kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Далап

Далап (ерінге жағатын) еріннің терісін жұмсартып, оны күн, жел қағудан қорғайды. Далаптың көмегімен еріннің пішіні мен көлемін өзгертуге болады. Егер ауыз үлкен болса, далапты езуге жеткізбей еріннің орта тұсына ғана жағады; ауызы кішкентай әйелдер — еріннің бүкіл жоғарғы бөлегін, ал жоғарғы еріні қалыңдау болса — төменгі ерінді тұтастай, ерін жұқа болса — жоғарғы ерінді көбірек бояу керек; ерні қалың әйелдер далапты еріннің шетіне жеткізбей жаққаны жөн. Әуелі ауызды айнала сызық жүргізіп, сонан соң ерінге далап жаққан дұрыс. Далап қалың жарылып кетсе, оны жұқарту үшін ерін арасына қағаз қойып, ерінді қатты жымқырыл қысу керек. Еріндегі далапты түнемелге қалдырмай, кешкісін нәрлі креммен сүрту қажет. Ерін далабы әртүрлі түсте шығарылады. Оны түсі беттің терісіне, көздің, шаштыр киімнің түсіне сәйкес келетіндей етіп таңдау керек. Мезгіліне қарай күндіз және кешкісін пайдаланылатын далаптардың түсі әртүрлі болуы шарт. Күндіз қолданылатын далаптың түсі кешқұрым пайдаланатынға қарағанда ашық, нәзік болғаны дұрыс. Аққуба өнді әйелдердің қоңырқай түсті далапқа үйір болмағаны жөн, себебі мұндай түс оларды егде етіп көрсетеді, әрі бет-әлпетінің өңін бұзады. Қоңырқай күнқақты өңді, сондай-ақ қараторы әйелдерге дал аптық ашық түстісінен гөрі қоңырқай-қызғылт түстілері жарасады, ал қоңыр-сары шашты әйелдер түсі онша ашық емес дал алты, шашының түсі сары әйелдер ашық түсті далапты пайдаланғаны жөн. Құрамында бояғыш заттар жоқ, тек қана ерінді жұмсартып, жарылудан, кеберсуден, жел қағудан қорғауға арналған түссіз гигиеналық далап та шығарылады. Жүкті әйелдер ерін дал абын пайдаланбағаны дұрыс. Дереккөздер
Семен Ефимович Десницкий

Десницкий Семен Ефимович (1740-1789) - Ресейдегі «заңгерлік дүниетанымның» қалыптасуы мен дамуына көп себебін тигізген атақты орыс заңгері, «орыстың ішіндегі бірінші құқық профессоры». Биография Семен Ефимович Десницкий Нежинде дүниеге келген. Туу туралы нақты мәліметтер жоқ, сондықтан туған жылы шамамен көрсетілген. Дереккөздер
Шекаралық ағын сулар мен халықаралық көлдерді қорғау жөніндегі келісім

Шекаралық ағын сулар мен халықаралық көлдерді қорғау жөніндегі келісім (Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes) — 1992 жылы Хельсинкиде (Финляндия) қабылданған. Қатысушылары — 24 мемлекет. Мақсаты — шекараралық суларды қорғау және оңтайлы пайдалану жөнінде ұлттық және халықаралық шаралар қабылдау. Негізгі ережелері — қатысушылардың шекараралық сулардың ластануын болдырмау, бақылау және азайту жөніндегі міндеттемелері, ластанудың таралуын шектеу; ластанудың алдын алудың амалы ретінде "ластаушы төлейді" ұстанымын қолдану; зерттеу және даму саласындағы ынтымақтастық; мониторинг жүйесін жүргізу. Дереккөздер
Фарш салынған колбаса

Фарш салынған колбаса (литва тағамы). Колбасаны дөңгелектеп кесіп бір-ақ жағын қуырады. Сосын жаңа піскен саңырауқұлақты (немесе кептірілген саңырауқұлақты күні бұрын қайнатыg) шағындаg турап, оған пияз қосып қуырады. Үстіне тұз, бұрыш себеді. Колбасаның әр түйіріне саңырауқұлақ фаршын бірге қосып дастарқанға қояды. 400 г колбасаға: 500 г жаңа піскек саңырауқұлақ немесе 50 г кептірілген саңырауқұлақ, 2 ас қасық ерітілген май немесе маргарин (асханалық), 3 бас пияз, тұз бен бұрыш — татымына қарай. Дереккөздер
Қарашірінділену

Қарашірінділену (Гумификация; — топырақ, facere — жасау) — өсімдіктер мен жануарлардың мортмас-саларының ыдыраған өнімдерінің топырақтағы микроорганизмдердің қатысында қарашіріндіге айналуының биохимиялық | процесі. Заттектердің полимерленуі және тотығуы арқылы жүзеге асырылады. Қарашірінділену дәрежесі қарашірінді заттектерінің қосындысының топырақтағы органикалық заттектердің жалпы қосындысына қатынасымен өлшенеді (%). Дереккөздер
Жүк арту габариті

Жүк арту габариті - ашық жылжымалы құрам түзу көлденең жолда тұрғандағы оның жүк (буып бекітуді ескере отырып) орналастырылуға тиісті шекті көлденең (темір жол өсіне перпендикуляр)сұлбасы. Дереккөздер
Шекті рауалы деңгей

Шекті рауалы деңгей — шекті рауалы концентрация секілді, бірақ ортаны шу, радиоактивтіk3к, электрмагниттік сәулелену және т.б. арнайы ластағыштармен ластауға байланысты қолданылатын ұғым. Мысалы, сәулеленудің және т.б. шекті рауалы деңгейі болады. Ластанудың мұндай жағдайларындағы шекті рауалы деңгей әлі анықталған жоқ, ал оның зерттелуі тәжірибелік немесе тәжірибелік-өндірістік дайындық сатысы деңгейінде ғана тұр. Дереккөздер
Жылжымалы құрамның габариті

Жылжымалы құрамның габариті - рессорларында тұрғандағы бүйірлік еңкеюін қоспағанда максимал мөлшерленген шектері және тозықтары бар, бос та, тиелген жағдайда да түзу көлденең жолда орналастырылған жылжымалы құрам жайғасуға тиісті, шекті көлденең (жол өсіне перпендикуляр) сұлба. Дереккөздер
Шекті рауалы доза

Шекті рауалы доза — зиянды агенттің организмге не олардың қауымдастықтарына өткенде (демалу, тамақпен бірге және т.б.) оларға әлі құртатындай ықпал жасамайтындай ең көп мөлшері. Бір жылдық шекті рауалы доза және белгілі бір уақыт аралығы ішіндегі шекті рауалы доза белгіленеді. Дереккөздер
Асунсьон

Асунсьон (, толық ресми атауы Nuestra Señora Santa María de la Asunción, ) — Парагвайдың астанасы. Парагвайдың батыс бөлігінде, Парагвай өзеніне Пилькомайо өзені құятын жердегі сол жағалаулық аңғарда орналасқан. Астана тропиктік ормандар аймағында орналасқан. Парагвай өзені жағалауларының бір бөлігі батпақтанған. Табиғи өсімдіктері, негізінен, пальмалар мен дәнді шөптесін өсімдіктерден құралады. Күн ыстық болатын күндері Асунсьон тұрғындары зиянды жәндіктер: кене, шегіртке, масалардың үлкен ордаларының шабуылынан зардап шегеді. Асунсьон халқының саны 900 мыңнан астам адамды құрайды. Астана тұрғындарының басым бөлігі (90%-дан астамы) гуаранилар (шығу тегі испан-үндіс метистері), сондай-ақ қалада Аргентина мен Бразилиядан шыққандар, немістер, италиялықтар, португалдар, жапондар мен орыстар да тұрады. Мемлекеттік тіл — испан тілі болып табылады белгілі бір дәрежеде гуарани тілі де таралған Асунсьонның дінге сенетін халқының көпшілік бөлігі католиктер, протестанттар мен православие христиандары да бар. Асунсьонның негізін 1537 жылы 15 тамызда испан жаулап алушылары христиан мерекесі күні — Успения Әулие Құдай жаратушы күні қалады. Сондыктан да қаланың бастапқы атауы — "Гуидад де Нуэстра сеньора де Лa Асунсьон", испан тілінен аударғанда "біздің Құдай жаратушы Успения ханымның қаласы" болды. Бұдан кейін қала қарапайымдау — Асунсьон (аудармасы Успения) деп атала бастады. 1811 жылы Парагвайдың тәуелсіздігі жарияланған соң, Асунсьон Парагвайдың астанасы болып танылды. Парагвай өз бейтараптығын мәлімдеген Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, Асунсьон өздері жасаған әскери қылмыстары үшін жазадан тығылып жүрген гитлерлік Германияның бұрынғы офицерлері үшін паналайтын жер болды. Астанада 1954 жылдан 1989 жылға дейін елде әскери-полицейлік диктатура орнатқан реакцияшыл генерал Д.Стресснердің резиденциясы орналасты. 1989 жылы ақпанда Асунсьонда А.Стресснердің билігін құлату мен астана мен тұтастай алғанда бүкіл елдің әлеуметтік және экономикалық өмірінде оңды қайта құрулардың басталуына жол ашқан әскери төңкеріс болып өтті. Қаланың тарихи орталығының архитектуралық бейнесінде отарлық кезеңнің айқын белгілері бар. Асунсьон мен оның оңтүстік-шығыстағы айналасында XVI—XVIII ғасырларда иезуиттер тұрғызған шіркеулер мен монастырьлардың асқақ ғимараттары орналасқан. Астанада бірнеше жоғары оқу орындары, оның ішінде Асунсьонның Ұлттық университеті мен Католиктік университет бар. Парагвай өзенінің сол жағалауында орналасқан Асунсьон мен оның айналасы шетелдік Туризмнің негізгі аймағы болып табылады. Астанаға келген туристерді бұта өсімдігінің майда уатылған жапырақтарынан қайнатылған, елде өте кең тараған сүйікті дәстүрлі сусын — ыстық немесе суық матэ шайымен міндетті түрде сыйлайды. Мұндай сусын қаланың көптеген қонақтарына нағыз таңсық нәрсе болып табылады, өйткені матэ приматтық жағдайларды өте талғайды және Оңтүстік Американың белгілі бір аудандарында ғана өсіріледі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.mca.gov.py Қала муниципалитетінің ресми сайты]
Дальтонизм

Дальтонизм (түсті ажыратпаушылық) — көздің көру қабілетінің бұзылуы нәтижесінде түсті ажырата алмаушылық. Түсті бірқалыпты сезетін адам негізгі үш түсті (қызыл, жасыл және көк) қабылдай алады (Көру мақаласын қараңыз). Дальтонизмге шалдыққан адамның қызыл және жасыл түстерді сезінуі төмендейді немесе мүлде жойылады, соның салдарынан айналадағы әлемнің түрлі-түсті көріністерін теріс қабылдайды. Көк түске сезімталдықтың кемуі өте сирек байқалады. Түсті мүлде айыра алмаушылықты түс танымау деп атайды; мұндайда айналадағы барлық заттар қара-ақ реңді болып қабылданады. Дальтонизм туа біткен және жүре біткен болып бөлінеді. Туа біткен дальтонизм ерлерде тұқым қуалайды. Жүре біткен дальтонизм көздің немесе орталық жүйке жүйесінің ауруға шалдығуынан болады, сондықтан түсті ажырата алмау белгісі байқалған жағдайда дереу көз дәрігеріне қаралған жөн. Дальтонизмде тағы бір ескеретін жайт: түс айыру кемістік ұзақ уақыт бойына сол ауру адамның өзіне де, оның маңайындағыларға да байқалмауы мүмкін. Дальтонизмге шалдыққан адамдарда бірте-бірте түстің ашықтығына қарай ажырата білу қабілеті пайда болады. Адамдардың түсті ажырата білуін тексеріп отырудың практикалық, әсіресе кәсіптік тұрғыдан айрықша маңызы бар. Өйткені түсті дұрыс ажырата білмеу бақытсыз жағдайға ұшыратуы мүмкін. Дереккөздер
Волын крученигі

Волын крученигі (украин тағамы). Етті жіңішкелеп тілімдеп кеседі де, жақсылап жаншиды. Мұнан соң тұздап, бұрыштап, бұқтырылған капустаның жапырағына орайды да, ұнға аунатып, ерітілген шошқа майына қуырады. Сосын оған аздаған мөлшерде ет сорпасы мен томат-пюре құйыл, қақпағын жабады да, дайын болғанға дейін бұқтырып қояды. Дастарқанға қоярда үстіне бұқтырылған ет сорпасының тұздығын құяды.500 г етке: 1 кг жаңа піскен капуста, 100 г шпик, бір жарым ас қасық бидай ұны, жарты бас пияз, 1—2 ас қасық томат-пюре, 1 —1,5 ас қасық ерітілген шошқа майы, жарты стакан сорпа, құмшекер, тұз, сірке су, ұнтақ қара бұрыш — татымына қарай. Дереккөздер
Құрылыстар жақындау габариті

Құрылыстар жақындау габариті - ішіне жылжымалы құрамнан басқа ғимараттар мен құрылғылардың және де жылжымалы құраммен тікелей әрекеттестікке арналған құрылғылар бөліктерін қоспағанда және мынадай жағдай болса: ішкі габариттік кеңістікте бұл құрылғылардың тұратын орны жанасатын жылжымалы құрамның боліктерімен үйлестірілген және олар жылжымалы құрамның басқа элементтерімен жанаса алмайтын болса, материалдар, қор бөлшектері және жабдықтар кіруге тиісті емес шекті көлденең (жол өсіне перпендикуляр) сұлба. Дереккөздер
Бөген (өзен)

Бөген – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерімен ағып өтеді. Бастауы Қаратау баурайынан бастау алатын Үлкен Бөген (Қаттыбөген) және Балабөген өзендерінің қосылған жерінен бастап Бөген деп аталады. Гидрологиясы Ұзындығы 164 км, алабы 4680 км 2 . Басты салалары: Шаян, Сасық өзендері. Алабы белесті, еңістеу келген жазық. Жайылмасы 300 — 600 м. Бөген ерте көктемде тасиды. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Қызылкөпір бекеті тұсында көп жылдық орташа ағыны 4,36 м 3 /с. Төменгі ағысында Бөген бөгені салынған, одан Арыс-Түркістан каналы тартылған. Бәйдібек, Ордабасы және Отырар аудандарының шаруашылықтары егін суаруға, мал шаруашылығына және ауыз суға пайдаланады. Бөген - әдетте өзендерде бөгет және бөгесін салу арқылы жасалған суқойма. Дереккөздер
Шикізат

Шикізат — # бұрын еңбек әрекетіне түскен және одан әрі өнделуге тиіс еңбек заттары (мысалы, қазылған кеніш, қырқылған жүн); әдетте, шикізат қайсыбір өнеркәсіп саласына: жеңіл, тамақ, т.б. арналған деп ұғынылады; # табиғи ресурстардың, негізінен, пайдалы қазбалардың өндірісте пайдаланылатын бөлігі. Бұлайша ұғынуда шикізат — табиғи ресурстардың ендігі пайдаланылатын немесе технологиялық тұрғыдан өндіріске тартылуы мүмкін бөлігі. Бірнеше түрлері сараланады: * борлық шикізат (бор алу үшін қолданылады, каолиндік шикізат (керамика мен отқа төзімді материалдар алуда, сондай-ақ, бірқатар технологиялық процестерде қолданылады), цемент шикізаты және т.б. Шикізатты комплексті пайдалану Шикізатты комплексті пайдалану - минералдық шикізат құрамындағы барлық пайдалы компоненттерді және өндіріс қалдықтарыны технологиялық жағынан мүмкін болатындай етіп, экономикалық жағынан ұтымды әдістермен пайдаға асыру. Минералдық шикізаттар құрамы жөнінен негізінен бірнеше пайдалы компоненттерден тұрады, сондықтан оларды комлексті пайдаланудың мәні зор. Мысалы, темір рудаларында титан, ванадий, кобальт, күкірт, күміс, көмір кендерінде, колдедан күкірт, германит т.б жасауға болады. Минералдық шикізаттардың ішіндегі құрамы жағынан ең көп компонетті - түсті металл рудалары. Түсті металлургияда ең негізгі он бәр металдан, алюминий, мыс, никель, қорғасын, мырыш, вольфрам, молибден, сынап, қалайы, сурьма, басқа ілеспе түрде алпыс түрлі компонент, оның ішінде асыл және сирек кездесетін металдар, платиноидтар және сирек кездесетін элементтер алынады. Республикамыз шикізатты комплексті өндіру саласында жетекші орынды иеленеді. Түсті металлургия саласынан, әсіресе Өскемен және Балқаш кен орындары жоғары көрсеткішке жетті және жетеді. Дереккөздер
Жасаңқы дем

Жасаңқы дем - берілген артикуляцияны дыбыстау ұшін дыбыс мүшелерінің дұрыс орналасуы кезіндегі дыбыс артикуляциясының екінші фазасы не орта бөлігі, яғни приступ пен отступ аралығындағы уақыт. * Кедергілі Жасаңқы дем - дыбысты созылыңқы екінші фаза артикуляциясымен және рекурсиямен айту. * Сәттік Жасаңқы дем *# Дыбысты өте қысқарған екінші фаза артикуляциясымен айту; *# Копармалы дыбыссыздардың созыңқы емес дыбыстар сияқты қасиеті. Дереккөздер
Люля-кебаб

Люля-кебаб - әзірбайжан, армян, араб елдерінің тағамы. Қойдың сұрпы етін, пияз, құйрық майды ет тартқыштан өткізеді. Содан кейін тұздап, бұрыштап, жақсылап араластырады да, темір істікке шаншып, шоққа аударыстыра отырып қақтайды. Гарнирге — жас көкөніс (салат, көк пияз, тархун) береді, ал кептірілген зеректі (сумах) ыдысқа салып дастарқанға бөлек қояды. 1 кг қой етіне: 40 г құйрық май, 1 бас пияз, көк пияз, тархун, тұз, бұрыш — татымына қарай. Дереккөздер
Қаскерлік

Қаскерлік (Браконьерство) — # аң аулау, балық аулау ережесін және жануарлар әлемін қорғау туралы заңның талаптарын бұзып, жабайы жануарларды аулау немесе жою. Қаскерлікке тыйым салынған уақытта, тыйым салынған жерде немесе тыйым салынған тәсілмен рұқсатсыз аң аулау және балық аулау, аулауға толық тыйым салынған жануарларды аулау және ату, ату және аулау мөлшерін арттыру; жұмыртқаларды, қауырсындарды жинау, індерді, ұяларды, апандарды бұзу және т.б. жатады; # кеңейтілген ұғымыңда қаскерлікке орманды сақтау ережелерін бұзу да, сондай-ақ сирек кездесетін немесе бағалы өсімдіктерді (әсіресе сату үшін) заңсыз жинау да және т.б. жатады. Дереккөздер
Шөлденумен күресу жөніндегі конвенция

Шөлденумен күресу жөніндегі конвенция (Convention to Combat Desertification) — 1994 жылы Францияда Парижде қабылданған. Максатnары — шөлденуге қарсы күрес және шөлденуге душар болып отырған елдердегі қуаңшылық зардаптарын жою, қуаңшылық жерлерді пайдалану. Негізгі ережелері — қаражат құралдарын қатыстыруды қоса халықаралық күш-жігер жұмсау; технологиялар беру; ақпарат алмасу; ғылыми зерттеулер жүргізу және бағдарламалар талдап жасау. Дереккөздер
Кәдімгі көпіршік

Кәдімгі көпіршік, Генционa (Gentifna) — көпіршіктер тұқымдасына жататын өсімдік. Су бетінде жүзіп жүреді, сабағының ұзындығы 1 см, тарамдалған. Жапырағының ұзындығы 1,5-5 см, онда ірі көпіршіктер болады. Жайық өңірінде Аққұмда, Шежінде жиі кездеседі. Тамырсыз өсімдік. Үрлеген жел мен толқынның әсерінен таралады. Сабағының жоғарғы жағында пайда болатын арнайы қалың бүршіктің көмегімен қыстайды. Жапырағындағы көпіршік жәндіктерді, шаян тәрізділерді ұстайтын құрал қызметін атқарады. Кәдімгі көпіршіктің ішіне қарай ашылатын қақпағы болады. Оны байқаусыз басқан жәндіктер қайта шыға алмай, ішінде өледі. Бұл өсімдік үшін қорек болып табылады. Өсімдік арнайы тарату әдісімен өсіріледі. Дереккөздер
Кулинариялық жартылай фабрикаттар

Кулинариялық жартылай фабрикаттар— кулинариялық өңдеуді қажет ететін дайындалған күйінде сауда орындарына түсетін әр түрлі азық-түлік өнімдері (ет, балық, көкөніс, жарма т. 6.). Жартылай фабрикаттар әр алуан: оларды басқа тағамдар рецептурасында көрсетілгендей дайындайды. Жартылай фабрикаттарды дайындау тамақ дайындау жұмысын жеңілдетеді. Еттен жасалған жартылай фабрикаттар Ең көп тарағандары - порциялы, ұсақтап туралған, ұнға аунатылған және туралған жартылай фабрикаттар. *Порциялы жартылай фабрикаттар — бифштекс пен антрекоттар, эскалоп пен лангеттер, еттен жасалған котлеттер — тазаланған, формасы біркелкі, пісіруге ыңғайлы кесек ет түрінде болады. *Ұсақтап туралған жартылай фабрикаттар — азу, бефстроган, гуляш, кәуәп, қуырдақ жасауға, ал сүйекті бөлшек шикі ет түрінде жартылай фабрикаттар (сорпалық ет) сорпа және рагу жасауға арналған. Ұсақтап туралған жартылай фабрикаттарды орап-буып және таразыға тартып та сата береді. *Ұнға аунатылған жартылай фабрикаттар — ромштекстер, шницельдер, туралған котлеттер-формасы мен көлемі бірдей туралған ет. Оларды жұмыртқа уызына батырып алып, содан кейін кепкен нанның ұнына аунатады. Олар пісіруге дайын күйінде болады. *Туралған жартылай фабрикаттар — тартылған бифштекстер, москва котлеті, үйде әзірленетін және киев котлеттері — ет фаршынан жасалған бір қалыпты (формалы) және ұнға аунатылған тағамдар күйінде болады, оған жұмыртқа, тұз, қара бұрыш, пияз, жібіт ілген ақ нан қосылады. Ішек-қарыннан (ми, бауыр, бүйрек), сондай-ақ құс етінен жасалған жартылай фабрикаттар — тауықтың сүбесі мен жаншылған котлеті (семіз тауықтың ақ етінен жасалған), қуырылған тауық котлеті (кесілген еттен жасалған), тауықтың ішек-қарын, өкпе-бауырынан тұратын сорпалық оралып-буылған, өлшенген түрінде сатылады. Жартылай фабрикаттарға сондай-ақ тоңазытылған пельмендер мен ет тартқыштан өткізіп әзірленген фрикаделькиді де жатқызады. Оларды картон қораптарға салады. Үй жағдайында ет жартылай фабрикаттарын тоңазытқышта сақтайды. Оларды сатып алған күні пайдаланған жөн. Балықтан жасалған жартылай фабрикаттар — ең кең тараған түрі балықтын, тоңазытылған сүбесі болып табылады. Оны текшелен кесіп, таразыға тартып немесе тақталан буып-түйіп сатады. Көкөністен жасалған жартылай фабрикаттар Көкөністен жасалған жартылай фабрикаттарды тоңазытылған, келтірілген, сондай-ақ консерві түрінде шығарады. Қуыру үшін дайындалатын көкөніс негізінен, капуста, сәбіз, картоп котлеттері; тез тоңазытылған картоп, қуырылған картоп, құрғақ картоп пюресі; тез тоңазыту әдісімен консервіленген көкөніс жартылай фабрикаттары; көк бұршақ, үрме бұршақ (қабығымен), кейде помидор, сәбіз, тәтті бұрыш т.б. жаңа жиналған бетте тоңазытылған көкөністер сатуға түседі. Әр түрлі ет, балық, жеміс және көкөністен сұйық және қою тамақтық жартылай фабрикаттар даярлауға болады. Сондай-ақ жармадан (манный, күріш, тары котлеттері) және сүзбеден жасалған жартылай фабрикаттар да (ірімшік салып пісірген нан, немесе соған қажет қамыр) дайындалады. Дереккөздер
Паприкаш дин карне

Паприкаш дин карне (молдаван тағамы). Кесектеп туралған етті қыздырылған табадағы майға салып, сырты қызарғанша қуырады. Мұнан соң басқа ыдысқа аударып салып, үстіне шамалы қуырған ұсақ пияз, ұн сеуіп, тұз, томат-пюре, ұнтақ қызыл бұрыш, туралған сарымсақ, аз мөлшерде сорпа немесе су құйып, қақпағын жабады да, табы шамалы отқа қойып, дайын болғанға дейін бұқтырады. Гарнир ретінде суға піскен картоп немесе көкөніс, ботқа немесе макарон беріледі.500 ғ сиыр етіне (сұрпы ет): 2 ас қасық ерітілген май, 3 бас пияз, 2 ас қасық томат-пюре, 1 ас қасық бидай ұйы, 1—2 тал сарымсақ, тұз бен ұнтақ қызыл бұрыш — татымына қарай. Дереккөздер
Пуй ку фасоле

Пуй ку фасоле (молдаван тағамы). Тауықтың балапанын қуырғаннан кейін бөлшектеп бөледі. Мұнан соң көк бұршақты қайнатыл, үстіне май құяды. Сосын туралған пиязды аздап қуырады да, бірнеше қасық сорпа, ұнтақ қызыл бұрыш, тұз, қуырған ұн қосып қайнатады. Бұршақты ыдысқа салып, қуырылған балапанды бетіне салады да, үстіне пияз тұздығын құяды. 600 г балапан етіне: 600 г жаңа піскен бұршақ, 3 ас қасық сары май, 1 шай қасық бидай ұны, бұрыш пен тұз — татымына қарай. Дереккөздер
Кәдімгі еркекқырыққұлақ

Кәдімгі еркекқырыққұлақ (Pteridium aquilinum) — улы, көпжылдық шөптесін өсімдік. Тамыры ұзын, жайылған. Биіктігі 50-100 см. Жапырағы екі қатарда орналасқан, жылына 1 рет өсіп, дамып отырады. Олар екі-үш жерден тарамдалып бөлінген. Сағағы ұзын, жуан. Спорангийі үздіксіз, спорасы қоңырқай. Облыстың Амангелді шұратында, алебастр зауытының маңындағы орманда өседі. Сирек кездесетін өсімдік. Шілде-тамызда жетілетін спораларымен көбейеді. Дереккөздер
Магистральды газ құбыры

Магистральды газ құбыры - жанғыш газдарды шығаратын (не өндіретін) жерден қысымы тұтынушыларды жабдықтауға қажетті деңгейге дейін төмендететін газ тарататын станцияларға дейін тасымалдауға арналған газ құбыры. Дереккөздер
Қуырылған балапан еті

Қуырылған балапан еті (грузин тағамы). Балапан ұшасын кеуде тұсынан бастап қақ бөледі де, жігін ашып, қолмен екіге айырады. Мұнан кейін ішкі-cыртқы жағына тұз, бұрыш себеді. Тоң май салынған табаны жақсылап қыздырып, ұшаны салады да,аударыстыра отырып пісіреді.Дастарқанға қоярда тұздық (томат тұздығы, жаңғақ тұздығы) пен сорпаға немесе суға езілген үгітілғен сарымсақты бөлек береді. 2 балапанға: 2 ас қасық сары май, сарымсақ, тұз — татымына қарай. Дереккөздер
Кәдімгі бежір

Кәдімгі бежір – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын өсімдік. Сабағы жалаң, жоғары жағы бұтақты келеді, биіктігі 50-100 см. Жапырағы екі рет 3 жапырақтан құралады. Төбедегі шатыршагүлі 20-25 қылқаннан тұрады. Көлденеңі 7-9 см. Тұқымынан көбейеді. Аманкелді, Қарағаш өңіріңде өседі. Дереккөздер
Экологиялық абыржу

Экологиялық абыржу — қоғамның өзінің әлеуметтік-экологиялық дамуындағы экологиялық қиыншылықтарды кенет ұғынуы. (Шетелдерде бұл термин 1970 жылдары кеңінен танылды). Бұл қиыншылықтардың тіршілік ортасындағы жағымсыз құбылыстардың күшіне, олардың табиғи және жасанды қайтымдылығына негізделген саралануы бар. Олар экологиялық дағдарыс (экономикалық өсуді қиындататын қайтымды жағымсыз құбылыстар), экологиялық алапат (ұзак уақыт — ондаған жылдар өткеннен кейін ғана түзелетін, қайтымы қиын құбылыстар, экономикалық дамуды құлдырататын, қолайлы табиғи орта қайта жасалғанша даму мүмкін болмайтын өте жағымсыз құбылыстар), экологиялық коллапс (іс жүзінде қайтымсыз, қалыптасқан ортада адамның өмір сүруінің өзін жоққа шығаратын табиғи-антропологиялық құбылыстар). Аралық кезең (дағдарыс пен алапат арасындағы) аумалы күй болып табылады, мұның тұсында әлеуметтік- экономикалық дамудың жылдамдығы нөлдік шамада болады; алайда бұл кезеңде ресурстардың орнын әлі толтыруға болады немесе біршама қысқа мерзім ішінде (бірнеше жыл ішінде, ондаған жылдан кейін) алмастыруға келеді. Антропогендік әсерлердің осындай алапат салдары соңғы жылдары адамзатты ақылға келтіргендей болып, қоршаған ортаны қорғау проблемаларының шешілуіне қал-қадерінше үлес қосып жатқан ұйымдар, қоғамдық қозғалыстар, елдер, халықаралық ұйымдар саны жылдан-жылға көбейіп келеді. Дереккөздер
Сөйлемелік

Сөйлемелік - берілген тілдік аяда мағыналық толықтылыққа ие тыңдаушыға белгілі жеткізу единицасы. * Толық сөйлемелік - берілген тілдің толық семантико-синтаксистік (қысқартылмаған, эллиптикалық емес) кұрылымына сай сөйлемелік. * Эллиптикалық сөйлемелік - қысқартылған, нақты жағдайларда қолданылатын сейлемелік. Ауызекі сөйлеу формасында қолданылуы мұмкін. Тағы қараныз: * Сөйлем * Сөйлеу Дереккөздер
Қауіптілік класы

Қауіптілік класы (ластагыш заттар) (Классы опасности (загрязняющих веществ) — *1-класс (айрықша қауіпті): бензапирен, диметилтиофосфат, күшон, қорғасын, металдық сыпап және олардың бейорганикалық қосындылары; *2-класс (жоғары қауіпті). метилмеркантан, азот тотықтары (қостотық), никель, марганец, күкіртсутек, металдық күміс және оның бейорганикалық қосылыстары, формальдегид, фторлы сутек; *3-класс (орташа қауіпті): қаракүйе, күкірт-көміртек, метил спирті, темекі; *4-класс (болымсыз қауіпті): аммиак, аммиакты- карбамидті тыңайтқыштар, бокситтер, жербалшық (алюминий тотығы), темір- кендітотқақтар, октастар, мысты-никельді кендер. Дереккөздер
Ғұмар Зарипов

Ғұмар Зарипов (1905 жылы 26 қыркүйек (Бөкей ордасы ауданындағы, Жасқұс ауылында) — 1975 жылы 11 маусым) - белгілі өлкетанушы, Қазақстан халық ағарту ісінің озаты (1946), Қазақстанның еңбегі сіңген мұғалімі (1955). Жасқұс медресесінде оқыған, Алматы педагогикалық колледжін, Орал педогогикалық институтын (1934-40) бітірген. Туған ауылындағы мектепте мұғалім болған. Жергілікті, республикалық мерзімді баспасөз беттеріне мақалалар жазып тұрды. Өлкені аралап, ауыз әдебиеті нұсқаларын, Орда туралы тарихи деректерді жинаған. 3-тың өлкетанушылық зерттеулері негізінде «Совет өкіметі үшін күресте» кітабы жарық көрді. 1954 жылы Алматыда өткен республикалық педагог оқуы оның «8-10 сыныптарға көркем әдебиет шығармаларын талдау» атты баяндамасы 1-дәрежелі сыйлыққа болған. 3. сондай-ақ өлең, көркем әңгіме, әдеби сың жазған.«Құрмет Белгісі», Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Чанахи

Чанахи (грузин тағамы). Қуырылған қой етін кесектен (50—60 грамнан) турайды. Сосын картопты текшелеп, ал помидор, пияз бен көкөністі (ақжелке, балдыркөк, кинза) тілімден кеседі де, баклажанды ортасынан қақ бөліп, көкөніспен араластырып туралған еттің майына қосып фарш жасайды. Мұнан кейін осы тағамдардың бәрін бір ыдысқа (ең тиімдісі керамикалық ыдысқа) салып, үстіне сорпа немесе ыстық су құйып, бітеу бұрыш, томат-пюре, үгітілген сарымсақ, лавр жапырағын қосып, қақпағын жабады да, отын азайтып, қашан дайын болғанға дейін бұқтырады. 500 г қой етіне: 500 г картоп, 5—6 помидор, немесе 3 ас қасық томат-пюре, 200 г баклажан, 5 бас пияз, 2—3 түйір бұрыш, көкөніс (кинза, ақжелкен, балдыркөк), тұз — татымына қарай. Дереккөздер
Диверсификация

Диверсификация - # әр түрлілік, өзгеріс; # бұрын арнайы маманданған фирмалардың басқа өндіріс салаларына, қызмет саласына көшуімен байланысты капитал шоғырлануы формасы. Мысалдар Қаржыларда недиверсификацияланған портфелдің мысалы - тек бір акцияны сақтау. Бұл қауіпті; тек бір акция жылына 50%-ға төмен жатуыда ештеңе дайындалмаған жоқ. 20 акциядан туратын портфель осындай жатуы тиянаған жоқ, әсіресе олар кездейсоқ таңдалса. Егер акциалар әр түрлі салалар, компаниялардың өлшемлері және активтердің түрлерінен таңдалса, 50%-ға асу шансы оңайдай кем, себебі бұл өзіндік сала, компания сыныбы немесе актив түріндегі мүмкіндік аудандарын тегізері. Кейде қотировкалар 30 болуы мүмкін, бірақ олар сараланарын жатқызса, 10 болуы мүмкін. Бұл Джон Эванс пен Стивен Арчердің нәтижелерінің негізінде. Үйренішінші, 1985 жылыша кітапта айтылғаныша, портфельдегі бірнеше аралас акциялар диверсификацияға ең зор маңыздылық тигізеді. Бүлінгі акциялар саны бағаның волатильдігін азайтын болады. Уақыт бойынша әр түрлі активтік класстар мен секторлардың көрсеткіштері өзгереді. Бұл активті бөлу күрделене кетуі енді болады. Портфелдің перебалансларуы активтердің ең жақсы үлесін қолайлы сату және активтеріңіздің төменгі үлестерін көптегені нөміре алатындықты қамтыды. Диверсификацияның артықшылықтарын назар аударыбыз, көптеген сапалылар "нарық портфеліні сатып алу" деген мәртебедегі диверсификациялық аманатты ұсынады. Осы портфельді анықтау қиын. Ең бірінші анықтама серіктестік активтердің баға қойылу моделінен алынды, оның ішінде дейілгеніша, диверсификацияның маңыздылығы барлық қол жетімді активтердің процентілік бөлігін алу арқылы жетіледі. Бұл индекстік қорлардың негізіндегі тұсау. Егер портфельдегі барлық активтердің болашақ қылықсызы айыпталған болса, одақ диверсификациялық портфельдің болашақ қылықсызлығы не диверсификацияланмаған портфельдің қылықсызлығына сенімді болады. Кейбір активтер басқаларынан артық жеткілікті табады; бірақ баспана болмаса, қай активтердің жақсы іске асылатынын білмейді, бұл фактты баспана қолдана алмаңыз. Дереккөздер
Гаплография

Гаплография ( - қарапайым + - жазамын) - графикалық таңбалардың қайталанып жазылу орнына, бір-ак рет жазылудагы қате (филология жазылу орнына филогия). Тағы қараныз: * Гаплология * Гебраизм Дереккөздер
Сосиска

Сосиска және сарделька - пісірілген шұжықтардың бір түрі. Сосиска сарделькадан формасы (жіңішкелеу келеді) және фаршының құрамымен ерекшеленеді. Сосискалар мен сарделькалар жоғары және бірінші сортпен шығарылады. Жоғары сорт Сүт қосылған сосискалар бірінші сортты ірі қара мал етінен және сүт пен жұмыртқа қосылған жартылай майлы шошқа етінен жасалады . Қаймақ қосылған сосиска — бұзау , сиыр, жас малдың жоғары сортты етінен, жартылай майлы шошқа етінен және майлылығы 2 0% қаймақтан жасалады. Шикі сосискаларды сиыр және шошқа етінен жасайды. Бірінші сорт Орыс сосискаларын бірінші сортты сиыр етінен, шошқа етінен; сиыр еті қосылған сосискаларды және сарделькаларды сиыр етінен жасайды. Жоғары және бірінші сортты сосиска мен сарделькаларға қант, тұз , мускат жаңғағы, кардамон, бұрыш (қара және хош иісті) қосады. Сарделькалардың қабығы табиғи (ішектен), ал сосискалардікі — табиғи және жасанды болып келеді, сондай-ақ қабықыз, ауа өткізбейтін пленкамен оралған түрі де болады. Сосиска мен сарделькаларды дастарқанға ыстық күйінде (пісірілген немесе қуырылған), әр түрлі гарнирлер — буға пісірілген қырыққабат, бұқтырған көк бұршақ , картоп пюресі — қосып береді. Табиғи қабығы бар сосисканы қайнаған суда 5—10 минут, сарделькаларды 10—15 минут пісіреді, піскен сосискалар мен сардельканы табиғи қабығымен қосатағамға пайдалануға болады. Жасанды қабығын пісірер алдында алып тастайды , содан кейін сосисканы қайнап тұрған суға салып, 3—5 минут пісіреді. Фарш сыртындағы жұқа қабықша қатықсыз пісірілген сосискалардың дәмін және сіңімділік қасиеттерін сақтайды. Жасанды қабықты ыстық сосискадан алып тастауға да болады. 5 —10 минут пісірілген сосискаларды суық суға салып, тым суытып алмай дереу қайта алу керек. Осыдан кейін қабығы н кесіп, сыдырыл тастайды. Оны жасанды қабығынан сыдыру оңай. Пісірер алдында сосисканы шанышқымен (немесе пышақпен) сәл кесу керек. Шикі сосисканы шанышқымен шыжғырылған май жағылғаныстық табаға салады да, аудара отырып 12—15 минут қуырады. Сбдан кейін табаның қақпағын жауып, бу пешінде 30 — 40 минут бұқтырып пісіреді. Үй жағдайында сосискалар мен сарделькаларды тоңазытқышта 2 тәуліктен артық сақтамаған жөн. Шикі сосисканы сатып алынған күні пайдаланған дұрыс. Дереккөздер ar:سجق es:Salchicha fi:Makkara io:Sociso it:Würstel nl:Worst
Чекдирме

Чекдирме (түрікмен тағамы). Семіз қой етін (сүйегімен) кішкене етіп бөлшектеп шауып, жақсы қыздырылған табадағы тоң майға салып қызарғанша қуырады. Мұнан соң бетінде ірі күйінде туралған картоп, помидор, пияз салады да, тұздап, бұрыштап, араластыра отырып, жұмсарғанша қуырады. Үстіне аздап су құйып, қақпағын жауып, отын азайтып, дайын болғанға дейін бұқтырып қояды. 600 г қой етіне (семіз): 3 ас қасық қойдың ерітілген тоң майы, 400 г картоп, 4—6 помидор, 1 бас пияз, бұрыш пен тұз — татымына қарай. Дереккөздер
Басқыш-жайғыш

Басқыш-жайғыш - суағар бөгеттің астыңғы бьефіндегі судың артық кинетикалық энергия- сын басу, тасқынның жылдамдығын қайта бөліп тарату мақсатымен ақпаның бағытын өзгертуге, су ағынын жаюға (ені бойынша) арналған су ұрмасындағы құрылғы. Дереккөздер
Исатай Нәсекенұлы Кенжалиев

Исатай Нәсекенұлы Кенжалиев (10.6.1927 ж. т., ,БҚО,Казталов ауданы, Саралжын а. - 28.10.2011 ж. Орал) - ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты, Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің Құрметті профессоры 1951 ж. Орал педагогикалық институтын бітірген соң Казталов аудандық оқу бөлімінде мектеп инспекторы қызметін атқарады. 1955 ж. ҚазМУ-дің аспирантурасын бітіріп, Алматы ауыл шаруашылық институтында, Қыздар педагогикалық институтында және т.б. жоғарғы оқу орындарында жұмыс істеді. Осы жылдардан Қазақстан тарихы мәселелерін, әсіресе Махамбет Өтемісұлы, Құрманғазы Сағырбайұлы, т. б. қазақ халқының даңқты тұлғаларының өмірін зерттей бастаған. Талай жылғы ізденіс нәтижесінде «Махамбет» (1974), «Исатай Тайманұлы» (1975), «Казталовка — байырғы атамекен» (1974), т. б. тарихи-танымдық кітаптарын шығарды. Сондай-ақ «Батыс Қазақстанның қасіретті жылдары» (2000), «Бөкей облысы»(1901-1925 ж.), «Жеті жыл соғыстың кесапаты» (2001) монографиялары жарық көрген. Кенжалиевтің мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған ғылыми-танымдық еңбегі Батыс Қазақстан тарихьшың келелі мәселелерін көтеріп, нақты деректерін айқындауға арналған. Дереккөздер
Аралия

Аралия – аралия тұқымдасына жататын көп жылдық жабайы өсімдіктер туысы. Оның тамырларынан спиртті тұндырма және «сапарал» препараты дайындалады. Емдік қасиеттері жөнімен женьшень препараттарына жақын: орталық нерв жүйесін сергітеді, организмді әлдендіреді. Аралия препараттарын дәрігердің бақылауымен ғана қолданады. Дереккөздер
Бақтығали Кенжеғұлов

Бақтығали Кенжеғұлов (1908-1996) - жергілікті басшы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1908 жылы Орал обылысы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы), Жаңақала ауданы, Қарасамар ауылында туған. Еңбек жолы * 1929-1942 жылдары Бірлік, «Правда» газеті атындағы, кейін Жаңақала және Жалпақтал ауданы ұжымшарларында қызмет істеді. * 1942-1944 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан, елге оралған соң ауыл шаруашылығы саласында басшылық қызмет атқарған. * 1947-1952 жылдары - Ворошилов атындағы колхоз председателі. 1947 жылы өзі басқарған шаруашылықта мал санын өсіріп, өнім өндіру жоспарын асыра орындаған. * 1953-1963 жылдары - Айдархан ауылдық Советі еңбекшілер депутаты ОК-нің председателі. Наградалары * Социалистік Еңбек Ері (1948) * Медальдар Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://darvblago.ru/613.html История народов Средней Азии]
Қимай

Қимай — соғымға сойылған сиыр етінен дайындалатын кәделі тағам. Сиырдың тоқ ішегін тұздай, айналдырып оның ішіне кесек етіп туралған төстік пен төстің етегін, бұрыш, тұз, жуа қосылған етті салады. Қимайға төс етінен басқа сан, қол еттері де пайдаланылады. Шұжық сияқты қимай салынған ішектің де екі ұшы істікпен түйреліп, ыстап кептіріледі. Қимайды асып жеуге де, жазғытұрым ет азайған кезде қуырып жеуге де болады. Қимайдың ерекшелігі, оның майы мен қара кесек еті тең болады. Оны кейде «сиырдың қазысы» деп те атайды. Қимайды салқындатып асқан етке қосып береді. Дайындау үшін: майлы ет 500 г, 1 шай қасық тұз, 2 түйір жуа, жарты шай қасық қара бұрыш керек. Дереккөздер
Бақалақ (өсімдік)

Бақалақ — жабайы өсімдік. Қазақстанда кейбір бұған жақын түрлері өседі. Шөбі мен тамыр сабағы — платифиллин алкалоиді алынатын шикізат. Платифиллин-ойық жара ауруларына, гастрит және басқа ауруларға шипа. Дененің құрыстанғанын жазатын және қан тамырла рын кеңейтетін дәрі ретінде қолданылады: одан басқа көздің ішін зерттеу практикасында пайдаланылады. Дереккөздер
Қайролла Кенжеғұлов

Қайролла Кенжеғұлов (7.7.1930, Атырау облысы, Индер ауданы - 11.7.1999, Орал) - ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1967). 1951 ж. Орал педагогикалық институтын бітіргеннен кейін осында оқытушы, математика кафедрасының доценті, жоғарғы математика кафедрасының жетекшісі, экономика факультетінің деканы, 1967-79 ж. оқу ісі жөніндегі проректор, ректор болды. 1979-87 ж. кафедра меңгерушісі, физика-математика факультетінің деканы. Дереккөздер
Диоcкорея

Диоскорея — жабайы және қолдан өсірілетін өсімдік. Тамыр сабағы мен тамырларынан алынған диоспонин және полиспонин препараттары кейбір жүрек қан тамыры ауруларына пайдаланылады. Сондай-ақ атеросклероз ауруына холестеринді төмендететін дәрі ретінде қолданылады. Дереккөздер
Бифидобактериялар

Бифидобактериялар –– күйіс қайыратын жануарлардын жарасында шірітетін және патогенді микробтардың дамуын тежегіш бактериялар- олар шеттері түйреу іш тәріздес қалың тармақталған немесе тура болып келеді- спораны қалыптастырмайды. Дереккөздер
Дилемма

Дилемма - екі мүмкіндіктен таңдау қажеттілігі. Тұтқындар диллемасы Тұтқындар диллемасы - қылмыс істелгендігінің дәлелі бар, бірақ ол кінә тағуға жеткіліксіз болатын екі тұтқынның бір-біріне қарым-қатынасқа түсе алмайтын жағдайдағы олардың екеуіне де егер кінәсын мойындаған жағдайда жазаны азайтуға уәде беру Егер екеуі де мойындаған жағдайда екеуі де өлшеулі жаза алады, ал ешқайсысы да мойындамаса ең аз мөлшерде ғана жазаланады. Дереккөздер
Антисептикалық құралдар

Антисептикалық құралдар. Ауру туғызатын микроорганизмдерді құртады немесе олардың өсіп-өнуін тоқтатады. Жара-жарақатқа, дененің күйген жеріне микроорганизмдерді түсірмеу, сондай-ақ терінің іріңді ауруларын емдеу; бөлмелерді, киім-кешекті және науқас адамды күткенде қолданылатын заттарды дезинфекциялау үшін қолданылады. Медицинада қолданылатындары: хлор қоспалары (хлорамин, пантоцид және басқалары), йод қоспалары (йодтың спирт ерітінді сі, Люголь ерітіндісі, йодоформ және басқалары), сутегі тотығы, марганец қышқылды калий, кейбір қышқылдар (бор, салицил, карбол қышқылдары) және негіздер (мұсатыр спирті, ас содасы), сынап қоспалары (сулема, сынап майлары және басқалары), күміс қоспалары (лянис, протаргол және басқалары), қорғасын, алюминий қоспалары (Буров сұйығы және бабалары), спирттер мен спирт тұнбалары, формалин, қарамай, кейбір бояғыштар (метиленді көк, гауһар көк және бабалары). Сыртқы ауруларға қолданылатын антибиотиктер (грамицидин т. б.) мен кейбір өсімдіктерде, мысалы сарымсақта, пиязда, ақжелкенде, календулада және басқаларында болатын фитонцидтер антисептикалық заттардың ерекше тобын құрайды. Кейбір антисептикалық құралдар (мысалы, этил спирті, сірке және сүт қышқылы), сонымен қатар азық-түлік тағамдарын консервілеу үшін пайдаланылады. Ол үшін адамға зиянсыз мөлшерде ерітінді түрінде азық-түлікке қосылады. Олар (мысалы, сірке су) азық-түліктің сақталуына көмектеседі, дәмі мен иісін жақсартады. Дереккөздер uk:Антисептичні засоби
Геодезия жұмыстары

Геодезия жұмыстары - бөлу жұмыстары, құрылыс-құрастыру жұмыстарының дәлдігін бақылау және салынып жатқан үймереттер мен ғимараттардың орнынан жылжуы мен деформациясын бақылау кіретін құрылыс алаңында орындалатын жұмыстар кешені. Дереккөздер
Ереван бозбашы

Ереван бозбашы (армян тағамы). Қойдың төс етін бөлшектеп (40—50 грамнан) турап, үстіне су құяды да, отқа қойып, қайнаған соң көбігін алып, 1 сағаттай бабымен қайнатады, пісті-ау деген кезде етін түсіріп алады. Сорпасын сүзеді де, оған бұршақ салып, піскенше қайнатады. Бұршағы жұмсарған соң үстіне ірілеу туралған картоп, алма, сондай-ақ томат-пюре салып, аздап қуырылған ұсақ пияз, қара өрік, піскен ет, қызыл бұрыш, тұз қосады. Мұнан соң 10—15 минуттай тағы қайнатады.400 г қой етіне: стаканның 3/4 бөлігіндей бұршақ, 250 г картоп, 1 бас пияз, 2 алма, 10 қара ерік, 1 ас қасық томат-пюре, ұнтақталған қызыл бұрыш пен тұз — татымына қарай. Дереккөздер
Жерқонақ

Жерқонақ — жабайы өсімдік. Қазақстанда өседі. Тамырынан жасалған дәрілер (сұйық экстракт, қайнатынды) іш өткенде ішек қабынуына қарсы қолданылады. Сондай-ақ ауыздық ішкі кілегей қабығы қабынғанда (гингивит, стоматит) пайдаланады. Тамыр сабағы асқазан ауруларын емедейтін дәрілік шөптердің құрамына кіреді. Дереккөздер
Мастик

Мастиктер деп заттың бетіне жағылатын қорғағыш әрі әрлендіргіш рең беретін полимерлік негіздегі заттарды айтады. Жалпы мастиктерді үлкен үш топқа бөледі: 1) органикалық еріткіште әзірленген балауызды мастиктер; 2) сулы мастиктер; 3) сулы-эмульсиялы мастиктер. Бұл үш топтағылар да қатты, паста және сұйық күйінде өндіріледі. Органикалық еріткіш негізінде дайындалатын балауызды мастиктер паркет едендерді өңдеп тазалау үшін қолданылады. Ол, негізінен, бензин, скипидар, уайт-спирит сияқты органикалық еріткіште әзірленеді. Оларды линолеум, пластиктерге қолдануға болмайды, себебі ерітіп жібереді. Бұлар жақсы жағылады және жылтырайды, кемшілігі — жағымсыз иісі болады. Сулы мастиктер, негізінен, балауызды заттар мен эмульгатордан тұрады. Оны концентрат түрінде өндіреді және басты артықшылығы — негізділігі. Оларды пайдаланар алдында суда ерітеді. Құрамында суы болғандықтан, оларды керісінше ағаш негізді заттарға емес, линолеум мен пластиктерге қолданады. Сулы мастиктердің құрамы, негізінен, балауыз, беттік-белсенді заттар (ББЗ) және судан тұрады. Сулы-эмульсиялы мастиктердің құрамында органикалық еріткіштің мөлшері шамалы болады. Сондықтан онымен кез келген беткейді тазалауға болады. Олардың кейбіреулерінің құрамында бактерицидті заттар болатындықтан, санитариялық-гигиеналық мәні зор, бөлме ішінің ауасын тазартады. Құрылыста, химиялық-технологиялық құралдарды тығыздау үшін, беріктігін арттыру үшін желімдегіш мастиктер колданылады. Олар тұтқыр және құрамында толықтырғыш заттары болғандықтан, желімдерден өзгеше болады. Мастиктердің бәрі де тұрмыста қолданылатын заттарды, еденді, жиһазды тазартып әрі жылтыратып, корғаушы қабат түзеді. Қазіргі кезде жиһаз бетіне ұсак электростатикалық шаң жиналмас үшін мастиктің арнайы антистатик заттар косылған жаңа түрлері, сондай-ақ антикоррозиялық мастиктер, т.б. түрлері шығарылуда. Дереккөздер
Бұршақ қосқан қышқылтым щи

Бұршақ қосқан қышқылтым щи (эстон тағамы). Кастрюльге шошқа еті (немесе шпик) мен бұршақ салып, үстіне су құйып, 40 минут қайнатқаннан кейін тұздалған капуста (өте ащы капустаны салқын суға жуған дұрыс), арпа жармасын қосадьі. Дайын болғанша пісіреді. 300 г шошқа еті мен шпикке: 400 г тұздалған капуста, 200 г кептірілген бұршақ, 80 г мөлшерінде арпа жармасы қажет. Дереккөздер
Сатым Кенжин

Сатым Кенжин (1909, Жаңақала ауданы, 9-а. — 1998, Орал) — жергілікті басшы, Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері, Қазақстан білім беру ісінің үздігі. 1929-42 ж. мектеп мұғалімі, мектеп директоры, аудандық оку балімінің бастығы. 1942-52 ж Казталовка, Камен (Тасқала) аудандарын басқарған, 1954-64 ж. шаруашылық басшысы. Бірнеше орден, медальмен марапатталған. Дереккөздер
Тұрсынғазы Әлпейісов

Тұрсынғазы Әлпейісов (5.03.1956 жыл Шығыс Түркістан Қарабақ ауылы) - жазушы. Өмірбаяны * 1959 жылы Қазақстанға қоныс аударған. * Еңбек жолын Жаркент қаласында бастайды. * ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. * Аудандық газеттерде, комсомол ұйымдарында * «Жалын» баспасында * «Казкинопрокат» мекемесінде * «Жәрдем» фирмасы * «Шалқар» фирмаларында жауапты қызметтер атқарған. * «Тұрмыс» жабық акционерлік қоғамының президенті болған. Шығармалары * «Құтты қадам» * «Көк шұбардың тұяғы» атты повесть, әңгімелерден тұратын жинағы * «Жоңғардың соңғы қашқыны» романы жарық көрген. * Ұйғыр және орыс тіліндегі кітаптарды қазақшалаған. Дереккөздер
Қаражоңышқа

Қаражоңышқа — жабайы өсімдік. Қазақстанда сирек кездеседі. Тамырының қайнатындысы асқазан — ішек жолдары қабынғанда (энтероколиг, колит, диспепсия), баспа, стоматит, гингивит ауруларымен ау ырғаңда қолданылады. Сондай-ақ күйік жараларына және экзема ауруларына қолданылады. Дереккөздер
Дәрі қобдишасы

Дәрі қобдишасы, дәріқұты — Әрбір отбасыда көлденең зардап шеккен не кенеттен, ауырып қалған адамға алғашқы көмек көрсетуге арналған дәрілер жинағы. Оны дайын күйінде сатып алуға немесе отбасы мүшелерінің жас мөлшері мен денсаулық жағдайын ескере отырып, құрастыруға болады. Дәрі қобдишасының дайын жинақтамасы мынау: тұз, ацетилсалицил қышқылы (аспирин), кальцекс, ас содасы, жөтел таблеткасы, қыша қағаздар, валериана тұнбасы, борлы вазелин, мырыш майы, спиртті йод ерітіндісі, марганец қышқылды калий, мүсәтір спирті, бинт, компресс қағазы, мақта, таңғыш пакет, лейкопластырь, термометр, көзге дәрі тамызатын түтік. Дәрі қобдишасында дәрілерді ұқыпты сақтау қажет. Қобдишада аты белгісіз дәрілерді ұстауға болмайды: әрбір шыны сауыт немесе қорапша ішіндегі дәрінің аты жазулы болуы тиіс. Ішетін дәрілерді жаратын дәрілерден бөлек қойған жөн. Дәрілердің қай түрін болмасын құрғақ, салқын әрі қараңғы, балалардың қолы жетпейтіндей жерде сақтаған дұрыс. Кейбір дәрілердің заттаңбасында оларды сақтау тәртібі көрсетіледі, бұл қатаң орындалуға тиіс. Дәріні пайдаланбас бұрын оның дайындалған күніне және жарамдылық мерзіміне назар аударған жөн. Ұзақ уақыт сақталған дәрілерді пайдалануға болмайды, бұл әсіресе сұйық дәрілерге (микстура, экстракт, т. б.) қатысты. Түр-түсі өзгерген — тұнбасы шөккен, үлпек пайда болған дәрілер де пайдалануға жарамайды. Дәрі қобдишасына қоса үйде сырқат адамның күтіміне қажетті мынадай негізгі заттар: жылытқы, мұз салатын шыны, клизмаға арналған саптыаяқ, түтіктер, медициналық банкалар, резеңке орам көгілдір шамы бар рефлектор, көз жууға қажетті кішкене стакан болуы керек. Емшектегі баланы күткен кезде ана мен баланың дайын дәрі қобдишасын пайдаланған қолайлы. Аптечка - алғашқы көмек жұмыстары үшін материалдар жинағы және құралдары. Дереккөздер
Кюфта бозбашы

Кюфта бозбашы (азербайжан тағамы). Қой етінің сүйегінен сорпа қайнатады. Сұрпы ет пен пиязды ет тартқыштан өткізеді де, дайын фаршқа бұрыш, тұз, жуып тазартылған күріш қосып араластырып, шағындау етіп домалақтар (фрикаделька) жасайды. Сүзілген дайын сорпаға алдын-ала суға жібітілген бұршақ салып, шалалау піскенше қайнатыл, үстіне фрикаделька, картоп, ұсақтал туралған пияз қосады. Пісуге 15 минут қалғанда, туралған құйрық май, бұрыш, тұз салып, зағыпыран (шафран) тұнбасын құйын, дайын болғанша пісіреді. Дастарқанға қоярда бетіне кептірілген жалбыз себеді. 500 г қой етіне: 1 стакан күріш, 1 бас пияз, 100 г бұршақ, 500 г картоп, 0,2 г мөлшеріне зағыпыран, ал жалбыз бен ұнтақталған қызыл бұрыш, тұз — татымына қарай. Дереккөздер
Кеңесшілік-диагностикалық орталық

Кеңесшілік-диагностикалық орталық, Батыс Қазақстан облыстық медициналық мекеме. 1994 ж. Орал қаласында ашылды. Орталықтың консультативтік, диагностикалық, ультрадыбыстық зерттеу, эндоскопиялық, лабораториялық (биохим, цитол, клиник, иммунол. зерттеу), компьютерлік томография бөлімшілері, рентген кабинеті бар. Орталыққа Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері Б.Ахметов жетекшілік етеді. Сондай-ақ мұнда Л.И.Ястребова, М.К.Исмагулов, Т.А.Ламзина, А.Н.Бахаев, Е.М.Еалиулина сияқты тәжірибелі, білікті маман-дәрігер жұмыс істейді. Дереккөздер
Ас-су режимі

Ас-су режимі — су мен тұздық организмдегі қалыпты тепе-теңдігін сақтауға мүмкіндік береді Және организм тіршілігіне қолайлы жағдай туғызады. Ас-су режимі тамақ режимімен тығыз байланысты. Сұйықты ретсіз, артық қабылдау ас қорытуды нашарлатады, жүрек-қан тамырлары жүйесіне және бүйрекке қосымша күш түсіреді, организм ге қажетті заттардың бүйрек және тер бездері арқылы шамадан тыс көп бөлініп шығуына әкеліп соқтырады. Тіпті уақытша ғана мөлшерден көп су ішудің өзі бұлшық еттің жұмыс істеу жағдайын бұзады, тез шаршатады. Суды жеткіліксіз ішу де организмнің қалыпты қызметін бұзады: дененің салмағы азаяды, қанның тұтқырлығы көбейеді, дене қызуы көтеріледі, тамыр соғуы мен тыныс алу жиілейді, шөл қысып, жүрек көтереді, адамның жұмыс істеу қабілеті кемиді. Организмнің қалыпты қызметін қолдап тұруға қажетті судың ең аз мөлшері (ас-су нормасы) негізінен адамның жас шамасына, белсенді дене еңбегіне, тамақ рационына, климат жағдайына байланысты. Балаларға тәулігіне 80—160 мл су беру керек. Орталық аймақтарда тұратын, дене еңбегімен барынша аз айналысатын ересек адамдар үшін ас-су нормасы 2,5 л (дене салмағының 1 кг-на 35—40 мл); бала емізетін әйелдер тәулігіне 1 л-ге жуық қосымша су ішуі керек. Ыстық климатта тұратын, ыстық цехтарда жұмыс істейтін, ұзақ уақыт бойы және едәуір күш түсіретін дене еңбегімен айналысатын (жаттығу, жарыстар т. б. кезінде) адамдардың ас-су режимін дұрыс сақтауының маңызы өте зор. Климаты ыстық аудандардың тұрғындары шөлін тамақ ішкеннен кейін ғана қандырғаны және екі астық арасындағы уақытта сұйық ішуді қатаң шектегені жөн. Және де ас-су режимі тамақтанудың аралас режимімен (тамақты күннің неғұрлым салқын уақытында ішу) және ерекше рациондармен (витаминдерге, экстрактілі және минералды заттарға бай тағамдарды ішу) ұштастырылып отыруға тиіс. Шай шөлді жақсы қалдырады; ол сілекейдің бөлінуін көбейтеді, ауызды құрғагпайды, суға жеміс пен көкөніс шығындарын, жеміс сироптарын қосуға болады. Ыстілқ цехтарда газды су немесе кепкен жемістің тұнбасын ішкен жөн. Спортпен шұғылданушылар шөлін жаттығу аяқталғаннан кейін ғана қандыруы керек (жаттығуды орындау барысында ауызды сумен шайып қана таңдай жібіткен дұрыс). Денеге көп күш түсуге байланысты (жаттығудан, спорт жарыстарынан, булы моншаға түсіп шыққаннан кейін, т. б.) дене салмағы едәуір кемігенде суды аз-аздап ішкен жөн. Дереккөздер