаман қасқыржем – қасқыржемдер тұқымдасының қасқыржем туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ұлытау, Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында өседі. Биіктігі 80 – 100 кейде 150 см-дей. Сабағының төменгі жағы көбінесе тікенді келеді. Жапырақтары қабыршақ тәрізді. Гүлі дара жынысты. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі шар тәрізді, қызыл түсті. Жүндіқара – мал азықтық өсімдік. Төрт түлік мал сүйсініп жейді. Дереккөздер
Жүнжапырақ

Жүнжапырақ – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың төменгі беткейлерінде өсетін 1 түрі – мақтатүсті Жүнжапырақ (L. gossypіnum) бар. Биіктігі 10 – 80 см, сабағы тік, бұтақты, қалың мақта түкті өсімдік. Төменгі жапырақтары сағақты, дөңгелек, сабақ бойындағылары отырыңқы. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, себет гүлшоғырына топталған. Тамыз – қазан айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымдары жалпақ, түкті. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жүнжеміс

Жүнжеміс(Lachnoloma) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың батпақты көлдерінде, сортаңды ойпаңдарда, құмды жерлерде өсетін 1 түрі – Леман Жүнжемісі (L. lehmannіі) бар. Биіктігі 10 – 20 (30) см, сабағы қарапайым немесе бұтақты, сыртын қалың, ұзын, жұмсақ түктер жапқан. Жапырақтары қандауыр тәрізді немесе ұзынша келген. Тостағанша жапырақшалары ұзынша жұмыртқа тәрізді, күлтесінің ұзындығы 9 – 10 мм. Гүлдері ақшыл қызғылт түсті, аз гүлді шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – төрт қырлы бұршаққынша, сыртын қалың түк жапқан. Тұқымы эллипс тәрізді, ұзындығы 3 мм-дей. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жүнжең

Жүнжең – Ақмола облысы Жақсы ауданының батысындағы тау. Абсолюттік биіктігі 394 м. Дөңгелене келген таудың ұзындығы мен ені 2 км шамасында. Солтүстік, солтүстік-батыс беткейі тіктеу, қалған беткейлері көлбеуленіп далаға ұласып кетеді. Бетеге, боз, селеу, көкпек, т.б. шөптесіндер өскен батыс бөлігімен автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жүнжүрек

Жүнжүрек – Жетісу Алатауының солтүстік-шығысындағы жота. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданында орналасқан. Лепсі өзенінің жоғарғы ағысының оң жағалауында. Абсолюттік биіктігі 1814 м. Жотадан Шынжылы өзенінің салалары бастау алады. Геологиялық құрылымы, жер бедері Төменгі палеозой қабаттарының кристалдық тақтатас, кварцит, әктас, мәрмәр жыныстарынан түзілген. Биік көтеріңкі жерлерінде палеозой граниттері кездеседі. Жотада Көктөбе асуы, солтүстік етегінде Жүнжүрек асуы орналасқан. Асудан мамыр – қыркүйек айларында автомобиль жолы өтеді. Мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жүргеніш

Жүргеніш, клайтония (Claytonіa) – қараоттар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Алтай, Жетісу (Жоңғар) Алатауының тасты, жартасты беткейлерінде, тастақты және мүкті-қыналы жерлерінде, қарлы мұздықтарда өсетін 1 түрі – Иоан Жүргеніші (С. joanneana) бар. Биіктігі 7 – 25 см, жуан тамырлы өсімдік. Сабағы бірнешеу. Жапырақтары ұзынша, сабақ бойындағылары отырыңқы, қарама-қарсы орналасады. Гүлдері қос жынысты, бір үйлі, боз қызғылт түсті, сабақ ұшында жетіледі. Шашыраңқы шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – көп тұқымды көлденеңінен ашылатын қорапша. Тұқымы қара түсті, құрамында белок көп. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жүрек (тау)

Жүрек – Тарбағатай жотасының шығысындағы тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Шағаноба қыстауының оңтүстік-шығысында 7,5 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2541 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған. Солтүстік-шығысында Сауыр жотасы жатыр. Таудан Керегетас, Шағаноба өзендерінің салалары бастау алады. Геологиялық құрылымы Геологиялық құрылысы герцин тау жасалу кезеңінде пайда болған. Негізінен палеозойлық тақтатас, құмтас, әктас пен базальт құрамды тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстік беткейінде сеңгірлі жақпартастар жиі кездеседі. Өсімдігі Солтүстік беткейінің 1100 м-ге дейінгі бөлігінде далалық, 1900 м биіктікке дейін орман ландшафты және альпі шалғыны басым. Дереккөздер
Жүрекжапырақты ергеш

Жүрекжапырақты ергеш – орамжапырақтар тұқымдасы, ергеш туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауының батысындағы (Машат тау, Дәубаба) таулардың тасты, тастақты, далалық шалғындары мен бұталар арасында өседі. Биіктігі 80 см, сабағы тік, жоғары жағы бұтақтанған. Жапырақтары тамыр түбіндегілері ұзын сағақты; сабақ бойындағылары сопақша, қысқа сағақты; ең жоғарғылары қандауыр тәрізді, отырыңқы. Тостағанша жапырақшалары түкті, күлтесі қызғылт түсті. Гүлдері жайылған сыпыртқы гүлшоғырына топталып, сабақ ұшында жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – жартылай шар тәрізді, үрілген қақпағы бар бұршаққын. Жүрекжапырақты ергеш – өте сирек кездесетін реликт түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жүрекшөп

Жүрекшөп – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді және таулы аймақтардың сортаңды, құмды жерлерінде, өзен, көл жағалауларында, таудың тасты, тастақты беткейлерінде кездесетін 3 түрі (әжік Жүрекшөбі, жатаған Жүрекшөбі, түкті Жүрекшөбі) бар. Бұлардың биікт. 12 – 50 см, бұтақты, сыртын қысқа түктер жапқан. Тамыр түбінен шығатын жапырақтары жебе тәрізді, сабақ бойындағылары ұзынша, жиектері тілімденген. Гүлдері ақ түсті, қалқанша гүлшоғырына топталған. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жүрек тәрізді бұршаққын. Жүрекшөптің тұқымын бұрыш орнына тағамға пайдаланады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жүрен

Жүрен, элления (Aellenіa) – алабұталар тұқымдасына жататын көп немесе бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың сор, сортаңды, тақырлы, құмды және тастақты жерлерінде кездесетін 4 (көкшіл Жүрен, қысқақылтанды Жүрен, шоңайна Жүрен, Іле Жүрені) түрі бар. Олардың биіктігі 30 – 70 (120) см. Сабақтары бұтақты, сырты тықыр. Жапырақтары ұзынша, үшкір, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, жапырақ қолтығынан жетіліп, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі піскенде жеңіл бөлінеді. Шоңайна Жүреншенің құрамында сальсолин алкалоиды бар, оны қан қысымы көтерілгенде ішеді және құм тоқтату үшін пайдаланылады. Сілтемелер *Қазақстан *сальсолин алкалоиды *Іле Жүрені *шоңайна Жүрен *көкшіл Жүрен *алабұталар тұқымдасы Дереккөздер
Жығылған

Жығылған – Түпқараған түбегінің солтүстік-шығысындағы мүйіс. Орналасқан жері Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында, Маңғыстау шығанағына сұғында орналасқан. Сипаттамасы Мүйістің ұзындығы 3 км, ені 2 км. Оңтүстік және оңтүістік-батыс бөлігі тік құлама, жарлы болып келеді. Батысында Багарджик мүйісі бар. Дереккөздер
Жылаған ата үңгірі

Жылаған ата үңгірі, Жылаған ата бұлағы – Қаратау жотасының Жылаған ата шатқалында, Абай елді мекенінен солтүстікке қарай Жылаған ата өзені бойында орналасқан үңгір. Географиялық орны Түркістан облысындағы Түркістан қаласынан 80 км-дей жерде. Сипаты Үңгір аузының биіктігі 3 – 4 м, ені 8 – 9 м, тереңдігі 50 – 60 м шамасында. Ол бір кездері тау жартастарының құлауынан пайда болған. Шатқалдан төмен түскенде өзеннің сол жағалауында биіктігі 10 – 12 м жартаста диаметрі 15 – 18 см болатын қуыс көрінеді. Осы қуыстан оқтын-оқтын су атқылап тұрады. Дереккөздер
Жылан артезиан алабы

Жылан артезиан алабы– Солтүстік Арал маңы құрылымдар жүйесіне кіретін Жылан мегасинклиналінде орналасқан. Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. 1940 жылы анықталды. Ұзындығы 230 км-ге, ені 60 км-ге дейін жетеді. Арынды су палеоген мен бор шөгінділеріндегі құм қабаттарында. Бұл құмдардың жиынтық қалыңдығы палеогенде 5 – 10 м-ден 75 – 125 м-ге дейін, жоғарғы борда 30 – 50 м, альб-сеноман горизонттарында 30 м-ге дейінгі шамада. Жер асты суларының жатыс тереңдігі осы ретпен тиісінше 20 – 170, 50 – 400 және 60 – 600 м. Арал маңында бұрғыланған ұңғымалардан су өздігінен шығады және арын биіктігі 10 – 15 м-ге, шығымы тәулігіне 100 – 405 м3-ге дейін жетеді. Судың химиялық құрамы хлоридті-сульфатты натрийліден хлоридті натрийліге дейін ауытқиды. Тұщы және сәл тұзды (0,8 – 3 г/л) сулардың ғасырлық қоры 40 млрд. м3 шамасында, жыл сайын орны толатын қоры 30 млн. м3, жылына 100 млн. м3 суды пайдалануға болады. Дереккөздер
Жыланбалықтәрізділер

Жыланбалықтәрізділер – сүйекті балықтардың бір отряды. Қазба қалдықтары бор кезеңінен сақталған. Жыланбалықтәрізділердің 23 тұқымдасына бірігетін 350-дей түрі бар. Бұлардың көпшілігі тропиктік және субтропиктік теңіздерде (кейбір түрі теңіздің ең терең жерінде) тіршілік етеді. Аnguіllіdae тұқымдасының өкілдері ғана тұщы суларда кездеседі. Жыланбалықтәрізділердің денесінің ұзындығы 10 см-ден 3 м-ге дейін, салмағы 15 г-нан – 65 кг-ға дейін болады. Көпшілік түрінде жұмсақ, тікенексіз ұзын арқа және құйрық асты (аналь) қанаттары құйрық қанаттарымен бірігіп кеткен. Қазіргі Жыланбалықтәрізділердің құрсақ қанаты болмайды (осыған байланысты бұларды аяқсыздар деп те атайды). Желбезек саңылауы кішкентай. Құйрық қанаты үстіңгі-астыңғы қалақшаға бөлінбеген. Қабыршағы өте ұсақ, терісі қалың, шырышты келеді. Суда және теңіздің ең терең жерінде жылан сияқты қозғалады. Түрлену арқылы көбейеді. Жапырақ тәрізді мөлдір дернәсілі(лептоцефал) ересек дарабасына (особь) мүлдем ұқсамайды. Бұлардың көпшілігінің қанының құрамында ихтиотоксин деген улы зат болады. Қазақстанда Каспий теңізініңсолтүстігі мен Жайық өзенінің сағаларында сирек те болса кездесіп қалатын – кәдімгі жыланбалық (Аnguіlla anguіlla) деген бір түрі бар. Бұлар дымқыл ауалы, сусыз жерлерде 36 сағатқа дейін тіршілік ете алады. Күндіз тығылып жатып, түнде ғана қоректенеді. Ересек дарабастары бір-ақ рет уылдырық шашады да, өліп қалады. Жыланбалықтәрізділер негізінен жыртқыш балықтар. Көптеген түрі кәсіптік балық ретінде ауланады. Дереккөздер
Жыланбұршақ

Жыланбұршақ, термопсис (Thermopsіs) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Азия, Оңтүістік Және Солтүстік Американың қоңыржай белдемдерінде өсетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда таулы аймақтардың тау беткейлерінде, орманды жерлерде, бұталар арасында, өзен жағалауларында өсетін 5 түрі бар. Бұлардың ішінде жиі кездесетіні – улы Жыланбұршақ (Т. lanceolata). Биіктігі 12 – 70 см, тамыр сабағы жуан, тік өседі. Жапырақтары үшеуден топталып шығады. Гүлдері сары түсті, жапырақ қолтығынан жетіліп, шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – бір ұялы, жалпақ бұршақ, оның екі қақпақшасы бар. Улы Жыланбұршақтың, әсіресе, тұқымы мен жапырағы улы болады, сондықтан медицинада дәрі жасауға пайдаланылады. Түркістан Жыланбұршағынсәндік үшін өсіреді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жыланды (көл)

Жыланды – Есіл алабында орналасқан тұйық көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Димитровка ауылынан батысқа қарай 9 км жерде, Балықты көлінің оңтүстік-батысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 134 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 8 км 2 , ұзындығы 3,8 км, енді жері 3,3 км, жағалау бойының ұзындығы 12,3 км. Көлге Басқарасу жылғасы келіп құяды. Жағалауы тегіс, аз тілімденген. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Суы тұщы. Мал және егін шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Жыланды (өзен, Ақмола облысы)

Жыланды (Керегетас) – Есіл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысы Сандықтау және Атбасар аудандары жерімен ағып өтеді. Бастауы Бастауын Көкшетау қыратындағы Жыланды тауының оңтүстігінен алып, Атбасар қаласының солтүстік-шығысындағы Жабай өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 140 км, су жиналатын алабы 3650 км². Өзеннің аңғары тар. Әрқайсысының ұзындығы 50 км-ден аспайтын 9 саласы бар. Ірілері: Құттың көзі, Жекебұлақ. Жылдық орташа су ағыны Новосельское ауыл тұсында 0,68 м³/с. Өзенде аққайран, шортан, мөңке, т.б. тіршілік етеді. Өзен суы шаруашылыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Жыланды (өзен, Қарағанды облысы, Сарысу алабы)

Жыланды, Серікбай – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 2800 км 2 . Бастауы Бастауын Жаманқотыр тауының солтүстігіндегі бұлақтардан алып, Қарағансай қонысы тұсында Қаракеңгір өзеніне құяды. Гидрологиясы Көктемде қар ерігенде тасиды, жазда кішігірім қарасуларға бөлініп қалады. Аудан шаруашылықтары өзенді мал суаруға, жайылмасын шабындыққа пайдаланады.‎ Дереккөздер
Жыланды (өзен, Абай облысы)

Жыланды – Аягөз алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Көшкентал ауылының оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Аягөз өзенінің саласы – Таңсық өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 27 км. Шағын 54 саласы бар. Өзеннің орта арнасының жағалауы тіктеу, Таңсық өзенінің сағасында жайпақ келген. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын кезінде сағасында жайылма пайда болады. Жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Жайылмасы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Өзен бойында кішігірім бөген бар.‎ Дереккөздер
Жыланды (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

Жыланды – Тарбағатай жотасының солтүстігінде, Базар өзенінің аңғарындағы тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 1527 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 4 км-ге созыла орналасқан, енді жері 2 км. Геологиялық құрылымы Палеозойдың шөгінді тақтатас, әктастарынан, девонның құмтасты шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Өсімдік және жануарлар дүниесі жағынан Тарбағатайға ұқсас. Етегіндегі шөлейтте жусан, бетеге, тауаралық аңғарда тау шалғыны, тобылғы өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жыланды (тау, Қарағанды облысы)

Жыланды – Тоқырау өзенінің жағалауына орналасқан тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының солтүстік-батысында, Ақтоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде. Жер бедері, өсімдігі Абсолютiк биіктігі 1156 м. Жылан көп болғандықтан Жыланды деп аталған. Шығыс бөлігінде бұталы өсімдіктер өседі. Солтүстік және оңтүстік етегінде бұлақтар бар.‎ Дереккөздер
Жыланды (тау, Абай облысы)

Жыланды – Қараүңгір тауларының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 760 м. Дөңгелек пішінді келген таудың ұзындығы мен ені 2,5 км шамасында. Аласа келген тау беткейлері көлбеуленіп, төңірегіндегі жазық даламен ұласып кетеді. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы төменгі және орта палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, т.б. тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Беткейлері мен етегінде бетеге, қоңырбас, қылқан, боз, т.б. шөптесіндер өскен. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жыланды (тау, Павлодар облысы)

Жыланды – Сор көлінің оңтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы Керегетас қонысының оңтүстік-батысында 2 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 584 км. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейлері жайпақтау, оқшауланған тау массиві. Геологиялық орны Жоғарғы кембрий кезеңінің шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Бозғылт топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, бетеге, бұталы өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жыланды (тау, Жақсы ауданы)

Жыланды – Ақмола облысы Жақсы ауданының оңтүстік-батысындағы тау. Есіл өзенінің оң аңғарынан 8 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 358 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созыла орналасқан. Ұзындығы 8 км-ге жуық, енді жері 3 км-дей. Салыстырмалы биіктігі 33 м. Беткейлері тіктеу келген сай-жыралармен тілімденген. Шығысында тас қиыршықтары кездеседі. Оңтүстігі мен шығысында шағын тоғандар салынған. Таудың оңтүстік-шығысын бойлай автомобиль жолы өтеді.‎ Өсімдігі Өсімдік жамылғысы негізінен бетеге, көкпек, баялыш, ши, селеуден тұрады. Дереккөздер
Жыланды (қыстау)

ЖЫЛАНДЫ– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Аягөз қ-нан шығысқа қарай 17 км жерде, Берікқара тауының солт.-батысында орналасқан қыстау. Жер бедері сайлы-жыралы келген. Қыстау жанынан Қарағанды өз-нің бірнеше салалары бастау алады. Ж-ның маңында Ханкелді, Сарышоқы қыстаулары орналасқан.‎
Жыландыбұлақ (өзен)

Жыландыбұлақ – Ащысу өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Бұқар жырау және Павлодар облысы Баянауыл аудандарының жерінде. Бастауы Бастауын Рудничное көлінің солтүстік-шығысындағы Победа қонысының маңынан алып, Ащысу өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 30 км. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Арнасы өте тар. Жағалары тік жарлы келеді. Қуаңшылық жылдары тартылып қалады. Жайылмасында қыстаулар орналасқан. Жайылымы мал шаруашылығына қолайлы. Дереккөздер
Жыландысай

Жыландысай – Шалқар көлі алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерімен ағып өтеді. Бастауы Мұғалжар тауының оңтүстігіндегі Шағырай үстіртінің солтүстік-шығысынан басталып, Берденсор көлінің тұсындағы сорға сіңіп кетеді. Гидрографикасы Ұзындығы 104 км, су жиналатын алабы 2740 км 2 . Арнасы көбіне жайпақ келеді. Көктемде еріген қар суымен толығып, жазда тартылып қалады. Жыландысайдың алабы – күзгі және көктемгі мал жайылымы. Дереккөздер
Жыландытау

Жыландытау – Торғай үстіртінің орта тұсында орналасқан үстіртті тау жұрнағы. Географиялық орны Қостанай облысы Науырзым ауданы жерінде орналасқан. Таудың батысында Қарғалытау, шығысында Қызбелтау төрткілді қыраты қоршап жатыр. Оңтүстігінде 30 км жерде Сарықопа көлі орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биікігі 262 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге созылған. Жер бедері Торғай қолатына қарай тік беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Таудың етегінде бұлақтар жиі кездеседі. Бұл жерден Теке өзені бастау алады. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы миоцен дәуірінің саздарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңды қоңыр және шалғынды қоңыр топырағында көкпек, қара жусан, бұйырғын тәрізді өсімдіктер өскен. Жыландытау – жазғы және күзгі жайылым. Дереккөздер
Жыландытөбе

Жыландытөбе – Ұлытау облысы Ұлытау ауданында орналасқан төбе. Қумола және Дүйсембай өзендерінің қосылған жерінен оңтүстікке қарай 23 км жерде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 375 м. Оңтүстігінде 372 м болатын Көктөбе тауы орналасқан. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 4 км-ге созылып жатыр, ені 2 км. Оңтүстігінде Байжаннұра қонысына ұласады. Беткейлері көлбеу. Маңайында Ақшеңгел, Қарақұдық құдықтары бар. Етегі мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Жыландышалқар

Жыландышалқар – Нұра өзені алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданында орналасқан ағынды көл. Шишалқар, Ұялышалқар, Жәнібекшалқар көлдерінің аралығында, теңіз деңгейінен 328 м биіктікте. Қорғалжын ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 26 км жерде. Гидрографикасы Аумағы 15,8 км 2 . Ұзындығы 5,1 км, енді жері 4,8 км, жағалау бойының ұзындығы 16,6 км. Нұра өзені солтүстігінен құйып, батысынан ағып шығады. Сәуірде мұзы ериді. Жағалауында қамыс құрақтары өседі. Суы тұщы. Мал шаруашылығына және тұрмыстық қажеттіліктерге пайдаланылады. Батысында Ұялы ауылы орналасқан. Дереккөздер
Жыланжегіш аллолобофора

Жыланжегіш аллолобофора – буылтық құрттар типі, люмбрикоморфа отряды, люмбрицидтер тұқымдасына жататын жауын құртының бір түрі. Қазақстанда Талас Алатауының долана өскен тоғайларындағы топырақ жамылғысында кездеседі. Дене тұрқы 135 – 195 мм, буылтықтарының саны 200 – 250 м-ге дейін жетеді. Қылтандары екі-екіден жұптасқан. Түсі негізінен қоңыр болып келеді. Топырақ бетіндегі ағаштан түскен жапырақтармен қоректенеді. Негізінен көктемде көбейеді, егер қолайлы жағдай болса, күзде де көбейе береді. Жыланжегіш аллолобофораның тіршілігі аз зерттелген, өте сирек кездесетін реликт түр. Ақсу-Жабағылы қорығында (Талдыбұлақ және Жетімсай) қорғалады. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жылантамыр

Жылантамыр – сүйсіндер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, таулы аймақтардың ылғалы мол жерлерінде, батпақты шалғындарында, өзен жағалауларында, орман және бұталар арасында кездесетін 2 түрі (айылжапырақты жылантамыр, батпақ жылантамыры) бар. Бұлардың биіктігі 20 – 80 см, қысқа шашақ тамырлы өсімдік. Сабақтары қырлы, тықыр, жоғ. жағы аздап түкті. Жапырақтары дөңгелек, ұзынша, өркенге кезектесіп орналасқан. Гүлдері шашыраңқы шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылантіл

Жылантіл (Ophіoglossum) – жылантілдер тұқымдасына жататын көп жылдық қырыққұлақ туысы. Жер шарында кең тараған, әсіресе, тропиктік аймақтарда кездесетін 45-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда ылғалы мол батпақты шалғындарда, өзен-көл жағалауларында өсетін 1 түрі – кәдімгі Жылантіл (О. vulgatum) бар. Биіктіңгі 5 – 20 см, тамыр сабағы қысқа, сабағы жер астынан шығады. Жапырағы 1 сирек 2, ұзынша, шанышқы сияқты бөлінген. Спорангийлері екі қатарлы, гаметофиттері көбінесе цилиндр тәрізді, хлорофилсіз, жер астында болады. Жылантілдің гаметофиті мен тамырына эндотрофты микориза (саңырауқұлақтар жіпшумағымен селбесіп, иесінің организмінде тіршілік етуі) тән. Жылантілдің тамырында вегетативті көбеюге қажетті бүршіктер жетіледі. Шілде – тамыз айларында споралары піседі. Жылантілдер өте баяу өседі, қоңыржай аймақтарда өсетін түрлерінде 1 жылда 1 жапырағы өсіп шығады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылантілділер тұқымдасы

Жылантілділер тұқымдасы – көп жылдық споралы, кейде мәңгі жасыл өсімдіктер. Бұлар қырыққұлақтардың ішіндегі ең қарапайым тобы. Сондықтан жылантілдер тұқымдасының ежелгі палеозой қырыққұлақтарынан шыққан деп есептейді. Жер шарында кең тараған 3 туысы, 50-ге жуық түрі белгілі. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің тамырсабақтары қысқа, жуан. Сабақтары, жапырақтары жұмсақ, етжеңді, көбінесе ұлпасыз болады. Кейбір тропиктік аймақтарда өсетін жапырақтарының ұзындығы 2,7 – 4 м-ге дейін жететін эпифитті түрлері де кездеседі. Бұлар дәрілік, сәндік өсімдіктер, араларында таралу аймағы азайып бара жатқан, қорғауды қажет ететін түрлері де баршылық. Қазақстанда 1 туысы бар, ол - Жылантіл. Дереккөздер
Жыланшықеспе

Жыланшықеспе – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 743 км². Бастауы Қызылтас тауының оңтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Шөладыр тауының оңтүстігінде 20 км-дей жерде тартылып қалады. Гидрологиясы Жыланшықеспеде көктемде қар ерігенде 10 – 15 күндей ғана су ағады. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жыланшықтүрме

Жыланшықтүрме – Торғай төрткілді үстіртінің шығысын алып жатқан таулы қырат. Географиялық орны Қостанай облысының Амангелді және Ұлытау облысының Ұлытау аудандары жерінде орналасқан. Шығыс етегі Ұлытауға ұласады. Жер бедері Қараторғай және Ұлы Жыланшық өзендері аралығында жатқан Жыланшықтүрме солтүстіктен оңтүстікке қарай 150 км-ге созылған, енді жері 40 км, абсолюттік биіктігі 340 м (оңтүстік бөлігінде). Қараторғай және Ұлы Жыланшық өзендерінің жоғарғы суайрығы саналатын қыраттың беткі бедері эрозиялық қолаттармен тілімденіп, өзенаралық еңкішті-жонды жазық болып келген. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы неоген кезеңінің саз, алеврит және құмдақтарынан түзілген. Климаты Климаты шөлдік континенттік, қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айының орташа температурасы –16 ° С, шілдеде 22 ° С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 мм. Топырағы, өсімдігі Жер бедеріне бозғылт қоңыр және сортаңдау топырақты қуаң дала тән. Онда астық тұқымдас және жусан, қылқан боз өсімдіктер қауымдастығы қалыптасқан. Суайрықтар және жондардың беткейлері мен етегінде Лерх жусаны, сарепта бозы, қылқан боз, бетеге, ойпаң жерлерінде қара жусан, бұйырғын, көкпек, ши, айрауық өскен. Жыланшықтүрме көктемгі және күзгі жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жылғалықтар

ЖЫЛҒАЛЫҚТАР, қылшық қанаттылар (Trichoptera) – жәндіктер класының бір отряды. Дене тұрқы 0,5 – 3 см. Жарғақ қанаттарын түк басқан. Мұртшалары талшық тәрізді. Ауыз аппараты жұмсақ, біршама редукцияланған (тарихи даму кезінде қандай да бір органның жойылуы не жетілмей қалуы), сұйық заттарды жалап қоректенуге бейімделген. Жер шарында кең таралған 3 мыңдай (кейбір мәліметтерде 7 мыңдай) түрі бар. Ересек жәндіктер су жағалауларында тіршілік етеді, көбінесе ымыртта және түнде ұшады. Толық түрлену (метаморфоза) жолымен дамиды. Жұмыртқаларын (300-ден 1000-ға дейін) суға салады. Дернәсілі, көбінесе суда құмнан, қиыршықтастардан немесе өсімдік қалдықтарынан, пішіні әр түрлі қуыс үйшіктер (сілекей бездері бөліп шығаратын жіпшелердің көмегімен желімденген) құрып тіршілік етеді. Кейбіреулерінің үйшіктері жіпшелерден ғана тоқылады. Олар су түбінде баяу жорғалап қозғалып, үйшіктерін өздерімен бірге сүйретіп те жүреді. Өсімдік қалдықтарымен және өсімдіктердің шырынымен қоректенеді. Қозғалмалы қуыршақтары да үйшік ішінде дамиды. Бірқатар түрлерінің дернәсілі жыртқыш келеді. Олар үйшік тоқымай, суда шапшаң қозғалып тіршілік етеді. Жылғалықтардың кейбір түрлерінің дернәсілі қауға, қапшық, түтік тәріздес ау тоқып, соған түскен майда омыртқасыз жануарлармен және балдырлармен қоректенеді. Дернәсілі таза, оттекке бай, ағынды суларда ғана тіршілік ететіндіктен, Жылғалықтар су сапасының жоғары екендігін көрсететін биол. индикатор болып есептеледі. Олар оттегіне бай, таза ағынды сулардағы балықтардың қорегі болып та есептеледі. Кейбір азиялық түрлері күріш егісіне зиянын тигізеді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылдық ағынды

ЖЫЛДЫҚ АҒЫНДЫ– 1) өзен алабынан бір жыл ішінде ағып жиналатын судың мөлшері. Кез келген өзен қимасында жылдық ағынды мерзімдік өзгерістерге ұшырап отырады, себебі, ол климаттық факторларға, оның ішінде жауын-шашын мен булануға тәуелді. Бұлардан Жылдық ағындының құбылмалылығына физикалық-географикалық факторлар да әсер етеді, олар алаптың ауданы мен сұлбасы, жер бедері, алаптың топырақ және өсімдік жамылғысы, көлдер мен ормандардың орналасу жағдайы, т.б. Жылдық ағындыныңның құбылмалылығы циклдік сипатқа ие. Циклдік сипат сулы жылдар қуаң жылдардың белгілі бір тұрақтылықпен алмасып отыруымен айқындалады. Циклдер бір-бірінен ұзақтығымен әрі орташа көрсеткіштен ауытқу дәрежесімен ерекшеленуі мүмкін. Кейбір циклдер айқын көрініске ие болса, басқа жағдайларда сулы жылдар ішінде жекелеген құрғақшылық жылдары немесе қуаңшылық жылдар циклінде жеке сулы жылдар кездесуі мүмкін. Ағынды құбылмалылығының циклдік сипаты тұйық көлдердің деңгейлерінің тербелуінен анық көрінеді. Өзендердің сулылығы мен көлдердің деңгейінің циклдік кұбылмалылығы күннің белсенділігіне, оған тәуелді атмосфера циркуляцияға тәуелді. Атмосфера циркуляция жер шарындағы жауын-шашын мен буланудың таралуын қамтамасыз етеді. Көп жылдық мерзімдегі жылдық ағындының орташа арифметикалық мәні жылдар саны көбейгенімен айтарлықтай өзгеріске ұшырамайтын болса, ағындының бұл мәнін қалыпты Жылдық ағынды дейді. Бұл мәнге өзеннің сулылығының құбылмалылығы толық циклдерді қамтитын мерзімде жақындайды; 2) су жиналатын немесе өзен алабын шектеуші тұстама арқылы бір жыл ішінде ағып өтетін су көл. 1 млн. м3 (жыл немесе км3) жыл шамасымен өлшенеді. Мысалы, Іле өзенінің Қайрылған бекеті тұстамасындағы көп жылдық орташа Жылдық ағынды көл. 12,65 км3. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылдық қабат

ЖЫЛДЫҚ ҚАБАТ, жылдық сақина – 1) өсімдікте ағаш сүрегінің өсу аймағы. Бұл оның құрамындағы камбийдің (ашық тұқымды және қос жарнақты өсімдіктер сабағы мен тамырындағы түзуші ұлпа) жыл маусымына (жылы, суық кезең) байланысты өзгеруінен пайда болады. Жылдық қабат қоңыржай және салқын аймақта өсетін ағаш діңінің, бұтағының, тамырының көлденең кесіндісінен айқын байқалады және ол бір вегетацация кезеңді көрсетеді. Көктемде не жаз басында камбийден түзілген ағаш сүрегінің вегетация кезеңнің 2-жартысында пайда болған сүректен айырмашылығы болады. Ерте пайда болған сүрек жұмсақ, ашық түсті, клеткаларының қабырғасы жұқа, кең қуысты, ал кейінгісі қатты, қоңыр, клеткаларының қабырғасы қалың, қуысы тар болады. Келесі вегетация кезеңде пайда болған Жылдық қабатта айқын көрінеді. Тамыр мойнынан көлденең кесілген ағаш діңіндегі Жылдық қабатты санап, өсімдіктің жасын айырады; 2) жануарларда кейбір тіндерде жыл сайын пайда болатын және ұзақ сақталатын өзгерістер. Бұл да жыл маусымы бойынша зат алмасу процесіне байланысты. Мұндай Жылдық қабат балық қабыршағында, моллюскілердің бақалшағында, кальмардың мүйізденген тұмсығында, балықтың, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың жалпақ бас сүйектерінде, сүтқоректілердің тырнағында, т.б. тіндерінде пайда болады. Жылдық қабаттардың санына қарай жануардың жасы айқындалады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылжыма

Жылжыма — топырақ массалары мен тау жыныстары шоғырының тау-төбе баурайынан өзінің ауырлық күші әсерінен етекке қарай орын ауыстыруы, сырғуы; беткейдің шайылуынан, сейсмикалық дүмпулерден және т.б. себептерден болады. Дереккөздер
Жылжымалы құмдарды бекіту

ЖЫЛЖЫМАЛЫ ҚҰМДАРДЫ БЕКІТУ– желілік (көлік жолдарын, каналдарды, құбырларды) және аудандық (құрылыстарды, ауылдарды, егіс алқаптарын, т.б.) шаруашылық нысандарды жылжымалы кұмдардың басуына қарсы күресу шаралары. Тропиктерден тыс шөлдердің жағдайында фитомелиорациялау – жергілікті өсімдіктермен ормандандыру арқылы, ал экстрааридтік шөлдерде – әр түрлі механикалық тәсілдер қолдану арқылы жүзеге асырылады. Қазақстанда Жылжымалы қумдарды бекіту 2002 – 2007 жылдары Маңғыстау облысының Қарақия ауданындағы Сенек аулын қорғау мақсатында жүзеге асырылды. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылқыбай

Жылқыбай – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы көл. Ауданның оңтүстігіндегі Игілік ауылынан солтүстікке қарай 21 км жерде, теңіз деңгейінен 305 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 14 км 2 , ұзындығы 7,6 км, енді жері 3 км-ге жуық. Ирелең келген жағалауының ұзындығы 33,5 км, ең терең жері 1,5 м, суының көлемі 8,2 млн. м 3 . Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жағалауы жайпақ, қамысты-құрақты келген. Суы кермек татиды, қуаң жылдары кеуіп қалады. Көл жағалауы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жылқыбас

ЖЫЛҚЫБАС– Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы қыстау. Бақасу ауылынан оңтүстікке қарай 3 км жерде, Үйдене өзенінің жағалауында орналасқан. Жылқыбастың алқабын мал қыстатуға, шабындыққа және мал жайылымына пайдаланады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылқышөп

Жылқышөп – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы. Негізінен қылқанжапырақты ормандарда шоқ-шоқ тоғай құрап өседі. Қазақстанда Көкшетаудың (Имантау, Сандықтау), Сарыарқаның аралас ормандары мен бұталары арасында Еуропа Жылқышөпті (Т. europaea) өседі. Биіктігі 7 – 15 см. Тік сабағының түп жағындағы жапырақтары ұсақ болады да, сабақтың ұшына қарай іріленіп шоқтанып орналасады. 4 ақ түсті гүлі болады. Күлте жапырақшалары жеті бөліктен тұрады. Ұсақ жәндіктермен тозаңданады. Мамыр айынан қыркүйекке дейін гүлдейді. Тұқымы – жұмыртқа тәрізді, үстіңгі жағы торлы келеді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылқышытөбе

Жылқышытөбе– Қызылорда облысы Қазалы ауданында орналасқан төбе. Кәукей ауылынан шығысқа қарай 45 км жерде. Абсалют биіктігі 88 м. Солтүстігінде Жуанқұм құмы жатыр. Қуаңдария бойындағы төбе. Құм шағылдар мен құм қырқаларының аралығында орналасқан. Шығысында Моншақ, Ескекқора қыстаулары, Қараөзен, Бидайастық артезиан құдықтары орналасқан. Етегінде сексеуіл шоғырлары, қарабарақ, жыңғыл өседі. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылтың

Жылтың – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-шығысындағы тау, Шығыс Қазақстан облысымен шекаралас Дағанделі өзенінің оң жағалауында. Қарағайлы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 125 км жерде. Жер бедері Абсолютті биіктігі 933 м. Солтүстік-батыстан шығысқа қарай 18 – 20 км-ге созылып жатыр, ені 5 – 7 км. Бұлақ көздері бар. Географиялық құрылымы Тас көмір және пермь жыныстарынан түзілген. Топырағы, өсімдігі Топырағы ашық қоңыр, саздақты. Тау тегінде әр түрлі өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Жылтырауықтар

ЖЫЛТЫРАУЫҚТАР– *1) жеке ұялы есекаралардың (Сhrysіdoіdea) хризидидтер (Chrysididae) және клептидтер (Сleptіdae) тұқымдастары тобы. Бұлардың дене тұрқы 5 – 15 мм, денесі көк немесе күлгін аралас жасыл түсті, металл тәрізді жылтырайды. Ұзынша келген құрсақ сегменттерінің шеткі буындары бір-біріне сұғына еніп, түпкі буындарының ішіне кіріп тұрады. Жер шарында кең таралған 2 мыңнан астам түрі бар. Негізінен жылы аймақтарда тіршілік етеді. Клептидтер – қиғы пілләсінің эктопаразиттері болса, ал хризидидтер көбелек жұлдызқұрттары пілләсінің ішінде паразиттік тіршілік етеді, негізінен, жеке ұялы есекаралар дернәсілінің паразиті болып есептеледі; *2) қорек талғамайтындар отряд тармағына жататын қоңыздар (Nitidulidae) тұқымдасы. Дене тұрқы 1 – 6 мм, томпақ, жылтырап тұрады. Жер шарында көп таралған 2 мыңдай түрі белгілі. Гүлжегілері (Мelіgethes) туысының өкілдері еріндігүлділер мен орамжапырақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің гүлдері мен түйіндерінде өсіп дамиды. Сarpophіlus туысына жататын қоңыздар қураған өсімдік қалдықтарымен қоректенеді. Кейбір түрлері саңырауқұлақтар мен өлекселерге жабысып тіршілік етеді. Сryptarchіnae туысына жататындар – қабық жегіш қоңыздың, ұзынтұмсық қоңыздың, сондай-ақ бітелер мен кокцидиялардың дернәсілін жояды. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылықанды жануарлар

Қысқаша мәлімет .]] Жылықанды жануарлар, гомойотермді жануарлар (грек. homoіos – ұқсас, бірдей және therme – жылу) – дене температурасы сыртқы орта температурасына тәуелсіз, үнемі тұрақты әрі жоғары болатын жануарлар. Осыған байланысты Жылықынды жануарлардың ас қорыту, қозғалыс, сезім мүшелері мен орталық жүйке жүйелері өте жақсы дамыған. Жылықынды жануарларға сүтқоректілермен құстар жатады. Жылықанды жануарларғаға тән ерекшелік – олардың организмінде жылудың пайда болуы мен жылудың сыртқа шығуы химиялық және физикалық жолдармен өздігінен реттеліп отырады. Жылықанды жануарлардың сыртқы орта жағдайына бейімделу механизмі өте күрделі әрі жақсы жетілген. Мысалы, сүтқоректілер баласын тірі туып, өзінің сүтімен қоректендіреді. Ана сүті – сыртқы ортаның қолайсыз жағдайына төтеп беретін иммунитет қалыптастырады. Сондықтан бұл жануарлардың тіршілік етуі, көбінесе табиғи орта жағдайына тәуелді болмай жоғары дәрежеде дамиды. Дереккөздер
Жылым

ЖЫЛЫМ– өзен мен көлдің, кейде теңіздің қыста қатпайтын бөлігі. Пайда болуына қарай өзендік және теңіздік Жылым деп бөледі. Жылым өзеннің ағысы күшті бөлігінде (көбінесе су электр станцияларынан төменде), грунт сулары шығатын және кәсіпорындардың қалдық суы төгілетін жерлерде, өзендердің көлден ағып шығатын тұсында пайда болады. Теңіздік Жылым желдің мұзды жағалауға ығыстырып шығарып тастауынан пайда болады. Жылым жыл сайын су айдынының белгілі бір бөлігінде пайда болып отырады. Сілтемелер * Дереккөздер
Жылымшық

Жылымшық — Маңғыстау тауларының оңтүстігінде, Қайдақ сорының батыс жағында орналасқан құмды алқап. Орналасқан жері Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Сипаттамасы Құм солтүстіктен оңтүстікке қарай 42 км-ге созылған, енді жері 33 км. Ауданы 500 км² шамасында. Құм төбешіктер біртіндеп аласарып, белесті жазыққа ұласады. Грунт суы 2 – 10 м тереңдікте жатыр. Өсетін өсімдіктері Жылымшықта жусан, еркек шөп, жүзгін, т.б. сораң шөптесіндер өседі. Шаруашылық маңызы Жылымшық мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жылымық

Қысқаша мәлімет Жылымық– қыс айларында ауа температурасының 0°С-тан жоғары көтерілу құбылысы. Ол көбінесе жылы ауаның көлбеу бағытта ығысу процесі салдарынан болады.Жылымық кезінде ауа райы бұлыңғыр, тұманды келеді. Қазақстан өңірінде Жылымық Атлант мұхитынан келетін ылғалды ауа мен Оңтүстік Азиядан келетін құрғақ ауа массалары әсерінен байқалады. Сілтемелер * Дереккөздер
Жымбұлақ

Жымбұлақ– Бұқтырма бөгенінің батыс жағалауындағы қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының шығысындағы қыратты-төбелі келген тауаралық аңғарында орналасқан. Жымбұлақты қайың, терек орманы қоршап жатыр. Орман арасында қарақат, мойыл, итмұрын, т.б. бұта аралас қалың шөптесіндер өскен. Қыстау мал қыстатуға қолайлы жерде орналасқан. Жанынан шағын тау өзені ағып өтеді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жымпиты (өзен)

Жымпиты – Бұлдырты өзенінің оң саласы. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Көкөріс ауылының шығысынан алып, Бұлдырты өзеніне оң жағынан құяды. Амансай жайлауына дейін Райымқарасу деп аталады. Ұзындығы 70 км шамасында. Гидрологиясы Арнасы тар, жағалауын құм төбелер алып жатыр. Суы қарашаның соңында қатып, сәуірдің басында ериді. Жылдық орташа су ағымы 0,8 м 3 /с. Қар және жер асты суларымен толығып, көктемде тасиды. Суы шабындықтарды суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жымпиты бұлақтары

Жымпиты бұлақтары - Батыс Қазақстан облысы Жымпиты ауданы жеріндегі бұлақтар. 1964 – 67 ж. Өлеңті өзенінің аңғарынан ашылған су көздері, Жымпиты ауылынан шығысқа қарай 2 – 4 км жерде. Жер асты тұщы сулары апшерон континенттік қабатының пайда болу кезеңіне жатқызылады. Қабаты неоген-төрттік құмды саз шөгіндісінің тұтас бөлігінде орналасқан. Құмның аралығы 17 – 29 м, құрамында 0,3 – 0,7 дм3 минералды кермек суы бар. 10 – 11 м тереңдіктен шығатын суының ағымы 1 – 4,5 л/с. Ж. б. атмосф. жауын-шашынның жер қыртысында сүзілуінен толығады. Дереккөздер
Жым таспасы

Жым таспасы – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларының тасты, тастақты беткейлерінде, тау ойпаңдарында кездеседі. Биіктігі 50 см-дей, тамыры жуан өсімдік. Сабақтары көп, тік өседі. Жапырақтарының ұзындығы 20 см-дей, жалаң. Гүлдері ақшыл көк түсті, олар шашыраңқы, аз гүлді шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Сәуір айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – жалпақтау, қандауыр тәрізді бұршақ. Жым таспасы жылдан-жылға жойылып бара жатқан реликт түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жымықы

Жымықы – Шалқартеңіз алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 105 км, су жиналатын алабы 1460 км 2 . Бастауы Ұлытаудың оңтүстік-батысындағы Лақбай қонысы маңынан басталып, Қоңыртөбе тауына (166 м) 12 км-дей жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Арнасы тік жарқабақты келген. Өзен жауын-шашын, бұлақ суларымен толығады. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 50-ге жуық салалары бар. Жымықының суы мал суаруға, алабы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер