kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қойдасов

Қойдасов Қанапия (1895 – 1925) – қоғам қайраткері. Торғайдың 2 кластық училищесін бітірген соң, уездік сотта аудармашы болды. Қойдасовтың саяси көзқарасының қалыптасуына Амангелді Иманов, Ә.Т. Жангелдин әсер етті. 1916 ж. қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын ашық жақтаған. Сол үшін тұтқынға алынды. Қазан төңкерісінен кейін Торғайда Кеңес өкіметін орнатуға қатысты. Торғай уездік Төтенше комиссияның төрағасы болды. Азамат соғысы аяқталған соң халық шаңырақтарын қалпына келтіру ісіне араласты. Дереккөздер
Өтпелі кезең

Өтпелі кезең Өтпелі кезең – КСРО (Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы) ыдырағаннан кейін постсоциалистік мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық дамуы төмендеп, экономикасының дағдарысқа ұшыраған кезеңі. Өтпелі кезең тәуелсіз әрқайсысында түрліше болды. * Қазақстан Өтпелі кезеңді 1989 – 1996 жылдары өтті. * Ресей 1990 – 1999 жылдары бастан кешірді. * Ал олардың ең құлдыраған кезі – тиісінше 1994 және 1992 жылдары Экономикалық реформа социалистік лагерьге кірген мемлекеттерден: Польшада 1990 жылы жасалды. Венгрияда, Чехия мен Словенияда 1991 – 1992 жылдары жасалды. * Ал КСРО құрамында болған Қазақстанда шын мәнінде мұндай реформа 1994 жылы басталды. Өтпелі кезеңнің басында экономиканың қаржылық және өндірістік жүйелерінде үлкен алшақтықтың пайда болуы, институц. дамудың жетілдірілмегендігі салдарынан постсоциалдық елдерде әлеуметтік-экономикалық дағдарыс ушыға түсті. * Ал кейбір елдерге Азиялық дағдарыс (1997) та әсерін тигізді. * Қазақстанда ұлттық экономиканың түрлі салалары, атап айтқанда, 1991 жылы жеңіл және тамақ өнеркәсібі дағдарысты бастан кешірді. * 1992 – 1993 жылдары машина жасау, әскери, құрылыс, энергетика кешендері дағдарысты бастан кешірді. * 1994 – 1995 жылдары агроэнеркәсіп, металлургия, мұнай-газ кешендері дағдарысты бастан кешірді. Сонымен қатар әлеуметтік дағдарыс та күшейді. Тауар тапшылығы өсіп, бағаның күрт жоғарылауы халықтың тұрмыс деңгейін төмендетіп жіберді, еңбекақы, әлеуметтік төлемдеудің мөлшері тым азайып кетті, оларды уақытында алу үлкен мемл. мәселеге айналды. Жалпы Қазақстанда болған дағдарыс үлгісінің классик. үлгіге ұқсамайтын өзіндік ерекшеліктері болды. Атап айтқанда, классик. үлгіде дағдарыс тауарды артық өндіруден болса, өтпелі кезеңде өндіріс нарықты тауарға толтыра алмағандықтан дағдарды. Бұл дағдарыс 1991 – 1995 жылдарды қамтып, тек 1997 жылдан бастап экономикалық өрлеуге бет бұрды. Өтпелі кезеңде экономиканың нарықтық бағыты айқындалып, ырықты экономиканы қалыптастыруға күш салынды. Нәтижесінде макроэкономиканы тұрақтандыру, экономиканы сауықтыру және оны дағдарыстан біртіндеп шығару, экономиканы реттеудің нарықтық қатынастар жүйесін, оның түрлі институттары мен инфрақұрылымдарын, тетіктерін қалыптастыру жүзеге асырылды. Сонымен қатар республикаға ауқымды инвестициялар тартылып, кәсіпкерлер тобы пайда болды. Олар сауда бизнесінің орнына өндіріс пен ауыл ш. салаларында кәсіпкерлікті дамытты. Өтпелі кезең тұсында Қазақстан ТМД елдерінің ішінде тұрақты экономика даму бағытын қалыптастыра білген бірден-бір мемлекет болды. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%94%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 Экономикалық Дағдарыс.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 Дағдарыс.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 Саяси дағдарыс.] Дереккөздер К. Қажымұрат
Хризолит

Хризолит (грек. chrysos — алтын және lіthos — тас), перидот — оқшауланған силикаттар тобына жататын оливиннің мөлдір түрі. Антикалық дәуірден белгілі құнды асыл және әшекейлік зат. Химиялық формуласы (Mg, Fe)2[SіO4], қоспалары: Mn, Cr, Ca, Nі, Co, химиялық құрамы тым өзгергіш. Ромбылық сингонияда кристалданады, кристалдары призма тәрізді, агрегаттары түйіршікті, тығыз. Түсі сары, сары қоңыр, жасыл, жіктілігі жетілмеген. Табиғатта аса негізді және негізді магмалық тау жыныстарында; кейде кальцефирлерде, кимберлиттерде кездеседі. Хризолит Пәкстан, Ресей, АҚШ, Оңтүстік Африка, Кения, Бразилия елдерінде кездеседі. Дереккөздер
Хризопраз

Хризопраз (герк. chrysos — алтын және prasіos — ашық жасыл) — халцедонның өте көркем жасыл түсті түр өзгерісі. Хризопраздың түсі құрамына қоспа түрінде енген никель иондары немесе құрамында никель және темір иондары бар саланит қоспаларымен байланысты. Табиғатта желі немесе сеппе, ұяшық түрінде аса негізді тау жыныстарының мору процесіне ұшыраған никельге бай белдемдерінде кездеседі. Хризопраз — зергерлік кәсіпте ерте заманнан пайдаланылып келе жатқан асыл тас. Одан бриллиант типтес, баспалдақ тәрізді қырланған зергерлік бұйымдар, геммалар, кабашондар жасалады. 18 ғасырдан бастап көркемдеу және әрлеу ісінде қолданылады. Мысалы, Прагадағы Әулие Вацлав, Подстамдағы Сан-Суси сарайларының сағаттары хризопразбен әшекейленген. Қазақстанда хризопраздың 100-ден астам кен орындары мен кен білінімдері бар. Дереккөздер
Математикалық модельдеу

Математикалық модельдеу — кез келген құбылыстарды немесе күрделі физ. процестерді, аппараттарды олардың математикалық модельдерін құру арқылы зерттеу тәсілі; матем. модельді құру процесі. Матем. модель деп қажетті процесті немесе аппаратты сипаттайтын матем. теңдеулер жүйесін айтады. М. м. үшін кез келген матем. мүмкіндіктерді (дифференциалдық немесе интегралдық теңдеулерді, жиындар теориясын, абстрактылық алгебраны, матем. логиканы, ықтималдықтар теориясын, т.б.) пайдаланады. М. м. негізіне түпнұсқа мен модельдің айнымалы параметрлерінің біртектес немесе ұқсас теңдеулермен сипатталуы алынады. М. м., көбінесе, компьютерлер арқылы зерттеледі, сондықтан оны кейде компьютерлік модельдеу деп те атайды. Б. Бөрібаев Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.allmathcad.com Всё о Mathcad]
Хризотил

Хризотил (грек. chrysos — алтын және tіlos — талшықты) — серпентиндер тобына жататын минерал. Химиялық формуласы Mg6Sі4O10(F, OH)8. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түр өзгерістері полиморфтық лизардит пен антигорит, жасырын кристалды, сырт пішіндері аморфты денелерге ұқсаған. Түсі ақ, сары, жасыл және ала, желілерде талшықты асбест тәрізді агрегаттар түзеді. Мұндай талшықтар электрондық микроскоппен қарағанда оралған құбыр тәрізді бірнеше қабаттан тұрады. Тығыздығы 2,45 грамм/куб сантиметр, жіктілігі жетілген, майысқақ. Табиғатта аса негізді магмалық тау жыныстары — дунит, перидотиттің гидротермалдық ерітінділердің әсерінен метасоматиттік өзгеріске ұшырауы нәтижесінде пайда болады. Хризотилдің тығыз түрі зергерлік бұйым жасауда қолданылады. Кен орындары АҚШ-та, Канадада, Ресейде, Қытайда бар. Қазақстанда хризотил Ақжал, Ешкіөлмес, Жітіқара кен орындарында кездеседі. Дереккөздер
Тоғылық Молда

Тоғылық молда, Байымбет Әбдірахманұлы (; 10.6.1860, Қырғыз Республикасы, Нарын облысы, Ақтал ауданы, Құртқа ауылы – 4.1.1942, сонда) – қырғыз ақыны, фольклортанушы. Диқаншы отбасында дүниеге келіп, атасы Музооке ақынның қолында тәрбиеленген. Жеті жасынан діни мектепте ескіше хат танып, 14 жасынан өлең шығара бастаған. Ер жете келе халық емшілігімен айналысқан, мұғалімдік қызмет атқарған. Жас кезінен-ақ махаббат тақырыбындағы өлеңдері мен әндері ел арасына тарады. 1890 ж. Тоқтағұл ақынды Кетпентөбедегі ауылына іздеп барып, оның үйінде үш ай бойы ақындық өнердің қыр-сырына қаныққан. Тоқтағұл, Ешмамбет, Найманбай, Бекназар, Ботобай, Қалмырза, т.б. қырғыздың халық ақындарымен, олардың шығарммен жақын таныс болған. Тоғолоқ молдо поэзиясының басым бөлігін о дүниелік болған адамның жарқын іс-әрекеттерін, ерлік істерін баяндайтын кошок (жоқтау) жанры құрайды. Кошок – қырғыз поэзиясындағы жоқтау үлгісіндегі көне жанрдың бірі. “Диқан әйелінің жоқтауы”, “Қалмерген әйелінің жоқтауы” атты жоқтауларында Тоғолоқ молдо қырғыз әйелінің ауыр тағдырын суреттеген. “Шалға берілген қыздың зары”, “Сатылған қыздың арызы”, т.б. өлеңдерінде әйел теңдігі тақырыбы көтерілген. Ақынның қырғыз халқының өміріне арналған “Қыз ойнындағы жыр”, “Жігіттің қызға айтқаны”, “Жігіттің келінге айтқаны” атты шығармалары ел арасына кең тараған. Ол “Үрпіқан”, “Алатау”, “Құстардың әңгімесі” (1908) поэмаларына әлеум. қайшылық мәселелерін арқау етеді. Тоғолоқ молдо халық ертегілері негізінде бірнеше дастан жазып, дәстүрлі сюжеттер мен жаңа өмір шындығын қабыстыра жырлаған. “Өзгеріс” (1918), “Еркіндік” (1919 – 23), “Насихат” (1925) поэмалары, “Сырым” (1939 – 40), “Бақыттымын” (1940), “Біз дайынбыз” (1941), “Біз жеңеміз” толғаулары жарық көрген. Тоғолоқ молдо шығармаларының бір саласы – мысал өлеңдер (тамсилдер). “Қасқыр мен түлкі”, “Бөденені түлкінің алдағаны”, “Қарға мен түлкі” туындыларынан фольклорлық сипат айқын байқалса, “Есек пен бұлбұл” жазба әдебиеттің әсерін тануға болады. Ол қырғыз халқының ауыз әдебиеті үлгілерін жинаумен қатар, оларды өңдеп, қайта жырлаған. “Қыз Жібек”, “Баян сұлу”, “Бозжігіт” секілді ғашықтық жырларды орындаған. Тоғолоқ молдо есімі манасшы ретінде де кеңінен танымал. Тоғолоқ молдо поэзиясынан қазақ, татар әдебиетінің ықпалы айқын байқалады. Дереккөздер zh:藏藥
Прохоров мәдениеті

Қазақстанның батыс өлкелерінде, Оңтүстік Оралда, Еділ бойында мекендеген көне тайпалардың ескерткіштері археологиялық ғылымында прохоров немесе ерте сармат және орта сармат, кейінгі сармат деп аталған үш мәдениетке ажыратылады. Осыларды біріктіре отырып, ғалымдар жалпы сармат мәдениеті деген ұғымды қолданады. Яғни, Прохоров мәдениеті – сармат тайпаларының тарих сахнасына алғашқы шыққан кезеңінің сипаттарын көрсетеді. ----Кеңес заманының зерттеулерінде б.з.б 4–2 ғ-лар мерзімделген. Қазіргі жаңа ізденістер барысында бұрындары «савроматтарға» таңылып келген (б.з.б. 6–5 ғ-лар) ескерткіштер осы мәдениетке жатқызылды. Ескерткіштер санының көптігі, олардың бірегейлігі мен ғыл. құндылығы бойынша, сондай-ақ сармат мәдениетінің алғашқы қалыптасу кезеңінің негізгі бет-бейнесін беретін болғандықтан сарматтануда Прохоров мәдениетінің ерекше орны бар. Бұдан кейінгі екі мәдениет шартты түрде осы мәдениеттің жалғасы болып табылады да, олар сармат тайпаларының одан әрі тарихи даму ерекшеліктерін көрсетеді. Б.з.б. 7–1 ғ-лар аралығын қамтитын барлық ескерткіштер 4 сатыға бөлінеді: *7 ғ.–6 ғ-дың басы (өтпелі кезең) *6–5 ғ-лар *5 ғ-дың соңы – 4 ғ. *3–1 ғ-лар Жерлеу ғұрпына байланысты деректер 120-дан астам қорымға біріккен 450-ден астам қабірден алынды. Обалардың (орташа мөлшері: диам. 20 м, биікт. 1 м) негізгі материалы топырақ, үйінді тұрғызуда тас, ағашты қолдану сиректеу кездеседі. Оба астында қарапайым шұңқыр қабірлермен қатар, лақытты-катакомбалы қабірлер де бар. Мәдениет дамуының бас кезінде шұңқыр қабірлерге жерлеу, мүрденің басын батысқа қарату сияқты дәстүрлер кеңірек қолданылса, орта кезеңі, әсіресе, аяқ кезіне қарай лақытты-катакомбалы қабірлерге жерлеу және мүрденің басын оңтүстікке қарату басым. Қыш ыдыс түрлері, қару-жарақтан садақ пен найза жебелері, тас құрбандық ыдыс, айна, т.б. көптеген заттық мәдениетке жататын бұйымдар табылған. Көптеген ғалымдар Прохоров мәдениеті тайпалары тілі жағынан көне ирандық топтарға жатқан деп санаса, қалғандары ежелгі түркі тайпалар болған деп есептейді. Дереккөздер
Валерий Хрищатый

Хрищатый Валерий (23.12. 1951, Алматы — 4.08.1993, Хантәңірі шыңы) — альпинист, КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1982), АҚШ география қоғамының мүшесі. Бұрынғы Қазақ ауыл шаруашылық институтының топырақтану факултетін (1975) бітірген. КСРО-ның бірнеше мәрте чемпионы. 1980 ж. “Коммунизм” шыңына оңтүстік қапталынан көтерілген (7495 м). Қазақстандық альпинист Қ.Валиевпен бірге тұңғыш рет 1982 ж. жер бетіндегі ең биік Джомолунгма (Эверест) шыңына (8848 м) шықты. 1984 ж. “Жеңіс” шыңына (7050 м) солтүстік қабырға арқылы түнде көтерілді, 1986 ж. Самани шыңын қыста бағындырды. 1989 ж. Канченджанганы және биіктігі 8 мыңнан асатын 3 шыңға кислородсыз шықты, 1990 ж. “Жеңіс” шыңына қыста көтерілді. 1990 ж. Тянь-Шаньдағы “Жеңіс” шыңымен Хантәңірі аралығындағы 15 шыңды, 1991 ж. Гималайдағы Дхаулагири шыңын бағындырды. 1992 ж. Эверестке солтүстік шығыс жағынан, сол жылы Хантәңіріне қыста көтерілді. Бес дүркін “Қар барысы” атанған. Абсолюттік биіктігі 7 мың метрден асатын 39 шыңның басына шықты. Хрищатый “Халықтар достығы” орденімен (1982) және “Жеке ерлігі үшін” медалімен (1989) марапатталған. Дереккөздер
Хромаль

Хромаль (хром және алюминий)— меншікті электрлік кедергісі күшті, ыстыққа төзімді қорытпа. Ол электр пештерінің қыздыру элементі ретінде пайдаланылады. Хромальдің құрамында 23 — 27% Сr, 4,5 — 6,5% Al, 0,05 — 0,12% С және Fe бар. Хромальдың меншікті электрлік кедергісі 1,3 — 1,5 мкомм (20°С-та), жұмыстық температурасы 1100 — 1300°С-қа жетеді. Дереккөздер
Хроматизм

Хроматизм (грек. chromatіsmos — түр, бояу) — музыкада диатоникалық лад баспалдағының жарты тонға өзгеруі. Хроматизм нотаға альтерация белгілері арқылы (диез — ғ; бемоль — b, т.б.) түсіріледі. Хроматикалық жарты тон бір лад баспалдағының екі дыбысшаға бөлінуі арқылы (мысалы, фа-фа-диез), ал диатоникалық жарты тон екі дербес дыбыстардан (мысалы, ре-бемоль-до) пайда болады. Гармонияның аккордтарын түрлендіре, байыта отырып, хроматизм модуляция тәсілдеріне кең мүмкіндік туғызады немесе лад дыбыстарының арасындағы тәуелділік, тартымдылық заңдарын күшейтеді, аккордтардың мелод. байланыстарын үдетеді. Дереккөздер
Юрий Васильевич Пругло

Юрий Васильевич Пругло (1939 жылы туған, Украина, Днепропетровск қ.) – медицина ғылымының докторы (1987), профессор (1994). *1965 Халықаралық патология академиясының академик Харьков медициналық институтын бітірген. 1965 жылдан әскери бөлімшеде медициналық пункттің бастығы, ғылыми-зерттеу инстиутында кіші, аға ғылыми қызметкер, патоморфология лабораториясының меңгерушісі, Семей мемлекеттік медицна институтында (қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектер 200-ден астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Өтте тас байлану

Өтте тас байлану, холелитиаз – адам организмінде зат алмасу, әсіресе май алмасу процесінің бұзылуынан туатын ауру. Дерт өт қабығында көлемі, құрамы және сыртқы пішіні әр түрлі тастардың түзілуімен сипатталады. Өтте тас байлану көне заманнан белгілі. Бұл ауру туралы деректерді Гиппократ, Әбу Наср әл-Фараби, ежелгі римдік энциклопедист-ғалым А.К. Цельстің еңбектерінен кездестіруге болады. Бұл ауру семіру, қант диабеті, холецистит, ұйқы безінің қабынуы (холецистопанкреатит) дерттерінің салдарынан болуы мүмкін, сондай-ақ әр түрлі жұқпалы ауруларды дер кезінде емдемеуден де болады. Өт қабы мен өт жолында бөгелген өт бауырды қысады, соның нәтижесінде өттегі холестерин шала ыдырайды. Осыдан өт қабы мен өт жолы қабынып, ісініп тарылады, өт баяу жүреді, ал оның құрамындағы заттар бірте-бірте шөгіп тасқа айналады. Өт жолын тас бітегенде адамның денесі сарғайып, жиі кекіру басталады. Ауруды ультрадыбыспен зерттеу арқылы анықтайды. Аурудан сақтану үшін тамақты аз-аздан, тәулігіне 5 – 6 рет ішу керек; рационнан аса майлы тағамдарды шығарған жөн. Емі Өт айдайтын дәрі-дәрмек беру (консервативті ем) арқылы өт қабығындағы тастарды ерітіп немесе үгітіп ішекке шығару арқылы іске асырылады. Бірақ бұл жолмен емдеуден соң өтте тастың қайта пайда болуы жиі байқалады. Сондықтан бірден-бір тиімді емдеу жолы – хирургиялық операция жасау. Мұның 2 тәсілі бар: # дәстүрлі түрде жасалынатын операция (холецистэктомия), # лапараскоп. аспаптарды қолдану арқылы (лапараскопиялық холецистэктомия) өтті ішіндегі тастармен қоса алып тастау. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%82 Өт.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B Өттас ауруы.] Дереккөздер А. Нұрмақов
Хроматтар

Хроматтар, химияда — хром қышқылының (H2CrO4) тұздары. Оларға калий хроматы (K2CrO4), натрий хроматы (Na2CrO4), т.б. жатады. Сондай-ақ хроматтарға изополихром қышқылының тұздары изополи-хроматтар. да кіреді. Хроматтар сары не қызғылт сары түсті заттар. Оларға қышқылмен әсер еткенде қос хром қышқылының тұздары — бихроматтар (натрий бихроматы Na2Cr2O7, т.б.) түзіледі. Бихроматтар ерітіндісі қышқылдық реакция, хроматтар ерітіндісі сілтілік реакцияны көрсетеді. Лабораториялық практикада қолданылатын манызды хроматтарға K2CrO4, K2Cr2O7, техникада Na2CrO4, Na2Cr2O72H2O хроматтарын жатқызуға болады. Хром қоспасымен лабораторияда шыныдан жасалған ыдыстарды тазартады. Геологияда — хром қышқылы тұздарынан түзілетін минералдар тобы. Бұлардан басқа құрамында PO4, CO3, BO3 иондары бар 9 минерал да хроматтарға жатады. Хроматтардың ең көп тараған түрі — корокоит (грек. krokos — “шафран”, қызғылт сары). Қызғылт қорғасын кентасы деп те аталады. Химиялық құрамы: Pb[CrO4], моноклиндік сингонияда кристалданады, түсі ашық қызғылт, қатт. Моос шкаласы бойынша 2,5 — 3, тығыздығы 6,1 грамм/куб сантиметр. Табиғатта бастапқы кентас минералдары арасында және сыйыстырушы тау жыныстарының жарықтарында призма тәрізді кристалдар және друзалар түрінде кездеседі. Крокоит тотығу белдемдерінде қорғасын кентастарының ыдырауы нәтижесінде пайда болады. Пайдаланылған әдебиет
Математикалық папирустар

Математикалық папирустар — Ежелгі Мысыр халқының математикалық білімдерін сипаттайтын, б.з.б. 21 — 18 ғ-лардан қалған қолжазбалар. Оның ішінде белгілілері: Лондондағы Британ мұражайында және Нью-Йоркте сақталынған Ринд папирусы және А.С. Пушкин атынд. Көркемсурет мұражайында'сақталған Мәскеу папирусы. Ринд папирусы осы папирустың иесі мысыртанушы Г.Ринд есімімен аталған, б.з.б. 1700 ж. шамасында жазылған, ұзындығы 544 см, ені 33 см болған. Ол 1877 ж. зерттеліп, неміс тілінде басылып шығарылған. Бұл папирус сонымен бірге б.з.б. 2000 ж. оны көшіріп жазған хатшы Ахместің есімімен Ахмес папирусы деп те аталады. Онда 84 есеп шығарылып көрсетілген. Бұл есептер бөлшектерге, тікбұрыштың, үшбұрыштың, трапеция және дөңгелектің аудандарын, тікбұрышты параллелепипед пен цилиндрдің көлемін табу амалдарына қатысты; пропорционал бөлуге арналған арифмет. есептерді шешуге; бір есептің шешімі (79-есеп) геом. прогрессия қосындыларын есептеуге әкеледі. Бірақ бұл есептерді шешуде ешқандай ортақ ереже, теор. жалпылама түсініктер берілмеген. Мәскеу папирусы б.з.б. 1900 ж. шамасында жазылған. өз. 544 см, ені 8 см. Кіріспе бөлімі жыртылған, авторы белгісіз. Мұны мысыртанушылар: Б.А. Тураев 1917 ж., В.В. Струве 1927 ж. зерттеген; 1930 ж. неміс тілінде толық басылып шыққан. Мұнда 25 есеп шығарылып көрсетілген, олардың шығарылу бағыты Ринд папирусындағыдай. Мұндағы 14-есеп табаны квадрат қиық пирамиданың көлемін нақты формуламен есептеуге құрылған. 10-есепте биіктігі диаметріне тең жарты цилиндрдің бүйір бетін есептеп шығарған, бұл қисық беттерді есептеудің матем. әдебиеттерде кездесетін алғашқы мысалы. Мәскеу папирусына қарағанда Ежелгі Мысырда санаудың ондық жүйесі қолданылған, бірақ сандарды жазудың позициялық принципі мен нөл таңбасы болмаған. Мысыр хатшылары арифмет. амалдарды жай бөлшектерге де қолдана білген. Көбінесе, алымы 1-ге тең бөлшектер пайдаланылған. Ондық бөлшектерді, теріс және иррационал сандарды мысырлықтар білмеген. Мысыр есептері шешу жолдарына қарай топталмаған, олар жүйесіз шаруашылық талаптарынан туған есептер. Арифмет. есептер мен геом. есептер араласып келеді. Алгебра және тригонометр. есептер жоқтың қасы. Бірінші дәрежелі теңдеуге келтірілетін есептер арифмет. жолмен шығарылған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Гауһар Рүстембекқызы Рүстемова

Гауһар Рүстембекқызы Рүстемова (22.7.1956 ж.т., Тараз қ.) – заң ғылымдарының докторы (2001), профессор, полиция полковнигі (2001). Қарағанды мемлекеттік университетін (1979) және ҚазМУ-дың аспирантурасын (1986, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қызылорда қалалық ішкі істер бөлімінде тергеуші (1979–82), Алматы қаласындағы қазіргі Алмалы аудандық ішкі істер бөлімінде аға тергеуші (1986-90), 1990 жылдан ҚР ІІМ-нің Ғылыми-зерттеу академиясында аға оқытушы, адъюнатура, ғылыми орталық бастығы, ғалым-хатшы, кафедра бастығы қызметтерін атқарды. «Теоретические проблемы борьбы с преступлениями в сфере медицинского обслуживания населения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Р. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 оқулық пен оқу-әдістемелік құралдарының авторы. Дереккөздер
Сергей Гаврилович Рыбаков

Сергей Гаврилович Рыбаков (9.10.1867, Самара қ. – 28.12.1921, Мәскеу қ.) – Ресей этнографы, халық әндерiн жинаушы. Петербург университетiнiң тарих-филология факультетiнде, Петербург консерваториясында бiлiм алған. Петербург География қоғамының мүшесi. 1893 ж. Ресейдiң шығысы мен Едiл бойы аймақтарында жүргiзiлген этнографиялық саяхатқа қатысқан. Рыбаков Қазақстанның Торғай облысында болып, қазақтың ән-күйлерiн (100-ге жуық) және ұлттық музыкалық аспаптарын жинаған. 1897 ж. Рыбаковтың «Торғай облысының қазақтары, олардың әндерi мен музыкалық шығармашылығы», «Орал мұсылмандарының» музыкасы мен әнi» атты еңбектерi жарияланды. Бұл еңбектер түркiлердiң музыка мәдениетi жайында жазылған алғашқы туындылардың бiрi саналады. Соңғы еңбегiнде 204 қазақ және татар әндерi жинақталған.
Қайырбек Сәкенұлы Рымжанов

Қайырбек Сәкенұлы Рымжанов (1.5.1939 ж.т., Павлодар облысы Лебяжье ауданы Басқұдық а.) – биол. ғыл. докт. (1991), проф., ҚР Жоғары мектеп ғыл. академиясының акад. (2001). ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Германияда ғыл. стажировкадан өтіп (1967–68), Алжирдің Оран ун-тінде (1979–83) дәріс оқыды. ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі (1990–97), ҚазҰПУ-да сыртқы байланыс және оқу-әдістемелік ісі жөніндегі проректор (1997–2000); ал 2000 жылдан осында кафедра меңгерушісі болып жұмыс істейді. «Функция дыхания человека и их сенсорный компонент при функциональных нагрузках на респираторную систему» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл. жұмысының негізгі бағыты – сыртқы орта мен әр түрлі экстремалдық факторлардың адам және жануарлардың организміне тигізетін әсері әрі кардио-респираторлық жүйенің сенсомоторлық реттелу механизмі мәселелері. 200-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монография мен 10 оқу-әдістемелік құралдарының авторы.
Павел Григорьевич Пугачев

Павел Григорьевич Пугачев (1929 жылы туған,Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы) – биология ғылымының докторы (1990), профессор *1957 Орал мемлекеттік институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) және аспирантурасын (1965) бітірген. *1955-1994 Қостанай мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор болды. *1994 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды. Ғылыми еңбектер 80-нен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Өтімділік

Өтімділік (Өтемпаздық)– пассив бойынша міндеттемелерді төлеу үшін актив баптарын ақшаға айналдыру мүмкіндігі; материалдық құндылықтарды өткізудің‚ сатудың‚ қолма-қол ақшаға айналдырудың оңайлығы; субъектінің өз активтерін қолма-қол ақшаға айналдыру және борышқорлық міндеттемелерін орындау қабілеті (төлем төлеуге қабілеттілік). Өтімділік кәсіпорындар мен несие мекемелерінің қаржы жағдайының маңызды сипатамасы болып табылады. Оның көрсеткіштерінің бірі – ақшалай қаражат пен тез өткізілетін активтердің міндеттемелер сомасына қатынасы. Өтімділік қозғалысы дегеніміз қолма-қол ақшаның ағылып келуі мен оның төлемдері‚ кез келген уақытта қолда болатын ақшалай қаражаттың мөлшері. Кәсіпорынның нарықтағы‚ сыртқы экон. және басқа қызметтегі шешуші жағдайы қолма-қол ақшаның қозғалысы көрсеткішімен айқындалады. Активтердің өткізілу дәрежесіне қарай оларды мынадай топтарға бөлуге болады: # Өтімділігі жоғары топтар – ақша‚ алтын‚ ағымдағы шотта тұрған қаражат‚ қысқа мерзімді мемл. бағалы қағаздар‚ вексельдер‚ тез сатуға болатын мүлік‚ т.б.; # Өтімділікгі орташа топтар – меншікті бағалы қағаздар‚ жөнелтілген тауарлар‚ көрсетілген қызметтер‚ орындалған жұмыстар бойынша мерзімі өтіп кеткен берешек; # Өтімділікгі төмен топтар – тауар-материалдық құндылықтар‚ негізгі құрал-жабдық. Түрлі мақсаттар үшін фирмалар балансының өтемпаздығын талдап‚ бағалау кезінде аудиторлар әдетте мынадай көрсеткіштерді қолданады: * Меншікті айналым капиталы – айналым капиталы мен қысқа мерзімді міндеттемелер арасындағы айырма; * Өтімділік коэффициенті – өтімділікгі жоғары активтер мен қысқа мерзімді міндеттемелер арасындағы ара салмақ; * Өтеу коэффициенті – айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелер арасындағы ара салмақ. Өтімді қаражат Қарыз міндеттемелерін жабу үшін пайдаланылатын ақша қаражаттары мен басқа активтер. Өтімді қаражатқа: қолма-қол ақша қаражаты, шоттағы және банктегі ресурстар, құнды қағаздар мен айналым қорындағы жеңіл өткізілетін элементтер кіреді. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B Ақша айналымы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0-%D2%9B%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B Қолма-қол ақша айналымы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B Төлем айналымы.] Дереккөздер
Михаил Федорович Пузиков

Михаил Федорович Пузиков (1933 ж.) - тарих ғылымдарының докторы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің социология кафедрасының профессоры. Тұлға әлеуметтануы, саяси әлеуметтану, қоғамдық пікір әлеуметтануы салаларының маманы. Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі. 150-ден астам ғыными еңбектің авторы (1993). * 1963 Қорған мемлекеттік педагогика институтын бітірген. * 1971 ҚазМУ-дың (1971, қазіргі ҚазҰУ) аспирантурасын бітірген. * 1960-1966 Қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы М.Жұмабаев аудандық партия комитетінде нұсқаушы, дәріскер-кеңесші. * 1994 жылдан ҚазҰУ-да профессор қызметін атқарды. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты әлеуметтану тарихы, саясат, жеке бастың, бұқаралық ақпарат құралдары және қоғамдық пікір туралы әлеуметтану мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Сәуле Тұрарқызы Рысқұлова

Сәуле Тұрарқызы Рысқұлова (2.6.1933 ж.т., Мәскеу қ.) – дәрігер, биол. ғыл. докт. (1986), Халықар. ақпараттандыру академиясының акад. (1993). Алматы мемл. мед. ин-тын (1957, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) және аспирантурасын (1961) бітірген. Алматы мемл. мед. ин-тында ассистент, бөлім меңгерушісі (1961–68), Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тында аға оқытушы (1968–71), Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биол. ин-тында аға ғыл. қызметкер (1971–81) және Зоол. ин-тында лаборатория меңгерушісі (1982–96); 1996 жылдан осы ин-тта бас ғыл. қызметкер болды. «Механизмы радиационного поражения плазматических мембран» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Р. плазмалық мембраналар клетканың радиациялық сәуледен зақымдануында қандай рөл атқаратынын анықтап, радиобиологияда жаңа ғыл. бағыт қалыптастырды. 100-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.
Әрмен Жақсыбекұлы Рысмендиев

Әрмен Жақсыбекұлы Рысмендиев (13.8.1940 ж.т., Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген а.) – мед. ғыл. докт. (1992), проф. (1993). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Алматы мемл. мед. ин-ты (1965, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) және Мәскеу қ-ндағы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тын (1971) бітірген. Алматы облысы Кеген және Нарынқол (қазіргі Райымбек) ауданында дәрігер-терапевт (1965–66), бас дәрігердің орынбасары (1966–67), Ақтөбе мемл. мед. ин-тында аспирант (1997–70), ассистент (1971–73), Алматы (1976–79) мемл. мед. ин-тында ассистент (1973–77), доцент (1978–79), Қазақ кардиология ғыл.-зерт. ин-тында бөлім жетекшісі (1979–81); 1981 жылдан осы ин-ттың директоры қызметін атқарды. «Основные сердечно-сосудистые заболевания и их профилактика в условиях сельской местности Казахстана (На примере Уйгурского района Алма-Атинской области)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 200-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 7 монографияның авторы; 1 патент пен 5 авторлық куәліктің иегері.
Хромдау

Хромдау — металл бұйымдардың беткі қабатын хроммен қанықтыру. Хромдау нәтижесінде бұйымның тозуға және ыстыққа төзімділігі артады, әрі бұйым бетінде сәндік қабат түзіледі. Мұндай қасиеттер хромның беріктігіне, қаттылығына және ыстыққа төзімділігіне (800°С-қа дейін) сәйкес пайдаланылады. Құрамында 0,3 — 0,4%-дан аса көміртек бар болатты хромдау нәтижесінде олардың қатты және тозуға төзімділігі жоғарылайды. Хромдау тәсілінің электролиттік және диффузиялық түрлері бар. Электролиттік хромдау тәсілімен хром кез келген металға жалатылады (қалыңдығы микронның үлесінен бірнеше миллиметрге дейін). Хром жалатылған болаттың, шойынның және темірдің беттік қабатының қаттылығы шынықтырылған болаттардың қаттылығынан басым келеді. Сән беру әрі реңін арттыру мақсатында хромдаудан бұрын бұйымға аралық никель-мыс қабаты жалатылады, яғни хромдау процесі сатылай жүргізіледі. Диффузиялық хромдау тәсілінде шойынның немесе болаттың реттік қабаты хроммен қанықтырылады. Ол үшін бұйым феррохром ұнтағы ерітілген немесе құрамында әр түрлі хромидтер болатын электролитке батырылады да, белгілі температурада біраз уақыт ұсталады. Бұл тәсілмен хромдау бұйымның беттік қабатының қаттылығын және тозуға төзімділігін, коррозияға шыдамдылығын, т.б. арттыру үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Пышақшытөбе

Пышақшытөбе – орта ғасырдағы шағын қаланың орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Географиялық орны Отырар ауданы Темір стансасының оңтүстік-батыс жағында 11 км жерде орналасқан. Зерттелуі 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1969-1970 жылдары Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Сипаты Аумағы батыстан шығысқа қарай 138 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 110 м. Басқа жағына қарағанда батыс жағы аласа, тік бұрышты, биіктігі 7,5 м. Шығыс жағының биіктігі 11,5 м. Алаңның төңірегінде топырақ төмпешіктің ізі бар. 1949 жылы экспедиция батыс алаңның шығыс жағының орта шенінің үш қабатын қазды. Екінші қабатынан қабырғаға қаланған шикі кірпіш, қыш ыдыстардың сынықтары табылды. Қазба барысында табылған материалдарға қарағанда, қалашықта тұрғындар VI-X ғасырларда өмір сүрген. Дереккөздер
Хромдиопсид

Хромдиопсид (грек. dі — екі және opsіd — бейне) — пироксендер тобына жататын тізбекті силикат диопсидтің хромды түрі. Химиялық формуласы диопсидке ұқсас, айырмашылығы құрамында 0,07 — 0,2%-дай хром тотығының болуында. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түсі изумрудты жасыл болғандықтан кейде оны “Сібір изумруды” деп те атайды. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6,0 — 6,5, тығызд. 3,2 грамм/куб сантиметр, мөлдір, жіктілігі жетілген, әйнек сияқты жылтыр. Табиғатта ультранегізді терең түзілген кимберлит, эклогит, дунит, базальт, андезит сияқты магмалық тау жыныстарымен бірге желі типтес сілтілі диопсид-ортоклаз-вермикулит құрамды ірі кристалды пегматиттік денелерде кездеседі. Хромдиопсид зергерлік істе кеңінен көп қолданылады. Дереккөздер
Хромды қорытпалар

Хромды қорытпалар — құрамында никель, титан, ванадий, т.б. элементтер болатын хромның ыстыққа төзімді қорытпалары. Төзімділік қасиеті жағынан хромды қорытпалар жоғары температурада (1100 — 1200°C) темір-никель қорытпалары мен қиын балқитын металл (ниобий, молибден, вольфрам) қорытпаларының аралығында жатады. Хромды тот баспайтын болаттың құрамында көміртектің мөлшері жоғарылаған сайын жегідеге қарсыласуы төмендей түседі. Құрамында 12% хром бар хромды тот баспайтын болатта полиморфты түрлену жүреді. Жоғары хромды тот баспайтын болаттың (17 — 30% хромы бар) жегідеге қарсыласуы жоғары болады. Жоғары хромды болаттың қышқылға және ыстыққа төзімділігі жоғары. Хромды қорытпаларды газды және сұйық жегі ортада пайдалануға болады. Хромды қорытпалар машина жасау, мұнай және мұнай-химия өнеркәсібінде тот баспайтын хромды болат ретінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Хромель

Хромель [ ор. хромель хромнан және (никель)] — термопараның электродын жасауға арналған 9... 10% хромы бар никельдің қорытпасы. Хромельдің меншікті электр кедергісі 1 мкОмЧм, жұмыс температура шегі І273°К. Дереккөздер
Маңғыстау. Машина жасау

Машина жасау. Бұл сала аймақтың мұнай-газ саласының қажеттілігі үшін аз габаритті құрал-жабдықтар мен оларға қосалқы бөлшектер түрінде өнімдер шығаратын 3 кәсіпорыннан: «Каскор-Машзауыт» АҚ, «Каспий маңы машина жасау кешені» ЖШС мен «Sewon Veztex Heavy Jndustrіes» ЖШС-нен тұрады. 2006 ж. өңдеу секторының жалпы көлемінде машина жасау өнімдерінің үлесі 14,8%-ды немесе 5799 млн. теңгені құрады. «Каспий маңы машина жасау кешені» кәсіпорнына мұнай өндіруші компаниялардан тапсырыстар алып отыр. Кәсіпорын мұнай өндіруші компанияларға зауытта өндіруден, кен орнына жеткізу және монтаждаудан бастап, қызметтің барлық түрлерін көрсетеді. Сонымен бірге кәсіпорынға ИСО-9001 сапа менеджмент жүйесі енгізілді. Дереккөздер
Қалдыбай Жайлауұлы Пірәлиев

Қалдыбай Жайлауұлы Пірәлиев (29.6.1941 жылы туған) – химия ғылымының докторы (1991), профессор (1992), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі (1994). КСРО өнертапқышы (1990). *1965 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында инженер, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория жетекшісі. *1994 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігінің Химия ғылымдары институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметін атқарады. Пірәлиев Қазақстанда алғаш рет депрессия ауруына қарсы қолданылатын синтетикалық зат – цефедрин өндіруді және оны медицинада қолдануын іске асырған. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Ғылыми еңбектер 600-ден астам ғыл. жарияланымның авторы. 119 КСРО авторлық куәлігі мен ҚР патентінің, 8 шет ел патенттерінің иегері. Соңғы жылдары Америка азаматтық зерттеулер және даму қорының (CRDF) 3 гранты, АҚШ-тың Оклахома және Нью-Йорк университеті , ІNTAS гранты бойынша Бельгияның Гент университетінің ғалымдарымен тығыз байланыста жұмыстар жүргізуде. Жаңа дәуірлік заттарды іздестіру және өндіріске енгізу жолындағы жетістіктері үшін Америка фармацевтика ғалымдарының Ассоциациясына мүшелікке қабылданған. Марапаттар ҚР Мемлекеттік (2003), Қ.И.Сәтбаев атындағы сыйлықтардың (2000) лауреаты. Халықаралық ғылыми-техникалық орталық грантының жеңімпазы. Дереккөздер
Хромит

Хромит, хромитті теміртас — тотықтар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: FeCr 2 O 4 . Қатты Моос шкаласы бойынша 4,5 — 5,5, тығыздығы 4,5 — 5 грамм/куб сантиметр. Кубтық сингонияда кристалданады, жіктілігі нашар, түсі қара, сызығы сарғыш қоңыр, магниттік қасиеті бар. Хромит магманың бөлшектеніп жіктелу барысында пайда болып, кейде өте негізді тау жыныстарының (перидотит, дунит) арасында кездеседі. Оны феррохром, бояу, отқа төзімді кірпіш алуда қолданады. Жаратылысы Ол магманың бөлшектеніп жіктелу барысында пайда болады. Хромит көбінесе жалбыраған ұя тәрізді, линза тәрізді және бағана тәрізді формалар түрінде кездеседі. Кейде шашыранды түрде аса негізді жыныстардың (перидотиттердің, дуниттердің) арасында кездеседі. Табиғи өзгеру зонасында хромит химиялық берік минерал болып табылады. Ол тек ыстық климат жағдайларында ғана тотықтанып бұзылады. Хромит минералы феррохром алу үшін қолданылады. Феррохромдан жоғары сапалы хромды және хромникельді болат алады. Металдарды тот баспас үшін оларға хром жалатады. Хромитті химия өнеркәсібінде жоғары сапалы бояу алу үшін, отқа төзімді кірпіш жасау үшін де қолданады. Хром кені КСРО-да Уралда (негізді жыныс арасында), Қазақстанда (Ақтөбе облысында) кездеседі. Шет елдегі кені оңтүстік-шығыс Африкада (Родезия кені), Түркияда, Куба аралында бар. Дереккөздер
Хром кентастары

Хром кентастары, хромиттер, хромды теміртастар — құрамында өндірісте бөліп алу экономикалық жағынан тиімді болатындай мөлшерде хромы бар минералды шикізат. Хромның жер қыртысындағы орташа мөлшері. 0,035%. Хром кентастарының басты минералдары — хромшпинелидтер. Құрамы жағынан кентас тұтас, шомбал, сеппе, текстурасы жөнінен жолақ және теңбіл келеді. Кентастағы Cr2O3 мөлшері. 13,9 — 61% шамасында. Кен денелерінің пішіні шток, линза, желі, бұрыс пішінді денелер түрінде болады. Өндірістік мәні бар хром кентастарының көпшілігі ультранегізді магма кристалдануының бастапқы кезінде қалыптасқан, дунит, перидотит, пироксенит тау жыныстарынан орын алады. Хром кентастары металлургияда (ферроқорытпа балқытуға, феррохром алуға, болаттың сапасын жақсартатын легирлеуші қоспа ретінде) отқа төзімді материалдар алуға, хром тұздарын (хромник, ашудастар) алуға қолданылады. Кентас ашық кеніш, шахта арқылы өндіріледі, магниттік сепарация тәсілімен байытылады. Хром кентастарының Қазақстандағы аса ірі кендері Ақтөбе (Кемпірсай), Қостанай (Аққара, Жетіқара, Құндыбай), Шығыс Қазақстан облыстарында (Шар) орналасқан. Ол Ақтөбе мен Павлодардың ферроқорытпа заттарын шикізатпен қамтамасыз етеді. Хром кентастарының едәуір қоры Ресейде, Оңтүстік Африкада, Үндістанда, Түркияда, Грекияда, Кубада, Филиппинде, т.б. шоғырланған. Дереккөздер
Маңғыстау. Металлургия

Металлургия. Соңғы жылдары облыста металлургия өнеркәсібі дамып келеді. 2005 жылдың желтоқсанында индустриялық-инновациялық дамудың аймақтық бағдарламасы аясында жоба қуаты 90 мың т. болатын шиыршық өндіретін 9,0 млн. АҚШ долларын инвестициялау арқылы «Ақтау құю зауытының құрылысы» жобасы іске асырылды. Бұдан басқа металлургия саласында «Каспиан стил» з-ты (жобалық қуаты 25 млн. АҚШ долларлық инвестиция салынған) іске асыру басталды. Сонымен бірге «Ақтау теңіз порты» ашық экономикалық аймақ аумағында «Нефтегазтруба» АҚ кәсіпорны (жылдық жобалық қуаты 60 мың т. болатын құбыры және 32,8 млн. АҚШ долларын құрайтын) «Мұнай тұржиыны құбырларын шығару жөніндегі зауыт», теңіз платформасы үшін металл құрылғылары мен құбырға арналған сөрелер шығарумен айналысатын «Keppeе Kazakhstan» ЖШС, «Құрық кентіндегі Каспий верфі», т.б. жеке және бірлескен кәсіпорындар жұмыс істейді. Дереккөздер
Хром қышқылы

Хром қышқылы — құрамында тотығу дәрежесі +6 болатын хромы бар қышқыл. Хром қышқылы хром ангидриді CrO3 суда ерігенде түзіледі, бос күйінде алынбаған, жалпы формуласы: хCrO3H2O мұнда х 1-ден 4-ке дейін өзгереді. Хром қышқылы (H2CrO4) — күшті электролит. Хром қышқылы изополихром (екі хром, үш хром және тетрахром) қышқылдарын түзіп полимерленеді. Хром қышқылының тұздары — хроматтар, изополихром қышқылының тұздары — изополихроматтар. Хром қышқылы тотықтырғыш және улы болады (қара Хром тотықтары). Хром қышқылын хроматтар алуда қолданады. Пайдаланылған әдебиет
Хром(о)

…Хром(о)… (грек. chroma — рең, бояу) — күрделі сөздің бір нәрсенің түсін, реңін көрсететін бастапқы бөлігі, мыс., хромосома, хромопластар; сондай-ақ заттың құрамына кіретін хром элементіне және оның қосылыстарына қатысты да қолданылады, мысалы хромаль, хромит. Дереккөздер
Хромопласттар

Хромопластар (хромо… және грек. plastos — сомдалған) — ішкі құрылысы онша айқындалмаған, пигмент әсерінен сары, қызғылт сары, қызыл, кейде қызыл қоңыр түске боялған өсімдік жасушасы протоплазмасында болатын пластидтер. Хромопластардың пішіні шар, ұршық, орақ тәрізді болады. Хромопластардың түсін әртүрлі пластидтерде шоғырлану пішіні бірдей емес пигмент — каротиноид қамтамасыз етеді. Біреулерінде пигменттер ақуызды-липидті мембранада ыдырайды; екіншілерінде ақуыз фибриллаларында жинақталады, ал үшіншілерінде кристалл түрінде болады. Хромопластарда қос мембрана болады, олардың көмегімен цитоплазмадан ажырайды. Хромопластардың биологиялық маңызы зор, мұның құрамында биологиялық белсенді заттар — май ыдыратқыш D, E, K витаминдері және А1 провитамині, сондай-ақ тотықтырғыш және гидролиздік фермент болады. Хромопластар көбінесе жасыл хлоропластан, кейде реңсіз лейкопластардан не хондриосомадан (пішіні таяқша, түйіршік, жіп тәрізді екі мембранадан түзілген клеткаішілік тұрақты органоид) түзілуі мүмкін. Хромопластар айқас тозаңданатын өсімдіктердің жәндіктер арқылы тозаңдануын, жемістерінің құс арқылы таралуын жеңілдетеді. Дереккөздер
Хромопротеидтер

Хромопротеидтер (хромо… және протеид — күрделі белок) — түсі күрделі белоктар. Хромопротеидтердің құрамында хромопротеидтердің спектрін және оның түсін анықтайтын простетиктік топтар болады. Простетиктік топтардың құрылымының байланысына қарай хромопротеидтер: гемопротеидтер, флавопротеидтер, ретинилиденпротеидтер, фикобилиндер, т.б. болып бөлінеді. Хромопротеидтер энергияның түрленуімен, тасымалдануымен байланысты процестерге (мысалы, тыныс алу, фотосинтез, көру, т.б.) қатысады. Хромопротеидтер (хромопротеиды); (грек, chroma — түс, бояу және протеидтер — күрделі ақуыз) — құрамында ақуызсыз боялған заттар болатын күрделі протеиндер. Бұларға организмдегі тыныс алу процесін іс жүзіне асыратын эритроциттер құрамындағы гемоглобин, бұлшық еттердің түсін анықтап, олардағы тыныс алуды қамтамасыз ететін миоглобин, кейбір фе;.:чснттер, мысалы, каталаза және т.б. ферменттер жатады. Дереккөздер
Маңғыстау. Құрылыс материалдары саласы

Құрылыс материалдары саласы. Өңірде қалыптасқан экономикалық ахуал облыста құрылысты дамытуға қолайлы. Бұл өз кезегінде құрылыс материалдарының өндірісін жандандырады. Шығарылатын өнімдердің негізгі түрлері – тас-ұлутас, табиғи құм, қиыршық тас, гравий, кең таралған кен қазбалар өндіру жолымен алынатын құрылыс материалдары негізінде беріледі. Азаматтық және өнеркәсіптік құрылысқа қажетті басқа материалдардың көпшілігі облыстан тысқары жерлерден әкелінеді. Соңғы жылдары құрылыс материалдарын өндіру біршама оңтайландырылды. «Түпқараған» ЖШС өндірісін кеңейту жобасының 1-кезегі іске асырылды – өндірістің неміс технологиясын қолдана отырып, қуаты тәулігіне 100 м2, бетон желісі пайдалануға қосылды, неміс өндірісінің осындай құрал-жабдығы «Еврострой и А» ЖШС-нда қосылды, «Юран» ЖШС-нде электрод шығару цехы құрылды, шыны, пластикалық және әйнек талшықты құбырлар шығару зауыты пайдалануға берілді. «УПП» ЖШС облыста жеткілікті көлемде табиғи қабырғалық материалдың тас-ұлутас болуына қарамастан, облыс үшін жаңа құрылыс материалы (қуаты айына 1,6 мың м2) – пенобетон шығару өндірісі құрылды. Облыста 20-дан астам компания шыны пластикалық терезелер мен есіктер шығаруда батыс елдерінің технологиясын қолданады. Бұдан басқа лак-бояу бұйымдары, тегістегіштерді шығару, бетон және темір-бетон бұйымдары шығарылады. 2004 – 2005 жылдары аймақтың индустриялық-инновациялық дамуы шегінде құрылыс материалдарын, бұйымдар мен құрылғылар шығаруға бағытталған төрт жоба іске асырылды. Дереккөздер
Маңғыстау. Тоқыма өнеркәсібі

Тоқыма өнеркәсібі. Өңдеу секторы өнімдері өндірісінің жалпы көлемінде тоқыма өнеркәсібінің үлесі шамалы. Өңірде сала тұтынатын тиісті шикізаттар жоқ. Оны өңірден тысқары жерлерден тасымалдау шығарылатын өнімнің бәсекеге қабілетсіздігіне әкеледі. Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындар қуатының жүктемесі 50%-дан кем, бұл өңірге Түркиядан, Қытайдан, Қырғызстаннан және басқа да елдерден алып келетін өте арзан дайын бұйымдармен бәсекеге әкеледі. Саланың негізгі кәсіпорындары – тігін өнімдерін шығарумен және аяқ киім өндірісімен айналысатын «Жамал-ай» АҚ (бұрынғы «Ақбөбек» АҚ) және тек бұйымдар тігуге бағытталған «Жанарыс» ЖШС. Өндірісті қолдау мақсатында екі кәсіпорын да өз өнімдерін мұнай-газ секторына шығаруға қайта бағдарланды және халықтың тұтынуы үшін өнімдер өндіру үлесі мен оның түрлерінің көлемі айтарлықтай емес. Дереккөздер
Хромосомалық қайта құрылулар

Хромосомалық қайта құрылулар, хромосомалық аберрация — хромосоманың құрылымын өзгертетін мутация типі. Хромосомалық қайта құрылулар кездейсоқ пайда болады, бірақ та көп жағдайда әр түрлі мутагендердің әсерінен туындайды. Хромосомалық қайта құрылулар бір хромосома көлемінде де, гомологты және гомологты емес хромосомалар арасында да болуы мүмкін. Оларға негізінен делеция (хромосома бөлігінің үзіліп түсіп қалуы), дупликация (хромосома бөлігінің екі еселенуі), транслокация (хромосома бөлігінің басқа хромосомаға жалғануы) және инверсия жатады. Хромосомалық қайта құрылулар организмде морфологиялық белгілердің өзгерісін тудырады. Мысалы, дрозофиланың көз торшаларының саны кеміген мутантты линиясында Х-хромосомасы дупликацияға, ал онан басқа қанатында ойығы бар мутантты линиясында осы хромосома делецияға ұшырайды. Хромосомалық қайта құрылулар организмнің тіршілік қабілетін айтарлықтай төмендетеді, кейде өлімге де алып келеді. Хромосомалық қайта құрылулар эволюциялық процесс кезінде маңызды рөл атқарады. Хромосомалық қайта құрылуларды әр түрлі мақсатта генетикалық талдауларда кеңінен қолданылады (мысалы, қалыпты гендердің мутантты аллелдерін картаға түсіргенде). Сонымен қатар клетка культурасында хромосомалық қайта құрылулардың жиілігін анықтау — зерттелетін факторлардың мутагендік әсерін бағалауда қолданылады. Дереккөздер
Серік Жайлауұлы Пірәлиев

{{Ғалым { } }} Серік Жайлауұлы Пірәлиев (12 қаңтар 1952 жылы Түркістан облысы, Түлкібас ауданы, Ақбиікде — 5 қараша 2022) — қазақстандық ғалым, Педагогика ғылымының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының құрметті мүшесі. Қазақстан Білім Беру ісінің Үздігі. Ы.Алтынсарин атындағы мемлекеттік сыйлықтың иегері. Жалпы мәлімметтер Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. * 1976-1985 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында лаборант, инженер, кіші ғылыми қызметкер ҚР Білім министрлігінде бөлім меңгерушісі, * 1985-1995 жылдары Жоғары оқу орны басқармасы бастығының орынбасары, халықаралық байланыс жүйесі басқармасының бастығы * 1995-1997 жылдары ҚР Министр Кабинетінде сектор меңгерушісі * 1998-1999 жылдары Білім министрлігі Жоғары және орта арнаулы білім басқармасы бастығының орынбасары * 1999-2003 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты) ректоры; * 2003-2008 жылдары Халықаралық қазақ-түрік университетінің президенті болды. * 2008 жылдан Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ректоры қызыметін атқарып кележатыр. Қоғамды қызыметтері * Алматы аймағы жоғары оқу орындары ректорлар кеңесінің төрағасы. * ҚР ҰҒА қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар бөлімінің төрағасы. * ҚР Білім және ғылым министрлігі алқасының мүшесі. * «Нұр Отан» ХДП саяси бюросының мүшесі. * 2011 жылы Қазақстан Республикасы Президентін сайлау кезінде Республикалық қоғамдық штабының мүшесі. * 2012 жылы V шақырылған Алматы қалалық мәслихатының депутаты. * 2014 жылы Еуразия мемлекеттері педагогикалық ЖОО қауымдастығының төрағасы. Ғылыми еңбектер «Научно-педагогические основы профессиональной адаптации молодых специалистов в системе вуз – общеобразовательная школа» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Мемлекеттік марапаттары * 1999 жылы «Қазақстан білім беру ісінің үздігі» атағы; * 2002 Педагогика ғылымының докторы (құрметті ғылыми атағы); * 2004 жылы профессор (атағы); * 2004 жылы Нобель сыйлығының иегері П.Л. Капица атындағы күміс медалімен марапатталды. * 2005 жылы президент жарлығымен «Құрмет ордені» мен марапаттады. * 2007 жылы «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі; * 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; * А.Байтұрсынов атындағы алтын медалі; * «Нұр Отан ХДП «Белсенді қызметі үшін» медалі; * Халықаралық Жаңа ғылыми ашылымдар мен өнертабыстар академиясы дипломының иегері. * 2012 жылы президент жарлығымен «Парасат ордені» мен марапаттады. * 2015 жылы «Ы.Алтынсарин» атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты; * 2015 жылы Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты; Дереккөздер