kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мұнай кен орындарын игеру кезеңдері (сатылары)

Кен орындарын игеру табиғи режимде немесе қабатқа әсер ету әдістерін қолданыумен жүргізіледі. Әдісті таңдау геологиялық-технологиялық шарттарға байланысты болады. Мұнай кен орындарын игеру кезеңдері (сатылары) өлшемсіз уақытқа байланысты мұнай өндіру динамикасы бойынша бөлінеді, яғни жинақталған өндірілген сұйықтың мұнайдың баланстық қорына қатынасымен сипатталады. І саты – пайдалану кезеңін (объектісін) игеру - өнімнің өсу сатысы – ол мұнай өндірудің максималды берілген деңгейге дейін қарқынды өсуімен сипатталады және пайдалану қоры шамамен 60-80%-ке дейін ұлғаяды. Ұңғы өнімі аздап суланады (егер мұнай тұтқырлығы 5 мПа∙с дейін болса 3-4%-ке, ал тұтқырлығы жоғары болса 35%-ке дейін суланады). Бұл сатының ұзақтығы 4-5 жылды қамтиды. ІІ саты – мұнай өндірудің жоғары деңгейін бір қалыпты ұстап тұру – бұл сатыда 3-7 жыл аралығында мұнай өндірудің жоғары деңгейі тұрақты сақталады, кейде тұтқырлығы аз мұнай кен орындарын игеру кезінде бұл аралық бірнеше жылға созылуы мүмкін. Резервтегі қордың есебінен ұңғылар саны максимумға дейін өседі. Өнімнің сулануы өсе түседі (65%-ке дейін) және сулануға байланысты ұңғылардың аздаған бір бөлігі ұңғыны пайдаланудың механикалық тәсіліне ауысады. ІІІ саты – мұнай өндірудің едәуір төмендеуі – мұнай өндірудің тез құлдырауымен, өнімнің сулануына байланысты (ұңғылар тоқтатылып ұңғылар қорының азаюымен), ұңғылар қорының барлығын пайдаланудың механикалық тәсіліне ауыстырумен, ұңғы өнімінің 80-85%-ке дейін сулануымен сипатталады, әсіресе тұтқырлығы жоғары мұнай кен орындарында сулану көрсеткіші қарқынды болады. Бұл сатының ұзақтығы алдыңғы сатылардың ұзақтығына байланысты және орта есеппен 5-10 жылды құрайды. Алғашқы үш сатыны игерудің негізгі кезеңі деп атайды. Осы уақыт аралығында кеніштен (алынатын мұнай қорынан) 80-90%-ке дейін мұнай алынады. ІV саты – игеруді аяқтау сатысы. Ол сұйық алу артып мұнай алу қарқынының баяу төмендеуімен, алдыңғы сатыларға қарағанда өнімнің сулануы тез өсіп, ұңғылар қорының азаюымен сипатталады. Бұл кезең аралығында жалпы өнім алу мұнайдың баланстық қорының 10-20% құрайды. Соңғы сатының ұзақтығы алдыңғы барлық игеру кезеңінің ұзақтығымен салыстырылады. Ол 15-20 жыл немесе одан да бірнеше ондаған жылды құрайды және экономикалық тиімділік шегімен (рентабельділікпен) анықталады. Бұл әсіресе ұңғы өнімі 98% суланғанда басталады.
Малабо

Малабо (1973 жылға дейін Санта-Исабель, Santa Isabel) — Экваторлық Гвинеяның астанасы, порт, аэропорт. Биоко (немесе Фернандо-По) аралының солтүстік жағында орналасқан. Экваториалдық Гвинеяның коммерциялық және қаржы орталығы. Ағаш тілу және өндеу, пальма майы, сабын кәсіпорындары бар. Шетке какао, кофе, жеміс, жидек, ағаш материалдары шығарылады. 1969 жылғы елдегі жаппай тәртіпсіздіктен кейін европалық тұрғындардың саны көп қысқарды. 1980-ші жылдардың орталарында мұнайдың жаңа кен орындары табылғаннан кейін қаланың даму қарқыны, халықтың жұмыспен қамтылуы 90%-ға көтерілді. Климат Ортажылдық жауын-шашын мөлшері - 1900 мм, ауаның орта температурасы 25°С. Жалпы климаты қолайсыз болып саналады. Сыртқы сілтемелер * Дереккөздер
Джордж Сантаяна

Джордж Сантаяна (, испан аты Хорхе Агустин Николас Руис де Сантаяна; (16.12.1863,Мадрид — 26.09.1952,Рим) — шығу тегі испандық американ философы, жазушы, сыншыл реализм өкілі. Испандық азаматтығын өмір бойы сақтағанмен Сантаяна ағылшыншы жазып, АҚШ-та өсіп сол жерде білім алған, сол себепті американдық болып саналады. Философиясы Өмір философиясында иррационалдық бағытты ұстаған. Материалдық дүниенің объективті өмір сүруін мойындамай отырып, адам тек "мәнді" ғана, яғни танымдағы объектілердің белгісі болып көрінетін заттардың бар немесе туынды сапаларын тани алады дейді. "Мәнді" түсіну жағынан С.Платон мен Э. Гуссерльге жақындас. Сантаяна сананы эпифеномен деп: таным шындықты бейнелемейді, тек "азды-көпті мәні бар поэзия" деп қарайды. Эстетикада әсемдікке "объективтелінген ляззат" деген анықтама береді. Эстетикада "искейпизмді" (ағылышынша - бойын аулақ салу) жақтайды: бақытты рухтың тәннен, дүниеден, танымнан босануынан іздеу керек деп санайды. Социологияда ("Үстемдік пен өкімет", 1951) Сантаяна жаңа теория ұсынады, оның теориясы бойынша қоғамның дамуын өзін-өзі қорғап қалу, материалдық игілікке ұмытылу инстинктісі арқылы түсіндіріледі. Саяси ілімде Сантаяна антидемократиялық "элиталық" өкіметін қолдайды. Діни дүмшелікті теріске шығара отырып, Сантаяна дінді "қоғамдық тәртіптің поэзиясы" деп мойындайды. Шығармалары * «The life of reason», 1905—1906 * «Scepticism and animal faith», 1923 * «The last puritan», 1935 Сыртқы сілтемелер Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Сап алтын

Сап алтын - алтын құрамындағы күмістің (43 % -не дейін) қатты ерітіндісі түрінде кездесетін минерал. Кубтық сингонияда кристалданады, жеке кристалдарыоктаэдр, ромбылық додекаэдр, куб сияқты болады. Түсі қанық және солғын сары, қызғылт. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2,5 Тығыздығы 19700-16800 кг/m². Түйірлерінің ірілігіне қарай Сап алтын * нәзік дисперсті (1-5 мк), * тозаң тәрізді (5-50мк), * ұсақ түйірлі (0,05-2мм), * ірі түйірлі (2 мм-ден жоғары) болып ажыратылады. Салмағы 5 грамнан жоғары Сап алтын арнаулы есепке алынады. Сап алтынның ірі кесектері Австралияда ("Холтерман плитасы" - жыныс кесектерімен қоса285 г, "Сүйкімді бейтаныс" - 70,9 кг, "Күткен қонақ" - 68,1 кг), Оралда ("Үлкен ұшбұрыш" немесе "дүниежүзілік монстр" - 36,2 кг), Ленада табылды. Шығыс Қазақстанда революциядан бұрын салмағы 32 фунттық, Ұлы Отан соғысы жылдары 20 кг-дай, 1966 ж. Бестөбе алтын кенінде 900 г Сап алтын кесектері табылды. Сап алтын кварц желілерінің жарықшаларында пирит, арсенопирит, пирротин т.б. сульфидтермен бірге ұшырайды. Ағынды су арқылы кесек жыныстармен бірге көшкенде қажалады, жұмырланады, пішіні өзгереді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Қалдық (математика)

ҚАЛДЫҚ — бөлінгіштен әр түрлі еселік бөлгіштерді шегеруден пайда болатын ең кіші оң сан. Егер және — бүтін теріс емес (яғни оң сан және нөл болса) сандар болса, онда және b санына қалдықпен бөлінуі үшін мына шарттар орындалатын және — бүтін әрі теріс емес сандарының анықталуы қажет: 1) 2) мұндағы — бөлінгіш сан, — бөлгіш сан, — бөлінді сан, ал — бөлінбейтін қалдық сан. Егер тең болса, онда санына қалдықсыз бөлінеді делінеді. Дереккөздер
Қарапайым математика

КАРАПАЙЫМ МАТЕМАТИКА — математиканың айнымалылардың, функциялардың, шектің жалпы ұғымдарын және жиынның да жалпылама ұғымдарының бөлімдері мен әдістерінің жиынтығын қамтымайтын бөлімі. Қарапайым математика негізінен арифметиканы, сандардың карапайым теориясы деп аталатын теорияны, қарапайым алгебраны, қарапайым геометрия мен тригонометрияны камтиды. Қарапайым математиканы қысқаша "тұрақты шамалар математикасы" деп атауға болады. Дереккөздер
Қатынас (математика)

КАТЫНАС, екі санның қатынасы — бір санды екінші санға бөлу. Бір шаманы өлшем бірлігі ретінде қабылданған екінші шамамен салыстыру (өлшеу) нәтижесінде пайда болатын сан, біртекті екі шаманың қатынасы деп аталады. Егер екі шама ортақ бір өлшем бірлігі арқылы өлшенетін болса, онда бұлардың катынасы осыларды өлшеген санға тең болады. Екі кесіндінің ұзындықтарының қатынасы рационал немесе иррационал санмен өрнектеледі. Алғашқы жағдайда кесінді өлшемдес деп, ал екінші жағдайда өлшемсіз деп аталады. Ежелгі кездегі математиктердің иррационал сандардан мағлұматы болмаған; олар үшін екі кесіндінің "қатынасы" сан ұғымын бермеген. Шамалардың (сандардың) катынасы — өрнегі, мұндағы және - кез келген математикалық шамалар (немесе сандар). Дереккөздер
Саппоро

Саппоро — Жапонияның үлкендігі бойынша төртінші Хоккайдо аралындағы қала, экономикалық, өнеркәсіптік, мәдени орталығы. Халқы - 1 896 207 (2010), көлемі - 1121,12 км². Қалада Хоккайдо университеті бар. Саппоро — 1972 Қысқы Олимпиада ойындарының астанасы, үш Қысқы Азия ойындарының астанасы - 1986, 1990, 2017 ж. Саппоро - шипажайлы орын, қала маңында көптеген ыстық минералды бұлақтар бар. Жылда қыста дәстүрлі өтетін Қар фестивалі бүкіл әлемнен 2 млн туристтерді жинайды. Климаты - қоңыржай муссонды климаты. Туыстас қалалар Саппороның туыстас қалалары бар * Мюнхен, Германия, 1972; * Портленд , Орегон штаты, АҚШ, 1959; * Новосибирск, Ресей, 1990; * Южно-Сахалинск, Ресей, 1972; * Шэньян, Қытай, 1980; * Тэджон, Оңтүстік Корея, 2010 Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер *
Қатар (математика)

ҚAТАР — мына түрдегі шексіз қосынды: немесе қысқаша болып жазылады.- қосылғыштары катардың мүшелері деп аталады, қатардың шектеулі санды мүшелерінің қосындысы мұндағы ретті қатардың дербес қосындылары делінеді. Қатар сандар мен функцияларды зерттеуде және жуықтап есептеуде қолданылатын маңызды құрал болып табылады. Мысалы, шектеусіз ондық бөлшек және шектеусіз кемімелі геометриялық прогрессияның мүшелерінің қосындысы мұндағы қатарға мысал болады. Дереккөздер
Дедекинд қимасы

Дедекинд Қимасы– нақты сандарға иррационал сандарды енгізудің аксиомалық әдісі; нақты сандардың геом. түсіндірмесіз алынған арифметикалық анықтамаларының бірі. A|B белгісімен белгіленеді. A жиыны Д. қ-ның төменгі класы, B жиыны Д. қ-ның жоғарғы класы деп аталады.
Қисық (математика)

ҚИСЫҚ — координаттары кесінді немесе сан осінде берілтен бір нақты параметрдің функциясы болып табылатын нүктелердің жиыны. Математиканың әр түрлі салаларында осы анықтамаға қосымша кажетті бір шектеулер енгізіледі. Әдетте, жалпы жағдайда сызық болып саналады да өз ауқымына түзу сызықты да қамтиды. Түзу сызық кисықтың дербес жағдайы болып есептеледі. Екінші реттік қисық — (үшін барлық нөлге тең емес) екінші дәрежелі алгебралық тендеуді қанағаттандыратын декарттық координаттары болатын жазық сызықгар. Жазық қисық— координаттары теңдеуін қанағаттандыратын жазықтық нүктелерінің жиыны. Кеңістіктік кисық— бүкіл нүктелері бір жазықтықта жатпайтын қисық. Сырттай сызылған қисық— берілген көпбұрыштың барша төбелері жанасатын (тірелетін) қисық. Тегіс қисық— барлық нүктесінде үздіксіз өзгермелі жанамасы болатын қисық. Іштей сызылған кисық— берілген көпбұрыштың әрбір қабырғасымен жанасатын әрі оның ішінде орналасқан қисық. Дереккөздер
Қисықтық

ҚИСЫҚТЫҚ — кез келген геометриялық объектінің (қисықтың, беттің, кеңістіктің) қарапайым деп аталатын әлгілермен біртекті объектілерден (түзуден, жазықтықтан, евклидтік кеңістіктен) ауытқуының өлшемі. Дереккөздер
Қозғалыс (математика)

Қозғалыс — екі нүктенің арақашықтығы сақталатын евклидтік кеңістікті түрлендіру. Геометрияны аксиомалық негізде құру кезінде қозғалыс негізгі ұғым ретінде қабылдана алады. Осы жағдайда конгруэнттілік аксиомасының орнына қозғалыс аксиомасы енгізіледі [егер пішіндер кандай да бір қозғалыс арқылы бірінен екіншісіне түрленетін болса, пішіндер конгруэнтті деп аталады]. Дереккөздер
Қорытынды (математика)

ҚОРЫТЫНДЫ, логикалық — белгілі бір түсініктің ақикаттығына көз жеткізу үшін айтылатын ой түйіні; ой түйін белгілі бір теорияның аксиомаларына және бірқатар жорамалдарға немесе болжамдарға негізделеді және де алдыңғы белгілі аксиомалар мен болжамдардан бастапқы айтылғандармен логикалық байланыста болатын жаңа пікірлерге жол беріледі. Бұл әдістің математикалық теорияларды аксиомалар негізінде қалыптастыруда маңызы зор. Аксиомалық теориялардағы логикалық қорытындыны зерттеумен математикалық логика айналысады. Дереккөздер
Қосу

Қосу — берілген бірнеше санның қосындысы анықталатын арифметикалық амал. a және b сандарын қосу нәтижесінде a мен b сандарының (яғни қосылғыштарының) қосындысы деп аталатын x саны пайда болады. Қосу амалы орындалған өрнек былайша жазылады: — қосылғыш, — қосылғыш, — қосынды. Қосу амалының нәтижесі — қосынды деп аталады. Қосу амалына барлық сан аймағында (облысында) шектеу жоқ, бір мәнді орындалады. Кез келген және сандары үшін сәйкес аймақтарда (облыстарда) қосу амалының заңдылықтары тура: * (ауыстырымдылық); * (терімділік); * ( — қосуға қатысты бейтарап элемент). Ауыстырымдылық пен терімділік заңдары қосылғыштардың реттілігі қосындыға әсер етпейтіндігін дәлелдейді. Қосу амалын "" ("плюс") таңбасымен белгілеуді 1489 жылы чех математигі Ян Видман (1460 — XVI ғ.) ұсынған. Дереккөздер
Қосылғыш

ҚОСЫЛҒЫШ — қосу амалы орындалатын, өрнегіндегі — қосылғыштар; бұлар жеке алғанда қосылғыш делінеді, ал —қосу амалының нәтижесі — қосынды. Қосылғыштардың орындарын ауыстырғанмен қосынды өзгермейді. Дереккөздер
Қосылыс (математика)

ҚОСЫЛЫС — комбинаториканың зерттейтін элементтерінің (теру, алмастыру, орналастыру) өзара орналасуын (конфигурациясын) білдіретін жинақы жалпылама атауы. * Алмастыру— шектеулі жиынның элементтерін белгілі ретпен орналастыру. Әр түрлі «элементтерден кұралған алмастыру саны ("эн факториалға" тең деп оқылады). * Орналастыру— берілген жиынның әр түрлі элементгершің шектеулі тізбегі; элементтен құралған берілген жиынның элементінен құралған жиын — немесе белгісімен белгіленген және оның саны -ға тең. * Теру— элементтен құралған жиынның элементтен алынған ішкі жиыны; элементтен -дан алынған немесе болып белгіленеді және оның саны формуласымен анықталады. Дереккөздер
Посткеңестік кеңістік

Посткеңестік кеңістік, немесе сондай-ақ бұрынғы КСРО құрамындағы республикалар, ТМД және Балтық маңы (Балтық теңізі жағалауындағы елдер) елдері — бұл КСРО-ның ыдыру кезеңінде, яғни, 1991 жылы тәуелсіздіктерін алған мемлекеттер. Мемлекеттер және географиялық аймақтар Негізінен посткеңестік мемлекеттерді келесі бес топқа бөледі: Тарихи байланыстар Ресей шығыс-славян посткеңестік мемлекеттерімен тарихи тығыз байланыста, себебі Ресейдің мемлекеттілігі олардың шекарасында құрылды. Олардың түпкі тамыры — Киев Русі. Орталық Азия және Оңтүстік Кавказ Ресей империясына тек XVIII және XIX ғасырларда ғана қосылды. ТМД және Балтық елдері 2009 жылға дейін «ТМД және Балтық маңы елдері» шекарасы ұғымы «посткеңестік кеңістік» атты ұғыммен тең болған. 2009 жылы Грузия ТМД құрамынан шығып кетті, ал 2018 жылы соның ізінше Украина да шықты. Бұл тіркес 1991 жылдың желтоқсанынан кейін, Балтық жағалауы республикалары (Латвия, Литва, Эстония) Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына (ТМД) кіруден бас тартқан кезде пайда болды. Бұл елдер тәуелсіз мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттеуге арналған аймақтық халықаралық ұйымға кіруден бас тартты. Мемлекеттердің қазіргі басшылары Мемлекет басшылары Үкімет басшылары Экономикасы 1991–2007 жылдардағы Посткеңестік кеңістіктегі жалпы ішкі өнімдегі (ЖІӨ) өзгерістер: Дамуы Адам даму индексі бойынша реттеліп жазылған посткеңестік елдер тізімі: Өте жоғарғы индекс: *: 0.846 *: 0.818 *: 0.814 Жоғарғы индекс: *: 0.793 *: 0.788 *: 0.754 *: 0.745 *: 0.740 *: 0.734 *: 0.729 Орташа адам даму индексі *: 0.698 *: 0.660 *: 0.654 *: 0.622 *: 0.622 Ескертпелер Дереккөздер
Мика Ямамото

Мика Ямамото (山本 美香 Yamamoto Mika) (26 мамыр 1967 – 20 тамыз 2012) жапондық видео және фото журналист, жапондық "Japan Press" хабар агенттігінің жеңімпазы. Ямамото 20 тамыз 2012 жылы Сирия азаматтық соғысын бейнетаспаға түсіру сәтінде Алеппо (Сирия) қаласында мерт болды. Ол - Сирия төңкерілісінің кезінде өлтірілген тұңғыш жапон және төртінші шетел тілшісі. Ол 2012 жылы Сирияда өлтірілген тілшілердің есебінде 15-інші. Жанұясы Ямамото Яманаши ауданындағы Цуру қаласында 26 мамыр 1967 жылы туған. Оның екі апасы болды және әкесі Коджи Ямамото, "Asahi Shimbun" арнасының репортёры. Мика Цуру университетін тәмамдады.
Сирия азаматтық соғысы

Сирия азаматтық соғысы (‎‎) — Сирияның бірнеше қалаларында үкіметке қарсы бұқаралық толқулар ел президенті Башар әл-Асадқа және Баас партиясының жұмысын тоқтатуға арналған тыныш көтерілістен басталып, 2011-дің көктемінде қарулы қақтығысқа ұласты. Сирияда мұндай қарулы қақтығыстың туындауына - Сирия елі ұзақ уақыттық жымысқы істері себеп болды. Ресей пен Иран ұзақ жылдар бойы Сириянің диктаторы Башар әл-Асадты қаржыландырды, сөз бостандығы мен демократия, адам құқықтары деген сылтаулармен араб тілінде шығатын Азаттық сияқты халықты арандатушы ақпарат құралдарын қаржыландырып бағыт бағдарларын берді, сөз бостандығы мен демократия деген сылтауымен халықты арандатып жүретін түбінде халыққа жау оппозицияны астыртын қолдады, өзін Сириялық араб ретінде көрсететін араб тілін жетік меңгерген Батыстық интернет боттар арқылы əлеуметтік желілерде де Сирия халқының санасын Сирия басшысына қарсы ұзақ уақыттар бойы улады. Сирия халқына Сирия билігін тек қана жақсы жағын көрсетіп жүрді. Сирияның əлеуметтік желілеріне араб ретінде еніп алған Ресейлік интернет боттар мен Ресейге сатылған оппозиция өкілдері күн түн демей азаннан кешге дейін Сирия диктаторы Башар әл-Асадты мақтай берді. Осылайша жылдар бойы Ресей интернет боттары Ливия халқын өз басшыларына қарсы арандатып миларын әбден улады. Көтеріліс кезінде Ресей пен Иран ағылып келіп жатқан қаруларды қабылдап жатқан әл-Асадтың əскері бұл қаруларды Ливияның санасы уланған халық бөлігіне үлестірді. Осылайша көтерілісшілер мен Ливия əскері арасында ұзақ жылдарға созылған соғыс басталды. Ливияның тас талқаны шығып халқы бұрынғыдан ондаған есе кедейленіп кетті. Жұз мыңдаған халық қырылып, миллиондаған халқы сыртқы елдерге қашты. Ливия ел болмай қалды. Қазіргі кезде Орта Азия тілдерін жетік меңгерген Ресей мен Қытай интернет боттары әлеуметтік желі арқылы өзін билікті сынағыш қазақ ретінде көрсетіп қазақтардың санасын өз билігі мен президентіне қарсы арандатып жатқанын көруге болады. Улап арандатуға сылтау көп. Сақтық керек. Сауат керек. Жаһилдық абырой әпермейді. Сирияда қараңғылық арқасында әл-Асадтың әскер мен сириялық оппозиция ЕСӘ (Еркін Сириялық Әскер) арасындағы соғыс басталды. ЕСӘ-нің пайымдауынша олар "Башар әл-Асад режимі жасаған қырғын мен қарақшылық қылмыстарға қарсы" ал мемлекеттік шенеуніктер және Башар әл-Асад "лаңкестерге қарсы" соғысуда. Тағы қараңыз * Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012) Дереккөздер
Уикиқайнар

Уикиқайнар — ашық кітапхана — «Уикимедиа» қорының коммерциялық емес жобасы. Бұл жобаның мақсаты барлық тілдерде қолжетімді мәтіндерді қамтамасыз ететін, әрдайым толықтырылып отыратын электрондық кітапхана құру. Жоба өз жұмысын 2003 жыл маусымның 20 бастап атқаруда. Уикиқайнардың қазіргі кездегі көлемі Жобаның статистика бетінде көрсетілген ақпарат бойынша, 2013 жылдың 31 мамыр айында 48 тілдік бөлім болды, олардың ішінде ең көлемдісі болғандары: # Орыс тіліндегі бөлім — 251 427 мақала, # Ағылшын тіліндегі бөлім — 226 519 мақала, # Француз тіліндегі бөлім — 100 314 мақала, # Португал тіліндегі бөлім — 88 624 мақала, # Неміс тіліндегі бөлім — 74 001 мақала. Ал мета-уики ақпаратты бойынша, 2013 жылдың 5 шілдесінде Уикиқайнардың 63 тілдік бөлімі болды және алғашқы бестікке келесі бөлімдер еңді: # Француз тіліндегі бөлім — 1 376 760 мақала, # Ағылшын тіліндегі бөлім — 956 868 мақала, # Неміс тіліндегі бөлім — 303 359 мақала, # Орыс тіліндегі бөлім — 259 120 мақала, # Итальян тіліндегі бөлім — 140 339 мақала. Дереккөздер Сілтемелер * Анықтама «Уикиқайнар деген не?» * Нұсқама «Уикиқайнар неден тұрады» * [http://stats.wikimedia.org/wikisource/EN/Sitemap.htm Статистика]
Қиылысу

Қиылысу – 1) жиындарға қолданылатын негізгі амалдардың бірі. Бірнеше жиынның жиынтығы (шектеулі немесе шектеусіз) болсын дейік. Сонда берілген барлық жиындардағы элементтердің жиыны (барлық жиындарына ортақ элементтер жиыны) осы жиындардың қиылысуы деп аталады. Жиындардың қиылысуы болып белгіленген. 2) Геометриялық объектілердің ортақ нүктелерінің болуы. Дереккөздер
Апланат

Апланат ( — теріске шығару и — қате, адасу, ауытқу) — диафрагмамен салыстырғанда симметриялы орналасқан екі ахроматты линзадан тұратын, аберрациялық кемшіліктерден арынлған фотографиялық объектив. 1866 жылы Хуго Штайнхайлем (Hugo Adolph Steinheil) өзі құрастырған объективтің атын «Апланат» («Aplanat») деп қойып, бірінші рет терминді қолданған. 1-2 апта көлемінде Джон Далльмайер (John Henry Dallmeyer) барабар объектив құрастырып, атын «Рапид Ректилинеар» (Rapid Rectilinear) деп қойған. Бірақ та мұнда астигматизм ауытқуы түзетілмейді. Апланат қазіргі уақытта аз пайдаланады. Анастигмат жасалғанға дейін ол жарық күші 1:8 универсал объектив және жарық күші 1:16 кең бұрышты объектив ретінде көп қолданылады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://photobutmore.de/vintagephoto/objektive/ zur Geschichte der Kameraobjektive]
Чхуңчхоң-Намдо

Чхуңчхо́ң-Намдо́ (Оңтүстік Чхуңчхоң) — Оңтүстік Кореяның батысында орналасқан провинция. Әкімшілік орталығы — Тэджон қаласы. Экономика және ресурстар Провинцияның үштен бір бөлігі ғана адаммен игерілген. Негізгі шаруашылық саласы — ауыл шаруашылығы және балық аулау. Жағалаудың 220 шаршы километрі тұз өңдірісіне пайдаланылады. Пайдалы қазбалары: тас көмір, алтын, күміс, сирек кездесетін жерасты металлдары торий және цирконий. Қазіргі таңда жоғарғытехнологиялық өңдіріс дамуда. Провинция шекарасында бірнеше техноалаңдар салынған. Сол себепті провинция экспорты 2001 жылдан 2005 жылға дейінгі аралықта 116 млн доллардан 335 млн долларға өсті. Назар аударарлық орындар 845 метр биіктікте орналасқан Керен тауының жоталарында орналасқан ұлттық саябақ өзінің жартастарымен әйгілі. Алаңда будда храмдары орналасқан. 1978 жылы Тхэана Ұлттық Теңіздік паркі ашылған. Әкімшілік бөлінісі Чхунчхон-Намдо 8 қалаға (си) және 8 уездге (кун) бөлінген. Символдар * Гүл: хризантема. * Құс: мандарин үйгері. * Ағаш: тал. * Маскоттар: Гыдори және Гыйоми тасбақалары. Сілтемелер * [http://www.chungnam.net/content/universal/english/index.jsp Провинция сайты (англ)]
Ахмед Әл Әсир

Ахмед Әл Әсир ливандық мұсылман суннит, оңтүстік Ливанның қаласы Сайдадағы "Биляль бин Рабах" мешітінің бұрынғы имамы. Жергілікті саясатта беделі және әсері көбейгендіктен және БАҚ-мен қарым-қатынасы жақсы болғандықтан, ол Ливанның қазіргі саяси сақынасындағы үлкен және белгілі тұлғаға айналды. Оны "саляфи" деп атайды, бірақ ол өзін ұлттық телеарнада сектаға қатысы жоқ суннитпін деп атады. Ол Иранға және лаңкестік қарулы шиит тобы Хезболлаға қарсы сөз сөйледі, сөзінде оларды Ливанның діни балансын және демократиясын құртуында айыптады. Дереккөдер
Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)

Ақиқат пен аңыз — роман-диалог Ақиқат пен аңыз — Әзілхан Нұршайықовтың қаһармандық рухтағы шығармаларының бірі. Роман-диалог 1978, 1980, 2009 жылдары жеке кітап болып жарыққа шықты. Қысқаша мазмұны Бұл шығармада Ұлы Отан соғысының даңқты каһарманы, гвардия полковнигі Бауыржан Момышұлының азаматтық, ерлік тұлғасын мүсінделеді. Баукеңнің сонау балауса жастық шағынан бері, Совет Армиясының үздік мектебінде шыңдалу кезіңіне, Ұлы Отан соғысының отты жылдарынан бастап күні бүгінге дейінгі ұлағатты өмір жолын шынайы фактілер аясында қызғылықты баяндайды. Романның жазылу формасы да ерекше: бүкіл оқиға автор мен кейіпкердің диалогі арқылы өтеді. Шығарманың басты кейіпкері Бауыржан - Кеңес одағының батыры, жазушы, Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, стратег және тактик. Шығармада Бауыржан өзі айтқанынан қайтпайтын, тәкаппар,өр мінезді кісі болғанынын көрсетеді. Жас кезінен бастап әкесінің сөздерін жадында сақтап өскен адам. Өлсе де өтірік айтпайтын, жамандық ойламайтын ақ жүректі кісі болған. 1928-1930 жылдары бастауыш мектепте ұстаздық етеді. Біраз уақыт аудандық атқару комитетінің жауапты хатшысы ретінде қызмет атқарады. Аудандық милицияда 6 айдай жұмыс істейді. 1932 - 1934 жылдар аралығында Қызыл Армия қатарына қызмет етеді. 1933 жылы полк мектебін бітіреді. Тағы қараңыз * Әзілхан Нұршайықов * Бауыржан Момышұлы Дереккөздер #http://ikitap.kz/book/a_nurshaiykov_akikat_pen_anyz/files/assets/basic-html/page2.html
Лагранждың төрт квадрат қосындысы теоремасы

Лагранж теоремасы -натурал санның әрқайсысы төрт бүтін санның екінші дәрежелерінің қосындысына тең. Бұл теореманы 1772 жылы француз математигі Жозеф Лагранж (1736-1813) дәлелдеген. : мұндағы бүтын сандар. Мысал ретінде 3, 31 және 310 келесі төрт квадраттар қосындыс ретінде өрнектеле алады: : : : Дереккөздер
Ақбілек (роман)

Ақбілек — Жүсіпбек Аймауытовтың қаламынан туған психологиялық роман. Роман тұңғыш рет 1927 жылы «Әйел теңдігі» журналында жарияланды. Қысқаша мазмұны Ақбілек романындағы барлық оқиғалар тікелей өмірден алынған. Ақбілек романы - қазақ ауылындағы дүрбелең жылдар шындығын, олардың дәстүрі мен тұрмысын, жекелеген адамдардың іс-әрекеттері мен қарым-қатынастарын, әсіресе басты кейіпкер Ақбілектің қасіретке толы өмірі, мұңы мен шері жайындағы туынды. Бір ғана қазақ қызының күрделі тағдыры негізінде әлеуметтік төңкерістер тұсындағы қазақ ауылының өзгеру процесін суреттеген алғашқы қазақ романдарының бірі. Сонымен бірге халқымыздың өткен өмір көріністерін, адамдар арасындағы көзқарастар қақтығысын, ел мен жер, келешек күндерге деген наным, сенімдері серпінді, шабытты, көркем кестеленеді. Кейіпкерлер келбеті, іс-қимылдары да нанымды жеткізіледі. Қазақ төңкерісінен кейінгі қазақ ауылының өмір-тірліктері, ақ гвардияшылар әрекеті кеңінен көрініс береді. Романда көтерілген басты мәселе - қазақ қызының тағдыры мен әйел теңсіздігі. «Ақбілек» романы - бір ғана қазақ қызының күрделі тағдыры негізінде әлеуметтік төңкерістер тұсындағы қазақ ауылының өзгеру процесін суреттеген алғашқы қазақ романдарының бірі. Шығарманың бас кейіпкері Ақбілек өшіккен адамдардың кесірінен ақ әскерлердің тұтқынына түсіп, неше қилы қорлық көреді. Өз елінде де алуан қиындықтарға жолығады. Кейін төңкеріс аяқталған соң қалаға кетіп, оқу оқып, өз бақытын табады. Ақбілектің басынан өтетін осы оқиғалар арқылы жазушы сол бір қиын-қыстау кезеңдегі қазақ ауылдарындағы өмір шындығын, адамдардың түрлі тағдырын кеңінен бейнелейді. Шығарманың басты кейіпкерлері *Ақбілек - құрбыларының алды, теңдікке ұмтылған, азаттықты аңсаған, зорлыққа мойымаған, өмірінен тағылым-ғибрат алған, жан-жүрегі таза, махаббат, мейірімі мол, өжет қыр қызы.Ақбілек содырлардың ортасына түсіп, қарамұртқа ермек болды.Соған қарамастан өмірге деген құштарлық сезімінен айырмады. *Бекболат - қара торы, орта бойлы, қошқар тұмсық, түлкі мұрт, шүңірек көз жігіт. Жасы жиырма жетіде. Басында барқытпен тыстаған қара елтірі жекей тымақ, үстінде орысшалау пенжек, шалбар. Сұр шапан, сар сафиянға қара ала жапқан күміс белбеу, аяғында көнелеу қисық табаны бар. Белбеуіндегі жарғақ далбағайы, шашақты сары қынды мүйіз сапты өткір кездігі, алдыңғы қапталдағы дабыл байлайтын ұзын қайыс шеттегі- оның өнерсіз жігіт еместігіме айғақ болады. *Мұқаш - таңқы мұрын, бадырақ көз, шұнақ құлақтау, жарбақтау, кірпі шаш, қырыс маңдай, қара сұр жігіт. Жасы 35-те. Болыстыққа сайланбай қалған. *Офицер- романның басты тұлғасын жәбірлеп, арын аяққа таптаған жиіркенішті жан ғана емес, империялық саясаттың ғасырлар бойы халқымызды билеп, басып-жаншып келген көрінісі ретінде де есте қалады. *Ұрқия - Ақбілектің жанашыр жеңгесі. Ақбілектің қалаға келіп, көзін ашуына бірден бір себепкер. Сонымен бірге баласы Ескендірді өсіруіне де көп көмектеседі. *Балташ - Ақбілектің жанын түсінген жігіт. Ақбілектің басынан өткен тағдырға қарамай, оған ғашық болады. Балташтың бұл қасиетін бағалап, Ақбілек оған күйеуге шығады. Дереккөздер #http://aimauytov.psu.kz/images/stories/pdf/akbilek_aimauytov.pdf #http://baq.kz/kk/regional_media/post/1742
Математикалық индукция

Индукция (латынша - қоздыру, тудыру) — дербес жеке түсініктер негізінде ақиқаттығы пайымдалатын жалпылама түсінік тұжырымдау. Математикалық индукция М. и. — аксиомалар негізінде жалпы түсінік дәлелдеу әдісі. Толымсыз индукция Т. и. — дербес түсініктердің кейбір жайттары (толық емес) ғана ескеріліп жалпылама түсінік тұжырымдау әдісі. Толымсыз индукция арқылы тұжырымдалатын қорытындының ақикат та, жалған да болуы мүмкін. Осы кемшілігіне қарамастан сандар қасиеттерін зерттеуде бұл әдістің маңызы ерекше. Сандардың қасиеттері көпшілік жағдайда бақылаулар нәтижесінде ашылып, соңынан дәлелденіп отырған. Математикалық индукция принципі— натурал параметріне тәуелді түсінігі үшін дәлелденген болса және кез келген натурал сан үшін пікірі де тура деп кабылданатын болжамнан үшін де тура болатындығы дәлелденсе, онда түсінігі х-тің барлық натурал мәні үшін орындалады Бұл әдістің мазмұны мынадай: дәлелденетін түсінік бір дербес (жеке) жағдай үшін, айталық, пікір үшін тексерілген болсын. Осы пікірдің болған кезде де тура болатындығынан бұл пікірдің -нің келесі мәні, яғни 1 үшін де тура болатындығы дәлелденген болсын. Сонда мынадай тұжырым айта аламыз: пікір -ге тең болған кезде тексерілді, дәлелденген жайт бойынша бұл үшін де тура болады, ге тең болған кезде дүрыс болуы себепті, ол болған кезде де орындалады т.с.с., пікір n-нің барлық мәндерінде тура болады. Олай болса, кез келген натурал n үшін қандай да бір түсінікті дәлелдеу үшін, екі сатылы дәлелдеме қажет: бірінші сатыда пікірдің болған жағдайда тура болатындығы және екінші сатыда осының әрқашан тура болуы себепті оның болған кезде тура болуынан бұл пікірдің болған жағдайда да тура болатындығы тұжырымдалды. Қорыта айтқанда, бүл әдістің ең қарапайым нобайы мынадай: біз қандай да бір пікірдің болған жағдайда тура болатынын дәлелдейміз (индукция базисі), сонан соң үшін пікірдің тура болатындығын болжап (индукция болжамы), оның үшін де тура болатынын дәлелдейміз (индукциялық қадам). Математикалық индукция әдісін натурал санына тәуелді болатын пікірлер үшін ғана пайдалануға болады. Негізінен бұл әдіс мынадай мәселелерді шешу үшін қолданылады: # жеке (дербес) жағдайлардағы пайымдаулардан қандай да бір заңдылықты байқап, оның тура болатындығын математикалық индукция әдісімен дәлелдейді; # кейбір формулалардың тура болатындығы математикалық индукция әдісімен дәлелденеді. * Математикалық индукция аксиомасы Тарихы Математикалық индукция әдісін жеке маңызды әдіс ретінде түсіну Блез Паскаль мен Герсонидтен басталады, дегенмен қолданудың жекелеген жағдайлары ежелгі уақытта Проклус пен Эвклидте кездеседі. Әдістің қазіргі атауын де Морган 1838 жылы енгізген. Дереккөздер
Мәндес теңдеу

Мәндес теңдеулер, эквивалентті теңдеулер - ортақ түбірлер (шешімдер) жиыны болатын теңдеулер. Егер теңдеудің екі жақ бөлігіне ортақ өрнек (мысалы, көпмүше) қосылса немесе екі жақ бөлігі ортақ санға (әрине нөлге тең емес санға) көбейтілсе, онда бастапқы берілген теңдеуге мәндес тендеу пайда болады. Егер де теңдеудің екі жақ бөлігі дәреже көрсеткіші 1-ден кіші емес көпмүшеге көбейтілетін болса, онда пайда болған теңдеу, жалпылама алғанда, берілген теңдеуге мәндес болмайды. Тендеулердің түбірлері жататын өріс көрсетілген болса, мәндес тендеулер ұғымының дәл мағынасы болады. Мәндес теңдеулер ұғымы теңдеулер жүйелеріне де қолданылады. Егер екі жүйенің ортақ шешімдер жиыны болса, онда бұлар мәндес жүйелер деп аталады. Кез келген үйлесімсіз жүйелер анықтама бойынша өзара мәндес болады. Дереккөздер
Мәндестілік

Мәндестілік - бір белгісіз бар немесе n белгісізі бар n теңдеулер жүйесінің екі немесе бірнеше теңдеулердің ортақ түбірлері жиынының болу қасиеті. Мәндестілікті кейде эквиваленттілік атайды. Дереккөздер
Өндіріс (Есіл ауданы)

Өндіріс — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Ильин ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2010 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 53 адам (24 ер адам және 29 әйел адам) болса, 2009 жылы 9 адамды (5 ер адам және 4 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Минус

МИНУС (латынша — азы) — азайту амалын және теріс санды белгілеуге арналған белгі: "—" болып белгіленген. Бұл белгіні 1489 жылы чех математигі Ян Видман (1460 — XVI ғасырдың 1-жартысы) енгізген. Дереккөздер
Модуль (математика)

МОДУЛЬ МОДУЛЬ (латынша — өлшем) — кез келген объектінің сан түріндегі сипаттамасы. Ауысу модулі Ауысу модулі — негізгі логарифмдер жүйесінен негізгі логарифмдер жүйесіне ауысу (көшу) кезінде логарифмдер көбейтілетін саны; ондық логарифмнен натурал логарифмге ауысу (көшу) кезінде М = , ал натурал логарифмнен ондық логарифмге ауысу кезінде болады. Комплекс санның модулі Комплекс санның модулі- белгісімен өрнектелетін және (мұндағы — нақты сандар және -тің жорымал бөлігі, яғни формуласымен анықталатын теріс емес сан (оң сан немесе нөл). Нақты санның модулі — белгісімен өрнектелетін, болған жағдайда -ға тең, ал болса, — -ға тең теріс емес сан. Салыстыру модулі Салыстырылатын екі бүтін санның айырымы бүтіндей бөлінетін сан; "mod" болып белгіленеді; сонда өрнегі айырымы -ға бөлінеді дегенді аңғарады. Дереккөздер Тағы қараңыз Модуль
Алқа (ауыл)

Алқа — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заречный ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км-дей жерде, Балықты көлінің батысында 3 км-дей жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 223 адам (119 ер адам және 104 әйел адам) болса, 2009 жылы 122 адамды (67 ер адам және 55 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ананың анасы (әңгіме)

Ананың анасы — Ғабит Мүсіреповтің 1933 жылы жазған ана құдіреті тақырыбындағы әңгімелерінің бірі. Қысқаша мазмұны Ананың анасы әңгімесінің негізгі мазмұны - ел арасына кең тараған аңыздан алынған. Мұнда елді шауып, жазықсыз жас қызды зорлап алып бара жатқан батырды қыз анасының сөзбен тоқтатып, жеңгені, сөйтіп, оның қызын жау қолынан азат етуі баяндалған. Шығарманың мазмұны, Әйтілес ақсақалдың «етектей сақалын балуан саусақтарымен салалап тарап» қойып өткен өмір оқиғасын баяндауынан басталады. Әңгімеде намысқа шабар білегі, әділетті таныр жүрегі бар, бірақ ел әкімдерінің алдауына түскен аңғал батыр Жалпақ балуанның Бала бидің қолшоқпары болуы, жүрегін жарып шыққан қызының тағдырына шырылдап арашашы бола білген абзал ананың өжеттігі айтылады. Шығармада ананың жарық дүние сыйлаған баласына деген махаббаты, содан туындайтын ана бойындағы күш-қуат, ізгілік, адамгершілік қасиеттер бейнеленеді. Ананың құдіреті баяндалады. Шығарма кейіпкерлері *Әйтілес қарт *Ана *Жалпақ балуан *Бала би *Қайрақ жылқышы *Жанай балуан *Қыз *Кейкі батыр Шығарманың композициялық құрылысы Басталу - Жалпақ балуанның Ергенекті елін шабуға аттануы. Даму - Қалың жылқыны барымталап айдап келе жатуы. Байланысу - Тезек арқалап келе жатқан қызды олжалап, аттарына мінгестіріп алуы. Шиеленісу - Қыз әкесінің мерт болуы, анасының барымташылардың алдын орап алуы. Шарықтау шегі - Кейкінің қызды шешесімен бірге күңдікке алып кетуді ұсынуы. Шешім - Жалпақ балуанның ана мен қызына бостандық беруі. Қорытынды - Әйелді аттандырған Жалпақ балуанның құлауы, оны елге жеткізу. Дереккөздер * http://mukhanov.ucoz.kz/publ/abit_m_sirepov_quot_anany_anasy_quot_gime/1-1-0-1072
Ұлыбритания елтаңбасы

Ұлыбританияның патшалық елтаңбасы — бұл британдық монархтың (қазіргі кезде III Чарльз) ресми елтаңбасы және Ұлыбританияның басты рәміздерінің бірі. Елтаңбаның қарапайым нұсқасында екі арыстан және жеті геральдикалық қабылан: төртке бөлінген қалқанның бірінші және екінші бөліктерінде орналасқан (олар Англияға сәйкес келеді), көкшіл қалқанмен қаруланған, алты алтын қабылан бейнеленген. Көкшіл қаруланған арыстан Шотландияны көрсетеді. Дулыға үсті әшекейі ретінде тәж киген қабылан көрсетілген. қалқан ұстаушы ретінде тәж киген алтын арыстан оң жақтан шопарды ұстайды. Ал сол жағынан тұсауға байланған дарамүйіз бейнеленген. Елтаңбаның шотландиялық нұсқасында төрт арыстан және үш қабылан бейнеленген: қалқанда бес жануар (олардың ішінде үш қабылан Англияға, екі арыстан Шотландияға сәйкес келеді), ал дулыға үсті әшекейде бір тік отырған тәжді арыстан суреттелген. Рет бойынша келесі жыртқыш аң қалқан ұстаушы ретіндегі тәжді арыстан. қалқанның оң жағын тұсаймен байланған дарамүйіз. Елтаңбаның екі нұсқасында да үшінші зеңгір жазықта алтын Ирландияны кейіптейтін, арфа көрсетілген. Сыртқы сілтемелер * [http://www.statesymbol.ru/abroad/world/20050817/39599097.html Ұлыбританияның мемлекеттік символдары] * Сайттардағы Ұлыбританияның королдік елтаңбасы: ** [http://www.royal.gov.uk/output/page5014.asp Royal.gov.uk] ** [http://www.number10.gov.uk/output/Page831.asp Number 10 Downing Street] ** [http://www.heraldica.org/topics/britain/royalarm.htm Heraldica.org] * [http://www.excurs.ru/brit/Brit_gerb.htm Ұлыбритания елтаңбасы] Дереккөздер
Оянған өлке (роман)

Оянған өлке — Ғабит Мүсіреповтің 1953 жылы жарыққа шыққан қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылған шоқтығы биік туынды. Романның алғашқы журналдық нұсқасы «Әдебиет және исскуство» журналының 1952 жылғы 1-5 және 10-12 cандарында жарияланып, 1953 жылы роман жеке кітап болып шығады. Ал романның жалғасы ретінде «Жат қолында» деген шығармасы арада отыз жыл салып жарыққа шықты. Қысқаша мазмұны Екі кітаптан тұратын романда ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен Октябрь революциясына дейінгі мерзімдегі қазақ халқының әлеуметтік,экономикалық хал – ахуалы, барша тұрмыс – тіршілігі,Қарағанды көмір өндірісі ашылып, онда қазақ жұмысшы тобының құрыла бастауы, Оралдан келген орыс, украин жұмысшыларымен өндіріске жаңа тартылған қазақ кедейлерінің ащы өмірдің азабын бірге тартып, біте қайнасуы, олардың таптық мақсатты терең түсінісіп, орыс капиталистері мен қазақ байларына қарсы тізе қоса бастауы, таптық сана-сезімінің оянуы суреттеледі. Романның екінші кітабы «Жат қолында» атты роман ширек ғасыр өткен соң — 1984 жылы дүниеге келді. Онда Қарағанды көмір кенін ағылшын алпауыттарының тонауы тартымды сипатталған.қоғамдық жағдайы кеңінен қамтылып, жан – жақты терең суреттеледі. Романда қазақ өмірінің сол кездегі тарихы да, әлеуметтік тұрғысы да, этика мен эстетика да, әдет – ғұрыптық, салт – санасы да үлкен суреткердің ой елегінен өтіп, бейнелі көрініс тапқан. Шығармада жазушы ескілікті әдет-ғұрыптарды сынап, кейбір дәстүрлердің қазақ даласында азая бастағандығын көрсетті. Қазақ топырағындағы Қарағанды шахтасы мен Ақбұйрат мыс қорыту зауытының құрылуы мен жаңа өмірге ұмтылған адамдар тағдыры, характер шиеленістері, түрлі қақтығыстар – барлығы романда көрініс тапты. Үш томға лайықталған еңбектің алғашқы кітабы Жұман мен Игілік секілді қазақ байларының, орыс байлары мен жұмысшы тобының тартысты қатынастарын жан-жақты көрсету арқылы қазақ даласының бүкіл бір дәуірін суреттейдіСонымен қатар романда қоныстандыру саясатының нәтижесінде жерлерінен айрылған,мұқтаждыққа ұшыраған,жұттың кесапатына душар болған,малдарын қырып алған шаруалардың күйзелісін көрсеткен.Мұның себептеріне көшпелі мал шаруашылығына кезектесіп келетін жұттың ауыр зардаптары,ХІХ ғасырдың соңына қарай отаршыл әкімшіліктің қазақ шаруашылықтарына мөлшерден тыс ауыр салықтардың салынуы,құнарлы жерлерін жаппай тартып алуыдың үдей түсуі жатады.Қоныс аударушы орыстар мен қазақтардың достық қарым –қатынасын шебер бейнелеп көрсеткен. Шығарма кейіпкерлері *Игілік — паң да, тәккапар да емес. Даусын көтере сөйлегенін, бір адамға суық жүз көрсетеп, қабақ шытқанын ешкім көрген де, естіген де емес. Ала көзін бір төңкеріп, қалың қабағын бір түйіп қалса, бұл маңайдағы елдер басына қара жамылғандай болар еді. *Сандыбай — шебер. Он саусағыынан өнер тамады. Ағаштан түйме түйеді. Өзі айтқандай он саусағы алтын. Шеберлігімен елге танылған. Игіліктің ақ үйін салып берген де осы. * Жұман — мал бағумен ғана шұғылданатын ескіліктің адамы.
Шыңғысхан (роман)

"Шыңғысхан" - орыстың жазушысы,тарихи романдарымен аты шыққан В.Г.Янның аса көрнекті туындысы. Алғаш рет бұл шығарма 1939 жылы жарық көрді. Ол Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. Бұл шығарма "Моңғолдар шапқыншылығы" трилогиясының бірінші бөлімі болып келеді. "Шыңғысхан" атты бірінші бөлімі шыққан соң 1942 жылы оның екінші бөлімі "Батый", артынша соңғы бөлімі "Соңғы теңізге " атты бөлімі де жарық көрді. Кітапта XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы туралы баяндалады. Барлық болып жатқан оқиғалар желісі моңғол хандығы мен хорезм елі арасында болады. Сол ғасырдағы мұсылман елдерінінің арасындағы аса ірі, беделді елдердің бірі Хорезм болатын. Олардың ұлы шахы Мұхаммед, сол заманда хорезм еліне тең келер елді көрмеді. Алайда шах өзінің қателескенің тек жеңіліс көрген кезінде ғана түсінді. Бүкіл хорезм елі өз шахтарың өте жоғары қадірледі. Алайда кейін Мұхаммед шах өзінің ең жақыным деген адамдарының сатқындығын көреді. Бір биліктің астына біріге алмаған Хорезм хандығы Шыңғысханның қалың қолынан үрейлене қашып, ыдырап, тас-талқаны шығады. Кезінде мұсылман елдерінің ұлы билеушісі Мұхаммед шах өз ажалын аралда табады. Ал ұлы хорезм хандығы жеңіліс көреді. Дереккөздер
Жапон балладасы

Жапон балладасы — Ғабит Мүсіреповтің 1967 жылы жарыққа шыққан балладасы. Шығармада адамзат тарихында тұңғыш қолданылған атом бомбасы Жапонияның Хиросима мен Нагасаки қаласына, адам мен табиғатқа тигізген зардабы жайлы жазылған. Балладада ядролық жарылыстың ауыр зардабын шеккен жапон халқының жантүршігерлік трагедиясы сипатталған. Оны жазушы поэзиялық леппен, терең сыршыл сезімталдықпен жеткізе білген. Баллада негізінен 3 әңгімеден тұрады : «Арқаның әңгімесі», «Көздің әңгімесі», «Тастың әңгімесі». Осы арқылы XX ғасырдың ең сұмдық, ең жауыз қасірет — атом апатын әшкерелейді. Жазушы қара мрамор тасты сөйлету арқылы сұрапыл апат жайын, темір өртенген күн, тас өртенген күн жайын, адам баласының бұл маңайда түгел қырылып жоқ болғанын баяндайды. "Көздің әңгімесінде" жиырма жыл бойы жарық дүниені көрмеген қыз көруден өз үмітін үзбейді. Ал "Арқаның әңгімесінде" дәрігердің: "Арқаң Жапонияның географиялық картасындай", — деген сөздері арқылы автор ауыр апаттың азабын дәлелдей түседі. Ол: "Мен бұл апатты ешкімге тілемеймін. Әсіресе тоқсан қабат, жүз қабат үйлердің мұндай апатқа ұшырауын тілемеймін. Сол үйлерде құмырсқа илеуіндей ығы-жығы тұратын адамдардың үйіліп, өртеніп жатқанын тілемеймін", — деп жан даусымен үн қатады. Ал "Арқаның әңгімесінде" дәрігердің: "Арқаң Жапонияның географиялық картасындай", — деген сөздері арқылы автор ауыр апаттың азабын дәлелдей түседі. Ол жігіт жиырма жыл ішінде арқасын он алты рет жаматқан. Атом бомбасынының әсерінен екі үлкен қаланың қақ жарты халқы қас қаққанша қырылып, жоқ болғанын, атом бомбасының ауыр зардаптары мен зиянын жазушы шебер суреттеген. Тағы қараңыз *Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тасталуы
Камизарлар

Камизарлар- Лангедок ( Оңтүстік Франция) провинциясы шаруаларының феодалдарға қарсы көтерілісіне (1702 - 1705) қатынасушылар. Көтерілістің шығуына, негізінен, испан мұрагерлігі үшін соғысқа байланысты феодалдар қанаудың күшеюіне себепші болды. 1702ж. 24 июньде гугеноттар көтеріліс бастап, жеңіске жетті. Севанна толқудың орталығына айналды. Басшылары Ж. Кавалье мен Ролан болды. 1703 - 04 жж. көтеріліс Лангедок округының көпшілігін және көрші провинцияларды қамтыды. Камизарлар қамалдарды, шіркеулерді өртеп, дворяндарды, діндарларды, чиновниктерді өлтірді. Көтеріліс айбынынан сескенген үкімет жалған уәде берді. 1704 ж. бітімге қол қойды. Сол жылы күзде көтерілістің негізгі күштері күйретілді, бірақ толқу 1715 жылға дейін созылып, әсіресе 1709 жылы өте - мөте күшейді. К. көтерілісі феод. - абсолюттік тәртіппің құлдырау кезінде басталған тұңғыш халықтық бұқаралық қозғалыс болды. Дереккөздер Қазақ Совет энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5том, 212 бет.
Қазақ солдаты (роман)

Қазақ солдаты — Ғабит Мүсіреповтің тұңғыш романы. Алғашқыда 1945 жылы «Қазақ батыры» деген атпен повесть ретінде жарыққа шыққан, 1950 жылы қайта өңделіп, толықтырып жазылған. Қысқаша мазмұны «Қазақ солдаты» романы майдан шындығы туралы көрініс тапқан патриоттық тақырыптағы туынды. Бұл шығарма бүкіл қазақ әдебиетінің проза саласында екінші дүниежүзілік соғыс тақырыбына арналған тұңғыш туынды және жазушы Ғабит Мүсіреповтің тұңғыш романы. Шығарма қазақ әдебиетіндегі соғыс тақырыбында жазылған таңдаулы шығармалардың санатынан лайықты орнын алған аса елеулі еңбек болды. Соғыс кезіндегі халықтың басқыншыларға қарсы патриоттық сезімі мен күресін шынайы бейнелеген романда жазушы өзіндік шығармашылық өрнекпен отты жылдардың көркем шежіресін жасады. Нақтылы кейіпкерлердің жинақталған бейнесі арқылы бүкіл халықтың, елдің ерлік бітімін көрсетті. Сонымен қатар романда тұңғыш рет әр түрлі ұлттағы Халықтардың бауырмалдық достығын көрсетілді. Жауынгерлердің өшпес ерлігі, еліне, жеріне деген патриоттық сезімі сипатталды. Романның бірінші бөлімінде Қайрош Кеңестік тәрбие көрген азамат, оның жастық шағы, өсіп, ер жетуінде өмірде жолын тауып, оқу іздеп қалаға қашуы айқын бейнеленеді. Соғыс кезіндегі жауынгерлердің өмір шындығы ғана емес, сонымен қатар қарапайым халықтың тұрмыс-тіршілігінен көрініс береді. Шығарма кейіпкерлері *Қайрош Сарталиев — романның басты кейіпкері. Оның прототипі Қайырғали Смағұлов деген кісі болған. Ол 1941—45 жылдардағы соғысқа бастан-аяқ қатысып, Кеңес Одағының батыры атағына ие болған адам. Романда өзінің батырлығымен, ержүректілігімен, қайтпас қайсар мінезімен ерекшеленеді. Ол тек шыншылдықты, әділдік пен адалдықты қалайтын жауынгерлердің бірі. Ол туған жері есіне түскен сайын қанаттанып, көкке жүзгендей болады. Алайда соғыс оның өмірінде үлкен із қалдырады. Содан бері ол Қайрош Сарталиев алған бетінен қайтпайтын, бірбеткей жан болып қалады. *Шеген — дене бітімі сымбатты келген Қайроштың алғаш қалаға келгендегі достарының бірі. *Бораш — өнерге жаны жақын, әсемдік атаулыға құштарлығы жоғары Қайроштың достарының бірі. *Володя Толстов, Самед Абдуллаев, Зонин, Гришин — Кеңес елінің ұлт өкілдерінен құралған армия жауынгерлері. *Самед Абдоллаев — әзілқой жауынгер. *Семен Зонин — алып тұлғасымен ерекшеленетін жауынгерлердің бірі. Дереккөздер #http://massaget.kz/blog/8016 #http://tarih.spring.kz/kk/history/postwar/figures/musrepov/
Дулыға үсті әшекей

Дулыға үсті әшекей (, еуропалық дәстүрде клейнод деп аталады) — дулығаның үстіне бекітілген әшекей, бастапқы кезде әшекейді жануардың мүйізінен немесе құс қауырсынынан жасаған. Бұл элемент рыцарлық турнирлер кезіңде дамыды. Ол көпшілік ортасында рыцарді тауып алуға көмектесетін құрал ретінде қолданылды. Әшекейдің үстіңгі жақ бөлігі жеңіл ағаштан, былғарыдан және папье-машеден жасалатын, бірақ уақыт өте келе оны бағалы материалдардан жасайтын болды. Бұл элемент XVI ғасырда Англия герольдтарымен заңдалған. Дулыға үсті әшекейінің екі түрі болады: оның бірі қосымша, ал екіншісі ерікті әшекей. Қосымша дулыға үсті әшекейі тура қалқандағы суреттеі толығымен қайталайды. Ал ерікті әшекейлер қалқандағы суретті қайталамайды, бірақ көп жағдайларда оның тинктураларын қайталайды. Сондай-ақ дулыға үсті әшекей ұранды суреттейтін болып кездеседі, яғни, ұранның мағынасын ашады. Еуропалық геральдикада дулыға үсті әшекейі дулығаға бурелетпен қоса берігеді. Дереккөздер *[http://geraldic.taba.ru/Obnovleniya/Karta_sayta/Teoriya_pravila/438638_Nashlemnik.html Дулыға үсті әшекей - "Геральдика әлемінде" сайты] *
Бурелет

киген рыцарь]] Бурлет немесе бурелет ( — бұрау (жгут), бөріті, ісіну) — Елтаңба элементтерінің бірі. Бастапқыда бурелет жүнмен тығыздалған, матадан жасалған екі-үш түтіктен тұратын, соққыларды бәсендетенің дулығаның сыртынан киетін сарбаз сауыт-сайманы. Ал крест жорықтары кезінде бурелет күнен қорғайтын, шатырды ұстап тұруға қолданған. Бурелеттің болуы сарбаздың крест жорығында болғандығын айқындайтын. Сондықтан геральдикадан бурелеттің кескінін көруге болады. Бурелеттің түсі сарбаздың жалауы мен Қалқанына байланысты болады. Негізінен алты орамнан тұру қажет. Шатыр секілді бурлетте елтаңбаның негізгі түстерімен боялуы қажет, сондай-ақ алғашқы орам металлдан, ал екінші орам финифтиден болуы тиіс (осындай ретпен қалған барлық ормадар). Сыртқы сілтемелер *[http://geraldic.taba.ru/Obnovleniya/Karta_sayta/Teoriya_pravila/438638_Nashlemnik.html Бурелет - "Геральдика әлемінде" сайты]
Бір адым кейін, екі адым ілгері (әңгіме)

Бір адым кейін, екі адым ілгері - Ғабит Мүсіреповтiң 1932 жылы жарыққа шыққан көрнекті әңгімелерінің бірі. Қысқаша мазмұны Бұл әңгімеде елде орын алып жатқан таптық күрес, ондағы жасалып жатқан астыртын әрекеттер баяндалады. Сонымен қатар ауылдың бай-кедей болып бөлінуі, жаңа заманға өткен қоғам өкілдерінің оған риза болмай қарсы тұруы суреттеледі. Шығарма желісінде колхоз бастығы мен оның орынбасарының өз туыстарын және ауыл тұрғындарын колхозға тартып, рушылдықты қоздыруы сипатталады. Сонымен қатар өткен қоғам өкілдерінің астыртын әрекеттері, олардың колхоз қоймасын өртеп, асыл тұқымды малдарын өлтіру бейнеленеді. Шығарма кейіпкерлері *Рамазан — колхоз бастығы. *Жанғали - колхоз бастығының орынбасары. *Сүгір – ауыл молдасы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.kitap.kz/ru/book-tags/gabit-musirepov kitap.kz]