kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов

{{Мемлекеттік қайраткер Жастық шағы және білімі Нұрлан Сейтімов 1964 жылғы 9 шілдеде, Алматы облысында дүниеге келген. Сейтімов 1986 жылы Семей технологиялық институтында инженер-механик мамандығына оқыса, 1988 жылы ол Қазақ мемлекеттік ұлттық университетіндегі құқықтанушы ретіндегі оқуын бітірді. 2013 жылы Сейтімов Ресей СІМ Дипломатиялық академиясын бітіріп, саясаттану ғылымдарының кандидаты болды. Мансабы Нұрлан Сейтімов өз мансабын 1994 жылы, Алматыда, Сыртқы істер министрлігі Дипломатиялық өкілдермен жұмыс департаментінің маманы ретінде бастады. Бұл қызметте ол 1996 жылға дейін болды да, Берлинде Қазақстанның Германиядағы елшілігі филиалының үшінші хатшысы болып, бір жыл жұмыс істеді. 1997–2000 жылдары аралығында Сейтімов Алматы, Астанада Сыртқы істер министрлігі КДС Еуропа және Америка елдері департаменті Консулдық қызмет департаментінің екінші хатшысы, меңгерушісі болды. Одан кейін, 2000–2004 жылдары ол Қазақстанның Майндағы Франкфурт қаласындағы Бас консулдығының консулы, Ганновердегі Қазақстанның консулдығының консулы қызметін атқарды. Бұл қызметте ол 2013 жылғы қарашаға дейін болды да, кейін, 2016 жылғы наурызға дейін Майндағы Франкфурт қаласындағы Қазақстанның Бас консулы болды. 29 наурызда ол Қазақстанның Тәжікстандағы Төтенше және Өкілетті елшісі болды. Осы қызметті ол 2019 жылғы қаңтарға дейін жалғастырды. 2019 жылғы 17 қаңтарда президент Тоқаев жарлығы арқылы Сейтімов Сыртқы істер министрлігінің жауапты хатшысы болып тағайындалды. Өз өмірі Нұрлан Сейтімов қазақ тілін, және неміс тілін меңгерген. Марапаттары Нұрлан Сейтімовтің марапаттары: * Құрмет ордені (желтоқсан 2019). Дереккөздер
Дэвид Кепп

Дэвид Кепп (, ; 9 маусым 1963 жыл, Висконсин) — америкалық сценарийші, продюсер. Жалпы табысы 2.3 миллиард доллардан асатын ол — кассалық түсімдері бойынша АҚШ-тың ең табысты сценарийшілерінің жетіншісі. Юра кезеңінің саябағы (1993), Карлито жолы (1993), Орындалмайтын міндет (1996), Өрмекші-адам (2002), Индиана Джонс және хрусталь бассүйек патшалығы (2008) сияқты фильмдер үшін белгілі. Өмірбаяны Жастық шағы және білімі Кепп Висконсин штатының қаласында билборд компаниясына иелік ететін Дональд Кепптің төрт баланың кенжесі ретінде дүниеге келген. Анасы терапевт болған. Бастапқыда актёр болу үшін алдымен Миннесота университетінде бір жыл, содан кейін Висконсин-Мэдисон университетінде екі жыл оқыды да, 1984 жылы Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің (UCLA) кино мектебіне оқуға түсті. Ол 1990 жылы ол сол университетте кино саласында бакалавриат дәрежесін алды. Мансабы Кепп 1988 жылы Мартин Донованмен бірге өзінің алғашқы «» фильмінің сценарийін жазды. 1992 жылдан бастап ол атақты режиссер Стивен Спилбергпен (оның блокбастерлеріне сценарий жазды: «Юра дәуірінің саябағы» (Майкл Крихтонмен бірге I және II бөлімдері), «Әлемдер соғысы» және «Индиана Джонс және хрусталь бассүйек патшалығы»). Ол сонымен қатар Брайан Де Пальманың «Карлито жолы», «Миссия мүмкін емес» және «Жылан көздері» фильмдерінің сценарийшісі болды. Екінші толықметражды режиссерлік жұмысы Гран-при алған «Жаңғырық дыбысы» фильмі болды. Фильмографиясы Дереккөздер
Майдандардың қиылысуы

«Майдандардың қиылысуы» — Сталинград шайқасындағы елеулі оқиғаға арналған монумент. Сталинград түбінде шоғырланған жау әскерлерін қоршау және талқандау мақсатымен 1942 жылдың қарашасында кездескен Оңтүстік-батыс майданы мен Сталинград майданының жауынгерлері соғыс бағытын кері бұруға ұмтылды. Монументте жаяу әскер, атты әскер, мотоатқыш пен танк әскерлерінің жауынгерлері майдан жалауларын және қаруларын ұстаған күйінде бейнеленген. Ескерткіштің биіктігі — 16 метр. Ол 11 метрлік төбенің үстіне орнатылған. Авторы КСРО халық суретшісі Евгений Вучетич болды. Сәулетшілері — Леонид Поляков пен Леонид Дятлов. «Майдандардың қиылысуы» монументі Ресейдегі федералдық маңызы бар мәдени мұра нысаны болып келеді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Семсерден соқа соғып шығарайық * Мамаев қорғаны
Балықшы рулары

Балықшы (Шыбынтай) Балықшыдан екі бала – Өртілес, Қоршы-Жүйрік. Ескі деректерде Балықшының үш ұлы болған дейді, олар Қостай, Есберді, Жүйрік. Қостай Қостайдан төрт бала – Қожамберді (Қалдыаман), Қожағұл, Биғатай, Мәмбет. Қожамберді Қожамбердіден бес бала – Қарамырза, Орыс, Сақай, Сатыбалды, Төлебай. Қожағұл Қожағұлдан – бес бала, бәйбішеден - Бейбіт, Қадыр, екінші әйелінен – Аманқұл, үшінші әйелінен – Жантуған, Күнтуған. Аманқұл Аманқұлдан алты бала – Жұмақ, Шақан, Аймағанбет, Айжарық. Жантуған Жантуғаннан екі бала – Рах, Йін. Күнтуған Күнтуғаннан бес бала – Серікбай, Құрымсы, Домалақ, Амандық, Айбас. Биғатай Биғатайдан екі бала – Итас, Жұмат. Жұмат Жұматтан төрт бала – Дүйімбай, Елқаман, Түмен, Қорлыбай. Итас (Итес-Есім) Итастан бір бала – Қабыл. Есберді Есбердіден төрт бала – Естібай, Ыстыбай, Жемет, Жұма. Ескерту: Жеметтен бала жоқ. Естібай Естібайдан екі бала – Майон, Айтуар. Ескерту: Майоннан бала жоқ. Айтуар (Естібай) Айтуардан үш бала – Бабыс, Көрпесары, Айтбай. Ыстыбай Ыстыбайдан екі бала – Айтуар, Майтан. Жұма Жұмадан төрт бала – Болатбай, Есенгелді, Меңдіқұл, Әліқұл. Айтуар (Ыстыбай) Айтуардан сегіз бала – Арыстан, Жабас, Амалдық, Еркесары, Көрпесары, Өтеген, Айтбай, Жарты. Есенгелді Есенгелдіден үш бала – Демесін, Көбейсін, Бекболсын. Қоршы-Жүйрік Қоршыдан төрт бала – Ыршымбек, Атамбек, Жолдыбай-Жетіқара, Қазанғап. Ескерту: Атамбектен бала жоқ. Ыршымбек Ыршымбектен бір бала – Бекболат. Бекболат Бекболаттан бес бала – Бабай, Қожан, Атамбай, Ер Қармыс, Сары. Жолдыбай-Жетіқара Жолдыбайдан екі бала – Мәметек, Жатаған. Мәметек Мәметектен алты бала – Таңатар, Тойшыбай, Тұңғатар, Батық, Төлекбай, Құл. Жатаған Жатағаннан бір бала – Орда. Қазанғап Қазапғаптан бір бала – Көбентай. Көбентай Көбентайдан екі бала – Өтеген, Асан.
Көшк

Көшк ( — күзет, қарауыл) — Орталық Азиядағы ерте ортағасырлық қамалдың донжонға ұқсас мұнара тәрізді тұрғын үй құрылысы. Балшық кірпіштен салынған Кёшк қиғаш жиектері саз платформа бар. Орталық Азиядағы ерте ортағасырлық құлыптардың «алтын ғасыры» 5-8 ғасырлар — саяси бытыраңқылық, ыдыраушылық және феодалдық шаруашылық құрылымның орнығу кезеңі болды. Бұл уақыттағы шағын үйлер іс жүзінде тәуелсіз болды және үнемі жауынгерлік әзірлік жағдайында болды: әрбір билеуші өз көршілерінің шабуылынан қорқып, олардың меншігін тартып алуға қарсы болмады. Осындай жағдайларда, ең алдымен қорғаныс пен қауіпсіздікті ескере отырып, ақсүйектердің көптеген құлыптары салынды. Кешкі әдетте екі қабатта тұрғызылды, бұл жағдайда тұрғын және қабылдау бөлмелері жоғарғы қабатта орналасқан. С. Г. Хмельницкий Орталық Азияның исламға дейінгі сәулет өнеріне арналған еңбегінде осы дәуірдегі құлыптардың макетін жағынан жалпы классификациясын беруге тырысты. 4 түрі анықталды: # Ауланы қоршап тұрған біркелкі бөлмелер алаңы; # Төменгі бөлмелермен қоршалған орталық қабылдау залы (шаршы және күмбезді болуы мүмкін) ғимарат; # Орталық қабылдау залы (екі осьте де азды-көпті симметриялы) ғимарат, оның «өзегі» айналадағы бөлмелерді біріктіретін шағын күмбезді зал болып табылады; # Асимметриялы түрде орналасқан (әдетте бұрышта) тік бұрышты қабылдау залы бар ғимараттар, ол екі немесе, әдетте, үш жағынан кең дәліз тәрізді дәлізмен қоршалған. 9-10 ғасырларда бұрынғы шағын иеліктер орнында Тахиридтер мен Саманидтер мемлекеттерінің құрылуы бекінген «рыцарлар ұяларының» маңыздылығын жоққа шығарды: серілер – «дехкандар » тәуелсіздіктерін жоғалтып, билеуші әулетке, феодалдық азаматтыққа қызмет етуге кетеді. Қақтығыстар тоқтайды немесе, ең болмағанда, әлсірейді, ал ақсүйек жер иесі мен оның отбасының қауіпсіздігі енді оның отбасылық қамалының қабырғаларының қалыңдығы мен биіктігінен гөрі мемлекеттегі істердің жағдайына көбірек байланысты. Жаңа жағдайды Ежелгі Бұхара оазисі төңірегіндегі «ұзын дуалды» (Қанпырақ) жөндеуден бас тартқан Исмаил Самани былай тұжырымдаған: «Тірі болсам, Бұхардың қабырғасымын». 10-12 ғасырларда исламға дейінгі жергілікті серілік көштердің маңызын жоғалтқан кезде олардың кейбіреулері дәстүрлі емес үлгідегі және дизайндағы шағын керуен сарайларға айналды деген болжам бар. Ках Үлкен көшк «ках» деп аталады. Кейде кахтың ең бекінген жерін кешк деп те атайды. Тағы қараңыз * Дүңгіршек Дереккөздер Әдебиеттер * Хмельницкий С. Г. Кушандар мен арабтар арасында. V-VIII ғасырлардағы Орталық Азияның сәулет өнері. — Берлин—Рига: GAMAJUN, 2000. — 288 p. Сілтемелер * [http://stambul4you.ru/2012/06/around-stambul-kosk-konak-yali-kasir/ http://stambul4you.ru] Кешк, қонақ, ялы және қасыр
Дөңгелек тақталардағы шахмат

Сақина тәрізді тақтадағы шахматтың екі тарихи түрі бар нұсқалары. Византия шахмат Византия шахматы немесе затрикион — 11-15 ғасырлардағы Византия дворяндары арасында танымал үстел ойыны. 14 ғасырдағы парсы тарихшысының айтуынша, Шатранждан шыққан. Амулдар Персияда әл-Муддавара (дөңгелек) немесе ар-Румия (Римдік) шатранж деп аталды. Олар периметрі 16 ұяшық, ені 4 ұяшықты дөңгелек (сақина тәрізді) тақтада ойнады. Фишкалар шатранж ережелері бойынша қозғалды: епископ диагональ бойынша бір шаршыға секірді, пешкалар бірінші қозғалыста тек бір шаршы алға жылжыды (пешкалардың кесектерге айналуы болған жоқ), патшайым диагональ бойынша тек бір ұяшықты жылжытты, бұл кәдімгі шахматтағы епископ. Осылайша, ең күшті фигуралар қарға мен сері болды. Нәтижесінде ойын қарапайым шахматпен салыстырғанда әлдеқайда «бейбіт» режимде ойналды. Жеңіске жету үшін қарсыластың патшасын маттау қажет емес еді. Бір ғана «жалаңаш патша» қалған жағы жеңілген болып саналды. Пат те шығын деп саналды. Дегенмен, ойынның көпшілігі тең аяқталды. Ойынның екі нұсқасы болды: біріншісінде ақ патшайым жарық шаршыға, ал қара патшайым қараңғы шаршыға тұрды; екінші вариацияда екі патшайым да бір түсті шаршыларда тұрды. Дөңгелек шахмат Дөңгелек шахмат – Византия шахматының негізінде жасалған заманауи ойын, оның фигуралар заманауи ережелерге сәйкес қозғалуымен ерекшеленеді. Бұл нұсқаны ойлап тапқан ағылшын тарихшысы Дэвид Рейнольдс. 1996 жылдан бастап жыл сайынғы әлем чемпионаттары Ұлыбританияда орналасқан (Circular Chess Society) демеушілігімен өткізіліп келеді. Дереккөздер Сілтемелер * * [https://web.archive.org/web/20080323091608/http://www.circularchess.co.uk/ Дөңгелек шахмат қоғамы]
Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері – тарихи қалыптасқан аумақтары бар жеке ғимараттар мен құрылыстар, мемориалдық үйлер, қорымдар, кесенелер және жеке қорымдар, монументалды өнер туындылары, тас мүсіндер, жартастағы суреттер. Ескерткіштер тізімі Алматы облысы әкімдігінің 2020 жылғы 22 желтоқсандағы № 498 қаулысымен бекітілген Балқаш ауданы Еңбекшіқазақ ауданы Жамбыл ауданы Кеген ауданы Қарасай ауданы Райымбек ауданы Талғар ауданы Ұйғыр ауданы Іле ауданы Қонаев қаласы Дереккөздер
Ақпан рулары

Ақпан батыр Келімбердіұлы Ақпаннан үш бала – Қаракүшік, Қармыс, Сармыс. Ескерту: Сармыстан бала жоқ. Қаракүшік Қаракүшіктен үш бала – Құдайқұл, Құтый, Байділә. Қармыс Қармыстан екі бала – Онайбай, Жанайбай. Құдайқұл Құдайқұлдан төрт бала – Бөтек, Таңатар, Шуақ, Жылыс. Бөтек Бөтектен төрт бала – Қалматай, Бұлтақаш, Сапақ, Байсал. Таңатар Таңатардан бес бала – Омар, Шама, Ырысбай, Баубек, Сүйіндік. Шуақ Шуақтан бір бала – Айтбай. Жылыс Жылыстан екі бала – Алдаберген, Кұлшы. Құтый Құтыйдан үш бала – Өтемей, Төлемей, Бөтек. Өтемей Өтемейден екі бала – Мендібай, Жылысбай. Төлемей Төлемейден төрт бала – Таңатар, Шуақбай, Есенгелді, Байменбет. Бөтек Бөтектен төрт бала – Байсал, Қалматай, Бултакаш, Сапак. Ескерту: Бөтектің Калматай, Бултакай, Сапак деген ұлдарынан бала жоқ. Байсал Байсалдан төрт бала – Сакетай, Бегемис, Шолак, Караман. Байділә Байділәдан бір бала – Жанұзақ. Жанұзақ Жанұзақтан бір бала – Қарақұл. Қарақұл Қарақұлдан бір бала – Жұмағанбет. Онайбай-Жанайбай (Қармыс) Қармыстың Онайбай мен Жанайбай деген екі баласынан ұрпақ жоқ.
Берекелі бейсенбі

Берекелі бейсенбі — Джон Стейнбек жазған роман, 1954 жылы жарияланды. Бұл — Консервілеу көшесі романының жалғасы. Шығармада Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі өмір суреттеледі. Кейіпкерлер * Док — теңіздік биолог. Оның протиотипі Стейнбектің досы Эдвард Рикетс болған. * Сюзи * Мак * Хазел * Фауна * Джозеф және Мария Рива Дереккөздер
Илья Юрьевич Ковтун

Илья Юрьевич Ковтун ( 10 тамыз 2003 жыл, Черкассы, Черкассы облысы Украина) — украиндық гимнастшы. Көпсайыс бойынша әлем және Еуропа чемпионаттарының қола жүлдегері. Жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатының жүлдегері, жасөспірімдер арасындағы Еуропаның алты дүркін чемпионы, жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионатының жүлдегері, Еуропа жастар олимпиадасының бірнеше дүркін чемпионы және жүлдегері. Украинаның еңбек сіңірген спорт шебері. Өмірбаяны Илья Ковтун 2003 жылы 10 тамызда Черкассы қаласында дүниеге келген. Свидовец орта мектебінде оқыды. Илья Ковтун гимнастикамен үш жасында Черкасса қаласының спорт мектебінде айналыса бастады. Бала өте белсенді және епті болды, ата-анасы оны гимнастика залына апарды. Илья спортқа тез икемделіп, жақсы нәтиже көрсете бастады. Ата-анасы ұлына барлық жағынан қолдау көрсетіп, оның спорттық мансабында табысқа жетуіне үлкен оң әсер етті. Гимнасттың өміріндегі тағы бір қолдау көрсеткен тұлға оның жеке жаттықтырушысы Ирина Надюк болды. Ол Ильяның бойынан табандылықты, қайсарлықты және жеңіске деген жігерді көріп, осы қасиеттерді дамытуға көмектесті, қиын сәттерде оған қолдау көрсетті. Мансабы 2019 жылы ол Венгрияның Дьер қаласында өткен жасөспірімдер арасындағы көркем гимнастикадан 2019 жылғы әлем чемпионатында ерлер арасында командалық есепте күміс және ерлер арасында көпсайыста қола медаль жеңіп алды. Ковтун, ең алдымен, көпсайыста мықты, бірақ оның басым снаряды гимнастикалық қоссырық (брусья). Илья Ковтун сырықтарда 2018 жылы Глазгода Еуропа чемпионы атанып, жасөспірімдер арасындағы алғашқы медалін жеңіп алды. Бұл өзінен бірнеше жас үлкен қарсыластарға қарсы болды. Ол сондай-ақ 2019 жылы Бакуде өткен Еуропалық жасөспірімдердің жазғы Олимпиадалық фестиваліне қатысып, барлығы төрт алтын және бір күміс медаль жеңіп алды. Ерлер арасында жалпыкомандалық есепте, ерлер арасында көпсайыс, брусья мен турниктерде алтын медальді жеңіп алды. Ал еркін жаттығу бойынша күміс медальға ие болды. 2020 жылы Түркияның Мерсин қаласында өткен ерлер арасындағы көркем гимнастикадан Еуропа чемпионатында жасөспірімдер арасындағы командалық есепте алтын медаль жеңіп алды. Ол сондай-ақ жасөспірімдер арасындағы көпсайыс, ат үстінде, сақиналарда және сырықтарда алтын медальді жеңіп алды. Жасөспірімдер арасындағы таянып секіру жарысында да күміс жүлдені жеңіп алды. 2021 жылғы Еуропа чемпионатында ересектер арасындағы дебютін жасап, көпсайыста Никита Нагорный мен Давид Белявскийден кейін қола жүлдені жеңіп алды. 2020 жылы Жапонияның Токио қаласында өткен жазғы Олимпиада ойындарында Украина атынан өнер көрсетті. Илья Ковтун 2023 жылғы әлем чемпионатында жалпы есепте екі жарыста жеңіске жетті. Осылайша, 19 жастағы Илья мүмкін болатын төрт алтынның үшеуін жеңіп алып, үшінші жыл қатарынан параллель сырықтарда жалпы жарыста жеңіске жетті. 2024 жылы Италияның Римини қаласында өткен спорттық гимнастикадан Еуропа чемпионатында Илья Ковтун алтын медаль жеңіп алды. Ол турникте өткізген жаттығуларында 14,600 ұпай жинап, үздік атанды. Дереккөздер
Stellaris

Stellaris – Paradox Development Studio жасаған 4X гранд стратегия жанрындағы видео ойын. Ойында ойыншылар жұлдызаралық өркениетті таңдап, галактиканы зерттеу, колонизациялау, басып алған аумақтарды басқаруды жүргізеді. Таңдалған өркениет басқа жатғаламшарлық өркениеттерді кезіктіріп, дипломатия, сауда және соғыс әрекеттерін жүргізе алады. Ойын жасаушыларға Станислав Лемнің шығармашылығы қатты ықпал еткен және ойынның ішінде жазушының еңбектеріне көптеген сілтемелер бар. Ойын алғаш 2016 жылғы 9 мамырда Windows, macOS және Linux-та қолжетімді болды, ал PlayStation 4 пен Xbox One-ға 2019 жылдың 26 ақпананында Stellaris: Console Edition атымен шығарылды. Ойын барысы Stellaris шынайы уақытта ойналатын, 4X және гранд стратегия элементтерін қосқан ойын. Ойынның басты алаңы – Құс жолы галактикасының картасы. Картада жекелеген күн жүйелері мен оларды байналыстыратын гиперлейндар және қосымша элементтер көрсетіледі. Ойыншы FTL мүмкіндігі бар өркениетті басқарып, ойында империя деп аталады, галактиканы зерттеп, күн жүйелерін ашып, колонизация процесін жүргізеді. Өмір сүруге қолайлы ғаламшарларды империя құрамына қосып, экономикалық, технологиялық және әскери дамытуды қатар жүргізіп отырады. Ойынның басында әр ойыншыға империя иелік ететін "этикалық жүйелер" және азаматтық принциптерін таңдауға мүмкіндік беріледі. Этикалар жалпы саны 8 категориядан тұрады. Жасалуы мен жариялануы Paradox студиясы Stellaris-ті осыған дейін 2007 жылы Europa Universalis III ойыны жасалған Клаузевиц қозғалтқышы негізінде дамытқан. Ойын алғаш рет 2015 жылдың тамызында Gamescom іс-шарасында таныстырылды. Stellaris көпшілікке 2016 жылдың 9 мамырында таныстырылды. Ойын сатылымға шыққан кейін қосымша кеңейтілімдер мен багтарды жөндейтін тегін апдейттер болатындығы мәлім болды. Апдейттер атауы ретінде танымал ғылыми-фантастика жазушылар есімдері қолданылды. Олардың қатарында Артур Чарльз Кларк, Айзек Азимов, Роберт Хайлайн, Дуглас Адамс, Рэй Бредбери, Карел Чапек, Пьер Боуле, С. Черрих, Ларри Нивен, Урсула Ле Гуин, Джин Волф, Танит Ли мен Мэри Шэллей бар. 2022 жылдан бастап жазушылар есімдері орнына шоқжұлдыздар атаулары беріле бастады. Спин-оффтар 2023 жылдың маусымында Stellaris: Nexus атты спин-оффы шығатындығы жарияланды. Бұл ойынды Whatboy Games жасады. Алғашқы қолжетімділік кезеңінде ойын атауындағы Stellaris түсіп қалып, атауы Nexus 5X д еп өзгертілді. Дегенмен де, ойын Stellaris ғаламында орын алып отыр. 2023 жылдың 12 қазанында Paradox Star Trek: Infinite ойынын шығарды. Ойынның механикасы түпнұсқадағы Stellaris-тен айнымайтындығы айтылды. Дереккөздер
Томан би

Томан би (1724–1814) — Қазақтың XVIII ғасырдағы айтулы дана, дара билерінің бірі — толымды топ жарған Томан би. Жастабан-Бегімбет елінің Жолабайдан кейінгі екінші ұлағатты ұлы биі. Томан 1724 жылы туып, 1814 жылы 90 жасында қайтыс болады. «Тұлпар дүлдүлдігімен танылады, адам бірлігімен танылады», ‐ деп Томан би айтқан, аталы сөздер өте көп. Оның көпшілігі мақал-мәтелдерде, нақылдарға айналып, ел ішіне кеңінен таралып кеткен. Соның кейбір қысқа, әрі нұсқасын үлгі ретінде айталық: «Көсеу ұзын болса, қол күймейді, ағайын көп болса жан тимейді». «Болдым, толдым дегеннің түбіне көр жетеді, жарлы байып, жас толқын ер жетеді». «Құлақ естігенді көз көреді, атқан оқ ажалдыға кез келеді.» «Жалған достан сақтан, қалған астан сақтан». «Досы өткірді жау алмас, сөзі өткірді дау алмас». «Әділеттілік — кісілікте, әдептілік — кішілікте». «Жақсымды айтты деп дос деме, жаманымды айтты деп қас деме». «Жолдас болсаң сұмға, отырғызар құмға». «Жасық, жаман туған көп езден, асыл туған бір ер артық». «Өтірікке өлмейсің, Қиянатқа көнбейсің. Шындықты айт шырқырап, Отқа салса күймейсің. Суға салса батпайсың». «Сот дегеніміз — шот, Бүкірді шауып тастайды, Халықты әділдікке бастайды». Дереккөздер
Fallout (франшиза)

Fallout — пост-апокалипсис әлемде орын алатын видео ойындардың медиа франшизасы. Негізін Тим Кейн мен Леонард Боярский Interplay Entertainment компаниясында жұмыс істеп жүргенде ойлап тапқан. Fallout әлемінде орын алатын оқиғалар ХХІ, ХХІІ және ХХІІІ ғасырларды қамтиды. Франшиза ретроспективті болашақтың атомдық панк жанрында жасалған. Бұл идеялардың қалыптасуына 1950 жж. АҚШ-ғы соғыстан кейінгі мәдениет пен атомдық соғыстың қорқынышы әсер еткен. Сериядағы басты идеялардың бірі - адамзатқа технология сыйлайтын үміт пен жақындап қалған атомдық жойылу қаупі. Сериядағы алғашқы өнімді Fallout атымен 1997 жылы Black Isle Studios шығарған. Келесі жылы Fallout 2 сиквелін шығарды. Франшизаның жалғасы ретінде 2024 жылдың 10 сәуірде Amazon Prime-да Fallout телевизиялық сериялы жарық көрді.
Малайсары би Тілеукеұлы

Малайсары би Тілеукеұлы (1720–1805) Жайық өзені бойында өмір сүрген, қол бастаса батыр, ел басқарса көсем, сөз сөйлесе шешен, ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіктірген би болған. Малайсары би сөздері Ата тұрып ұл сөйлегеннен без, Ана тұрып қыз сөйлегеннен без. Жаманнан жақсы туады — адам айтса нанғысыз, Жақсыдан жаман туады — бір елтіріге алғысыз. Кісі болар баланың кісіменен ісі бар, Кісі болмас баланың кісіменен несі бар. Ақыл жастан, асыл тастан. Ердің құнын — жастың жайсаңы даулайды. Атқа мініп қол бастайтын деген бала екенсің, Топқа кіріп сөз бастайын деген бала екенсің. Үйіңнің сыртынан дүбір кетпесін, Құлағыңнан сыбыр кетпесін. Обал, сауап, борыш. Осы үш сөзді есіңнен шығармасаң, Айналаңнан ел кетпес, Елің сүйсе, сыртқы дұшпаның ештеңе етпес. Жақыныңды жаралама — алысты қаралама, Қадірсіз десең халқымнан сұра, Қазымыр десең қатынымнан сұра, Қыдырма десең көршімнен сұра, Шиеленген түйінді, Шиыршықталған қиынды шешіп, Елдің ісін тындыратын, Жаудың белін сындыратын, Әділ айтулы кісі бол. Аумин! Малайсары би толғауы Жаман болса — жақын жау, Шабан болса — атың жау, Шайпау болса — қатын жау, Кетеген болса — түйең жау, Тебеген болса — биең жау, Күнде келсе — күйеу жау, Жымысқы болса — жиен жау, Тіл алмаса — ұлың жау... Дереккөздер
Донецк халықаралық әуежайы

Сергей Прокофьев атындағы «Донецк» халықаралық әуежайы (; IATA: DOK, ICAO: UKCC) — Украина аумағындағы Донецк қаласының қираған әуежайы. 2015 жылдан бері өзін-өзі жариялаған Донецк Халық Республикасының бақылауындағы аумақта орналасқан. 2014 жылғы 26 мамырда Украинаның мемлекеттік авиация қызметі әуежайдың жұмысын тоқтатты. 2014 жылдың маусымы мен 2015 жылдың қаңтар айларындағы ұрыс қимылдары кезінде әуежай толығымен қирап, ұшақтарға қызмет көрсетуге жарамсыз болып қалды. Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы академиялық есу

Академиялық есу барлық заманауи Олимпиада ойындарының бағдарламасында болды. Алайда ауа райының жағдайына байланысты бірінші Олимпиадада бұл спорт түрінен сайыстар өткізілмеді. Әйелдер арасындағы сайыстар 1976 жылдан бастап өткізіледі. Сайыстар Ерлер Әйелдер Қазақстан атлеттерінің қатысуы Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 2000 жылы — 1 атлет, 2008 жылы — 3 атлет, 2012 жылы — 2 атлет, 2016 жылы — 2 атлет, 2021 жылы — 1 атлет қатысқан. Дереккөздер
Роман Александрович Головченко

Роман Александрович Головченко (10 тамыз 1973 жыл, Минск облысы) — кеңестік және беларусьтік дипломат, экономист, саясаткер және 4 маусым 2020 жылдан 10 наурыз 2025 жылға дейін Беларусь премьер-министрі болды.10 наурыз 2025 жылы Беларусь Республикасы Ұлттық банкінің басқарма төрағасы болып тағайындалды. Жастық шағы және білімі 1973 жылғы 10 тамызда Жодино қаласында жалғыз бала болып дүниеге келген. Әкесі Александр Николаевич Головченко Беларусь политехникалық институтын бітіріп, Минск трактор зауытының конструкторлық бюросында инженер болып жұмыс істеді. Нағашы атасы да, өз атасы да Екінші дүниежүзілік соғыстың ардагерлері болған. Роман Головченко Жодинода 10 жасына дейін тұрып, ата-анасымен Минскіге көшіп, орта мектепті сонда бітірген. 1996 жылы ол Мәскеу халықаралық қатынастар мемлекеттік институтын және 2003 жылы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген. Мансабы Михаил Мишустин, Беларусь президенті Александр Лукашенко мен премьер-министрі Головченко, 2020 жыл]] 2013 жылы ол Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Елші болып тағайындалды, содан кейін Катар, Кувейт және Сауд Арабиясында елдің атынан өкілдік етуге жауапты болды. Бұл қызметке тағайындалғанға дейін ол Мемлекеттік әскери-өнеркәсіптік комитетінің төрағасы қызметін атқарған. Ол 2020 жылғы 17 тамызда, 2020 жылғы Беларусь наразылықтары кезінде министрлер кабинетінің ауысуы кезінде отставкаға кетуді ұсынды. 2022 жылғы маусымда Головченко Канаданың қара тізіміне енді. Өз өмірі Роман Головченко үйленген, бір ұлы және екі қызы бар. Марапаттары Роман Головченконың барлық марапаттары: * «Татар Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуына 100 жыл» медалі (2021, Татарстан, Ресей); * Халықтар Достығы ордені (2022, Башқұртстан, Ресей). Қосымша ақпарат Дереккөздер
Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты

Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты (, МГИМО) — Мәскеу, Ресейде орналасқан жоғары оқу орны. Институтты Ресей Сыртқы істер министрлігі басқарады. МГИМО халықаралық қатынастар және аймақтану, саясат, басқару, дипломатия, әлемдік экономика, құқық, журналистика, сыртқы сауда және менеджмент, энергетика істері, лингвистика және қоршаған ортаны зерттеу сияқты 18 оқу саласы бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Ол Іскерлік басқару магистрі (ІБМ) және атқарушы ІБМ бағдарламаларын және университетке дейінгі оқу ұсынады. Гиннесс рекордтар кітабына сәйкес, 2019 жылы МГИМО әр академиялық кезеңде 54 тіл оқытты, бұл кез келген академиялық мекемедегі оқытылған ең үлкен оқытылған тіл саны. МГИМО-ның Мәскеуде, Мәскеу облысында (Одинцово) және Ташкентте (Өзбекстан) кампустары, сондай-ақ Женевада (Швейцария) құқықтану бойынша білім беру орталығы бар. Құрылымы МГИМО 18 бағыт бойынша оқытады: халықаралық қатынастар, шетелдік аймақтану, экономика (халықаралық экономикалық қатынастар), құқықтану (халықаралық құқық), журналистика (халықаралық журналистика), тарих, саясаттану, жарнама және қоғаммен қарым-қатынас, әлеуметтану, менеджмент, коммерция (сыртқы сауда), экология және қоршаған ортаны басқару, мемлекеттік және муниципалды басқару, қаржы және несие,лингвистика, педагогика, психология, персоналды басқару, бизнес-информатика. Оқытылатын тілдер МГИМО-да оқытылатын тілдер саны 54: * Әзербайжан * Албан * Амхар * Ағылшын * Араб * Армян * Африкаанс * Бенгал * Болгар * Мажар * Вьетнам * Грек * Дари * Дат * Иврит * Индонезия / Малай * Испан * Итальян * Қытай * Корей * Лаос * Латын * Латыш * Литва * Молдова * Моңғол * Неміс * Нидерланд * Норвег * Парсы * Поляк * Португал * Пушту * Румын * Орыс * Серб * Словак * Словен * Суахили * Тәжік * Тай * Түрік * Түрікмен * Өзбек * Украин * Урду * Фин * Француз * Хинди * Хорват * Чех * Швед * Эстон * Жапон Санкциялануы 2023 жылғы 22 қыркүйекте Ресейдің Украинаға басып кіруі аясында МГИМО украиналық балаларды Ресейге депортациялауға, сондай-ақ жалған ақпарат пен үгіт-насихат жасау мен таратуға қатысы бар ұйымдарға қарсы Канаданың санкциялық тізіміне енгізілді. Сондай-ақ санкциялар тізіміне МГИМО ректоры Анатолий Торкунов «Кремль қаржыландыратын жалған ақпарат пен үгіт-насихат жасағаны және таратқаны үшін ресейлік режимнің одақтасы» ретінде енгізілген. Бұған дейін, 2022 жылғы 9 маусымда МГИМО Украинаның санкциялық тізіміне енгізілген болатын. Белгілі түлектері МГИМО-ның белгілі түлектері арасында: * Ильхам Әлиев, Әзербайжан президенті; * Ирина Бокова, ЮНЕСКО бұрынғы бас директоры; * Қасым-Жомарт Тоқаев, Қазақстан президенті; * Мирослав Лайчак, Словакия Сыртқы істер министрі; * Андрей Белоусов, Ресей Қорғаныс министрі; * Роман Александрович Головченко, Беларусь премьер-министрі; * Марош Шефчович, Еуропа комиссиясының вице-президенті; * Кирсан Илюмжинов, ФИДЕ Президенті; * Сергей Лавров, Ресей Сыртқы істер министрі; * Феликс Вулис, Еуразиялық табиғи ресурстар корпорациясындағы CEO бар. Дереккөздер
Бөлек шығайық (фильм, 2023)

Бөлек шығайық — Күлкілі ситуацияларға, күтпеген бұрылыстарға, кейіпкерлер арасындағы бәсекеге толы фильм. Бұл біздің мүдделеріміз үшін не істей алатынымызды және жақын адамдармен қарым-қатынаста қандай оғаштықтардың пайда болатынын көрсетеді. Сонымен бірге фильмде кейде нағыз достық пен ынтымақтың бәсекелестіктен де күшті болатынын көрсететін тағылымды сәт бар. Шығу тарихы Нұржан Еркінұлы — режиссер, сценарист – Иә, мұнда ойдан шығарылған ештеңе жоқ. Барлығы әйелім екеуміздің өмірімізден алынған. Жалпы, фильмнің идеясы менің жұбайыма тиесілі. Ол да бір кездері енесімен бірге тұрған келіншек, сол уақытта өзінің басынан өткен оқиғасы. Ғазиза идеясын ұсынды, мен оны қолдадым. "Әйелдің жанын әйел түсінеді" деп, авторлар тобында міндетті түрде әйел адамның болғанын қаладық. Сюжеті Жансая мен Мөлдір — абысындар. Олар бір үйде тұрады, бір-бірімен жақсы араласады дос. Оларды ортақ жау – озбыр ене біріктіреді. Бірақ Жансая ойланса Мөлдір күйеуімен бірге көшіп, бөлек тұру үшін бір жоспар құрып жатыр. Ене жаман келін, жақсы келін жібереді дегенді абайсызда естіп, өзіне қалдырады, жаман келін боп көріну үшін, енесінің жаманын жіберер деген үмітпен бар өнері мен мықтылығын көрсете бастайды, ұлдар арасында шайқас басталады, әртүрлі стратегияларды қолданады және қиындықтарды болдырмау үшін ең нашар болып көрінуге тырысады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://www.youtube.com/watch?v=A3KhawjRA8A Ресми трейлер]
Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 6 сәуірдегі "Құқықтық актілер туралы» Заңының 27-бабына және Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 26 желтоқсандағы "Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы" Заңының 21-бабына сәйкес, Алматы қаласының әкімдігі қаулысының 1-қосымшасына сәйкес бекітілген. 2021 жылы 9 қыркүйек айында Алматы қаласы әкімдігінің № 3/458 қаулысымен мемлекеттік тізімге өзгерістер енгізілді. Археология ескерткіштері Қала құрылысы және сәулет Монументтік өнер құрылыстары Қасиетті нысандар, ансамбльдер және кешендер Дереккөздер
Жәнібек Герей

Жәнібек Герей (; 1568—1636) — Герей әулетінен шыққан Қырым ханы (1610–1623, 1628–1635), Шақай Мүбарак Герей нұреддиннің ұлы (1593 қай.), Қырым ханы I Дәулет Герейдің немересі. Қырым ханы I Саламат Герейдің (1608-1610) асырап алған ұлы. II Ғазы Герейдің тұсында Алып Герейдің сыбайласы Мүбарак Герейдің отбасы Солтүстік Кавказға қашады, болашақ ханның нағашы жұрты сол жақтан. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін анасы І Фатих Герейге, одан кейін І Саламат Герейге тұрмысқа шығады. I Саламат Герей тұсында қашқын Мехмет Герейдің (1609-1610) орнына Жәнібек Герей қалғай болып тағайындалады. Өмірбаяны Асырап алған әкесі қайтыс болғаннан кейін ол Бақшасарайдағы хан тағын иеленді. Хан тағына отырған Жәнібек Герей інісі Дәулет Герейді (1610-1623) қалғай етіп тағайындайды. І Саламат Герейдің үлкен ұлы Азамат Герей (1632 қай.) 1610-1623, 1625-1627, 1628-1631 жылдары нұреддин болды. Билік еткен кезеңде сұлтанның бұйрығымен Парсы мен Польшаға жорықтар жасап, өзін Осман империясының адал одақтасы ретінде көрсетті. Оның ұрыстарда жолы болмады: жеңістері ірі жеңілістерімен алмасып жатты. 1630-жылдары Шығыс Еуропа аймағында күш тепе-теңдігін сақтау үшін Ресейге қарсы Смоленск соғысында Польшаны қолдап, Мәскеу маңында сәтті жорықтар жасады. Басқару стилі демократиялық және басқарудың маңызды мәселелерінде бейлермен ақылдасу үрдісімен сипатталады. Жәнібек талғампаз, әдебиеттен хабардар адам еді. 1623-1628 жылдары III Мехмет Герей тұсында биліктен айырылды. Таққа екінші рет отырған ол Қырымда Шырын мен Мансұр рулары арасындағы ашық соғысқа тап болды. Хан Мансұрлардың әскери қолдауының арқасында екінші рет билікке келіп, оларға қарыздар болды, бұл басқа қырым руларын оған қарсы қойды. Ақсүйектер арасындағы теке-тіресті еңсере алмады. Хан тағына екінші рет отырған Жәнібек Герей інісі Дәулет Герейді (1628-1631) қалғай етіп тағайындайды. 1631 жылы бұрынғы нұреддин Азамат Герей (1631-1632) қалғай етіп тағайындайды, кейін Жәнібек Герейдің бұйрығымен өлтірілді. 1632 жылы Жәнібек өзінің ұлы Мүбарак Герейді (1632-1635) қалғай етіп тағайындайды. 1631 жылы жаңа нұреддин болып Саламат Герей ханның ұлы Мүбарак Герей (1631-1632) тағайындалды. 1635 жылы сұлтанның жарлығымен Қырым ханы Жәнібек Герей тақтан алынып, Родос аралына зейнеткерлікке жіберілді, сол жерде ол көп ұзамай қайтыс болды. Ол Родостағы Мұрат Рейс мешітінің жанында бөлек кесенеге жерленді. Әдебиет * О. Гайворонский «Герейлердің шоқжұлдызы» * О. Гайворонский «Екі құрлықтың билеушілері» 1-2 том * Хәлім Герей «Хандардың қызғылт гүлзары» (Қырым хандарының тарихы) Дереккөздер
III Мехмет Герей

III Мехмет Герей (; 1584—1629) — Герей әулетінен шыққан Қырым ханы (1623-1628), Қырым ханы II Сағадат Герейдің ұлы. Өмірбаяны Мехмет Герей Құмықстан мен Астраханда айдауда болған отбасыда дүниеге келіп, 1593 жылы Қырымға оралды. 1596 жылы Саламат Гереймен бірге Түркияға барып, онымен бірге Қара Йазыджи көтерілісшілерінің арасында қалады, содан кейін Ыстанбұлда жеті жыл түрмеде отырады. 1608 жылы І Саламат Герейдің қол астында қалғай болып тағайындалады, бірақ онымен жанжалдасып, Қырымнан Бұжаққа қашады. 1614 жылы қайтадан түрік түрмесінде болды, 1618 жылы одан Қырымға қашып кетіп, Кефедегі түріктер оны ұстап алып, Родос аралындағы түрмеге жібереді. 1623 жылы досы, бас уәзірдің көмегімен Мехмет Герей хан дәрежесін алды. ІІІ Мехмет Герей өзінің інісі Шаһин Герейді (1623-1628) қалғай-сұлтан етіп, Дәулет Шобан Герейді (1623-1625) нұреддин етіп тағайындады. Билікке келген соң өте батыл және тың саяси реформаны жүзеге асыруға кірісті. Елдің ұзақ жылдар бойы билердің дау-дамайынан азап шеккенін көріп, сұлтан үлгісі бойынша бірыңғай билік жүргізу тәртібін енгізді. Оның інісі әрі қалғай-сұлтан Шаһин Герей ханның келісімімен бұдан да асып түсіп, түріктердің Қырым ісіне араласуына қарсы шығып, 1624 жылы Османлы түріктері Жәнібек Герейді таққа қайта отырғызу үшін III Мехмет Герейді тақтан тайдыруға әрекеттенуіне қарсы қорғаныс ұйымдастырды, бірақ Сарысу түбіндегі шайқаста жеңіліп қалды. Жаңа Қырым ханы Сұлтанның парсы жорығына әскери көмегінен үзілді-кесілді бас тартуы арқасында халық арасында үлкен беделге ие болды. Қырым хандығының Осман империясынан тәуелсіздігіне қол жеткізу үшін қалғай-сұлтан Шаһин Герей Польша-Литва мемлекетімен түріктерге қарсы одақ жасау үшін белсенді әрекеттерді бастады, бұл Запороже казактарымен одақтық шартқа қол қоюға әкелді. Дәл осы кезде Шығыста Кіші және Үлкен Ноғай Ордаларын Қырымға қайта қосу жұмыстары жүргізілді. Түркияның басты жауы Персиямен байланыс орнатылды. III Мехмет Герей мансұрлармен дұшпандық қарым-қатынаста болды. Сұлтан бұл шиеленісті өз пайдасына келтірді. Бұл ноғай көсемі Қан-Темірмен қарулы қақтығысқа және 1628 жылы Қырық Ер бекінісінде ханның қоршауына әкелді. Қоршаудан одақтас Запороже казактары босатып, олар ІІІ Мехмет хан және қалғай Шаһин Гераймен бірге сұлтанның Жәнібек Герейді таққа отырғызу әрекетіне қарсы тұру үшін түріктердің Кефе бекінісіне бет алды. Татар әскері қолбасшыларының жаңа хан жағына өтуіне байланысты жорық сәтсіз аяқталды. Ағайынды Мехмет Герей мен Шаһин Герей Запорожеге қашып, одан кейінгі 1629 жылы Қырым жақтастары мен казактарының біріккен әскерінің басында олар екі рет Қырымға кіруге әрекеттенді, бірақ казактар арасындағы қайшылықтарға байланысты сәтсіз аяқталды. Осы екі жорықтың соңғысында ІІІ Мехмет Герей Жәнібек Герейге берілуге әрекеттенгені үшін Запороже казактарының қолынан қаза тапты, ал қалғай Шаһин Герей осыдан кейін Персияға кетіп қалды. Қайтыс болған ханды Бақшасарайға жеткізіп, Ескі Жұрт дүрбесіне жерледі. Әдебиет * О. Гайворонский «Герейлердің шоқжұлдызы» * О. Гайворонский «Екі құрлықтың билеушілері» 1-2 том * Хәлім Герей «Хандардың қызғылт гүлзары» (Қырым хандарының тарихы)
(3001) Микеланджело

(3001) Микеланджело — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1982 жылы 24 қаңтарда Эдвард Боуэлл өзінің Аризонадағы обсерваториясында ашты. Ұлы италиялық мүсінші әрі суретші Микеланджело Буонарротидің құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (3001—3100)
Бекайдар би Әлменбетұлы

Бекайдар би Әлменбетұлы (1745–1854) — Орта жүз биі, Орталық Қазақстан кіндігі Қарағанды облысы жерінде билік айтқан. Әділ сөзді би, тілге көсем шешен. Туған өңірдегі би-шешендер, әйгілі батыр, озық ойлы ел жақсылары мен мырзалары арасында өскен Бекайдар, солардан тәлім алған. Ел шетіне жау тиген, елдің іргесі сөгіле бастаған алмағайып заманда өмір сүрген. Бекең айтты деген өнегелі сөздер ел ішінде әлі де сақталған. Малды өрісінде, құлынды желісінде, баланы жас кезінде танып, сын айтатын дәл болжампаз, ақылды шешен, бидің дүрі болған екен. Бекайдар би сөздері Адал болу қиын, адам болу одан да қиын. Жаман елдің жақсысы болғанша, жақсы елдің жаманы болғаны артық. Адал ниет — дұшпанды дос етер. Арамдық досты қас етер. Үлкеннен алған ақыл — арыңа қосқан нақыл. Дұшпаныңа достық ет — демес сені әрі кет. Ой-өрісі — қиял төресі. Баламен бала болу — баланы сүйе білу. Бала тілін таппаған, Бала сүйіп бақпаған. Баласы жоқ — тәні жоқ, Анасы жоқ — жаны жоқ. Сүйе білу — сүйкімді болу. Жақсы — ызбарлы, Жаман — ырғарлы. Ақиқат — өшпейді, Шариғат — көшпейді. Сұлулық — шақырып турады, Зұлымдық ақырып тұрады. Мархабатты көңіл — таза өмір. Көңіл айта білу — жадыратады, Ұстамдылық түбінде — сабыр жатады. Қуана білу — білімдігің, Жұбана білу — ілімдігің. Жақсыдан сөз қалар, Жаманнан сыз қалар. Жылы сөз — жан берер, Ыстық сезім — сән берер. Халқыңнан саяқ жүрсең — тозарсың, Бірге жүрсең — озарсың. Өлгенді елеп өт, Ол адамның баласы. Туғанға елең ет, Оның да бар анасы. Арсызда ақыл жоқ. Шаншу — қан қыздырады, Қаңқу — жан тоздырады. Дереккөздер
Беларусь премьер-министрі

Беларусь Республикасының премьер-министрі (, ) — Беларусь үкімет басшысының орынбасары. 1991 жылға дейін Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасы Министрлер Кеңесінің Төрағасы ретінде Кеңес Одағы құрамындағы республика үкіметінің басшысы ретінде белгілі болды. Премьер-министр орталық мемлекеттік орган болып келетін Беларусь Министрлер Кеңесін басқарады және оның қызметі жайлы президентке есеп береді. Премьер-министрді Беларусь президентінің өзі тағайындайды. Премьер-министр тағайындалғаннан кейін олар министрлер мен төрағалардан тұратын 30 мүшеден тұратын министрлер кабинетін құрады. Беларусь президенттік республика болғандықтан, премьер-министрдің үкімет істеріне нақты билігі жоқ және сайып келгенде, ол үкімет пен оның қызметіне нақты билікке ие президенттің тікелей бақылауында. Өкілеттіктері Премьер-Министрдің үкіметті басқарудағы қызметіне * Үкіметтік заңнамаға қол қою; * Үкіметтің негізгі бағыттары туралы Президентті хабардар ету; * Бюджет жобасын құрастыру; * Бірыңғай қаржылық, ақша-несие, білім беру, денсаулық сақтау және еңбек саясатын жүргізу; * Президент жарлықтары мен тапсырмаларының орындалуын бақылау және * Президенттің уақытша, не абсолютті түрде қызмет ете алмаған жағдайында оның орынбасары болу жатады. Премьер-министрлердің тізімі Ескертпелер Дереккөздер
Беверидж жүйесі

Беверидж жүйесі — ұлттық денсаулық сақтау жүйесін ұйымдастырудың қағидалары мен жүйесі, оның шеңберінде медициналық қызметтер азаматтардың табысына салынатын салық есебінен қамтамасыз етіледі. Денсаулық сақтаудың Беверидж үлгісін алғаш рет британдық экономист және әлеуметтанушы реформатор Уильям Беверидж жасаған, оның идеялары 1948 жылы Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметін (NHS – National Health Services) құруға негіз болды. Беверидж үлгісі әуелде Ұлыбританияда пайда болып, соңынан Солтүстік Еуропа мен әлемнің көптеген аймақтарына кеңінен тарады. Беверидж жүйесі бойынша ауруханалар және емханалардың басым бөлігі мемлекеттің меншігінде болады. Кейбір дәрігерлер мен медицина мамандары мемлекеттік қызметкерлер болып табылады. Мемлекеттен еңбекақы алатын жеке мекемелер де бар. Осынау денсаулық сақтау жүйесін қаржыландыру мәселесі тікелей үкімет тарапынан болғандықтан, ол денсаулық сақтау нарығындағы бәсекелестікті болдырмайды және шығындарды төмен ұстауға көмектеседі. Табыс салығын денсаулық сақтауда негізгі қаржыландыру көзі ретінде пайдалану барысы тегін қызмет көрсетуге мүмкіндік береді, сондай-ақ пациенттердің салық жарналары олардың емделулеріне жұмсалатын қаражат шығындарын толық өтейді. Беверидж үлгісі денсаулықты сақтау ісін адамның негізгі құқығы ретінде атап көрсетеді. Осылайша мемлекет өзінің әрбір азаматын сақтандырып, медициналық көмекке қол жетімділікпен қамтамасыз етеді. Беверидж үлгісінің өзіндік айқын саясаты бар, бірақ көптеген елдер денсаулық сақтаудың басқа тәсілдерімен бірге осы модельдің нұсқаларын пайдаланады. Беверидж үлгісінің кейбір нұсқалары бойынша жұмыс істейтін елдер әдетте әмбебап денсаулық сақтау жүйесін пайдаланады. Жалпыға бірдей денсаулық сақтау жүйесі сол елдегі әрбір адамға медициналық көмек көрсетуде қолжетімділікке кепілдік береді. Қазіргі уақытта Беверидж моделінің саясатын жүзеге асыратын елдердің қатарында Ұлыбритания, Италия, Испания, Дания, Швеция, Норвегия, Жаңа Зеландия және т.б. бар. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының денсаулық сақтауды қаржыландыру саясатын үйлестірушісі Джозеф Кутзиннің айтуынша, жүйеге қатысты алаңдаушылық үкіметтің денсаулық дағдарысына қалай әрекет етуге ниетті екендігі болып табылады. Төтенше жағдай орын алған жағдайда денсаулық сақтау саласын қаржыландыру мемлекеттік кірістердің азаюына байланысты қысқартылуы мүмкін. Дереккөздер
Бисмарк жүйесі

]] Бисмарк жүйесі — бұл адамдардың қорға жарналар төлейтін денсаулық сақтау жүйесі, ол өз кезегінде мемлекеттік органдар, басқа мемлекеттік органдар көрсетуі мүмкін денсаулық сақтау қызметтерін төлейді. Бисмарктың алғашқы моделін Отто фон Бисмарк 1883 жылы негізін қалап, өзінің бар күш-жігерін, қажыр-қайратын жұмысшылар мен олардың отбасыларын емдеуге жұмсаған. 1946 жылы әрбір адамның құқығы ретінде денсаулық сақтауды қамтамасыз етуге бағытталған, салық салу арқылы қаржыландырылатын бірінші Беверидж жүйесі жасалғаннан бері барлық дерлік Бисмарк жүйесі әмбебап болды және үкімет төлем жасай алмайтындарға сақтандыру немесе жарналар бере бастады. Германия, Аустрия, Швейцария және Чехия сияқты мемлекеттерде Bismarck healthcare жүйесі жұмыс істейді, ал Оңтүстік Корея және Нидерланды сияқты мемлекеттерде негізгі мемлекеттік сақтандыруға қарамастан, медициналық мекемелер мен сақтандыру жүйелерінде жеке қатысу әлдеқайда күшті. Еуропада Франция, Венгрия және Словакия сияқты елдерде теориялық тұрғыдан Беверидж жүйесі болғанымен, олардың заңдарында Бисмарк саясатының белгілі бір дәрежесі бар. Италиядағы кейбіреулер жеке және мемлекеттік секторлар арасындағы теңдікті және жұмыс нәтижелері бойынша төлемді белгілейтін Ломбардтық әлеуметтік денсаулық сақтау жүйесі Бисмарк жүйесінің кейбір типтік сипаттамаларына ие деп санайды. Артықшылықтары Еуропалық тұтынушылардың Денсаулық индексінде «Бисмарк Бевериджді жеңеді» деген тұжырымы 2014 жылдан бері «тұрақты сипаттама» ретінде айтылып келеді. Bismarck жүйелері әдетте айтарлықтай жоғары қолжетімділікке, күту уақытының аз болуына және операторлар арасындағы бәсекелестіктің арқасында денсаулық сақтаудың жоғары сапасына және тұтынушыға көбірек көңіл бөлуге ие. Зерттеулер көрсеткендей, Германияда Бисмарк жүйесін енгізу өлім-жітімнің айтарлықтай төмендеуіне әкелді. Сын Бисмарк Денсаулық сақтау жүйесінде негізгі қаржыландыру жарналар болғандықтан, кедейлікте өмір сүретін адамдар төлей алмайды және шектеулі қамтуды алады. Швейцария сияқты кейбір елдерде сақтандыру құны жоғары және өсуде, бұл халықтың бір бөлігін сақтандырудың жеткіліксіздігіне әкеледі . Тағы бір осал жері – мекемелер жұмыс нәтижелері бойынша төленетіндіктен, кейбір оқшауланған елді мекендерде ауруханалық қамту аз болуы мүмкін. Бисмарк жүйесіндегі алғашқы медициналық көмекті Бевериджге қарағанда әлдеқайда жылдам алуға болатынына қарамастан, кейбіреулер Бисмарк жүйесінде де АҚШ сияқты еркін нарықтағы денсаулық сақтаудан гөрі жоспарлы медициналық көмектің кейбір түрлері баяу болуы мүмкін деп санайды . Тағы қараңыз * Семашко жүйесі * Беверидж жүйесі Дереккөздер
Семашко жүйесі

«Семашко» жүйесі — бұл бір төлеуші денсаулық сақтау жүйесі, мұнда денсаулық сақтау барлығына тегін. Ұлттық денсаулық сақтауды халыққа арнайы салық салу арқылы қаржыландыратын Беверидж жүйесінен айырмашылығы, Семашко жүйесіндегі денсаулық сақтау республикалық бюджеттен қаржыландырылады. Модель КСРО Денсаулық сақтау халық комиссары Николай Семашконың есімімен аталған. Бұл модель негізінен Ресейде және басқа да посткеңестік мемлекеттердің көпшілігінде жалғасын табуда. (Түркіменстан, Қырғызстан, Балтық елдері). Семашко жүйесінде денсаулық сақтау қызметтері Денсаулық сақтау министрлігінің басшылығымен мемлекеттік органдардың иерархиясы арқылы көрсетіледі және республикалық бюджеттен қаржыландырылады. Мемлекет өз азаматтары үшін әлеуметтік гигиена мен жұқпалы аурулардың алдын алуға баса назар аудара отырып, медициналық қызметтерді тегін және тең дәрежеде атқарады. Алайда ол кезде бұл әмбебап жүйе емес еді, өйткені ауыл тұрғындары қамтылмаған. Модель 1920 жылдардың аяғында енгізілгеннен бері қоғамдық денсаулықты айтарлықтай жақсартты . Дегенмен, бұл модель жұқпалы емес ауруларды бақылауда тиімділігі азырақ болды және осылайша халықтың денсаулығын одан әрі жақсарта алмады. 1970 жылдары жаңа медициналық технологиялардың пайда болуына және халықтың медициналық көмекке деген сұранысының жоғарылауына байланысты Кеңес Одағы Семашко үлгісінен алшақтап, амбулаторлық-емханалық көмекті мамандандыруға көбірек көңіл бөле бастады. Бұл ретте учаскелік дәрігердің маңыздылығы айтарлықтай төмендеді . Дереккөздер
Ятрогенез

Ятрогенез кез-келген медициналық қызметтің, соның ішінде диагностиканың, араласудың, қателіктің немесе немқұрайлылықтың салдарынан аурудың, қауіпті асқынудың немесе басқа зиянды әсердің себебі болып табылады. Алғаш рет 1924 жылы осы мағынада қолданылған. Осылайша ятрогенез медициналық нанымдарға немесе тәжірибешінің мәлімдемелеріне байланысты психикалық азапты қамтуы мүмкін. Кейбір ятрогендік құбылыстар анық, мысалы, дұрыс емес аяқ-қолдың ампутациясы немесе дәрі-дәрмектердің өзара әрекеттесуі танылмауы мүмкін. 2013 жылғы санақ бойынша әлемде шамамен 20 миллион жағымсыз емдеу оқиғалары орын алған. 1990 жылы шамамен 94 000 адам болса, 2013 жылы шамамен 142 000 адам медициналық емдеудің жанама әсерінен қайтыс болды. Тарихы «Ятрогенез» термині гректің «ятрос» (ἰατρός, «емші») және «генезис» (γένεσις, «тегі») сөздерінен «емшіден туған» дегенді білдіреді; осылайша, оның бұрынғы формаларында ол жақсы немесе жаман әсерлерге сілтеме жасай алады. Гиппократтан бері адамдар медициналық араласудың ықтимал жойқын әсерлерін түсінді. «Алдымен зиян келтірмеңіз» (primum non nocere) – қазіргі медициналық этикадағы Гиппократтың негізгі қағидасы. Әдейі не болмаса емшінің қателігі немесе немқұрайлылығынан туындаған ятрогендік ауру я өлім көптеген өркениеттерде жазаланатын қылмысқа айналды. ХІХ ғасырда босану орталықтарында босанғаннан кейінгі безгектен («босану қызуы» деп те аталады) болатын өлім-жітімнің таңқаларлық тарихи көрсеткіштеріне әкелген патогендердің аутопсия бөлмесінен босану бөлмесіне берілуі сол дәуірдегі ірі ятрогендік апат болды. Инфекция механизмін алғаш рет Игназ Семмельвейс анықтады. Эпидемиология 2013 жылы дүние жүзінде шамамен 142 000 адам медициналық емдеудің жанама әсерінен қайтыс болды, бұл 1990 жылы 94 000 адамнан 51 пайызға көп. Дереккөздер
Хасен Қабдұлұлы Абсалямов

Хасен Қабдұлұлы Абсалямов (23 шілде, 1950 ж. – 14 тамыз, 2023 ж.) — қазақ ғалымы, техника ғылымдарының кандидаты, профессор, Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Минералдық ресурстар академиясының корреспондент-мүшесі және өнеркәсіп көшбасшысы. Абсалямов Хасен Қабдұлұлы – 1950 жылы бұрынғы Көкшетау облысы Еңбекшілдер ауданының Степняк қаласында дүниеге келген. 1969 жылы № 1 Степняк орта мектебін бітіріп, Қазақ политехникалық институтының металлургия факультетіне оқуға түсті. 1974 жылы институтты бітіргеннен кейін алюминий зауытына жұмысқа жіберілді, онда 8 жыл жұмысшы, шебер, учаске бастығы болып жұмыс істеді. 1982 жылдан 2002 жылға дейін Васильков тау-кен байыту комбинатында жұмыс істеді: зертхана бастығы, тәжірибелі алтын өндіру фабрикасының бастығы, кәсіподақ комитетінің төрағасы, бірінші вице-президенті, содан кейін 1994 жылдан 2002 жылға дейін «Васильковский КБК» ААҚ президенті болды. 2002 жылдан 2012 жылға дейін Көкшетау және Солтүстік Қазақстан облыстарының кәсіпорындарында әртүрлі басшылық лауазымдарды атқарды: «Обухов КБК» директоры, «Барчинское КБК» директоры, ЖШС «Байлусты Алтын» бас директорының кеңесшісі, ЖШС «КДА завод» директоры. 2014 жылы Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетіне «Тау-кен ісі, құрылыс және қоршаған отраны қорғау» кафедрасының меңгерушісі болып жұмысқа шақырылды. 2015–2020 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті «Политехникалық факультетінің» деканы болды. Декан және кафедра меңгерушісі қызметтерінің тізгінін қосаққа алған Х.Қ.Абсалямов білім беруді дамытуға және болашақ мамандарды даярлау ісінде сүбелі үлес қосты. 2020 жылы Х.Қ.Абсалямов «Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» КеАҚ «Өнеркәсіптегі жаңа технологиялар» ғылыми-техникалық зертханаларының басшысы болып тағайындалды. Х.Қ.Абсалямов ғылыми қызметке белсенді қатысып, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарының кәсіпорындарымен ғылыми-практикалық ынтымақтастықты дамытты . Көптеген ғылыми мақалалардың авторы, үш авторлық патенті бар. Х.Қ.Абсалямов «Айрықша еңбегі үшін» медалімен», «Құрмет» және «III дәрежелі Еңбек Даңқы», «Темпус IV», «Эразмус Мундус» және «Эразмус +» жобалардың іске асыруларына 10 жыл», «Біржан сал ауданының Құрметті азаматы», «Құрметті кенші», «С.Т.Такежанова» медальдарымен, «Тау-кен ғылымының үздігі» орденімен марапатталған . Дереккөздер