kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Носач

Носач - қушық мұрынды маймылдар ға жатады. Басы мен бойының ұзындығы құйрығынан қысқа болады.Үлкендерінің мұрны ұзын болып, аузына түсіп, салбырап тұрады. Жастауының мұрны пұшық,жаңа туғандікі жалпақ болады. Калимантан аралында, орман маңындағы мангро ағаштары мен қопаларда тіршілік етеді. Бұталарға қолымен асылып не секіріп қозғалып отырады. Жақсы жүзеді, су астында 12 метрге дейін жүзе алады. Носачтардың әр тобында 20 шақты маймыл болады.Таңертең және кешкілік бәрі жиналып,концерт қояды. Көсемдері қауіпті сезсе басқаларды сақтандыру үшін кахау деп айқай салады. Ұйықтағанда бір-бірден 300 метр қашықтықты сақтай отырып жатады, аналықтары балаларымен бірге ұйықтайды. Жылына бір рет беті көк түсті сәбиін дүниеге әкеледі. Үш ай өткенде ол сұрғылт түске енеді,кейінірек үлкендері секілді қоңырқай болады. Носачтар өсімдіктерді, насекомдар мен ұсақ жәндіктерді жейді. Дереккөздер
Ланғұр

Ланғұр - шағын денелі көрікті маймыл. Құйрығы бойынан ұзын. Епті, қозғалғыш. Төрт аяқтап жүгіреді. 10 метрге дейін секіре алады. Секіргенде алдыңғы аяқтарын созып, құйрығын артқа жібереді де, артқы аяқтарын басынан асыра созылады. Топтанып жүреді. Көсемдері-тәжірбиелі еркегі болады, ол ұйықтайтын, тамақтанатын орындарды таңдайды. Ланғурлар жемістер мен жапырақтарды жейді. Туған балаға қарау анасы мен кәрі ұрғашы маймылдардың мойнында болады. Дереккөздер
Спрингбок

Спрингбок - желаяқ көркем киік. Олар саванналарда табын-табын болып көшіп жүреді. Жыртқышты байқаған сәтте киік шапшып жерден тік көтеріліп секіреді. Бұл - оның басқа үйірлестеріне берген қауіптен сақтандыру белгісі. Киіктер табыны ғана емес, даладағы бүкіл бөкендер, алашааттар, буйволдар түгел жоса жөнеледі. Жыл өткен сайын саванналардағы киіктер саны азайып барады. Дереккөздер
Алашаат

Алашаат Алашаат- жабайы дала жылқысы.Алашааттар саванналарда топ-топ болып жайылып жүреді.Бір табанда бір айғыр және бірнеше құлынды бие болады.Айғырлары әр қадам сайын аңдып жататын арыстан,қабылан,қорқау секілді жыртқыштардан үйірін қырағылықпен қорғап жүреді.Алыстан жыртқышты байқаған айғыркөсем осқырынып ескерте тез арада табынын басқа жаққа алып кетеді.Желдей ұшып зымырап бара жатқан алшааттарды дала түсімен ажырату қиын.Олар өзара жылдамсып біртұтастыққа айналады.Алашаатардың қорғанушылық кепілі болады. Дереккөздер
Подалирий

Подалирий - ілмек тәрізді мұрты бар ежелгі желкенді көбелектің бір түрі. Тұмсығы мықты әрі ұзын. Ұзын қанаттары демалған кезінде жоғары көтеріліп тұрады. Бояуы өте ашық түсті артқы қанаттарының ұштары айрықша жиектелген. Көбелектер бір-бірін алыстан түсіне қарап, жақындағанда иісіне қарап ажыратады. Дереккөздер
Қалталы құмырсқа қоректі

Қалталы құмырсқа қоректі немесе Намбат немесе Қалталы құмырсқажегі — Жыртқыш қалталы сүтқоректілер отрядының монотипті Қалталы құмырсқа қоректілер тұқымдасының жалғыз биологиялық түрі.. Олардың қалтасы болмайды, туған балалар санына қарай өсіп отыратын ұзын түк басқан емшектері болады. Дене тұрқы жағынан номбат атжалманнан үлкен болмайды. Жалпы жаратылысы - баяу, бірақ тез жүгіре де, секіре де алады. Термиттер мен қоректенеді. Олардың ағашқа үңгіп кірген жерлерін иіскеп тауып алған номбаттар жіңішке, жабысқақ, ұзын тілін көз ілеспес жылдамдықпен сұғып жіберіп, бір бірлей жей бастайды. Егер ағаш діңі шірік болса тырналап, іріректерін тұмсығымен алып лақтырады. Тойғаннан кейін қираған ағаштың қуысында демалады.Ол түнде қатты ұйқыға шомады. Түршелері Қалталы құмырсқажегі 2 түрше болады: * M. f. fasciatus * M. f. rufus Дереккөздер
Иван Фёдорович Шмальгаузен

Иван Фёдорович Шмальгаузен (; , Санкт-Петербург — , Киев) — орыстың ботанигі, Санкт-Петербург қаласындағы ғылыми академияның мүшесі, Киев университетінің профессоры, Иван Иванович Шмальгаузеннің әкесі. Өмірбаяны 1849 жылы Санкт-Петербург қаласындағы ғылыми академияның библиотекашысының отбасында дүниеге келген. 1867 жылы-ші Ларинский гимназиясың бітірді, ал 1871 жылы Санкт - Петербург университетінің физика-Математика факультетіне түседі. Университетте А. Н. Бекетовтен көп білім алады. Сол жақта Алтын медальмен марапатталады. 1874 жылы «Өсімдік» жайлы магистратуралық дисертацияны қорғайды. 1877 жылы «Өсімдіктердің дамуы» туралы докторлық дисертация қорғайды. Еңбектері Оның еңбегі палеоботаникаға және флористикаға бағытталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography] * [http://slovari.yandex.ru] * [http://www.muldyr.ru] * [http://greatrussianpeople.ru] * [http://www.slovari-online.ru/word]
Гильгамеш

Гильгамеш (Аккадша: 𒄑𒂅𒈦 — Гілгамеш, Gilgameš; Шумерше: 𒄑𒉈𒂵𒈩 — Білгамеш, Bilgamesh) – біздің дәуірімізге дейінгі XXVII ғ. аяғы мен XXVI ғ. басында өмір сүрген шумер дегі Урук қаласы билеушісі. Оны өлгеннен кейін ғана құдай деп санай бастаған. Үштен екісі құдай, үштен бірі ғана – адам деп есептелген Гильгамеш 126 жылға жуық уақыт билік құрған. Бастапқыда оның есімі басқаша аталған. Оның есімінің шумерлік нұсқасы, тарихшы ғалымдардың пікірнше, «батыр баба» деген мағына беретін «Бильга-мес» сөзіне келеді. Гильгамеш туралы хикая Күшті,батыл,өткір мінезді Гильгамештің бойы да еңгезердей екен, өзі жауынгерлік өнерді жақсы көріпті. Урук тұрғындары құдайлардан тілеп, соғысқұмар Гильгамешті ақылға келтіруді өтінеді. Сол кезде құдайлар алыптың арынын басар деген үмітпен Энкиду деген жабайы адамды жаратады. Энкиду Гильгамешпен жекпе – жекке шығады, бірақ батырлар күштерінің тек екенін бірден байқайды. Олар достасып, көптеген ерен ерліктерді бірге жасайды. Бір күні олар самырсын еліне аттанады. Алыстағы бұл елде бір таудың шыңында Хувава дейтін зұлым дәу тұрыпты. Ол адамдарға көп зардап шектіріпті. Батырлар дәуді жеңіп, басын кесіп алады. Бірақ құдайлар олардың бұл қылықтарына ашуланып, Инаннаның ақылымен Урукке құбыжық бұқаны жібереді. Инанна әрдайым көңіл білдіріп жүрсе де, назар аудармай қойған Гильгамешке бұрыннан ызалы еді. Алайда Гильгамеш Энкидумен бірге бұқаны өлтіріп тастайды да, бұл іс құдайларды одан әрмен күйіндіреді. Батырдан кек алу үшін, құдайлар оның досы Энкидуды өлтіреді. Гильгамеш үшін бұл ең сұдық қасірет болды. Досының өлімінен кейін Гильгамеш Ут – Напишти деген ажалсыз адамнан мәңгі өмірдің құпиясын білуге аттанады. Ол қонағына бүкіләлемдік су тасқынынан қалай тірі қалғанын айтып береді. Қиындықтарды жеңудегі дәл осы табандылығы үшін, құдайлар оған мәңгілік өмірді сылағанын баяндайды. Ажалсыз адам Гильгамешке ақыл беруді құдайлар қолдамайтынын білді. Бірақ, бақытсыз батырға көмектескісі келіп, оған мәңгі жастық гүлінің құпиясын ашты. Гильгамеш құпия гүлді тауып алады. Оны енді жұлып алайын дей берген сәтінде, гүлді жылан қақшып алып, дереу жап – жас жыланға айналып кетеді. Салы суға кеткен Гильгамеш Урукке қайтып оралады. Бірақ қаланың жақсы бекінгендігі мен гүлденіп жатқандығы көңіліне медеу болады. Урук тұрғындары оның келгеніне қуанады. Гильгамеш туралы хикая адамның мәңгі өмірге ие болуға ұмтылуы бос әурешілік деген ойды аңғартады. Адамның игілікті істері мен ерліктері туралы жұртшылық балалары мен немерелеріне айтып отырғанда ғана, ол тек халықтың жадында мәңгі өмір сүре алмақ. Гильгамеш эпосы Гильгамеш туралы эпос (грекше «сөз, хикая, әңгіме») біздің дәуірімізден 2500 жыл бұрын қыш тақташаларға жазылған. Гильгамештің жасаған ерліктері туралы баяндайтын бес эпостық жыр сақталып қалған. Гильгамеш туралы аңыз табиғаттың қаһарлы күштері кейпіндегі зұлым құдайлар жіберген барлық сындардан өтіп, өз мақсатына ұмтылған батырдың ерлігін, өмірге құштарлығын жыр етеді. Галерея Дереккөздер Әдебиеттер * Әпсамалар, Балалар энциклопедиясы РОСМЭН. Мәскеу, Росмэн, 2012.
Қазуар

Қазуар - өте ірі құс, оның салмағы 85 кг дейін жетеді. Салмағы жағынан одан тек африкалық түйеқұс қана озық тұрады. Өзге түйеқұстар секілді қазуар да ұша алмайды, бірақ желаяқ болып келеді. Қазуардың мойны секілді, үлкен үш бармақты сирақтары да жалаңаш мамықсыз, қауырсынсыз болады. Аяғы да, мойны да ашық түсті бояулы - көк, сары, қызыл, ақ болып келеді. Қазуардың басында мүйізді өскіні болады, оның көмегімен ол ұйыса өскен қалың нуға басын еркін тығып, жемістерді алып жейді. Сонымен қатар ұсақ жәндіктермен де қоректенеді. Ұяны қоразы салады,жерден ұя қазып оған мүктер мен жапырақтар төсейді. Олардың мекиендері 3 - тен 8 - ге дейін жұмыртқа табады. Жұмыртқаны жарып шыққанда балапандардың үстінде қоңырқай ұсақ қауырсындары болады. Дереккөздер
Мексикалық пирамидалар

Көптеген ғасырлар бұрын, Еуропада теңіздің әр жағындағы елдер туралы ешкім ештеңе білмеген кезде, қазіргі Мексиканың (Солтүстік Американың оңтүстігіндегі мемлекет ), сондай-ақ, Орталық Американыңөзге де мемлекеттерінің территориясында қуатты Майя мемлекеті өмір сүрді. Майя халқының ұлы өркениеті б.з.д I ғасырдан басталып, XVI ғ. басына дейін ғұмыр кешті. Майялар үлкен тас үйлер, ғибадатханалар соғып, мақта-матадан тігілген киім киіп , алтын мен мыстан жасалған зергерлік бұйымдармен сәнденді. Майялардың алғашқы тұрақтары шағын ауылдар болды. Уақыт өте келе оларды мемлекет -қалалар ауыстырды. Оларда билеушілер күн кешіп, ғибадатханалар салынып, тарихтың негізгі кезеңдерін мәңгілікке қалдырған жазулар мен суреттер салынған құлпытастар қойылды. Пирамидалар негізі Майялар колумбқа дейінгі Американың ең үздік сәулетшілері болды. Қазір Майя пирамидалары бүкіл әлемге әйгілі. Пирамида неғұрлым биік болған сайын, абыздар да соғұрлым көкке жақындай түсуге мүмкіндік туып, ғибадатханалардың негізгі қызметін атқарды. Баспалдақтар өте тіп-тік, тепкішектерінің биіктігі түрлі өлшемде болғандықтан,таяныш мүлдем болмағандықтан, оған көтерілу де оңай шаруа болмайтын. Кей-кейде мұндай баспалдақтар пирамиданың төрт жағында да болатын. Майялар стадиондар - доппен ойнауға арналған алаңқайларды да салған. Тикаль, Ушмаль, Паленке, Майяпан, Чичен-Ица тәрізді қалалардың қираған майя қалаларының жұрттары сақталып қалған. Әйгілі пирамидалар Чичен-Ица әлемнің жаңа кереметтерінің тізіміне кірген. Юкатан түбегінің солтүстігінде орналасқан Чичен-Ица өзінің пирамида-ғибадатханаларымен әйгілі. Тоғыз тепкішекті, 24 метрлік, әр жағында кең баспалдағы бар пирамида "Кукулькана храмы" деп аталады. Сол сияқты, "Жауынгерлер храмы" (аса биік емес төрт баспалдақты пираида), таңқаларлық ежелгі бедерлі "Теңбілшер храмы", алып тікбұрышты бейнелейтін, төрт колоннаданың қирандысынан тұратын жұмбақ "Мың ұстынның тобы" сынды нысандар сақталып қалған. Қаракөл обсерваториясы Майялар астрономиямен қатты әуестеніп, жарық жұлдыздардың қозғалыстарын бақылап, күнтізбелер жасаған . Майялардың әрбір қаласында түнгі аспанды бақылайтын орын - обсерваториялар юолса керек. Мұндай Бақылаулармен абыздар айналысқан. Чичен - Ицада кезінде "Қаракөл" обсерваториясы орналасқан қираған дөңгелек храмның үйінісі сақталған. Чичен-Ица Чичен-Ица Америкаға еуропалықтар басып кірмей тұрып иесіз қалған. X ғ. оны майялардың ата жауы тольтектер басып алып, XII ғ.үш дұшпан елдің біріккен әскері қаланы қиратады. Қаланың үйінділерін джунгли жұтып алып, сол себепті Чичен -Ица өте жақсы сақталған Дереккөздер 2012 "Мәскеу Росмэн" "Әлем ғажайыптары" ISBN 978-5-353-06044-4 УДК 087,5 ББК 92
Су опоссумы

Су опоссумы – опоссумдар тұқымдасына жататын Юкотан жартыаралының солтүстік жағындағы кішігірім өзендер мен бұлақтарда тіршілік ететін опоссумның бір түрі. Осы бір бұйығы, сирек кездесетін аңның негізгі - қорегі ұсақ балықтар, су жәндіктер. Оның жүні қысқа, қалың, нәзік, түсі мәрмәрдай қара немесе сұр болып келеді. Дереккөздер
Калифорния қояны

Калифорния қояны АҚШ - тағы ормансыз жерлерде, шөпті алқаптарда, құрғақ далада, шөлдерде, тауларда жүреді. Ол өз тұқымдастырының көбінен ірі. Өте жылдам жүгіргенде 40 км - ге дейін жетеді. Жүнінің түсі қыста да, жазда да өзгермейді.Туған жерінен алысқа ұзап кетпейді. Дереккөздер
Арама

Арама- тырнаның тұқымдасы. Оның қауырсындары қатты әрі тығыз.Тырнаға қарағанда тұмсығы қысқалау. Ұзын,тақыр аяқтарында төрт саусағы бар, сыртқы және ортаңғы саусақтарының арасында жарғағы бар. Араманың дауысы сырнайдай қатты болады. Оның басқа тырналардан айырмасы ағашқа қона алуында. Ағаш басынан ұя салады. Жұбын мәңгілік таңдайды.Балапандар жаңа туғанда үсті ылғалды мамықты болады, бірден көзі көретін болады. Үсті кепкен соң ата аналардың ізімен ұядан шыға алады. Тамақтарын (молюскаларды) арамалар жерден іздейді.Күйік кезінде олар 2 аптаға дейін ұша алмайды. Дереккөздер
Какомицли

Какомицли – жанаттар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі тегі. Ғылыми атауы - Bassariscus, латын тілінен «түлкі» деп аударылады. «Какомицли» деген атау ацтек тілінің tlahcomiztli— «жартылай тауарыстаны (пума)» деп аударылады. Таралуы АҚШ-тың оңтүстік және оңтүстік-батысында, Мексикада және Орталық Американың жартасты құрғақ ормандарын, каньондарын, қылан жапырақты ормандарын мекендейді. Биологиялық сипаттамасы Какомицлилардың сырт көрінісі сусарға да, мысыққа да ұқсайды. Дене тұрқы 30-47 см, құйрығы — 31-53 см, биіктігі — 16 см-ге дейін; салмағы 0,8-1,1 (1,3-ке дейін) кг. Денесі сопақша келген, аяқ-қолдары қысқа,құйрығы өте ұзын. Басы жалпақ, құлақтары ірі, дөнгелек немесе үшқірленген. Түсі: үсті жағы - қара-сары, қарны - сарғыш, ақшыл. Көзінің айналасында - қара немесе бұр "сақина". Құйрығы жүндес, жанаттыкіндей жолақ: қара және ақшыл түсті. Ағаш қуыстарына,құрылыстан қалған тас араларынан үй жасайды. Жазда насекомдар мен өсімдіктерді, қыста көміргіштерді азық қылады. Жылына 3-4 бала табады. Бір айдан соң олар өзін ересек сезінеді,ағаштарға өрмелейді. Түрлері Текте 2 түр бар: # Солтүстік америкалық какомицли - Bassariscus astutus # Орталық америкалық какомицли - Bassariscus sumichrasti Сыртқы сілтемелер * Дереккөздер
Ангиография

Ангиография (грек. angeion - тамыр, grapho - жазамын, сызамын) - әр түрлі ішкі органдардың (өкпе, жүрек, бүйрек, ми т.б.) қан тамырларын рентген сәулелері арқылы тексеру әдісі. Бұл әдіспен қан тамырларының және оның төңірегіндегі тканьдердің ауруын анықтауға болады. Мысалы, мидың қантамырлдарының ангиограммасының ерекше суреті - Мойамойа ауруын диагнозын қоюға көмектеседі. Ангиограмма қолданатын жағдайлар Ангиограмманың арқасында қантамырларының дамуының ақаулықтарын анықтау үшін: * Аневризмдер * Қан тамырларының тарылуы * Мальформация * Қан тамырларының өткізу қабылетінің нашарлауы (атеросклероз, тромбоз) * Ісіктер, органдардың дауының кемістіктерін анықтауға. Жарамаулығы Ангиограмманы келесі жағдайларда қолдануға болмайды: * инфекциялық ауруларда * тромбофлебитта * Психикалық ауруларда * жүрек, бауыр және бүйрек жетімсіздіктерде * йодқа аллергияда * науқастың ауыр қалынде. Дайындық Ангиограмманың ең кең қолданылатын жағдай - жанбас артериясына катетер салғанда. * Біріншіден, ангиограмма алдында аурудың қарсылығы жоқ екенін айқындайтын жазба түріндегі қолхатын алу керек. * Ауруда медициналық қарсы жарамаулықтары бар ма, анықтау керек. * Флюрография мен ЭКГ қажет. * 2 апта алдын ала алкоголь ішуге болмайды. * 4 сағат ангиограмма алдында еш су мен тамақ ішуге және тамақ ішуге болмайды. * Темірден істелген бұйымдыр, әшекейлерді, сағат т.б. рентген сәулелері өте алмайтын заттарды шешіп қою керек. * Тесіп шығаратын жерінде шаштарын қырып, жуып дайындайды. * Антигистамин препараттарды енгізіп, дайындайды. Әдісті орындау * Емделушіні ангиогрифакалық үстелге жатқызып, кардиомониторға қосып, инъекция үшін қан тамырына катетер орналастырады. * Премедикация жасайды: # антигистамин препараттармен # транквилизаторлармен # анальгетиктармен * Пункция жасалып, артынан катетер салынады. * Салынған катетерден контраст заты (йод препараты) енгізіледі. * Зерттеу жұмысы біткеннен соң, пункция жасаған орнына қысып байланған таңғыш салынады. * Ангиограммадан кейін көп мөлшерде су ішу керек - йодты ағзадан шығару үшін. Ангиогрммада цифрлі жүйесін қолдану (digital subtraction angiography (DSA)) 3D-DSA әдісі - қазіргі заманда цифрлы жүйе арқасында 3-D құрылымын көруге болады . Color-DSA әдісі — цифрлі ангиографияның арқасында артериялық және күретамырдарының қан айналымын түрлі түстерге боялып бір суретте көріге болады. Дереккөздер
Полиген

Полиген немесе Фактор жиынтығы немесе Тұқым қуалау (, ) — тұқым қуалаудың бір түрі. Полиген көбінесе Фенотиптік қасиетке өзара әрекет жасайды. Локустық аллель гендері қазіргі күнде де биология мамандарына белгісіз. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine * http://enc-dic.com/genetics * http://medmore.ru/medicine.php * http://greatrussianpeople.ru * http://www.slovari-online.ru
Англия шіркеуі

Англикан шіркеуі - - протестант шіркеуілерінің бірі; құдайға құллшылық ету жолы мен ұйымдық принциптері жағынан басқа протестант шіркеулеріне қарағанда католик шіркеуіне жақын. Англикан шіркеуі - Англияның мемлекеттік шіркеуі. 16 ғасырдағы Реформация кезеңінде пайда болған. (1489—1556), Кембриджском университет Докторы, 1533 жылдан Кентерберий архиепископы]] Оны король басқарды ("Суперматия туралы акт", 1534). Оның діни уағызы мен ұйымдық формалары негізінен католиктік күйінде қалды. Эдуард VI тұсында Томас Кранмер (1547-1553) протестант және католик дінінің уағыздарынан құрастырып жазды. Елизавета Тюдор тұсында "39 сүредегі" (1571 ж.) діни уағыз кальвинизмге сәл жақындатылды. Англикан шіркеуі абсолютизмнің берік тірегіне айналады. 17 ғасырда ағылшын буржуазиялық революциясының теңгеурінімен таратылды, ал 1660 ж. Стюарттар әулеті тұсында қалпына келтіреді. Англикан шіркеуі басшысы - король; епископтарды іс жүзінде сол тағайындайды. Олардың ішіндегі ең үлкені - кентерберий архиепископы, одан кейінгісі - йорк епископы. Епископтардың едәуірі лордтар палатасына мүше. Шіркеудің негізгі ережелерінің бәрін парламент бекітеді. Шіркеуді ұстауға жұмсалатын шығынды көбінесе мемлекет көтереді. Англикан шіркеуінің жоғарғы иерархиясы финанс олигархиясы мен және Англияның ақсүйек жер иелерімен тығыз байланысты. Англикан шіркеуінде 3 бағыт бар: #жоғарғы шіркеу (High Church) католицизмге негұрлым жақын; #төменгі шіркеу ( Law Church ) пуратанизм мен пиетизмге жақын; #кең көлімдегі шіркеу (Braod Church) барлық христиандық ағымды (Англикан шіркеуіндегі басты бағыт) біріктіруге тырысады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Николай Иванович Вавилов

Николай Иванович Вавилов (25 қараша 1887 жыл , Мәскеу, Ресей империясы — 26 қаңтар 1943, Саратов, КСРО) — Ресейлік және советтік генетик-ғалым,ботаник, селекция маманы, географ-ғалым, КСРО ғылыми академияның академигі, мемлекет және қоғам қайраткері, КСРО Ғылым Академиясының академигі , Қазақстан Ғылым Академиясының құрметті мүшесі . Қысқаша өмірбаяны *С.И. Вавиловтың ағасы. *Мәскеу университетін бітірген . *1911 — 12 ж. Санкт-Петербургте стажировкада жүрді. *1913ж. Франция қаласында білімін толықтырды. *1915 ж. Өсімдік иммунитетін зерттеді. *1917 жылдан Бюро директорының орынбасары болып тағайындалды. *1917 — 21 ж. Саратов университеті физика факультетінің профессоры. *1923 ж. КСРО Ғылыми академияның құрметті мүшесі болып тағайындалды. *1940 ж. Түрмеге қамалды. *1941 ж. Атуға үкім шықты. *1943 ж. Түрмеде қаза болды. Отбасы , ортасында анасы - Александра Михайловна, оң жағында өзі. 1915 ж.]] 2 мәрте отбасылы болды. *1-ші әйелімен (1912 - 1926 жж.) - Екатерина Николаевна Сахарова-Вавилова (1886 - 1964 жж.) **Баласы - Олег (1918-1946жж.) - МГУ физика факультетін бітірді, кандидаттық диктатураны қорғады, кеінірек альпинистік жолмен Кавказда қаза тапты. *2-ші әйелі (1926ж) - Елена Ивановна Барулина-Вавилова - биология маманы, доктор. **Баласы - Юрий (1928 ж.) - физика ғалымы, физика - математика ғылымының докторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://dic.academic.ru] * [http://slovari.yandex.ru] * [http://www.muldyr.ru] * [http://greatrussianpeople.ru] * [http://www.slovari-online.ru/word]
Жайылма ауылдық округі

Жайылма ауылдық округі: * Жайылма ауылдық округі — Жамбыл облысы, Сарысу ауданындағы әкімшілік бірлік. * Жайылма ауылдық округі — Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік. Тағы қараңыз
Қойбұқа

Қойбұқа — бұқа тәріздес аң, оны ірі етіп көрсететін қалың да ұзын жүндері. Оның бойы понимен бірдей. Ол осы континеттің полярлы аймақтарында және Греландия аралдарында тіршілік етеді. Қыста олардың 12-25-і жиылып,табын болып жүреді де,ашық алаңқай жерлерде жайылады. Ол жерлерде жел қалың қарды ұшырып әкетеді де,азық етер шөптерді ашады.Олар:қына,қырықбуын және т.б. Жаз айында қобұқалар 4-7-ден топтанып тундрада,өзенді алқаптарда жайылады. Көктемде ұрғашылары бір бұзаудан табады. Бұзаулаған қойбұқа бірнеше күннен кейін қайта табынға қосылады.Ол бұзауын бір жыл емізеді. Жаудан қауіп төнсе,қойбұқалар бұзауларын ортаға алып қоршай тұрады да,мүйіздерін тосып қарсы тұра қалады. Олардың сесті түрлерінен-ақ жыртқыштар жылыстап кетуге мәжбүр болады. Дереккөздер
Вискаша

Вискаша- салмағы 7 кг тартатын ірі кеміргіш.Пампаста 20-30-дан үрейленіп тіршілік етеді.Інінің аузын кең қылып 200 м-ге дейін ұзындықта қазады.Вискашаның әр ұрпағы оны тереңдетіп,кеңейтіп не ұзартып отырады.Мұндай кезде кіре берісте далаға лақтырылған топырақ үйінділері жатады.Кешқұрым далаға,кәрі еркегі шығып,жүрелеп отырып алып айналасын шола қарайды.Содан кейін ғана калонияның басқа мүшелері шығып,жайылуға кетеді.Олар шөпті,басқа да өсімдіктртерді жейді.Олар жылына бір рет 2-3 баладан табады. Дереккөздер
Оцелот

Оцелот- мысықтұқымдас жыртқыш. Ол өте сирек кездесетіндіктен,Қызыл кітапқа енгізілген. Оның бойы 1 м,ал құйрығы 40 см. Анданың орманды құздарында, 4 км биіктікте жүреді. Қардың ең шыныңда кездеседі. Дереккөздер
Капибара

Капибара (судоңыз) — әлемдегі ең ірі кеміргіш. Оның денесі қатты қылшықпен көмкерілген. Аяқтарында жүзетін жарғақтары бар. Соның көмегімен ол жақсы жүзеді әрі жақсы сүңгиді. Шөбі шүйгінді өзен жағалауларында қоныстанады. Су өсімдіктерімен қоректенеді. Әр еркегінің бірнеше әйелі болады. Аналықтары жылына үш рет екіден, төрттен бала табады. Торайларының көзі ашық, дамыған қалыпта тууы олардың қолға тез үйренуіне де көмектеседі. Олар мейрімді, момын келеді. Жалпы анықтама Денесінің ұзындығы - 107-134 см, ал бойы - 50-64 см, салмағы - 35-66 килограмды құрайды. Олар Оңтүстік және Орталық Американың су жағалауларында, тропикалық аймақтарында мекендейді. Капибара Бразилия, Аргентина, Колумбия, Уругвай, Венесуэла, Перу, Гайана, Парагвай сияқты елдерде көптеп кездеседі. Өйткені осы аталған елдердің ауасы мен суы олар үшін қолайлы. Өмір сүруі және тамақтануы Капибара көбінесе Орталық және Оңтүстік Американың ірі су қоймаларының жанында өмір сүреді. Көбіне су астында және күндіз белсенді болады. Олардың жаулары көп, мысалы жылан, иттер, қолтырауын, ягуар және т.б. Олар 10-20 шақты болып өмір сүреді. Осындай топтарға бөлініп белгілі бір жерлерді басып отырады. Капибаралар жақсы жүзеді және сүңгиді. Осының арқасында олар су астындағы балдырлар мен өсімдіктермен қоректенеді. Дереккөздер
Гарпия

Гарпия- бойы 90 см,салмағы 8 кг болатын ірі құс. Ол тропикалық орман алқаптарын мекендейді,көбінде өзенге жақын жердегі биік ағаштарға ұя салады. Ұяда бір жұмыртқадан болады. Маймылдар мен оппосумдарды азық етеді. Дереккөздер
Інжу жылан

Інжу жылан Інжу жылан – улы жылан, өзінің улы екенін байқатып тұратын ашық түсі бірден көзге түседі. Шығыс Бразилия ормандарында тіршілік етеді. Оның жоғарғы жақ сүйегінде екі улы тісі бар. Өте елеусіз тіршілік етеді, түнде ғана жүреді. Жылына алты рет түлейді. Суды өте жақсы көреді, жиі-жиі ішкенмен, суға түспейді. Дереккөздер
Сейвал

Сейвал – Balaenopteridae тұқымдасының киты, мұртты киттердің ішінде үлкендігі жағынан үшінші орын алады. Жалпы сипаттама Сей китінің ұзындығы 14-15 метр, салмағы шамамен 20 тонна. Антрактида мұхитында тіршілік ететін мұндай киттердің ұзындығы 21 метрге дейін жетеді, ал салмағы 30 тоннаға дейін тартады. Басының көлемі, жүзбеқанаты китке қарағанда кішірек және көк китке қарағанда дөңестеу болып келеді. Басқа киттерден ерекшелігі оның тұмсығы мен кеуде жүзбеқанатының бір-біріне жақын орналасқандығында. Жүзбеқанаттары үлкен емес, кеудесінде 50 шақты ойығы мен ақшыл, бозғылт мұртшасы бар. Таралуы Суық және субтропиктік аймақтардан басқа, барлық мұхиттар мен теңіздерде тіршілік етеді. Жаз айларында субполярлық аймақта тіршілік етуге бейімделген. Өмір сүру ұзақтығын денесіндегі қабаттары арқылы білуге болады. Олар шамамен 65 жыл өмір сүреді. Киттәрізділердің ішіндегі ең жылдам жүзгіш кит болып есептелді. Сағатына 50 шақырымға дейін жүзеді. Әдетте жалғыз немесе 2-5 кит болып жүреді, көбінесе қорегін табу мақсатында топтасып тіршілік етеді. Аналық кит бір ғана ұрпақты өмірге алып келеді. Ұрпағы анасымен 6-9 ай бірге жүреді. Сей киттер 2-3 жылда бір рет ұрпақ алып келеді. Олардың денесінің төрттен бір бөлігін үлкен бастары иемденеді. Жұптасып та, жеке де жүзе береді. Олар қаракөз шаяндармен қоректенеді. Шаяндар көп жерлерде ондап топтанып жүреді. Аналықтары бойы 4,5 метр болатын бір баладан босанады. Анасының сүтімен қоректенетін балақанның бойы жарты жылда 9 метрге дейін өседі. Дереккөздер
Мысыр пантеоны

"Пантеон" сөзі "бәрі" және "құдай" деген грек сөздерінен құралған, яғни "барлық құдайлар" деген мағына береді. Пантеонға (құдайлар тізіміне) қандайда бір халықтың мифологиясындағы барлық құдайларды енгізеді. Бұл сөздің тағы бір мағынасы - барлық құдайлардың храмы. Мысыр құдайлары Мысыр(Египет) - өте ежелгі өркениеттердің бірі. Мысырдың басты өзені - Ніл. Ежелгі мысырлықтардың өмірі көп ретте осы ұлы дарияға тәуелді болды. Олар Нілдің тасуы аспандағы жұлдыздардың орналасуымен байланысты екенін байқады. Мысырлықтар жерде және аспандағы құдайлар өмір сүреді, жер бетіндегі оқиғалар солардың ықпалында деп ойлады. Молалар мен храмдардағы жазулар мен суреттер, папирус жапырағындағы жазбалар арқылы мысыр мифологиясы бізге жеткен. Мысырлықтар құдайлардың және жердегі барлық жан иелерінің жаралуы туралы мынадай аңызды ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған. Бір күні судың түбінен жоталанып жер өсініп шығады, оның үстніде лотос гүлі пайда болады, ал гүлдің ішінен күн құдайы Ра шығады. Раның демінен ауаның, бос кеңістік пен жарықтың құдайы Шу мен ылғал құдайы Тефнут пайда болады. Шу мен Тефнуттан Геб пен Нут туады. Осыдан кейін Ра мысыр пантеонына кірген басқа да көптеген құдайларды жаратады. Геб жерге, ал Нут - аспанға айналады. Нут Гебтің қарындасы әрі әйелі болады. Кешке ол жұлдыздарды туады да, таңертең оларды жұтып қояды. Сонда оны Геб "өз торайларын жеген шошқа" деп атайды. Геб пен Нут дайласпасын деп, олардың әкелері, ауа мен жел құдайы Шу олардың құшақтарын ажыратып жібереді. Осылайша аспан жерден бөлініп, олардың арасында ауа кеңістігі пайда болады. Геб пен Нуттың төрт баласы болады:Осирис(табиғат құдайы), Исида(құнарлылық пен аналық құдайы), Сет(шөл мен найзағай құдайы) және Нефтида(о дүние құдайы). Бір күні Ра даналық құдайы Тотты шақырып алып, былай депті:"Мен жер асты әлемінде жүрген кезімде, аспанда менің орнымда бола тұр." Аспанда ай осылай пайда болыпты. Тот құдай да Ра сияқты құрметтелген. Мысыр құдайларының бейнеленуі Ежелгі мысырлықтарда құдайлар көп болған. Алғашқыда мысырлықтар құдайларды жануар түрінде бейнелеген. Неғүрлым қастерлі жануарларға бұқа, сиыр, қой, жылан, қолтырауын, мысық, арыстан, шибері және сұңқар мен тырнақұтан құстары жататын. Бірақ бірте - бірте құдайларға адамдардың бейнесі де беріле бастады. Мысалы, қуаныш пен маххабат құдайы Баст әйел тұлғалы, ал басы мысықтыкі болды. Галерея Дерек көздер *Әпсамалар,Балалар энциклопедиясы РОСМЭН,Мәскеу Росмэн 2012.
Англ-сакс басқыншылығы

Англ-сакс басқыншылығы V-VI ғасырларда Европадағы солтүстік герман тайпаларының (англдардың, сакстардың, фриз және юттардың) Британия аралдарын жаулап, сол жерде англ-сакс мемлекеттерін құрастырып алуы. Англия V-VI ғасырларға дейін 400 жыл рим провинциясы болып саналып, тұрғындары - бриттар, сол себепті Британия деп аталған. V ғасырдың басында рим легиондары Британиядан кеткеннен кейін, жергілікті халыққа солтүстіктен пикттар мен скоттар шабуыл жасай бастада. 449 ж. бриттар көмекке юттарды шақырды (Хенгиста мен Хорстың басшалағымен). Юттардың жеңістері басқа тайпаларды қызықтырып, сакстар, англдар және юттар Британияны жанжақтан иттей талап, алғашқы кельт халығымен шетелден келген басқыншылармен жүзжылдық күрес басталды. Сонымен, 5-ші ғасырдың ортасында германдықтардың едәуір бөлігі Британияға барып қоныстанды. Англ-сакс басқыншылығының барысында бриттердің көпшілігі дерлік қырғынға ұшыратылып, Шотландияға, Уэльске және құрлыққа (қазіргі Бретаньға) ығыстырылды. Біразы германдықтармен араласып кетті. 6 ғасырдың аяғында герман тайпалары Британия жерінің денін жаулап алды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Еуропаның биік таулары

Еуропа мен Азия - Еуразия деп аталатын бір құрлықта орналасқан әлемнің екі бөлігі. Олардың арасындағы шартты шекара болып аласа Орал таулары мен көкпен таласқан Кавказ шыңдарынан солтүстікке қарай жатқан Кумо-Маныч ойпаты жатыр . Сондықтан, Еуропаның биік таулары болып Еуропаның нақ жүрегінде орналасқан Альпі таулары саналады. Бұл таудың атауының да кельттің "альпі "- "биік тау" сөзінен шыққаны да бекер емес. Альпі таулары Альпі таулары Италия, Франция, Швейцария, Лихтенштейн, Австрия, Германия және Словения сынды жеті еуропалық мемлекеттің территориясында орналасқан. Бұл тауларда соғыс қимылдары жүргізілген уақыттар да болды. Б.з.д. 218 ж. альпі асулары арқылы карфагендік қолбасшы Ганнибалдың әскері өтіп, қаннен - қапперсіз жатқан римдіктердің ту сыртынан тап берді. 1799 ж. А.В.Сувровтың басқаруындағы орыс әскері өте қиын асулар арқылы Альпі тауларын асып, мүмкін емес боп көрінген ерлікке барады. орыс сарбаздарының бұл ерлігі В.И. Суриковтың "Сувровтың Альпі арқылы өтуі" деп аталтын атақты картинасында бейнеленген. Монблан (франзуша "ақ тау") - Еуропаның ең биік шыңы. Оның биіктігі 4807 м. Бұл шың Франция мен Италия шектескен Батыс Альпіде орналасқан. Сен-Бернар осынау биік еуропалық таулармен сенбернар деп аталатын иттің тұқымының шығу тарихы да байланысты. Бұл тұқымды Қасиетті Бернарды (Французша "Сен-Бернар") мекендеген тақулар дүниеге келген әкелеген. Монастырь Альпі тауларының жоғары жағында биікке орналасқандықтан, қарлы боран соққан сайын, тақулар тауға шығып, адасқан жолаушыларды іздеуге шығатын.Алайда, қарда адасқан адамдарды табуда иттер жақсы көмектесетін болып шықты. Сен-Бернар монастырынан шыққан иттердің тұқымдары осылайша сеньернар аталып кетті. Бұл иттер сезімтал, ақылды, мейірімді және күш-қайраты жағынан мықты болып келеді. Францияда монастрьдың сенбернар иттернің бірі Баррише ескерткіш те орнатылған. Мол барри Альпі тауларында 40 адамды құтқарған. Бұрынғы уақыттарда адамдар тауға тек қажеттіліктен шығатын, алқазір демалып, көңіл көтеруге шығатын болды. XX ғ. Альпі таулары Еуропаның ең сәнді, әрі танымал курортына айналды. Мұнда халық тау шыңғысы мен сноуборд теуіп, қыздырынып, таудың көз тартарлық сұлулығын тамшалайды. Альпинист Тау шыңдарын бағындыратын спортшылардың альпенист аталу себебі - Альпі шыңдарында спорттың осы түрі пайда болған. Ал, сол спортшылардың асуларға шығатын ұшы өткір ұзын таяқшалары альпеншток аталып кеткен Дереккөздер 2012 "Мәскеу Росмэн" "Әлем ғажайыптары" ISBN 978-5-353-06044-4 УДК 087,5 ББК 92
Эллада

Ұлы эллада Бірнеше мыңжылдықтар бұрын Балқан түбегі мен Жерорта теңізінің аралдарында өмір сүрген ежелгі гректер өздерін эллиндер, ал елдерін Эллада деп атаған. Қазіргі Грекия жерінде сол дәуірлерден қалған көптеген антикалық ескерткіштер сақталған. Крит аралында ертеректе озат теңізшілер, шеберлер мен суретшілер өмір сүрген. Астанасы Кносс қаласында 3,5 мың жыл бұрын көптеген ұзын аралық жолдары, салтанат залдары, сәндә жатын бөлмелері бар өте жақсы сарай түзеді. Бұл сарайды көрген гректер - кірген адамшығар есігін таба алмайтын ғимарат, лабиринт атап кетті. Олар лабиринтті басы бұқаның басы, денесі адамның денесімен тұратын құбыжық, қанішер Минотавр жайлаған деп сенді. Көптеген ғасырлар бойы адамдар лабиринт жай ойдан шығарылған аңыз деп келсе, XX ғ. басында Кносс сарайын қазған ағылшын археологтары лабиринттің шын мәнінде болғанын дәлелдеді Сәулет Акрополь бірегей архитектуралық кешені қазіргі Грекияның астанасы Афинада сақталған. Грекше "Акрополь" - "жоғарғы қала" дегенді білдіреді. Бұл мекен көне Афинаның тұрғын үй орамдарынан жоғары, негізінен, ғибадатханалар мен алып ескерткіштерден құралып, тегіс төбенің басына қоныс тепкен. Афинаның басты ғибадатханасы б.з.д. V ғ. салынған (сәлетшілер Иктин мен Калликрат ) Парфенон болды. Гректер оны әлемдегі ең әдемі де маңдай алды ғибадатхана санап, үнемі ғалам ғажайыптары қатарына қосатын. Парфенон 2 мың жылдан аса уақыт бойы тұрып, ішінара XVII ғ. мүжіле бастады. Афиналық Акропольда,алып та, тіп-тік Парфенонға жақын жерде шағын, нақышты Эрехтейон жайғасқан. Бұл ғибадатхананың үш түрлі діңмаңдайшасы (кіреберіс) болған. Бір кіреберісіндегі қалқаны бағаналар емес, алты қызыдың (мұндай мүсіндер кариатидалар аталады) тіреп тұрған. Дереккөздер 2012 "Мәскеу Росмэн" "Әлем ғажайыптары" ISBN 978-5-353-06044-4 УДК 087,5 ББК 92
Батпақ тасжарғаны

Батпақ тасжарғаны - тасжарғандар тұқымдасы на жатады. Таралу аудандарына Қазақстанның оңтүстік облыстары жатады. Ылғалды,бұлақ,өзен жағалауларында,Алтайда және мүкті,қыналы тундрада өседі.Сабақтары 40-30 сантиметр,онша ұзын емес,жапырағы жіңішке,қандауырша тәрізді,гүлдері ашық-сары,түп жағында қызғылт сары нүктелері бар.Шілде-қыркүйек айларында гүлдейді.Омарталық өсімдік,халықтық медицинада тамыры және тұқымы тері ауруларын,жер үсті бөлігі жүрек ауруларын емдейді. Дереккөздер Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Сиректүк сиыржоңышқа

Сиректүк сиыржоңышқа - бұршақ тұқымдасының Қазақстанда кездесетін 26 түрінің бірі, Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі таулардың орта белдеуіне және төменгі белдеуіне, сондай-ақ шөлді және республиканың батыс бөлігіндегі оңтүстік дала аймақтарына тән мекендеуші. Құмды, сазды, топырақты шөлдерде, қиыршық тасты тау беткейлерінде өседі. Өте тартымды, көпжылдық. Қаулай өседі. Тік қатты бұтақтанған тамыр сабағымен ерекшеленеді. Ондай тамырсабақтан қою топ-топ өркендер жетіледі, сабақтары көптеп бұтақтанған. Жапырағы жұпсыз қауырсынды, үлкен жапырақшалармен. Жапырақшалар саны 2-6 жұп, сопақша таспа тәрізді, ұзындығы 3 сантиметр, ені 0,5 сантиметр. Гүлдері едәуір үлкен, ұзындығы 2 сантиметр, екі-төрттен ұзын гүл тұғырына орналасқан. Күлтенің түсі ашық, түрлі-түсті. Жалауша қызғылт сия көк, қанаты күлгін сары, қайыршаның ұшы көгілдір. Бояулар мен жапырақ пішіні өте құбылмалы. Бұл түр сәуір-мамырда гүлдеп, маусым-шілдеде жеміс береді, ұзындығы 5 сантиметр, ені 1 сантиметр. Пісіп жетілген соң жеміс қақырайды, олардың жармалары қатты бұрылып, тұқымды күшпен итеріп, аналықтан шығарып тастайды. Көп еңбекті қажет етпейтін мал азықтық өсімдік, малдың барлық түрі жақсы жейді. Құрғақшылық жағдайында малға көктемгі азық есебінде кейбір мамандар жазықта және аласа тауларда өсіруді ұсынады.. Дереккөздер
Таушыл жуа

Таушыл жуа (жуа тұқымдасы) Қазақстандық Тянь-Шаньның барлық биік жоталарында,Жоңғар Алатауы және Тарбағатайда кездеседі.Тастақты беткейлерде,биік таулы далаларда,альпі және субальпі белдеулеріндегі төсемелі аршалар арасында өседі.Пиязшығы шар тәрізді,орташа көлемді,сабағы онша биік емес -15 сантиметр,екі жіңішке таспа тәрізді жапырақтарымен және жартылай шар тәрізді босаң шатырға ұқсас гүлшоғырымен,қағазтәрізді,сұр қабыршақты.Гүлдері кең қоңыраулы,ашық күлгін түсті.Аталықтары қысқа,гүлден қылтиып шыға алмайды.Түр маусымның соңынан тамыздың ортасына дейін гүлдеп,тамыз-қыркүйекте жеміс береді.Омарталық өсімдік.Ботаникалық бақтарда,ал Батыс Еуропада көптеген жеке коллекционерлер өсіреді. Дереккөздер:Қазақстанның өсімдіктерэнциклопедиясы.
Шренг астрагалы

Шренг астрагалы (бұршақ тұқымдасы) Балқаш және Бетпақдала маңындағы шөп далаларда,сонымен бірге аласа таулардың дала аймақтарында кездеседі.Мысалы,Мұғалжар,солтүстік және Батыс Тянь-Шань.Тегіс жерден таудың ортаңғы белдеулеріне дейін майда шөгінділерде және тасты топырақтарда өседі.Ұзын қою сопақша гүлшоғырлары жапырақсыз гүлсидамына орналасқан.Күлтелері қара қошқыл күлгін түсті,түтікшелі тостағаншадан екі есе ұзын.Гүлдеп біткеннен кейін тостағанша көпіршік тәрізді пішінге айналады және ұлғайып жемістерді жабады.Жемістері маусым-шілдеде пісіп жетіледі.Осы уақытта гүлшоғырдың ортасы қурайды және сына бастайды.Көпіршік тостағанша мен қоршаған жеке бұршақтар жер бетімен домалап,аналықтан бірнеше қашықтыққа ұзайды.Шренг астрагалы гүлдегенде және жеміс салғанда өте әдемі көрінеді.Ол табиғат ландшафтында өте тиімді көрінеді және альпі төбешігін безендіруге өте қолайлы. Дереккөздер:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Үлкен Зимбаве

XIX ғ. оңтүстік Африканың ну ормандарынан еуропалық саяхатшылар Замбези мен Лимпопо өзендерінің аралығынан ежелгі тасқаланың қираған жұртын табады. Оны Үлкен Зимбаве ("зимбаеве" жергілікті тайпалардың тілінде "тасүйлер" дегенді білдіреді) деп атаған. Әуелгіде археологтар қаланы есте жоқ ерте заманда, бірнеше мыңжыдықтар бұрын Еуропадан немесе Азиядан қоныс аударып келген ақ нәсілділер салған екен деп ойлаған. Тіпті Үлкен Зимбабвені аңызға айналған билеуші, Інжілде аты аталатын Сав патшайымының қаласы деп те атаған. Бірақ Қазба жұмыстары бұл тұраққа әрі кеткенде мың жыл болғанын және ол жергілікт шона халқының күшімен тұрғызылғанын дәлелдеді. ХІ ғ. биік төбенің үстіне алып қойтастардан қаланып, ұзындығы 250 м. жететін, сопақша болып қоршалған "акророль" пайда болған. Қабырғаның ар жағына лашықтар салынып, құстар мен қолтырауындар бейнеленген бағаналар қойылып, тас құрылыстар салынған. Олардың ішінде ең жұмбағы-жылқы мұнарасы. Шамасы бұл ғибадатхана болса керек. бірақ Бұл мұнара шаршы тастар дан қаланғандықтан,ішкі бөлмелерсіз болғандықтан, оған кіру мүмкін емес болатын. Қосымша Шамамен XV I ғ. неге екені белгісіз, үлкен зимбабвенің тұрғындары қаланы тастап кетіп, тұрақ иесіз қалға. Мүмкін, қала маңындағы жемісті жерлер тозып, оның халқы өздерін асырай алмай қалғандықтан шығар. Қала маңындағы бұлақ көздері сарқылған болуы да мүмкін. Дереккөздер 2012 "Мәскеу Росмэн" "Әлем ғажайыптары" ISBN 978-5-353-06044-4 УДК 087,5 ББК 92
Поляр шеңберлері

Поляр шеңберлері - бұлар да ерекше параллельдер, поляр түні мен мен күні аз ұзақтыққа ие, бір тәулік қана. Поляр түні мен күннің ең ұзақ болуы - 6 ай. Мурманск қаласы маңында поляр шеңберінде поляр күні мен түннің айырма жасауы 3 аптаға дейін созылады да, қалған уақытында тәуліктік күн мен түн болып тұрады. Тропик пен поляр шеңбері сызықтары - жарық түсу белдеулерінің шекаралары. Екі тропик аралығын ең ысық белдеу экватор алып жатыр. Тропиктер мен поляр шеңберлері аралығында қоңыржай белдеуі. Поляр белдеуі поляр шеңберінің ішінде жатыр. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Уильям Андерс

Уильям Андерс (,17.10.1933,Британиялық Гонконг - ...) - АҚШ-тың әскери ұшқышы, астронавты, әскери-әуе күштерінің генерал-майоры, мемлекеттік қайраткер. * 1955 ж. АҚШ-тың әскери-теңіз академиясын бітіріп бакалавр дәрежесіне еге болды. * 1962 ж. Райт-Паттерсендегі әскери-әуе күштерінің технологиялық институтын бітіріп, магистр болды. * 1963 жылдан космонавттар қатарында, 1968 ж. 21 желтоқсанда Френк Борман және Джеймс Ловеллмен бірге "Апполон-8" космос кораблінде ұшып, Жерді екі рет айналып шыққаннан кейін, 24 желтоқсанда Айға бағыт алып, Айды 10 рет айналып ұшып, 27 желтоқсанда Жерге қайтып оралды. Әлемдегі ғарышқа ұшқан 33-ші адам, 21-ші американдық болды. Жалпы ғарышта 6 тәулік 3 сағат00 минут 42 секунд болды. * 1969 ж. НАСА-дан шығып кетіп мемлекеттік қызметіне барды. Норвегиядағы АҚШ-тың елшісі болды, басқа да ірі корпорацияларды басшы болып қызмет жасады. * 1977 ж. отставкаға шықты. Қазір - Авиациялық мұражайының президенті. * Уильям Андерстың атымен Айдағы кратердің аты аталған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Андаман теңізі

Андаман теңізі (, , ) – Үнді мұхитындағы шеткі теңіз. Теңіз * Үндіқытай түбегі * Малакка түбегі, * Суматра аралдары, * Андаман аралдары * Никобар аралдары аралығында жатыр. Аумағы – 600 мың кm². Орта тереңдігі – 1096 м. Ең терең жері – 4198 м. Климаты тропиктік, ылғалды, муссондық. Суы қыста оңтүстік-батысқа және батысқа жазда шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай ағады. Ақпанда судың орта температурасы 26°, 28° С; мамырда 29° С; тұздылығы жазда 31,5-32,5%, ұ\қыста 30,0-33,0 %. Иравади дельфині, дюгонь, оңтүстік майшабақ т.б. балықтар бар. Негізгі порттар: * Янгон (Мьянма) * Джорджтаун (Малайзия) * Пенанг (Малайзия) Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 *
Орман зонасы

Орман зонасы дала зонасы мен тундра зоналарының арасында жатады. Ол тундраға орманды тунлра, далаға орманды дала өтпел зонасы арқылы бірте-бірте ауысады. Орман зонасы, негізінен, Солтүстік жарты шарда, Еуразия мен Солтүстік америкада таралған. Топырағы тым ылғалды жағдайда қалыптасады, сондықтан үнемі ылғалмен шайысып отырады да, түсі күлгінденеді. Сондықтан мұнда күлгін топырақ түрлері басым болады. Тек жалпақ жапырақты ормандарда ғана жер беті құрғап, топырақ қоңырқай тартады. Орман зонасы кіші зоналарға бөлінеді. Орман зонасының жануарлары терісі бағалы аңдар: тиін, түлкі, бұлғын; жыртқыштардан: қоңыр аю, сілеусін, қасқыр; тұяқтылардан: бұлан, елік; құстардан: саңырау құр, тоқылдақ т. б. Тундраның жануарлары суыққа бейімделген. Қыста көптеген жануарлар, соның ішінде солтүстік бұғы тайгаға ауады. Тундра мен орманның арасын орманды тундра өтпелі зонасы бөледі. Мұнда ағаш сирек және қисық болып өседі. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Ежелгі Шығыс Еуропа платформасы

Оның республикаға тек оңтүстік-шығыс шығыңқы жері енеді. Бұл - архей мен ерте протерозойда қалыптасқан Қазақстанның ең көне үлескісі. Платформа үстінде Каспий маңы ойпаты мен Орал алды үстірті орналасқан. Платформа екі қабаттан тұрады. Платформаның төменгі ежелгі кристалды іргетасын жапқан полеозой, мезозой және кайнозой шөгінді жыныстарының қалыңдығы 22 км-ден аспайды. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Алля Анаров

Алля Анаров – Социалисттік Еңбек Ері атағын екі рет алған (1948, 1951) Қырғызстанның Ош облысының Араван ауданының «Коммунизм» колхозының бригадирі (1951-1962). Алля Анаров – КСРО Жоғары Советінің 2-ші шақырылуының, Қырғыз КСР Жоғары Советінің 3-4 шақырылуының депутаты. Өмірбаяны 1939 жылдан КОКП мүшесі. 1931-51 ж. колхозда звено жетекшісі болып шитті мақтадан мол өнім жинады: * 1948 ж. – әр гектардан 100,9 ц, * 1949 ж. – әр гектардан 88,5 ц, * 1950 ж. – әр гектардан 74,5 ц, * 1951-62 ж. мақта бригадасының бригадирі, * 1962-67 ж. осы колхоздың егіс бригадасының бригадирі, * 1967-68 ж. тың жерде ұйымдастырылған «Пахтачи» совхозының мақта бригадасының бригадирі болып істеді. Марапаттары Алля Анаров 5 рет Ленин орденімен, Қызыл Жұлдыз ордені және медальдармен марапатталған. Бүкіл одақтық ауыл шаруашылығы және халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің бес Үлкен алтын, жеті Кіші алтын медальдарына ие болды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Палеозойлық қатпарлықтар аймақтары

Алғашқы кезде бұл аймақтардың жаму дәрежесі ұзақ уақыт бір деңгейде болып, теңіз суы басып жатқан. Кейін ұлан-байтақ теңіз орнында бірінен соң бірі таулар пайда бола бастады. Каледон қатпарлы аймағы Сарыарқаның солтүстік-батысы мен Тянь-Шаньның солтүстік бөлігін қамтыған. Герцин қатпарлы аймағына Мұғалжар, Сарыарқаның шығыс бөлігі, Тянь-Шаньның батыс жоталары, Жоңғар Алатауы, Сауыр-Тарбағатай мен Алтай таулары кірген. Бұл аймақтардың негізін құрайтын жыныстар көп жерлерде жер бетіне шығып жатады, ал ойыс жерлері мезозой және кайнозой жыныстарынан тұрады. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Орал алды үстірті

Орал алды үстірті - Каспий маңы ойпаты мен Мұғалжар тау аралығында жатыр. Жер бедері Үстірттің орташа биіктігі 100 м-ден 300 м-ге жуық. Ол солтүстік-шығысында біраз биіктейді де, солтүстікке, батысқа және оңтүстікке қарай араласып, төбелі-жонды жазыққа ұласып кетеді. Орал алды үстіртін Жем өзені салалары мен бірнеше ұсақ өзендер кесіп өтеді. Геологиялық құрылымы Үстірт кей жерлерінде фосфориттер кездесетін саз, құм шөгінділерінен түзілген. Дереккөздер
Қазақстанның биік тау шыңдары

Таулар жер шарының барлық құрлықтарында бар. Таулардың кейбірі өте биік болады. Непал мен Тибеттің шекарасында жатқан Гималай тау жүйесіндегі Эверест шыңы – жер бетіндегі ең биік тау. Тау шыңдары *ХанТәңірі (Сарыжаз жотасы) - 6995 м *Бүкіл одақтың география қоғамына 100 жыл шыңы(Меридиандық жота) - 6276 м *Талғар шыңы(Іле Алатауы) - 4973 м *Шоқтал тауы(Күнгей Алатау) - 4770 м *Бесақан тауы(Жоңғар Алатауы) - 4622 м *Металлургтер тауы(Іле Алатауы) - 4600 м *Мұзтау шыңы(Алтай тауы) - 4506 м *Манас шыңы(Талас Алатауы) - 4482 м *Мұзтау шыңы(Сауыр тауы) 3818 м Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Сайқан желі

Сайқан желі - Ебі желіне кері бағытта Жоңғар қақпасы арқылы Орталық Азияға қарай соғып тұратын жел. Алакөл үстінде жоғары қысым орнағанда, антициклон тұрақтап күшіне енген кезде, Сайқан желі солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай соғады. Желдің жылдамдығы 50-60 м/с. Алакөл ойысында температура 30-37°С-қадейін төмендейді. Сайқан жоталарын қуалай соғатын жел болғандықтан, сайқан желі деп аталады. Жел қыркүйек пен көкек айлары аралығында күшті соғып, көктем мен күзде бәсеңдейді. Қатты соққан кезде Алакөлдің су деңгейі 1 м-ге дейін көтеріледі. Тигізер зияны көп. Сайқан желі уақыты 2-3 тәулікке созылуы мүмкін. Жауған қарды ұшырып әкетеді, топырақты құрғатады, мал басын шығынға ұшыратып, жол қатынасын қиындатады, балық аулауға зиянын тигізеді. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Минералды су

Республиканың бірталай өңірінде өте тереңнен атқылап, жер бетіне шығып жатқан емдік қасиеті мол минералды су бұлақтары кездеседі. Олар температурасы және құрамындағы газдар мен тұздардың түрі жағынан әр түрлі болып келеді. Адам ағзасына шипалық әсері бар Алмаарасан, Қапаларасан, Сарыағаш, Жаркентарасан курорттары, саноторийлері, емханалары салынған. Бұрыннан белгілі минералды қайнарлар әсіресе шөлді аудандарда көп кездеседі, жергілікті халық бұларды ем үшін пайдаланғаны болмаса, олар әлі игерілмеген. Республика жерінде 300-ден аса минералды бұлақ зерттеліп, олардың әр түрлі дертке шипалық қасиеттері анықталды. Олар Қазақстан жерінде ерте кезден белгілі. Мысалы, Алмаарасан радонды ыстық минералды су көзі XIV ғасырдан бері белгілі, Ақсақ Темір жорықтарының жазбаларында кездеседі. Алтайдағы Рахман қайнары жөніндегі алғашқы деректер баспасөз бетінде 1834 жылы жарияланған. Қызылорда аймағындағы Жаңақорған санаторийі 1919 жылдан жұмыс істейді. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Тобыл-Обағанның жазық даласы

Тобыл-Обағанның жазық даласы батысында Орал Сырты үстіртімен, оңтүстігінде Торғай қыратымен, шығысындағы Есілдің сол жақ жағалауымен, солтүстігінде орманды даламен шектеседі. Бұл да көлді жазық. Жер бетінің биіктігі оңтүстігінде 250 м. Солтүстікке қарай аласарады. Жазық саздардан түзілген. Оның бетін плиоцен мен неогеннің жыныстары жапқан. Аумағында Үй, Есіл, Тоғызақ, Әйет, Тобыл, Обаған өзендері ағып өтеді. Тұщы көлдер аз, ең үлкені - Құсмұрын көлі. Ал тұзды көлдер көп. Жері қара топырақты, шалғынды. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Теміржол көлігі

Теміржол көлігі - жүктің барлық түрін жылдам тасымалдай алатын көліктің әмбебап түрі. Ол жылдың барлық маусымында үздіксіз жұмыс істейді. Электрлендірілген теміржолдағы жүк тасымалының құны айтарлықтай арзан. Қазақстандағы алғашқы теміржол 1883 жылы Покровская Слабада-Орал арасында салынған тар табанды жол еді. 1813 жылы жалпы теміржолдың ұзындығы 2081 шақырым болды. Жетісу, Орта Азия және Сібір теміржолы салынды. 1831 жылы Түрксіб арқылы алғашқы пойыздар жүре бастады. Түрксіб теміржолы Қазақстан экономикасының дамуына зор әсер етті. Қазіргі теміржол желісінің негізі солтүстіктен оңтүстікке қарай өтетін республикалық үш магистральдан құралады. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Хеттердің басқыншылығы

Хеттелер Анадолыға б.д. дейінгі екінші мыңжылдықта қол жеткізген. Вавилондық өркениеттің көптеген қомақты бөлігін жасаған және Азияда темірде ертеден қолданған. Хеттелер осы жетістіктерімен бірге салт атты пәуеске қолданған, бұл оларға Египеттен және басқа месопотам мемлекеттерінен әскери басымдылыққа қол жеткізген. Біздің дәуірімізге дейінгі 1590 жылы Вавилонды жеңуі Хеттелердің кезеңінің құлдилап шарықтауының басы болды. Он төртінші ғасырдың бірінші жартысында Хеттелік өркениет өзінің басымдылығын тағы да қайта жандандырды. Бұл екінші кезең Жер орта теңізінің жағасынан Иран шығанағына дейінгі кең алқапты алып жатқан хеттелік гегемонияның куәгері болды. Дереккөздер 1. Көне түркі мәдениеті кітабы, Алматыкітап 2011ж. 2. http://www.tourismturkey.kz/