kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Зәкария Сағындықұлы

Зәкария Сағындықұлы (туған жылы белгісіз, Маңғыстау облысы – 1931) — ақын. Өмірбаяны Бала кезінен Абыл, Махамбет, Аралбай жырларын жаттап, Қашаған, Ақтан ақындардан өнеге алады. Зәкария жиын-тойларда жыр айтып, күй тартып, ән салып, өз өнерпаздығымен елге кең танылады. Қазан төңкерісінен кейін елді отырықшылыққа үндеп, бірқатар ауылдарды Ойыл төңірегіне – Сулыкөл, Наршөккен, Қоғалыкөл, Қоңырсай мекендеріне қоныстандыра бастайды. Оның бұл игі ісін шолақ белсенділер теріс түсіндіріп, жалған жаламен кеңестік кезеңнің кәріне ұшырайды. 1928–1930 жылдары Ойыл түрмесінде отырып, 1930 жылы он жылға бас бостандығынан айыруға үкім шығарылады. Шығармалары Зәкария жазықсыз жаламен қапаста отырып шығарған «Адамзаттың баласы», «Құдіреті күшті құдайым», «Адай деген ел едік», «Көлденең жатқан Маңғыстау», «Шатылу бүгін емес, бұрыннан бар», т.б. жыр шумақтарында өткен дарқан күндерді еске алып, елдің рухын, бағзы тұрмысын армандай толғайды. Қадірлес досы Мамай Салғараұлына өлең-хат түрінде жолданған ыза мен мұңға толы тебіреніс-толғаулары ел арасына кең тараған. Толғаулары мерзімді баспасөз беттерінде және «Қапаста жазылған хаттар» (А., 1992), «Жыр-дария» (Ақтау, 1995) жинақтарында жарық көрген. Дереккөздер
Ажыранды

.]] Ажыранды (разъем) — алмалы-салмалы қосынды. Ажыранды құю өндірісінде қорамаларды жасағанда, қысым арқылы өңдеуде қалып бөліктерін жасағанда қолданылады. Электрлік жалғағыш - электр тізбегін механикалық жалғауға және ажыратуға арналған электр техникалық құрылғы. Екі немесе одан да көп бөліктен тұрады (розетка мен айыр). Дереккөздер ar:وصلة كهربائية eo:Klemo
Сембіғали Төрешұлы Зәкенов

Сембіғали Төрешұлы Зәкенов (1965 ж. т., Бейнеу ауданы Сарықамыс кенті) – ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1996), профессор (2003). Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1986). 1986 ж. жолдамамен ҚазПТИ-дің Ақтау қаласындағы бөлімшесіне мұғалім болып жұмысқа орналасты. Зәкеновтің негізгі ғылыми жұмысының бағыты мұнай және газ кен орындарын бұрғылау техникасын жетілдіруге арналған. Ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектері, монографиялық еңбегі жарияланған. ҚР білім беру саласындағы «Құрметті қызметкер» (2001) белгісімен марапатталды. Дереккөздер
Ілгек Ибескиева

Ілгек Ибескиева (1924 ж. т., Маңғыстау ауданы Шетпе елді мекені) – шопан. 1948 – 69 ж. Талап, Еңбек ұжымшарларында шопан, 1969 – 79 ж. «Бозащы», «Ақшымырау» кеңшарларында жұмысшы болды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталған (1957). Дереккөздер
Аманхан Ибраев

Аманхан Ибраев (1941 ж. т., Түрікменстан, Красноводск ауданы) – кеңес қызметкері. Семей қаржы-экономикалық техникумын бітірген. 1961 – 66 ж. Красноводск ауданы автобазасында диспетчер, Жетібай автобазасында аға экономист. 1967 – 88 ж. автобаза бастығының экономика жөніндегі орынбасары, Жетібай автокөлік кәсіпорнының директоры, халық депутаттары кеңесі атқару комитеттінің төрағасы, 1988 – 97 ж. облысы өндірістік автокөлік бірлестігі бастығының экономика жөніндегі орынбасары, 1997 – 2001 ж. «Кәсіпорындарды қайта құру және тарату агенттігі» АҚ облыс бойынша директордың орынбасары, бөлім бастығы болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1976), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), Құрмет грамотасымен (1973, 1976) марапатталған. Дереккөздер
Қамқаш Алтайқызы Ибраева

Қамқаш Алтайқызы Ибраева (1941 ж. т., Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласы) – мұнайшы-геолог. Бүкілодақтық политехникалық инcтитутын бітірген (1963). 1966 – 98 ж. «Өзен мұнай-газ өндіру» басқармасында оператор, мастер, ауысым бастығы, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Радиоөлшеулер

Радиоөлшеулер — электрондық аспаптар мен радиоэлектрондық құрылғыларды жасағанда, шығарғанда және пайдаланғанда олардың көрсеткіштері мен сипаттамаларын мөлшерлеп анықтау мақсатында жүргізілетін инфрадыбыстық жиіліктен АЖЖ жиілікке дейінгі диапазондағы электрлік, магниттік, электромагниттік шамаларды өлшеу. Дереккөздер
Тұрарбек Игіліков

Тұрарбек Игіліков (1924 ж. т., Ресей, Астрахан облысы Баклано-Лопатино ауылы) – партия, кеңес қызметкері, запастағы полковник, Халықаралық ардагерлер одағының мүшесі. Батыс Қазақстан, Гурьев (қазіргі Атырау облысы) облысы және Ресейдегі Калининград қаласында, ауданы партия комитеттерінде, облысы атқару комитеттінде басшы қызметтер атқарған. 2-дәрежелі Отан соғысы, «Парасат», «Құрмет» ордендерінің, бірнеше медальдардың иегері. Ақтау қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Аймұхаш Избергенов

Аймұхаш Избергенов (1941, бұрынғы Гурьев облысы Жылыой ауданы Амангелді ауылы – 2000) – еңбек ардагері. 1962 – 65 ж. Кеңес Армиясы қатарында болған. 1966 – 67 ж. бұрғылаушы, 1968 жылдан жүргізуші болып жұмыс жасаған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1973). Дереккөздер
Радиопеленгация

Радиопеленгация ( — ұстап алу) — радиотолқынды тарататын объектінің орналасу бағытын анықтау. Екі радиопеленғаторларды кеңістікте орнату арқылы радиотолқын таратушы объектінің орнын анықтауға негізделген. Навигацияда, әскери әрекеттерде пайдаланылады. Дереккөздер
Радиорелейлік байланыс

Радиорелейлік байланыс — бірнеше қабылдаушы-таратушы радиостанциялар тізбегінен тұратын радиобайланыс жүйесі. Байланыс сантиметрлік және дециметрлік толқындарда жүргізіледі. Әрбір көрші екі станцияның антенналары бір-бірінен тікелей көрінетін қашықтыққа орналасуы тиіс. Жазық жерлерде ондай қашықтық 40—50 км, ал антенна мұнараларының биіктігі 7—100 м шамасында болады. Байланыс сыйымдылығы бірнеше ондаған мың телефондық арнаға жетеді. Радиорелейлік байланысты қамтамасыз ететін техникалық құралдар мен радиотолқын таралатын орта бірігіп радиорелейлік жолды құрайды. Дереккөздер bg:Радиорелейни линии de:Richtfunk en:Microwave transmission fi:Mikroaaltolinkki he:תחנת ממסר ja:FPU (放送) my:မိုက်ခရိုဝေဖ့် ဆက်သွယ်ရေး pl:Radiolinia ru:Радиорелейная связь sv:Radiolänk tr:Radyolink uk:Радіорелейний зв'язок zh:微波通讯
Шабаз Иманалиев

Шабаз Иманалиев (1940 ж. т., Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қаракөл ауылы) – қайраткер. Гурьев педагогикалық инcтитутын (қазіргі Атырау университеті) (1963), Алматы жоғары партия мектебін (1973) бітірген. 1968 – 73 ж. Қызылқоға ауданы партия комитеттінің нұсқаушысы, 1973 – 99 ж. облысы партия комитеттінің нұсқаушысы, Форт-Шевченко қалалық партия комитеттінің 2-хатшысы, атқару комитеттінің төрағасы, облысы атқару комитеттінің баспа, полиграфия істері жөніндегі және кітап саудасы басқармасының бастығы, партиялық бақылау комиссиясы төрағасы, облысы еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бас басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 1999 жылдан Республикалық «Отан» саяси партиясының облысы бөлімшесі төрағасының 1-орынбасары. «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1971), т.б. медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Радиорелейлік станция

Радиорелейлік станция — радиорелейлік желі құрамына кіретін қабылдаушы-таратушы станция. Олар арқылы көп каналды байланыс жүргізіледі және теледидар бағдарламалары беріледі. Радиорелейлік станциялар аралық, тораптық және соңғы станцияларға бөлінеді. Аралық станциялар күшейткіш ретрансляторлар қызметін атқарады және олардың жұмысы тораптық немесе соңғы станциялардан автоматты түрде басқарылады. Дереккөздер
Радиостанция

Радиостанция - радиосигналды беруге (қабылдауға) арналган радиотехникалық қондырғылар немесе радиоаппаратуралар жиынтығы. Тек радиотаратқыштардан тұратын — беруші, тек радиоқабылдағыштардан тұратын — қабылдаушы немесе біріктірілген қабылдаушы-беруші радиостанциялар болуы мүмкін. Дереккөздер
Ақжүніс Алтайқызы Иманбаева

Ақжүніс Алтайқызы Иманбаева (1962 ж. т., Форт-Шевченко қаласы) – ғалым, ботаник-интродуктор, биология ғылымының кандидаты (1996). Өмірбаяны ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1984). 1984 – 87 ж. Ақтау қаласындағы Мұнай-химия және табиғи тұздар инcтитутында аға лаборант, инженер, 1987 жылдан Маңғыстау тәжірибелік ботаника бағында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директоры (2004 жылдан) болып жұмыс жасайды. Еңбектері Негізгі ғылыми жұмысының бағыты өсімдіктер интродукциясына арналған. Ол Маңғышлақ өңірінде бұдан бұрын кездеспеген өсімдік түрлерін, сорттарын жерсіндірумен айналысады. 1994 ж. Ренн университетінде (Франция) тәжірибеден өтті. 43 ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 1 оқулықтың авторы. Дереккөздер
Радиостудия

Радиостудия – радиохабарлар бағдарламасын дайындауға және таратуға арналған аппаратуралар мен бөлмелер (студиялар) кешені. Студияда эфирге таратылатын хабарлар жазылады, дикторлар және басқа сөйлеушілер тікелей эфирге шығады. Негізгі жабдықтары: дыбысты сапалы жазуға арналған техникалық құрылғылар (микрофондар, күшейткіштер, магнитофондар, дыбыс агрегаттары, басқару пульті, таблолар) сырттан бөгде дыбыс енбейтін етіп өңделген арнайы бөлмелер (студия). Дереккөздер
Радиотаратқыш

Радиотаратқыш (Радиопередатчик) — радиожиіліктер диапазонындағы модуляцияланған электр тербелістерін алуға және оларды электр-магнитті толқындар түрінде таратуға (антенна арқылы) арналған радио-электрондық құрылғы (құрылғылар кешені). Дереккөздер en:Transmitter (radio) es:Transmisor ro:Emiţător ru:Радиопередатчик
Задагей Иманғазиев

Задагей Иманғазиев (1928 ж. бұрынғы Гурьев облысы Еспол ауданында туған) – зоотехник, Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі (1961). Өмірбаяны Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік инcтитутын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1953). 1953 – 56 ж. Бақсай ауданында аға зоотехник, 1956 – 88 ж. Маңғыстау ауыл шаруашылығы инспекциясының бас зоотехнигі, 19-партия съезі атындағы ұжымшардың төрағасы, 1-май ұжымшарының ферма меңгерушісі, «Куйбышев» кеңшарында бас зоотехник, облысы мал дайындау тресінің бастығы, облысы өндірістік кеңшарлар басқармасы бастығының орынбасары, «Жаңажол» кеңшарында бас зоотехник болды. Атақтары Түпқараған ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Радиотаратқыш құрылғы

Радиотаратқыш құрылғы — қоректендіру көзінің энергиясын радиожиілік тербелісіне өзгертуге және ондай тербелісті ашық кеңістік арқылы ақпарат тарату мақсатымен басқаруға арналған радиотехникалық жабдықтар кешені. Тарататын ақпарат түріне қарай радиотаратқыштар байланыстық, радиохабар таратушы, алыстан басқарушы болып бөлінуі мүмкін. Тарататын толқын түріне қарай біржолақты жиіліктік, дискретті жиіліктік және импульстік радиотаратқыштар деп бөлінсе, жұмысшы жиіліктері диапазонына қарай — ұзын толқынды, қысқа толқынды, ультра-қысқа толқынды радиотаратқыштар деп бөлінеді. Сондай-ақ антеннаға беретін қуатына қарай шағын қуатты (0,1 кВт-қа дейін), орташа қуатты (0,1-10 кВт), қуатты (10-500 кВт), аса жоғары қуатты (500 кВт-тан жоғары) радиотаратқыштар болады. Тиісті қуат алу үшін арнайы үйлестіруші құрылғы арқылы бір антеннаға екі радиотаратқыш параллель қосылуы мүмкін. Сондай-ақ қабылдау орнында өріс кернеулігін арттыру мақсатымен бір бағыттағы бөлек екі антенна арқылы екі радиотаратқыш синхронды жұмыс істеуі де мүмкін. Негізгі бөліктері: айнымалы немесе тұрақты ток энергиясын радиожиілікті тербеліс энергиясына өзгертетін генератор, қоздырылатын тербеліс параметрлерінің бірін (амплитудасын, жиілігін немесе фазасын) пайдалы сигнал заңына сәйкес өзгертетін модулятор, энергия көзі. Дереккөздер en:Transmitter (radio) ro:Emiţător ru:Радиопередатчик
Азоткөміртектеу

Азоткөміртектеу (Азотонауглероживание) — аустенитті күйде болатын темір қорытпасының (бұйымның) беткі қабатын көміртек және азотпен араластыра қанықтырудан тұратын химия-термиялық өндеу. Дереккөздер de:Nitrierstahl en:Nitridable steel
Злиха Есжанқызы Иманғалиева

Злиха Есжанқызы Иманғалиева (1947 ж. т., Атырау қаласы) – тау-кен инженері. Грозный мұнай инcтитутын (1972), Қоғамдық ғылымдар академиясын (1981) бітірген. 1963 – 67 ж. Қаратон мұнай өндіру басқармасында мұнай өндіруші оператор, 1972 – 75 ж. «Өзен мұнай-газ өндіру» басқармасында мастер, аға инженер, ауданы инженер-технология қызметі бастығының орынбасары, 1975 – 79 ж. Жаңаөзен қалалық атқару комитетті төрағасы, 1981 – 88 ж. Маңғыстау облысы атқару комитетті төрағасының орынбасары. 1988 – 90 ж. Атырау облысы атқару комитетті төрағасының орынбасары, 1990 – 95 ж. Маңғыстау облысы атқару комитетті төрағасының орынбасары болды. 1995 – 2002 ж. «Мұнайгаз» мемлекеттік холдинг компаниясында, 2002 – 07 ж. Ембімұнайгаздың «Жігер» мұнай кәсіпшілігінде бөлім бастығы қызметтерін атқарды. «Мұнайдың 100 жылдығы» (1999), «Өзен кен орнының 40 жылдығы» (2005), «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Азоткөміртектеу ортасы

Азоткөміртектеу ортасы (Азотонауглероживающая среда) * 1)берілген жағдайда металлы (бұйымды) азот және көміртекпен қанықтыруды жүргізе алатын орта; * 2) белгілі бір жағдайда металды (бұйымды) көміртек және азотпен қанықтыруға мүмкіндік беретін орта. Дереккөздер
Телефон аппаратының құрамы

Телефон аппаратының (ТА) құрамы. ТА дегеніміз — сөйлесу және шақыру сигналдарын қабылдап және таратуға арналған құрылғы. Ол шақыру, сөйлесу және коммутациялық құрылғылардан тұрады. *шақыру құралдарына — нөмір теру және шақыруды жіберу құралдары (индуктор, нөміртергіш) және шақыруды қабылдағыштар (қоңырау) жатады; *сөйлесу құралдарына — микротелефон трубкасында құрастырылған микрофон мен телефон және телефонды трансформатор жатады. Кейбір типті аппараттарда сөйлесу құралдары күшейткіш құрылғылармен толықтырылады; *коммутациялық құралдарға — рычагты-түйіспелі ауыстырып-қосқыш, сондай-ақ кейбір арнайы аппараттарда, мысалы, жедел-технологиялық теміржол байланысында — кнопкалар жатады. Дереккөздер
Отарбай Иманғазыұлы

Отарбай Иманғазыұлы (1871, Маңғыстау уезі, 3-ауылы – 1930) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Форттағы орыс-қазақ мектебінің бір сыныбын бітірген соң, Франгулов, Бекназаров көпестердің саудасын (15 жыл) жүргізуші, совдеп мүшесі (1919) болды. 1920 ж. Бакудегі Шығыс халықтары съезіне Адайлардан делегация басшысы болып барған. Ревком төрағасы Т.Әлниязовтың орынбасары ретінде түрікмендер қолына түскен тұтқындар мен мал-мүлікті қайтаруға барған делегацияны басқарды. Кейіннен Адай уезінде әр түрлі жауапты қызметте болған ол ОГПУ үштігінің үкімімен атылды. Дереккөздер
Құлшанай Иманқалиев

Құлшанай Иманқалиев (1931 ж. т., Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Еңбек жолын Алғабас ұжымшарында көмекші шопандықтан бастап, 1954 – 70 ж. ұжымшарда жүргізуші, 1971 – 92 ж. аудандық тұтынушылар одағында автодүкен меңгерушісі болып жұмыс жасаған. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған (1981). Дереккөздер
Ақтоғай халық театры

Ақтоғай халық театры әуесқой көркемөнерпаздардың драмалық ұжымы. 1952 жылы бұрынғы Жезқазған (қазіргі Қарағанды) облысының Ақтоғай ауданындағы Мәдениет үйі жанынан құрылған. 1971 жылы оған халық театры атағы берілді. Алғашқыда көркемдік жетекшісі К. Рахманов (1971-76), кейін А. Шайбеков (1977 жылдан) болды. Ұжым құрамында жұмысшылар, мұғалімдер, студенттер бар. Гастрольдік сапармен облыстарды аралап өнер көрсетіп, Әуезовтің «Еңлік - Кебек» трагедиясын сахнаға шығарды. 1981 жылы республикалық халық театрлары байқауының лауреаты атанды. Дереккөздер
Кенжеғұл Исабергенов

Кенжеғұл Исабергенов (1922, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы – 1994) – педагог, соғыс ардагері. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1968), КСРО «Халық ағарту ісінің үздігі» (1975). 1944 – 45 ж. Ұланақ ұжымшарының басқарма төрағасының орынбасары, ауданы оқу бөлімінде инспектор, 1945 – 47 ж. ауданы балалар бақшасының меңгерушісі, 1947 – 74 ж. ауданы орта мектептерде мұғалімдік қызметтер атқарған. Қызыл жұлдыз орденімен (1943), 1941 – 45 ж. «Германиямен соғыстағы жеңіс» (1946), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл», «Еңбектегі ерлігі үшін» (1970) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Азоттаңдыру

Азоттаңдыру; азоттау (Азотирование) * 1) металдың беттік қабатын азотпен диффузиялық қанықтырудан тұратын химия-термиялық өңдеу; * 2)металл, әсіресе болат, титан бұйымдарының бетінің тозуға төзімділігін, қажу шегі мен жегідеге тұрақтылығын, қаттылығын арттыру үшін азотпен қанықтыру процесі. Бұл тәсілді алғаш рет 1913 жылы Н.П.Чижевский ұсынды. Көптеген құрылымдық материалдардың, құрал-жабдықтың және отқа тәзімді болат беттерін азотпен қанықтырып азоттау процесі жүргізіледі. Азоттау процесі әр түрлі температурада және әр түрлі қанықтырушы ортада жүреді. Егер азоттау 600°С-тан төмен температурада жүргізілсе — төмен температуралы, ал жоғары температурада жүргізілсе — жоғары температуралы деп аталады. Дереккөздер
Телефон аппаратының принциптік схемасы

Телефон аппаратының (ТА) принциптік схемасы . Телефон аппараттарында микрофон мен телефон жергілікті эффектіге қарсы схемалар арқылы қосылады. Бұл схемалар жергілікті эффектінің болмауын қамтамасыз етеді. Жергілікті эффект — сөйлесуші адамның өз телефон тұтқасынан өзінің дауысын естуі. Телефон аппаратында осы құбылысты басу үшін көпірлік және компенсациялық жергілікті эффектіге қарсы схемалар қолданылады. Электронды АТС деп, басқару құрылғылары мен коммутация жүйелері электронды құралдарды қолдану негізінде жұмыс істейтін АТС-терді айтады. Коммутациялық элемент негізінде электронды түйіспелер (контакт) немесе логикалық элементтер қолданылады. Электронды түйіспелер жартылай өткізгіш диодтар немесе триодтар негізінде құрылады. Дереккөздер
Телефон коммутаторы

Телефон коммутаторы — коммутатор қажетінше арна шығыстарын, басқа арналардың кірістерімен жалғауды қамтамасыз ететін техникалық құрылғы. Коммутатордың n кірісі және m шығысы бар және олардың әрқайсысы кез келген кіріспен жалғана алады. Дереккөздер
Телефон концентраторы

Телефон концентраторы — абонент желілерін қосып-ажыратуға арналған телефон станциясының бір бөлігі. Концентраторлар абоненттер топтастырылған орыңдарда орналасады және оларды АТС орналасқан үйде (оларды станциялық деп атайды) немесе үйдің сыртында (оларды сыртқа шығарылған деп атайды) орнатады. Концентраторлар тек санды автоматты телефон станцияларында орнатылады. Дереккөздер
Зәкария Исағұлов

Зәкария Исағұлов (1939 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – журналист. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген. 1966 – 77 ж. Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір», облысы «Коммунистік жол» газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Бейнеу ауданы мен Жаңаөзен қаласында меншікті тілші қызметтерін атқарған. Жаңаөзен қаласы жайлы жазылған кітап авторларының бірі. Аймақтағы белгілі адамдарының өмірін, қызметін баяндайтын «Маңғыстау малшылары», «Маңғыстау мұнайшылары» деп аталатын жинақтарға көркем очерктері енді. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің, ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің Құрмет грамоталарымен, Юбилейлік «Астана», «Өзен кен орнының 40 жылдығы» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Телефонды электр сигналдары

Телефонды электр сигналдары — хабарды уақыт бойынша тарататын уақыт функциясы. Электр сигналдары ереже бойынша аз уақытты және төменгі жиілікті болып келеді. Сондықтан, оларды тек сымды және кабельді желілермен беруге болады. Дереккөздер
Бақтығұл Итемгенов

Бақтығұл Итемгенов (1917 – 1997, Маңғыстау ауданы) – соғыс ардагері, капитан, 1941 жылдың қазан айынан бастап, Солтүстік, Батыс майдандарында бөлімше командирі болған тұңғыш қазақ офицерінің бірі. * Майданнан оралған соң Маңғыстау ауданы партия, кеңес органдарында басшы қызметтер атқарған. Марапаттары * Қызыл жұлдыз ордені * бірнеше медальдар * Жоғарғы Бас Қолбасшының алғыс қағаздарымен марапатталған. Дереккөздер
Телефондық хабар

Телефондық хабар — белгілі, арнайы формада көрсетілген, таратуға арналған ақпарат. Телефон, факс, радио, теледидар арқылы немесе телеграф және т.б. арқылы берілетін кейбір мәліметтер телеграмма мәтіні формасында беріле алады. Хабар уақыт функциясы болуы мүмкін, мысалы телефон сөйлескендегі әңгіме, телеметрлік мәліметтерді беру кезіндегі температура, қысым және басқалар. Хабардың уақыт функциясы болмауы да мүмкін (мысалы, телеграмма мәтіні, қозғалыссыз бейне және т.б.). Дереккөздер
Телефонды-факсимильді аппарат

Телефонды-факсимильді аппарат (Телефакс) — өндірістер мен ұйымдарда орнатылатын, ақпараттарды қабылдап-таратуға факсимильді аппараттарды пайдаланатын құрал. Телефакс телефон желілері және мәліметтерді тарату желілері базасында құрылады. Дереккөздер
Айналдырық

Айналдырық (шпиндель; ) # білдектің дайындаманы немесе құралды бекітуге арналған айналма тетігі; саймандарды немесе дайындаманы бекітуге арналған білдектің айналып тұратын тетігі. # илем орнағының қозғалтқыштан білікшелерге қозғалыс күшін беретін білігі; # құбыржол арматурасының газдың немесе сұйықтың ағынын басқаруға арналған тетігі. Дереккөздер de:Spindel io:Spindelo nl:Spindel
Тензорезистор

Тензорезистор — өзіне берілетін механикалық күштеуден туындайтын деформация салдарынан өзінің электр кедергісін өзгертетін резистор. Т. материалының негізгі сипаттамасы — тензосезгіштік коэффициенті (к) электр кедергісінің салыстырмалы езгерісінің салыстырмалы деформация шамасына қатынасы түрінде анықталады. Металдар үшін (нихром, константан, Ni, Мо, Pt негізіндегі балқымалар) к2 — 14; ШО кристалдар (Ge, Si және басқалары) к100 — 200. Т, негізінен, механикалық күштерді, қатты денелер деформациясын өлшеуіш түрлендіргіштердің (тензодатчиктердің), сондай-ақ қысымды немесе механикалық күшті электр сигналына түрлендіргіштерде, мысалы, микрофондарда, дыбыс алғыштарда сезгіш элемент ретінде қолданылады. Дереккөздер it:Estensimetro#L'estensimetro elettrico a resistenza
Ишан Қожа жер асты мешіті

Ишан Қожа жер асты мешіті – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген дәстүрлі діни сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласының оңтүстік жағынан 30 км жерде орналасқан. Сипаты Мешіт Ишан қожа қорымының (кейбір деректер бойынша Сейіт қожа) шетіндегі төбенің жартасынан қашалып жасалған үңгір ғимарат. Мешіттің кіреберісі оңтүстікке қараған; аласалау дәлізіне өңделмеген беті тегіс тастар төселген. Шығысындағы намаз оқитын бөлменің оңтүстік қабырғасынан михраб қашалып жасалған. Мешіт құрылысы жақсы сақталған. 18-19 ғасырлардағы дәстүрлі діни сәулет өнерінің ғимаратына жататын мешіт жанындағы қорымда 50-ге тарта ескерткіштер шоғырланған. Ел аузындағы және тарихи деректерге қарағанда бұл өңірде 18-19 ғасырларда балық аулау кәсіпшілігімен айналысқан түрікменнің қожа тайпасының елі жайлаған. Осыған байланысты қорымдағы ескерткіштерде белгіленген таңбалардың көбі қожа тайпасының, яғни шеңбер тәрізді, тек аз ғана бөлігі ғана адай тайпасының қабіртастары саналады. Мешіт құрылысы Маңғыстау облысы әкімінің шешімімен 2002 жылы жергілікті дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған. Дереккөздер
Тербелмелі жиілік генераторы

Тербелмелі жиілік генераторы — жиіліктің орташа мағынасының төңірегінде, белгілі бір шектерде автоматты түрде өзгеріп отыратын жиіліктердегі электромагнитгік тербеліс туғызатын генератор. Панорамалық радиоқабылдағыштарда, радиотехникалық құралдардың, мысалы, теледидардың параметрлерін өлшеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Тербелмелі контур

Тербелмелі контур — сыйымдылығы С конденсатордан және индуктивтілігі L катушкадан тұратын, сондай-ақ f_0 1/√LC периодты электр тербелісін туғызатын тұйық контур. Тербеліс конденсатордың электр өрісінің энергиясын катушканың магнит өрісінің энергиясына және керісінше түрлендіру арқылы пайда болады. Тербеліс жиілігі өзара параметрлерімен анықталады. Генераторлардың, күшейткіштердің, сүзгілердің резонанстық жүйесі ретінде пайдаланылады. Реалдық тербелмелі контурда барлық уақытта тербелістің өшуіне апарып соғатын кедергілер болады. Сыртқы электр қозғаушы күшінің (ЭҚК) көзіне немесе ток көзіне жалғау тәсіліне байланысты тізбекті жене параллельді тербелмелі контур деп ажыратылады. Дереккөздер
Тербеліс амплитудасы

Тербеліс амплитудасы — t уақыт бойынша өзгеретін S шамасының S = sin(w/ + w0) гармоникалық заңына сәйкес тербелісі кезінде жеткен ең жоғарғы мәні. Бірақ өшпейтін тербелістегі S функциясының кез келген уақытына сәйкес мәнін де амплитуда деп атайды. Тербеліс амплитудасы - нүктенің тепе-теңдік центрінен ең алыс ауытқуына тең шама. Тербеліс амплитудасы (лат. amplitudo — кеңдік) — тербелістің қарама-қарсы жатқан екі шегінің аралығы.. Дереккөздер
Иван Васильевич Кабурнеев

Иван Васильевич Кабурнеев (1925 ж. т., Павлодар облысы Железин ауданы Петропавловка ауылы) – соғыс және еңбек ардагері, подполковник. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін Харьков танк-техникалық училищесін (1947), М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1961). Машинақұрылыс орталық мин. жүйесінде МАЭК комб-нда 20 жыл қызмет еткен. Ұзақ жылғы еңбегі үшін «Комбинаттың еңбегі сіңген жұмысшысы», «Комбинаттың еңбек ардагері» атақтары берілген. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін», «Соғыстағы еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Василий Егорович Калюжный

Василий Егорович Калюжный (1926 ж. т., Ресей, Белгород облысы Ровеньки селосы) – еңбек ардагері. 1962 жылдан Маңғыстаудағы энергетика өндірісінде, Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының жүйесінде еңбек етіп келеді. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Тербелістерді модуляциялау

Тербелістерді модуляциялау — радиотаратқыш тарататын жоғары жиілікті электромагниттік тербелістің параметрлерінің бірінен берілетін ақпарат сигналының заңына сөйкес өзгерту процесі. Өзгертілетін параметрдің түріне қарай модуляция амплитудалық, жиіліктік, фазалық болуы мүмкін. Модуляция радиотаратқыштың ажырамас бөлігі болып табылатын модулятор арқылы жүзеге асырылады. Модуляциялауға жататын тербеліс тасымалдаушы тербеліс деп аталады. Дереккөздер
Термопара

Термопара — технологиялық процестерді әр түрлі автоматтандырылған басқару жүйелерінде температураны өлшеуге арналған термосезімтал элемент, іс-әрекеті Зеебек эффектісіне (термоэлектрлік құбылысқа) негізделген. Дәнекерлеп немесе балқытып пісіріліп тізбектей қосылған әр түрлі (кейде) шалаөткізгіш сымдардан тұрады. Егер термопара құрайтын электр өткізгіш элементтердің қосылған жерінің (түйіспесі) температурасы әр түрлі болса, онда термопара тізбегінде термоэлектр қозғаушы күші (термоЭҚК) пайда болады. Дереккөздер
Уәлибек Әбдірайымов

Уәлибек Әкімханұлы Әбдірайымов (12.04.1961 жылы туған, Қоғам аулы) - актер. Қоңырат тайпасының Көтенші руынан. 1985 жылы ҚазмУ-ды бітірген. 1985-1987 жылы Шымкент қаласындағы орта мектепте,1987—88 жылы "Қоғам" мектебінде мұғалім, 1988—93 жылы ауданы мәдениет сарайының директоры, 1993—94 жылы "Тамаша" театрында актер болған. 1994 жылдан Ж.Ақшораевпен бірге ұйымдастырған "Шаншар" әзіл-оспақ театрында қызмет етеді. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Дереккөздер
Терморезистор

Терморезистор — электр кедергісі температураға байланысты өзгеретін шалаөткізгіш резистор. Терморезистордың температуралық кедергі коэффициенті (ТКК; металдар ТКК-нен ондаған есе артық) айтарлықтай үлкен, механикалық жүктемелерде, әр түрлі ауа райы жағдайында жұмыс істеуге қабілетті, сипаттамалары уақыт бойынша тұрақты, құрылысы қарапайым. Терморезисторды түтікше, диск, моншақ және жұқа пластина түрінде ұнтақтық металлургия әдістерімен жасайды. Олардың өлшемдері 1-10 мкм- ден 1-2 см-ге дейін жетуі мүмкін. ТКК-і оң және теріс терморезистор деп бөлінеді. Дереккөздер
Термоэлектрондық катод

Термоэлектрондық катод — іс әрекеті термоэлектрондық эмиссия құбылысына негізделген электровакуумдық аспаптың катоды. Қыздыру тәсіліне қарай тікелей қыздырылатын, жанама қыздырылатын, электрондық қыздырылатын термоэлектрондық катод деп және алдын ала қыздырылатын және өздігінен қызатын (газоразрядты аспаптар үшін) термоэлектрондық катод деп бөлінеді. Дереккөздер
Термоэлектрондық эмиссия

Термоэлектрондық эмиссия — вакуум немесе басқа орта ішінде қызған денелерден (эмиттерлерден) электрондардың шығарылуы. 1882 жылы ашылған, термоэлектрондық эмиссияны ағылшын физигі О.У. Ричардсон зерттеген. Термоэлектрондық эмиссия, негізінде, электрондық шамдар және басқа электровакуумдық және газразрядтық аспаптар жұмыс істейді. Теріс электродтың жоғары температурасы кезінде одан термоэлектрондық эмиссия туады, ол газда біршама еркін электрондар санын тудырады. Одан әрі газдың оң зарядталған иондары теріс электродқа тартылады және де олардың кинетикаоық энергиясы жеткілікті жоғары болса, онда олар электродқа келіп соққан кезде, одан электрондарды жұлып ала алады.Бұл құбылыс екінші ретті электрондық эмиссия деп аталады. Қалыпты қысым және салқын катод кезінде екінші реттік электрондық эмиссия тек жоғары кернеу кезінде ғана пайда болады. Егерде катод қыздырылған болса, онда өздік разряд электродтардағы онша үлкен емес кернеу кезінде - ақ пайда болады. Мұндай разрядтың бір мысалы 1802 жылы орыс физигі В.В. Петров ашқан электрлік доға болып табылады. Дереккөздер
Термоэлемент

Термоэлемент - тізбектей жалғанған әр текті өткізгіштер мен шалаөткізгіштерден тұратын, жылу энергиясын электр энергиясына (немесе керісінше) түрлендіруге арналған, іс-әрекеті термоэлектрлік құбылыстарды пайдалануға негізделген электр тізбегі (немесе тізбек бөлігі). Егер термоэлемент түйіспесін әр түрлі температурада ұстаса, онда тізбекте ТЭҚК пайда болады, ал тізбекті тұйықтаса, электр тогы пайда болады. Дереккөздер
Күләйша Әбдірайымова

Күләйша Әбдірайымова (1935 жылы туған, Түркістан қаласы) — суретші, қолөнер шебері. КСРО және Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі. 1954—86 жылы Қоғам аулындағы клубтың меңгерушісі болған. 1980 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ХШЖК-не қатыскан. Әбдірайымова ою- өрнек, т.б. ұлттық қолөнері туындыларының шебері. Батыр ана. Отырар ауданының "Құрметті азаматы". Дереккөздер
Радиотолқын дифракциясы

Радиотолқын дифракциясы ( — сыну) — радиотолқынның өзінің таралу жолында өлшемі толқын ұзындығымен шамалас немесе одан кіші кедергілерден айналып өту құбылысы. Мысалы, радиолокацияда ұзындығы ұшақ өлшеміне шамалас толқындар арқылы ұшақты байкау мүмкін емес. Дереккөздер
Радиотолқынжол

Радиотолқынжол — өзінің ішкі беттері бойынша радиотолқынды бірнеше мәрте шағылдыру арқылы бір бағытта таралатын арна. Көлденең қимасы дөңгелек, тік бұрышты, П немесе Н тәрізді металдан, құбырлардан немесе қимасы дөңгелек, тік бұрышты тұтас электроизоляциялық материалдан жасалады. Олардың көлденең қимасының өлшемдері толқын ұзындығымен шамалас болуы тиіс. Аса жоғары жиілікті толқын (АЖ) энергиясын радиотаратқыш шығысынан антеннаға беру үшін қолданылады. Дереккөздер
Техникалық бақылау

Техникалық бақылау — өндірістік процесс барысында іске асырылатын, нормативті-техникалық құжаттардың талабына сай бұйымдардың, материалдардың немесе процестердің техникалық сипаттамаларының сәйкестігін тексеру. Өндірістік процестің қай сатысында іске асырылғанына байланысты "кірістік", "операциялық" және "шығыстық бақылау" деп бөлінеді. Кірістік бақылауға "әрі қарай" өңдеу немесе ЭТБ өндірісінде пайдалану үшін кәсіпорынға келіп түскен материалдар мен жинақтаушы бұйымдар жіберіледі. Операциялық бақылау кез келген технологиялық операцияның орындалу барысында немесе оның аяқталуынан кейін іске асырылады. Дайын ЭТБ мен материалдарды, шығыстық бақылауға келмейтін немесе потенциалы жарамсыз өнімді анықтау үшін технологиялық процестің соңғы операциясынан кейін жүргізіледі. Дереккөздер
Радиотолқынның интерференциясы

Радиотолқынның интерференциясы — тікелей толқынның және оның жер бетінен немесе ионосферадан шағылған бөлігінің қабылдау нүктесінде кездесу әрекеттерінен туындайтын құбылыс. Қабылдау нүктесінде толқындар бір фазада кездессе, онда олар бір-біріне қосылып қабылданады да сигнал күшейеді, кері фазада кездессе —бірін-бірі әлсіретеді (амплитудалары тең болса бір-бірін өшіреді, тыну құбылысы орын алады). Дереккөздер
Данияр Айдарұлы Ақылбаев

Ақылбаев Данияр Айдарұлы (1971 ж. т., Алматы) – инженер. Қазақтың ұлы ақыны Абайдың ұрпағы. Ата-тегі: Абай – Ақылбай – Әлімқұл – Бағфүр – Айдар. Одан Данияр. Санкт-Петербург теңіз институтын мұхиттанушы мамандығы бойынша (1996) және Санкт-Петербург гидрология институтының аспирантурасын бітірген. 1988 – 96 ж. «Маңғыстаумұнайгеофизика» өндірістік бірлестігінде ЭВМ операторы, 1996 жылдан «Маңғыстаумұнайгаз» акционерлік қоғамында инженер-бағдарламашы болып істейді. Дереккөздер
Техникалық диагностика

Техникалық диагностика — электроникада, электрондық техника бұйымдарының (ЭТБ) ақауларын, олардың табиғатын, пайда болу себептерін, біліну жағдайларын анықтауды зерттейді, сондай-ақ ақауларды табудың және іздеудің әдістері мен құралдарын қарастырады. Диагностика жасау — ЭТБ сенімділігін қамтамасыз етудің маңызды жобасы. Дереккөздер
Тиын салатын автомат телефон

Тиын салатын автомат телефон . Автомат телефон тиын немесе жетон арқылы сөйлесуді қамтамасыз етеді. Бұл телефондар көшелерде, қоғамдық орындарда арнайы кабиналарда орнатылады. Жедел қызмет көрсету орындарына тегін қоңырау соғу қарастырылған. Дереккөздер
Радиотолқынның поляризациясы

Радиотолқынның поляризациясы — радиотолқын кеңістікке тарағанда оның құраушыларының бірі болып табылатын электр өрісі кернеулігінің векторы (Е) кез келген бағытта бағытталуы мүмкін. Бірақ ол магнит өрісі кернеулігінің векторына (Н) перпендикуляр. Егер вектор Жер беті жазықтығына перпендикуляр болса, онда радиотолқын вертикаль поляризациялы, ал параллель болса — горизонталь поляризациялы делінеді. Байланыста және радиохабар таратуда радиотолқыңцы горизонталь полярлықпен таратады. Дереккөздер
Толқынжолдар

Толқынжолдар өте жоғары жиіліктегі элекгр толқындарын таратуға арналған төртбұрышты немесе жұмыр металл түтікшелері. Олармен берілетін толқын ұзындықтары олардың көлденең өлшемдерімен шамалас келеді. Егер толқынжол диаметрі 6 см болса, онда толқынның ұзындығы да 6 см болып, жиілік ІО10 + ІСУ1 Гц болады. Толқынжолдың коаксиал тізбегінен айырмашылығы оның ішкі сымы болмайды. Толқынжолмен электромагнит толқынының таралуы жарықжолмен сәуленің таралуына ұқсас болады. Диаметрі 6 см толқын жолмен ұзындығы А = 3+10 мм, жиілігі 3- Ю10 +10- ІО10 Гц аумағында жүздеген мың телефон арналарын орналастыруға болады. Толқынжолдармен берілетін сигналдың кең ауқымдылығы және диэлектрлік шығынының аз болуы оның жетістігіне, ал таратылатын сигнал сапасының түтікшенің механикалық деформациясына байланысты болуы толқынжолдың кемшілігіне жатады. Дереккөздер
Радиоторап

Радиоторап – ірі кәсіпорындарда, темір жол вокзалдарында, сол сияқты ірі мекемелерде жергілікті хабарлар таратуға арналған микрофондардан, күшейткіштен, сым желілерінен және қатты сөйлегіштерден тұратын тұйық жүйе; сым арқылы хабар тарату жүйесінің бас мекемесі. Дереккөздер
Толқын ұзындығы

Толқын ұзындығы — толқын тербелісінің толық циклінің (периодының) ұзындығы. Оптикалық байланыста, әдетте, үш толқын ұзындығы 0,85; 1,3 және 1,55 мкм пайдаланылады. Толқын ұзындығы -Т периодқа тең уақыт аралығында толқын таралатын арақашықтық. Формуласы: : Бұл жерде v тербеліс жиілігі T тербеліс периоды лямбыда яғни толқын ұзындығы. Дереккөздер
Радиохабар бағдарламаларын жасау тракты

Радиохабар бағдарламаларын жасау тракты — радиохабарды жасайтын радиоүйдегі микрофондардың (магнитофондардың) шығысынан бастап, сол радиоүйдегі орталық аппараттар бөлмесінен тарайтын кабельдер шығыстарының аралығы. Бұл аралықта толық бағдарлама жасауға қажетті студиялар аспаптар (микрофондық және желілік күшейткіштер,микшерлік пульттер,коммутаторлық құрылғылар, дыбыс агрегаттары және т.б.) кешені жұмыс істейді. Дереккөздер
Төлеутай Ақшолақов

Төлеутай Ақшолақов(1915-2010), педагог-ғалым, әдіскер-ұстаз. Педагогика ғылымының докторы (1975), профессор (1980). «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналынының тұңғыш редакторы. Көптеген әдістемелік оқу құралдары, зерттеу, монографиялардың авторы. Әуезов «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналының алғашқы санына құттықтау жазып (1958), жылы лебіз айтты, ақ батасын беріп, жас ұрпақты туған тілі мен әдебиетке деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелейтін құнды басылым болатынына сенім білдірді. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Зерттеу еңбектері Зерттеу еңбектерінде ұлы жазушының шығармашылығына кеңінен тоқталып, оның негізгі кесек туындыларына талдау жасады. «Шығарманың көркем компоненттерін оқыту» атты еңбегінде (1968) орта мектепте көркем шығарманы оқып үйрену барысында Әуезов туындыларының сюжеті мен композициясын көптеген мысалдарының бірі ретінде қарастырып, идея мен түрдің тұтастық бірлігін бұзбай талдау қажеттігін сөз етті. «Көркем шығарманың эстетикалық табиғатын таныту» монографиясында (1975) Әуезовтің оқу бағдарламасына енген шығармаларын оқып үйренуде әр түрлі әдістерді қолдана отырып, көркем туындыдағы идеялық-эстетикалық мән-мазмүнды ашуды көздеді. Бұл ретте «Абай жолындағы» Қодардың өлімі, Бөжей асы сияқты сюжеттік жетістіктерге эстетикалық талдау жасаудың үлгілерін ұсынды. Ал «Көркем шығармаға талдау жасау» деген монографиясында (1983) негізгі ой-түжырымдарын «Қараш-қараш» повесін, «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Абай тағы басқа кейіпкерлер характерлерін талдау негізінде өрбітті. «Шығарманың көркем айшықтарын таныту» атты зерттеуінде (1994) «Қараш-қараш» повесі мен «Абай жолы» эпопеясын үздік шығармалар қатарында жан-жақты талдады. Дереккөздер
Радиохабар тарату

Радиохабар тарату — көпшілік тындаушыларға арнап радио арқылы хабар (сөз, музыка және баска ақпарат) тарату; қалың бұқараға үгіт-насихат жүргізудің, жедел ақпарат таратудың негізгі құралы. Хабар тарату орындарынан тыңдаушыға дейін хабар радиотаратқыш — кеңістік — радиокабылдағыш жолымен жеткізіледі. Дереккөздер
Радиоэлектрондық аппаратура

Радиоэлектрондық аппаратура — әр түрлі ортадағы электромагниттік тербелістер мен электрондық процестерді пайдалану арқылы ақпаратты таратуға, қабылдауға, түрлендіруге және өңдеуге арналған техникалық құралдардың жалпылама аты. РЭА түсінігі электрондық техника бұйымдарын элементтік база ретінде пайдаланатын радиотехникалық аппаратураның барлық түрлерін, инфрақызыл (Иқ ) техникалық аспаптарын, медициналық диагностиканы және т.б. қамтиды. Радиоэлектрондық аппаратураға мысалы, автоматтық басқару мен бақылау, радиолық басқару, электрбайланыс; радиоэлектрондық кешендер (мысалы, ЭЕМ-ры, радиолокациялық станциялар, радиотелескоптар, радионавигациялық аппаратура) жатады. Дереккөздер
Толқындық кедергі

Толқындық кедергі . *1. Дыбыс тарайтын орта тығыздықтың дыбыс жылдамдығына көбейтіндісі. Электродинамикада кеңістіктің толқындық кедергісі сол ортада тарайтын электромагниттік толқынның электр және магнит өрістері кернеулерінің амплитудаларының қатынасына тең. Беру желісінің толқындық кедергісі сол желінің кез келген нүктесіндегі кернеудің ток күшіне қатынасына тең. Екі сымды фидердің толқындық кедергісі: р = 276/√( ξ )*(lg2a/d). Мұндағы толқындық кедергі, а — екі сымның арақашықтығы, d — сымның диаметрі. Радиотаратқыштың шығыстық кедергісі мен фидердің толқындық кедергісі арасында үйлесімдіктің болмауы пайдасыз энергия шығынына апарып соғады. *2. Активті кедергіден және реактивтік кедергіден (индуктивтіктер мен сыйымдылықтар әрекеті тоққа қарсы бағытталған) тұратын электрондық тертполюстіктік толық кедергі. *3. Электромагниттік толқын біртекті жолдың бойымен шағылмай таралғанда кездесетін кедергі толқындық кедергі немесе импеданс деп аталады. Электр және магнит өрістерінің келденең қүраушы векторларының қатынасына тең. Өткізгіштер мен оқшаулағыштардың заты мен құрамына, сондай-ақ экранның сипаттамасына тәуелді. Оммен өлшенеді. Жолдың толқындық кедергісі жүктеме кедергісіне тең болса, "қума толқын" режімі орнайды. Дереккөздер
Рамалық антенна

Рамалық антенна — рама түріндегі бір орамнан немесе бір-біріне параллель жазықтықтарда орналасқан бірнеше орамнан тұратын антенна. Рама периметрінің ұзындығы толқын ұзындығынан айтарлықтай қысқа. Радиопеленгаторларда, радиокомпас ретінде де қолданылады. Мұндай антенналардан синфазалы күрделі антенна жасап, теледидар бағдарламасын өте алыстан қабылдауға болады. Дереккөздер
Топтық байланыс арнасы

Топтық байланыс арнасы — бекітілген жиілікте бірнеше радиостанцияның бірігіп жұмыс істеуін қамтамасыз ететін байланыс арнасы. Егер радиостанцияға топтық режім (диспетчерлік) байланысы орнатылса, онда кез келген радиостанцияға хабарды сол арна бойынша таратады және қабылдай алады. Дереккөздер
Регенеративтік күшейткіш

Регенеративтік күшейткіш — электр тізбегінде қоздырылған тербелістің меншікті энергия шығынының және жүкке берген шығынның сол тізбекке теріс кедергі енгізуі арқылы орны толтырылатын күшейткіш. Теріс кедергі ретінде жартылай өткізгіштік диодтар (мысалы, туннельдік диод) немесе параметрлік диодтар (варикап) алынады. Шуылы аз, аса жоғары жиілікті қабылдағыштарда қолданылады. Дереккөздер
Регенеративтік ретранслятор

Регенеративтік ретранслятор — келіп түскен сигналды қабылдаумен, күшейтумен және одан ары берумен қатар, оның регенерациялануын (түрлі бүрмаланулардан тазартылуын) қамтамасыз ететін ретранслятор. Мұндай ретранслятор байланыс қашықтығын арттыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Жейенай Албытов

Албытов Жейенай (1954 ж. т., Ақтөбе қаласы) – экономист. Қарағанды кооператив институтын бітірген (1977). 1977 – 83 ж. Ақтөбе облысы Қобда ауданы Ерназар ауылдық тұтынушылар қоғамы басқармасының төрағасы, Геология мин-не қарасты жұмысшылар бөлімінің инспекторы, Ақтөбе облысы тұтынушылар қоғамы шикізат дайындау базасында тауартанушы, Ақтөбе қаласы кооперативтік саудасында директор, 1983 – 94 ж. Маңғыстау облысы қаржы бөлімінде бөлімше бастығының орынбасары, Мұнайлы ауданы қаржы бөлімінің бастығы, «Комсомолмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасының жұмысшыларды жабдықтау бөлім бастығы, 1994 – 2006 ж. Ақтау қаласы Салық инспекциясының бастығы, Маңғыстау облысы салық комитеті бастығының орынбасары болды. 2006 жылдан Маңғыстау ауданының әкімі. Дереккөздер
Топтық сигнал

Топтық сигнал — *1. Радиорелелік байланыста бірінші ретті электр (телефондық, телеграфтық) сигналдарының біріктірілген тобы. *2. Әр түрлі ақпарат көздерінен келіп түсетін жылдамдығы аз кіріс сигналдарының қосылу нәтижесінде пайда болатын мультиплексор дың шығысындағы сандық ағын немесе жылдамдығы жоғары сигнал. Дереккөздер
Алдаберген Қалиұлы

Алдаберген (Амандық) Қалиұлы (1940 ж. т., Жамбыл облысы) – теміржолшы.Ташкент темір жол институтын бітірген (1965). Еңбек жолын Ташкент қаласындағы «Ташкент ТВРЗ» болат қорыту зауытында формовщик болып бастады. 1966 ж. жолдамамен Маңғыстауға келіп, алғашқы темір жол құрылысына қатысады. Зейнеткерлікке шыққанға дейін депо шебері, депо бастығының орынбасары, депо бастығы, мекеме кәсіподақ комитетінің төрағасы қызметтерін атқарады. «Құрмет белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Резист

Резист ( — кедергі жасау) — сәулелену (УФ, рентгендік, электрондар немесе иондар ағыны және т.б.) әсеріне сезімтал органикалық материал; литографияда берілген топографияның рельефтік жабылғысын қалыптастыруда және төмен жатқан қабатты ойып-өңдеулер әрекетінен қорғау үшін қолданылады. Резист әдетте сұйық композициялар түрінде (мысалы, органикалық еріткіштегі қосылыстың сәулеленуге сезімтал полимерлік ертіндісі) жұқа қабаттарды (сұйық резист) немесе қалыңдығы 10—100 мкм (үлдірлі резист) үлдірлерді қалыптастырады. Дереккөздер
Резисторлық микросхема

Резисторлық микросхема — ортақ төсеніште тек қана резисторлары және жалғаушы түйіспелік сымдары бар интегралдық схема. Әрекеті бойынша резисторлық микросхеманы кернеу (ток) бөлгіштері және резисторлық жиындар деп бөледі. Оларда жеке резисторлар автономды турде пайдалануы мүмкін. Сызбатехникалық құрылымы бойынша резисторлық микросхемады резисторлары бір-бірімен гальваникалык түрде байланыспаған және резисторлары тізбекті, параллель және параллельді-тізбекті байланысқан деп жіктейді. Резисторлық микросхеманы корпуссыз, сондай-ақ стандартты корпустарда жасайды. Дереккөздер
Резисторлы-транзисторлық логика

Резисторлы-транзисторлық логика— резисторлық жиынтықтар мен транзисторларда орындалған электрондық құрылғылар (логикалық элементтер) көмегімен логикалық операциялар мен басқа дискреттік ақпаратты түрлендіруді жүзеге асыру әдісі. Осындай логикалық элементтердің салыстырмалы шапшандыгы (шамамен 30-50 не ) аз, бірақ олар кірісте біріктіру коэффициентінің үлкен мәнін қамтамасыз етеді к > 4. Дереккөздер
Сисембай Алдабергенов

Алдабергенов Сисембай (1933 ж. т., Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы) – кеңес қызметкері. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1956). 1956 – 60 ж. Шахта, Ленин атындағы орта мектептерде мұғалім, директор, 1960 – 72 ж. Маңғыстау ауданы партия комитетінде насихат және үгіт бөлімінің меңгерушісі, партком хатшысы, аудан мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1972 – 89 ж. аудан жоспарлау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1990 – 91 ж. ауылдық кеңес атқару комитеті төрағасының орынбасары. «Еңбекте үздік шыққаны үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медальдарының иегері. Халық шаруашылығының жоспарлау ісінің үздігі. Дереккөздер
Өрісбай Алданов

Өрісбай Алданов (1902, Маңғыстау ауданы, Бозащы ауылы– 1992, Маңғыстау облысы, Қазақстан) – еңбек ардагері, жылқышы және шежіреші. Өмірбаяны 1944 – 1984 жылдары Бозащы ауылында жылқышы болған. Сонымен қатар ел арасында халық ақындары Абыл, Орақ, Сәттіғұл мұраларын, Иса, Досан, Сүйінқара батырлар туралы деректерді кейінгі ұрпаққа жеткізуші, шежіреші болып табылған. 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақстан ауыл шаруашылық күніне қатысқан. Марапаттары *Еңбек Қызыл Ту ордені. Дереккөздер
Резонанстық жиілік

Резонанстық жиілік— гармоникалық сыртқы күш пен еріксіз тербелістер арасында, жүйеге бастаудан берілетін барлық энергия шағылмай, жүйенің үйкеліске түсетін элементтеріндегі шығындарын жоя отырып, өзінде жұтылатын жағдайында, сондай-ақ фазалық қатынастардың орнауына сәйкес келетін сызықты тербелмелі жүйедегі еріксіз гармоникалық тербелістердің орныққан жиілігі. Бұл жағдайда тербелмелі жүйеде резонанс деп аталатын тербелістер амплитудасының шүғыл ұлғаю құбылысы байқалады. Дереккөздер
Ақылия Турағұлқызы Оразбаева

Ақылия (Ақыш) Турағұлқызы Оразбаева (1901-1990), Абайдың бауырына салған немересі, сондықтан әкесі Турағұлды - аға, атасы Абайды - әке деп атаған. «Ақылия» (араб сөзі, ақылды, зейінді деген мағына береді) деген атты Абайдың өзі қойған. «Мың жылдық жаулық та жоқ, мың жылдық достық та жоқ» деп, Ақылия туғанда Оразбай Аққұлұлымен бесік құда болған. Ақылия 1917 жылы 7 шілде күні Санияз Медеуұлы Оразбаевқа тұрмысқа шықты. Абайдың кенже баласының ұзатылуына ерекше тосын сый жасау мақсатымен, Ә. Шәкәрімнің «Жолсыз жаза» хиссасы негізінде «Еңлік - Кебек» пьесасын жазып, Ералы жазығындағы Ойқұдық деген жерде, Әйгерімнің киіз үйінде, Ақылияның тойы үстінде сахнаға шығарды. 1918-[[1922 жыл|1922 жылдар] арасында Алашорда көсемдері Ә. Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, М. Дулатов, С. Торайғыров тағы басқа қазақ қайраткерлері бастарына қиыншылық туғанда, осы үйге келіп бас сауғалаған. Күйеуі Санияз Оразбаев 1931 жылы кеңес өкіметіне қарсы астыртын ұйым құрды, қарулы көтеріліс ұйымдастырды деген айыппен түрмеге қамалып, атылып кетті. Ақылия Абай атындағы опера және балет театрында Уәсила Мағауияқызы екеуі ұзақ жылдар бойы тігінші болып еңбек етті. 1945 жылы Әуезовтің ұсынысы бойынша, Абайдың ұрпақтарына арнайы үкімет зейнетақысы тағайындалды. Ақылия да сол тізім бойынша жәрдемақы алып түрды. Ақылия Абайдың өмірі мен шығармашылығына қатысты көптеген деректер берген, Әуезов туралы естеліктер жазып қалдырған зиялы адам. Ақылияның шілдеханасында Оразбай құтты болсын айта келіп, Абайға немерелер татулықтың ұйытқысына айналсын деген тілекпен бесік құда болуға өтініш білдіреді. Абайдың өсиеті бойынша Ақылия бойжеткен соң, Оразбайдың Медеу деген баласынан туған Санияз есімді немересіне тұрмысқа шыққан. Жастардың 1917 жылғы 7 шілде Ойқұдықта өткен некелесу тойында М. Әуезовтың «Еңлік-Кебек» пьесасы қойылып, қазақтың Европалық үлгідегі ұлттық театр өнерінің тұңғыш сахнасы ашылады. Абай төңірегіндегі Әуез, Әйгерім, Омархан, Шәкәрім, Көкбай сияқты кісілерді жақын біліп өскен Ақылия кезінде Әуезовке мол құнды деректер берген. Абай аулына өр уақытта келіп-кеткенінде А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатовтар Ақылия қолынан дәм татып, 1918 ж. қысында Шұнайдың баурындағы Садыр қыстағында отырған Санияз бен Ақылия үйінде денсаулығы нашарлаған С. Торайғыров бір қыс жатып, қымызбен емделіп қайтады. Абайдың жаңашыл әдеби мектебінің алып өкілдерінің бірі С. Торайғыровтың бірқатар жырлары осы кезеңде жазылған. Ақылия Алматыдағы Қазақстан Республикасының опера және балет театрында ұзақ жылдар бойы апалы-сіңлілі Уәсила екеуі Абай аулы, Абай заманы, Тобықты елі киім үлгілерін тігетін бірден-бір шебер болды. Ақылияның Абай жайындағы естелік-әңгімелері КСРО халық артисі Қ. Қуанышбаевтың ақын бейнесін сомдауына көп әсерін тигізді. Ақылияның Оразбай - Абай ауылдарында болған қиян-кескі оқиғалар туралы естеліктері Абайдың әдеби-мемор. музейі қорында сақтаулы. Дереккөздер
Резонанстық күшейткіш

Резонанстық күшейткіш — селективтік тізбектен тұратын күшейткіш. Радиоқабылдағыштарда жоғары және аралық жиілік сигналдарын күшейту үшін қолданылады. Жоғары жиілікті күшейткіш ретінде жұмысшы диапазонды бабына келтірілсе, аралық жиілікті күшейткіш ретінде бекітілген (фиксированный) жиіліктегі тербелісті күшейтеді. Дереккөздер
Алдияр ишан Ниязұлы

Алдияр Ниязұлы (1839 жыл – 1888) – ишан. Бұхарадағы Көкілташ медресесінде сегіз жыл оқып, араб, парсы, түрік тілдерін меңгеріп, жаратылыстану, тарих, математика ғылымдарынан мол мағлұмат алған. Елге оралғаннан кейін мектеп ашып, бала оқытады. Алдияр ишанның шәкіттер тәрбиелеумен қатар ауырып-сырқағандарды емдейтін емшілік қасиеті де болған. Ол жөнінде ел арасында бірқатар әңгімелер сақталған. Бейіті Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Қарауылкелді станциясынан 7 км жерде орналасқан. Дереккөздер