kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Микрометр

Микрометр – бұрама - гайка микрожұбы арқылы бұрыштық өзгерістерді сызықтық шамаларға өзгертуге арналған өлшеуіш аспап. Бұл аспап сызықтық өлшемдерді абстракциялық түйіспелі әдіспен өлшеу үшін пайдаланылады. Есептеуіш құрылғыларда бұрама - гайка жұбын пайдалану 16 ғасырдан бері белгілі. Микрометрмен өлшеу қозғалмайтын гайкаға қатысты бұраманың жылжып қозғалуына негізделген. Бұраманың жылжуы – оның өз осінен айналу бұрышына пропорционал. Бұраманың толық айналысы Микрометрдің сабында межеленген шкала бойынша, ал айналыстың үлестері барабандағы дөңгелек шкаламен анықталады. Микрометрде қапсырма доға, беті тегіс тірек, шкалалы сап, микрометрлік бұрама, шкалалы барабан, тоқтатқыш және қысқыш тетік болады. Микрометрдің өлшеу шегі 0 – 25 мм, 25 – 50 мм, т.б. болып жасалады. Микрометрдің әр түрлі заттардың жуандығын, қалыңдығын, ұзындығын, саңылаулар мен тесіктердің диаметрін, ойықтардың тереңдігін анықтауға, сондай-ақ оймаларды өлшеуге арналған түрлері бар. Сілтемелер * Дөңгелек * Бұрама * Аспап Дереккөздер he:תחיליות במערכת היחידות הבינלאומית#מיקרו
Флорида түбегі

Флорида түбегі — Солтүстік Американың оңтүстік-шығысында, Атлант мұхиты мен Мексика шығанағы аралығындағы (АҚШ-тың Флорида) түбек. Аумағы 115 мың км². Жер беті ойпатты жазық. Мексика шығанағы жағасынан шығысқа қарай бірте-бірте көтеріледі. Ең биік жері 100 м-ге де жетпейді. Жазықтың шеттері теңіз астынан таяуда босаған, өте жайдақ. Түбек палеоген мен неогеннің әктастарынан тұрады. Карст құбылысы өте кең тараған. Карст құдығы, үңгірі, жер асты көлдері мен өзендері жиі кездеседі. Климаты мұхиттық, солтүстігінде субтропиктік, оңтүстігінде тропиктік. Ауаның температурасы барлық маусымда жоғары. Қаңтардың орташа температурасы солтүстігінде 14С-тан оңт-нде 20С-қа дейін, шілденікі 27 — 28,7С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 1000 мм-ден артық, оңтүстік-шығысында 1500 мм. Жауын-шашын көбіне жазда жауады. Ылғалды климат, жер бетінің тегістігі және соған орай судың нашар сарқылуы батпақтардың кең таралуына жағдай жасайды. Көлдері көп, ең ірісі — Окичоби. Өзендері қысқа, бірақ суы мол. Жаздағы нөсер жаңбырларға байланысты апатты тасқындар болады. Өсімдігі солтүстігінде субтропиктік (қарағайдың түрлері, магнолия, ергежейлі пальма), оңтүстігінде тропиктік (пальма, лианалар); батыс жағалауында мангр тоғайлары кең тараған. Климат жағдайлары цитрус дақылдарын өсіруге қолайлы. Оңтүстіндегі орасан зор Эверглейдс батпағында (Эверглейдс ұлттық саябағы) батпақ кипарисі, батпақ қарағайы, қамыс, т.б. өседі. Флорида түбегінің шығыс жағалауында әйгілі Майами курорты бар
Цянь Лун

Цянь Лун (шын есімі - Айсиньгьоро Хунли, қыт. 愛新覺羅 弘曆; 25 қыркүйек, 1711 жыл — 7 ақпан, 1799 жыл) — Цин империясының 5-ші императоры(1735-96жж.), оның билеген тұсында мемлекет гүлдену кезеңіне жеткен. Айсиньгёро Иньчжэнның 4-ші ұлы. “Цянь-Лун” (қыт. — аспан жарығы) деп аталған. Қолбасшы. Өмірбаяны Хунли билікке 57 жастағы әкесі белгісіз жағдайда (мүмкін уланған) қайтыс болған соң, 1735 жылы отырады. Жас император өзінің атасы Кансиге еліктеуге тырысады. Солай ол құлшынысты конфуцийші, үлгілі билеуші және Ұлы жаулап алушы атануға ұмтылды. Сондай-ақ 1770жж. дейін тақта отырып қана қоймай, өзі империяны билеп, барлық істерді өзі атқарған. Цянь Лун тұсында Қытайды билеген Цинь әулеті күшею шегіне жетті. Оңтүстікте, әсіресе, батыс бағытта Қытай өкіметі аса белсенді сыртқы саясат ұстанып, көптеген жаңа жерлерді басып алды. 1755 — 58 ж. Жоңғарияға бірнеше дүркін шабуыл жасап, нәтижесінде Жоңғар хандығы дербес ел ретінде өмір сүруін тоқтатты. Шығыс Түркістан толық жаулап алынып, Шыңжаң(жаңа шекара) деп аталды. 1756 — 57 ж. Қазақ хандығымен соғыс жағдайында болып, кейіннен бітімге келді. Цинь империясы қазақтарды "алыста тұратын сыртқы вассалымыз"- деп санай бастады. Абылайдың Цянь Лунға жіберген елшіліктері 1757 ж. Тарбағатайға, 1759 ж. Ертістің жоғарғы ағысындағы жерлерге, 1760 ж. Іленің жоғарғы ағысына қазақтардың құқықтарының танылуына қол жеткізді. Екі ел арасында сауда байланысы орнады. Алайда 18 ғ-дың 60-жылдарынан бастап Цянь Лунь қазақтарға байланысты саясатын күрт өзгертті. Қытай әскерлері қазақтарды шығыстағы орнығып алған жерлерінен қуып шығаруға тырысып, 1762 — 65 ж. ерекше қатыгездік әрекеттерге барды. Сонымен қатар оңтүстікте Бирма, Вьетнам, Непалға қарсы жаулап алу соғыстарын жүргізді. Оның билігі кезінде қытай патриоттары елден қуылды, маньчжур билігі сыналған кітаптарға тыйым салынып, өртелді. 18 ғ-дың аяғына қарай Тибет жаулап алынды. Осы кезден бастап Цинь империясы өзінің даму шегіне жетті. Орасан зор аумақты алып жатқан империяны ұстап тұру қиынға соға бастады. Цинь әулеті дағдарысқа ұшырап, Цянь Лунның билігі әлсірей бастады. 1796 ж. Цянь Лун биліктен кетіп, орнына оның ұлы Юнян отырды. Әдебиет Цинская империя и казахские ханства. Вторая половина 18 — первая треть 19 в. Сб. документов и материалов, А.-А., 1989; Мұқаметханұлы Н., Тарихи зерттеулер, А., 1994; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2002.
Үшбөкенбай бітімі

Үшбөкенбай бітімі — 1838 жылы 24 маусымда Беріш руының батыры әрі биі Исатай Тайманұлы төрелік етіп, кесім шығарған жиын. Мұнда ол 6 жыл бойы жауласып, нақақтан қан төккен Адай және Кете руларын татуластырып, шапқыншылықты доғаратын билік айтты. Адайларға ежелгі қоныстары — Қарақұмды қайтарып берді. Есесіне Адайлар қолынан қаза тапқан Сарман бастаған билердің әрқайсысын елшілік жоралғысына байланысты 5 адамға балап, кетелер қолынан өлген қарсы жақтың 15 ерін құнсыз қалдырды. Исатайдың шешіміне ешкім дау айта алмай, дауласушы тараптар бір-біріне өкпе-реніштерін кешіп, табысты. Осы жиын туралы Орынбор генерал-губернаторына хабарлаған казак-орыс атаманы, генерал-майор Покатилов (24.6. 1838) пен Баймағамбет сұлтан Айшуақовтың (30.6. 1838) ақпарларында Үшбөкенбай бітіміне Кіші жүздің үш тайпа бірлестігінің игі жақсылары — Қайыпқали сұлтан, назар Жүсіп Құланұлы, Шекті Есет Көтібарұлы, Адай Шабай батыр, Мәмбетнияз мырза, Кете Құдайберген, т.б. келгендігі айтылады. Үшбөкенбай бітімінен кейін Исатай Кіші жүздің төре биі, көшелі шешені, Әлімұлы, Байұлы және Жетіру бірлестіктерінің көсемі ретінде халыққа танылды. Дереккөздер
Айналым қаражаты

Айналым қаражаты — кәсіпорындар мен шаруашылық ұйымдарының өндіріс циклі барысында толық пайдаланылатын қаражатының бір бөлігі. Оған ақшамен бағаланған материал, шикізат, отын, энергия т.б. қажетті заттар жатады. Ол сонымен қатар аяқталмаған өндірісті жалғастыру үшін, дайын өнім қорын жасау үшін де жұмсалады. Айналым қаражатының бір бөлігі өндіріс саласында, екінші бөлігі айналымға түседі. Күнделікті өндіріс жағдайында оның бір бөлігі материалдық заттар қорына айналса, тағы бір бөлігі банк есепшотында, кәсіпорын кассасында жинақталады. Құрылым барысына қарай айналым қаражаты кәсіпорынның меншікті қаржысы мен несие қаржысы (банктен уақытша қажетті өтеу үшін алған) болып бөлінеді. Айналым қаражаты кәсіпорынның пайдасы есебінен өсіп отырады. Оны пайдалануды жақсарту, айналымын жеделдету өндіріс тиімділігін арттырудың басты факторларының бірі. Өндірістік қорлардың ауыспалы айналымының кез келген кезеңінде айналым қаражаты жетпей қалса онда өндірістің үздіксіз өнім шығаруы бұзылады. Қазақстанда 90-жылдары өнеркәсіп салаларына экономикалық шетелдік инвестициялардың мол тартылуы кәсіпорындардың айналым қаражаты тұрақтандыруға, игеруге жағдай жасады. Сілтемелер
Үй шыбыны

Үй шыбыны — нағыз шыбындар тұқымдасына жататын жәндік. Жер шарында кең тараған (синантропты түр, космополиттер, тұрғын үй маңынан алысқа ұзамайды). Дене тұрқы 5 — 9 мм, Үй шыбыны қоңыржай аймақта 9, субтропикте 15 ретке дейін ұрпақ береді, аналығы 2 — 3 айдың ішінде 600-ден 2000-ға дейін жұмыртқа салады. Өсіп даму ұзақтығы (жұмыртқадан ересек шыбынға дейінгі аралық) қоршаған ортаның жағдайына (температура, ылғалдылығы) байланысты 10 — 45 күн. Дернәсілдері шіріген органик. заттармен қоректенеді. Үй шыбынның ауыз мүшесі сұйық және қатты қоректі ұстауға бейімделген. Сұйық қоректі тұмсығы арқылы шаншып сорса, ал қатты қоректі шаншығыш қылшықтарымен тесіп сорады. Бұлар көптеген жұқпалы аурулар, әсіресе, іш сүзегі, дизентерия, оба, тырысқақ, т.б. ауру қоздырғыштарын таратады. Үй шыбынына қарсы әр түрлі химикалық препараттар қолданылады. Үй іші, қора-қопсы таза ұсталуы, тағам қалдықтары, мал қиы, т.б. жабық сақталуы қажет. Дереккөздер
Әйтімбет мазары

Әйтімбет мазары — ежелгі сәулет өнерінің ескерткіші. Қызылорда облысы, Әйтімбет — Қайыңды қыстауының оңтүстігінде. 1939 жылы академик А. Н. Бернштам бастаған Жетісу ахеология экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, ескерткіштің біздің заманымыздың 4 — 9 ғасыр аралығына жататынын анықтаған. Күйдірілген кірпіш пен әктас ылайынан салынған мазардың сыртқы пішіні текше тәрізденіп келген де, төбесі күмбезделіп жабылған. Босағасы түрлі ою-өрнектермен әшекейленген. Мазардың іші әктаспен сыланып, қабырғалары тұрмыстық заттардың суреттерімен безендірілген. Дереккөздер
Химиялық әскер

Химиялық әскер — жаппай зақымға ұшырататын қарудан қорғану шараларын орындау үшін арнайы құрылған әскер. Химиялық әскер құрамында уланғаннан кейін өңдеу жүргізетін, газсыздандыру, химия қаупінен қорғауды жүзеге асыратын және техникалық мақсаттағы арнайы бөлімдер мен бөлімшелер бар. Химия қаупінен қорғау бөлімдері (рота, взвод, бөлімшелер) ұйымдық жағынан басқа әскерлер түрінің құрамына кіреді. Химиялық әскерге радиациялық және химиялық барлау жүргізу; киім-кешекті, әскери жабдықтарды, аяқ киімді және жеке қорғану құралдарын, уланған жер телімдері мен жолдарды газсыздандыру, дезинфекциялау, адам құрамының радиоактивті сәулемен зақымға ұшырамауын бақылауды қамтамасыз ету, қару-жарақ, техника пен материалдық нәрселердің қорын радиоактивтік және уландырғыш заттардан қорғауды бақылап отыру, уланған жердің улану дәрежесінің өзгеруін қадағалауды іске асыру міндеттелген. Әскер тұрған жерлерде және олардың жүретін жолдарында жау қолданатын уландырғыш заттардың бар жерді табу және оның түрін айыру мақсатында химиялық барлау жүргізіледі. Химиялық барлау жүргізетін бөлімшелер дозиметриялық құралдармен, удан қорғану заттарымен, қоршау белгілерімен жабдықталады. Химиялық барлаушы шолғын тапсырманы жаяу, автокөлікпен, сауытты транспортермен, танкімен, кейде тікұшақпен, ұшақпен орындайды. Хиялық әскер алғаш 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында уландырғыш заттар мен оқшашарды қолдану барысында пайда болды. Олар газ баллонды шабуылды газшашармен атқылауды, кіші, ауыр және фугасты отшашардан от шашуды жүзеге асырды. Германия армиясында 1917 жылға дейін 8 химиялық батальон, ал орыстарда 14 химиялық рота мен 1 батальон болса, АҚШ армиясында 1918 жылға дейін 3 химиялық полк (әрқайсысы 18 ротадан), ал ағылшындарда 1 химиялық бригада (құрамында 24 рота) болды. 1-және 2-дүниежүзілік соғыс аралығында Химиялық әскер минаатарлар, реактивтік қондырғылар, оқшашар танкілер, улы түтінді құтылар және арнайы химиялық машиналармен жабдықталды. 2-дүниежүзілік соғыста Химиялық әскер жауды жоюда оқшашар түтінді бүркеніш әскерді қолданды. Ядролық және биологиялық қарудың пайда болуымен Химиялық әскердің міндеті де ұлғайды. Қазіргі кезде оларға радиоактивті және бактериалдық құралдардан қорғану мақсаты қойылды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Халькозин

{{Infobox mineral }} Халькозин (грекше chalkos — мыс), мыс жылтыры — сульфидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Cu2S, мұндағы мыстың мөлшері 79,86%, қоспалары: Fe, Ag, Co, Nі, Au, As. Төменгі температурада ромбылық, жоғарғы температурада гексагондық сингонияларда кристалданып, призма, қалақ, дипирамида тәрізді кристалдар түзеді.Сингониясы — ромбылық (төмен температуралы) және гексагондық пен текшелік (жоғары температуралы модификациялары). Кристалдары — тақта, призма, агрегаттары тұтас майда түйірлі масса не сеппе. Агрегаттары ұсақ түйірлі сеппе түрінде болып келеді, түсі сұр, қара, металл тәрізді жылтыр, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2,5 — 3, тығыздығы 5,5 — 5,8 г/см3, электр тогын өткізеді. Мыс және полиметалл кендерінің сульфидтермен қайта баю белдемдерінде кездеседі. Қазақстанда Жезқазған, Қоңырат кендерінде кездеседі. Халькозин — бағалы мыс кентасы. Жаратылысы — гидротермалық және экзогендік; мыстың кені. Дереккөздер
Хабиб ас-Сийар (шығарма)

Хабиб ас-Сийар Фи Ахбар Афрад әл-Башир — Гийас әд-Дин бен Хумам әд-Дин Мұхаммедтің жалпы тарихын баяндайтын шығарма. Еңбек 3 томнан және кіріспе мен қорытындыдан тұрады. Ол парсы тілінде 1520 — 1524 ж. Гератта жазылған. Шығарма бірнеше рет қайта өңделген. Соның нәтижесінде “Хабиб ас-Сийар Фи Ахбар Афрад әл-Башир” алғашқы томы — 3 нұсқа, екіншісі — 2 нұсқа, ал үшіншісі — 3 нұсқа болып жеткен. Еңбекте “әлемнің жаралған күнінен бастап”, 16 ғ-дың 20-жылдарына дейінгі жалпы тарихи оқиғалар баяндалады. 3-томның 3 және 4-бөлімдері Темір әулетінің кейінгі тарихы мен Сефеви әулетінің алғашқы шаһы I Ысмайылге арналған. Осы бөлімдерде қазақ тарихына қатысты көптеген деректер бар. Толық басылымы 1954 ж. Тегеранда шықты. Дереккөздер
Фастнахтшпиль

Фастнахтшпиль (немісше Fastnachtspіel – дәлме-дәл, масленица ойны) – 14 – 15 ғасылардағы карнавал ойын-сауығының бір түрі. Масленица (қыспен қоштасу мейрамы) ойындары мен шерулерден, фарстардан туындаған Фастнахтшпиль сауығы күлкілі әжуаға негізделеді. Алғашында әзіл-оспақ сипатта тұрмыс көріністерін бейнелесе, 15 – 16 ғасылардан Фастнахшпильдің тақырып аясы кеңіп, көне және рыцарьлық әдебиеттің сюжеттері пайдаланыла бастады. Реформация дәуірінде сол кездегі саяси және діни күрестер тақырыбы едәуір орын алды. Фастнахтшпильдің көпшілігінде ақсүйектерді, дінбасыларды әжуалау, оған деген қарсылық рухы басым жатқанымен ішінара бюргерлік идеология шеңберінен аса алмағандары да кездеседі. Көптеген Фастнахтшпильдердің авторлары мейстерзингерлер мен қолөнершілер (Г.Розенплют, Р.Гольц) болды. Әсіресе, кезінде Г.Сакстың “Жұмақ кезген сандалбай”, “Ыстық темір” Фастнахтшпильдері кең тарады. Фастнахтшпильдің өткір сатирасы мен демократизмі ақсүйектер мен шіркеуге ұнамады. 1539 жылы Нюрнберг билеп-төстеушілері Фастнахтшпильге тыйым салды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Әк

Әк ( — өшпейтін) — известь, бор және басқа карбонаттарды күйдіріп алынған өнім. Сөнген [Са(ОН) 2 ], сөнбеген (СаО) және натронды (сөнген әктің NaОН пен қосындысы) болып бөлінеді. Тағы қараңыз * Езілген әк * Сөндірілмеген әк Дереккөздер
Чад көлі

ЧАД (Chad) — Орталық Африкадағы тұйық көл. Нигерия, Нигер, Чад, Камерун жерінде. Географиясы Ұзындығы 270 км, ені 150 км. Климат ылғалдылығы жоғары кезінде (бұдан 5 — 6 мың жыл бұрын) көл ауданы 400 мың км²-ге жеткен, қазіргі ауданы 10 мың км²-ден (маусым — шілдеде) 26 мың км²-ге дейін ауытқып отырады. Тереңдігі 4 — 11 м. Көл айдыны 240 м биіктіктегі жайпақ қазаншұңқырда орналасқан. Батыс және оңтүстік жағалауы жазық әрі батпақты; солтүстік-шығыс және шығыс жағасы күшті тілімденген, көптеген аралдары бар. Бассейні Көлге Шари және Комадугу-Йобе өзендері құяды. Өзендермен жалғасқан жерлерінің суы тұщы, қалған бөлігі тұзды. Чад көлінің суы жақын маңдағы ауданның грунт суын толықтырып, үнемі жаңарып тұрады. Маңызы Жануарлардан бегемот, қолтырауын, қаз, үйрек, көкқұтан, т.б. мекендейді. Балық ауланады. Шари және Комадугу-Йобе өзендері аралығында кеме қатынайды. Дереккөздер
Үйші

Үйші — киіз үйдің сүйегін, қаңқасын жасайтын шебер. Дәстүрлі қазақ қоғамында киіз үй сүйегі кереге, уық, шаңырақ, маңдайша, таяныш, табалдырық, сықырлауықтан тұрады. Үйші балта, пышқы, үстірік (сүргі), бұрғы, ағаш түрпісі, тез, қысқы, үскі, қашау секілді аспаптарды, өлшеуіш пен үлгі, біз, қырғы, желім, бояу сияқты көмекші құралдарды пайдаланып, киіз үй сүйегін дайындаған. Үйдің уық, керегелері талдан, қара мойылдан, шаңырағы, маңдайша мен табалдырығы қайыңнан жасалынады. Киіз үй сүйектерінің барлығы да морға салып балқытылған, тезге салынған, иіліп, ырғаққа тастап кептірілген. “Тоғай аралаған — үйші, ел аралаған — сыншы” секілді мақал-мәтелдер халықтың Үйші шеберлерге зор құрметпен қарағандығын көрсетеді. Қазақ Ү-лері қолынан шыққан киіз үй сүйегі ұлттық қолөнердің бірегейлігін айғақтайды. Үйші ызбрайлары, саймандары: * Тез – қоздан шыққан ағаштарды түзететін қондырғы. * Сықаурын – ағаштың қисық жерлерін түзететін тез құралы. * Жоңғы – үй ағаштарының сыртын өңдейтін құрал. * Үскі – кереге желісінің көк өткізетін көздерін жҽне уық алақанындағы уық бау өткізетін көзді тесу үшін арнайы жасалған құрал. * Ырғақ – кереге сағаналарының мүсін біркелкілігін сақтау үшін арнайы жасалатын қалып. * Уық қалпы – тегіс жерге қағылған үш ағаш қазық. Тезден шыққан уықтардың иіні жазылып кетпеуі үшін арнайы жасалатын қазық қалып. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Шашыранды элементтер

Шашыранды элементтер - табиғи жағдайда химиялық қосылыстары өте сирек кездесетін немесе өз қосылыстарын түзбейтін химиялық элементтер. В.И. Вернадский Шашыранды элементтерге Lі, Sc, Ga, Br, Rb, Y, Nb, Қn, Cs, Tа элементтерін жатқызады. Соңғы кезде Ge, Se, Te, т.б. кейбір элементтерді де осы топқа жатқызып жүр. Шашыранды элементтер жер қыртысында өз минералдарын түзбейтіндіктен дербес кен орындарын құрамайды және шашырау ореолдары түрліше. Шашыранды элементтер көп тараған элементтердің минералдарында изоморфтық қоспа түрінде кездеседі (калий минералдарындағы Rb, алюминий минералдарындағы Ga, сфалериттегі Қn, т.б.) Бұл процесс негізгі (мол) элементтермен Шашыранды элементтердің кристаллохим. қасиеттері бір-біріне сәйкес келген жағдайда орын алады. Қолайлы геохим. жағдайларда Шашыранды элементтер кеннің негізгі элементімен бірге өндіріледі. Сондықтан, көптеген зеттеушілер Шашыранды элементтер терминін серіктес элементтер терминімен алмастыруды ұсынып жүр. Ағылшын-америкалық ғалымдар Шашыранды элементтерді табиғатта өте сирек кездесетін элементтер деп, ал ТМД-лық геохимиктер оларды бөтен минералдардың кристалдық торларында орналасқан серіктес элементтер деп есептейді. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Азаматтық айналым

Азаматтық айналым — міндеттемелік құқықтың келісімшарттық және келісімшарттық емес институттарымен қамтамасыз етілетін [[Экономика|экономикалық]] айналымның азаматтық-құқықтық сипаты. Әрқилы мүліктік құқықтық қарым-қатынасқа түсе алатын және өзінің табысына билік жүргізе алатын заңды тұлғалар мен азаматтар азаматтық айналымның қатысушылары болып табылады. Кейбір реттерде [[Қазақстан Республикасы]], оның әкімшілік-территория бөліністері де азаматтар азаматтық айналымға қатысады. Азаматтық айналымның қатысушыларымен жасалынған мәмілелер немесе басқа да заңды деректердің негізінде мүліктің бір тұлғадан екіншісіне өтуі азаматтар азаматтық айналымның мазмұнын құрайды. Мемлекет пен әкімшілі-территория бөліністер азаматтық заңдармен реттелетін қарым-қатынастарға өзгелермен тең негізде қатыса алады. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Шамшырақ

та]] ]] Шамшырақ, маяк — кеменің жағалауды бағдарлауына әрі өз орнын анықтауын және оны әр түрлі навигациялық қауіптерден сақтандыруға арналған мұнаралық құрылыс. Шамшырақ жарықтауыш оптикалық жүйелермен және әр түрлі сигнал беруге арналған техникалық құралдармен: акустикалық (наутофон, диафон, сирена, су асты қоңырауы, осциллятор), радиотехникалық (радиошамшырақ) және радиоакустикалық аппараттармен жабдықталады. Шамшырақ мұнарасы теңізге сұғынып жатқан жағалауға, портқа кіре беріске, өзендердің сағаларына не шығанақтарға, кейде жағалаулық жартастарға, құм қайраңдар мен су асты жартастарына орнатылады. Кемені теңіздегі қауіптерден сақтандыру үшін жүзбе Шамшырақтартар пайдаланылады. Шамшырақтарды бір-бірінен оңай ажырату үшін олардың әрқайсысына өзіне тән сигнал беретін құрал-жабдықтар орнатылады. Жарқырауық Шамшырақтардың алыстан көріну қашықтығы 20 — 50 км, ал радиошамшырақтардың сигналы 30 — 500 км және одан да қашықтықтан, акустикалық сигналдар 5 — 15 км-ден, гидроакустикалық Шамшырақтыңтың сигналдары 25 км-ге дейінгі қашықтан ажыратылады. Шамшырақ ежелгі заманнан белгілі. Мысалы, б.з.б. 283 жылы ақ мәрмәрдан салынған “Әлемнің жеті кереметінің” бірі атанған Александрия шамшырағы (биікт. 143 м) 1500 жыл қызмет атқарған. Шамшырақтың жарықтауыш оптик. жүйесі жарық көзінен, оптик. аппарат пен фонарлық құрылыстан (атмосфераның зиянды әсерінен қорғау үшін) тұрады. Жарық көзі ретінде электрлік қыздыру және импульстік, т.б. шамдар, кейде ацетиленді, керосинді-калийлі шамдар қолданылады. Оптикалық аппараттарда жарық сәуле шағылыстырғыш, т.б. линзалар болады. Шамшырақтартар туралы нақтылы деректер навигациялық теңіз карталарында, су жолы туралы анықтамаларда, т.б. беріледі. 1974 жылы Балтық теңізінде радиоизотопты термоэлектрлі генератормен жабдықталған атомдық Шамшырақ іске қосылды. Cілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Флористикалық аудандау

ФЛОРИСТИКАЛЫҚ АУДАНДАУ — Жер бетін эндемик таксондардың құрамы, флорасының қалыптасуы, тарихы мен даму ерекшелігі бойынша өңірлерге бөлу. Флористика аудандау иерархиялық қағида бойынша құрылып, бір-біріне бағынышты, деңгейі әр түрлі кеңістік бірліктерге (фитохориялар) — патшалықтар, облыстар, провинциялар, округтерге, т.б. бөлінеді. Флористика аудандаудың негізі өсімдіктердің әр түрлі жүйелік топтарының (әдетте жақсы зерттелген гүлді өсімдіктер мен қырыққұлақтәрізділер) миграция мен география оқшаулануы нәтижесіндегі таралуын салыстырмалы зерттеу болып табылады. Флористика аудандау бірлігінің деңгейі қаншалықты жоғары болса, оларға тән таксондардың да дәрежесі жоғары болады. Мыс., флористик. патшалыққа эндемик тұқымдас тармақтары, трибалар; провинциялар үшін — эндемик туыстар; округ үшін — эндемик түрлер тән. Патшалықтар, облыстар және провинциялар арасындағы шекараны анықтауда — флораны статист. талдау нәтижелерінің, осы аумақтың палеогрия сипаттамалары (негізінен бор кезеңінен бастап) есебінің, сонымен қатар, Флористика аудандаудың геоботаника және ландшафттық ауданмен өзара байланысты болуының маңызы зор. Қазіргі кезде көптеген ғалымдар, оның ішінде орыс ғалымы А.Л. Тахтаджян құрлықтағы флораны 6 патшалыққа, 34 — 37 облысқа, 150-ге жуық провинцияға бөледі (1974, 1978). Кейбір зерттеушілер барлық мұхиттарды 7 мұхиттық ерекше патшалыққа бөліп қарастыруды ұсынады. Флористик. патшалықтардың орналасуында мынадай заңдылықтар байқалады: оңтүстікке қарай олардың жер ауқымы кішірейіп, бөлшектену деңгейі жоғарылай бастайды. Солтүстік жарты шардың тропиктерден тыс бөлігінің барлығы Голарктика патшалықты құрайды, Жердің тропик. және кейбір субтропик. аудандары — Палеотропик. және Неотропик патшалықтарға жатады, Оңтүстік жарты шардың басқа бөлігі 3 патшалыққа бөлінеді: Кап, Австралиялық және Голантарктик. Мұндай бөліну — Жердің даму тарихы және онымен байланысты флоралардың даму тарихының көрінісі. Флористика аудандау арқылы Жердің өсімдіктер дүниесі генофондының география орналасуы анық көрінеді, сондықтан ол әр түрлі биомдардың флорасын қорғаудың теория негізі болып табылады. Қазақстанның иерархиялық қағида бойынша дайындалған Флористика аудандау жобасы бар. Қазақстан Голарктика патшалықта орналасып, Бореалдық және Ежелгі жерортатеңіздік 2 тармаққа бөлінген. Қазақстан аумағы 3 флористиктік облысқа (Далалық Қазақстан, Шөлдік Қазақстан, Таулы Қазақстан), 10 провинцияға (Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Тұран, Оңтүстік Тұран, Жоңғар Алатау Зайсан, Алтай, Сауыр — Тарбағатай), 54 — 58 (60) округке бөлінеді; қ. Қазақстанның флористикалық аудандау картасы. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Азаматтық бастамалар

Азаматтық бастамалар — азаматтардың мүдделерін шектеп, қысым жасаған билік органдарының өктемдігіне қарсы шығу немесе өзара көмек жасау үшін ұйымдастырылған ұжымдық белсенділіктің, азаматтық бастамашылықтың көрінісі. Ол тұрғын үйге, қала мен ауылдың дамуына, қатынас, көлік, білім беру ісіне, денсаулық сақтауға, экологияға қатысты және т.б. мәселелерді шешу мақсатымен адамдардың өз еріктерімен құрылады. Оған ұйтқы болған азаматтық топтар, бастама көтерушілер әртүрлі жиындар, шерулер ұйымдастырып, қол қойдырып, үндеулер таратып, барынша көп адам қамту арқылы билік органдарына қысым жасауға тырысады. Азаматтық бастамаларда көтерілген мәселелер шешілмесе, ол ауқымды демократиялық қозғалысқа ұласуы мүмкін. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Фатализм

Фатализм (латынша fatalіs – қашып құтылмайтын) – әрбір оқиғаны және адамның әрбір әрекетін о баста бекітілген деп білетін, қалау еркі мен кездейсоқтықты жоққа шығаратын дүниетанымдық тұжырымдама. Фатализмнің негізгі үш түрін бөліп көрсетуге болады.қайырымдылықтың, сырқаттың немесе жұмыссыздықтың сипаттамасы ретінде жиі анықталады. Жазмышты: * мифологиялық Фатализм – иррационалды, қараңғы тағдыр; * теологиялық Фатализм – құдіретті Құдайдың қалауы; * рационалистік Фатализм– себептер мен салдардың тұйықталған каузалды жүйесінің ішіндегі қапысыз шиеленісі деп біледі. Фатализмның бірінші түрі мәдениеттің алғашқы кезеңінде көрініп, астрология сияқты окультті ілімдерде орын алды. Теологиялық Фатализм бір адамдарды тозаққа баратын, екінші біреулерін жұмаққа баратын деп білген христиан ережесінде (Готшалк), калвинизм, янсенизм, исламдағы жабариттер ілімінде көрініс берді. Рационалистік Ф. Демокриттен, Гоббстен, Спинозадан, механикалық детерменизм өкілдерінен көрінді. Рационалистік Фатализмнің кейінгі нұсқасы адамның қылмысқа табиғи бейімділігі жайлы (Ломброзе) сөз етеді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Хабуб

Хабуб (араб. — сұрапыл дауыл) — Африканың солт.-шығысындағы (негізінен Судан мен Египет жерінде) және Аравия түбегіндегі шаңды немесе құмды дауыл. Шөлден келетін суық атмосф. шептің тез араласуынан (жекелеген ұйтқыма желдің күші 60 км/сағ) қалың бұлт пайда болып, кейде биікт. 1,5 м және ені 30 км-ге жететін «қалың қою шаң» қабаты түзіледі. Әдетте бірнеше сағатқа созылады, кейде найзағайлы қатты нөсер жауынның бастамасы болады. Көбіне мамыр — қазан айларында (Хартумде жылына 24 рет) соғады. Галерея Әдебиеттер * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы», Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Халькопирит

{{Infobox mineral }} Халькопирит (грекше chalkos — мыс және пирит), мыс колчеданы — сульфидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CuFeS2, құрамы (%): Cu — 34,64, Fe — 30,42, қоспалары: Ag, Au, Tl, тағы басқалар. Тетрагоналды сингонияда кристалданады. Агрегаттары түйірлі, тұтас немесе сеппе түрінде болады. Түсі сары, металл тәрізді жылтыр, жымдастығы жетілмеген, электр тогын нашар өткізеді, 1000С-та балқиды. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 3 — 4, тығыздығы 4,1 — 4,3 г/см3. Халькопирит магмалық (негізді атпа тау жыныстарындағы мысты-никельді сульфидті кентастарда), гидротермалдық (жапсарлық, мысты-турмалиндік, мыс кентастарының сеппелі формациялары, колчедандық), шөгінді (мысты құмтастар мен тақтатастар) кендерде әртүрлі сульфидтермен бірге кездеседі. Қазақстанда Жезқазған, Қоңырат кендерінен табылған. Халькопирит — мыс алынатын негізгі кентас. Шығу тегі Шығу тегі гидротермиялық, галенитпен және сфалеритпен байланысты полиметалл кендерінің құрамына кіреді, бірақ өзі үлкен кластерлер түзбейді. Ол метаморфтық процестерде де пайда болады, грейзендер мен скарндарда кездеседі. Жақын жер жағдайында тұрақсыз және ауа-райының бұзылуы кезінде ол тез бұзылып, екінші реттік мыс минералдарын түзеді. Ең маңызды мыс рудасы; кристалдар түрінде-құнды коллекциялық минерал. Дереккөздер
Достық (Еңбекшіқазақ ауданы)

Достық — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Қаратұрық ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 53 км-дей жерде, боз, бетеге өскен тау алды жазығының қызыл қоңыр, қоңыр топырағында орналасқан. Тарихы 1963 жылы “Қаратұрық” темекі кеңшары, кейін (1981) А.Саттаров атындағы кеңшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылған. Инфрақұрылымы Достықта орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Азаматтық жауапкер

Азаматтық жауапкер — қылмыстық әрекет салдарынан келтірілген зиян үшін материалдық жауапкершілік арқалайтын тұлға. Айыпталушының қылмыстық әрекеті салдарынан келген залал үшін материаддық жауапкершілік арқалайтын ата-анасы, асыраушысы, қамқоршысы не өзге адамдар, сондай-ақ мекемелер, кәсіпорындар мен ұйымдар азаматтық жауапкер ретінде жауапты болуы мүмкін. Азаматтық процестің қатысушысы бола отырып Азаматтық жауапкер — ҚР-ның іс жүргізу заңдарына сәйкес белгілі бір құқықтарды пайдалана алады. Дереккөздер
Хаджар

ХАДЖАР Оман таулары — Арабия түбегінің шығысындағы, көпшілік бөлігі Оман жерінде жатқан тау. Оман шығанағын бойлай 600 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері Эль-Ахдар массивіндегі Шам тауы, биікт. 3353 м. Климаты тропиктік құрғақ. Батысы шөлге айналған саванна, шығысы муссонды тропиктік ормандар мен шалғындар; қ. Оман. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Үйінді

Үйінді — жер бетінде арнайы бөлінген орынға бос тау жыныстарынан, есептен тыс кедей кендерден және өндіріс қалдықтарынан жасалған үйме. Үйіндінің жасанды және су шайып әкелген түрлері болады. Кенді ашық әдіспен өндіру кезінде Үйінділерді кеніштің қазып алынған кеңістігінде және болашақ кеніштің сұлбасынан тысқары қашықтықта тұрғызады. Ал жер асты әдістері барысында Үйінді жақын жерге немесе өндіріс алаңының шеңберінде жасалады (террикон). Жұмсақ және беріктігі орташа тау жыныстарынан жасалған Үйінділердің биіктігі 30 м, ал қатты тау жыныстары Үйіндінің биіктігі 60 метрге, кейде (тау бөктері, шатқалда) 300 метрге жетеді. Үйіндінің пішіні конус, сектор, жайпақ жота тәрізді болып келеді. Үйінді жасағанда ең алдымен оның ұзына бойына алғашқы жал (биіктігі 10 — 15 м) үйіледі. Ол үшін экскаватор, скип, абзетцер, драглайн, мех. күрек, конвейер, бульдозер, т.б. техникалар қолданылады. Қазақстан аумағында тау-кен және металлургия қалдықтарынан 60 мың га жерді алып жатқан 26 млрд. т Үйінді жиналып, қоршаған ортаны ластауда. Жерді қалпына келтіру мақсатында Үйінділердің бетіне ағаш немесе әр түрлі шөптер егіліп, рекультивацияланады, кейіннен а. ш-на пайдаланылады. Кейбір жағдайда Үйінді үстіне құнарлы топырақ төгіледі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Ұрықжолдастылар

Ұрықжолдастылар, плаценталылар (Eutheria, Placentalia) — қазіргі сүтқоректі жануарлардың инфракласы. Инфракласс — жануарлар жүйеленуінде класс тармағы мен отряды арасынан орын алады. Бұл класс өкілдерінің бәрінің де ұрық дамуында ұрықжолдасы қатысады (қараңыз Плацента). Ол ұрықты жатырдың қабырғасындағы бұлшық еттермен байланыстырады. Ұрықжолдастыларда қалталы сүтқоректілерде болатын арнайы қалта және қалталы сүйектер болмайды. Ұрықжолдастылардың ұрпақтары жақсы жетіліп туады әрі өз беттерінше еме алады. Бұлардың астыңғы жақ сүйегінің бұрыштық өскіні ішке қарай иілмеген. Алдыңғы миы айқын ми сыңарларына бөлініп, оның сыртында ми қыртысы (неопаллиум) өте жақсы дамыған, әрі ми сыңарлары бір-бірімен сүйелді дене арқылы байланысқан. Ұрықжолдастылардың көпшілігінің тістері айқын жіктеліп, сүт және тұрақты тістерге бөлінген. Ересектерінің дене температурасы жоғары әрі тұрақты. Ұрықжолдастылардың қазіргі кезде 17—18 отряды бар: жәндікқоректілер, жүнқанаттылар, қолқанаттылар, приматтар, толықемес тістілер, панголиналар, қоянтәрізділер, кеміргіштер, киттәрізділер, жыртқыштар, ескекаяқтылар, түтіктістілер, тұмсықтылар, дамандар, сирендер, сірітабандылар, тақтұяқтылар және жұптұяқтылар. Ұрықжолдастылар жер шарының барлық құрлықтары мен мұхиттарында кең тараған. Қазақстанда 8 отряды, 170-ке жуық түрі белгілі. Ұрықжолдастылардың жануарқоректі, өсімдікқоректі және аралас қоректенетін түрлері де кездеседі. Олардың көпшілік түрінің кәсіптік мәні бар. Ұрықжолдастыларды бағалы ұлпаны, терісі, еті, майы, т.б. өнімдері үшін аулайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үшбұлақ (ескерткіш)

Үшбұлақ — палеолиттік ескерткіш. Жамбыл облысы Қаратау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 км жерде. 1958 ж. Қазақстан Ғылым Академиясы Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының Қаратау палеолит отряды (жетек. Х.Алпысбаев) тапқан. Бұл жерден байырғы аңшылардың қысқа мерзімді 6 ескерткіші анықталған. Ең ежелгі замандарға жататыны Үшбұлақ-6 ескерткіші. Ол бұлақ басынан 3 м биіктікте. Табылған заттар арасындағы 3 үшкір тас Үшбұлақты мустье дәуіріне жатқызуға мүмкіндік берді. Олар мөлдір, сұрғылт сұр тығыз шақпақ тас сынығынан дайындалған. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фатима

Фатима (1809/11 ж. ш., Орынбор – 2.10.1845, Бөкей Ордасы) – Бөкей Ордасының ханы Жәңгірдің әйелі. Орынбор және Уфа муфтиі, Қазан университетінің құрметті мүшесі Мұхамеджан Хұсайыновтың (Гусеиновтың) қызы. Жәңгір ханға 1824 жылы тұрмысқа шыққан. Өз кезінде мұсылманша және еуропаша жақсы білім алып, тәрбиеленген зиялы, ақылды әйел болған. Бірнеше шығыс және еуропа тілдерді (орыс, француз, неміс) еркін меңгерген. Қазанда, Орынборда жоғары деңгейдегі қабылдауларда болып, 1826 ж. Жәңгірмен бірге Санкт-Петербургте Николай Қ патшаның таққа отыру салтанатына қатысты. В.И. Даль, Г.С. Карелин, В.А. Перовский, Фукстермен таныс болып, олармен пікірлескен. Жәңгір ханның кеңесшісі болып, оның барлық бастамаларына көмектесіп отырды. Халық арасында Фатиманы еркелетіп, “Фатима тоташ” деп те атады. Оқу-білім тарату, отырықшы өмірге көшуді жақтады. Хан ордасының салынуына ықпал етті, Жәңгір хан ашқан мектепте сабақ та берді. Халық арасында Жәңгірдің үлкен әйелі Жүзім мен кіші әйелі Айсұлудың өлімін Фатиманың есімімен байланыстыратын болжам бар. Алайда архив деректері бұл болжамның негізсіз екендігін дәлелдеген. Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін (1845 жылы 9 тамыз) Ф. Ресей императорының бұйрығымен ханның мұрагері болып бекітілген және Жәңгірдің еркіне сай өзінің үлкен ұлы Сақыпкерейді хандық билікке отырғызуды өтінді. Алайда патша үкіметінің Бөкей Ордасындағы хандық билікті жоюға мүдделі болуына байланысты Орынбор өлкесінің губернаторы ген. В.А. Обручевтің бұйрығы бойынша Сақыпкерей Санкт-Петербургке жіберілді. Фатима 1845 жылы 2 қазанда қайтыс болды. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі кеңес

Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі кеңес - 1972 — 94 жылдар аралығында болған халықаралық ұйым. 20 ғасырдың 70-жылдарының бас кезінде Батыс Еуропа елдері мен КСРО арасындағы шиеленіс бәсеңдеп, өзара ынтымақтастыққа ұмтылу ниеті күшейді. 1972 жылы маусымда Брюссель қаласында Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақ жолында күресуші күштердің ассамблеясы өтті. Онда қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі қағидалары жарияланып, жалпыеуропалық кеңес шақыру жөнінде мәлімдеме қабылданды. 1972 жылы 22 қарашада Еуропаның 33 елі, АҚШ пен Канада өкілдері Хельсинкиде көп жақты келіссөздер бастады. Қатысушы елдердің 15-і НАТО, 7-еуі Варшава шарты ұйымының мүшелері, 12-сі бейтарап мемлекеттер болатын. Келіссөздерге қатысушылар 1973 жылы шілдеде қорытынды нұсқаудың мәтінін жасап, оны “Көк кітап” деп атады. Кеңес 3 кезеңмен өткізілетін болды. 1973 жылы 3 шілдеде кеңестің 1-кезеңі Хельсинкиде ашылды. Оған Еуропаның Албаниядан басқа елдерінің, АҚШ пен Канаданың сыртқы істер министрлері қатынасты. Онда қорытынды нұсқаулар бекітілді. 1973 жылы 8 қыркүйекте Женевада кеңестің 2-кезеңі басталып, арадағы үзілістермен 1975 жылы 21 шілдеге дейін созылды. Осы уақыт ішінде 4700 жоба талқыланып, 1975 жылы 21 шілдеде кеңестің Қорытынды актісінің мәтінін жасау жұмысы аяқталды. Кеңестің 3-кезеңінде 1975 жылы 30 шілдеде Хельсинкиде 35 мемлекеттің басшылары кездесіп, 1 тамыз күні олар Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың Қорытынды актісіне қол қойды. Бұл құжатта қатысушы елдердің өзара қарым-қатынастарында жетекшілікке алынатын 10 қағида бекітілді: егеменділіктің теңдігі және егемендікті құрметтеу; күш қолданбау және қоқан-лоқы жасамау; шекаралардың мызғымастығы; мемлекеттер жерінің тұтастығы; даулы мәселелерді бейбіт түрде реттеу; бір-бірінің ішкі істеріне араласпау; адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу; халықтардың теңдігі мен өз тағдырын өзі шешу құқығы; мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық; халықаралақ құқық бойынша міндеттемелерін адал ниетпен орындау. Бұған қоса өзара сенімділікті нығайту және қарусыздану, экономикалық, ғылыми-техникалық, т.б. байланыстарды дамыту, Жерорта теңізі бойындағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық туралы құжаттар енгізілді. Кеңеске қатысушылар алдағы уақытта үнемі кездесіп тұруға келісті. Келесі кездесулер 1977 жылы Белградта, 1980 — 83 жылыдары Мадридте, 1985 жылы Хельсинкиде, 1986 жылы Венада өткізілді. 1994 жылы Будапешт қаласында Еуропа, Азия, Солтүстік Американың 55 мемлекет басшылары кездесуінде кеңестің атын өзгертуге шешім қабылдады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Әкпар Есбосынұлы

Әкпар Есбосынұлы (1911, Қытайдағы Іле аймағы, Қас өзенінің бойы — 1944) — Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі, халық батыры. 1944 жылдың күзінде Патих, Ғани батыр, Хамит, Сейітпен бірге Қытайдың Іле аймағында гоминдан өкіметінің қыспағына қарсы ұлт-азаттық қозғалысын ұйымдастырған. 1944 жылы қазанда аудан орталығы Нылқы қалашығын азат ету жолындағы соғысқа басшылық етті, Құлжа қаласын алу жорығына қатысты. Қазан айының ортасында Уәйіс мазары деген жерде тосқауылда тұрған Гоминдан әскерлерімен айқаста Әкпар Есбосынұлы ауыр жараланып, қайтыс болды. Әкпар Есбосынұлы бастаған ұлт-азаттық күресі қанатын кең жайып, 1945 жылдың ақырында Іле, Тарбағатай, Алтай аймақтары толық азат етілді. 1946 жылы Шығыс Түркістан үкіметінің жарлығымен Әкпар Есбосынұлына “Халық қаһарманы” атағы берілді. Дереккөздер Шығыс Түркістан қозғалысының басты оқиғалары, Үрімші, 1996; Сүгірбаев П., Алтай арпалыстары, Үрімші, 1996.
Фатима, Бибі Бәтима

Фатима, Бибі Бәтима (635 ж. ө.) – мұсылман әлемінде ерекше қадір тұтатын әйел, Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың Қадиша анадан туған қызы, Әзірет Әлінің әйелі, Хасан мен Хұсейіннің анасы. Фатима үш ұл (біреуі сәби кезінде шетінеген), екі қыз туған. Пайғамбар дүниеден өткеннен кейін саяси оқиғаларға белсене араласып, қауым өмірінде елеулі рөл атқарды. Мұсылмандар арасында Фатиманың дүниеге келуі, өміріндегі оқиғалар мен көрсеткен кереметтері жайлы көптеген аңыздар таралған. Дәстүрлі қазақ қоғамында Бибі Бәтима ананы аналардың пірі, дертке шипагер ретінде тану қалыптасқан. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үйінді Жасағыш Машина

Үйінді Жасағыш Машина, кеніштерден қазылып алынған бос тау жыныстарын үйіндіге тасымалдап жеткізуге арналған. Үйінді жасағыш машинаның үздіксіз әрекет ететін рельсті, шынжыр табанды, адымдағыш, адымды-рельсті түрлері бар. Оның конвейермен жабдықталған, қабылдайтын және түсіретін кертештері болады. Қабылдау және түсіру жебелерінің айналмалық дәрежесіне қарай: толық айналмалы, жартылай айналмалы және айналмайтын болып бөлінеді. Қабылдауыш құрылысының түріне байланысты кертешті немесе жеке тұрған тірегі бар көпірмен қосылған машиналар болады. Үйінді жасағыш машина көп шөмішті экскаватормен бірге құрастырылуы мүмкін. Ашық тау-кен жұмыстарында Үйінді жасағыш машина тасымалдап, түсіретін жүйеде қолданылып, конвейерлі үйінділер жабдығының жиынтығына кіреді. Әдетте ол жұмсақ тау жыныстарын үйінділеу барысында пайдаланылады. Үйінді жасағыш машина өнімділігі мен өлшемдері жағынан кең ауқымды болады. Үлкен Үйінді жасағыш машинаның өнімділігі сағатына 15000 м3, түсіру радиусы 235 м, түсіру биіктігі 67 м, массасы 6000 тоннаны құрайды. Кейде үйінді жасауға қолданылатын басқа да машиналарды (бір шөмішті экскаватор, бульдозер, т.б.) Үйінді жасағыш машина деп атайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Менандр Протектор

Менандр – византиялық тарихшы әрі мемлекет қайраткері. Биографиясы Мамандығы бойынша – заңгер, Византия императоры сарайында қызмет атқарған. Император әскерінде қызмет етіп, протиктор дәрежесіне дейін көтерілген. Император чиновнигі бола жүріп, өмір бойы тарихи еңбектер жазған және шығармалары шынайылығымен аса бағалы. Бізге жеткен Менандр еңбектері түркі халықтарының 558 – 582 жылдардағы тарихын қамтиды. Оның алғашқы еңбегі Византия мен Иран арасындағы 561 жылғы келісімге, кейінгі еңбектері Земарх басқарған Византия елшілерінің Түрік қағанатына баруына арналған. Шығарма елшілердің айтқан әңгімелері мен нақты дипломатиялық құжаттар негізінде жазылған. Онда сол кездегі түрік елінің әдет-ғұрпы, сән-салтанаты және тұрмыс-салты айтылады. Сондықтан күні бүгінге дейін Менандр жазбалары түркі халықтарының ортағасырлық тарихына қатысты түпнұсқа ретінде қолданылады. Менандр жазбаларының шындыққа жанасатындығын археологиялық қазбалар және қытай жылнамалары толығымен дәлелдейді. Дереккөздер
Мәкілқожа Иманәліұлы Құланбаев

{{Кинематограф { } }} Мәкілқожа Иманәліұлы Құланбаев (22 наурыз 1926 жыл Алматы облысы, Жамбыл ауданы – 27 тамыз 1993 жыл Алматы) — кеңестік және қазақ кино және театр актері. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Жалпы мәліметтер Найман тайпасының Қаратай руынан. Алматы театр училищесін (1945) бітірген соң Қызылорда облыстық қазақ драма театры труппасында қызмет атқарды. 1948 жылдан қазіргі Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры құрамында еңбек етті. Алғашқы рөлі Қуыршақ сатушыны (А.Толстой, “Алтын кілт”) ойнап, актерлік талантын танытты. Құланбаев театр сахнасында Есен, Назарбек (М.Әуезов, “Еңлік – Кебек”, “Алуа”, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы, 1984), Әбутәліп (С.Мұқанов, “Мөлдір махаббат”), Қоңқай (Ғ.Мүсірепов, “Ақан сері – Ақтоқты”), Махамбет (Ә.Әлімжанов, “Махамбеттің жебесі” бойынша), әл-Фараби (Ш.Хұсайынов пен О.Бодықов, осы аттас спектакльде), т.б. рөлдерді сахнаға шығарды. Кинофильмдерде ойнаған рөлдері: Бала (“Райхан”), Қаратай (“Менің атым Қожа”, 1963), Ыдырыс (“Балалық шаққа саяхат”, 1969), Ермат (“Алтын күз”, 1978), Генерал-майор (“Қала қалқаны”, 1979), т.б. Құланбаев Қазақ радиосында радио-қойылымдарға қатысып, балаларға арналған “Ойлан тап” атты радио ойынында Жұмбақ атай бейнесін жасады. Марапаттары * 1977 жылы «Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі» құрметті атағы берілген. * 1983 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты; * КСРОның «Құрмет белгісі» Орденімен марапатталған. Дереккөздер
Азаматтық жауапкершілік

Азаматтық жауапкершілік - азаматтық құқықтық жауапкершілік; өзге түлғаның субъективтік азаматтық құқықтарының бұзылуына байланысты, өзінің заңда көзделген міндеттерін орындамаудың немесе жеткілікті орыңдамаудың нәтижесінде туындайтын салдарлар. Азаматтық жауапкершіліктің ерекшелігі оның арқауына және реттеу әдісіне байланысты. Азаматтық жауапкершілік - мүліктік жауапкершілік. Ол келісімшарттық және келісімшарттық емес; үлестік; бірлескен; субсидиарлық, аралас, сондай-ақ регрестіктәртіптегі жауапкершілік болып бөлінеді. Ортақ қағидаға орай, өзінің міндетін орындамаған немесе тиісінше орындай алмаған тұлғаның кінәсі болған кезде Азаматтық жауапкершілік пайда болады. Азаматтық жауапкершілік, әдетте, құқық бұзушылық салдарынан келтірілген залалды толықтай өтеу принципіне негізделген. Дереккөздер
Кәдімгі шашырақты

Кәдімгі шашырақты – астралылар тұқымдасының шашыратқы тегіне жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда барлық облыстардағы шалғынды жерлерде, жолдардың жиегінде, тоғайларда, ашық алаңдар мен егістік жерлерде өседі. Сипаттамасы Биіктігі 20 — 150 см-дей, тамыры жуан, тік өсетін сабағының сыртын сиректеу түк басқан. Сабақ түбіндегі топталып өсетін жапырақтарының пішіні сопақша, шеттері ойық. Сабақ бойындағы жапырақтары отырмалы, жіңішке, жиектері бүтін болады. Гүлдері қос жынысты, жапырақ қолтығынан жетіледі. Гүлшоғыры — себет. Күлтесі көгілдір, көк, ақшыл түсті, алдымен бірігіп бес тісті қуыс гүл құрайды да, гүлдеген кезде ұзынынан жарылып тілше гүлдерге айналады. Маусым — қыркүйек айларында гүлдеп, шілде — қазанда жеміс салады. Жемісі — қысқа айдары бар, 3 — 5 қырлы, ұш жағы созылған тұқымша. Бұл өсімдіктің барлық органында сүт-шырын болады, тамырында полисахарид — инулин (қант диабетімен ауырғандарға қант пен крахмалдың орнына береді) және интибин (ащы гликозид) бар. Жас жапырақтарын салатқа қосады, балды өсімдіктер, жайылымда төрт түлік мал сүйсініп жейді. Дереккөздер
Акпинол

Акпинол — өсімдіктің өсуін реттейтін иіссіз, улылығы өте аз, ақ түсті қатты ұнтақ зат. Диацетиленді пиперидинді гликолдар қатарына жатады. Суда, спиртте жақсы ериді. Ол ауыл шаруашылық дақылдарының өсіп жетілуіне, өнімділігінің артуына ықпал жасайды. Оларға экстремалды жағдайларға және ауруларға қарсы тұруына қолайлы әсер етеді. Акпинолдың 0,01-0,0001% судағы ерітіндісін дақылдардың тұқымдарын себер алдында немесе олардың өсу кезінде бүркіп қолданады. Акпинол өсімдікке қажетті қоректік заттардың көп жиналуына, оның ерте гүлдеп, пісіп жетілуіне әсер етеді. Сонымен бірге өсімдіктердің құрғақшылыққа, тұз және радиацияның әсеріне төзімділігін арттырады. Акпинол дақылдардың сапасын жақсартады, әртүрлі бұта және ағаш тұқымдастардың көшеттері мен қалемшелерінің тамырлануын жақсартады. Акпинолды Қазақстанда химиктер Е.Н.Әзірбаев, Қ.Б.Ержанов, Т.С.Садықов синтездеп, ауыл шаруашылығына енгізген (1986). Өндіру технологиясы Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясы химия ғылымдары институтында жасалған. 2011 жылы [http://www.acpinol.kz Акпинол] атты тауарлық белгі жықты. Дереккөздер
Достық (Төле би ауданы)

Достық — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл, Киелітас ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Леңгір қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде, тау алдының бидайық, нарқия өскен жонды-қырқалы келген қара қоңыр топырақты қоңыржай қуаң белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1960 жылы астық кеңшары ретінде қаланған. 1997 жылдан онда шаруа қожалықтары құрылған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Үшбұлақ

Елді мекендер Қазақстан: * Үшбұлақ – Абай облысы, Үржар ауданындағы елді мекен. * Үшбұлақ – Алматы облысы, Жамбыл ауданындағы елді мекен. * Үшбұлақ – Жамбыл облысы, Байзақ ауданындағы елді мекен. * Үшбұлақ – Жетісу облысы, Алакөл ауданындағы елді мекен. * Үшбұлақ – Түркістан облысы, Қазығұрт ауданындағы елді мекен. * Үшбұлақ – Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданындағы елді мекен. * Үшбұлақ – Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданындағы елді мекен. Қырғызстан: * Үшбұлақ – Баткен облысы, Лейлек ауданындағы елді мекен. * Үшбұлақ – Жалалабат облысы, Базарқорған ауданындағы елді мекен. * Үшбұлақ – Талас облысы, Айтматов ауданындағы елді мекен. Басқа мағыналар: * Үшбұлақ – Жамбыл облысындағы тарихи ескерткіш.
Әдебиет энциклопедиялары

Әдебиет энциклопедиялары -ақын-жазушылар, әдебиеттанушы ғалымдар, сыншы-зерттеушілер туралы библиографиялық очерктер мен әдебиет тарихы, теориясы, методологиясы, әдебиеттану терминдері мен ұғымдарын алфавитті-пәндік ретпен жүйелеп беретін ғылыми-анықтамалық басылымдар. Әдебиет энциклопедияларында ауыз әдебиетінен бастап қазіргі заманғы әдебиетке дейінгі кезең, жалпы әдеби процесс толық қамтылады. Бұнымен қатар, әдеби музейлер, ірі тұлғалардың мұражайлары, портреттері, әдебиетке қатысты иллюстрациялар, библиогр. мәліметтер де беріледі. Әдебиет энциклопедиялары — әлем халықтарының көбінде бар, дәстүрлі басылымдардың бірі. Оның басқа энциклопедиялардан өзгешелігі берілетін мақалалар деректер мен мәліметтерге ғана сүйенбей, еркін стильмен жазылады. Әдебиет энциклопедияларының әмбебап, ғұмырнамалық, библиографиялық, анықтамалық т.б. түрлері бар. Целиноград ауыл шаруашылық институтын (1975, қазіргі Қазақ мемлекеттік агротехнологикалық университеті) бітірген. Еңбек жолын Павлодар облысына қарасты Шідерті а-нда инженер-контролер болып бастады (1976).Қазақ мемлекеттік агротехнологикалық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, қызметтерін атқарды (1977). Қазіргі күндері осы университте кафедра меңгерушісі. Ол 1 оқулықтың және 4 оқу құралының авторы. Әдебиеттің ТМД елдері мен Ресей, Қазақстанда 97-ден астам ғылым мақаласы жарық көрген. 2006 жылы Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрилігінің «ЖОО-дағы ең үздік оқытушы» грантын иеленді. Ә Германия, Түркия және Украина мемлекеттеріндегі халықаралық семинарларға қатысты. Қазақ мемлекеттік агротехеникалық университетінің ғылыми кеңесінің мүшесі. Әдебиет энциклопедияларының ішіндегі іргелілері “Әлем халықтарының мифтері” (1 — 2 т., М., 1980 — 1982) “Әлем әдебиеті мен өнерінің үлкен сөздігі” (Сеул, Корея 1962) “Әлем әдебиетінің энциклопедиясы” (Токио, Жапония, 1973) “Қазақстан жазушылары. 1917 — 1967.” (құраст.: Н. Греховодов, В. Данилюк, П. Косенко. А., “Жазушы”, 1969) “Қазақстан жазушылары: Анықтама” (құраст. М. Әуезов, К. Жорабеков. Р. Жанғожин. А., “Жазушы”, 1982) “Советтік Қазақстан жазушылары” (Био-библиогр. анықтамалық”. Құраст. С. Ахметов, Д. Еркішев. — А., “Жазушы”, 1987) Дереккөздер