kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көпбұрыш

.]] Көпбұрыш – жазықтықтағы кез келген тұйық сынық сызық. Сынық сызықтың әрбір бөлігі көпбұрыштың қабырғасы, ал олардың ұштары көпбұрыштың төбелері деп аталады. Егер сынық сызық қарапайым болса, онда көпбұрыш қарапайым көпбұрыш деп, ал күрделі болса, жұлдыз тәрізді көпбұрыш деп аталады. Көпбұрыш жазықтықты бірнеше облысқа бөледі. Қарапайым көпбұрыш жазықтықты біреуінде түзу толығынан жататын, ал екіншісінде толық жатпайтын екі облысқа бөледі. Біріншісін көпбұрыштың сыртқы облысы, екіншісін ішкі облысы дейді. Көпбұрыш осы облыстардың шекарасы болады. Көпбұрыш пен оның ішкі облысын біріктірсек, екі өлшемді көпбұрыш шығады. Егер көпбұрыштың төбелері кез келген қабырғасы арқылы жүргізілген түзудің бір жағында жатса, онда оны дөңес көпбұрыш дейді. Төбесі арқылы өтетін қабырғалардың ішкі облыс жағынан жасайтын бұрышын көпбұрыштың ішкі бұрышы дейді. Кез келген n қабырғалы өзара қиылыспайтын көпбұрыштың ішкі бұрыштарының қосындысы (n–2)180°-қа тең. Әрбір қарапайым көпбұрыштың кем дегенде бір бұрышы жазық бұрыштан кіші болады. Бір қабырғаның ұштары болмайтын екі төбені қосатын кесіндіні көпбұрыштың диагоналы дейді. Егер көпбұрыштың барлық қабырғалары мен ішкі бұрыштары өзара тең болса, онда оны дұрыс көпбұрыш деп атайды. Дұрыс көпбұрыш әрқашанда дөңес болады. Тек үшбұрыштың ғана қабырғаларының теңдігінен бұрыштарының теңдігі шығады. Жалпы жағдайда олай болмайды. Қабырғалары тең, бірақ бұрыштары әр түрлі n бұрышты көпбұрыш (n>3) және бұрыштары тең, бірақ қабырғалары әр түрлі n бұрышты көпбұрыш болуы мүмкін. Дұрыс көпбұрыштың барлық төбелері арқылы өтетін сырттай шеңбер сызуға болады. 1801 ж. неміс математигі Карл Гаусс циркульдің және сызғыштың көмегімен қабырғалары m 2np1p2...pk түрінде берілген (мұндағы p 1 , p 2 , ..., p k – әр түрлі гаусстық жай сандар) дұрыс көпбұрышты салуға болатындығын көрсетті. Қазіргі кезде гаусстық санның (p) мынадай 5 түрі белгілі: 3, 5, 17, 257, 65337. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде m 3, 4, 5, 6, 8, 10, 12, 15, 16, 17, 20, 24, 32, 34, ... болғанда көпбұрышты салуға болатындығы, ал m = 7, 9, 11, 13, 14, 18, 19, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 33, ... болғанда көпбұрышты салуға болмайтындығы анықталды. Бесбұрыштан бастап дөңес емес дұрыс көпбұрыш (өзара қиылысатын немесе жұлдызшалы) кездеседі. Олардың барлық қабырғалары тең, барлығының бұрыштары тең және бағыттары бірдей болады. Мұндай көпбұрыштардың төбелері бір шеңбердің бойында жатады. Төмендегі кестеде дұрыс көпбұрыштар қабырғаларының саны және оларды сырттай және іштей сызылған шеңберлерді радиустарының ұзындығын, көпбұрыштардың аудандарын анықтайтын формулалар топталған. Дұрыс көпбұрыштың қабырғасының ұзындығы - k Пайдаланылған әдебиет
Көпжақ

Көпжақ, үш өлшемді кеңістікте – бірнеше (шектеулі) жазық көпбұрыштан құрылған геометриялық бет. Көпжақ құрамындағы көпбұрыштың әрбір қабырғасы оған іргелес екінші көпбұрыштың да қабырғасы болып саналады. Ал әрбір көпбұрыштан іргелес көпбұрыштар арқылы кез келген көпбұрышқа өтуге болады. Жазық көпбұрыштарды көпжақтың жақтары деп, екі көпбұрыштың ортақ қабырғасын көпжақтың қырлары деп, ал көпбұрыштардың төбелерін көпжақтың төбелері деп атайды. Дөңес көпжақ Егер көпбұрыштың барлық төбесі кез келген жағы арқылы жүргізілген жазықтықтың бір жағында орналасса, онда оны дөңес көпжақ деп атайды. Дұрыс көпжақ Барлық жақтары тең және дұрыс, барлық төбелеріндегі көп жақты бұрыштары тең және дұрыс болатын көпжақ дұрыс көпжақ деп аталады. Бар болғаны 5 дұрыс көпжақ бар. Олар – куб, тетраэдр, октаэдр, икосаэдр, додекаэдр (бұлар Платон денелері деп аталады). Жақ Жақ, көп жақтың жағы - көпжақтың қырларымен шектелген беттерінің бөлігі болып табылатын жазық көпбұрыш. Дереккөздер
Көпклеткалылар

Көпклеткалылар, көпклеткалы организмдер, бұл топқа денесі көп клеткалардан құралатын жануарлар (Metazoa), өсімдіктер (Metaphyta) және саңырауқұлақтар жатады. К-дың негізгі сипаты: денесі дифференцияланған көп клеткадан және үш ұрық жапырақшаларынан (эктодерма, энтодерма, мезодерма) тұратындығы. Бұл үш ұрық жапырақшалары көпклеткалылардың ұрығы дамыған кезінде қалыптасады. Ұрықтану кезінде зигота түзіліп, содан кейін организмнің жеке дамуы – онтогенезі басталады. Көпклеткалы жануарлар үш үлкен деңгейге бөлінеді: Phagocytellozoa, Parazoa (оның 1 типі – губкалар) және Eumetazoa. Фагоцителлотәрізділерге бір ғана тип – Placozoa жатады. Бұл алғашқы қарапайым құрылымды трихоплакстар құрайды. Бұрын олар ішекқуыстылардың дернәсілі деп қарастырылған. Eumetazoa – нағыз К-дың негізін біріктіреді, олардың дене құрылысындағы клеткалары толық дифференцияланып, ұлпалары, мүшелері, жүйке жүйесі жақсы дамыған. Нағыз К. екі бөлімге бөлінеді – сәулелілер немесе қосқабаттылар және екі жақтылар немесе үшқабаттылар. Сәулелілерге 2 тип жатады: ішекқуыстылар және ескектілер. Екі жақты симметриялы немесе үшқабатты жануарлардың денесінің ортасынан жалғыз ғана жазықтық өткізуге болады, оның екі жағындағы мүшелер жұп болып орналасады. Бұл топтағы жануарлардың денесінде алдыңғы, артқы, арқа, құрсақ, оң және сол жақ бүйірлерін ажыратуға болады. Төм. сатыдағы үшқабаттылардың кейбір тобында дене қуысы болмайды, тері – бұлшық ет қапшығы мен ішектің арасында мезодермадан дамыған дәнекер тінімен толтырылып тұрады (жалпақ құрттар мен немертиндер). Екінші бір тобында алғашқы дене қуысы болады, оған жұмыр құрттар және тікенбас құрттар жатады. Жоғ. сатыдағы үшқабаттыларда екінші реттік дене қуысы болады. Бұл топқа буылтық құрттардан бастап қалған барлық жануарлар типтері кіреді. Екінші қуыстылар екі үлкен топқа бөлінеді: алғашқы ауыздылар және екінші ауыздылар. К-дың шығу тегі туралы бірнеше гипотезалар бар. Мыс., Э.Геккель 1874 ж. «гастрея» теориясын ұсынды. Бұл теория бойынша К-дың инвагинация жолымен (бластодерманың белгілі бөлігінің ішке қарай жымқырылып, тостағанша тәрізді қосқабат құрылым түзетін гаструлалану әдісі) дамыған жоғары сатыдағы көп клеткалы жануарлардың онтогенезіне тән. Ал иммиграция, не деляминация жолымен (клеткалар тобының бірқабатты ұрықтың ішкі қуысына енуі арқылы қосқабатты ұрық, яғни гаструланың түзілу әдісі) пайда болған қосқабатты жануарлардың (губкалар, гидроидтылар) шығу тегіне «гастрея» теориясы толық сәйкес келмейді. 1886 ж. И.И. Мечников төм. сатыдағы көпклеткалы жануарлардың дамуын зерттеп, алғашында «паренхимелла» (parenchymella), кейін «фагоцителла» (phagocytella) теориясын ұсынды. Мечниковтың пікірі бойынша кейбір «фагоцителлалар» субстратқа бекініп губкаларға, гидроидты полиптерге, қалғандары еркін жүзіп басқа ішекқуыстыларға бастама берген. Жоғарыда келтірілген теориялардың ұқсастығы – көпклеткалы жануарлардың алғашқы тегі бір клеткалы шоғырлы талшықты қарапайымдылардан шыққандығын дәлелдейді.‎
Көпмүшелік

Бір айнымалылы көпмүшелік, полином деп математикада келесі функцияны айтады : мұндағы тұрақты коэффициенттер, ал — айнымалы. Көпмүшеліктер элементар функциялардың маңызды табы болып табылады. «Классикалық алгебраның» негізгі мақсаты осындай көпмүшеліктерді және олардың теңдеулерін шешу болып табылған. Осыған байланысты математикадағы негізіг өзгерістер пайда болған: нөлді енгізу, теріс сан, ал сосын комплекс санның пайда болуы, т.б.. Анықтама n айнымалылы көпмүшелік (немесе полином) деп келесі түрдегі шекті қосындыны айтады :, мұндағы теріс емес бүтін сандар жиыны (мультииндекс деп аталатын), — тек мультииндекс I-ға тәуелді («көпмүшелік коэффициенті деп аталатын») сан. Жекеше түрі, бір айнымалылы көпмүшелік келесі шекті қосынды болып табылады : Көпмүшелік коэффициенттері әдетте белгілі бір коммутативті сақинасынан (көбінесе өрістен, мысалы, нақты сандар немесе комплекс сандар өрісінен) алынады. Бұл жағдайда қосу мен көбейту операцияларына қатысты көпмүшеліктер : деп белгіленетін сақина (оның үстіне сақинасында нөл бөлгіштерінсіз ассоциативті-коммутативті сақинадағы алгебраны) құрайды. Қосымша анықтамалар * Егер үлкен коэффициенті бірге тең болса көпмүшелік унитарлы немесе келтірілген деп аталады. * түріндегі көпмүшеліктерді бірмүшелік немесе моном деп атайды ** мультииндексіне сәйкес келетін бірмүшелікті бос мүше деп атайды. * Көпмүшелік екі нөл емес мүшесі болса оны екімүшелік немесе бином дейді, * Көпмүшелік үш нөл емес мүшесі болса оны үшмүшелік деп атайды. * (нөл емес) бірмүшеліктің толық дәрежесі деп мына бүтін санды айтады . ** Көпмүшелік дәрежесі деп оның бірмүшеліктерінің ең максималды дәрежесін айтады, нөлдің дәрежесі болмайды * Коэффициенттері нөл болмайтындай мультииндекстер жиынын көпмүшелік игерушісі, ал оның дөңес қабығын - Ньютон көпжағы дейді. Көбейткіштерге жіктеу Көбейткіштерге жіктеу– көпмүшеліктерді бірнеше көбейткіштердің көбейтіндісіне теңбе-тең етіп түрлендіру. Көбейткіштерге жіктеу өрнекті жинақы түрге келтіреді. Көбейткіштерге жіктеудің негізгі тәсілдері: # ортақ көбейткіштерді жақшаның сыртына шығару, мысалы, 2a 3 b–3ab 2 ab(2a 2 –3b), # Қысқаша көбейту және бөлу формулаларын қолдану, мысалы, 4x 2 –4xy+y 2 (2x–y) 2 , 8a 3 –b 3 (2a–b)(4a 2 +2ab+b 2 ); # қосылғыштарды топтастыру, мысалы, 2ac–4ad+3bc–6bd2a(c–2d)+3b(c–2d)(2a+3b)(c–2d). # Қосылғыштарды бөлшектеу, мысалы, a 2 +3a+2a 2 +2a+a+2 a(a+2)+(a+2)(a+1)(a+2). Бір айнымалы шамаға тәуелді нақты немесе комплекс коэффициенттері бар кез келген көпмүшелік бірінші дәрежелі көбейткіштерге (комплексті коэффициенттері де болуы мүмкін) жіктеледі. Көпмүшеліктің жіктелуі былай өрнектеледі: a 0 x n +a 1 x n–1 +...+a n =a 0 (x–a 1 )(x–a 2 )...(x–a n ), мұндағы a 1 , a 2 , ..., a n – көпмүшеліктің түбірлері. Тағы қараңыз * Безу теоремасы
Көппартиялылық

Көппартиялылық– мемлекетте үш немесе одан да көп саяси партиялардың бәсекелестік жағдайында қызмет жасауына, билік институттарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін партиялық-саяси жүйе сипаттамасы. Өкілдік демократия Көппартиялылық жүйесі аясында партиялардың сайлауға еркін қатысуы. Дереккөздер
Көпшік

Көпшік — ердің үстіне салатын төсеніш. Оны көбінесе тысымен немесе тыссыз жасайды. Көпшікті әдетте киізден, жүн тартқан матадан, жүнін арасына келтіріп, беттестірген қой терісінен, аң терілерінен, сондай-ақ ішіне жылқының қылын Тағы қараңыз *Киіз Дереккөздер
Көпір

Көпір — әр түрлі кедергілерді (өзен, сай, жол т.б.) басып өтуге арналған өткелдік құрылыс. Пайдалану мақсатына немесе транспорт түріне қарай К. автомоб. жолы көпірі, темір жол көпірі, жүргіншілер көпірі, акведук және көпір-каналдар болып, ал орналасу орыны бойынша қалалық көпір, жолөтпе, виадук, эстакада т.б. болып ажыратылады. Көпір: # - қандай да бір табиғи немесе жасанды кедергілерден өту үшін үстіне жол төселетін инженерлік құрылыс . Пайдалану мақсатына, көлік түріне қарай: автокөлік жол көпірі, темір жол көпірі, жүргіншілер көпірі, акведук және канал-көпірлер; # - жол жалғасын кедергілерден (өзеннен, сайдан, жырадан, темір жолдан жөне т.б.) өткізу үшін салынатын кұрылыс. Көпірдің өзен, сай, жыра секілді табиғи кедергілерден және су, газ құбырлары секілді жасанды кедергілерден өтуге арналып салынатын түрлері көп; # - қайсыбір кедергіден өту үшін салынған құрылыс жол ғимараты. Дереккөздер
Көркемөнерпаздық

Көркемөнерпаздық, көркем өнер паздар үйірмелері - халық шығармашылығының бір түрі. Көркемөнерпаздық Қазақстанда Қазан төңкерісінен кейін дамыды. Республикада көптеген халық аспаптар оркестрлері мен вокалдық-аспаптық ансамбльдер, хор, хореографиялық, эстрада және бал биі ұжымдары, эстрадалық оркестрлер, вокалдық-аспаптық ансамбльдер, көркемөнепаздардың музыкалық, драма театрлары, үгіт бригадалары, бейнелеу өнері мен сән және қолөнері студиялары, фотоәуесқойлар, цирк өнері үйірмелері, дискотека және дискоклубтар, отбасылық ансамбльдер жұмыс істеді. Әдетте, кәркемөнерпаздар үйірмелері мен ұжымдары мәдениет үйлері мен сарайларының, клуб мекемелері мен кәсіпорындарының, оқу орындарының жанынан ұйымдастырылып отырған. Көркемөнерпаздыққа облысы халық шығармалығы мен мәдени-ағарту ісінің облысы ғылыми әдістемелік орталығы жетекшілік етті. Дереккөздер
Көрпе

Көрпе — матаның арасына мақта немесе жүн салып тіккен жамылғы әрі төсеніш; астары жай матадан, тысы асыл матадан тігіледі. Ол жамылғы көрпе және төсек (төсеніш) көрпе болып бөлінеді. Жамылғы көрпенің бір кісілік, екі кісілік түрлері болады, ұзындығы кісінің бойына лайық жасалады. "Құрақ","бесік" және "орауыш" көрпе деген түрлері бар. Ол жамылғы көрпе және төсек (төсеніш) көрпе болып бөлінеді. Көрпенің астары жай матадан, тысы асыл матадан тігіледі. Жамылуға арналған көрпе бір кісілік, екі кісілік болады. Төсек көрпенің сыртқы астарын маталардың қиығынан құрап тіксе, оны «Құрақ көрпе» дейді. Жамылғы көрпенің ұзындығы кісінің бойына лайық жасалады. Баланың бесігіне жабатын көрпеше «Бесік көрпе», бала орауға арналған көрпені «Орауыш көрпе» дейді. Бұлардың ұзындығы және ені бесіктің бас-аяғына, баланы орауға кең-мол жететіндей болу керек. Көрпе түрлері #1. Ашық жүнді: *• табиғи иленген терілердің жүнінен жасалған көрпе (дюрхан), *• қысқы жүн көрпе, *• жазғы жүн көрпе, *• табиғи жамылғы, #2. Толтырғыш бар көрпе: *• табиғи: *• Кашемир (Кашмир ешкінің мамығы), *• Түйе (түйе жүні), *• Меринос (қой жүні), *• Қос Жібек (Жібек қосылған түйе жүні), *• Мамық (қаз, үйрек), *• Лиоцель (ағылш. Lyocell) (эвкалипт ағашының целлюлозасынан алынатын талшық), *• Сеасел Актив (ағылш. Sea Cell Aktiv) (теңіз балдырлары қосылған Лиоцел талшығының комбинациясы), *• Бамбук талшығы, *• Байкалық көрпе, *• Қарасора көрпе. *• синтетикалық: *• Витасан (полиэфир), *• Медисан (полиэстрлік талшық), *• Акрил, *• Холлофайбер. #3. Арнайы көрпелер: *• Құтқару көрпе, *• Емдік көрпе #4.Аралас толтырғышпен. Көрпе тұрпаттары 1. Қапталған-өндірістің өзіндік құны бойынша ең арзан, көрпе толтырғыш көшіп, үнемі бос болады; 2. Каростеп-қапталған көрпеге ұқсайды, бірақ көрпенің барлық бетіне сурет түрінде тігіс өтеді (сегіздік, крестик), жақсы жылу оқшаулағыш қасиеттері бар, бірақ инеден тесілген кейін толтырғышты өткізе алады; 3. Кассеталық-ең қымбат, бірақ сапалы көрпе, кассеталар (бөлек тігілген секциялар) Тағы қараңыз *Көпшік *Мата Дереккөздер
Көрпебай

Көрпебай – обалар тобы, Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жаңақала ауданының орталығы Жаңақала ауылының солтүстігінде 13-15 км жерде, Көрпебай тоғайында орналасқан. Сипаты Барлығы 30-дан астам оба бар, олардың көлемі 10 м-ден 20 м-ге дейін, биіктігі 40 см-ден 1 м-ге дейін. Саратов университетінің оқытушысы И.В. Синицын 1948 жылы ұйымдастырған экспедиция Көрпебай обаларының бесеуінде қазба жұмысын жүргізді. 1953 жылы Батыс Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі Т.Н. Сенигова) 8 обаны қазып, зерттеді. Қазба жұмысының нәтижесінде қабірлерде мәйіттің басын оңтүстік-шығысқа қаратып, астына шөп төсеп, шалқасынан жатқызғаны, қабірдің үстін ағашпен жауып жерлегендігі анықталды. Мүрделердің жанынан қола айна, шыныдан жасалған моншақ, темір пышақ, екі жүзді семсер, қанжар, садақ оғы, ұршықтың темір басы, сарматтар дәуіріне жататын сырты жылтыр, мойны ұзын, бүйірлі көзелер табылды. Бұл заттар осы төңіректегі тайпалардың б.з.б. VII-VI ғасырларда өмір сүргенін көрсетеді. Дереккөздер
Көрісу

Көрісу (Амал мерекесі деп те аталады) — Қазақстанның батыс өңірі мен Ресейдің шекаралас аймақтарындағы қазақтардың арасында сақталған ежелгі дәстүр. Жаңа жылды Байбақты Қазыбек күнтізбесі бойынша қарсы алатын аймақ тұрғындары 14 наурызды «Көрісу (яғни қауышу) күні» деп те атайды. Бұл күні ауыл тұрғындары ерте тұрып, елең-алаңнан жасы үлкен адамдарға сәлем береді. Көрші-көлем бір-біріне «Жасың құтты болсын!», «Жасыңа жас қосылып, ғұмырың ұзақ болғай!» деп тілек айтады. Көрісу күні бұрынғы өкпе-реніш кешіріліп, араздық ұмытылады, көрші-көлем бір-бірін шеке асына шақырып, меймандардың отбасына, ағайын-туыстарына амандық-саулық, құт-береке тілейді. Көрісу — тек адамдардың бір-біріне амандасып, жақсылық тілейтін қауышу мерекесі ғана емес, сондай-ақ жасы үлкендерге ізет көрсетіп, ілтипат білдіретін дәстүрлі көрініс. Өйткені Көрісу салты бір күннің аясымен шектеліп қалмайды, жыл бойы жалғаса береді. Әлдеқандай себептермен 14 наурыз күні болмаған немесе сырт жақта жүрген кез келген адам ауылға жолы түскен бойда қариялардың қолын алып, сәлем беруге тиіс. Тағы қараңыз * Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі Дереккөздер
Көсем

Көсем - топ үшін маңызды, елеулі жағдайларда шешім қабылдайтын құқысы бар топ мүшесі, яғни ортақ әрекет жасаудағы шешуші орын алатын және топта қарым-қатынасты реттейтін ең беделді тұлға. Толығырақ Көсем деспоттық, тирандық және шексіз сипаттағы авторитарлық басқару жүйелерінің басшысы. Топтасып өмір сүрген тайпалық бірлестіктерде ең мықты, беделді, дәулетті жетекші көсем атанған. Қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топ өкілдерін, бұқараны ұйымдастыру қабілетін әбден меңгерген жалпы жүртты соңына ерте алатын топ бастаушы көсем атағына ие болған. Саяси тұлға көпшілік халықтың мақсат-мүддесін дөп басып, ойынан шығып, ол мүдделерді мақсатты түрде қажырлылықпен іске асырған жағдайда ғана көсем саналады. Кейбір көсемдердің саяси жетекшілік тұлғасы қоғамдағы қиыншылық кезеңдері мен әлеуметтік шиеленістерді шебер пайдаланып, көптің ең ұсақ, төмен қасиеттерін оятып, соңына ілестіретін тасқында тобырға айналдыру арқылы билікке жетуімен көрінеді. Белгілі бір партияның жетекшісін де көсем деп атайды. Ол сол саяси ұйымның идеологы, рухани жол бастаушысы рөлін атқарады. Көсем ерекше дарындылығымен, жүрт мойын- дайтын беделімен, басқарудағы жан- жақты қабілетімен халықты өзіне бау- рап алып, харизмалық қасиеттерін танытады. Ол қауымның мүддесін шы- найы сезініп, қорғай білетін, көпшілікті әлеуметтік мәселелерді шешуге жұмылдыра алатын қабілеттерімен көзге тү- седі. Ататүрік, Махатма Ганди, Мартин Лютер Кинг, Франклин Рузвельт, т.б. Тарихи тұлғалардың қызметі көсемдіктің әр алуан тұрпатын айғақтайды. Авторитарлық және тоталитарлық мемлекеттерде орын алатын жеке басқа табыну жайттары көсемнің жеке басының рөлін шектен тыс дәріптеуге, әсірелеуге әкеледі. Көпшіліктің санасына көсемнің ұлықтығы сол мемлекет жүргізіп отырған идеоло- гиямен сіңістіріліп, халықтың сол бас- шыға деген құлдық сезімін тудыруға мәжбүр етеді. Көсемнің құдіреттілігі дәріптеліп, оның беделі әркімнің үрейін туғызатын дәрежеге жетеді, халықтың ерікті-еріксіз құлдық ұрған жағымпаз- дығы қалыптасады. Жоғары билікке ие тұлға табынуға негізделген билік қатынастары жол бастаушының жеке басы үстемдігіне негізделген көсемшілдікке айналады. Әдетте, ол қатаң орталықтанған, идеологияға құлдық ұратын қоғамдарда билік мекемелері иерархиясы сипатында орын тебеді. Қазақ дәстүрлі қоғамы мен мәдениетінде көсем - аса құрметті, беделді, халық қамы үшін күресуші қайраткерге сырттай берілетін атақ. Қазақтың билері, ру, тайпа басшылары мен батырлары да көсем мәртебесіне ие болған. Олар халықтың мүң-мұқтажын жоқтап, қоғамның көкейінде жүрген мақсат-мүдделерді, ел ішіндегі күрделі мәселелерді шешуге қызмет еткен. Халық арасында өзін ерекше қабілетімен, дарындылығымен көпшілік сүйіспеншілігіне бөленген тұлға ғана көсем саналған. Қазақтың ұлттық мемлекеттілігі мен тәуелсіздігі үшін күрескен ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілері, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Алаш қайраткерлері ("ұлт көсемдері") атанған. Көсемшілдік Көсемшілдік - # жоғары билікке ие персонаға бас иіп, тағзым етуге негізделген билік қатынастарының түрі; қатаң орталықтандырылған, идеологияландырылған қоғамдарға тән; # патриархалды-тайпалық және ерте феодалдық Шығыс Африкадағы билік институты. Дереккөздер
Көсемсөз

Көсемсөз, публицистика ( – қоғамдық) – әдебиет пен журналистиканың қоғамдағы көкейкесті, өткір мәселелерді қозғайтын саласы. Публицист сөзі > деп аталатын жанрға қатысты пайда болған. Публицист публицистикамен айналысатын адам. Публицистика- латынның - қоғамдық деген сөзінен шыққан, яғни өмірдің әлеуметтік, өндірістік, ғылыми, мәдени және басқа құбылыстарын өмірдеректерін негіз ететін әдеби жанр. Публицистика белгілі бір күннің, сол дәуірдің саясатымен, философиялық көзқарастарымен байланыстырады. Көсемсөз халықтың рухын көтеретін ұшқыр да уытты көркем тілмен жазылады, көпшілікті игі іске шақырады, бір мақсатқа жұмылдырады. Зейнолла Қабдоловтың зерттеуі Ахмет Байтұрсынұлы публицистикалық очеркті «көсемсөз» деп атаған, ол оның авторын «көсемсөзші» деген. Бұл – қысқа көлемді көркем шығарма. Мұнда да үлкен шындықтың кішкене бір бөлігі, адам өмірінің аздаған эпизоды нәрлі тілмен әрлі суреттер арқылы шебер, тартымды бейнеленуге тиіс. Көсемсөз – өз кезінің үні, жаңаның жаршысы. Орыс жазушысы Максим Горький публицистикалық очеркті ғылыми-зерттеу мен әдеби шығарманың ортасында тұрған аралық зат деп түсіндіреді. Себебі очерк болашақ көлемді көркем шығарманың эскизі сияқты. Мысалы, А.Фадеев «Жас гвардия» романынан бұрын дәл осы тақырыпқа очерк жазып, барлау жасағаны мәлім. Сондай-ақ қазақ әдебиетіндегі Мұхтар Әуезовтің - «Өскен өркені» Сәбит Мұқановтың «Тыңдағы толқындары», Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Курландиясы» тәрізді бірқатар күрделі туындылар да әуелі очерктерден басталған. Көсемсөздің тілі ұшқыр, лепті, жалынды үндеу ретінде келеді. Осы белгілеріне орай Баубек Бұлқышевтің "Шығыс ұлына хат" шығармасы көсемсөз жанрына жатады. Дереккөздер
Көтеріліс

Көтеріліс - орын алған биліктерге қарсы болған табысты немесе сәтсіз бұқаралық қарсылық, әдетте революциядан айырмашылығы, билік жүйесі тиянақты шүбәге душар болмайды, және сонымен қатар төнкерістен айырмашылығы, соңында көпшілік емес, «өз адамдары» қатысады. Көтерілістердің революцияларға сирек әкеліп соғуының себебі, саяси ұйым түрлері саяси және экономикалық ұйымдарда тап және нағыз баламаларда құрастырылған индустриалды қоғамдардың көрінуіне дейін жоқ болуы. Дереккөздер
Смағұл Көшекбаев

Смағұл Көшекбаев (23 желтоқсан 1904, Атырау облысы Құрманғазы ауданы, Ганюшкин ауылы – 18 сәуір, 1945, Германия, Торн қаласы) – жауынгер-композитор, домбырашы, КСРО композиторлар одағының мүшесі (1938). Өмірбаяны * Көшекбаев 12 – 13 жасында күй тартумен әуестеніп, Мұхиттың әндерін айта бастайды. * Қазан төңкерісінен кейін ауыл мектебінде мұғалім болады. * Қызылордадағы арнаулы мұғалімдер курсында оқыды (1932). * 1936 жылы Алматыда өткен көркемөнерпаздар байқауында жүлделі орын алып, Қазақ филармониясына домбырашылық қызметке қалдырылды. * Мәскеу консерваториясы жанындағы қазақ студиясының композиторлық курсын бітірді (1940). * 1939 жылы Шымкент қорғасын зауытында еңбек еткеді. * 1941 жылы Ащысайда халық аспаптар оркестрін ұйымдастырды. * 1942 жылы 10-атқыштар бригадасының құрамында майданға аттанды. * Германияның Торн қ. түбіндегі ұрыста қаза тапқан. Шығармалары * “Ботагөз” * “Жаз” * “Май гүлі” * “Біздің ән” * “Дауыл” * “Сағыныш” * “Бригада жыры” * “Біз келеміз”, т.б. ән-романстардың авторы. Нотаға түсірген күйлері Құрманғазының * “Ертең кетем” * “Лаушкен” * “Повестка” күйлерін Е.Г. Брусиловскийге нотаға түсіртті. Марапаттары * Қызыл Ту ордені. * Қызыл Жұлдыз ордені. * 2-дәрежелі Отан соғысы ордені. Есте қалдыру Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Ганюшкин ауылындағы мәдениет үйіне есімі берілген. Дереккөздер
Көшеней Рүстембекұлы

Көшеней Рүстембекұлы (22.8.1946, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ленин атындағы ауыл – 8.3.1973, Мәскеу) – жырау. Әлімұлы тайпасының Кете руының Құлыс бөлімінен шыққан. 1968 жылы Қызылорда педагогикалық институтының филология факултетін бітірді. 1967 – 1970 жылдары Қармақшы ауданы Ақжар ауылында мұғалім, 1970 – 1971 жылдары Қазақстан ҒА-ның М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының стажер-зерттеушісі болған. 1971 – 1973 жылдары М.Горький атындағы әлем әдебиеті институтының халық шығармашылығы бөлімінде жұмыс істеді. Жыраулық өнерді ата-бабаларынан үйренген. “Көроғлы”, “Рүстем-дастан”, “Қобыланды”, “Алпамыс”, “Қыз Жібек”, т.б. эпостық жыр-дастандарды, қазақ ақындарының (Базар жырау, Кете Жүсіп, Жиенбай жырау, Тұрмағамбет, т.б.) шығармаларын жатқа айтып, ел арасына таратты. Көшенейдің орындауындағы “Көроғлы”, “Қобыланды” жырларының негізгі ерекшелігі – көне мақам-сазға құрылуы. Көшенейдің ақын ретіндегі шығармаларының біразы мерзімді баспасөз бетінде, “Қазақтың қазіргі халық поэзиясы” (1973), “Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы” (1975) атты жинақтарда жарық көрді. Оның “Қобыланды батыр” дастанын орындау кезінде пайдаланатын төрт түрлі музыкалық әуені нотаға түсірілді, 14 толғау, термесі күйтабаққа жазылып алынды. Көшеней “Құлагер” фильміне түсіп, Ақан сері баласының бейнесін сомдаған. Дереккөздер
Көшімбек Тамы

Көшімбек Тамы– - архитектуралық ескерткіш. Қостанай облысы Амангелді ауданы Үрпек ауылы мен Рахмет ауылы аралығындағы жол бойында (32 км), Шиқамыс қаласы маңында 1925 жылы салынған. Сегіз қырлы пішінді ғимараттың қалың қабырғалары саманнан (шикі кірпіштен) салынып, сырты күйдірілген қызыл кірпішпен қапталған. Қасбет қырларының бүрыштары үш ширектік діңгекшелермен көрнекіленген. Оның әр қырында екіден шағын терезе ойықтары бар. Қабырғаның жалпы биіктігі 3,67 м, қырларының ені 2,5 - 3 м. Тақия тәрізді күмбезі шеңбер мойындыққа табан тіреген, олар тұтас күйдірілген қірпішиен қаланған. Мойындықта шағын төрт терезе ойығы бар. Ғимарат есігі оңтүстік-батысқа бағытталған. Кіре беріс есік алдынан аласа келген ауданы 2,81x2,48 м дәліз салынған. Ал тәбесі итарқа түрінде жабылған. Дәліздің есік ойығының доғалы маңдайша-сынан жоғары, төте жазумен эпи-таф. жазуы бар екі тақта орнатылған. Ол жазуда құрылыстың салынған уақыты 1925 жылы деп көрсетілген. Ішкі еңсесінің жобасы шеңбер болып келген, оның есік ойығының оң жағында қалың қабырғаның ішінен ойылып, төбеге шығатын баспалдық жасалған. Ғимараттың жалпы биіқтігі 5м. 1989 жылы жергілікті халықтың күшімен жөндеу жұмыстары жүргізілген. Көшімбек Тамын 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісінің сарбазы Баязит ұста Төлегенүлы салған. Есік алдындағы қүлпытастың бетіне: "Руы бегімбет, Балықүлы Көшімбек, 1850 - 1925" деген жазу бар. Дереккөздер
Көшірмелеуіш-Көбейткіш Техника

Көшірмелеуіш-Көбейткіш Техника– түпнұсқадан дәлме-дәл көшіру және көп мөлшерде көбейтуге арналған құралдар жүйесі. Құжаттарды көбейтуде офсеттік, трафареттік немесе гектографтық әдістер қолданылады. Оларға ксерокс, сканер, т.б. жатады.
Валерий Иванович Кравченко

Кравченко Валерий Иванович(1939 – 1996) – волейболшы. КСРО-ның еңб. сің. спорт шебері (1968). Жетістіктері Халықаралық *Олимпиялық чемпионы (1968), *Еуропаның екі дүркін чемпионы (1967, 1971) *Әлем кубогының иегері (1965) *Еуропа чемпиондары кубогының иегері (1970, 1971) Ұлттық *КСРО чемпионы (1969) Дереккөздер
Кран

Кран — # Құбыр краны – құбырдағы сұйық заттың немесе газдың ағуына жол ашатын немесе жабатын тетік # Машинист краны – пойыздың (трамвайдың) автоматты тежегішін қолдан басқаруға арналған құрылғы; # Жүк көтергіш кран - Жүк, әртүрлі заттарды көтеруге арналған кран; # Авариялық тежеу босататын кран - серіппелі-пневматикалық камералардың, баллондарынан сығылған ауаны көліктің бұзылған тежеуіш контурының доңғалақ тежеуіштеріне беретін кран. # Автомобиль краны - сериялық автомобильдердің шассиіне немесе доңғалақты өздігінен жүретін арнайы шассиіне қоңдырылған бұрылмалы жобалы кранды арнайы автомобиль. # Тіркеменің краны - автомобиль-сүйреткіште қондырылған, тежеуіш кран немесе тежеуіш крандағы бөлік; тіркеменің (немесе жартылай тіркеменің) тежеуіштерін басқару қалпақшасы арқылы тіркеменің (немесе жартылай тіркеменің) тежеуіш камераларына сығылған ауаның берілуін басқарады. # Тұрақты тежеуіш кран - серіппелі-пневматикалық камералардан сығылған ауаны шығару үшін және осы камералардағы серіппелерді жұмыс атқаруға кіргізуші тежеуіш кран. # Бір секциялы тежеуіш кран - бір секциядан тұратын тежеуіш кран, тежеуіш камераларға сығылған ауаның берілуін басқарады автопойыз құрамында пайдалануға арналмаған автомобильдерде қондырылады.
Краниология

Краниология – антропология ғылымының бас сүйек құрылысын зерттейтін саласы. Ертедегі және қазіргі халықтардың антропологиялық құрамын анықтауда Краниологияның маңызы өте зор. Ғылымда жалпы адам бас сүйегін – cranіum, бас сүйектің төменгі жақсүйексіз түрін – calvarіum, ми сауытының бет сүйексіз түрін – calvarіa деп атайды. Этнологиялық антропологияда Краниологиялық зерттеу жұмысы жиі қолданылады. Нақтылы Краниологиялық зерттеу әдістемелері 19 ғ-да қалыптасты. Оған Дания, Швеция, Франция, Германия, Англия, Ресей ғалымдары бас сүйекті жан-жақты зерттеу арқылы бір морфологиялық жүйеге келтіріп, оны Франкфурт (1882) пен Монако (1906) қ-ларында өткізілген мамандардың халықар. келісімшарты арқылы бекітті. Краниология бойынша арнайы өлшеу мен сипаттамалары жүйеленіп, әлем деңгейінде ортақ зерттеу бағдарламасы ретінде Краниологиялық бланкасы қабылданды. Бас сүйектің ұзындығы, көлденеңін, биіктігін, ми сауытының көлемін, сыртқы морфологиялық құрылымдарын анықтайтын арнайы құрал-саймандар жасалып шығарылды. Сөйтіп, әлем бойынша нақтылы Краниологиялық зерттеу жұмыстары антропология саласында тиісті орын алды. Краниология әдістемелері адам бас сүйегі пішіні бойынша топтарға бөлінеді. Оны анықтау үшін бастың көлденең өлшемін жүзге көбейтіп, одан алынған санды бастың ұзындығына бөледі. Бас сүйек көрсеткішінің осы сандарына қарап бас пішінін үш топқа жүйелейді. Жалпы бас сүйек көрсеткіші 74,9 аспайтынды сопақ бас, яғни долихокрания, 75,0; 79,9 аралығындағы орта жалпақ бас, яғни мезокрания, ал саны 80,0 жоғарғыларды жалпақ бас, яғни брахикрания қатарына жатқызады. Ал қазақтардың бас сүйек көрсеткіштері (екі жыныс бойынша) жалпы 85,0 шамасында, олар жалпақ бастылар болып саналады. Бас сүйек пішінінің эволюциясына қарағанда көне заман адамдарының бас сүйек түрі, көбінесе сопақ немесе орта сопақ бастылар болған. Ал орта ғасырлардан бастап әлем тұрғындарының бас сүйек пішіні, көбінесе жұмырлау (жалпақ басты) болып келеді. Краниология саласында бет, мұрын, көз, маңдай құрылымдары да осы сияқты жүйелерге бөлініп сипатталады. Дереккөздер ar:انثروبومترية ca:Antropometria ca:Craniometria de:Kraniometrie de:Anthropometrie es:Antropometría es:Craneometría eu:Kraniometria fi:Antropometria fi:Kraniometria fr:Anthropométrie fr:Crâniométrie hu:Koponyaméréstan id:Antropometri io:Antropometrio it:Antropometria lt:Antropometrija nl:Craniometrie nl:Antropometrie no:Antropometri pl:Antropometria pl:Kraniometria pt:Antropometria pt:Craniometria ru:Антропометрия sr:Антропометрија tr:Antropometri tr:Kafatası ölçümü uk:Антропометрія uk:Краніометрія ur:بشر پیمائی zh:人体测量学
Қазақ тіліндегі басылымдар

А *Азат Әйел *Азия (газет) *Айғақ газеті *Алаш (газет) *Алматы ақшамы *Алғабас газеті *Ана тілі газеті *Аруана (газет) *Аршалы айнасы *Арыс ақиқаты *Арқа ажары *Атамекен (газет) *Ауыл (газет) *Ауыл тілі *Ақтөбе (газет) Б *Бірлік Туы *Бұланды таңы *Бұқпа Д *Дұрыстық жолы Е *Егемен Қазақстан газеті Ж *Жас Азамат газеті *Жас қазақ (газет) *Жаңа ауыл *Жаңа өріс *Жезқазған Туы *Жетісу газеті З *Заң газеті К *Кедей сөзі *Кедей тілі *Кентау шұғыласы *Киргизская Беднота *Киргизская Степная Газета *Красный Киргизстан – журнал, РК(б)П Қырғыз (Қазақ) обкомының баспасөз органы. 1921 ж. желтоқсаннан 1922 ж. маусымға дейін Орынборда шығып тұрды. Қ *Қазақ газеті *Қазақ сөзі *Қазақ тілі газеті *Қазақ әдебиеті (газет) *Қазақстан газеті *Қазақстан мұғалімі *Қазақстан – Zаман *Қостанай Таңы *Қызыл Дала *Қызыл кенші *Қызыл ту (газет) М *Мақтаарал газеті *Маңғыстау газеті *Созақ үні О *Октябрь Туы *Орал Өңірі *Ордабасы Оттары *Орталық Қазақстан (газет) *Отырар алқабы газеті *Оңтүстік Қазақстан (газет) Ө *Өскен өңір С *Сарыарқа (газет) *Сарыарқа самалы *Сарыағаш (газет) *Сақшы (газет) *Семей Таңы *Сыр Бойы (газет) Т *Тіршілік газеті *Театр өмірі *Теміржолшы (газет) *Теңдік (газет) *Торғай таңы *Түркістан газеті *Түркістан Уәлаятының Газеті Ұ *Ұлан (газет) Ү *Үш Жүз Х *Халық Кеңесі Ш *Шалқар газеті *Шымкент келбеті
Алексис Краусс

Алексис Краусс (19 ғ-дың соңы – 20 ғ-дың басы) – ағылшын тарихшысы. Краусстың «Россия в Азии» деп аталатын көлемді еңбегі Шығыстағы, соның ішінде Қазақстан мен Орта Азиядағы Ресейдің отарлау саясатын зерттеуге арналған. Ресейдің Қазақстандағы отарлау саясатына сын-пікірлерін білдірген Краусс бұл еңбегінде Қазақстанның климатына, тұрғындарының санына, қалаларына географиялық сипаттама жасай келе, қазақтардың үш жүзге бөлінуі, әдет-ғұрпына, шаруашылығына қатысты этнографиялық мағлұматтар берген. Краусстың бұл еңбегі бірнеше рет қайта басылған.
Крахмал

Крахмал (нем. Kraftmehl) – өсімдіктерде болатын полимерлік көмірсу, табиғи полимер: (С 6 H 10 O 5 ) n . Табиғи крахмал біртекте емес, ол сызықтық полимер амилоза (25%) мен тармақталған полимер — амилопектиннен (75%) тұрады, орташа молекулалық массасы бірнеше жүзге тең. Алынуы Табиғи полимер болғандықтан, ол глюкозадан түзіледі: * n C6H12O6 = (C6H10O5){}_{n} +n H2O Фотосинтез нәтижесінде өсімдіктердің жасыл пигменті — хлорофилл және күн сәулесі әсерінен пайда болады: * 6nCO2 +5nH2O -> (C6H10O5)n +6n O2 ^ Ол тамыр жемістілерде (30%), астық тұқымдастарда (70%) болады. Крахмалды өндірісте картоп пен жүгеріден алады. Қолданысы Кисель, жеміс ботқаларын қоюлатуға, сондай-ақ кондитер бұйымдарына қосылады. (Аспаздық пен кондитер фабрикаларында көбінесе картоп, бидай және жүгері крахмалын пайдаланады). Азық-түлік өнеркәсібінде глюкоза мен сірне, желім алу үшін қолданылады. Химиялық қасиеті Крахмалдың қасиеті глюкозадан өзгеше. Ол біртіндеп гидролизденіп декстриндер түзеді, соңынан мальтоза, одан соң глюкоза түзеді: n C6H10O5 +n H2O -> n C6H12O6 Осы реакцияны 1811 жылы К. Кирхгоф ашқан. Крахмал негізі қоректік зат, оның ыдырауы ауыз қуысында басталып, ас-қорыту жүйесінде әрі қарай жалғасады. Крахмалға ең әуелі сілекейде болатын амилаза ферменті әсер етеді. Крахмалдың ыдырауы ферментативтік үдеріс, ол биокатализ деп аталады. Картоп крахмалының алынуы Картоп өндіріске гидравликалық транспортермен жуылып, жеңіл, ауыр қоспалардан ажыратылып, жуу машинасына түседі. Жуылған және өлшенген картоп ұнтақтау машинасында крахмалы босатылады. Келесі үдеріс — осы ботқа сияқты қоймалжыңды ішіндегі жасушалық шырыннан бөлу. Ол үшін ботқаны крахмал сүтімен араластырып, әртүрлі електі аппараттарға береді. Електе ботқадан бос крахмал бөліп алынады және пайда болған крахмал сүті майда екінділерден тазаланады. Қалған өнім қайтадан ұнтақталады. Крахмал сүті езінді массасының көбінен ажырағанымен, құрамында әлі де езінді бар болғандықтан әрі қарай жібектен жасалған тор көздерден өткізіліп рафинацияланады. Рафинациялаған шырында езінді аз мөлшерде болғандықтан, одан тазалау үшін қайтадан сумен жуатын гидроциклондар мен тұндырмалы-жуу центрифугалары қолданылады. Осыдан алынған шикі крахмал кептіруге жіберіледі. Кептірілген крахмал арнаулы қаптарда сақталады. Тамаққа пайдаланылатын крахмалдың бөгде иісі, дәмі және ауыр қоспалары болмауы керек; төмен сұрыпты крахмал техникалық мақсатқа жұмсалады немесе сірне өндіріледі. Тағы қараңыз *Ақуыз *Майлар *Көмірсулар *Қант Дереккөздер da:Kulhydrat#Stivelse
Крашенинников Ипполит Михайлович

Ипполит Михайлович Крашенинников (1.10.1884, Ресей, Челябинск қаласы – 27.10.1947, Санкт-Петербург қаласы) – геоботаник, биология ғылымының докторы (1934), профессор (1939), РКФСР-дің еңбек сіңіргең ғылыми қайраткері (1947). *1914 жылы Мәскеу университетінің физика-математикалық факультетін бітіргеннен кейін 30 жылдан аса Петербург ботаника бағында, кейінірек КСРО ғылым академиясының Ботаника институтында және жоғары оқу орындарында қызмет атқарды. Крашенинников – К.А.Тимирязевтің шәкірті, ол фотосинтез процесі кезінде өсімдіктің күн сәулесін сіңіретіндігін тәжірибе жүзінде дәлелдеген. Оралдың, Қазақстанның, Дон өңірінің, Кавказ алды үстіртінің, Батыс Сібірдің, Байкал сыртының және Моңғолияның өсімдік дүниесін зерттеу экспедицияларына белсене қатысады. *1908 жылы Крашенинников топырақтанушы Ф.И.Левченкомен бірге Торғай үстіртінің Солтүстік бөлігінде, Маңғыстау, Ембі, Шалқар, Ырғыз, Нұра маңында ботаникалық-географиялық зерттеулер жүргізді. Өзі жинаған және бұрынғы геоботаникалық мәліметтерді қорытып, Қазақстанның жазықтық бөлігінің өсімдік белдемдері картасын (1923) жасады, «Қырғыз (Қазақ) республикасының өсімдік жамылғысы» (1923), «Қырғыз (Қазақ) далалары ботаникалық-географиялық анализ бен синтез объектісі ретінде» (1925) атты еңбектерін жариялады. Қазақстанның жазықтық бөлігін табиғи белдемдер, облыстар мен аудандарға жіктеді. Крашенинников өзінің еңбектерінде өсімдікті ландшафтың басқа құраушыларымен, әсіресе, жер бедерімен тығыз байланыста қарастырады. Оның палеогеографиялық зерттеулері де өте құнды. Крашенинников мұзбасу дәуірінде қайың – қарағай – балқарағай орманды далаларының кең таралғанын анықтады, орман мен дала ландшафтарының арақатынасы мәселелеріне үлкен көңіл бөлді. Дереккөздер
Кредитор

Кредитор (лат. credіtor – сенуші, сенімгер; ағыл. credіtor), несиегер – 1) азаматтық құқықта: міндеттеуші тарап, яғни қарызға (несиеге, борышқа) ақшалай қаражат, тауар және басқа құндылықтар беруші жеке немесе заңды тұлға. Кредитор басқа тараптан – борышкерлерден белгілі бір әрекетті жасау (мүлікті беру, жұмысты орындау, ақша төлеу, т.б) не белгілі бір әрекеттен қалыс қалу міндетін орындауды талап етуге құқылы. Екі жақты келісімшартта екі тарап та кредитор болып табылады. Мысалы, сатып алу-сату келісімшартында сатып алушы –кредитор , өйткені ол сатушыдан өзіне тауардың берілуін талап етуге құқылы, ал сатушы да – кредитор, өйткені ол осы тауар үшін сатып алу бағасын төлеуді талап етуге құқылы. Зиян келтіру салдарынан, мүлікті негізсіз сатып алудан немесе сақтаудан туындаған міндеттемедегі кредитор – мүліктің қайтарылуын талап етуге құқылы тұлға. Міндеттемеде бірнеше Кредитор болуы мүмкін. Мұндай жағдайда заң жүйесіне негізделген келісімшартқа жүгініп, олардың әрқайсысы міндеттеменің басқамен тең үлесте орындалуын талап етуге құқылы; 2) бухгалтерлік есепте: кәсіпорын (азамат) ақшалай қаражат берешек болған жеке немесе заңды тұлға. Мысалы, берген материалдық құндылықтары, орындаған жұмыстары мен көрсеткен қызметтері үшін жеткізушілер мен мердігерлер олардан алған аванстары үшін, тапсырыс берушілер алынған векселі үшін, вексель ұстаушылар коммерциялық несие, мерзімінде төленбеген жалақы үшін депозит берген кәсіпорындар (депоненттер) К. болуы мүмкін. Кредитордың борышы кредиторлық берешекті құрайды; 3) тар мағынада – кредиттік келісімшарттың қарызгерге қайтарылу және өсім төлену шартымен ақшалай қаражат (кредит) беруші тарабы.. Дереккөздер
Кремация

Кремация(, cremare – өртеу) — мәйітті арнаулы тәсілмен өртеу әдісі (денені күйдіру процесі). Тарихы Алғаш рет соңғы неолит пен қола кезеңдерінде пайда болған (б.з.б. 3 – 2-мыңжылдықтар). Ежелгі гректер мен римдіктер адам мүрделерін алау жағып өртеуді кеңінен қолданды. Жапонияда, Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа да елдерінде кремация ертеден бар. Көне Мауераннахр өлкелерінде (Орта Азия) күлді балшықтан жасалған кішкене оссуарийлерге салып, наусқа жинады. Қазақстанның ежелгі тарихында кремация тәсілі қола дәуіріне жататын андрон мәдениетінің Нұра кезеңінде қолданыла бастады (б.з.б. 2-мыңжылдықтың ортасы). Археологиялық деректерге қарағанда, андрондықтардың бір бөлігі мүрдені қабірден тыс жерде өртеп, оның күлін көметін болған. Осы дәстүр көне түркі дәуірі тайпаларының ескерткіштерінде де кездеседі. Қайтыс болушының денесін ерекше пеште өртеп, күлін жерлеу; көптеген ежелгі заман халықтарындағы «жалынмен жерлеу», соның ішінде ежелгі славяндардың жерлеуінің бір түрі. Өлікте болатын органикалық тектегі улы заттар өртеу нәтижесінде бұзылады, соған қарамастан мәйіт күлінде металл улардың ізі байқалуы мүмкін. Оларды зерттеу улану күдігін негіздейтін деректерді алуға мүмкіндік береді. Діндердің пікір Кремация будда дінінің өлік жөнелту қағидаларымен байланысты қалыптасқан. Христиандық Еуропа елдерінде кремация христиан діні шамандық, яғни “дінсіз” халықтардың салты деп жарияланды. Оның үстіне, христиандар ұғымында кремация библиялық “қайта тірілу”, “о дүниедегі өмір” ілімдеріне қайшы келетін болды. Тек 19 ғасырдың екінші жартысында ғана Еуропада кремация қайтадан қолданыла бастады. Арнаулы пештер – крематорийлар кеңінен тарады (алғаш рет 1876 ж. Милан қаласында салынды). Еуропада өртенген мәйіттің күлін жерге көмеді немесе арнаулы урналарда сақтайды. Ислам Ислам кремацияға үзілді -кесілді тыйым салады, егер де марқұмның туыстары жерлеу шариғатында белгіленген рәсімдерді сақтамаса, бұл күнә болып саналады. Ал өлгеннен кейін денені кремациялауды сұрау туралы өсиет бойынша жазуға тыйым салынған. Дереккөздер Дереккөздер ta:தகனம்
Кремль

[http://sozdik.kz/kk/dictionary/translate/ru/kk/%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8C/ Кремль]–– ішкі бекініс, орыс қалаларының мұнаралы қабырға-қорғанмен қоршалған орталығы. Кремль атауы (“кремник”) т'ұңғыш рет 1331 жылғы жылнамада кездеседі. 14 ғ-ға дейін “детинец”, 16 – 17 ғ-да “город”, “град” деп аталған. Кремль орта ғасырдағы қалалардың биік алқаптарында, көлдің немесе өзен жағалауларында орналасып, су жіберілген ормен қоршалған. Кремль ішінде князьдің сарайы, христиан дінінің ғимараттары (соборлар), боярлар мен діни лауазымды басшылардың тұрғын үйлері орналасқан. Кдің балшық немесе ағаштан, 11 ғ-да тас пен кірпіштен салынған түрлері қалыптасты. 16 – 17 ғ-да К-ді тастан салу өріс алды (Тулада, Смоленскіде, Коломнада, Зарайскіде, Астраханда, Қазанда, т.б.). Біздің дәуірімізге дейін жеткен күйдірілген қызыл кірпіштен салынған жоғары сәулет өнерінің үлгісі Мәскеу Кремлі. Қазақстандағы Атырау қаласынан 40 км жердегі, ортағасырлық Сарайшық қаласының орнында жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде бүгінгі Мәскеу кремліне өте ұқсас архитектуралық объект табылған. Ғалымдар 13 ғ-да іргесі қаланған осынау көне жәдігердің құрылымы Мәскеу кремлінің нұсқасына үлгі ретінде пайдаланылған деген пікірді қуаттайды.. Дереккөздер
Криз

Криз(франц. crіse – ұстама, сынық) – аурудың кенеттен асқынуы. Аурудың түріне қарай криздің бірнеше түрі болады: церебралды криз– ми қызметінің зақымдануы; гипертоникалық криз – гипертония ауруының асқынуы (әсіресе, артериялық қан қысымының шамадан тыс көтеріліп кетуі); тиреотоксикалық Криз – қалқанша без секрециясының ыдырауынан тиреотоксиннің (жемсау уы) жалпы организмге тигізген әсерінен адамда психик. өзгерістердің ('сандырақтау, галлюцинация) пайда болуы; катехоламиналды Криз – артериялық қан қысымының кенеттен көтерілуі және организмде метаболизм процесінің бұзылуы; гиперкальциемиялы Криз – қанда кальцийдің артуынан (оның мөлш. 14 – 17 мг % жетеді) организмнің улануы; гипокальциемиялы Криз– керісінше, қанда кальций мөлшерінің күрт төмендеуінен адамға ауа жетпей, бұлшық еті тартылып, сіресіп қалуы; аддисонды Криз – симпатик. жүйке жүйесінің, бүйрек безінің зақымдануынан терінің қарайып, асқазан жұмысының нашарлауы; эритремиялды Криз – қанның қызыл түйіршіктерінің көбеюінен тері мен оның шырышты қабықтарын көгертетін қан ауруы. Кризді емдеу үшін алдымен оған қандай аурудың себеп болғанын анықтау керек.. Дереккөздер
Криминология

Криминология ( – қылмыс + – cөз, ұғым, ілім) — қылмысты, оның себептерін, қылмыскердің жеке басын зерттейтін, сондай-ақ виктимология ғылымын зерттейтін, оның алдын алу шараларын жасайтын ғылым. Криминология қылмыстылықты адамдардың мінез-құлқында қордаланатын қоғамға қауіпті, қылмыстық заңның талаптарына қайшы келетін құбылыс ретінде зерттейді. Қылмыстың ахуалын, құрылымын, серпінін, аумақтық бөлінімін сипаттайтын сандық әрі сапалық көрсеткіштерді айқындау мен ғылыми саралау мәселелері қылмыстылықты зерттеуде қамтылады. Ол қылмыстылықты, қылмыскердің жеке басын зерттеуге неғұрлым ауқымды да дәйекті социологиялық тұрғыдан келеді. Бұл орайда оның қылмыстық құқық ғылымынан өзгешелігі бар. Қылмыстық құқық ғылымы социологиялық әдісті қолданғанымен, онда, негізінен, заң нормаларын, қылмыстық құқықтың қылмыс, жаза туралы ережелерін талдауға баса назар аударылады. Криминологиялық танымның тағы бір ерекшелігі сол, онда осы ғылым зерделейтін әлеуметтік-құқықтық құбылыстардың себептерін түсіндіруге көбірек ден қойылады. Криминологияда, сондай-ақ қылмыстылыққа қарсы күресте оның алдын алу міндеті бірінші орынға қойылады. Сайып келгенде, аталмыш және басқа заң ғылымдарынан өзгеше түрде Криминология қылмыстылықтың алдын алудың, оны болдырмаудың құқықтық шараларын ғана емес, сонымен бірге әлеум.-экономикалық, мәдени-тәрбиелік, т.б. шараларын да әзірлеуге қатысады. Криминологиялық зерттеу әдістемесінде жалпы ғылыми тәсілдер де (нысанды логика, анализ бен синтез, индукция мен дедукция, ұқсастыру, үлгілеу, т.б.), социологиялық таным тәсілдері де («сауалдама, сұхбаттасу, сынақтама, құжаттарды зерделеу, қадағалау, эксперимент жүргізу» сияқты әлеуметтік-құқықтық ақпарат алу әдістері) қамтылады. Криминологиялық зерттеулерде талдау және ең алдымен, қылмыстық статистика тәсілдері маңызды рөл атқарады. Демек, криминология құқықтық ғылымның мәліметтерін, сондай-ақ социология ғылымының, философияның, экономиканың, әлеуметтің психологияның, педагогиканың ережелерін пайдаланатын кешенді пән болып табылады. Дереккөздер
Криосфера

Криосфера (крио және сфера) – Жер шарының атмосфера, гидросфера және литосфера тоғысатын белдеміндегі мұзды қабаты. Орташа қалыңд. 10 км. К-ның жоғ. шегі полюстерде 8 шақырым, экватор маңында 17 км биіктіктен өтеді. Ешң төм. шекарасы жоғ. ендіктердегі аймақтарда 0,2 – 1 км, тропиктерде теңіз деңгейінен 6 – 6,5 км биіктікте жатады. Жер шарындағы мұздың жалпы көл. 30 млн. км3, оның 98%-ы құрлықта, 1,6%-ы жер астында, қалғаны атмосфера мен гидросфераға тараған. Құрлық бетіндегі мұздар, негізінен, биік тау бастарына жиналған. Қазақстан тауларында 2700 мұздықтар бар, олардың жалпы ауд. 2000 км². К. терминін поляк ғалымы А.Добровольский ұсынған (1923). Дереккөздер
Кристаллооптика

Кристаллооптика – физиканың жарықтың кристалдарда таралу заңдылықтарын зерттейтін саласы. Кристаллооптикада кристалдың негізгі қасиеттері: сәуленің қосарланып сынуы, жарық поляризациясы, поляризация жазықтығының бұрылуы, плеохроизм қарастырылады. Кристалдардың жарық шығаруы және жұтуы кристалдар спектроскопиясында, ал электр және магнит өрістерінің кристалдардың қасиеттеріне әсері Кристаллооптиканың негізгі заңдарына сүйенетін электр және магнит оптикасында зерттеледі. Кристалдардың анизотропиясы олардағы бөлшектердің өзара әсерлесу күші өрісінің анизотроптылығынан туындайды. Бұл өрістің сипаты ‘’кристалдар симметриясымен’’ тығыз байланысты. Кубтық кристалдардан басқа кристалдар – анизотропты. Сонымен изотропты ортада D мен Е бағыттас, ал анизотропты кристалдарда олардың бағыттары әр түрлі болады.Соның салдарынан кристалдың оптик. қасиеттері анизотропты. Осьтері кристалдағы негізгі үш бағытқа сәйкес декарттық координаттар жүйесінде оптик. индикатрисаның теңдеуі мына түрде: өрнектеледі, мұндағы nx ny nz – n-нің негізгі бағыттағы мәндері. Кристалдың оптик. осі деп оптик. индикатрисаның (‘’эллипсоидтың’’) дөңгелек қимасына тұрғызылған нормалды айтады. Кубтық кристалдар үшін оптик. индикатриса радиусы r=n сфераға айналады. Орташа сингонияға жататын кристалдарда (‘’тригональді, тетрагональді және гексагональді’’) басты бағыттардың бірі кристалдың бас симметрия осімен тура келеді. Бұл кристалдардағы оптик. индикатриса – айналу эллипсоиды, эллипсоидтың айналу осімен сәйкес келетін оларда тек бір ғана осі болады. Мұндай кристалдар бір осьті кристалдар деп аталады. Төм. сингония (‘’ромбылық, моноклинді және үшклинді’’) кристалдарын екі осьті кристалдар деп атайды. Олардың оптик. индикатрисасы – үш осьті эллипсоид, оның екі дөңгелек қимасы мен екі осі болады. Кристалды ортада таралатын электрмагниттік толқынның нормальдық және сәулелік жылдамдықтары Кристаллооптиканың негізгі теңдеуінен (‘’Френель теңдеуінен’’) анықталады. Жарық кристалға енгенде оның ішінде сынған екі сәуле пайда болады. Оның біреуі кәдімгі сыну заңдарына бағынады, сондықтан ол кәдімгі сәуле (к) деп аталады, ал екіншісі ол заңдарға бағынбайтындықтан (‘’өйткені түсу жазықтығында жатпайды’’) ерекше сәуле (е) деп аталады. Екі осьті кристалда сәуленің екеуі де ерекше болады. Әрбір кристалл өзіне тән К-лық қасиеттері мен шамалары арқылы айқындалады. Қолданбалы Кристаллооптикада осы шамаларды өлшейтін әр түрлі тәсілдер (‘’иммерциялық әдіс, коноскопия’’) қолданылады. Көптеген Кристаллооптикалық өлшеулер поляризациялық микроскоптың көмегімен жүргізіледі. К. тәсілдері поляризацияланған жарықты алу және оны талдау үшін, оптик. қақпақты (‘’затворды’’), модуляторларды, дефлекторларды жасау үшін пайдаланылады.. Дереккөздер
Кроманьондықтар

Кроманьондықтар - шамамен бұдан 30 мың жыл бұрын пайда болды. Қаншама жорамалдар ұсынылды.Кейбірі адам айтқысыз қызық: «неандерталдықтар мұздақтан өліп, кроманьондықтар ғарыштық кеменің қирауынан түскен ұшқыштар екен» десті. Оның себебі антропологтар 50 мың жылдан аз мерзімде ай-күні белгіленген неандерталдықтардың қалдығын табу сәтінің болмауынан еді. Соңғы 15 жылда мұндай олжалар Азиядан да, Еуропадан да табылды. Олардың айы-күні 40 және 30 жылға белгіленген.Табылған неандерталдықтардың келбеті кроманьондықтар сияқты. Дегенмен көптеген жорамалдардың біреуі бойынша Африкада бұдан 20-30 мың жыл бұрынырақта бүкіл адамзат сақталып қалды және ғаламшарда бірден кроманьондың бейнелі - осы заман типіндегі адам орын тепті. Ал австралопитек, питекантроп және неандертал- дық сияқты бүған дейінгі эволюциялық үлгілердің барлығы эволюциялық тұйыққа тірелді. Кроманьондықтар - осы заман типіндегі адамдар «homo apiens kromanonese» немесе «саналы кроманьондық адам». Кроманьондық- тар зерделігінін; деңгейі, сірә, бізден ерекше болмаса керек. Олар тас құралдардың барлық түрін пайдаланды, сондай-ақ сүйекке өрнек жасау, кейініректе металл құюды да меңгерген. ЬІдыс дайындауға сазды пайдаланды. Біртіндеп жинақтама жинаудан және аңшылықтан мал шаруашылығына және егін шаруашылығына көшті. Біздер — кроманиондық адамның тікелей ұрпағымыз Дереккөздер