kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Зорығу

Зорығу – ми қабығының біркелкі жүйелі жұмыс істеу қабілетінің бұзылуынан болатын әлсіздік. Мұны кейде қажу, болдыру деп те атайды. Зорығу кезінде адамның басы ауырады, орынсыз ашушаңдық, асқа тәбет шаппау, ұйқының бұзылуы, енжарлық, т.б. жағымсыз сезімдер меңдеп алады. Зорығу – ақыл-ой жұмысының нәтижелілігін төмендетеді, оқу-жазуға ынта болмай, адам естігенін ұмытып қала береді. Мұндай хәл адамның өзінің айналасындағы ортамен тіл табыса алмауынан, ренжіп, қайғырып, қиналуынан да туындауы мүмкін. Шамадан тыс ретсіз көп оқу, ұйқы режимін бұзу, дем алу тәртібін сақтамау, жүйесіз жұмыс істеу, т.б. зорығуға әкеліп соқтырады. Сондықтан жұмыс ырғағын бұзбау, оның қарқынын біртіндеп өсіру, іс-әрекеттің жүйелі және жоспарлы болуын қамтамасыз ету, еңбек пен демалыстың дұрыс алмасып отыруын қадағалау қажет. Зорығу жануарларға да тән. Тағы қараңыз *Ыстықтан зорығу Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Тазарту

ТАЗАРТУ – * 1) металлургияда құймалар мен жаншылған металдардың беттік қабатын күйіктен, таттан, құймалық қоспалар мен шаң-тозаңнан, сондай-ақ құю жүйесінің элементтерін кедір-бұдырдан арылту. Бұл үшін құм жаудырып өңдеу машинасы, тазалау барабаны, гидравлик. аппараттар, сондай-ақ қышқылмен, отпен күйдіріп тегістеу тәсілдері, т.б. пайдаланылады. * 2) Мұнайды қайта айдаудан пайда болған дистиллаттарды зиянды қоспалардан (нафтенді қышқылдар, күкіртті қосылыстар, т.б.) арылту. Бұл үшін мұнай өнімдері күкірт қышқылымен, әктаспен, гипохлоритпен, хлорлы алюминий мен, т.б. өңделеді. * 3) Түтін газдарын олардың құрамындағы қатты, бу және зиянды газ тәрізді қоспалардан арылту. Бұл процесс атмосфераны ластамау мақсатында арнаулы машиналармен (күл ұстағыш циклон, электр сүзгі, т.б.) жүзеге асырылады. Дереккөздер
Сергей Михайлович Зубаков

Сергей Михайлович Зубаков (12.10.1919, Ресей, Вологда облысы Ивицы деревнясы – 20.6.1975, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1970), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1972), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). Ленинград (1947, қазіргі Санкт-Петербург) технологиялық институтын және оның аспирантурасын (1951) бітірген. КСРО Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1952–58), директордың орынбасары (1954–55), директоры (1955–59), Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында лаборатория меңгерушісі (1959–75) қызметтерін атқарған. 1963 жылы «О вещественном составе кемперсайских хромитовых руд и физико-химических превращениях при проиводстве и службе хромомагнезитовых огнеупоров в металлургических печах» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Зубаковтың негізгі ғылыми еңбектері силикат материалдары технологиясына арналған. Ол Кемпірсай хромиттерін зерттеу жұмыстарын басқарып, жоғары сапалы, отқа төзімді материалдар алуға болатынын теория тұрғыдан дәлелдеді, зерттеу нәтижелерін Қарағанды металлургия комбинатында өндіріске енгізді. Болат қорыту пешінің табанын жасау және жөндеудің жедел технологиясын ұсынды. Зубаков дәрежелі Даңк пен «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Балтырлық

Балтырлық — жауынгердің балтырын қорғайтын жарақ түрі. Сауыт пен шалбарша кигенде тізеден төмен қорғаусыз қалатындықтан, балтырға арнайы қалың былғары астарға жұқа металл (қола, жез, темір) таспаларды көбелеп, қайыспен тігіп не темір шегелермен бекітіп жасаған балтырлық киеді. Балтырлықтың кейбір үлгілері балтырмен бірге аяқтың үстін де жауып тұруы мүмкін. Кейбір балтырлықтар металдан тұтастай соғылып та, тақташалары шығыршықтармен өріліп те жасалады. Көшпелі халықтардың бейнелеу өнерінен аяғына балтырлық киген жауынгерлерді көруге болады. Дереккөздер
Таза ұлттық өнім

Таза ұлттық өнім – өндірілген өнімнің өнім шығару барысында тозған өндіріс құрал-жабдығын ауыстыру (амортизация) үшін қажет бөлігін шегеріп тастағандағы жалпы ұлттық өнім. Демек, жалпы ұлттық өнім – брутто болса, таза ұлттық өнім – нетто. Жалпы ұлттық өнім капиталдың тозымпұлын шегеріп тастағандағы жалпы ұлттық табысқа тең, ал таза ұлттық өнім таза ұлттық табысқа тең. Таза ұлттық өнім – өнім көлемінің неғұрлым жетілдірілген көрсеткіші, өндірістің осы жылғы таза көлемінің өлшеуіші. Таза ұлттық өнім жалпы ұлттық өнім сияқты жер, капитал, жұмыс күші, басқарушылық машық-дағды сияқты ресурстардың көмегімен жасалады. Ресурстардың ұлттық өнімді жасауға қосылған ағымдағы үлесі пайдаға салынатын жанама салықты шегергендегі Таза ұлттық өнімді көрсетеді. Пайдаға салынатын жанама салықтарды қоспағанда қоғамның ұлттық табысын құрайды. Ұлттық табыс - таза ұлттық өнімді жасаудың ресурстарды жұмсау тұрғысынан қаншаға түсетінін көрсетеді, өнімнің ағымдағы көлемінің оны жасауға пайдаланылған экономикалық ресурстардың нарықтық бағасын айқындайды. Дереккөздер
Тазкира

Тазкира, ғұмырнама – жазушының өмірі мен шығармашылығынан мәлімет беріп, шығармаларынан үзінді келтіретін кітап. Түркі және парсы әдебиеттануында қалыптасқан үш үлгінің бірі. Материалдарды үлгілеу, реттеу жағрафиялық, ұлыстық хронологиялық принциптер бойынша жүзеге асырылған. Ең көне Тазкираға Мұхаммед Ауфу Самарқандидің ежелгі әдебиет үлгілерін қамтыған “Негіздер негізі” (1220 жыл шамасы), сондай-ақ Даулатшаї Самарқандидің “Тазкират ош-шора” (1487), Ә.Науаидың “Маджалис ан-Нафаис” (1491–92) атты еңбектері жатады. Ең толық және деректері нақты тазкира - 1877 жылы Резакулихан Хедаяттың жинақтауымен басылған "Ділмарлар мәжілісі" ("Маджма аль-фусаха") кітабы. Кейін парсы-түркі тілдес халықтарда Тазкира кең тараған. Дереккөздер
Александр Александрович Зубов

Александр Александрович Зубов (24.5.1947 жылы туған, Ресей, Хабаровск қаласы) – театр актері, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998). Тюмен өнер училищесін (1974), Алматы театр және кино институтын (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы, 1996) бітірген. 1975 жылдан Алматыдағы мемлекеттік орыс драма театрының актері. Муций (А.Камю, “Калигула”), граф Кефельд (Г.Горин, “Кин ҚV”), Бартолус (Дж. Флетчер, “Испан молдасы”), Кулигин (А.Н. Островский, “Найзағай”) және т.б. рөлдері – көрермендер көңілінен шыққан. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Зубовка (Шығыс Қазақстан облысы)

Зубовка — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы кент, Зубовка кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Алтай қаласынан солтүстікке қарай 5 км жерде, Бұқтырма өзенінің сол жағалық аңғарында, бұта аралас самырсын, балқарағай орманы өскен тау баурайында орналасқан. Тарихы Іргесі 1973 жылы қаланған. Кәсіпорындары Зубовкада “Зырянов сыра зауыты” акционерлік қоғамы, “Элеватор” серіктестігі және бірнеше шаруа қожалықтары құрылған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен темір және автомобиль жолдары арқылы қатынасады. Халқы Дереккөздер
Салют

Салют — Жер төңірегіндегі орбитада ұшуға арналған кеңестік орбиталық стансалар (ОС) сериясының атауы; оларды жасау, ұшыру бағдарламасы. “Салют” ғарышкерлердің басқаруымен және автоматты түрде ұша алады. Толық жабдықталған “ғарыштің” орбитадағы массасы 18,9 т; ғыл. аппараттардың массасы 2,5 т; ұзындығы 13,6 — 16 м, диам. 4,15 м, көлемі 82,5 м3, бос көлемі 47 м 3 ; күн батареясы ашылғандағы көлденең қимасы 16,5 м; экипаж мүшелерінің саны 6 адамға дейін болады. Сонымен қатар мұнда стансаны басқару, энергиямен қоректендіру, радиобайланыс, термореттеуіш, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге арналған аппараттар орналасқан. Ауысу бөлігінің диам. 2 м, түйістіру агрегаттарымен бірге ұзындығы 3 м, тұмшаланған ішкі көлемі 7 м 3 тан артық. Мұндағы арнайы жүктесік (люк) пен диам. 0,8 м болатын тұмшаланған қақпақ арқылы экипаж мүшелерінің ғылыми-техника жұмыстарын жүргізу үшін ашық ғарыш кеңістігіне шығуы, орбиталық стансалар (ОС) мен тасымалдаушы кеме арасындағы қатынастар іске асырылады. Тұмшаланбаған агрегаттық бөлік стансаның артқы жағына орналасқан. Оның диаметрі 4,15 м, ұзындығы 3,5 м. Мұнда жеке отын қоры бар реттеуші қозғалтқыш, станса қозғалысын бағдарлаушы және тұрақтандырушы жүйе аспаптары, т.б. орналасқан. Аралық камераның ұзындығы 1,6 м, ені 2 м. Ол жұмыс бөлігінің түбіне тұмшаланған жүктесік арқылы жалғасқан. Оның екінші жағына жүк тасымалдау кемелерімен түйістіру агрегаты бекітілген. Аралық камераға ғыл. аппараттардың да орнатылуы мүмкін. “Салют” физ., хим., биол., астрофиз., геофиз., медиц., т.б. көптеген маңызды зерттеулер жүргізуге арналған. “Салют” — дүние жүзіндегі ең тұңғыш орбиталық ст. болып табылады. 1978 — 83 ж. аралығында ЖЖС орбитаға 7 “Салют” станция шығарды Пайдаланылған cілтемелер
Миопатия

Миопатия (myopathіa; грек. мио... және pathos – ауру) – бұлшық ет ауруының бір түрі. Миопатия тұқым қуалайтын аурулардың қатарына жатады. Миопатияның дамуына бұлшық ет клеткаларындағы зат алмасу процесінің бұзылуы, нуклеин қышқылы синтезделуінің өзгеруі, осы өзгеріс кезінде бұлшық еттердегі белоктар ыдырауының күшеюі негіз болады. Ал аурудың асқынуына жедел және созылмалы жұқпалы аурулар, жарақат, дистрофия, сондай-ақ, организмге шамадан тыс күш түсуі, т.б. әсер етеді. Миопатия кезінде метаболизмнің бұзылуының тұқым қуалайтын себептері табылып, соның нәтижесінде Миопатияның арнайы ферменттерінің функциясы өзгеріске ұшырап, науқас қанындағы сарысуда альдолаза, трансаминаза, креатинфосфокиназаның, т.б. ауытқуына (қалыпты жағдаймен салыстырғанда) әкелетіні анықталды. Миопатия үш үлкен топқа ажыратылады: иық – жауырын – бет Миопатиясы (немесе Ландузи – Дежерин формасы), ювенильді Миопатия (немесе Эрба формасы) және жалған гипертрофты Миопатия (немесе Дюшен формасы). 1-формасында бала ата-анасынан берілетін әр түрлі тұқым қуалайтын аурулармен ауырады. Мысалы, бала көзін ашып ұйықтайды (бұндай белгі ата - анасының біреуінде болады). 2-формасында жамбас пен аяқтың бұлшық еттері әлсізденіп, атрофияға ұшырайды да, бала жастайынан жүре алмай қалады. 3-формасы адамның Х-хромосомды тізбегінде тұқым қуалаудың рецессивті түрі ретінде байқалады. Миопатияның бұл ауыр формасымен тек ер балалар ауырады. Ауру белгісі ерте (алғашқы 5 жыл ішінде) басталады да, тез қарқынмен дамиды. Сондықтан ауру бала дистрофия немесе тыныс жолдарына түскен (респираторлы) инфекцияның әсерінен көп ұзамай қайтыс болады. Емі: глютамин қышқылын, антихолинэстераза препаратын, Е, В1, В6; В12 тобындағы витаминдерді қолдану. Сондай-ақ, науқасқа өзіне сәйкес донор тауып, қан құю да жақсы нәтиже береді. Сілтемелер * Инфекция * Витамин * Метаболизм Дереккөздер
Негіз

]] Негіз – кейбір құбылыстардың немесе құбылыстар жүйелерінің бастапқы алғышарты. Ертедегі гректерде, әсіресе Фалес, Гераклит, Демокрит Негізді материядан, ал Платон бейматериалдық құбылыстар дүниесінен іздеді. Ертедегі Шығыстың көптеген философиялық жүйелерінде Негіз ретінде көбінесе қайырымдылық, зұлымдық сияқты этикетикалық категориялар алынды. Бұл мәселені кең көлемде зерттеген Аристотель барлық заттардың бір емес, төрт түрлі Негізі бар деп санады. Мистикалық орта ғасырлар философиясы (Я.Беме) Негіз іздеуді “ештеңе” категориясын дәлелдеумен байланыстырды. Г.В. Лейбниц (1646 – 1716) философия тарихында тұңғыш рет Негіз бен себептің айырмашылығын ашты. Ол сонымен бірге бұрынғы эмпирикалық философиядағы себептермен түсіндіріліп келген фактілердің ақиқаттығын айқындайтын жеткілікті Негіз принципін тұжырымдады. К.А. Крузиус (1715 – 75) тұңғыш рет болмыс Негізін таным Негізінен ажыратты. Кант ілімінде Негіз логикалық және шынайы Негіз болып екіге бөлінеді. Гегель Негіз категориясын жан-жақты зерттеді. Ол Негізді ұғымның диалектикалық дамуындағы белгілі бір кезең деп қарады.Гегельдің түсінігінше, мән өзін Негіз ретінде танытады. Негізсіз ештеңе де (болмыста да, танымда да, ойда да, іс-әрекетте де) іске аспайды. Мысалы, материалдық құбылыстардың Негізі олардың себептері, адамдар іс-әрекеттерінің Негізі олардың мақсат-ниеттері саналады. Негізді анықтау, талқылау және одан нәтиже шығару процесі негіздеу делінеді. Заттардың шынайы Негізіне олардың мәнін толық шешу, ішкі қозғалысы мен даму заңдылықтарындағы қарама-қайшылықтарды айқындау арқылы ғана қол жеткізуге болады. Дереккөздер
Азия және Африка елдері жазушыларының ассоциациясы

Азия және Африка елдері жазушыларының ассоциациясы — халықаралық әдеби ұйым. 1967 жылы Бейрутта құрылған. Азия және Африка елдерінің 78 ұйымын біріктірді. Бас кеңсесі Гаванада орналасқан. 1968 жылдан ұйымның “Лотос” альманағы шығарылды, 1967 жылдан бастап ұйым лауреаттарына жыл сайын “Лотос” әдеби сыйлық берілді. Ассоциация Азия және Африка елдерінің әдеби күштерін біріктіріп, олардың ұлттық тәуелсіздік, әлеуметтік прогресс, демократия жолындағы іс-қимылдарына жәрдемдесті. Дереккөздер
Қаратау жотасы (Тянь-Шань)

Қаратау – Тәңір тауы тау жүйесінің солтүстік-батысында орналасқан тау жотасы. Географиялық орны Қаратау негізінен, Жамбыл облысының аумағында орналасқан. Тек солтүстік-батыс бөлігі Түркістан облысы аумағында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 420 км-ге созылып жатыр, енді жері 60 – 80 км (оңтүстік-шығысындағы Боралдай жотасы). Ең биік жері Бессаз тауы (2175 м). Жота қатарласа жатқан Кіші Қаратау және оңтүстік-батыс Қаратау жоталарынан тұрады. Бұларды бір-бірінен тауаралық ойыстар бөліп жатыр. Геологиялық құрылымы Қаратаудың шығысы және Кіші Қаратау протерозойлық тақтатас және құмтастарынан оңтүстік-батыс Қаратау карбонның әктас, құмтас, конгломераттар және девонның жанартаутекті жыныстарынан түзілген. Қаратау қойнауында еліміздегі ірі полиметалл (Ащысай, Мырғалымсай, Байжансай, т.б.), фосфорит (Ақсай, Жаңатас) кендері шоғырланған. Жер бедері Жоталардың тау бастары тегістеу келген жазық, беткейлері шатқалды, тік жартасты болып келген. Қаратаудың оңтүстік-батысын Сырдария, солтүстік-шығысын Талас өзендері алаптары алып жатыр. Климаты Қаратау төңірегіндегі өңірге климат тұрғысынан өз әсерін тигізеді. Сондықтан жотаның оңтүстік-батысы мен солтүстік-шығысының ауа райында біраз айырмашылықтар бар. Қаңтар айындағы орташа температура жотаның солтүстік беткейі мен баурайында –10 ° С, оңтүстік-батысында –6 ° С. Жазы ыстық және құрғақ, шілденің орташа температурасы 22 – 26 ° С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері бөктерінде 200 – 400 мм, тауда 400 – 600 мм. Қаратау өңірінде жер асты суларының мол қоры бар. Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Беткейлерінің топырағы қоңыр, қызғылт қоңыр. Тауаралық аңғарлар мен шатқалдарында бетеге, боз, көде, өзен аңғарларында тоғай өседі. Қазақстанның басқа жерінде жоқ, (35 – 40%) каучук ретінде қолдануға болатын тау сағызы осы Қаратау қойнауында мол кездеседі.Таутеке, борсық, түлкі, қасқыр, түрлі тышқан, сарышұнақ, т.б. мекендейді. 2004 жылы Қаратау қорығы құрылған. Дереккөздер
Азия және Африка елдері жазушыларының конференциялары

Азия және Африка елдері жазушыларының конференциялары — екі құрлық елдері жазушыларының халықаралық әдеби жиыны. 1956 жылы 23-28 желтоқсанда Делиде өткен Үндістан жазушылары мен Азия елдері жазушыларының конференциясында Кеңес делегациясы Азия және Африка елдері жазушыларының конференциясын өткізіп тұруды ұсынды. Азия мен Африка елдері жазушыларының 1-конференциясы 1958 жылы 7—13 қазанда Ташкентте өтті. Бұл конференцияға Азия мен Африканың 37 елінен, Еуропа мен Американың 13 мемлекетінен әдебиетшілер қатынасты. Форумда делегаттар бейбітшілік, ұлттық тәуелсіздік, халықтар ынтымағы мен прогресс үшін екі құрлық жазушыларының рөлі мен міндеттері жайында мәселе көтеріп, пікір алысты. Азия мен Африка елдері жазушыларымен байланыс жөніндегі Кеңес комитетінің алғашқы төрағасы болып Зүлфия Исраилова, орынбасарларының бірі болып Ғабит Мүсірепов сайланды. Комиеттің негізгі міндеті қос құрлық жазушыларымен байланысты нығайтуға, Азия мен Африка жазушылары қозғалысын жандандыруға бағытталды. 2-конференция 1962 жылы 12-16 ақпанда Каирде өтті. Оған Азияның 31 елінен 95 делегат, Африканың 22 мемлекетінен 91 өкіл, барлығы 53 елден 186 жазушы қатынасты. 3-конференция 1967 жылы 25-30 наурызда Бейрутта өтті. Бейрут конференциясына Шығыстың 47 елінен 150, Еуропа мен Американың 10 мемлекетінен 15 жазушы қатынасты. Азия және Африка жазушыларының Ассоциациясын құру жөнінде, Халықаралық “Лотос” сыйлығын белгілеу туралы шешім қабылданды. 1970 жылы 17-20 қарашада Делиде өткен 4-конференцияға Шығыстың 33 және Еуропаның 7 елінен делегаттар мен бақылаушылар, Қазақстаннан Ғабит Мүсірепов, Ә.Шәріпов, Ә.Әлімжанов тағы басқалар қатысты. Азия мен Африка елдері жазушыларының Алматыда 1973 жылы 4-9 желтоқсанда өткен 5-конференциясы қос құрлық жазушыларының қозғалысындағы жаңа кезең болды. Оның жұмысына әлемнің 69 елінен 219 әдебиетші мен қоғам қайраткері қатынасты. Олардың 189-ы Азия мен Африканың 55 мемлекетінен келді. Конференцияға қатысқан Қазақстан делегаттары (Ғабит Мүсірепов, Әнуар Әлімжанов, Олжас Сүлейменов т.б.) қазақ жазушыларынан “Лотос” сыйлығын Әнуар Әлімжанов алды. Азия мен Африка елдері жазушылары Шығыс халықтарының ұлы ғалымы, гуманист және ойшыл Әбу-Насыр әл-Фарабидің туғанына 1100 жыл толуына арналған бірлескен жиын өткізді. Алматы конференциясы Азия мен Африка елдері ақындарының Ереванда өткен симпозиумына ұласты. 6-конференция Анголаның астанасы Луандада 1974 жылы 26 маусым — 1 шілде аралығында өтті. Конференцияға Азия мен Африканың 32 елінен 54 делегат және Еуропадағы мемлекеттерден, Кубадан, Батыс Еуропа, Солтүстік және Латын Америкасы елдерінен көптеген бақылаушылар, халықаралық ұйымдардың өкілдері қатынасты. Конференцияда жаңа жарғы қабылданды. 7-конференция — Ташкентте (1983), 8-конференция Тунисте (21— 25.10.1988) өтті. Дереккөздер
Зуза

Зуза – дәстүрлі көшпелі ортаның талаптарына үйлескен тасымал құралының атауы, зембілдің айрықша түрі. Өте ертеде қолданыста болған, бірақ түрлі себептерге байланысты ұмытыла бастаған. Жасалу барысы Зуза туралы ауызша мәліметтер оның құрылысы, жасалуы өзгеше екендігін байқатады. Зуза жасау үшін қайың, балқарағай, самырсын сиқты берік ағаштан ұзындығы екі құлаштай түзу сом сырық таңдалып алынады. Ағашты қабығынан аршып, кептірген соң, өңдеп жонады. Екі сырықтың арасын көн терімен немесе қайыспен байланыстырады. Тері, қайыс таспалардың ұзындығы бір кездей болады (саны алты-жеті), ені бір қарыстан кем емес екі ұшы сырықтың, әдейілеп жасалған қобыларына (ол көлденең таспалардың сырғып кетпеуін қамтамассыз етеді) қолқа тәрізді тұйықтап, бекітеді де, қабаттап тігеді. Зузаны жайшылықта екі сырықты бетін қабаттастырып жинап қояды. Көші-қон кезінде жүк көлігінің қомына қабаттап артып алады. Яғни ағаш зембіл тәрізді орын алмайды. Қолданылуы Зузаны ауыр жүк, сондай-ақ адам тасымалдауға қолданған. Жаугершілікте жаралыларды тасымалдау, өлім-жітімде, адам жерлеу сияқты, аманат сақтауда мәйітті осындай зуза көмегімен жеткізген. Жаугершілікте жараланған жауынгерлерді зуза үстіне жатқызады да, оның үстінен жіп арқандармен таңып байлайды. Кейде екі басын байлайды. Ондай зембілге таңылған жаралы адамды бір адам ғана тұйық қайысты басынан асырып, кеудесіне салып сүйреп кетеді. Жаралы адамды төрт атпен тасмалдағанда зуза жасау үшін төрт найза екі-екіден айқұш-ұйқыш байланып, оған киіз төсеніш бекітіледі. Мұндай зуза аттың бар шабысына шыдаған. Таулы өңірлерде мәйітті тасымалдауға арналған зузаның сырықтары мүмкіндігінше ұзын жасалады. Атты адам алып жүруге ыңғайлы болу үшін төрт ұшына ұзын қайыс байлайды. Дереккөздер Әдебиеттер * Қажыбайұлы С. Қазақ болсаң керей бол. Өлгий, 2002; * Тәукейұлы С. Ата таным. Ұланбатыр, 2007.
Азия және Африка халықтарының ынтымақтастық ұйымы

Азия және Африка халықтарының ынтымақтастық ұйымы — соғысқа, ядролық қаруға қарсы тұру, отаршылдық қанауды жою, артта қалған елдердің тез жетілуіне көмектесу, бейбіт қатар өмір сүру принциптеріне сүйенген халықаралық қатынастар орнатуды көздеген халықаралық ұйым. Екі құрлықтың қоғамдық ұйымдары өкілдері қатысқан Каир конференциясында (12.1958) құрылды. Үкімет емес ұйым ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымы мүшелігіне қабылданды. Алжир, Вьетнам, Ангола, Мозамбик, Гвинея-Бисау тағы басқа елдердегі ұлт-азаттық көтерілістерді қолдауда ұйым елеулі жұмыстар атқарды. 1961 жылы сәуірде Қазақ Комитеті құрылып, алғашқы төрағасы болып Мұхтар Әуезов сайланды. 1955 — 87 жылдары бірнеше форумдар өткізді, Баспа органы ағылшын, француз, араб, орыс тағы басқа тілдерде шығып тұрған “Азия-Африка халықтары” журналы болды. Азия және Африка халықтарының ынтымақтастық 80-жылдардың соңы — 90-шы жылдардың басында өз жұмысын біртіндеп тоқтатты. Дереккөздер
Негіз (қазақ тілі)

]] Негіз (қазақ тілі) – сөздің өзекті, мағыналы бөлігі. Негіз түбір арқылы жасалады, белгілі бір сөз табының құрамына еніп, оның барлық тұлғалық категориясын қабылдайды. Негізде зат немесе құбылыстың лексикалық мағынасы көрініс табады, ол денотаттық және сигнификаттық мағынаға ие. Негіз түбір арқылы пайда болатын екінші тұлға. Ол көмекші тұлғалардан толық лексикалық мағынасы арқылы ажыратылады. Мысалы, балалық, балаша, балалықта деген сөздерде түбір сөз – бала, негіз сөз – балалық, балаша; көмекші формант – та. Негіз түбірмен салыстырғанда құрамы мен мағынасы жағынан күрделі құрылымдық бірлік саналады. Себебі Негіз түбірдің мағыналық дамуы арқылы, екі не бірнеше тұлғалардың бірігуі не қосарлануы, сондай-ақ жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалады. Негіздің жасалуы мен негіз сөз арқылы жасалған өзге атаулар сөзжасамдық тәсіл арқылы пайда болған екіншілік мағыналы туынды сөз ретінде танылады. Сөзжасам саласында әдетте мұндай тұлға себепші негіз ретінде қарастырылады. Негіз құрамына қарай дара және күрделі болып бөлінеді: дара Негіз бір ғана тұлғадан тұрса (мысалы, балалық, ойшыл, оқулық), күрделі Негіз екі не үш тұлғадан құралуы мүмкін (мысалы,Сарыарқа, дарабоз, жерұйық, балабақша). Дәстүрлі тіл білімінде негіз термині әр түрлі аталады: түп негіз, туынды негіз, негізгі түбір, негіз түбір, т.б. Негіз кейбір түбірлер сияқты өлі тұлға емес, жаңа сөз тудырып, туынды сөзге ұйытқы болып, сөзжасамдық ұяны толықтырады. Негіз морфологиялық термин ретінде қарастырылады. Негіз ұғымы үлкен және кіші парадигмаларды айқындауда маңызды рөл атқарады, яғни сөздің септелуіне не жіктелуіне бір ғана негіз қатыса алады. Негіз лексема ұғымымен тығыз байланысты. Әдебиеттер *Аханов К.,Тіл білімінің негіздері, А., 1973; *Ысқақов А., Қазіргі қазақ тілі. Морфология, А., 1974; *Салқынбай А.,Абақан Е., Лингвистикалық түсіндірме сөздік, А., 1998. Негіз - түбірге жұрнақ жалғану арқылы жаңа лексикалық мағынаны білдіретін сөздің кіші бөлшегі. Негіздің түбірден басты айырмашылығы - белгілі бір сөз табына жатып, оның барлық категорияларын қабылдай алады, сөзжасам негізінде жасалатын еншілік мағынасы болады. Түркі тілдерінде негіз түбірге қарама-қарсы қойылу арқылы ерекшеленеді. негіз сөзжасамның аффиксация, конверсия, бірігу, қосарлану тәсілдері арқылы жасалып, жаңа номинативті мағына беретін, жаңа денотатты атау сөз. Негіз құрамына қарай жай және күрделі негіз болып екіге бөлінеді. Жай негіз бір сөзбен, күрделі негіз екі не бірнеше сөзден құралады. Негіз ұғымы үлкен және және кіші парадигмаларды айқындауда маңызды роль атқарады, яғни сөздің септелуі не жіктелуіне бір ғана негіз қатынаса алады. Негіз ұғымы лексика ұғымымен тығыз байланысты. Негіз - түбірге қарағанда күрделі құрылымды бірлік. Сілтемелер * Морфология * Cөзжасам * Сарыарқа Дереккөздер
Миоцен

Миоцен (грек. meіon – аз және kaіnos – жаңа) – кайнозой заманындағы неоген дәуірінің алғашқы геологиялық кезеңі. Ол шамамен 23,3 миллион жылдар мен 5,2 миллион жылдар аралығында болған, ұзақтығы шамамен 15 миллион жылдай. Қазақстанда Миоцен кезеңінің шөгінділері көптеген жерлерде кездеседі, оның толық қабаттары, әсіресе Зайсан, Іле, Алакө] ойпаттарында жақсы сақталған. Қазақстанда Ақеспе, Ақтау (Қызылсай), Асқазансор, Аякөз, Ақжар, Күшік, Қалқаман, Павлодардағы “Қаздар қонысы” Миоцен кезеңінің ең ірі палеонтологиялық қазба орны болып есептелінеді. Миоценнің орта шенінде ауа райының салқындауы антарктикалық мұз қабаттарының пайда болуына әкелді. Миоценде ылғалы мол ормандар мен батпақты жерлерде тіршілік еткен жануарлардың жойылып кетуі – бұл кезеңде климаттың құрғақ болғанын дәлелдейді. Миоценнің алғашқы жартысында тұмсықтылар туысына жататын мастодонттардың арғы тектерінің бірі гомфотерийлер тіршілік еткен. Сондай-ақ ацератерий, апротодон мүйізтұмсықтары, халикотерийлер, бұғы тәрізді лофиомерикс, амфицион жыртқыш аңдары көптеп таралған. Миоценнің соңына қарай хилотерий, дицероринус мүйізтұмсықтары, қорқау қасқыр, қылыш тісті жолбарыс, жирафтардың ертедегі түрлері: самотерий, сиватерий тіршілік етіп, әсіресе, гиппарион фаунасының жақсы дамыған кезеңі болды. Миоцен негізінен ежелгі адам тәрізді маймылдардың (әсіресе, дриопитектердің) өте көп таралған кезеңі болып саналады. Ал өсімдік жамылғысын терек, үйеңкі, қарағай, т.б. ағаштар құраған. Дереккөздер
Күреңбел (Жамбыл облысы)

Күреңбел (1993 жылға дейін – Самсоновка) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Күреңбел ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде, Теріс өзені жағалауының бетеге, нарғия, т,б, шөптесін өскен шалғынды қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты тауаралық құрғақ аңғарға орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1952 жылы Чапаев атындағы сүт өндіру ұжымшары ретінде құрылған. Ұжымшар негізінде Күреңбелде және округке қарасты Қаратас ауылында 2 өндірістік, 16 шаруа қожалықтары құрылған. Орта, орталау мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, 2 фельдшірлі-акушерлік, 2 фельдшірлі пункт бар. Бұрын "Самсоновка" деп аталған. Бұл ауыл еліміз тәуелсіздік алған соң тарихи атауына қайта ие болды. Оның Күреңбел атануы сонау сағымды қырдан күреңітіп тұрған соң осылай аталған деседі, өйткені аудан орталығына бара жатқан оңтүстік беткейі биік асу, ал солтүстік жағы да биік жон немесе тау белдеулері. Бұл жердің шөбі ерте қуарады да жаз ортасында-ақ күреңітіп жатады. Дереккөздер
Азиялық училищилер

Азиялық училищилер — 19 ғасырдың 2-жартысында Қазақстан және Орта Азия территориясында ашылған оқу орындары. 1789 жылы Омбы қаласында қазақ балаларына арналып ашылған мектеп те осылай аталды. Мұндай мектепті ашудың негізгі мақсаты жергілікті әкімшілік орындары үшін тілмәш, хатшы тағы басқа кеңсе қызметкерлерін даярлау болды. 1881 жылы Азиялық училищи пансион болып қайта құрылды. 20 ғасырдың басында қазақ жерінде осындай мектептер жүйесінің бастауыш білім беретін оқу орындары, прогимназиялар, қалалық училищилер, приход училищилері, орыс-қазақ және орыс-тузем училищилері мен мектептері, ауылдық мектептер мен бастапқы сауат ашу мектептері, орта дәрежелі оқу орындары, мұғалімдер семинариялары және басқа түрлері жұмыс істеді. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Поллиноз

Поллиноз (латын тілінде pollen — өсімдік пен шөп тозаңы және osіs — ауру) — жоғарғы тыныс жолдары мен көздің шырышты қабығына өсімдік тозаңының түсуінен пайда болатын аллергиялық ауру. Аурудың маусымдық сипаты бар, әсіресе желмен тозаңданатын өсімдіктер гүлдеп, ауада тозаң көбейіп, организмнің сезімталдығы көтерілетін кезде байқалады. Поллиноз бір немесе бірнеше аллергендерде дамуы мүмкін. Аллергендер мұрынның шырышты қабығы, ас қорыту жолдары арқылы организмге түсіп, онда арнайы аллергиялық антиденелердің (негізінен иммундық глобулин Е, G) өндірілуіне әкеледі. Бұл антиденелерді реагиндер деп атайды. Реагиндер шырышты қабықтарда, тегіс салалы еттерде болатын клеткалар мен қан базофилдерінің беттеріне жабысып, артынан аллерген организмге қайталап түскенде, онымен байланысады. Осыдан клеткалар мен базофилдер өздерінен түйіршіктер бөліп шығарады. Бұл түйіршіктерде биологиялық белсенді заттар (гистамин, серотонин, т.б.) болады. Осы заттардың әсерінен ауық-ауық тыныс алу жолдарының шырышты қабығы қабынады, мұрын бітеліп, одан көп мөлшерде су бөлінеді, көзден жас ағып, түшкірік жиілейді. Жоғары тыныс алу жолдарынан шырыш көп бөлініп, қақырық пайда болады, майда кеңірдекшелердің тегіс еттерінің жиырылуынан тыныс алу қиындайды. Емі: ауру адам өсімдік гүлдеген кезде тыныс жолдарына (дәке маска байлау) және көзіне (қорғаныш көзілдірік кию) тозаң түсірмеуге тырысуы керек; қыс айларында ауруды қоздыратын арнайы аллергенді анықтау қажет. Сол аллергеннің өте аз мөлшерін организмге енгізу арқылы адамның аллергенге көтерілген сезімталдығын азайтады. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Юебан мемлекеті

Юебан мемлекеті, Иобан мемлекеті – Балқаш көлінен солтүстікке қарайғы жерде ғұндардың құрған мемлекеті. Юебань мемлекеті жайындағы алғашқы дерек “Уи патшалығының тарихы” мен “Солтүстік патшалықтар тарихы батыс өңір шежіресінде” кездеседі. Осы кітаптың “Иобан мемлекеті тарауында” былай дейді: “Иобан елі... тегінде ғұндардың солтүстік тәңірқұтының қол астындағы тайпалар еді. Хань патшалығының арбалы армия генералы Душан өкшелей қуған солтүстік ғұн тәңірқұты Алтын таудан өтіп, қаңлы еліне барған. Олардың болдырып, көшке ілесе алмағандары Күшардың солтүстік жағындағы ұлан-байтақ өңірде қалып қойған. Олар кейін келе 200 мыңнан астам халқы бар ел болған”. Юебань мемлекеті үйсіндердің солтүстік-батысында, Күшардың солтүгінде орналасқан. Күшар елі мен Юебань мемлекетін Тянь-Шань тауы бөліп тұрған. 5 – 7 ғасырларда үйсін және албан тайпалары Юебань мемлекетінің құрамында болды. Юебань мемлекеті Солтүстік Қытай мемлекеттерінің бірімен елшілік байланыс орнатты және жужандарға қарсы әскери одақ құру туралы келісім-шартқа отырды. Кейбір деректер бойынша солтүстік ғұндарда тарайтын Юэбань халқы гаогюй тілінде, яғни ежелгі түркі тілінде сөйлеген. Дереккөздер:
Найза қонысы

Найза қонысы – көне дәуір ескерткіші. Орталық Қазақстан облысы Қарқаралы ауданы Кент ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Кент тауының сайында, Қызылкеніш өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қола дәуіріне жатады. 1991 жылы ҚарМУ археологиялық экспедициясының барлау тобы ашты. Аумағында сопақша пішінді, орташа өлшемдері 86 м-ден 1510 м-ге дейін жететін барлығы 5 тұрғын үй орны анықталған, бұлардан сәл шеткерірек бұзылған қыстау қалдықтары байқалады. Көне үй орындарының тығыз шоғырлануы қоныстың қыс мезгілінде пайдаланылғанын көрсетеді. Зерттеу барысында табылған қыш үлгілері қонысты б.з.б. 12 – 8 ғ-лардағы Беғазы-Дәндібай мәдениетінің адамдары мекендегенін аңғартады. Сілтемелер * Қазақстан * Зерттеулер * Қола дәуірі * Ескеткіштер Дереккөздер
Су асты спорты

Су асты спорты – арнайы спорт құралдарын пайдаланып су астында жылдам жүзу, сүңгу, бағдарлау, нысана көздеуге негізделген спорт түрлерінің бірі. Аквалангімен жүзу не белгіленген қашықтыққа ластамен сүңгіп жету - су асты спортының шапшаң түрлеріне жатады. Сүңгуде 15, 25, 50 м қашықтық, су астында жүзуде 100, 200, 400, 800 м; ластамен жүзуде 100, 200, 400, 800, 1500, 1850 және 3000 м-ден жоғары (марафондық) қашықтық белгіленеді. Су астындағы бағдарлау “аймақ” және “бағдар” деп аталатын екі жаттығудан (қос сайыстан) тұрады. Акваланг киген спортшы жүзу бағытын өзгертіп, белгілі бір қашықтықтан өтеді. Сондай-ақ су астында бағдарлауда топтық жаттығулар да орындалады. Жарыс нәтижесі спортшы қашықтықты қанша уақытта өтіп, бағдарлауды қаншалық дәл орындағанымен бағаланады. Су астында нысана көздеуде қозғалмайтын және жылжымалы нысаналар белгілі бір қашықтыққа қойылады. Су асты спорты ластаның (француз. Л. де Корлье, 1933) маскамен тыныс алу түтігінің (француз. М.Форье 1938), аквалангінің (1943) шығуына байланысты күшті дамыды. Қазақстанда 1960 жылдан пайда болды. Республика тәуелсіздік алған 1991 – 2003 жылдар аралығында Су асты спортышылары әлем, Еуропа чемпионаттары мен әлем кубогы және халықаралық турнирлерде 186 алтын, 210 күміс, 200 қола медаль алды. Дереккөздер
Полк

Полк — әкімшілік, шаруашылық жағынан дербес басқарылатын әскери бөлім. Полктар атқыштар (жаяу әскер), авиация, әуе шабуылына қарсы қорғаныс, танкілік, механикаландырылған, артилллериялық, инженерлік, зениттік, барлау, байланыс, әуе-десанттық, т.б. болып бөлінеді. Әр полктың штабы, бірнеше батальоны (эскадрон, эскадрилья, дивизион, роталар) жабдықтау және тылдағы бөлімшелері болады. Көптеген полктер әскери құрамаларға — дивизия мен бригадалар құрамына кіреді. Ресей мен Батыс Еуропа мемлекеттерінде (Германия, Франция, Швеция, т.б.) полктер 16 — 17 ғ-ларда пайда болып, 18 — 19 ғ-ларда бірнеше рет өзгерістерге ұшырады. 1-дүниежүзілік соғыста жаяу әскер полкы 3 — 4 батальон (әрқайсысы 4 ротадан), барлау, станокты пулеметтер және тылдағы бөлімшелерден, ал атты әскер полкы 4 — 6 эскадроннан тұрды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары жаңадан танкілік, механикаландырылған, авиациялық, әуе-десанттық және атқыштар полктары пайда болды. Олардың құрамында 3 — 4 батальон, артилллериялық, минометшілер, танкіге қарсы артиллерия, зениттік пулеметтер, т.б. бөлімшелер болды. Кейбір полктер әскери құрама қатарына кірмейді, тікелей майдан, армия қолбасшыларына бағынады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Онкостық қысым

Онкостық қысым (грек. onkos – көлем, масса) – ерітіндідегі жоғары молекулалы құрамалардың әсерімен түзілген осмостық қысымның бір бөлігі. .]]Онкостық қысым адамның қан плазмасындағы осмостық қысымның 0,5%-ын ғана құрайды, яғни оның мөлшері 25 – 30 мм сын. бағ-на тең. Биологиялық рөлі Онкостық қысым организмде маңызды биологиялық рөл атқарады. Қоректік заттарды сіңіру, ыдырау өнімдерін бөлу, клеткааралық сұйықтықты түзу процестері Онкостық қысым арқылы реттеледі. Қан қысымы Қан тамырларының қабырғасы электролиттерді жақсы өткізеді, сондықтан олардың концентрациясы қанда, лимфада және клеткааралық сұйықтықта бірдей болады. Соның нәтижесінде ішкі ортаның әр түрлі сұйықтықтарының осмостық қысымы бір деңгейде сақталады. Ал белоктарды қан тамырларының қабырғасы өткізбейді. Қанның құрамындағы белоктар суды ұстап тұратын бірден-бір шешуші фактор, сондықтан олардың мөлшеріне қарай су қаннан тінге (ұлпаға), не тіннен қанға өтіп отырады. Егер қанның құрамындағы белоктың мөлшері азайса (мысалы, адам ашыққанда), су қан тамырларынан тіндерге өтеді де, денеде ісік пайда болады. Сілтемелер * Осмостық қысым * Қан тамырлары * Лимфа Дереккөздер
Қаратау (қала)

Қаратау — Жамбыл облысындағы қала (1963 жылдан), Талас ауданының орталығы (1997 жылдан) және темір жол бекеті. Географиялық орны Облыстың оңтүстік бөлігінде, Тараз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 82 км жерде, Қаратау тауының солтүстік-батыс сілемі – Шолақтау баурайында, Жетімшоқы және Ақтау тауаралық аңғарында, бұта аралас боз жусан, сұлыбас, баялыш, бетеге, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1946 жылы Шолақтау кенті болып қаланған. Қала өмірі Қаратау фосфоритті алабымен тығыз байланысты. Қаратау кеніші алғашқы өнімін 1946 жылы 5 желтоқсанда бере бастады. 1963 жылы флотациялық әдіспен байыту фабрикасы іске қосылды. Қаратау 20 ғасырдың 60 – 90-жылдары, КСРО және республика экономикасының дамуына елеулі үлес қосты. Осы жылдары ауыл шаруашылығына қажет фосфорлы минералды тыңайтқыштарға сұраныс күшейді. Бұл Қаратауда фосфорит өндірісін қарқынды дамытуға жағдай туғызды. Оның негізінде Қаратау кен-химия комбинаты салынды. 1965 – 85 жылдары Қаратауда республика деңгейдегі құрылыс ұйымдарының сала аралық кәсіпорындары жұмыс істеді. Қалада өндірістің дамуы оның инфрақұрылымдарының санын жедел өсірді. Жартас бөгені салынды (1944, сыйымдылығы 6 млн. м³). 1948 жылы Кеншілер саябағы ашылды. 1970 – 80 жылдары қалалық кітапхана, балалар кітапханасы, спорт ғимараттары бой көтерді. 1964 жылы Қазақ политехникалық институтының (қазіргі Қ.И. Сәтбаев атындағы Ұлттық технология университет) бөлімшесі ашылды. 1966 жылы құрылыс техникумы, кәсіби-технология училище құрылды (қазіргі кәсіптік бағдар беретін мектеп-лицей). Тәуелсіздік жылдары бұрынғы КСРО аумағындағы экономикалық байланыстардың жаппай үзілуі өндіріс орындарының тоқырауына әкелді, қала өмірінің ырғақты дамуы тежелді. Қаратау фосфорит кентасын пайдаланатын Самара, Волгоград, Пермь, Қоқан, Алмалық, Самарқан, Чарджев қалаларындағы химия кәсіпорындар фосфор шикізатын сатып алуды тоқтатты. Тек 90-жылдардың соңында ғана бұрынғы байланыстар қалпына келе бастады. Өнеркәсібі 1990 жылға дейін Қаратауда 40-тан астам өндіріс орындары болды. Бұрынғы фосфорит өндірістік құрылымдары «Қаратау» АҚ-на біріктірілді. Сонымен бірге қалада химия, құрылыс материалдары, тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, ет, нан, сүт заттары, т.б. кәсіпорындар бар. Аудан тұтынушылар кооперативі, аудан телекоммуникация, пошта торабы, аудан электрлендіру жүйесінің мекемесі, Ақкөл су шаруашылық жүйесінің басқармасы, «Сарытас», «Қаратау» кен байыту басқармасы» акционерлік қоғамдары, «Мәрмәртас» кен орны, Сүлейменсай тері өңдеу фабрикасы, «ҚаратауНан», «Құрылыс-Жанар», «Жолаушы автокөлік кәсіпорны» акционерлік қоғамдары, 2 жол жөндеу басқармасы, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Бірнеше жалпы білім беретін мектептер, музыка, спорт мектебі, кәсіптік-технологиялық мектеп, Қаратау кен құрылысы колледжі, 2 аурухана, емхана, мәдениет сарайы, стадион, кітапхана, мешіт, т.б. мекемелер бар. Қаланың орталық алаңының өзіндік архитектура ансамблі қалыптасқан. Қаратау қаласының іргесінде ежелгі Тамды елді мекенінің орны (Тамдыкент немесе Пергант) сақталған. Дереккөздер
Тарышы

Тарышы – керей тайпасынан тараған рулар бірлестігі. Қазақ шежіресі бойынша керей ашамайлы керей, абақ керей болып екі тармаққа бөлінеді. Ашамайлыдан шимойын-танаш, одан сибан, балта, көшебе, Тарышы рулар бірлестігі қалыптасып, бұлардан ірілі-ұсақты бірнеше рулар тарайды. Тарышыдан ақсары, құлсары, тоқымбет, матақай, самай, еменалы (семеналы), нұралы, нұрымбет. Бұл ру, аталар 19 ғасырдың бас кезінде бүгінгі Орт., Солт. Қазақстан, Омбы жерін мекен еткен. 1824 ж. Көкшетау окр. ашылғанда мұнда құлсары – 870, балта, көшебе – 620, еменалы – 895, самай – 795 түтін болған. Ұраны – Ошыбай, Ашамай, таңбасы – +, Х. Тұлғалар * Әлдебек Сатайұлы Дереккөздер
Хиндилер

Хиндилер, хиндустандықтар — Үндістанның солтүстігіндегі Хиндустан тарихи облысын мекендейтін этникалық қауымдастық. Үндіеуропа тілдер шоғырындағы хинди тілінде сөйлейді. Жалпы саны 218 млн. адам (2004). Антропологиялық жағынан үлкен еуропоидтық нәсілдің үндіжерортатеңіздік тобына жатады. Хиндилер мәдениеті мен тұрмысы бір-біріне өте жақын бірнеше жергілікті топтардан тұрады. Діни наным-сенімдері жағынан көпшілігі — индуистер, ислам діні де кең тараған. Рухани және заттай мәдениеті үнділерге өте ұқсас. Этникалық тарихы қола дәуірінен бастау алады. Хиндилер негізінен егіншілікпен айналысады. Бидай, тары тұқымдас өсімдіктер (бажра, жовар), бұршақты тұқымдастарды, сұлы егеді. Оңтүстік аймақтарда күріш, майлы өсімдіктер, қант қамысын, мақтаны көбірек өсіреді. Біраз хиндилер өндірістік кәсіпорындарда жұмыс істейді. Тоқымашылық ежелден өркендеген; муслина матасынан бұйымдар (сари, дхоти) жасалынады, түрлі кілемдер (дари) тоқылады, көркем жібек маталар даярланады. Металл ыдыстар мен құмырашылық дамыған. Ауылдық жерлердегі дәстүрлі баспаналары — шатыры сабанмен немесе жапырақтармен жабылған, сырты сазбалшықпен сыланған үйлер. Қалалы жерлерде таспен өрілген баспаналар пайдаланылады. Ұлттық киімдері үнділерге ұқсас болып келеді. Ерлер — беліне дхоти немесе ақ матадан тігілген тар шалбар, көйлек пен алды жабылатын ұзын кафтан; әйелдер — сари мен кофта киеді. Ауылдық жерлерде кастаға бөліну сақталған. Дереккөздер
Мирабилит

Мирабилит, глаубер тұзы – сульфаттар класының минералы. Химиялық формуласы: Na 2 SO 4 *10H 2 O. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары призма, баған, қалақша, ине тәрізді. Кристалдық агрегаттары ұсақ түйірлі, топырақ секілді масса, сталактит түрінде кездеседі. Мирабилит мөлдір, түссіз, сұр, ақ, көгілдір, сарғыш болып келеді. Шыныдай жылтыр. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 1,5 – 2, тығыздығы 1480 кг/м 3 . Дәмі күйдіргі ащы], құрғақ ауада ақ ұнтаққа, кейін тенардитке айналады. Ол тенардит, гипс, галитпен бірге кездеседі. Мирабилит сода өндіруге, шыны мен бояудың кейбір түрлерін, медицина мен ветеринария дәрі - дәрмектерін жасауда қолданылады. Қазақстанда Солтүстік Каспий, Арал теңізі маңындағы, Теңіз бен Сарыарқадағы кейбір тұзды көлдерде кездеседі. Сілтемелер * Призма * Ветеринария * Медицина Дереккөздер
Қалдарбек Найманбаев

Қалдарбек Найманбаев (16.3.1939, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Асықата ауылы – 22.9.2004, Алматы) – жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2001). Өмірбаяны ҚазМУ-ды бітірген (1961). 1960 – 92 жылдары “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас Алаш”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары, “Білім және еңбек” (қазіргі “Зерде”) журналында бас редактор (1970 – 76), авторлық құқық жөніндегі агенттік басшысы (1986 – 87), “Ара – Шмель” журналының бас редакторы (1987 – 88), “Жазушы” баспасының директоры (1988 – 92), Жазушылар одағы басқармасының 1-хатшысы (1991) болды. 1992 жылдан өмірінің соңына дейін Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының 1-орынбасары қызметін атқарды. Алғашқы повестер мен әңгімелер жинағы 1965 ж. “Даңқ тұғырында” деген атпен жарияланды. “Біз сені күтеміз, Гүлзат” (1986), “Домалақ арыз” (1987), “Жаңа жыл алдында” (1988) атты пьсалары респ. және облысы театрлар сахнасында қойылды. Ол “Көктөбе”, “От пен ойын” романдарында жекелеген адамдар қарым-қатынасы арқылы қоғамдық қайшылықтар сырын ашуға әрекет жасайды. Шығармалары Шығармалары шет ел тілдеріне аударылған.Шығармалары: Қоштасқым келмейді, А., 1969 (орыс тілінде 1971); Үміт өткелі, А., 1971; Сол бір түн, А., 1972;Таңдаулы шығармашылық жинағы 2 т., А., 1991. Сілтемелер * Мәдениет * Өлең * Пьеса * Өнер Дереккөздер
Түзелбай Кірбаев

КІРБАЕВ Түзелбай (01.03.1930, Шу ауданы Ақтөбе а. – 15.04.1978, Көкшетау қ.) – қоғам қайраткері. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Мәскеудегі Калинин атынд. түсті металдар ин-тын, Қазақ мемл. а. ш. ин-тын бітірген (1953). Шу ауданында Мойынты – Шу т. ж. құрылысындағы комсомол ұйымының жетекшісі болған. 1953 жылдан бастап Көкшетау облысы, Володар ауданындағы Грачев МТС-ның шеберхана меңгерушісі, бас инженері, директоры, «Заветы Ильича» кеңшарының директоры, Володар ауданы атқару к-тінің төрағасы. 1970 – 78 ж. Көкшетау облысы атқару к-ті төрағасының бірінші орынбасары. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған. Төрт рет Еңбек Қызыл Ту, Қазан революциясы ордендерімен марапатталған. Шу қ-ндағы бір көше оның есімімен аталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Полтавка (Ақмола облысы)

Полтавка — Ақмола облысы, Атбасар ауданындағы ауыл, Полтава ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Атбасар қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 41 км жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1896 жылы қаланған. 1930 жылы ұжымшар болып құрылды. Ұжымшар негізінде 1996 жылдан ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ең жақын темір жол станциясы — Атбасар (41 км). Дереккөздер
Қаратау ақшешегі

Қаратау ақшешегі – орамжапырақ тұқымдасы, ақшешек туысына жататын шала бұта. Өсу аймағы Қаратаудың тау беткейлері мен биік жартастарында өседі. Ботаникалық сипаты Биіктігі 2 – 8 см. Тамырдан өсетін жапырақтары жалпақ, ал сабақ бойындағы жапырақтары майда, қандауыр тәрізді. Тостағанша жапырақтарының ұзындығы 5 мм-дей, сопақша келген, сыртын жұлдызды түк басқан. Күлтесі ақ түсті. Тұқымымен және атпа тамырлары арқылы вегетативтік жолмен көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемісі – бұршаққын піседі. Қ. а. – өте сирек кездесетін сәндік өсімдік. Таралу аймағының жылдан жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Римма Георгиевна Акимочкина

Римма Георгиевна Акимочкина (29.1.1927, қазіргі Ресей, Тула облысы, Липицы қаласы) – дермато-венеролог,медицина ғылымының докторы (1984), профессор (1985). Томск медицина институтын бітірген (1950) соң осы институтта ассистент (1954–62), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында доцент (1963–75) болды. 1976 жылдан осы институтта кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – псориаз, есекжем, нейродермит ауруларын родонды су және ауа бұлаулары арқылы емдеу мәселелері. Акимочкина 85-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 өнертабыстың авторы. Шығармалары: *Поздняя кожная порфирия (1966); *Методы родонотерапии больных дерматозами в условиях Центрального казахстана (1972). Дереккөздер
Хинди

Хинди тілі — Үндістанның мемлекеттік және негізгі әдеби тілінің бірі. Хинди тілі Үндіеуропа тілдері шоғырының үндіарий тармағына жатады. Хинди тілінде сөйлеушілердің саны 194 млн-дай адам (2002). Солтүстік пен орталық Үндістанның Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш, Харьяна, Раджастан, Химачал-Прадеш, Бихар штаттары мен Дели одақтас аумағының халқы сөйлейді. Хинди тілі екі диалектілік топқа бөлінеді: # батыс диалектісіне кхари боли, бангару (немесе хариани), брадж, канауджи, бундели; # шығыс диалектісіне авадхи, багхели, чхаттисгархи говорлары жатады. Сөйлесу деңгейінде хинди және урду тілдерінің айырмашылығы жоқ.. Урду тілі араб және парсы тілдерінен кірген сөздердің бар болуымен, және араб алфавитін қолдануымен ерекшеленеді (хиндидің дәстүрлі жазуы - деванагари) Әдеби тіліне кхари боли диалектісі негіз болған. Фонетикалық ерекшелігі жаңа үнді тілдерінің барлығына ортақ. Дауысты дыбыстар қысқа және созылыңқы, мұрын жолды дыбыстарға ажыратылады. Дауыссыз дыбыстар қатаң және ұяң, тіл арты, тіл ортасы, тісті, ерінді, фарингалды болып, кірме сөздердің айтылуы тіл алды және ерінді деп ажыратылады. Лексикасында санскритизмдер мен неологизмдер мол ұшырасады. Санскриттен тікелей ауысқан сөздер мен санскрит негізінде қалыптасқан жаңа атаулар көп. Хинди тілі морфологиялық құрылымы жағынан жалғамалы тіл болғанымен, флексия элементі де кездеседі. Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі пысықтауыш, бастауыш, толықтауыш, баяндауыш арқылы анықталады. Анықтауыш анықталатын сөздің алдында тұрады. Хинди тілінде деванагари жазуы пайдаланылады. Сілтемелер
Субеде

Субеде – субеделер тұқымдасына жататын көп жылдық шөп тектес, монотипті батпақ өсімдігі. Сипаты * Биіктігі -15 – 35 см. * Тамыры ұзын және жуан, ішінде ауа жүретін қуыстары бар. Тамырының сәл ғана көтерілген ұшына ұзын сағақты бірнеше ірі жапырақ өсіп шығады. * Сабағы жапырақсыз, биіктігі 30 см-ге дейін жетеді. Оның ұшар басындағы гүлдері масақ тәрізденіп шоғырланып тұрады. * Тамырдан өсіп шыққан жапырақтары теріс қаратып қойған жұмыртқа тәрізді, шеттері бүтін, үш-үштен қосақталған. * Гүл тостағаншасы бес қалақшадан тұрады. Гүлі ақ, ақшыл-қызыл. Мамыр – шілде айларында гүлдейді. * Шілде – тамызда жеміс салады. Шар тәрізді жемісінің ішінде көптеген тұқымдары болады. Қазақстанда Тобыл-Есіл атырабында, Мұғалжарда, Зайсан, Алтай, Жетісу (Жоңғар) Алатауының мүкті және ылғалды-батпақты жерлерінде өсетін 1 түрі – үшжапырақты субеде (М. trіfolіata) бар. * Гүлдері – қызғылт реңді ақ түсті, олар тамырдан тікелей өсіп шығатын сабақшада шоғырланып, масақ құрайды. Маусым айының басында гүлдеп, көздің жауын алады. Емдік қасиеті Субеде жапырағының құрамында глюкозид-мениатин; сабағында – май, холин, шайыр, йодты заттар; тамырында – метионинглюкозиді, илік заттар болады. Халық медицинасында субедені туберкулезді, қызбаны, құрқұлақ, ішек ауруларын, безгекті емдеуге пайдаланады. Медицинада оны асқазан қышқылы азайғанда тәбет көтеретін және өт айдайтын дәрі ретінде қолданады. Қолданылуы. Мал дәрігерлігі практикасында туберркулезге шалдыққан жас малды емдеуге, сондай – ақ азыққа деген тәбетін арттыруға, асқазан – ішек жұмысы мен тыныс алу органдарының қызметін жақсартуға қолданылады. Сонымен қатар субеденің дәрілік шикізаты мал ішегіндегі түрлі гельминтті құрттарды түсіру үшін, сондай – ақ өт жүргізу үшін де қолданылады. Субеденің кептірілген жапырағы ірі қараға – 25 – 50 грамнан, жылқыға – 10 – 25 грамм, тауыққа – 0,2 – 1 грамнан беріледі. Дәрілік тұнба 1:10 қатынаста жасалып, малға күніне 2 -3 рет ішкізіледі. Ірі қараның өкпе туберкулезін емдеу үшінсубеде жапырағының, қызыл таспа шөбінің, сирень жапырағының, қара андыз тамырының әр қайсысы 30 грамнан алынып, араластырылады да, қайнап тұрған 1,5 литр суға салынып, 15 – 20 минут тұндырылады. Дайын тұнба тірілей салмағы 80 -100 кг бұзауға – 150 – 200 миллилитрден күніне 3 – 4 рет ішкізіледі. Емдеу мерзімі – 7 – 10 тәулік. Одан кейін 10 күн үзіліс жасап, қайтадан емдейді. Мал дәрігерлігі практикасында субеденің тұнбасымен мал денесіндегі жараларды жуып, тез жазылуына әсер етеді. Шілде – тамыз айларында 3 – 4 айлық қозылардың мониезиоз ауруын ( гельминтті ) субеденің жапырағымен емдеуге болады. Галерея Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер