kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гидротрансформатор (гдт)

Гидротрансформатор (гдт) - берілетін айналдыру иінді күшін өзгертетін гидродинамиқалық беріліс. Қосақталатын гидротрансформатор Қосақталатын гидротрансформатор – берілген жұмыс режимінде сораппен турбина доңғалақтары қосақталатын гидротрансформатор. Кешенді гидротрансформатор Кешенді гидротрансформатор- еркін айналатын реакторы бар, белгілі бір режимдерде гидромуфта сияқты жұмыс істейтін гидротрансформатор. Көпсатылы гидротрансформатор Көпсатылы гидротрансформатор- көпсатылы турбина доңғалақтары бар гидротрансформатор. Мөлдір емес гидротрансформатор Мөлдір емес гидротрансформатор – көлік құралының жылдамдылығын, бірқалыпты көбейту кезінде қозғалыстан кейін жетекші біліктің айналу жиілігі өзгермейтін гидротрансформатор. Кері жүрістің гидротрансфорторы Кері жүрістің гидротрансфорторы- жұмыстың тарту режимінде жетектегі білік жетекші біліктің айналу бағытына қарсы айналатын гидротрансформатор. Бір сатылы гидротрансформатор Бір сатылы гидротрансформатор - бірсатылы турбина доңғалақтары бар гидротрансформатор. Бағытты толық өзгертетін гидротрансформатор Бағытты толық өзгертетін гидротрансформатор - бағыт өзгертілетін гидротрансформатор, оның жетекші білігінің әдеттегі және керісінше айналымдағы сипаттары бірдей. Тура жүріс гидротрансформатор Тура жүріс гидротрансформатор - жетекші біліктің тура және керісінше айналымдағы сипаттамалары бірдей болатын, бағыт өзгертетін гидротрансформатор. Бағыты өзгертілетін гидротрансформатор Бағыты өзгертілетін гидротрансформатор -жұмыстың сүйрету режимінде жетекші біліктің әдеттегі және керісінше айналатын бағытта айналу кезеңді беретін гидротрансформатор, сонда жетекші біліктің бағыт өзгеруі жетектегі біліктің бағыт өзгеруімен қосылады. Бағыт өзгертетін гидротрансформатор Бағыт өзгертетін гидротрансформатор – басқару жүйесінің көмегімен жетекші біліктің бағытын өзгертпей-ақ жетектегі біліктің бағытын өзгертуіне мүмкіндік беретін гидротрансформатор. Керісінше мөлдірлікті гидротрансформатор Керісінше мөлдірлікті гидротрансформатор -көлік кұралының жылдамдығын бірқалыпты қозғалыстан кейін көбейту кезінде жетекші біліктің айналу жиілігі төмендейтін гидротрансформатор. Тура мөлдірлікті гидротрансформатор Тура мөлдірлікті гидротрансформатор – көлік құралының жылдамдығын бірқалыпты қозғалыстан кейін көбейту кезінде жетекші біліктің айналу жиілігі көбейетін гидротрансформатор. Дереккөздер
Симметриялы емес дифференциал

Симметриялы емес дифференциал- жетекші біліктер арасында айналдырушы иінді күшті тең емес тарататын дифференциал (мысалы, 1:2 катынасы -бір бөлік алдыңғыға және екі бөлік - екі артқы жетекші белдікке). Дереккөздер
Құлақша

Амортизатор құлақшасы - бекіту үшін тесігі бар амортизатор тұлғасының жоғарғы және төменгі бөлігі. Буын құлақшасы - өзара саусақтар көмегімен бекіту үшін саңылау мен трактор шынжыр табаны бөліктерінің қосылуы. Дереккөздер
Үйкелісі үлкен дифференциал

Үйкелісі үлкен дифференциал- айналдырушы иінді күштерді жетектегі біліктер (жарты өстер) арасында үлестіріліп бөлінуі, айналыстағы бөлшектері арасындағы үйкелістің өсуіне байланысты қосақталатын дифференциал. Дереккөздер
Сырым мешіті

Сырым мешіті-1896 жылы татар сәулет өнері үлгісімен салынған. 26x10 м көлеміндегі бұл мешіт күмбезсіз, михрабы шығыңқы, бір мұнаралы болған. Қабырғалары қызыл кірпіштен қаланған, қалың - 1 м. Сыртқы көрінісіне келсек, ол сол кезеңнің дәстүрі бойыншаағашпен қапталып, шатыры қаңылтырмен жабылған. 1921 жылында күмбезі құлатылған. Мешіт құлшылық үйі болудан қалып, ауданы партия комитетіне беріледі. 1958 -1965 жылдарында аралығында аумақтық басқарма (теруправление) болған. 1965 - 1986 жылдарында аралығында Жымпиты аудандық «Қызыл ту» газетінің редакциясына айналған. 1986 - 1990 жылдарында аралығында жеке тұрғын үй болып, онда үш отбасы тұрған. 1990 жылдан 1991 жылдың күзіне дейін күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіліп, терминдік мағынаға ие болды. Сырым ұғы- 24 қазанда «Жымпиты аудандык мының Мұхаммед Пайғамбардың (с.а.у.) мұсылмандар мешіті» болып халық Құдаймен сырласқан хикметті сәтінің игілігіне берілген. Дереккөздер
Өткіштік

Өткіштік - көлік құралының оның ауыр жағдайдағы қозғалуы оның ішінде қозғалысқа жоғары кедергілі топырақпен және кіші ілінісу коэффициентімен және табиғи немесе жасанды бөгеттерді косымша құралсыз жеңу қабілетін анықтайтын қасиеті. * Жұмсақ жерден өткіштігі - көлік құралының деформацияланған топыракпен козғаласына қабілеттілігін анықтайтын өткіштігі. * Пішіндік өткіштік - жолдың ойық-киықтарынан өтуде және жол габаритына бейімделуде көлік құралдарының кабіліттілігін анықтайтын көрсеткіш. Дереккөздер
Таат

Таат(көпше түрі таа, «тыңдау», «айтқанды істеу», «бағыну») - Аллаһқа мойынсыну іс-әрекеттері немесе көріністері, діни міндеттерді өтеу, орындау. Орта ғасырдағы сүннит дінтанушылары Таады «ізбен жүру» немесе «Құдайдың өміріне сәйкестік» ретінде бағалап, оны бірнеше дәрежеге бөліп қарастырды. Адамды Аллаһ алдында діндар және оның пейішке баратынына кепілдік беретін Тааттың жоғарғы дәрежесіне қол жеткізу үшін діннің негізін, діни заңньщ бес негізін, Ислам негізін білу қажет. Шариғатта көрсетілген бұл діни міндеттерді өтеу, сондай-ақ ибадат деп те аталады. Тааттың келесі қағидасы жоғарыда келтірілген дінге бойұсыну түрлерінің жүзінде көрініс беруін, көрсетілген діни міндеттерді ғана орындап қоймай, сонымен бірге түрлі күнәлардан бойды аулақ ұстауды талап етеді. Дереккөздер
Табақат

Табақат-(көпше түрі табақа, «топ», «дәреже», «ұрпақ») - «ұрпақтар өмірбаяны», белгілі бір мерзім кезеңінде өмір сүрген адамдар. Ибн ас-Салахтың (1181 - 1245) мұхаддисі бойынша бір «дәрежеге» бір-бірімен ұқсас (әл-қаум әл-му-ташабихун) адамдар біріктіріледі. Сонда Табақат бірін-бірі алмастыратын адамдар «дәрежесі» мен «ұрпағының» жиынтығы болып шығады. Араб тарихнамасы бойынша Табақат өмірбаяндық жанрдың айрықша тармағы. Онда материалдар ерте кезеңдегі ұрпақтардан бастап, соңғыларына дейін қамтитын хронологиялық тәртіп бойынша орналастырылады (Мұхаммедтің серіктері асхабтар ұрпағынан бастап, олардың шәкіртгеріне қарай тізіледі, т.б.). Аймақтық ерекшеліктерде сақталып отырды: материалдар қала, жекелеген елді мекендер және халифаттың шет аймақтары бойынша (кейде әлемдегі бүкіл Ислам шеңберінде) тізілген. Табақатқа қатысты әдебиеттер хадистер туралы ғылымның сұранысын қанағаттандыруға бағытталды. Ол иснадтық тізбектің негізін анықтау үшін қажетті анықтамалық рөлін атқарды. Өте ертеде жазылып, қазіргі заманға дейін жеткен Т. тұрпаттағы шығармалардың бірі - ибн Саланың (784 - 845) «Китаб ат-табақат әл-кабир» деген еңбегі. Онда хадистерді бірден бірге ұластырушы (асхабтардан бастап) 4250 адамның есімі аталады. Исламның ертеректегі кезеңін- де Табақат, негізінен, хадис білгірлеріне және кұқықтанушыларға арналды. Мәдени және ғылыми дамудан туындаған сұраныс мөлшері түрлі мамандық пен білім бағытында еңбек еткен ақындар, әдебиетшілер, хатшылар, уәзірлер, тіл мамандары, дәрігерлер, даналар, уағызшылар, Құранды жасаушылар, факихтер, сопылар, т.б. ұрпақтары жөнінде хронологиялық сериялар шығара беруге әсерін тигізді. Дереккөздер
Пульт

Пульт - байланыс құралымен, дабыл аппаратурасымен жабдықталған үстел немесе тақта іспетті қондырғы: өндірісті басқару, жолдың қозғалысын автоматты сынау немесе диспетчердің, сынаушының қатысуымен бақылау. Дереккөздер
Тағдил әркан

Тағдил әрканрүкүндерді дұрыстан, орнымен жасау. Бұл - намазда, рүкүғте тұрған уақытта, сәжде де, екі сәжде арасындағы отырысқа мән беріп, сол жерлерде аздап кідіру. Бұл кідіру - кем дегенде бір рет «Субханалллаһи азим» дейтіндей мезгіл. Пайғамбарымыз (с.а.у.) намазын апыл-ғұпыл оқыған біреуге былай дейді: «Намазға тұрған уақытында тәкбір айт. Содан кейін Құран аят тарының жеңіл келген бір бөлігін оқы. Сосын кейін көңіл толатындай рүкүғ жаса, оның артынан көңіл толатындай етіп сәжде ет. Дәл осылай намазың біткенше жаса» (Бухари, Азан, 95). Дереккөздер
Рок-мәдениет

Рок-мәдениет - Англия мен АҚШ-та 20 ғасырдың 50-жылдардың соңы - 60 ж. басында жаңа музыка стилінің төңірегінде қалыптасқан субмәдени қүбылыс. Рок-мәдениеттің өзегі жаңа құндылықтар жүйесін қалыптастыруға бағытталған әрі дәстүрлі өмір салтына бағытталған карсы мәдениет болып табылды. Роктың өмірге келуін 1954 ж. деп санау қабылданған, осы жылы афро-американдық ритм - энд-блюз стилінің батыстық музыка-фольклор (кантри) дәстүрімен синтезі ретіндегі жаңа музыкалық стиль - рок-н-рол пайда болды; Билл Хейли өзінің рок стиліндегі тұңғыш әнін орындады, ал "рок-н-рол королі" - Элвис Пресли өзінің алғашқы күйтабағын шығарды. 1960 жылдары классикалық рок топтар мен орындаушылар: "Битлз", "Роллинг Стоунз", Боб Дилан, т.б. қалыптасып, көпшілікке танылды. Бүл кездегі рок-музыканттар Вьетнамдағы соғысқа қарсы шықты. 1960 жылдардың соңында андерграунд-рок дамыды. Ол хиппи қозғалысының музыкалық көрінісі болды. Рок музыкада аукымды композициялы, бір тақырыпты қамтитын ұзақ ойнайтын альбом жазу қалыптасты. Рокта мәтін, музыка, жарық, би, костюм тұтасып кетеді. 1970 жылы саналы түрде музыка құралдарын қолдануға жөне эпатаж тәсілдері арқылы рок-музыканың коммерциялануына қарсылық білдіруге үмтылған панк-рок пайда болды. Рок-мәдениет 1980 жылдардан бастап Батыста өмір салты болудан қалды, қазір ол тек музыкалық өнердің бір түрі ретінде ғана қабылданады. Дереккөздер
Мушахада

Мушахада - көру, куә болу, перденің ашылуы, тамашалау, қызықтау деген мағынаны білдіреді. Сопылықта Хақтың көңілде орын алуы. Жүнейд Бағдади Мушахадаға «жолшының өзін жоғалтып, хақты табуы» - деп анықтама берген. Нақшилер рухани көңіл мен фәни әлемдегі жоғары рух хәлдеріне де мушахада дейді. Сопылық философиясындағы ең маңызды «уахдати шуһуд» теориясы да өз анықгамасын осы ілімге негіздеген. Салиқтің барлық болмысты тәңірдің көрінісі ретінде қабылдауы, хақтан басқасын көре алмау халі. Бұл хал де салик, фана халінде болады, өзін көре алмағандықтан да, мәжһүр Мансұр Халлаж сияқты «Ана ал-Хақ» (Мен Анықпын) дейтін дәрежеге жетеді. Дереккөздер
Рококо

Рококо , рокайль - 18 ғасырдың 1-жартысы мен орта кезіндегі Еуропа өнерінде сарай зиялылары мен мәдениетімен байланысты туған стиль. Ұлу қабыршағының түріне ұқсас рокайль өрнегінің атына байланысты аталған. Францияда абсолютизм тоқырауға ұшыраған кезеңде пайда болған. Сәулет әнерінде Рококо, негізінен, ғимарат интерьерін нақыштау ісінде кең қолданылды. Алуан айшықты өрнек салу, айна, панно - Рококоға тән белгілер. Бұл салада белгілі болған архитекторлар: Франңияда Ж.М. Онпенор, Ж.О. Мейсонье, Ж.Бофрман; Германияда И.Б. Нейман, М.Д. Пзенппельман, Г.В. Кнобельсдорф. Ықшамдылық, накыштау ісіндегі нәзіктік пен образды тым сұлуландыру барысындағы үстірттік, мифологиялық, пасторальдік, көбіне жеңіл эротикалық сюжетке бой ұру - бейнелеу өнеріндегі Рококо стиліне тән қасиеттер. Әсем әрі жеңіл пошым мен ашық та ұнамды бояу үндестігі, экзотикалық мотивтер Рококо декорация өнерінің негізгі ерекшелігі болып табылады. 18 ғасырдың орта кезіндегі орыс декораңия өнерінде В.В. Растрелли мен С.И. Чевакинский шығармғынан Рококо белгілері байқалды. Дереккөздер
Зикр

Зикр - еске алу, еске түсіру, жадына сақтау. Сопылықта Аллаһты еске алу, еске түсіру, оны ұмытпауды білдіреді. Араб тілінде адамды инсан, яғни ұмытшақ, ұмытқан деген ұғымды білдіреді. Тариқатта соттардың жиналып шейх немесе пірлерінің бақылауында «Алла-Алла», «ху-ху» (ол Аллаһтың аты) «хай-хай» (Аллаһтың сипаты) сияқты тіркестерді жүйелі әрекет формасында қайталау; Зікірде кейде музыка аспаптары да қолданылатын болған. Зікірде зікір салушы (закир) зікір етілгеннен (Аллаһ) басқа барлық нәрсені ұмытып, тек Аллаһты еске түсіріп, өзін-өзі жоғалтқаны сонша, зікір салып жатқанын да білмей қалады. Сондықтан, зікір, өзін жоғалту (ғайып, әлемі, уажд) және Хақпен табысу хәлі болып табылады. Екі түрлі зікір бар. Жаһри зікірі - дауыстап, айналасындағылар ести алатын дәрежеде салынатын зікір. Мұндай тариқаттарға «жаһри тариқаты» дейді. Иасауи тариқаты жаһри болып табылады. Қожа Ахмет Иасауи жаһри тариқаттың негізін салушы ретінде танылады. Екінші - һафи зікірі, яғни өзі ғана еститін, үнсіз салынатын зікір. Маламет және Нақшбанди тариқатының зікірі - һафи (үнсіз) болған. Сондықтан оларға «һафи тариқат» дейді. Дереккөздер
Мушәббиха

Мушәббиха, Мужәссима - орта ғасырларда шыққан ағымдар. Бұл екеуі, негізінен, бір сенім аясында әрекет етті. Мушәббихә «ұқсату, теңеу» деген ұғымды білдіреді. Яғни, Аллаһты жаратылған мақлұқатқа, әсіресе, адамға ұқсатушыларға берілген есім. Мужәссимә болса, «тән беру, пішіндеу, форма беру» дегенді білдіреді. Мужәссима Аллаһқа пішін беріп, формаға салушы ағым болып табылады. Мұсылмандар арасында Аллаһты мақлұқатқа ұқсату мен оған тәндік сипат берушілер аз да болса кездесіп жатты. Олар өздерінің бұл сенімдерін Құран аяты мен Пайғамбар (с.а.у.) хадисінде айтылған Аллаһтың сипаттарына сүйейді. Мысалы, Аллаһтың қолы олардың қолдарының үстінде, Аллаһтың тағы бар, Аллаһ бәрін естиді, көреді деген аяттар бар. Тіпті, хадистерде Аллаһтың қуанатыны, жүретіні, ашуланатыны айтылады. Міне, осындай аят пен хадисті тікелей мағынада қолданыл Аллаһты мақлұқаттардағы ерекшелік пен тәндік қасиеттерге балап түсіндірді. Мушәббиха мен Мужәссима тобындағы адамдар Аллаһты екі тұрғыдан ұқсату мен теңеуге жүгінген. *1. Аллаһтың затын (болмысын) мақлұқаттың болмысына теңеу; *2. Аллаһтың сипаттарын мақлұқаттың сипаттарына ұқсату. Әуелі Аллаһтың затын (болмысын) мақлұқаттың болмысына теңеу мәселесі ғұлат шииттерінен бастау алады. Ғұлат - шектен шығып кетуші шииттер хазіреті Әлиді Құдай деп табынбақ болады. Сонда хазіреті Әли олардың мұндай сорақы ісі үшін бірнешеуін отқа жатып жазалаған. Олардың біреуі хазіреті Әлидің бұл ісіне қарап «Енді сенің Құдай екеніңді білдік. Өйткені, Құдайдан басқа ешкім отпен жазаламайды», - дейді. Бұл сөзді естіген хазіреті Әли өзгелерін өртеуден бас тартып, тек жер аудартумен шектел еді. Осыдан бастап олар Аллаһты түрлі теңеумен түсіндірген. Аллаһ нұр, адам секілді мүшелері бар, адамға ұқсайды. Оның шегі мен соны бар, Аллаһ ұзын, үлкен түсті, шашы қара, Аллаһ қанша ауыр болғанымен, оның тағын көтеріп жүретіндер де бар деген теңеулермен сипаттады. Бұл аздай, кейбір шектен шығып кетуші мұсылмандар Аллаһ менің тәніме кірді, мен Аллаһпын деп те шықты. Аллаһтың сипаттарын мақлұқаттардың сипаттарына ұқсататындардың түсінігі бойынша, Аллаһтың қалауы пенденің қалауы секілді және Аллаһтың сөзі пенделік сөзі секілді әріп пен дыбыстан тұрады. Аллаһтың субути сипаттары (тұрақты сипаттары) әу бастан болмаған, яғни кейіннен болған деуде. Бұл ағым, негізінен, Сәбәия, Баяния, Муғирия, Мансурия, Хаттабия, Хишамия, Юнисия, Мушәббихә, Ибрахимия және Керрамия атты ұсақ діни топ мүшелері жағынан бастау алып, бұлар жалпы Мушәббихә, Мужәссима деп аталған. Адасушы Мушәббиха және Мушәббиха ағымы мұсылмандар тарапынан айтарлықтай қолдау таппай, керісінше, халифалар жағынан қыспаққа алынумен тарихтан жойылып кетті. Себебі, әһлі сунна бойынша, Аллаһ жаратылғандарға ұқсамайды. «Ләйсә кәмислиһи шайун» аяты бұған дәлел. «Еш нәрсе ол сияқты емес» («Шура», ІІ-аят). «Әрі оның ешқандай теңдей жоқ» («Ықылас», 4-аят). Аллаһты мақлұқатқа ұқсату барып тұрған адасушылық. Дереккөздер
Әт-Тафтазани

Тафтазани, Сад әд-Дин Масуд б. Омар (1 наурыз 1322, Иран — 10 қаңтар 1390, Самарқан) — соңғы каламның көрнекті өкілі. Ниса қаласының маңындағы Тафтазан мекенінде туған, әл-Иджи мен Құтб әд-Дин ар-Разиден дәріс алды. Мәуереннаһрдағы әртүрлі медреселерде ұстаздық етіп, отыз жылға жуық өмірін кезбелікпен еткізді, кейін Әмір Темірдің шақыруымен Самарқанға келіп, өле-өлгенше соның сарайында болды. Тафтазани қаламтанудағы, сондай-ақ, логика, геометрия, поэтика және араб тілі грамматикасын терең білуімен атағы шыққан. Кейінгі ғасырларда оның қалам жөніндегі қысқаша толғамдары, яғни компендиумдары жоғары дәрежеге жетіп, оған көптеген түсініктеме жазылды. Мәселен, «Тахзиб әл-мантик уа-л-калам», «Макасид фи илм әл-калам» еңбектері бізге Тафтазанидің өз түсініктемелері арқылы жеткен. Дереккөздер
Оразаның уақыты мен Рамазан айының анықталу жолы

Оразаның уақыты мен Рамазан айының анықталу жолы. Ораза уақыты - екінші шанақтан басталып, күннің батуына дейінгі уақыт. Кейбір фикһтер бойынша, сақтық үшін алғашқы шапақта ішіп-жеуді тоқтатқан жақсы. Кімде-кім шапақ жайында күмәнданса, сәресіні тоқтатқан абзал. Бірақ кімде-кім тоқтатпай ішіп-жеп, кейіннен уақыты шығып кеткенін білсе, Оразасын қаза етуі керек. Рамазан айы - ашық аспанда жаңа туған айды көрумен немесе бұлтты күнде шағбан айын отыз күнге толтыру арқылы білтелі, Пайғамбарымыз(с.а.у.): «Жаңа туған айды көрген кезде ораза ұстаңдар, екінші жаңа туған айды көрген кезде оразаларыңды тоқтатыңдар. Егер аспан бұлтты болса, шағбан айын отызға толықтырыңдар», - деген (Бухари, Саум, 5; Муслим, Сиям, 4). Басқа бір хадисінде «Ай жиырма тоғыз күн. Жаңа туған айды көрмейінше, ораза ұстамаңдар. Егер аспан бұлтты болса, шағбан айын отызға толықтырыңдар», - дейді. Аузы берік кісі күннің батып-батпағаны жайлы күмәнданса, аузын ашпағаны дүрыс. Ораза ұстаған адам анық уақытты білмесе, шамалаумен сәреге тұрып, шамалаумен ауыз аша алады. Шапақтың атқанын біле алмаған адам ерте бастан қам жасап, аузын ертерек бекітіп, ал күннің батқанын біле алмаған кезде, кештеу ашқан абзал. Бұл - сақтық үшін жасалған шара. Бірақ қазіргі таңда арнайы жасалған кұнтізбелер бар. Дереккөздер
Ат-Тазир

Ат-Тазир-'қоғамдық тәртіпті бұзушыларға (өкіметке бағынбай, жағымсыз мінез-құлықтар мен бұзақылық көрсету, ұрлық-қарлық, алааяқгық, т.б.) қолданылатын жаза. ат-Тазир соттың үкімімен немесе ел басшысы мен полиция бастығының шешімі бойыншатағайындалады. ат-Тазир камшымен, не болмаса шыбықпен 5-тен 39-ға дейін дүре соғу немесе 6 айға дейін бас бостандығынан айыру, айып төлету арқылы жүзеге асады. ат-Тазир кінәнің ауыр-жеңілдігі мен жазалы адамның жеке бас қасиетіне орай көпшілік тарапынан айыптау, ел билеушінің немесе қазының ескертпесі, ақыл айту, т.б. шаралар түрінде қолданылады. ат-Тазир міндетті түрде өкініп (тәубасына келіп), кешірім өтінуді, ал кінәнің ауыр жағдайында кінәсін жууды талап етеді. Дереккөздер
Қозғағышты оталдыру

Қозғағышты оталдыру - қозғағышты жұмыс істемейтін күйден жұмыс істеу күйіне көшіру үрдісі. * Қозғағышты қолмен айналдырып оталдыру - стартердi қолданбай, жаққышты қосу арқылы коленчатты білікті қосу қолкiлтпен айналдыру есебінен корбюраторлы қозғағышты оталдыру. * Поршенді қозғағышты оталдыру - иінді білікті бұрыштық жылдамдыққа дейін жеткізуге дайындық шаралары жүргізілгеннен кейін, цилиндрдің жұмыс қоспасында алғашқы ұшқын пайда болады да - иінді біліктін бұрыштық жылдамдықтың тез ұлғаюына әкелетін бос жолдың Режиміне шығатын және осы режимде орнықты жұмыс істейтін үрдіс. Дереккөздер
Гистерезис

Гистерезис — сулану гистерезисы үш фазалы сулану периметрінің көлбеу қатты зат бетінде су тамшысы жылжуының баяулауын көрсетеді. Минерал беті неғұрлым жақсы суланса, жылжу жылдамдығы өсе түседі. Демек, бұл құбылыс минерал бетінің сулану дәрежесін, сонымен қатар шеткі қалыптарының арасындағы траекторияның бірқалыпты еместігін сипаттайды.. Дереккөздер
Қызылтам (мазар)

Қызылтам – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Қарғалы ауданы, Қосестек ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 12,7 км жерде, Қарғалы мен Қосетек өзендерінің бір-біріне құяр сағасында орналасқан. Сипаты ХVІ-ХVІІ ға­сыр­ларда күйдірілген кірпіштен тұрғызылған мазар. 1907 жылы А.И. Кастанье басқарған археологиялық экспедиция зерттеген. Жалпы жобасы шаршыланып келген (6,5x6,5 м), шошақ күмбезді. Қалмақ (Бадымай хан) пен қазақ елі арасындағы соғыс кезінде (шамамен 13 ғ.) қаза болған екі ғашықтың басына тұрғызылған мазар деген аңыз бар. Дереккөздер
Ат-Таклид

Ат-Таклид («жолын қуу», «еліктеу»)- фикһтардың жеке мәселелерін талдауға байланысты әлдебір жеке мазһабтың муджтахидтер беделіне ден қоюшылығы. VIII ғасырда ат-Таклид Мүхаммедтің пікірлестерінің бірінің тобына жататындықты білдірсе, кейін сондай пікірлестерінің жолын қуушылар тобына жататындықты білдірді. X ғасырда ортасынан бастап «ыждағаттар есігі» біртіндеп жабыла бастап, оның дәрежелеріне қол жеткізу аса қиындаған кезде, ат-Таклид «муд- жтахидтерге жатпайтын факихтер беделінің өлшемі болып танылды. ат-Таклид«әл-хасс» (ғалымдықтың деңгейі) және «Т. әл-әмм» (жай білімділіктің деңгейі) болып бөлінеді. Таклид «әл-хасс» үш дәрежеге бөлінеді: *1) Таклид ат- тахридж - муджтахидтердің талдауларына сүйене отырып, өз мазһабтарын негіздеу арқылы, шариғаттың түсініксіз жерлерін сол адамның өзінің түсіндіріп беру қабілеті; *2) Таклид ат-тарджих - муджтахидтер сарабынан өткеннен кейінгінің ең дұрысынтаңдап ала білу қабілеті; *3) Т. ат-такдир - өзінің алдындағылардың еңбегін жақсы меңгеріп, олардың дәлелдеу жолдарын әбден қаныққан адамның сол еңбектерді өз жанынан ештеңе қоспай мазмұндан шыға алуы, түсініктеме жазу қабілеті, ат-Таклидның қай дәрежесінде үміткер адам өзінің пікірталасын ғылыми жиында немесе жазба еңбектерімен дәлелдеуі қажет. Жоғары діни училищелер мен дін ілімі факультеттерін бітірушілер емтихан тапсырғаннан кейін Таклид ат-такдир дәрежесіне ие болады. Ззаманның қоғамдық-саяси әде-биеттерінде ат-Таклид термит «консерватизм», ал Исламды жетілдірушілер еңбегінде «тоқырау» мағынасын білдіреді. Дереккөздер
Рамазан айының анықталуы

Рамазан айының анықталуы. Шағбан айының жиырма тоғызыншы күнінен бастап, жаңа туған айды іздеу - уәжіп. Рамазан Оразасының аяқталуы үшін де Шәууәл айын іздеу - уәжіп. Егер Рамазан айы көрінсе, ертеңіне Рамазан Оразасы басталады. Егер де аспан бұлтты болса, шағбан күндері отызға толтырылады. Одан кейін барып, Ораза тұгылады. Сол секілді Рамазан айының жиырма тоғызыншы күнінде де Шәууәл айы көрінуін қадағалаушы. Жаңа ай көрінсе, ертеңіне Рамазан айты басталады. Ал егер керінбесе, онда Рамазан отыз күнге толықтырылады. Яғни, Ораза ұстамды. Жаңа ай көрінген кезде тәкбір айтылуы керек. Бұл - сүннет. Пайғамбарымыз (с.а.у.) жаңа айды көргенде былай деп дұға ететін: «Аллаһым! Мына айды бізге берекет, иман және амандық пен тыныштыққа арқау ет. Ей, жаңа ай. Сенің де, менің де Раббым - Аллаһ(Бухари, Саум, ІІ). Рамазан айы немесе Ораза айты аспан ашық болған кезде бірнеше адамның айды көруімен анықталады. Әбу Ханифаның кей сөзі бойынша, екі әділ адам куә болуы жеткілікті. Егер күн ашық болмай бұлт, тұман секілді кедергілер кездессе, тек қана бір әділ, парасатты, шыншыл адам ғана көрсе,оның куәсі жеткілікті. Бұл адам әйел де, ер де болуы мүмкін. Айдың туылуы туралы алдын-ала хабар берген астроном ғалымдардың сөзі іске аспайды. Рамазан айы мен айты жаңа айды көзбен көрумен ғана іске асады. Өйткені Аллаһ Елшісі (с.а.у.) «Айды көргенде ораза ұстап, айды көргенде оразаны бұзыңдар», - деген (Бухари, Саум, 5). Сондықтан бір жерде бір жамағат немесе бір ел жаңа туған айға куә болса, барлық мұсылман елдерінде бұл жеткілікті. Сондықтан бір елде жаңа айды көргендер телефон, теледидар, радио, интернет арқылы бір-біріне хабар беруі тиіс. Дереккөздер
Мухаббат

Мухаббат, махаббат - Тәңірдің адамды (құлын), құлдық да Тәңірді сүюі. Аллаһтың - құлын, құлдық - Аллаһты дос білуі. Әлемнің жаратылыс себебі де махаббатқа негізделген. Жүнейд былай дейді: «Махаббат - сүйген адамның, өз сипаттарын сүйіктісінің сипаттарымен ауыстыруы». Дереккөздер
Жұмыс (көлік)

Жұмыс - 1. энергияны қайта құру өлшемі; 2. іс әрекет. * Қозғауыштың толық жүктемелі жұмысы - жанғыш қоспамен жанармай толық берілген кездегі іштен жану қозғауышының жұмысы. * Қозғауыштың жүктемесі аз ғана жұмысы - жанармай мен жанғыш қоспа жартылай берілген кездегі іштен жану қозғауышының жұмысы. * Механикалық жұмыс - күш іс-эрекетіне бағытталған, денемен жұрілген жолға кететін күштің өнімділігімен өлшенетін жұмыс. Жұмысқа қабілеттілік - бұйымдар мен тетіктердің техникалық талаптарға сай берілген функцияларды орындау қасиеті, қаттылықпен, жылуға төзімділікпен, дірілдеу беріктігімен, тот басуға тезімділікпен анықталады. Дереккөздер
Ташбих

Ташбих («салыстыру», «ұқсату») - тар мағынасында - құдіретті жаратушыны адам кейпінде елестету. Батыстың Исламтану ілімінде Ташбихты антропоморфизм, яғни адам кейіптену ретінде түсінеді. Алайда мұсылмандық дін ілімі мен демографиялық әдебиеттерде ол кеңірек мағынада «Аллаһты» кез келген нәрсеге теңеуге де қолданылады. Сондықтан «антропоморфшыларға» тек антропоморфтық көзқарастың ізбасарларын ғана емес, сондай-ақ, Аллаһты адам бейнесінде елестетіндерді де жатқызады. Ташбих идеясы хашауитер «аңызды жасаушылар» ортасынан шықты деп есептелінеді. Ташбихты уағыздаушылардың ең алғашқыларының бірі Мүкәтил б. Сулеймен әл-Балхи (767 ж.ө.), Кахмас б. әл-Хасен (766 ж.ө.), Дәуіт әл-Жау Ариби, Ахмед ал-Хұжайми, т.б. болды. Орта ғасырдың доксоғрафтары Ташбихты екі түрге белді: * 1) Құдайдың болмысын денеге, оның ішінде адам денесіне ұксатты: * 2) Құдаша тән атрибуттарды денеге тән, оның ішінде адамға тән атрибуттарға ұқсату. «Антропоморфшылардың» бұл тобын «әлмүжассима» деп те атады. Ташбихтың екінші түрі алғашқы Исламның ізбасарлары - хауаишілердің, «аңызды жақтаушылардың» арасында кең таралды. Жалпы алғанда, Ташбихтың ұғымы ат-татил ұғымына - Құдайды атрибуттардан ада, абстракты нәрсе деп қарауға қарсы қойылды. Соңғы ұғымды жасаушылар муаттилшілер - мутазилашылар болды. Дереккөздер
Зулкафил

Зулкафилді тарихшылар Аюп Пайғамбардай туған, әкесінен кейін Пайғамбар болған дейді. Ол Пайғамбар емес, бәни Исраилден шыққан білімдар, жақсы адам еді дейтіндер де болған. Салих Арғы тегінен Нұх Пайғамбардың баласы Самнан тарайтын әулетке барып ұласады. Ол самудтықтарға жіберілген Пайғамбар. Самуд ежелгі ғад, журһум, медиин, каһстан сияқты араб тайпаларынан құралған қауым. Мекені Хижаз бен Шам арасындағы һижар алқабы. Сенімі жағынан пұтқа табынушы. Хақ Тағала оны самудтықтарды тура жолға бастауға, пұтқа табынбай, Аллаһтың бірлігін тануға, соған ғана құлшылық етуге иландыруға жіберген. Бірақ, қараңғы қауымның көпшілігі оны мойындамаған. Ол өзінің Пайғамбарлығының дәлелі ретінде, Аллаһқа сиынып, қара тасты қақ жарып, бір аруана да шығарған. Аруана сол жердегі тайпалар пайдаланатын суларды ішіп қоятын, қанша ішсе, сонша сүт беретін. Самудтықтар оны муғжиза емес, кесапат деп білді. Пайғамбардың оған соқтықпаңдар дегенін тыңдамай, аруананы өлтіріп тынды. Онымен тынбай, Салихтың өзін де өлтіруге әрекет еткен. Пайғамбарын тыңдамай, күнәға әбден батқан қауым, ақыры аспаннан жауған таспен ойран болған. Бұл оқиға қасиетті аруана өлтірілген соң үш-ақ күннен кейін орын алды. Апаттан Салихқа ерген 120 адам ғана құтқарылып, 5000 отбасы түгел жойылған. Риуаяттарда Салих бұдан кейінгі өмірін Палестинадағы Рәміл деген жерде еткізді делінеді. Салих (ғ.с.) есімі Құранда 9 жерде кездеседі. Дереккөздер
Эмануил Иосифович Романенко

Эмануил Иосифович Романенко(25.5.1903, Алматы - 5.6.1970, сонда) - Қазақстандағы музыка аспабын жасаушы шебер. 1932 ж. Алматы музыкалық драма театрының (қазіргі музыкалық колледжі) шеберханасында қазақ музыкалық аспаптарының алғашкы үлгілерін жасады. 1942 жылдан Қазақ мемлекеттік филормониясының шеберханасына ауысады. Мұнда ол Қазақ академиясының халық аспаптары оркестрі үшін домбыра мен қобыздың түрлерін жасап шығарды. 1952 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ үлттық консерваториясы) музыкалық-эксперимеиталдік шеберханасында еңбек етті. Романенко домбыра мен қобызды жетілдіруге мол үлес қосты. Дереккөздер
Радиатор

Радиатор - ауа үрлеу арқылы жылуды ауыстырғыш; ол арқылы өтетін салқындатқыш сұйықтың температурасын түсіруге арналған. * Май радиаторы - көлік құралының күштік берілісінің агрегаттарының, козғауыштын майлау жүйесіндегі майларды салқындататын радиатор. * Пластиналық радиатор - өзегі бар радиатордың барлық терендігінде жазық гофриланган пластиналардан тұрады, бір-бірімен екі-екіден дәнекерленген, суытылған сұйық кеңістікте таралады, ал ауа эр екі жұп пластиналардың арасынан етеді. * Бөліктелген радиатор - бірнеше дербес бөліктерден тұратын өзекті радиатор - бөліктер жеке-жеке жоғарғы және төменгі бошкелерге бекітіледі. * Ұялы радиатор - көлденең түтікшеден тұратын өзекті радиатор - түтікшелер арқылы суытылған ауа өтеді, ал олардың арасындағы саңылаулар арқылы суытылған сұйықтық өтеді. * Түтікті радиатор - өзекті қозғауыштың суыту жүйеісінің радиаторы - суытатын тіліктері пісіріліп жабыстырылған жазық түтікшелер қатарынан тұрады. Дереккөздер
Есік нығыздаушы

Есік нығыздаушы - есік пен оның тесігі арасындағы орнатылған профильді серіппелі бау; көлік кузовын шаңнан және судан қорғайды. Дереккөздер am:መድፈኛ ca:Junta d'estanquitat cs:Těsnění de:Dichtung (Technik) en:Gasket es:Junta de estanqueidad et:Tihend fa:درزبند fr:Joint (étanchéité) gl:Xunta (mecánica) it:Guarnizione ja:ガスケット my:ဂတ်စကက် nl:Afdichting pl:Uszczelka pt:Junta (mecânica) ru:Уплотнительное устройство sv:Tätning uk:Ущільнення (пристрій)
Тақуалық

Тақуалық-адамның діни, адамгершілік, әдептілік парыздары мен міндетгеріне адалдығын сипаттайтын имандылық қасиеті. Тақуалық адамның ішкі сенімі мен соған лайық амалының, сөзі мен ісінің, ғибраты мен әрекеттің арасындағы үйлесімділікпен жүзеге асады. Сондықтан адамның сырт келбеті, діни-ғұрыптық киімі немесе шешен сөзі ол адамның тарапынан соған лайық іс атқармайынша Тақуалықтың көрсеткіші бола алмайды. Шын мәніндегі адамгершілікпен сипатгалатьш Тақуалыққа жетудің қиындығы да осында. Ішкі сенімнен қуат алған Тақуалық адам бойындағы тұрақтылық, табандылық, сабырлылық сияқты асыл қасиеттерінің нығаюына игі ықпал етеді. Ал адам өзін тақуа қылып көрсетуді ғана мақсат етіп, сыртқы түрін түзетсе, оның Тақуалықғы - риякерлікке, сөзі - жалғандыққа, әрекеті - көзбояушылыққа айналады. Діни көзқараста егер адамның Тақуалықғы ішкі сенімнен басталмай, әрекеті адамдық ар-үжданмен үйлеспесе, ол адамның жасаған ғибадат-құлшылығынан да еш пайда жоқ деп біледі. Дереккөздер
Зу-н-Нун әл-Мисри

Зу-н-Нун әл-Мисри, Әбу-л-Файз Саубан бин Ибраһим (796-860/61 ж. шамасы) - Мысырдағы ерте сопылық ілімнің көрнекті өкілі. Ол Ахмимде (Жоғарғы Мысыр) көп балалы нубийалык мауланың отбасында дүниеге келген. Оған Каирден шыққан Сағдун деген біреу ұстаздық еткен. Зу-н-Нун әл-Мисри өмірінің көбін Каирде өткізіп, дәрісті көп оқыған, Меккеге, Шайға, Антакияға саяхат жасаған. Мысырдағы белгілі маликит факихы, әрі тарихшы Абд әл-Хаким Зу-н-Нун әл-Мисриды сопылық ілімді уағыздағаны үшін кінәлады. Оның мистикалық ілімін «жалған жаңалық» деп қарады. Құранның шығуы туралы мутазилалық догмаға қарсы Зу-н-Нун әл-Мисри өкімет тарапынан қуғынға да ұшырады. Қайтыс боларының алдында ол Самарадағы халифа әл-Мутауаккилдің сарайына жеткізілді. Халифа тұтқынының шешендігі мен адалдығына тәнті болып, оны босатыл жібереді. Біраз уақытын Бағдатта өткізіп, жергілікті сопылармен араласып, көптеген шәкірттерге тәлім үйретті. Мысырға оралған соң көп ұзамай қайтыс болып, Гизада жерленді. Онда Зу-н-Нун әл-Мисри жүз елуге жуық шығарма жазды. Бізге оның нақылдары, ғақлиялары мен өлеңдерінің үзінділері жетті. Олардың тақырыптары, негізінен, насихаттық, о дүниені мадақтаушылық болып келеді. Көбінесе тақуалық өмір кешкен әулиелер марапатталып, тәңірімен жақындасуды басты мақсат тұтқан сопылар мұраты дәріптеледі. Сопы дәстүрі Зу-н-Нун әл-Мисриді тұрақ пен тұрмыс туралы ілімнің жұмбақ жолының негізін салушы деп санайды. Ол тәңіріні біліп болмайтынын ұдайы атап көрсетіп, оны адам бейнесінде елестетуді жоққа шығарды. Зу-н-Нун әл-Мисринің жырларында Құдайға деген сүйіспеншілік (махаббат) дәріптеліп, «тылсым тәнтіліктің» қайғы-зары бейнеленеді. Кейінгі сопылардың, әсіресе ас-Сухрауардидің шығармаларында Зу-н-Нун әл-Мисри «пифагоршы» - гректерден мирас етіп алған «мәңгі даналық» несі болып суреттеледі. Зу-н-Нун әл-Мисринің-рухани мирасқоры деп Саһл ат-Тұстари танылған. Әл-Джунайд, әл-Мухасиби мен ат-Тұстари сияқты Зу-н-Нун әл-Мисри да ең ірі беделді сопы болып саналады. Белгілі сопылық ғылыми шығармалардың көпшілігінің авторлары соған сілтеме жасаған. Зу-н-Нун әл-Мисринің идеяларын мұсылман мистиктерінің кейінгі ұрпағы үйреніп, одан әрі дамытқан. Сопылардың өмірбаян жинақтарында тақуа, көріпкел әрі алхимик Зу-н-Нун әл-Мисри кейде аңыз болып айтылады. Дереккөздер
Талақ

Талақ (тастау, ажырасу) — некеден айырудың ең көп тараған түрі. Егер ері ешқандай себебі түсіндірмей-ақ ажырасудың айрықша түрін (Талақ) айтса, зайыбы барлық некелік міндеттен босатылады. Бұл жағдайда ерінен алған барлық мүлік зайыбына қалады, ері шартты уақыт біткенге дейін ері әйелді асырауға міндетті, тек осыдан кейін ғана әйел тағы да ерте шығуға ерікті. Егер осы мерзім ішінде ерлі-зайыптылар қатынас жасап қойса, неке айыру заңсыз деп табылады. Ал идданың мерзімі бітіп, неке қайта жалғасқан жағдайда, некеғе отырудың бұрынғы тәртіптері сақталады. Егер айрылысудың шарты үш рет қайталама, бұрынғы ерлі-зайыптылар қайта қосылуы үшін әйел басқа біреуге ерге шығып, одан айрылысуы немесе жесір қалуы шарт. Ал ажырасу шарты он рет қайталама, онда олардың қайта некелесуіне болмайды. Ұл балалар ананың күтімін қажет ететін шаққа дейін (7 - 8), қыздар тұрмыс құрғанша (ІЗ - 15 жас) анасының тәрбиесінде болады. Осы мерзім ішінде әкесі балаларын асырауға міндетті. Исламда талақтан басқа да ажырасу түрлері бар: * фасх - егер ері неке алдындағы келісім уәделерінің бірін орындамаса, әйелдің талабы бойынша ажырасады, бірақ қайтадан татуласса неке бұзу заңсыз деп саналады; * хул - бұл да әйелдің талабы бойынша ажырасу, бұл жағдайда некені қайтадан жалғастыруға болмайды, сонымен қатар әйел күйеуінен алған барлық мүліктен айрылумен бірге күйеуіне біршама ақы төлеуге міндетті, оның мөлшерін өзара келіседі, не болмаса қазы белгілейді; * лиан - екі жақтан бірдей кінә тағу, ері әйелінің опасыздығын кінәлайды, бірақ бұған дәлелі жетпейді, ал әйелі ерінің өтірігі мен жала жапқыштығын кінәлайды. Мұндайда неке біржола бұзылып, әйел мүліктің бәрінен айрылады, ері ажырасудан кейін туған баланы мойындамауына құқылы. Ажырасудың осы секілді тәртібі қазіргі Ислам Республикаларының бірқатар елдерінде толық сақталып отыр. Дереккөздер
Радиус (көлік)

:Доңғалақтың динамикалық радиусы - жол бетінен көліктің жүріп бара жаткан доңғалақ ортасына дейінгі ара қашықтық. :Артқы өлшем радиусы - артқы өлшем радиусы отырғыш құрылғының ортасынан автомобиль-сүйреткіштің бір сыпыра алыстатылған артқы бөлігіне дейінгі арақашықтығы. :Доңғалақтың кинематикалық радиусы - доңғалақтың бойлық құраушы ілгерілемелі жылдамдығының оның бұрыштық жылдамдығына қатынасы. :Минимальды бұрылыс радиусы - доңғалақты қөліктің бұрылыс ортасынан максимальды бұрылыс қалыпында сыртқы басқаару доңғалақ ізінің ортасына дейінгі ара кашықғық. :Көлденең өткізгіштік радиусы - цилиндрлі бетінің радиусы, белдіктін сол және оң доңғалақтарын және осы доңғалактардың арасындағы көліктің төмеңгі нүктесіне жанасады. :Бойлық өткізгіштік радиусы - цилиндрлі бетінің радиусы, доңғалактардын көрші осьтерін және олар арасындағы көліктің төменгі нұктесіне жанасады. :Доңғалақтың еркін радиусы - көлік доңғалағының сыртқы диаметірінің жартысы. :Доңғалақтың статикалық радиусы - жол бетінен көліктің қозғалмайтын доңғалағының ортасына дейінгі кашықтық. Дереккөздер
Жол белгілемесі

Жол белгілемесі — жол қозғалысына қатысушылар жолды жақсы бағдарлауы үшін жолдың көлік өтетін бөлігіндегі сызықтар, жазулар және т.б. белгілер. * Жолдың тік белгілемесі — жол құрылғыларда және жолды жабдықтау элементтерінде қара және ақ белгі олардың габариттық өлшемдерін көрсетіп және бағдар рөлін атқарады. * Жолдың жазықтықтағы белгілемесі — жолдың көлік өтпелі бөлігіндегі ақ, сары сызықтар, жебелер, жазулар - белгілі тәртіп және қозғалыс реттілігін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Ибадилік

Ибадилік. Сыффын соғысы және сот оқиғасынан кейін Хазіреті Әлидің ордасынан бөлініп, Харуе деп аталатын жерде Хуркус бин Зухейірдің басқаруымен билік құрған харижилер көптеген бөлінуші ұғым мен көзқарастарды мұсылман қоғамына таралған. Харижилер өз көзқарастарын қолдамайтындарды «кәпір», олардың өмір сүрген жерін «күпірлік елі» (дару л-куфр) деп санаған. Өздерінің ғана шын мұсылман, тұ- ратын жерлерінің Ислам елі (дару л-Ислам) екендігін айтқан. Өздерінің көзқарастарын қолдағанымен, бірігіп көтеріліске (хуруж) шықпағандарды және өздеріне қосылмағандарды «кәпір» деп жариялан, олармен соғысуды қолдады. Ибадилік анағұрлым қарапайым көзқарастарға ие. Қазіргі кезде Араб түбегінде Оман, Солтүстік Африка, Ливия, Тунис пен Алжир, Мадагаскарда өмір сүріп жатқан ибадилердің көзқарасы бойынша олардың мазһабтарында болмағандар кәпір емес, бірақ «ниғмет күпірінде». Яғни, шірк (серік қосу) күпірлігінде емес, ниғмет күпірлігінде. Ақыретте тозаққа барып, азап шегеді. Бұл жағдайлардан құтылу үшін ибадилерге қосылып, тәубаға келу керек. Ибадиліктің көзқарасы бойынша иман мен Ислам біртұтас, сондықтан іс-әрекет иманның бір бөлігі болып табылады. Яғни, ғибадаттар мен іс-әрекеттер иманнан. Сол себептен Құран бұйрықтарын орындамаған немесе тыйым салған нәрселерінің бірін жасаған адамды иманнан шыққан деп санаған. Сонымен бірге Ибадилік уақыт өте келе көзқарастарын өзгертіп, үлкен күнә жасаған мұсылманның мүшрік емес, «ниғмет күпірлігін» жасағанын айтып, оның тәухид мүшесі екенін көрсеткен. Аллаһқа иман, илаһи сипаттар, Нубубийя (Пайғамбарлық), қиямет, тағдыр сенімдеріне «Әхли сунна уәл жамағат» пен бірдей көзқарастарға ие Ибадилер Аллаһтың көрінуі (руйятуллах), имамдық (ел басшылығы) мәселелерінде ерекшеленеді. Аллаһтың ақыретте көрінбейтінін және ел басшылығының Құрайыш қолында емес екендігін қолдайтын пікірге ие. Ибадилер өз мазһабтарындағыларды дос (әхли-уалаят), қалғандарын дұшпан (әхли барает) деп жариялайды. Дереккөздер
Талап әл-Ілім

Талап әл-Ілім - білім іздеу, білімге талаптану. Талап әл-Ілім әрбір мұсылман үшін міндетті шарттардың бірі деп жариялайды, оның басты бағыты - хадистер мен фикһты үйрену; ілімге талаптанудың қалпы мен жүзеге асуы Исламның белгілі бір бағытында ілім анықтауларымен тарихи- әлеуметтік жағдайға байланысты. Ілімге талаптану үшін саяхат шегу ұсынылып, ең қолайлы мерзім жастық шақ деп есептелді, дегенмен оған ашық шектеу қойылмады. Дереккөздер
Ибн ар-Рауанди

Ибн ар-Рауанди, Ахмет б. Йахйа Әбу-л-Құсайын - өмірінде діни-саяси көзқарасын бірнеше мәрте өзгерткен белгілі діндар. Мерверрудта туған. Бағдатта өсті, сонда жүріп мутазилашы Бишра б. әл-Мутамирдің жолын ұстанды. Ибн ар-Рауанди өзінің алғашқы шығармаларын 150 мутазилиттік дін ілімінің негіздерін насихаттауға арналы. Кейбір деректерде ол Бағдатта IX ғасырдың 60 жылдары 40 жасыңда қайтыс болды десе, енді бірінде X ғасырдың басында 80 жасыңда көз жұмды делінеді. Ибн ар-Рауанди өзінің 40-тан аса шығармаларында мутазилашылдықпен қатар жалпы мұсылмандық догматтарды жоққа шығарды. Өз кезегінде әртүрлі бағыттағы мұсылман діндарлары Ибн ар-Рауанди көзқарастарын қарсы еңбектер жазған. Дереккөздер
Тәкбір

Тәкбір - Аллаһ Тағаланы ұлықтау дұғасы. Тәкбір Аллаһу әкбар ( араб - Аллаһ ұлық) сөз тіркесімен айтылып, мұсылманның ғибадатқа, құлшылыққа, белгілі бір іс-әрекетке кірісер алдындағы ауызға алатын сөзі. Аллаһу акбар - Аллаһтың ұлықтығын сипаттайтын көркем есімдерінің бірі. Мәселен, бұл дұғаны азан шақырғанда, қамат түсіргенде бірнеше қайталан, намазга ниет қылған соң да айтып, намазды бастайды, әрбір рүкүғ, сәждеге барар алдында да қайталан айтады. Тәкбірдің Тәкбір-ташрих - «Аллаһу әкбар, Аллаһу акбар' Лә илаһа илла Аллаһ, Аллаһу әкбар уә иллаһа ил Аллаһ» (Аллаһ ұлық, Аллаһ ұлық' Аллаһтан басқа Құдай жоқ, Аллаһ ұлық мадақтауға Ол ғана лайық) атты түрін айт намазында, Құрбан айт мерекесінде өте көп қайталан айтады. Бұл мадақта мұсылман адам жаратылыс ғажайыбына ерекше таңғаларлық жағдайларда да Құдайдың шеберлігі мен құдіретте таңырқан айтуы мүмкін. Қандай жағдайда болсын Кұдайды мадақтау, оны еске алу зор сауапты іс болып саналады. Дереккөздер
Жарысу

Жарысу - сынақ нәтижесін анықтайтын жылдамдық негізгі фактор болып есептелетін көлік құралдарының жарысы. Таудағы жарыс Таудағы жарыс – ауыспалық үлесі көп биіктігі бар айналмалы трассадағы жол жарыстары. Жолдағы жарыс Жолдағы жарыс- арнайы спорт құрылыстарының жолдарында немесе жалпы қолданыста болатын жолдарда салынған трассадағы жарыстар; дербес түрінде (айналмалы, тізбекті, таулы жүгіртулер)немесе кешенді жарыстардың құрамында өткізіледі. Лидерге ілесу, алдағыны қуып жарысу Лидерге ілесу, алдағыны қуып жарысу - тректе алдыңғыны куатын (мотоцикл, мотороллер, мопед) велосипед жарыстары. Жеке жарыс Жеке жарыс - әрбір жарысушының тек қана жеке нәтижелері саналатын жарыс. Жеке қуалау жарысы Жеке қуалау жарысы - тректің қарама-қарсы жақтарда басталатын велосипед жарыстары;соңғы айналым басталғанға дейін бақталасын куып жететін немесе дистанцияны тезірек өтетін жарысушы жеңеді. Шығып қалатын жеке жарыс Шығып қалатын жеке жарыс- әрбір айналымда финиш сызбасын соңғы еткен жарысушыньщ шығуымен өткізілетін велосипед жарыстары. Айналма жарыс Айналма жарыс - жарысушылар бірнеше рет өтетін тұйықталған айналмалы трассадағы жол жарыстар. Командалық жарыстар Командалық жарыстар -бұл жарыста әрбір команданың тек қана жалпы нәтижелері саналады. Тізбектік жарыс Тізбектік жарыс - тұйықталмаған трассада өтетін жол жарыстар (қара: слалом, спринт). Уақыттық жарыс Уақыттық жарыс - шоссе, трек, ойлы-қырлы жерде берілген дистанцияны минималды уақытпен өтуді керек ететін велосипед жарыстар. Тандемдегі жарыс Тандемдегі жарыс-тандемдегі уақытқа өткізілетін тректі велосипед жарыстары. Ойлы-қырлы жердегі жарыс Ойлы-қырлы жердегі жарыс - кроссты қара. Гандикаппен жары Гандикаппен жарыс- бір жарысушыларда басқаларға қарағанда форалары (уакыт не дистанцияда артылықшық) бар теңестірумен (гандикаппен) тректе өткізілетін велосипед жарыстары. Трек жарыстары Трек жарыстары - жартылай айналымдардың қосылуымен екі тура тізбектегі бөлімдерден (автомобиль мен мотоциклдарға - ипподром мен стадиондар, велосипедтерге велотректер) жасалған тұйықталған трассада өткізілетін велосипед жарыстары. Дереккөздер
Тәңірдің заты

Тәңірдің заты, зат - ул - Аллах - Абс. болмыс, барлық. Оның болмысы өздігінен бар. Аллаһтың заты ахадиатқа тән ғайып, оған қандай да бір тілдік ұғыммен анықтама беру мүмкін емес. Болмыста оның заты үшін тең келетін еш нәрсе жоқ. Ахадиатқа тән ғайып, бұл жерде ахадиат - арабша бірлік мағынасында. Ахадият мақамы - ең ұлы мақам, бұл мақамды ақылмен тілмен сипаттауға келмейді. «Оны ғылыммен де еш нәрсе камти алмайды». («Намл», 81-аят) Дереккөздер
Мұстахаб

Мұстахап - таңдаулы, ең көркем амал. Діни терминде Аллаһ Елшісінің (с.а.у.) кейде жасап, кейде жасамаған іс-әрекеттері. Сәске намазы секілді кейбір нәпіл намаз бен оразалар осыған жатады. Сонымен қатар таң намазын айналаға жарық түскенде оқу, жаздың шілдесінде бесін намазын салқын түскенге дейін кешіктіріп оқу, ақшам намазын кірісімен оқу - мұстахап мұның үкімін жасағанға - сауап, жасамағанға күнә жоқ. Дереккөздер
Тәсбих намазы

Тәсбих намазы - сауабы көп намаздарға жатады. Бұл намазды мұсылман әркашан оқуына болады. Аптасына бір рет немесе айында бір рет, тым болмаса өмірінде бір рет оқу керек. Тәсбих намазы - төрт рәкат. Әрбір рәкатта «Фатиха» мен бір сүре оқылады. Бір немесе екі сәлеммен аяқталады. Осы намазда үш жүз рет тәсбих оқылады. Яғни, әрбір рәкатта жетпіс бес рет тэсбих оқылады. Ниет етіп, қол байланып субханакадан кейін он бес рет осы «тәсбих» оқылады. Содан кейін Ә'узу-бисмиллаһ, «Фатиха» және бір сүре оқылып, қайтадан осы «тәсбих» он рет оқылады. Содан кейін рүкүғке барады. Үш рет рүкүғ тәсбихі айтылған соң, сол жерде он рет тағы да осы «тәсбих» оқылады. Содан кейін киямға барған кезде сол жерде он рет оқылады. Одан кейін сәждеге барады. Сәжде тәсбихы айтылысымен артынша он рет «тәсбих» оқылады. Сәждеден тәкбір айтып тұрады да, екі сәжде арасында тағы да он рет осы «тәсбих» оқылады. Қайта тәкбір айтып, сәждеге барып, сәжде тасбихын айтқан соң, он рет осы «тәсбих» оқылады. Сонымен бәрі қосылып, жетпіс беске жетеді. Осыдан кейін екінші рәкатқа тұрады да, сол рәкатты дәл осылай оқып отырады. Отырыста «әт-тахият» пен «салауат» оқылады. Осымен «тәсбих» жүз елуге жетелі. Осыдан кейін сәлем беріп, яки сәлем бермей үшінші рэкатқа бастайды. Осы соңғы екі рэкат - дәл алдыңғыдай оқылады. Осылайша үш жүз «тәсбих» оқылады. Пайғамбарымыз (с.а.у.) немере ағасы Аббасқа Тәсбих намазы үйретіл жатып, осы намазды оқыған жанның құм үйіндісіндей күнәлары болса да, Аллаһ сөзсіз кешіретінін айтады (Тирмизи, Уитир, 19). Тәсбих намазыда жаңылыскан жағдайда, сәһу сәждесінде бұл тәсбихтар қайталаныл оқылмайды. Бұл намазды оқыған адам тәсбихтарды ойымен санай алса, саусақтарымен санамайды. Имам Тәсбих намазыын оқытса, жария оқиды. Тәсбихтарды да жария түрде оқиды Дереккөздер
Нәжісат

Нәжісат - таза саналмаған нәрселер. Намазға кедергі жасайтын нәжісаттар ауыр нәжіс және жеңіл нәжіс болып екіге бөлінеді. Ауыр саналғандар: егер қатты болса, 4 гр. салмағында сұйық болса, алақан аясынан астам жерді қамтыған мөлшер киімде немесе намаз оқылатын жерде болса, намазға кедергі жасайды. Жеңіл саналғандар: бұл дененің яки киімнің төрттен бірінен аз мөлшері намазға кедергі жасамайды. Дереккөздер
Рама

Рама - элементтері бір-бірімен берік байланысқан көліктің торап- тары мен агрегаттарын орналастыруға қажетті жүк көтергіш жүйе. * Автомобиль рамасы - көлікті алып жүретін рама түріндегі жүйе, бір-бірімен келденең байланысқан бойлық арқалықтан тұрады. * Велосипед рамасы - велосипедтің негізгі бөлігі, әдетте жеке түтікшелі элементтерден жиналған және велосипедтің барлық түйіндерін біріктіру қызметін атқарады. * Жабық рама - велосипед рамасы, жоғарғы келденең немесе келбеу түтік оның үзындығының жоғарғы үштігіндегі отырғыш түтігімен бірігеді. * Жабық қалыпты рама - пісіріліп бекітілген жабық корапты қалып элементтерінен түратын автомобиль рамасы. * Лонжеронды рама - бір-бірімен екі көлденелермен бекітілген белдік-лонжерондар-дан түратын автомобиль рамасы. * Тірек катоктардың рамасы - сүйеу роликтері мен керуші құрылғыны үстап түратын тіректі катоктарды орналастыруға қызмет ететін трактор шынжыр табанының арбашығының бөлігі. * Ашық рама - үстіңгі түтігі отырғыш асты түтігімен оның ұзындығының төмеңгі үштігінде косылған велосипед рамасы. * Моторасты рама - күштік агрегаты орнатылатын жеңіл автомобиль кузовына қосылған рама. * Жартылай ашық рама - үстіңгі түтігі отырғыш асты түтігімен оның үзындығының орташа үштігі белігінде қосылған велосипед рамасы * Базасы төмендетілген рама - автомобиль рамасы, доңғалақтарды орналастыру үшін алдыңғы және артқы бөліктерінде жоғарыга кайырылған алдынғы және артқы доңғалақтары арасында төменге түсірілген орта бөлігі бар. * Түтікті рама - арқалығы күбыр түрінде жасалған автомобиль рамасы. * Жота тәрізді рама - агрегаттарды бекіту үшін кронштейндері бар жабық пішін, бір ғана орталықғы бойлық белдіктен түратын автомобиль рамасы. * Шынының рамасы - автомобиль шанақ түсірілетін немесе бұрылатыншынысыныңметаллдық окантовкасы. Дереккөздер
Тәуба

Тәуба - өкініш, оралу, қайту мағыналарына келеді. Тәуба көңілдегі жамандықтардың түйінін шешіп Хаққа оралуды, Хақ жолына түсуді, жалғандық пен күнәларына өкініп, Хаққа сыйыну, күпірліктен иманға келу, жаман істерден игілікке, жаман мінезден дұрыс ахлакқа, Аллаһтан басқаның бәрін тастап, тек Аллаһқа ұмтылу деген мағыналарға келеді. Сопылық кемелдікке жету жолында жетпіс мақам бар. Осы мақамдардың басы тәубе, соңы да құлдық (құлшылық) мақамы болып саналады. Қазақта «тәубеғе келді», «тобаңа кел» мағынасындағы сөздер игілікке шақыруды білдіреді. Сондықтан да Ф.Аттар: «Тариқат - адамгершілікті қалыптастыратын мектеп» - деген болатын. Дереккөздер
Қызыл үй

Қызыл үй - сәулет өнері ескерткіші. Қостанай облысы Амангелді ауданы Амангелді ауылында. Бастапқыда Қоғалыкөл ауылында тұрғын жай ретінде 1912 ж. Аймағамбет ұста тұрғызған. 1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліске қатысушылар осы үйде әскери кеңес құрып, А.Имановты қолбасшы (сардар) етіп сайлаған. 1974 ж. құлауға айналған қызыл үйді сақтап қалу мақсатында, О.Жәнібековтің ұйымдастыруымен Қоғалыкөлден Амангелді ауылына көшіріліп қалпына келтірілді. Ғимарат күйдірілген қызыл кірпіштен тұрғызылған, жалпы биіктігі 3,70 м. Сыртқы аумағы 14,2х12,2 м. Ғимараттың бұғаты оймышты және өрнекті кірпіштен қаланған. 8 терезе маңдайшасы тік қалаумен иректеле әсемделген. Төбесі "итқара" тәсілімен жабылған. Дереккөздер
Үлестіруші

Үлестіруші - энергия, жұмыс сұйығы, газ, электр тоғы тасушының қозғалыс бағыт өзгертуге арналған басқару жүйесінің құрылғысы. * Оталдыру үлестіргіші - керек тәртіппен іштен жанатын қозғауыш білтелерімен оталдыру катушкасынан жоғары кернеуді үлестіретін құрылғы. Дереккөздер