kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Есімше

Есімше — етістіктің есім сөздерге ұқсас белгілері бар түрі. Ол түбір етістіктен арнайы жұрнақтар арқылы жасалады. Мысалы, “-ған, -ген”, “-қан, -кен” жұрнағы етістікке жалғанып, оған өткен шақ мәнін қосады: “жазылған хат”, “келген адам”, “ол кеткен”, “сен бергенсің”, “мен барғанмын”. Сондықтан ол бұрынғы өткен шақтың көрсеткіші қызметін атқарады. Ал “-атын, -етін”, “йтын, йтін” жұрнағы қимылдың келешекте жасалу мәнін білдіреді: “істелетін жұмыс”, “ол ертең келетін сияқты”. Сөйлемдегі мағынасына қарай өткен шақ мәнінде де қолданылады: “ол бұрын бізге жиі келетін”. Келесі “-ар, -ер”, “-р”, “-с” жұрнағы қимылдың келешекте жасалуы да, жасалмауы да мүмкін екенін білдіреді: “айтылар сөз”, “бермес ас”, “келер күн”, т.б. Осымен байланысты бұл жұрнақ тілде болжамды келер шақ қызметінде қалыптасқан: “ол бүгін-ертең келер”. Сондай-ақ, “-мақ, -мек”, “-пақ”, “-пек” жұрнағы алда жасалатын істі мақсат етуді білдіреді. Мысалы: “кездеспек күн”, “орындалмақ жұмыс”, “айтылмақ сөз”. Есімшенің осы мағынасына байланысты ол тілде мақсатты келер шақ көрсеткіші болып қалыптасқан: “Ол ел сенімін ақтамақ”. Есімшенің басқа етістіктерден өзіндік ерекшелігі бар. Ол заттық белгі білдіріп, сөйлемнің анықтауыш мүшесі қызметінде қолданылады. Мысалы: “Айтылған сөз — атылған оқ”. Осындағы “айтылған” — сөздің анықтауышы, “атылған” — оқтың анықтауышы. Есімше анықтауыш қызметінде заттың қимылын оның бір белгісі ретінде көрсетеді. Есімшеден болған анықтауыш заттың тұрақты белгісін емес, тұрақсыз белгісін білдіреді. Есімше өте жиі заттық мәнде қолданылатын сөздерге жатады. Есімше заттанғанда, ол зат есімнің жалғауларын қабылдайды: “көргеніңді айт, келгендерді қарсы ал”, т.б. Сөйлемдегі қызметі Анықтауыш. Есімше зат есіммен тіркесіп немесе ілік септігінде тұрып анықтауыш болады. Болатын бала бесігінде бұлқынар. Адасқанның айыбы жоқ. Бастауыш. Есімше сөйлемде атау септігінде тұрып бастауыш болады. Оқыған білімді болады. Көрмес - түйені де көрмес. Толықтауыш. Есімше атау мен ілік септіктерінен басқа септіктер тұлғасында заттанып қолданылса, толықтауыш болады. Сөзді тыңдайтынға айт. Естігенді ұмытпасқа төрт түрлі себеп бар. Пысықтауыш. Есімше барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінде келіп немесе көмекші есіммен, септеулік шылаулармен тіркесіп пысықтауыш болады. Оны көрген сайын баласы есіне түседі. Мен оны көргенде таң қалдым. Баяндауыш. Есімше жіктеліп келіп сөйлемде баяндауыш болады. Адал кісі арымас. Мен қалаға ертең барармын. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Есінеу

Есінеу— еріксіз тыныс алу қозғалысы; қандағы көмір қышқыл газының мөлшері көбейіп кеткенде, органдарды оттекпен қамтамасыз етуге бағытталған организмнің рефлекторлық реакциясы. Есінеу адам ғана емес, сүтқоректі жануарлар, қосмекенділер және балықтарға да тән. Есінеу кезінде адам ауызын кең ашып, ішке қарай терең дем тартып, сыртқа демді тез шығарады. Ауасы тазартылмаған, темекі көп тартылған бөлмеде ұзақ отырғанда, бір орында қозғалмай жұмыс істегенде (бұлшық еттердің босаңсуынан), шаршағанда (жүрек, қан тамыр жүйелері қызметінің бұзылуынан) ұйқы келгенде адам есінейді. Есінемеу үшін бұлшық еттің қызметін арттырып, тыныс алуды күшейту керек. Есінеген адамды көргенде есінеудің еліктеу түрі пайда болады. Патологиялық тұрғыдан есінеу — мидың жүйке, қан тамыр жүйелеріндегі оттек жетіспеуі; ал хирургиялық тәжірибеде — іштей қансыраудың белгісі (бұл қаназдыққа әкеледі). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Тұзащы

Тұзащы — Нұра алабындағы ащы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерінде, Қорқылдақ ауылынан батысқа қарай 120 км жерде. Гидрографикасы Көл теңіз деңгейінен 331,8 м биіктікте жатыр. Ауданы 12,4 км 2 , ұзындығы 5,5 км, ені 4 км-ге жуық. Жағалау сызығының ұзындығы 16,5 км. Су жиналатын алабының аумағы 68,8 км 2 . Жағалауы саздақты жазық. Суы мол жылдары оңтүстігінде жатқан Қарасор көлімен бірігіп кетеді, құрғақ жылдары сор шалшыққа айналады. Жағалауы-шабындық және жайылым. Дереккөздер
Нарынбай Жанкөбекұлы

Нарынбай Жанкөбекұлы (Нарынбай би; 17 ғасыр бас кезі, қазіргі Түркістан облысы – 18 ғасыр соңы, Ташкент қаласының маңы) – Қазақ халқының атақты биі, аға батыры, қоғам қайраткері. Нарынбай халыққа өте беделді, от ауызды, орақ тілді, шешен болған. Найман тайпасы Қаракерей руы Сыбан бөлімінен шыққан. Тәуке хан тұсында сыртқы жауға қарсы шайқаста ерлігімен көзге түскен. Осы батырлығы үшін сол кездері Қазақ хандығына қараған Ташкенттің он екі қақпасының біріне бек болып тағайындалған. Ел-жұртына қамқор, жетім-жесірге жанашыр би халық арасында «Нар дауысты Нарынбай би» атанған. Соңғы уақытқа дейін Ташкентте Нарынбай қақпасы сақталғандығы айтылады. Ел аузында Нарынбай туралы “Құраманы ел қылған, Қақты жерді көл қылған. Жақынындай бөгдені, Баласымен тең қылған” деген сөз сақталған. Нарынбайдың ұлы Қу дауысты Құттыбай би Тәуке ханның билер кеңесінің құрамына еніп, мемлекет басқару ісіне араласқан, Қытайға барған тұңғыш қазақ елшілерінің бірі. Оның баласы Байқара би, одан кейін Ақтайлақ би қазақ тарихындағы белгілі тұлғалар болса, одан әрі Кеңесбай – Жарқынбай– Жұмахан билер кеңес заманына дейін билік құрған. Нарынбай бастаған билер әулетінің қазақ тарихындағы орнын Мұхамеджан Тынышбаев жоғары бағалаған, қазақ ақыны Дулат Бабатайұлы жырға қосқан. Әдебиеттер: Тынышбаев М., Материалы к истории Киргиз-казахского народа, Ташкент, 1925; Хасенов Ә., Қазақ халқының бес мың жылдық баяны, Алматы, 1998 жылы; Атасы асыл сөздің Ақтайлақ би,Алматы, 1999; Бабатайұлы Д., Шығармалары мен тағылымы, Алматы, 2003 .
Мәснәуи

Мәснәуи (кейде мәздүж деп те аталады) — Шығыс әдебиетінде көп кездесетін өлең түрі. Арабшадан аударғанда “екілік” деген мағына береді. Мәснәуи ислам дінінің аясында дүниеге келген. Мәснәуиде бәйіттің екі тармағы әә, бб бірдей ұйқасқа құрылады. Көлемі жағынан мәснәуидің белгілі бір шегі болмайды. Сондықтан Шығыс шайырлары тарихи жыр, қисса, әпсана сияқты ұзақ оқиғаларды жырлағанда осы мәснәуидің үлгісін қолданған. Шығыс мұсылман әдебиетінің жауһарлары болып саналатын Фирдоусидің “Шахнамасы”, Низамидің “Хамсасы”, Мәуләуидің “Мәснәуиі”, сондай-ақ ортағасырлық Қожа Ахмет Иасауи, С.Аллаяр сияқты түркі шайырлары мен қазақ әдебиеті тарихындағы “кітаби ақындардың” кейбір шығармалары мәснәуидің үлгісінде жазылған. Дереккөздер
Үкаша ата мазары

Үкаша ата мазары – Республикалық маңызы бар ескерткіш, шамамен 6-7 ғасырларда өмір сүрген, Мұхаммед (саллаллаһу ғаләйһи уа салләм) пайғамбарға замандас болған ислам дінінің өкілі – Үкаша ата кесенесі, сәулет өнері ескерткіші. Географиялық орны Қаратаудың күнгей бетінде, Өгіз тау шатқалы маңындағы қыратта, Түркістан қаласынан солтүстікке қарай 55 км жерде. Сипаты Алғашқыда тек қабір орны ғана болған. 1940-шы жылдары алғашқы шырақшысы Кәміл қары қабір үстіне ұзындығы 32 метрлік қабірхана тұрғызады, айналасын абаттандырып 5 гектар жерді тас дуалмен қоршап бақ егеді. Қазіргі мазарды 1989-1990 жылдары жергілікті халық тұрғызған. Мазар 2 бөлмеден тұрады, кіре берісі кішігірім дәліз, екіншісі ұзынша келген қабірхана бөлмесі. Бөлме 25м, ені 8.6. Үкаша ата құдығының басында киіз үй тәріздес кішігірім құрылыс тұрғызылған, оның диаметрі 4,5 метр, биіктігі 3,5 метр. Ал құдықтың тереңдігі 23 метр. Кесененің жалпы ұзындығы 16 м, ені 5 м, биіктігі 3,5 – 4 м. Ғимараттың батыс жағында, диаметрі 3,5 – 4 м, биіктігі 4 – 4,5 м болатын шірімейтін қаңылтырдан күмбез тұрғызылған. Негізгі құрылысы тау тастарынан тік төртбұрышты етіп қаланып, сырты ақ және сұр түсті цемент қоспасына қиыршық тас араластырылып сыланған. Кесененің ішіндегі мазардың биіктігі 160 – 170 см, ені 150 см, ұзындығы 12 м-ге жуық (ұзындығының ұзын болуы - Үкаша атаның басын шапқанда, басы 12 метр жерге дейін домалап барған, содан кейін қаны аяқ астына жатпасын деп, қанымен бірге жерлеген). Кесененің батыс жағында 200 м жерде Үкаша ата құдығы бар. Үкаша ата құдығы Аңыз бойынша, Үкаша ата сахаба Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбардың сенімді серігі әрі күзетшісі болған. Жергілікті тұрғындар “Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) жауырынының астындағы мөрді сүйгеннен кейін Үкаша сахабаның денесіне атса – оқ, шапса – қылыш өтпеген” дейтін ертегіге бергісіз әңгімені ғасырдан-ғасырға жалғап, айтып келеді. Аңызға жүгінсек, қайсыбір мысық пиғылды, іштарлық танытқан дұшпандары қапияда бас салып, Үкаша атаны қапы қалдырып, бақиға аттандырған көрінеді. Таң намазында басы сәждеге енді барғанда дұшпанның қылышының соққысынан жерге салбырап түскен сахабаның мүбәрәк басы ешкімге ұстатпай, құдыққа түсіп кетеді. Ал, құдық болса, жерасты жолдары арқылы, сонау Меккедегі зәмзәм бұлағымен жалғасады дейді, айтушылар. Себебі, құрбан болған сахабаның басы, сол балбұлақтан табылып, пайғамбардың қабірінің аяқ жағына жерленіпті-міс. Бұл – Үкаша атаның «Иә, Алла, менің басым пайғамбарымның аяғында жатса екен!» деген арман-тілегінің орындалғаны болса керек. Галерея Дереккөздер
Тұзды (көл)

Тұзды – Өлеңті алабындағы тұзды көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданында, Базартөбе ауылынан солтүстік шығысқа қарай 40 км жерде. Гидрографикасы Аумағы 22,0 км 2 , ұзындығы 15 км, ені 1,4 км, жағалау сызығының ұзындығы 28 км. Көл жағалауы жазық, оңтүстік-шығысы сор. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Солтүстігіне шағын Жыланды өзені құяды. Жаз айларында бірнеше шағын көлшіктерге бөлініп қалады, кейде түбіне дейін құрғайды. Су мол жылдары айналасындағы көлдермен бірігіп кетеді. Алабы – шабындық. Дереккөздер
Оразәлі Кәкімұлы Жандосов

Жандосов Оразәлі Қыйқымұлы (1904, Шамалған, Қарасай ауданы, Алматы облысы — 28 ақпан 1938) — тұңғыш қазақ геологтарының бірі. Ораз Қыйқымұлының Жандосовтың інісі. Верный қалалық ерлер гимназиясында 4 сынып оқып бітірген. *1924 — 1925 жылы Мәскеудегі жоғарғы кооперативтік курстарда оқыған. *1933 жылы Мәскеу геология барлау институтын бітірді. *1923 — 1924 жылы Алматы уездік Қосшы комитетінің хатшысы, *1925 — 1926 жылы Қазақ ауыл шаруашылық кооперациясының бөлім бастығы, *1926 — 1929 жылы Ақтөбе губерниясы атқару комитетінің төрағасының орынбасары, губерниялық жоспарлау басқармасының төрағасы, *1933 — 1934 жылы Семей қаласындағы “Қазсирекметаллбарлау” тресінде бастықтың орынбасары, бастығы болды. *1935 — 36 жылдары Қаскелең геологиялық барлау партиясының бастығы, *1936 — 1937 жылы Текелі кен басқару мекемесінің директоры қызметін атқарды. *1937 жылы тұтқынға алынып, арандатушы деген айып тағылып. *1938 жылы ату жазасына кесілген. Оразәлі Жандосов Қазақстанда тау-кен өндірісін және түсті металл кен орындарын игеру жұмыстарын ұйымдастыруға елеулі үлес қосты. Оразәлі кейінгі Шымкент қорғасын зауытының негізгі кен орнын ашуға атсалысқан. Дереккөздер
Нарын-Бақанас

Нарын-Бақанас – Іле алабындағы құрғақ арна. Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде, Іле өзеңінің ескі арнасы. Ұзындығы 276 км. Төменгі бөлігі (65 км) Балқаш көлінің суына толған. Арнасы тік жарлы, биіктігі 1 – 10 м, ені 150 – 200 м, кей жерінде 1000 м-ге жетеді. Аңғарында сексеуіл, тораңғы, су басқан бөлігінде қамыс, құрақ өседі. Сілтемелер * Балқаш * Алматы * Іле Дереккөздер
Ет асату

Ет асату — дәстүрлі қазақ қоғамындағы кәде. Дастарқандағы ет желініп болған соң қонақтардың үлкені бас табақтағы еттен жасы кішілерге асатады. Кәде бойынша, етті ұсынған адамның өз қолынан асау керек. Кейде асатылатын ет бөлек ыдысқа салынып та беріледі. Ет асату жасы үлкендердің кішілерге жасаған құрметі болып есептеледі. Үлкен аталары мен қайнағаларының бас табағынан дәм татарда келіндер иіліп тағзым етеді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Үлгілі (Жамбыл облысы)

Үлгілі — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Үлгілі ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Сарыкемер ауылынан батысқа қарай 2 км жерде, боз жусан, баялыш, күйреуік басым өскен шалғынды, сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан. Халқы Тарихы 1937 жылы осы жерде алғаш "Киров" атындағы колхоз құрылып, халқы егіншілікпен айналысқан. Отырықшылыққа әбден машықтанған осы жердің тұрғындары кейіннен мал өнімін беруде, егін жинауда бірінші қатардан көрініп, өзге ауылдарға үлгі көрсете бастайды. Содан халқы ауылдарына "Үлгілі ауыл" деген айдар тағып, ел аузында осылай аталып келеді. Ал, ауылдан "Киров" атауының алынып тастаған уақыты белгісіз. 1983-1997 жылдары қызылша тұқымын өсіретін кеңшардың ортасы болып келді. Оның негізінде Үлгіліде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Үлгілі (Қазығұрт ауданы)

Үлгілі — Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Жаңабазар ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде, Келес, Ұялысай, Суықбұлақ өзендерінің сағасында орналасқан. Халқы Тарихы 1963 жылы құрылған “Коммунизм” қой кеңшарының бөлімшесі болып келді. Оның негізінде ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Үлгіліде орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Өзен алабы

Өзен алабы — жер беті және жер асты арқылы (топырақ және тау жыныстар қабаттары арқылы) жалпы су ағындары жеке өзенге немесе өзен жүйелеріне келіп қосылатын, өзенге су жиналатын жер бетінің белгілі бір аймағы. Толығырақ Өзен алабы: * ағынды; * тұйық. Кейде “су жиналатын алап” деп те аталады. Әрбір өзен алабы жер беті және жер асты (топырақ, тау жыныстар қабаттары) арқылы су жиналатын алаптарға бөлінеді. Әрбір өзеннің су жиналу алабы басқа өзеннен суайырық арқылы бөлінеді. Өзен алабы өзінің ауданы, биіктік белдемі мен таралуы, орташа биіктігі, ені, еңістігі арқылы сипатталады. Өзен алабы ағынды және тұйық болып ажыратылады. Басқа өзен жүйесімен, мұхиттармен байланыспайтын өзен алабы тұйық алапқа жатады (Каспий, Арал теңіздеріне құятын өзендер). Өзен алабының пішіні, мөлшері, географиялық орны, жер бедері геологиялық құрылысына байланысты әр түрлі болып келеді. Ең ірі өзен алабы Оңтүстік Америкадағы Амазон алабы (ауданы 7,2 млн. км²). Қазақстандағы ірі өзендердің өзен алабының ауданы Ертісте 1643 мың км², Сырдарияда – 462 мың км², Жайықта – 237 мың км², Іле өзенінде 140 мың км². Өзен алабының су беру мүмкіндігі Өзен алабының су беру мүмкіндігі (Водоотдача речного бассейна) — белгілі бір уақыттағы өзен алабының су беру көлемі. Ол — алқаптағы жиналған судың белгілі уақытта жерге сіңгеннен кейінгі қалған айырмасына тең болады (тәуліктік, онкүндік және т.б. болып бөлінеді). Өзен алабы Өзен алабының ұзындығы (км) — өзеннің сағасынан алаптың ең шалғай нүктесіне дейіңгі түзу қашықтық. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Балқаш-Алакөл ойысы

Балқаш–Алакөл ойысы – Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ірі тектоникалық құрылым. Географиялық орны Негізінен Абай, Алматы және Жетісу облыстарының аумағында орналасқан. Солтүстігінде Сарыарқамен, шығысында Тарбағатай жотасымен, оңтүстігінде Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларымен, батысында Желтау, Айтау тауларымен шектелген. Жер бедері, геологиялық құрылымы Ойыс Балқаш және Алакөл ойыстарына бөлінеді. Жалпы ұзындығы 800 км. Ені Балқаш көлінің тұсында 300 км, Сасықкөл маңында 100 км. Ойыс табаны қатпарланған палеозой шөгінділерінен, магмалық және интрузиялық жыныстардан түзілген. Оларды бор, палеоген, неоген және төрттік кезеңдердің континенттік борпылдақ жыныстары жапқан. Ойыстың көпшілік аумағын абсолюттік биіктігі 342 — 600 м Сарыесікатырау, Лөкқұм (Лекқұм), Тауқұм сияқты төрттік кезеңнің құм алқаптары алып жатыр. Климаты Климаты тым континенттік. Қысы қатаң, аязды. Қаңтар айының орташа температурасы (-12 -14°С), бұрқасынды әрі үскірік аязды күндер (-30 -35°С) жиі болып тұрады. Жазы ыстық, аңызақ әрі құрғақ. Шілде айының орташа температурасы 22 — 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 120 — 200 мм шамасында. Су жүйесі Ойысты қоршап жатқан таулардан бастау алатын Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі, Аягөз, Үржар, Қатынсу, Еміл, Ырғайты, Жаманты, Тентек өзендері ойыстың табанындағы Балқашқа, Алакөлге, Сасықкөлге, Жалаңашкөлге құяды. Балқаш көліне құятын судың үштен екісінен астамы Іле өзенінің үлесіне тиеді. 3 — 10 м тереңдіктегі (кейде 100 м, Тауқұмда) жер асты суы көбіне тұщы келеді. Алакөл артезиан алабында арынды су қоры мол. Өсімдігі Ойыста сексеуіл, жусан, бұта, сораң, өзен аңғарларын бойлай тал, тораңғы, жиде және құрақ, қамыс бидайық, астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Өзен аңғарлары мен құм төбелер — қысқы мал жайылымы, тау бөктеріндегі жазық — суармалы егістік ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Үлкен Келес каналы

Үлкен Келес каналы – Қазақстан мен Өзбекстан бірлесіп жүзеге асырған су жүйесі. 1979 жылы құрылысы басталып, 1984 жылы алғашқы бөлігі пайдалануға беріле бастады. Гидрологиялық сипаты Жалпы ұзындығы 96 км-ге созылған каналдың құрылыс жұмыстары 1988 жылы аяқталды. Оның 40 км Қазығұрт, 25 км Сарыағаш аудандарының, 31 км Өзбекстан Республикасының территориясын суландырады. Су көзі Бостандық ауданындағы Шарбақ су қоймасы. Канал секундына 52 текше м-ге дейін су өткізуге жобаланса, іс жүзінде 35 текше м су алады. Мұндағы 16 су бөлгіш каналдар мен латоктар және жер асты су құбырлары (жабық су жүйелері) арқылы Қазығұрт ауданында 9294 га жер суғарылады. Оның 3162 га Қақпақ, 5495 га Қызылқия, 457 га Шарбұлақ, 180 га Қазығұрт ауыл әкімшіліктерінің жерін суландырады. Үлкен Келес каналына «Оңтүстік су шаруашылығы» республика мемлекеттік кәсіпорнының «Захкелес» филиалы иелік етсе, ондағы су бөлгіш каналдар мен жабық су жүйелеріне осы кәсіпорынның «Қазығұрт» филиалы басшылық жасайды. Дереккөздер
Тұзды бөгені

‎ Тұзды бөгені — Ертіс-Қарағанды каналы жүйесіндегі жасанды су айдыны. 1954 жылы Қарағанды облысы Молодёжный ауданына (Осакаров ауданы) қарасты Тұзды кеңшарының жерін суландыру үшін жасалған. Гидрологиялық сипаты Су айдынының ауданы 5,9 км², көлемі 10 млн. м³, ұзындығы 5,75 км, енді жері 2 км, тереңдігі 4,5 м. Бөгенде мөңке, алабұға, т.б. балықтар бар. Дереккөздер
Өзен аңғары

Өзен аңғары – негізінен өзендердің эрозиялық әрекеттерінің нәтижесінде пайда болатын жер бедерінің созылмалы пішіні; жер бетінің ғасырлар бойы аққан судың эрозиялық әрекетінен жуылып-шайылуы арқылы қалыптасқан, ұзына бойы иректеле созылған, бастауынан сағасына дейін түбі еңіс болып келетін, қазіргі кезде ағын арнасы бар бедердің терең теріс пішіні. Оның қалыптасуы климаттық, эрозиялық, мұздық, тектоникалық процестер мен карстық (оқпалық) құрылыстарға тікелей байланысты. Өзен аңғарының элементтеріне оның табаны, тальвегі (фарватері), арнасы, жайылмасы, террасалары және аңғардың беткейлері мен жарқабағы (кемері) жатады. Олардың көбі (әсіресе ірі аңғарлар) тектоникалық элементтермен байланысты (құрылымдық немесе тектоникалық аңғарлар). Өзен аңғарларының көлденең қимасының пішіні олардың даму кезеңіне, геологиялық құрылысына байланысты. Олар: қысаң, шат, шатқал, астау, У-тәрізді, трапеция тәрізді, анық білінбейтін және т.б. болып бөлінеді. Аңғарлардың бастапқы түрі — қолаттар, сайлар, өзектер, жыралар. Өзен аңғарлары арна, жайылма, жайылма үсті террасалар және түпкі жағалар, саға маңында кейде атыраулар немесе ысырынды конустар секілді морфологиялық элементтерден тұрады. Тектоникалық құрылымдар мен тау жоталарының созылымына қатысты бойлық өзен аңғарлары ажыратылады. Геологиялық құрылымының типіне байланысты бойлық аңғарлардың арасында синклиндік, антиклиндік, моноклиндік, лықсымалық және грабендік аңғарлар болып бөлінеді. Көлденең аңғарлар қаттылығы әр түрлі тау жыныстарын кесіп өтіп, кескінінде және планында морфологиялық бейнесін өзгертеді, яғни аңғардың жіңішке бөлікшелері кеңейген бөлікшелерімен алмасып отырады. Өзен аңғарларының конфигурациясы мен динамикасына жаңа тектоникалық қозғалыстар әсер етеді (әсіресе таулы аймақтарда). Көлденең қимасының сипатына қарай аңғарлар төмендегідей типтерге бөлінеді: # саңылау – терең, әрі тар аңғар; таулы аудандарда кездеседі; # каньон – құлама беткейлі терең аңғар, әдетте табаны тар, таудан шыға берісте немесе таулы өңірде кездеседі; # шатқал – терең жартасты тау аңғары, әдетте беткейлері шығыңқы келіп, төменгі тұсындағы құламасы ұлғая түседі; # трапецияға ұқсас – көбіне жазық келетін шығыңқы немесе түзу көлбеу пішінді кең аңғар; # астау тәрізді – беткейлері ойыс, баурайы біртіндеп көлбеу пішінге айналады. Жазықтағы өзендердің аңғарын шабындық ретінде және әртүрлі аңғар шабын дақылдарын өсіруге пайдаланады. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Тұздық

Тұздық - құрамындағы еріген тұздың жалпы мөлшерері 50 г/л-ден астам табиғи немесе жасанды су ерітінділері. Жер бетіндегі сулардың минералдары көбінесе 320 – 370 г/л-ден аспайды, жер асты суларындағы тұздықтардың минералдары 550 – 600 г/л-ге дейін жетеді. Құрамындағы тұздардың мөлшеріне қарай тұздықтар бес топқа: тұзға шала қанық (50 – 75 г/л), тұзға орташа қанық (75 – 150 г/л), тұзға қанық (150 – 330 г/л), тұзға толық қанық (330 – 500 г/л), тұзға аса қанық (500 г/л-ден астам) болып бөлінеді. Тұздықтардың алғашқы үш тобы тұзды көлдерде, терең және таяз жер асты суларында жиі кездеседі. Төртінші топтағы тұздықтар Каспий бойы ойысының сулы қабаттарынан орын алған. Бесінші топтағы тұздықтар Қазақстан жерінде әлі анықталған жоқ. Құрамындағы басым келген аниондарына байланысты тұздықтар: хлоридті (хлор-кальцийлі, хлор-магнийлі), сульфатты (сульфатты-натрийлі), гидрокарбонатты (гидрокарбонатты-натрийлі) болып ажыратылады; алдыңғылары молырақ таралған. Тұздықтардың химия, медицина өнеркәсібіндегі маңызы зор, олардан әр түрлі бағалы тұздар өндіріледі, бальнеол. мақсаттарға пайдаланылады. Тұзға қанық және аса қанық тұздықтардың құрамында табиғатта сирек кездесетін элементтер (бром, бор, иод, стронций, калий, литий, рубидий, молибден, түсті және радиоактивті металдар) мол болады. Бұлар тұздық құрамынан арнаулы әдістермен өндіріледі. Жер асты суларының тұздықтары Каспий теңізінің, Индер көлінің түпкі шөгінділерінен табылған. Дереккөздер
Жаңа өмір журналы

“Жаңа өмір” — Қытайдың Шыңжаң өлкесіндегі қазақ және ұйғыр оқушыларына арналып шығарылған қоғамдық-саяси, әдеби, ғылыми және суретті журналы. 1944 - 1949 жылы “Қазақ елі”, 1949 - 1957 жылы “Жаңа өмір” деген атпен Алматыда қазақ, ұйғыр тілдерінде араб әрпімен айына бір рет шығып тұрды. Көлемі 5 баспа табақ, таралымы 5000 дана. Журнал көрнекті жазушылардың сыйлық алған шығармаларын, қазақ және ұйғыр жазушылары мен ақындарының туындыларын, бастауыш мектептерге арналған оқу материалдарын жариялап отырды. Дереккөздер
Жанжал

Жанжал — қоғамдағы әр түрлі әлеуметтік топтар арасындағы қордаланған өткір проблемалардың, халықаралық кикілжіңдердің дер кезінде реттелмей, әр түрлі қақтығыстарға алып келуі. Көбінесе, қоғамдағы жанжал саяси, экономикалық дағдарыс кезінде, не жедел дамыған әлеуметтік өзгерістер барысында орын алады. Елдегі реформалар кезінде халықтың әр түрлі топтарының мүддесі есепке алынып отырмаса, ол да әлеуметтік қарама-қарсылықтарға алып келуі мүмкін. Қоғамда саяси мәдениет қалыптастыру, ортақ әлеуеттік құндылықтар мен нормаларды орнықтыру — жанжалды болдырмаудың негізгі жолы болып есептеледі. Әлеуметтік өзгерістердің қарқыны белгілі бір саяси, этнография, әлеуметтік топтардың мүддесіне сәйкес келмеген жағдайда оны саяси жолмен реттеп отыру қоғамның орнықты дамуының кепілі болып табылады. Әлемдік ауқымда, әр түрлі мемлекеттер мен геосаяси мүдделер арасындағы халықар. Жанжалдар дипломатиялық жолмен жоғары дәрежедегі келісімдер арқылы реттеліп отырады. Дереккөздер Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы [ru:Скандал]
Тұздық (ас қоспасы)

Тұздық — астың дәмін келтіру үшін пайдаланылатын қоспа. Көп қолданылатын тұздыққа қалампыр, зімбір, кардомон, лавр жапырағы, бұрыш, т.б. жатады. Тұздықты қалыпты мөлшерде пайдалану дені сау адамға пайдалы, ол тәбет ашады, ас қорытуды жақсартады, ал оны қалыпты мөлшерден артық пайдалану зиян. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Тұздықақ

Тұздықақ, Ащықақ – Нарын құмының солтүстік-батысындағы сор. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданында орналасқан. Жер бедері Сор солтүстік-батыстан шығысқа, оңтүстік-шығысқа қарай доғаша иіліп созылып жатыр. Ұзындығы 110 – 120 км, орташа ені 15 км, солтүстік-батысында 35 км-ге дейін жетеді. Ойыстау келген сор теңіз деңгейінен 8 м төмен жатыр. Көктемдегі қар суының еріп, осы ойысқа шоғырлануынан пайда болған. Түбінде жұқа тұз қабаты түзілген. Тұзды балшықтың құрамы сульфатты-хлоридті, тұнбасының жалпы минералдары 5 – 10 г/л. Өсімдігі Жер бедеріне сорға, тұзға төзімді өсімдіктер тән. Олар: ақсора, тұзбұршақ, қаңбақ, сораң, қарабарақ, т.б. Шеткі бөліктерінде наурызгүл, сарысазан, шағыр, қарасексеуіл, қаражусан, т.б. өсімдік түрлері өседі. Дереккөздер
Оптикалық күш

Оптикалық күш – оське қарағанда симметриялы болатын линза лар мен линзалар жүйесінің жарық сәулесін сындыру қасиетін сипаттайтын шама. Жүйенің оптикалық күші – оның фокус аралық қашықтығына кері шама: Fn’/f’n/f, мұндағы n’ және n – жүйенің екі жағында орналасқан орталардың сыну көрсеткіштері, f’ және f – жүйенің бас жазықтықтан бастап санағандағы алдыңғы және артқы жақтағы фокус аралықтары. Жүйенің оптикалық күші неғұрлым көп болса (фокус аралық қашықтық азайған сайын), жүйе соғұрлым жарық сәулесін күштірек сындырады. Оптикалық күш диоптриямен (м1) өлшенеді. Ол жинағыш жүйелерде оң, ал шашыратқыш жүйелерде теріс таңбалы болады. Оптикалық күш ұғымы көз диоптрикасында және көзілдірік оптикасында жиі қолданылады. Дереккөздер de:Brennweite#Brechwert
Тұзкөл (Алматы облысы)

Тұзкөл — Іле алабындағы көл. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданы жеріндегі Кеген өзенінің сол жағалауында, Қарасаз ауылынан шығысқа қарай 12 – 14 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 1951 м биіктікте жатыр. Аумағы Аумағы 6,6 км 2 , ұзындығы 5,7 км, енді жері 2,1 км, жағалауының ұзындығы 16,6 км, тереңд. 0,3 м, жауын-шашын мол жылдары және көктем мен күз айларында деңгейі 0,5 – 0,6 м-ге дейін көтеріліп, аумағы 8,5 км 2 -ге дейін ұлғаяды. Жер бедері, гидрографикасы Жағалауы жайпақ, батпақты, суы ащы. Көктемде және қыста мал суаруға болады. Шығыс жағалауының батпақты-сазды жерінде қамыс, құрақ қалың өскен. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Жағалауы жайылым. Дереккөздер
Ет-сүйек ұны

Ет-сүйек ұны — белоктық-минералды мал азығы. Ет комбинаттары мен утильзауыттарда тамаққа жарамсыз еттен, бекон (қақталған шошқа еті) және консерві кәсіпорындарының қалдықтарынан, теңіз аңшылық флотилияларында теңіз хайуанаттарының ұшаларынан дайындалады. Ет-сүйек ұнының құрамында ұнды жасауға пайдаланған шикізатқа байланысты 30 — 50% протеин, аз мөлшерде май, кальций және фосфор болады. Ет-сүйек ұнының сапасын жоғарылатып, құрамындағы майдың тотықпауы үшін оған антиоксиданттар қосады. Ет-сүйек ұнын, негізінен, шошқа, құс, мамық жүнді аңдарға азыққа және құрама жемге қосып береді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Оптикалық резонатор

Оптикалық резонатор – оптикалық диапазондағы электрмагниттік толқындар қоза алатын айналар жүйесі. Оптикалық резонатор лазерлердегі оң кері байланысты қамтамасыз етеді. Қарапайым оптикалық резонатор – екі жазық параллель айналар жүйесі (Фабри – Перо резонаторы). Дереккөздер
Тұзкөл (Жамбыл облысы)

Тұзкөл — Талас өзені алабындағы көл. Географиялық орны Жамбыл облысы Талас, Сарысу аудандары жерінде, Қарашеңгел ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2,5 км жерде орналасқан. Гидрографикасы, сипаты Аумағы 11,8 км 2 , су жиналатын алабы 1056 км 2 . Жағалауы жазық, солтүстік-батыс жағалауы жарлы, биіктігі 1,6 – 2,5 м. Көктал өзені көлді жарып ағып Ащыкөлмен жалғасады. Суы мол жылдары Аса өзенінің суы кемерінен асып, Тұзкөлге құяды. Көлден балық ауланады. Алабының 70%-ы жыртылған, жағалауы – шабындық. Дереккөздер
Етікші

Етікші — аяқ киім тігетін ісмер. Етікшіге қажет шикізаттар: қайыс, көн, былғары, ұлтан, тоз, жіп, киіз, таспа, тарамыс, желім, жарғақ, мата, т.б. Құрал-саймандары: әр түрлі біздер, түрпі, бақа бас темір, балға, шеге, тістеуік, рант салғыш, тетір пышақ, т.б. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Тұзкөл жер асты су алабы

Тұзкөл жер асты су алқабы, Қарағанды облысындағы Сарысу өзенінің аңғарында, Қаражал қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан. Қаражал қаласы мен Жәйрем кенішін ауыз сумен қамтамасыз ету мақсатында жүргізілген барлау жұмыстары барысында жер асты суларының қалыңд. 4 – 6 м-дей антропогендік қиыршық құмдарда, жер бетінен 1,5 – 5 м тереңдікте жатқандығы анықталды. Ұңғымалардан алынған су ағымы 2 – 17,5 л/с. Суы тұщы, минералд. 0,2 – 1 г/л, химиялық құрамы гидрокарбонатты-натрийлі және магнийлі. Барланған тәуліктік қоры 25,3 мың м3, пайдаланылатын мөлш. 14,3 мың м3. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Тұз күмбездері

Тұз күмбездері - тұз тектоникасы әсерінен платформалардың ірі ойыстары мен бөктерлік ойпаңдарында қалыптасатын құрылым. Тұз күмбездері тұз массаларының жоғары қарай “ағуы” нәтижесінде қалыптасқан тұзды массив (шток) және дөң тәрізді көтерілген беткі тау жыныстары құрылымынан тұрады. Олардың дөңгелек және сопақша келген түрлері болады. Ауданы 1 км 2 -ден 100 км 2 -ге дейін, биіктігі 100 м-ден бірнеше км-ге, ал тұз бетіндегі тау жыныстарының еңістігі 10-тан 60 – 70-қа дейін жетеді. Басты түрлері: * сақталған (жабық) тұз күмбездерінде тұз ядросы беткі тау жыныстары кешенін тесіп өтпейді; * бұзылған тұз күмбездеріндегі беткі тау жыныстарын тұз ядросы тесіп өтеді; * шайылған тұз күмбездері тұз массасының өсуінен немесе аймақтық жер қыртысы көтеріліп, эрозияға ұшырауынан пайда болады; * таяз Тұз күмбездерінде беткі тау жыныстары жұқа (1500 м-дей) болып келеді. Сақталған тұз күмбездері ембілік, украиналық және солтүстік америкалық болып бөлінеді. Қазақстанның Каспий маңы синеклизасы өңіріндегі тұз күмбездері сақталған типке жатады. Дереккөздер
Оптикалық сәуле

Оптикалық сәуле (кең мағынада сәуле деген ұғымды білдіреді) – толқын ұзындығы нанометрдің(нм) үлесінен милиметрдің(мм) ондық үлесіне дейінгі диапазонды жиілік диапазоны 3*1011Гц – 3*1017Гц қамтитын электрмагниттік толқындар. Оптикалық сәулеге адам көзі қабылдай алатын көрінетін сәулелерден басқа инфрақызыл сәуле мен ультракүлгін сәуле де жатады. Вакуумдағы оптикалық сәулелердің таралу жылдамдығы (жарық жылдамдығы) 3*1010см/с. Оптикалық сәулелер атомдар мен молекулалардың шығару негіздеріне (жылулық сәуле шығару, люминесценция), спектрлік құрамының біртектілік дәрежесіне (монохроматтылық, беймонохроматтылық), сәуле шығару ағынының шашырауына (бағытталған, диффузиялық, аралас), т.б. белгілері бойынша классификацияға жіктеледі. Дереккөздер
Тұз қышқылы

Тұз қышқылы (хлорсутек қышқылы, HCl) – хлорсутек газының судағы ерітіндісі; бірнегізді қышқыл. Тұз қышқылы 16 ғасырдың аяғында белгілі болды. Оны “тұз спирті” деген атаумен 17 ғасырдың ортасында неміс дәрігері И.Р. Глаубер (1604 – 1670) ас тұзы мен күкірт қышқылын әрекеттестіру арқылы бөліп алды. Молекула құрылысы Байланысқа сутектің s-деңгейшесіндегі электрон мен хлордың 3p-деңгейшесінде орналасқан дара электрон қатысады. Нәтижесінде бір байланыс түзіледі, электрондық бұлттар тығыздығы хлорға ығыса орналауынан байланыс – полюсті коваленті болады. Физикалық қасиеттері Оның ең жоғары концентрациясы 36%, буы өткір иісті мөлдір сұйықтық, ауада түтіндене бастайды. Күшті қышқыл, суда жақсы ериді (1 көлем суда 500 көлем хлорлы сутек (HCl) ериді). Тұз қышқылы көптеген металдармен және олардың тотықтарымен әрекеттесіп, көпшілігі суда жақсы еритін тұздар (хлоридтер) түзеді. Хлорлы сутек ауадан 1,26 есе ауыр. Оның 37%-дық концентрлі ерітіндісі сақталған ыдыстың қақпағын ашқанда түтінденеді, себебі бөлінген HCl ауадағы су буымен тұман түзеді. Химиялық қасиеттері Тұз қышқылы бір негізді оттексіз қышқыл қатарына жатады. Тұз қышқылы қышқылдарға тән барлық реакцияларға түседі. * Химиялық белсенді металдар қышқыл құрамынан сутегін ығыстырып шығады: Zn +2HCl = ZnCl2 +H2 ^ Құрғақ хлорлы сутек химиялық белсенді металдармен әрекеттеспейді, ал ерітіндісі — қышқыл шабытты әрекеттеседі. * Негіздік оксидтермен тұз және су түзе әрекеттеседі: CaO +2HCl = CaCl2 +H2O * Тұз қышқылы негіздермен және сілтілермен әрекеттескенде де тұз бен су бөлінеді: KOH +HCl = KCl +H2O Ерімейтін негіз тұз қышқылында еріп көгілдір ерітінді түзеді: Cu(OH)2 +2HCl =CuCl2 +2H2O * Тұздармен әрекеттескенде жаңа тұз бен жаңа қышқыл түзіледі: Pb(NO3)2 +2HCl =PbCl2 v +2HNO3 Хлор ионын анықтау үшін күміс ионы қолданылады, күміс хлориді – ақ түсті тұнба, ол суда да, қышқылдарда да ерімейді. AgNO3 +HCl = AgCl v +HNO3 Дереккөздер
Тұзөнген

Тұзөнген — Тобыл алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Фёдоров ауданында орналасқан. Костычевка ауылынан солтүстік-шығыста 3 км, теңіз деңгейінен 194,0 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 10,6 км 2 , ұзындығы 3,6 км, ені 3,6 км. Су жиналатын алабы 42,5 км 2 . Жауын-шашын суымен толығады. Жағалау сипаты Шығыс жағасы тік жарлы, батыс және солтүстік-батысы түйетайлы. Суы таяз жағалауында қамыс өседі. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Өзен - Жайық өңірі

Өзен - Жайық өңірі – Елтон көлі (Ресей) мен Жем үстірті аралығындағы құмды-шөлейтті атырап. Абсолюттік биіктігі солтүстігінде 50 м-ден оңтүстіктегі Каспий теңізінің жағалауында 0 м-ге дейін төмендейді. Төрттік кезеңде (антропогенде) аумақты 2 рет Каспий теңізінің суы басқан (Баку және Хвалын трансгрессиясы). Өңірдің үстімен Сарыөзен, Қараөзен, Көшім, Ащыөзек, Өлеңті, Бұлдырты, т.б. өзендер ағады. Мұнда көлтабандар және көлдер (Шалқар, Жақсыбай, Ақжар, Сарышығанақ, Жалтыркөл), ойпаңдар басымырақ келеді. Топырақ жамылғысының негізін бозғылт қоңыр, қызғылт қоңыр топырақ құрайды және көпшілік жағдайда сортаңдау келеді. Өсімдік жамылғысы бетеге, селеу, жусан, т.б. құралған, негізінен жайылымдыққа пайдаланылады. Аумағының 20%-ға жуық жеріне егін егіледі. Дереккөздер
Тұзсыздандыру

Тұзсыздандыру - зат құрамынан зиянды әсері бар тұздарды кетіру. Мысалы, суға кермектік беретін Cu2+ және Mg2+ иондарының тұздарын жою . Мұнайды тұздар мен механикалық қоспалардан тазарту үшін тұзсыздандыру қолданылады. Ол үшін деэмульгаторлар көмегімен су-мұнай эмульсиясын бұзып, оны сусыздандырады. Сумен бірге тұздардың біраз мөлшері кетеді. Мұнай өңдейтін өндіріс орындарында мұнай құрамындағы тұздардың мөлш. 3 мг/л, су және механикалық қоспалар 0,2 – 0,005%-дан аспауы керек. Мұнай өңдеу заттарындағы тазарту қондырғылары электрлік тұзсыздандырғыш деп аталады. Тұзсыздандыру - ерітіндінің құрамындағы тұздарды азайтудың технологиялық операциясы. Дереккөздер
Беріш ауруы

Беріш, медицинада — тері астында қатып қалған ісік, өлі ет, шор. Өлі ет — организмнің, бір мүшенің немесе тіннің, клетканың бір бөлігінің жансызданып шіруі. Жарақаттанудан (үсу, күю), жүйкенің жаншылауынан, уланудан, туберкулез, мерез, т.б. жұқпалы аурулар салдарынан, бүйректің қабынуынан, сондай-ақ, гангрена, инфаркт аурулары кезінде де өлі ет пайда болады (қ. Гангрена, Миокард инфарктісі). Өлі еттенген мүшелердің тіндері мен клеткаларының қан айналысы, жүйке жүйесінің қызметі бұзылып, клетка аралық заттары өзгереді. Мұның салдарынан қоректік заттардың келуі азайып, тіршілік әрекеті кемиді. Сөйтіп, тін клеткаларының ядросы мен цитоплазмасы бүрісіп кішірейеді. Өлі ет, көбінесе, ұзаққа созылған аурудан әлсіреген адамдарда жиі кездеседі. Өлі еттенген тінге хирургиялық операция жасайды, науқасқа антибиотиктер, организмді әлдендіретін витамині көп тағамдар береді. Дереккөздер
Тұз тектоникасы

Тұз тектоникасы - жер қойнауының терең деңгейіндегі тұзды қабаттардың беткі тау жыныстары аймағына қарай көтерілу процесі. Осы процесс нәтижесінде тұз күмбездері, тұзды штоктар, тұзды белестер мен тұзды дөңдер қалыптасады. Тұз тектоникасының көрініс беруі тұзды қатқабатты көмкерген тау жыныстары тығыздығының әр түрлі болуынан туындайтын қысым айырмашылықтары, іргетас бетінің кедір-бұдыр болуы, терең жарылымдардың ұшырасуы, т.б. факторлармен сипатталады. Біртіндеп жоғары көтерілген тұз жас тау жыныстарының беткі қабатын теседі. Күмбез ядросы жер бетіне шығып, кейде тау жынысы қабаттарымен жабылады. Осы тау жыныстары әр түрлі бағыттағы жарылымдармен (лықсулар) тілінгенде, қатпарлық төмендеп, грабен тәрізді құрылымдар пайда болады. Тұз күмбездері мен антиклиналдарының төбелерінде және қанаттарында мұнай мен газ кендері орналасады; тұз ядросынан тастұз, калий тұзы өндіріледі. Тұз тектоникасы Каспий маңы ойысында, Мексика шығанағы ойысында, жағалауларда ерекше күшті дамыған. Осы аймақтардың тұз күмбездерінде үлкенді-кішілі мұнай-газ кендері бар. Тұз тектоникасы платформалардың қалың тұз қабаттарын кіріктірген шөгінді тысының көлденең қимасында жиі көрініс береді. Дереккөздер
Шұқыркөл

Шұқыркөл — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл, Шұқыркөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Новоишим ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 33 км жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 828 адам (422 ер адам және 406 әйел адам) болса, 2009 жылы 459 адамды (239 ер адам және 221 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1976-1996 жылдары Көкшетау облысы Рузаев ауданының мамандандырылған шаруашылық бірлестігінің орталығы болған. Бірлестік негізінде Шұқыркөлде “Андағұл” ЖШС-і құрылды. Дереккөздер
Тұйық кен орындары

Тұйық - орта ғасырдағы бірнеше кен орындары. Алматы облысы Райымбек ауданы Тұйық ауылының оңтүстік және солтүстік жағында орналасқан. Мұнда археолог П.Ф. Семенов зерттеу жұмыстарын жүргізген. Тұйықтан IX ғасырдың аяқ шенінде жасалған құрал-жабдықтар, мыс, қорғасын балқытқан пештер табылған. Елді мекендері толық зерттелмеген. Дереккөздер
Жаңаталап (Сайрам ауданы)

Жаңаталап — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, бұрынғы Жаңаталап ауылдық округі орталығы. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Тұран ауданындағы тұрғын үй массиві. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақсукенттен батысқа қарай 28 км жерде, Бадам өзенінің сол жағалауындағы бұта аралас баялыш, көде, айрауық өскен сұр, қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 1,8 мың адам (1999); * 5,0 мың адам (2009). Тарихы Іргесі 1950 жылы көкөніс пен бау-бақша өсіруге маманданған кеңшар құруға байланысты қаланды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, аурухана, мәдениет үйі, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Өзен жүйесі

Өзен жүйесі – суы бір-біріне қосылып, теңізге немесе көлге бір сағамен құятын негізгі өзен мен оның салаларының жиынтығы. Өзенге тікелей құятын негізгі бірінші қатардағы сала, өз кезегінде оның саласы екінші қатардағы сала деп аталады. Өзен жүйесі – гидрография желісінің бір бөлігі. Мысалы, Объ өзені Ертіс, Есіл, Тобыл, т.б. салаларымен бірге ірі өзен жүйесін құрайды. Дереккөздер
Тұйық (өлең өрнегі)

Тұйық - классикалық түркі тілдес поэзияда кездесетін өлең өрнегі. Арзудың “ромал-и-мусаддас-и максур” дейтін өлшемімен жазылған. Ұйқасы а-а-б-а, кейде а-а-а-а, арагідік а-б-с-б болып келеді. Тұйық түркі тілдес халықтардың фольклорында кездеседі. Тұйық үлгісінде жазылған алғашқы өлең бізге Бурханеддин Сиваси арқылы жеткен. Ә.Науаи 15 ғасырда жазылған “Өлшемдер салмағы” аталатын еңбегінде тұйық жайына тоқталады. Лутфи, Бабыр, Әлішер Науаи өлеңдерінде тұйық үлгісінің көркемдік тұрғыдан жетілгендігі байқалады. Өзбек поэзиясында омонимдік ұйқасы бар және редифі қайталанып келетін төрттармақты өлеңді тұйық дейді. Қазіргі түркі халықтарында тұйықты түрліше атайды, әзербайжандар баяты, түрікмендер ляля, түріктер мани дейді. Өзбек шайыры Мәулен Мұхаммед Ахли (15 ғасыр) тұйық үлгісімен екі поэма жазған. Дереккөздер
Жітіқара хризотил-асбест кен орны

Жітіқара хризотил-асбест кен орны - Қостанай облысындағы Жітіқара қаласының маңында орналасқан. Кен орны 1916 жылы ашылған. Барлау жұмыстары 1930-1966 жылдары жүргізіліп, 1961 жылы өндіріске берілді. Геологиялық құрылымы Кен протерозойдың гнейстері мен графитті кварциттері арасында орналасқан ультрамафит массивімен ұштасқан. Жатыс сипаты Кен алаңында 5 асбесті кен денесі оқшауланған, олардың өлшемдері 80-400х3500 м-дей болады, тереңдіктері 600-800 метрге дейін жетеді. Оның ішінде “Негізгі” деп аталатын ең үлкен асбесті қабатта (ұзындығы 3200 м, қалыңдығы 150 – 180 м ) кен қорының 85%-ке жуығы шоғырланған. Өндірістік кентастағы асбест талшықтарының мөлшері 3,54 – 5,62%-тей. Көлденең талшықты хризотил-асбестен тұратын кен қорының 93%-і қысқа талшықты, 7%-і – ұзын талшықты асбест. Өндірілген асбестің 80%-і асбоцемент бұйымдарын жасауға пайдаланылады, сондай-ақ энергетикада, химия, целлюлоза-қағаз өндірістерінде қолданылады. Кен орнын “Қостанайасбест” акционерлік қоғамының Жітіқара асбест комбинаты игеруде. Жітіқара хризотил-асбест кен орнының қоры жағынан ірі кендер қатарына жатады. Дереккөздер
Шұқырой бөгені

‎ Шұқырой бөгені — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы табиғи арналық бөген. 1940 жылы ежелгі арналық қазаншұңқыр бойына бөгет салынуына байланысты пайда болған. Гидрологиялық смпаты Бөгенде көктемде және суы мол жылдары ғана толық деңгейлі су жиналады. Ұзындығы 1,8 – 2 км, ені 12 – 18 метрге жетеді. Бөгет тұсындағы тереңдегі 6 – 7 м. Суын жергілікті шаруашылықтар пайдаланады. Дереккөздер
Тұйық алап

Тұйық алап - тұйық аймақтардағы көл немесе өзен алаптары. Тұйық алапқа құрлықтың ішкі бөлігіндегі, әсіресе шөл, шөлейт өңірлердегі көл алаптары жатады. Мысалы, Арал-Каспий алабындағы Сырдария мен Әмудария, Балқаш-Алакөл алабындағы Іле, Қаратал, Лепсі, Аякөз, Үржар өзендері. Дереккөздер
Балқаш кенді ауданы

өнеркәсіп орталығы]] Балқаш кенді ауданы - Қазақстанның Сарыарқадағы аса маңызды, көп металды кенді аймақтарының бірі. Ол Балқаш көлінің солтүстік және солтүстік-батыс жағында, негізінен, мыс пен сирек металдар шоғырланған үлкен өңірді алып жатыр. Геологиялық құрылымы Кенді ауданда каледон тектогенезінде басталып, негізінен герцин тектогенезінде қалыптасқан күрделі тектоникалық құрылымдар, палеозой эрасында (девон-карбон) түзілген шөгінді және жанартау текті қышқыл жыныстар, геологиялық жасы мен құрамы әр түрлі интрузиялар (гранодиорит, гранит) шоғырланған. Молибденді мыс кендері — көне жанартаулар орнында қалыптасқан жоғары карбон гранодиориттерінде, сирек металдар — пермь граниттерінде, ал кейбір мыс, полиметалл, темір кендері — скарндерде кездеседі. Аймақтың кен орындары Аймақта жүздеген үлкенді-кішілі кен орындары бар, олардың бастылары: Қоңырат, Қарабас, Борлы, Соқырқой (Сu, Мо), Саяқ]], Тесіктас, Қараоба (сирек металдар), Қаратас (Сu, Мо, Fe), Көкбозой, Гүлшат (полиметалл), т.б. Бұл кендер әр түрлі генетикалық типке жатады. Кен орындарының біразы ғана игерілген, олар Орталық Қазақстанның түсті металлургия өндірісін минералды шикізатпен қамтамасыз етеді, қалғандары түрлі дәрежеде барлану, зерттелу сатысында немесе экономикалық себептермен игерілуі кейінге қалдырылған. Дереккөздер
Забеловка

Забеловка — Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл, Забелов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жітіқара қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км-дей жерде, Тобыл өзенінің сол саласы – Желқуар өзенінің жағалауында, қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2097 адам (1080 ер адам және 1017 әйел адам) болса, 2009 жылы 2158 адамды (943 ер адам және 1215 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі XX ғасырдың бас кезінде қаланған. 1930 жылдан бастап тың игеру науқанына дейін ұжымшар орталығы болды. 1951 жылы мұнда ауылдық кәсіптік мектеп ашылды. 1954 жылы Жітіқара қаласын көкөніс және сүтпен қамтамасыз ету мақсатында ұйымдастырылған “Пригородный” көкөніс-сүт бағытындағы кеңшардың орталығына айналды. 1996 жылдан кейін кеңшар негізінде шаруа (фермер) қожалықтары мен өндірістік кооператив құрылды. Инфрақұрылымы Кәсіптік-техникалық мектеп, орта мектеп, клуб, кітапхана, аурухана, байланыс пункті бар. Ауылдың батыс жағында, Желқуар өзеніне үлкен бөген салынған. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Тұйықсу шыңы

Тұйықсу шыңы – Іле Алатауындағы шың. Абсолюттік биіктігі 4220 м. Жер бедері Күшті бүлініске ұшыраған граниттерден түзілген. Солтүстік беткейінде өзімен аттас аңғарлық мұздық (Тұйықсу мұздығы) жатыр. Оңтүстігінде Тұйықсу асуы орналасқан. Шыңның төмен етегіндегі Мыңжылқы тауаралық аңғарынан Кіші Алматы өзені бастау алады. Дереккөздер
Тұйықсу мұздығы

Тұйықсу мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Кіші Алматы өзенінің бастауында, оншақты глетчерден тұратын мұздықтар (Молодежный, Туристер мұздығы, Маяковский, т.б.) мен асулар (З.Космодемьянская, Орджоникидзе, Маяковский, Партизан, т.б.) қоршап жатыр. Жер бедері Пішіні таға тәріздес келген мұздық оңтүстіктен солтүстікке қарай 3,5 км-ге созылған, енді жері 1,5 км-ге жетеді, төменгі бөлігінде жіңішкеріп (мұздық тілі) 0,3 – 0,5 км ғана болады. Ашық жатқан бөлігінің ауданы 3,1 км 2 . Соңғы он жыл ішінде орташа қар сызығы 3040 м биіктіктен өткен. Мұздықтың көлемі 150 млн. м 3 . 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап аумағы жылына орта есеппен 10 м-ге шегініп келеді. Кішірею нәтижесінде соңғы морена мен мұздық тілі аралығында еріген мұздан жаз айларында шағын көлшіктер пайда болады. Мұздықтың еріген суы төмен Мыңжылқы аңғарына жиналып, Кіші Алматы өзенінің бастауын құрайды. Дереккөздер
Найля Сафиқызы Үмбеталина

Найля Сафиқызы Үмбеталина (1945 ж. т., Шымкент) – ғалым, медикалық ғылым докторы (1996), профессор (1996). ҚарМИ-ді бітірген (1968). 1968 – 1970 ж. Қарағанды медициналық институтында терапия факультетінің зерттеушісі, 1970 – 1973 ж. Мәскеудегі дәрігерлер ғылым-зерттеуші университетінде аспирант, 1973 – 1983 ж. ҚазММИ-да ассистент, 1983 – 1996 ж. шығыс терапиялық бөлімінде доцент, 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында госпитальдік терапия кафедрасының меңгерушісі. 80 ғыл. еңбегі, 1 монографиясы, 8 әдістемелік жұмысы бар. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Балқаш маңы қорықшасы

]] Балқаш маңы қорықшасы – сирек кездесетін, әрі жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мақсатында Алматы облысының Балқаш ауданында 1967 жылы құрылған мемлекеттік зоологиялық қорықша. Жер бедері Жер көлемі 503 мың га. Іле өзенінің атырауы мен Тауқұм шөлінің дөңесті алқабындағы тоғайлы қамысты, шалғынды, сортаңды, құмды алқаптарды қамтиды. Қорықша жерінде жидемен аралас өскен тораңғы тоғайы, ақ және қара сексеуіл, бұйырғын, жүзгін бұталары өседі. Қорықшаның жер бедері жануарлар үшін өте қолайлы. Фаунасы Су құстарының 200-ден астам, балықтың 30-ға жуық түрі бар. Сүтқоректілерден — қабан, ондатра, сабаншы, құстардан қырғауыл, т.б., бауырымен жорғалаушылардан — шұбар батбат кесіртке, т.б. кездеседі. Балқаш қорықшасындағы бірқатар аң-құстар (қарақұйрық, шұбар күзен, аққұйрықты субүркіт, ақбас үйрек, бүркіт, сұңқұлдақ аққу, жалбағай] т.б.) мен өсімдіктер (Мейер шоқгүлі, тауқұм сасыры, т.б.) Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Тұйық тізбекті қосылыстар

Тұйық тізбекті қосылыстар, циклді қосылыстар – молекулаларында үш және одан да көп атомдар өзара байланысып, бір немесе бірнеше сақина (цикл) түзетін заттар. Тұйық тізбекті қосылыстар органикалық химияда кең таралған. Ең көп тарағаны 5 немесе 6 буындық сақиналар. Себебі олардың түзілуі жеңіл және сақинада кернеу болмайды. Сақина түзетін атомдардың табиғатына байланысты. Тұйық тізбекті қосылыстар бірнеше топтарға жіктеледі: * изотұйықтізбекті немесе карботізбекті (а – циклопропан мен ә – циклопентан), * ароматтық (б – бензол), * гетеротұйықтізбекті. Гетеротұйықтізбекті қосылыстардың сақинасында көміртек және бір немесе бірнеше басқа элементатом| атомдары (оттек, азот, күкірт) болады. Мысалы, в – этилен оксидінде оттек, г – пиридин мен тетразолда азот, ғ – тиофенде күкірт. Сақина саны екі немесе одан да көп болса, олар бір-бірінен оқшауланған, ортақ бір атомы немесе екі атомы ортақ болып келеді. Мысалы, д – стильбен, е – дифенил, ж – спиран, з – нафталин, и – декамин, ал к – [кетанан|кетанандарда бір сақина екіншісінің ішіне еніп орналасады. Дереккөздер
Шұнақ

Шұнақ – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты темір жолы стансасынан батысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 10 – 12 км, абсолюттік биіктігі 1111 м. Жер бедері, геологиялық құрылымы Сай, шатқалдармен тілімделген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Бұлақтар (Тасбұлақ, Үйбұлақ) бар. Алтыуайт, Боялысай өзендері бастау алады. Девон жүйесінің төмендегі және орта бөлімдері жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, бұта өскен. Жайылымдыққа және қыстауға пайдаланылады. Дереккөздер