kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Металлургтер мәдениет сарайы (Балқаш)

Металлургтер мәдениет сарайы — Балқаш қаласының басты мәдениет-өнер ошағы. Ғимарат 1952 ж. 1 мамырда ашылды. Жобаның арх. Л. Мелеги, Т.Қ. Бәсенов. Құрылысын 1946 ж. жапон соғыс тұтқындары бастап, оны 1952 ж. Балқаш құрылысшылар аяқтады. Мүсін бейнелері Хакімжан Есімханұлы Наурызбайтың үлгісімен жасалын, ұлттық көркем оюлары халық шеберлері Туғанбаевтың және халық суретшісі Ә. Қастеевтің желісімен жасалған. Ғимараттың жалпы көлемі 49 мың текше метр, ғимаратта 1104 орындық сахна жабдықталған көрермен залы бар. Сонымен қатар онда лекция залы, оқушылар залы, кітапхана, үйірмелерғе арналған бөлмелер бар. 2001 ж. ҚР халық артисі Мағауия Хамзин есімі берілді. Ғимараттың кіре берісінде екі жағынан металлургтің және кеншінің мүсіндері орналасқан. Ал қасбетінің фронтонына «Бейбітшілік» деп аталған, көгершінді ұстап тұрған әйелдің мүсіні орнатылған. Үш мүсіннің де авторы — Бақы Урманче. Дереккөздер Сілтемелер *
Металлургтердің мәдениет және техника сарайы

Металлургтердің мәдениет және техника сарайы (Теміртау), 1972 ж. ашылған, 1981 жылдан қазіргі атымен аталады. Типтік үлгіде салылған. Балконды үлкен залы (1 мың кісілік) бар, кәпшілік шаралар өтетін кіші (1 мың орынды) зал, онда «Чебурашка» балалар кинотеатры (400 орындық), айналмалы сахнасының ауд. 400 шаршы м, диаметрі 18 м. Көркемдеген РКФСР-дің еңбегі сіңірген суретшісі, Ленин комсомолы сыйлығының және КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Б. Тальберг. Мөдениет сарайы мандайшасына салылған бедерлерде - дикан, металлург, құрылысшы, ғарышкерлер бейнеленген. Қасбеті (биіктігі 8 м, мүсіншісі Б. Тальберг) алып тұлғалы жұмысшы әйел еңбегімен айшықталған. Еңбекшілер уақытын көңілді әткізуін ұйымдастырады. Көркемөнерпаздар ұжымы («Современник» театры, үрлемелі оркестр, «Радуга» балалар би ансамблі, цирк студиясы, «Поиск» вокалдық-аспаптар ансамблі, қазіргі би ансамблі «Звездопад», камералы хоры т. б.) жұмыс істейді. Дереккөздер
Евгений Михайлович Мехаев

Евгений Михайлович Мехаев (1932-1995) - журналист. Свердловскінің Урал мемлекеттік университетін бітірген (1960). «Комсомолец Караганды» газегінің жауапты хатшысы (1960-63), «Центральный Казахстан» газеті жауапты хатшысының орынбасары (1963-64), облыстық телестудияның аға редакторы (1965-66) болып істеген. 1966 жылдан зейнеткерлікке шыққанша облыстык «Индустриальная Караганда» газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметін атқарды. ҚазКСР еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1988). «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Петр Климентьевич Миллер

Петр Климентьевич Миллер (1910 жылы туған), Кеңес Одағының Батыры (1944). Еңбек жолын 1931 ж. Өзбекстанда кеңшар жұмысшысынан бастаған. 1936-1942 ж. Балқаш мыс комбинатының құрылысына катысты, кейіннен металлурттер мектебін бітіріп, қорыту пешінің толтырушысы болып істеді. 1942 ж. Қызыл Армия қатарына алынды. Дон шайқасына, Днепрден етуге қатысты. Жеңісті Чехословақия жерінде карсы алды. Алтын жұлдызды Днепрден ету кезіндегі жан киярлық ерлігі үшін алды. Соғыстан кейін мамандығына оралды. Дереккөздер
Милықұдық тұрағы

Милықұдық тұрағы, қола дәуірінен орта ғасырларға дейін пайдаланылған мыс кенін өндіру және қайта ендеудегі негізгі орын болған. Жергілікті халық оны «Елуқұдық» — деп атайды. Жезқазған кенішінен оңтүстікке қарай 1 шақырым жерде орналасқан. Милықұдық тұрағы көлемі өте үлкен, батыстан шығысқа қарай 800 м., солтүстіктен оңтүстікке қарай - 600 м. жерді алып жатыр, жалпы аумағы акад., Қ. И. Сәтбаевтың есептеуінше 10 га. Милықұдық тұрағы ең алғаш геологтар назар аударған. 1939 ж. акад. Қ. И. Сәтбаев ежелгі ендірілген кеннің келемін анықтау үшін зерттеулер жүргізген. Кейін Н. В. Валукинский зерттеулер жүргізген. Зерттеушілердің пікірінше Милықұдық тұрағы төменгі орта және жоғарғы қабаттардан тұрады, олар қола дәуірін, ерте және кейінгі ортағасырларды камтиды. Милықұдық тұрағында жартылай жеркепелердің орындары сақталған. Кіретінесіктерісолтүстік шығыс қарайды. Ірі жеркепелердің саны 1 және 2 (8x9; 8x7 м.), ең кішілерініңсаны 3 (5х6м.). Жер кепелердің тереңдігі 0,8-ден, 1,2м. дейін. Милықұдық тұрағы төменгі қабаты Орт. Қаз. Беғазы-Дәндібай дәуіріне жатады. Ежелгі металлургтердің әр үйінде тас ошақтар орын тепкен. Кенді ұнтақтаудың ежелгі әдістері назар аударарлық. Милықұдық тұрағынан қола дәуірінің 15 мыс балқыту пештері табылды. Қола дәуірі пештері деңгелек пішіндес, диаметрі 3-4 м, терендігі 1-ден 2 м. дейін. Қазба жұмыстары кезінце салмағы 10 кг болатын тас кайлалар табылған. Н. В. Валукинский 30 аса сына терізді тас кайлаларды тапқан. Сол сияқты М. т. кенді ендіруге арналған кайла, балға, сына, қол балталар т. б. тәрізді құралдар көптеп кездеседі. Дереккөздер
Виктор Михайлович Минин

Виктор Михуйлович Минин (1956 ж. т.) - журналист. ҚазМУ-ді (1983), Алматы Жоғарғы партия мектебін (1989) бітірген. Қарағанды облысында Осакаров, Ульянов, Мичурин аудандық газеттерінде істеген. 1991-% ж. республикалық «Советы Қазахстана» газетінің меншікті тілшісі, 1996-97 ж. облыс әкімі орынбасарының кеңесшісі, 1998 жылдан «Индустриальная Караганда» газетінің бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары. «Караганда. Карагандинская область» (1986) энциклопедиясын, «Боздақтар» зерде кітабын (1994-98) және Ауғанстанда қаза болғандар зерде кітабын (1999) шығару женіндегі жұмыс тобының мүшесі. Дереккөздер
Виктор Никонорович Мирза

Виктор Никонорович Мирза (1940 ж.т.) партия кеңес, ауыл шаруашылығы қызметкері. Фрунзе қаласындағы Қырғыз ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Еңбек жолын Қарқаралы ауданындағы «1 май» кеңшарында бас агроном болудан бастаған. Кеңшар директоры, Ульянов аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Қарағанды облаткомы төрағасының бірінші орынбасары, облыстық партия комитегінің хатшысы, облыс әкімінің орынбасары қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерінің иегері. Дереккөздер
Михайловка субартезиан алабы

Михайловка субартезиан алабы, Қарағанды ойысының батыс бөлігінде. Ауданы 500 шаршы км. Карбонды және эффузивті девон жыныстармен астасып жатқан юралық терригендік шөгінділерден тұрады. 4 түрлі қабаттан құралған (төменнен жоғарыға қарай): конгломератты-саран. көмірлі дубовка, алевролитті-құмтасты, конгломерат құмтасты-күмісқұдық, аргиллиттімихайловка. Аргиллитті-михайловка қабаты мен неоген саз балшықтары жер асты суларының қысымды сипатына ие. Жер асты тұщы суларының негізгі коллекторлары - күмісқұдық қабатының жылыстары — алаптың орт. бөлінде 80-110 м тереңдікте орналасқан. Суының минералдылығы 0,5-1,0 г/л гидрокарбонатты-сульфатты-натрийлі. Тереңірек орналасқан судың құрамы сульфатты-натрийлі, минералд. 5 г/л(кейдеолдндажоғары). Алаптың орталық бөлігіндегі 65 м тереңдіктегі құбырлардың су өнімі -5-20 л/сек. Түщы судың қоры тәулігіне — 18 мың текше м. Алап суын көптеген мекемелік скважиналар пайдаланады. Дереккөздер
Валерий Михайлович Могильницкий

Валерий Михайлович Могильницкий (1940 ж. т.) - журналист, жазушы. Қаскелеңнің түлегі. Львов Мемлекеттік университетін бітірген (1%2). Льюв, Владивосток, Дондағы Ростов қалаларының газеттерінде, отыз жылдай республикалық «Казахстанская правда» газетінің Жезқазған және Қарағанды облыстары бойынша меншікті тілшісі болды. Қарағанды облысы әкімінің баспасөз хатшысы қызметін атқарды. Могильницкийдің туған өлке туралы «Сарыарка», «На земле Сатпаева», «Город в степи», «Медь Жезказгана», «Люди, қоторых любят», «В самом центре Евразии», «Созвездие талантов», «Просторы Сарыарки», «Страниды больной жиани», «Караганды», «Звезды Тулага», «Люди победы», «Черные розы маршала» публицистикалық көркем кітаптары, «Свет окна» деген өлеңдер жинағы жарыққа шықты. Қазақстан Журналистер одағының Б. Бұлқышев атындағы сыйлығының лауреаты. 1998 жыдоан «Қарағанды облысы Жазушыларының одағы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы. Жезқазған қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Молодежное бөгені

‎‎ Молодежное бөгені (Коммунар) — Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерінде орналасқан. Нұраға құятын Баймырза өзенінің саласы — Шоқай өзені бойында 1953 жылы салылған. Гидрологиялық сипаты Бөгеннін су сыйымдылығы 1,22 млн м 3 , су айдынының ауданы 42 га, ұзындығы 2,6 км, ендірек жері - 250 м , тереңдігі 8 м-ге дейін жетеді. Ауданның 122 га суармалы жерін сумен камтамасыз етеді. Суының минералдығы 0,8 г/л-ге дейін. Дереккөздер
Дилерлік

Дилерлік - маклер лік фирма акция сатып алу және сату жөнінде өзі және өз қаражаты есебінен жүзеге асыратын операциялар. Егер фирмаға акция сатып алу жөнінде көп тапсырыс түсе қалса, оларды бірден биржа ға беру қауіпті. Мұндай жағдайда акция бағасының өсуі немесе төмендеуі бақылаудан шығып кетуі ықтимал, мүндай дағдарыс тан тез шығу оңай емес. Сондықтан осындай жағдайда әрбір маклерлік фирманың өз қолында бірқатар акциялары болуы тиіс, бұл биржада тұрақтылықтың сақталуына септігін тигізеді. Дереккөздер
Ұңғыманы күрделі жөндеу

Ұңғыманы күрделі жөндеу - қисайған бұрғылау тізбектерін түзету, ұңғыма оқпанындағы су ағымдары көздерін бітеу немесе жоғарырақ горизонттарға кұйтып оралу мақсатында ұңғыма оқпанын керіштеу, ұңғыма оқпанында жатып нығыздалып қалған әр түрлі "тығындарды" бұрғылап өту, күрделі апаттардан кейін ұңғыманы қалыпқа келтіру қажеттіліктеріне байланысты ұңғымада жүргізілетін күрделі жөндеу жұмыстары. Дереккөздер ﻿
Сейсмикалық сәуле

Сейсмикалық сәуле - сейсмикалық толқын жазықтығымен сәйкес келетін сызық; сейсмикалық энергия осы сызық бойымен беріледі. Сейсмикалық толқынның сейсмикалық сәуле бойымен қозғалу жылдамдығы өзге бағыттағы жылдамдықтарға қарағанда әлдеқайда қарқынды, бұл заңдылық "Ферм ұстанымы" деп аталады. Дереккөздер
Молодёжный ауданы

Молодёжный ауданы — 1972-1997 жж. Қарағанды облысы құрамында болған аудан. Ауданда сүтті мал, астық, көкөніс, картоп өсіруге бағытталып мамандандырылған 1 бірлестік, 10 кеңшар бар, 2 кенттік, 9 ауылдық Кеңес болды. Орталығы - Молодёжный кенті. Өнеркәсіп орындарынан Қушоқы. Молодёжный көмір разрездері, разрез Қажеттілігін камтамасыз ететін 2 авто және темір жол мекемесі, Шоқай темір жол стансасы разрез-құрылыс басқармасы, 2 жол мекемесі, аудандық тұтынушылар қоғамы, аудандық тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, нан зауыты, сусындар шығаратын цех, автостанция жұмыс істеді. 1973 жылдан «Знамя труда» ауданы газеті шығарылды. 1997 ж. Осакаров ауданына қосылды. Тарихы Молодёжный ауданы 1972 жылы 10 наурызда Молодёжный ауылында құрылды. Аудан құрамына Осакаров ауданының Вольский, Дальний, Молодёжный, Родников, Тельман, Трудовой, Шідерті ауылдық кеңестері және Тельман ауданының Қушоқы кенті мен Покорный ауылдық кеңесі берілді. 1972 жылы 15 наурызда Покорный ауылдық кеңесі Тельман ауданына берілді. 1972 жылы 7 шілдеде Тұзды ауылдық кеңесі құрылды. 1973 жылы 10 сәуірде Молодёжный ауылына қалалық кент мәртебесі берілді. Молодёжный ауылдық кеңесі таратылып, оған қарасты елді мекендер Молодёжный кенттік кеңесіне берілді. 1973 жылы 21 желтоқсанда Ертіс (орталығы Ертіс ауылы), Пролетар (орталығы Молодёжный кенті) ауылдық кеңестері құрылды. 1975 жылы 1 қаңтар бойынша аудан құрамында Молодёжный, Қушоқы кенттері мен Вольский, Дальний, Ертіс, Пролетар, Родников, Тельман, Трудовой, Тұзды, Шідерті ауылдық кеңестері болды. 1976 жылы 9 қаңтарда Мирный ауылдық кеңесі құрылды. 1981 жылы 24 тамызда Тұзды ауылдық кеңесі Тельман ауданына берілді. 1989 жылы 1 қаңтар бойынша аудан құрамында Молодёжный, Қушоқы кенттері мен Вольский, Дальний, Ертіс, Мирный, Пролетар, Родников, Тельман, Трудовой, Шідерті ауылдық кеңестері болды. 1990 жылы 23 мамырда Қаратомар ауылдық кеңесі (орталығы Сенокосное а.) құрылды. Қушоқы кенті Тельман ауданына берілді. 1991 жылы 27 маусымда Звёздный ауылдық кеңесі (орталығы Звезда а.) құрылды. 1997 жылы 23 мамырда Молодёжный ауданы таратылып, Молодёжный кенті мен Вольский, Дальний, Звёздный, Ертіс, Қаратомар, Мирный, Пролетар, Родников, Тельман, Трудовой, Шідерті ауылдық округтері Осакаров ауданына қосылды. Халқы Дереккөздер
Дисконт саясаты

Дисконт саясаты - қарыз ақшаның ұсынымына, төлем балансының жағдайына және валюта бағамына ықпал ету мақсатымен орталық банктердің есептеу мөлшерлемелері бағамын көтеру немесе төмендету жөніндегі шарасы. Дереккөздер
Шырайлану

Шырайлану (Люминесценция) - қозған яки шамырқанған атомдар мен молекулалардың өз бойына сіңірген энергияны қайтарып беруі барысындағы сәуле шашу қабілеті. Ультракүлгін сәулелер әсерінен, өздерінің Шырайлану қабілетіне орай, минералдық заттар үш түрге бөлінеді. #Ешбір алғышартсыз-ақ шырайланатын заттар: #*уран минералдары, мұнайлар, басқа да таушайырлы заттар (бұл заттардың Шырайлануы олардың жаратылыс ерекшеліктеріне байланысты емес); #*алмас, флюорит, галит, карбонатты минералдар, фосфаттар, кейбір силикаттар, бораттар, т. б. (бұлардың Шайырлануы қалыптасу жағдайына байланысты). #Химиялық өңдеуден өткізгеннен кейін ғана шырайланатын заттар (берилл, вольфрамит, поллуцит т.б.). #Ешбір жағдайда да шырайланбайтын заттар (мәселен, сульфидтер). Дереккөздер
Молодежный кеніші

«Молодежный», кеніш, «Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігіне қарайды. Қарағандыңан солтүстікке қарай 116 км қашықғыкта орналасқан. Жобасын «Қарағанды мемлшахтажобалау» институты жасаған. 1980 ж. ашылған. Бөрілі кен орнынан энергетик. көмір өндіреді. Жиынтық қуаты 44,5 м-ліқа көмір қабаты игерілуде. Траншеялар мен ескерткіштерді қазу үшін ЭКГ-5а, ЭКГ8И экскаваторлары пайдаланылады. Транспортты кен шығару жүйесі қолданылып аршылған кен ішкі және сыртқы қалдық үйінділеріне чиығарылады. Тау жылыстары мен көмірді тасу үшін жүк көгеру қуаты 27,40,120 т-лық БелАЗ 540 А,БелАЗ 548 А, БелАЗ-7519 автомашиналары пайдаланылады. Су жиналуы 146 текше м/сағ. Су деңгейін төмевдететін скважиналар бұрғынаньт, ЦНС-180128 насостары орнатылған. Кеніші тұрақғы және жылжымалы жарық қондырғыларымен жарықтандырылған. Ең көп мөлшерде көмір өндірілді. Дереккөздер
Мұнайдың шырайлануы

Мұнайдың шырайлануы - мұнайдың ультракүлгін сәулелер жағдайында шырайлану қабілеті. Шырайланудың түсі мен қарқыны мұнайдың құрамына тікелей байланысты: ашық түсті мұнайлар өте қарқынды және қысқа толқынды сәулелермен (көкшіл жасыл, көк түстер) шырайлануға бейім; мұнай құрамындағы шайырлар мен шайыртастақтар мөлшері көбейген сайын оның шырайлану реңі мен қарқыны да күңгірттене түседі, сөйтіп көкшіл-сарғылт рең арқылы сары және қоңыр түстерге ауысады. Дереккөздер
Карбоидтар

Карбоидтар - Мұнай шендестері мен мұнайтектерге қарасты шайыртасты-шайырлы құрамбөліктердің хлороформ мен соған ұқсас еріткіштерде ерімейтін фракциялары. Тығыз молекулалық құрылыммен сипатталатын, байырғы көмірлерге ұқсас қатты заттар. Кериттердегі, әсіресе антраксолиттегі органикалық заттардың басым көпшілігін осы карбоидтар құрайды. Дереккөздер ﻿
Мажкен Момбаев

Мажкен Момбаев (1917 ж. т.), партия, кеңес қызметкері. Шымкенттегі ауыл шаруашылығы техникумын, Өскемен қаласындағы педагогикалық училищені бітірген. Еңбек жолын 1933 ж. Жасасын ұжымшарында есегапі болудан бастаған. Баспасөз саласында, партия қызметівде болған. Марқакөл аудандық партия комитетінің, Шығыс Қазақстан облыстық комсомол комитетінің 1-хатшысы, Қу, Нұра аудандық партия комитеттерінің 1-хатшысы болған. Еңбек Қызыл Ту, 2 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Домицильдендірілген вексель

Домицильдендірілген вексель - құнын үшінші адамның (домицилиаттың) төлем төлеуші тұратын жерде немесе басқа жерде төлеуі алдын ала ескертілген вексель. Вексельге мұндай ескертпені вексель беруші жазып қояды. Дереккөздер
Шырайсүзгі

Шырайсүзгі (Люминоскоп) — заттардың ультракүлгін сәулелер жағдайында шырайлану қабілетін саралау мақсатында әдейі жасақталған аспап; басты-басты үш бөліктен тұрады: *ультракүлгін сәуле туғызатын түйін; *көріністі сәулелерді тұтып қалатын, ультракүлгін сәулелерді кедергісіз өткізетін жарықсүзгі; *шырайлану қабілеті анықталмақ затты орыналастыратын қараңғы камера. Дереккөздер
Дүниежүзілік тауар рыноктарының конъюнктурасы

Дүниежүзілік тауар рыноктарының конъюнктурасы - нақты дүниежүзілік тауар рыноктарындағы жағдайды үзбей анықтап, соған сәйкес коммерциялық қызметтің бағытын, барысын жөне нәтижесін бағдарлап отыратын факторлардың (экономикалық, әлеуметтік, табиғат) жиыитығы. Дереккөздер
Магнитометр

Магнитометр — магнит өрісінің кернеулігін өлшеуге арналған аспап; магнитбарлау жұмыстары барысында планетаның магниттік өрісін өлшеуге (мұндай аспапты "дала магнитометрі" деп атайды) және таужыныстар мен кендердің физикалық қасиеттерін саралауға қолданылады. Дереккөздер
Еуропатент

Еуропатент — патент берудің Еуропадағы жүйесі туралы конвенцияға қатысушы елдердің аумағыңда күші бар ерекше құқыққа ие бірынгай қорғау құжаты (оған 1973 жылғы 3 қазанда Мюнхен қаласында қол қойылған). Еуропалық бірыңғай патент Еуропа патент ведомствасына түсірілген тапсырыстың негізінде беріледі. Еуропалық патентгің күші, оны берудің заңжүзіндегі салдарлары, патентгі заңсыз деп табу, патент иесі құқығының бұрмалануы конвенцияға қатысушы әр елдің ұлттық заң нормаларымен реттеледі. Дереккөздер
Еуропалық валюта бірлігі

Еуропалық валюта бірлігі (ЭКЮ) - Еуропа валюта жүйесіне (ЕВЖ) мүше елдер пайдаланған халықаралық есептік ақша бірлігі. ЭКЮ-дің дүниеге келуі (1979 ж.) Батыс Еуропадағы валюталық ин-теграцияның дамуына және Еуропа валюта жүйесінің доллардың билеп-төстеуіне европалық ұжымдық валютаны қарсы қоюға ұмтылуына байланысты болды. ЭКЮ жартылай алтынмен және доллармен, жартылай осы жүйеге қатысушы елдердің ұлттық валюталарымен қамтамасыз етілді. Батыс коммерциялық банктерінің бәрі ЭКЮ-мен операциялар жасады. Жеке адамдардың да өз есептерінде ЭКІО ұстауға мүмкіндігі болды. Оның құны салыстырмалы тұрақты және ЕЭҚ он ел ұлттық валюталарының негізінде белгіленіп отырды. 1999 жылы 1 қаңтарда еуромен алмастырылды. Дереккөздер
Макроұралар

Макроұралар - әр түрлі пішіндегі, қабырғалары кальцит кристалдарынан тұратын, мөлшері 1-2 мм-ден 2-3 см-ге дейінгі аралықтағы (кейде одан да үлкенірек), әдетте карбонатты таужыныстарда ұшырасатын ұралар. Дереккөздер
Жерасты суларының макроқұрамбөліктері

Жерасты суларының макроқұрамбөліктері — Жерасты суларындағы бүкіл еріген заттардың басым көпшілігінің жиынтығын, яғни Cl - , S0 4 2- , НС0 3 - аниондарын және Na ++ , Mg 2+ , Са 2+ катиондарын құрайтын ең басты иондары. Дереккөздер
Қуат Абдоллаұлы

Қуат Абдоллаұлы 1957 жылы 9 шілдеде Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Қаракемер ауылында туған. Әкесі - Шілдебаев Абдолла (1907 жылы туған), прокурор болған. Анасы - Ханымбөпе Нұрахметқызы (1924 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын композиция классы бойынша бітірген (1981), композитор.50-ге жуық өлеңнің, оның ішінде «Отан Ана», «Сағым дүние», «Жан Ана», «Осенний мотив» өлеңдерінің; Батырхан Шүкеновтың 2 альбомына арналған музыканың және т.б.авторы. Симфониялық шығармалардың - камералық симфония, оркестрмен фортепианоға арналған концерт,қыл қобыз және үрмелі аспаптар оркестріне арналған концертино, орган мен оркестрге арналған пастораль және т.б. авторы. «Легенда о манкурте», «Тамыр», «Геометрия чувств», «Алтын Адам» және т.б. балеттерге арналған музыка авторы. Отрардың күйреуі» (1991),«¥шқан жебе» (1991), «¥мыт мені» (1993), «Түс ішіндөгі түс» (1993), «Стрейнджер» (1993), «Саған күшік керек пе?» (1994), «Абай» (1995), «Аллажар» (1995), «Семья охотника» (1995), «Жамбылдың жастық шағы» (1996), «Қайта өрлеу аралы» (2004), «Путевой обходчик» (2006), «Қасиетті күнәһар» (2006), «Періште» (2007), «Қасқыр уақыты» (2007), «Мұстафа Шоқай» (2008), «Сталинге сыйлық» (2009), «Қош бол, Гүлсары» (2009), «Ка, мырза, сіз кімсіз?» (2010), «Яблоки Эдема» (2010) фильмдеріне саундтректердің авторы. КСРО, Қазақстан Республикасы Композиторлар одағының мүшесі; Қазақстан Республикасы Кинематографистер одағының мүшесі. Халықаралық және республикалық конкурстардың авторы. Үздік сазгер болып танылған (2 мәрте). Діни көзқарасы - ислам. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Жақсылық болатынына сенімдімін!» Хоббиі - сурет өнері. Сүйіп оқитын әдебиеті - философия. Үйленген. Жүбайы - Шілдебаева Гүлнара Мәлибекқызы (1967 жылы туған), балет әртісі. Қыздары - Айдана (1995 жылы туған), Дәрия (2000 жылы туған). Дереккөздер
Таңдамалы түрде сумен тоғыту

Таңдамалы түрде сумен тоғыту Кенорынның белдемді түрде әртекті болуы мұнай беруге мейілінше азырақ әсер етуін қамтамасыз ете отырып, сол кенорынды игеру қарқынын барынша жоғарлату мақсатын көздейтін, өнімді горизонттың геологиялық құрылыс ерекшеліктерінің жай-жапсарын да қатты ескеретін, сөйтіп тоғыту ұңғымаларын орналастыру нүктелерін мұқият та пәрменді түрде таңдап алуды қажет ететін шектеуіштік сумен тоғыту әдісінің жеке түрі. Сумен тоғытудың бұл тәсілі қойнауқаттарды өте анық байқалатын белдемдік әртектілікпен сипатталатын жатындарға жинақталған мұнай массаларын игеру барысында қолданылады. Дереккөздер
Мұнайлы қойнауқатты сумен тоғыту

Мұнайлы қойнауқатты сумен тоғыту Мұнай жатынын игеру барысында сол жатындағы қойнауқаттық қысым мөлшерін қалыпты сақтау, сөйтіп мұнайдың бұрғылау ұңғымасынан атқылау кезеңін ұзарта отырып, неғұрлым көбірек мұнай өндіру мақсатында әдейі жасақталған тоғыту ұңғымасының оқпаны арқылы мұнайлы қойнауқатта су айдау процесі. Мұнайлы қойнауқатты сумен тоғыту жасанды түрде және табиғи түрде жүзеге асырылуы мүмкін. Мұнайлы қойнауқатты жасанды түрде сумен тоғыту тәсілі жиірек қолданылады, бұл жағдайда су ұңғыма оқпанына жер бетінен айдалатын болады. Су айдау нүктесінің орнына байланысты шектеусырттық, шектеуіштік және шектеужиекті сумен тоғыту тәсілдері белгілі. Жарым-жартылай игерілген, жинауыштардың өтімділік дәрежесі нашарлау және қалдық сулармен қанығу дәрежесі де төмен, соңдықтан да алғашқы қойнауқаттық қысым мөлшері болымсыздана бастаған қойнауқат мұнайын өндіру қарқынын арттыру мақсатында әдетте ауқымды тоғыту (нақтылы аудан ауқымында бірнеше нүктелерден тоғыту) шаралары жүзеге асырылады. Табиғи тоғыту барысында мұнайлы қойнауқаттың үстінде және астында орналасқан сулы қайнауқаттар ұңғыманың иіегендеу тізбегін теспелеу көмегімен игерілу нысанымен жалғастырылады, мұның өзі сулы қойнауқаттан бөлінген арынды су массаларының мұнайлы қабатты тоғытуына, сөйтіп ондағы мұнай қорының көбірек ысырылып шығуына қол жеткізеді. Бұл жағдайда сулы қойнауқаттардағы қысым мөлшері яки олардағы судың арындылығы мұнайлы қойнауқаттың осы көрсеткішінен әлдеқайда артық болуы тиіс. Дереккөздер
Аумақтық сумен тоғыту

Аумақтық сумен тоғыту Өндіру ұңғымалары мен тоғыту ұңғымалары мұнай жатыны аумағында белгілі бір ретпен орналасуымен сипатталатын шектеуіштік сумен тоғыту әдістерінің жеке тәсілі. Бұл тәсіл әдетте біртекті қойнауқаттарға кіріккен, өнімділігі нашар мұнайларды, немесе тұтқырлығы өте жоғары мұнайларды жатыннан ұңғыма оқпанына ығыстыру мақсатында қолданылады. Дереккөздер
Шектеужиектік сумен тоғыту

Шектеужиектік сумен тоғыту Тоғыту ұңғымалары мұнай жатынының шектеулері маңындағы белдемдерге орналастырылуымен сипатталатын сумен тоғыту әдістерінің жеке тәсілі. Бұл тәсіл әдетте ені 4-5 км шамасында болып келетін жатындардың шектеусырттық белдемдермен гидродинамикалық байланысы нашар болған жағдайда және мейілінше ірі жатындарды игеру барысында шектеуіштік сумен тоғыту тәсілімен орайластырыла қолданылады. Дереккөздер
Геологиялық тапсырма

Геологиялық тапсырма Геологиялық кәсіпорындардың жұмыс жоспарындағы ең басты көрсеткіш. Геологиялық тапсырмаға сәйкес төмендегі көрсеткіштер жоспарлануы тиіс: барлаудың нақтылы нысандары бойынша пайдалы қазба қорларының өсімділігі (кен қорының төмен категориясын жоғары категорияға ауыстыру); бекітілген қордың мөлшері және осы жайлы геологиялық деректемені бекітуге табыстау мерзімі; әр түрлі масштабтағы геологиялық, геофизикалық т.б. түсірулерді жүзеге асыру аудаңдары; іздеу және барлау бұрғылауларына берілген аудандар саны; жасақтау жұмыстары аяқталып қалған терең бұрғылау ұңғымаларының жалпылама саны; мұнай мен газды іздеу бұрғыларын қоюға дайын тектоникалық құрылымдардың жалпылама саны және жүргізілу реті; басшы органдармен бекітілуі тиіс өзге де көрсеткіштер. Дереккөздер
Таужыныстарды шымырлау

Таужыныстарды шымырлау тау жыныстарының сапасын әр түрлі әдістер көмегімен (қатыру, жымдастыру, саздандыру, силикаттау, ыстық және салқын күйде таушайырлау т.с.с.) жасанды түрде жақсарту, яғни олардың беріктігі мен төзімділігін арттыру, деформациялану және өтімділік қасиеттерін азайту. Дереккөздер
Макромұнай

Макромұнай ( — мұнайды кіріктіретін түпнегіз таужыныстардағы мұнайды қалыптастыратын органикалық заттар фракциясының бір бөлігі ғана болып табылатын микромұнайлармен салыстырғанда жинауыш рөлін атқаратын жыныстарға кірігіп дербестелген нақтылы мұнай хақында қолданылатын атау. Дереккөздер
Су көзін бітеу (тығындау)

Су көзін бітеу (тығындау) Өндіріп алу процесі қандай да болмасын су мөлшерінің кірігуін керек қылмайтын пайдалы қазба жатындарын ұңғыма оқпаны қимасында сулы қойнауқаттардан оқшаулау мақсатында сол сулы қойнауқаттарды тығындап тастау процесі. Дереккөздер
Бұзылысты астасу

Бұзылысты астасу Таужыныстардың алғаш түзілімдену сәтінде немесе сол сәтке іле-шала жалғасқан мерзім аралығында қалыптасқан астасу пішінінен айырмашылықтары бар астасу пішіні. Мұндай өзгерістердің сан түрлі себептері болуы мүмкін, олардың бастылары — жер қыртысының тектоникалық қозғалыстарының, жылжымалар (оползень)әрекетінің, мұздықтар қозғалысының, карст қалыптасуы процесінің т.с.с. әр түрлі геологиялық процестердің әсері. Синонимі — "дислокациялық астасу". Дереккөздер
Жер мантиясы

Жер мантиясы (грекше mantіon — жамылғы), Жердің қыртысы мен ядросының аралығында орналасқан геосфера. Жер көлемінің 83%-ын, массасының 2/3-ін алып жатыр. Температурасы 2000 — 2500°С. Жоғарғы мантияның қалыңдығы 800 — 900 км, төменгі мантияның шекарасы 2900 км тереңдікте орналасқан. Болжал бойынша мантия құрамы ауыр минералдарға бай, негізінен, магний мен темірден тұрады. Астеносфера қабатынан басқа мантиядағы заттар қатты кристалдардан құралған. Мантия тектоникалық қозғалыстармен, магмалық, жанартаулық, т.б. процестермен тығыз байланысты. Сейсмикалық толқындардың жер мантиясының қимасынан өту жылдамдығы да қима деңгейінің терендігіне тікелей байланысты. Нақ осы байланыс негізінде, яғни сейсмикалық толқындардың мантия қимасынан өту жылдамдығындағы өзгерістерді саралау нотижесінде Ж.м. шартты түрде үш бөлікке бөлінген: жоғарғы мантия, немесе В облысы — Мохоровичич және Голицын жазықтықтарының аралығы; төменгі мантия, немесе мантияның Д облысы (кейде "45 градусты даралану деңгейі" деп аталады), шамамен 950 км терендік пен жер ядросы жабынының (2900 км терендік) аралығын қамтиды; алмасу белдемі деп аталатын мантияның ортаңғы бөлігі (мантияның С облысы) Голицын жазықтығы мен "45 градусты даралану деңгейінің" аралығына орналасқан. Дереккөздер
Массив

Массив (латынның massa сөзінен туындаған француздың massif сөзі - "жақпартас") — #Тектоникада: өзіне іргелес яки көршілес жатқан тектоникалық құрылымдармен салыстырғанда көнелеу, көп уақыттар бойы жоғары көтерілуі нәтижесінде ашылып қалған, қазіргі кезеңде тектоникалық тұрғыдан салғырт тектоникалық құрылым. Платформалық тыстың жемірілуі нәтижесінде ашылып қалған антеклизалардың ортаңғы өңіріне тән кристалдық іргетастар да массив деп аталады (мысалы, Анабар Массивы). #Петрографияда: пішіні мен орналасу заңдылықтары бимәлім интрузиялық денелер шоғыры. #Геоморфологияда: ұзындығы мен ені бір-біріне шамалас, онша биік емес, өзін қоршаған ортадан анық ерекшеленетін тау жотасы. Дереккөздер
Атомдағы электрондардың күйі

Атом өте ұсақ бөлшек болғандықтан, ондағы электронның қозғалысы микродүниенің қозғалу заңдылықтарына бағынады. Электрондар ядро сыртындағы кеңістікті біртіндеп толтырады, электрондардың орналасу заңдылықтарын білу элементтің физикалық және химиялық қасиеттерін анықтау үшін қажет. Электрон ядроны одан белгілі бір қашыктықта (энергия қорының шамасына қарай) айналып жүру мүмкіндігі ең жоғары кеңістіктің бөлігі орбиталь - электрондық бұлт деп аталады. Қозғалыстағы электрон бұлтының пішіні әр түрлі болады: шар тәрізді, олар s әрпімен белгіленеді. р-электрондар гантель тәрізді, олардан басқа d - деңгейшелері де болады. Химиялық әдебиеттерде s-орбитальді s-деңгейше, р-орбитальді р-деңгейше деп те атайды. s-орбиталь кеңістікте бір түрде ғана орналасады, оны бір кванттық ұяшықпен, ал р-орбиталь кеңістікте үш түрлі (х, у, z бағыттарында) орналаса алатындықтан оны үш кванттық ұяшықпен белгілейді. Енді элементтердің электрондарының орналасуын көрсететін формулаларына көшейік. Сутек атомында бір ғана электрон бар, ол бірінші энергетикалық деңгейде s-деңгейшеде орналасқан, олай болса сутек атомының электрондық формуласы 1s 1 болады, ал гелий атомыныкі — ls 2 . Атомда электрондар ядроны айнала қозғалуынан басқа өз білігінен де айнала алады, Жердің Күнді айналуымен бірге өз білігінен де айналатыны сияқты. Электронның өз білігінен айналуын спин деп атайды, электрон сағат тілінің қозғалыс бағытымен немесе оған қарама-карсы бағытта қозғалады, ол формулада бір кванттық ұяшыкта екі электронды орналастырғанда бағдаршаларды қарама-қарсы жазу арқылы көрсетіледі. Мысалы: H 1s 1 дара бір электрон болса, ал гелий атомында 1 s 2 . Осындай формулалар атомның электронды-құрылымдық формуласы деп аталады. Дереккөздер
Атом құрылысы тұрғысынан периодтық заңды түсіндіру

Периодтық жүйе периодтық заңның құрылымдық кескіні. Ол 7 периодтан 8 топтан тұратын кесте. Периодтар үлкен және кіші болып бөлінеді. Алғашқы үш период кіші периодтар, олар бір қатардан ғана тұрады, ал үлкен периодтар екі қатардан тұрады. Бір периодта орналасқан элементтердің энергетикалық деңгейлерінің саны бірдей болғанымен, олардың ядро зарядтарының артуына байланысты ядроның электронды тарту күші артады, сондықтан атом радиустары солдан оңға карай кемиді. Периодтарда солдан оңға қарай сыртқы қабаттағы электрондар саны біртіндеп артады, бұл металдық қасиеттің біртіндеп әлсіреп, бейметалдық қасиеттің артуына әкеп соғады. Металдардың сыртқы қабаттарында электрондар саны аз болады, сондықтан олар электрондарын беруге бейім келеді. Ал бейметалдардың сыртқы энергетикалық деңгейлері аяқталуға жақын, сондықтан олар аяқталуға жетпеген электрондарды қосып алуға бейім келеді. Олардың сутекті қосылыстарындағы валенттіліктері қанша электрон қосып алғандығымен анықталады. Бір топта орналасқан элементтердің валенттілік электрондарының саны бірдей болады. Негізгі топша элементтерінің валенттілік электрондары сыртқы энергетикалық деңгейде орналасса, қосымша топша элементтерінікі сыртқы және одан кейінгі деңгейлерде орналасады. Бір топтың элементтерінің қосылыстарындағы жоғары валенттіліктері бірдей болады. Қосымша топша элементтерінің барлығы металдар, олардың көпшілігінің сыртқы қабаттарында екі электрондары бар, сол себепті олардың төменгі валенттіліктері екі, ал жоғарғы валенттілігі топтың нөміріне сәйкес келетін айнымалы валенттілік көрсететін элементтер. Топ бойынша негізгі топшада жоғарыдан төмен қарай атом радиусы өседі, себебі энергетикалық деңгейлер саны артады. Сондықтан соңғы деңгейдегі электрондарды бөліп алуға жұмсалатын энергияның шамасы азаяды, бұл металдық қасиеттің артуына әкеліп соғады. Қорытынды: Элементтердің, олардың жай және күрделі қосылыстарының қасиеттерінің өзгеруі элемент атомдарының электрондық құрылысының периодты өзгеруіне байланысты болады. Дереккөздер
Мұнай қалыптасуының материалдық теңдестігі

Мұнай қалыптасуының материалдық теңдестігі — мұнайдың қалыптасу, жылыстау және шоғырлану процестерінің толықтай дербестілігімен сипатталатын жекелеген алап (ойыс) көлеміңде мұнайлы көмірсутектер қорының сақталуы тиістілігі жайлы түсінік. Түпнегіз тау жынысытарда алғаш қалыптасқан мұнайлы көмірсутектердің мөлшері (О алғ ) сол түпнегіз тау жынысы көлемінде сақталған сингенетикалық қалдық сутектер мөлшерінің (О қал. ), өзге шөгінді тау жынысытарға немесе қойнауқаттық суларға жылыстаған туынды көмірсутектер мөлшерінің (О қ. а. ) және мұнай жатындарына жинақталған көмірсутектер мөлшерінің (О жин ) қосындысына тең болуы тиіс, яғни О алғ О қал + О қ. а. + О жин . Бұл теңдеуден іс-тәжрибе үшін өте маңызды көрсеткішті, яғни мұнай жатындарына дербестелген мүнай қорын оп-оңай-ақ жинақтауға болатыңдығы түсінікті: О жин О алғ - О қал + 0 қ. а. . Олай болса, мұнайлы алап жайлы геохимиялық деректер жеткілікті болған жағдайда, аймақтық облыстардың алғашқы сатыларының өзінде-ақ сөз болып отырған алап деміндегі мұнайдың болжамдық қорын есептеп шығаруға болады деген сөз. Дереккөздер
Жуғышталған (ұңғымаға жанасқан) белдем

Жуғышталған (ұңғымаға жанасқан) белдем — жуғыштау сұйығының сүзбелерін өз бойынан барынша мол өткізетін ұңғыма қабырғасына жанаса орналасқан қалындығы 5-10 см шамасында болып келетін өтімді белдем бөлігі. Бұл белдем арқылы жуғыштау сұйығы сүзбелерінің көптеп өтуі салдарынан мұнаймен қанығушылық көрсеткіші 15-30 пайызға (кейде одан да көп), ал газбен қанығушылық мөлшері шамамен 30 пайызға азаяды. Дереккөздер
Баж

*Баж - тиісті Мемлекеттік және басқа органдардың өздері атқарған белгілі бір жұмыстары үшін сол елдің заңдарында көзделген сомадағы ақша жиналымы; ол кеден және мемлекеітік ішкі салықтар болып ажыратылады. Орта ғасырларда бажбен соттық процесстердiң жолдармен, Көпiрлермен пайдалануға қалалармен және феодал алынған жиындар деп аталды. *БАЖ - мемлекеттің жерін, өріс-жайылымын пайдаланғаны үшін төлейтін алымның байырғы түрі. Ерте кезеңде сауда керуендері бағыт алған жеріне жету үшін қазақ жерін басып, көпірін, жолын пайдаланып отырған. Соған орай саудагерлер, көпестер қазақ иеліктерінен өтердеелдің қазынасына тиісті баж салығын төлеген. Алым алған иелік керуенді шөлді аймақтар мен өткелдерден өткізіп, жүктерінің талан-таражға ұшырамауын, қауіпсіздігін қамтамасыз етуді мойнына алып, керуенге жол көрсетіп қызмет еткен. С.И. Руденконың дерегінде қазақ жерінің шығысын қоныстанған керейлер Қытай жеріне малотарлатуға барып, жайылымын пайдаланғаны үшін төлемінемың малдан он қой немесе бір жылқыны баж салығы ретінде Қытай өкіметіне беріп отырғандығы айтылады. Дереккөздер
Мағауия Сембай

Мағауия Сембай (1955 — 2019), журналист. Қарқаралының түлегі. Арғын тайпасының Қаракесек руының Қарашор бөлімінен шыққан. Еңбек жолын 1976 ж. ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген соң «Орталық Қазақстан» газетінде бастады. Қатардағы тілшіден бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың бірінші орынбасарына дейінгі жолдан өтті. Республикалық «Егемен Қазақстан» газетінде аға тілші, Қарағанды облысы бойынша меншікті тілші, Е. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың журналистика бөлімшесінде аға оқытушы қызметін атқарған. 1997 жылдан «Орталық Қазақстан» газетінің бас редакторы. Журналист Е.Лұқпановпен бірлесіп жазған «Жауынгер қыздар-Боевые подруги» (1995), «Қолыма қалам алдым айтамын деп. . .»(2005) деректі очерктер кітабының авторы. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1981) ҚР Мәдениет министірінің «Мәдениет қараткері» белгісінің, Қазақстан Республикасының 3 мерекелік медалінің иегері. Дереккөздер
Өтімді белдем

Өтімді белдем — өтімді қойнауқаттың бұрғылау ұңғымасына жапсарлас орналасқан, сондықтан да өз бойына жуғыштау сұйығының сүзбелерін сыздықтата енгізуге қабілетті бөлігі. Қойнауқатқа енген сүзбе ұңғыма оқпаны қабырғасынан қойнауқаттың ішкі өңіріне қарай шашақтала таралады және оның мөлшері оқпаннан қашықтаған сайын азая береді. Қойнауқаттың ұңғымаға жақын орналасқан бөлігі сүзбелену әсерінен қойнауқаттық флюидтен мүлдем ада болуға мәжбүр, бұл белдем "шайылу белдемі" деп аталады. Өтімді белдем электрлік каротаж әдістерімен меншікті кедергі мөлшерін өлшеу ісіне қатты әсерін тигізеді. Өтімді белдемнің диаметрі неғұрлым үлкен болса және аталған белдемнің меншікті электрлік кедергісі мен өзгермеген қойнауқаттың осы көрсеткіші аралығындағы айырма неғұрлым көп болса, сөз болған әсердің тиімділігі де солғұрлым мол болмақ. Дереккөздер
Ұңғыманың жобалық геологиялық қимасы

Ұңғыманың жобалық геологиялық қимасы - жобаланған ұңғыма оқпаны тесіп өтуі тиіс түзілімдердің қат-қабатталу ретін, геологиялық көнелігін, орналасу тереңдігін және қалыңдығын геологиялық хаттау және сызба түрінде кескіндеу. Бұл құжатта, сол сияқты, бұрғылау кезінде қиындықтар туғызуы мүмкін деңгейлер, мұнай мен газ білінімдері үшырасуы тиіс деңгейлер де көрсетіледі. Дереккөздер
Жиілік электрмагниттік зондылау

Жиілік электрмагниттік зондылау(ЖЭЗ) — өзгермелі электрмагниттік өрістің электрлік және магниттік бөліктері мен олардың жиілігінің арасындағы байланысты зерттеуге негізделген электрбарлау әдістерінің бірі. Бұл әдіс жер қыртысының әр түрлі тереңдіктеріндегі көлбей көсілген немесе аз-мұз ғана еңістенген тау жынысы қабаттары қимасының геологиялық ерекшеліктерін нақтылауға мүмкіндік береді. Аталған зерттеулерді жүргізу үшін жер қойнауларына қарай өзгермелі электр тоғының түрлі-түрлі жиіліктегі импульстары жіберіледі де, осы импульстар тудыратын электрмагниттік өріс тоқ көзінен бірнеше км қашықтықта орналасқан нүктелерде өлшеніп отырады. Алынған мәліметтерді саралау жоғарыда көрсетілген мақсат-мүдделерді жүзеге асыруға көмектеседі. Дереккөздер
Банк монополиялары

Банк монополиялары - несие беру саласында үстемдік етіп, монополиялық жоғары пайданы еншіктенетін ірі банкілер немесе банкілер бірлестігі. Банк монополиялары банк капиталының жоғары деңгейде шоғырлану негізінде пайда болады. банк капиталыныңшоғырлануы өзіндік капиталдың ылғаюын, сондай-ақ оның өзі айналымға қатыстырған салымдар сомасының артуын білдіреді.Банк картельдері, банк синдикаттары (консорциумдар), банк трестері және банк концерндері банк монополияларының негізгі формалары болып табылады. Дереккөздер
Қолданбалы геология

Қолданбалы геология. Геологиялық ғылымның өндірістік салаларын топтастыратын бірлестік атауы. Бұл бірлестікке өндіріс гелогиясы, кеніштік геология, мұнайгазкәсіптік геология, т.с.с. өндірістік маңызы зор геологиялық ғылым салалары кіреді. Дереккөздер
Леонид Федорович Семенов

Леонид Федорович Семенов (1901-1986), өлке танушы, Қарағанды облысы өлкетану мұражайының негізін қалаушы. Петропавл реалдық училищесін бітірген (1919). Ақмолада 1923 ж. өз ынтасымен уездік мұражай ашып, кітапхана мен мұражай меңгерушісі болды. 1937 ж. Қарағанды облыстық мұражайының (1938 жылдан өлкетану мұражайы) директоры болып тағайыедалып, осында зейнеткерлікке шыққанша істейді. 1940 ж. профессор С.В. Кисилевтің (Мәскеу) басшылығымен Қарқаралы ауданында қазба жұмыстарын жүргізіп, Бесоба маңынан бес оба табады. Соғыс жылдары мұражайдың Бұқаралық қорғаныс жұмысына арналған мақаласы «Республика мәдениет мекемелерінің жұмыс тәжірибесі» (1942) жинағында жариялады. Облыстық мұражайда Семенов жинаған өлке тану материалдары, Қарқаралы уезі, округі, ауданының шежіресі, 1986-1976 ж. кезең шежіресіне арналған фольклорлық материалдар, «1868-1945 ж. тарихи-революциялық оқиғалар» картасына түсініктемесі сақталған. Дереккөздер
Игеру барысындағы геологиялық-кәсіптік зерттеулер

Игеру барысындағы геологиялық-кәсіптік зерттеулер. Өндіріс нысанын игеру барысында жүргізілетін зерттеулер мен әрекеттер жиынтығы. Бұларға жататындар: бұрғылау ұңғымаларының бүкіл категорияларын бұрғылау шараларын қатаң бақылап отыру; игеру нысанының геологиялық құрылысын түбегейлі зерттеу; қойнауқаттардың сыйымдылық-сүзбелеушілік параметрлерін нақгылы әдістер көмегімен анықтау; қажет болған жағдайда, мұнай мен газ қорларын нақтылау; ұңғымалар жұмысын және бүкіл нысанның барша көрсеткіштерін, жатынның термодинамикалық жағдайларындағы өзгерістерді, мұнайдың, судың, газдың қойнаулық және беткейлік жағдайлардағы физикалық-химиялық қасиеттерін қадағалап отыру; қорларды өндіріп алуды бақылау, жатынды игеру жағдайын бағалау және оны одан әрі жетілдіру жайындағы ұсыныстарды негіздеуге қатысты геологиялық зерттеулердің нәтижелерін кешенді түрде тұжырымдау мақсатында ұңғымалар мен қойнауқаттардың сумен тоғытылуын қадағалап отыру. Дереккөздер
Жатындарды геометриялау

Жатындарды (кенорындарды) геометриялау. Мұнай және газ жатынының (кенорынының) сызба моделін алу мақсатында нақгылы өлшеулер мен есептеулерді және сызбалы тұрғызымдарды кескіндеуді жүзеге есыру. Аталған сызба модель жатынды (кенорынды) барлау және игеру істерінің міндет-мүдделерін шешуге қажетті сол жатынның (кенорынның) пішінін, қасиеттерін және онда өтіп жатқан процестерді ашып көрсетуі тиіс. Дереккөздер
Акустикалық резонанс

Қарапайым мысал қарастырайық. Меншікті тербеліс жиіліктері бірдей екі камертон алып, оларды бір-біріне жақынырақ қояйық та, олардың бірін тербелтейік (110-сурет). Сәл уақыттан кейін оның тербелісін қолымызбен басып тоқтатсақ, екінші камертонның дыбыс шығарып тұрғанын естиміз. Ал екінші камертонды ешкім тербеліске келтірмегендіктен, "оның тербелуіне бірінші камертоннан ауа арқылы берілген тербеліс ықпал етті" деген қорытындыға келеміз. Енді екінші камертонды меншікті тербеліс жиілігі бірінші камертондыкінен өзгеше камертонмен алмастырып, тәжірибені қайталайық. Бұл кезде екінші камертонның дыбыс шығармайтынын байқауға болады. Бірінші жағдайда камертондардың меншікті тербеліс жиіліктері сәйкес келгендіктен, резонанс құбылысы байқалды. Екінші жағдайда камертондардың меншікті тербеліс жиіліктері сәйкес келмегендіктен, резонанс туындаған жоқ. Бірінші жағдайда қарастырылған құбылыс акустикалық резонанс деп аталады. Осы акустикалық резонанс құбылысын пайдаланып, тербелетін денеден шығатын дыбысты күшейтуге болады. Сондықтан камертондар арнайы жәшіктерге орнатылады. Жәшіктің меншікті тербеліс жиілігі камертонның шығаратын дыбыс жиілігіне үндестіріледі. Мұндай үндестік унисон, яғни бірдей жиілікпен тербелу деп, ал резонанс тудыра алатын жәшіктер резонаторлар деп аталады. Резонанс құбылысы музыкалық аспаптардың (рояль, домбыра, гитара, қобыз, сыбызғы, т.б.) дыбысын күшейту үшін кеңінен қолданылады. Осылай, мысалы, домбыра шанағының меншікті тербелісі оның ішектерінің тербелісімен сәйкестендіріледі. Сондықтан шанақ резонатор болып табылады. Дыбысты тек домбыра шанағы ғана емес, оның қуысының ішіндегі ауа да күшейтеді. Сондықтан домбыра шанағындағы ойықтың пішіні мен өлшемі де кездейсоқ жасалынбайды. Шанақ тербелісі аспап үнінің өзіндік бояуын — тембрін анықтайды. Аспап үні тембрге байланысты жағымды немесе жағымды болып шығады. Музыкалық аспап үнінің сапалы шығуы оның арнайы ағаштан, біліктілікпен шебер жасалуына байланысты болады. Резонаторлар біздің дыбыстық аппаратымызда да бар. Адамның және жануарлардың дыбыс көзі дауыс желбезегі болып табылады. Дауыс желбезегі кеудедегі ауа ағыны әсерінен тербеліп, әлсіз дыбыс шығарады. Бұл дыбыс резонаторлар болып табылатын кемей мен ауыз қуысы арқылы өтіп, ерін мен тілдің қатысуы арқылы әр адамның даусына тән қандай да бір тембр алып күшейеді. Дереккөздер
Жалпы геотектоника

Жалпы геотектоника. Тектоникалық процестердің уақыт пен кеңістікте көрініс беруінің жекелеген мәселелері мен жалпылама заңдылықтарын, әр түрлі тектоникалық құрылымдардың қалыптасу ерекшеліктерін, Жердің жоғарғы қатты қабықгарының (жер қыртысының, жоғарғы мантияның) және бүкіл Жер планетасының эволюциясын зерттейтін геологиялық ғылым саласы. Жалпы геотектониканың негізгі мақсаты — тектоникалық процестердің себеп-салдарын түсіндіре алатын арнаулы теориялар жасақгау және негіздеу, сол сияқты жер қыртысы және геологиялық нысан ретіндегі бүкіл Жер планетасы дамуының жалпы теориясын жасақтау. Жер дамуының жалпы теориясының әлі де болса жасақталмауы әзірге әр түрлі геотектоникалық жорамалдарды ғана негізге алуға мәжбүрлеп отыр. Дереккөздер
Қолданбалы геотектоника

Қолданбалы геотектоника. Геотектониканың басты тараулары, бірінші кезекте жалпы геотектоника көмегімен анықталған заңдылықтарды пайдалы қазба кенорындары жатындарының жер қыртысында таралу сипатын анықгауға, сөйтіп іздеу-барлау жүмыстарын бағдарлы да ұтымды түрде жүргізуге пайдалану мақсатын көздейтін геотектоника саласы. Пайдалы қазба типтерінің жер қыртысыңда шоғырлану жағдайлары түрліше болғандықган, Қолданбалы геотектоника да бірнеше тарауларға жіктеледі, олар - металл кендерінің геологиясы, көмір кендерінің геологиясы, мұнай және газ кендерінің геологиясы, т.с.с. Дереккөздер
Аймақтық геотектоника

Аймақтық геотектоника. Өз ауқымында әр түрлі тектоникалық құрылымдарды және көптеген құрылымдық пішіндерді біріктіреіін жекелеген ірі алқаптардың қүрылысы мен даму ерекшеліктерін зерттеумен айналысатын геотектоника саласы. Өз мүддесін жүзеге асыру барысында бұл ғылым саласы әр түрлі мазмұндағы тектоникалық зерттеу нәтижелерімен қатар фациялық-стратиграфиялық , геоморфологиялық , литологиялық - петрографиялық, геофизикалық, геохимиялық т.с.с. ғылым салалары зерттеу нәтижелерін де кеңінен пайдаланады. Осылайша алынған мәліметтерді ой жүйесінен өткізу нәтижесінде әр түрлі тектоникалық карталар бетінде кескінделетін тектоникалық аудандастыру элементтері, яғни жекелеген табиғи геоқұрылымдық алқаптар (белдеулер, жүйелер, белдемдер, белдемшелер) дараланады. Дереккөздер
Кәсіптік геофизика

Кәсіптік геофизика. Мұнай мен газ кенорындарын іздеу және барлау мақсатында бұрғыланған ұңғымаларда жүргізілетін геофизикалық зерттеу тәсілдері мен кейбір іс-әрекеттер жиынтығы. Кәсіптік геофизика төмендегі арнаулы зерттеу әдістерін қамтиды: #әр түрлі каротаж әдістері; #бұрғылау ұңғымасының техникалық жағдайын бақылау әдістері; #мұнай мен газ кенорындарын игеру шараларын бақылаудың геофизикалық әдістері. Кәсіптік геофизикаға төмендегі іс-әрекеттер де жатады: ұңғыманы теспелеу, ұңғыманы жарғылау торпедироваңие), ұңғымадан үлгілер алудың кейбір әдістері, қойнауқаттарды сынамалау әдістері, манометрмен өлшеу, бұрғылау өлшемдерін тіркеу т.б. Кәсіптік геофизика көмегімен жүргізілетін зерттеу әдістері ұңғыманы бұрғылау процесінің міндетті де жүргізілетін құрам-бөлігі болып табылады. Дереккөздер
Барлау геофизикасы

Барлау геофизикасы — геология ғылымының мақсат-мүдделерін орындаумен айналысатын геофизика саласы. Жалпылама "геофизика" деген түсініктен өзгеше мазмұнды иеленген бұл ғылым саласының өзіндік зерттеу нысаны (негізінен пайдалы қазба кенорындары, немесе олардың жекелеген бөліктері) және өзіндік зерттеу әдістері бар; аталған әдістер "барлаудың физикалық әдістері" деп аталады. Өзінің зерттеу нысаны мен зерттеу әдістеріне қарай барлау геофизикасы бірнеше түрлерге бөлінеді. Олардың бастылары: мұнай кендерін, металл кенорындарын және көмір кендерін іздеу геофизикалары; жекелеген аудандардың тектоникасын зерттеу гиофизикасы; инженерлік-геологиялық мәселелерді шешу геофизикасы, т.с.с. Жұмысты жүргізу жағдайларындағы өзгешеліктерге орай, барлау геофизикасы рудалық геофизикаға, құрылымдық физикаға, теңіз геофизикасына, жерасты геофизикасына т.с.с. жіктеледі. Дереккөздер
Абсолюттік жержылнама

Абсолюттік жержылнама. Геохимиялық ілім саласының геологиялық құбылыстар мен процестердің көрініс беру ретін нақтылайтын уақыт мөлшерін анықтау мәселелерімен айналысатын арнаулы тарауы. Байырғы салыстырмалы жержылнама стратиграфиялық және палеонтологиялық мәліметтерді саралау нәтижесінде геологиялық құбылыстардың көрініс беру ретін ғана анықтайтын болса, абсолюттік жержылнама сол құбылыстардың көнелігін кәдуілгі астрономиялық уақыт бірлігімен, яғни нақтылы жылдар санымен кескіндеуге мүмкіндік береді. Абсолюттік жержылнама кейбір элементтердің радиоактивті изотоптарының өздігінен ыдырау заңдылықгарын сараптауға негізделген. Дереккөздер
Жержылөлшем

Жержылөлшем - (абсолюттік көнелікті өлшеу). Геологиялық уақытты астрономиялық уақыт бірлігімен, яғни кәдімгі астрономиялық жыл есебімен өрнектеу. Бұл шараны жүзеге асыратын әдістер минералдардағы радиоактивті элементтердің өздігінен ыдырау өнімдерін саралауға негізделген (радиологиялық жылөлшем). Кейбір радиоактивті элемент изотоптарының өздігінен ыдырай отырып, екінші элемент изотобына айналу жылдамдығы тұрақты болуы (бұл уақыт "жартылай ыдырау мерзімі" деп аталады) және бұл процестің сырт жағдайларға тәуелсіз болуы аталған изотоптарды кіріктіретін минералдың (таужыныстың) ең алғаш түзілу уақытын дәлме-дәл анықтауға мүмкіндік береді. Ол үшін сынама құрамындағы "аналық" және "туынды" изотоптардың өзара үлес салмағын дәл анықтасақ жеткілікгі; бір изотоптың екінші изотопқа айналу мерзімі тұрақты болғандықтан, олардың өзара үлес салмағын ескере отырып, қарапайым есептеулер көмегімен "аналық" изотоптың алғаш жаралу (қалыптасу) уақыты дәл анықталады. Бұл уақыт сол изотопты кіріктірген минералдың (таужыныстың) алғаш түзілу уақытына сәйкес келетіні түсінікті. Радиологиялық жылнаманың ең көп тараған ;түрі - уран-қорғасындық ( 232 ТҺ — 208 РЬ), рубидий-стронцийлік ( 87 Rb — 87 Sr), ий-аргондық ( 40 К — 40 Аг), радиокөміртектік ( 14 N — 14 С) әдістер. Дереккөздер
Жер жылуының жылнамасы

Жер жылуының жылнамасы. Мұнайдың температуралық өзгерістерін сипаттайтын шама. Жер жылуының жылнамасының сандық көрсеткіші мұнайды кіріктіретін тау жынысы көнелігін (миллиондаған жылдар) сол қойнауқаттың температура көрсеткішіне көбейтіндісін 100 санына бөлгенде шығатын шамаға . Жер жылуының жылнамасы мен мұнай құрамының кейбір параметрлері арасында өзара байланыс қалады. Мәселен, жер жылуының жылнамасы көрсеткіші өскен сайын мұнай құрамындағы цикландар мөлшері азая түседі; жер жылуының жылнамасы көрсеткіші 60 санынан артық болған жағдайда мұнайдың бензин фракциясы құрамындағы цикландардың алкандарға қатынасы бірден аспайды; жер жылуының жылнамасы көрсеткіші өскен сайын //-алкандардың изоалкандарға қатынасы, сол сияқты С6-С8 арендерінің С6-С8 қаныққан көмірсутектерге қатынасы арта түседі. Дереккөздер