kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Геохимиялық дәуірлер

Геохимиялдық дәурірлер — белгілі бір құрамдағы кендердің түзілуімен, бір немесе бірнеше элемент ассоциациясымен байыған тұнбалар не тау жыныстары арқылы сипатталатын уақыт аралығы. Өткен геол. кезеңдерде әр түрлі элементтердің мол шоғырлануына белгілі бір сыртқы факторлар жағдай туғызған. Мыс., бүкіл планеталық көлемде ірі темір және темірлі кварцит кен орындарының түзілуіне Жер атмосферасының бос күйдегі оттекпен баюы себепші болған деп жорамалданады. Дүниежүз. мұхит суының құрамын өзгерткен бұл оттек бұған дейін мұхитта бикарбонаттық қосылыстар түрінде тұнып келген екі валентті темір оксидін үш валентті темір оксидіне айналдырды да тұну процесін күшейтті. Төм. протерезойдың басында 200 — 300 млн. жылға жуық уақытқа созылған осы процестің әсерінен Ресейде (Кривой Рог), АҚШ-та (Жоғарғы көл), Бразилияда (Минас-Жерайс) ірі темір кен орындары пайда болды. Қазақстанда ерте кембрийде Кіші Қаратауда фосфоридтердің, Үлкен Қаратауда ванадийлі фтаниттердің түзілу дәуірі болды. Бұлардың түзілуі ерте палезойлық континенттің шетінде орын алған, биогендік құраушыларға бай, тереңдегі мұхит суларының көтерілуімен байланысты. Архей эрасындағы алтын кендерінің түзілуі, палеозойдың басындағы уран, ванадий, никель кендерінің түзілуі, карбонда көмірлі формациялардың түзілуі сияқты Геохимиялдық дәурірлерді атауға болады. Кейде Геохимиялдық дәурірлерді металлогениялық дәуірлер деп те атайды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Геохимиялық карта

Геохимиялық карта — тау жыныстарында хим. элементтердің таралу ерекшеліктері мен заңдылықтарын көрсететін арнаулы карталар. Геол. немесе тектоник. негізде жасалады. Геохимиялық картада түрлі геол. құрылымдарды құрайтын магма тектес шөгінді жыныстар мен метаморфтық жыныстардағы хим. элементтердің шоғырланған және қалыпты шамадан (кларктен) жоғары мөлшерде жиналған аумақтары көрсетіледі. Геохимиялық картаның екі түрі бар: жалпы және дербес Геохимиялық карта Жалпы Геохимиялық картада спектрлік анализбен анықталған элементтер үлкендігі мен формалары әр түрлі хим. белгілер түрінде мүмкіндігінше түгел көрсетіледі, не олардың мөлш. белгіленеді. Дербес Геохимиялық карта аймақтың металлогендік және өнеркәсіптік бағытын анықтайтын элементтер (мыс., Cu, Pb, Zn, Nі, U, т.б.) немесе іздеу жұмыстары кезінде үлкен мәні бар негізгі кендерге серіктес — индикаторлық элементтер (мыс., S, As, Sd, F, Cl, т.б.) бойынша жасалады. Аймақтың белгілі бір аумағындағы тау жыныстарындағы әрбір элементтің абсолюттік не салыстырмалы (кларкпен салыстырғандағы) мөлшерінің өзгеруі түрлі бояулармен не изосызықтармен кескінделеді. Шөгінді және жанартаутекті шөгінді жыныстардан құралған аймақтарда литологиялық-геохим. карта жасаған тиімді, ал қазба байлықтарына, интрузиялар мен геол. құрылымдарға байланысты аудандардың Геохимиялық картасында интрузив жыныстар мен тектоник. элементтер баса көрсетіледі. Геохимиялық картаға қоса геохим. қималар, әр түрлі диаграммалар, спектрлік, хим. және минерал. анализдердің кестелері жасалады. Бұл деректер геохим. аномалиялардың пайда болу себептерін ашуға, зерттелген аудандағы кен байлықтарына баға беруге, кен іздеуді дұрыс бағыттап отыруға көмектеседі. Ірі аймақтар шегінде белгілі элементтердің шамадан тыс немесе мүлде аз таралған аумақтарын белгілеудің медицина мен а.ш. үшін де зор мәні бар. Дереккөздер
Әли әулеті

Әли әулеті — Әли Әбу Тәліптің (Әзірет Әлінің) ұрпақтары. Әлидің бірнеше әйелінен көптеген балалары болған.Олардың ішіндегі ең әйгілілері Мұхаммед пайғамбардың қызы Фатимадан туған Хасан мен Құсайын және Мұхаммед ибн әл-Ханафия. Имамшыл шииттердің мойындаған 12 имамның 10-ы — Құсайын ұрпағынан тарайды. Шииттердің діни-саяси қағидасы бойынша пайғамбарлыққа барабар жоғары өкімет (имамат) бар. Оны “құдай белгілеген”. Осы ережеге сәйкес имам болу Әлиге және оның ұрпақтарына ғана мирас болып қала беруге тиісті. Бүкіл ислам тарихында дерлік Әли әулеті немесе оның жақтастары жоғары билік үшін қарулы және идеологиялық күрес жүргізіп, Әли әулетінің имам болуын жақтап отырды. Бұл ел арасында көптеген соғыс өртіне себеп болып, халифаттың әр бөлігінде Әли әулеті басқарған имамдықтарды тудырды. Шиит имаматы мойындаған он екі имамның тоғызы - әл-Хұсайын тегінен шыққандар. Әли әулетінің имамдыққа ерекше құқығын бекіту үшін Алауийа және олардың жақтастары Исламның бүкіл тарихы бойына қарулы және идеологиялық күрес жүргізіп келді. Әли әулетінің өкімет билігін алуға туыстық құқығы бар деген түсінік басталған қозғалыс шииттердің имамдық өкіметтің құдіреттілігі жайлы мистик, ілім туғызды. Осындай күрес барысында Халифаттың жер-жерлерінде Алауийалар басқарған имаматтар пайда болды. Мароккодағы Әли әулетінен шыққан Ыдырыс ұрпақтары (789 — 926 ж.ж.) Солтүстік Африка, Мысыр, Сириядағы Фатима әулеті (909 - 1171 ж.ж.), Йемендегі Расси әулеті (IX ғ-дың басынан 1281 жылға дейін), Табарстан мен Йемендегі Зайд әулеті (1592 - 1962 ж.ж.) үлкен табыстарға жетті. Қазіргі кезде Әли әулетінің көптеген ұрпақтары барлық мұсылман елдерінде тұрады. Олардың бастарына жасыл сәлде орауға, саид әулеті деп аталуға ерекше құқықтары бар. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Фразеологиялық сөздік

Фразеологиялық сөздік — тілдегі сан алуан тұрақты тіркестерді жинап, мағыналық жағынан бір жүйеге түсіретін лексикологиялық еңбек. Фразеологиялық сөздіктің басқа (түсіндірме, терминологиялық, диалектологиялық, аударма, арнаулы, т.б.) сөздіктерге қарағанда өзіндік ерекшеліктері бар. Түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тіл білімінде алғаш рет 11 мыңға жуық фразеологиялық тіркесті қамтитын Фразеологиялық сөздік 1977 ж. акададемик Ісмет Кеңесбаевтың авторлығымен жарық көрген. Сөздікке қазақ халқының сан ғасырлық тұрмыс-тіршілігін, мәдениетін бейнелейтін образды тұрақты тіркестер, жазба әдебиет шығармаларында кездесетін өрнекті сөз орамдары, сондай-ақ ауызекі тілде және мерзімді баспасөз беттерінде кездесетін тиянақты тіркестер тобы енгізілген. Әрбір фразеологизмнің мағынасына түсініктеме беріліп, қолданылу орайы көрсетілген. Сөздікте кездесетін алғыс, қарғыс мәнді, діни мағыналы фразеологизмдерге диалектілік тіркестерге стильдік белгілер қойылады. Фразеологиялық сөздікте тұрақты тіркестердің варианттары мен мағыналас фразеологизмдер арнайы айырым белгімен ерекшеленген. Етістікке бітетін фразеологизм ауызекі тілде, көркем шығармада қалай аталса, өзгеріссіз солай берілген. Етістік тұйық формада емес, көбінесе ашық райда берілген. Мысалы, Жүрегі тас төбесіне шықты, жүрегі (зәресі) ұшты (шошынды), зәресі кетті — қатты үрейлену, шошып кетті, қорықты: Менің жүрегім тас төбеме шықты, қалтырап кеттім. (Б.М.) Оқ жыландай ирелеңдеп, жайдың оғы басталды. Жүрегі ұшып Күнайым, Ердің қасын бас салды. (С.М.) Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінен басқа 1988 ж. 2300 фразеологиялық тіркесті қамтитын “Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік”, 2002 ж. “Мағыналас фразеологизмдер сөздігі” жарық көрді. Сөздікте жалпы ұғымның әр түрлі түсініктері нақтыланатын 3 мыңға жуық мысал бар. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фианит

Фианит (аты КСРО ғылым академиясының Физика институтының бас әріптерінен құралған) – цирконийдің кубтық оксиді болып саналатын жасанды жолмен алынған (1976) минерал. 1966 жылы Ресей геологы А.А.Иван Степанович Конев Батыс Байкал өңірінде сілтілі интрузивті құрайтын тау жыныстары құрамынан Ф-ке өте ұқсас, кристалдары 0,01 – 1,5 мм болатын қызғылт минерал тауып, тажеранит деп атаған. Фианиттің химиялық формуласы: ZrO2, оны алу үшін CaO, Cr2O3, MgO және сирек элементтердің оксидтерін қосады. Кубтық сингонияда кристалданып, өлшемдері 1 см және одан да ірі кристалдар түзеді. Фианит әдетте түссіз, мөлдір, әр түрлі бояғыш құраушылар қосып, сары (Са), күлгін (Co), сұр күлгін (Mn), жасыл (Cr), т.б. түстер алуға болады. Қатт. Моос шкаласы бойынша 8,5, тығызд. 5,8 – 5,9 г/см3, жіктілігі жетілмеген. Қазіргі кезде Ресейде, Швейцарияда, Францияда өндіріледі, әшекей бұйымдар жасау үшін қолданылады. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Мұса Жаруллаұлы Бигиев

Бигиев Мұса Жарулла (1875, Ресей, Дондағы Ростов — 1949, Египет, Каир) — татар халқының ойшылы, мұсылман қозғалысының қайраткері, публицист. Бұхара, Стамбул, Каир қалаларында діни білім алған. Каирдегі әйгілі әл-Азхар медресесінде оқып жүргенде араб философтарының еңбектерімен жете танысып, ислам ілімін терең меңгерген. Бигиев 1-орыс революциясы қарсаңында Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне оқуға түсіп, А. Ибрагимовтың жетекшілігімен шығарылып тұрған “Үлфәт”, “Тилмиз” газеттерінің редакциясында қызмет атқарды. *Ол 20 ғасырдың басында өріс алған жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа белсенді араласып, “Ресей мұсылмандары одағының” ОК-не мүше болды. Бірқатар араб философтарының еңбектерін, Құран Кәрімді татар тіліне аударып, бастырып шығарған. *1914 ж. Бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысты. *1915 ж. Бигиевтің Ресей мұсылмандарының қоғамдық-саяси өміріне арналған “Ислахат әсаслари” (Реформа негіздері) атты еңбегі жарық көрді. Одан басқа “Араб әдебиеті және мұсылмандық ғылым”, “Мұсылмандық құқық теориясы”, “Шариғат негіздері”, “Құран тарихы” атты кітаптары оны мұсылман жұртшылығына танымал етті. *1921 ж. Берлинде жарық көрген “Мұсылман әліппесі” атты еңбегі үшін ол Кеңес өкіметі тарапынан қуғын-сүргінге ұшырап, абақтыға жабылып, көп ұзамай халықаралық мұсылман қауымдас-тықтарының талап етуімен босатылды. *Бигиев 1929 жылдан өмірінің соңына дейін шет елдерде (Финляндияда, Иранда, Түркияда, Египетте) эмиграцияда болды. Дереккөздер
Биғаш (Абай облысы)

Биғаш — Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл, Биғаш ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Көкпекті ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 32 км-дей, Жаңғызтөбе темір жол станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 155 км-дей жерде орналасқан. Тарихы Іргесі 1916 жылы қаланған. 1929 жылы “Екпін” ұжымшары болып біріктірілді. 1930 жылы “Гигант” кеңшарының құрамына кірді. 1943 жылдан бастап “Көкпекті” етті-сүтті ірі қара мал кеңшарының орталығы болды. 1995 жылы “Биғаш” серіктігі құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, амбулатория бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Бисен

Бисен — Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданындағы ауыл, Бисен ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Сайқын ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км, Нарын құмының солтүстік-батыс шетіне таяу орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1718 адам (833 ер адам және 885 әйел адам) болса, 2009 жылы 1627 адамды (812 ер адам және 815 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1608 адамды (826 ер адам және 782 әйел адам) құрады. Тарихы 1996 жылға дейін Бисен қой кеңшарының орталығы болды, қазір шаруа (фермер) қожалықтары мен “Бисен” кооперативтік шаруашылықтары жұмыс стейді. Инфрақұрылымы Ауылда мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелері бар. Тұрғындары аудан орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Бидай қаракүйесі

Бидай қаракүйесі — күйе саңырауқұлақтары тарататын өсімдік ауруы. Әр түрлі өсімдіктерге қаракүйенің белгілі бір түрі түседі. Бидай мен қара бидайдың қаракүйесі ірі споралардан тұрады. Бидай қаракүйесі астық масақтанып, дән сала бастағанда байқалады. Ауруға шалдыққан өсімдіктердің масақтары тікірейіп, аса иілмейді, реңі қаракүйенің әсерінен ақшыл-сұр, сұрғылт тартып тұрады. Астықты орған кезде, піскен күйе саңырауқұлақтары жарылып, споралары шашылады. Ол бастырылып жатқан дәннің бетіне, жапыраққа келіп қонады. Бидай қаракүйесінің ауру қоздырғышы дәнмен ілесіп, күзде немесе көктемде егілген тұқыммен бірге өне бастайды. Өсіп-өнген бидай қаракүйесі болашақ масақта шоғырланып, дәнді қаракүйеге айналдырып жібереді. Бидай қаракүйесінің қоздырғышы өсімдік қалдықтарында 3 — 4 жылға дейін тіршілік қабілетін жоймайды. Бұл ауруға шалдыққан бидайдың бойы 2 — 3 есе аласа келеді. Ауруды болдырмау үшін бидай тұқымын себер алдында инсектицидтермен өңдеу керек. Дереккөздер
Бидайық (өсімдік)

Бидайық – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Оның 44 түрі бар. Оның ішінде тарбағатайлық бидайық (аgropyron tarbagataіcum) — эндемик. Бұлардың тамыр сабақтары ұзын, жер астында 2 м-ге дейін көлбей өседі. Сабағы тік, оған кезектесіп орналасқан жапырақтары жіңішке таспа тәрізді, гүлінің сыртын мөлдір немесе жасыл гүл қабыршағы, ал оның төменгі жағын 2 жасыл масақша қабыршақ қоршап тұрады. Жел арқылы тозаңданады. Жеміс қабының қауызы тұқымға жабысып, тұтасып кеткен. Дәні бір тұқымды — дәнек. Бидайықтың ең көп тараған түрлері: құмеркек бидайығы (аgropyron fragіle) және жолеркек бидайығы (аgropyron desertorum). Олардың биіктігі 25 — 100 см. Жатаған тамырлы, сабағы тік, төменгі жағы иіліп келеді. Жапырағы жіңішке таспа тәрізді, түксіз. Гүлшоғыры — масақ, ұзындығы 3 — 7 см, ені 5 — 9 см; масақшасы 3 — 7 гүлді. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Бұлар — құнарлы мал азығы. Гектарынан 6 — 8 ц пішен жинауға болады. Жатаған бидайық (аgropyron repens) жатаған тамырлы, су жайылған жерде өседі. Ол — зиянды арамшөп, бірақ мал жақсы жейді. 100 кг пішенінде 52 азық өлшемі, 7 кг сіңімді протеин бар. Гектарынан 25 — 35 ц пішен жинауға болады. Дереккөздер Сілтеме *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6930 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CRUCI USDA Plants Profile]
Үйректұмсық

Үйректұмсық — біртесіктілер класс тармағы, клоакалылар отрядына жататын сүтқоректі жануар. Өзі аттас тұқымдастағы жалғыз түр. Шығыс Австралия мен Тасманияда өзен, көл жиегінде мекендейді. Денесінің ұзындығы 30 — 45 см, құйрығының ұзындығы 10 — 15 см. Басы жалпақ, ұзын (ұзындығы 6,5 см-дей), үйректің тұмсығына ұқсас тұмсықпен аяқталады (аты осыған байланысты аталған). Құлақ қалқаны жоқ, көзі кішкентай, олар суға сүңгігенде тері қатпарымен жабылады. Алдыңғы аяғындағы саусақтарының арасында жақсы жетілген жарғақтары болады, солар арқылы суда жақсы жүзіп, сүңги алады, бірақ құрлықта баяу қозғалып, аузы суға қараған інінен онша ұзап кетпейді. Артқы аяғындағы жарғақтар нашар дамыған. Қнін алдыңғы аяғымен қазады, ал артқы аяғы жүруге ғана көмектеседі. Жас Үйректұмсықтарда болатын сүт тістерінің орнына, ересектерінде мүйізді тақташықтар пайда болады. Денесін жапқан түгі қатты қылшықты, түбі мамықты, түсі қара қоңыр, астыңғы жағы сұрғылт. Құйрығы жалпақ, үстіңгі беті түкті, астыңғы беті түксіз, тықыр. Судағы омыртқасыздармен қоректенеді. Үйректұмсықтар суда жұптасып, жылына бір рет ұрпақ береді. Аналығы 2 жұмыртқа салады, оны 9 — 10 тәуліктен соң соқыр баласы жарып шығып, 11 аптадан кейін көзін ашады, баласын сүтімен асырайды. Терісі өте бағалы, қазіргі уақытта аулауға тыйым салынған. Дереккөздер
Халықтық этимология

‘’’Халықтық этимология’’’ — сөздердің дыбыстық ұқсастығына қарай шығу тегін анықтауға байланысты пайда болған атау. “Халықтық этимология” терминін 1952 ж. неміс лингвисі Ферстеманн енгізген. Ал Н.В. Крушевский “лексикалық ассимиляция” деген терминді ұсынды. Халықтық этимология - да халықтың дамуындағы тарихи факторлар, тілдің фонетикалық, морфологиялық және морфонологиялық заңдылықтары ескеріле бермейді. Сол себепті көп жағдайда Халықтық этимология болжамдары ғылыми этимологияға қайшы келіп жатады. Ғылыми этимология сияқты Халықтық этимология да атаулардың уәжділігін анықтауды мақсат етеді. Алайда онда сөздердің дыбыстық ұқсастықтары, сыртқы сәйкестік негізге ғана алынып, олардың мағыналық байланысын табуға тырысады. Мәселен, “поликлиника” сөзін гректің poly (“много”) сөзімен байланыстыра отырып, жартылай клиника (полуклиника) деп түсіндірушілер бар. Сонымен қатар орыс тіліндегі “малиновый звон” тіркесін Халықтық этимология - да таңқурай (малина) дыбысы ретінде түсіндіреді. Ал бұл тіркес Бельгияның Малин қ-ндағы арнайы музыка мектебінің әуендеріне байланысты пайда болған. Сондай-ақ қазақ тілінде “бухгалтер” сөзін “бұқ”, “ал”, “тұр” сөздерінің бірігуінен жасалған деп түсіндіру де Халықтық этимологияға жатады. Яғни, сөздердің шығу төркіні, этимологиялық сипаттамасы тарихи шындықпен, ақиқат болмыспен сәйкес келмейді. Мұнда тілдің даму заңдылықтары ескерілмей, сөздердің дыбыстық жағынан кездейсоқ сәйкес келуі ғана негізге алынады. Халықтық этимология құбылысы осы кезге дейін негізінен субъективті психол. лингвистика тұрғысынан сөз болып келді. Сөздердің шығу төркінін дұрыс түсіндіре алмағанмен, мәдениет зерттеушілер үшін, лингвомәдениеттанымдық зерттеулер үшін Халықтық этимологияның берері мол. Халықтық этимология халықтың дүниетанымын, менталитетін (ділін) түсінуге мүмкіндік береді.
Фанера

Шере — екі не одан да көп жұқа ағаш тақтайшаларды бір-біріне беттестіріп желімдеу арқылы алынатын ағаш материал. Шерені жасау үшін көбіне қайың, қандыағаш, қарағай, т.б. ағаш түрлері қолданылады. Шере тақтайшаларының қалыңдығы 1 — 19 мм, ұзындығы мен ені 725 — 2440 мм шамасында болады. Шеренің арнаулы түрлеріне: бакелиттендірілген шере (суға төзімділігін арттыру үшін бакелит сіңдірілген), сәндік шере, профильденген шере (пресс-пішімде престелген) жатады. Шере құрылыста, автомобиль, вагон, кеме, ұшақ жасауда, сондай-ақ жиһаз өндірісінде, т.б. қолданылады. Дереккөздер
Биебайлар

Биебайлар — сауылатын биелерді көктемде алғаш байларда жасалатын кәде. Желіні тартып, құлындарды байлау кезінде мал сойылып, ауыл-үй тегіс қонақасыға шақырылады. Биебайлар көктем шығып, ақтың молаяр кезеңі басталғанын қуанышпен қарсы алудың, ақ тілеу, адал ниет білдірудің салтанаты. Дереккөздер
Ақлима Бисенқызы Бисенова

Бисенова Ақлима Бисенқызы (1914 ж.т., Павлодар облысы Баянауыл ауданы) — ғалым, қоғам қайраткері, медицина ғылымының кандидаты (1965). Қазақстанда денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушы қазақ әйел дәрігерлерінің бірі, Қазақстанның еңбегі сің. дәрігері (1957). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Мәскеу медицина техникумын (1932), Алматы мемлекеттік медицина институтын (1938) бітірген. 1934 — 39 ж. Жамбыл облысында Талас ауданының Ақкөл ауылында аудандық аурухана меңгерушісі, 1939-43 ж. Республикалық фельдшерлік-акушерлік мектептің директоры, 1943-59 ж. Қазақстанның Денсаулық сақтау министрінің орынбасары, 1959-80 ж. Ана мен баланы қорғау институтының (қазіргі Педиатрия және балалар хирургиясы ғылымы орт.) директоры болды. Бисенова Ақлима Бисенқызы - Қазақстанда алғаш рет мамандандырылған ревматология, шала туған нәрестелерді жетілдіру бөлімдерін ашты. 2 мәрте "Еңбек Қызыл Ту" және “Құрмет Белгісі” ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Биебау

Биебау — көкорай шалғынды, шөбі шүйгін құтты қоныс; ондай жерде сауын бие жайылып семіретін болғандықтан, “биебау” аталған. Бұл “бие бағы” деген ұғымды білдіреді. Осындай көк шалғынға келіп қонғанда, көпшілік “мынау бір биебау екен” дейді. Дереккөздер
Фрунзе Бижанұлы Биданов

Биданов Фрунзе Бижанұлы (18.6.1932, Қарақалпақстан Республикасы, Қыпшақ ауд. Киров атынд. ұжымшар — 18.4.1999, Алматы) — ғалым, хим. ғыл. докт. (1977), проф. (1981), Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1991). ҚазМУ-ді (1955) және оның аспирантурасын (1961) бітірген. 1962 — 64 ж. Қазақ хим.-технол. ин-тында (Шымкент қ.) лаборатория меңгерушісі, 1969 — 71 ж. Органикалық катализ және электрохимия ин-тында аға ғыл. қызметкер болды. 1971 ж. катализдік синтез лабораториясын ұйымдастырған. 1972 жылдан осы лабораторияның меңгерушісі. Негізгі ғыл. еңбектері органик. қосылыстардың (спирттер, алифатты қатарлар нитрильдері, бояғыш заттар, т.б. алуда қолданылатын жартылай өнімдердің) нәзік катализдік синтезіне арналған. Биданов сутегі қысымымен гидрогендеу реакциясының кинетикасы мен механизмін зерттеуге арналған жаңа әдістер ұсынды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Осман-Рустамбек Байгенжеұлы Бижiгiтов

{{Мемлекеттік қайраткер - } { style="background: transparent" } }} Бижiгiтов Осман-Рустамбек Байгенжеұлы (30 қараша 1952, Макушино, Қорған облысы, РКФСР, КСРО) — заңгер, милиция генерал-майоры (1995). Ресейдің Қорған облысының Макушкин қаласындағы орта мектепті бітірген соң (1970), КСРО ІІМ-нің Омбы жоғары милиция мектебінде (1974), Мәскеудегі КСРО ІІМ академиясында оқыған (1981). Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Бірнеше жылдар бойы республиканың құқық қорғау органдарында жауапты қызметтерді атқара жүріп, мол кәсіби тәжірибе жинақтаған ол 1992 ж. Ақтөбе облысы ішкі істер басқармасының бастығы болып тағайындалды. 1994 — 97 ж. Алматы қалалық ішкі істер басқармасының бастығы болды. Қазір ҚР ІІМ-нің көліктегі ішкі істер басқармасы Шығыс бөлімінің бастығы. Еңбек сіңірген ішкі істер қызметкері. Бірнеше медальдермен, атаулы қарумен марапатталған. Дереккөздер
Бискай шығанағы

Бискай шығанағы — Атлант мұхитының шығанағы. Еуропаның батысында, Испания мен Франция мемлекеттері жағалауында орналасқан. Аумағы 200 мың км 2 . Ең терең жері 5120 метр. Шығанаққа Луара және Гаронна өзендері құяды. Құрлық жағалауы солтүстікке қарай қатты тілімденген, тік жарлы. Мұнда Бель-Иль, Нуармутье, Ре, Олерон және т.б. аралдар орналасқан. Жиронда өзенінен оңтүстікке қарай жағалауы ойпатты, аз тілімденген, аккумуляттық типке жатады. Пиреней түбегінің жағалауы жартасты, қойнауы тар. Шығанақта күшті желдер жиі соғады. Судың температурасы ақпанда солтүстікте 5 — 6 о С, оңтүстікте 12 — 13 о С, тамызда солтүстікте 10 о С, оңтүстікте 20—22 о С, тұздығы 34 — 35,5%. Судың толысуы жарты тәулік сайын қайталанады, оның орташа биіктігі 4,5 — 5 метр, кейде 7,0 метрге жетеді (Бретан түбегінде). Балық аулау (камбала, анчоус, майшабақ, сардина, албырт) кәсіпшілігі дамыған. Басты порттары: Брест, Бордо (Франция), Сан-Себастьян, Бильбао, Хихон (Испания). қаласы жағасы]] тасты жағалауы]] Дереккөздер
Жорж Бизе

Алекса́ндр Сеза́р Леопо́льд Бизе́ (, шоқынғаннын кейін Жорж есімін алған, ; 1838—1875) — француз композиторы, атақты “Кармен” операсының авторы (1874). Бизе 10 жасында Париж консерваториясына қабылданып, оны 1857 ж. бітіріп шықты. А.Ф. Мармонтель, П. Циммерман, Ж.Ф. Э. Галеви, Ш. Гунолардан дәріс алды. 1857 ж. “Клавис пен Колтильда” кантатасы үшін Рим сыйлығын алып, үш жыл Италияда оқу мүмкіндігіне ие болды. Бизе 20-ға жуық опера (біразы аяқталмаған), 3 оперетта жазған. Бизенің “Кармен” операсы — француз опералық реализмінің биігі. Ол әлемдегі ең танымал опералардың біріне айналды. Бизе бірнеше оркестрлік шығармалар, симфония-кантаталар, фортепианолық пьесалар мен ән-романстар да жазған. Дереккөздер
Фанерофиттер

Фанерофиттер (грек. phaneros — анық көрінетін, ашық және …фит) — өсімдіктердің тіршілік формасы. Фанерофиттерге ағаштар, бұталар, ағаштанып кеткен шырмауықтар жатады. Мұндай өсімдіктердің ауа райының қолайсыз жағдайларына (суық пен құрғақшылықты) төтеп беруін жерден біршама биік орналасатын бүршіктері атқарады. Сондықтан Фанерофиттердің көпшілік түрлері климаты жылы аймақтарда өседі. Ал қоңыржай және суық белдеулерде, сондай-ақ қуаң жерлерде өсетін Фанерофиттердің бүршігінің сырты қабыршақтармен, кейде шайырмен қапталған. Биіктігіне қарай Фанерофиттер: микрофанерофиттер (2 — 8 м), мезофанерофиттер (8 — 30 м) және мегофанерофиттер (30 м-ден жоғары) болып бөлінеді. Өсімдіктердің тіршілігіне қарай Ф-ден басқа формалары да кездеседі. Мысалы, гемикриптофиттер (грек. hemі — жартылай, kryptos — жасырын және …фит) — бүршіктері жылдың қолайсыз вегетац. кезеңінде пайда болатын өсімдіктер. Мұндай бүршіктердің сыртын қабыршақтар қаптап немесе күзде түскен жапырақтардың, кейде қар жамылғысының астында жатады. Бұлардың негізгі өкілдері: сарғалдақтар, бақбақ, иісті шөптер. Криптофиттер (грек. kryptos — жасырын және …фит) — бүршіктері тамырсабағында, түйнегінде, жуашығында жетіліп, топырақтың астында немесе су бетінде қалқып жүретін өсімдіктер. Терофиттер (грек. theros — жаз және …фит) — жылдың қолайсыз жағдайларына тұқымы арқылы төтеп беретін өсімдіктер. Бұларға көбінесе шөл, шөлейтті аймақтарда өсетін өсімдіктер (мысалы, орамжапырақ тұқымдасы, көкнәрлер, т.б.) жатады. Хамефиттер (грек. chamaі — жерде және …фит) — бүршіктері жерден бірнеше м биіктікке дейін көтеріліп өсетін өсімдіктер. Мұндай бүршіктерді қар басып жатады. Бұларға тундрада, биік тау басында өсетін өсімдіктер (мүктер, фригана, томиллярлар, т.б.) жатады. Бұл жіктелімді даниялық ғалым К.Раункиер ұсынған (1905, 1907). Дереккөздер
Бизнесбанк

“Бизнесбанк” — қаржы мекемесі. *1992 ж. 14 ақпанда Алматы қаласыында құрылған. Бастапқы кезде банк өз акционерлерінің қажеттіліктерін орындау бағытында ғана жұмыс істесе, кейін қызмет ауқымын ұлғайтып, 1995 ж. ашық акционерлік қоғамға айналды. Қазақстан коммерциялық банктер ассоциациясына, Қазақстанның банкаралық қор биржасына мүше болды. *1997 ж. Астана қаласында филиалы ашылды. Банк акционерлері құрамында қазақстандық компаниялардың үлесі 92 %, ал шетелдік компаниялар үлесі 8 %. Банктің негізгі клиенттері: құрылыс компаниялары, сауда-саттық ұйымдар, қызмет көрсетумен айналысатын кәсіпорындар және мемлекеттік емес зейнетақы қорлары, т.б. Қазіргі кезде “Бизнесбанк” акционерлік қоғамы капитал көлемі жағынан қазақстандық банктер ішінде алғашқы жиырмалыққа енеді. Дереккөздер
Бизнес-жоспар

Бизнес-жоспар — кәсіпорынның алдына қойған экономикалық мақсаты мен оны жүзеге асыру жолдары, міндеттері мен әдіс-тәсілдері баяндалған құжат. Бизнес жасау үшін нарықтық орта жан-жақты зерттеледі. Нарықтық ортаның ағымдағы жағдайы, болуы мүмкін өзгерістер мен кедергілер, жобаны іске асырудан түсетін табыс мөлшері, т.б. нақты көрсетіледі. Бизнес-жоспар, көбінесе, банктен кредит алу және оның қайтарылуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Меншік иесінің қатысуымен кәсіпорынның стратегиялық дамуының бағыт-бағдары анықталады, осы арқылы жобаның тиімділігі мен қажеттілігі айқындалады. Бизнес-жоспар болжалды қаржылық нәтижесі көрсетілген жалпы сипаттамадан және он тарауға бөлінген негізгі бөлімнен тұрады: #жоба бойынша өндірілген тауарлар (не қызмет) түрлері және олардың бәсекелесу қабілеті сипатталады; #тауарларға сұраныс деңгейі мен көлемі ескеріле отырып, өнім өткізу нарығы, өндіріс көлемі мен тауарға қойылатын баға анықталады; #бәсекелестер мүмкіндігі (тауарларының сапасы мен бағасы) туралы мәліметтер талданады; #маркетингтік зерттеу нәтижелері (тауарларды өткізу және баға саясаты, өнімді сатуда ынталандыру, жарнамалау, т.б.) сараланады; #өнім (не қызмет) өндіру жоспары мен өндірістік байланыстар, өндірістік шығындарды азайту және өнім сапасын жақсарту әдістері айқындалады; #ұйымдастыру-басқару жұмыстары және қызметкерлермен жұмыс істеу бағдары белгіленеді; #жобаның ұйымдық-құқықтық негіздерін көрсететін заңдық құжаттар жасалады; #жұмыс барысында кездесетін қауіп-қатерді болжау және оның алдын алу шаралары қарастырылады; #жобаның барлық буындарының құндық көрсеткіштері жинақталып, ақшаға шағып көрсетілген қаржы жоспары нақтыланады; #қаржы көздері (жобаны іске асыруға жеткілікті соманы қайдан, қанша мөлшерде ала алады және жоба қандай мөлшерде пайда кіргізеді, кредитордан алынған қаражатты мерзімінде қайтара алу қабілеті, т.б.) жобаланады. Бизнес-жоспар тауар, ақша, өндіріс факторы қозғалысының жалпы балансын айқын бейнелейді. Дереккөздер
Америкалық бизон

Бизон — қуысмүйізділер тұқымдасының зубр туысына жататын жабайы сиыр. Бизон Солтүстік Америкада көп кездескенімен, 19 ғасырда көп аулануына байланысты сиреп кеткен (қазір 500-дей Бизон АҚШ-тың Йеллоустон ұлттық саябағы мен Канаданың Атабаски ауданында кездеседі). Бизон — өте ірі жануар, бұқасының дене тұрқы 3 м, биіктігі 2 м-дей (шоқтығынан алғанда), салмағы 720 — 750 кг-дай болады. Басы, кеудесі қара түсті, жүні жұмсақ, мойнының, кеудесінің, шоқтығының жүні қалың әрі ұзын келеді. Жауырынының үстінде көзге анық көрінетін “өркеші” бар. Бизон 2 — 3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Шілде — қыркүйекте күйлеп, 9 айдан соң аналығы жалқы бұзау табады. Бұзауын 7 айдай емізеді. Бизон табиғи жағдайда 20— 25 жыл тіршілік етеді. Бизон үйір-үйір болып жүреді. Алясканың орталық бөлігінде, Украинада Аскания-Нова қорығында, Беларусьте Беловеж нуында жерсіндірілген. Бизон ертеде терісі бағалы кәсіптік аңның бірі болған. Мінез құлқы Жазда бизон кең жазықтарда жайылып, қыста орманды жерлерге кіріп, оңтүстікке көшіп, жазда қайтадан солтүстікке оралды. Дала негізінен шөппен, күніне 25 кг-ға дейін шөппен, қыста шөпті шүберекпен қоректенеді. Орман әлі де мүк, қыналар, бұтақтарды жейді. Олар 1 м тереңдікке дейін қармен қоректене алады. Қалың жүн бизонды жақсы қорғайды. 30 градус аязға оңай төзеді. Қыста олар аз қарлы жерлерді іздейді. Бұл ебедейсіз көрінетін жануар өте оңай және жақын арада қозғалады, кез келген ат оны басып оза алмайтындай жылдамдықпен жүгіреді және жүгіреді. Бизон 60-70 км/сағ[13] 5 миль (8,0 км)[14] жылдамдықпен жүгіре алады, ал шабандозы бар ат тек бір шақырым жылдамдықпен жүгіре алады. Бизондар өте жақсы жүзеді. Бизон қоғамдарда өмір сүрді, көбінесе 20000 бас табындарда. Әр отарды өте мұқият және мұқият күзететін бірнеше кәрі еркектер басқарады. Бизон өте күшті және тітіркену кезінде аңшы үшін де, кез-келген басқа жау үшін де қауіпті, иіс пен есту қабілеті жақсы. Ол үлкен қашықтықта сезілетін мускус иісін шығарады. Бизон полигамиялық Жануарлар. Доминантты еркектер кішкентай гаремдерді жинайды. Жарыс шілде-қыркүйек айларында өтеді. Жүктілік шамамен 9 айға созылады. Әйел әдетте бір бұзау туады, егіздер өте сирек кездеседі. Сүттің майлылығы 12 % дейін. Жас бизондар өте көңілді және ойнақы; ескілері оларды қорғайды. Бизонның дауысы-саңырау. Дереккөздер
Фазылағзам Ақатайұлы Әлиханов

Фазылағзам Ақатайұлы Әлиханов (1891 жыл, бұрынғы Семей облысы Өскемен уезі Себе болысы — 27 ақпан 1938 жыл, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері, инженер-архитектор, экономист. Найман тайпасының Саржомарт руынан шыққан. * Ауқатты отбасында дүниеге келген. Арғы атасы Тілеуберді Қозыбайұлы Көкпекті округінің аға сұлтаны, бергі атасы Әлихан Саржомарт өз елінің болысы болған. * Әлиханов әуелі Өскеменде, кейін Омбыда оқыды. Сонда жүріп қазақ жастарының “Бірлік” қауымына мүше болды. 1917 — 19 жылдары Омбы, Семей, Өскеменде Алашорда істеріне белсене араласты. “Алаш” партиясының жергілікті ұйымдарының қызметін жолға қоюға атсалысты. * 1920 жылы Қазревкомның Өскемен уезі бойынша уәкілі. * 1922 жылы Семей губаткомы төрағасының орынбасары болды. * 1930 жылға дейін Қазақстан астаналары Орынбор, Қызылорда, Алматыда әр түрлі жауапты басшы қызметтер атқарды. * 1930-жылдары Қазақ АКСР-ы Тамақ өнеркәсібі халкоматында инженер-экономист болды. Сәулетші ретінде өндіріс орындарын салуға (Балқаш балық комбинаты, Алматы сыра зауыты т.б.) көп еңбек сіңірді. * КСРО Жоғарғы соты Әскери Алқасының үкімімен “халық жауы” аталып, 1938 жылы 27 ақпанда атылды. * 1957 жылы 26 маусымда толық ақталды. Дереккөздер
Үйректұмсық динозаврлар

Үйректұмсық Динозаврлар, гадрозаврлар (Gadrosaurіdae) — орнитопод отряд тармағына жататын динозаврлардың бір тұқымдасы. Қазба қалдықтары Солтүстік Америка мен Азияда, аздап Еуропа мен Оңтүстік Америкада жоғары бор кезеңі шөгінділерінен табылған. 25 туысы, 40-қа жуық түрі анықталған. Үйректұмсық Динозаврлардың негізгі өкілі — зауролофтар. Орнитоподтар жалпы денелерінің ұлғаюына, екі аяғымен жүруіне және тістерінің су өсімдіктерімен қоректенуіне бейімделу бағытында дамыған. Соның нәтижесінде алып Үйректұмсық Динозаврлардың биіктігі 10 — 12 м болған. Мойын омыртқаларының саны 15, арқасында 20, сегізкөзде 8, құйрық омыртқалары 90-нан астам болған. Денесінің ірі болуы жауларынан қорғауға мүмкіндік берген. Гадрозаврлар теңіз, көлдің саяз жағалауларында, батпақты жерлерде тіршілік еткен. Басының алдыңғы жағы үйрек тұмсығы тәрізді, аты осыған байланысты аталған. Үйректұмсық Динозаврлар судан тұмсығымен сүзіп алған ұсақ организмдермен, судағы және құрлықтағы шөптесін өсімдіктермен қоректенген. Тістері көп қабатты, бір-біріне өте жақын орналасқан, жалпы саны мыңнан артық болған. Тұмсықтарын көбінесе суда ұстағандықтан, олардың танауы артқа қарай көз аясына жақын орналасқан. Алдыңғы аяқтары 4 саусақты, 2- және 3-саусақтарында тұяқтары болған, оларды қоректенген кезде тіреніш, жүзген кезде ескек ретінде қолданған. Негізгі жүзу қызметін ұзын құйрықтары атқарған. Артқы аяқтарында 1- және 5-бақайлары жоқ, қалғандарында тұяқтары бар. Қазақстанда Үйректұмсық Динозаврлар Қызылорда облысында, әсіресе, Арал теңізінің солтүстігінде, Оңтүстік Қазақстан, Қостанай және Алматы облыстарының бор кезеңінің тұнба қабаттарынан табылған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Брагулар

Брагулар — (өздік атауы — брагуй) — Пәкістанда (Белуджистан мен Синд), Иран мен Ауғанстанда, біразы Түрікменстанда тұратын халық. Жалпы саны 960 мың адам (1997). Еуропалық нәсілдің Жерортатеңізі тармағына жатады. Бірнеше диалектілерден тұратын дравид тілінде, урду, парсы, дари, араб тілдерінде сөйлейді. 20 ғасырлардың басында латын әліпбиін қолдана бастады. Негізгі ұстанатын діні ислам (сүнниттер). Брагулар этникалық құрылымына белудждар, күрдтер, ауғандар, джаттар, моңғолдар, арабтар кірген. Көпшілігі тау арасында тұрады, үлкен елді мекендер мен қалалардың болмауы олардың этникалық бірігуіне кедергі жасап, белудждарға, синхаларға сіңіп кетуіне соқтырған. Пәкістанда, тау және тау етегіндегі аймақтарда брагулар бидай, тары егумен, қой, ешкі, буйвол, жылқы, түйе өсірумен айналысады. Иран мен Ауғанстанда көшпелі өмір кешеді. Кедейлері ауыл шаруашылығы жұмыстарына жалданады. Пәкістанда төрт тайпалар одағы бар, тайпалар кландарға (таккары]), кландар руларға (фалли) бөлінеді, оларды вабдере (көсемдер) басқарады. Малшылар шатырларда тұрады. Орта дәрежелі брагулар шикі кірпіштен салынған үйлерде, кедейлер пальма жапырағымен жабылған лашықтарда тұрады. Ұлттық киімдері: ерлер ұзын көйлек пен шалбар, киіз қалпақ, сыртынан жеңсіз желет пен шекпен (шал) киеді. Аңыз әңгімелері мен батырлық эпостары көп. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Билер кеңесі

Билер кеңесі — дәстүрлі қазақ қоғамында өкілетті негізде қызмет атқарған ең жоғарғы кеңесші орган. Билер кеңесі жылдың бір мезгілінде, әдетте, ел жайлауға көшіп болған соң өткізілген. Көбінесе, Сайрам маңындағы Мартөбеге, Сырдариядағы Күлтөбеге не Түркістан жанындағы Битөбеге шақырылған. Оған хан, сұлтандар, үш жүздің елге сыйлы, “қара қылды қақ жаратын” әділдігімен даңқы шыққан билері, батырлары қатысқан. Осындай кеңестің бірінде “қырық рудың өкілі” — қырық би қазіргі Сырдария облысы (Өзбекстан) Ангрен өзенінің сол жағасындағы “Ханабат” (Күлтөбе) деген жердегі Тәуке хан (1680–1718) ордасына жиналып, қазақ халқының заң кодексі — “Жеті Жарғыны” қабылдаған. Рулық алауыздықты жойып, қазақ ұлтын біріктіру, мемлекеттік тәртіпті нығайту мұратын көздеген Тәуке хан ел ішінде беделді билерге сүйене билік жүргізді. Ұлттық тұтастыққа іріткі саларлық ірі жанжалдар — руаралық “жер дауы, жесір дауы” өршігенде, ел шетіне жау тиіп, соғыс қаупі төнген кезде, көрші елдермен байланыс жасап, түрлі қарым-қатынас орнатар шақта билер кеңесін шақырып, негізгі мәселелерді бұқара өкілдері — билермен ақылдаса отырып шешкен. Билер кеңесінің шешімдерін ешкім бұза алмаған, хан да, қара да оны орындауға міндетті болған. Тәуке хан қалыптастырған осы демократиялық-құқықтық қағиданы қазақ даласын билеген кейінгі хандар да қатаң ұстанған. Билер кеңесінің шешімдері хан беделінен жоғары қойылғанымен, орталықтандырылған билік пен басқару ісіне қайшы келмеген. Ханның ұсынуымен мемлекеттік маңызы бар мәселелерді талқылаған кезде “тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ” деген моральдік принципке сүйенген. Қара бастың, ағайын-туыс пен аталастың ғана намысын қорғап, ру мүддесін ұлт мұратынан жоғары қоятын қылығы байқалған билер ел сенімінен, хан құрметінен айырылған. Ондай әділетсіздікпен, пайдакүнемдікпен аты шыққан адамдар билер кеңесіне шақырылмаған. Тәуке хан тұсында билер кеңесіне Ұлы жүзден Үйсін Төле би Әлібекұлы, Орта жүзден Арғын Қаз дауысты Қазыбек би, Кіші жүзден Алшын Әйтеке би қатысқан. Сондай-ақ Едіге би, Тайкелтір би, Байдалы би, Шақшақ Жәнібек (би әрі батыр), Шеген би, Сасық би, Сәмеке би, т.б. көрнекті өкілдер болған.. Дереккөздер
Бекташия

Бекташия, әл-Бекташия — Кіші Азияда әуелі жергілікті көшпелі және отырықшы түркі тайпаларының арасында 13 ғасырдың соңы мен 14 ғасырдың басында пайда болып, кейіннен Түркия мен Балқанға кеңінен таралған сопылық бауырластық. Оның негізін қалаушы, желеп-жебеуші — түркі діндары, Қожа Ахмет Иасауидің шәкірті Хаджи Бекташ Уали. Ол түркілер арасынан шыққан кезбе уағыздаушы-дәруіштермен бірге (олар әдетте “ата”, “баба”, “деде” деп аталады) Анадолы жерінде сопылық бауырластық құрып Иасауи ілімін, ислам дінінің жалпы қағидаларымен байланыстырды. Бауырластықтың одан әрі дамуына “Екінші пір” деп аталған, өзін Хаджи Бекташтың ұрпағына жатқызған Балым сұлтан (1516 ж.ө.) зор үлес қосты. Бекташияның ұстанған негізгі бағыты — сопышылдық ағымын ұстанған пенденің Құдайды тануы. Бекташия Түркияның рухани (соның ішінде, әдеби) және саяси-қоғамдық тұрмысына ұзақ жылдар бойы ықпал етіп келді. Алғашында қазылар қозғалысымен (дін тазалығы жолында күресушілер), кейіннен Осман империясында янычарлармен тығыз байланыста болды. 15 — 16 ғасырларда мемлекеттік істерге зор ықпалын жүргізіп отырды. Бекташия бауырластығын Янычар корпусымен бірге 1826 жылы Махмуд ІІ сұлтан таратып жіберді, бірақ ол 19 ғасырдың екінші жартысында өз қызметін қайтадан жандандырды. 1925 жылы Түркияда барлық сопылық ұйымдар таратылған кезде Бекташия орталығы Албанияға көшірілді. Бекташия жолын қуушылар Иракта да бар. Дереккөздер
Бителеком

"Бителеком" — акционерлік қоғам түрінде құрылған өндірістік кәсіпорын. Компания инженер жүйелер мен байланыс тармақтарын жобалау, телефон станциялары мен шоғырландыру құрылғыларын орнату және іске қосу, қалалық, аймақтық және магистралды байланыс жүйелері құрылыстарын жүргізу, т.б. шұғылданады. “Бителекомның” 7 филиалы, 1 еншілес кәсіпорыны және облыс орталықтарында орналасқан 3 бөлімшесі, 10 жылжымалы механикаландырылған колоннасы (ЖМК) бар. Алматы, Ақтөбе және Шымкент қаларындағы 3 ЖМК-сы телекоммуникация нысандарында кез келген жөндеу жұмыстарын орындай алады. Сонымен бірге жылына 1000 км талшықты-оптикалық байланыс желісін тартуға маманданған. Компания жобалау орталығын құрып, онда қысқа мерзімде 2,5 мың км-лік Петропавл — Омбы, Шымкент — Қызылорда, Ақтөбе — Атырау — Астрахан талшықты-оптикалық байланыс желісінің жобасы жасалды. Байланыс нысандарын қажетті құрылғылармен, жабдықтармен, қосалқы бөлшектермен және металл бұйымдарымен, “Бителекомның” “Байланыс құрылыс-конструкция” (Семей), “Өнеркәсіпбайланыс” (Алматы) сияқты филиалдары қамтамасыз етеді. Компания — радиотелефон, цифрлық автоматты телефон стансаларын шығаратын “Комтел” (Орал) және “Веснет” (Павлодар) қазақ-түрік бірлескен кәсіпорындарының құрылтайшысы. 1996 — 97 ж. компания 1786 км-лік “Трансеуропа талшықты-оптикалық байланыс желісі магистралының” ел территориясынан өтетін бөлігінің құрылысын жүргізді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Билеуші

Билеушi, әмірші — мемлекеттегі ең жоғары лауазым иесінің (қағанның, ханның, шаһтың, т.б.) құзыретін білдіретін жинақтаушы ұғым. Кейде көпшілік мемлекет құрамындағы әкімшілік бөліктерді (ұлыстарды, аймақтарды, т.б.) басқарушыларды да билеуші деп атаған. Қазақ халқының ұғымында билеуші атауы жеке дара билеп-төстеушіліктің (авторитарлық биліктің), өктемдіктің баламасы ретінде де қабылданады. Дереккөздер
Билль

Билль (лат. bulla — мөр басылған құжат) — ағылшындық-саксондық құқық жүйесінде заң шығарушы органның қарауына ұсынылатын заң жобасы. Ұлыбританияда, АҚШ-та, Канадада және т.б. ағылшын тілдес елдерде қолданылады. Сондай-ақ, кейбір конституциялық актілер де осылай аталады. Мысалы, “Құқылар туралы билль” — АҚШ-тағы формалды конституциялық декларация немесе заң шығарушылық ереже. Оның көмегімен үкімет өз азаматтарының негізгі құқылары мен бостандықтарын айқындайды және оларды өз уәкілетін асыра пайдаланған өкіметтің өктемдігінен қорғайды. “Құқылар туралы билль” алғаш рет 1689 ж. Англиядағы парламенттің “корольдік тәжден” мәртебелілігін арттырған “революцияның” (1688) нәтижесінде қабылданды. Сөйтіп бұл құжат 1776 ж. Виргиния штатының “Құқылар туралы биллінің”, яки 1791 ж. АҚШ Конституциясына енгізген 10-түзетімнің, сондай-ақ, канадалық “Құқылар туралы билльдің” ізашар үлгісі болды. Арада 100 жыл өткен соң Францияда “Адам мен азаматтық құқылары декларациясының” қабылдануына да елеулі ықпал етті. Сонымен қатар АҚШ пен Ұлыбританияда жекелей, қаржылық және қаржылық емес қарым-қатынастар биллі де қолданылады. Дереккөздер
Фантазия

Фантазия ( — қиялдау) — музыкада еркін формадағы музыкалық шығарма. 16 — 17 ғасырларда фантазия орган, клавир, лютня аспаптарына арналып, полифониялық түрде жазылған. 18 ғасырда органдық және клавирлік фантазиялар импровизация стилінде фугаға кіріспе ретінде (И.С. Бахтың органға жазған соль-минорлық “Фантазия және фугасы” мен клавирлік “Хроматикалық фантазиясы”) қолданылды. 19 ғасырдағы Фантазиялар көбіне халық әндері, би, романс, опера, балет әндеріне негізделді. Мысалы: Ф.Листтің, В.А. Моцарттың “Дон Жуан” операсы тақырыбына жазған фортепианолық Фантазиясы, А.Н. Римский-Корсаковтың скрипка мен оркестрге арналған “Орыс халық әндері тақырыбына жазылған фантазиясы”, т.б. Фантазия жанры Қазақстан музыкасында да көрініс тапты. Мысалы, М.Төлебаевтың қазақ әуендеріне, С.И. Шабельскийдің қазақ, орыс пен корей тақырыбына, А.Қ. Жұбановтың “Абай” операсы тақырыбына жазған оркестрлік Фантазиялар, т.б. аспаптық туындылар бар. Е. Түсіпов, С. Нұрланов Дереккөздер
Билігін асыра пайдалану

Билігін асыра пайдалану, қызмет бабын асыра пайдалану — лауазымды адамның (соның ішінде, өкімет өкілінің) өзінің құқылары мен құзыретінің шегінен шығып кететін, азаматтардың не ұйымдардың, қоғамның не мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін елеулі түрде бұзуға әкеліп соғатын іс-әрекеттерді қасақана жасауы. Бұл мемлекеттік қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстарға жатады. Билігін асыра пайдалану, әдетте, жоғары тұрған лауазымды адамның не өзге идараның лауазымды өкілінің құзыретіне кіретін, сондай-ақ, құқыққа сыйымды болып саналатын белгілі бір шарттары сақталмаған іс-әрекеттерді істеу (мысалы, жағдайды ескермей қару қолдану және т.б.) түрінде көрініс табады. Әр бап тармағы бойынша әр қилы жаза қолданылады. Билігін асыра пайдалану адамның денсаулығы мен өміріне зиян келтіру, мүлікті бүлдіру не жойып жіберу, т.б. ауыр салдарларға соқтырады. Дереккөздер
Бразилия ағысы

Бразилия ағысы — Атлант мұхитының Оңтүстік Америка жағалауындағы жылы ағыс, Оңтүстік Пассат ағысының бір тармағы. Ағыс Сан-Рок мүйісінен оңтүстік-батыс бағытта Бразилия жағалауын бойлай ағып, 40Ә о. е-те Фолькленд және Батыс желдер суық ағыстарымен тоғысады. Жылд. 1 — 2 км/сағ. Беткі суының температурасы қыста 14 — 25°С, жазда 20 — 28°С-қа дейін көтеріледі. Тұздылығы 35,0 — 37,25‰. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Билiк ақы

Билiк ақы — дәстүрлі қазақ қоғамында қылмыстық және азаматтық істерге қатысты төрелік айтып, шешім шығарғаны үшін билерге, қазыларға төленген ақы, сот алымы. Ол дауланған мал-мүліктің жалпы мөлшерінің оннан бір бөлігін құраған. Билік ақы, көбінесе, алтын, күміс, мал түлігі, жағалы киім (ішік, тон, тұлып, т.б.), ақша т.б. түрінде төленген. Бұл төлемдер би, қазылардың негізгі күнкөріс көзі болғанымен, олар ақы мен алым мөлшерін әдет жосындарында көзделген шамадан асыра алмаған. Мысалы, ердің құны — 1000 қойдан 100 қой, әйелдің құны ретінде белгіленген 500 қойдан 50 қой тиесілі. Кесімді мөлшерден артық ақы талап ету өрескел әрекет саналған. “Парақор”, “жемқор” атанып, ел сенімінен, абырой-беделден айырылу билік құрып, бітуана кесушілер үшін өліммен пара-пар болған. Сондықтан олар “ала жіптен аттамай”, әділдікке жүгініп, кісі ақысын жемеуге тырысқан. Әдетте, билік ақы кінәлі жақтың ағайын-туыстарының қатысуымен, жариялы түрде өтелген. Міндетті ақыны даугердің өзі төлей алмаса, руластарынан өндірілген. Билер соты, ақсақалдар соты билік ақы және басқа да кесімді төлемдерді ерікті түрде өтеуден бас тартқан, немесе жалтарған жақтың мал-мүлкін барымталап алу туралы шешім шығару құқын иеленген. Дереккөздер
Китаб әл-Йәмини

Әл-Китаб әл-Йәмини немесе Тарих әл-Утби — Әбу Наср Мұхаммед ибн Абдул-Джаббар әл-Утбидің (961 — 1022жылдар немесе 1036 — 1040жылдар) тарихи шығармасы. Сұлтан Махмұд Ғазнауиге арналған бұл туынды шамамен 1021 жылы жазылып бітіп, сұлтанның уәзірі Ахмед әл-Меймендиге табыс етілді. Бейнелі, бай, күрделі тілмен шебер жазылған шығарма бірқатар түсініктемелерді қажет етті. Солардың ішіндегі Ахмед ибн Әли әл-Манимидің 1444 — 47 жылдары жазылған түсініктемесі 1286 жылы Каирде шығармамен бірге жарық көрді. Онда автордың өмірбаяны жөнінде мәліметтер беріліп, 975 — 1021 жылдары аралығындағы Орта Азия тарихы толық қамтылған. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедиясы 1-том Сыртқы сілтемелер * Китаб әл-Йәмини — Уикиқайнар * [http://arablib.com/harf?viewbook&lid6&rand1VVBFeVRsR1ZzYUsq&rand2WGQ1aURRJmtKeHpT Китаб әл-Йәмини] — жазып алу
Билікті тармақтарға бөлу

Билiктi тармақтаға бөлу — демократиялық-құқықтық елде мемлекеттік билікті бір-біріне тәуелсіз, дербес тармақтарға: заң шығару (низамдық), атқару және сот қызметіне бөлу принципі. Бұл құқықтық-саяси ұстынның басты мақсаты — билікті бір адамның, не бір мемлекеттік органның қолына ғана шоғырландыруға жол бермеу. Яғни, мемлекеттік органдар тиесілі билік түрін өз өкілеттерінің шегінде, өзге факторлардың ықпалынсыз жүзеге асыруға тиіс. Жалпы, билікті тармақтарға бөлу — көне замандарда пайда болған саяси-құқықтық қағида. Соған сәйкес “мемлекеттік билік” ұғымының өзі бір-біріне тәуелсіз органдар жүзеге асыратын әр қилы билік жүргізу қызметтерінің (заң шығарушылық, атқарушылық және сот биліктері) жиынтығы ретінде түсіндіріледі. Ежелгі және орта ғасырлардағы ойшылдардың (Аристотельдің, Марсилий Падуанскийдің, т.б.) билікті тармақтарға бөлу идеясын 18 ғасырдың орта шенінде Ш. Монтескье (1689 — 1755) дербес ілім ретінде дамытты. Маркстік-лениндік теория “мемлекеттің таптық болмысына” қайшы құбылыс ретінде билікті тармақтарға бөлу ілімін теріске шығарды, соның салдарынан бұрынғы КСРО-да және марксшіл-лениншіл уағызға ұйыған т.б. елдерде тоталитарлық тәртіп үстемдік құрды. Қазақстанда билікті тармақтарға бөлу принципі елдің конституциялық құрылысы негіздерінің бірі ретінде жүзеге асырылады. Мәселен, ҚР Конституциясының 3-бабында “Республикада мемлекеттік билік біртұтас, ол Конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінуі, олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады” делінген. Дереккөздер