kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Еуропалық орталық банкілер жүйесі

-на-Майне, Германия|180px]] Еуропалық орталық банкілер жүйесі (ЕОБЖ) – орталық банкілердің аймақтық жүйесі. Еуропа қоғамдастығын құру туралы Маастрихт шартының негізінде құрылған. Құрамына Еуропа Орталық Банкі (European Central Bank) және Еуропа Одағына мүше 15 мемлекеттің орталық банкілері кіреді. 1999 жылдың 1 қаңтарынан – бірыңғай еуропалық валютаға көшудің 3-кезеңінде жұмыс істей бастады. Негізгі мақсаты – бағаның тұрақтылығын қолдау, ЕО-ның ортақ экономикалық саясатын жүргізу. Негізгі міндеттері – ЕО-ның ақша-несие және валюта саясатын жүзеге асыру; халықаралық валюталық операциялар жүргізу; мүше-мемлекеттердің ресми шетелдік валютасының сақтық қорын сақтау және басқару; төлем жүйелерінің қалыпты жұмыс істеуіне жәрдемдесу. Дереккөздер
Лұғат

Лұғат Лұғат (арабша тіл, сөз, сөздік) — тіл термині. *Көне түркі жазба нұсқалар негізінде қазақ тіліне еніп (19 ғ.), бірде “тіл”, бірде “сөздік” мағынасында қолданылды. Қазіргі қазақ тілінде “сөздік” ұғымымен тең дәрежеде пайдаланылады (қ. Сөздік). *“Лүғат” — салыстырмалы сөздік. “Бәш тыллық манжуша лұғат” маньчжур, моңғол, тибет, ханьсу (қытай), ұйғыр тілдері сөздігінің көшірмесі (1771). 1957 ж. Пекинде 3 том болып шыққан, 18 мың сөз қамтылған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Өрнек ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)

Өрнек ауылдық округі – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жылқышиев, Жарлысу, Өрнек, Сәлімбай Пірманов, Сұңғайты ауылдары кіреді. Орталығы – Өрнек ауылы. Дереккөздер
Ингуш тілі

Ингуш тілі – ингуш халқының тілі. Иберий-кавказ тілдері шоғырының нах-дағыстан тобына жатады. Туыстық жағынан чечен тіліне жақын. Әдеби тілі халықтың сөйлеу тілі негізінде қалыптасқан. Ингуш тілінің әліпбиі әуелде латын жазуы негізінде (1920 – 38), кейін (1938 жылдан) кириллица негізінде жасалған. Қазіргі ингуш тілі әліпбиінде 46 әріп бар. Дифтонг дыбыстар ашық буында созылыңқы, тұйық буында, көбінесе, қысқа оқылады. 10 түрлі септік жалғауы бар. Сөздік құрамында орыс, араб, парсы, түркі тілдерінен енген сөздер көп. Грамматикалық құрылысы эргатив конструкциялы. Қазіргі ингуш әліпбиі Сілтемелер
Қазақ хандарының шежіресі

Қазақ хандығында 1459 – 1847 жылдар аралығында билік жасаған әулет шежіресі. Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ханнан бастау алады. Қазақ хандарының атасы – Ұрыс хан. Оның аталары жөнінде тарихи әдебиетте екі жақты пікір қалыптасқан. Бірінде оны Жошы ханның 13-ұлы Тоқай Темір әулетінен таратады («Нұсрат-Намэ», «Му'Уииз әл-ансаб», «Түрік шежіресі» (Әбілғазы Баһадүр Хан), «Шыңғыснама» (Өтеміс қажы), кейіннен Ш.Уәлиханов пен Ш.Құдайбердіұлы, т.б.). Осы жазба деректерге байланысты Қожа Ахмет Ясауи мазарында қойылған хандар тақтасында қазақ хандары “Тоқай Темір әулетінен” деп жазылған. Екіншісінде – Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен тарайды (Ф.Рашид-ад Дин, В.Вельяминов-Зернов, П.Савельев, Т.Сұлтанов, т.б.). Орда Ежен хан Жошы ұлысының сол қанатын басқарды, Жошының 5-ұлы Сыбан (Шайбани) мен Тоқай Темір сол қанаттың құрамындағы кіші отаулар болды. Қазақ хандарының шежіресі Дереккөздер
Үміткер ауылдық округі

Үміткер ауылдық округі (2010 жылға дейін – Бабаев ауылдық округі) – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Төрткөл, Үлгі, Үміткер ауылдары кіреді. Орталығы – Үміткер ауылы. Дереккөздер
Қарасу ауылдық округі (Жамбыл ауданы)

Қарасу ауылдық округі – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2017 жылға дейін Пионер ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Ащыбұлақ, Шайдана ауылдары кіреді. Орталығы – Ащыбұлақ ауылы. Жер көлемі - 75624,2 га. Ауылдық округте Сартбаев атындағы орта мектеп, Шайдана бастауыш мектебі, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, мед.пункт бар. Ауылдық округ аумағында Ащыбұлақ, Қосмұрат ата, Көделі, Қызыл жайлаулары орналасқан. Ауыл маңы * Ащыбұлақ - Пионер ауылының батыс жағындағы шағын мал жайылымы. Оның Ащыбұлақ аталу себебі - ерте кезде бұл жердің суын мал ішпейтін тұзды бұлағы болған. Ащыбұқлақтың суын тұрғындар көктем, жаз, күз айларында асқазан, тері ауруларын емдеуге пайдаланған, тұзын мал жалауға пайдаланған. * Тасқұдық - тастан өрілген терең құдық, қысы-жазы суы сарқылмайды. * Көкбастау - айналасы көкорай шалғын бұлақ. * "Ақби" жайылымы - адам атымен аталған Мойынқұмдағы "Пионер" асыл тұқымды қой шаруашылығының жайлауы. * Базар сөресі - Көделі жайлауларында бәйгеде қойылған белгі. * Көделі жайлауы - ол жерде малға жұғымды, қысы-жазы көгеріп өсіп тұратын "көде" деген шөптің атауымен аталған. * Кішкене тау деп аталатын төбе - Талас ауданына асатын белде аяқталады. * "Қосмұрат ата" жайлауы - ауыл маңында шөбі шүйгін, қысы-жазы малға жайлау болған. * "Қызыл" жайлауы - тастары қызыл болғандықтан атаған. Дереккөздер
Тасшоқы (тау)

Тасшоқы – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы доғал тау. Теңіз көлінен солтүстікке қарай 15 км, Қарабұлақ ауылынан 13 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 417 м. Батыстан шығысқа қарай 2 км-ге созылған, ені 1,5 км. Беткейлері жайпақ, жыра, өзектермен тілімделген. Элювий шөгінділері жапқан ордовиктің тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Даланың қызғылт қоңыр, сортаңды қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты әр түрлі шөптер өседі. Дереккөздер
Телофаза

Телофаза (грекше telos – соңы, соңғы және phases – фаза, кезең) – аналық жасушадан екі жас жасуша түзілетін митоздың соңғы фазасы. Телофазада жасушаның қарама-қарсы өрістеріне ажыраған хромосомалар ісініп, көлемі ұлғаяды. Олар таралып, ұзын жіпшелерге айналады. Хромосомалардың айналасындағы мембраналы көпіршіктерден ядро қабықшасы (кариолемма) түзіледі. Клетка аймағында РНҚ және белоктардың мөлшері көбейіп, ядрошық пайда болады. Телофаза кезінде митоздық аппарат біртіндеп ыдырайды. Жас жасушалар ядролары түзілгеннен кейін аналық жасушаның цитоплазмасы екіге бөлініп, тең екі жасуша пайда болады. Мұнда хромосомалар саны диплоидты (2n). Ал жыныс жасушалары екі бөлінуден тұратындықтан Телофаза процесі де телофаза I және телофаза II кезеңдерінен тұрады. Мейоздың екі бөлінуінен кейін гаплоидты хромосома саны бар (n) жаңа төрт жасуша пайда болады. Телофаза кезеңінің әр жасушадағы ұзақтығы 1,5 мин-тан 400 мин-қа дейін созылады. Дереккөздер
Полатқосшы ауылдық округі

Полатқосшы ауылдық округі – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жалпақтөбе ауылы кіреді. Орталығы – Жалпақтөбе ауылы. Жер көлемі - 42749 га. Ауылдық округте Чкалов атындағы орта мектеп, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар. Ауыл маңы Ақби қыстауы - адам атымен аталған. Ақшолақ - тау сілемі беткейіндегі жазғы жайылымда ауылдық округтен 60 км жерде құрылысы белгісіз себептермен бітпей қалған Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Ақыртас - ежелгі құрылыс орыны бар. Алмалы - тау ішіндегі жабайы алмасы бар мал жайылымы. Байбота, Едіге - Мойынқұм өңіріндегі қысқы қыстау. Жікіл кенті - Жалпақтөбе ауылынан 2 км қашықтықта 12-ғасырға дейін өмір сүрген қаланың орны. Атауы түркі тайпасының атауынан шыққан. Көкой - құмның ортасындағы оазис сияқты көкорай ой, негізінен көктемгі жаңбыр суы жиналып, аумақ көк шалғынды, қамысты болып тұрады. Қыршынды - мал жайылымы, бүгін шөбін қырып шауып алғанына қарамастан ертеңіне шөптің қаулап шығуына байланысты қойылған атау, қазіргі Ақбастау ауылдық округіне қарасты Бірлесу еңбек ауылының оңтүстік батысындағы жер, бірақ малының көптігіне байланысты қазіргі "Юнчи" ӨК-не берілген. Қырғауылды - мал жайылымы қырғауыл құсының көптігінен қойылған. Мойынқұм құмы (Мойынға ұқсап иіліп жатқандықтан шыққан атау) өңірінде қысқы мал жайылымдары. Елқаттаған - 1927 жылы құмдағы мал-жанды есепке алу мақсатында тізімін жасаған, соған байланысты елді мекен атауы туған. Тектұрмас кесенесі - ауылдың күншығыс жағында Талас өзенінің оң жағалауындағы төбенің үстінде орналасқан. Ол жерде Әулие Сұлтан Махмуд Хан жерленген, ХІV ғасырдың көзі. Семізсаз жайылымы - Мойынқұм өңірінде шөбі шүйгін, мал оңалатын сазды жер. Сарықамыс - аудан шаруашылықтары жекешелендірілгенге дейін ауданның мал өсіретін шаруашылықтарының қысқы қыстаулары болған. Дереккөздер
Орынбай ауылдық округі

Орынбай ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік. 2020 жылға дейін Целинный ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Орынбай ауылы кіреді. Орталығы – Орынбай ауылы. Округ құрамында болған Бидайық ауылы 2025 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 480 адамды (248 ер адам және 232 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ребаб

Ребаб , рабаб, рабоб #Мұсылмандардың шекті аспаптарының жиынтық атауы. #Арабтардың ысқымен ойналатын шекті музыкалық аспабы. Ребаб сөзінің түбірі араб тілінде қысқа дыбыстардың бірігіп, ұзақ ойналуы деген түсінік береді. Ребаб 1 — 2 немесе 3 шекті болады, әр түрлі пішінде ағаштан жасалады. Ұзын созылған мойны, теріден иленген жіңішке декасы болады. Ребаб аспабын жөндеп күйге келтіру кварттар немесе квинттер бойынша жасалады. Ребабтағы әуенді доға пішінде жасалған ысқымен шығарады. Ребаб аспабының әр түрлері Үндістан, Малайзия архипелагы, Египет, Африканың солт.-батыс аймақтары, сондай-ақ Орта Азия елдерінде кездеседі. Ребаб туралы әл-Фарабидің “Музыка туралы үлкен трактат” атты еңбегінде айтылған (10 ғ-дың 1-жартысы). Дереккөздер
Телпек

Телпек – бас киім, тақияның бір түрі. Ол тыстық матадан сырып тігіледі. Күнделікті тұрмыста жайлы әрі жеңіл бас киім ретінде қысы-жазы бірдей киіледі. Ежелгі уақытта олардың шетін құндыз, кәмшат, тиін терісімен жиектеп тігіп, күміс және алтын тоқыма баумен әшекейлеген. Дереккөздер
Шелек

Шелек шелек]] Шелек — сұйықтық құюға, сусымалы заттарға арналған ыдыс. Пішімі цилиндр, қиық конус бітімдес, оны тасымалдау үшін жоғары ернеуінен бір-біріне қарама-қарсы бағытта тұтқа орнатылады. Шелектердің көлемі 2 л-ден 12 л-ге дейін барады. Қазақ шеберлері шелекті ағаштан, көннен жасаған. Көн теріден сыйымдылығы 2 — 4 л шелектер жасалынып, оны ұсақ малды саууға қолданған. Ал ағаш оюшылар жұмсақ, оңай жарыла қоймайтын ағашты таңдап алады да, кептіріп, ортасын шұңғыл етіп ояды. Оған құлақ бау, қайыс бау тағады. Дәстүрлі қазақ қоғамында мал сауатын шелектерге көзтас байлау, күмістеу, құрсаулау кең тараған. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том Автор *Б. Хинаят
Инд-Ганг ойпаты

Инд-Ганг ойпаты, Инд-Ганг жазығы – Гималай мен Декан таулы үстіртінің аралығында, Үндістанның солтүстігі мен Пәкстан және Бангладеш елдері аумағында орналасқан аса ірі жазық. Бенгаль шығанағынан Араб теңізіне дейін 3000 км-ге созылып жатыр, ені 250 – 350 км. Геологиялық тұрғыдан Үндістан платформасының аллювийлік шөгінділерге толған Гималай тау алды иініне сәйкес келеді. Жер беті тегіс, Ганг пен Инд өзендерінің су айырығында ғана абсолюттік биіктігі 270 м-ге дейін көтеріледі, басқа жерінде 100 м-ге жетпейді. Инд және Ганг-Брахмапутра өзендерінің атырауы қатты батпақталған. Ойпаттың Ганг және Брахмапутра өзендерінің төм. ағысына қарасты бөлігі Ассам деп аталады. Ганг өзенінің бөлігінде Ганг ойпаты жатыр. Инд ойпатының жоғары бөлігі – 5 өзен қосылатын жері – Пенджаб (Бес өзен) деген атпен белгілі. Шығыс бөлігінің климаты субэкваторлық муссондық, батысында – тропиктік пассаттық. Қаңтардың орташа температурасы 12 – 20°С, шілдеде 30 – 36°С. Жылдық жауын-шашын оңтүстік-шығысында 1500 мм, оңтүстік-батысында (Тар шөлі өңірінде) 100 – 150 мм, көбінесе (80%-тен астамы), жазда жауады. Өзендері жазда тасиды. Ганг өзенінің аңғары мен атырауына қорыс батпақты қалың орман – джунгли тән, теңіз жағалауын мангр тоғайы алып жатыр. Ойпаттың орталық бөлігінде жапырақ тастайтын ормандар мен саванналар өскен. Инд алабы құрғақ, көп жері шөлейтті, ең батысында құмды алқап пен сорлар кездеседі. Инд-Ганг ойпаты ежелгі егіншілік орталықтарының бірі. Аумағының көпшілік бөлігі жыртылған. Жер бетін егін суғаратын каналдар мен арықтар айқыш-ұйқыш тілімдеген. Мақта, күріш, қант құрағы, банан, шай бұтасы, кокос пальмасы өсіріледі. Ірі талшықты өсімдік – джут кең алқапты қамтиды. Ірі қалалары: Калькутта, Дели (Үндістан), Карачи, Лахор (Пәкістан), Дакка (Бангладеш). Сілтемелер
Тасшөп

Тасшөп – ерінгүлділер тұқымдасы, жебір туысына жататын жартылай бұта. Қазақстанда Алтайдың аласа тау жоталарында, Сарыарқада кездеседі. Биіктігі 12 – 13 см, діңі сүректі, бұтақтары тік, жиегі тегіс жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Гүл тостағаншасы қоңырау пішінді, күлтесінің ұзындығы 6 – 8 мм, алқызғылт түсті. Ұсақ гүлдері масақ гүлшоғырына топтанған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақша. Тасшөптің құрамында илік заттар және шайыр, флавоноидтар, әр түрлі қышқылдар, минералды тұздар және эфир майы бар. Медицинада Тасшөп препаратын қақырық түсіруге, жүйкені тыныштандыруға, радикулит және неврит кездерінде құрысуға қарсы қолданады. Халық медицинасында Тасшөпті тыныс жолы, бүйрек пен қуық, іш ауырғанда, ұйқы қашқанда, бас ауырғанда, өкпе туберкулезіне шалдыққанда береді. Сондай-ақ косметикалық бұйымдар жасауда, тамақ өнеркәсібінде пайдаланылады. Табиғатта таралуы. Тас, шөп республикамыздың орманды және кейбір далалы аймақтарында, құмды өңірде өседі. Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің гүлдеп тұрған кезінде сабақтарын жапырақтармен қоса орақпен ептеп орып алып, кептіреді де, құрғақ орындарда сақтайды. Химиялық құрамы. Дәрілік шикізатының құрамында ащы және илік заттар, флавноидтар, шайыр, кейбір минералды тұздар, урсоль және олеаноль қышқылдары, майлар және басқа да заттар бар. Қолданылуы. Мал дәрігерлігі практикасында тас шөптітыныс алу органдары ауруы кезінде қақырық түсіру үшін, өңеш қуысын кеңейту үшін,сондай – ақ ішектің кебуін басу үшін және зәр, тер шығаруды үдету мақсатымен қолданады. Құрағақ дәрілік шикізат ірі қара мен жылқыға – 20 – 60 г, қой мен ешкіге – 10 – 15 г, бұзау мен құлынға – 20 – 30 г, қозыға – 5 – 10 г мөлшерінде беріледі. Тұүнба 1:10 қатынаста жасалады. Майдаланған тас шөп малдың іріңді жаралары мен сыздауығын емдеуге де қолданылады. Көзі ауырған малды емдеу үшін 50 – 60 грамм дәрілік шөп қайнап тұрған 1 литр суға салып, 15 – 20 минут тұндырылады да, екі қайтары сүзіліп, малдың көз алмасын шаяды. Дереккөздер
Бағдат Бұрханбайұлы Телтаев

Телтаев Бағдат Бұрханбайұлы (23.3.1966 жылы туған, Жамбыл облысы Мерке ауданы Жауғаш батыр ауылы) – ғалым, техникалық ғылым докторы (1996), профессор (2002), Қазақстандағы жол құрылымдары механикасының ғылыми мектебін құрушы. Алматы автомобиль-жол институтын бітірген (1991). 1991 – 1996 жылы осы институтта оқытушы, аға оқытушы, жол-механика факультеті деканының орынбасары. 1996 – 2006 жылы М.Тынышбаев атындағы. ҚазККА.-да аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. 2006 жылдан “Қазақстан жол ғылыми-зерттеу институты” АҚ-ның президенті және ҚазККА-да профессор Негізгі ғылыми еңбектері жол құрылымдарының механикасына арналған. Телтаевтың еңбектері ҚР құрылыс нормаларының “Қатқыл жол төсемелерін жобалау”, ҚР құрылыс нормалары мен ережелерінің “Автомобиль жолдары” құжаттарына, “Қазақстан территориясы автомобиль жолдарының жер төсемесі топырағының есептік тоңу тереңдігі бойынша аудандастыру” нормативтік құжатына, техникалық жоғарғы оқу орындарының “Автомобиль жолдары және аэродромдар құрылысы” мамандығы бойынша оқу бағдарламасына енген. Оның жетекшілігімен 2 ғылым докторы, 20 ғылым кандидаты даярланды. Телтаев 380-нен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. 8 оқу құралы және 3 терминологиялық сөздікті әзірлеп баспадан шығарған. Дереккөздер
Сазтерек ауылдық округі

Сазтерек ауылдық округі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Абай, Ақтөбе, Жаңасаз ауылдары кіреді. Орталығы – Абай ауылы. Облыс әкімінің 18.05.2002 жылғы №92 қаулысымен жаңадан Сазтерек ауылдық округі болып құрылған. Табиғаты Ауылда Ырсымбет арығы, Текей арығы, Кейкімен арығы, Жаңасаз-1 арығы және Жаңасаз-2 арығы дейтін арықтар бар. Бұл арықтардың бұлай аталу бұрынғы кезде осы жерде жасап кеткен ата-бабалардың атымен байланысты. Ояр, Жетімсаз, Шойынбет, Жексенбі көлшіктері сол көлшіктердің жағасында отырған кісілердің аттарымен аталған. Дереккөздер
Иван Артемьевич Будчанов

Иван Артемьевич Будчанов (17 сәуір 1916 жылы, Павлодар қаласында туған – 13 қаңтар 1985 жылы, Ақтөбе қаласында қайтыс болған) – биология ғылымының докторы (1973 жылы). II-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Днепропетровск мемлекеттік университетін (1941 жылы) бітірген. Одесса медицина институтының ассистенті, доценті (1945–58 жылдары), 1958 жылдан Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Шығармалары 1. "Экспериментальные обоснования к использованию природных лечебных факторов Западного Казахстана", Актюбинск, 1973; Дереккөздер
Чапаев ауылдық округі (Қарағанды облысы)

Чапаев ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданында болған әкімшілік бірлік. 2020 жылы таратылып, Садовый ауылдық округіне қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Чапаево ауылы кірді. Орталығы – Чапаево ауылы болды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 66 адамды құрады. Дереккөздер
Телу

Телу – енесі өлген төлді басқа малдың бауырына салу кезі. Мысалы, екі інген қатар бір мезгілде боталап, біреуі өліп, ботасы қалса, екінші інгенге байқатпай ботаны бауырына салуға болады. Бұл тәсіл сиырға, биеге, қой-ешкіге де қолданылады. Алайда кейбір мал өзге малдың баласын жақындатпайды. Мұндай жағдайда сиырдың уызын телитін бұзаудың басына, құйымшағына жағып, сиырға жалаттырады. Егер бұған көнбесе сиырды қараңғы қораға қамап, бұзауды көрсетпей апарып бауырына салады. Сілтемелер
Тасшүйгін

Тасшүйгін – ұшқаттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Семейдің қарағайлы ормандарында, Сарыарқада, Алакөл – Балқаш атырабында, Алтай, Тарбағатай, Кетпен, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатауларында таралған. Таудың тасты бөктерлерінде, өзендердің тасты жағалауларында, боз-селеу өскен далалық алқаптарда өсетін 2 түрі: сібір тасшүйгіні (Р. sіbіrіca) және орта тасшүйгін (Р. іntermedіa) бар. Бұлардың биіктігі 10 – 50 см. Кіндік тамырының ұштары тарамдалған. Сабақтары түкті немесе жалаң. Жапырақтары екі реттен тарамдалып, жиектері ара тісті болады. Тостағанша жапырақшалары білінбейді, қоңырау тәрізді күлтесі сары түсті. Гүлдері қос жынысты, аталығы – төртеу, аналық мойны ұзын болады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі сопақша, сыртын қылтанды түк жапқан. Тасшүйгіннің тамырында эфир майы, тритерпекоидтар, алкалоидтар, сапониндер, кумариндер, ал жер бетіндегі бөлегінде фенол-карбон қышқылдары, С витамині, каротин бар. Тасшүйгіннен алынған тұнбаның ауруды басатын, бактерияларды жоятын қасиеті бар. Оны сары ауруды, асқазан, ішек қабынуын, өкпе ауруын және жараны емдеуге қолданады. Тасшүйгінді мәдени түрде де өсіреді. Дереккөздер
Урумов Тамерлан Михайлович

Урумов Тамерлан Михайлович (22.9.1928 ж.т., Ресей, Солт. Осетин АКСР-і, Ардон ауданы Красногор с.) – тау-кен инженері, техника ғылымының кандидаты (1968). Солтүстік Кавказ тау-кен және металлургия институтын бітірген соң Жезқазған тау-кен және металлургия комбинатында телім, шахта бастығы, бас инженер, кеніш директоры, комбинат директорының орынбасары (1951–77), Жезқазған түсті металл кен байыту ғылыми-зерттеу институтының директоры (1977–81), Жезқазған тау-кен және металлургия комбинатының бас инженер, директоры (1981–87), «Жезқазғантүстіметалл» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры (1987–93), «Қазақмыс» мемлекеттік холдинг компаниясының және «Жезқазғантүстіметаллургия» АҚ-ның президенті (1993–95), «Жезқазғансирекметалл» республикалық мемлекеттік кәсіпорынның директоры (1995–96) қызметтерін атқарды. «Исследование эффективности новой технологии подземной добычи руды с применением самоходного оборудования» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты. 10 –11-сайлауда Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің депутаты. Қазан революциясы, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Людмила Алексеевна Алексеева

Людмила Алексеевна Алексеева (1947 ж.т., Калининград қаласы) – механик, физика-математика ғылымының докторы (1992), профессор (1992). Мәскеу мемлекеттік университетін (1970), аспирантурасын (1973) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында инженер (1973–76), Сейсмология институтында аға ғылыми қызметкер (1976–86), 1986 жылдан жетекші ғылыми қызметкер, ҚР ғылым академиясының Теор. және қолданбалы математика институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. 1991 ж. «Динамика протяженных подземных сооружений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. А. 85-тен аса ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Шабанбай би ауылдық округі

Шабанбай би ауылдық округі – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін Аманкелді ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Беғазы, Қасабай, Сона, Шабанбай би ауылдары кіреді. Орталығы – Шабанбай би ауылы. Дереккөздер
Жалгерлік шарт

Жалгерлік шарт, жалға беруші мен жалгер арасында еріктілік және толық тең құқықтылық негізде жасалады. Онда жалға берілетін мүліктің құрамы мен құны; жалгерлік төлемақының мөлшері‚ жалдау мерзімі‚ тараптардың жалға алынған мүлікті толық қалпына келтіру мен жөндеу жөніндегі міндеттемелері; мерзімі біткеннен кейін мүлікті қайтару тәртібі қарастырылады. Іс жүзінде бірнеше түрі қолданылады: қысқа мерзімді жалгерлік – рентинг; орта мерзімді жалгерлік – хайринг; ұзақ мерзімді жалгерлік – лизинг. Дереккөздер
Телібаев Ғазиз Тұрысбекұлы

Телібаев Ғазиз Тұрысбекұлы (13.08.1957 жылы туған, Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас ауылы) – ғалым, философ, философиялық ғылым докторы (2000), ҚР-ның Мәдениет қайраткері (2003).Үшінші курстан кейін, 1978 жылы, білім жалғастыру үшін МГУ-дін философия факультетіне ауыстырылып, ол жерде шетел философиясының тарихы кафедрасында білім алған. 1980 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің философия факультетін, 1987 жылы аспирантурасын бітірген. Еңбек жолын Рудный индустриалдық институтында бастап, оқытушы, декан, проректор қызметтерін атқарған. 1993 – 1997 жылы Президент әкімшаруашылығынде кеңесші, сектор меңгерушісі; 1997 – 2003 жылы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім мин-нде бөлім бастығы, департамент директоры; 2003 – 2004 жылы “ҚазМұнайГаз” Ұлттық компанияда департамент директоры болды. 2004 жылдан Қазақстан – Британ техникалық университетінде кафедра меңгерушісі. 1996 – 1997 жылы “Хабар” арнасында халыққа танымал “Әлем – саясат” ақпаратты-талдау бағдарламасын жүргізді. Қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласып, Қазақстан либералдық қозғалысы құрылтайшыларының бірі болды. Телібаевтың еңбектері философия тарихы, саясаттану және әлеуметтану салаларын қамтиды. Еңбектері қазақ, орыс, ағылшын, түрік тілдерінде жарық көрген. Сілтемелер
Шелжі

Шелжі— ортағасырлық қала. Тараз қаласынан оңтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан. Қала туралы арабтың 10 ғасырдағы географтары әл-Истахри, ибн Хаукал, әл-Магдиси жазған. Магдисидің жазбаларында Шелжі 10 мың исфахандықтар тұрған кішкене қала. Оның цитаделі мен үлкен мешіті болған, қала таудың ішінде орналасқан. Сондай-ақ жазба деректерде қалада күміс өндірілгендігі туралы да айтылады. Қала Қарахан әулеті тұсында жақсы өркендеген. Моңғол шапқыншылығы кезінде қираған. Шелжі Әмір Темірдің тұсындағы деректерде қайта аталады. Зерттеушілер Шелжінің орнын Тараздан оңт-ке қарай 30 км жердегі Садыққорған қалашығымен баламалайды. Дереккөздер
Кеңес Бердәлиев

Бердәлиев Кеңес (1933 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы) – экономика ғылым докторы (1990), профессор (1990). ҚазМУ-ды (1957, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1957–1958 ж. Мемл. жоспарлау к-тінің экономисі, аспирант (1959–1962), 1962–1965 жылы ҚазМУ-да оқытушы, деканның орынбасары, Алматы халық ш. ин-тының кафедра меңгерушісі, деканы (1974–1985), 1983–1993 жылы осы ин-ттың сыртқы оқу бөлімінің проректоры, ғыл. жұмыстар жөніндегі проректоры, 1993 жылдан Қазақ мемл. басқару академиясында (қазіргі Қазақ экон. ун-ті) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Бердәлиев 90-нан астам ғыл. еңбектің авторы. Дереккөздер
Сарымолдаев ауылдық округі

Сарымолдаев ауылдық округі – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Екпінді, Ойтал, Сарымолдаев ауылдары кіреді. Орталығы – Сарымолдаев ауылы. Тарихы Бұрын округ Кузьминка ауылдық кеңесі атанды. 1950 жылы Ойтал ауылдық кеңесі келіп қосылды. Кузьминка болу себебі, Кузьмин деген орыс кулагы осы өңірде өмір сүріп мекендеген. Соның есімімен аталып келген. Революционер, Тұрар Рысқұлов тың серігі, сталиндік репрессияға ұшырап, атылу жазасына кесілген Қабылбек Сарымолдаев тың туғанына 90 жыл толуы қарсаңында, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 19 наурыздағы Жарлығымен Сарымолдаев ауылдық кеңесі атанды. Округ аумағында аудандық "Меркі тынысы" баспасы, аудандық сот, жолаушылар тасымалдау кәсіпорыны, өрт сөндіру мекемесі, аудандық зейнетақы орталығы, үш орта, бір бастауыш мектеп, бір мектеп-интернат, "Болашақ" колледжі, бір мәдениет үйі, екі кітапхана, үш фельдшерлік-акушерлік пункт, байланыс бөлімшесі бар. Дереккөздер
Телінуші

Телінуші – телітушіге телу үшін қондырылатын басқа өсімдіктің бүршігі бар өркені. Ұластырудың (телудің) нәтижесінде мәдени өсімдіктің (алма, алқоры, т.б) жер бетіндегі бөлімі алынады. Телінушіге вирус, паразитті бактериялар, саңырауқұлақтар мен ауырмаған, мол жеміс беретін, жақсы жетілген өркендер алынады. Сілтемелер
Шелихов шығанағы

Шелихов шығанағы — Охота теңізінің Солтүстік-Шығыс Азия жағасы мен Камчатка түбегінің аралығындағы солтүстік бөлігі. Теңізден шамамен Пьягин түбегі тұсынан бөлінеді. Ұзындығы 650 км, ені кіре берісінде 130 км, ең енді жері 350 км. Орташа тереңдігі 50 — 150 метр. Орта тұсында оңтүстік-батысынан солтүстік-шығысқа қарай созылған су асты шұңғымасында тереңдігі 350 метрге дейін жетеді. Жағалауы түзу сызықты, жартасты, аз тілімделген. Солтүстік бөлігінде ұсақ шығанақтар мен қолтықтар таралған. Ең ірілері Гижига және Пенжина қолтықтары. Оларды Тайгонос түбегі бөліп тұр. Шығанаққа құрлықтан және Камчатка түбегінен көптеген өзендер (Пенжина, Гижига, Таловка, Парень, Яма, т.б.) құяды. Қазан — қараша айларынан мамыр — маусымға дейін қатады. Толысу толқынының биіктігі Пенжина қолтығында 12,9 метрге жетеді. Жартасты жағалауында құс базары бар. Балық (майшабақ, палтус, камбала, навага) ауланады.
Телітуші

Телітуші – телінуші қауылыбылдайтын (ұласатын, телінетін) өсімдік немесе оның бір бөлігі. Телітуші жақсы жетілген тамыр жүйесі бар, топырақ таңдамай сор, ылғалы мол топырақта, жартаста да өсе беретін, суыққа, ауру түрлеріне, зиянкестерге төзімді, мол өнім беретін болуы керек. Сілтемелер
Реверберация

Реверберация (кейінгі лат. reverberatіo — шағылу, лат. reverbero — лақтырып тастаймын) — жабық бөлмедегі дыбыс көзі ажыратылғаннан кейінгі дыбыстың біртіндеп өшу процесі. Бөлмедегі ауа көлемін (кеңістігін) меншікті жиіліктерінің саны өте көп тербелмелі жүйе деп қарастыруға болады. Меншікті тербелістердің әрқайсысы өшу коэфф-мен сипатталады. Сондықтан дыбыс көзінен шыққан әр түрлі жиілігі бар меншікті тербелістер бір мезгілде өшпейді. Реверберацияның бөлмедегі сөздің және музыканың жақсы естілуіне едәуір ықпалы бар. Дыбыс баяуырақ өшкен сайын Реверберацияның әсері күштірек білінеді. Реверберацияның ұзақтығы Реверберация уақыты деп аталатын шамамен сипатталады. Реверберация уақыты — бөлменің акуст. сапасын анықтайтын басты фактор. Дереккөздер Толықтыру
Ғабдолла Қалиев

Қалиев Ғабдолла (17.9.1929 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы) – ғалым, филология ғылым докторы (1990), профессоры (1992). Қазақ КСР-і (1968), КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі (1980). 1950 жылдан бері Абай атындағы ҚазҰПУ-да қызмет істейді. 1958 – 61, 1972 – 77 ж. қазіргі қазақ тілі кафедрасының, 1993 – 2003 ж. жалпы тіл білімі және қазақ тілі тарихы кафедрасының меңгерушісі, 1993 – 98 ж. оқу-әдістемелік бірлестік бойынша проректор, университеттің жетекші ғалымы (2005). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қалиевтың негізгі еңбектері қазақ тілінің диалектологиясы, лексикологиясы, лексикографиясы, әдеби тіл тарихы мәселелеріне арналған. Қалиев қазақ диалектологиясы ғылымының қалыптасуына елеулі үлес қосты. 1950 – 54 ж. қазақ тілінің диалектілік ерекшеліктерін бірінші болып говорлық деңгейде зерттеді. “Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру” (1985) монографиясы түркі диалектологиясында жаңа бағыт ретінде қабылданды. 1960 ж. студенттерге арнап қазақ тілінде диалектологияның тұңғыш оқу құралын жазған. 1969, 1996, 2005 ж. диалектология аймақтық сөздіктер жасауға қатысты. Студенттер үшін қазақ тілінің лексикологиясы, диалектологиясы, әдеби тіл тарихы, жалпы тіл білімінің оқулықтарын жазды. 2004 жылдан бері “Мәдени мұра” мемл. бағдарламасы бойынша шығарылып жатқан 15 томдық “Қазақ әдеби тілінің сөздігін” жасауға қатысып келеді. Қалиевтың жетекшілігімен 12 ғылым кандидаты, 2 ғылым докторы дайындалды. Көптеген медальдармен, 2003 ж. “Қазақстан ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін” белгісімен марапатталған. Шығармалары #Қазақ говорлары жүйесін зерттеу мәселелері. Монография, А., 1977; #Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі, А., 2005; #Русско-казахский словарь, 3 изд., А., 2005. Қазақ әдеби тілінің сөздігі, А., 2005, 1 – 3-т., 2006 – 07. #Қазақ диалектологиясының мәселелері 1960. #Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері, 2002. # Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру,1985. Сілтемелер *[http://ektu.kz/cgi-bin/irbis64r/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKAZ&P21DBNKAZ&S21STN1&S21REF10&S21FMTfullw&C21COMS&S21CNR20&S21P013&S21P020&S21P03A&S21COLORTERMS0&S21STR%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2,%20%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0 Қалиев Ғабдолла] *[http://lib.kazntu.kz/kk/node/94 КазҰТУ ғылыми кітапханасы] Дереккөздер
Индекстеу

Индекстеу, экономикада – өзара шарттар мен міндеттемелер бойынша төлемдердің баға индексімен ара қатынасы. Индекстеу шарттың қолданылуы кезінде инфляциялық процестерден қорғау тәсілі болып табылады. Мұнда шарт пен келісімге қайсы бір базалық шама негізінде (еркін айырбасталымды валютаға‚ тұтыну бағасының индексіне‚ т.б. қатынасы бойынша) төлем (қарыз) сомасына түзету жасау туралы ескертпелер қосылады. Халықтың табысын инфляциядан қорғау тәсілі ретіндегі индекстеуде инфляцияның деңгейіне қарай ақшалай табысқа (жалақыға‚ құнды қағаздарға‚ салымдарға‚ басқа да қорлануларға) түзету жасалып отырады. Тұрақсыз экономикалық ахуал жағдайында мемлекет азаматтардың сатып алу қабілетін қолдау мақсатымен тауарлар мен қызметтер бағасының өсуін‚ ақша өлшемінің тауармен қамтамасыз етілуінің төмендеуін басшылыққа ала отырып, халықтың табысын қайта есептеуге міндетті. Әдетте, табыстың (салымның‚ т.б.) атаулы шамасын инфляция индексіне көбейту жолымен жүзеге асырылады. Табыс толық өтелмей‚ алынатын табыстың мөлшеріне қарай ішінара өтелуі мүмкін‚ мысалы‚ ең төмен жалақының ең алғашқы мөлшері толық‚ екінші мөлшері жартылай индекстеледі. Бұл ретте индекстеу мөлшерін саралау неғұрлым білікті (жалақысы жоғары) жұмыскерлер табысының белгілі бір бөлігі индекстелмейді‚ бірақ халықтың табысы ең төмен бөлігін‚ ең алдымен зейнеткерлерді‚ студенттерді‚ т.б. қорғауға мүмкіндік беріледі. Сілтемелер
Әбдімәулен Сүлейменұлы Бердышев

Әбдімәулен Сүлейменұлы Бердышев (7.4.1958 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент облысы Кибрай ауданы Ақ алтын кенті) – физика-математика ғылым докторы (2000), профессор (2006). Ташкент мемл. университетін (1980) бітірген. 1980–2000 жылы Өзбекстан ғылым академиясының Матемекеттік ғылыми-зертханалық ин-тында аспирант, кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкер, Түркістан облысы Сырдария университетінде кафедра меңгерушісі, ғылыми жұмыстар бойынша проректоры (2000–2002), ректоры (2002–2008) қызметтерін атқарды. Д. 85 ғыл. мақалалардың авторы. Өзбекстан Жастар Одағы сыйлық лауреаты (1986). Ғылыми жұмыстары Авторлық куәлік иесі (2015), 167-дан аса ғылыми мақалалар және 1 монография (Краевые задачи и их спектральные свойства для уравнения смешанного параболо-гиперболического и смешанно-составного типов) жарыққа шыққан.Бердышев А.С. зерттеулері барысында алған маңызды нәтижелері математика әлемінде әйгілі төмендегі ғылыми журналдарда «Доклады РАН», «Сибирский математический журнал», «Дифференциальные уравнения», «Nonlinear analysis: Theory, Methods & Applications», «Boundary value problems», «Complex Variables and Elliptic Equations», «Acta Mathematica Scienitia», «Applied Mathematical Modelling», «Results in Mathematics», «Electronic Journal of Differential Equations», «Open Computer Science», «Mathematical Methods in the Applied Sciences», «Computers & Mathematics with Applications», «Open Engineering formerly Central European Journal of Engineering». және т.б. жарияланған. 4 физика-математика ғылымдарының кандидатын және 1PhD доктор дайындаған. Марапаттары *Ғылым және техника саласы бойынша Өзбекстан Республикасы Жастар Одағы сыйлығының лауреаты (1986 ж). *Білім беру саласындағы жетістіктері үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің *«Ы. Алтынсарин» (2006 ж) төсбелгісінің иегері *«Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгілерімен марапатталған. *«ЖОО Үздік оқытушысы - 2011» грантының иегері. Дереккөздер
Тельман (Ақмола облысы)

Тельман — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл, Тельман ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Атбасар қаласынан шығысқа қарай 18 км жерде, Есіл өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1936 жылы қаланған. 1976 – 1996 жылдары етті ірі қара мал өсіретін арнайы бірлестіктің орталығы болып келген. Оның негізінде Тельманда өзімен аттас ЖШС жұмыс істейді. Дереккөздер
Үркімбай Қыдыралин

Қыдыралин Үркімбай (22.11. 1932 ж.т.) – тарих ғылым докторы (1997), профессор (1997). ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1963 жылдан Атырау университетінде аға оқытушы, профессоры қызметтерін атқарды. «Қазан төңкерісіне дейінгі Маңғыстау қазақтары (тарихи-этнологиялық зерттеу)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Қыдыралиннің негізгі ғыл. еңбектері Маңғыстау халқының тарихын зерттеуге арналған. Дереккөздер
Суханбаев ауылдық округі

Суханбаев ауылдық округі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жақаш, Көкөзек, Қосы батыр ауылдары кіреді. Орталығы – Жақаш ауылы.. Осы ауылдың түлегі, Ұлы Отан соғысының батыры Сухамбаев Ағәділдің атымен аталған. Облыс әкімінің 12.06.2001 жылғы №839 қаулысымен жаңадан А.Суханбаев ауылдық округі болып құрылған. Табиғаты Талас өзеніне басталып Тегістік, Жақаш, Қарасу ауылдарын басып өтетін 10 шақырымдық Сәмбет каналы орналасқан. Дереккөздер
Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг

Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг(1775 — 1854) — философ, неміс классикалық идеализмінің көрнекті өкілі. Табиғат философиясы мәселесі жөнінде еңбектер сериясын жазған. Онда Канттың идеясы мен Лейбництің тірі монадалар мен табиғаттың дұрыс күштері туралы ілімін саралай отырып, табиғатты түсінуге қайшылықтар арқылы даму идеясын енгізді. “Транцендеталдық идеализм жүйесінде” (1800) Фихтенің субъективті идеализмін өз жүйесінің объективті идеализмімен ұштастыруға тырысты. Еркіндік туралы Шеллинг ілімі “Адам еркінің мәні туралы және осыған байланысты заттар туралы философиялық зерттеулерде” (1809) жан-жақты дамытылды. Фихтемен бірге Шеллинг еркіндікті ұғылған қажеттілік деп түсініп, еркіндік құбылысын жекелеген адамның ерлігі емес, қоғамның жетістігі деп білді. Алайда ақырында өзінің осы көзқарасымен қайшы келіп, Шеллинг еркіндік мәселесін мистификациялап, жеке негіз еркіндіктің түп тамыры, ал ол негіздің көзі “ой жететін дүниеде” деп жариялады. 1815 жылы Шеллингтің дүниеге көзқарасында мистикалық элементтердің мейлінше күшеюімен белгілі. Шеллингтің ықпалы ең алдымен Гегельде және басқа да көптеген жаратылыстанушыларда анық байқалды. Сондай-ақ оның ілімі натурфилософтар және славяншылар арқылы орыс философиясына да ықпал жасады. Дереккөздер
Ревматизм

Ревматизм (грек. rheumatіsmos — өту) — дәнекер тіндерді, негізінен жүрек-қантамыр жүйесі мен буындарды зақымдайтын жұқпалы-аллергиялық ауру. Бұл аурудың клиникасын зерттеген француз дәрігері Ж.Б. Буйо (1796 — 1881) мен орыс терапевті Г.И. Сокольский (1807 — 1886) болды, сондықтан Ревматизмді Сокольский-Буйо ауруы деп те атайды. Аурудың пайда болуы, өршуі А тобына жататын бетагемолитик. стрептококк бактериясына және организмнің тұқым қуалайтын ауруларға бейімділігіне байланысты. Ревматизммен негізінен жасөспірімдер (7 — 15 жас аралығындағылар) ауырады. Аурудың белең алуы баспа, скарлатина, фарингит ауруларынан кейін 1 — 2 апта өткесін басталады; аяқ астынан дене қызуы көтеріліп, тізе, білезік, шынтақ, иықтың буындары қызарып, ісінеді. Табан, балтыр буындарының ісінуін — полиартрит деп атайды. 10 — 12 күннен кейін буын ісігі басылып, дене қызуы қайтады. Егер ауру асқынса, жүректі және оның барлық қабаттарын (эндокард, миокард, сондай-ақ клапандар және перикард) зақымдайды. Мұны ревмокардит деп атайды. Бұл кезде науқастың жүрек соғысы жиілеп, ентігеді, әлсіздік пайда болады, дене темп-расының көтерілуі мүмкін. Ревматизм бірте-бірте басқа органдар мен тіндерді, әсіресе, жүйке жүйесін (қ. Хорея.) зақымдайды. Ревматизм әлеум. тұрғыдан да өте қауіпті, себебі ауру асқынып, созылмалы түріне ауысса, науқас мүгедек те болып қалуы мүмкін. Бұл жасөспірімдер мен жұмысқа қабілетті адамдар арасында еңбекке жарамсыздықты көбейтеді. *Ауруды толық дәрігерлік тексерістен өткеннен кейін анықтайды; *алдын ала сақтандыру үшін баспа, тонзиллит, тіс ауруларын асқындырмай, дер кезінде емдету, организмді шынықтыру керек. Емі: қозғалмай жату, диета сақтау. Глюкокортикоидтық гормондар (преднизолон, триамсинолон), стероидтық емес қабынуды басатын препараттар (вольтарен, индолитацин) және холин туындыларын (делагил, плаквенил) қабылдау; курорт, санаторийлерде емделу қажет. Ревматизмнің қайталануын тоқтату үшін бициллинмен емдейді, суықтан сақтану керек. Дереккөздер
Қыдырбеков Латиф Өмірбекұлы

Қыдырбеков Латиф Өмірбекұлы (20.3.1931, Ақмола облысы Қорғалжын аудан Кеңбидайық а. – 28.1.1996, Алматы қ.) – геология-минералдық ғылым кандидаты (1983). Мәскеу геол. барлау институтын (1954) бітірген. Қазақ КСР-і Геол. министрінің көмекшісі (1962–65), 1-орынбасары (1969–74), 1994 жылдан өмірінің соңына дейін «Алтынгео» АҚ-ның вице-президенті болды. Қ. Ақтоғай, Айдарлы мыс кен орындарын және Ақбақай алтын кенді ауданын барлауға және ашуға үлкен үлес қосты. Қазақстан металлургиясында жаңа шикізат базасын құрғаны үшін КСРО Мемлекеттік сыйл. берілді (1986). Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Индер (тау)

Индер, Дендер, Індер – Каспий маңы ойпатында, Жайық өзенінің сол жағында Индер көлінің солтүстігінде орналасқан аласа тау. Геологиялық орны Атырау облысының Индер ауданы аумағында, солтүстік жазық бөлігі Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданына қарайды. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25 – 27 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км-дей. Абсолюттік биіктігі 52 м. Геологиялық құрылымы Таудың негізі пермь кезеңінің тұзынан, гипсінен, гипсті-мергельді тақтатасынан түзілген. Жер бедері Көлге қарайтын оңтүстік беткейі жарқабақты, тілімденіп келген. Солтүстік жазық бөлігінде үйінді көне тас қорымдары кездеседі. Етегінде көлге құятын көптеген минералды бұлақ көздері, ал қиыр шығысында тұщы сулы құдық (Алтықұлаш) орналасқан. Өсімдігі Тау беткейлерінде, негізінен, боз, жусан, т.б. шөлдің сораң шөптері өскен. Бұл өңірде кезінде тұз қабаттарының мыңдаған жылдар бойы кебуінен пайда болған өте бағалы борат кені бар. Дереккөздер
Абат Сатыбайұлы Қыдыршаев

Абат Сатыбайұлы Қыдыршаев (15 қараша 1963 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Тайланбай а.) — педагогика ғылымдарының докторы (2001). А.С.Пушкин атындағы «Орал педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Қазір Махамбет Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің қазақ тілі мен әдебиеті және оқыту теориясы кафедрасының меңгерушісі, БҚМУ профессоры, педагогика ғылымдарының докторы, ҚР Білім және ғылым министрлігінің ғалым мамандарға арналған ғылыми зерттеу еңбектерге орай берілетін мемлекеттік стипендия иегері (2006 жылы, желтоқсан). «Ахмет Байтұрсынұлының әдістемелік мұрасы”, “Шешендіктануды оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері”, “Шешендіктану”, “Шешен лектор профессиограммасы”, “Шешендік тағылымы”, “Іскерлік шешендіктану қағидалары”, “Педагог мамандардың шешендік шеберлігін жетілдіру талаптары”, “Іскерлік шешендіктану”, “Шешендік өнер”, “Педагогикалық шешендіктану”, “Тілдік қатынас мәдениеті”, “Педагогикалық практика-мамандыққа баулу сатысы” атты монография, оқулық, оқу-әдістемелік құрал, бағдарлама, электронды оқу құралдарының және қазақ тілін оқыту әдістемесі, ахметтану, шешендіктану және шешентануды оқыту технологиялары бойынша 150-ден аса ғылыми-әдістемелік мақалалардың авторы. * Орал педагогикалық институтын (1985, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) * Алматы мемлекеттік университетінің (1995, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. * Атырау облысы Құрманғазы ауданында мұғалім (1985–1990) * Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1995–1996) қызметтерін атқарды. * 70-тен астам ғылым жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Тасөткел ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Тасөткел ауылдық округі – Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Тасөткел ауылы, Аспара темір жол бекеті мен Құмөзек темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Тасөткел ауылы. Дереккөздер
Теляковский Всеволод Владимирович

Теляковский Всеволод Владимирович (12.2.1894, Санкт-Петербург – 7.1.1963, сонда) – пейзажшы, театр суретшісі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1956). Теляковский 1912 жылы Санкт-Петербург гимназиясын бітірген соң Париждегі Ронсон академиясының қондырғылы кескіндеме бөліміне түсіп, француз суретшілері М.Дени мен Ф.Валлотаннан дәріс алған. 1924 жылы Ленинград (Санкт-Петербург) қаласындағы архитектуралық институтында сурет пен кескіндеме пәнінен сабақ берді. 1935 жылдан Қазақстанда тұрды. Спектакльдерді безендіру жұмысын алғаш Атбасар қалалық музыкалық драма театрында бастады. 1936 – 1938 жылы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры (1946 – 1956 жылы бас суретші) мен Қазақ КСР-і Мемлекеттік Орталығы мұражайында қызмет етті. Қазақтың ұлттық эпосына арналған көптеген паннолардың топтамасын (“Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, 1958; “Қамбар батыр”, 1958; “Қорқыт баба”, 1959, т.б.) жасады. Теляковский сондай-ақ “Кеш” (1959), “Пион гүлі”, “Аквариум” (1960) т.б. натюрморттардың авторы. Дереккөздер
Шелль мәдениеті

Шелль мәдениеті(көне ашель немесе аббевиль мәдениеті) — төменгі палеолит кезіндегі археологиялық мәдениет (600 — 400 мың жыл бұрын). Париж маңындағы Шелль (Chelles) қаласының атымен аталған. Шелль мәдениеті Африка, Еуропа, Оңтүстік батыс және Оңтүстік Азия жерлеріне; ТМД елдерінде: Грузия (Яштух), Армения (Сатани-Дар), Украина (Лука-Врублевец), Қазақстан (Ақкөл, Бөріқазған), т.б. жерлеріне тараған. Бұл мәдениет кезінде өте қарапайым тас құралдар: қол шапқылар, чопперлер, чоппингтер, үшкір кесек тастар, сондай-ақ ағаш шоқпарлар, т.б. құралдар қолданылып, тұрғындары аңшылықпен, терімшілікпен айналысқан. Шелль мәдениетінің адамдары (питекантроп, синантроп, гейдельберг адамы) алғашқы қауымдық тұрмыста өмір сүрген. Дереккөздер
Тасшыгүл

Тасшыгүл (Androsace) – – наурызшешек тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Кетпен тауларында, Жетісу(Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларының тасты, қиыршық тасты беткейлерінде, субальпі белдеулерінде өсетін 11 түрі бар. Сабақтары тік не тарбиған, бос не тығыздалған жастық тәрізді шым түзеді. Жапырақтары тамыр түбіне жиналып өседі, жіңішке қына не эллипс тәрізді, жұмсақ түкті. Тостағанша жапырақшалары қоңырау не шар тәрізді, ал күлтелерінің пішіні табақша не түтікке ұқсайды. Аталығының саны – бесеу, гүл күлтесінен қысқа. Көпшілік түріне гетеростилия (өсімдік гүліндегі аналық мойны мен аталық ұзындықтарының бірдей болмауы) тән. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – шар тәрізді қорапша, піскен кезде 5 – 8-ге бөлініп ашылады. Жиі кездесетін түрі – жіңішке Тасшыгүл (А. fіlіformes) негізінен ылғалы мол орманды белдеулерде өседі; ақшыл Тасшыгүл (А. carnea), түкті Т. (А. vіllosa), т.б. түрлерін әсемдік үшін өсіреді. Дереккөздер
Тембр

Тембр ( – кішкене қоңырау) – дыбыстың сапасы (оның “бояуы”, “характері”). Ол әр түрлі аспаптарда немесе түрлі дауыста орындалған белгілі бір биіктіктегі дыбыстарды ажыратуға мүмкіндік туғызады. Тембр дыбыс тербелістерінің формасына байланысты болады. Тембрге музалық аспаптың материалы, формасы, дыбыс шығару тәсілі және т.б. әсер етеді. Тембр арқылы дауыс ырғағын өзгерте отырып, сезім-күйді (қуаныш, реніш) білдіруге болады. Дереккөздер
Александр Николаевич Алексеенко

Александр Николаевич Алексеенко (1956 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы, Өскемен қаласы) – тарих ғылымының докторы (1994). Өскемен педагогика институтын (1978) бітірген. 1978–85 ж. Өскемен мәдени-ағарту училищесінде оқытушы, 1985–95 ж. Шығыс Қазақстан техника университетінің тарих факультетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1995–97 ж. Шығыс Қазақстан гуманитарлық институтында лаборатория меңгерушісі, 1997 жылдан Шығыс Қазақстан техника университетінің демографиялық зерттеу орталығының меңгерушісі қызметін атқарады. Алексеенко 27 ғылыми еңбек пен 3 монографияның авторы. Шығармалар Население Казахстана (1920–1990 жж.), А., 1993; Народы Восточного Казахстана, Усть-Каменогорск, 1994. Сыртқы сілтемелер *[http://demoscope.ru/weekly/2006/0241/nauka03.php 50 лет Александру Николаевичу Алексеенко] *[http://demoscope.ru/weekly/2006/0241/nauka05.php Основные публикации А.Н. Алексеенко]
Торғын Жылқышықызы Тасыбекова

Торғын Жылқышықызы Тасыбекова (15 тамыз 1938 жыл, Іле ауданы, Алматы облысы — 18 маусым 2024 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық актриса, Қазақстан халық әртісі (1991), Парасат және Құрмет ордендерінің иегері және Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Өмірбаяны Торғын Жылқышықызы Тасыбекова 1938 жылғы 15 тамызда Алматы облысының Іле ауданындағы Ынтымақ ауылында дүниеге келген. Сарыүйсін руынан шыққан. 1961 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік шеберлік факултетін (халық артисі, профессор Асқар Тоқпановтың классын) бітірген. 1961 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамына қабылданады. Осы жылдан бүгінгі күнге дейін қара шаңырақта қызмет етеді. Осы театрда алғаш ойнаған рөлі — М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің «Абай трагедиясындағы» Мағыш. Торғын әр алуан рөлдерде ойнап, өзінің көпқырлы сахналық-орындаушылық өнерімен көрермендер ілтипатына бөленді. Сахнадағы негізгі рөлдері Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры сахнасында: Актриса ойнаған рөлдері қатарында Жансұлу (Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаев, «Беу, қыздар-ай»), Айбала (Ә.Тәжібаев, «Той боларда»), Баян (Ғ.Мүсірепов, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу»), Әйгерім (Б.Римова, «Абай — Әйгерім»), Ақбала (Әуезов, «Қарагөз»), Әлиман, Бекей (Ш.Айтматов, «Ана — Жер-ана» мен «Ақ кеме»), Луфти (С.Ахмад, «Келіндер көтерілісі»), Лаура (А.С. Пушкин, «Шағын трагедиялары»), Корина (Ф.Эрве, «Түлкі бикеш»), Марселла (Лопе де Вега, «Қызғаныштан махаббат»), Бьянка (У.Шекспир, «Асауға тұсау»), т.б. бар. Торғынның актерлік өнері лирикалы-драм. бояуы молдығымен, айшықты, сыңғырлаған сөз сазымен, әдемі сахналық қимыл-қозғалысымен ерекшеленеді. Марапаттары * Парасат ордені (2016) * Құрмет ордені (2006) * Қазақстан президентінің қолынан Қазақстан халық әртісі (1991) * Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі * ҚР тұңғыш президенті — Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері * Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі мерейтойлық медалі (2020) Жеке өмірі Жары — Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының актері (1968–2001 жылдары), Қазақстанның халық әртісі Әшірәлі Кенжеұлы. Дереккөздер
Мақсатты бағдарламалау

Мақсатты бағдарламалау - жоспарлау мен басқарудың бағдарламалық-мақсатты әдістері — жоспардың мақсаттары бағдарламалау көмегімен ресурстармен байланыстырылатын әдістері. Бұл әдістер жүйелі тәсілдерді қолдану болып табылады және экономикалық даму мақсаттарын тұжырымдауға негізделген. Бұл орайда олар ішкі мақсаттарға таратылып, бөлшектеледі және оларды үйлестіріп, іске асыру үшін қажетті ресурстар анықталады. Мақсатты әдіс кестелер теориясы аппаратын пайдаланады. Ол екі кестеден — “мақсаттар шежіресі” мен “ресурстар шежіресінен” құралады. ЭЕМ-ның көмегімен олар бойынша жасалған есептеулер нәтижесінде өзекті бағдарламалар анықталады, сөйтіп, күш пен қаражатты осы негізгі бағдарламаларға бағыттау қажет болады. Бағдарламалардың ықтимал нұсқаларын бағалап, таңдау жұмысы арнаулы тәсілдердің (мысалы, бағдарламалық қалыптамалардың) көмегімен түрлі нысаналар (мысалы, тиянақталған ақырғы көрсеткіштерге сүйене отырып, бағдарламаны іске асыруға жұмсалатын ең аз шығын мен уақытты анықтау) бойынша жүргізіледі. Дереккөздер