kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шортан тәрізділер

Шортантәрізділер. Жақтарында өткір тістері бар жыртқыш балықтардың тобына жатады. Жүзу торсылдағы ішегімен байланысып жатады. Бірақ та Веберов аппараты жоқ және иық белдеуінде жауырын бөлімдері болмайды. Біздің өзендерімізде, көлдерімізде және оңтүстік теңіздердің тұщырақ жерлерінде кәдімгі шортан (Еsох Іисіиs) мекен етеді. Олар мекен еткен орнын ауыстырмай тіршілік етеді. Әдетте су өсімдіктерінің арасында болады. Балықтармен,құс балапандарымен, бақалармен қоректенеді. Балық өсіру шаруашылығына өте зиянды. Кәсіптік маңызы жоқ. Ірілерінің денесінің ұзындығы 1,5 м салмағы 35 кг болады. Уылдырығын көктемде тайыз, су жағалауларына шашады. Тағы қараңыз * Шортан Дереккөздер
Базель бітім шарты (1795 ж.)

Базель бітім шарты - 22 шілде 1795 ж. Базельде (Швейцария) антифранциялық бірінші коалицияның мүшесі Пруссия мен Испания және Франция республикасы арасында жасалған бітім шарты. Франция жағынан келісімге Швейцариядағы Францияның дипломаты Бартель , ал Испания жағынан - Польшадағы Испанияның елшісі Ириарте қол қойды. Бітім шарты бойынша: # 5 сәуірдегі Франция және Пруссия арасындағы бітім шарты бойынша, Пруссия Рейннің сол жағалауының Францияға өтуіне келісті (шартта тағы да бірсыпыра жасырын баптар болды) # 22 шілдедегі Франция мен Испания арасындағы шарт бойынша, Гаити аралың Испанияға қарайтын бөлігі Францияға берілді. Каталония мен Наваррдағы және баскілер провинцияларындағы Франция әскерлері басып алған аймақтар Испанияға қайтарылды. Базель бітім шартының жасалуы Францияға қарсы коалицияның ыдырай бастауына әкеліп соқты. Дереккөздер
Штернберг Василий Иванович

Штернберг Василий Иванович(1818, Петербург-1845, Рим)- орыс кескіндемешісі. 1835-1838 жылдары Петербург Көркемсурет академиясында оқыды. Профессор М.Н.Воробьевтан сабақ алды. 1939 жылы суретші атағына ие болды.1840 жылы А.В.Перовскийдің экспедициясына қатысты. Ол-украиндықтар мен қазақтардың өмірі мен тұрмысын бейнелейтін «Биені жүгендеу», «Қырғыздар(қазақтар) қонысы» (Ленинград, Орыс музейі) атты суреттердің («Түйе», «Киіз үйлер» екеуі де Қаз. КСР-нің Мемл. Өнер музейінде) авторы Т.Г.Шевченкомен дос әрі пікірлес болған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Лео Штерн

Лео Штерн (27.3.1901 жылы дүниеге келген)- неміс (ГДР) тарихшысы және қоғам қайраткері. 1921 жылы Австрия Компартиясына кірді. 1927 және 1934 жылдары Вена пролетариатының қарулы толқуларына қатысты. 1934 жылдан эмиграцияда (Чехословакияда, кейін КСРО-да) болды. 1936-1938 жылы Испанияда Интернационалдық бригадалар қатарына шайқасты. 1941-1945 жылы герман фашизміне қарсы соғыстарға қатысты; «Ерікті Германия» Ұлттық комитетінің мүшелігіне сайланды. 1950 жылы ГДР-ге қайтып келіп, сол жылы Германияның социалистік бір тұтас партиясы қатарына кірді. 1953-1959 жылдары Галладағы университет ректоры. 1955 жылдан ГДР ғылым академиясының (1963-1968 жылдары вицепрезидент) мүшесі. Оның еңбектері жұмысшы қозғалысының тарихына, тарихнама,орта ғасырдан бастап қазіргі күнге дейінгі неміс тарихы мәселелеріне арналған. Лео Штерн- Ұлттық сыйлықтың лауреаты (1955). Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Кальций гидрототығы

Кальций гидрототығы немесе сөндірілген әк — күшті негіз; түссіз кристалды зат. Кыздырғанда су бөліп, кальций тотығына айналады. Суда нашар ериді, қанық ерітіндісі (әк суы) — күшті сілті. Техникада бұл затты әк тастан алынған кальций тотығын сумен әрекеттестіру арқылы алады. К. г. ауадағы көмірқышқыл газын онай сіңіреді: Са(0Н) 2 + С0 2 = СаС0 3 + Н 2 0. К. г. құрылыста және хим. өнеркәсібіпде сода, хлорлы ок т. б. көптеген енімдер алуда пайдаланылады. Дереккөздер
Шошқажаңғақ-емен жемісі

Шошқажаңғақ-емен жемісі. Әр жаңғақта ұрықты бір тұқым және қоректік заттары бар ет-женді екі тұқым жарнағы болады. Шошқажаңғақ кыркүйек-қазанда піседі, суық түскен кезде төгіліп түседі. Шошқажаңғақты себу үшін күзде ағаштан түскен кезде жинап, +3°,-2° температурада құмға көміп сақтайды. Шошқажаңғақ көбіне малға (шошқа жақсы жейді) жем ретінде пайдаланылады. Қысқа сақтау үшін әбден кептіреді. Кептірілген шошқажаңғақтың қабығын аршып, ұнтақтайды. Құрамында протеин аз, крахмал мол; 10 кг қабығы аршылмаған жас шошқажаңғақта 70 азық өлшемі және 2,5 кг қорытылған протеин, қабығы аршылған кепкен шошқажаңғақтың 100 кг-нда 115 азық өлшемі және 4,3 кг қорытылатын протеин болады. Шошқажаңғақтың құрамында тұтқыр илік зат бар. Малға кебек, сірне т.б. қосып беріледі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Базум жотасы

Базум жотасы - Кіші Кавказдың тау жотасы, Арменияның солтүстігінде орналасқан. Ұзындығы - 70 км-дей, ені 15-20 км. Базум жотасы вулкан текті және шөгінді тау жыныстарынан, граниттен тұрады. Етек жағы - далалық шалғын, одан жоғары - субальпілік және альпілік шалғын. Памбака шатқалында жалпақ жапырақты орман өседі . Ең биік шыңы - Урасар тауы (биіктігі 2992 м). Басқа биік шыңдар: * Урасар&nbsp;— 2992 м * Аглаган&nbsp;— 2977 м * Шиштепе&nbsp;— 2836 м * Карагафлі&nbsp;— 2805 м * Тодор&nbsp;— 2796 м * Ярда&nbsp;— 2652 м * Кочгирлан&nbsp;— 2302 м. Дереккөздер
Кальций тотығы

Кальций тотығы, сондірілмеген әк, СаО,— кальцийдің оттекпен косылысы; түссіз кристалды зат, тығызд. 3,4 г/см3, балқу t 2585° С. К. т. сумен өте күшті эрекеттесіп кальций гидротогығына айна.тады: СаО+ H2O Са(ОН)2. Реакция нәтижесін де көп жылу бөлінеді. К. т. кальций карбонатын 1300° С температурада қыздырьш ажырату аркылы алыпады: СаСО; Са0+С02. К. т. суда аз ериді, температурада көтерілген сайын ерігіштігі кемиді, опың судағы ерітіндісін әк суы деп атайды. К. т. құрылыста және хим. өнеркәсіпте сода, хлорлы әк алу үшіп қолданылады. Дереккөздер
Вячеслав Евгеньевич Тищенко

{{Ғалым { style="background: transparent" } }} Тищенко Вячеслав Евгеньевич [7(19) .8.1861,Санкт-Петербург ,-25 .2.1941,Ленинград-совет химигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1935;корр.мүшесі,1928).1884ж.Санкт-Петербург ун-нің бітіргеннен кейін сол университетте 1882-жылдан А.М.Бутлеровтың лабораториясында жұмыс істеп,1884 жылдан Д.И.Менделеевтің ассистенті болды.1891 ж.Санкт-Петербург ун-тінде тех. және аналит.химиядан ,1900-15ж,Әйелдер мед.ин-тында жалпы және органик.химиядан лекция оқыды.1934жылдан Ленинград ун-тінің жанындағы химия ғыл.-зерт.ин-ның директоры.Т.енбектерінің көбі орман химиясына арналған;скипидардан камфораны алудың өндірістік әдісін ұсынды.Бірінші дүн.жүз.соғыс кезінде Т.басшылығымен теңіз балдырларынан иод алудың технологиясы,бірқатар хим.таза реактивтер алу жолдары өндіріске енгізілді.КСРО Мемл.сыйлығының лауреаты (1941). Қазақ энциклопедиясы
Саргантәрізділер

Саргандар немесе ұшқыш балықтар. Бұлар көбінесе теңіздерде болатын балықтар. Олардың ішінде айрықша ерекшелігі бар түрі — ұзын қанаттылар (Ехососtиs). Бұлардың көкірек қанаттары өте үлкен және осы үлкен қанаттарының жәрдемімен, судан секіріп шығып калықтап ұшып, 150 — 200 метрдей жерге барады. Олар көбінесе тропиктік теңіздерге көп тараған. Бізде Владивосток маңайында кездеседі. Саргантәрізділер отрядына сайра, ұшқыш балықтар т.б жатады. Галерея Тағы қараңыз *Ұшқыш балықтар *Сайра Дереккөздер
Тікентәрізділер

Тікен тәрізділерге — солтүстік жарты шардағы тұзды және, тұщы суларды мекен ететін ұсақ балықтар жатады. Бұлардың арқа қанаттарынын алдыңғы бөлімі мен қанаттары тікен сияқты болады. *Қабыршақтары сүйекті. *Ұрғашысы шөптен ұя жасап, 100 шақты уылдырық шашады. *Қазақстанда тікен тәрізділердің бірнеше түрлері Балтық, Баренцево, Азов, Каспий теңіздерінен кездестіруге болады. Дереккөздер
Александр Казбеги

КАЗБЕГИ Алекеандр (20.1. 1848, Степанцминда, қазіргі Казбеги см 22. 12. 1893, Тбплиси) — грузип жазушысы. Ауқаггы семьяда туған. 1866 ж. әкесінің қаптыс болуына байланысты К. гимпааияны тастап, өз үіііпе орал-ды, бірақ, коп үаамай ол Москвапың Л ш академпясында ерікті тыңдау-шы болды. 1870 ж. оз еліне келіп, қарамағындағы гааруаларды алым-са-лық толеудеп босатты. Феод. экімпі. правосынап бас тартты. Тауда 7 жыл бақташы болдтл. 1879 ж. К. Тифлискө келіп, тпорчестволық қызметіп баста-ы. 1880 ж. «Мохевтықтар жәпе олар-дың өмірі>> атты очеркі жарпяланды. Грузия сахналарында «Бейбақтардың бірі» (1880). «Хапзада Констаптин», «Үплепу тоііының ертеңіпе», «Арсеп» (1882) т. б. пьесалары қоііылды. «Эл-гуджа» романында (1881) азаттық үшін күрескен тау тұрғыпдарының драматизмге толы патырлық Оейттеле-ріп сүреттеді. Мүнап кейіп К-діц «Элиго» (1882), «Цпко» (1883), Әкесін олтіруші» (1882). «Түл», «Хевисбери Гоча» (1884), «Малшы» (1885) т. б. повестері жариялапдьт. патша цензурасының қудалауына түсті. Мүктаждық пеп кутындалудыц салдарыяап К. пспхпкалық ауруға үшырап, жалғыздық пен қайырпгы-лықта қайтыс болды. Дереккөздер
Тікенқанаттылар

Бұлардың қанаттарының бөліктері жеке-жеке ажыратылмаған үшкір тікен сияқты. Теңіздерде және тұщы суларда тіршілік етеді. Жүзу торсылдағы ішекпен қатыспайды. *Алабұға тәрізділер (Регсіdае) Алабұғалардың көпшілігінің кәсіптік үлкен маңызы бар. Мысалы, көксеркенің (Luсіорегса) бірнеше түрі Қара теңіз бен Каспий теңіздерінде мекен етеді. Кейбір түрлері өмір бойы өзендерде, ал екінші біреулері теңіздерде, үшінші түрлері өзендерден теңіздерге өрістеп шығатын жартылай өткінші балықтар болып есептеледі. Ірілерінің салмағы 10—12 кг болатын кәсіптік маңызы үлкен балыктар. Алабұға (Регса) — біздің еліміздің өзендерімен көлдерінде кең тараған отырықшы организмдер. Бұлар ұсақ балықтармен, омыртқасыздармен қоректенеді. Орта есеппен алабұғалар 10— 12 жыл жасайды. Салмағы 1 кг, дене мөлшері 50 см болады. Кейбір жерлерде кәсіптік маңызды объект болып саналады. Таутан (Асегіпа) балығының кәсіптік маңызы жоқ. *Тікенқанаттыларға тана балықтары да жатады. Тана балық тәрізділер (Gоhіісdае). Бұларға ұсақ, көбінесе теңіз жағалауларында, тұщы суда сирек кездеседі. Су түбінде тіршілік етіп, сол жердегі омыртқасыздармен қоректенеді. Кейбір түрлерінің еркектері көбею кезінде уылдырықтарын салатын ұя жасайды да оны қорғап тұрады. Бізде көбінесе оңтүстік теңіздер мен өзендерде кездеседі. Қара теңізде, Азов және Каспий теңіздерінде кәсіптік объект болып саналады. Дереккөздер
Ксенофан Колофонский

Ксенофан Колофонский (Xenophanes) - (б. з. б. 6-5 ғ.) - ежелгi грек ақыны әрі философы. «Кревофан, Зенон және Горгии жайындағы» трактатқа қарағанда, Элей мектебінің негiзiн салушы. Ксенофон— элегияның авторы. «Силла» деген пародияларында Ксенофан антропоморфизмді сынап: «Егерде бұқа, жылқы, арыстанның адамдай қолы болып, онымен сурет салса немесе шығарма жазатын болса, онда жылқылар құдайды жылқыға ұқсатып, бұқалар құдайды бұқаға ұқсатып бейнелеген болар едi ... » деп, мұндай мифологияны саналы түрде бекерге шығаруға ұмтылды. Ксенофан философиялық ойлары кейiннен теологиялық тұрғыдан түсiндiрiлдi. Дереккөздер
200 еуро

200 еуро немесе € 200 - номиналды құны бойынша алтыншы еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие. Дизайны 200 еуроның өлшемі 153×82 мм болып келеді. Ол сары түс гаммасында жасалған. Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді. 200 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие. Банкнотты қорғау элементтері 200 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан. Өзгерістер 2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің бұрынғы президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған. Дерек көздері
10 еуро

10 еуро немесе € 10 - номиналды құны бойынша екінші еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие. Дизайны 100 еуроның өлшемі 127×67 мм болып келеді. Ол қызыл түс гаммасында жасалған. Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді. 10 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие. Банкнотты қорғау элементтері 10 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан. Өзгерістер 2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің бұрынғы президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған. Дерек көздері
Көксауыр

Көксауыр - жылқы терісі мен серке терілерінің сауырынан (жондығынан) жасалады. Көбінесе ол көкпен, кейде қызыл, сары, жасыл түстермен боялып, өң беті жалтырап тұрады. Көксауырдың әр түстілерін өзара мүйіздеп, өюластыры немесе бір түсті көксауырдың әзін әр түрлі жібек жіппен кестелеп, өрнектеп, кебіс, мәсі, етік, кісе, аттұрман тігеді. Бұл заттарды да көксауыр деп атай береді. Көксауырларға алтын, күміс, жез шегелер қағып, кейде маржаннан моншақ жүргізіп, өкше сірінің артына, тұмсығына, қоныштың әр жеріне неше түрлі жарқырауың асыл тастар отырғызып әсемдейді. Мұндай заттар өте жарасымды және бағалы жиһаз саналады. Көксауырдан тоқым, қорамсақ, дулыға сияқты заттармен қатар тұскиіз, тон, сәукеле сияқты өте сәнді мүліктер де жасалған. Сондықтан көксауыр ісі кебінесе зергерлер қолына тән. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Скумбриялар

Скумбрия тәрізділер – Бұлар теңіздің қалың қабатында, негізінен тропиктік теңіздерді мекендейтін балықтар. Бізде Балтық теңізі мен Қара теңізде бірнеше түрі кездеседі. Кеңінен миграциялайтын балықтар. Кәсіптік маңызды объект (әсіресе Кара теңізде). Скумбрия тәрізділер тұқымдасына жататын балықтардың ұзындығы 20 см-ден - 4,5 метрге дейін болады. Көптеген тағам өнімдері ретінде етін, уылдырығын пайдаланылады. Дереккөздер
Жапсырма тігу

Жапсырма тігу — бір заттың бетіне жамау салып жапсырғанда, әдіптердің шетін тіккенде, әдіп орнына лента сияқты кенерелі заттарды бастырғанда қолданылатын әдіс. Мұндайда жапсырылатын материалдың шетін түйреп шыққан ине астыңғы материалдың үстінен (жапсырмаға, жамауға соқпай, тек оның іргесінен ғана) төмен шаншылады да, үстіне қарай жапсырманы қоса түйреп шығып, алғашқы бағытын қайталай береді. Бұлай етіп тіккенде жапсырылған заттың шеті жинала басылып отырады. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
5 еуро

5 еуро немесе € 5 - номиналды құны бойынша ең арзан еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие. Дизайны 5 еуроның өлшемі 120×62 мм болып келеді. Ол сұр түс гаммасында жасалған. Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді. 5 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие. Банкнотты қорғау элементтері 5 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан. Өзгерістер 2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің бұрынғы президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған. Дерек көздері
Қайып тігу

Қайып тігу әрі беріктік, әрі әдемілік үшін қолданылады. Бұл тігістің бет жағы кәдімгі тігін машинасының тігісі тәрізді тізіліп түседі. Сондықтан қаю киімдердің етек-жеңін, жағасын, тақияны, кимешек-жаулықтарды, аяқ киімдердің күлшіндерін, кебістің шажамайын тігуге қолданылады. Қайып тігу әдісінде астына шаншып алған инені ілгері шаншып үстіне шыгарған соң, оны шегіндіре әкеліп манағы шанышқан ізбен қайтадан астына түсіреді де, тағы ілгері шаншып, үстіне шығарады. Осылай орындалған тігістің бет жағында жіпсіз босаралық қалмайды. Тон, шалбар, тымақ сияқты теріден тігілген киімдерді тігуде тебе тігу тәсілі қолданылады. Тігістің жалпы көрінісі тепшуге ұқсас. Бірақ тепшу сияқты түйреп алып тігуге келмейтін тұтқыр материалдарды сол қолмен шымшып ұстай отырып, оң қолдағы инені екі саусақпен әрлі-берлі өткермелеп отырады. Тігіс жібі тепшуге қарағанда жиірек түседі. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Тепшу

Тепшу де ең көп қолданылатын тігістің бірі. Мұны киімнің шеттері мен қоспаларын, жұқа маталардың бүгістерін тігуде қолданады. Тепшуді материалдың қалың-жұқалығына, ширақтылығына қарай инемен 3—4 рет түйреп алып бірақ тартады. Киімнің бойын, шалбардың балағын, жеңді, олардың екі шетін жалғастыра тігу ісін қусыру деп атайды. Мұндай тігістерде жөрмеу, тепшу, қаю, өбістіру, тебе тігу сияқты тігіс әдістерінің түрлері қолданылады. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Бұзау тіс

«Бұзау тіс», тұмарша орындалу жағынан қарапайым, жүрдек тігістер. Бұзау тіс екі жапсарды қосатын тігіс. Бұл әдіспен көбінесе қалың киіз, жабағы сияқты заттарды шеттестіріп тігеді. «Бұзау тіс» тігісі заттың шетін кезек түйреп алып, жапсардан өткізіп отыру арқылы орындалады. Тұмарша тігісін көбінесе орамалдың шетін жинауға қолданады. Бұл тігіс матаның шетін бекітіп, соның ізімен қайта жөрмеу арқылы орындалады. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Анатолий Петрович Кторов

Кторов Анатолий Петрович (24. 04. 1898 ж. т., Москва) - орыс совет актеpi, КСРО халық артисi (1963). 1919 ж. Комиссаржевская театры жанындағы студияны бітірді. 1917-1933 ж. Комиссаржевская мен Корш театрында ойнады. 1933 жылдан Москваның Көркем академиялық театрының құрамында актер. Нәзік юмор, әсем пластика мен өгкір мінезділік — оның сахналық творчествосына тән қасиет. 1925 жылдан кинофильмдерге тускен. 1965 ж. гастрольдiк сапармен Алматыда өнер көрсетті. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1952). 2 орденмен марапатталған. Дереккөздер
Шөміш қағу

Шөміш қағу. Көктем келе қар кетіп, жер жіпсіп, көк шыға бастайды, бәйшешек шығады. Сәуір келе аспанды бұлт жауып, күн күркіреп, найзағай жарқылдайды. Үлкендер бұл күнді қуанышпен қарсы алған. «Күн күркіреді, көк дүркіреді»,- деп. Себебі, күн күркіресе, жаңбыр жауып, жер гүлденеді. Осы мезгілде қолдарына ағаш ожау алып, табалдырыққа қойып, маңдайшаға тигізіп: Сүт пен, айран мол болсын. Аштықпен, бақытсыздық алысқа кетсін. Халық тоқ болсын, жайдары жүзді, көңілді болсын – деп алғашқы көктемді күннің күркіреуі мен жаңбырды қарсы алған. Көктемде шығатын жуа, қымыздықты жеуге болатын – күн күркіремей жеуге болмайды. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Владимир Владимирович Каврайский

Каврайский Владимир Владимирович [10 (22). 4. 1884, Симбирск губ-сының Жёребятниково с-сы,—26. 2. 1954, Ленинград] — совет геодезисі, картографы және астрономы. Харьков ун-тін бітірген (1916). 1921 жылдан Әскери-теңіз академиясында жұмыс істеді (1935 жылдан профессор), 1944 жылдан инженер-контр-адмирал. Корабльдің теңіздегі орнын анықтай-тын орналасу сызығы деп аталатын тәсілді және жұлдыздардың биіктігі бойынша уақыт пен ендікті бірден анықтайтын тәсілді жетілдірді. Бірнеше оптикалық приборларды (К. көл-беу өлшегіші, К. пеленгаторы) ойлап тапты. КСРО Мемл. сыйлығының лау-реаты (1952). Ленин орденімен т. б. орден және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Салбұрын

Салбұрын. Қыс түскен соң қыран құсы бар аңшы жігіттер аңға шығады. Аңшы құсымен өзінің жүректілігін, ептілігін, құсының алғырлығын көрсету үшін сонарды асыға күтеді. Ұлы Абайдың « Қансанарда бүркітші шығады аңға», -деген өлеңінде: «Қансарда бүркітші шығады аңға, Тастан түлкі табылар аңдығанда. Жақсы атпен тату жолдас бір – ғанибет Ынғайлы ықшам киім аңшы адам.» Ең қызығы қыстың мұндай күнінде түлкі, қасқыр өз індерінен шықпай отырады. Олардың бұл әдісін білетін аңшы айқайлап, шулап оларды інінен шығарады. Енді оны ұстау үшін құсын жібереді. Алынған аң тен бөліске түседі. Ақсақалдар сыбағасы өз алдына ауылға келген соң салтанатты түрде табыстайды. Бұл үрдістің тәрбиелік мәні зор. Өзара татулық, үлкенге құрмет. Аңшы, саятшы жігіттердің топ болып, бірнеше күн бойы аңға шығуын "салбұрын" деп айтады. Мұны аңшылық мерекесі десе де болады. Салбұрын аңшылардың ерлігін, азаматтығын сынайтын жол. Аңшылардың қысты күні күтетін сәті — сонар. Сонар "ұзақ сонар", "келте сонар" және "қан сонар" деп үшке бөлінеді. Мұның ең қызығы соңғысы. Бұл — аңшылар үшін өте қызықты сәттердің бірі. Қыстың тынық күні ұлпа қар жерге түскенде жүрген аңның ізі тайға таңба басқаңдай анық көрініп жатады. Аңшылар бұл күнді асыға күтіп жүреді де ізіне түскен аңды құтқармай соғып алады. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Камбалатәрізділер

]] Камбалатәрізділер (лат. Pleuronectidae). Камбала тәрізділердің денесі екі бүйірінен өте қысыңқы сүйір болады. Көзі басының екі бүйіріне немесе оның бір бүйіріне ғана орналасқан. Торсылдағы болмайды. Су түбінде тіршілік ететін балық сондықтан бір бүйірімен жайлап жүзеді. Денесінің үстіңгі беті әр түсті пигментті болады да, ал астыңғы жақ беті әрқашанда ақ түсті болады. Камбаланың шабақтары алғаш судың қабатында жүзіп жүріп, кейін су түбіне ауысқанда, денесі бүйірінен қысылып, көз денесінің үстіңгі жағына қарай ығысады. Бізде Каспий мен Арал теңіздерінен басқа теңіздердің бәрінде де кездеседі. Қамбалалар әдетте уылдырық шашу-ға, қыстап шығуға, қоректерін тауып жеуге қолайлы жер іздеп қана миграция жасайды. Бірақ өте баяу қозғалатын болран дықтан тіршілік еткен жерінен 100—200 километрден ұзап кете алмайды. Уылдырықтарын әдетте жағалауға шашады. Бірнеше миллионға дейін уылдырық шашатын өсімтал балық. Олар су түбіндегі омыртқасыздармен қоректенеді. Камбалалар тралмен аулау кәсібінің негізгі объектісі. Тағы қараңыз *Камбала Дереккөздер
Төкіндеу

Төкіндеу. Қазақ салты бойынша ұзатылған қыз төркініне бір жыл болмай баруға рұқсат жоқ. «Төркіні жақынның төсегі жиылмайды» деген құдалар бір ауылда бірге отырғанда ғана. Бүйтіп бара беру төркіндеуге жатпайды. Төркіндеу – қазақта аса үлкен кәде. Мұның жүгі де өте ауыр. Алғашқы бір жыл ұзатылып барған жас қыз үшін бұл өте ұзақ уақыт. Екі көзі төрт болып, осы бір жылды бітіре алмаған жас келін үйін, әке-шешесін, аға-бауырын, елін сағынып, өлдім-талдым дегенде бір жылға әзер жеткенде қандай қуанады десеңші. Аралықта бауырлары, ағалары келгенде ел-жұртын сағынып жүрген келін оларды құшақтап шаршағанша жылайды. Егер тұысы жоқ болып, елінен бөгде біреулер келсе де көзіне жылы ұшырап: «...мен жыламай кім жылар артымнан келер аға жоқ, деп, көріскенде жасын көл етеді... Төркіндеп баратындар: ұзатылған қыз, күйеу бала, кішкене жиен. Бұлардың апаратындары әке-шешеге жағалы киім, бір-бір кебіндік ақ бұл, үйіндегілердің басқаларына бір нәрсе апару, апармау шарт емес. Төркіндеп келген қыздың уақыты бір айдан кем болмайды. Өйткені ол жұртын аралап мауқын, шерін, сағынышын басуы керек. Қызы, күйеубаласы келген үй жақын-жуығын жиып, мал сояды. Қызбен күйеуді жақындары, жекжаттары шақырады. Бұл қыз бен күйеу үшін ең жақсы демалыс. Өте-мөте қыз бір жасап қалады. Ай бітіп қайтқанда қыздың үйі бұзаулы сиыр, құлынды биені екі баласына енші етіп береді. Жиенге шұбар тай мінгізіп, қырық серкеш айдатады. Бұл- бөлек үй болып шығатын екеуіне қайын жұрттың берген еншісі. Мұндай малды басқа жақындары да береді. Қазақ қыз бен жиеннен ешнәрсені аямайды. Өте-мөте жиеннің қолын өмір бойы қақпайды. «Пайғамбар да күйеуін сыйлапты» дегенді қазақ жақсы біледі. «Қыздан туғанның қиығы жоқ», «Жиенді ұруға болмайды, қол қалтырайды», «Нағашым бай, қайным бай, қайтып кедей қыласың құдайым-ай?» дегендерді де қазақ бет албаты айтпайды... бәрінде де батпандай мән бар. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Кавалерович

КАВАЛЕРОВИЧ — поляк кинорежиссөрі, сценарист. 1946 ж. Краков кино ин-тып, 1948 ж. Әсемдік өнер академиясын пітірді. Кинодағы қызметін 1947 ж. бас-тадк. 1952 ж. К. Сумерскиймен бірлесіп «Ңауым» фпльмін қойды. мұпда кедей шаруа мен орташалардың тап-тық сана-созіміпің оянуы, баи-кулак-тарға қарсы күресі және ауылшаруа-пгылығын коллективтендіру ісі кер-кемдік шешіміп тапты. Қойғап фпльм-дері: «Өмір жолдары», «Колеңке», «Поезд», «Періште Иоанна ана», «Пер-ғауып». 1953—54 ж. Лодзьдщ мемл. кипо мектебінде ұстаздык етті. 1950-68 ж. творчествольіқ «Кадр» кано оір-лестігінің жетекшісі. 1966 жылдап По-ляк кипематографпстері одағының председателі. Халықар. кннофести-вальдар, Поляк Халык Респуоликасы Мемл. сыйлығыпың (1950, 1955) лау-реаты. Портреті 163-6. Әдеб.: С о б о л е в Р.. Ежи Кавалеро-пия Филъмы. стиль, метод. Дереккөздер
Бонавентура Кавальери

КАВАЛЬЁРИ Бонавеятура (1598, Милан,— 30. 11. 1647, Болонья) — итальяп математигі.1029 жылдан Г. Галилейдің ұсынуы боиынша Болонья унтіні4 матем. кафtдрасып басқарған. «Геометрия» (1Ьо5) деген еңбегінде К. аудандар мен ке-лемдерді табуга арналган жаңа әдісті, ягип «бөлінбейтіндер» тәсілін дамыт-ты. Ол фигура коитурында жүрпаш-ген бөлшбёйтіндердің «барлығының ңосыпдысы» деген матем. жаңа ұғым-ды енгіаді. К. еңбектерінің біраз кем-шіліктері болса да (алгебр. символи-каиың жоктыгы т. б.) матем. анализдің ңалыптасуъгада үлкен қызмет аткарды. Дереккөздер
Шукри аль-Куатли

Куатли Шукри (1891, Дамаск. — 30. 06. 1967, Бейрут.) — Сириянын мемл. және саяси қайраткері, Стамбул қаласында жоғарғы бiлiм алды. 1908- 1915 ж. Түркия үстемдiгiне қарсы күрескен Араб жастары лигасы басшыларының бiрi. 1915 ж. Түркия өкіметі оны екi рет тұтқынға алды. 1925-1927 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліске қатысып, ол басылғаннан кейін Иракқа қашьп кеттi. Сырттай өлiм жазасына кесiлдi. 1931 ж. кешiрiм жасалғаннан кейiн Сирияға қайтьп оралды. 1955 жылдың сентябрьден 1958 жылдың февралына дейiн - Сирияның президентi 1958 жылдан берi ресми қызмет атқармайды. 1961 ж. сентябрьден бастап Ливанда эмиграцияда болды. Дереккөздер
Түктеп тігу

Кестені түктеп тіккенде бізбен шалынған жіптің үстіңгі жағында (өң бетінде) кейде 1, кейде 2 сантиметрдей бүлдіргі қалып отырады. Шебер кестені тігіп болғаннан кейін әлгі қалған бүлдіргілерді тегістеп қырқады. Жиі шаншылып, қалың түсірілген бүлдірге жіптері қырқылып тегістелген соң, кәдімгі кілемнің түгі сияқты түрлі түсті болып құлпырып тұрады (түкті кілем). Кейде бүлдіргілердің астына ширатқан жуан жіпті ширатқан шүберекті, жұмсақ металл шыбықтарын мүйіздеп, ою өрнегіне келтіріп салып тігеді де, тігіп болған әлгі тігіс астына салынған заттарды үстінен тіліп алып тастайды. Мұндай әдіспен түктеп тігілген өрнектер мінсіз және түгінің биіктігі біркелкі шығады. Дереккөздер Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Біріккенжақтылар

Біріккенжақтылар. Бұларға көбінесе теңіздерде, әсіресе тропикгік теңіздерде жиі кездесетін балықтардың азғана тобы жатады. Олардың жақаралық және жоғарғы жақ сүйектері өсіп, соның нәтижесінде жақты “тұмсық” қалыптасқан. Тістері қашау, немесе пластинка тәрізді болады. Бұлардың тістері шаян тәрізділердің, моллюскалардың бақалшақтарын ұстауға бейімделген. Денесі ірі қабыршақтармен немесе сүйекті пластинкалармен қапталған. Мұндай сүйекті сауыт олардың денесін сыртқы ортаның қолайсыз әсерлерінен сақтайды. Кейбір түрлері жағалауға жақын жерлерде тіршілік етеді. Нағыз өкілдері: ине кұрсақтылар (Теtгоdіоп һіsріdіиs) мен кузовкалар (Оstтасіопgиаdгісогnis) Дереккөздер
Кавам Эс-Салтане

КАВАМ ЭС-САЛТАН АХМЕТ ( 1879 — 1955, Тегеран ) — Иранның мемлекеттік және саяси қайраткері. Гиляның ірі көмекшісі. 1910 — 1911 ж. әскери және ішкі істер министрі болды. Иран революциясы. (1905 — 1911) басуға қатысты. 1921 ж. маусымнен 1922 ж. қаңтарға дейін пример-министр болын тұрғап кезінде Гилян және Хорасандағы ұлт-азаттық қозғалысын басуға бас-шылық етті.Ол Иранға американ империализмінің басып кіруіне көмектесті. Ирандағы 1946 жылдың аяғындағы демократиялық қозғалысты жетекпгі рөл атқарды. Иранның солтүстігінде мұнай барлау және өндіру жөнінде аралас сов.-прап қоға-мып кіру туралы 1946 ж. Өзі қол қойған сов.-иран келісімін бұзды. KESүкіметі 1947 ж. Ирандағы американдық әскери миссиясының өкілдігіп кеңейту туралы ақшпен келісім жасасты. 1952 ж. Бағдадқа отставкаға кетті. Осыдан кейін саяси жұмыспен шұғылданба. Дереккөздер
Константин Дмитриевич Кавелин

КАВЕЛИН Дмитриевич (4 11. 1818—3. 5. 1885) — орыс тарлх-пшсы, бурж.-дпберал бағыттағы пуо-лпцпст. социолог. Дворян. 1839 ж. Москва уи-тіпің заң ф-тіл бітірці. 1857—61 ж. Бетербург уп-тінід про-фессоры. 40 жылдарда батысшылдар баштьш қолдады. Шаруаларды жер беріп босату жөпінде «Жазбаларын» (1855) А. И. Герцен («Росспядан үн-дер») меп Н. Г. Черныгаевскпй («Сов-ремепнпк», 1858) жариялады. 1861 ж. реформапы дайыпдау және жүзеге асыру кезінде үкіметтіқ бастамасын, либералдық позиция түрғысынан са-модержавпелік үкіметті күшейтуді қолдады. 50 жылдардың аягынап пра-вославпені, самодержавпені бағалауда славянофилдермен жаңындасты. 1866 ж. «Ниггошзм және оғап қарсы қажетті шаралар туралы» аса кон-серватпвтік жазбасын патшага ұсынды. 60—80 жылда-ры лсихология мен этика мәоеле-лерінен матерпа-лизмге агности-цизм, позитивизм тұрғысынан қарсы шықты. Б. Н. Чичеринмен қатар К. мемлекеттік мек-тептіц негізін са-лушы. Ол Гегельдіқ филос. концен-циясына сүйенвотырып, мемлекетіщ хапық өміршде аткаратып шешуші ролі туралы пдея-пы ілгері дамытты. Ресей тарbхын Бат. тарпхына қарсы қойды. К. еңбек-теріпде тарпхтың жалпы мәселелері праволық қарым-қатыпастар тұрғысы-нап қарастырылып, пуолидистика тү-рінде жазылган. Белгілі бір дәлелді фактілері аз тарихи продестер филос. тұрғыдан каралған. Дереккөздер
Марков Константин Константинович

Марков Константин Константинович - совет географы, геоморфолог, КСРО ғылым академиясының академигі (1970), РКФСР - дің еңбек сіңген ғылым қайраткері (1966). Ол 1905 жылы 7 мамырда дүниеге келген. 1948 жылдан КОКП мүшесі. Ленинград университетін бітірді (1926). 1937 жылға дейін Ленинград университетінде жұмыс істеді, КСРО ғылым академиясының геология және география институтында зерттеу жұмыстарына қатысты. 1938 жылдан геоморфология бөлімінің меңгерушісі. 1940 жылдан профессор, 1946 жылдан Мәскеу мемлекеттік университеті палеогеография кафедрасының меңгерушісі, 1945-55 ж. география факультетінің деканы. Ленинград облыстық және Карелияда, Памир және Тянь-Шаньда, КСРО-ның Еуропалық бөлігінің көптеген ауд-дарында, Врангель аралында, Кола түбегінде, Кавказда, Бат. және Шығ. Сібірде, үш рет Антарктидада (1955-60) зерттеу жұмыстарын жүргізген экспедицияларға қатысқан. Негізгі еңбектері КСРО территориясындағы төрттік дәуірде жан-жақты күрделі зерттеуге, тарихи принциптерді геогр. зерттеулерде жүзеге асыруға т.б. мәселелерге арналған. Марков Мәскеу университетінің география факультетінің бірқатар жаңа кафедраларын ашуға көп еңбек сіңірді. Польша және Хорватия география қоғамдарының құрметті мүшесі, Лодзь университетінің құрметті докторы, Семенов - Тянь-Шанский атынд. алтын медальға ие болған. "Антарктика атласын" жасауға қатысқаны үшін КСРО-ның Мемлекеттік сыйлығын алды (1971). 2 орденмен, медальдармен марапатталған. Бірқатар еңбектері қазақ тіліне аударылған. Дереккөздер М.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 7 том.
Аяққанаттылар

]] Аяққанаттылар. Бұлардың денесі арқасынан құрсағына қарай сүйірленіп, кеуде қанаттары ескек сияқты су түбінде қозғалуға мүмкіндік беретін органға айналған. Сондықтан да, бұл балықтарды аяққанатты балықтар деп атайды. Бізде Қара теңіз бен Баренцево теңіздерінде теңіз шайтаны (Lорһіиs ріsсаtогіиs) деген түрі тіршілік етеді. Арқа қанаттарының алдыңғы шоқтары ұзын, қозғалғыш қармағышқа айналған. Теңіз шайтандары теңіз түбіндегі балдырлардың арасында жасырынып тұрып, қармағыштарының жәрдемімен ұсақ балықтарды, балық шабақтарын ұстап қоректенеді. Дереккөздер
Хабиболла Каани

КААНЙ Хабибопла (1808, Шираз,— 1854, Тегеран) — иран ақыны. Әдебиетші семьясында туды. Шығармаларын парсы және араб тілінде жазды. Кейбір деректерде К. 100 мыңттап ас-там байіт жазды ден көрсетіледі, бірак 22 5гың бойіті ғана бізге белгілі. Ониң «Китаби паришап» сияңты прозалық шығармалары да бар. Қасидаларыпьщ көбі арнау түрінде келеді. Мактау өлеңдерінде әсірелеу басым. К.— парсы поэзиясының хорасандың мәнерінің қайта өркендеу кезеңіндегі өкілі. Ол ертедегі астарлап, екі ұшты ойда жазатын ескі әдістерді мансұң етті. Өлеңдері өнмен мақамдап айту-ға ыңгайлы. Дереккөздер
Өткінші балықтар

Өткінші балықтар Өткінші балықтар.Тіршілік стадияларының циклдеріне байланысты бір мезгілінде теңізде, екінші мезгілінде өзенде тіршілік етеді. Барлық өткінші балықтар өсу, жыныс продуктыларының жетілу кезеңін теңізде өткізеді де, уылдырық шашу үшін өзенге шығады. Бұған албырт тәрізділер (кета, горбуша, семга), бекіре балықтар (бекіре, құртпа балық), кей-бір майшабақтар мысал болады. Керісінше өзен угрларының көбеюі теңізде болады да, уылдырық шашуға дайындалу мерзімі өзенде өтеді. Жартылай өткінші балықтар Жартылай өткінші балықтар. Теңіздердің өзен құятын, тұщы бөліктерінде тіршілік етеді. Көбею, кезде қыстап шығу үшін өзенге шығады. Бірақ, нағыз өткінші балықтардан айырмашылығы, олар өзен бойлап жоғары көтерілмейді. Мұндай балықтарға: қаракөз, табан, сазан, жайын жатады. Бұл балықтар кейбір жерлерде миграция жасамай тұщы суларда тұрақты тіршілік ете береді. Тағы қараңыз *Балықтар Дереккөздер
Балықтардың экологиялық топтары

Балықтардың негізгі экологиялық топтары. Балықтарды экологиялық жөнінен топтастыруда белгілі көзқарас жоқ. Бірақ көптеген орыс оқымыстылары : Қ. Ф. Кисслер (1877), Н. А. Смирнов (1912—1924), А. А. Браунер (1923), В.И.Майснер (1933) зерттеулеріне сүйене отырып бірнеше экологиялық топтарға топтастырған. * Пелагикалық балықтар. Судың терең қабатында тіршілік етеді. Көбеюіне қолайлы орын немесе қоректерін іздеуде өзара араласып жататын балықтар. Денесі ұзынша, ұршық тәрізді болып келеді де, көбінесе актив жүзеді. Оларға акулалар, сардиналар, макрелдер жатады. Кейбір түрлері мысалы айбалык судың қозғалысына байланысты пассив қозғалады. *Литоральдық — су түбі балықтары. Су түбіне жақын қабатта немесе су түбінде тіршілік етеді. Осы жерде көбейеді, жауларынан қорғанады және коректерін табады. Әр түрлі тереңдікте таралған (скаттар, кейбір камбалалар, тана балықтар) өте таяз жерлерде, (химералар) бірсыпыра тереңдікте кездеседі. Алдағы топтың өкілдеріне қарағанда нашар жүзеді. Пассив қорғануына байланысты тікен” қылқан тәрізді (скаттар, тана балықтар) өсінділер пайда болған, кейбіреуінде (кузовкалар) қалың сауыт негізделген. *Абиссиальдық балықтар. Теңіздер мен мұхиттардың терең қабаттарын (200 метрден төмен) мекендейтін балықтардың аз ғана топтары. Олардың тіршілігі жалпы қолайсыз, әрі өте ерекше. Ол үлкен тереңдікте жарықтың болмауы, температураның төмендігі, күшті қысым, өте тұздылық, өсімдіктердің болмауымен сипатталады. Абиссиальдық балықтарда көз болмайды, болса өте үлкен, кейбір түрлерінде жарық шығаратын қабілеті болады. Жыртқыштықпен немесе өлексемен қоректенеді. Дереккөздер
Балықтар миграциясы

Балықтар миграциясы. Басқа организмдер сияқты балықтарда өмірінің әрбір кезеңінде өзі өмір сүрген ортаға әр түрлі талап қояды. Мысалы, уылдырықтарын шашуға бір жағдай керек болса, семіру үшін екінші жағдай, ал қыстап шығу үшін үшінші жағдайды керек етеді. Міне, осындай әрбір тіршілік процесіне қолайлы жағдайды іздеу нәтижесінде, тіршілік еткен ортасын алмастырып, орын ауыстыруға тура келеді. Тіршілік әрекеттеріне қолайлы жағдай іздестіріп, балықтардың орын ауыстыруын — миграция деп атайды. Миграция — әр түрлі мақсатқа сәйкес түрліше болады. Жалпы миграция пассивті және активті болып екі түрге бөлінеді. Ол өз тарапынан уылдырық шашу, қоректік зат, қысты өткізу орнын іздеу миграциясын қарастырады. Пассивті миграция Су ағынының ығымен жайлап, ашп ба-лықтардың тіршілік еткен орнын ауыстырған миграцияларын — пассивті миграция деп атаймыз. Пассивті миграция — балықтардың шабақтарына тән миграция. Пассивті миграцияға өткінші балықтардың шабақтарының және уылдырық шашып, әлсіреп, судың ағынымен теңізге оралған ересек балықтардың миграциясы да жатады. Бірақ ересек балықтардың аздап та болса активті түрде жүзуге әрекет ететшін естен шығармау керек. Активті миграция Активті миграция. Пассивті миграцияға қарағанда активті миграция жиірек кездеседі. Мұндай жағдай негізінен көбею, қоректену және қыстап шығу барысында орындалады. Балықтардың қозғалыс әрекеті нәтижесінде әр түрлі кедергіні (ағынның әсерін) жеңіп, орын алмастыруын активті миграция деп атайды. Түрлері * уылдырық шашу миграциясы * Балықтардың қорек іздеу миграциясы * Балықтардың қыстақ іздеу миграциясы Өрістегіш балықтар Өрістегіш балықтар – уылдырық шашу үшін теңізден өзенге, сирек те болса өзеннен теңізге шығатын балықтар тобы.Өрістегіш балықтардың көпшілігі өзенге шыққанда қоректенбейді. Бұл кезде балық тіршілігіне оның майы жұмсалады.Еділ сағасында ақ балықтың майлығы 25%-дан астам, ал Уфа маңына жетіп уылдырық шашқаннан кейінгі майлығы1-2,5% болады. Өрістегіш балықтардың кейбір түрі (лосось, майшабақ) уылдырық шашқаннан кейін өледі. Өрістегіш балықтардың арасында күзде, көктем айларында өрістейтіндері бар. Күзде өрістейтіндері (лосось, минога) уылдырық шашатын жеріне жетіп қыстайды, ұрығы жетіледі, уылдырығын көктемде шашады. Көктемде өрістейтіндері өрістеген жылы уылдырық шашады. Өрістегіш балықтардың көптеген түрінің кәсіптік маңызы бар, көбіне балық семіз кезінде өзен сағасында ауланады. Сипаттама Өрістегіш балықтардың кейбір түрі (лосось, майшабақ) уылдырық шашқаннан кейін өледі.Олардың арасында күзде, көктем айларында өрістейтіндері бар. Күзде өрістейтіндері (лосось, минога) уылдырық шашатын жеріне жетіп қыстайды, ұрығы жетіледі, уылдырығын көктемде шашады.Көктемде өрістейтіндері өрістеген жылы уылдырық шашады.Бұлардың өріс жолы күзде өрістейтіндерге қарағанда қысқалау келеді. Өрістегіш балықтардың көптеген түрінің кәсіптік маңызы бар, көбіне балық семіз кезінде өзен сағасында ауланады.Балық өрістейтін өзендерде гидротех. құрылыстар болса, өрістегіш балықтар өтетін арнайы жол жасалады. Дереккөздер
Макарьевка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Макарьевка — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Пресноредуть ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиясы Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 54 км-дей жерде, Церковное және Круглое көлдерінің аралығында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 378 адам (197 ер адам және 181 әйел адам) болса, 2009 жылы 225 адамды (111 ер адам және 114 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Нұрымбет

Нұрымбет (2008 жылға дейін – Западное) — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Пресноредуть ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиясы Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 71 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 255 адам (121 ер адам және 134 әйел адам) болса, 2009 жылы 131 адамды (60 ер адам және 71 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Островка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Островка — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Преснов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2018 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Пресновка ауылынан батысқа қарай 9 км-дей жерде, Горько-Соленое және Питное көлдерінің аралығында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 298 адам (152 ер адам және 146 әйел адам) болса, 2009 жылы 97 адамды (50 ер адам және 47 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Валерий Николаевич Кубасов

Кубасов Валерий Николаевич ( 07. 01. 1935 жылы туған, Владимир облысы Вязники қаласында) — КСРО-ның ұшқыш-космонавы, техникалық ғылыми кандидаты (1968), Совет Одағының Батыры ( 22. 10. 1969). 1968 жылдан КПСС мүшесі. 1958 жылы Москва авиац. институтының бітірісімен конструкторлық бюрода қызмет етті. 1966 жылы космонавттар отрядына қабылданды. 1969 жылы 11-16 қазанда «Союз-6» корабль-спутнигінің борт инженері ретінде космоса ұшты. «Союз-6» 3 тәулік бойы «Союз-7» және «Союз-8» космос корабльдерімен топтасып ұшты. Ленин орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
КСРО Жоғарғы сотының әскери алқасы

Әскери алқасы – Әскери трибуналдың барлық жүйесіне басшылық жасайтын КСРО Жоғарғы Сотының құрамына енген коллегия. Әскери коллегияның 1-инстанциядағы сот ретінде ерекше маңызды қылмыстық істерді: генерал (адмирал) шені бар әскери қызметкерлердің не әскери құрама командирі мен одан да жоғары дәрежедегілердің қылмыс істерін, 2-инстанциядағы сот ретінде әскери округтар, топтар, флоттар мен жеке армиялардың әскери трибуналдарының сот үкімдеріне, шешімдеріне, ұйғарымдарына кассациялық, жеке шағым, наразылық түскен істерді, КСРО Жоғарғы сотының председателі, КСРО Бас прокуроры, олардың орынбасарлары, КСРО Жоғарғы сотының әскери коллегиясының төрағасы, әскери бас прокуроры наразылық білдірген істерді қарайды. Әскери коллегияда 1- инстанциядағы істер төрағаның, оның орынбасарының немесе мүшелерінің, екі халық заседателінің, ал 2-инстанциядағы істер Әскери коллегия үш мүшесінің қатысуымен қаралады. Әскери коллегияның төрағасын, оның орынбасарын және мүшелерін КСРО Жоғ. Кеңесінің Төралқасы 5 жыл мерзімге сайлайды. Оған жасы 25-ке толған әскери қызметтегі КСРО азаматтары сайлана алады. Оларды КСРО Жоғары Кеңесінің Төралқасы ғана мерзімінен бұрын қайта шақырып алуға құқылы. Әскери коллегияның халық заседательдері әскери бөлімдердің жалпы жиналысында ашық дауыспен 2 жылға сайланады. Галерея Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Пайыз торғай

Пайыз торғай – Қунақ тұқымдасының бір түрі. Дене тұрқы 13-16 см, салмағы 16-22 г. Маңдайы мен тамағының асты қызыл, арқасы мен бауыры қоңыр, қанатының үсті ашық сары жылтыр. Ол Еуропа, Солт. Африка, Азияда таралған. Қазақстанда Көкшетау, Семей облыстарында, Алтайда, Іле, Талас Алатауында тоғайлы, шабындық жерлерде, бау-бақша, парктерде кездеседі. Ұясын ағаш басына жасап 4-6 көкшіл жұмыртқа салады, жылына екі рет 12-13 күнде балапан басып шығарады. Пайыз торғай арам шөп тұқымын және зиянды насекомдарды жеп пайда келтіреді. Жақсы сайрайтын құс. Дереккөздер
Жуселину Кубичек Ди Оливейра

Кубичек Ди Оливейра (Кubitschek de Oliveira) Жуселину (12. 09. 1902 жылы туған, Диамантина, Минас–Жерайс штаты) — Бразилияның мемл. қайраткері. Бурж. С.–д. партия (1966 жылы таратылған) басшыларының бiрi болды. 1946—1950 жылы конгресс депутаты. 1950 жылы Минас–Жерайс штатының губернаторы болып сайланды. 1956–1961 ж. бурж. ipi партиялар коалициясының қолдауымен Бразилияның президентi болды. 1964 жылы реакциялық әскери төңкерістен кейін 10 жылға саяси еркінен айрылды. Дереккөздер
Эббингауз Герман

Эббингауз Герман (1850-1909 ) - ес (жады ) психологиясына қатысты эксперименттік зерттеулерімен әлемге танымал психологі. "Шек фаторын" анықтап, ұмытшақтық қисығын шығарды, сақтау мен ұмытудың бірқатар заңдылықтарын бекітті, саналы есте сақтаудың артықшылықтарын анықтады, жадты зерттеудің экспериментік әдістемелерін жасады ("Жад туралы", 1885), балалардың зерделі қабілеттерін зерттеу үшін тест (оның есімімен аталатын) жасаған. Негізгі еңбектері *"Ес туралы" *"Психология мәселелері" т.б Тағы қараңыз *Психология Дереккөздер
Эгоцентрлік сөйлеу

Эгоцентрлік сөйлеу - мектеп жасына дейнгі баланың ойын үстінде өзімен өзінің сөйлуі. Эгоцентрлік сөйлеу коммуникативті сипатта болғанымен, баланың қасиетіне, талап- тілегіне қызмет етеді. Кей жағдайда мұның құрылымы іштей сөйлеуге ұқсайды. Эгоцентрлік сөйлеуді баланың автономды сөйлеуі деп те атайды. Эгоцентрлік сөз сөйлеу сыртқы, ауызекі сөйлеуге өтудің аралығында тұрған көпір іспеттес психологиялық акт. Мұның сыр- сипатын бала психологиясының белгілі Ж. Пиаже жан- жақты қарастырған. Tағы қара *Эгоорталықтандырылған сөз Дереккөздер
Ширақ батыр

Ширақ батыр(б.з.б. VI ғ.) Сақтардың патшасы Тұмардың қолынан Кир патшасы қаза тапқаннан кейін, оның орнына Дарий отырды. Көп ұзамай, Кирдің кегін алу үшін ол да сақтарға қарай жорыққа шықты. Сонымен Дарий қара құрттай қаптаған әскерімен дарияның бергі бетіне өтіп, шабуылға шықты. Сақ әскері сан жағынан аз еді. Ойсырай жеңіле бастағаннан кейін халқының тағдырын ойлаған Ширақ деген батыр ел-жұртына: "Бүкіл ел қырылғанша, біріміз құрбан болайық"- дейді. Сөйтеді де өзінің құлақ-мұрнын кесіп, Дарий патшаның алдынан шығады: "Өз елім мені қорлады. Енді сізге қызмет етемін",- дейді. Бұған сеніп қалған Дарий Ширақты жолбасшы қылып, көшіп кеткен сақтардың ізіне түседі. Бірақ жеті күн, жеті түн жүрсе де, алдынан ешкім көрінбейді. Елсіз-күнсіз Қызылқұмның ішінде қамалады. Әскері қырыла бастайды. Бір бәленің болғанын сонда ғана сезіп, Дарийдің қолбасшысы Ширақты алқымға алады. Сонда Ширақ: "Мен дегеніме жеттім, елімді аман алып қалдым. Енді қолыңнан келгенді істей бер!"- дейді. Дарий сонда ғана алданғанын түсініп, ызадан не қыларын білмей, Ширақтың басын қылышпен шауып түсіреді. Адамдары да, аты да қырылады. Сасқаны сондай, тәңіріне жалбарынып: "Осыдан аман қалсам, енді сақтарға қарап аяқ баспаспын!"- деп ант береді. Сол кезде жаңбыр жауып қана жаны аман қалып, аз ғана әскермен еліне қайтады. Сөйтіп, Ширақ батырдың арқасында сақ даласы жауынан құтылды. Дереккөздер
Александр Рафаилович Кугель

Кугель Александр Рафаиловuч (бүркеншiк аты - Н о m о n o v u s) (26. 08. 1864, Мозырь, Белоруссuя, — 05. 10. 1928, Ленинград) — орыс театр сыншысы, драматург, режиссер. 1886 жылы Санкт-Петербург университетiнiң заң факультетiн бiтiрдi. Әдеби қызметiн 1882 жылы бастады. 1897—1918 жылы «Театр и искусство» журналының редакторы болды. Реализмдi қолдаушы Кугель өзiнiң стилi жағынан тамаша, көптеген рецензuя, мақала, фельетондарында өнер шындығын ту етiп, декаденттік пен модернизмге қарсы күрес жүргiздi. 1908 жылы «Кривое зеркало» деген атпен пародия театрын (артистка 3. В. Холмскаямен бiрлесiп) ұйьмдастырды, оны өмірінің соңына дейiн басқарды. Дереккөздер
Эмоциялық ес

Эмоциялық ес - эмоциялық ес сезімді есте қалдырып, оны қайта жаңғырту түрінде сыртқа шығарады. *Эмоциялық ес- адамның рухани өсуінің өте қажетті шарты. Кімде-кім ардақты істерге себепші болған қуаныш және қанағаттану сезімдерін, сол сияқты жаман қылықтан туған ұялу сезімін мүлдем ұмытып кетсе, ондай адамның жаңа ардақты істерді орындауға талаптануын және жаман істерден өзін аулақтауы әлсіреген болар еді. *Эмоциялық естің тағы бір маңызы - ол адамның эмоциялық өмірін түрлендіріп, байытады; адамның түрлі сезімдерінің бұлағы қазіргі өмірі ғана болмай, өткен өмірі де болады. Тағы қараңыз *Ес Дереккөздер
Пётр Николаевич Кудрявцев

Кудрявцев Петр Николаевич (04. 08. 1816 — 18. 1. 1858) — бурж. – либералдық бағыттағы орыс тарихшысы, жалпы тарих маманы, 1855 жылдан Москва университетiнiң профессоры. Объективті идеалист — диалектик Кудрявцев ғылымды дворян идеологтарының агностиналық шабуылдарынан қорғады. нәсілшілдік пен геогр. фатализмге қарсы шықты. Басты еңбектері: «Италия тағдырлары» (1850); «Италиядағы каролингтер» (1852); «Дант, оның ғасыры мен өмірі» (1855); «Карл V» (1856); «Рим әйелдері» (1856). Дереккөздер
Утин Николай Исаакович

Утин Николай Исаакович (27.7.1841, Петербург-19.11.1883)- орыс революционері. Миллионер көпестің баласы. 1858 жылдан Петербург университетінде оқыды. 1861 жылы күзде студенттер қозғалысына белсене қатысқаны үшін қамауға алынып, университеттен шығарылды. 1862 жылы наурызда « Жер және Ерік» ұйымына кіріп, оның ОК мүшесі болды. 1862 жылы күзде Петербург университетінде емтихан тапсырды. 1863 жылы мамырда шетелге кетті. Патша соты оны сыртынан өлім жазасына кесті. 1863 жылы ол Лондонға келіп А.И.Герценмен,Н.П.Огаревпен байланыс жасады; олардың шығармаларын Россияға жіберіп тұрды. Орыс эмигранттарының Женевада өткен съезінде Герценге қарсы сөх сөйлейді. 1868-1870 жылдары 1-Интернационалдың орыс эмигранттары орыс секциясының органы- «Халық ісі» газетінде істеді. 1870 жылы ол 1-Интернационалдың Женева секциясының органы- «Эгалитэ» газеті редакторларының бірі, Интернационалдың Лондон конференциясының делегаты. 70 жылдарының ортасында ол саяси жұмыстан бас тартты да,1877 жылы кешірім сұрап өтініш берді. 1878 жылы қаңтарда Петербургке оралды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Александру Йоан Куза

Куза (Coza) Аленсандру Йоан (08 (20). 03. 1820, Галац. — 03 (15). 05. 1873, Гейдельберг) — 1859—1862 жылдары Молдава мен Валахия бiрiккен князьдықтарының, 1862–1866 ж. Румыния мемлекетiнiң господары. Куза тұсында М.Когэлничану үкіметі монастырь жерiн мемл. қарамағына өткiздi, сайлаушылар үшiн жас және мүлiк цензiсiн кеміттi, басыбайлылық правоны жойған агр. реформаны жүзеге асырды. Гейдельбергте айдауда қаза тапты. Дереккөздер