kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Безу теоремасы

Безу теоремасы көпмүшелігін екі мүшелікке бөлгендегі қалдық -ға тең деп тұжырымдайды. Көпмүшелік коэффициенттері белгілі бір коммутативті бірлігі бар сақинада (мысалы, нақты сандар немесе комплекс сандар өрісінде) жатыр деп саналады. Дәлелдеу көпмүшелігін қалдықпен көпмүшелігіне бөлейік: : болғандықтан — дәрежесі 0-ден аспайтын көпмүшелік. дегенді қойып, болғандықтан екендігін табамыз. Салдары * a саны сонда тек сонда, егер қалдықсыз -ға бөлінсе көпмүшелігінің түбірі болады (осыдан көпмүшелігінің түбірлер жиыны сәйкес теңдеуінің шешімдер жиынымен бірдей). * Бүтін коэффициентті көпмүшеліктің бос мүшесі көпмүшеліктің кез келген бүтін түбіріне қалдықсыз бөлінеді (егер жоғарғы коэффициенті 1 болса, онда барлық рационал түбірлері де бүтін болады). * α — бүтін коэффициентті A(x) келтірілген көпмүшеліктің бүтін түбірі болсын. Онд акез келген бүтін k саны үшін A(k) саны α-k санына бөлінеді. Қосымша Безу теоремасы мен оның салдары рационал коэффициентті полиномиальді теідеулердің түбірін оңай табуға мүмкіндік береді.
Жұдырықшалы механизм

Жұдырықшалы механизм (opысша: механизм кулачковый) - бір-бірімен сызық бойынша, не нүкте арқылы жанасатын қос буынды (жоғары кинематикалық жұп) механизм. Жұдырықша күрделі пішінде әртүрлі (кеңістік, тұйық, т.б.) болып жасалатындықтан жұдырықшалы механизм арқылы атқарушы механизмге (буынға) қандай да болса қажетті заңдылыққа бағынатын қозғалыс беруге болады. Жұдырықшалы механизм машиналар прибор-аспаптар құрамында кеңінен пайдаланады. Дереккөздер Жүдырықша pt:Came (roda)
Садық Әбдіғалымиұлы Әбдіғалыми

Садық Әбдіғалымиұлы Әбдіғалыми (7. 11. 1936 жылы туған, Талдықорған облысы , Үйгентас ауданы ) тіл білімі маманы, педагогикалық ғылым кандидаты (1977), доцент (1979), профессор (1995). Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының шетел тілдері факультетін бітірген (1959). 1959—1980 ж. Алматы педагогикалық шетел тілдері институтындаоқытушы, доцент. 1980—1984 ж. неміс тілі факультетінің деканы, 1992 ж. бері неміс тілінің грамматикасы кафедрасының меңгерушісі. 1995 ж. Қазақтың Абылай хан атындағы мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің профессоры. Профессор П. Г. Козловтың жетекшілігімен қазақ аудиториясында неміс тілін оқытуда лексикалық интерференция тұр алы кандидаттық диссертация қорғаған. Баспа бетінде жарияланған 30-дан аса еңбегі бар. Шығармалары: * Пути преодоления лексической интерференции при обучении немецкому языку /языковой вуз/. АКД., М., 1976; *Неміс тілін оқытудыц негіздері (оқу құралы). А., 1992; *Қазақ ша-немісше сөздік. А., 1992 (авт. бірі); Неміс тілі (5 сынып окулығы). А., 1994. Дереккөздер
Құрастырылған және тұрмыс білдектері

Құрастырылған және тұрмыс білдектері (орыс. комбинированные и бытовые станки) — әдетте кішігірім ағаш өңдеу өндірістерінде және тұрмыста құрастырылған және әмбебапты білдектер мен электрленген қол құралдар қолданылады. Бұл білдектер құрастырылған және әмбебап болып бөлінеді. Құрастырылған білдектерде сүргілеу, бойлай және көлденең аралап кесу, бұрғылап тесу — ойық жасау, беттерді жоңғылау, ажарлау жұмыстары орындалады. Бұл білдектер машина жасау өндірісінің үлгі цехтарында, ағаш шеберханаларда және жөндеу алаңшаларында пайдаланылады. Құрастырылған білдектерде келесі операциялар орындалады: 1) сүргілеу және дайындамаларда белгіленген орнықтандыру сызықтарға параллельді белгі сызықтарды таңбалау: өнделетін дайындаманың өлшемдері: ең үлкен ені 250 ... 400 мм, қалыңдығы 5 ... 160 мм, ең кіші ұзындығы 300 мм, 2) аралап кесу: өңделетін дайындаманың өлшемдері: ең үлкен ені 120 ... 140 мм, қалындығы 5 ... 100 мм; 3) жоңғылау: өңделетін дайындаманың өлшемі: қалындығы 5 ... 150 мм; 4) ажарлау: өңделетін дайындаманың өлшемдері: ең үлкен ені 100 мм, қалыңдығы 12 ... 100 мм; 5) бұрғылап тесу, ойық; жасау; өңделетін дайындаманың өлшемі: қалыңдығы 20 ... 100 мм. Әмбебапты тұрмыстық білдектерде әртүрлі үйлестіру әдістері мен келесі жұмыстарды орындауға болады: бойлай, көлденең және бұрышпен тілгілеу, бұрғылай тесу, дайындамалардың қабаттарын және жиектерін жоңғылау, ойықтарды, тығын тарақтарды, типті байланыстарды жоңғылау, ажарлау, жону, кескіш құралдарды қайрау. Өңделетін дайындаманың өлшемдері: 1) тілгілегенде — ең үлкен қалыңдығы 50 мм, ең үлкен ені 250 мм, ең кіші ұзындығы 250 мм; 2) жоңғылағанда — ең кіші қалыңдығы 5 ... 10 мм, ең үлкен ені 140 ... 200 мм, ең кіші ұзындығы 250 мм, алынатын қабаттың ең үлкен калыңдығы 3 ... 4 мм; 3) ширектік, тарақты тығындар мен және жәшіктік тисктермен қосылыстарды жоңғылағанда дайындамалардың өлшемдері: ең үлкен ширектің 20 х 20 мм, ең үлкен тығынның 8x8 мм, жәшіктік тиектің 8 х 15 мм; 4) ажарлаудың ең үлкен ені 80 мм. Дереккөздер
Ядро құрылымының морфологиясы

Ядро негізінде екі қызмет аткарады: генетикалық ақпаратты сақтау және оны іске асыру, белок синтезін қамтамасыз ету. Бірінші топқа ДНҚ молекуласының құрамындағы өзгермейтін тұқым куалау ақпаратын сақтау. Бұл құрылымның сакталуы репарациялық ферменттерге байланысты, өйтксні олар ДНҚ молекуласын кенеттен бұзылмауын камтамасыз етеді, сондықтан жасуша мен организмнің кұрамындағы ДНҚ молекуласы бірнеше ұрпақтарда өзгермей өз қасиеттерін сақтайды. Сонымен катар ядрода ДНҚ молекуласының редупликациямен жүреді, сол арқылы жасушаларда сан және сапа жағынан бірдей генетикалық ақпарат сақталады. Эукариотты жасушаларда генетикалық материалдың өзгерісі мен рекомбинациясы жүреді (мысалы, мейоз кезіндегі кроссинговер). Ең соңында, ядро клетка бөлінуі кезінде ДНҚ молекуласын таратуға қатысады. Дереккөздер
Қорамалау материалдары

Құйма өндірісінде қорамалау қоспаларын жасауға арналған материалдар қорамалау материалдарды негізгі және қосымша болып екіге бөлінеді. Негізгіге кварцты, кварцты-далашпаты және сазбалшықты құмдар, бентониттер жатады. Қосымшаға — байланыстырғыштар, бекіткіштер, күюден сақтандыратын бүркеулер, желімдер, сылайтындар, үлгі оналар, ажыратқыш сұйықтар т.б. жатады. Дереккөздер
Шаукет Исабекова

Шаукет Исабекова (10. 1. 1928 жылы туған, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы) — филология ғылыми кандидаты (1967), доцент (1970). Алматыдағы шетел тілдері педагогика институтын бітірген (1948). Қазір Алматы медицина институтында шет тілдер кафедрасының меңгерушісі. Доцент Н. Г. Нұрманбаевтың жетекшілігімен "Ағылшын-қазақ оқу сөздігін құрастыру принциптері" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Лексикография мәселесімен шұғылданып жүр. Бірнеше мақалаларды жариялады. Дереккөздер
Омонимия

Омонимия ( — біркелкі, аттас, onyma — есім) — тіл біліміндегі әр түрлі тілдік бірліктердің (единицалардың) мағыналары әр түрлі болып, дыбыстық жағынан сәйкес келетін түрлерін (омонимдерді) зерттейтін ғылым саласы. Омонимдердің белгілі бір тілде пайда болу себептерін ғалымдар әр түрлі түсіндіреді: тіл тарихындағы көнерген сөздердің жаңа мағынаға ие болуы; басқа тілдерден сөздердің ауысу процесі; ұлт тілінің өзінің баю барысы т. с. с. Тілімізде толық және жартылай омонимдер де баршылық. Екінші жағдайда олар оморфтар деген атау алады да, кейбір тұлғалардың ұқсастығы жазуда бірдей келеді. Екінші жағынан, бұл тұлғаларды дауыс екпінінің түрлі болып келуіне байланысты әрі омофафқа, әрі омоформаға да жатқызуға болады. Қазақ тілінде омофондар да кездеседі. Мұндайда екі немесе бірнеше сөздің айтылуы бірдей болғанымен, әр түрлі сөз ретінде жұмсалады: дошшан (айтылуда осылай болса да, жазылуда дос жан болып еркін тіркес түрінде, Досжан болып кісі есімі ретінде қолданылады). Омонимдердің синтаксистік түрлері де болады: Сен келгенде, екеуміз де ауылға баратын едік. Бұл мысапды шарт бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем ретінде де, мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем ретінде де қабылдауымыз мүмкін. Дереккөздер
Жіппен тігу машинасы

Жіппен тігу машинасы (орысша: машина ниткошвейная) — кітапты құрайтын дәптерлерді түбінен тігіп кітап топтамасының (блогының) түбін жіппен бекітуге арналған. Жіппен тігу машинасы жартылай автомат, автомат әмбебап (төрт түрлі тігу әдісін атқара алатын) және арнайы (тек бір тігу әдісіне арналған) түрлері болады. Әмбебап түрі шағын кәсіпорында, ал арнайы түрі ірі не орташа өндіріс орындарында қолданылады. Дереккөздер
Құрастырылған кең таспалы ажарлау білдегі

Құрастырылған кең таспалы ажарлау білдегі (орыс. широколеточный комбинированный шлифовальный станок) — ағаш өңдеу өндірісінде қапталған және қапталмаған қалқанды тетіктердің беттерін тегістеуге, түзетуге және жарым-жартылай мөлшерлеуге арналған құрылғы. Өңделетін тетіктердің ең үлкен өлшемдері: ұзындығы 500 мм-ден бастап, ені 1000 мм, қалыңдығы 75 мм. Дереккөздер
Бақтыбала Баймырзақызы Әбдіғалымиева

Бақтыбала Баймырзақызы Әбдіғалымиева (4. 9. 1940 жылы туған, Талдықорған облысы , Үйгентас ауданы , Лепсі ауылы) тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1985), доцент (1997). Алматы педагогикалық шетелтілдері институтын бітірген (1965). 1965-1986 ж. осы институтта оқытушы. 1986 жылдан Қазақ мемлекеттік Абылай хан атындағы халықар. қатынастар және әлем тілдері университетінің доценті. Профессор Ә. Хасеновтың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі тұрмыстық лексика" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 10-нан астам еңбек жариялады. Қазақ және неміс тілдерін салыстыра зерттеу саласында еңбектеніп жүр. Шығармалары: * Бытовая лексика казахского языка (семантика, структура, источники). АКД., А., 1985; * Неміс тілі (8-сынып оқулығы). А., 1995 (авт. бірі); * Неміс тілі грамматикасының жаттығулар жинағы. А.,(авт. бірі); * Неміс тілі (9-сынып оқулығы). А.,(авт. бірі). Дереккөздер
Қорамалау машиналары

Құйма қорамаларын құймажәшіктерде қорамалауға арналған машиналар. қорамалау машиналары қорамалау қоспаларын тығыздайды да қорамадан үлгілерді шығарады. Қорамалау машиналардың кең тараған түрлері автоматтар және жартылай автоматтар (баспақты, сілкілісті және құмды лақтырғышты). Дереккөздер
Омофон

Омофон ( — бірдей, phone—дыбыс) — айтылуы бірдей, жазылуы мен мағынасы әр басқа сөздер. Мысалы, ащы (дәм), асшы (аспаз) сөздері айтылуда ашшы болып дыбысталады, қарала (қарсы мағынасы — ақта), қара ала (қара түс пен ақ түстің араласып келуі) сөздерінің айтылуы - қаргша. Қазақ тілінде омофондар түбір мен қосымшаның немесе сөз тіркестері сыңарлары аралығындағы дыбыстардың ілгерінді-кейінді ықпал, элизия және тағы басқа фонетикалық заңдылықтардың пайда болуынан, орфоэпиялық нормаларды дұрыс сақтаудан туындайды. Сондай-ақ әр түрлі жазылатын бірақ бірдей дыбысталатын фонемалар да омофон деген ұғымға кіреді. Мысалы, қазақ тіліндегі һ және х әріптерінің дыбысталуы ұқсас: қаһарман, хат, хабар, қаһар, гауһар. Дереккөздер
Төңкеріс көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Танкерисский көшесі. Төңкеріс көшесі Шиелі көшесімен қиылысып, Қ.Кемеңгерұлы көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 642 м. Төңкеріс - тарихи, әлеуметтік ұғым, ол бір билеуші топты екінші топтың күшпен құлатып, үстемдікті өз қолына алуы деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қорамжәшік құю өндірісінде

Бір рет қолданылатын қораманы әзірлегенде қорамақоспаны ұстауға, тасымалдауға және балқыманы құюға арналған әбзел. Бұл қатаң қаңқа тәрізді (ашықжәшік тәрізді) айлабұйым. Қорамажәшіктер болаттардан, шойындардан және алюминийдің қорытпаларынан жасалады. Дереккөздер
Малакометрия

Малакометрия — жартылай сұйық және жартылай қатты денелердің, мысалы, битумның, балауыздың, майдың қоюлығын, жүмсақтығын, түтқырлығын анықтайтын техникалық әдістер жиынтығы. Ол негізінен мұнай өнімдерін зерттегенде және т.б. өндірісте қолданылады. Ол үшін пайдаланылатын аспапты малакометр деп атайды. Дереккөздер
Оңашаланған мүше

Оңашаланған мүше - өзіне қатысты сөзді интонациялық жағынан ерекшелеп, нақтылып тұратын айқындауыштың түрі. Оңашаланған мүше алдындағы сөзді заттық, шақтық, мағыналық жақтарынан айқындап тұрады (Тойға Жақсыбай ақсақалдың балаларының барлығы да - Айқын да, Сапар да, Батырбек те, Жомарт та келді). Оңашаланған мүше сөйлем мүшелерін түгелге жақын айқындап тұрады. Демек, бастауышты ғана емес, толықтауышты (Тойға жиналғандар Жақсыбай ақсақалдың барлық балаларына - Айқынға да, Сапарға да, Батырбекке де, Жомартқа да - риза болды), анықтауышты (Жақсыбай ақсақалдың барлық бапаларының барлығының да - Айқынның да, Сапардың да, Жомарттың да, Батырбектің де жоғары білімдері бар), пысықтауышты да (Зәресін ұшырып, қорқытып алмайын деп, сыпайы, ақырын дауыспен, өзгелерге естіртпей, нәзік сөйледі) айқындайды. Тілдің мүмкіндігіне қарағанда, синтаксистік тұрғыдан бірыңғай мүше сияқты көрінгенімен, баяндауыштың да оңашаланған мүшелері бар деуге болады (Ашулы екені түрінен көрініп тұр: ызғарлы, қату, зілді немесе Ол әрдайым өзін мәдениетті ұстай біледі: дауыс көтермейді, жалынбайды, жарамсақтанбайды, өтірік-өсек айтпайды). Оңашаланған мүшенің сөз шеберінің стилистикалық ерекшеліктерін тануда, әдеби тілдің байлығын, тілдің оралымдылығын арттыруда қызметі зор. Дереккөздер
Тұмар ханым көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №І74 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Тұмар ханым көшесі Ақбаян көшесінен басталып, Баян сұлу көшесінде аяқталады. Айғаным, Қарашаш ана, Домалақ ана көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1710,2 м. Тұмар ханым (шамамен б.з.б. 570-518) - әйгілі сақ-массагет патшасы. ІІ Кирмен соғысып, жеңіске жеткен. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құрғақ тілінген материалдарды шетжақтайтын, сұрыптайтын және дестелейтін тізбектер

Құрғақ тілінген материалдарды шетжақтайтын, сұрыптайтын және дестелейтін тізбектер - тілінген материалдарды құрғатқаннан кейін қажетті өлшемдерге соңғы рет шетжақтап, қималарына қарай сұрыптап және тасымалдауға арналған дестелерді қалыптастыратын тізбек. Өңделетін тілінген материалдардың өлшемдері: қалыңдықтары 16... 100 мм, ендері 75...300 мм, ұзындықтары 2,0...7,0 м. Дереккөздер
Нұржамал Бекенқызы Оңғарбаева

Нұржамал Бекенқызы Оңғарбаева (3. 9. 1953 жылы туған, Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы, Шалдар кеңашары)—тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1997). Шымкент педагогикалық институтының қазақ тілі және әдебиеті факультетін бітірген (1976). 1976-1982 ж. Шымкент қаласындағы Қ. Сыпатаев атындағы орта мектептің мұғалімі. 1982 ж. бастап А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында аға ғылыми қызметкер. Академик Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдардың жетекшілігімен "Қазақ жұмбақтарының тілі" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1997). Шығармалары: *Қазақ жұмбақтарының тілі. КДА.,А., 1997. Дереккөздер
Түлкібас көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 29 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Түлкібас көшесі Сұлутөбе көшесінен басталып, Жанкент көшесінде аяқталады. Талғар, Обаған көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 821,5 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Элмира Нұрланқызы Оразалиева

Элмира Нұрланқызы Оразалиева (26.9.1971 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1996). 1993 ж. Әл-Фараби атындағы ҚазМУ университетінің филология факультетін бітірген. 1993—1995 ж. осы оқу орнында аспирант. 1995 ж. бастап Әл-Фараби атындағы ҚазМУ университетінің филология факультетіндегі жалпы тіл білімі кафедрасында оқытушы. 1996 ж. профессор A. С.Аманжоловтың жетекшілігімен Қазақ тіл біліміндегі сөз тіркес теориясының қалыптасуы жөнінде кандидаттық диссертация қорғады. Шығармалары: *Қазақ, тіл біліміндегі сөз тіркес теориясының қалыптасуы (ХІХ-XX ғ. 1920 жылдар). КДА., А., 1996. Дереккөздер
Түркістан көшесі (Астана)

]] Бұрынғы атауы № 34 көше (Жаңа әкімшілік орталық). Түркістан көшесі Сарайшық көшесінен басталып, Тәуелсіздік, Достық, Сығанақ, Алматы көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 6554,5 м. Түркістан (Иасы) - Түркістан облысындағы тарихи қала. Сырдария өзенінің оң жағалауы мен Қаратау жотасының етегінде орналасқан. Түркістанның көркі мен мәртебесі - түркі әлемінің ғұламасы Қожа Ахмет Иасауи кесенесі. 2000 жылы ЮНЕСКО шешімімен Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойы әлемдік деңгейде аталып өтілді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құрғақ тілінді материалдарды шетжақтайтын, сұрыптайтын және дестелейтін тізбектер

Құрғақ тілінді материалдарды шетжақтайтын, сұрыптайтын және дестелейтін тізбектер - тілінді материалдар кептірілгеннен кейін қажетті өлшемдерге соңғы рет шетжақтайтын, қималарына қарай сұрыптайтын және тасымалдауға арналған дестелерді қалыптастыратын тізбектер. Өңделетін тілінді материалдардың өлшемдері: қалыңдығы 16 ... 100 мм, ені 75 ... 300 мм, ұзындығы 2,0 ... 7,0 м. Кептірілетін дестелердің өлшемдері: ұзындығы 6,8 м-ге дейін, ені 1,35 м-ге дейін, биіктігі 1,3 м-ге дейін. Тасымалданатын дестелердің өлшемдері: ұзындықтары 6,6 м-ге дейін, ені 1,35 м-ге дейін, биіктігі 1,30 м-ге дейін. Дереккөздер
Нұрша Алжанбайқызы Оразахынова

Нұрша Оразахынова (3. 2. 1957 жылы туған, Алматы облысы, Кеген ауданы, Бөлексаз ауылы) — тіл білімі маманы, педагогика ғылымының кандидаты (1993). Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтын бітірген (1980). 1980-1987 жж. Атырау облысы, Ембі ауданы Амангелді орта мектебінде мұғалім. 1987 жылдан Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде ізденуші-зерттеуші, аспирант, аға оқытушы. Профессорлар С. Исаев пен Ғ. Қалиевтің жетекшілігімен қазақ тілін оқыту әдістемесіне байланысты кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ тілін оқыту әдістемесі саласында еңбек етіп жүр. 22 ғылыми мақаласы жарық көрді. Шығармалары: *Пәнаралық байланыс — оқу-тәрбие жұмысын жетілдірудің бір жолы. А., 1995; *Қазақ тілі сабағында сатылай комплексті талдау жүргізу. А., 1997. Дереккөздер
Эухроматин және гетерохроматин

Эухроматин және гетерохроматин Көптеген зерттеушілердің зерттеуі бойынша интерфазалық ядродағы хроматиннің конденсациясының құрылымдық жағдайы эртүрлі мөлшерде анықталуы мүмкін. Үдемелі бөлінетін және аз маманданған клеткалардың ядросының диффуздық құрылымы бар, онда тығыздалған хроматиннің жіңішке перифериялық қимасынан баска аз мөлшерде кішкентай хромоцентрлер кездеседі. Ал ядроның негізгі бөлігі диффузды және тығыздалмаған хроматинмен жабылған. Екінші жағынан жоғары маманданған клеткаларда немесе өзінің тіршілік циклін аяктап жаткан клеткаларда тығыз орналаскан хроматин көлемді болып олардың щеткі кабаты үлкен хромоцентрлер түрінде берілген, Мұндай құрылым, мысалы, нормобластардың ядросында, жетілген лейкоциттердің ядросында кездеседі. Бұл екі мысал жалпы ережені бейнелей ашады; ядрода тығыздалған хроматиннің мөлшері көп болған сайын, ядроның метаболизімінің белсенділігі төмен екендігі байкалады. Белсенді емес кезінде ядрода хроматиннің прогрессивті тығыздалуы жүреді және керісінше, ядроның белсенді кезінде диффузды хроматиннің мөлшері көбейеді. Бірак метаболизмнің белсенді кезінде тығыздалған хроматиннің кез- келген бөлігі диффузды формаға өте алмайды. Тіптен 30-шы жылдардың бас кезінде Э. Гейтц интерфазалық ядроларда тығыз хроматиннің тұрақты бөлімдері болатын байкаған. Тығыз хроматиннің тұраты бөлімдерінің болуы үлпалардың дифференциациялану деңгейіне немесе клеткалардың функционалды белсенділігіне байланысты емес. Мұндай бөлімдер гетерохроматин деген атқа ие болды. Дереккөздер
Ульяна Громова көшесі (Астана)

Абай даңғылынан басталып, Изобильный қысқа көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 239,6 м. Громова Ульяна (1924-1943) Улы Отан соғысының кезінде Ворошиловград облысы Краснодон қаласындағы «Жас ұлан» астыртын комсомолдық ұйымын басқарушыларының бірі болған. Кеңес Одағының Батыры. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Фаузия Шәмшиқызы Оразбаева

Фаузия Шәмшиқызы Оразбаева (3. 5. 1949 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Самар ауданы, Талапкер ауылы) — тіл білімі маманы, педагогика ғылымы докторы (1996). ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1971). *1971- 1972 ж. республикалық медициналық училищенің комсомол комитетінің хатшысы. *1972- 1976 ж. ҚазМУ-да жалпы тіл білімі кафедрасының аспиранты. *1976-1977 ж. N 57-мектептің мұғалімі. *1977-1989 ж. Алматы шет тілдер педагогикалық институтының доценті. *1989-1991 ж. ҚазМУ-да жалпы тіл білімі кафедрасының доценті. *1991-1993 ж. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің оқу-әдістемелік істер женіндегі проректоры. Қазір осында филология факультетінің деканы. "Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдер" деген тақырыпта кандидаттық (1979), "Тілдік қатынас пен қатысым әдісінің ғылыми-теориялық негіздері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 60-тан астам ғылыми-әдістемелік мақала мен 5 кітаптың авторы. Шығармалары: *Синонимика имени прилагательного в современном казахском языке. АКД., А., 1979; *Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдер. КДА., а., 1988; *Қазақ әдебиетінің материалдары бойынша қазақ тілі салаларына арналған методикалык жұмыс А., 1992; *Қазақ тілін тез үйрену сабағы. А., 1995; *Ускоренный практический курс обучения казахскому языку. А., 1995; *Тілдік коммуникацияның негіздері. А., 1995; *Тілдік қатынаспен қатысым әдісінің ғылыми-теориялық негіздері. ДДА., А., 1996. Дереккөздер
Узкий көшесі (Астана)

Узкий көшесі Желтоқсан көшесінен басталады. Ұзындығы - 318,2 м. Узкий - «тар, енсіз көше» деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ұланбел көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Пекарня көшесі. Ұланбел көшесі Қарасай батыр көшесінен басталады. Ұзындығы - 192,6 м. Ұланбел - жерге байланысты қойылатын атау. «Кең байтақ бел» дегенді білдіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Гүлнара Жамақанқызы Әжібекова

Гүлнара Жамақанқызы Әжібекова (9.5.1952 жылы туған, Алматы қаласы ) — Түркітанушы, филология ғылымдарының кандидаты (1983). Алматы педагогикалық шет тілдері институтының ағылшын тілі факультетін бітірген (1973). 1975— 1976 жылдары осы институттың ізденушісі, 1977—1980 жылдары аспирант. 1981—1982 жылдары КСРО ғылым академиясының Тіл білімі институтының ізденушісі. 1982—1992 жылдары ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтының ғылым қызметкері. 1992 жылы бастап Қазақ Мемлекеттік Басқару Академиясының халықаралық экономикалық байланыс факультетінің әлем тілі кафедрасының доценті. Академик Ә. Қайдаровтың жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі лексикалық плеоназмдар" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 20-ға жуық ғылым мақалалары мен бір монографиясы жарық көрді. Шығармалары: * Лексические плеоназмы в современном казахском языке. АКД., А., 1983; * Қазіргі қазақ тіліндігі лексикалық плеоназмдар. А., 1989. Дереккөздер
Ұлбике ақын көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 136 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Ұлбике ақын көшесі Тұран даңғылынан басталып, Айғаным көшесінде аяқталады. Ұзындығы -397,8 м. Ұлбике Жанкелдіқызы - айтыс ақыны, әнші, домбырашы. Туған жері Сыр өңірі болғанымен, жастық шағы Талас өзенінің бойында өткен. Әкесі, анасы ақын болған. Ізтілеу, Серәліқожа, Майлықожа, Мәделіқожа, Таспа ақындармен айтысқан. Күдеріқожамен айтысы оның есімін елге танытты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Эндорепродукция және полиплоидия

Эндорепродукция және полиплоидия Клетканың бөлінуін тоқтату үшін оны төмеңгі температурада үстап, немесе колхицинмен әсер ететін болсак, онда ұршық микротүтікшелері бұзылып жасуша өзінің бөліну процесін тоқтатады. Соның нәтижесінде үршықтар жоғалып, ал хромосома полюске ажырамай өзінің циклдік айналымын жасай береді және де олар ісініп ядро қабықшасымен жабылады. Тарамай кеткен хромосомдардың жиынтығының салдарынан үлкен жаңа ядро пайда болады. Олар бастапқысында хроматиндердің саны 4п және ДНҚ мөлшері 4с болады. Бұл диплоидты жасуша емес, тетраплоидты жасуша болып саналады. Мұндай полиплоидты жасушалар G 1 деңгейінен S-деңгейінен ауысады. Егерде колхицинді алып тастасак жасуша митоз жолымен бөліне бастайды да үрпакка 4п санды хромосомдар береді. Осының салдарынан полиплоидты жасушалар (4п, 8п, 16п т.б.) пайда болады. Мұндай жолмен полиплоидты өсімдіктерді алуға болады. Кейбір калыпты жағдайдағы диплоидты өсімдіктер мен жануарлар организмдерінде ДНҚ саны 2п болатын үлкен ядролы жасушалар кездеседі. Бүндай жасушалар бөлінген кезде, олардың хромосомалард диплоидты жасушаларға карағанда еселеніп көбейгені байқалады. Осындай текті жасушаларда ДНҚ мөлшері бірнеше есе көбейген, бүндай күбылысты эндорепродукция деп атайды. Осындай жасушалар көбінесе хромосомалардың полюстерге ажырамауының салдарынан болады. Митоз процесінде бірнеше нүктелер пайда болады, ал олардың тақтауының салдарынан полиплоидты жасушалар пайда болады. Мұндай тоқтау көбінесе О 2 кезеңінен митозға ауысқанда немесе профазаға, метафаза кезеңдерінде үршық жіпшелерінің бұзылуының нәтижесінде болады. Цитотомияның бұзылуына сэйкес жасушаның бөлінуінің тоқтауыиа байланысты екі ядролы және полиплоидты жасушалардың түзілуі пайда болады. G 2 кезеңінен профазаға өткенде митоз блокадасының салдарынан келесі репликация цикліне, осының салдарынан ядрода ДНҚ мөлшері өссді. Морфологиялық тұрғыдан карағанда ядрода өзгерістер байқалмайды, тек қана оның көлемі үлкейеді. Осындай эндорепродукцияның түрі омыртқасыз жануарларда және де омырткалы жануарлар мен өсімдіктерде кездеседі. Кейбір омырткасыздарда митоздың токтауына байланысты полиплоидия дәрежесі маңызды болып келеді. Тритондардың алып нейрондарыпдағы ядроның үлкендігі 1мм шамасындай, ал оның құрамындағы гаплоидты ДНҚ 2x10 5 тең. Кейбір омыртқасыздардың 18-20 циклді эндорепродукциядан откен алып безді және жүйке жасушаларындағы ДНҚ мөлшері 2 097 152с болады. Эндорепродукцияның бірі көрінісі - политения. Политения хромосомдар жіпшелерінің еселеп өсуі. Хромосомалар интерфаза ксзіндс репликация цикліне ұшырайды, бірақ ажырамайды. Хромосомалардмң жіпшелерінің репликациясының және хромосома жіпшелерінің ажырамау салдарынан интерфаза хромосомаларының политенді көпжіпшелі түрі пайда болады. Осындай алып политенді хромосомалар еш уақытта митозга қатыспайды, бірак оларда ДНҚ және РНҚ синтезі жүреді. Дереккөздер
Қорытпалардың түрін өзгерту

Қорытпалардың түрін өзгерту - металл балқытпаларына түрөткізгіштерді қосу. Түрөзгерткіштерді балқытпаға аз мөлшерде (әдетте пайыздың оннан бірінен аспайды) қосқанда оның құрылымдық құрамдары майдатүрде кристалдануларына себеп болады. Бұл жағдай қорытпалардың механикалық қасиеттерін жоғарылатады. Болаттар мен шойындарда түрөзгерткіш ретінде магний, ферросилиций, силикокальций, алюминий, титан қолданылады. Дереккөздер
Қылшықты-ажарлау білдектері

Қылшықты-ажарлау білдектері (орыс. щеточно-шлифовальные станки) тетіктерге жағылған жылтырсыр бояу материал кепкеннен кейін қабыршықтардың тегіс емес жерлерін тегістеу үшін қолданылатын білдектер. Жұмыс мәрімі ретінде тербеліс жиілігі минутына 90 және амплитудасы 10 мм болатын өсімдіктің талшықтарынан будасы бар дискілердің жиынтығынан жасалған тебелісті, қолданылады. Атанақтың айналу жиілігі минутына 950, тетіктерді беру жылдамдығы 9 м/мин. Дереккөздер
Мұхамеджан Керейұлы Исаев

Мұхамеджан Керейұлы Исаев (14. 5. 1939 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы, Петропавл қаласы) — тіл білімі маманы, филол. ғыл. докторы (1992). *Алматы шет тілдер институтын бітірген (1962). *1962-1992 жылдары осында оқытушы, аға оқытушы, доцент, ағылшын тілі фонетикасы кафедрасының меңгерушісі, факультет деканы қызметтерін атқарады. *1992—1993 жылдары Сыртқы істер министрлігінде қызметкер. *1993—1994 жылдары Қазақстанның Үнді еліндегі Төтенше және өкілетті елшісі. Қазіргі уақытта Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінде ректордың халықарарық байланыстар жөніндегі орынбасары және М. Әуезов атынд. тілдік дайындау орталығының жетекшісі. "Қазақ тіліндегі сөздің фонетикалық құрылымы женінде" деген тақырыпта канд. (1970), Мәскеудегі мемлекеттік тіл білімі университетінде "Сөйлеу қызметін жасанды қостілділік жағдайында лингво-контрастивтілік тұрғыдан зерттеу" деген тақырыпта докторантура диссертациясын қорғады. Әр түрлі шетелдік тәлімгерліктерден өтіп, одақтық және халықаралық ғылыми-әдістемелік конференцияларда баяндама жасаған. 50-ден аса мақалаларды, 2 монография, 1 оқулықтың авторы. Ғалым ағылшын және қазақ тілінің фонетикалық құрылымы, тіл мәдениеті, экспериментальды фонетика мәселелерімен айналысып жүр. Дереккөздер
Декарт теоремасы

Декарт теоремасы немесе Декарт таңбалар заңы тұжырымдамасы — нақты сан коэффициентті көпмүшеліктің оі түбірлер саны оның коэффициенттер қатарындағы таңба ауысу санына тең немесе сол саннан жұп санға кем (түбірлері еселік санын ескере есептеледі, нөл коэффициенттері таңба ауысуында есепке алынбайды). Егер берілген көпмүшелікте барлық түбірлері нақты екендігі белгілі болса (мысалы, симметриялы матрица сипаттық теңдеуіндей), онда Декарт теоремасы түбірлерінің санын дәл тауып береді. көпмүшелігін қарастыра отыра осы теорема арқылы көпмүшелігінің теріс түбірлер санын табуға болады. Тарихы Бұл ереже алғашқы рет Декарттың «Геометрия» еңбегінде кездеседі. Тағы қараңыз * Штурм теоремасы
Ұлытау көшесі (Астана)

Ұлытау көшесі Н.Тілендиев даңғылынан басталып, Арқалық, Ақмола, Айдарлы, Жезді, Ақтөбе, Саумалкөл, Сарыағаш, Моншақты, Қарасу, Қайнар, Наурыз, Маятас, Бостандық, Қызбел, Амантоғай, Зайсан, Айыртау, Кеңдала көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 3458,2 м. Ұлытау - қасиетті жер, қазақ бірлігінің бастауы болып аталып келген. Әйгілі Тәуке ханды үш жүздің өкілдері Үлытауда хан сайлаған. Абылай ханның ордасы Ұлытауда болған. Әбілқайыр хан, Төле, Қазыбек, Әйтеке билер, Бөгенбай, Қабанбай, т.б. тарихи тұлғалардың өмірлері Үлытаумен тікелей байланысты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қорытпаның құрылымдарын құрастырушылар

Қорытпаның құрылымдарын құрастырушылар — қорытпаның фазаларын құрастыратын орташа химиялық құрамын және дәндерінің орналасуы мен түрлерінің бірыңғайлығын сипаттайтын микроқұрылымның бөлігі. Дереккөздер
Қысқа жүзді центрлі жону білдегі

Қысқа жүзді центрлі жону білдегі (орыс. коротколезвийный токарный центровой станок) — ағаш өңдеу өндірісінде тетіктердің сыртқы беттерін цилиндрлік, үлгілі жонып және ішкі беттерін кеулей жонып өңдеу жұмыстарын жасауға арналған құрылғы. Өңделетін тетіктердің диаметрлері 400 ... 600 мм. Дереккөздер
Орал-Алтай теориясы

"Орал-Алтай теориясы" — орал және алтай тілдері деп аталатын екі үлкен тіл семьясының генетикалық туыстығын уағыздайтын теориялық жорамал. Ғалымдар орал тілдері тобына фин-угор, самоди тілдерін, алтай тілдері тобынатүркі, моңғол, туңғыс-маньчжур тілдерін жатқызады. 18 ғасырда пайда болған бұл теорияны қолдаушылар (Ф. Страленберг, В. Шотт, М. А. Кастрен, О. Бетлингк, В. Томсен, М. Рясянен, Дж. Киекбаев т. б.) орал-алтай тілдерін 4 географиялық топқа (оңтүстік, солтүстік, батыс, шығыс) бөліп қарастырады, бұған қарсы ғапымдар ( В. Котвич, Дж. Клосон, A. М. Щербак т. б.) бұл тілдердегі сөздердің ұқсастығын ұзақ тарихи қарым-қатынастың нәтижесі деп қарайды. Отандық түркітанушы ғалымдар көптен бері орал және алтай тілдерін өз алдына саралап, жеке-жеке зерттеумен шұғылданып келсе де, олар тек түркі тілдерінің өзара туыстығын дәлелдейтін венгр ғалымы Вамберидің (1870 ж.) жорамалын ғана мақұлдап отыр. Түркі-моңғол тілдерінің генетикалық жақындығы туралы пікірлер екіұдай түрінде қалып отыр. "Орал-түркі" тілдерінің туыстығы туралы пікір-жорамалдардың ішінде тек Д. Неметтің пікірі (1928) ғана ғалымдардың көңілін аударып отыр. Дереккөздер
Машина тетіктері беттерінің сапасы

Машина тетіктері беттерінің сапасы — тетік бетінің геометриялық және беткі қабатының физика-химиялық қасиеттерінің жиынтығы. Геометриялық қасиеттері қалыптан ауытқудың сипаты мен мөлшеріне қарай топталады (беттің кедір-бүдырлығы, пішінсіздігі және т.б.). Дереккөздер
Айсұлу Шөкенқызы Исанова

Исанова Айсұлу Шөкенқызы (15. 2. 1952 жылы туған, Атырау облысы, Мақат ауданы, Доссор ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1998). *ҚазМҰУ-дың филология факультетін сырттай бітірген (1978). *1982—1986 жылдары осында аспирант. *1971— 1986 жылдары ҚазМҰУ-дың қазақ тілі кафедрасында лаборант. *1986 жылдан осы кафедараның оқытушысы. Профессорлар М. Т. Томанов пен М. С. Серғалиевтің жетекшілігімен қазақ тіліндегі заң теминдері туралы канд. дисс. қорғады. 10-ға жуық мақала жариялады. Дереккөздер
Қысу құрылғысы

Қысу құрылғысы — жылжымалы орнықтандыру кезінде бір еркіндік дәрежелі, ал өтімді түрлі білдектерде қозғалмайтын орнықтандыруды сақтай отырып дайындаманы күшпен тұйықтандыруды қамтамасыздандыратын құрылғы. Дереккөздер
Құйма бекіткіші

Құйма бекіткіші - қорама қоспаларын және өзек қоспаларын бекіту үшін пайдалынатын байланыстырғыш зат. Құйма бекіткіштері қосылған қорама қоспалардың ылғалды және кептірілген күйлерінде белгіленген беріктіктері болады да, қорамаға құйылатын сұйық металдың әсерінен қирамайды. Құйма өндірісінде органикалық және органикалық емес құйма бекіткіштері пайдаланылады. Дереккөздер
Магазинді құрылғылар

Магазинді құрылғылар (орыс. магазинные устройства) — дайындамаларды магазиннен тергіштермен, шынжырлы конвейерлермен, қарпығаштармен, дисклермен бағытталған түрде бір саппен ағаш өңдейтін машинаға беретін құрылғы. Бұл құрылғылар ағаш өңдейтін өндірісте кең қолданылады. Құрылғылардың құрылымдары өңделетін дайындамалардың және тетіктердің пішіндері мен өлшемдеріне, материалды беру бағытына (бойлай және көлденең), магазиннен дайындаманы беру тәсілдеріне жөне қажетті жұмыс істеу мерзіміне байланысты. Дереккөздер
Жоңғыш

Жоңғыш - материалдарды жоңғылап өңдеуге арналған көп жүзді құрал. Жоңғыштың келесі түрлері болады: *тістері бар беттерінің түріне қарай: **цилиндрлік, түпбетті, дискілі, бұрышты, үлгілі; *тістің пішіне қарай: **түзу, бұрамалы, тістері әр жаққа бағытталған; *тістің құрылымына қарай: **үшкір қылып қайралған желкеленген; *құрылысына қарай: **тұтас, құрастырылған, жинақталған, тістері қондырылып құрастырылған; *бекіту тәсіліне қарай: **саптамалы, сағалары конус немесе цилиндр пішінді; *бұрама бұнақтарының бағыты бойынша: **оң және сол бунақты. Жоңғыштар қатты қорытпалардың тілімшелері өндірілген пышақтары бар қоспаланған және тез кесетін құрал-саймандық болаттардан жасалады. Жонғыштар беттерді, ойықтар мен оймакілтектерді, қисықсызықты беттерді айналмалы бұйымдарды, сонымен қатар металдарды өңдеу қолданылады. Дереккөздер es:Fresadora#Herramientas
Маңдайлы жону білдегі

Маңдайлы жону білдегі (орыс. токарный станок лобовой) - ағаш өңдеу өндірісінде үлгілі және басқа жұмыстарда маңдайлы беттерді жонуға арналған құрылғы. Өңделетін тетіктердің диаметрлері 1000 ... 2000 мм. Дереккөздер
Мега-

Мега ( – үлкен) — бірнеше есе көбейтілген деген мағынаны білдіретін күрделі сөздің алғашқы жүрнағы. Белгіленуі: М. Мысалы 1 МВт = 106 Вт (бір мегаВатт миллион Ваттқа тең). Мегаватт Мегаватт — электр қуатының өлшем бірлігі 1 МВт = 106 Вт (бір мегаватт миллион ваттқа тең). Мегагерц Мегагерц — радиотолқынның немесе басқа толқындардың жиілігінің өлшем бірлігі. 1 МГц = 106 Гц (бір мегаГерц миллион Герцке тең). Мегаом Мегаом — электр кедергісінің өлшем бірлігі. 1 МОм = 106 Ом (бір мегаОм миллион Омға тең). Дереккөздер
Ұмай ана көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № І73 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Ұмай ана көшесі Қорғалжын тасжолынан басталып, Қарашаш ана көшесінде аяқталады. Баян сұлу, Домалақ ана көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 935,2 м. Ұмай ана - ертедегі Ұлы Даланы мекендеген түркі тілдес халықтардың ұрпақ жалғастырушысы, береке-молшылық тәңірісі. Ұмай анаға қазақтардан басқа хакастар, қырғыздар, алтайлықтар, тывалықтар, шорлар және түріктер табынған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құйма қорамасы

Құйма қорамасы - құйма өндірісінде құйма жасау үшін пайдаланылатын қорама әбзел. Құйма қораманың ішкі жұмыс қуысына балқытылған қорытпа (металдың және т.б.) құйылады. Қораманың жұмыс қуысында құйылған қорытпа суып қатаяды да құйманың қажетті пішіні мен өлшемдері қалыптасады. Құйма қорама келесі бөлшектерден тұрады: жасалатын құйманың сыртқы беттерін қалыптастыратын қораманың өзінен және құйманың ішкі қуыстары мен тесіктерді қалыптастыратын өзектерден. Құйма қорама бірақ рет пайдаланылатын (бір рет қолданылатын құйма қорама) немесе бірнеше рет пайдаланылатын болып екіге бөлінеді. Құйма қорама келесі материалдардан жасалады: кварцты құм, бентонит, саз-балшық т.б., сонымен қатар металдар. Мысалы кокильмен және қысыммен құю тәсілдерінде қорама металл қорытпаларынан жасалады. Дереккөздер
Ұшқыштар көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ю.Гагарин көшесі. «Заречное» тұрғын алабы. Ұшқыштар көшесі Аққұм көшесінен басталады. Жошы хан, И.Ержанұлы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 206,5 м. «Ұшқыштар» - ұшқыштардың құрметіне қойылған көше аты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Инверсор

Инверсор (от. - opысша: перестановка) — репродукциялық фотоаппараттың қозғалысты бөліктерін (нұсқа ұстауыш, объектив, фотокассета) өзара байланыстыратын құрылғы. Егер осы бөліктердің бірін (мысалы: нұсқа ұстауышты) қолмен немесе жетекші механизмнің көмегімен орнынан қозғалтса, репродукциялық фотоаппараттың екінші бөлігі (объектив) қажетті айқындықты қамтамасыз ету үшін автоматты түрде орнынан өзі жылжиды. Дереккөздер
Құйма өзегі

Құйма өзегі - құймалардың ішкі қуыстарын қалыптастыратын құйма қораманың алмалы - салмалы бөлігі. Егерде құйманың сыртқы пішіні өте күрделі болып құйма үлгісін қораманың жұмыс қуысынан шығару қиын болса, құйма өзегі құйманың сыртқы беттерін қалыптастыру үшін де пайдаланылды. Құйма өзегі құйма қорамасының тірейтін беттеріне — белгілерге орналастырылады. Бір рет пайдаланылатын қорамада және көбінесе кокильге құюда пайдаланылатын құйма үлгісі арнайы үлгі қоспаларынан үлгі жасайтын машиналарда жасалады да, онан кейін келтіріледі немесе қатайтылады. Дереккөздер
Үлкен көшесі (Астана)

Үлкен көшесі - Алпамыс көшесі мен қиылысады. Ұзындығы - 120,7 м. «Үлкен» - заттың, құбылыстың көлемі жағынан аумақты, зор, ірі екендігін білдіретін сөз. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Интерлиньяж

Интерлиньяж (жолдар арасындағы ашық жер — орысша: междустрочный пробел) — қатар орналасқан екі жолдың үстіңгісінің астыңғы сызығымен астыңғы жолдың үстіңгі сызығы аралығындағы бос жер (пробел). Металл терілімінде құйылған жолдар аралығына әртүрлі қалыңдықтағы арнайы (пробелдер) материалдар салынады, ал компьютерлік терілімде алдын ала берілген бағдар не команда бойынша атқарылады. Дереккөздер
Үстірт көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы М.Кольцов көшесі. Үстірт көшесі Сусамыр, Шиелі көшелерін қиып өтіп, Қ.Кемеңгерұлы көшесінде аяқталады. Үзындығы - 560,6 м. Үстірт - батыста Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы, шығыста Арал теңізі мен Әмудария атырауы аралығын алып жатқан дөңесті аймақ. Үстірт атында - Үстірт арқары, Үстірт ескерткіштері, Үстірт қорығы бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Менелай теоремасы

Менелай теоремасы немесе трансверсалдар туралы теорема немесе толық төртқабырғалық туралы теорема — бұл аффиндік геометрияның классикалық теоремасы. Тұжырымдамасы Егер және нүктелері сәйкесінше үшбұрышының және қабырғаларында немесе олардың созындыларында жатса , онда олар коллинеар болады сонда тек сонда, егер : мұндағы , және бағытталған кесінділер қатынасын белгілейді,. Бұл теоремадан мынадай қатынас шығады: : Вариациялары мен жалпыламалары * Тригонометриялық баламасы: : , мұндағы барлық бұрыштар — бағдарланған. * Сфералық геометрияда Менелай теоремасы былай түрленеді : * Лобачевский геометриясында Менелай теоремасы түрі : Тарихы Бұл теорема Алесандриялық Менелайдың «Сферикасының» үшінші бөлімінде (шамамен БД 100 ж.) дәлелдейді. Ол басында теореманың жазық нұсқасын дәлелдейді, содан орталық проекциялаумен сфераға көшіреді. Жазықтықтағы нұсқасы оның алдында сақталмаған Евклидтің «Поризмаларында» дәлелденуі мүмкін. Қолданысы * Салмон теоремасы Тағы қараңыз * Гаусс түзуі * Чева теоремасы Ескертпе Сыртқы сілтемелер * * *
Құйма үлгісі

Құйма үлгісі - құйманы жасау үшін құйма қораманың жұмыс қуысын қалыптастыруға арналған айлабұйым. Әдетте құйма үлгі үлгі жинағының бөлшегі болып есептеледі. Құйма үлгісін жасағанда құйылатын қорытпаның қатайғанда шөгіну қасиетін және құйманы келесі механикалық кесіп өңдеуге қажетті әдіптерді есепке алу керек. Егерде жасалатын құйманың ішкі қуыстары болса онда құйма үлгісінің белгі деп аталатын арнайы шығыңқылары болуы керек. Ол белгіден қалатын қорамадағы таңбалар құйма өзектерін қозғалмай орналастыруына тіректер болып келеді. Әдетте жекедара өндірісте құйма үлгілері ағаштан жасалып беттері сырланады. Жаппай және ірі сериялық өндірісте металдар мен пластмассалардан жасалады. Егерде құйма балқытылатын және газдалатын үлгілер тәсілдерімен жасалса, онда құйма үлгілері бір рет қолданылатын жеңіл балқитын немесе пенопластан жасалады. Дереккөздер
Үшкөпір көшесі (Астана)

Үшкөпір көшесі, бұрынғы атауы Строительный көшесі Астана қаласындағы көше. Үшкөпір көшесі Еңбекшілер көшесінен басталып, Жиделі көшесінде аяқталады. Ұзындығы — 373,5 м. Тағы қараңыз * Астана қаласындағы көшелердің тізімі Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Республика даңғылы (Қарағанды)

Республика даңғылы - (Спасск тас жолы, Советтік конституция көшесі) , Қарағанды қаласының Казыбек би ауданындағы Оңтүстік-Шығыс тұрғын үй аймағының солт. бөлігінде. Волочаев көшесінен солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа карай Мұқанов көшесіне дейін созылып жатыр. Сатыбалдин көшесімен қатарласа № 28, «Степной-1» және «Степной-2» шағын аудандарын бөліп тұр. Қаланың оңтүстік шығыс жақ шетінде жаңа тұрғын үйлер алабының жедел салынуына байланысты 70-жылдары қалыптасты. Құрылыс дайын панельдерді, блоктар мен тораптарды колдана отырып, индустриялық әдіспен жүргізілді. Көше бойында алғаш рет көп қабатты тұрғын үйлер тұрғызылды. Олардың бірі - 16 қабатты үй. Республика даңғылындағы үйлерде автостанса, шағын және орта бизнес нысандары, дүкендер орналасқан. Тақырыпқа байланысты * Республика даңғылы (Астана) * Республика даңғылы (Теміртау) Дереккөздер
Нұржамал Оралбайқызы Оралбаева

Нұржамал Оралбайқызы Оралбаева (15. 5. 1928 жылы туған, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы) - қазақ тіл білімі маманы, филология ғылымы докторы (1971), профессор (1973), ҚазКСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. ҚазПИ-ді бітірген (1949). *1949-1952 ж. ҚазКСР ҒАТіл білімі институтында аспирант. *1952- 1962 ж. ҚазПИ-де оқытушы. *1962—1973 ж. доцент, *1973—1975 ж. осы институттың профессоры. *1975-1989 ж. ҰҒА А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі интында аға ғылыми қызметкер. *1989-1997 ж. ҚазПИ-де қазіргі қазақ тілі кафедрасы-1 ның меңгерушісі. *1990—1991 ж. осы институтта проректор. *1997 жылдан осы кафедраның профессоры. *1956 ж. "Октябрьден кейінгі кезеңдегі қазақ жазуының тарихы" деген тақырыпта кандидат (профессор С. Аманжоловтың жетекшілігімен), "Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттары" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақ тілінің грамматикасы, жалпы тіл білімі мәселелеріне арнап жазылған 100-ден аса ғылыми мақала авторы. Шығармалары: *Қазіргі қазақ тілі. Морфология. А., 1961 (авторлардың бірі); *Қазақ тілі. A., 1964 (авторлардың бірі); *Қазақ графикасы мен орфографиясының негіздері. А., 1968; *Қазіргі қазақ тілінің жаттығулар жинағы. А., 1972 (авторлардың бірі); *Қазіргі қазақ тілінің морфема жүйесі. А:, 1986(авторлардың бірі); *Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. А., 1988; *Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам жүйесі. А., 1989; *Қазақ тілін үйренеміз. А., 1989 (авторлардың бірі, редакциясын басқарған); *Қазақ тілі. Практикалық курс. А., 1993; *Практикалық қазақ тілі. А., 1993 (авторлардың бірі). *Орыс тіліндегі мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі. А., 1996 (авторлардың бірі). Крзіргі қазақ тілінің жаттығулар жи- нағы. А., 1997. Дереккөздер
Құмды қорамаға құю

Құмды қорамаға құю - құймаларды құмды қорамаларға құю арқылы жасау тәсілі. Бұл тәсілде қорама бір ғана құйма жасауға пайдаланылады. Онан кейін қорама қиратылады. Бұл тәсіл құйатын қорытпалардың түрлері, құйманың пішіндерінің күрделілігі жоғары және массасы мен өлшемдерінің үлкендігі жағынан әмбебапты. Дереккөздер
Шәдібек Әтенов

Шәдібек Әтенов (14. 3. 1935 жылы туған Жамбыл облысы , Сарысу ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1974), доцент. Апматы шет тілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген (1961). 1965 жылдан жоғ. оқу орындарында оқытушылық қызмет атқарды. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың гуманит. факультеттердің шет тілдері кафедрасында доцент. Профессор Э.Р.Тенишевтің жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі қосалқы анықтауыштардың дауыс ырғағы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 10-нан аса ғылым мақалалар авторы. Түркі тілдеріндегі байланыс түрлерінің интонациялық сипаттамасы мәселелерімен айнапысып жүр. Дереккөздер
Каландрланған қағаз

Каландрланған қағаз (орысша: каландрированная бумага) — каландрдан қағаз жасау мәшинесінің (бірнеше жоғары дәрежеде әрленген полировка) біліктерден тұратын бөлігі өткізілген, беті жылтыр сапалы қағаз түрі. Дереккөздер
Үшқара көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Клубный көшесі. Үшқара көшесі Конституция көшесінен басталып, Бұланты көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 259,1 м. Үшқара - Қазақстанда жота, қоныс, тау аттарында кездеседі. Алматы облысындағы Сораяқкөл көлінің оңтүстік батысында, Қаратал ауданында орналасқан. Атаудың топонимдік мағынасы: «Үш биік тау», «Алыстан қарауыта көрінетін үш тау». Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Үшқиян көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Д.Мануильский көшесі. Үшқиян көшесі Жәнібек тархан көшесінен басталып, Баянауыл көшесінде аяқталады. Ақмола, Ағыбай батыр, А.Иманов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 448 м. Үшқиян - Батыс Қазақстан облысындағы жер атауы. Мұрат Мөңкеұлының шеберлігін танытқан «Үш қиян» атты шығармасы бар. Бұл - отаршылдықты әшкерелеген ақынның өз қоғамына көзқарасын бейнелеген поэма-толғауы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Игорь Иосифович Реченский

Игорь Иосифович Реченский (1947 ж. т.),театр суретшісі . 1966 жылдан Қарағанды облысы орыс драма театрында. 1975 жылдан қоюшы-суретші , 1983 жылдан бас суретші .Таңдаулы спектакльдері : М. Горькийдің «Васса Железновасы» (1987), И.Грекова мен П.Лунгиннің «Бойдақ кемесі » , (1987), Б. Васильевтің «Ертең соғыс боладысы » (1987), М. Булгаковтың «Ит жүрегі»(1988), А Куприннін«Апаны»(1989), М.Лермонтовтын «Ис п а н дык т а ры» (1989), Э . Олбидің «Бәрі бактасы » (1992), П. Кальдеронның «Махаббат ойыншық емесі» (1992), А.Островскийдін «Көктен түскен алтыны» (1995), В.Арроның «Ескі үйдегі бес романсы » (1999). КР Мәдениет министрлігінің « Мәдениет қайракері » белгісінің иегері. Дереккөздер
Аршин

Аршын — ұзындықтың өлшемі (Ресейде XVI ғ. енгізілген), метрге тең өлшем, 1 аршын 1/3 сажын 4 ширектік 16 тұтам 28 дюйм 0,7112 м 71,12 см Шынын айтсақ, түркі тілдеріндегі барлық деректерде, ол (аршын) метрге тең емес, не бары 0,711 метр немесе 71 см. Аршын сөзі орыс тілінде де кездеседі. Алайда, бұл сөздің негізгі төркіні иран тілі: әрш — шынтақ. Ал В. Радловтың көрсетуінше: арш — шынтақ пен саусақ ұшына дейінгі аралық. «Арш» сөзі түркі тілдеріне ауысқаннан кейін -ын қосымшасын жалғап алған да, одан әрі орыс тіліне өткен. Қорыта айтқанда аршын -шамамен 90-100 сантиметрге дейінгі ұзындық өлшемі. Дереккөздер
Құю жол жүйесі

Құю жол жүйесі - құю қораманың ішкі жұмыс қуысын балқытылған қорытпамен толтырып, құйма қатайған кезде оның шөгуі кезінде пайда болатын қуыстарын қоректендіріп, қождар мен қоқымдарды ұстап қалуға арналған арналардың (элементтердің) жиынтығы. Құю жол жүйесінің негізгі бөлшектері: металды қабылдайтын тостаған, тіреуіш, кедергіш, қожұстағыш, қоректендіргіш және қосылма. Дереккөздер
Камила Мақсұтқызы Байболсынова

Камила Мақсұтқызы Байболсынова (18. 3. 1928 жылы туған, Семей қаласы ) — тіл білімі маманы, филология ғылым кандидаты (1977). ҚазМҰУ филология факультеті логика мен психология бөлімін бітірген (1952). Алматы педагогикалық шеттілдер институтының кешкі бөлімінде ағылшын тілі мамандығын алған (1967). 1953—1957 Алматыдағы N 24 орта мектепте орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі. 1957 жылдан бастап осы күнге дейін ҚазМӘТУ-дің орыс және жаппы тіл білімі кафедрасында орыс және латын тілдерінің оқытушысы. 1980—1985 жылдары Морис Торез атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық шет тілдер институтында, классикалық тілдер кафедрасында латын мамандығы бойынша білім жетілдіру курсының тыңдаушысы. Профессор М. М. Копыленконың жетекшілігімен орыс және қазақ тілдерінің фонологиялық жүйелері сапыстыру мәселелері туралы кандидаттық диссертация қорғады (1977). Қазір лексикалық интерферанция проблемапарымен шұғылданып жүр. Шығармалары: * Опыт сопоставителъного анализа фонологических систем русского и казахского языков (в связи с проблемами фонетической интерференции при казахско-русском билингвизме). АКД., А., 1973. Дереккөздер