kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Покровка

Қазақстан: * Покровка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл. * Покровка – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл. * Покровка – Алматы облысы Іле ауданындағы Кенен Әзірбаев ауылының бұрынғы атауы. * Покровка – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл. * Покровка – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл. * Покровка – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл. * Покровка – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл. Башқұртстан: * Покровка – Башқұртстанның Әбзелил ауданындағы ауыл. * Покровка – Башқұртстанның Благовещен ауданындағы ауыл. * Покровка – Башқұртстанның Иглин ауданындағы ауыл. * Покровка – Башқұртстанның Стерлибашев ауданындағы ауыл. * Покровка – Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл. * Покровка – Башқұртстанның Уфим ауданындағы ауыл. Қырғызстан: * Покровка – Талас облысының Манас ауданындағы айыл, аудан орталығы.
Ішірткі

Ішірткі – науқас адамдардың дертіне шипа болу үшін молдалар жазып беретін дұғалық. Ішірткіде Құранның белгілі бір аят, сүрелері қағазға немесе ыдысқа жазылып, науқас оны суға езіп ішеді. Белгілі бір ас, тағам түрлеріне немесе суға да дұға оқылып, үшкіріліп, Ішірткі ретінде ұсынылуы мүмкін. Дәстүрлі қазақ қоғамында Ішірткі дін жолында жүрген, тақуа, ғұла-ма, аузы дуалы адам тарапынан жазылса дертке шипа, жанға дәру болады деген сенім қалыптасқан. Дереккөздер
Шефер Лев Базилевич

.]] Шефер Лев Базилевич (17.5.1927 жылы туған, Украина, Киев қаласы) – медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1974). Киев медициналық институтын бітірген (1951). Шығыс Қазақстан облысында балаларға арналған Туберкулез санаторийінің бас дәрігері (1951–1956), Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1957–1963); 1963 жылдан ұйымдастыру-әдістемелік бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Ғылыми еңбектері фтизиатрия мәселелеріне арналған. Дереккөздер:
Дебет

Дебет (лат. debet – ол борышты) – бухгалтерлік есепшоттарының сол жақтағы бөлігі. Бухгалтердің есеп шоттарында шаруашылық операциялары екі қайтара жазу тәсілімен тіркеледі‚ бұл орайда олардың әрқайсысының сомасы бір мезгілде екі шот бойынша – бірінің дебеті‚ екіншісінің кредиті бойынша жазылады. Актив шоттарда дебет бойынша басқа кәсіпорындар мен жекелеген тұлғалардың осы кәсіпорынға берешегі‚ яғни дебиторлық берешек дейтін көрсетіледі. Дебеттік қалдық актив және актив-пассив шоттарда болады. Ақшаның, тауар-материалдық құндылықтардың‚ т.б. қозғалысының жай-күйін тіркеу үшін пайдаланылатын шоттардың дебетнде әр айдың басында осы құндылықтардың бар-жоғы және ай бойына келіп түсуі көрсетіледі. Қаражат көздерінің жай-күйін және түсуін тіркеуге пайдаланылатын шоттардың дебетінде осы көздердің азаюын туғызатын операциялар көрсетіледі. Бухгалтерлік есепте әрбір операция екі рет: бір шоттың дебетінде және екінші шоттың кредитінде жүргізіледі. Активте дебет көбеюді, ал пассивте – азаюды білдіреді. Дереккөздер
Қуанғали Қуатбаев

Қуанғали Қуатбаев (14.10. 1931, Атырау облысы Жылыой ауданы Қарағай мешіт а. – 11.4.2002, Алматы қала) – құрылыс инженері, технология ғылымдарының докторы (1983), профессоры (1984). Қазақ КСР-інің еңбек сің. құрылысшысы (1981). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) технологиялық университетін бітірген (1954). Қазақстан ғылым академиясының Құрылыс және құрылыс материалдары ғылыми зерттеу институтында (1954–62), Алматы құрылыс материалдары ғылыми зерттеу және жобалау институтында кіші, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі, т.б. (1962–2002) қызметтер атқарды. Негізгі ғылым еңбектері силикат пен құрылыс материалдарының хим. технологиясына арналған. 500-ден астам ғылым жарияланым мен 10 монографияның авторы. 100-ге жуық авторлық куәліктің иегері. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Қуатбаевтың ғылыми ұсыныстары Ақтөбе, Астана, Қостанай, Орал, Семей, Павлодар, Теміртау, Иваново (Қырғызстан), Жызақ (Өзбекстан) және Қиыр Шығыс (Ресей) зауыттарындағы силикат материалдарына енгізілді. Оның еңбектері ағылшын, неміс, венгр, румын тілдерінде жарияланды. Қуатбаевтың тікелей араласуымен құрылысқа қатысты 35 нормативтік құжат әзірленді. Шығармалары * Тайны искусственных камней, А.-А., 1982 (соавт.); * Әрлеу, жылу мен су оқшаулайтын материалдар технологиясының негізі, А.-А., 1997 (телавт.); * Современное состояние и перспективы производства ячеистого бетона в Казахстане, А., 1998 (соавт.). Дереккөздер
Марат Жәнібекұлы Мұзапаров

Марат Жәнібекұлы Мұзапаров (1939 жылы, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Майбалық ауылында туған) – техника ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. Қазақ политехникалық институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Лениногор геология барлау экспедициясында бұрғылау шебері, бас инженердің орынбасары (1964–65), Оңтүстік Қазақстан геология басқармасының бас инженер (1965–71), Қазақ КСР-і Геология министрлігі басқармасында бас инженер (1971–73), Шығыс Қазақстан Геология басқармасында отряд бастығы (1973–75), Қазақ минералды шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында бас конструктор, аға ғылыми қызметкер (1975–90) болды. 1990 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде профессор. Негізгі ғылыми еңбектері пайдалы қазба кен орындарын барлау мен оның техникаларына арналған. Дереккөздер
Әбдімұса Мұратұлы Қуатбеков

Қуатбеков Әбдімұса Мұратұлы (4.6.1942 ж.т., Түркістан облысы Арыс ауданы) – химия ғылымдарының докторы (1995), профессоры (1996). ҚР Жаратылыстану (1996) және Ресей пед. және психол. ғылымдар академияларының (1998) акад. Ташкент мемлекеттік университетін (1960) және Қазақстан ғылым академиясының Хим. ғылымдары институтының аспирантурасын (1968) бітірген. Қазақ химия-технология институтында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) оқытушы (1966–68), Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технол. институтында доцент (1971–78), Қарағанды мемлекеттік университетінің Жезқазған бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1978–86), Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1996–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақ-Өзбек инжинерия-гуманитария университетінің ректоры. П.Капица атынд. халықараралық сыйл. лауреаты (1996). Дереккөздер
Дебитор

Дебитор (лат. debіtor – борышқор) – 1) кәсіпорынға (ұйымға‚ мекемеге немесе азаматқа) берешегі бар жеке немесе заңды тұлға. Мысалы‚ жөнелтілген материалдық құндылықтар немесе орындалған жұмыстар үшін берешегі бар сатып алушылар‚ өздеріне берілген аванс үшін жеткізушілер мен мердігерлер‚ өздеріне төленген коммуналдық қызметтер ақысы үшін қызметшілер‚ коммерциялық несие алған кәсіпорын‚ аванс алған қызметкер‚ есеп беретін адам‚ тауар-материалдық құндылықтары кем шыққан материалдық жауапты адам дебитор болуы мүмкін; 2) бухгалтерлік есепте – ұйымның алдында ақшалай берешегі бар заңды немесе жеке тұлғалар. Айталық тауар алған немесе қызмет көрсетілген, бірақ ақысын төлемеген сатып алушылар, іссапар шығынына жұмсауға алғытөлем алған, бірақ бухгалтерияға есебін бермеген ұйым қызметкерлері дебиторға жатады. Дереккөздер
Қуатбеков Махамбет

Қуатбеков Махамбет (1941 ж.т., Түркістан облысы Отырар ауданы Темір ст.) – химия ғылым докторы (1993). ҚР Инженерия академиясының акад. (1994), Нью-Йорк ғылым академиясының мүшесі (1995). Алматы энергетика және байланыс институты мен Мәскеу машина жасау институттының аспирантурасын (1963) бітірген. 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Шағылыстыру

]] Шағылыстыру — күйлеген аналық малды аталық малмен табиғи және қолдан ұрықтандыру әдістері. Мал организмі толысқан кезде айғыр мен бие 3 жасында, бұқа мен қашар 15 — 18 айлығында, қошқар мен тұсақ 12 — 18 айлығында, қабан мен мегежін 10 — 12 айлығында тұңғыш рет шағылысқа қосылады. Малдың түлігіне, өнімнің түріне, жергілікті жағдайға , табынның құрамы мен мал санына қарай еркін аулада, үйірде, топта, кластық, қолдан Шағылыстыру әдістері қолданылады. Еркін Шағылыстыруда аталық мал үнемі табында, үйірде немесе отарда болады. Бұл аналық малдың жыныстық қабілетіне әсер етіп, күйлеуін тездетеді, әрі қысыр қалуы өте сирек кездеседі. 50 сиырға бір бұқа жіберіледі. Бірақ, бұл әдіс ірі табындарда есеп жүргізу және мал тұқымын асылдандыру жұмысын қиындатады, бұқа тез ариды. Аулада Шағылыстыру тәсілінде базда немесе аулада бір топ биеге асыл тұқымды айғыр қосады. Бірақ биелер мен айғырда таға болмауы тиіс. Ауладағы сиырлар мен қашарларға бұқа жазда екі рет — өріске шығарар алдында және өрістен келген соң, ал қыста малды серуенге шығарғанда қосылады. Үйірде Шағылыстыру жылқыны табында баққанда қолданылады. Мұнда айғыр үнемі үйірде болады. Топта Шағылыстыру тәсілі қой шағылыстырунда қолданылады, бұл үйірде Шағылыстыру тәсіліне ұқсас. Кластық Шағылыстыру тәсілі қой шағылыстырунда қолданылады, мұнда отардағы қой класқа бөлінеді де, оған қошқар таңдалады. Қолдан Шағылыстыру тәсілінде аталық малға жұп таңдауға, төлдеу есебін дұрыс жүргізуге малды дәрігерлік тексеруден өткізуге мүмкіндік береді. Оның кемшілігі — аналық малдың күйлегенін, әсіресе қыста дәл анықтау қиын. Сілтемелер *Жыныстық қатынас *Көбею *Жануарлар Дереккөздер
Шешенқара корунд кен орны

.]] Шешенқара корунд кен орны - Жамбыл облысы Мойынты темір жол станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Кен орнын 1931 жылы Н.И.Слепухин ашып, В.С.Малявкин, И.И.Деонисяк, Т.А.Ахметбеков зерттеген. Геологиялық құрылымы .]] Кен девон кезеңі турне шоғырының кварцты альбитофирі мен оның туфы бойынша түзілген туынды кварцитпен байланысқан. Туынды кварциттің ауданы 2 км 2 . Ол шығысында ортаңғы тас көмір интрузивті кешенінің гранитімен және төменгі тас көмір гранодиоритімен жапсарласқан. Құрамы, минералдануы Шешенқара массивінің құрамында серицитті, андалузитті, корундты, кварц-гематитті, монокварцты, серицит-алунитті және каолинитті туынды кварциттер бөлінеді. Корундты кварцит массивтің солтүстік, шығыс және оңтүстік беткейлерінде дамыған. Корундты минералдану желішікті-секпілді, корундтың мөлшері 5–10%, кейде ұсақ желі тәрізді және линза сияқты денелер кездеседі. Олардағы корунд мөлшері 70%. Барлығы 8 бөлікшеге бөлінетін корундты кен орнының ең маңыздысы – Шешенқара төбесінің солтүстік беткейінде орналасып, кен денесі 10–50 оңтүстік-батысқа еңістенген бөлігі. Мұндағы кен денесінің қалыңдығы 125 м, корунд мөлшері 1–35,5%. Шешенқара корунд кен орнындағы корунд қоры 60 мың т шамасында. Дереккөздер
Қубатов Рашид Жүсіпбекұлы

Қубатов Рашид Жүсіпбекұлы (5.10.1928 ж.т., Түркістан облысы Ордабасы ауданы Батырата а. — 2016) – экономика ғылым докторы (1971), профессор (1972). Ресей (1971) және Қазақстан (1992) А.ш. ғылыми академияларының толық мүшесі, ҚР Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Ташкент қаржы-экономика институтын (1950) және Мәскеу мемлекеттік экономикалық институттының аспирантурасын (1953) бітірген. 1954–95 ж. республиканың бірқатар жоғары оқу орындары мен ғылыми-зертеушы интституттарында ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. 1995 жылдан Менеджмент және маркетинг институтының ректоры. «Ауыл шаруашылық өнімдерінің өзіндік құны» тақырыбында доктор диссертация қорғады. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты: а. ш. өнімдерінің өзіндік құнын және бағасын арзандату мен жетілдіру, сапасын арттыру жолдары, а. ш-ндағы өндірістік бірлестіктердің әлеуметтік-экономика мәселелері, өтпелі кезең экономикасы. 15 монографияның авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971) марапатталған. Дереккөздер
Тектиттер

Тектиттер (грекше tektos – балқыған) – силикатты шыныдан тұратын, беті тілімделген шағын табиғи денелер. Тектиттер терминін 1900 жылы австралиялық геолог Э.Зюсс (1831 – 1914) ұсынған. Түсі жасыл, сары қара, пішіні мен мөлшері әр түрлі (ұзындығы 2 – 3 мм-ден бірнеше см-ге дейін), тұтқырлығы өте жоғары болып келеді. Чехословакияда – молдавит, Австралияда – австралит, Үндістанда – индошинит, Филиппинде – ризалит, филиппинит, Индонезияда – биллитонит, яваит, Африкада – бедиазит, Америкада – эмпирит деп аталады. Қазақстанның Ырғыз өзен бойында және Жаманшы құмында табылған Тектиттер ырғызит, жаманшинит деп аталады. Ғалымдар тектиттердің жаралуы жөнінде 2 түрлі болжам ұсынады: 1) кометалардың жерге таяу кеңістікте жарылып, бөлшектенуі; 2) бұдан 0,6 миллион жыл бұрын ірі ғарыштық денелердің Жер бетіне соғылуы кезінде пайда болған балқыған ұшқындар (бөлшектер). Ең ірі тектит (3,2 кг) Лаос мемлекетінен табылды.
Геннадий Николаевич Бабкин

Геннадий Николаевич Бабкин (13.8.1923 жылы туған, Павлодар қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1976), профессор (1980), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1983). 2-дүниежүздегі соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1950, қазіргі ҚазҰУ) және Қазақстан Ғылым Академиясының аспирантурасын (1957) бітірген. Қазақ тау-кен және металлургия институтында ассистент (1950–1954), Қазақ химия-технологиялық институтында ассистент, кафедра меңгерушісі (1957), Қазақ политехникалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі (1965), Жамбыл технологиялық институтының Алматы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1984) қызметтерін атқарады. Оның негізгі ғылыми еңбектері электрхимия саласын зерттеу мәселесіне арналған. Бабкин 5 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Қазиолла Еркенұлы Құбаев

Қазиолла Еркенұлы Құбаев (1944 жылы туған, Ресей, Саратов облысы Чкалов селосы) – экономика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991). * ҚР Жоғары мектеп академиясының Саратов механикаландыру институтын бітірген (1966). * Ақмола, Саратов облыстары ауыл шаруашылық кәсіпорындарында бас маман (1966–68); * Саратов ауыл шаруашылығын механикаландыру институтында аспирант (1968–71); * Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) кафедра меңгерушісі, декан (1971–83); * Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі (1983–92) болды. * 1993 жылдан профессор қызметін атқарады. * 1993-1998 жылдары Т. Рысқұлов атындағы (нархоз) Қазақ экономикалық университетінің проректоры; * 1998-1999 жылдары Павлодар гуманитарлық-экономикалық институтының ректоры; * 1999-2002 жылдары Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетінің Менеджмент және маркетинг кафедрасының меңгерушісі; * 2002-2009 жылдары әль-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Менеджмент және бизнес кафедрасының меңгерушісі; * 151-ден астам ғылыми жарияланым мен 8 монографияның авторы. Дереккөздер
Лордоз

Лордоз Лордоз (грекше lordos — иілген) — омыртқа бағанасының патологиялық майысуының (қисаюының) бір түрі. Адамның тік жүруіне байланысты омыртқа жотасының алға қарай иілім жасап орналасуы. Ол нәрестенің жатыр ішінде даму ақаулықтарынан, әр түрлі аурулардың (туберкулез, мешел, полиомиелит, т.б.) салдарынан пайда болады. Лордоздың патологиялық майысуы кейде туа пайда болса, кейде жүре пайда болуы да мүмкін. Бұл, көбіне бір жасқа дейінгі сәбилерде байқалады. Лордоз омыртқа бағанасының алға қарай майысып, қисаюымен сипатталады. Физиологиялық Лордоз омыртқа бағанасының мойын және бел бөліктерінде орналасады, ал патологиялық Лордоз тек бел омыртқаларда байқалады. Ауру адамдар арнайы күн кестесін сақтауы, емдеу гимнастикасымен шұғылдануы, массаж қабылдауы қажет. Кейбір жағдайларда хирургиялық операция жасалуы мүмкін. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әделхан Нұрғалиұлы Құдайбергенов

Құдайбергенов Әделхан Нұрғалиұлы (13.5.1938 ж.т., Ресей, Омбы облысы Горьковское аудан Кедей а.) – тарих ғылыми докторы (1991), профессоры (1992). ҚР Әлеум. ғылыми академиясының корр. мүшесі (1999). Қазақстан Білім беру ісінің үздігі. ҚазПИ-ді (1962, қазіргі ҚазҰПУ) және аспирантурасын (1968) бітірген. Павлодар облысында мектепте мұғалім, Қазақ КСР-і Мин-лер Кеңесі жанындағы Бас мемл. және әскери құпия баспасы басқармасында редактор, аға редактор (1965–68), Алматы мемлекеттік медицина инстиутында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) оқытушы (1968–71), Алматы шет тілдері институтында (қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) аға оқытушы, доцент, аға ғыл. қызметкер, кафедра меңгерушісі (1972–92), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында (1992–2000, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетті) проректор қызметтерін атқарды. 2000 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі. «Культурное строительство в ауле и селе Казахстана в 1965–85 жж.» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Білім Қайнелұлы Құдайбергенов

Құдайбергенов Білім Қайнелұлы (1945 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Мостик а.) – философия ғылыми докторы (1997), профессор (1997). Орал мемлекеттік университетін (1972) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1976) бітірген. Осы оқу орнында ассистент (1972–73), Қалмақ мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, оқу ісі жөніндегі проректор (1977–91), ҚазМУ-да (1991–94, қазіргі ҚазҰУ) доцент, ҚР Білім және ғылыми мин-лігінде бөлім, басқарма бастығы (1994–97) болды. 1997 жылдан Қазақ экон. және құқық институтында профессор, оқу ісі жөніндегі проректоры қызметтерін атқарды. «Социально-философские поиски духовности (историко-философские истоки и современные проблемы)» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Анатолий Григорьевич Кравцов

Анатолий Григорьевич Кравцов (15.1.1941 жылы туған, Ресей, Брянск облысы Новозыбков қаласы) – экономика ғылымының докторы (1994). ҚазМУ-дың экономикалық факультетін (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. *1961 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында ғылыми қызметкер (1971), аға (1978) және жетекші (1995) ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. «Проблемы научно-технического прогресса в условиях перехода к рынку (на материалах промышленности РК)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кравцов 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 13 монографияның авторы. Дереккөздер
Қанат Жанұзақұлы Құдайбергенов

Құдайберенов Қанат Жанұзақұлы (1955 ж.т., Түркістан облысы Шымкент қ.) – физика-математикалық ғылыми докторы (1992). ҚазМУ-ды (1978, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Математика және мех. институтында аспирант (1978–81); 1981 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Теор. және қолданбалы матем. институтында кіші, аға, жетекші, бас ғыл. қызметкер. «Однородные модели» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 30-дан астам ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Мариана шұңғымасы

Мариана шұңғымасы — Тынық мұхиттың батысында Мариана аралдарын бойлай 1340 км-ге созылып жатқан тар депрессия. Көлденең қимасы V тәрізді, беткейі тік (7 — 9Ә). Табаны тегіс, ені 1 — 5 км. Орташа тереңд. 8 — 11 км. Ең терең жері — оңт. бөлігінде 11022 м. Бұл дүниежүз. мұхит бойынша ең терең жер. Бұл тереңдік Эверест тауының биіктігінен де асады. Оны 1958 ж. кеңес ғалымдары «Витязь» кемесінде ғыл.-зерт. жұмыстарын жүргізгенде анықтаған. Мариана шұңғымасының төменгі бөлігіндегі температура шамамен 1-4 градус. Мариана шұңғымасының тереңдігі әлі толық зерттелмеген. Шұңғыма жер қыртысының қалың ең жұқа жерлерінің бірінде орналасқан. Тарихы * 1875: Ағылшын кемесі “Челленджер нүктесін” Мариана шұңғымасындағы ең терең нүктесін анықтап, оған “Челленджер шұңғымасы” деген атау берді. Олар тереңдікті 8184 метр деп өлшеген. * 1951: Американдық кеме “Мариана шұңғымасы” тереңдікті 10 863 метр деп өлшеді. * 1960: Американдық океанографтар Джеймс Камерон және Дон Уолш “Триест” кемесімен қолдана отырып “Челленджер шұңғымасына” жетті. Олар тереңдікті 10 916 метр деп өлшеген. * 2012: Режиссер Джеймс Камерон “Deepsea Challenger” аппаратымен шұңғымаға жетті. Ол оның тереңдігін 10 908 метр деп өлшеген. * 2019: “Витязь” кемесінің экспедициясы шұңғыманың тереңдігін 10 929 метр деп өлшеген. Дереккөздер
Қапа Құдайбергенов

Қапа Құдайберенов (15.3.1937 жыл, Ақтөбе облысы Хромтау ауданы – 3.2.1995 жыл, Ақтөбе қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1985), профессоры (1986). * Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Қызылорда облысы Арал ауданы ауруханасында дәрігер (1964–67) * Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі (1970–83) қызметтерін атқарған. * Негізгі ғылыми еңбектері акушерлік және гинекология мәселелеріне арналған. * «Әйелдер босанғаннан кейін жұқпалы ауруларды дарытпау» тақырыбында доктор диссертация қорғаған. * 20-дан астам ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Владимир Васильевич Шкарпетин

Владимир Васильевич Шкарпетин (1923 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы) – техника ғылымдарының докторы (1988), профессор (1996). Қазақстанның еңбек сіңірген өндіріс қызметкері. Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1949, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Ертіс полиметалл комбинатында ауысым бастығы (1949–1950), Жоғарғы Березовск кентіндегі кеніште телім бастығы, бас инжинердің орынбасары, бас инжинер (1950–1956), Өскемен қаласындағы Бүкілодақтық түсті металлургия ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория бастығы, жетекшісі, бас ғылыми қызметкер (1956–1996) болған. 1996 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде профессор қызметін атқарды. 100-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. Қазан революциясы орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Василий Миронович Красов

Василий Миронович Красов (26.6.1911, Украина, Харьков қаласы) – биохимик, биология ғылымының докторы (1964), профессор (1971). Харьков малдәрігерлік институтын бітірген (1932). Еңбек жолы Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық эксперименттік ветеринария институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1932–56), Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1956–78) қызметтерін атқарған. «Белки крови животных в норме и при некоторых заболеваниях (Электрофоретические исследования)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері мал биохимиясы мәселелеріне арналған. Красов 5 өнертабыстың авторы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Көкжарлы

Көкжарлы – Орта жүз Найман тайпасының руы. ының шежіресі]] Шежіре Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Ергенекті Саржомарт тармағынан тарайды. Көкжарлыдан: * Аластым * Өтеміс * Баба * Шалтеке * Үйжығар * Итбақпас * Тәттібек * Жарқымбет * Сеңгірбай * Жәрке * Қара Қаршыға * Есенәлі * Андағұл * Қойсары Рулары тарайды Таңбасы мен Ұраны Ұраны-Қаптағай!, Көкжарлы Барақ! Бүкіл саржомарт тармағының рулық таңбасына –(,|–|, (=)) байланысты Көкжарлыны “ергенекті найман” деп те атаған. Бүкіл ергенекті-саржомарт тармағының рулық таңбасы – Ергенек. Көкжарлы батырлары * Көкжарлы Көкжал Барақ * Мамай батыр – би, батырлар әулетінен. Хан таныған, халық қадірлеген қазақ-жоңғар қақтығыстарының қаһарманы Ер Мамайдың Ақ Жайықтан басталып, Алтын Алтай алқабы мен қарабұйра Қалба қойнауындағы Сібенің бес көлін бесіктей тербеткен күміс кемер, көк тіреген көрікті Көктау баурайына дейін шұбала созылған ерен ерлік пен өркенді өмір жолдары кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге екендігі анық. Мамай батыр жайлы Әнуар Әлімжанов кітап жазса, белгілі режиссер, Халық қаһарманы Ә.Мәмбетов кітап желісімен «Жаушы» кинофильмін түсірген. Сегізсері Баһрамұлының баласы Мұсайын «Ер Мамай», белгілі айтыс ақыны Қ.Алтынбаев «Мамай батыр» дастандарын жазған. Семей қаласындағы бір көшеге Мамай батырдың есімі берілген. Марат Өмірбекұлының жеке қаражатына Мамай батырдың құрметіне ауылда мүсін орнатылып, салтанатты түрде ашылды. * Ақымбет батыр (1450-1529) * Қобыз би (1455-1530) * Жанмұхаммед Аталық (1469-1582) * Жолым би (1498-1571) * Ақпан батыр (1532-1541) * Қамбар батыр (1563-1621) * Көксерек баһадүр (1604-1678) * Жарты би * Мәмбет би (1640-1718) * Бөрте батыр (1678-1767) Тұлғалары # Барақ батыр # Ақкенже Аймағамбетов # Жаңабай Әдікұлы # Досхан Жолжақсынов # Қалихан Ысқақұлы Ысқақ # Әбдікерім Ережепұлы Беске Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Пірімқұл Құдайбергенов

Құдайбергенов Пірімқұл (18.1.1941 ж.т., Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Қосағаш а.) – экономика ғылыми докторы (1992), профессор Ташкент т. ж. көлігі инженериялері институтын (1963) және Мәскеу басқару университетінің аспирантурасын (1974) бітірген. КСРО машина жасау мин-лігі жүйесінде шебер, прораб (1963–67), Автомобиль жолдары мин-лігінің «Оргтехдорстрой» тресінде аға конструктор, топ жетекшісі, бас инженерия (1967–70), Қазақ КСР-і Күрделі құрылыс мин-лігі жүйесінде бас маман (1970–74), Қазақ ұлттық тех. университетінде, Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясында қызметтер атқарды. 50-ден астам ғыл. жарияланым мен 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Владислав Григорьевич Шкодин

Владислав Григорьевич Шкодин (1940–1996) – химия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). * С. М. Киров атындағы Орал политехникалық университетін (1963, қазіргі Екатеринбург) бітірген. * Свердловск қаласындағы «Унипромедь» кәсіпорнында аға ғылыми қызметкер (1963–1968). * Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында жетекші ғылыми қызметкер (1968–1985) * Қарағанды мемлекеттік университетінде физика-химия кафедрасының меңгерушісі (1986–1988) қызметтерін атқарған. * 250-ден астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. Ол физикалық және органикалық химия, гидрометаллургия саласындағы маман. Дереккөздер
Иван Иванович Крафт

Иван Иванович Крафт (1861–1914) – зерттеуші. Қазақстан туралы материалдар жинаған. «Торғай облыстық хабарларының» бас редакторы, Торғай облысы басқармасының бас кеңесшісі болған. «Торғай облысындағы басқару, шаруашылық, сот және халық ағарту мәселелері» деп аталатын жинақты (1894) дайындауға қатысты. Крафт құрастырған «Далалы облыстардағы киргиздар (қазақтар) туралы заңдар жинағының» 1-бөліміне «Киргиздардың (қазақтардың) орыс бодандығын қабылдауы» деген әдеби деректер бойынша жазылған тарихи очеркі кіретін болса, 2-бөлімі «Далалы облыстарды басқару туралы ережеден» тұрады. 3-бөлімінде Ақмола, Семей, Жетісу, Орал, Торғай облыстарындағы қазақтарға қатысты 1731 жылдан 1898 жылдың 2-жартысы аралығында шыққан грамоталар, жарлықтар, заңдар тізімі көрсетіліп, олардың қысқартылған түрі берілген. Крафттың өзі өңдеген кітаптың бұл соңғы бөлімі қазақ халқының тарихын зерттеуде құнды дерек көзі болып табылады. Крафт «Ертеректегі киргиздарға (қазақтарға)» қатысты еңбегінде (1900) қазақтардың тұрмыс-тіршілігі, саяси тарихы, сондай-ақ Торғай облысындағы Торғай, Ырғыз сияқты қалалар тарихы, сұлтандар, тархандар мен билерге қатысты маңызды мағлұматтар беріліп, қазақ даласындағы құлдықты жою туралы сөз қозғалады. Крафт өзінің «Киргиздардың (қазақтардың) орыс бодандығын қабылдауы туралы» мақаласында қазақтардың шығу тегі туралы баяндай келе үш жүзге бөлінуі, ондағы рулардың, тайпалардың аттары аталып, 1731–1865 ж. қазақтардың Ресеймен қарым-қатынасы туралы мағлұматтар берген. Дереккөздер
Құдайбергенова Нағима

Құдайбергенова Нағима (1935 ж.т., Қызылорда облысы Арал қаласы) – геология-минералогия ғылымының докторы (1988), профессоры (1994). Саратов мемлекеттік университетін бітірген (1958). Ақтөбе кешенді геологиялық барлау экспедициясында геолог (1958–60); Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдары институтында аға лаборант, инженерия, кіші, аға ғылыми қызметкер, геология ғылыми-зертеу мұражайының (1961) меңгерушісі болып қызмет істеген. 110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Еркін Сембекұлы Бөгенов

Еркін Сембекұлы Бөгенов (1936 жыл, Алматы облысы, Қарасай ауданы, Шамалған станциясы) – техника ғылымдарының докторы (1989 жылы), профессор (1991 жылы). Өмірбаяны * Қазақ тау-кен металлургия институтын (1960 жылы) бітірген. * Қырғыз КСР-і Оңтүстік тау-кен комбинатында шебер, кен бөлімінің бастығы. * Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ Ұлттық техникалық университеті) доцент болды. * Бүкілодақтық фосфор өнеркәсібі ғылыми-зерттеу институтында директордың орынбасары қызметін атқарды. * Қазақ химия-технология институтында оқытушы, доцент, профессор (1981–91 жылдары). * 1994 жылдан Қазақ Ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері * 8 оқу құралының авторы. Дереккөздер
Чапай Ғабдығалиұлы Мусин

Чапай Ғабдығалиұлы Мусин (20.2.1935, Батыс Қазақстан облысы қазіргі Сырым ауданы Қоңыр ауылында – 28.7.2009, Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1984), профессор (1984). ҚазМУ-ды (1956, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген.Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында (Тараз мемлекеттік университеті) аға оқытушы (1963–66), Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институтында аға ғылым қызметкер (1969–75), Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) доцент (1975–82), Қазақ физкультура институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы), Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі (1982–86), Қазақ көлік және коммуникация академиясында кафедра меңгерушісі, профессор (1986–2007) қызметтерін атқарды. 1982 ж. «Руководства компартии Казахстана комсомолом Республики в условиях развитого социализма» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. Дереккөздер
Арнольд Эдуардович Шкутин

Шкутин Арнольд Эдуардович (1929 жылы туған, Украина, Донецк облысы Енакиев ауданы Мало-Орловка селосы) – медицина ғылымының докторы (1987), профессор (1989). Қазақ мемлекеттік медицина институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. Ақмола облысында аудандық сан-эпидемиологиялық ст-ның бас дәрігері (1956–1958), аудандық бас дәрігердің орынбасары (1958–1959), Ақкөл аудандық ауруханасының бас дәрігері (1959–1960) болған. 1960 жылдан Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында ассистент, кафедра меңгерушісі, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер:
Марина

Марина (итал., лат., франц. — теңіз көрінісі) — теңіз көрінісі бейнеленген көркемсурет туындысы, пейзаж жанрының саласы. Алғашқыда теңізге батып кеткен әскери кемелер құрылымын қағазға қайта түсіру үшін пайда болып, теңіз бейнесін оған қосымша безендіру құралы ретінде пайдаланған. Кейіннен теңіздегі тарихи оқиғаларды бейнелеу арқылы үлкен сұранысқа ие болып, Еуропа бейнелеу өнерінде дара жанр ретінде қалыптасты. 17 ғ-да Голландияда кескіндеме және графика саласында маринистер (Я.Порселлис, С.де Влигер, Х.Сегерс, Я Ван де Велде) шығармаларында теңіздің қатал тылсым табиғатын, тұрмыс тіршілігі теңізбен байланысты балықшылар өмірін шыншылдықпен бейнеледі. 18 — 19 ғ-ларда Францияда — К.Ж. Верне, Жапонияда — Кацусика Хокусай, Англияда — У.Тернер, Голландияда Х.В. Месдон, Ресейде — И.К.Айвазовский мен А.П. Боголюбов сияқты әйгілі маринистер шықты. Ә. Төлебиев, М. Дербісова Дереккөздер
Владимир Филиппович Кривошеев

Владимир Филиппович Кривошеев (9.2.1947 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1987). Ресей Педагогикалық ғылыми академиясының академигі. Петропавл педагогикалық институтын бітірген. Еңбек жолын Петропавл қаласындағы №31 мектепте мұғалім болып бастаған. Кеңес Армиясы қатарында қызмет еткеннен кейін Солтүстік Қазақстан облысы Куйбышев ауданы комсомол комитетінің 2-хатшысы, РКФСР Білім министрлігінде нұсқаушы болып жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Ресей ғылыми-зерттеу мектептерін басқарады. Дереккөздер
Сьюзен Полгар

Сьюзен (Жужа) Полгар (, туылған кезіндегі аты — ; 19 сәуір 1969, Будапешт, Венгрия) — мажарлық және американдық шахматист, ерлер мен әйелдер арасындағы халықаралық дәрежедегі гроссмейстер, шахматтан әйелдер арасындағы әлем чемпионы (1996 — 99). ФИДЕ-нің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2004) Ол 12 жасында 16 жасар қыздар арасындағы жарысқа қатысып, Венгрияның чемпионы атанды. 1981 ж. Варна қаласында өткен халақаралық турнирде бас жүлдені еншіледі. 1986 ж. ерлер арасындағы Венгрия чемпионатында қола жүлдені жеңіп алды. Ол сіңлілері София, Юдит және замандасы Ильдико Мадлмен бірге 1988, 1990 жылдардағы бүкіләлемдік шахмат олимпиадаларында алтыннан алқа тақты. 1994 ж. Тилоргте әлем чемпиондығына үміткерлер турнирінің қорытындысында Полгар М.Чибурданидземен 1 — 2 орынды бөлісті. Осы екі шахматшы арасындағы қосымша матчта 5,5:1,5 есебімен Полгар жеңді. Сөйтіп венгр қызы әлем чемпионы қытайлық Се Цзюнмен 1996 ж. Испанияның Хаэн қаласында кездесті. Бұл матчта 8,5:4,5 есебімен жеңіске жеткен Полгар әлем чемпионы атанды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Вероника Федоровна Шлыгина

Шлыгина Вероника Федоровна (12.2.1927 жылы туған, Алматы) – геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1964). Қазақ КСР-і Геология министрі. Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1950, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық унивeрситеті) бітірген. Тақырыптық партиясында инжинер, гидрогеологиялық партиялар тобының техникалық жетекшісі (1950–1964), Қазақстан ғылым академиясының Гидрогеология және гидрофизика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі қызметтерін (1964–1998) атқарған. Шлыгинаның қатысуымен Қазақстандағы аса ірі Алматы, Талғар, Покровское жер асты суының кен орындары барланып, бекітілді. 160-тан астам ғылыми жарияланым мен 12 монографияның авторы. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1980). Дереккөздер:
Лев Ильич Шмонин

Шмонин Лев Ильич (2.11.1914, Ресей, Пенза қаласы – 10.7.1980, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1973), профессор (1976). ҚазМУ-ды (1940, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Осы оқу орнында оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1948–1980) атқарған. Ғылыми еңбектері табиғатта кездесетін табиғи радиоэлементтердің орын ауысуын, сондай-ақ жер қыртысының жоғары қабаты мен атмосфераның төменгі қабатындағы нейтрондар ағынын зерттеуге арналған. 8 өнертабыстың авторы. Дереккөздер:
Поли...

Поли... (грек. polys — көп, көптеген, толып жатқан, көлемді) — күрделі сөздің бір бөлігі. Бұл көпшілік мағынаны, бір нәрсенің жан-жақты қамтылуын немесе құрамның көп түрлілігін көрсетеді (мысалы,поликлиника, полифония, колиартрит, т.б.). Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Меңдолла Құланбаев

Құланбаев Меңдолла (1932 ж.т., Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Төретам ст.) – медицина ғылыми докторы 1975), профессор (1980). Қазақстан Профилактикалық медицина академиясының академия (1995). Алматы мемлекеттік медицина институттын (1955, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1955 жылдан осы оқу орнында доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. «Злокачественные опухоли мягких тканей (эпидемиология,клиника, диагностика и лечение)» тақырыбында докт. дисс. қорғады. Ғылыми еңбектері жедел холециститтің асқынулары және оның алдын алу мәселесіне арналған. 180-нен астам ғыл. жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Мая Михайловна Бағызбаева

Мая Михайловна Бағызбаева-1.5.1932, Түркістан облысы Шымкент қаласы – 9.12.2000, Алматы қаласы) – филология ғылымның докторы (1985), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми және техникалық қайраткері, Халықаралық жоғары мектеп ғылым академиясының академігі (1996). Мәскеу мемлекеттік университетін (1954) және аспирантурасын бітірген (1963). Педагогикалық қызметін Шымкент педагогикалық институтында (1954–1959, қазіргі Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті) бастаған Бағызбаева 1963 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Фольклор семиреченских казахов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Қазақстандағы орыс фольклорын жинау, жүйелеу және зерттеу тұрғысында 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Оның тікелей басқаруымен 1990 жылы ҚазҰУ-дың филология факультетінде фольклортану мәселесі бойынша ғылыми-зертеу лабораториясы құрылды. Бағызбаева Қазақстандағы орыс ауыз әдебиеті үлгілерін бірнеше том етіп дайындап, баспадан шығарды («Фольклор семиреченских казаков», 1977, 1979; «Русский фольклор Восточного Казахстана», 1991; т.б.), орыс халқының сөз өнерін зерттеуге үлкен үлес қосты. Дереккөздер
Құламерген Сыздықұлы Мусин

Құламерген Сыздықұлы Мусин (19.5.1951 жылы туған) – педагогика ғылымдарының докторы (2000 ҚазМУ-ды (1974, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), КСРО ғылым академиясының Металлургия институтының аспирантурасын (1977) бітірген. Қазақстан Педагогика ғылымдарының, Халықаралық ақпараттандыру академияларының академигі (2004). Талдықорған педагогика институтында (қазіргі Жетісу мемлекеттік университеті) аға оқытушы (1978–86), кафедра меңгерушісі (1986–87), Алматы энергетика институтында (қазіргі Қазақ энергетика және байланыс академиясы) аға оқытушы, деканның орынбасары (1989–95), Қазақ халықарылық қатынастар және әлем тілдері университеті «қазіргі ақпараттық технологиялар» орталығының директоры (1999–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері салыстыру педагогикасы, мұғалімдерді кәсіби даярлаудың методологиясы, білім беруді ақпараттандыру, ересектерге білім беру мәселесіне арналған. «Америка, Англия, Ресей, Қазақстанда мұғалімдерді кәсіби даярлау» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.. Дереккөздер
Полиандрия

Полиандрия (поли… және грек. аndros — ер, еркек) — көп күйеулілік, бір әйелдің бірнеше ері болуы. Полиандрия топты некенің сирек кездесетін сарқыншағы. Алеуттер мен эскимостардың кейбір топтарының арасында 19 ғ-ға дейін сақталып келді. Тибет пен Үндістандағы кейбір этногр. топтарда Полиандрияның “ағайындық” (Тибетте) және “жаттық” (Үндістанда) түрлері 20 ғ-ға дейін жетті. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Мақпал асуы

Мақпал, Мақбел – Қырғыз Алатауының орта бөлігіндегі асу. Географиялық орны Қазақстан (Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы) мен Қырғызстан шекарасында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3006 м. Асудың солтүстік етегінен Мақбел өзені бастау алады. Өзенді бойлай оңтүстік беткейіндегі Талас өзенінің бастауына қарай соқпақ жол асады. Сәуір-қыркүйек айларында ғана салт атты адам өте алады. Дереккөздер
Мұратбек Бөжеев

Мұратбек Бөжеев (1910 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Шұбартау ауданында туған – 4 ақпан 1980 жылы, Алматы қаласында қайтыс болған) – филология ғылымдарының докторы (1973 жылы). Саратов мемлекеттік университетінде (1928–30 жылдары), Мәскеу педагог институтында (1930–32 жылдары) оқыған. Қазақ Педогогика Институтында (қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті) және Қазақ Мемлекеттік Университетінде (Қазақ Ұлттық Университеті) оқытушы, профессор (1934–41 жылдары), Қазақстан Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші (1957–61 жылдары), аға ғылыми қызметкер (1961–80 жылдары) болып жұмыс істеді. Бөжеевтің ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – қазақ әдебиеті, қазақ фольклоры мәселелері, Абайдың ақындық мектебі. Қазақ әдебиеті тарихының 6 томдығының, М.О. Әуезовтің 12 томдық шығарма жинағының құрастырылуына және басылуына қатысып, ат салысты.«Абай Құнанбаев творчествосының идеялық-көркемдік ерекшеліктері» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. «Абайдың ақындық айналасы» атты зерттеу еңбегі, «Абай аудармалары», «Абайдың реализмі» т. б. ғылыми еңбектері, мақалалары - абайтану ғылымына қосылған мол үлес. Әуезов шығармашылығын зерттеуде Бөжеев жазушының 12 томдық шығармалар жинағын құрастырды. Әсіресе жазушының алғашқы еңбектерінің уақытын, бүркеншік аттарын (псевдонимдерін) анықтауда, қолжазба мұрасының араб әрпіндегі мәтіндерін қайта түзуде ерекше ықтияттылық танытты. Музей қызметкерлерімен бірге «М. О. Әуезовтің қолжазба мұрасы» («М. О. Әуезов архивінің ғылыми сипаттамасы») атты келемді еңбекті жарыққа шығарды. «М. Әуезов. Библиографиялық көрсеткіш» еңбегі (1966), «Еңлік - Кебектің» нұсқалары туралы» («Жұлдыз», 1965, №6) мақаласы жарияланды. Шығармалары * "М.О. Әуезов туралы көрсеткіш", Алматы, 1966; * “Абайдың ақындық айналасы“, Алматы, 1971; * "Революцияға дейін қазақ тілінде шыққан әдеби кітаптар", 1807–1917 (Аннотацияланған библ. көрсеткіш), Алматы, 1978.; Сілтемелер * [http://www.azattyq.org/audio/Audio/306686.html «Мұратбек Бөжеевтің еңбегіне қатысты хабар»] * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_literature_scientist_muratbek_bozheev/3557509.html «Әдебиеттанушы ғалым Мұратбек Бөжеевтің мұрасы толық зерттелмей жатыр»] * [http://www.abai.kz/content/edebiettanushy-galym-myratbek-bozheevke-100-zhyl Әдебиеттанушы-ғалым Мұратбек Бөжеевке 100 жыл] Дереккөздер
Ілияс Райханұлы Құлмағамбетов

Ілияс Райханұлы Құлмағамбетов (21.6.1954, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1991), профессоры (1994). Еңбек жолы * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1977, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. * КСРО Денсаулық сақтау министрлігі Трансплантология және жасанды органдар ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1982) бітірген. * Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент, кафедра меңгерушісі (1983–2001) болып жұмыс істеді. * 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтының (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ректоры. Ғылыми жұмыстары 1999 ж. «Разработка интегральных методов оценки функционального состояния систем дыхания и кровообращения при интенсивной терапии» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 240-тан астам ғылыми жарияланым мен 7 монографияның авторы. Марапаттары Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты. Дереккөздер
Людмила Анатольевна Крылова

Людмила Анатольевна Крылова (1.2.1953 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – педагогикалық ғылымының докторы (2000). Петропавл педагогикалық институтын (1974], қазіргі Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. Петропавл қаласындағы №35 мектепте мұғалім (1975–1981), 1984 жылдан Петропавл педагогикалық институтында аға оқытушы, 1990] жылдан доцент болды. Петропавл қаласындағы 1-гимназияның гуманитарлық пәндер бойынша жасалған инновациялық бағдарламасының авторы. 1996 жылдан Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде доцент. Крылова 50-ден астам ғылыми мақала, оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Серікжан Ағыбайұлы Бадаев

Серікжан Ағыбайұлы Бадаев(1948 жылы туған, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымның докторы (1997). Новосибирск мемлекеттік университетін (1971), аспирантурасын (1974) бітірген соң ҚазМУ-да (1974–1991, қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, 1991 жылдан Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының Теория және қолданбалы математика институтында аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. 1996 жылы «Минимальные нумерации» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бадаев 35 ғылыми еңбектің авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://kaznu.kz/kz/5587] Дереккөздер
Марионетка

Марионетка ( — Мария қызды бейнелейтін кішкентай қуыршақ) — театр қуыршағының бір түрі. Ортағасырлық кейіпкер Мария қыздың атымен аталған. Марионетканы шымылдық қалқасынан актер жіптер немесе таяқшалар арқылы қимылдатып отырады. Оны терракотадан, ағаштан, піл сүйегінен, күмістен, былғарыдан, т.б. жасайды. Ең көп таралған марионетка қуыршағының басы мен денесі ағаштан ойылған. Қуыршақтың басына бекітілген темір сым арқылы актер оны қимылға келтіреді. Марионетканың күрделірек түрі — темір сыммен және қуыршақтың қимылдайтын буындарына байланған жіптердің екінші ұшын “вага” деп аталатын ағашқа байлап, осы вага арқылы актердің қуыршақты басқаруына лайықталған. Қазіргі кәсіби қуыршақ театрларында көбінесе тек жіппен басқарылатын марионетка пайдаланылады. Ауыспалы мағынада бөтен біреудің қолшоқпарына айналған мемлекетті, саяси топты немесе үкімет адамын марионетка деп атайды. Дереккөздер et:Buratino ka:ბურატინო lt:Buratinas
Шолпан Бөрібайқызы Құлманова

Құлманова Шолпан Бөрібайқызы (16.1.1951 ж.т., Қызылорда қ.ала) – педагогикалық ғылыми докторы (2001), профессоры ҚазПИ-ді (1972, қазіргі ҚазҰПУ) және Мәскеу педагогикалық ғылыми академиясының аспирантурасын (1978) бітірген. Қызылорда педагогикалық институттында (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы, декан, кафедра меңгерушісі (1982–99); Алматы қаласындағы мұғалімдер білімін жетілдіру институтында директордың орынбасары (1999–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында кафедра меңгерушісі. «Научно-педагогические основы воспитания младших школьников средствами казахской народной музыки» тақырыбында докторы диссертация қорғады. 80-нен астам ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Александр Иванович Крыльцов

Александр Иванович Крыльцов (1.9.1916, Ресей, Орынбор облысы Чкалов ауданы Благовещенское селосы – 19.5.1972, Алматы қаласы) – зоолог, биология ғылымының докторы (1971). *1942 - Қырғыз педагогикалық институтын бітірген. *1941-1948 - Қырғыз медициналық және педагогикалық институттарында оқытушы болды. *1948-1958 - ВАСХНИЛ-дің Қазақ бөлімшесінің республиккалық өсімдік қорғау стансасында кіші ғылыми қызметкер, *1958-1972 - Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. *1970 жылы «Биологические основы борьбы с малым сусликом в Западном Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері териология мәселелеріне (сарышұнақ экологиясы мен физиологиясы) арналған. Дереккөздер
Полибий

Полибий (Polybіos) (шамамен б.з.б. 201, Мегалополь қ. Аркадия — б.з.б. 120 ж. ш. сонда) — ежелгі грек тарихшысы. Ахей одағы басшыларының бірі Полибий б.з.б. 171 — 168 ж. болған 3-македон соғысынан кейін тұтқындармен бірге Римге аманат ретінде жіберілді. Римде болған 16 жылда ол Сципион Эмилиан бастаған Рим ақсүйектерімен тығыз қарым-қатынас жасады. Полибий саяси көзқарас жағынан Грекияның олигархтық топтарының жетекшісі, демократтардың қарсыласы болды. Полибийдің негізгі еңбегі — 40 кітаптан (бізше тараудан) тұратын “Жалпы тарих”. Бізге еңбектің алғашқы 5 кітабы және үлкенді-кішілі үзінділері жетті. Ол өз еңбегінде б.з.б. 220 — 146 жылдардағы Жерорта т. жағалауындағы мемлекеттер (Грекия, Македония, Кіші Азия, Сирия, Египет, Карфаген және Рим) тарихын өзара сабақтастыра қарастырды. Полибий Жерорта т-нде Рим үстемдігінің орнауын баяндап, олардың жүргізген саясатын жоғары бағалады. Ол Римнің жетістіктерін монарх., аристократ. және демократиялық құрылыс элементтерін үйлестірудің жоғары дәрежеде ұйымдастырылуымен байланыстырады. Полибий тарихтың міндеті жеке адамдар іс-әрекетіне себепші болатын оқиғаларды суреттеу ғана емес, оларды түсіндіру деп таниды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Лоренц күші

]] Лоренц күші — электрмагниттік өрісте қозғалатын зарядталған бөлшекке әсер ететін күш. Бұл күшті сипаттайтын өрнекті 1892 ж. голланд физигі Х. А. Лоренц (1853 — 1928) тәжірибе нәтижелерін қорытындылап тапқан, СИ жүйесінде формуласы: мұндағы: * — Лоренц күші * — бөлшек заряды * — электр өрісі * — магнит өрісі * — бөлшектің жылдамдығы * × — векторлық көбейту. мен B магнит өрісі кеңістік пен уақыт бойынша өзгереді.]] Зарядталған бөлшек жылдамдығының кез келген мәндерінде (*) өрнегі орындалады; бұл өрнек электрдинамиканың ең негізгі қатыстарының бірі, өйткені, ол электрмагниттік өріс теңдеулерін зарядталған бөлшектің қозғалыс теңдеулерімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Өрнектің оң жағындағы бірінші мүше — зарядталған бөлшекке электр өрісі тарапынан, ал екіншісі — магнит өрісі тарапынан әсер ететін күштер. Лоренц күшінің магниттік бөлігінің бағыты бөлшек жылдамдығына перпендикуляр болғандықтан механикалық жұмыс жасамайды. Ол бөлшектің энергиясын өзгертпей, тек қозғалысының траекториясын қисайтады. Лоренц күшінің магниттік бөлігінің шамасы, θ90° болғанда максималь, ал θ0 болса, оның шамасы нөлге тең болады. Вакуумдегі тұрақты әрі біртекті магнит өрісінде (ВН, мұндағы Н — магнит өрісінің кернеулігі) қозғалатын зарядталған бөлшек Лоренц күшінің магниттік құраушысының әсерінен бұрандалық сызық бойымен тұрақты v жылдамдығымен қозғалады. Егер Е0 болса, онда зарядталған бөлшектің қозғалысы күрделіленіп, оның айналу центрі магнит өрісіне перпендикуляр бағытта ығысады. Бұл ығысу бөлшектің дрейфі деп аталады. Дрейфтің бағыты [ЕН] векторы арқылы анықталады және ол зарядтың таңбасына тәуелді болмайды. Магнит өрісі мен өткізгіштегі электр тогының өзара әсерлесуі салдарынан өткізгіштің көлденең қимасындағы токтың мәні әр түрлі болады. Бұл жағдай термомагниттік және гальваномагниттік құбылыстарда байқалады (қ. Холл эффектісі, т.б.). Дереккөздер