kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бұлдырақ тұқымдасы

Бұлдырақ тұқымдасы (Теtrаоnіdае) солтүстік және қоңыржай аймақтарда кездеседі. Қары көп және суық жерлерде мекендеулеріне байланысты, олар көпшілігінде ағаштарда тіршілік етеді. Қысты күні қатып тұрған бұтақтардан мықтап ұстайтын саусақтарында мүйізді қатты тісшелері болады. Балақтары азды-көпті қауырсынды. Тепкілері жоқ. Танауы қауырсындармен жабылған. Тундрада, тайгада және Сібірдің ағашты даласында ақ кекілік (Lаgорus Іаdорus) деген түрі тіршілік етеді. Оның үлкендігі көгершіндей (салмағы 500—850 г), жазда қоңыр-қызғылт, ал қыста ақ түсті болады. Олар мүкті батбақтарда, қалың бұталарда мекендейді. Жемістермен, дәндермен, насекомдармен, ал қыста тек қана тал және қайыңның бүрлерімен қоректенеді. Қатты қоректерін ұсақтау үшін майда тастарды жұтады. Ұяларын жерге салады. Ұяларында 6-16 жұмыртқа болады. Инкубация мерзімі 23 күнге созылады. Кәсіптік құс. Арктикалық тундрада — тундра кекілігі (Lаgорus tutus) деген түрі кездеседі. Бұлдырық (Lururus tеtriх) үй тауығының үлкендігіндей болады. Еркегі қара түсті, ұрғашысы қоңыр-қызғылт болады. Бізде бұлар ағашты және ағашты далалы жерлерде мекендейді. Бұлдырықтар — бұталы, маңайында ашық жерлері бар тоғайларда көбірек кездеседі. Бұлдырық қыста жерге қонақтап, күндіз ағаштың арасында болады. Жазда жерде тіршілік етеді. Ұясын жерге салады. Ұясында 4-12-ге дейін жұмыртқасы болады. Оны 23 күн басып, балапан шығарады. Балапанына тек қана ұрғашысы қамқорлық етеді. Күзге қарай топтанып жайылады. Жазда көк өсімдіктермен, жемістермен және насекомдар-мен қоректенеді. Бұлдырықтар күзде ағашы жоқ даладада кездеседі. Қоректік затпен бірге ұсақ тастарды да жұтады. Бұлдырық қар түскен соң негізінен қайыңның және басқа өсімдіктердің жемісімен, бүршіктерімен қоректенеді. Бұлдырықтардың жұтқан ұсақ тастарының маңызы үлкен. Жас бұлдырықтар ұсақ тастарды, өзінің бірінші тіршілік ете бастаған күнінен бастап, теріп жей бастайды. Жыл мерзімінің өзгеруіне байланысты, бұлдырықтардың қарнындағы тастардың саны да өзгеріп отырады (15 г). Қыстың аяғында қарнындағы ұсақ тастардың да саны азаяды. Қыстың аяқ кезінде тастар үйкеліп мүжілудің, қимен бірге түсіп қалудың нәтижесінде ол азайып кетеді. Бұлдырықтардың құс аулау кәсібіндегі маңызы үлкен. Меңіреу құрлар бұл тұқымдастың ішіндегі ең ірісі. Бізде кәдімгі меңіреу құр (Теtrао urоgаllus) көбірек тараған. Еркегінің салмағы 3-5,5 кг, ұрғашысының салмағы — 2-3,5 кг болады. Меңіреу құр — құс аулау кәсібінде маңызды орын алады. Шұбар құр (Теіrаstеs bоnаsіа) — құр тұқымдастарының ең ұсағы, салмағы 400 г болады. Шұбар құр — ағашты жердің тұрақты құсы. Шұбар құрлар ұяларын бұталардың түбінде шұңқырлап салып, құрғақ шөптер, жапырақтар төсейді. Ұяларында 6-14 жұмыртқалары болады, оны басу мерзімі үш аптаға созылады. Балапандары жұмыртқадан шыққаннан соң бірнеше сағаттан кейін анасының артынан ілесіп кетеді. Еркектері ұя салу, балапандарын тәрбиелеуге қатыспайды. Шұбар құр негізінен өсімдік тектес заттармен қоректенеді. Жазда өсімдіктің жас сабақтарымен, жемістерімен және бунақ денелілермен қоректенеді. Бұл кезде қоректерін жерден теріп жейді, ал қыста емен мен қайың бүрлерін жейді. Дереккөздер
Флунол

Халықаралық патенттелмеген атауы Флуконазол Фармакодинамикасы Флунол – триазольді зеңдерге қарсы дәрілік зат, зең жарғақшасындағы эргостерол синтезін іріктеп тежегіш болып табылады. Жасуша жарғақшасының өткізгіштігін жоғарылатады, оның өсуін және репликациясын бұзады. Фармакологиялық әсері - фунгицидті. Цитохром Р450 тәуелді зең ферменттеріне жоғары арнайы әсер көрсетеді. Андрогенге қарсы белсенділігі жоқ. Флуконазолмен 28 күн тәулігіне 50 мг дозада емдеу ер адамдардың қандағы тестостерон концентрациясына немесе бала көтеретін жастағы әйел адамдардың стероидты концентрациясына әсер етпеген. Флунол 100 Candida spp., Cryptococcus neoformans, Coccidiodes immitis, Microsporum spp., Trichophyton spp., Blastomyces dermatitidis, Histoplasma capsulatum туындаған беткейлік және жүйелі зеңдік жұқпаларға әсер етеді. Қолданылуы * орофарингеальді кандидозда * жедел және қайталанбалы вагиналды кандидозда * кандидозды баланитте * жүйелі кандидозда, кандидемияны қоса алғандағы, диссеминирленген кандидозда және инвазивті кандидоз түрінің басқа формаларында * несеп шығару жолдарының зеңдік жұқпаларында, кандидурияда, перитонитте * криптококкозда, криптококкты менингит пен басқа орындардағы жұқпаларды қоса алғандағы (өкпенің, терінің) * тері микоздарында - аяқ-табан, тегіс тері, бұтаралық трихофитияларында, кебек тәрізді теміреткіде және Candida түрлерінен туындаған тері жұқпаларында * онихомикозда * қатерлі ісігі бар емделушілерді химиялық немесе сәулемен емдеудегі кандидозды жұқпада. Қолдануға болмайтын жағдайлар * флуконазол немесе басқа да азолды қосылыстарға асқын сезімталдылықта * терфенадин немесе астемизол және QT аралығын ұзартатын басқа да препараттармен бір мезгілде бірге қолдануға * цизапридпен бір мезгілде қабылдағанда * тұқым қуалайтын лактозаны көтере алмаушылықта, Lapp-лактаза ферменттері тапшылығында, глюкоза-галактоза мальабсорбциясында * жүктілік және лактация кезеңінде * тұқым қуалайтын лактозаны көтере алмаушылықта, Lapp-лактаза ферменттері тапшылығында, глюкоза-галактоза мальабсорбциясында * жүктілік және лактация кезеңінде * балалар мен 18 жасқа дейінгі жасөспірімдік жаста Дереккөздер
Мұнтазқұстар тұқымдасы

Мұнтазқұстар тұқымдасы — Татреңтәрізділер отрядының жақсы жүзіп және сүңги алатын, солтүстік теңіздердің мұхит құстары. Үлкендігі үйректей, одан кішірек те түрлері кездеседі. Бұлардың денесі ұзынша, мойны қысқарақ әрі айқындалмаған. Саусақтары үнемі үшеу. Олар құйрығына қарай кейін орналасқан. Олардың қанаттары қысқа, денесіне тығыз жабысып жатады. Тұмсығының формасы түрліше болады. Қауырсыны өте тығыз орналасқан. Бір ғана тұқымдасы бар (Аlсіdае). Бізде төменде көрсетілген түрлері кездеседі. Балтатұмсық : — тұмсығының үсті көтеріңкі және екі жақ бүйірінен қысыңқы келеді. Көбінесе Тынық мұхиттың солтүстік жағалауын (Fratercula corniculata) мекен етеді. Кейде Жаӊа Жердің және Мурманскінің жағалауында Арктикалық балтатұмсық кездеседі. Биік тасты немесе түбі жұмсақ жағалауларда мекен етеді. Ұяларын індерден өздері қазып жасайды немесе тас арасындағы үңгірге салады. Мұнтазқұс — үлкендігі кішігірім үйректердей болады, тұмсығы ұзынша, бірақ екі бүйірінен қысыңқы болмайды. Берингов, Охот, Жапон теңіздерінің және Арктика теңіздерінің аралдарын, жағалауларын чистиктердің төрт түрі мекен етеді. Ұяларын биік тасты жағалауларға, көбінесе үңгірлерге және індерге салады. Қайр —тұқымдастың ішіндегі үлкендері ірі үйректердей, тұмсығы ұзынша, үшкір болады. Денесінің үсті және басы қара-қоңыр, құрсақ жағы ақшыл түсті келеді. Тынық мұхиттың солтүстігіндегі теңіздердің жағалауында және солтүстік теңіздердің аралдарында, Мурманск жағалауында, Жаңа Жер, Франц-Иосиф жерінде қайрлардың екі түрі ұялайды. Ұяларын саларда жартасты жағалауларда топтанып жүреді. Жардың тақыр қуысына бір ғана жұмыртқа салады. Бұл отрядқа жататын құстар жыл маусымының барлық кезеңінде де колониялы түрде тірішлік етеді. Әсіресе олар ұяларын саларда бірнеше жүздегені бір жерде мекендейді. Құстардың мұндай топтанған жерін “құс базары” деп атайды. Ұясын тік құздарға салады. Көпшілігінде қайрлар, балта тұмсықтылар, чистиктер, шағалалар ұяларын бір жерге салады. Бірақ “базардағы” құстардың көпшілігі қайрлар болады. Құстардың ең үлкен базарлары Жаңа Жердің батыс жағалауында және Франц-Иосиф жерінде кездеседі Галерея Дереккөздер
Ақезу мәрпі

Ақезу мәрпі (Сарғалдақтар туысы) - Қазақстандық 11 түрдің ішіндегі ең көп тараған түрі. Алтай, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Тянь-Шянь тауларында кездеседі. Орман және субальпі шалғындықтарында, қылқанжапырақты және араклас ормандарда, өзен аңғарларында өседі. Қалың шілік құрайды. 2 м-лік сабағы қабырғалы, жай және түк басқан. Жапырағы өте ірі, саусақ салалы бөліктерге бөлінген. Гүлшоғыры қалың, көпгүлді, бұтақтанған. Гүлдері сұрғылт-күлгін, симметриясыз. Тостағаншасының түсі күлтенің түсіне ұқсас, 5 жапырақшадан тұрады. Желектерінің барлығы екеу. Аталықтары шексіз, гүлден көрінбейді немесе аспайды. Маусым-тамызда гүлдейді, шілдеден бастап жеміс береді. Улы, әртүрлі алкалоидтар бөледі. Дереккөздер
Алтай күнгелдісі

Алтай күнгелдісі (Сарғалдақтар тұқымдасы) - Қазақстандағы 5 түрдің ішіндегі ең көп тараған түрі. Орман алаңқайларында, бұта шіліктерінде, аласа тауларда өседі. Алтай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шянь тауларында өседі. Көпжылдық, тік сабақты, биіктігі 100 см болатын, ашық-жасыл саусақ бөлімді жапырақтары бар. Гүлдері дара, кейде екі-үштен ірі, диаметрі 7 см, ашық қызғылт-сары түсті. Гүлсерігі екі қатар, тостағаншалары 20-ға дейін. Аталықтары мен аналықтарының саны көп. Аталық түсі қошқыл. Маусым-шілдеде гүлдейді. Шілде-тамызды пісіп жетіледі. Қазақстанның Алтайында гүлдердің қайнатпасы бауыр ауруынан (сары ауру) емдеуге қолданылады. Бағалы омарталық өсімдік. Дереккөздер
Жасыл күнгелді

Жасыл күнгелді (Сарғалдақтар тұқымдасы) Сырт көрінісі алтай күнгелдісіне түрге жақын, сабақ жапырақ гүлдерінің барынша ұсақ мөлшерімен ерекшеленеді. Басты ерекшелігі гүлдерінің нәзік бозғылт күлгін немесе көгілдірлеу түсті. Бұл түр тек альпі белдеуінің ылғалданған көгал жерлерінде, биік Алтай тауынан Батыс Тянь-Шаньға (Шығыс Қазақстан, Алматы, Оңтүстік Қазақстан облысы) дейін өседі. Гүлдеген күйінде өте тартымды, альпинистердің сүйікті гүлі, олар оны “альпі раушаны” деп атайды. Дереккөздер
Дөңгелек жемісті бөріқарақат

Дөңгелек жемісті бөріқарақат (Бөріқарақаттар тұқымдасы) - Қазақстандық сегіз түрдің ең көп тарағаны. Солтүстік Тянь-Шяньда, Жоңғар Алатауында, Тарбағатайда, Зайсанда кездеседі. Тауда, тастақты беткейлерде, өзен аңғарларында кейде шілік құрап кездеседі. Бұта биіктігі 2 м, жас бұтақтары қызғылттау, екінші жылы сұр түске ауысады. жапырақтары бүтін, көкшіл, жұмыртқа пішінді, жиегі әлсіз тісшелермен. Сағағы тақтасынан екі есе қысқа, 3 см-ге дейін. Гүлдері сары түсті. Аналығы жалғыз, тостағаншасы, желектері, аталықтары алтыдан. Мамырда гүлдеп, тамызда піседі. Жемісі - шар тәрізді, күлгін қара, диаметрі 1 см-лік жидек. Жеміс құрамында қант, дәрумен, иілік заттар бар. Жақсы омарталық өсімдік, декоративті түр. Сусын, дәрі-дәрмек жасауда қолданылады. Дереккөздер
Санидин

Санидин (грек. sanis – тақтай, жапырақ) – силикаттар класындағы дала шпаттары тобының (сілтілілерінің) минералы. Хим. Формуласы: (K, Na) [AlSi3O8]. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары друза, призма, жапырақ, минералдық агрегаттары түйірлі масса түрінде болады. Түссіз, мөлдір, кейде түсті, жымдастығы жетілген, қатт. Моос шкаласы бойынша 6-6,5; тығызд. 2550 – 2580 кг/м3. С.керамика өндірісінде пайдаланылады. Дереккөздер
Сантос Абад

САНТОС АБАД (дұрысырағы Абад Сантос; Abad Santos) Педро (1876,Сан-Фернандо, – 1944, сонда) – Филиппиндегі азаттық қозғалыстың қайтаркері. 1896 жылғы антииспандық қозғалысқа, кейін американ басқыншыларына қарсы соғысқа белсене қатысты. Адвокат болып жүрген кезінде шаруаларды помещиктердің зорлық-зомбылығынан қорғады. 1933 ж. жария Соц. партияны ұйымдастырып, оған басшылық жасады. 1938 ж. Соц. және Коммунистік партияларды жария жұмыс істейтін Филиппин коммунистік партиясы етіп біріктіруде көрнекті роль атқарды және оның вице-председателі болып сайланды. 1942-44 ж. Жапон түрмесінде отырды. Дереккөздер
Саньго

САНЬГО (үш патшалық) – Қытай тарихындағы кезең (220-265 немесе 220-280). Қытайдағы Хань империясы құлағаннан кейін онда үш патшалық (Вэй, У және Шу) құрылды. Солт. – Батыс және Орт. Қытай, Оңт. Қытайдың бір бөлігі мен казіргі Дунбэйдің оңт. бөлігі Вэй патшалығына, Оңт. және Оңт. – Шығ. Қытай У патшалығына, ал Оңт.-Бат. Қытай және ішінара Шэньси мен Хубэй пров-лары Шу патшалығына қарады. 263 ж. Шу патшалығы жойылып, Вэй патшалығына қосылды. 265 ж. Вэй патшалығында өкімет билігі қолбасшы Сыма Яньның қолына көшті. Ол 280 ж. У патшалығын да жаулап алды. Дереккөздер
Сапалиев

САПАЛИЕВ Иван Григорьевич (1912 ж. т., Шығ. Қазақстан. обл., Самар ауд., Московка с.) – Совет Одағының Батыры (16. 10. 1943). КОКП мүшесі. С. Ұлы Отан соғысы алдында Самар аудандағы Жұмба кен орнында жұмыс істеді. 1942 ж. Қызыл Армияға шақырылып, Москва, Воронеж, Курск, Новгород, Киев, Варшава түбінде жаумен щайқасқа қатысты. 322-атқыштар дивизиясы саперлар батальонындағы бөлімше командирі С. өз жауынгерлерімен Сейм ө-нде ерлік көрсетті. С. бастаған бір топ жауынгер жаудың борап тұрган оғына қарамастан Днепрден жүзіп өтті. Гитлершілерге тұтқиылдан шабуыл жасап, өз бөлімшелерінің өзеннен өтер жолын қорғады. Елге жеңіспен оралған С. он жыл Жұмба руднигінде еңбек етті. Ленин орденімен марапатталған, қазір пенсияда. Әдебиет Совет Одағының қазақстандық Батырлары, 2-т., А., 1969, 213 - 14-б. Дереккөздер
Шаймұхамбет Сапиев

Шаймұхамбет Сапиев (10. 9. 1926 ж.т., Талдықорған обл., Талдықорған ауданы, Шұбар ауылы — 1996) – Кеңес партия қайраткері. Социалистік Еңбек Ері (1966). 1948 жылдан КОКП мүшесі. Өмірбаян Талдықорған зоотехникалық-мал дәрігерлік техникумын (1967), Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (1958) бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты (1971). 1945 ж. Совет Армиясы қатарында болды. 1945 – 1949 ж. Шұбар сельсоветінің секретары, 1949 – 1952 ж. Талдықорған ауд. аткомының секретары. 1952 – 1960 ж. Талдықорған ауд. аткомы председателінің орынбасары. Талдықорған обл. аткомының бөлім меңгерушісі, Бөрлітөбе ауданы аткомының төрағасы. 1960 – 73ж. Андреев ауд. партия комитетінің 2-секретары, ауаткомының председателі, Андреев және Панфилов ауданы партия комитетінің 1-секретары. 1973 жылдан Талдықорған обл. партия комитетінің секретары. Қазақстан Компартиясының 13-съезінде ОК-нің мүшелігіне сайланды. Екі рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Сапун

САПУН – механизм картерінің ішкі қуысын атмосферамен байланыстыратын құрылғы. Ол картердің ішкі кеңістігінде қысымның артуын болдырмауы себепті нығыз емес бөліктерінен майдың сығылып шығуынан, сондай-ақ картердің ішіне щаң-тозаңның сорылуынан сақтандырады. С. арқылы өтетін ауаны тазарту үшін сүзгі қолданылады Дереккөздер
Қазақстандағы тұз кен орындары

Қазақстандағы тұз кен орындары - Қазақстан аумағында тұз қоры өте мол. Әсіресе тұзға Каспий маңы ойпаты бай. Ондағы кей жерлерде тұз қабатының қалыңдығы 2 километрден асады. Кейбір қабаттарда ас тұзына қоса калий сияқты тұздар кездеседі. Сондай – ақ Каспий маңы оойпаты мен Батыс Сібір жазығында және республиканың басқа да аудандарында көптеген тұзды көлдерде тұнба тұздар жиналған. *Қазақстан мәрмәр, әктас, мергель, бор, гипс, отқа төзімді саз, кварцты құм, минералды бояулар сияқты құрылыс материалдарына бай. Бұлардың кен орындары республиканың көп жерінде кездеседі. Құрылыс материалдарының 1500 кен орындары ашылған. Дереккөздер
Қазақстандағы уран кені

Қазақстандағы уран кені Елімізде уранның 100 – ге жуық кен орындары барланған. Оның тең жартысы Солтүстік Қазақстан облысында орын алады. Ірі органогендік кен орындары Маңғыстау түбегінде кездеседі. *Барланған қоры (470 мың тонна) жағынан Қазақстан дүние жүзінде екінші орында. Қазақстан бүкіл ТМД елдерінің ішінде ең қуатты уран минералдық базасы бар ел қатарында. Қазақстан уран өндіруден дүние жүзі бойынша бірінші орында. Жылына 17800 тонна уран өндіріледі. Дереккөздер
Иван Густавович Кэбин

Кэбин Иван Густавович (11. 09. 1905, Ранну, қазіргі Эст. КСРО-ның Кохтла-Ярве ауд. — 25. 10. 1999, Тиллис) — сов. мемлекеті мен партия қайраткері. 1927 жылдан КОКП мүшесi. Шаруа семьясында туған. 1923 жылдан Ленинград облысының Гатчинск ауданында маусымды жұмыстарда iстедi. 1925- 1926 жылдары Ленинград сов.-партия мектебінде оқыды. 1927-1936 жылдары совет, партия жұмыстарындa болды. 1936-1938 жылдары Қызыл профессура институтында оқыды. 1939-1941 жылдары Губкин атынд. Mосквa мұнай институтының оқытушысы. 1941- 1947 жылдары Эстония К (б) П OК-нiң аппаратында iстедi. 1947-1948 жылдары Эстония К (б) П OH-нiң жанындағы Партия тарихы институтының директоры. 1948- 1950 жылдары Эстония КП OK-нiң секретары, 1950 жылдан оның 1-секретары. 5 рет Ленин орденімен және басқа орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Кэд Джек көтерілісі

Кэд Джек көтерілісі — Англиядағы (Кент. Суссекс, Эссекс, Суррей графиктарындағы) көтеріліс. 1450 жылы майдың аяғында басталды. Ipi феодалдардың қатігездігі, феод. анархияның күшеюі, салықтың ұлғаюы, жүз жылдық соғыста (1337-1453) ағылшылдардың француздардан жеңiлуi салдарынан шықты. Көтерiлiстің негiзгi күші орта және ұcaқ шаруалар болды. Оларға қол өнершiлер, ұсақ саудагерлер, жалдамалы жұмысшылар қосылды. Көтерiлiске Джек (дұрысы Джон) Кэд (Cade; көтерілiстiң аты осыдан шыққан) басшылық етті. Ол 1451 жылдың басында соғыста қаза болды. Бірақ көтерiлісшiлердiң жеке отрядтары күресті 1454 жылға дейiн тоқтатқан жоқ. Дегенмен көтеріліс жаншылды. Дереккөздер
Геморрагиялық диатез

Геморрагиялық диатездер: 1. Гемофилия 2. Тромбоцитопения 3. Геморрагиялық васкулит Геморрагиялық диатез (қанталап қызару). Бұл аурулардың жалпы белгісі - қанауға бейімділік. Геморрагиялық диатездерге: гемофилия, тромбоцитопениялық пурпура (Верльгоф ауруы), геморрагиялық васкулит (капилляротоксикоз, Шенлейн-Генох ауруы) жатады .Бұл жағдайларға ортақ сипат — қанаққыштық. Таралуы бойынша қан ауруларының ішінде анемиялардан кейін 2-ші орында. Қан ағуды тоқтату - организмнің қорғаныс әсері. Бұл - өзара тығыз байланысты, әрі бірдей белсенділік алған 3 жақты (қантамырлық, тромбоцитарлык және коагуляция-плазмалық) әсердің қорытындысы. Тамыр жарақатынан соңғы қан тоқтатуды шартты 2 межеге (фаза) бөлуге болады — бірінші және екінші. Гемостаздың алғашқы межесінде тамыр қабаты мен тромбоциттер катысады. Тромбоциттер жарақат орнына (адгезия) және өзара (агрегация) жабысады, оның үстіне өз бойынан және плазмадан орныққан гемостазға керек факторлар мен биологиялық белсенді заттарды (серотонин, адреналин, АДФ т.б.) бөліп шығарады. Осылар арқасында пайда болған алғашқы тромбоцитарлық тығын кіші калибрлі қысымы төмен тамырлар гемостазына жарайды. Ірі тамырлар жарақатында бұл қорғаныс пайдасыз болғандықтан каскад екпінді (Макфарлан, 1964) қан ұйыту жүйесі іске қосылады: алғашқы тромбоцитарлык тығын бірнеше минуттен кейін-ақ фибрин арқылы бекиді, бұл — гемостаздың екінші межесі, қорытындысында тұрақты тығын көмегімен қан ағу біржола тоқтайды. Қанұю үш сатыдан тұрады: алғаш тромбопластин түзілсе, содан соң — тромбин, ең, соңында — фибрин. Бұндай өте күрделі ферменттер қатысатын құбылысқа плазмалық және тромбоцитарлық ұйыту факторлары үлес қосады. Фибрин түзілісімен іле тромбоциттер құрамындағы тромбостенин көмегімен канда ретракция байқалады, ол тығыздалып, жарақат орнын бітеп, қан тоқтатуды сенімді жолға қояды. Қалыпты жағдайда фибрин жібі іле ериді (фибринолиз), яғни қан тамырында қозғалыс реттеледі. Гемостазда кез келген ферменттер жүйесіне сәйкес коагуляция менфибринолизге қарсы тежегіштер (ингибиторлар) болады. Осындай қалыпты ингибиторлар әсері арқылы қан сұйық күйде сақталып, дертті қантамырлық ұю менфибринолизге жол кесіледі. Осы қалыпты физиологиялық эсерлердің ара-қатынасының бұзылысы көптеген геморрагиялық диатездер патогенезінің негізінқамтиды. . Геморрагиялық диатездерді көбінесе 3 топқа бөледі: 1) коагулопатиялар; 2) тромбоцитопениялар мен тромбоцитопатиялар; 3) вазопатиялар. Емі 1.Қан ауруларындағы күтім 2.Тамақтану ерекшеліктері.
Құз көктекесі

Құз көктекесі Тарихы Құз көктекесі - тас, құздарда тіршілік етуге бейім құс. Салмағы 35 - 38 гр. Дене пішімі торғайдан сәл үлкенірек. Осы денесіне қарамай, бұл құс - керемет құрылысшы. Құз көктекесінің ұясы өте мықты болады. Ол үшін 8 килограмдай саз балшықты пайдаланатын көрінеді. Сазды, балшықты, тасты құз қабырғасына өз сілекейімен жабыстырып, сыртын қоңыз қабыршақтары, құс қауырсыны, шыны сынықтарымен сылайды да, ішін мамықтайды (жүн, жұмсақ жапалақ мамығымен, мақта және т.б) екен. Тіпті осындай бір құз көктекесінің ұясының сыртынан түлеген жылан қабығы да табылған. Бұл қолмен бұза алмайтындай берік ұя тіпті адамды да көтере алады дейді. Жалпы, құз көктекесінің ұя жасау шеберлігіне кім де болса таңқалары сөзсіз. Дереккөз
Парагемофилия

Парагемофилия (Оврен ауруы, Ү-фактор кемістігі, гипопроакцелеринемия) аутосомды-доминантты типпен беріліп, тек гомозиготты «тасушыларда» кездеседі. Бұл ауру қан аққыштықтың негізгі түрлерінің бірі. Негізгі сипаты — қайталамалы мұрын қанауы, аз ғана зақымнан соң гематома, қанағу, қыздарда меноррагия (өте күшті болуы мүмкін). Гемартроздар сирек. Диагноз қанұюдың I және П-мерзіміңдегі өзгерістер көрінісі мен Ү-фактордың (проакцелерин) кем деңгейін анықтау арқьшы қойылады. Емі А гемофилиясына ұқсас.
Жорж Кювье

Кювье (Cuvier) Жорж (23. 08. 1769 — 13. 05. 1832) — француз табиғат зерттеушiсi, Париж FА-ның (1795), Франция FА-ның (1818 жылдан) мүшесi. Штутгартта каролина академиясын бiтiрген. Кювьенiң «Анатомия моллюска patеlla» деген алғашқы ғылми еңбегiн Э. Жоффруа Сент-Илер бағалап, Кювьенi Парижге шақырған. Кювье ертеде тiршiлiк еткен жануарлар фаунасының алмасуын түciндiру үшiн 1812 жылы апат теориясын ұсынып, бұрын жер бетiнде мезгiл – мезгіл болған апат жағдайлар салдарынан барлық тiршiлiк жойылып қайта пайда болып отырған деген көзқараста болған. Kювьенің бұл идеалистік теориясын Ж. Б. Ламарк, Ч. Лайель және Ч. Дарвин еңбектерi жоққа шығарды. Дереккөздер
Вильгельм Карлович Кюхельбекер

Кюхельбекер Вильгельм Карлович (21. 06. 1797, Санкт-Петербург — 23. 08. 1846, Тобольск) — орыстың декабрист ақыны, сыншы, драматург. Дворян семьясында туған. Патша селосындағы Лицейде оқығап жылдары А. С. Пушкин, А. А. Дельвигпен жақын достасты. Оқуды бiтiргеннен кейін әдеби және пед. жұмыспен айналысты. 1821 жылы Парижде болып, орыс әдебиеті туралы лекциялар оқыды, патша үстемдiгiне қарсы идеяларын таратты. Россияға оралғаннан кейін бiраз жыл Кавказда әскери қызметте болды, онда А. С. Грибоедовпен жақындасты. Кюхельберг 1824- 1825 жылдары В. Ф. Одоевскиймен бiрiгiп, «Мнемозина» альманахын шығарды. 1825 жылы декабристердің Солтүстiк Қоғамына мүше болды. 1825 жылы 14 декабрьдегi көтерiлiске қатысқаны үшiн өлім жазасына кесiлiп, артынан 20 жылға Сiбiрге каторгалық айдауға жiберiлдi. Дереккөздер
Монюшко, Станислав

Стани́слав Моню́шко (польш. Stanisław Moniuszko, белор. Станіслаў Манюшка, әдеб. Stanislovas Moniuška; 1819 жылдың 5 мамырында Минск түбіндегі Убель ауылында (қазір жоқ) дүниеге келген —1872 жылдың 4 маусымында Варшавада қайтыс болған) — польша композиторы; өлеңдер, оперетталар, балеттер, опералардың авторы; ұлттық польша операсының негізін қалаушы, вокальды лирика классигі. Өмірбаяны Минск губерниясының Игуменск уезіндегі Убель ауылында дүниеге келген. (Қазір Белорусияның Черновен районы). Оның әкесі — Чеслав Монюшко, капитан, адъютант. Анасы — Елизавета Маджарская, ұлты бойынша армян, Ян Маджарскийдің шөбересі (Аванес Маджаранц). Музыканы Станислав Монюшко анасынан үйренді. Кейін, Варшавадағы пиарлар мектебінде оқып, Монюшко Август Фрейерден сабақ алып отырды (фортепиано, орган; 1827—1830). Кейінгі музыкалық білімін Минск қаласында Стефановичтен (композиция) (1830—1837) және Берлинде Карл Фридрих Рунгенхагеннен (композиция, хорлық дирижерлеу) (1837—1840) алды. Вильнаға алғаш рет 1836 жылы келді. 1840 жылы, білімін аяқтап, женился в Вильнада Александра Мюллерге үйленді. 1858 жылға дейін Вильнада тұрды. Органист болып Құдіретті Иоанндар костелінде қызмет атқарды. Оның бір жылдық жалақысы күміспен бірге100 рубльды құрады. Сонымен қатар, Монюшко фортепиано және композиция сабақтарын берген (оның оқушыларының ішінде белгілі композитор Цезарь Кюи болды). 1842 жылы Санкт-Петербургте болып қайтты, ондағы опералық театрдың композиторы лауазымын алғысы келеді. 1849 және 1856 жылдары Санкт-Петербургте авторлық концерттер беріп отырды. Орыс композиторларының М. И. Глинка, А. С. Даргомыжский, А. Н. Серов сияқтыларымен таныс болды, олар оның шығармашылығын жоғары бағалады. 1850 жылдан бастап Монюшко опералық қойылымдарда виленск қалалық театрында дирижерлікпен айналысты. 1858 жылдан бастап Варшавада тұрып, Үлкен театрдың дирижері болды. (польш.Teatr Wielki), 1864—1872 жылдары Музыкалық институттың профессоры болды. 1858 жылы Германияға жол жүрген кезінде Ференц Листпен танысты. Естеліктер Минск қаласында өзінің оқып кеткен гимназиясының қабырғасында естетік тақтасы ілінген. Вильнюсте Неміс көшесінде (Вокечю, Vokiečių) композитордың тұрған Мюллердің үйінің сыртында да тақташа орнатылды. Монюшконың аты Вильнюстегі Жверинас көшесіне берілді. Ұлы Екатерина костёлінің жанында 1922 жылы композиторға арналып ескерткіш қойылды (скульпторы Болеслав Балзукевич). Монюшко құрметіне Польшаның көптеген қалаларындағы көшелер аталды. Сонымен қатар Гродно, Қисық мүйіз және Харьковте. Композитордың әлемдегі жалғыз мұрағаты (1979 жылы ашылды) Озёрный (Червеньский РИК білім бөлімі) ауылының маңында ашылды. Шығармалары Кантаттары • «Мильда» („Milda“, 1848, сөздері Ю. И. Крашевскийдікі) • «Ниола» („Nijoła“, 1852, сөздері Ю. И. Крашевскийдікі) • «Крумине» (1852, сөздері Ю. И. Крашевскийдікі) Рухани музыка • «Остробрамск литаниялары» („Litanie Ostrobramskie“) • 6 месса, солардың ішінде «Петровинская» Дереккөздер • Станислав Монюшко: сборник статей / под ред. И. Бэлзы. — Москва—Ленинград, 1952. • Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1995. — С. 487—490. — ISBN 985-11-0016-1
Одақ Қабиев

Қабиев Одақ (20. 05. 1932 жылы туғын, Орал облысы, Қаратөбе aуданы, Құскөл к-зы — 09.03.1987) - фармаколог, мед. ғыл, докторы (1968), профессор (1970). 1961 жылдан КОКП мүшесi. Алматы мед. институтын бiтiрдi (1954). Осы институттың аспиранты (1954 — 1957), фармакология кафедрасының ассистентi (1957-1961). 1961 жылдан Қазақтың онкология және радиология ғыл.–зерт. институтының эксперименттiк бөлiмiнiң меңгерушiсi. 1973 жылдан осы институт директорының ғылым жөніндегі орынбасары. Қабиев — 1 монография және 75 ғылми еңбентiң авторы. Денсаулық сақтау мин-лiгiнiң ғьлми кенес бастығының орынбасары, респ. фармакология және фармация комиссиясының бастығы, онкологтар қоғамының бас секретары. Дереккөздер
Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы

Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік құрылымының негізі жүздер болып табылады. Жүздер тайпалық - рулық бірлестіктерден тұрады. Қазақ халқы, негізінен, XV - XVI ғасырларда қалыптасқан Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүзден құралады. Ұлы, Орта және Кіші жүздерге Қазақстанды ертеден мекендеген туыстас бірнеше тайпалар кірді. Бұл тайпалардың әрқайсысының тарихы әріден басталады. Әрбір тайпаның, әр рудың өз ұран, таңбасы болды. XV ғасырда Керей хан билік құрған кезде, 1470 жылдары Сырдария бойындағы қалаларды басып алады: * Сауран уәлаятының әміршісі Жәнібек ұлы Еренші (1470-1492) * Созақ уәлаятының әміршісі Жәнібек ұлы Махмұт (1470-1476) Қасым ханның тұсында 1516 жылы 4 уәлаят болды: * Жетісу уәлаяты — белгісіз * Сарайшық уәлаяты — Өсек сұлтан * Түркістан уәлаяты — Жәдік сұлтан * Ұлытау уәлаяты — Әдік сұлтан Есім ханның тұсында жүздер пайда бола бастады. Сырдария өзенің үстіңгі жақтарында қоныстанған Ұлы жүз. Ортасында — Орта жүз. Төменгі жақта — Кіші жүз. Ең бірінші хандары: * Ұлы жүз ханы Шығай ұлы Жанәли (1588-1600) * Орта жүз ханы Есім ұлы Жағата (1598-1628) * Кіші жүз ханы Жәңгір ұлы Тәуке (1652-1680) Болат ханның тұсында жүздер тәуелсіз болады. Болат хан тек Орта жүзде билік орната алды. Орда болған кездегі тұңғыш хандары: * Ұлы жүз Ордасының ханы Қарт-Әбілқайыр хан (1718-1730) * Орта жүз Ордасының ханы Қайып хан (1718-1719) * Кіші жүз Ордасының ханы Әбілқайыр хан (1718-1748) Жүзге тек төре (Шыңғыс хан ұрпақтары), қожа (тегі араб), төлеңгіт (хан-сұлтандардың қызметшілері, нөкерлері) және кейбір топтар (мысалы, сунақ) кірген жоқ. Жүздік құрылым Қазақ хандығы кезінде сыртқы жаулардан қорғануға оңтайлы болды. Хан жарлығы, түрлі шешімдер жүзге, одан тайпаларға, одан руларға тез арада жеткізілді. Әсіресе, жоңғарлардың шапқыншылығы кезінде жүздік бөлініс халықтың топтасуына, бірігуіне көп мүмкіндік берді. Әрбір жүз өздеріне тиесілі әскер шығарып, бүкіл ел басқыншыларға қарсы жұмыла көтерілді. XVIII ғасырдың басында әрбір жүзді жекелеген хандар басқарды. Қазіргі таңда тайпалық одақтардың алғашқы кездегі мәні жойылған. Елдің бірлігі бұзылады деп қазақ халқы жүзге, руға еш уақытта бөлінбеді. Өзара араздасуды, ру, тайпа арасындағы қырқысуларды данагөй ақсақалдар шешті. XX ғасырдағы ұлт-азаттық көтерілістер, ашаршылық, I, II Дүниежүзілік соғыстар зардабының салдарынан қазақ жүздерінің кейбір рулары бастапқыда орналасқан жерлерінен қол үзіп қалды. Халық арасында үш жүзге байланысты мынадай мақал тараған: "Ұлы жүзге таяқ беріп, малға қой, Орта жүзге қалам беріп, дауға қой, Кіші жүзге найза беріп, жауға қой". Бүгінгі таңда Ұлы жүз, Орта жүз бен Кіші жүз өкілдері әлемге тек біртұтас қазақ ұлты ретінде ғана танымал. Дереккөздер
Анна Николаевна Есипова

А́нна Никола́евна Е́сипова (1851 жылдың 31 қаңтарында [12 ақпан], Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген —1914 жылдың 5 [18] тамызында сол жерде қайтыс болған) —орыс пианистшісі және музыкалық педагог. 1871—1892 жылдары шет елде тұрған, концерттерімен Ресейге жиі келіп тұратын. Еуропа мен АҚШ-тың көптеген елдерінде гастрольдерде болып қайтты. Өмірбаяны 13 жасында Петербург консерваториясының А. И. Виллуан классына түседі; 1865 жылдың көктемінде К. К. Фан-Арка классына ауысады, ал 1866 жылдан Ф. О. Лешетицкийдің классына ауысып, 1880 жылы оның екінші әйелі болады. 1871 жылдан бастап шет елде тұрды — әлемнің барлық мемлекеттерін аралаған. Сыншылар оның аспабының музыкалық жеңілдігін, әсемділігін ескеретін. Оның репертуарында —Ф. Шопен, Ф. Шуберт, Ф. Мендельсон, В. Моцарт, Л. Бетховен шығармалары бар. Есипованың әрқашан шығармашылық жағынан серіктестері болған тұлғалар: К. Давыдов, Л. Ауэр и А. Вержбилович, Антон Рубинштейн. Г. М. Коган айтқандай: Есипова — өз уақытының және мемлекетінің шегінен шығатын пианисттік құбылыс. Ол шамамен жиырма жыл бойы концерттерімен күллі әлемді аралады. Оның жетістігі үлкен болды. Париж және Лондон, неміс және американ қалалары орыс пианистін әрқашан көңілмен қарсы алды. Бұл Есипованың жеке триумфы болып қана қойған жоқ: ол орыс пианисттік өнерінің әлемдік мәні болды. Есиповаға дейін тек бір пианист шет елге танымал болды, ол — Антон Рубинштейн. Бірақ Рубинштейнді әлі жеке қарастырмайды. Лешетицкиймен 1892 жылы ажырасқан соң Есипова Ресейге оралады. Санкт-Петербург консерваториясында фортепиано профессоры қызметін атқарады. Басында оның тек 12 оқушысы болды, бірнеше жылдан соң 42 студент болды. Сол заманғы оның оқушыларының ішінде: Ольга Калантарова, Гавриил Романовский, Томас де Гартман, Альфред Мерович, Владимир Дроздов, Сергей Тарновский, Леонид Крейцер, Юзеф Турчинский, Наталья Позняковская, Анастасия Абдушели-Вирсаладзе, Александр Боровский, Борис Захаров, Александр Зейлигер, Сергей Прокофьев; Исидор Ахрон, Симон Барер, Мария Юдина; брал уроки Борис Фомин сынды тұлғаларды атауға болады. Отбасы Ұлы Евгений Иванович Ильин (1877—1915) — пианист; анасының оқушысы — Ольга Калантароваға үйленген. Анасы мен баласы Александр-Невск лаврының Никольск зиратында жерленген. 1948 жылы «Өнер шеберлері Некрополіне» қайта жерленді; сол кезде олардың зиратына А. Аргентидің скульптуралық композициясы орнатылды. Ол 1900 жылы орындалған. Дереккөздер • Есипова, Анна Николаевна // Брокгауз және Ефронның энциклопедиялық анықтамалығы: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. • Есипова, Анна Николаевна — статья из Большой советской энциклопедии
Карл Мария фон Вебер

Барон Карл Мария Фридрих Август (Эрнст) фон Вебер (нем. Carl Maria von Weber; 1786 жылдың 18 немесе 19 қарашасында Ойтинде дүниеге келген —1826 жылдың 5 маусымында Лондонда қайтыс болған) — неміс композиторы, дирижёр, пианистші, музыкалық жазушы, неміс романтикалық операсының негізін қалаушы, Вагнердің оқушысы. Өмірбаяны Вебер ылғи түрлі жобаларға беріліп жүретін музыкант және театрлық антрепренёрдің отбасында дүниеге келді. Балалық шағы мен жастық шағы Германияның түрлі қалаларын кесінің кішігірім театрлық труппасымен аралаумен өткізді. Вебердің фортепианолық алғашқы оқытушысы Иоганн Петер Хойшкель, кейін теория бойынша — Михаэль Гайдн және Г. Фоглер болды. 1798 жылы—Веберадің алғашқы шығармалары пайда болады — кішкентай фугалар. Вебер Мюнхендегі органист Кальхердің оқушысы болды; бір уақыттар ол фортепианомен Франц Лаускиде оқыды. Вебердің алғашқы операсы «Die Macht der Liebe und des Weins». Жас кезінде көп жазса да алғашқы жетістігі «Das Waldmädchen» (1800) операсы еді. 14-жасар баланың операсы Европаның сахна төрлерінде, тіпті Петербургте де қойылды. «Peter Schmoll und seine Nachbarn» (1802) операсын, симфониялар, фортепианолық сонаталар, кантаттар «Der erste Ton», «Абу Гассан» (1811) операсын жазып, ол түрлі қалаларда оркестрлерді дирижерлеумен айналысты. 1804 жылы—дирижёр ретінде опералық театрлерде (Бреславль, Бад Карлсруэ, Штутгарт, Мангейм, Дармштадт, Франкфурт, Мюнхен, Берлин) қызмет етеді. 1805 жылы—И. Музеус ертегісі бойынша «Рюбецаль» операсын жазды. 1810 жылы—«Сильвана» операсы. 1811 жылы— «Абу-Гассан» операсы. 1813 жылы—Праганың опералық театрын басқарды. 1814 жылы —Теодор Кернердің өлеңдеріне әскери шығармалар жазғаннан соң танымал болады: «Lützows wilde Jagd», «Schwertlied» және кантаттар «Kampf und Sieg» («Соғыс және жеңіс») (1815) Вольбруктің текстіне Ватерлоо соғысы туралы. Шығармалары • «Hinterlassene Schriften», изд. Геллем (Дрезден, 1828); • «Karl Maria von W. Ein Lebensbild», Макса Марии фон В. (1864); • «Webergedenkbuch» Кохута (1887); • «Reisebriefe von Karl Maria von W. an seine Gattin» (Лейпциг, 1886); • «Chronol. thematischer Katalog der Werke von Karl Maria von W.» (Берлин, 1871). Вебердің шығармаларының ішінде, аталып кеткендерден басқа, op. 11, op. 32; «Concert-stück», op. 79; ішектік квартет, ішектік трио, фортепиано мен скрипаға арналған 6 соната, ор. 10; кларнет үшін үлкен концерттік дуэт және ф-но, ор. 48; сонаты ор. 24, 49, 70; полонездер, рондо, фортепиано үшін вариациялар, кларнет пен оркестр үшін 2 концерт, кларнет пен ф-но үшін вариациялар, кларнет пен оркестр үшін концертино; andante және rondo фагота мен оркестр үшін, фагота үші концерт, «Aufforderung zum Tanz» («Invitation à la danse») және т.б. Дереккөздер • Ферман В., Оперный театр, М., 1961; • Хохловкина А., Западноевропейская опера, М., 1962: • Кенигсберг А., Карл-Мария Вебер, М. — Л., 1965; • Бялик М. Г. Оперное творчество Вебера в России // Ф. Мендельсон-Бартольди и традиции музыкального профессионализма: Сборник научных трудов / Сост. Г. И. Ганзбург. — Харьков, 1995. - C. 90 - 103. • Laux К., С. М. von Weber, Lpz., 1966;
Уәсіл Қабул Қабулов

Қабулов Уәсіл Қабул ұлы (05. 09. 1921 жылы туған, Ташкент ) — өзбек сов. ғалымы, техника ғыл. докторы (1962), Өзб. КСР FА-ның академигi (1966; 1962 жылдан корр. мүшесi). 1944 жылдан КОКП мүшесi. Ташкенттiң темір жол инженерлері институтын бiтiрген (1949). Өзб. КСР FА-ның Құрылыс институтында (1950—1956) және Есептеу орталығында (1955-1966) қызмет етті. 1966 жылдан Өзб. КСР FА-ның Кибернетика институтынын директоры. Негiзгi еңбектері құрылыстардың сейсмикалық орнықтылығы, тұтac орта механикасын алгоритмдеу мәселесiне арналған. Қабулов — 4 монографияның және 100-ден астам мақалалардың авторы. Дереккөздер
Қабулова Саодат

Қабулова Саодат (15. 12. 1925 жылы туған, Ферғана облысы, Марғұлан) — өзбек совет әншісі (колоратуралық сопрано), КСРО халық артисі (1959). Москва консерваториясын Д. Б. Белявскаядың класы бойынша бiтiрген (1954). 1941- 1948 жылдары Мұқыми атынд. театрда iстедi. 1954 жылдан Өзбектің А. Науаи атынд. опера және балет театрының әншісі. Ұлттық опералардан - Зухра (Жалилов пен Бровцынның «Тахир мен Зухрасынца» ) т. б. партияларды орындады. 1956—1957 жылдары гастрольдiк сапармен Үндiстанда, Бирмада, Ауғанстанда, Камбоджада болды. 1972 жылы Қазақстанда еткен еңбек әдебиетi мен өнерінің он күндігіне қатысты. Дереккөздер
Қабу машинасы

Қабу машинасы — бұйымдарды қатарлай қабып тiгyгe арналған тiгiн машинасы. Он eкi инелi М-12 Қабу машинасы көп тараған. Ол eкi жiптi тiзбектен шалып, бiрден он eкi қатар тiгic жасайды. Тiгiстердің арасы 60 мм, жылдамдағы 600 айн/мин. Машина инелерi 12 ине жүргiзгiш және бiр бiлiк арқылы қозғалады. Машинада 12 тұзақтауыш, 12 рейка. 2 жылжытқыш бiлiкше бар. Бұл Қабу машина арасына мақта салынған бұйьмдарды (көрпе, пальто) қабу үшiн қолданылады. Жұмыс өнiмдiлiгi бiр инелi қабу машинанан 5-6 есе артық болады. Дереккөздер
Пештақ

Пештақ, пиштақ – портал улгісі. Таяу және Орта Шығыс елдерінің орта ғасырдағы қоғамдық және діни ғимараттарына тән. П., негізінен, шаршыланып келген, еңселі. Ортасында кіре беріс есігі бар жебеге ұқсас үлкен арқа орналасады. П. Орта Азияда 11 ғ-дан белгілі. 14 ғ-дың аяғы – 17 ғ-да П. құрылысы бірмаша өріс алды. Осы кезде П. тұрғызу өзіндік мәнермен (әсем нақышты, жылтыр тақташаламен көмкерілген, т.б.) жүзіге асырылып отырды. Кейбір П-тар әсемдігі мен еңселілігі жағынан негізгі ғимараттан оқшауланып тұрады. Дереккөз Қазақ мәдениеті
Па-де

Па-де-де (франц. pas de deux – екеудің биі), балетте, негізгі музыкалық-бишілік пішін. Па-де-денікі кі иші (ерлер немесе қыздар) орындайды. Па-де-труа (франц. pas de trios – үшеудің биі), балетте, музыкалық бишілік пішін. негізінен, па-де-де құрылымын қайталады. Па-де-труаны көбінесе екі биші қыз жәе бір биші ер адам орындайды (мыс., П.И.Чайковскийдің «Аққу көлі»); кейде басқа нұсқалар – екі ер биші және бір биші қыз( Байердің «Қуыршақтар феясы») немесе барлық бишілер қыздар (Аданның «Қорсары») Па-де-катр (франц. pas de quatre – төртеудің биі) – 1) балетте төрт бишіің биі; 2) ағылшан бал биінің түрі. Ресейде 19 ғ-дың аяғында тараған. Муз. өлш. 12/8 немесе 3/2 Дереккөз Қазақ мәдениеті
Ню (жанр)

(Микеланджело)]] Ню ( - киімсіз, жалаңаш) - адамның (негізінен, әйелдің) лыпасыз денесін кескіндейтін бейнелеу өнерінің бір жанры. Ню Қайта өркендеу дәуірінде пайда болып, 17 ғ-да жанр ретінде қалыптасты. Джорджоне, Тициан, Корреджо картиналарын Ню басты орын алды. П.П.Рубенстің (Шолақ тоны" (1640, Вена), Рембладттың "Суға түсіп бара жатқан келіншегі" (165, Лондон), Ж.О.Д. Энгрдің "Бастауы" (1856, Париж), Э.Маненің (Олимпиясы" (1863, Париж) Н - ға жатады. Қазақ топырағындағы алғашқы жалаңаш натуралар Ұлытау ескерткіштерінде тас мүсіндерден кездеседі. Т.Досмағамбетовтың "Жаршы" мүсіні, А.М. Степановтың "Шолпан", Г.Ысмайылованың "Жалаңаш ару" (1995) туындылары Ню түрінде орындалған. Дереккөздер
Геннадий Васильевич Сарафанов

Геннадий Васильевич Сарафанов (1. 1. 1942 ж.т., Саратов облысы, Саратов ауданы, Синенькие с.) – КСРО-ның ұшқыш-космонавы, полковник, Совет Одағының Батыры (2. 9. 1974). 1963 жылдан КОКП мүшесі. 1964 ж. Балашовтағы ұшқыштардың жоғары әскери авиац. уч-щесін бітіріп, Әскери Әуе күштерінің бөлімдерінде қызмет етті. 1965 ж. космонавтар тобына қабылданды. 1974 ж. 26 – 28 тамыз корабль командирі ретінде (Л.С.Дёминмен бірге), «Союз-15» космос кораблімен космосқа ұшты. Ұшу кезінде «Союз-3» орбиталық ст-на (1974 ж. 25 июньде ұшырылған) жақындау әрі маневр жасау сияқты жұмыстарды жүзеге асырды. Космоста 48 сағ 12 мин болып, Жерді 32 рет айналып шықты. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Рашид Мұсаұлы Нұғыманов

Нұғыманов Рашид Мұсаүлы (19.3.1954 ж.т., Алматы) - кинорежиссер, ҚазҰТУ-дың архитектура факультетін (1977), Бүкілодақтық кинематография институтының режиссерлік бөлімін бітірген (1989). 1977 - 1981 ж. Алматыдағы "Қазақазаматауылжоба" институтының аға арх., 1981 - 1984 ж. Қазақстан ескерткіштерді қорғау қоғамында арх. болып еңбек етті. 1988 ж. "Ине" фильмін түсіріп, ол Нюрнгри қ-ндағы (Германия) Халықаралық кинофеситивальдің Бас жүлдесін жеңіп алды (1990). 1988 - 1989ж. Н."қазақфильм" киностудиясының "Әлем" бірлестігінің көркемдік жетекш. қызметін атқарады. 1993 жылдан шет елде өмір сүріп, шығарм. еңбекпен айналысады. Ол "Йа-хха" (1986, қысқа метражды), "Жабайы Шығыс" (1992), т.б. фильмдерді түсірген. Дереккөз Қазақ мәдениеті
Қабық самыра

Қабық самыра, Б е р е с т а - г р а м о т а л а р ы (көне орысша береста — тоз, қабық) — 11-15 ғасырда қайыңның қабығына жазылған хаттар мен документтер. Қабық самыраны алғаш рет А. В. Арциховский басқарған экспедиция 1951 жылы Новогородтан тапты. 1970 жылы Новогородтан 464, Смоленскiден 10, Псковтан 2, Витебсідев 1, Старая Руссадан үш қабық самыры табылды. Қабық самыра балаларды оқыту жүйесіне туралы аса құнды деректер береді. Қабық самыра орыс тiлi тарихы үшiн өте өкп жаңа мағлұмат бердi. Дереккөздер
Іштей сөйлеу

Іштей сөйлеу- ойлау процесінен туындайтын тілдік материалдар негізінде дамымай-ақ ойлауын нақты мақсатына орай пайда болып отырады. Мұны ауыз қуысындағы дыбыс шығаратын сөйлеу аппаратының жасырын жұмысы деуге болады. Өйткені мұнда оның жұмысы жөнді еленбейді. Тек тиісті аспаптармен зерттегенде ғана сөйлеудің осы түрінің де кинестезиялық тітіркендіргіштерге орай туып отыратындығы анықталған. *Ішкі сөйлеу жөнінде И.М.Сеченов былай дейді: «Бес жастағы баланы сөйлеумен немесе тіпті тілдің қозғалуы, еріннің жыбырлауымен айтылады. Мұның өзі ересек адамдар да (тек түрлі дәрежеде болуы мүмкін) жиі кездеседі.Мен тіпті өзімнен де білемін: ойымның ауыздың жабық, қозғалмайтын күйінде тілсіз сөйлеумен қоса қабаттасуы өте жиі болады. Барлық жағдайда да басқалардың алдында бір ойға баса назар аударғым келсе, оны алдымен дереу сыбырлап айтып аламын." *Ішкі сөйлеу өте қысқа, икемді болып келеді. Өйткені адам әркез өз ойлауының мазмұнын жақсы біліп отырады, сондықтан ішкі сөйлеуге ұзақ тұжырым жасап жатудың қажеті де болмайды. Дереккөздер
Гидродесульфуризация

Гидродесульфуризация (ГДС) – бұл мұнай, табиғи газ сияқты шикізат көздерінің құрамынан каталитикалық жолмен күкіртті алу химиялық процесс. Процесстің басты мақсаты- құрамындағы SO2 эммисиясын азайту. Тарихы Зерттеу барысында, ол бу күйіндегі қанықпаған көмірсутектердің сутегі және және катализатор қатысымен қаныққан көмірсутектерге өтуін байқап, қазіргі каталитикалық гидрогенация процессін қалаған.
Нота (музыка)

Нота — музыканың қағазға жазып түсіруде қолданылатын графикалық шартты белгілер. Грекия, Мысыр, т.б. елдерде музыка жазуының әріптік, буындық, сандық, график., т.б. түрлері пайдаланылды. Бірақ олардың ешқайсысы да музыкалық дыбыс биіктігі мен созылымын нақты көрсете алмады. Ғасырлар бойы ізденістер нәтижесінде, 17 ғасырда Еуропада қазіргі нота жазу жүйесінің негізі қалыптасты. Нота жазу жүйесінде музыкалық әр дыбысты сопақша келген дөңгелек, ашық – және қара – ! таңбамен белгілеу қабылданды. Осы қос таңбаға қосымша: таяқша, жалауша (құйрықша), арқа (байлағыш) секілді белгілерді біріктіріп жазу арқылы музыкалық дыбыстардың ұзақтығы (созылуы) дәлме-дәл анықталады. Дыбыс ұзақтығын көрсететін ноталарға сайма-сай келетін музыкалық тыныс (пауза) белгілері де бар: Музыкалық дыбыстардың биіктік деңгейі олардың нота сызықтарының астына, үстіне, араларына орналасуына қарай айқындалады: Халықаралық дипломат. қатынас термині. Бір елдің екінші бір елге наразылық көрсетуі мен қарсы ұстанымдары, көзқарастары қажет болған жағдайда сол елдің Сыртқы істер мин-не немесе елшілігіне нота тапсыру арқылы білдіріледі. Дереккөздер
Джон Уотсон

Джон Уотсон (1878-1958) - америка психологі, бихевиоризмнің негізін қалаушы. Ол психологияны обьективтік сипаттағы жаратылыстану ғылымының қатарына жатқызып, мұндағы интеропективтік (субьективтік) бағытты санайды. *Жануарлар мен адамдарда артық стимул және реакция(S-R) психологияның негізгі обьектісі, яғни әртүрлі стимулдар (тітіркендіргіштер) тиісті жауап реакциясын тудырады деп сана феноменін мойындамайды. Оның психологиялық көзқарасының қалыптасуына И.П.Павловтың шартты рефлекстер теориясымен В.М.Бектеревтің рефлексологиялық концепциясы әсер еткен. Негізгі еңбектері: «Бихефиоризм тұрғысындағы психология мінез-құлық туралы ғылым» (1926) т.б. Дереккөздер
Төменгі Аустрия

Төменгі Австрия (нем. Niederösterreich) — Австрияның солтүстік шығыс территориясында орналасқан федеративті аймақ. Халқы 1,546 млн адам (2-ші орын; 2001 жылғы ақпараттар бойынша). Территорияның аумағы 19 178 км² (1-ші орын). Төменгі Австрияның әкімшілік орталығы Санкт-Пёльтен қаласы, оның халқының саны 50 мың адам. Санкт-Пёльтен Венада 60 км батысқа қарай, Мостфиртель районында орналасқан. Қала Трайзен өзені маңында, Дунай өзені мен Альп тауларының ортасында орналасқан. Ол Австрияның ескі қалаларының бірі болған, Тарихта ол оның астанасы да саналған. 1986 жылдан бастап — Австрияның ең жас әкімшілік орталығы. Төменгі Австрияның басқа үлкен қалаларына Винер Нойштадт (39 мың адам), Кремс (23,5 мың адам) және Вайдхофен-Иббсе (11,5 мың адам). Географиясы Төменгі Австрия жері —Австрияның федералды отары, Мемлекеттің солтүстік-шығысында орналасқан. Сыртқы шекаралары бойынша Төменгі Австрия Чехия және Словакия мемлекеттерімен шектескен, ішкі шекаралары бойынша — автриялық федералды отарлар Жоғарғы Австрия, Бургенланд, Штирия және Австрияның астанасы Вена қаласымен шектеседі. Осы аймақтардағы жердің қабаты түрлі аймақтарда бір бірінен ерекшеленеді. Осылайша, Мостфиртель районының территориясы өзінің ауларымен ерекшеленеді, олардың жоғарылығы 2076 м. (Шнееберг). Төменгі Австрия суларға өте бай. Дунайдың оңтүстік жағында Эннс, Иббс, Эрлауф, Мельк, Трайзен, Швехат, Фиша және Лайта сияқты өзендер бар. өзендерден басқа да Төменгі Австрия жерінде 2 үлкен өзен бар: Лунцерзее (0,69 км²) және Эрлауфзее (0,56 км²). Кіші Австрияның ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке қарай— 170 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Кіші Австрияның аумағы 1,9 млн га, оның 42 % (700 мың. га) жай жерлер, 40 % (671,1 мың. га) ормандар, 11 % (175 мың. га) — сулар,— 1,7 % (30 мың. га), жүзімдіктер — 1,9 % (31,5 мың. га). Кіші Австрияның климаты жылы, орта еуропалық климаттар сияқты сипатталады. Орташа температурасы шілде айында шамамен +19 °C. Халқы Кіші Австрия территориясының халқы 1,5 млн адамнан асады, бұл барлық мемлекеттің 18 % құрайды (Барлығы Австрияда 8,2 млн адам тұрады). Толықтығы 81 адам./км². Саны бойынша Кіші Австрия Венадан соң екінші орында. (Вена халқы — 1,6 млн адам). Кіші Австрияны еңбекке жарамды халық саны 750 мың адам, жұмыссыздар саны 40 мың адам. Саясаты Кіші Австрияның саяси ландшафты 1945 жылдан соң Халық партиясымен (ÖVP) айқындалады, кейбір жағдайларда дауыстарды көп жинаған кезде жеңіске жетеді. Бұл жердің басшысы дәл сол халық партиясының өкілдері болып табылады. Бүгінгі күні ол Эрвин Прёлль. Күші бойынша екінші партия — социал-демократтар (SPÖ). Австриядағы қалған саяси партиялардың есептік үлесі (коммунисттік партия және христиан қауымдастықтары партиясы) Кіші Австрияның басшылық құрылымында аз болып саналады, шамамен 1 %. Сілтемелер * Ресми сайты |http://www.noe.gv.at/
Талды молалары

ТАЛДЫ I—X — қола дәуірінің мола-лары. Орт. Қазақстан жерінде. Зорт-теу жумысын 1955 ж. К. А. Ақышев басқарган Ақмола археол. экспедициясы-сы жүргізгеп. Талды I, Целиноград обл., Талдынура с-ньң солт.-батысын-да 27 км жерде. Талды о-нің сол жақ жағалауына орналасқан. Ол таспеп қоршалған 48 дөңгелек молалардан тұрады. Диаметрі 4 л-деп 20 м-ге деиін. Үш молаға қазба жумысы жүргізілген, онда жерленген адамның екеуі тастан жасалган қабірге, біреуі жаи жерден қазылған торт бурышты қа-бірге жерленген. Екі жағдайда да оас-тары батысқа қаратылган. Табытқа жерленгеи адаммен бірге сырты қа-рағай суретімен өрнектелген қыштан жасалған ыдыстар, қоладап жасалған әр түрлі моншактар, әшекесей бұйымдар, сүйектен жасалғав үшы қырлы жебе үштары, ұлудың сүйектері-нен жасалган әшекей буйымдар салынған. Талды II —Талдынұра с-ныд солт,-шығысында 27 км жерде. Ол тастан қаланған 13 моладая турады Аум. 3 м-ден 14 .м-ге дейін. Талды III, IV, V — Талдынура с-зының солт.-шығысында 27,5; 28; 29 км жерде топ-то-бымен, бір-бірінеп ара қашықтықтары 300—500 м жерде орналасқан. Талды ІІІ-те 33, Талды ІV-те 73 тас қоршаулардан жасалған молалар оар, диамег-рі 4 л-ден 18 м-ге дейін. Талды VI—X, Жаңажұрт с-нын батысында 1—5 км жерде. Бул жердегі молалардьщ өзіп-дік бір қасиеті тас қоршауларды то-пырақтап оба жасап үйген. Қааба жу-мысынан алынган матерналдарға қа-рағанла Талды I—X молалары қола дәуірініц Андронов мэдениеті кезеңін-де омір сүрген танпалардың адамда-рьша тән. Ал молалардың топ-тон бо-лып бір-бірінен қашьщтау салыпған-дығыпа қарап, олардың рулық құры лыста болтанын байқауға болады. Әдебиет Археологическая карта Казахстана, А.-А., 1960, с. 156—57. Дереккөздер
Енё Хубаи

Хубаи Енё (15.9.1858, Будапешт-12.3.1937)- венгр скрипкашысы, дирижер, педагог және композитор. Муз. Білімді 13 жасқа дейін әкесі Х.Карлдан (скрипкашы әрі композитор), кейіннен 1871-1876 жылдары Й.Иоахимнен алды. 1876-1878 жылдары Будапештте, 1878-1882 жылдары Парижде концерттер беріп, скрипкада ойнау өнерін шыңдай түсті. 1882-1886 жылдары Брюссель консерваториясының, ал 1886 жылдан Будапешттегі Ф.Лист атындағы Жоғары муз. мектебінің профессоры әрі директоры (1919-1934) болды. Композитор 120-ға тарта муз.шығарма, оның ішінде 8 опера («Кремонадан шыққан скрипка шебері», 1893), 4 симфония («Петефи-симфония») скрипкаға арналған( жеке және оркестрмен қосылып орындау үшін) 4 концерт, романтикалық сонаталар, пьесалар және т.б. жазды. Оның орындау мәнері ерекше виртуоз скрипкашы болды. Шәкірттері: Ф.Вечей, Ш.Гейер,Й.Сигети Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том