kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Самюель Хантингтон

Самюэль Филлипс Хантингтон (ағылш: Samuel Phillips Huntington; 18 сәуір 1927 жыл, Нью-Йорк – 24 желтоқсан 2008 жыл, Мартас-Винъярд, Массачусетс) — американдық саясаттанушы, әлемдік саясат пен халықаралық қатынастар саласының теоретигі, Гарвард университетінің профессоры. Демократия және саяси даму мәселелеріне көптеген еңбектерін арнады. Олардың ішінде: "Құбылмалы қоғамдардағы саяси тәртіп" (1968), "Американдық саясат: үйлесімсіздіктің болмай қоймауы" (1981), т.б. бар. Саяси жүйелерді, олардың саяси тұрақтылығына сүйене отырып жіктейді. Саяси тұрғыдан алғанда, елдер басқару түріне емес, басқарылу деңгейіне байланысты бір-бірінен ерекшеленеді. Мінеки, осы тұрғыдан алғанда ол мемлекеттерді күшті саяси жүйелі және әлсіз саяси жүйелі деп жіктейді. Ол жаңа "өркениет моделін" ұсынды. Әлемдік саясаттың жаңа фазасында дау-жанжалдың көзі идеология немесе экономика емес, мәдениет саласы болады. Негізгі дау-жанжалдар әртүрлі өркениетке жататын мемлекеттер, ұлттар арасында жүреді. Хантингтон концепциясы бойынша құрылған өркениеттердің этномәдени бөлінісінің картасы (1996): &nbsp;&nbsp;&nbsp; Ислам өркениеті &nbsp;&nbsp;&nbsp; Батыс өркениеті &nbsp;&nbsp;&nbsp; Африка өркениеті &nbsp;&nbsp;&nbsp; Латын Америка өркениеті &nbsp;&nbsp;&nbsp; Үнді өркениеті &nbsp;&nbsp;&nbsp; Жапон өркениеті &nbsp;&nbsp;&nbsp; Қытай өркениеті &nbsp;&nbsp;&nbsp; Буддистік өркениет &nbsp;&nbsp;&nbsp; Православиелік өркениет Батыстық өркениеттегі дау-жанжалдарға басқарушылар, ұлттық-мемлекет және идеологиялық дау-жанжалдар тән. Әлемдік саясаттың батыстық даму фазасы "қырғи-қабақ соғыстың" аяқталуымен тәмамдалады. Енді Батыс және батыстық емес өркениеттер арасындағы өзара қарым-қатынас өзекті мәселеге айналды. Хантингтон "Өркениеттер қақтығысы" атты зерттеуінде ірі он өркениеттің өзара қарым-қатынасы туралы айтады. Олар: батыстық, конфуциандық, жапондық, исламдық, үнділік, латын американдық, африкандық және православ-славяндық. Хантингтон өркениеттер арасында маңызды дау-жанжалдар тудыруы мүмкін бес себепті көрсетеді: * саяси идеология мен саяси тәртіптер арасындағы айырмашылықтардан гөрі, өркениеттік айырмашылықтар негіздірек; * өркениеттік өзін-өзі танудың өсуі, өркениеттер арасындағы айырмашылықтар мен ортақтың тереңдеуін түсіну; * ұлттық-мемлекеттердің идентификация көзі ретіндегі рөлінің әлсіреуі. Діннің идентификация көзіне айналуы; * батыстық емес елдердегі элитаның батыстандырудан бас тартуы және олардың өздерінің мәдени тамырларына қайта оралуы; * өркениет дау-жанжалдарының көзімен ерекшеліктер мен айырмашылықтар. Яғни, мәселенің "Сен кімсің?" тұрғысынан қойылуы. Әрине, Хантингтонның әлем болашағын осылай көруін маман-теоретиктер әртүрлі қабылдады. Дегенмен, ол ұсынған ғылыми тұжырым XX және XXI ғасырлар тоғысындағы әлемдік саясатты одан әрі қарай зерттеуге және болжауға итермеледі. Дереккөздер
Стероидтар

Стероидтар — химия табиғаты жағынан изоприноидтарға жататын органикалық қосылыстар классының стероид микроағзаларында, өсімдіктерде және жануарларда гормондар, немесе тағыда басқа биологиялық реттеуші заттар түрінде кездеседі. Стероидтардың барлық түрі дерлік кристалл заттар, оптикалық активті және органикалық ертінділерде жақсы ериді. Стероидтарды химиялық құрылысына, физиологиялық әсеріне немесе атқаратын қызметіне қарай бірнеше топқа бөлінеді. Стериндер өсімдік, жануарлар лепидтері құрамында болады. Мұндағы ең маңыздысы - хлоестерин стероиды гармондар биосинтезіне қатысады. D витаминдер тобы кальций алмасу процессін реттейді және омыртқалылардың сүйек қаңқасының құрылу процесіне қатысы бар. Өт спирттері мен өрт қышқылдары, омыртқалы ішегіндегі тағам, жем қортуына әсер етеді. Стероид сапониндері мен стероид гликоалкалоидтарының агликондары, лалагүл, сабынкөк алқа тұқымдастарына тән және бұлар гликозидтер түрінде әсер етеді. Стероидтардың медецинада, ветеринарияда, мал шаруашылығында маңызы үлкен болғандықтан, ол кең зерттелуде стероид горомндарды өнеркәсіп жағдайында синтез жолымен алудың химиялық және микробиологиялық әдістері иегерленеді.
Харизма

Харизма ( - шапағаттылық, құдай берген дарын) — аса дарындылық; қандай да бір тұлғаның қисынмен түсіндіруге келмейтін, айналадағыларға қатты ықпал ету, әсер ету мүмкіндігі. "Харизма" ұғымы харизмалық үстемдік, харизмалық көшбасшылық сияқты саяси түсініктердің негізі болып табылады. Ұғымды әлеуметтік-саяси ғылымға енгізген Эрнст Трельч (1865- 1923) және Макс Вебер (1864-1920). Вебер харизмалық үстемдіктің ерекше түрін анықтап, оны дәстүрлі және заңды үстемдікке қарсы қойды. Оның пікірінше, харизмалық үстемдік - айтқанын екі етпей, бұлтақсыз көнетін, ерікті түрде бағынатын, харизмалық билеушінің таңдаулы екендігіне сенетіндер қолдайтын "көсемнің билігі". Харизма — жеке тұлғада оған бас игізгендей және оның мүмкіндіктеріне сөзсіз сенетіндей қасиеттер бар деп білу. Бұл феномен топтасу процесінде өз мұраттарын жеке бір адамға түгелдей дарыған деуге бейім шағын және әсіресе үлкен топтарға тән. Харизма көбіне экстремальды тарихи жағдайларда пайда болады. Харизмалық лидерге оның жақтастарының барлық жетістіктері байланыстырылады, тіпті оның көріну кемшіліктері дәріптелуге дейін барады. Харизмалық лидердің діни немесе саяси аренадағы қабілеттері тылсым мәнде ұғынылып, құтқарушы деп табыну шығады. Харизма оған сәйкес әлеуметтік-психологиялық қажетсіну болғанда қалыптасады. Топтық психологияның феномені ретінде Харизма, әдетте, өңінің айналдырылған түрінде қабылданады: барлық назар харизманы жасаушы ізбасарларға аумай, лидерде болады. Харизмаға өтпелі сипат берушілік, оның мұрагерлеріне тарату, иерархиялық тұрғыдан орнықтыру әрекеттері болады. Дереккөздер
Абайдың ата тегі туралы (мақала)

«Абайдың ата тегі туралы», Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Абайдың туғанына 95 жыл толуына орай КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық бөлімі Абайдың екі томдык толық шығармалар жинағын бастырып шығарды. 1-томы 1939 жылы С.Мұқановтың, 2-томы 1940 жылы Әуезовтің алғы сөздерімен және ғылыми түсініктемелерімен жарық көрді. Алматы, Семей мұрағаттарындағы құжаттарымен таныса отырып, Семей өңірінде болып қайтқан ғылыми экспедицияның жиған деректерінің нәтижесінде Абай шығармаларының ғылыми толық басылымын тұңғыш рет жүзеге асырды. Бұл ғылыми түсініктер бұдан кейін жарық көрген Абай шығармаларының толық немесе академиялық басылымдарының барлығына ғылыми негіз болды. Түсініктеме мақалада Абайдың өмірбаяны мен шығармашылық жолын ғылыми негізге түсіру, муражайлардағы құжаттық деректерді жинастыру, ел аузынан жазып алынған мағлұматтарды, естеліктерді бір жүйеге келтіру, ақынның шәкірттері, сол кезде өмір сүрген белгілі тарихи адамдар мен өнер иелері жөніндегі мәліметтерді іздестіру бағытындағы жүргізілген КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық бөлімшесінің Жамбыл атындағы әдебиет және халық шығармашылығы секторы ғалымдарының жұмысына тоқтала келіп, Абайдың ата тегі туралы мұрағаттан табылған құжаттарға шолу жасайды. Кеңгірбай, Ырғызбай, Әскенбай, Құнанбай, Серікбай, Бөжей, Айпара, Қожамберді ақын, Құсбек, Жамантай төре, Байсал, Қисық би іспетті тарихи адамдардың өмірі мен іс-әрекеттері және олардың арасындағы дау-шар, билік таласының түпкі себептері туралы егжей-тегжейлі баяндап, түйінді пікір түйеді. Соның ішінде Омбы облыстық соты қараған Аякөз сыртқы округі приказындағы «Бостанбек Өскенбайулының қазасы» туралы тергеу ісіне ерекше тоқталған. Іс барысында екі жақтың да кінәсі анықталмайды. Барымта дауы қазақтың билік жолымен шешімін тапқан көрінеді. Мақалада Қожамбердінің өлеңдері келтірілген. Құнанбайдың старшын, болыс, аға султан сайлануы, ел ішіндегі жургізген биліктері, Қодар мен Қамқа оқиғасы, Құнанбай мен Бөжей арасындағы қақтығыстың себептері, Құнанбайдың аға султан кезінде Омбы түрмесіне қамалуы, кейінгі қажылық өмірі, жеке басының әр турлі қасиеттері кеңінен қамтылған. Кеңестік әсіре солшыл сыншылардың тарапынан мақала қатты сынға ұшырады. 1943, 1947, 1949, 1951-1953 жылдары саяси қысым тұсында жазушының бұл мақаладағы тұжырымдары қате, Кеңес өкіметіне жат көзқарас, Құнанбайды ақтайды, оның қатал биліктерін іштей жақтап отыр, феодализмді көксейді деген жалған айыптар тағылады. 1953 жылы 18 мамырда «Литературная газетаға» жазған ашық хатында жазушы өзінің осы мақаладағы пікірлерінің қате екенін мойындап, одан бас тартуға мәжбур болды. Мақала 1984 жылы ғана жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 15-томында қайтадан басылды. Дереккөздер
Стома (ауыз)

Стома (ауыз) (лат. ог — ауыз, грек, stoma - ауыз) - ас (азық) қорыту жүйесінің басталар мүшесі. Ауыздың сүйектік негізін бас қаңқасының төменгіжақ және жоғарғыжақ, тандай, қанатша сүйектер құрайды. Ауыз еріннен (жоғарғы, төменгі), ұрттан, қызыл иектен, жоғарғы жөне төменгі тістер аркадаларынан, тілден, қатты жөне жұмсақ таңдайдан, сілекей бездерден тұрады. Ауыздың кіреберіс тесігі — ауыз саңылауы, ал шығаберіс тесігі есін деп аталады. Ауызда ас шайналады, сілекеймен шыланады, дәмі сезіледі, жұтылады, ауыз қуысында көмірсулар қорытыла бастайды. Дереккөздер
Легализация

Легализация (латын. legalis заңды) - қандай да бір ұйым қызметіне, оны заңдастырылуына рұқсат беру, қандай да бір актіге, іс-әрекетке заңдық күш беру; құжаттардағы қойылған қолдардың нақтылығын бекіту. Әдетте легализацияға шетелдерде жасалып, басқа елде қызмет етуге бағытталған келісім-шарттар, т.б. құжаттар жатқызылады. Сондай-ақ мемлекеттің өз ішіндегі қүжаттарды, мал-мүліктерді, қаржыны заңдастыру да жүргізіледі. Дереккөздер
Хартия

Хартия - [грек, chartes - папирустан жасалған қағаз, папирусқа жазылған қолтаңба] - грамота, көпшілік халық қозғалысының негізгі талаптарын білдіретін саяси қүжат. Кейде жекелеген халықаралық актілер мен келісімдер Хартия деп аталады. Дереккөздер
Саяси тәрбие

Саяси тәрбие - тұрғындардың саяси санасы мен мінез-құлқына жүйелі және бағытталған ықпал ету үрдісі, жеке тұлғаның санасы мен өзін-өзі тану санасын, топтық саяси сана мен қоғамдық сананы қалыптастыру. Саяси тәрбие мақсаттары, мазмұны мен оны ұйымдастыру қоғам саяси жүйесінің сипатымен анықталады және оны сақтау мен дамыту мүдделеріне қызмет жасайды. Саяси тәрбиенің негізгі міндеті жүйедегі үстемдік етуші саяси құндылықтар, саяси мінез-құлық ережелері мен нормативтік үлгілерін сақтау мен жаппай ендіру. Бұл жүйеде үстемдік етуші саяси мәдениет түрінің таралуымен байланысты. Саяси тәрбие екі негізгі бөліктен тұрады: раңионалды, тиімді, яғни қажетті саяси ақпаратты тарату; эмоциялық, яғни саяси қатынастар жүйесін дайындау. Бірінші бөлік - қоғам мүшелерін жүйеге тиімді саяси білімдермен қамтамасыз ететін саяси ақпарат (білім) жүйесі. Мұндай жүйе қатаң (тоталитарлық вариант) немесе қатаң емес (демократиялық вариант) болуы мүмкін. Мысалы, кезінде КСРО-да саяси білім жүйесі кеңінен тараған еді. Саяси тәрбиеде саяси білім жиынтығынан басқа саяси саладағы адамдардың тұрақты эмоциялық таңдауларын қалыптастыруға бағытталады. Бұл бөліктің рөлі мен сипаты саяси жүйемен анықталады. Саяси тәрбие білім мен сенім ортақтығын қалыптастыруға бағытталады. Саяси тәрбие әдістері тікелей және жанама болып бөлінеді. :*Тікелей әдістерге: қажетті ақпаратпен бекітілген дәлелдеу; нәубетшіл санкциялармен бекітілген мәжбүрлеу жатады. :*Жанама әдістерге: саяси белгілер мен салт-жораларды пайдалану; ұйымдастырылған қызықтырушылық (мектеп оқушылары болса мақтау, мақтау қағаздарын табыстау); әңгімелесу, қоғамдық-саяси аттестация сияқты арнайы бағытталған жағдайлар жүйесін қалыптастыру. Саяси тәрбие құралдары сан алуан. Жеке тұлғалық деңгейде саяси тәрбие қоғам мүшелеріне саяси жүйемен арнайы бөлінген адамдардың (насихатшылар, комиссарлар, саяси қызметкерлер, тәрбиешілер) жеке ықпалы маңызды рөл атқарады. Олар арнайы жағдайларды қалыптастыру арқылы сөзбен және жеке үлгімен ықпал етуді қамтамасыз етеді. Әлеуметтік топтар деңгейінде топ мүшелерін саяси өзара тәрбиелеудің ұжымдық жиналыстар мен басқа да топтық акциялар түріндегі жолдары қалыптасады. Үлкен әлеуметтік қауымдастықтар деңгейінде саяси тәрбие құралдары: митингілер мен шерулер. Саяси тәрбиенің барлық деңгейінде БАҚ және саяси коммуникация маңызды құралдар болып есептеледі. Саяси тәрбие барлық құралдары мен әдістерінің тиімділік өлшемі саяси жүйеге сай жеке тұлғаның мінез-құлық тәсілі, жеке тұлғаның өзін-өзі тәрбиелеуі. Саяси өзін-өзі тәрбиелеу - әлем, қоғам және оның дамуы туралы әдебиеттерді адамның өзі ізденіп зерттеуі. Саяси тәрбие саяси әлеументтендірудің жеке жағдайы. Әлеументтендірудің ұйымдасқан тәсілі ретінде саяси тәрбие жеке тұлғаны қалыптастырудың барлық сатыларында атсалысады. Саяси тәрбиенің жылдамдық деңгейі қоғамдағы идеология мен саясат салмағына тәуелді. Ол жоғары болған сайын саяси жүйе өзін-өзі сақтау мәселелеріне де көп көңіл бөледі, сол саяси тәрбие ауқымдырақ және жылдамырақ жүреді. Саяси тәрбие нәтижелеріне бақылау жасау деңгейі жүйенің демократиялық деңгейімен, оның сан алуандылығымен, саяси тәрбиенің басқа модельдеріне шыдамдылық танытуымен анықталады. Дереккөздер
Ұлттық идея

Ұлттық идея - ұлттың сол тарихи кезеңде өзін-өзі тануынан көрініс табатын ұлттық санада басымдыққа ие көзқарастар. Зерттеушілер бұл үғымның екі қырына баса маңыз береді. Бір жағынан, қауымдастықтың өзін-өзі ұлт деп танып, түйсінуі, екінші жағынан оның ерекше тарихи адамдар қауымдастығы ретіндегі өз көзқарастары, ұстанымдары, құндылықтары жайлы жалпақ әлемге жар салуы. Дереккөздер
Жүйкелік глия

Жүйкелік глия (нейроглия) - нейроциттер үшін тіректік, қоректендіру, оқшаулау, бөлінділер бөлу және қорғаныс қызметтерін атқаратын жүйке ұлпасының маманданған жасушалары. Жүйкелік глия өз кезегінде макроглия және микроглия болып екі топқа бөлінеді. *Макроглия жасушалары (глиоциттері) жүйке түтігі нейроциттерімен қатар дамиды. Макроглияға эпендимоциттер, астроциттер және олигодендроциттер жатады. *Микроглия - жүйке ұлпасында қорғаныс қызметін атқаратын макрофагтар. Ол мезенхимадан дамып жетілетін ішкі орта ұлпасының өкілі. Эпендимоциттер — жүйке жүйесі мүшелерінде шекаралық орын алып, ми қарыншалары мен жұлын өзегінің ішкі бетін астарлайтын жүйкелік глия жасушалары. Олардың пішіні текше немесе призма тәрізді болып келеді. Эпендимоциттің ми және жұлын қуыстарына қараған бетінде кірпікшелері болады, ал оның қарама-қарсы жүйке ұлпасына қараған жағындағы бетінен шығатын ұзын өсінділері — нейроциттер үшін тіректік қызмет атқарады. Сонымен қатар, аталған өсінділер жүйке жүйесі мүшелерінің қан тамырлары маңында және жүйке мүшелерінің сыртқы бетінде, жүйке ұлпасын басқа ұлпалардан оқшаулайтын шекаралық жарғақтарды түзуге қатысады. Эпендимоглиоциттер жүйке мүшелері қуыстарына немесе қанға әртүрлі белсенді заттар бөлу арқылы секреторлық қызмет те атқарады. Астроциттер құрылысына байланысты протоплазмалық (қысқа сәулелі) және талшықты (ұзын сәулелі) болып екі топқа бөлінеді. Протоплазмалық астроциттердің өсінділері қысқа және тармақталып жатады. Ядроларының хроматины аз, цитоплазмасында митохондриялар көптеп кездеседі. Бірақ, эндоплазмалық тор мен рибосомалар нашар жетілген. Протоплазмалық астроциттер негізінен орталық жүйке жүйесі мүшелерінің сұрзатында орналасып, олардағы зат алмасуға қатысады және шекаралық оқшаулау қызметін атқарады. Талшықты астроциттердің мөлдір цито- плазмасында диаметрі 8-9 нм көптеген жіңішке жіпшелер (фибриллалар) кездеседі. Талшықты астроглиоциттер денелерінен 30-40 ұзын жіңішке өсінділер шығады. Талшықты астроциттер орталық жүйке жүйесінің ақзатында, жүйке талшықтарының аралығында орналасып, тіректік қызмет атқарумен қатар, мүшелердің қан тамырлары маңы мен сыртқы бетіндегі шекаралық жарғақтарды түзуге қатысады. Олигодендроциттер — өсінділері аз, пішіні әртүрлі келген жасушалар. Олар жүйке жүйесінің орталық және шеткі бөлімдеріне орналасып, нейроцит денелері мен жүйке талшықтарының қабықтарын (неврилеммаларды, леммоциттерді) құрауға және олардағы зат алмасуға қатысады. Микроглиялар немесе глиялық макрофаггар — ішкі орта ұлпасының маманданған ядроларының пішіні әртүрлі болып келеді. Микроглиялар жалғанаяқтарымен қозғалып, жүйке ұлпасына сырттан түскен бөгде заттарды немесе қызметін тоқтатып істен шыққан жүйке ұлпасының құрылымдарын қа мап жояды. Бұлар фагоцитозды іс жүзіне асыру арқылы жүйке жүйесі мүшелері мен ұлпаларында қорғаныс қызметін атқарады. Глиялық макрофаггар — мезенхимадан жетілген моноциттер туындылары. Дереккөздер
Строма

Строма (stroma, грек. — төсеніш) — қомақты паренхималы мүшелер паренхимасын байланыстырып біртұтас ететін дәнекер ұлпалық құрылым. Строма талшықты борпылдақ дәнекер және тығыз дәнекер ұлпаларынан тұрады. Ол паренхималы мүшелердің сыртқы қапшығын және мүшелер паренхимасын бөлікшелерге бөлетін перделіктерді түзеді, қомақты мүшелердің негізін құрап, тіректік қызмет атқарады. Строма арқылы қомақты мүшелер паренхимасын қоректендіретін қан және лифма тамырлары мен мүшелердің жұмысын реттейтін жүйкелер өтеді. Қантұзу мүшелерінің стромасын ретикулалы ұлпа және ретикуло-эпителиоциттер құрайды. Дереккөздер cs:Stroma
Саяси тәртіп

Саяси тәртіп - саяси билікті жүзеге асырудың, қоғамды басқарудың әдіс-тәсілдер жиынтығы. Оған демократиялық құқық пен еркіндіктің жағдайын білдіретін саяси тәртіп жатады. Зерттеушілердің көбі бұл тәртіпті айқындағанда оның көрсеткіші, өлшеуіші ретінде демократиялық даму деңгейін, қоғам мүшелерінің белсенділігін айтады. Осыған байланысты қазіргі саяси тәртіптерді демократиялық және демократияға қарсы деп екіге бөледі. Авторитаризм – саяси тәртіп, бұнда бір түрдің немесе топтың өз басшысымен билікке ұмтылысы. Авторитаризм қоғамдық құрылысы ауысып жатқан елдерде, тағы да ұзақ дағдарыста болып жатқан қоғамда пайда болады. Берілген шарттар, авторитарлық саяси режимнің орнату факторы болады. Өз сипаттаумен ол тоталитаризммен демократияның арасында орналасады. Тоталитаризммен оның автократиялық заң мен шектелмейтін билік сипаттамасы демократиямен – автономия бар болуы, мемлекет пен басқарылмайтын қоғам салаларымен ұқсайды. Мысалға XX ғасырда көп авторитарлық мемлекеттерде легитимация мақсатымен ұлттық идеология және формальды билік бақылайтын сайлау көп қолданған. Көптеген Азиядағы, Африкадағы және Латын Америкадағы болған авторитарлық режим өзін өмір сүруін ұлттық босатумен және туумен ақтайды. Соңғы онжылдықта авторитарлық жүйелер жиі кейбір демократиялық институттармен пайдаланған – олар сайлау, плебисцит т.б. Мысалы, конкуренті емес немесе жарты конкуренті сайлаулар: авторитарлы немесе жарты авторитарлы режиммен Мексикада, Бразилияда, Оңтүстік Кореяда, Ресейде, Қазақстанда және басқа мемлекеттерде пайдаланған. Жалпы зерттеушілер авторитаризмнің айыратын белгілерін береді, олар: * күшті орталықтанған билік * бір топтың немесе партияның билікке монополиясы * элитаның қалыптасуы * оппозицияға толық немесе толық емес тиым салуы * билік өзгеруінің күштеу мінезі * шектелген плюрализм * билікті ұстап қалу үшін күш құрылымын кең қолдануы * өкіметтік билік органдарының, салмаудың және оппозицияның бар болуы. Бірақ оларды жұмыс істеуі шектелген тек формальды түрінде ғана. * халықты билікке жібермеуі * қоғам мен жеке адамның үстінен тотальды бақылаудан бас тарту. Қазіргі әлемде авторизмнің сақталып қалуына көп жағдайлар себеп болып келеді. Мысалы: * Азаматтық қоғамның дамымағандығы * Экономиканың артта қалуы * Дамушы қоғамдарда шиеленістің биік тәсілі Қазіргі уақытта тоталитарлық саяси жүйенің ыдырауымен көптеген әлемнің коммунистік мемлекеттерінің ғылыми және саяси қызығушылығы авторитаризмге көбейді. 80-90 жылдары авторитарлық мемлекеттер, олар (Оңтүстік Корея,Чили, Китай, Въетнам және т.б.). Өзінің экономикалық және әлеуметтік күштілігін көрсетті және экономикалық гүлденудің саяси тұрақтылығымен күшті биліктің – бостандық экономикамен және қауіпсіздікпен дамыған әлеуметтік плюрализммен дамығандығын дәлелдейді. Сондықтан авторитаризмнің реформаторлық мүмкіншіліктері бар екен деп ғалымдардың пікірлерімен келісуге болады (В.П. Пугачев). Бірақ демократияға көзделген авторитарлық тәртіп көпке шыдамайды. Бұнда қазіргі жағдайда тұрақты саяси жүйенің бір типі – ол демократия. Дереккөздер
Левеллерлер

Левеллерлер - (теңдестірушілер) - XVII ғ. Ағылшын төңкерісі тұсындағы радикалды саяси партия, 1645-1649 жж. белсенді қызмет етті. Азаматтық соғыс тұсында кейбір ағылшын радикалдары жауынгерлер құқын қорғайтын памфлеттер жазып, тарата бастады. Олар жауынгерлердің парламент үшін қан төгіс жүріп, көпшілігінің оны сайлау құқының жоқ екенін алға тартты, әрбір ересек еркектің сайлау құқы болуын, сайлаудың жыл сайын өткізілуін талап етті. 1645 ж. Джон Лилберн (1614-1657), Джон Уалдман (1621-1693), Ричард Овертон (1625-1663) және Уильям Уолвин (1600-1680) левеллерлердің жаңа саяси партиясын құрды. Олардың саяси бағдарламасы: барлық ересек еркектерге сайлау құқын беру, қауымдастар палатасына жыл сайын сайлау жүргізу, толық дін еркіндігін, кітаптар мен газеттерге цензураны тыю, монархияның, лордтар палатасының ұнамсыз әдеттерін жою, жылдық табыстары 30 фунт стерлингтен аспайтындарды салықтан босату. Кромвелдің саясатын басында қолдағандарымен, талаптары мен реформаларын орындамағаннан кейін одан бас тартты. Есесіне партияның көсемдері дарға асылып, түрмеге қамалды. Левеллерлердің идеялары өз замандастары Томас Гоббс, Джеймс Харрингтон, Джон Локк сынды философтарға ықпал етті. Олардың ұсыныстары 1688 ж. төңкеріс кезінде қайта жанданды, 1689 ж. ағылшындық құқықтар туралы Бильде бекітілді. Сондай-ақ АҚШ Конституңиясының мәтінінде, құқықтар туралы Бильде левеллерлердің көптеген идеялары енді. Дереккөздер
Саяси төңкеріс

Саяси төңкеріс - қоғамның саяси өмірін түбірімен өзгерту, билік жүйесін құлату немесе саяси көшбасшыны, мемлекет басшысын ауыстыру. Саяси төңкеріс себептері сан алуан болуы мүмкін, бірақ ортақ алғышарт - қоғамдағы бірліктің болмауы, белгілі бір әлеуметтік топтың көңіл толмаушылығы. Сонымен бірге саяси жүйенің әлсіздігі. Саяси төңкеріс билік легитимділігінің әлсіреуінен болады. Яғни, адамдардың тәртіп заңдылығына күмән тудыруы және оған бағынбауы. Биліктің легитимділік деңгейі жоғары болса, онда төңкеріс қаупі де болмайды. Негізінен саяси төңкеріс саяси және экономикалық түрақсыздық белең алған елдерге тән. Себебі, саяси және экономикалық тұрақсыздық азаматтардың билікке деген сенімін жоғалтады. Ұзаққа созылған соғыс та төңкеріске себеп болуы мүмкін. Бұл жағдайда саяси төңкеріс революцияға ұласады. Дереккөздер
Суперовуляция

Суперовуляция (superovulatio, лат. super — үстінде, жоғарыда, ovum - жұмыртқа) - аналық жыныс безі — жұмыртқалықтан оңдаған көпіршікті фолликулдың бір мезгілде жарылу процесі. Суперовуляцияны жасау үшін ұрғашы жануарларға жандаңдырушы жыныс (гонадотропты) гормондарын енгізеді. Нәтижесінде бір мезгілде ондаған фолликулдар пісіпжетіліп жарылып, олардағы овоциттер жатыр түтігінде ұрықтану процесіне қатысады да, бір уақытта көптеген бірклеткалы ұрықтар (зиготалар) түзіледі. Суперовуляцияны мал тұқымдарын асылдандырудың жаңа әдісі — биотехнологияда қолданады. Дереккөздер
Абайдың басылымдары жайында (мақала)

«Абайдың басылымдары жайында» — Мұхтар Әуезовтың шашпа пікірлері. 1953 жылы жазылған. Мұны жазуға С.Нұрышевтың мақаласы турткі болған («Қазақ КСР Ғылым академиясының хабаршысы», 1953, №4). Бұл мақала абайтану саласында ұзақ жылдар бойы зерттеу жургізген Әуезовтің еңбегін айыптауға арналған еді. Әуезов бұл мақала жарияланған соң, өз ойларының желісін нақты дәлелдермен көрсетіп, дәлелсіз түрде айтылған айыптау пікірлерді жоққа шығарудың алдын ала жоспарын жасаған. Осы тезистердің негізінде «Абай мұрасы жайында» деген мақала жазған. Сөйтіп жазушы әрбір еңбегін жазу үстінде құрғақ, көпірме пікірден қашып, алдын ала нақтылы деректерге сүйеніп, даярлық жасаған, айтылар ойын, пікір желісін анықтаған. «Абайдың басылымдары жайында» мақаласы Әуезовтің «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» жинағында алғаш рет жарияланды. Дереккөздер
Саяси теория

Саяси теория - қандай да бір автордың болашаққа бағытталған оңтайлы жолды көрсетуі, тәжірибелік ойы, идеясы. Саяси теория - ұсыныстар мен өлшемдерді ұсынатын зерттеу түрі. Кез келген теорияның мақсаты - "шындықты" түсіндіру, түсіну және үғындыру. Саяси теория келесі қызметтерді орындайды: дескриптивті - саяси құбылыстарды немесе саяси әлемді сипаттау; түсіндіру - белгілі салдардың себептерін іздеу; болжаушылық - оқиғалардың болашақта даму мүмкіндігі туралы гипотеза құру; құралдық - мінез-құлықтың нақты ережелерін үсынады; идеологиялық - зерттеу нәтижелері негізделген саяси мақсаттар мен құндылықтар болып табылады. Дереккөздер
Сурфактант

Сурфактант (лат. surphaktant — протеинді зат) — өкпе көпіршіктерінің (альвеолалар) ішкі бетін сынап, олардың қабырғаларының жабыспауын қамтамасыз ететін зат. Сурфактантты өкпе көпіршіктерінің қабырғасындағы ірі альвеолоциттер бөледі. Сурфактант — фосфолипидтен, протеиннен және гликопротеидтен тұрады. Сурфактант жарғағын (биологиялық жарғаққа ұқсас) фосфолипид пен протеин, ал оның сұйық кабатын (гипофазасын) гликопротеид құрайды. Сурфактант аэрогемалық тосқауылдың маңызды құрамын құрайды. Дем шығару кезінде сурфактант өкпе көпіршіктері қабырғаларының қабысып қалмауын және көпіршіктер қабырғасы арқылы ауадағы микроорганизмдердің өкпе паренхимасына өтпеуін қамтамасыз етіп, қорғаныс қызметін атқарады, көпіршіктер қуысының әрқашанда ашық болуына мүмкіндік тудырады. Дереккөздер vi:Chất hoạt hóa bề mặt
Глобула

Глобула (лат. globulus - дөңгелекше) — пішіні шар тәрізді дөңгелекше келген макромолекула немесе коллоид ерітіндісінің бөлшектері. Глобулаға, мысалы, молекулалары дөңгелекше келген протеиндерді жатқызады. Дереккөздер
Легальдылық

Легальдылық - [лат. legalis - заңды] - қандай да бір саяси ұйымның, институттың іс-әрекетінің заңдастырылуы, қоғамдық құрылыстың, саяси қызметтің конституциялылығының міндетті шартты талабы. Легальдылық - демократиялық өркениетті қоғамда және мемлекеттегі әлеуметтік-саяси өмірінде субъектілердің қалыпты дамуы, қызмет етуінің аса қажетті элементі. Сонымен қатар қазіргі мемлекеттердің шынайы өмірінде қоғамды және билікті тұрақсыздандыруға бағытталған, әлеуметтік, экономикалық, саяси, өнегелік залал тигізетін жартылай легальды, көлеңкелі, заңсыз, астыртын әрекет ететін (мафиялық, лаң- кестік және т.б.) ұйымдар да кездесіп жатады. Дереккөздер
Жүйкелер

Жүйкелер — адам мен жануарлар организмдерінде жұлын мен ми және вегетативтік жүйке ганглиондарымен (түйіндерімен) байланысып, белгілі бір мүшелердің қызметтерін реттеуге маманданған жүйке талшықтарынан құралған мүшелер. Организмде жүйкелер: жұлын жүйкелері, ми жүйкелері және вегетативтік (симпатикалық және парасимпатикалық) жүйкелер болып үш топқа бөлінеді. Құрылысы жағынан жүйкелер — паренхималы мүшелерге жатады. Олардың паренхимасын — жүйке талшықтары, ал стромасын —жүйке талшықтарын байланыстырып тұратын борпылдақ дәнекер ұлпалық аралықтар құрайды. Строма арқылы жүйкені қоректендіретін қан және лимфа тамырлары өтеді. Жүйке талшықтарын бір-бірімен байланыстырып, талшықтар шоғырларын түзетін жіңішке дәнекер ұлпалық аралықтарды — эндоневрий. Талшықтар шоғырларын сыртынан қаптап, оларды бір-бірімен біріктіріп, жүйкені құрайтын ені жалпақтау келген дәнекер ұлпалық аралықтарды — периневрий, ал жүйкені сыртынан қаптап тұратын дәнекер ұлпалық қабықты — эпиневрий деп атайды. Дереккөздер
Саяси терроризм

Саяси терроризм - [лат. terror - қорқыныш] - қаталдықпен сипатталатын саяси зорлықтың ерекше түрі; тұрғындар мен өзінің қарсыластары арасында қорқыныш пен үркіту тудыру мақсатында бұзақылық әрекеттерді жүзеге асыру, тіптен олардың көзін жою немесе материалдық шығындарға ұшырату. Терроризм мемлекет, ұйымдар, топтар мүддесін қорғау мақсатында саяси күрес құралы ретінде пайдаланылады. Терроризм қарсыластардың бірін-бірі жоюдан басқа амалы қалмаған, қарама-қайшылықтар шиеленіскен жағдайларда дамиды. Терроризмге күрестің басқа жолы қалмаған немесе адамдардың мінез-құлқын түбегейлі өзгерткілері келген жағдайда баруы мүмкін. Терроризмнің психологиялық негізі - радикализм, экстремизм. Қазіргі заманда экстремистік ұйымдардың террористік қызметі үдеуде. Олардың сипаты күрделеніп, адамгершілікке жатпайтын мән алуда. Терроризм әлемдік деңгейдегі ұйымдасқан күшке айналып отыр. Терроризмнің өсу себептері - дағдарыстық құбылыстардың өсуі, саясаттың бақылаушылық-реттеушілік қызметінің әлсіреуі, кейбір елдердің, тіптен әлемдік қауымдастықтың күрделі әлеуметтік-саяси үрдістерді реттей алмауы, идеалдар мен құндылықтардың жылдам өзгеріп отыруы. Терроризмнің орталық элементі нақты мақсаттарды, сонымен бірге жалпы, кейде символдық мақсаттарды көздейтін террористік актілер. Нақты мақсаттарға саяси көшбасшыны өлтіру, адамдардың көп жиналған жерінде жарылыстар ұйымдастыру жатады. Ал жалпы, символдық мақсаттарға Шешенстанды Ресейден бөлуді талап етуді жатқызуымызға болады. Барлық жағдайда террористік актілердің мақсаты - қорқыту, үркіту, хаосты туындату. Терроризм субъектілері жеке тұлғалар, арнайы террористік ұйымдар және мемлекет болуы мүмкін. Террористік актілерді террористер өздерінің талап-тілектерін жеткізу үшін пайдаланады. Терроризмді іс-жүзінде келесі түрлерге бөлуге болады: террор бейбіт және соғыс уақытындағы саяси күрес әдісі ретінде; жеке немесе ұйымдасқан террор мемлекеттік саясат ретінде; террор ішкі саяси күрес құралы ретінде; мемлекетаралық сипаттағы террористік актілер; халықаралық терроризм. Дереккөздер
Асылбек Сүйіндікұлы

Асылбек Сүйіндікұлы (т.-ө. ж. б.), Абайдың замандасы, ақынның ғашығы Тоғжанның туған ағасы. Тобықты руының Бөкенші табынан шыққан би, кезінде болыс болған. Абайдан біраз жас үлкен. Ол Абайды аса қадір тұтқан. Өзінің қайын жұрты сыбан Сабырбай ақынның ауылына қонаққа ертіп барған. Сол жылы Абай Қуандық, Сабырбай қызымен танысады. Бұл оқиға Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында барынша қанық суреттелген. Асылбек пен Абай екеуара өлеңмен хат жазысып тұрған. Кейіннен ру арасындағы қырғи қабақ жайларға байланысты аралары суып кеткен. Оған Зағипа Әбдіқызының оқиғасы себеп болған. Зағипа өзінің сүйген жігітін менсінбей, басына бостандық сұраған. Абай ояз арқылы қызға еркіндік алып береді. Алайда бұл істің соңы үлкен дауға ұласып, ел арасында іріткі туып, жаугершілікке ұшыратады, біраз адам итжеккенге айдалады. Зағипа құса болып, екі жылдан кейін дүниеден өтеді. Бұл жәйт «Абай жолы» эпопеясында Мәкен-Дәрмен арасындағы махаббат желісіне арқау болған. Дереккөздер
Бір мерзімдік саясаттың халықаралық ұйымы

Бір мерзімдік саясаттың халықаралық ұйымы - - 2000 жылы лондондық бизнесмен Джон Банцл негізін қалаған. Алдына мынадай міндеттер қояды: 1) ұлттық реформалардың қазіргі кездегі дегуманизацияның негізгі қайнар көзі ғаламдық корпораңиялардың билігі мен бақылауынсыз өсімін реттеуге күші жетпейтінін мойындау; 2) мынаған дайын сайлаушыларды тіркеу: а) ғаламдық плутократиялық диктатураны шектеуді мақсат тұтқан конституцияның қияли жобасына емес, төмендегі пікірталастарға негізделген біркелкі (бір мерзімдік саясат) саяси бағдарламаны жүзеге асыруға қатысу; ә) сайлауларда осы бағдарламаларды ұстанатын үміткерлерге дауыс беру; б) ондай үміткерлерді тіркеуден өткізу; в) бір мерзімдік саясатты қолдаушыларға үміткерлердің аты мен партиясын хабарлау; г) бір мерзімдік саясаттың жақтаушыларды өздерінің елдерінде, сайлау учаскелерінде қалай дауыс беретінінен хабардар ету; ғ) бір мерзімдік саясат принциптеріне негізделген заңнамалардың келісілгендігін бақылау; д) бір мерзімдік саясатты қолдаушыларды және қалың көпшілікті жобаның барлық кезеңдеріндегі ақпараттармен қамтамасыз ету. Дереккөздер
Глобулалы протеиндер

Глобулалы протеиндер (глобулярные белки) — амин қышқылдарының полипептидтер тізбектері шумақталып оралып, пішіні шар тәрізді молекулалар құрайтын протеиндер (ақуыздар). Глобулалы протеиндерге адам мен жануарлар организмдерінде динамикалық қызмет атқаратын антиденелер, кейбір гормондар және басқа да көптеген ақуыздар жатады. Дереккөздер
Сүйек кемігі майы

Сүйек кемігі майы (костный мозг) (medulla ossium, лат. medulla — милық, os — сүйек) - қаңқа сүйектерінің жілік бастарындағы, омыртқа денелеріндегі және жалпақ сүйектердегі сүйек кемігі тақташаларының аралықтарындағы ұяшықтарды толтырып тұрған қан тұзуші мүше. Оның негізін құрамында әр түрлі даму сатысындағы қан жасушалары мен тамырлары бар жіңішке та шықты ретикулалы ұлпа құрайды. Сүйек кемігі майында түзілетін барлық қан жасушаларының бастама ізашар жасушалары — көп мүмкіндікті діңгекті жасушалар. Олардан көп мүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, бір мүмкіндікті бласттар жетіледі. Бласттардан эритроциттердің даму қатары (базофилді, полихромотофилді, ацидофилді эритробласт, нормобласт, эритроцит), лейкоциттердің даму қатары (гранулоциттер, агранулоциттер), мегакариоциттің даму қатары (қантабақшалары) дамиды. Гранулоциттер жасушалар қатарынан цитоплазмасында әр түрлі дәншелері бар базофилді, эозинофилді және нейтрофилді гранулоциттер, лимфобласттардан тимус пен шеткі қан жасау мүшелерінде (көкбауыр, лимфа түйіндері, лимфоэпителтальды құрылымдар) Т- және В- лимфоциттер, монобласттардан моноциттер жетіледі. Дереккөздер ar:نقي ru:Костный мозг
Латенттілік

Латенттілік - [лат. latens - жасырын, кәрінбейтін] - қандай да бір әлеуметтік құбылыстың немесе процестің, оған тән қасиеттер мен белгілердің сырттай байқалмауы, жасырындығы. Латенттілік көбіне қандай да бір әлеуметтік құбылыстың, процестің пісіп-жетілуі кезінде немесе оның салдарын болжай алмаған жағдайда көрінеді. Роберт Кинг Мертон осылайша, әлеуметтік қызметтерді нақтылы және жасырын (латентті) деп бөлген. Екіншісінің алғашқысынан айырмасы әлеуметтік жүйенің тұтастығы мен ынтымақтастығын сақтауда қандай да бір әлеуметтік әрекеттердің салдарын есепке алмаудан туындайды. Дереккөздер
Саяси технологиялар

Саяси технологиялар — нақты субъектінің белгілі бір уақыт пен белгілі бір жерде мақсаттары мен міндеттерін оңтайлы және тиімді жүзеге асыруға бағытталған, бірінен соң бірі қолданылатын процедуралар, қызмет әдістері мен тәсілдер жиынтығы. Саяси технологиялар мақсатты бағытталған қызметтің әдіс-тәсілдерінің жиынтығы ретінде мақсатқа қол жеткізу құралдарын реттеп қана қоймайды, ол іс- әрекеттің кезектілігін бекітіп, соған сай субъектінің мінез-құлық алгоритмін дайындайды. Саяси технологияның сан алуан түрлері бар. Олардың маңыздылары: саяси маркетинг, саяси жарнама, қоғаммен байланыс орнату (қоғаммен қарым-қатынас), саяси консалтинг. Дереккөздер
Сүйек тақташалары

Сүйек тақташалары (костные пластинки) (lamina ossea, лат. lamina — тақташа, os — сүйек) — сүйек ұлпасының жасушааралық заты. Сүйек такташаларының орташа қалындығы 4-15 мкм тең. Оның органикалық құрамын коллаген талшықтарының ерікше түрі — оссеин талшықтары мен оларды желімдеуші мукопротеид (оссемукоид), ал минералды құрамын кальций және фосфор тұздары түзеді. Сүйек тақташалары бір бағытта қабаттаса орналасып, пішіні әр түрлі сүйек тақташаларының жүйелерін жасайды. Жілік қабырғасындағы тығыз сүйек затының құрылымдық бірлігі — пішіні дөңгелек не сопақ келген тақташалар жүйелері — остеондар. Олардың ішіндегі остеондар өзектері арқылы сүйекті қоректендіретін қан тамырлары өтеді. Остиондар аралығында сүйек тақташаларының аралық жүйесі орналасқан. Жіліктің тыгыз сүйек қабырғасын сыртқы және ішкі сүйек тақташаларының жалпы жүйелері қаптап жатады. Дереккөздер
Саяси трансформация

Саяси трансформация - [лат. transformatio - айналу] - қоғамдық ғылымда ұйымдық құрылымдар мен қоғамдық өмір түрінің төңкерістік-реформистік негізде немесе эволюциялық-реформистік актілер, әрекеттер негізінде өзгеруін білдіреді. Саяси трансформация - қоғамдық өмірдің міндетті элементі, себебі соның арқасында қоғамдық дамуда үдемелілік тууы мүмкін әрі талапқа сай түрлерді іздеу тән. Қоғамның өркениеттілік деңгейі оның жаңалыққа ашықтығымен, өзіне жаңа элементтерді тарта алуымен өлшенеді. Бірақ трансформация қоғамдық ағзаны түбірімен бұзуга бағытталмауы керек. Саяси трансформация қоғамдық өмірдің негіздерін қозғауы немесе үстірт сипатта болуы мүмкін. Дереккөздер
Саяси тұрақтылық

Саяси тұрақтылық - әр түрлі ішкі және сыртқы өзгерістер жағдайында саяси жүйенің өз құрылымын сақтап, тиімді өмір сүруге мүмкіндік беретін тұрақты жағдайы. Ол үшін ең алдымен экономиканың жоғары қарқынды дамуы, халықтың әл-ауқаты үздіксіз өсуі, табыс бөлісінде алшақтықтың болмауы, саяси тәртіптің заңдылығы мен демократиялығы, т.с.с болуы керек. Дереккөздер
Сүйек ұлпасы

Сүйек ұлпасы (костная ткань) (textus osseus, — ұлпа; — сүйек) — қаңқа дәнекер ұлпасы. Сүйек ұлпасы сүйек жасушалары — остеоциттерден және жасушааралық зат — сүйек тақташаларынан тұрады. Сүйек ұлпасын түзетін жас жасушаларды остеобласттар деп атайды. Сүйек ұлпасы қаңқа сүйектерін құрайды. Сүйектер сыртынан сүйекқаппен (периост) қапталған. Сүйектер организмде тіректік, механикалық, қорғаныс қызметтерін атқарады және минералдық тұздар мен май алмасуына қатысады. Дөрекі талшықты (ретикулофиброзды) сүйек ұлпасы - матрикстегі коллаген талшықтарының ретсіз орналасуымен сипатталады. Ол салыстырмалы түрде төмен механикалық беріктігімен сипатталады және әдетте остеобласттар жоғары жылдамдықпен остеоид түзген кезде пайда болады. Әдетте, бұл ұрықтың сүйек тінінің қалыптасуы кезінде, патологиялық жағдайларда - сүйек сынығын емдеу кезінде немесе "Пагет ауруы" кезінде пайда болады. Остеоциттер денелері бар лакуналардың тұрақты бағыты болмайды. Дөрекі талшықты сүйек тінінде остеоциттердің мөлшері пластикалыға қарағанда жоғары, ал оның матрицасында негізгі зат көп және минералды компоненттер аз болады. Сүйек тінінің қалыпты дамуы мен регенерациясы кезінде дөрекі талшықты сүйек тіндері біртіндеп пластикалыға сүйек ұлпасымен ауыстырылады. Ересек адамда тек бас сүйегінің өскен тігістерінде және кейбір сіңірлердің сүйекке бекінген жерлерінде ғана сақталады. Пластинкалы сүйек ұлпасы- ересек адамда бүкіл сүйек қаңқасын құрайды. Оның минералданған жасушааралық заты қалыңдығы 3-10 мкм арнайы сүйек пластинкаларынан тұрады, олардың әрқайсысында параллельді жіңішке коллаген талшықтары бар. Көршілес пластиналардың талшықтары бір-біріне бұрыш жасап жатады, бұл оларға әсер ететін жүктемелердің біркелкі таралуына ықпал етеді. Сүйектегі пластиналар бірнеше жүйені құрайды. Остеоциттер денелері орналасқан лакуналар пластинкалардың арасында рет-ретімен орналасады, ал жасуша өсінділері орналасқан сүйек түтікшелері пластинкаларға тік бұрышпен енеді. Дереккөздер
Глобулалы лейкоцит

Глобулалы лейкоцит (глобулярный лейкоцит); (leu- cocytus globularis; грек, leucos - ақ, kytos - жасуша; лат. globulus — дөңгелекше) —цитоплазмасындағы ірі қосындыларының қасиеттері шырлы жасуша (лаброцит) дәншелеріне ұқсас, эпителий ұлпасында кездесетін, пішіні дөңгелекше келген қозғалмалы лейкоцит. Глобулалы лейкоцит жануарлар ащы ішегінің бастапқы және соңгы бөліктері мен ішек бездерінің жоғарғы бөліктерінде көптеп кездеседі. Оның саны жануарлар түрлеріне байланысты өзгеріп отырады. Дереккөздер
Бейсенғали Әбдірахманов

Бейсенғали Әбдірахманов 1888 жылы Орал облысы, Ілбішін уезі, Жұбанышкөл болысында (қазіргі Қаратөбе ауылы) - Алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі, Қазақстанда денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы. Өмірбаяны Кедей шаруа отбасында туып-өсті. Болыстық орыс-қазақ мектебін бітіргеннен кейін мұғалім И.К. Мальковтың көмегімен Орал қаласындағы қолөнер училищесіне түсіп, ат әбзел цехы бөлімін «әбзелшінің көмекшісі» мамандығымен бітірді (1902-1907). Орынбор мұғалімдер мектебіне түсе алмағаннан кейін Оралдағы әк зауытында жұмыс істеді, ауылға келіп мал бақты. 1909 жылы облыстық денсаулық сақтау бөлімінің стипендиясымен Воронеж ер балалар фельдшерлік мектебіне түсті. Оны 1911 жылы бітіріп, 1914-1917 жылдары 2-учаске аталған алты болыс Қаратөбе елінде фельдшер болып жұмыс істеді. Ақпан төңкерісінен соң М.Жолдыбаев, Ж.Нияров, Ү.Жаманов, О.Исаев, Х. Сағындықовтармен бірге Алаш қозғалысына қатысты, Досмұхамедовтер мен Әлібековтер тобынан бейтарап ауыл интеллигенциясы құрамында болды. Азамат соғысы кезінде Х. Сағындықовпен бірге елді текетірескен күштерден қорғайтын Қорғаныс комитетін құрды, 70 адамнан тұратын халық жасағын ұйымдастыруға қатысты. 1920 жылы қаңтарда Қызыл армияның 5-бригадасы Қаратөбеде ұйымдастырған учаскелік әскери-төңкерістік комитеттің хатшысы болды. Кейін Жымпиты уездік денсаулық сақтау бөлімінің санитарлық-эпидемиологиялық бөлімінің меңгерушілігіне тағайындалды. 1922—1930 жылдары Орал губерниялық округтік денсаулық сақтау бөлімінің дәрі-дәрмекпен жабдыктау бөлімінде қызмет атқарды. 1930—1931 жылдары Қазақстан-АКСР-і Денсаулық сақтау халық комиссариатының төрағасы. Осы қызметте республиканың медициналық жоғарғы оқу орындарының тұңғышы - Алматы медициналық институтын ұйымдастыруға ұйытқы болып, өнеркәсіп орындарында - Успен кенішінде, Қоңыратта, Қарағанды облысында жаңадан ауруханалар ашу, жұмысшыларға дәрігерлік көмек көрсету ісін қолға алды. Дереккөздер
Саяси тіл

Саяси тіл - адамның ойлау, өз ойын жеткізу құралы қызметін атқаратын белгілер жүйесі; саяси ақпаратты қалыптастыру, қызмет істету және жеткізу құралы. Ол екі жолмен: тікелей сөз арқылы (вербалды) және символдар (арнайы белгілер, салт-жоралар) көмегімен беріледі. Сонымен бірге, саяси тіл саяси институттар мен құрылымдардың арнайы, кәсіби тілі және көпшілікке түсінікті бұқарашыл саяси сөйлеу тілі: БАҚ үшін мәліметтер, митингілерде сөйлеу, парламент пікір-таластарында сөйлеу болып бөлінеді. Саяси тіл ерекшелігі саяси идеялар мен билік тәжірибесін тілдік түрде сөзбен бекіту. Кез келген әлеуметтік және саяси идеалдар, құндылықтар мен ережелер билікке ұмтылушы немесе оған ие топтың тілі ауқымында қалыптасады. Тіл - адамдарға билік еркі мен идеологияны еркінен тыс мойындату. Сөздік пен синтаксисті таңдау - саяси іс-әрекет, ол фактілерді таңдау мен оларды қабылдау тәсілін анықтайды. Саяси тілде билік, элита, бұқара бейнесі көрініс табады. Көбінесе саясаткерлер өткір мәселелерді айналып өтуге тырысады. Саяси бағдарлар, саяси-идеологиялық мазмұндағы бұқаралық ақпарат құралдарындағы тіл мен тілдік конструкцияларды талдау шынайы саясатты түсіну тәсілі. Саяси тіл тиімділігінің белгісі - ақиқат пен шынайылылықтың қажеттілігі мен жеткіліктілігі, әлеуметтік эмоцияларды қажетті саяси іс-әрекетке айналдыруға мүмкіндік береді. Тіл - саяси мәдениет элементі, ол белгілі бір ережелерден тұрады: қандай да бір тілдік тыйым салулар (мысалы, ережеге сай келмейтін балағат сөздерді пайдалануға болмайды); нақты экспрессия ережелері (мысалы, оппонентке түкіруге болмайды); көркем шығармадағы бейнелер мен идиоматикалық сөздерді (мақал-мәтелдерді) қолдану. Саяси мәтіндердің сендіру қызметінің мәні зор. Сонымен бірге саяси тіл саяси фактілерді тіркеу мен өзгерту қызметтерін де атқарады. Саяси мәтін - билік пен азаматтар арасындағы байла¬ныс тәсілі. Ол журналистика, публицистика, насихат және саяси ғылым тілін анықтайды. Мәдениетте саяси мәтіндердің көп болуы - билік пен азаматтар арасындағы байланыста ресми емес жағдайдың болмауының белгісі; саясатты бюрократияландыру шарасы. Дереккөздер
Дәстүр мен жаңашылдық жайында

«Дәстүр мен жаңашылдық жайында»- жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мақаласы. «Қазақ әдебиеті» газетінің 1960 жылғы 28 тамыздағы санында жарияланған, бұдан соң «Әр жылдар ойлары» (1961) жинағында басылған. Мұнда қазақ әдебиетінің өскелең жолын саралап, қорытындылаған (теориялық) күрделі ойлар бар. Әуезовтің «Дәстүр - болмысты көркем образға айналдырудың ғасырлар бойы машықталған тәсілдерінен және айналамызды қоршаған қоғамдық орта мен табиғатты ой таразысына сала отырып бейнелеудің ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып келе жатқан қағидапарынан құрылады» (12 томдық шығармалар жинағы, 12-том, 509-бет) деген анықтамасы дәстүрдің заңдылықтарын ашатын тұжырым. Бұл еңбекте қазақ көркемсөз өнеріне тән дәстүр мен жаңашылдықтың бірнеше қырлары көрсетілген. Соның бірі қазақ әдебиетінің ауыз әдебиеті мен жазба кәсіби әдебиетінен нәр алып, қос арна болып дамып келе жатқандығы. Қазақ фольклорының сұрыпталған шебер тілі, халықтың үміт, арманын бейнелейтін үрдісі, кең ауқымды толғамдылығы Абай Құнанбаев бастаған классикапық әдебиетімізге игі әсер тигізген. Сондай-ақ кеңес дәуірінде көркейіп дамыған жазба әдебиет халық ақындарының, соның ішінде Жамбыл Жабаевтың шығармашылығын байытуға зор ықпал еткен - Әуезов қазақ кеңес әдебиетінің жетілуіне, жанрлық жағынан түрленуіне, жаңа сапалар табуына орыс әдебиетінің тәсіл, үлгісі болғанын атап өтеді. Қоғамдық өзгерістердің нәтижесінде әдебиеттегі көне дәстүрлердің кейбіреулері жоғалып, оның орнына өміршең жаңа бағыттар келетіні де жаппы заңдылық. Жаңа дәстүрлер шебер суреткерлердің ізденістері арқылы толысып, түрленіп отырады. Қазақ кеңес поэзиясы мен прозасы әлемдік әдебиеттің тәжірибесін де пайдаланып, жетілген. Ал драмалық шығармалар, әдеби сын дәстүрі, негізінен алғанда, кеңес дәуірінің жемісі болып табылады. Жазба әдебиеттің ең күрделі жанры - романшылықтың қалыптасуына да төл дәстүрімізбен қатар жаһан әдебиетінің де әсері тиген. Тың жанрлардың пайда болуы, көне жанрлардың жаңғыруы, ауызша және жазбаша көркем шығармашылықтың бірін-бірі байытуы ортақ заңдылықты құбылыс. Дәстүр мен жаңашылдық қазақтың көркем әдеби тілінің қалыптасу процесінде көрінеді. Сонымен: # Халықтың ақындық шығармашылығы, оның жанрлары мен түрлері, ақындардың стилі мен қолжазбасы жүздеген жылдарда қалыптасып, дамып отырады; #Қазақ әдебиеті өзінің даму процесінде тап дәстүрлерімен қатар шығыстың, орыстың, еуропалық жалпы жаһан әдебиетінің көркемдік жетістіктеріне де сүйенеді, жаңа сипаттар табады; #Жазба әдеби тіл де ақындар, жазушылар шығармашылығының ілгерішіл үрдістерін сұрыптап, жетілдіреді. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі конференциялары

Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі конференциялары - жеке тұлғалардың құқықтары мен бостандықтары жөніндегі мәселелерді қарайды. Соңғы елу жыл ішінде әлемнің түкпір-түкпірінде болып жатқан аймақтық соғыстар, табиғи және экологиялық апаттар, нашақорлық, қарақшылық, жұмыссыздық - бәрі қосылып адам факторына келіп тіреледі. Адам құқықтары туралы жалпыға бірдей декларация адамды түріне, тіліне, саяси немесе діни сеніміне, ұлттық немесе әлеуметтік жағдайына, жынысына қарамай тең құқықты санайды. Алайда, осы қағидалар жекелеген мемлекеттер, мемлекеттік тарапынан жиі бұзылады. Сол себептен Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл мәселені үнемі өз назарында ұстап кезекті конференцияларында қарап отырады. 1968 ж. өткен Тегеран конференциясы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қабылдануының жиырма жылдығына арналды. Оған 84 елдің делегациясы қатысып, көптеген мәселелер қаралды. Келесі конференцияға араға жиырма бес жыл салып, 1993 ж. 1 маусымда Вена қаласында өтті. Онда төменгі мәселелерге баса назар аудару керек деп шешілді: 1) дүниежүзі бойынша адам құқы бұзылуын болдырмау үшін жанжақты бақылауды күшейту қажет; 2) адам құқы бұзылған жағдайда Біріккен Ұлттар Ұйымы тез арада нақты шара қолдану үшін адам құқы жөніндегі бірінші Жоғарғы комиссар тағайындайды; 3) бейбітшілікті сақтау миссиялары аттандырылған кезде бірінші кезекте адам құқы мен демократия нормалары қорғалуы тиіс. Бұған қоса дамушы елдердегі сауатсыздықпен, аштықпен, және кедейшілікпен күрес, босқындардың мүддесін қорғау қазіргі таңда дүниежүзіндегі ең басты проблемалардың бірі болып отыр. Дереккөздер
Дара ақындық творчествоның туып, дами бастауы

«Дара ақындық творчествоның туып, дами бастауы» - Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1957 ж. шыққан Қазақ КСР тарихының 1-кітабына жазған (378-381-беттер). Мұхтар Әуезов осы еңбектің редакция алқасының мүшесі. Мақала кітаптың «XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы Қазақстан мәдениеті» атты 16-тарауында «XVIII ғасырдағы және XIX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті» деген бөлімде берілген. Мақалада алдымен 18 ғасырға дейінгі көптеген ақындардың өмірі жайындағы деректердің, жазбалардың жоқтың қасы екендігі айтылған. Тек 19 ғасырдан бастап қана көбіне орыс интеллигенциясы тарапынан қазақтың ақын-жыршылары туралы деректер жиналып, шығармалары жазылып алына бастады дейді. . Осындай ақынның бір мысалы ретінде Бұқар Қалқаманұлын алған. Туған-өлген жылдары, туған жері, ескен ортасы жайыңда айтып, біраз шығармапарын талдаған. Өмірі жайлы мәліметтері аз болғанмен, бірен-саран шығармалары, емір сурген дәуірі белгілі ақын жыраулар ретінде Тәтіқара, Үмбетей, Шал ақын, Көтеш, Жанкісі, Ақтамберділерді атап, қысқа мәліметтер берен. Бұларды қазақ әдебиетіндегі дара ақындықтың бастаушылары дегөн. «Жыраулардың өлеңдері өзінің көркемдік жағын алғанда, одан бұрынырақ кезеңдегі өлеңдерден анағүрлым жетіле түскен өлеңдер. Қазақ ауыз әдебиетінің негізгі белгілері мен дәстүрлерінің бәрін сақтап қалған бұл өлеңдерде жазба поэзияға тән элементтер бар» екенін дәлелдеп, жыраулық поэзия женінде дәл тұжырымдар жасаған. Дереккөздер