kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ілбішін

Ілбішін — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Ақжол ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-дей жерде, Жайық өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1603 адам (818 ер адам және 785 әйел адам) болса, 2009 жылы 1525 адамды (764 ер адам және 761 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1356 адамды (677 ер адам және 679 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1931 жылы ауыл шаруашылығын ұйымдастыру кезінде қаланған. 1961-1992 жылдар аралығында өзімен аттас асыл тұқымды ет зауыты кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1992 жылы шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Орал – Атырау автомобиль жолы өтеді. Ауыл көшелері * А.Әйтиев көшесі * Ақжол (Құлышев) көшесі * Алтын орда (Минаева) көшесі * Ә.Молдағұлова көшесі * Б.Момышұлы көшесі * Бейбітшілік көшесі * Д.Қонаев көшесі * Далалық бұрылыс көшесі * М.Мәметова көшесі * Мұнайшы көшесі * Нарын (Қабдешұлы) көшесі * О.Исаев көшесі * С.Датұлы көшесі * С.Сейфуллин көшесі * Ш.Уәлиханов көшесі Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.akzhaik-bko.gov.kz/?id730&menuid1217&section&moduletext&action&langkz Ақжол ауылдық округі]
Құрылымдар

Құрылымдар, конструкциялар (лат. constructіo — құрастыру, жасау), техникада — машина мен ғимараттардың немесе тораптар құрылысы мен жұмысының сұлбасы, сондай-ақ, машинаның, ғимараттың, тораптың өзі және олардың бөлшектері. Құрылымдар машина бөлшектері мен элементтерінің өзара орналасу ыңғайына, олардың бір-біріне бекітілу тәсілдеріне, өзара әрекеттесуіне және бөлек бөлшектерінің жасалатын затына байланысты болады. Дереккөздер
Санация

Санация (лат. sanatіo — емдеу, сауықтыру), сауықтырма — фирманың (компанияның, банктің, кәсіпорынның) ықтимал банкроттығын болдырмау мақсатымен несиелендіру, қайта құру, әр тараптандыру, т.б. шаралар арқылы жүзеге асырылатын қаржы-шаруашылық кешені. Мұнда фирманың істерін басқару жөніндегі міндеттер мемлекеттік органға немесе дәрменсіздік туралы істер жөніндегі уәкілдерден құралатын несиегерлер кеңесіне (соттың шешімімен) табысталады. Санация рәсімін қолдану фирманың экон. организм ретінде аман қалуын бүтіндей немесе ішінара қамтамасыз ету, борышқорлар мен несиегерлер арасында бітімгерлік мәмілесін жасасу, таратылған кезде оның активтерінің жақсы өткізілуіне қол жеткізу міндеттерін шешуге нақты мүмкіндіктер туғызады. Санация рәсімін жүзеге асыру әдістеріне ұйымдастыру шаралары (фирманың әкімшілік аппаратын өзгерту, тиімсіз бөлімшелерді жою немесе қысқарту), қаржы шаралары (жаңа капитал тарту, сондай-ақ керексіз капиталдан бас тарту) жатады. Қаржы шараларында ақша капиталын жұмылдыру үшін жаңа акциялар мен облигациялар шығару, банк несиелерін көбейту және бюджеттен жәрдем қаражат беру, акциялар (облигациялар, депозиттер) бойынша дивидендті (пайызды) азайту, оның өтелу (төлену) мерзімін ұзарту, қысқа мерзімді берешекті ұзақ мерзімді берешекке көшіру қарастырылады. Қазіргі тәжірибеде корпоративтік ұйымдастыру — компанияның заңды тұлға ретінде өмір сүруін ресімді түрде тоқтатып, оның негізінде жаңа заңды тұлға құру рәсімі көбірек орын алып келеді. Заңнамалық актілерде нақты несиегердің мүдделерін міндетті түрде қанағаттандыра отырып, компанияны бүтіндей немесе оның қайсыбір бөлігін қалпына келтіру тәсілдері мен шарттары қарастырылады. Дереккөздер
Гүлнәр Тілеуханқызы Хауадамова

Гүлнәр Тілеуханқызы Хауадамова (1950 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1992). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Қарағанды (1973–1975) және Алматы (1975–1976) қалаларындағы туберкулез диспансерінде дәрігер * КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің ғылыми-зерттеу институтында ординатор (1976–1978), аспирант (1978–1981) * Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында кіші, жетекші ғылыми қызметкер (1981–1983, 1985–1994) * Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің емдеу басқармасы бастығының орынбасары (1984–1985) * Халықаралық қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі (1994–1995) болды. * 1995 жылдан Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * «Впервые выявленный туберкулез органов дыхания на территории с высокой его распространенностью» тақырыбында докторлық дисскртация қорғады. * 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Айсары (станция)

Айсары — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Заозёрный ауылдық әкімдігі құрамындағы темір жол бекеті. Географиялық орны Аудан орталығы - Степняк қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-дей жерде. Тарихы Іргесі 1960 жылдары Заозёрный кентін салуға байланысты қаланды. Темір жол станциясында 17 адам жұмыс істейді. Астана қаласымен темір жол тасымалы арқылы байланысады. Айсарыда темір жол бекетінің жаңа ғимараты қолданысқа берілген.
Барақ сұлтан кесенесі

Барақ сұлтан кесенесі — 19 ғасырдың 2-жартысынан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Аягөз қаласы мен Үшбиік стансасының аралығында, Ақшоқы тауының етегіндегі Ащысу алабында. Барақ Солтыбайұлына (1750 жылы өлген) қойылған. Оны Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы ұйымдастырған экспедиция зерттеген (1990). Барақ сұлтан кесенесі пирамида тектес, биіктігі 9 м, шикі кірпіштен біртіндеп ішке қарай қалау әдісімен, үш қырлы күмбез шығара тұрғызылған. Мұндай әдіс күмбез қалауға ағаш тұғыр қою мүмкіндігі жоқ ормансыз қазақ даласына тән. Кесене пішіні жағынан Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесіне ұқсайды. Жобасына қарағанда, бұл жерде үш пирамида салынбақ болған, бірақ толық аяқталғаны Барақ сұлтан кесенесі ғана. Қалған екеуі тік өрілген тұғыр күйінде қалып қойған. Жоба бойынша құрылыс толық аяқталғанда шаршының үш жағында үш пирамида, төртінші жағында сырғауылдан қоршау, оның бас қақпасы қиюластыра қаланған белдеумен өрнектелмек болған. Дереккөздер
Өкпешілдік

Өкпешілдік – адам бойындағы жағымсыз сезім. Өкпешілдік жүйке жүйесі қажыған, сәл нәрсеге қабақ шытып, көңілі толмай уайымдай беретін, ұсақ-түйекке мән бергіш адамдардың әлсіз сезімі (эмоциясы) ретінде көрінеді. Өкпешіл адам аса сезімтал кісі, соның салдарынан оның жаны тез “жараланғыш” келеді. Өкпешілдіктің белгілері кейбір ересек адамдарда, көбінесе жас балаларда, сондай-ақ меланхоликтерде жиі кездеседі. Қозу мен тежелу секілді жүйке процестерінің әлсіздігі, олардың бір-біріне тең келмеуі өкпешілдіктің физиологиялық негізі болып табылады. Дереккөздер
Сангибан

Сангибан — алан тайпасының көсемі. 451 ж. Каталаун қырғыны алдында Сангибан Аттилаға бағынбақшы болады. Соны білген Рим мен остгот әскерлерінің басшылары Аэций мен Теодорих алан әскерін қоршауда ұстады. Сол себепті ол ғұндарға қарсы шайқасты; Пайдаланылған cілтемелер
Ламантиндер

Ламантиндер — сүтқоректілер класы сирендер отрядының Trichechidae тұқымдасының жалғыз туысы. Қазба қалдықтары Солтүстік Америкада плейстоценнен, ал Оңтүстік Америкада миоценнен белгілі. Қазіргі кезде ламантиннің 3 түрі Американың шығыс жағалауларында Флоридадан Бразилияға дейінгі аймақта, сондай-ақ, Африканың Атлант мұхиты жағалауында тіршілік етеді, олардың саны өте аз. Денесінің ұзындығы 4 м, кейбір ірі түрі — 5 метрдей, салмағы 400 кг. Терісінде сирек әрі қысқа түктері бар. Денесінің түсі қоңырқай сұр, құрсағы бозғылт түсті. Ескекке айналған ортаңғы үш саусағының ұшында жалпақ тырнаққа ұқсас тұяқтары болады. Иілгіш ескек аяқтарының көмегімен су түбінде сырғып қозғалады, су өсімдіктерін саусақтарымен қысып алып қоректенеді, сезу қызметін атқаратын жоғарғы ерні екіге бөлінген. Құйрық жүзбе қанатының артқы шеті жұмыр. Күрек тістерінің орнында 2 мүйізді тақташа түзілген. Оның басқа сүтқоректілерден басты айырмашылығы — омыртқа жотасының мойын бөлімінде тек 6 омыртқа (басқа сүтқоректілерде 7) болады. Ересектерінің жақ сүйектерінде 5 — 7 азу тістері бар. Өкпелері өте үлкен. Топтанып тіршілік етеді, аналығының буаздық мерзімі 5 — 6 айға созылады. Көбіне теңіздің таяз жағалауында, өзендердің сағасы мен төменгі ағыстарында су өсімдіктерімен қоректенеді. Ламантинді су айдындарын өсімдіктерден тазарту үшін пайдаланады. Олар кайман қолтырауыны мен акулалардың қорегі. 3 түрі де Халықаалық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Айсары әйнек құмды кен орны

Айсары әйнек құмды кен орны – өнеркәсіп орны. Ақмола облысы Бурабай ауданында, Щучинск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 106 км, Айсары ауылынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Кен орны 1982 жылы барланған. Жатыс сипаты, геологиялық құрылымы Пайдалы қабатының орташа қалыңдығы 9,4 м болатын палеогеннің хрустальді құмынан түзілген. Құм әйнек-шыны өнеркәсібінің шикізаты. Одан әйнек талшығын, қалбыр ыдысын, бөтелке (құмыра), терезе әйнегін, пено-әйнек, т.б. шығарылады. Дереккөздер
Қоскөл (Қоскөл ауылдық округі, Қаратөбе ауданы)

Қоскөл — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Қоскөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қаратөбе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1454 адам (740 ер адам және 714 әйел адам) болса, 2009 жылы 1128 адамды (560 ер адам және 568 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 753 адамды (375 ер адам 378 және әйел адам) құрады. Тарихы 1957-1997 жылдары “Қоскөл” қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қоскөлде және округке қарасты Дайынөткел ауылында ӨК және 30 шаруа қожалығы құрылған. Дереккөздер
Бааеддин Өгел

Бааеддин Өгел (1924, Түркия, Анадолы аймағы, Елазығ ауылы - 9.3.1989, Қожатепе) — түрік ғалымы, тарих ғылымдарының докторы (1948), профессор (1965). Анкара университетінің тіл және тарих, география факультетін бітірген (1945). Кейін Гази, Анкара, Елазығ университеттерінде оқытушы (1953-82) болды. Бааеддин – түркі және Орта Азия халықтарының тарихы, мәдениеті, тіліне қатысты 20-дан астам монография, 150-ге жуық ғылыми мақалалардың авторы. Бааеддиннің “Ерзурум ескерткіштеріндегі Алтай - түркі танымының іздері” (1947), “Хундар, көктүріктер, ұйғырлар” (1968), “Түркі мәдениеті тарихына кіріспе” (1985), “Ұлы хун империясының тарихы” (1998), тағы басқа еңбектері ғылыми ортада жоғары бағаланды. Дереккөздер
Леонид (Әскер) Құсманұлы Бакаев

Леонид (Әскер) Құсманұлы Бакаев (16.5.1949,Ресей, Камчатка облысы Усть-Камчатка ауданы Новый Камчатск с. – 24.5.2007, Алматы қ.) – инженер, педагог, заңгер, полк. (1990), тарих ғыл. канд. (1990), саясаттану (1996) және әскери (1997) ғыл. докт., проф., ҚР Жаратылыстану (1996), Пед. (1997) және әлеум. (1999) ғыл. академияларының акад., Нью-Йорк ғыл. академиясының мүшесі (1997), Ресей Әскери ғыл. академиясының акад. (1999). Ташкент жоғары танк командалық уч-щесі (1971), Алматы пед. шет тілдер ин-ты (1983), Бронетанк әскерлерінің әскери академиясы (1988) және Алматы мемл. ун-тін (2001, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Чехословакияда танк бөлімшесінің командирі (1971–1973) қызметін атқарды. 1973 жылдан Қазақстанда әр түрлі лауазымды әскери қызметтер (1971–1990) атқарған. ҚР Әскери комиссары (1990–1991), ҚР Мемл. қорғаныс к-ті штаб бастығының орынбасары (1992), Қазақ мемл. қыздар пед. ин-тында доцент (1992–1994), ҚР Сыртқы істер мин-лігінде бөлім меңгерушісі, кеңесші (1994–1997), ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (1997–2007), ҚР Ұлттық қауіпсіздік к-ті академиясының проф. (1998) болды. «Жастарға әскери-патриоттық тәрбие берудегі Қазақстан Компартиясының ұйымдастырушылық қызметі (1976–1980 ж.)» деген тақырыпта канд. дисс., «Қазақстан Республикасындағы әскери құрылымды жүзеге асыру саясаты» және «Қазақстан Республикасындағы әскери құрылым» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Б. 115-тен астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 20 монография («Отанды қорғау», «Геосаясат контексіндегі Қазақстан егемендігі», екеуі де 1996; «ХХІ ғасыр қарсаңындағы Қазақстанның әскери және сыртқы қауіпсіздігі», 1998; «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі», 2000; т.б.) мен 20 оқулықтың авторы. 3-дәрежелі «КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін» орденімен және медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтемелер * http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1054699860 * http://nedelya.efactory.ru/?article=314 * http://www.kpopov.ru/diving/1st_dive.html * http://biblus.ru/Default.aspx?auth=5b07l1f8 * http://www.silver.ru/air/programmes/kamennyiy-gost_/ * http://www.ewnc.org/theme-sites/blacksea/russia/eisk/linza/node/4791 Дереккөздер
Ілгерілемелі қозғалыс

Ілгерілемелі қозғалыс – кез келген екі нүктені қосатын түзу өзіне-өзі параллель болып орын ауыстыратын қатты дене қозғалысы. Ілгерілемелі қозғалыс кезінде қатты дененің барлық нүктесі бірдей траектория сызады, сондай-ақ уақыттың кез келген мезетінде қатты дене нүктелерінің жылдамдықтары мен үдеулері өзінің сан мәні жөнінен де, бағыты бойынша да өзара бірдей болып отырады. Сондықтан дененің І. қ-ын зерттеу нүкте кинематикасын зерттеуге келтіріледі. Теоремалар Ілгерілемелі қозғалыстағы дене нүктесінінің траекториясы, жылдамдығы және үдеуі туралы теорема - ілгерілемелі қозғалыстағы қатты дененің барлық нүктелері біртүрлі қисықтар (траекториялар) сызады және кез келген уақыт кезеңінде жылдамдықтары және үдеулері өзара тең болады. Дереккөздер en:Translation (geometry)#Translations in physics
Баира

Баира — Сириядағы Бостра қаласының монахы, христиан дінінің білгірі. Мұсылман аңыздарында ол Мұхаммедтің пайғамбар болатынын біліп, Меккеден келетін керуен жолын сарғая күткен. Бірде оны көрудің сәті де түседі. Мекке керуені Дамаскіге (Шамға) барып қайтар жолда Баира үйінің жанына тоқтай өтетін. Бірде Әбу Талиб сапарға өзінің немересі Мұхаммедті де ерте шығады. Баира бұлттардың, күннің, ағаш бұтақтарының қозғалысына қарай отырып, керуеншілердің ішінде болашақ пайғамбардың барлығын анықтап, оның бала Мұхаммед екенін біледі. Содан кейін ол Әбу Талибке оны көздің қарашығындай күтіп, сақтауға кеңес береді. Шындығында да, Әбу Талибке Мұхаммедті жас кезінде керуенмен бірге Сирияға алып барған. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ойсылқара пірі

Ойсылқара – түйе малының пірі. Ислам тарихында пайғамбарға деген сүйіспеншілігімен белгілі болып, әулие ретінде құрметтелген Уәйіс әл-Қаранидің атымен байланысты ұғым. Тарихи тұлға Уәйіс әл-Қарани Шам шаһарына қарасты Қаран ауылында 7 ғасырда өмір сүрген. Ол әулиелік кереметімен Мұхаммед (c.ғ.с.) пайғамбардың дүниеге келетінін алдын ала сезген. Ол Қаран елінің түйесін бағып, өзінің кәсіпке адалдығымен, тақуалығымен, қанағатшылдығымен көпке үлгі болған. Шешесінің рұқсатын алып, пайғамбарды көруге Мединеге келген.Уәйіс Қаранидің әулиелігін, ыстық ілтипатын ерекше рухани байланыс арқылы сезінген Мұхаммед (c.ғ.с.) пайғамбар оған деген құрметінің белгісі және оның рухани дәрежесінің айғағы ретінде сахабалары арқылы өз шапанын сыйлайды. Науқас шешесіне қарайлаған Уәйіс Қарани пайғамбардың көзі тірісінде жүздесе алмайды. Сондықтан ол табиғиндердің ұлығы болып саналады. Түркі ислам дүниесінде, дәстүрлі қазақ қоғамында да төрт түлік малмен байланысты әрбір кәсіптің киелілігін, абыройлылығын әйгілеп, ол кәсіптің әрқайсысының бастауында рухани ұстаз, қасиетті пір тұрғандығына сенген. Сондықтан ол кәсіпке адалдықты насихаттап, сол кәсіптің иесі пірден қолдау, желеп-жебеу тілеген. .]] Ішкі сілтемелер * Төрт түлік пірі Сыртқы сілтемелер * [http://www.qazaquni.kz/6064.html Мұхаммед (c.ғ.с.) пайғамбар] Дереккөздер
Әтейбек Жолымбетов

Жолымбетов Әтейбек - (24.01.1912, Алматы облысы, Іле ауданы, Тастақ ауылы – 07.07.1994, Алматы) – актер, Қазақстанның халық әртісі (1971; 1962 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі). Еңбек жолын туған ауылында есепші, малдәрігері болып бастаған. Қазақ драма театры жанындағы студияны бітіргеннен кейін (1936), театрдың негізгі құрамына қабылданады. 1936 жылдан өмірінің ақырына дейін Қазақ драма театрының актері болды. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндіктеріне қатысты (1936, 1958). Осы театрда алғаш ойнаған рөлі – Н.В. Гогольдің “Ревизор” комедиясындағы Христиан Иванович рөлі (1936). Жолымбетовтың Қазақ драма театры сахнасында бұдан кейінгі сомдаған рөлдері өз ерекшелігімен ұлттық өнер тарихында қалды. Олардың ішінде Иван (М. Ақынжановтың “Исатай – Махамбетінде”), Жылкелді, Жантық, Жапар (Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері – Ақтоқты”, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” және “Амангелдісінде”), Фогель (М.Әуезов пен Әлжаппар Әбішевтің “Намыс гвардиясында”), Аламанов (Ш.Хұсайынов пен Қ.Қуанышбаевтың “Шаншарларында”), Алшағыр, Қазан, Арыстан (Мұхтар Әуезовтің “Қара қыпшақ Қобыландысы” мен “Айман – Шолпанында”), Гроссман (Қажым Жұмалиев пен Әбу Сәрсенбаевтың “Арбасуында”), Малышев (Зейін Шашкиннің “Заман осылай басталдысында”), Оразбай (Әуезов пен Л.С. Соболевтің “Абайында”), Барақ (Қ.Бекхожиннің “Ұлан асуында”), Серке (Қ.Мұқашевтің “Парторгінде”) т.б. рөлдер бар. Жолымбетов аударма спектакльдерге де қатысып, бірқатар қызғылықты образдар жасады. Олардың арасынан Дулебов (А.Н. Островскийдің “Таланттылар мен табынушыларында”), Мадам-қатын, Гортензио (У.Шекспирдің “Асауға тұсауында”), Кәрімбай (Д.Файзидің “Башмағымында”), Жорабай (С.Ахмадтың “Күйеуінде”), т.б. бөліп айтуға болады. Жолымбетов 1945 жылдан бастап киноактер ретінде де елге танылды. Әсіресе, Ораз (“Абай әнінде”, 1946), Майбасар (“Жамбылда”, 1952), Қапан (“Бұл Шұғылада болған едіде”, 1955), Милиционер (“Біздің сүйікті дәрігерде”, 1958), Қарасақал (“Алдаркөседе”, 1965) рөлдерін көрермендер жылы қабылдады. Актер есімі радиодан көркем мәтін оқудың шебері ретінде халық жадында қалды. Сілтеме
Барам

Барам — ғашықтық дастан, халық арасына кең тараған “Шаһнама” дастаны сюжеттерінің бірі. 1908 жылы Қазан университеті баспаханасынан, 1912 жылы Домбровский баспаханасынан, 1995 жылы Алматыда басылып шыққан. Кіріспесінде дүниеде жеті ғашық бар екенін айта келіп: “Жетінші ғашық болған Ер Баһрам” дейді. Оқиғасы: Пері қызы Гүләндам сары далада алтын киік болып мұнарланып, көрген кісіні есінен адастырады. Оның келбетіне ғашық болған Баһрам соңынан қуады. Диюмен соғысып, теңізден жүзіп өтіп, керуенге ілесіп, қиыншылықтарды жеңіп, ақырында Гүләндаммен қосылады. Дастанда “Шаһнамадағы” үш кейіпкер: Баһрам, Үрім қызы, Киік бас кейіпкерлерге айналып, шығыста кең тараған ғашықтық қиссалардың құрылымдық жүйесімен, тыңнан жырланады. Оқиғаның түп-төркіні “Шаһнамадан” алынғанымен, “Мың бір түндегі” Сейфүлмәлік хикаясының сюжетіне көбірек ұқсайды. Баһрам бейнесі Фирдоуси, Низами, Дехлеуи, Науаи, Сайхали дастандарында кездеседі. Әлішер Науаидың “Фархад-Шырынында” Байрам - негізгі қаһарман Фархадтың досы. Фархадтың өлімін естіп, Арменияға келіп, Шируяны жеңіп, патша тағын Мехин Бануға береді де, өзі дүниеден баз кешіп, диуана болып кетеді. Сондай-ақ, Науаидың “Жеті аруында” да Баһрам оқиғасының сюжеті алынған. Ондағы қыздың аты – Дилорам. Баһрам бейнесіне парсының Cасан әулетінен патша болған Варахранның (421 - 38) тұлғасы алынса керек. Дереккөздер
Ығылман Шөрекұлы

Ығылман Шөрекұлы (1876, қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Тайсойған ауылы – 1932, сонда) – ақын. Жасында ауыл молдасынан оқып, хат таныған. 15 – 16 жасынан өлең шығарып айта бастады. Қисса-дастандарды кітаптардан оқып, замандас жырау-жыршылар арқылы көп жаттаған. Жас кезінде Атырау өңірінде аты әйгілі Абыл, Ақтан, Қалнияз, Нұрым, Досжан, Махамбет, Төлеген тәрізді ақындардың өлеңдерін өнеге тұтып, Жаскілең, Бала Ораз, Жылқышы, Мұрат сияқты ақын-жыраулардың көзін көріп, тәлім алған. Көзі тірісінде бірсыпыра өлеңдерін Ташкентте шығып тұрған “Сәуле” журналында жариялады. Осы қалада сондай-ақ 1836 – 37 ж. ұлт-азаттық көтерілісі мен оның жетекшілері Исатай мен Махамбеттің қаїармандық ерлігіне арналған тарихи дастанын бастырды (“Исатай-Махамбет”, Ташкент, 1925). Бұл дастан кейін де бірнеше рет жарияланды. Ақынның “Исатай-Махамбет”, “Өзім туралы”, “Ақындар туралы”, “Шешендер туралы”, “Батырлар туралы”, “Халық алдында”, “Толғау”, “Күреңатқа” деген халыққа кеңінен танымал өлеңдері бар. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Сот атқарушысы

Сот атқарушысы – мүліктік қатынасқа байланысты сот шешімі мен өзге де орындаушылық құжаттарды мәжбүрлі түрде орындату міндеті жүктелген лауазымды тұлға. Заң бойынша орындаушылық құжаттарға аралық сот шешімі, еңбек даулары жөніндегі комиссия шешімі, нотариустың орындаушылық жазбасы, т.б. жатады. Сот атқарушысы орындау уақытын ұзартуға, қысқартуға, орындау тәртібі мен тәсілін өзгертуге, борышқорға іздеу салуға, оның мүлкін тәркілеуге құқылы. Сот атқарушысы орындаушылық қызметке жетекшілік ететін аумақтық аға сот атқарушысына бағынады. Сот атқарушысы қызметіне 20 жасқа толған, жоғары заң білімі бар, бұрын сотталмаған Қазақстан Республикасының азаматы орналаса алады. Пайдаланған сілтеме
Концерн

Концерн (лат. concern – қатысу, мүдде) – өндірісті араластыру және әртараптандыру негізінде өнеркәсіп орындарын, көлікті, сауданы, ғылыми зерттеу мекемелерін, оқу орталықтары мен сынақ полигондарын бірлестірудің ең кең таралған қазіргі заманғы түрі; қаржы жөнінен бірыңғай бақылаудағы түрлі салалар кәсіпорындарының монополистік бірлестігі. Оны басқа монополистік пішіндерден өзгеше ететін ерекшеліктер: кәсіпорын ерікті келісім негізінде бірікпейді, акцияларды аса ірі компаниялардың, көбінесе, Концернді басқаратын холдингілік компаниялардың сатып алуы жолымен қаржы тәуелділігін орнату нәтижесінде бірігеді. Концерннің құрамына өнеркәсіптік компаниялардан басқа көлік және сауда кәсіпорындары, банктер мен басқа да қаржы мекемелері кіреді. Концерн осылайша банк капиталы мен өнеркәсіп капиталының біте қайнасуын айғақтайды. Концерндегі басым айқындамаға ие компаниялардың сипатына қарай өнеркәсіп, банк, сауда, т.б. Концерндерге ажыратылады. Алайда, бұлай бөлу тым шартты. Концерн байланыстың барлық түрлерінің мидай араласуымен ерекшеленеді: банк Концерндері, мысалы, өз бақылауымен өнеркәсіп, сауда Концерндерін қамтиды және бұған керісінше де болуы мүмкін. Сатылас бірігу принципімен құрылған Концерндер де болады. Мұның өзі тұйық технологиялық тізбек пішінінде бірлесу, яғни мұндай Концерн шикізатты өндіруден бастап дайын өнім шығаруға және оны өзінің көлік, өткізу және сауда торабы арқылы тұтынушыға дейін жеткізу принципімен құрылады. Алайда, тек қана сатылас бірігу негізінде құрылған Концерннің өткізу рыногіндегі үлесі әртараптандырылған Концерндермен – түрлі салалардағы бір-бірімен технология жағынан байланыспаған кәсіпорындарды біріктіретін монополиялармен салыстырғанда біршама төмен. Қазіргі заманғы Концерндер өндірістің сатыласа бірігуін әртараптандырумен ұштастыруда, яғни олар бір мезгілде экономиканың бірнеше салалары мен аяларында шикізатты өндіруден бастап түпкі өнім өндіруге дейін толық технологияық циклді жүзеге асырады. Концерннің қазіргі құрылымы көп нұсқалы. Концернге жалпы басшылық жасау әдетте басқармаға жүктеледі, оның құрамына акциялардың аса ірі пакеттеріне ие болғандар кіреді. Күнделікті оралымды-шаруашылық басшылықты басқарма жергілікті жерлердегі тиісті бақыланбалы қоғамдардың директорлар кеңестеріне табыстауы мүмкін. Қазіргі заманғы Концерндер, көбінесе, сыртқы рыноктарға шығып, халықаралық монополиялар пішініне айналуда. Ұлтаралық корпорациялардан өзгеше түрде халықаралық Концерндердің капиталын бір ел емес, бірнеше ел бақылайды. Дереккөздер *"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том it:Società consociata
Мақаш Байғалиұлы Тәтімов

{{Ғалым { } }} Мақаш Байғалиұлы Тәтімов (30 сәуір 1940, Алматы облысы Талғар - 16 сәуір 2016, Алматы) – демограф-ғалым, педагогика ғылымдарының кандидаты (1970), саясаттану ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996), Қазақстанда демография білімнің негізін қалаушы, қоғам қайраткері. Талғар қаласының Құрметті азаматы. Өмірбаяны Арғын тайпасының Қаракесек тің Байбөрі руынан шыққан. Ол Қазақстанда демография білімнің негізін қалаушы, қоғам қайраткері болды. 1970-1993 жылдары Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Философия және құқық иннститутының Ұлтаралық қатынастарды зерттеу орталығында кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер болып істеді. 1992 жылдан Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Отбасы, әйелдер және демография саясаты жөніндегі кеңестің (1992-1997), Адам құқықтары жөніндегі комиссияның (1992 жылдан) мүшесі, 1997 жылдан бері Орталық Азия университетінің ректоры болды. Тәтімов — көші-қон саясатын талдап жасаушылардың, шет жұрттағы қазақтардың елге оралуын алғаш ұйымдастырушылардың бірі. «Құрмет» орденімен, көптеген медальдармен марапатталған, Талғар қаласының құрметті азаматы. * В.И. Ленин атындағы Мәскеу педагогикалық университетін (1966), Мәскеу экономикалық статистика институтының аспирантурасын (1969) бітірген. * 1970 – 1993 жылдары Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Философия және құқық институтының Ұлтаралық қатынастарды зерттеу орталығында кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер болып істеді. * 1931 – 1933 жылдары “голощекиндік геноцидтің”, 1937 – 1938 жылдары сталиндік қуғын-сүргіннің, 2-дүниежүзілік соғыс майдандарында қаза тапқан қазақтар шығынын, тоталитаризм үшін “сенімсіз” халықтардың Қазақстанға қоныс аударылуының саяси себептерін ашып көрсету жөніндегі түрлі комиссиялардың жұмысына, сондай-ақ 1986 жылы оқиғаға қатысқан жастарды саяси-құқықтық ақтау үдерісіне қатысты. Халықаралық статистика деректеріне сүйене отырып, тұңғыш рет дүние жүзіндегі түркі тілдес халықтардың жалпы санын жариялады. * 1990 жылы “Азат” азаматтық қозғалысын құруға қатысып, оның тең төрағасының бірі болып сайланды. * 1993 – 1996 жылдары Қазақстан Республикасының Президенті Аппаратында Ақпарат және талдау бөлімінің аға сарапшысы қызметін атқарды. Тәтімов – көші-қон саясатын талдап жасаушылардың, шет жұрттағы қазақтардың елге оралуын алғаш ұйымдастырушылардың бірі. * 1992 жылдан Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Отбасы, әйелдер және демография саясат жөніндегі сабағаттық кеңестің (1992 – 1997), Адам құқықтары жөніндегі комиссияның (1992 жылдан) мүшесі. * 1997 жылдан Орталық Азия университетінің ректоры. “Құрмет” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған. 2012 жылғы елбасының жарлығымен "Парасат" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әлсен Айсин

Әлсен Айсин (1922 — 1980, Біржан сал ауданы Чистяков а.) — еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1966). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1945 ж. «Чистяковка» ұжымшарының мал фермасында есепші болып бастаған. Чкалов ауданы (қазіргі Тайынша ауданы) Алабота кеңшарында малшы (1952 — 57), 1957 жылдан сол шаруашылықта аға малшы болып жұмыс істеді. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Клара Шайсұлтанқызы Хафизова

Клара Шайсұлтанқызы Хафизова (24 сәуір 1939 жыл, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1995), профессор (1998), шығыстанушы ғалым,1964 ж ТашМУ-ды,1973 ж КСРО ҒА Шығыстану интының аспирантурасын бітірген. Өмірбаяны * Ташкент мемлекеттік университетін (1964) және КСРО ғылым академиясы Шығыстану институтының аспирантурасын (1973) бітірген. * Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтында кіші ғылыми қызметкер (1969–1970) * Қазақстан ғылым академиясының Ұйғыртану институтында аға ғылыми қызметкер (1974–1990) * ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі (1990–1994) * Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында жетекші ғылым қызметкер, бөлім бастығы (1995–1998) * «Қайнар» университеті стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталықтарының директоры (1998–2005) болды. * 2005 жылдан «Қайнар» университеті жанындағы қазақ тарихы мен өркениеті институтының директоры қызметін атқарады. Еңбектері * «14–19 ғасырлардағы Қытайдың Орта Азиядағы дипломатиясы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Қос күш

Қос күш– қатты денеге әсер ететін, шамалары тең, бағыттары қарама-қарсы (P–P), өзара параллель екі күштің жүйесі . Қос күш өзі түскен денені айналдыруға тырысады. Оның тең әсерлі күші болмайды. Қос күштің қатты денеге әсер ететін сызықтарының арақашықтығы оның иіні (l), ал Қос күштің денеге әсерін сипаттайтын векторлық физикалық шама Қос күштің моменті (М) деп аталады: M[Рxl]. Қос күштің шамасы мен иінін өзгерткенде оның моменті (M) тұрақты болса, онда Қос күштің денеге әсері де тұрақты болады. Сондықтан Қос күштің моменті (M) еркін вектор болып есептеледі; оны дененің кез келген нүктесіне түсіруге болады. Бір денеге түсірілген, моменттері бірдей (M1=M2) екі Қос күш бір-біріне механикалық эквивалентті болып табылады. Кез келген жүйенің Қос күштерінің моменттерінің геометриялық (векторлық) қосындысы нөлге тең болса, ондай жүйе теңгерілген жүйе деп саналады. Тең әсерлі қос күш Тең әсерлі қос күш – берілген қос күштердің әсерін өзгертпей ауыстыруға болатын бір қос күш. Пайдаланған әдебиет
Құрылымдық материалдар

Құрылымдық материалдар күш түсетін құралымдарды жасауға арналған. Материалдардың тегіне сәйкес құрылымдық материалдар металл, бейметалл және осы екеуінің басты сапалы қасиеттерін біріктірген композициялық; жасалу технологиясына байланысты деформациялау (қақталған, штампыланған, т.б.), құймалық, пісірмелік, т.б.; жұмыс шарты бойынша төменгі температуралық, ыстыққа, коррозияға, т.б. төзімді; беріктік шарттарына байланысты пластиктік шегі кең, беріктігі аз және орташа, пластикалық шегі шағын, бірақ өте берік құрылымдық материалдар болып ажыратылады. Әр топ өз алдына бөлінеді. Мысалы, металл қорытпалары қорытпа жүйелері бойынша (алюминийлі, магнийлі, титанды, мысты, темірлі, т.б. қорытпалар), құрылымына сәйкес (мысалы, аустенитті және ферритті болат, альфа-жез, т.б.), қатаңдығына қарай (мысалы, шыңдалған, цементтелген болат, т.б.) топталады. Бейметалл құрылымдық материалдар изомерлік құрамы, жасалу технологиясы, т.б. ерекшеліктері бойынша жіктеледі. Материалдардың сыртқы күш әсеріне төзімділігі (мысалы, серпімділік модулі, беріктілігі, пластикалығы, т.б.) құрылымдық материалдардың сапа көрсеткіші болып есептеледі. Металл құрылымдық материалдарға негізінен болат заттар жатады. Құралымдық болат конвертерлерде, мартен және электр пештерінде қорытылады. Шойыннан тотықтандырғыш ортада 1200С температураға дейін жұмыс істейтін тетіктер, іштен жанатын қозғалтқыштардың цилиндрлері, иінді біліктері, тісті доңғалақтары, т.б. бөлшектер жасалады. Никельді және кобальтты қорытпалар 1000 — 1100 С 0 температураға дейін өздерінің беріктігін сақтай алады. Бұлар вакуумдық-индукциялық және вакуумды-доғалық пештерде қорытылады. Ол авиация және ракета қозғалтқыштарын, бу турбинасын жасауға пайдаланылады. Магнийлі қорытпалардың меншікті көлемі жоғары болғандықтан құйма түрінде ұшу аппараттарында, машина жасауда, тоқыма және полиграфия өндірісінде пайдаланылады. Бейметалл құрылымдық материалдарға пластика, полимер, керамика, әйнек, резина, ағаш, отқа төзімді материалдар, т.б. жатады. Термореактивті, эпоксидті шайыр және фторопласт негізді пластикалар ұшақ, ракета құралымдарында, көлікте, энергетикада пайдаланылады. Шыны (силикатты, кварцты, органикалық) негізді материалдар әйнек ретінде пайдаланылса, керамикалық материалдардан жоғары температурада жұмыс істейтін тетіктер жасалады. Композиялық құрылымдық материалдарға пластикалық негізден (матрицалар) тұратын байланыстырғыш материалдар (ұнтақтар, талшықтар, т.б. түріндегі құраушылар) жатады. Мұндай материалдар негізінен ұнтақты металлургия әдістерімен, сонымен қатар кеуекті каркастарға еріген металды сіңдіру, қысым арқылы құю, т.б. жасалады. Композициялық материалдар машина жасау, аспап жасау, авиағарыштық өндірісте, т.б. техниканың салаларында қолданылады. Дереккөздер
Портландцемент

Портландцемент — құрылыс өндірісінде кеңінен пайдаланылатын гидравликалық байланыстырғыш зат; ұнтақталған клинкер мен табиғи гипстің қоспасы. Клинкер кальций силикаты (75 — 78%) және саз топырақтың (22 — 25%) қоспасы өзара жабысқанға дейін күйдіру арқылы алынады. Әдетте портландцемент клинкерінің химиялық құрамы: СаО (63 — 76%); SіO2 (21 — 24%); Al2O3 (4 — 8%); Fe2O3 (2 — 4%); MgO (0,5 — 5%); SO3 (0,3 — 1%). Гипс портландцементке оның қатаюының басталу мерзімін реттеу үшін қосылады. Клинкерінің минералдық құрамына, қосылатын қоспалардың түрі мен мөлшеріне және ұнтақ ұсақтылығына қарай портландцементтің тез қататын, сульфатқа төзімді, пластиналандырылған, гидрофобтық, т.б. түрлерін алады. Цементтің бұл түрі алғаш рет құрылыста Ұлыбританияның Портленд қаласында пайдаланылғандықтан “портландцемент” деп аталып кеткен. Портландцемент қазіргі кезде құрылыс өндірісінде ең көп пайдаланылатын материал болып табылады. Портландцемент қолданатын негізгі құрылыс салалары — азаматтық және өндірістік, гидротехникалық және көліктік құрылыс, жол, қоғамдық және арнайы құрылыстар. Дереккөздер
Оңтүстік Қазақстан облыстық филармониясы

Оңтүстік Қазақстан облыстық филармониясы - 1960 жылы Қызылорданың концерттік-эстрада бюросы негізінде ұйымдасты. 1963 ж. Оңтүстік Қазақстан облыстық филармониясы, ал 1965 ж. мемлекеттік облыстық филармониясы (Ш.Қалдаяқов атындындағы) деп аталды. Оның құрамында 7 концерттік ұжым мен музыка лекторийі жұмыс істеді. Көркемдік жетекшісі К.Рахметов, директоры С.Тұрғымбаев (1985 жылдан) болды. Филармонияның шығармашылық ұжымдары гастрольдік сапармен Қазақстанның қалалары мен ауылдық жерлерінде өнер көрсетіп тұрады. Дереккөздер
Орамал

Орамал – басқа тағуға арналған ұзынша төрт бұрышты мата. Этнолог С. Қасимановтың айтуынша, орамал сөзінің түбірі парсылардың «рой» – бет „“және “мал” – „мата“ сөздерінен қалыптасқан. Орамал пайдалану мақсатына қарай * бет орамал, * қол орамал, * сулық орамал, * майлық орамал деп бөлінеді. Қол орамалды ертеректе қыздар кестелеп ұнатқан жігітіне сыйға тартатын болған. Еуразияны мекен еткен көптеген халықтардың әйел өкілдері орамалдың арнайы жасалған түрлерін басқа да тартқан. Оның көлемі мен түрі әрбір тарихи-мәдени өңірлерде әртүрлі болып, оған жергілікті ұлттық ерекшеліктер (калорит) берілген. Дәстүрлі қазақ қоғамында орамалдың ерекше бағаланғандығын халық арасындағы «Орамал тон болмайды, жол болады» деген мақалдан да аңғаруға болады. Оны адамдар өзара сыйластық пен ықыласты көрсету үшін бір-біріне сыйға да береді. Халық арасында орамалдың басқа тартатын шаршы, қиықша, т.б. түрлері кең тараған. Орамалдың түрлері Әйелдер жас ерекшелігіне қарай әртүрлі жаулықтар салады. Үй және шаруа жұмыстарына арналған арзанқол және сән-салтанатқа салатын қымбат бағалысы да болады. Орамалдардың қалың-жұқа етіп жібектен, жүннен, мақтадан тоқылған түрлері болады. Оларды жыл мезгілдеріне қарай пайдаланады. Орамалдар пішіміне қарай шаршы және қиықша болып келеді. Жібектен шашақтап тоқығанын «бөртпе» деп атайды. Жібектен және матадан шашақ шығармай тоқыған қалыңдау келген түрін «салы», торғын тектес, үлпілдек, жұмсақ маталардан немесе ешкі түбітінен тоқылған түрі «шәлі» деп те аталған. Әйелдердің басқа салатын түйе, ешкі түбітінен тоқылған түрін кей жерлерде бөкебай деп атайды. Орамалдарды шаршылап, кейде үшбұрыштап әртүрлі үлгіде із салып, ақ немесе күлгін түсті түбіттен тоқиды. Тоқудың да қарға тұяқ, ирек, айшық, құстаңдай, бұрама сияқты көптеген түрлері мен үлгілері болады. Жаңа тоқыған бөкебайды жуып, керіп, кептіріп, үлпілдетіп түбітін шығарғанда ол әрі жылы, әрі сәнді бағалы киім болып шығады. Ер адамдарда да бөкебайға ұқсас ешкі мен түйе түбітінен тоқылған мойынға салатын жылы орамал түрі мойынсалғыш деп аталады. Шамамен бір құлаштан артық ұзын тоқылады, жиегі шашақталады. Бұл бұйымның да атауы әр өңірде әрқалай: Қызылорда мен Ақтөбенің кейбір жерлерінде шалма, Қостанайда мойынша, Орынбор қазақтарында шарқат, басқа өңірде мойынорағыш. Шәлінің бүркеніш, жібек, оюлы, торғын, шілтерлі деген түрлері және ою-өрнек гүлшоқтары сызылған әртүрлі бедерлі немесе шымқай қызыл күлгін өңділері де болады. Шәліні әйелдер өздеріне шаршылап, кейде үшбұрыштап әртүрлі үлгіде із салып, ақ немесе күлгін түсті ешкі түбітінен де тоқиды. Қыстық жүн шәлілер түбіт, түйе жүнінен үлпілдек етіліп тоқылған, басқадай да суық өтпейтін қалың, жылы маталардан жасалып, барлығының да шетіне шашақ тігіледі. Бедері барын жастар, бірыңғай өңділерін орта жастан асқан ана, әжелер тартады. Шәлінң құны, сапасы мен қажеттілігі жағынан салы орамалға жетпейді. Дереккөздер
Ибрагим І

Ибрагим І (туған жылы белгісіз – 1417) – Әзербайжанның мемлекет қайраткері, Шируанның билеушісі (1382 – 1417), Дербент шируаншаҺтары әулетінің негізін салушы. Тоқтамыс пен Әмір Темірдің арасындағы 1385 – 86 жылдары жанжалды пайдаланып, Ибрагим І Шируанды нығайту және Әзербайжанның басқа жерлерін оған қосып алу саясатын шебер жүргізді. Ол Әмір Темірдің вассалы болып, елді оның шапқыншылығынан сақтап қалды. Әмір Темір өлгеннен кейін, оның ұрпақтары арасындағы алауыздықтарды пайдалана отырып, Шируанның тәуелсіздігін қалпына келтірді. Грузиямен одақтаса қимыл жасап, Тебриз қаласын уақытша басып алды (1406). Кейін Ибрагим І мен оның одақтастары (Кахетия патшасы, Шеки әкімі) соғыста жеңіліп, Шируан Қарақойлы мемлекетіне тәуелді болды. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Паропамиз

Паропамиз – Ауғанстанның солтүстік-батысындағы тау жүйесі (солтүстік тау алды – Бадхыз және Қарабел – Түрікменстан аумағында). Ұзындығы 600 км, ені 250 км-дей, орташа биікт. 3000 – 3500 м. Негізінен әктас және тақта тастардан, ал оңтүстігі мен шығысы гранит пен гнейстен түзілген. Банди-Түркістан, Хисар (биіктігі 4565 м-ге дейін), Сафедкох, Сиахкох жоталары Мургаб, Сурхаб, Герируд өзендерінің терең аңғарларымен және шатқалдармен тілімденген. Климаты субтропиктік, құрлықтық; шілде айында жылдық орташа температура 24 – 30ӘС, қаңтарда 0 – 8ӘС. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 350 мм. Паропамизде [http://vulkan-gora.ru/ тау] шөлі мен тау-далалық ландшафтар, жалпақ жапырақты ормандар тараған. Өзен бойларын бау-бақша, жүзімдіктер, дәнді дақылдар және мақта егістері алып жатыр. Дереккөздер
Зура Молдахметқызы Айсина

Зура Молдахметқызы Айсина (1928 — 2006) — педагог, Қазақстан білім беру ісінің үздігі. Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (ҚазҰУ) бітірген. * 1956 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін Сандықтау ауданы Балкашино орта мектебінде орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып ұзақ жылдар еңбек еткен. Марапаттары * «Еңбек Қызыл Ту» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Башадар

]] Башадар — ерте темір дәуірінен сақталған Алтай сақтары қорымдарының тобы. Таулы Алтайдағы Қаракөл өзенінің солтүстік жағасындағы, Құлада ауылы маңында. 1950 жылы бірінші рет зерттеген С.И. Руденко. Қорым құрамында әр кезеңге жататын 57 ескерткіш бар. Оның ішіндегі ең ірілері: 1-ші, 2-ші және 51-ші обалар. Бұлардың әрқайсысы тастан үйіп жасалған, диаметрі 40 м, биіктігі 2 м-ден астам. Қалғандары шағындау. Қорымның жанындағы ірі плиталарды тігінен қойып жасаған тізбек қоршаудың ұзындығы 300 м. Башадарға іргелес тағы бірнеше қорымдар (Берел ескерткіштері, Пазырық қорымы, Күдергі, Қотанды, Шибе) бар. Бұлар - бір кезде Алтай тауы өңірінде өркендеген мәдениет пен өнердің куәгерлері. Мәңгі тоң белдеуде жатқан Башадар обаларынан алынған деректердің молдығы, заттардың тамаша сақталуы, зерттеу объектілерінің ғылыми сонылығы бұл ескерткіштердің сақ заманынан жеткен жәдігерлердің аса құндыларының бірі екенін көрсетті. Ашылған обалардың біріншісінің астынан 4,5 м тереңдікте, жуан қарағай бөренеден қиып салған қабірхана табылды. Оның ұзындығы 3,2 м, ені 1,5 м, биіктігі 1,2 м. Мұнда жасы 25-тер шамасындағы ер адам жерленген. Екінші обадағы қабірхана бұдан гөрі күрделірек. Ол 6 м тереңдікте. Еденінің аумағы 6,0x4,4 м. Төбесіне 8 бөрене салып, үстіне құрым киіз, оның үстіне қалыңдығы 0,5 м етіп қайың қабығын төсеген, одан соң шырша бұтақтарымен жапқан (барлығының қалыңдығы 1,5 м). Ақырында осы жабылғының үстінен қаз-қатар салынған 16 қабат бөренемен қабірді бетіне дейін толтырған. Бұған жұмсалған бөрененің саны үш жүздей. Ең үстіне топырақ пен тас үйілген. Бірінші обадағы сияқты бұл жерден де құрбандыққа шалынған 16 аттың қаңқасы табылды. Жерленген адам мүрделері шірімеген. Өйткені, олар мәңгілік мұздақта (тоң астында) жатыр және жақсылап бальзамдалған. Жерлеу алдында мүрдені өкпе-бауыр, ішек-қарнынан тазартқан, іші, дене қуыстары шөп бальзаммен толтырылып, жарған жерін тарамыспен тігіп тастаған. Кезінде мүрдемен бірге көп мөлшерде қымбат бағалы әшекейлер мен басқадай асыл дүниелер қоса көмілген. Башадар обалары сол замандарда-ақ тоналып, біршама қираған. Соған қарамастан, бізге жеткен заттай деректер мен мәліметтердің аса зор ғылыми мәні бар. Ағаш қабірханалардағы мүрделер самырсынның жуан дөңбегінен ойылып, екі жақ тұмсығын бөрінің басына ұқсатып жасалған ағаш саркофагтарға (табыттарға) жерленген. Оның жоғарғы жиектері өрнекті жұқа киізбен шырғаланып, мыс шегемен бекітілген. Саркофагтың қақпағы әр түрлі аң бейнесіндегі оюлармен бедерленген. Обалардан ер-тұрман, жүген, оның сулығы, сағалдырығы, аяқ киім сияқты түрлі заттар мен әшекей бұйымдар көптеп табылған. Оларда геометриялық, зооморфтық (әсіресе, сақтардың аң стиліндегі) нақыштар қолданылған. Ғұрып-дәстүрлері жағынан Қазақстан сақтарына жақын Башадар тайпаларының осы мәдени ескерткіштерінен кейінгі түркілердің шаруашылық, тұрмыс-салттық, мәдени-ғұрыптық дәстүрлеріне жақындықтың тамаша үлгілерін көре аламыз. Бұл орайда, ғалым С. И. Руденко: “Ежелгі Башадар тайпалары мәдениетінің кейінгі жалғастырушылары осы күнгі қазақ, қырғыз халықтары” деген маңызды пікір айтқан. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Михаил Васильевич Хван

Михаил Васильевич Хван (20 мамыр 1931 жыл, Ресей, Хабаровск өлкесі – 13 тамыз, 1995, Алматы) – биология ғылымдарының докторы (1978), профессор (1986). Өмірбаяны * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1959–1983) болған. * 1984 жылдан өмірінің соңына дейін қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері * Ғылыми еңбектері протозоология және арахноэнтомология мәселелеріне арналған. * 3 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Заттай дәлелдеме

Заттай дәлелдеме -1)қылмыстық іс жүргізуде – қылмыс құралдары ретінде пайдаланылған не қылмыстың ізі сақталған немесе қылмыстық әрекеттердің нысандары болған заттар, сондай-ақ, қылмыстық жолмен жиналған ақша және өзгедей құндылықтар, қылмысты табуға, нақты мән-жайларды анықтауға, кінәлілерді табуға не айыптауды жоққа шығаруға немесе жауаптылықты жеңілдетуге құрал болуы мүмкін басқа да заттар. Заттай дәлелдемені сақтау ережелері, оларды сақтау мерзімі, сондай-ақ, қылмыстық істі шешу кезінде Заттай дәлелдеме жөнінде қолданылатын шаралар “Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің” тиісті баптарында айқындалған; 2) азаматтық іс жүргізуде – іс үшін маңызды мән-жайларды анықтау құралы болуы мүмкін заттар. Бұл орайда заттай дәлелдемені ұсынушы немесе оларды талап етіп қаузаушы тұлға осы заттай дәлелдемеде іс үшін маңызы бар қандай мән-жайлардың анықталуы мүмкін екенін көрсетуге міндетті. Заттай дәлелдемені талап ету және ұсыну тәртібі, оларды ұсынуға, сақтауға және қайтаруға міндеттіліктер туралы ережелер, заттай дәлелдемені қарауға қойылатын талаптар “Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің” тиісті бабында айқындалған; 3) төрелік сот ісін жүргізуде – өзінің сыртқы түрімен, ішкі қасиеттерімен, табылған жерімен немесе басқадай белгілерімен іс үшін маңызды мән-жайларды анықтау құралы болуы мүмкін заттар. Заттай дәлелдеме жалпы ереже бойынша төрелік сотта сақталады, ал төрелік сотқа жеткізу мүмкін болмайтын заттар олардың табылған жерінде сақталады. Олар толық сипатталуға, ал қажет болған жағдайда фото-, телетаспаға түсірілуге тиіс. Заттай дәлелдемені сақтауға жұмсалатын шығынды тараптар бөліседі. Төрелік сот пен сақтаушы заттай дәлелдеменің өзгеріссіз сақталуына шаралар қолданады. Бүлінгіш заттарды төрелік сот олардың табылған жерінде дереу қарап, зерттейді. Төрелік соттың шешімі заңды күшіне енгеннен кейін заттай дәлелдеме иелеріне қайтарылады, не сот шешімімен осы заттарға құқылы деп таныған тұлғаларға табысталады, не сот белгілеген өзгедей тәртіппен сатылады. Заттай дәлелдемені меншіктену мәселелері бойынша төрелік сот ұйғарым шығарады. Заң бойынша жекелеген тұлғалардың иелігінде бола алмайтын заттар тиісті ұйымға беріледі. Дереккөздер
Майра Арапқызы Айсина

Майра Арапқызы Айсина (1956 жылы туған, Зеренді ауданы Костомаровка ауылы) — саясаткер, қайраткер. Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік университетін (1981) бітірген. * Алматы саясаттану және басқару институтын бітірген. * Қазақ гуманитарлық заң университетін (1991) бітірген. * Еңбек жолын мектепте аға пионер вожатый болып бастаған (1974 — 80). * Қарағанды облысы комсомол комитетінде нұсқаушы (1980 — 82) * БЛКЖО ОК-нде нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, меңгеруші болып қызмет атқарған (1982 — 91). * ҚР Жоғары Кеңесі депутатының көмекшісі (1991 — 92) * Қазақстан әлеуметтік-экономикалық даму қорында бөлім меңгерушісі (1992 — 93) * ҚР Білім министрлігінде бөлім, басқарма бастығы (1994 — 2001) * ҚР Премьер-министр кеңсесінде әлеуметтік-мәдени даму бөлімінде кеңесшісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары (2001 — 05) * ҚР Білім және ғылым министрлігінде вице-министр (2005 — 06) * «Нұр Отан» ХДП орталық аппаратында жетекші (2006 — 07) қызметін атқарған. * 2007 жылдан ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Огай Евгений Павлович, «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ Мүліктік қатынастар департаментінің мүлікті оңтайлау басқармасының бастығының орынбасары. * Қыздары - Дана, Светлана. Марапаттары Медальмен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтеме • [http://today.kz/ru/card/52/ АЙСИНА Майра ]
Нұрғали Ораз

Нұрғали Ораз (25.8.1960 жылы туған, Қазығұрт ауданы Монтайтас ауылы ) – жазушы, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2003). ҚазМУ-дың журналистика факултетін бітірген (1982). «Жалын» баспасының жетекші редакторы, «Парасат» журналында бас редактордың бірінші орынбасары, «Оңтүстік Қазақстан» газетінің бас редакторы, «Қазақ әдебиеті» газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарды. Қазір «Ақ желкен» журналының бас редакторы. Алғашқы «Долана» әңгімесі 1979 ж. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, «Арман қанатында» атты жинақта жарық көрді. Шығармалары орыс, саха тілдеріне аударылған. Д.Голсуорсидің, Х.Л. Борхестің, И.Кавабатаның, И.Иноуэнің шығармаларын тәржімалаған. «Жалын» баспасының балалар мен жасөспірімдер тақырыбына арналған дәстүрлі жабық бәйгесінің, «Қазақ әдебиеті» газеті, «Парасат» журналы сыйлықтарының иегері. Әңгімелерінің желісі бойынша "Қазақфильм" киностудиясы 2007 жылы "Әуредең" деп аталатын толықметражды көркем фильм түірді. Дереккөздер
Ығыспа

Ығыспа – Жер қыртысының тік және көлбеу ығыстырушы жазықтық (бет) бойынша қанаттары горизонталь бағытта ығысатын тектоникалық қозғалыстары. Ығыспаның жылжытушысы еңіс немесе тік орналасып, қанаттары көлбеу жазықтықта бір-бірінен ажырап созылады. Ығыспалар сол және оң жақ болып бөлінеді. Олар ығыспаның қанаттарын салыстыру арқылы анықталады. Мысалы: жарылымның бір қанатында тұрып, жылжытушысына көлденең бағытта қарағанда оның арғы жағындағы қарсы қанаты оңға қарай ығысқан болса – оң жақ ығыспа, ал солға қарай ығысса – сол жақ ығыспа болады. Барлық жарылымдар сияқты ығыспалар да сыйыстырушы тау жыныстарының жатыс жағдайына байланысты үйлесімді, үйлесімсіз, көлденең, бойлық және қиғаш болып бөлінеді. Тау жыныстары массаларының көлбеу бағытта ығысуына орай, ығыспаның амплитудасы ондаған, жүздеген м болады. Жер қыртысында ығыспалардың өте ірілері де кездеседі. Мысалы: Калифорниядағы (АҚШ) Сан-Андреас ығыспасының ауқымы 1000 км. Ендік бағыттағы ығыспалар Тынық мұхитының солтүстік-батыс бөлігі түбінде кездеседі, ал тереңдік жарылымдарға Пейве, Суворов, Хаин ығыспаларын жатқызуға болады. Ығыспалар қаусырма және лықсымалармен бірге кездесіп, орт. типті жарылымдар түзеді. Олар ығыспа-қаусырма, ығыспа-лықсыма деп аталады. Жер қыртысы блоктарының көлбеу бағытта жылжуы нәтижесінде пайда болатын ығыспалардың ерекше түріне трансформдық ығыспа жатады. Ол жоғары мантиядағы конвекц. ағыстар әсерінен түзіледі. Трансформдық Ығыспалар бір-бірімен мыналарды біріктіреді: а) орта мұхит жоталары бөлікшелерін, ә) орта мұхит жоталары мен арал доғаларын, б) өзара арал доғаларын. Мысалы, Орт. Атлантиканың жотадан жотаға типтегі Ығыспалары, Сан-Андреас ығыспасы, т.б. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы,9 т.