kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қанығу ядролары

Қанығу ядролары — бұлттар мен тұмандар түзілуіне қажетті ауада (тропосферада) қалқып жүретін қатты сұйың және газ тәрізді күйінде тараған ұлпа бөлшектер. Ылғалды ауада қанығу ядролары бар кезінде оған тамшы немесе ұлпа мұздақ күйінде қаныққан ылғал пайда болады. Егер ылғалды ауада қанығу ядролары жоң болса, тіпті ылғалдығы аса жоғары ауаның өзшде де қанығу болмайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Экзогендік күштер

Экзогендік күштер — жер қабығында болып тұратын өзгерістерді туғызатын сыртқы күштер. Оларға су тасқыны, жел, әсіресе күн энергиясы,жер сілкіні,қар көшкіні секілді табиғи апаттар жатады. Тағы қараңыз *Эндогендік күштер Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Төрттік шөгінділер

Төрттік шөгінділер — төрттік жүйенің шөгінділері. Бұл бұрынғы КСРО-да мұздық мореналар (түптік және шеткі), флювиогляциальды шөгінділер басқан белдеуде кездеседі, ал мұздық белдеу сыртында ол суайрықтарды жауып жатқан балшық, лёсс, лёсті саз балшық түрінде кездеседі. Мұздану дәуірлері арасында болған теңіз трансгрессиясынан теңіздік төрттік шөгінділер қалыптасты; өзендер мен көлдерден пайда болған ескі аллювиальды шөгінділер мен төрттік көл шөгінділері қазіргі адам өмірінде өте маңызды: олардан топырақ пайда болады да, құрылыс материалын береді және жер асты сулары жиналып тұрады.Р Дереккөздер
Тосқындар

Тосқындар — байырғы жыныстарды жауып жататын тау жыныстарының ұнтақталуынан пайда болған жаңа төрттік кезең шөгінділері. Тосқындар өзен аккумуляциясының салдарынан, жаңбыр суының, желдің (мыс.: құм төбелер, барқандар), мұздықтың қозғалуының (мореналар) тағы басқалар әсерінен пайда болады. Дереккөздер
Антиклинальдық аңғарлар

Антиклинальдық аңғарлар — мүжіліп төмендеген антиклиналь қатпарларын өзен суының терең етіп қазуы әсерінен пайда болған аңғарлар. АНТИКЛИНАЛЬДЫҚ АҢҒАРЛАР - антиклиналь күмбездерін бойлай созылған өзен аңғарлары. Өзеннің антиклиналь қатпарларын тереңдей шаюынан қалыптасады. АНТИКЛИНАЛЬДЫҚ АҢҒАРЛАРда тау жыныстары қаттары аңғардың түбіне қарсы жакка шалқаяды да, грунт суының баска жаққа кетуіне себепші болады. Сондықтан мұнда бұлақтар, жылжымалар, опырылымдар сирек болады. Дереккөздер Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Антиклинорий

Антиклинорий (грекше: оρон - тау) - геосинклиндер жүйесінің әр түрлі қатпарлы бірлестіктер қалыптастырып көтерілуі нәтижесінде түзілетін, қүрылысы өте күрделі, ауқымы біршама ірі (жүздеген км-ге созылады), жалпы пішіні антиклинді болып келетін тектоникалық қүрылым атауы. Антиклинорий - Геосинклинальдар жүйесінің түрлі катпарлар бірлестігінің қалыптастыра отырып көтерілуі нәтижесінде түзілетін, құрылысы өте күрделі, ауқымы біршама ірі (жүздеген шақырымға барады), жалпы пішіні антиклинальды болып келетін құрылым атауы. Дереккөздер
Атлант шоңғалы

Атлант шоңғалы — Гренландия, Исландия, Фарер және Шотланд аралдарының аралығындагы Атлант мұхиты түбінің көтерілуі. Атлант шоңғалының үстінде судың тереңдігі — 600 м. Атлант шоңғалы Атлант мұхиты мен Солтүстік мұзды мұхиттың тереңде жатқан суларының ауысуына кедергі жасайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бентос

Бентос (грекше βένθος — теңіз тереңдігі) — су қоймаларының түбіндегі организмдер жиынтығы. Өсімдіктер бентосы (фитобентос) тайыз жағалау зонада орналасады; жануарлар бентосы (зообентос) барлық тереңдікте болады. Бентос — көптеген балықтардың жемі. Мұхиттар мен теңіздердің, құрлықтағы суқоймасының түбіндегі саз-топырақ бетінде және арасында тіршілік ететін организмдер жиынтығы. Түрлері Бентос фитобентос (өсімдік) және зообентос (жануарлар) болып бөлінеді. Зообентос жануарларының мынадай түрлері бар: инфауна – грунт арасында тіршілік ететіндер (көпқылтанды құрттар, қос жақтаулы моллюскілер, тікенектерілілер т.б.); онфауна – грунт бетінде тіршілік ететіндер (моллюскілердің көпшілік түрі, шаянтәрізділер, т.б.); эпифауна – су түбінде грунтқа бекініп тұратындар (губкалар, гидроидтар, маржандар, мшанкалар, т.б.). Теңіз түбінің 1 м 2 ауданына келетін Бентос биомассасы бірнеше мг-нан (терең суларда), ондаған кг-ға жетеді (тайыз суларда). Тұщы суқоймаларында Бентостар теңіздегіден аздау және оның құрамы біркелкі келеді. Мұнда қарапайымдылар, азқылтанды құрттар, сүліктер, су жәндіктерінің дернәсілдері болады. Өсімдік Бентосының негізін балдырлар (оның ішінде көкжасыл балдырлар, хара балдырлары) және кейбір гүлді өсімдіктер (шылаңдар, тұңғиықтар, т.б.) құрайды. Бентостармен көптеген балықтар, ескекаяқтылар қоректенеді. Олар тамақ және жеңіл өнеркәсібінде пайдаланылады. Қосымша Бентос, түптік фауна - теңіз және материктік суқоймалардың түбінде және грунтында, негізінен, жағаға жақын тұстарда мекендейтін организмдер жиынтығы. Фитобентос (өсімдік Бентосы) және зообентос (жануар , бентосы) деп бөледі. Сілтемелер *Benthos [http://www.benthos.com/undersea-acoustic-releases-product-comparison.asp] Дереккөздер
Биоценоз

Биоценоз (био... және — жалпы) — тіршілік жағдайлары азды-көпті біркелкі орта өңірін мекендейтін жануарлардың, өсімдіктер мен микроорганизмдердің жиынтығы; Құрлықтың немесе судың белгілі бір бөлігін мекендейтін, сондай-ақ, өзара және тіршілік ортасының табиғат жағдайына бейімделген жануарлар, өсімдіктер, саңырауқұлақтар, микроорганизмдер жиынтығы; тірі ағзалар бірлестігі. Биоценоз терминін неміс гидробиологы К. Мебиус ұсынған (1877). Биоценоз — биогеоценоз құрайтын организмдердің жиынтығы. Олар тіршілік үшін күрес, табиғи сұрыпталу, т.б. эволюция факторларының нәтижесінде қалыптасады. Биоценоз барлық организмдердің белгілі бір жер көлеміндегі биологиялық жиынтығы мен биологиялық өнімділігі және олардың құрылымы арқылы сипатталады. Биоценоздың кеңістік құрылымы бірдей емес түрлердің кеңістікте бір-біріне сәйкес орналасуын (мысалы, орман қабаттары), түрлік құрылымы бүкіл организмдердің түрлік құрамын және олардың құрамындағы жеке түрлердің сан мөлшерін, ал, қоректік құрылымы қоректік тізбектердің ерекшеліктерін білдіреді. Табиғаттағы зат алмасу процесіне байланысты Биоценоздағы организмдерді 3 топқа бөледі: # продуценттер (өндірушілер); # консументтер (тұтынушылар); # редуценттер (ыдыратушылар). Табиғи байлықты тиімді, ұқыпты пайдалану үшін Биоценозды жан-жақты зерттеудің маңызы зор. Дереккөздер
Вадоз су

Вадоз су — атмосфералық жауын-шашыннан пайда болатын жер астындағы су. Олар атмосфералық жауын-шашынның сарқылу нәтижесінде негізінен жер қабығының жоғарғы қабатында пайда болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Вегенер гипотезасы

бөлінуі]] Вегенер гипотезасы (жорамалы) — палеозой эрасының аяғына шейін біртұтас болған Пангея деп аталатын алып материк мезозой эрасының бас шенінде бытшыт боп жарылып, жан-жаққа жылжып кеткен, осының нәтижесінде континенттер Жер шары бетінде қазіргідей болып орналасқан делінетін жорамал. Континенттердің пайда болуы жөніндегі гипотеза. Вегенер бойынша жер қабығының басталу тарихында материктер бір тұтас болып, олар жеңіл жыныстардан құралған. Жердің геологиялық тарихының барысында, жердің айналу күшінің әсерінен жер қыртысында ажырау туғызатын күш пайда болады; міне мезозой дәуірінен бастап бірінші материк жарылып, одан Солтүстік Америка және Оңтүстік Америка бөлініп шығады; сол сияқты алғашқы материктен Африка, Үндістан, Антарктида, Аустралия бөлінеді. Вегенер теориясы Материктердің баяу жылжуының алғашқы ғылыми теориясын неміс метеорологы және геологы Альфред Вегенер тұжырымдаған. 1912 жылы ол материктердің геологиялық құрылымындағы көптеген ұқсастықтарды, сондай-ақ геологиялық өткендегі қазба флора мен фаунаның ортақтығын көрсетті. Ежелгі дәуірдегі климаттың сәйкес келуі де күшті дәлел болды. Вегенер гранитті жыныстардың жұқа қабаты жер бетінде алғаш рет пайда болды деп мәлімдеді. Уақыт өте келе гранит блоктары шамамен 570-280 миллион жыл бұрын болған бір үлкен пра-континентке - Пангеяға шоғырланды. Сонымен бірге бұл жерді қоршап тұрған пра-мұхит пайда болды. Содан кейін Пангея бөлініп, кішігірім бөліктерге бөлінуді жалғастырды. Сол жылдардағы бұл революциялық теория көптеген түсініксіз геологиялық фактілерді жай ғана түсіндірді. Вегенер материктердің қозғалыс механизмін Жердің айналуы мен Жердің, Күн мен Айдың өзара тартылуы нәтижесінде тепкіш күштердің әрекетімен негіздеді. Осылайша ол Солтүстік Американың Еуропа мен Африкадан бөлінуін, Атлант мұхитының пайда болуын, сондай-ақ Американың екі континентінің алдыңғы бөлігіндегі Кордильера мен Анд тауларының орасан зор қатпарлы тау жоталарының қарқынды қалыптасуын түсіндірді. Тынық мұхиты платформасында алға жылжу.Материктердің полюстерден экваторға қарай жылжуы Жердің айналмалы қозғалысы нәтижесінде Еуропа мен Африканың соқтығысуына әкеліп соқтырды, нәтижесінде Африкада Атлас таулары, ал Альпі, Карпат, Динар таулары және Еуропадағы басқа тау жоталары. Гималай тауларының пайда болуы, өз кезегінде, Декан тауларының Азиямен соқтығысуы нәтижесінде болды. Бұл жас тау жоталары Вегенер бойынша жалпы танылған дрейф бағыттарына дерлік перпендикуляр құрлықтардың баяу қозғалысы нәтижесінде пайда болды. Ескі тау жоталары әртүрлі бағыттарға бағытталған, мұны Вегенер полюстердің де, Жердің айналу осінің сол уақыттағы ауытқу бағыты тәуелді болатын әртүрлі орналасуымен түсіндірді. Альфред Вегенердің гипотезасы «Мобилизм теориясы» деп аталды, мобильдіден - «қозғалыс», «мобильді». Дереккөздер
Ыза су

Ыза су — жауыннан немесе қар суынан пайда болатын жер асты суы. Бұл су грунт суларынан жоғары жатады, құрғақшылық жылдары жоғалып кетеді де, қыста қатып қалады. Мұны сусыз аудандарда және грунт сулары терең жатқан елдерде ауыз су есебінде пайдаланады. Ыза су - 1) жер бетінен төмен бірінші орналаскан түрақты сулы қабаттағы тегеурінсіз жер асты суы. Ыза судың беті ауамен еркін араласады және оған түсетін қысым атмосфералық қысымға тең болады; 2) жер асты суы, жердің бірінші қабатындағы су сақтағыш горизонт. Жауын-шашынның, суқоймасының, көлдің, каналдың сүзілуінен пайда болатын су. Дереккөздер Жер асты сулары pl:Woda gruntowa
Сулы горизонт

Сулы горизонт (сулы қабат) — тау жынысының бір немесе бірнеше қабатына, ойықтарына, жарықтарына су толу. Егер су жер бетіне жақын қабатта жатса, оны грунт суы деп атайды, ал су одан әріректе жатса, оны қабат аралық су деп атайды. Соңғысы табиғи түрде сыртқа шықса, оны бұлақ, қайнар, көз, бастау деп атайды. Дереккөздер
Су өткізбейтін жыныстар

Су өткізбейтін жыныстар — өзінен су өткізбейтін тау жыныстары. Мұндай су өткізбейтін жынысқа балшық, жарықшақсыз тығыз жыныстар мен қатпа жыныстар жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Артезиан суы

Артезиан суы — су өткізбейтін қабаттардың, немесе жарықтардың және қатты жыныстардың қуысындагы жер асты суы. Ол жер астындағы қысымда тұрады. Бұл — сапасы жағынан да жақсы су. Сондықтан сол аймақтагы елді сумен қамтамасыз етудің ең қолайлы көзі болып саналады Артезиан суы — су өткізбейтін қабаттар арасында кездесетін арыны күшті жер асты суы. Латынша Artesіum; Францияның Артуа провинциясында мұндай су 12 ғасырдан бастап шыңырау құдық арқылы алынуына байланысты осылай аталған артезиан суы антропогенге дейінгі шөгінділерде жиналып, платформалар мен ойпаттардың, таулы өлкелердің синклинальді құрылымдарында артезиан алабын немесе беткейін құрайды. Мыңдаған метр тереңдікте жатуы мүмкін. Ұңғыма бұрғыланғанда, артезиан суы сулы қабаттың деңгейінен едәуір жоғары көтеріліп, жер бетіне төгіледі, кейде фонтанша атқылайды. Грунт суымен салыстырғанда артезиан суының режимі тұрақты, минералдылығы әркелкі, сапасы көбінесе жоғары болады. Тау бөктерінде артезиан алаптарының шет жақтарында артезиан суы тұщы келеді, су минералдылығы 1 г/л-ден аспайды, ал оның орталық бөлігінде, әсіресе тұзды шөгінділер арасында судың минералдығы 260 – 320 г/л-ге жетеді. Ал температурасы 20ӘС-тан 100ӘС-қа дейін болады, кейде одан да асады. Қазақстанның көптеген аудандарында Артезиан суының мол қоры бар. Ол су көздері елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, егін суаруға кеңінен пайдаланылады. Артезиан құдығы – жер астынан артезиан суын алу үшін бұрғыланған ұңғыма немесе қазылған құдық. Артезиан құдығы біздің заманымыздан бұрынғы Мысырда, Қытайда пайдаланылған. Қазақстанда артезиан құдығы 19 ғасырдан бастап қазылды. Қазіргі кезде арнаулы қондырғылармен бұрғыланады және оның тереңдігі жүздеген метрге жетеді. Су арыны әлсіз болып, өздігінен шықпаса, артезиан құдығына сорғы орнатылады. Жер асты қабаттары берік тау жыныстарынан тұратын болса, артезиан құдығының қабырғасы шегенделмейді. Борпылдақ, сусымалы жыныстардағы (қиыршық тас, құм, малта тас, т.б.) артезиан құдығының қабырғалары темір, темір-бетон құбырлармен немесе ағашпен шегенделеді. Суды механикалық қоспалардан (лай, саз, т.б.) тазарту үшін артезиан құдығының түбіне түрлі сүзгілер қойылады. Олар тоттанбайтын материалдардан жасалады. АРТЕЗИАН СУЫ - жер бетіне өздігінен ағылып төгілетін, кейде бұрқақтап атқышайтын, су өтпейтін қабаттар арасындағы арыңды жер асты сулары. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Континенттік шөгінділер

Континенттік шөгінділер — теңіздік шөгінділерге қарама-қарсы өзендік, көлдік, батпақтық, мұздық, эолдық шөтінділер; тау тасқындарының ысырындысы тағы басқалар. КОНТИНЕНТТІК ІІІӨГІНДІЛЕР– теңізден шалғай жатқан құрлықтарда және ондағы өзендер мен көлдерде жинақталған шөгінділер тобы. Континенттік шөгінділер әр түрлі климаттық, жер бедерлік және физикалық-географиялық жағдайлар әсерінен түзіледі. Құрлықта түзілетін шөгінділер өзінің сипаты жағынан теңіздерде тұнатын жыныстар секілді бірқалыпты емес және тұрақты да болмайды. Континенттік шөгінділердің химиялық және литологиялық құрамы алуан түрлі. Онда әр түрлі организмдердің қалдықтары сирек сақталады. Жыныстардың жиылу; орналасу ерекшелігіне (жатыс жағдайларына), құрылымына байланысты Континенттік шөгінділер генетиктік типтерге бөлінеді. Бұл типтерді әр түрлі белгілеріне қарай парагенетикалық топтарға және қатарларға ажыратады. Бұл қатарлардың ішінен үгілу қыртысын түзетін элювий ерекше орын алады. Тау жыныстарының үгілу процестері нәтижесінде түзілетін элювийлер бастапқы түзілген орындарында қалады. Жер бедері көбіне тегіс, жазық болып келетін Сарыарқа мен Үстіртте элювий жиі кездеседі. Шөгінді жыныстар болып саналатын басқадай Континенттік шөгінділер тау жыныстарының мүжілуінен, ыдырауынан түзілген жыныстардың денудация, тағы басқа процестер негізінде түзіледі. Тау, қырат, қырқа беткейлерінің үстіңгі бөліктерінің денудацияға (уатылған тау жыныстары) шалынуынан түзілетін жыныстар Континенттік шөгінділердің беткейлік қатарын құрайды. Бұл қатарға тән жыныстардың генетикалық бес типі бар. Бұларға [сусудан, құлаудан, сырғудан жиылған солифлюкция (беткейдегі суға қаныққан топырақтың жылжуы) мен делювий (жауын-шашын әсерінен жиналған тау жынысы) жатады. Бұл жыныстар Алтай, Тянь-Шань тау жүйелеріне кіретін жоталар беткейлерінде кездеседі. Өзен аңғарларының шөгінділері (аллювий), жыл маусымының өзгерісіне байланысты, түзілетін ағын су шөгінділері (пролювий) мен көлдердегі тұнба жыныстар су әрекетінен жиналған жыныстар деп аталады. Мұздық, мұздық-өзендік, мұздық-көлдік шөгінділерді мұз әрекетінен жаралған жыныстар дейді. Эол құмдары мен эол лёссі Континенттік шөгінділердің эолдық (желдік) қатарын құрайды. Эол шөгінділері Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында (Каспийдің солтүстігінде, Арал, Балқаш көлдері маңында, Қызылқұмда) кездеседі. Үңгірлер мен карст қуыстарында және органикалық заттар қалдықтарынан түзілген батпақ шөгінділері, әктасты сауыстар, сталактиттер, жер асты өзендерінің тұнбалары, адам еңбегі нәтижесінде пайда болған техногендік шөгінділер (шахталардың, карьерлердің, жол мен канал құрылыстарының, дамбалардың үйінді топырақтары) Континенттік шөгінділердің ерекше тобына жатады. Жанартаулық жыныстардың мүжіліп басқа жерге орын ауыстыруынан түзілген жыныстар да осы Континенттік шөгінділерге жатқызылады. Дереккөздер
Күн сағаты

Күн сағаттары — күн сәулесі арқылы уақыт анықтауға қолданылатын аспап. Ол ортасында дүние осіне параллель бағытта қозғалмайтын етіп бекітілген өзекшесі мен пластинкасы бар тең бөліктерге бөлінген циферблаттан тұрады. Өзекшенің циферблатқа түскен көлеңкесі өзінің әр уақыттағы тұрған қалпымен күннің тура уақытын көрсетіп тұрады. Әдетте күн сағаттарының дәлдігі бірнеше минуттан аспайды. Түрлері #Экваторлық #Жазықтық # Вертикальды Тарихы Кейбір деректерге сүйенсек алғашқы күн сағатын орта ғасыр астрономия және математика ғалымы Жабир ибн Әфлаһ ойлап тапқанның айта аламыз. Мысыр Күн сағаты қашан және қай жерде пайда болғаның нақты айтуға қиын, алайда зерттеушілер күн сағаты Мысырда пайда болғандығын айтады. Бірінші қалалық күн сағаты Күн құдайдың (Ра) құрметіне арнап ескерткіш ретінде Мысыр қалаларында салынған. Осындай ескерткіштер ғибадатханалар алдында орналасатын. Осылайша, мысыр халқы ескерткіштен пайда болатын көлеңкені пайдалана отырып, сағатты анықтай алатын. Рим Римге бірінші күн сағаты Сицилиядан келген Валерий Масала өкілімен б.з.д. 263 жылы әкелінді. Оңтүстік ендікке бейімделмеген құрал бұрыс сағатты көрсеткен болатын. Осылайша, Марций Филлип Мысыр ендігіне сай бірінші күн сағатты шамамен 170 жылы әкелді. Қазақстандағы күн сағат Астанадағы күн сағат жобасының авторы сәулетші Антон Максимов. Сағаттың тілінде маңызды тарихи күндер бейнеленген. Автордың идеясы бойынша сағатқа маңызды тарихи оқиғалар мен әйгілі тұлғалардың туған күндері жазылған. Сонымен қатар, сағаттың төменгі жағында келешек ұрпақтың маңызды даталарын жазатын арнайы орын қалдырылған. Күн сағатты жасаудан бұрын шеберлер отандық обсерваториялардың мамандарынан кеңес алған. Нәтижеде – циферблаттың ортасындағы металдан жасалған өзекше дәл уақытты көрсетеді. Сағаттың дәл қанша болғанын білу үшін өзекшеден түскен көлеңкеге мұқият қарау керек. Циферблаттарда 6,9,12,15 және 18-00 сандары жазылған, көлеңке осы сандарға түскенде сағаттың неше болғанын білуге болады. Сағатта «Ғұмыр – уақыт… Оны өзіңе бағындыра ала біл» деген сөздер жазылған. Ағылшын патшайымның күн сағаты 1977 жылы ағылшын патшайымы II Елизавета таққа отырғанына 25 жыл толады. Осыған орай Кристофер Даниэлдің сызбаларына сүйенген күн сағаты жасалынады. Патшаймның күн сағаты өзінің әдемілігімен және ерешкелігімен тартымды болып көрінеді. Осы сағат циферблатты ұстап тұратын екі дельфин мен тірек ретіндегі толқыннан құрастырылған. II Елизаветаның күн сағаты кәдімгі күн сағаттардан ерекшеленеді, өйткені сағат тілі көлеңке ретінде көрініс таппай, дельфиндердің құйрығыларының арасынан шығатын күн сәулесі ретінде уақытты көрсетеді. Осы әдемі және ерекше күн сағаты Лондонда орналысқан. [http://www.sundi-spb.ru/review.php?id=459] Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Дереккөздер
Сортаң

Сортаңдар — шөлейтте, шөл және дала зоналарында тараған, құрамында әр түрлі тұздар кездесетін топырақтың түрлері. Сорлармен салыстырғанда олардың үстіңгі горизонттарында тұздар өте аз кездеседі де, ең терең горизонттарда мол болады. Сортаңның екі қара шірінді горизонты (үстіңгісі — элювиалды және астыңғысы — иллиювиальды) бар. Иллювиалды горизонтқа бүкіл үстіңгі шайылған қара шіріндіге қосыла тотықтар мен тұнбалар жиналып, горизонттың кепкеннен кейінгі тығыздалуына және призмалық жақпарларға жарылуына әсер етеді. Иллювиалды горизонттан әрі қарай тұзға қанықңан горизонт жатады. Сортаң топырақты шаруашылыққа пайдалану үшін мелиорациялық шаралар жүргізу қажет. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сор

Сор (кебір) — геоморфологиялық ілім бойынша өз алдына рельеф типін құрайтын өсімдіксіз тақыр, немесе сораңдардан тұратын өсімдіктері өте сирек тұзды шөлдердегі ойпаңдар. Нөсер жаңбырлар кезінде түбіне су жиналып көлшік пайда болады. Бірақ ыстық температура жағдайында тез құрғап қалады да, көп бұрышты жарықтар пайда болады. Сордың барлық горизонттарында оңай еритін тұздар көп кездеседі, онымен бірге жер асты сулары жер бетіне жақын орналасады. Сор Қазақстанның шөл және шөлейт жерлерінде суы тартылған тұзды көлдердің орнында және топырағы саз балшықты, құрамында тұзы көп болып келетін ойпаттарда көктемгі жиналған қақ суы кепкеннен соң пайда болады. Сорларға өсімдік шыұпайды. Жаз айларының ыстығында сордың бетіндегі қабыршақтар жарылып тақырға айналады. Дереккөздер
Тұзды күмбездер

тұзды күмбез]] Тұзды күмбездер — жер қойнында іркілген тұздардың жер бетіне есіп шығу немесе сығымдалу процесінен пайда болған тектоникалық құрылымдар, яғни кұмбез тәріздес немесе брахиантиклиналды (бірқанатты) қатпарлар. Бұрынғы КСРО-да тұзды күмбездер Каспий маңы ойпатында көп тараған. Кей жерлерде олар жер бетіне шығып жатады да, тұзды карстар ландшафтары мен тұзды «глетчерлер» құрайды. Мұндай жағдайда тұзды күмбездер аймақтарында топырақ пен жер беті және жер асты сулары тұзға күшті қанығады да, шаруашылыққа пайдалануға жарамсыз болады. Тұзды күмбездер тараған аудандарда тас тұз бен мұнай сияқты пайдалы қазындылар өндіріледі. Тағы қараңыз * Тұз тектоникасы * Илемділік (физика) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Ауаның абсолют ылғалдығы

Ауаның абсолют ылғалдығы — ауадағы су буының мөлшері. Мұндай ылғалдық су буының қысымымен немеее миллиметрленген сынап түтікшесімен, не бір кубометр ауадағы су буының грамм салмағымен белгіленеді. КСРО-да ауаның абсолют ылғалдығы сынап түтікшесінің миллиметрлік бу қысымьшен анықталады, Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Орталық мореналар

Орталық мореналар — мұздықтың үстінде оның осін бойлай немесе сол оське параллель жатқан мореналар. Олар екі мұздық аңғар арқылы жылжыған мұз тасқындарының бір-біріне жанасуы нәтижесінде пайда болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Орта биіктікті таулар

Орта биіктікті таулар — абсолютті немесе салыстырмалы биіктігі 500 м-ден 1500—2000 м-ге дейінгі аралықта болатын таулар. Орта биіктікті тауларға (Орта Герман және Карпат типтес таулар жатады. Кейде бұларға биік таулардың кей бөліктерін де жатқызады. Мұндай жағдайда орта биіктікті таулар биік таулы үстірттің үстінде орналасады. Мысалы, Шығыс Памир жоталарында орта биіктікті таулардың абсолютті биіктіктері 5000 м-ден асады, бірақ таулы үстірттен есептегенде олардың салыстырмалы биіктігі 1000 м-дей ғана. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Орта уақыт

Орта уақыт — Жердің Күнді біркелкі айналмауы мен эклиптиканың экваторға көлбеу болуы салдарынан тәулік (яғни Күннің бір ізді екі кульминацияларының аралығы) не қысқа, не ұзақ болады. Сондықтан уақытты есептеуде күннің әлем экваторын біркелкі айналуы туралы ойша алынған орта уақыт қолданылып жүр. Орта тәулік деп, күннің бір ізді екі кульминацияларының аралығындағы уақытты атайды. қазіргі тұрмыста қолданылып жүрген сағат орта уақыт бойынша жүреді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Ескі арна

Ескі арна — өзеннің негізгі арнасынан әр түрлі физикалық-географиялық жағдайларға байланысты бөлініп оқшау қалған бөлігі. Ол орақ не таға тәріздес доғалдана келген батпақты-сазды көлдер тізбегін құрайды, не құрғақ күйінде қалады. Сырдарияның далалық бөлігінде көп кездеседі Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Төрткүлді аймақтар

Төрткүлді аймақтар — үстіңгі қабаттардың жартысы горизонталды болып келген жер бетінің бөлігі. Бірақ үстіңгі қабаттары кейде жылжулар немесе эрозиялар нәтижесінде әр түрлі бөліктерге бөлінген болуы мүмкін. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Стратовулкандар

Стратовулкандар — конусы лава тасқындарының, яғни вулкан қиыршықтары мен күлдері қабаттарының кезектесіп орналасуынан құралған вулкандар, басқаша оларды аралас конустар деп атайды. Олар көбінесе биік болып келеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Стратостат

Стратостат [страто (сфера) және грек. statos – тік тұратын, қозғалмайтын] – стратосфера қабатына (11000 м-ден биік) ұшуға арналған аэростат. Экипажы болған жағдайда стратостаттың гондоласы герметикалы әрі қауіпсіз етіп жасалады. Көтерілу биіктігі мен салмағына байланысты стратостаттың сыртқы қоршауының көлемі 14000 – 105000 м 3 -ге дейін жетеді. Стратосфераның ең төменгі қабатына ұшуға арналған стратостат субстратостат деп аталады. Экипажы бар стратостат стратосфераға 20 ғасырдың 30-жылдарында көбірек ұшырылды. Дереккөздер
Құрылымдық терраса

Құрылымдық террасалар — өзен бойында байырғы берік жыныстардан құралған террасалар. Кейде террасалардың жазық беті аңғар түбінің қалдық беті болып келуі, ал кейде үстіңгі бостау жынысты су шаюының салдарынан аңғар беткейінің үстінде де пайда болуы мүмкін. Құрылымды террасалар денудациялық деп те аталады. Дереккөздер
Суккулент

ның кесілген жапырағы]] Суккуленттер — сабақтары жуан да етті және жапырағында мол су қоры бар, әр түрлі тұқымдас өсімдіктер тобы. Жапырақта жиналған су қорын өсімдік қуаңшылық кезеңде пайдаланады. Суккуленттер шөлдер мен шөлейттерде тараған. Мысалы, кактустар, сүттігендер және тағы басқалары. Сукуленттердің суды сақтау қасиеті # Балауызды қабат түзу # Суды жапырақта жинау # Транспирацияны жеделдету үшін беттік ауданы кішкентай жапырақ (тікен, ине) Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Суффозия

Суффозия — топырақ қүрамындағы ерігіш тұздарға (хлор итті, хлор итті-сульфатты, карбонатты түзілімдерге) тән өте ұсақ түйіршіктердің сіңбе сумен шаймалануы және жер асты суларымен ағызып әкетілуі нәтижесінде сол топырақтың микроагрегаттық қүрылым бірегейлігінің бұзылуы салдарынан осы өңірді көмкерген жамылғы таужыныстардың "отыруы", сөйтіп жер бетінде ойдым-ойдым ойыстардың пайда болуы. Әдетте дөңгелек пішінді болып келетін мұндай ойыстардың диаметрі 10-1500 м, тереңдігі 10-200 м аралығында болып келеді; аэрофототүсіру суреттерінде өте анық байқалады. Дереккөздер
Негізгі тау жыныстары

Негізгі тау жыныстары — қышқыл жыныстарға қарамаңарсы құрамында 52%-тен 40%-ке дейін кремний қышқылы бар магмалық тау жыныстары. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Ағу жұрнағы

Ағу жұрнағы — бүгілме аузының яғни өзен бүгілмелерінің арасындағы тар жерлердің бұзылуынан пайда болған, өзен жайылмасының ортасындағы қырат. Су ағып тұратын арна мен ескі (қалған) арнаның арасында орналасады. Көбінесе жағаның байырғы жынысынан тұрады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қорымдар

]] Қорымдар — таулардың етегі мен беткейлерінде тау жыныстарының үгілуінен және бұзылуынан пайда болатын кесек тастар жиынтығы. Беткейлердің төменгі, кейде орта бөлектерін жауып жатады. Көлемі жағынан нашар сортталған, қырлы материалдан тұрады.Олар физикалық және аяздық үгілу нәтижесінде және ауырлық күшінің әсерінен беткеймен төмен қарай біртіндеп сырғи отырып тас өзендерін түзуі мүмкін. Қорымдық беткейлерде жоғарыдан төмен қарай денудациялық немесе қорымдық беткейді, қорымдық науаны және қорымдық қонысты ажыратуға болады. Қорымдар әдетте, орманның жоғарғы шекарасынан жоғары орналасқан биік тауларға тән. Термин көбінесе Сібірде, Қазақстанда, Орта Азияда тараған. Кейбір географиялық атаулардың құрамына енеді. Дереккөздер
Бөлектік

Бөлектік — тау жыныстарының сынғандағы немесе ұсақтанғандағы бөлектерінің формасы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. es:Exfoliación nl:Splijting sv:Klov
Қайту

Қайту — теңіз деңгейінің оқтын-оқтын ең төменгі деңгейіне дейін төмендеуі, осыдан кейін көтерілуі басталады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қайраң жағалар

Қайраң жағалар — кемерлері теңізге қарай бірте-бірте батып бара жатқан саяз жағалар. Қайраң жағалар ойпатта, биікте, жақпар тасты да болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қайраң

Қайраң — әдетте, ағысқа қарсы бағытталған және ағыс бойынша тік құлама, жалпақ беткейлі болып келетін өзен арнасының жал түріндегі телімі немесе жазық жер өзендерінің таяз сулы бөлігі. Олар өзендердің бұрылыс аралықтарында, арналардың ұлғайған тұсында және оның салалары сағасына жақын жерде пайда болады. Топырағы борпылдақ шөгінділерден түзілген. Қайраң кеме қатынасына қолайсыз. Арнаны су ағыны мен тасынды шөгінділері біркелкі шаймауынан пайда болады. Жайылманың ұлғайған тұсы мен құйылыстардың сағаларында жиі кездеседі. Дереккөздер
Карст циклі

Карст циклі — карсты аудандарға тән бірін-бірі заңды түрде ауыстырып тұратын рельеф формасының жиынтығы. Карст циклінің дамуы кәдімгі эрозиялық циклдің дамуынан мүлдем басқаша. Карст пайда болу үшін: көлемі үлкен жерде құрамында саз жоң қалық қабатты ізбестас болуы керек; бұл ауданның беті тегіс, бірақ онық азғана көлбеуі болуы қажет және жер асты суларының ағуына керекті тиісті көлбеу болу үшін — бұл аудан қоршап тұрған айналадағы жерден жоғары орналасуы керек. Карст жасалу процесі ең алдымен жер бетіндегі эрозиялық аңғарларды, сонан кейін олардың арасындағы жоғарыраң орналасқан кеқістікті қамтиды. Карстың жетілген сатысында шұңқырлар кеңейеді, олардың түбі жалпақтанады, уңгірлерде тамшының салдарынан әр түрлі формалар (сталактиттер мен сталагмиттер) пайда болады, жер асты суларының деңгейі жер бетіне жақындайды. Карстың тозған сатысында сулар горизонталь бағытта аға бастайды, жер беті жер асты суларының деңгейіне дейін төмендейді. Дереккөздер
Карст құдығы

Карст құдығы — жер бетінен сіңген суларға тау жыныстарының (ізбестастардың, гипстердің) еруінен пайда болған көлбеу не өте тік қабырғалары бар, тар, терең шұңқырлар. Карст құдығының тереңдігі әр түрлі болады. Олардың түбінде жер астындағы бос кеңістіктер мен үңгірлерге қосылатын тесіктер немесе жарықтар болады, ал кейде олардың түбін қабырғаларынан құлаған тау жыныстарының сынықтары басып жатады. Мұндай құдықтар Қырымда, Оралда, Кавказда және басқа аудандарда кездеседі. Дереккөздер
Карст суы

Карст суы — карстық жарықшалар, үңгірлер және каналдар арқылы ағатын жер асты сулары. Карстану процесіне бейім таужыныстар (карбонаттар, галогендік таужыныстар, т.с.с.) өңірінде пайда болатын әр түрлі қуыстарға шоғырланған жерасты суы. Дереккөздер
Кар көлдері

Кар көлдері — карлардың ойыстарын толтырып тұратын биік таулық көлдер. Кар көлдері жағалық сызығы нашар тілімделген формасы көбінесе дөңгелек немесе сопақша болып келеді. Олар қазіргі қар шегі мен бұрынгы дәуірде басқан мұздың төменгі шегінің арасындағы белгілі бір биіктік зонасын алып жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Карбонаттық қабат

Карбонаттық қабат — топырақ жасалу процесі кезінде карбонаттар (көбінесе кальңийдің) жиналатын топырақ қабаты. Ылғал жетімсіз болган жағдайда пайда болатын топырақтарда (қара, қарақоңыр) жиналады. Қалыңдығы ондаған см-ге жетеді. Ол тығыз болады да, өсімдіктердің өсуіне қолайсыз болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бұлақтарды шегендеу

Бұлақтарды шегендеу — жер астындағы ішімдік сулар мен минеральды суларды пайдалану үшін оларды бір жерге жинап пайдалануға арналған шахта сияқты құдық немесе скважина түрінде шегендеп жасалған құрылыс. Бұлақтарды шегендеу судың текке ағуына жол бермейді, емдік минеральды сулардың құрамын өрі тазалыгын сақтайды. Бұл сумен қамтамасыз ету, жерді суландыру, минеральдық бұлақтарды пайдалану мұктаждықтарына қолданылады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Капиллярлық су

Капиллярлық су — жыныстар мен топырақтар бөлшектерінің арасындағы қыл түтік (капиллярлік) қуыстарды толтырып тұратын су. Кеуекті жыныстарда су оны белгілі бір деңгейге дейін толтырып қана қоймайды, түтікшелер (капиллярлар) арқылы біраз биіктікке шейін де көтеріледі. Топырақтар мен таужыныстардың ұсақ кеуектерінде, жарықшақтарында және басқа да қуыстарында капиллиярлық күштердің ұстап тұра алатын суы (ылғалы). Ол аэрация белдемінің төменгі жағында грунт сулары бетінен жоғары орналасқан капиллярлық жиек (көмкерме) түзеді. Мұндай жиектің биіктігі капиллярлық каналдардың көлденең қимасына кері пропорционал және басқа да жағдайларға байланысты болады. Қуыстар мен жарықшақтар неғұрлым тар болса, су солғұрлым биікке көтеріледі. Мысалы, қуыстары тым тар жеңіл саздарда капиллярлық су 7—12 м биіктікке дейін көтерілсе, ірі құмдардың ішінде ол тек 2,0—3,5 см-ге ғана көтеріле алады. Қылтүтіктік су қылтүтік каналдар бойымен кез келген бағытта қозғала алады. Соның ішінде төменнен жоғары қарай, яғни ауырлық күші әрекетіне қарсы бағытта да. Ол әдетте өзі қозғалатын куыстың немесе жарықшақтың диаметрі жіңішкерген сайын, алысқа жылыстайды. Грунт сулары деңгейінің маусымдық өзгеруіне қарай капилляр су да жоғарылап, төмендейді. Дереккөздер
Канада максимумы

Канада максимумы — қыста Канаданың үстінде болатын жоғары қысым облысы. Тағы қараңыз *Азия антициклоны Дереккөздер ar:مرتفع شمال أمريكا be:Канадскі антыцыклон en:North American High fr:Anticyclone d'Amérique du Nord it:Anticiclone groenlandese ru:Канадский антициклон
Тасты топырақтар

Тасты топырақтар — құрамында тау жыныстарының көлемі әр түрлі сынықтары бар топырақтар. Тасты топырақтар түрлі генетикалық типке жатуы мүмкін. Жыртуға бөгет болатын тасты топырақтарды өңдеу үшін оларды тастардан тазартады. Тау жыныстарының үгіндісі көбінесе топыраққа құнар беретін калий, фосфор тағы басқалар. пайдалы элементтердің көзі болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Кальдера

Кальдера (испанша: caldera— үлкен қазан) — жанартау төбесіндегі беткейлері тік және сатылы сопақша немесе дөңгелек ойыс. Ені 20 км жоне одан да кең, тереңдігі жүздеген м-ге дейін болады. Кальдераны опы- рылмалы жөне жарылмалы деп бөледі. Ең үлкең кальдера Асо жанартауында (Жапония) - 375 км!. Кальдерада көлдер жиі пайда болады. Кальдера — вулканмен салыстырғанда шамадан тыс үлкен, вулканның төбесіндегі сопақ, дөңгелек қазан тәріздес шұңқыр. Ені 10—20 км-ге, тереңдігі бірнеше жүз метрге кетеді. Кальдера әр түрлі жолмен пайда болуы мүмкін: # жарылыс кальдерасы — газ жарылысының өсерінен кеңіген, вулкан көмейінің жоғарғы ернеуі (Жапониядағы Бандай Сана кальдерасы); # көбінесе лавалық вулкандарға тән құлау кальдералары (Гавай аралдары|Гавай аралдарындағы]] Мауна Лоа кальдерасы); # жер бетіндегі ағын сулардың эрозиясынан пайда болатын, бірақ өте сирек кездесетін, эрозиялық кальдералар (Пальма аралының кальдерасы). Дереккөздер
Тозған топырақтар

Тозған топырақтар — агротехниканы, ауыспалы егістің ережелерін дұрыс қолданбаудың нәтижесінде құнарлылығы азайған топырақтар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Исландия циклоны

Исландия циклоны — Атлант мұхитының қоңыржай және полярлық ендіктеріндегі Исландия аралының маңында орналасқан атмосфера өрекетінің тұраңты климаттың орталыгы. Исландия циклоны тұрақты циклондың құрылыс емес, ол циклондар басым болатын аудан. Январьдағы Исландия циклонының ортасындағы орташа көп жылдық қысымы 997 мб-дан, июльде — 1009 мб-дан төмен. Циклонның көпшілігі өтетін қысымдық астау қыста Баренц және Кара теңіздеріне, жазда Скандинавия түбегіне бағытталған. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Материктік жарты шар

Материктік жарты шар — құрлықтың үлкен бөлегі орналасқан Жердің жарты шары. Бірінші жарты шарлд Еуропа, Азия, Африка, Солтүстік Америка және Оңтүстік Американың бір бөлегі, сондайақ екінші жарты шарда (мұхиттық) құрлықтың азғана бөлегі қалатындай етіп Жерді үлкен шеңбермен (яғни Жердің ортасын кесіп өтетін шеңбермен) бөлгенде шығады. Материктік жарты шардың полюсі — Луараның сағасында, Мұхиттық жарты шардың полюсі — Жаңа Зеландияның шығысында. Материктік жарты шарда құрлық оның 47%, мұхиттық жарты шарда — 9% алып жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Циклондар окклюзиясы

Циклондар окклюзиясы — циклондардың тоқталу кезеңі; солтүстіктен келген тығыз және суық ауа массаларының жайылуының салдарынан жылы ауа секторының тарылуы; осының салдарынан жылы сектор үзіліп қалады да, циклон өзін қоректендіріп тұратын жылы аймақтан бөлінеді; ауаның суық массаларының жылы ауаны біртебірте жоғары. қарай ығыстыруынан циклон тоқтайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мұз басу

Мұз басу — Жер бетіндегі барлық табиғи мұздықтар жиынтығы. Мұз басуға гидросфера мен литосфераның жоғарғы бөлігіндегі мұздықтар, ұзақ жылдар жатқан қар, су беті, жер асты, қайраңдық мұздар, мұхиттардың ықпа мұздары жатады. Мұз басу жербетілік, теңіздік, жерастылық болып бөлінеді. Жербетілік Мұз басу құрлықта, теңіз жағалауларында (қайраңдарда) ондаған, жүздеген мың жылдар бойында жинақталады, қардың қайта кристалдануынан, еріген судың қатуынан пайда болған атмосфера фирні (мұз қары) мен мұздың табиғи шоғыры болып саналады. Жербетілік Мұз басуға ғасырлық орташа темп-раның 5 – 7 °С-қа төмендеуі және осыған сәйкес климат ылғалдылығының артуы себепші болады. Температураның осындай ауытқуына байланысты Мұз басуға полюстік және қоңыржай ендік аймақтары ұшырайды. Жербетілік Мұз басужамылғылық, таулық болып ажыратылады. Теңіздік Мұз басу – ұзақ жылдар бойы жүзуші мұздар және бұлармен байланысты процестер мен құбылыстардың жиынтығы болып табылады. Олар өздігінен немесе құрлықтағы Мұз басуға байланысты пайда болады. Бірінші түріне Солтүстік мұзды мұхиттың мұз жамылғысы, оңт. жарты шардың ықпа мұздары, ал екінші түріне қайраң мұздықтары, мұзтаулар жатады. Жерастылық Мұз басу көп жылдар бойы қатып жатқан тау жыныстары аймағын қамтиды. Жер қыртысының жоғ. бөлігінің 0ӘС-тан төмен суынуына байланысты Мұз басу жер тарихында протерозойда, палеозойда (карбон, төм. пермь), кайнозойда (антропоген) орын алған. Жер бетінде Мұз басу кең тараған. Мысалы: Кавказ, Памир, Альпі тауларында, Антарктидада, Гренландия, Шпицберген ар-ры. Соңғы Мұз басу антропоген дәуірінде (б.з.б. 11 – 9 мыңжылдықта) Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Америкада, шағын Мұз басу Солтүстік Азияда болған. Қазақстандағы қазіргі мұз басу географиясы Дереккөздер
Шарьяж

Шарьяж — көлбеу жазық бойынша төңкеріле орналасқан ірі қатпар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Фумаролдар

Фумаролдар — вулкандар беткейлерінің жарықтарынан шығатын температурасы жүздеген градусқа тең газдар. Олардың құрамында хлорлы сутегі, күкірт газы, азот, аздап кемір қышңыл газы, су булары болады. Уақыт өткен сайын фумарольдар температурасы төмендеп, газдар құрамы өзгереді де, олар сольфаторларға жақындайды. Аса ыстық фумарольдар атңылау орталығына жақын орналасады да, ал орталықтан алыстаған сайын сольфаторларға ұқсастығы арта береді. Фумаролдар ( — түтіндеу) — жанартау бетіндегі немесе пирокласты материалдар мен лава ағымдары арасындағы жарықтар мен кұбыр тұрқылас тесіктерден шапшыған ыстык жанартау газдары мен булар бұрқағы. Фумаролда әррекет орнына, атқылаған газ құрамы мен Фумаролдар температурасына карай бірнеше түрге бөлінеді. Әрекет орнына қарай үш түрге бөлінеді: 1) лава көлдері, жанартау тостағаны не оның түпкі жазықтығы мен жақтаулары өңірінде орналасқан Фумаролдар; 2) жанартау баурайларыңда орналаскан жарықтар мен тесіктер арқылы атқылаған Фумаролдар; 3) лава ағымдары мен жанартаудың ыстық атындылары өңіріне орналасқан Фумаролдар. Фуморол газының құрамына орай олар галитті, қышқыл, сілтілі-мұсатырлы, күкіртсутекті яки күкіртті (сольфатарлар), көмірқышқылды және су буын ғана атқылайтын Фумаролдар болып бөлінеді. Дереккөздер