kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Оқжылан

Оқжылан – қабыршақтылар отрядына жататын бауырымен жорғалаушы. Қазақстанның оңтүстігінде, көбіне құм топырақты далалы аймақтарды мекендейді. Денесі жіңішке, ұзындығы 120 см-дей. Басы сүйір, мойын жігі онша байқалмайды. Арқасы сұр, құм түстес не қоңырқай тартқан, екі бүйірінде ұзына бойына созылған қара жолағы бар. Қабыршағы тегіс. Өте шапшаң, оқтай атылып қозғалады, жыланның аты осы ерекшелігіне сай қойылған. Қорегін күндіз аулайды. Негізгі қорегі кесірткелер; жемтігін әуелі шағады, содан кейін денесімен қысып өлтіреді. Уы ұсақ жәндіктер үшін қауіпті болғанымен, омыртқалы ірі жануарлар мен адамдарға зияны жоқ. Маусым – шілде айларында 2–6 сопақша жұмыртқа салып, одан тамыз – қыркүйекте ұзындығы 24–26 мм-дей жас жыландар шығады. Оқжылан көбінесе орманды жерлерде мекендейтін улы жыландардың бірі. Ол кесірткелер мен ұсақ жәндіктерді қорек етеді. Олар жемтігін қуғанда құмның бетімен сусып зырғып отырады, сексеуіл бұтақтарына шығады. Жемтігін шағып уымен өлтіреді, бірақ ірі жануарларға уы әсер етпейді. Оқ жылан көбіне адам қолының саусақтары мен аяқтың табанын шағады Дереккөздер
Ісіну

Ісіну, ісінгіштік – полимерлердің төмен молекулалы сұйықтықтарды өз бойына сіңіруі нәтижесінде көлемінің өсуі. Бұл жағдайда полимердің пішіні өзгермейді. Үлкен молекулалы қосылыстардың молекулаларының мөлшері еріткіш молекулаларының мөлшерінен мыңдаған есе көп. Полимер мен еріткіш молекулалары бір-бірімен жанасқанда сұйықтық молекулалары полимер фазасының ішіне жылдам енеді, яғни бір жақты диффузия жүреді. Бұған еріткіш молекулаларының аса қозғалғыштығы және полимер молекулалары тығыздығының төмен болуы ықпал етеді. І. шекті және шексіз болып бөлінеді. Шексіз І. кезінде полимер толық еріп, бір фазалы гомогенді ерітінді пайда болады. Мұнда полимер молекулалары бір-бірінен ажырап, ерітіндіде дербес қозғалады. Ол сызықтық және тармақталған полимерлерге тән. Мыс., каучуктың бензолда, нитроцеллюлозаның ацетонда, целлюлозаның мыс-аммиакты ерітіндіде, т.б. еруі. Шекті І. кезінде полимер ерітіндіге толық өте алмайды. Полимердің І. қабілетіне полимердің және еріткіштің хим. табиғаты, молекулалық массасы, полимер тізбегінің иілгіштігі, макромолекуланың текшелену тығыздығы, полимердің фазалық күйі, т.б. әсер етеді. Пайдаланылған cілтемелер
Бастау И К

«Бастау И К» – Қызылорда қаласында орналасқан жергілікті тамақ өнеркәсібі орны, ЖШС ретінде 1996 жылы бұрынғы ет комбинатының негізінде құрылған. Шұжық өнімдерін, ет қалбырларын, әртүрлі құрамдағы ботқалар шығарды. Сондай-ақ, су ұңғымаларын бұрғылаумен, мұнай және оның өнімдерін тасымалдаумен айналысады. Дереккөздер
Жалған теңгебалық

Жалған теңгебалық [Abbotіna (Pseudobіo) rіvularіs] – тұқы тұқымдасына жататын майда балық. Негізгі атамекені – Ресейдегі Амур өзені. Қазақстанда 1950 жылдардың аяғында Арал теңізі, Балқаш – Алакөл су алаптарында жерсіндірілген. Ұзындығы 12 см, салмағы 15 г-дай. Арқасы қоңыр сұр, бауыры ақшыл. Қанаттары шұбар, құйрық қанатының түбінде қара дағы бар. Тұмсығы төмен қарай иілген. Ернінің төменгі жағы үш қалақшадан тұрады. Аузы созылмалы, бентостық организмдерді алып жеуге бейімделген. Жалған теңгебалық су қойнауларының, өзекшелердің жағасына жалпақ табақша тәрізді ұя жасайды. Оған аналығы 1 жасында (ұзындығы 4 – 4,5 см болғанда) уылдырығын шашады. Уылдырықты аталығы басқа балықтардан қорғайды, сондай-ақ кеуде қанаттарымен ағыс туғызып, уылдырығын қозғайды. Кейде лай болған уылдырықтарын аузымен тазартады. Бұл – уылдырықтың таза болуына және ұядағы газ режимін қалыпты жағдайда сақтауға мүмкіндік береді. Жалған теңгебалықтың кәсіптік маңызы жоқ. Дереккөздер
Алғабас газеті

«Алғабас» газеті, 1935 – 39 ж. «Шаян колхозшылары», 1939 – 61 ж. «Социалистік колхоз», одан кейін бір жыл «Коммунистік еңбек» аталып, 1965 жылғы 1 шілдеден бастап қазіргі атауымен шығып келе жатыр. 1970 ж. газет мазмұны мен көркемделуіне, полиграфиялық сапасына орай республика бойынша бірінші орынды иеленген болатын. Төрт бет болып аптасына үш рет шығатын газеттің өз компьютерлік орталығы бар, техникалық мүмкіндігі жеткілікті. Мәселен, газетке 1998 ж. аудандық газеттер арасында өткен облыстық байқауда екінші орын, ал бұдан кейін араға жыл салып, 2000 ж. өткен сараптауда бірінші орын берілді. Сілтемелер
Ішек

Ішек — музыкалық аспапқа арнайы жасалған, дыбыс-үн шығару мақсатымен оған тағылатын жіңішке жіп-сым (қыл). Муз. аспаптың түріне қарай ол әдетте малдың ішек-сіңірінен, аттың қылынан, пластмассадан, жібек пен сымнан да жасала береді. Белгілі бір муз. аспаптың жіңішке жіп-сымы мен қылын созып тартқан сайын оның дыбыс-үні де жоғары әрі ашық болып шығады. Кейбір муз. аспаптардың, мыс., толымдырақ болу үшін балалайканың І-і әдетте жіп-жіңішке сыммен оралады. Қазақтар ертеден-ақ малдың (мыс., қой мен ешкінің) ішектерін домбыраға, ал қобызға жылқының қылын қолданған; қазіргі кезде домбыраға зауыттан арнайы жасалып шығарылатын төртінші немесе бесінші нөмірлі кетгут пайдаланылады. Дереккөздер
Жетпіс бесінші дербес теңіздік атқыштар бригадасы

Жетпіс бесінші дербес теңіздік атқыштар бригадасы — Ұлы Отан соғысы майдандарында ерекше танылған қазақстандық әскери құрама. 1941 ж. желтоқсанда Қазалыда құрылған. Бригада 1942 ж. майданға жіберіліп, 3 — 17 ақпан аралығында Старая Руссаның шығысында Панфилов дивизиясымен бірге жау тылына 150 км жорық жасап, ерлікпен ұрыс жүргізе отырып, Холм қаласына келіп жетті. Осы ұрыстарда жаудың 16-армиясын коршауға қатысып, 70-тен аса елді мекендерді азат етті. Холм түбіндегі ерліктері үшін 17 наурызда 3-гвардиялық теңіздік атқыштар дивизиясы деген атаққа ие болып, ал 21 мамыр күні (1942) 27-гвардиялық атқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Тұрдықұл Омарәлиев

Тұрдықұл Омарәлиев (2.11. 1932 жылы туған, Қазығұрт ауданы Киров кеңшары) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1954). 1954–57 жылы Қазақстан ҒА химия ғылымдары институтында және КСРО ғылым академиясының Мәскеу қаласындағы жанғыш пайдалы қазбалар институтында отынның химия технологиясы бойынша тағылымдамадан өткен. 1958 жылдан Қазақ химия-технология институтының (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) мұнай, газ және полимерлер технологиясы кафедрасының оқытушысы, кіші ғылыми қызметкері, аға оқытушысы, доценті, кафедра меңгерушісі, профессоры. 205 ғылыми еңбектің, 20 өнертабыстар мен патенттердің авторы. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Сілтемелер
Ішек-қарын

Ішек-қарын (внутренности) — сойыс малының тамаққа пайдаланылатын ішкі мүшелері мен етінің кейбір бөліктері. Жұғымдылығы мен дәмділігіне қарай ішек-қарынды бірінші санатқа – бауыр, бүйрек, жүрек, желін, ет қиқымы, құйымшақ, көк еттер; екіншісіне – өкпе, қарын, құлақ, ерін, сирақ және басқалар жатады. Құрамындағы белоктың мөлшері жағынан ішек-қарынның еттен айырмасы аз. Желін майлы болады, бауырда едәуір мөлшерде РР витамині, пантотен қышқылы, В және басқа топтағы витаминдер, сондай-ақ кальций, магний, фосфор тұздары бар. Темір көбінесе бүйрек-бауырда, ал фосфор мида көп. Ішек-қарынның шырышты қабығы алынып, ұйыған қаннан тазартылып, майсыздандырылып, таза, тоңазытылған немесе мұздатылған күйінде сатуға түседі. Қойдың, бұзаудың сирағында, сондай-ақ ірі қараның ерні мен сіңірінде және малдың барлық түрінің құлағында желімді заттар мол болады, сондықтан оларды сілікпе дайындауға пайдаланады. Сіңір мен қарыннан тағамның бірнеше түрін жасайды. Дереккөздер
Тәшім батыр

Тәшім батыр (туған-өлген жылдары белгісіз) – Тәуке ханның 1687 жылы Тобыл қаласына жіберген елшісі. Оның мақсаты Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы ежелгі сауда-саттық қатынастарды қалпына келтіруге және одан әрі дамытуға дәнекерлік жасау болды. Тәуке хан Тәшім батырдың елшілігі арқылы қазақ жеріне орыс көпестерін көптеп жіберуді сұраған. Сілтемелер
Егемберді Омарбеков

Егемберді Омарбеков (1926–1995)–шопан, Социалистік Еңбек Ері (1966), Қазақ КСР-і мал шаруашылығының еңбек сіңірген шебері. 1926 жылы Түркістан облысы, Қазығұрт ауданы, Ақжар ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Оңтүстік Қазақстан облысы, Күйік, Жданов, Шанақ кеңшарларында шопан болып, әр жүз саулықтан 120–150 қозы алған. * Әр қойдан 5–6 кг жүн қырыққан. * Қазақ КСР-і мал шаруашылығының еңбек сіңірген шебері. Марапаттары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1966) Тағы қараңыз * Социалистік еңбек ерлері Дереккөздер
Салық төлеушінің тіркеу нөмірі

Салық төлеушінің тіркеу нөмірі (СТТН) – салық қызметінің салық міндеттемелері бар заңды немесе жеке тұлғаларға. белгілі бір жағдайда ел аумағында табыс алатын шетелдік өкілдіктер мен бөлімшелерге беретін нөмірі. Салық төлеушілер салық міндеттемелері пайда болған (заңды тұлғаны тіркеу‚ патент алу‚ шарт бойынша жұмыс бастау‚ т.б.) сәттен бастап 10 күндік мерзімде Салық төлеушінің тіркеу нөмірі алу үшін салық органына өтініш жасауға тиіс. Заңды тұлға мен жеке тұлға барлық төлем құжаттарында‚ салық мағлұмдамаларында‚ т.б. өзінің Салық төлеушінің тіркеу нөмірі көрсетуге және өзінің нөмірін табыс төлеуші тұлғаға хабарлауға тиіс. Дереккөздер
Оразғали Алдыбаев

Оразғали Алдыбаев (1920 ж. т., Ақтөбе облысы Байғанин ауданы) – Соц. Еңбек Ері (13.12. 1972). Отбасы 1932 ж. Мақтаарал ауданына көшіп келген. А. 1941 ж. Түркістан педагогикалық училещесін бітірді. 1941 – 42 ж. Мақтаарал ауданында мұғалім болды. 1942 – 46 ж. Қызыл армия қатарында болып, Сталинград, Курск, т.б. шайқастарға қатысты. 1946 – 58 ж. партия, кеңес қызметінде, 1958 – 86 ж. Мақтаарал ауданы Алғабас ұжымшар басқармасының төрағасы қызметін атқарып, мақта өсіруде үлкен жетістіктерге жетті. 1986 жылдан зейнет демалысында. 2 Ленин, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Ділдәгүл Омарбекова

Ділдәгүл Омарбекова (5.5.1954, Бөген ауданы (қазіргі Ордабасы ауданы), Қызылжар ауылы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1980). Орта мектепті бітірген соң ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. Шымкент кеңшар-техникумын, Алматы жоғарғы партия мектебін бітірген. 1986 жылы Бөген ауданы партия комитетінің нұсқаушысы, 1987 жылы Октябрь кеңшарының партия комитетінің хатшысы, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Қызылжар» шаруа қожалығының төрайымы. КОКП-ның 26-съезіне делегат болып сайланған. «Құрмет белгісі» орденінің иегері. Сілтемелер
Жетпіс төртінші дербес теңіздік атқыштар бригадасы

Жетпіс төртінші дербес теңіздік атқыштар бригадасы — Ұлы Отан соғысында ерекше танымал болған қазақстандық әскери құрама. 1941 ж. желтоқсанда Арал қаласында құрылған. 1942 ж. 29 қаңтарда Старая Русса түбінде алғаш рет ұрысқа кірді. Жаудың ірі күшін тежей отырып, неміс фашистерінің 16-армиясын қоршауға ат салысты. Қысқы және көктемгі шайқастарда жаудың 3 мың офицері және солдатын жойды. 1942 ж. маусымда қатарларын толықтыру үшін резервке жіберіліп, 292-атқыштар дивизиясы болып қайта құрылды. 1942 ж. қыркүйектен бастап Сталинград майданына жіберіліп, Котлубань, Паньшино, Вертячий, т.б. елді мекендер үшін аса қиын қорғаныс және шабуыл ұрыстарын жүргізді. Сталинград шайқасы аяқталғаннан кейін дивизия таратылып, майдандағы басқа құрамаларға қосылды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ирмет Омаров

Ирмет Омаров (1914 жылы туған, Шымкент қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. Ташкенттегі педагогикалық институтты бітірген. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 1943–45 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын Ташкент қаласында мектеп мұғалімі болып бастаған. 1934–42 жылдары Сайрам ауданында мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, Шымкент қаласындағы педагогикалық училищенің оқытушысы, Шымкент қалалық және облыстық партия комитеттерінің лекторы болды. Соғыс кезінде Брянск, Калинин, Балтық жағалауы майдандарында шайқасты. Соғыстан кейін облысы партия комитетінің лекторы, қалалық және облыстық партия комитеттерінің үгіт-насихат бөлімдерінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. 1950–70 жылдары Сайрам, Түркістан, Мақтаарал ауданы партия комитеттерінің 1-хатшысы, облысы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. Екі орденмен, бір медальмен марапатталған. Сілтемелер
Жетіарал

Жетіарал (1992 жылға дейін – Комсомол) — Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл, Жетіарал ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақжар ауылынан оңтүстікке қарай 7 км-дей жерде, бұта аралас қына өскен таулы қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1959 жылы “Ластинский” қой өсіретін кеңшар орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан 1 акционерлік қоғам, 8 серіктестік және бірнеше өндірістік кооператив жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Ішек таяқшасы

Ішек таяқшасы (Escherіchіa colі) – ішек тұқымдасына жататын таяқша пішінді бактерия. І. т-н 1885 ж. неміс педиатры Т.Эшерих адам организмінің қалыпты микрофлорасын зерттеу барысында адамның нәжісінен тапқан. Бұлар талшықтары бар, спора түзбейтін, екі шеті жұмыр, грам әдісімен бояғанда теріс боялатын (қызыл түске) бактерияларды бір туысқа біріктіріп, оны алғашқы ашқан ғалымның құрметіне Эшерихиа (Escherіcha) деп атады. І. т-лары хим. және физ. факторлардың әсеріне төзімді келеді. 55С-та қайнатқанда 1 сағ-тан кейін өледі, медицинада қолданылатын дезинфек. ерітінділерде тез жойылады. І. т-лары адамдардың, сүтқоректілердің тоқ ішегінде тұрақты тіршілік етіп, сыртқы ортаға нәжіс арқылы шығады. Ал құстардың, бауырымен жорғалаушылардың, балықтардың, жәндіктердің ішек жолында тұрақты кездеседі. Қазіргі кезде кейбір қасиеттерінің (дақылдық, биохим., антигендік) айырмашылығына қарай І. т-ның 200-ден астам нұсқалары ажыратылады. Олардың көпшілігі организмге зиян келтірмейді, қайта пайдалы рөл атқарады: а) әртүрлі тағамдық заттектерді ыдыратып, ас қорыту процесіне қатысады; ә) адам организмін витаминдермен (В1, В6, В12, С) қамтамасыз етеді; б) ауру қоздыратын (патогенді) микробтарғақарсы антагонистік рөл атқарады; г) иммундық жүйенің дұрыс қызмет атқаруына жағдай жасайды. Сонымен қатар І. т. арнайы (специфик.) жұқпалы ауру қоздырады, оны колиэнтерит деп атайды. Бұл аурумен көбінесе үш жасқа дейінгі сәбилер ауырады. Оларға қоздырғыш науқас балалардан, лас судан, тұрмыстық заттардан, ойыншықтардан, т.б. жұғады. Дерттің жасырын кезеңі 2 – 3 күнге созылады. Содан кейін аурудың белгілері көріне бастайды: сәби тамақ ішпейді, лоқсып, құсады, іші өтеді, дене қызуы көтеріледі. І. т. шартты-патогенді бактериялар ретінде іріңді-қабыну процестерін (сепсис, флегмона, бронхит, менингит, отит, цистит, т.б.) қоздыруға себепші болады. Эшерихиа туысына жататын бактериялар қоздыратын ауруларды жалпы эшерихиоздар (колиинфекциялар) деп атайды. І. т. тудырған аурулардың клиник. белгілері бойынша дәл диагноз қою өте қиын. Сондықтан арнайы лабораторияларда бактериол., серол. тәсілдерді қолданып аурудың диагнозын анықтайды. Емі: антибиотиктер (тетрациклин, левомицетин, т.б.), эубиотиктер (колибактерин, лаптобактерин, бифидумбактерин, бификол, т.б.), әртүрлі витаминдер және организмде су-тұз балансын қалпына келтіру үшін күрделі құрамды ерітінділер енгізіледі. Алдын алу үшін арнайы егу қолданылмайды. Жеке бастың гигиенасы дұрыс сақталуы және сан.-гигиен. шаралар бұлжытпай орындалуы керек. Пайдаланылған cілтемелер
Мұхтар Саматұлы Саматов

Саматов Мұхтар (1894, Павлодар уезі, Баянауыл – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Омбының ауыл шаруашылық училищесін (1917), Омбы политехникалық институтының 1 курсын (1919) бітірген. 1914 – 16 жылдары “Бірлік” атты оқушы жастар одағын ұйымдастыруға қатысты. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін “Алаш” партиясының Ақмола облысы ұйымдастыру комитетінің мүшесі болып, жергілікті бөлімшелерді ұйымдастыруға қатысты. Азамат соғысы жылдарында дутовшыларға қарсы жасақ ұйымдастырды. 1920 – 21 жылдары Қарқаралы уездік атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1921 – 24 жылдары Қазақ АКСР-і азық-түлік халық комиссары, 1924 – 25 жылдары Қазақ АКСР-і Халық шарушылық Орталық Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1925 – 37 жылдары өлкелік партия-кеңес мектебінің лекторы, өлкелік баспа басқарушысы, Семей губнериясның атқару комитетінің төрағасы, Қазақ АКСР-і Су шаруашылық басқармасының бастығы, Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, Халық шаруашылық есебі басқармасының бастығы болды. 1937 жылы ұсталып, ату жазасына кесілген. Сілтемелер * Алаш * Бірлік * Қазақ АКСР Дереккөздер
Петрарка

Петрарка (Petrarca) Франческо (20.7.1304, Ареццо — 19.7.1374, Аркуа, Падуи маңы) — италиялық ақын, ойшыл, ғалым, қоғам қайраткері. Петрарка қайта өркендеу дәуірі әдебиеті өкілдерінің бірі. Петрарка бастауыш білімді латын тілінде алған, кейін Монпельедегі құқық мектебінде, Болонья университетінде оқып, 1326 жылы діни дәреже алған. Авиньондағы Клара шіркеуінде сүйіктісі Лаураны кездестірген (1327) Петрарка шығарм-нда махаббат лирикасы ерекше орын алды. “Канцоньере” (“Өлеңдер жинағы”) aтты 2 бөлімді жинағында “Мадонна Лаураның өліміне” (1327 — 74) арнаған туындылары жарияланды. Куртуаздық лирика дәстүрінде жазылған жинаққа 317 сонет, 29 канцон, 9 сикстин, 7 баллада, 4 мадригал, махаббат, филос., саяси тақырыптарға арналған үндеулер енді. Оның бұл жинағы ұзақ уақыт бойына еуропа лирикасының көшбасшысы болып келді. Петрарка өз заманындa классик. көне мәдениетті жаңғыртушы, сөз өнерін мадақтаушы ретінде танылса, 16 ғасырдан тек поэзияда ғана емес, эстетика пен сыншыл ой төңірегінде де петраркизм дәуірі басталды. Сципион Африканскийдің жорықтары туралы жазылған “Африка” (1338 — 42) aтты эпик. поэмасы Рим мен Карфаген арасындағы соғысты суреттеді. Вергилийге еліктеп жазған 12 эклогтан тұратын “Буколиктер” (1346 — 57) еңбегі жарық көрді. Петрарка еуропа әдебиетінде aлғаш хат үлгісіндегі трактаттар жазды. Әулие Августинмен диалог түрінде құрылған “Дүниенің келеңсіздігі туралы” (1342 — 43) филос. трактатында өзін-өзі байқау, тексеру көрініс тапқан. “Салтанат” (1354) Лаураға жолдаған аллегор. арнау болса, автобиогр. прозаның үлгісі “Ұрпаққа хат” (1374), “Проза туралы трактаттар” (1346 — 74), т.б. туындыларынан көрінеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том Франческо Петрарка (1304-1374жж)- итальяндық данышпан, ақын, көне кезеңдік классиканың жаңартушысы. Әкесінің қуғын-сүргінге ұшырауынан жанұясы бүкіл Тоскан жерін кезіп, 1312 ж. Франциядағы Авиньонның жанындағы Карпантрас қаласына көшіп келеді. 1316-1326 жж. Манпелье және Балони университеттерінде құқық бөлімінде оқиди.Бірақ құқықтанушы әкесінің жолын қумай, құдайға шын сенушілігімен өзінің рухани даму көздерін іздейді. 1352ж. 18-наурызда науқастанып қалған Клемент 4-ші әкейге хат жібереді. Ол хатында білімі мен тәжірибесінде емес, бос сөздерімен жарысатын дәрігерлерден сақтануын сұрайды. Өзінің хатын : > деп аяқтайды.Бұл ашық хат сол кездегі бас дәрігердің қарсылық хатын туындайды. Сәуір айының ортасында, бір күннің ішінде > кітаптар топтамасының бірінші кітабын жазып шығады, ал 1353 ж. Бұл топтамадағы келесі үш кітабы жарық көреді. Петрарка көбіне сұқбат тұрінде, сұрақ-жауап мәнерінде жазады. Біріншіден ақын қандай-да бір жан қызығушылығын, өнерді сезгеніндей, толық түсінушілікке жеткізуге тырысады. Екіншіден, Петрарканың > - классикалық көне көздің энциклопедиясы деуге болады. Ондағы сол кездегі тарихи деректер, әзіл әңгімелер, мақалдар кейде өзекті ойдан алшақтап, ығысып жатуы оқырмандарды таң қалдырмауы тиіс. Дереккөздер "Эстетика ренессанса", Мәскеу "Искусство"1981ж.
Жаңа Жер

Жаңа Жер (қазақ тілінен басқа тілдердің көпшілігінде аударылмай тұпнұсқасында қолданады) — Солтүстік Мұзды мұхиттағы Баренц теңізі мен Кара теңіз аралығындағы аралдар тобы. Ауданы шамамен 83 мың км 2 . Солтүстік (48,9 мың км 2 ) және Оңтүстік (33,3 мың км 2 ) деп аталатын екі үлкен және жалпы аумағы 1,0 мың км 2 -дей ондаған ұсақ аралдардан тұрады. Екі үлкен арал енсіз (2 — 3 км) Маточкин Шар бұғазымен және ұсақ аралдармен бөлінген. Жағалауы терең, олар фьорд тәрізді тар шығанақтармен жырымдалған. Жер бедері таулы, қыратты. Солтүстік аралды бойлай биіктігі 800 — 1000 м тау жотасы созыла орналасқан (ең биік жері 1547 м). Оңтүстік аралдың оңтүстік бөлігінде жер беті аласарып, төбесі жазыққа айналады. Жалпы аумағының 25%-ін қалыңдығы 400 м болатын құрлықтық мұз басқан. Одан теңізге көптеген мұзтаулар түседі. Климаты қатаң, арктикалық теңіздік. Қысы ұзақ, ең суық айдың (наурыздың) жылдық орташа темп-расы батыс жағалауында –14 — 17С, шығыс жағалауында –19 — 22С. Ең жылы айдың (тамыздың) орташа температурасы солтүстігінде 2,5С-тан оңт-нде 6,5С қа дейін, мұз қалқанының үстінде –1,3С. Жылдық жауын-шашын мөлшері теңіз жағалауында 300 мм-ден мұз қалқанында 600 — 700 мм-ге дейін. Аса күшті желдер (“Жаңа Жер борасы”) жиі соғады. Солтүстік арал түгелдей мұз белдеміне кіреді. Оңтүстік аралдың көп жерін арктикалық тундра қамтыған. Ақ түлкі, солтүстік бұғысы, ақ аю, алақоржын мекендейді. Жазда жартасты жағалары “Құс базарына” айналады. ұя салуға кайр, шағала, гага, т.б. құстар өте көп жиналады. Ақ түлкі, теңіз аңдарынан морж бен итбалық ауланады. Орыс гаваны, Желания мүйісі, Кіші Кармакул, т.б. полюстік ст. бар. Жаңа Жерде Ресейдің Плисецк ядролық сынақ полигоны орналасқан.
Октябрьское (Қостанай ауданы)

Октябрьское — Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл, Октябрь ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Тобыл қаласынан шығысқа қарай 15 км жерде, Арақарағай орманының батыс бөлігінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1397 адамды (665 ер адам және 732 әйел адам) құраса, 2009 жылы 1628 адам (782 ер адам және 846 әйел адам) болды. Тарихы Іргесі 1928 жылы шошқа өсіретін кеңшарды ұйымдастыруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1996 жылдан Октябрьскоеде шаруа қожалықтары мен кооперативтер құрылды. Дереккөздер
Оогенез

Оогенез (грек. ōуn – жұмыртқа және ...генез) – аналық жыныс клеткасының, яғни жұмыртқаның пісіп жетілуі. Оогенездің ұзақтығы 3 кезеңнен тұрады: көбею, өсу және пісіп жетілу. Көбею кезеңінде митоз жолымен жыныс клеткаларының - оогонилердің саны өседі. Митоз тоқтағаннан кейін оогонилер өсу кезеңіне өтеді. Өсудің алғашқы фазасында ооцит көлемі аздап ұлөайып, генетикалық материалдың әрі қарай бөлінуіне дайындық процесі жүреді. Бұдан соң ооцит ұзақтығы бірнеше жылға созылатын жай өсу кезіңіне, одан соң вителлогенез (ооциттің көлемінің бірнеше есе ұлғайып, сары уыздың жинақталуы) кезеңіне өтеді. Пісіп жетілу кезеңі хромосома санының екі есе кемуіне әкелетін 2 тізбекті бөлінуден тұрады. Диплоидты 1-реттік ооциттен тек бір ғана гаплоидты жұмыртқа-клетка пісіп жетіледі. Бірінші бөліну нәтижесінде 2-реттік ооцит және алғашқы полярлы денешіктер түзіледі. Ал екінші бөлінуде хромосома саны гаплоидты, одан әрі дамуға қабілетті жұмыртқа-клетка және 2 полярлы денешік түзіледі. Жалпы оогенез процесі 2 түрге (диффуз. және локализденген) бөлінеді. Біріншісінде оогенез процесі организмнің кез келген жерінде жүре алады. Мысалы: губкаларда және кейбір жалпақ құрттарда байқалады. Ошақтанған түрінде оогенез процесі тек белгілі бір жерде, яғни аналық безде ғана жүреді. Оогенез кезеңдері Оогенездің ұзақтығы 3 кезеңнен тұрады: көбею, өсу және пісіп жетілу. Көбею кезеңінде митоз жолымен жыныс жасушаларының – оогонилердің саны өседі. Митоз тоқтағаннан кейін оогонилер өсу кезеңіне өтеді. Өсудің алғашқы фазасында ооцит көлемі аздап ұлғайып, генетикалық материалдың әрі қарай бөлінуіне дайындық процесі жүреді. Бұдан соң ооцит ұзақтығы бірнеше жылға созылатын жай өсу кезеңіне, одан соң вителлогенез (ооциттің көлемінің бірнеше есе ұлғайып, сары уыздың жинақталуы) кезеңіне өтеді. Пісіп жетілу кезеңі хромосома санының екі есе кемуіне әкелетін 2 тізбекті бөлінуден тұрады. Диплоидты 1-реттік ооциттен тек бір ғана гаплоидты жұмыртқа-жасуша пісіп жетіледі. Бірінші бөліну нәтижесінде 2-реттік ооцит және алғашқы полярлы денешіктер түзіледі. Ал екінші бөлінуде хромосома саны гаплоидты, одан әрі дамуға қабілетті жұмыртқа-жасуша және 2-полярлы денешік түзіледі. Түрлері Жалпы Оогенез процесі 2 түрге (диффузиялық және локализденген) бөлінеді. Біріншісінде Оогенез процесі организмнің кез келген жерінде жүре береді. Мысылы, губкаларда және кейбір жалпақ құрттарда байқалады. Ошақтанған түрінде Оогенез процесі тек белгілі бір жерде, яғни аналық безде ғана жүреді. Сілтемелер * Онтогенез * Овогенез * Хромосома Дереккөздер
Владимир Сергеевич Твердохлебов

Владимир Сергеевич Твердохлебов (18 мамыр 1937, Краснодар өлкесі, Ресей — 26 шілде 2022, Алматы, Қазақстан) — монументші-суретші, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1996). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы В.И. Мухина атындағы жоғары көркем-өнеркәсіп училещесін бітірген (1967). Сол жылдан Алматыда тұрып, монументті-сән өнері саласында шығармашылық еңбекпен айналысты. Қазақ КСР-і Орталық музейінің (1967–1968) және М.Әуезовтің әдеби-мемориалдық мұражай үйінің (1972) жаңа экспозициясы жобасын жасауға қатысты. Қарқаралы қаласындағы мәдениет үйі маңдайшасындағы мозаика композиция (1974) мен Ғалымдар үйі (Алматы) жанындағы “Шығыс күнтізбесі” деп аталатын әсем хауыздың (1978–1980), Ыстықкөлдегі Қазақстанның “Автомобилист” демалыс үйі үшін жасалған қондырғылы мозаикалар топтамасының (1986–1989) және Алматы облысының Молодежный поселкесіндегі Мәдениет сарайы көрермендер залының гобелен-шымылдығының (1990–1991) авторы. Ол Қазақстандағы ірі құрылыс ғимараттарына витраж, мозаика мен гобелендер жасап әзірлеуге, әсіресе, сәулет пен монументті өнерді өзара көркем шендестіру негіздерінің қалыптасуы мен өркендеуіне елеулі үлес қосты. Бұрынғы Алматы мақта-мата комбинатының мәдениет сарайы (1978–1982, қазіргі Орыс мемлекеттік академиясының балалар мен жасөспірімдер театры) және бұрынғы Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Ғалымдар үйі (1982–1984) ғимараттарын тұтас көркемдеп безендіру ісінің бас суретшісі болған. Твердохлебов табиғат көрінісі тақырыбындағы қондырғылы кескіндеме (“Күзгі күн”, 1968; “Жетісу құм дөңдері”, 1995; “Ескі медресе ауласы. Хиуа қалысы”, 1997; “Тон көрінісі. Ыстықкөл”, 1999; “Жусан иісі”, 2000; “Ыстықкөлдегі ферма”, 2001), плакат пен акварель саласында да жемісті еңбек етті. Суретшінің туындылары кезінде республикалық, бүкілодақтық және халықаралық көрмелерге қойылып, көрермендер назарына ұсынылды. Твердохлебовтың бірқатар еңбектері Қазақстан, Ресей, АҚШ, Канада, Англия, Италия, Бельгия мен Голландияның жеке қорларында сақтаулы. 1970–1975 жылдары плакаттар топтамасы үшін Бүкілодақтық байқаудың 1, 2 және 3-дәрежелі дипломдарымен марапатталды. Дереккөздер
Немат Келімбетов

Немат Келімбетов (4.4. 1937, Өзбекстан, Ташкент облысы Жаңажол қаласы— 15.12.2010 , Алматы) – түрколог-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор. Шанышқылы руынан шыққан. ҚР Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. Сарыағаш ауданының Абай ауылындағы орта мектепті бітірген. Ташкент қаржы-экономика инcтитутын (1959), ҚазМУ-дың филология факултетін сырттай оқып бітірген (1966). 1959 – 1960 жылдары Келес және Сарыағаш аудандық газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде әдеби қызметкер, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы әдебиет, өнер және архитектура салалары бойынша Мемлекеттік сыйлық жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы болып жұмыс істеді. «Қазақстан» баспасында редактор (1976 – 81), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында профессор (1981 – 1997), Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор (1997 – 2002) қызметтерін атқарған. Әскери атағы - отставкадағы лейтенант. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан болашақта рухани-мәдени құндылықтарға бай, жоғары дамыған ел болады». Хоббиі - кітаптар. Сүйіп оқитын әдебиеті -тарихи, пәлсапалық және психологиялық әдебиет. Жұбайы - Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы. Ұлдары -Мұхит (1964 жылы туған ), Қайрат (1969 жылы туған ). Немерелері -Қанат (1988 жылы туған ), Шынар (1991 жылы туған ), Айсұлтан (1993 жылы туған ), Азат (1993 жылы туған ), Диана (2001 жылы туған ), Дәулет (2007 жылы туған ), Даниал (2011 жылы туған ). 2010 жылдың желтоқсан айында қайтыс болған. Іргелі зерртеу еңбектері жарық көрген жылдар: *«Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986), *«Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991), *«Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы» (1998), *«Қазақ әдебиеті бастаулары» (1998), *«Көркемдік дәстүр жалғастығы» (2000), *«Ежелгі әдеби жәдігерліктер» (2004). Түркі халықтары әдебиетін, Шығыстың классикалық поэзиясын және қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірін қарастырған жүздеген ғылыми зерттеу мақалаларында қазақ әдебиетіндегі типологиялық, дәстүрлі үндестік көріністерін дәлелдеп шықты. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі курсы бойынша жоғары оқу орындары студенттеріне арнап жазылған бірқатар оқулықтар мен оқу құралдарын жазды. ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Тоқмұрзин Тайжан Хамитұлы

Тоқмұрзин Тайжан Хамитұлы (15 Қазан 1930 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов ауданы Қараағаш ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1985), профессор (1994), Қазақстан Республикасының Ғылым академиясының академигі (2002). Қысқаша өмірбаяны: .]] 1953 жылы Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1954–1959 жылдары Орман шаруашылығында директор. 1959–1962 жылдары аспирант. 1962–2004 жылдары Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі, оқытушылық қызметтер атқарды. Еңбектері: 1984 жылы «Организация хозяйства в защитных лесах, специализация и концентрация лесохозяйственного производства (на примере КазССР)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты орман шаруашылығының теориялық мәселелері және математикалық модельдеріне арналған. 90-нан астам ғылыми еңбегі жарық көрді. Орман шаруашылығы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігін шығарды. Дереккөздер:
Петровка

Елді мекендер: Қазақстан: * Петровка – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл. * Петровка – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл. * Петровка – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл. * Петровка – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл. * Петровка – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Петровка – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл. * Петровка – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл. Башқұртстан: * Петровка – Башқұртстан Бакалин ауданындағы ауыл. * Петровка – Башқұртстан Бижбуляк ауданындағы ауыл. * Петровка – Башқұртстан Благовещен ауданындағы ауыл. * Петровка – Башқұртстан Стерлитамак ауданындағы ауыл. * Петровка – Башқұртстан Федор ауданындағы ауыл.
Жаңа Ирландия

Жаңа Ирландия — Тынық мұхиттың Бисмарк топаралындағы жанартаулық арал. Ауданы 8,6 мың км². Папуа — Жаңа Гвинея — Жаңа Гвинея мемлекетінің құрамында. Халқы төңірегіндегі аралдармен қоса есептегенде 87 мың адам (1999). Аралдың ең биік жері 2150 м. Басты қаласы — Кавиенг; қ. Папуа — Жаңа Гвинея. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Петров мәдениеті

Петров мәдениеті б.з.б. 17 — 16 ғасырларда Солтүстік, Солтүстік-Батыс, Орталық Қазақстан өлкелерін, Оңтүстік Оралдың сырты мен Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орманды-далалы алқаптарды мекендеген қола дәуірі тайпаларының мәдениеті. Алғаш қазба жұмыстары жүргізіліп, көрнекті деректер табылған Солтүстік Қазақстан облысындағы Петровка ауылы маңындағы зират бойынша аталған. Бұл ескерткіштерді 1970 жылы Г.Б. Зданович зерттеді. Біршама жақсы зерттелген үлкен қоныстарының қатарына Амангелді-1, Боголюбово, Новоникольское-1 (Солтүстік Қазақстан облысы), Кеңөткел-5 (Ақмола облысы), Семиозерное (Қостанай облысы), Екпін-1 (Қарағанды облысы) жатады. Петровка, Бірлік-1, Бірлік-2 (Солтүстік Қазақстан облысы) сияқты ірі зираттардан құнды деректер алынды. Қарағанды облысы аумағында соңғы кезеңде зерттелген Нұртай, Сатан, Ащысу зираттарынан мәдениеттің кейінгі сатысының ерекшеліктерін байқататын жаңа мәліметтер жинақталған. ----Зерттелген қоныстардағы пішіні тік бұрышты ағаш қабырғалы үйлердің орташа ауданы 25 — 100 м2. Құм аралас балшықпен сыланған еденде таспен жиектелген 1 — 2 ошақ орналасқан. Сыртынан айнала тереңд. 1,5 — 2,5 м, ені 2 — 2,5 м ормен қоршалуы қоныстардың басты ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Қоныстарда қола бұйымдар көптеп кездеседі. Сондай-ақ үй еденінде қазылған шағын шұңқырларда балалар мәйітін жерлеп отыру да басқа мәдениеттерде сирек кездесетін дәстүрге жатады. Зираттар пішіні дөңгелек келген топырақ обалардан тұрады. Арбалы жауынгерлердің, бай, салтанатты әйелдердің қабірлері өзіне сай қару мен әшекей түрлерінің көптігімен көзге түссе, балалар мен жасөспірімдер мүлде қарапайым, үстінде үйіндісі жоқ шұңқырларға жерленген. Қоныстар мен зираттарды қазу барысында қыш ыдыс үлгілері көптеп табылған. Мәдениеттің негізгі дерегі саналатын Петров мәдениеті қышының басты сипатын бүйірі әдеттегідей біркелкі дөңес емес, тіктеп шығарылған көзелер береді. Бұл ыдыстарға аласа пішін, қысқа мойын, сондай-ақ түбінен аузының кең болуы сияқты белгілер тән. Негізінен ыдыстың жоғары жағында орналасқан өрнек түрлеріне штрихталған үшбұрыштар, толқынды сызықтар, иректер, тырнақпен шымшылған таңбалар мен басып түсірілген шұңқырлар жатады. Түсіру техникасының негізгі түрі — тегіс қалыппен басу, тарақ, т.б. сиректеу кездеседі. Аса маңызды дерек көзін құрайтын бұл ыдыстар мәдениеттің жергілікті энеолиттік дәстүрлерден бастау алатынын көрсетеді. Петров мәдениеті кезеңінен бастап Қазақстанның солтүстік өлкелерінде бақташылық пен егіншілік, металлургия салалары кеңінен дамыды. Б.з.б. 15 ғасырдан бастап Петров мәдениетінен біртіндеп жергілікті алакөл мәдениеті өсіп шықты. Дереккөздер
Махфуза Манатқызы Бетембаева

Бетембаева Махфуза Манатқызы (19 ақпан 1928 жылы, Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Торғай ауылында тұған) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1976 жылы), профессор (1978 жылы), Қазақ КСР-і Жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкері (1979 жылы). Мәскеу тоқыма институтын (1950 жылы) бітірген. 1950–53 жылдары осы институтта аспирант, 1953–63 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Биология институтында, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. 1963 жылдан қазіргі Қазақ Ұлттық Аграрлық университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. Бетембаева 97 ғылыми еңбектің авторы. Шығармалары 1. "Казахская мясо-шерстная порода овец", А., 1993. Дереккөздер
Аталық (көл)

Аталық — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ағынсыз көл. Яблоновка ауылынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. Гидрологиясы 20 ғасырдың 50-жылдарының ортасына таман көл суының деңгейі азайып, тартылып қалды. Көл табанына жиі-жиі су жиналып отырады. Өсімдігі Табанында қамыс өскен. Көл аумағы Аталық қорықшасына кіреді. Көктемде үйрек, дегелек, тырна ұя салады.
Жаңақазан

Жаңақазан — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл, Жаңақазан ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Жаңақала ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 57 км-дей жерде, Сарыөзен сағасындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөп өскен, шалғынды сортаң топырақты қуаң дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2447 адам (1235 ер адам және 1212 әйел адам) болса, 2009 жылы 2280 адамды (1139 ер адам және 1141 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1809 адамды (945 ер адам және 864 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1963 жылы өзімен аттас қой шаруашылығын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан бастап 40-қа жуық шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта және орталау мектеп, мәдениет үйі, дәрігерлік-амбулаторлық пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Байланыс арнасы

Байланыс арнасы, хабар жеткізу арнасы — таратқыштан (ақпарат көзінен) қабылдағышқа (ақпарат қабылдағышқа) кез келген хабарды жеткізуді қамтамасыз ететін техникалық құрылғылардың жиынтығы не физикалық орта. Байланыс арнасы ақпараттың түріне қарай (телеграфтық, дық, теледидарлық, телемеханикалық, т.б.) не байланыс желісінің тармағына қарай (сыммен берілетін, радиорелелі, талшықты-оптикалық, Жер серігі арқылы жүзеге асырылатын, т.б.) ажыратылады. Байланыс арнасының сыйымдылығы Байланыс арнасының сыйымдылығы (Емкость канала связи; communication channel capacity) — берілген арна бойынша белгілі бір уақыт бірлігі ішінде жеткізілетін ақпараттың ең жоғарғы мөлшерімен анықталатын байланыс желісінің сипаттамасы. Дереккөздер
Орынғали Әдібайұлы Әдібаев

Орынғали Әдібайұлы Әдібаев(1940 жылы туған, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Қарауыл аулы – 30.9.2006, Алматы қаласы) – медицина ғылымның докторы (1984), профессор (1987). Семей мемлекетік мединалық институтын (1963) бітірген. Жамбыл және Семей облыстарында дәрігер (1963–1968), Семей мемлекеттік медицина институтында аспирант, ассистент, доцент (1968–1979), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрилігінің Кардиология ғылыми-зертеу институтында бөлім меңгерушісі (1979–1985), Қазақ КСР-інің Денсаулық сақтау министрилігінің терапевті (1985–1988), қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде профессор, кафедра меңгерушісі (1986–2006) қызметтерін атқарды. 102-ден астам ғылым еңбек пен 2 монографияның авторы. Медицина ғылымдарының докторы(1984),профессор (1987).2006 жылы 30 қыркүйекте қайтыс болды. Шығармалар: * Принципы медикаментозной терапии артериальной гипертонии, А., 1991; * Электрокардиография, А., 1997; * Диагностические критерии и принципы лечения внутренних болезней, А., 1998. Дереккөздер
Атан Мәмбетұлы

Атан батыр Мәмбетұлы (шамамен 18 ғасыр, Ерейментау ауданы) — қазақ батыры. Орта жүздің Қанжығалы, Арғын руынан шыққан. Бөгенбай батырдың кеңесшісі болған. Жоңғарлармен болған шайқас кезінде көзге түсіп, батыр атанған. Ерейментау тауындағы шыңға есімі берілген. Дереккөздер
Соснов ауылдық округі (Павлодар облысы)

Соснов ауылдық округі – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Заборовка, Красиловка, Сосновка ауылдары кіреді. Орталығы – Сосновка ауылы. 2004 жылы Соснов ауылдық округінің Доменка және Красилов ауылдық округінің Богодуховка ауылдары таратылды. 2017 жылы Сретенка, Софиевка ауылдары таратылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Красилов ауылдық округінен Красиловка ауылы қосылды. Дереккөздер
Байланыс желісі

Байланыс желісі — байланыс объектілерін, цифрлы деректерді (мәліметтерді) өзара жалғастыратын құралдар жүйесі. Ол сымды Байланыс желісі, радиорелелі Байланыс желісі, оптикалық Байланыс желісі, акустикалық Байланыс желісі, т.б. болып ажыратылады. Сымды Байланыс желісі аспалы және кабельді Байланыс желісінен тұрады. Байланыс желісі ретінде жоғары кернеулі желі де пайдаланылады. Дереккөздер
Байланыс кабелі

Байланыс кабелі (Кабель связи) — әр түрлі жиіліктегі электрлік не оптикалық сигналдардың көмегімен ақпаратты (телеграмманы, телефон, телеграф, теледидар және радио хабарларын, түрлі деректерді, телемеханикалық сигналдарды, т.б.) жеткізуге арналған кабель. Ол құралымы бойынша: симметриялық, коаксиалды және талшықты-оптикалық Байланыс кабелі; жеткізілетін токтың жиілігіне қарай төменгі жиілікті және жоғары жиілікті Байланыс кабелі; қолданылу аясына қарай алысқашықтықтық Байланыс кабелі (қалааралық) және жергілікті Байланыс кабелі (қалалық, ауылдық, т.б.); кабель тарту тәсіліне сәйкес жер асты, су асты және аспалы (ауалық) Байланыс кабельдері, т.б. болып ажыратылады. Электрлік Байланыс кабелінің ток өткізгіш өзекшелері, әдетте, мыстан, оқшаулағышы қағаздан не полимерден, ал қабықшасы қорғасыннан не алюминийден жасалады. Талшықты-оптикалық Байланыс кабелі қорғағыш қабықша (фторпластан, поливинилхлоридтен, т.б. жасалған) ішіне орналасқан жарық өткізгіш талшықтардан құралады. Қазір көбіне талшықты-оптикалық Байланыс кабелі жиі қолданылады, себебі ол басқаларына қарағанда арзанға түседі, әрі онымен берілетін сигналдың сапасы төмендемейді. Дереккөздер
Петроглиф

]] Петроглиф (лат. петро — тас және грек. глиф — жазу) — тақтатас, жартастарға салынған суреттер, бейнелер. Ежелгі П-тер соңғы палеолиттің ақырында пайда болды. Кейінгі голецендік тарихи-мәдени кезеңдерде (мезолит, неолит, қола дәуірі, темір дәуірі, т.б.) қоғамдағы өзгерістерге байланысты дамыды. Мұндай суреттер Швеция мен Норвегия (Богуслен, Таннум), Солтүстік Италия (Велкамоника), Португалия мен Испания жерлерінен, Солтүстік Африкадан, Араб жарты аралынан табылған. Жартас суреттері Үндістан мен Пәкістан, Қытай, Корея мен Жапонияда да бар. Америка құрлығында жартас өнерінің ескерткіштері Канада, АҚШ, Аргентина, Чили мен Бразилияда кездеседі. Олар Австралияда да көп. Мұның өзі П. жалпы адамзат мәдениетінде маңызды құбылыс болғандығын айғақтайды. Қазіргі ТМД елдерінің жерінен де П-тер көптеп табылған. Олар Кавказда, Орталық Азияда, Сібірде, Оралда, Қиыр Шығыста шоғырланған. Ескерткіштердегі суреттер сан алуан тәсілдермен шекіліп, бедерленген. Әр өңірдегі мұндай өнер туындылары тас ғасырынан кейінгі орта ғасырларға дейінгі адамдардың шаруашылығынан, тұрмыс-салты мен жол-жоралғыларынан, дүниетанымынан хабар береді. Басты сюжеттері адамдардың шаруашылық салаларын (аңшылық, балықшылық, т.б.), наным-сенімдерін сипаттайды. Суреттер қызыл охрамен және тастың бетін қашап, шекіп салу тәсілдерімен түсірілген. Соңғы тәсіл көп жерлерде кеңінен пайдаланылды. Көбіне хайуанаттар қырынан, адамдар алдынан салынды. Суреттерде пропорция сақталмаған; түз тағыларының кішкентай суреттерінің жанына одан бірнеше есе үлкен адам бейнесі салынған. Бұл өнердің мәні терең, бейнелері мазмұнды болып келеді. Оларда аңыз әңгімелер, мифтік сюжеттер, қоршаған ортамен байланысты шаруашылық-тұрмыстық қарекеттер бейнеленді. Қазақстанда 200-ден астам жартас суреттерінің шоғырланған орындары белгілі болып отыр. Солардың ішінде жан-жақты зерттеліп, ғылыми айналымға түскендері: Ақбауыр, Арпаөзен, Баянжүрек, Ешкіөлмес, Қаратау, Қойбағар, Майдантал, Мойнақ, Таңбалы, Теректі-Әулие, т.б. Тағы қараңыз * Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері * Ешкіөлмес петроглифтері Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Нұрберген Тастаев

Тастаев Нұрберген (15.12. 1957 жылы туған, Жаңақорған кенті) – термеші, ақын, сазгер. Жамбыл гидромелиорация құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесін бітірген (1981). 1981 – 1883 ж. Жаңақорған ауданы «Госкомсельхозтехника» бірлестігінде аға инженер, 1983 – 1986 ж. 17-ші кәсіптік-техника училищесінің комсомол ұйымы хатшысы, өндіріс маманы, 1986 – 1990 ж. «Білім» аудан қоғамының жауапты хатшысы, ауданы партия комитетінде нұсқаушы, 1990 – 1991 жылы «Задария» кеңшары партия комитетінің хатшысы, 1991 – 1993 жылы кеңшар директорының орынбасары қызметтерін атқарған. 1994 – 1996 жылы Қаратөбе ауылдық округінің әкімі, 1996 – 2005 жылы аудан мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 2005 жылдан Жаңақорған кенті әкімінің орынбасары қызметінде. Тастаев айтыскер ақын, термеші, әнші ретінде «Наурыз-89» (Алматы, 1989), Базар жыраудың 150 жылдығы (Ташкент), Т. Рысқұловтың 100 жылдығы (Шымкент), Абайдың 150 жылдығы (Ақтау) тойларына қатысып, өнер көрсеткен. Шешендік өнердің Бүкілодақтық ІІ-ші байқауының дипломанты. Сазгер Т-тың 50-ге жуық әні бар. Оның ішінде «Көңіл сыры», «Гүлім», «Жанымда бір жүрші», «Туған жер», «Ата жұртты сағындым», «Жаңақорған Жаңарығым», «Сен мені қадірлесең», «Досыма», «Қарғашым», т.б. әндері кең тараған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Татар ұлттық-мәдени орталығы

ТАТАР ҰЛТТЫҚ-МӘДЕНИ ОРТАЛЫҒЫ, 1991 ж. 27 қаңтарында құрылған. Орталық облысы Ассамблеясының басқаруымен «Наурыз», «Ұлттық мәдени орталықтар күні», «Тіл мейрамы» т.б. дәстүрлі мейрамдар өтіп тұрады. Қазақстанда тұратын халықтар тілін демокр. негізде шешілуді мақсат еткен. Қызылорда қ-нда өтетін ұлттық-мәдени спартакиадаларға жеңілатлетикалық эстафетадан, арқан тартудан, волейболдан, футболдан, стол теннисімен, армреслингтен, шахматтан, т.б. спорт түрлерінен белсенді түрде қатысып отырады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Капитал шығыны

:Капитал шығыны – негізгі қорларды құруға және ұдайы қалпына келтіруге жұмсалатын шығындардың жиынтығы, яки ғимараттар, жабдықтар, өндірістік көлік, тағы басқа сияқты ұзақ мерзімді өндірістік активтерді жаңадан сатып алуға немесе қолданыстағыларын ұлғайтуға жұмсалатын шығын. Дереккөздер:
Жүсіп Таубайұлы

Жүсіп Таубайұлы (1882–1916 жж., Қармақшы ауданы, Ақжар а.) – ақын. Шығыс медресесінде оқыған. Жасынан шығармашылықпен айналысқан. 1902 ж. «Шаһнаманың» «Ескендірнамасын» аударған. «Әбу Әли ибн Сина», «Бес бәйіт», «Алдар Көсе», «Мыстан кемпір» атты дастан, хикаялармен қоса, 1905 ж. «Алдар Көсенің шайтанды алдауы», 1913 ж. «Замана жайы» дастандарын жазған. Таубайұлының «Балалар, үгіт мынау қолданасың», «Естімекке қылмай опа дүние жәни», «Жөнейтке», «Сақыбы Сағадаттың біздің адал», т.б. жыр-толғаулармен қатар 1913 ж. Шораяқтың Омарымен, Ержанұлы Ыбырашпен айтысқа түскен. Таубайұлының шығармаларын Сырдария экспедициясы кезінде (1920) алғаш жинап, зерттеген Ә. Диваев болды. Жиналған деректерді 1940–1970 жж. Н. Майқанов, Ү. Толыбеков, Ә. Қайнарбаев, М. Байділдаев академия қорына тапсырған. Бүгінде ақынның мұралары Орталық кітапхана мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорында сақтаулы. Әдебиет
Ибадулла Айғалиұлы Таутенов

Ибадулла Айғалиұлы Таутенов (01.01.1956 жыл, Сырдария ауданы Н.Ілиясов а.) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (2005). * Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (ҚазҰАУ) бітірген (1978). * 1978 – 1992 ж. «Қазақстанның 50 жылдығы» кеңшарында бас агроном * кейіннен Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Арал өңірі агроэкология және ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты) аға ғылыми қызметкер болған. * 1992 – 2002 жж. Ы. Жақаев атынд. Қызылорда агроөнеркәсіп инженерлері институтында (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) аға оқытушы, 2002 жылдан кафедра меңгерушісі қызметінде. * Ғылыми еңбектері Сырдария өзенінің төменгі ағысының шалғынды, батпақты топырағында күріш егістігіне берілетін азот тыңайтқыштарының түрлері, оларды енгізу әдістерінің тиімділігі және күріштің минералдық қоректенуі мен өнімділігін арттыру мәселелеріне арналған. * 67-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 1 монография, 4 ұсыныс, 15 оқу-әдістемелік құрал бар. Дереккөздер
Ішектыныстылар

Ішектыныстылар (Enteropneusta) – жартылай хордалылар типіне жататын теңіз жануарларының класы. І. дүние жүзінде жылы теңіздерде, көбінесе теңіздің балшықты не құмдауытты түбінде, жағалаудағы судың көтеріліп-қайтатын жерлерінде тіршілік етеді. Олардың 4 тұқымдасы, 12 туысы, 100-ге жуық түрі анықталған. Бұлар екінші ауыздылар тобына жататын қарапайым жануарлар, бұрын оларды құрттарға жатқызып келген 1867 жылы А.О. Ковалевский І-дың хордалыларға жақын екенін алғаш рет дәлелдеген. Денесінің пішіні құрт тәрізді, ұзындығы 10 – 50 см, ұсақ түрлері Saccoglossus pugmaeus-тің ұзындығы 3 см болса, ең ірі түрі Balanoglossus gіgas-тың ұзындығы 1,8 – 2,5 м-ге жетеді. Көп қозғалмайды. Денесі үш бөлімнен: тұмсығы, жағасы және кеудеден тұрады. Көптеген сезімтал клеткалары бар бұлшықетті тұмсығы – ең сезімтал әрі ең белсенді бөлігі. Ол ағза мен ортаның өзара байланысында айрықша рөл атқарады. Сондай-ақ тұмсық негізгі жер қазатын мүшесі болып саналады, себебі І. тіршілігінің көбін қазылған үңгірлерде өткізеді. Тұмсығын жаға қоршап тұрады. Ол да бұлшықетті, өте қысқа денеден айрықша көрініп тұрады. Жағадан кейін, ішінде барлық мүшелері орналасқан кеуде жатады. Оның алдыңғы бөлімінде жіңішке желбезек тесіктері болады. Ауыз тесігі тұмсықтың негізінде, аналь тесігі кеуденің ұшында орналасқан. Ас қорыту жүйесінің негізгі екі ерекшелігі бар. Алдыңғы ішегі метамерлі орналасқан желбезек саңылаулары арқылы сыртқы ортамен байланысып, тыныс алу қызметін атқарады, жануардың аты осы ерекшелігіне байланысты қойылған. Екінші ерекшелігі – жұтқыншақтың арқа бөлімінен тұмсықтың ішіне қарай бағытталған стомохора деп аталатын ішектің тұйықталған өсіндісі өтеді. Зәр шығару жүйесі несеп өнімдерін сыртқы ортаға шығаратын екі жұп ерекше түтікшеден тұрады. Олар целомодукт деп аталады. Қан айналу жүйесі жақсы дамыған. Жағасында орналасқан арқа жүйке бағанасы қалың қабатты жүйке түтікшесін түзеді. Бұл І-ды хордалыларға жақындастырады. Арнайы сезім мүшелері жоқ, бірақ олардың сыртқы жабынының астында көптеген жарық сезгіш клеткалары орналасқан. Дара жыныстылар, жыныс деформизмі анық байқалмайды. Әрбір жыныс безі күлте түтікшемен сыртқа ашылады. Жыныс өнімдері суға шығарылып, сонда дамиды. Дамуы суда еркін жүзетін дернәсілі – торнария сатысы арқылы өтеді. Торнария тікентерілілердің дернәсіліне өте ұқсас. І-дың ішінде паразиттері аз, олар негізінен балықтардың қорегі болып саналады. Дереккөздер