kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жарықтың комбинациялық шашырауы

Жарықтың комбинациялық шашырауы — белгілі бір затқа түскен жарықтың сол заттан толқын ұзындығы өзгере отырып шашырауы. Бұл құбылысты 1928 жылы ресейлік физиктер Г.С. Ландсберг пен Л.И. Мандельштам (кварц кристалдары үшін) және үнді физиктері Ч.В. Раман мен К.С. Кришнан (сұйықтықтар үшін) әрқайсысы бір-біріне тәуелсіз өз беттерінше ашқан. Соңғы екі ғалымның еңбектері дүниежүз. әдебиетте бұрынырақ жарық көргендіктен, шет елде бұл құбылысты раман эффектісі деп атайды. Жарықтың комбинациялық шашырауы арнаулы қондырғының көмегімен бақыланады. Зерттелетін нысанға қондырғы арқылы жарықтың қарқынды шоғы бағытталады. Қоздырушы жарық көзі ретінде сынапты шамдар, кейінгі кезде лазерлер пайдаланылады. Нысаннан шашыраған жарық әуелі фокусталып, одан кейін фотографиялық не фотоэлектрлік әдіспен тіркеледі. Жарықтың комбинациялық шашырауын анық бақылау үшін жарық мейлінше монохроматты болуы керек, былайша айтқанда, денеге түсірілген толқынның құрамында бір не бірнеше толқын ғана болуға тиіс. Жарықтың комбинациялық шашырау теориясы Жарықтың комбинациялық шашырауы кванттық теория тұрғысынан оңай түсіндіріледі. Жарықтың шашырауы — жарық кванттары мен зат молекулаларының бір-біріне әсер етуі нәтижесінде болатын құбылыс. Кванттық теория бойынша жиілігі 0 фотонның энергиясы h0-ге тең (мұндағы h — Планк тұрақтысы). Егер молекуланың меншікті тербеліс жиілігі і болса, онда оны қоздыру үшін hі энергия керек. Жарық фотоны зат молекуласымен әсерлесіп, өзінің энергиясын азайтады. Сонда шашыраған фотонның энергиясы былай анықталады: hh0–hі немесе 0–і (мұндағы — шашыраған жарықтың жиілігі). Бұл жағдайда шашыраған жарық жиілігі бастапқы қоздырушы жарық жиілігінен кем. Сонда бұл сызық Жарықтың комбинациялық шашырауы спектріндегі “қызыл” серік сызық болып табылады. Ал егер фотон алдын ала қозған молекулаға түсірілсе, онда фотон молекуламен әсерлесу кезінде молекуланың қозу энергиясын өзіне қосып алады. Бұл жағдайда шашыраған фотонның энергиясы: hh0+hі немесе 0+і болады. Сонымен шашыраған жарық жиілігі бастапқы жарық жиілігінен артық. Бұл сызық “күлгін” серік сызық болып есептеледі. Қалыпты жағдайда қозған күйдегі молекулалардың саны негізгі күйдегі молекулалардың санынан әлдеқайда аз. Тәжірибеде “күлгін” серіктер өте-мөте әлсіз болады да, көбінесе көрінбейді, тек “қызыл” серіктер ғана байқалады. Концентрациясы аз заттарда кейбір жағдайда резонанстық Жарықтың комбинациялық шашырауын байқауға болады. Жарықтың комбинациялық шашырауы сызықтары кейде көп не кейде аз дәрежеде полярланады. Қоздырушы жарық көзі ретінде лазерлерді пайдалану Жарықтың комбинациялық шашырауы әдісімен зерттелетін нысандардың ауқымын кеңейтті. Жарықтың комбинациялық шашырауы құбылысы күрделі молекулалар мен түрліше күрделі кристалл денелердің құрылысын анықтауда кеңінен қолданылады. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Карс келісімшарты

:Карс келісімшарты – 1921 жылы 21 қазанда Армения, Әзірбайжан, Грузия кеңестік социалистік республикалары мен Түркия арасында жасалған келісімшарт. Карс келісімшарты бойынша Кавказ республикаларына Мәскеу шартының (16.3. 1921) негізгі қағидалары жүктелді және шекара аймағы тұрғындарының шекарадан өтуін жеңілдету, оларға шекараның арғы, бергі жағындағы жайылымдарды пайдалануға ерік беру туралы, сауда қатынасын орнату және қаржы-қаражат, экономикалық, тағы басқа мәселелерді реттеу жөнінде комиссия құру туралы бабтар белгіленді. Келісімшарттың қолданылу мерзімі көрсетілмеді. 1922 жылы11 қыркүйекте Ереван қаласында ФСКРО (Федеративтік социалистік кеңестік республикалар одағы, 12.3.1922 жылықұрылған) мен Түркия арасында ратификациялық грамоталар алмастырылды. Бұл құжат Түркияның халықаралық жағдайын нығайтып, оның шетелдік басқыншыларға қарсы ұлт-азаттық соғысында жеңіске жетуіне жағдай жасады. Дереккөздер:
Василий Андреевич Жуковский

Василий Андреевич Жуковский – орыс ақыны. Орыс әдебиетінде романтизмнің негізін салушылардың бірі. Помещик А.И. Буниннің заңсыз қалыңдығы – тұтқын түрік қызы Сальхиден туған. 1797 – 1801 жылдары Мәскеу университетінің жанындағы пансионда оқыған. 1812 жылы француз-орыс соғысына қатысты. 1815 жылы патша сарайына алынып, 1826 жылдан Ресей тағы мұрагерінің тәрбиешісі болды. А.С. Пушкинмен таныс болған. Ол өзінің патшаға жақындығын пайдаланып, декабрьшіл ақындардың, Т.Г. Шевченконың, М.Ю. Лермонтовтың, А.С. Пушкиннің жазасын жеңілдетуге көмектесті. Ресейде Орта Азия мен Қазақстанды зерттеумен айналысатын “Азия академиясын” құруды ұсынды. Жуковский 19 ғасырдың 30-жылдарынан бастап, көбінесе, шет елдерде тұрды. “Село молалары” атты тұңғыш өлеңі (Т.Грей өлеңінің аудармасы) 1802 жылы жарияланды. “Людмила” (1808), “Светлана” (1808 – 12), “Эол арфасы” (1814) балладалары Жуковскийді ақын ретінде танытты. Жуковский орыс әдебиетінде психол. лириканың негізін салды. Гомердің “Одиссейін” (1849), шығыс эпостарын (“Рүстем – Зораб”, 1847), Байрон, Шиллер шығармаларын орыс тіліне аударды. ]] Дереккөздер
Жарықтың механикалық коваленттік

Жарықтың механикалық эквиваленті — сәуле ағынының оның құрамындағы жарық ағынына қатынасы. “Жарықтың механикалық эквиваленті” ұғымы, әдетте, жарық диапазонында жатқан бір түсті (монохромат) сәулеге қолданылады. Жарықтың механикалық эквивалентіне кері шама сәуленің жарық тиімділігі деп аталады. Жарықтың механикалық эквиваленті жарық толқыны ұзындығының () функциясы болып есептеледі әрі ол 555 нм болғанда 0,00146 Вт/лм-ге тең ең кіші мәнге ие. Пайдаланылған әдебиеттер
Басқан өзені

Басқан – Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысының Сарқан және Ақсу аудандары арқылы өтеді. Бастауы Бастауын теңіз деңгейінен 4 мың м биіктіктегі мұз басып жатқан Басқан тауынан алады. Төменгі жылғасы Аралқұм құмына сіңіп кетеді. Гидрологиясы Ұзындығы 137 км, су жиналатын алабы 2,7 мың км 2 . Терең шатқалмен ағатын өзен суының ағысы таудан шыға берісте төмендейді, арнасындағы әр түрлі тасындылар тау бөктеріне шөгеді. Новопокровка ауылы тұсында көп жылдық орташа су шығыны 10,5 м 3 /с. Суы тау етегіндегі егістікті суаруға жұмсалады. Басқаннан 8 суару каналдары тартылған. Дереккөздер
Жарылқасын Нұсқабайұлы

.]] Жарылқасын Нұсқабайұлы (8.1.1940 жылы туған, Түркістан облысы Отырар ауданы Маяқұм ауылы) – ҚазМУ-дың филология факултетін бітірген (1965). Толығырақ Еңбек жолын қазақ теледидарында бастап, Бас редакторлыққа дейін көтерілді. Қазақ телеграф агенттігінде аудармашы-редактор, “Жалын” баспасында бөлім меңгерушісі, “Мектеп” баспасында 1982 жылдан бас редактор, директор қызметтерін атқарды. 1998 жылдан “Білім” баспасының директоры. Дербес кітап болып басылған бөбектерге арналған бірнеше кітапшаның, “Қазақ журналистикасының тарихы”, “Көне басылымдар, аяулы есімдер”, “Алты алаштың ардақтылары” тәрізді ғылыми-педагогикалық еңбектердің авторы. Чех жазушысының “Менің атым Йонаш” повесін, “Батыр пионерлер” атты деректі повестер жинағын, Х.Андерсеннің “Ертегілер жинағын”, “Словак халық ертегілері”, “Сібір халықтарының ертегілерін”, Ш.Әлімбаевтың “Даналық субстанциясы” романын, Е.Кобалевтің ЖЗЛ сериясымен шыққан “Хо Ши Мин” ғұмырнамасын, “Шаңқай түсте көлеңкелер қалмайды” (“Тени исчезают в полдень”) деп аталатын 7 сериялы көркем фильмді, “Аласұртқан ақша” көркем фильмін, түрікмен жазушылары Х.Халлыевтің “Жол”, Ш.Чарыевтың “Саз сырнайшы”, беларусь, қырғыз,тәжік,орыс, армян жазушыларының да әңгіме, повестерін аударды. Отырар ауданының құрметті азаматы. Сілтемелер * Баспа * Әдебиет * КФилология * Қазақстан Дереккөздер
Карстық су

:Карстық су – тау жыныстарының жарықшақтарына, қуыс үңгірлеріне қар, жаңбыр, өзен және көл суларының сіңуінен пайда болған жер асты суы. Бұл сулар оңай еритін тау жыныстарынан (әктас, доломит, тұз, гипс) тұратын өңірлерде кездеседі, химиялық құрамы сол тау жыныстарының минералдық құрамына сәйкес келеді. Әктас, доломит жыныстарында Карстық су, көбінесе, тұщы болады да, минералд. 1 г/л-ден аспайды. Егер Карстық сутұзды шөгінділермен байланысты болса, олардың минералд. 50 – 100 г/л-ден 300 – 350 г/л-ге дейін жетеді, кейде одан да асады. Карстық су, көбінесе, таулы аудандарда, қыраттарда кездеседі де, жыра, сай, жылға, аңғарларға бағыттала бұлақ болып ағады. Кей аймақтарда осындай бұлақтар әсерінен Ұзындығы 50 – 250 км, ені жүздеген м қуыстар пайда болады да, олардан ірілі-кіші өзендер бастау алады. Карстық бұлақтардың су мөлшері жыл мерзімдеріне қарай өзгеріп тұрады. Карстық су әр түрлі шаруашылық мұқтаждарына кеңінен пайдаланылады. Кен қазылып алынатын орындарда Карстық су шахталарға құйылып, зиян келтіреді. Карстық су жер бетіне жақын жатқан аудандарда жер қыртысы опырылып, шөгу салдарынан инжылықұрылыстар салуға нұқсан келтіруі мүмкін. Дүние жүзіндегі карст аудандарының жалпы көл. 50 млн. км 3 -ге жуық. Ол, әсіресе, АҚШ-та, Австралияда, Еуропаның оңтҮстігі мен батысындаҚытайда, Үндістанда, Оралда, Кавказда, Қиыр Шығыста, Шығыc Сібірде, Орта Азия мен Қазақстанда жиі кездеседі. Қазақстанда Карстық су Жезқазған, Қаратау, Талас таулы аймақтарында мол. Жезқазған төңірегіндегі Карстық су қорынан секундына 7 м 3 -ге дейін су шығады. Дереккөздер
Ақбантай батыр

Ақбантай батыр, Бура Найман Ақбантай батыр (1691-1780) — қазақ-қалмақ соғысына қатысқан аға батыр. "Ер Қабанбай" жырының бірнеше нұсқасында Қабанбай батырдың жақын досы ретінде аталады. Шыққан тегі Найман тайпасының Бура руынан, сол Бураның ұранынан айналған. Хан жарлығы жетісімен Бура руынан жиналған 10 мың жасақпен қалмаққа қарсы өз бетінше жорыққа аттана беретін болған. Ақбантайды халық көзсіз ер, аңғал, салқам батыр бейнесінде есте қалдырған. Әбілмәмбет, Абылай хандармен, Қабанбай, Бөгенбай батырлармен бірге 1743 — 50 ж. болған Шорға, Қандысу, Айдынсу, Алқабек, Білезік шайқастарына қатысқан. Дереккөздер
Әлмұхаммед Сейдалин

Сейдалин Әлмұхамед (туған-өлген жылы белгісіз) – Кіші жүз сұлтаны, Орыс географиялық қоғамының мүшесі. Әбілқайыр әулетінің өкілі, атасы Сейдалы Е.И Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. 1855 жылы Сейдалин Орынбордағы Неплюев кадет корпусының азиялық бөлімін бітіріп шығып, прапорщик шенінде Орынбор әскери корпусының 4-жаяу әскер батальонында қызмет атқарды. 1856 жылы Шекаралық комиссия төрағасының тілмаштығына ауыстырылды. Шығыстанушылар В.В. Григорьев,Ю.Ф. Костромитин,А.А. Бобровниковпен жақын таныс болған. 1856 және 1860 жылдары Санкт-Петербургке жіберілген қазақ делегациясының тілмашы болып, сол сапарларында Ш.Уәлиханов және В.В. Вельяминов-Зерновпен танысқан. 1859 жылы Арал флотилиясының 1-рангілі капитаны А.И. Бутаковтың Қоңыратқа жасаған экспедициясына қатысты. 1860 – 65 жылдары шаруашылық мәселелермен айналысты. Сейдалин халықтық дәстүрлер мен құқықтың терең білгірі ретінде жерлестері арасында үлкен беделге ие болды. 1865 жылы Түркістан өлкесін зерттеу жұмысына қатысты. 1866 – 69 жылдары Кіші жүздің батыс бөлігінің сұлтаны болды. 1869 жылы полковник Мұхамеджан Баймұхамедовпен бірге “Уақытша Ережеге” қарсы көтеріліс жасаған қазақтармен келіссөздер жүргізуге жіберілді. Келіссөзден кейін Сейдалинге майор атағы беріліп, Торғайға сот жұмысына жіберілді. 1869 – 89 жылдары шешекке қарсы егу жұмыстарын ұйымдастыруға, Ы.Алтынсаринмен бірге Ырғызда, Қостанайда, Ақтөбеде, Қарабұтақта орыс-қазақ мектептерін ұйымдастыру жұмыстарына белсене араласты. 1876 жылы шығыстанушылардың бүкілдүниежүзілік конгресінің жұмысына қатысқан. Дереккөздер
Картель

:Картель (французша cartel, итальянша cartelо – құжат) – бір тұрпатты өнім өндіруші кәсіпкерлер тобының өнім өндіру, өткізу рыноктарын монополиялау, бәсекені шектеу, шикізат көздерін, рыноктарды бөлісу, бағаға бақылау орнату мақсатымен келісуі негізінде құрылатын ерікті қауымдастығы (бірлестігі). Картель құру туралы келісім шартпен рәсімделеді және ол құпия құрылады. Келісімге қатысушылар өндірістік және коммерциялық дербестікті, сондай-ақ, заңи тұлға мәртебесін сақтайды‚ олардың іс-қимылдар еркіндігі тек келісім ауқымымен ғана шектеледі. Жекеше, мемлекеттік, ұлттық және шетелдік, сондай-ақ, аралас кәсіпорындар мен фирмаларды да біріктіруі мүмкін. Кейде “Картель ” термині өнім шығаруды қысқарту‚ өзара бәсекені реттеу жолымен қатысушының әрқайсысы үшін жоғары пайда алу‚ тұтынушы үшін жоғары баға белгілеу кепілдігімен компаниялар арасында жасасылған заңсыз келісімді айқындау үшін қолданылады. Бұл орайда Картель нарықтық тетіктердің жұмыс істеуін қиындататындықтан оған монополияға қарсы заңнаманың күші қолданылады. Кейбір елдерде Картельге заңмен тыйым салынған, екінші бір елдерде міндетті тіркеуден өткізіледі. Кей жағдайларда мемлекет Картельді өнеркәсіп саясатының құралы ретінде жария пайдаланады (мысалы, Жапонияда). Бірқатар дамыған елдердің үкіметтері халықаралық Картельдің қызметіне шек қоймай, қайта оны көтермелейді. Дереккөздер:
Аларих І

Аларих І (Alarіcus, Alarіsh) (шамамен 370 – 410 жылдары) – вестготтардың королі (395 – 410 жылдары). Балкан түбегіне басып кіріп, Афинаны жаулап алды, Коринф, Аргос, Спартаны талқандады. 396 жылы Шығыс Рим императоры Аркадий Аларих І-мен бітім жасасып, оған Иллирика аймағындағы армияның магистрі атағын берді (396 жылы). Аларих І ол жерге Вестготтарды орналастырды. 401 жылы Италияға басып кірді, бірақ Рим қолбасшысы Стилихон оны шегінуге мәжбүр етті. 408 жылы Италияға екінші рет шабуыл жасап, үш рет Римді қоршады (ежелгі авторлар қоршаудағы Римнен көптеген құлдардың Аларих І-нің әскеріне қосылғанын жазады), 410 ж. 24 тамызда “Мәңгі қаланы” алып, оны 3 күн бойы талан - таражға салды. Варварлардың Римді басып алуы замандастарына үлкен әсер етті. Бұл – варварлардың Батыс Рим империясын түпкілікті жаулап алуының бастамасы болды Аларих І Сицилия мен Африкаға жорық жасауға дайындалып жатқанда Оңтүстік Италияда қайтыс болды. суреттерінен|thumb|right]] . 1895 lithograph]] Сілтемелер * Италия * Рим * Стилихон Дереккөздер
Николай Егорович Жуковский

Жуковский Николай Егорович Жуковский Николай Егорович (17.1.1847, Ресей, Владимир облысы, Орехово ауылы – 17.3. 1921, Мәскеу) – орыс ғалымы, қазіргі аэродинамиканың негізін салушы, Санкт-Петербург Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1894), Ресей Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1917). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1868). 1874 жылдан Мәскеу жоғары техника училищесінде және онымен қатар 1885 жылдан Мәскеу мемлекеттік университетінде сабақ берді. Жуковский авиация теориясы, қатты дене механикасы, астрономия, математика, гидродинамика, гидравлика, қолданбалы механика, машиналар мен механизмдерді реттеу теориясы, т.б. салалар бойынша зерттеулер жүргізген. Ресейдің Орталық аэрогидродинамикалық институтын ұйымдастырып (1918), оның жетекшісі болды. Жуковский өзінің есімімен аталатын теореманы дәлелдеді (қ. Жуковский теоремасы). Жуковскийдің ғылыми еңбектері жоғары бағаланып, “Орыс авиациясының атасы” аталды. Ескерткіштер Шығармалар Шығармалар.: Полн. собр. соч., т. 1 – 9, М. – Л., 1935 – 37; Собр. соч., т. 1 – 7, М. – Л., 1948 – 50; Теоретическая механика, 2 изд., М. – Л., 1952. Сілтеме
Картер

:Картер (ағылшынша carter) – машиналардың немесе механизмдердің (қозғалтқыштардың, редукторлардың, сорғылардың, тағы басқа) қозғалмайтын корпустық бөлшегі. Ол ішіндегі бөлшектерге тірек болумен қатар оларды шаң-тозаңнан сақтайды. Мысалы, поршеньді қозғалтқыштарда картер иінді білік, жұмыстық цилиндр, тағы басқа бөлшектер үшін тірек, ал кaртердің төменгі бөлігі жағар май құйылатын ыдыс ретінде пайдаланылады. Картер шойыннан, термиялық өңдеуден өтпеген болаттан және жеңіл металдардың қорытпаларынан жасалады. Дереккөздер:
Бакудегі қанды оқиға

Бакудегі қанды оқиға немесе Қара қаңтар — 1990 жылы қаңтардың 19-ынан 20-сына қараған түнде Бакуде жүзеге асырылған әскери қылмыстық әрекет. Кеңестік билік органдары шешімімен, республика басшылығының келісімінсіз Әзірбайжан елінің астанасы Бакуге әскерлер заңсыз кіргізіліп, онда төтенше жағдай жарияланды. Ол КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының “Баку қаласында төтенше жағдай енгізу туралы” 1990 жылғы 18 қаңтардағы Жарлығы бойынша іске асырылды. Бұл туралы Баку тұрғындары алдын ала құлақтандырылмады. Қалаға кіргізілген КСРО құрлық, әскери-теңіз, әскери-әуе және әуе-десант әскерлерінің құрамалары мен Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті, ІІМ-нің арнаулы мақсаттағы әскерлері қатыгез іс-әрекеттерге жол берді. Бейбіт тұрғындарға, үйлер мен мекемелерге, тіпті жараланғандарға көмек көрсетуші медицина қызметкерлеріне оқ жаудырылып, “Жедел жәрдем” машиналарына танктермен шабуыл жасалынды. Осы оқиға барысында қаза тапқан, жараланған және хабарсыз кеткен адам саны 1800-ден асты. Олардың көбі Әзірбайжандар, сондай-ақ, орыс, татар, еврей халқының өкілдері, әйелдер мен жас балалар, қарттар болды. Бұл қанды оқиға Әзірбайжан-армян халықтары арасындағы ұлт араздығының асқынуына себеп болды. Бакуге кіргізілген әскер құрамында көбісінің тегі армян халқынан шыққан солдаттар мен офицерлерден құралған тұтас топтар болғандығы анықталды. Кеңестік билік органдарының ұлт араздығын қанды оқиғаға астастырған бұл шешімі КСРО Конституциясын, халықаралық-құқықтық нормалар мен Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы ережелерін өрескел бұзу, Әзірбайжан елінің құқықтарын, республика заңдарын аяқасты ету деп саналып, халықаралық әлеумет тарапынан қатаң айыпталды. Дереккөздер
Нұрқан Сейітов

Сейітов Нұрқан (Нұркен) (1904, бұрынғы Ақмола облысы Петропавл уезді – 1953) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Тверь қаласындағы атты әскер мектебін (1927), Ташкенттегі Орта Азия әскери мектебін (1930), Алматыдағы Қазақ марксизм-ленинизм институтын (1937) бітірген. Еңбек жолын Ақмола губерниясында бастады. 1930 – 32 жылдары Термездегі 81-атты әскер полкінің, Алматыдағы Қазақ атты әскер полкінің взвод, эскадрон командирі, 1932 – 35 жылдары ЛКЖО Қазақ өлкелік комитетінің 3-хатшысы, Ақмола облысы Ақбұлақ ауданы комитетінің 2-хатшысы, 1937 – 38 жылдары Қарсақпай ауданы комитеті мәдени-ағарту бөлімінің меңгерушісі, “Советтік Қарағанды” газетінің әдеби қызметкері болды. 1938 – 40 жылдары Қазақ КСР-і Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатының кадрлар жөніндегі инспекторы, кадрлар секторының меңгерушісі, жабдықтау халық комиссариаты кадрлар бөлімінің бастығы, 1940 жылдың шілдесінен 1941 жылдың желтоқсанына дейін Қазақ КСР-і Жеңіл өнеркәсіп халық комиссары қызметтерін атқарды. 1941 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылды. Қуғынға ұшырап, 1947 жылы сәуірде ату жазасына кесілді, қазанда бұл үкім 25 жылға бас бостандығынан айыру жазасымен ауыстырылды. КСРО ІІМ лагерінде қайтыс болған. Дереккөздер
Басқару

# Басқару - реттеуге, қорғауға, қойылған мақсатқа сай нысанның жүйесін өзгертуге немесе жоюға бағытталған, субъектінің нысанға әрекет ету процессі. Басқару адам іс-әрекетінің түрі ретінде адамдардың бірлесіп қызмет ету пайда болғаннан бар. Әрбір тарихи кезең басқару субъектілерінің қатынасын, ынталандыру әдістерін, ұйымдастыру процессінің көлемін қырлап, өз түзетулерін енгізді, дегенмен тек XX ғасырда ғана басқаруға ғылыми көзқарас пайда болып, дами бастады. Басқару өндірісте еңбек бөлінісінің нәтижесінде пайда болды. Басқару адам тұрмысының ажырамас бөлігі, онсыз адамдардың ортақ қызметі де, жалпы қоғам да мүмкін емес. Тиімді басқару дамудың негізгі факторларының бірі. Басқару теориясын белгілі бір ереже- лерге сүйенген қисынды реттелген принциптер, әдістер және өңделген ақпарат негізінде эмпирикалық жолмен немесе бірқатар нақтылы ғылымдардан алынған басқару технологиялары жүйесі ретінде қарастыруға болады. # Басқару - машинаның, механизмнің жұмыс тәртібін және күйін өзгертетін оператордың іс-әрекеті; # машинаны, механизмді басқару органыньң комплекті; # механикалық системаның функциясының жұмыс реттерін бақылау және бағдарламаларымен мақсаттарын ұқсату. Басқару теориясын екі деңгейге бөледі * Біріншісі, әртүрлі тарихи кезеңдерде қоғамның қызмет ету тетіктерін түсіндіретін жалпы саяси-экономикалық және әлеуметтік-философиялық тұжырымдамалардың бір бөлігі болып табылатын әлеуметтік басқару теорияларымен ұсынылған. * Екіншісі, қолданбалы пән ретінде, бір жағынан фундаменталды ғылыми теориялар бөліктері, екінші жағынан, әркелкі нысандарды басқару мақсатымен бірлескен тәжірибелік білімнің және дағдылардың жиынтығы. Дереккөздер
Оқжетпес

Оқжетпес — Ақмола облысындағы Бурабай және Шабақты көлдерінің аралығындағы биік жартас. Көкшетау қыратының ең биік жері – Көкше жанында. Герцин қатпарлығы тауларының мүжіліп жазыққа айналуы нәтижесінде пайда болған. Төңірегінің табиғаты көрікті. Гранитті жартастан түзілген, беткейі тік, қарағай, қайың өседі. Оқжетпес маңында қаңтардың орташа температурасы –9–16°С, шілдеде 19°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 200 – 300 мм. Төңірегінде бұғы, түлкі, шіл,құр мекендейді, ұшар басына бүркіт ұя салады. Қазақ халқының талай атақты ақын-әншілері (Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, т.б.) Оқжетпесті жырға қосқан, өздерінің ән-өлеңдерін арнаған. Оқжетпес маңы туристік саяхат жасайтын өңір. Тағы қараңыз * Бурабай көлі * Жұмбақтас Дереккөздер Сілтемелер * [https://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/308/ Оқжетпес тауы] — VisitKazakhstan.kz сайтында * [https://el.kz/news/archive/o-zhetpes-_turaly_a-yzdar/ Оқжетпес туралы аңыздар] — El.kz сайтында
Жуковский теоремасы

Жуковский теоремасы – сұйықтықтың не газдың жазық параллель ағынында орналасқан денеге әсер ететін көтергіш күш туралы теорема. Бұл теорема бойынша көтергіш күш ағын ішіндегі құйындардың (жалғасқан құйындардың) әсерінен туады. Сұйықтық не газ ағыны ұшақ қанатын орай аққанда ағын жылдамдығының циркуляциясы пайда болады. Ал жылдамдық циркуляциясы сұйықтық не газ ағынының құйындалу дәрежесін сипаттайды. Бұл теореманы Н.Е. Жуковский дәлелдеген (1904). Ол теорема былайша тұжырымдалады: егер сығылмайтын сұйықтықтың орныққан жазық параллель потенциал ағыны шексіз ұзын цилиндрдің жасаушысына перпендикуляр бағытта ақса, онда цилиндрдің жасаушысы бойымен алынған ұзындығы бірге тең бөлігіне көтергіш күш әсер етеді және ол ортаның тығыздығы мен ағынның шексіз қашықтықтағы жылдамдығының көбейтіндісін цилиндрді орай ағатын кез келген тұйық контурдағы ағын жылдамдығының циркуляциясына көбейткенге тең (суретті қ.). Бұл теорема формула түрінде былай жазылады: Көтергіш күштің бағыты, шексіз қашықтықтағы жылдамдық векторының бағытын циркуляция бағытына қарсы тік бұрышқа бұру арқылы табылады. Жуковский теоремасы сығылатын сұйықтықтың (газдың), профиль бағыты бойынша, дыбыс жылдамдығына дейінгі жылдамдықпен қозғалған ағынына қолданылады. Дыбыс және одан да жоғары жылдамдықтағы сұйықтық ағыны үшін Жуковский теоремасы жалпы түрде дәлелденбейді. Жуковский теоремасы ұшақ қанаты мен ескек пәренің (винттің) қазіргі теориясының негізі болып табылады. Оның көмегімен ұшақ қанатының көтергіш күші, ескек пәренің тарту күші, турбина мен компрессор қалақшасындағы қысым күші, т.б. есептеледі. Сілтеме
Нәсіпқали Сейітов

Нәсіпқали Сейітов (13.6.1944 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы Көктоғай кенті) – ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы (1991), профессор (2095), “ҚР Жер қойнауының құрметті барлаушысы”, геология терминдерінің тұңғыш түсіндірме сөздігінің авторы. Өмірбаяны * Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1968). * 1970 – 96 жылдары Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Қ.И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтында аға инженер, кіші ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы, жетекші ғылыми ғызметкер, лаборотория меңгерушісі, директордың ғылым жөніндегі орынбасары, бас ғылыми қызметкер * 1996 – 2000 жылады Абай атындағы ҚазҰПУ-да, 2000 – 05 жылдары Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ-да кафедра меңгерушісі, 2005 жылдан – профессор. 1 ғылым докторы, 2 ғылым кандидатын даярлады. Шығармалары Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның аймақтық геологиясы және геотектоникасы мәселелеріне арналған. Ол “Литосфералық тақталар тектоникасын” Қазақстан аумағы үшін жетілдірген. Сейітов 150-ден астам ғылыми, оқу-әдістемелік, ғылыми-танымдық, анықтамалық еңбектердің авторы, оның ішінде бірнеше монография, оқулық, түсіндірме сөздіктер, т.б. бар. * Тектоника плит и офиолитовые зоны Казахстана (принципы умеренного мобилизма), А.-А., 1988; * Жұмыр Жердің тынысы, А., 1991; * Тектоника плит: возможные истоки и особенности проявления, А., 1992; * Геология терминдерінің сөздігі, А., 1996; * Генетическая и геодинамическая модель геологического развития и становления палеозойских офиолитовых зон, А., 2006. Марапаттары *“ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін” белгісімен және медальдармен марапатталған * “ҚР жоғары оқу орнының үздік оқытушысы” грантының иегері (2005). Дереккөздер
Тамара Босымбекқызы Дүйсенова

Тамара Қасымқызы Дүйсенова (құжаты бойынша Босымбекқызы, 11 қаңтар 1965 жыл, Сарыағаш ауданы) — қазақстандық саясаткер және экономист, экономика ғылымдарының кандидаты. Дүйсенова бұрын Қазақстан президентінің көмекшісі (2025), Премьер-министрдің орынбасары (2023—2025), Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі (2013—2014, 2017—2018, 2022—2023) мен Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі (2014—2017) қызметтерінде болған. Шымкент облысының Сарыағаш ауданындағы Ленинское (Ленин) ауылында дүниеге келген. Дүйсенова 1987 жылы Ташкент халық шаруашылығы институтында инженер-экономист мамандығына білім алған. 2014 жылдың 6 тамызында жаңа құрылған Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі лауазымына тағайындалған себебімен ЕХӘҚ министрлігі тоқтатылды. 2017 жылдың қаңтарында Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі қызметінен босатылды, министрлік ыдыратылды, Дүйсенова министрліктің тарихындағы жалғыз министрі болып қалды. 2017 жылдың 25 қаңтарында Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі қайта құрылды. Тамара Дүйсенова осы министрліктің басшысы ретінде қайта тағайындалды. Ол өзінің министрлігін 2018 жылдың 9 ақпанына дейін басқарды. Оның ізбасары болып Мәдина Ерасылқызы Әбілқасымова тағайындалды. 2018-2019 жылдары Тамара Дүйсенова Нұр Отан партиясының хатшысы болды. 2019 жылдың наурызынан Нұр Отан партиясы саяси кеңесінің мүшесі және 2020 жылдың желтоқсанында партия атынан Мәжіліс депутаттығына үміткер болды. 2022 жылдың 11 сәуірінде Тамара Босымбекқызы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі қызметіне қайта тағайындалды. ЕХӘҚ министрі ретіндегі қызметін Дүйсенова 2023 жылдың 2 қыркүйегінде аяқтады, бірақ премьер орынбасары болуын жалғастыра берді. 2025 жылы 14 ақпанда Премьер-министрдің орынбасары лауазымынан босатылып, Президент көмекшісі болып тағайындалды. 2025 жылы 25 қыркүйекте лауазымынан босатылды. Өз өмірі Тамара Дүйсенова қазақ, орыс, ағылшын, неміс және өзбек тілдерін меңгерген. Марапаттары Тамара Дүйсенованың марапаттар тізімі: * 3-дәрежелі Барыс ордені (2024). Қосымша ақпарат Дереккөздер
Топаз

Топаз – силикаттар класына жататын минерал. Хим. формуласы: Al2[SіO4](F,OH)2; құрамы (%-бен): Al2O3 – 62 – 48,2, SіO2 – 39 – 28,2, F – 13 – 20,4, H2O – 2,45; қоспалары: Fe2+, Fe3+, Cr, Mg, Tі, V, Ge. Ромбылық сингонияда кристалданып, кристалдары призма пішінді, агрегаттары әдемі друзалы, түйірлі тығыз масса түрінде болып келеді. Кристалдық құрылымының негізінде фтор, оттек атомдарынан тұратын төрт қабатты тығыз түйіннің октаэдрлік қуысында Аl атомдары, тетраэдрлікте Sі орналасқан болып келеді. Кристалдары қысқа бағаналы, призма пішінді қырлары өте көп, ең үлкені 120 кг. Түссіз, ашық көк, күлгін, сары, қызғылт сары, алқызыл, көбінесе мөлдір; жіктілігі жетілген, шыныдай жылтыр, қатт. 8, тығызд. 3,5 г/м3. Топаз пневматолит және пегматит желілерінде кварц, дала шпаты, слюда, касситерит, турмалин, берилл, шеелит, т.б. грейзен құрамына кіретін минералдармен бірге кездеседі. Топаздың түссіз мөлдір және бояуы әдемі кристалдары 2 – 3-класты асыл тастар ретінде зергерлік бұйымдар жасауда қолданылады. Қрі кен орындары Украинада (Волынь), Оралда, Байкал сыртында, Бразилияда, Жапонияда, Мадагаскарда, т.б. аймақтарда орналасқан. Дереккөздер
Оптимум

Оптимум (лат. optіmum – ең жақсы, тәуір) – экономиканы математикалық талдаудың негізгі ұғымы. Толығырақ Мұнда экономикадық агенттер өзінің қызметінде белгілі бір мағынада ең тәуір және нақты ықтимал (оңтайлы) шешімдерді ұдайы қабылдауға мәжбүр болатыны ескеріледі. Бұл құбылыстарды ресімдеу шешілетін есептердің экономика-математикалық үлгілерін жасауға, демек, осы есептерді қазіргі заманғы экономика ғылымы және компьютерлендірілген бағдарларламалар тіліне аударуға мүмкіндік береді. Эконмикалық сипаттамалардың ең көп және ең аз мәнін (мысалы, ең төмен мән шығынның көрсеткіші, ең көп мән пайданың көрсеткіші) оңтайлы мән деп атайды. “Оптимум” термині үш мағынада қолданылады. Олар жүйенің ықтимал жай-күйінің ең жақсы нұсқасы; жүйе өзгерістерінің ең жақсы бағыты, даму мақсаты. “Оңтайлылық” термині қабылданатын шешімдер сапасының сипаттамасы (міндеттердің оңтайлы шешімі, оңтайлы жоспар, оңтайлы басқару), жүйенің немесе оның мінез-құлқының сипаттамасы (оңтайлы траектория, ресурстарды оңтайлы бөлу, жүйенің оңтайлы жұмыс істеуі) деген мағынаны білдіреді. “Оңтайландыру” термині де екі мағынада: атқарымның ең көп және ең аз мәнін табу үдерісі, яғни көптеген ықтимал атқарымның ең тәуір нұсқасын таңдау, оңтайлы шешімдерді әзірлеу үдерісі ретінде; жүйені ең жақсы (оңтайлы) күйге келтіру үдерісі ретінде қолданылады. Ақыр соңында, қаралып отырған ұғымдардың шеңберінде “экономикалық жүйенің оңтайлы жұмыс істеуі” деген ұғым кеңінен пайдаланылады – жалпы экономикалық жүйенің жұмыс істеу режимі, мұнда қоғамның қажеттерін қанағаттандыру және оның мақсаттарына қол жеткізу мақсатымен қоғамның барлық ресурстары неғұрлым толық пайдаланылады. Сілтемелер * Агенттік * Математика * Комитет * Қазақстан Дереккөздер
Бекзат Дүйсенов

Бекзат Дүйсенов (1938 – 1982, Қазығұрт ауданы Ынталы ауылы) – озат шопан. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1979). Еңбек жолын Ынталы мал бордақылау бригадасының бригадирі болып бастады. Кейін шопан болып 100 саулықтан 180 қозы алып, әр қойдан 5 кг жүн қырықты. Социалистік жарыстардың бірнеше дүркін жеңімпазы. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Баку мұнайлы-газды ауданы

.]] .]] Баку мұнайлы-газды ауданы — Әзербайжандағы мұнай мен газдың мол қоры және өндірісі бар аудан. Баку мұнайлы-газды ауданы Оңтүстік Каспий мұнай-газ аймағында, Апшерон түбегі мен Каспий теңізінің астында орналасқан. Мұнай кендері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа созылған, әр түрлі пішінді, созылыңқы кейде сақина тәрізді антиклинальдік қатпарлар мен күмбездерде орналасқан. Мұнайдың көбі плиоцен шөгінділерінде, біраз бөлігі одан да көне жыныстарда 4500 м-ге дейінгі тереңдікте кездеседі. Қалыңдығы 1000 м-ден 3400 м-ге дейін жететін құм, құмтас, алевролит және саздан тұратын қат-қабатта 40-қа жуық мұнай және газ қабаттары бар. Мұнда ертеде мұнай қарапайым әдіспен құдықтардан алынған болса, 1869 жылдан ұңғымалардан (Балаханда) алына бастады, 1873 жылы 35 м тереңдіктен мұнай фонтаны атқылады. Бұл ауданның кендерінен 1870 — 1990 жылдары аралығында 1 млрд. т-дан астам мұнай өндірілді. Бұрғылау тереңд. 7000 м-ден асты. Негізгі кен орындары: Нефтяные камни, Бахар, Сангачалы-Теңіз, Бибі-Эйбат, Сурахан, Қарашұқыр, Карадаг, т.б. Дереккөздер
Шаблан Ділдәбеков

Шаблан Ділдәбеков (1923 – 1987) – соғыс ардагері, білгір ұйымдастырушы. Еңбек жолын 1940 ж. жұмысшы болып бастаған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1962 – 1987 ж. Киров ауданындағы Большевик кеңшарының директоры болды. Екі мәрте «Ленин», «Октябрь революциясы», Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», «Қызыл жұлдыз» ордендерімен, ондаған медальдармен марапатталды. 1970 ж. Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. СОКП ХХІV, ХХV съездерінің делегаты, Өзбек КСР және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Топалаң

Топалаң – жануарлар мен адамдарда болатын аса жұқпалы ауру. Ауыл шаруашылық малдарының барлығы және жабайы жануарлардың көптеген түрлері ауырады. Топалаңмен ауырған кезде көршиқандар шығады, түрлі ағзалары серроздық-геморрагиялық қабынады. Қоздырғышы капсула мен спора құратын Bacіllus anthracіs бацилласы жер қыртысында көбейеді және ондаған жылдар бойы сақталады. Сондай-ақ суыққа да төзімді болады. Ауру қоздырғыштарын таратудың негізгі көзі – сыртқы ортаға бөлініп шығатын ауру малдардың зәрі, сүті, сілекейі. Топалаңнан өліп, кезінде жиналмаған қой өлексесі өте қауіпті. Қоздырғыштары тері зауыттарының, мал көмген орындардың маңайында, жайылымдарда, мал су ішетін орындарда жиі кездеседі. Ауру көбіне жазда (шілде – тамыз айларында) байқалады. Ауырған мал жүріп келе жатып тоқтап қалады, мойнын соза береді, танауы делдиіп, аузын ашып, ауыр тыныс алады, кейбіреулері қанды зәр шығарады. 2 – 16 сағат ішінде мал жүре алмай, жығылып қалады, аяқтары тартылады, мұрны мен аузынан қанды көбік ағады. Өлексесі өте тез ыдырайды. Малдың іші кеуіп, ісінеді, көкбауыры тым үлкейіп, қанға толып тұрады. Күйіс қайыратын малдарда және жылқыда жүрек соғысы мен тыныс алуы жиілейді, сілекейлі қабығы көгереді, тәбеті нашарлайды, дірілдеп, денесінің әр жерінде жаралар пайда болады. Шошқалардың мойнында ісік пайда болып, тыныс алу мен жұтыну қызметі бұзылады. Топалаңның алдын алу үшін бүкіл малға СТИ-1 немесе ГНКИ вакцинасын егеді. Бұған қоса жайылымдар, қой суаратын орындар, үй маңындағы телімдер малдәрігерлік-санит. талаптарға сай болуы тиіс. Адамдарға Топалаң ауру малдарға күтім жасағанда, мал өнімдерін өңдеу кезінде, ауру малдардың сүті мен етін тағамға қолданғанда жұғады. Клиник. белгілері – көршиқандардың пайда болуы, ішектердің, кейде өкпенің зақымдануы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Секьюриттеу

Секьюриттеу , Секьюритизация (ағылшынның securіtіzatіon) – капиталдар нарығында бағалы қағаздар нарығының және соның негізінде құралдар рөлінің артуы үрдісі; банк несиесін алу орнына борышқорлық бағалы қағаздар шығару жолымен қаржы қаражатын тарту. Секьюриттеу, бір жағынан, несие капиталы нарығымен салыстырғанда бағалы қағаздар нарығының үлес салмағын көбейтуден, екінші жағынан, бағалы қағаздардың түрлері мен құрамын күрт кеңейтуден, ең алдымен солардың негізінде туынды және будан құралдарды күрт кеңейтуден көрініс табады. Секьюриттеу үдерісін туғызатын басты себептер: борышқорлық міндеттемелерді арзандатуға, пайыздық мөлшерлеменің барған сайын үдей түсетін тұрақсыздығынан қорғауға ұмтылыс, салық салудағы және мемлекеттік реттеудегі өзгерістер. Телекоммуникация, байланыс және компьютерлендіру саласындағы революцилық өзгерістер Секьюриттеуді жедел қарқынмен дамытып отыр, бұл өзгерістер қарызгерлер мен инвесторларды әлемдік ауқымда біріктіруге және делдалдардың, әсіресе банк құрылымдары арқылы біріктіруге мүмкіндік береді. Сілтемелер * СВОТ * Своп * Инвестор Дереккөздер
Мұхтархан Қабыланбекұлы Ділдәбеков

{{Медальдар { } }} Мұхтархан Қабыланбекұлы Ділдәбеков (19.03.1976 жылы туған, Түркістан облысы, Жетісай ауданы, Абай ауылы) – боксшы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері (1997), аса ауыр салмақта Олимпиада ойындарының (2000) және әуесқой бокстан әлем чемпионатының (1999) күміс жүлдегері, «Парасат» орденімен иегері (2000). 1994 ж. Шымкент гуманитарлық университетіне түскеннен кейін бокспен айналыса бастады. Алғашқы жаттықтырушысы – ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушысы Нұрғали Сафиуллин. 1996 ж. Ташкент қаласында өткен С.Джексон атындағы халықаралық турнирде ауыр салмақта (91 кг-нан жоғары) жеңіс тұғырына көтеріліп, спорт шебері атанды. Үш рет Қазақстанның (1997, 1998, 1999), Бангкокте өткен XIII Азия ойындарының (1998) чемпионы, Қазақстан – Куба боксшыларының жолдастық кездесуінің (1998) және Варшавада (Польша) өткен Ф.Штамм атындағы халықаралық турнирдің (1999) жеңімпазы, дүниежүзілік чемпионаттың (1999, Хьюстон, АҚШ), XXVII Олимпия ойындарының (2000, Сидней, Австралия) күміс жүлдегері. XVIII Олимпия ойындарына (2004, Афины, Грекия) қатысқан. 1999 жылдың ең үздік спортшысы 1999 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты Сидней Олимпиадасы Сілтемелер * [http://alasharena.kz/post/346 Мұхтархан алыптарды тәрбиелеуге көшті] * [http://www.alaman.kz/?p=29507 Спортқа чемпион Боламын деп кел] Дереккөздер
Топан су

Топан су — 1) жер асты суы деңгейінің күрт көтерілуінен немесе өзен-көлдер суының (әсіресе көктем — жаз айларында) арнасынан асып кетуінің салдарынан болатын табиғи құбылыс. Оған қарсы қолданылатын шаралардың бірі — жер асты суының деңгейін түсіру (төмендету) мақсатымен ұңғымалар бұрғылап, олардан су тарту немесе жыралар мен қарықтар қазып, су астында қалған аумақтан суды кетіру; 2) өзеннің, көлдің немесе теңіздің су деңгейінің көтерілуі салдарынан аумақты су басу. Су деңгейінің көтерілуі өзен алабындағы қардың немесе мұздықтардың еруінен, жауын-шашынның мол жаууынан, мұзбөгет, желбөгет құбылысынан және т.б. туындайды. Топан су дүниежүзінің көптеген өзендерінде болып тұрады. Топан су – діни аңыздардан белгілі Нұх пайғамбар (ғ.с.) заманында болған, адамзат баласына келген жойқын су апаты. Нұқ пайғамбар (ғ.с.) заманында өнер, ғылым, техника өркендеп дамыды, бірақ көпшілік қауым Нұқтың (ғ.с.) үш жүз жыл бойы тәубаға келіңдер деп жасаған насихатына құлақ аспайды, аз ғана топ иманға келеді. Құдайдың әмірімен жерден су шығады, аспаннан жаңбыр құяды. Т. с-дан тек Нұқ пайғамбардың (ғ.с.) кемесіне мінгендер ғана құтылады. Дереккөздер
Ұлтай Ділдәбекова

Ұлтай Ділдәбекова (1929, Арыс ауданы Қызыл таң ұжымшары – 1984, Мақтаарал ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (27.5. 1948). 1940 – 1959 ж. Мақтаарал кеңшарында жұмысшы, мақта өсірушілер звеносының жетекшісі, 1960 – 1964 ж. төраға орынбасары, 1965 жылдан төраға қызметтерін атқарды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Картографиялық тор

:Картографиялық тор – қандай да бір картографиялық проекцияда түсірілген меридиандар мен параллельдердің карта бетіндегі графиктік кескіні. Картографиялық тордың түрі картографиялық проекцияларды пайдалануына байланысты өзгеріп отырады. Картографиялық тор картографиялық бейнелерді құрудың негізі болып табылады. Сонымен қатар, жер бетіндегі кез келген нүктенің координаттарын, сызықтардың азимуттарын, сондай-ақ картографиялық проекциялардың бұрмалану мөлшерін анықтауға көмектеседі Дереккөздер:
Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев

.]] Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев (16.7.1923, Қызылорда облысы Сырдария ауданы – 6.8.2001, Алматы) – геофизик, ғалым, геология-минерал ғылымдарының доктары (1970), профессор(1973). Толығырақ Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1984), 2-дүниежүзүлік соғысқа қатысқан. Ташкенттегі Орта Азия политехникалық институтын бітірген (1950). 1950 – 60 жылдары Орта Азия политехникалық институтында аспирант, оқытушы, кафедра меңгерушісі. *1960 – 80 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының Геология ғылымдар ин-тында бөлім меңгерушісі. *1980 жылдан Қазақ политехникалық институтында (ҚазҰТУ) кафедра меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан тау жыныстарының физикалық қасиеттерін, жердің терең қабаттарының құрылысы мен сейсмикалығын зерттеуге арналған. Еңбектері Ол 150-ден астам ғылыми еңбектің, 5 монографияның авторы. Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалары: *Физические свойства горных пород и геофизические поля, А.-А., 1971; *Физические свойства горных пород в глубинных термодинамических условиях, А.-А., 1973 (соавт.); *Сейсмические районирование Казахстана, А.-А., 1980. Сілтемелер * Ғылым * Монография * Комитет * Қазақстан Дереккөздер
Топар габбро-диорит кен орны

Топар габбро-диорит кен орны - Қарағанды облысы Абай ауданында, Қарағанды қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Кен орны 1966 жылы ашылып, 1979 жылы барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны Айнасу синклинорийімен ұштасып жатыр. Аплит дайкаларымен тілімделген гранодиорит шашылымдары сілемнің оңтүстік-батысына, ал габбродиорит шашылымдары солтүстік-шығысына шоғырланған. Линза тәрізді габбродиорит кен шоғырының ұзындығы 150 м, ені 115 м, қалыңдығы 35 м. Құрамы Химиялық құрамы: SіO 2 (48,53 – 65,2%), TіO 2 (0,5 – 1,5%), Al 2 O 3 (12,93 – 15,55%), Fe 2 O 3 (1,33 – 6,51%), FeO (3,06 – 6,61%), CaO (3,65 – 10,06), MgO (1,95 – 5,36%), MnO (0,08 – 0,2%), K 2 O (2,6 – 4,42%), P 2 O 5 (0,16 – 0,32%), SO 3 (0,02 – 0,06%), ұшқыш қоспалары (0,68 – 2,41%) болады. Физикалық-механикалық қасиеттері: көлемдік массасы – 3,06 г/см 3 , су сіңіруі – 0,4%, кеуектілігі – 0,53%, қысымға беріктілігі (кг/см 2 -пен): құрғақ күйінде – 2180, ал суға қаныққан түрінде – 2050, жұмсақтану коэффициенті – 0,94. Топар габбро-диорит кен орнының өнімдері қаптауыш әсем тастар, еденге төселетін материалдар ретінде және ескерткіш тастарын жасауға пайдаланылады. Анықталған қоры 529,4 мың м 3 . Кен орны толық зерттеліп, барланып болған жоқ. Дереккөздер
Кеңесбай Үшбаев

Кеңесбай Үшбаев(2.7.1940 ж.т.,Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Асысаға ауылы) – фармацевтика ғылымының докторы (1983), профессор (1984), Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі, Қазақстан Республикасы Профилактика медицина академиясының академигі (1995). ;1965 жылы: Алматы мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген; ;1972 жылы: Львов мемлекеттік медицина институтының аспирантурасын бітірген; ;1969–72 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі; ;1980–89 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының оқу ісі жөніндегі проректоры; ;1972–80 жылдары аралығында: Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Бас дәріхана басқармасы бастығының орынбасары, бастығы; ;1989–91 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының Шымкент қаласындағы бөлімшесінің ректоры; ;1991–92 жылдары аралығында: Шымкент фармацевтика институтының ректоры; ;1992–93 жылдары аралығында: «Қазфармбиоөнеркәсіп» концернінің президенті болып жұмыс істеді; ;1995 жылдан: «Фармация» өндірістік бірлестігінің президенті қызметін атқарады. Кеңесбай Үшбаев: *«Химико-токсологическое исследование препаратов спазмолитического действия и их метаболизм» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады *Негізгі ғылыми еңбектері фармация (сот ісіндегі химия) мәселелеріне арналған *Қазақстанда фармация ісін ұйымдастыру мәселелерін зерттеп, бірқатар дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы мен емдік қасиеттерін анықтады *150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 кітаптың авторы *12-сайл. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Дереккөздер:
Картодиаграмма

Картодиаграмма – карта бетіндегі аумақтық бөліктің белгілі бір статистикалық көрсеткішінің жалпы жиынтығын (кейде құрылымы мен динамикасын) графикалық кескіндеме (диаграмма) көмегімен көрсететін карта. Мысалы, мемлекет, облыс, аудан бойынша халықтың саны және құрамы, өнеркәсіптің жалпы өнімі және құрамы, белгілі бір мерзім ішінде өсуі (төмендеуі), тағы басқа көрсетіледі. Мұндай Картодиаграмманы жасау үшін әр аумақтық бірлікке осы аумаққа қатысты көрсеткіш диаграммасын орналастырады. Картодиаграмма тұрғызу үшін кейде тұрақты аумақтық бөлініс торы да пайдаланылады. Картодиаграммада салыстырмалы мөлшерді де, абсолютті мөлшерді де беруге болады. Картодиаграммада, негізінен, сызықтық диаграмма (бағаналар, жолақтар, тағы басқа) пайдаланылады. Олардың ұзындығы көрсетілетін шамаға пропорционал болады. Сондай-ақ, аудандық диаграммалар (квадраттар, шеңберлер, үшбұрыштар, тағы басқа) мен көлемдік диаграммалар (кубтар, шарлар, тағы басқа) қолданылады. Дереккөздер
Жунаид Хан

Жунаид хан, Мұхаммед Құрбан Сардар (1857 – 1938) – Хорезм мен Түрікменстандағы басмашылар қозғалысы жетекшілерінің бірі. 1918 жылдың қаңтар айында Жунаид хан 1600 атты әскерімен Хиуаға басып кіріп, қыркүйекте хандықтағы билік басына Исфандиардың орнына Сейид Абдулланы отырғызды. Жунаид ханның өзі Каспий маңындағы ақ гвардияшыл эсерлер үкіметімен одақтасып, кеңестік Түрікменстанмен күрес жүргізді. 1919 жылдың 2-жартысы мен 1920 жылдың басында Қызыл Армия әскерлері Бедеркенттегі ордасын басып алғаннан кейін, Жунаид хан Қарақұмды паналайды. 1920 жылы қазанда Қоңыратқа шабуыл жасап, Нүкісті қоршауға алды, бірақ 1921 жылы көктемде әскерлерімен қайтадан Қарақұмға оралды. Бұл кезде Жунаид хан әскерінің саны 9 мың адамға жетті. Олар Хазараспты бағындырды, Хиуа мен Жаңа Үргенішті қоршауға алды. 1924 – 27 жылы Жунаид хан әскерлері Түрікменстан аймағында, Қарақұмда соғыс жүргізді. 1925 жылы ақпанда кеңестердің 1-жалпытүрікмен съезінде Жунаид ханға кешірім жасалды. 1927 жылы 19 қыркүйекте Жунаид хан Кеңес үкіметіне қарсы тағы да көтеріліс жасап, көтеріліс жеңіліс тапқан соң өзі Ауғанстанға қашып кетті. 1929 жылы наурызда ағылшындар мен Бұхар әмірінің, тәжік, өзбек босқындары басшыларының қатысуымен өткен мәжілісте Кеңес үкіметіне қарсы күресті жалғастыру жөнінде шешім қабылданып, Түрікменстандағы соғыс қимылдарын жүргізу Жунаид ханға жүктелді. 1924 жылы Жунаид ханның баласы Ішік хан бастаған 700 адамы бар әскер тобы Түрікменстанға басып кірді. Жунаид ханға 1500 адамдық қазақ жасақтары (қазақ-иомуд жасақтары) көмектесті. 1932 – 33 жылы Жунаид ханның Түрікменстанның түкпір-түкпіріне жіберген жасақтары қызыл әскерлермен күресте жеңіліс тапты. Сілтеме
Топохимиялық реакциялар

Топохимиялық реакциялар – қатты денелердің қатысуымен жүретін химиялық реакциялар. Топохимиялық реакцияларға негізінен қатты заттар, кейбір жағдайларда газдар мен сұйықтықтар қатысады. Топохимиялық реакциялардың мысалы, кристаллогидраттардың дегидраттануын, тотықтардың қалпына келтірілуін, ауыр металлдар азидтерінің ыдырауын, шалаөткізгіш кристалдарды синтездеу мен тазартуды, т.б. жатқызуға болады. Кольшуттер ұсынған “топохимиялық” термині кристалдың белгілі бір жерінде жүретін реакция деген мағына береді. Топохимиялық реакциялардың ерекшеліктері: 1) олар барлық көлемде іске аспай, қатты дененің реакцияға қабілетті жекелеген бөліктерінде басталады; 2) басталған реакцияның кристалдың көршілес бөліктеріне жайылуы. Топохимиялық реакциялардың жылдамдығы кристалдың ақауына, ондағы кристалдық торды түзетін бөлшектердің (ион, атом, молекула) инерттігіне тікелей байланысты. Топохимиялық реакциялардың практикада кеңінен пайдаланылатын маңызды түрлеріне: ауыр және түсті металдардың кендерін күйдіру, тотықсыздандыру мен хлорлау, ферриттер мен катализаторлар алу, т.б. жатады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сабалақ Оразалинов

Сабалақ Оразалинов (1925, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Көксала ауылы – 1988, Алматы) – Ұлы Отан соғысының қаһарманы. Толығырақ Ата-анасынан ерте айрылып, балалар үйінде тәрбиеленген. Соғысқа дейін Аягөз темір жол депосында жұмыс істеді. 1944 жылы 18 қарашада кеңес әскерлері немістердің қорғанысын бұзып өтіп, Эстонияның Моонзунд архипелагында шабуыл ұрыстарын жүргізді. Саарема аралының Каимри деревнясы маңында кеңес әскерлері жаудың күшті қарсылығына тап болды. Осы ұрыста 131-атқыштар дивизиясының 482-полкінің ефрейторы Сабалақ Оразалинов жау дзотын кеудесімен жауып, асқан ерлік жасады. Ленинград госпиталінде жылға жуық емделіп, еліне оралды. Сабалақ Оразалинов Ұлы Отан соғысы тарихындағы жау дзотын кеудесімен жауып, тірі қалған санаулы жауынгерлердің бірі. Жиырма жылдан астам уақыт бойы қаза болғандар қатарына жатқызылды және ерлік көрсеткен жерге ескерткіш-белгі орнатылып, онда қайтыс болған деп көрсетілді. Соғыстан кейін Аягөз депосында, кейіннен Алматы темір жолында, ұзақ жылдар бойы Алматы шай фабрикакасында жұмыс істеген. Көптеген орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Топтық жылдамдық

Топтық жылдамдық – гармониялық емес толқындардың таралуын сипаттайтын жуық шама; кеңістікте уақыттың әрбір мезетінде белгілі бір көлемде шектелген толқындар түйдегін құратын толқындар тобының немесе тізбегінің қозғалыс жылдамдығы. Толқынның таралу кеңістігінің шашырату (дисперсия) қабілеті болмаса, барлық гармониялық толқындар біркелкі фазалық жылдамдыққа ие болып, толқындық түйдек стационарлық толқын қалпына енеді және оның Топтық жылдамдықы толқынның фазалық жылдамдығына сәйкес келеді. Егер кеңістік дисперс. орта болып саналса, ондай ортада әр түрлі жиіліктегі гармон. толқындар әр түрлі фазалық жылдамдықпен таралады, толқындық түйдек жайылып, оның түйдек формасы бұзылады. Орта дисперсиясының тек Топтық жылдамдық болып есептелетін толқындық түйдектерге ғана әсері болады. Топтық жылдамдық ұғымының физика мен техникада үлкен маңызы бар. Толқындардың таралу жылдамдықтарын өлшеу, энергияның тасымалдану шығыны, т.б. Топтық жылдамдық әдістерімен анықталады. Мысалы, гидрорадиолокация әдісі ионосфераны зерттеуде, ғарыштық нысандарды басқару жүйелерінде, т.б. қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том