kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Караваджо

:Караваджо (Caravaggіo; өзінің аты-жөні Меризи да Караваджо, Merіsі da Caravaggіo), (28.09.1573, Италия, Ломбардия, Караваджо қ. – 18.07. 1610, Тоскана, Порте-Эрколе) – италиялық кескіндемеші, барокко өнеріндегі реалистік бағыттың негізін салушы. *1584 – 88 жылы Миланда С.Петерцанодан сабақ алды. *1589 және 1593 жылы Римде, 1607 және 1608 – 09 жылы Мальт аралында, 1609 – 10 жылы Неапольде тұрды. Караваджо сол замандағы суретшілердей әсіре әсерелеуге бармай, өмірді шынайы бейнелеуді мақсат етті. Караваджо аса шебер суретші ретінде бүкіл Еуропаға танылды. Шығармаларында, көбінесе, жарық пен көлеңкенің тылсым табиғатын шеберлікпен пайдаланды. Караваджо “натюрморт” пен “тұрмыстық” жанрдың қалыптасып,дамуына үлкен үлес қосты. Караваджо шығармаларында, көбінесе, іңірдегі ала көлеңкелі шақты шебер бейнелейтін стилімен ерекшеленді. Караваджоның бұл әдісін кейін көптеген суретшілер қабылдап, оны өз шығармаларында қолданды. Шығарманың алғашқы кезеңіндегі “Балгер” (1595, Париж, Лувр), “Лютняшы қыз” (“Мандолинші қыз”, 1595 ж.ш., Санкт-Петербург, Эрмитаж), “Магдалина” (1597 – 99, Рим, Дориа-Памфили галереясы) сияқты діни аңызға құрылған композициялары реалистік тұрғыда жазылған. Римдегі Сан-Луиджи ден Франчези шіркеуіндегі полотналар топтамасы, “Табытқа салу” (1604, Рим, Ватикан), “Өлім” (1605 – 06, Лувр), т.б. шығармалары – Караводжоның әлемге танымал туындылары. Караваджо өнерінің кемелденген кезіндегі шығармаларында (“Марияның өлімі”, 1605 – 06 ж.ш., Лувр) шиыршық атқан эмоциялық шиеленістер мен өмірдің көлеңкелі жақтарын қамтыды. Дереккөздер
Жетіген батыр

Жетіген батыр — дастан. Халық ақыны Есдәулет Қандекұлы жырлаған дастан оқиғасы махаббат тақырыбына құрылған, онда адамның қартайса да армансыз болмайтындығы баяндалады. Дастан әрі батыр, әрі бай Жетіген қарттың жас кезінде басынан өткен ғашықтық дерті туралы сыр шертеді. Жас Жетіген батырдың қалмақ ханының қызы Шырын сұлуға махаббатын бас кейіпкер өзі әңгімелейді. Оқиға сюжетінің кейбір тұстары ертегідегідей елес беріп, дастан соңы қайғылы аяқталғанымен, шығарма махаббатқа адалдық пен адамгершілік асыл қасиеттер жайлы үлкен әсер қалдырады. 1939 ж. Есдәулет ақынның айтуынан жазып алынған бұл дастан бұрын еш жерде жарияланбаған. Жыр нұсқасы толық, 11 буынды қара өлең және 7 — 8 буынды жыр үлгісіне құрылған, кей тұстарында қара сөзбен түсінік беріліп отырылады. Қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Бадам (Ордабасы ауданы)

Бадам — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Бадам ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті. Географиялық орны Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстікке қарай 35 км жерде, Бадам өзенінің оң жағалауында. Халқы Тарихы 1976-1987 жылдары Киров атындағы қой өсіретін ұжымшардың, 1987-1996 жылдары кеңшардың орталығы болып келді. Кеңшар негізінде «Бадам» ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Бадамда және округке қарасты ауылдарда екі орта, екі орталау мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, мәдениет үйі, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Сұлтан Біржанұлы Баймағамбетов

Сұлтан Біржанұлы Баймағамбетов (1920, Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Қояндыағаш ауылы — 25.7.1943, Ленинград облысы Киров ауданы Синявино поселке) — Кеңес Одағының Батыры. 1940 жылы әскер қатарына алынып, 1941 жылдың маусым айынан бастап Ұлы Отан соғысына қатынасты. Алдымен мергендер ротасында, кейіннен пулеметшілер бөлімшесінде қызмет етті. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) түбіндегі ұрыстарда 50-ден астам дұшпанның көзін жойды. 4 рет жараланған. 1943 жылғы шілдедегі Ленинградты Үлкен жермен байланыстырып тұрған қылтаны кеңейту үшін жүргізілген ұрыстарда Баймағамбетов Ленинград майданының 67-армиясы 43-атқыштар дивизиясына қарасты 147-атқыштар полкінде пулемет бөлімшесінің командирі болды. 1943 жылы 25 шілде күні болған шайқаста жау дзотын кеудесімен жауып, ерлікпен қаза тапты. КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының шешімімен Баймағамбетовке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21.2.1944). Қостанай қаласы мен Әулиекөл кентіндегі поселкесіндегі екі көшеге Баймағамбетов есімі берілді.Қояндыағаш ауданында ескерткіш орнатылған. Дереккөздер
Нұргелді Мақажанұлы Уәлиев

Уәлиев Нұргелді Мақажанұлы (01.07.1945 ж.Алматы облысы Көксу ауданы Еңбекшіқазақ ауданы т.) - филология ғылымдарының докторы (2007), профессор. (1968, қазіргі [http://kaznu.kz/ ҚазҰУ] ) және Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасын (1972) бітірген соң осы институтта кіші (1973–90), аға (1990–95) ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1995–96), институт директорының орынбасары (1995–2009) болды. 2009 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Н.Уәлиевтің ғылыми еңбектері Қазақ тілі мәдениетінің, әдеби тіл нормаларын кодификациялаудың теориялық әрі практикалық проблемаларына және қазақ фразеологиясының өзекті мәселелеріне арналған. Олардың негіздері: * «Сөз мәдениеті» (1984); * «Қазақ орфографиясындағы қиындықтар» (1988); * «Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негіздері» (канд. дисс., (1993); * «Қазақтың бата-тілектері» (1993; 2007) * «Фразеология және тілдік норма» (1997); * «Емлесі қиын сөздер» (2001, бірлескен авторлар); * «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» (1988, 2001, 2005, бірлескен авторлар); * Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері (докт. дисс., 2007) т.б. Н.Уәлиев – жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-сыныбына арналған «Қазақ тілі. Сөз мәдениеті» (Алматы, 2006) атты оқулықтың авторы . Зерттеу бағдарламаларына қатысуы Институттың іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша ол «Қазіргі қазақ тілі функционалдық стильдерінің қалыптасуы мен дамуы», «Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі» (1997-2002), «Қазақ жазуының дамуы мен қалыптасу кезеңдері» (2005-2008) атты тақырыптардың ғылыми жетекшісі болды. Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша Н. Уәлиевтің басшылығымен он бес томдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігі» құрастырылуда. Қазіргі кезде Сөздіктің ХV томының барлығы дерлік жарық көрді. Н.Уәлиев – ғылыми ұйымдастыру жұмыстарына және жоғары білікті ғылым кадрларын даярлау ісіне атсалысып жүрген ғалым; қазіргі кезге дейін 13 ғылым кандидатын даярлады. Н.Уәлиев ғылыми зерттеу жұмыстарымен шұғылдана жүріп, Қыздар педагогтік институтында дәрістер оқып, осы институттың аспиранты Ғалия Шәріпжанованың кандидаттық жұмысына ғылыми жетекшілік жасады. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында студенттердің практикалық жұмыстарын ұйымдастыруға басшылық жасап, Тіл білімі институты мен Университеттің қазақ тілі кафедрасы арасындағы ғылыми байланысқа ұйытқы болды. Сондай-ақ Университеттегі А.Байтұрсынұлы атындағы зертхана кабинеттің ашылуына атсалысты. Марапаттары мен атақтары * Филология ғылымдарының докторы (2007) * Профессор * «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі» төс белгісі (1996 ж.) * «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісі (2006 ж.) * Халықаралық INTAS қорының стипендиаты (1998-1999) * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдар мен мамандарға арналған Қазақстан Республикасының Мемлекеттік ғылыми стипендиясының лауреаты (2008-2010) * Құрмет ордені (2013) Дереккөздер Сілтемелер *[http://kaznu.kz/ ҚазҰУ]
Іш тастау

Іш тастау – буаздық кезең тоқтап, жатырдағы ұрық жартылай немесе түгелдей жойылып кетуі, болмаса дамыған немесе өлген ұрықтың жатырдан сыртқа шығарылуы. Кей мал үнемі, кейбіреулері 1 – 2 рет іш тастайды да, одан әрі қалыпты төлдейді. Іш тастаудың жасырын түрі де кездеседі. Бұл жағдайда өлі төл жатырда жатады. Әдетте төл өлгеннен кейін 2 – 3 тәулік өткен соң мал іш тастайды, кейде төл іште солып, ферменттердің әсерінен оның жұмсақ тіндері іріп түседі де, жатырда тек сүйегі ғана қалады. Болмаса төл іште шіріп, малдың өліміне соқтырады. Іш тастау – жұқпалы емес және жұқпалы деп екіге бөлінеді. Жұқпалы емес Іш тастаудың себептеріне: дамып жатқан ұрықтың табиғи кемшілігі, малдың жатыр, бауыр, жүрек, бүйрек, өкпе, т.б. аурулары, буаз малға құнарсыз, бұзылған азық беру, жарақаттану, құлау, буаз малдың шамадан тыс шаршауы және жатырдың дұрыс жетілмегендігі жатады. Жұқпалы Іш тастау – бруцеллез, қылау, вибриоз, трихомониаз, т.б. аурулар әсерінен болады. Буаздық мерзімінің алғашқы үштен бір бөлігінде Іш тастау белгілері алдын ала білінбейді, әдетте төл шаранамен бірге шығып қалады немесе жатырда ыдырап, малдың бойына сіңеді. Іш тастау бұдан кеш болса, онда малдың азыққа тәбеті нашарлайды, дене температурасы көтеріледі, іш тастағаннан кейін шуы түспей, жатыры қабынып, одан қан аралас қоңыр жалқаяқ ағады. Малдың қандай аурудан іш тастағанын анықтау үшін қаны алынып, түсікпен бірге мал дәрігерлік бактериология лабораторияға жіберіледі. Іш тастау белгісі білінген малды дереу оқшаулап, оның тұрған қорасы мен құрал-саймандарға дезинфекция жүргізу керек. Іш тастаған малдың бөксесін, желінін, құйрығын креолиннің 3%-дық ерітіндісімен жуады. Мал іш тастаған орынға ағаш үгіндісі, шымтезек немесе топан шашып, кейін оны қағанақпен бірге жинап алып өртеп жібереді. Бұдан кейін қораны тазартып, сөндірілген әктің 10 – 20%-дық, күйдіргіш натрдың 2%-дық ерітіндісімен, т.б. залалсыздандырады. Іш тастаған малдың шуы түспей, жатыры қабынып, ауруы асқынса, оны әдеттегідей емдеуден өткізеді. Тағы қараңыз * Түсік Дереккөздер
Сасани әулеті

Сасани әулеті — Таяу және Орта Шығыста 3–7 ғасырларда билік құрған иран әулеті. Парсы аңыздары бойынша елдің тұңғыш патшасы Сасанның есімімен аталған. Әулеттің негізін қалаушы Папактың ұлы Ардашир І 224 жылы Парфия патшалығын күйретті де, 226/227 жылдары Ктесифонда таққа отырды. Ардашир І және Шапур І (239–272) тұсында Иран біріктіріліп, батысы мен шығысындағы кең байтақ аймақтар қосылды. Сасани әулетінің Римді жеңуі мемлекетті нығайтып, шаїиншаїтың орталық өкімет билігін күшейтуіне мүмкіндік берді. Заратуштрашылдық мемлекеттік дінге айналды. 5 ғасырда Арменияның, Кавказ Албаниясының, Иберияның патшалары болып Сасани әулетінің мирасқорлары қойылды. Византия империясын Юстиниан I басқарып тұрған кезде Сасанилер Шығыс Рим империясымен 530-531 және 542 жылдары соғысты. Жергілікті халықтарды қанау күшейіп, 571–572 жылдары Арменияда көтеріліс болып өтті. 5 ғасырдың 90-жылдарында Маздактар қозғалысы өріс алды. Сасани әулеті билеген мемлекет 558–568 жылдары эфталиттерді (ақ ғұндар) талқандап, Ауғанстан мен Орталық Азияның (Әмударияның оңтүстік-батысы) бірқатар жерлерін қосып алды. Йемен бағындырылып, 589 жылы шамасында елге басып кірген түріктер талқандалды. Бірақ 7 ғасырдың басында Сасани әулеті Византиямен тоқтаусыз соғыстан (602-628) әлсіреп кетті де, Йездигерд ІІІ (632–651/652) тұсында мемлекетті арабтар жаулап алды. сарайы құрылысы]] Дереккөздер
Николай Михайлович Карамзин

:Карамзин Николай Михайлович (12.12.1766, Ресей, Орынбор облысы, Михайловка село – 3.6.1826, Санкт-Петербург) – орыс жазушысы, тарихшы. Шаден пансионында білім алды (1780 – 83) әрі Мәскеу университінде дәріс тыңдаған. Карамзиннің шығармашылығы С.Геснердің “Ағаш аяқ” идиллиясын аударудан басталды (1783). 1789 жылы Батыс Еуропаны аралап, белгілі жазушы, ойшыл ағартушылармен танысты. Ол Ресейде “Московский журнал” (1791 – 92), “Вестник Европы” (1802 – 03) журналдарын шығарды. Алғаш аударма жұмысымен айналысқан Карамзин кейін өзінің тұңғыш шығармасы – “Евгений және Юлия” повесін жазды (1789). Ол “Бишара Лиза” (1792), “Орыс саяхатшысының хаттары” (1791 – 92), т.б. повестері арқылы орыс әдебиетінде сентиментализм бағытының негізін салды. Орыс тілін шіркеу сөздерінен тазартып, әдеби тілдің дамуына ықпал жасады. Сондай-ақ, бірнеше тарихи шығармалар жазып елге танымал болған Карамзин 1803 жылдың 31 қазанында Александр I патшаның жарлығымен ресми тарихнамашы болып тағайындалды. Оған жыл сайынғы зейнетақы белгіленеді. Карамзин 1803 – 1826 жылдар аралығында “Ресей мемлекетінің тарихы” атты 12 томдық еңбегін жазды. Бұл еңбек – орыс халқының тарихында үлкен оқиға болды. Карамзиннің еңбегі ұлттық сананың оянуына ықпал етті, жазба тарихи деректерді іздеп табу, өңдеу және жариялау туралы деректанулық білімнің қалыптасу мектебі болды. Дереккөздер
Бадам (Бадам ауылдық округі)

Бадам — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, бұрынғы Бадам ауылдық округі орталығы. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Әл-Фараби, Еңбекші аудандарындағы тұрғын үй массиві. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсукенттен оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, Бадам өзенінің оң жағалауында. Халқы Тұрғыны; * 4,0 мың адам (2003); * 3,3 мың адам (2009). Тарихы 1958 жылы «Бадам» мал бордақылау шаруашылығы құрылып, 1963 жылы мал бордақылау бірлестігі болды. 1962 жылы облыстық Бадам орман шарушылығы құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Сатыбалдиев

Сатыбалдиев сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: * Әбен Сатыбалдиев – жазушы, ғалым, аудармашы. Филология ғылымдарының кандидаты. * Әбілмәж Сатыбалдиев - Социалистік Еңбек Ері, қызылша өсіруші. * Ерлан Әбенұлы Сатыбалдиев - баспагер. * Жабақ Сатыбалдиев – Социалистік Еңбек Ері, шопан. * Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева - актриса, Қазақ. * Марат Қуанбайұлы Сатыбалдиев - ҚР Велоспорт федерациясының вице-президенті. КСРО Еңбек сіңірген спорт шебері. Халықаралық санаттағы спорт шебері, велоспортшы. * Меңдекеш Сатыбалдиев - ақын, журналист, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. * Нұрман Сатыбалдиев – Социалистік Еңбек Ері, шопан. * Сәбит Қалиұлы Сатыбалдиев - СШ-і. ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы. Грек рим күресінен шыққан республиканың алғашқы чемпиондарының бірі.
Төрт дәруіш

“ТӨРТ ДӘРУІШ” – қазақ арасына кең тараған дастан. Дәруіш сөзі парсы тілінде жарлы, қайыршы, кезбе деген мағынаны білдіреді. Сипаттама Арабтың “Мың бір түн”, парсының “ШаҺнама”, үндінің “Калила мен Димна” және “Төрт дәруіш” сынды ертегі, аңыз, қисса-хикаяттары халық арасына кең тарап, қазақ ауыз әдебиетінің шығыстық сарындағы төл шығармаларына айналған. Шығармада төрт дәруіш бір жерде кездесіп, бастарынан кешкен қилы-қилы оқиғаларын кеңінен баяндайды. Әлемдік әдебиетте “Төрт дәруіштің” қара сөз, хикая және жыр-дастан түрінде кездесетін 20-ға жуық нұсқасы бар. Оның ертегі-аңыз түріндегі алғашқы нұсқасын Ж.Шайхысыламұлы Қазан баспасынан шығарған. “Төрт дәруіштің” 1936 ж. жазылып алынған ертегі түріндегі нұсқасы “Қазақ ертегілері” (1962) жинағының 2-томына енген. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақталған “Төрт дәруіштің” көлемді үш нұсқасына ғылыми сипаттама жазылған (“Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы”, 2003, 7-том), оның ішінде Сәрсенбек Түсіпұлы жырлаған дастанның тілі жатық, мазмұны толық әрі көркем, басқа үлгілермен салыстырғанда көлемі үлкен. Сілтеме
Айтқожа Биғалиұлы Биғалиев

Биғалиев Айтқожа Биғалиұлы (25 желтоқсан 1942 жылы, Ресей, Куйбышев облысы, Кинель-Черкасский ауданы, Рабочий селосында туған) – биология ғылымының докторы (1980 жылы), профессор (1981 жылы). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1965 жылы) бітірген. 1969–71 жылы Қазақ КСР-і Ғылым Академиясы Биология Жобалау институтында ғылыми хатшы, 1971–85 жылдары Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының кафедра меңгерушісі, 1985–91 жылдары Қарағанды мемлекеттік медицина университетінің ректоры, 1991 жылы Қазақ Ұлттық Университетте кафедра меңгерушісі, 1994 жылы ҚазҰУ жанындағы ғылыми-зертеу институтының директоры қызметтерін атқарады. Биғалиев 132 ғылыми еңбектің, 6 монографияның авторы. Сілтемелер 1. [http://kaznu.kz/kz/1507/page Биғалиев жұмыс істеген Экология және ботаника кафедрасы] 2. [http://www.interfax.kz/?langkaz&int_idquotings_of_the_day&news_id=435 "Мұнайлы жерлер шөлейттеніп барады" мақаласы] Дереккөздер
Саурық

Саурық Қайдауылұлы (шамамен 1670, Талдықорған өңірі – 1740, Алматы облысы Райымбек ауданы) – батыр, қолбасшы, мәмлегер. Ұлы жүз жалайыр тайпасының андас руынан шыққан. 1723 – 40 жылдары аралығындағы қазақ-жоңғар соғыстарына бастан-аяқ қатысып, Аңырақай шайқасында Ұлы жүз қолына тікелей қолбасшылық жасады. Ел аузында Саурықтың ерліктері туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Саурық Ескелді би, Балпық билермен Жетісу жерін қалмақтардан босатуда көп істі бірігіп атқарған. Мұны алуан түрлі аңыз-әңгімелер дәлелдейді. Саурықтың Құлшығаш, Байшығаш, Қасқарау, Қарқабат, Байғабат, Танаш атты алты ұлының бәрі де батыр, ел басшысы ретінде белгілі. Оның атақ-даңқы тек Жетісуда ғана емес, одан тысқары жерлерде де кең жайылған. 19 ғасырдың 1-жартысында Аягөзге дейін келіп қайтқан орыс ғалымы В.В. Радлов өз еңбегіне Саурық туралы деректер енгізген. Тарихшы Е.Бекмахановтың 1948 жылы шыққан “Қазақ КСР тарихында” Бөгенбай, Тайлақ батырлармен қоса Саурықтың да есімі аталады. Бұл жөніндегі деректер Ә.Марғұланда да бар. Саурықтың есімі қазақ ақындарының өлең-жырларында да көптеп кездеседі. Ақын Ғ.Қайырбеков оны өлеңге қосқан. Тарихшы-ғалым Кәмен Мамырұлының “Қазақ тарихы” атты еңбегінде, жазушы Ұзақбай Доспанбетовтың “Қызыл жолбарыс” атты екі томдық және “Абылайдың ақ туы” атты тарихи романдарында Саурықтың біраз істері сипатталады. Саурықтың есіміне байланысты жер атаулары Талдықорған өңірінде көп кездеседі. Көксу ауданындағы жұрты “Саурық сазы” деп аталады. Көксу кенішінің қасында “Саурық сазы” деп аталатын екінші жер де бар. Ұрпақтары Алматы облысының Қаратал, Көксу,Ескелді аудандарында тұрады. Дереккөздер
Жеті жарғы баспасы

“Жеті жарғы” — негізінен, заң жинақтары мен құқық саласы бойынша кітаптар шығаруға маманданған республикалық баспа. 1994 ж. ҚР Әділет министрлігінің “Заң әдебиеті” баспасы болып құрылған. 1998 ж. “Жеті жарғы” жабық акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. Баспа Қазақстан Республикасының заңдарын, кодекстерін және заң актілерін жұртшылыққа шұғыл жеткізіп отыру, сондай-ақ, заңгерлердің күнделікті жұмысына аса қажет нормативтік-құқықтық актілер жинақтарын, құқық тақырыбына арналған оқулықтар мен оқу құралдарын дайындап, кітап етіп шығарумен айналысады. “Қазақстан Республикасының заңы”, “Қазақстан Республикасының кодексі”, “Нормативтік-құқықтық актілер жинағы”, “Оқулық”, “Оқу құралы”, “Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл”, т.б. кітаптар сериясын тұрақты шығарып келеді. Баспа студенттер үшін салық, қаржы, сақтандыру, әкімшілік, конституциялық, қылмыстық, халықаралық құқық, саясаттану, мемлекет және құқық негіздері мен теориясы бойынша көптеген кітаптар шығарды. Сондай-ақ, Парламент қабылдаған заң актілерін қазақ және орыс тілдерінде бір мұқабада кітап етіп шығарады. Академик Салық Зимановтың басқаруымен 10 томдық “Қазақтың Ата заңдары” кітабын шығару ісі қолға алынды. “Жеті жарғы” баспасы құрылғаннан бергі 7 жыл ішінде (1994 — 2001) қазақ, орыс, ұйғыр, неміс, корей, ағылшын тілдерінде 661 заң әдебиеттерін шығарса, соның 374-і қазақ тіліндегі кітаптар. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Хирургия ғылыми орталығы

Хирургия ғылыми орталығы, А.Н. Сызғанов атындағы — Қазақстандағы хирургиялық қызметті дамытудың стратегиясын айқындайтын, хирургиялық ауруларды емдеудің осы заманғы озық технологияларын қолданатын бас ғылыми медициналық мекеме. Тарихы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің қарамағында 1945 жылы Алматы қаласында құрылған. 1963 жылға дейін Қазақстан Республикасы ғылым академиясының құрамында, 1963 — 1966 жылы КСРО Медициналық ғылым академиясының, 1992 жылдан ҚР Денсаулық сақтау министрінің қарамағында болды. 1980 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен Хирургия ғылыми орталығына А.Н. Сызғановтың есімі берілді. 1994 жылдан осы атымен аталады. Ішкі құрамы Құрамында 9 бөлім , 3 лаборатория, аспирантура (1993), диссертациялық кеңес (1988) бар. Бөлімдері * кардиохирургия; * ангиохирургия; * тамырлы хирургия; * микрохирургия; * торакоабдоминалды хирургия; * өңеш, өт жолдары және асқазан асты бездер хирургиясы; * бауыр хирургиясы; * анестезиология және реаниматология; * сәулемен зерттеу); Лабораторияры * клиникалық-биохимиялық; * морфологиялық; * функционалды-диагностикалық; Негізгі ғылыми-зерттеулік бағыты Туа немесе кейіннен пайда болған жүрек, жүрек ісігі және қан тамыр ауруларын, кеуде және құрсақ қуысы органдарының және іш пердесі сыртындағы кеңістігіндегі ақауларын, зәр шығару жүйесінің патологиясын, күйген өңештің тартылу кезінде оның қатерлі және қатерсіз ісіктерін хирургиялық жолмен емдеу; гемодиализ, гемосорбция, плазмоферез (қанды тазарту) әдістерін қолданып, тіндер мен органдарды ауыстырып қондыру. Жалпы мәліметтер Орталық академигі М.Ә. Әлиев Орталық Азияда ең алғаш рет қант диабетіндегі ұйқы безін ауыстыру операциясын орындады. Оның басшылығымен 70-тен астам жүректің ишемиялық ауруына қолқа-тәждік тамырластыру жасалып, бауырдың созылмалы ауруында клетканы ауыстырып қондыру әдісі тәжірибеге енгізілді. Орталық мидың қанмен қамтамасыз етілуі бұзылған жағдайда пластикалық және рентгенді эноваскулярлық, өт қабына, соқыр ішекке, әр түрлі гинекологиялық ауруларға (жатыр түтігінің бітеліп қалуы, т.б.) лапараскопиялық операциялар жасалады, ерлер мен әйелдердің бедеулігін емдеуде микрохирургиялық техника пайдаланылады, жасанды қан айналымы кезінде жүрек қақпақшалары ауыстырылады, миокардты туннельдеу әдісі тәжірибеге енгізілген. Орталықта жылына 20 — 25 бүйрек ауыстыру операциясы орындалады. Сондай-ақ магниттік есту және компьютерлік томография әдісімен көз қарашығы, мұрын-жұтқыншақ, өкпе, көкірек, құрсақ қуысы, зәр шығару органдары мен бүйрек, жамбас астауы, сүйек жүйелері тексеріледі. Республикада эндокринді жүйе (қалқанша және қалқанша жанындағы без, бүйрек үсті безі, т.б) ауруларына әр түрлі күрделі операциялар тек осы орталықта ғана жасалады. Орталықта 16 ғылым докторы, 35 ғылым кандидаты жұмыс істейді. 300 өнертабыстық куәлік алынды, 84 монография, 140 әдістемелік ұсыныс, 67 ғылыми жинақ шығарылды. Орталық АҚШ, Германия, Италия, Франция, Грекия, Ресей, Израиль, Түркия және Қытай клиникаларымен әріптестік байланыс жасайды. Тағы қараңыз * Хирургия Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Кар теңізі

Кар теңізі — Солтүстік Мұзды мұхиттың Еуразия жағалауындағы шеткі теңізі. Жаңа Жер, Франц-Иосиф және Солтүстік Жер аралдарының аралығында. Теңіз Кара қақпасы мен Маточкин Шар бұғаздары арқылы Баренц теңізімен, Вилькицкий, Шокальский бұғаздары арқылы Лаптевтер теңізімен байланысады. * Ауданы 883 мың км², су көлемі 98 мың км³, орташа тереңдігі 111 м, ең терең жері 620 м. Әулие Анна шұңғымасы құрлықтық қайраңда жатыр. Ұсақ аралдар көп (Ушаков, Визе, Известия ЦИК, Арктикалық институт, т.б.). * Судың беткі қабатының температурасы көпшілік бөлігінде жыл бойында 0 °С маңында, оңтүстік бөлігінде ғана жазда 3 – 6 °С-қа дейін көтеріледі. Жыл бойы дерлік түгелдей қатады, жазда да мұздан толық арылмайды. * Тұздылығы солтүстігінде 33 – 34‰, оңтүстігінде, өзен сағаларына жақын маңда 10 – 12‰. * Толысу жарты тәулік сайын қайталанады. Балық ауланады (нәлім, сиг, камбала тұқымдастары). Кара теңізі Солтүстік теңіз жолының бір бөлігі. *Басты порты – Диксон. Дереккөздер
Жеті жылдық мектеп

Жеті жылдық мектеп — Қазақстанда 1922 — 58 ж. аралығында болған жалпы білім беретін орталау мектеп. Алғашқы жылдары Жеті жылдық мектепте ана тіліне аптасына 5 — 6 сағат бөлініп, орыс тілін үшінші сыныптан аптасына бір сағаттан өту белгіленді. Жаратылыстану пәндеріне (математика, физика, химия, география, жаратылыстану) және қоғамдық пәндерге қажетті оқу жүктемелері анықталды. Қол еңбегіне аптасына екі сағат берілді. 1928 ж. Қазақ халық ағарту комиссариатының ғылыми-әдістемелік кеңесі қазақ Жеті жылдық мектептеріне “аймақ-кешен” бағдарламасын жасады. 1933 ж. қазақ мектептеріне арналған “Қазақ тілі”, “Қазақ әдебиеті” оқулықтары жазылды. Басқа пәндер оқулықтары орыс тілінен тәржімаланды. Ұлы Отан соғысының басталуына байланысты Жеті жылдық мектепте жауынгерлік-патриоттық және еңбек тәрбиесі күшейтілді. 5 — 7-сыныптарда ауыл шаруашылық негіздері, машина және ауыл шаруашылық машиналарын жүргізу негіздері оқытылды. Мектеп оқушылары қоғамдық пайдалы еңбекке кеңінен тартылды. Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін Жеті жылдық мектептер саны 1946 ж. 1064 болса, 1956 ж. 2934-ке жетті. 1946 ж. Жеті жылдық мектептерде 41154 қазақ балалары оқыды. Жеті жылдық политехникалық еңбек мектебінің білім мазмұнының күрделілігі оқу сапасын төмендетті. Осыдан білім беру жүйесін өзгерту қажеттілігі туындады. 1954/55 оқу жылынан Жеті жылдық мектептің оқу жоспарына мектеп шеберханалары мен тәжірибе учаскелерінде практикалық сабақ жүргізу белгіленді, оның апталық жүктемесі 2 сағат болды. Сондай-ақ, жас өспірімдер ағаш, темір өңдеуге, қарапайым электрмеханикалық жұмыстар атқаруға үйретілді. 1958 ж. мектепті өмірмен тығыз байланыстыру, оқу жүйесін дамыту мақсатында Жеті жылдық мектептің орнына сегізжылдық жалпы білім беретін политехникалық еңбек мектебіне өту заң жүзінде іске асырылды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Зер төгу

Зер төгу – 1) алтын, күміс, т.б. қымбат металдардан созылған сымды зерге айналдырып, шығыршыққа немесе саусаққа шумақтап орау. Сымды зерге айналдыру үшін көзі бірте-бірте тарыла беретін “сүмсуір” (яғни сым суырғыш, сымсуыр) аталатын аспап қолданылады. Сымды сүмсуір көзіне кең жағынан енгізіп, тар жағынан тістеуіктің, қысқыштың көмегімен бірте-бірте суырып, шығыршыққа не саусаққа орайды; 2)Зермен кесте тігуді де зер төгу немесе зер шегу деп атайды. Дереккөздер
Нұрым Шыршығұлұлы

Нұрым Шыршығұлұлы (1831, қазіргі Атырау облысы, Қызылқоға ауданы – 1908, сонда) — Байұлы тайпасы Адай руының Сүйіндік бөлімінен шыққан атақты ақын, жырау. Асан қайғы, Сыпыра, Доспамбет, Шалкиіз, Абыл, Қалнияз секілді жыраулар мұрасынан өнеге алған. Нұрым жырлары алғаш М.Бекмұхамбетұлының “Жақсы үгіт” (Қазан, 1908) және “Аламан” (Ташкент, 1926) жинақтарында жарық көрді. Кейін өлеңдері “Ақберен” (1972); “Өсиетнама” (1982); “Бес ғасыр жырлайды” (1985 – 89); “ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы” (1985); “Абыл, Нұрым, Ақтаным…” (1997) атты жинақтарға енген. Терме, өсиет, арнау үлгісіндегі жырлары өмірдің өтпелілігін, замана жайын толғайды (“Мен қашанғы жүйрігің”, “Әлеумет, келдің қаумалап”, “Ұсынсам қолым жетер ме?” “Шенен ер”, “Жарлау”, “Әкесімен қоштасуы”, т.б.). Сондай-ақ “Тайсойған, Бүйрек – екі құм”, “Әтембекке айтқаны”, т.б. толғауларында ру алауыздығын шенеп, елді татулыққа, бірлікке шақырды. Нұрымның Абылмен, Қашағанмен білім сынасу мақсатында сұрақ-жауап үлгісіндегі айтыстары сақталған. Ол “Қырық батыр” дастанын Абыл ақыннан үйрене отырып, дамыта жырлады, Қашаған, Ақтан, Мұрын сияқты ақын-жырауларға ұластырды. Дереккөздер
Карбидтер

Карбидтер – көміртектің металдармен, сондай-ақ, кремний және бормен қосылысы. Карбид ыдырамайтын, ешқандай еріткіштерде ерімейтін қатты зат. Сілтілік және сілтілік жер металдары, сирек жер элементтері мен алюминий карбиді – иондық қосылыстар; суда ацетилен немесе метан және көміртек пен сутек бөле ыдырайды. Олардың кейбіреуінің (Cu 2 C 2 , Ag 2 C 2 ) соққанда немесе қыздырғанда қопарылатын қасиеті бар. Берилийдің, бордың және кремнийдің Карбиді – ковалентті қосылыстар; өте қатты, баяу балқитын, ыстыққа төзімді, химиялық инертті болады. Вольфрам, титан, тантал, ниобий карбиді өте қатты, тозуға, ыстыққа төзімді болғандықтан, бұрғыбас, жонғыш және газ турбинасы мен реактивтік қозғалтқыштардың бөлшектерін жасауда қолданылады. Темір карбиді – шойын мен болаттың маңызды құрамдас бөлігі. Қасиеттер Карбидтер отқа төзімді қатты заттар. Олар ұшқыш емес және белгілі еріткіштердің кез келгенінде ерімейді. Бор және кремний карбидтері (В4С және SiC), титан, вольфрам, цирконий (тиісінше TiC, WC және ZrC) жоғары қаттылыққа, ыстыққа төзімділікке және химиялық инерттілікке ие. Гафний карбиді HfC0,98 ең отқа төзімді материал болып табылады: ол 3959 ±84 °C температурада балқиды. Қолдану Карбидтер шойындар мен болаттар, керамика, әртүрлі қорытпалар өндірісінде, абразивті және ұнтақтағыш материалдар ретінде, тотықсыздандырғыштар, тотықсыздандырғыштар, катализаторлар және т.б. ретінде қолданылады. WC және TiC кескіш құрал дайындалатын қатты қорытпалардың құрамына кіреді; кальций карбиді CaC2 ацетилен алу үшін қолданылады; кремний карбиді SiC (карборунд) тегістеу дөңгелектерін және басқа абразивтерді дайындау үшін қолданылады; темір карбиді Fe3C (цементит) шойындар мен болаттардың құрамдас бөлігі болып табылады, термиялық бүркуде қолданылатын ұнтақтар вольфрам карбиді мен хром карбидінен алынады. Сорттары Карбидтер әртүрлі органикалық қосылыстардан түзілуі мүмкін және органикалық заттар арасында аналогтары болмауы мүмкін. Мысалы, ацетиленидтер, метанидтер және т.б. Карбидтер келесі түрлерге бөлінеді: Тұз тәрізді (CaC2, Al4C3, Nb2C) Тұз тәріздес карбидтерді I және II топтағы металдар, сонымен қатар алюминий, сирек жер элементтері және актинидтер түзеді. Ковалентті (карборунд SiC) Ковалентті карбидтер бор мен кремнийден түзіледі. Металл тәрізді (стехиометриялық емес құрамға ие, мысалы, цементит (Fe3C)). IV-VII топ металдарымен, сондай-ақ никель, темір және кобальтпен түзілген. Тұз тәріздес карбидтер әдетте сумен және қышқылдардың әсерінен көмірсутектердің бөлінуімен ыдырайды (кейбіреулері өте күшті, мысалы, натрий, калий, цезий карбидтері). Ковалентті карбидтер әдетте химиялық инертті. Металл тәрізді карбидтер аралық реакцияға ие. Метанид Метанидтер – метанның туындылары болып табылатын иондық карбидтер. Суда немесе сұйылтылған қышқылдарда олар метан түзу үшін ыдырайды. Метанидтердің мысалдары алюминий карбиді (Al4C3), берилий карбиді (Be2C) және магний карбиді (Mg2C). Таза түрінде ол түссіз және мөлдір. Ацетилидтер Ацетилидтер - ацетиленнің (этиннің) туындылары болып табылатын иондық карбидтер. Олар ацетиленнің түзілуімен белсенді түрде гидролизденеді, кальций карбиді (ацетилениді) CaC2 ең үлкен практикалық маңыздылыққа ие. Дереккөздер ﻿
Карбонатиттер

:Карбонатиттер– құрамындағы карбонатты минералдар (кальцит, доломит, анкерит, сидерит, т.б.) 50%-тен асатын эндогендік тау жыныстары. Құрамында, сондай-ақ, пироксен, амфибол, флогопит, апатит, магнетит, сілтілі дала шпаттары, сирек металды минералдар, т.б. кездеседі. Карбонатиттер минералдық құрамына қарай пироксен-кальцитті, флогопит-доломитті, гематит-анкеритті болып бөлінеді. Түсі ашық, шомбал бітімді, құрылымы ұсақ түйірден ірі түйірге дейін болады. Карбонатиттер қалыптасу жағдайына қарай плутондық, гипабиссалдық және жанартаулық болып бөлінеді. Карбонатиттертер шток, сақина және конус пішінді дайкалар, желілер, штокверктер құрады. Карбонатиттер жалпы магматизмнің соңғы сатысында қалыптасқан. Олар Қазақстанда (Көкшетауда), Ауғанстанда, АҚШ-та, Бразилияда, Канадада кездеседі. Карбонатиттерде ниобийдің, танталдың, флогопиттің, сирек жер элементтерінің ірі кендері шоғырланған. :Екінші анықтама: негізінен карбонаттардан тұратын, ультранегізді және сілтілі құрамды интрузиялық кешенмен бірге ұшырасатын эндогендік (жердің терең қойнауларынан көтерілген заттар есебінен калыптасқан) таужыныстар. Дереккөздер:
Карбондау

Карбондау — 1) әртүрлі ерітінділерді көмірқышқыл газымен қанықтыру процесі; 2) жүнге жабысқан шөп-шалам мен тікенді немесе жартылай жүн маталардағы өсімдік талшықтарын күкірт қышқылының ерітіндісімен өңдеп ыдырату үшін қолданылатын химиялық әдіс; Жүн күкірт қышқылының 4%-дық ерітіндісінде жібітіліп, 105 – 110С-та кептіріледі. Қышқыл әсерінен өсімдік талшықтары ыдырайды да, гидроцеллюлозаға айналады. Ол механикалық жолмен жүннен оңай ажыратылады. Қолданыс аясы Карбондау процесі сода өндірісінде, құрылыста және сыра жасауда қолданылады. Мата біркелкі боялуы үшін де алдын-ала карбондалады. Дереккөздер:
Ирбис Ышбар Жабғы Хан

Ирбис Ышбар Жабғы Хан (өз есімі – Баһадур) –640 – 641 жылы Батыс Түрік қағанатының сегізінші ханы, Ашина әулетінің өкілі, Істеми ханның ұрпағы. Шығу тегі мынадай: Істеми хан – Қара Шор Түрік – Ян-Саух хан – Бага-шад-Нишу – Ирбис Ышбара Жабғы хан. Ирбис Ышбара Жабғы хан билікке отырысымен қағанаттағы шиеленіскен жағдайды біршама ретке келтіреді. Қағанатқа Куча, Тохарстан, Қарашар, Шаш, Кеш, Самарқан сияқты жеке иеліктер бағынады. Ирбис Ышбара Жабғы хан өзінің көшпелі ордасын Дулу тайпалары мекендейтін Шу мен Іле өзендері аралығына қондырады да, оны «Оңтүстік Орда» деп атайды. Қытай императоры Тайцзун оны заңды хан деп танып, бітімге келеді. 641 жылы «Оңтүстік ханын» Шаш өңіріндегі жергілікті бектер тұтқынға алып, өлтіреді. Нушеби тайпаларының бектері 641 жылы Ишбар Елтеріс ханның немересі Ирбис Шегуханды таққа көтереді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1993
Зерттеу реакторы

.]]Зерттеу реакторы – активті аймағы нейтрон мен ɤ-сәулелерінің көзі болатын ядролық реактор. Ол ғылым мен техниканың әр түрлі саласында (ядро және нейтрон физикасы, қатты дене физикасы, ядролық және радиациялық химия, материалтану, биология, медицина, т.б.) зерттеулер жүргізуге арналған. Зерттеу реакторында ыдырайтын материал орналасқан активті аймақ, ал жылулық нейтронды реакторларда мұның үстіне нейтронды баяулатқыш (кәдімгі немесе ауыр су, графит, бериллий, т.б.) болады. Зерттеу реакторында активті аймақ жылу әкеткішпен жабдықталады. Активті аймақтың төңірегінде нейтрондарды шағылдырғыш орналастырылады. Шапшаң нейтрондармен араласпаған жылулық нейтрондардың қуатты ағынын алу үшін жылулық бағана деп аталатын құрылғы қолданылады. Ол жақсы баяулатқыштан (көбінесе, графиттен) жасалады. Жылулық бағананың бір ұшы тікелей активті аймақта орналасады да, екінші ұшы тәжірибе жүргізетін бөлмеге шығарылады. Зерттелетін материалды активті аймаққа орналастыру үшін арнаулы жабдықтар не арналар қолданылады. Зерттеу реакторы активті аймағындағы нейтрондардың спектрі бойынша шапшаң нейтронды зерттеу реакторы және жылулық нейтронды зерттеу реакторы болып бөлінеді. Зерттеу реакторының активті аймақтағы нейтрондар ағынының ауқымы (диапазоны) 1012–1015 нейтрон/(см2/с). Нейтрондар ағынын, қысқа уақытқа, белгілі бір жоғары мәнге дейін көбейту үшін (реактордың орташа қуатын арттырмай-ақ) импульстік Зерттеу реакторы қолданылады. Зерттеу реакторы активті аймағының құрылымына қарай да ажыратылады. Дереккөздер
Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев

Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев (1939 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қазақ КСР-і Мемлекеттік Жоспарлау комитетіне қарасты Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер (1961–1962) * Қазақстан ғылымының академиясының Математика және механика секторында стажер (1962–1964) * Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында аспирант (1964–1967) * ҚазМУ-да доцент (1967–1969, қазіргі ҚазҰУ) * Қазақстан ғылым академиясының Математика институтында аға ғылыми қызметкер (1969–1991) * Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1991–1992) * Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Шығыс бөлімшесі төрағасының орынбасары (1992–1997); * 1997 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * «Конструктивные абелевы группы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Копен чаатасы

Копен чаатасы (чаатас – хакас тілінде майда тас) – Енисейдің сол жағалауындағы Копен стансиясының маңында (Хакас Республикасы) орналасқан тас обалар. Енисей қырғыздары тарихына қатысты археологиялық ескерткіш (7 – 8 ғасырлар). Копен чаатасы диаметрі 20 – 30 м-ге жететін тас оба қорғандардан тұрады.Л.А. Евтюхова мен С.В. Киселев басқарған археологиялық экспедиция 1939 – 40 ж. Копен чаатасында қазба жұмыстарын жүргізді. Қазба кезінде мәйіттердің сүйегі өртеліп жерленгені анықталды және тамаша өнер туындылары табылды. Олар: 1 алтын табақ, 4 алтын көзе, 1 күміс табақ және ердің қасын әшекейлеуге арналған бірнеше қола шегелер. Алтын көзелердің екеуінде түркі әліпбиімен жазылған жазу бар. Оның біріншісінде: “Алтын Ачтан тарту” (Ач – қырғыз тайпаларының бірі), екіншісінде: “Бек күмісін біз бердік” делінген. Көзелерде балық паршалап жатқан құстар бейнеленіп, олар әр түрлі гүлдермен безендірілген. Ерге әшекей ретінде аңшылық көріністері салынған. Онда қашып бара жатып жолбарыс, барыс, қабандарға садақ тартқан атты адамдар бейнеленген. Бұл бейнелер ежелгі дәуірдегі жергілікті дәстүр үлгісімен жасалған. Әйтсе де Копен чаатасы зергерлерінің Иран, Қытай өнерімен де таныс болғандығы байқалады. Дереккөздер Евтюхова Л.А., Археологические памятники енисейских киргизов (хакасов), Абакан, 1948; Киселев С.В., Древняя история Южной Сибири, М., 1951. “Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том
Әбілқайыр Баймолдин

Әбілқайыр Баймолдин (1909, Павлодар облысы Аққулы ауданы Тақыр ауылы — 4 қаңтар 1944, Невель) — әскери қайраткер, полковник (1944). Өмірбаяны * Жоғары офицерлік атты әскер мектебін * Мәскеудегі әскери-саяси академияны бітірген. * Ұлы Отан соғысында Мәскеу түбіндегі ұрыстарға қатысты. * 1941 жылы 22 желтоқсаннан бастап Чкалов (қазіргі Орынбор) қаласында полк командирі, 1942 жылы 5 мамырдан полк комиссары болды. Невель қаласын азат етуге қатысып, оның бірінші әскери коменданты болып бекітілді. Марапаттары * Екі рет Қызыл Ту * Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Есте сақтау * Невель қаласындағы бір көшеге * Тақыр аулындағы мектепке * бұрынғы “Восточный” кеңшарына оның есімі берілген. Дереккөздер
Баймұрат Есенбайұлы

Баймұрат Есенбайұлы (туған - өлген жылы белгісіз) — батыр. XVIII ғасырдың I-жартысында өмір сүрген. Ел аузындағы “Електің басы — Есенбай” деген қанатты сөздегі Есенбай — Баймұраттың әкесі. Баймұрат батыр Әбілқайыр ханның Ресейге бодан болу ниетіне белсенді қарсылық көрсетіп, 1731 жылы қарашада жасағымен хан ордасын, М. Тевкелев басқарған Ресей елшілігі түскен үйді қоршап алады. Хан ауылынан жылқы айдап әкетеді. Тевкелев батырмен оңаша кездесіп, оны көндіреді. Әбілқайыр ханның қайтыс болғанын естіген Баймұрат 1748 жылы қазанда анасы Бопайға бара жатқан Нұралыға ерген 12 адамның бірі болып көңіл айтуға хан ордасына барады. Кейін Баймұрат хан кеңесінің мүшесі болады. Оның есімі қазақ жерін сыртқы жаулардан қорғауда асқан ерлік көрсеткен батыр, белгілі би ретінде ел есінде сақталған. Дереккөздер
Иманғалиев Әсер

Иманғалиев Әсер (5.5.1929 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданы) – техникалық ғылыми докторы (1994), профессор, Қазақстан Республикасы Минералдық қорлар академиясының академигі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнертапқышы (1991). Новочеркасск политенхникалық институтын (1957) бітіргеннен кейін Жезқазған кен-металлургия комбинатында тау-кен инженер, «Қазақмыс» корпорациясының «Жезқазғантүстіметалл» ғылыми-зертеулік және жобалау институтында директордың орынбасары, лаборатория меңгерушісі (1971–1997) болып жұмыс істеді. 1998 жылдан «Қазақмыс» корпорациясы директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. Иманғалиев Әсер 300-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 50-ден астам авторлық куәлігі бар. «Құрмет Белгісі» орденімен (1974) және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Зея

Зея – Амур алабындағы өзен. Ресей Федерациясының Амур облысында орналасқан. Бастауын Становой жотасының оңтүстік беткейінен алады. Амурға Благовещенск қаласының тұсында құяды. Ұзындығы 1242 км, су жиналатын алабы 233 мың км². Селемджи өзенінің құйылысына дейінгі жоғарғы ағысы нағыз тау өзені сипатында: тар және терең аңғарды бойлап ағады. Зея – Бурея жазығы шегінде аңғары кеңейіп, бірнеше террасалардан тұрады. Жайылмасы көп жерінде батпақталған. Тукурингра жотасын қиып өтетін жерінде аңғары қайтадан тарылып, жайылмасы жоғалады. Өзен сарқырамалардан құлап, буырқанып ағады (“Зея қақпасы”). Негізінен жаңбыр суымен толығады. Еріген қар суы мен жер асты суының үлесі аз. Суы сәуірдің соңынан қазанға дейін тасиды. Қарашаның басында қатып, мамырдың басында мұзы түседі. Орташа су ағыны сағасында 1900 м3/с. “Зея қақпасы” тұсында СЭС салынған. СЭС-тің бөгені кеме қатынасын жақсартады және жазда жиі қайталанатын тасқын суды реттейді, 280 мың га құнарлы жерді игеруге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Маргарита Болатқызы Имандосова

ИМАНДОСОВА Маргарита Болатқызы (16.1.1963 жылы туған, бұрынғы Талдықорған, қазіргі Алматы облысы) – техникалық ғылыми докторы (2004), профессор (2007), Құрметті теміржолшы (2006), халықаралық ақпараттандыру академиясының толық мүшесі (2008). Алматы темір жол көлік инженерлері институтын (1985, қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) бітірген. «Алматыгипротранс» жобалау-іздестіру институтында инженер, жетекші инженер (1985–94), Алматы темір жол көлік инженерлері институтында ассистент, аға оқытушы, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі, декан, Қазақ көлік және коммуникация академиясы Ақтау бөлімшесінің директоры, оқу-әдістемелік басқармасының бастығы (1994–2009), 2009 жылдан проректоры қызметтерін атқарады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – Қазақстан темір жолдарында пайдаланылатын құрама және желімболтты түйіспелердің көрсеткіштерін анықтау және олардың атқаратын жұмыстарын бағалау мәселелері. ИМАНДОСОВА Маргарита Болатқызы 100-ге жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монография мен 2 патенттің авторы. Дереккөздер
Жүзжасар Ақылұлы

Жүзжасар Ақылұлы (туған-өлген жылдары белгісіз) — би. Қазіргі Қызылорда облысының Жалағаш ауданы маңында дүниеге келген. Жетіру құрамындағы Табын руынан шыққан. Тапқырлығы, шешендігі аңызға айналып, есімі халық жадында сақталған. Бұланты - Білеуті шайқасында мерт болған Сәрке батырдың денесін туған өлкесіне, Қорқыт ата қорымына арулап жерлеп, батырдың аруағына арнап ас берген. Жүзжасар бидің ел бірлігін сақтауға қосқан еңбегі туралы халық ақыны Ш.Жұбанұлы: “...Текеде Жүзжасар би, Тұржан ақын, Ерлердің атамайын қалайша атын...”, - деп жырлаған. Дереккөздер
Нұртас Нәсірұлы Иманқұл

ИМАНҚҰЛ Нұртас Нәсірұлы (1951 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Мырзакент ауылы ) – Философиялық ғылыми докторы (1997), профессор (2000). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Еңбек жолын Жамбыл облысының Отар станциянда инженерболып бастаған. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеттінде оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1987–98), ал 1998 жылдан Оңтүстік Қазақстан заң институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры. 1995 жылы «Логическое и историческое в исследовании феномена казахской культуры» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. ИМАНҚҰЛ Нұртас Нәсірұлы 30-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 8 монография мен оқу-әдістемелік құралдардың авторы. Дереккөздер
Имашев Ғизатолла Имашұлы

ИМАШЕВ Ғизатолла Имашұлы (25.6.1952 жылы туған, бұрынғы Гурьев, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы Чапаев ауылы ) – педогокикалық ғылыми докторы (2009), профессор (1998). Гурьев педогокикалық институтының физикалық-математикалық факултетін бітірген (1973). Гурьев педогокикалық институтында (қазіргі Атырау мемлекеттік университетті) стажер-ізденуші, оқытушы (1977–80), Украина педогокикалық ғылымдары академиясында аспирант (1989), Атырау мемлекеттік университеттінде аға оқытушы (1989–90), доцент (1990–93), кафедра меңгерушісі (1993–95), декан (1995–2000), 1-проректоры (2000–08) болды. 2009 жылдан ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады. ИМАШЕВ Ғизатолла Имашұлы 87 ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Мұхамеджан Баймұхамедов

Баймұхамедов Мұхамеджан (1811 — 19.4.1896) — Ресей армиясының генерал-майоры (1869), Әбілқайыр ханның шөбересі, генерал-майор Айшуақов Баймұхамедтің баласы. Ресейдің отарлау саясатын қолдаушы. Әкесінің жолын қуып, жергілікті әкімшілік қызметте болған. Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісті басуға араласып, хорунжий атағын алған (1839). 1841 жылы 28 ақпанда Кіші жүздің батыс бөлігіндегі 8-дуан басшысы болып тағайындалған. Қазақ даласында Ресей отаршылдығы тәртібінің орнығуына ат салысып, түтін салығын жинаумен, қолға түскен орыс тұтқындар мен қашқындарды босатумен, орыс көпестерінің, керуендерін күзету ісін ұйымдастырумен, т.б. шаруалармен шұғылданған. Маңғыстаудағы Ново-Петровск бекінісінің салынуына көмектескені үшін 1846 жылы 14 қарашада старшина атағына ие болған. 1846—1847 жылдары Кіші жүз қазақтары өкілдерінің қатарында Санкт-Петербургте император Николай І-нің қабылдауында болды. Сол қалада ұлы князь, болашақ император Александр ІІ-нің ординареці міндетін атқарды. 1853 жылы Орынбор әскери губернаторы В.А. Перовскийдің экспедициялық корпусы құрамында Ақмешітті алуға қатысқаны үшін подполковник шенін алды. Перовскийдің ұсынысымен, 1855 жылы 15 қарашада Кіші жүздің орталық бөлігіне аға сұлтан болып тағайындалды. 1855 — 1956 жылдары Есет Көтібарұлы қозғалысын басуға, орыс әскерлерінің 1865 жылы Ташкентті, 1873 жылы Хиуаны жаулап алу жорықтарына қатысты. Орск —Ырғыз—Қазалы—Перовск почта желісін салғызды, далалық мектептер аштырды. Патша үкіметіне сіңірген еңбегі үшін І-дәрежелі Станислав, І-және ІІІ-дәрежелі Анна ордендерімен, 1853—1956 жылы Қырым соғысы құрметіне арналған қола медальмен марапатталды. Санкт-Петербург пен Мәскеуде бірнеше рет болған. Далалық өлкеден Александр ІІІ мен Николай ІІ-нің императорлық таққа отыру рәсімдеріне шақырылған. Дереккөздер
Шамсат Исабеков

]] Исабеков Шамсат (22.3.1955 жылы туған, Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласы) – қайраткер. Жамбыл гидромелиоривтік-құрылыс институтын (1977) «Әділет» жоғары заң мектебін бітірген. 1977 – 1982 жылы әр түрлі құрылыс ұйымдарында инженер, 1982 жылы автоколоннада бөлім бастығы, директордың орынбасары болды. 80-жылдардың соңынан кәсіпкерлікпен айналысты. 1998 жылдан Республика таэквондо федерациясының президенті, Ұлттық Олимпиада к-тінің мүшесі. Исабеков 2000 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып сайланды. Дереккөздер Сыртқы Сілтемелер * [http://taekwonfed.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id83:2011-03-24-15-30-25&catid34:2011-03-24-12-07-23/ ИСАБЕКОВ Шамсат Жаксылыкович] * [http://astana.telkniga.com/id26083236/ Адрес дома] * [http://thenews.kz/2010/02/25/266407.html/ Атырауская школа таеквондо – лучшая в стране] * [http://www.vsesmi.ru/news/421778/ Рейтинг влиятельнейших людей в Жамбылской области] * [http://online.prg.kz/Document/Cache/0/Document.aspx?doc_id30109628&modeall&action=print/ Биография]
Николай Архипович Хлопов

Николай Архипович Хлопов (1932 – 1989, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1975), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1989). Өмірбаяны * Благовещенск медицина институтын бітірген (1960). * Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (1964–1976, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, проректор; * Семей мемлекеттік медицина институтында (1976–1984, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) ректор, кафедра меңгерушісі * Қарағанды мемлекеттік медицина институтының (1984–1989, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ректоры қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері * 1973 жылы «Функциональное и морфологическое состояние некоторых внутренних органов после комбинированной резекции желудка» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. * 110-нан астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы. Дереккөздер
Пошта техникасы

Пошта техникасы — пошта байланысындағы негізгі өндірістік жұмыстарды — поштамен жіберілетін заттарды қабылдау (жинау), сұрыптау, тасымалдау және көрсетілген мекен-жайға жеткізу қызметтерін атқаруда пайдаланылатын құрылғылар мен көлік құралдары. Ең қарапайым пошта техникасы 1653 ж. француз Ренуар де Виллайс ұсынған пошта жәшігі. 16 ғасырда арнайы пошта экипажы — ат-арбасы пайда болды. 19 ғ-дың басында ат арбаны атпен сүйретілетін рельстік экипаж ауыстыра бастады. 19 — 20 ғ-лардағы темір жол, су, автомобиль, әуе көліктерінің күрт дамуы пошта тасымалдауларының қарқынды дамуына алып келді. Поштамен жіберілген заттарды пошта бөлімдерінде қабылдау және тарату, ақша аудару жұмыстары арнайы пошта-кассалық машиналар көмегімен атқарылады. Олар ақша аудару, бағалы хаттарды, бандерольді, жеделхат жіберу, т.б. қызметіндегі қабылдау және тарату операцияларын, түбіртек беруді, тіркеуді жүзеге асырады. Ақпараттық технологияның дамуы қызметтердің басым бөлігін толық автоматтандыруға, орындалу уақытын азайтуға мүмкіндік берді. Қабылдаған заттарды өңдеу, сұрыптау жұмыстары үшін үлкен пошта бөлімдерінде жартылай автоматтандырылған арнайы сұрыптаушы машиналар, оларды пошта бөлімі ішіндегі қажет жерлерге тасымалдау, тарату үшін таспалық және шынжырлы (тізбекті) конвейерлер және т.б. техника түрлері қолданылады. Хаттар (жазбаша хабарлар) арнайы белгі, штемпель салушы — өңдеуші машинаға беріледі. Одан хатсұрыптағыш автоматқа беріліп, онда цифрлық-әріптік ақпарат шартты кодқа (люминесцентті нүктелер не сызықтар) түрленеді де, арнайы машина көмегімен қажетті жинағыштарға бағытталады. Посылкаларды сұрыптау үшін таратушы конвейерден, жинағыштан және басқару пунктінен тұратын жартылай автоматтандырылған сұрыптаушы машиналар қолданылады. Пошта тасымалдарын жеткізу үшін осы заманғы көліктердің барлық түрлері пайдаланылады. Арнайы пошта вагондары мен өзі жүк артатын автомобильдер, кемелер арқылы контейнерлік тасымалдау әдісі дамуда. Ұшақтарды пайдалану пошта қызметінің орындалу мерзімін бірнеше есе азайтуға мүмкіндік берді. Ақпараттық технологияның дамуы, олардың Пошта техникасына қолданылуы, жасанды Жер серіктері арқылы барлық пошта бөлімдерін бір жүйеге қосу аз шығынмен әлемдік сапа стандарттарына сәйкес қызмет көрсетуге жол ашты. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы