kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Маңғыстау облысындағы тамақ өнеркәсібі

Маңғыстау облысы тамақ өнеркәсібі - Тамақ өнеркәсібі өнімдерінің өндірісі үшін шикізат облыстан тысқары жерлерден әкелінеді. Өнеркәсіптің негізгі кәсіпорындары – сүт және сүт өнімдерін өндіруші «Ақтау-сүт» ЖШС, «Гурман» ЖШС, «Жаңаөзен сүт зауыты» ЖШС. Сонымен қатар облыста «Бриз» ЖШС, «Баута'» ЖАҚ, «Араз» ЖШС алкогольсыз сусындарды, шырындар, құтыланған сулар, сыралар, сондай-ақ Ақтау кондитер фабрикасының «Волна» кондитерлік бұйымдары өндіріледі. Шұжық өнімдері, нан шығару, тағы басқа шағын өндірістер бар. Сүт өнімі *Сүт және сүт өнімдері өндірісінде кәсіпорын қуатының жиынтық көлемі облыс тұрғындарының тәулікте тұтынатын 91 т өнім орнына 21 т-ны құрайды. Барлық өнімдер өңірге Қазақстанның басқа облыстарынан, Ресейден және ТМД-ның басқа елдерінен әкелінген құрғақ сүтті қалпына келтіру жолымен жүргізіледі және тек облыс аумағында ғана, негізінен Ақтау және Жаңаөзен қ-ларында сатылады. Түпқараған ауданында Таушық ауылында орналасқан «Таушық» ЖШС кәсіпорнының асыл тұқымды түйелер өсетін өз шаруашылығы бар. Кәсіпорын түйе сүтін қайта өңдеу жолымен сүт өнімдерін – шұбатты өндіреді. Кәсіпорын қуаты тәулігіне 400 т шұбат береді. Өнімдер пластикалық құтыларға құйылады және негізінен мұнай-газ компаниясының жұмысшы асханаларына, мамандандырылған емдеу орындары мен бөлшек сауда желілеріне сатылады. «Жаңаөзен сүт зауыты» ЖШС, «Сливки», «Шалап» және «Шұбат» өнімдерінің жаңа түрлерін игерді және оның түрлерін 11 атауға дейін жеткізді. Ет өнімі Ет өнімдері өндірісінде жартылай фабрикаттар, шұжықтар шығарумен, негізінен «Школьник – Актау» ЖШС мен «Поздняков» жеке кәсіпорындары айналысады. Ет өнімдері жылына қажетті 15 мың т еттің орнына 9,5 мың т-ны ғана өндіреді. Нан өнімі Өңірде нан және нан-тоқаш өнімдерін көптеген жекеменшік ұсақ наубайханалар өндіреді. Облыс орталығы Ақтау қаласында бұл бағыттағы қызметті неғұрлым ірі кәсіпорындар (тәулігіне 50 т өнім өндіретін), «Мағаш» ЖШС мен тәулігіне 30 т-ға дейін нан-тоқаш өнімдерін өндіретін облыс орталығындағы «Ардагер» ЖШС гипермаркеттің наубайханасы бар. Кондитер өнімі Облыста кондитер өнімдерін шығаратын кәсіпорындар да бар. Олардың бірі – 100-ден аса өнімдер (шоколад конфеттерін, зефир, печенье, кекстер, торттар, шығыс тәттілері) өндіретін «Волна» Ақтау кондитер фабрикасы. Кәсіпорынның қуаты – айына 28 т. Облыста алкогольсіз сусындар, ауыз сулар шығаруды Польша қызметкерлерінің үлестік қатысуымен, «Бриз» БК ЖШС кәсіпорны жүзеге асырады. 2005 жылы кәсіпорын өндірісті жетілдіруге минералданған суды әкелді. Газдандырылған сусындар мен ауыз суларын құятын жаңа технологиялық құрал-жабдықтар алынды. Дереккөздер
Хром тотықтары

Хром тотықтары — хромның оттекті қосылыстары. Маңыздылары: хром тотығы, Cr2O3 — жасыл кристалл, суда, қышқылдарда ерімейді. Техникада хром ангидридін термиялық ыдырату немесе 6 валентті хром қосылыстарын күкірт, көмір, органик. заттармен тотықсыздандыру арқылы алады. Cr2O3 катализатор ретінде, шыны, керамика бояуын өндіруде, хром алуда, т.б. пайдаланылады. Хром ангидриді, CrO3 — қызыл кристалл, өте ылғал сіңіргіш, күшті тотықтырғыш, улы. Иод, күкірт, фосфор, көміртек элементтерін тотықтырып, өзі хром тотығына айналады. Хром ангидриді хром қосылыстарына қойыртпалы күкірт қышқылымен әсер ету арқылы алынады. CrO3 хром тотығын алуда, медицинада, органик. синтезде, т.б. қолданылады. Дереккөздер
Хромшпинелиттер

Хромшпинелиттер (хром және грек. spіntes — ұшқын), хромшпинельдер, хромиттер — тотықтар класына жататын минералдар тобы. Химиялық формуласы: (Mg,Fe2+)Cr2O4; магнезиохромит MgCr2O4 пен феррихромиттің FeCr2O4 изоморфтық қоспасы, құрамы (%): MgO — 9,69, FeO — 17,26, Cr2O3 — 73,05 қоспалары — Fe3+, AҚ, Zn. Кубтық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары октаэдр пішіндес, минералдық агрегаттары бұрыс пішінді түйірлі масса, сеппелер түрінде болады, түсі қара, қара қоңыр, металдай жылтыр, қатты. Моос шкаласы бойынша 5,5 —7,5, тығыздығы 4,0 — 5,1 грамм/куб сантиметр, магниттік, жартылай өткізгіштік қасиеттері бар. Ультранегізді тау жыныстарында, серпентиниттерде, талькті және хлоритті тақтатастарда сеппе, шомбал масса түрінде серпентин, оливин, хлорит, гранит, везувиан, пироксен, тальк, платиноидтар, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Басты минералдарына: магнохромит (Mg,Fe)Cr2O4 хромпикотит (Mg,Fe)(Cr,AҚ)2O4 алюмохромит Fe(Cr,AҚ)2O4 магнеферрихромит (MgFe)(Cr,Fe)2O4 феррихромшпинель Mg(Cr,AҚ,Fe)4O4 феррихромпикотит (Mg,Fe)(Cr,AҚ,Fe)2O4, т.б. жатады. Хромшпинелиттер Орал, Жаңа Каледония, Оңтүстік. Африка кендерінде шоғырланған. Қазақстандағы хромшпинелиттердің аса мол қоры Кемпірсай ультранегізді массивінде бар. Дереккөздер
Гүлзия Жайлауқызы Пірәлиева

Гүлзия Жайлауқызы Пірәлиева (30.4.1958 жылы туған, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Ақбиік а.) – филология ғылымының докторы (2005), профессор (2008). *1980 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. *1980-1984 «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде тілші *1984-1989 «Оңтүстік Қазақстан» *1989-1991 «Өркен» газеттерінде бөлім меңгерушісі *1991-2006 Әдебиет және өнер институтында ғылыми, бас ғылыми қызметкер болды. *2006 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) кафедра меңгерушісі, декан қызметін атқарады. Ғылыми жұмыстар 2004 ж. «Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 100-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Маңғыстау облысы автомобиль көлік өндірісінің даму кезеңдері

Автомобиль көлік өндірісінің даму кезеңі 70 жылды қамтиды. Тарихы Маңғыстау өлкесіндегі автомобиль көлік өндірісінің алғашқы құрылымы 1955 – 1957 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) автотресінің Форт-Шевченко автотізбегі, кейін автобаза болған кезеңнен басталады. Маңғыстауда алғашқы мұнай іздеу, бұрғылау жұмыстарының жүргізілуіне байланысты 1964 ж. көктемде Жетібай кен орнында, алғашқы автотізбек жеткізілді. Мұнай өндірісінің қарқындап өсуіне байланысты бір жыл ішінде, көптеген жаңа автокөліктердің келуіне байланысты 1965 ж. Жетібай автобазасы өз алдына дербес мекеме болып құрылды. Өндірісте соңғы тех. жетістіктері пайдаланылды, өндірістік теледидар, теле-гидромеханикалық қондырғылар орнатылды. Осы жылдың аяғында Ералиев (Құрық) және Шевченкода (Ақтау) дербес автотізбектер құрылды. 1965 ж. қыркүйек айында Қазақ КСР-і Үкіметінің шешімімен Шевченкода Маңғыстау автотресі құрылып, құрамына Форт-Шевченко, Жетібай автобазалары, Шевченко, Ералиев автотізбектері енгізілді. Маңғыстау автотресі құрылғаннан бастап, 1965 жылдан Шевченко қаласына алғашқы ЛАЗ автобустары алынып, «Шеңбер-1, Шеңбер-2» деп аталатын қала ішінде жүретін маршруттар ашылды. 1967 ж. Шевченко автотізбегі өз алдына автобаза болып ашылды. 1966 ж. Форт-Шевченко, Ералиев, Жетібай, Таушық, Шетпеге қалааралық маршруттар бойынша, автобустар қатынай бастады. Шетпе кентінен Шетпе – Жаңажол, Шетпе – Қосбұлақ маршруттарына автобустар жүргізілді. 1968 – 69 ж. Шетпе – Қызан – Ақшымырау, Бейнеу – Қызыләскер маршруттары бойынша автобус қатынасы ашылды. 1968 ж. Шевченкода алғашқы екі ГАЗ-21 волга такси көлігі қызмет көрсете бастады. 1969 – 1974 ж. Шевченко қаласында дербес автобус паркі ашылды. Маңғыстау облысының өндіріс орындарының дамуына және қала, кенттердің ұлғаюына байланысты Маңғыстау автотресі Маңғыстау өндірістік автокөлік басқармасы болып іріленді. Құрамында 9 автокөлік мекемесі бар бірлестікте 2,5 мыңдай жүк көліктері, 350-дей автобус, 130 такси жеңіл көліктері шоғырланды, 4500-ден астам жұмысшылар болды. 1988 жылдан бастап 2 автобус паркі мен таксомотор паркі біріктіріліп Шевченко автокомбинаты құрылды. Сол кезде облыста 23 қалааралық, 35 қала ішіндегі және 37 арнаулы маршруттар бойынша күніне 260-тан аса автобустар қызмет көрсетті. А. Шамшадинұлы Дереккөздер
Өтірікшілік

Өтірікшілік – адам мінезіндегі қасиет. Өтірікшілік әрекеті шын мәніндегі жағдайды әдейі бұрмалауға бағытталады. Өтірік айту өтірікшіге ғана емес, оны тыңдайтындарға да опық жегізеді. Өтірікші адам жалған сөзімен айналасын абыржытып, елге іріткі салуы мүмкін. Шәкерім: «Өтіріктен тілін тия алмаған адам арамдықтан ындынын тия алмас», Сайф Сараи: «Өтірік сөз жарақат сияқты, жазылса да орны қалады,»- деп өтірікшіліктің қоғамға зиянды құбылыс екендігін атап көрсеткен. Бауыржан Момышұлының «Өтіріктің балын жалап тірі жүргенше, уын ішіп өлген артық» дейтін аталы сөзі бар. Тілеген мақсатына жету үшін, қоршаған адамдар алдында өзін мадақтау үшін не жағымсыз жағдайдан құтылу үшін саналы түрде шындықты бұрмалау өтірікшілік болып табылады. Өтірікшілік тұлғаның өзін ұстауының қалыпты жағдайына айналып тұлғаның көрсеткіші болады. Балалар өтірікшілік дифференциясы мен оның нақты көрінісін бағалау осы құбылыстың пайда болу себептері мен салдарларын дұрыс түсінген жағдайда ғана мүмкін болады. Қазақ халқының «Өтірік өрге баспайды», «Өтірікшінің шын сөзі заяға кетеді» деген сөздер бар. Оған тән сипат өтірікші өзінің сөзін «дәлелді» ету үшін кейбір қулық-сулықты ойлаптабады. Әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан өтірік-өсек адами қарым-қатынасқа зиянын тигізетіні көпке белгілі. Ол айналасындағыларды алдап-сулап шатастыру арқылы өз мақсатына жетуді көздейді. Өтірік айтуды әдетке айналдырған кісіні жұрт суайт өтірікші дейді. Суайт – адам мінезіндегі көргенсіздіктің бір түрі. Өтірік айту, сайып келгенде, өтірікшіге оның өзіне ғана емес, тіпті оны тыңдайтындарға да опық жегізеді. Ол жалған сөзімен айналасын абыржытып, жұртқа ірткі салады. Мәселен, қазір де кейбір осындайлар «қазір сіздер тұрған жерде (мектепте, кеңседе т.б.) жарылыс болады» деп телефонмен жалған хабар таратып, жұртты әбігерге түсіреді, оның айтқаны өтірік болып, бұл жұрттың ашу-ызасын келтіргені өз алдына, олардың алтын уақытын босқа ысырап етеді. Ұлы ғұламалар жас ұрпақты мұндайлардан әркез жирендіріп отырған. Дереккөздер
Хронобиология

Хронобиология (грек. chronos — биология ғылымының уақыт және биология) — белгілі бір уақыт аралығында биологиялық жүйелерде болатын ырғақты өзгерістерді зерттейтін саласы. Кейде биологиялық процестер мен құбылыстардың мезгіл-мезгіл қайталануын зерттейтін ғылым саласы — биоритмологияны да хронобиология деп атайды. Адам баласы өзі пайда болған кездерден бастап-ақ табиғатта болатын ырғақта биологиялық процестерге мән беріп бақылап отырған. Осыған байланысты уақытқа сәйкес биологиялық жүйелерде болатын ырғақтылықты тірі организмдердің негізгі қасиеттерінің бірі деп қарастырады. Қазіргі кезде хронобиология ғылымы өз зерттеулерін математика, физика, т.б. ғылымдармен тығыз байланыста жүргізеді. Тағы қараңыз * Биологиялық ырғақ * Биологиялық сағат Дереккөздер
Өшпенділік

Өшпенділік – адамның жағымсыз мінез бітістерінің бірі. Өшпенділік адамдар арасында талас-тартыс бар жерде, көзқарастары бір-бірімен үйлеспейтін кезде пайда болады. Мұндай мінезі бар адамдар көбінде өліспей беріспейді, бірін-бірі өлтіруге дейін барады. Қазақ халқы өшпенділіктің кез келген көріністеріне қарсылық білдіріп, ұрпақты ғасырлар бойы қайырымдылыққа, адамгершілікке, ізгілікке тәрбиелеп келген. Асан қайғы “Ердің құны болса да, алдыңа келіп қалған соң, қол қусырап барған соң, аса кеш те қоя бер, бұрынғыны қуыспа” деп ұрпақты бір-бірімен тату тұруға шақырған. Дереккөздер
Жайлау (шарап)

Жайлау — хош иістендірген шарап; елімізде өсірілетін ақ және қызыл жүзім сұрыптарынан дайындалады. Ақ, қызғылт және қызыл маркалы үш шарап түрі шығарылады. Құрамында спирт — 18%, қант — 7%, титрленетін қышқылдығы 6 г/л. Шараптың бүл түрлерін; дайындауда көкемарал, кермек жалбыз, иір тамыр, ащы жусан, жұпаргүл, қазтаңдай, шілтер жапырақты шайқурай, жебіршөп ингредиенттерінің тұнбасы пайдаланылады. 1983 жылдан шығарылады. Дереккөздер
Материалдар

Материалдар – өнімді дайындау және өндіріске қызмет көрсету үшін көбінесе еңбек заты ретінде пайдаланылатын әр түрлі заттай элементтер. Өнім тікелей солардан дайындалатын негізгі материалдар және кәсіпорынның өндірістік пайдалану мұқтаждары үшін пайдаланылатын көмекші материалдар (мысалы‚ жағар май) түрлеріне бөлінеді. Олардың жүйелендірілген тізбесін номенклатура деп атайды. Материалдар әрбір өндірістік циклде толық пайдаланылып‚ өзінің құнын дайын өнімге көшіреді‚ сондықтан айналым құралдарына жатқызылады. Өнеркәсіптің өңдеуші салаларында олардың өнімнің өзіндік құнындағы үлес салмағы елеулі, сондықтан оларды ұдайы үнемдеу талап етіледі. Кен өндіруші салаларда негізгі материалдар болмайды‚ өйткені мұнда табиғат заты еңбек заты болып табылады. Материалдардың пайдаланылу деңгейін бағалау үшін бұйымның меншікті материал сыйымдылығының көрсеткіштері‚ материалдардың пайдаланылу және қолданылғыштық коэффициенті‚ т.б. қолданылады. Отын мен электр энергиясы да материалдарға жатқызылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Хуанди

Хуанди, Хуиди (т.-ө. ж. б.) — ғұн тәңірқұты (б.з.б. 85 — 68). Хулугудан кейін билікке келген. Оның тұсында ғұндарда саяси дағдарыс басталды. Жергілікті рубасылар билікке өз адамдарын қою үшін өзара бәсекеге түсті. Елді бірнеше билеуші басқарды. Ғұн ордасының ыдырауы басталды. Б.з.б. 81 ж. Хуандидің Қытайға шабуылы сәтсіз аяқталды. Ғұндар отырықшы мекендер мен астық сақтайтын дүкендер сала бастады. Ғұн қоғамы әлсіреп, халық жікке бөлінді. Хуандидің жаугершілік саясатының бағыты өзгеріп, Қытайға жорық жасаудың орнына көрші туысқан тайпалар және тайпалық одақтармен (оның ішінде үйсіндерге) әскери қақтығыстар басталды. Енді ғұн-дар өздеріне одақтас, бағынышты тайпалардың шапқыншылығына ұшырады. Аштық пен малдың жұтауы, ғұн ордасындағы ішкі бақталастықтан туған дағдарысты пайдаланып, б.з.б. 68 ж. шығыстан ухуандар, батыстан үйсіндер шабуыл жасайды. Нәтижесінде ғұндар қатты әлсіреп, оларды қытайлардың оңай талқандауына мүмкіндік туды; қара Ғұндар. Дереккөздер
Хуанхэ

Хуанхэ — Азияның ең ірі өзені, Қытайдың шығыс бөлігінен ағады. Суы тым лайлы болуынан “сары өзен” аталған. Ұзындығы 4845 километр, су жиналатын алабының ауданы 771 мың км². Ірі салалары — Таохэ, Вэйхэ, Лохэ, Датунхэ, Фэньхэ, Циньхэ. Тибет таулы қыратының шығысындағы 4000 м биіктіктегі Баян-Хара-Ула жотасынан басталып, Сары теңіздің Бохайвань шығанағына атырау жасап құяды. Жоғарғы ағысында Куньлунь тау жүйесіндегі Орин-Нур және Жарин-Нур көлдері және Наньшань тауларының сілемдері арқылы ағады. Орта ағысында қырқалы Ордос және Сары топырақ үстірттері арқылы үлкен ирелең жасап, Шаньси тауларынан терең шатқалдармен (Саньмынься, т.б.), төменгі ағысындағы соңғы 700 километрді Ұлы Қытай жазығы арқылы ағады. Орташа су ағымы 2000 куб метр/секунд; режимі муссондық. Су тасығанда деңгейінің ауытқу шегі жазық бөлігінде 4–5 м-ге, таулы бөліктерде 15–20 м-ге дейін көтеріледі. Х. Сары топырақ үстірті мен Шаньси тауларынан тасындылар мен тосқындарды шайып әкетіп, оның жыл сайынғы көрсеткіштері жөнінен (1380 млн т) дүние жүзі өзендері бойынша 1-орын алады. Мыс., 1 куб метр суында 34 кг (тасқын кезінде 700 кг) тосқын болады. Тасындылардың жиналуына байланысты арнасы маңындағы жазықтардан 3 — 10 м биікке көтерілген. Хуанхэ және оның салаларындағы тұрғызылған ұзындығы 5000 км-дей көтерме бөгеттер (дамбылар) жиі бұзылып, су басулар болып тұрады. Саньмынься және Люцзяся СЭС-лары салынған. Хуайхэ өзенімен бірге Ұлы каналмен жалғастырылған. Төменгі ағысында кеме жүзеді. Алабында халық жиі қоныстанған; Қытайдың егістік жерінің 40%-ы осында. Жағалауындағы ірі қалалары: Ланьчжоу, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфын, Цзинань. Дереккөздер
Хубсугул

Хубсугул, Косогол — Моңғолияның солтүстігіндегі көл. Саянның оңтүстік сілеміндегі 1645 м биіктіктегі тауаралық тектоникалық ойыста орналасқан. Ауданы 2620 квадрат километр ұзындығы 134 километр, ені 36 километр, тереңд. 238 м. Хубсугулден Эгийн-Гол өзені (Селенга өзені алабы) бастау алады. Суы тұщы. Қарашада қатып, мамыр — маусымда мұзы кетеді. Жағалауы биік, тік жарлы. Көл балыққа бай, кеме жүзеді. Дереккөздер
Жалгер

Жалгер (Арендатор) — жылжымайтын мүлікті жалдайтын адам. Мемлекеттік, кооперативтік және басқа қоғамдық шаруашылықтар, соның ішінде азаматтар мен азаматтар тобы Жалгер бола алады. Жалгерлер мекемесі болып өз еркімен құрылады және заңды тұлға рөлін атқарады. Дереккөздер
Жалгерлік кәсіпорын

Жалгерлік кәсіпорын (Арендное предприятие) — мүліктік кешенді жалға алып, кәсіпкерлік қызмет атқаратын кәсіпорын. Жалгерлік кәсіпорынның жеке мүліктері оның жарғысына байланысты барлық қызметшілерге тең бөлінеді. Жалдау кәсіпорны, егер жалдау конкурстық негізде жүзеге асырылған жағдайда, еңбек ұжымының және өзге де азаматтардың шешімі бойынша қалыптастырылатын мемлекеттік орган мен жалға алушылар ұйымы арасындағы жалдау шарты негізінде құрылған заңды тұлға болды (Заңның 23-бабы). Мұндай жалдау шартының мәні тікелей кәсіпорын мүліктік кешен ретінде болды (белгілі бір ескертулермен қазіргі кездегі кәсіпорынды жалдау шартына ұқсастық жасауға болады) (Заңның 3-бабы). Жалға алынған мүліктік кешен жалға беру кәсіпорнының Кәсіпкерлік қызметінің негізі болды, ал жалға алушылар ұйымы кейіннен жалға беру кәсіпорнын мемлекеттен сатып алу (Заңның 10-бабы). Дереккөздер
Радиациялық қауіпсіздік және экология институты

Радиациялық қауіпсіздік және экология институты– ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрілiгiне қарасты еншiлес мемлекеттік кәсiпорын. 1993 ж. құрылған. Шығыс Қазақстан облысы Курчатов қалаласында орналасқан. Институт Семей сынақ полигоны жабылғаннан кейiн ядролық жарылыстардың қоршаған ортаға тигiзетiн радиоэкология зардаптарына баға беру мақсатында ҚР Ұлттық ядролық орталық мен 52605 әскери бөлімі ғылыми-зерттеу бөлiмшелерi негiзiнде құрылған. Құрамында радиохимиялық, радиологиялық, өсiмдiктер мен жануарлардың экологиясы, т.б. лабораториялар мен Семей сынақ полигоны нысандарына шолу жасау, ақпараттық талдау, ғылыми-технолониялар ақпарат, т.б. бөлiмдерi бар. ----Институт негiзгi екi ғылыми бағытта: аумақтарды, нысандарды және елдi мекендердi радиологиялық зерттеу; өсiмдiктер мен жануарлардың радиоэкологиясы бағытында жұмыс iстейдi. 1994 жылдан бастап халықаралық ұйымдармен (АТЭХАГ, ХҒТО, НАТО) бiрлесе отырып, зардап шеккен аумақтардағы радиоэкология және радиация қауiпсiздiк бойынша зерттеу жұмыстарын жүргiзiп келедi. Зерттеу нәтижелерi Семей сынақ полигонындағы шаруашылық iскерлiкке және ондағы қорды пайдалануға байланысты радиол. қатердi бағалауға септiгiн тигiзуде. Институтта Семей сынақ полигонының құрылу тарихы мен қызметi туралы деректер беретiн мұражай бар.. Дереккөздер
Худайдат әмір

Худайдат, Құдайдат (шамамен 1336 — 1433) — Моғолстанның ұлысбегі. Дулат тайпасынан шыққан Болатшы әмірдің баласы. Әкесі басқарған Манглай-Субе ұлысын 1366-1430 жылдар аралығында басқарды. Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашиди” шығармасы бойынша ол Моғолстанның жеті ханын таққа отырғызған. Худайдат туралы Низам әд-Дин Шами, Шараф әд-Дин Әли Йездидің шығармаларында да айтылады. Өмір баяны 1363 жылы Тоғлық Темір хан қайтыс болғаннан кейін таққа оның кәмелет жасқа толмаған баласы Ілияс Қожа отырғызылады. 1364 жылы Худайдат әкесі Болатшы қайтыс болғаннан кейін, Моғолстанның ұлысбегі болып Болатшының туған інісі Қамар Ад-Дин тағайындалады. Жас Ілияс Қожа мемлекетті өз бетінше басқара алмағандықтан, Моғолстанда әмірлердің билігі хандық биліктен артық болып, Дулат тайпасының әмірлері орталық билікті өз қолына бағындырады. 1366 жылы Ілияс Қожа Самарқан маңында Әмір Темір әскерінен жеңілгеннен кейін, әмір Қамар ад-Дин өз ханының ордасына шабуыл жасап, Ілияс Қожа ханды түстен кейінгі ұйқы кезінде өлтіреді. Ілияс Қожа ханды өлтіргеннен кейін Қамар ад-Дин әмір, Тұғлұқ Темір ханның барлық ұрпақтарын жоюға бұйрық береді. Осы кезде Худайдад Тұғлұқ Темір ханның ұлдарының бірі Қызыр Қожа оғланды Бадахшан тауларында құтқарып, жасырып үлгереді. Кейбір деректерге сәйкес (Муин ад-Дин Натанзи) шамамен 1367/1368 жылдары Худайдад әмір оны Моғолстанның ханы деп жариялайды. Шамасы, Худайдад ордасын Қашқарда орналастырып, Моғолстанның біраз жерін бақылап отырса керек. Өзінің немере ағасы ұлысбегі Қамар ад-Динге толықтай бағынбай, өз иеліктерінде Қызыр Қожаны хан қылып отырғызады. Бірақ іс жүзінде бұл жерлер Худайдадтың анасы Мирак ака билігінің астында болған делінеді. 1377/1378 жылдары Әмір Темірдің әскерлері Қашқарды басып алады. Худайдад пен Қызыр-Қожа қашып кетіп, ал Мирак-ака тұтқынға алынып, Темірланның сарайына жіберіледі. Ол 1390/1391 жылы қайтыс болғанға дейін Темірдің тұтқынында қалады. 1390 жылы Әмір Темірмен болған көптеген соғыстардың бірінде әмір Қамар ад-Дин қайтыс болғаннан кейін, ұлысбегі болып Худайдад атанады. 1405 жылы қайтыс болған Әмір Темірден елді аман сақтап, оның мұрагері Ұлықбекпен ниеттес қарым-қатынаста болады. 1425 жылы Ұлықбектің Жетісуға жасаған жорығында алдынан шығып, Шер-Мұхаммед ханға қарсы болған соғыста Ұлықбектің жақтасы болады. 1430 жылға дейін Моғолстанның ұлысбегі болып, мемлекеттің жерлерін едәуір кеңейтіп, саяси қарсыластарын жеңіп, мемлекетке тұрақтылық әкеледі. 40 жылдан астам уақыт ұлысбегі лауазымында ел билеп, Қызыр Қожа ханды қосқанда, хандық тақта жеті ханды ауыстырып үлгіреді. Ол тағайындаған хандардың ең соңғысы Уәйіс ханның баласы — Есенбұға 1329 жылы хан атанады. 1432-1433 жылдары Худайдат қажылықпен Меккеге барып, Мединеде қайтыс болады. Ұрпақтары Худайдадтың ұлы Саид Ахмад-мырза әкесінің тірісінде көз жұмады. Сол себепті Худайдадтан кейін Моғолстанның ұлысбегі болып оның немересі Саид Али мырза тағайындалады. Әйгілі Мұхаммед Хайдар Дулат, Худайдаттың Саид Алиден тараған ұрпағы болып табылады. Дереккөздер
Материалдық активтер

Материалдық активтер – заңды немесе жеке тұлғалардың ақшалай құны бар заттай нысандағы меншігі. Олар: * меншіктегі жер; * өндірістік және бейөндірістік мақсаттағы үймереттер мен ғимараттар, әкімш. үймереттер; * тұрғын үйлер‚ оқу‚ балалар‚ емдеу‚ сауықтыру‚ спорт үймереттері мен үй-жайлары және кәсіпорынның балансындағы өзге де үймереттер‚ үй-жайлар, орнатылған және орнатылмаған өндірістік жабдықтар, бейөндірістік мақсаттағы жылжитын мүлік, шикізат‚ отын‚ дүмбілзат (қоймалардағы‚ цехтардағы‚ жолда келе жатқан)‚ дайын өнім қорлары; * жалға берілген мүлік‚ негізгі құрал-жабдық‚ жер телімдері‚ заңи тұлға мәртебесі болмаса‚ баланстары бас кәсіпорынның балансынан ажыратылмаса‚ кәсіпорынның қарамағындағы бөлімшелер‚ еншілес кәсіпорындар. М. а. ұдайы өндірілетін М. а. (материалдық айналым қаражатының қорлары‚ негізгі қорлар‚ материалдық және көркем құндылықтар), ұдайы өндірілмейтін М. а. (жер‚ жер қойнауы) түрлеріне бөлінеді. Дереккөздер
Жануар ақуызы

Жануар ақуызы — өте сапалы жануарлардан алынатын ақуыздар. Әсіресе жылумен өңделмеген ақуыздар. Өсімдік ақуыздарында ауыстырылмайтын амин қышқылдары бірнеше болса, жануар ақуыздарында олардың бәрі бар. Сонымен бірге жануар ақуыздары адам организміне өсімдік ақуызынан гөрі жылдам әрі жақсы сіңеді.Жануар ақуыздарын үнемі шамадан асырып тұтыну әдетте нуклеин қышқылдарының көбеюіне ұштасып, организмде пуриндер алмасуы өнімінің — несеп қышқылының жинақталуына себеп болады. Өсімдік ақуыздарының жануар ақуыздарына қарағанда неғұрлым толымсыз екенін ескере отырып, жануар ақуызының белгілі бір бөлігін тұтыну әбден қажет. Ересек адамдар үшін жануар ақуызы үлесі рациондағы ақуыздардың жалпы мөлшерінің орта есеппен 55 пайызына жуық болуға тиіс. Жануар ақуызы жетіспеушілігі әсіресе балаларға ауыр тиеді, олардың өсуі мен ақыл-ойының дамуы тежеледі. Жануар ақуызы негізгі көзі — ет, сүт және сүт өнімдері. Дереккөздер
Худуд әл-Әләм

«Худуд әл-Алам», «Худуд әл-Әлам», «Худуд әл-Әлам Мин әл-Машриқ Ила-л-Мағриб» («Әлемнің Шығыстан Батысқа дейінгі шегі туралы кітап») — парсы тілінде жазылған тарихи-географиялық шығарма. 982 — 983 ж. Орта Азияда жарық көрген. Авторы белгісіз. Алғашқы 6 тарауында жалпы физикалық-география туралы мәлімет жиналған. Содан кейін шығыстан батысқа қарай 52 аймақтың әкімшілік, экономикалық жағдайы баяндалады. Әр аймақтың шекарасы, көршілес облыстар, қалалары аталады. Жер жағдайы, ауа райы, шаруашылығы, халықтарының әдет-ғұрпы, салт санасы, сол аймақта өндірілетін өнім туралы айтылған. Түркілер мен Орта Азияның мұсылман бөлігі жайында араб-парсы тілінде жазылған геогриялық шығармалардың ішінде ең толық мәліметтер осы кітапта. Автор өзінен бұрынғы араб географтарының еңбектерін пайдаланған, алайда өзге шығармалардан ерекшеліктері бар. Қазақстан тарихы үшін қазақ жеріне тікелей қатысы бар жекелеген геогр. мекендер, халықтар, тайпалар туралы айтылған деректердің маңызы зор. Шығармада Отырар (Фараб) аймағы туралы айта келіп, оның негізгі қаласы Кедер екені көрсетіледі. Шығармада: “Тұрғындары ержүрек және қаһарман. Мұнда әр елдің саудагерлері тоғысқан. Отырардан оғыздардың астанасы Янгикентке дейін 20 күн” деп жазылған. Сонымен қатар онда Сыр бойындағы Шауғар, Сауран, Жент, т.б. қалалар туралы мәліметтер бар. Қолжазбаның бір ғана данасы 1892 ж. Бұхарадан табылды. Оны В.В. Бартольд 1930 ж. сол қалпында көбейтіп шығарды. Кітаптың толық мәтіні 1961 ж. Тегеранда басылды. Ф.В. Минорский бұл еңбекті аударып, ғылыми түсініктеме жазды. Дереккөздер
Жануар майы

Жануар майы (Животный жир). Майлар организмде энергия беруші ролін атқарады және пластикалық материал болады. Өйткені олар жасушалық құрауыштардың, әсіресе мембраналардың құрамына кіреді, яғни ақуыздар сияқты тамақтың алмастырмайтын факторлары болып табылады. Жануар майлары кесек заттар, олардың құрамына балқу температурасы жоғары қаныққан май қышқылдары көп кіреді. Жануар майы көзі — шошқа майы (90-92%), сары май (72-82%), семіз шошқа еті (49%), шұжық (20-40%), қаймақ (30%), ірімшіктер (15-30%). Жануар майы стеариндері ішінде холестериннің маңызы ерекше зор. Ол барлық жасушалар мен тіндердің қалыпты құрылымдық құрауышы болып табылады, өт қышқылдарының, гормондардың, Д витаминінің алмасуына қатысады. Бірақ қанда холестериннің деңгейі артқан кезде атеросклероздың пайда болып, асқынуы мүмкін. Тағы қараңыз * Жануар белогы Дереккөздер
Худурши Дао-Жоди

Худурши Дао-Жоди (Юй) (т. ж. б. — б.з.б. 46) — Қытайға тәуелді болған оңтүстік ғұндардың тәңірқұты. Таққа отырысымен қытай императоры Ван Манмен келісімге келуге тырысты. Бірақ Ван Ман ғұндарды бөлшектеу жоспарын ұстанғандықтан, ол қытай өкіметіне қарсы көтерілген “қызылқастылар” көтерілісін қолдап, олардың жеңіске жетуіне көмектеседі. Ел ішінде тәртіп орнатып, ғұн империясын қалпына келтіруге тырысты. Б.з.б. 47 ж. жаңа император елшісінің бұрынғы келісімшартты жаңғырту туралы ұсынысын қабылдамай тастады. Оның тұсында Қытай тынымсыз жасалған ғұндар шабуылынан қорғана алмай, шекарадағы халықты ішке қарай көшірді де, көшпелілер өздерінің ескі жерлерін қайтарып алды. Тіпті Қытайдың ішкі аймақтарында да ғұндардың көшіп-қонатын жайылымдары пайда болады. Дереккөздер
Құлағу хан

Құлағу, Құлағу-хан у-хан (1217 — 8.2.1265, Мәраға, Иран) — Шыңғыс ханның Төледен туған немересі,Құлағу мемлекетінің және оны билеген әулеттің негізін қалаушы (1256 — 65). Шешесі Сорқақтан-бике керейіт Тоғорыл ханның інісі Жақамбының (Гіредей) қызы. Өзі де Тоғорылдың немере қызына үйленген. Балалық және жастық шағын әскери жорықтарда өткізді. 1251 ж. Ұлы құрылтайдың шешіміне сай Құлағу Ираннан батыстағы жерлерді: Иракты, Сирияны, Палестинаны, Мысырды, Рум мен Арменияны бағындыруға тапсырма алып, жорыққа дайындала бастады. 1254 ж. жазда Жетісу, Түркістан арқылы Самарқандқа жеткен ол 1256 ж. Аламұттың соңғы билеушісі Рүкнеддін Хүршахты тізе бүктірді. 1258 ж. ақпанда Бағдадты бағындырып, Аббас әулетін жойды. Бірақ 1260 ж. Құлағудың Кетбұға басқарған әскері Сирияда Берке хан билеген Алтын Ордамен одақтасқан Египет мәмлүктерінен жеңілді. 1262 ж. Мысыр сұлтаны Бейбарыспен аса тығыз дипломатиялық байланыс орнатқан Алтын Ордамен соғысты. Мысыр мәмлүктері және Алтын Орда арасындағы одаққа қарсы Құлағу Византиямен, крестшілермен күш біріктіруге тырысты. Сөз жүзінде ол Қарақорымдағы Ұлы ханға бағынып, одан 1256 ж. Елхан атағын алғанымен, іс жүзінде өз иелігін дербес басқарды. Құлағу тәңіршілдік дінін ұстанды, бірақ басқа діндерге ешқандай қысым көрсетпей, төзімділікпен қарады. Ғылым мен өнерді өркендетуге көп көңіл бөлді, Мәраға қаласында обсерватория салдырды. Дереккөздер
Жанышпа

Жанышпа — сөктен жасалатын тағам; сөкке сары май салып, қант қосылады да, жақсылап араластырылып, жаншылады. Содан соң қаймақ құйып тағы да араластырылады. Әдемі ыдыстарға салынып, шай дастарқанына әкелінеді. 1 кесе сөкке — 3 ас қасықтай сары май, 2 ас қасық қант, 3 ас қасық қаймақ. Дереккөздер
Жалған өнім

Жалған өнім — # басқа бір өніммен қайсыбір қасиеттері бірдей болғанымен, онша сапасы жоқ өнім; мысалы, кофе дәнінің орньша қолданылатын арпа, емен жаңғақ; # қолдан жасалған, ұқсама жалған бұйым. Дереккөздер
Жариялылық

Жариялылық — басқару органдары жұмыстарының ашықтығын, олардың жұмысымен қалың көпшілік таныса алатындай қол жетерлігін қамтамасыз ететін демократияның ең маңызды принциптерінің бірі. Жариялылық — халықтың орталық және жергілікті билік басындағылардың жұмысын жіті бақылауына мұрсат беретін, саяси өмірді демократизациялауға атсалысуға мүмкіндік туғызатын бірден-бір бұқаралық құрал. *Фирманың жағымды жағынан да‚ жағымсыз жағынан да танымалдығы‚ мәлімділігі; *Жарнама‚ бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау‚ хабар тарату‚ өнім үлгілерін арзан бағамен сату‚ кәдесыйлар тарату‚ т.б. арқылы тауарларға‚ орындалатын жұмыстарға‚ көрсетілетін қызметтерге сұранымды көбейту мақсатымен тұтынушыларға ықпал жасау жүйесі. Дереккөздер
Хулугу

Хулугу (т. ж. б. — б.з.б. 85) — ғұн тәңірқұты (б.з.б. 96 — 85). Әкесінің орнына таққа отырған. Оның билігі кезінде ғұндар Хань мемлекетімен соғыс жағдайында тұрды. Бұл соғыста ғұндар басымдық танытты, сондықтан б.з.б. 91 ж. Хань патшасы Уди Чжиян Шун деген елшісін ғұндарға жіберді. Бірақ келесі жылы қытайлар ғұндарға шабуыл жасап, жеңіліске ұшырады да, қолбасшысы қолға түседі. Осыдан кейін Хань патшалығы ғұндарға ханшаларын беріп, құдандалы болу арқылы олардың шабуылынан сақтану саясатын ұстанды. Дереккөздер
Материалдық Баланс

Материалдық баланс — белгілі бір түрдегі материалдық ресурстар көлемін және олардың қажеттіліктер мен тұтынушылар бойынша бөлінуін сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі. Өзінің мақсаты бойынша өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарының өндірілуін‚ тұтынылуын және қорлануын бейнелейді. Әдетте екі бөліктен тұратын кесте түрінде құралады. * Бірінде қолда бар ресурстар (кезеңнің басындағы босалқы қорлар‚ өндірілуі‚ импорты‚ ішкі мүмкіндіктердің жұмылдырылуы‚ т.б.)‚ * екіншісінде — олардың бөлінуі (өндірістік-пайдалану мұқтаждарына‚ күрделі құрылысқа‚ резервтердің толықтырылуына‚ экспортқа‚ рыноктық қорға‚ өзге де қажеттіліктерге‚ кезең аяғындағы босалқы қорға бөлінуі) бейнеленеді. Екі бөліктің жиыны тең болуға тиіс. Олардың тең болмауы ресурстардың тапшылығын немесе артылуын көрсетеді. М. б. ағымдағы өндіріс үшін еңбек заттары бойынша (металл‚ мұнай‚ электр энергиясы‚ т.б.)‚ машиналар мен жабдықтар бойынша (автомобильдер‚ тракторлар‚ станоктар‚ т.б.)‚ құрылыс материалдары бойынша (цемент‚ кірпіш‚ шифер‚ т.б.)‚ ауыл шаруашылығы өнімдері бойынша (көкөніс‚ жеміс‚ т.б.) жасалады. Заттай көрсеткіштер түрінде әзірленеді‚ олардың кейбіреулері өндіріс жоспарын ақшалай тұлғаланған күрделі салыммен және қаржыландыру жоспарымен байланыстыру үшін әзірленеді. Дереккөздер
Ғали Қоңқашбаев

Қоңқашбаев Ғали (1903, Павлодар облысы Баянауыл атырабындағы Ақбеттау ауылында – 6.6.1986, Алматы) – қазақша географиялық атауларды зерттеуші, Қазақстанда топонимика ғылымының негізін қалаушы ғалым, қазақтан шыққан алғашқы география ғылымының кандидаты (1949). Ташкенттегі Орталық Азия мемлекеттік университетінің физика-математика факультетін (1928), ҚазПИ-ді бітірген (1946). География және геология атаулар жөніндегі республика комиссия төрағасының орынбасары. 1945 – 71 жылдары Қазақ қыздар педагогикалық институтында, ҚазПИ-де оқытушылық қызмет атқарды. Ғылыми еңбектерінде республикадағы география терминдердің шығу төркіні, 15 – 18 ғасырларда қалмақтардың (ойрат) Қазақстан жеріне келуін айқындайтын тарихи-географиялық мәліметтер, моңғолдық топонимдер, түркі топонимдерінің деректік негізі көрініс тапқан. Дереккөздер
Хулюй

Хулюй (т. ж. б. — 414) — Жужан қағанатының билеушісі (410 — 414). 410 ж. Дэулань Шелунь хан қайтыс болған соң, билікке келген. Тобалармен бейбіт бітім жасасып, солтүстігіндегі Енисей қырғыздары мен Сібірдегі хэвэй тайпасын өзіне бағындырды. 414 ж. Булучжен ұйымдастырған қастандықта өлтірілді. Осы жылы Булучженді Датан өлтіріп, таққа отырды. Дереккөздер
Радиациялық медицина және экология ғылыми-зерттеу институты

Радиациялық медицина және экология ғылыми-зерттеу институты – ядролық сынақ полигонына жақын орналасқан аумақтардағы тұрғындарға медициналық көмек көрсететiн және сәуледен кейiнгi зардаптардың әсерiн зерттейтiн ғылыми мекеме. ҚР Денсаулық сақтау министрілігінiң қарамағында. *1957 ж. Семей қаласында ашылған. Алғашқыда арнайы медициналық мекеме №4 диспансер, 1965 ж. №4 сарыпқа қарсы диспансер болып өзгертiлдi. *1991 жылдан ҚР Мин. Каб-нiң шешiмi бойынша қазiргi атымен аталады. Құрамында: клиник. радиология, статистикалық талдау және клиникалық эпидемиология, радиоэкология және биология дозиметрия мен цитологиялық лаборатория, машинамен тiзiмдеу және сауықтыру жұмыстары, компьютерлiк бағдарламалау бөлiмдерi бар. Негiзгi ғылыми бағыттары: әр түрлi радиоэкологиялық жағдайларда радиациялық сәулеге ұшыраған Қазақстан тұрғындарының автоматтандырылған медициналық тiзiмiн жасауға; Қазақстанның бақылау аймағына кiретiн, ядролық сынақ аймағына жақын орналасқан елдi мекендерде мониторинг жүргiзу; радиациялық сәулеге ұшырағаннан кейiн байқалатын медициналық-демографиялық зардаптардың мөлшерi мен сипатына баға беру; радиация әсерiнен пайда болған жалпы соматикикалық және онкологиялық ауруларды емханалық-эпидемиологиялық бiрiздiлiкке түсiрiп, сол аурулардың даму ерекшелiктерi мен радиациялық қаупiнiң кең спектрi бойынша ұзақ мерзiмдiк сипатын бағалау үшiн когорттық зерттеулер жүргiзу; сәулемен ауырған адамдардың ұрпақтарын медицина-генетикалық зерттеуден өткiзiп, оларда байқалатын жалпы соматикикалық патологиялар мен радиация арасындағы байланыстың медциналық-демографиялық көрсеткiштерiне баға беру. Институт ғалымдары Жапония, Германия, АҚШ, Ұлыбритания және Ресей ғылыми-зерттеу инситуттарының ғалымдарымен радиациялық медицина және экологиялық қауiп-қатердiң адам организмiне әсерiн зерттеу жұмыстарын жүргiзедi. Институт ғалымдарының 10-нан аса әдiстемелiк ұсыныстары жарық көрдi. Дереккөздер
Бейматериалды активтер

Бейматериалды активтер – айналымнан тыс активтер тобы. Олардың материалдық-заттық мазмұны жоқ‚ бірақ құны болады‚ құжаттармен қуатталады‚ табыс әкеледі және табыс алуға алғышарттар жасайды‚ ұзақ мерзімді кезеңде (1 жылдан астам) пайдаланылады‚ иеліктен шығаруға жарамды болады. Бейматериалды активтерге мыналар жатқызылады: * патенттерден‚ лицензиялардан‚ авторлық шарттардан туындайтын құқықтар; * жерді‚ жылжымайтын мүлікті пайдалану құқықтары; * ноу-хау; * тауар белгілері‚ т.б. Шетелде Материалдық емес активтерге фирманың беделі, оның жұмыс стилі‚ яғни кеңсенің дизайны‚ визиткалар‚ фирмалық бланкілер‚ конвертконверттер‚ қызметкерлердің фирмалық киім-кешегі‚ т.б. жатқызылады. Меншікті өндіріс қызметінің өнімі болып табылатын материалдық емес актив тауар ретінде есептеледі.«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Дереккөздер Сілтемелер
Хунта

Хунта — [испан. junta - жиналыс, бірігу] - Испанияда және бірқатар испан тілді Латын Америкасы елдерінде қоғамдық-саяси үйымның, бірлестіктің, жиналыстың атауы; билікке заңсыз жолмен (мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде) келген топтардың атауы. Дереккөздер en:Junta (Peninsular War)
Хурал

Хурал — Моңғолия мен Тывадағы өкілдікті органның атауы. Моңғолияда Хурал мемлекеттік биліктің өкілдікті органдары деген ұғымды білдіреді. Ұлы халық Хуралы — парламент, халық Хуралы — Моңғолиядағы жергілікті биліктің сайланбалы органдары. Тыва Республикасында (РФ) өкілдер Хуралы — Республиканың заңына сәйкес сайланатын, өз қызметін қоғамдық негіздерде жүзеге асыратын кожжундардағы (аудандардағы), қалалардағы жергілікті өкілдікті органдар. Тыва Республикасының Ұлы Хуралы (съезі) — жалпы халықтың ерікті еркін білдіру, өкілеттік органы, оны шақыру тәртібі мен қызметін ұйымдастыру Республиканың заңымен айқындалады. Тыва Республикасының Жоғарғы Хуралы (парламенті) – мемлекеттік биліктің тұрақты негізде жұмыс істейтін өкілдікті және заң шығарушы органы. Дереккөздер
Материалдық жауапкершілік

Материалдық жауапкершілік — еңбек құқығы бойынша жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы бір-біріне келтірген зиянды өтеу міндеті. Жұмыскерге келген зиян жұмыс барысында жарақат алудың, денсаулықтың зақымдануының, нашарлауының салдарынан еңбек қабілетін толық немесе ішінара жоғалтқандықтан алып жүрген табысынан және емделуге жұмсаған шығындарынан тұрады. Өз кезегінде еңбек шарты бойынша жауапкершілігіне алған мүліктің заңсыз, басқа біреудің иелігіне кетуі, талан-таражға түсуі немесе бүлінуі бұл шығынды жұмыскердің өтеуіне апарып соқтырады. Өтемнің көлемі нақты жағдайдың мәнісіне, жұмыскердің қаншалықты кінәлі екендігіне қарай анықталуы мүмкін. Азаматтық құқықта міндеттемені бұзғаны үшін мынадай жауапкершілік түрлері бекітілген: * құқығы бұзылған тараптың залалдарын өтеу, * айып төлеу, * кепілпұл сомасын төлеу, * моральдік зиянның орнын толтыру. Кәмелетке толмаған 14 пен 18 жас аралығындағы жасөспірім біреуге зиян келтірсе, оны өз есебінен өтеуге міндетті, ал қаражаты болмаса не жетпесе, қосымша жауапкершілікке ата-анасы тартылады. Борышкер адам еркінен тыс күштердің салдарынан міндеттемені орындауға мүмкіндік болмағандығын дәлелдеген жағдайда ғана жауапкершіліктен босатылады. Б. Базарбаев Материалдық жауапты адам Еңбек заңдары бойынша — нормативтік актілер мен шарттарға сәйкес, есеп арқылы өзіне сеніп тапсырылған құндылықтардың сақталуын қамтамасыз етпеу нәтижесінде келтірілген залал үшін толық материалдық жауапкершілік артылатын қызметкер. Толық материалдық жауапкершілік артылатын адамдар тобына, жауапкершілік заңнамамен тағайындалады. Дереккөздер
Пабло Диакон

Пабло Диакон Пабло Диакон (720 – 13.7. 799) – ортағасырлық герман тарихшысы. * 744 – 749 жылдары Павия қаласында король Ратхистің сарайында білім алып, сонда қызмет істеді. * 782 – 786 жылдары Франк королі Ұлы Карлдың сарайында қызметші, король академиясының мүшесі болды. Лангобард мемлекеті құлаған соң, Монтекассионадағы монастырда тұрды. *Оның жазған еңбектері 1723 жылы Милан қаласында 28 том болып басылып шықты. Кітап “Лангобард тарихы” деп аталғанымен, онда 799 жылға дейінгі Еуропа тарихы баяндалған. Оның ізбасары Эрхемберт оны 889 жылға дейін жалғастырды. Пабло еңбектерінде “Уарғұндар қағанаты” (Арғындар қағанаты) туралы және оның әйгілі билеушісі Баян хан жайында құнды мәліметтер берілген. Дереккөздер С. Өтенияз
Материалдық құқық

Материалдық құқық — қоғамдық қатынастардағы түрлі мәселелерді тікелей реттеуге бағытталған нормалар жиынтығы. М. қ. нормалары меншік түрлерін, тұлғалар мен мүліктің құқықтық жай-күйін белгілейді, мемл. органдардың құрылу тәртібі мен құрылымын анықтайды, азаматтардың құқықтық мәртебесін, құқық бұзушыны жауапқа тарту негіздері мен жауаптылық мөлшерін, т.б. бекітеді. Еңбек, мүліктік, отбасылық, басқа да қатынастар М. қ-тың негізгі нысаны болып табылады. М. қ. арқылы мемлекет қоғам қажеттілігін өтеп, өзінің эконом. мүддесін жүзеге асырады. Б. Базарбаев Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер
Хусайн-и Байқара

Хусайн-и Байқара, Хұсейн Байқара (1438 — 4.3.1506) — Хорасанның билеушісі (1460/68 — 1506). Темір әулетінен. Әмір Темірдің баласы Ома шейхтың ұрпағы. 1454 жылдан Самарқандтың билеушісі Әбу Саидқа қызмет етті. Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін 12 жыл бойы (1457 — 68) өкімет билігі үшін күресті. 1468 ж. Хусайн-и Байқара сол кездегі Темір мемлекеті аймағындағы саяси жағдайды пайдаланып, Хорасан билігін қолға алды. Ол өкімет билігі үшін таласқан Шаһрухтың шөбересі Мырза Мұхаммед Жәдігерді талқандағаннан кейін айтарлықтай қарсылыққа тап болмады. Бұл аймақтың астанасы Герат қаласы болды. Мемлекеттегі жағдайдың тұрақтылығы Гераттың Орта Азия мен оған жақын аймақтардың мәдени орталығына айналуына себепші болды. Мемлекеттің діни өмірін шейх, ақын Әбдірахман Нұраддин ибн Ахмед Жәми басқарды. Хусайн-и Байқараның тұсында Әлішер Науаи әр түрлі мемлекеттік қызметтер атқарды. Хусайн-и Байқараның өзі парсы тілінде, көбінесе түрік тілінде өлең жазды. Оның “Диуан” атты жинағын 1969 ж. Ауғанстанда Хусайн Варраки басып шығарды. Тарихи деректерде Хусайн-и Байқара көрнекті қолбасшы ретінде танылғанымен мемлекетінің жер көлемі үнемі кішіреюмен болды. Хусайн-и Байқара қайтыс болғаннан кейін Хорасанды көшпелі өзбектер басып алды. Дереккөздер
Материалдық өндіріс аясы

Материалдық өндіріс аясы — материалдық өндірісті және өндіріс үдерісіне қызмет көрсету аясын (жүктерді тасымалдау, сақтау, сұрыптау, т.б.) біріктіретін халық шаруашылығы салалары мен қызмет түрлерінің жиынтығы. Бұл аядағы қызметкерлердің еңбегі материалдық игіліктерді жасауға бағыттал-ған, өндірушілік еңбек болып табылады, ол ұлттық табысты жасайды,қоғамның басты материалдық қажеттерін қамтамасыз етеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 6 том Сілтемелер
Хусам әд-дин Баршылығи

Хусам әд-дин Баршылығи, Хусамаддин Баршынкенти (туып-өскен жері белгісіз) — Оңтүстік Қазақстандағы ежелгі Баршынкент қаласынан шыққан мұсылман ғұламасы. Шамамен 12 — 13 ғасырлар аралығында өмір сүрген. Көптеген қолжазбаларда аты кездескенімен өмірі мен қызметі жайлы нақтылы мағлұматтар жоқ. Дереккөздер
Павлиндер

Павлиндер, тауыстар – тауықтәрізділер отрядының қырғауылдар тұқымдасына жататын құс. 2 түрі бар: кәдімгі павлин (Р. crіstatus) және көкқанатты павлин (Р. mutіcus). Бұлар Үндістан түбегі мен Шри-Ланка, Суматра аралдарында қалың бұталар арасын мекендейді. Павлиннің дене тұрқы 110 – 125 см, салмағы 5 кг-дай болады. Әдемі құйрық үсті қауырсынының (жергілікті халық оны құйрық деп атайды) ұзындығы 120 – 130 см. Мекиендері реңсіз, сұр түсті. Көбіне жерде жүреді, жақсы жүгіреді, қауіп төнгенде ағаш басына шығып кетеді. Жәндіктер мен олардың дернәсілдерімен, құрттармен, моллюскалармен қоректенеді. 3 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Полигамды. Күйге келген қоразы неше түрге боялған “көздері” бар әдемі құйрық үсті қауырсындарын желпуіш тәрізді жазып жіберіп, тік ұстай алады. Ұясын жерді шұңқырлап, оған құрғақ шөп пен жапырақ төсеп жасайды. Ондағы 4 – 7 қызғылт дақтары бар сұр түсті жұмыртқасын мекиені 30 – 35 күндей шайқайды. Балапандары тез жетіледі, бір айдан соң өз бетінше ұша алады. Көбеюден басқа уақытта топтанып тіршілік етеді. П-дер Қазақстанда тек хайуанаттар паркінде және жеке адамдардың қолында ұсталады. Павлиндердің саны жылдан жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Галерея Дереккөздер
Радиогеология

Радиогеология ядролық геология – геологияның Жер қойнауындағы радиоактивтi заттардың ядролық айналысқа ұшырау заңдылықтарын және олардың геологиялық процестерде байқалуын зерттейтiн саласы. «Радиогелогия» терминiн ғылымға 1937 ж. академик В.И.Вернадский енгiзген. Радиогеологиялық ядролық физика, геохимия, космохимия ғылымдарымен тығыз байланысты. Ол өзiндiк, изотоптық және абсолюттық геохронология деген салаларға бөлiнедi. *Өзiндiк Радиогеология радиоактивтiк ыдырау байқалатын және онымен байланыста болатын геол. процестер мен құбылыстарды зерттейдi. *Изотоптық Радиогеология табиғи элементтердiң изотоптық құрамының өзгеруi мен даму сатыларын қарастырады. *Абсолюттік геохронология радиоактивтiк ыдыраудың жылдамдығына сәйкес минералдар мен тау жыныстарының жаралған уақытын анықтап, сол бойынша Жердiң геология тарихында орын алған процестердiң реттiлiгiн сипаттайды. Радиогеология жер қыртысында өтетiн радиоактивтiк ыдыраудың энергетикалық балансын жасап, оны жердiң геотермикасын анықтауға пайдаланады. Сонымен қатар ғарыш сәулелерiнiң әсерiнен жер қыртысы мен атмосферада жүретiн ядр. реакцияларды зерттеумен айналысады. Дереккөздер
Материалдық-техникалық база

Материалдық-техникалық база, өндірістің материалдық-техникалық базасы — экономикалық үдерістерде пайдаланылатын өндіріс құрал-жабдықтарының, қоғамның өндіргіш күштеріне жататын материалдық, заттық нышандардың жиынтығы (еңбек құралдары мен заттары). Экономиканың М.-т. б-сына салалық құрылымдар, оның инфрақұрылымының негізгі және көмекші салалары жатады. Кәсіпорынның М.-т. б-сы өндірістік алаңдардың болуын және оның өндіріске бейімделіп жарақтандырылуын, жабдық паркінің болуын, қолда бар материалдық қорлардың өндірістік бағдарламаға сай келуін қажет етеді. Дереккөздер
Петр Кузьмич Козлов

Козлов Петр Кузьмич (15.10.1863, Ресей, Смоленск облысы Духовщина қ. – 26.9. 1935, Петродворец қ.) – Орталық Азияны зерттеген белгілі орыс саяхатшысы. Смоленск реалдық және Санкт-Петербург әскери училищелерін бітірген. Н.В. Пржевальскийдің төртінші экспедициясына (1883), онан кейін Н.В. Певцовтың (1888), В.И. Роборовскийдің (1893) Орт. Азияны зерттеу экспедицияларына қатысқан. 1899 – 1901 ж. Орыс география қоғамының Моңғол – Тибет экспедициясын басқарды. Экспедиция 10000 км жол жүріп, моңғолдардың өмірі мен тұрмысын, Цайдам шөлін және Шығыс Тибеттің табиғаты мен халқын зерттеді. Козлов саяхат нәтижелерін “Моңғолия және Кам” деген еңбегінде сипаттады. 1907 – 09 ж. Моңғол – Сычуань экспедициясына шығып, Гоби шөліндегі Хара-Хото қаласының орнын тапты. Құм басқан кітапханадан табылған таңғұт, моңғол және парсы тілдеріндегі 2000 кітап пен қолжазбалар, үш жүзге тарта суреттер 11 – 13 ғ-лардағы Си-Ся мемлекетінің тарихын айғақтап берді. Экспедиция Орт. Азияның табиғаты жайында да бай материал жинап, өсімдіктер мен жануарлардың көптеген жаңа түрін сипаттады. Жиналған географиялық және этнографиялывқ материалдар Козловтың “Моңғолия мен Амдо және Харо-Хото өлі қаласы” деген кітабында (1923) баяндалды. 1923 – 26 ж. Моңғол – Тибет экспедициясы кезінде Солт. Моңғолиядағы ежелгі қорғандардан Орт. Азия халықтарының бұдан 2 мың жыл бұрынғы өмірі мен тұрмысын сипаттайтын зергерлік бұйымдар мен үй жиїаздарын тапты. Экспедиция палеонтологиялық және қазіргі флора мен фаунаға қатысты бай ғылыми материалдар жинады. Козлов Ресей және көптеген шет ел география қоғамдарының құрметті мүшесі болып сайланды және медальдерімен марапатталды. Козлов есімімен Табын-Богдо-Ола жотасындағы (Моңғолия) мұздық аталады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Ас-Сығанақи

Хусам әд-дин әл-Хусейн ас-Сығанақи (туған жылы белгісіз — 1310, Сирия, Халаб қаласы) — қазақ даласынан шыққан ғалым. Сығанақ қаласында туған. Бағдат, Басра, Дамаск, Халаб қалаларына сапар шеккен. Мұхаммед ибн Омар әл-Ахсикентидің (т. ж. б. — 1246) “Китаб әл-мунтахиб фи усул әд-Дин” (“Діннің түп тамыры жайлы таңдаулы кітап”) аталатын шығармасына түсіндірме жасаған. Ол қолжазба қазір Париж бен Каир кітапханаларында сақтаулы. К.Броккельмен “Араб әдебиетінің тарихы” атты еңбегінің 2-томында Хусам әд-дин әл-Хусейн ас-Сығанақидың “ән Насафи кітабының кіріспесіне түсіндірме нысана” және “Дәлелді өнертапқыш пен дұрыс келе жатқанның көмекшісі” аталатын 2 еңбегін де атап көрсетеді. Хусам әд-дин әл-Хусейн ас-Сығанақи Әбу Ханифа мектебінің ілімін қолдаған. Дереккөздер
Радиогидрогеология

Радиогидрогеология – гидрогеология ғылымының жер асты суларының радиоактивтілігін зерттейтiн саласы. Бұл суларда радиоактивтiк элементтер уран, радий, торий, радон, актиний, т.б. және олардың ыдырауынан пайда болып, бiраз уақыт сақталатын заттар кездеседi. Жер асты суларына түрлi практикалық мақсаттарда (медицинада, өндiрiсте, техникада, iздеп-барлау жұмыстарында) қолданылатындарын және өзгелерден толығырақ зерттелген, құрамында уран қатарындағы элементтер болатын суларды жатқызуға болады. Жер асты суларын радиоактивтiк сулар қатарына жатқызу олардың қолданылатын бағыттарына байланысты. Мысалы, бальнеологиялық мақсатта пайдаланылатын суда радонның мөлшері 50 эманнан (14 Махе бiрлiгi) кем болмауы қажет. Мұндай минералды жер асты сулары Қазақстанның Iле, Жоңғар Алатауы, Алтай тауларында және Орта Қазақстан қыраттарында кездеседi. Олар гранит және қышқыл тау жыныстарының жарықтарында қалыптасқан. Шипалық қасиетi жағынан радиоактивтiк сулар екi топтан тұрады: *1)оттектi, азот құрамды, минералд. аз, шипалық қасиетi тек радонның көп болуына байланысты суық сулар (Зерендi, Макинск, Қызылрай, Шыңғыс, Ақтоғай – Қарқаралы және Ұлытау аймағындағы су көздерi); *2) сiлтiлi, минералд. аз, организмге шипалығы радон және кремний қышқылының болуымен анықталатын температурасы жоғары жылы сулар (Талғар, Меркi, Қорғас, Жаркент-Арасан, Талды-Арасан, Қалба-Нарын, Жоғ. Ивановка, Құйын, т.б. минералды су көздерi). Бұл сулардың құрамында радоннан басқа (мг/л есебiмен): кремний қышқылы (20–50), бор (2–3), фтор (2–8), аздаған йод пен бром болады. Радонды жер асты сулары жүйке, жүрек, қан таралу, қимыл мүшелерiнiң ауруларына шипалы. Дереккөздер