kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Павлодар трактор зауыты

Павлодар трактор зауыты – машина жасау кәсіпорны. 1968 ж. пайдалануға берілген. 1998 ж. кәсіпорынды Алматыдағы Поршень зауыты сатып алды. 1999 жылдың басынан Қазақстантрактор ААҚ болып қайта құрылды. Акциялар пакетінің 100%-ы жекешелер мен жеке тұлғаларға тиесілі. Сілтемелер * [http://avtomash.ru/pred/ptz/ptz_istori.htm ПО «Павлодарский тракторный завод» им. В. И. Ленина. Страницы истории] на avtomash.ru * Суреттер жинағы [http://techstory.ru/trr_foto/trr_ptz.htm Тракторы Павлодарского тракторного завода имени В. И. Ленина] techstory.ru торабында * [http://pavlodar.gov.kz/ Павлодар облысының әкімшілігі] * [http://city-pavlodar.gov.kz/ Ресми торабы] Дереккөздер
Павлодар уезі

Павлодар уезі – Ресей империясының Семей облысы мен РКФСР құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік. Уездің орталығы — Павлодар қаласы. Тарихы Уез 1868 жылы 21 қазанда Баянауыл мен Ақмола сыртқы округтарының бір бөлігінен, оң жағалаудағы Тобыл және Томбы губернияларының бөліктерінен құрылды. XIX ғасырдың аяғында Павлодар уезінде 16 көшпелі болыстар болды. Болосты болыстық старшиналар басқарды, содан кейін олардың орнын Кеңес өкіметі кезінде болыстық атқару комитеттерінің төрағалары алмастырды. 1905 жылдан бастап, Столыпин аграрлық реформасына сәйкес, уезге Еуропалық Ресейден шаруалардың қоныс аударуы басталды. 1920 жылы 26 тамызда РКФСР Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің жарлығымен КСРО құрамында Қырғыз Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды. (27 ақпан 1921 ж.) Омбы губерниясынан Павлодар уезі (31 болыс көлемінде) Қырғыз (1925 жылдан - Қазақ) АКСР-не берілді. 1928 жылы уезде 50-ден астам болыс болды. 1928 жылы 17 қарашада ауылдың жаңа экономикалық құрылысына және кеңестенуіне байланысты Павлодар уезі 9 ауданнан тұратын Павлодар округіне айналды. Тұрғындары Қазақтар халықтың 90%-ын және басқалары құрайды. Арғындар қазақ халқының 78% (негізінен, Басетен, Сүйіндік) құрайды. Әкімшілік-аумақтық бөлінісі Шаруа болыстары Александровская, Баянауыл, Беловодская, Белоцерковская, Богдановская, Вознесенская, Галкинская, Голубовская, Ермаковская, Ертіс, Лебяжинская, Марковская, Михайловская, Новоалексеевская, Новоивановская, Орловская, Павлодар, Песчанская, Рождественская, Романовская, Татьяновская, Украинская, Өрлітөбе, Федоровская, Жәміш. Қазақ көшпелі болыстары Ақкөл, Алтыбай, Атакөз, Басқұдық, Баянауыл, Белоцерковская, Бесқарағай, Бестау, Далба, Жәдігер, Жайлау, Қалмаққырған, Қарамол, Қараоба, Қараөткел, Коряковская, Қуатқала, Қызылағаш, Қызылтау, Майгүл, Маралды, Мұздықкөл, Орловская, Павлодар, Сейтен, Тереңкөл, Өрік, Шақнан, Шідерті. Дереккөздер Әдебиет Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье)
Павлодар фармацевтика зауыты

Павлодар Фармацевтика Зауыты– фармацевтикалық және медициналық өнеркәсіп орны. 1999 ж. “ромат фармацевтикалық холдингісінің” құрамына кірген. Бір жолғы шприцтер (жылына 95 млн. дана), бір жолғы қан құю жүйелерін (жылына 10 млн. дана), таблеткалы дәрі-дәрмек (жылына 1,2 млн. таблетка) шығарады. Кәсіпорын таблеткалық дәрі-дәрмек өндірісінің модульдік құралымынан, дәрі-дәрмекті құтыға, блистерге, стрипке салуға мүмкіндік беретін үш дербес орау желісінен, бірнеше өндірістік ғимараттардан тұрады. Зауыт құрамында, сондай-ақ осы заманғы жабдықпен жарақтандырылған, шығарылатын өнім сапасын бақылаудың барлық түрлерін қамтитын зертхана жұмыс істейді. Дереккөздер
Павлодар химия зауыты

Павлодар Химия Зауыты– химия өнеркәсібі орны. 1973 ж. пайдалануға берілген. 1989 жылға дейін КСРО қорғаныс кешенінің кәсіпорны ретінде КСРО Химия өнеркәсібі мин-нің “СОЮЗОРСинтез” құрамында болды. 1994 ж. мемл. акцион. қоғам болып қайта құрылды. 1999 ж. 1 сәуірде зауыт ашық акцион. қоғамға айналдырылды. 2001 жылдың 9 қаңтарынан кәсіпорын акцияларының мемл. пакеті Павлодар әкімінің коммуналдық меншігіне берілді. Өндіретін негізгі өнімдері: кішігірім ыдысқа құйылған сұйық хлор, дезинфекциялаушы заттар, антифриздер мен мұздатпайтын заттар, ИОМС, поливинилхлорлы пластикаттар, майға қоспалар, флотореагенттер, моторлық майлар. “ПХЗ” хлорлы-сілтілі өнімдер өндірісін дамытуға бағдарланып отыр. Дереккөздер
Давид Николаевич Пак

Пак Давид Николаевич Пак Давид Николаевич – (4.12.1905, Ресей, Приморье өлкесі, Посьет ауд. Фатиши с. – 26.2.1992, Алматы) – ауыл шаршуалығы ғылыми доктор (1964), профессор (1970). Қазақстанның еңбек сіңген ғылыми қайраткері (1983). * 1932 Саратов зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген. * 1938 – 1942 ж. және 1954 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеулік институтында (қазіргі ҚР Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталық). * 1947 – 1948 ж. ВАСХНИЛ-дың Қазақ бөлімшесінде басшылық қызметтер атқарған. Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеулік институтында қазақы сиырды швиц бұқасымен шағылыстыру жөніндегі селекциялық жұмысқа басшылық етті. Негізгі ғылыми еңбектері мал селекциясы мен мал өсіру мәселелеріне арналған. Қосқан үлесі Пак “Алатау сиыры” тұқымын шығарушылардың бірі, ірі қара тұқымдары мен линияларының, олардың ата-тегіндегі нәсілдік белгілердің түр-сипатына қарай жымдасуы жөніндегі ғылыми топшылаулар жасады.. Марапаттар *КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1951 *“Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармашылығы: * Алатауская порода крупного рогатого скота Казахстана, Алма-Ата., 1952; * Породообразование и эволюция крупного рогатого скота, Алма-Ата, 1962. Дереккөздер
Иван Тимофеевич Пак

Пак Иван Тимофеевич (13.9. 1930 ж. туған, Ресей, Приморье өлкесі, Буденный ауданы) – компьютерлік арифметика саласының маманы, техникалық ғылымының докторы (1988), профессор (1991), Қазақстан ғылым мен техникасына еңбек сіңген қайраткер (1995). ҚазҰУ-ды бітірген (1954). * 1949 –1954 ж. мектеп мұғалімі * 1954 – 65 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Президиумының жанындағы Машина және есептеу математикасы лабораториясында қызмет атқарады * 1965 – 1990 ж. Математика және механика институтында ғылыми және басшылық қызметтер атқарған * 1990 – 1994 ж. ҚР ҰҒА-нда ғылыми және басшылық қызметтер атқарған. Ғылыми еңбектер Негізгі ғылыми еңбектері қалдықтар кластары жүйесінде комплекс сандарды бөлінбейтін объектілер түрінде қарастырып ақпаратты өңдеу және қатеге тұрақтылығы мен дәлдігін қамтамасыз ететін жаңа техникалық шешімдер жасауға негізделген. Ол бірінші болып компьютерлік комплекс сандар арифметикасын жасады. Осының нәтижесінде алгебралық идеяларды пайдаланып, қатеге тұрақты параллель алгоритмдер жасап, таблица түрінде іске асырды. Осы саладағы жасаған жұмыстары шет елдердің (АҚШ, Жапония, Франция, Англия,Италия) патенттерімен расталды. * Ол 140 ғылыми еңбектің, оның ішінде 20 авторлық куәлік пен патенттердің, 5 монографияның авторы.. Шығармашылығы: * Основы машинной арифтметики комплексных чисел, А., 1970 (соавт.) * Параллельные вычисления в комплексной плоскости, А., 1984 (соавт.) * Промышленная математика, А., 1997 (соавт.) Дереккөздер
Палеоантропология

Палеоантропология – антропология ғылымының бір саласы. Бұл ғылым саласы қазба жұмыстары кезінде табылған ежелгі адам сүйектерінің (архантроптардың, палеоантроптардың және ежелгі неоантроптардың) физикалық келбеті мен оның дамуын зерттейді. Қазақстанда неолит дәуірінен бастап байырғы адамдар қалдықтарына антропологиялық зерттеулер жүргізілген. Қола және темір дәуірлерінде, орта ғасырларда өмір сүрген тұрғындардың физикалық келбетіне қатысты ізденістер қазақ халқының автохтондығын айқындап берді. Дереккөздер
Палеотекті Тау Жыныстары

ПАЛЕОТЕКТІ ТАУ ЖЫНЫСТАРЫ, палеогенді жыныстар (грек. palaіos – көне) – бастапқы минералдық құрамы біршама өзгерген эффузиялық тау жыныстары. Бұл терминді алғаш 1894 ж. норвег ғалымы В.Бреггер енгізген (1851 – 1940). Мұнда кайнотекті атауына порфир немесе порфирит жалғауы қосылып аталынады. Мысалы, базальт – базальттік порфирит, риолит – риолиттік порфирит. Палеотекті тау жыныстарында қышқыл жанартаулық шыны ыдырап, кварц-дала шпатты агрегатқа айналып, пелиттенеді, серициттенеді, негізді және орта шынылар хлоридтенеді, карбонаттанады. Осы өзгерістерге байланысты тау жыныстардың сырт бейнесі, онымен қоса жылтырлығы жоғалып, сынғыштығы өзгереді. Палеотекті тау жыныстарының қышқылы – қызғылт, сілтілісі – күлгін, орта және негіздісі – жасыл реңді болып келеді. Дереккөздер
Палладий

Палладий (лат. Palladіum; Pd) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобына орналасқан хим. элемент, ат. н. 46, ат. м. 106,42. Тығызд. 12020 кг/м³, балқу t 1552 °С. Платиналық металға жатады. Оны алғаш 1803 ж. ағылшын ғалымы У.Х. Волластон ашқан (1766 – 1828). Элемент Паллада астероидының құрметіне аталған. Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 110.6%. Табиғатта тұрақты 6 изотопы бар. Палладий саф және химикалық қосылыстар түрінде кездеседі. Маңызды минералдары: станнопалладенит (Pd 3 Sn 2 ), плюмбопалладенит (Pd 3 Pb 2 ), бреггит (Pt, Pd, Nі)S, т.б. Батыс Қазақстанда кездеседі. Кесек Палладий ақшыл күміс түсті, таза күйінде жұмсақ, иілгіш, оңай өңделеді, қиын балқитын ауыр металл; тығызд. 12,02 г/см³, балқу t 1552 °С, қайнау t 2940 °С, ерекше қасиеті – 1 көлем Палладий 900 көлем сутекті сіңіреді. Өз тобындағы басқа металдарға қарағанда белсенділігі жоғары. Тотығу дәрежелері +2, кейде +4. 600 – 800 °С-та ауамен күңгірт оксид пленкасын (PdO) түзеді. Ыстық, концентрлі H 2 SO 4 пен HNO 3 -те және патша арағында ериді. Палладий платинамен бірге өндіріледі де, көбіне никель өндірісінде қосымша өнім ретінде алынады. Палладий электртехникада, тіс салуда, алтын, күміс, платинамен қорытпалары дәл аспаптар жасауда, газ сіңіруде және катализатор ретінде қолданылады. Табиғатта кездесуі Жер қыртысындағы ең сирек элементтердің бірі; оның кларк саны 1 · 10−6%. Ол табиғи түрде (аллопалладий), металаралық минералдар (палладий платина, станнопалладинит Pd3Sn2 және т.б.) және басқа қосылыстар (палладит PdO, браггит (Pd, Pt, Ni) S және т.б.) түрінде кездеседі. Палладийдің 30-ға жуық минералы белгілі. Ол басқа платина металдарымен бірге жүреді, оның әртүрлі шөгінділердегі платиноидтар қоспасындағы мөлшері 25-60% аралығында болады. Гольшмидт бойынша элементтердің геохимиялық классификациясы бойынша, барлық платиноидтар сияқты ол сидерофильдерге жатады, яғни темірге жақындығы бар және Жердің өзегінде шоғырланған. Қазіргі уақытта Ресейдегі ең ірі (игерілмеген) палладий кен орны Мурманск облысында (Федорово-Панский интрузивті массив) орналасқан.
Николай Никитич Пальгов

Никола Никитич Пальгов (10.12.1889, Ресей, Тамбов губерния Павлодарка селосы. – 2.6.1970, Алматы қаласы) – география ғылымдарының докторы (1951), гляциолог, Қазақ ССР ҒА академигі. *Профессор (1952) Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954) *Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1959). *Мәскеу құрылыс училищесін (1913) және Бүкілодақтық сырттай оқыту институтын бітірген. *КСРО география қоғамының құрметті мүшесі (1960) және Қазақ бөлімшесінің төрағасы (1952–1970) *Қазақстан Ғылым Академиясы неогр. секторының меңгерушісі (1945–1962). Зерттеулері Оның зерттеу нысаны - қазіргі таңда кең танылған, әбден зерттелген Алматы маңындағы Тұйықсу мұздығы. Одан кейінгі уақытта Үлкен Алматы, Шелек өзендерінің жоғарғы жанындағы мұздықтарда және Іле Алатауы мұздықтарында әртүрлі аспаптармен зерттеу әдістері арқылы бақылау жүргізіп, бұрын - соңды белгісіз болған ірі мұздану түйіндерін ашты. Оңтүстік Тянь - Шаньдағы Көкшалтау мен Теріскей Алатауы жоталарындағы мұздықтарға сипаттама жасады. Нәтижесінде бірнеше мақаласы мен "Іле Алатауының қазіргі мұздануы" монографиясы жарық көрді. Бұл зерттеулері әрі қарай Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Күнгей Алатауына жасалған экспедициялармен жалғасты. Н.Н.Пальговтың ғылыми еңбектерінің барлығы жеке бақылаулары мен зерттеу материалдарына негізделген. Іле Алатауы мұздықтарын зерттеудегі еңбектерінің нәтижесінде 1956 жылы Н.Н.Пальгов басқарған Қазақстан ҒА-ның География секторы - гляциология саласы бойынша Халықаралық геофизикалық жыл үздігі болды.Экспедициялық тәжірибесі мол ғалым мұздықтар динамикасының метеорологиялық факторларға тәуелділігін анықтады. Сонымен қатар Қазақстанды елтану бағытында қарастырып, өзендер мен көлдерін зерттеді. Көптеген ғылыми қоғамдардың мүшесі болды, соның ішінде Ұлыбританиядағы Гляциология қоғамы да бар. Н.Н.Пальговтың сіңірген еңбегі мен қызметі ескеріліп, Іле Алатауы және Полярлық Орал жоталарындағы мұздықтарға аты берілді. Ғылыми жұмыстар «Опыт исследования ледников Заилийского Алатау» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Қазақстанда гляциология ғылымының негізін салушылардың бірі болды. Жетісу, Сыр-дария облыстары жерін алғашқылардың бірі болып топографиялық картаға түсірді. 250-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Тянь-Шаньдағы екі мұздық, Полюстік Оралдағы бір мұздық Пальгов есімімен аталады.
Памфлет

Памфлет, қаһарлы сөз ( – парақ) – белгілі бір құбылыстарды, беделді саяси және мәдени қайраткерлерді әшкерелеуге арналған өткір сатиралық шығарма; өткір сатираға құрылған әдеби туынды; қоғамдық-саяси өмірде қандай да бір тұлғаны немесе құбылысты өткір сатирамен масқаралайтын, нысаналы, айқын тілмен ерекшеленетін, жағымсыздық, жамандық такырыбын әшекерлейтін саяси публицистиканың жанры. Публицистиканың жанры ретінде қара сөзбен ғана емес, өлең түрінде де жазылады. Памфлет белгілі бір құбылыс, оқиға, деректерді, мемлекеттік саяси жүйе мен беделді қоғам қайраткерлерінің ықпалын қысқа негізде сатира үлгісінде де әшкерелейді. Тарихы Памфлет термин ретінде 12 ғасырда қолданыла бастағанымен, оның классикалық түрі Қайта өрлеу дәуірінде (16 ғ.) қалыптасты. Ежелгі Грекия мен Римде шешендік сөз, ғылыми трактат (Демосфен, Цицерон, Ювенал) түрінде келіп, кейін мазмұн, пішін тарапынан барлық жанрды қамтыды. Памфлет қара сөзбен де, өлең түрінде де келеді, насихатқа негізделіп, барша қауымға түсінікті болады. Памфлет қоғамның саяси-әлеуметтік тынысын бейнелейді, нақты оқиға, дерекке байланысты туындайды. Кейде Памфлет жала жабу мағынасында келсе, пасквиль деп аталады. Өкілдері Публицистикалық Памфлет үлгілеріне Дж.Милтонның “Ареопатика” (1644), “Бөшке ертегісі” (1704), Дж.Свифттың “Вольтер туралы трактат” (1763), М.Горькийдің “Әзәзіл билеген қала” (1906), Л.Н. Толстойдың “Үнсіз қала алмаймын” (1908), т.б. шығармалар, ал сатиралық Памфлет қатарына Свифттың “Гулливердің таңғажайып саяхаттары” (1726), М.А. Булгаковтың “Қан қызыл арал” (1928), т.б. туындылары жатады. Памфлет жанры В.Г. Белинскийдің “Гогольге хат” (1847), П.Я. Чаа-даевтың “Философиялық хат” (1836) секілді еңбектерінен көрінсе, соғыс жылдарында И.Эренбург, Я.Галланың фашизмді айыптаған публицистикалық Памфлеттері жарық көрді. Қазақ әдебиетіндегі памфлетті А.Байтұрсынұлы “Әдебиет танытқышында” (1926) толғау түрінің біріне (күліс) жатқызып, “мазақ қылу” деп атайды. Қазақ өлеңіндегі памфлеттің алғашқы нышандары жыраулық поэзия өкілдерінен байқалады. Мысалы, Жанкісі жыраудың “Қоқан ханына айтқаны”, Махамбеттің Жәңгір ханға, Шернияздың Баймағамбет сұлтанға, Тұрмағамбеттің Құлжанға айтқандарында Памфлетке тән пафос бар. Абай “Болыс болдым, мінекей”, “Мәз болады болысың”, “Күлембайға” деген топтама Памфлет өлеңдерінде болыс-билердің типтік-психологиялық, сатиралық портретін жасады. Әсет пен Ырысжанның жұмбақ айтысы мен С.Торайғыров өлеңдерінен Памфлеттік сарын байқалады. С.Дөнентаевтың “Бозторғайы” (1915), С.Сейфуллиннің “Күзетші иттері” (1917) мысал Памфлетке жатады. Соғыстан кейінгі жылдары Қ.Аманжоловтың “Дүние дұшпандарына”, “Аденауер ұсқыны”, А.Тоқмағамбетовтың “Трумэннің қонақтары”, “Қорқаулар комедиясы”, “Бұрандалы бұлбұлдар”, т.б. Памфлеттері жазылды. Қазіргі кезде республикалық баспасөз беттерінде халықаралық тақырыптарға жазылған памфлеттер жарияланып жүр. Дереккөздер * Қабдолов З., Сөз өнері, А., 1997; * Әдебиеттану. Терминдер сөздігі, А., 1998; * Байтұрсынұлы А., Шығармалар жинағы 5 томдық, 1-т., А., 2003.
Панно

Панно (, – мата кесіндісі) * 1) мүсіндік бейнелер немесе түрлі суреттермен әшекейленген қабырғаның бір бөлігі; * 2) қабырғаның бір бөлігін немесе үйдің ішкі төбесін әсемдеу мақсатымен салынған кескіндемелік туынды. Ол пайдаланған материалына (ағаш, металл, қыш, тас, әйнек, мата, т.б.) қарай әшекейленеді. Қазақ жерінде күмбезді құрылыстардың қабырғасын өрнекті кірпішпен өріп тұрғызу 11 ғасырдан белгілі. Мысалы, Бабажы қатын (11 ғ.), Қарахан (11 ғ.) және Айша Бибі (11 ғ.) мазарларындағы әшекей-өрнектер. Соңғы жылдары Панно жанрлық жағынан ерекше дамыды. Сәулетті қоғамдық ғимараттар мен үйлердің интерьерлері, экстерьерлері безендірілді, “Қазақфильм” киностудиясының вестибюлі мен репетиция залына (1970, П.Я. Зальцман), Алматы эстрада-цирк өнері колледжіне (1972, С.С. Киракозов) және Жамбыл облысындағы Георгиевка (Қордай) ауылының Мәдениет сарайына (1969, Х.Наурызбаев, У.Рахманов) салынған сәндік Панно; “Медеу” мейманханасы (И.И. Нимец, Г.Д. Завизионный) мен Қазақстан Композиторлар одағының “Таутүрген” шығармасы үйі – әкімшілік корпусының асханасына (Завизионый) керамика техникасында жасалған Панно; Алматы қаласындағы “Қазақстан” мейманханасының вестибюлі мен банкет залындағы гобелендер (І.Тыныбеков, Б.Зәуірбекова, И.З. Ярема, Е.П. Николаева), т.б. метросындағы Панно]] Дереккөздер
Панорама

Панорама ( – бүкіл және horama – көрініс) – кеңістік өнерінің бір түрі. Панорамаға әдетте дөңгелек залды ғимараттардың шеңбер немесе доға пішінді қабырғасының ішкі бетіне тұтас салынған картиналар жатады. Ол зал ортасындағы алаңнан қаралатын болғандықтан, айнала қоршаған ақиқат кеңістіктің иллюзиясын тудырады. Панорама көбіне көлемді аумақ пен көп адамды қамтитын оқиғаларды бейнелеуге қолданылады. Тұңғыш Панораманы ирланд кескіндемешісі Р.Баркер 18 ғасырдың аяғында Эдинбург қаласында жасады. Панорама 19 ғасырда кең қанат жайды. Ресейде ең таңдаулы Панорамалардың (“Севастополь қорғанысы” 1902 – 04, Севастополь қаласында 1905 жылы ашылды; “Бородино шайқасы” 1911, Мәскеу қаласында 1912 жылы ашылды) авторы Ф.А.Рубо болды. Дереккөздер da:Panorama de:Panorama el:Πανόραμα en:Panorama (disambiguation) eo:Panoramo es:Panorama fi:Panorama fr:Panorama (homonymie) he:פנורמה it:Panorama ja:パノラマ lb:Panorama (Homonymie) nl:Panorama pl:Panorama pt:Panorama (desambiguação) ro:Panoramă (dezambiguizare) sl:Panorama sv:Panorama
Пантеизм

Пантеизм ( – бәрі, tcheos – құдай) — Құдай мен әлем біртұтас деп танитын, құдіретті табиғатпен бірлікте қарастыратын философиялық ілім; Құдай барлығы деген ілім; бар ғаламды, табиғатты дәріптеу ілімі. Пантеизм табиғаттың ішкі сырларын бейнесіз әлемдік рух деп танып, табиғаттан тыс бастамалардың барлығын жоққа шығарады. Пантеизм терминін философияға алғаш енгізген ағылшын философы Джон Иолланд (1670–1722) болды. Ол деизмді өткір сынға алып, дүниенің жаратылуын, жанның мәңгілік екендігін, о дүниедегі өмірдің бар екенін жоққа шығарды. Пантеистік идеялар үнді (брахманизм, индуизм, ведант), қытай (даосизм), ежелгі грек (Фалес, Анаксимандр, Анаксимен) философияларында дамыды. Ежелгі грек философы Ксенофан өзінің пантеистік көзқарасында табиғатты сезіммен біліп болмайды, тек ақылмен ғана ұғынуға болады деп санады. Кейінірек стоицизмнің натурфилос. және этик. ілімдері пантеистік сипатта болды. Пантеизмнің натуралистік сипаттары Иоанн Скот Эриугена мен Пьер Абеляр ілімдерінде кездеседі. Материя, ақыл және құдай бір нәрсе деп, Пантеизмді материалистік тұрғыда алғаш тұжырымдаған Динанттық Давид болды. Пантеизм қайта өркендеу дәуірінде кең өріс алды. Бұл дәуірдегі алғашқы Пантеизм өкілдерінің бірі Кузалық Николай болды. Ол «адам өзінің ақыл-ойының, іс-әрекетінің арқасында құдаймен қатар тұрады» деп тұжырымдады. Еуропада XVI–XVII ғасырларда пантеистік бағытты дамытқан Джероламо Кардано, Томазо Кампанелла, Джордано Бруно, т.б. болды. Бруноның пікірінше, «табиғаттан тыс ешқандай күш жоқ. Табиғат өз заңдылығымен дамиды. Әлем мен құдай бір. Әлем — әмбебап бастама, сондай-ақ жалғыз ғана мәнділік». Нидерланд философы Бенедикт Спиноза пантеистік дәстүрге сүйене отырып, өзінің жан-жақты материалистік философиялық жүйесін қалыптастырды. Бұл ілімде «құдай» және «табиғат» ұғымдары бір-біріне барабар. Қазіргі кезде Пантеизм ғылымды дінге жақындастырумен, табиғаттың заңдылықтарын, ішкі сырын діни, мифтік тұрғыда сипаттаумен ерекшеленеді. Дереккөздер
Пантограф

Пантограф ( – бәрі және grapho – жазамын) – карта, план, сызбаларды әдетте кішірейтілген масштабта қайта сызу үшін қолданылатын аспап. Пантографтың өлшемі де, құралымы да әр түрлі (аспалы, дөңгелек, т.б.) болып жасалады. Аспалы Пантограф қозғалысы жеңіл, бірқалыпты келеді әрі ол арқылы алынған көшірмелердің дәлдігі жоғары болады. Пантограф A, B, C, D нүктелерінде өзара топсалармен жалғасқан (суретті қ.), екі-екіден параллель екі сызғыштан тұрады және ABCD параллелограмын құрайды. Мұнда А нүктесі (полюс) қозғалмайды, Ғ нүктесінде түп нұсқаның бетімен қозғалатын тетік, К нүктесінде кішірейтілген көшірмені сызатын қалам орналастырылады. Түпнұсқа мен көшірменің масштабтарының қатынасы CD сызғышын АЕ және ВҒ сызғыштарының бойымен жылжыту арқылы өзгертіледі. Осы мезгілде А, К, Ғ нүктелері бір түзудің бойында жататындай етіп К нүктесіндегі қалам да орын ауыстырады. Осылайша түп нұсқа мен көшірменің ұқсастығы сақталады. Дереккөздер
Пантомима

Пантомима ( – еліктеу арқылы немесе дене қимылдарымен ғана өнер көрсететін актер) – сахналық өнердің көркем образ мәнері дене қозғалысы, қимыл мен ым арқылы жасалатын түрі. Еуропадағы пантомима өнерінің қайнар көзі Ежелгі Грекия мен Рим театрына саяды. Орта ғасырда гистриондар, скоморохтар, жонглерлер өз ойындарында Пантомиманы қолданды. 16 ғасырдың ортасы мен 18 ғасырда итальян халық театры – дель арте комедиясында қайта жанданды. 19 ғасырда әйгілі Пьеро маскасын жасаушы Ж.Б. Дебюро (Франция) және Дж. Гримальди (Ұлыбритания) Пантомиманы жеке театр ойыны түрінде одан әрі дамытты. 1930 және 1970 жылдардың басындағы Пантомима өнерінің үздік шеберлері: Ж.Л. Барро, М.Марсо (Франция), Л.Фиалка (Чехословакия), Х.Томашевский (Польша). Пантомиманың музыка, ән сүйемелімен орындалатын арнайы түрі Индонезия, Үндістан және Азияның басқа елдерінде де кеңінен тараған. Ресейде көптеген халық ойындары мен әдет-ғұрыптар құрамында Пантомима болды. 19 ғасырда ойын-сауықтар мен цирктерде көрсетілді. 1910 ж. режиссер К.А. Марджанов, Н.Н. Евреинов, В.Э. Мейерхольд пантомиманы театр өнерінде пайдаланды. Қазір пантомима мим (бір актер) өнерін де қамтиды. Кезінде Кеңес Одағында пантомиманың екі түрі де дамыған. 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары қазақ театры спектакльдерінде де (І.Қуанышбаев, Е.Өмірзақов, т.б. актерлер ойынында) Пантомима элементтері ішінара бой көрсетті. Дереккөздер Әдебиет * Румнев А., О пантомиме. Театр, кино, М., 1964 * Рутберг И. Г., Пантомима. Движение и образ, М., 1981 * Маркова Е., Современная зарубежная пантомима, М., 1985 Сыртқы сілтемелер ** [http://www.pantomime-mime.com/ Пантомима] it:Mimo
Николай Николаевич Пантусов

Пантусов Николай Николаевич (11.5.1849, Ресей, Херсон облысы Николаев қаласы – 7.6.1909, сонда) – шығыстанушы, этнограф. Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін бітірген соң (1871), Түркістан өлкесінде қызмет істеді. 1872 – 1908 ж. ол өлкеде әр түрлі әкімшілік қызметтер (Жетісу облысы әскери губернаторының кеңсе меңгерушісі, Жетісу облысы мен Құлжа ауданы бойынша оқу мекемелерінің меңгерушісі, Түркістан генерал-губернаторының айрықша тапсырмалар жөніндегі шенеунігі, т.б.) атқара жүріп, Қоқан жорығына қатысты. Пантусов әкімшілік қызметін ғылыми жұмыстарымен сабақтастыра жүргізіп, қазақ, өзбек, тараншы (ұйғыр), т.б. шығыс тілдерін үйренумен тыңғылықты шұғылданды. Оның ғылыми ізденісі негізінен Жетісудың тарих, археология, нумизматика, этнография, лингвистика мәселелері және шығыс қолжазбаларын зерттеу болды. Жетісуда христиан-несториан қабірлерін тауып, оны зерттеумен айналысты Пантусовтың есімі археологияда кеңінен мәлім болды. Ол Жетісудан, Шу алабынан, қырғыз жерінен мұндай қабірлердің бірнешеуін қазып, олардың басына қойылған құлпытастағы жазулар мен крест арқылы бұл өңірлерде 8 – 10 ғасырларда несториан бағытындағы христиандықтың болғандығын дәлелдеді. Осы еңбегі үшін ол императорлық археологиялық комиссиясының корр. мүшесі (1895) болып сайланды. Түркістан өлкесінен көптеген көне мұраларды (шығыс қолжазбаларын, көне түркі жазба тастарын, теңгелерді) жинап, Ресей мен Түркістан, Жетісу облысы музейлеріне өткізіп тұрды. Жетісу өлкесінен сирия-түркі жазуларын тауып, оқыды, Қоқан хандарының архивін алғашқылардың бірі болып зерттеді. Пантусов басқа да көптеген ғылыми еңбектер жариялаумен бірге Жетісу облысы халықтарының тарихы, археологиясы, этнографиясы, тілі, нумизматикасы жөнінде бірнеше еңбектер, әсіресе Жетісу, Құлжа өлкелеріндегі ұйғыр, қазақ халықтарының ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, көптеген еңбектер жариялады. Ол орыс археологиялық қоғамының мүшесі, Мәскеу археологиялық қоғамының корр. мүшесі (1886), толық мүшесі (1889) болып сайланды. Тараншылардың өлең-жырларын жинап, жариялаудағы еңбегі үшін Пантусов орыс географиялық қоғамының кіші алтын медалімен марапатталған. Оның қазақ тілі мен фольклорына байланысты жазған * “Материалы к изучению казак-киргизского наречия” (1899 – 1904) * “Образцы киргизской литературы” (1909) еңбектерінің құндылығы жоғары. Дереккөздер * Самойлович А.Н., Хивинская сатира на казах-кирги-зов (посвящается памяти Н.Н. Пантусова), “Уч. зап. Восточного отделения Русского археологического общества”, т. 10, СПб., 1910 * Кононов А.Н., Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов, М., 1974.
Панфилов (Павлодар облысы)

Панфилов (Байпақ) — Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл, Панфилов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ертіс ауылынан батысқа қарай 37 км-дей жерде. Халқы Тарихы Іргесі бұрынғы Байпақ атты қазақ қонысының орнында 1921 жылы қаланған. 1929 жылы астық өсірумен айналысатын ұжымшардың орталығы болған. 1942 жылы "Суворов" кеңшарынан бөлініп, оған "Панфилов" есімі берілді. 1962 жылы кеңшарға "Калинин" ұжымшары мен "Новоиваново" МТС-і қосылды. 1994 жылы кеңшар жеке ауыл шаруашылығы кәсіпорнына айналып, 1996 жылы ЖШС-тер ұйымдасты. Дереккөздер
Парабола

Парабола(грек. Parabole) – тік дөңгелек конустың төбесі арқылы өтпейтін және кез келген жанама жазықтығына параллель болатын жазықтықпен сол конустың қиылысу сызығы. Парабола – жазықтықтың М(х, у) нүктелер жиыны, осы жиыннан F(p/2,0) анықталған нүктесіне дейінгі ара қашықтық rFM (Парабола фокусы) D1D1 анықталған түзуіне дейінгі ара қашықтыққа (dDM) тең (Парабола директрисасы). Фокус арқылы өтетін, директрисаға перпендикуляр болатын түзу Парабола осі, ал осьтің Парабола мен қиылысу нүктесі Парабола төбесі деп аталады. Бас нүктесі Парабола ның төбесінде жатқан және Ох осі директрисадан фокусқа қарай бағытталған тік бұрышты координаттар жүйесіндегі Параболаның теңдеуі мынадай канондық түрде жазылады: у2=2px, мұндағы р (фокустық [http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_economic_law/10424/%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%A0 параметр]) – фокус пен директрисаның ара қашықтығы немесе фокус арқылы өтетін оське перпендикуляр хорда ұзындығының жартысы. Парабола – екінші ретті сызық. Ол өз осіне қарағанда симметриялы болатын шексіз созылып жатқан қисық сызық. Кейде n-ретті Параболаны yaxn дәрежелі функциясының графигі деп те атайды. Параллель хордалардың ортасы арқылы өтетін түзу Параболаның диаметрі деп аталады. Параболаның Мнүктесіндегі ТМ жанамасы мен MN нормалі FM фокустық радиус-векторы мен DM диаметрі арасындағы бұрыштың биссектрисасы болып табылады. М(х, у) нүктесіндегі Парабола қисықтығының радиусы формуласымен есептеледі, ал төбесінде Rp. Параболаның осы қасиеті прожекторлық құрылғыларда пайдаланылады. Полярлық координаттар жүйесінде Парабола теңдеуі , ал вертикаль осьті Параболаның теңдеуі y=ax2+bx+c түрінде болады. Парабола аталуын Аполлоний Пергский (б.з.б. 200 ж.ш.) Параболаны конустық қималардың бірі ретінде қарастыра отырып енгізген. Табиғаттағы және адамзат тіршілігіндегі үлгілері Дереккөздер
Паразитизм

Паразитизм — белгілі бір организмнің (паразиттің) екінші бір организмді (иені) тіршілік ортасы ретінде пайдаланып, сонда өсіп дамуы, қоректенуі. Паразит организмнің сыртында тіршілік етсе эктопаразит, ал ішкі органдар мен тін, ұлпаларда тіршілік етсе эндопаразит деп аталады. Паразитизм вирустар мен бактериялардан бастап, өсімдіктер арасында да, жануарлар арасында да кездеседі. Сондай-ақ, түгелімен паразиттерден ғана тұратын «кластар» мен «отрядтар» бар. Мысалы, қарапайымдардан споровиктер, жалпақ құрттардан трематодалар, моногенеялар, цестодалар, жәндіктердің ішінде бүргелер мен биттер, т.б. Жоғары сатыдағы өсімдіктер арасында омела және сұңғыла туыстарын айтуға болады. Жалпы бір организмде паразиттің бірнеше түрі тіршілік етеді, олар әр түрлі органдар мен тіндерде (ұлпаларда) орнығады да, өзгеше қауымдастық — паразитоценоз құрады. Паразиттің даму сатысының бір кезеңі иесі организмінде (мысалы, тек қоректену кезінде) өтетін болса, оны «уақытша паразитизм» деп, ал дамуының көпшілік уақыты иесі организмінде өтетін болса «тұрақты паразитизм» деп атайды. Паразиттер облигатты (міндетті) және факультативті (міндетті емес) деп бөлінеді. Паразиттерге тән ерекшелік — тіршілік ету жағдайына байланысты оларда бір органдары (мысалы, ас қорыту, сезім жүйесінің, т.б.) жойылса, керісінше екінші бір органдары (мысалы, көбею, бекіну, т.б.) күрделілене түседі. Паразитизм процесі кезінде паразиттердің дамуы бір ғана емес, бірнеше иеде өтуі мүмкін. Мысалы, безгек қоздырғышының иелері — адам мен анофелес туысына жататын маса; эхинококк ауруы қоздырғышының иелері — адам мен ит, т.б. Паразитизм өсімдіктер арасында да кең тараған. Бірақ мүктәрізділер, қырыққұлақтәрізділер, жалаңаш тұқымдылар арасында паразитизм кездеспейді. Паразитизмнің табиғаттағы организмдер популяциясын реттеуде және сұрыптау процесінде маңызы болғанымен, адам денсаулығына, жануарларға, өсімдіктерге өте көп зиян келтіреді. Паразитизм мәселелерін биология, медицина, ветеринария, агрономия, паразитология, вирусология, т.б. ғылым салалары зерттейді; Қоғамда Қоғамдық өмірде қажеттілікке байланысы жоқ басқа адамдардын күші мен мүмкіндіктеріне негізделген еңбектік емес табыс, басқаның еңбегі арқылы өмір сүру (яғни паразиттерге теңеу). Тағы қараңыз * Селбесу * Комменсализм * Мутуализм Дереккөздер
Паразитология

Паразитология( – жанында, – қоректену және – ілім) – бір организмнің екінші ағза есебінен қоректенуін, паразит пен оның иесінің байланысын, өзара қарым-қатынасы, олардың қоршаған ортаға тәуелділігін, дене құрылысы, тіршілігі, дамуы, жан-жаққа таралуын; сондай-ақ адамның, жануарлар мен өсімдіктердің паразиттік ауруларын, олардан арылу, сақтану жолдарын зерттейтін кешенді ғылым; биология саласы. Паразитологияның түрі Паразитология өзінің зерттейтін нысанына қарай: медициналық Паразитология (адамның паразитін зерттейді); малдәрігерлік Паразитология (үй және кәсіптік маңызы бар жануарлардың паразитін); агрономдық Паразитология не фито Паразитология (өсімдіктер паразитін) гельминтология болып бөлінеді. Паразитология Қазақстанда 1930 жылдардан бері, яғни Қазақ малдәрігерлік ғылым-зерттеу институты мен КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесінде арнайы бөлімдер ашылғаннан кейін дами бастады.Бұл саладағы зерттеулер Қазақстан ғылым академиясының Зоология институты құрылуымен қатар (1943) өрістей түсті. 20 ғасырдың 2-жартысында И.Г. Галузо, С.Н. Боев, Е.Г. Гвоздевтің жетекшілігімен Қазақстанда паразиттердің кең таралған, аса зиянды түрлерінің тіршілік сатыларын зерттеп ашу жұмыстары жүргізілді. Фитогельминтология зерттеулер нәтижесінде бидайдың, темекінің, бақша өсімдіктерінің гельминтозды қоздырғыштары анықталды. Паразитті қарапайымдылар тудыратын: токсоплазмоз, безноитиоз, гемоспоридиоз, лейшманиоз, тейлероз, пироплазмоз, саркоспоридоз ауруларының патогенезі мен ағзада дамуы зерттелді. Сарып, кене энцефалиті, оба, құс спирохетозы, туляремия, кейбір гельминтоз ауруларының табиғи ошағы анықталып, ол туралы зерттеулер одан әрі дамытылды. Иксод және гамаз кенелердің, бүргелердің, масалар мен шіркейлердің, қансорғыш шыбындар мен соналардың фаунасы, биологиясы, зияндылығы зерттелді. Қазір паразитті ағзалардың экожүйелердегі орны мен олардың қоршаған орта экологиясына байланысты өзгеруін және ерекшеліктерін зерттеу, антропогендік қысым жағдайында зооноздардың эпидемиологиялық және эпизоотология механизмдерінің өзгеруін анықтау, қауіпті індет тарататын паразиттерді жоюдың биологиялық әдістері іздестірілуде. Республикада паразитология ғылымының дамуына үлес қосқан ғалымдар: Р.Н. Аппасов, С.І. Сванбаев, В.Я. Панин, Т.Н. Досжанов, Б.Шайкенов, А.М. Дубицкий, А.И. Агапова, Ж.М. Жатқанбаева, т.б.. Тағы қараңыз *[http://www.youtube.com/watch?v=9h2UqYqaYC0 Parasitiology] Дереккөздер
Параллакс

Параллакс ( – ауытқу) - бір затқа жылжымайтын нүктеден қарап, одан соң басқа бір көру аясында екінші нүктеден қараған кездегі заттың жылжуы болып көрінетін құбылыс. Осы екі бағыттың арасындағы бұрыш параллактикалық бұрыш немесе қысқаша параллакс деп аталады. Егер бір нүкте жердің бетінде, ал екіншісі (ойдағы) оның дәл ортасында десек, онда параллакс тәуліктік, ал егер осы кезде шырақ көкжиекте болса, онда тәуліктік горизонталь параллакс деп атайды. Экватордан қараған кездегі тәуліктік горизонталь параллакс экваторлық деп аталады. Тәуліктік параллакс Жердің ішкі дәл ортасынан Күн жүйесінің шырақтарына дейінгі және жердің бетінен оның дәл ортасына дейінгі арақашықтықты анықтау үшін пайдаланылады. ]] Астрономияда параллакс – бақылаушының орын ауыстыруына байланысты ғарыш денелерінің көрінерлік орнының өзгеруі. Параллакс тәуліктік, жылдық және ғасырлық болып ажыратылады. * Тәуліктік Параллакc Жердің өз осінде айналу салдарынан болады. Тәуліктік Параллакс төбесі ғарыш денесінің центрінде болатын, қабырғалары Жер центріне және бақылаушыға бағытталған бұрыш ретінде анықталады. Күннің орташа қашықтығы үшін тәуліктік Параллакс шамамен 8”,794; * Жылдық Параллакс Жердің Күнді айнала қозғалуы салдарынан болады. Ол – гипотенузасы Күн мен ғарыш денесіне дейінгі қашықтық, кіші катеті Жер орбитасы ның үлкен жарты осі болатын тікбұрышты үшбұрыштың кіші бұрышы болып анықталады. Жылдық Параллакс өте аз шама болғандықтан оның мәні ғарыш денесіне дейінгі қашықтыққа (r) кері пропорционал r=1/П. Жұлдыздардың жылдық Параллаксы 1”-тан аз; * Ғасырлық Параллакс – Күн жүйесінің Галактикадағы қозғалысына байланысты ғарыш денесінің бір жыл ішіндегі бұрыштық ығысуы. Ғарыш денелерінің өз қозғалыстары болғандықтан олардың орташа статистикалық ығысуын ғана ғасырлық Параллакс деп санайды. Ғарыш денелерінің Параллаксын өлшеу арқылы оларға дейінгі қашықтықты анықтауға болады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/distance.htm The ABC’s of Distances] —Астрономиялық объектерге дейінгі қашықтықты өлшеу обзоры Дереккөздер
Параллелепипед

Параллелепипед (, παράλληλος – параллель және ἐπίπεδος – жазықтық) – қарама-қарсы жақтары қос-қостан өзара параллель болатын алтыжақ. Параллелепипедтің 8 төбесі, 12 қабырғасы болады, оның жақтары қос-қостан бір-біріне тең параллелограммдар. Егер параллелепипедтің бүйір қабырғалары оның табан жазықтығына перпендикуляр болса (бұл жағдайда оның 4 бүйір жақтары – тік төртбұрыштар), онда ол тік параллелепипед деп аталады. Егер параллелепипед тік және табаны тік төртбұрыш болса (6 бүйір жақтары – тік төртбұрыш), онда ол тік бұрышты параллелепипед делінеді. Барлық жақтары квадрат параллелепипед “куб” деп аталады. Параллелепипедтің көлемі оның табан ауданы мен биіктігінің көбейтіндісіне тең болады.
Параллельдік (геометрия)

Параллель түзулер, Евклидтік геометрияда — бір жазықтықта жататын және өзара қиылыспайтын түзулер. Абсолюттік геометрияда — берілген түзуде жатпайтын нүкте арқылы осы түзумен қиылыспайтын ең болмаса бір түзу өтеді. Евклидтік геометрияда мұндай түзулер тек біреу ғана болады. Бұл тұжырым Евклидтің 5-постулатымен пара-пар (параллель түзулер туралы). Лобачевский геометриясы бойынша жазықтықтағы берілген АВ түзуі бойында жатпайтын С нүктесі арқылы АВ түзуімен қиылыспайтын шексіз көп түзулер өтеді. Олардың АВ түзуіне тек екеуі ғана параллель болады. СЕ түзуі АВ түзуіне А нүктесінен В нүктесіне қарай бағытта параллель түзу деп аталады, егер: # В мен Е нүктелері АС түзуінің бір жағында жатса; # СЕ түзуі АВ түзуімен қиылыспаса; # АСЕ үшбұрышының ішкі бөлігі арқылы өтетін кез келген сәуле АВ сәулесімен қиылысса. СҒ түзуінің АВ түзуіне параллель болатындығы да осылайша анықталады. ндегі параллель түзулер: екі жасыл түзу көк түзуге параллель, ал күлгіні оған ультрапараллель]] Дереккөздер
Парамагниттік

Парамагниттік, парамагнетизм (грек. para — қасында, жанында, сыртында және магнетизм) — сыртқы магнит өрісіне орналастырылған кейбір денелердің сол өріс бағыты бойынша магниттелу (магниттік моментке ие болу) қасиеті. Парамагниттік дене (парамагнетик) ішінде пайда болған магниттеушілік (J) сыртқы өрістің әсерін күшейтеді. Сондықтан парамагниттік денелер магнит полюсіне тартылады (“Парамагниттік” атауы осыдан шыққан), ал диамагнетик денелер кейін тебіледі. Бұл жағынан парамагниттік диамагниттікке кері құбылыс болып табылады. Парамагнетиктерге тән өріс бойынша магниттелу қасиеті ферромагнетиктер мен антиферромагнетиктерде (қара Ферромагнетизм) де байқалады. Бірақ сыртқы өріс жоқ кезінде (Н0) парамагнетиктердің магниттелуі нөлге тең және олардың магниттік құрылымы болмайды. Ал ферро- және антиферромагнетиктердің магниттік құрылымы Н0 болғанда да сақталады. “Парамагниттік” терминін ағылшын физигі М.Фарадей (1791 — 1867) енгізген (1845). Ол барлық заттарды (ферромагнетиктерден басқа) диа- және парамагнетиктерге бөлген. Парамагниттік — құрамындағы бөлшектердің (атомдардың, молекулалардың, иондардың, атом ядроларының) меншікті магниттік моменті болатын заттарда байқалады. Бірақ сыртқы өріс жоқ кезде бұл моменттер бейберекет бағдарланады. Сондықтан J0. Ал сыртқы өріс әсер еткен кезде парамагниттік зат атомдарының магниттік моменті негізінен өріс бойынша бағдарланады. Өріс кернеулігінің артуына байланысты парамагнетиктердің магниттелуі JxН заңы бойынша өседі, мұндағы x — заттың бір моліндегі магниттік алғырлық. Парамагнетиктердің магн. алғырлығы әрқашанда оң шама болады және ол 10^-5 — 10^-3 аралығында жатады. Егер өріс өте күшті болса, онда парамагниттік бөлшектердің магниттік моменті тек өріс бойынша бағдарланады, яғни қанығу дәрежесіне жетеді. Өріс кернеулігі өзгермей, парамагнетиктің температурасы (Т) артқан сайын, зат құрамындағы бөлшектердің жылулық қозғалысының бейберекет бағдарлануы артып, магниттік алғырлығы Кюри заңы бойынша кемиді: x=С|Т, мұндағы С — зат табиғатына байланысты анықталатын Кюри тұрақтысы. [http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kuri_maria.html Кюри] заңынан ауытқу негізінен бөлшектердің өзара әсеріне (кристалдық өрістің ықпалына) байланысты болады. Әр түрлі заттардың Парамагниттігін, сондай-ақ парамагниттік резонансты (парамагнетиктердің электро-магниттік өріс энергиясын резонанстық жұтуын) зерттеу жеке атомдардың, иондардың, молекулалардың, ядролардың магниттік моментін анықтауға, күрделі молекулалар мен молекулалық кешендердің құрылысын айқындауға, сонымен қатар техникада қолданылатын материалдарға өте дәл құрылымдық талдау жүргізуге мүмкіндік береді. Физикада парамагниттік заттар өте төмен температура (1К-нен төмен) алу үшін қолданылады. Дереккөздер
Параметр

Параметр(грек. parametron – өлшейтін, мөлшерлейтін) – мәні кейбір жиын элементтерін бір-бірінен ажырату үшін қолданылатын шама. Мысалы, Декарттық координаттар жүйесінде хОу жазықтығындағы радиусы 1-ге тең барлық шеңберлер жиыны (х-а)2+(у-b)21 теңдеуімен анықталады; мұндағы а6, b=7 деп ұйғарсақ, онда жоғарыдағы шеңберлер жиынынан орталығы (6, 7) нүктесінде жататын толық анықталған шеңберді ғана бөліп алуға болады; сондықтан а мен b қарастырылатын жиындағы шеңбердің параметрлері болып есептеледі. Дереккөздер
Парапет

Парапет (франц. parapet; итал. parapetto; parare – қорғау және petto – кеуде) # ғимарат шатырын, терраса мен балконды, өзен жағалауын көмкеріп тұратын жатаған қабырға; Балясинасы болуы да,болмауы да мүмкін. # плотина қалақтарын, бөгет қабырғаларын су шайып кетпес үшін орнатылатын қорғаныш қабат. # толқындардың, шашыраулардың және т.б. қирату іс-әрекеттерінен имаратты сақтауға қызмет ететін бөгеттің, бөгетшенің, тоқпақтың және т.б. жотасынан өтетін жоғарғы еңісте аса биік емес, тұтас қабырға; # биік құламалардың бітеу қоршауы; қауіпсіздік өлшемдері және ақпараттылығы жөніндегі қызметтерді қоса атқаратын қозғалыс жолдары мен қызметтік кеңістіктерді қоршайтын құралымды элемент. # Бруствер Дереккөздері
Парапсихология

Парапсихология( – маңында, төңірегінде және психология) – психологияның адамның мінез-құлықтарындағы гипноз, елестету сияқты айрықша құбылыстарды зерттейтін саласы. Парапсихологияның синонимі ретінде психотроника ұғымы қолданылады.Парапсихологияға эксрасенсорлық қабылдау, телепатия, яғни алыстағы адам туралы белгілі бір ақпарат игеруге қабілеттілік, болашақты жорамалдау, көріпкелдік, құмалақшылық, т.б. жатады. Парапсихология экстрасенсорлық қабылдау, телепатия, түс көру сияқты табиғаты айқындалмаған, функционалдық қызметі тиянақсыз психикалық құбылыстар туралы мәліметтердің жиынтығы ретінде көрінеді. Парапсихологиялық көріністер 19-ғасырдың соңғы ширегінен арнайы ғылыми нысан ретінде зерттеле бастады.1980–1890 жылдары Батыс Еуропа елдерінің ғалымдары Парапсихологиялық құбылыстарды зерттеумен шұғылдана бастады. Пси-феномендердің нақтылығын дәлелдеу емес, аномалды деп аталатын құбылыстарды зерттеу мақсатында Парапсихология қауымдастығы ұйымдастырылды. Психология ғылымының бір саласы ретінде Германия мен АҚШ-та – gарапсихология, Францияда – метапсихика, КСРО-да – биоинформатика, т.б. атаумен одан әрі дамыды. Парапсихологияда гипноз арқылы өткізілген зерттеулер маңызды орын алады. Орыс ғалымы Л.Васильев гипноз бен экстрасенсорлық қабылдау арасында мәнді байланыстар орнатты. Ғалымдардың көп жылғы ізденістері гипноздың, идеомоторлық актілердің, субсенсорлық қабылдаудың, таңғажайып естің, есеп шығарудағы дарынды қабілеттің психологиялық заңдылықтарын танып-білуге ұйтқы болды. Дегенмен, Парапсихология қарастыратын құбылыстардың ерекше сипаты осы уақытқа дейін мамандар арасында бірде қызу айтыс-тартыс, бірде ашық күмән туғызуда.. Тағы қараңыз *[http://www.youtube.com/watch?v=w-mA4ZIv2-I Парапсихология] Дереккөздер
Парасат (журнал)

Парасат республикалық қоғамдық-саяси, әдеби-көркем безендірілген журнал журнал. * Алғашқы саны 1958 жылы шілдеде “Мәдениет және тұрмыс” деген атпен шықты. Журналдың тұңғыш саны 10 мың дана тиражбен жарық көрді. * 1990 жылдан “Парасат” деп аталады. Журнал бетінде [http://kzref.ucoz.kz/load/3 тарих] пен әдебиет, мәдениет пен өнер, руханият мәселелері көтеріледі. Басылымның “Ойтолғақ”, “Жаңғырық”, “Тарих-тағдыр”, “Таным”, “Дерек пен дәйек”, “Салауат”, “Ғұмырдария”, т.б. тұрақты айдарлары бар. Айына 1 рет шығады. Мекен жайы : Алматы қаласы, Пушкин көшесі, 13-үй,2-ші қабат ( Маметованың бұрышы ). E-mail: para-sat@rambler.ru, байланыс телефоны 8(727)273-05-18. Парасат бұрынғы Мәдениет және тұрмыс журналының әр жылдардағы бас редакторлары : * Мұса Дінішев - 07.1958 - 04.1961 ж. * Абай Бейсембаев - 05.1961 - 08.1963 ж. * Сапар Байжан ата - 09.1963 - 12.1964 ж. * Мұса Дінішев - 01.1965 - 07.1976 ж. * Бақытжан Жиенғалиев - 12.1976 - 12. 1988 ж. * Камал Смайылов - 12.1988 - 12.1989 ж. * Бексұлтан Нұржекеұлы - 12.1989- 12.1991 ж. * Смағұл Елубаев 01.1991 - 05.1995 ж. * Баққожа Мұқай 06.1995 - 01.2008 ж. * Ерғали Сағат 02.2008 - 04.2013 ж. * Серік Әбікенұлы Сарыбаев 04.2013 - ? Дереккөздер
Парасаттылық

Парасаттылық – адам бойындағы кісілік қасиет. Парасаттылық ұғымы ақылдылық пен білімпаздық, мәдениеттілік, көрегенділік, зерделілік мағынасында қолданылады. Парасатты адамға адамгершілік, инабаттылық, салиқалылық, мейірімділік, ізгілік, әдептілік, ұстамдылық, талғампаздық қасиеттері тән. Көпті көрген, көп білетін мұндай адам сөйлейтін әр сөзін ойланып, ақыл таразысына салып айтады. Дәстүрлі қазақ қоғамында парасатты адам бойында кездесетін асыл қасиеттердің біріне айналып, адамгершілік пен өнегелілік тұрғысынан жоғары бағаланған. Дереккөздер
Парафин

Парафин ( – аз және affіnіs – ұқсас) – C18H38 – C35H72 құрамындағы қаныққан көмірсутектерінің қоспасы; мұнай өнімі. Одан басқа Парафинде изопарафинді, циклопарафинді және нафтенді-ароматты көмірсутектер кездеседі. Физикалық қасиеттері түссіз, иіссіз, дәмсіз, балауыз тәрізді балқығыш зат; балқу температурасы 40 – 65, тығыздығы 0,880 – 0,915 г/см3 (15ӘС-та). Органикалық еріткіштер мен минералды майларда ериді. Қатты Парафинді (балқу температурасы 45 – 70ӘС) парафині көп мұнайдан және парафин-май қоспасын (гача) айырудан алады. Оның жоғары мөлшері (15 – 20%) Маңғыстау түбегіндегі мұнайда кездеседі. Сұйық Парафин (қайнау температурасы 180 – 360ӘС) мұнай өнімдерін карбамидті депарафиндеу кезінде алынады. Алынған Парафин қоспалардан тазартылады. Нашар тазартылған Парафин сары немесе қоңыр түсті және жарықта күңгірт тартады. Таза Парафин тамақ өнеркәсібінде (орағыш материал), медицинада, [http://www.proficosmetics.ru/ косметикада] , сәндік бояу, иіс сулар мен иіс майлар дайындауда және электртехникада (оқшаулағыш материал) пайдаланылады. Парафин емдеу ісінде, майшам жасауда, жоғары май қышқылдарын, спирттер және жуғыш заттар алуда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Парафраз

Парафраз – әдеби шығарманы қысқаша баяндап беру. Парафраз өлеңді қара сөзбен немесе қара сөзді өлеңмен айтуға негізделген. Мысалы, “Мың бір түн” ертегісінің, “Дон Кихот”, “Робинзон Крузо”, т.б. шығармалардың балаларға арнап қысқартылған (жеңілдетілген) басылымдары. В.К. Тредиаковский мен А.П. Сумароковтың “Библия” сюжетіне негізделген туындылары парафразға жатады. Парафраз негізінде пародия, еліктеулер қалыптасты. Термин ретінде сирек қолданылады, перифраз бен шатастыруға болмайды. Дереккөздер Парафраз, парафраза uk:Парафраз
Парашют

Парашют (, – қарсы және ) – ауада тежелуге немесе белгілі бір жылдамдықпен баяулап төмен түсуге арналған құрылғы. Ұшу аппаратынан түскен адамның, тасталған жүктердің, [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/228-astronomia/1569-garish.html ғарыштық] аппараттардың түсірілетін бөліктері, сонымен қатар ұшақтың қону кезіндегі жолын қысқарту үшін тежеуге қолданылады. Тарихы Парашют жасаудың идеясы мен оның ғылыми негізін 1495 жылы Леонардо да Винчи ұсынды. Бірінші рет 1617 жылы венециялық инженер-механик Ф.Веранцио биік мұнара төбесінен парашютпен түскен. 1783 жылы француз С.Ленорман аспанкезгіштер үшін қатты қаңқалы парашют жасап, сынақтан өткізді, оның отандасы Ж.Гарнерен 1797 жылы әуе шарынан қатты қаңқалы парашютпен түскен. 1911 жылы әлемде алғаш рет арқаға асатын құтқарушы парашютті орыс өнертапқышы Г.Е. Кательников жасаған. Парашюттердің қолданылуына байланысты адамдарға арналған, жүктік және арнайы түрлері болады. Адамдарға арналған парашюттер құтқарғыш, жаттығулық, спорттық және десанттық болып бөлінеді. Парашют күмбезінің пішіні әр түрлі (жазық дөңгелек, тік төртбұрыш, жарты шар, қиық конус, ротор) ауданы бірнеше м2 болады. Негізінен барлық парашюттердің құрылымдары бірдей. Парашюттің негізгі бөліктері: баулықтар байланған күмбез, тарту және ілу құрылғысы, аспалы жүйе, арқан орауыш. Парашют күмбезі орауышқа жиналады, ал аспалы жүйе парашютке киіледі немесе тасталатын жүкке бекітіледі. Дереккөздер