Камило Хосе Села

{{Жазушы Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы (1989) } }} Камило Хосе Села (; 11 мамыр 1916, , Испания — 17 қаңтар 2002, Мадрид, Испания) — испан жазушы және публицист, әдебиет бойынша 1989 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты, Испания Корольдік ғылым академиясының мүшесі (1957), Сервантес сыйлығының лауреаты (1995). Ол өзінің көптеген шығармаларын 1898 жылғы буын өкілдеріне арнады. Қазіргі испан әдебиетінің барлығы осы жерден нәр алады. Өмірбаяны Села өзінің ұстаздары деп Мигель де Унамуно мен Пио Бароджаны атады және стильдің тұрақтылығын сол сүйікті кітаптарды үнемі қайталап оқитынымен түсіндірді: Сервантес, Лазарильо, XIX ғасырдағы ұлы орыс жазушылары (Ф. М. Достоевский, Л. Н. Толстой) және «1898 жылғы буынның» испан жазушылары мен ақындары (Унамуно, Валле-Инклана, Асорина, Бароху). Селаның жазушы болып қалыптасуында, кейін өзі де атап өткендей, оның алғашқы оқулары маңызды рөл атқарды. Ол екі рет ауыр науқастанды, сондықтан ұзақ уақыт бойы үйде жалғыз қалуға мәжбүр болды. Осы уақыт ішінде ол «Классиканың жетпіс томдығын» (Риванденейраның «Испан классиктерінің» 70 томдық атақты басылымын білдіреді) және «1898 жылғы буынның» барлық кітаптарын қайта оқып шықты. Селаның көзқарастары, оның публицистикасы көп жағынан «1898 жылғы буын» өкілдерінің көзқарастарымен ортақ. Селаның Авила мен Сеговияға — Жоғарғы Кастилияға саяхат экспедициясынан кейін жарияланған «Еврейлер, арабтар және христиандар» кітабында ол тарихшылар мен жазушылар — «1898 жылғы буын» өкілдері айтқан нәрселердің көпшілігін растай алды. Бұлдыр болжамдар мен жорамалдар болған ойлар Селаның саяхат очерктері кітаптарында әртүрлі Кастилияның шынайы, тірі суретіне айналды. Камило Хосе Села жұмысында бірнеше маңызды кезеңдерді бөліп көрсетуге болады. Жазушының ең атақты шығармалары жасалған бірінші кезеңді шартты түрде «Испаниядағы франкистік режим кезіндегі Села шығармалары» деп атауға болады. 1939 жылы Испанияда Франко диктатурасының орнауымен мәдени дәстүр негізінен үзілді. Жазушылар, философтар, мәдениет қайраткерлерінің көпшілігі эмиграцияға кетті. Бірінші кезең 1942 жылы «Паскаль Дуартенің отбасы» кітабының, 1951 жылы «Ара ұясы» романының және «саяхат жазбаларының» жарық көруімен байланысты. «Паскуаль Дуарте отбасы» жүз отыздан астам рет басылып шықты, ал тек испан тілінде сексендей рет қайта басылды. Бүгінгі күнге дейін кітап басқа тілдерге аудармалар саны бойынша Испанияда бірінші орында тұр. Роман испан әдебиетінің классикалық туындысына айналды, ал испандықтардың көптеген ұрпақтары үшін, әсіресе соғыстан кейінгі буын үшін кітап өмірдің, төзімділік пен табандылықтың өзіндік оқу құралына айналды. Романға цензуралар тыйым салып, Аргентинада шағын басылыммен жарық көрді, бірақ бірден танымал болды, ал жазушының есімі әйгілі болды. Селаның «Паскуаль Дуарте отбасы» және «Ара ұясы» (1951) шығармалары испан әдебиетінің жаңаруын білдіреді. Бұл романдарында Села қатал шындықтың бақытсыз құрбаны болған қарапайым адамның қайғылы тағдырын бейнеледі. Испания азамат соғысының соңында қарапайым адамның тағдыры қайғылы болған ел ретінде көрсетілген. Жағдайда шама-шарқына қарай төтеп беріп, өмірдің әділетсіздігіне қарсы жан аямай күресе алатын кітаптың кейіпкері «кішкентай адам» әлі де мақсатына жете алмай келеді. Села қаһарманның мазасыздығы мен жан азабын жасамайды және көрсетпейді, оқырмандарға Паскуаль Дуартенің ішкі әлемінің суретін беруге тырыспайды. Шығармадағы кейіпкерлердің өмірін өте шынайы суреттеу арқылы Села роман жасайды, онда классикалық реализм дәстүріне сүйене отырып, жаңа әдебиеттің негізін қалады. Романдағы бірінші тұлғаны пайдаланып, Паскуаль Дуартенің хаттарын жаңа ғана тауып, жариялаған адамдай кейіпкерден алыстауға тырысатын автордың рөлі шығармада әлі де ерекше байқалады. Мұндай ұсыну тәсілін саналы түрде таңдау Села өзінің қазіргі соғыстан кейінгі Испанияда болып жатқан оқиғаларға жауапкершілікті алғысы келмейтінінің белгісі. Тек көрсетіп, айтып, төреші рөлін оқырманға қалдырады. Бұл ұстаным испан әдебиеті үшін түбегейлі жаңалық емес еді, бірақ Села XX ғасырдағы модернистік әдебиет үшін жаңалық ашқан роман жасай алды. Роман өнегеліктің өлшемі болды, жаңа эстетиканың негізін қалады және франкистік Испанияда, бейбіт уақыттағы Испанияда адамның рөлі туралы жаңа философиялық түсініктің негізін қалады. Села тікелей ештеңе айтпайды, бұл үшін ол романдағы қатысуын минимумға дейін азайтты, бірақ оқырманға бірден түсінікті болады: соғыс аяқталды, бейбітшілік орнады, ал өмір мүлдем өзгерген жоқ. Паскуаль Дуартеде ол соғыстан кейінгі кезеңдегі испандарға тән барлық типтік белгілерді тапты және оларды абсолютті деңгейге жеткізді, гротесктік жасады, бірақ сонымен бірге испан қоғамының барлық агонистік белгілері пайда болатын өте шынайы бейнені жасады, одан Испания 40-50 жылдары қашуға тырысты. Роман испандық ауылдың өмірінің кедейлігі, бейшаралығы мен қияметінің шынайы бейнесін береді. «1898 жылғы буынның» өкілдері халыққа әрқашан орасан зор жасампаздық күш сыйлағанын еске түсіру маңызды. Қырық жылдан сәл астам уақыт ішінде бәрі күрт өзгереді және мынадай қорытынды жасауға болады: франкизмнің алғашқы жылдары қарапайым испандықтар үшін апат болды. Селаның суреттегені Франконың «испан рухын» («испанидад») және испан бірлігін дәріптеген ресми насихатының жалған дәлелдерін жоққа шығарады. Паскуаль Дуарте бақыт табуға тырыспайды. Ол әділдікке қол жеткізгісі келеді. Оның құтыла алмайтын бақытсыздық тізбегі – болмыстың өзі, одан шығудың бір ғана жолы бар – өлім. Селаның ерекше дарындылығын зерделей отырып, жазушының Паскуаль Дуартенің «Отбасы» романында да, «Ұяда» да суреттелген жер мен ортаның ерекше эмоционалды атмосферасын қалай шебер көрсеткенін осыған байланысты айту керек. Бірінші жұмыста – ауылдар, екіншісінде – қалалар. Села жасаған бірегей хронотоп туралы айтуға болады. Қорқынышты және қатыгез сипаттама Паскуалды қоршап тұрған бүкіл әлемді көрсетеді - қазіргі заманғы Селе Испания. Мұндағы адамның қатыгездігі әдейі емес, сезімсіз және табиғи. Франкистік Испанияның өміріне деген өшпенділік қарапайым шаруаны қалай қабылдағанын зерттеу, азаматтық соғыс кезінде өзінің барлық көрінген қорқынышты күшімен халықтың өшпенділігін түсінудің тәсіліне айналады. Паскуаль Дуарте өмір сүретін қоғам өзінің ашық әділетсіздігімен және өрескел зорлық-зомбылығымен наразылық тудырады. Қоғам Паскуальдан кек алмайды, бірақ одан жағымсыз, мазасыз және жат элемент ретінде құтылады. Села өткір әлеуметтік мәселеге назар аударады, билеушілер ұсынған сызбалар, шын мәнінде, ақаулы болып шығады деген қорытындыға келеді. Экзистенциалдық конструкциялардың артында, философиялық символизмнің артында шындықтың мәні ашылады: аштық, мұқтаждық, рухани күйреу. «Паскуаль Дуартенің отбасы» (1942) және «Ара ұясы» (1951) кітаптары жарық көргеннен кейін Камило Хосе Села қиын таңдау алдында тұрды. Кітаптардың жетістігі мен оқырманның мойындауы Селаны жаңа туындылар бойынша жұмысты жалғастыруға шақырды, ал жазушы жасаған Испания мен осы романдардың кейіпкерлері оның шығармаларында енді кездеспейді. Села ел тағдырына ғана емес, кітаптарының кейіпкеріне айналған адамдарға да басқаша қарай бастады деуге болады. Ауыл тарихы мен тарихтағы адамның рөлі туралы философиялық түсінік өзгеруде: ол халыққа және терең Испанияға елдегі жағдайды өзгертудегі негізгі рөлдердің бірін береді. Селаның таланты одан әрі дами берді. «El viaje a la Alcarria» және «Del Miño al Bidasoa» кезеңдерінде оның журналистік шеберлігінің қалай дамығанын Испаниядағы саяхаттары кезінде жазған саяхат очерктерін талдау арқылы байқауға болады. Саяхат эссе жанры әдетте — публицистикалық жанр болып табылады, бірақ оның әдебиетте де бұрыннан келе жатқан дәстүрі бар. Испанияда бұл жанрдың тамыры бар. Ең алдымен романтизм дәуіріндегі Марианно Хосе де Ларраны, «1898 жылғы буынның» мәдени дәуіріндегі Унамуно мен Асоринаны ерекше атап өту керек. Енді эстафетаны Села ұстап алды. Селаның өзі бұл кітаптардың жанрын әрқашан «кезбелік» («vagabundaje») деп атайтын. Села шығармашылығының бұл кезеңі 1948 жылы «Алкарияға саяхат» кітабының жарық көруінен басталып, 1989 жылы жарық көрген «Алькарияға жаңа саяхат» еңбегімен аяқталады. Села «1898 жылғы буын» өкілдері белгілеген дәстүрлер бойынша өзінің алғашқы сапарына аттанды. Ол шаруалардың қалай өмір сүретінін және шынайы испандық шындықтың не екенін білуді мақсат етті. «Алькарияға саяхатта» ешқандай дұрыс пікір немесе бағыт жоқ. Ауыл өзі көрген қасірет, мұңды да мақтаншақ кедейлікті, қарапайым халықтың рухани жүдеулігін, сол кедейлікпен түсіндірді. Испандық шындықтың суретін түсіну үшін Села жол бойында тапқан бейнелер мен көріністерді біріктіреді. Бұл кезеңде жазушының шеберлігі толық көрінеді. Села шағын жанрларды: эссе мен очерктерді пайдаланғанымен, елдегі әлеуметтік, мәдени, тіпті тілдік өзгерістерді көрсететін терең және композициялық күрделі зерттеу жүргізе алды. Соңғы соғыс әлі де сезіледі. Соғысқа дейін болған оқиғалардың бәрі адамдарға бұлыңғыр, бірақ бақытты, тоқ және бай болып көрінеді. Саяхатшы ешқашан ынта-жігерді ғана емес, тіпті соғысты ашып, оны жеңіп шыққандардың мақұлдауын да кездестірмеген. Егер Села өз романдарында өзінің қатысуын мүмкіндігінше көрінбейтін етіп көрсетуге тырысса, енді суық отряд жоғалады. Селаның саяхаттарында - ресми Испанияны жасыратын барлық нақты Испания, 40-50 жж. Ол уақыт пен кеңістіктен тыс өмір сүретін елді жасайды және бұл оған қазіргі заманға басқаша көзқараспен қарауға және оны бір қарағанда сезілмейтін, бірақ өте қатал сынға ұшыратуға көмектеседі. Өзінің саяхаттарында Села барлық жақсы, ең жарқын және ең жанды есімдерді жинады және бұл жерде біз сөзге ғашық болған Асорин салған дәстүрлердің мұрагерін көреміз. Села кең испан тілінің шекарасын ұлғайтады. Көрнекті реалист Села суреттеген өмір бағдарламалық-философиялық емес, деректі құндылыққа ие болады. Жазушыны қоғамдық ағзаның жай-күйін бейтарап реттеуші жазушы міндетінен еш нәрсе алаңдатпайтын деректі дәлдік, испан әдебиетінің шындықпен байланысын қамтамасыз етіп, тремендизмді жоюға көмектесті. Камило Хосе Села өз ана тілін жақсы меңгерген. Селаның таланты 1951 жылы Аргентинада басылған «Ара ұясы» кітабында айқын көрінеді. Егер «Паскаль Дуартенің отбасы» ауылдағы адамның өмірін суреттесе, «Ұяда» Села 1942 немесе 1943 жылдардағы Мадридтің соғыстан кейінгі өмірін көрсетті. «Ұя» — Села ойлап тапқан кейіпкерлердің тұтас әлемі, бірақ ол өзінің таланты мен роман жазушының өнеріне ерекше көзқарасының арқасында өмірге келеді. Ол жасаған дүние бізге жалпы қоғамдық организмді ғана емес, сол дәуірдің ғана емес, әрбір жеке адамның ерекше, сипатты белгілерін көрсетеді. Села генералды ерекше атап өтті және ерекшеліктерге назар аудармады - осының арқасында ол испан қоғамындағы өзгерістерді талдайтын психологиялық роман жасай алды. Бәрі бірсарынды әрі қызықсыз қажеттілікке айналған батырлыққа қарсы дүние – бұдан былай өмір жоқ дүние. Айта кету керек, зерттеушілер «Ара ұясын» көрнекті американдық жазушы Джон Дос Пассостың «Манхэттен» (1925) романымен жиі салыстырады. Романда ұзақ сипаттамалар мен философиялық толғаулар жоқ. Оларды диалог ауыстырады. Романдағы диалог сол дәуірдің тарихи шынайы рухын тудырып, жаңғыртады, ал кейіпкерлер қолданған тіл романның тарихи негіздеріне жақындап, шынайы куәландырады. Шығарманың тілдік ерекшеліктеріне баса назар аударып, Селаның тілдік құралдарын талдау қажет. Роман кейіпкерлерінің тілі — өте әсерлі, бірақ тым қарапайым, онда қиялға, фантазияға орын жоқ. Оның даралығы жоқ, оны жазушы әдейі құрғатып, жансыз қылған. Ерекше өрнектерімен көзге түсетін кейіпкерлер мұңды, меланхолиямен сөйлейді. Роман кейіпкерлерінің тілі – сол дәуірдегі мадридтіктердің тілі. Тілді түсіну арқылы дәуірді де түсінуге болады, сондықтан диалог адамдар мен заманды сипаттаудың тәсілі ғана емес, сонымен қатар Селаның аянышты және жалғандық қалаулары туралы жазғандағы күшті қаруы. Ирония Селаның кітап жазудағы негізгі әдісіне айналды. «Буридан есегі» жинағына жазушының 1983 жылдың наурызынан 1985 жылдың маусымына дейін «Эль Паис» («El País») газетінде жарияланған мақалалары енгізілген. Села әр апта сайын өз мақалаларында оны нені қызықтырғанын атап өтуге және айтуға тырысады. Оның қызығушылықтары кең: саясат, қоғам, философия, мәдениет, әдебиет. Бұл тағы да «жексенбі күні түстен кейін бірнеше суретке түсу үшін алаңға шыққан фотографтың» таныс бейнесі (Селаның өзі өз жұмыстары туралы айтқан). Села ойлайды, ойланады, айтысады және талқылайды, сендіреді және күмәнданады. Оның мақалаларының негізгі реңкі — сарказм, ирония, мейірімді келеке. Ол «Буридан есегі» атты мақаласында халық өсек-аяңын, бет-бейнесі жоқ адамдардың пікірін есекпен салыстырады. Қоғамдық пікір – зорлық-зомбылық арқылы болса да қажетті идеяларды сіңіру үшін қолданылатын технологиялардың әсерінен ең белсенділердің дауысы естілетін бос масса. Жағымды өзгерістер бастала салысымен, сахнаның ар жағындағы адамдар жүктеген идеялар жаңа күшпен жұмыс істей бастайды. Құбылыс (соның тәуелсіздігі) ұзаққа бармайды. Села «Ejercicios de humildad» («Қарапайымдылықтағы жаттығулар») кітабында Испанияның қазіргі әлемдегі рөлі туралы жазады. Еуропа Испанияны жақсы көреді және сонымен бірге, Села атап өткендей, Еуропа Испанияға өз нарықтарын жауып жатыр. Африка, Испания да жеңілді. Латын Америкасында испан тілін «янкилер» жүйелі түрде отарлауда . 2001 жылдың мамыр айында өзінің атындағы университетте өткен «XXI ғасырдағы қоғам және коммуникациялар» конференциясының жабылуында Камило Хосе Села журналистика туралы сөз сөйледі. Соның ішінде журналист жұмысының 12 негізгі қағидасын бөліп көрсетті. Ол ең алдымен Сөздің ерекше рөлін атап өтті. Жазушының көзқарасы бойынша сөз — журналистің қоршайтын қылышы. Бұл бумеранг сияқты оған қайтарылатын және көп зиян келтіруі мүмкін қару. Журналист өзі үшін айқын шындықты бүркемелейтін себептердің, салдардың, болжамдардың, тұжырымдардың дүбірі, дауылына, дауылына түседі. Бұған қарсы тұру қиын. Біз әрқашан өзгеріссіз қалатын принциптерді ұмытпауымыз керек. Журналист не болып жатқанын ғана айтуға міндетті, ол журналистің өзіне көрінетіні сияқты не болуы мүмкін немесе не болғысы келетіні емес. Біріншіден, өтірік жаңалық бола алмайтынын әрқашан есте ұстай отырып, шындықты айту. Айна сияқты объективті болу. Журналист шындықты бұрмалағанша үндемегені абзал. Зияткерлік дамуды шабыттандыру және жануарлар мен сезім құштарлығына берілмеу. Жақсы газетте ақылы тәуелділіктер емес, сенімдердің жиынтығы болатын өз басылымының редакциясына сәйкес әрекет ету. Пікірлердің тұтас палитрасын білдіру үшін журналист өз қолын қоятын, яғни жазылған нәрсеге жауапкершілік алатын баған немесе мақала бар. Села азын-аулақ әдеби мақалалар мен саяси емес тақырыптардағы ой толғаулары бар мақалалардың қазіргі журналистикада жоғалып бара жатқанын ащы түрде жазады. Оның үстіне, нашар берілген, біржақтылықпен, көбінесе біржақтылықпен берілген жаңалықтар публицистика жанрларының барлық байлығын алмастырды. Журналист ешқашан ось еместігін, бірақ — әрқашан болып жатқан оқиғаның жаңғырығы екендігін есте ұстаған жөн (түпнұсқада «no ser el EJE de nada, sino ECO de todo» деген қызықты сөз ойыны). Өзінің даралығын жасырып, тілге деген құрметпен, жалпақ әрі қарапайым, шыншыл мақалалар жазу — журналистің мақсаты. Газет мақаласындағы поэтикалық олжалар мен тілдік ізденістер күлкілі болып көрінеді, ал сөзін дәйексөзге келтіріп, курсивпен жазуға тура келетін журналист — аңғал болып көрінеді. Қазіргі журналистиканың басты күнәсі — «жабайы аңға ет тастаймын» деген ниет. Адамдардың құмарлықтары мен қарапайым сезімдерімен ойнаған журналистер оқырмандарды хайуан ретінде елестетіп, ақырында оларды хайуандық күйге келтіреді. Журналистер жағдайдың жаман және жиіркенішті жақтарын жиі тым драматизациялайды, бұл да қазіргі журналистиканы азаптайтын аурулардың бірі. Биліктің қайнар көзі аздың қолындағы ақшада емес, көптің қолындағы ақпаратта. Саясатқа араласқысы келген журналист шындықты бұрмалайды. Журналист болуға тырысқан саясаткер деспотқа айналады, өйткені журналистердің күші зор. Села шындықтың біреу және тұрақты болуы мүмкін емес екенін ескертеді — өмір және оның өзгерістері тым күрделі. Села өз сөзінде баспагерлер мен дарынсыз журналистердің қате саясаты салдарынан Испанияда 110 газет шығатынын және оларды үш миллион адам оқитынын айтады. Ұлыбританияда 100 газет бар, оларды жиырма бір миллион адам оқиды. Газеттер теледидар немесе радио аудиторияны алып кеткендіктен емес, журналистер нашар жазғандықтан оқылмайды. Мақалалар қызықсыз, күрделі, өлі тілде жазылған. Оқырманға шын мәнінде болып жатқан және өзіне жақын нәрселерді, шынайы жаңалықтарды, басқа ойларды тудыратын ойларды беру керек. Газет — журналистердің туындысы, оның тағдырына солар ғана жауапты. Шығармалары жазушы мүсіні]] * Села К.Х. «Паскаль Дуартенің отбасы. Ұя. Романдар мен әңгімелер. М., 1980 * Sela K. H. «Апельсиндер — қысқы жемістер». М., 1965 * Cela CJ «El asno de Buridan». Madrid, 1986 * Cela CJ «El Viaje a La Alcarria». Barcelona, 1973 * Села CJ «La colmena». Madrid, 1990 * Cela CJ «La familia de Pascual Duarte». Barcelona, 1986 * Села CJ «Del Miño al Bidasoa». Barcelona, 1981 * Cela CJ «Los sueños vanos, los angeles curiosos». Barcelona, 1979 * Cela CJ «Los vasos comunicates». Barcelona, 1989 Дереккөздер