kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Муктадия

Муктадия қаласы (Ирак) – Ирактағы Дияла провинциясындағы қала . Қаланың тарихы көне дәуірден бастау алады. Қала Сасанидтер әулеті басқарған парсы империясының заманынан бері бар. Қаланы зерттеу жұмыстары кезінде табылған деректерге қарағанда қаланы ол кезде «Шабрахан» деп атаған. Қазіргі кезге дейін күрд тілінде ол осы атаумен аталады. Халық саны 298 000 адам шамасында. Қала тұрғындарының басым бөлігін түріктер мен күрдтер құрайды. Дереккөздер
Эс-Самава

Эс-Самава қаласы (Ирак) – Ирактың оңтүстігіндегі Мутанна мухафазының әкімшілік орталығы . Евфрат өзенінің жағалауында орналасқан. Халық саны 250 000 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың негізінб.з. 3 ғасыр шамасында ежелгі Химьяр патшалығының құрамына кірген Куда'а тайпасы қалаған. Бұл тайпа бұрын Йеменнің жерін мекендеген болатын, бірақ кейін ол жерлерді тастап, Ирактың шекарасындағы Самауа шөлейтті аймағына қоныстанады. Дереккөздер
Таджи

Таджи қаласы (Ирак) – Ирактағы Салах-эд-Дин провинциясында орналасқан қала . Халық саны 143 794 адам (2003 жылғы халық санағы бойынша). Халықтың көпшілігі мұсылман-сунниттер. Саддам Хуссейн президент болған уақытта қалада Ирактың Республикалық гвардиясының базасы орналасты. Олар химиялық қарулар шығаратын. Сонымен қатар қалада Ирак танктерінің әскери тобы шоғырланған және әскери аэродром бар. Ирак соғысынан кейін база АҚШ-тың бақылауына өтіп, қазір американдық әскери база ретінде қолданылуда. Дереккөздер
Дахук

Дахук (Дохук, Дехок немесе Дахок) қаласы (Ирак) – Ирактағы Дахук провинциясының әкімшілік орталығы . Халық саны 500 000 адам. Қаланың негізгі тұрғындарын күрд және ассириялық ұлыстың өкілдері құрайды. Қаланың іргетасы 1236 жылы қаланған. Қазіргі таңда қалада 1992 жылы ашылған Дахук университеті бар. Ертеректе қала Ассирияның «Наарда» атты қаласы болған. Қазіргі таңда қалада туристік орталықтар жақсы дамуда. Қаланың атауын күрд тілінен аударғанда «шағын ауыл» деген мағына береді. Дереккөздер
Хадита

Хадита қаласы (Эль-Хадита, Ирак) – Ирактағы Аль-Анбар провинциясында орналасқан қала . Халық саны шамамен 100 мың адам. Қала жанында қуаттылығы жағынан елде екінші орында тұрған «Хадита» гидроэлектростанциясы бар. Оны салу барысында Бухайраталь-Кадисия жасанды суқоймасы салынды. 2004-2006 жылғы Ирактағы соғыс кезінде қалада көптеген әскери қақтығыстар болған. 2005 жылы қарашада АҚШ-тың теңіз жаяу әскерлері жергілікті халықты қырғынға ұшыратқан, ресми деректерде 24 адам қаза болды деп беріледі. Дереккөздер
Халабджа

Халабджа қаласы (Ирак) – Ирактағы Сулеймания мухафазындағы Ирак Күрдстанында орналасқан қала . Халық саны 80 000 адам шамасында. Қала тұрғындары Ирактағы күрдтердің арасында өздерінің діни ұстанымдарымен ерекшеленеді. Қала 1988 жылы Саддам Хуссейн жергілікті тұрғындарды химиялық қарумен қырғынға ұшыратқан. Бұл қалада күрдттің танымал ақыны мен әдебиетшісі – Горан, Абдулла Сулейман (1904-1962) туған. Дереккөздер
Ханакин

Ханакин қаласы (Ирак) – Ирактағы Дияла провинциясындағы қала . Провинцияның тұрғындары негізінен арабтар болғанымен, Ханакинде күрдтер саны басым. Ертеректе қала Парсы мемлекетінің құрамында болған. Ол кезде қала «Ду-Ханаг» («Екі үй») деп аталған. Араб әскері қаланы жаулап алғаннан кейін қаланың аты «Ханак-аин» болып өзгертілді. Қазір «Ханакин» болып айтылады. Қаланың жанында мұнай шығарылады және қалада мұнай өңдейтін кәсіпорын бар. Дереккөздер
Мосул

Мосул қаласы (Ирак) – Ирактың солтүстігіндегі Найнава мухафазындағы қала. Елордасы Бағдаттың солтүстік-батысында 396 км қашықтықтағы Тигр өзенінің бойында орналасқан. Халық саны 1 800 000 адам (2008 жылғы халық санағы бойынша). Халқын негізінен күрдтер, арабтар, ассириялықтар, армяндар, еврейлер мен түрікмендер құрайды. Қалада Ирактағы ірі университеттердің бірі – Мосул универсиеті бар. Мосудың тұрғындары мен қаладан шыққан адамдар – маслави деп аталады. Қаланың тарихы көне болып саналады. Қала жайында алғашқы деректер біздің заманымызға дейінгі 700 жылдың ескерткіштерінде ұшырасады. 16 ғасыр мен 1918 жылға дейін қала Осман империясының құрамында болған. Дереккөздер
Талль-Афар

Талль-Афар қаласы (Ирак) – Ирактағы Найнава провинциясындағы қала . Халық саны 80 000 адам (2007 жылғы халық санағы бойынша). Қала тұрғындарының көпшілігі түрікмендер. Талль-Афаны Інжілде аталған қалардың бірі ретінде ардақ тұтылады. 19 ғасырда қалаға әйгілі археолог Остин Лэйард келген. 1920 жылы ағылшындардың отарлауына қарсы шыққан қалалардың бірі болған. Дереккөздер
Тикрит

Тикрит қаласы (Ирак) – Ирактың солтүстігіндегі Тигр өзенінің бойындағы қала . Халық саны 28 900 адам (2002 жылғы халық санағы бойынша). Қала Саддам Хуссейн мен Саладиннің туған қаласы ретінде танымал. Тикрит – жиырма ғасырлық тарихы бар қала. Біздің заманымызға дейінгі 615 жылы Вавилон патшасы Набопаласар Ашшурға шабуыл жасаған кезде осы аймақты паналаған болатын. Осы кезден бастап қала жайындағы деректер ежелгі ескерткіштерде кездесе бастайды. 1137 жылы қалада аты аңызға айналған Саладин қолбасшы туған. Соның құрметіне провинцияның аты «Салах-ад-Дин» деп қойылған. 14 ғасырда моңғолдар қаланы басып алып қиратады. 2003 жылдың 13 сәуірде қала шайқассыз АҚШ әскеріне беріледі. Америка әскері Бағдатты жаулап алғаннан кейін Саддам Хуссейн Тикритке қашып келеді. Оны қалаға жақын жерде туысқандары мен жақтастары жасырған. Саддам Хуссейнді 2003 жылдың 13 желтоқсанында «Қызыл Таң» операциясы кезінде тұтқынға алды. Дереккөздер
Умм-Каср

Умм-Каср қаласы (Ирак) – Ирактың оңтүстігіндегі портты қала . Парсы шығанағына апаратын Абуллах бұғазының сағасында орналасқан. Халық саны 45-47 мың адам (2003 жылғы халық санағы бойынша). Қалада 82 көше бар, әр көшеде 72 үй бар. Ирак соғысына дейін қалада 13 бастауыш мектеп (ер балаларға 4және қыз балаларға 4-еуі арналған, 5 аралас мектеп) және 5 орта мектеп (екеуі ер балаларға, біреуі ер балаларға арналған кешкі және екеуі қыз балаларға арналған мектеп) болған. Умм-Касрдан 1,5 км қашықтықта АҚШ-тың Кэмп-Букка әскери лагері орналасқан. Қала жайындағы алғашқы деректер 1903 жылға жатады. Әдепкіде қала шағын балық аулайтын қоныс ретінде болғандықтан, онша танымал болмаған. Ирак королі ΙΙ Фейсал осы жерге тұрақты порт салуды шешкенде қала дами бастады. Бірақ 1958 жылы корольді тақтан тайдырғаннан кейін портты салу кейінге шегеріледі. Ирак соғысы кезінде қала кең танымал болды. Аймақтың бақылауын қолға алу үшін екі жақтың әскері көп шайқасты. Умм-Касрды жаулау үшін АҚШ әскеріне бір апта уақыт кетті. Дереккөздер
Эд-Дивания

Эд-Дивания қаласы (Ирак) – Ирактағы Кадисия мухафазының орталығы . Халық саны 420 000 адам (2002 жылғы халық санағы бойынша). Тигр мен Евфрат өзендерінің арасында орналасқан. Бағдат пен Басраны біріктіретін теміржол қала арқылы өтеді. Ауданның ауылшаруашылық орталығы болып табылады. Бұл жерлерде негізінен күріш пен финик егіледі. Дереккөздер
Эр-Рамади

Эр-Рамади қаласы (Ирак) – Ирактағы Анбар провинциясының әкімшілік орталығы . Халық саны 874 543 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). 1917 жылы қараша айында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде генерал Моданың (Maude) басшылығымен британдық әскерлер осы жерде соғысқан болатын. Өткен ғасырдың соңғы ширегіндегі Ирак соғысы кезінде қала АҚШ әскеріне елеулі қарсылық көрсеткен. Қала арқылы Сирияға апаратын негізгі теміржол торабы өткендіктен, американдықтар Рамадиде көтерілісшілердің әскери базасы бар деп болжаған. Дереккөздер
Эр-Рутба

Эр-Рутба қаласы (Ирак) –Ирактағы Анбар провинциясындағы қала . Халық саны 55 000 адам. Жылына 114 мм жауын жауатындықтан, «ылғалды жер» болып саналады. 2003 жылы АҚШ әскері Эр-Рутба қаласын басып алғаннан кейін қалада отарлаушы әскердің базасы орналасты. Қала Амман-Бағдат тасжолының бойында. Дереккөздер
Заху

Заху — Ирактағы Дахук провинциясындағы қала. Орта ғасырларда қалада еврейлер басым болғандықтан, қаланы «Шығыстың Иерусалимі» деп атаған. Халық саны 350 000 адам. XIX ғасырдың аяғында басталған қуғынның нәтижесінде осы жердегі еврейлердің алғашқы тобы 1920 жылы Палестинаға қоныс аударады. Еврейлердің екінші тобы 1950 жылдары Израильге көшкен. Қала Заху Халдей католик шіркеуі епархиясының орталығы болып саналады. Дереккөздер
Эз-Зубайр

Эз-Зубайр қаласы (Ирак) – Ирактың Басра провинциясында орналасқан қала . Халық саны 124 611 адам (2007 жылғы халық санағы бойынша). Қалада Зубайр ибн аль-Авам жерленген. Қала атауы соның құрметіне аталған. Ол Мұхаммед Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) жақын сахабаларының бірі болған. Сонымен қатар Әбу Бакр мен Омар ибн Хаттабтың жақсы қолбасшылардың бірі болған. Дереккөздер
Триполи

Триполи (, Тарабулус, немесе , Тарабулус-әл-Гарб) – Ливияның астанасы. Халық саны 1 780 000 адам (2007 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың негізін біздің заманымызға дейінгі 7 ғасырда финикийліктер қалаған.Бұл жер әдепкіде «Эа» (Эя) деп аталған. Триполи – елдің ірі қаласы, негізгі теңіз порты, ірі сауда және өнеркәсіп орындары бар қала. 1986 жылы АҚШ Ливияны лаңкестікке қатысы бар деп айыптағаннан кейін АҚШ авиациясы Триполи мен Бенгазиді бомбалайды. Мальта АҚШ ұшақтарының Триполиге қарай ұшып бара жатқанын хабарлағанымен, қаланың ӘҚҚ-ы еш әрекет істей алмады. 2003 жылы Ливиядан БҰҰ-ның санкциясы алынған соң Триполидің портында жүк тасымалдау істері қарқынды дамып, қаланың экономикасына жақсы әсер етеді. Қаланың ауа райы, Жерорта теңізінің аймағына сай, жазы ыстық және құрғақ болса, қысы салқын жаңбырлы болады. Дереккөздер
Бенгази

Бенгази қаласы (Ливия) – Ливияның ірі қалаларының бірі . Көлемі бойынша Триполидан кейінгі екінші қала. Халық саны 670 797 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Қала көне Грек Береника қаласына жақын жерде орналасқан. Береника біздің заманымызға дейінгі 446 жылы қалыптасқан. Кейін қала «Гесперидтер» деп аталады. Бенгази 600 жыл бойы дамып өркендеді. Біздің заманымызға дейінгі 3 ғасырда Киренаикидің негізгі орталығы болды. Дегенмен 642-643 жылдары араб әскері қаланы жаулап алғаннан кейін Бенгази құлдырауға түсіп, үлкен қираған қаланың ішінде шағын қонысқа айналды. 2011 жылы ақпан айында Ливияда болған азамат соғысы кезінде қала көтерілісшілердің орталығы болды. 2011 жылдың 21 ақпанынан бастап қала Каддафи үкіметінің билігінің қоластынан шығады. Дереккөздер
Мисурата

Мисурата қаласы (Ливия) – Ливиядағы ірі қалалардың бірі . Көлемі бойынша елдегі үшінші қала. Халық саны 259 056 адам (2010 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың қашан пайда болғаны жайында үш түрлі нұсқа бар: біріншісі – 3000 жыл бұрын финикийліктер қалаған, екіншісі – римдіктер, ал үшінші нұсқа бойынша – қаланы 7 ғасырда Ислам жаулап алушылары негізін қалаған. 2011 жылы ақпанда болған Ливиядағы көтеріліс кезінде қала көтерілісшілер әскері жиналған орталықтардың бірі болды. Қаланы Муаммар Каддафидің әскері бомбалап қиратқан. Дереккөздер
Аль-Байда

Аль-Байда қаласы (Ливия) – Ливияның ірі және негізгі қалаларының бірі . Халық саны 206 180 адам (2006 жылғы халық санауы бойынша). 2011 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінің мәлімдеуінше, халық саны 250 000-ға өскен. Көлемі бойынша елдегі төртінші орындағы қала. Кейде Байда, Эль-Бейда және Бейда деп те қолданылады. Бұрынғы аты «Антипиргус» болған. Италияның қаланы отарлау кезінде қала Беда Питтория деген атпен белгілі болған. Кирнаикидің солтүстігіндегі сауда және өнеркәсіп орындары бар қала. Дереккөздер
Олту

Олту – Түркиядағы Эрзурум иліндегі қала және аудан . Армяндар Ултик, Ухтаец; Утаец, Олти деп атаған. Грузинше атауы – Олтиси. Орысша атауы – Ольта. Түрікше атауы – Олту. IV ғасырда Ултик армян Тайк провинциясына қарасты қала болып, бұл жерді Мамиконянов тегінің өкілдері VІІІ ғасырға дейін басқарған. Қала тұрғындарының басым көпшілігі армяндар болатын. ХVІ ғасырда қала Осман империясына қосылады. 1829 жылы жазда орыс әскерлері қаланы басып алады. 1878 жылы орыс-түрік соғысынан кейін қала Ольта атанып Карск облысында Ольта округінің басты қаласы болады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен түріктер 1914 жылы Карск облысының көп бөлігін жаулап алады. Түріктердің қоластына түскен Ольта қаласындағы армян тұрғындары қашуға мәжбүр болады. Дереккөздер
Оф

Оф – Түркиядағы Трапезунд қаласының шығысында орналасқан қала . Қала атауы – Офис – жылан деген мағынаны білдіреді. ХVII ғасырда қаланы түріктер жаулап алғаннан кейін қала халқының басым көпшілігін гректер құрағандықтан, олар ислам дінін қабылдауға мәжбүр болады. Гректердің көбісі ислам дінін қабылдап, Түркияның басқа елді мекендеріндегі гректер сияқты қуғын-сүргінге ұшырамаған. Қаланың грек тұрғындары грек тілінің понт диалектісінде сөйлескен. Бұл диалекттің қазіргі күнге дейін мемлекеттің осы аймағында қолданатындығы туралы мәлімет бар. Дереккөздер
Аһлат

Аһлат – Түркиядағы Шығыс Анадолы аймағындағы Битлис иліндегі қала және аудан . 1929-1936 жылдар аралығында Аклат Ван иліндегі қала болатын. Қала маңында ескі Хелят қаласының қираған орны сақталған. Түркиядағы тарихи маңызы өте зор көне қалалардың бірі. Қала маңында антикалық дәуірден қалған ескерткіштер сақталған. Дереккөздер
Бабаэски

Бабаэски – Түркиядағы Кыркларели иліндегі қала және аудан . Қала Шығыс Фракия үстіртінің орталығында, Кырыкларели илінен 25 км қашықтықта орналасқан. Қала аумағында Осман империясының әскері мен болгар әскерлерінің шайқасы кезінде болгарлар жеңіліске ұшырайды. Бірінші Дүниежүзілік соғыста Осман түріктері жеңіліс тапқаннан кейін қала грек әскерінің қолына өтіп, 1920 жылғы Севрск бейбіт келісіміне сәйкес қала және бүкіл Шығыс Фракия аумағы Грекияға беріледі. 1923 жылы Лозан келісіміне сәйкес қала Түркия Республикасының құзырына өтеді. Қаланың грек тұрғындары Грекияға қоныс аударуға мәжбүр болды. Қалада 1467 жылы салынған ескі мешіт, 1555 жылы Синан сәулеткерінің салған Джедид Әли Паша мешіті, 1633 жылы салынған Бабаэски көпірі, ескі хамам, 1914 жылы салынған Ататүрік атындағы орта мектеп бар. Дереккөздер
Бахче

Бахче – Түркиядағы Османие иліндегі қала және аудан . Халық саны 12 841 адам (2009 жылғы халық санағының қорытындысы). Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 650 метр. Түркияның тарихи қалаларының бірі. Ежелгі заманнан бері адамдар осы жерді мекен еткен. Көптеген ежелгі мемлекеттердің құрамында болған. XVI ғасырда Осман империясының құрамына кірген. Дереккөздер
Белек

Белек — Түркиядағы Жерорта теңізінің жағалауында, Анталия илінде орналасқан курортты қала. Түркияның жаңа курортты қалаларының бірі. 1984 жылы туризм және демалыс инфрақұрылымын дамыту ісі қолға алынып, кішкентай қала дүниежүзілік маңызы бар курорттардың біріне айналды. Белек — гольф ойынының орталығы. «Каньйон Кэпрюлю» атты саябақ қаланың 500 га аумағын алған қаладағы ең әдемі жерлердің бірі. Дереккөздер
Гөреле

Гөреле – Түркияның шығысындағы Қара теңіз жағалауындағы қала, Гиресун иліндегі аудан. Халық саны 16 033 адам (2010 жылғы халық санағының қорытындысы). Генуэздар Қара теңіз жағалауындағы сауда орталығы ретінде негізін қалаған. Қаланың шығысынан 20 км қашықтықта геуэз сарайының қалдықтары сақталған. ХІІІ ғасырда қаланы Хорасаннан келген чепни атты түрікмен тайпасы мекен еткен. 1878 жылдан 1922 жылға дейін қала Трабзон уәлаятының құрамына кірген. Түркия Республика болып жарияланғаннан кейін қала жаңадан құрылған Гиресун илінің құрамына енді. 1916-1918 жылдары бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланы орыс әскерлері басып алған.
Далян

Далян — Түркиядағы қала. Анадолы аумағының оңтүстік-батысында Мугла иліне бағынышты Ортаджа округінде орналасқан. Қала халқының саны 4 848 адам (2000 жылғы халық санағының қорытындысы). Дальян өзенінің жағалауында орналасқан әйгілі курортты қалалардың бірі. Қала маңында антикалық дәуірге жататын археологиялық ескерткіштер сақталған. Көне Кавн қаласының қалдықтары, Кейджегиз өзені – дүниежүзіне белгілі орындар. Дереккөздер
Дидим

Дидим – Түркиядағы Айдын иліндегі қала және аудан . Түркияның оңтүстік-батысында, Эгей теңізінің шығыс жағалауында, Измир қаласынан 200 км қашықтықта орналасқан қала. Халық саны 41 250 мың адам (2009 жылғы халық санағының қорытындысы). Ежелгі заманда қазіргі қаланың орнында Дидим атты антикалық қала орналасқан. Дидим қаласында әйгілі Аппалон храмының ішінде оракул орналасқан еді. Бұл храм қазіргі күнге дейін сақталып, қаладағы көне грек сәулет өнерінің ескерткіші ретінде үлкен маңызға ие. Эгей теңізінің бойындағы туристік аймақ. Туризм инфрақұрылымы жақсы дамыған. Дереккөздер
Кемалпаша

Кемалпаша – Түркиядағы Измир илінің шығысындағы қала және аудан. Солтүстік-батысында Измирдің Борнова ауданымен, батысында Бурджа, солтүстік-батысында Торбалы, оңтүстік-шығысында Байындыр ауданымен, солтүстік-шығысында Маниса илімен шекаралас. Ескі атауы Нимфей және Ниф. Қызыл шие жемісімен атағы шыққан. Халық саны 25 448 мың адам (2000 жылғы халық санағының қорытындысы). 1922 жылы 8 қыркүйекте Измирдің басқыншылықтан босағанына орай Мұстафа Кемал Ататүрік қалаға Кемальпаша атауын береді. Дереккөздер
Кумулджа

Кумулджа – Түркияның Анталия иліндегі қала және аудан . Жерорта теңізінің жағалауында орналасқан курортты қала. Анталия қаласының батысынан 90 км қашықтықта Теке түбегінде орналасқан. Қазіргі Кумулджа қаласы ескі Сарыкавак ауылы болған. Қазіргі атауы қарбыз жақсы өсетін құмдақ топырағына орай Кумулджа қойылған («кум» түрік тілінен құм болып аударылады). Дереккөздер
Османие

Османие — Түркиядағы Османие илінің әкімшілік орталығы. Ежелгі Киликия облысында орналасқан қала. Халық саны 154 000 адам (2008 жылғы халық санағының нәтижесі). Ежелгі заманда бұл қаланы хеттер, парсылар, римдіктер, гректер, күрдтер мен арабтар кезекпен иемденген. 1071 жылы Османие ауданы Осман империясының қолына өтеді. 1204 жылына дейін Византия империясының құрамында болады. Кейін қала Кіші Арменияның қоластында болып, XVI ғасырда Осман түріктері басып алады. ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазіргі атауын алады. Дереккөздер
Сөгүт

Сөгүт (; 1231 ж. дейін Февасий немесе Тебасион; грек. Θηβάσιον) – Түркиядағы халық саны 15,6 мың адамды құрайтын кішкентай қалашық. Ескишехир қаласының солтүстік-батысынан 52 км қашықтықта орналасқан. Ескі атауы Февасий немесе Тебасион. Осман бейлігінің ең бірінші астанасы ретінде аты шыққан. Сөгүтте алғашқы түрік басқарушысы Ертұғрылдың баласы I Осман дүниеге келген (1258 жылы). Дереккөздер
Саимбейли

Саимбейли – Түркиядағы Адана иліндегі қала және аудан . Б.з.д. XVI ғасырда хеттер мекен еткен жер. Б.з.д. VI ғасырда парсылар мекен етіп, б.з.д. 333 жылы Александр Македонский басып алған. Кейін Рим мен Византия империясының құрамында болған. Қала Киликия Арменияның бір бөлігі болған кезде атауы Хаджин еді. Дереккөздер
Абдуллах Аймаз

Абдуллах Аймаз – дінтанушы, журналист, жазушы. 1949 жылы Күтахиянын Эмет қаласының Хаджымахмұт ауылында 1949 жылы дүниеге келеді. Хаджыхамут ауылындағы мектепке оқуға барады. Измирдегі Имам Хатип лицейінде оқып жүрген кезінде «Гүрбет» журналында мақалалары жарық көре бастайды. Измирдегі Ислам институтының түлегі болып, Измир және Тире қалаларында мұғалімдік қызмет атқарады. 1978 жылы «Сызынты» атты журналға мақалалары жариялана бастайды. 1988 жылдан бастап «Заман» газетінің журналисі болып қызмет атқарады. 1988 жылдың наурыз айынан 1992 жылдың маусым айына дейін «Заман» газетінің баспа директоры болып қызмет атқарды. Қазіргі күнге дейін «Заман» газетінде шолушы журналист ретінде жұмыс істейді. Туындылары Safvet Senih, Hüseyin Bayram және İsmail Yediler деген лақап аттармен жарық көрген.
Абдуллах Маназ

Абдуллах Маназ (жазушы) – түрік жазушысы, журналист . 1958 жылы Йозгаттың Иеркөй қаласында дүниеге келген. 1978 жылы Анкарадағы Мамак лицейін, 1984 жылы Анкара университетінің Дінтану факультетінің Ислам философиясы бөлімін бітірген. 1978 жылы журналист қызметіндегі алғашқы қадамдары кейбір ұлттық газеттердегі мақалаларында, карикатура стилінде салынған суреттерімен көріне бастайды. 1984 жылы Анкарадағы TRT теледидарына жұмысқа орналасады. Жүздеген бағдарламаның режиссері мен авторы болған. 1985, 1986 және 1994 жылдары бағдарламаларының жемісті болуына орай сыйлықтармен марапатталған. 1987 жылы Сирияда бір жыл араб тілін үйреніп, Солтүстік Ирак, Үрдүн, Лүбнан, Мысыр, Ливия, Тунус, Иран және Еуропа мемлекеттеріне зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін саяхаттар жасаған. 1995-1998 жылдар аралығында Эге университетінің қатынас факультетінде мұғалімдік қызмет атқарған. Ұлттық және халықаралық конференцияларға қатысқан. Қазірге дейін Измир теледидары TRT-де Стратегия маманы ретінде қызмет атқаруда. Көптеген кітаптардың авторы. Сонымен бірге электронды кітаптары да интернет сайттарында жарияланған. Дереккөздер
Әли Нар

Әли Нар – түрік ақыны, жазушы . 1941 жылы Сарыкамышта дүниеге келген. 1950 жылы отбасы Йозгаттағы Сарыкая қаласына көшіп, Әли 1953 жылы Кайсеридегі Имам Хатип лицейінде оқиды. 1969 жылы Ыстамбұлдағы Ислам институтіне түсіп, 1964 жылы тәмамдайды. Диярбакыр, Эрзинджан, Измит және Ыстамбұлдағы Имам Хатип лицейінде мұғалімдік қызмет атқарады. 1990 жылы зейнетке шығады. 1961 жылы «Su» атты бірінші өлеңі жарық көреді. 1975 жылы «Fetih» атты бірінші кітабы шығады. Milli газеті, Yeni Devir, Vahdet журналдарында мақалалары жарияланып тұрады. Араб тілінен классикалық және модерн шығармалардың аудармаларын жасайды. Түркия және Ислам әлеміндегі ең алғашқы ғылыми-фантастикалық «Uzay Çiftçileri» атты романның авторы. Дереккөздер
Айдын Арыт

Айдын Арыт – 1928 жылы Ыстамбұлда дүниеге келген, Түрік театр ойындарының сценарийлерін жазатын романшы және аудармашы . Отбасы Черкес қуғын-сүргінінен кейін Түркияға қоныстанған. Абхаз-адыгей тегінен шыққан. Нағашы ағасы жазушы Фикрет Арыт болған. Қалада мекен ететін адам өмірін, адамның ішкі сезім сырларын суреттейтін шығармалар жазған. Үш романның авторы және көптеген детектив романдарды түрік тіліне аударған. Роберт колледжін тәмамдағаннан кейін Америкаға кетеді. Сол жерде теңізші болып, екі жыл бойы әлемге саяхат жасайды. Африкада басынан күн өтіп ауруға шалдығып, көп уақыт бойы көзі көрмей, ауруханада емделеді. 1951 жылы қайтадан көру қабілеті қалыптасқаннан кейін Түркияға оралады. 1959 жылы «Sapıklar», 2004 жылы «Gemi», 2006 жылы «Siyamlı İkizler» атты романдары өлімінен кейін жарық көреді. Театр ойындарының сценарийлерінің авторы. Дереккөздер tr:Aydın Arıt
Айша Курин

Айша Курин – 1941 жылы Ыстамбұлда дүниеге келген түрік жазушысы және журналист . Биографиялық шығармалары, романдары көп оқылатын жазушылардың бірі болып, көптеген сыйлықтардың иегері. Шығарма жазуда өзіндік стилі бар жазушының бірнеше әңгімесі сценарий ретінде өңделіп театр сахнасында көрсетілді. Арнавуткөй америкалық қыздар колледжінің түлегі. Әртүрлі газеттер мен журналдарда редактор және корреспондент болып қызмет атқарған. Көп жылдар бойы теледидарда жарнама және фильмдердің көркемдік жетекшісі мен сценаристі болып жұмыс атқарған. 1984 жылы «Güneşe Dön Yüzünü» атты әңгімелер жинағы жарық көреді. Осы кітаптағы «Gülizar» атты әңгіме желісімен «Kırık Bebek» атты сценарий жазылып, фильм түсіріледі. Осы фильм 1986 жылы Мәдениет Министрілігінің сыйлығын иеленеді. 1986 жылы «Ayaşlı ve Kiracıları» атты телехикаяның көркемдік жетекшісі қызметін атқарғаны үшін Театр сценаристері бірлестігінен «Ең үздіккөркемдік жетекші» сыйлығының иегері атанады. 1996 жылы Мүнир Нуреддин Селчуктың өмірі туралы жазылған «Bir Tatlı Huzur» атты кітабы жарық көреді. Дереккөздер
Мұстафа Балел

Мұстафа Балел – түрік жазушысы, аудармашы . 1945 жылы Сиваста дүниеге келді. 1964 жылы Сивас лицейін, 1968 жылы Анкара Гази институтын тәмамдайды. Францияның Poitiers университетінде магистратура дәрежесін алады. 1978-1980 жылдары Ыстамбұлдағы Ататүрік институтында XX ғасырдағы француз әдебиетін, 1980-1997 жылдары Ыстамбұлдағы Бахчелиэвлер лицейінде француз тілін және әдебиеті пәнін, 1997-2000 жылдар аралығында Аднан Мендерес атындағы Анадолы лицейінде әдебиет пәнінен сабақ берген. 1972 жылдан бастап қолына қалам алған. Алғашқыда жергілікті газет пен журналдарға мақалалар жазудан бастаған. Дереккөздер http://www.mustafabalel.com/
Эрхан Бенер

Эрхан Бенер – 1929 жылы Кыбрыста дүниеге келген түрік жазушысы . 1950 жылы Анкара Саяси Білім факультетінің түлегі болған. 1956 жылы Анкара университетіндегі құқық факультетінен магистр дәрежесін алады. Оның ағасы атақты жазушы – Vüs'at Orhan Bener. 1945 жылдан бастап әртүрлі журнал мен газеттерде өлеңдері мен әңгімелері жарық көрген. Шығармалары бірнеше тілге аударылған. Романдар, әңгімелер, мемуарлар, театр ойындарына сценарийлер жазуымен қатар балаларға арналған кітаптардың авторы, аударма жұмыстарымен де айналысқан. Böcek, Sisli Yaz, Ölü Bir Deniz және Yalnızlar романдарының желісімен фильмдер түсірілді. Осылардың ішінен Böcek романының желісімен түсірілген фильм 1997 жылы Altın Portakal сыйлығын иеленді. Дереккөздер
Ахмет Неджип Фазыл Кысакүрек

Ахмет Неджип Фазыл Кысакүрек – Түрік жазушысы, ақын және ойшыл . 1904 жылы 26 мамырда Ыстамбұлда туып, 1983 жылы 25 маусымда қайтыс болған. 21 жасында «Örümcek Ağı» және 24 жасында «Kaldırımlar» атты өлеңдер жинақтарының арқасында танымал болған. 1934 жылға дейін ақын ретінде танылған, есімі атақты Bâb-ı Âli сияқты ақындардың есімдерімен қатар аталады. Көптеген конференцияларда сөйлеген сөздері үшін сотталып, журналы «Büyük Doğu » шығарылған күнінен бастап 16 рет жабылып, жазушының шығармаларын жариялауға тыйым салынады. Tohum, Para, Bir Adam Yaratmak, Nam-ı Diğer Parmaksız Salih пьесалары көпшіліктіңқұрметіне ие болады. 1980 жылы Мәдениет Министрілігінің сыйлығын, 1981 жылы «İman ve İslam Atlası» атты шығармасы үшін Ұлттық мәдениет қорының сыйлығын, 1982 жылы Түркия Жазушылар Бірлестігінің сыйлығының иегері болған. Дереккөздер
Мангал-кавья

Мангал-кавья (mangal-kavya),БЕНГАЛИЯДА Құдайдың немесе Құдай-ананың құрметіне арналған өлең түріндегі шығарма.. Мангал-кавьяның көбінде жергілікті құдайдың бірі бүкіл әлемге танымал болғандығы жөнінде баяндалады. Өлеңдер көбінесе мадақталатын құдайлардың мерекесінде орындалады. Кейбір өлеңдердің танымалдылығы соншалық, олар ауыл тұрғындарының сауық-кешінде орындалатын болған. Өлеңнің көптеген нұсқалары бар, өйткені әрбір әнші өз қалауына қарай мазмұнын өзгертуі мүмкін. Өлеңдердің көбі қарапайым шумақ нысанында жызылған; онда ағаш, дала, өзен тәрізді әдеттегі жер бейнелері қолданылады. Дереккөздер
Манго

Манго (mango) (Mangifera indica), сумах (қараң. СУМАХ) тұқымдастарының МӘҢГІ ЖАСЫЛ ағашы, тропикалық әлемнің ең маңызды және молынан егілетін дәнді дақылдарының бірі.. Сары және сарғылт түсті, шырынды, өзіне тән дәмі бар жемісте А, С және D дәрумендері көп. Манго жемісі пішіні жағынан домалақтан сопаққа дейін, түсі жағынан ашық қызыл және сарыдан көмескі жасылға дейін, көлемі қараөрік немесе қауын сияқты болып түрленуі мүмкін. Жемісі буддалық Тхеравад салтанаты кезінде пайдаланылады. Ұзақ уақыт тіршілік ететін ағаштың биіктігі 15-18 м дейін жетеді, қияқ жапырақтары әрі ұсақ, қызғылт, хош иісті гүлдері бар. Дереккөздер
Мангуст

Мангуст — Мангуст тұқымдасының жыртыш жануарлар тегі. Құйрығын қоса есептегенде ұзындығы 1 метрге жуық ширақ денелі қайсар және оңтайлы жануар. Сыртқы пішіні күзенге және мысыққа ұқсайды. Мангуста улы сұр жыландармен шайқаста тайсалуды білмейді. Ол өте сақ, сондықтан өзіне төнген қауіпты қалт жібермей, өте шапшаң бағдарлап, жыланның алқымына шап ете түседі. Ал көзіне іліккен жемін магуста тірі жібермейді. Ол өте айбарлы да улы гюрзаларды дәл осылай өлтіреді. Магуста қолға тез үйренеді. Үнділер мангустаны асырап улы жылан және тышқан аулатады.Бет-әлпеті сүйір, құлағы кішкентай, аяқтары қысқа. Көптеген түрлері күндіз белсенді болып жүреді. Сұр немесе қоңыр жүнінде ақ дақтар немесе қара белгілер болуы мүмкін. Жеке, жұп немесе үлкен-үлкен топ болып апандарда тіршілік етеді. Ұсақ сүтқоректілермен, құстармен, бауырымен жорғалаушылармен, жұмыртқалармен және жемістермен қоректенеді. Кейбіреуі улы жыланды жейді, оларды бас сүйегінен тістеп өлтіреді. Қызықты деректер Р.Киплингтің кейіпкері Рикки-тикки-тави - Сұр үнді мангусты болған; Суриката да осы тұқымның бір түрі. Көлемі 17-ден 90 см аралығында құбылып отырады, ұзындығы 15-30 см болатын құйрығы үлпілдек болады. Дереккөздер
Мандалай

Мандалай (Mandalay), Мьянманың (Бирманың) орталық бөлігіндегі қала, халық саны - 885 300 адам (1993), Иравиди өзенінде орналасқан. . Бұл Мьянмадағы Янгоннан кейінгі ең үлкен қала. Қаланы Амарапураның орнына астана жасау үшін 1857 жылы король Миндон салады. Мьянма корольдігінің соңғы астанасы болды, 1885 жылы Ұлыбританияға көшті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапон басқыншылығында толығымен талқандалды. Маңызды буддалық діни орталық; мұнда атақты Махамьямуни ғибадатханасы мен будда жазулары жазылған мәрмәр кестелері бар 730 ғибадатхана орналасқан. Сурет галереясы Дереккөздер
Манде тілдері

Манде тілдері (Mande languages), НИГЕР-КОНГОЛЕЗ тілдер тобындағы топ. . Топқа Батыс Африкада таралған 40 тіл енеді, Сенегал, Гамбияның оңтүстік-батысын, Мавританияның оңтүстігін, Малидің оңтүстік-батысын, Гвинеяның шығысын, Сьерра-Леоненің солтүстік-шығысын, Либерияның солтүстігін және Кот-д'Ивуардың батысын қамтитын аумақта 20 млн. астам адамдар осы тілде сөйлейді; анағұрлым ұсақ анклавтар аймақтың басқа да бөліктерінде кездеседі. Сенегал, Гамбия және Гвинеядан Мали арқылы шығыстағы Буркина-Фасоға дейін созылған аумақта сөйлейтін манден кешені, диалектілер мен тілдер кешені (БАМБАРА немесе бамана, МАЛИНКЕ, манинка және диула) негізгі болып табылады. Сьерра-Леондегі манде тілінде 1 млн. астам адам сөйлейді. Манде тілдерінде бір-біріне тәуелсіз бірнеше жазу жүйесі қолданылады; олардың бәрі – буындық. Вая жазуы анағұрлым танымал болып табылады; менде, лоома және кпелле халықтарының өзіндік жазу жүйелері бар. Дереккөздер
Мандевиль Джон

Мандевиль Джон (Жак) (Mandeville, Sir John) (14 ғасырда өмір сүрген), сэр, саяхатшының Орта ғасырлық Англияға сапары кезінде ағылшын тілінде жазылған әңгімелер жинағының авторы болуы мүмкін.. Нақты саяхатшылардың басынан кешкен оқиғаларынан іріктеліп, автордың өзіндік бояуы қосылып, өзінің басынан кешкен қызық оқиғалары ретінде жазылған әңгімелер. «Путешествия и приключения сэра Джона Мандевиля», «Рыцаря» 1356—57 жылдары француз тілінде шықты; ағылшын нұсқасы 1375 жылы пайда болды. Әңгімеші өзінің саяхаты туралы 1322—56 жылдары жаздым деп сендіреді. Материалдардың көбі сол кездегі саяхаттар туралы энциклопедиялар мен кітаптарда жазылғандықтан, жалпы автор саяхатқа шықты ма, шықпады ма, ол жағы белгісіз, бірақ оның әдеби шеберліктері мен қиялы кітаптың атағын сақтап қалды. Әңгімелердің нақты авторы беймәлім болып қала береді, тіпті, ағылшын серісі сэр Джон Мандевиль расында да өмірде болды ма, жоқ па, ол жағы да белгісіз. Дереккөздер
Мандеялар

Мандеялар (Mandaeanism), гностиктердің ежелгі таяу шығыстағы сектасы; қазір де Иракта және Иранның оңтүстік-батысында кездеседі.. Басқа да дуалистік ғылымдағыдай, жаныңды аман алып қалу үшін жоғарыдан келетін эзотериялық білім (гнозис) керек. Сектаның атауы mandayya — «білімі бар» деген сөзден шыққан. Олардың космологиясында жауыздық құдайы АРХОНТ жанның аспан денелері арқылы жоғарыдағы құдаймен қосылуына кедергі келтіреді. Өзге гностикалық жүйелерден бір ерекшелігі, мандеялар некелесуді қолдайды да, сексуалды азат етуге тыйым салады. Сондай-ақ аталмыш сектаға күрделі діни әдет-ғұрыптар, әсіресе, шоқыну салты тән. Мандеялар ИИСУС ХРИСТАНЫ құдайдың қаһарына ұшыраған адам деп санайды, ал ИОАНН КРЕСТИТЕЛЬДІ мойындайды, оның өмір жолын өздерінің киелі кітаптарында жазады. Сондай-ақ қараң.: ДУАЛИЗМ; гностицизм. Дереккөздер
Роберт Манделл

Манделл Роберт Александр (Mundell, Robert A(lexander) (туған жылы 24 қазан 1932 жыл, Кингстон, Онтарио, Канада), Канадада туған американдық экономист.. Ақша айналымы және тиімді валюталық зона мәселелері бойынша жұмысы үшін 1999 жылы экономика саласында Нобель сыйлығына ие болды. Британдық Колумбия университетінде (бакалавр, 1953), Вашингтон университетінде (магистр, 1954) және Массачусет Технологиялық институтында (доктор, 1956) оқыды. Чикаго (1956-57) және Колумбия университеттерінде (1957) сабақ берген. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ВАЛЮТА ҚОРЫНДА жұмыс істеп жүріп, валюта бағамының ақша-кредит саясатына тигізетін ықпалын зерттеген. 1961 жылы еркін еңбек және капитал қозғалысымен сипатталатын экономикалық мемлекеттерде бірыңғай валюта болуы мүмкін деген теория жасайды. Бұл теория Еуропа одағының 1999 жылы 1 қаңтарда ЕВРОНЫ, бірыңғай валютаны енгізуге ықпалын тигізді. Дереккөздер
Мандель Жорж

Мандель Жорж (шын есімі Луи-Жорж Ротшильд) (Georges Mandol; Louis-Georges Rothschild) (5 маусым 1885 жыл, Шату, Франция — 7 шілде 1944 жыл, Фонтенбло), француз саяси қызметкері.. Табыскер еврей отбасының мүшесі, Ж.КЛЕМАНСОНЫҢ жеке көмекшісі (1906-09, 1917-20), Ұлттық жиынның депутаты (1919-24, 1928—40) болып қызмет еткен, билік лауазымдарын (1934—40) атқарған. Болашақ ішкі істер министрі (1940) П.РЕЙНОНЫҢ Германиямен бейбітшілікке келейік деген пікірінен бас тартуды қолдады. 1940 жылы қамауға алынады, Францияда және Германияда қамауда болған. 1944 жылы Парижге алып келеді, коллаборационистік полиция бастығының бұйрығымен атып тасталынады. Дереккөздер
Мандельброт Бенуа

Мандельброт Бенуа (Mandelbrot, Benoit В.) (туған жылы 20 қараша 1924 жыл, Варшава), Польшада туған америкалық математик.. Докторлық дәрежесін Париж университетінде алады, 1958 жылы АҚШ-қа қоныс аударылады. Өзі зерттеп көрсеткендей, математикада да, табиғатта да кездесетін фрактал саласындағы (бұл терминді ол өзі ойлап тапқан; фракталды геометрия — рекурсивті геометрия) жұмысының арқасында танымалдылыққа ие болады. Мандельбротқа Гастон Морис Джулиа (1893-1978) үлкен ықпалын тигізеді, оның динамикалық жүйе теориясына арналған еңбектері 1970 жылға дейін ұмыт болған, Мандельброттың іргелі компьютерлік эксперименттері мен компьютерлік графиканы пайдалану ол еңбектерді жандандырмады. Мандельброт жиынтығы – 1-дәрежелі теңеуден алынған жорамал сандардың математикалық жиынтығы. Дереккөздер
Осип Эмильевич Мандельштам

Мандельштам Осип Эмильевич (Mandelshtam, Osip (Emilycvich)) (15 қаңтар 1891 жыл, Варшава — 27 желтоқсан 1938 жыл, Вторая Речка лагері, Владивостоктың маңы), орыс ақыны әрі сыншысы. . Алғашқы поэмаларын 1910 жылы басып шығарды. Ресей символизмінің мистикасын да, абстракциясын да жоққа шығарған акмеист ақындардың лидері, зияткерлік талғампаз, бейсаяси өлеңдер жазған, олар «Tristia» (1922) жинағына енген. 1934 жылы И.В.СТАЛИН туралы эпиграммасы үшін қамауға алынады. Осыдан кейін іштей қайғыға түскен ақын керемет лирикасының бірі - «Воронежские тетради» шығармасын жазады, 1938 жылы қайта қамауға алынады, қамауда отырып, 47 жасында дүниеден өтеді. Оның еңбектерінің көпшілігі Сталиннің өліміне дейін Кеңес Үкіметінде жарық көрмеген, 1960 жылдың ортасына дейін Ресей мен басқа мемлекеттің ұрпақтарына танымал болмады. Дереккөздер
Мандер Карел ван

Мандер Карел ван (Mander, Karel van) (мамыр 1548 жыл, Мёлебеке, Фландрия, Испандық Нидерланд — 2 қыркүйек 1606 жыл, Амстердам), голландтық суретші, ақын әрі жазушы. . Ақсүйектер отбасында дүниеге келді, ұзақ уақыт бойы саяхат жасағаннан кейін, 1583 жылы Харлемге қоныстанып, X.Гольциуспен және Корнелис ван Харлеммен (1562—1638) бірігіп, табыскер сурет академиясының негізін қалайды. 15-16 ғасырларда 175-ке жуық голландтық, фламандтық және неміс суретшілерінің өмірбаянынан тұратын «Книга о художниках» (1604) атты еңбегімен танымал, ДЖ. ВАЗАРИДІҢ «Жизнеописания» еңбегі Италия үшін қандай дәрежеде болса, бұл еңбек Солтүстік Еуропа мемлекеттері үшін сондай дәрежеде болды. Дереккөздер
Манджушри

Манджушри (manjusri) МАХАЯНЕДЕГІ буддизмнің екі негізгі бағыттарының бірі, БОДХИСАТТВА, жоғарғы данагөйлікті іске асырады. . Әдетте, аспан денесі болып есептелінеді, алайда кейбір аңыз әңгімелерде оның адам екендігі баяндалады. 250 жылы оның құрметіне арнап Сутра жазылған, 400 жылы Манджушри бейнесі буддалық өнерде пайда болды. Көбіне-көп патша киімінде бейнеленеді, қолына даналық семсерін ұстап тұрады, кейде арыстанның немесе көк лотостың үстінде отырады. Манджушри ғибадаты 8 ғасырда Қытайда кеңінен таралды; Манджушриге арналған Шаньси провинциясындағы Утайшань тауында оның көптеген ғибадатханалары салынған. Дереккөздер
Мандзони Алессандро

Мандзони Алессандро (Manzoni, Alessandro) (7 наурыз 1785 жыл, Милан — 22 мамыр 1873 жыл, сол жерде), италяндық романшы әрі ақын. . Балалық шағы шіркеуде өткендіктен, бірқатар діни поэмалар жазған: «Священные гимны» (1815) және кейінірек У. ШЕКСПИР шығармаларының әсерімен «Граф Карманьола» (1820) және «Адельгиз» (1822 жылы сахналанған) атты екі тарихи трагедия жазды. Әлем әдебиетінің шедеврі, өз дәуірінде едәуір италяндық роман атағына ие болған «Обручённые» (3 тт. 1827) романымен танымал болды. Онда оқырмандардың бәріне түсінікті тілмен жазуға ұмтылған автор кейінгі жазушыларға үлгі болғаны айқын, бейнелі прозаны қолданған. Біріккен Италияны қорғау оны РИСОРДЖИМЕНТОНЫҢ қаһарманына айналдырды; оның өліміне Д.ВЕРДИ үлкен Реквием жазды. Дереккөздер
Мандрагора

Мандрагора – алқалар тұқымдасына жататын өсімдік түрі. . 6 түрі бар, пайда болған жері Жерорта теңізі және Гималай. Ең танымал түрі — емдік мандрагораның (М. officinarum) жапырағы сопақтау, сабағы қысқа, тамыры жуан, қою, тармақталған болып келеді. Мандрагораның құрамы бұрыннан улы қасиетімен танымал. Ерте дәуірде оны есірткі және қоздырғыш құрал ретінде пайдаланған, сиқырлық қасиеті де бар деп болжалған. Адамның кескінін еске түсіретін тармақталған тамырын жерден жұлып алған кезде айқайлайды екен, бұл дауысты естіген кез келген адам сол жерде көз жұматын немесе есінен адасып қалатын болған. Алайда, мандрагора тыныш ұйқы сыйлаған, жараны жазған, махаббатты оятқан, әйелдердің жүкті болуына септігін тигізген. Солтүстік Америкада «мандрагора» (mandrake) атауы көктемде гүлдейтін орман өсімдігі - подофилге (Podophyllum peltatum) қатысты жиі қолданылады. Дереккөздер
Мани

Мани (Манихей) (Mani; Manes; Manichaeus) (14 сәуір 216 жыл, Месопотамия — 274?, Гундешапур), МАНИХЕЙЛІКТІҢ парсылық негізін қалаушы.. Періштені алғаш рет балалық шағында көреді; 24 жасында періште қайта көзіне елестеп, халыққа жаңа дін жіберу үшін оны өзімен бірге шақырады. Үндістанға келгенде осы діннің жақтаушыларына тап болады. Парсы шахы І Шапур Маниге дінін бүкіл империяға таратуына рұқсат береді, алайда І Бахрам патшалық еткен дәуірде манихей қозғалысы зороастризм абыздарының тарапынан жасалған шабуылға ұшырай бастады. 26 күн бойы Маниді азапқа салып, абақтыға отырғызады, сол жерде Мани көз жұмады. Дереккөздер
Желікпе

Желікпе-депрессиялық психоз (қос полярлық бұзылу) (bipolar disorder; manic-depressive psychosis), желікпе және депрессивті жағдайдың кезектесуімен сипатталатын психикалық ауру. . Анағұрлым таралған белгілерінің бірі – депрессия болып табылады. Науқастың қозу, ерекше үмітпен қарау, жеңіл масаттану жағдайында болатын желікпе фазасы қысқа уақытқа ғана созылады. Бұл бұзылушылықтың факторлары тұқым қуалаушылық болып табылады, десек те НОРДДРЕНАЛИН, ДОФАМИН және 5-гидро-кситриптамин аминдерінің әлсіз регуляциясының салдарынан пайда болуы да мүмкін. Емдеген жағдайда көбіне литий карбонаты белгіленеді. Дереккөздер
Маникуаган

Маникуаган (Manicouagan River), Канададағы өзен, Квебек провинциясының шығысында орналасқан.. Бастау бұлағы Лабрадор шекарасына жақын, содан оңтүстікке қарай ағып, Святой ЛАВРЕНТИЯ өзенінің су басып қалатын сағасына құяды. Ұзындығы 550 км асады. Жергілікті қалың орманның себебінен қазіргі атауына ие, бұл үндістер тілінде «Ағаштар бар жер» дегенді білдіреді. Даниэль-Джонсон бөгеті – электр энергиясын өндіру үшін пайдаланылатын әлемдегі ең ірі шағын аркалы ГЭС-тің бірі. Дереккөздер
Манин Даниеле

Манин Даниеле (Daniele Мапіп) (13 мамыр 1804 жыл, Венеция — 22 қыркүйек 1857 жыл Париж), Венециядағы РИСОРДЖИМЕНТО қозғалысының итальяндық лидері.. Венецияның Австрия облысындағы адвокат, өзін-өзі басқарудың жақтаушысы болып, 1848 жылы абақтыға қамалады. Сол жылы болған көтеріліс барысында қамаудан шығып, Италияны біріктіру үшін Пьемонт-Сардиния корольдігімен лажсыздан одақ құрып, Венециан республикасының президенті болады. Австрия әскеріне қарсы Венецияның жауынгерлер қорғанысын басқарады, бірақ 1849 жылы тізе бүгуге мәжбүр болады. Италиядан жер аударылады, өмірінің соңына дейін Парижде өмір сүреді, бірақ 1868 жылы оның мәйіті азат етілген Венецияға қайтарылып, салтанатты түрде қайта жерленеді. Дереккөздер
Манипур

Манипур (Manipur), Үндістанның солтүстік-шығысындағы штат, халық саны - 2 388 634 адам (2001). . Ауд.: 22 327 шаршы шақырым, МЬЯНМА (Бирма) және НАГАЛЕНД, АССАМ және МИЗОРАМ тәрізді үнді штаттарымен шекаралас; әкімшілік орталығы — ИМПХАЛ. Екі маңызды физика-географиялық ерекшелігі — Манипур өзенінің аңғары және батыс таулы аймағы. 1762 және 1824 жылдары Манипур бирмандықтардың басып кіруіне тойтарыс беру үшін Ұлыбританиядан көмек сұрады. Ағылшындар территорияны 1890 жылы басқарды, бірақ 1907 жылы жергілікті билік басқара бастады; 1917 жылы тайпалық көтеріліс Ассамнан шыққан басшы басқаратын жаңа үкіметтің пайда болуына ықпалын тигізді. 1947 жылы Манипур Үнді Одағына қосылды; 1972 жылы штат болмай тұрғанда, ол одақтық территория болып басқарылған. Экономикасының негізгі салалары – ауыл және орман шаруашылықтары. Дереккөздер
Манисалес

Манисалес (Manizales), орталық Колумбиядағы қала, халық саны - 337 580 адам (1999). . Андының Орталық Кордильересінде теңіз деңгейінен 2126м биіктікте орналасқан. Кафедралы собор кез келген жердің үлкен арақашықтығынан көрініп тұрады. 1848 жылы негізі қаланған. Бұл Колумбияның кофе өсіретін негізгі аудандарының сауда орталығы. Тасжол мен теміржол қаланы КАЛИ қаласымен байланыстырады; Марикитаға тауға көтерілетін жол (фуникулёр) салынған. Қалада Кальдас университеті орналасқан. Дереккөздер
Манитоба

Манитоба (Manitoba), Орталық Канададағы провинция, халқы - 1 119 583 адам (2001). Гудзон шығанағының жағалауында орналасқан. Нунавут, Онтарио, Саскачеван және АҚШ-пен шекаралас. Астанасы: ВИННИПЕГ. Территориясының 3/3 бөлігін құз, орман және өзен тәрізді КАНАДАЛЫҚ көрікті жерлер алып жатыр. Аймақты алғаш рет ЭСКИМОСТАР, КРИ үндістері, АССИНИБОЙНДАР мен ОДЖИБВЕЛЕР қоныстанған. «ГУДЗОНОВА ЗАЛИВ» компаниясы өлкенің табиғи байлықтарын өндіре бастайды, сондықтан бұл жер француздар мен ағылшындардың саудада басымдылық үшін күресетін жеріне айналады. 1763 жылы бұл жер Франциядан Британияның иелегіне өтеді. Араласқандылардың көтерілісінен кейін 1870 жылы Манитоба Актісі шығарылады, акті бойынша ол Канаданың бесінші провинциясы болады. 19 ғасырдың соңында кемелер мен теміржолдар еуропалықтардың провинциямен танысуын жеңілдетті. Экономикасының негізгі салалары - фермерлік, орман өңдеу, пайдалы қазбаларды өндіру. Ауыр өнеркәсіп Виннипег ауданында дамыған.
Тағдыр манифесті

Тағдыр манифесті (Manifest Destiny) АҚШ-тың Тынық мұхитының Батысындағы аймақтық экспансиясының концепциясы. . Бұл жаңа сөзді 1845 жылы редактор Джон О'Салливан ойлап тапты, ол Техастың басқыншылығын Құрама Штаттары деп атады, бұған қоса, құрлықтың басқа жерлеріне де америка халқының киелі құқығы бар деді. Бұл түсінік Орегон, Нью-Мексико және Калифорния басқыншылығын, соның салдарынан АҚШ-тың Аляскаға, Гавая мен Филиппинге таралған басқыншылығын ақтау үшін қолданылған. Дереккөздер
Манихейлік

Манихейлік (Manichaeism), МАНИДІҢ 3 ғасырда Парсы елінде негізін қалаған дуалистік діні. . Маниге періштелер келгеннен кейін, ол АДАМ, БУДДА, ЗОРОАСТР және ИИСУС сияқты пайғамбарлардың ішінде өзін соңғымын деп санайды. Манихейлер үшін әлем – бұл мейірім мен зұлымдықтың бастапқы негіздері рух пен материяның тұтасуы, тура жолдан тайған адамның жаны материя әлеміндегі қақпанға түседі, ал трансцендентті әлемге рухани жол арқылы ғана қол жеткізуге болады. Манихейлік бүкіл Рим империясына және Шығысқа таралған. Христиандықтардың да, мемлекеттің де тарапынан қыспаққа алынған бұл дін 5 ғасырдың соңында еуропа континентінен толық жойылады, бірақ Азияда 14 ғасырға дейін тіршілік етті. Сондай-ақ қараң.: ДУАЛИЗМ. Дереккөздер
Джозеф Лео Манкевич

Джозеф Лео Манкевич (; 11 ақпан, 1909, Уилкс-Бар, Пенсильвания, АҚШ — 5 ақпан, 1993, Маунт-Киско, Нью-Йорк, АҚШ) — америкалық кинорежиссёр, сценарийші және кинопродюсер.. 1928 жылдан бастап Парамаунт студиясына сценарий жазды, кейін «Филадельфийская история» (1940), «Женщина года» (1942) фильмдерінің продюсері болды. Оның сценарилері тапқыр, талғампаз диалогтармен және айқын кейіпкерлермен ерекшеленді. «Письмо трём женам» (1949, режиссурасы мен сценариі үшін «Оскар» сыйлығы), «Всё о Еве» (1950, үздік фильм, режиссурасы және сценариі үшін «Оскар» сыйлығы), «Босоногая графиня» (1954) фильмдерінің сценарий авторы әрі режиссёры; сондай-ақ "Юлий Цезарь» (1953), «Однажды прошлым летом» (1959) және өте қымбат «Клеопатры» (1963) фильмдерінің режиссёрі. Өзінен үлкен ағасы Герман (1897—1953) сценарист болған, «Азамат Кейн» (1941, «Оскар» жүлдесі) фильмінің негізгі сценаристі ретінде танымал. Таңдаулы фильмдері Дереккөздер
Манли Майкл Норман

Манли Майкл Норман (Manley, Michael (Norman)) (10 қыркүйек 1924 жыл, Сент-Эндрюс, Ямайка — 6 наурыз 1997 жыл, Кингстон), Ямайканың саяси лидері. Ямайка премьер-министрі мен мүсіншінің ұлы. . 1972 жылы премьер-министр болмай тұрып, Халықтық Ұлттық партияның және Ұлттық Еңбекшілер одағының лидері болған. Оның сол қанаттағы билігі тұрғын үй мәселесінің, білім беру мен денсаулық сақтау мәселелерінің айтарлықтай деңгейде шешімін тауып жатты, бірақ бағаның жоғары өсуі экономикалық дағдарысты тудырды. Орта топтың көбі мемлекеттен көшіп кетті, жұмыссыздық 30%-ға дейін көтерілді, 1980 жылы наразылық толқындары көтеріле бастады, бұл мезгілсіз сайлауға әкеп соқты, сайлауда ол жеңіліс тапты. 1989 жылы оны орташа күш өкілі ретінде сайлайды. Денсаулық жағдайына байланысты отставкаға кетеді. Дереккөздер
Манн Гораций

Манн Гораций (Mann, Horace) (4 мамыр 1796 жыл, Франклин, Массачусетс шт., АҚШ — 2 тамыз 1859 жыл, Йеллоу-Спрингс, Огайо шт.), американ педагогі, қоғамдық білімнің алғашқы танымал қорғаушысы.. Кедей отбасында өскен, Франклин қаласындағы қалалық кітапханада өз бетінше білім алған, БРАУН УНИВЕРСИТЕТІНІҢ құрметіне ие болды. Кейінірек заңды оқып, штаттың заң органына сайланды. Штаттың білім беру жөніндегі хатшысы ретінде білім берудің реформасын батыл қолдады, демократиялық қоғамда білім алу тегін және әмбебап, конфессия жағынан шектелмеген және жақсы білім беретін, кәсіби оқытушыларға негізделу керектігін дәлелдеген. АҚШ Конгресінің мүшесі (1848-53) болған, Антиохск УНИВЕРСИТЕТІНІҢ (1853-59) бірінші ректоры ретінде ҚҰЛДЫҚТЫ жоюға батыл түрде ат салысты. Дереккөздер
Томас Манн (жазушы)

Томас Манн (; 6 маусым 1875, Любек — 12 тамыз 1955, Цюрих) — неміс жазушысы, эссеист, интеллектуалды прозаның шебері, 1929 жылғы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. XX ғасырдың ең ірі неміс романшысы болып саналады.. Конторадағы қысқа мерзімге созылған жұмысынан кейін үлкен ағасы Генрих (1871-1950) тәрізді өзін жазушылық жұмысқа арнады. Оның алғашқы романы «Будденброки» (1901) көне буржуазиялық рақымшыл адамдарға арналған элегия болды. «Смерть в Венеции» (1912) атты көңілсіз шедеврінде күйреген қоғамдағы суретшінің алдында тұрған трагедиялық дилемманы көтерді. Әйтсе де, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында албырт патриот болған, 1919 жылы көзқарасын біртіндеп авторитарлы неміс мемлекетіне ауыстырды. « «Волшебная гора» (1924) атты тамаша романы Ағарту принципінің өзі үшін күрделі көп аспектілі бүтіннің бір бөлігі ретінде қаншалықты маңызды екендігін көрсетті. Нацизмнің айқын қарсыласы, А. Гитлерден Швейцарияға қашты; 1938 жылы АҚШ-қа орналасты, бірақ 1952 жылы Швейцарияға оралды. Оның «Иосиф и его братья» (1933—43) тетралогиясында інжілдегі Иосиф сипатталады. Анағұрлым айқын саяси романы «Доктор Фаустус» (1947) неміс ықыласының күңгірт аспектілерін саралайды. «Признания авантюриста Феликса Круля» (1954) қызықты кітабы аяқталмай қалды. Терең ойлы стилімен, әзіл-қалжың, келеке, әжуа-сықағымен және өзінің зияткерлік мүмкіндіктерінің талғаулығымен ерекшеленеді. Эсселері Л. Н. Толстой, 3. Фрейд, И. В. Гёте, Ф. Ницше, А. П. Чехов және Ф. Шиллер сияқты тұлғаларға арналған. 1929 жылы әдебит бойынша Нобель сыйлығына ие болды. Дереккөздер
Карл Маннгейм

Маннгейм Карл (Mannheim, Karl) (27 наурыз 1893 жыл, Будапешт, Австро-Венгрия — 9 қаңтар 1947 жыл, Лондон, Англия), венгер әлеуметтанушысы. . Маннгейм билік басына Адольф Гитлер келгенге дейін Германияда (Гейдельбергте, 1926-30, Франкфурте-на-Майнеде, 1930-33) сабақ берген. Саясаттанушы Г.ЛАСКИДІҢ шақыруымен Англияға кетіп қалған, өмірінің қалған бөлігінде сол жерде сабақ (Лондон экономика мектебі, 1933-43; Лондон университеті, 1943—47) берген. Әлеуметтанудың ғылым ретінде қалыптасуына, қоғамда ғылымның қалай пайда болатындығын және қалай сақталатындығын зерттеуге ықпал етті. Ол, әсіресе, білімнің қалыптасуындағы идеологияның рөлін жете зерттеді, осы пәнге деген пікірін «Идеология и утопия» (1929) еңбегінде айтады. Дереккөздер
Карл Густав Эмиль Маннергейм

Маннергейм Карл Густав Эмиль (Mannerheim, Carl Gustaf (Emil)) (4 маусым, 1867 жыл, Вильняс, Финляндия — 27 қаңтар 1951 жыл, Лозанна, Швейцария), финн мемлекеттік әскери қайраткер, Финляндия президенті (1944-46).. Орыс империялық әскерінің тамаша офицері (1889-1917), Финн азаматтық соғысында большевик күшіне қарсы төтеп берді (1918), кеңес әскерлеріне тойтарыс берді. Жаңа республика жарияланғанша Финляндияның регенті лауазымын (1918—19) атқарды. Ұлттық қорғаныс кеңесінің төрағасы лауазымын атқарып жүргенде (1931—39) Карель мойнағы арқылы Маннергейм фортификациялық жолының салынуын қадағалады. Финн әскерінің бас қолбасшысы (1939-40, 1941-44) ретінде КЕҢЕС-ФИНЛЯНДИЯ СОҒЫСЫНДА (1939-40) кеңестік басым күшке қарсы сәтті әскери әрекеттер жүргізді. 1944 жылы Финн республикасының президенті болды, Кеңес Үкіметімен бейбітшілік келісімге келді. Дереккөздер