kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әкімшілік құқық бұзушылық

Әкімшілік құқық бұзушылық — мемлекеттік немесе қоғамдық тәртіпке, азаматтардың жеке меншігіне, құқылары мен бостандықтарына, белгіленген басқару тәртібіне нұқсан келтіретін кінәлі (қасақана немесе абайсыз істелген) әрекет немесе әрекетсіздік. Бұл үшін арнаулы заңдарда әкімшілік жауапкершілікке тарту көзделген. Әкімшілік құқық бұзушылықты кейде “әкімшілік теріс қылық” деп те атайды. Жеке адамның әкімшілік жауаптылық көзделген құқыққа қарсы, кінәлі (қасақана немесе абайсызда жасалған) іс-әрекеті не әрекетсіздігі немесе заңды тұлғаның құқыққа қарсы іс-әрекеті не әрекетсіздігі әкімшілік құқық бұзушылық болып танылады. Дереккөздер de:Übertretung en:Infraction fr:Contravention it:Contravvenzione lt:Administracinis teisės pažeidimas lt:Administracinis nusižengimas nl:Overtreding (strafrecht) pt:Contravenção ru:Административное правонарушение
Богазкөй архиві

Богазкөй мұрағаты — ертедегі Хетт мемлекетінің астанасы Хаттусастың орнындағы Богазкөй (Түркия) қ-нан табылған архив. 15 мыңнан астам сына жазулы (негізінен хетт тілінде) қыш “табақшалардан” құралған, тарихи және салт-жораға байланысты текстердің үзінділері Кіші Азияның ежелгі лувий, палай, хетт, хурит тілдерінде жазылған. Богазкөй архивінде патша хабарлары, бұйрықтары, шарттары, патшалардың тізімі, дипломатиялық хаттары, сый жазбалары, заңдар жинағы, сот хаттамалары, мифолология және діни текстер, астрономия болжамдар, шумер-аккад-хетт сөздіктері, жылқы өсіру жайлы шығармалар, т.б. бар. Богазкөй архивінен табылған жазба ескерткіштердің басым бөлігі б.з.б. 14 — 13 ғ-лардағы жаңа хетт кезеңін, кейбір азғана нұсқалары б.з.б. 17 — 16 ғ-ларды қамтиды. Богазкөй архивін 1906 — 12 ж. Г. Винклер тауып, жарым-жартылай қазба жұмыстарын жүргізген. 1970 — 80 жылдардағы зерттеу жұмыстары Ежелгі дүние туралы тыңғылықты мәліметтер берді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Үкібай Найзабекұлы

Үкібай Найзабекұлы (1778–1856) — би. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Үкібай сөзге тапқыр, от ауызды, орақ тілді шешен адам болған. Сол себепті оны Шоң би қадір тұтқан. 1831 жылы Орта жүздің Қаржас және Қанжығалы рулары арасында Ереймен қыраттары үшін таласта жеті адам мерт болады. Орыс жағы әкімшілік заңымен екі жақты бітімге келтіре алмағаннан кейін істі қазақтардың өзіне тапсырады. Билердің келісімі бойынша бұл даулы мәселені Үкібай шешеді. 1833 жылы Баянауыл округінің құрамына кіретін Сатылған — Алтынторы болысының басшысы болып сайланған. 1839 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторының жарлығы бойынша Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысына қатысқан болыстар ыдыратылып, басқа болыстарға таратылып берілді. Бұл іске Үкібай араласып, Сатылған — Алтынторы болысын ыдыратпай аман алып қалған. Үкібайдың билігі жөнінде ел аузында көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Дереккөздер Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Әбуғалисина

Әбуғалисина — шығыс аңыздарының желісіне құрылған дастан. Бас кейіпкері — аш-Шейх әр-Раис Әбд әл-Хұсайын ибн Абдоллах ибн Сина (980-1037). Дастан кейіпкері тарихи ғұмарнамадағы хакім, елші, ғалым, әулие, елбасы тұлғасынан ауытқып, ислам дінінен терең білім алған, перілер мен жындарды айтқанына көндіріп ғажайып сырлы оқиғаларға тап келе беретін рақымды оқымысты бейнесінде суреттеледі. Көшпелі халықтың дәстүрлі эпикалық жырларында жиі кездесетін батырлық, қаһармандық сарындар мұнда жоқ. Алайда ислам шариғатының құндылықтарына түбегейлі бет бұрған мұсылман елдерінің әдет-ғұрып, дәстүр-салт, мінез-болмыстары жеткілікті баяндалған. “Әбуғалисина” дастанының ондаған нұсқалары ҚР ҒМ ҒА Орталық ғылыми кітапханасы мен М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы. Олардың қайсыбірі кітап күйінде сақталып жетсе, біразы ел ішіндегі ақындар мен жыршылар, жинаушылар әр уақытта хатқа түсірген қолжазбалар. Кітап қалпындағы нұсқалар: * “Әбуғалисина қиссасы” (1881 ж. Қазанда басылған. Татар тілінде. Шығарушы Қ. Насыри. Көлемі — 116 бет), * “Әбуғалисина” (1886 ж. Қазанда қазақ тілінде Ж. Елшібайұлы бастырған, көлемі 56 бет), * “Қисса-и Абулхарис” (1893 ж. Қазанда Қ. Шаһмарданұлы бастырған, көлемі 16 бет), * “Қисса-и Халвафауруш” (1898 ж. Қазанда “Сұлу жігіт туралы” деген атпен басылған), * “Ганжғина-и хикмет Әбуғалисина” (1901, 1903 ж. Қазанда С. Шарафуддинұлы қара сөзбен бастырып шығарған көлемі 115 бет). Сол сияқты “Әбуғалисина” дастанының төмендегідей қолжазба нұсқалары бар: * “Ганжғина — и хикмет Әбуғалисина” (1940 ж. Х. Байысов тапсырған. Араб әрпінде, көлемі 56 бет); * “Әбуғалисина — Әбілхарис әңгімесі” (А. Әмірұлы 1936 ж. араб әрпімен жазып тапсырған); * “Әбуғалисина” (Ж. және А. Шорманұлдарынан алып 1958 ж. Ғ. Мұсабаев тапсырған, көлемі 68 бет); * “Әбуғалисина, Әбілхарис” (І. Баймағанбетов нұсқасы). Осы аталған дастан нұсқалары ішіндегі таза қазақ тілінде жырланған ең көркем де көлемдісі — қызылордалық жыршы І. Баймағанбетов (1895-1973) жырлаған “Әбуғалисина, Әбілхарис” дастаны көп томдық “Қазақ халық әдебиеті” топтамасының “Дастандар” кітабының 2-томында жарияланған. Дереккөздер
Целинное (Шалғышы ауылдық округі)

Целинное — Қостанай облысы Қарасу ауданы, Шалғышы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 56 км-дей жерде, Торғай үстіртінің қиыр солтүстік-шығыс шетіндегі Тімтуір өзенінің оң жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1017 адам (486 ер адам және 531 әйел адам) болса, 2009 жылы 1123 адамды (537 ер адам және 586 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты құрылған шошқа өсіретін кеңшар құру негізінде қаланған. 1996 жылға дейін Қостанай облысы Октябрь ауданының құрамында болды. 1996 жылы шаруа қожалықтары құрылды. Целинное жанынан (10 км) Астана — Қараталы (Ресей) темір және автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Целинное (Ғабит Мүсірепов ауданы)

Целинное — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Дружба ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Новоишим ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 68 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жақ аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 991 адам (492 ер адам және 499 әйел адам) болса, 2009 жылы 840 адамды (413 ер адам және 427 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған астық өсірумен айналысатын кеңшар бөлімшесінің орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1996 жылы өзімен аттас ұжымдық кәсіпорын құрылды. Дереккөздер
Химиялық қосылыстар

Химиялық қосылыстар, химиялық заттар — бір немесе бірнеше элемент атомдарының химиялық байланысу нәтижесінде құралған заттар. Химиялық қосылыстар — әртүрлі химиялық реакциялар нәтижесінде алынатын заттар. Қандай жолмен және қандай жағдайда алынса да, таза химиялық қосылыстардың сапалық және сандық құрамы тұрақты болады. Ковалентті байланысқан атомдардан тұратын кейбір жай заттар (мысалы, азот – N2 , оттек – O2 және сутек – H2 де химиялық қосылыстар қатарына жатады. Химиялық қосылыстардың құрамы химиялық формулалар арқылы өрнектеледі, ал олардың құрылымы құрылымдық формулалармен беріледі. Бұл қосылыстар құрам тұрақтылық заңы мен еселік қатынас заңына бағынады. Әрбір химиялық қосылыстың өзіне тән химиялық, физикалық, оптикалық және басқа да қасиеттері болады. Олар түзілгенде энергия бөлінеді немесе сіңіріледі — бұл процестер экзотермиялық немесе эндотермиялық реакциялар деп аталады. Қосылыстың қасиеттері оны құраушы бастапқы заттардың қасиеттерінен айтарлықтай ерекшеленеді (қараңыз: Изомерия). Химиялық қосылыстар екі негізгі топқа бөлінеді: * Органикалық емес қосылыстар * Органикалық қосылыстар Қазіргі таңда ғылымда 100 мыңнан астам бейорганикалық және 3 миллионнан астам органикалық қосылыс белгілі. Дереккөздер
Дрозофила

Дрозофила (Drosophіla) — жеміс шыбыныдары тұқымдасына жататын жәндіктер. 1000-нан аса түрі бар. Барлық жерде, әсіресе, көкөніс-жеміс сақтайтын қоймаларда кездеседі. Дрозофилалар — ұсақ жәндіктер; көзі қызыл, тұрқы 2 — 3,5 мм-дей. Олар өсімдіктердің шырынымен және шіріген органикалық заттармен, ал дернәсілдері микроорганизмдермен қоректенеді. Дрозофилалар өте өсімтал, әрбір 10 — 15 күнде ұрпақ береді. Өсімтал болғандықтан генетикалық зерттеулерге пайдаланылады. Мысалы, дрозофиламен жасаған эксперименттік зерттеулердің нәтижесінде америкалық ғалым Т.Морган тұқым қуалаудың хромосомалық теориясын ашты. Қазір лабараторияларда, негізінен, Дрозофиланың Drosophіla melanogaster түрі өсіріліп, тәжірибелер жүргізіледі. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Әкімшілік-территориялық құрылым

Әкімшілік-территориялық құрылым — мемлекеттің территориялық ұйымдастыру жүйесі; соның негізінде мемлекеттік билік пен басқару органдары құрылып, қызмет атқарады. Әкімшілік-территориялық құрылымның құқықтық нормалары мемлекет аумағындағы әкімшілік-территориялық бірліктердің (бөліністердің) тізімін, мемлекеттің әкімшілік-территорялық бірліктерге бөлуге қатысты құзыретін, осы бөліктердің өзгертілу тәртібі мен осыған тікелей байланысты мемлекет органдардың құзыретін, елді мекендердің қандай тұрпатқа жатқызылатындығын, олардың аталуын және аттарының өзгертілу тәртібін айқындайды. Қазақстан Республикасының әкімшілік-территориялық құрылымында мынадай бөліктерге: астанаға, облысқа, респ. маңызы бар қалаға, қаладағы ауданға, ауданға, қалаға, ауылға, кентке бөлу көзделген. Әрбір әкімшілік-территория бірліктің аумағында өкілетті, атқару органдары, сот, прокуратура және т.б. органдар құрылады. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Богдо-Ола жотасы

Боғда тауы, монг: Богдо-Ула — Қытайдың солт.-батысындағы Богдошань тау сілеміндегі жота. Тянь-Шань тау жүйесіне енеді. ШҰАР орталығы Үрімжі қаласынан түстік шығысқа қарай орналасқан. Дзосотын-Элисун (Зостын элс, қаз: Жосалы құм) төбелі құмдары мен Турфан ойысы аралығында ендік бағытта созылып жатыр. Ең биік нүктесі — Боғда тауы (5445 м). Палеозой эрасында түзілген. Мезозойда тегістеліп, неогеннің соңында күшті қатпарлануға ұшыраған. Жер бетінде әр түрлі биіктікке көтерілген ежелгі тегістелу беттері басым. Солт.-батыс бөлігінде мұздықтар бар. Олардың ұзындығы 12 км-ге жетеді. Мұздықтардан басталатын ұсақ өзендер тау етектерінде оазистер құрайды. Жотаға тік белдемділік тән: етегінде — шөлдік ландшафт, одан биікте далалық ландшафт, 1700 — 2900 м биіктікте — қылқан жапырақты ормандар, 2900 — 3700 м-де альпілік шалғындар, 3700 м-ден жоғарыда мұзды-қарлы ландшафт қалыптасқан. Мұнда Баркөл курорттық ірі көл бар. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Моне Клод Оскар

Моне Клод Оскар (14.2. 1840, Париж – 6.12.1926, Нормандия,Живерни) — француз кескіндемесіші, импрессионизмнің негізін салушылардың бірі. Гаврда Э.Буденнен (1858 – 59) білім алып, Парижде Сюис академиясы (1859 – 60) мен Ш. Гейлер шеберханасында (1862 – 63) оқыды. 1860 жылдан бастап бірыңғай табиғат көрінісін салумен шұғылданды. Моненің пейзаждық картиналарында адам негізгі орын алды. Ол бояуды теңбілдеп жағу арқылы түрлі түстердің өзіне тән қасиетін үлкен шеберлікпен ерекшелендіре білді. Оның пейзаждары үздіксіз өзгеріп жатқан өмірдің бүкіл болмысы мен тынысынан бөлініп алынған табиғаттың жанды бөлшегі немесе мәңгі жас тіршіліктің ықшамдалған шынайы көрінісі секілді (“Париждегі Капуционк бульвары”, 1873, “Бель-Ильдегі құз”, 1886). 90-жылдары суретші нақтылы табиғаттың әр қилы жағдайдағы көрінісін және сол жердегі ауа райының өзгерген сәттеріндегі әуеннің ойнақы құбылыстарын дәл тауып бейнелеген “Мая шөп” (1890 – 91), “Руан соборы” (1893 – 95) атты картиналарын салды. Моненің кейінгі шығармалары нақты өмірдің материалдық жағын қиялдан туындаған ортада кескіндеуімен (“Лондондағы тұман”, 1903) және шартты түрде әсемдеуге айрықша ден қоюымен (“Кішкене көзелер” сериялы панносы (1914 – 22) ерекшеленеді. 70-жылдардағы картиналары кескіндеме жанрының жаңашылдығын танытып (“Аржантей көпірі”, 1874; “Сенлазар вокзалы”, 1877), жаңа заманның хабаршысы болды. 80-жылдары салынған “Фекана жартастары” (1881), “Дьеппедегі айырылысу” (1882,), “Жағадағы серуен” (1882) атты туындыларында өмірдің қуанышы мен үйлесімділігі орнына драмалық тайталас, буырқанған күш-қуат басым көрінді. Бұл кезеңдегі картиналарынан “Этретадағы Манипор дарбазасы” атты туындысының шоқтығы биік (1883). Қайтыс болар алдында Париж мұражайына өзінің “Нимфей” сериясын сыйға тартқан. Дереккөздер Письма, (пер. с франц., Н.В. Яворской), в кн.: Мастера искусства об искусстве, т. 5, кн. 1, М., 1969. Рейтерсверд О., Клод Моне, (пер. со швед.), М., 1965; К.Моне. Альбом репродукций (Авт. текста и сост. И.Сапего), Л., 1969; Богемская К.Г., Клод Моне, М.,
Ұрық қапшығы

Ұрық қапшығы (sacculus embryonalіs) — гүлді өсімдіктердің орталық бөлігі. Бұл арада жұмыртқа жасушасы дамып жетіліп, қосарлы ұрықтану процесі жүреді. Ұрық қапшығы шығу тегі және атқаратын қызметі жағынан аналық гаметофит (жыныс ұрпағы) болып есептелінеді. Кәдімгі ұрық қапшығы бір ғана гаплоидты аналық жыныс жасушасынан дамиды. Ол аналық жыныс жасушасының көлемі ұлғая келе үш рет бөліну арқылы белгілі бір реттілікпен орналасқан сегіз ядросы бар жеті жеке клеткаға айналады. Оның бір жасушасы орталық клетка деп аталады, онда екі ядро болады. Ал қалған бір-бір ядросы бар жасушалар үш-үштен бір-біріне қарама-қарсы полюстерде орналасады. Бір полюсінде жақсы дамыған бір ірі жұмыртқа жасушасы және одан біршама нашар дамыған екі қосымша жасуша болады. Ал қарама-қарсы полюсте біркелкі дамыған үш жасуша орналасады. Ұрық дамуының келесі кезеңінде орталық жасушадағы екі ядро бір-бірімен қосылып, ұрық қапшығының екінші реттік диплоидты орталық жасушасына айналады. Ұрықтанғаннан кейін зиготадан ұрық дамып жетіледі. Ал орталық жасушадан (үш ядросы бар тұқымнан) эндосперм (кейбір өсімдіктердің тұқымы мен жемісінде болатын, ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа) қалыптасады. Ұрық қапшығының 16-ға жуық тобы бар. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Боғда Қараұлы

Боғда Қараұлы (1765 жыл — 1845 жыл) — күйші композитор Өмірбаяны Абылдың күйшілік дәстүрін жалғастырушы. Ол Исатай Тайманұлы бастаған шаруалар көтерілісін қолдап, Махамбет Өтемісұлымен жақсы қарым-қатынаста болған. Шығармашылығы Оның күйлері Ақтөбе, Орал, Маңғыстау өңірінде кеңінен таралған. Б.Асан Қайғының, Соқыр Есжанның күйлерін шебер орындаумен қатар “Алпыс екі Ақжелеңді” түгел тарта білген күйші. Боғданың кең тараған “Боз төбе”, “Жем суының тасқыны”, “Екіндіде ел іздеген”, “Боғда”, “Қара жаяу” күйлері — терең философиямен толғауға толы лирикалық туындылар. Олардың мейлінше сұлу, қалыпты ырғағынан қайрат, сабырлылық пен жігерлілік сезіледі. Бізге жеткен шығармаларының ішінде дәстүрлі жанрдағы “Сегіз лақ” (ортеке жанрында), “Кербез Ақжелең” мен “Кербез Керік” (Ақжелең жанрында) тәрізді күйлері де мазмұндылығымен, бейнелеу мәнерімен, өзіне ғана тән ерекшелігімен назар аудартады. Ізін жалғастырушылары Қазіргі орындаушыларға Боғданың оншақты күйі белгілі. Оның “Боз төбе” күйін ең алғаш А.В.Затаевичке орындап беріп, нотаға түсірткен Ғ.Мұхитов. Одан кейін күйші мұрасын арнайы зерттеген — Т. Мерғалиев. Боғда күйлері белгілі домбырашылар С.Жалмышев, Боғда Басығараевтардың репертуарынан орын алған. Дереккөздер
Химиялық машина жасау

Химиялық машина жасау — машина жасаудың химия өндірісі үшін технологиялық жабдықтар, сондай-ақ жиынтық технологиялық желілер мен қондырғылар дайындайтын саласы. Химиялық машина жасаудың негізгі бұйымдары: жылу масса алмастырғыш, реакциялаушы, кептіргіш аппаратура, сұйық біртекті емес системаларды айыру жабдықтары, химиялық өнімдерді араластыру және топтау, газ қоспаларын айыру, резина қоспалар мен пластикалық массаларды өңдейтін машиналар мен технологиялық желілер. Химиялық машина жасау кәсіпорындары шығаратын химиялық аппаратура өзінің техникалық-экономикалық сипаттамасы, түрлерінің саны және үлгілік көлемі жағынан негізінен осы заманғы техникалық дәрежеге сай келеді. Химия өнеркәсібінің ерекшеліктеріне, әсіресе химиялық процестердің көптігіне, химия өндірісін үздіксіз жетілдіруге, қысым мен температураны көптеп қолдануға байланысты Химиялық машина жасау жабдықтың жекеленген түрінің мыңдаған үлгісін, көлемін, яғни бір бұйымның бірнеше номенклатурасын дайындап шығарады. Химиялық жабдықтарды бірыңғайлау мен стандарттау барынша дамытылып келеді. Мұның өзі химиялық машиналар мен аппараттарды көптеп шығарудың, олардың сериялылығын арттырудың және сапасын жақсартудың маңызды кепілі болып табылады. Химиялық машина жасауды дамыту қарқынын арттыру үшін мамандандырылған кәсіпорындардың қуатын арттыру, жаңа зауыттар салу, өндірістің озат технологиясын енгізу, бұйымдық және технологиялық мамандандыруды жүзеге асыру, бірыңғайлау және бір ізге келтіру негізін одан әрі дамыту қажет. Дереккөздер
Менделевий

Менделевий (лат. Mendelevіum; Md) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы, жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент, атом номері 101, атом молшері 258,0986; актиноидтар тобына жатады. Тотығу дәрежелері +1, +2 және +3, тұрақтысы +3. Оны 1955 жылы америкалық ғалымдар А.Гиорсо, Б.Харви, Г.Чоппин, С.Томпсон және Г.Сиборг ашқан. Олар 253Es (, п) 256Md ядролық реакциясы нәтижесінде Менделевийдің 17 атомын алған. -бөлшектерімен атқылау арқылы шыққан Менделевий атомдары алтын фольга бетіне жиналып, одан ион алмасу бағанасында бөлініп алынған. Массалық сандары 252, 254 – 258 болатын 6 изотоптары бар. Тұрақты изотопы 258Md (Т1/2 56 тәулік, -сәуле шығарғыш) Менделевий изотоптары U және Pu атомдарын Ne, т.б. жеделдетілген ядроларымен сәулелендіру арқылы түзіледі, сонымен қатар экстракция және сорбция әдістермен бөлінеді. Менделевий көп мөлшерде алынбаған және барлық зерттеулер Менделевийдің аз концентрациясымен жүргізілген. Дереккөздер
Боғмала

Боғмала (Actіnomycosіs), актиномикоз — актиномицет бактериялары тудыратын малдың (адамда сирек) созылмалы жұқпалы ауруы. Ірі қарада жиі, қой мен ешкіде, жылқыда, шошқада сирек кездеседі. Аурудың қоздырушысы — сәулелі саңырауқұлақтарға жататын бір топ микроорганизмдер. Сау малға ауру малдан немесе сыртқы ортада өсіп-өнетін қоздырушылармен бүлінген сабаннан, шөптен жұғады. Әсіресе, құрғақшылық жылдары сабан мен шөп тым қатайып, малдың аузын жарақаттағанда ауру жиі байқалады. Ауруға жақтың, тілдің, жұтқыншақтың сөл бездері шалдығады. Ауырған сиырдың жақ сүйегінде томпайған ісік пайда болып, кейін ол іріңдеп, тесіледі. Кейде желін, бауыр, өкпе, т.б. мүшелерін де зақымдауы мүмкін. Емдеу үшін құрамында йод бар дәрілер және антибиотиктер қолданылады, егер ауру асқынбаса, оны хирургиялық жолмен сылып тастайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Дүние жүйелері

Дүние жүйелері — астрономияда аспан денелерінің, яғни Жер, Күн, Ай, планеталардың құрылысы жөніндегі түсініктерді белгілеу үшін қолданылатын термин. Дүние жүйелерін грек ойшылдары (Фалес, Анаксимандр, Анаксимен) б.з.б. 6 ғасырдың өзінде-ақ жасамақшы болып талпынған. Аристотель (б.з.б. 4 ғасыр) мен Птолемей (б.з. 2 ғасыр) қалыптастырған дүниенің геоцентрлік жүйесі мен поляк астрономы Н.Коперник (16 ғасыр) ашқан дүниенің гелиоцентрлік жүйесінің тарихи маңызы зор болды. Дүниенің геоцентрлік жүйесінде Жер — Әлемнің кіндігі деген идея 2000 жылға жуық үстемдік етті. Аристотельдің Дүние жүйелерінде қозғалмайтын Жер жеті қабат “көк сфералармен” қоршалған, ал жеті аспан шырағы — Ай, Меркурий, Шолпан, Күн, Марс, Юпитер және Сатурн осы сфераларда орналасқан. Аристотельше сфералар бір қалыпты айналып тұрады. Птолемей “Алмагест” деген еңбегінде сфералардың орнына эпицикл мен деферент деп аталатын шеңберлер енгізіп, аспан шырағы эпициклмен айналады, ал әрбір эпициклдің центрі деферент бойынша Жерді айналады деген пікірді дамытып, дүниенің геоцентрлік жүйесі туралы ойды одан әрі жетілдіреді. 1543 жылы шыққан “Аспан сферасының айналысы туралы” деген Коперниктің тамаша еңбегінде дүниенің гелиоцентрлік жүйесі баяндалған. Коперниктің бұл еңбегінің табиғаттану ғылымының дамуында маңызы зор болды. Коперник Жер қозғалмайды деген пікірді бекерге шығарып, Жер басқа планеталармен (Меркурий, Шолпан, Марс, т.б.) бірге планеталар жүйесінің орталығындағы Күнді айналатындығын ғыл. жолмен дәлелдеді. Сонымен, Жер — ұаламның кіндігі, аспан шырақтарының бәрі адам игілігі үшін жаратылған деген діни нанымдарға Коперниктің ілімі (дүниенің гелиоцентрлік жүйесі) соққы берді. Дереккөздер: *Қазақ ұлттық Энциклопедиясы
Михай Бенкө

Михай Бенкө (22.11. 1940 жылы туған, Будапешт) – венгр мәдениеттанушысы, жазушы, түркітанушы. Будапешт университетін бітірген. “Никополистегі шайқас” атты әдеби-тарихи көркем туындысы 1987 жылы жарық көрген. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың “Ғасырлар тоғысында” еңбегін мажар тіліне аударды (1996). 2001 жылдан Қазақстанда тұрақты экспедиция жүргізіп, Торғайдағы арғын мен Омбы, Петропавл өңіріндегі қыпшақ-мажарларды зерттеп, “Торғайдағы мажарлар” атты 4 тілде (мажар, қазақ, ағылшын, орыс) жазылған кітап шығарды. Автордың бұл еңбегі Торғайда 1965 жылы жүргізілген антрополог Тот Тибор экспедициясының заңды жалғасы. Онда көне этногенетикалық тарихи-мәдени жазба деректер, генеологиялық аңыз, дәстүрлі мәдениеттегі ұқсас элементтер, антропоскопиялық жақындастық арқылы туыстық сабақтастық мәселесі сараланған. Бұған қоса ол Қазақстан археологиясы мен этнотарихына байланысты жүздеген мақалалар мен ғылыми монографияларды венгр, ағылшын тілдеріне аударды. Дереккөздер
Әкімшілік тұтқындау

Әкімшілік тұтқындау, әкімшілік қамауға алу — заңда көзделген ерекше реттерде, құқық бұзушылықтың жекелеген түрлеріне қатысты тағайындалатын әкімшілік жаза шарасы. Ол, әдетте, қылмысқа қарағанда қоғамға қауіптілігі аздау теріс қылықтарға, құқыққа қайшы әрекеттерге (мысалы, ұсақ бұзақылыққа, құқық қорғау органдарының заңды талабына қасақана бағынбауға, қоғамдық орындарда спиртті ішімдіктер ішіп, мас болуға, рұқсатсыз митинг, шерулер ұйымдастыруға т.б.) байланысты қолданылады. Әкімшілік тұтқындаудың мерзімі — 15 тәулікке дейін болуы мүмкін. Төтенше жағдай енгізілген кезде құқыққа қайшы қылық жасаған адамды 30 тәулікке дейін қамауда ұстау жөнінде жаза белгіленеді. Кінәлі адам аудандық соттың судьясының қаулысы негізінде ғана қамауға алынады.Заң бойынша жүкті әйелдерге, он екі жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге, он сегіз жасқа толмаған адамдарға, бірінші және екінші топтағы мүгедектерге мұндай жаза шарасын тағайындауға болмайды. Әкімшілік тұтқындау шарасы қолданғандар жаза мерзімін ішкі істер органдарының арнаулы мекемелерінде, сотталушылардан, тергеуге алынғандардан бөлек өтейді. Әкімшілік тұтқындау жазасын тарту сотталғандық болып есептелмейді, жұмыстан шығаруға негіз бола алмайды. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Әбу Жаһил

Әбу Жаһил (шын аты Әмір ибн һишам) — Мекке ақсүйегі. Мұхаммед пайғамбарға қарсы болып, Құран мен исламның таралуына кедергі келтіргені үшін қуғындалған. Сол үшін оған Әбу Жаһил(пұтқа табынушы) жағымсыз есім берілген. Әбу Жаһил меккеліктер мен мәдиналықтар арасында болған Бадр (624 ж.) соғысында қаза тапқан. Әбу Жаһил бейнесі діни жырларда ұнамсыз кейіпте суреттеледі.
Фауналық аудандастыру

Фауналық аудандастыру, белгілі бір аумақта таралған жануарлар дүниесінің түр құрамына, олардың тарихи қалыптасуына, ондағы эндемик түрлердің сақталып қалуына және түрлердің таралу заңдылықтарына байланысты жүргізіледі. Фауналық аудандастыру құрлықтағы және Әлемдік мұхиттағы жануарлардың негізгі топтары бойынша жеке зоогеография аудандарға бөлінеді. Бұл кезде негізінен жануарлардың кеңістіктегі таралу ерекшеліктеріне сәйкес белгілі бір реттілікпен әрі бір-біріне тәуелді жүйелілікпен (алдымен ірі аумақтарға, одан соң жеке аймақтарға, провинцияларға, кіші бөліктерге бөлініп) қарастырылады. Құрлықтағы Фауналық аудандастыру негізінен сол аумақта кеңінен таралған жануарлар дүниесінің (әсіресе құстар мен сүтқоректілерге) бастапқы пайда болуына, олардың тарихи даму жолына және таралу заңдылықтарына негізделіп аудандастырылады. Фауналық аудандастыру кезінде жануарлардың түр құрамы және олардың сол аумақтағы табиғи бірлестіктегі атқаратын рөлі де есепке алынады. Қазір Жер бетіндегі құрлықтар 4 ірі Фауналық аймаққа бөлінеді: # арктогей (грек. arktos – солт. және жер) – голарктик. аймаққа (Солтүстік Америка, Еуразия, Солтүстік Африка). Бұл аймақта ертеден келе жатқан сауытты шортандар, тасбекірелер, құйрықты қосмекенділердің кейбір түрлері сақталған. Мұндағы кеңінен таралған түрлер: қасқыр, түлкі, қоян, қабан, т.б. Кейде арктогейді неоарктик. аймақ және палеоарктик. аймақ деп бөледі; # палеогей (палео... және жер) Эфиопия, Мадагаскар және Үнді-Малай аймақтарын қамтиды. Палеогейдегі жануарлар дүниесіне ертедегі Гондвана құрлығына тән түйеқұстар, қостынысты балықтар, тасбақалар, т.б. жатады; # неогей (грек. neos – жаңа және жер) жаңа тропик. аймақтарды қамтиды. Неогейдің жануарлар дүниесі тарихи қалыптасуы жағынан палеогейге ұқсас келеді; # нотогей (грек. notos – оңтүстік және жер) Австралия, Жаңа Зеландия, Мұхиттық аралдар мен оларға іргелес жатқан көптеген аумақтарды қамтиды. Мұнда қалталы жануарлар (кенгуру, вомбат, қалталы қасқыр), ұшқыш түлкілер, полинезия егеуқұйрығы, т.б. құстардан казуар, жұмақ құстары, саланган, т.б. мекендейді. Әлемдік мұхиттағы жануарлар дүниесін Фауналық аудандастыруда құрлықтағы Фауналық аудандастырудан басқаша, өзіне тән жүйелеу қағидалары қолданылады. Мысалы, олардың судың әр түрлі қабаттарында және су түбінде таралу ерекшеліктеріне үлкен мән беріледі. Су түбінде тіршілік ететін жануарлар дүниесін Фауналық аудандастыруда литоралды және абиссалды өңірде таралғандар деп бөледі. Жалпы алғанда, фауналық аймақтардың шекарасы көбіне Жер бетіндегі ендіктер бойынша өзгеріп отыратын климаттық белдеулерге сәйкес келеді. Фауналық аудандастыру мәселелерін биогеография және зоогеография ғылымдары зерттейді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Бод

Бод — телеграф ақпаратының берілу жылдамдығының бірлігі. Ол байланыс линиясы арқылы 1 секундта берілетін элементар электр сигналының санына тең. Француз өнертапқышы Ж. Бодоның (J. Baudot, 1845 — 1903) құрметіне аталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Азат етілген аудандарға көмек

Азат етілген аудандарға көмек — 1941 — 1945 жылдары соғыста жау қолында қалған аудандардағы халық шаруашылығын қалпына келтіруге Қазақстан тарапынан көрсетілген жәрдем. 1943 жылы Сталинград шайқасынан кейін РКФСР-дің көптеген облыстары, Украина, Беларусь, Молдавия, Солтүстік Кавказ, Балтық бойындағы республикалардың талан-таражға түсіп, қиратылған, зор зиян шеккен аумағы жаппай азат етіле бастаған кезден Кеңес өкіметінің арнайы қаулысы бойынша бұл аудандардың халық шаруашылығын қалпына келтіру науқанына КСРО республиканың барлығы қатыстырылды. Қазақстанның қалалары мен өндіріс орындарынан соғыстан зардап шеккен елдерге жұмыс күші, мал, азық-түлік, қаражат, құрылыс материалдары, техника жіберілді. Қарағанды кеншілері Донецк көмір шахталарын қалпына келтіруге белсене қатынасты. Қазақстан темір жолшылары батыс аудандарға 20 мың теміржолшы жіберді. Түркісіб Ресей мен Украина темір жол. торабын қалпына келтіруге көмектесті. РКФСР мен Украинаға Балқаш, Қарсақпай, Өскемен т.б. қалалар мен кенттерден арнайы құрылыс отрядтары, мыңдаған шахтерлер, металлургтер жіберілді. Қазақ жұмысшылары мен шаруалары, әсіресе, жастар соғыс кезіндегі Кеңес үкіметінің мобилизациялық заңдарына сәйкес Еңбек армиясына шақырылып, Сталинград, Киев, Харьков және басқа қалаларды, олардың кәсіпорындарын қайта салуға қатынасты. КСРО үкіметі мен БК(б)П ОК-нің 1943 жылы 23 қаңтардағы “Неміс-фашист басқыншыларынан азат етілген аудандардың колхоздары мен МТС-терін қалпына келтіру шаралары туралы” қаулысы бойынша Қазақстанның ауыл-селолары Ресейдің Орел облысының ауыл шаруашылығын түгелдей, Ленинград, Калинин, Сталинград облыстарының, Украина мен Солтүстік Кавказ және Молдавияның кейбір аудандарын қамқорлыққа алды. Оларға механизатор мамандары, ауыл шаруашылығы техникасы, құрал-жабдықтар, астық, азық-түлік, киім-кешек, қаражат жіберілді. Қазақстан азат етілген жерлерге барлығы 554,3 мың бас мал жөнелтті, оның ішінде 17,5 мың бас ірі қара, 21,8 мың бас жылқы, 350 мың қой бар. Көмекке халықтың жеке табысынан өз еркімен бөлінген қаржы, соғыс заемынан түскен қаражат та пайдаланылды. Қазақстанның азат етілген аудандарға көмекгі соғыстан кейінгі жылдарда да жалғасты. Дереккөздер
Әкімшілік шара

Әкімшілік шара, жаза шаралары — әкімшілік құқық бұзушылық қылықтар үшін белгіленетін жаза түрлері. Әкімшілік шара құқыққа қайшы, теріс қылық жасаған адамдарды заң сыйлау, заңдылықты құрметтеу рухында тәрбиелеу, тәртіпсіз әрекеттердің алдын-алу мақсатында қолданылады. Әкімшілік құқық бұзушылық үшін қолданыстағы Әкімшілік кодекстің 23-бабына сәйкес: ескерту, айып салу, нұқсан келтірген заттың құнын өтету, әкімшілік құқық бұзушылық қылықтың құралы немесе тікелей объектісі болып табылатын затты тәркілеу, кінәліге берілген құқынан (мысалы, көлік құралдарын жүргізу, аң аулау құқыларынан) айыру, әкімшілік қамауға алу (тұтқындау), кәсіпкерлік қызметін қадағалау, белгілі бір қызмет түрімен шұғылдануға берілетін рұқсатынан (лицензиясынан, патентінен) айыру шаралары қолданылуы мүмкін. Қазақатан Республика Президентінің 1995 жылы 19 шілдедегі “Қазақстан Республикасындағы шетел азаматтарының құқықтық жағдайы туралы” заңдық күші бар жарлығына сәйкес құқыққа қайшы өрескел қылық жасаған шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар республика шегінен әкімшілік жолымен аластатылады. Әкімшілік шаралар негізгі және қосымша жазалар ретінде қолданылуы мүмкін. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Әбу Юсуф

Әбу Жүсіп Әбу Жүсіп Жақып бин Ибрагим әл-Күфи әл-Ансари (731, Куфа қаласы — 804 Бағдат) — мұсылмандық құқықтың (фикһтің) білгірі, діндар ғалым. 13 жасынан шариғат заңдарын оқып үйренген. 751 — 66 ж. аралығында мұсылмандық-құқықтық мектептің негізін салушылардың бірі, көрнекті факих Әбу Ханифаның (786 — 809) шәкірті әрі көмекшісі болған. 767 ж. Әбу Жүсіп Бағдат қазиы қызметіне тағайындалған. Кейін оны халиф Харун әр-Рашид (786 — 809) жоғарғы мәртебелі қази қызметіне көтерді. Әбу Жүсіп өмір бойы үш міндетті: мұжтахид (шариғат білгірі), факих (құқықтанушы) және қази (сот төрешісі) қызметін қатар атқарған. Ұстазы Әбу Ханифа негізін қалаған мазһаб (мұсылманның мінез-құлқын бағалаудың жосықты тәсілдерін ұсынған құқықтық мектеп) өкілі ретінде соттар төрелік құрып, үкім кесер кезде ұстануға тиіс адамгершілік-имандық қағидаларды уағыздады. Құқықтанушы ғалым “Китаб әл-харадж” (“Алым-салық туралы кітап”) атты еңбегінде сот төрелігінің әділ болуын бақылау мемл-тің міндеті екенін жазды: “Істі дұрыс қарамағандықтан, түрмеге қамалғандар саны соншалықты көбейіп кетті — адамды абақтыға тығуды біледі, ал оның ісін қарап, ақ-қарасын тексерумен шаруасы жоқ. Сен өзіңнің уәзірлеріңе қамаудағылардың ісін күн сайын талқылап отыруды тапсыр: (соттың ұйғарымы бойынша) кімде-кім дене жазасына кесілсе, жазасын алсын да босатылсын, ал ешқандай теріс қылық істемегендер текке қамалып, жазықсыз жапа шекпесін” деді. Әсіресе, ол қазилардың әділеттілікке сүйенуге — мұсылмандар арасындағы дау-дамайды шешу кезінде парасатқа жүгінуге, бұра тартпауға тиістігін уағыздады. Әбу Жүсіптің кейбір ой-пікірлері осы заманғы сот этикасының нормаларына пара-пар келеді. Мысалы, ол қазидың ақыл-есі кемісе, сезім мүшелері нашарласа,әдепсіз, ынсапсыз мінез байқатса, тура жолдан тайып, пара алса, істі әділ шешпесе, кәсіби білігін жетілдірмей, шалағайлыққа ұрынса, қызметінен кетуге, орнынан алынуға тиіс деген шарт қойған. Әбу Юсуфтың кітаптары Ибн әл-Надим Әбу Юсуфтың мынадай кітаптары болған дейді 1. Китаб әл-солат (Намаз кітабы) 2. Китаб әл-закат (Зекет кітабы) 3. Китаб әл-сиям (Ораза кітабы) 4. Китаб әл-Фараид (Парыздар кітабы) 5. Китаб әл-буйуғ (Сауда саттық кітабы) 6. Китаб әл-Худуд 7. Китаб әл-Уикәлә (Уәкілдік кітабы) 8. Китаб әл-уасая (Өсиеттер кітабы) 9. Китаб әлсайд уә әл забайих (Аңшылық, мал сою кітабы) 10. Китаб әл-ғадаб уә әл-истибра 11. Китаб ихтиләфул амсар 12. Китаб әл-радду ъала Малик ибн Анас (Малик ибн Анасқа қарсы пікір) 13. Рисәлә фил хараж илә әл-Рашид (халифа Рашидке арнап жазған мемлекеттің кіріс-шығысына қатысты үкімдер кітабы) 14. Китаб әл-жауамиғ. Бұл кітапты Яхя ибн Халидке арнап жазады. Кітап қырық томнан құралған. 15. Қазы Бишр бин әл-Уәлидтің риуаяты бойынша Әбу Юсуфтың 36 томнан тұратын қолжазбалары болған. Бұдан басқа «Китаб әл-Әсәр», «Ихтиләфу ибн Әбу Ләйлә уә әл-радду ъәлә сәйр әл-Аузағи», «Китаб әл-Хараж». Дереккөздер
Азатжол

Азатжол ( - шегініс) - мәтіннің мәлім бір өзекті ойды сипаттау мен суреттеуге арналған дербес бөлігі. Мәтін бірқанша азатжолдардан тұрады. Олардың негізгілері ретінде Мәтінді таныстыру, азатжол І, Азатжол ІІ, ..., Қорытынды бөлігі қатарлылар. Бұл мәтіннің мағына жағынан бірыңғай тиянақты бөліктерін бір-бірінен ажырату үшін қажет. Логикалық мазмұн тұрғысынан мәтіннің бір тынысты кезеңін бөліп алып отыру, ой желісін дұрыс ширатып, өрбіте жүйелеуге өте ыңғайлы. Азатжол мәтіннің түсінікті, түйінді, тұжырымды болуына септігін тигізеді. Сонымен қатар "Азатжол" сөзі мынадай мағыналарды білдіреді: # Бір азатжолдан екінші азатжолға дейінгі күрделі синтаксистік тұтастықты білдіретін мәтін бөлігі; # Азатжол. Жаңа жолдан бастап жазуда оңға қарай жасалған шегініс. Дереккөздер
Бүйен (өзен)

Бүйен, Биен – Қаратал алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысының Ақсу, Сарқан аудандары жерінде. Бастауы Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстігіндегі 4000 м биіктіктегі мұздықтардан басталып, таулы шатқалдардан сарқырай ағып өтеді де, жазыққа шыға ағысы баяулайды. Гидрологиясы Ұзындығы 120 км, су жиналатын алабы 1200 км 2 . Бастауында ені 150-170 м тар шатқалмен ағады, Қызылту ауылынан төменірек жерде өзен аңғары 500 — 600 м-ге дейін кеңейеді. Жылдық орташа су ағыны 4,05 м 3 /с (Сағабиен ауылы тұсында). Суы тұщы (150 — 200 мг/л). Жазықта өзен арнасынан тартылған 12 каналмен егістік, бау-бақша жерлері суарылады. Дереккөздер
Әбу Жүсіп Әл-Кинди

Әбу Жүсіп Жақып ибн Ысқақ Әл-Кинди (; 801 жыл – 873 жыл) — араб философиясының негізін салушы, араб философы, астрологі, математигі әрі дәрігері, «арабтардың философы» деген құрметті атаққа ие. Өмірбаян Өскен жері — Бағдат, Басрада білім алған. Зерттеушілер оның 238 трактаты болғанын айтады. Содан біздің заманға жеткені — 29. Екі бөлімнен тұратын «философиялық трактаттары» Мысырде М. А. Әбу-Ридтың басшылығымен 1950, 1953 ж. жарық көрді. Еуропада латын тіліне тәржімаланды. Әл-Киндидің «Аристотель еңбектері және олардың философияны меңгерудегі қажеттілігі», «Алғашқы философия туралы», «Пайда болу мен жойылудың бізге түсінікті себептері туралы» және «Заттың (субстанцияның) бес мәні туралы» трактаттары ерекше бағалы. Әл-Киндидің еңбектері философияның дамуына зор ықпал жасады. Италиян ғалымы Карден оны әлемдегі үздік жиырма ойшылдың бірі деп атаған. Ол Аристотель шығармаларын араб тіліне аударып, түсініктеме жазды. Сол замандағы озық дүниетанымдық ағым — мутазилиттер көзқарасына сәйкес әлемнің пайда болуы, жаратылуы туралы құнды пікірлер айтқан. Материя, форма, қозғалыс, кеңістік, уақыт, субстанция, сан, сапа сияқты ұғымдарға терең талдау жасаған. Философияның мақсаты мен қызметі туралы нақты тұжырым жасап, оның білім саласындағы орнын анықтауға үлкен үлес қосқан. Әл-Кинди өзінің дүниетанымына негіз етіп жалпыға ортақ себептілік байланыс идеясын алады, бұл идеяға орай, кез келген бір затты ақырына дейін ой елегінен өткізетін болса, онда бұл зат бүкіл ғаламдық нәрсені ойдағыдай тануға мүмкіндік береді. Құран жолын ұстанушылар Әл-Киндиге күпірлікпен қарады. Әл-Киндидің көптеген шығармаларына тек шағын үзінділері ғана сақталған. Араб тілді философиядағы перипатетизм әл-Кинди шығармашылығынан басталған. Әл–Кинди Птоломей, Эвклидтің жаратылыстану саласындағы еңбектерін жақсы білген. Аристотель шығармаларына және Порфирийдің «Кіріспесіне» түсініктеме жазған. Әл-Кинди философияны жаратылыстану ғылымдарымен тығыз байланыста қарастырған. Философиямен терең айналысу үшін математиканы білу қажет дей отырып, әл–Кинди ғылымдардың жүйесін жасаған. Бұл жүйеге «сан туралы ғылым» арифметика мен гармония, алаңды өлшейтін ғылым – геометрия, жұлдыздар туралы ғылым – астрономия кірген. Төртінші орында алдыңғы үш ғылымды біріктіретін гармония туралы ғылым тұрған. Өйткені, гармония немесе үйлесімділік барлық жерде бар, яғни дыбыстарда, әлемнің құрылымында, адамның жанында т.т. осы төрт ғылымның негізін сан туралы ғылым қалайды, өйткені сан болмаса, ешнәрсе де болмас еді. Математиканың ерекше проподевтикалық ролін көрсете отырып, әл–Кинди философияның рационалдық табиғатына көңіл бөледі. Философия – барлық нәрсе туралы білім. Сонымен қатар, ол – материя, форма, орын, қозғалыс және уақыт сияқты болмыстың жалпы анықтамалары туралы ілім. Әл–Кинди идеяларын одан әрі дамытушы әл–Фараби. Оның даңқы әлемге тарап, көзінің тірі кезінде-ақ Аристотельден кейінгі екінші ұзтаз атанған. Антикалық, орта ғасырлық білімді терең түсініп, шығармашылық деңгейге көтеруге көп еңбек еткен Әл-Фараби Платон мен Аристотель еңбектеріндегі көптеген философиялық ойларды дамытты. Батыс Еуропа елдерінде Alkindus атымен белгілі. Дереккөздер
Ион Пантелеевич Друцэ

Друцэ Ион Пантелеевич (3.9.1928 жылы туған, Молдова, Дондюшан ауданы Хородиште село) — молдова жазушысы. Мәскеу Жоғары әдебиет курсын бітірген (1956). “Цзранул Советин” газетінде, “Фекся Молдавет” журналында әдеби қызметкер болып қызмет істеген. Алғашқы “Біздің селода” атты жинағы 1953 жылы жарық көрді. Шығармада молдова халқының салт-дәстүрі, ауыл өмірі бейнеленген. Друцэнің шығармаларында Ұлы Отан соғысы әкелген зардаптар, Отан үшін күрескен молдова халқының рухы, халықтың арман-тілегі, ғасырлар тезінен өтіп, сақталған ұлттық дәстүрі шынайы суреттеледі. Оның “Махаббат туралы хикая” (1954), “Адамдарды сағыну” (1959), “Бетпе-бет” (1964), “Мұңды жапырақтар” (1965) атты әңгімелер жинақтары, “Касе маре” (1960), “Дойна” (1971), “Жастық шағымыздың құстары” (1972), “Қасиетті дүние” (1976) романдары жарық көрген. Друцэнің “Ақ көңілміз, жүк ауыр” романы (1977), “Албырап піскен алхоры” (1981) жинағы қазақ тіліне аударылған. Молдова Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1967). Дереккөздер
Мұстафақұлы Қожа

Мұстафа Құл Ата, Мұстафақұлы Қожа – діни ғұлама, Қожа Ахмет Иасауидың немере інісі. Сайрам қаласында өмір сүрген. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, ол бала кезінде момындығымен ерекшеленеді, Иасауи бабасы оның ұяңдығына, ілтипатына риза болып, “кел шырағым, менің сүзігім” дейді екен, содан “Сүзік ата” аталып кетеді. Мұстафа Құл Ата ислам дінінің қазақ топырағына тарауына үлкен еңбек сіңірді. Сайрамның оңтүстігінденде Сүзік ата кесенесі (12–14 ғасырлар) орналасқан, 18 ғасыр шамасында қираған кесене ғимараты 1996 жылы қайта тұрғызылды. Сілтемелер * Ислам * Кесене * Қожа Ахмет Иасауи Сыртқы сілтемелер [http://www.uko.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id129&Itemid89 Мұстафақұлы Қожа] Дереккөздер Толықтыру
ДУА

Дуа - адам ағзасы мен психикасына зиянды ықпал жасауға бағытталған қарау әрекет атауы. Көбінесе, ерік-жігері әлсіз, тылсым күштердің болатынына сенгіш адамдар зардабын тартады. Дуаны дуақандар жасайды. Дуа жасау үшін дуақандар кері оқитын арнаулы діни дұғаларды пайдаланып, адам суретіне дем салады, кері дұғалы тұмар береді, адамның үйі мен жұмыс орнына әр түрлі заттарды кері оқып тастайды, шашады немесе сыйлыққа береді, біреу арқылы сәлемдеме етіп жібереді, киімінің қалталарына, алып жүретін заттарының ішіне білдірмей кері оқылған нәрселерді салып қояды, шайға, басқа да сусындарға, тағамдарға кері дем салады. Дуаланған адамда бас ауру, әлсіздік, жүйке ауруы (ұйқысыздық, үрей, шошу), бедеулік пен белсіздік, буын, іш құрылысы, сал аурулары, қатерлі жаралар пайда болуы мүмкін. Отбасындағы берекесіздік, жақын адамдардың ұрыс-керісі, адам ісі алға баспай, қабілетінен, дәулетінен айрылу, себепсіз үй-мүлкін біреуге беру, есінен тану, дуақанның ырқына көну, туысын ұмыту, т.б. құбылыстар — дуа алған адамға тән. Құран Кәрімде дуа ең ауыр күнәлардың бірі ретінде айыпталады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Монизм

Монизм ( , грек. monos – біреу, жалғыз) – шындықтың, бар нәрсенің біртұтас бастамадан, бір негізден тұратынын мойындайтын ілім. Монизм алғашқыда барлық заттардың негізі су (Фалес), от (Гераклит), апейрон (Анаксимандр) деп түсіндірілетін “алғашқы зат” туралы түсінік ретінде қалыптасты. Демокрит материалистік Монизмнің, Сократ пен Платон идеалистік Монизмнің негізін қалады. Орта ғасырлардағы құдай мен табиғаттың, жан мен тәннің, ой мен болмыстың дуализміне қарсы Монизмнің пантеистік түрі пайда болды. Қазіргі кездегі Монизмнің көптеген түрлері біртұтас әлем мәнінің түсіндірілуіне байланысты әр түрлі атауларға ие. Мысалы, әлемнің негізіндегі бөлінбестік Монизмі; өмір Монизмі; ойлау мен рух Монизмі; материя Монизмі; абстрактілі байланыстар Монизмі, т.б. Монизм тек дүниетаным принципі ғана емес, ол – құбылыстың ішкі бірлестігі мен байланысын, әрдайым абстарктіліктен нақтылыққа өрлеуді, жалпы заңнан оның ерекше түрлеріне көшуді талап ететін логикалық-методолгия принципіне Мысал, диалектті логиканың Монизмдік талабы бойынша әрбір ғылым теориясының алғашқы ұғымы зерттелетін құбылыс тобының өзгеше табиғатын (нақтыны, жалпыны) белгілеуге тиіс, келесі теория анықтамалар жүйесінің өрістеуі сол табиғаттың сан алуан құбылысқа айналу өзгерістерінің негізгі заңдылығын дәлме-дәл қайта жаратуы керек. Дереккөздер
Әбу-л-Қасым Әз-Захрауи

{ Әбу-л-Қасым Абул Қасым, Әбу-л-Қасым Халаф ибн Аббас Аззахрауи; лат. Абулгазиз(936, Испания, Кордова маңында, Мадина аз-захр — 1013) — орта ғасырдағы мұсылман әлемінің ұлы оташысы (хирургі), Жаңа өрлеу дәуіріне дейінгі Еуропа оташылық әдісінің негізін қалаушы. Испания халифы Абд-әр-Рахман ІІІ ән-Назирдің сарайында дәрігер болып істеді. Осы кезде ол Орта Шығыс, Грекия және Римнің классикалық медицина жетістіктерін терең зерттеп, 30 бөлімнен тұратын жаңа ғылыми деңгейде жазылған “ат-Ташриф лиман, айаз, ап ат-Та, алиф” (Әдіснама) атты іргелі еңбегін аяқтады. Онда көптеген жаңа мед. байқаулар жинақталған, оның ішінде бұрыннан белгілі гемофилия (қан тоқтамаушылық) сипаттамасына түзетулер енгізген. Кітаптың 200-ге тарта оташылық құралдардың суреттерімен жабдықталған соңғы бөлімі оташылық тақырыбына арналған бірегей зерттеу болып табылады. Араб халифатының дәрігерлері мойындамағанымен, “ ат-Ташриф” христиандық Еуропа ғылымына зор ықпал етті. 12 ғ-да латын тіліне аударылған бұл еңбек 500 жыл Батыс Еуропада бірден-бір оташылық оқулығы ретінде пайдаланылды. Дереккөздер
Монилиоз

Монилиозды шірік — алма мен алмұрттың аса зиянды ауруы. Сүйекті жеміс дақылдарынан бұл ауруға алхоры шалдығады. Аурудың бірінші белгілері алма пісе бастаған кезде білінеді. Алғашқы кезде оның үстінде оймақтай қоңырқай дақ байқалады. Ол тез үлкейіп, тұтасымен жемісті шірітіп жібереді. Ауа райы ылғалды болса залалданған жемістерде сарғыш күлгін саңырауқұлақтың споралану органы түзіледі. Аурудың инкубац. мерзімі және белгілері алма сорттарына байланысты құбылмалы келеді. Бұл ауруға апорт, алатау арайы, пеструшка, голден делишес, грушовка верненская сорттары аса бейім келеді, ал старкримсон азырақ шалдығады. Алмұрт бұл ауруға толық пісе бастаған мезгілде шалдығады. Кесел, көбінесе жемістің құстар шұқыған жеріне түседі. Ауруға шалдыққан жемістер ішінен шіри бастайды, бар жоғы 5 – 10 күнде ол тұтасымен қоңырқай тартып, немесе қарайып кетеді. Қоздырғышы кеуіп қалған жемістерде күзде және қыста сақталады. Бір жемістен екіншісіне олар бір-бірімен түйіскенде жұғады немесе ауа арқылы таралады. Аурудың дамуын тежеу үшін залалданған жемістерді мезгілінде жинап, көміп тастайды. Алдын алу үшін ерте көктемде бақты бордо сұйықтығының 3%-ды ерітіндісімен бүрку, вегетация кезінде жеміс жегілеріне қарсы инсектицидтер қолдану керек. Дереккөздер
Дуайен

Дуайен (франц. doyen — аға елші, ақсақал) — дипломатиялық корпустың басшысы. Дуайен міндетті түрде жоғары сыныпты және сол елде басқаларға қарағанда ұзағырақ тұрған дипломатиялық өкілдер арасынан таңдалады. Дуайеннің қызметі, негізінен, хаттамалық сипатқа ие. Ол дипломатиялық корпус атынан құттықтаулар жолдайды немесе көңіл айтады, түрлі салтанатты рәсімдер мен хаттамалық іс-шаралар кезінде дипломатиялық корпусты басқарып, қабылдаушы елдің сыртқы істер мекемелерімен тұрақты байланыста болады, сондай-ақ, жаңадан келген өз әріптестеріне сол елдің билік органдарымен қарым-қатынас жасау мәселелері бойынша ақыл-кеңестер береді. Қазақтан Республикасындағы шетелдік дипломатиялық корпустың алғашқы дуайені өзінің сенім грамотасын бірінші болып тапсырған Түркияның Қазақстандағы Төтенше және толық өкілетті елшісі Ташкент Кутлыш мырза болды. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы

Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы — әскери құрамандығы 1941 ж. шілде — тамыз айларында Ақтөбе қаласында жасақталып (командирі А.Ф. Наумов), майданға жөнелтілді. Дивизия құрамы Ақтөбе, Батыс, Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Қызылорда облыстары азаматтарынан құралғанымен, көпшілігі ақтөбеліктер (6654 адам) болды. Дивизия қазан — қараша айларында Солтүстік-Батыс майданның 52-дербес армиясының құрамында Калуга облысы Малоярославец бағытында кескілескен ұрыстарға қатысып, неміс-фашист әскерлерінің Мәскеуге жасаған шабуылына тойтарыс берді. Дивизия бөлімдері көп шығынға ұшырап, 11 қазанда Мәскеу әскери округінің құрамына кірді. Кейіннен Батыс майданына қарасты 43-армияның құрамында болды. Батыс майданы қолбасшысының 23 қазандағы бұйрығы бойынша 312, 17, 58-атқыштар дивизиялары біріктіріліп, ол Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы деп аталды. Мәскеу түбіндегі ауыр ұрыстардан кейін бұл дивизия да басқа құрамалармен біріктіріліп, 1941 ж. 27 желтоқсаннан 53-дивизия деп аталды. Бұл дивизияның 12-атқыштар полкі қазақстандықтар болды. Ол Харьков түбіндегі шайқасқа, Днепрден өтуге, Украина, Румыния мен Венгрия жерлеріндегі шайқастарға қатысып, соғысты Австрия астанасы Венада аяқтады. *Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы * Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы *Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы

Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы — әскери құрамандағы 1941 ж. шілде — тамыз айларында Петропавловск қаласында Солтүстік Қазақстан, Көкшетау және Павлодар облыстарының тұрғындарынан жасақталды (алғашқы командирі генерал-майор А.Д. Шеменков). Дивизия құрамы біраз әскери дайындықтан кейін 19 тамызда майданға жөнелтілді. 6 қыркүйекте дивизия Ленинград маңына жетіп, 7-дербес армияның құрамына енді. Дивизия 1941 жылдың қыркүйегінен 1944 жылдың жазына дейін Ленинград майданында ұрыс қимылдарын жүргізді. 1941 — 42 ж. Лодейное Поле, Свирь өзен маңында қауырт ұрыстар жүргізді. 1943 ж. қаңтардан 1944 ж. қаңтар аралығында Ленинградты жау қоршауынан босату үшін болған ұрыстарға қатысты. 1944 ж. 1 ақпанда дивизия Кингисеппті азат етіп, осы үшін оған “Кингисепптік” құрметті атағы берілді. 1944 ж. маусымда Маннергейм шебін талқандауға қатысты. 20 маусымда Выборг қаласын жаудан азат етті. Дивизияның атқыштар полкіне “Выборгтік” құрметті атағы берілді. 1944 ж. желтоқсан — 1945 ж. қаңтар аралығында дивизия лығында дивизия Польшаның Жешув қаласы ауданына әкелініп, 1-Украина майданының құрамына кірді. Бұл жерде олар Висла — Одер және Жоғары Силезия шабуыл операцияларына қатысты. 1945 ж. 24 наурызда дивизия 2-дәрежелі Кутузов орденімен, ал атқыштар полкі Александр Невский орденімен марапатталды. 1945 ж. 9 мамырда дивизия Чехословакия аумағына еніп, 10 мамырда Наход қ-н, 11 мамырда Градец-Краловені жаудан азат етті және сол күні Пардубицеге барар жолда өзінің соғыс жорығын аяқтады. 1945 ж. 31 мамырда дивизия таратылды. 1995 ж. Жеңістің 50 жылдығы құрметіне дивизия жауынгерлеріне Петропавловск қаласында М.Әуезов және университет көшелерінің қиылысында мемориалдық ескерткіш-белгі қойылды. Тағы қараңыз * Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы * Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы * Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы * Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы * Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы Дереккөздер