kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сұраныс

Сұраныс - нарықтық экономиканың аса маңызды санаттарының бірі, нарықта ұсынылған игіліктерге (тауарларға, көрсетілетін қызметтерге) төлем кабілеті бар қажеттіліктерді көрсетеді, яғни тұтынушы белгілі бір бағамен және белгілі бір уақыт кезеңінде сатып алуға келісетін тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің көлемі, мөлшері. Нарықта әрекет ететін сұраныс заңы бойынша — баға неғұрлым жоғары болса, тұтынушылар сатып алуға келісетін игіліктердің көлемі де солғұрлым аз болады және осыған керісінше. Нарықта тауарларды қажетсіну ақшалай нысанда көрсетіледі және ақшалай қаражатпен қамтамасыз етіледі. Сұраныстың мөлшері халықтың ақшалай табысының денгейіне және өндірушілердің ендіріс құрал-жабдығын сатып алуға бөлетін сомасына, сондай-ақ тұтынушылардың талғамына немесе артықшылықтарына, нарықтағы сатып алушылардың санына, тұтынушылардың ақшалай табысына, сабақтас тауарлар- дың бағасына, тұтынушылардың болашақтағы баға мен табысқа катысты үмітіне байланысты. Сұраныс тауар өндірісінің көлемі мен құрылымын айқындайды, яғни тек тұтыным деп танылған нәрсе ғана өндіріледі. Экономикалық зерттеулерде сұраныс ұсыныспен өзара ықпалдастықта қаралады. Сұраныс мен ұсыныс капиталдың неғұрлым тиімді жұмсалу бағыты мен аясын көрсететін бағдар болып табылады. Сұраныс жекелеген игілікке жеке, нарықтық сұраныс, сондай-ак жалпы ел шеңберінде біріктірілген сұраныс ретіндегі жиынтық сұраныс болып бөлінеді. Сұраныстың көлемі мен құрылымы экономикалық, әлеуметтік-саяси, демографиялық, мәдени-тарихи, табиғи-климаттық факторларға байланысты. Сұраныс көлемі- сатып алушының тауарлардың (қызметтердің) осы көлемін (осы бағамен) сатып алуға дайын болуы. Сұраныс инфляциясы - сұраныс жағындағы факторлар тудырған инфляция. Дереккөздер
Кенан Имирзалиоглу

Кенан Имирзалиоглу ( 18 маусымда 1974 жылы Түркия Анкара Учем Байла ауылы дүниеге келді) — түрік актері әрі моделі Соңғы Османлы Яндем Әли Фильмдерде Имирзалыоғлу пайда болды Туған жері-Анкара қаласы,Учем Байла ауылы. Түркияның белгілі актері әрі моделі ол 18 маусым 1974 жылы Анкара қаласы Илчи ауданы Учем,Байла деген жерде дүниеге келген,Йылдыз техникалық унивирситетін математика бөлімі бойынша бітіріп,1995 жылдан бастап сәндік салонында жұмыс істеп 2001 жылы "Best Model Of Turkey" және "Best Model Of The World". Деген байқаудың жеңімпазы болады,содан Осман Сынав деген режиссер "Асау жүрек" (1999-2002) деген фильмге түсіруге шақырады және ол өз келісімін беріп алғашқы киносына түседі, Угура Юджела деген режиссер екі фильмге түсіуге шақырады оғанда өз келісімін береді фильмнің аттары "Ымырт" және "Аждаһа тұзағы" деген фильмдер және Кенанды осындай еңбегі үшін алтын колон деген сыйлық тартады, Өмірбаяны Отбасы және балалық шақ Кенан 1974 жылы 18 маусымда Учим (Бала, Анкара) ауылында дүниеге келген. Кенан Йылдыз және Мұстафа Имирзалыоғлы фермерлерінің отбасында кіші бала болып табылады. Кенанның Дервиш ағасы мен Ясмин әпкесі бар. Барлығы кішкентай Кенанның керемет сұлулығын атап өтіп, 12 жасқа дейін ауылда таң қалды. Білімі Туған ауылда бастауыш білім алып, 12 жасында Кенан Түркияның астанасы Анкараға барып, оқуын жалғастырды. Орта білім алып, Кенан Стамбулға жоғары білім алу үшін аттанды. Ол Йылдыз Техникалық Университетіне түсіп, бүгінгі таңда Кенан математика саласында бакалавр дәрежесіне ие. Модельдік мансап Кенан "Түркияның үздік үлгісі 1997" байқауына қатысып, 4000 үміткердің 20-на кірді. Ол финалға шығып, осы байқаудың жеңімпазы атанды. Сол жылы ол" әлемнің ең үздік моделі 1997 " байқауына қатысып, Түркияда жеңіске жетті. Актерлік мансап Модельдік конкурстардағы жеңістерінің арқасында оны продюсер және сценарист Осман Синав байқап, оған "Асау Жүрек" (Deli Yürek) сериалында басты рөлді ұсынды. Тану бірнеше жылдан кейін жемісті жұмыс жасады. Кенан 14 жобаға қатысты. Қазіргі уақытта оның соңғы жобасы (Мехмед. Әлем жеңімпазы / Mehmed. Bir Cihan fati) түрік арнасын "D"таратады. Жеке өмірі Кенан жеті жыл бойы актриса Зейнеп Бешерлермен кездесті, бірақ жұп "Эзель" сериалында Кенанды түсіру кезінде ажырасты. 2015 жылы ақпан айында Синем Кобалмен кездесті. Ақпан айында 2016 — жұп келісім туралы хабарлады. Үйлену 2016 жылы 14 мамырда өтті. Фильмография Ток-шоу Дереккөздер
Ділназ Мұратқызы Ахмадиева

Ділназ Мұратқызы Ахмадиева (20 қараша 1980, Алматы) — қазақстандық әнші, актриса. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2012). Өмірбаяны 1980 жылы 20 қарашада Алматы қаласында туған. Әкесі - Ахмадиев Мұрат Абдуреимұлы, ҚР Халық әртісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісінің депутаты. Анасы - Әшімова Ризвангүл Магаметқызы, актриса, телеарна дикторы болып жұмыс істеген. 1997 жылы лицейді, 2002 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің ағылшын тілі факультетін аудармашы-референт мамандығы бойынша бітірген. Орыс, қазақ, ұйғыр, ағылшын және испан (сөздікпен) тілдерін біледі. 1997-2007 жылдары - «Мемлекеттік республикалық ұйғыр театры» РКҚК солист-вокалисі. 2004 жылы қазақстандық «Көшпенділер» жобасында (Хоши рөлін сомдады) түсірілімнен кейін Голливудта актер шеберлігі курстарында оқиды (АҚШ). «Әлем халықтарының билері» сольдік би жобасына (1990), жас орындаушылардың Халықаралық «Новая волна» фестиваліне (Юрмала, 2002) қатысқан. Жас орындаушылардың республикалық «Алмалы-98» конкурсында Гран-при жүлдесін (1998), «Медивайв» визуалдық өнер фестиваліне ұйғыр театры труппасы құрамында қатысып, Гран-при иеленген (1999). Қазақ әндерінің «Золотой диск» фестивалі сыйлығының (2000), ұлттық «А-1» сыйлығының (2001), «7 Нот» журналы сыйлығының (2000), Қазақстан Жастар сыйлығының (2003), «Ильхам» сыйлығының (2005) лауреаты. Бүгінгі күнде жеке мансабымен айналысуда. Дискография * 2001 — Может однажды * 2002 — Wapadarim * 2005 — Золотой * 2005 — Между нами зима * 2007 — Моё сердце * 2010 — Любовью задеты * 2014 — Думай обо мне * 2015 — Коз алдымда * 2016 — Strength in my soul Фильмография * 2005 — Көшпенділер — Хоча * 2009 — Москва, я люблю тебя! Дереккөздер
Менің отбасым (фильм)

Менің отбасым - көп сериалды Қазақстанның киносы. Бұл киноның картинасында бақыт, қайғы, қуаныш барлығы да болады. Басты рөлде Маржан (Меруерт Өтекешова). Бір отбасы Қарағанды қаласынан Алматыға көшіп келеді, және де Алматыға көшіп келгеннен бастап бәрі де болады бақыт, қайғы, мұң және де қуаныш. Басты рөлдерде * Меруерт Өтекешова — Маржан * Құман Тастанбеков — Азамат * Ғалымжан Сәңкібаев — Еркін * Нұрлан Әлимжан — Әнуар * Линда Нигматулина — Марал * Әлия Телебарисова — Ару * Ерік Жолжақсынов — Қайрат, Азаматтың кіші інісі * Тамара Қосубаева — Айжан әже * Талғат Жорабаев — Максат * Мария Кокаева — Ғалия, Қайраттың әйелі * Дастан Оразбеков — Мақсат, маньяк * Жұмагүл Мейрамова — Әсия, Азаматтың көңілдесі
Тиышбек Аханұлы Аханов

Тиышбек Аханұлы 1924 жылы 28 маусымда Қарағанды облысының Победа совхозында дүниеге келген. Арғын тайпасының Қуандық руының Сармантай бөлімінен шыққан. 1941 жылы N1 ФЗО-ны тамамдағаннан кейін "Кировкөмір" тресінің N31 шахтасында электровоз машинисі болып жұмысқа түседі. 1942 жылдың басында өз еркімен комсомолдың шақыруымен майданға атанады. Мәскеу түбінде 316–дивизия құрамында әскери шұғыл дайындықтан өтіп, Клин, Ржевтегі ауыр ұрыстарға қатысады. 1944 жылы ауыр жарақатанып, госпитальде емделеді. Қарағанды мұғалімдер институтын бітіріп, N2 мектепте сабақ береді. 1947 жылы Қарағанды облыстық комсомол комитетіне хатшы болады. 1948 жылы Қарағанды қалалық партия комитетінде кадр бөлімінің меңгерушісі болады. 1977 жылы Алматы ауыл шаруашылық институтын бітіреді. Қарағанды қаласындағы Киров, Ленин ауаткомдарының төрағасы, Қарқаралы аупарткомының бірінші хатшысы, Қарағанды облатком төрағасының орынбасары, облаткомның еңбек және баға бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1987 жылдан республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер. Еңбек жолын электровоз машинисінен бастаған Тиышбек Аханұлы ұйымдастыру қабілетінің арқасында көзге түсіп, қоғамдық өмірге белсене араласуымен комсомол, партия. Кеңес органдарына жауапты жұмыстарға жоғарылытады. Ол Қарағанды мен Теміртау қалаларының өркендеуіне үлкен күш-жігер жұмсады және бірнеше орден мен медальдар игері. 1-дәрежелі Отан соғысы, 3 мәрте "Құрмет Белгісі" орденімен марапатталған. Қарағанды қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер * "Қарағанды облысы: энциклопедия" / ред.А. Абдулин.- Алматы: Атамұра, 2006.- 133 б. * Алпысбайұлы С. "Қоғамның қайыспайтын қара нары" // Орт. Қазақстан.- 2004.-26 маусым. 6 б. * Нұралы С. "Ардагерді ардақтады: Баспасөз мәслихаты" // Орт. Қазақстан.- 2004.- 1 шілде.
Жәмила Нұрмағамбетқызы Шашкина

Жәмила Нұрмағанбетқызы Шашкина (2 қазан 1914 жыл, Ресей империясы Семей облысы - 30 сәуір 2009 жыл Қазақстан Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында Ынталы) — актриса, әнші, Қазақстанның халық артисі (1962). 1935-1936 жылы Мәскеу қаласындағы театр өнері институтының қазақ студиясында оқыды. Сахналық өнер жолын 1932 жылы Қарағанды облысы қазақ драма театры труинасынан бастады. 1936 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінін онкүндігіне қатысты. Өмірбаяны 1914 жылы 2 қазанда Ресей империясы Семей облысында дүниеге келген (қазіргі Қарағанды облысының Қарқаралы ауданы). 1931 жылы Қарағандыға барып, тау техникалық мектебіне түсті. Мен би мен әндер шеңберіне белсене қатысып, ол назар аударды және Бүкілодақтық олимпиадасы әуесқой шығармашылық Мәскеуге жіберілді, онда. Осыдан кейін ол актриса болуды шешті. Сахналық қызмет 1932 жылы Қарағанды облыстық қазақ театрының труппасында басталды. 1935-1936 жылдары Мәскеуде Мемлекеттік театр өнер институтында қазақ студиясында оқыды. 1936 жылы Қазақ өнерінің және әдебиетінің Онжылдығына қатысқан. 1937-1938 жылдары Алматыда қазақ опера және балет театрының солисті (қазір Абай атындағы ГАОБ). Жазушы Зейн Шашкинге үйленді. 1938 жылы күйеуі қамауға алынғаннан кейін, Екі қызымен бірге Қарағандыға көшіп барады. Көп ұзамай соғыс алдында жаңадан үйленген, оның қызы болды. екінші күйеуі Шишкина жарақаттан қаза тапты, соғыс кезінде алынған. 1938 жылдан бастап Қарағанды облыстық қазақ драма театрының актрисасы. 1952 жылы ол КОКП-ға қосылды. 200-ден астам рөл ойнады, көптеген қазақстандық суретшілерді тәрбиеледі. Лирикалық және драматикалық рөлдерді орындады, ол музыкалық қойылымдарда ойнады, Суреттер, Шашкина құрған, әртүрлі шынайылық пен өмірлік сенімділік. Олардың ішінде: Енлік, Қарлыға, Айман, Жүзтайлақ («Енлік — Кебек», «Қарақыпшақ Қобыланды», «Айман — Шолпан» және «Ночные раскаты» М. Әуезов), Қыз Жібек (Е.Г. Брусиловскийдің және Ғ. Мүсіреповтың эпикалық музыкалық драмасында) Баян («Козы Корпеш — Баян сұлу» Ғ. Мүсіреповтың), Кручинина («Без вины виноватые» А. Н. Островского), Лауренсия («Овечий источник» Лопе де Вега), Луиза («Коварство и любовь» Ф. Шиллера), Марья Антоновна («Ревизор» Н. В. Гоголя), Шага (одноимённая пьеса Майлина), Батес («Светлая любовь» по С. Муканову), Назым («Потерянный дневник» М. Хасенова), Шарбан («Сердце поэта» З. Шашкина), Толғанай («Материнское поле» по Ч. Айтматову), Диана («Собака на сене» Лопе де Вега) және басқалар, 2009 жылдың 30 сәуірінде Қарағанды қаласында қайтыс болды. Марапаттар мен сыйлықтар * Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі (1944) * Қазақ КСР халық әртісі (1962) * Еңбек Қызыл Туы ордені * Құрмет ордені (2008) * «Тың жерлерді игеру үшін» Медальі * «Ерен еңбегі үшін» Медальі * Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасы * КСРО Мәдениет министрлігінің «Мәдениет үздігі» белгісі * Қарағанды қаласының құрметті азаматы (1985) Еске алу 2015 жылы Қарағандыда әлемнің бульварындағы 7 үйдің қабырғасында мемориалдық тақта орнатылды. 1958 жылдан бастап Жәмила Шашкина өмір сүрді Дереккөздер
Жанболат Башар

Жанболат Башар 1949 жылы 25 қарашада Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының "Қоңырат" колхозында дүниеге келген. Арғын тайпасы Тобықты руының Ақсақ бұтағынан шыққан. 1967 жылы Ақтоғай қонысында орта мектепті, 1981 жылы ҚарМУ-ді бітірген. Балқаш қалалық Советінің депутаты болып сайланды. Республикалық "Қазақ тілі" қоғамының бірінші делегат болып қатысты. 1981 жылы Балқаш қалалық телестудиясында аға редактор, 1991 жылы Балқаш қалалық "Қазақ тілі" қоғамының төрағасы, аймақтық "Балқаш өңірі" газетінің редакторы болып қызмет істеді. 1998 жылдан бастап облыстық "Орталық Қазақстан" газетінің аймақтық тілшісі. Жанболат Башар өлеңді мектепте оқып жүрген кезден бастап жаза бастаған. Алғашқы өлеңдері аудандық "Арқа еңбеккері" газетінде жарық көрді. 1991 жылы "Шашубай" атты естеліктер жинағын құрастырып шығарған. 1990 жылы "Балхашский рабочий" газетінің айына бір рет шығатын қосымша беті ретінде "Балқаш жұмысшысы" газетін қоғамдық негізде шығарып тұрды. Ж.Башардың проза саласында бірталай әңгімелері облыстық, аймақтық баспа беттерінде жарық көрген. "Ақ әже", "Қос боз аңызы", "Кек пен шер", "Апандағы айқас", "Шырғалаң" тағы басқа әңгімелер. Өлеңдері республикалық, облыстық, аймақтық баспа беттерінде жарық көріп жүр. 1999 жылы "Үкілі үміт" жыр жинағы жарық көрген.
Жұмағали Сәрсеков

Жұмағали Сәрсеков - 1899 жылы Орал облысының Жәнібек ауданында туған. Азамат соғысы жылдарында Батыс Қазақстанда жасақталған атты әскен полкының құрамында ақ гвардияшылар мен интервенттерге қарсы күрескееді. 20-жылдарда басшы комсомол қызметінде, сонан соң бірқатар уездік, аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, хатшысы, Ақтөбе округтік аткомы төрағасының орынбасары, БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің нұсқаушысы болады. 1932 жылы бүкілодақтық 17 партия коференциясына делегет болып қатысады. 1937 жылдың 4 мамырынан газет ҚК (б)П Қарағанды облыстық, қалалық комитеттерінің және облыстық Кеңестің органы болды. Газеттің редакторлығына тағдыры қиыншылықта өткен жазушы Жұмағали Сәрсеков тағайындалды. Сәрсеков Жұмағали (1899-1963), публицист, аудармашы. 1932-1937 ж. Семейде облыстың газеттің редакторы, "Социалистік Қазақстан" газетінің бөлім меңгерушісі. 1937-1938 ж. "Қарағанды пролетариаты" газетінің редакторы. Публицист, аудармашы Ж.Сәрсеков "ұлтшылдығы" үшін жазаланып, қуғын-сүргінге ұшырады. Ж.Сәрсековты Қарағанды қалалық партия комитеті 1938 жылдың 23 қарашасында, обкомның партколлегиясы сол жылғы 20 желтоқсанда, ал Орталық комитет 1940 жылдың 20 сәуірінде "саяси қыралығы бәсеңдегені үшін" СОКП мүшелігінен шығарған, оған сондай-ақ "1924-1938 жылдары СОКП-ге қарсы белсенді күрес жүргізген Меңдешевтің буржуазиялық-ұлтшылдық тобының құрамында болды" деген де айып тағылған. Сәрсеков бұл топта өзінің болғандығын жасырмаған, 1926 жылы оның құрамынан шыққаннан кейін осы ағымға қарсы белсенді күресте жүргізген. Тек "жылымық" кезеңі басталған шақта ғана, яғни 1956 жылдың 31 тамызында ақталып, партиялылығы қалпына келтірілді. "Бажалар мен балдыздар" (1960), "Зәуреш"(1959), "Сапарластар"(1961) атты драматургиялық шығармалар жазды. И.Тургеневтің (Рудинін", Ж.Верннің "Су астында 20 мың льесін" және т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударды. Оның есімімен Қарағанды қаласында бір көше аталады. Дереккөздер
Сүйіндік Жанысбай

Журналист-қаламгер С.Жанысбай облыстық "Орталық Қазақстан" газетінде көп жылдан бері қызмет істеп келеді. Сүйіндік Жанысбай 1949 жылы 13 ақпанда Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданына қарасты "Қызыларай" ауылында туған. Қарағанды мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Қазір "Орталық Қазақстан" гезетінің құқық және бұқаралық жұмыс бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс атқарады. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. С.Жанысбай өлең жазуды мектеп қабырғасында оқып жүрген кезінің өзінде бастаған. Негізінен көркем аудармамен айналысады, бірнеше повесть, көптеген әңгіме жазған. Оның республикалық баспалардан шыққан "Құрыш қолтаңба" ("Жалын", 1983 ж.), "Өрлеу" ("Қазақстан", 1978 ж.) жинақтарына очерктері, "Көңілді көшенің жігіттері" атты жинаққа ("Жалын", 1981 ж.) Оның қаламынан туған әңгімелері мен әзіл-сықақтары "Жалын" баспасынан "Адамша кел" атты сықақ әңгімелері 1991 жылы кітап болып жарық көрді. "Жазушы" баспасынан шыққан "Орман үстіндегі түн" (1990 ж.) атты жинаққа әңгімесі енген. Социалистік Еңбек Ері С.Тоқымтаевтың атынан "Өнімді еңбек көздері" деген кітапша ("Қазақстан", 1981 ж.) шығарды. "Жалын" баспасынан (1989 ж.) эстон жазушысы Эллен Нийттің "Пилле-Рийн" атты балаларға арналған кітапшасын аударып бастырды. "Адамша кел" атты әзіл-сықақ әңгімелері ("Жалын", 1991 ж.) кітап болып жарық көрді. Той басқаратын асабаларға арналған "Ақ босаға" атты кітапша құрастырып шығарды. Милиция өмірі жайлы әңгімелері мен очерктері және сұхбаттары "Өкініш" және "Взятка" деген атпен облыстық "Полиграфия" бірлестігінен, "Кездесу" повестер мен әңгімелері "Астана" баспасынан 2007жылы, "Сарыарқаның самалы" атты туған жер, табиғат, экология мәселелері туралы кітабы Қарағанды: АРКО баспасынан 2003 жылы жеке кітап болып шықты. Мақалалары мен көркем очерктері, новеллалары өзі еңбек ететін "Орталық Қазақстан" газетінде үзбей жарияланып тұрады. 2001 жылы "Ауылымды аңсадым" атты өлеңдер жинағы жарық көрді. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.
Тараз (футбол клубы)

«Тараз» ФК — Қазақстан Премьер Лигасында ойнайтын, Тараз қаласының футбол клубы. 1960 жылы құрылған. Клубтың тарихы мен жетістіктері Қазақстан чемпионатының құрылуынан кейін, клуб 20 маусымды жоғарғы дивизионда (1992 жылдан бастап 2001 жылға дейін «Жоғарғы лига» деп аталды, 2002 жылдан 2007 жылға дейін «Суперлига» деген атпен белгілі болды, 2008 жылдан бастап «Премьер-лига» деп аталады.) өткізді. ImageSize = width:630 height:60 PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:10 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1991 till:01/07/2010 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1992 Colors = id:bl1 value:rgb(0.5,0.8,0.5) id:bl2 value:rgb(0.9,0.9,0.3) id:rs value:rgb(0.8,0.6,0.6) id:rn value:rgb(0.9,0.1,0.1) PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:01/07/1991 till:01/07/1992 shift:(0,-4) text:5 from:01/07/1992 till:01/07/1993 shift:(0,-4) text:14 from:01/07/1993 till:01/07/1994 shift:(0,-4) text:8 from:01/07/1994 till:01/07/1995 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/1995 till:01/07/1996 shift:(0,-4) text:1 from:01/07/1996 till:01/07/1997 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/1997 till:01/07/1998 shift:(0,-4) text:10 from:01/07/1998 till:01/07/1999 shift:(0,-4) text:14 from:01/07/1999 till:01/07/2000 shift:(0,-4) text:12 from:01/07/2000 till:01/07/2001 shift:(0,-4) text:15 from:01/07/2001 till:01/07/2002 shift:(0,-4) text: from:01/07/2002 till:01/07/2003 shift:(0,-4) text:12 from:01/07/2003 till:01/07/2004 shift:(0,-4) text:7 from:01/07/2004 till:01/07/2005 shift:(0,-4) text:11 from:01/07/2005 till:01/07/2006 shift:(0,-4) text:10 from:01/07/2006 till:01/07/2007 shift:(0,-4) text:16 from:01/07/2007 till:01/07/2008 shift:(0,-4) text: from:01/07/2008 till:01/07/2009 shift:(0,-4) text:8 from:01/07/2009 till:01/07/2010 shift:(0,-4) text:9 from:01/07/1991 till:01/07/2001 color:bl1 shift:(0,13) text: "Премьер Лига" from:01/07/2001 till:01/07/2002 color:rs shift:(0,13) text:"Қатыспаған" from:01/07/2002 till:01/07/2007 color:bl1 shift:(0,13) text: "Премьер Лига" from:01/07/2007 till:01/07/2008 color:rs shift:(0,13) text:"Қатыспаған" from:01/07/2008 till:01/07/2010 color:bl1 shift:(0,13) text: "Премьер Лига" Жетістіктері мен жеңілістері * Қазақстан чемпионы: 1996 * Вице-чемпион: 1995,1997 * Қазақстан кубогінің жеңімпазы: 2004 * Қазақстан кубогінің финалисті: 1992, 1993, 2013 Ең үлкен жеңісі Қазақстан чемпионаты * 1993 — 9:0 («Мұнайшы», Ақтау) Ең үлкен жеңілістері Қазақстан чемпионаты * 1999 — 0:7 («Жеңіс », Астана) Клуб атауларының тарихы * «Металлист» (1961-1966) * «Восход» (1967-1968) * «Энергетик» (1968-1970) * «Алатау» (1971-1974) * «Химик» (1975-1991) * «Фосфор» (1991-1993) * «Тараз» (1993-...) Әкімшілік және жаттықтырушылар штабы Негізгі құрам 2019 жыл Сілтемелер * [http://www.fctaraz.kz// Ресми сайты]
Бұқалар және сиырлар

«Бұқалар және сиырлар» деп аталған ойын — «Mastermind» үстел үсті қисынды ойынның сандық бір түрі болады. Орысша бұл ойын «Быки и коровы» деп аталынады. Классикалық «Бұқалар және сиырлар» ойыны — екі кісілік ойын. Ойынның мақсаты — қарсыластың жұмбақ төрт-таңбалы санды бірінші болып табу керек. Ойынның классикалық ережелері # Ойыншылардың әрқайсысы қайталанбайтын сандары бар құпия 4 таңбалы санды ойлап табады және жазады. Жұмбақ сан нөлден басталмауы тиіс. # Жұмбақ санды табу үшін, ойыншылар кезекпе-кезек әр түрлі төрт таңбалы сан атайды. Берілген төрт-таңбалы санның цифрлері жұмбақ санның цифрлері мен орынмен сәйкес келсе, осындай сандар «Бұқа» болып есептеледі. Егер тек санның белгілерімен сәйкес келсе (яғни, орынмен сәйкес келмесе), бұндай сандар «Сиыр» болып есептеледі. Мысалы: «6127» құпия саны ойластырылған. Бір ойыншы «1428» санды атайды. Әрекет нәтижесі: екі «сиыр» (екі сан: «1» және «2» дұрыс емес позицияларда болса да, құпия санда бар сандар) және бір «бұқа» (орын бойынша бір «2» саны табылды). Сілтемелер * [https://sites.google.com/site/bukalarmensiyrlar/ Ойынның компьютерлік бағдарламасы] * [https://sites.google.com/site/bykiikorovy/ Ойынның орысша бағдарламасы]
Esc (перне)

Escape пернесі (Esc) — алдыңғы жағдайға (менюге, экранға) қайту үшін немесе белгілі бір жұмыс жасап тұрған бағдарламадан шығу үшін қолданылады. Пернетақтаның сол жақ жоғары бұрышында орналасқан. Жалпылама пернесі (болдырмау) – әрекетті немесе амалды болдырмау, сұхбат терезесін немесе мәтінміндік терезені жабу үшін қолданылады. Дереккөздер
Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)

Құрманғазы (2018 ж. дейін Ганюшкин)) — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы ауыл, аудан және аттас ауылдық округтің әкімшілік орталығы. Географиясы бағыты жағынан)]] Ауыл Еділ өзенінің саласы — Шарон (кейбір деректер бойынша Шора) өзенінің бойында орын тепкен. Облыс орталығы Атырау қаласынан 245 км, Ресейдің Астрахан қаласынан 113 км қашықтықта орналасқан. Ганюшкин арқылы Атырау—Астрахан тас жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы Ақкөлмен ара қашықтығы — 25 шақырым. Халқы 2010 жылдың 1 қазандағы дерек бойынша Ганюшкинде 12830 адам тұрады. Соның басым көпшілігі (94%) — қазақтар. Тарихы Астрахан мұрағатынан алынған деректер бойынша ауыл құрылған жылы (1793 немесе 1789—1793 ж. аралығы) Ганюшкинде 15 үй болған, оның ішінде 38 ер, 41 әйел, барлығы 79 адам тұрған, ал 1871 ж. 53 үйде 358 адам тұрған, олардың ішінде 229 ер, 179 әйел болған. 1917-1922/23 жылдардағы азамат соғысы кезінде Ганюшкин ақтардан қызылдарға және керісінше бірнеше рет ауысып, қолдан-қолға өткен. 1919 ж. 23 қарашада Ганюшкин Қызыл әскер құрамына біржолата өтті. Жергілікті танымал қоғам қайраткері Нұғыман Манаевтың ұйымдастыруымен Ганюшкин — әуелі болыс орталығы, содан соң 1922 ж. уез орталығы, ал 1928 жылдан бастап аудан орталығы болды. Ескерткіштері Ауылда қазақтың атақты күйшісі Құрманғазыға, Кеңес Одағының Батыры Александр Афанасьевке, азамат соғысы мен Ұлы Отан соғысына қатысқандарға ескерткіш, интернационалист-жауынгер Бауыржан Бегалиевке ескерткіш тақталар орнатылған. * Б.Бегалиев атындағы орта мектеп — 1958 ж. бастауыш, 1961 ж. сегізжылдық, 1986 ж. Каспий орталау мектебі, 2001 ж. орта мектеп болып қайта құрылды. 1990 жылы Б.Бегалиев есімі берілді. 2002 жылы 624 орындық жаңа үлгідегі мектеп үйі салынды. * Д.Нұрпейсова атындағы балалар өнер мектебі — Теңіз аудандық атқару комитетінің 1964 жылғы 21-қазандағы шешімімен ашылды. Мектепке дейінгі балалар мекемелері * «Мерей» бөбекжай-балабақшасы * «Балауса» бөбекжай-балабақшасы * «Өркен» бөбекжай-балабақшасы * «Айбөбек» бөбекжай-балабақшасы * «Балбөбек» бөбекжай-балабақшасы Аурухана * Құрманғазы аудандық ауруханасы * Облыстық өкпе ауруларына қарсы санаторий — 60 орынды санаторий 2001 жылдың наурыз айынан бастап ауруларды қабылдап сауықтыруда. Діни ұйымдар * "Темірәлі" мешіті — 2002 жылы салынған. Жобасын М.Елеусінов жасаған. Жерінің аумағы 0,3114 га. Пайдалы алаңы 255,39 шаршы метр, 175 адамға арналған, екі қабатты. Ғимарат намаз оқитын зал, имам бөлмесі, кітапхана, неке қиятын залдан тұрады. Мұнарасының биіктігі 19 метр, қабырғасының биіктігі 5 метр. Биіктігі 1 метрлік мінбер сапалы ағаштан өрнектеліп жасалған. Шаруа қожалықтары мен кәсіпкерлік «Атырау Жарық» АҚ, Құрманғазы Газ шаруашылығы, «Кұрманғазы жолдары» мекемесі, көптеген кәсіпорындар, мейрамханалар, кафелер, асханалар, сауда орындары орналасқан. Ауыл суреттері Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://serper.kz/ «Серпер» Құрманғазы аудандық газеті]
ЭТА

ЭТА ( — «Басктер елі және еркіндік») — басктердің солшыл сепаратисттік ұйымы. Басктер елінің тәуелсіздігі үшін күреседі — ол Испанияның солтүстігінде және Францияның оңтүстік батысында орналасқан. 1959 жылы құрылған. Дереккөздер
Батық (ауыл)

Батық — Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл, Батық ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 87 км-дей жерде. Тарихы Іргесі 1978 жылы Просторненский асыл тұқымды мал зауытының бөлімшесі негізінде қаланған. 1960-90 жылдары асыл тұқымды мал зауыты және ауылдық кеңестiң орталығы болды. Шаруашылықтың мамандандырылған негiзгi бағыттары қазақтың ақбас тұқымды iрi қара өсiру. Жерiнiң жалпы аумағы 98 мың га. Кеңшар негiзiнде 34 шаруа қожалығы құрылған (2006). Халқы Инфрақұрылымы Батық ауылдық округінде орта мектеп, ФАП, пошта бар. Ауыл басқа елдi мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Жарық темір жол станциясы 50 км жерде. Дереккөздер
Ортау

Ортау – Сарыарқаның оңтүстігіндегі аласа таулы массив. Географиялық орны Қарағанды облысының Шет ауданы жерінде, Ақадыр кентінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1068 м. Ортау солтүстіктен оңтүстікке қарай 40 – 45 км-ге созылып жатыр, ені 12 – 15 км. Геологиялық орны, жер бедері Жоғарғы палеозойдың гранит жыныстарынан түзілген. Суайырық жотаны және етектерін көктемде ғана ағын болатын кішігірім өзендер (Құрманақа, Сұлуманақа, т.б.) қатты тілімдеген. Өсімдігі Топырағы құнарсыз, қиыршақтасты, тұзды, сортаң. Шөлейттік жусан, сораң шөп, беткейінде бетеге өседі. Дереккөздер
Босаға

Босаға сөзінің бірнеше мағынасы бар: Елді мекендер: * Босаға – Қарағанды облысы Шет ауданы, Босаға ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Босаға – Қарағанды облысы Шет ауданы, Ортау ауылдық округі құрамындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Босаға (киіз үй) * Босаға көшесі (Астана) * Босаға өзені * Босаға (астеризм)
Веб шолғыш

вебшолғышындағы ағылшын Уикипедияның басты беті.]] Вебшолғыш — ғаламтордағы не басқа кез келген желілердегі http://https веб-сайттарын, яғни веб-парақтарын (html, php және т.б.) қарап шығу, өңдеу әрекеттерін орындауға арналған бағдарлама. Кейбір вебшолғыштар электрондық поштамен, FTP-протоколмен, жаңалықтар тобымен жұмыс істеуге, сондай-ақ веб-парақтағы дыбыстық және бейнефайлдар сияқты мультимедиа құрамын ойнатуына мүмкіндік береді. Тағы қараңыз * Mozilla Firefox * Opera * Internet Explorer
Оқжетпес (футбол клубы)

Оқжетпес ФК — Қазақстан чемпионаттарында ойнайтын Қазақстан футбол клубы. Көкшетау қаласының Оқжетпес стадионы клубтың базасы болып табылады. Тарихы Клуб 1968 жылы құрылған. 1991 жылға дейін КСРО чемпионатының екінші лигасындағы сегізінші аймақта ойнады. 1970 жылы осы аймақта 7-орын алды, бұл кеңестік дәуірдегі ең жоғары көрсеткіші боп тарихта қалды. 1979 жылы клуб алтыншы аймаққа қосылды (бұл аймақта Сібір және Қазақстан клубтары күш сынасты). Бірақ маусым соңында 21-орында қалды, есесіне географиялық көршілері "Авангардты" 7:2 есебімен ұтты. Бұл клубтың КСРО дәуіріндегі ең ірі жеңісі болатын. 1980-1987 жылдары Қазақстан аймағында 10-орыннан жоғары көтеріле алмады. 1987 жылы клуб тарихы тоқтап қалды да, 1990 жылғы маусымда "Спартак" деген атаумен қайта құрылды. 1993 жылы Қазақстанның екінші чемпионатында маусым барысында жарыстан шығып қалды. 1994 жылы "Көкше" деген атаумен қайта пайда болып, бірінші лигада ойнады. 1996 жылы чемпионаттың 19-турынан соң тағы да жарыстан шығып қалды. 1999 жылы "Ақмола" деген атаумен қайта пайда болды. 2009 жылы тұңғыш рет Еурокубоктарға қатысты. УЕФА Еуропа Лигасының бірінші сатысында Молдованың "Зимбру" клубымен кездесті. Әуелі сырт алаңда 2:1 есебімен жеңіп келген қызылжарлықтар өз алаңында 0:2 есебімен ұтылып қалды. Дегенмен, "Оқжетпес" УЕФА Еуропа лигасында сырт алаңда жеңіске жеткен тұңғыш клуб боп тарихта қалды. 2000-2010 жылдары үзіліссіз жоғары дивизионда ойнады. 2010 жылғы маусым қорытындысында бірінші лиғаға түсіп қалды да, бір маусымнан соң қайта оралды. Кейін 2015, 2016, 2018 жылғы маусымдарды да бірінші лигада өткізді. 2019 жылы элитаға орала алды. 2019 жылғы чемпионатта жетінші орынға жайғасты, бұл клуб тарихындағы ең үздік нәтиже болды. Бірақ 2020 жылғы маусымда клуб қайта нашарлап кетті, Оған COVID-19 пандемиясына байланысты чемпионаттың қайта-қайта тоқтатыла беруі себеп болды. Алматыда қайта жайғасқан чемпионатта да клуб айтарлықтай нәтиже көрсете алмады. 21 қараша күні "Каспиймен" өткен шешуші ойында көкшеліктер 1:2 есебімен есе жіберіп қойды да, лигада қалу мүмкіндігінен түпкілікті айрылды. Маусымды 11-орынмен қорытындылап, бірінші лигаға түсіп кетті. Бірақ кейін көкшеліктердің бақытынан орай премьер лига клубтарының саны 14-көбейтілді де, "Оқжетпес" 2021 жылғы маусымды премьер лигада өткізетін болды. Ірі жеңісі Қазақстан чемпионаты *1992 — 5:0 («ЦСКА», Алматы) Ірі жеңілістері Қазақстан чемпионаты *2007 — 1:10 («Тобыл», Қостанай) Атаулары * «Торпедо» (1968-1987) * «Спартак» (1990) * «Көкшетау» (1991-1992) * «Көкше» (1994-1999) * «Ақмола» (2000) * «Есіл» (2001-2003) * «Оқжетпес» (2004-о.у) Жетістіктері Қазақтан чемпионаты * 5 орын (1): 2016 Кубок * 1/4 финал (7): 1993, 2001, 2006, 2011, 2015, 2016, 2017 1 лига * Жеңімпаз (2): 2014, 2018 * 2 орын (1): 2011 * 3 орын (4): 1994, 1995, 1999, 2013 Құрамы 2022 жылғы 12 қазандағы жағдай бойынша Сілтемелер * [http://www.okzhetpes.kz/ Ресми сайты]
Досан батыр (жыр)

Досан батыр – тарихи жыр. 1868 жылғы Маңғыстау қазақтары көтерілісінің басшылары Досан Тәжіұлы мен Иса Тіленбайұлына арналған. Авторы халық ақыны Сәттіғұл Жанғабылұлы. Нұсқалары «Досан батыр» жыры өзінің оқиға желісінің тартымдылығымен және көркемдігімен, тарихи деректерінің нақтылығымен ерекшеленеді. Сәттіғұл жырының Орталық ғылыми кітапхана қорында үш түрлі нұсқасы сақталған. Мазмұны мен көркемдігі жағынан толығырақ нұсқасын латын әрпімен жаздырып, 1939 жылы Сәттіғұл ақын өзі тапсырған. Әдебиеттерде «Досан батыр» жыры «Қазақ әдебиеті тарихында» (А., 1961, 1-т., 2-кіт.), «Қазақ тарихи жырларының мәселелері» кітабында (1979) және Қ.Сыдиықұлының «Ақын жыраулар» (1974), «Сарқылмас қазына» (1996) моногр. еңбектерінде айтылады. Дереккөздер
Ақжайық (футбол клубы)

Ақжайық футбол клубы — Қазақстан Премьер Лигасында, ойнайтын, Қазақстан футбол клубы. Орал қаласының П.Атоян атындағы стадион клубтың базасы болып табылады. Клубтың тарихы мен жетістіктері Қазақстан чемпионатының құрылуынан кейін, клуб 6 сезонды жоғарғы дивизионда (1992 жылдан бастап 2001 жылға дейін «Жоғарғы лига» деп аталды, 2002 жылдан 2007 жылға дейін «Суперлига» деген атпен белгілі болды, 2008 жылдан бастап «Премьер-лига» деп аталады.) өткізді. Жетістіктері мен жеңілістері Клубтың бүкіл тарихы бойында жеткен жеңістері мен жеңілістері: Ең үлкен жеңісі Қазақстан чемпионаты * 1992 — 8:0 («ЦСКА», Алматы) Ең үлкен жеңілістері Қазақстан чемпионаты * 2004 — 0:9 («Тобыл», Қостанай) Клуб атауларының тарихы * «Уралец» (1968-1993) * «Уралец-АРМА» (1994-1995) * «Жәңгір» (1997) * «Нарын» (1998) * «Батыс» (2002-2003) * «Ақжайық» (2004-) Бапкерлер штабы Ойыншылар Жетістіктері *Қазақстан бірінші лигасының жеңімпазы (1): 2015 Статистикасы Сілтемелер * [http://www.akzhaik.info// Ресми сайты]
Стокгольм

Стокгольм — Швеция елінің астанасы, әрі ең ірі қаласы. Меларен көлінің шығысында орналасқан. Халық саны — 2 198 044 (2017 жыл). Он үшінші ғасырдан бері Стокгольм елдің ең ірі экономикалық орталығы болып табылады. Бүгінгі күні ол Швецияның ең ірі қаласы, өзін өзі басқарады. Қала маңында 1 252 020 адам тұрады (2005 жыл бойынша) — Швеция бойынша ең халық тығыз тұратын аймақ. Ал Стокгольм агломерациясы халқы 2 109 202 адамды құрайды. Тарихи бұл аймақ Швеция үшін өте маңызды болған. Қала он төрт кішігірім, өзара байланыспаған, Меларен көліне қарай кемелерді бөгеп тастауға болатын аралдарда салынған. Экономикасы компаниясының Стокгольмдағы ғимараты]] Стокгольмның басым тұрғындары қызмет көрсету саласында жұмыс істейді, бұл қаладағы жұмыс нарығының 85 %. Қалада ауыр өнеркәсіптің жоқтығы Стокгольмды әлемдегі ең экологиялық таза қала атандырады. Соңғы жылдары жаңа технология жасап, оны өндіріске шығарумен айналысатын компаниялар көп вакансияда ашуда. Осы жерде әлемге әйгілі IBM, Ericsson және Electrolux бас пәтерлері орналасқан. Стокгольм солтүстігінде Чиста ауданында ірі IT-орталық бар. Стокгольм — ірі қаржы орталығы. Осында Скандинавия ірі банктерінің бас пәтерлері орналасқан — Swedbank, Handelsbanken, және Skandinaviska Enskilda Banken. Сонымен қатар осында Skandia және Trygg-Hansa ірі сақтандыру компаниялары да бар. Стокгольмда танымал Стокгольм қор биржасы (Stockholmsbörsen) жұмыс жасайды. Жалпы 45 % астам барлық швед компанияларының бас кеңселері осында орналасқан. Соңғы 15 жылда туризм саласы қала эконмикасында маңызды рөл атқара бастады. 1991—2004 жылдары қалаға келуші туристер саны күрт өсе бастады. Жыл сайын қалаға 7,5 млн турист келеді. Стокгольм ірі компанияларындағы қызмет көрсетушілер саны бойынша: * Ericsson—8,430 * Posten AB (ұлттық почта қызметі)—4,710 * Skandinaviska Enskilda Banken (SEB)—4,240 * Swedbank—3,610 * Södersjukhuset (Southern Hospital)—3,610 * MTR Stockholm (Стокгольм метро қызметі)—3,000 * Nordea—2,820 * Handelsbanken—2,800 * IBM Svenska—2,640 * Capgemini—2,500 * Securitas AB—2,360 * Veolia Transport—2,300 * ISS Facility Services—2,000 * Sveriges Television (бұқаралық телевизия)—1,880 * Nobina Sverige AB — 1,873 (2012) * Sodexo—1,580 Галлерея Дереккөздер
Копенгаген

Копенгаген ( / [к х өб э нха́ў’н], 1906 ж. дейін Kjøbenhavn, ескідат тілінде Køpmannæhafn — «саудагерлер айлағы», ) — Дания елінің астанасы, әрі ең ірі қаласы. Зеландия, Слотсхольмен және Амагер аралдарында орналасқан. Халық саны — 518&nbsp;574. Қаланың бір бөлігі Христианияның Еркін қаласы өзі жариялаған жеке билікте. Тарихы XII ғасырда Копенгагеннің қазіргі орнында кішкентай ғана Хавн ауылы болған. Епископ Абсалон 1167 жылы ауыл ішінде қамал салып ірі қалаға айналдырады. 1254 жылы Копенгаген қала артықшылығына ие болды. 1416 жылы Эрик Померанский Копенгагенді жаулап алып, 1433 жылы оны өзінің резиденциясы етеді. Граф соғысы кезінде Копенгаген қаласы қоршауға алынады, ал 1658-1659 жылдары шведтердің шабуылынан аман қалады. 1728 жылы Копенгаген өртінің салдарынан төрттен аса қала құрылысы жойылды. 1807 жылы алты жыл бұрын болған атақты теңіз баталиясынан кейін Копенгаген ағылшындардың бомбалауының салдарынан күйреудің аз-ақ алдында қалды. Цитадель мен ескі қорғандар ғана сақталған бұл елді-мекендердің тез дамып келе жатқанын соңғы уақытта олардың қаламен бірігу үрдісін жиілегенін (Вестербро, Неребро и Эстербро) айтсақ болады. Сонымер қатар, тұрмыстық деңгейде бүгінде қаламен бірігіп үлгерген батыстағы Фредериксберг (46 954 тұрғын), солтүстік-батыстағы Утерслав (2596 тұрғын) және Амагере аралындағы Зундбьерне (13310 тұрғын) елді-мекендері бар. Monocle журналының жасаған рейтингісі бойынша, өмір сүруге ең қолайлы қалалар тізімінде Копенгаген бірінші орынға ие болды. Әкімшілік бөлінуі Климаты Қала климаты қоңыржай. Теңіз маңында орналасқан қала жыл бойына температуралық тұрақсыздыққа тап болады. Жазы салқын, қысы жұмсақ. Дереккөздер
Алаш руы

Жөғарыда біз Кіші жүз руларының тағы біреуі алаш руының, дұрысырақ айтқанда, оның бір бөлігінің, егер таңбаларының ұқсастығы жағынан алсақ, наймандардан (бағаналылардан) шығатынын айтқан да болатынбыз. Демек, шекті руы сияқты оның да тегі біршама жақын уақытта жатыр. Ол туралы алғашқы хабарлардың XVIII ғасырдың орта кезінен ғана кездесетіні кездейсоқ емес. Бұл рудың наймаң құрамында тағы да таңбаларыпың бірнеше түрлерінін болуы дәлелдейді. Мәселен, «Қазақ КСР тарихы жөніндегі материалдарда» таңбалардың мынадай үш түрі: келтіріледі. Архив деректерінде болса, мынадай төрт таңба туралы айтылады. М. Тынышбаев та шамамен алғанда нақ осындай белгілерді келтіреді. «Қазақ КСР тарихы жөніндегі материалдардағы» бірінші таңбаның дулат немесе албан таңбасы екені анық. Мұны алаш руында қоңырбөрік бөлімшесі, ал албан тайпасында қоңырбөрік руы бар екені дәлелдейді. Басқа екеуі сызықша қосылған әдеттегі найман таңбалары. Архив материалдарынан алынған алғашқы таңба алаш руының Гродеков келтірген таңбасына ұқсайды, екіншісі мен үшіншісі бағаналылардыкі (бақан) және соңғысы жалпы найман таңбасы. Сонымен, алаш руы таңбаларының осы барлық әр алуан түрлері оның негізгі бөлігінің өз тегін наймандардан бастайтынын ғана дәлелдейді. ДНК анализ Гаплогруппасы C3c Дереккөздер
Кете (ру)

Кете – Алшын тайпасынан тарайтын Әлімұлына кіретін қазақ руы. Қызылорда облысының батысы мен Ақтөбе облысын, Атырау облысын мекендейді. Тарихы Кете руы туралы алғашқы деректер 12 ғасырдан бері белгілі. Қидандарға бағынып, 1120 ж. Елюй Даши басшылығымен, Қарахандар әулеті мемлекетіне қарсы жорыққа қатысқан 18 тайпаның бірі кити делінген. М.Н. Галкин түрікмендердің гоклан тайпасында кета, Н.Н. Аристов башқұрттарда кете руы кездесетінін айтады. Қазақ ғалымы Ә.Нұрмағамбетұлы: “Қырғыз халқының батырлар жырында ұшырасатын “кете” сөзінің мағынасы – қымбат та асыл мата атауын білдіреді, тұңғыс-манжыр тілдерінде “кэтэ” – көп ұғымында айтылады”, дейді. М.Тевкелевтің “Қазақ халқының тарихынан материалдар” атты еңбегінде: “Қашқардан оңт.-батысқа қарай Алай тауының шығыс жақ бөлігін қазіргі уақытта қырғыздың қаракесек және төйт рулары мекендейді. Олар ерте кезден бірге тұрады және өздерінің әңгімелеріне қарағанда – бірге туған туыстар”, – делінген. Кете руы Ақкете және Қаракете тармақтарына бөлінеді. Ақкетеден Әжібай би, Арал батыр, Қармыс батыр, Болпыш би, Ебескі, Алтай батырлар, Шернияз ақын тараған. Ал Қаракетеден Ешнияз Сал, Құдайназар батыр, Текей батыр, Кете Жүсіп, Тұрмағамбет Ізтілеуұлы, Омар, Сүйіндік пен Сүйкімбай, Алдашбай, Қуанышбай ақындар, Тоқтаболат, Алтай, Бестібай, Бекмырза, Тұңғышбай, Тайшық, Есетбай билер, Қарақисық батырлар шыққан. Кете руы Қазан төңкерісіне дейін Қазалы, Перовск, Ақтөбе, Үлбішін уезі, Темір уезі, Гурьев уезі, Бөкей ордасын қоныстанған. Ұраны – Майлыбай, таңбасы – П, Х. Тұлғалар # Омар Шораяқұлы # Сыпыра жырау # Арал батыр # Әжібай Болпышұлы # Тұрмағамбет Ізтілеуұлы # Текей Қарпықұлы # Тоқболат би # Құдайназар Қарпықұлы # Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов # Ешнияз Сал Жөнелдікұлы # Шернияз Жарылғасұлы # Кете Жүсіп Ешниязұлы # Аслан Есболайұлы Мусин # Көшеней Рүстембекұлы # Бидас Рүстембекұлы # Қызыл Тұрдалыұлы # Көккөз Құндыбаев Дереккөздер
Масқар

Масқар — қазақ халқының құрамындағы ру. Тарихи әдебиетте Масқар руының шыққан тегі беймәлім. Шежіре бойынша, Кіші жүздің байұлы тайпасы құрамына енетін он екі рудың бірі. Тарихи деректерге қарағанда орта ғасырларда М-лар батыс Моңғолияны мекендеген түркі тайпаларының құрамында болған. Сондай-ақ М-лардың кейбір аталары қарақалпақ пен түркі өзбектерде кездеседі. Ұлы жүздің шанышқылы руында да М-лар бар. М-дан — құттықадам және масақ тарайды. Біз дон қойған бірденбір дерек мынадай. Батыс Моңғолия халықтарының арасында хотондар (дорбет тайпасыиың бір бөлігі) тұрған. А. Н. Самойлович оларды түріктер деп санаған. Хотондардың өздері де өздерін түріктер деп санайды. Потанин жазып алған хотондардың жеті руының арасында масқар руы кездеседі. Осы түрік руының бір бөлігі батысқа кетіп, сонан соң өз атымен қазақ халқының құрамына қосылуы әбден мүмкін. Масқар руында қырықсадақ бөлімшесі бар. Қарақалпақтар тайпасының кендеклі руы, өзбек локайлар бөлімшесі және шанышқылы тайпасының бір руы да (Ұлы жүз) дәл солай аталады. Рудың таңбасы: > , У. (Левшин, Гродеков, Мейер бойынша). Ұраны «Қаратай» (Тынышбаев бойынша); Кеппен «Майлыбай» деп атайды, бірақ бұл дұрыс емес. Тұлғалар # Хиуаз Қайырқызы Доспанова # Айдарбек би # Нұғыман Залиев # Баян Мақсатқызы Есентаева Дереккөздер
Шекті

Шекті — Алшын тайпасынан тарайтын ру. Шежіре деректері бойынша, Алшын тайпасының Әлімұлы рулар бірлестігіне кіреді. Шекті руының бастаушысы Жаманақ атты адам болып саналады. Қазақстанда шектілер "Сыр шектілері" және "Қыр шектілері" болып географиялық орналасуына қарай бөлінеді. В.Востровтың айтуынша шекті Айт (ру), Бұжыр, Орманбай, Жақайым, Ожырай, Байкөбек, жанқылыш, Өріс (ру) деген сегіз руға бөлінеді. Кезінде Мұхаметжан Тынышбаев келтірген шежіреде шектінің Өріс, Баубек, Жақайым деген үш тармағы ғана аталған. “Қырғыздардың (қазақтардың) жер пайдалануы жөніндегі материалда“ аталатын еңбекте сегіз тармаққа жекей мен шірен қосып көрсетілген. Олар шындығына келгенде бұжырдан тарайтын келесі буынға жатады. Шектінің 12 түрлі таңбасы бар. Зерттеушілердің пайымдауынша, бұл шекті құрамына Ұлы жүз, Орта жүз руларынан аталар қосылғандығын байқатады. Таңба белгілерді салыстырғанда, олардың айырмашылықтары бір-бірінен аса алшақ емес. С.Аманжолов, Тынышбаев зерттеулеріне қарағанда, шекті құрамына найманның, қаракесектің (арғын) аталары қосылған. Бірқатар таңбалар албанның, дулаттың таңбаларына ұқсас. Мұның себебін этнологтар, шектіде албанның айт, алашта (Кіші жүз) албанның қоңырбөрік тармағының болуынан деп пайымдайды. Алаш руы алғашқыда Батыс Түрік қағандығы тұсында аталынады. Кейіннен қағандық Кавказға дейін жорық жасаған кезде, “он оқ“ тайпасының біраз бөлігі Қазақстанның батыс өңірінде қалып, шекті, алаш сынды рулық бірлестіктер қалыптасса керек. Кейіннен олар Орта жүз рулары есебінен толығуы мүмкін. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында шектіге кіретін рулар Орал, Торғай облыстарын, Сырдария облысының Қазалы, Перовск уездерін, Арал теңізінің батысынан Хиуа хандығына дейінгі аралықта мекендеп, мал және егін шаруашылықтарымен айналысқан. Тұлғалар # Сәлімгерей Қаратілеуов # Нұрпейіс Байғанин # Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов # Ахмет Қуанұлы Жұбанов # Болат Ахметұлы Жұбанов # Есет Құдайбергенұлы Жұбанов # Құдайберген Қуанұлы Жұбанов # Қайыр Ахметұлы Жұбанов # Ғазиза Ахметқызы Жұбанова # Сартай батыр # Көшербай Дәрібаев # Елеу Көшербайұлы Көшербаев # Қырымбек Елеуұлы Көшербаев # Жылқыаман Отыншыұлы # Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов # Жетес Қыстаубайұлы # Нұртуған Кенжеғұлұлы # Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев # Ұзақбай Қараманұлы Қараманов # Аламан батыр # Тілеу Айтұлы # Тахауи Ахтанов # Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин # Таразы ақын # Мырзағұл би Шыманұлы # Достан Тәңірбергенұлы # Сары Батақұлы # Бекарыстан Амалдықұлы # Бекбауыл Өтегенұлы # Көтібар Бәсенұлы # Есет Көтібарұлы # Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва # Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов # Төреғали Төреəліұлы # Шавкат Рахмонов # Қаршыға Ахмедьяров # Бүркірек батыр Марқадамұлы # Бақтыбай батыр # Сырлыбай Қожасұлы Дереккөздер
Төртқара

Төртқара - Алшын тайпасынан тарайтын ру. Шежіреде жазылғандай, аталмыс ру Алшын тайпасынан шыққан Алау әмірдің алтыншы ұрпағы Әлімнің Қарамашақ атты баласының төрт ұлынан тарап, Әлімұлы рулық бірлестігінің әйдік бір руын құрайды. Алшын тайпасының Төртқара руының негізгі қыстауы Сырдың төменгі ағысы, жазда Қарақұмнан өтіп, Ырғыз өзенінің бойын жайлаған. Алшынның Төртқара руы Төртқара – Алшын тайпасының аға рулары тарайтын Әлімұлының бір руы. Төртқара М.И. Тевкелевтің, Л.А. Левшиннің деректерінде ру ретінде жазылады. 19-шы ғасырдың аяғында Әлімнен тараған ру ретінде айтылады. Шежіре деректері бойынша Төртқарадан: * Қараш, * Оразкелді, * Ораз, * Жаншүкір аталары шыққан. Бұл төртеуінен Тоқпан, Аппақ, Қасым, Торым, Бақшақ, Мазы, Келтеқара, Құламан, Құлтас, Ақкиіз, Сейітқұл, Шобан, Тәлтекем, Қонысбек, Қаракемпір аталары өрбіген. Төртқаралар негізінен Ақтөбе, Қызылорда облыстарында, Навоида (Нұратада), Қарақалпақстанда тұрады. Төртқарадан Жалаңтөс баһадүр, Әйтеке би шыққан.Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет Тұлғалар # Байбек би Ақшаұлы Қараш-Сейтқұл # Әйтеке би Байбекұлы Қараш-Сейітқұл # Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы Қараш-Сейітқұл # Мәдина Есмалайқызы Ерәлиева Қараш-Сейітқұл # Былшық би # Төребай Пышанұлы # Басықара би Құрманұлы # Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев # Ерке Есмахан # Айдос Жандосұлы Садықов Дереккөздер
Жамбыл ауданы (Алматы облысы)

Жамбыл ауданы — Алматы облысының оңтүстік-батысында орналасқан әкімшілік бірлік. Аудан 1928 жылы құрылған. Аудан орталығы – Ұзынағаш ауылы. Географиялық орны Аудан солтүстігінде Балқаш ауданымен, шығысында Іле, Қарасай аудандарымен, батысында Жамбыл облысының Мойынқұм, Шу, Қордай аудандарымен, оңтүстігінде Қырғызстанмен шектеседі. Жер бедері Аулан Іле Алатауы сілемдерінің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, оңтүстігін Іле Алатауының батыс, оңтүстік-батысын Шу-Іле тауларының шығыс сілемдері алып жатыр. Солтүстікке қарай аудан жері жазыққа ұласып, мұнда Бозой үстірті мен Қараой аңғары, одан әрі Аңырақай, Жусандала жазығымен, Тауқұм құмының Сарытауқұм, Қорғанқұм құмды алқаптарымен шектеледі. Кен байлықтарынан түсті металдар, әктас, құрылысқа жарамды тас, т.б. кездеседі. Климаты Климаты континенттік, оңтүтігінде қысы біршама жұмсақ және қысқа. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы оңтүстігінде –8°С, солтүстігінде –12°С, шілдеде оңттүстігінде 20°С, солттүстігінде 25°С. Тау етегінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 мм, солтүстігінде 200 – 300 мм шамасында. Таулардан Күрті өзенінің алабына кіретін бірнеше өзен бастау алады (Қарғалы, Ұзынағаш, Қарақастек, Қастек, Жаманты, Балажан, Ақтерек, Ырғайты, Ұзын Қарғалы, Шолақ Қарғалы, Ақсеңгір, Қарасу, Жиренайғыр, Самсы, Тарғап, Қопа). Бұлардың кейбірі жазда тартылып қалады. Өзендерінің егін суғару, шабындықты суландыру және электр қуатын өндіру үшін маңызы зор. Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Жері оңтүстіктен солтүстікке қарай шалғынды қара топырақты, қызғылт қоңыр, қоңыр, сұр, құмдақты сұр, сортаң топырақты келеді. Оны көбінесе бетеге, боз, жусан, изен, ебелек басым әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндер көмкерген. Солт-ндегі құмды алқапта сексеуіл тоғайы, өзен аңғарларында бұталы тоғай шоғырлары кездеседі. Жабайы аңдардан арқар, таутеке, елік, ақ бөкен, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қоян, суыр, борсық; құстардан бүркіт, лашын, бөктергі, бөдене, сулы жерде тырна, дуадақ, қаз, үйрек мекендейді. Ауданның а. ш-на жарамды жерінің аумағы 1,7 млн. га (2008), оның ішінде жыртылған жерлері 131 мың га, шабындығы 12,8 мың га, жайылымы 1,6 млн. га. Ауданда Ұзынағаш, Шілбастау, Қопа т. ж. ст-лары бар. Аудан жері арқылы Алматы – Бішкек автомобиль жолы өтеді. Ж. а-нда 900-ге жуық тарихи-археол. ескерткіш мемлекет қарауына алынған. Халқы Аудан халқының саны 166 347 адам (2019), 30-дан астам ұлт өкілдері тұрады: оның ішінде: қазақтар (85,48%), орыстар (6,88%), түріктер (1,51%), ұйғырлар (2,59%), әзербайжандар (0,73%), күрдтер (0,23%), татарлар (0,42%), шешендер (0,24%), қырғыздар (0,25%), немістер (0,30%), корейлер (0,11%), өзбектер (0,30%), украиндар (0,05%), басқалары (0,91%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 61 елді мекен 24 ауылдық округке біріктірілген: Дереккөздер
Жетісу ауданы

Жетісу ауданы — Алматы қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. 1936 жылы Ленин ауданы болып құрылып, 1995 жылы Жетісу ауданы болып өзгертілген. Әкімдері # Амандық Баталов (1994—2001) # Әмір Құлмаханов (2001 — 2009) # Ербол Әлиқұлов (2009 — 2013) # Талғат Разақов (2013 — 2017) # Мұхтар Тәжібаев (2017 — 2019) # Мақсат Қиқымов (2019 — 2020) # Гүлнар Кокобаева (2020 — 2024) # Ляззат Жылқыбаева (2024 жылдан бастап) Дереккөздер
Шешендік сөздер

Шешендік сөздер – қоғам өміріне, табиғат құбылыстарына байланысты терең ой, бейнелі шебер тілмен айтылған халық шығармасы, тапқырлық сөздер мен Тұжырымдар; қазақ ауыз әдебиеті ндегі шағын көлемдегі дидактикалық жанр. Жанр мазмұнына қарай шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау болып үш салаға бөлінеді. Дау дың әрқайсысы бірнешеге (жер, жесір, құн, мал, ар даулары) жіктеледі. Шешендік арнау бата, тілек, әзіл-сын, көңіл айту, естірту, т.б. нұсқалардан тұрады. Шешендік толғауға қоғам, заманға байланысты тағылым-тәрбиелік мәні бар тақпақ, термелер жатады. Ал шешендік дауларда сол қоғамға тән қылмыстық, азаматтық істерді шешуге қатысты шешендік, тапқырлық сөздер, ұйғарымдар бейнеленеді. Шешендік сөздер мазмұны мен құрылысы жағынан мақал-мәтелге, аңыз-әңгімелерг е, толғауларға, айтыстарға жақын. Композициялық құрылысына қарай пернелі сөз, термелі сөз болып екі топқа бөлінеді. Қара сөзбен айтылғандары – пернелі сөз, толғау, тақпақ түріндегілері термелі сөз деп аталады. Шешендік сөздер сонымен қатар түсінік пен түйінді сөздерден құралады. Түйінді сөз тұрақты, түсінік сөз ауыспалы мағына да келеді. Шешендік сөздер жазба әдебиетке жақын жанр. Оқиғаларының реалистігі, тілінің әдебилігі және белгілі халық ойшылдарының (Майқы би, Аяз би, Жиренше шешен), шешен, билердің (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би) аттарымен айтылатындығы бұл пікірді растай түседі. Шешендік сөздердің көпшілігі әуелгі қалпында сақталмаған. Жаттап алып таратушылардың, әр буынның өңдеп өзгертуімен, уақыттың сынынан өтіп, ұзын-ырғасы, тобықтай түйіндері, түйіп айтқан тұжырымдары қалған. Ішінара айтушылардың есімдері де сақталған. Негізінде қоғамдағы қиянаттарға, әділетсіздіктерге қарсы қарапайым халық өкілдері білдірген наразылық ретінде туындаған Шешендік сөздердің нұсқалары өзін тудырған қоғаммен, себептермен бірге жойылып, біздің заманымыздағы қызметі көркем әдебиет ке ауысты. Шешендік сөздер – тапқырлық пен шешендікке үйрететін көркем сөз үлгісі ғана емес, халықтың көне тарихымен бірге жасап келе жатқан тәрбиелік мәні зор халық даналығы. Ол түркітектес халықтардың көпшілігінде кездеседі. Дереккөздер