kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Павлодар Ертіс өңірінің созылған қарағай ормандары

ПАВЛОДАР ЕРТІС ӨҢІРІНІҢ СОЗЫЛҒАН ҚАРАҒАЙ ОРМАНДАРЫ Аумағы Алтай өңірінің солтүстік-батысынан Оңтүстік-шығыс бағытында жолақ түріндегі қарағай ормандары созылған, ені 5-тен 40 см –ге дейін. Қарағай ормандары бір-бірімен қатар орналасқан, оларға жолай созылған өзендердің атаулары берілген: Құлынды (ұзындығы 100 км жуық), Касмолинск (330 км), Барнаул (400 км). Соңғы екеуі Обьтан бастау алып, Семей қ. ірі құрғақ Чат қарағай орманына жалғасады. Осы массивқа Лаптев қарағай орманы «құйылады». Павлодар облысының Оңтүстік-шығысында құрғақ биік ормандар жолақ түрін жоғалтып, қарағай ормандарының массивтерін құрайды. Ерекшеліктері Басты ағаш жасау орман түрі кәдімгі қарағай ағашы болып табылады. Құлынды қарағайы басқа жерлерде өсетін қарағайлармен салыстырғанда (2-ден 3 жылға дейін) ұзақ өміршеңдігімен ерекшеленеді (3-тен 7 жылға дейін). Созылған қарағай ыстыққа, температураның шұғыл жоғарылауына шыдамдыт болып келеді. Павлодар облысындағы қарағай ормандарының өсімдік-шөптерінің ішінде құрғақты сүйетін айрауық, бетеге, т.б. табылады. Қиындықтар мен сақталуы Жергілікті қатаң климаттық жағдайларда қарағайлардың тұқымнан өсу қиындығы (жауын-шашынның 150 мм мөлшерінде топырақ беті жазда 60°С –қа дейін жетеді) бұл бірегей табиғат байлығын деген асқан қамқорлықты қажет етеді. . Ескерту Әдибиет Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье)
Павлодар Ертіс өңіріндегі 1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс

1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс — 19-43 жастағы Қазақстан, Орталық Азия және жартылай Сібір жұртшылығының ер адамдарын тыл жұмыстарына әскерге мобилизациялау туралы 1916 жылғы 25 маусымдағы патша тапсырмасына қарсы Қазақстандағы жаппай ұлт көтерілісі Оқиға тарихы Ел арасында патша билігінің саясаты мен соғысқа қарсылық ұлғая бастады. Халық арасында соғыс пен патша үкіметінің саясатына деген наразылық ұлғая түсті. Патшаның тыл жұмыстарына адамдарды күштеп әкету туралы жарлығынан кейін толқу күшейді. 1916 ж. тамызында алты үезбен (Семей, Өскемен, Қарқаралы, Бұқтарма, Зайсан және Павлодар). Семей облысы бойынша 85479 адам әскерге жіберілді. Павлодар облысы Көтерілісшілер саны ресми мәліметтер бойынша 4 мың адамға жетті. Павлодар үйезінің Қызылтау болысында Ағабай Қоқабаев басшылығымен Сүйіндік руынан 80 жігіт бастаған көтеріліс шарпыды. Жақын көмекшілері Қ. Жалмағамбетов, Е. Кәрібаев, Н. Бісмілда, Ш. Байборда болды. Қаруланып, әскер Қызыл тауға кетті, онда қылыш пен найза дайындайтын ұстахана ұйымдастырылды. Осы уақытта Ақкелін болысында да толқу басталды. Ағабай Қоқобаев бірігіп күресуге ұсыныс жасау үшін елшілерді жібереді. Алайда оның елшілер кеш қалады. Павлодардан шыққан атты әскер ақкеліндіктерді таратып жібереді. Атты әскермен қатал шайқас 21 қыркүйек пен 3 қазан аралығында Алабас шатқалында өтеді, ірі қақтығыстар Қаражар шатқалында өтті.. Ескерту Әдибиет Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье)
Бейбітшілікті жақтаушылардың бүкілодақтық бесінші конференциясы (кітап)

Бейбітшілікті жақтаушылардың бүкілодақтық бесінші конференциясы - Мәскеудегі Мемлекеттік саяси әдебиеттер баспасынан 1955 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. 1955 жылы 10-12 мамырда Мәскеуде өткен «Бейбітшілікті жақтаушылардың бүкілодақтық бесінші конференциясының» материалдары қысқаша түрде берілген. Конференцияны Н.С.Тихонов ашып, А.Е.Корнейчук «Қазіргі замандағы халықаралық жағдай, бейбітшілікті нығайту және халықтардың бейбітшілікті қорғаудағы күресі» атты тақырыпта баяндама жасады. 10-12 мамыр аралығында 82 депутат сөз сөйледі. Қаныш Сәтбаев 12 мамырда сөз алып, соғыс аяқталғаннан кейінгі 10 жыл ішінде әлемде үлкен өзгерістер болды, таяу күндерде өткен Азия мен Африканың 29 елі қатысқан Бандунг конференциясы езілген халықтардың отаршылдық пен империализмге қарсы бағытталған күресін жариялады деп, Қазақстан жағдайына, ондағы білім беру саласына, Қазақ КСР Ғылым Академиясы мен оның көптеген ғылыми-зерттеу институттарына тоқталады, Кеңес өкіметі кезінде өнердің, әдебиеттің, халықтар достығының нығайғанын, ауыр өнеркәсіптің, ірі индустриялды орталықтардың пайда болғанын, тың жерлердің игерілгенін, Қазақстан халықтарының бейбітшілік үшін белсенді күресетіндігін атап көрсетті. Конференция соңында кеңес делегаттарының Бүкіләлемдік бейбітшілік ассамблеясына аманаты оқылды. «Бейбітшілікті жақтаушылардың бүкілодақтық бесінші конференциясында» Бейбітшілікті қорғаушылардың кеңестік комитетіне сайланған 140 адамның тізімі берілді. Кітаптың көлемі 12,65 баспа табақ. Таралымы 10 мың дана. Дереккөздер
Бейбітшілікті сақтаймыз (сөз)

Бейбітшілікті сақтаймыз – Қаныш Сәтбаевтың 1950 жылы 23 қараша күні Алматыдағы Қазақ радиосынан сөйлеген сөзі. 50-жылдардың басында дүние жүзі елдері бір-біріне қарама- қарсы екі лагерьге бөлініп, соғыс өртінің қайта тұтану қаупі төнгені тарихтан белгілі. Бейбіт сүйгіш әлем халықтарының соғысқа қарсы алапат қозғалысы басталды. Стокгольм үндеуіне 500 млн-нан астам адам қол қойды. 1950 жылы 16 қараша күні Варшавада Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүзілік 2-конгресі өткізіліп, оған қатынасқан 80-нен астам елдің өкілдері әлемде баянды бейбітшілік орнату үшін бар күш-жігерлерін салатындарын білдірді. Ұлы гуманист ретінде бүкілхалықтық осы қозғалысқа академик Сәтбаев та белсене араласты. Ол тек 50-жылдары ғана онға тарта мақала жазып, бейбітшілікті жақтаушылардың 1955 жылдың 10- 12 мамырында Мәскеуде өткен Бүкілодақтық 5-конференциясында сөз сөйледі. «Бейбітшілікті сақтаймыз» деген Қазақ радиосынан сөйлеген қысқа сөзінде ұлы ғалым Қазақстанның 30 жыл ішінде қол жеткізген табыстарын тілге тиек ете отырып, қазақ халқы мен ғалымдарының дүние жүзінде баянды бейбітшілік орнату жолында еңбек етіп, қайсарлықпен күресетініне сенім білдіреді. Мақаладан кейін Сәтбаевтың 5 томдық таңдаулы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалар» жинағына енгізілген. Дереккөздер
Қуанышбек Бексұлтанов

Қуанышбек Бексұлтанов (1928, Ақмола облысы Зеренді ауданы Қызыл eгic ауылы - 1995, Жезқазған қаласы) - белгілі металлург, өндіріс басшысы, қоғам қайраткері. *1953 жылы Алматыдағы Қазақ тау-кен және металлургия институтының (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) металлургия факультетін бітірген. *1953 жылдан Қарсақбай мыс зауытында жұмыс істеді. Алғашқы жылдары кен байыту фабрикасының ауысым бастығы, техника басқарушысы қызметтерін атқарды. *1959-60 жылы Жезқазған марганец кенішінің, Қарсакбай мыс зауытының партбюроларында хатшы, *1960 жылдан осы зауыттың бас инженері, одан кейін директоры қызметтерін атқарды. *1964—65 жылы Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған кен-металлургия комбинаты партия комитетінің хатшысы болды. Жезқазған мыс зауытының салынуы мен қалыптасуында Бексұлтановтың үлесі зор. Ол осы зауыт салынысымен, шихта (қоспа) дайындайтын цехтың негізін қалады және көп жылдар шығармашылық ынта-жігермен жақсы басқарды. Бексұлтанов қай қызметте жүрсе де, Сәтбаевтың кен ресурстарын тиімді пайдалануға арналған ғылыми бағдарламаларын негізге ала отырып, ғалымның озық идеяларын жүзеге асыру жолында табандылықпен еңбек етті. Бексұлтанов өзі дүниеден өткенге дейін Жезқазған мыс зауытындағы қызметінен қол үзбеді. Ірі металлург, білікті маман артына айтарлықтай із қалдырды. Сәтбаевтың сүйікті шәкірті Бексұлтанов Үлкен Жезқазғанды өркендетуге, Қаныш Сәтбаев атындағы кен-металлургия комбинатын жан-жақты дамытуға белсенді ат салысты. Дереккөздер
Ғаббас Хамзеұлы Бектұров

Ғаббас Хамзеұлы Бектұров (16.12.1949, Павлодар қаласы) - философия ғылым кандидаты (1984). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Павлодар Педагогика институтының физикалық-математика факультетін (1974) бітірген. *1974-79 жылы Павлодар қалалық комсомол комитетінің хатшысы, *1979-87 жылы ҚазКСР Ғылым Академиясының Философия және заң институтының ғылыми хатшысы, аға ғылыми қызметкері, *1987-91 жылы Алматы облысы партия комитеті бөлім меңгерушісінің орынбасары, *1992-96 жылы «Казахбизнесцентр» Қазақстан-Италия бірлескен кәсіпорнының бас директоры болды. *1996 жылдан бастап американдық компанияның Қазақстандағы өкілдігінің бас директоры. Республикамыздағы қорлардың, шығармашылық топтардың, жастардың қоғамға қажет ететін көптеген шараларына қаржылай демеушілік жасаған. Оның демеушілігімен республикалық телеарналардан академик Қаныш Сәтбаев пен Ә.Бектұров жөнінде деректі фильмдер көрсетілді. Ғаббас алым Ш.Қ.Сәтбаеваның жарыққа шықпаған қолжазба еңбектерінің басылып шығуына қаржылай көмек көрсеткен. Павлодар қаласындағы «Ескерткіштер аллеясын» жасауда, 2001-05 жылы ЮНЕСКО жобасы бойынша «Дети рисуют мир» атты үш альбомның жарыққа шығуына демеушілік жасаған. «Құрмет» орденімен және бірнеше мемлекеттік төс белгілермен марапатталған. Дереккөздер
Татьяна Леонтьевна Бельденинова

Татьяна Леонтьевна Бельденинова (1896, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылы - 1921, Дегелең тауы) - павлодарлық орыс қызы. 1910-13 жылы Павлодар гимназиясында оқыған. Бельденинова Кеңес өкіметі саясатын қолдап, 1918 жылы жергілікті РКП-ға тілектес ретінде жазылады. Өзі орыс жастары мәдени-ағарту ұйымының мүшесі әрі Халық үйінің меңгерушісі болады. Бельденинованың әкесі Леонтий Бельденинов үйінің бір болмесін ауыл қазақтарына жалға берген. Сол бөлмеде 1920-21 жылы 3 жігіт тұрды. Соның бірі – Қаныш. Бельденинова 1921 жылы көктемде Солтүстік Қазақстанда Белов деген Колчак генералының әскерімен Дегелең тауында болған ұрыс кезінде қаза тапқан. Дереккөздер
Бесінші шақырылған КСРО жоғарғы кеңесінің мәжілістері (кітап)

Бесінші шақырылған КСРО жоғарғы кеңесінің мәжілістері - Мәскеудегі КСРО Жоғарғы Кеңесінің баспасынан 1960 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. 1960 жылы 14-15 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Одақ Кеңесінің 4-сессиясы болып өтті. Бұл еңбекте осы сессияның стенограф, есебі берілген. Сессияда «Қарусыздану - бейбітшілікті нығайтудың және халықтар арасындағы достықты қамтамасыз етудің жолы» атты баяндама тыңдалып, онда халықаралық жағдайда қалыптасқан кейбір мәселелер жайында, жалпы және толық қарусыздану жөнінде ұсыныстар айтылып, депутаттар алдында талқыға салынды. Осыған байланысты 33 депутат сөз алып, әлемде қалыптасқан халықаралық жағдайға байланысты ойларын білдірді. 1960 жылы 15 қаңтарда болған үшінші мәжілісте Қазақ КСР Гурьев сайлау округінен сайланған депутат Қаныш Сәтбаевқа сөз беріліп, онда ол Кеңес үкіметінің жаңа бейбітшілік бастамасын толық қолдайтынын білдіріп, Қазақстандағы тың жерлердің игерілуін, геологиялық зерттеулердің барысын, пайдалы қазбалар мен мұнай, газдың қорын, халық шаруашылығының, қара, түсті металлургия, химия және машина-құрылыс өнеркәсібі, «Ертіс-Қарағанды каналы» жағдайын баяндады. Мәжіліс соңында КСРО Қарулы Күштерін қысқарту жөнінде заң қабылданып, КСРО Жоғарғы Кеңесінің бүкіл әлем мемлекеттерінің парламенттері мен үкіметіне арналған үндеуі жарияланды. Кітап көлемі 13 баспа табақ. Дереккөздер
Алексей Алексеевич Богданов

Алексей Алексеевич Богданов (12(25). 2.1907, Ресей, Сухулин қаласы – өлген жылы белгісіз) - Ресей Федерациясының геологы, геология-минерал, ғылым докторы (1945), профессор (1946), Ресейдің ғылым мен техникаға еңбегі сіңген қайраткері (1967). Солтүстік Прикаспий, Донбасс, Мұғалжар, Карпат, Орталық Қазақстанның аймақтық геологиясы және тектоникасы бойынша, КСРО тектоникалық картасының (1956) және Еуропаның халықаралық тектоникалық картасының (1960) негізгі авторларының және редакторларының бірі. Мәскеу Мемлекеттік университетінің тарих және аймақтық геология кафедрасының меңгерушісі болды. Теориялық тектоника саласында көптеген геологиялық құрылымдар мәселесін шешті. Халықаралық тектоникалық карта лар бойынша комиссияның бас хатшысы, Берлиндегі Германия Ғылым академиясының мүшесі (1962), Париж университетінің құрметті докторы (1967), Француз, Бельгия, Чехословакия, Швеция геологиялық қоғамдарының құрметті мүшесі болған. 2 орденмен және медальдармен марапатталған. Мәскеу мемлекеттік университеті қазақстандық геологиялық экспедициясының ғылым басқарушысы ретінде Қаныш Сәтбаевпен ұдайы кездесіп, ақылдасқан, пікірлескен ғалым. Дереккөздер
Большевик Алтая (газет)

Большевик Алтая - қоғамдық-саяси газет. Шығыс Қазақстан облысы және Өскемен қаласы партия комитеттерінің және еңбекшілер депутаттары облысы Кеңесінің органы ретінде 1939-53 жылы аралығында орыс тілінде шығып тұрган. Газеттің негізгі бағыты - Кенді Алтайдың халық шаруашылығы мен өнеркәсіп орындарын өркендету, маман жұмысшы және инженер кадрларын дайындау, еңбекшілерді майдан мұқтаждарын өтеуге жұмылдыру, соғыстан кейінгі халық шаруашылықтарын қалпына келтіру, тағы басқалары мәселелер. Қаныш Сәтбаев «Минералдық байлықтар өлкесі» деген мақаласында (1947, 14 желтоқсан) «Халық шаруашылығын өркендетудің негізі ауыр өнеркәсіп болып табылады, ал ауыр өнеркәсіптің өркендеуі шикізат базасына, минералдық ресурстардың қаншалықты ашылғанына байланысты» деген тұжырымын ұсынады, Республикамыздағы фосфориттің дүниежүзілік қорын игеру жолдарына көңіл аударады. Ал «Қазақстан Ғылым академиясы - коммунизмнің ұлы құрылыстарына» деген мақаласында (1951, 11 сәуір) республиканың ғылым мекемелері мен ғалымдары алдында тұрған келелі міндеттерге тоқталады. Осы жылдары Сәтбаев бейбітшілік жолындағы белсенді күрескер ретінде көрінді, радиодан сөйледі, митингілерге, конференцияларға қатысты. Газеттің 1951 жылғы 23 қыркүйектегі санында ғалымның «Бейбітшілікті жақтаушылардың Қазақстандағы республикалық конференциясында сөйлеген сөзі», ал 2 қазандағы санында «Бейбітшілік үшін» деген публицист, мақаласы жарияланған. Бұл - елін сүйген, халқына қадірлі, интернационалист ғалымның барлық елдер мен халықтарды бейбітшілікке, өзара ынтымақтастыққа, бауырластыққа шақырган жалынды сөзі. Ғалымның конференциядағы сөзі осы газетпен қатар «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») және «Казахстанская правда» газеттерінің 23 қыркүйектегі сандарында жарияланған. Ал публицист. мақаласы «Советская Киргизия» газетінің 1951 жылғы 25 қыркүйектегі санында басылған. Дереккөздер
Владимир Петрович Бочкарев

Владимир Петрович Бочкарев (28.12. 1932 жылы туған) - ғалым, Қазақстан Инженер Академиясының мүшесі (1992). 1955 жылы Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) бітіріп, гидрогеология және инженер геология мамандығы бойынша Қазақ КСР Ғылым Академиясының қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтына қызметке орналасқан. Осы кезден бастап Сәтбаевтың басшылығымен инженер геология жұмыстарын Ақмола облысының кеңшар, МТС, элеватор салатын жерлерінде жүргізген. Бочкаревтің көрнекті ісі болып саналатын Ертіс-Қарағанды суландыру арнасының Шідерті өзені арқылы өтетін нұсқасы Сәтбаевтың тікелей басқаруымен жасалып, осы бойынша құрылыс жұмыстары жасалған. Сәтбаевтың ұсынысымен канал Жезқазған қаласына дейін тартылатын болып, оның Нұра-Сарысу (100 км) бөлімін Бочкарев басқарған топ зерттеген. Кейінгі 20 жыл шамасында Бочкарев Арал, Каспий, Балқаш көлі бассейндерінің геоэкологиялық модельдерін жасады, таулы геожүйесінің су-энергетикасын, табиғи ресурстарды кешенді пайдалану проблемаларын зерттеді, геологиялық күрделі жағдайда зілзала және селді аудандарда инженер құрылыстар салу негіздерін анықтады. Чехословакия (1966), Перу республикаларында (1972-78) Бочкарев қазақстандық тәжірибесін пайдалана отырып, суландыру кешендерінің жобасын дайындаған. Геология, инженер геология проблемаларына арналған халықаралық конгрестерде баяндама жасап, сол конгрестердің медальдарымен марапатталған. Бірнеше ғылым кеңестердің, ғылым журналдардың алқа мүшесі болған, 110 ғылым мақала, 6 монография жазған. Дереккөздер
Этнохороним

Этнохороним (, «халық» + , «жер/аймақ» + , «аты»), этникон — топониммен белгіленген, бір жерде өмір сүретін халықтың атауы. Мысалы, Астана — астаналық(тар), Алматы — алматылық(тар), Семей — семейлік(тер), Талдықорған — талдықорғандық(тар), Аягөз — аягөздік(тер). Қазақ тілінде этнохоримге байланысты белгілі бір ереже жоқ. Бірақ жер аты жуан дауысты буынмен аяқталса, -лық/-дық жұрнақтары жалғанады (мысалы: Қазақстандық, Қытайлық). Ал жер аты жіңішке дауысты буынмен аяқталса, -лік/-дік жұрнақтары жалғанады (мысалы: Ресейлік, Аягөздік) Кейде этнохороним жердің тарихи атауына байланысты қойылады. Қызықты мәліметтер Кейде жер аты мен этнохороним әртүрлі болады. Мысалы: * камчадалдар — Камчатка тұрғындары (ескі этноним бойынша); * кариока — Рио-де-Жанейро тұрғындары; * монегаскалар — Монако тұрғындары; * манкуниандар — Манчестер тұрғындары; * конголездіктер — Конго тұрғындары; * одесситтер — Одесса тұрғындары; * муромляндар — Муром тұрғындары; * малагасийліктер — Мадагаскар тұрғындары; Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://www.gramma.ru/SPR/?id4.0&PHPSESSIDdf53bc229145800985847d7b9f017f3f Тұрғындар атауының пайда болуы] * «КСРО халқы атаулары сөздігі: шамамен 10.000 атау», А. М. Бабкина және Е. А. Левашова редакциясы бойынша. М., «Орыс тілі», 1975.
Әуе компания

ұшуда.]] Әуекомпания (авиациялық компания) — Жолаушылар және жүк тасымалымен айналысатын, авиациялық жұмыс атқаратын мекеме. Кеңестік кезеңде авиакәсіпорын (авиациялық кәсіпорын) синонимы қолданылған. Қазақстандағы ең танымал әуекомпания — Air Astana. Тарихы Әлемдегі ең танымал әуекомпаниясы DELAG, ( — Германдық әуекеме жүргізу акционерлік қоғамы) — дүниежүзіндегі алғашқы авиакомпаниясы — 1909 жылы 16 қарашада басшылықтың қолдауымен құрылған. Ол Zeppelin фирмасының дирижаблін қолданған. Фирманың штаб-пәтері Майндағы Франкфуртте орналасқан. Қазіргі авиакомпаниялар Мемлекеттік авиакомпаниялар Жақынға дейін авиакомпаниялардың көбі мемлекеттің иелігінде болды. Бұл компанияларды ағылшынша «Flagcarrier» деп атаған, өйткені олар мемлекеттің «туының астында» ұшқан. Мемлекеттік авиакомпаниялар нарықтың әсеріне аз ұшырайды; шығын көбінесе мемлекетке түседі. Германияда бұл (жекешелендіруге дейін) Lufthansa компаниясына тиген, Францияда Air France, Италияда Alitalia, Вьетнамда Vietnam Airlines, Таиландта Thai Airways. Ырықтандыру және жекешелендіру Ырықтандыру және қайта реттеу барысында дәстүрлі мемлекеттік әуе компанияларының бөлігі ерікті нарыққа төтеп бере алатын жеке компанияларға қайта ұйымдастырылды. Сілтеу * [http://www.fly.hm Әлем әуе компанияларының тізімі] (200 елдегі 1500 компания) * [http://www.lba.de Luftfahrt-Bundesamt] (Германия) * [http://www.europe-on-line.eu/Airlines.html Еуроодақ авиакомпанялары] * [http://www.faa.gov Federal Aviation Authority] (АҚШ) * [http://www.dft.gov.uk Department of Transportation] (Ұлыбритания) * [http://www.dgac.fr Direction Générale de l’Aviation] (Франция) * [http://italy-lowcost.blogspot.com/ Blog dei viaggi low cost] (Informazioni su viaggi e voli low cost)
ISO 3166

ISO 3166 — ISO халықаралық стандарты, [мемлекет]]тің және тәуелді аймақтардың, сонымен қоса мемлекет ішіндегі негізгі әкімшілік құрылымның кодтық белгісін анықтайды. Келесі бөліктерден тұрады: * ISO 3166-1 — мемлекет және тәуелді аймақ коды ** ISO 3166-1 alpha-2 — екі әріпті ** ISO 3166-1 alpha-3 — үш әріпті ** ISO 3166-1 numeric — сандық * ISO 3166-2 — мемлекет ішіндегі әкімшілік құрылым коды (облыс, штат, провинция және т.с.с.) * ISO 3166-3 — Тіршілік етпейтін мемлекет коды (қосылу, бөліну, атын өзгерту және т.с.с.) Екі әріпті ISO 3166-1 alpha-2 ICANN-да жоғары деңгейлі үйшік-ті иелену үшін қолданылады. ISO 3166-1 тізімі ISO 3166 Maintenance Agency-де жасалған, екі әріпті жоғары деңгейлі үйшіктің деректер базасының елдер коды бойынша құрылады. IANA жаңа ccTLD-ді тек код ISO 3166-1-де пайда болғаннан соң ғана құрады. ISO 3166-2 тізімі ISO 3166-2 екінші дәрежелі әкімшілік бірлікпен айналысады. Мысалы, Ресейдің Челябі облысы RU-CHE кодымен белгіленеді. Сілтеу * [http://www.iso.org/iso/country_codes.htm ISO 3166]
.қаз

.қаз .қаз — Қазақстан Республикасының жоғары дәрежелі ұлттық үйшігі. Интернеттегі кирил әліпбиіндегі үшінші үйшік (біріншісі .рф, екіншісі .срб). .рф және .срб-тен басты айырмашылығы құрамында тек қазақ әліпбиіне тән әріп бар. Тарихы 2012 жылы наурызда Қазақстан ұлттық кириллицалық .қаз үйшігін іске қосты. Функционалдығын тексеру үшін тесттік [http://ТЕСТ.ҚАЗ ТЕСТ.ҚАЗ] сайты құрылды.
Сергей Бөкейханов

Сергей Әлиханұлы Бөкейханов (Үгедей) (1905-1957) - инженер-геолог. Мәскеу кен академиясын бітірген (1929). Еңбек жолын Қарсақбай мыс комбинатында бастап, 1935 жылдан кейін Ресейдің Орал тауы атырабында мамандығы бойынша еңбек еткен. Соңғы жұмысы - Хакас автономия облысының Сор қаласындағы геологиялық барлау экспедициясының бас инженері. Мыс және уран кендерінің сипаты жөнінде бірнеше ғылыми еңбектер жариялаған. Қазақтың көрнекті білімпазы, Алаш қозғалысын бастаушы һэм Алаш партиясын құрушы, өз заманында ұлт көсемі атанған Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың отбасында дүниеге келіп, жас күнінен зиялы ортада, дәстүрі озық мектептерде білім алған Бөкейханов 30-жылдарда саусақпен санарлық инженер-геологтардың бірі болды. «Бөкейхановты Қарсақбайға баруға біржола көндірген сияқтымын...» - депті Қаныш Сәтбаев 1929 жылы 25 желтоқсанда Мәскеуден жұбайы Т.А.Кошкинаға жолдаған хатында. Бұл Сәтбаевтың Жезқазғанда кен барлауды дербес жүргізуге қам жасап, жер-жерден инженер-техниктер, бұрғылау мамандарын іздеген қысылтаяң кез еді. Бөкейханов 1930 жылдың басынан Ұлытауға келіп, Қарсақбай комбинатының геологиялық бөлімінде аудандық геолог болып жұмысқа кіріскен. Байырғы жезқазғандықтар оны Ақтай деп атаған. Жас геолог өз міндетін тиянақты атқарған. КСРО Ғылым Академиясының Үлкен Жезқазған мәселесін жан-жақты талқылаған 1934 жылдың қараша айындағы төтенше ғылыми сессиясында Сәтбаевтан кейін (бес түрлі тақырып бойынша баяндама жасаған) мінбеге көтеріліп, Бөкейханов «Жезқазғанның кен аймағы және структурасы» деген тақырып бойынша (1935 жылы Мәскеуде жарық көрген «Большой Джезқазған» жинағында жарияланған) баяндама жасаған. Бөкейханов кейіннен Оралдағы Блява мыс өндірісіне ауысқан. Өйтуіне әкесінің Мәскеуден шығуға құқы болмай, саяси қуғын-сүргін көруі түрткі болған. Дереккөздер
Мұхит Құлжанұлы Бөпежанов

Мұхит Құлжанұлы Бөпежанов (15.11.1910, Ақтөбе облысы Темір ауданы бұрынғы 8-ауылы – 1999, Алматы) - тау-кен ісі саласындағы қазақ кеңес инженері, Социалистік Еңбек Ері (1961). 1936 жылы Мәскеу Түсті металдар және алтын институтын бітірген соң, Жезқазған руднигінде кезекші инженер (1936-37), шахта бастығы (1937-39), шахта құрылысы мекемесінің бастығы (1939-40), шахта басқармасының бас инженері (1940-45), Байқоңыр көмір шахтасының директоры (1945-48), Жезқазған шахта басқармасы бас инженерінің орынбасары, бас инженері және директоры (1948-61) болды. Қызмет барысында Қаныш Сәтбаевпен жақын қарым-қатынаста болып, Жезқазған кенін қазу туралы тапсырмаларын ыждағаттылықпен орындаған. 1961-63 жылы Оңтүстік Қазақстан халық шаруашылығы кеңесі бастығының бірінші орынбасары, 1963-65 жылы халық шаруашылығы кеңесінің бастығы болып тағайындалды. 1965-73 жылы Қазақ КСР Түсті металлургия министрінің 1-орынбасары қызметін атқарды. 1973 жылы одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер ретінде демалысқа шықты. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1970). Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер * Муканов Умирбек, [http://old-site.karlib.kz/saryarka/karaganda/book/Mukanuly_gorod%20Satbaev.pdf Бупежанов Мухит Кульжанович] // Город Сатпаев и сатпаевцы. — Жезказган: ОАО «Полиграфия», 2003. — С. 48. — 190 с. — ISBN 9965-614-12-1.
Авиация спорты

Авиация спорты, спорт түрі ретінде әуеде ұшатын шарлармен қалықтаудан басталады. Осындай шарлармен еркін ұшуды сонау XVIII ғасырда, дәлірек айтсақ 1783 ж. Монгольелер (Франция) бастады. Бұдан бір ғасыр кейін Отто Лилиентильдің (Германия) ұшатын аппараты пайда болды. Дәл осы кезде авиация спортының бастау алған сәті деп есептеуге болады. Дереккөздер
Авиация Спортының Казақстанда дамуы

Авиация Спортының Казақстанда дамуы — 1934 жылы 10 қазанда Алматыда аэроклубтың ашылуынан басталады. Аэроклубтың техникалық базасы жыл сайын нығайып, онда шағын аэродром, Як-52, Як-55, Як-18, Вильга-83, Ан-2 үшақтары, планерлер, М-2 тікүшақтары (вертолеттер), түрлі желкермелер (парашюттар), техникалық кластар, лабораториялар болды. Мунда тәжірибелі мамандар, инженер-техникалық кадрлар жұмыс істеді. Соның арқасында респның авиатор спортшылары өздерінің шеберліктерін әлемдік деңгейде дамытып көптегөн халықар. жарыстардың жеңімпаздары атанып жүрді. А.стынан әр жылдары КСРО-ның құрама командасына ғарышкер Спорт Шебері Т. Әубәкіров, Ю. Ельцов (СЕСЖ, "Халықтар достығы" ордөнінің иегері), ЕССШ-С. Крицкий, Т. Мүсабаев, КСРО-ның екі мәрте ч-ны, Л. Глущенко, с-т шеберлері Л. Абросимов, В. Пос- колов, В. Обревко, Л. Андреева (КСРО ч-ның күміс жүлдегері), Г. Абдулбакиева, Г. Тимокина, В. Закабулоковский, В. Пименков, А. Чиботкин, Е. Шеин, М. Мусаев, С. Боряк (ЕССШ-і, КСРО-ның 6 дүркін ч-ны) енді. 1984 ж.а.с-ты халықар. конференциясының шешімі бойынша Алм. аэроклубы Халықар. а.с-ты бірлестігінің алтын белгісімен марапатталды. Еліміздің кэптеген қалаларында аэроклубтар ашылды. Солардың арасында Л-29, Л-39 реактивті үшақтарын меңгерген Қарағанды аэроклубы ерөкше көзге түсті. Осы аэроклубтация көпсайысы бойын¬ша КСРО-ның абсолютті ч-ны В. Журавлев пен ғарышкер Т. Әубәкіров шеберлігін шыңдады. Дереккөздер
Автомодельдеу спорты

Автомодельдеу спорты, альдердің үлгілерін сызу мен жасау, арнайы дайындалған тас жолдарда оларды сынау және жылдамдығын білуге бағытталған техникалық спорт түрі. Автомодельдеу с-тының негізін XX ғасырдың 60-шы жылдарында кішкентай жүк машинасының үлгісін жасаған алматылық өнертапқыш Г. Кротов қалаған. Одан кейін 25 шаршы см. қозғағышы бар сағ. 149 км. шапшаңдықпен шағын үлгілі автомодель жасаған да алматылық А. Гаркушин. Ол алғашқы Автомодельдеу с-тынан жарыстардың әлденеше дүркін ч-ны болды. Автомодель спортының Қазақстанда дамуы 1978 жылы радиомен басқарылатын автомодельдердің бүкілодақтық жарысында А. Левченконың - күміс, А. Панченконың - қола медальдар алған тұсында болды. Дереккөздер
Автомотодром

Автомотодром, авто түбірі мен грек тілінде dromos - жарыс өтетін жер сөзінен шыққан, автомобильдер және мотоциклдермен әртүрлі жарыстар өткізуге және сынауға арналған әдейі құрылыс. Жол бойында жарысқа қатысушы а-льдерден басқа қозғалыс болмауға тиіс. Тұңғыш рет 1903 жылы Париж- Мадрид қалаларының арасында салынды. Көптеген елдерде а-ль шығару мен а.с.-тының өркендеуіне байланысты А-дар көбейе бастады. Англияда - Брукленд трегі (1906), АҚШ-та-Индиа-Полис автодаңғылы (1907), Италия- да Монц (1910), Францияда Монлери қаласының жанындағы трек (1924) салынды. А-дромдардыңені 10-18 м. айналымның қашықтығы 3-10 км-ден кем болмауы тиіс. Қүрылыс кешенінде, көрермендерге, техникалық, дәрігерлік көмек көрсету т.б. тұрмыстық жағдайлар жасауға тиіс. А. салу үшін халықар. а.с-ты бірлестігі, техникалық кеңесінің келісімі керек. Дереккөздер
Дақтау

Дақтау - ағаш шеберлердің, ұста, зергерлердің техникалық тәсілдерінің атауы. Ою-өрнек жүргізу, сызудан бұрын ою-өрнектің нобайын таңбалап, із, таңба салуды шеберлер дақтау, дақ салу, дақ түсіру деп атайды. Байырғы қолөнер шеберлері күміс, сүйек, ағаш бетіне ою жүргізуде, күміс қақтауда әшекейленетін бұйымның немесе оның бөлшегінің бетін дақтаудан бастаған. Дақтау түсірілген соң оның бойымен бізбілдік, бұрғуыздың, өткір біздің, түртпенің, пышақтың ұшымен оймалай отырып, ою-өрнек жүргізеді немесе күміс сымын қақтайтын сызықтың бойын тереңдетіп оймыштап шығады. Дақтау салынған жер кейде арнаулы шапқымен шабылып, кедір- бұдыр ойықтар түсіріледі, оны шұбарлау, бедерлеу дейді. Осындай жолмен өңделген дақталған жер күмісті қақтау және балғамен соғып жапсыру үшін қажет. Ал ою-өрнекті қадаубаспен түсіргенде дақтаудың қажеті болмауы да мүмкін, өйткені қадаубастың ұшында күміс бетіне өрнек түсіретін оюы, бедері болады. Дереккөздер
Дандан

Дандан - пілдің үлкен азу тісінің атауы. Ел аузында «Пышағыңның өзі қайдан болса одан болсын, сабы дандан болсын» деген мәтел бар. Халық шеберлері қазақ даласына Ұлы Жібек жолы арқылы жеткен данданнан алмас қылыштардың, сапылардың сабын, әйелдерге арналған тарақтар, сонымен қатар тана, алқа, үкіаяқ, шекеліктер сияқты шығыстық әшекейлер де жасаған. Қазақ тілінің сөздік қорында дандан сапты пышақ, дандан тарақ, дандан сапты қылыш сияқты піл сүйегі қолданылып жасалған зат атаулары ұшырасады. Дереккөздер
Әл-Халил

әл-Халил (, әл-Халиль, , Хеврон;) — әлемнің ерте қалаларының бірі Тарихы Біздің заманымызға дейін 1300 жылы — ханаан мәдениетінің ортылығы. 950 жылы Дәуіт пайғамбар мекен еткен орын Махпел үңгірі Махпел үңгірі — (, Хара́м-әл-Ибраһи́ми, , Ме‘ара́т ха-махпела́) монотеистік наным бойынша Адам ата мен Хауа анамыздың жерленген орындары, онымен қоса — Ибраһим пайғамбар, Сара, Ысқақ пайғамбар, Ревекка, Жақып пайғамбар және Лия. Дереккөздер Сілтемелер * * * [http://www.pbase.com/rdavid/hebron Фотографии Хеврона] pbase.com
Мұхаммед ибн Абдул-Уәһһаб

Мухаммад ибн Абд әл-Уәһһәб ибн Сүлеймен ибн Али ибн Мухаммад ибн Ахмад ибн Рашид ат-Тамими (1703 — 22 маусым 1792) — атақты араб теологы, исламдағы уахабиттік бағыттың негізін қалаушы, Мұхаммед ибн Саудпен бірге Сауд Арабиясының пайда болуындазор үлес қосқан тұлға. Муһаммад ибн Абд әл Уәһһәбтің іліміне Қазастанда ресми түрде тыйым салынған. Өмірбаяны * Таухид — Құдайдың бірлігі , тек қана Аллаһ тағалағы құлшылық ету және қажеттіліктерді тек қана Аллаһ тағаладан ғана сұрау, Құран және Сүннет бойынша. * Бидғаттан бас тарту — исламның бастапқы уақытында болмаған ғибадат түрлерінен бас тарту. * Джихад — «кәпірлерге» қарсы «соғыс». Негізгі еңбектері * «Китаб ат-таухид» («Құдайдың бірлігі кітабы»). * «Китаб кашф аш-шубухаат» («Күмәндарды кетіру») — қасиетті адамдарғы табыну, құлшылық етуге қарсылық кітабы. * «Китаб ал-кабаир» * «Китаб ас-сира аль-мухтасара» («Қысқа Сира») * «Китаб аль-усуль ас-саласа ва адиллатиха» * «Китаб маджму‘ аль-хадис аля абваб аль-фикх» — Фикх мәселелері жинағы * «Китаб мухтасар аш-шарх аль-кабир ва-ль-инсаф» * «Китаб шурут ас-салат ва аркануха» * «Китаб фадл аль-ислам» — «Ислам беделдігі» * «Китаб масаиль аль-джахилийа» («Джахилия заманының сұрақтары»). Сілттемелер * [http://sultan.org/articles/wahabism.html Sheikh Muhammad ibn ‘Abd al Wahhab] * [http://islambaza.wordpress.com/ Достоверный ислам] * [http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/sekta/Article/Steck_MifSekt.php Стецкевич М. Мифы о «тоталитарных сектах» и «ваххабитах» в современной России: попытка анализа] Дереккөздер
Қайыңды (Казталов ауданы)

Қайыңды (2000 жылға дейін — Берёзино) — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Қайыңды ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Казталовка ауылынан солтүстікке қарай 65 км жерде, Қараөзеннің сол жағалауындағы бетеге, боз және өр түрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен шалғынды, шалғынды қоңыр және сортаң топырақты далалық белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1478 адам (760 ер адам және 718 әйел адам) болса, 2009 жылы 1120 адамды (554 ер адам және 566 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 880 адамды (451 ер адам және 429 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1936 жылы Ленин атындағы қой өсіру кеңшарын құруға байланысты қаланды. 2000 жылға дейін Березин деп аталып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Қайыңдыда және әкімшілік округтегі Ащысай ауылында 20 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта және бастауыш мектеп, дәрігерлік амбулатория, фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары едлі мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Қосағаш

Қосағаш келесі мағыналарға жатуы мүмкін: Елді мекендер: Қазақстан: * Қосағаш – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл * Қосағаш – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. * Қосағаш – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл. * Қосағаш – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл. * Қосағаш – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл. Ресей: * Қосағаш – Алтай Республикасындағы (Ресей) ауыл, Қосағаш ауданының орталығы.
Бұлғын (айрық)

Бұлғын сөзі келесі мағыналарға ие: * Бұлғын — сусар тұқымдасына жататын жыртқыш аң. * Бұлғын өзені — Алтай тауларының оңтүстік-шығысынан бастау алатын Моңғолияның батысы мен Қытайдың солтүстік-батысында орналасқан өзен. * Бұлғын ішік — бұлғын терісінен жасалған, аса бағалы сырт киім.
Фатима Ғабитова

Фатима Ғабитова (1903 жыл, Қапал, Жетісу облысы, Ресей империясы - 1968 жыл, Алматы қаласы, Қазақстан) – әдебиеттанушы, мұғалім ұстаз. Қазақтың асыл ұлдары Біләл Сүлеев, Ілияс Жансүгіров және Мұхтар Әуезовтың жары болды. Өмірбаяны Фатима Ғабитқызы 1903 жылы Жетісу облысы, Қапалдағы көпес отбасында дүниеге келген. Ұлты татар. Қыздарға арналған орта орыс мектебін, татар қыздар мектебін, медресе және Қазақ университетінің филология факультетін бітірген . 1918 жылы Фатима 17 жасында жас ағартушы Біләл Сүлеевке қосылады. Біләлдан үш бала (Жәнібек, Фарида, Азат) сүйеді. Біләл Сүлеев бұл кездері Жетісу өңірінде қазақ балалары үшін мектеп интернаттар ашуға атсалысып жүрген. 1928 жылы Ораз Жандосов екеуі алғашқы қазақ университетінің негізін қалады. 1929 жылы Біләл облыстық білім беру басқармасына басшы болып Ақтөбеге көшіп келеді. Фатима қазақ мектебіне жұмысқа тұрады. 1930 жылдың қаңтарында он жасар қызы Фарида қайтыс болады. Сол жылы Біләлді мұғалімдер институтына ректор етіп Семейге көшіреді. Қараша айында ұлдары Азат дүниеге келеді. Қауіпсіздік орган қызметкерлері Біләл Сүлеевті тұтқындайды. 1932 жылы Фатима Біләлдің жақын досы ақын Ілияс Жансүгіровпен отбасын құрайды. Ілиястан Үміт, Ильфа, Болат деген үш перзент көреді. Ілияс Жансүгіров 1937 жылы тамызда тұтқындалып, 1938 жылы ақпанда атылады. Фатима өзіне төнген қауіпке қарамастан Ілиястың көптеген қолжазбаларын сақтап қалады. Фатима екінші рет "Халық жауының әйелі" ретінде Алматыдан Семейге жер аударылады. Фатима Ілиястың көптеген шығармаларына редактор ретінде қызмет етті. Біраз уақыттан кейін Алматыға оралады. Қолында 5 баласы бар жалғыз басты әйелгі Біләл мен Ілиястың досы Мұхтар Әуезов қолдау көрсетеді. Арадағы сыйластық пен достық нәтижесінде Мұхтар Фатиманы жар етіп алады. Басына қара бұлт үйірілген кезде Мұхтар әйелін Меркеге туысқандарына жібереді. Фатима Ғабитқызы Мұхтар Әуезовке Мұрат есімді ұл сыйлайды . Сол жылы Фатима мен Біләлдің ұлы Жәнібек майданда қаза болады. Әдебиет 2010 жылы Халықаралық Мұхтар Әуезов қорының қолдауымен "Жібек жолы" баспасынан "Фатима" атты кітап жарық көрді. Кітаптың құрастырушысы Майра Жанұзақова. Кітап ұстаз педагог Фатима Ғабитқызының шығармашылығы мен өміріне арналған. Бірінші бөлігі Фатиманың өлеңдеріне, жақын тұлғаларымен алысқан хаттар мен телеграмалар келтіріледі. Екінші бөлік негізінен басқа адамдардың Фатима Ғабитқызы туралы естіліктерге арналады . Фатима Ғабитованың өлеңдері: "Соқ, соқ дауыл, соқ дауыл", "Жиырма жыл күманда", "Акация гүліне", "Болат туралы", "Таудай талап желге ұшып", "Қан аралас көз жасым", "Тәтті өмір бір бір ұшты", "Барлық дос қайырылмай ұшты бүгін", "Дүниеде арманды кім, әйел сорлы", "Жалғыз жаным жаралы", "Үлкен уайым басады мені әрдайым", "Жаңа толған шағым әлі", "Ой сарғайтты жанымды", "Жүрегімді өртеді ой". Дереккөздер
Әбу Дәуд

Әбу Дәуіт Сүлеймен ибн әл-Ашаз әл-Ғазди әс-Сиджистани , жалпы көпшілікте Әбу Дәуіт есімімен белілі, Ирандық хадис жинақтаушы. Әбу Дәуіттің"Сунан" атты еңбегі алты негізгі хадис жинақтарының қатарына еңген. Оның хадис жинағы Бұхари және Мусимның сахихтарынан соң хадис ғылымында елеулі орын алған. Өмірбаяны Иранның шығысындағы Систан қаласында туған. Оның тегі арабтың Азд тайпасына жатады. Ғылым жолын құған ол Халифаттың түкпір-түкпірінен жалпы саны 300 мухаддистерден хадис жеткізеді. Атақты ислам ғалымы 889 жылы Басра қаласында көз жұмды. Еңбектері Әбу Дәуіт жалпы саны 21 кітап жазды: *Сунан Әбу Дәуід, кітабына 4,800 хадис кіреді. *Рисалат Абу Дәуіт ила Ахли Макка; Сілттемелер
Мұхаммед ибн Джәрир әт-Табари

Әбу Джафар Мұхаммед ибн Джәрир ибн Йазид әт-Табари (839, Табаристан өлкесінде, Амул қаласыңда — 923, Бағдат) — тарихшы. Бірқатар уақыттар бойына Рей, Бағдат, Басра, Куфа қалаларында, кейін Сирияда, Мысырда болған. Өмірінің соңғы жылдарында Бағдатта тұрып, заң, аңыз-әпсана салаларында дәріс оқыған. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табари ғалым, тарихтанушы ретінде түрлі пәндерге байланысты 10-нан астам еңбек қалдырған. «Тарих ар-русул уә-л-мулук» атты көп томдық еңбегінде әлемнің жаратылуынан басталған жалпы тарих және сол кезде мәдени өркениетімен арабтарға белгілі болған халықтар туралы, Рим, Византия императорлары, Иран тарихы жайлы мәліметтер жинақталған. Исламның пайда болуынан бастап әрі қарайғы тарихи оқиғалар мұсылманша (һижра) жыл санау ретімен берілген. Араб халифатына қатысты 915 жылға дейін мәліметтер мол қамтылған. Сонымен қатар Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан туралы деректер бере отырып, түркі тайпаларының ислам дінінің енуіне, арабтардың жаулап алуына қарсы күресіне, халық көтерілістеріне, соғдылардың Жетісуға қоныс аударуына, Жетісу түркілерінің этнографиясы және олардың қалалары жайындағы мәліметтерге жан-жақты тоқталады. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табари Орта Азиядағы оқиғаларды баяндау барысында әл-Мадаинидің (753 — 849) еңбектерін (бізге жетпеген) негізге алған. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табаридің бұл еңбегі 1879 — 1901 жылдары голландиялық ғалым Де Гуе жетекшілігімен жарық көрді. Биография Өз заманының аса оқымысты адамы ретінде Таяу Шығыстағы елдердің әдет-дәстұрін, салт-санасын, діни және тұрмыстық аңыздарын, поэзиясы мен қара сөзбен жазылған хикаяларын, патшалар мен мемлекеттердің тарихын, пайғамбарлардың шығу тегі мен шежіресін зерттеді. Сондықтан Абай мен Әуезов әт-Табаридің «Тарихымен» бала кезінен таныс болды. Ғалымның мұсылман елінің рухани емірінде алатын орнын ерекше бағалай келіп, абайтану саласына арналған барлық еңбектерінде Әуезов ерекше атаған. Абайдың танымдық үш қайнар көзі ретінде Шығыс мәдениетінен нәр алған: «Абай араб-мұсылман мәдениетін кең зерттей отырып, Табари, Рабғузи, Рашид-ад-дин, Бабыр, Әбілғазы Баһадүр хан жене басқалары сияқты шығыс ғалымдарының тарихи еңбектерімен танысты, мусылман дінінің барлық шариғат негіздерін біліп алды. Абай Шығыс елдерінің бағзы замандағы тарихымен ғана танысып қойған жоқ, ол сонымен қатар Таяудағы Шығыстың өз тұсындағы мәдениетін де өте жақсы білді». Әдебиеті *«История ат-Табари», Ташкент, 1987. Сыртқы сілтемелер * [http://www.lib.ektu.kz/cgi-bin/irbis64r_72/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKAZ&P21DBNKAZ&S21STN1&S21REF10&S21FMTfullw&C21COMS&S21CNR20&S21P013&S21P020&S21P03K&S21STR=низам] * [http://kk.newikis.com/Портал:Тарих.html] * [http://www.madenimura.kz/books/DocLib/Общественно-политические%20науки%20(история,%20политика,%20экономика,%20право)/Тарих-%20адамзат%20ақыл%20–%20ойының%20қазынасы%203-%20том/tom3.pdf%20istoria.pdf] * [http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKNKAZ&P21DBNKNKAZ&S21STN1&S21REF&S21FMTfullwebr&C21COMS&S21CNR&S21P010&S21P020&S21P03S&S21STR=Орта%20ғасырлар%20тарихы%20(V%20ғ.-1640%20ж.)] Ішкі сілтеме * [http://kk.wikipedia.7val.com/wiki/Арнайы:Барлық_беттер/ӘН] Дереккөздер
Ән-Нәсәи

Әбу Әбдуррахман Ахмад ибн Шұғайб ибн Әли Әл-Хорасани Ән-Нәсәи Әл-Қази - (215 жылы шамамен - 303, Палестина) - Исламның шейхы, имам. «Сахих» атты хадис кітабын жинақтаған. Өз заманында Мысырдың ең көрнекті машайхтарының (ұстаз) бірі. Ілімі хадис бабында - «рижәл» (хадис риуаятшылары). Хадис мәтіндері бойынша сұңғыла ғалым еді. Биографиясы Хижраның 215 жылы Наса қаласында туған. Ұстаздары және оқушылары • Имам ӘбілҚасым Табрани • Аллама ибн Сунни • Шейз Әли ибн Имам Тахауи. Тақуалық, еске сақтау басқа да Қасиеттері Кітаптары • Сунан әл-Кубра. • Сунан әл-Мужтаба. • Амул Яауми Уалляйлah. • Китабу Дуфай уал Матруқин • Хасаис Әли. • әл-Джурху уа Тағадил. • Сунан ән-Нәсә'и. Сілттемелер
Ибн Маджаһ

Әбу Ғабдұллаһ Мұхаммад ибн Язид Ибн Маджа әл Рабиғи әл Қазуини , (824/209 —887/273) Исламдық хадис жинақтаушысы. Биографиясы ның Қазуин ауданында дүниеге келді]] Ибн Маджа хижраның 209 жылы Иранның Қазуин ауданында дүниеге келді Еңбектері * Сунан ибн Маджа * Китаб ат-Тафсир * Китаб ат-Тарих Сунан Ибн Маджаның Сунан жинағы 1,500 бөлімнен және 4,000 хадистерден тұрады. Сілттемелер Сыртқы сілттемелер * [http://ahadith.co.uk/ibnmajah.php Sunan Ibn Majah] - Searchable Sunan Ibn Majah Online * [https://web.archive.org/web/20080306081707/http://www.theclearpath.com/viewtopic.php?t=71 Biography of Imam Ibn Maajah at theclearpath.com] *Abu `Abdallah Muhammad ibn Yazid Ibn Maja al-Rab`i al-Qazwini: [http://archive.org/details/SunanIbn-e-Majah-3Volumes-TranslationByShaykhMuhammadQasimAmeen Sunan Ibn -e- Majah - 3 Volumes - Translation By Shaykh Muhammad Qasim Ameen] * [http://www.at-tawhid.net/article-abu-abdi-llah-ibn-majah-al-qazwini-m-273-103181808.html Biography of Imam Ibn Mâjah by at-tawhid.net]
Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия

Ибн әл-Қа́йим әл-Джаузия (, Абу Абдулла Шамсуддин Мухаммад ибн Абу Бакр ибн Айюб ибн Саад ибн Хариз ибн Макки Зайнуддин) (1292 жыл, Дамаск—1350 жыл) — исламдық фиқһ ғалымы. «ибнуль Кайим әл-Джаузия» аты Шамсуддиннен Дамасктегі медреседе оның оқытушысы Джаузиядан қалған атағы («каййим» «қараушы»). Биография Ибнуль Қайим 691 жылы сафар айында Дамаск қаласында туған . Еңбектері * Мифта́ху да́р ис-саа́да * Тари́кх уль-хиджратэ́йн уа баб ус-саадатэ́йн * Аль-фава́ид * Ад-да уа ад-дава * Ар-рух Сілттемелер Сыртқы сілттемелер * [http://www.islamhouse.org/p/152888 Ибн Кайим аль-Джаузийя биографиясы] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/islam/299/Ибн Об Ибн аль-Кэййиме аль-Джаузия] dic.academic.ru сайтында * [http://www.ibnalqayem.com/index.php Сайты] , Ибн аль-Каййиму аль-Джаузияға арналған * [http://www.sunnah.org/history/Innovators/ibn_al_qayyim_al-jawziyya.htm Ибн Кайим аль-Джаузия жайлы] sunnah.org сайты * [http://al-eman.net/people-author/display.htm?id=42 Ибн Каййима аль-Джаузия шығармалары] al-eman.net сайты
Дәу пері

: ДӘУ-ПЕРІ - қазақ мифологиясында, атап айтқанда і бақсы сарынында кездесетін рух-ие. Бүл - дэу және пері у деген екі кейіпкердің атына байланысты туған ұғым. Осы екі кейіпкер де бақсы сарынында кездеседі: ■ ДӘУІР АЙНАЛДЫРУ Тау эісайлаган дәу пері, Өтіріктен сау пері. Кеттің цайда жогалып, Қара сақал қау пері. Жын үлкеніДәу перім, Жын ішінде бір серім. Дереккөздер
Дәуір айналдыру

Дәуір айналдыру / Дәуір жүргізу - ертеде қайтыс болған адамның жаназасы кезінде өлген адамның күнәсін жеңілдету немесе күнәсінен арылту үшін жасалатын діни рәсім. Ел арасында бұл ғұрыпты: * дәуір жүргізу (мал-мүлік атау арқылы күнәсін екінші адамға аудару) * дәуір көтеру (марқұмды күнәсінен арылту үшін Құран оқу немесе Құран көтеру) * дәуір ұстау (барлық күнәні молданың өз мойнына алуы) * дәуір шақырту (күнәдан арылту үшін Құран оқыту) * дәуіріне салу (марқұмның киімін таратуды, яғни ақыретіне салу) дейді. Ысқат, әдеттік ғұрып бойынша, дәуір немесе підия деп аталады. Ы.Алтынсариннің айтуынша, . Ысқат беруге марқұмның артында қалған адамдардың мал-мүлкі жетпейтін болса да молдалар діни талапқа сай «ысқат алуды» орындаған. Бірақ шариғат бойынша, «Өлген адамның күнәсін көтеру», яғни өлік басында - «көтердің бе?» - «көтердім» деп уәде беру міндеті молдаларға жүктелмеген: мұндай сөздерді молдаларға қазақтардың өздері айтқызады. Ы.Алтынсариннің баяндауынша, ысқат алудың келесі жолы былай орындалған: «өліктің бір жағында, басына таман, оның баласы немесе туысқаны отырады, ал екінші жағында, қолына Құран алып, молда отырады. Сонан, өлген адам, балиғатқа жеткеннен бері (күйлі адамның балаларын 13 жастан, кедейлердің балаларын 15 жастан бастап есептегенде) неше жас жасаған болса, өлген адамның туысқаны молдаға Құранды өлік үстінен сонша рет беріп: «Әкемнің, ағамның, не сондай бір туысқанымның күнәсін қабыл етесің бе?» деп сұрақ қойып отырады. Молда Құранды ала беріп: «қабыл еттім» деп жауап қайырып отырады. И.Ибрагимов дәуір айналдыруды былай деп сипаттады: Ы.Алтынсарин мен И.Ибрагимовтың жазбаларын салыстыра сараласақ, оңтүстік пен батыс қазақтары арасында дәуір айналдыру немесе дәуір жүргізудің аймақтық ерекшелігі болғанын байқауға болады. Төңкеріске дейінгі ғылыми әдебиеттерді негізге алатын болсақ, дәуір айналдыру ислам дініне дейін пайда болған. Кейінгі кезеңде марқұмның күнәсін өтеу «шариғатқа жатпайды» деп ресми діни қауым тарапынан біраз қысымшылық жасалып отыр. Дәуір айналдыру қалалық елді мекендерде тиісті жағдайдың жоқтығынан атқарылмағанымен, ауылдық жерлерде өзінің дәстүрлі қалпын әлі де сақтап отыр деп айтуға болады. Дереккөздер
Дәуіттің қоржыны

ДӘУІТТІҢ ҚОРЖЫНЫ - діни түсінік бойынша Дэуіт пайғамбар үстаған, ішіндегі тағамы қанша жесе де таусылмайтын қасиетті ыдыс. Мифтік таным бойынша, Сүлеймен пайгамбардың жүзігі, Мүса пайгамбардың аса- сы да кереметке болған заттар болып саналады. Халықтың ерекше қасиеті бар бір затқа теңеу айтқанда «Сүлейменнің жүзігіндей, Мүсаның асасындай, Дәуіттің қоржынындай» дегентеңеу сөзбен айтатыны осы мифологиялықтүсінікпен байланысты. Бүл туралы тілдік әдеби этнографияда мар- дымды деректер сақталмаған. Дереккөздер
Дебіске сырмақ

ДЕБІСКЕ СЫРМАҚ - киіздің бетіне эр түсті мата- ны оюлап бастырып, оюларының шетіне жіңішке жиек жүргізілген көлемі кішкене сырмақ (толығырақ қ. Сырмак). Дебіске сырмақ. ҚР МОМ цорынан (КПД 231) ДЕЛБЕ1 - қайыстан немесе есілген қыл арқаннан жаса- латын аттың жегін қүралдарының бірі. Д. ат-арба, шана, пәуеске сияқты көліктерге жегілген атты бағыттау үшін қолданылады. Делбе. Суретиіі Ж.Шәйкен ¥з. 4-5 кұлаш шамасында болады, екі үшында ауыздыққа кигізілетін ағаш тиекті немесе темірден жасалған бекітпесі болады. Дереккөздер
Дем салу (ем)

ДЕМ САЛУ' - дәстүрлі наным-сенімнен туған емдеу шарасы. Д. с. арқылы емдеу үрдісі дәстүрлі ортада кең тараған. Мүндай емдеу шарасын көп ретте емші, бақсылар, қожа-молдалар атқарған. Ауырған адамдардың бетіне «сүф» (сүп) деп су бүркіп, үшықтап емдеген. Кейде кесеге қүйылған суға д.ү.ға оқып, бір үрттамын үртына толтыра алып, «сүф» деп шашырата науқас бетіне шашып, қалғанын ауру адамға ішкізген. Науқас адамның психологиялық түрғыдан ауруды жеңуге деген қүлшынысын арттырып, сенімін бекітетін Д. с. шарасы өз нәтижесін беріп, шошы- малы, үстамалы ауруғаұшыраған адамдар жазылып кетіп отырған. Молдалар науқасқа дем салып үшкірумен қатар Қүран сүрелерінен қағазға дүға жазып, ішірткі ретінде оны суға салып езіп ішкізген. Кей жағдайда суын ішкізіп, қағазын адам аяғы баспайтын жерге апарып көмгізген. Наным-сенім бойынша қағаз топырақ астында шірігенде науқас дертінен сауығады деп түсінген. Созылмалы ауруға үшыраған адамдарға торсьщқа қүйылған суға дүға оқып Д. с.-ып, күн сайын белгілі бір мөлшерде ішіп түруға кеңес береді (қ. Ішірткі). Қарауыл Жылан бақсы бедеу әйелдерді емдеу бары- сында: Багың байланган. Белің байланган. Дерт жайланган, - деп өлеңдетіп, сосыи науқастың алдына үш сызық сызады екен. Алдымен ауруды бірінші сызықтан өткізіп барып, оның бетіне аузындағы суды бүркіп Д. с.-ып, келесі сызықтан өткенде де осы әрекеттерін қайталап, сегіз жа- сар екі баланы әйелдің көйлегінің етегіне кіргізіп емдеу шараларын жүргізген. Ақтөбе өңіріне танымал болған, халық арасына Ақбақсы атымен белгілі Төлеген бақсы бедеу эйелдерді емдеу кезінде: Атакем берген көк қошқар, Мойынында бес түмар. Он екі орам мүйізі бар. Сыпайьіның үйінде әсте менен зікір сал Күнменен жүрсең, күнмен көш! Түнменен келсең, түнмен көш! Көшерде күнің бүгін күн, Әуелі тидің қабақтан, Екінші тидің білектен, Үиііниіі тидің жүректен, Көшерде күнің бүгін күн, Атаңа нәлет зиянкес! — деп зікір салып, ауруды көшірген соң, оған дем салу шара¬сын жасаған. Сосын әйелді қамшымен аластаған. Дереккөздер
Дем салу (рәсім)

ДЕМ САЛУ2 - халықтық дәстүр мен мүсылмандық қағидаттар үйлесімінен туған рәсім. Дәстүрлі ортада өлім аузында жатқан адамның қиналысын жеңілдету үшін мол¬да шақырып, Қүран сүрелерін оқи отырып, Д. с.-ғызады. Дүниеден өтерін, өлім жақындағанын сезген мүсылман тілін кәлнмаға (немесе «шахада») келтіріп, иманын айтады немесе қасында отырғандардың біреуі не молда иманын айтады. Дәстүрлі тілдік қолданыста иманын үйіру деп те атайды. Дереккөздер
Дем тарту

ДЕМ ТАРТУ - қылыш, семсер, пышақ, айбалта сияқты қүралдарды пайдаланған сайын жүзінің откірлене түсуі. Соз колданысында жүзді қүрал-сайманның жүзін шығару деген мағынаны білдіреді. Махамбет толғауларында дэл осы мағынадағы төмендегідей жыр жолдары кездеседі: Қарқыны күшті көк семсер Шапцан сайын дем тартар Сусыным қанга қанар деп... Соғыс үстінде шапқан сайын қару Д. т.-а түседі. Д. т. «күш-қуаты артты» деген күшейткіш мэнде жүмсалады. Қазақ оташылары кездік, қандауырдың откір үшын ғана тигізіп азғана қан ағызуды дем шыгару, леп шыгару деп атайды (демнің ауыспалы мағынасы ауа, тыныс дегенге катысты туындауы ықтимал). Дереккөздер
Дембі салу

Дембі салу - ағаш бұйымдарының бұрғылап тесілетін жеріне қызған темірмен қарып белгі салу. Үйші шеберлер киіз үй кереге лерінің көк өткізетін орнын және шаңырақ тың шеңберіне кіріп тұратын уық тың, тоғын ның орнын белгілеп алу үшін дембі салады. Сондай-ақ, үйші үшкір құралды қыздырып, ердің қаптал ағашына қанжыға тағылатын тесік ою үшін, саптыаяқ секілді ыдыс сабының бау өткізілетін тұсын, қамшы бүлдірге сін өткізетін тесіктің орнын белгілеу үшін де дембі салады. Дембінің орны 11 бұрғымен, бәрбі мен теседі. Дереккөздер