kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Санитариялық қорғау белдемі

Санитариялық қорғау белдемі (Зона санитарной охраны) — суды химиялық заттектермен ластанудан қорғауға, организмдермен жұқтыруға және акаба судың енуіне ерекше режім орнатылған сумен қамтудың немесе бас тоған басқа көздерінің ауданы. Санитариялық қорғау белдемі шағын екі белдемге бөлінеді: *құрылысқа тыйым салынған қатаң режімді (қоршалған, кейде арнайы корғалатын, су қорғайтын ағаштар отырғызылған) белдем және табиғатты пайдаланудың кейбір қарқынды түрлеріне *шамалы құрылыс жүргізуғе рұқсат берілген шектелген белдем. Санитариялық қорғау аймақтарын белгілеу тәртібін халықтың санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылығы саласындағы орган айқындайды. Дереккөздер
Әлеуметтік диференциация

Әлеуметтік диференциация - қоғамдағы жаңа өндірістік күштердің, қоғамдық бөліністің және біркатар әлеуметтік топтардағы әлеуметтік жағдайдың өзгеруіне себеп болатын бөліністің дамуына байланысты жаңа іс-әрекет түрінің пайда болуы процесі. Дереккөздер
Зұлқарнай Шөкіұлы Нұралыханов

Зұлқарнай Шөкіұлы Нұралыханов - (1832 - 1892) - Әбілқайыр хан әулетінен шыққан сұлтан, Нұралы ханның немересі. 1851 ж. кейіннен белгілі қайраткерлер шоғыры болған Ш.С.Бабажанов, М.Бекмұқамедов (Мақаш әкім), М.Жантөрын секілді қазақ жастарымен бір жылда Орынбордың Неплюев корпусын бітіріп шықты. Бөкей 415 ордасында әкімшілік-басқару жұмысына араласты. Ағасы Медетқалидың істі болуына байланысты хорунжий әскери атағынан алынды. 1887 ж. Жаңақалада өз қаражатына мешіт салдыруға Астрахан губерниялық басқармасынан ресми рұхсат алды. «Дала уәлаяты» газетінің Бөкей ордасындағы тілшісі. 1888 ж. бастап Омбыда шығып тұрған аталған басылымда «Орда деген сөздің мағынасы», «Бөкей халқының соңғы хандары», «Хан ставкасы», т.б. мақалалар жазды. Зұлқарнайдың әкесі Шөкі сұлтан байбақты руын билеген, кейіннен Орданы басқару кеңесінің кеңесшісі болған белгілі тұлға. Зұлқарнайдың өз балалары — қызы Хұсни-Жамал 1883 ж. қазақ қыздарына арналған училище ашқан, Сәлімгерей Алаш қозғалысының қайраткері болса, Сейіткерей кеңес өкіметін орнатуға араласқан. Дереккөздер
Қылғытпа сайрақ

Қылғытпа сайрақ - сайрақтар туысына жататын құс. Дене тұркы орташа 27 см. Еуропада, Солтүстік-Батыс Африкада және Азияда, (оңтүстіктен Гималай тауларына дейін) таралған; ТМД-да қылқан жапырақты ормандарда, әсіресе Красноярскіде, Крымда, Кавказда, Орта Азияда, Оңтүстік Сібірде, биіктігі 3000 м дейінгі таулы ормандарда кездеседі. Әні флейталы ысқырық. Толығырақ Қылғытпа сайрақ – Қазақстандағы сайрақтар туысының ең ірі денелі (110-145 г) өкілі. Аталығы мен аналығы реңдері бірдей : жоны зәйтүн түстес сұр , бауыры – көк теңбелді , ақ реңкті дөңгелек қошқыл теңбілдер жиі орналасады . Аздап толқындана , екпіндеп , түзу ұшады . Ірі денелі қылғытпа сайрақ ұшып жүргенде қанатының ақ астары бойынша жақсы ажыратылады . Басқа ұқсас сайрақтардың қанаттарының астары қызыл қошқылдан сарғылт түске дейін болады . Жерде жүргенде , секектеп , сақатана құлақ салып , жиі-жиі тоқтайды( адамды 30 – 40 метрден жақын жолатпайды ) . Дабыл қиқулы – «тррлап» қатаң дыбыс шығару . Қылғытпа сайрақ ұшып жүргенде жиі-жиі осылай дыбыстайды. Әуені әуезшіл және қара сайрақтардай болмаса да , қатты және әуезді .Ертеңгілікке және кешкілікке бұлар « тирули- тирули» деген мұңды , құбылмалы ызыңды ұдайы және едәуір жиі қайталайды. Сайрақ әуен қызған кезде бір сағатта 1100 әуенге дейін орындайды . Кез-келген сайрақтар тәрізді қылғытпа сайрақ та орман құсы . Ол Еуразия және Солтүстік Африка ормандарында таралған , ал Қазақстанда тау қылқанды ормандарында ( Батыс Тәңір таудан Батыс және Оңтүстік Алтайға дейін ) , сондай- ақ Көкшетау көтерілімінің қарағайлы тоғайында және Қазақ Ұсақ шоқыларында қарағай , қайың , теректі ойдым-ойдым алқапта мекендейді . Орман төсенішінен бунақденелілерді , құрттар және ұлуларды іздестіріп , қорегін жерден аулайды . Ұяларды ағаш басына , сондай- ақ қарағай , шырша , биік діңді арша сияқты қылқанды ағаштар басында көбірек орналастырады . Таулы жерлерде субальпілік белдеудің жартастарына дейін көтеріліп , ұяларды жартас үстіне орнықтырады . Бір жазда екі рет балапан өргізеді , салындыда әр жылы 3 – 5 тат түстес қоңыр теңбілді көгілдір сұр жұмыртқалары болады . Жұмыртқаларды аналық екі аптадай басады . Және ата – енелер ұяда балапандарды сонша уақыт қоректендіреді . Қылғытпа сайрақтардың жер-жерде кездесуі көктемгі ұшып өтуі кезінде – наурыз –сәуірде , күзгі ұшып өтуі – қыркүйек және қазанда болады . Алайда Қазақстанның нағыз оңтүстігінде Талас Алатауының аршалы орманында қылғытпа сайрақтар жыл бойы кездеседі . Сонымен бірге олардың қыстағы мөлшері жаздағыдан кем болмайды . Бұл жерде солтүстіктен ұшып келген қылғытпа сайрақтардың қыстап , жергіліктерінің осы уақытта оңтүстікке кетуі де мүмкін. Қылғытпа сайрақтар қалай болғанда да осы жерде аршаның бүрлі жидектерімен қоректенеді . Олар альпілік шауқарғалармен бірлесіп , тауда өсетін құнды ағаштардың негізгі тұқымын тартушылар болып саналады . Дереккөздер К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : «Атамұра» баспасы , 2010 . – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.
Сену

Сену - адамын немесе жүйенің сенімділігіне сену. Адамдар мен мекемелерге балалық шақтан бастау алатын сенім дәрежесі, ұзақ мерзімді жақсы әлеуметтік қатынастар үшін қажетті болып есептеледі. Дереккөздер
Тығындаушы тромб

Тығындаушы тромб (Trombus obturarius) - тығындап тұрған тромб)- Тамыр қуысын тығындаушы тромб, оның нәтижесінде қанмен қамтамасыз болуға тиіс аймақта ишемия және некроз дамиды. Мысалы: тәж артерияларын тығындаушы тромбтың нәтижесінде миокард инфактісі бой көрсетеді. Дереккөздер
Келісім-шарттық тәртіп

Келісім-шарт - 1. екі не одан да көп адамның арасындағы құқықтар мен міндеттерді белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған келісім; 2. өзара құқықтары мен міндеттерінің, бекітілуі өзгеруі немесе жойылуына қатысты екі немесе бірнеше тең мемлекеттер немесе халықаралық ұйымдар арасындағы ерікті келісім. Дереккөздер
Шымдау

Шымдау - тығыз бұтақты өсімдіктердің бөлігі, әсіресе астық тұқымдасы мен қиякөлеңнің. Шымдаудың батпақты, (басты массасы топырақ үстінде), шалғындық, (жартылай көмілген) және далалык, (өте қатты топыраққа көмілген) түрлері ажыратылады. Дереккөздер uk:Дернина
Индустриалдыққа дейінгі қоғaм

Келісім-шарттық тәртіп - адамдар мен топтар арасындағы келісімдер процесінің (талқылау, саудаласу, келісу, компромиске келу, келісімге келу) өнімі екендігін тұжырымдайтын ұйымдарды зерттеудегі ықпалды идея. Әлеуметтік тәртіп көрсетілген процестер арқылы қайта қарастыру мен қайта ұйымдастыру үшін тұрақты емес, ашық түрде белгіленеді. Дереккөздер
Әділғазы Нұрғазыұлы Нұрғалиев

Әділғазы Нұрғазыұлы Нұрғалиев (18.12.1937 жылы туған, Жаңақала ауданы, Пятимар ауылы) — еңбек ардагері. 1960 ж. Алматы зоотехникалық - мал дәрігерлік институтын бітірген. Маман ретіңде облыстың жылқы зауыттарында Көшім жылқысы тұқымын асылдандыруға қатысқаны үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1976) атанды. Шыңғырлау, Бөрлі, Тайпақ және Жаңақала ауданында басшылық қызметте болды. «Құрмет Белгісі» және т.б. орден, медальдармен марапатталған. «Животноводство Западного Казахстана» (Алматы, 1973) атты кітап авторларының бірі. «Жаңақала — ақиық алыптар мен жайсаң жандардың мекені» атты кітабы (Алматы, 1993) жарық көрген. Дереккөздер
Санитариялық сақтау белдемі

Санитариялық сақтау белдемі (Санитарно-защитная зона; лат sanitas — денсаулық) — атмосфераны ластайтын кәсіпорындарды елді мекеннен бөліп тұратын, ағаш егілген аумақ. Бұл аумаққа бақ, балабақша, мектеп, емдеу- сауықтыру мекемелерін, т.б. орналастыруға болмайды. Санитариялық сақтау белдемінің көлемін кәсіпорынның куатына, технологиялық процестерді іске асыру жағдайына, қоршаған ортаға бөлінетін зиянды және жағымсыз иісті заттектердің сипаты мен мөлшеріне байланысты белгілейді. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың жіктеліміне сәйкес және бөлінетін зиянды заттектерге байланысты бес Санитариялық сақтау белдемі белгіленген: * I класты кәсіпорын үшін — 1000 м, * II - 500, * III - 300, * IV - 100, * V- 50 м. Атмосфераға зиянды заттектер шығармайтын технологиялық процестермен жұмыс істейтін кәсіпорындарды елді мекендерде орналастыруға болады. Қолайсыз аэрологиялык жағдайда, тазарту құрылғылары жоқ немесе тиімділігі жеткіліксіз болғанда Санитариялық сақтау белдемін 3 есе ұлғайтады. Санитариялық сақтау белдемінің аумағын технологияны өзгерткенде, өндірістік процесстерді, тиімділігі жоғары және сенімді тазарту құрылғыларын пайдаланғанда қысқартуға болады. Дереккөздер
Қолан Аманов

Қолан Аманов - 1932 жылы 27 қарашада Жамбыл облысының қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданына қарасты Құмарық ауылында (бұрынғы Подгорный селосы) дүниеге келген. Алматыдағы, Қазақ мемлекеттік университетінің экономика факультетін, Мәскеудегі Халық шаруашылығы академиясын бітірген. Сол жылдардан бері қаржы саласында еңбек етіп келеді. Аудандық, облыстық қаржы мекемелерін басқарды. Республика қаржы министрінің орынбасары, республикалық Бақылау-тексеру басқармасының төрағасы қызметтерін атқарды. Төрт кітаптың авторы. 1991 жылы «Жазушы» баспасынан «Шынар» әңгімелер жинағы жарық көрді. Іле-шала «Кие», «Сең» секілді әңгімелер мен повестер жинағы оқырмандар қолына тиді. Одан кейін «Үрей» романы жарық көрді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген экономисі. Шығармалары Төрт кітаптың авторы. 1991 жылы "Жазушы" баспасынан "Шынар" әңгімелер жинағы жарық көрген. Ілешала "Кие", "Сең" секілді әңгімелері мен повестер жинағы оқырмандар қолына тиген. Одан кейін "Үрей" романы жарық көрген. Дереккөздер
Экспертиза

Экспертиза (сарап) - мәселенің өз шешімін табуы үшін, оның ғылымның кейбір саласы бойынша (мысалы медицинада) арнайы білімді, техникалық шеберлікті т.б. біліктілік дәрежесін талап ететін, маман (немесе мамандар тобы) тарапынан белгілі бip тұжырым шығара отырып зерделенуі. Дереккөздер
Лауазымды қылмыс

Лауазымды қылмыс - кәсіпкерлік ұйыммен немесе мемлекеттің төрелігімен жасалатын құқық бұзушылық. Қарапайым мысалдары денсаулық сақтау ережелерінің, тазалықтың, техника қауіпсіздігінің бұзылуы немесе қоршаған ортаны ластауға бақылау жүргізуден бас тарту. Дереккөздер
Санитарлық-эпидемиологиялық қызмет

Санитарлық-эпидемиологиялық қызмет (Санитарно- эпидемиологическая служба) — санитариялық-профилактикалық және эпидемиологияға қарсы шараларды жасайтын және орындайтын, мемлекеттік санитариялық-эпидемиологиялық қадағалауды жүзеге асыратын мемлекеттік мекемелер жүйесі. Дереккөздер
Доминион

Доминион бұрынғы британ империясының өзін-өзі басқарушы бөліктерінің атауы, 1931 ж. кейбір елдердің бұрынғы ағылшын колониялары тәуелсіздік алған, бірақ достастық мүшесі ретінде қалған және мемлекет басшысы ретінде британ монархын мойындайтын бөлігі бар. Доминион тізімі Дереккөздер
Шым

Шым (Дерн) - топырақ көкжиегінің ең жоғарғы бөлігінде орналасқан және ауалы ортада бітетін шөп фитоценозының бөлігі. Тірі және өлі тамыр сабағының өте көп жиналуымен, ал жоғары, өркеннің төмеңгі бөлігімен ерекшеленеді. Шым көбінесе шөбі бар батпақтарда, жазықтарда және шалғындарда жақсы дамыған. Дереккөздер
Жетістік

Жетістік - әлеуметтік жағдайларды немесе статусты өз күштеріне сүйеніп, басқалармен ашық жарыста алу, мысалы, зерттеулерде немесе нарықтағы бәсекеде жеңу. Бұл мағынада термин алғышартпен жазылған статуска қарама-қарсы. Дереккөздер
Жалқық

Жалқық (экссудат) - ұсақ көктамырлардан және қылтамырлардан, қоршаған тіндерге және дене қуыстарына қабыну жағдайларында шығатын, құрамында қантұрпаттас элементтер болатын, ақуызга бай суйықтық. Дереккөздер ar:نَضْحَة
Сағидолла Исаұлы Нұрғалиев

Сағидолла Исаұлы Нұрғалиев (1.1.1934 ж. бұрынғы Приурал ауданы, Чинаров ауылы) — еңбек ұжымының жетекшісі, Социолистік Еңбек Ері. Еңбек жолын 1950 жылы ұжымшар механизаторы болып бастаған. Кеңес Армиясы қатарындағы қызметтен кейін зейнетке шыққанша осы ұжымшарда механизатор, трактор бригадасының бригадирі болған. 1976 жылы астық жинаудағы жоғарғы көрсеткіштері үшін мәртебелі атақ иеленген. Дереккөздер
Эластаза

Эластаза - ұйқы безімен секреттелінетін, бейтарап аминқышқылдарының қалдықтарына жанаса біткен пептидтердің және кейбір басымырақ, олармен байланыстағы ақуыздар ыдырауын шапшаңдатып, я баяулатып отыратын гидролаз классына жататын фермент. Дереккөздер
Ісік өрісі

Ісік өрісі – Онкоморфологияға енген ұғым. Ісік өрісі ісік (Р.Уиллис, 1953) ролиферациясыныц орталық ошағынан, ісік трансформациясы түйіннің дисплазия түйініне алмасатын зонадан, клетка атипиясынан алыпты клеткаға ауысатын түйіннен тұрады. Ісік клеткаларының аппозициялық өркені деп аталады. Дереккөздер
Дуальді экономикалар және дуальді қоғамдар

Дуальді экономикалар және дуальді қоғамдар - екі әртүрлі қоғам түрлерінің ұлттық мемлекеттің немесе отардын ішінде тіршілік етуі. Бұл термин Боуктың (1953) отаршылдық елдер жағдайларын суреттеу үшін енгізілген, мұнда капиталистік және капиталистік емес секторлар бірлесе тіршілік етеді, бірақ әртүрлі әлеуметтік және экономикалық үлгілерге сай қызмет атқарады. Дереккөздер
Жан ауруы

Жан ауруы - ақыл-ес ауруы. Бұл ауру көңіл-күйдің ауысуы арқылы өмірдің қалыпты күнделікті ағымына кіретін қобалжу немесе депрессиядан психозға дейінгі ауқымда болады, ал психоз осыған байланысты көңіл-күй мен мінез-құлықтың едәуір өзгеруін бақылау үшін ауруды. Дереккөздер
Дидар Амантай

Дидар Амантай, Дидар Амантайұлы Қосылбеков (1969 жылы 5 ақпанда Қарағанды облысының Қарқаралы ауданы) — жазушы, сценарист, журналист, қоғам қайраткері. Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының бас редакторы. Білімі Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сары Танас бұтағынан шыққан. * Орта мектепті бітірген соң, 1986 жылы Қазақ политехникалық институтына, металлургия факультетіне (орыс бөлімі) оқуға түседі. * Бірінші курсты аяқтаған соң, 1987 - 1989 жылдары Қиыр Шығыста, Владивосток қаласына таяу маңда әскери қызметте болады. * 1989-1994 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Философия және политология» факультетін үздік бітірген. * 1994—1997 жылдары Темірбек Жүргенев атындағы Театр және кино институтын &nbsp;кинодраматург мамандығы бойынша үздік бітіріп шығады. * 2000 жылы Словакия астанасы – Братислава қаласында тоғыз айлық АҚШ жорналшылар курсында (ағылшын бөлімі) оқиды. Қызмет жолы 1987—1989 жылдары «Жас алаш», «Заман Қазақстан» газеттерінде тілші, бөлім меңгерушісі; 1997—2002 жылдары «Хабар» агенттігінде бағдарлама редакторы, «Майдан» ток-шоу редакторлар бөлімінің жетекшісі, «Бетпе-бет» бағдарламасының жүргізушісі; 2002—2004 жылдары «Зерде» жобалау тобының жетекшісі; 2004 жылы Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» ұлттық кинокомпаниясының бас редакторы; 2005—2006 жылдары «Ел мен жер» және «Азамат К2» газетінің директоры; 2004—2008 жылдары «Начнем с понедельника» газетінің Бас директоры және бас редакторы; 2008 жылы іскерлік «Азамат» газетінің директоры; 2006—2008 жылдары «31 арнаның» «Абайтану» және «Замандастар» телевизиялық бағдарламаларының авторы және жүргізушісі; 2009 жылдан Ш. Айманов атындағы « Қазахфильм » Ұлттық кинокомпаниясының бас редакторы. Шығармашылығы Алғашқы кітабы 1996 жылы «Постскриптум» деген атпен жарық көрді. Кейіннен «Қастерле мені» ( романдар, повестер, әңгімелер, эсселер 2000), «Гүл мен кітаптар» (Роман, 2003), «Күзгі рандеву» (повесть-әңгіме 2005) кітаптарымен қатар, «Нұрғиса Тілендиев», «Әлжаппар Әбішев», «Қасым Аманжолов», «Жүсіпбек Елебеков», «Мұқтар Мағауин» &nbsp;деректі фильмдердің, «Гәкку» («ФЭФ») «А-ға оралу» көркем фильмдерінің «Қарсы бақылау» телесериалының сценариін жазған. 2010 жылы бес &nbsp;томдық шығармалар жинағының бірінші томы — «Қарқаралы басында» атты кітабы баспа жүзін көреді. Қазір «Махамбет философиясы» атты екінші томы дайындалу үстіндеДидар Амантайдың шығармалары әлемнің көптеген тілдеріне аударылған. Марапаттары «Дарын» мемлекеттік Жастар сыйлығының (1999), Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты (2007). Дереккөздер
Қыстау қарлығашы

Қыстау қарлығашы - нағыз қарлығаштар тұқымдасына жататын құс. Дене тұркы шамамен 20 см-дей. Арқа жағы мен кеудесіндегі жолақ қара көк түспен алмасып тұрады, маңдайы мен тамағы сарғылт, қарыны әк немесе тат тәрізді. Шеткі бағдар қауырсындары жіңішке және серпімді өрметәрізді. Еуразияда, Солтүстік Африкада және Солтүстік Америкада тараған; ТМД-да барлық жерде кездеседі орманды тундрадан оңтүстіке далалық аймақтарға қарай. Шағын елді-мекендердің құрылыстарына ұя салады. Тостағанға ұқсас ұяларын төбеге іліп орналастырады. Балапандарын жаздың аяқ жағына қарай шығарады, оңтүстік аймақтарда екі рет, солтүстікте, бір рет. Дереккөздер
Жарылқасын Аманұлы

Жарылқасын Аманұлы - 1938 жылы 5 наурызда Жамбыл облысындағы Талас ауданында туған. Алматы сауда техникумын (1958), Мәскеудің сауда институтын бітірген (1965). Кейін көп жылдар сауда саласында, аудандық комсомол комитетінде қызмет істеген. 1974 — 1991 жылдары шығармашылық жұмыспен айналысты. 1991 — 1994 жыылдары «Ислам шапағаты» газетінің Бас редакторы, 1994—1995 жылдары «Қаржы-қаражат» журналы Бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған. Қазір Республикалық «Ұлы дала» қоғамдық бірлестігінің төрағасы және Республикалық «Бәйдібек баба» қоғамдық қорының президенті. Шығармалары «Жас керуен» (1969, ұжымдық), «Көкпар» (1970), «Жастық жалын» (1971), «Ынтызар жүрек» (1976), «Нұрлы әлем» (1978), «Құрыш қолдар» (1980), «Алатау аясында» (1984), «Шақырады кең дала» (1986), «Асуым, алғы күндерім» (1987), «Өмірімнің өрнегі» (1988), «Қоңыраулы керуен» (1990), «Ақ бата» (1992) өлең кітаптары, сондай-ақ «Қарасай баһадүр» (1998) атты прозалық кітаптары жарық көрген. «Жылыстап кеткен жылдарым» (2005), «Ақын да мен, сал да мен, сері де мен» атты ән-күйлердің жинағы (2008) шыққан. Жоғарғы оқу орындарына, арнайы музыкалық оқу орындарына арналған оқулық шығарған. Республикалық поэзия конкурстарының 4 дүркін жүлдегері, Жетістіктері Жамбыл облысының Құрметті азаматы. Дереккөздер
Еуропалық қоғамдастықтар

Еуропалық қоғамдастықтар - үш ресми тәуелсіз бірақ өзара байланысты аймақтық экономикалық ұйымдар бірлестігі. 1951 ж. құрылған Еуропалық көмір және болат бірлестігі (ЕКББ) 1957 ж. Еуропалық атом энергиясы бойынша (Еврат) қауымдастығы және Еуропалық Экономикалық Қауымдастығы (ЕЭҚ). 1965 ж. үш қауымдастыктың бірлескен органдары құрылды. 1992 ж. Маастрихт келісіміне қол қойылған соң Еуропалық Қауымдастыктар Еуропалық Одақ деп атала бастады. Дереккөздер
Еуропалық кеңес

Еуропалық кеңес — Еуропалық Одақтың маңызды органдарының бірі. Еуропалық Кеңестік мүшелері болып қатысушы-мемлекеттердің елбасылары мен үкімет басылары, сондай-ақ, Еуропалық комиссия төрағасы табылады, ал олардың орынбасарлары — сыртқы істер министрлері мен комиссияның мүшелерінің бірі болады. Дереккөздер
Еуропалық адам құқығы бойынша сoт

Еуропалық адам құқығы бойынша сoт (адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот деп те жазылады, , ) — міндеттерді сыйлауды қамтамасыз ету мақсатымен Еуропалық адам құқықтары мен негізі бостандықтарын қорғау туралы конвенциямен құрылган екі органның бірі (адам құқықтары бойынша Еуропалық комиссиямен қатар). Дереккөздер
У

У - аз мөлшерде болғанымен, ағзаға түскен жағдайында, улану немесе өлім туындататын зат. У – дене салмағына шаққанда өте аз мөлшерде әсер етсе де, организмнің тіршілік әрекетінің бұзылуына улануға, түрлі ауруларға және патологиялық жағдайларға, сонымен бірге өлімге әкеліп соғатын зат. Өндірісте уларды токсиканттар деп атайды. Шығу тегі билогиялық уларды токсиндер деп атайды. Улар мен олардың әсер ету әрееттерін токсиндік әрекет токсикология зерттейді. Шығу тегі биологиялқ уларды токсинология зерттейді токсикологияның бір тарауы ретінде қарастырылады. Тағы қараңыз * Өндірістік у Дереккөздер
Деполяризация

Деполяризация - жасушаның физиологиялық тыныштық күйіндегі, оның цитоплазмасы мен жасушаның сыртқы сұйықтығы арасындағы потенциалдар айырымының төмендеуі, яғни тыныштық потенциалының төмендеуі. Пассивті деполяризация мембрана арқылы әлсіз шыға беріс бағыттағы, (анод - ішінде, катод - сыртында) электр тоғының өту кезінде пайда болады, және мембрананың иондық енудін өзгерістерін туғызбайды. Белсенді деполяризация мембрананың Na+ иондарыны өткізгіштігі жоғарлағанда немесе оның К+ иондарына өткізгіштіп төмендегенде туындайды. Әрекет потенциалы пайда болған жағдайда, натрийлік өткізгіштігін жоғары болуымен байланысты белсенді деполяризация, регенеративті сипаттқа айналады: деполяризация натрийлік өткізгіштікті жоғарлатады да, ал ол өз кезегінде деполяризация өсуіне әкеп соғады және т.б. Мембрананың ұзақ деполяризация натрийлік каналдар белсендігінің төмендеуіне әкеледі және есесіне, жасуша, (талшықтың) қозуынын төмендеуіне немесе жоғалуына әкелетін калийлік өткізгіштік артады. Дереккөздер
Бірауыздық принцип

Бірауыздылық өзаралық немесе бағытталған өзаралық - тікелей түрде болмайтын отбасылар, топтар, т.б. арасындағы әлеуметтік алмасудың (мысалы, қалыңдық ретінде әйелдермен) жалпыланған үлгісі. Дереккөздер
Өндірістік у

Өндірістік у — белгілі бір жағдайларда (мысалы жұмыс аумағы ауасы үшін шекті-рауалы концентрациясынан асып кеткен жағдайда), кәсіпорын қызметкерлерінің улануын туындатуы мүмкін, өндірістің бастапқы аралық, жанамалы немесе соңғы өнімі болып саналатын у. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.trk.kz/%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B/12086-%D3%A8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5-%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83.html Өндірістік улар және олармен улану]
Гиперинфляция

Гиперинфляция - бағалар тез және анық өсетін инфляцияның шекті түрі. Мұндай жағдай ақша бірлігінің кенет құнсыздануына, төлем айналымының бей-берекет кетуіне және қалыпты шаруашылық байланыстарының бұзылуына апарып соғады. Гиперинфляцияның пайда болу себептері және салдары Ол ақшаларға сенiмнiң жоғалтуы артынан тауар-ақша айналы және елдiң қаржы жүйесiнiң күйреуiне бағытталғандығынан, ақшаның гиперинфляция жеке түрлерге ерекшелейдi. Ақшалар құнның шарасы, үндеудi құрал, қорландыру қаражаттар, төлеудi құрал сияқты экономикадағы өз табиғи рөлдерiн жоғалтады. Гиперинфляцияның мерзiмi мемлекеттегi дағдарысты білдіреді. Гиперинфляция мемлекеттiң парыздары бойынша дефолт қоса жiберуге, мүмкiн еместiк артынан жаппай банкроттықтар, айырбастың максимал үлкеюi және тұрғынның қазына, кедейленуiн қолданудың бас тартуы жинақталуына әкеледі. Мысалы, ақша айналым Ресейде азамат соғысы уақытында гипернифляция барысында немесе Германия 1920-шi жылдарында заттай айырбасқа орын жиi жол бердi. Баламалармен iшкi құны мемлекеттiк саясаттан тәуелдi болмайтын өтiмдi тауарлар сөз сөйлейдi: еркiн айналыстағы ақша, бағалы металлдар, (арақ, темекi, қант) кейбiр тауарлар. Салдармен (XX ғасырда жиiрек және 2008 жылдың дағдарысына дейiн бұл Ақш доллары болды) шетелдiк валюта операциялар үшiн елдiң iшi кең қолданылатында немесе жеке салалар, ұлттық валютаның шейiн толық ығыстыру экономиканың долларизациясы бола алады. Әдiстiң бiрлерiнiң ақшаның рабайсыз құнсыздануының заманына жинақтарының сақтаулары құрылымдар ақырын тұрғызу үшiн құрылыс материалдарының (Түркияда қалай) сатып алуы қандай болмасын бола алады. Мұндай бiтпейтiн құрылыс тауарға ақшалай артықшылықтар салуға мүмкiндiк бередi - кiрпiш, қажетсiз келесi олардың сату қалған цемент оларды үшiн әрдайым қолдануға болады. Дереккөздер br:Gourmonc'hwezh si:අති උද්ධමනය
Семей Анисимов

Семей Анисимов - Шығыс Қазақстан облысындағы Предгорное селосында туған. Өскемен, Семей педагогикалық техникумдарында, Ленинград Журналистика институтында оқыған. 1931 — 1933 жылдары Семей облыстық «Прииртышская правда» газеті редакциясының ауыл шаруашылығы бөлімінде мал шаруашылығы секторын басқарады. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Шығармашылығын өлеңмен бастаған ол прозада да қалам тартты. Отызыншы жылдардан бастап оның әңгімелері баспасөз беттерінде жариялайды. 1968 жылы «Жазушы» баспасынан «Тайна Паралона Крутихина» атты повесі мен әңгімелері жинағы жарыққа шықты. Қызыл Жұлдыз орденімен және бірнеше жауынгерлік медальдармен марапатталған. Шығармалары Прииртышье. Стихи. А, ҚМКӘБ. 1954; Родничок. Стихи. А., ҚМ КӨБ, 1956; Современник. Поэма, стихи. А., ҚМ КӨБ, 1962; Тайна Паралана Крутихина. Повесть. А, «Жазушы», 1968; Сентябрь. Стихи. А., «Жазушы», 1980. Дереккөздер
Бірқандылық

Бірқандылық - ортақ шығу тегінің болуын бейнелейтін туыстық термині. Бұл байланыс, сәйкесінше мәдени фактілерге қарағанда биологиялық фактілер әсерінен пайда болады (яғни, жұбайылық емес, ата-аналық, рулық қатынастар көмегімен). Дереккөздер
Церкария

Церкария - сорғыштардың дернәсілі. Денесінің артқы бөлігінде ұзын, бұлшықетті, қозғалғыш құйрықшасы бар, сол арқылы суда еркін жүзіп жүреді. Ол өз дамуын бір аралық иеде аяқтайды да суда адолескария айналады немесе келесі иесіне, (омыртқасыздар, балықтар) еніп, метацеркариге айналады. Дереккөздер
Әлемнің бірлігі мен қарама-қайшылығы

Әлемнің бірлігі мен қарама-қайшылығы - әлемнің біртұтастығы оның материалдылығымен бейнеленеді, әлемдегі барлық заттар мен құбылыстар қозғалатын материяның бүкіл түрлері мен қасиеттерін білдіреді. Әлемде материяның нақты түрі, қасиеті немесе қасиеті мен өзара байланысының көрінісі болып табылмайтын ешқандай зат жоқ. Дереккөздер
Табиғи экономика

Табиғи экономика - ақша мүлдем жоқ немесе жетіспейтін, адамдар бәрін өздері үшін өндіретін, сауда дамымаған экономика. Термин енді «табиғи» сөзінің мәселелілігіне және мұндай қоғамның болуының күмәнділігіне байланысты аз қолданылады. Дереккөздер
Табиғи сұрыптау

Табиғи сұрыпталу - тіршілік үшін күресте күштілердің жеңуін қамтитын эволюцияның жүзеге асырылуы үрдісі. Эволюция теориясы 1858 жылы Чарльз Дарвин және Альфред Рассел Уоллеспен ұсынылды. Табиғи сұрыпталуды кейде Қозғаушы сұрыпталу деп атайды. Себебі бұл - бағыттауышы сұрыпталу, тек ғана бір бағыттағы өзгергіштікке бейім табиғи сұрыпталудың бір түрі. Қозғаушы сұрыпталу арқылы популяцияның генофоды толығымен келешек ұрпақтарының дивергенциясыз өзгереді; түрдің осындай эволюциясын Дж. Симпсон, (1944) филетикалық эволюция деп атады. Қозғаушы сұрыпталу нәтижесінде популяцияның генофондында фенотиптің бір бағытына өзгергіштік болатын мутациялар жинақталады және таралады. Табиғи сұрыпталудың формалары # Қалыпты сұрыпталу ## Сұрыпталу жолымен мутация залалсыздандырылады, олардың қарама-қарсы бағытталған әрекеті бейтараптанады. ## Генотип және тұрақты фенотип барысында жеке даму процесі жетілдіріледі. ## Залалсыздандырылған мутация резерві пайда болады. Осы сұрыпталудың нәтижесінде орташа нормадағы реакциясы бар ағзалар аз өзгерісті жағдай тіршілігінде доминантты болады, жәндіктермен тозаңданатын өсімдіктер гүлінің формуласы мен пішіні сақталады( гүлдер жәндік тоңандандырушының мөлшері мен пішініне, оның алдыңғы ауыз сору құрылысына сәйкес келу керек) # Қозғаушы сұрыпталу залалсызданған рецессивті мутациядан тұратын моболизденген резервін ашады. Залалсызданған мутация және оның сәйкес келуін сұрыпталуды іске асырады. Жаңа фенотиппен генотип пайда болады. Осы сұрыпталу нәтижесінде фенотипі мен генотипі бойынша айырмашылықтары бар, жаңа орта формадағы, өзгерген жағдайға неғұрлым сәйкес келетін популяциядағы дарақтар пайда болады. Жәндіктер улы химикаттарға тұрақты келеді. # Дизруптивті сұрыпталу. Бұл жерде қозғаушы сұрыпталу кезінде қандай процесс болды, сондай болады. Бұл сұрыпталу ағзаның орта норма реакциясының ауытқуынан екінші бір ағзаға қысым көрсетіледі. # Жыныстық сұрыпталу - Түрдің көбеюі, ұрпақтарының ары қарай өсіп-өніп тіршілігін қамтамасыз ететін, тіршілік үшін күресте реңдерінің әдемілігімен , әрекеттерінің белсенділігімен , тіршілікке икемділігімен күштілерді жеңеді. Жыныстық сұрыпталудың ағзаға зиянды жері де бар. Мысалы, жұмақ құсы мен қырғауыл аталықтарының әдемі ұзын қауырсындары ұшуына кедергі жасайды, әрі оларды жаулары тез байқайды. Бұғы аталығының үлкен мүйізі қатты жүгіруіне кедергі келтіреді. Жыныстық сұрыпталудың нәтижесінде жетілген мүйіздері, ит тістері, иісті бездері, жарық шығаратын мүшелері жыныстық айырмашылықтарын көрсетеді Дереккөздер
Өмір мүмкіндігі

Өмір мүмкіндігі - белгілі бір қоғамдағы топ немесе тап мүшесі үміттенетін материалдық артықшылықтар немесе қолайсыздықтар (мысалы, материалдық марапаттаулар, сондай-ақ, әлеуметтік және мәдени мүмкіншіліктер немесе олардың болмауы). Дереккөздер
Валерий Антонов

Валерий Антонов (1933 жылы 25 сәуірде Өзбек КСР-нің Андижан қаласында туған) - ақын. 1957 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. Баспаларда, Қазақ радиосы редакцияларында қызмет атқарған. Қазақстан жазушылар одағы облысаралық бөлімшесінде әдеби кеңесші болып жұмыс істеген. 1962 жылдан «Простор» журналы поэзия бөлімінің меңгерушісі болған. Қазақ тілінен орыс тіліне бірқатар өлең жинақтарын аударған. 1978 жылы «Жазушы» баспасынан қазақ тіліне аударылған өлеңдер жинағы жарық көрді. Бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалары * День рождения. Стихи. А., ҚМ КӨБ, 1956; * Перекресток. Стихи. А., ҚМКӘБ, 1961; * Отзовись, назовись. Стихи. А., «Жазушы», 1967; * Отарый посох. Стихи. А., «Жазушы», 1976; * Золотые ворота. Стихи. А., «Жазушы», 1983. Дереккөздер
Гипотетикалық-дедуктивті түсіндіру мен әдіс

Гипотетикалық-дедуктивті түсіндіру мен әдіс - ұсыныстарды негіздеу үшін де, оларды тексеру үшін де гипотезалар қажетті екендігіне негізделетін индукцияның баламасы. Мұндай тәсілде гипотезалар мен теориялар дамып отырады, ал олардың қорытындыларынан алынған жалпыламалар мен болжамдар олардың жемісті болған жағдайларында гипотеза мен теория адекваттылығының тесті ретінде қарастырылады. Неғұрлым толық (кейде тіпті логикалық ресмиленген) түрінде гипотетикалық-дедуктивті түсіндіру мен әдіс дедуктивті өзара байланысты пайымдаулар мен теориялардың желісін туғызады. Дереккөздер
Өмір шанстары

Өмір шанстары, өмір мүмкіндіктері - еңбек нарығында жоғары бағаланатын, сұраныс болатын күш жұмсау арқасында үлкен немесе кішкене игіліктерге (жоғары табысты және престижді жұмыс, өз үйі, толыққанды тамақтану және сәнді киім, қолайлы өмір сүру ортасы) ие болу ықтималдығы. Дереккөздер
Өмірлік дағдарыс

Өмірлік дағдарыс - «Мен» бүтіндігі және әлеуметтік қатынастарға қауіп төндіре алатын, жеке түзетуді талап ететін, маңызды қатынастар мен әлеуметтік статустан айрылу мүмкіндігін туғызатын өмірдің кез-келген қиратушы оқиғасы. Дереккөздер
Гипотетикалық императив

Гипотетикалық императив - әрекеттер туралы кеңес беруге қатысты және келесі түрдегі Канттың термині: «Егер Сіз Х-ке жеткіңіз келсе, V-ны жасаңыз». Эмпирикалық дәлелге негізделген мұндай кеңес міндетті емес, факультативті болып табылады, сондықтан әмбебап күшті құруға жарайтын категориялық императив күші жоқ. «Өлтірме» сияқты категориялық императивтер «әмбебап заң болуы керек еріктің көрінісін талап ететін принцип бойынша әрекет етуге» бағыттайды. Дереккөздер
Тәуелді айнымалылар

Тәуелді айнымалылар - тәуелсіз айнымалылардың әсер ету мөлшері. Осылайша, экспериментте немесе мәліметтерді талдауда тәуелсіз айнымалы (мысалы, мектептегі жылдар саны) басқарылады, немесе, басқаша айтқанда, бақыланады, ал мұның тиімділігі тәуелді айнымалының өзгеруінен (мысалы, оқудағы айла) көрінеді. Дереккөздер
Парето заңы

Парето заңдылығы (ағыл. Pareto Principle) анықтамасы: «салынған күштің 20%-ы одан шыққан нәтиженің 80%-на әкеледі, ал салынатын күштің қалған 80%-ы нәтиженің тек 20%-ын береді». Бұл ереже экономист, әрі әлеуметтанушы Вильфредо Парето құрметіне берілген. Дереккөздер
Үш саты заңы

Үш саты заңы - Контпен ұсынылған тарихи-әлеуметтік заң. Оған сәйкес, білімдер мен қоғамның жалпы формасы үш күйден өтеді; а. «теологиялық» концепциялармен қамтылған білім және абыздар мен монархия үстемдік ететін қоғам; ә. әлеуметтік сыншылдықтын «жағымсыз» кезеңімен, сондай-ақ, саяси төңкеріс пен революцияға байланысты «метафизикалық» спекулятивті білім. б. Конттың үміттенуі бойынша әлеуметтік қайта ұйымдастыру ғылыми біліммен бағыттала отырып, жүзеге асырылатын және ғылыми әлеуметтану қолданыс табатын «позитивті» ғылыми білімнің қазіргі кезеңі. Дереккөздер
Дарвиндық құнақтар

Дарвиндық құнақтар - галапоагостық құнақтар, нақтәрізділер тұқымдасы. Кейде бұларды жеке тұқымдасқа бөледі. Дене ұзындығы 10-15 см. Дарвиндық құнақтар, радиациялық бейімдеушіліктің классикалық мысалы, яғни қоректік мамандандырылуы жолына сәйкес тұмсығының өзгеруі. Тұмсығы конус тәрізді көлемдіден, (қатты дәнді дақылдармен қоректенуге бейімделген) нәзік жіңішкеге дейін, (жәндіктермен қоректенуге) өзгерген. Көптеген түрлерінің түсі қара, ал аналықтарының бұрыл, дақты. 4 туыс, 14 түрі; Галапагос және Кокос аралында кездеседі. Құрлық түрлері дымқыл манго немесе опуниций бұталарының арасында кең таралған; таза орман түрлеріде бар. Аталықтары шағылысар алдында үлкен шатырымен қабырғалары енетін қуысы бар ұя салады, 4 жұмыртқа салады. Тоқылдақты құнақтар, (Camarhynchus pallidus) тоқылдақтар тәрізді ағаш діңгектерінде жорғалап жүгіріп жәндіктер мен олардың дернәсілдерін іздеп ағаш қабықтарын теседі; оларды тұмсығында ұстаған кактус тікенектерімен суырып алады. Дереккөздер
Мемлекет басшысы

Мемлекет басшысы немесе Елбасы (, )&nbsp;— мемлекетті ресми түрде бейнелейтін, жоғарғы өкілі есептелетін және атқарушы биліктің тасымалдаушысы болып табылатын жоғарғы лауазымдық тұлға (кейде коллегиалды орган). Елдің басқару формасына және биліктің бөлінуіне байланысты мемлекет басшысы кейде тек салтанатты тұлға болса, басқа елдерде үкіметтің де басшысы болуы мүмкін. Тағы қараңыз * Үкімет басшысы Дереккөздер
Жабық экономика немесе тұтынушы қоғам

Жабық экономика немесе тұтынушы қоғам - қандай да бір экономикалық артықшылықсыз өзінің қажеттіліктерін толығымен қанағаттандыратын қоғам. Бұл термин көбінесе қарапайым қоғамдарды тайпаларды немесе аңшы-жинаушыларды сипаттай отырып, көптеген мәселелерге тап болады. Дереккөздер
Мамандықтарға тиым салу

Мамандықтарға тыйым салу - ГФР-да кең таралған саяси мотивтермен еңбекшілердің мамандыкты еркін таңдауына кедергі келтіретін құқық бұзу, азаматтарды белгілі бір еңбек түрлеріне құқықсыз қалдыру. Дереккөздер
Отағасы

Отағасы - әлеуметтік зерттеулер терминдеріне әсер ететін отбасындағы үлкен еркек (яғни 19 ғасырдың ұғымындағы «асыраушы»), Үкіметтік шолуларда отағасы фирманың иегері немесе арендаторы, немесе фирманың иегері немесе арендаторы әйелмен тұратын ер адам ретінде анықталады. Осыған сәйкес, «әйелдермен басқарылатын отбасылар» жалғыз тұратын әйелдермен, немесе ата-анасының бірімен басқарылатын отбасы, немесе қарт адамдармен тұратын әйелдер-арендаторлармен шектеледі. Мұндай анықтама үй жағдайын талдауда маңызды. Дереккөздер
Ақы

Ақы - жұмысшы алатын жеке табыс; жалақы ставкасының еңбектену уақытына көбейтілуі арқылы есептеледі. Ақы - қазақы отбасында баланың сауатын ашу үшін медреселерде немесе бөлек киіз үй тігіп, молдаларға Ақы төлеп оқытатын болған. Алты ай көктем мен жаз оқытканына молдалар үш-төрт бас қой алған. Бұл молдалар көбінесе көшіп-қонып жүрген татарлар болды. Сондай-ақ, мал емдеген емшіге оның ақысын заттай, айталық, тері-терсек, елтірі, сеңсең, жүн серкеш, тоқты, қой, мата түрінде ақы беретін болған. Кейініректе ел арасында ақша айналысы арта түскен кезден бастап, ақыны ақшалай беру үрдісі ене бастаған. Ақы ны қолма-қол алған соң, немесе беретін мал иесі атағаннан кейін емсек емші ол кәдеге ризалығы ретінде «Ниетің қабыл болсын!» деп батасын беретін. Ақының шаруашылық, ғұрыптық және әдеттік құқықтық салалардағы түрлері бар. Дереккөздер
Жасыл төңкеріс

Жасыл төңкеріс - жаңа дәнді дақылдарды және астықты көбейтетін жаңа әдістерді енгізу. Мексикада 1950 жж. басталды және 60-жж. күріш пен бидайдың жаңа мол астықты сорттары «Үшінші әлемнің» көптеген елдерінде жасала бастады. Дереккөздер
Айнадағы «мен»

Айнадағы «мен» - қатысты басқалар пікіріне жауап нәтижесінде «рефлекстік» түрде пайда болатын әлеуметтік «Мен» концепциясы. Бұл терминді Чарльз Кули енгізді, бірақ жалпы идеясы Уильям Джеймс пен символдық интеракционизм теориясымен сәйкес келеді. Дереккөздер
Кәмелетке толмағандарға қиянат ету

Кәмелетке толмағандарға қиянат ету - кәмелетке толмағандарға зорлық зомбылық, психологиялық зиян келтіру, сексуальді экспулатациялау және моральдік зиян келтіру. Мұндай өз мақсатында пайдалану туралы ақпараттандыру әлемде тән емес дамыды. Дереккөздер
Қозғалыс байламдары

Қозғалыс байламдары - омыртқалылардың қозғалыс жүйкесі аяқталатын жердегі көлденен - жолақты бұлшық ет талшығының құрылымдық түзілімі. Қозғалыс байламдары, жүйке - бұлшық ет байланыстарын қалыптастыратын негізгі бөлім, ол синапс тәрізді қызмет атқарады. Қозу жүйке талшықтарынан арнайы медиаторлар арқылы бұлшық етке өткізіледі де, жиырылуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Знанецкий Флориан

Знанецкий Флориан (1882-1958) - Польшадан шыққан американдық әлеуметтанушы. Негізгі еңбегі: «Польский крестьянин в Европе и Америке» (1918-1920), ол өмір тарихын және өмір тарихы әдісін қолдануға жол ашты. Дереккөздер
Маңызды түсіну мен түсіндіру

Маңызды түсіну мен түсіндіру - әлеуметтік акторлардың құндылығын (яғни олардың көзқарастарын, мотивтерін, мақсаттарын, себептерін, т.б. - кез келген әлеуметтік контексте) олардың іс-әрекеті мен олар тудыратын әлеуметтік оқиғаларды түсіндірумен қатар түсіну. Дереккөздер
Ғаламдану

Ғаламдану - ұлттар мен халықтардың арасындағы біртіндеп дәстүрлік шекаралары жойылатын және олар жақындасатын және адамзат өзінің біртұтастығын сезіне бастайтын тарихи үрдіс. Мәдениеттің ғаламдануы Мәдениеттің ғаламдануы - бүкіл әлемдік ауқымда мәдени үлгілердің диффузиясының тенденциясы. Өндірістің ғаламдануы Өндірістің ғаламдануы - бүкіл әлемдік ауқымда экономикалық іс-әрекеттің жеке бөліктерінің интеграциясы. Бұл - көпұлтты компания немесе корпорацияның жаңа технологиялардың кеңеюі есебінен өндірісті икемді ететін постфордизмнің негізгі элементі. Дереккөздер
Идеационалдық мәдениет

Идеационалдық мәдениет - мәдениеттің бір түрі. Қүдіретті күшті, әділ, керемет, әлем мен адамды жаратушы құдайдың сезімталдығы принциптеріне негізделген жүйе. Мұндай мәдениет өкілдеріне мыналар жатады: батыстың орта ғасырдағы мәдениеті, Үндістандағы Брахмандық мәдениет, буддалық және лаоистік мәдениет, б.з.д. 8-6 ғ. дейінгі грек мәдениеті. Бұл мәдениеттер көбінесе тылсым және діни болып табылады. Мәдениеттің бұл түрлерінен басқа П. Сорокин мәдениеттін идеалистік түрін (жартылай сезімталдық және діни, жартылай зайырлы және тылсым) және қазіргі сезімталдық мәдениет (ақсүйектік және утилитарлық) деп бөледі. Дереккөздер
Идентификация (айрық)

Идентификация , — "сәйкестендіру" деп те аталуы мүмкін. * Идентификация (психология): (А) басқа адамға ұқсау. Осы үрдіс суперэго (Жоғарғы мен) болуына итермелейді; (В) индивидтің өзін басқа адаммен, топпен, идеалмен эмоционалды және т.б. теңестіруі үрдісін және нәтижесін бейнелейтін категория. * Идентификация (информатика), тұлғаны растау (identify) үшін дербес, не өзге мәліметтермен бірге пайдаланылатын өзіне тән есімді, немесе нөмірді білдіреді. Олар бастылары: (A) есімі (өз есімі, әкесінің есімі және тегі), әлеуметтік сақтандыру нөмірі, туғанкүні, мемлекеттік, немесе үкіметтік жүргізуші куәлігі, немесе сәйкестендіру нөмірі, шетелдік тіркеу нөмірі, мемлекеттік төлқұжат нөмірі, жұмыс берушінің немесе салық төлеушінің сәйкестендіру нөмірі; (B) бірегей биометриялық мәлімет, мысалы саусақ ізі, дауыс жазбасы, көзторы кескіні немесе ирис кескіні, немесе басқа бірегей физикалық көріністері; (C) бірегей электрондық сәйкестендіру нөмірі, мекенжайы, немесе маршрут коды; (D) телекоммуникациялық сәйкестендіру мәліметтері, немесе құрылғылық қабылдау (access device). * Идентификация (биология) * Идентификация (риторика) * Идентити (айрық) Дереккөздер
Ғаламдық азаматтық қоғaм

Ғаламдық азаматтық қоғaм - ұлттық немесе азаматтық белгілеріне қарамастан жалпы адамзаттық құндылықтарды бөлісетін ғаламдық ауқымдағы адамдардың ұйымдастырылған бірлестігі. Бұл адамдар әсіресе үкіметтер қажетті әрекеттерді жасай алмайтын немесе жасағысы келмейтін салаларда әлемдік дамудың мәселелерін шешуде белсенділік танытады. Дереккөздер
Ғаламдық басқару және ынтымақтастық

Ғаламдық басқару және ынтымақтастық - әлемдік саясат пен халықаралық қатынастардың негізгі субъектілері ретіндегі ұлттық мемлекеттер институтын сақтап қалудағы ғаламдық ынтымақтастық жобасы. Дереккөздер
Иезуиттері

Иезуиттері - Рим Папасы мен жалпы католиктік шіркеудің ықпалы мен билігін күшейту мақсатымен 16 ғ. құрылған ең ірі католиктік монахтық ордендердің бірі «Иисус Қоғамының» мүшелері; 2. (ауыспалы) екі беткей адам. Дереккөздер
Қазіргі кездің ғаламдық мәселелері

Қазіргі кездің ғаламдық мәселелері - бүкіл адамзаттың, барлық мемлекеттер мен елдердің, жер шарының әрбір тұрғынының өмірлік мәні бар мүдделерін қамтитын мәселелер; олар қазіргі өркениеттің дамуының объективті факторы ретінде көрінеді; егер оларды шешудің конструктивті жолдары табылмаса өте өткір сипатқа ие болады және адамзаттың позитивті дамуына ғана емес, өркениеттің жойылуы қаупін де төндіреді; өзінің шешілуі үшін барлық мемлекеттер мен халықтардың, бүкіл әлемдік қауымдастықтардың күш жұмсауын талап етеді. Дереккөздер
Иероглиф теориялары

Иероглиф теориялары - сезімдер заттардың шартты белгілері (символдары, иероглифтері), олар заттармен олардың қасиеттеріне ешқандай ұқсастығы жоқ екендігін бекітетін гносеологиялық концепцияны білдіру үшін В.И. Лениннің «Материализм және эмпириокритицизм» кітабында қолданған термині. Дереккөздер
Әйелді ұру

Әйелді ұру - сөйлеу термині, қазір әлеуметтануда өзінін жолдасы немесе серігінін әйелді физиологиялық қорлауына қатысты да қолданылады. Феминист теоретиктер мұны көпшілік ер адамдардын физикалық күшінің басымдылығына емес «еркек басымдығын» қолдайтын мәдени климатпен байланыстырады. Дереккөздер
Ғаламдық капиталист

Ғаламдық капиталист - берілген капиталистік қоғамдағы немесе әлемдік деңгейдегі капитал функциясын атқаратын рөлдер, мекемелер мен орналасудың жалпы жиынтығы. Капиталға меншік кең таралса да, ал қосымша құнды қосуды бақылау көптеген әртүрлі және жан-жақты қызметкерлерге берілсе де, капиталды жинау бөгеусіз жүреді. «Ғаламдық капиталист» терминін пайдалану меншік және капиталды басқару жағдайларындағы өзгерістер «посткапиталистік» қоғамға жетуді білдірмейтіндігі туралы көзқарасты тасымалдауға арналған. Дереккөздер
Екі жылдық өсімдіктер

Екі жылдық өсімдіктер - екі жыл өмір сүретін шөптесін өсімдіктер. Бірінші жылы олардың вегетативті мүшелері дамиды және олар қоректік заттар жинайды. Ал екінші жылы олардың репродуктивті мүшелері дамиды, (гүлдер, жемістер) Екі жылдық өсімдіктерге жабайы өсетін түрлер: дәрілік түйежоңышқа (Melilolus officinalis), сұр-жасыл шытырша (Berteroa іпсапа), қарапайым көгілтім тері (Есhіum vulgare), сонымен қатар мәдени өсімдіктер, қырыққабат, сәбіз және қызылша жатады. Дереккөздер
Терең құрылым және үстірт құрылым

Терең құрылым және үстірт құрылым - Чомский (1965) жасаған трансформациялық грамматика теориясындағы хабар мағынасы (терең құрылым) және оның бейнеленген формасы арасындағы айырмашылық (үстірт құрылым). Мұндай грамматикалық өзгерістер трансформациялық грамматикамен білдірілген, яғни семантикалық емес синтаксистік өзгерістермен. Дереккөздер
Сайлау регистрі

Сайлау регистрі (Ұлыбританияда) - жергілікті, парламенттік немесе жалпы еуропалық сайлауда дауыс беру құқығы бар бүкіл сайлаушылар тізімі. Жыл сайын қазаннын ортасында құрастырылады және Ұлыбританияның 18 жасқа толған және одан үлкен азаматтарының регистрдің мерзімі өткенге дейінгі осы жасқа толатындарды қоса алғандағы аттары мен адрестерін камтиды. Дереккөздер
Уильям Годвин

Уильям Годвин (1756-1836) - ағылшын жазушысы, тарихшы, анархистік теоретик. Жаксылық пен әділеттік негізіндегі «Рационалды» қоғамдық өмірге, Годвиннің пікірінше «антирационалды» қоғамдық институттар - құқық, мемлекет, жекеменшік, қарсы тұрады. Годвиннің ойынша, осының бәрі толығымен жойылғаннан кейін адамзат өзінін өмірін «жалпыға игілік» принципіне сәйкес, яғни еркін ақыл-ойдың негізгі қағидасына сай ұйымдастыра алады. Дереккөздер
Сырттан бағыттылық

Сырттан бағыттылық - әлеуметтік идентификация сезімі басқа адамдардың қолдауына байланысты қарым-қатынастардағы бағыттылық және тұлғаның бір түрі. Ресми ұсынған кестеде (1950) сырттан бағыттылық іштен бағытталуға қарама-қарсы қойылады, яғни адам мінез-құлқы мен әлеуметтік идентификация мәнін іштей меңгерілген стандарттар мен ар-ұждан арқылы басқару. Ресми жаппай пайдалану үстемдігінде тұрған АҚШ сияқты қазіргі қоғамдар бейімделе алмау қорқынышына байланысты сырттан бағытталуға келе жатыр және «кінә», және «ұят» сезіміне байланысты іштей бағытталу сипатынан арылуда деп тұжырымдады. Дереккөздер
Декрет бойынша өлшеу

Декрет бойынша өлшеу - «априорлық негізде маңызды болып табылатын, бірақ қалай тікелей өлшеу керектігі белгісіз» және кездейсоқтықтың белгілі бір дәрежесімен өлшемі белгіленетін (У. Торгерсон «Теория и метод вычисления», 1958) «ғылымның бастануы немесе қарапайым ұғымына ие болатын өлшем» (мысалы, құбылыстың жанама көрсеткіштері). Сикурел (1964) этнометодологияда қажетті теориялық немесе эмпирикалық дәлелсіз «классификациялық эквиваленттілік» тәсілін сынады. Дереккөздер
Ойлап табу

Ойлап табу - жаңа машина, объект, техниканы, т.б. жасап шығару әрекеті немесе процесі. Бұл тұрғыдан ойлап табу кейде ұлы экзистенци адамдармен байланысты жеке жетістіктер мен дискретті оқиға каталогы ретінде ғылымда, тарихнамада және әсіресе халық санасында бейнеленеді, яғни жеке ғұламаның, психологияның және шығармашылық потенциалдың құбылысы ретінде көрінеді. Дереккөздер
Изоляция және деизоляция

Изоляция және деизоляция - адамдарды күнделікті рутиналық қалыпты өмірден түрмелер, приюттар, ауруханаларға, қарулы күштер мен мектепинтернаттарға ұзақ мерзімге бөлу. Ұзақ мерзімді изоляция институционализация мәселелеріне әкелуі мүмкін, мысалы, тұтқындар немесе пациенттер. Деизоляция әдетте психикалық ауруханалар сияқты мекемелерден адамдардың босатылу саясатын білдіреді. Дереккөздер
Қобалжуды изоляциялау

Қобалжуды изоляциялау - тарихи қоғамдарда адамдардың өздерін толғайтын экзистенционалды мәселелерді салыстыру және жеңуге мәжбүр еткен ақылсыздық ауру және өлім сияқты қобалжулардан күнделікті өмірде алшақ болуға талпынуы. Бұл изоляцияның нәтижесі болып Гидденске сәйкес (1991) онтологиялық сенімсіздік ықпалын көбейтетін әлеуметтік және адамгершіліктік жұтау табылады. Дереккөздер
Уақыт бюджетін зерттеу

Уақыт бюджетін зерттеу - респонденттерден олардың күнделікті әрекетінің нақты есебін, соның ішінде бос уақытын өткізуін белгілі бір кезең ішінде талап ететін әлеуметтік зерттеу әдісі. Әдетте белгілі бір уақыт аралығында, мысалы, бір күн немесе бір апта ішінде респонденттердің қатысатын барлық істерін байыппен жазып алу өтініледі. Осыдан кейін мәліметтер әрбір индивидуумның уақыт бюджеті тұрғысынан талданады, бір іс-әрекеттің белгілі бір түрлерінін салаларын есепке алуға және индивидуумдар немесе топтарды салыстыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Оқиғаны зерттеу

Оқиғаны зерттеу - жекелеген фактіні не онын өзі үшін (мысалы, адам немесе ереуілді), немесе жалпы құбылыс парадигмасының мысалы немесе жағдайы ретінде, мүмкін жалпы тұжырымды тексеру үшін (Токвильдің Американы зерттеуі сияқты, (1835-1840) зерттеу. Дереккөздер
Имманентті

Имманентті - іштен туатын; Кантта трансценденттікке қарама-қарсы, өзді-өзінде мекендейді, басқаларға ауыспайды. Теорияда имманенттік деген түсінік тәжірибиенің шегінен шықпай, іште қалатын деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Аштық

Аштық - кең тараған азық-түлік өнімдерінің жетіспеушілігі, ол аштық пен жоғарғы коэффициентті халықтың өліміне әкеп соқтырады. Аштықтың кезінде тек аштықтан ғана емес, аурулардан да өледі. Дереккөздер
Индекстік сан

Индекстік сан - белгілі бір уақыт аралығында бағадағы, сандағы немесе құндағы біреу немесе бірнеше бірлікке орташа өзгеруді көрсететін критерий. Бөлшек баға және өндіріс индексі - бірліктер жиынтығын (кәрзеңкесін) өлшеу мысалдары. Сандардың кез-келген қатары индекстік түрде бейнеленуі мүмкін. Дереккөздер
Индивидуация

Индивидуация - тірі және өлі табиғаттың қайталанбас индивидтер - ұқсас, бірақ тепе-тең емес; адамдардың ұқсас, бірақ тепе-тең емес күйлері ретінде көрінуі, т.б., индивидтер үшін оларды бөлетін белгі табылады деген тұжырымға негізделеді. Дереккөздер
Индуктивті пайымдау

, эмпиризм, индукция мен дедукция арасындағы байланысты классикалық бейнелеу схемасы.]] Индуктивті пайымдау - индуктивті жалпылану, түсіндіру, болжау, бейнелеу және алғышарттарды алу мақсатымен пайдаланатын индуктивті пайымдауды зерттейтін логиканың бөлімі, ол көбінесе дедуктивті пайымдауға салыстырмалы айтылады. Дереккөздер