kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Баққожа Мұқай

Мұқай Баққожа (31 қаңтар 1948, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы — 8 қаңтар 2008, Алматы) — жазушы, драматург. «Өмірзая» романы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2000). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Еңбек жолы 1971 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1965 жылы Кеген (қазіргі Райымбек) аудандық «Коммунизм нұры» (қазіргі "Хантәңірі") газетінде еңбек жолын бастаған. 1970 — 1988 жж. «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында, Қазақстан Жазушылар одағында қызмет істеген. 1990—1995 жж. Мәдениет министрлігінің репертуарлық редакциялық алқасында Бас редактор, бас басқарма бастығы болған. 1990 жылы облыстық «Қазақ тілі» қоғамын ұйымдастырып, басшылық жасады. Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО істері жөніндегі Ұлттық комиссиясының мүшесі. Бірнеше медальдармен марапатталған. «Парасат» журналының Бас редакторы болды. Еңбектері Ол «Жалғыз жаяу», «Өмірзая» атты романдары мен «Жаңбыр жауып тұр», «Өмір арнасы», «Аққу сазы», «Мазасыз маусым», «Дүние кезек», «Тоят түні», «Жеті желі», «Алғашқы махаббат», «Ертегідей ертеңім» атты кітаптардың авторы. Шығармалары тәжік, қырғыз, белорус, якут, татар, башқұрт, чех, орыс, өзбек, қарақалпақ, түрікмен, корей тілдеріне аударылған. Орыс тілінде 1984 жылы «Водоворот», 1988 жылы «Белая птица» атты кітаптары шыққан. Оннан астам драмалық шығармалары Қазақстандағы және шет елдердегі театрларда қойылған. Бірқатар жазушылардың шығармаларын қазақ тіліне аударған. «Қош бол, менің ертегім» пьесасы мен «Аққу сазы» хикаялар кітабы үшін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атағы (1982), Қырғызстан Республикасының Т.Әбдімомынов атындағы әдеби сыйлығы (1995), «Өмірзая» романы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілген (2000). «Парасат» орденінің иегері (2006). Дереккөздер
Мұқановтың әдеби-мемориалдық мұражай үйі

Мұқановтың әдеби-мемориалдық мұражай үйі - С.Мұқановтың әдеби мұрасын сақтап, насихаттауға арналған тарихи-мәдени мекеме. Алматы қаласында Төлебаев к-сі 125/3, С.Мұқановтың өзі 1965-1973 жылдары тұрған үйінде 1978 жылы 21 қарашада ашылған. Мұражай үйі әдеби және мемориалдық бөлімдерден тұрады. Мұражайдың әдеби бөлімінде жазушының зерттеулері мен сын мақалалары, монографиялары, ҚР FA-ның Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық дипломы және т.б. құжаттар бар. Оның 1922 - 35 жылдары Ленинградта (қазіргі Санкт-Петербург), Мәскеуде оқыған кезіндегі суреттер мен құжаттар рет-ретімен орналастырылған. Мұнда Тәттімбет пен Үкілі Ыбырайдың фотосуреттері бар. Суретші Ү.Әжиевтің, С.Мұқанов пен орыс жазушысы М.Горькийдің достығын бейнелейтін "М.Горький және С.Мұканов" атты картинасы да осы залда. Жазушы наградалары - екі Ленин ордені, екі Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендері, КСРО медальдары, сондай-ақ оның Қазақстан Жоғары Кеңесінің депутаттығына бірнеше рет сайланған куәліктері қойылған. Мұражай экспозициясында түрлі қолжазбалар, жазушының поэзиялық, прозалық және әдеби сын шығармаларының басылымдары бар. Жазушының "Сұлушаш" (1928), "Адасқандар" (1931), "Жұмбақ жалау" (1938), "Балуан-Шолақ" (1941), "Сырдария" (1948) романдары мен "Шоқан Уәлиханов" (1953), "Қашқар қызы" (1958), "Сәкен Сейфуллин" (1964) атты драмалық шығармалары туралы мол мәліметтер берілген. "Адасқандар (1931) романының басты кейіпкері - Бүркіт (Сұлтанбек) пен Бәтестің (Бәтима) түпнұсқа суреттер махаббат хикаясына байланысты көне күнделіктің мұқабасы Қызылорда қаласындағы сотқа (1927 қоғамдық айыптаушы ретінде қатысқан С.Мұқановтың куәлігі қойылған. "Балуан-Шолақ" романының (ҚХР, Шыңжаң) араб әріпімен басылған нұсқасы. Шәкәрімнің 1933 жылы Сәбитке жазған хаты мен фотосуреті, М.Жұмабаевтың "Шолпан" өлеңдер жинағы (1913 М.Дулатовтың "Бақытсыз Жамал (1914) романы, Ж.Аймауытовтың "Мансапқорлар" (1925), т.б. Мұқановтың жеке мұрағатында сақталған кітаптар бар. Мұражайдың мемориалдық бөлімінде жазушының қабылдау бөлмесі, жұмыс орны, демалыс бөлмесі, толық сақталған мыңға жуық кітабы бар, кітапханасы да осы бөлімде. Тұрмыстық заттары, үй жиһаздары, шет елдерден келген түрлі сыйлықтар, картиналар т.б. экспонаттар қойылған. Мұражайда түрлі дәрістер оқылып, кинолофильмдер көрсетіледі. Мұқановтың 100 жылдық мерейтойы қарсаңында ғимарат күрделі жөндеуден өткізіліп, экспозициясы жаңартылды, 8 мыңнан астам экспонат жинақталды. Дереккөздер
Болат Нығметұлы Мұқашев

Мұқашев Болат Нығметұлы (1942 жылы 22 қазан, Алматы облысы Үштөбе қаласында) – физика-математика ғылымдарының докторы (1984), профессор (1990), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (1994). Мәскеу инженер-физика институтын бітірген (1967 Қазақстан ғылым академиясының ядролық физика институтында (1967–70), Қазақстан ғылым академиясының Жоғары энергия физикасы институтында (1970–91) ғылыми жұмыстармен айналысты. 1991 жылдан физика-техника институтының директоры ((2002–04) жылдары Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті) қызметтерін атқарды. 1983 жылы деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. Халықаралық Хорезми атындағы (2000), ҚР Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты (2001). 120-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/participant/scientists/mukashev.htm Мұқашев Болат Нығметұлы]
Мұқышев Майжан

Мұқышев Майжан (1936 жылы 10 наурыз, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Дария бекетінде дүниеге келіп – 1990 жылы 14 ақпан, Қарағанды қаласында қайтыс болды) – техника ғылымдарының докторы. (1974), профессор (1976). Мәскеу тау-кен институтын бітірген (1953). Қарағанды көмір алабында (1953–57) және химия-металлургия институтында (1960–63), көмір және кен машиналарын жобалау институтында (1963–90) ғылыми-педагогикалық және инженерлік қызметтер атқарған. 1972 жылы деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері көмір қабаттарын дайындау мен өңдеуге арналған. КСРО мемлекеттік сыйлығының (1972) лауреаты. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, 7 монография мен 15 авторлық куәліктің авторы. Дереккөздер
Мұнай құбыры

Мұнай құбыры– 1) мұнай өндірісінде пайдаланылатын құрал. Пайдалану мақсатына қарай мұнай құбыры жетекші, бұрғылау, ауырлатқыш, шегендеу және сорғы-компрессорлық құбырлар болып ажыратылады; 2) мұнайды және оның өнімдерін тасымалдауға арналған құбыр желісі. Дереккөздер
Мұнай өнеркәсібі

Мұнай өнеркәсібі — отын өнеркәсібіндегі жетекші рөл атқаратын сала. Сонымен бірге негізгі стратегиялық шикізат көзі болып есептелінеді. Мұнайды өңдемей қолдана алмайды. Мұнайды фракциялау арқылы қолданады. Одан 300 түрлі өнім алады: ең, қажетті өнімдерінің бірі машиналарға арналған отын (бензин, керосин) және химия өнеркәсібіндегі шикізаттар. 1960 жылдардың ортасында осы аймақтағы Маңғыстау алабы ашылды. Ондағы Өзен және Жетібай, Қаражанбас, Қаламқас, Солтүстік Бозащы, Кеңқияқ, Жаңажол, т.б. кен орындарындағы мұнайға барлау жасалды. Кейінірек алып Қарашығанак, Теңіз мұнай кен орындары ашылды. 1980-ші жылдардың басында республикамызда үшінші алап - Оңтустік Торғай ірі кен орны Құмкөл пайда болды. 1990-шы жылдардың басында ең үлкен мұнай кен орны Қашағанды ашты. Мұнай қоры жағынан (4,8 млрд т) Қашаған дүние жүзінде бесінші орында. Қазақстаннан түрлі маркадағы мұнай өндіріледі. Мұнай мен газды ірі компаниялар өндіруде: *«Шеврон-Тексако» (Теңіз) * ҚӨБ консорциумы (Қарашығанақ) * Қытай ұлттық мұнай компаниясы (Жаңажол, Құмкөл). «ҚазМұнайГаз» Қазақстанның, ең ірі ұлттық мұнай компаниясы. Осы компаниялардың жұмыс істеу нәтижесінде мемлекетіміздегі мұнай өнеркәсібінің даму каркыны жылдан-жылға өсу үстінде. 1970-ші жылдары республикамыздағы барлық мұнайды үш облыс (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе) өндіретін, казір 6 облыс өндіріп отыр. Көш бастаушы Атырау облысы. Өндіріс ауданынан тұтынушыға темір жол аркылы цистернада және Каспий теңізі арқылы танкермен тасымалданады. Бірақ негізгі бөлігі құбыр арқылы тасымалданады. Мұнай тасымалдауда кұбырдың рөлі тиімді болғандықтан жыл өткен сайын оның үлесі артуда. Құбырдың мұнайды өткізу мүмкіншілігі жоғары. Диаметрі 83 см болатын құбыр жылына 10 млн тонна өткізе алады. Сонымен бірге өрт шығу қаупі құбырларда сирек болады. Қазақстандағы магистральді мұнай құбырының ұзындығы 7000 км-ден артық. Ең ірілері Атырау-Новороссийск, Атырау-Самара, Атасу- Алашаңкоу және Омбы-Павлодар-Шымкент. Мұнайды мұнай өңдейтін зауыттарда (МӨЗ) өңдейді. Мұнай өңдейтін зауыт көбінесе тұтынушыға негізделген. Қазақстанда 3 ірі мұнай өңдейтін зауыт (Атырау, Павлодар, Шымкент) және кішігірім отын жанар-жағармай зауыты Қарашығанақта жұмыс істейді. Дереккөздер Сілтемелер
Мұнай химиясы және табиғи тұздар институты

Мұнай химиясы және табиғи тұздар институты – ғылыми-зерттеу мекемесі. Институт 1960 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының мұнай институтын екі жеке ғылыми бағыттағы институтқа – геология және геофизика институты (қазіргі Қазақ мұнай геология барлау ғылыми-зерттеу институты) мен мұнай химиясы және табиғи тұздар институтына бөлу нәтижесінде Атырау қаласында құрылған. Институттың құрамында химия және мұнай өндеу, мұнайдың физикалық қасиеттерін зерттеу, мұнай-химия синтезі, химиялық-аналитика, мұнайдың гетероорганикалық қосылыстары, мұнайдың дисперстік жүйелерінің коагуляциясы, жоғары молекулалы жүйелер, бейорганикалық тұздар және тыңайтқыштар химиясы, табиғи тұздар геохимиясы, мұнай-битумды жыныстардың химиясы мен технологиясы және тұтқырлығы жоғары мұнайды зерттеу лабораториялары (екеуі де 1984 жылдан Алматыда), бірнеше, қызмет көрсетуші көмекші бөлімшелері бар. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары *мұнай химиясы және минералды шикізаттарды пайдалану мәселелері; *мұнай өнімдері мен органикалық қосылыстар негізінде мұнайдың құрамы мен құрылымын анықтау. Институт орындаған маңызды зерттеулер бойынша жаңа мұнай кен орындарындағы (Бозащы, Қарашығанақ, Жаңажол, Кеңқияқ) мұнайдың құрамы мен қасиеттерін зерттеу негізінде оларды өңдеудің ұтымды жолдары анықталды; дисперстік өткізгіштіктің жаңа құбылысы табылды; көмірсутекті сұйықтықтардың тұтқырлығы мен тығыздығы арасындағы корреляциялық тәуелділік анықталды; палеозой және мезозойдың өнікті кешендері бойынша Каспий маңы мұнайы сапасының болжамдық картасы жасалды; автомобиль жолдарының құрылысында пайдаланылатын жаңа битумдық-минералдық қоспалар өңделіп жасалды; мұнай-битумгенез жыныстарынан көмірсутек шикізатын бөліп алу әдісі және мұнай эмульгаторларын бөлудің бірыңғай әдісі, т.б. ашылып өндіріске енгізілді. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.kmg.kz/kz/about/history/sector_history Сала тарихы]
Мұнара

Мұнара # биікке өрлете салынып, жеке орналастырылған құрылыс немесе құрылыстық ғимараттың биік бөлігі. # архитектуралық құрылыс. Ерте заманда қорғаныс, қарауыл немесе белгі беру мақсатында тұрғызылған; # минарет - мешіттің мұсылмандарға мінәжат етуге арналған биік күмбезі. Жалпы пішіні дөңгелек немесе көп қырлы болып бітеді. Қазақстанда оның екі түрі таралған: 1) ішкі баспалдағы және жоғарғы бөлігінде муаззин ге арналған (азаншыға) алаңы бар мұнара, әдетте елді мекендердің жанына салынады; 2) дөңнің үстіне шикі кірпіштен немесе тақта түрғызылған ғибадатхана - мұнара. Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысында Діңгек (8 ғ.), Қызылорда облысында Бегім ана (11 ғ.), Сараман-Қосы (11ғ.), Көтібар (19 ғасыр) көне мұнаралары әлі күнге дейін сақталған. Галерея Дереккөздер
Мұңлық-Зарлық

Мұңлық– Зарлық – Шығыс сюжетімен құрылған жыр. «Мұңлық– Зарлық» ел арасына тараған ауызша нұсқаларымен қатар қолжазбалары Мәскеу, Санкт-Петербург, Қазан, Алматы қалаларының мұрағаттары мен кітапхана қорларында сақтаулы. Сюжеті жағынан «Мұңлық– Зарлыққа» ұқсас «Алтын Айдар», «Зарлық», «Шапшар хан», «Қиссауылыи Мұңлық – Зарлық» секілді жырлар бізге жеткен. Жырдың халық арасына кеңінен таралуына қиссашыл ақын Жүсіпбек Шайхысламұлы көп еңбек сіңірді. Ол ауызша тараған үлгісі негізінде жырды қара сөзбен (өлең аралас) қайта жырлап, 1896–1916 жылдары Қазан қаласында «Хикаят Рисале-и Мұңлық – Зарлық» деген атпен бірнеше рет жариялады. Жыр сюжеті қазақтың ертегі, аңыздарымен сарындас, онда батырлық эпоста кездесетін сөз оралымдары мен бейнелеу тәсілдері кеңінен қолданылған. Сілтемелер Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Мұрагерлік

Мұрагерлік– қайтыс болған адамның мүлкі мен мүліктік құқықтарының мұрагерге ауысуы. Мұрагерлік өсиет заң бойынша жүзеге асырылады. Кісі мүлкін бір немесе бірнеше адамға, тұтастай не бір бөлігін ғана қалдыра алады. Дереккөздер
Мұрат

Мұрат, идеал – адам бойындағы терең мақсатты, асыл арманды, үлгі-өнегені білдіретін ұғым. М. еур. дәстүрде идея түсінігімен тығыз байланысты бола тұра, рухани құбылыстарға қатысты қолданылады. Мәдениеттанушы ғалымдар қазақ М-ы адам мен табиғат арасындағы үйлесімділіктен туады деп есептейді. Дереккөздер
Мұрат Мөңкеұлы

Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906) — айтыскер ақын, жырау. Қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау ауылында дүниеге келген. Жасынан жетім қалып, ағасы Матайдың қолында тәрбиеленген. Алшын тайпасының Байұлы тармағының Беріш руының Қаратоқай аймағынан шыққан. Ауыл молдасынан білім алған. Есет би мен Абыл ақыннан өнеге алып, өзі Мұрын жырау Сеңгірбайұлына ұстаздық еткен. Мұрат Мөңкеұлы 17 жасында Жылқышы, 20 жасында бала Ораз, 25-інде Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштық сынды ақындармен айтысып, жеңіп шыққан. Ол өзінің өжет мінезі, қағытпаға жүйріктігі, тапқырлығымен әрдайым жеңіске жеткен. Мұрат Мөңкеұлы елінің тәуелсіздігін аңсап, бодандыққа қарсы жыр толғады. Зар заман ақыны атанды. Ата қонысының отарлаушы талауына түскеніне налыған ақын өзі туып өскен даланың кешегі күнін сағынышпен еске алған. Оның «Әуелі жеңіп орыс Еділді алды, Сарытау, Аштарханның жерін алды. Тәмамы су мен нуды орыс ұстап, Қазақтың мұнан жұтап шалынғаны», «Қазақтың жер-мұрасы», «Кең қоныс қайдан іздеп таптырады?» деген жыр жолдары ақынның отаншылдық рухына дәлел болады. Ақынның басты шығармасы - «Үш қиян». Мұнда ақын ескі дәстүрдің іргесі шайқалғанын, адамдар ниетінің бұзылуын сөз етеді. Құнарлы қоныстарды тартып алған отарлау нәтижесінде тұрмысы нашарлап, тығырыққа тірелген ел тағдыры ақынды тебірентпей қоймайды. «Үш қиян» толғауымен «Сарыарқа», «Әттең, қапы дүние-ай», «Қазтуған» жырлары үндес. Мұнда айтылатын басты нәрсе - жер, құтты қоныс жайы. Ол «Қарасай-Қази», «Шәлгез», «Ғұмар Қазиұлына айтқаны» атты жырларына діни аңыздарды негіз еткен. Білімді игермейінше елінің өркендемейтінін «Оқудан қайтқан азаматқа» өлеңінде аңғартады. Ақын мұрасының бір шоғыры - би-болыстарға айтқан арнау өлеңдері. Мұрат Мөңкеұлы майталман жыршы, термеші ретінде де танылған. «Өлім», «Қыз», «Арғымақ сыйлап не керек», «Аттан сұлу болар ма?», «Жалғаншы фәни жалғанда» атты термелерінде заман сырына үңіліп, өмір мен өлім, жастық пен кәрілік, сұлулық хақында толғанады. «Оқудан қайтқан жігітке хат», «Еліне жазғаны», «Бір досқа» атты хат үлгісінде жазылған үш туындысы сақталған. Ақын «Қырымның қырық батыр» жырын, Шалкиіз, Қазтуған шығармаларын жеткізушілердің бірі болған. Әсіресе Махамбет өлеңдерін жеткізудегі еңбегі ерекше. Махамбет жырлары Қуан жырау - Мұрат - Ығылман ақындар арқылы біздің заманымызға жеткен. Мұрат Мөңкеұлы шығармалары «Мұрат ақынның Ғұмар Қазиұлына айтқаны», «Ақын», «Мұрат ақынның сөздері», «Бес ғасыр жырлайды», «Алқаласа әлеумет», тағы басқа жинақтарда жарияланған. Б.Қорқытовтың құрастыруымен ақынның жеке жинағы шыққан. Шығармаларын Х.Досмұхамедұлы, С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, А.Тоқмағанбетов, Қ.Жұмалиев, Б.Омаров, Қ.Мәдібай, тағы басқа ғалымдар зерттеген. Кейбір шығармалары орыс тіліне аударылған Астана қаласының бір көшесіне Мұрат Мөңкеұлы көшесі аты берілген. Дереккөздер
Ғани Мұратбаев

Ғани Мұратбаев (3 маусым 1902, Қазалы ауданы – 15 сәуір 1925, Мәскеу) – Орталық Азия мен Қазақстан жастар қозғалысын ұйымдастырушылардың бірі, БЛКЖО мен Коммунистік Жастар Интернационалының қайраткері. Өмірбаяны Әлімұлы тайпасының Қарасақал руынан шыққан. Қазалыдағы орыс – қазақ мектебін, жоғары бастауыш училищесін (1910 – 18), Ташкенттегі орта білім беретін қазақ-қырғыз педагогикалық училищесі жанындағы ауылдық мектептер үшін нұсқаушы-лекторлар курсын (1919 – 20), Ташкенттегі мемлекеттік үлгі-тәжірибелік мектебін және Орта Азия мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетін (1920 – 21) бітірген. 1919 жылы Коммунистік Жастар ұйымына мүше болып қабылданып, бірер жыл қалалық, уездік комитетте жұмыс істеді. Жетісу облысында мұғалімдер даярлайтын курстар ұйымдастырды, Жетісу облысы және Ташкент, Самарқан, Верный қалалары комсомол ұйымдарының негізін қалауға атсалысты. Ташкенттегі жетім балаларды интернатқа, балалар үйіне орналастыруға белсене кірісіп, олар үшін ұйымдастырылған интернаттың директоры болды. 1920 жылы Түркістан комсомолының 3-съезінде ОК мүшелігіне сайланып, қазақ-қырғыз жастары бюросын басқарды. 1921 жылы алдымен Самарқан өлкелік комсомол комитетінің, кейін Түркістан Республикасы комсомол ұйымы ОК-нің бірінші хатшысы болып сайланды. Ол осы уақытта Ташкентте «Жас алаш» газетін ұйымдастырып, оның тұңғыш редакторы болды. Қазақстан комсомолының құрылуын жариялаған 1-өлкелік съезді (1921 жылы 7 – 13 шілде) өткізуге тікелей басшылық жасады. 1922 – 1924 жылдары РКЖО-ның 5-съезінде Ресей Коммунистік Жастар одағы ОК-нің мүшесі, Коммунистік Жастар одағы ОК Орта Азия бюросының алғашқы төрағасы болып сайланды. 1924 – 1925 жылдары Ресей Лениншіл Коммунистік Жастар одағы ОК-нің бюро мүшесі, Коммунистік Жастар Интернационалы атқару комитетінің Шығыс елдері жастар арасындағы жұмыс бөлімінің меңгерушісі болды. Ол Коммунистік Жастар Интернационалының 3 – 4-конгрестерінің, Коминтерннің 4-конгресінің делегаты болып сайланды. Өкпе ауруынан қайтыс болып, Мәскеудегі «Ваганьков» қорымына жерленді. Марапаттары мен естеліктері Мұратбаев Хорезм республикасының Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Қазалы қаласында мемориалдық мұражайы ашылды. «Біздің Ғани» атты көркем фильм, «Осындай қысқа ғұмыр» атты деректі фильм түсірілді. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Мұртаза хан (Сібір хандығы)

Мұртаза хан (туған және қайтыс болған жылдары белгісіз) – Шибан әулетінен шыққан сұлтан. Сібір ханы Көшімнің әкесі. Атасы Ибақ хан Әбілхайыр әулетімен жауласып, Сібірге кеткен. М. баласы – Көшім 1563 ж. Едігер Тайбұғыны өлтіріп, Сібірде билікке келді. Әдебиет * Парунин А.В. Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. - Челябинск : Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд "Южный Урал"», 2023. - 247 с. * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
Мұртты обалар

Мұртты обалар – ерте темір дәуірінен сақталған ескерткіштер (б.з.б. 7–4 ғасырлар). Толық емес мәліметтер бойынша Қазақстанда 300-ден астам мұртты обалаға жататын ескерткіш тіркелген. Оларды Ә.Х.Марғұлан, К.Ақышев, М.П.Грязнов, Ә.Оразбаев, М.Қадырбаев, С.М.Ақынжанов, Ф.Арсланова, С.С.Сорокин, А.Бейсенов, А.Таиров, С.Г.Боталов, т.б. зерттеді. Оның негізгі бөлігі (80%-дан астамы) Орталық және Солтүстік Қазақстан өлкелерінің жәдігерлері. Қалғандары Шығыс Қазақстан жерінде шоғырланған. Мұртты обалар Сарыарқаның ерте темір дәуіріндегі тасмола мәдениетінің ғұрыптық ескерткіштері болып саналады. Құрылымдық жағынан да, семантикалық өрісі жағынан да күрделі құрылыстарға жатады. Ғалымдардың типологиялық сипаттамалары бойынша, құрылымдық-планиграфиялық ерекшеліктері тұрғысынан бірнеше түрге ажыратылады: 1) кешенде негізгі және қосалқы обалар бірлесе орналасады; 2) тек қосалқы обаның өзі ғана беріледі. * Бірінші жағдайда кешен адам жерленген үлкен обадан, оның шығысында орналасқан ғұрыптық қосалқы кіші обадан және қосалқы обадан шығысқа қарай тартылған екі жарты доға тәрізді иілген «мұрттан» тұрады. * Екінші жағдайда кешенде қосалқы оба ғана болады. Қосалқы обада адам жерленбейді, тек жылқы сүйектері мен қыш ыдыстар қойылады. Үлкен обаға мұртшалы ғұрыптық оба күншығыстан тіркеседі. Мұртты обалар кешенінің барлық мағынасын ашып тұратын да осы ғұрыптық оба. Оның астында жылқы қаңқасы немесе жекелеген сүйектері (көбіне бас сүйек), ал одан шығысқа қарай қыш ыдыс қойылады. Шағын құрылыстар астынан аз мөлшерде күл, кейде мал сүйектері табылған. Бір топ ғалымдар мұртты обалар кешенінің семантикасын ашу барысында мұны жылқыға, күн (от) тәңіріне табыну, ежелгі ата-баба рухын қастерлеу сияқты дәстүрлермен байланыстыратын жалпы сипаттама жасады. Ғылымда ерте темір дәуіріндегі Қазақстан тайпаларын таза парсы тілдес орта ретінде сипаттау қалыптасқанын ескерсе, Мұртты обалардың түркілік дәстүрлерге бейім келуі ерекше назар аудартады. Мұртты обалар құрылымы және семантикасы жағынан көне түркілердің тас мүсін, балбалдармен бірге орналасатын ғұрыптық қоршауларына өте жақын келеді. Дереккөздер Cілтемелер * семантика * Ә.Х.Марғұлан * корреспондент
Мұрындық

Мұрындық– 1) түйенің, өгіздің танауы арасындағы мұрын шеміршегін тесіп, көлденең өткізілетін жіңішке таяқша. Кептіріліп, майланған, мұқият сүргіленген ағаштан жасалады; 2) арбаның доңғалағы шығып кетпеу үшін белтемірдің ұшына көлденең өткізілетін шағын темір таяқ.
Ғайнетдин Ғалиұлы Мұсабаев

Ғайнетдин Ғалиұлы Мұсабаев (17.9.1907, Омбы қаласы – 26.11.1981, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1960), профессор (1968). Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1967). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1971). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазПИ-ді (1936, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. КСРО ғылым академиясының Қазақстандағы бөлімшесінде ғылыми қызметкер (1937–39) болды. Қазақстан ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары (1946–52), Тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі (1952–81) қызметтерін атқарған. «Лексика современного казахского языка» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ тілінің лексикасы мен лексикографиясына, тіл тарихының мәселелеріне арналды. Ғайнетдин Ғалиұлы Мұсабаевтың қатысуымен қазақша-орысша, орысша-қазақша, орфографиялық, түсіндірме сөздіктер шықты. 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары: *Қазақ тіліндегі сын есім шырайлары. А., 1951; *Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. А., 1951 (авторлардың бірі); *Становление и развитие казахского литературного языка и вопросы диалектологии. А., 1952; *Лексика соеременного казахского языка. АДД., А., 1960; *Краткий казахско-русский словаръ. А., 1959 (құрастырушылардың бірі); *Казахско-русский разговорник. А., 1961 (авторлардың бірі); *Казахско-русский словарь. А., 1954, 1987 (құрастырушылардың бірі); *Учебник казахского языка для 5—6 классов русских школ. А., 1953 (авторлардың бірі); *Қазақ тілі: учебник казахского языка для 8— 10 классов русских средних школ. А., 1953; *Большой русско-казахский словарь. М., 1954 (құрастырушылардың бірі); *Қазіргі қазақ тілі /лексика, фонетика/. А., 1962, 1975 (авторлардың бірі); *Современный казахский язык. Лексика. А., 1959; *Орысша-қазақша мектеп сөздігі. А., 1960 (құрастырушылардың бірі); *Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. I бөлім. А., 1966; *Қазақ тілінің грамматикасы. I. Морфология. А., 1967(авторлардың бірі); *Қазақстан эпиграфикасы. А., 1971 (авторлардың бірі); *Орфографиялық сөздік. А., 1972 (құрастырушылардың бірі); *Қазақ тілі тарихынан. А., 1988. Дереккөздер Cілтемелер * Филология * Лексикография * Лексика
Мұсаев Кеңесбай Мұсаұлы

Кеңесбай Мұсаұлы Мұсаев (24.3.1931 жылы туған, Созақ ауданы) – ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессоры (1972), ҚР ҰҒА академигі (2003), «Түрік тілі» ұйымының құрметті мүшесі. Түркістан педагогикалық училищесін (1947), ҚазМУ-дың филология факультетін (1952), Тіл білімі институтының аспирантурасын (1956) бітірген. «Қарайым тілінің құрылымы» (1963) тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Қарайым тілінің фонетикасы мен морфологиясын жүйелі түрде қамтыған еңбегі «Қарайым тілінің грамматикасы» (1964) деген атпен жарық көрді. Онда Литва мен Украинада тұратын қарайымдардың тілдері туралы деректер жинап, тракай, галиция диалектілері жайында жазды. Мұсаев қыпшақ тобындағы тілдерді салыстырмалы-тарихи тұрғыда зерттеп, әліпби, лексика және орфография мәселелерімен айналысып келеді. Қазіргі кезде Орталық Еуразияда түркі тілдері, олардың тілдік, мәдени байланыстары туралы еңбектер жазып жүр. Шығармашылығы: * Грамматика караимского языка. Фонетика и морфология, М., 1964; * Лексика тюрских языков в сравнительном освящении, М., 1975; * Краткий грамматический очерк караимского языка, М., 1977; * Тюрки Центральной Евразии: контакты языков и культур // Актуальные проблемы современной тюркологии и ее задачи на перспективу. І международный тюркологический конгресс, Түркістан, 2002. * О глагольно-именных конструкциях в современном казахском языке. АКД., М., 1956; * Алфавиты языков народов СССР. М., 1965; Дереккөздер Cілтемелер * Филология * Профессор * Қыпшақ
Тәліп Мұсақұлұлы Мұсақұлов

Тәліп Мұсақұлов(12.07.1909 жылы Алматы облысы, Нарынқол ауданы, Сарыбастау ауылы – 02.10.1987 жылы Алматы) — қазақ совет ғалымы, биология ғылымдарының кандидаты (1958). 1932 жылы ҚазПИ-ді бітірген. Еңбек жолын сол институттың оқытушысы болып бастаған (1932-35). 1935-37 жылдары директордың орынбасары. 1937-42 жылдары Қостанай педагогтық училищесінде және Қостанай мұғалімдер институтында оқытушы, директордың орынбасары, директоры. 1942-46 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946 жылы Қазақтың Абай атындағы педагогтық институтындағы қызметін жалғастырып, сонда аға оқытушы, доцент болды. 1954 жылдан бастап ботаника кафедрасының меңгерушісі. Қазақ тіліндегі «Ботаника» оқулығын алғаш жазған. 70-тен астам ғылыми еңбегі жарияланған. Оның ғылыми еңбектері биологиялық атауларды бір жүйеге келтіріп, оларды қазақ тілінде пайдаланудың әдістерін жетілдіруге арналған. Отан соғысы, Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Ғылыми еңбектері *Биология терминдерінің орысша-қазақша сөздігі (1960) *Биология терминдерінің қазақша-орысша сөздігі (1962) *Өсімдіктер анатомиясы мен морфологиясы (1963) *Қазақстан өсімдіктері мен жануарлары, Алматы, 1963-66 (телавтор)
Мұсбюро

МҰСЫЛМАН БЮРОСЫ .]] Мұсбюро(“МҰСЫЛМАН БЮРОСЫ”) – Кеңестік Түркістан республикасындағы жергілікті ұлттардың алғашқы коммунистік ұйымы (1919 – 1920). Түркістан АКСР-інің өзбек, қазақ, қырғыз, түрікмен, тәжік, қарақалпақ коммунистерінің 1-өлкелік конференциясында (Ташкент, 1919, 24 – 30 мамыр) құрылған. Оны ұйымдастырушы әрі төрағасы Тұрар Рысқұлов болды. Түркістанның төл халықтарының құқын қорғаушы ұйым ретінде Мұсбюро отаршылдық езгіден құтылу, ұлттардың өзін-өзі билеуіне қол жеткізу, мұсылмандарды кеңестік құрылыс пен мемл. басқару жүйесіне қатыстыру міндеттерін жүзеге асыру жұмыстарымен айналысты. Бюроның өлкелік, облыстық, уездік ұйымдары ауылдарда Кеңес өкіметін нығайту, күйзелген шаруашылықты қалпына келтіру, жер мәселесінде әділеттілік орнату, ашаршылық және кедейшілікпен күрес жүргізу, мәдени-ағарту және сауатсыздықты жою мекемелерін ашу, жергілікті ұлттар тілінде мерзімдік басылымдар шығару істерін жолға қоюды ұйымдастырды. Түркістан АКСР әскери-рев. Кеңесінің жанынан Мұсылман саяси бөлімі құрылды. Мұсбюро Түркістан Республикасының басшы орындарына өз қызметкерлерін ұсынды. Мұсбюроның қызметіне Д.Нысанбаев (Ташкент уезді қазақтарының өкілі), Ә.Жанкин (Ақмешіт уезді), Ж.Батырбеков (Түркістан қаласы) О.Жандосов, А.Розыбакиев, Ж.Бәрібаев (Жетісу облысы), т.б. белсене қатысты. Большевиктер Мұсбюроның күш алуынан сескеніп, өлкедегі барлық коммунистік ұйымдарды бір орт-қа біріктірді. М-ның 3-конференциясы (Ташкент қ., 1920, 20 – 27 қаңтар) оны тарату жөнінде шешім қабылдауға мәжбүр болды. Конференцияның Түркістандағы саяси билік “Түрік халықтарының Коммунистік партиясына берілсін” деген талабын Мәскеу қабылдамады. Мұсбюро қызметіне қатысқан қайраткерлері пантүрікшілдік және “рысқұловшылдық” аталған антикоммунистік оппозицияның мүшелері деген жалған саяси жаламен айыпталған. Сілтемелер * Түркістан Республикасы * Саясат * Коммунистік партия Сыртқы сілтемелер * [http://turgtk.narod.ru/HistorTurkestan.htm Түркістан қаласы] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиасы, 6 том. Толықтыру
Әсия Мұстафақызы Мұстафина

Әсия Мұстафина (24.4. 1924, Сырдария ауданы – 14.11. 1991, Алматы) – кен инженері, техника ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1972). Қазақ тау-кен металлургия институтын (ҚазҰТУ) бітірген (1948). Кемпірсай кен басқармасында (1948–50), Өзбекстан ҒА-нда (1950–51), «Қазақмелиовзрыв» өндірістік-техника бөлімінде (1951–52), Қазақстан ҒА-нда (1952–54, 1955–87), Кеңес – Қытай акционерлік қоғамында (1954–55) инженер, ғылыми-басшылық қызметтер атқарды. Мұстафинаның ғылыми еңбектері кен ашу жұмыстарында жаппай қопару әдістерін қолдану, шарошкалы бұрғылаудың технологиясын жетілдіру, кенді ашық әдіспен қазу жүйелерін талдау және кеніштерді автоматтандырылған басқару жүйелері арқылы пайдалану мәселелеріне арналған. Бишікөл, Әйет, Лисаков, Жезқазған кеніштерінде ашық тау-кен жұмыстарын дамыту және қолдану аясын кеңейту, Соколов кенішінде кен қазу технологиясын жетілдіру жөніндегі зерттеу жұмыстарын жүргізді. Соколов және Сарыбай кеніштерінде экскаватор үңгубеттерінің оңтайлы параметрлерін анықтау арқылы экскаваторлар мен өздігінен аударғыш машиналарды тиімді пайдаланудың ішкі көздерін тауып, «экскаватор – автокөлік – үйінді» кешенді жұмыстарының толық өзара байланысын анықтап, экон. тиімді сұлбасын ұсынды. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мұсылман Бауырластығы

МҰСЫЛМАН БАУЫРЛАСТЫҒЫ .]] МҰСЫЛМАН БАУЫРЛАСТЫҒЫ – мұсылмандар арасындағы ынтымақ-бірлік. МҰСЫЛМАН БАУЫРЛАСТЫҒЫ Құран Кәрімнен бастау алады, онда: “Шын мәнінде, мұсылмандар туыс. Туыстардың арасын жарастырыңыз және Алладан қорқыңыз, сізге мейірімі түссін” (49/10) делінген. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) хадисінде: “Бір-біріңізге қастық қылмаңыз, көкірек керіп, мақтанбаңыз. Әй, Алланың құлдары, туыс болыңыз” деп өсиет айтқан. Сондықтан мұсылмандар бір-біріне кешіріммен қарап, бауырластығын арттыруы тиіс. Хадистерінде “көршісі aш отырып, өзі тоқ болған кісінің мұсылман болмайтынын” ескерткен пайғамбар үмбеттерін шынайы бауырластыққа шақырған. Бауырластық дәнекері сенімнен туындайтын рухани сүйіспеншілік, бұл ұғым қазақ дүниетанымында “ақыреттік дос” аталып, айнымас, қалтқысыз бауырластықты білдіреді. Имани бірлік жүректер бірлігіне, ол қоғамдық бірлікке ұласады. Жамағатпен намаз оқу – бірлікке, ораза – бауырмалдыққа, зекет – қайырымдылыққа, қажылық – тұтастыққа шақырады. Аллаға иман келтірген мұсылмандар бір үйдің балаларындай бір-біріне бауыр болып, ортақ мақсат төңірегінде топтасады. Сондықтан Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) хадисінде: “Мұсылмандар бір-біріне бір қабырғаның кірпіш-тасындай қолдау көрсетеді” деп айтылған. Бүгінде мұсылман елдерінің бірлігін, өзара ынтымақтастығын нығайту және түрлі мәселелерді бірігіп шешуді қамтамасыз ету мақсатында “Ислам дүниесі лигасы”, “Ислам конгресі”, “Ислам конференциясы” ұйымдары жұмыс істейді. МҰСЫЛМАН ЖҰМЫСШЫЛАРЫНЫҢ БІРІККЕН ОДАҒЫ МҰСЫЛМАН ЖҰМЫСШЫЛАРЫНЫҢ БІРІККЕН ОДАҒЫ (Верный мұсылмандарының біріккен еңбек одағы) – әр түрлі ұлт өкілдері еңбекшілерінің бірінші бұқаралық ұйымы. Одақтың құрамында қазақ, ұйғыр, дүнген, татар, өзбек, қырғыз, т.б. ұлттардың жұмысшылары болды. МҰСЫЛМАН ЖҰМЫСШЫЛАРЫНЫҢ БІРІККЕН ОДАҒЫ Уақытша үкімет орнаған кезде 1917 жылы 5 мамырда құрылып, негізінен экономикалық және ағартушылық мақсаттарды көздеді. Одақтың құрылғаны жөніндегі хабар 1917 жылы 24 мамырда Ташкентте шығып тұрған “Новая газетада” жарияланды. МҰСЫЛМАН ЖҰМЫСШЫЛАРЫНЫҢ БІРІККЕН ОДАҒЫ құрамы жағынан әртекті болды – кірпіш және тері илеу з-ттарының, жүн жуатын орындар, ұстаханалар мен басқа да ұсақ кәсіпорындардың жұмысшыларымен бірге оған қолөнершілер мен майдангерлер де кірді. Қыркүйек айында майдандық қара жұмыстардан оралған Верный мұсылмандарынан құрылған “Қара жұмысшылар одағының” кейбір мүшелері де МҰСЫЛМАН ЖҰМЫСШЫЛАРЫНЫҢ БІРІККЕН ОДАҒЫның жұмысына араласты. Одақтың жұртшылық арасындағы беделі тез өсіп, 1917 жылдың соңына қарай құрамында 600-дей мүшесі болды. Одақ озық ойлы, төңкерісшіл көзқарастағы авторлардың мақалаларын жариялап тұрған “Садақ” атты сатиралық журнал шығарды. Жаркентте А.Розыбакиев одақтың алғашқы уездік бөлімін ұйымдастырды. Верныйда Кеңес өкіметі орнаған соң,МҰСЫЛМАН ЖҰМЫСШЫЛАРЫНЫҢ БІРІККЕН ОДАҒЫ мүшелерінің елеулі бөлігі қызыл әскер қатарына өтті. Сілтемелер * Ислам * Ислам конгресі * Иман Сыртқы сілтемелер [http://islamdini.kz/articles/view/558 МҰСЫЛМАН БАУЫРЛАСТЫҒЫ] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том. Толықтыру
Қани Жұмкенұлы Мұсылманбеков

Қани Жұмкенұлы Мұсылманбеков (15.11.1934 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы) – онколог ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1981), профессор (1982). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1996). Өмірбаяны Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. * Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1957) бітірген. * 1957 – 1972 жылы еңбек жолын Жезқазған кенішінде телімдік терапевтен бастап, Қарағанды облысының онкология дипансерінің бас дәрігері болды. * 1972 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) онкология курсының меңгерушісі. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері қатерлі ісікке шалдыққан науқастарды хирургиялық жолмен емдеуге арналған. Өңеш, асқазан қатерлі ісігін хирургиялық және терапиялық жолмен емдеу тәсілдерін жетілдірді. Ол өңештегі қатерлі ісікті сылып тастаудың ерекше әдісін тауып, соның нәтижесінде өңеш қатерлі ісігімен ауыратын науқастардың операциядан кейінгі өмірін ұзартуға мүмкіндік беретін нәтиже алды. Операциядан кейін науқастардың өлімін және дертінің асқынуын азайтуға мүмкіндік беретін адаптациялық, инвагинациялық., т.б. анастомоздардың (грек. anastomуsіs – саңылау, шығатын жер) түрлерін жасады. 13 өнертабыстың авторы, халықаралық деңгейдегі 2 патенті бар, 20 өнертабыстық ұсыныс енгізген. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.kazinform.kz/arb/article/2212219 МҰСЫЛМАНБЕКОВ Қани Жұмкенұлы]
Мұсылман фракциясы

.]] Мұсылман фракциясы – Мемлекеттік думадағы мұсылман халықтары өкілдерінің парламенттік фракциясы (1906 – 1917 жылы). Бірінші Мемлекеттік думадағы 436 депутаттың 36-сы мұсылман депутаттары еді. Олар бүкіл империя мұсылмандарының мүддесін қорғау мақсатында парламенттік фракция құрды. Төрағалыққа белгілі Әзірбайжан қайраткері Ә.Топчибашев, бюро құрамына М.Ралиев, С.Алкин, И.З. Зиятканов, А.Ахметов, Ш.Сыртланов және С.Жантөриндер бір ауыздан ұсынылды. Мұсылман фракциясы депутаттары Мемлекеттік думада құрылған жер, азаматтық теңдік, қаржы комиссияларының құрамына еніп, мұсылман халықтарының мүддесін қорғау жолында қызмет етті. Онда қазақ депуттары А.Бірімжанов пен А.Қалменов қазақ халқының мүддесін көздеді. Мұсылман фракциясы елдегі оппозициялық саяси күштермен бірікті. Олармен бірге Мұсылман фракциясы Мемлекеттік думаның құқын кеңейте түсуді, заң шығару ісімен қатар үкіметті де Мемлекеттік дума қолына тапсыруды талап етті. 1907 жылы ашылған Екінші Мемлекеттік думаға сайланған 518 депутаттың 35-і мұсылман халықтарының өкілдері болды. Бірақ онда мұсылман депуттары бір фракция төңірегіне топтаспады. Олар “Ресей мұсылмандары одағы” және “Еңбек партиясы” бағдарламасын қолдаушылар болып екіге бөлінді. “Ресей мұсылмандары одағы” ұйымының бағдарламасын қолдаушылар МҰСЫЛМАН ФРАКЦИЯСЫна бірікті. Оның төрағасы болып Мұхаммедкәрім Биглов сайланды. Ал бюросы құрамында Б.Қаратаев, Қ.Тевкелев, ұ.Маһдиев, Х.Хасмамедов, Ф. Хан-Хойский кірді. Олар әзірлеген бағдарламада Мұсылман фракциясының мақсатына сай саяси, экономикалық, діни, т.б. бірқатар реформаларды жүзеге асыру жолында Ресейдің мұсылман азаматтары іс-әрекеттерін біріктіруі керектігі атап көрсетілді. Үшінші Мемлекеттік думаға Қазақстан және Орта Азия халықтары қатыстырылмады. Сондықтан ондағы 442 депутаттың 10-ы ғана мұсылман халықтарының өкілдері болды. Олар Мемлекеттік дума мәжілістерінде Түркістан өлкесі мен дала облыстарына өз алдына діни басқарма құру қажеттігін, мұсылман дінбасылары құқықтарын христиан-православие дінбасылары құқықтарымен теңестіру мәселесін көтерді. Төртінші Мемлекеттік думадағы 442 депутаттың 6-уы ғана мұсылман халықтарының өкілі болды. Солардың ұйымдастыруымен 1914 жылы 15 – 20 маусым аралығында Бүкілресейлік мұсылман съезі өтті. Төртінші Мемлекеттік думада Мұсылман фракциясы мүшелерінің аз болуы себепті, 1916 жылы оған көмек көрсететін бюро құру қажеттігі туды. Ресей патшасының 1916 жылы 25 маусымдағы “бұратаналарды” майданның тылдағы қара жұмысына алу туралы жарлығына МҰСЫЛМАН ФРАКЦИЯСЫ наразылық танытты. Жалпы бірінші және екінші Мемлекеттік думаға сайланған қазақ депутаттары (Бақытжан Қаратаев, Әлихан Бөкейханов, А.Бірімжанов, Мұхамеджан Тынышбаев, т.б.) Мұсылман фракциясы жиындарында сот ісі, ағарту, діни істер, т.б. мәселелерге белсене араласты. Тағы қараңыз * Мемлекеттік дума Сыртқы сілтемелер * [http://turkiya.kz/?p=187 1917 ЖЫЛҒЫ ТҮРКІСТАН МҰСЫЛМАНДАР ҚҰРЫЛТАЙЫ] * [http://stud24.ru/administrative-law/mstafa-shoaj/23917-69721-page1.html Мұстафа Шоқай] Дереккөздер
Мұхамедғалиев Фазыл

Мұхамедғалиев Фазыл (15.11.1911 жылы, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Мешітқұм ауылы – 15.11.1989, Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1949), профессор (1949), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1971). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген (1933). Осы институтта оқытушы, кафедра меңгерушісі (1933–51), ректор (1951–57), Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясының президенті (1957–60), Қазақ КСР-і ғылым академиясының Эксперименттік биология институтының директоры (1960–87) қызметтерін атқарған.«Биоморфология дыхательной системы млекопитающих» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері жануарлар морфологиясы мен генетикасына арналған. Дереккөздер Cілтемелер * зоотехника * профессор
Серік Ишанұлы Мұхамеджанов

Серік Ишанұлы Мұхамеджанов (03.05.1927 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Жарқайың ауылы — 2015) – ғалым, геология ғылымының докторы (1969), профессор (1970), Қазақстан өзге ұлттар Академиясының академигі (1996). Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1949). 1949 – 1965 жылы Қазақстан ұлттық Академиясының Геология институтында, 1965 – 1991 жылы Гидрогеология және гидрофизика институтында (1984 – 1991 жылы, директор), 1991 – 93 жылы ВАСХНИЛ-де, ал 1993 жылдан қазіргі ҚазөТУ-да ғылым-педагогика қызмет және “Ыстық су” ғылым-өндірістік ассоциациясының жетекшісі қызметтерін атқарады. Негізгі ғылыми еңбектері платформалық-тауаралық және Орталық Қазақстанның гидрогеологиялық кен аймағында артезиан бассейндері түзілуінің заңдылықтарын зерттеуге арналған. Мұхамеджанов Серік Мұхамеджанұлы Шідерті өзені бассейнінің жер асты суларының қалыптасу заңдылықтарын зерттеді, оның ғылыми ізденістерінің нәтижесінде осы өзен аңғары арқылы Ертіс – Қарағанды каналы салынды. Қазақстанның солтүстік-батыс бөлігінде жүргізген гидрогеологиялық зерттеулерінің нәтижесінде артезиан суларының орналасу, таралу, қалыптасу заңдылықтары және ресурстар қоры туралы мәліметтер алынды. Жер асты суларын, оның ішінде артезиан суларын пайдаланудың ғылыми-тәжірибелік ұсынысын жасап, өндіріске енгізді. Оның басшылығымен Балқаш – Алакөл өңірінде, Зайсан көлінде бассейнінде, Тарбағатай мен Іле тауларында, Семей өңіріндегі Ертіс маңында, Солтүстік-шығыс Қазақстанда гидрогеологиялық зерттеулер жүргізілген. 350-ден аса ғылыми еңбек жазды. “Құрмет белгісі” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Қазақстан ұлттық Академиясының Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық лауреаты (1971).. Дереккөздер
Мұхаммед Карминаги

Мұхаммед Вафа ибн Мұхаммед Захир Карминаги (1685 жыл – 1769 жыл) — Бұхара тарихшысы. Вафа Қази атымен де танымал болған. Мұхаммед Карминаги классикалық парсы әдебиетімен танысып, араб тілін меңгерді, өлеңдер жазды. Бұхар хандығын Әбайдолла хан (1702 – 1711) билеген кезде кітапхана меңгерушісі (китабдар) қызметін атқарды. Мұхаммед Карминаги бұл қызметті келесі билеуші Абул-Пайыз ханның (1711 – 1747) және Бұхарадағы жаңа орны Маңғыт әулетінің негізін қалаушы Мұхаммед Рахымның (1755 – 1759) кезінде де атқарған тәрізді. Мұхаммед Карминаги парсы тілінде “Тухфат-ал-хани” (“Хан сыйлығы”) атты еңбек жазды. Бұл шығарма “Тарих-и-Рахим хан” (“Рахым ханның тарихы”) деген атпен де белгілі болды. “Хан сыйлығында” автордың “Шухрат” деген жасырын атпен (тахаллус) берілген өлеңдері де кездеседі. Оның басқа шығармалар жазған-жазбағаны беймәлім. Мұхаммед Карминаги өз еңбегінде 1759 жылға, яғни Мұхаммад Рахым ханның қайтыс болған кезіне дейінгі оқиғаларды қамтыған. “Тухфат ал-ханиге” байланысты материалдар Ташкент, Душанбе, Санкт-Петербург, Қазан қалалары кітапханаларында сақталған. Мұхаммед Карминагидің еңбегі 18 ғасырдағы қазақтардың Бұхар хандығымен қарым-қатынастары, оның тарихы жөніндегі маңызды тарихи ескерткіш болып есептеледі. Онда қазақтардың Бұхар хандығындағы саяси тартыстарға қатысуы, маңғыттармен одақтастық қарым-қатынастары жөнінде бағалы деректер баяндалған..]] Сілтемелер * Бұхара * Мұхаммед Рахым * Душанбе * Санкт-Петербург * Ташкент Сыртқы сілтемелер [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/17171/%D0%A2%D0%90%D0%94%D0%96%D0%98%D0%9A%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF Мұхаммед Карминаги] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том. Толықтыру
Мұхаммед Садық Қашқари

Мұхаммед Садық Қашқари .]] МҰХАММЕД САДЫҚ ҚАШҚАРИ (т.-ө.ж.б.) – ұйғыр ақыны, тарихшы, философ. Мұхаммед Садық Қашқари шығармалары толық сақталмаған. Оның бізге жеткен кітабы “Тәзкира-и Әзізан” (түзетілген нұсқасы “Тәзкира-и ходжаган” “Қожаның ғұмырнамасы”) 1768 – 1769 жылы жазылып біткен. Шығармада Есім ханның Шығыс Түркістандағы іс-қимылдары туралы егжей-тегжейлі мағлұмат бар. Бұл еңбекте қазақтардың Жоңғария қалмақтарымен қарым-қатынастары, Хақназар ханның Абд әл-Латиф сұлтанды өлтіруі және Моғолстан ханы Абд ар-Рашид ханның қарсы жорығы туралы дерек келтіріледі. Сонымен қатар бұл еңбекте 17 – 18 ғасырлардағы ұйғыр халқының әдебиеті мен тарихы жайында құнды мәліметтер берілген. Шығысты зерттеушілердің назарын аударған бұл еңбектің мазмұны орыс, ағылшын және неміс тілдеріне аударылды. Ақынның “Садықнаме” (1780) және 19 ғасырдың 1-жартысында жазылған “Зубдәт ул-масаил вәл әкаид”, “Абад ус-Салиһин”, “Тәзкира-и асхаби кәһф” атты еңбектері философия, дін, этика мәселелеріне арналған. Орыс шығыстанушысы Н.С. Лыкошин оның “Абад ус-Салиһин” атты шығармасын орыс тіліне аударып (“Хороший тон на Востоке”, Петроград, 1915), екі рет бастырды. Мұхаммед Садық Қашқари араб тарихшысы Табаридің “Тарих-и Табари” және Мұхаммед Хайдар Дулатидың “Тарих-и Рашиди” атты еңбектерін ұйғыр тіліне аударды. Сілтемелер * Мұхаммед Хайдар Дулати * Абд ар-Рашид хан * Есім хан * Моғолстан Сыртқы сілтемелер [http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/ikh_khiii_basy_araly_ynda_y_otyrar/10-1-0-1628 ІХ ғ. - ХІІІ ғ. басы аралығындағы Отырар] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том. Толықтыру
Мұхиттану

Мұхиттану, океанология – Дүниежүзілік мұхиттағы табиғи процестерді зерттейтін ғылым. Дүниежүзілік мұхитты гидросфераның бір бөлігі ретінде әрі физика, химия, геология, биология, т.б. процестер бір-бірімен өзара күрделі байланыста өтіп жататын атмосферамен, литосферамен, құрылықтық ағын сулармен әрекеттесетін біртұтас планетааралық табиғи нысан ретінде қарастырады. Мұхиттанудың басты мәселесі – мұхит табиғаты заңдылықтарының біртұтастығын анықтау. Оны танудың методологиялық негізі – мұхит суындағы, сондай-ақ сулар мен оларға шектесіп жатқан орта арасындағы трансформацияны, энергия және зат алмасуды зерттейді. Мұхиттану судың тереңдігін, темп-расын, тұздылығын, ағысын, толқынын, түсін және мөлдірлігін, мұхит суы құрамындағы хим. заттар мен олардың қосылыстарының мөлшерін, әр түрлі биология және басқа да көрсеткіштерді өлшеудің нақты мәліметтеріне, физиканың, математиканың, химияның, биологияның теория тұжырымдарына сүйенеді, жүйелі талдау әдісін қолданады, электронды-есептеу техникасын пайдаланады. Мұхиттанудың маңызды қолданбалы мәселесі – халық шаруашылығының теңіздік салаларын ғылымның соңғы жетістіктерімен қамтамасыз ету, мұхиттың астында және үстінде жүзетін кемелердің қауіпсіздігіне кепілдік беру, судың және мұхит түбінің биологиялық шикізат қорларын пайдалану, ауа райын болжауды жетілдірудің әдістері, т.б. М. бірнеше бағытты біріктіретін кешенді ғылым, оның әрқайсысы мұхит табиғатының белгілі бір құбылыстарын зерттейді. Дереккөздер
Мүбәрәк Қожа хан

Мүбәрәк Қожа хан (т.ж.б. – 1343) – Ақ Орда ханы (1337 – 1340). Шыңғыс хан әулетінен шыққан, Орда Еженнің ұрпағы, Ерзен ханның ұлы. Басқаруы 1337 жылы Ақ Орданың астанасы Сығанақ қаласында хан көтерілді. Мүбәрәк Қожа жайлы деректер Муин әд-Дин Натанзи шығармаларында кездеседі. Ол Ақ Орда хандарының ішінде бірінші болып өз иелігін Алтын Орда хандарынан тәуелсіз деп жариялап, 1337–38 жылы Сығанақта өз атынан күміс ақша соқтырды. Мүбәрәк Қожаның дербестікке ұмтылуы Алтын Орда билеушілері тарапынан қатты қарсылыққа ұшыраса да 2 жыл бойы ешқандай іс әрекет жасалмады. Тек 1340 жылы Алтын Орда ханы Өзбек, Ақ Орданы қайтадан өзіне қарату үшін үлкен ұлы Тыныбекті әскермен жорыққа жібереді. Нәтижесінде Мүбәрәк Қожа ордадан қашуға мәжбүр болады, ал Ақ Ордадағы билік уақытша Тыныбектің қолына өтеді. Мұсылман авторларының айтуынша Мүбәрәк Қожа алтай мен қырғыздар арасында қашып жүріп, екі жарым жылдан соң қаза тапты. 1341 жылы Алтын Орда ханы Өзбек қайтыс болып, мұрагері Тыныбек Сарай тағын иемдену үшін Алтын Ордаға аттанады. Барар жолында, Сарайшық маңында, інісі Жәнібектің жақтастыры Тыныбекті өлтіріледі. Сүйтіп Алтын Ордадағы билік Жәнібектің қолына өтіп, ол 1344 жылғы жарлығымен Мүбәрәк Қожаның інісі Шымтайды Ақ Ордада хан қылып тағайындайды. Дереккөздер Тағы қараңыз
Мүгедектік

Мүгедектік – науқастану, жарақат, апатқа ұшырау, кемтар болып туу салдарынан адамның мүлдем не уақытша еңбек ету қабілетінен айырылуы. Мүгедектік медицина, әлеуметтік және құқықтық болып ажыратылады. Аурудың жағдайына, органдардың қызметінің бұзылу деңгейіне, клиника болжамға және еңбекке жарамсыздығына байланысты мүгедектік үш топқа бөлінеді. І-топқа мүлде немесе ұзақ уақыт еңбекке жарамсыз, үнемі басқа біреудің күтімін, көмегін немесе бақылауын қажет ететін адамдар жатады; ІІ-топқа басқа адамның көмегін қажет етпейтін, жұмыстың кейбір түрлерін атқара алатын адамдар жатады; ІІІ-топқа еңбек ету қабілеті төмен болғанымен жеңіл-желпі жұмыстарды істей алатын, бірақ денсаулығына байланысты жұмыс жағдайын оңтайлы өзгертуді қажет ететін адамдар жатады. Мүгедектік – өзгеріп тұратын категория. Мысалы, аурудың түріне қарай және оның дұрыс емделуіне байланысты мүгедек адамның денсаулығы жақсарып, еңбек ету қабілеттілігі жоғарылауы, ал кейде, керісінше жағдайдың да көрініс беріп, адам мүлдем кемтар болып қалуы мүмкін. Тұрақты еңбекке жарамсыздықты сараптау және мүгедектік тобын әлеуметтік қорғау мекемелерінің жанынан ұйымдастырылған медициналық-әлеуметтік сараптама комиссиясы белгілейді. Еңбек ету қабілетін жоғалтқан тұлғаларды әлеуметтік қамсыздандыру негізінен 2 бағытта жүргізіледі: зейнетақымен қамтамасыз ету және еңбек ете алатындарды жұмысқа орналастыру. Қазақстан Республикасының «мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» Заңында Мүгедек — ол ағза функцияларының бұзылуы салдарынан олардың өмір сүру мүмкіндіктерін шектеуге әкеп тірейтін түрлі жарақаттар, аурулар, кемістіктерінің салдарынан денсаулығы нашар тұлға делінген. Дереккөздер
Мүйіс

Мүйіс – құрлықтың теңізге, көлге, өзенге сұғына еніп жатқан бөлігі. Мүйістер байырғы жыныстардан құралған. Қазақстанда Каспий теңізінде Түпқараған, Тоқмақ; Арал теңізінде Ұзынқайыр Мүйістері бар. Ағылшындардың мүйіс мағынасын беретін "кейп" деген сөзі кейде географиялық атаудың құрамдас бөлігі болып табылады (мысалы, Африканың қиыр оңтүстігіндегі Кейптаун қаласы). Дереккөздер
Мүніс Хорезми

Мүніс Хорезми, Мунис Мираб Шир Мұхаммед (1778 – 1829) – тарихшы, ақын, мемлекет қайраткері. Хорезм хандығында сарай қызметінде болған. Шағатай тілінде жазылған тарихи еңбегі – “Фирдаус ал-икбал” (“Бақыт жұмағы”) деп аталады. Еңбек 18 ғасырдың аяғынан бастап жазылып, 1813 ж. Мүніс Хорезмидің ауруына байланысты аяқталмай қалған. Еңбекте Адам Атадан бастап автор өзі өмір сүрген уақытқа дейінгі Орта Азия тарихы баяндалады. Бұл шығарманы 1825 жылға дейінгі оқиғаларды қоса отырып немере інісі Агахи аяқтаған. Еңбектің көп бөлігі Әбілғазыдан көшіріліп, өңделген. “Фирдаус ал-икбалда” Хиуадағы әскери, саяси, экономикалық және халықаралық жағдайлар баяндалғандықтан, 18 – 19 ғасырлардағы қазақ тарихы үшін алар орны ерекше. Тарихи шығармадан басқа Мүніс Хорезми поэзиялық “Мунис ал-Уштем” еңбегін жазды. Мүніс Хорезми еңбектерін зерттеуші А.Л. Кул 1873 ж. еңбекті тауып, ол жайлы бірнеше мақалалар, зерттеулер жазды және ғылыми айналымға енгізді. Дереккөздер
Мүрдетөбе

Мүрдетөбе 1 – ортағасырлық қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Түлкібас ауданы, Кемербастау ауылынан 4 км батыста орналасқан. Кезеңі V-VІІІ ғасырлар. Сипаты 1940 жылы Жамбыл археологиялық экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1980 жылы Шымкент педагогикалық институты археологиялық экспедициясы отряды (жетекшісі Н.П. Подушкин) зерттеген. Қазіргі орны табанының диаметрі 80 м, үстіңгі бөлігі 35 м, биіктігі 12 м дөңгелек төбе. Қазба жүргізу кезінде табылған қыш құты, құман, күбі ыдыстарының сынығына қарағанда тұрғындар қонысты 5-8 ғасырларда мекен еткен. Дереккөздер