kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Франция қалаларының тізімі

Францияның қалалары тарихи ауданы]] * Авиньон * Антиб * Бордо * Брест (Франция) * Верден * Гавр * Грасс * Гренобль * Канкаль * Канны * Лилль * Лимож * Лион * Марсель * Монпелье * Нант * Ним * Ницца * Перпиньян * Париж * Орлеан * Реймс * Ренн * Руан * Салон-де-Прованс * Сан-Тропе * Страсбург * Тулон * Тулуза * Экс-ан-Прованс
Хорватия қалаларының тізімі

2011 жылғы санақ бойынша Хорватияда ресми түрде 128 елді мекенге қала мәртебесі берілген. Ірі қалалар Хорватияда ірі қалалар деп халық саны 15 000-нан асатын қалалар саналады. 2011 жылғы санақ бойынша, мұндай қалалардың саны 25 болған. Ірі қалалардың картасы Халық саны бойынша қалалар: * — 500 000 адамнан жоғары * — 100 000-нан 299 999 адамға дейін * — 50 000-нан 99 999 адамға дейін * — 15 000-нан 49 999 адамға дейін Қалалар тізімі Дереккөздер
Черногория қалаларының тізімі

Черногория қалалары * Ада Бояна * Андриевица * Бар * Белое поле * Беране * Бечичи * Бигово * Биело-Поле * Будва * Грахово * Грбаль * Гусине * Даниловград * Доброта * Зеленика * Жабляк * Жанице * Игало * Каменари * Колашин * Котор * Красичи * Кумбор * Лековина * Луштица * Мелинье * Милочер * Мойковац * Негуши * Никшич * Пераст * Петровац * Плав * Плевля * Плужине * Подгорица — астана қаласы * Пржно * Прцань * Радовичи * Рафалловичи * Рисан * Рожае (Рожайе) * Свети-Стефан * Сутоморе * Тиват * Улцинь * Херцег-Нови * Цетинье (Цетине) * Шавник
Чехия қалаларының тізімі

Чехияда 592 елді мекен қала дәрежесіне ие (2008 жылдың соңы). 30 ең ірі елді мекен (2008 жылдың ақпан айында): Чехия қалалары: * Аш * Бенешов * Бероун * Брно * Будеч * Всетин * Вышков * Гавиржов * Гавличкув-Брод * Глучин * Годонин * Градец-Кралове * Двур-Кралове * Дечин * Дивишов * Домажлице * Есеник * Жатец * Железна Руда * Злин * Зноймо * Йиглава * Йиндржихув Градец * Йичин * Карвина * Карловы Вары * Кашперске-Гори * Кинжварт * Кладно * Клатови * Колин * Коуржим * Кралупи * Крнов * Кутна-Гора * Лазне-Богданеч * Ланшкроун * Летоград * Либерец * Либице * Литомержице * Литомышль * Лоуни * Лугачовице * Марианске-Лазне * Мельник * Миловице * Мирослав (қала) * Млада-Болеслав * Мнихово Градиште * Мост * Мшено * Нимбурк * Нови-Йичин * Оломоуц * Опава * Острава * Пардубице * Писек * Пльзень * Подебради * Прага * Пршебуз * Пршибислав * Пршибор * Пршибрам * Рожмберк-над-Влтавой * Раковник * Рокицани * Роуднице-над-Лабем * Свитави * Седлец-Прчице * Славков-у-Брна * Соколов * Страконице * Табор * Тахов * Телч * Теплице * Терезин * Тржебонь * Трутнов * Тршебич * Тршинец * Усти-над-Лабем * Усти-над-Орлици * Франтишкови-Лазне * Фридек-Мистек * Фридлант * Фульнек * Хеб * Хомутов * Хрудим * Ческа Липа * Ческе-Будеёвице * Чески-Крумлов * Чески-Тешин * Шлукнов * Шумперк * Яблонец-над-Нисоу
Эстония қалаларының тізімі

]] ]] ]] ]] ]] ]] Қазіргі таңда Эстонияда 47 елді мекен қала дәрежесіне ие. Төмендегі кестеде мыналар көрсетілген: қаланың аты, қала дәрежесі берілген жыл, 1979, 1989, 2000 және 2006 жылдары тұрғын саны, қала орналасқан уезд.
Бахрейн қалаларының тізімі

Бахрейн қалалары * Манама — 154 700 * Мухаррак :en:Al-Muharraq - 98 800 * Риффа :en:Riffa - 86,100 * Мадина-Хамад :en:Madinat Hamad - 57 000 * Авали :en:A'ali - 51 400 * Исатаун :en:'Isa- 39 800 * Ситра :en:Sitrah - 37 100 * Эль-Будайи :en:Al-Budayyi' - 33 200 * Джидд-Хафс :en:Jidd Haffs - 32 600 * Эль-Маликия :en:Al-Malikiyah - 14 800 * Хидд :en:Al Hidd simple:Bahrain#Cities
Бутан қалаларының тізімі

Бутан қалаларының тізімі: * Вангди Пходранг * Гаса Дзонг * Гелефу * Дамфу * Джакар * Лхунтсе * Монгар * Паро * Пемагатсел * Пунакха * Пхунчолинг * Самдруп Джонгкхар * Самчи * Тага Дзонг * Тонгса * Трашиганг * Тхимпху * Ха * Чукха * Шемганг Бутанның 10 ең ірі қаласы # Тхимпху — 62,500 # Пхунчолинг — 60,400 # Пунакха — 21,500 # Самдруп Джонгкхар — 13,800 # Гелефу — 6,700 # Паро — 4,400 # Трашиганг — 4,400 # Вангди Пходранг — 3,300 # Тага Дзонг — 3,100 # Тонгса — 2,300 simple:Bhutan#Cities and towns
Вьетнам қалаларының тізімі

Вьетнам қалалары * Ханой — астана қаласы * Бьенхоа * Винь * Вунгтау * Далат * Дананг * Камфа * Кантхо * Куангчи * Куинён * Лонгсюен * Лонг Ань * Метхуот * Митхо * Намдинь * Нячанг * Ратьзя * Тхайнгуен * Фантхьет * Хайфон * Хонггай * Хошимин * Хюэ
Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі

Үндістан қалалары: * Агра * Аджмер * Алигарх * Аллахабад * Амритсар * Ахмадабад * Бангалор * Бомбей * Бхопал * Вадодара * Варанаси * Дели * Дехрадун * Джайпур * Джаландур * Джодхпур * Дхарамсала * Индаур * Канпур * Катака * Каликут * Калькутта * Кочин * Коямпуттур * Лакхнау * Мадрас * Мангалуру * Мадурай * Мумбаи * Нагпур * Панаджи * Пуна * Ришикеш * Солапур * Сурат * Тируваннамалай * Хайдарабад * Хубли * Чандигарх * Ченнаи * Чидамбарам * Шимла de:Liste der Städte in Indien en:List of cities in India eo:Listo de urboj de Barato fi:Luettelo Intian kaupungeista hi:भारत के शहर hu:India városai it:Città dell'India lv:Indijas pilsētu uzskaitījums no:Liste over byer i India pam:Tala da reng lakanbalen king India pt:Anexo:Lista de cidades da Índia ro:Lista oraşelor din India sh:Popis gradova u Indiji tr:Hindistan'daki şehirler listesi uk:Список міст Індії ur:بھارت کے شہر vi:Danh sách thành phố Ấn Độ zh:印度城市列表
Иран қалаларының тізімі

Иран Ислам Республикасындағы қалалар. А * Абадан * Абаде * Абийек * Абхар * Алигударз * Амоль * Андимешк * Ардакан * Ардебиль * Ассалуйе * Астара * Ахар * Ахваз * Аштиан Б * Баболь * Бабольсер * Бам * Бампур * Бане * Бастак * Бендер-Аббас * Бендер-Ленге * Бендер-Торкеман * Бендер-Хомейни * Бендер-Чарак * Бехбахан * Бехшехр * Биджар * Бирдженд * Бонаб * Боджнурд * Боразджан * Боруджерд * Букан * Бушир В * Варамин Г * Гармсар * Гераш * Гонабад * Гонабад-Кавус * Горган Д * Дабиран * Дамган * Даргаз * Дарьян * Делиджан * Джехром * Джуйбар * Джульфа * Дибадж * Дизфуль * Доруд З * Заболь * Заранд * Захедан * Зенджан * Зонуз И * Изе * Илам * Имамшехр * Исламшехр * Исфахан Й * Йезд К * Казвин * Калебар * Камьяран * Кангавар * Кашан * Кашмар * Каэмшехр * Кередж * Керман * Керманшах * Килян * Киш * Кум Л * Лангруд * Лар * Лариджан * Лахиджан М * Малайер * Манджил * Маку * Мараге * Марвдешт * Масджид-Солейман * Махмудабад * Меренд * Мериван * Мехабад * Мехдишехр * Мехран * Мехшехр * Мешхед * Миандоаб * Миане * Минаб Н * Наджафабад * Наин * Натанз * Нахаванд * Нека * Нишапур * Ноушехр П * Паве * Парсабад * Пираншехр * Пишва * Польдешт Р * Рамсар * Рафсанджан * Рей * Решт * Рудбар * Рудсар С * Саадатшехр * Саве * Сальмас * Сараван * Сарахс * Сардруд * Сари * Себзевар * Секкез * Семнан * Сенендедж * Сердешт * Серишабад * Сирджан * Сияхруд * Солтанийе * Сонгор * Сусангерд Т * Табас * Тайбад * Такаб * Такестан * Тафреш * Тафт * Тебриз * Тегеран * Теджриш * Тиран * Тойсеркан * Тонекабон * Торбате-Джам * Торбате-Хейдарийе * Торгабе * Тудешк У * Урмия Ф * Ферейдун-Кенар Х * Халхал * Хамадан * Хамене * Хане-Дарья * Хансар * Харсин * Хаш * Хашт * Хаштегрд * Хаштруд * Хой * Хомейн * Хомейнишехр * Хондж * Хорасган * Хорзуг * Хорремабад * Хорремшехр * Хумам Ч * Чабахар * Чалдоран * Чалус * Чамран * Чанаре * Ченаран Ш * Шабестар * Шадеган * Шазанд * Шандабад * Шарабиан * Шахиншехр * Шахмирза * Шахреза * Шехре-Бабак * Шехре-Корд * Шираз * Ширван * Шуш * Шуштар Э * Энзели * Эрак Я * Ясудж
Катар қалаларының тізімі

Катар қалалары Катар тұрғындарының 90%-дан астамы елдің астанасы Доһа қаласында тұрады. * Эль-Вакра :en:Al Wakrah — елдің екінші ең ірі қаласы. * Эль-Хаур * Эль-Хувайр * Эр-Рувайс * Духан * Умм-Баб * Умм-Са`ид :en:Umm Sa'id
Қырғызстан қалаларының тізімі

Қырғыз Республикасында 31 қала бар. * 1913 жылы 3 қала болған. * 1972 жылы 15 қала және 35 қала типті поселке болды. * 1976 жылы 17 қала және 32 қала типті поселке болды. Қалалар тізімі Басқа елді мекендер *Ала-Бука *Айдаркен (Хайдаркан) *Ананьево *Араван *Атбаши *Баетово *Базар-Коргон *Бакай-Ата *Беловодское *Боконбаево *Гульча *Ивановка *Каджи-Сай *Каинды *Каныш-Кия *Кара-Кульджа *Кемин *Кок-Ой *Кочкорка *Кызыл-Адыр *Кызыл-Суу *Лебединовка *Массы *Мин-куш *Покровка *Пульгон *Сокулук *Сузак *Токтогул *Тюп *Чаек *Чуй *Эски-Ноокат. Сілтемелер [http://www.citykr.kg/ Қырғыз Республикасының қалалар қауымдастығы]
Корей Халық-Демократиялық Республикасы қалаларының тізімі

КХДР қалаларының тізімі: * Анджу (안주시, 安州市) * Вонсан (원산시, 元山市) * Канге (강계시, 江界市) * Кимчхэк (김책시, 金策市) * Кэсон (개성시, 開城市) * Кэчхон (개천시, 价川市) * Манпхо (만포시, 滿浦市) * Мунчхон (문천시, 文川市) * Нанпхо (남포시) * Пхёнсон (평성시, 平城市) * Пхеньян (평양) * Раджин (라진시, 羅津市) * Саривон (사리원시, 沙里院市) * Синпхо (신포시, 新浦市) * Синыйджу (신의주, 新義州市) * Сонним (송림시, 松林市) * Сунчхон (순천시, 順天市) * Танчхон (단천시, 端川市) * Токчхон (덕천시, 德川市) * Хамхын (함흥시, 咸興市) * Хесан (혜산시, 惠山市) * Хверён (회령시, 會寧市) * Хэджу (해주시, 海州市) * Хыйчхон (희천시, 熙川市) * Чхонджин (청진시, 淸津市)
Корея Республикасы қалаларының тізімі

Корея Республикасыдағы қалалар: Ірі ’’’Корея Республикасының қалалары’’’ әкімшілік дәрежесі, провинцияларға баламалы әкімшілік мәртебесі бар. Сеул, елдің ең ірі қаласы әрі астанасы, әкімшілік жағынан черешке мәртебеге ие (тхыкпёльси),сонными қатар, алты басқа да ірі қалалар тікелей бағыныстағы қала немесе ірі қала (кванъёкси) ретінде жіктеледі. Басқа қалалапап (си) провинциясының әкімшілік бөлігі (Корея Республикасының әкімшілік бөлінісін қараңыз). Оңтүстік Кореяда, қаланың әкімшілік шекараларына қала сырты кіреді, оның ішінде ауылдық маңды да қамтиды. Қалалар тізімі Тағы қараңыз * Кореяның ерешке қалалары Сілтемелер * [http://kostat.go.kr/portal/english/index.action National Statistical Office of the Republic of Korea] * [http://www.citypopulation.de/KoreaSouth_d.html City Population — Die größten Städte in Südkorea] * [http://kosis.(kr/abroad/abroad_01List.jsp База данных Национального статистического бюро Кореи]
Пәкістан қалаларының тізімі

Пәкістан қалалары: * Исламабад — астана қаласы Белуджистан * Кветта Синд * Карачи * Ларкана * Мирпурхас * Навабшах * Суккур * Хайдарабад Пенджаб * Бахавалпур * Вах * Гуджранвала * Гуджрат * Дерагазихан * Джхангмагхияна * Касур * Лахор * Мултан * Окара * Равалпинди * Рахимъярхан * Саргодха * Сахивал * Сиялкот * Фейсалабад * Чиниот * Шекхупура Солтүстік-батыс шекара аймағы * Мардан * Пешавар
Тәжікстан қалаларының тізімі

Тәжікстан қалалары: * Вахдат * Гафуров * Гиссар * Душанбе * Истаравшан (бұрынғы Ура-Тюбе) * Исфара * Канибадам * Куляб * Курган-Тюбе * Нурек * Пархар * Пенджикент * Пяндж * Сарбанд * Табошар * Турсунзаде * Худжанд * Хорог * Чкаловск * Шаартуз * Шураб
Жапония қалаларының тізімі

Жапония қалалары: * Иокогама * Кавасаки * Кобе * Киото * Нагасаки * Нагоя * Окаяма * Осака * Сакай (Осака), Сакаи (Фукуи) * Саппоро * Сэндай * Токио * Тиба * Фукуока * Хиросима ca:Ciutats del Japó de:Liste der Städte in Japan en:List of cities in Japan eo:Listo de urboj de Japanio fr:Villes du Japon ja:日本の地方公共団体一覧 pl:Miasta Japonii pt:Lista de cidades no Japão uk:Список муніципалітетів Японії zh:日本城市列表
Канада қалаларының тізімі

Бұл провинция немесе территория бойынша жіктеліп, алфавиттік тәртіпте орналастырылған Канада қалаларының тізімі. Астаналар Онтарио * Аврора (Онтарио) * Амбрён (Онтарио) * Барри (Онтарио) * Брамптон (Онтарио) * Брантфорд (Онтарио) * Ватерлоо (Онтарио) * Виндзор (Онтарио) * Гамильтон (Онтарио) * Гвельф (Онтарио) * Каната (Онтарио) * Кембридж (Онтарио) * Кингстон (Онтарио) * Китченер (Онтарио) * Лондон (Онтарио) * Маркхэм (Онтарио) * Миссиссауга (Онтарио) * Ньюмаркет (Онтарио) * Орилья (Онтарио) * Ошава (Онтарио) * Оттава * Пикеринг (Онтарио) * Питерборо (Онтарио) * Ричмонд Хилл (Онтарио) * Сарния (Онтарио) * Стратфорд (Онтарио) * Торонто Квебек * Квебек * Монреаль * Шербрук * Эктонвэйл Альберта * Банфф (Альберта) * Калгари * Эдмонтон Британдық Колумбия * Ванкувер * Виктория * Ричмонд * Крестон * Кастлгар
Куба қалаларының тізімі

Ең үлкен қалалары Кубаның ең үлкен қалаларының тізімі (2003 жылғы деректер бойынша). * Гавана, 2,201,610 * Сантьяго-де-Куба, 423,392 * Камагуэй, 301,574 * Ольгин, 269,618 * Санта-Клара, 210,220 * Гуантанамо, 208,145 * Баямо, 144,664 * Лас-Тунас, 143,582 * Сьенфуэгос, 140,734 * Пинар-дель-Рио, 139,336 * Матансас, 127,287 * Сьего-де-Авила, 106,225 * Санкти-Спиритус, 98,283 * Мансанильо, 97,038 * Карденас, 80,832 * Пальма-Сорьяно, 76,179 Басқа қалалар * Морон, 53,551 * Нуэва Херона, 46,923 * Контрамаэстре, 44,752 * Колон, 44,520 * Артемиса, 43,427 * Гуинес, 42,801 * Сагуа-ла-Гранде, 41,756 * Тринидад (Куба), 41,293 * Пласетас, 40,982 * Баракоа, 39,190 * Нуэвитос, 38,995
Аргентина қалаларының тізімі

Аргентина қалалары: * Байя-Бланка * Буэнос-Айрес * Кордова * Ла-Плата * Мар-Дель-Плата * Мендоса * Неукен * Плоттьер * Ресистенсия * Рио-Куарто * Росарио * Сальта * Сан-Мигель-Де-Тукуман * Сан-Рафаэль * Сан-Хуан * Санта-Фе * Тандиль * Чиполлетти * Сапала
Боливия қалаларының тізімі

Боливия қалаларының тізімі: * Асенсьон * Бермехо * Варнес * Гаяфамери * Котога * Кочабамба * Ла-Бельхика * Ла-Пас — іс жүзіндегі астана қаласы * Менерос * Монтеагудо * Монтейро * Оруро * Портагуэло * Сааведра * Санта-Крус-де-ла-Сиерра * Сукре — астана қаласы * Тринидад
Венесуэла қалаларының тізімі

Венесуэла қалаларының тізімі: * Каракас (федералды астана) * Барселона * Баринас * Баркисимето * Валенсия * Гуанаре * Коро * Кумана * Ла-Асунсьон * Ла-Гуайра * Лос-Текес * Маракайбо * Маракай * Матурин * Мерида * Порламар * Пунто-Фихо * Пуэрто-Айакучо * Пуэрто-Кабельо * Сан-Карлос * Сан-Кристобаль * Сан-Хуан-де-лос-Моррос * Сан-Фелипе * Сан-Фернандо-де-Апуре * Сьюдад-Боливар * Сьюдад-Гуаяна * Табай * Тукупита * Трухильо
Колумбия қалаларының тізімі

Колумбия қалаларының тізімі: А * Армения * Амбалема Б * Барранкабермеха (Барранкавермеха) * Барранкилья * Богота * Букараманга * Буэнавентура И * Ибаге К * Кали * Картаго * Картахена (де Индиас) * Кибдо * Кукута М * Манисалес * Медельин * Монтерия Н * Нейва П * Пальмира * Памплона * Перейра С * Санта-Марта * Санта-Роса-де-Кабаль * Санта-Роса-де-Осос * Сонсон * Сьенага Т * Тулуа * Тумако * Тунха X * Хирардот Ч * Чикинкира
Саран (қала)

Саран (Сораң) — 1954 жылы 20 желтоқсанда құрылған Қарағанды агломерацияcына жататын шағын қала. Қала аумағы 174,0 шаршы километрге тең. Қарағандының батысында 15 шақырым жерде орналасқан. Тарихы 1943 жылы Саран көмірлі ауданын игеруге байланысты іргесі қаланды. Қаланың негізгі экономикасын өнеркәсіп кәсіпорындарын құрайды. Өнеркәсіптің өндіруші және химия салалары басымшылық алып отыр. Халқы Экономикасы Қалада 2007 жылға 319 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде * 7 ірі, 32 орта, 280 шағын субъектілері. Негізгі экономикалық бағыт: * резеңке бұйымдарын өндіру. Қаланың негізгі кәсіпорындары: * «Саран резеңке техника» ЖШС, * «Қарағанды резеңке техника» ЖШС, * «Миттал Стил Теміртау» АҚ-ның бөлімшелері. Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері: - резеңке-техникалық бұйымдар; - көмір. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 4840 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 25411 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 6597,0 млн. теңгені құрады. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 1250,8 млн. теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемнен 3,5 есе артық. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 547,7 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 126,9%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 781,6 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 159,3 млн. теңге. Ауыл шаруашылығы 2006 жылғы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өңдірушілерінің нақты бары: 2 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 12 шаруа қожалығы, 4,4 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 0,8 мың гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылды, оның ішінде 0,6 мың га - егістік алқаптар. 2006 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 1,8 мың бас; қой мен ешкі – 0,5 мың бас; шошқа – 2,3 мың бас; құс – 4,1 мың бас. Білім Қалада 2006/2007 оқу жылы басына * 10 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 4929 оқушы оқиды, * 1 колледжде - 1443 оқушы, * 2 кәсіби-техникалық оқу орнында 644 оқушы оқиды. Қалада * 3 кітапхана, * 2 клуб типті мекеме, * кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 1 ұйым жұмыс істейді. Дереккөздер
Шор тілі

Шор тілі (шорша шор тили, тадар тили) — шор халқының тілі. Ресейдің Кемерово облысында, негізінен Алтайдың солтүстік етегінде, Кузнецк Алатауында, Том өзені мен оның салалары бойында (Мрас-Су және Кондомы), Хакасиямен және Алтай Республикасы шекарасында таралған. Шор тілінде сөйлейтіндердің саны 6 мыңнан астам адамды құрайды (2002, санақ). Түркі тілдері солтүстік-шығыс тобының хакас кіші тобына жатады. Ресейдің Кемеров облысында таралған. Шор тілінде сөйлейтіндер саны 6000 адамнан астам. Түркі тілдерінің Хақас тобына жатады. Шор тілінде 14 мыңдай адам сөйлейді (2001). Шор тілі – кенже жазулы тіл. Қазан төңкерісіне дейін жазуы болмаған. Шор тілінде кириллица әліпбиіне негізделген алғашқы әліппе 1927 ж. жарық көрген. Шор тілінде 16 дауысты, 25 дауыссыз дыбыс бар. Дауысты дыбыстар жуан, жіңішке, қысқа және созылыңқы болып бөлінеді. Грамматикалық ерекшелігі көмектес септігіне қосымша мағына үстемелейтін -ба, -бе, -па, -пе, -ма, -ме жалғауларын қолдану арқылы жасалады (мысалы, малтаба – балтамен). Етістіктің көсемше формасы -ала, -еле жұрнақтарымен түрленеді (мысалы, турала – тұра салып). Шор тілі хакас тіліне жақын мрассу немесе з-диалектісіне және алтай тілінің солтүстік диалектісіне ұқсас хондом немесе й-диалектісіне бөлінеді. Әдеби тілі мрасса диалектісіне негізделген. Сөздік құрамы жағынан хакас пен алтай тілдеріне жақын. Тілдік қорында моңғол тілі мен орыс тілінен енген сөздер көп кездеседі. Шор тілі — Алтай тауының солтүстік еңірін мекендейтін аз санды халық тың ауызекі сөйлеу тілі. Шорлардың жалпы саны — 16 572. Шор тілі марасс және кондам диалектісіне ажыратылады. Әдеби тілі қалыптаспаған. Шор этносы тілінің қалыптасып даму тарихына тоқталсақ, VI-IX ғасырларда әр түрлі тіл араласқан жергілікті түркі тайпаларынанқұралған. Ал 1925 жылы Таулы - шор автономиялы ауданы құрылады. Ал 1931 жылы бұл территорияда 40 пайыз шорлар тұрса, 1939 жылы бұл көрсеткіш он төрт пайызға дейін қасқарады. 1939 жылдан бастап Таулы - шор автономиялы ауданы таратылып, жаңадан құрылған Кемеров облысының құрамына қосылған. Шорлар туралы жазбалар XVII ғасырдағы Кузнец татарларының куәліктері арқылы белгілі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.turkbirlik.gen.tr/sorca/ Шор тілі-Түрік тілі сөздік]
Гвинея қалаларының тізімі

Гвинеяның астанасы Конакри елдің ең үлкен қаласы және ең үлкен порты болып табылады. Тағы бір ірі порт бокситтерді шығаруға маманданады. Гвинеяныңбасқа ірі қалалары елдің ішкі бөлігінде орналасқан Гвинея қалаларының тізімі
Малави қалаларының тізімі

Тұрғындар саны 2008 бойынша берілген. Солтүстік регион * Мзузу (175.345 адам) * Каронга (42.555 адам) * Румфи (27.988 адам) * Мзимба (26.224 адам) Орталық регион * Лилонгве (866.272 адам) * Касунгу (59.696 адам) * Салима (40.106 адам) * Нхотакота (33.150 адам) * Мчинджи (25.184 адам) Оңтүстік регион * Блантайр (732.518 адам) * Зомба (101.140 адам) * Мангочи (51.429 адам) * Ливонде (29.489 адам) * Нсанье (27.131 адам) * Балака (24.052 адам) * Муландже (20.870 адам)
Нигерия қалаларының тізімі

Нигерия қалаларының тізімі: * Аба (Aba) * Абакалики (Abakaliki) * Абеокута (Abeokuta) * Абуджа (Abuja) * Аджаокута (Ajaokuta) * Адо-Экити (Ado Ekiti) * Афикпо (Afikpo) * Акуре (Akure) * Асаба (Asaba) * Аука (Awka) * Азаре (Azare) * Бабалома (Babaloma) * Бадагри (Badagri) * Баучи (Bauchi) * Бенин-Сити (Benin City) * Бида (Bida) * Бирнин-Кебби (Birnin Kebbi) * Калабар (Calabar) * Даматуру (Damaturu) * Дутсе (Dutse) * Эде (Ede) * Эффон-Алайи (Effon-Alaiye) * Энугу (Enugu) * Экет (Eket) * Эпе (Epe) * Фунтуа (Funtua) * Гбоко (Gboko) * Гомбе (Gombe) * Гумел (Gumel) * Гусау (Gusau) * Ибадан (Ibadan) * Ида (Idah) * Ифе (Ife) * Ифон (Ifon) * Ихиала (Ihiala) * Иджебу-Игбо (Ijebu Igbo) * Иджебу-Оде (Ijebu Ode) * Икаре (Ikare) * Икеджа (Ikeja) * Икерре (Ikerre) * Икире (Ikire) * Икороду (Ikorodu) * Икот-Абаси (Ikot Abasi) * Икот-Экпене (Ikot Ekpene) * Ила (Ila) * Илаве-Экити (Ilawe-Ekiti) * Илеша (Ilesha) * Илорин (Ilorin) * Исе (Ise) * Исейин (Iseyin) * Иво (Iwo) * Джалинго (Jalingo) * Джебба (Jebba) * Джега (Jega) * Джимета (Jimeta) * Джос (Jos) * Кадуна (Kaduna) * Кано (Kano) * Катсина (Katsina) * Кеффи (Keffi) * Контагора (Kontagora) * Кумо (Kumo) * Лафия (Lafia) * Лафиаги (Lafiagi) * Лагос (Lagos) * Локоджа (Lokoja) * Майдугури (Maiduguri) * Макурди (Makurdi) * Минна (Minna) * Муби (Mubi) * Нембе (Nembe) * Нью-Бусса (New Bussa) * Нгуру (Nguru) * Нибо (Nibo) * Нневи (Nnewi) * Нкверре (Nkwerre) * Нсукка (Nsukka) * Нуман (Numan) * Огбомосо (Ogbomoso) * Огута (Oguta) * Окене (Okene) * Окигве (Okigwe) * Око (Oko) * Омоку (Omoku) * Оверри (Owerri) * Окпого (Okpogho) * Ондо-Сити (Ondo City) * Онитша (Onitsha) * Онуэке (Onueke) * Опобо (Opobo) * Орон (Oron) * Орлу (Orlu) * Ошогбо (Oshogbo) * Оверри (Owerri) * Ово (Owo) * Ойо (Oyo) * Порт-Харкурт (Port Harcourt) * Потискум (Potiskum) * Сагаму (Sagamu) * Санго-Отта (Sango Otta) * Сапале (Sapele) * Шаки (Shaki) * Сокото (Sokoto) * Суледжа (Suleja) * Угеп (Ugep) * Умуахия (Umuahia) * Уйо (Uyo) * Варри (Warri) * Вукари (Wukari) * Йенагоа (Yenagoa) * Йола (Yola) * Зариа (Zaria)
Эфиопия қалаларының тізімі

Эфиопия қалаларының тізімі: А * Адама (Назарет немесе Назрет деп те аталады) * Аддис-Абеба * Аддис-Алем (Ejersa деп те аталады) * Аддис-Зэмэн * Адди-Грат * Адуа * Акаки * Амба-Марьям * Амбо * Анкобэр * Арба-Мынч * Арбойе * Асайита * Асбэ-Тэфэри * Асэлла * Асоса * Ауаса * Аваш * Аксум (қала) Б * Бабиле * Бако * Бадме (?) * Бахр-Дар * Бати * Бейка (?) * Бейи Beji * Бонга * Бульки Г * Гамбела * Гыйон * Гоба (қала) * Года * Гондэр * Горе * Горгора * Гонгома * Гымби * Гура-Дхамуле Gura Dhamoole * Гандаба * Гудед Gooded Д * Дало-Мана * Джиджига * Джимма * Джинка * Дэбрэ-Бырхан * Дэбрэ-Дауа * Дэбрэ-Маркос * Дэбрэ-Табор * Дэбрэ-Зэбит * Дэбрэ-Зэйт * Дэмби-Доло * Дэссе (или Дэсе) * Дилла * Дыре-Дауа * Доло-Одо * Дэбрэ-Уорк З * Звай Й * Йеха (:en:Yeha) * Йирга-Алем К * Кэбри-Дэхар * Кыбрэ-Мэнгыст * Комбольча * Консо * Кулуби Л * Лалибэла М * Маджи * Мэлька-амаана (?) * Мэлька-Арба (?) * Майчоу * Мэкэле * Мэнди * Мэтэма * Мэтту * Мизан-Тэфэри * Моджо * Мота * Мояле Н * Нэгаш (?) * Нэгэле-Боран (или Нэгэле) * Нэкэмте С * Содэре * Салоле * Соду-Уольмэль (?) Т * Тийа (?) * Типпи (?) * Тулу-Мильки * Турми (?) У * Уака * Уольуоль * Уордер * Уэрета (:en:Wereta) * Уольдыя * Уоллега * Уычале Ф * Финчо (:en:Finicha'a) * Фиче Х * Харар (немесе Харэр) * Хайк * Хумэра * Хангеэту Hangeetu * Харо-Дибе Haro Dibe * Харо-Думааль Haro Dumaal Ш * Шашэмэнне * Шире (немесе Ында-Сылласе) * Шилабо Я * Ябело
Грузия қалаларының тізімі

]] Грузия қалалары Абхазия Абхазия де-факто тәуелсіз мемлекет болып есептеледі, Грузияның бақылауында емес. Оңтүстік Осетия Оңтүстік Осетия де-факто тәуелсіз мемлекет болып есептеледі, Грузияның бақылауына емес.
Долған тілі

Долған тілі (долғанша долган тыла, һака тыла) — долғандардың тілі. Түркі тілдеріне жатады. Ресейдің Красноярск өлкесінің таймыр ауданында таралған. Долған тілінде 5000 (2002 ж. санақ) адам сөйлейді. Саха тіліне жақын. Жазуы кириллицаға негізделген. Долгандар эвенк сөздерін арапастырып, саха тілінің жеке бір диалектісінде сөйлейді. Географиялық таралуы Долған тілі негізінен Таймыр автономды округының шығыс және орталық бөлігінде, атап айтқанда Хатангск және Дудинск аудандарында таралған. Сонымен қатар, Саха Республикасының Анабарск ұлысында тұратын долғандар арасында да қолданылады. Жазу жүйесі Долған тілі кириллицаға негізделген жазу жүйесін қолданады. Жазу жүйесі мен орфографиясы бойынша В.М. Наделяеваның "Графика и орфография долганского языка" атты еңбегі кең танымал. Зерттелуі Долған тілі аз зерттелген тілдердің бірі болып табылады. Бұл тілді зерттеген ғалымдардың қатарында Е.И. Убрятова, В.М. Наделяева, Н.П. Бельтюкова, Т.М. Кошеверова және З.П. Демьяненко бар.
Неміс тілі

Неміс тілі — неміс халқының тілі. Үндіеуропа тілдерінің батыс герман тобына жатады. Неміс тілінің тарихын көне жоғары (8 – 11 ғ-лар), орта жоғары (12 – 13 ғ-лар), ертедегі жаңа жоғары (14 – 16 ғ-лар) дәуір деп үшке бөледі. Германияда, Аустрияда, Лихтенштейнде, Швейцарияда, Люксембургте қолданысқа енген тіл. Германияда, Аустрияда, Лихтенштейнде мемлекеттік тіл болып саналады Ал Швейцарияда, Люксембургте және Бельгияда кейбір аймақтары үшін ресми тіл болып саналады. Неміс тілі ағылшын және голланд тілдеріне туыстық қатынастары бар. Неміс тілі әлемдегі негізгі тілдердің бірі және Еуропа Одағындағы ана тілі ретінде ең көп сөйленетін тіл. Кейбір есептемелер бойынша бұл тілді ана тілі ретінде 87 миллион адам қолданады. Тарихы Құрылымы Неміс тілінде 16 дауысты, 3 дифтонг, 19 дауыссыз және 3 аффрикат фонема бар. Дауыстылар қысқа және созылыңқы, ашық және жабық айтылады да сөз мағынасына әсер етеді: kam – “тарақ”, kām – “келді”, mer – “аңыз”, mēr – “теңіз”. Дауыссыздары шұғыл, ызың, діріл болып бөлінеді. Дауыстыларға тән ерекшелік – умлаут, сыну және аблаут. Олар қосымша морфол. функция – жекеше, көпше, жақ, рай мағыналарын білдіреді. Екпін сөздің түбір буынына, көбінесе бірінші буынға түседі. Сөз қорын байытуда, термин жасауда сөз біріктіру тәсілінің маңызы зор. Неміс тілінде етістіктің шақ категориясының 6 түрі бар: презенс – осы шақ, имперфект, перфект, плюсквам-перфект – өткен шақ; футурум 1, футурум 2 – келер шақта Сөйлемде баяндауыш 2-орында, бастауыш баяндауыштың не алдынан, не соңынан тұрады. Дереккөздер Әдебиеттер * Гухман М.М., От языка немецкой народности к немецкому национальному языку, ч. 1 – 2, М.–Л., 1955 – 59; * Жирмунский В.М., Немецкая диалектология, М.–Л., 1956; * Жирмунский В.М., История немецкого языка, М., 1965;] * Москальская О.И., Грамматика современного немецкого языка, М., 1972; * Tatsacheh ьвer Deufsehland, Socіets – Verlag, Frankfurt – Main, 2000.
Тофа тілі

Тофа тілі (тофаша тоъфа дыл) — тофа халқының тілі, түркі тілдеріне жатады. Ресейдің Үркіт облысының оңтүстік-батысында таралған. Тофа тілінде 378 адам сөйлейді (2002, санақ). Жазуы кириллицаға негізделген. Н.А.Баскаковтың жіктемесі бойынша түрік тілдерінің ұйғыр-оғыз тобына жатады. Н.А.Баскаков осы топқа орхон-енисей түріктері мен ұйғырлардың көне тілдерімен қатар, тыва тілін де жатқызады. Тофалар өздерін - тоъфа, ал 1930 жылдарға дейін оларды қарағастар деп атап келген. Бұл атау тофалардың бір руының (қара-һааш) өзгеріске ұшыраған атауынан шыққандығы жөнінде М.А.Кастрен және В.В.Радлов жазған.
Шұлым тілі

Шұлым тілі (өз атауы чулым тили, ӧс (июс) тил, татар тили) — шұлымдардың тілі. Сібір түркі тілі, алтай тілдер әулеті түркі тармағы хакас тобына жатады. Шор тілі мен хакастардың кейбір диалектілеріне жақын. Шұлым тілі Орталық Сібірде, Алтай тауынан солтүстікке Шұлым өзені алабында таралған. Барлық тіл иелері орыс тілінде де сөйлейді. Шұлым тілі Шұлым өзені бойындағы сөйлеушілердің қоныстану аймақтарына сәйкес келетін бірнеше диалектілерден тұрады - орта шұлым (екі сөйлеу мәнеріне ажырайды - тұтал және мелет - және Томбы облысының Тегулдет аймағында кең таралған) және төменгі шұлым (кесік, күерік, йашын, шібін, ежін). Ортаңғы чулым -z- диалектісі болғандықтан, хакас диалектілеріне жатады. Төменгі шұлым -j- диалекті, солтүстік алтайға жатады. Шұлым тілі жойылып бара жатқан тіл және ЮНЕСКО-ның жойылып кету қаупі бар тілдер Қызыл кітабіне енгізілген. Бәлкім, 25 жыл ішінде толығымен жойылып кетуі мүмкін. 2010 жылғы санақ бойынша 355 шұлымдықтардың тек 44-і ғана шұлым тілінде сөйлейді. Жазба ХХІ ғасырдың басына дейін шұлым тілі жазбасы жоқ тілдердің қатарында болды. Тілді оқыту ешқашан болған емес. 2000 жылдары оны жаңғырту қозғалысы пайда болды, ал 2008 жылы алғашқы орыс-шұлым сөздігі баспаға дайындалды. 2017 жылы Орыс православие шіркеуі Томск епархиясының клириктерінің күшімен - Алексий Самсонов пен Иоанн Фонтош иерейлер ана тілін әлі күнге дейін есте бар бірнеше жергілікті шұлымдардың бірі Василий Габовтың көмегімен, Марктың Інжілін осы тілге аудару басталды, ол үшін Томбы мемлекеттік педагогикалық университетінің оқытушысы Валерия Лемская жасаған шұлым әліпбиін пайдаланды. 2019 жылы Марк Інжілінің аудармасы («Маркадын чакшычут ёсь тилғе шыйылған» деген атпен) жарық көрді. Шұлым әліпбиі (орта шұлым диалектісінің мелет сөйлеу мәнері үшін, Пасечное ауылы): Дереккөздер
Теңіз

Теңіз — мұхиттың құрлыққа сұғына кіріп орналасқан немесе оның өзге бөліктерінен құрлық жағалаулары, түбектер немесе аралдармен бөлектеніп жатқан кішігірім бөлігі. Теңіз деп кейбір ірі көлдерді де атайды (Мысалы: Арал, Каспий, Өлі теңіздер). Мұхитпен байланысына және гидрологиялық жүргісінің ерекшеліктеріне қарай — теңіз ішкі, шеткі, араларалық, ал географиялық орнына қарай — материкаралық және материкішілік болып бөлінеді. Дереккөздер
Гималай

Гималай (санскр. हिमालय, himālaya, «қарлардың мекені», хинди हिमालय, непал. हिमालय, қыт. 喜馬拉雅山脈) — жер бетіндегі ең биік тау жотасы. Тибет таулары мен Үнді-Ганг жазығы аралығында орналасқан. Үндістан, Непал, Қытай, Пәкістан, Бутан елдері территориясында орналасқан. Бұл елдердін шекарасы шартты түрде осы тау жүйесінің ыңғайына қарай бөлінген. Гималайда ең биік шыңдар жинақталған. Олардың орташа биіктігі шамамен 7000 метр, ұзындығы – 2400 шақырым, ал ені – 320-400 шақырым. Жер бетіндегі ең биік шың Джомолунгма (Эверест) (теңіз деңгейінен 8848 метр биік)) осында орналасқан. Гималайда биіктігі 8000 метрден асатын шың бар. Гималай жердің 0,4% алып жатыр. Оның жалпы аумағы 153295000 шаршы км. Гималай - Жер шарындағы аса биік тау жүйесі. Тау тым шалғайда жатқандығына қарамастан, ескі аңыз-ертегілер, батырлар жырлары арқылы қазақтарға да жақсы таныс болған. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи мақаласында Шыңғысханның жорық жолын көрсететін қазақтардың «Самарқанның сары жолы, Бұланайдың тар жолы» деген мақалын келтіре отырып, «Бұланай деп Гималайды айтқаны ма, Үндукеш тауы ма?» деген жорамал жасайды. Үнді мифологиясына сәйкес, Гималай «Шива» құдайының баспанасы саналады. Непал елінде Гималайды «Samgarmatha» деп атайды. Ол «Жер жүзінің құдайы» деген мағынаға ие. Гималай жотасы осыдан 70 миллион жыл бұрын Үнді-Австрия және Еуразия құрлықтарының соқтығысуы кезінде пайда болған. Үнді-Австралиялық платформа жылына 67 мм-ге жылжиды. Ол 1 миллион жылдан соң 150 шақырымға жетеді. Гималай шыңдарының климаты құбылмалы. Альпинисттер жоғарыға көтерілген кезде жер сілкінісі, су тасқыны, қар көшкіні сынды табиғи апаттарға тап болады. Жыл сайын Эверест шыңына көтерілу кезінде бірнеше адам құрбан болады екен. Гималай тауында қарлы шыңдардан басқа жасыл далалы алқаптар бар. Гималай бөктерінде өсетін емдік шөптер – нағыз табиғи және таза өсімдіктер. Таудың жоғарғы бөлігінде оттегінің жетіспеушілігі мен желдің қатты соғуына байланысты ешқандай өсімдік өспейді. Гималайда өмір сүретін жануарлар мен өсімдіктер үнемі қауіп қатер үстінде болады. Себебі, орманды жерлердің азаюына байланысты жануарлар мекені қысқаруда. Гималай Антарктида мен Арктика жерінен кейінгі қар мен мұздың шоғырлануы бойынша үшінші орынды алады. Гималай тауының таулы жүйесі ең жас таулы жүйе ретінде қабылданған. Ондағы өзендердің жасы таудың жасынан әлдеқайда үлкен. Гималай өзендері: Ганг, Инд, Брахмапутра, Меконг, Янцзы. 1953 жылы 29 мамыр күні Эдмунд Хиллари мен Тенцинг Норгей Эверест шыңын алғаш рет. Дереккөздер
Пабло Пикассо

Пабло Пикассо (толық есімі – Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мария де лос Ремедиос Сиприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Руис и Пикассо) (; 25 қазан 1881 жыл, Малага, Испания – 8 сәуір 1973 жыл, Мужен, Франция) — испан суретшісі, мүсіншісі, графигі, керамисті және дизайнері. Өмірбаяны Шығу тегі – испандық. Пикассо 10 жасынан суретшілік талантымен танылған. Ол Барселонадағы әсемдік өнер мектебінде, Мадридтегі Сан-Фернандо Академиясында (1897–98) оқыды. 1897 жылы алғашқы шығармашылық көрмесі ұйымдастырылады. Руис фамилиясынан бас тартқан Пикассо Парижге (1900 ж.) көшіп, коллекционер А. Воллардың галереясында көрме ашты. Пикассоның осы жылдардағы еңбектері “көгілдір” (1901–04) және “қызғылтым” (1905–06) кезең туындыларына жатады. Бұл екі түсті гамманың басымдылығымен ерекшеленетін шығармаларының басты тақырыбы – жалғыздық, қайыршылық, кезбелік. Алғашқы үздік танылған картиналары: “Әйелдің басы” (1903), “Бала ерткен қайыршы шал” (1903), “Шар үстіндегі қыз” (1905), т.б. 1907 жылдан бастап, Пикассо реалистік кескіндеме дәстүрінен алшақтап кубизм, неоклассицизм, сюрреализм ағымдарына бой ұрды. Оның “Авиньон бикештері” (1907), “Желпуіш ұстаған әйел” (1909), “А.Воллар портреті” (1910), “Үш музыкант” (1920) атты еңбектері кубизм тәсілінде салынса, неоклассицизм мәнерінде “Бастау басындағы үш әйел” (1921), “Ана мен бала” (1922) шығармаларын жазды. Ал “Би” (1925), “Жағажайдағы әйел” (1930) картиналарында сюрреализм дәстүрінің негізі сақталды. 1936-39 жылдары суретші Испанияда өмір сүріп, фашизмге қарсы күреске белсене араласты, өзінің соғысқа, фашизмге деген көзқарасын саяси өткір картиналарымен көрсетті. Осы тақырыпта топтама суреттер “Генерал Франконың арманы мен өтірігі” (1937), үлкен трагедиялық композиция “Герника” атты еңбектері жарық көреді. 1946 жылдан Францияның оңтүстігінде өмір сүрген Пикассо сурет өнерімен қатар керамика, мүсін өнері, балет декорацияларын жасаумен де шұғылданды. 1947 жылы соғысқа қарсы қозғалыстың символына айналған “Бейбітшілік көгершінін” дүниеге әкеледі. Соғысқа қарсы қозғалыстарға белсене араласып, Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесіне мүше болды. Бейбітшілік тақырыбындағы өнер туындылары үшін 1950 жылы Халықаралық Бейбітшілік сыйлығын алды. Сарапшылар Пикассоны ең «қымбат» суретші деп атады. 2008 жылы оның жұмыстарының тек ресми сатылымдарының көлемі 262 млн доллар[2] құрады. 2010 жылдың 4 мамырында Пикассоның Кристис аукционында 106,482 миллион долларға сатылған «Жалаңаш, жасыл жапырақтар және мүсін» картинасы дүние жүзінде қашан да болсын сатылған ең қымбат өнер туындысына айналды. 1,4 млн оқырмандарға The Times газеті 2009 жылы өткізген сауалнаманың нәтижелері бойынша, Пикассо соңғы 100 жыл бойы өмір сүргендердің арасындағы ең жақсы суретші болып мойындалды. Оның суреттері ұрылардың арасында «белгілілігі» бойынша бірінші орында тұр. Дереккөздер
Галилео Галилей

Галилео Галилей (; 15 ақпан 1564, Пиза — 8 қаңтар 1642, Арчетри, Флоренция маңы) — итальян философы, математик, физик, механик және астроном, табиғаттану ғылымдарының негізін салушы, өз заманындағы ғылымға өте қатты әсер еткен. Ол ұлы ғалым болумен бірге, музыкант, суретші, ақын, әдебиетші де болған. Ол Италияның Пиза қаласында 1564 жылдың он бесінші ақпанында кедейленген ақсүйек отбасында туған. 1581 жылы Пиза университетіне түсіп, медицинаны оқып үйренеді. Мұнда ол Аристотель, Евклид, Архимед еңбектерімен танысады. Сөйтіп, геометрия мен механикаға әуестенген Галилей медицинаны тастайды. Кейін Флоренцияға қайта оралып, төрт жыл бойы математиканы зерттейді. 1589 жылы Пизада математика кафедрасын қабылдап алып, ғылыми жұмысын онан әрі жалғастырады. Аристотельге қарсы "Қозғалыс туралы сұхбат" деген еңбек жазады. 1592 жылы Падуяда математика кафедрасын басқарады. Бұл кезең (1592 — 1610) Галилей шығармаларының кемеліне келген шағы болатын. Тепе-тендік принципіне негізделген машина жайлы зерттеуі, дененің еркін түсуі, дененің көлбеу жазықтықтағы қозғалысы, көкжиекке бұрыш жасай лақтырылған дененің қозғалысы, маятник тербелісінің изохрондығы туралы жаңалықтары осы кезеңге жатады. Галилей өзінің алғашқы телескопын (1609) құрастырады да, осы телескоптың көмегімен Шолпан планетасының фазасын, Күндегі дақты, Юпитердің төрт серігін, Сатурнның сақинасын ашты. Дін басылары Н.Коперник іліміне тыйым салған соң (1616), Галилей ұзақ уақыт үй тұтқынында ұсталды. 1630 жылы "Әлемнің екі негізгі жүйесі туралы сұхбат" деген еңбегін Римге алып келді. Мұнда Коперник пен Евклидтің дүние жүйелері қаралған еді. 1637 жылы Галилей екі көзінен айырылады. Галилей XVII ғасырдағы механика, оптика және астрономия ғылымдарының дамуына елеулі үлес қосты. Ол ашқан жаңалықтар дүниенің гелиоцентрлік жүйесі туралы ілімнің жеңіп шығуына ықпал етті. Статика тарихы Архимедтен басталса, динамика тарихы Галилейден басталады. Ол ұлы ғалым болумен бірге, музыкант, суретші, ақын, әдебиетші де болған. Галилей ашқан жаңалықтар дүниенің гелиоцентрлік жүйесі туралы ілімнің жеңіп шығуына ықпал етті. Галилей 1642 жылдың сегізінші қаңтарында Флоренция маңындағы Арчетри қаласында дүние салды. Галилей телескопы Галелей 1607 жылы 1 обьектив пен 1 окулярдан тұрған телескоп құрады. Осындай схема обекттің бұрынғыдай зеркалды бұрылмаған бейнесін берген. Осы телескопты "Рефрактор" деп атайды. Дереккөздері
Жалағаш (Қызылорда облысы)

Жалағаш (бұрынғы атауы — Ақсу (1905)) — Қызылорда облысындағы кент, Жалағаш ауданының және Жалағаш кенттік әкімдігі орталығы, темір жол стансасы. Географиялық орны Облыс орталығы Қызылорда қаласынан батысқа қарай 72 км, Сырдария жағалауындағы сарсазан, сорқаңбақ, қарабайыр өскен шалғынды топырақты шөл белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 14486 адам (7229 ер адам және 7257 әйел адам) болса, 2009 жылы 13479 адамды (6754 ер адам және 6725 әйел адам) құрады. Тарихы 1905 жылы Ақсу станциясы деп аталған. Іргесі 1906 жылы Ташкент–Орынбор темір жолын салуға байланысты қаланған. Жалағашта “Садуақас” өндірістік кооперативі, “Жалағаш мұнай”, “Жалағаш астық”, “Құнарлылық” акционерлік қоғамдары, “Жалағаш қуаты”, “Мырзабай” серіктестіктері, 6 акционерлік қоғам, 32 шағын серіктестіктер, 11 агроөндірістік кешендер жұмыс істеді. Инфрақұрылымы Жалпы білім беретін 6 мектеп, мектепке дейінгі 4 мекеме, музей, кітапхана, мәдениет үйі, стадион, қонақ үйі, 5 спорт залы, 3 аурухана, емхана, санитарлық-дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Жалағаш маңында Бозтай, Елтай, Дәуімбай, Жалаңаштөбе, Шымқорған сияқты тарихи орындар бар. Ауыл суреттері Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://mapl41.narod.ru/map2/index29.html Джалагаш на топографической карте]
Авогадро заңы

Авогадро заңы — идеал газға қатысты негізгі заңдардың бірі. Бұл заңға сәйкес, температурасы (t) мен қысымы (p) бірдей әртүрлі газдардың бірдей көлемінде (V) молекулалар саны да бірдей болады. Бұл заңды 1811 жылы итальян ғалымы А. Авогадро (1776–1856) ашқан. Авогадро заңы бойынша, 1 кмоль кез келген идеал газ қалыпты жағдайда (p 101 325 Па 760 мм сын. бағ. және t = 0°C) 22,4136 м³ көлем алады. Ал 1 мольдегі бөлшектер саны Авогадро тұрақтысы деп аталады. Авогадро саны — кез келген заттың 1 моліндегі бөлшектер саны. Бұл бөлшектердің бірліктері — электрондар, атомдар, иондар немесе молекулалар — заттың сипатына және реакцияның түріне байланысты анықталады.
Авлакоген

Авлакоген ( — жырынды, op және gen — туу) — платформаның іргетасын қиып өтетін терең жарылымдарымен шектеліп, ұзынша созылған қозғалмалы тектоник құрылым. Авлакогеннің ұзындығы жүздеген километрге, ені ондаған километрге созылады. Кейде жақын орналасқан геосинклинальдармен байланыста болады. Авлакогенді қалыңдығы мыңдаған м күрделі қатпарлы тау жыныстары толтырады. Авлакоген толтыратын жыныстарының формациялық кұрамына қарай миогеосинклинальдарға ұқсайды. Терминді 1960 жылы Н. С. Шатский ұсынған. Оны қарапайым Авлакоген (жай синклиналь құрылымды грабендер) және күрделі Авлакоген (қатпарлы жүйе құрылымды) деп екі түрге бөледі. Авлакоген платформаның белсенді қозғалысқа түскен аймағында пайда болады. Дереккөздер
Авогадро тұрақтысы

Авогадро тұрақтысы, Авогадро саны — заттың 1 моліндегі құрылымдық элементтер (атом, молекула, ион, т. б. бөлшектер) саны; N A түрінде белгіленеді. Италия ғалымы Амадео Авогадроның (1776—1856) есімімен аталған. Авогадро тұрақтысының анықталған дәл мәні: N A 6,022 141 79(30)×10 23 моль −1 . Формуласы: NN/n. Авогадро тұрақтысы массаның атомдық бірлігін килограммен (Халықаралық бірліктер жүйесіндегі масса бірлігі) теңдестіруге болады: 1 м. а. б. = (10 −3 кг×моль −1 ) / N A . Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жыл

Жыл – Жердің Күнді бір айналып шығуына кететін уақыт аралығы. Астрономияда мынадай жыл есептері қабылданған: # Жұлдыздық жыл, Күннің зодиактағы бір белгілі жұлдыздың тұсынан өтіп, осы жұлдыздың тұсына қайта келгенше кететін уақыт аралығы, 365,2564 орташа күн тәулігіне тең. Ежелгі Вавилон астрономдары Күннің 12 шоқжұлдыздың ғана тұсынан өтетіндігін байқаған. Бұл шоқжұлдыздар жүйесі “зодиак” деп аталады. Қазір жұлдыздық жыл ғыл. зерттеулерде, астрономияда ғана қолданылады. Ол жыл мезгілдеріне байланыссыз болғандықтан, шаруашылықта қолдануға қолайсыз; # Тропиктік жыл – Күн центрінің күн мен түннің жазғытұрғы теңелу нүктесінен өтіп, сол нүктеге екінші рет келгеніне дейін өтетін уақыт аралығы (365,2422 тәулік). Күн мен түннің жазғытұрғы теңелу нүктесі тұрақсыз, ол Күннің келер жолына қарай аздап жылжып отырады, соның салдарынан тропиктік жыл жұлдыздық жылдан 20 мин (0,2422 тәул.) кем болады; # Аномалистикалық жыл – Күн центрінің оның көрінерлік геоцентрлік орбитасының перигейі арқылы өтіп, соған қайта оралғанша кететін уақыт аралығы (365,2596 тәулік); # Күнтізбелік жыл 365 тәуліктен тұратын – жай жылдар мен 366 тәуліктен тұратын кібісе жылдардан құралады. Күнтізбе осы жылдарға негізделеді. Өйткені күнделікті өмірде бөлшек 0,2422 күнді пайдалану қолайсыз, сондықтан оны жуық түрде 0,25 күн деп есептейді. 4 жылда 0,25 күннен бүтін 1 күн құралады. Осыған орай әрбір тетелес келетін 4 жылдың алдыңғы үшеуі 365 күннен, төртіншісі 366 күннен есептеледі; # Ай жылы – ұзақтығы 12 Айдың 12 синодтық айналымына тең (орташа ұзақтығы 354,367 тәулік). Сілтемелер Дереккөздер
Антон Павлович Чехов

Антон Павлович Чехов (29 қаңтар 1860 жыл, Таганрог, Екатеринослав губерниясы – 15 шілде 1904 жыл, Баденвайлер, Герман империясы) — орыс жазушысы, әңгімелер, повестер, пьесалар авторы, драматург, әлемдегі ең ұлы жазушылардың бірі деп танылған. Әлем драматургиясының классикасы болған төрт шығарма жазған. Ол қысқа мысалдар жазушысы ретінде әдебиетте танымалы. Чехов драматург ретінде де көптеген пьесалар жазған. Шығармалары Қысқа мысқыл әңгімелері мен повестері: * "Дала" * "Көңілсіз оқиға" * "Дуэль" * "№6 палата" * "Бейтаныс адамның әңгімесі" * "Еркектер" * "Мұқабадағы адам" * "Шұңқырда" * "Балалар" * "Аңшылықтағы драма" * "Жылқы аты-тегі" * "Семіз бен арық" * "Крыжовник" пьесалар: * "Иванов" * "Шұғыла" * "Ваня аға" * "Үш апалы-сіңлі" * "Шие саябақ" Қызықты деректер * Чеховтың балалық шағы өзгеше өткен. Басқа балалардай көшеде ойын қуып, қыдырудың орнына ол таңғы бестен түнгі он бірге дейін бауырларымен бірге әкесінің дүңгіршегінде жұмыс істеген. Жұмыс істеп жүріп, гимназияда білім алып және цирк хорында ән салып та үлгерген. Әкесі отбасы мүшелеріне қатал болғандықтан, Чеховқа тігіншілік өнерін меңгеруге тура келеді. Осылайша жазушының балалық шағы да, жастық шағы да өте ауыр өтеді. * Антон Чеховтың атасы қарапайым крепостық жұмысшы болады. Алайда асқан даналығымен өзінің жанұясын зорлап, күштеп ұстағандардан азат етіп алады. * Кейбір деректерде Чеховтың бойы кішкентай болған деп қате айтылған. Шын мәнінде оның бойы демалыс билетінде 180 см деп көрсетілген. * 1890 жылы жазушы Оңтүстік Сахалин аралдарында болып, барлық ауылдарды аралайды. Ал сол жылдары аралда жаңа қоныс аударушылар мен қылмыскерлер көп болатын. Сондай ауылдардың бірінде ол Сонька деген лақап атпен жақсы таныс әйгілі ұрлықшы Софья Блюфштейнді кездестіреді. Ол зергерлік бұйымдарды ұрлағаны үшін Сахалин аралдарында қылмыстық жазасын өтеген. * Сахалин аралдарынан кейін ол Батыс Еуропаға саяхаттаған. * Антон Чеховтың әулеті өздерінің тектерін ата-бабалары чехтердің арқасында алып жүрміз деп есептеген. * Чехов өзінің шығармаларын бүркеншек ат арқылы жариялағанды жақсы көрген. Оның 50-ге жуық бүркеншек аты болған. Соның ішінде ең танымалы Антоше Чехонте болған. * Жазушы Тагонрог қаласында дүниеге келген. Бірде Чехов Парижде жүріп, Антокольскийдің мүсіндерін көреді. Кейінірек жазушы одан туған қаласына I Петрдің ескерткішін салып беруді өтінеді. Сөйтіп 1893 жылы Тагонрогта ескерткіш салынады. * Ол пошта маркаларынан коллекция жинауды ұнатқан. * Чеховтың өміріндегі қызықты оқиғалар иттермен байланысты. Ол өзінің иттерімен сырлас, мұңдас, жолдас болған. Қайда барса да қасынан тастамай алып жүрген Дереккөздер Сілтемелер * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/735 Антон Чехов] Әдебиет порталы сайтында
Симон Боливар

Симон Боливар (толық аты Симон Хосе Антонио де ла Сантисима Тринидад Боливар де ла Консепсьон и Понте Паласиос и Бланко -) (24 шілде 1783, Каракас — 17 желтоқсан 1830, Санта-Марта, Колумбия) — Оңтүстік Америкадағы испан отарларының тәуелсіздігі үшін күрес басшысыларының ең беделді және атақтысы. Венесуэланың ұлттық батыры. Генерал. Өмірбаяны * Испан үстемдігінен Венесуэла, Жаңа Гранада, қазіргі Колумбия мен Панама, қазіргі Эквадордың Кито провинциясын азат еткен. * Осы мемлекеттер территориясында құрылған Ұлы Колумбияның 1819-1830 жылдар аралығындағы президенті болған. * 1824 жылы Перуды азат етіп, Жоғарғы Перу территориясында құрылған және оның құрметіне аталған Боливия Республикасының басшысы болды (1825). * Венесуэланың ұлттық конгрессі оны Азаткер (El Libertador) деп жариялады (1813). Дереккөздер
Паба

ПанАзиалық Бокс Ассоциациясы (әрі PABA ретінде белгілі) - Орталық Азия, Океания, Pan Pacific, Еуразия және Оңтүстік Шығыс пен Қиыр Шығыс елдерін қамтитын әуесқой және кәсіпқой бокс ұйымы. Ұйымның 31 тұрақты және 11 ассоциативті мүшелері бар. Ұйым 1995 жылы құрылған, ал штаб пәтері Сеулде орналасқан. ПАБА құрылғалы бері 700 санкцияланған чемпионат матчтарын өткізді. 22 PABA чемпиондары өздерінің сәйкес дивизиондарында ақыры WBA әлем чемпионы атағын алса. Сыртқы сілтемелер *[http://www.pabaonline.com Ресми сайты]
Марат Кененбайұлы Мәзімбаев

Марат Кененбайұлы Мәзімбаев (1 наурыз, 1974 жылы туған, Қазақ КСР Жамбыл облысы Қордай ауылы) – Қазақстандық кәсіби боксшы, кәсіпқой боксшы, екінші жеңіл салмақ категориясында сөйлейді. IBА чемпионы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Шығыс Азия ойындарының (1997), Қарулы Күштер арасындағы Әлем чемпионатының күміс жүлдегері, 13-Азия ойындарының қола жүлдегері (1998). Өмірбаяны 1974 жылы 1 наурызда Кордай кентінде дүниеге келген (Жамбыл облысы). Төртінші сыныпта боксты оқуға кірдім. 13 жасында алғашқы жетістік болды — жасөспірімдер арасында республика чемпионатын жеңіп алды. Осыдан кейін Республикалық Олимпиадалық резерв мектебіне түсті. Спорттық орта мектебінің түлегі және Ішкі істер министрлігінің академиясы. Сиднейдегі Олимпиадаға қатыса алмағаннан кейін, кәсіби мансапты бастау туралы шешім қабылдады. Кәсіби сақинадағы алғашқы жекпе-жек 2001 жылы болды. 2005 жылы IBA нұсқасы бойынша Әлем чемпионы атағына ие болды және WBO Intercontinental World Champion. Өз мансабын 2007 жылы аяқтады. Промоутер болды. Бірнеше жыл бойы Ішкі істер министрлігінің академиясында, онда ол сабақты және самбо үйретті. Тараз қаласындағы №3 Олимпиадалық резерваттың облыстық балалар-жасөспірімдер мектебін басқарды. 2013 жылдан бастап «Жамбыл» бокс клубын басқарады. Толығырақ Алғашқы бапкерлері – Н.П. Фролов, С.Болдырев. * Қазақстан чемпионатының төрт дүркін жеңімпазы (1993 – 96). * Шығыс Азия ойындарының (1997, Пусан, Оңтүстік Корея) күміс жүлдегері. * Қарулы Күштер арасындағы әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1998, Дублин,Ирландия). * Азия ойындарының қола жүлдегері (1998, Бангкок, Тайланд). * 1997 ж. Германияның Галле қаласында өткен халықаралық турнирде күміс жүлдені иемденді. * Кәсіпқойлар арасында ІВА тұжырымы бойынша әлем чемпионы (2005, Алматы). * WBO тұжырымы бойынша интерқұрлық чемпионы (2005, Алматы). Сілтемелер * [http://www.aikyn.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id8750&Itemid36 Марат МӘЗІМБАЕВ: Бокстан біржолата кеткен жоқпын] Дереккөздер
Арқалық (станция)

Арқалық станциясы — «Қазақстан Темір жолы» АҚ-ның қарауындағы Арқалық қаласында орналасқан Қостанай темір жолының Есіл бағытында орналасқан станция. Станцияда 10-ға жуық жол, үлкен вокзал ғимараты бар. Оның жанында өндірістік аймақ басталады. Боксит кенін карьерлерден шығаруға арналған ведомстволық теміржол желілерінің кең желісі бар. Локомотивтер арасында әртүрлі типтегі tem тепловоздары басым. Теміржол желісі 1950-жылдары салынып, 1961 жылы арқалық станциясы және басқа да станцияларға пайдалануға берілді. Жолаушылар қозғалысы жергілікті бағыттағы екі жұп жолаушылар пойызымен ұсынылған: Қостанай — Арқалық және Астана — Арқалық. Бұған қоса, 2017 жылға дейін Алматы — Арқалық бағытына тіркеме вагондар қатынаған. Бұрын, Арқалық облыс орталығы болған кезде, Арқалық — Мәскеу (Қазан вокзалы) бағытында да тіркеме вагондар жүретін. 2014 жылы оңтүстікке қарай ұзындығы 214 шақырым болатын Арқалық — Шұбаркөл жаңа теміржол желісі ашылды (Осы уақытқа дейін станция тұйық болған). Шұбаркөл станциясынан Арқалық арқылы Ресей мен Балтық жағалауына ай сайын 5,5 мыңнан астам көмір вагоны (күніне үш құрам) жөнелтіледі. Бұл жылына шамамен төрт миллион тонна жүк тасымалдауға мүмкіндік береді (2016 жылғы дерек). Жергілікті жүк тасымалының көлемі шағын (тәулігіне 3 жұп пойыздан аспайды). Арқалықтан негізгі жүк ол - боксит кені. Көптеген станцияларда элеваторлар бар, астық тиеледі. Жолаушылар және жүк тасымалында негізінен Есіл депосының 2ТЭ10 тепловоздары пайдаланылады. Ведомстволық теміржол желісінің ең ұзын бөлігі Арқалық станциясынан оңтүстікке қарай шамамен 20 шақырымға дейін созылады.