kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Азық-түлікті жаппай жою қаруларынан қорғау

Aзық-түлікті жаппай жою қаруларынан қорғау азық-түлікті арнайы дайыңдалған ауа өткізбейтін қоймаларда сақтау арқылы қорғау. Ол үшін есіктер мен терезелер қымталып, саңылаулары жабысқыш ерітінділермен сыланады. Тағам өнімдері тереңдеп қазылған жайларда және арнайы бейімделген кен орылдарында сақталады. Үй жағдайында азық-түлікті жаппай жою қаруларынан қорғау ауа өткізбейтін, целлофан, қағаз қаптарға және басқа сол сияқты ыдыстарға салу, сондай-ақ оларды тығыз жабылатын тоңазытқыштар мен шкафтарда сақтау арқылы жүзеге асырылады. Азық-түлікті нейтрон енген радиациядан оны шахталарға, метроға, кен алынған орындарға сақтау арқылы қорғауға болады. Су жинайтын ғимараттарды (скважиналарды, шегенді құдықтарды, бұлақтарды), сондай-ақ ауыз су резервуарларын, бұлақтарды радиациялық зақымданудан, улы зақымдаушы бактериялық қарулардан қорғау үшін кешенді ұйымдық, инженерлік-техникалық, санитариялық-гигиеналық және эпидемияға қарсы шаралар жүргізіледі. Үйде ауыз суды графиндерде, шелектерде, термостарда, ванналарда, т.б. сақтап, қор жасау керек. Барлық шағын ыдыстар қақпақпен нығыздалып жабылуға тиіс, ал шелектер мен ванналар клеенкамен, полиэтиленмен және басқа үлбір материалдармен жабылады. Бейбіт уақытта азық-түлікті жаппай жою қаруларынан қорғау күшін төмендегідей шаралар жасалады: азық-түлік коймаларын тиімді орналастыру, азық-түлік қорларын бөліп орналастыру; азық-түлікті корғау үшін қоймаларды, тоңазытқыштарды, кен алынған орындарды, подвалдарды, көкөніс сақтайтын қоймаларды, әр түрлі паналау орындарын пайдалану; азық-түлікті паналау ғимараттарына орналастыру; қоймалардың бөлгіш құрастырмаларын тығыздап бекіту, жабу материалдарын пайдалану, азық-түлікті тасымалдау кезінде өртке қарсы санитариялық-гигиеналық, жәндіктер мен кеміргіштерге қарсы күрес шараларын жүргізу. Дереккөздер
Шамдығұлұлы Теңелхан

Шамдығұлұлы Теңелхан (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – кеме капитаны. 1952 жылдан Баутин балық комбинатында матрос, капитанның көмекшісі, кеме капитаны қызметтерін атқарған. Шамдығұлұлы түбектен шыққан тұңғыш кәсіпқой теңізші. КСРО медальдарымен (1965, 1973, 1979, 1980, 1986, 1988) марапатталған. Дереккөздер
Мұздық массасының балансы

Мұздық массасының балансы — мұздықтағы мұздың қорлануы мен оның шығынының арақатынасы. Мұздық массасының балансы оң (аккумуляция басым болғанда және мұздық үлкейген кезде) немесе теріс (абляция басым болғанда және мұздық кішірейген кезде) болуы мүмкін. Дереккөздер
Толықтырма

Толықтырма - геоморфологияда: денудациялық және аккумуляциялық процестердің әсерінен жоғары көтерілетін және төмен түсетін тектоникалық қозғалыстардың теңесуі. Тегіс бедердің қалыптасуына себепші болады. Толықтырма толық болған жағдайда жазықтар — көтерілім орнында денудациялық жазықтар, төмен түскен жерлердің орнында аккумуляциялық жазықтар пайда болады. Бұл жазықтар бір-бірімен қосылып, эрозия базисінің деңгейіне жақын биіктікте жазықтардың полигенетикалық беттерін түзуі мүмкін. Дереккөздер
Светлана Борисовна Шаметова

Шаметова Светлана Борисовна (1946 – 2002) – партия қызметкері. Алматы халық шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ басқару академиясы, 2001) және Алматы жоғары партия мектебін (1985) бітірген. 1965 – 85 ж. «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде кадр бөлімінде инспектр, аға инженер, экономикалық-жоспарлау бөлімінде аға инженер, 1985 – 95 ж. Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің хатшысы, Ақтау қаласы әкімінің орынбасары, 1995 – 2002 ж. облыс әкімінің орынбасары, облысы қаржы бөлімінің басшысы қызметтерін атқарған. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Өсербай Сейтмағамбетов

Өсербай Сейтмағамбетов (1938 жылы туған, Маңғыстау облысы) – энергетик. Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай техникумын бітірген (1958). 1958 – 84 жылы Баутин балық қалбырлау комбинатның мастері, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде бас энергетик, «Маңғышлақұлутас» өндірістік бірлестігінің бас энергетигі, 1984 – 2004 жылы «Маңғыстауэнергомұнай» ЖШС директорының орынбасары болды. «Ерен еңбегі үшін» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Мұздықтық өзен

Мұздықтық өзен - 1) мұздықтың еріген суларымен қоректенетін өзен. Ең жоғары су шығыны жазда байкалады. Мұздықтық өзен калқыма бөлшектер ("мұздық сүті") көп болуымен сипатталады; 2) мұз бетінде арна жасап алатын еріген мұздық суларының тасқыны. Әдетте, бұл тасқындар өте қысқа болады. Дереккөздер
Авианостық соққы беретін күштер

Авианостық соққы беретін күштер — басқа кластық кемелер мен авианостар және олардан құралған авионостық соққы беретін құрамалар мен топтар. Әскери-теңіз күштерінің жалпы қолданыстағы күштерінде ұрыс негізін құрайды және жоғары ұрыс әзірлігі кезінде қолданылады. Дереккөздер
Ғұбай Алмағамбетұлы Қожақов

Ғұбай Алмағамбетұлы Қожақов(1913, Ақтөбе облысының Ойыл ауданы– 1989) – педагог. *Қостанай қазақ халық ағарту институтын бітірген (1933). *1933 – 1936 жылдары аудандық оқу бөлімінің инспекторы *1936 – 1938 жылы дары Маңғыстау және Жыңғылды орта мектептерінің директоры *1939 – 1975 жылдары Ойыл, Маңғыстау аудандарында оқу бөлімінің меңгерушісі, мектеп директоры болды. *Ленин орденімен (1964) марапатталған. Дереккөздер
Қойшыбай Сарғожаев

Қойшыбай Сарғожаев (1969 ж. т., Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы) – облыстағы тұңғыш нейрохирургиялық Еуропа нейрохирургтер академиясының академигі (2001), Ресей нейрохирургтер қоғамының мүшесі. Ақтөбе медициина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы, 1993) бітірген. 1993 жылдан Маңғыстау облыстық емханасында жұмыс жасайды. Сарғожаев облыста жұлын мен ми жүйке талшықтарын босату үшін тұңғыш видеоэндоскопия тәсілдерін қолдануды енгізді. Ол ауыр ми жарақатына хирург. операция жасау және қарқынды емдеу тәсілдерін тәжірибе жүзінде ең алғаш қолданған дәрігер. 2001 ж. Калашников қаруынан жарақаттанған адамның миына жасаған күрделі операциясы сәтті шығып, осы еңбегі Мәскеуде өткен халықар. конференцияда жоғары бағаланды. Дереккөздер
Әзен Мәткеров

Әзен Мәткеров (1935 жылы туған, қазіргі Түпқараған ауданы Ақ¬шұқыр ауылы) – педагог. *Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) (1956), *Қызылорда педагогика институтын бітірген. *1958 – 1965 жылдары Ленин, Э.Тельман атындағы сегіз жылдық мектепте, *1978 – 2001 жылдары М.Әбдіхалықов атындағы орта мектепте директор болды. Мәткеров басқарған Ақшұқырдағы М.Әбдіхалықов атындағы мектеп ауыл мектептері республикалық байқауының 2 мәрте жеңімпазы болды. *Мәткеров Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» белгісінің иегері. Дереккөздер
Мұздық тасқыны

Мұздық тасқыны - таудағы мұздың, қиыршық мұз бен қардың еруінен және мұздық ішіндегі қуыстар мен мұздықтық-бөгеттік көлдерді мұздық суының бұзуынан пайда болған өзен тасқыны. Су тасқындары тәулік ішкі, ауа райылық және маусымдық болуы мүмкін. Бұл тасқындардың әсерінен мұздықтық өзендер шілде мен қыркүйекте, ал қармен қоректенетін өзендер наурыз, маусым айларында тасиды да үлкен мұздық жамылғыларының дамуына, сондай-ақ дүниежүзілік мұхиттағы қалқыма мұз ауданының күрт кеңеюіне әсер еткен ұзақтылығы әр түрлі суық кезеңдер бірнеше рет қайталанған көрінеді. Дереккөздер
Ербасан

Ербасан – құдық. Сауысқан құмының оңтуылған жағындағы суы тұщы құдық. Маңында мазар бар. Мұндағы сәулетті ескерткіш Қырымқұл Қаражігітұлы Қапардың күмбезді тамы. Ербасан құдығы қазір қолданыста; оның үстімен су, мұнай, газ құбырлары, жоғары кернеулі энергия желісі өтеді. Дереккөздер
Көміртектің белсенділігі

Схемы строения различных модификаций углерода a: алмаз, b: графит, c: лонсдейлит d: фуллерен — букибол C60, e: фуллерен C540, f: фуллерен C70 g: аморфный углерод, h: углеродная нанотрубка Көміртектің белсенділігі (Активность углерода) — белгілі бір жағдайда көміртектің физика-химиялық реакцияға қатыса алатын қабілеттілігі. Дереккөздер
Мұздық эрозиясы

Мұздық эрозиясы, экзарация - мұздықтың байырғы табанын қозғалыстағы мұздықтың түбіне қатқан тау жыныстары сьшықтарының жырып қазуы. Мұздық эрозиясы бедердің көптеген мұздық пішіндерінің, карлардың, трогтік аңғарлардың және т.б. түзілуіне әсер етеді. Дереккөздер
Тоңмай мұз, шарбымұз

]] Тоңмай мұз, шарбымұз - бірігіп қатқан кезінде тобарсыған тоңмайға ұқсайтын, қоңыр боз немесе көгілдір түсті су бетіндегі ұсақ,үшкір мұздардың қою қабаты. Ол жеке дақ немесе тұтас қабат түрінде болады. Тоңмай мұз мұздың алғашқы түрі, сол арқылы мұз түзілу басталады. Ол көп тұрмай қабыршақ мұзға (анжыр), ал су толқынданған кезде мұзды ботқаға айналады. Дереккөздер
Авианостық соққы беретін топ

Авианостық соққы беретін топ — су үсті кемелерінің тактикалық тобы. Әдетте, оған авианостық соққы беретін топтың негізі болып табылатын 1—2 соққылаушы авианосец және 8—10 күзету корпусы (крейсер, эсминецтер және фрегаттар) енгізіледі. Авианостық соққы беретін топ жер үсті және су асты объектілерін жою үшін Екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданылған. Дереккөздер
Мұздықаралық, интергляциал

Мұздықаралық, интергляциал — екі мұздықтық дәуірді (мұздықаралықтарды) бөлетін уақыт аралығы. Мыс., төрттік кезеңде мұздықаралық қоңыржай ендіктің мұздық жамылғысынан босауымен, климаттың жылынуымен, мұздықтық емес шөгіңділердің шөгуімен, жылусүйгіш фауна мен флораның таралуымен сипатталады. Дереккөздер
Тумыш Сарғожаев

Тумыш Сарғожаев (1901, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1937) – Маңғыстаудан шыққан тұңғыш журналист. Орынбор қаласындағы педогогикалық курсты бітірген. Мектепте мұғалім, аудандық оқу бөлімінде инспектор қызметтерін атқарды. Қазақ КСР-і Орталық атқару кмитетті төралқасының шешімімен Адай округі бес ауданға бөлінгенде, Сарғожаев Алтықарасу аудан комитетінің хатшысы болып сайланған (1928). Ақтөбе, Қарағанды, Петропавл өңірінде баспасөз саласында қызметтер атқара жүріп, көркемсөз шебері – Б.Майлинмен шығармалары, достық байланыста болды. 1937 ж. Қарағанды облысы Қарқаралы округі газетінің редакторы қызметінде жүргенде, Майлинмен тығыз байланыста болды деген айыппен ұсталып, сол кезең саясатының құрбанына айналған. Дереккөздер
Қызыл үйрек

Қызыл үйрек, отүйрек, сарыалақаз - қазтәрізділер отряды, үйрек тұқымдасына жатады. Қазақстанның солтүстігінен басқа жердің бәрінде кездеседі. Дене тұрқы 62 см, қанатының ұзындығы 40 см, құйрығының ұзындығы 14 см, салмағы 1,5 кг. Реңі – кірпіш түстес қызыл сары, басы боз, қызғылт, құйрығы мен қанаты қарауылы Аталығының мойнында жіңішке қара сақинасы болады. Отүйрек – жыл құсы. Қазақстанға наурыздың басында ұшып келіп, сүтқоректілердің ініне, құлама жартастың не ағаштың қуысына ұя салады. Ұяда 8 – 12 ақшыл сары жұмыртқа болады, оларды мекиені басып шығарады. Су жәндіктері және балдырлармен қоректенеді. Қазан айының басында қыстау үшін Каспий теңізінің оңтүстігі мен Орта Азияға ұшып кетеді. Отүйрек – әуесқойлық жолмен ауланатын құс. Дереккөздер
Мәті мола

Мәті – Бозащы түбегіндегі мола. Мәті моласы Тасорпа құдығының батыс бетіндегі екі шақырымдай жерде орналасқан. Шежіре дерегі бойынша Мәті қазақтар бала етіп алған Иран шахы Нәдірдің (1688 – 1747) ұлы. Мәті Маңғыстауда адай ішінде Жары тоқтамыс руынан шыққан Емелбетке бала болып, мал бағады. Кейін мешіт ұстап, бала оқытқан. Емшілікпен айналысып, шипагер емші атағымен де танылады. Артында бұл қасиеті туралы «Мәті – аурудың келді сәті» деген сөз қалған. М. туралы жазушы Ә.Кекілбаевтың «Шандоз» романында, Ә.Спан мен Ж.Дүйсенбаеваның «Махамбет және Маңғыстау» әңгімелерінде бейнеленген. Дереккөздер
Қыдырбақыт Сейілханұлы

Қыдырбақыт Сейілханұлы (1950 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Тұщыбек ауылы - 2014 қайтыс болған, Ақтау қаласы) – партия, әкімшілік қызметкері. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ; 1973), Алматы Жоғарғыары партия мектебін (1989) бітірген. 1973 – 79 жылы Ильич атындындығы кеңшарда ферма зоотехнигі, Маңғыстау ауданы комсомол комитетінде хатшы, 1-хатшы, 1979 – 83 жылы «Комсомол» кеңшарының партком хатшысы, 1983 – 87 жылы Ералиев (Қарақия) ауданы партия комитетінің 2-хатшысы, 1987 – 89 жылы Ералиев (Қарақия) ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1989 – 90 жылы Форт-Шевченко қалалық атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1990 – 96 жылы Ильич атындындығы кеңшардың директоры, «Үштаған» жекеменшік шаруашылық бірлестігінің басқарушысы, 1996 – 2004 жылы Маңғыстау ауданы әкімі болды. 2004 - 2008 жылы Маңғыстау облысы жер қатынастары басқармасының бастығы. 2008 жылы көлік апатына ұшырап, мүгедектікпен зейнетақыға шыққан. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен (1978), I дәрежелі "Еңбек даңқы" белгісімен, ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл мерейтойлық медалімен (2011)."Ерен еңбегі үшін"(2012) төсбелгісімен марапатталған. Бірнеше рет Маңғыстау облысы, ауданы мәслихаттардың депутаты болған.
Баланжан Қожашова

Баланжан Қожашова – озат жылқышы, еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1920 жылы Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Қызылөзен ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Еңбек жолын 16 жасында Калинин атындағы колхозда мал бағудан бастайды, балықшы болып та істейді. *1941 жылы жылқы бақташысы болды. *1943-1958 жылдары жылқы фермасының меңгерушісі, жылқышы, еңбек ардагері болған. Ол басқарған жылқы фермасын жыл сайын жақсы көрсеткіштер көрсетіп, аудандық және облыстық жарыстардың бірнеше жыл қатарынан жеңімпазы болды: ** 1947 жылы 105 биеден 105 құлын; ** 1948 жылы 132 биеден 132 құлын; ** 1949 – 1950 жылдары 158 биеден 158 құлын. *1963 жылы Қызылөзен түйе совхозында сауыншы болып жұмыс жасады. 16, 17 жасынан асау биелерді байлап, жуасытып сауған Баланжан Қожаншева кейін түйе де сауды. Ол кісі бастық болғанға дейін де ауылдастарымен бірге жайлауға, қыстаққа ағаш үйлерін бірлесе тігіп, бірлесе жығып, көшіп-қонып жүрді. Жылқы малының асауларын ұстап, қолға үйретіп жуасытуға, құлын байлап, биеден сүт сауудың түрлі тәсілдерін үйреніп, өзінен бұрынғы жылқы бағып жүрген үлкен ағаларынан, жеңгелерінен үйреніп, көз алдынан өткізіп, жыл сайын тәжірибе жинақтап, өзінің ақыл-ойының елегінен өткізгеннен кейін ғана колхоз бастығы болған. Марапаттары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Есте сақтау * Ақшұқыр ауылындағы Баланжан Қожашова көшесі. Сыртқы сілтемелер *https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/8375-vystovka_mangistaucy_v_gody_vov.html
Авиасекстант

Авиасекстант - аспан шырақтарының ұшудағы биіктігін анықтауға арналған авиациялық бұрыш өлшейтін оптикалық аспап. Авиасекстант көмегімен аспан шырақтарының бағыты мен көкжиек жазықтығы арасындағы бұрыш өлшенеді. Екі аспан шырағы биіктігін өлшеу нәтижесінде салынған екі түзудің қиылысу нүктесі кеңістіктегі ұшақ орнын көрсетеді. Астрономиялық бағдарлау тәсілімен 5—10 км-ге дейінгі дәлдікпен ұшақ орнын анықтауға болады. Дереккөздер
Жасау дәлдігі

Жасау дәлдігі (Точность изготовления) — бұйымдардың және тетіктердің геометриялық және басқа параметрлерінің нақты мәндерінің сызбада немесе техникалық шарттарында берілген мәндеріне жақындық дәрежесі. Дереккөздер
Мұздықтарды жіктеу

Мұздықтарды жіктеу - мұздықтарды жер бетінің бедеріне қатысты және қоректену жағдайлары бойынша типтерге бөлу. Әдетте, оларды таулық және аңғарлық деп бөледі. Бұлардың ішінен: 1) тау беткейлерінің мұздықтарын; 2) аңғар мұздықтарын; 3) тау төбесінің мұздықтарын; 4) күрделі мұздық кешендерін (материктік мұздықтар) бөледі. Дереккөздер
Айқораланды соғысы

Айқораланды соғысы (көне.) — қарсыласты айналдыра кеңінен қоршап алып, содан соң біртіндеп қыса түсу. Қарсыластың білмеуі үшін осылай аталған. Сыртқа беттегендерін біртіндеп жойған. Қоршауға алушы жақ үшін қоршалғандардың жағдайынан анағұрлым тиімді ұрыс түрі ретінде жиі қолданылған. Шабуылдаушылар үшін адам шығынын азайтуға тиімді соғыс тәсілі. Қарсыластың мән-жайды ұғынуына мұрша бермей, тұтқиылдан жасалатын болған. Дереккөздер
Махан Наурызұлы

Махан Наурызұлы (1888, қазіргі Отырар ауданы аумағы — 1947, Шеңгелді аулы) — ақын, ағартушы. Ол туралы дерек көзі толық сақталмаған. "Бір мүшесі кеңестің", "Жылатпағын", т.б. өлеңдері, 1943 жылы Айтбай ақынмен айтысқаны туралы ғана мәлімет бар. 1930—36 жылы Шәуілдір каналы құрылысында кұрылыс заттарын тасып, жеткізу тобының басшысы болған. Дереккөздер
Қожық Сармағанбетұлы

Қожық Сармағанбетұлы (1880 – 1958) – емші, хирург. *Адайдың құнанорыс тайпасынан. *Өз бетімен адам ағзасының бойындағы сырқаттарды емдеп, қажет болған жағдайда хирургиялық операция да жасаған. *Дәрілік өсімдіктер: жантақ, итсигек, адыраспан, киікоты, жусанның айрықша түрлерін жинап, оларды емдік мақсатта пайдаланған. Сонымен бірге жылқының майын қисық біткен сүйектерді қайтадан салуға, адамның ішкі мүшелеріндегі ауруларды емдеуге қолданған. Дереккөздер
Сары Мәтіков

Сары Мәтіков(1933, қазіргі Түпқараған ауданы Ақшұқыр ауылы – 1999) – шопан. Қазақстанға еңбегі сіңген ауыл шаруашылығы қызметкері (1970). 1948 – 1969 жылдары Ералиев атындағы ұжымшарда, 1969 жылдан Сенек серіктестігінде бас шопан болған. Еңбек Қызыл Ту, Ленин орденімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Күшқуат Таласбаев

Күшқуат Таласбаев (1948 ж. т., Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы) – мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1972). 1972 –1986 ж. Өзен мұнай кен орнында бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылаушы, инженерлік-диспетчерлік қызметтің аға инженері, техникалық бөлімнің аға инженері, өндірістік-техникалық бөлімнің бастығы, өндірістік қызмет көрсету базасының бастығы, 1986 жылы «Басмұнайгазқұрылыс» басқармасына қарасты мамандандырылған сантехникалық жұмыстар басқармасының бастығы, 1987 – 2004 ж. «Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігінің бас инженері, «Өзенмұнайгаз» Акционерлік Қоғамының вице-президенті болды. 2004 жылдан «Қазмұнайгаз» Акционерлік Қоғамының «Өзенмұнайгаз» өндірістік бөлімшесі директорының кеңесшісі. Талсабаев – өндіріске 9 өнертабыс, мұнай өндіру саласына 159 жаңалық енгізді. Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің күміс, қола медалімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен, Республика Президентінің алғыс хатымен марапатталған. Дереккөздер
Авиасигналдық пост

Авиасигналдық пост — ұшатын аппарат экипаждарына шартты белгілер беруге және пиротехникалық, жарық, радиотехникалық құралдар, маталар (төсемдер) көмегімен нысананы көрсету үшін арнайы жабдықталған пункт. Ол жылжымалы және жылжымайтын болып екіге бөлінеді. Дереккөздер da:ASP de:ASP en:ASP eo:ASP es:ASP fr:ASP id:ASP it:ASP ja:ASP lv:ASP nl:ASP no:Asp pl:ASP pt:ASP (desambiguação) ru:АСП scn:ASP sk:ASP sv:Asp uk:ASP zh:ASP
Мұздықтарды картографиялау

Мұздықтарды картографиялау — мұздықтарды және олардың морфологиясы мен режімін көрсететін 1:25 000 — 1:250 000 масштабтағы топографиялық және тақырыптық карталар жасау. Мұздықтардың топографиялық карталарында шекаралары, киыршық мұздың сызығы, мұздық беті бедерінің өзіне тән ерекшеліктері, абляциялық пішіндер мен жарықтар, ілесле және шөккен мореналар, гидрологиялық тор көрсетіледі. Тақырыптық картографиялаудың ішінен аккумуляцияның, абляцияның, мұздық массасының балансы мен қозғалысының, оның . қалындығы мен пландағы мөлшерінің өзгерісін және т.б. көрсететін картографиялауды атауға болады. Ең көп зерттелген мұздықтар карталарының жиынтығы дүние жүзінің қар-мұз ресурстарының атласында көрсетіледі. Дереккөздер
Гүлжауһар Сейітжан

Гүлжауһар Сейітжан (1947-2017, Қытай, Шәуешек қаласы) – журналист, ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1971). 1973–90 жылы облыстық газетте аға әдеби қызметкер, әдебиет және мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1990–99 жылы Ақтау қалалық «Қазақ тілі» қоғамының төрайымы, облыстық әкімшілікте кеңсе меңгерушісі, облыстық ақпарат басқармасында бөлім бастығы болды. 1999 жылдан шығармашылықпен айналысуда. «Тұңғыш» атты алғашқы өлеңдер жинағы (1978), «Ақерке» (1981), «Үміт жағалауы» (1985), «Жол айырық» (1986), «Гүлайым» (1987) атты өлеңдер мен әңгімелер жинағы жарық көрген. Аймақтың әйгілі адамдары, елдегі елеулі оқиғалар жайлы «Маңғыстауым – ғұмырымның арнасы», «Маңғыстау мұнайшылары», «Жаңаөзен оттары» атты кітаптары бар. Ондаған әндерге сөз жазған. Дереккөздер
Теориялық география

Теориялық география- геожүйелерді (және олардың құрылымын), географиялык кеңістікті, кез келген географиялық нысанның әр түрлі иерархиялық деңгейде динамикасы мен үздіксіз байланысы бойынша географиялық (табиғи, қоғамдық, табиғи-қоғамдық) аясын, негізінен, абстракты, формальды тұрғыдан, сондай-ақ геожүйенің үлгілеу жолдарын, үлгілердің негізгі түрлерін және олардың сипаттамасын зерттейтін географиядағы ғылыми бағыт. Теориялық география географияның ұғымдық-терминологиялық аппараттын және география ғылымдарындағы жалпы ғылыми әдіснаманың қолданылуының логикалық негізін зерттейді. Дереккөздер
Мұздықтардың кинематикасы

Мұздықтардың кинематикасы — сыртқы күштердің әсерін есепке алмай, мұз қозғалысының жылдамдығын зерттейтін гляциология бөлімі. Мұздық шығынын және мұздықтың массасы мен морфологиясы бойынша орташа жылдамдығын немесе мұздық қозғалысының жылдамдығы арқылы қалыңдығын бағалауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Боқай Қожыров

Боқай Қожыров(1935 жылы туған, Бейнеу ауданы,Қарақұм мекені) – радиоэлектроника, телекоммуникация саласының маманы. *Новосибирск электртехника байланыс институтын бітірген (1958). Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан. *1958 – 1964 жылдары Алматы телевизия орталығында инженер, республикалық телевизия жүйесінің бас инженері *1964 – 1992 жылдары Семей облысының байланыс басқармасының бастығы, республикалық информация есептеу орталығының төрағасы болды. *1992 жылдан Қазақстан байланыс ғылыми жобалау институтының бас директоры, «Телекоммуникация институты» акционерлік қоғамының президенті. *Қожыров байланыс техникасы және радиоэлектроника ғылым салалары бойынша 100-ге жуық мақалалардың, «Ғажап электрон» (1961), «Радиоқабылдағыштар» (1963), «Телевизия сигналы және қашықтық» (1974) атты кітаптардың авторы. Радиоэлектроника, байланыс техникасы бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздікті құрастырушы. Дереккөздер
Қанағат Өгізбаев

Қанағат Өгізбаев (1934, Атырау облысы Қосшағыл кенті – 2000) – байланыс саласының қызметкері. 1948 – 50 ж. байланыс кеңсесінде басылымдар мен хаттарды таратушы, 1950 – 54 ж. кеңсе бастығы, 1956 – 64 ж. Доссор кентіндегі байланыс кеңсесінде жұмыс жасаған. 1964 – 68 ж. Маңғыстау облысы Шетпе стансасындағы аудандық байланыс кеңсесінде басқарушы, 1968 – 69 ж. Шевченко қаласында байланыс кеңсесі сақтандыру бөлімінің бастығы, 1969 – 95 ж. Жаңаөзен байланыс бөлімінің бастығы болды. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Смағұл Сейітқазиев

Смағұл Сейітқазиев (1893, Адай уезі, Форт-Александровск – 1936) – қайраткер. Форттағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебін бітірген. 1919 – 22 жылы Адай уездік төңкеріс комитетінің тұңғыш хатшысы, 1922 – 28 жылы Адай окр. еңбек бөлімінің кәсіподақ төрағасы, 1928 – 31 жылы уездік «Қосшы» одағының төрағасы, 1931 – 32 жылы Форт-Шевченко ауданы атқару комитетінің хатшысы, 1932 – 36 жылы Красноводск (қазіргі Түрікменбашы) педагогикалық техникумының оқу бөлімінің бастығы, директоры қызметтерін атқарған. 1931 жылы күнкөріс қамымен Түрікменстанға барған қазақ балаларының білім алуы үшін көп еңбек сіңірген. Ғ.Айдаров, Т.Алдашев, Н.Өтебаев, т.б. зиялылар Красноводск педтехникумында Смағұлдан білім алған. Дереккөздер
Мұздықтардың сорғуы

Мұздықтардың сорғуы - мұздықтың бетіндегі, ішіндегі және астындағы каналдар, жарықтар мен қуыстар жүйелері арқылы судың ағуы. 1,5—2 м көптеген кішкене көлдермен бірге диаметрі 200-300 м, терендігі 5—7 м үлкен көлдер де кездеседі. Жаздың басында толып, соңында тартылуына байланысты олардың деңгейлері айтарлықтай өзгеріп отырады. Екінші типін мұздықтық (қызылсулық) батпақтар деп атайды. Олар жайпақ жамылғы мұздықтар мен көлбеу тау мұздықтарының үстінде кездеседі. Дереккөздер
Талқурай

Талқурай – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде жартылай бұта. Маңғыстау өңірінің су жағасына жақын дымқыл жерлерінде өседі. Биіктігі 60 – 120 см. Ашық сары түсті гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қорапша. Талқурайдың құрамында (әсіресе тамырында) сапонин бар, сондықтан өсімдікті мал жемейді. Сабағы мен тамырынан бояғыш заттар алынады. Дереккөздер
Әбілбай Бәйтөбетұлы Медеуов

Әбілбай Бәйтөбетұлы Медеуов (1928, Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы – 1992) – еңбек ардагері, бұрғылаушы. *1949 – 1954 жылдары Шевченко ауданы шаруа бөлімінде жылқышы, *1954 – 1958 жылы Құлалы ұжымшарының бригадирі, *1959 – 1984 жылы Түбіжік жерінде, «Өзенмұнайбарлау» экспедициясында, Өзен бұрғылау жұмыстары басқармасында бұрғылаушы болды. *Еңбек Қызыл Ту (1971), 3-дәрежелі Еңбек даңқы (1976) ордендерімен, «КСРО мұнай өнеркәсібінің үздігі» (1973) белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Айнала шолу

Айнала шолу - радиолокациялық, гидролокациялық және басқа станциялардың жұмыс жасау режимі. Мұнда бағыттау диаграммасы, көлденең жазыктықтағы станция антеннасы, үздіксіз айналыста болатын, сондай-ақ энергияның сәулеленуі мен объектіден түскен сигналдарды қабылдау процесі үздіксіз жүреді. Айнала шолу кезіндегі жағдайды бағдарлау айнала шолу индикаторында жүргізіледі. Дереккөздер
Блоксополимерлер

Блоксополимерлер - макрополимерлері гомополимерлер мен құрамы, құрылысы әр түрлі статистикалық қосаполимерлердің кезектесе орналасқан нәруыздарынан тұратын тізбекті қос полимерлер. Дереккөздер de:Copolymer es:Copolímero et:Kopolümeer fr:Copolymère it:Copolimero ja:共重合 nl:Copolymeer pl:Kopolimeryzacja pt:Copolímero ru:Сополимеры sv:Sampolymer th:โคพอลิเมอร์
Мыңбай Қозыбағаров

Мыңбай Қозыбағаров(1901, Маңғыстау ауданы,Оңды ауылы– 1974) – еңбек ардагері. *1928 – 1951 жылдары Ақырап, Екпінді, Алғабас, Жыңғылды ұжымшарларында, Шетпе ауылдық кеңесінде бригадир, ұжымшар төрағасының орынбасары *1951 – 1956 жылдары Ақырап ұжымшарының түйе фермасының меңгерушісі *1956 – 1960 жылдары Жаңа күш, Правда ұжымшарлары төрағасының орынбасары болды. *Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Мұздықтар гидрологиясы

Мұздықтар гидрологиясы - гидрология мен гляциологияның тоғысындағы ғылыми бағыт. Мұздықтар мен қоршаған ортаның арасындағы су алмасуды, мұздық бетінде, қабатында және астында судың жиналуы мен араласуының физикалық процестерін, мұздықтардың су балансын, еріген судың мұздықтармен қоректенетін езен режіміне әсерін зерттейді. Дереккөздер
Сержан Ысқақұлы Шәкіратов

Сержан Ысқақұлы Шәкіратов (1939 жыл, Маңғыстау ауданы, Ақтөбе) – күйші, журналист, ҚР-ның еңбек сіңірген қызметкері (1995). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1961). * Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір» газеті редакциясында (1961 – 65) * «Маңғыстаумұнайгаз» бірлестігі жүйесінде (1965 – 2003) қызмет атқарды. Еңбектері * Шәкіратов ұмытуға айналған аңыз, айтыс күйлерді қайта жаңғыртып тартуға мол еңбек сіңірді. Төкпе күйлердің шебер орындаушысы, Маңғыстау күй дәстүрінің көрнекті өкілі. * «Ақжарма» ансамблінің жеке күйшісі. * «Маңғыстау күйлері» атты күйтабағы (1980) * үнтаспасының (2000); * сонымен қатар «Күте тұрыңыз» (2004) * «Маңғыстау күлкілері» (2007) әзіл-оспақтар жинағының авторы. Жетістіктері * Қазақ мемлекеттік ұлттық консерваториясының құрметті профессоры (1999). * Шәкіратов гастрольдік сапармен Түркияда (1992), Францияда (1999), Италияда (2000), Швейцарияда (2001), Бельгияда (2001), Испанияда (2001), АҚШ-та (2002) болып, өнер көрсеткен. * 2-халықаралық фольклор фестивалінің (1990, Киев қаласы) дипломанты. * Халықаралық және республикалық байқау, фестивальдарының лауреаты. Дереккөздер
Авиация госпиталі

Авиация госпиталі — ӘӘК-нде профилактикалық емдеу, ұшқыштар мен инженерлік техникалық құрамның емделуі, тексерілуі және куәландырылуы, әрі дәрігерлердің біліктілігін көтерулері үшін арналған мекеме. 1943 ж. құрылып, әуе армияларының құрамына енгізілді. Әскери-теңіз госпиталі ӘТФ жауынгерлерінің бейбіт және соғыс уақыттарында емделуіне, тексерілуіне, жеке тұлғаны куәландыруға, дәрігерлік құрамның жетілдірілуіне арналған емдеу мекемесі. Авиация госпиталі мамандары кеме дәрігерлері мен әскери бөлімдерге ауру мен жарақаттарды зерттеуді ұйымдастыру мен емдеу-профилактикалық іс-шараларды өткізулеріне көмектеседі. Дереккөздер
Салиман Сейітмағанбетова

Салиман Сейітмағанбетова(1922, Маңғыстау ауданы Аманқызылит ауылы – 2006) – педагог. Бұрынғы Гурьев пед училищесін бітірген (1951). 1948 – 77 жылы Оңды, Қызылсу, Ақтөбе, Қоңырорпа, Ленин орта мектептерінде мұғалімдік қызметтер атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Мұздықтар каталогі

Мұздықтар каталогі - мұздықтар көлемінің, пішінінің, орнының және режімінің негізгі сипаттамаларын қамтитын кітаптар сериясы. Мұздықтарды каталогтеу карталар мен аэрофототусірімдер бойынша, көбінесе ғарыштық түсірімдерді пайдалану арқылы жүргізіледі. Қазақстанда 2700-ден астам мүздық бар, олардың жалпы ауданы — 2 млн км. Дереккөздер
Атыс толқынының шебі

Атыс толқынының шебі (Рубеж огневого вала) — атыс толқынының жүйесінде артиллерия атысы даярланатын және жүргізілетін жергілікті жердегі шартты желі. Атыс толқынының негізгі шептері тірек пункттері, орлар, қарсыластың танкіге қарсы позицияларының және т.б. нысаналардың орналасу сызықтары бойынша белгіленеді. Негізгі шептер араларында аралық шептер тағайындалады. Дереккөздер
Махмуд әл-Фараби

Махмуд әл-Фараби (туған-өлген жылы белгісіз, Отырар өлкесі) — Отырарды азат ету козғалысының басшысы. Махмуд әл-Фараби туралы алғашқы деректі Бартольд "Түркістан мемлекеттілігінің тарихы жөніндегі бағдарлама" атты жазбасының "Шыңғысхан және моңғолдардың мемлекеттік биліктің дамуына ықпалы" атты тарауында "Махмуд әл-Фараби қозғалысы және оның әлеуметтік тамырлары" деген бөлімде көрсетпекші болған. Алайда Бартольдтің бұл еңбегі тек жоспар түрінде құрылып, жалғасын таппағандықтан, Отырар перзенті кім және ол қандай қозғалыстың басшысы болып, нендей ерлік көрсетті деген сұраулар әлі күнге жабық қалған. Тек, тарихта Махмуд әл-Фараби есімді отырарлық патриот перзенттің болғандығын растайтын осы бір жолдар сақталған. Енді бір деректерде Захир ад-Дин Мухаммед Бабыр өзінің шығармасында Солтүстік Үндістанды жаулап алатын тұстағы бір жорықта намаз оқығанда өзімен бірге жүрген Мұхаммед Фараби атты кісінің имамдық еткенін айтқан. Бірақ мұнда да бұл жолдардан басқа дерек жоқ. Бұл Фараби отырарлық Махмуд әл-Фараби ме, жоқ, соған аттас басқа біреу ме, ол жағы толық зерттелмеген. Дереккөздер
Досекен Ерғазыұлы

Досекен Ерғазыұлы (1890, Адай уезі, қазіргі Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1936, Түрікменстан) – ақын, жырау. Ел аузында оның әзіл-оспақты шағын шумақтары мен сөз қағыстырған айтыстары сақталған. Кейінгі ұрпаққа Ерғазыұлының «Беташар» мен «Жұт қоян» атты көлемді шығармалары жеткен. Жырау жиын үстінде қайтыс болған. Дереккөздер
Қозыбай ескерткіші

Қозыбай– ескілікті сәулет ескерткіші. Солтүстік Үстірттегі Қызылтастың оңтүстік-шығыс жағынан 43 км жерде. Өз заманында қазақтарды алғаш Үстірт пен Маңғыстауға бастап қоныстандырушы, жергілікті түрікмен бектері, Хорезм (Хиуа) хандығы және орыс саяхатшыларымен жақсы қарым-қатынаста болған, белгілі бай Қозыбайдың мекені болуы себепті соның атымен аталып кеткен. Осы төрткіл үйік, сақ заманының ескерткіші саналатын Қозыбайдан топограф П.В. Алексеев 1851 жылы тастан қашалған бірнеше адам мүсінін тапқан, оларды сипаттап жазып, суретін салып алған. Соның бірі жебе толы қорамсақ асынған, кісе байлаған сарбаз; екіншісі мойнына төрт қатар моншақ тағып, сырға салған әйел бейнесі; бірақ екеуі де сынып қалған. Қозыбай үйігінде мұндай мүсіндердің бірнешеуі кездеседі. Дереккөздер
Өзен ойысы

Өзен – Маңғыстау үстіртіндегі шағын ойыс. Қарақия ауданында жатыр. Пішіні дөңгелек келген ойыстың ұзындығы 27 км, ені 20 км-ге жуық. Табаны теңіз деңгейінен 31 м жоғары жатыр. Орта тұсында өзімен аттас шағын сор бар. Оның ұзындығы 10 км, ені 1,5 – 2 км-дей. Шығысының сәл көтеріңкі жерінде бірнеше елді мекендер (Жаңаөзен қаласы, Теңге кенті, Өзен темір жол стансасы) орналасқан. Ойыс Өзен мұнай кенімен белгілі. Дереккөздер
Мұздықтардың ілгерілеуі мен шегінуі

Мұздықтардың ілгерілеуі мен шегінуі - мұздық мөлшерінің үлкеюі немесе кішіреюі; яғни мұздық тілінің аңғар бойымен едәуір төмен түсуі немесе мұздық тілінің біртіндеп кертіле отырып, аңғар бойымен жоғары қарай кішіреюі. Бұл процестер климаттың кезеңдік өзгеруімен байланысты болады. Егер климат суынып, ылғал мол болса, мұздықтардың көлемі ұлғаяды, ал кері жағдайда шегініп, кішірейеді. Дереккөздер
Тамды мұнай-газконденсат кен орны

Тамды мұнай-газконденсат кен орны — Үстірт-Бозащы ойпаңының түйіскен жерінде, Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы Боранқұл станциясының солтүстік-батысында 55 км жерде орналасқан. Кен 1986 жылы ашылып, сол жылы барлау-бұрғылау жұмысы басталған. Геологиялық құрылымы Шағын тектоникикалық тұрғыда кен батыс және шығыс төбелер арқылы күрделіленген ендікке жуық бағытта созылған антиклинальдық қатпардан орын алған. Мұнай иірімінің биіктігі 12,4 м, газконденсат иірімінікі 50 м. Су-мұнай жапсары – 2707 м, газ-су жапсары – 3105 м белгілерден өтеді. Иірімдер қабаттық, дөңдік, литологиялық қалқаланған. Қабаттар терригендік жыныстардан түзілген, коллекторлардың кеуектілігі 19-20%. Қанығу сипаты Мұнайға қаныққан қалыңдығы 11 м, газға қаныққан қалыңдығы 27,4 м. Бастапқы қабаттық қысым 34,3 МПа, температурасы 103°С. Тығыздығы, құрамы Мұнай ауыр, тығыздығы 920 кг/м 3 . Конденсаттың тығыздығы 752 кг/м 3 , құрамында парафині 4%, күкірті 0,05%. Газдың құрамында 85,89% метан, 6,09% этан, 3,17% пропан, 0,56% изобутан, 0,57% көмір қышқыл газы бар. Иірімдердің режимі суарынды және серпімді газарынды. Хлоркальцийлі типті қабат суларының тығыздығы 1140 кг/м 3 , минералданған 200 г/л. Дереккөздер
Киікбай Әбілбайұлы Медеуов

Киікбай Әбілбайұлы Медеуов (1959 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – кен инженері. Өмірбаяны *Гурьев политехникалық техникумының «Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану» факультетін (1983) техник-мұнайшы мамандығы бойынша; В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының «Мұнай және газ кен орындарын зерттеу және пайдалану» факультетін (1991) тау-кен инженері мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтының экономика факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік заң университетінің заң факультетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген. *Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы нарық институтын (1994), *Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) бітірген. *1975 – 1993 жылдары «Өзенмұнайгаз» өндіру басқармасында мұнай-газ операторы, мастер, технолог. *1994 – 1996 жылдары Жаңаөзен қаласы әкімінің 1-орынбасары. *1996 – 2000 жылдары «Өзенмұнайгаз» АҚ-ның ғ2 «Мұнайгазөндіру» басқармасының және ғылыми-тәжірибелік өндірістік басқармаларының бастығы, мұнай өндіру департаментінің директоры болды. *2001 жылдан - «Өзенмұнайгаз» ААҚ мұнай және газ өндіру департаментінің директоры. *2002 жылдан жеке кәсіппен айналысады. *2002 жылдың сәуірінен қарашасына дейін - «Теңге» БК» ЖШС техникалық директоры (Жаңаезен қ.). *2003 жылдан - «Амангенді Газ ЖАҚ бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Тараз қ.). *2004 жылдан - «Шынжыр» ЖШС техникалық директоры (Ақтау қ.). *2005 жылдан - «Матин» БК» ЖШС бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Атырау қ.) *2007 жылдан - «КоЖаН» ЖШС бас директоры (Алматы қ.). *2008 жылдың сәуірінен бері - «КоЖаН» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары (Алматы қ.) Марапаттары *«Құрмет» орденімен (1999), «Жаңаөзен қаласына 40 жыл», «Өзен мұнай кен орнына 40 жыл» белгілерімен, «Өзенмұнайгаз» ААҚ құрмет грамоталарымен марапатталған. Жеке өмірі *Әкесі - Медеуов Әбілбай, марқұм, бұрғышы болып жұмыс істеген. Анасы - Медеуова Бәтен, зейнеткер, үй шаруасымен айналысады. *Үйленген. Жұбайы - Медеуова Гүлжамал, «ҚазМұнайГаз» БӨ» АҚ «Өзенмұнайгаз» ӨФ МДӨҚБ кадр қызметінің бастығы. Қыздары - Медеуова Баян (1982 ж. т.), Киікбайқызы Әсел (1992 ж. т.), Киікбайқызы Салтанат (1996 ж .т) ұлдары - Медеуов Нұрбек (1984 ж. т.), Әбілбай Жақсылық (2000 ж. т.). *Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Болжай алмаймын». Хоббиі - саяхатқа шығу, кітап оқу, өлке тарихы. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, детективтер Дереккөздер
Қойсары Сарғожаұлы

Қойсары Сарғожаұлы (1897, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1959) – дәрігер, еңбек ардагері. Ашғабад қаласындағы фелдьшер мектепті бітірген (1918). 1918 ж. өріс алған тырысқақ, 1926 ж. оба қатеріне қарсы басқа да мамандармен бірігіп, елді апаттан сақтап қалу шараларын ұйымдастырған. 1916 – 19 ж. 1-дүниежүзілік соғыста қорғаныс шебіндегі дәрігер, Адай уездік төңкеріс комитеті мүшесі, төрағаның орынбасары, 1924 – 29 ж. Адай уездік, округі, Маңғыстау ауданы атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарған. 1929 – 30 ж. тұтқынға алынып, 10 жыл түрмеде сотталғандарды емдеді. 1948 – 59 ж. Үштаған, Тұщықұдық ауылдық ауруханаларын басқарған. С. Қазақ КСР-і денсаулық сақтау қызметкерлерінің 1-съезіне делегат болып қатысып, КСРО Денсаулық сақтау министрі Корыгинамен бірге құрметті төралқалыққа сайланған. «Тұщықұдық» Дереккөздер
Айналаны шолу индикаторы

Айналаны шолу индикаторы — арнайы радиолокациялық, гидроакустикалық және жылупеленгаторлық станциялардың айналаны шолу индикаторы. Айналаны шолу индикаторының экранында станцияның айналасындағы барлық нысаналар бақыланады. Нысаналардың белгілері станция антеннасының айналымы барысында экранда жарқырап көрініп тұрады. Экранда әр нысананың қашықтығы мен азихотын есептеуге болады. Жер үсті, кемелік және жағалау радиолокациялық станцияларында айналаны шолу индикаторы көлбеу қашықтығы көлденең қашықтыққа шыққанда, нысананың дәл орнын анықтау үшін есептейді. Айналаны шолу индикаторы әуедегі және су үсті нысаналарын, сонымен қатар навигациялық, радиолокациялық станцияларда радиолокациялық бомбалаушы көздеу орындарында қолданылады. Дереккөздер
Мұздықтық аудан

Мұздықтық аудан - бірімен- бірі ұласқан және жергілікті түрде біртекті болып келетін мұздық алаптарының жиынтығы. Мұздану дәрежесінің біртектілігімен және оның болшектенуімен немесе ауқымдылығымен, мұздықтарда мұз түзілу зонасының іріктелуімен ("спектрімен"), мұздықтардың зоналылығы бойынша негізгі режімдеріне жақындылығымен және олардың бірыңғай жыларалық өзгергіштігімен сипатталады. Гляциологиялық аудандардың жүйесінде мұздықтық аудан мұздықтық өңірге бірігеді. Дереккөздер
Жұмағұл Селбаев

Жұмағұл Селбаев(1939 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – педагог. Гурьев (қазіргі Атырау) ауыл шаруашылық техникумын, Гурьев педагогикалық институтын бітірген. 1964 – 87 жылы Маңғыстау ауданы комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі, хатшысы, партия комитетінің, кеңес ұйымдарының жауапты қызметкері, 1987 – 99 жылы облысы ғ5 кәсіптікомитетехникалық орта білім беру училищесінің директоры, 1999 – 2005 жылы ауданы сырттай оқу орта мектебінің директоры. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалінің иегері. Дереккөздер
Ибаш Қойлыбаев

Ибаш Қойлыбаев (1924 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Тұщықұдық ауылы ) – жылқышы. *Ұлы Отан соғысына қатысқан. *1943 жылдан 43 жыл бойына «Тұщықұдық» кеңшарында жылқышы болды. *1956 – 1958 жылдары Мәскеуде Бүкілодақтық ауылы шаруашылық көрмесіне *1965 жылы Ақтөбе қаласындағы «Жылқы шаруашылығы» көрмесіне қатысады. *Ленин (1966), Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», Қызыл жұлдыз ордендері және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Абака

Абака (грекше: тақта) — асхана ыдыстарын орналастыруға арналған тақта. Тақтада диаметрі әр түрлі тесіктер жасалынады. Осы тесіктерге қазан тәріздес ыдыстар орналастырылады. Кейін бұл атпен тақта астындағы жәшікті атай бастады. Бүгінде асболмеге қойылатын тақтаны осылай атайды. Абака - арқалық жабындының салмағын көтеріп тұратын тіреуіш бағананың үстіндегі тақта, қабактас. Абака ( грекше - авах — стол, есеп тақтасы)— колонна капителінің жоғары бөлігі, әдетте, архитрав (арқалық — мәтке) сүйенетін тік бұрышты тас тақта. Дереккөздер
Авиация қарқыны

Авиация қарқыны — бір күн ішінде ұрыс міндеттерін орындау үшін ұшатын ұшақтардың, авиациялық бөлімдер мен құрамалардың саны. Авиация қарқыны қойылған ұрыс міндеттеріне, экипаждардың ұрыс құрамын ұшуға дайындауға қажетті уақытына, материалдык қамтылуы мен аэродром кызметіне, базалау жағдайына, метеорологиялық жағдайға, жыл мен тәулік мезгіліне, сондай-ақ ұшақтар құрамының мүмкіндіктеріне байланысты болады. Дереккөздер
Найзабек Сарғұлов

Найзабек Сарғұлов (1890 – 1969) – еңбек ардагері, жылқышы. Елтай, 1-Май ұжымшарында жылқы бағып, соғыс жылдарында тылдағы еңбекті ұйымдастыруда зор еңбек еткен. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1946). Дереккөздер
Мұздықтық бедер

Мұздықтық бедер, гляциалдық бедер — жамылғы және тау мұздықтарының мұздық суларымен бірлескен әрекеттерінің нәтижесінде пайда болған жер бедерінің пішіні. Оны экзарациялық (жазықтарда — байырғы тау жыныстарындағы пайда болған "қоймаңдайлар", "бүй- ра" жартастар, таудағы — трогтар, карлар, ригельдер), мұздықтық-аккумуляциялық (мореналық жазықтар, төбелер, қырқалар және флювиогляциалдық террасалар және т.б.) пішіндер деп бөледі. Дереккөздер
Көшіргіш

Көшіргіш ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Копировальный_аппарат Копир]) — көшіргіш құрылғының өнделетін тетіктің пішініне сөйкес пішіні бар тетігі. Көшіргіш құрылғы ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Копировальный_аппарат Устройство копировальное]) — құралдың күрделі қозғалысын өнделетін бетгің берілген пішініне сәйкес қамтамасыз ете отырып, білдек берістерінің біреуін көшіргіштен жүргізуге мүмкіндік беретін айлабұйым. Тағы караныз: * Көшірмелеу Дереккөздер
Қомшабай Қойсарин

Қомшабай Қойсарин (1951 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Тұщықұдық ауылы– 2005) – инженер, әкімшілік қызметкері. *ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1974). *Еңбек жолын «Маңғышлақмұнайгазбарлау» кешенді экспедициясында бұрғылаушының көмекшісі қызметінен бастаған. *1977 – 1978 жылдары Талдықорғандағы ПМК-1 мекемесінде бөлім бастығы, бастықтың орынбасары *1978 – 1994 жылдары Қызылтұран ұлутас карьерінде аға мастер, цех бастығы, Шетпе шаруашылық есептегі кәсіпорынның директоры, «Парасат» ЖШС директоры,аудандық азаматтық қорғаныс штабының бастығы *1996 – 2003 жылдары аудан әкімі аппаратының төтенше жағдайлар жөніндегі бөлім меңгерушісі *2003 – 2006 жылдары аудан әкімі аппаратының басшысы қызметтерін атқарған. *ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған (2001). Дереккөздер
Айналып өту

Айналып өту - майданда шабуылға шыққан бөлімдер мен бөлімшелердің өзара бірлесе тактикалық қимыл жасай отырып, қарсыластың екі қапталы мен тылына шабуыл ұйымдастырып, оны орағытып өтуі. Қарсыластың күшін батыл орағытып өту оны өз қорғанысын қайта кұруға мәжбүр етеді. Дереккөздер
Мұздықтық желдер

Мұздықтық желдер - көптеген үлкен тау мұздықтарының үстімен және мұздықтың жылжыған бағыты бойынша төмен құлдилай соғатын желдер. Мұздық бетіндегі ауаның суынуынан пайда болады да, ондаған, кейде жүздеген метрлік ауа қабатын қамтиды. Антарктида мен Гренландия мұздықтарының теңіз жағалауларына таяу жерлерде мұздықтық желдер өте күшті соғады. Дереккөздер
Қадырбек Маяқанов

Қадырбек Маяқанов (1927 жылы туған, Қызылқұм ауданы, Шардара аулы) — ауыл шаруашылық маманы. Социалистік Еңбек Ері (1957). 1956 жылы әр гектардан 44,4 ц-ден өнім алып, рекорд жасады. Ленин орденімен марапатгалған. Дереккөздер
Тұржан Сариев

Тұржан Сариев (1929 жылы туған, Қарақия ауданы, Құрық ауылы) – диханшы, Социалистік Еңбек Ері (1978). Алғашқы еңбек жолын мақташы болудан бастап, колхозшы, кейіннен бригадир қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту (1971), Ленин (1973,1978) ордендерімен марапатталған. Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан. Дереккөздер
Артиллерия атысын басқару

Артиллерия атысын басқару — артиллериялық бөлімшелерді басқару шараларының бір бөлігі болып табылатын атысқа басшылық ету. Оған: * атысты дайындау немесе оны алдын ала дайындау, * алға қойылған атыс міндеттерін орындау тәсілдері мен құралдарын айқындау (ұрысқа тартылатын бөлімшелердің санын, оқ-дәрі шығынын, атыс тәртібін белгілеу), * артиллерия бөлімшелеріне атыс міндеттерін қою, * оны орындауға бақылау жасау кіреді. Артиллерия атысын басқару әдетте, бақылау пункттерінен жүргізіледі. Онда артиллерия бөлімшесінің командирінен басқа да бөлімше командирлері, барлаушы-бақылаушылар, есептеушілер мен байланысшылар болады. Дереккөздер
Ұлттық саябақтар

Ұлттық саябақтар елімізде қорғалатын ландшафтылардың жаңа түрі. Олар әлі де толық өріс алып, дами қойған жоқ. Мұның қорықтардан айырмашылығы - туристер мен тынығушылардың кіріп көруіне рұқсат етіледі. Бірақ олардан табиғатты қорғау ретін сақтау талап етіледі. Қазақстанда 5 саябақ ұйымдастырылған. Еліміздегі алғашқы саябақ - Баянауыл ұлттық саябағы Ол 1985 жылы Павлодар облысындағы Баянауыл орман шаруашылығьінын негізінде құрылған, ауданы 50,7 мың гектар. Саябақ аумағына енетін таулы-орманды ландшафтылары тамаша табиғат ерекшеліктерімен көзге түседі. Қарағай, қайың ормандары өскен, гранитті, үгіліп мүжілген Баянауыл таулары Сарыарқаның шөлейтті жазықтарында орналасқан. Мұнда құстардың 54 түрі, сүтқоректілердің 54, балықтың 8, өсімдіктің 438 түрі бар. Биік жері - Ақбеттауы, биіктігі 1026 метр. Табиғатының қолайлы жағдайына байланысты Баянауыл тауларын «шөлді даладағы таулы-орманды шұрат» деп атайды. Бұл аймақ жаппай демалыс пен туризмнің дамыған жері. Мұнда көптеген демалыс үйлері, емдеу мекемелер, туристік базалар орналасқан. Саябақта ұзақ уақыт үгілу әрекетінен қайталанбас жартас, шоқылар қалыптасқан. Олар сыртқы түріне орай «Жалмауыз кемпір», «Найзатас», «Тас және Ат басы» т.б. деп аталады. Іле Алатауы саябағы 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы 199,7 мың гектар. Іле Алатауының солтүстік беткейінде Түрген шатқалынан бастап, батыста Қаскелең асуына дейінгі ерекше ландшафтыларды қорғау және демалыс, тынығу мақсатында пайдаланылады. Мұнда қорғауға аңның 43 түрі, құстың 138 түрі, балықтың 8 түрі, өсімдіктің 1282 түрі алынды. Қарқаралы саябағы 1998 жылы кұрылған. Ауданы 90,3 мың гектар. Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданында орналасқан. Қарқаралы және Кент тау жүйелерін қамтиды. Осында әйгілі Шайтанкөл орналасқан. Мұнда аңның 39 түрі, қүстың 55 түрі, балықтың 11 түрі, өсімдіктің 68 түрі қорғалады. Алтынемел табиғи саябағы 1996 жылы Алматы облысының Кербұлақ, Панфилов аудандары жерінде орналасқан. Ауданы 161,1 мың гектар. Алтынемел тауын қамтиды. Мұнда аңның 6 түрі (таутеке, қарақұйрық, құлан, қызыл қасқыр және т.б. ), сонымен бірге құстың 231 түрі, балықтың 30, өсімдіктің 1800 түрі қорғауға алынған. Көкшетау саябағы Ол 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы 182,1 мың гектар. Мұнда аңның 305 түрі, қүстың 223, балықтың 22 түрі, өсімдіктің 800 түрі қорғауға алынған. Дереккөздер
Атыс түбегі

Атыс түбегі (Огневой мешок) алғы шеп алдындағы немесе корғаныс тереңдігіндегі жер бөлігі. Мұнда шабуылдаушы карсыласқа барынша көп шығын келтіру мақсатында капталдан және маңдайшептен бөлімшенің (бөлімнің) атыс құралдарының барлығынан немесе басым бәлігінен жоғары жиіліктегі атыс дайындалады. Атыс жүйесін ұйымдастыру кезінде құрылады. Дереккөздер
Тамшалы

Тамшалы, Тамшылы – Түпқараған ауданында орналасқан табиғи су көзі. Форт-Шевченко қаласынан солтүстікке қарай 35 км-дей жерде. Тамшалы – кәдімгі киіз үйге ұқсас дөңгелек кеуек үңгір. Айырмасы тек шаңырағы, уығының иінінен жоғарғы жағы жоқ. Кереге басы дерлік деңгейден кей жерінде тас қабырға шып-шып терлеп, кей жерлерінде себезгілеп, мұздай әрі мөлдір тамшы бүркіп тұрады. Үңгір табанында шағын көлшік пайда болған. Осыған орай Тамшалы аталып, ол ертеден төңірегіндегі елдің ауыз су көзіне айналған; ал көл арнасынан артылып аққан су бөгеліп, суармалы егіншілікке пайдаланылып келген. Тамшалының ерте заманнан елді мекен болғандығын сай бойында сыңсып өсіп тұрған тұт ағаштары айғақтайды. Соған қарағанда оған бағзы замандарда Ұлы Жібек жолының бір тармағы келіп жатқан секілді. Қыр басында ерте дәуір ескерткіштері (молалар) сақталған. Тамшалы – мәдени демалыс аймағы. Сай аяғында 20 ғасырдың 50-жылдарының бас кезінде таратылған балықшы ұжымшары үйлерінің қирандысы сақталған. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау тамшы (зат есім) + лы (бір нәрсенің бар екенін білдіретін жұрнақ) туынды сын есім жасайтын жұрнағының қосылуы арқылы жасалған. Дереккөздер
Мұздықтық кезең

Мұздықтық кезең - жердің геологиялық тарихындағы ұзаққа созылған уақыт кезеңі. Климаттың жалпы суыну аясында өте суық уақыт аралықтары - мұздық дәуірлері мен жылы климатты уақыт аралықтары бірнеше рет қайталанған. Жер тарихында мұздықтық кезең біркелкі тараған жоқ. Олар 4 ірі мұздықтық эралар, яғни гляциэралар құрды. Әркайсысының ұзақтығы ондаған млн жылдан 200 млн жылға дейін созылды жоне бірнеше мұздықтық, мұздық аралық кезеңдерді (2-3) қамтыды. Дереккөздер
Жібек жолы (айрық)

Елді мекендер: * Жібек жолы – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл. * Жібек жолы – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл. * Жібек жолы – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл. * Жібек жолы – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл. * Жібек жолы – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл. * Жібек жолы – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл. * Жібек жолы – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Жібек жолы – Алматы қаласындағы метро бекеті. * Jibek Joly – қазақстандық телеарна.
Еселегіш құрылғы

Еселегіш құрылғы — құралдың күрделі қозғалысын өнделетін беттің берілген пішініне сәйкес қамтамасыз ете отырып, білдек берістерінің біреуін көшіргіштен жүргізуге мүмкіндік беретін құрылғы. * Еселеу — еселегіш құрылғының немесе қадағалау жүйесінің көмегімен тетіктің берілген пішінін білдекте жасау. Дереккөздер