kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қажым Аманғалиұлы Басымов

Қажым Аманғалиұлы Басымов (6.12.1896, Орынбор облысы Бөрілі ауданы Сарыалжын ауылы – 1938, Алматы қаласы) – педагог-тілтанушы. Орынбор қаласындағы мұғалімдер даярлайтын татар медресесінде (1910–1916), Уфа медресесінде (1917–1918) оқыған. Орынбордағы педагогика училищені ұйымдастыруға қатысты. Қапал педагогикалық техникумында (1929–1936), Қостанай педагогика институтында (1930–1934) оқытушы, Ақтөбе мұғалімдер даярлау институтында кафедра меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері қазақ тілінің синтаксис, терминология, орфография, морфология, оқыту әдістемесіне арналған. Жетістіктері *Ғылыми-педагогикалық және әдістемелік мәселелерді зерттеудегі үлкен еңбегі үшін Басымовқа профессор атағы (1934) берілді. Шығармалары *Латын алфавитіне көшуге байланысты жаңа орфография, А., 1930; *Жаңа әріп пен жаңа емле және дыбыстарымыздың жіктері, А., 1932; *Орфография мен терминология мәселелерін парасатты шешу қажет, А., 1935; *Педучилищеде сырттан оқушы мұғалімдер үшін оқу программасы мен методикалық түсіндірулер, А., 1938. Сілтеме * http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COMS&I21DBNKNKAZ&S21STN1&S21REF10&S21CNR20&Z21ID&S21FMTfullwebr&S21ALL%3C.%3EU94(100)$%3C.%3E&P21DBNKNKAZ&S21COLORTERMS=0 * http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKNKAZ_PRINT&P21DBNKNKAZ&S21STN1&S21REF&S21FMTfullw_print&C21COMS&S21CNR&S21P010&S21P020&S21LOG1&S21P03K&S21STR%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F Дереккөздер
Сөз құрамы

Сөз құрамы – сөздің сыртқы түр-тұрпаты. Тілдегі сөздер бір бүтін тұлға ретінде қаралғанмен, олар мағыналы бір не бірнеше бөлшектен құралуы мүмкін. Сөз құрамының ең негізгі бөлшегі – түбір. Сөз тудыратын, сөз жалғастыратын (байланыстыратын) қосымшалар түбірге қосылады. Мысалы, ек-ін, егін-ші, егін-шілік сөздері ек түбіріне жұрнақтар (-ін, -ші, -лік) жалғану арқылы жасалған. Ал бойжеткен сөзі екі түбірдің бірігуінен, бала-шаға сөзі түбірлердің қосарланып айтылуынан туған. Сөздер сыртқы тұлғасына (құрамына) қарай түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, біріккен сөз, қысқарған сөз болып бөлінеді. Сөз құрам ұғымына түбір сөзге жалғанатын жалғаулар жатады, бірақ бұлар сөз емес, сөздің морфологиялық құрамының бөлшектері. Қазақ тілі сөздердің морфологиялық құрамына қарай жалғамалы тілдер тобына қосылады. Дереккөздер
Батищев–Тараслов Степан Дмитриевич

Степан Дмитриевич Батищев–Тараслов (1.8.1911, Ресей, қазіргі Самара облысы Ставрополь ауданы Верхняя Белоозерка селосы – 26.3.1961, қазіргі Екатеринбург қаласы) – Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1958). Ленинград (1935, қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген. РКФСР геология трестің геологы, партия бастығы, жетекші-зерттеуші (1935–1942), Қазақстандағы Атасу геология-барлау экспедициясының бастығы, бас инженері, «Оралқараметаллбарлау» тресінің геология бөлімінің бастығы, Орал геология басқармасында бөлім меңгерушісі (1942–1961) қызметтерін атқарды. КСРО Мемлекеттік (1951) және Лениндік (1957) сыйлықтардың лауреаты. Ш ы ғ а р м а л а р ы *Геолого-эконимическая характеристика Аятского железорудного бассейна, А.-А., 1946; *Геология и полезные ископаемые северной части Тургайского прогиба. В кн.: Магнетитовые руды Кустанайской области, М., 1958 (соавт.). Сілтеме * http://ru.wikipedia.org/wiki/Батищев-Тарасов,_Степан_Дмитриевич * [http://www.google.ru/url?sat&sourceweb&cd2&ved0CB4QhgIwAQ&urlhttp%3A%2F%2Fenc.ural.ru%2Findex.php%2F%25D0%2591%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2589%25D0%25B5%25D0%25B2-%25D0%25A2%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2581%25D0%25BE%25D0%25B2_%25D0%25A1%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%2594%25D0%25BC%25D0%25B8%25D1%2582%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587&rctj&q%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%E2%80%93%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%20%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&eiH-z9Tae5OcfRsgbZqLjyDQ&usgAFQjCNFsgA8iF2PRwXd7D_FF3i-ObP699g&cadrjt google] Дереккөздер
Драгомиров ауылдық округі

Драгомиров ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Драгомировка, Иван-город, Любимовка, Обуховка ауылдары кіреді. Орталығы – Драгомировка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1519 адамды құрайды. Дереккөздер
Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов

Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов (1897 жыл, бұрынғы Ақмешіт қаласы – 1938 жыл) – қайраткер, саяси қуғын - сүргін құрбаны. 1918 жылы Ташкент қаласындағы өзбек-түрік мұғалімдер курсын бітірген. 1918–1921 жылдары Ақмешіттегі қазақ бастауыш мектебінің мұғалімі, күзет батальонының жауынгері, 1921–1922 жылдары Ташкент қаласында облыстық халық ағарту бөлімінде нұсқаушы, 1922–1928 жылдары Ақмешіт уездік халық ағарту бөлімінің, қаржы бөлімінің меңгерушісі, уездік атқару комитетінің төрағасы болды. 1928–1929 жылдары БК(б)П Қызылорда округі комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1929–1930 жылдары Гурьев округі комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, 1930–1933 жылдары Қазақ өлкелік комитетінің нұсқаушысы, Алматы облысы комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1933–1937 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы партия комитетінің 1-ші хатшысы, облысы комитеттің кеңес сауда бөлімінің меңгерушісі, 1937 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін Қазақ КСР сауда халық комиссары қызметтерін атқарды. 1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген. 1957 жылы маусымда ақталды. Дереккөздер
Сөз мәдениеті

Сөз мәдениеті (, ) — әдеби тілдің ауызша түрлеріне тән нормаларын игеру, тілдік амал-тәсілдерді айтылатын ойдың мақсатына сай орнымен қолдана білу, сөйлеуде мәдениеттілік, әдептілік таныту. «Сөз мәдениеті» қазіргі әдеби тілдің жұртшылық таныған, үлгі тұтқан нормаларын жеке адамдардың сақтауын талап етеді. Сөйлеуде диалектизмдерді, қарапайым, дөрекі сөздерді, варваризмдерді қолдану, орынсыз көп сөйлеу, бір пікірді қайталай беру, өзіне өзі сілтеме жасау, асқақтап сөйлеу, дене қимылдарын араластыра беру «Сөз мәдениетіне» жатпайды. Кірме сөздерді орынсыз жұмсай беру, сіреспе құрылымдарды қолдану «Сөз мәдениетіне» нұқсан келтіреді. «Сөз мәдениеті» сөйлеу әдебі деген ұғыммен ұштасып жатыр. «Сөз мәдениеті» теориясының дамуында лексикография, әсіресе нормативті түсіндірме сөздіктер, орфоэпиялық, орфографиялық, синонимдік т. б. арнаулы сөздіктер манызды орын алады. Қазақ тіліндегі «Сөз мәдениетінің» дамуына ауыз әдебиетінің өкілдері және Абай, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, т.б. шығармаларының ықпалы зор болды. Қазақ тіл білімінде Сөз мәдениетінің мәселелерін А. Байтұрсынұлы, М. Балақаев, Р. Сыздықова т. б. ғалымдар зерттеді. Кенестік орыс тіл білімінде Сөз мәдениетінің теориялық мәселелерін Л. В. Щерба, В. В. Виноградов, Г. О. Винокур, Р. И. Аванесов, С И. Ожегов, Ф. П. Филин т. б. зерттеді. Тағы қараныз: * Сөз айшықтары * Сөз варианттары * Сөзге морфемдік талдау * Қаратпа сөз * Сөздердің байланысу тәсілдері * Сөздердің байланысу формалары * Сөздердің орын тәртібі * Сөздік * Сөздік ұя * Сөздің қызметі * Сөздің лексикалық мағынасы * Сөздің негізі * Сөздің ішкі формасы * Сөзжасам * Сөз қолданыс * Сөз құрамы * Сөз * Сөз таптары * Сөзтұлға * Сөз тіркесі * Сөз енгізу * Сөз синтезі * Сөйлем * Модаль сөз * Сөз табы * Ділмәр сөз * Дәйек сөз * Қыстырма сөз * Төл сөз * Төлеу сөз * Етістікті сөз тіркестері * Қосалқы сөз * Есімді сөз тіркестері * Байырғы сөз * Қос сөз * Басқарушы сөз * Индекстік сөз * Қарапайым сөз * Сөз бостандығы * Қысқарған сөз * Машиналық сөз * Алғы сөз * Бөгде сөз * Басқаратын сөз * Туынды сөз * Резервтелген сөз * Сөз қолданылуы * Сөз тіркесінің сыртқы формасы * Сөзбе-сөз аударма * Сөз түбірі * Сөз қолдану ерекшеліктері * Еліктеу сөз * Ақындармен сөз жарыстыру * Даналардан шыққан сөз * Электронды пошта * Сөз енгізу құрылғысы Дереккөздер
Дубровин ауылдық округі

Дубровин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Дубровное, Михайловка, Новодубровное, Пчелино ауылдары кіреді. Орталығы – Дубровное ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1725 адамды құрайды. Дереккөздер
Елец ауылдық округі

Елец ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Елецкое, Айыртауское, Колесниковка, Междуозёрное ауылдары кіреді. Орталығы – Елецкое ауылы. Округ құрамында болған Кругловка ауылы 2015 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 722 адамды құрайды. Дереккөздер
Жамбыл ауылдық округі

Ақмола облысы: * Жамбыл ауылдық округі – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік. Алматы облысы: * Жамбыл ауылдық округі – Алматы облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жамбыл ауылдық округі – Алматы облысы Райымбек ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жамбыл ауылдық округі – Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік. Ақтөбе облысы: * Жамбыл ауылдық округі – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік. Атырау облысы: * Жамбыл ауылдық округі — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы әкімшілік бірлік. Батыс Қазақстан облысы: * Жамбыл ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік. Жамбыл облысы: * Жамбыл ауылдық округі – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жамбыл ауылдық округі – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жамбыл ауылдық округі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жамбыл ауылдық округі – Жамбыл облысы, Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік. Қостанай облысы: * Жамбыл ауылдық округі – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жамбыл ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. Оңтүстік Қазақстан облысы: * Жамбыл ауылдық округі – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жамбыл ауылдық округі – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жамбыл ауылдық округі – Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік. Павлодар облысы: * Жамбыл ауылдық округі - Павлодар облысы Аққулы ауданындағы әкімшілік бірлік. Солтүстік Қазақстан облысы: * Жамбыл ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Шығыс Қазақстан облысы: * Жамбыл ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жаңажол ауылдық округі

Жаңажол ауылдық округі: * Жаңажол ауылдық округі – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жаңажол ауылдық округі – Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жаңажол ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жаңажол ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жаңажол ауылдық округі – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жаңажол ауылдық округі – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жаңажол ауылдық округі – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жаңажол ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік.
Фонология

Фонология(гректің phone –дыбыс, logos – сөз, ілім) – тіл білімінің тілдің дыбыстық жүйесінің құрылымдық және функционалдық заңдылықтарын зерттейтін саласы. Фонология сөзінің мағынасы «Фонология» термині өз ішінде екі мағынада қолданылады: *1. дыбыстық жүйеде тілдің құрылымын зерттейтін тіл білімінің фонетика саласының үлкен бөлігі; *2. тілдің абстрактілі жүйесінің дыбыстық деңгейі, яғни тілдегі фонемалардың ғылыми моделі. .]] Фонология зерттеуі Фонология дистингтивті, делимитативті және кульминативті қызметтерін атқару тұрғысынан маңызды болып табылатын тілдің дыбыстық элементтерінің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын зерттейді: *Дистингтивті (ажырату) қызметіне сөз, морфема сияқты мағыналық бірліктерді фонетика жағынан ажыратып танып-білу және семасиологиялық жағынан басқалармен теңдестіре отырып айыру жатады. Осыған байланысты дистингтивті қызмет перцептивті (танып-білу) және сигнификативті (мағына ажыратушы) түрлерге жіктеледі. *Делимитативті (белгілеу) қызметі бойынша фонемалардың сөздер мен морфемалар аражігін көрсетуі қарастырылады. Мысалы, қазақ тілінде сөз соңында ғ, ә, о, ұ, ү фонемалары кездеспейді. Ал сөздің соңғы буындары екпінмен ерекшеленіп, созылыңқы айтылады. *Кульминативті қызметінде фонемалар сөздің тұтастығы мен ерекшеленуін қамтамасыз етеді. Қазақ тілінде кульминативті қызмет сингармонизм арқылы көрінеді. Яғни, бір сөз не толық жуан, не толық жіңішке дыбыстармен айтылу арқылы тұтас бірлік болып, ондағы дыбыстар бір әуезбен айтылады. Фонология нысанындағы тілдік бірліктер Суперсегментті және сегментті болып екіге бөлінеді: Суперсегментті деңгейде, яғни дыбысталудың үстінен түсетін дауыс ырғағы, екпіні мен әуендік ұйымдасуына қатысты просодема, интонема бірліктері болса, сегментті деңгей бірліктері екі жақты лингвистикалық мүшелену бойынша анықталады. Қазіргі қазақ тіл білімінде сегментті және суперсегментті Фонологиялық бірліктер зерттелу үстінде. А.Байтұрсынұлы қазақ тілінің Фонологиялық жүйесіндегі фонемалар оппозициясы лингвалды (жуан/жіңішкелік) сингармонизм құбылысына негізделгендігін алғаш рет ғылыми тұрғыдан ашып көрсеткен. Қазіргі қазақ Фонологиясы қазақ тілі дауысты және дауыссыз фонемалар жүйесінің тілдік парадигмасы мен синагматикалық қатынасын, сонымен қатар басқа да мәселелерді зерттеп келеді. Сілтемелер *фонетика *Қазақ тілі Дереккөздер:
Сөз таптары

Сөз таптары — өздеріне тән лексика-семантикалық, морфологиялық және синтаксистік ортақ белгілердің негізінде қалыптасқан категориялары бар сөз топтары. Сөз таптары үш түрлі белгісімен сипатталады: * а) Белгілі топқа жататын сөздердің семантикалық жағынан бірыңғайластығы (мысалы, зат есімге заттық атаулар, етістікке қимылдық атаулар жатады); * ә) Сөз түрлендіруші грамматикалық категорияларының ортақтығы; * б) Синтаксистік қызметінің ұқсастығы. Бірақ бұл үш белгі сөз таптарының бәрінен бірдей табыла бермейді. Мысалы, зат есім, етістіктен үш белгінің үшеуі де табылады, ал одағайға екінші (морфологиялық) белгі тән емес. Сөз таптарының саны тілдерде бірдей емес. Мысалы, қазіргі орыс тілі грамматикасында 10 сөз табы, ал қазақ тілінде 9 сөз табы көрсетіліп жүр: # Зат есім # Сын есім # Сан есім # Есімдік # Етістік # Үстеу # Еліктеу сөздер # Шылау # Одағай Еліктеу сөздер қазақ тілінде бөлек сөз табы болса, орыс тілінде одағайлардың құрамына кіреді. Қазақ тілінде предлог жоқ, союз, частицы орыс тілінде бөлек сөз таптары, ал қазақ тілінде олар шылау сөзтабына біріктіріледі. Сөз таптары толық мағыналы сөздер (зат есім, сын есім, етістік, үстеу) және көмекші сөздер (шылау, демеулік, частицы, артикль т. б.) болып табылады. Типологиялық тұрғыда есімдік пен сан есімді жеке сөзтабы ретінде қарастыру күмәнді деп есептеледі. Олар синтаксистік функциясы мен мағынасы жағынан әр текті және басқа сөз таптарына қатысты болып келеді. Кейбір тілдерде басқа сөз таптарының құрамында қаралады. Мысалы, үш, төрт есептік сан есімдері — зат есім-сан есімдер, үшінші, төртінші реттік сан есімдері сын есім-сан есім түрінде қаралады. Есімдік пен сан есім дәстүр бойынша толық мағыналы сөз таптарына жатқызылып жүр. Сөздерді тапқа бөлу мәселесі өте көне дәуірлерден басталады (Аристотель, т. б. грек ғалымдары, үнді ғалымдары Панини, Яска т. б.). Тіл білімінде сөз таптарын жіктеу мәселесі күні бүгінге дейін талас тудырып келеді. Оған байланысты проблемалар аз емес. Дереккөздер
Шәрбану Баттақова

Баттақова Шәрбану (1952 жылы туған) – еңбек гигиенасы мен медицинасы саласындағы маман, медицина ғылыми докторы (2002). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген соң осы университетте аға лаборант (1978–1983), Қазақстан ғылым академиясының Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1983–1990), 2002 жылдан лаборатория меңгерушісі болып жұмыс істейді. 2001 жылы «Нейрофизиологические механизмы формирования взаимоотношений центров спинного мозга при воздействии комплекса производственных факторов» деген тақырыпта докторантураның диссертациясын қорғады. Б. 120-дан астам ғылыми жарияланымның («Нейрофизиологические аспекты перестройки центров спинного мозга в условиях трудовой деятельности», 2000; «Клинико-функциональные изменения при сочетанной вибрационной болезни и вертоброгенной патологии», 2004) авторы. Дереккөздер
Корректура

Корректура ( – түзету, жақсарту) – баспа теріміндегі әріптік, сандық, белгілік, таңбалық, емлелік, полиграфиялық-техникалық қателерді тексеріп, түзету, жөндеу процесінің жиынтығы. Оған – баспа терімін түпнұсқамен салыстырып оқып, қателерден арылту, мәтіндердің тілдік, стильдік ұғымдылығына назар аудару, терминдерді, атауларды, қысқарған сөздерді бірыңғай жүйеге келтіру, тақырып, бөлім, тарауларының, суреттерге берілген түсініктеме мәтіндердің өз орындарына орналасуын қадағалау, баспасөз басылымдарының полиграфиялық-техникалық жағынан сауатты шығуына және дұрыс безендірілуіне көмектесу, т.б. жұмыстар жатады. Корректура баспаханалық Корректура, түпнұсқалық-макеттік басылым Корректурасы, баспалық Корректура және репродукциялық баспа қалыбының Корректурасы түрлеріне бөлінеді. Баспаханалық Корректурасы мен түпнұсқалық-макеттік басылым Корректурасына теру, беттеу, қалыптаудың барлық сатыларындағы терімдік қателерді жөндеу; баспалық Корректураға автордың, редактор мен техникалық редактордың түзету-жөндеулері; репродукциялық баспа қалыбының Корректурасына бірыңғай түсті немесе көп түсті бояулы көшірілімдерді түпнұсқамен салыстыру және оларға жазба көрсетулер (арнаулы таңбаларсыз) мен түзетулер (қалыптағы баспа элементін күшейту не әлсірету) енгізу жатады. Корректура жасау 4 сатылы ретпен гранка-көшірімде, көшірімдік бетте, тазартылған көшірімдік бетте және басылуға дайын болған көшірімдік бетте жүзеге асырылады. Табылған қателерді белгілеу үшін корректуралық таңбалар жүйесі қолданылады. Дереккөздер Бектемісов Ә., Корректорға көмекші, А., 1951; Ыдырысов Ә., Газетті безендіру сыры, А., 1973; Белчиков И.Ф., Корректура наборных форм, М., 1967. Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Заградов ауылдық округі

Заградов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Заградовка, Горное, Жамбыл, Тонкошуровка ауылдары кіреді. Орталығы – Заградовка ауылы. Округ құрамында болған Славянка ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1892 адамды құрайды. Дереккөздер
Жинақтылық облысы

Жинақтылық облысы — функционал қатардың жинақталатын нүктелерінің жиыны, яғни (х) қатарының жинақталатын х айнымалысы мәндерінің жиыны. Дәрежелі қатардың Жинақтылық облысы қарапайым түрде болады. х аргументінің нақты мәндерінің Жинақтылық облысы не бір нүктеден, не белгілі бір интервалдан тұрады, не барлық х осімен сәйкес келеді. Егер х аргументінің комплекс мәндері де қарастырылса, онда дәрежелі қатардың Жинақтылық облысы не бір нүктеден, не белгілі бір дөңгелектің ішкі бөлігінен, не комплекс аргументінің барлық жазықтығынан тұрады. Кейбір қатарлардың Жинақтылық облысы күрделі болып келеді. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жинақылық

Жинақылық — адамның ерік-жігер сапаларының ұнамды бір түрі. Жинақылық алдымен кісінің жеке басының, жұмыс орнының, тұрағының реттілігі мен тазалығынан көрінеді. Жинақы адам өзінің уақытын ғана емес, өзгенің де уақытын қадірлей біледі. Мұндай адам белгілі режиммен өмір сүреді. Уәдесіне берік, салақтық, жалқаулық, енжарлық, бойкүйездік секілді келеңсіз мінезден аулақ жүреді. Үйде де, түзде де өзін бір қалыпты ұстайды. Жинақы адамның эстетикалық талғамы да жоғары болады. Ол мінез-құлық мәдениетіне жетік, оны іс жүзінде үнемі орындап отыратын жайсаң жанды, өнегелі тұлға. Жинақылық — әскерлердің (күштердің) ұрыс қимылдарының алдында және барысында әр түрлі жағдайларда шапшаң жылжу (қозғалу), сондай-ақ ұрыстық ретке жайылу (жазылу) қабілеті. Әскерлер (күштер) козғалысының жылдамдығымен және олардың жазылу уақытымен сипатталады. Әскерлердің маневрі мен қайта топталуын тез жүзеге асыру мүмкіндігі факторларының бірі болып табылады. Әскерлердің (күштердің) жоғары жинакылығы олардың жауынгерлік күшін шабуылда жауды (қарсыласты) талкандау үшін және қорғаныста қарсы соққы беру кезінде тиімді пайдалануға жол береді, сонымен қатар өз шығындарын азайтуға әсерін тигізеді. Жинақылық термині кейде әскери техниканың жылжымалылығын білдіру үшін де қолданылады. Жинақылықты арттыруға (жоғарылатуға) бөлімдер мен құрамалардың құрамында танк, ЖҮМ, БТР, автомобиль санын көбейту, әскерлерді өздігінен жүретін артиллериямен жабдықтау, ұрыстық, көліктік және арнайы машиналардың өнімділігін, арттыру аркылы қол жеткізіледі. Көптеген (біркатар) шетел армияларында жинақылықты арттыру (жоғарылату) жолдарып іздестіруге үлкен мән берілген және берілуде. 1960 жылдардың басында АҚШ армиясында авиация мен тікүшақтарды ұрыс даласына жаяу әскер бөлімшелері мен бөлімдерін жылдам түсіру үшін пайдалануды қарастыратын әуе жинақылығының тұжырымдамасын әзірлеу басталды. Стратегиялық жинақылық деп әскерлерді қысқа мерзімде бір әскери қимылдар театрынан екіншісіне тасымалдау авиациясымен және теңіз флотымен түсіру мүмкіндігі айтылады. Дереккөздер:
Сызықтық алгебра

Сызықтық алгебра – алгебраның есептердің сандық шешімдерін математикалық бейнелеу және зерттеу процестеріне арналған маңызды бөлімі. Сызықтық алгебраның негізгі есептерінің екеуінің мәні ерекше зор: сызықтық алгебралық теңдеулер жүйесінің шешімі және матрицаның меншікті мәні мен меншікті векторларын анықтау. Басқа да жиі кездесетін есептері: кері матрицаны табу, анықтауышты есептеу, алгебралық көпмүшеліктің түбірін табу. Сызықтық теңдеулер теориясы – сызықтық алгебраның ең алғашқы саласы. Бұл теорияның дамуы нәтижесінде анықтауыштар теориясы, одан кейін матрицалар теориясы және бұған байланысты векторлық кеңістіктер мен сызықтық түрлендірулер теориясы жасалды. Сызықтық алгебраға, сондай-ақ формалар теориясы, оның ішінде квадраттық формалар және ішінара инварианттар теориясы мен тензорлық есептеулер де енеді. Функционалдық анализдің кейбір тараулары сызықтық алгебраның осыған сәйкес мәселелерінің одан әрі дамуы болып есептеледі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Заречный ауылдық округі

* Заречный ауылдық округі – Ақмола облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Заречный ауылдық округі – Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. * Заречный ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. * Заречный ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Заречный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ерболат Заманбекұлы Батталханов

Ерболат Заманбекұлы Батталханов (21.5.1950 ж.т., Алматы облысы Ұйғыр ауданы Үлкен Дихан а.) – пед. ғыл. докт. (2002). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. ҚазПИ-ді (1972, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археол. және этнол. ин-тында аға лаборант, одан кейін партия қызметінде (1980–87) жұмыс істеді; 2001 жылдан Алматы қ-ндағы №1 кәсіптік мектебінің директоры. «Формирование гуманистического мировоззрения учащейся молодежи как социально-педагогическая проблема» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Б. 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Жиналыс

Жиналыс — 1) адамдар тобының белгілі бір оқиғаға наразылық немесе қолдау, ынтымақтастық, т.б. қоғамдық көңіл күйді жаппай білдіру тәсілі. Қазақстан Республикасы Конституциясының 32-бабында “Қазақстан Республикасының азаматтары бейбіт әрі қарусыз жиналуға, жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер өткізуге және тосқауылдарға тұруға хақылы” делінген. Бұл құқықты пайдалану мемлекеттік қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мүдделері үшін заңмен шектелуі мүмкін,” — деп жазылып, азаматтардың Жиналыс өткізу құқықтары айқындалған. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 151-бабында азаматтардың Жиналыс өткізуіне кедергі жасау не оған қатысуға мәжбүрлеу олардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстық әрекет болып саналып, қылмыстық жауапкершілікке тартылатындығы көрсетілген. Сонымен қатар Қылмыстық кодекстің 334-бабы бойынша Жиналыстарды және демонстрацияларды ұйымдастыру мен өткізу барысында бұл әрекет көлік жұмысының бұзылуына себепші болса немесе азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне елеулі түрде зиян келтірілсе, онда оны ұйымдастырушылар мен қатысушылар әкімшілік жазаға немесе қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін; 2)белгілі бір ұжым мүшелерінің, елді мекен тұрғындарының жиналысы; өздерінің ішкі өндірістік, экономикалық, әлеуметтік, т.б. мәселелерді талқылайтын бас қосуы. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Сөз тұлғасы

Сөз тұлғасы – сөздің грамматикалық мәнін білдіретін морфология лық және фонология лық белгілерінің жиынтығы. Мысалы, баланы – жалпы есім, жекеше, табыс септік тұлғасындағы бала сөзінің сөз тұлғасы, келеді – ҚҚҚ жақ жекеше тұлғадағы ауыспалы өткен шақ мәндес кел етістігінің сөз тұлғасы дейміз. Сондай-ақ тілдік жүйедегі грамматикалық формада түрленген әрбір сөз сөз тұлғасы болып табылады. Сөз тұлғасы грамматикалық мағына мен сол мағынаны білдіретін тұлғалық көрсеткіштердің бірлігінен құралады. Сөзге грамматикалық мағына үстейтін формалар қосылуы арқылы сөз тұлғасы жасалады. Сөз тұлғаларының ішінде біреуі ғана оларға негіз болып, ол сөз белгілі бір сөз табының түбір (негізгі не туынды) тұлғасы болып келеді. Мысалы, сапалық сын есім шырай түрлеріне негіз болады, кез келген түбір тұлғалы зат есім септік, тәуелдік, жіктік тұлғаларына негіз болады. Балақай, балақан, баламен, т.б. сөздер – бала сөзінің грамматикалық мағына білдіретін тұлғалары. Ал осы бала сөзінің ұйтқы болуы арқылы жасалған балалық сөзі бұл сөздің сөз тұлғасы бола алмайды, себебі –лық сөз тудырушы (сөзжасам) қосымша арқылы жаңа сөз жасалып тұр. Ендеше, сөз тудырушы қосымшалар жалғану арқылы жасалған сөздер сол сөздің сөз тұлғасы болмайды, ол жаңа сөз болып есептеледі. Қазақ тілінде сөз тұлғаларының екі түрі бар: * 1) сөз тудырушы қосымшалар арқылы жасалған синтетик. формалар; * 2) негізгі сөз бен көмекші сөздің тіркесуі арқылы жасалған аналитик. формалар. Әдебиеттер Головин Б.Н., Введение в языкознание, М., 1979; Ысқақов А., Қазіргі қазақ тілі. Морфология, А., 1991; Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты, А., 1998; Қазақ грамматикасы, Астана, 2002. Пайдаланған сілтеме
Жұмалық

Жұмалық – дәстүрлі қазақ қоғамында жұма күні діндарларға көрсетілетін құрмет жоралғысы. Медреседе, ауыл мектебінде, т.б. оқып жүрген балалар жұма күні торсыққа қымыз құйып, орамалға ас түйіп әкеліп, ұстаздарына Жұмалық берген. Сілтеме
Зеленогай ауылдық округі

Зеленогай ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Зелёный Гай, Новогречановка ауылдары кіреді. Орталығы – Зелёный Гай ауылы. Округ құрамында болған Жарқайың ауылы 2013 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2087 адамды құрайды. Дереккөздер
Тайбағар уран-торий кен орны

Тайбағар уран-торий кен орны - Оңтүстік Маңғыстау ойысындағы Қарақия шоқысының оңтүстік-шығыс қанатындағы Мел кен орнынан 70 км жерде орналасқан. 1954 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кендену процесі пермь кезеңінің майкоп топтамасын (Р3–3) құрайтын “балықты” свитасына тән. Жатыс сипаты Кен шоғыры оңтүстік-шығысқа қарай 18-20 км-ге созылып жатқан ойпаңға жинақталып, қалыңдығы 0,2-1,5 м болатын төрт қабаттан тұрады. Олар қалыңдығы 2-3 м, ал оңтүстік-шығыс бағытында 7-8 м-ге дейінгі кентассыз саз қабаттарымен өзара бөлінген. Кен денесі уран сіңген балық сүйектерінің қалдықтарынан және темір сульфидтері бар қоңырқай түсті саз қабаттарынан тұрады. Кенденудің орналасу тереңдігі 150-250 м. Кентаста уранның мөлшері 0,02-ден 0,08%-ға, Р2О5 2 – 9%, ал торийдің мөлшері 0,1-ден 0,3%-ға дейін жетеді. Дереккөздер
Баламалық қозғалыстар

Баламалық қозғалыстар — әлемдік, мемлекеттік не жергілікті деңгейдегі мәселелердің мемлекеттік ресми тәсілдерінен өзгеше, соны шешімін табуға тырысатын қоғамдық қозғалыстар. Баламалық қозғалыстар алғаш рет 20 ғасырдың 70-жылдарында Франция, Германия елдерінде пайда болып, кейін АҚШ-та, Жапонияда, Канадада, Австралияда, Жаңа Зеландияда, т.б. елдерде кең өріс алды. Олар, негізінен, адамзат тіршілігіне қауіп төндіріп, саяси-әлеуметтік шиеленіске ұшыратуы ықтимал проблемалардың оңтайлы шешімін табу мақсатын көздейді. Ресми қозғалыстарға қарағанда Баламалық қозғалыстардың құрамы кең өрістетілген, әр алуандылығымен ерекшеленеді, яғни қоғамның барлық топтарының өкілдерінің үлес саны басым болады. Әлемдегі Баламалық қозғалыстардың арасында экологияны сауықтыру, соғысқа қарсы шығып, бейбітшілік орнату (пацифистік), адам мен азамат құқыларын қорғау, өмір сүру қабілетін арттыру қозғалыстары үлкен беделге ие болып, кеңінен қолдау тауып келеді. Кейінгі жылдары бұл қозғалыстар ТМД елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да өрістеп, аса маңызды мәселелердің оңтайлы шешімін табуға ұйытқы болуда. Дереккөздер
Молодогвардейск ауылдық округі

Молодогвардейск ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқарған "Золотонив ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Золотая Нива, Молодогвардейское ауылдары кіреді. Орталығы – Молодогвардейское ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1521 адамды құрайды. Дереккөздер
Жұма мешіті

Жұма мешіті — қаланың ең басты мешіті. Қаланың күллі жамағаты осы мешітте жұма намазын оқиды. Жұма мешіттердің тізімі Бангладештағы жұма мешіттердің тізімі Индонезиядағы жұма мешіттердің тізімі Индонезиядағы жұма мешіттердің тізімі Кувейттегі жұма мешіттердің тізімі Қазақстандағы жұма мешіттердің тізімі Малайзиядағы жұма мешіттердің тізімі Нигериядағы жұма мешіттердің тізімі Ресейдегі жұма мешіттердің тізімі Түркиядағы жұма мешіттердің тізімі Франциядағы жұма мешіттердің тізімі
Сызықтық бағдарламалау

Сызықтық бағдарламалау — математикалық бағдарламалаудың бір саласы. Сызықтық бағдарламалау анықталған жиында сызықтық теңдеулер мен теңсіздіктер жүйесі арқылы берілген сызықтық функцияның экстремумдары жайлы есептерді шешудің тәсілдері мен теориясын қарастырады. Теңдеулер мен теңсіздіктердің кейбіреуі немесе экстремумы ізделініп отырған функция сызықтық емес болса, онда мұндай есептер сызықтық емес бағдарламалауға жатады. Сызықтық бағдарламалаудың негізгі есептерінің бірі , і1, …, m, x j ≤0, j1, …, n (мұндағы с j , а ij және b i – берілген сандар) шарттарын қанағаттандыратын сызықтық функциясының максимумын табу. Сызықтық бағдарламалаудың мәні — әрекеттердің тиімді бағдарламасын құру есептерін шешу. Осыған орай сызықтық бағдарламалауды операторларды зерттеуде қолданылатын математикалық тәсіл ретінде де қарастыруға болады. Сызықтық бағдарламалау есептері технологиялық-экономикалық мазмұндағы көптеген есептердің математикалық моделі болып табылады. Сызықтық бағдарламалау мен сызықтық емес бағдарламалау есептері өндіріс пен ғылымның көптеген салаларында (мысалы, экономика, жоспарлау, өндіріс технологиясы, т.б.) кездеседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Жұманазар Үрімқұлұлы

Жұманазар Үрімқұлұлы (1880, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Сулықұдық ауылы – 1958, сонда) – ақын. “Қисса күрең қасқа”, “Қарға мен Жұманазар”, “Сона мен инелік”, “Жұманазардың домбырамен айтысы”, т.б. шығармалары бар. Ол сонымен қатар Дәмегүл, Шәкей сал, Қаңлы, Кете Жүсіптермен айтысқан. Ақын шығармаларын 1920 жылы Ә.Диваев ұйымдастырған Сырдария экспедициясы жинаған. Жұманазар мұраcының басым көпшілігі Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы тұр. Сілтеме
Тай бәйге

ТАЙ БӘЙГЕ – тай жарысы. Шабандоздар 5–7 жаста болуы керек. Бәйгенің бұл түрі шілдехана, келін түсіру тойында жиі өткізілген. Мәре мен сөренің қашықтығы 500–2000 метр. Тай бәйгеден озғандарға жүлдеге лақ, қозы не ойыншықтар беріледі. Тай бәйге жас балаларды шабандоздыққа баулиды. Дереккөздер
Сөзтізбе

Сөзтізбе – энциклопедиялық басылым үшін қысқаша түсінігі беріліп, көлемі көрсетілген атаулар тізімі. Кез келген энциклопедияның мәдениеті, сапасы, құндылығы оның сөзтізбесімен тығыз байланысты. Сөзтізбе төмендегідей қызметтер атқарады: *а) мақалалар мен бүкіл басылымның көлемін анықтайды; *ә) басылымның өн бойында материалдың берілу жүйесін жасауға негіз болады; *б) әр ғылым саласының (мақала саны мен таңбасы бойынша) үлес ауқымын көрсетеді; *в) басылымдағы бір-бірімен тығыз байланысты, бірін-бірі мазмұн жағынан толықтырып, анықтай түсетін мақалалар жүйесін, яғни сілтемелер жүйесін жасауға қызмет етеді; *г) энциклопедияда берілетін карта, иллюстрация мен библиографиялық деректерді есепке алып, жоспарлауға мүмкіндік береді. Энциклопедия сөзтізбесі тақырыптық және жалпы әліпбилік болып бөлінеді. Алдымен, салалық ғылыми редакциялар (маман кеңесшілерді қатыстыра отырып) немесе мамандарға тапсырыс беру жолымен ғылым салалары бойынша тақырыптық Сөзтізбе жобаларын жасайды. Мұнда мақаланың дәл атауы, көлемі (таңбамен) мен иллюстрациясы, портреті, картасы, библиографиясы, қажетті жағдайда қысқаша аннотациясы, сілтеме болатын мақаласы көрсетіледі. Тақырыптық сөзтізбенің барынша жетілдірілген нұсқасы қоғамдық талқылауға салу мақсатында жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарына, шығармашылық одақтарға, ғалымдар мен мамандарға таратылады. Осы талқылау нәтижесінде түскен пікірлер мен ұсыныстар қорытылып, тиісті өзгерістер енгізілгеннен кейін, барлық тақырыптық сөзтізбелердің жиынтығы болып табылатын біртұтас әліпбилік Сөзтізбе жасалып бекітіледі. Мұнан кейін салалық редакция қызметкері қажетті өзгерістерді белгілі тәртіппен, дәлелді себептерге негізделген арнайы рұқсатпен ғана енгізе алады. Лингвистикалық сөздіктерде – жеке сөздердің әліпби тәртібіне түсірілген тізімі. Дереккөздер
Ильин ауылдық округі

Ильин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ильинка, Амангелді, Александровка ауылдары кіреді. Орталығы – Ильинка ауылы. Округ құрамында болған Весёлое, Өндіріс ауылдары 2010 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1978 адамды құрайды. Дереккөздер
Имантау (ауыл)

фабрикасы]] Имантау — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл, Имантау ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Саумалкөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 47 км-дей жерде, Имантау көлінің шығысындағы Жыланды өзенінің сағасында, қарағайлы-қайыңды орман шоқылары арасындағы жазықта орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 3101 адам (1543 ер адам және 1558 әйел адам) болса, 2009 жылы 2459 адамды (1195 ер адам және 1264 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1848 жылы қаланды. 1930 жылы ауылшаруашылығын ұжымдастыруға байланысты өзімен аттас ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығына айналды. 1960 жылы ұжымшар негізінде құс фабрикасы (“Правда” газеті атынд.) мен Имантау астық кеңшары ұйымдастырылды. 1996 жылдан осы екеуінің негізінде бірнеше шаруа (фермер) қожалықтары құрылды. Имантауда құс фабрикасы, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Сызықтық спектр

Сызықтық спектр – жеке спектрлік сызықтардан тұратын оптикалық спектрлердің бір түрі. Сызықтық спектр еркін атомдарға тән. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Жәнібек Кәрімов

Жәнібек Кәрімов (1937 жылы туған, Ақмола облысы Есіл ауданы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1989), профессор (1990). Биографиясы *Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. *Ақмола облысы Есіл ауданы мемлекеттік жоспарлау бөлімінің аға экономисі (1960–61), *қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде аспирант, ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1963–98) қызметтерін атқарады. :Кәрімовтің 82-ден астам ғылыми-зерттеу еңбегі, 3 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Цезарь Львович Фридман

Цезарь Львович Фридман(25.11.1919 ж.т., Украина, Дрогобич қаласы – өлген жылы белгісіз) – экономика ғылымының докторы (1974), профессор (1975). Биографиясы *2-дүниежүзүлік соғысқа қатысқан. *Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1975). *ҚазПИ-ді (1946, қазіргі ҚазҰПУ) және аспирантурасын (1949) бітірген. Осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, проректор (1946–87), кафедра меңгерушісі (1987) қызметтерін атқарған. Еңбектері *Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму мәселелеріне арналған. *«Кредит и развитие капиталистических отношений в Казахстане (1900–1914 жж.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. *80-нен астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер:
Қырым Кәмиғалиұлы Ахметов

Қырым Кәмиғалиұлы Ахметов (16.7.1947 жылы туған, Қостанай облысы) – ғалым, медицинаның ғылымдарының докторы (1992 жылы), профессор (1997 жылы). Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетті) бітірген (1971 жылы). 1971 – 1976 жылдары Алматыдағы 4- және 1-қалалық ауруханалардың хирургі, 1976 – 1982 жылдары Мәскеудегі КСРО Орталық нейрохирургия ғылыми-зерттеу институттында аспиранты, 1983 – 2001 жылы қазіргі Хирургия ғылыми орталығында, Сызғанов атындағы, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. 2001 – 03 жылдары Астанадағы ортопедия және травматология институтында хирург, 2003 – 07 жылдары Ұлттық ғылыми медицина орталығында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 2007 жылдан Қазақ Ұлттық медицина академиясының проректоры. Негізгі ғылыми жұмыстары микрохирургия мәселелеріне арналған. Ахметов Қазақстанда тұңғыш рет науқастардың жарақат нәтижесінде денеден бөлініп қалған қолы мен саусағын қайта жалғастырған (ремплантация). Ол 200-ге жуық ғылыми жұмыстың, оның ішінде 7 монографияның, 4 авторлық куәліктің, 1 патенттің авторы. Ахметовтың жетекшілігімен 10 кандидаттық диссертация қорғалған. Ахметов “Хирургияда жаңа технологияны зерттеп, оны тәжірибеге енгізу” еңбектер топтамасы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1999 жылы). Дереккөздер
Сызықтық тәуелділік

Сызықтық тәуелділік – с 1 , …, c n коэффициенттерінің ең кем дегенде біреуі нөлден өзгеше болатын өрісі мен векторлық кеңістіктің u 1 …. u n элементтері арасындағы с 1 u 1 + +…+c n u n = 0 түріндегі қатыс. Мысалы, векторлар, сызықтық формалар, бір немесе бірнеше айнымалылардан тұратын функциялар арасындағы сызықтық тәуелділіктерді айтуға болады. u 1 , …. u n элементтері арасында сызықтық тәуелділік болса, онда бұл элементтер өзара сызықтық тәуелді деп, ал керісінше жағдайда олар өзара сызықтық тәуелсіз деп аталады. u 1 ,…. u n , n≤1 элементтерінің ең болмағанда біреуі қалғандарының сызықтық комбинациясы, яғни u i = c 1 u 1 + +…+c i–1 u і-1 +c і+1 u і+1 +…+c n u n арқылы өрнектелетін болса, тек сонда ғана бұл элементтер өзара сызықтық тәуелді болады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Ивайло көтерілісі

Ивайло көтерілісі (1277 – 80) – болгар шаруаларының бақташы Ивайло бастаған көтерілісі. Қозғалыс Оңтүстік Добруджда басталды. Ивайло Ноғай ордасының қолына соққы беріп, болгар патшасы Константин Асеньнің (ұрыста қаза тапты) әскерін талқандады. Көтерілісшілер Ивайлоны патша деп жариялап (1277), Тырновоға (астана) қарай бағыт алды. Болгар ақсүйектерінің көмек сұратуына орай Византия императоры Михаил VІІІ Ивайлоға қарсы әскер шығарды. Константин Асеньнің жесірі Марияның тимек болған ұсынысын қабыл алған Ивайло 1278 жылы көктемде Тырновоға кірді. 1279 жылы ақпанда византиялықтар Тырновоны басып алды. Кейін Ивайло бірқатар жеңіске жетсе де, астананы қайтып ала алмады. Ивайло Ноғай ордасының ханы Ноғайдың қолынан қаза тапты. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Келлер ауылдық округі

Келлер ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Келлеровка, Богатыровка, Кременчуг ауылдары кіреді. Орталығы – Келлеровка ауылы. Округ құрамында болған Липовка ауылы 2018 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3053 адамды құрайды. Дереккөздер
Владимир Степанович Батурин

Владимир Степанович Батурин (1948 ж.т.) – философия ғылымдарының докторы (2005), профессор (2005). ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында кафедра меңгерушісі (1972–1974), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент (1974–1983), декан (1983–1987), осы университеттің оқу ісі жөніндегі проректоры (1987–1994), ал 2005 жылдан профессор 2004 жылы «Социальная деятельность: природа, сущность, стратегия организации» деген тақырыпта докторантура диссертацияны қорғады. Б. 60-тан астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, т.б. кітаптардың («Государственное управление и местное самоуправление: реальность и перспективы», 2003; «Правовое обеспечение рыночных преобразований в процессе модернизации Казахстанского общества», 2005) авторы. Дереккөздер
Қазақ ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану және жөндеу технологиялық ғылыми-зерттеу институты

Қазақ ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану және жөндеу технологиялық ғылыми-зерттеу институты, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. 1962 ж. Бүкілодақтық машина-трактор паркін пайдалану және жөндеудің технологиялық ғылыми-зертеу институтының Тың бөлімшесі болып құрылған. 1992 ж. бұл бөлімше Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы құрамына кіріп, 1992 ж. 7 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің №315 қаулысымен қазіргі атымен қайта құрылды. 2002 жылдан ҚР Үкіметінің қаулысымен ауыл шаруашылығын механикаландыру ғылыми-өндірістік орталығының құрамына бөлімше болып кірді. Институт Ақмола облысының Ақкөл қаласында орналасқан. Институттың негізгі міндеті – ауыл шаруашылығының машина-техника қызмет ету саласын ғылыми-техника прогреспен қамтамасыз ету; өндіріске озық технология процестерді; машиналарды жөндеу және оларға қызмет көрсетуге арналған жаңа құралдар мен нормативтік-техника құжаттарды игеріп өндіріске енгізу. Институт құрамында 5 ғылыми-зертеу зертханалары, жобалау және өндірістік-тәжірибе бөлімдері бар (2008). Негізгі зерттеу жұмыстары мынадай бағыттар бойынша жүргізіледі: * ауыл шаруашылығында инжинер-техникасы қызмет жасау жүйелерінің жұмысын қамтамасыз ететін ұйымдастыру-техникасы шаралар кешенін жасау; * тұрақты және жылжымалы өндірістік жағдайда машиналарға техника қызмет көрсету технологияларын игеру; * агротехника қызмет көрсету кәсіпорындарында және шаруашылық шеберханаларында машина жөндеудің технологиясы мен құралдарын меңгеру; * ескірген бөлшектерді қалпына келтірудің жаңа технологияларын игеру және оның материалдық-техникасы негізін жасау; * машиналарға техника қызмет көрсетудің нормативтік-техника және технология құжаттарын жасау; * машиналарды пайдалану кезінде жанар-жағармайларды тиімді жұмсауға бағытталған шараларды игеру. Соңғы 10 жылда институтта ауыл шаруашылық технология жабдықтарын жөндеудің 70-тен астам тәжірибелік нұсқалары жасалып, оның 40 түрі сынақтан өтіп өндіріске ұсынылды. Институт қызметкерлерінің 25 өнертабыс ұсыныстары патенттерге ие болды. Дереккөздер
Баламасыз айырбас

Баламасыз айырбас — тауарды өндіруге жұмсалған шығындар мен оны сыртқы экономикалық мәміле (экспорт, импорт) арқылы қайтарудың арасындағы пропорцияның ұдайы бұзылуы. Халықаралық саудадағы Баламасыз айырбас әлемдік шаруашылықтағы құн заңы әсерінің ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Нәтижесінде құны төмен тауар жоғары бағаланып, құн заңынан туындайтын баламалы айырбас бұзылады да, экспорттаушы не импорттаушы ел үшін сол тауарды құны төмен не жоғары тауарға айырбастау, яғни Баламасыз айырбас жағдайы қалыптасады. Халықаралық айырбас операциясы, сауда жасаушылардың географиясы ара қашықтығына, дағдарыстық, тіпті ұлттық кедергілерге де байланысты болады. Іс жүзінде айырбас пропорциялары бағаның ара-қатынасы арқылы да қалыптасады. Ол экспорт-импорт операциялары кезінде айырбас баламалылығын бұзады. Белгілі бір тауардың немесе тауар топтары бағаларының тұрақсыздығы да Баламасыз айырбасқа соқтырады. Бағаның құрылымы мен динамикасы халықаралық тауар айырбасындағы экспорттық және импорттық елдердің баға индексінен, болмаса сыртқы экономикалық айырбас жағдайы мен өзгеру пропорциясына байланысты. Баламасыз айырбас – империалистік мемлекеттердің Азия, Африка және Латын Америкасының мешеу елдерімен сауда жасауына тән құбылыс. Баламасыз айырбастың мәні – империалистік елдердің монополиялары өзінің өнеркәсіптік өнімін экономикасы әлсіз елдерге монополиялық жоғарғы бағамен өткізіп, олардан шикізат пен тропиктік дақылдарды өте арзан бағаға сатып алуы. Осының салдарынан бұл елдер үлкен зиян шегеді. АҚШ-тың Латын Америкасы елдерімен саудасы баламасыз айырбастың айқын мысалы, баламасыз айырбас салдарынан Аргентина 1958-1962 ж. арасында 2 млрд. Долларға дейін зиян шекті. Империалистік елдер баламасыз айырбастан жылына 14-16 млрд. доллар табыс табады. Дереккөздер Дереккөздер
Ғаділет Әндіжанұлы Батырбеков

Ғаділет Әндіжанұлы Батырбеков (10.1.1934 ж.т., Алматы қ.) – тех. ғыл. докт. (1987), проф. (1989). Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. Мәскеу қ-ндағы энергет. ин-тын (1957) және Мәскеу облысындағы Обнинск физ.-энергет. ғыл.-зерт. ин-тының аспирантурасын (1963) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Ядр. физ. ғыл.-зерт. ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, бас инж., 1-инж.-реактор (1968–1970), Жоғары энергет. ин-тында лаборатория меңгерушісі (1970–1975), Ядр. физ. ғыл.-зерт. ин-тында лаборатория меңгерушісі, ин-т директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары (1976–1980) қызметтерін атқарды. 1993 жылдан ҚР Ұлттық ядр. орт-ның бас директоры. Дереккөздер
Үпілмәлік

Үпілмәлік, Кенедән (Rіcіnus) – сүттіген тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Таралу аймағы Үндістан, Бразилия, Аргентина, Қытай, Иран және Африка елдерінде көп таралған. Египетте 4 мың жылдай уақыттан бері өсіріліп келеді. Қазақстанда Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыстарында дақылдық түрі – кәдімгі үпілмәлік(rіcіnus communіs) қолдан егіледі. Биологиялық сипаттамасы Оның биіктігі 60 – 200 см., сабағы тықыр, көп бұтақты. Саусақ салалы жапырағы ірі, кезектесіп орналасады, шеттері иректелген, жапырағының сағақтары ұзын болады. Гүлдері – дара жынысты, бір үйлі, олар жиналып, масақша гүлшоғырына топталған. Күлте жапырақшалары болмайды. Аталығы өте көп, бір-бірімен шоғырланып байланысқан. Тозаңдық жіпшелерінің саны 1000-нан асады. Түйіні – домалақ, жұмыртқа тәрізді, үш ұялы, әрбір ұясында 1 тұқым бүршігі болады. Жел арқылы тозаңданады. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте дән салады. Жемісі – қауашақ. Жемісі піскенде қауашағы жарылып, дәні шашылады. Дәнегі дөңгелекше келген. Қолданылуы Кәдімгі үпілмәлік – майлылығы өте жоғары өсімдік. Оның тұқымынан өте бағалы, техникалық және медициналық мақсатта пайдаланылатын майсана майы алынады. Өте әдемі өсімдік болғандықтан бақтар мен үй жанындағы көгалдарды әсемдеу үшін де өсіріледі. Кенедәннің тұқымы улы болады, оның тағамға пайдаланған 10 – 12 түйір дәнінің өзі ауыр улануға әкеледі, кейде адам өліп те кетуі мүмкін. Суреттер Майсана майы Майсана майын өндіруден Үндістан көшбасшы болып саналады. Одан кейін Қытай мен Бразилия. Дереккөздер
Ғазиз Оразайұлы Батырбеков

Ғазиз Оразайұлы Батырбеков (23.4.1959, Алматы қ. – 20.4.2003, сонда) – тарих ғыл. докт. (2000). Найман тайпасы Бағаналы руының Бабас бөлімінен шыққан. Алматы мемл. халық ш. ин-ты (1980, қазіргі Қазақ экон. ун-ті) мен ҚазПИ-ді (1988, қазіргі ҚазҰПУ) және ҚазМУ-дың аспирантурасын (1989, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Комсомол жұмысында (1982–1986), ҚР Орт. мемл. архивінде жетекші ғыл. қызметкер (1989–1990), 1991 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан ҰҒА-ның Тарих, археол. және этнол. ин-тында ғыл., аға ғыл қызметкер болып жұмыс істеді. Қазақстан зиялылары тарихының даму жолы мен акад. Қ.И.Сәтбаевтың шығарм. мұрасын зерттеу мәселесімен («Наследие академика К.И.Сатпаева по общественным наукам[[», [[1997; «Академик К.И.Сатпаев. Из писем и заметок», 1998; «Академик [[К.И.Сатпаев и его современники]]», 1999) айналысқан. «Наследие академика К.И.Сатпаева по общественным наукам в историческом освещении» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Дереккөздер