kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әбеу Құдышұлы Мартбаев

Әбеу Құдышұлы Мартбаев (1901, ҚХР, Шыңжаң өлкесі, Күнес ауданы — 1941, Үрімжі) — Қытайдағы қазақтар арасынан шыққан әскери қайраткер, полиция генерал майоры. Найман тайпасының Қызай руынан шыққан. Өмірбаян Күнестегі қазақ орта мектебін, Үрімжідегі моңғол-қазақ училищесін (1926) бітірген. Қытай, орыс тілдерін жетік меңгерген. 1927 жылы өлкелік губернатор мекемесіне қызметке қабылданып, 1933 жылы Шыңжаң өлкелік қазақ-қырғыз мәдениет ұйымын құруға белсене араласты. Сол жылы өлкелік қоғам қауіпсіздігін қорғау (полиция) басқармасының орынбасары, өлкелік мәдениет және оқу-ағарту басқармасы бастығының орынбасары болд ы. 1934 жылы қазақ, ұйғыр жастарын Қазақстанға жіберіп, оқыту жұмысына басшылық етті. 1936 жылы Үрімжіде қазақ тілінде газет шығарды. Қазақша мектеп оқулықтарын құрастырды, қазақ театрын құрды. 1939 жылы Шыңжаң губернаторы Шың Шысайдың бұйрығымен қамауға алынып, түрмеде өлтірілді. Дереккөздер
Шежіре-и тарахима

Шежіре-и Тарахима Шежіре-и Тарахима “Шәджара-и-Таракиме”, “Түрікмен шежіресі” — Хиуа ханы, белгілі тарихшы Әбілғазының тарихи шығармасы. Автордың айтуынша “Шежіре-и Тарахима” түрікмен молдалары, шейхтар және бектерінің тілектері бойынша жазылып, 1659 — 1661 жылы аяқталған. Тілек білдірушілер автордан халық арасына кең тараған “Оғызнамада” қате көп әрі пікір қайшылықтары баршылық, сондықтан тарихи деректерді дұрыс тұжырымдайтын еңбек жазуын сұраған. Шығарма халық аңыздарына негізделгеніне қарамастан түрікмендердің ежелгі тарихы мен олардың шығу тегі жөніндегі деректер мол берілген еңбек. Қазіргі кезде “Шежіре-и Тарахиманың” академиг А.Н. Кононов аударған нұсқасы бар. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том *Кононов А.Н., “Родословная туркмен”, Соч. Абу-л-Гази хана хивинского, М.—Л., 1958; *Абусеитова М.Х., Баранова Ю.Г., Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии в 13 — 18 вв., А., 2001.
Айбек Қашқынбайұлы Атыханов

Айбек Қашқынбайұлы Атыханов (1.4.1952 ж.т., Алматы облысы Сарқан ауданы Абай ауылы) – техника ғылымдарының докторы (2001), профессор (2002), Халықаралық агрлық білім (2003) және Еуразия жаратылыстану ғылыми (2004) академияларының академия Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1977, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және оның аспирантурасын (1984) бітірген. Талдықорған (қазіргі Алматы) облысы Сарқант ауданда Тасқұдық ауылында , аға инженер (1977–81), Қазақ ауыл шаруашылық институтында ассистент, доцент (1984–93), ҚР Білім және ғылыми министрлігінің орталық аппаратында жауапты (1994–2004), Шығыс Қазақстан мемллекеттік университетінде проректор (2004–06), ал 2006 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Технологии и технические средства производства нетрадиционных кормов и кормовых добавок методом экструдирования» деген тақырыпта доктор диссертациясыны қорғаған. Айбек 80-нен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде монография, әдістемелік және 5 өнертабысының авторы. Дереккөздер
Шежіреші

Шежіреші — халықтың өткен тарихын, тұрмыс-тіршілігін ауызша таратып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші. Шежірешілер көптеген халықтарда болған, кейбірі өз дерегін жазып та қалдырған. Уақыт өте мұндай деректемелерді келесі шежірешілер буыны толықтырып отырды. Қазақтар түркі тектес 200-ден астам рудан құралып, әр рудың өз шежірешісі болған. Олар жүз, тайпа, ру, ата тарихын терең талдаумен қатар әрбір рудың белді тұлғаларының ел үшін жасаған ерлік істерін жастарды патриоттық тұрғыдан тәрбиелеу мақсатында жиын-тойларда, мерекелерде үнемі айтып отырған. Дәстүрлі қазақ қоғамында әрбір азамат шежіреші ретінде ілім-білім алуға міндетті болды. Кемінде жеті атасын таратып бермегендерді қазақ қоғамы “жеті атасын білмеген — жетімдіктің белгісі” секілді нақыл сөздермен қағытып, ал білгендерді “жеті атасын білген ер — жеті жұрттың қамын жер” сынды мадақ сөздермен мақтаған. Шежірешілер тек жүз, тайпа, рудың ғана емес, ел мен жердің де тарихын жетік білді. Олар үнемі ізденіс үстінде болды, шежіре мәліметтерін толықтырып, тың материалдар (соңғы ақпараттарды) қосып отырды. Кейбір шежірешілер руаралық қақтығыстарда дау-дамайларды әділ шешу үшін де билерге өз мағлұматтарын беріп, этникалық аумақ бірлігін нығайтуға ат салысқан. Ел арасындағы шежірешілерден әрбір қазақ өз ата-бабасының, оның туған-туыстары мен құда-жекжаттарының кім екендігін білді. Одан алған мәліметтер арқылы бейтаныс, алыс-жақын адамдармен тез арада тіл табысып, ортақ шаруаларын бітірген. Ерте кездегі ата-бабалары туысқандығын айтып, өзара көмегін алып отырған. Мұны “құда — мың жылдық” сияқты халық арасында кең тараған тәмсілдер де айғақтайды. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том Автор *Г. Сабденова
Шейх

Шейх — қария, ақсақал, қарт адам; тайпаның, рудың, әулеттің ақсақалы; Арабиядағы тайпа басшысының лауазымы. Шейх атауы діни қайраткерлерге, діни пәндер білімпаздарына, сопылық бауырластықтар мен сауда-қолөнер серіктестігі басшыларына, ұстаздарға қатысты айтылатын құрметті атақ. Бұл атақ кейбір адамдардың аты-жөніне тұрақты түрде тіркеліп айтылады: аш-Шейх әл-Бухари, аш-Шейх әл-Мүслим, т.б. Шейх сөзі кейде күрделі лауазымдық атақ құрамында да айтылады: Шейх әл-джамал (қажылық басшысы), Шейх әл-балад (жандарал бастығы), т.б. Дереккөздер
Поликсен

Поликсен (поли... және xenos — бөгде, бөтен) — саф металдар класының платина тобындағы минерал. Құрамында қоспалар (Іr, Rh, Pd, Cu, Nі) өте көп болуына байланысты осылай аталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Шейх Хайдар хан

Шейх Хайдар хан (туған жылы белгісіз – 1471 жыл) — XV ғасырдағы көшпелі Әбілхайыр ордасының билеушісі. Шайбани әулетінен шыққан Әбілхайыр ханның баласы. 16 ғасырдағы жазба деректерге қарағанда, Шейх-Хайдар бен Әбілхайыр хан тағына әкесі қайтыс болғаннан кейін тікелей мұрагерлік жолмен отырған. Бірақ Шадидің “Фатхнама” атты еңбегінде Әбілхайыр қайтыс болған соң хан тағына Иодгар (Ядғар, Жәдігер) ие болды деп көрсетілген. Дегенмен, әр түрлі деректердің барлығы Шейх-Хайдар бен Әбілхайырдың өзбек ұлысында билік құрғанын баяндайды. Бірақ ол елде берік тәртіп орната алмады. Соңында әскер басылары да Шейх-Хайдар бен Әбілхайырды тастап кетуге мәжбүр болды. Оның осындай әлсіздігін пайдаланған Жошы хан әулетінің өкілдері Айбақ хан мен Ахмед ханның әскерлері Шейх-Хайдар бен Әбілхайырға шабуыл жасап, оны талқандады. Осы шайқаста ханның өзі де қаза тапқан. Дереккөздер *Көшпелі өзбектер мемлекеті, Ахмедов, Мәскеу., 1965 жылы *Қазақ хандықтарының тарихы бойынша 15 – 18 ғғ. материалдар, Алматы., 1969 жылы *Қазақстан тарихы, 2-т., Алматы, 2002
Шейхышылық

Шейхышылық Шейхышылық— 1. Батыс Хорасанда (Иран) 14 ғасырдың 30 — 80-жылдары аралығында болған шииттердің сопылық бауырластығы. Оның негізін салушы мазандарандық дәруіш шейх Халифа кезінде Балу-и Амоли шейхтың мүриді болған, бірақ оның көзқарастарымен келіспей, ұстазынан қол үзгесін, Хорасанның Бейхак аймағының ортасындағы Сабзауардың үлкен мешітіне орналасып, “бүлікшіл уағыздар” айта бастады. Бейхак тұрғындарының басым көпшілігі ұстанатын шиитшілдік шейх Халифаның уағыздары үшін қолайлы орта болып, көп ұзамай оның көптеген мүриттері болды. Сүннит факихтері Шейхышылық көсемін дінбұзарлығы үшін айыптап пәтуа жазды. 2. 14 ғасырда Иранда кең тараған шииттік діндарлар мектебі. Оның негізін қалаушы Ахмед бен Зайн әд-Дин әл-Ахсай шейх (1753 — 1826) Арабияда туған, сонда діни білім алған. Иездте қоныстанып дін ілімінен дәріс берді. Кейіннен имамшыл діндарлар тарапынан қарсылыққа ұшырап, айыпталды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Полиметалл

Полиметалл, полиметалл кентастары (поли… және металл) — басты құраушылары Pb мен Zn, қосымшалары Cu, Au, Ag, Cd, кейде Bі, Sn, Іn, Ga элементтерінен тұратын кешенді кентастар. Кейбір Полиметаллда барит, флюорит, күкірт, селен, теллур, германий, таллий болады. Полиметалл құрайтын 260-тай минералдың ішінде көп тарағандары: галенит (PbS), сфалерит (ZnS), пирит (FeS2), халькопирит (CuFeS2), арсенопирит (FeAsS) және касситерит (SnO 2 ). Мыс халькопиритте, күміс пен висмут галенитте, алтын жеке күйде немесе пиритте, кадмий мен индий сфалеритте шоғырланған түрде кездеседі. Полиметаллдың өндірістік кендері бағалы құраушылар мөлшеріне қарай бай, орташа, кедей деп, ал металдарға шаққандағы қорына байланысты кіші (100 — 200 мың т), орташа (200 — 500 мың т) және ірі (млн. т-дан асатын) болып бөлінеді. Бастапқы Полиметалл кентастары гидротермалды ерітінділерден кристалданып, докембрийден кайнозойға дейінгі қышқыл құрамды жанартаутекті және карбонатты тау жыныстарында кездеседі. Полиметалл кентастарын сыйыстырушы тау жыныстарында хлориттену, серициттену, кварцтену процестері байқалады. Полиметалл кентастары 50 — 100 м тереңдікке дейін тотығады. Кентас минералдарының шоғырлануына қарай Полиметалл кентастары тұтас және сеппе; бастапқы кейпінің өзгеруіне байланысты сульфидтік, тотыққан, аралас; пайдалы құраушылардың мөлшері мен сипатына қарай қорғасынды, мырышты, мысты-қорғасынды-мырышты, қалайылы-қорғасынды-мырышты, күшәла-мырышты болып бөлінеді. Полиметалл кентастары денелерінің ұзындығы бірнеше м-ден бірнеше км-ге дейін созылып, қабат, линза тәрізді иірімдер, штоктар, желілер, түтік пішінді келеді, ал жатыс жағдайы жайпақ, тік, үйлесімді, қиып өтетін болып келеді. Полиметалл кентастары ашық және шахта әдістері бойынша өндіріліп, флотациялық пен флотациялық-гравитациялық әдістермен байытылады. Байытудан көбіне 40 — 70%-ы қорғасын және 40 — 60% мырыш пен мысы бар екі түрлі концентрат алынады. Өзге бағалы құраушыларды металлург. өңдеу кезінде бөліп алады. Қазақстанда Полиметалл кентастарының ірі кендері шығыста (Риддер, Зырянов, Белоусов, Орлов, Николаев, Тишин, Малеев), Сарыарқада (Ақбастау, Ақжал, Құсмұрын, Алаайғыр, Қарағайлы, Жайрем), Қаратауда (Ащысай, Мырғалымсай, Байжансай, Шалқия), Жетісу Алатауында (Текелі, Көксу), т.б. жерлерде орналасқан. Полиметалл кентастарының дүниежүзі бойынша ірі кен орындары: Канададағы Пайн-Пойнт (13 млн. т), Салливан (8 млн. т), Австралиядағы Брокен-Хилл (6 млн. т). Одан басқа АҚШ, Перу, Испания, т.б. елдерде Полиметаллдың бай қорлары бар. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Шек

Шек - математиканың негізгі ұғымдарының бірі. * Егер алдын ала берілген кез келген ε>0 саны үшін х айнымалы шамасының белгілі бір мәнінен бастап келесі барлық мәндері |х–а| 0 аз саны үшін әрқашанда N нөмірі табылып және n>N теңсіздігін қанағаттандыратын n-нің барлық мәндері үшін |x n -a| n тізбегінің шегі (ол не n → болғанда x n →a деп белгіленеді) деп аталады. * Егер кез келген ε>0 аз саны үшін δ>0 саны табылып, х айнымалы шамасының |х–х 0 | 0 нүктесіндегі шегі (ол деп белгіленеді) делінеді. Шектердің қазіргі теориясы 19 ғ-дың басында қалыптаса бастады. Шек ұғымы алғаш рет Огюстен Луи Коши еңбектерінде қолданылды. Тізбек пен функция шектерінің теориясы Б.Больцано мен К.Вейерштрасстың еңбектері негізінде қалыптасты. Жинақтылық, математикада — белгілі бір математикалық объектінің шегі болатындығын көрсететін математикалық талдаудың негізгі ұғымдарының бірі. Осы мағынада тізбектің жинақтылықтығы, қатардың жинақтылықтығы, шексіз көбейтіндінің жинақтылықтығы, үздіксіз бөлшектің жинақтылықтығы, интегралдық жинақтылық, т.б. жөнінде айтуға болады. нақты сандар тізбегінің жинақтылықтығы оның шекті шегі болатындығын көрсетеді: оның шегі болса: : деп жазылып :"a n тізбегі n шексіздікке ұмтылғанда L-ге тең" деп оқылады. Қандай да бір математикалық объектінің жинақтылық қасиеті математиканың теориялық мәселелері мен математика қолданылатын жерлерде елеулі рөл атқарады. Қатарлар мен интегралдар теориясында абсолют жинақтылық ұғымының маңызы зор. Жинақтылық ұғымы әр түрлі теңдеулерді (алгебралық, дифференциалдық, интегралдық) шешуде (Мысалы, теңдеулердің сандық шешімдерін табу кезінде) үлкен рөл атқарады. Тарихы Ежелгі дәуір математиктері (Евклид, Архимед) аудандар мен көлемдерді табу үшін шын мәніндегі шексіз қатарларды пайдаланған. “Жинақтылық” терминін шотланд математигі және астрономы Дж. Грегори (1638 — 1675) қатарлар үшін қолданды (1668). XVII ғасырда жинақтылық ұғымы шашыраңқы қатарларды талдауда кеңінен қолданыла бастады (Л.Эйлер). Қатарлардың жинақтылықтығын зерттеудің дәлірек әдістері 19 ғ-да жасалды (О.Коши, Н.Абель, Б.Больцано, К.Вейерштрасс, т.б.). Бірқалыпты Жинақтылық ұғымы Н.Абельдің (1826), Ф.Зейдельдің (1847 — 48) және Дж. Стокстің (1848) еңбектерінде тұжырымдалды. Функциялар теориясының, функционалдық анализдің және топологияның дамуына байланысты жинақтылық ұғымы одан әрі кеңейтілді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Талас ауданы (Қырғызстан)

Талас ауданы — Қырғызстанның Талас облысындағы аудан. Облыстың батысында орналасқан. Орталығы — Манас ауылы. Халқы 2009 жылғы Қырғызстанның халық санағы деректері бойынша қырғыздар 58867 аудан тұрғындарының ішінен 58448 адамды құрайды (немесе 99,3 %), орыстар — 170 адам немесе 0,3 %, басқалары — 249 адам (0,4 %) . Әкімшілік бөлінісі Талас ауданы құрамына 13 ауылдық округ пен 28 ауыл кіреді: * Айдаралиев ауылдық округі: Көпірбазар (әкімшілік орталығы) ауылы * Арал ауылдық округі: Арал (әкімшілік орталығы) ауылы * Бекмолдаев ауылдық округі: Сасықбұлақ (әкімшілік орталығы), Қараой, Кеңес, Үлкентоғай ауылдары * Бердіке батыр ауылдық округі: Құмарық (әкімшілік орталығы), Қозышақ, Арасан ауылдары * Долан ауылдық округі: Тасарық (әкімшілік орталығы), Ақжар, Ортаарық ауылдары * Жергетал ауылдық округі: Қызылту (әкімшілік орталығы), Шиыршық, Көкқасат ауылдары * Көкой ауылдық округі: Көкой (әкімшілік орталығы) ауылы * Қалба ауылдық округі: Қалба (әкімшілік орталығы), Атай Оғанбаев, Балбал, Бестас ауылдары * Қарасу ауылдық округі: Қарасу (әкімшілік орталығы) ауылы * Қуғанды ауылдық округі: Үшемшек (әкімшілік орталығы) ауылы * Нұржанов ауылдық округі: Жонарық (әкімшілік орталығы), Көктоғай ауылдары * Османқұлов ауылдық округі: Талдыбұлақ (әкімшілік орталығы), Аққорған ауылдары * Өміралиев ауылдық округі: Манас (әкімшілік орталығы), Шатбазар ауылдары Дереккөздер
Полиморфизм

Полиморфизм ( — көп түрлі), биологияда — бір түрге жататын, бірақ сыртқы көрінісі жағынан айырмашылығы бар, өтпелі формалары жоқ дарабастар. Егер мұндай формалар екеу болса, онда бұл құбылыс диформизм деп аталады (жеке жағдайда — жыныс диформизмі). Полиморфизм генетик. бір текті популяцияда да бола алады. Мысалы, гидроидтардың бір бұтақшасында құрылымы әр түрлі бірнеше гидранттар өседі (мысалы, Podocoryne полиптерінің гидранттары — трофозоидтар, дактилозоидтар, акантозоидтар). Мұндай Полиморфизмге физиологиялық қасиеті де, сыртқы пішіні де өзгеше, көбею мүшесі және споралары әр түрлі иелерде дамитын тат саңырауқұлақтары мысал бола алады. Дигенетикалық құрттарда кездесетін Полиморфизмнің бұл түрі плейморфоздар деп аталады. Организмдерде жынысына байланысты сыртқы пішіндері түрліше болуы мүмкін. Мысалы, өсімдік биттерінің аталықтарында, ал кейбір кокцидиялардың аналықтарында қанаттың болуы. Шоғыр құрып тіршілік ететін көптеген жәндіктерге дарабастарының қызметіне байланысты да көп түрлілік (полифенизм) тән. Мысалы, аналық және жұмысшы бал аралары арасындағы айырмашылық. Полиморфизмның маусымдық түрі де бар. Мысалы, көбелектердің көктемдік, жаздық формаларының болуы. Полиморфизм популяция тығыздығына да байланысты болады, бұл организмнің реңі, пішіні, мінез-құлығынан байқалады. Генетикалық тұрғыдан қарағанда Полиморфизм фенотиптік жағынан айырмашылықтары бар популяциядағы екі не одан да көп генотиптік ұқсас дарабастар деп саналады. Полиморфизм бір жынысқа жататын дарабастардың гетерозиготалық бейімдеушілік қасиеті нәтижесінде туындайтын (балансты Полиморфизм), облигатты гетеротермалылық (жыныс диформизмі) жолымен іске асатын әр түрлі генетик. механизмдер арқылы сақталып отырады. Дереккөздер
Шекара әскерлері

Шекара әскерлері— мемлекеттік шекараны күзету мен қорғауға, елдің егемендігі мен аумақтық тұтастығына қол сұғушылық әрекеттерінің жолын кесуге арналған арнайы әскерлер. Қазақстанның Шекара әскерлері КСРО Қарулы Күштерімен байланыста дамыды. РКФСР шекарасын күзету жөніндегі ХКК-нің 1918 жылғы 28 мамырдағы декретіне сай сол жылы шекара күзетінің Бас басқармасы құрылды. 1920 жылы 14 шілдеде жеке Түркістан шекара дивизиясы жасақталып, Каспий теңізінен Алтай тауларына дейінгі аралықтағы шекараны қорғады. 1924 жылы 25 ақпанда Қазақстан шекара округі құрылды. Ол Қытай мен КСРО арасындағы шекараны қорғады. Ұлы Отан соғысының алғашқы күндерінде Шекара әскерлері ерліктің тамаша үлгісін көрсетті (Брест қорғанысы). 150 жауынгер-шекарашыға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді, 13 мың адам орден, медальдармен, 50 шекара бөлімдері Кеңес Одағының ордендерімен марапатталды, 32 бөлімге құрметті атақ берілді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін 1992 жылы 18 тамызда ҚР Шекара әскерлері Бас басқармасы құрылып, ол тікелей ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетіне (ҰҚК) бағындырылды. 1995 жылы ҚР ҰҚК жанынан ҚР Шекара әскерлерінің әскери институты құрылды. ҚР Шекара әскерлері ұйымдық жағынан батыс және шығыс басқармадан тұрады. Оның құрамына жасақтар, заставалар, бақылау-өткізу пункттері, теңіз және авиация бөлімдері, инженерлік, байланыс, т.б. арнаулы бөлімдер мен бөлімшелер кіреді. Олар жетілдірілген атыс құралдарымен, әскери техникамен, кемелермен, ұшақ-тікұшақтармен және арнайы техникалық құралдармен жарақталған. Дереккөздер
Барсбек

Барсбек, алып Білге – 8-ғасырдың басында Енесайдағы Қырғыз қағандығының басқарушысы. Найман хандығының ханы Бұйрық ханның атасы. Екінші Шығыс Түрк қағандығының басқыншыл саясатына қарсы күресу үшін өзінің Ерен-Улуг деген елшісін басшы қылып, өкілдерін Тибетке және басқа елшілерін болса Қытайға және Түргеш қағандығына жіберген. Барсбек 711-ж. түргештердің басшысы Сақал қаған м-н бірге шығыс түрк қағандығына қарсы ұрысқа даярланған, бірақ Шығыс түрк қағаны Қапаған теңізінен Көгмөн тауын асып, Барсбектің Енесайдағы ордасына қапыда қалдырған. Барсбек 711-ж. қырғын соғыста батырлықпен күресіп жатып құрбан болған. Қазіргі таңда Қырғызстанда Барсбек есімдері балаларға жиі қойыла бастады.
Дебиторлық берешек

Дебиторлық берешек – 1) жеке немесе заңды тұлғалармен өзара шаруашылық қатынастардың нәтижесінде олардан кәсіпорынға (ұйымға‚ мекемеге) тиесілі борыштардың сомасы. Дебиторлық берешекте тұрған қаражат кәсіпорынның шаруашылық айналымына қатыспайды‚ сондықтан айтарлықтай сомада берешектің болуы оның қаржы жағдайына салқынын тигізеді‚ оны өндіріп алу мерзімін қысқарту шараларын қолдану қажет. Дебиторлық берешектің уақтылы өндіріп алынуы кәсіпорынның қаржы жағдайын жақсартудың аса маңызды құралдарының бірі. Түрлері: қалыпты (заңды) дебиторлық берешек – шартта белгіленген мерзімде кредитордың (сатып алушының) айналымынан қаражат алу; мерзімі өткен дебиторлық берешек – шартта белгіленген мерзімнен тыс төлем тәртібін бұзу жолымен айналым қаражатын алу; үмітсіз (неғайбыл) дебиторлық берешек – соттың өндіріп алудан бас тартуы немесе борышқордың төлем төлеуге қабілетсіздігі мүмкін емес деп танылған борыш. Үмітсіз дебиторлық берешек жағдайында берешек сомасы мен құжаттар бақылау үшін теңгерімде 3 жыл бойына (қуыну талабының ескіруі) және теңгерімнен тысқары шотта 5 жыл бойына есепке алынуға тиіс. Қуыну мерзімі өткеннен кейін дебиторлық берешек залалға жатқызылады; 2) несиеге тауар, материал жеткізуге, қызметтер көрсетуге немесе бөліп-бөліп төлеуге байланысты алынуға тиесілі шоттар. Кең таралған түрлері: сатып алушылар мен тапсырыскерлердің өздеріне босатылған тауарлар, материалдар, көрсетілген қызметтер үшін берешегі; орындалған, бірақ ақысы уақытылы төленбеген жұмыстар үшін берешек; ұйым өз қызметкерлеріне берген несиенің осы мақсаттар үшін алынған несиеден асып түсуі. Дебиторлық берешек ұйымның айналысынан қаражатты алаңдатады, оның қаржы жағдайын нашарлатады. Оны уақтылы өндіріп алу – ұйым бухгалтериясының аса маңызды міндеті. Талап ету мерзімі өткеннен кейін дебиторлық берешек залалға жатқызылып, есептен шығарылуға тиіс. Дереккөздер
Шекаралық есептер

Шекаралық есептер Шекаралық есептер — берілген облыста анықталған функциялар класынан осы облыс шекарасында қойылған шарттарды қанағаттандыратын функцияны табу есептері. Табиғаттағы физика, химия, т.б. нақты құбылыстарды сипаттайтын функциялар математика физика теңдеулерінің шешімдері болып келеді. Егер мұндай теңдеулердің бірнеше шешімі болса, онда олардың ішінен өзімізге керекті біреуін ғана бөліп алу үшін оларға қосымша шекаралық шарттар қойылады. Шекаралық есептерде (х1,…, хn)х тәуелсіз айнымалы шамалар кеңістігінің берілген G облысында Bu (y) 0, y  S (1) шекаралық шартын қанағаттандыратын Du (x)0, x  G (2) теңдеуінің u(x)u (x1, …, xn) түріндегі шешімі табылады, мұндағы B мен D — берілген операторлар, S — G облысының шекарасы. S шекаралық мәліметтерді тасымалдаушы деп те аталады. Егер B мен D сызықтық операторлар болса, онда (1), (2) Шекаралық есептер сызықтық есептер деп аталады. D эллипстік оператор болған жағдайда шекаралық мәліметтерді тасымалдаушы облыс шекарасын түгел қамтиды. Ал, егер D дифференциалдық операторы эллипстік оператор болмаса, онда (1), (2) Шекаралық есептердің мағынасы болмауы да мүмкін. Шекаралық есептерді зерттеуге интегралдық теңдеулер (потенциал), шектеулі айырым тәсілдері кеңінен қолданылады. Пайдаланылған әдебиеттер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том Автор *Ә. Қазанғапов
Полип

Полип : #медицинада — қатерсіз ісік. Полип көбінесе, ішек-қарын, жатырда, мұрын қуыстарында, т.б. органдардың кілегей қабықтарының қабынуынан өседі. Көлемі әр түрлі (0,5 см-ден 3,5 см-ге дейін). Полиптің санына, органдарда орналасқан жеріне, көлеміне байланысты клиник. көріністері әр түрлі болады. Мысалы, мұрын қуысындағы Полиптер тыныс жолдарын тарылтады, сондықтан науқас аузымен тыныс алады. Кейбір Полиптер қабынып қанайды да, ішек-қарын, мұрын қуыстарын қанға толтырады. Полипті дер кезінде емдемесе, қатерлі ісікке айналып кетуі мүмкін. Полип сыртқы органдарда орналасса, оны анықтау қиынға түспейді; ішкі органдардағы (ішек-қарын, жатыр, асқазан, т.б.) Полипті анықтауда эндоск. аспаптар қолданылады. Емі: хирург. операция жасап, сылып тастау. #биологияда — ішекқуыстылардың су түбіне бекіп, тіршілік ететін дарабастарының жалпы атауы. Книдарийлердің метагенетик. формаларында, яғни гидроидтар (гидрадан басқасы) мен сцифоидтардың Полиптері жыныссыз (бүршіктену, көлденең бөліну арқылы) көбейеді, өзіне ұқсас Полип немесе медуза дамиды; гомогенетик. формаларында (гидра, коралл маржандары) жынысты жолмен де, жыныссыз да (жұмыртқадан Полипке айналатын дернәсіл — планула дамиды) көбейеді. Полиптердің пішіні әдетте цилиндр тәрізді. Мөлш. бірнеше мм-ден бірнеше см-ге (кейде 1 м-ге) дейін жетеді. Стоматологиялық термин аудармасы Полип. Қызыл иек шырышты қабығына шығатын жанындағы тканьдермен түбі байланыи жататын кішкене ісік. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Шекаралық қабат

Шекаралық қабат Шекаралық қабат — тұтқыр сұйықтық (газ) ішінде қозғалған қатты дене бетінде немесе температурасы, химиялық құрамы және жылдамдығы әр түрлі екі сұйықтықтың шекарасында пайда болатын өте жұқа сұйықтық (газ). Шекаралық қабат көлденең бағытта жылдамдықтың (динамикалық шекаралық қабат), температураның (жылулық не температуралық шекаралық қабат) немесе жеке химиялық құраушылар концентрациясының (диффузиялық не концентрациялық шекаралық қабат) күрт өзгеруімен сипатталады. Бұл қабаттағы ағыстың пайда болуына негізінен сұйықтықтың (газдың) тұтқырлық, жылу өткізгіштік, диффузия қасиеттері әсер етеді. Динамикалық шекаралық қабат жылдамдығының мәні осы қабаттан тыс жатқан сұйықтық (газ) ағыны жылдамдығының мәнінен біртіндеп кеми отырып қабырға маңында нөлге дейін азаяды. Шекаралық қабаттағы ағыс режимі Рейнольдс санына тәуелді. Осыған байланысты ондағы ағыс турбуленттік ағыс не ламинарлық ағыс болып ажыратылады. Динамикалық шекаралық қабаттың қалыңдығы да () Рейнольдс санымен анықталады. Жылулық шекаралық қабат Рейнольдс санымен бірге Прандтль санына да тәуелді. Бұл сан динамикалық шекаралық қабат пен жылулық шекаралық қабат қалыңдықтары арасындағы қатысты сипаттайды. Ал диффузия шекаралық қабат жоғарыда айтылған сандармен қатар Прандтльдің диффузия санына немесе Шмидт санына да тәуелді болады. Пайдаланылған әдебиеттер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Полис (құжат)

Полис (итал. polіzza — қолхат, түбіртек) — сақтандырушы сақтандыру шартын куәландыру ретінде беретін және оның шарттары баяндалған құжат, куәлік. Қолданылу мерзіміне, жауапкершіліктің ауқымы мен шегіне, арнаулы шарттарына, т.б. қарай Полистің бірнеше түрлері болады. Атап айтқанда, валюталандырылған сақтандыру Полисінде сақтандыру сыйлықақысының нақты сомасы көрсетіледі, валюталандырылмаған сақтандыру Полисінде тек оның ең жоғары шегі ғана көрсетіледі. Сондай-ақ бас Полис және бір жолғы сақтандыру Полисі түрлеріне де бөлінеді. Бас Полис (Полис-абонемент) — сақтанушының бірқатар кезең бойына шартқа сай келетін объектілерді уағдаласылған шарттар негізінде сақтандырушыға беретіні, ал сақтандырушының оларды қабылдайтыны туралы сақтандырушы мен сақтанушы арасындағы шарт. Мыс., жүк жөніндегі бас Полис бойынша сақтанушы алатын және жөнелтетін жүктің бәрі белгілі бір уақыт кезеңі бойына сақтандырылған деп есептеледі. Мүлікті сақтандыру Полисі кесімді бағасы белгіленген болуы (егер онда сақтандыру объектісінің сақтандыру операциясына қатысушылар арасында біржолата келісілген бағасы көрсетілген болса) және кесімді бағасы белгіленбеген болуы (егер онда сақтандыру объектісінің келісілген бағасы көрсетілмеген болса немесе ол шамамен көрсетілсе) мүмкін. Өмірді сақтандыру Полисінде сақтанушы қайтыс болған жағдайда (өзін-өзі өлтірмеген болса) сақтандыру сомасын төлеу көзделеді. Бұл Полис бойынша сақтандыру сыйлықақысы дүркін-дүркін (ай сайын, тоқсан сайын, т.б.) төленіп тұрады. Көптеген елдерде мед. сақтандыру Полистері (міндетті және ерікті) де кеңінен қолданылады, олар бойынша сақтандыру компаниялары сақтанушыға мед. мекемелер көрсететін қызметтердің ақысын төлеуге міндеттенеді (қара Медициналық сақтандыру). Кейбір сақтандыру компаниялары сақтанушыларды Полис кепілдігімен несие беру мүмкіндігімен тартады. Кейбір елдерде заңнама бойынша сақтандыру құжаттарының бүкіл жиынынан тек Полис қана сот құжаты ретінде танылады. Отандық тәжірибеде Полиспен қатар сақтандыру куәлігі деген термин де қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Бейімбет Кеңесбайұлы Демеуов

Бейімбет Кеңесбайұлы Демеуов (1964) – хор дирижері, ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (1999). 1989 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі ұлттық консерватория) вокалдық-хор факультетін (профессор А.В. Молодовтың жетекшілігімен) бітірген. Оқып жүрген кезінен бастап Қазақтың мемлекеттік хор капелласында хормейстер (1988 – 1989) болып жұмыс істеді. Осы капелланың хормейстері (1990 – 1993), дирижері (1993 – 1995), бас дирижері (1995 жылдан) болып, қазақ композиторларының көптеген хор мен капеллаға жазылған шығармаларына дирижерлік етті. 2006 жылы Қазақтың мемлекеттік хор капелласы орындауында Демеуовтің дирижерлік етуімен ҚР-інің жаңа әнұраны түпнұсқа ретінде ресми түрде жазылды. Қазақ ұлттық консерваториясында педагогикалық қызметпен де (1998 жылдан оқытушы, 2004 жылдан аға оқытушы, ал 2007 жылдан доценті) айналысады. Дереккөздер
Израиль патшалығы

нің шығыс бөлігі]] Израиль патшалығы — шамамен б.з.б. 928–722 жылдар аралығында қазіргі Солтүстік Палестинада болған мемлекет. Израиль – Иудей патшалығы тарағаннан кейін құрылды. Патшалықтың негізін қалаушы – Иеровим І (б.з.б. 928–907). Аңыз бойынша Израиль патшалығы 12 израиль-иудей тайпаларының онын біріктірген. Алғашқы астанасы Сихем қаласы (Шехем, қазіргі Наблус) болды. Егіншілік, қолөнер, сауда жақсы дамып, құл иеленушілік пен өсімқорлық күшейді. Халық арасындағы әлеуметтік теңсіздікке Илия, Амос, Осия, т.б. пайғамбарлар қарсы шықты. Израиль патшалығы көрші елдермен, соның ішінде Иудей патшалығымен үздіксіз соғыстар жүргізді, сондай-ақ, Финикиямен, Мысырмен, т.б. мемлекеттермен тығыз мәдени-экономикалық байланыстар орнатты. Омри (б.з.б. 882–871) және оның мұрагерлері тұсында елде біршама саяси және экономикалық тұрақтылық орнады. Мемлекеттің жаңа астанасы Самария (б.з.б. 876) салынды, Иеху патша билік құрған тұста (б.з.б. 841–814) Израиль патшалығы Ассирияға кіріптарлыққа түсті. Б. з.б. 722 жылы ассириялық патша Саргон ІІ ел астанасы Самарияны қиратып, Израиль патшалығы жерін толығымен басып алды. Израиль патшалығы халқының басым көпшілігі Ассирияның шеткері провинцияларына жер аударылды. Дереккөздер fj:Na Matanitu Cokovata ni Isireli
Полис (ежелгі қала)

Полис — қала-мемлекет, Ежелгі Грекия мен Римге тән қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси ұйымдарының ерекше түрі. Полис жері қала аумағынан, оның айналасындағы халқы егіншілікпен шұғылданатын мекендерден құралды. Мемлекеттік аппараты халық жиналысынан, кеңестен және сайланып қойылатын түрлі қызмет адамдарынан (магистраттардан) тұрды. Халық жиналысы билеушінің мемлекетті басқару құқын қамтамасыз етіп отырды. Полистер олигарх. (мыс., Спарта) немесе демократиялық (мыс., Афины) түрінде болды. Спарта егіншілік Полиске, Коринф сауда-қолөнері Полисіне жатты. П. Грекияда б.з.б. 4 ғасырдың басында, Римде б.з.б. 3 — 1 ғасырларда дағдарысқа ұшырап, жойылды. Толығырақ... Антикалық қоғамның жеткен жетістіктерінің бірі – мемлекет құрылымының ерекше түрі полис болды. Ол азаматтық қауым негізінде пайда болды. Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римдегі қауым мен мемлекет бір – бірімен бірігіп кетті. Полис –қала–мемлекет те осылай пайда болды. Ежелгі Грекия мен ең ірі , әрі ықпалды полистары – Афины мен Спарта болды. Полистің орталығы қала болып , оның сыртында қауым мүшелері , қарапайым адамдарға тиесілі жерлер болды.Әрбір жанұя өз шаруашылығын дербес жүргізіп , тәуелсіз болды . Полис мүшелері , қауымның тең құқылы мүшелері барлық құқықтар мен бостандықтарға ие болды. Олар өздері мемлекетті кейіптеп , полисті бірлесе басқарды. Биліктің мұндай түрі демократия деп аталды. Полистің әрбір азаматы , жер иесі немесе еңбекші болсын , мемлекет өміріне белсене араласты.Барлық мемелекеттік лауазымдар сайланбалы болды. Лауазымды тұлғаларды сайлайтын және маңызды мәселелер бойынша түбегейлі шешім қабылдайтын орган Халық мәжілісі болды. Оған 20 жасқа толған тең құқылы әрбір адам араласа алатын.Мәжіліс кезінде байлық мөлшеріне , қызмет түріне , тұрмыс салтына қарамастан бәрі тең болды.Жиналыстар тұрақты түрде , мысалы , 9-10 күнде бір рет афинада өткізіліп тұрды. Күн тәртібіне полис азаматын толғандырған кез – келген мәселе қойылды. Әрбір адам заң жобасын ұсынып, өз көзқарасы тұрғыдан сөйлеп , қатысушыларды өз сөзінің растығына сендіруге құқылы болды. Жиналысқа қойылған мәселелер кеңінен талқыланды. Барлық пікірлер тыңдалып болғаннан кейін , дауысқа салынатын. Заң бойынша дауыс беру – қол көтеру арқылы , ал басқару органдары мен сотта – жеребе тастау арқылы жүзеге асты. Афиныдағы халық мәжілісі жылына бір рет қуғын-сүргінге арналатын. Қатысушылар өз ойларынша афиналық демократияға қауіп төндіріп жүрген азаматтың есімін жазады.Қатысушылардың жартысынан астамы қарсы дауыс берген кез – келген адам елден аластатылатын. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Александр Георгиевич Швецов

Швецов Александр Георгиевич (1942 жылы туған, Ресей, Пермь қаласы) – медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1965, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Осы институтта ассистент (1965–1975), ғылыми-зерттеу секторының басшысы (1975–1979), доцент, профессор (1979–1992) болды. 1996 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері жалпы гигиена мәселелеріне арналған. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер:
Шекаралық өзендер

Шекаралық өзендер — халықаралық құқықта — мемлекеттік шекара өтетін өзендер. Мысалы, Одер, Эльба, Прут, т.б. өзендер. Шекаралық өзендер жағалаулық мемлекеттер аумақтарының бір бөлігін құрайды. Жағалау өңіріндегі мемлекеттің егемендігі Шекаралық өзендернің осы мемлекетке тиесілі жағалауы мен мемлекеттік шекара шебінің арасындағы аумаққа қолданылады. Егер халықаралық құқықта өзгеше жайт көзделмесе, кеме қатынайтын шекаралық өзендер бойындағы шекара шебі, әдетте басты арнаның ортасымен немесе өзеннің ең терең түбімен өтетін болып белгіленеді. Кеме қатынамайтын өзендерде (жылғаларда) шекара шебі, әдетте олардың ортасымен немесе өзеннің басты тармағымен өтетін болып белгіленеді. Шаруашылық қатынастарда шекаралық өзендерді тек шектес мемлекеттер және арнаулы келісімдер болмаса, тек шекара шебіне дейін ғана пайдаланады. Әдетте көршілес мемлекеттер шекаралық өзендерді пайдалану туралы бір-бірімен арнаулы келісімдер жасасады, оларда кеме қатынасының тәртібі мен ережелері, балық аулау шарттары, сал ағызу, су энергиясын пайдалану тәртібі, т.б. көзделеді. Қазақстандағы шекаралық өзендерге Ертіс (Қытайдан басталып, Қазақстан арқылы Ресейге өтеді), Сырдария (Қырғызстан, Өзбекстан,Қазақстан), Іле (Қытай, Қазақстан), Жайық (Ресей, Қазақстан) жатады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Демонетизация

Демонетизация ( – атқарымның бірте-бірте жоғалуы), Мәнетсіздендіру – 1) мәнеттің ақша болудан қалуы, оның ресми тәртіппен айналымнан шығарылуы. Ақша болудан қалған мәнет тек оның құрамындағы металдың құнымен ғана бағалы; 2) алтын мен күмістің ақша атқарымын бірте-бірте жоғалтуы үдерісі. Күмістің демонетизациясы 19 ғасырдың аяғына дейін жалғасты. Алтынның демонетизациясы үдерісі іс жүзінде әлі аяқталған жоқ. Оның демонетизациясы бірқатар себептерге байланысты атап айтқанда, алтын ақша қазіргі тауар өндірісінің қажеттеріне сай келмейді, мұнда тауар өндірушінің экономикалық оқшаулануы еңсерілді; несиелік ақша алтын ақшаны ақша айналысынан және халықаралық валюталық қатынастардан бірте-бірте ығыстырып шығарды; мемлекет алтынмен операцияны реттеп отырады. Дереккөздер .
Даосизм

Даосизм - атақты ойшыл Лао Цзы идеяларына негізделіп құрылған ежелгі Қытай философиялық және діни дәстүрі (тікелей аудармасы«жол мектебі»), Даосизм - табиғат күштерін мойындаудың және онымен үйлесімділікте болудың маңыздылығын қолдайтын теория. Даосизм - байырғы Қытай философиясындағы негізгі бір бағыт. Б.з.д. 4-3 ғасырда пайда болған. Даосизмнің негізгі идеялары «Лао-цзы» және «Чжуан-цзы» трактаттарда берілген. «Чжуан-цзыда» конфуцийшілікке қас идеялар айтылып, табиғат қоғамға карсы қойылады. Адам өзін қоршаған міндеттерден босанып, табиғатқа жақын тұрмысқа қайтса, Дао (әлемнің түпкі негізі, сезімге қонбас сырды, тіршіліктің бүтіндігі) жолына келеді деген ой-пікірді білдіреді. Осынымен бірге Даосизмдегі табиғатты зерттеуге шақырған идеялар Қытайда алғашқы іліми түсініктердің және ойлап табулардың шығуына көмекші болады. «Лао-цзыда» дао түсінігі әлемнің маңызы және жаратылыс себебі деген мағына береді. Адам күрес пен қалаулардан бас тартып, өзі менен өзі болып, саяси істерге қатыспау, өкімет елдің тұрмысына зиян келтірмеуі керек деген көзқарастар айтылады. Критикасы Тағы қараңыз Лао Цзы Дереккөздер Қосымша оқуға Сыртқы сілтемелер
Тирмизи

Тирмизи * Имам әт-Тирмизи — 824 жылы (һижра бойынша 209) Өзбекстанның Термез қаласында дүниеге келген имам, мұхаддисі * Әл-Хаким әт-Тирмизи — 9 ғасырда өмір сүрген шығыс Иран сопылығының көрнекті өкілі. Өзбекстанның Термез қаласында дүниеге келген. Тағы қараңыз * Термез
Бейнетану

Бейнетану – нақты белгілерінің не қасиеттерінің жиынтығы арқылы сипатталатын барлық объектілерді – құбылыстарды, процестерді, сигналдарды, оқиға-жағдайларды, т.б. кластарға жіктеудің, сондай-ақ оларды бір-бірімен теңдестірудің принциптері мен әдістерін зерттейтін кибернетиканың бір саласы. Объектіні сипаттау (баяндау) n өлшемді вектор түрінде қарастырылады (мұндағы n – объектіні сипаттау үшін пайдаланылатын белгілер саны). Объектіні сипаттау кезінде кейбір белгілердің мәніне байланысты ақпараттың болмауы да мүмкін. Егер берілген объектілер тек сипаттау арқылы ғана бірнеше топ (бейне) бойынша жіктелсе, онда мұндай Бейнетану мәселесі (есебі) таксономия мәселесі (оқытушысыз оқыту) деп аталады. Ал Б-дың оқытушымен оқыту мәселесі үшін объектінің сипатталуымен қатар, тағы да сол объектінің белгілі бір класқа (бейнеге) жататындығы жөнінде қосымша деректер қажет. Мұндай жағдайда класс саны шекті әрі берілген болып есептеледі. Бейнелері белгілі объектілердің сипаттаулар жиынтығы оқыту тізбегін (эталондар жиынтығын) құрайды. Бейнетанудың негізгі мақсаты – кластарға жіктеуге не бір-бірімен теңдестіруге жататын қандай да бір объектіні (объектілерді) сипаттайтын класты оқыту тізбегінен анықтау. Мұндай тізбекке бұрын жиналған тәжірибелерге негізделген шешім қабылдау есептері (мәселелері) жатады. Объектілерді тану және класқа жіктеудің матем. модельдерінің алгебр. әдістері, бейнені тану және өңдеу, т.б. мәселелері Қазақстанда Математика және механика институтында (А.Ф.Мұхамедғалиев), ал класқа жіктеудің топтық әдістерін жүзеге асыру, түзетілмелі модельдерін кеңейту әдістері, т.б. мәселелері Ақпараттану және басқару проблемалары ин-тында (М.Айдарханов) зерттелді. Б. әдістері мед. диагностикада, қолжазбаларды оқуда, криминалистикада, геол. болжауда, экономика мәселесінде, т.б. кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Полисинтетикалық тілдер

Полисинтетикалық тілдер (грек. polі — көп, synthesіs — біріктіру, тіркестіру, құрастыру) — морфологиялық тұрғыдан тұтас тұлғаланатын тілдер. Полисинтетикалық тілдерді инкорпоративті тілдер (лат. бірдемеге қосылып кету не өзіне қосып алу) деп те атайды. В.Гумбольдт тілдерді типол. тұрғыдан жіктей келе, инкорпоративті түрін енгізген болатын. Мұндай тілдерде сөйлем күрделі бір сөзден тұрады, олар өз ішінде түбір мен қосымша морфемаға жіктеледі, жымдасып-кірігіп бүтіндей бір сөз-сөйлем ретінде бір-ақ айтылады. Полисинтетикалық тілдерге палеоазия (чукот, коряк, алютор, ительмен, юкагир, нихви, камчадал, т.б.) және америка үндістері (алгонкин, ирокез, дакота, атабас, ацтек, майя, киче, кекчи, гуаран, кечуа, т.б.) тілдері жатады. Мыс., чукот тілінде Ты-тор-тан-пылвынты-пойгы-пэляркин деген бір сөйлем, мағынасы: Мен өзімнің жаңа соғылған жақсы металл жебемді қалдырамын. Полисинтетикалық тілдерде сөздер мен сөз тіркестері аффикстер арқылы жасалады, бірақ ондай агглютинацияның ара жігін ажырату қиын. Мұндай құбылыс көрінісін неміс тілінен де кездестіруге болады. Палеоазиат тобына жататын нивх тілінде сөйлем негізгі екі мүшеден — субъект пен предикаттан ғана құралады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Найля Игоревна Шевелева

Найля Игорьевна Шевелева (2.5.1957 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (2001). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1980, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Қарағанды облыстық клиникaлық ауруханасында дәрігер (1983–1990) * 1990 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында курс меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми жұмыстары Ғылыми еңбектері спорттық медицина мәселелеріне арналған. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Еркін Ғазизұлы Жәкішев

Еркін Ғазизұлы Жәкішев (1934 ж.т., Павлодар облысы Ақсу қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1994), профсор (1995). Қысқаша өмірбаяны 1959 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1959–60 Қарағанды басқармасында қызметкер; 1960–61 прокуратура тергеушісі; 1961–63 Қазақ сот сараптамасы ғылыми-зерттеу институтының аға инспекторы; 1963–67 Алматы облысы сотында судья; 1967–72 Қазақ сот сараптамасы ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі; 1972–91 ҚазМУ-да доцент; 1991–97 кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1997 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі, ректордың 1-орынбасары. 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Шекаралық режим

Шекаралық режим— 1) шекаралық өңірде адамдардың және көлік құралдарының шекарадан әрі-бері өту, уақытша болу, жүріп-тұру, осы өңірде шаруашылықты жүргізу кәсіпшілік және басқа қызметпен айналысу, мал ұстау және өріске жаю, сондай-ақ шекаралық өңірде бұқаралық қоғамдық-саяси, мәдени және басқа шаралар өткізу ережелері; 2) аумақтық ішкі су жолдарында шекаралық өзендердің, көлдердің, өзге де су бөгендерінің елге тиесілі бөлігінде елдің өздігінен жүзетін және өздігінен жүзбейтін шағын кемелерінің (су көлігі құралдарының) есепке алынуы, ұсталуы, орналасқан жерінен шығуы және оған қайтып оралуы, жүзу ережелері; аталмыш суда кәсіпшілік, зерттеу, іздестіру және басқа қызметті жүргізу ережелері. Шекара өңірінің режимі елдің мемлекеттік шекарасын қорғау үшін қажетті шарт болып табылады. Оны шекара әскерлері қамтамасыз етеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том Автор *М. Қосымбетов
Икемділік

Икемділік – адамның қандай нәрсені болмасын орындай білу қабілеті. Ол түрлі дәрежеде көрінеді. Икемділік білім мен тәжірибеге негізделген. Кімнің білімі мен тәжірибесі көбірек болса, сол адамның икемділігі де артық болады. Икемділік – білімнің амалға айналуы, сол амалды жүзеге асырудың тәсілі. Ол саналы әрекетті қажет етеді. Икемділік – адамның іс-әрекеттің белгілі түріне (сурет, музыка) ұмтылысынан, ынтықтығынан көрінеді. Көбінесе, мұндай талпыныс көзге ерте түседі, іс-әрекетке берілу тіпті өмірдің қолайсыз кезеңдерінде де байқалады. Икемділік болған жағдайда әрекетке деген зор ынталылық қана емес, шеберлікті шапшаң игеру, елеулі нәтижелерге жету байқалады. Икемділікте адамның табиғи және жүре пайда болатын қасиеттері сомдалып көрінеді. Ол еңбек процесінде, тәрбие жағдайында дамып жетіледі. Сілтемелер
Ақзат Әкімқұлұлы Бейсебаев

Ақзат Әкімқұлұлы Бейсебаев (26.6.1935 жылы туған, Жамбыл облысы Тараз қаласы) – медицина ғылым докторы (1986), профессор (1992). Алматы мемлекеттік мед. ин-тын (1959, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) бітірген. 1962–1982 ж. Қазақ клиник. және эксперименттік хирургия ғыл.-зерт. ин-тында (қазіргі Хирургия ғыл. орт.) ғыл. қызметкер, директордың орынбасары болды. Осы институтта оның бастамасымен балалар өкпе хирургиясы бөлімі ашылған, оған Бейсебаев жетекшілік етті. 1982 жылдан Қазақ онкология және радиология ғыл.-зерт. ин-тында аға ғыл. қызметкер, меңгерушісі, директоры (1987–1989). Негізгі ғыл. еңбектері кеуде хирургиясына арналған. Бейсебаев өкпе ісіктерін, плевра және көкірек (диафрагма) ауруларын хирургиялық жолмен емдеу мәселелерімен шұғылданады. Республикада тұңғыш рет тыныс алатын кеңірдек тарамдарын қайта қалпына келтіру операциясын жүзеге асырды. Бейсебаевтың 200-ге жуық ғыл. және 7 әдістемелік еңбектері, 2 монографиясы жарық көрді. 10 авторлық куәліктің иесі. Бейсебаев 20 мыңнан аса бала мен ересек адамның өкпесіне операция жасады (2002). Дереккөздер
Азат Ілиясқызы Шибанова

Шибанова Азат Ілиясқызы (1933 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент қаласы) – медицина ғылымының докторы (1981), профессор (1990). Халықаралық цитологтар академиясының мүшесі (1993). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1957, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) және аспирантурасын (1960) бітірген. 1960 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Полифония

Полифония ( — көп дауыстылық) — орта ғасырдан (10 — 11 ғасырлар) бастау алатын еуропа мәдениетіне тән көпдауысты жүйе. Музыкалық термин ретінде бірдей, тең көпдауыстылықты білдіреді. Оның ерекшелігі — бір-бірімен байланысты бола тұра, әр дауыс өзінің даралығымен айқындалады. Музыка тарихында қатаң және еркін стиль деп аталатын Полифонияның екі түрі белгілі. Қатаң стильдегі Полифониялық шығарманың әуені баяу. Онда негізінен бревис, бүтін, жарты, төрттік нота ұзақтықтары қолданылады. Сегіздік, он алтылық ұзақтықтар мүлде кездеспейді. Муз. әуені баяу, бірқалыпты дамиды. Көлемді мелод. секірістер болмайды. Еркін Полифониялық стиль 17 ғ. И. Йоганн Себастиан Бах, Г. Гендель шығармаларынан кең орын алды, кейін А. Моцарт жалғастырды. Олар әуенді жандандыра түсетін кез келген нота ұзақтықтарын пайдаланды. Еркін стильдегі Полифонияның имитац., қарама-қарсы және қосалқы дауысты деген бірнеше түрі бар. Имитация (қайталау) Полифонияда бір дауыстағы әуен келесі дауыстарда сәл кешігіп қайталанады. Қайталау кейде дәл, көп дауысты жүйеде белгілі бір интервалдық аралықта жүзеге асады. Қарама-қарсы Полифонияда әр дауыстың өз ырғағы, өз тақырыбы болады. Соған қарамастан олар бір мезгілде естілгенде бір-бірін толықтырып тұрады. Оның үлгілері қарапайым және күрделі (вертикальды-қозғалмалы, горизонтальды-қозғалмалы, қосалқы-қозғалмалы) контропункт (үйлесімді нүктелер). Қосалқы дауысты Полифония деп негізгі муз. әуен мен оны көркемдеп отыратын, өзіндік даралығы жоқ қосалқы дауыстары бар шығарманы айтады. Әуен бір дауыста жүрсе, қосалқы дауыстар 2 — 3, кейде одан да көп болуы мүмкін. Бірақ олардың ырғақ жүйесі көбіне негізгі әуенге бағынышты. Полифония — классикалық музыка өнеріне тән стиль. Оған инвенция, фуга, т.б. шығармалар жатады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Қазақ-ойрат қатынастары

.]] Қазақ-ойрат қатынастары (16 – 17 ғасырлар) – екі халықтың арасындағы саяси байланыстар. Қазақ-ойрат қатынастары Қазақ хандығы құрылғаннан кейін-ақ басталған болатын. 14 – 15 ғасырларда ойраттардың бірқатар тайпалары күшейіп, көрші елдерге қатысты басқыншылық саясат ұстанды. Екі ел арасындағы толассыз қақтығыс жайылымдық жер мен маңызды сауда жолдарын бақылауға алу мақсатында жүрді. 16 ғасырға қарай ойраттардың шапқыншылығы Ыстықкөлге, тіпті Сырдарияға дейін жетті. 16 ғасырда қазақтар Жетісу өлкесі үшін моңғол хандарымен де, ойраттармен де қақтығысқа түсті. 16 ғасырдың 20-жылдары ойрат өктемдігіне қарсы Таһир ханның нұсқауымен Жетісуда Жатан қамалы тұрғызылды. 16 ғасырдың екінші жартысында аттарға Тәуекел хан күйрете соққы берді. Ол 1586 – 98 жылдары шығыс ойрат билеушісі Алтын ханмен өзара түсінісіп, келісімге келді. Бұл тұста қазақтар басым түсіп, соғыста жеңілген ойраттардың бір бөлігін бағындырды. 17 ғасырда екі ел арасындағы қарым-қатынас негізінен Оңтүстік Қазақстан қалалары мен Жетісу жері үшін күреспен байланысты болды. 1616 жылы ойраттардың қалың қолы жайылымдық мол жерлері бар және сауда жолдары өтетін Жетісуға басып кірді. Бұл тұста жеңіліске ұшыраған ойраттардың шабуылы Жоңғар хандығы құрылғаннан кейін, Батыр қонтайшының тұсында өрши түсті. Жалаңтөс баһадүр 30 мыңдық жасағымен Батыр қонтайшының қалың қолына тойтарыс берді. 1640 жылы қыркүйекте Жәңгір хан елшілері Батыр қонтайшының ордасында болды. Бірақ Батыр қонтайшы қазақ хандарына қарсы шапқыншылық мақсатпен бірнеше көршілес иеліктердің басын қосып, одақ ұйымдастырды. 1643 – 44 жылдары жаңа жоңғар-қазақ соғысы басталды. Ойраттар қазақ руларына ғана емес, Тянь-Шань қырғыздарына да қауіп төндірді. Шағын қолын бастаған Жәңгір хан Жалаңтөс баһадүр сарбаздарымен және қырғыздармен тізе қосып, соғысты қазақтардың пайдасына шешті (Орбұлақ шайқасы). Бірақ бұл жеңіс екі ел арасындағы шиеленіскен жағдайды түзей алмады. [http://www.today.kz/kz/card/34 Жәңгір] ұлдары Тәуке мен Апақты Жоңғарияға аттандырып, арадағы қайшылықты дипломатиялық жолмен шешуге қадам жасады. 1652 жылы ойраттар қазақ хандығына тағы да басып кірді. Жәңгірдің туы астында шоғырланған қазақ сарбаздары жоңғарларды кейін ығыстырып тастады. Алайда қазақ-ойрат қатынастары Тәуке хан тұсында қайтадан шиеленісті. 1698 жылы ойраттар мен қазақ әміршілері арасындағы қарулы қақтығыстардың жаңа кезеңі басталды. Жоңғар нояндары ірі сауда орталықтары орналасқан Оңтүстік Қазақстан аумағын басып алуды көкседі. 17 ғасырдың аяғындағы Тәуке ханның ойраттарға қарсы соғыстары да үлкен жеңіске қол жеткізе алмады. Бұл алдағы уақытта да қазақтардың ел мен жер бірлігін сақтап қалуы үшін барынша күш жинап, бірігуін қажет етті. Дереккөздер
Орама (тағам)

Орама – қамыр мен еттен даярланатын қазақ асханасының тағамдарының бір түрі. Даярлау жолы өз аталуынан келіп шығады. Жұқа жайылған қамыр майланып, үстіне майда туралған ет пен пияз қосылады. Кейбір кезде орама картоп немесе асқабақтан жасалады. Тағы қараңыз * Қазақ асханасы