kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Михаил Константинович Апполонов

Михаил Константинович Апполонов (1935 ж.т., Алматы қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1992). ҚазМУ-ды (1958, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Геология институының аға лаборанты (1958–60), кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкері (1960–91), лаборатория меңгерушісі (1993–96), 1996 жылдан бас ғыл. қызметкері болып жұмыс істеді. 105 ғылыми еңбектің, 3 монографияның авторы. Шығармалары: # Ашгиллские трилобиты Казахстана. А., 1974; # Граница ордовика и силура в Казахстане. А., 1984 (соавт.), Кембрий Сибири. Новосибир, 1992. Дереккөздер
Гидроборацит

Гидроборацит – бораттар класының тізбекті тобына жататын минерал. Хим. формуласы СаМg(Н 2 0) 3 [В 3 0 4 (0Н) 3 ] 2 ., құрамында 49,5% В 2 О 3 бар. Моноклиндік сингонияда кристалданып, ине, талшық, сферолит, жұлдызша түріндегі агрегаттар құрайды. Түсі ақ немесе түссіз, қызыл, сұр, кейде шыныдай жылтыр болады. Қаттылылығы 3,5 – 4,5; сынғыш; жымдастығы жақсы байқалады; тығыздығы 2167 кг/м3. Гидроборацит борлы тас тұзы кендері мен тұз күмбездерінде гипс, ангидрит, бораттармен бірге кездеседі, кейде тұзды көлдерде тұнады. Гидроборациттің ірі кендері Қазақстандағы Индер көлінде бар. Гидроборациттен бор қосылыстары өндіріледі. Гидраборацит басқа бораттармен қатар бор қышқылын алуға, тағы басқа химиялық өндіріске шикізат болып табылады (ашаритті қараңыз). Дереккөздер
Нұғман Күлдербекұлы Аралбай

Нұғман Күлдербекұлы Аралбай (10.10.1960 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы Пістелі ауылы) – биология ғылымдарының докторы (1998), профессор (2002). ҚазҰУ-дың биология факультетін бітірген (1982). 1982–93 ж. ҚР Ғылым Академиясының Алтай ботаника бағында ғылыми қызметкер, директор болды. 1993–94 ж. Бас ботаника бағында бөлім меңгерушісі, жетекші ғылыми редактор, 1995–2005 ж. Ботаника және фитоинтродукция институтты директорының орынбасары, 2006–07 ж. ҚР ҒМ–Ғылым Академиясының «Биологиялық зерттеу орталығы» мемлекеттік кәсіпорны бас директорының ғыл. істері жөніндегі орынбасары, 2007 жылдан ҚР ҰҒМ-ның Ботаника және фитоинтродукция ин-тының директоры қызметін атқарған. Негізгі ғылым-зерттеулері ботаника, флористика, флорогенетика, этноботаника, география, экология және табиғат қорғау мәселеріне арналған. Аралбай Қазақстан өсімдіктер дүниесінің алуан түрлілігіне алғаш рет сандық баға берген және флораның автохтондығы, жер аумағы мен түр байлығының функционалдық байланысы туралы ұғымды пайымдады. Ол ғылымға белгісіз өсімдіктің жаңа 2 түрін ашты, оның жетекшілігімен Қазақстан флорасы бойынша республикада тұңғыш Оңтүстік Қазақстан және Маңғыстау облыстары өсімдіктерінің мемлекеттік кадастры жасалып, жарық көрді. Республикалық «Шөлденуге қарсы күрес жөніндегі ұлттық іс-әрекеттер жоспары» (1999) және «Биологиялық алуан түрлілікті сақтау және тиімді пайдаланудың ұлттық стратегиясы мен іс-әрекеттер жоспарын» (1999) дайындаған авторлар ұжымының мүшесі. 100-ге жуық ғылыми еңбегі, оның ішінде 9 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Гидрогеологиялық аудандастыру

Гидрогеологиялық аудандастыру – жер қыртысын геологиялық және гидрогеологиялық ерекшеліктерге, жер асты суларының пайда болу, таралу, алмасу жағдайларына қарай біртектес табиғи аудандарға бөлу. Гидрогеологиялық аудандастыру арнаулы және жалпы Гидрогеологиялық аудандастыру болып екіге бөлінеді. Арнаулы Гидрогеологиялық аудандастырудың түрлері көп: мелиоративтік Гидрогеологиялық аудандастыру, минералдық немесе ыстық сулар ауданы, жер асты суын табиғи немесе пайдалану қорына қарай аудандастыру, т.б. Жалпы Гидрогеологиялық аудандастыру жер асты гидросферасын тұтасынан алып, оның грунт және артезиан сулы қабаттарын біріктіріп топтастыру негізінде жүргізіледі. Мұндай Гидрогеологиялық аудандастыруда жер бетіндегі өзгерістер есепке алына отырып, Жер қабығының тектоник. құрылымы, гидрогеол. ерекшеліктері, жер асты суының қалыптасуы мен ағын бағыттары ескеріледі. Бұл бағытта Гидрогеологиялық аудандастыру гидрогеол. массив (таулы, қыратты аймақтар) және гидрогеол. алап (жазықтар, тау аралықтары) бойынша жүргізіледі. Гидрогеол. массивтерде кристалдық іргетас жер бетіне шығып жатады, оның қойнауындағы жер асты суы аса тереңде болмайды. Гидрогеол. алаптарда бұл табантасты қабат кейінгі геол. кезеңдерде пайда болған теңіз, өзен-көл шөгінділерінің астында 10 – 20 км-ге дейін тереңдікте жатады. Оның қойнауындағы жер асты сулары әр тереңдікте қалыптасады да арыны күшті болады. Қазір республикада Гидрогеологиялық аудандастырудың жаңа құрылымдық-гидрогеол. әдістемесі жасалған. Оның негізінде Қазақстан жері 10 гидрогеол. ауданға бөлінеді. Олардың төртеуі гидрогеол. массивтерді (Жетісу Алатауы – Тянь-Шань, Алтай – Тарбағатай, Орт. Қазақстан, Орал – Мұғалжар), алтауы гидрогеол. алаптарды (Каспий, Маңғыстау – Үстірт, Торғай – Арал, Шу – Сарысу, Солт. Қазақстан жазықтары, тауалды және тауаралық жазықтар) қамтиды. Гидрогеологиялық аудандастыру жер асты суының қалыптасу жағдайын, оның қорын дұрыс анықтауға, тиімді пайдалану шараларын белгілеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Арал өңірі ескерткіштері

Арал өңірі ескерткіштері — Арал өңіріндегі ерте темір дәуірінен сақталған археол. ескерткіштердің жиынтық атауы. Арал өңіріне Әмудария мен Сырдарияның Арал теңіздеріне құятын төменгі ағысының аралығы жатады. 1937 жылдан Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (жетекшілері С.П. Толстов, М.А. Итина, О.Л. Вишневская, т.б.) зерттеулер жүргізді. Зерттеу жұмысы барысында Арал өңірінде сақ тайпаларының 4 түрі өмір сүргені белгілі болды: # Жаңадария бойында – апасиактар; # Қуаңдария бойында – тохарлар; # Сырдария мен Қуаңдария аралығында – аугасилер; # Іңкәрдария бойында – сакравактар. Страбон бұл аймақтың массагеттердің батпақты, суы мол, аралды жер екенін айта келіп, онда апасиактар өмір сүргенін жазған. Арал өңіріндегі ертеректе болған Шірік-Рабат, Бәбіш-Молла, Баланды, Жетіасар, Алтынасар көне қалалары орындарынан сақ тайпаларының мол ескерткіштері табылды. Бұл қалалардың архитерторлық жобалары бір-біріне ұқсас. Халқы мал шаруашылығымен, егін егумен, аң аулаумен айналысқан. Қазба жұмысы кезінде дәнді дақылдар – арпа, тары қалдықтары, үккіш, қол диірмен, т.б. құрал-саймандар табылды. Мал сүйектерінің 47%-ы ірі қара сүйектері болуы, оның ішінде түйе, жылқы сүйектерінің мол кездесуі жартылай көшпелі өмірдің басым болғанын аңғартады. Қол өнері, зергерлік жақсы дамыған. Шірік-Рабат қ. төңірегіндегі обаларды зерттеу барысында алынған бұйымдардың Арал өңірі тұрақжайларындағы бұйымдарға ұқсастығы дәлелденді. Жерлеу тәсілдерінің өзіндік ерекшелігі бар. Бейіттер күмбез тәріздес, аумағы 38,5 м, биікт. 8 м, көл. 47х29х9,5 см, 53х31х11 см шикі кірпіштен өрілген. Антроп. зерттеулер сақ тайпаларының бет пішінінде б.з.б. 7–5 ғ-ларда еуропалық, ал б.з.б. 4–2 ғ-лардан бастап моңғолдық белгілері күшейе бастағанын көрсетті. Арал өңірі ескерткіштері жаңа тас дәуірі мен соңғы темір дәуірі аралығында бұл аймақта мал ш. мен суғармалы егіншілікпен айналысқан, әскери өнері жақсы дамыған тайпалардың өмір сүргенін көрсетті. Олар көрші елдердің және шығыстан келген тайпалардың әсерінен саяси-әлеуметтік, экономика, мәдени және антроп. жағынан өзгерістерге ұшырап отырған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id326 Толығымен - “Егемен Қазақстан” Республикалық газеті] * [http://arhiv.pavlodar.gov.kz/orgs/1/files/news/243/file_69_20072009.doc Арал өңірінің ескерткіштері]
Арал теңізін сақтау жөніндегі халықаралық шаралар

Арал теңізін сақтау жөніндегі халықаралық шаралар, Арал апатынан зардап шеккен елдер басшыларының іс-қимылдарына көмектесуге бағытталған алғашқы халықаралық келісім 1990 жылдың 24–26 қаңтарында БҰҰ-ның қоршаған орта Бағдарламасының (ЮНЕП) ұсынысымен жасалды. Бұл халықаралық құжат «Арал теңізін сақтауға арналған нақтылы іске дайындыққа қатысу» деп аталды. 1990 жылғы 11–12 қарашада Хаттамаға қол қойылып, келісім заңды түрде бекітілді. Келісім бойынша дүниежүзілік дәрежедегі оқымыстылар мен мамандардың қатысуымен «Диагностикалық құжат» жасалды. Бұл үлкен ғылыми-тәжірибелік зерттеу Арал апаты кеселінің бетін ашып берді, нақтылы іске бағдарлама жасауға себін тигізді. « Диагностикалық құжат» 1992 ж. 4 тамызда ЮНЕП-тің басқаруымен Женева қаласында бекітілді, оған Қазақстан Республикасы атынан Ұ.Қараманов, К.Салықов, Н.Мұқитанов қол қойды. Келесі сатыда Дүниежүзілік Банк пен ЮНЕП, ПРООН, ЮНЕСКО, т.б. мекемелер қосыла отырып, Орталық Азия елдерінің мемлекетаралық кеңесінің және халықар. Арал қорының басшылығымен «Арал теңізі мәселелеріне нақтылы көмек бағдарламасын» іске қосты. Бұл тарапта 7 бағдарлама, 18 жоба жасалып, ауқымды жұмыс қолға алынды. Тағы қараңыз * Арал * Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.parlam.kz/eng/SiteDep/Abenov/News/Razdel4/News1554/ АРАЛ ТЕҢІЗІ ЖӘНЕ БАЛЫҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫ]
Аралтөбе

Елді мекендер: * Аралтөбе – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл. * Аралтөбе – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл. * Аралтөбе – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл. * Аралтөбе – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл. * Аралтөбе – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. * Аралтөбе – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы, Ералиев ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2007 жылы таратылған. Басқа мағыналар: * Аралтөбе – арал. * Аралтөбе – жайлау. * Аралтөбе – жер атауы. * Аралтөбе – қорым.
Гидроидтар

Гидроидтар, гидроидтылар (Hydroida) – ішекқуыстылар типінің гидрозоялар класына жататын су жәндіктері. Гидроидтардың 5 – 6 отрядқа бөлінетін 4000-ға жуық түрі белгілі, соның ішінде Қазақстанда Каспий теңізінде 5 түрі, Арал теңізінде 1 түрі анықталған. Олар негізінен теңізде (гидра тұщы суда), кейбір түрлері көлде (Африкада), өзенде (Солт. Америкада, Еуропада және Азияда) тіршілік етеді. Гидроидтардың жыныссыз көбейетін ұрпағы – полиптер, жынысты көбейетін ұрпағы медузамен алмасып отырады. Полиптер су түбіндегі тастарға бекініп, ағаш тәрізді бұтақтанып, бүршіктеніп өсіп шоғыр (колония) құрайды. Шоғырдың жеке дарабастарын гидранттар деп атайды. Шоғырдың сыртқы қабаты, судағы көмір қышқыл газы сіңгендіктен, қатайып, кемеге қауіпті рифтер түзеді. Кейбір бүршіктерден дара жынысты медуза дамып, шоғырдан бөлек тіршілік етеді. Бұлардың жұмыртқасынан шыққан дернәсілі планула деп аталады, оның денесі кірпікшелермен қапталған. Гидроидтар – жыртқыштар. Олар планктонды, шаянтәрізділерді, кейбір жәндіктердің судағы дернәсілін, шабақтарды қармалауыштарынан шығатын уымен әлсіретіп ұстап қоректенеді. Кейбір үлкен медузалардың уы адам денесіне қауіпті жара түсіреді. Дереккөздер
Арахнология

Арахнология (грек. aráchnē – өрмекші, logos – ілім), өрмекшітану – зоология ғылымының өрмекші тәрізділерді зерттейтін саласы. Ол өрмекшітәрізділердің анатомия, морфология құрылымын, түр құрамын, жекеше дамуын, шығу тегін, физиология және экология ерекшеліктерін, сондай-ақ табиғаттағы орнын анықтайды. Қазақстанда Арахнология саласы бойынша жүйелі ғылыми-зерттеу 1930 жылдан басталды. Оның дамуына П.И.Мариковский, Н.Ж.Ашықбаев, Ш.К.Тарабаев, т.б. ғалымдар үлкен үлес қосты. Арахнология жануарлар дүниесінің, оның ішінде буынаяқтылардың даму тарихын білуде маңызды рөл атқарады. Арахнология көптеген ғылым салаларымен (медицина, ауыл шаруашылық, мал дәрігерлігі, т.б.) тығыз байланыста дамиды. Сілтемелер *Өрмекші *Археология Сыртқы сілтемелер * [http://bse.sci-lib.com/article068007.html/ Значение слова "Арахнология" в Большой Советской Энциклопедии] *[http://letopisi.ru/index.php/%D0%90%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3/ Арахнолог] Дереккөздер
Гидрологиялық аудандау

Анықтама Гидрологиялық аудандау – белгілі бір аймақты жер үсті және жер асты суларының гидрол. режимі бір текті болып келетін жеке үлескілерге (аудандарға) бөлу. Өзендердің су немесе мұз жүргісінің, түрлі аумақтардың су теңдестігінің ерекшеліктері есепке алынып жүргізіледі. Кешенді және мақсатты Гидрологиялық аудандау болып бөлінеді. Кешенді Гидрологиялық аудандау аумақты мелиорациялық аудандау және мелиорациялауға қажеттілікті анықтау үшін қызмет етеді. Тәуелсіз тәсілдермен анықталған, жауын-шашын ағынды және булану режимдерін біріктіре, картаға түсіру нәтижесінде іске асады. Мақсатты Гидрологиялық аудандау гидрол. сипаттамаларды есептеу мақсатына бағындырылады, байқаулар болмаған жағдайда есепті су өтімдерін анықтау әдістерін жасау барысында өзен алаптарының есепті өлшемдерін немесе олардың бөліктерін теңдестіру үшін қызмет етеді. Гидрологиялық аудандау — елдің аумағын немесе белгілі бір аймақты жер үсті және жер асты суларының гидрологиялық режімі бір текті болып келетін жеке үлескілерге (аудандарға) бөлу. Өзендердің су немесе мұз жүргісінің, түрлі аумақтардың су теңестігінің ерекшеліктері есепке алынып жүргізіледі. Кешенді жоне мақсатты (мамандырылған) Гидрологиялық аудандау болып сараланады. Кешенді Гидрологиялық аудандау аумақты мелиорациялық аудандау және мелиорациялауға қажеттілікті анықтау үшін қызмет етеді. Тәуелсіз төсілдермен анықталған, жауын-шашын, ағынды және булану режимдерін біріктіре, картаға түсіру нәтижесінде іске асады. Сонымен бірге су теңдестігі мен табиғат жағдайларының аймақтьшығы арасындағы өзара тәуелділік немесе ағындының жылішілік үлестірімінің басым типі анықталады. Мақсатты гидрологиялық аудандау гидрологиялық сипаттамаларды есептеу мақсатына бағындырылады, байқаулар жоқ немесе болмаған жағдайда есепті су өтімдерін анықтау өдістерін жасау барысында өзен алаптарының есепті өлшемдерін немесе олардың бөліктерін тендестіру үшін қызмет етеді. Қосымша Гидрологиялық аудандау - материкті, елді, аймақты немесе олардың бөліктерін су балансының, жер үсті және грунт суларының гидрологиялық режімінің сипаты бойынша біртекті жеке бөлікшелерге (аудан) болу. Суқоймалардың ағыны мен режімінің қалыптасуының кеңістіктік заң дылықтарын табу және олардың жалпы өзіндік сипаттары мен айырмашылықтарын анықтау нәтижесінде жүргізіледі. Су балансының сандық және сапалық айырмашылықтарын, әр түрлі аумақгардың су немесе мұз режімдерін есепке алуға негізделеді. Дереккөздер
Гидрологиялық станса

Гидрологиялық станса – 1) су нысандары мен аумақтардың гидрологиялық режиміне (су деңгейі, температурасы, ағыс жылдамдығы, лайлылығы, мұз қату және еру құбылыстары, толқындар, т.б.) белгілі бір бағдарлама бойынша бақылау мен зерттеу жүргізетін гидрометеорологиялық өндірістік мекеме. Гидрологиялық стансада қажетті құрал-жабдықтармен жабдықталған байқау орындары (су өлшеу бекеті, гидрол. жақтау, т.б.) болады. Әрбір Гидрологиялық станса әдетте белгілі бір су жинау алабының аумағын қамтитындай етіп ұйымдастырады; 2) кемеден гидрол. байқаулар (теңіздің, көлдің, ондағы ауа райының жағдайы, әр түрлі тереңдікте судың мөлдірлігі мен түсі, температурасы мен хим. құрамы, ағыстың бағыты мен жылдамдығы) жүргізілетін, теңіз (көл) бетіндегі нақты координаталары бар пункт. Дереккөздер
Медел Жұмабайұлы Арғынбаев

Медел Жұмабайұлы Арғынбаев (9.5.1930, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Шелек ауылы – 29.8.2000, Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1981), профессор (1982). ҚазМУ-ды (1953, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1953–72 ж. Жамбыл облысының оқу-ағарту мекемелерінде, Жамбыл облысы комсомол комитетінде, Қазақстан КП Жамбыл облысы комитетінде, Қазақстан КП ОК-нде жауапты қызметтер атқарған. 1972–85 ж. ҚазМУ-дың проректоры, ҚазМУ-дың жанындағы Қоғамдық ғылымдар оқытушыларының мамандығын жетілдіру ин-тының директоры, 1985–87 ж. осы университеттің журналистика факультетінің кафедра меңгерушісі. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – Қазақстан баспасөзінің тарихы. Халықтар достығы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Гидрометрия

Гидрометрия ( — су, metreo — өлшеймін) — гидрологияның бір саласы; кең мағынада — су объектілерінің жүргісін (ағыстың жылдамдығын өлшеу, су деңгейі, тереңдігі т.б.) байқау әдістерін, ондағы қолданылатын құрал-жабдықтар, сонымен бірге байқау нәтижелерін өңдеу әдістерін зерттейді. Бұл мағынада гидрометрияның мақсаты — құрлық сулары мен теңіздің гидрологиялық жүргісінің барлық элементтерін өлшеу әдістерін жасау болып табылатын гидрологияның өлшеу бөлігі болып анықталады. Әдеттегі қалыптасып қалған тар түсінік бойынша гидрометрияға тек өзен, бөген және көл (сирегірек) жүргілерін зерттеу үшін қолданылатын өлшеу және байқау әдістері ғана жатқызылады. Гидрометрия – гидрология ғылымының сұйықтықтың күйі мен қозғалысын, су нысандарының режимін сипаттайтын шамаларды өлшеу әдістерін зерттейтін бір саласы. Г-ның көмегімен өлшенетін негізгі шамалар: су деңгейі, тереңдігі, арнаның табаны мен бедері; су арыны мен қысымы; ағыс бағыты мен жылдамдығы, жылдамдық пен қысым ырғағы, толқын белгілері, гидравликалық еңістік, судың лайлылығы, (тасындылар ағындысы), судың термиялық және мұздық режимін сипаттайтын көрсеткіштер, т.б. Су нысандарында су деңгейі су өлшеу құралдарымен жабдықталған гидрол. бекеттерде өлшенеді. Су деңгейін үзбей жазу үшін ламниграф|ламниграфтар мен мареографтар қолданылады; су туралы деректерді үлкен қашықтықтарға беру дистанциялық деңгей өлшеуіштердің жәрдемімен жүргізіледі. Лаб. және өндірістік жағдайда деңгей жазғыш немесе өлшеуіш ине пайдаланса, сұйықтықтың арыны мен қысымы монометрлер және пьезометрлермен өлшенеді. Судың тереңдігі Г-лық рейкамен, темір сырықпен, футштокпен және лотпен өлшенеді. Су айдындарының тереңдіктері автоматты түрде Г-лық профилографтармен (кескін жазғыштар) жазылады. Су ағысының жылдамдығы Г-лық зырылдауықпен, түтікпен, термогидрометрмен, қалтқымен және электронды-мех. аспаптармен, т.б. өлшенеді. Арынды ағындарды өлшеу үшін диофрагмалар, Вентури түтігі, т.б. пайдаланылады. Өзен ағысын, сондай-ақ «аудан-жылдамдық» әдісімен өлшейді. Ағысы қатты тау өзендерінің шығыны «иондық араластыру» әдісімен (ағынға ерітінді-индикатор құйылады) анықталады. Арнадағы тасынды (жүзбе, түптік) мен иондық (еріген) заттардың шығыны батометрдің көмегімен өлшенеді. Өзеннің мерзімдік ағынын анықтау үшін су деңгейі мен ағынының графигі – гидрограф пайдаланылады. Гидрометрия — гидрологияның саласы; теңіздердің, өзендердің, көлдердің, бөгендердің, каналдардын гидрологиялық режімдерін зерттеу кезінде жүргізілетін барлық бақылаулар мен өлшеу әдістерін, сондай-ақ су нысандары режімдерінің параметрлерін (су тасқынының жылдамдығын, оның деңгейін, тереңдігін және тағы да басқалары) анықтау тәсілдерін дайындайды. Бұл термин көбінесе "қурлық гидрологиясы" бөлімінің атауы ретінде қолданылып жүр. Дереккөздер
Дандан қызылабад шаһарында

«Дандан қызылабад шаһарында» – ғашықтық дастан. Он бір буынды қара өлеңмен жазылған. Жұмамұхамед Жантақтайұлы ел аузынан жазып алған. Бұрын еш жерде жарияланбаған бұл шығыстық үлгідегі дастанда Ибраһим патшаның Дандан атты батыр ұлының бір сұлу қызға сырттай ғашық болып, соны іздеп сапар шеккені туралы, жолда бастан кешкен ерлік істері туралы әсерлі баяндалады. Шығарма шытырман оқиғаға толы, тілі көркем, махаббатқа, адамгершілікке, өз мақсаты жолындағы табандылыққа, ержүректілікке тәрбиелейді. Қолжазба нұсқасы Қазақстанның Орталық ғылыми кітапханасы қорында сақтаулы.
Гидротермальдық кендер

Гидротермальдық кендер – жер асты ыстық суларының айналымы кезінде түзілетін кендер. Жердің терең қойнауындағы ыстық магма суынып, тау жыныстарына айналғанда, гидротермальдық ерітінділер бу күйінде бөлініп шығады. Бу жер бетіне қарай көтерілгенде, біртіндеп суынып, сұйық ерітіндіге айналады. Гидротермальдық кен орындары бірнеше геол. кезеңдерді қамтып, Жердің беткі қабаттарынан бастап 10 км тереңдікке дейін түзіледі. Процестің басында су ерітінділерінің температурасы 600 – 700°С болса, біртіндеп суына келе бұл шама 25 – 50°С-қа дейін төмендейді. Гидротермальдық кентастар 100 – 400°С дейінгі температура аралығында түзіледі. Гидротермальдық ерітінділер тектоник. жарылымдар мен үлкенді-кішілі жарықтар арқылы жоғары көтерілгенде кен құраушы компоненттер шөгіп, қуыстарды толтырады да желі тәрізді кен орындары түзіледі. Ал ерітінді кеуек немесе ұсақ жарықшалы жыныстардан өтсе, оның құраушылары сыйыстырушы жыныстармен хим. реакцияға түсіп, кен минералдары солардың орнын басады да метасоматиттік кендер түзіледі. Гидротермальдық кен денелері, көбінесе желі, штокверк, қабат, т.б. пішінді болады. Олардың ұзындығы бірнеше км-ге дейін созылады, ені бірнеше см-ден ондаған м-ге дейін жетеді. Құрамына байланысты гидротермальдық кентастар: сульфидтік (мыс, мырыш, қорғасын, молибден, висмут, никель, кобальт, т.б. кендерін түзеді), оксидтік (темір, вольфрам, тантал, ниобий, уран, қалайы кендері), силикаттық (сирек металдар мен бейметалдар кендері), жеке элементтік (алтын, күміс кендері), карбонаттық (кейбір темір және марганец кендері) болып бөлінеді. Гидротермальдық кендердің генетик. жіктелімі кен түзілген ортаның тереңдігіне, физ.-хим., мех. ерекшеліктеріне, гидротермаль ерітінділерді туғызған магманың құрамына және сол тұстағы геотектоник. жағдайға, кентастың минералдық және элементтік құрамына, т.б. табиғи факторларға негізделген. Қазақстанда Гидротермальдық кендердің генетик. және өндірістік типтері түгел дерлік кездеседі. Алтай мен Сарыарқада, Тарбағатай, Мұғалжар тауларында, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Қаратауда, Талас Алатауында, т.б. қатпарлы құрылымдарда ірі Гидротермальдық кендер бар. Бұлардың ішінде Кенді Алтайдағы Зырянов, Лениногор, Николаев, Бақыршық, Сарыарқадағы Жезқазған, Қоңырат, Қарағайлы, т.б. кен орындары көп жылдан бері игеріп келеді. Дереккөздер
Галина Петровна Данилина

Галина Петровна Данилина (13 шілде 1938 жылы, Түркістан облысы Сарыағаш қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1984), профессор (1992). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1960–64 жылдарында Қазақстан ғылым академиясының Математика институтында аға лаборант, 1964 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Тау-кен институтында кіші ғылыми қызметкер, аспирант, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, жетекші ғылым қызметкері болып еңбек еткен. Данилина 55 ғылыми еңбек пен 3 кітаптың авторы. Дереккөздер
Асылхан Нұрмұхаметұлы Данияров

Асылхан Нұрмұхаметұлы Данияров (10 тамыз, 1935 жыл, Қарағанды облысы, Нұра ауданы, Казгородок (Кертінді) ауылы – 1993 жыл) – техника ғылымдарының докторы (1980 жылы), профессор (1987 ж.). Қарағанды политехникалық институтын бітірген (1958). «Қарағандыкөмір» комбинатының «Октябрькөмір» тресіндегі шахтада кен мастері, механик (1958–61 жылдары), Қарағанды политехникалық институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, проректор (1964–87 жылдары) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылым еңбектері мен өнертабыстары механикаландыру құралдарын және оларды пайдаланудың өзіне тән шарттарын ескере отырып, бағалау тәсілдерін жасауға және жетілдіруге арналған. 25 өнертабыстың авторы.
Гидротехникалық мелиорация

Гидротехникалық мелиорация — 1) су мелиорациясы, суармалы жерге су беру режімін реттеу үшін қолданылатын шаралар жүйесі. Белгілі бір уақыт ішінде кеңістікте ылғалды қайта таратып бөлуге мүмкіндік береді. Гидротехникалық мелиорация шараларының қолданылуы арқылы ауыл шаруашылығы дақылдарынан мол өнім алынып, жер, су қорлары ұтымды пайдаланылады, сонымен катар табиғат жағдайын жақсартуға әсерін тигізеді; 2) ылғалы шамадан тыс мол және қуаң жерлерде және т.б. топырақтың су жүргісін түбегейлі жақсартуға бағытталған шаралар жүйесі. Гидротехникалық мелиорацияға: жерді құрғату, суармалау және суландыру, тасқын су мен қар суын дұрыс пайдалану, сортаң жердің тұзын шаю, топырақ эрозиясына қарсы күрес шаралары жатады. Гидротехникалық мелиорация топырақтың су жүргісін меңгеруге мүмкіндік береді, сөйтіп топырақ қабатының ауа, жылу және қоректік жүргісіне ықпал жасау арқылы оның құнарын едәуір арттыруға болады. Әр аймақтың нақты жағдайына қарай гидротехникалық мелиорацияның: оңтүстік және оңтүстік-шығыс қуаңшылық аудандарда — негізінен суармалау; солтүстік және солтүстік-батыс аудандарда — құрғату; сусыз және су тапшы далалық шөлейтті аудандарда суландыру түрі қолданылады. Ірі қалалар мен халық көп тұратын елді мекендер маңындағы жерлер суармаланады; су шаятын беткейлерде су эрозиясына және т.б. қарсы шаралар жүргізіледі. Гидротехникалық мелиорацияны жүзеге асыру үшін бөгет, бөген, кәріз, канал т.б. салынады. Суландыру үшін шахталы және артезиан құдығы, әуіт пен канал, су құбырлары салынады. Өзен суын реттеу үшін олардың арнасын тереңдетеді және бекітеді, қар суын ысырапсыз пайдалану үшін бөген салынады. Гидротехникалық мелиорация жер бетіндегі және жер астындағы судың мөлшеріне, су қарына байланысты. Гидротехникалық мелиорация жерді тиімді пайдалануға, ауыл шаруашылық дақылдарынан мол әрі тұрақты өнім алуға (суармалы телімде суарылмаған егістікке қарағанда дәнді дақылдар түсімі 1,5-2 есе, мал азықтық дақылдар түсімі 4-5 есе артады) болады. Негізгі мақсат — еліміздің экономикалық және шаруашылық қажетін өтеу: мақта шаруашылығын өркендету, қалалар мен өнеркәсіп орталықтарына таяу жерде көкөніс-сүт шаруашылықтарын ұйымдастыру; астық өндіруді арттыру, мал шаруашылығын жемшөппен қамтамасыз ету т.б. Гидротехникалық мелиорация — агрономиялық орман мелиорациясымен, химиялық мелиорациямен және т.б. тығыз байланысты. Сондай-ақ, оны ауыспалы егістермен, онда егілетін дақылдармен, сорттардың құрамымен, жоғары агротехникалық тұрғыда ұштастыра білу керек. Мұнда ауыл шаруашылығын механикаландыру, электрлендіру және химияны қолдану кең өріс алады. Тек осы жағдайда ғана гидротехникалық мелиорацияның экономикалық тиімділігі айқын көрінеді. Дереккөздер
Темірбай Байбосынұлы Дарқанбаев

Дарқанбаев Темірбай Байбосынұлы (24 қазан 1910 ж., Қостанай облысы, Қарабалық ауданы – 13 тамыз 1987 ж., Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1953), профессор (1953), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1958). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1954). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1936). ҚазМУ-да ассистент (1936–38), оқу ісі жөніндегі проректор (1943–46), кафедра меңгерушісі (1946–70) және ректор (1955–61), Қазақстан Ғылым Академиясының биология ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы (1972–83), Молекулалық биология және биохимия институтында дәнді дақылдар лабораториясының меңгерушісі (1983–87) болды. 1952 жылы «Биохимическая характеристика яровых пшениц Казахстана в связи с их технологическими качествами» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғаған. Дарқанбаев Қазақстан бидайының тағамдық маңызы мен технологиялық қасиеттеріне баға беріп, олардың құрамындағы белоктардың түзілу және кебу заңдылықтарын анықтады. Дарқанбаев бидай дәнінде α-амилаза ферментінің жасырын түрде кездесетінін дәлелдеп, оның биосинтезін зерттеген. Амилаза ферментінің, глиадиндермен қатар бидай сорттарының сапалық көрсеткіші бола алатындығын анықтаған. Дарқанбаев ҚазМУ-да өсімдіктердің зат алмасу биохимиясы (1965), Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында белок және нуклеин қышқылдары (1968) және дәнді дақылдар биохимиясы лабораторияларын (1973) ұйымдастырды. Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дауд Түркістани

Дауд Түркістани (туған-өлген жылы белгісіз) – түркістандық ғалым. XI ғасырда өмір сүрген араб филологы Абдул-Қаһир әл-Журжанидің «әл-Әуамил әл-майа» («Жүз меңгеру») деген еңбегіне түсіндірме жазған Дауд бин Абд әл-Бақи бин Иса бин Жанбаба ат-Түркістани атты зиялының есімі аталады. Осындай араб тілі грамматикасының мәселелеріне арналған күрделі еңбекке түсіндірме жасағанына қарағанда Дауд түркістани араб тілінен дәріс берген ұстаз немесе тілші ғалым болған. [ Түркістан қаласындағы медреселердің бірінде ұстаздық еткен де болуы мүмкін. Дереккөздер
Файзи Ахметұлы Дауылбаев

Файзи Ахметұлы Дауылбаев (26 қараша 1927 ж., Батыс Қазақстан облысы, Жымпиты ауданы, Жымпиты ауылы – 10 маусым 1982 ж., Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1980), профессор (1982). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және аспирантурасын (1954) бітірген. Алматы мемлекеттік медицина институтында доцент (1960–68), кафедра меңгерушісі (1968–80), проректор (1976), ал 1980 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтының ректоры болды. Дереккөздер
Бейбітхан Дахбай

Бейбітхан Дахбай (1952 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (2002). Ұлан-Батыр мемлекеттік медицина институтын бітірген (1976). 1976–1993 жылдарында осы институтта оқытушы, 1993–97 жылдарында Жаңаарқа ауданында терапевт, 1998 жылдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығында аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. Дахбай 60 ғылым жарияланымның және 2 патенттің авторы. Дереккөздер
Гидрофизика

Гидрофизика — 1) геофизиканың жердің су қабатындағы физикалық процестерін зерттейтін саласы. Қазақстандағы гидрофизиканың қалыптасуы мұздықтарды, мұз басудың физикалық-химиялық жағдайын зерттеуден басталды. Мұздың еруі, мұздық суының ағыны мен мұз суымен толысатын өзендердегі су шығынының арасындағы байланыс анықтады. Мұздықтардағы мұз массасының балансы, мұздың еритін бетіндегі ылғал алмасу процестері және жалпы аймақ бойынша су балансы, таулы аймақтар мен жазық өңірлердегі жер асты суларының динамикасы және г.б. зерттелді. Ол құрлық гидрологиясы, мұхиттану және гидрогеологиямен тығыз байланысты. Гидрофизика судың сұйық, қатты, газ күйіндегі молекулалық құрылысын, судың, қардың, мұздың әр түрлі физикалық қасиеттерін, тұйық сулардағы динамикалық, термиялық процестерді, судан, қардан, мұздан жарықтың өтуін және оның осы ортада таралуын, шашыруын зерттейді. Гидрофизика теңіз физикасы (мұхит пен теңіздің термикасын, акустикасын, оптикасын, ағыстарының динамикасын, толқынын зерттейді) және құрлықтағы су физикасы (өзенде, көлде, бөгенде, жер асты суында болатын физ. процестермен шұғылданады) болып екіге бөлінеді. Балқаш көлі өңіріндегі жер асты суының динамикасын, Қапшағай және Бұқтырма бөгендеріндегі, Ертіс-Қарағанды-Жезқазған каналындағы мұз режімін, қар мен мұз ерігендегі буланудың жиынтық шамасын анықтауда елеулі нәтижелерге қол жетті; 2) ағыстарды, толқындарды, су объектілерінің атмосферамен әрекеттестігін, судың термиялық, акустикалық, оптикалық және басқа да физикалық қасиеттерін, су объектілерінде, сондай-ақ қар мен мұзда болатын физикалық процестерді зерттеу жұмыстарының кешені. Гидрофизика - гидросферада болатын физикалық процестерді зерттеумен айналысатын геофизиканың саласы. Судың жиналған нақты бір пішініне қатысты Гидрофизиканы мұхиттанудың (мұхит физикасы) немесе құрлық гидрологиясының (құрлық суының физикасы) құрамды бөлігі деп санайды. Ағыстарды, толқындарды, су нысандарының атмосферамен өзара әрекеттерін, судың термиялық, акустикалық, оптикалық және тағы да басқалары физикалық қасиеттерін, су нысандарында, сондай-ақ кар мен мұзда жүретін физикалық процестерді зерттейді. Дереккөздер
Болат Төлеуханұлы Ермағанбет

Болат Төлеуханұлы Ермағанбет (1947 жылы туған) – химия ғылымдарының докторы (1993). Қарағанды политехникалық институтын (1969, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген соң осы институтта кіші ғылыми қызметкер, аға оқытушы (1974–1979), Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1979–1983), Қазақстан Ғылым Академиясының Органикалық синтез және көмір қышқылы институтында лаборатория меңгерушісі (1983–1994), Алматы қаласы «Монтажинжиниринг» АҚ ғылыми бөлім бастығы (1994–1997), Астана қаласындағы Қазақстан–Ресей университетінің ректоры (1997–2000) болды. 2001 жылдан Ақмола технология және бизнес университетінің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры қызметін атқарады. «Каталитическая конверсия угля и тяжелых нефтяных остатков связанным водородом» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ермағанбет 150-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Мүбәрак Ермағанбетұлы Ермағанбетов

Мүбәрак Ермағанбетұлы Ермағанбетов (21 мамыр 1951 жылы туған, Қостанай облысы, Амангелді ауданы, Қабырға ауылы) – химия ғылымдарының докторы (2001), профессор (2002), Қазақстан Жоғары мектебі ұлттық ғылыми академиясының академигі (2006). ҚазМУ-ды (1979, қазіргі ҚазҰУ) және Қазақ политехникалық институтының аспирантурасын (1983, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген соң осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор және кафедра меңгерушісі (1995–2008) болды, ал 2008 жылдан ҚазҰПУ-да 1-проректор қызметін атқарады. «Ионогенді азотты және күкіртті мономерлерді полимерлеу және солардың негізінде жаңа полимерлер алу» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – кейбір гетероциклді қосылыстарды полимерлеу реакциясын оқып-үйрену және оларды халық шаруашылығының әр түрлі салаларына пайдалану мәселелері. Ермағанбетов 170 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 1 оқулықтың авторы, 25 авторлық куәлігі бар. Сыртқы сілтемелер http://almaty-akshamy.kz/?p=2594 Дереккөздер
Теодор Лазаревич Золотарев

Теодор Лазаревич Золотарев (16.8.1904, Украина, Одесса облысы Гросулово селосы – 10.4.1966, Ресей, Мәскеу қаласы) - техника ғылымдарының докторы (1937), профессор (1935), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1963). * 1927 жылы - Грузия политенхникалық институтын бітірген, Әзірбайжанда инженер жұмыста болды. * 1927–1932: Әзірбайжан мұнай институтында доцент, кафедра меңгерушісі, Бүкілодақтық энергетикалық және электр станциялары ғылыми-зертеулік институтында (Мәскеу қаласы) гидроэнергетикалық ресурстар тобының жетекшісі, КСРО ғылым академиясының Су шаруашылығы мәселелері секциясы төрағасының орынбасары, төрағасы, КСРО Электр станциялары халкоматында оқу орындары бас басқармасының бастығы, * 1932–1962:Мәскеу энергетикалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі, декан, директордың орынбасары, * 1963–1966:Қазақ энергетикалық ғыл-зертеулік институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері гидроэнергетикалық және су шаруашылығы салаларына арналған. Золотарев Теодор Лазаревич еліміздің ірі өзендерін кешенді түрде пайдалану жолдарын, гидротехниканың теориялық негіздерін зерттеді, су электр станцияларының гидродинамикалық моделін жасады. * «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары * Гидроэлектроцентраль в энергосистеме, М., 1939; * Гидроэнергетика, М., 1950; * Энергетика мира, М., 1959. Дереккөздер
Зоогеография

Зоогеография (грекше: zoon - жануар және география) – Жер шарындағы жануарлар дүниесінің таралуы мен олардың орналасу заңдылықтарын зерттейтін ғылым; биогеографияның бөлімі. Зоогеография ғылымының негізі 18 ғасырда қаланды. Құрлықтағы организмдерді зоогеографиялық тұрғыда жіктеуді Н.А.Северцов пен М.А.Мензбир экологиялық және тарихи тұрғыдан қарастырған. Құрлықтағы зоогеографиялық аудандастыруда В.Гептнердің жүйесі негізге алынды. Оның 2 варианты бар. Қазақстан фаунасын зоогеографиялық аудандастыру екіншісіне жатады. Бұл жіктелім бойынша құрлық жануарлары 8 облысқа бөлінеді: # Жаңа Зеландия; # Австралия; # Полинезия; # Неотропика; # Эфиопия; # Мадагаскар; # Үнді-Малай; # Голарктика. Қазақстан Голарктика облысы, Палеоарктика тармағының Орталық Азия провинциясына кіреді. Әр облыстың өзіне тән жануарлар дүниесі бар. Қазақстанды зоогеографиялық аудандарға жіктегенде И.А.Долгушин республика жерін мұндағы құстардың таралуына қарай, ал А.Л.Афанасьев сүтқоректілердің орналасуына қарай бөлді. Мұхиттар мен теңіздердің фаунасын аудандастыру ағылшын ғалымы Э.Форбстың, неміс ғалымы А.Ортманның еңбектерінде сипатталады. Жануарларды зоогеографиялық аудандастырудың сирек кездесетін жануарлар мен тұз хайуанаттарын қорғауды ұйымдастыруда (мысылы, қорық, қорықша ұйымдастыру) маңызы зор. Қазақстанда зоогеографиялық ғылыми-зерттеу жұмыстарымен Зоология институты айналысады. Зоогеография— қазіргі кездегі және өткен замандардагы жануарлар мен олардың қауымдастықтарының (зооценоздарының) географиялық таралу заңдылықтарын зерттейтін биогеографияның саласы; осы таралуды, сондай-ак экологиялық топтардың географиялық таралуын анықтайтың қазіргі және тарихи факторлар мен заңдылықтарды зерттейді. Зоогеографияның негізгі әдістерінің бірі — картаға түсіру. Зоогеографияны * ареалогиялық зоогеография, * тарихи-фауналық зоогеография, * аймақтық зоогеография, * экологиялық зоогеография, * зооценологиялық зоогеография деп бөледі. Ареалогиялық зоогеография — жануарлар түрлерінің, туыстарының және басқа таксондарының таралу атыраптарын; Тарихи-фауналық зоогеография — өткен геологиялык дәуірлермеп байланысты фауна мен оның тарихын зерттейді; Аймақтық зоогеография — Жер шарын әр түрлі типтегі фауналық аймаққа (патшалық, тараптық, тарапшалық) аудандаумен шүғылданады; Экологиялық зоогеография — жануарлардың тіршілік жағдайлары-на (абиоталық, биоталық, антропогендік) байланысты таралуын қарастырады; Зооценологиялық зоогеография — зооценоздарды, олардың құрылымын, құрамына енетін жануарлардың сандық және сапалық өзара қатынастарын зерттейді. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Зоотехния

Зоотехния, зоотехника (зоо... және грекше techne – өнер, шеберлік) –мал шаруашылығын өркендету, малдан алынатын өнімдердің мөлшері мен сапасын арттыру жөніндегі теориялық және практикалық білімдердің жиынтығы. «Зоотехния» терминін ғылымға 1848 жылы француз ғалымы Ж.Бодеман енгізген. Зоотехния мал өсіру жөніндегі білімді жинақтайды және еңбек пен қаражатты аз жұмсай отырып, малдан сапасы жоғары өнімді мол алудың шараларын белгілейді. Адам баласы малды қолда ұстағаннан бастап, олардан алынатын түсім мал тұқымына байланысты екендігіне көңіл аударған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ғасырлар бойы төрт түлік мал өсірудің әрқайсысына тән тиімді тәсілдер іріктеліп, мал тұқымын асылдандырудың, оларды жыл мезгілдеріне сәйкес бағудың, өнімін арттырудың ұлттық жүйелері қалыптасқан. Қазақстанда зоотехния саласындағы жүйелі зерттеулермен Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу технология институты, Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технология институты, Эксперименттік биология институты, Батыс Қазақстан, Қостанай ауылшаруашылығы институттары, т.б. көптеген тәжірибе стансалары шұғылданады. Зоотехния малдың биологиялық ерекшелігін зерттейтін ғылым болғандықтан ол биология, зоология, анатомия, гистология, физиология, биохимия, генетика, цитология, иммунология, т.б. ғылымдарға сүйенеді және ветеринария, агрономия, ауылшаруашылығы өндірісін ұйымдастырумен, т.б. тығыз байланысты. Тарихы Республикада зоотехниялық зерттеулерді алғаш 1926–28 жылдары КСРО ҒА Қазақстанға бірнеше дүркін экспедиция ұйымдастырып, байтақ өлкенің әр аймағындағы мал түліктерінің (сиыр, қой, ешкі, жылқы, түйе) сапасы, өсіп-өну жағдайлары тексерілді (Ю.А.Филипченко, Ф.Г.Добржанский, Я.Я.Лус, т.б.). 20 ғасырдың 30–40-жылдары В.А.Бальмонттың басқаруымен қазақы қой прекос және рамбулье қошқарларымен жаппай будандастырылды (М.Ермеков, В.А.Малицкий, А.П.Пшеничный, т.б.), ұяң жүнді, биязылау жүнді қой шаруашылығы (Т.Бөкенбаев, Ә.Жандеркин, М.Әлетов, т.б.), жүндес ешкі шаруашылығы (П.Ф.Кияткин, Жандеркин) құрыла бастады. Дүние жүзіне әйгілі герефорд (Н.З.Галиакберов, Б.Мусин, С.Тасболатов), швиц (Д.Н. Пак), симментал (А.Г.Панасенко), қара ала голланд (Т.Ф.Тавилдарова) сиырларын пайдалану нәтижесінде қазақы сиыр тұқымы жақсартылды. Қазіргі заманғы зоотехния жалпы зоотехния, жеке зоотехния болып бөлінеді. Жалпы зоотехния малдың барлық негізгі түрлері мен тұқымдарының биологиялық, шаруашылықтық ерекшеліктерін айыра білу нәтижесінде оларды өсіру, азықтандыру, бағып-күту мәселелерін зерттейді. Жеке зоотехния мал шаруашылығының жеке салаларын (сиыр, қой, шошқа, құс өсіру, т.б.) өркендетудің теориялық, практикалық мәселелерімен айналысады. Қазақстан ғалымдары сиырдың екі (қазақтың қасқа сиыры, Алатау сиыры) тұқымын, қойдың үш тұқымын (қазақтың биязы жүнді қойы, қазақтың арқар-меринос қойы, қазақтың оңтүстік мериносы), Қостанай жылқысын шығарды. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Зорин Виславий Иванович

ЗОРИН Виславий Иванович (11.4.1932 жылы туған, Ресей, Киров облысы Даровский ауданы Қарауыл деревнясы) – Философиялық ғылыми докторы (1978). ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1954–56 жылы Солтүстік Қазақстан ЛКЖО ОК-нің лекторлар тобының меңгерушісі, 1956–62 жылы Солтүстік Қазақстан, Талдықорған (қазіргі Алматы) облыстары орта мектептерінде оқу ісінің меңгерушісі, директоры қызметтерін атқарды. 1962 жылы Ақмола агр. университеттінде (қазіргі Қазақ агротех. университетті) доцент, профессор қызметтерін атқарды. зауының 120-дан аса ғылыми еңбегі, 5 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Зуев Василий Алексеевич

Зуев Василий Алексеевич (1.1.1952 жылы туған, Алматы облысы Панфилов ауданы) – техникалық ғылыми кандидаты (2002). Қазақ экономикалық университеттін (1992) бітірген. «Горводоканал» басқармасында инженер, аға инженер (1975–80), Алматы қалалық атқару комитетінде бөлім инженер, басқарма бастығы (1980–91), Алматы қаласы «Горводоканал» басқармасында директордың орынбасары (1991–97), бас директоры (1997–2007) қызметтерін атқарған. ғылыми еңбектері Алматы қаланың ағын суларын тазарту мәселелеріне арналған. Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығы лауреаты (2005). Дереккөздер
Әлімхан Ермекбаев

Әлімхан Ермекбаев (10 тамыз 1933 жылы туған, Алматы облысы, [Жамбыл ауданы, Қастек ауылы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1991). ҚазМУ-ды (1956, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң геолог, экспедиция бастығы, Қазақ КСР-і Геология министрлігінде бөлім бастығы (1956–92), «Казнедра» ғылыми-өндірістік бірлестігі бас директорының орынбасары (1992–94), ҚР Қазба байлықтар қоры жөніндегі мемлекеттік комиссияның төрағасы (1994–98) болды, ал 1998 жылдан Баға институтының проректоры қызметтерін атқарады. Ермекбаев 80-ге тарта ғылыми-зерттеу жарияланымның авторы. Сыртқы сілтемелер http://www.kazpravda.kz/c/1008090201 Дереккөздер
Ермек батыр

«Ермек батыр» – жыр. Еңлік пен Кебектен қалған ұл Ермектің ер жеткен соң ата-анасының кегін қалай алғаны туралы халық қиялынан туған оқиғаға құрылған. Бірнеше нұсқасы бар. Жырдың барлық нұсқаларының мазмұны ұқсас, кейбір эпизодтарында аздаған айырмашылықтар кездеседі. Кіріспе бөлімі, көбінесе батырлық жырлардағыдай Ермектің балалармен ойнап жүріп, тентектік жасауымен, ата-анасының зұлымдықпен өлтірілгені жайлы сөз естіп, кек алуға аттанғандығымен басталады да, жас батырдың әке-шешесін өлтірген жақты қырғынға ұшыратқанын баяндауымен аяқталады. Ермек бұл жерде ата-ана кегін алу үшін ғана күрес жүргізеді. Дастанның негізгі сюжетттік желісі – ру таласынан туған зұлымдықты әшкерелеуге құрылған. Жыр нұсқалары Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхана мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорларында сақтаулы. Дереккөздер
Галина Семеновна Васильева

Галина Семеновна Васильева (1939 жылы, Алматы қаласында туған) – биология ғылымдарының докторы (1994 жылы), профессор (1998 жылы). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1962 жылы). Красноярск қаласындағы КСРО Ғылым Академиясы Сібір бөлімшесінің физика институтында аға зертханашы (1961–62 жылдары), 1962 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Васильев 115 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Биология трансплантируемых опухолей», 1982 жылы; «Суточная хронобиология и хронотерапия опухолей», 1985 жылы) авторы. Шығармалары 1. "Хронобиология и хронотерапия злокачественных новообразований", Алматы,1994. - 78с; Дереккөздер
Жомарт Мұқанұлы Ермеков

Жомарт Мұқанұлы Ермеков (26 шілде 1952 жылы туған, Павлодар облысы, Аққулы ауданы, Лебяжі ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (1998). Семей медицна институтын (1975, қазіргі Семей медицина академиясы) бітірген соң Павлодар №1-қалалық ауруханасында дәрігер-хирург, нейрохирург (1975–80), Мәскеу қаласындағы Бас нейрохирургия ғылыми-зерттеу институтында ординатор (1980–82), аспирант (1982–85), Алматы қаласындағы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ассистент (1986–91), Алматы мемлекеттік медицина институтында (1991–98, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) болды, ал 1998 жылдан Астана мемлекеттік медицина академиясында профессор. «Инфекционно-воспалительные осложнения черепно-мозговой травмы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ермеков 60 ғылыми-зерттеу еңбектің және 2 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Мария Павловна Васягина

Мария Павловна Васягина (14 желтоқсан 1929 жылы, қазіргі Мордовия, Краснослободск ауданы, Синяково деревнясында) – биология ғылымдарының кандидаты (1959 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетін (1952 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. 1956–88 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1956–88 жылдары), бөлім меңгерушісі (1976–86 жылдары) болды. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері микология мәселелеріне арналған. Васягина Қазақстанда өсетін саңырауқұлақтардың таралу тәртібіне талдау жасап, микрофлораның республика жерінде қалыптасу тарихын зерттеді. Саңырауқұлақтардың 88 туысы, 607 түрі, 125 формасына ғылыми сипаттама берді. Васягина саңырауқұлақтардың әр түрлі жүйелілік жіктелімін салыстыра отырып, 126 жаңа түрін анықтады. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1987 жылы). Шығармалары * "Низшие грибы и миксомицеты (phycomycetes et myxomycetes)", М.П. Васягина, И.Н. Головенко, З.М. Бызова; Академия наук Казахской ССР, Институт ботаники. - Алма-Ата: Наука Казахской ССР, 1977. - 348 с.: рис., табл., ил. - Библиогр.: с. 328-339. - 700 экз. - 3 р. 51 к.; * “Сумчатые грибы, ч. 2 : Локулоаскомицеты (loculoascomycetes)“, М.П. Васягина, З.М. Бызова, М.А. Тартенова; Академия наук Казахской ССР, Институт ботаники. - Алма-Ата: Наука Казахской ССР, 1987. - 296 с. : рис., табл. - Библиогр.: с. 278-279 . - 700 экз. - 3 р. 30 к.; * "Мучнисто-росяные грибы", М.П. Васягина [и др.]; Академия наук Казахской ССР, Институт ботаники. - Алма-Ата: Издательство Академии наук Казахской ССР, 1961. - 460 с.: ил., рис., табл. - Библиогр.: с. 436-445 . - 1600 экз. - 2 р. 60 к.; * "Флора споровых растений Казахстана", Васягина, Мария Павловна; Алма-Ата: Наука КазССР, 1987; Дереккөздер
Борис Александрович Вахламов

Борис Александрович Вахламов (15 наурыз 1925 жылы, қазіргі Нижегород облысы, Ефимовка селосында туған – 2000 жылы, Новосібір қаласында қайтыс болған) – экономика ғылымдарының докторы (1974 жылы). Горький индустриялық институтын (1949 жылы, қазіргі Нижний Новгород индустриялық институты) және Мәскеу қаласындағы КОКП ОК-нің Жоғары партия мектебін (1961 жылы) бітірген. Нижний Тагил металлургия зауытында инженер (1949–52 жылдары), Павлодар обкомында бөлім меңгерушісі (1961–63 жылдары), Павлодар қалаткомының төрағасы (1963–65 жылдары) болды. КСРО Ғылым Академиясы Сібір бөлімшесінің экономика және өнеркәсіптік өндірісті ұйымдастыру институтында (1965–85 жылдары) қызмет атқарған. Вахламов 50-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Шығармалары * "Экономика Павлодарского Экибастузского промышленнего узла", 1965 жылы; * “Внедрение научных разработок в производство (на примере Советского района г. Новосибирска)“]] - Новосібір, 1989. - С.106-111. ; * "На подряде поток", Б. А. Вахламов. - .55-60; Дереккөздер
Юлиан Абрамович Векслер

Юлиан Абрамович Векслер (14 наурыз 1934 жылы, Украина, Луганск қаласында туған) – техника ғылымдарының докторы (1973 жылы), профессор (1974 жылы). Мәскеу тау-кен институтын (1957 жылы) және оның аспирантурасын (1964 жылы) бітірген. «Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігінің шахтасында кен ісі шебері, бас инженердің көмекшісі (1957–61 жылдары), Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) аға оқытушы, доцент, профессор (1964–78 жылдары), Қазақстан Ғылым Академиясының Сейсмология институтында зертхана меңгерушісі және Қарағанды политехникалық институтында кафедра меңгерушісі (1979–88 жылдары) қызметтерін атқарды. Қазір Германияның Мюнхен қаласында тұрады. 1971 жылы «Исследование больших деформаций ползучести и разрушения горных пород вокруг горизонтальных выработок» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері мен жаңалықтары кен жынысымеханикасына, кен жыныстары сырғымалылығының үлкен деформалануын есептеуге және жыныс массивтеріндегі динамикалық құбылыстарды қоздыру теориясына арналған. Векслер 140 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 4 монография мен 21 авторлық куәліктің иегері. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1974 жылы). Дереккөздер Сілтемелер * [http://gi.kstu.kz/rmpi/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/ «Карагандинский государственный технический университет»] * [http://www.kstu.kz/old/krmpi.html «Кафедра разработки месторождений полезных ископаемых»]