kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Туу

Туу – бала туу, дүниеге адамзаттың өмірін жалғастырушы ұрпақ әкелу, халықтың табиғи өніп-өсу, көбею үдерісі. Акушерлік Босану кезінде әйелге медициналық көмек көрсетуді (босандыруды) акушерлер (босандырушылар) жүзеге асырады. Акушерлік ғылым ретінде клиникалық медицинаның бір саласын білдіреді. Акушерліктің зерттеу пәні — ұрықтану, жүктілік, босану және босанудан кейінгі кезеңмен байланысты физиологиялық және патологиялық үдерістер. Акушер-ғалымдар босануға көмектесу әдістерін, босану үдерісінің асқынуларын алдын алу жолдарын және әйелге, ұрыққа мен жаңа туған нәрестеге медициналық көмек көрсетуді зерттеп, әзірлейді. Босануға көмектесу кезінде қолданылатын әдістердің бірі — босану қызметін ынталандыру (индукция). XXI ғасырда мұндай ынталандыру көбінесе медициналық көрсеткіштерсіз жүргізіледі. Алайда индукция өздігінен (табиғи түрде) болған босанумен салыстырғанда ана мен жаңа туған нәрестеде асқынулардың жоғары қаупіне әкеледі. Бұдан бөлек, босану қызметін ынталандыру арқылы туған балаларда жедел респираторлық вирустық инфекциялардың (ЖРВИ) жиілігі жоғары екендігі туралы бақылаулар бар. Тағы қараңыз * Акушерлік көмек * Жүктілік Дереккөздер
Файлды иемдену

Файлды иемдену (Захват файла; file locking) — мәліметтердің тұтастығын жасақтайтын әдіс. Файлды басып алу жүйесінде бір уақытта тек бір-ақ пайдаланушы файлға өзгеріс енгізе алады. Басқа пайдаланушылар осы уақытта файлға қатынас құра алмайды. Дереккөздер
Жалбырлар

Жалбырлар — жәндіктер мен балдырлардың су түбіне жабысып өсуі нәтижесінде қалыптасатын немесе әр түрлі себептермен су түбінде баяу домалаған жекелеген тау жынысы кесекшелерінің (түйірлерінің) сырт өңірін қаптай түзілетін домалақ пішінді карбонатты сорындылар. Дереккөздер
Туф

Туф – шығу тегі әр түрлі тау жыныстарының тобы. Туфтағы шөгінді материалдардың мөлшері 10%-дан аспайды. Туфтың жанартаулық-кремнийлі және әктасты Туф (травертин) деп аталатын түрлері бар. Сынықтар жанартаулық шыныдан, минералдардан, эффузиялық тау жыныстарынан құралған. Оларды көбінесе хлорит, эпидот, кальцит, цеолиттер керіштейді. Құрамы бойынша Туфтар базальттық, андезиттік, дациттік, риолиттік, трахиттік, фонолиттік, сілтілі базальттық болып келеді. Түсі әр түрлі; бітімі шомбал, ағынды, кеуекті, жолақты. Құрылымы псефиттік, псаммиттік, алевриттік, пелиттік. Туфтар құрылыс материалы ретінде цемент және шыны өндірісінде, бетонның толықтырғышы ретінде, т.б. қолданылады. Туфтар Қазақстанда кеңінен таралған.Туф — күлдік туфтың синонимі.қ.Жанартаулық туф,әкті туф. Дереккөздер Сілтеме ko:용결응회암 ru:Туф
Зевксис

Зевксис - ежелгі грек суретшісі. Оның бізге «Елеңа», «Кентаврлар үйелмені», «Жыланды қылқындырып тұрған бүлдіршін Геракл »деген шығармалары ғана белгілі. Абай ғақлияларының Жиырма жетінші сөзінде Аристодимнің аузына: « - Гомерге бәйітшіліктігі себепті, Софоклге трагедиясы себепті, яғни біреудің сипатына тұспектік, Зевксиске суретшілігі себепті таңырқаймын» , - деген сөз салу арқылы өзінің көне грек өнерімен жақсы таныс екенін аңғартады. Дереккөздер
Перовскит

Перовскит — оксидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CaTiO 3 . Сингониясы — текшелік, кристалдары текше, агрегаттары бүйрек тәрізді. Түсі — сарыдан қараға дейін, сызығы ақ, сұрғылт сары, жылтырлығы — алмастай, қаттылығы — 5,5—6, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 3,97—4,04. Перовскит ультранегізді, негізді таужыныстарда, метасоматиттерде кездеседі. Кристалдық құрылысы жалпы алғанда корунд-ильменит тобына ұқсас, бірақ мұндағы кальций металының көлемі темірден үлкен болғандықтан, оның құрылысы басқаша болып шыққан. Кубтың ортасында Са, бұрыштарында Ті, қабырға қырларында О орналасқан. Сингониясы сырт белгісі бойынша куб, бірақ оптикалық анизотроп екеніне қарағанда перовскиттің төмен температуралы ромбылық модификация түрлері де болу керек. Кристалдық бейнесі көбінесе едәуір ірі куб кристалл түрінде кездеседі. Кубтың жақтарында оның қырларына параллель сызаттары болады. Ол сызаттар тегінде ромбылық түрге айналу кезіндегі қоспақтану іздері болса керек. Жаратылысы көбінесе магмалық , метаморфтық , контактылық. Жалпы алғанда ол магнетит, хромит минералдарымен бірге кездеседі (сілтілі базальт арасында, скарнда тағы басқа. Перовскит ірі кен құрамайды, сондықтан оның практикалық маңызы да шамалы. Оның жеке кристалдары Уралда (Златоуст ауданы), тағы басқа жерлерде кездеседі. Бұл минералдың тобына жататын кейбір минералдар өте сирек кездесетін элементтерге бай келеді; сондықтан олардың маңызы да зор. Соның бірі — мысалы, лопарит. Дереккөздер
Қосалқы символ

Қосалқы символ (Вспомогательный символ; auxiliary symbol) — 1) рекурсивті саналатын жиынды беру кезіндегі негізгі алфавитке жалғастырылған символ; 2) туындаушы грамматиканы анықтау кезіндегі қосалқы алфавиттің элементі. Дереккөздер
Абай бұлағы

Абай бұлағы - Абай дүниеге келген жердегі бұлақ. Қазір бұл жерде Семей облысы, Абай ауданы, М. О. Әуезов атындағы совхоз орталығы орналасқан. Үлкен Қасқабұлақ, Кіші Қасқабұлақ, Сырт Қасқабұлақ деп бөлінеді. Бертін келе жер атаулары «Абай булағы», Абайдың Қасқабұлағы деп атала бастады. Ащысу өзенініне құятын Абай бұлағының басында Абай ауылы жаз, күз мезгілдерінде қоныс теуіп отырған. Осы бұлақ басында ақынның «Күз», «Қараша, желтоқсанмен сол бір-екі ай...» деген өлеңдері жазылған. Дереккөздер
Туффит

Туффит – жанартаутекті және шөгінді тау жыныстарынан құралған аралас құрамды тау жынысы. Туффиттер жанартау атқылаған кезде қалыптасқан тау жыныстарынан (қож, күл, көбіктас, тау жыныстарының сынықтары) тұрады. Құрамындағы пирокластиктік бөлшектердің мөлшеріне (50%-дан жоғары) қарай Туффит псефиттік, псаммиттік, алевриттік, пелиттік болып бөлінеді. Түсі әр түрлі, көбіне қоңыр, жасылдау; бітімі қабатты. Құрылыс материалы ретінде кеңінен қолданылады. Қазақстан жерінде кең тараған. Сілтеме
Пертит

Пертит — альбитпен немесе қышқыл плагиоклазбен занды түрде дәнекерлене астасқан калийлі дала шпаты; ыдырау пертиті және алмасу пертиті болып екі түрге бөлінеді. Калий мен натрийдің иондық радиустарында айтарлықтай айырмашылықтар бар екендігі, олардың бір-бірімен алмасуы тек қана жоғары температуралар жағдайында жүзеге асатындығы белгілі; осы заңдылыққа сәйкес , ыдырау пертиттері калийлі-натрийлі дала шпаттары есебінен температура төмендеген жағдайда пайда болады, ал олар одан әрі альбиттенген жағдайда алмасу пертиттері қалыптасады. Дереккөздер
Тухосянь

Тухосянь, Тухосянь-Гучжо-хан (туған жылы белгісіз – 739) – Түргеш қағандығының қағаны (738 – 39). Сұлу (Чеби Шичжо Сұлу) қағанның ұлы. Әкесі қаза тапқаннан кейін оның орнына билікке келді. Бірақ оның қаған болуын қағандықтағы иеліктердің билеушілері қолдай қоймады. Бұл өз кезегінде қағандықта өзара қырқыстың өршуіне алып келді. Қағандықтың батыс аймағындағы иеліктің билеушісі Мохэ Даған Тухосяньға қарсы күш жинап, оның сарайына тұтқиылдан шабуыл жасады. Тухосянь шабуылға тойтарыс бере алмай, сарайдан қашты. Бірақ көп ұзамай ол інісі Шеху Тунь Абомен бірге тұтқындалып, өлтірілді. Бұдан кейін қағандықтағы билік Мохе Дағанның қолына көшті. Сілтеме
Звезда (журнал)

«Звезда» - Ленинград Жазушылар ұйымының әдеби-көркем, қоғамдық-саяси журналы. Санкт-Петербургте 1924 жылдан ай сайын шыға бастады. Журнал 1939 жылғы 10-11 сандарында «Жаңа аудармалар» деген айдармен Абайдың Вс. Рождественский аударған «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Осы қымыз қазаққа...», «Махаббат тілі - тілсіз тіл...», «Қиыстырып мақтайсыз...» деген өлеңдерін жариялады. В. М. Жирмунскийдің «Абай» (1946, 9 саны), В. Лавровтың «Абай тағылымы» (1972, 11 саны) мақалалары қазіргі қазақ әдебиетіндегі Абай дәстүрінің жалғастығына арналған. Дереккөздер
Тушы

Тушы – әскер туын ұстаушы. Ту әскердің киесі саналғандықтан көшпелілерде айқас кезінде туды ұстау ең батыр адамдарға жүктелген. Қазақ ауыз әдебиетінде өздері жараланса да туды құлатпай ұстап тұрған батырлар туралы аңыздар көп. Халық аузында жоңғарлармен болған бір соғыста Абылайдың туын ұстаған Олжабай батыр қолына жоңғар оғы тисе де туды құлатпай ұстағандығы туралы аңыздар айтылады. Сілтеме
Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі

«Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және абай поэзиясының тілі» -қазақ мемлекеттік оқу орындары баспасынан 1948 ж. жарық көрген монографиялық еңбек. Авторы - Қ. Жұмалиев. Кітап С. Мұқановтың «Терең танымдық еңбек» атты мақаласымен ашылады. Алғы сөзден және 15 тараудан тұрады. Абай поэзиясын қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларының, халық жыраулары шығармаларының тілімен, өзіндік ерекшеліктерімен тығыз байланыстыра отырып талдайды. Шығыс және батыс, орыс поэзияларының Абай шығармашылығына ықпалын, ақын шығармаларындағы әлеуметтік сарынды, оның өмір шындығының бейнелеу тәсілдерін сөз етеді. Абайдың жаңа сөздер мен тіркестерді қолдану ерекшелігін әдебиетімізге мазмұн, идея, тіл тұрғысынан енгізген жаңашылдығына баға береді. Еңбек әдебиет зерттеушілеріне, тіл мамандарына, жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған. Көлемі 13 б. т., 5 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Австромарксизм

Австромарксизм - ревизионнизмнің түрі жəне марксизмді неокантиандық және басқа да ілімдермен біріктіріп қараған австриялық социал-демократияның солшыл реформистік ағымы.Австромарксизм XX ғасыр басында пайда болды. Көрнекті өкілдері: К.Реннер, О.Бауэр, М.Адлер, Р.Гильфердинг және т.б. Австромарксизм құрамының әртектігімен, идеялық-саяси ұстанымдарының қайшылықтылығымен, ымыраға көнгіштігімен және батылсыздығымен ерекшеленді. Австромарксизм фашизмге қарсы күресте біршама қызмет атқарды, дегенмен, сол кездегі социал- демократияға тән қателіктерден қашып құтыла алмады. II дүниежүзілік соғыстан кейін Австрияның Социалистік партиясы марксизмнен, соның ішінде австромарксизм мүлде бас тартты. Австромарксизм негізінде XIX ғасыр соңында К.Реннер мен О.Бауэр ұсынған ұлттық-мәдени автономия бағдарламасы мен тұжырымдамасының шешімі жатқан ұлттық мәселенің теориясы мен саясаты проблемалары ерекше маңызды орын алды. Дереккөздер
Қандай қызда ләззат бар жан татпаған?

Абайдың 1884 ж. жазған өлеңі. Көлемі 18 жол. Өлеңнің негізгі тақырыбы - жастық шақтың бітім-болмысы. Ақын қыз бен жігіттің сүйіспеншілік сезіміне қатысты мінез-құлық өзгерістерін шыншылдықпен кескіндеген. Өлең іштей екі бөлімнен тұрады. Әуелі «Қандай қызда ләззат бар жан татпаған, сұлуы бұл заманның тек жатпаған»деп күмән туғызып, одан әрі бұл күнәні «Кейбірі жайдары, ашық боламын деп, орынсыз адамдармен жыртақтаған» деген жолдармен қоюлата түскенмен, ақын мүсіндеген қыз бейнесін ұнамсыз кейіпкер ретінде қабылдауға болмайды. «Он сегіз, он тоғызға толып, алмасы қол батпайтын екпеге айналған ару бәрібір жайдақ, жеңілтек емес, жұрт мақтаған жігітті жақтайтын ару. Енді Абай таныстырған жігіттерге келсек, олардың кейбірі «бойына майдалықпен сыр сақтаған» көргенді болмаса, кейбірі «қолы жетпес нәрсеге тыртақтаған» арсыздар. Абай «орынды іске жүріп, ой таппаған, не болмаса жұмыс қып, мал бақпаған» жігіттерде қасиет жоқтығын қадай айтып, ондайлардан халықты сақтандырады. Жалпы өлең түйіні 19 ғ-дың 80 жылдарындағы қазақ тұрмысына ғана емес, біздің бүгінгі өмірімізге детен жақын, тәлімдік маңызы зор. Өлеңнің сыртқы құрылысы да жұмыр, мазмұнына сай. Шығарманың 1- және 4-шумақтары дәстүрлі 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған да, 2- және 3-шумақтары бірі 6 жол, бірі 4 жол болып түзіліп, шалыс ұйқасқа құрылған. Өлең алғашқы рет 1909 ж. Санкт- Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1939 жылғы басылымында туындының 14-жолы Мүрсейіттің 1907, 1910 жылғы қолжазбалары негізінде «Не болмаса жұмыс қып мал таппаған» болып алынса, кейінгі басылымдарында Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасы мен 1909 жылғы жинақ бойынша «Не болмаса жұмыс қып мал бақпаған»депберілген. 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтардағы «Кей жігіт мақтан үшін қылық қылмай, бойына майдалық пен сыр сақтаған»деген жолдар 1939,1945жылғыб асылымдарда жоқ. Ақын шығармаларының негізгі басылымдары саналатын 1933, 1945, 1957, 1961жылғы жинақтарда бұл туынды «Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы...» өлеңінің жалғасы ретінде берілген. Ал 1977 жылғы басылымда жеке шығарма ретінде ұсынылған. Өлең ағылшын, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Пикет

Пикет — бақылау немее өлшем жұмыстарын жургізу барысында алынған деректерді тіркеуге негіз ретінде қолданылатын, арнайы қағылған қазықпен немее тастан тұрғызылған бал-балмен белгіленетін зерттеу аймағының шартты нүктесі. Деректеме құжаттарда пикет сөзі әдетте көршілес екі пикеттің аралығындағы қашықтық мағынасында да колданылады; Бұл жағдайдағы есептеулер әрбір алдыңғы пикетпен салыстырмалы түрде баяндалады, мысалы, "бесінші пикеттен есептегенде" деген сөз тіркесі әңгіме бесінші және алтыншы пикеттердің аралығы жайлы болып отырғандығын көрсетеді. Дереккөздер
Туынды

Туынды – дифференциалдық есептеулердің аргументі өзгерген кездегі функциясының өзгеру жылдамдығымен сипатталатын негізгі түсінігі. Кез келген үшін қатынасының шегі арқылы анықталатын функция Туынды деп аталады және түрінде белгіленеді. Туындысы бар функция үзіліссіз. Берілген аралықтың барлық нүктелерінде Туындысы болмайтын үзіліссіз функциялар да болады. “Туынды” терминін (1797) және оның белгіленулерін (1770, 1779) Ж.Лагранж, ал түрінде жазылуын Г.Лейбниц енгізген (1675). нүктесі тығыздық нүктесі болып табылатын жиынның нүктелері арқылы, ұмтылған кездегі қатынасының шегі асимптоталық Туынды деп аталады. Сонымен қатар тек топологиялық сызықтық кеңістіктердің жағдайда, туындылардың ұғымының шамамен 20 қорытылуы белгілі. Белгіленген функциясының туындысы -ті іздеп табу амалы ол функцияны дифференциалдау деп аталады. Дифференциалдау ережелері мен туындылардың қасиеттері туралы ілім дифференциалдық есептеу деп аталады. функциясы нүктесінде үзіліссіз болу үшін ол функцияның сол нүктеде арқылы туындысы болуы жеткілікті. Сілтеме
Калийлі дала шпаттары

Калийлі дала шпаттары - катион рөлін калий элементі атқаратын дала шпаттары; ортоклаз, микроклин және сандин деп аталатын түрлері белгілі. Дала шпаттары — [К(AlSi3O8)] моноклиндік санидин, триклиндік анортоклаз. Дереккөздер
Туынды сөз

Туынды сөз – сөзжасам саласының негізгі ұғымы. Қазақ тілінің сөздік құрамында қолданылып жүрген қазіргі атау сөздердің бәрі дерлік туынды атаулар. Қазіргі қазақ тіліндегі бір буынды ат, ақ, су, жақ, тау, т.б. атаулардың өзі Туынды сөз ретінде танылады. Бұл сөздер тұлғалық жағынан өзгермегенмен, мағыналық құрылымы семантикалық сөзжасам негізінде дамыған. Сондықтан да бұл атаулар іштей көпмағыналылыққа, антонимдік сыңарлар мен синонимдік қатарларға жіктеледі. Сілтеме
Пинакоид

Пинакоид (грек, pinax — тақта) — екі параллель жақтан тұратын кристалдың қарапайым пішіні. Символы (100) — бірінші, (010) — екінші, (001) — үшінші пинакоид, орта сингонияларда (001) мен (0001) пинакоид негізгі пинакоидтер деп аталады. Дереккөздер
Кәсіпорындарды, құрылыстарды және басқа объектілерді орналастыруды, жобалауды, салуды және іске қосуды келісу

Кәсіпорындарды, құрылыстарды және басқа объектілерді орналастыруды, жобалауды, салуды және іске қосуды келісу — судың жай-күйіне әсер ететін кәсіпорындарды, құрылыстарды және басқа объектілерді орналастыру, жобалау, салу және іске косу шарттары табиғатты қорғайтын, су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органдармен, жергілікті атқарушы органдармен, сондай-ак жер қойнауын, балық қорларын, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғауды, санитарлық және мал дөрігерлік қадағалауды жүзеге асырушы органдармен келісу. Дереккөздер
Туыстық

Туыстық – қанның жақындығы. Жақын және алыс туыстық түрлері бар. Отбасылық қарым-қатынастарды реттеуде жақын Туыстықтың маңызы жоғары. Заңда бекітілген жағдайларда туыстықтың құқықтық салдары болады. Жасөспірім және еңбекке жарамсыз балаларды асырауға қатысты құқықтар мен міндеттерге келгенде Туыстық деңгейі ескеріледі. Жалпы ережеден бір ауытқушылық бар, ол – бала асырап алу. Биологиялық тұрғыда туыстық болмаса да асырап алған балаға да заң туыстық мәртебесін береді. Бұдан өзге жағдайларда қан жақындығы жоқ жекжаттар арасындағы қарым-қатынас отбасылық құқық нормаларымен реттелмейді. Туыстық қатынас Туыстық қатынас - ата-ана мен бала арасындағы қатынасты білдіретін антропологиялық термин. Шығу тегі туыстық қатынастардың жиынтығының саны. Дереккөздер
Пирокласт шөгінділер

Пирокласт шөгінділер - вулканогендік сынықты шөгінділер, негізінен пирокласт материалдан тұрады (жанартау күлі, лапилли, жанартау бомбалары). Құрлықтағы және сушаралар түбіндегі ошақтардың маңындағы атқыламаларда кездеседі. Дереккөздер
Құжаттарды сканерлеу құрылғысы

Құжаттарды сканерлеу құрылғысы (Устройство сканирования документов; devices of scan of documents) — шығуында құжаттың бір немесе бірнеше бетіндегі мәліметтерге сәйкес электрлік сигналдар пайда болатын құрылғы. Біршама кең тараған құрылғыда фотоэлемент немесе фотоэлементтер сызғылды жарықталған бетті әдістеме бойынша қарап шығады. Уақыттың әрбір сөтінде фотоэлемент кескін элементі деп аталатын беттің тым кіші бөлігінің жарықтығын тіркейді. Екілік формаға айналдыру үшін алынған сигналдарды, әдетте, өңдеу қолданылады. Одан кейін таңбаларды оптикалық танып білу, арнаның өткізу қабілеттілігін немесе сақтауыш құрылғының сыйымдылығын үнемді пайдалану мақсатымен қысу әдістері немесе кескіннің сапасын жақсартатын арнайы өңдеу әдісі қолданылуы мүмкін. Дереккөздер it:Scanner d'immagine ta:உருவ வருடி
Пирокластикалық материал

Пирокластикалық материал — әлі суынып үлгермеген лавалардың жанартау әрекетінің кезекті сәтінде сынуы не уатылуы нәтижесінде дараланған кесектер мен түйірлер (жанартау атпалары, шементастар, жанартау құмдары, шандар, қождар, пемза және т.б.). Дереккөздер
Инспектор

Инспектор — өздеріне бағынышты органдардың, жеке тұлғалардың іс-әрекетінің дұрыстығын бақылайтын не қайсыбір арнаулы салада заңдардың орындалуын қадағалайтын лауазымды тұлға; мысалы, қаржы инспекторы. Тағы қараңыз *Полиция Дереккөздер
Абай даңғылы

Абай даңғылы: * Абай даңғылы (Алматы) - Қазақстан Республикасының астанасы Алматы қаласындағы Ленин даңғылы мен Сайын атындағы көшелерді перпендикуляр жалғастырып жатқан үлкен көше. * Абай даңғылы (Астана) - Абай даңғылы К. Күмісбеков көшесінен басталып, А. Пушкин көшесінде аяқталады.
Пирокластикалық таужыныс

Пирокластикалық тау жынысы — жанартау әрекеті өнімдерінің қатты кесектері мен түйірлерінің (пирокластикалык материалдардың) бір-бірімен жымдаса дәнекерленуі нәтижесінде қалыптасатын магмалық тау жыныстар атауы. Дереккөздер
Қанжар (Кинжал)

«Қанжар», «Сүйкімді болат қанжар, тұрсың жайнап...» - М.Ю.Лермонтовтан «Кинжал» өлеңінің 1896 ж. Абай тәржімелеген ау- дармасы. Шығарма орыс ақынында 16 жол болса, қазақ ақынында 12жол. Арнау түріндегі бұлт амаша лирикалық шығармада терең сыршылдық сезім (махаббатты, майдандағы күресті еске алу), ерлікті, қайсарлықты қастерлеу, кейіпкердің әрекетін, ішкі сезімін суреттеудегі нақтылық, тартымды бейнелілік - соның бәрі бір-бірімен жақсы ұштасқан. Қанжарды кек алу үшін ашулы грузин ұста соққан болса, оны соғыс үшін қайраған - ер шеркес. Осындағы әр сипаттама қандай айқын, анық болса, қанжар маған қоштасып, айрылған жерде еркелі нәзік қолмен берілді, сонда қан сорғалар жүзіңе көз жасы сорғалап тұрды деген сипаттамалар нақтылығымен де бейнелілігімен де келісті шыққан. Абай осы сипаттамаларды да, сұлудың қайғылы қара көзінің жанарын жалын шалған қанжар жүзінің жалт-жұлт етіп құбылуымен салыстыра бейнелейтін әдемі теңеуді де: :«Қара көз қарап маған көп кадалған, :Құпия қайғы өртеніп бойын алған. :Болатша дірідцеген жалын көрген, :Бір күңгірт тартып және оттай жанған», - деп қазақшаға ете шебер келтірген. Абайда соңғы шумақтың аудармасы жоқ. Не ол сақталмаған, немесе Абай «мен де өзгермеймін, болаттай берік боламын» деген жасырақ адамның бойына лайық сөзді өз атынан айтпай-ақ, осылай тиянақтаудыжен көрген. Аударылған 3 шумақ орысша нұсқаға жолма-жол сай келіп отырады. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымында 2-шумақтың 3-жолы «Қан сорғалар жүзі не жас сорғалап» делінсе, кейінгі жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылым негізінде бұл жол «Қан сорғалар жүзіңе жас сорғалап» деп алынған. Дереккөздер
Теңіз грунттары

Теңіз грунттары — теңіз шөгінділері терминінің синонимі. Шөгінділерді гидротехникалық кұрылыстардың, зәкірлік тұрақтардың, тралдау аудандарының және т.б. субстраты ретінде сипаттағанда,инженерлік-геологиялық мағынада ғана қолданылады.
Жылу сыйымдылығы

Жылу сыйымдылығы — дене температурасын 1°С-ге немесе 1 калорияға жоғарылату үшін берілетін жылу мөлшері. Яғни, дененің (заттектің) қандай да бір процестегі күйінің мардымсыз шексіз өзгерісі кезінде алатын жөне оларға температураны жоғарылату үшін қажет болатын жылу мөлшері. Массаның жылу сыйымдылығының бірлігі меншікті жылу сыйымдылығы деп аталады. Жылу сыйымдылығының қысымы тұрақты газдар үшін С және көлемі тұрақты газдар үшін С болып ерекшеленеді. Бірінші жағдайда дененің жылулық ұлғаюына байланысты (дененің геометриялық өлшемдерінің өзгеруіне) сыртқы күштерге қарсы механикалық жұмыс жасалады, ал екінші жағдайда дененің жылуы кезінде оның геометриялық өлшемдері өзгермейді және энергиясын ұлғайтуға жұмсалады. Қысым тұрақты болған кездегі жылу сыйымдылығы көлемі тұрақты болған кездегі жылу сыйымдылығынан үнемі артық болады. Судың 15°С кезіндегі жылу сыйымдылығы Ся бірге тең деп алынады. Қалыпты қысым (1 атм.) Және температура 50°С болғанда ауаның меншікті жылу сыйымдылығы 0,24 кал/ г.град. тең. Көлем тұрақты болған кезде С — 0,17 кал/г.град; су буы үшін (темпе-ратура 0°С болғанда) Ср 0,44 кал/г.град және С 0,34 кал/г.град. Меншікті жылу сыйымдылығының дененің тығыздығына көбейтіндісі көлемдік жылу сыйымдылығы деп аталады. Есептеу барысында ағындының жыл ішіндегі теңсіздігін реттеу; ө) шектес ағынды шамалар аралығындағы коррелятивті байланыстың белгілі бір уакыт мерзімі бойынша реттеу жағдайына өсер етуін ескеруді қадағалап отыру. Бұл мәселелердің жауабы Крицкий мен Менкельдің еңбектерінде келтірілген. Олар А.Д.Саваренскийдің есептеудің математикалық сызбасын пайдалану арқылы мына жағдайларға сүйенеді: а) жылдық цикл жүйелі түрде алмасатын фазалардан құралған деп қарастырылуы шарт; ө) фазалардың өзгермелілігін әдеттегі статистикалық әдіспен анықтау; б) ағындының фаза ішіндегі таралымы типтік гидрографтар бойынша айқындалады; в) шектес фазалардағы ағынды байланысы корреляция коэффициентімен багаланады. Дереккөздер
Пироксендену

Пироксендену - түпкі магмалық таужыныстар құрамында пироксен кристалдары жаңадан қалыптасатын метасоматоздық процестер жиынтығының жалпылама ататуы. Пироксендену Құрамында SiO2, бар гидротермалық ерітінділердің әсерінен әсіресе ультранегізді тау жыныстарда қарқынды өтеді. Дереккөздер
Гидравликалық тік дүмпу

Гидравликалық тік дүмпу — гидравликалық дүмпудің бастапқы фазасы, кұбыр соңына орналасқан кран тез жабылған кездегі тік гидравликалық дүмпудің құбыр бойымен кері жүру арқылы құбыр басына жетіп, қайта оралуынан кері толқын пайда болады. Толқын "маңдайының" қозғалу уақыты мынаған тең: t 0 =L/C мұндағы L — құбыр ұзындығы, м; С — толқын жылдамдығы, м/сек. Толық гидравликалык дүмпу мына формуламен анықталады: h м.толқ. =C/Q*ν 0 мұндағы ν 0 — кран ашылған кездегі судың бастапқы жылдамдығы. Дереккөздер
Кедергі коэффициенті

Кедергі коэффициенті — сұйықтың құбырда, каналдарда, науаларда, өзен арналарында ағуы кезінде гидравликалық кедергілерді жеңуге жұмсалатын ағын энергиясы (арын шығыны). Нақты сұйық ағыны үшін арын шығынын Бернулли теңдеуімен анықтайды Дереккөздер
Лизеганг шығыршығы

Лизеганг шығыршығы - яшма, ақық басқа да ұсақ дисперсиялық таужыныстарда бір-біріне "кигізілген" түрлі-түсті шағын шығыршықтар немесе бір-бірімен астасқан жолақтар түрінде ұшырасатын бедерлер, гельді ортада өтетін диффузия барысында белгілі бір химиялық қосылыстың мезгіл-мезгіл тұнбалануы нәтижесінде қалыптасады. Дереккөздер
Пиролиттер

Пиролиттер — жоғарғы мантияның (астеносфераның) шартты түрдегі заттық болмысы не әлі жіктеліп үлгер меген магма балқымаларының негізі; Пиролиттер құрамының 1/4-і базальттарға, ал 3/4-і периодиттерге сәйкес келеді деп есептеледі. Пиролиттердің балқуы нәтижесінде тез балқитын базальт магмалары қалыптасады, ал олардың қиын балқитын "қалдықтары" дуниттер мен перидотиттер түрінде жекеленеді деп шамаланады. Дереккөздер
Абай қоры (ұйым)

Абай қоры - Абай Құнанбаевтың туылғанына 150 жыл толу мерейтойы қарсаңында Семей қаласында құрылған ерікті, қоғамдық қайырымдылық ұйым. Оның қызметін реттеп отыратын жарғыны 1990 ж. маусым айында халық депутаттары Семей қалалық Советі аткомы бекітті. Абай қоры аты жазылған дөңгелек мөрмен, бұрышты штампымен, бланкалармен т. б. қажетті бұйымдармен жабдықталды, өз балансы бар. Ұйымдастырушылары: халық депутаттары Семей облысы Советі аткомы, Абай ауданы Советі аткомы, Кәсіподақтардың облысы советі, облысы комсомол к-ті, Қазақстан Жазушылар одағының Семей облысаралық бөлімшесі, Абайдың респ. әдеби-мемориалдық музейі, облысы «Семей таңы», «Иртыш» газеттерінің редакциялары, ҚазССР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемл. к-тінің облысы басқармасы, «Қазақ тілі» қоғамының облысы бөлімшесі. Ұйымның негізгі мақсаты - жалпы азаматтық рухани қазыналарды насихаттау, өлкеде туратын ұлттар мен ұлыстар арасындағы достықты нығайту, мерейтойға әзірлік шеңберінде - театрландырылған ойын-сауықтар, әдеби кештер өткізу, тақырыптық кинофильмдер түсіру, Абай шығармаларын зерттеу, тарату, басқа халықтар тілдеріне аудару, жарнамалық әдебиеттер, буклеттер, күнтізбелер шығару т. б. Ұйым еліміздің шығармашылық, ғылыми одақтарымен, кәсіпорындармен, бірлестіктермен, кооперативтермен және жеке азаматтармен екі жақты келісім-шарт жасау арқылы жұмыс жүргізді. Сондай-ақ, қаражат қайнарларын белгіленген тәртіп бойынша пайдаланды, банк мекемелерінде сом және валюта түрінде есеп (Семей тұрғын уй-әлеуметтік банкісінің № 1700876 есебі) ашты. Абай қорының есебіне көптеген ұйымдардан және жекелеген азаматтардан қаржы түсті. Дереккөздер
Пирофиллит

Пирофиллит (грек, pyros — от, phynon — жапырақ) — силикаттар класының қабаттылар типіне жататын минерал. Химиялық формуласы: Al2|Sі4O10|(OH)2. Сингониясы — моноклиндік, агрегаттары плаетикалы-сәулелі, жасырын қабыршақты. Түсі — ақ, жылтырлығы — шыныдай, каттылығы — 1, жіктілігі — жетілген, меншікті салмағы — 2,66—2,90. Төмен температуралы гидротермалық өзгерген таужыныстарда, мета- морфтық тақтатастарда кездеседі. Пирофиллит қағаз, қыш, резеңке, электртехника өнеркәсібінде және құрылыста пайдаланылады. Дереккөздер
Автокефалия

Автокефалия (грек тілі autos — өзі, kephale — бас) — өзін-өзі басқаратын немесе жергілікті шіркеу. Мұндай шіркеу мемлекеттік биліктің келісімімен құрылады; оның өзіндік қағидалары өзі бөлініп шыққан шіркеудің мойындауымен жүзеге асады. Католицизмнен айырмашылығы автокефальды (өзін-өзі басқаратын) шіркеулер жүйесіндегідей православие біртұтас шіркеулік ұйым құрмады. Православиелік бірқатар шіркеулердің жекеленуінен кейін константинопольдік патриархтарға "дәрежесіне сай бірінші орынға" иелік ету ғана қалды. Автокефальдылық құқы өзін-өзі шіркеулік басқаруға қабілеті бар кез келген православиелік халыққа Элем шіркеуі атынан берілді. Жергілікті шіркеудің басында жеке (патриарх, митрополит) немесе алқалық (синод) билік тұрды. 1448 жылы Константинополь патриархатынан Орыс православие шіркеуі автокефалия алды. Православиенің таралуына, ХӀХ-XX ғғ. жеке мемлекеттердің құрылуына, православиелік қауымдастықтың өзін-өзі басқару құлшынысына орай жаңа автокефальды шіркеулер пайда болды. XX ғ. соңында 15 автокефальды шіркеу болды. Олар өз дәрежесі мен көнелілігіне қарай: Константинопольдік, Александрийлік, Антиохийлік, Иерусалимдік, Орыс (Мәскеулік), Грузиндік, Сербтік, Румындық, Болгарлық, Кипрлік, Элладалық (Гректік), Албандық, Поляктық, Чехословактық, Америкалық болып орналасқан. Жергілікті шіркеулер дін бірлігін сақтауда, басқарудың және құрылымның негізгі қағидаларын ұстануда өзара байланыста болып, ауызбірлік сақтауға тырысты. Дереккөздер
Көз жұмғанша дүниеден...

«Көз жұмғанша дүниеден...» - Абайдың 1895ж. жазған жоқтау өлеңі. Көлемі тармақ саны әр түрлі 5 шумақтан түратын 40 жол. Алғашқы басылымдарында «Баласы өлген анаға Абай шығарып берген жоқтау» деген атаумен жарияланып келді де, ақын шығармаларының 1961 жылғы бір томдық толық жинағынан бастап «Абайдың баласы Әкімбайды жоқтауы» деп танылды. Әкімбай - ақынның Ділдәдан туған баласы, 9 жасында (1865-74) дүние салған. Өлеңнің мазмұны да осы тұжырымды айғақтағандай. «Ата-тегі мұндағы - Орта жүздің ұлығы...» деген жолдар жарық дүниеден баз кешкен кісінің Құнанбай ұрпағы екенін білдірсе: «Ағайынды тойғызбай, Аз күн қоймай ерте алды.. Көп жасамай, көк орған, Жарасы үлкен жас өлім... Көп жасамай төз кетіп, Көзімнің жасын ағыздың...» – деген жолдар оның жас бала екенін көрсетеді. Өлең дәстүрлі жоқтау жырларының үлгісінде жазылған. Ақын тіпті: «Қызыл балақ қыранның Балапанын дерт алды. Жеміс ағаш, бәйтерек Балдырғанын ерт алды...» - деген сияқты көне жырға тән теңеулерден де қашпайды. Бірақ Абай өлеңдеріне тән, жұрек жылатарлық сөзімге толы жолдар да баршылық. Өлең 7-8 буынды шұбыртпалы жыр үлгісінде жазылған. Айтпақ ойына қарай шумақ көлемін әр түрлі құрған: 1-шумақ- 12 тармақ, 2, 3, 4 шумақтар - 8 тармақ, 5-шумақ - 4 тармақ. Жоқтау алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгөріс байқалмайды. Өлең қарақалпақ тіліне аударылған. Дереккөздер
Бөген түрлері

]] Бөген түрлері - кейіннен және қажет кезінде пайдалану үшін су толтырылған біршама ауқымды резервуар болып табылатын бөгендердің мынадай түрлері кездеседі: 1) темір, бетон, тас және басқада материалдардан жасалған жабық резервуарлар. Олар жер бетінде немесе жер астында орналасады. Күнделікгі реттелетін резервуарлар ретінде сумен қамтамасыз ету немесе тегеурін жасауға пайдаланылады; 2) шұңқыр қазу, тегіс немесе еңістігі аздау жерлерде үйінділермен қоршау арқылы жасалынатын ашық бассейндер. Мұндай бөгендер кейде дериватты СЭС түрінде жасалып, күнделікті реттелетін бассейндер ретінде, сондай-ақ суару жүйесіңде көктемгі ағындыны уақытша ұстау үшін пайдаланылады; 3) табиғи ағын сулардың анғарларында тегеурін қалыптастырушы имараттар салу арқылы пайда болған бөгендер (бөгет, СЭС имараттары және т.б.). Дереккөздер
Адасқанның алды жөн, арты соқпақ...

«Адасқанның алды жөн, арты соқпақ...» - Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 7 шумақ. Бұл Абайдың өлеңді өндіре жазып, ақындық шеберлігін әр қырынан көрсете бастаған кезеңі. Ол енді тақырып ауқымын кеңейтіп, әлеумметтік маңызды мәселелерді қозғайтын, оған өз қатынасын сыншылдық деңгейден айқын айта алатын биікке көтерілген. Бұл тұста ақын даусы ашық та ащы, тілі өткір, айтпақ ойы салмақты. Ол - бүкіл халық мүддесін ойлайтын, оның барар бағытын бағдарлайтын, күнделікті өмірде аяққа тұсау болып, кері кеткен кеселдерді көзге шұқып көрсетіп отыратын әділ қазы. Абай ел үстінен күн көрген алаяқ би-болыстарды, мал-мүліктің буына семіріп, құдайын ұмытқан байлар мен патша әкімдерін көп сынаса, мұны қазақ даласын жайлаған әлеуметтік теңсіздікті күнде көріп жүргендігінің көрінісі дер едік. Ақын бұл өлеңінде ел адымын аштырмай отырған кеселді қырсықтың тағы да бір қырын аңғартады. Ол «кедейдің кеселінен сақта» дегендей, жаппай етек алған жалқаулық, бойкүйездік. Абай өлең тілінде алғаш рет «кедей қайдан шығады!?» деген тақырыпты қозғайды да, оның басты себебі - жалқаулық екенін дәлелдейді. Бірақ бұл тұжырымын бірден айтпай, алдымен қазақ аулындағы «сырын түземей, сыртын түзеп» жүрген, кер жалқау сидаң жігіттердің керемет көркем тұлғасын жасайды. Олардың киген киімі, жүріс-тұрысы, бет құбылысы, сөйлеген сөзі қаз-қалпында, күлкілі кейіпте көз алдыңа келеді. Кәдімгі бос қалжыңға, мағынасыз ыржыңға бой алдырған берекесіз, еңбекке қырсыз адамның күйкі келбеті. Және тап осындай «керегеге сабау шаншып, бөркін ілген, бет-аузын мың құбылтқан, қу борбай жылпостың» өзі. Ал мұндай адам еңбекке қырсыз, сонда ол қайтіп мал таппақ. Абай алғаш рет жалқау кедейді сынау арқылы кедейліктің сырын ашады. «Жалғыз атын терлетіп, ел қыдырған» әлгі қырсыздарды шеней отырып, үлкен әлеуметтік кеселді көрсетіп береді. Адасқанына қарамай алдым жөн деп, артында көмескі соқпақ қалдырып, бүкіл қоғамға зардабын тигізетін зиянды құбылысты бар болмысымен әшкерелейді. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Тілі зәрлі, зілді. Әсіресе, қоразданған бос кеуде жатып ішерлердің тұлғасын жасайтын жолдары ерекше айшықты. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұлының өлеңі» деген жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында бірқатар текстолологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбалары бойынша барлық басылымдарда берілген «Қу шалбар қулығына болған айғақ, тізесін созғылайды қалталанса-ақ. Ұстаудағы кісідей мезгілі бар, күні бойы шешініп, бір т...- ақ» деген жолдар 1909 жылғы жинақта жоқ. Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында соңғы шумақтың соңғы жолы «Сәлемдеспей жатып-ақ ыржаң қақпақ» делінген. Бұл жол барлық басылымдарға 1909 жылғы жинақ негізінде «Сәлемдеспей, алыстан ыржаң қақпақ» түрінде алынған. Өлең қарақалпақ, қырғыз, орыс, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Жылжымалы механикаландырылған колонна

Жылжымалы механикаландырылған колонна — бастапқы (ең алғашқы) мердігерлік құрылыс жасау немесе жөндеу мекемесі. Негізгі атқаратын жұмысы: гидротехникалык құрылыс салу, жер құрғату және суландыру жүйелерін іске қосып, оны пайдалануға беру, гидротехникалык плотина, су қоймасын жасау т.б. Құрылыстарды жүргізетін шағын топ. Дереккөздер
Автократия

Автократия (грекше:, autokrateia - өзін-өзі билеу, шексіз билеушілік) — мемлекетте бір адамның шектеусіз, бақылаусыз бүтіндей билеуіне негізделген басқару түрі. Түрлері - Ежелгі Шығыстағы деспоттық монархиялар, жекелеген грек мемлекеттеріндегі басқару, Рим және Византия империялары, қазіргі замандағы абсолютті монархиялар. "Автократия" ұғымына мемлекеттік іс-әрекеттің қандай да бір саласындағы субъектілердің шексіз өкілеттіліктерін де кіргізеді. Автократиялық саяси шешімдер қоғамдық және жекелеген дамуға жағдай жасап, мүмкіндік бермейді, өйткені, табиғи адамдық құндылықтарды (еркіндік, теңдік, әділеттілік) мойындамайды. Автократия - тоталитаризм және авторитаризм деп екіге бөлінеді. Дереккөздер
Жалған брекчиялық құрылым

Жалған брекчиялық құрылым — сырттай брекчиялыққа үқсас,бірақ түзілімі бөлек құрылым. Онда қырлы бөліктер сынықтарға ұқсас келеді және құрамы жағынан аралығындағы массадан бөлек болуы мүмкін. Жалған брекчиялық құрылымның пайда болуы туынды процестермен — гипстенумен, темірленумен, кварцтанумен,доломиттенумен — байланысты. Дереккөздер
Плагиолипарит

Плагиолипарит - сеппелері орташа құрамды плагиоклаздардан ғана тұратын липарит (риолит); калийлі дала шпаты негізгі масса немесе шыны құрамында кездеседі. Петрохимиялық тұрғыдан п-тер байырғы липариттерге мейлінше ұқсас, алайда бұлардың құрамында натрий калийге қарағанда молырақ. Дереккөздер
Аралия кхун са

Аралия кхун са - "алтын үшбұрышта" 1990-шы жылдардың ортасына дейін генерал Кхун Са басшылығымен есірткі өндірісін бақылаған қару¬лы ұйымдасқан қылмысты топ. Есірткі бизнестен Кхун Са есірткі өнімдерін сатушылардан алым-салық жинау ар¬қылы Шан мемлекетінің тәуелсіздігі үшін күресті қаржыландырып отырғандығымен ақталмақ болады. Кхун Са есірткі саудасымен 1960-шы жылдар¬дың басынан айналысты, ал 1970-ші жылдардың аяғында Мьянманың бүлікті ауданы "Шан мемлекетінің" саяси және әскери қайраткеріне айналды. Оған бағынатын Шан бірлескен төңкерістік армиясы (БТА) әртүрлі деректерге қарағанда 10000-нан 20000-ға дейін адам, соңғы үлгідегі ауыр қару-жарақ және "жер-ауа" ракеталарымен жарақтандырылған. Кхун Са оны әлемдегі ең ірі есірткі өнімдері фабрикасына айналдырды. 1996 жылға қарай есірткі өндірісі жылына 2500 тоннаға жеткен, яғни, бүкіләлемдегі есірткі өндірісінің 60-80% құрайды. Кхун Саның жылдық таза табысы 8200 млн. долларға жуық. Осы анашаны сату жолдары шамамен, әлемдегі өндірілген есірткінің 2/3 бөлігі - Қытай, Канада, АҚШ, Австралия арқылы өткен. 1995 ж. Кхун Са өзінің отставкаға кетуге шешім қабылдағанын жариялайды. 1996 жылы басында БТА қаруларын тастап, ресми Мьянмаға өз әскери базаларын берді. Генерал Кхун Саның қазіргі нақтылы орналасқан жері белгісіз, әлі де есірткі бизнесімен айналысуда деген жорамал бар. Дереккөздер
Заһири ғылым

Заһири ғылым. Абайдағы 3ахири ғылымы ұғымының мағынасы сыртқы ғылымдар дегенді аңғартады. Сыртқы ғылым саласына негізінен табиғаттағы құбылыстардың объективті заңдылығын танып білуден пайда болған жаратылыстану ғылымдары мен техникалық ғылымдар тобын жатқызады. Адам санасынан тыс, оған бағынышсыз объективті сыртқы дүние қойнауындағы табиғи, техникалық құбылыстардың көрінген және көрінбеген сырын біртіндеп танып білуден қорланатын адам білімін Абай 3ахири ғылымдар (сыртқы) деп атаған. 3ахири ғылым саласы мен оның түрлері жанама түрде болса да Абай шығармаларында өз көрінісін тапқан. Дереккөздер
Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы

{{Ambox }} Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы (1865 - өлген жылы белгісіз) - ақын. Жеті жасында қорасан ауруына шалдығып, екі көзінен айрылған ол алғашында өз басының қайғысын өлеңге қосып, кейін белгілі әнші-ақын атанады. Оның Абай үлгісімен шығарған «Жұртыбайдың қызы едім, атым - Ажар» деген өлеңі би-болыстардың қарапайым халыққа көрсеткен өз бырлықтарын әшкерелеуге арналған. Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан. 1884 жылы Қоянды жәрмеңкесінде өнер көрсетіп, Абаймен танысады, ақын аулына әдейілеп барып, Абай өлендері мен әндерін ел арасына таратады. Әуезов Ажардың Абай шығармаларын насихаттап, халыққа таратудағы еңбегіне Әуезов жоғары баға беріп, «Қазақ КСР тарихының» (1957) Абай туралы тарауында (492-бет), «Ұлы ақын-ағартушы Абай Құнанбаев» деген еңбегінде: «Атақты Біржан... соқыр әйел-ақын Ажар... Абайдың жазған өлеңдерін жаттап, шығарған әндерін салды» деп атап көрсетеді. «Абай (Ибрагим) Құнанбайұлы (1845-1904)» атты монографиясында: «Абайға оның тірісінде... әдейілеп келіп, көп өлеңдерін жаттап алып, әнге салып, елдеріне жаңалық, үлгі-тәлім есебінде таратып жүрген көп әнші-ақын өнерпаздар болған» дей келіп: «Солардың бастылары - әйелдерден: Ажар, Зейнеп, Сара, Қуандық сияқты талай талантты атақты әнші-ақындар болады» деп ерекше бөліп айтқан. Дереккөздер
Планеталық геология

Планеталық геология - планетологияның бір тармағы (планеталық денелер геологиясы), яғни жалпы-планеталық заңдылықтарды, жердің қатты қабаттарына тән құрылымдар дамуының астрономиялық факторларын зерттейтін геологиялық ғылым бағыты. Дереккөздер
Планетарлық металлогендік сыртқы белдеулер

Планетарлық металлогендік сыртқы белдеулер - планетарлық металлогендік белдеулердің ішкі белдеуі калыптасқанға шейінгі тектондық-магмалык циклде пайда болған геосинклиндік белдемдердің арнайы типі; платформаға тым жакын орналасады. Дереккөздер
Планетарлық металлогендік ішкі белдеулер

Планетарлық металлогендік ішкі белдеулер — планетарлык металлогендік белдеудің сырткы белдемінен кейінгі тектондық-магмалық цикл кезінде пайда болған геосинклиндік белдемдердің ерекше типі. Ол ішкі материктік платформадан шалғай орналасады. Дереккөздер
Александр Георгиевич Заковряшин

Александр Георгиевич Заковряшин (1899, Барнаул-1945, Берлин) - суретші. Кескіңдеме саласыңда жүмьс істеді. * «Абайдың зираты» (1939, гуашь, Қазақстан Республикасы мемлекеттік өнер музейі қоры); * «Абай оқыған медресе» (1940, гуашь, Қазақстан Республикасы мемлекеттік орталық музейі қоры) туындыларын жазды. Оларда ашық және күңгірт тұстердің қарама-қайшылығын, кейде қосымша көріністерді нәзік пайдаланған. Өмірбаяны Сібірде өздігінен оқыған суретші, оның қабілетінің қалыптасуында суретші Александр Петрович Моисеенко (1889-1962) үлкен рөл атқарды. Олардың достығы ұзақ жылдарға созылып, Ұлы Отан соғысы майданында А.Г.Заковряшиннің қаза болуымен ғана үзілді. Дереккөздер
Көзімнің қарасы...

«Көзімнің қарасы...» – Абай Құнанбайұлының 1891 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 22 шумақтан тұрады. Ақын шығармаларының өзекті тақырыбы - махаббат мәселесі бұл өлеңінде ерекше ыстық сезіммен, Абайға тән шеберлікпен сипатталады. Өлеңде ақын аз сөзге көп мағына сыйғызу ниетін көздеген. Ғашығына деген ішкі сезімін де ірікпей айтқан, жігіт сөзінен үзіккен жүрек лүпілі, тағат таптырмай тынышын қашырған, бір ысып, бір суыған іңкәр ниет, алабұртқан көңіл күйі сезілгендей. Ғашықтық сезім жүрек жарасына айналған, оңайлықпен жазылар емес. Қыз - айтулы сұлу. «Кең маңдай, қалың шаш, Ақ тамақ, қызыл жүз, Қара көз, имек қас, Қыр мұрын, қыпша бел. Ақын өзі бой тасалап, кейіпкерін алға ұстап сөйлетеді. Жігіт сүйгенін кінәламайды, әдептен озбай наз айтады. Имене сөйлеп «Өзі де білмей ме, көп сөйлеп созбайын?» деп, сабырмен шыдайды. Туынды жігіттің нәумез күйінде аяқталады. Сөйтіп оның тағдыры не болды дегізіп, оқушысын ойға қалдырады. «Көзімнің қарасында» шығыс поэзиясында (Науаи, Физули) көп орын алған үлгілердің әсері де жоқ емес. Бұл өлеңде «тәңір, ие» көп кездеседі. Бұнда жастар махаббатының нақтылы шындығынан гөрі сұлудың көркін мадақтау көп», - деп жазады Мұхтар Омарханұлы Әуезов (Шығармалар жинағы. 20-т., - А., 1985, 157- б.). ‘’«Пайғамбар сүннеті»’’ сияқты мұсылманшылық жолдары қызға діни сезім арқылы ықпал етуді көздегенімен, мұнда философиялық ой тербету де бар. Бұл өмірдің өзінде кездесетін қайшылық, яғни қиындықта Алланы аузынан тастамайтын, жайшылықта ұмыт қалдыратын қазақы мінез. Өлең бұрын-соңды ешқандай қазақ ақыны қолданбаған 6 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлеңнің басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1909, 1933 жылғы басылымдарда алғашқы шумақтың соңғы жолы «Ғашқыңның жарасы», 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда «Ғашықтың жарасы» болып берілсе, 1957, 1977 жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Ғашықтық жарасы» ретінде түзетілген. 1945, 1954 жылғы жинақтарда 7-шумақтың жолы «Кең маңдай, қолаң шаш» түрінде жазылса, бұл жол 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1939 жылғы басылымдар негізінде «Кең маңдай, қалың шаш» деп жөнделген. Мүрсейіт қолжазбаларында 10-шумақтың 2-жолы «Қараса көз тоймас», 14-шумақтың 4-жолы «Жолыңа берсем аз» делінсе, басылымдарда «Қараса көз тоймас», «Жолыңа берсем де аз» болып берілген. Сондай-ақ 1933, 1939, 1945, 1977 жылғы басылымдарда кездесетін 17-шумақтың ‘’«Артықша жаратқан, Алланың рахматы»’’ деген соңғы 2 жолы мен 18-шумақтың ‘’«Көрік - тәңір дәулеті, қылса ұнар құрметі» деген алғашқы 2 жолы Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1954, 1957 жылғы басылымдарда ұшыраспайды. Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақта 20-шумақтың 4-жолы ‘’«Жүрегім лүпілдеп’’» деп жазылған. Әйтсе де мағынасына нұқсан келмейтін болғандықтан, жұртшылық арасында түсінікті қолдануын ескеріп, кейінгі басылымдарда’’ «Жүрегім лүпілдеп»’’ түрінде алынған. 1954, 1957 жылғы жинақтарда, 8, 9-шумақ берілмеген. Дереккөздер
Ажының жақсы-ақ қызы едім...

«Ажының жақсы-ақ қызы едім...» - Абайдың 1892 жылы ауызша шығарған өлеңі. 8 тармақты 1 шумақ. Ақын көбіне әңгіме, ертек айтып, ауық-ауық ел аралап, үйін «ұмытып» кететін досы Баймағамбетке «өкпелі» әйелінің атынан әзіл айтады. Әзіл-қалжыңдары жарасқан жақсы замандастардың зілсіз сөзі. Осы жұп-жұмсақ күлкісінің өзімен-ақ шаруаға қырсыз құрдасының оғаш мінезін «пышақсыз бауыздайды». Өлең 7 буынды шұбыртпалы ұйқаспен жазылған. Алғаш рет ақынның 1933 жылғы жинағында жарияланды. Ешқандай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең орыс тіліне аударылған. Дереккөздер
Планетезималь

Планетезималь — ғарыштық жұлдызаралық тұмандықтың тығыздалуынан пайда болған алғашқы қатты зат бөлшектері. Олар тартылыс күшінің ықпалынан бірігіп, планеталар жаралуына әкелген бастапқы заттар болып саналады. Қазіргі теориялар бойынша планеталар планетезимальдің аккрециясы нәтижесінде жаралған. Дереккөздер
Иондау

Иондау— электрлі бейтарап атомдар мен молекулалардан бос иондар мен электрондардың түзілуі. Ғимараттар мен пәтерлердің ауасын жасанды түрде (электрмен зарядталған газ молекуласымен) қанықтыру үшін арнаулы аспаптар — иондағыштар қолданылады. Теріс иондағыштардың емдік қасиеттері де бар. Олар адамның организміне пайдалы әсер етіп, жұмыс істеу қабілетін арттырады, организмдегі оттектің жетіспеуін азайтады, ауырған адамның тезірек сауығуына өсер етеді. Теріс аэроиондар жүрек тамырлары мен тыныс жолдарын емдеуге де қолданылады. Тағы қараңыз *Иондар *Атом *Молекулалар *Электрон *Патрон Дереккөздер
Кәріздің шөгуі

Кәріздің шөгуі - кәріздің құбырларының тігінен жылжып шөгуі. Сұйык қозғалысы кезінде пайда болатын гидравликалық кедергілер: ағынның ұзындығыа бойындағы және жергілікті кедергілер болып екі түрге бөлінеді. Ағынның ұзындығы бойындағы кедергілер — ағынның ұзындығы бойындағы (2Аү) құбыр немесе арна телімінің ұзындығына тура пропорционал болып, үйкеліс күшінің әсерінен немесе барлық телімдердегі шығындалатын ағындарға байланысты. Құбырдың немесе арнаның ұзындығы бойындағы ламинарлық немесе турбуленттік сұйық қозғалысындағы ағынның шығынын Дарси-Вейсбах тендеуімен анықтайды.Жергілікті гидравликалық кедергілер, олардың пайда болуы әр түрлі құрылымдық элементтердің әсерімен ағынға кездесетін жергілікті кедергілер, ағынның деформациялануы жөне оның қозғалысының өзгеруі (ағынның бұрылуы, арнаға бөлінуі, арнаның, құбырдың тарылуы, кеңеюі, шүмектер, ысырма жөне т.б.) Ейж әсерінен сұйык қозғалысында қосымша кедергілер пайда болғанда, ағын энергиясының бір бөлігі шығындалады. Ағыңдағы деформацияның нөтижесінде үйкеліс күшінен жылдамдық градиенті артады. Жергілікті ағынның шығынын жылдамдық ағынының үлесімен анықтайды Дереккөздер
Платобазальттар

Платобазальттар — жазықтықтар бетін көлбей көмкерген тегістелген жер- бедерлі ауқымды аумаққа төгіле жайылған базальт лавадан түзілген жамылғы; кең ауқымды аймақтарды қамтуы ықтимал. Мысалы, Бразилияның платобазальттары 750 000 км², ал Үндістандағы декан платобазальттары 650 ооо км² аумақты алып жатыр. Дереккөздер
Зағипа Әбдіқызы

Зағипа Әбдіқызы (т.-е. ж. б.)-Абай бостандық әперген қыз. Тобықтының Жігітек атасынан. Кеңгірбай бидің шөбересі. 1860 ж. Әбді Тұсіпұлы Жігітек ішіне кірме болып отырған Төлегенмен уәделесіп, оның ұлына Зағипаны бермекші болып қалыңмал алған. Болашақ куйеуіне риза болмаған 3ағипа өлеңмен мұңын шағып, Абайға хат жазады. Қыздың зарлы жүрек сөзіне құлақ қойған Абай, Әбді мен Төлегенді шақыртып алып сөйлеседі. Олар көнбе- ген соң Абай Семейдің бітімші сотына 3ағипаның атынан арыз жазады. Ол жақтан: «Қызға бостандық әперіп, сүйгеніне қосыңыздар!» - деген бұйрық келеді. Болыс уезден бүйрық алысымен билерді, қызы мен Әбдіні шақыртып алғызады. Байғүлақ би мен Қаражан би Абайдың кеңесімен «қыздың басы- на бостандық берілсін» деген билік айтып, қол қойып, мөр басып, почтамен Семейдің бітімші сотына жібереді. Бұл шешімге риза болмаған ағайынды Әбді, Әділқан, Құйылыс почташы шабарман Қамысбайды соққыға жығып, қолындағы бар қағазды өртеп жіберді. Басы жарылған Қамысбай Семейдегі ояз кеңсесіне барып, болған жайды хабарлайды. Ояздыңбүйрығымен Әбді, Әділқан, Құйылыс Сібірге жер аударылады. Дереккөздер
Ликвациялық гипотеза

Ликвациялық гипотеза (грек. liquor— сұйық) —магманың дифференциациясын гомогендік сұйық фазаның араласпайтын сұйық фазаларға бөлігуімен түсіндіретін гипотеза. Магманың ликвациясы температураның төмендеуінен не оның бөтен материалдарды сіңіруінен болады. Ликвация сульфидті-силикатты. Дереккөздер
Автономияландыру

Автономияландыру - мемлекеттің құрамындағы жекелеген аумақтарға әртүрлі деңгейде өзін-өзі басқаруына мүмкіндік беретін автономды дәреже беру. Автономияландыру термині КСРО-ның құрылуы қарсаңында Сталиннің ұсынысымен РКФСР, Украина, Беларусь, Әзірбайжан, Армения және Грузияны автономды республикалар дәрежесінде біртұтас федеративті мемлекетке біріктіру мақсатында қолданылды. Бұл ұсыныс ұлттық теңдік қағидатына қайшы, бірігуші мемлекеттердің егеменді құқықтарын шектеуші ретінде қатаң сынға алынып, қарсылыққа ұшырады. Алайда басқадай жағдайда автономия, әсіресе, билікті орталықсыздандыру мәселелерін шешуде, әртүрлі ұлттық-мемлекеттік құрылымдарды орнатуда оң рөл атқаратыны сөзсіз. Дереккөздер da:De autonome de:Autonomismus en:Autonomism es:Movimiento autónomo fi:Autonominen marxismi fr:Mouvement autonome id:Marxisme Otonomis it:Autonomia Operaia nl:Autonomisme (radicaal-links) sr:Autonomni pokreti sv:Autonom vänster tr:Otonomizm
Плейстоцен

Плейстоцен (, көбінесе мұз дәуірі деп те аталады) — жер шарындағы ең соңғы қайталанған мұздықтар кезеңін қамтитын, шамамен 2,580,000 жыл бұрыннан 11,700 жыл бұрынға дейінгі аралықтағы геологиялық дәуір. Төрттік жүйеге қатысты геологиялық бөлім атауы; неоген жүйесінің плиоцендік түзілімдерін өзі бүркеп, голоцен түзілімдерімен (бүгінгі түзілімдермен) көмкеріледі; төменгі, ортаңғы және жоғарғы плейстоцен болып үш қабатқа жіктеледі, Бұлар төменгі, ортаңғы және жоғарғы төртгік түзілімдерге сәйкес келеді. Дереккөздер