Чанъэ

Чанъэ (қытайша 嫦娥, пиньинь Чанъэ) немесе Хенъэ (қытайша 姮娥, пиньинь Хенъэ; бұл атаудың архаикалық нұсқасы; император Вэнь-дидің жеке есіміне (Лиу Хэнг) ұқсағандықтан тыйым салынған болатын) - қытай мифологиясының кейіпкері, даосизмде ай құдайы ретінде құрметтеледі . Ай күнтізбесі бойынша 8-айдың 15-ші күні тойланатын Күз ортасы мерекесі оған арналады. Мифтің сюжеті Чанъэ туралы миф оның күйеуі садақшы И жайлы мифтің ажырамас бөлігі болып табылады. Чанъэ туралы мифтің бірнеше нұсқасы бар, бірақ сюжеттің жалпы сұлбасы бірдей - Чанъэ күйеуіне арналған өлместік эликсирін ішіп, Айға ұшып кетеді, ол сол уақыттан бастап Айда мәңгі жалғыз тұруына мәжбүр болады. Мифтің ең көп тараған нұсқасы Юань Кэ құрастырған Ежелгі Қытай мифтер жинағында келтірілген. Ол бойынша, Яо императоры кезінде аспанда бірден он күн пайда болады. Бұлар шығыс құдайы Ди-цзюнь мен әйелі Сихэнің балалары еді. Әдетте олар аспанда кезекпен пайда болатын: бір күн қайтып келгенде, екіншісі оны ауыстыратын. Бірақ бұл заңдылық ұзақ жылдар бойы күннен-күнге қайталанғандықтан, күндер одан шаршайды. Бір күні кешке келісіп, келесі күні таңертең олар шумен бірге ұшып, шексіз аспанға тарап кетеді. Анасы оларға қатты айқайлады, бірақ бұзық, тілазар ұлдары аналарының айғайын елемейді. Бірге жиналып, шексіз еркіндікке ие болып, шексіз көңіл көтеруге берілген олар өздеріне жаңа тәртіп орнатады. Күн сайын олар бірге көтеріліп, енді ажырағылары келмейді. Нәтижесінде он күн қорқынышты құрғақшылық әкеледі. Ыстық егінді күйдіріп, жерді қатты қыздырғандықтан тастар мен металдар еріп кетеді. Адамдардың тамырында қан қайнап кете жаздайды, тыныс алу мүмкін болмай, азық-түлік қоры таусылады. Адамдар қатты аштықтан зардап шегеді. Олар атақты сиқыршы Ню-чоудың көмегіне жүгінуге тырысады, алайда, ол он күннің күшіне төтеп бере алмай, қайтыс болады. Содан адамдар бұл пәлемен күресуден үмітін үзеді. Халқының қиналғанына қатты алаңдаған император Яо лорд Ди-цзюньге жалбарынғанымен, ол балаларын тоқтата алмады. Жерден келетін дұғалар құдайларды жалықтыра бастайды. Ди-цзюнь ақыры адамдардың үмітсіз жағдайда екенін түсінеді. Наразылық тіпті көктегі патшалықта да басталған екен. Содан кейін жоғарғы патша халыққа шебер садақшы Хоу Иді жібереді. Ди-цзюнь И ұлдарын тыныштандырып, Яоға елді апаттан құтқаруға көмектеседі деп үміттенеді. Иді халыққа жібермес бұрын, Ди-цзюнь оған қызыл садақ пен қатты және өткір бір қорамсақ әдемі ақ жебелер береді. Ди-цзюньнің бұйрығымен И әйелі Чанъэмен бірге жерге түседі. Чанъэ аспан құдайы болды және Сихэ сияқты Ди-цзюнның әйелі болған ежелгі ай құдайы Чансимен қарым-қатынасы болды. Күйеуін тастап кеткені үшін құдайлар күлетін шығар деп қорыққан Чанъэ Аспан сарайына баруға батылы жетпей, Ай сарайына барады. Бірақ ол оған жеткенде, оның денесінде өзгерістер бола бастайды, оның арқасы кішірейіп, асқазаны мен белі ісінеп, аузы кеңейіп, көздері үлкейіп, мойын мен иығы жақындап, терісінде үлкен сүйелдер пайда болып, ақырында, ол бақаға айналады. Мифтің басқа нұсқалары Мифтің басқа нұсқалары (Юань Кэнің айтуы бойынша, жоғарыда келтірілгендерге қарағанда кейінірек жазғандары. Мифтің шығу тегі Көптеген зерттеушілер Шан-Инь династиясы кезіндегі Ай құдайы Си-му (қытайша 西姆) Чанъэнің ықтимал прототипі деп қарастырады, сонымен қатар Си-ван-му бейнесінің генезисі де осымен байланыстырады. Сондай-ақ, ежелгі қытайдың солтүстігінде Айда жаман әйел тұрады деген архаикалық тұжырым, ал оңтүстігінегі халықтарда Айда өсетін ағаш пен Айға «ұшу» секілді тұжырымдар қалыптасқан. Бұл тұжырымдар Чанъэ туралы мифтің негізін қалауы мүмкін . Басқа халықтардағы ұқсас мифтер Осыған ұқсас миф - яо халқы арасында күнді соққан садақшы туралы миф (яо арасында ол Гехуай деп аталады). Бұл Яла есімді аңшының айға атуы туралы миф. Яла қызарған айдың қайырылған шеттеріне жебелерін атып, оны дөңгелек ете алды, бірақ оның қызуын баса алмады. Содан кейін әйелі Нидің ұсынысы бойынша ол жебеге әйелі тоқыған матаны қыстырады, әйелі матада олардың үйін, өздерін , даршын ағашын, ақ қоянды және ақ қошқарды (немесе қой) бейнеледі. Яла Айдың үстіне матаны лақтырып үлгереді, ол Жерді күйдіретін сәулелерден қорғай бастады. Алайда, матаға кестеленген Ни нағыз Ниді шақырады, ол айға ұшып, олар бір болмысқа қосылады. Содан кейін Ни өзінің ұзын шаш бұрымын күйеуіне лақтырып жібереді, күйеуі онымен айға көтеріледі. Содан кейін Ни даршын ағашының астында тоқитын болды, ал Яла қошқар мен қоянға қарауылдап жүрді. Яоның туыстас халықтары Мяо мен Ше арасында мұндай сюжет байқалмағандықтан, бұл миф қытайлық сюжеттің тікелей әсерінен дамыған болуы мүмкін. Айда өмір сүретін әйел туралы нанымдар басқа халықтар арасында да жазылған: нивхтер онда өсекші, ал Сібір татарлары жаман мінезді әйел өмір сүреді деп санайды. Вьетнамда қасиетті баньян ағашымен айға ұшқан айлакер Куой туралы миф бар. Кейбір тибет-бирма халықтары (мысалы, пуми) айда ағаш өседі деп есептейді. Миф бойынша, Ай осы ағашқа (мақсарыға) тығылған қызды зұлым өгей шешесінің жеуінен құтқару үшін алып кетеді. Орта күз мерекесі Бұл мереке негізінен Чанъэге арналған. Оған хош иісті заттар жағылып, сыйлықтар әкелінеді. Кейбір нанымдарға сәйкес, дәл осы күні, бүткіл жылда жалғыз рет Чанъэ күйеуін кездестіреді, содан кейін ай ең жарық болады. Мифтің мұрасы Қытайдың Айды зерттеу бағдарламасы мен Венерадағы Хен-э тәжі Чанъэ есімімен аталды. Қолданылған әдебиеттер