kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Балқаш-Шоқпар көтерілісі

Балқаш-Шоқпар көтерілісі—Кеңес өкіметінің жаппай күштеп ұжымдастыру, байларды тап ретінде жою, зорлап астық пен ет дайындау саясатына қарсы Алматы облысының Балқаш, Шоқпар аудандарында 1930-шы жылдың сәуір айында болған халықтың наразылық қимылдары. 1-ші сәуірде Балқаш ауданының ғ1 ауылында Бұзарбай Бұланбай, Сатбай Итемген, Әсет Диханбай, Бектай Сәмбет, ғ2 ауылында Көшербай Құрамыс, ал Шоқпар ауданының ғ2 ауылында Әбдібек Нұрабай, Тілеуқұл Сарықбай, т.б. белсенді азаматтар Кеңес өкіметінің жүгенсіздігін айыптайтын жиналыстар ұйымдастырып, халықты көтеріліске шақырды. Көтеріліс 2 сәуірде Балқаш ауданының ғ2 ауылында басталды. Ашынған халық аудан атқару комитетінің егін егу науқанын ұйымдастыруға жіберген өкілін тұтқынға алды. 4–5-ші сәуірде Шоқпар ауданының ғ2 ауыл тұрғындары бой көтерді. 6-шы сәуірде Балқаш ауданының ғ1, 2, 3, 10 аудандарының көтерілісшілері аудан орталығы Ақкөлге басып кірді. Көтерілісшілер Аңшылар одағының дүкенін бұзып, ондағы қаруларды үлестіріп алды. Жергілікті өкімет адамдарын тұтқындап, мемлекеттік мекемелерді талқандады, байларды жер аудару туралы көшпелі сот қағаздарын өртеді. 7-ші сәуірде Әбдібек Нұрабайдың басшылығымен өткен жиналыста көтерілісшілер өздеріне көрші аудандардың тұрғындарын тарту туралы шешім қабылдады. Бірақ Алматыдан арнайы жазалаушы отрядтың жедел келіп жетуі көтерілістің одан әрі өрістеуіне мүмкіндік бермеді. Мемлекттік комиссияны басқарып келген ҚазАКСР-і ОАК-нің төрағасы Е. Ерназар Ақкөлде 200 адам қатысқан жиналыс өткізді. Онда көтеріліс басшыларын ұстап беру, тоналған мүліктер мен қаруларды тапсыру талап етілді. Осыдан кейін жазалаушы отряд көтерілісшілерді жаппай тұтқындай бастады. 27 сәуірге дейін Балқаш ауданы бойынша 25 адам тұтқынға алынды. Олардың арасында көтеріліс басшыларының бірі К.Құрамысов та болды. Шоқпар ауданының көтерілісшілерінің бір тобы Іле өзенінің Балқашқа құяр тұсындағы “Желтораңғы” аралына барып тығылды. Жүрдек екі катермен келіп жеткен жазалаушылар оларды да қолға түсірді. 57 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Олардың 30-ын 1930-шы жылы 30-шы мамырда ОГПУ “үштігі” ату жазасына кесті. 20 көтерілісші 3 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімдер бойынша абақтыға жабылды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B Балқаш-Шоқпар]
Мессия

Мессия (көне еврей. машиах, грек. Chrіstos) — тікелей мағынасы «маңдайы майланған». Зәйтүн майымен майлау бағзы заманда патшаларды таққа отырғызғанда немесе дін қызметкері атағын алғанда өткізілетін салтанаттың құрамдас бөлігі. Яһудилікте «машиах» сөзінің астыртын мағынасы — «патша». Яһудилер Дәуіт пайғамбардың ұрпағынан шығатын мінсіз патша Израиль халқын және адамзатты құтқару үшін Құдаймен жіберіледі деп сенеді. Христиандық дәстүрде сонымен қатар «құтқарушы» термині қолданылады. Тағы қараңыз * Иса Мәсих
Ақсарай, Өзбекстан

Ақсарай — Әмір Темір дәуірінде салынған зәулім сарай. Өзбекстан Республикасы Шаһрисабз қаласында орналасқан. Іргесі 1380 жылы қаланған. Темірдің Хорезмдегі жеңісінің құрметіне салынған. Ақсарай Бибі-Ханым, Қожа Ахмет Йасауи кесенелері сияқты үлкен порталды (50 м) күмбездер қатарына жатады. Сарай қабырғаларында араб әрпімен тарихи және діни жазулар, асыл тастармен, алтынмен жалатқан ою-өрнектер кездеседі. Олардың ішінде 798 хижра жылы (16.10.1395 — 5.10.1396) деген жазулар бар. А. аты Бабыр патшаның жазба деректерінде кездеседі. Патша кеңесіне арналған үлкен және кеңесшілерге арналған кіші бөлме болған. Басқа бөлмелер бірін-бірі қайталамайтын өрнектерге толы. 1403 жылы Шаһрисабзде болған испан елшісі Г.Клавихо Сарайдың ерекше сәулетті екенін жазады. Ақсарай құрылысы Темір тұсында бітпей, баласы Шахрух аяқтаған. Деректерде 1707 жылы Ақсарайда Бұхар ханы Убайдулла отырғаны айтылады. Қазір Ақсарай мемлекет және ЮНЕСКО қамқорлығында.
Мета

Мета — Италиядағы коммуна, Кампания (Италия)Кампания әкімшілік аймағына қарасты Неаполь провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7943 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 3848 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 2 км² шамасында. Пошта индексі — 80062. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Santa Maria del Lauro.&nbsp; Демографиясы Коммуна әкімшілігі * Телефоны: 815 321 498 Сыртқы сілтемелер * [http://meta.asmenet.it Ресми сайты] * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты ]
Үгіт

Үгіт ( — қозғалысқа салу) — бұқара халыққа саяси әсер ету, белгілі бір мақсатқа бағыттау құралы. Үгіт көпшілікті белсенді әрекетке итермелейтін белгілі бір идеяны, ұранды тарату арқылы көрінеді. Саяси үгіт саяси топтардың мүддесін көздеп, белгілі бір топтың немесе адамның көпшіліктің қолдауы арқылы саяси билік күшін иеленуіне қызмет жасайды. Үгіт таратудың жолдары әр алуан. Мәселен, әңгімелесу, жиналыста баяндама жасаудан бастап, бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану, плакат, сурет, кино, театр, т.б. насихат құралдары арқылы іске асырылды.Үгіт саяси-әлеуметтік топтардың саяси, мәдени деңгейін, әлеуметтік, кәсіби мүдделерін, т.б. факторларды ескере отырып жүргізіледі. Үгіт адамдарға түсінікті, нақты, күнделікті өмірмен тығыз байланыста төзімділікпен жүргізілсе ғана тиімді болады. Қазақстанның қазіргі қоғамдық өміріндегі демократиялық жаңғырулар мен азаматтық қоғам құру, мемлекеттілікті нығайту үрдісі жағдайында, мемлекетшілдік идеясы тұрғысында үгіт-насихат жұмыстарының маңызы зор. Санаға, көңіл-күйге, тұрғындардың қоғамдық, белсенділігіне ықпал ету үшін оларды бір нәрсеге сендіру немесе белгілі бір әрекеттерді жасауға бейімдеу мақсатымен идея тарату. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том Дереккөздер cs:Agitace fi:Agitaatio sk:Agitácia
Боранқұл Көшмағамбетұлы

Боранқұл Көшмағамбетұлы (1928 ж.т., Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Мұңлы-Қулы ауылы) — күйші-домбырашы. Жетіру тайпасының Тама руынан шыққан. 1948 — 93 ж Жамбыл облысы Сарысу, Талас аудандарында ұстаз болған. Ол Арқаның күйшілік дәстүрінде “Ана жүрегі”, “Ақ кесене”, “Арнау”, “Боздақтар”, “Батыр”, “Жолайырық”, “Жан сыры”, “Желтоқсан”, “Кербез аққу”, “Қайран елім, қазағым”, “Қоштасу”, “Құлагер”, “Майданнан хат”, “Толғау”, “Ұстаз”, “Ықылас туралы толғау” сияқты қырыққа тарта күй шығарған. Боранқұлдың күйлері Қазақ радиосының қорында сақтаулы. Дереккөздер
Мыс концентраты

.]] Мыс концентраты(лат. concentratus – шоғырланған)- кен өндіру өнеркәсібінде – пайдалы қазылымдарды байыту өнімі, не шикізатты химиялық өңдеудің өнімі. Қолданылуы. Бұл өнімдерде пайдалы құрамбөліктер мөлшері бастапқы шикізаттағыдан көп болады. Пайдалы құрамбөліктер мен қоспалар мөлшері, ылғалдығы, түйіршіктерінің ірілігі жағынан белгілі бір стандарттық талаптарға сай келетін концентраттарды кондицияланған (шартты сапалы) деп аталады. Олар байыту фабрикасынан тікелей пайдалануға не металлург. өңдеуге жіберіледі. Құрамындағы мыстың аздығынан және кешенді сипаттамаларының барлығынан мыс кендерін бірден металлургияға өңдеуге жіберу пайдасыз, сондықтан оларды алдын ала талғамды флотация байытудан өткізеді. Мыс кенін байыту барысында негізгі алынатын өнім, құрамындағы мыс 55%-ға жететін (көбінесе 10%-дан 30%-ға дейін) мыс концентраты болып есептелінеді. Ал флотация кезінде мыстың концентратқа өту шығымы 80%-дан 95%-ға дейін болады. Байыту барысында мыс концентратынан басқа қосымша пиритті және түсті металдар концентраттары (мырышты, молибденді, т.б.) алынады. Флотация концентраттары ұнтақтарының ірілігі 74 мкм-ден аспайды. Құрамы бойынша өте күрделі нашар байытылатын көп металды кендерді байыту кезінде басқа концентраттармен қатар, көбірек мөлшерде құрамында, көбінесе 8% – 10% мысы және 16% – 18%-ға дейін мырышы бар өнеркәсіп өнімдері алынады. Бұл өнімдерді металлургия әдістерімен өңдеу техника-экономикалық көрсеткіштері жағынан өте тиімсіз болып табылады. Қазақстандығы мыс шикізат көздері. Қазақстанда мыс шикізат көздері Орталық, Шығыс (Кенді Алтай) және Оңтүстік Қазақстан облыстарында шоғырланған. Тек қана соңғы жылдарда мыс-мырыш күрделі концентраттарын балқытып, ұқсатып өңдеу, автогенді балқытып өңдеу тәсілдерімен Балқаш мыс зауытында ПВ (Ванюков) пешінде жүргізіледі. Сілтемелер * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Сыртқы сілтемелер [http://sachok.kz/referat/show/905 Мыс өнеркәсібінің қысқаша сипаттамасы ] Дереккөздер
Үлкен Антиль аралдары

Үлкен Антиль аралдары — Вест-Индиядағы Антиль аралдарының батыс бөлігі. Ірілері — Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико. Кариб теңізі мен Атлант мұхитының аралығында. Тектоникалық құрылымы жағынан Оңт. Америка Андысымен қосылып, Кордильера қатпарлы белдеуінің Антиль — Кариб облысынн құрайды. Солт. тропиктен 18 с.е-ке дейінгі орнына сәйкес климаты тропиктік, ыстық. Қаңтардың орташа температурасы 20 — 24 С, шілдеде — 28 С шамасында. Жылдық жауын-шашын мөлш. таулардың шығыс және солт.-шығыс беткейлерінде 3000 мм-ден асады, аралдардың ішкі және оңт.-батыс бөліктерінде 1000 мм-ден кем. Өзендері қысқа, бірақ суы мол. Жағалаудағы және Атлант мұхитына қараған тау беткейлерін пальма, мәңгі жасыл емен, қырықбуын, т.б. ағаштардан тұратын ылғалды тропиктік ормандар жапқан. Қазіргі кезде олардың орнын қант құрағының плантациялары басып келеді. Аралдардың ішкі бөлігін саванна алып жатыр (түрлі пальма, мимоза, кактус, сүттіген, т.б.). Пайдалы қазбалардан темір (Куба, Гаити), хромит, марганец, мыс (Куба), алтын (Гаити), боксит (Гаити, Ямайка), т.б. кен орындары бар. Үлкен Антиль аралдарын Х.Колумб Америкаға жасаған саяхаттары кезінде ашқан.
Шоқыр

Шоқыр (Acіpenser stellatus) – бекіре тұқымдасына жататын балық. Негізінен Қара, Азов теңіздерінде тіршілік етеді. Қазақстанда Каспий теңізінде, оған құйылатын Жайық өзенде таралған. Дене пішіні жебе сияқты созылған. Тұмсығы ұзын (ол басының ұзындығының 60%-дайын алады), мұртшасы қысқа. Арқасы бүйір сүйектеріне дейін қара, бауыры ақшыл түсті. Балықтың ұзындығы 160 см, салмағы 14 кг-дай. Ұзындығы 220 см, салмағы 68 кг-ға дейін болатын түрлері бар. Көктем мен күзде, сәуір айынан бастап, тамызға дейін уылдырық (475 мың, диаметрі 3 мм-дей) шашады. Уылдырық шашып болған ересек балықтар мен шабақтары теңізге ойысады да, мұнда қорек іздеп, қоныс аударып отырады. Майда шабақтары зоопланктонмен, ал ересектері ұсақ балықтармен және моллюскалармен қоректенеді. Кәсіптік мәні бар аса бағалы балық. Ауланатын бекіре балықтарының ішінде 1-орында. Еті, уылдырығы – дәмді тағам, торсылдағынан желім дайындалады. Бекіре, сүрік, пілмай балықтарымен будандастырылған будандары бар. Шоқыр еті Шоқырды Каспий, Арал — Қара теңіздердің бассейлдерінен аулайды; оның еті қортпа мен бекіренің еттеріне қарағанда анағұрлым хош иісті және нәзік болып келеді. Дереккөздер
Абдул-Қаһир әл-Журжани

Әбу Бәкқр әл-Кахир Журжани, Әбу Бәкр әл-Кахир ибн әр-Рахман Журжани (т. ж. б. – 1078) – әдебиетші-ғалым. Әбу Насыр әл-Фараби мектебінен шыққан. Ол мұсылмандық Шығыста Аристотель «Поэтикасының» бағытында әдебиет теориясы туралы алғаш еңбек жазған. Негізгі еңбегі «Белагат ул-асрар» («Ойды әдеби мазмұндауды жетілдіру сыры») деп аталады. Қолжазба 1941 ж. Египетте жарық көрді. Дереккөздер
Боранбай Қалқаманұлы

Боранбай би Қалқаманұлы (Бибабам)(1704 — 1802) — қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы соғысына қатысқан батыр, белгілі би, Абылай хан ордасында бас би болған. Найман тайпасы Қаракерей руы Мұрын-Байыс бұтағынан шыққан. Оның көсемдігі мен шешендігі жайлы ел жадында: немесе деген сияқты көптеген өлең-жырлар қалған. Өмірбаяны Жас кезінде Түркістанда ескіше оқыған. Тарихи-әдеби деректерде Боранбай мен Қаракерей Қабанбай есімдері қатар жүреді. Ол қазақ хандығының тәуелсіздігі мен ел бірлігі жолында Абылай хан жүргізген саясатты жүзеге асыру ісіне үлкен үлес қосқан. В.В. Вельяминов-Зерновтың еңбектерінде, Кіші жүздің қаза тапқан ханы Әбілқайырдың орнына таққа оның ұлы Нұралыны отырғызуға мұрындық болып, Орынборға барып қайтқан 8 бидің бірі осы Боранбай екені айтылады. Кезінде арғын-найман арасындағы жер дауының әділ шешілуіне ықпал еткен. Боранбай биді Бұқар жырау, Көкбай ақын жырға қосқан. Әңгіме Боранбайдың Мәмбет дейтін, өзі ерке өскен тентек інісі болады. Ол әрбір топ-жиын сайын ұрыс, жанжал шығарып, оның айып-бодауын ағасы төлеп жүреді екен. Бір елдің тойына барар алдында ол інісін шақырып алып: «Сен осы жолы жанжал шығармай тыныш жүр. Мен той тарқаған соң саған ат мінгізіп, шапан жабамын» дейді. мәмбет мақұл деп ағасына уәде береді. Той жанжалсыз өтеді. Мәмбет сыйлы, сыпайы қонақ боп тыныш жүреді. Той тарқайды. Мәмбет ағасына келіп: - Көке, айтқаныңызды орындадым, ат, шапанымды бер! – дейді. Боранбай: - Мен саған ат та, шапан да бердім емес пе? – дейді. - Қайдағы? Қашан? - Сен түсін. Егер мен саған той алдында ескертпесем, сен тағы жанжал шығарып, елді дүрліктірер едің. Айып төлеп, тағы да шығынданар едің. Ат, шапаның жаныңда қалды емес пе? Бұл менің бергенім емес немене?! – депті. Сонда інісі: «Қап, мұндай айлаңды білгенде көнбес едім. Талай қызыл кеңірдектер кетті-ау бекерге!» - деп, басындағы тымағын жерге бір-ақ ұрыпты. Дереккөздер
Насыбайгүл

Насыбайгүл (Ocіmum) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық хош иісті шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шань тауларында өсетін 1 түрі – камфорлы Насыбайгүл(O. basіlіcum) бар. Оның биіктігі 20 – 60 см. Төрт қырлы сабағының сыртын түк басқан. Жапырақтары жұмыртқа не сопақша эллипс тәрізді, түбіне қарай сына сияқты қысыңқы келеді, жиектері тісті, аздаған түктері бар. Гүлдері ақ не ақшыл күлгін түсті, тостағанша жапырақшаларынан ұзын болады. Күлтелері қос ерінді (төменгі еріні бүтін, тегіс, жоғарғы еріні 4 бөлікке бөлінген), аталықтары – 4. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақ, қара-қоңыр түсті, сырты жылтыр. Хош иісті өсімдік болғандықтан парфюмерияда және сабын қайнатуға, тағамға салуға пайдаланылады. Сілтемелер * Түк * Іле * Күнгей Алатау Дереккөздер
Шоқысу артезиан алабы

Шоқысу артезиан алабы – Арал теңізінің солтүстігінде құмтасты қабатта қалыптасқан жер асты суы бар құрылым. Ол теңіз жағалауынан солтүстік бағытта Кіші Борсық құмының шығыс жағында орналасқан Шоқысу темір жол стансасы арқылы 100 км-ге созылған. Ені 25 – 30 км. Алаптың батысы кең тектоникалық жарылыммен шектеліп, ал шығысы Арал антиклиналдық белдеміне тіреледі. Шоқысу артезиан алабында Кіші Борсық құмына сіңген атмосфералық жауын-шашын суымен қоректенетін бірнеше арынды су қабаттары бар. Мұндағы тұщы, аздаған ашқылтым (оңтүстік бағытта) сулы қабат жоғарғы палеоген (эоцен-олигоцен) шөгінділерінде пайда болған. Қабаттың жалпы қалыңдығы 40 – 70 м, тереңдігі 100 – 230 м. Қабаттағы су арынды, ұңғымадан алынған су жер бетінен 2 – 6 м биіктікке көтеріледі. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Әнуар Боранбаев

Боранбаев Әнуар (1 наурыз 1948, Қостанай облысы, Амангелді ауданы — 14 желтоқсан 1999, Алматы) — актер, Қазақстанның халық артисі (1998). Өмірбаяны Алматы консерваториясын бітірген (1970). Ұзақ жылдар бойы Қазақ академиялық драма театрының актері болды. "Актер үшін қашан да рөл жасау, рөл дауысы шықса, одан артық қуаныш жоқ" деген сөздер Әнуар Боранбаевтың көрермендеріне арналған алғыс сөздер. Аңғарымпаз, ойы жүйрік, өресі кең, тілге шешен, үні әсем, еңбекке икемді. Қоғамдық жұмыстарға да өз үлесін қосқан актерлердің бірі болған. Қазақ газетіндегі сұхбатының соңын: «Құрметтерін білдірген азаматтарға, өнеріме көрсеткен ықыластары үшін үлкен ризашылығымды айтқым келеді» деген ілтипат сөздермен аяқтаған. Театрдағы және фильмдегі рөлдері Алғашқы ойнаған рөлдері — М.Әуезовтің “Түнгі сарынындағы” мұғалім Сапа мен Ә.Әбішевтің “Белгісіз батырындағы” Жандос. Боранбаевтың актерлік шеберлігінің қалыптасуына М.Әуезов пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде ойнаған рөлдері ерекше ықпал етті. Олардың ішінде “Қарагөздегі” Сырым, “Айман — Шолпандағы” Арыстан, “Қарақыпшақ Қобыландыдағы” Бірсімбай, “Еңлік — Кебектегі” Кембай, ұлы жазушы аударған У. Шекспирдің “Асауға тұсауындағы” Люченцио рөлдері — актердің үлкен шығармашылық жемісі. Сондай-ақ, Еламан (Ә. Нұрпейісовтің “Қан мен терінде”), Жәкен (Қ. Мұхамеджановтың “Біз періште емеспізінде”), Момын шал (Ш. Айтматовтың “Ақ кемесінде”), Бөгембай (Т. Ахтановтың “Антында”), Майсалбек (Айтматовтың “Ана — Жер-Анасында”), Тергеуші (Әуезовтің “Қилы заманында”), Полковник (С. Ахмадтың “Келіндер көтерілісінде”), Незнамов (А.Н. Островскийдің “Жазықсыз айыптыларында”), т.б. бейнелері — актердің сахналық табыстары болып табылады. Боранбаев кинофильмдерге түсіп, ірі экрандық бейнелерді де сомдады. Мысалы, Тастан (“Гауһартаста”), Қойшы (“Біздің үй көгілдір таулар ортасында”), Рысқұлов (“Түрксібте”), т.б. Фильмографиясы *1974 - Қанатсыз фронт - Бейсембаев *1975 - Дала гүрсілі - Таңатаров *1975 - Гауһартас - Тастан *1977 - Тел өскен ұл - Көкеш *1977 - Фронт шебінің арғы жағындағы фронт - Бейсембаев *1980 - Мінезі қиын балалар - Сағымбеков *1981 - Ақырғы аманат - Қасымов *1981 - Жаудың тылындағы фронт - Бейсембаев *1982 - Мен сіздің туысыңызбын - Ораз Рахметов *1985 - Біздің үй көгілдір таулар ортасында - қойшы *1986 - Сену және білу - Асан *1986 - Түрксіб - Рысқұлов *1990 - Созақтан шыққан Гамлет әлде Мамайя Кэро - эпизод *1991 - Жансебіл - эпизод Дереккөздер
Мегалиттік құрылыстар

мегалиттік қорған]] Мегалиттік құрылыстар (грек. meгa — үлкен, литос — тас) — аса үлкен тастардан жасалған көне дәуір ескерткіштерінің ғылымдағы жалпы атауы. Неолит дәуірінде б.з.б. 4-мыңжылдықта пайда болып әсіресе Батыс Еуропаның Атлант мұхиты жағалауларына жақын өлкелерінде кең тараған. Жасалуына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Тігінен орнатылған үлкен тастарды менгирлер, ал бір немесе бірнеше концентрлі шеңберлер түрінде орналасқан менгирлер тобын кромлех деп атайды. Кең тараған түріне дольмендер жатады. Үлкен тастардан салынған жер астындағы немесе биік оба астындағы қабірханаларды әсіресе дәлізді қабірханаларды мегалиттік құрылыстардың тұрақты түріне жатқызады. Сондай-ақ бұл атауды үлкен тас жәшіктерге (циста), бекіністер, ғимараттар мен үйлердің кейбір түрлеріне байланысты да жалпылама қолдану кездеседі. Негізгі ескерткіштері қызметі жағынан ғұрыптық және ұжымдық жерлеу дәстүрлеріне байланысты қолданылған. Мегалиттік құрылыстарды Австралиядан басқа әлемнің барлық елдерінде бар деп айтуға болады. Алғашқы үлгілері Батыс Еуропада — Испанияда, Португалияда пайда болып, Франция, Солтүстік Германия, Скандинавия, Британия, тағыда басқа. Еуропа елдерінде кеңінен тараған. ұалымдардың пікірінше, мегалиттік құрылыстар түрлі мәдениеттер ауқымында, бірақ өзара ұқсас әлдеқандай діни сенімдердің ықпалымен және бір деңгейлес әлеуметтік, географиялық алғышарттар бар ортада қалыптасқан. Сонымен бірге, бұларды алғаш өмірге әкелген идеялардың өзі мәдени байланыстар барысында бір өлкеден екінші өлкелерге ауысып отыруы мүмкін. Осыған байланысты ғалымдардың бір тобы Мегалиттік құрылыстар Жерорта теңізі маңынан бастау алған деп санайды. Дереккөздер
Шүлбі бөгені

Шүлбі бөгені — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан, Шемонаиха аудандары мен Абай облысы Жаңасемей, Бородулиха аудандарының аумақтарында орналасқан. Ертіс өзені өзеніндегі Бұқтырма және Шүлбі СЭС-тері аралығындағы қапталдық салаларды маусымдық режимде реттеу үшін 1989 жылы салынған. Жоғарғы Ертіс бөгендері каскадындағы соңғы, үшінші бөген. Шүлбі бөгенінде Үлбі және Үбі өзендерінің суы жиналады, оған Бұқтырма бөгенінен шыққан су қосылып, көктемде Ертіс жайылмасын суландыру үшін пайдаланылады. 1989 жылы бірінші кезекті бөлігі пайдалануға берілді. Гидрологиялық режімі мен сипаты Бөгеннің ұзындығы 72 км, су айдыны 255 км², көлемі 2390 млн. м³, пайдалы көлемі 1470 млн. м³, орташа тереңдегі 9 м, ең терең жері Ертіс өзені арнасы табанында – 30 м. Бөген табаны Ертістің 3,5 км-лік кең аңғарында жатыр. Сонымен қатар, сол маңда Ертіске құятын Қызылсу, Үбі өзендері және бірнеше ұсақ ағын сулардың жайылмаларын да басып қалған. Негізінен жайылым, шабындық, орман және тоғайлар алып жатқан жалпы ауданы 22,8 мың га жерді су басқан. Су режимі толық реттелген, жыл бойы 240 м деңгейінде ұсталады, бірақ сәуір – мамыр айларында, Ертіс жайылмасын су бастыру кезінде 13 – 20 күн ішінде 8 м-ге төмендейді. Жобадағы екінші кезекті бөлігі Бұқтырма бөгеніне дейінгі аралық салалық суларды көп жылдық реттеуге арналған және бөгенді кешенді пайдалануға мүмкіндік береді. Су қойманың су басқан аймағында Қарашат қорған кешені табылды. Дереккөздер
Ғабдулхак Шоқышев

Шоқышев Ғабдулхак Ысқақұлы (15.10.1957 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Шілікті аулылы) – әскери қайраткер, генерал-майор (2005). Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесін бітірген (1978). 1978 – 98 жылдары Курчатов қаласындағы әскери бөлімде әр түрлі басшылық лауазымдарда болды. 1998 – 2000 жылдары Өскемен қаласындағы ішкі әскерлер командирінің орынбасары, 2001 – 03 жылдары ҚР ІІМ ішкі әскерлер қолбасшысының тыл жөніндегі орынбасары – штаб бастығы, 2003 – 04 жылдары ішкі әскерлер қолбасшысының техника және қару-жарақ жөніндегі орынбасары, 2004 – 06 жылдары Қарағанды қаласында ішкі әскерлер құрамасының командирі қызметтерін атқарды. 2006 жылдан Алматы қаласындағы ішкі әскерлер құрамасын басқарады. Көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Загряжский Григорий Семенович

Загряжский Григорий Семенович - (1838, Ресей, бұрынғы Смоленск губерниясы – өлген жылы белгісіз) – Ресей табиғаттану, антропология және этнография әуесқойлары қоғамының Түркістан бөлімшесін ұйымдастыруға атсалысқан орыс этнографы. 1867 жылдан бастап капитан шенінде Верныйда, Ташкентте әскери қызмет атқарған. Тоқмақта, Перовскіде уезд бастығы болды. Қазақ халқының әдет-ғұрып заңы, этнографиясы, материалдық және рухани мәдениетіне қатысты деректер жинап, бірнеше мақалалар жазған. Шығармалары: “Юридический обычай киргизов”, “О различных родах состояний и о правах им присвоенных”, “Материалы для статистики Туркестанского края”, “Ежегодник”, в. 4, 1876; “О народном суде у кочевого населения Туркестанского края по обычному праву”, сонда; “О направлении торговых путей в Туркестанском крае”, сонда, в. 2, 1873; “Киргизские очерки” (Аш или тризма по умершим), “Туркестанские ведомости”, 1873, §1; “Очерки Перовского уезда”, сонда, 1872, §29; “Быт кочевого населения долины Чу и Сыр-Дарьи”, сонда, 1875, §25; “Кара-Киргизы”]], сонда, 1874, §41 – 42. Дереккөздер
Шолақай

Шолақай — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Шолақай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жаркент қаласынан оңтүстікке қарай 10 км-дей жерде, Өсек (Үсек) өзенінің жағалауындағы қамыс, құрақ, бозжусан, т.б. шөптесін өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы 1966-1997 жылдары жүгері өсіретін “Бірлік” ұжымшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылы Шолақайда және округке қарасты Диқанқайрат, Жиделі ауылдарында “Бірлік” ӨК және шаруа қожалықтары құрылған. Дереккөздер
Мегар мектебі

Мегар мектебі — философиялық бағыт. Б. з. д. 4 ғасырда ежелгі Грекияда құрылған. Негізін қалаған — Сократтың шәкірті, Мегардан шыққан Евклид. Сократ қайтыс болғаннан кейін Мегар мектебінің өкілдері Парменидтің мәңгі және өзгермейтін біртұтастық (болмыс) жөніндегі ілімін Сократ этикасы мен теологиясының жоғары ұғымы — мейірімділікпен біріктірмек болды. Евклид дүниеде бір ғана ізгілік бар, ол — өз-өзіне барабар және өзгермейді, сондай-ақ ол ақиқат, ақыл, құдай есімімен белгілі деп санады. Мегар мектебінің өкілдері элейлік Зенонның және софистердің дәстүрін жалғастыра отырып, философиямен шұғылданудың негізгі тәсілі ретінде диалектика мен эристиканы кеңінен пайдаланды. Кейіннен мегарлықтар (Стилпон, т.б.) өздерінің этикалық көзқарасы жағынан киниктерге жақын болды. Стилпонның шәкірті китиондық Зенон Мегар мектебін киник және стоик мектептеріне қосып, қайта құрады. Философия тарихында Мегар мектебі логиканың дамуына айтарлықтай үлес қосты. Дереккөздер
Насыр І

Насыр І, Насыр ибн Ахмед (туған-өлген жылы белгісіз) – Самани әулетінің билеушісі (864 – 97). *875 жылы Аббас әулетінің билеушісі әл-Мутамид (870 – 92) Насыр І-ні сол уақытта Самани мемлекетінің құрамындағы Самарқанд уәлаятының әмірі етіп тағайындаған. *Насыр Ібүкіл Мауераннахрды билеп, өз аты жазылған күміс теңгелер (диркем) соқтырған. *Насыр І Оңтүстік Қазақстанды мекендеген түркі тайпаларын бағындырып, сауда жолдарын өз бақылауына алу үшін Шауғарға (қазіргі Түркістан) жорық ұйымдастырды. Бұхара әкімі етіп өз інісі Исмаил Саманиды (874 – 907) қойды. Алайда ағайындылар арасында араздық туып, өзара соғысты. *888 жылы Насыр І жеңілгеннен кейін, бүкіл Мауреаннахрға Исмаил үстемдік етті. *Насыр І бұрынғыша Самарқанд билеушісі атанғанымен, іс жүзінде оның қолында ешқандай билік болған жоқ. Сілтемелер * Исмаил * Самарқанд * Мауреаннахр Дереккөздер
Балқу

Балқу — қатты кристалдық заттың сұйық күйге ауысуы (І текті фазалық ауысу). Таза заттар балқуының басты сипаттамалары — балқу температурасы және балқу жылуы. Белгілі бір сыртқы қысымда қатты кристалдық заттың сұйық күйге ауысу температурасы балқу температурасы деп, ал тұрақты қысымда қатты кристалдық затты толықтай сұйық күйге ауыстыруға қажет жылу мөлшері балқу жылуы деп аталады. Балқу температурасы сыртқы қысымға тәуелді. Қалыпты атмосфералық қысымдағы (1013, 25 гПа немесе 760 мм сын. бағ.) Балқу температурасын балқу нүктесі деп атайды. Қыздыру кезінде қатты кристалдық заттың температурасы, әуелі балқу температурасына дейін көтеріледі, сосын балқу басталып, зат толық балқып біткенге дейін температура өзгеріссіз қалады, одан әрі температура тағы да жоғарылайды. Заттың салқындауы кезінде процесс керісінше өтеді (заттың температурасы балқу температурасына дейін төмендейді, зат толық қатайып болғанша бұл температура өзгеріссіз қалады, одан әрі қатты күйдегі заттың температурасы қайтадан төмендей бастайды). Балқу кезінде көпшілік заттың көлемі артса, кейбіреуінің (су, висмут, сүрме, т.б.) көлемі кішірейеді. Балқығанда заттың көлемі ұлғайса, қысым артқанда оның балқу температурасы жоғарылайды. Балқығанда көлемі кішірейетін заттың балқу температурасы қысым артқанда төмендейді. Таза металдардың ішінде вольфрамның балқу температурасы ең жоғары (3410°С), ал сынаптың балқу температурасы ең төмен (-38,9°С). Ерекше қиын балқитын қосылыстарға: TіN (3200°C), HfN (3580°C), TaC (4070°C), HfC (4160°C), т.б. жатады. Аморф қатты заттардың балқу нүктесі болмайды. Олар температура жоғарылаған сайын жұмсара отырып, бірте-бірте сұйық күйге өтеді. Балқу процесі кезінде заттардың физикалық қасиеттері өзгереді (энтропияның жоғарылауы нәтижесінде кристалдық құрылым бұзылады, жылу сыйымдылығы артады, т.б.). Балқу процесі табиғатта (жер бетіндегі қар мен мұздың еруі, Жер қойнауындағы минералдардың балқуы, т.б.), сондай-ақ, ғылым мен техникада (таза металдар мен қорытпалар алу, т.б.) маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Қатыршат Шапағатұлы Шүленбаев

Қатыршат Шапағатұлы Шүленбаев (5.3.1937, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 21.6.1998, Алматы) – философ ғалым, философия ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987). Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1959). 1972 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтында философия кафедрасының меңгерушісі болды. 1970 – 1980 ж. ғылыми жұмысының негізгі бағыты – ғылыми атеизм және тарихи материализм мәселелері. 1991 жылдан бастап тәуелсіз Қазақстандағы дінтану мектебінің қалыптасып, дамуына елеулі еңбек сіңірді. Дереккөздер
Әдебиет майданы

«Әдебиет майданы», журнал. Әдеби-бұқаралық, қоғамдық-саяси басылым ретінде 1932-39 ж. шықты. Қазақ жазушыларының көркем шығармалары, ауыз әдебиетінің үлгілері, әдеби-сын туындылары, публицистика, очерктер жиі жарияланды. Басылымның қалыптасуына С. Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров, С. Мұқановтар көп еңбек сіңірді. Әуезов үзбей мақала жазып, журналдың көркемдік сапасын арттыруға мол ықпал етті. «Әуезұлының сөзі» (1933, №1), «Абай ақындығының айналасы» (1934, №11), «Абайдың мәдени ізденулері» (1937, N»7), «Қалмақаннан не тілер едік» (1937, № 9), «Ардақты Жәке» (1938, № 5), «Жұмбақ туралы» (1938, № 10) деген мақалаларын жариялады. Дереккөздер
Зертханалық жануарлар

Зертханалық жануарлар - биологияда, медицинада, ветеринарияда және ауыл шаруашылығында ғылыми жұмыстарды жүргізу мақсатында пайдаланылатын жануарлар. Зертханалық жануарларға жүргізілетін ғылыми тәжірибелер мақсаты мен міндеттеріне қарай таңдалып алынады. Зерттеу жұмысының тиімді де жақсы нәтиже беруі үшін таңдап алған түрдің тек биологиялық ерекшеліктері ғана емес, олардың мінез-құлықтары да ескеріліп, жануарлардың өніп-өсуіне және тіршілігіне қолайлы жағдай жасалуы керек. Зертханалық жануарлардың қатарына мамандардың ғылыми ізденістеріне қажетті жануарлардың барлық тобы (қарапайымдардан сүтқоректілерге дейін) жатады: тәжірибе, негізінен, омыртқалылардан – бақа, тышқан (бұлар зертханалық жануарлардың 70%-ын құрайды), егеуқұйрық, ит, мысық, қоян, маймыл, сонымен қатар тасбақалар мен құстарға да, ал омыртқасыздардан – дрозофила шыбыны, кене, құрттарға, т.б. жүргізіледі. Тәжірибелік мақсатта, негізінен, арнайы шығарылған инбредті (жақын туыс дарабастарды шағылыстырудан шығарылған) және таза тұқымды зертханалық жануарлар, сондай-ақ гнотобиоттар (микробсыз жануарлар) пайдаланылады. Зертханалық жануарларды виварияларда (тәжірибе жүргізілетін жануарларды арнайы ұстайтын орын) ұстайды. Дереккөздер
Шүлен тарату

Шүлен тарату, шүлен тарту – дәстүрлі қазақ қоғамына жәрдем мен қамқорлық түрі. Бұл діни парыз, уәжіп, садақа, құдайы немесе зекет те емес, ол тегін таратылатын дүние-мүлік. Шүлен таратуды қазақ байлары тарапынан кедейлерге көрсетілетін жомарттық пен мырзалық деуге болады. Күз түсіп, мал саны көбейгенде ауқатты, дәулетті азаматтар алыс-жақын жерлердегі адамдарға тегін мал, ақша, бұйым, тамақ үлестірген. Шүлен таратушылар бұл рәсімді пайда үшін емес, көптің алғысын, сауабын алу үшін, сондай-ақ кедей-кепшікке қол ұшын беру мақсатында атқарып отырған. Шүлен тарату халық арасындағы күрделі қатынастарды реттейтін әлеуметтік институттың маңызды тетіктерінің бірі болып табылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Қанай Боранбаев

Боранбаев Қанай (1896, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қастек ауылы — 15.1.1938, Ресей, Магадан) — 20 ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының бірі, заңгер. Верный ерлер гимназиясында оқыған. Оны бітірген соң, белгілі қоғам қайраткері Б. Сырттановтың тікелей қолдауымен Варшава университетінің заң факультетіне түскен. Оның 3 курсын бітірген соң, белгісіз себептермен оқудан шығып кеткен. 1918 — 19 ж ол Ташкент қаласында Түркістан Халық Комиссарлар Кеңесі жанынан құрылған Жетісу облысы төтенше комиссарының көмекшісі, 1919 — 21 ж өлкелік партия к-тінің хатшысы әрі Түркістан майданы 3-дивизиясы ревтрибуналының мүшесі, 1921 — 23 ж облыстық төтенше комиссияның тергеу бөлімінің меңгерушісі, 1924 ж Жетісу облысының прокуроры болды. Осы жылдары төтенше өкіл ретінде Қытай еліне бірнеше рет барып, ауа көшкен қазақтарды елге қайтару ісімен айналысқан. 1924 ж 27 қарашасында юстиция халық комиссары және республика прокуроры лауазымына тағайындалады. Боранбаев жаңа қызметінде сот-тергеуші, прокуратура органдарының жұмыстарын уақыт талабына сай ұйымдастырып, мәселелердің коллегиалды жолмен шешілуіне назар аударады. Комиссариаттың ішкі жұмыс тәртібі туралы ережені бекітіп, әр қызметкердің міндетін айқындайтын нұсқамалар әзірлейді. Комиссариаттың құрамына қазақтың іскер, білімді заңгер-мамандарын тарту бағытын батыл ұстанып, ұлттық кадрларды тәрбиелеуге көңіл бөлді. Кейін Орал қаласының прокуроры қызметін атқарған. 1926 — 28 ж ауыл шаруашылығы банкінің бастығы. Өмірінің соңғы жылдарында Қырғызстан, Өзбекстан республикаларында әр түрлі жұмыс істеген. 1933 ж “Қызыл Чарвадор” кеңшарында (Өзбекстан) директор болып тұрған кезінде “троцкийшіл, ұлтшыл, контрреволюцияшыл” деген саяси айыппен сотталып, Магаданға жер аударылған. 1938 ж 15 қаңтарда лагерьде үгіт-насихат жұмыстарын жүргізгені үшін НКВД-ның үш адамнан құрылған соты оны ату жазасына кескен. Боранбаев 1963 ж 3 қыркүйекте Өзбек КСР Жоғары сотының ұйғарымымен толық ақталды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Шүмек

Шүмек – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 60 км, су жиналатын алабы 1090 км 2 . Бастауы Кепелітаудың солтүстік-шығысында 2,4 км жердегі бұлақтан басталып, Ақшағыл (684 м) тауының солтүстік-батысында тартылып қалады. Гидрологиясы Жағасы жарлы (0,4 – 1,0 м). Қар суымен, аздап жер асты суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы 0,20 м 3 /с. Лайлылығы 50 – 100 г/м 3 . Мал суаруға пайдаланылады, алабы – жайылым. Этимологиясы Шүмек сөзінің бірнеше лексикалық мағынасы бар (ыдыстың шүмегі, бесіктің шүмегі, шылдыр шүмек) және осы мағыналардың негізінде "көлдің шүмегі" деген тіркес қалыптасқан. Қазақ көлге құятын немесе шығатын сулардың көлге жақын тұсын шүмек деп атайды. Оның үстіне көлге құятын суларды жоғарғы шүмек, ал ағып шығатын суларды төменгі шүмек деп жіктейді. Шүмектер балық аулауға ыңғайлы болып келеді. Шүмек гидронимі шүмек гидрографиялық термині бойынша жасалып тұр. Дереккөздер
Балқұдық

Балқұдық — Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы ауыл, Азғыр ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Құрманғазы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 260 км жерде боз, бетеге, селеу өскен шөлейтті белде орналасқан. Бұрынғы кеңшар негізінде “Балқұдық” акционерлік қоғамы жұмыс істейді. Тұрғындары аудан орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Халқы 1989 жылы елді мекенде 1997 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 2094 адам (1027 ер адам және 1067 әйел адам) болса, 2009 жылы 1899 адамды (920 ер адам және 979 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1371 адамды (717 ер адам және 654 әйел адам) құрады. Әлеуметтік және мәдени нысандары * Балқұдық орта мектебі — 1928 жылы ашылған. 1957 жылы 7 жылдық, 1958 жылы 8 жылдық, 1965 жылы орта мектеп болды. * "Бүлдіршін" бөбекжай - балабақшасы * Балқұдық ауылдық клубы Діни ұйымдар * Балқұдық ауылдық мешіті Ауыл көшелері * Абай көшесі * Абылай хан көшесі * Алма Оразбаева көшесі * Нығмет Әбдірахманов көшесі * Бауыржан Момышұлы көшесі * Бейбітшілік көшесі * Бірлік көшесі * Жамбыл Жабаев көшесі * Жеңіс көшесі * Исатай Тайманов көшесі * Махамбет Өтемісұлы көшесі * Мәншүк Мәметова көшесі * Мұхтар Әуезов көшесі * Сәкен Сейфуллин көшесі * Төле би көшесі Дереккөздер
Борана

Борана— орта ғасырларда салынған мұнара. Шу өңірінің оңтүстік-шығысындағы Қырғыз Алатауының беткейіне 10 — 12 ғасырларда азан шақыру үшін (кейбір деректерде керуен жолының бойындағы белгі ретінде) салынған. Биіктігі 40 — 50 м. Борана туралы Мұхаммед Хайдар Дулатидің “Тарих-и Рашиди” атты еңбегінде айтылған. Шығыстанушылар Н.Ф. Петровский, В.В. Бартольд өз еңбектерінде мұнара сол жердегі ортағасырлық Борана қаласымен байланысты екендігін жазған. Ол Жетісу аймағындағы түркілердің ислам дініне өткен кезеңінде салынып, жақсы сақталған. 1970 ж қайта қалпына келтірілген. Мұнара күйдірілген кірпіштен қаланып, бірнеше бөліктерге бөлінген, өн-бойы өрнектермен безендірілген. Іргесінен бастап жоғары қарай тарылта әрі шырша тәрізді етіп өрілген. Бұл тәсіл — архитектуралық шеберліктің айғағы. Орта ғасырдан бастап жанына мешіт, медресе салынып, Жамал Қарши (13 ғ.) жазғандай, олар бірыңғай архит. жарасымдылық тапқан.
Ақкөл тұрағы

Ақкөл тұрағы – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген төменгі палеолит дәуіріндегі адамдар тұрағы. Орналасқан жері Жамбыл облысы Талас ауданы, Ақкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км жерде, Ақкөл көлінің оңтүстігінде орналасқан. Сипаты Тұрақты Алғаш 1961 жылы археолог Х.А. Алпысбаев тапқан. 200 м 2 келетін аумақтан тас құралдар жиналды. Олардың көпшілігі өте көне пішінде және қатты бүлінген. Осы жерден: екі жағы өңделген шапқылар, унифастар, балта, пышақ, шақпақ тас т.б. табылды. Ақкөл қонысы тас дәуірінің Ашель мәдениетіне жатады. Дереккөздер
Бесағаш (Алматы облысы)

Бесағаш — Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл, Бесағаш ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Талғар қаласының батысында 15 км-дей жерде, Қотырбұлақ өзенінің жағалауында. Халқы Тарихы Іргесі 1953 жылы қаланған. Алғашында “Луч Востока” ұжымшарының орталығы — Дзержинское ауылы болып аталып келді. Инфрақұрылымы Бесағашта тұрмыс қажетін өтейтін мекемелер, орта мектептер, мәдениет үйі, кітапхана, клуб, емхана бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Металдарды термиялық өңдеу

Металдарды термиялық өңдеу – металдан және қорытпадан жасалған заттардың, бұйымдардың құрылысы мен қасиеттерін өзгерту мақсатында пайдаланылатын жылулық өңдеу процестерінің жиынтығы. Металдарды термиялық өңдеу термиялық (жылу әсерімен), химиялық-термиялық және термомеханика (термиялық және пластикалық деформация аралас) болып бөлінеді. Термиялық өңдеу – бірінші және екінші реттік жасыту, шынықтыру, жұмсарту, ескіру деп жіктеледі. Бірінші реттік жасыту металдар мен қорытпаларды құю, қысыммен өңдеу, пісіру, т.б. технологиялық процестер нәтижесінде пайда болатын ақауларды жою үшін пайдаланылады. Болаттарды өңдеуде екінші реттік жасытудың бірнеше түрі пайдаланылады. Шынықтыру нәтижесінде болаттың құрылымы мартенситке айналып, қаттылық, беріктік, үйкеліске шыдамдылық қасиеттері артады. Жұмсарту процесінде болаттың қаттылығы, беріктігі, үйкеліске беріктігі төмендеп, тұтқырлығы мен пластикалық қасиеттері жоғарылайды. Химиялық-термиялық өңдеу – болат бетінің химиялық құрамы мен құрылысын және қасиетін өзгертеді. Ол – цементтеу, азоттау, циандау, диффузиялау металдау болып бөлінеді. Термомеханикалық өңдеу – термиялық және пластикалық деформациядан тұрады. Мұндай өңдеу төмен температуралы және жоғары температуралы болып ажыратылады. Дереккөздер
Насыр Хосрау

Насыр Хосрау Әбу Муин әл-Кубадияни әл-Марвази [1004, Кубадиян қыстағы, Балхы маңы – 1072(1088), Бадахшан] – тәжік-парсы ақыны, философ, діни қайраткер. Жасынан сарай маңында қызмет етіп, философияны, математиканы оқыған. Ақындығымен көзге түскен, қасида, махаббат лирикаларын жазған. 1046 – 52 жылы қасына кіші інісін, қызметшісін алып, Египетке саяхат жасап, нәтижесінде “Сапарнама” кітабын жазып шықты. Оның әйгілі сапары Меккеден бастау алып, Иран, Араб, Африка елдерін қамтыды. Тілі жеңіл, мазмұны жинақы прозалық туынды “Сирия, Траполис және Бейрут”, “Мысыр қаласын суреттеу”, т.б. тараулардан тұрады. Саяхатшы қиын кедергілерден алғырлығы, шешендігі арқасында құтылып отырған. Саяхаттан оралған соң сарай маңындағылармен сыйыспай, туған жері Балхтан қуылып, өмірінің соңғы кезеңін Бадахшан (Памир) өңіріндегі Юмган қыстағында өткізген. Ол діни-философия трактаттарында (“Зад әл-Мусафирин”, “Хан әл-ихван”, “Ваджхи дин”), 12 мың бәйіттен тұратын “Ровшанайинаме” (“Білім туралы кітап”) поэмасында өзінің діни көзқарасын жан-жақты тұжырымдады. Ал қасида мен махаббат лирикаларында адалдық, достық, ғашықтықты жырлап, ақындық шеберлігін танытты, дидактика жанрын дамытуға зор үлес қосты. Әдебиеттер: Бертельс Е.Э., Насир-и Хосрав и исмаилизм, М., 1959; его же, Избр. тр., М., 1960; Күмісбаев Ө., Терең тамырлар, А., 1995. Сілтемелер * Кубадиян * Ровшанайинаме * Сапарнама Дереккөздер
Железнодорожное (Қостанай облысы)

Железнодорожное — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, Октябрь ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 63 км-жей жерде, Тімтуір өзенінің сол жағасында, қызыл қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1697 адам (822 ер адам және 875 әйел адам) болса, 2009 жылы 1708 адамды (837 ер адам және 871 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі тың жерлерді игеру кезінде “Железнодорожный” астық кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1996 жылдан оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Железнодорожноеде орта мектеп, клуб, аурухана, астық қоймасы, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Шолақаңқаты

Шолақаңқаты – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысының Сырым, Теректі аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 64 км, су жиналатын алабы 1090 км 2 . Бастауы Каспий ойпатының шығысындағы белесті жазықтардан бастау алып, Шалқар ауылы тұсында Шалқар көлiне құяды. Гидрологиясы Аңғары 0,3 – 2,0 км, жатық беткейлі, сай-жыралармен тілімделген. Жайылмасы үзік-үзік, бірде сол, бірде оң жағада, ені 50 м-ге дейін жетеді. Кейде онда құрғақ ескі арналар мен көлдер кездеседі. Арнасының тереңдігі 6 – 10 м, жағасы тік жарлы. Сағасы қамысты. Өзенге Ерсарыөзек, т.б. ағындысы шағын жылғалар құяды. Көп жылдық орташа су ағымы 1,26 м 3 /с. Өзенде екі бөген бар. Суы шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады. Дереккөздер
Бес ата

Бес ата — қазақ халқының құрамындағы рулар бірлестігі. Шежіре бойынша, Орта жүздегі қоңырат тайпасынан тарайды. Бес ата бірлестігіне саңғыл, божбан, маңғытай және жетімдер рулары мен Сары, Сапар аталары енеді. Ұраны — Алатау, таңбасы — босаға. Дереккөздер
Мыс қосылыстары

.]] Мыс қосылыстары– мыс элементі түзетін химиялық қосылыстар. Мыстың бір және екі валентті қосылыстары. Мыс қосылыстарында бір және екі валентті. Мыстың бір валентті қосылыстарына Cu 2 О, CuОН, СuCl, Cu 2 S жатады. Мыс (І) оксиді Cu 2 О – қызыл түсті кристалл, балқу t 1240ӘC, суда ерімейді. Табиғатта куприт минералы түрінде кездеседі. Сu-ды аз мөлшердегі оттек қатысында қақтау, CuО-мен мыс қоспасын қыздыру, т.б. әдістер арқылы алады. Мыс купоросы өндірісінде, шыны, керамика, глазурь үшін пигмент ретінде қолданылады. Жанама жолмен алынған мыс (І) гидроксиді CuОН – суда ерімейтін зат. Ол аммиакпен [Cu(NH 3 ) 2 ]ОН кешенді қосылыс түзеді. Мыс (І) хлориді, СuCl – балқу t 450ӘС, қайнау t 1212ӘС, салқын суда нашар (ыстық суда гидролизденеді) ериді, концентрлі тұз қышқылы мен пиридинде жақсы ериді. Оны CuSO 4 және NaCl-дың қаныққан ерітінділерінің қоспасынан SO 2 жіберу арқылы, мысты CuCl 2 немесе НСl-мен ауада әрекеттестіру арқылы алады. Ацетиленді тазалауда және органикалық синтезде катализатор ретінде, т.б. қолданылады. Мыс (І) сульфиді Сu 2 S – қара түсті кристалл, балқу t 1130ӘС, суда, спиртте ерімейді. Табиғатта халькозин минералы түрінде кездеседі. Қолданылуы. Мыс алуда негізгі шикізат ретінде қолданылады. Екі валентті мыс қосылыстарының кең таралғандары СuО, Cu(OH) 2 , CuSO 4 , СuCl 2 . Мыс (ІІ) оксиді CuO – қара түсті кристалл, 1026ӘС-та ыдырайды, суда, спиртте ерімейді. Табиғатта тенорит минералы түрінде кездеседі. Мыс ұнтақтарын ауада ұзақ қақтау арқылы алады. Шыны, керамика пигменті, инсектицид ретінде, гальванотехникада электролиттер дайындау үшін қолданылады. Мыс (ІІ) гидроксиді Cu(ОН) 2 – көгілдір-жасыл кристалды немесе аморфты зат, суда ерімейді. Қыздырғанда ыдырайды. Оны сулы ерітіндіде мыстың тұздарын сілтілермен әрекеттестіру арқылы алады. Шыны, эмаль, глазурь пигменті, мыстың тұздарын алу, т.б. мақсаттарда пайдаланылады. Мыс сульфаты CuSO 4 – кристалл; суда, сулы-спирт ерітінділерінде ериді, 258ӘС-та сусызданады, көк кристалл пентагидрат (мыс тотияйыны – CuSO 4 5Н 2 О) түзіледі. Табиғатта халькантит (пентагидрат) түрінде кездеседі. Сu, CuO немесе CuOH 2 -ні Н 2 SО 4 -пен әрекеттестіру арқылы, Сu 2 S немесе СuS-ті О 2 қатысында күйдіру арқылы алады. Ол тері өңдеуде, аккумуляторға электролит ретінде, бояу пигментін, дәрілік заттар дайындауда қолданылады. Мыс (ІІ) хлориді CuCl 2 – қоңыр сары түсті кристалл, балқу t 596С, суда, спиртте, ацетонда ериді. Оны CuO немесе СuСO 3 -ті тұз қышқылымен әрекеттестіру арқылы, т.б. әдістермен алады. Ол металдарды мыстау үшін, крекингтеуде,декарбоксилдеуде, органикалық тотығу-тотықсыздану реакцияларында катализатор ретінде қолданылады. Бұлардан басқа мыс нитратының гексагидраты Cu(NO 3 ) 2 6H 2 O, дигидроксокарбонаттар Cu CO 3 Cu(OH) 2 , мыс ацетатының моногидраты Cu(СН 3 СОO)2Н 2 О сияқты тұздары бар. Мыс тұздарының барлығы улы, сондықтан мыстан жасалған ыдыстардың барлығын қалайылайды. Сілтемелер * Химиялық элементтер * Қоспалар * Мыс Дереккөздер
Медеу (ауыл)

Медеу — Абай облысы Абай ауданындағы ауыл, Медеу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Қарауыл ауылының солтүстік-батысында 25 км жерде, Қараадыр тауының солтүстігінде, тау алды жазығында орналасқан. Тарихы Ауыл 1976—1996 жылдары қой өсіретін Ж.Молдағалиев атындағы кеңшардың орталығы болып келген. Оның негізінде Медеуде мал шаруашылығымен айналысатын бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Солтүстік Қазақстан энергетика жүйесі

1943 жылы құрылды. Соғысқа дейінгі кезеңде Солтүстік Қазақстан облысын электр қуатымен ұсақ электр ст-лары жабдықтап тұрды. 1943 жылы 1-ЖЭО-ның алғашқы кезегі пайдалануға берілді. Мұнда үш қазандық, қуаты 9,5 мың кВт болатын екі турбина құрастырылды. Соғыстан кейінгі жылдары екі энергопойыз әкелінді, олардың бірінің қуаты 5 мың кВт, екіншісі 1 мың кВт. 1958 жылы Омбы – Петропавл электр тарату желісі (110 кВт) іске қосылды. 1959 – 61 жылы Петропавл тарату желісі бөлімшесі толық электрлендірілді. 1961 жылы 2-ЖЭО пайдалануға берілді, оның электр қуаты 380 мың кВт, жылу қуаты 859 Гкал/сағ. Омбы – Петропавл – Қорған жоғары кернеулі электр тарату желісі тартылғаннан кейін Солтүстік Қазақстан энергия жүйесі Орал және Сібір торабында бірыңғай жұмыс істей бастады. Петропавл қаласы жылумен жабдықталу мүмкіндігін алды. Облыста кеңшарлар мен ұжымшарларды, аудан орт-тарын, а. ш. бағытындағы тұтынушыларды электр энергиясымен қамтамасыз ету үшін қысқа мерзімде ұзындығы 21 мың км электр желісі тартылып, 5 мыңға жуық трансформаторлық шағын станциялар салынды. 1999 жылдан 2-ЖЭО, облыс электр торабы жеке меншіктегі “Акцесс-энерго” компаниясының қарамағында.
Бесатар

Бесатар — конструктор С.И. Мосин (1849 — 1902) жүйесі бойынша жасалған (1891) 7,62 мм калибрлі винтовка. Оқсауытына 5 патрон салынатындықтан, бесатар аталып кеткен. Оқ жүретін оқпанының ішкі қабырғасы бұрандалы-қазнақты бұл қару аз ғана өзгерістерге ұшырай отырып, Ресей және Кеңес армияларында 60 жылдан астам уақыт бойы қолданылды. Бесатардың 1891–1930 ж. үлгісінің салмағы найзасымен 4,5 кг, минутына 10 — 12 оқ ата алады, нысаналық қашықтығы 2000 м. 1907 ж. Бесатар винтовканы негізге ала отырып, карабин жасалды. Дереккөздер
Мадияр Испандияров

Мадияр Испандияров (ақпанның 16-cы 1948 ж. туған, Қызылорда облысы Шиелі ауданы) – бокстан Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1997). Халықаралық дәрежедегі АІВА төрешісі (1998). Алматыдағы Қазақ дене тәрбиесі институтын бітірген (1972). Еңбек жолын 1972 жылы Қазақ химия-технологиялық институтының дене тәрбиесі кафедрасында оқытушы болып бастап, кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1991 жылы «Ауыр салмақтағы боксшылар даярлаудың ерекшеліктері» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, педагогика ғылымдарының кандидаты атағына ие болды. 1992 жылы Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің Ұлттық спорт түрлері және жекпе-жектер кафедрасының меңгерушісі болды. «Қазақстан Ресубликасының тәуелсіздігінің 10 жылдығы» медалімен марапатталған. Облыстың бокстан олимпиада резервін даярлайтын балалар мен жасөспірімдердің мамандандырылған спорт мектебінің директоры. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Шолақбұлақсор

Шолақбұлақсор – Ертіс алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты аумақта. Теңіз деңгейінен 104,0 м биіктікте. Гидрографикасы Ауданы 10,6 км 2 , ұзындығы 9,5 км, ең енді жері 2,5 км, жағалауының ұзындығы 36,4 км. Приозерное ауылынан солтүстікте 5 км жерде жатыр. Көл қазаншұңқырының жағалауы жатық, сортаңды. Наурыздың соңы – сәуірдің басында деңгейі көтеріліп, жазда төмендеп, сорға айналады. Қарашаның 2-жартысында қатып, сәуірдің соңғы онкүндігінде мұзы түседі. Алабы жайылым. Дереккөздер
Үлкен артезиан алабы

Үлкен артезиан алабы (Great Artesіan Basіn) — Австралия құрлығындағы аса ірі артезиан алабы. Аумағы бойынша дүние жүзінде Батыс Сібір артезиан алабынан кейінгі екінші орында (1736 мың км²). Орталық ойпаттың көпшілік бөлігін қамтиды. Солтүстігінде Карпентария шығанағының жағалауынан, оңтүстігінде Дарлинг өзенінің орта ағысына дейін 2200 км-ге созылған. Ені оңтүстік бөлігінде 1800 км-ге жетеді. Ежелгі платформаның синеклизасында орналасқан иін палеозойдан неогенге дейінгі шөгінді жыныстар қабатымен толған. Қалыңдығы орталық бөлігінде 3000 метрден асады. Жер асты суы негізінен мезозой құмтастары қабатына шоғырланған. Алап Үлкен Суайрық жотасының батыс беткейіне түсетін жауын-шашын суымен толығады. Жер асты суы үлкен тереңдікте (2000 м-ге дейін) жайласқан. Австралиядағы артезиан құ-дықтарының ең көбі осы алапта. Олардан түрлі дәрежеде минералданған жылы, тіпті ыстық су шығады. Ең ыстық су (110 С) Квинсленд штатындағы Сиринглейт ұңғымасында байқалған. Алаптың жер асты суының пайдалануға болатын қоры жылына 1772 мың м3. Оның жартысына жуығы (872 мың м3) тұщы судың үлесіне тиеді. Суы егіске, мал суғаруға және тех. мақсатта кеңінен пайдаланылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том