kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Рудольф Дизель

Дизель Рудольф (18 наурыз 1858 – 29 қазан 1913) – немiс инженерi, өзiнiң атымен аталатын iштен жанатын қозғалтқышты жасаған (1897). Дизель францияға қоныс аударған немiс жанұясында туған. Ол германияда бiлiм алды – алдымен Аугсбугте, сосын Мюнхендегi Жоғарғы Техникалық мектепте, оны Рудольф үздiк дипломмен бiтiредi. Атақты инженер Карл фон Линденнiң қамқорлығы ол үшiн үлкен сәттiлiк болды. Ол 1880 ж. Дизельдi өзiнiң фирмасының Париждегi бөлiмiне жұмысқа орналастырады. Дизель жылу машиналар теориясының негiздерiмен танысып, бу машнасының пайдалы әсер коэффициентiн көбейту идеясына берiлiп кеттi. Көп жылдар бойы Рудольф iшiндегi ауа мен отын қосылғанда, ауаның қысымы от алуға жеткiлiктi температура туғызатын қозғалтқыш жасаумен айналысты. 1890 ж. Линденнiң фирмасы Дизельдi берлиндегi бөлiмшеге ауыстырады. Мұнда ол өз идеяларының есебi мен теориялық негiздеуiн ұсынады. Ол 1892 ж. Патент алды. Осы ойларын Дизель «Тиiмдi жылу қозғалтқыштың теориясы мен конструкциясы» деген еңбегiнде жариялады (Theorie und Konstruktion eines rationellen Warmemotors, 1893). 1897 ж. қуаты 25 л.с. болатын қозғалтқышты демонстрациялады. Жоғары эффективтi қозғалтқыш Круппаның фирмасын, Аугсбургтағы машина жасайтын завоттарды және т. б. қызықтырды. Рудольф Дизель үлкен коммерциялық табысқа жеттi, бiрақ бiраз уақыттан кейiн конструкторлық қатеге байланысты лицензиялық қаржылар («ройялти») тоқтатылды. Жiберiлген қателердi кейiнгi өнертапқыштар жөндейді. Рудольф Дизель 1913 ж. 29 қазанда қаза болды.
Уильям Томсон

Томсон Уильям (Лорд Келвин, 1824 - 1907)- Ағылшын физигi Уильям Томсон әкесi Джеймс Томсонның жетекшiлiгiмен бастауыш бiлiм алды. 1834 ж. Томсон Глазго университетiне түседi, одан Кембридж университетiнiң Святой Петр (Питерхаус) колледжiне ауысады. 1845ж. универститеттi тәмамдағаннан кейiн, Париждегi Анри Виктор Реньоның лабораториясында бiрнеше ай жұмыс iстеп тәжiрибе жинайды. 22 жасында Томсон Глазго университетiнiң табиғи философия, яғни физика ғылымының профессоры болып тағайындалады. Глазгода Томсон Ұлыбританиядағы алғашқы физикалық лабораторияны ашты. Томсонның тәжiрибелерi жылудың динамкалық теориясын жасауға мүмкiндiк бердi. Термодинамиканың ең басты принциптерi Томсон (Кельвин) температурасының абсолют шкаласына және оның тапқан энергия диссипациясының принципiне негiзделген. 1851 ж. термодинамиканың екiншi бастауын тұжырымдап, энергия теориясын жасап шығарды. 1856 ж. Томсон өткiзгiштен ток өткен кезде жылу бөлiнетiнiн немесе жылу жұтылатынын байқаған. Бұл құбылысты Томсон эффектiсi деп атаған. 1870 ж. қаныққан будың серпiмдiлiгi сұйық бетiнiң пiшiнiне байланысты екенiн көрсеттi. Томсон – сымсыз телеграфтың негiзiн құрушы. 1854 ж. бастап трансатлантикалық телеграфтық кабельдердi жүргiзу жұмыстарына көп көңiл бөлдi. Телеграфтық байланысты шын мәнiнде жүзеге асыруда Томсонның тек теориялық бiлiмi ғана емес, сонымен қатар оның техникалық ашқан жаңалықтары де негiзгi роль атқарды. Томсонның магнетизмнiң математикалық теориясы, серпiмдiлiк теориясы, эфирдiң жаратылысы, атомның өлшемi және т.б. жөнiндегi еңбектерi бар. Дереккөздер
Вильгельм Конрад Рентген

Рентген Уилһелм Конрад ; 17 наурыз, 1845, Леннеп, Германия — 10 ақпан, 1923, Мюнхен, Веймар Республикасы) — Немiс физигi. 1845 ж. Леннепеде туған. 1868 ж. Цюрих политехникумын бiтiредi. 1871-1873 ж.ж. Вюрцбург университетiнде, 1874-1879 ж.ж. Старсбург университетiнде iстейдi. 1879-1888 ж.ж. Гиссендегi университетте профессор және физика институтының директоры болады. 1900-1920 ж.ж. Мюнхен университетiнiң профессоры және Физика институтының директоры болады. Рентгеннiң ғылыми зерттеулерi электромагенитзмге, кристаллдар физикасына, оптикаға, молекулалық физикаға арналады. 1895 ж. ультракүлгiн сәулелерiнен әлдеқайда үлкен рентген сәулелері деп аталатын сәуле шығаруды ашты және олардың қасиеттерiн зерттедi: шағылу, жұтылу, ауаны иондау қабiлеттерi және т.б. 1885 ж. электр өрiсiнде қозғалатын диэлектриктiң магнит өрiсiн ашады. Ретгеннiң көптеген жұмыстары сұйықтардың, газдардың кристалдардың қасиеттерiн, электромагниттiк құбылыстарын зерттеуге арналған. Ол кристаллдардағы электрлiк және оптикалық құбылыстардың өзара байланысын ашты. 1901 ж. Рентгенге өзiнiң атымен аталатын сәуленi ашуы үшiн физиктердiң арасында бiрiншi болып Нобель сыйлығы берiлдi. Дереккөздер
Александр Степанович Попов

Попов Александр Степанович (1859 жыл -1905) – орыс физигі. 1877 жылы Санкт-Петербургтегi университетке оқуға түстi; 1882 жылы физика-матема- тикалық факультетiнiң математикалық бөлiмiн бiтiргеннен кейiн физика кафедрасында профессор атағын алу үшiн университетте қардылырған. Крондштадтағы теңiз техникалық училищеде офицерлiк класста физика мен электротехника пәндерiнен лекция оқыған. 1893 жылдан бастап Императорлық техникалық қоғамдастықтың IV бөлiмiнiң төрағасы. Негiзiнен электротехникамен айналысқан; 9 жыл бойы жаздық кезеңдерде Нижегородтық жәрмеңкенiң электр станциясының меңгерушiсi болды. Баспа жұмыстарынан келесi мақалаларды атап көрсетуге болады: "Орыс физика-химиялық серiктестiктiң журналында" жарық көрген " Жылулық энергияның механикалық энергияға айналуы" (1894), "Электр тербелiстердi табу мен регистрациялау құралы" (1896); осы құрал кейiннен өткiзгiшсiз электромагниттiк толқындардың көмегiмен телеграфтауда қолданылды. Кейiннен осы мақсаттта Англияда Маркони жасаған құрал Поповтың құралының аналогы болып шықты. Сонымен қатар "Электричество" журналында Попов әртүрлi кезде электротехника саласынан бiрнеше мақала жариялады. 1905 жылы 31 желтоқсан күнi қайтыс болды. Попов Герцтiң керемет тәжiрибелерiн жасаудаң нәтижесiнде өткiзгiшсiз телеграфтауды ашты. Алғаш рет өзiнiң құралдары мен тәжiрибелерiн1895 жылы Орыс физика-химиялық серiктестiктiң отырысында көрсетiлдi және үлкен қызығұшылық тұғызды. Өзiнiң ашулары үшiн 1898 жылы Императорлық техникалық ұйымның премиясын алды, 1900 жылы құрметтi инженер-электрик атағын алды, ал 1901 жылы Императорлық техникалық қауымдастықтың құрметi мүшесi болды. Попов өзiнiң ашқан құралдардың қолдануына броненосец "Генерал-адмирал апраксин" –дi құтқарғанда қатысты. 1901 жылы электротехникалық институттың физика профессоры болып, ал 1905 жылы қыркүйекте осы институттың директоры болып сайланды. )]] Александр Степанович Поповтың атымен физика мен электротехника салаларында жасалған еңбектер үшiн берiлетiн сыйлық аталды.
Халықаралық әуе құқығы

Халықаралық әуе құқығы - бұл құқықтық нормалар мен институттар жиынтығын көрсететін, әуе кеңістігін пайдалану және әуе қатынастарын ұйымдастыру жөніндегі мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттейтін осы заманғы халықаралық құқықтың бір саласы. Халықаралық әуе құқығы халықаралық құқықтың саласы ретінде халықаралық құқықтың көпке танылған қағидаларына негізделеді. Сонымен қатар әуе құқығы қағидалары жүйесіне халықаралық азаматтық авиацияның қызметін реттеп отыратын арнаулы қағидалар мен нормалар кіреді. Оларға мыналар жатады: * әуе кеңістігінде мемлекеттің ерекше және толық егемендік қағидасы; * халықаралық әуе қатынастарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидасы; * әуе кемелерінің заңсыз килігу әрекеттерінен қорғау қағидасы; * тіркеу негізінде кеменің ұлттық негізін мойындау қағидасы; * әуе кемелеріне және үшінші мемлекеттерге тигізген зияндарды өтеу қағидасы; Негізгі қағидалар Халықаралық құқық теориясы әуел бастан әуе кеңістігінде мемлекеттің ерекше және толық егемендігін мойындау қағидасын ұстанып отыр, өйткені әуе кеңістігі мемлекеттің ажырамас бөлігін алып жатқандықтан, мемлекет сол аумақ шегінде өзінің жоғары билігін жүзгізеді, демек әуе кеңістігінде егемендік біртұтас мемлекеттік егемендіктің бір бөлігін құрайды. Халықаралық әуе кеңістігінде еркін ұшу қағидасы. Халықаралық әуе кеңістігіне ашық теңіз бен Антарктиканың үстіндегі әуе кеңістігі жатады. Осы кеңістіктердің үстінен ұшуды жүзеге асырған кезде әуе кемелері өзі тіркелген мемлекеттің юрисдикциясына бағынады. Бірақ бұл мемлекеттер мен олардың әуе кемелері құқықтық актілерде бекітілген халықаралық ережелерді сақтамауы тиіс дегенді білдірмейді. 1944 ж. Чикаго Конвенциясының 2-қосымшасында осындай аумақтарда ұшу ережелері бекітілген. Халықаралық азаматтық авиацияның қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидасы. Бұл қағиданың мазмұны мемлекеттің мынадай екі міндеттеріне негізделеді: 1. Авиациялық техниканың, аэроаппараттардың, қосалқы қызметтер мен әуе көлігінің техникалық сенімділігін қамтамасыз ету шараларын қабылдау; 2. Азаматтық авиацияның қызметіне заңсыз араласу әрекеттерімен күрес жүргізу.
Қарулы қақтығыстар құқығы

Қарулы қақтығыстар құқығы - соғыс жүзгізу тәсілдері мен құралдарын шектеу, сонымен қатар қарсыласушы екі жақ және бейтарап мемлекеттер арасында қарым-қатынасты шешу мақсатында қолданылатын халықаралық келісім-шарттардың жиынтығы. Қарулы қақтығыстар құқығы Женева, Гаага конвенцияларында, сонымен қатар БҰҰ БА-ның қарарларында және т.б. құжаттарда орын алған. 1907 жылғы ІІІ Гаага конвенциясына сәйкес, бірінші жақ соғыс бастамас бұрын соғыс ашатындығы туралы хабарлауы керек немесе соғыс ашу жөніндегі шартпен ультиматум қоятындығын жариялауы тиіс. Соғыс жағдайы жөнінде бейтарап мемлекеттер хабардар болулары керек. БҰҰ БА-ның 1974 ж. 14 желтоқсандағы № 3314 қарарына сәйкес төмендегідей жағдайлар агрессия актілері ретінде анықталады (соғыс ашу туралы жариялану/жарияланбағанына қарамастан): * бір мемлекеттің келесі бір мемлекет аумағына қарулы күштерінің енуі, оны аннексиялау немесе оккупациялау (тіпті уақытша негізде болса да); * басқа мемлекет аумағына қарсы қару қолдану немесе бомбалау; * басқа мемлекет порттары немесе жағалауын қоршауға алу; * басқа мемлекеттің қарулы күштеріне шабуыл жасау және т.б. Негізгі қағидалар Қарулы қақтығыстар құқығының негізгі қағидаларын 3 топқа бөлуге болады: * жалпы қағидалар; * қарулы қақтығыс әдістері мен құралдарын реттеуші қағидалар; * қарулы қақтығысқа қатысушылар мен азаматтық халықты қорғау қағидалары. Жалпы қағидалар құқықтық саланың барлық қағидаларын біріктіреді. Мысалы, мемлекеттердің бейбір өмір сүру қағидасы, гуманизм қағидасы, халықаралық құқық нормалары мен принциптерін бұзғаны үшін жауапкершілік қағидасы, қарулы қақтығыс әдістері мен құралдарын шектеу қағидасы және т.б. Адамгершілік (гуманизм) қағидасы - қарулы қақтығыстар құқығының ескі қағидаларының бірі. Бұл қағиданың мәні - қарсыласушы тараптартың әскери қажеттілікпен ақталмайтын зорлық-зомбылық қолдануына тыйым салу. Женева Конвенциясында соғысушы тараптардың әскери тұтқындарға қатысты адамгершілікпен қарау талап етіледі делінген (13-б.). Кемсітушілікке жол бермеу қағидасы адамзаттың тегі, діні, әлеуметтік жағдайы немесе дәрежесіне қарамастан, бірдей қарауды білдіреді. Халықаралық құқық нормалары мен принциптерін бұзғаны үшін жауапкершілік қағидасы мына мәселелерді біріктіреді: * мемлекеттердің халықаралық-құқықтық жауапкершілігі; * заңды тұлғалардың қылмыстық жауапкерлішігі. Қарулы қақтығыс әдістері мен құралдарын қолдану және азаматтық, сонымен қатар әскери объектілерді шектеу қағидалары 1868 жылғы БҰҰ БА Декларациясында бекітілген.
Халықаралық ғарыш құқығы

Халықаралық ғарыш құқығы – бұл халықаралық құқық субъектілерінің ғарыш кеңістігін, аспан денелерін қоса алғанда, зерттеу және пайдалану қызметтеріне байланысты олардың арасындағы қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар мен қағидалар жиынтығын көрсететін осы заманғы халықаралық құқықтың бір саласы. Оның тарихы Жердің алғашқы жасанды серігін 1957 ж. жіберуден басталады. 1961 және 1963 жж. желтоқсан айларында мемлекеттердің ғарыш кеңістігін пайдалану және зерттеу жөніндегі қызметтерінің құқықтық қағидалары мен нормаларын айқындайтын БҰҰ Бас Ассамблеясының қарары қабылданды. Негізгі қағидалар қатарына: ғарыш кеңістігін зерттеу, пайдалану еркіндігінің қағидасы; ғарыш кеңістігіне мемлекеттердің тәуелсіздіктерінің таралмау қағидасы; ғарыш кеңістігін ұлттық иемденуге тыйым салу қағидасы жатқызылады. БҰҰ аясында 1959 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясының қосалқы органы – ғарыш кеңістігін бейбіт мақсаттарға пайдалану жөніндегі Комитеті құрылды. Қайнар көздер Халықаралық ғарыш құқығының қайнар көздері жүйесін БҰҰ шеңберінде жасалған мемлекеттердің ғарыштағы бірлескен қызметін реттейтін ғылыми-техникалық сипаттағы көптеген халықаралық шарттары; мемлекеттердің жердегі және әуе кеңістігіндегі ғарышты зерттеу және пайдалануға байланысты қызметін айқындайтын шарттар құрайды. Қайнар көздердің бірінші тобына * ғарыш кеңістігін, Айды және басқа да аспан денелерін зерттеу және пайдаланудағы мемлекеттер қызметінің қағидалары туралы 1967 ж. Шарт; * ғарыш кеңістігіне жіберілген ғарышкерлерді құтқару, ғарышкерлерді және объектілерді қайтару туралы 1968 ж. Келісім; * ғарыш объектілері келтірілген залалдар үшін халықаралық жауапкершілік туралы 1972 ж. Конвенция; * ғарыш кеңістігіне жіберілетін объектілерді тіркеу туралы 1976 ж. Конвенция; * мемлекеттердің Айдағы және басқа аспан денелеріндегі қызметі туралы 1984 ж. Келісім жатады. Халықаралық ғарыш құқығының қайнар көздерінің екінші тобы ғылыми-техникалық бағыт сипатында, оларды Еуропа ғарыш агенттігі; Интерспутник және басқа да көптеген үкіметаралық ұйымдар қабылдаған. Екі жақты және көп жақты сипаттағы мұндай шарттар мемлекеттердің ғарыштағы бірлескен қызметінің нақты және жалпы мәселелеріне қатысты болады. Үшінші топтағы шарттар ғарышкерлерді және ғарыш объектілерін құтқару және қайтаруға байланысты жерде жүргізілетін операциялардың құқықтық мәселелерін реттейді. Сонымен бірге, ғарыш объектілерінің немесе олардың құрамдас бөліктерінің жерге құлауы кезінде келтірілген залалдарды өтеуді қамтамасыз етуге байланысты мәселелерді реттейді.
Ақыл көші

Ақыл көші – ел немесе өлкеден саяси, экономикалық, дiни немесе басқа себептер бойынша мамандар, ғалымдар және білікті жұмыскерлердің кетiп қалуымен сипатталатын эмиграциялық процесс. Мамандардың кетуi орын алған елдерге АҚЫЛ КӨШІ үлкен экономикалық, мәдени, кейде саяси залал келтiрiлсе, маман-эмигранттарды қабылдаушы елдер, керiсiнше, мол және арзан зияткерлiк капиталға ие болады. «Ақыл көші» термині екiншi дүниежүзілік соғыс уақытында және кейiн ғалымдар мен инженерлер арасындағы миграциялық процестердi сипаттау үшiн Британдық Корольдік қоғамы енгiзген болатын. Мамандардың шет елге кетуi дамушы елдердiң көпшiлiгi үшiн маңызды проблема болып саналады (Малави, Судан, Заир, Замбия), әсiресе Африкада. Дегенмен, «ақыл көші» елдiң экономикалық ахуалы жақсарған жағдайда тоқтайды. Осылайша, Силикон алқабы ауданындағы жоғары технологиялық американ корпорацияларында бiрнеше жыл жұмыс iстегеннен кейiн отанына оралған үндi ғалымдары жаңа компьютер бағдарламаларын жасау бойынша үндi өнеркәсiбiнің дамуына бастама болды. Шетелден келуші жұмысшылар жұмыс орындарының санын қысқартып, жергілікті тұрғындар арасында жұмыссыздықты үлкейтетiндiктен, иммиграцияның экономикалық әсерлері көбiнесе терiс сипатталады. Мұндай мәселенiң бар екендігін терiске шығармай-ақ, иммигранттар жаңа тәжiрибе, бiлiм және дағдыларды ендіретiндігiн атап өту керек. АҚШ, Канада және Австралия – иммиграция нәтижесiнде пайда болған елдер. Басқа елдерде иммигранттар түгелдей салалардың экономикалық дамуына динамизм енгiзедi. Индонезия мен Малайзиядағы қытай өнеркәсiп жұмысшылары, Канададағы Гонконг кәсiпкерлерi, Африкадағы үндi және ливандық кәсiпкерлер, Парсы шығанағының мұнай өндiрушi елдерiндегi иордан және палестиналық қызметкерлер мысал бола алады. Керiсiнше, көп елдерде иммигранттар жергiлiктi тұрғындар арасында талапкерлер бәрiбiр болмайтын бос орындарды толтырады. Түркия және Солтүстік Африканың квалификациясыз қызметкерлерi Германия, Францияға иммиграцияның 60-80% құрайды. Ауыр жұмысқа Израильдегi палестиналықтар, Малайзиядағы индонезиялықтар, Аргентинадағы боливиялықтар жалданады. Керiсiнше, елдер үшiн экспорттық табыс беретiн өндiрiстің кейбiр салалары иммигранттарсыз өмiр сүрмес едi. Мысалдар арасында – ОАР тау-кен өнеркәсiбi, Доминикан Республикасы, Малайзия және Испаниядағы ауылшаруашылық плантациялары, Малайзияның каучук және резеңке өнеркәсiбi. Әлбетте, дамыған елдерде, ең алдымен, иммигранттар құйылу нәтижесiнде квалификациясыз жұмысшы күші нақтылы жалақысының төмендеуімен байланысты иммиграцияның келеңсiз салдарын терiске шығаруға болмайды. Мысалы, АҚШ-та 12 сыныптан кем бiлiмі бар әрбiр төрт жұмысшының бiреуi – иммигрант.
Корбин Блю

Корбин Блю Рейверс , Корбин Блю ) деген атымен белгілі (21 ақпан 1989, Бруклин, Нью-Йорк, АҚШ) — американдық әнші, биші, актер. Альбомдары * Another Side (2007) * Speed of Light (2009) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.corbinbleu.com/site/about.php Ресми сайты] * * *
Халықаралық Славян Арнасы

Халықаралық Славян Арнасы (орысша Международный Славянский Канал, украинша Міжнародний Слов'янський Канал, ағылшынша Slavonic Channel International) — теледидар арнасы. Оның міндеті бүкіл әлемдегі славяндар және дүниежүзілік қоғамдастықты славяндардың тіршілік әрекетінің әр түрлі аспектілері, славяндардың бірегей тарихы, бай дәстүрлері, мәдениеті, жетістіктері және әлемдік өркениеттің дамуына славяндардың үлкен үлесі туралы білдіруден тұрады. "Халықаралық Славян Арнасы" ("International "Slavonic Channel") 2008 жылғы 12 қыркүйекте спутниктік хабар тарату жүйесі арқылы Украина аумағынан эфирге шықты (Sirius-4 Satellite 5° East Frequency 12075 MHz (H) Symbol Rate: 27,5 Msymb/s FEC 3/4 & Astra-2 Satellite 31,5° East Frequency 12090 MHz (H) Vertical Symbol Rate: 27,5 Msymb/s FEC 9/10). SCI күні-түні жұмыс істейді және өзінің хабар таратуымен 1 миллиард 202 миллион кісілік халықты қамтиды. Хабар тарату (бірінші рет Украина аумағынан) төрт дыбыс сызығы: орысш, украинша, ағылшынша және өнім дайындаушының елі тілінде жүргізіледі. Келешекте хабар тарату бір уақытта славян елдерінің тілдерінде де, ал сонымен қатар француз, неміс, испан, португал, арап және қытай тілдерінде де жүзеге асырылады. Теледидардың тақырыптамасы – мәдени-ағарту. Тарих "Халықаралық Славян арнасы" ның Украина аумағынан эксперименттік трансляциялау бұрынғы КСРО аумағынан бірінші тікелей спутниктік хабар тарату тәжірибесі болып табылады. Эфирге эксперименттік шығу 1994 жылғы 14 желтоқсаннан 1995 жылғы 15 мамырға дейін жүзеге асырылды. Жобаның авторлары: Иваненко Владимир Александрович және Иваненко Валерия Владимировна. Әдебиет Мащенко И. Г. Украинада теледидар. Бірінші том "Телевидение de facto". — Николаев, 1998. — 341 б. Сілтемелер [http://slav.tv/ Теледидар сайты]
Әбзел

Әбзел — ер-тұрман, жүген, ноқта сияқты қайыс бұйымдардың жиынтық атауы. Қолданылуына қарай ерттеу әбзелі, жегу әбзелі т.б. деп те аталады. Ер-тұрмандағы өрнекті металл бөлшектерді де әбзел дейді. Әбзел дайындайтын адамды - әбзелші деп атайды. Дереккөздер
Әл-Идриси

Әбу Абдаллаһ Абдоллах Мұхаммед әл-ИдрисиӘбу Абдаллаһ Абдоллах Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Идриси (1100, Марокко, Сеута — 1161 немесе 1165, сонда) — араб географы, саяхатшы. Мароккодағы Идриси әулетінің атақты әмірлер ұрпағынан шыққан. Кордовада білім алған. Франция, Англияға саяхат жасаған. 1116 ж. Кіші Азияда болған. 1138 ж. Палермоға келіп, әуелі Сицилия королі Роджер ІІ (1130 — 54), кейін Вильгельм І-нің (1154 — 66) сарайында тұрды. Қартайған шағында Сеутаға қайтып оралды. 1154 ж. ұзақ жылғы жинаған тарихи-географиялық деректерінің негізінде “Сурат әл-ард” (“Жер бейнесі”) атты атласын жасап шығарды. Картада тарихи-географиялық 2500 атау енгізіліп, бұларға қоса 7000 атауға қосымша түсінік берілген. Әл-Идриси картасы — 11-12 ғ. қарлұқ, оғыз, қимақ, тоғыз оғыз т.б. тайпалар мен түрлі халықтардың орналасуы жөніндегі аса құнды дерек. Бұл еңбекте, әсіресе, қыпшақтар жөнінде толық мәлімет берілген. Әл-Идрисидің бұдан басқа “Нұзхат әл-мұштақ фихтирақ әл-афақ” (“Жиһанкездіктен торыққан адамның көңіл көтеруі”) атты тарихи-геогр. шығармасында Қазақстан жерін мекендеген түркі тайпаларының, Еуропа мен Африка елдерінің тарихы баяндалған. Әл-Идрисидің географиялық жолжазбаларында Шу-Іле таулары, Сырдария өзенінің төменгі бөлігі, Арал бойы туралы мәліметтер, сонымен қатар осы өңірдегі темір, алтын, күміс, асыл тастар жайлы деректер берілген. Іле аңғары бойындағы, Ыстықкөл мен Балқаш көлінің арасын мекендеген қарлұқтар жерінің табиғаты, Алакөл қазаншұңқырындағы климат әсерінің картасы кескінделген. Дереккөздер
Ибн Исхақ

Әбу Абдаллаһ Мұхаммед ибн Исхақ (704, Медина — 767/68, Бағдат) — араб тарихшысы. 733 ж. Египетке қоныс аударып, кейін 749 жылдан бастап Иракта тұрған. “Китаб сират расул Аллаһ” (“Алланың жіберген адамының өмірі туралы кітап”) аталатын еңбегіннің бізге Египет әдебиетшісі ибн Хишамның (833/34 ж.ө.) өңдеген нұсқасы жетті. Бұл еңбекте көне ислам дінінің тарихы жөнінденақтылы деректермен қатар аңыз-әпсапалар да кездеседі. Дереккөздер
Ибн Мискавейх

Әбу Әли Ахмед ибн Мискавейх, Әбу Әли Ахмед ибн Мұхаммед ибн Мискавейх (932, Иран — 1030, Исфахан) — араб тілінде жазған тарихшы, философ, ғалым. Өмірбаяндық деректері бізге жетпеген. “Китаб тәджәриб әл-умам” (“Халықтар тәжірибесі жөніндегі кітаптар”) атты 6 томдық тарихи шығарма жазған. Тәджәриб ат-Табари жазған дәуір мен 983 ж. аралығындағы тарихи кезеңге арналған аса құнды осы тарихи шығармада атақты парсы билеушілері — Аббас әулетінің ішкі-сыртқы саясаты, әкімшілік жүйесі, экономикасы туралы баяндалады. Сондай-ақ Шығыс Еуропа мен Орталық Азия халықтары, оның ішінде түркі тайпалары жөнінде деректер келтіріледі. Бұл мағлұматтар аталған елдердің ортағасырлық тарихын жазуда кеңінен пайдаланылды. Шығарманы ағылшын шығыстанушысы Л. Каэтани 1909 — 19 ж. жарыққа шығарды. Дереккөздер
Ахмед ибн Рүсте

Әбу Әли Ахмед ибн Русте, Әбу Әли Ахмед ибн Омар ибн Русте (туған жылы белгісіз, Исфахан-930) — 9 ғ-дың 2-жартысы мен 10 ғ-дың басында өмір сүрген араб географы. Тегі — парсы. Оның “Китаб әл-А'алақ ән-Нафиса” (“Асыл алқалар кітабы”) аталатын еңбегінің бізге тек 7-томы ғана жеткен. Шығармада Таяу және Орта Шығыс, Шығыс Еуропа халықтарының тарихы жөнінде құнды деректер келтірілген. Дереккөздер
Әбу Әли әл-Хайсам

Әбу Әли әл-Хайсам Әбу Әли әл-Хасан ибн әл-Хайсам, әл-Ғазен, ибн әл-Хайсам (965, Басра — 1039 шамасында) — араб ғұламасы. Каирде біраз жыл тұрып, еңбек еткен. Оның еңбектері математикаға, физикаға, медицинаға, физиологияға т.б. арналған. Әл-Хайсамның геометрикалық оптика мәселелеріне байланысты 7 кітаптан тұратын “Оптика қазынасы” (12 ғ-да латын тіліне аударылған) деген еңбегі физикалық оптиканың дамуына үлкен әсер етті. Аристотельдің, Евклидтің, Галеннің еңбектеріне түсіндірме жазған. Дереккөздер
Клаудио Монтеверди

Клаудио Монтеверди - 17 ғасырдың музыкалық мәдениетінде аса көрнекті орын алатын ұлы итальяндық сазгер. Мотевердидің алғашқы опералары Мантуяда пайда болды: «Орфей» 1607 жылы, «Ариадна» 1608 жылы. Флоренциялық композиторларға қарағанда, вокалдық полифония мастеры - Монтеверди – полифонияның шынайы эмоционалды қасиеттерін бағалаған. Ұлы жаңашыл, Монтеверди музыкалық драманың алғашқы жаратушысы. ]] Оның көптеген операларынан бізге аз бөлігі ғана жетті. Ерте мантуандық кезеңнің «Орфей» операсы тұтас сақталып, «Ариаднаны» бір үзіндісі, «Ариадна жылауынан» ғана танимыз. Венециандық кезеңнен екі соңғы операсы сақталды: «Возвращение Улисса» (1641) және «Коронация Поппеи» (1642). Монтевердидің Торквато Тассоның «Освобождение Иерусалима» сюжетіне негізделген «Поединок Танкреда и Клоринды» деген әйгілі шығармасын 1638 жылы автор өзі басып шығарды. Монтеверди Опералық драматургия принциптері Монтеверди флоренциялықтар сияқты музыканың сөзбен тығыз байланысын түсінген. Бірақ флоренциялықтар сөйлеуге жақын монотонды, речитативті музыка жазса, Монтеверди кең сілтеулі, әсем әуендер шығарды. Оның музыкасы поэтикалық образдың драматикасын аша алады. Монтеверди жолы флоренциялықтардың аллегориялық, мифологиялық сюжеттерінен тарихи драма реализміне қарай жатыр.Оларда қазіргі замандағы венециялық мінездер мен өмір жасырын түрде берілген. Ондай драма – «Коронация Поппеи». Бұл шығарма күшті, айқын қарама – қайшылықтарға негізделген. Драматургия, мінездер шындығы мен күші Монтевердиді ұлы замандасы – Шекспирмен салыстыруға себеп. Монтеверди көп жаңалықтар енгізді: ерте шақтағы операларында Монтеверди оркестрге қырықтан астам аспап қатыстырды. Виолалар орнына скрипкаларды қолданды. Ішекті топты клавесинмен қосу (чембало) жаңаша оркестрлеудің негізі болды. Кейінгі кезде Монтеверди оркестрді қысқартып, оның мәнерлеу қабілетін арттыру үшін tremolo, pizzicato әдістерін пайдаланады. Опералық жеке ән салу арнасында Монтеверди экспрессия мен ашық эмоционалдықты енгізді. Мысалы, әйгілі «Плач Ариадны». Монтеверди тапқан ария стилі – lamento – 17 ғасырдың опералары мен ораторияларына тез еніп кетті. Монтевердидің опералық драматургиясының негізгі принциптері кейінгі шығармаларда қалыптасты («Коронация Поппеи» ) , оларды кейін Алессандро Скарлаттидің бастауында көптеген композиторлар ұстанған болатын.
Лена Йоханна Герке

Лена Йоханна Герке (немісше Lena Johanna Gercke) - көпшілікке Лена Герке атымен белгілі алман моделі, теледидар жүргізушісі. 1988 жылы 29 ақпанда Алманияның Марбург қаласында дүниеге келген. Сол елде өткен Germany’s Next Topmodel байқауының бірінші айналымының жеңімпазы. Жеке өмірі Герке Марбургта туылып, балалық шағын Клоппенбургта өткізген. Орта білім алуын 2007 жылы тәмәмдады. Отбасында апалы-сіңлілі Геркенің өгей әкесінің екі сіңлісі бар. Реал Мадрид ойыншысы Сами Хедирамен қарым-қатынаста. Модель агенттіктері * Action Management, Грекия * Elite Model Management, Амстердам * Elite Model Management, Милан * Muse Model, Нью Йорк * Munich Models * Select Models, Лондон * Red Seven Artists * IMG Models Сілтемелер *[http://www.lena-g.de/ Ресми веб-сайты]
Серік Жейлітбаев

Серік Жейлітбаев (23 маусым 1974 — 14 қаңтар 2013) — қазақ футболшысы. Лақап аты - «Сека». Пас беру мен айып соққыларды орындаудың асқан шебері болып табылады. Кәсіби мансабы 1992 жылдан, Қазақстан чемпионаты өткізіле бастаған кезден ең жоғары деңгейде өнер көрсеткен С.Жейлітбаев премьер-лигада (Жоғары лига, Суперлига) рекордтық 457 кездесу өткізіп, 61 доп соққан. Орындалмаған арман Қазақстан футболының ең дарынды ойыншыларының бірі бола тұра, Серік Жейлітбаев құрама команда сапында жасыл майданға бірде-бір мәрте шығып көрмеген. Жанкүйерлер арманы орындалмай, пас беру мен алыстан соққы бағыттаудың майталманы Серік Қазақстан ұлттық құрамасына сапына алынбай, футболмен қоштасты. Футболмен қош айтысу «Sportr&KS» газетіне берген сұхбатында Серіктің ойыншы мансабын аяқтағандығы белгілі болды. Аталған басылым өкілімен болған әңгіме барысында әйгілі футболшы мұндай шешімге денсаулық жағдайына байланысты келгендігін және де болашағын жаттықтырушы қызметімен байланыстырандығына ниетті екендігі айтылады. Дербес Қазақстан тарихындағы ең шебер футболшыларының бірі Серік Жейлітбаев «Востокта » өнер көрсетіп, футболшылық ғұмырын төменгі лигада аяқтады. Оның асқан шебер техникасы мен футболдық ақылдылығы шын мәнісінде толық әрі лайықты бағаланбады. 2013 жылы қаңтар айында қайта-қайта жасалған отадан қайтыс болды. Жетістіктері *Үш мәрте Қазақстан чемпионы *Қазақстан Кубогының екі мәрте иегері Өнер көрсеткен клубтары *«Қайрат» Алматы *«Ертіс» Павлодар *«Шахтер» Қарағанды *«Жетісу» Талдықорған *«Восток» Өскемен *«Ниса» Ашхабад, Түркменстан *«Курган» Қорған, Ресей Дереккөздер
Уильям Рамзай

Уильям Рамзай (Ramsay) (2 қазан 1852 ж. – 23 шілде 1916 ж.) — шотланд химигі. Уильям Рамзай атмосферадағы әртүрлі инертті газдарды ашқаны және олардың периодтық жүйедегі орнын анықтағаны үшін 1904 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын иеленді. Бұрын бірде-бірі белгілі болмаған жаңа элементтер тобының ашылуы химия тарихындағы ерекше құбылыс.
Адольф фон Байер

Байер (Baeyer), Адольф фон (31 қазан 1835 ж. – 20 тамыз 1917 ж.) Неміс химигі Иоганн Фридрих Вильгельм Адольф Фон Байер 1905 жылы органикалық бояу және гидроароматты қосылыстар жайлы жұмысы негізінде органикалық химия мен химия өндірісінің өркендеуіне қосқан үлесі үшін химия бойынша Нобель сыйлығын алды. Байер индиго көк бояуының синтезін ашып, оны өнеркәсіптік жолмен алудың мүмкіндігін тапты. Гейдельберг университетінде Р.В. Бунзен мен Ф.А. Кекуленің оқушысы. 1860 жылдан бастап Берлин академиясында, Әскер академиясында оқытушы. 1872 жылдан Страсбург университетінің, 1875 жылдан Мюнхен университетінің оқытушысы. Жұмыстары органикалық химия мен стериохимияға жатады. 1864 жылы барбитур қышқылын және барбитураттарды ашты. 1866 жылы органикалық заттарды мырыш ұнтақтарымен тотықсыздану тәсілін енгізді. Меллит қышқылы, бензол гексакарбон қышқылы екенін көрсетті (1867). Неміс химигі А. Эммерлингпен бірге индол және оның туындыларын синтездеді (1869 ж.). Көптеген органикалық заттарды синтездеген, кейбір оларға тән химиялық реакцияларды ашты. 1885 жылы циклдер беріктігінің валенттік байланыстар арасындағы бұрыштық шамасына тәуелді екенін анықтайтын кернеу теориясын ұсынды. 1888 жылы Цис-транс-изомерия туралы түсінікті енгізді. Бензол солекуласының құрылысын зерттеп эксперименттік жолмен ондағы барлық көміртегі атомдары бірдей екенін дәледеді. Химик-органиктердің үлкен мектебін құрды. Неміс химиялық қоғамының президенті (1871, 1881, 1893, 1903), Петербург ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1892 жылдан бастап), Нобель сыйлығының лауреаты (1905 ж.).
Анри Муассан

Фердинанд Фредерик Анри Муассан (28 қыркүйек 1852 жылы – 20 ақпан 1907 жылы) — француз химигі фтор элементін алғаны үшін және өз атымен аталған электр пешін зертханаға және өнеркәсіпке енгізгені үшін 1906 жылы химия саласы бойынша Нобель сыйлығын алды. Муассан ашқан ғылыми жаңалық кальций карбидінен ацетилен алу өндірісінде қолданыс тапты. Дереккөздер
Константин Сергеевич Новосёлов

Новосёлов Константин Сергеевич (1974 жылы 23 тамызда Төменгі Тагильде дүниеге келді) - Ресей және Ұлыбритания физигі, 2010 жылы Нобель сыйлығының лауреаты атанды. 1997 жылы МФТИ-дың физикалық және кванттық электроника факультетін үздік аяқтады. 1999 жылға дейін Черноголовкадағы Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1999 жылдан бастап Неймеген Университетінің (Нидерланд) күшті магнит өрісі зертханасының қызметкері, онда ол 2004 жылы доктор дәрежесін алды. 2001 жылдан бастап Манчестер Университетінде (Ұлыбритания) қызмет етеді. 2004 жылы Leverhulme Trust (Лондон) ғылыми қорының, 2006 жылы табиғат жайлы білімдерді дамыту бойынша Лондон корольдік қоғамының стипендиаты болды. Ғылыми қызығушылық салалары: мезоскопиялық асқын өткізгіштік, наноматериалдар физикасы.
Андрей Константинович Гейм

Гейм Андрей Константинович (1958 жылы қазанда Сочиде дүниеге келді) - нидерланд физигі, 2010 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. 1982 жылы МФТИ-дың жалпы және қолданбалы физика факультетін тәмамдады. 1987 жылы КСРО Ғылым Академиясының Қатты дене физикасы институтында кандидаттық диссертациясын қорғады. 1989 жылға дейін Черноголовкадағы Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. Содан кейін Ноттингем мен Бат (Ұлыбритания) және Копенгаген (Дания) университеттерінде жұмыс атқарды. 1994 жылы Неймеген Университетінің (Нидерландия) қызметкері, 2001 жылы Манчестер Университетінің (Ұлыбритания) профессоры болды, 2002 жылдан бастап сонда Мезоғылым және нанотехнология орталығын басқарады. Ол графенмен жұмыс істеуден басқа биомиметикалық адгезив (жабысқақ субстанцияларсыз жабысатын материал) жасап шығарумен және бақаға диамагнитті левитациялық тәжірибе өткізуімен белгілі. Соңғысы үшін ол 2000 жылы «шнобель сыйлығы» деп аталатын сыймен марапатталды. Табиғат жайлы білімдерді дамыту бойынша Лондон корольдік қоғамының және британ Физика институтының мүшесі болып табылады. Мәскеу маңындағы Черноголовкадағы РҒА-ның Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтынан шыққан бұл ғалымдардың бірлесіп жұмыс істеуі 2001 жылы Манчестер Университетінде басталды. Сол кезде голланд университетінің адъюнкт-профессоры Гейм Манчестер университетінің Мезоғылым және нанотехнология орталығының басқарушысы қызметіне шақырылды. Әріптесінің зерттеулеріне Леверхульм қорының стипендиаты Константин Новоселов те қосылды. 2004 жылы олар графен наноматериалын тәжірибе жүзінде алу мүмкіндігін дәлелдеді. Ғылыми бірлестік үшін 2004 жылы қазанда Science журналында шыққан Electric Field Effect in Atomically Thin Carbon Films мақаласы күтпеген жағдай болды. Онда Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары графеннің сәтті тұрақталғанын жария етті. Бұл жұмыста олар графен мен оның шын мәнінде графиттің жеке қабаты ретіндегі идентификациясын алу әдістемесін сипаттап жазды. Таңғаларлық, бірақ графеннің синтезін ғалымдар кәдімгі ленталы скотчтың көмегімен жүзеге асырды. Олар пиролититтік графит пластинкасының бетіне скотчты біртіндеп жабыстырып, одан кейін оны қайтадан алып отырып, процедураны графит жұқарғанша қайталап отырған. Бұл зат бірінші рет тек 2004 жылы ғана алынды. Нобель комитетінде «биылғы жылғы иегерлер моноқабатты көміртегі кванттық физиканың ғажайып әлемінен ағылып шығатын керемет қасиеттерге ие екенін көрсете алды» деп атап айтты.
Графен

Графен – бұл кәдімгі алмаз бен графиттен ерекшеленетін көміртегінің жаңа формасы. Графен көміртегінің екі өлшемді модификациясы – қалыңдығы бір атом болатын көміртегі атомдарының қабаты. Бұл заттың қасиеттерінің теориялық зерттелінуі 1947 жылы басталған. Бірақ 2004 жылға дейін графенді ешкім ала алмады. Тәжірибе жасаушыларға басты бөгет графен пішінін тұрақтандыра алмаулары болды. Өзінің беттік энергиясын азайтуға ұмтылу салдарынан ол көміртегінің әртүрлі аллотроптық модификациялары – фуллерендер, нанотүтікшелер мен аморфты көміртегіне трансформацияланып оралады (мысалға рулонға оралған ватман бетін келтіруге болады, сіз оны жазған кезде оның қайта оралып қалуы сияқты). 2004 жылы Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары графеннің сәтті тұрақталғанын жария етті. Графеннің әртүрлі салаларда таптырмайтын зат ретінде айрықша физикалық- химиялық қасиеттерге ие екені анықталды. Графен электр тогын мыс сияқты жақсы өткізеді. Мөлдірлігінің, жақсы электр өткізгіштігі мен иілгіштігінің үйлесімділігі оны сенсорлы дисплейлер мен күн батареялары үшін фотоэлементтер жасауда қолдануға болады деген ойға алып келді. Тәжірибелер барысында осыған ұқсас графен негізіндегі құрылғының барлық көрсеткіштері бойынша индий-қалайы тотығы (қысқаша ITO) негізіндегі қазір қолданып жүрген құрылғыларға қарағанда жақсырақ екені дәлелденді. Графеннің қаншалықты қолданысқа ие екендігін көрсету үшін оның әртүрлі салаларда қолданылуы басталып қойған толық емес тізімді келтірейік: * бұл сыйымдылығы өте үлкен 1 Ф және одан да көп ретті ионистор – конденсаторларының электродтарын жасауға арналған материал; * графен негізінде газдың бір молекуласын да «сезе алатын» микрометрлік газ сенсорлары жасалынуда; * графеннің көмегімен ғалымдар ДНК секвенирлеуін жасады; лазермен қиыстыруда графен қатерлі ісікті емдей алуы мүмкін. Қатерлі ісікті графен мен лазердің көмегімен емдеу әдісі ұсынылды. Графенді қолдануға байланысты жетістіктер әзірге жеке сипатқа ие екендігін атап өтеміз. Негізгі қиындықтар пішіні тұрақты, ауданы үлкен, жоғары сапалы, арзан графен беттерін синтездеуде туындайды. Дегенмен де, графенді алуға арналған соңғы мақалалар белгілі бір сенімділік ұялатады. Дереккөздер
Жозеф Луи Пруст

Жозеф Луи Пруст (26 қыркүйек 1754 ж. – 5 шілде 1826 ж.) - Француз химигі. Анжер атты шағын қалашықта дәріханашының отбасында дүниеге келген. Париж университетінде химия бойынша білім алғаннан кейін, 1775 жылы ол Сальпетриер ауруханасындағы дәріхананың басқарушысы қызметіне тағайындалады. 1777 жылы Пруст Вергардағы (Испания) жаңадан ашылған Корольдік семинарияның химия және металлургия кафедрасына шақыру алады және онда 1780 жылға дейін жұмыс істейді. 1785 жылы Испания королі ІІІ Карл Прустты Сеговиядағы Артиллериялық мектептің химия профессоры қызметіне шақырады. Кейінгі кездері Пруст Саламанка (1789), Мадрид (1791-1808) университеттерінде химия кафедраларын басқарған. Корольдің үлкен қаржылай көмегінің арқасында Пруст Мадридте өте жақсы жабдықталған зертхананы ұйымдастырып, оны минерал мен реактивтердің құнды жинақтарымен толықтырды. 1808 жылы Наполеон әскерлерінің Испанияға басып кіруі кезінде және елдегі орын алған халық көтерілісін тоқтату кезінде Прусттың зертханасы мен оның жинақтары жойылып кетеді. Бұл кезде Францияда болған Пруст сол жақта қала беруді ұйғарады. 1816 жылы ғалым Париж ғылым академиясының мүшесі болып сайланады. Прусттың ең үлкен ғылыми жетістігі құрам тұрақтылығының заңын ашу болып табылады. Испанияда Пруст әртүрлі металдар – қалайы, мыс, темір, никель т.б. қосылыстарының құрамын және қасиеттерін зерттеумен айналысты. Ол металл оксидтерінің құрамын анықтаған кезде, оның көптеген замандастары гидроксидтерді оксид деп санап, қате жіберетіндіктерін дәлелдеді. Сонымен қатар Пруст бір ғана металдың әртүрлі оксидтері белгілі бір құрамды болатынын және олардың секірмелі түрде өзгеретінін көрсетті. 1797-1809 жылдары жүргізілген металдардың әртүрлі оксидтерінің, сонымен қатар олардың сульфидтерінің және хлоридтерінің құрамдарын зерттеу оның тұрақты қатынастар заңын ашуына негіз болды. Пруст оны келесідей тұжырымдады: "Үнемі өзгеріссіз қатынастар, бұл табиғи немесе жасанды түрде алынған нақты қосылыстарды сипаттайтын тұрақты қасиеттер; бір сөзбен айтқанда, Штальдің дәл көрсеткеніндей, бұл табиғаттың тұрақтылығы, мұның барлығы, менің тұжырымым бойынша, химик үшін барлық қосылыстар реакцияларын басқаратын таңдамалылық заңымен бірдей екен". Химиялық қосылыстар құрамының тұрақтылығы жайлы туындаған пікірсайыстағы Прусттың қарсыласы, оның жерлесі – белгілі химик Клод Луи Бертолле болды. Бұл екі ғалымның 1801 жылдан бастап 1808 жылға дейін созылған дауларын белгілі француз химигі Жан Батист Дюма кейін былай сипаттайды: "...бұл бір-бірімен күш сынасуға лайық екі белгілі қарсылас арасында оның қатысушыларының дарындарымен қатар жақсы талғамдарымен ерекшеленетін үлкен ғылыми дау басталды. Формасы бойынша да, мазмұны бойынша да бұл ғылыми пікірталастың көрнекі үлгілерінің бірі ". Прусттың өлшеулері өз уақыты үшін ерекше дәл болғандықтан, пікірсайыс Прусттың жеңісімен аяқталды және құрам тұрақтылығының заңы көптеген химиктердің арасында кең танылып, классикалық химия уақытының химиялық теориясында үлкен орынды иеленді.
Коваленттік байланыс

Коваленттік байланыс – ортақ электрон жұбын түзу арқылы пайда болатын химиялық байланыс. Коваленттік байланыс түзілуінің үрдісін көбінесе схема түрінде береді, ондағы электрондар нүктемен белгіленген. Егер атомдардың арасында бір коваленттік байланыс болса (жалғыз ортақ электрондық жұп), онда ол дара, егер екеу болса, қос (екі ортақ электрондық жұп), үштік (үш ортақ электрондық жұп) деп аталады. атомдарында ортақ екі электроны бар.]] Коваленттік байланысты екі түрге бөледі: полярлы және полярлы емес. Полярлы емес коваленттік байланыстың электрон бұлттары ортақ электрон жұбымен құрылған, яғни электрондық байланыс бұлттары екі атом ядроларына қатысты кеңістікте симметриялы орналасқан. Полярлы емес коваленттік байланыс бейметалдарда пайда болады және металл жұптарында, химиялық элементтің бір атомынан: Н 2 , О 2 , О 3 , N 2 , S 2 , Li 2 , Na 2 , C, Si және басқалары құрылса, полярлы коваленттік байланыстың электрон бұлттары электртерістілігі жоғары атомға қарай ығысқан (НСl, H 2 O, H 2 S, NH 3 және т.б). Атомның электртерістілігі – химиялық байланыстарда басқа атомдардың валенттілік электрондарын өзіне тарту қабілеті. Электрондық бұлттардың формасы әртүрлі болғандықтан, олардың тұйықталуы әртүрлі тәсілдермен жүзеге асуы мүмкін. Тұйықталу әдісі мен симметриясына байланысты түзілген бұлттар σ − , π − және δ-байланыстары болып ажыратылады. σ-байланыс (сигма-байланыс) – бұл байланыс бұлттардың тұйықталуынан атомдардың байланыс сызықтарының маңайында іске асады. Симметрия шарттары негізінде келесідей қорытынды жасуға болады: s-орбиталь электрондары σ-байланыс түзілуінде, p-электрондар σ және π-байланыстар, ал d-электрондар σ, π, δ-байланыстары түзілуіне қатысады. Бұлттар қабаттасуы σ-байланыс кезінде максимал болады. Коваленттік байланыс тек қана қарама-қарсы спиндері бар электрон бұлттарының қабаттасуы нәтижесінде түзілмейді. Коваленттік байланыс сонымен қатар, донорлы-акцепторлы механизммен түзілуі мүмкін. Бұл жағдайда химиялық байланыс бір атомның екі электрон бұлттары мен басқа атомның бос орбиталі нәтижесінде түзіледі (NH 4 + ). Дереккөздер
Лайнус Карл Полинг

Лайнус Карл Полинг (Linus Carl Pauling) (1901 жылы 28 ақпанда АҚШ-тың Орегон штатының Портленд қаласы-1994) - белгілі америкалық химик, кристаллограф және екі мәрте Нобель сыйлығының иегері болған. Лайнус Полингтің ең басты ғылыми жетістігі – оның XX ғасырдың 20-30 жылдарында жасаған химиялық байланыс туралы ілімі. Бұл тақырыпты ол өзінің 1939 жылы алғаш рет жарыққа шыққан“The Nature of Chemical Bond and the Structure of Molecules and Crystals” (Химиялық байланыстың табиғаты және молекула мен кристалдардың құрылымы) атты кітабында толығымен қарастырды. Кітап бірнеше қайтара шығарылып, көптеген тілдерге аударылды. Полингтің химиялық байланыстың табиғаты жайлы түсініктері ескіріп бара жатса да оның құрылымдық химияны оқытуға қосқан үлесі өте зор, осы ілімнің негізінде қазіргі кезде де көптеген жаңа зерттеулер мен жаңалықтар ашылуда. Кітапта алғаш рет Полинг құрастырған гибридтену теориясы жазылған. Полинг ақуыз молекулаларының құрылымын зерттеу бағытында көп жұмыстар жасады, ал 1954 жылы ол «Химиялық байланыстың табиғатын зерттеу және оны күрделі молекулаларды түсіндіруде қолдану» үшін химия бойынша Нобель сыйлығын алды. н бiтіргендегі суреті]] 1961 жылы Полинг және оның жұбайы Осло қаласында ядролық қарудың таралуына қарсы конференция ұйымдастырды. Л. Полинг ядролық cынақтарды тоқтату жайлы келісім-шарт жобасын жасады. Бұл жобаның негізінде 1963 жылы АҚШ, КСРО және Ұлыбритания қол қойған ядролық сынақтарға тыйым салу туралы келісімшарт жасалды. Бұл бітімгершілігіне байланысты 1963 жылы Лайнус Полинг әлемдік Нобель сыйлығымен марапатталды. XX ғасырдың 60 жылдарының соңында Полинг С дәруменінің биологиялық әсерін белсенді түрде зерттей бастады. Ол аскорбин қышқылын үлкен мөлшерде қолдану арқылы вирустық «суық тию» ауруларының алдын алу теориясын қалыптастырды. Бұл теория медициналық зерттеулермен дәлелденді. Қазірде де көптеген адамдар С дәруменінің бұл қасиеттерін қолданады. 1970 жылы Полинг «С дәрумені және тұмау» кітабын басып шығарды. Үш жылдан кейін Полинг Ортомолекулалық медициналық институтын ашты, кейін ол Лайнус Полинг атындағы Ғылым және медицина институты деп аталды. Онда ол дәрумендерді ауруларды емдеуде қолдануды зерттеді. Э. Камеронмен бірлесіп жұмыс істей отырып, Полинг аскорбин қышқылын қауіпті ісік ауруларына қолдануда оң нәтижелер алып, 1979 жылы «С дәрумені және қатерлі ісік» кітабын шығарды. Жалпы алғанда, Лайнус Полинг өмірге құштар адам болатын. Өмірінің соңына дейін ол шығармашылық белсенділігі мен ғылымға құлшынысын сақтап қалды. Альберт Эйнштейн Полингті «нағыз кемеңгер» деп атады. Лайнус Полинг 1994 жылы 19 тамызда өмірден өтті. Бұл ұлы ғалымның ғылымға қосқан зор үлесін толық бағалау мүмкін емес.
Уильям Крукс

Уильям Крукс (1832-1919) – белгілі ағылшын химигі және физигі. Алғаш рет ол 1857 жылы селенцианидтер жайлы зерттеулерімен белгілі болды. 1861 жылы спектроскопиялық әдіспен жаңа элемент таллийді ашты. Сонымен қатар Крукс өнертапқыш ретінде белгілі: 1873 жылы ол радиометрді, ал 1903 жылы спинтарископты ойлап тапты.
Таллий

Таллий (лат. Thallium; Tl) — химиялық элемент. 1861 жылдың наурыз айында ағылшын ғалымы Уильям Крукс күкірт қышқылы өндірістерінің бірінде ауланатын шаңды зерттейді. Крукстың ойынша, бұл шаңның құрамында күкірттің аналогтары болып келетін селен мен теллур болуы мүмкін еді. Селенді тапқан ол, енді теллурды әдеттегі химиялық тәсілдермен таба алмады. Сол кезде Крукс сол заман үшін жаңа және сезімталдығы жоғары спектрлік анализ әдісін қолдануды жөн көреді. Спектрдің құрамында ол белгілі элементтердің спектрлеріне сәйкес келмейтін ашық жасыл түсті жаңа жолақты байқайды. Бұл жолақ жаңа элементтің алғашқы хабаршысы еді. Соның нәтижесінде ол табылып, сәйкесінше (латынша thallus), яғни «бүршік жарған бұтақ» деп аталды. Жас жапырақ түсті спектрлік жолақ таллийдің өзіндік белгісіне айналды. Ал грек тілінен бұл сөзді аударғанда, ол «кенеттен табылған» деген мағынаны береді. Шынымен де таллийді кенеттен табылды деуге болады, оны ешкім іздемеп еді, ал ол өзі табылды. Таллий шашыраңқы элемент. Мырыш, мыс және темір алдау және колчедандарында, калий тұздары мен слюдтарда болады. Таллий-ауыр металл. Таллийдің жеті минералы ғана белгілі (cu, Tl, Ag)2se, лорандит tlass2, врбаит Tl4Hg3Sb2As8S20, гутчинсонит (Pb, Tl)S • Ag2S • 5As2S5, авиценнит Tl2O3), олардың барлығы өте сирек. Таллийдің басты массасы сульфидтермен және ең алдымен темір дисульфидтерімен байланысты. Пиритте ол 25% талданған үлгілерде орнатылған. Оның құрамында темір дисульфидтері жиі 0,1-0,2 % құрайды, ал кейде 0,5% жетеді. Галениттегі таллийдің мөлшері 0,003-тен 0,1% - ға дейін және сирек көп. Дисульфидтер мен галениттердегі таллийдің жоғары концентрациясы әктастардағы төмен температуралы қорғасын-мырыш кен орындарына тән. 0,5% - ға жететін таллийдің мөлшері кейбір сульфосолдарда байқалады.
Мандельброт фракталы

Мандельброт жиыны - Z t+1 =Z t 2 + W теңдеуімен берілетін жиын. Егер айнымалыларды нақты және жорамал бөліктерге жіктесе, бұл теңдеу нақты айнымалылы теңдеуге келтіріледі: X tҺ1 = X t 2 -Y t 2 + P Y t+1 = 2X t Y t + Q. Фрактал келесі түрде салынады. Комплекс кеңістігінде координаталары p мен q болатын нүкте бекітіледі, алғашқы x пен y нөлге тең деп есептеледі, содан кейін түрлендірулер тізбегі есептелінеді. Осы түрлендірулер нәтижесінде комплекс сан өсе бастайды және осы жағдайда ертеме, кеш пе оның модулі небір күдікті мән L-ден асып кетеді. Бұл жағдайда нүкте, санақ басынан жүргізілген, түрлендірулер циклі санына сәйкес түрге боялады. Бірақ барлық нүктелердің осындай қасиеттері бола бермейді. Олардың кейбіреулеріне комплекс санның модулі L-ден ешуақытта аспайды. Егер модуль белгілі уақытта L-ден аспаса, онда түрлендірулер тоқтатылады және нүкте қара түске боялады. Мұндай қарапайым алгоритм ғажайып фрактал құруға әкеледі. Оны шексіз өсіре отырып, біз жаңа санқилы таң қаларлық көріністер аламыз. Мандельброт жиынын құру алгоритмі Таңдалған тіктөртбұрыштың әр нүктесі үшін төмендегілерді орындау керек: 1. Нүкте координаталарын p мен q-ға жазып, x пен y-ті нөлге айналдырып, санағышты нөлге айналдыру керек. 2-пунктке ауысу керек. 2. Санағышты өсіріп, x пен y-тің түрлендіруін іске асыру керек. 3-ке ауысу керек. 3. Егер сан модулі L-ден асса немесе санағыш белгілі уақыт Time-ден асып кетсе, онда түрлендірулерді тоқтатып, 4-ке ауысу керек, әйтпесе 2-ге ауысу керек. 4. Егер санағыш Time-ден асса, нүктені қара түске бояу керек, немесе (модуль L-ден асты) нүктені санағыш шығатын кезден де қоңырырақ түске бояу керек. Келесі нүктеге ауысу керек. 2-ші пункттегі түрлендірудің түрі: X tҺ1 = X t 2 -Y t 2 + P Y t+1 = 2X t Y t + Q. z x + iy комплекс санының модулі: |z| 2 x 2 + y 2 формуласымен есептеледі.