kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Марат Балғожаұлы Кенжеғозин

Марат Балғожаұлы Кенжеғозин ( — ) - қазақ ғалым-экономист, экономика ғылымдарының докторы, профессор, Еуразия Халықаралық экономикалық академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. Өмірбаяны 1939 жылы 30 мамырда Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Благовещенка ауылында Балғожа мен Жәмилә Кенжеғозиндер отбасында дүниеге келген. Білімі 1947-1957 жылдары Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының Благовещенк орта мектебінде оқып, алтын медальмен бітірді. 1957-1962 жылдары Плеханов атындағы Мәскеу халық шаруашылығы институтын үздік бітіріп, экономист біліктілігін алды. 1962-1965 жылдары Плеханов атындағы Мәскеу халық шаруашылығы институтының экономикалық кибернетика кафедрасының аспирантурасында оқыды. 1967 жылы 19 қаңтарда Плеханов атындағы Мәскеу халық шаруашылығы институтында «Ауыл шаруашылығы өндірісін орналастыруды оңтайландырудың экономикалық-математикалық мәселелері (Солтүстік Қазақстан материалдары негізінде)» тақырыбындағы экономика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін диссертациясы қорғады. 1970 жылы КСРО Жоғары аттестациялық комиссиясы оған «Экономикалық зерттеулердегі математикалық әдістер» мамандығы бойынша аға ғылыми қызметкер академиялық атағын береді. 1982 жылы РСФСР-дің Нечернозем аймағының Ленинград экономика және ауылшаруашылығы өндірісін ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтында «Ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту мен орналастырудың кешенді негіздемесінің жүйесі (құрылыс және пайдалану әдістемесі)» тақырыбында «Халық шаруашылығы мен оның салаларын экономикалық зерттеулерде, жоспарлауда және басқаруда математикалық әдістер және компьютерлік технологияларды қолдану» мамандығы бойынша экономика ғылымдарының докторы дәрежесін алу үшін диссертациясын қорғайды. 1989 жылы КСРО халыққа білім беру жөніндегі мемлекеттік комитеті "Экономикалық басқару механизмі"кафедрасы профессор ғылыми атағын берді. 1998 жылы Еуразия Халықаралық экономикалық академиясының толық мүшесі (академигі) болып сайланды. 2000 жылы Халықаралық ақпараттандыру академиясының толық мүшесі (академик) болып сайланды Жұмыс тәжірибесі 1957-1962 жылдары-Еңбек Қызыл Ту Орденді Г.В. Плеханов атындағы Мәскеу халық шаруашылығы институтының студенті. 1962-1965 жылдары - Еңбек Қызыл Ту Орденді Г.В. Плеханов атындағы Мәскеу халық шаруашылығы институтының аспиранты. 1965-1968 жылдары - Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Ғылыми-зерттеу экономикалық институтының аға инженер-экономисті, аға ғылыми қызметкерінің міндетін атқарушы. 1968-1979 жылдары - Қазақ ауыл шаруашылығы экономикасы және ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтының экономикалық кибернетика кафедрасының меңгерушісі. 1979-1985 жылдары - КСРО Орталық статистика басқармасының Бухгалтерлік есеп және есептеу жұмыстарын механикаландыру жөніндегі Бүкілодақтық мемлекеттік жобалау-технологиялық институтының Қазақ филиалының директоры. 1985-1988 жылдары - Агроөнеркәсіп кешенін басқарудың республикалық жоғары мектебінің оқу ісі жөніндегі проректоры. 1988-1994 жылдары - Агроөнеркәсіптік кешенді басқарудың республикалық жоғары мектебінің ректоры.
Кен комбайны

Кен комбайны, тау-кен комбайны – кентасты немесе бос жынысты массивтен қопарып алып, оны көлік құралына тиейтін жұмыстарды бір мезгілде атқаратын кешенді машина. Пайдалы кен қазуға арналған кен комбайны қазбалау комбайны, ал дайындық қазбаларын жүргізетін кен комбайны теспе комбайн деп аталады. Көмір қабатында үңгубет жасайтын, тілме қазбалар қазатын кен комбайны тілме комбайн деп аталады. Кен комбайны көмір өндірісінде, сондай-ақ, калий және ас тұзы, марганец, сирек металдар кенін қазуға пайдаланылады.Кен комбайны тілме машиналарды жетілдіру негізінде жасалды. Алғашқы кен комбайндары бұрынғы КСРО-да 1932 ж., Ұлыбританияда 1935 ж., Германияда 1938 ж. жасалды. Кен комбайны тау жыныстарын бұзуға және тиеуге арналған жұмыстық органдардан, жылжыту механизмінен, жетекші қозғалтқыштардан, беріліс механизмінен, басқару, т.б. тетіктер мен шаң басқыш, шаң ұстағыш құрылғылардан тұрады. Пайдалану мақсатына сәйкес теспе кен комбайны көмір (не басқа пайдалы кен) комбайны және бос тау жынысына арналған комбайн болып, ал қазба қимасының пішініне сәйкес кен комбайны тік төртбұрышты, трапеция, дөңгелек, т.б.; қазба бағытына байланысты горизонталь не көлбей орналасқан қазбалар үшін пайдаланылатын кен комбайны болып ажыратылады. Қазақстанда көмір өндірісінде алғаш кең қолдау тапқан теспе комбайн – ПК-2 және көлденең қимасы 8 – 12 м2 қазбаларға арналған ПК-3 комбайны. Кен қазу жылдамдығы жоғары, планетарлық механизммен жабдықталған “Қарағанды 7/15” комбайны тұңғыш рет Қазақстанда жасалды. Көмір қатпарының құлау бұрышы жайпақ (0 – 25), көлбеу (25 – 45) және тік (45 – 90) болуына байланысты кен комбайны кең алымды және тар алымды болып екіге бөлінеді. Кен комбайны штректе орналасқан жалпы басқару пульті арқылы қашықтан басқарылады. Кен қазатын және туннельдер жүргізетін комбайндар да болады. Дерекөздер
Кен қабаты

Кен қабаты – жер қойнауындағы кен байлықтарының орналасу қалпы, оның қалыңдығы мен ұзындығы және тереңге бойлау өлшемдері. Қазақстан аумағындағы кен қабатының пішіндері – қалыңдығы біркелкі қабат, линза және ұя тәрізді, штокверк, тарамдалған тамыр тәрізді болып кездеседі. Мыс., көне тау жыныстарының шөгуі нәтижесінде пайда болған Қарағанды көмірі, Жезқазған мыс кен орны біркелкі қабат (қалыңдығы 2 м-ден 30 м-ге дейін) түрінде; қалыңдығы 200 м-ге дейін жететін Екібастұз көмір кен орны ұя пішіндес; Қоңырат мыс кен орны тереңдігі 400 м штокверк секілді; Ақшатау полиметалл кен орны, Степняк алтын кен орны жер қойнауында тарамдалған тамыр тәрізді болып орналасқан. Дереккөздер
Кентас

Кентас, руда – құрамында металл немесе металдардың қосылыстары бар өнеркәсіптік пайдалануға жарамды минералдық шикізат. Кей жағдайда бейметалл шикізаттарды да кентас деп атайды. Мысалы, асбест, барит, графит, күкірт, т.б. Кентас бай және кедей Кентас болып бөлінеді, құрамына қарай мономинералды және полиминералды болады. Химиялық құрамына қарай силикатты, кремнийлі, тотықты, сульфидті, карбонатты және аралас кентас болады. Түпкілікті тау жыныстарындағы, магмалық, метаморфтық жыныстардағы кен шоғырларынан алынған кентас түпкілікті кентас деп, ал өзен, көл, мұхит құмдарынан алынған кен кенқайраңды кентас деп аталады. Кентас бітіміне қарай тұтас (массивті), жолақты, желілі, сеппелі, ұялы, ал құрылымына қарай біркелкі түйірлі, әр түрлі түйірлі, оолитті, порфирлі, жолақты-сәулелі, т.б. болып бөлінеді. Кейбір ірі кендердің кентастарының құрамы, сыйыстырушы жыныстары және түзілу жағдайларына қарай өзіне тән ерекшеліктері болады. Сондықтан кентастың типі осы кеннің немесе ауданның атымен аталады. Мысалы, полиметалл кентастары алтайлық, мырғалымсайлық, темір кентастары атасулық, асбест кентастары жітіқаралық, т.б. болып жіктеледі. Суреттер Дереккөздер
Кеніш

Кеніш–бір немесе бірнеше шахтадан (карьерден) және жер үстіндегі әр түрлі көмекші құрылымдардан тұратын белгілі бір кен орнын игеруге арналған кәсіпорын. Кен орнының карьер немесе шахтамен қазып алатын бөлігін кеніш немесе шахта алабы деп атайды. Кеніштегі өндіріс процестерінің негізгі түрлеріне: шахта не карьер ішінде кенді бұрғылау, қопару, кентас кесектерін ұсақтау, көлікке жеткізу, тиеу, кені алынған кеңістікті құлатпай ұстау, кентасты тасымалдау, жоғары көтеру және оны сұрыптау; жер үстінде кентасты белгілі тәртіппен үйіп, оны тұтынушыларға (зауыт, кен байыту фабрикасына) тиеп жөнелту, пайдасыз тау жыныстарын үйіндіге төгу, т.б. жатады. Кеніштегі жұмыстардың қосалқы түрлеріне қазбаларды жөндеу, желдету; шахта (карьер) ішіндегі суды сыртқа шығару, электр қуатымен, ауамен және сумен қамтамасыз ету; адамдарды шахтаға түсіріп-шығару, кен сапасын, кен қазу процесін геологиялық және маркшейдерлік әдістермен бақылап отыру, т.б. жатады. Қазіргі кеніштер автоматты басқару, бақылау және байланыс техникасымен жабдықталған, өндіріс процестері толығымен механикаландырылған. Ішкі сілтемелер *Шахта Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Шахта Шахта] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Mining Mining] Дереккөздер
Кеңгерес

Кеңгерес – ежелгі қаңлылардың, кангарлардың тайпалық одағы. Кей деректерде печенегтердің (қыпшақтардың) бір бөлігі еді деп те айтады. Көне түріктер бұл одақты құрушыларды Кеңгерес деп атаған. Кеңгерес немесе Канга б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасынан б.з.б. 4 ғасырна дейінгі шамада өмір сүріп, көне парсы деректерінде – «Авестада» кангха, қытай саяхатшысы Чжон Ияньның жазбаларында Кангюй делінген көне мемлекеттің атына байланысты қалыптасқан. Бұлар, негізінен, Әмудария мен Сырдария аралығында мекендеп, б.з. басында өздерінің шекарасын Талас өзеніне дейін кеңейтті. Ол кезде Сырдария өзені Канга делінген де, оның бойындағы жұртшылық кангарлар аталған. Бұрын заманда 4 ғасырда Канга яки Кангюй мемлекетін ақ ғұндар тайпалары жаулап алды. Бұлар Түрік қағандығының құрамына енді. Олардың түріктермен араласуы негізінде Кангар немесе Кеңгерес деген атпен жаңа тайпалар одағы қалыптасты. Бертін келе олар печенегтер деген атпен белгілі болды. Бұл тайпалардың бір бөлігі 9 ғасырға дейін оғыздардың қысымымен Жайықтың батысына ығысып, Каспий теңізі мен Қара теңізі жағалауларындағы кең даланы басып алды да, Византия және Киев Русімен дүркін-дүркін жауласып отырды. Мысалы, 972 жылғы соғыста олар Святослав жасағын күйрете жеңді. Жайықтың бер жағында қалған Кеңгерестер немесе печенегтер оғыздардың құрамына қосылды. Сырдария бойын қыпшақ тайпаларының жаулап алуына байланысты олардың бір бөлігі кангарлармен араласты да, жаңа ру – тайпалық бірлестік – қаңлылар одағы қалыптасты (қ. Қаңлы). Кеңгерес – Кангар-Қаңлы ұрпақтары көптеген түркі тілдес халықтардың құрамында (башқұрттарда қанли, қазақтарда қаңлы, өзбектер мен қарақалпақтарда қанглы тайпалары) кездеседі. Дереккөздер
Кеңжиде

Кеңжиде – тарихи аймақ. Арыс өзенінің орта ағысы мен Боралдай өзенінің бойында орналасқан. Кеңжиде өлкесі орта ғасырларда түркі тайпаларының қоныстанған мекені болған. Аймақтан 10 – 15 шаршы км аумағындағы 20 – 30-дан астам қала, қоныс, мекен-жайлардың жұрттары зерттелген. Олардың ішіндегі жазба деректерде Усбаникет деген атпен кездесетін қазіргі Жуантөбе қаласы бар. Аймақ оңтүстік жағында Исфиджабпен шектеседі. Кеңжидеде әлі де толық археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген. Сілтемелер
Кеңүңгіртас

Кеңүңгіртас – Қаратаудағы карст құбылысынан пайда болған үңгір. Географиялық орны Жамбыл және Түркістан облыстарының шекарасымен ағатын Сүйіндік өзенінің сол жағасында. Сипаты Ұзындығы 30 м, ені 4 – 5,5 м, биіктігі 14 м. Үңгір ішінде үлкендігі әр түрлі бірнеше бүйірлік камералар (үңгір) және жолдар бар. Бұлар жер асты жарықтарынан шыққан күкірт қышқылды ерітінді сулардың шаюынан пайда болған. Қабырғалары үнемі дымқылданып тұрады. Үңгірде шіркей, маса болады, жарқанат, жабайы көгершін мекендейді. Дереккөздер
Кепе

Кепе – 1) жартылай жерден қазылған, қабырғалары, көбінесе, балшық не шымнан қаланып, төбесі қамыс немесе шөппен жабылған шағын лашық, жеркепе. Оның төбесін бұрын тегіс, кейін шатыр тәрізді етіп жапқан. Кепе, көбінесе, егін жинауға, шөп шабуға, даладағы жұмысқа барғандар күннің аптабынан, желдің өтінен, жауын-шашыннан қорғану үшін пана орнына пайдаланылған. 19 ғ-дың орта шенінен бастап жеркепе Жетісуда, Батыс Қазақстанда, әсіресе, Бөкей ордасында көптеп салынған; 2) Қой мен ешкінің ерте туып, ерте өсіп жетілген, союға жараған түрі. Дереккөздер:
Кепшік

Кепшік – қазақ халқының көне ұрмалы аспабы. Кепшікті тұтас ағаштан шауып жасаған. Кейінгі жетілдірілген түрлері тегенге ұқсас – дөңгелек шеңбер ағаш. Жасалу жолы : Иіліп жасалған ағаш шеңберге иленбеген мал терісін айналдыра қайыс баумен байлап бекітеді. Тері әбден кепкен соң шеңбер кенересіне тартып қаптайды. Кепшіктің іші қуыс, бір жағы ғана көн терімен қапталады. Даңғыра аспабынан айырмашылығы шанағының ішіне темір теңгешелер ілінбейді. Дыбысы шаңқылдаған ащы. Кепшікте ойнау саусақ буындарының ептілігі мен икемділігін қажет етеді. Ертеде Кепшікті қыз-келіншектер бидай суырып, сұлы ұшырып, тары тазалау үшін тұрмыстық мақсатта қолданып келген. Кейін келе оны би ырғақтарын сүйемелдеуге, ал бақсы-балгерлер зікір салып, ауруларға ем жасағанда өз әуендерін сүйемелдеуге қолданатын болған. Муз. мақсат үшін соқпалы құрал ретінде пайдалану ісі осы бақсылардың өз дауыстарын сүйемелдеп зікір салу әрекетінен туындаған. Түркі тектес халықтардың барлығына ортақ бұл аспаптың көне нұсқалары еліміздің бірқатар мұражайларында сақталып отыр. Кепшіктің тектес түрі өзбектерде – дойра, ұйғырларда – дап, түріктерде – табла деп аталады. Ұмытылған көне аспаптарды қалпына келтіріп, алғаш дыбыстаған, ұрмалы аспаптар тобына жатқызған – аспаптанушы Б.Сарыбаев. Қалпына келтірген шебер – Д.Шоқпарұлы. Кепшіктің түрлері Республикалық халық музыка аспаптары мұражайында сақтаулы тұр, ал жетілдіріліп жасалған нұсқалары фольклық ансамбльдерде қолданылуда. Дереккөздер
Кепілдік

Кепілдік – 1) тұлғаның өзінің контрагенті алдындағы міндеттемелерін орындауы үшін кепілгер деп аталатын басқа бір тұлғаның құжат жүзінде рәсімделген кепілгерлігі. Мемлекеттік орган (мемлекеттік кепілдік), коммерциялық банк (банк кепілдігі), ірі кәсіпорын, т.б. кепілгер болуы мүмкін. Өзіне қатысты кепілдік берілген тұлға міндеттемелерін орындамаған жағдайда кепілгер бұл міндеттемелерді кепілдікте көрсетілген мерзімде орындауға міндетті. Халықар. саудада жүк жөнелтуші жүктің саны, сапасы, буып-түйілуі, таңбалануы, т.б. бойынша шағым-талаптардың бәрін өз мойнына алуға әзір екендігі жөнінде жүк тасымалдаушыға беретін кепілдікті хаттар кең таралған. Басқаша айтқанда жүк жөнелтуші жүк тасымалдаушыға жүктің таңбалары, салмағы, саны және сыртқы күйі туралы коносаментке енгізілген мәліметтердің дәл болмауы салдарынан келтірілген зиянды оған өтеу жөнінде кепілдік береді; 2) сатушының (жеткізушінің) сатылатын (жеткізілетін) тауардың, көрсетілетін қызметтің сапасы үшін жауапкершілігі. Кепілдік, біріншіден, сатушының сатып алушыға сатып алу-сату шартының талаптарына сай келетін тауарды ұсынуға, ал шартта тауардың сапасы туралы талаптар жоқ болған жағдайда – мұндай тауардың пайдаланылу мақсатына жарамдысын ұсынуға міндеттілігін көздейді, екіншіден, сатушының немесе дайындаушының тауардың кепілдікті мерзім бойына жұмыс істеуін қамтамасыз етуге міндеттілігін көздейді. Сатып алушыға сапасы төмен тауар ұсынылған жағдайда ол сатушыдан: елеулі және жөндеуге келмейтін ақаулар анықталған жағдайда – сатып алу-сату шартының күшін жоюды немесе сапасыз тауардың ауыстырылуын; елеусіз және жөндеуге болатын ақаулар анықталғанда – сатып алу бағасын лайықтап азайтуды, тауардың кемістіктерін тиісті уақытта тегін жөндеп беруді, тауардың кемістіктерін жөндеуге жұмсаған өзінің шығынын өтеуді талап етуге құқылы. Кепілгердің кепіл болуы Қайсыбір тұлғаның ақшалай немесе басқадай міндеттемелерді орындауына кепілгердің кепіл болуы.Міндеттеме орындалмай қалған жағдайда кепілгер жауап береді; Заңда немесе шартта көзделген міндеттеме, кепілгерлік. Борышқор міндеттемені толық немесе тиісті дәрежеде орындамаған жағдайда кепілдік берген қайсы бір тұлға (жеке немесе заңи тұлға) несиегерлердің алдында осы кепілдік бойынша толық немесе ішінара жауапты болады. Қазақстанда Комитетті банкілер несие тәртібін бұзған ұйымдарға несие беру кезінде пайдаланады. Жеке кепілдік Қылмыстық құқықта — сенімге ие болған адамдардың олар сезіктінің немесе айыпталушының және олардың қылмыстық істі жүргізуші органның шақыруы бойынша келетіндігіне кепілдік беретіндігі туралы жазбаша міндеттемесінен тұрады. Кепілдік берушілердің саны екеуден кем болмайды. Дереккөздер
Керней

Керней – қазақтың үрмелі музыкалық аспабы. Кернейді әскери жорықтарда атой шақырушы, хабар беруші ретінде, сондай-ақ, хандар мен әскер басыларын күтіп алу салтанаты кезінде қолданған. Керней аспабының ел арасында болғандығын белгілі аспаптанушы Б.Сарыбаев ең алғаш ғылыми негізде дәлелдеді. Керней әр түрлі көлемде жасалады. Жұмыр ағашты дәл ортасынан қақ бөліп, өзегін ойын шығарыл, іші тегістеліп тазартылады. Тегістеліп болған соң, біріне-бірі желімделінеді. Жұмырланып келген шанағынын сырты жылқы қылынан жасалған шашақпен әшекейленеді. Шашақ арнайы жасалған қайысқа бекітіледі. Ең алғаш Керней аспабын композитор И.Тілендиев "Қыз Жібек" фильміне қолданды. Дыбысы зор Керней Орта Азия халықтарында әскери музикалық аспабы ретінде тартылады. Әр халықтағы Кернейлердің үлгі-нұсқасы ұқсас болғанымен аталуы, жасалуы бөлек. Өзбектерде — карнай, ұйғырларда — супнай, най деп те аталады. Халқымыздың кейбір аңыз-жырларында үрлеп ойналатын көне аспап—кернейдің аты аталады. XVIII—XIX ғасырлардағы этнографиялық еңбектерде керней жайындағы мэлімет әзірше табылмай отыр. Бұрынғы заманда кернейді де сырнай сияқты жорықтарда дабыл қағу үшін қолданған екен. Ертедегі дастандардың бірі «Қамбар батырда» былай делінген: «Қараман қайраттанды көңілі тасып, Хош болып, уақыты хадден асып. Әскерге топ аттырып, керней қойды, «Алам — деп,— Назым қызды болса нәсіп» Түрлі аңыздарда үрлеп ойналатын әр қилы аспаптардың аты жиі кездеседі. Қылқобызшы Жаппас Қаламбаев ауылдан керней көргендігі жайында айта келіп былай дейді: «Ауылда бір қария бар еді, оның кәсібі күн батып кеш болысымен-ақ ауылдың іргесіндегі шағын төбенің басына шығады да кернейін аңырата тартып адамдарды өзіне шақырады. Содан кейін бір әңгіме-дүкен қүрады. Небір аңыз-жырлар, қызық-қызық ертегілер таң атқанша таусылмайтын». Керней дегеніміз түйенің өңешіне өткізілген ұзын ағаш түтік. Музыкант оны жан-жағына бүрылып, қозғалып түрып ойнайды. 1974 жылы Балапан Әнесов біздің өтінішіміз бойынша үш тесікті керней жасады. Оның көлемі мынадай: ұзындығы — 710 мм, диаметрі — 32 мм. Ағаш түтік ұзына бойына қақ жарылып, ал арасынан ауа шықпас үшін ол ішекке кигізілген. Бұл аспапты қайта жасап жетілдіру үшін алда көп жүмыс істеуге тура келеді. Дереккөздер
Кернеу

Кернеу :1) механикалық – материал деформацияланған кезде пайда болатын ішкі күштер; :2) электрлік электр тізбегінің не электр өрісінің екі нүктесі арасындағы потенциалдар айырмасы. Электрлік Кернеудің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі – вольт. Кернеу бөлгіш Кернеу бөлгіш — шығыс кернеуді (кіріс кернеумен салыстырғанда) төмендететін электрлік схема. Кернеу күшейткіші Кернеу күшейткіші — төменгі жиілікті тербеліс көзінен алынатын кернеуді қажетті шамаға дейін арттыратын күшейткіш. Күшейткіш шығысындағы кернеудің орныққан мәнінің кірісіне берілген кернеуге катынасы күшейткіштің күшейту коэффициенті делінеді. К U шығ /U кір . Логарифмдік есептеу бойынша K дб 201 gU шығ /U кір = lg K Егер Күшейткіш бірнеше каскадтан тұрса, онда- оның күшейту коэффициенті оған кіретін барлық каскадтардың күшейту коэффициенттерінің көбейтіндісіне тең болады: К = K 1 K 2 K 3 ... Күшейткіштің схемаларын есептеу кезінде кернеу бойынша бастан-аяқ күшейту коэффициентін есептеуге тура келеді: К ск = U H /U ист , мұндағы U H — күшейткіштің жүкке беретін кернеуі, U ист — дабыл көзінің электр қозғаушы күші. Кернеу тұрақтандырғышы Кернеу тұрақтандырғышы. Қоректендіру көзі немесе жүктеме кернеуінің өзгерісі кезінде әрдайым шығыстағы кернеудің тұрақтылығын қамтамасыз ететін құрылғы. Тұрақтандырғыштың электронды және феррорезонансты деп аталатын түрлері кең таралған. Дереккөздер Ұқсас тақырыптар * Айнымалы кернеу * Айнымалы таңбалы кернеу * Аққыштық кернеуі * Беріктік шегінің кернеуі * Бұрау кернеуі * Ең басты кернеу * Жанама кернеу * Жаншу кернеуі * Иілу кернеуі * Қалдық кернеу * Контакты кернеу * Қалыпты (нормалды) кернеу * Қауіпті кернеуі * Қию кернеуі * Нүктедегі кернеулі күй * Созылу кернеуі * Соққы кернеуі * Сығу кернеуі * Тангенциалды кернеу * Түйісу кернеулері * Шақтамалы кернеу * Ығысу кернеуі * Кернеу циклінің амплитудасы * Кернеу циклінің ассиметриялығы * Кернеу-деформация диаграммасы
Керсен

Керсен — ағаштан жасалған тегеш, шара, дөңгелек пішінді, ішіне бір қойдың еті тұтас сиятындай кең ыдыс. Жиегіне өрнек жүргізіп, қобылайды. Дәстүрлі ортада ең үлкен керсенді тай керсен деп атайды. Бұл шамамен бір тайдың еті сияды дегенді білдірсе керек. Үлкен керсеннің екі жағында тұтқасы болады. Дереккөздер
Керімағаш

Керімағаш — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Қоңырөлең ауылдық округіне қарасты елді мекен, шипалы сумен емдейтін бальнеологиялық шипажай. Географиялық орны Алматы облысы Іле өзенінің аңғарында, Жаркент қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км−дей жерде орналасқан. Климаты Климаты континенттік. Жазы – ыстық, күн сәулесі түсетін шуақты күндері мол. Күзі көктемнен гөрі жылырақ әрі ұзақ. Қысы қоңыржай суық, тұрақты қар жамылғысы болмайды. Шипажай өнеркәсіптік нысандардан қашық болғандықтан ауасы таза. «Керімағаш» маңайындағы бұта аралас құм төбелерді мекендейтін қоян, қырғауыл, доңыз, тағы басқа жануарлар оған ерекше көрік беріп, микроклимат қалыптастырады. Сипаты «Керімағаш» санаторийі 1990 жылы ашылған. 60 орны бар (2009). Жыл бойы жұмыс істейді. Мұнда қан айналу жүйесі, тыныс алу органдары, ас қорыту жүйесі, қозғалыс-қимыл мүшелері, жүйке жүйесі, тері, уролог, гинеколог, тіс ауруларын, сондай-ақ ауыр металдармен уланған адамдарды емдейді. Ем ретінде әлсіз минералданған, сілтілігі аз, сульфат-хлоридті, натрий-кремнийлі, құрамы фторға бай гипертермальды су пайдаланылады. Минералды суының құрамы осындай шипажай тек Болгарияда ғана бар. Шипажай ғимараттарында 1–4 адамдық бөлмелер, бильярд және бейнезал бар, сондай-ақ асхана, кітапхана, кинотеатр, дүкен жұмыс істейді. Демалушыларға минералды суы бар ванна, бассейні бар душ-сауна, физиотерапиялық емшара (процедура), массаж, тағы басқа қызметтері көрсетіледі. Халқы Дереккөздер
Айсара Керімбекова

Керімбекова Айсара(15 маусым 1965, Алматы облысы Кеген ауданы Ақтасты ауылы) – самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1992), дзюдодан спорт шебері (1990), самбодан дүние жүзі чемпионатының күміс жүлдегері (Калининград, 1988), А.Харлампиев атындағы халықар. турнирдің екі мәрте жеңімпазы (Мәскеу, 1988, 1989), КСРО Кубогінің күміс жүлдегері (Александровск, 1989), КСРО халықтары спартакиадасының қола жүлдегері (Минск, 1991), Азия чемпионы (Владивосток, 1992), дүние жүзі чемпионатының күміс жүлдегері (Минск, 1992), Азия чемпионатының қола жүлдегері (Алматы, 1994, Бішкек, 1995), дзюдодан ТМД елдері чемпионатының күміс жүлдегері (Брянск, 1995). 1992 ж. еліміздің таңдаулы он спортшысы қатарына енді. Қазір Алматы қ-ндағы қазақ-араб колледжінде дәріс береді. Дереккөздер:
Керімберді хан

Керімберді, Кәрімберді – Алтын Орда ханы (1412/13 – 1414/16), Тоқтамыс ханның баласы. 15 ғасырдың бірінші ширегінде Алтын Орданың ыдырау процесі тереңдеп, ішкі және сыртқы саяси факторлардың әсерімен хандар жиі ауысып отырды. їижраның 815 жылы (1412/13) Керімберді Ұлы Литва князьдігімен жақындаса бастаған туған ағасы Жалал әд-Динді өлтіріп, хан тағына отырады. Керімберді сыртқы саясатта Мәскеу князьдігіне жылы шырай көрсете бастайды. Бұған қарсы Ұлы Литва князі Витовта Вильно қаласында Бессабулды хан етіп тағайындап, Сарайға қарсы жорыққа аттандырды. Шамамен 1415 жылдың соңында Керімберді Бессабулдың әскерін талқандап, оның өзін өлтіреді. Керімберді. Алтын Орданың ішкі саяси өміріндегі талас-тартыстарды тоқтата алмады. 1414 жылдың басында Тоқтамыс ханның басқа бір ұлы Кебек сарай төңкерісі нәтижесінде Керімберді ханды биліктен ығыстырып, таққа өзі келеді. Керімберді ханның одан кейінгі тағдыры және ұрпақтары туралы нақты дерек жоқ. Дереккөздер Тағы қараңыз ru:Керимберды
Кері пропорционал шамалар

Кері пропорционал шамалар– біреуі қанша рет артқанда (кемігенде) екіншісі сонша рет кемитіндей (артатындай) болып байланысқан екі шама. Мысалы, х және у шамалары Кері пропорционал шамалар ретінде мынадай қатынас арқылы байланысқан: хук (яғни хк/у және у=к/х), мұндағы к – тұрақты сан. Кері пропорционал шамалар - көбейтінділері тұрақты болатын шамалар. Дереккөздер:
Кесе

қорынан. Қазақтың ұлттық ою-өрнектерімен өрнектелген. Биіктігі 27,5 см, диаметрі 13 см.]] Кесе – күйдірілген саздан жасалған шұңғыл ыдыс. Кесенің кішкене түрін – шай ішуге, үлкен түрін қымыз, сусын, сорпа ішуге пайдаланады. Кесе атаулары және материалдары Дәстүрлі ортада ыдыс-аяқтардың барлығы ағаштан, қыштан жасалған. Кейде кеселер сауда жолдары арқылы келген. Мәселен, тұрмыста Қытайда жасалған фарфор кеселер де қолданылған. Ондай кесені кәрден немесе кәрлен кесе деп те атаған. Аталмыш кесені материалына қарай қыш кесе, сапал, тасаяқ, тастабақ деп атаған. Бірсыпыра аймақта сапал сөзі балшықтан жасалған ыдыстардың жалпы атауы ретінде қолданылады. Қырғыз, өзбек тілдерінде де балшықтан күйдіріп жасаған ыдысты сапал дейді. Қазақ жерінде балшықтан күйдіріп ыдыс жасау ісі, ерте замандардан бері бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Мәселен, VII және IX ғасырдағы шеберлер қыш ыдыстарға металл өңін беріп жасаған, ал IX-XIII ғасырда түрлі ою-өрнектермен сәндеуді үйренген. Оны археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған қыш кесе, құмыра тәрізді бұйымдар айқындап береді. Форфор, фаянстан жасалатын қыш ыдыстар, оның ішінде кеселер ХХ ғасырдан бастап Қазақстан зауыттарында өндірістік тәсілмен көптеп шығарылатын болды. Дереккөздер Әдебиеттер * Орта ғасырдағы Отырар керамикасы. Алматы: Өнер, 1991; * Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. Алматы: Арыс, 2005; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Кесене

Кесене — 1) қабір, бейіт, зират, мола басына салынған күмбезді мәдени-тарихи ескерткіш; 2) түркі халықтары үйді, қоныс-тұрақтарды, төбесі жабылған құрылыстарды да кесене деп атаған. Сөз этимологиясына сүйенсек, ортағасырлық қыпшақтар – кезене, малқар мен қарашайлар – кешене, қырғыздар касана, қабардалықтар – чамана, ингуштар мен шешендер – каши деген. Қазіргі түріктер сәнді-салтанатты оңаша үйлер мен сарайларды “kaкane” дейді. Дереккөздер
Кестежусан

Кестежусан – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жер шарында кең тараған. Еуразия мен Солтүстік Африкада кездесетін 100-ге жуық түрі белгілі Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, шалғындарда, орманды жерлер мен бұталар арасында өсетін 19 түрі бар. Биіктігі 3 – 100 см, тік сабақты өсімдіктер. Жиегі тілімденген, кейде тұтас табақты жапырақтары кезектесіп келеді. Себет гүлдері жеке немесе шоғырланып (2 – 40) қалқаншалы немесе сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Гүлтұғыры дөңес кейде тегіс, жалаң болады. Тілше тәрізді гүлдерінің желегі ақ, қызғылт, ал түтікше гүлдерінің күлтелері сары түсті келеді. Маусым айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, жемістенеді. Тұқымдары ұзынша келген, сырты жалаң болады. Кестежусанның кейбір түрлерінен (мысалы, қызғылт Кестежусан немесе парсы түймедағы, тағы басқа) адам мен жануарлар паразитіне қарсы қолданылатын инсектицидті зат – пиретрин алынады. Кестежусанның гүлдері әдемі болғандықтан, көбінесе әсемдік үшін өсіріледі. Кестежусанның реликті түрі – Келлер кестежусаны қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Кете Жүсіп Ешниязұлы

Кете Жүсіп Ешниязұлы (1871, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы – 1937) – ақын, әнші. Әкесі Ешнияз Сал Жөнелдікұлы (1834 – 1902) белгілі айтыс ақыны, әнші болған. Алшын тайпасының негізін құрайтын Әлімұлы бірлестігінен тарайтын Кете руынан шыққан. А.Затаевич “Қазақтың 1000 әні” атты жинағында (Орынбор, 1925) Ешнияздың алты әнін жариялаған. Әке өнегесін жалғастырған Кете Жүсіпон төрт жасынан жыр айтып, ән салды. Өлеңді жазып та, суырып салып та шығарады. Шәкей сал, Ырысты қыз, Қалыш келіншек, Қаңлы Жүсіп, Құлназар, т.б. сыр бойының ақындарымен айтысы, “Шаїзада” (1911), “Сұр мерген” (1915) атты дастандары бар. Кете Жүсіпкеңестік кезеңде де көптеген шығармалармен бірге “Барымта” (1923), “Өткен заман” (1925) атты поэмаларын жазды. Оның өлеңдері (“Бүркіттің сыны”, “Әлеумет келді жиналып”, “Өсиет”, “Білімді туған артық перизатым”) шымыр ұйқастарымен, тақырып ауқымдылығымен, тәрбиелік мәнімен құнды. Дереккөздер
Кетқода

Кетқода, кедхуда (парс. сөзбе-сөз “үй әміршісі”, “үй иесі”) – орта ғасырларда Иран мен Орт. Азияда қолданылған лауазым, қауым басшысы. Кетқода Иранда, Орта Азияда және Оңт. Қазақстанда 15 – 18 ғ-ларға дейін ауыл ақсақалын (кадхуда-йи дих) және қала аймағының ақсақалын (кадхуда йи махала) атау үшін қолданылды. Ауылдағы Кетқодалар жиналыста ауыл байларынан сайланды. Бірақ оларды жергілікті әкімш. органы – диуан немесе ықпалды ақсүйектер бекітті. Кетқода лауазымы атадан балаға ауысып отырды. Қызмет сатысында Кетқода раистан (болыс немесе ауыл старшыны) кейінгі дәрежеде болды. Дереккөздер:
Кетпен

материалдары бойынша суретін салған Ж.Шәйкен.]] Кетпен – ауыл шаруашылық жұмыстарында арық қазуға, жер қазуға, егістік жерді өңдеуге қолданылатын құрал. Кетпен егін шаруашылығы дамыған өңірлерде кеңінен қолданылған. Сипаты Кетпеннің шабатын бөлігін – жүзі, жүзінің жоғары көтеріліп тұратын екі бүйірін – қыры, сапқа арналған сырты жұмыр, іші қуыс құбыр тәрізді бөлігін – ұңғы, ұңғының үстіңгі қыр жағы – шүйдесі, қолға ұстайтын тұтқасы кетпеннің сабы деп аталады. Кетпеннің саптан басқа темір бөлігін кетпеннің басы дейді. Жаздыгүні кетпен ыстық күн астында сабы кеуіп, басы босап қалмауы үшін оны суға салып қояды. Жасалуы мен қолданысына қарай атаулары материалдары бойынша суретін салған Ж.Шәйкен.]] материалдары бойынша суретін салған Ж.Шәйкен.]] Кетпен жасаумен темір ұсталары айналысқан. Кетпеннің жүзі мен екі бүйірін түзу етіп темірден соғып, жоғарғы жағына сап орнататын ұңғы жасайды. Кейбір кетпеннің екі бүйірі доғалдау, бүйірінің қырлары жұмырлау болып жасалады. Кетпенді адамның түрегеп тұрып шабуына ыңғайлы етіп ұзындау, жуандығы кішігірім білектей ағашпен саптайды. Кетпенге саптайтын ағашты "кетпенсап" дейді. Кетпеннің үлкен-кішілігі оның жүзіне байланысты болады. Шабатын жүзі ұзын болса – үлкен кетпен, жүзі қысқа болса – кіші кетпен деп атайды. Кетпеннің үлкендерге, балаларға арнап жасалған түрлері де болады. Арамшөп отауға, көкөніс түбін қопсытуға арналған кішкентай кетпен "кетпеншот" деп аталады. Жер қазатын, арық тартатын т.б. ауыр жұмыстарға қолданылатын кетпеннің салмағын жеңілдету үшін басының ортасын ойық етіп жасайды. Кетпен мәні Егіншілікпен айналысатын диқандар кетпенін қадірлеп ұстаған. Жерді өңдеуге кіріспес бұрын кетпеннің басын топырақпен сүртеді, бұл кетпен топырақтан арылмасын, егіс өнімі мол болып, тоқшылық болсын деген ырымға саяяды. Сондай-ақ жұмыс аяқталған соң кетпенді тазалап жуып қоятын болған. Ертеде Жетісу қазақтары арасында ер адамның құнына берілетін құн мөлшерінің құрамында қара нар, қалы кілем, қара мылтық, қара шолақ ат, 100-ден 200-ге дейін жылқы, ақ сауытпен қоса кетпен де қосып берілгендігі туралы Ә. Диваев пен И. Ибрагимовтың еңбектерінде айтылады. Қазақтың аңыз-ертегілерінде кетпеннің мықтылығын оқ атып сынағандығы туралы да деректер кездеседі. Дереккөздер Әдебиеттер * Алтаев Б.Ә. Оңтүстік Қазақстан қазақтарының егіншілікке байланысты дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Тарих ғылым. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін ұсынылған диссертациясының қолжазбасы. Ғылыми жетекші Нұрсан Әлімбай. Алматы, 1994; * Кармышева Дж. Земледельче-ская обрядность у казахов. Древние обряды, верования и культы народов Средней Азии. М.: Наука, 1986. С.181-208.
Кикбоксинг

Кикбоксинг ( — тебіс және бокс) — шығыс жекпе-жек түрлеріне (каратэ, таэквондо, тай боксы, у-шу) және ағылшын боксына негізделген спорт түрі. Классик. Кикбоксинг ережелері бойынша, жекпе-жек спортшылардың толық түйісуі бойынша өтеді, яғни бас пен денеге берілетін соққы аяқпен де, қолмен де орындалады. Кикбоксинг, алғашында, Америкада таралған. “Кикбоксинг” терминін айналымға осы спорт түрінен дүние жүзінің көп дүркін чемпионы, америкалық киноактер Чак Норрис енгізген. 1974 ж. қыркүйек айында Америкада К-тің фул-контакт түрінен тұңғыш рет жарыс ұйымдастырылған. Мұнан соң Кикбоксингке лоу-кик түрі қосылды. Сонымен, қазір Кикбоксингтің екі түрі бар. Фул-контакт тай боксына ұқсас болса, лоу-кик, көбінесе, аяқпен әрекет жасайтын жапондық жекпе-жектерге ұқсас. Қазақстан кикбоксшыларының деңгейі өте жоғары. Елімізде ондаған дүние жүзі, Еуропа чемпиондары бар. Спорттың осы түрінің дамуына Сабыржан Махметов айтарлықтай үлес қосты. Ол А.Можанов, А.Бұсырманов, Е.Қайыпжанов, Е.Шегенов, А.Қоханов, Ғ.Досаев дүние жүзі, Еуропа чемпиондары атанды. Дереккөздер:
Килисли Муаллим Рифат

Килисли Муаллим Рифат, Рифат Білге (1876, Түркия, Ғазиантеп уәлаяты, Килис илі – 1953) – түрік тілін зерттеуші ғалым. Килисте бастауыш білім алған. Стамбұлдағы мұғалімдер институтын бітірген (1898). Өмірінің соңына дейін түрлі жоғары оқу орындарында түрік, араб, парсы тілдері мен әдебиеті пәндері бойынша оқытушылық қызмет атқарған. Орта ғасырларда араб, парсы тілдерінде жазылған түркі халықтарына ортақ жазба ескерткіштерді бастырып шығарған: * “Қорқыт ата кітабы” (1914) * “Диуани лұғат ит-түрк” (1917) * “ибн Муканна сөздігі” (1919) * “Сағди сөздігі” (1924) * “Саяхатнама” (1928) * “Манилер” (1928)]], т.б. Сондай-ақ, Сағди, Сұлтан Валед, т.б. ақындардың шығармаларын түрік тілінде жарыққа шығарды. Дереккөздер
Кило-

Кило ( , – мың) — негізгі бірлікті мың есе арттыруды көрсететін өлшеу бірліктері атауының бастапқы бөлігі. Белгіленуі: Кило Бұл белгі негізгі бірліктің атымен бірге жазылады, мыс., 1 км=1000 м. Дереккөздер: he:תחיליות במערכת היחידות הבינלאומית#קילו
Кинематография

Кинематография(, ) – кинофильмдерді шығару және оны көпшілікке көрсету ісімен шұғылданатын мәдениет пен экономиканың бір саласы, өнердің ең бұқаралық түрі (қ. Кино). Кинофильмдерді шығару ісі киностудияларға шоғырландырылған. Кинотаспалар мен жабдықтарды жасаумен кино өнеркәсібі шұғылданады. Қазіргі заманда фильмдер кинотеатрларда, жылжымалы киноқондырғылар арқылы кішігірім залдарда, теледидарда, үй бейнемагнитофонында, компьютерде көрсетіледі, бейнекассета және бейнедиск арқылы көпшілікке таралады. Дереккөздер
Кинетика

Кинетика (грек. kіnetіks – қозғалысқа келтіруші) – механиканың дененің мех. күйін оны анықтайтын физ. себептерге байланыстыра отырып зерттейтін саласы. Кинетиканың динамика (күш әсер еткен денелердің қозғалысы жайлы ғылым) және статика (денелердің тепе-теңдігі жайлы ғылым) деп аталатын екі бөлімі бар. Дереккөздер
Киножурнал

Киножурнал– кинохрониканың бір түрі, әлсін-әлсін шығарылып тұратын ақпараттық кинотуынды. Ол бүгінгі ел өмірінен, ішкі және халықаралық саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени және спорт өмірінде болып жататын елеулі оқиғалардан хабар беріп отыратын мерзімді киношығарылым. Бұрынғы Кеңес өкіметі территориясында Киножурнал 1918 жылдан шыға бастады (алғашқы Киножурнал “Кинонеделя”). Ұлы Отан соғысы жылдары (1941 – 45) Алматы киностудиясында Союзкиножурнал (кейін “Бүгінгі күн жаңалықтары” деп аталды) шығарылып тұрды. Сол жылдары “Бәрі майдан үшін!”, “Бәрі – жеңіс үшін!” деген айдармен арнаулы кинотуындылар түсірілді. 1935 жылы “Қазақфильм” киностудиясында “Советтік Қазақстан” Киножурналы үзбей шығарыла бастады. Ол 1969 жылға дейін аптасына, 1984 жылдан айына 2 рет шығатын болды. Аталған Киножурналдың 2 мыңнан аса нөмірі жарыққа шықты. Кейін “Қазақфильмнің” 2-шығармасы-өндірістік бірлестігінде тұрақты түрде жылына бір рет “Спорт”, “Өнер”, “Пионерия” атты тақырыптық Киножурналдар шығарылды. Теледидар мен бейнефильмдер жасау технологиясының дамуына байланысты 20 ғ-дың 90-жылдарынан бастап Киножурнал жанры басқаша сипат алды. Дереккөздер
Кинология

Кинология (грек. kynos – ит және logos – ілім) – ит өсіру туралы ғылым. Кинология ит анатомиясы мен физиологиясын, үй иті тұқымының шығу тегі мен эволюциясын, оларды өсіру, қолға үйрету, қоректендіру, шаруашылыққа пайдалану мәселелерін зерттейді; қысқасы Ит өсіру. Дереккөздер:
Киностудия

Киностудия (кино және ) – көркем шығармашылық және өндірістік-техникалық қызметтерді ұштастыра отырып, кинофильмдер шығаратын кәсіпорын. Түсірілетін кинотуындылар сипатына қарай олар көркем фильм, деректі, ғылыми-көпшілік және мультипликациялық фильмдер шығаратын Киностудиялар болып бөлінеді. Кейде бір Киностудияның өзінде (мыс.,Қазақфильмде”) көркем фильм де, басқа да фильмдер де түсіріледі. Өндірістің негізгі саласының бірі – фильм түсіру тобы. Фильм түсіру кезінде құрылатын бұл топта режиссерлер, операторлар, суретшілер, артистер, дыбыс операторлары, әр түрлі маман иелері қызмет атқарады. Бұған қоса сценарий, көркемдеу-техникалық құрылым бөлімі, фильм түсіретін аппарат, дыбыс техникасы, құрамды түсірім, монтаж және кинотаспалар өңдейтін цехтардың мамандары еңбек етеді. Көркем фильмдер Киностудиясы мен деректі фильмдер Киностудиясының құрылымында, жабдықталуында айырмашылық бар. Деректі фильмдер Киностудиясы киноға түсіру процесін сыртта, дерек алынатын жерлерде жүргізеді. Өзге Киностудиялардың құрылымы көркем фильмдер Киностудиясына ұқсас. Киностудиялар телевизия студиясының тапсыруымен телевизиялық фильмдер де түсіреді. Дереккөздер
Киргизская Степная Газета

“Киргизская Степная Газета” – ресми апталық басылым, “Акмолинские областные ведомости ”газетінің қосымшасы. 1894 ж. қаңтардан 1902 ж. наурызға дейін Омбыда қазақ, орыс тілдерінде аралас шығып тұрды. Газеттің ресми емес бөлімінде өлкенің географиясы, тарихы мен этнографиясы, шаруашылығы жөнінде мағлұматтар, мақалалар мен материалдар басылды. Сондай-ақ, газет беттерінде әңгіме, очерктер және шығыс аңыздары мен қазақ ертегілері жарияланып тұрды. Дереккөздер:
Кириллица

Кириллица — славян әліпбиінің алғашқы екі түрінің бірі (екіншісі – глаголица). Әліпби славян ағартушысы Кириллдің атымен аталған әліпби. Кирилл 827 жыл шамасында Фессалоники (Солунь) қаласында туған. Кирилл славян елдеріне христиан дінін уағыздау үшін славян әліпбиін жасайды. Грек жазуының 25 әріпіне славян тілінің дыбыстарын белгілеу үшін қосымша 18 әріп қосып, 43 әріптен тұратын әліпби құрастырды. Қазіргі Кириллица 43 әріптен тұрады, ол әуелде 38 әріптен құралып, оған 5 әріп кейін қосылды. Кириллицаның әріптік құрамы көне славян тілінің дыбыстық жүйесіне сай келеді, сондықтан ол қазіргі славян тілдерінің көпшілігінің әліпбиіне негіз болды. Кириллица грек жазуы негізінде жасалған. Ресейге Кириллица 10 ғ-да енген. Орыс әліпбиінен Кириллицаның 12 әрпі шығарылып, екі жаңа әріп (й, е) қосылған.1940 жылы Кеңес Одағы халықтары біртекті әліпбиді қолдануы қажет деген саясатпен КСРО құрамындағы халықтардың жазуы жаппай кириллицаға көшірілді. Оның ішінде қазақ жазуы да кирилл әліпбиіне көшіріліп, бүгінге дейін қолданылып келеді. Орыс тілінде жоқ қазақ тілі дыбыстарының таңбалары кирилл таңбаларына ұқсастырылып (қ-к, ғ-г, о-ө, ң-н), қазіргі қазақ әліпби қабылданды. Бұл әліпбидің қазақ тіліне тән ерекшеліктердің бәрін толық таңбалай алмауына байланысты кейінгі жылдары қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру мәселесі көбірек көтерілуде. Дереккөздер
Иван Кириллович Кириллов

Иван Кириллович Кириллов(1689 – 14 сәуір 1737) – Қазақстанды зерттеуші орыс ғалымы, Ресей империясының мемлекет қайраткері. Өмірбаяны * 1727 ж. Ресей империясы Сенатының обер-хатшысы қызметіне тағайындалған. * Астрономия,топография, картография. жұмыстармен шұғылданып, Ресейге, көрші өлкелерге экспедициялар (1731 – 33 ж.) ұйымдастыру ісіне араласты, “Бүкілресей империясының атласын” шығарды (1734). * 1727 ж. жарық көрген “Бүкілресей мемлекетінің гүлдену жағдайы” аталатын еңбегінде Ресей империясына географиялық-статистикалық сипаттама берген. * 1734 – 37 ж. Орынбор өлкесіне келген экспедицияға жетекшілік етті. * 1734 ж. Ресей үкіметіне берген “Қырғыз-қайсақ және қарақалпақ ордалары туралы түсіндірмесінде” қарақалпақтардың 1733 ж. Ресейге тәуелділігін мойындағаны, ал Қазақ хандығы хандарының империя құрамына кіруге өтініш білдіргені туралы жазған. Осыған орай Кириллов Ресейдің шығыс “шетіне” қосып алу мақсатымен Ор өзені бойында қала салу жобасын ұсынды. Кириллов Орынбордан басқа Арал төңіріне порт салу, “жан-жаққа шашырап кеткен Бұхар иеліктерін” бағындыру туралы ұсыныс білдірді. * 1784 ж. 1 мамырда граф А.П. Бестужев-Рюминнің қолдауымен бұл жобаны Ресей патшасы бекітіп, оны орындау Кириллов пен полковник Тевкелевке жүктелді. 1735 ж. тамызда Кириллов Ор өзені бойына жетіп, Орынбор қаласының негізін қалауға қатысты. Орынбор экспедициясына жүктелген тапсырма әскери-саяси сипатта болғанымен, Кириллов өңірдің табиғи, экономикалық жағдайымен, жергілікті халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігімен танысуды да экспедиция жұмысына енгізуді ұсынды. Экспедицияның қала, бекіністер салу ісіне байланысты жүргізген картографиялық жұмыстарына ағылшын инженер-капитаны Джон Эльтон, ботаник И.Г. Гейнцельман қатысты. Экспедиция нәтижесінде жинақталған материалдар Ресей империясының Ғылыми Академиясына жіберіліп, ғылыми сараптаудан өткізілді. Дереккөздер
Кирсанов қорықшасы

Кирсанов қорықшасы – Қазақстандағы республикалық мәні бар үш кешенді қорықшаның бірі. Географиялық орны Қорықша 1967 жылы Батыс Қазақстан облысының Бөрлі, Теректі және Ақжайық аудандары аумағында ұйымдастырылды. Ол алғашында Жайық өзені ғана кездесетін құндызды қорғау және санын көбейтіп Қазақстанның басқа аймақтарына қайта жерсіндіру мақсатымен 10 жыл мерзімге ғана ұйымдастырылған. Кейін оның жұмысы тағы да 10 жыл мерзімге ұзартылды. 1986 жылы Қазақстан Министрлігінің Кеңесінің қаулысы бойынша республикалық мәні бар кешенді қорықша болып қайта бекітілді. Бұл – Қазақстандағы терісі бағалы құндызды қорғауға арналған бірден-бір қорықша. Жер бедері, флорасы мен фаунасы Қорықша Жайық өзені аңғарын және оның айналасындағы шалғынды, далалы жерлерді алып жатыр. Жер көлемі 61 мың га, өзен аңғарында ені 10 км, ұзындығы 50 км-дей алқапты қамтиды. Онда арал мен түбектер көп. Орманды жерлерінде қаратерек, көктерек, емен, қайың, тал өседі. Қорықта құндыз, бұлан, қабан, елік, бұғы, орман сусары, борсық, орқоян, ақтышқан, құр, сұрқаз, үйрек, балшықшы, т.б. қорғалады. Көлдер мен өзендерде сазан, көксерке, шортан, тыран кездеседі. Жайық өзенінде шоқыр, қортпа таралған. Мұнда табиғат қорғау шараларымен бірге биотехникалық жұмыстар да жүргізіледі. Жыл сайын құндыздар санының есебі алынып отырады, тұяқты аңдарға арнайы тұз себілетін алаңқайлар даярланып, құстарға арнайы ұялар жасалып ілінеді. Дереккөздер
Китаб Әл-Масалик Уә-Л-Мамалик

Китаб Әл-Масалик Уә-Л-Мамалик (араб. كتاب المسالك والممالك –‎‎ Жолдар мен патшалықтар кітабы) — тарихи шығарма. Авторы – Әбу Исхақ әл-Истахри. Шығармада Арабия, Парсы теңізі, Мағриб, Мысыр, Сирия, Румдар теңізі, Ирак, Үндістан, Иран, Хазар теңізі (Каспий), Армения, Әзірбайжан, Хорасан және Мауераннахр жөнінде, ол елдердің шекаралары, қалаларының аттары, олардың арақашықтығы, жол қатынасы туралы, т.б. мәліметтер қамтылған. Шығармада автор қазіргі Қазақстан жерін қоныстанған қарлұқтар, оғыздар, қимақтар туралы маңызды деректер келтіріп, Түркістан мен Жетісу өңіріндегі ең ірі аймақ деп Исфиджабты атайды. Тараз, Атлах, Шелті, Кедер, Сауран, Фараб қалаларына сипаттама береді. Шығармада географиялық карта беріліп, түркі тайпаларының қоныстанған жері көрсетілген. Кітапта Түркістан өңірі, хазар, қырғыздар жөнінде де мағлұматтар келтірілген. Дереккөздер
Китаб Әл-Харадж Уә Санат Әл-Китаба

Китаб Әл-Харадж Уә Санат Әл-Китаба (“Жер салығы және хатшының өнер кітабы”) – тарихи шығарма. Авторы – Әбу-л-Фарадж Құдама ибн Жафар әл-Басри. Шығарма 928 ж. жазылған. Онда Араб халифатының әкімшілік бөлінісі, жол қатынасы, жерге орналасу мәселелері, қалалар, таулар мен өзен-көлдер туралы мәліметтер бар. Шығармада қарлұқтар, оғыздар, қимақтар сияқты түркі тайпалары, олардың орналасуы, Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу шегіндегі Испиджабтан Тараз арқылы Ыстықкөлге дейін өтетін сауда жолдары, қалалар мен елді мекендер, олардың арақашықтығы жөнінде маңызды деректер келтіреді. Тараз бен Құланның солтүстігінде жатқан құмнан (Мойынқұм) кейін қимақтардың елі басталады, ал Тараздың шығыс жағында қарлұқтардың жайылымдары басталады деп көрсетілген. Дереккөздер Крачковский И.Ю.,, т. 4, М. – Л., 1957; Кумеков Б.Е.,, А.-А., 1972. Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Китаб-И Тауарих-И Падиша Хан-И

«Китаб-И Тауарих-И Падиша-Хан-И» – Сейфи Челебидің 1582 жылы түрік тілінде жазған шығармасы. Аздап араб және парсы сөздері кездескенімен, кітаптың тілі мәнерлі, қарапайым әрі түсінікті. «К.-и т.-и п.-х.-и» қытай билеушілері туралы, қалмақ билеушісі және Тибет туралы, Қашқар, Тур билеушілері және қазақтар туралы, Кашмир билеушілері және Дербаз туралы, Үндістан билеушісі Жалал әд-Дин және оның ата-бабасы туралы, Мауераннахр билеушілері туралы, Үндістанның Жалал әд-Диннен басқа билеушілері мен әкімдері туралы, Байандыр мен қызылбастан шыққан Аджам билеушілері туралы деген 9 тараудан тұрады. Еңбекте, негізінен, 16 ғасырда болған оқиғалар қамтылады және жоғарыда аталған елдердің саяси тарихы мен жеке аймақтардың география жағдайы баяндалады. Шығарманың кейбір тарауларында Шу мен Талас өңіріндегі қазақтардың, қырғыздардың, ауғандардың сауда-саттығы, саудаға салатын заттары, діни нанымдары мен әдет-ғұрыптары туралы айтылады. Қазақтар мен қырғыздар жөніндегі тарихи-этнография деректер Орта Азияның солтүстік-шығыс бөлігіндегі саяси оқиғалар, қазақ ханы Тәуекелдің қалмақтарға қарсы соғыстары жөніндегі мәліметтер ерекше назар аударарлық. «К.-и т.-и п.-х.-и-ді» алғаш рет француз шығыс зерттеушісі Шеферож және академик В.В. Бартольд өздерінің ғылым еңбектерінде пайдаланған. 1960 жылы аяғында шығарманың неміс тіліндегі аудармасы мен мәтіні Стамбұлда басылып шықты. Шығармалары Султанов Т., Краткое описание сочинения Сейфи (XVІ в.), «Изв. АН КазССР, Серия общественных наук», 1970, ғ1. Дереккөздер
Китаб Муқаддима

Китаб Муқаддима (араб: كتاب مقدمه‎; "Кітаптың кіріспе бөлімі") — мәмлүк қыпшақтарының тілінде жазылған діни трактат (X ғ.). Авторы – Әбіл-Лайт әс-Самарқанди, араб әдебиетінің тарихында аты әйгілі заңгер (құқықтанушы), мұсылман дүниесінің белгілі теологі (халифат бағытын уағыздаушы, яғни Құдай мен Ыбырайымды жалғыз деп танушы). 983 жылы қайтыс болған Қолжазба көлемі 47 бет, әр бетте 6 жол арабша мәтін бар да, олар 6 жол болып қыпшақ тіліне аударылған. Мазмұны - ислам дінінің ережелері мен қағидапары, әдет-ғұрыптары мен жол-жосықтары турапы. Ол сол кездегі мәмлүк мемлекетінің сұлтаны, яғни автордың сөзімен айтқанда, "жарқын жерлердің жалғыз билеушісі" - әл-Мәлік әл-Әшіраф Әбу Насыр Қансух әл-Ғаури үшін жазылған да соған сыйға тартылған (ол сұлтан үлкен кітапхана ұйымда- стырып, негізін қапаған). Бұл сұлтан Мысыр елін билеп тұрған мәмлүктер әулеттерінің ең соңғы сұлтаны еді (1500-1517 жылы). Ол өзі мәмлүк мемлекетіндегі түріктер әдебиеті мен олардың тілін желеп-жебеуші атақты да ірі меценат еді. Сондықтан оған арнап Ә. Фирдоусидің (940- 1020 не 1030 жылы) "Шах-наме" дастаны XV ғ. аяғында парсы тілінен қыпшақ тіліне аударылған (кейін ол өз алдына кітап болып шыққан. Варшава, 1965 жылы, бастырушысы - А. Зайончковский). Бізге жеткен қолжазба - түпнұсқаның Асанбай ибн Судун көшірген нұсқасы. Мысыр елінде Мәмлүк мемлекетінің тарихына байланысты мәліметтерде Асанбайдың аты кеңінен белгілі болған (Мыс., Манкаль Сафи мен Жылы Соваттың биографиялық сөздігінде бұл сездің "асан" және "бай" деген екі сөзден құралғандығы айтылады). Осы "К. м." іспеттес не болмаса соның кейбір үзінділері сияқты азды- көпті біраз жазба нұсқалар Париждің кітапханаларында бар. Солардың кейбір жерінен А. Зайончковский езінің осы "К. м." еңбегінде бірлі жарым мысалдар келтіреді. Бұл қолжазба қазір Ыстамбұлдың Айа-София кітапханасында сақтаулы тұр. Оның материалдары әлі ғылыми айналысқа түсе қойған жоқ. Қол жазба А. Зайончковскийдің француз тілінде берілген түсініктемелерімен әуелі Будапешт (1959 жылы) соңан соң Варшава (1962 жылы) қалаларында жарияланды (қ. Ескі қыпшақ тілі). Дереккөздер Құрышжанов Ә., //Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М.,, А., 1971, 60 б. Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Китаб Футух Әл-Бұлдан

Китаб Футух Әл-Бұлдан (“Жорық кітабы”) – Әбу-л-Аббас Ахмед әл-Белазуридің тарихи шығармасы. Шығармадағы әр тарау хронологияллық жүйеге сүйеніп жазылған. Еңбекте арабтардың Хорасан мен Мауераннахрға жорықтары, Араб халифатының тарихы, экономикасы мен мәдениеті, әскер күші, сауда қатынасы, салық жүйесі туралы мәліметтер берілген. Әсіресе, Орталық Азиядағы түргештердің арабтарға қарсы күресі, араб қолбасшысы Кутейбаның Шаш пен Испиджабқа жасаған жорықтары мен ортағасырлық Түркістан өңірі туралы құнды деректер келтірілген. Дереккөздер , т. 1, М. – Л., 1938; , М. – Л., 1960 Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Киікбай Тоғаны

Киікбай Тоғаны - ертедегі суару жүйесі. Жезқазған облысы Қаракеңгір өзенінің жоғарғы ағысында. “Қызыл-коммуна” ауылы жерінде орналасқан. Тоған 15 – 19 ғасырларда қазақтардың жер суару, егін салу кезінде салынған. Тоған жағасынан олардың қоныстары табылған. Киікбай Тоғанын 1946ж. Оңтүстік Қазақстан археологтялық экспедициясы (жетекшісі А.Марғұлан) зерттеген. Дереккөздер Маргулан А.Х.,// “Вестник АН Каз ССР”, 1947. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Киіт

Киіт– құдалар арасында жасалатын дәстүрлі кәденің бірі. Қазақ халқы арасында “құдалық белгісі киіт, қоныс белгісі – бейіт” деген мақал бар. Яғни киіт – құдалықтың негізгі белгілерінің бірі. Киіт – бас киіт, аяқ киіт болып бөлінеді. Құдаларды бастап барған үлкен адамға бас киіт беріледі де, қалған құдаларға екінші дәрежедегі (аяқ) киіт беріледі. Киіт келген құданың беделіне, алатын орнына қарай бөлінеді. Мысалы, бұрын құндыз жағалы тон, қасқыр ішік, кілем, т.б. қымбат бұйымдар, киімдер мен заттар, жүздеген мал (жылқы, түйе, қой) берілген. Киіттің ең төменгі түрі кездемелермен бітеді. Қазақстанның кейбір аймақтарында құда түспей-ақ тойы болғанда, сол үй ішіндегі адамдарға жеке-жеке арнап апарылған киімді де киіт деп атайды. Қазіргі кезде “қалың мал” төленбесе де, оның киіт кигізу сияқты дәстүрлері, басқа да жоралғылары жасала береді. Дереккөздер