kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тамара Құрманғалиқызы Чувакова

Тамара Құрманғалиқызы Чувакова (5 мамыр, 1938) — Қазақстанда неонатология саласын дамытуда ерекше еңбек сiңiрген профессор, медицина ғылымдарының докторы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Өмірбаяны Әкесi Құрманғали, туған ағасы Нығмет Нұрмақов екеуi де халық жауы деген желеумен репрессияға ұшырап, 1938 жылы атылып кеткенде, Тамара апай анасының құрсағында қалыпты. Бес жасынан бастап әжесiнiң тәрбиесiнде болған оның өмiрi соғыс жылдарындағы және одан кейiнгi қиындықтармен тұспа-тұс келген. * Осыншама қиындықтарға мойымастан мектептi жақсы тәмамдағаннан кейiн, 1962 жылы Қазақ Мемлекеттiк медицина институтын жемiстi аяқтап, «Ана мен бала денсаулығын қорғау» ғылыми-зерттеу институтының бала физиологиясы, гигиенасы және тәрбиесi бөлiмiнде ғылыми қызметкер болып еңбек жолын бастайды. * 1969 жылы кандидаттық диссертация қорғайды. Осыдан кейiн «Ана мен бала денсаулығын қорғау» ғылыми-зерттеу институтының жаңа туған және шала туған нәрестелер бөлiмiн басқара жүрiп, күнi толмай туған балалардың орталық жүйке жүйесiнiң гипоксиялық зақымдары мәселелерiмен белсендi айналысады. * Ол 1978 жылы Алматы Дәрiгерлер бiлiмiн жетiлдiру институтында ашылған неонатология курсының бiрiншi жетекшiсi. Оның жоғарғы кәсiби дәрежеде қызмет етуi арқасында 1980 жылы курс неонатология кафедрасы болып қайта құрылды. Бұрынғы Кеңес Одағында бұндай кафедра бар болғаны бесеу-ақ болатын. Неонатология — шала туған балалар жөнiндегi ғылым деген ұғымды бiлдiредi. * Тамара Құрманғалиқызы — көптеген жылдар бойы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінiң штаттан тыс бас неонатологы. * Алматы қалалық Перинатальдық орталыққа қарасты неонатология кафедрасының меңгерушiсi Тамара Чувакованың ұжымы АҚШ-тың бұрынғы президентi Билл Клинтонның зайыбы Хиллари Клинтон ханымның бастамасымен АҚШ неонатологтарымен бiрiгiп, тәжiрибе алмасу жұмыстарын жүргiзуде. Ғылыми еңбектері * Оның редакциялауымен «Жаңа туған нәрестелердегi гипоксия, асфиксия және босанған уақытта алған бас сүйегi жарақаты» атты ғылыми еңбектер жинағы шыққан. * «Шала туған балалардағы гемостаз бұзылыстары және оларды ретке келтiру» деген тақырыпта докторлық диссертациясында өте жақсы қорғап шығады. * Оның жетекшiлiгiмен 12 кандидаттық, 4 докторлық диссертация қорғалды, 250 ғылыми жұмыс жарияланды. Және 2 монография бар. * 1998 жылы Амстердамда өткен XXII Халықаралық педиатрлар конгресiнде оның ана сүтiн ластаушылар және олардың бала денсаулығына әсерi туралы баяндамасына грант берiлдi. Ғалым-ұстаздың халықаралық дәрежеде көптеген еңбектерi бар. Марапаттары * Профессорға Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1998 жылғы 22 қазандағы қаулысымен «Қазақстанның еңбек сiңiрген қайраткері» құрметтi атағы берiлдi. Дереккөздер
Қызыл қайың

Қызыл қайың немесе қырғыз қайыңы – қайыңдар тұқымдасына жататын ағаш. Қызыл қайыңның жалғыз Отаны бар, ол — Қазақстан. Бұл сирек кездесетiн тал әлемнiң өзге бiрде-бiр елiнде өспейдi. Қазақстанның өзiнде Алматы облысындағы Текес пен Байынкөл өзендерi аңғарында ғана тараған. Бүгiнде қайыңның бұл түрi Қызыл кiтапқа енгiзiлген. Алайда, бұған қарамастан, жыл сайын ағаш ареалы тарылу үстiнде. Қызыл қайыңның тағдыры бүгiнде қыл үстiнде десек те болады. Өйткенi ол — Нарынқол ауылы тұрғындарының негiзгi отын көзiне айналған. Биіктігі 2 — 4 м, жалпақ жапырағының ұзындығы 3 — 4 (5) см, ені 1,5 — 3 см, қабығы ақшыл-қызғылт түсті. Аналық сырғасы сопақша (ұзындығы 1,8 см-дей, ені 0,7 см). Мамыр айында гүлдейді. Жемісі — қанатты жаңғақ. Әсемдік үшін де өсіріледі. Тау беткейлеріне топырақ эрозиясына қарсы егіледі. Ал Наурызым және Аманқарағай орманында өсетін өте сирек кездесетін Қызыл қайың қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Ресми дерек көздерiне сүйенсек, соңғы он бес жыл көлемiнде қызыл қайыңның өсу аймағы 15-20 пайызға қысқарған. Айталық, 1990 жылы қайың ареалы 225 гектарды құраса, бүгiнде 180 гектарға әзер жетедi. Қызыл қайың— Алматы облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Көлбай ауылдық округінің орталығы. Аудан орталығы — Үшарал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Лепсі өзенінің оң жағалауында. Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Ауыл 1992 жылға дейін “Саратовка” деп аталып келген. 1997 жылға дейін Үйгентас ауданына қарады. 1963 — 97 ж. “Саратов” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаазақстанда ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Қарағанды хайуанаттар бағы

Түсініктемелер Қарағанды хайуанаттар бағы&nbsp;— Қазақстандағы Қарағанды қаласындағы мемлекеттік хайуанаттар паркі. Қазақстан Республикасының ең алғашқы зоологиялық парктерінің бірі. Хайуанаттар бағындағы хайуандар Тағы қараңыз * Батыр (піл) * Алматы хайуанаттар бағы * Шымкент хайуанаттар бағы
II Абдалла ибн Хұсейін

II Абдуллах ибн әл-Хусейн әл-Хашими — Иордания патшасы. 1962 жылы 30 қаңтарда дүниеге келген. Абдалла Екінші король тағына Иорданияны 47 жыл басқарған әкесі Король Хусейн қайтыс болғаннан кейін, 1999 жылы ақпан айында отырды. Бастауыш білімді Аммандағы Ислам колледжінде алғаннан соң Англиядағы Әулие Эдмунд мектебінде оқыған Абдалла 1980 жылы Сандхэрстегі (Ұлыбритания) Корольдік әскери академияға түседі. Ал 1981 жылы лейтенант әскери шенін алады. Осы кезден бастап оның әскери мансабы басталады. Англияда, АҚШ-та білім алған ол Иордания Қарулы Күштерінде жоғары әскери қызметтер атқарған. Абдалла Екінші 1999 жылы 24 қаңтарда Король жарлығымен Тақ мұрагері ретінде жарияланды. Үйленген, екі ұлы, екі қызы бар. Абдалла Екінші Қазақстанға екі рет сапармен келді. Сыртқы сілтемелер * [http://www.egemen.kz/?actreadarticle&id5119 Сәті түскен сұхбат]
Қасым Қайсенов

{{Әскери қайраткер } }} Қасым Қайсенов (23 сәуір 1918, Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Асубұлақ ауылы — 30 желтоқсан 2006, Алматы) — Қазақстанның Халық қаһарманы (1995), Халықаралық Фадеев атындағы сыйлықтың лауреаты, көрнекті жазушы, Ұлы Отан соғысының ержүрек батыры, әйгілі партизан, көзі тірісінде аты аңызға айналған халқымыздың қайталанбас біртуар даңқты перзенті. Орта жүз Найман руының Саржомарт тармағынан. Өмірбаяны * 1934 жылы мектеп бітіргеннен кейін Өскемен қаласындағы саяси-ағарту техникумына түсіп, 1938 жылы оны бітірген. * Павлодар облыстық оқу бөлімінің саяси-ағарту жөніндегі нұсқаушысы болып қызмет атқарып жүргенде әскер қатарына шақырылып, әскери-барлау мектебіне жіберіледі. * 1941 жылы қараша айында осы мектепті бітірген бойда, Оңтүстік-Батыс майданының штабына жөнелтіліп, сол жерден арнайы тапсырма алып, Украинаның басқыншылар қолында қалған жерінде партизан отрядын құру үшін жау тылына түсіріледі. Ол жерде Қайсенов Чапаев атындағы партизан құрамасының үшінші отрядын басқарады. Одан кейінгі кездерде, 1944 жылдың аяғына дейін Молдавия, Чехословакия, Румыния жеріндегі партизан қозғалыстарына қатысады. * Отряд командирі болып жүріп, жау тылында жүздеген жорықты басынан өткереді. Соғыс аяқталған соң Отаны Қазақстанға оралып, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумы аппаратында жауапты қызметте болады. * Жамбыл облысының Жуалы, Свердлов аудандарында атқару комитеттері төрағаларының орынбасары ретінде соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығын қалпына келтіру науқанына белсене араласады. * 1951-1954 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті жанындағы екі жылдық партия мектебінің аудармашылар бөлімінде оқиды. * 1953-1972 жылдар аралығында «Жазушы» баспасы директорының орынбасары, Қазақстан жазушылар одағы көркем әдебиетті насихаттау бюросы директоры, «Қайнар» баспасы директорының орынбасары болып қызмет істейді. Шығармашылығы Қайсенов Ұлы Отан соғысының қиын-қыстау кезеңін, жауынгерлердің жанқиярлық ерлігін шынайы суреттеген, оқушы жұртшылыққа кеңінен мәлім көптеген шығармалардың авторы. * 1954 жылы орыс тілінде «Жас партизандар» атты алғашқы кітабы жарық көрді. Одан кейінгі кездерде * «Илько Витряк» * «Переяслав партизандары» * «Ажал аузынан» * «Жау тылындағы бала» * «Днепрде» * «Жау тылында» * «Партизан соқпақтары», тағы басқа әңгіме, очерк, повесть жинақтары оқырман қолына тиді. Бұл шығармалары орыс, украин, басқа да көптеген тілдерге аударылған. Кейінгі кездері * «Елімнің ертеңіне сенемін» * «Естеліктер мен жазбалар», тағы да басқа кітаптары жарық көрді. Марапаттары * «Богдан Хмельницкий» * «Отан соғысы» * «Чехословакия партизаны» * Украинаның «За заслуга» ордендерімен * Кеңестер Одағының көптеген орден, медальдарымен марапатталған. * Қазақстан Жазушылар одағының Бауыржан Момышұлы атындағы әдеби сыйлығының лауреаты. * Қазақстанның халық қаһарманы. Дереккөздер
Сұлтан (журнал)

Сұлтан - ер-азаматтарға арналған қазақ тіліндегі алғашқы және көркем иллюстрациялы журнал. Журналдың Бас редакторы Әсия Нұрали. Меншік иесі - “Қызылжар қызы” жауапкершілігі шектеулі серіктестік. 2006 жылдан бастап шығады.
Санжар Сегізбаев

Санжар Сегізбаев (1906, Ақтөбе облысы, Алға ауданы, Еңбекші (сол кезде № 3 ауыл) ауылы - 1971) — 1920 жж. жаңа құрылған Қазақ АКСР-інің сот жүйесінің негізін қалыптастыруға атсалысып, бүкіл өмірін Қазақстанның осы саласын дамытуға арнаған азамат. Өмірбаяны * Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан. * 1906 жылы Ақтөбе облысының Алға ауданындағы Еңбекші (сол кезде № 3 ауыл) ауылында дүниеге келген. С.Сегізбаевтың әке-шешесі қарапайым шаруа адамдары болған. Бірақ соған қарамастан, ол жастайынан діни сауат ашуға, оқу-білімге, орысша және арабша жазуға талпынған. * Орынбор қаласына барып, Қазақ АКСР-інің Орталық сайлау комиссиясының жанындағы іс жүргізу жөніндегі инструкторлық курсқа түседі. * 1924 жылы аталмыш курсты бітірген соң, ол Қызылорда қаласындағы Қазақ АКСР-інің Әділет комиссариаты жанындағы сот-өндіріс бөлімінің өлкелік заң курсына түсіп, оны 1929 жылы үздік бағамен аяқтап шығады. * С.Сегізбаев осы кезде білімін тереңдетіп, тәжірибе жинақтау үшін Мәскеу қаласына барып, Әділет комиссариатының жанындағы аталмыш бөлімнің жоғары заң курсына оқуға түседі. 1929 — 1931 жылдары ол Мәскеуде білім алып, елге оралады. * 1930 жылдардың басында республика басшысы Ф.Голощекин колхоздарды ірілендіру үшін жергілікті халықтың мал-мүлкін тәркілеу саясатын жүргізгенде С.Сегізбаев өз замандастарының арасында алғашқылардың бірі болып бұл іске наразылық білдіреді. С.Сегізбаев осы жылдары өзінің білімі мен еңбекқорлығының арқасында Ресей Федерациясының губерниялық прокуратура басқармасының хатшысы, Ресей Жоғарғы Сотының Қазақ бөлімі төрағасының орынбасары және оның пленумының толық мүшесі болып қызмет етеді. * С.Сегізбаев сол жылдары мемлекеттік жауапты қызметте жүріп қамауға алынғандардың бірі болды. * 1938 — 1939 жылдары бас бостандығынан айрылды. 1939 жылы С.Сегізбаев ешқандай қылмыстық істің жоқтығына байланысты КСРО Бас прокуратурасының шешіміне сәйкес босатылып, бұрынғы сот жүйесіндегі жұмысына қайта кіріседі. * Бірақ ол енді Жоғарғы Сот төрағасы қызметіне қайта бара алмайды, республика басшылығы барлық салада білікті маман екенін ескере отырып оны Семей, Алматы қалалары мен Алматы облысындағы әділет басқармалары төрағасының орынбасары, облыстық шаруашылық басқару және мобилизация бөлімінің басшысы қызметтеріне тағайындайды. * Бұдан кейін 1971 жылы зейнет демалысына шыққанға дейін Алматы облыстық атқару комитетінің хатшысы * қалалық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары * Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы атқару комитетінің төрағасы * Қазақ КСР Министрлер Кеңесінде бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. * С.Сегізбаев 1971 жылы ұзаққа созылған науқастан көз жұмады. Отбасы * жары Жібек Тіржанқыз * қыздары - Ембі, Светлана, Қасиет, Кәмила, Жәмила есімді * ұлдары - Тимур, Бақытжан, Нұрлан есімді туған. Бүгінде Сегізбаевтардың әулетіндегі ең үлкені Ембі ұзақ жылдар ұстаздық қызмет етіп, құрмет демалысына шықса, ер балалары арасындағы ең үлкені Тимур кезінде Алматының «Қайрат» командасында ойнаған қазақтың танымал футболшысы, ал Нұрлан бала кезінде барша қазақтың сүйікті киносына айналған «Менің атым Қожа» фильмінде басты рөлде ойнаған болатын. Дереккөздер
Сұлтан

. Суретші: Дмитрий Лёвочкин, Urban Art Astana 2018]] Сұлтан ( – «билік», «құдіреттілік») — тәуелсіз ақсүйек билеушінің атағы. Құранда Сұлтан сөзі өзінің бастапқы «билік», «құдіреттілік» мағынасында және басқа хадистерде және көркем әдебиеттерде «саяси билік», соның ішінде халифа билігі мәнінде қолданылды. Сонымен қатар X ғ-да билеушілерді «ұлы мәртебелі» мағынасындағы «Сұлтан» деп атай бастады. Тек Салжұқтар тұсында ғана Сұлтан мәлікпен немесе әмірмен салыстырғанда ең жоғары атаққа айналды. Бұл орайда оны Иран шаһиншаһының атағымен салыстыруға да болады. ІІ ғасырдың алғашқы жартысындағы фикиһ тер Сұлтанды мемлекеттік билік лауазымы деп түсінді. Шамамен жарты ғасыр өткенде әл-Ғазали оны діни басшыға, имамға (халифке) қарама-қарсы бағыттағы ақсүйек басшысы деп жорамалдады. Мұның ақыры кейде ақсүйектік және діни биліктің арасын толық ажырату қажеттігі туралы шешімдер қабылдауға дейін апарды. Сұлтан жоғары атағын халиф қана бере алады деп есептелгенімен оны төмен дәрежедегі билеушілер де иеленіп жүрді. Сондай-ақ, ұлы сопылық шейхтарды да Сұлтандар деп атады. XVI ғасырдан бастап Османдар өз өкіметінің қол астына мұсылман әлемінің бүкіл батыс бөлігін біріктірген кезде, Еуропаның және Азия мен Африканың едәуір бөлігі үшін Сұлтан атағы ең әуелі соларға байланысты айтылды. Сұлтан Қауым басшысы ретіндегі сүнниттер үшін саяси билік пен діни басшылығы қатар атқарушы тұлға. Қазақтарда сұлтан деп төре тұқымдыларды атаған, яғни ханның балалары, бауырлары және т.б. Шыңғысх ан ұрпақтары. Иранда Сұлтан атағын соңғы рет қабылдаған адам Каджар Ахмет I (1909) болды. Дереккөздер
Абхазия

Абхазия ( [Апсны́], [Апхазети]) — Үлкен Кавказ жотасының оңтүстік беткейінің солтүстік-батыс бөлігінде, Қара теңіздің солтүстік-шығыс жағалауындағы аймақ. 7 тарихи аймақты қамтиды: Кіші Абхазия, Бзыпын, Гума, Абжуа, Самурзакан, Дал-Сабал, Псху-Аибга. Іс жүзінде жартылай мойындалған Абхазия Республикасының қол астында. БҰҰ құжаттарында Абхазия Грузияның аумағы болып саналады, оның әкімшілік бөлінісіне сәйкес аймақты Абхазия Автономиялық Республикасы алып жатыр. Этимологиясы «Апхазети» термині алғаш рет грузин жылнамаларында пайда болды, ал Абхазия атауы осыдан шықты. Ол Абазгияны және бүкіл Батыс Грузияны белгілеу үшін пайдаланылды. Ерте ортағасырлық ислам дереккөздерінде әдетте Грузия мағынасында қолданылған. XIX ғасырдың ортасына дейін шетелдік дереккөздердің көпшілігі Абхазияны Абаза елі деп атады, Ресейде - Абеза (кейінірек Обеза), бірақ бірте-бірте бұл экзонимдерді грузин тілінің «апхазети» туындысы болып табылатын орыс топонимі «Абхазиямен» алмастырылды. Орыс тілі арқылы бұл атау әлемнің басқа тілдерінің көпшілігіне енді (, , ). «Аԥсны» [апсны́] – мөлдір этимологиясы бар сөз: «аԥс» [апс] – абхаз тіліндегі «аԥсуаа» [апсуаа] атауының түбірі, ал «ны» – локативті суффикс – апстар (абхаздар) елі. Физикалық-географиялық сипаттамалар Абхазия Күнгей Кавказдың солтүстік-батыс бөлігінде Псоу және Ингур өзендерінің аралығында орналасқан, оңтүстік-батысында Қара теңіз шайып жатыр. Жағалау сызығының ұзындығы 210 км-ден асады және аздап жырымдалған, кең малтасты жағажайлар жиі кездеседі. Теңіз кеңістігі, субтропикалық өсімдік жамылғысы, толқынды өзендер мен Үлкен Кавказдың шыңдары Абхазияға ерекше сұлулық береді. Солтүстігінде және солтүстік-шығысында Ресеймен (Краснодар өлкесі және Қарашай-Шеркес Республикасы); оңтүстік-шығысында және оңтүстігінде — Грузияның Самегрело және Земо Сванети аймақтарымен шектеседі. Жер бедері , Мамзышханың беткейлері]] Аумақтың көп бөлігін (шамамен 75%) солтүстіктен Абхазиямен шектесетін Бас (Водораздельный) жотасының сілемдері: Гагра, Бзыб, Абхаз және Кодор жоталары алып жатыр. Жотаның ең биік нүктесі – Домбай өлген тауы (4048 м). Бас жота арқылы Абхазияға Клухор (2781 м), Марух (2739 м) және басқа асулар бағыттайды. Қазіргі уақытта Абхазиядан Грузия облыстарына өтетін асулар арқылы өтетін жолдар миналанған және қарулы күзеттердің бақылауында, олар арқылы байланыс жүрмейді. Оңтүстік-шығыстан Колхис ойпаты бірте-бірте тарылып, Абхазияға енеді. Ойпаттың тар жолағы Кодор өзенінің солтүстік-батысындағы жағалауды бойлай созылып жатыр. Таулар мен ойпаттардың арасында қыратты тау етегінің белдеуі бар. Карстық құбылыстар дамыған (Вороня, Абрскила, Анакопиялық үңгірлері және т.б.). Абхазияда Гаградан алыс емес жерде дүние жүзіндегі ең терең карст үңгірі — Крубера-Вороня қуысында (тереңдігі 2080 метр) орналасқан. Гаградан алты шақырым жерде әсем Мамзышха тауы орналасқан. Климаты Дереккөздер
Гвинея-Бисау

Гвинея-Бисау , ресми атауы — Гвинея-Бисау Республикасы — Африканың батыс жағалауында орналасқан мемлекет. Сенегалмен және Гвинеямен шектеседі. Аралдык Гвинеясының құрамында Бижагос аралдары кіреді. Жер аумағы — 36,1 мың шаршы километр. Халқы — 2.08 миллион адам (2023 жылғы шағымдау). Оның 80%-і банту тілінде сөйлейтін баланте, фула, манджак, мандинка, т.б. халықтар. Астанасы — Бисау қаласы. Ресми тілі — португал тілі. Тұрғындарының 60%-ке жуығы пұтқа табынушылар, 35%-і мұсылмандар, қалғандары христиандар. Елді президент басқарады. Заң шығарушы органы — Ұлттық халық жиналысы. 2025 жылғы қарашадағы әскери төңкерістен бері елге Ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті қалпына келтіру жөніндегі Жоғары әскери қолбасшылық басшылық етеді. Климаты Жері, негізінен, жазық дала, мұхит жағалаулары сазды батпақ болып келеді. Климаты экваторлық-муссондық. Жазы жаңбырлы, қараша айындағы орташа температура 24°C, ал шілде айында 26°C. Мәңгі жасыл ормандар мен саванналарда жан-жануарлар мен өсімдіктердің өте көп түрлері кездеседі, аса құнды ағаштар да бар. Тарихы Ежелгі тарихы әлі көп зерттелмеген. IX–XV ғасырлар аралығында Гана, Мали мемлекеттеріне бағынған. 1446 жылдан бастап елге португал отаршылары келе бастады. Олар біртіндеп қамалдар мен сауда орындарын ашып, құл саудасымен айналысты. XVII–XX ғасырларда жергілікті халық дүркін-дүркін көтеріліс жасап, отаршыларға қатты қарсылық көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елде ұлт-азаттық қозғалыс қайтадан күшейді. Үкімет 1951 жылы елге «теңіздің арғы бетіндегі провинция» статусын берді. Бірақ азаттық қозғалысы басылу орнына одан әрі өрши түсті. 1963 жылы елде қарулы көтеріліс басталып, кейіннен партизан қозғалысы өрістеді. 1973 жылғы 24 қыркүйекте Гвения-Биссау тәуелсіздігі жарияланды. Келесі жылы Португалия өз әскерлерін елден алып кетуге мәжбүр болды. Банкілер, ірі компаниялар, сыртқы сауда, табиғи қорлар мемлекет меншігіне алынды. Жұмыссыздықтың көбеюі, азық-түліктің жетіспеушілігі салдарынан 1980 жылы әскери төңкеріс орын алды. Қазір елге біртіндеп шет ел капиталы қайтадан ене бастады. Гвинея-Биссау артта қалған елдер қатарына жатады. Бір адамға шаққанда жалпы ұлттық өнім 300 долларға жетер-жетпес. Халықтың 80%-і ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Негізінен, дәнді дақылдар өсіріледі. Өнеркәсіпте, негізінен, ұсақ кәсіпорындар, соңғы кезде балық аулау жақсы дамып келеді. Экономикасының 90%-ке жуығын шетелдіктер қаржыландырады. Негізгі сауда серіктестері: Португалия, Испания, Франция, Швеция, АҚШ пен Сенегал. Дереккөздер
Гана

Гана немесе Гана Республикасы — Батыс Африкадағы мемлекет. Ұлттар достастығығы мүшесі. Батысында Кот-д’Ивуармен, солтүстік-бытысы мен солтүстігінде — Буркина-Фасо, ал шығыстан — Тогомен шектеседі. Оңтүстігін Гвинея шығанағы шайып тұр. Халқы Этникалық құрамы: акан 45,3 %, моле-дагбон 15,2 %, эве 11,7 %, адангме 7,3 %, гуан 4 %, гурма 3,6 %, груси 2,6 %, және т.б. тайпалар (2000 жылғы санақ бойынша). Тілдер: ресми— ағылшын тілі (жұртының үштен бірі ғаан біледі), ашанти 14,8 %, эве 12,7 %, фанте 9,9 %, борон 4,6 %, дагомба 4,3 %, адангме 4,3 %, және т.б. (2000 жылғы санақ бойынша). Дін: мәсіхшілік 68,8 % (елуліктер 24,1 %, протестанттар 18,6 %, католиктер 15,1 %, синкретичкалық Афромәсіхшілік шіркеулер мойынсұнатындар 11 %), мұсылмандар 15,9 %, дәстүрлі нанымдар 8,5 %, басқалары 0,7 %, анықталмағандар мен атеистер 6,1 % (2000 жылғы санақ бойынша). География Елдің территориясы-жазық, кей жерлерде таулармен көмкерілген. Жазықтың солтүстігінде орманды Үстірт орналасқан. Елдің шығыс шекарасында мемлекеттің ең биік нүктесі — Афаджато тауы (885 м) бар Того таулары көтеріледі. Эджураның солтүстігінде, нампонг шыңынан жоғары, орман біртіндеп жұқарып, бұталы бұталарға жол береді. Әрі қарай солтүстікте, гамбага жиегінің бойында құнарлы топырақтары бар ашық саванналар орналасқан. Дереккөздер
Джибути

Джибути , ресми атауы Джибути Республикасы — Африканың солтүстік-шығысында, Африка мүйізінде орналасқан мемлекет. Эфиопиямен, Сомалимен және Эритреямен шектеседі. Тарихы Қазіргі Джибутидің аумағы VII ғ.-да араб сұлтандарының билігіне көшті. XIX ғ.-да аумақты Франция отарлап, мемлекетке ресми түрде Француз Сомали Жағасы атын берді (кейін - афарлар мен иссалардың француздық аумағы). Саяси құрылымы Президенттік республика. Президент үкімет басшысы және Қарулы күштердің Жоғары Бас Қолбасшысы. Заң шығару функциясын 5 жылға сайланатын бір палаталы Ұлттық жиналыс атқарады. Атқарушы билікті президентке бағынышты министрлер Кеңесі атқарады. Әкімшілік жіктеу Ел аумағы 5 аймақтан және 1 қаладан тұрады. Экономика Ел экономикасы көбіне теңізшілікке негізделген. Астанасы Джибути негізі қаланғалы бері Эфиопиямен арадағы негізгі теңіз порты болып табылады. Экспорт: тері, үй жануары, кофе Импорт: тағамдар, сусындар, көлік, мұнай өнімдері, электроника. Саудадағы серіктестері - Франция, Эфиопия, Жапония. Білімі 15 жастан асқан халықтың сауаттылығы 68% (2003 жылғы есеп). Джибути халқы жас, шамамен 40% 15 жасқа дейінгілер. Тәуелсіздік алғанға дейін халықтың басым бөлігі сауатсыз болса, 1969 жылы республика бойынша 26 бастауыш, 3 орта және 2 техникум болды. Мектептегі білім тегін. Білім беру шығындары ЖІӨ-нің 3,6% құрады (2018 ж.). 2006 жылы Джибути университеті құрылды, оған дейін студенттер шетелде оқуға мәжбүр болды. Электронды кампус 2014 жылы іске қосылды. Халқы Негізгі этникалық топтары - исса, афар және солтүстік сомалилік тайпалар. Дереккөздер
Хосе Ортега-и-Гассет

Хосе Ортега-и-Гассет — испан философы, мәдениеттанушы (1883—1955). Хосе Ортега-и-Гассеттің мәдениет философиясы «идеялар мен сенiмдер» туралы iлiмiне негiзделедi және бұл оның философия тарихының өзегiн құрайды. Әлеуметтік өмiрдiң және кез келген мәдениеттiң өзегiн танытатын нанымдар жекелiк және ұжымдық болады. Тарихи дaғдapыc дәстүрлi сенiм-нанымдардың құлдырау кезеңiнде болады. Шектен тыс ритуалдaнған, өлi мәдениет адамға өмiрде бағдар бола алмайды; ол идеялар мен нормалардан адам ceнімін жоғалтады. Жаңа идеялар мен сенiмдер iздеу дағдарысты кезеңдердi әртүрлi теориялармен, философиялық доктриналармен, дiнбұзарлықпен толтырады, сонымен қоса көпшiлiктiң «варварлануына» алып келедi. Тарихтың әрбiр шешушi сәттерiнде саяси сахнада осы варварларға жетекшi болатын «Әрекет адамы» табылады. «Көпшiлiк көтерiлiсi» еңбегiнде ол саяси қозғалыстарды&nbsp;— фашизм, коммунизм&nbsp;— «көпшiлiк қоғамның» және «көпшiлiк адамының» пайда болуымен байланыстырады. Сонымен қатар ол «Өнердiң адамгершiлiксiзденуi» еңбегiнде қазiргi мәдениеттің дағдарысының әр қырын және «көпшiлiк мәдениетiнiң» пайда болуын қарастырады. Ол үшiн еуропалық контекстегі испан ойы, философияның болуы анык,талмаған мәселе болды. Ол испандық болмыстың өзiн драмалык, деп қарастырады. Оның ұлттық дүниетаным ерекшелiктерiнен бастап ipi ақындар мен суретшiлердiң портреттерiне дейiнгi маңызды тақырыптарды қамтитын эсселерi испан мәдени өміріне арналған. Испандық жағдайлар мен еуропалық таным тоғысында артегиандық философиялық метафора пайда болды. Дереккөздер
Қарасақал

Қарасақал&nbsp;— Алшын тайпасынан тарайтын және Әлімұлы рулық бірлестігіне кіретін алты рудың бірі. Олардың көбі Қызылорда облысында тұрады. Рудың ұраны "Алдажар". Қарасақал тармақталуы бойынша екіге бөлінеді. Біріншісі Тегенболат, екіншісі Айнық. Тегенболаттан Пұсырман және Шүңгір болып тармақталады. Ал Айнықтан Сарбас болып өз жалғасын табады. Сарбас руынан атақты Қарасақал Ерімбет Көлдейбекұлы жырау шыққан. Шежіресін жалғастырып айтатын болсақ ол мынадай: Сарбастан – Бақтыберлі, Бұла. Бақтыберліден – Медет, Әлібек. Медеттен – Маңғытай, Мамыр. Maңғытaйдaн – Құндыз, Құдайберген, Асан, Үсен. Құдайбергеннен – Еремен, Сұлтанкелді, Мырзакелді. Еременнен – Итемген, Қарымсақ. Итемгеннен – Ақша, Бекше, Қабылақ, Жолбарыс Ақшадан – Көлдейбек. Көлдейбектен – Ерімбет Мырзакелдіден – Ақжігіт. Сарыбастың екінші баласы Бұладан Назым, Баукен, Ақша. Ақшадан – Әлқожа, Жанболат, Кенжебай. Әлқожадан – Бадан, Базарбай, Бейімбет. Жанболаттан – Бекберген, Шықберген, Кенжеәлі, Шақа. Кенжеәліден – Бекет, Бекіш, Малтай. Бекеттен – Қосаман. Қосаманнан – Шалбай. Шалбайдан – Байту. Ақшаның үшінші баласы Кенжебайдан – Құттық. Қарасақалдың екінші баласы Тегенболаттан – Пұсырман, Шүңгір Пұсырманнан – Шағай, Алау, Жәдігер, Ноғай, Жансүгір. Жансүгірден – Жарас, Байқошқар. Жарастан – Жәнібек, Тоқтай, Бозамбет. Жәнібектен – Зілқара, Шөгенбай, Ілияс, Қайыпназар. Тоқтайдан – Дүйсен, Соқыр. Бозамбеттен – Меңкебай, Қоснан, Мақаш, Нұрман, Кәрібай. Жансүгірдің екінші баласы Байқошқардан – Әлімбет, Ырсымбет Таңбай, Ақылша. Әлімбеттен – Өтеулі, Құрыш, Қошқарбай. Бірсымбеттен – Жантөре, Жанпейіс, Шектібай, Соқыр, Омар. Ақылшыдан – Дуанбай, Жанболат. Таңбайдан - Баймырза - Шектібай - Қарынбай - Жұрынбай - Қалендер - Жаилхан - Әділет. Тегенболатын екінші баласы Шүңгірден – Аңдабай, Дасым, Ырсал, Жарболдыдан – Алдияр, Негізқұл, Кебейсін, Сүгір. Алдиярдан – Ерназар, Сағындық, Күшен, Дүйсен. Сүгірден – Итқара, Ырсалы, Доңғыбай. Шүңгірдің бесінші баласы Ботаннан – Қожамқұл, Күшік Қожамқұлдан – Елгезер, Қонақбай. Елгезерден – Торымтай. Қонақбайдан – Атан, Дотан. Дотаннан – Қайқожа. Тұлғалар # Ғани Мұратбаев # Ерімбет Көлдейбекұлы # Шағырай Мырзагелдіұлы
Қазақстандағы орыс әдебиеті

Қазақстандағы орыс әдебиеті&nbsp;— жалпы орыс әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап әр түрлi саяси оқиғаларға байланысты қазақ жерiне аяқ басқан өзге ұлт өкiлдерi тұрақтап қала бастады. Олар 20 ғ-дың алғашқы жартысынан қазақ елiндегi саяси-әлеум., мәдени шараларға белсене араласып, өздерiн этник. топтар ретiнде көрсеттi. Әсiресе, Қазақстанға орыстар көптеп қоныс аударды. Олардың арасында әдебиет пен мәдениет өкiлдерi де болды. Қазақстан жазушылар одағы құрамында 1933 жылдан орыс әдебиетi секциясы жұмыс iстей бастады. И.Шуховтың «Қасiрет белдеуi» (1931; қазақ тiлiнде 1972; ауд. О.Оспанов), «Өшпендiлiк» (алғашқы ред. 1932; қазақ тiлiнде 1935; ауд. X.Есенжанов) сияқты романдары сол кездегi кеңес әдебиетiнiң роман жанрындағы елеулi шығармалары болып саналды. 2-дүниежүз. соғыс жылдары А.Бектiң «Волоколам тас жолы» повесiнде (1943) Б.Момышұлының, И.Панфиловтың, т.б-дың ерлiк бейнелерi жасалды. Соғыстан кейiн Шуховтың «Күн келбетi» (1950), В.Ванюшиннiң «Тiрек нүктесi» (1952) повестерi жарияланды. Бұлар Қазақстандағы орыс жазушыларының тақырыптық ауқымын кеңейттi. Н.Анов «Ән қанатында» романында (1959) 20 жылдардағы Қазақстанның әлеум.-тарихи жағдайын суреттедi. Онда ұлттық өнердiң қалыптасуы мен дамуы көрсетiлiп, дарынды адамдардың (И.Байзақов, Ә.Қашаубаев, Қ.Мұңайтпасов, А.В. Затаевич, т.б.). бейнелерi жасалды. И.Щеголихиннiң «Қарлы бұрқасын» романы (1961), Г.Черноголовинаның «Жаңбырсыз маусым» повесi мен «Тәуекел аймағы» романы (1981), т.б. шығармалар жазылды. Г.Свиридовтың «Жанкештi сапар» романында (1976) Ә.Жангелдин басқарған отрядтың шөл дала арқылы өткен ерлiк жорығы баяндалады. Жангелдиннiң бейнесi М.Симашконың «Комиссар Жангелдин» романында айқынырақ әрi жан-жақты жасалды, Дм. Снегин «Таңертең және талтүс» дилогиясында (1976, 1982) тарихи тақырып ауқымын кеңейтiп, тарихи тұлғалардың бейнелерiн сомдады, олардың iшiнде О.Жандосовтың бейнесi ерекше орын алады. Симашконың Ы.Алтынсарин туралы «Қоңырау» (1982), орыс халқының тарихы туралы «Семирамида» (1968) романдарын, Ф.Достоевский туралы П. Косенконың «Өмiр үшiн өлiм» деректi повестер топтамасын (1986) оқушылар жылы қабылдады. Снегиннiң I.Жансүгiров, И.Эренбург, А.Твардовский, Вс.Иванов туралы «Қауышқан құшақ» әдеби естелiктерi (1988) жарияланды. Поэзия саласында В. Антонов, А.Елков, Д.Рябуха, Л.Скалковский, Ф.Моргун, В.Смирнов, М.Чистяков сияқты ақындардың жаңа толқыны келiп қосылды. Республикада тұратын көптеген орыс жазушылары қазақ қаламгерлерiнiң шығармаларын орыс тiлiне аударды.
Қазақстандағы корей әдебиеті

Қазақстандағы корей әдебиеті — жалпы корей әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады. 1977 ж. Қазақстан Жазушылар одағында корей әдебиетi секциясы ашылды. Корей жазушылары өз шығармаларында ежелгi ұлттық әдебиет туындыларын бүгiнгi заман дәстүрiмен шебер ұштастырды. Олардың көрнектi өкiлдерiнiң бiрi — жазушы, ақын Ким Дюн (1900 — 1980) болды. Оның қазақтың батыр қызы Ә.Молдағұловаға арналған «Әлия» атты поэмасы (1969 ж. корей тiлiнде), корей патриоттарының күресiн бейнелеуге арналған «Жүз елу мың вонның iсi» романы жарық көрдi. 1937 жылдан берi республикалық корей театрында корей драматургтерiнiң жүзден астам пьесалары қойылды. Сонымен қатар театр сахнасында қазақ жазушылары М.Әуезовтiң «Қарагөз» және «Қобыланды», Ғ.Мүсiреповтiң «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», О.Бодықовтың, Қ.Мұхамеджановтың, т.б. пьесалары корей тiлiнде қойылды. Қазақстандағы корей жазушыларының шығармалары «Корей өлеңдерi» (1958), «Дала қызғалдағы» (1973), «Сырдария әуендерi» (1975), «Күнбағыстар» (1982) деген атпен ұжымдық жинақ болып шықты. Сондай-ақ, Ким Дюннiң жыр кiтаптары, Ен Сенненнiң шығармалары, корей жазушыларының «Шаттық Отаны» (1988), «Гүлден, дала» (1988), Хан Диннiң пьесалар жинақтары (1988) корей тiлiнде жарық көрдi
Қазақстандағы неміс әдебиеті

Қазақстандағы неміс әдебиеті — жалпы неміс әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады. Қазақстандағы немiс ақын-жазушылары да елеулi еңбек еттi. «Фройндшафт» (1966 ж) газетiнiң шығуы, «Қазақстан» баспасында (Алматы) немiс әдебиетi редакциясының құрылуы (1967 ж), Алматыдан немiс тiлiнде радио хабар таратылуы (1958 ж.), сондай-ақ, Қарағандыда немiс тiлiнде телевизиялық хабардың әуе толқынына шығуы, Темiртау қаласында немiс театрының ашылуы (1980) — осылардың бәрi Қазақстандағы немiс ұлты өкiлдерiне жасалған қамқорлық болды. 50 — 60 жылдары Қазақстандағы немiс жазушыларының шығармаларында поэзия жанры ерекше өркендедi. Р.Жакмьеннiң, К.Вельцтiң, И.Варкентиннiң, Н.Ваккердiң, Г.Генкенiң, Д.Левеннiң, Р.Франктiң, Э.Ульмердiң, Р.Лейстiң, Н.Ваккердiң, О.Пладерстiң, т.б. жыр жинақтары, А.Реймгеннiң, В.Клейннiң, Д.Гольманның, А.Дебольскийдiң, Г.Бельгердiң, К.Эрлихтiң, Г.Гольманның прозалық кiтаптары жарық көрдi.
Қазақстандағы ұйғыр әдебиеті

Қазақстандағы ұйғыр әдебиеті — жалпы ұйғыр әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады. Қазақстанда ұйғыр тiлiнде алғашқы газеттер, журналдар, альманахтар шықты, ұйғыр ақын-жазушыларының шығармалары жарық көре бастады. 1932 ж. Қазақстан Жазушылар одағы жанынан ұйғыр секциясы ұйымдастырылды. Бұл кезеңде И.Саттировтың, И.Искандеровтың поэзиясы ерекше көзге түстi, драматургтер Ж.Асимов пен А.Садировтың, К.Хасановтың пьесалары қойылды. Проза жанры жетекшi орын алды. X.Абдуллиннiң З.Сәмәдидiң, Ж.Босақовтың, Т.Тоқтамовтың, М.Зұлпықаровтың, А.Ашировтың, Н.Баратовтың, П.Сәбитованың) повестер жинақтары жарық көрдi. И.Бахтияның, М.Хамраевтың, И.Бахниязовтың, Р.Кадыридiң, А.Ғаниевтiң, М.Абдурахмановтың өлең-поэмалары жарық көрдi. А.Құнанбаевтың «Өлеңдерi» (1987), С.Мұқановтың «Балуан Шолақ» (1987, ауд. Қ. Тоқтамов). Ғ.Мүсiреповтiң «Кездеспей кеткен бiр бейне» (1987, ауд. З. Сәмәди) шығармалары ұйғыр тiлiнде жарияланды. 20 ғ-дың басынан ұйғыр халқының тарихи отаны Шығыс Түркістаннан (қазіргі Шыңжаң ұйғыр автоном.ауданы, Қытай) сырт өлкелерде идеялық-тематик. бағдары, көркемдік-эстетик. ерекшеліктері жағынан жаңа әдебиет дами бастады. Бұл әдебиеттің дүниеге келуі, қалыптасу және есу процестері негізінен Қазақстан өмірінде жүзеге асырылған саяси, ағарту, мәдени шаралармен тығыз байланыста өтті. Сондықтан да ұйғыр әдебиетінің басқа халықтар ішінен қазақ әдебиетімен байланысы ерекше орын алады. Көптеген қазақ ақын-жазушыларының шығармалары жас ұйғыр әдебиетшілері үшін шын мәнінде әдеби мектеп болды. Осы тұрғыдан ұйғыр ақындары ең алдымен кемеңгер Абай Құнанбаевтың мұраларынан сусындағаны табиғи құбылыс. Қазақ ақындарын 30-жылдардың өзінде-ақ көп аударған И. Саттаров ұйғыр поэзиясына ұлы Абайдың «Бойы бұлғаң...» өлеңінің түрін кіргізген. Ақын Илья Бахтия шығармашылығында Абай өлеңі түрлерінен оңды пайдаланған жайттар көп бой көрсетеді. «Осылай жазсам деп армандаған ақын- ұстаздар менде де бар. Ол шығыс классиктерінің бірі, қазақ халқының ұлы ақыны Абай! Мен оны жаттап естім», - деп жазды ол кейін. Абай өлеңдері 30-шы жылдардан ұйғыр тіліне аударылып келеді. Қазақ жазба әдебиеті классигінің кейбір өлеңдерін И. Саттаров, Қ. Хасановтар аударып, баспасыз беттерінде ұйғыр оқырмандарымен алғаш таныстырған болатын. Абайдың өлеңдері ұйғыр мектептері үшін шығарылған оқулық кітаптарда тұрақты орын алып келеді. 1972 жылы Абайдың шығармаларының таңдамалы лары Д. Ясеновтың аудармасында, «Көзімнің қарасы» деген атпен жарық керді. 1987 ж. Абайдың өлеңдері мен поэмаларының келемді бір томдығы ұйғыр тілінде басылды. Бұл кітаптарға енген Абай өлеңдерін тәржімалауға көрнекті ұйғыр ақындарынан Һ. Бахниязов, М. Абдрахманов, И. Жалилов, А. Дөләтов, И. Ушуров, Д. Ясеновтар қатысқан. Дереккөздер
Ерлан Сапарұлы Байжанов

Ерлан Сапарұлы Байжанов (8 қазан, 1962, Алматы) — Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы, филология ғылымдарының кандидаты. Қысқаша өмірбаяны * М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін (1985 ж.) бітірген. * М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1988 ж.) бітірген. * 1989-1990 жж.&nbsp;— С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің аға оқытушысы. * 1990-1991 жж.&nbsp;— «Советы Казахстана» газеті редакциясының парламенттік шолушысы, бөлім меңгерушісі. * 1991-1996 жж.&nbsp;— кәсіпкерлік саласында жұмыс істеді. * 1996 жылдың сәуірінен&nbsp;— СІМ баспасөз қызметінің бірінші хатшысы, СІМ ақпарат және баспасөз бөлімінің меңгерушісі. * 1997 жылдың қаңтарынан&nbsp;— ҚР Президенті Баспасөз қызметінің сектор меңгерушісі, ҚР Президенті Баспасөз қызметі жетекшісінің орынбасары. * 2004 жылдың наурызынан&nbsp;— Қазақстан Республикасының Ресейдегі Елшілігінде кеңесші-уәкіл, Ұжымдық қауіпсіздік жөніндегі Шарт ұйымында өкілетті өкіл. * 2005 жылдың тамызынан&nbsp;— ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт бірінші вице-министрі. * 2006 жылдың ақпанынан&nbsp;— ҚР Президентінің Әкімшілігі Ақпараттық-талдау орталығының меңгерушісі. * 2007 жылдың ақпанында Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы болып тағайындалды. Марапаттары * «ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталған. Отбасы жағдайы * Үйленген, үш ұлы бар. Дереккөздер
Жұматай Әлиұлы Әлиев

Әлиев, Жұматай Әлиұлы — Қазақстан халықы Ассамблеясы Хатшылығының меңгерушісі. 1952 жылдың 20 маусымында Жамбыл облысында дүниеге келген. Ленинград мемлекеттік университетін, Алматы халық шаруашылығы институтын бітірген, философ, экономист. Философия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы ӘҒА академигі, ХАА академигі. Университетті бітіргеннен кейін Алматы мемлекеттік медицина институтында мұғалім болып еңбек еткен. 1977-1982 жылдары ҚЛКЖО Алматы қалалық комитетінің нұсқаушысы, ҚЛКЖО Фрунзе аудандық комитетінің екінші хатшысы, ҚКП Алатау аудандық партия комитетінің нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 1982-1983 жж. – Алматы қалалық сүт зауытында аға технолог- инженер, бас инженердің орынбасары. 1983-1997 жж – Алматы сәулет және құрылыс институтында аға оқытушы, Алматы мал дәрігерлік институтының әлеуметтік-экономика пәндері кафедрасының меңгерушісі, ҚазМАУ гуманитарлық даярлау орталығының басшысы. 1997-2001 жж. – Орталық Азия университетінің президенті, ректоры. 2001-2008 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Қазақстан халықтары Ассамблеясы хатшылығының меңгерушісі, Қазақстан халқы Ассамблеясы төрағасының орынбасары. 2008-2012 жж. – Орталық Азия университетінің қамқоршы кеңесiнің төрағасы, профессор, «Тұрақты Қазақстан» қоғамдық қорының басшысы. 2012 жылдың қаңтарынан бастап – бесінші сайланған Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісінің депутаты. Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланған. III, II дәрежелі «Барыс» ордендерімен марапатталған. Неміс, ағылшын, орыс, қазақ тілдерін біледі. Үйленген, балалары және немерелері бар. Сілтемелер [http://www.parlam.kz/kk/mazhilis/person/1588 Мәжілістің құрамы мен құрылымы, АЛИЕВ Жұматай]
Әділбек Әлімжанұлы Басекеев

Басекеев Әділбек Әлімжанұлы — Қазақстан Республикасы Президентінің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы Өкілі. 1966 жылы Қызылорда облысында туған. Мәскеу байланыс және информатика техникалық университетін, Мәскеу бизнес және ақпараттық технологиялар университетін бітірген. Еңбек жолын 1984 жылы Ленинск қаласындағы телеорталықтың электромеханигі қызметінен бастаған. 1993-1995 жылдар аралығында Ленинск қалалық әкімшілігі басшысының көмекшісі, Ленинск қалалық жастар ісі, туризм және спорт істері жөніндегі басқармасының бастығы. 1995-1999 жылдары — Ленинск қаласы мемлекеттік мүлік және жекешелендіру жөніндегі аумақтық комитеттің төрағасы. 1999 жылдан бері Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Өңірлік дамыту және кадр жөніндегі бөлімінің бас инспекторы, 2002 жылдан — Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Ұйымдастырушылық-аумақтық бөлімінің мемлекеттік инспекторы. 2004 жылдың қыркүйегінен Қазақстан Республикасы Президентінің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнаулы Өкілі болып тағайындалды.
Никарагуа

Никарагуа Республикасы — Орталық Америкада орналасқан мемлекет. Жер аумағы 131,8 мың км². Халқы 4,6 млн (1998). Халқының 70%-ы метистер, 16%-ы еуропалықтар, қалғандары басқа ұлт өкілдері. Ресми тілі – испан тілі. Астанасы – Манагуа қаласы. Әкімшілік жағынан 16 департаментке бөлінеді. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығарушы органы – 1 палаталы Ұлттық ассамблея. Никарагуалықтардың көпшілігі христиандар. Ұлттық мейрамы 15 қыркүйек – Тәуелсіздік күні. Ақша бірлігі – алтын кордоба. Никарагуаның шығыс жағалауы – аллювийлі ойпат. Солтүстік және орталық бөлігін таулы қырат (ең биік жері – 2438 м), батысы мен оңтүстігін тектоникалық ойыс алып жатыр. Батыс Никарагуада Эль-Вьехо (1780), Момтомбо (1258), Ометепе (1556 м) сөнбеген жанартаулар бар. Тектон. ойыста жер сілкінулер болып тұрады. Климаты ылғалды тропиктік-пассаттық (солт.-шығыс жағы) және маусымдық ылғалды субэкваторлық (оңт.-батысы). Жыл бойғы орташа температура 25 – 28°С, таулы аймақта 16 – 22°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 1000 – 6500 мм. Жерінің 40%-ын ылғалды тропикті орман мен саванна алып жатыр. Тарихы Ежелгі заманда Никарагуа жерін чибча тілі тобындағы бірнеше тілдерде (никарао, микито, чаротеги) сөйлейтін үндіс тайпалары мекендеген. Еуропалықтардан алғаш Христофор Колумб келді. 1523 ж. испандық отаршылдар Никарагуа аумағын Санто-Доминго аудиенциясына қосты, кейін 1539 ж. Панамаға, 1573 ж. Гватемала генерал-губернаторлығына біріктірді. 1821 ж. Никарагуа өзінің тәуелсіздігін жариялады. 1823 – 38 ж. Орталық Америка құрама провинцияларының біріккен федерациясының құрамында болды. 1838 жылдан дербес мемлекет. 19 ғасырдың 2-жартысында Никарагуа үшін Англия мен АҚШ арасындағы бақталастық күшейіп, 1841 ж. Англия Никарагуаның Кариб жағалауына протектаратын орнатты. 1912 – 33 ж. Никарагуаны АҚШ әскерлері басып алды. 50-жылдары әскерилерге қарсы партизан қозғалысы күшейді. Олар 1961 ж. бірыңғай саяси ұйым – Ұлттық азат етудің сандинистік майданын құрды. 1977 ж. қозғалыстың жаңа кезеңі басталды. 1979 ж. әскерилер биліктен кетуге мәжбүр болды. 1984 ж. тұңғыш рет Никарагуада жалпыға бірдей ерікті сайлау өтті. 1986 ж. жаңа конституция қабылданды. 1990 ж. сайлауда Оппозициялық ұлттық одақ жеңіске жетіп, жаңа үкімет құрылды. Экономикасы Никарагуа – аграрлы ел. Экономикасы қант құрағын, кофе, мақта өсіруге негізделген. Күріш, фасоль, жүгері, банан, темекі және какао да өсіріледі. Өнеркәсібі ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге бағытталған (мақта тазартатын кәсіпорындар, қант, былғары завоты). Экспортқа кофе, мақта, қант, банан, теңіз өнімдерін шығарып, сырттан тұтыну бұйымдары, құрал-жабдықтар, азық-түлік алады. Ұлттық жалпы өнімінің жан басына шаққандағы мөлш. 2370 АҚШ долларына тең. Негізгі сауда серіктестері – АҚШ, Германия, Орталық Америка елдері, Испания, Мексика. Қазақстан мен Никарагуа арасындағы дипломатикалық байланыс алғаш 1994 ж. 6 шілдеде орнады. Дереккөздер
Панама

Панама, Панама Республикасы — Орталық Америкадағы Панама мойнағында орналасқан мемлекет. Жерінің аумағы 77,1 мың км². Халқы 3,4 млн. (Қазіргі уақытта 4,3 млн адам тұрады) (2010). Халқы негізінен метистер (60%), байырғы тұрғындары – үндістер. Олардан басқа көрші елдерден қоныс аударғандар, қытайлықтар тұрады. * Астанасы – Панама қаласы. * Ресми тілі – испан тілі. * Халқының көпшілігі христиан-католиктер. * Мемлекет және үкімет басшысы президент. * Жоғарғы заң шығарушы органы – бір палаталы ассамблея. * Әкімшілік жағынан 9 провинция мен арнайы аумаққа бөлінеді. * Ақша бірлігі – бальбоа Панама аумағы Орталық Американың ең жіңішке бөлігін алып жатыр. Жағалауы аласа, абразиялы және абразиялы-аккумулятті, солтүстік-батысы лагуналы. Тынық мұхит жағалауы тілімделген, шығанақты (Панама, Монтихо), аралды (Інжу, Койба, т.б.) келеді. Бүкіл аумағын бойлай тау жоталары созылып жатыр. Тау аралық ойыстар мен жағалық бөлігін ойпатты өңірлер алған. Жер сілкіністері жиі болып тұрады. Климаты Климаты субэкваторлық, ыстық және ылғалды. Орташа айлық температурасы 25 – 28°С. Жауын-шашынның жылдық мөлш. 3500 мм. * Өзен торы жиі. Ірі өзені – Чагрес. Тарихы Испания отарына айналғанға дейін Панама жерін 60-тан астам үндіс тайпалары мекендеген. Батысында чибча тілдер тобына жататын үндістер, шығысында кариб тайпалары, оңтүстік-шығысында чоко тайпалары өмір сүрді. Бұлардың бәрі алғашқы қауымдық құрылыс сатысында болды. Панама жерін 1501 ж. испан конкистадоры Родриго де Бастидас ашты. Осы кезден бастап Панама Испанияның отарына айналды. 1542 – 65 ж. Панама Гватемала генерал-капитандығының, содан соң 1718 жылға дейін Перу вице-корольдігінің құрамына кірді. 17 ғасырдан бастап испандар банан плантациялары мен кеніштерінде жұмыс істеу үшін Африкадан негр-құлдарды әкелді. 1821 ж. қарашада Панама тәуелсіздігін жариялап, Жаңа Гранада құрамында Ұлы Колумбия федерациялық респуб ликасының құрамына енді. 1830 ж. Ұлы Колумбия құлап, Панама департамент құқында Жаңа Гранада республикасы (1886 жылдан Колумбия) құрамында қалды. 1903 ж. 3 қарашада Панама Колумбиядан бөлініп шығып, өзін тәуелсіз республика деп жариялады. 2-дүниежүз. соғыс кезінде АҚШ әскери базасын Панамаға орналастырды. Жаппай халық көтерілістері мен бейбіт шерулерден кейін 1968 ж. мемлекеттік төңкеріс болып, әскери диктатура орнады. 1989 ж. желтоқсандағы АҚШ қарулы интервенциясы нәтижесінде әскери жүйе құлады. 1990 ж. ақпан айында АҚШ әскери күшінің Панамадан шығарылуы жаңа мемлекеттік құрылыстың қалыптасуымен аяқталды. 1994 ж. 8 мамырдағы сайлауда Рев.-демокр. партияның өкілдері жеңіске жетті. Сауда Панама – агр. ел. Егістік жерлерінің көп бөлігін банан плантациялары алып жатыр. Банан, цитрустар, қант, кофе өсіріледі. Балық ш. дамыған. Ел экономикасында Панама каналының рөлі өте зор. Каналдан түсетін кіріс ұлттық өнімнің 30%-ын құрайды. Экспортқа банан, қант, кофе, темекі жапырағы, креветкалар шығарып, сырттан түрлі тұтыну бұйымдарын алады. * Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, Жапония, Эквадор, Коста-Рика, Венесуэла. Дереккөздер
Шалдай орманы

Шалдай орманы — «Ертіс орманы» Мемлекеттік табиғи резерватындағы (Шалдай кенті төңрегі, Павлодар облысы) орналасқан сирек кездесетін қылқан жапырақты орман алқабы. «Шалдайдың қарағайлары тек Австралия ормандарында ғана өседі» деген де ғалымдардың пікірі бар. Шалдай орманын қорғау Қазіргі кезде бұл алқап өрт және заңсыз кесу салдарынан жойылып барады. Бүгінгі таңда Шалдайдағы өртенген алқаптардың көлемі 60 мың гектарды құрайды. Ал өртеніп кеткен Шалдайдағы алқаптарды қайта қалпына келтіру үшін 30 жылдай уақыт қажет. Шалдай орманын қорғау үшін «Халықаралық қайта құру және даму банкінен» қарыз алуды қолға алуда (2007 жыл). Ормандарды сақтау жобасының құны 63,5 млн доллар. Бұл соманың 30 млн доллары аталмыш банктен алашақ ретінде алынбақ. 5 млн долларын Ғаламдық экологиялық қор бермек. Тек 28 млн доллары ғана республикалық бюджеттен қарастырылып отыр. ҚР АШМ орман және аңшылық шаруашылығы комитеті орман және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар басқармасы бастығының орынбасары Мақсат Елемесовтің сөзіне қарағанда, жоғарыда аталған жоба алты жылға ғана лайықталған. Сол секілді жан-жақтан құйылатын қомақты қаражат тек қана 2000 гектар орман алқабын қайта қалпына келтіруге жетеді екен. Қазіргі күні ағаш өсіретін питомниктер де жұмыс атқаруда.
Алты жасар Алпамыс

«Алпамыс мектепке барады» — 1977 жылы Ригада өткен Бүкілодақтық кинофестивальде «Бала психологиясын жақсы ашқаны үшін» атты ең таңдаулы балалар фильміне берілетін бас жүлдені жеңіп алады. Фильмнің шығуы Фильм студияға 1975 жылы Роза Хұснутдинованың сценарийі бойынша «Алпамыс идёт в школу» деген атпен келеді. Бүгінде белгілі режиссер Серік Жармұхамедовтің Мәскеудегі Жоғары курстың екінші курсын тәмамдап, «Қазақфильмге» тәжірибеден өтуге келген шағы. Фильмнің режиссері Абдолла Қарсақбаев студияның ұзын дәлізінен Серік-студентті көре қалып, қолға алып жатқан фильмі бойынша бірлесіп жұмыс істеуге қолқа салады. Мұнда түсіру жұмысының бастапқы кезеңіндегі актер іздеу, киносынақ жасау, киім дайындау секілді әзірлік шаруалары қызу жүріп жатады. Алпамыс Алпамыстың рөлін ойнаған Ермек Төлепбаев ол кезде алтыға толмаған еді. Ермек сәл бұрынырақ Тұраш Ыбыраевтың «Белый автомобиль» деген қысқа метражды фильміне түскен екен. Бұдан кейін де Ермек В. Пұсырмановтың «Серебряный рог Алатау», С.Райбаевтың «Әнші аралдың құпиясы», С.Жармұхамедовтың «Өтелмеген парыз» А.Григорьевтің «Время жить» сияқты фильмдерге түсті. Қалихан Қалиханның рөлі Алпамысқа кереғар мінезді болуы тиіс. Алпамыс арманшыл болса, Қалихан іс-әрекетке бейім. Ол бір жағы сотқар, бір жағы алғыр. Жай жүрмей, жүрген жерін өртеп жүретін, бірақ қанша бұзық болса да, сол сотқарлығынан ар жағында ертеңгі күні «адам» болып кететіні көрініп тұратын бала қажет еді. Қалиханның рөлін Ұлан Сарбасов ойнады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://tungiyk.wordpress.com/2011/09/19/«алты-жасар-алпамыстың»-кейіпкерлер-2/ «АЛТЫ ЖАСАР АЛПАМЫСТЫҢ» КЕЙІПКЕРЛЕРІ]
Ермек Төлепбаев

Ермек Төлепбаев (1970 жылы туған) — «Алты жасар Алпамыс» көркем фильмінде Алпамыстың рөлін ойнаған. Өмірбаяны * Алпамыстың рөлін ойнаған Ермек Төлепбаев ол кезде алтыға толмаған еді. * Ермек сәл бұрынырақ Тұраш Ыбыраевтың «Белый автомобиль» деген қысқа метражды фильміне түскен екен. * Халық шаруашылығы институтын, кейін Қазақ Мемлекеттік заң академиясын бітірген. *Бірталай жыл Д.Қонаев атындағы гуманитарлық институтта оқытушы. * Экономика академиясында оқытушы болып жұмыс істеген. * Ккейін бизнеске ауысқан. Түскен кинолары * «Алпамыс мектепке барады» ("Алты жасар Алпамыс") * «Серебряный рог Алатау» (В.Пұсырманов) * «Әнші аралдың құпиясы» (С.Райбаев) * «Өтелмеген парыз» (С.Жармұхамедов) * «Время жить» (А.Григорьев) Дереккөздер
Кластер (экономика)

Кластер (эко номика) — бір үлгідегі нысандардың шоғырлануы, бәсеке қабілетін арттыру мақсатында кәсіпорындардың өз еріктерімен бірігуін білдіреді, олар ғылыми мекемелермен, қаржы орталықтарымен, және жергілікті басқару органдарымен бірлесе жұмыс істеген топ. Аумақтық дәрежедегі еңбектің бөлінісі — аумақты басқарудың объективті негізі ретінде ондағы шаруашылықтардың мамандануы мен маманданушы аумақтар арасында экономикалық байланыстардың даму дәрежесін білдіреді, яғни бұл үрдіс белгілі бір салаға маманданған ауданды қалыптастырудың басты элементі. Қазіргі уақытта кластерлік концепция индустриалды кластермен (Competitive advantages of the nations, 1990 және аймақтық кластерлермен (Competition, 1998) тығыз байланысты. Кәсіпорындардың бәсекелестігі және өндіріс салаларымен кластерлік одақ арасында тығыз байланыс бар.