kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Барака

Барака - бата беру. Құранда оның түбірінен бірнеше мағына тарайды. Барака термині - барақат деген атаумен тек көпше түрде ғана қолданылады. Құран бойынша Аллаһқа негізделеді, Иса, Мұса, Ибраһим, Исхақ сияқты Пайғамбарларды жебеп қолдады. Пайғамбарлар мен олар бастаған «үмбеттерге» сыйға тартылған құнарлы да, бай жерлер о баста Құдайдың «құдіретімен» негізделіп, берілген. Пәтуалы, баталы, киелі нәрселер. Құдай әлеміне жол салған және алғашқы тілдесу түйін лайлат әл-кадрды ашқан Құран «киелі» (мүбарак). Рахман және сәлем терминдерінің көмегімен осыған ұқсас түсініктер Кұранда да жазылған. Барака туралы Қазандағы түсініктерді мұсылман дінтанушылары христиан мен яһудилік догматикалық жүйесімен айтыстың ықпалы барысында ой елегінен қайта өткізіліп дамытылды. Соның нәтижесінде Исламда Құранға тән - Бараканың Құдай өз сырын ашқан Пайғамбарларға және Құдайға тән шабыт дарыған «әулиелерге» ауысу мүмкіндігі туралы түсінік пайда болды. Шииттік дінтану ілімі бойынша Баракаға ең алдымен Пайғамбардың ұрпақтары - шарифтер ие болуға тиіс. Барака туралы түсінік мұсылмандық діни нанымның маңызды бөлігін құрайды және сұқтанудан сақтау, ем-дом жасау, т.б. іс-әрекеттермен астасып жатады. Барака тілеу дәстүрлі мұсылмандық амандасудың құрамдас бөлігі болып табылады. Дереккөздер
Үңгірлі таңбалы тастары

Үңгірлі таңбалы тастары қола дәуірі петроглифтері. Жамбыл облысы Шу станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жердегі Шу-Іле Алатауының Үңгірлі шатқалында орналасқан. Үңгірлі өзен бойындағы жартасқа түсірілген петроглифтердің саны 100-ге жуық. Петроглифтердің көпшілігін жабайы өгіздердің, қабандардың, жылқылардың, арқарлардың бейнелері қамтиды. Дереккөздер
Қолөнер мұражайы

Қазақтың халық қолөнері (қолданбалы) мұражайы. 1970 ж. ұйымдасқан. Қолөнер туындыларын жинау, сақтау, зерттеу және оны насихаттау - мұражайдың басты мақсаты. Мұражай экспозициялары қазақтың халықтық сән және қолөнер бүйымдарынан сырмақ, текемет, аяққап, кесеқап,тең,түкті және түксіз кілемдер, алаша, басқұр, қоржын, ер-тұрман әбзелдері, әйел мен еркектердің қайыс белдіктері, түскиіз, кимекеш, зергерлік әшеқейлерден тұрады. Дереккөздер
Барсиса

Барсиса (Барсис) - мұсылман аңызындағы кейіпкер, Құранда аталатын адамның есімі, ол (Ібіліс) адамға: «Кәпір бол» деді. Ал адам кәпірге айналғанда ол (Ібіліс) былай деді: «Мен әлемнің билеушісі Аллаһтан қорыкқандықтан сенен теріс айналайын». Сол себепті екеуі де тамұқта мәңгілік қалды. Дінсіздердің сыбағасы осындай. Бұл аяттар адамды жолдан тайдыруға шамасы келгенімен, оны Аллаһтың қаһарынан қорғауға Ібіліс Шайтанның дәрменсіз екенін көрсетті. Ібіліс Аллаһтың қарсыласы, бақталасы емес, бірақ жолдан тайдырған адамдарымен бірге қиямет қайымда жазаланатын әлсіз жау. Құраннан кейінгі аңызда ағалары қалдырыл кеткен сырқат бойжеткенге қамқорлық жасауға келісім берген Барсиса атты тақуа жөнінде айтылады. Ібілістің азғыруына ерген ол бойжеткенді жолдан тайдырыл, қылмысын жасыру үшін соңынан оны өлтіреді. Бойжеткеннің ағаларына қызды аурудан әлді деп хабарлайды. Ібіліс оларға қарындасының өлімінің түпкі себебін ашып қояды да олар тақуаны ұстап алып, өлтірмек болады, сонда Ібіліс мұнан кұтылудың бірден-бір жолы ретінде Аллаһтан бас тартуды ұсынады. Барсиса оның айтқанын істейді, бірақ Ібіліс сол заматта-ақ тайқып шығып Б-дан теріс айналып кетеді. Бұл әңгіме өсиеттік әдебиетте кеңінен пайдаланылады. Дінге қызмет етушілер оны Ібілістің әдіс-айласының көрінісі ретінде пайдаланды, яғни адамның құпия тілегін пайдаланып Шайтан оны жағымсыз істерге итермелейді. Дереккөздер
Басират

Басират - адамның ішкі көру және сезу қабілеті. Адамның қалб немесе жүрегінің толық мағынада арылып, Тәңірдің ақиқатын иман нұры арқылы көруін айтады. Басират қуатына ие болған жүрек заттан ақиқаты мен мәніне жете алады. Дереккөздер
Екі берілістің бір уақытта қосылуын болдырмайтын блоктаушы

* Екі берілістің бір уақытта қосылуын болдырмайтын блоктаушы - екі берілістің бір уақытта қосылуын болдырмайтын автоматты блоктаушы. * Қозғауыш қозғ алысын блоктаушы - беріліс қорабында берілістің бірі қосылған двигателді іске қосуға жол берілмейтін автоматты блоктаушы. * Қолмен блоктаушы - колмен қосылатын блоктаушы. Сілтемелер * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B2%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C двигатель] * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82 автомат] Дереккөздер
Гармониялау

Гармониялау - белгілі бір мелодияға (музыка әуеніне) гармониялық сүйемел жазу. Мелодияны алуан түрде Гармониялау - оның көркемдік мазмұнын түрліше құбылта отырып, үғындыруға мүмкіндік береді. Айқын да пішінді мелодия сазына Гармониялауға әзі сүранып тұратын заңды табиғилық (негізгі тональдік функциялардың белгілері, модуляциялар, т.б.) болады. Мелодияның ладтық құрылысын жоққа шығаратын Гармониялау - жалаң түр қуушылықтың музықадағы бір көрінісі. Гармониялау - музыкашы өзекті мәселелерінің бірі. М.А. Балакирев, Н.А. Римский-Корсаков, А.К. Лядов сынды орыс классиктері Гармониялауға кезінде үлкен мән берген. ТМД халықтарының әндеріндегі ұлттық ерекшеліктерді айқын ашуға негізделген Гармониялау - қазіргі композиторлардың шығармашылығына тән қасиет. Мелодияны Гармониялау музыка оқу орындарында гармония пәнінің курсына енеді. Дереккөздер
Үрмелі музыка аспаптары

Үрмелі музыка аспаптары - дыбысы үрлеу арқылы шығарылатын музыкалық аспаптар. Үрмелі музыкалық аспаптарының көне түрлері ағаштан, сүйектен, мүйізден, темірден, саздан жасалған. Олардың жетілдірілген түрлері үрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінде, кейбір түрлері симфониялық және халық аспаптар оркестрінде қолданылады. Қазақ халқында үрмелі музыкалық аспаптарының түрлері (сыбызғы, Сазсырнай, үскірік, тастауық, бұғышақ камыс сырнай, мүйіз сырнай, керней) көп болған. Олар қазіргі “Отырар сазы” оркестрінде, т.б. музыкалық ұжымдарда кеңінен қолданылады. Ағаштан Үрлемелі музыкалық аспаптар Негізінен ағаштан (гобой,кларнет, флейта, т.б.) жасалған үрлемелі музыкалық аспаптар болып бөлінеді. Жезден жасалған үрлемелі музыкалық аспаптар Негізінен жезден (валторна, тромбон, труба, т.б.) жасалған үрлемелі музыкалық аспаптар болып бөлінеді. Олардың жетілдірілген түрлері (труба, тромбон, кларнет, саксофон, т.б.) үрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінде, кейбір түрлері симфониялық және халық аспаптар оркестрінде қолданылады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Ішекті музыкалық аспаптар * Соқпалы музыкалық аспаптар
Екатерина Павловна Лифанова

Екатерина Павловна Лифанова (1903 - өлген жылы белгісіз) - балет артисі, балетмейстер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1936). Л. Иркутск, кейін Мәскеудің жеке меншік студияларында балеттен білім алды. 1933 жылдан Қазақ музыка театрында (казіргі Қазақтың академиялық опера және балет театры) биші, 1933 - 1943 жылдары балет труппасының жетекші солисі, ал 1954 жылдан осы труппаның балет-мейстері әрі репетиторы қызметін аткарды. Ол - қазақтың ұлттық балеттеріндегі негізгі партияларды алғаш орындаушылардың бірі. Лифанованың В.В. Великановтың "Қамбар -Назым" балетіне, Алматы хореография училищесінің түлектеріне, сондай-ақ, көркемөнерпаздар үйірмелеріне қойған билерінде қазақтың ұлттық би дәстүрі айқын байқалады. Оның халықтың би мұрасын жинап, жетілдірудегі де еңбегі мол. Лифанова балетмейстер ретінде Е.Г. Брусиловскийдің қайта жаңартылып қойылған "Қыз Жібек", "Ер Тарғын", "Жалбыр" операларындағы билерді қалпына келтірді. Дереккөздер
Батыния

Батыния — («ішкі», «көзден таса», «жасырын» деген мағынаны білдіретін батын сөзінен шыққан) Құран мен Сүннетті еркін, аллегориялық түсіндіруді жақтаушылардың, одан «құпия» тылсым сыр іздеушілердің жалпы атауы. Заһиршыларға қарама-қарсы батыния қасиетті жазбаларды, «сыртқы», «айқын» нәрселерді қасиетті ақиқат белгілер ретінде қабылдады. Ақиқаттың астарын ашу мақсатына қол жеткізу үшін аллегориялық түсіндірудің қажеттігін негіздеуде батынияа Құранға жүгінеді. Онда түрлі «сыртқы», «айқын» белгілерге «ішкі», «құпия» нәрселер қарама-қарсы қойылып отырады. Құранды аллегориялық түсіндіру әдісі VIII ғасырда Ирактағы шииттер ортасында пайда болды. Олардың кейбір белгілері яһуди-христиан экзегеттері мен гностиктерінде де бар. Әдебиет * «әл-Фарқ бәйна әл-фирақ», Хатыб әл-Бағдади (281 - 312); * «Діндер туралы кітап», әш-Шаһрастани (148, 165, 168,229); * «Талбис Иблис», Ибн әл-Джәузи Дереккөздер
Павлодарочка

"Павлодарочка" - әуесқой би ансамблі. Павлодар трактор з-ды өндірістік бірлестігінің қалалық мәдениет сарайы жанынан 1957 ж. құрылды. 1967 ж. халық ансамблі атағына ие болды. Көркемдік жетекш. А.Е. Лобанова болды. Ансамбль репертуарынан ТМД халыктарының билері, қазақ халық билері, сондай-ақ, "Бейбітшілік үшін", "Қазақ мерекесі", "Бақытымыз еңбекте", "Тың астығы", "Жаны жас ардагерлер", т.б. хорегор. композициялар орын алды. Гастрольдік сапармен Украина, Беларусь, Өзбекстан мен Ресейдің (Мәскеу, Омбы), сондай-ақ, Алматы, т.б. қалаларында болып, өнер көрсетті. Бүкілодақтық әуесқойлар өнері фестивалі (1967), Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармғының І-Бүкілодақтық фестивалі (1976) мен Қазақстан Комсомол сыйлықтың лауреаты (1982). Дереккөздер
Архитектуралық шағын пошымдар

Архитектуралық шағын пошымдар - ашық кеңістіктерді ұйымдастыру мен қала құрылысын немесе бақ-парктер композициясын толықтыру үшін қолданылатын, міндеттері әр алуан кішігірім құрылыстардың жиынтық атауы; қалалық және ауылдық ортаны безендіру мен көркейту элементтері болып табылады. Архитектуралық шағын пошымдарға жер бедерін көріктендіруге байланысты жасанды су (фонтандар, бассейндер), тұрғындардың дем алуына арналған (балалардың, ересектердің дене тынықтыру - ойын алаңдары, жағажай жабдығы), көңіл көтеру (би және кино алаңдары, аттракциондар, т.б.) сауда және коммуналдық қызмет көрсетуге арналған (павильондар, жарнамалар) құрылыстар жатады. Бақпарк архитектуралық шағын пошымдарының тамаша үлгілері Өзбекстан мен Қазақстанның территориясында орныққан Темір әулеті дәуіріндегі (15 - 17 ғ.) шығыстың кескіндеме ескерткіштерінде сақталған. Қазақстанда архитектуралық шағын пошымдардың жаппай құрылысы жекелей түрде де, сонымен бірге типтік жобалар бойынша да жүргізіледі. Жаңа ықшам аудандар мен тұрғын үй массивтерін көркейту типтік жобалар бойынша жүргізіледі. Типтік жобалар бойынша салынған архитектуралық шағын пошымдар Қазақстанның көптеген қалаларында кездеседі. Мысалы, Шымкент қаласындағы дендропарк. Алматы қаласындағы бақ-парк құрылыстарын айтуға болады. Дереккөздер
Луганский бюсті

Луганский бюсті – Алматы қаласы бойынша республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері мәртебесіндегі монументтік өнер құрылысы ескерткіші. Орналасқан жері Алматы қаласы, Абылай хан даңғылы мен Гоголь және Әйтеке би көшелері аралығындағы саябақта орналасқан және Алматының бұрынғы әкімшілік орталығы сәулетінің ажырамас бөлігі болып табылады. Тарихи дерек Бюст КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1944 жьшғы 1 шілдедегі жарлығы бойынша Кеңес Одағы Батыры атағын 2 рет алған алматылық ұшқыш С.Д. Луганскийге арналып, 1947 жылы ашылған. Мүсінші – Н.И. Павлов, сәулетші – И.И. Белоцеровский. Қоладан құйылған бюст 4 м-лік гранит тұғырға орнатылған. Биіктігі - 2 м. Тұғырдың қасбетіне "Кеңес Одағының батыры – капитан С.Д. Луганскийді екінші "Алтын жұлдыз" медалімен марапаттау туралы КСРО Жоғарғы Кеңес Президиумының жарлығы. Басшылықтың әскери тапсырмаларын бұлжытпай орындағаны және неміс басқыншыларымен майдандағы күресте көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының батыры капитан Сергей Данилович Луганскийге екінші "Алтын жұлдыз" медалі берілсін және оның ерен ерлігіне деген құрмет үшін марапатталушының отанында қола мүсін жасалып, тұғырға қойылсын. КСРО Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы М. Калинин. КСРО Жоғарғы Кеңес Президиумының хатшысы А. Горкин. Мәскеу. Кремль. 1944 ж. 1 шілде" деп жазылған қола тақтайша бекітілген. Дереккөздер
Бахира

Бахира - Мұхаммедтің өмірі туралы айтылатын мұсылман аңыздарының кейіпкері, Мұхаммедтің болашақ Пайғамбар екенін болжаған, Сириядағы Бостра қаласынан шыққан христиан монахы. Аңыз бойынша, Шамға барып, қайтар жолда Мекке керуені Бахира үйінің жанына дем алу үшін жиі тоқтайтын еді. Бірде Әбу Тәліп сапарға өзінің немере інісі Мұхаммедті де ала шығады. Бахира бұлттардың, күннің және ағаш бұтактарының қозғалысы бойынша жолаушылардың арасында болашақ Пайғамбардың барын анықтап, бала Мұхаммедке тоқталады. Ол Әбу Тәліпке балаға абай болуға және оны яһудилер өлтіріп кетпес үшін Шамға бармауға ақыл-кеңес береді. Бахира туралы аңыз, Мұхаммедтің керуенге ілесіп, Сирияға жасаған сапарында жүздескен сириялық христиандардың оның діни түсінігінің қалыптасуына белгілі бір ықпал еткенінен көрініс берсе керек. Дереккөздер
Аэрошана

Аэрошана - өзінің қозғағышы айналдыратын ауа винті арқылы қардың үстімен жылжып қозғалатын, шанақпен шаңғылармен жабдықталған, соңғысының бір бөлігі басқарылатын механикалық көліктік құрал. Дереккөздер
Сұлтанғали Қадырғалиұлы Лұқпанов

Сұлтанғали Қадырғалиұлы Лұқпанов (1926 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Жаңажол ауылы) -күйші, композитор. 1952 - 1954 жылдары Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыған. 1954 - 1967 жылдары Ақтөбе облысы филармониясында концерттік бағдарлама жетекшісі, Чапаев ауданы мәдениет үйінің директоры болды. Лұқпанов 300-ге жуық ән мен күйдің авторы. "Жапада тұр жалғыз ағаш", "Ерлердің өшпес ерлігі", "Ұмытпаңдар, адамдар", "Б.Момышұлының толғауы", т.б. әндері белгілі. 1973 ж. Алматы облысы филармониясы жанынан отбасылық ансамбль ұйымдастырып, шығарм. сапармен шет елдерді аралаған. 1974 жылы "Қазақтелефильм" студиясы "Лұқпановтар отбасы" атты деректі фильм түсірді. Дереккөздер
Гастроль

Гастроль(-мейман)- жеке артистің немесе театр, хор, оркестр, ансамбль, цирк, т.б. өнер ұжымдарының өз қызмет орнынан басқа бір жерде (облыс, қала, шет ел, т.б.) өнер көрсетуд Шет елге Гастрольге шығу немесе шет ел Гастрольін қабылдау халықтардың мәдени байланысын нығайтуға, өнер мәдениетін жетілдіруге үлкен ықпал етеді. Гастроль, сондай-ақ, шалғайдағы жұртшылыққа, бөтен елге артистер мен шығармашылығы ұжымдарды таныстырудың, олардың репертуарындағы шығармаларды таныстырудың ұтымды тәсілі. Дереккөздер
Павлодар облыстық филармониясы

Павлодар облыстық филармониясы, Иса Байзақов атындағы Павлодар мемлекеттік облыстық филармониясы - мәдени-концерттік мекеме. 1943 ж. ұйымдастырылды. Құрамында 2 лекциялық-музыка тобы, қазақ музыка лекторийі, байырғы және осы заманғы музыка оркестрі, т.б. шығарм. ұжымдар жұмыс істеді. Бұлар музыка-ағарту, лекциялық және концерттік жұмыстар жүргізді. 1974 ж. Қазақстанда камералық музыка фестивалін алғаш ұйымдастырып өткізу (Павлодарда) филармония өмірінде елеулі оқиға болды. Сол жылдан бастап "Алтын масақ", "Көктем үні", т.б. әр алуан тақырыпта фестивальдар өткізу дәстүрге айналды. 1980 ж. филармонияға ақын И.Байзақовтың есімі берілді. 1982 жылдан көркемдік жетекшісі А.Қалиев болды. Дереккөздер
Иван Петрович Арчибасов

Иван Петрович Арчибасов (20.1.1936 жылы туған, Орынбор облысы Васильевка ауылы) - актер, Қазақстанның халық артисі (1978). Солтүстік Қазақстан облысы орыс драма театры жанындағы студияны бітірген (1955). Шығармашылық қызметін осы студияда оқып жүрген кезінен бастады. Актер сан-алуан сахналық тәсілдерді батыл пайдалану арқылы жарқын комедиялық және өткір драмалық рольдерді еркін орындады. Дереккөздер
Георгий Герасимович Герасимов

Георгий Герасимович Герасимов (6.5.1897, қазіргі Чуваш республикасы, Моргауши ауданы - 21.5. 1972, Алматы) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы (1967). Санкт-Петербург азаматтық инженерлер институтын бітірген (1929). 1930 жылдан Алматыда қызмет істеді. 1946 - 1959 ж. Қазақстан ғылым академиясының архит. секторында еңбек етті. Байланыс үйі, Үкімет үйі (қазіргі ұлттық өнер академиясының оқу ғимараты), А. ш. ун-ті мен Опера және балет театры, т.б. құрылыстардың жобалау жұмыстарына қатысқан. Георгий Герасимович Герасимов - Алматыдағы Байланыс техникумы (1931 - 1935), Балқаштағы Мыңарал балық зауыты кешені (1939-1941), М.Әуезов мұражайі, т.б. жобаларының (1956 - 1957) авторы. Қазақ сәулет өнері тарихын зерттеумен де айналысты. Дереккөздер
Николай Иванович Львов

Николай Иванович Львов (4.8. 1893, Мәскеу облысы Кусково, - 1982, Мәскеу қаласы) - театртанушы, өнертану докторы (1965), профессор (1966). 1917 жылы Мәскеу университетінің тарих-филолология факультетін, 1922 ж. Жоғары театр шеберханасын бітірді. Шығармалығын көркемөнерпаздар үйірмелеріне арналған әдістемелік кітапшалар жазудан бастады. 1940 жылдан Орта Азия, Қазақстан, Африка театрларының тарихын зерттеумен айналысты. 1948 - 1955 жылдары казіргі Әдебиет және өнер институтының театр, бейнелеу өнері бөлімінде қызмет етті. 1960 жылдан Мәскеудің театр өнері институтында пед. қызметпен шұғылданды. Дереккөздер
Арыс өңірі ескерткіштері

Арыс өңірі ескерткіштері ежелгі дәуірлерден қалған археологиялық ескерткіштер. Бұл өңір үш ландшафты аймақты қамтиды: таулы, тау етегі, далалы кеңістік жерлер. Егіншілік пен мал шаруашылығы мәдениеті дамыған аймақ. Тас дәуірі - кейінгі орта ғасыр ескерткіштері Тас дәуірінен бастап кейінгі орта ғасыр ескерткіштері кездеседі. Өңірде 1960 жылдан Жетісу кешенді археологиялық экспедициясы, 1971 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.Ақышев), 1980 ж. Шымкент педагогикалық институтынын археологиялық экспедициясы барлау және қазба жұмыстарын жүргізді. Соның нәтижесінде Бөріжар, Алтынтөбе, Қаратөбе зираттары мен ежелгі қалалар орны ашылды. Барлау барысында 1973 ж. археолог Х.Алпысбаев Шаян, Арыс - Түркістан каналдарының бойынан ерте ашель дәуіріне жататын тұрақтарды тапқан. 1974 - 75 ж. Арыс қаласынан 10 - 12 км жерде Тасқотан, Бесқотан, Байтоғай сияқты тас дәуірінің ескерткіштері табылып, бұл өңірде алғашқы адамдардың өмір сүргені дәлелдейді. 80 ж. әр түрлі құрылымдағы 3 мыңнан астам қорғандар тобы есепке алынды. Сақ-үйсін дәуірлеріне жататын ескерткіштер Сақ-үйсін дәуірлеріне жататын үлкен қорғандардың диаметрі 70 - 100 м, жоғары жағы 1 0 - 1 5 м, биіктігі 16 - 18 м болып келген. Сондай қорғандар тобына Бадамға жақын Ақбұлақ өзені жағасындағы Алтынтөбе жатады (б.з.б. 3 ғ. - б.з.4 ғ.). Ол 300-ден астам жеке обалардан тұрады. Мұнда мәйіттер арқасына жатқызылып жерленген, зират лақатты. Ішінен саз ыдыстар, құмыра, кесе, жануарлар сүйектері, пышақ, мыстан жасалған сырғалар, әр түрлі моншақтар көптеп табылды. Кейінгі түркі дәуірі ескерткіштері Кейінгі түркі дәуіріне жататын Бөріжар сияқты ескерткіштер зерттелген ( 1 - 8 ғ.). Арыс өзенінің сол жағалауында Бадам және Арыс жолының ортасында орналасқан бұл ескерткіштерді 1941 - 51 ж. А.Н. Бернштам, 1970 - 7 1 ж. Б.Нұрмұханбетов зерттеген. Олар 1 - 2,5 км жерді алып жатқан жүздеген топырақ үйінділер. Әр үйінді диаметрі 6 - 2 0 м, биіктігі 0,5 - 3 м. Ортағасырлық ескерткіштер Кейінгі ескерткіштер тобына бекіністер, ерте ортағасырлық қалалар орны жатады. Ескерткіштердің үлкендері - тау аңғарларында, Арыс, Бадам, Сайрамсу, Ақсу, Боралдай өзендерінің бойларында, кішігірім бекіністер Бала Бөген, Бөген, Шаян, Арыстанды аңғарларында кездеседі. Үш бөліктен: шаһристан, рабад, цитадельден тұратын ортағасырлық қала орындары бар. Олар 5 - 8 ғ. арасын қамтиды. Шымкент маңындағы Қатын көпір ауылы маңында 10 - 18 ғасырлар ескерткіштері зерттелді. Бекініс, қала орындары, табылған археологиялық заттай деректер Сыр бойында мәдениеттің жоғары дамығандығын көрсетеді. Көне қала орындары мен атаулары араб-парсы (10 - 12 ғ.) саяхатшыларының жазбаларындағы аттарына сәйкес келеді. Дереккөздер
Леонид Владимирович Гербановский

Леонид Владимирович Гербановский (20.7.1912, Полтава қ. -6.9.1943, сонда) - кескіндемеіні.Полтава Пионерлер үйі жанындағы студияда оқыған (1929 - 1930). 1933 жылдан Алматыда тұрып, респ. газеттерде ("Социалистік Қазақстан", "Лениншіл жас", т.б.) жұмыс істеді. Гербановскийдің тушь және қарындашын салған "Сайгүлік мінген шабандоз-дар" (1933), "Қазақ портреті", "Атты әскер" (1941), "А.Ғалымбаева портреті" (1939) атты акварель "Қария портреті", "Есік қөлінде" (1938), "Кеш" (1939), "Жарыс ипподромында", "Қала пейзажы" (1940), т.б. кесқіндемеліқ-гравюралық туындылары Қазақстан Мейл. өнер мұражайында сақтаулы. Дереккөздер
Индексациялау

Индексациялау - индекстарды пайдалану. Индикатор - 1. зерттеу нысанының күйін немесе үрдіс етуінің сапалық өзгеруін көрсететін зат,немесе құрылғы; 2. индикаторлық диафаммасын сызу үшін және қозғауыш цилиндрінде қысымды өлшеуге арналған кұрал. Дереккөздер
Елена Николаева

Елена Павловна Николаева (1940) - қолөнер шебері. Алматы көркемсурет (1962), Санкт-Петербургтегі жоғарғы көркем-өнеркәсіп училещесін бітірген (1967). 1967 жылдан шығармалы жұмыста болды. 1972 - 1976 ж. Алматы көркемсурет училещесінде ұстаздық етті. Николаева негізінен дәстүрлі халық өнерін дамытуға үлес қосты. Оның "Шекспир" панносы (1970), "Сәндік портреттер" (1973), "Жаңарған өлке" (1979) триптихы, "Монтажшылар" (1984) композициясы, "Жеңіспен оралды" (1985), т.б. гобелендері бар. 1981 ж. "Қазақстан" қонақ үйіндегі (Алматы) "Қазақстан" гобелінен (басқалармен бірге) Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілді. 1993 ж. Ресейге қоныс аударды. Дереккөздер
Автобус кузовының бүйіpi

Автобус кузовының бүйіpi - автобус кузовтың бүйір бөлігі, алдьңғы, артқы және кузовтың төбе жақтарымен шектелген. Сілтемелер * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D0%BE%D0%B2 кузов] Дереккөздер
Марк Павлович Павлов

Марк Павлович Павлов (7.11. 1918 ж.т., Одесса қаласы) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1986). Одессаның азаматтық және коммуналдық құрылыс инженерлері институттын бітірген (1941). 1957 - 64 ж. КСРО Құрылыс-архитекторы академиясының қазақ бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер, 1964 - 79 ж. Қазақ сауда құрылысын жобалау институттының бөлім меңгерушісі, 1979 жылдан Алматы мемлекеттік жобалау институттында архитекторлар тобының жетекш. болған. Оның қатысуымен бұрынғы Қазақстан КП ОК-інің ғимараты мен Республика алаңының (КСРО Мемлекеттік сыйлықың , 1982), Қазақстан ғылым академиясының 2-кезектегі бөлігінің, Сауда орталығы кешенінің (бәрі де Алматы қаласында) және т.б. құрылыстар жобасы жасалды. Дереккөздер
Гистрион

Гистрион -1) комедиялық-тұрмыстық сахналарда ойнаған Ежелгі Рим актері; 2) Ертедегі орта ғасыр дәуірінде өмір сүрген кезбе халық актері (9-13 ғ.). Ол - музыкант, әңгімеші, биші, жануарларды қолға үйретіп машықтандырушы болған. Францияда оны -жониф, Германияда-шпиль-ман, Польшада - франт, Ресейде - скоморохтар, Қазақстанда - қуақы, қу, Тәжікстанда - масқарапоз, Өзбеқстанда - қызықшы деп атаған. Кезінде шіркеу мен билеуші таптың қудалауына ұшырады. Дереккөздер
Павильон

Павильон ( -шатыр) # архитектураның шағын түрлеріне жататын оқшау тұрған ғимарат. Ежелгі Шығыс елдеріндегі ғибадатханалар мен сарайлардың дені павильон үлгісінде тұрғызылды. Павильон Англия мен Франция (17 - 18 ғ.), Ресейде (18 ғ. мен 19 ғасырдың 1-ширегі) сарай ансамблі, сондай-ақ, парк құрылысының құрамды бөлігіне айналды; # ірі ғимараттың бір бөлігі. Көбіне жеке шатырмен жабылды; # көрме экспозициясына, кино түсіруге, кейде сауда-саттыққа арналған тұрақты, уақытша құрылыс; # ғимарат интерьерін бейнелейтін театр декорациясы. Сахнада тұңғыш рет 1974 ж. неміс актері әрі режиссері Ф.Л. Шредер қолданды. Декорация павильонын қолдану әсіресе түр-мыстық және психол. драмаларды қоюмен байланысты кең өріс алды. Дереккөздер zh-yue:亭
Ылай топырақ

Ылай топырақ - ылғалдылыктың тұрақсыздану кезінде көлемдік өзгерістерге зор бейімі бар топырақ, дымқылдану кезінде орамдылықтан айырылады және жылжымалы күйіне ауысады; жолдарға себуге қолданылмайды. Дереккөздер
Жанша Арыстанова

Жанша Арыстанова(1895, қазіргі Қызылорда облысы Қазалы ауданы Абай ауылы - 1964, Алматы) - халық қолөнер шебері. Ұлттық ою-өрнектер салып текемет, сырмақ жасап, алаша, басқұр, ши тоқырай. Арыстанованың құс, түйе, жылқы, т.б. жануарлардың суретін ойып сырған сырмақтары мен тұмарша, қошқар мүйіз, ағаш жапырақтарын салған теңдеме ою, жүздеме ою, сыңар ою түрлерімен әшекейленген текеметтері халықтың қолөнер қазынасын байытты. 1961 - 64 ж. Республикалық қолөнер шеберлерінің көрмелеріне қатысты. Арыстанова туындылары Қазақстан мемлекеттік өнер мұражайында сақтаулы. Дереккөздер
Ернеу

Ернеу- # объектің сыртқы тік беті немесе қабырғасы; # көліктік құралдық бүйір беті. Түрлері * Жүк көтергіш ернеу - жүктік автомобильдің артқы ернеу. * Қосымша ернеу- көліктік құралдың негізгі ернеу платформасының бағыттаушысына қосымша босатқыш ернеу кондырылған. * Доңғалақ тоғыныңың ернеуі - доңғалақ шинасының ернеуіне, ернеу қабырғасының тік бүйірі тартылған. * Платформа ернеуі- жүк автомобилінің ернеу платформасының шет бойымен қозғалғыштың, қозғалмайтын немесе босатқыш тік қабырғасы. * Шина ернеуі - доңғалақ тоғынның ернеуіне шина каптамасының жартысы тартылған. * Ернеу ұлғайтқыш – шина қаптамасының ернеуін айырғанда және тексергенде қолданылатын станок. Дереккөздер
Глиптика

Глиптика ( - оямын, қашаймын) - асыл тастарға бедер салу өнері. Таяу Шығыс елдерінде б.з.б. 4-мыңжылдықтан бастап терең ойылып жасалған бейнелер (инталиялар), өрнекті тастар (геммалар) кең тараған. Ежелгі Грекияда Глиптика өнері үлкен шеберлік деңгейіне жетті. Б.з.б. 4 ғ-дан камеилар - бірнеше қабат тастан жасалған бұдырлы геммалар тарала бастады. Глиптика Солт. Қара т. бойында Қаптауы елдерінде, орта ғасырларда Шығыста, Қайта өркендеу дәуірінде, қлассицизм дәуірінде Еуропада жақсы дамыды. Дереккөздер
Зәйд ибн Әли

Шииттердің 5-имамы,Мұхаммед әл-Бәкірдің (732 ж.ө.) бауыры,Исламдағы шииттік ағымның негізгі тармақтарының бірі - зайдшілдер көсемі.Пайғамбар отбасының ұрпағы ретінде халифатты басқарудан үміттенген ол 739 ж.Омейя әулеті билігіне қарсы шыққан Куфа қаласындағы көтерілісті басқарды.Мұхаммед әл-Бәкірдің марғаулығына көңілі толмаған шииттер 3аин бин Әлиді имам деп танып, оның төңірегіне топтасты. Алайда, он айдан кейін көтеріліс күшпен басылды. 3аин бин Әлидің өзі 740 ж. қаңтарда болған ұрыста қаза тапты. 3аин бин Әли Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбардың қызы Фатима мен күйеу баласы Әли әулетінен тараған "кез келген адам имам бола алады" - деп есептеді. Ол халифатқа билік жүргізудің ең шешуші шартты - биліктен "үміткердің қолына қару алып күресуі" депесептеді. Мутазилашылар мектебін құрушылардың бірі - Уәсил бин Атаның(748 ж.ө.) шәкірті болған 3аин бин Әли мутазилашылар ілімінде «аса қадірлі адам» делініп, оның «өзгелерден артық» имам екендігі туралы қағида айтылады.Оның әл-кадар жөніндегі түсінігі, ой топшылауы мутазилашылардан көп алшақтаған жоқ. Мұның өзі 3аин бин Әлиді жазушылардың арасында мутазилашылдық көзқарастың тарауына әсер етті. Дереккөздер
Үшінші симфония (Қожамияровтың симфониясы)

"Үшінші симфония" Қожамияровтың симфониясы (1981; Қазақстан Мемлекеттік сыйлық, 1984). Алғаш 1981 жылы Қазақ академиясының симфониялық оркестрі (дирижері Т.Мыңбаев) орындады. Симфонияда осы заман адамдарының бай рухани өмірі, дүниетанымы жарқын, жасампаздық пафоста шынайы көрініс табады. Шығарма 3 бөлімнен тұрады. Симфонияның 1-ші және 2-ші бөлімдерінде ұйғыр халық музыкасына тән дәстүрлі характердегі ән-би түрі басымырақ болса, шығарма финалы лирикаласы әуенге толы адажиомен алмасып, көпшілік билердің жігерлі де әсерлі ырғағынан құрылған. Мұнда уссулдың кеңінен колданылуы, монодиялық әуеннің және жеті баспалдақты диатоникалык халықтық ладтың басымдылығы, сондай-ақ, монотематизм (жеке тақырыптық) мен рондалық композиция - шығарманын мұқамға жақындығын айқындай түседі. "Үшінші симфонияның" драматургиясында еуропаның классикаласы симфонизмі мен шығыстың дәстүрлі музыкалық ойы (макомат) сәтті шендестіріліп жинақталған. Дереккөздер
Меңтай Смағұлұлы Өтепбергенов

Меңтай Смағұлұлы Өтепбергенов (7 тамыз 1946, Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Беген ауылы - 5 қаңтар 2016 жыл, Алматы) — киноактер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1996). Өмірбаяны * Мәскеу цирк училищесінің Алматыдағы филиалылының клоунада және пантомима бөлімін (1968) * Бүкілодақтық кинематография институттын бітірген (1974). * 1969 -70 ж. Гүлдер" ансамблінде өнер көрсетті. * 1974 жылдан" Қазақфильм" киностудиясының актері. Шығармашылығы Ол 40-тан астам киноға түскен. "Біз - ересектер" (1980), "Жаушы" (1980), "Ақ шаман" (1983), "Жеңімпаз" (1984), "Интердевочка" (1991), "Шанхай" (1996), т.б. фильмдерінде ойнаған. * Сондай-ақ, О. "Маркалардағы әлем киносының тарихы" атты кітаптың авторы. Кітаптың тұсаукесер рәсімі Канн қаласындағы 51-ші Халықар. кино-фестивалінде өтті. * ҚР Кинематографистері одағының хатшысы (1999-2001). Марапаттары * «Құрмет» орденімен * «Қажырлы еңбегі үшін. * В.И. Лениннің туғанына 100 жыл мерейтойы құрметіне» (1970) медалімен марапатталған. * ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1996). * Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. * Құлагер-2009″ Ұлттық кинематография сыйлығының лауреаты. Отбасы Үйленген. Жұбайы - Таумурзина Айша (1949 жылы туған), Қазақ радиосының режиссері. Ұлдары - Өтепбергенов Серік (1974 жылы туған), кинорежиссер; Өтепбергенов Берік (1982 жылы туған), клиптер мен жарнама роликтерінің режиссері. Дереккөздер
Автомобиль аккумуляторының батареясы

Автомобиль аккумуляторының батареясы - қысқа уақытта үлкен зарядсыздану тогын берудің жұмыс істемейтін қозғауышқа құралдың электрлік қоректенуге және қозғауыштың оталдыруын қамтамасыз ететін аккумуляторлық батарея. Дереккөздер
Геннадий Николаевич Новожилов

Генадий Николаевич Новожилов (1910-1996) - кинооператор, кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1959). Бүкілодақтық кішематография институтын бітірген (1932). Онер жолын "Ленфильм" киностудиясында кинооператордың көмекшісі болып бастайды. 1938 ж. Алматыға келіп киношежіре студиясында еңбек етіп, 20 жылдан астам "Кеңестік Қазақстан" киножурналын түсіреді. Ол Ж.Жабаев, Қ.Сәтбаев, К.Байсейітова, К.Әзірбаев, т.б. көрнекті өнер қайраткерлерімен кездесіп, фильмге түсірген. 1950 жылдардың басында режиссура саласына да ден қойып. 30-ға жуык деректі фильмдерді ("Екібастұз" (1956), "Ән қанатында" (1960), "Көгілдір Алтай" (1966), "Жамбыл мұражайы" (1970), "Қазақстан күріші" (1980), т.б. қойды. Ол бірнеше кітаптын ("Нысанада-өмір" 1987, т.б.) авторы. Дереккөздер
Глиссандо

Глиссандо ( - сырғу, тайғанау) - музыка өнеріндегі орындаушылық тәсіл. Аралық дыбысты айқын білдірмей, еппен, баяу сырғу арқылы бір дыбыстан екінші дыбысқа көшу әдісін білдіреді. Музыка аспаптарда (ішекті аспаптарда, арфада, фортепьянода, үрмелі аспаптарда) ойнағанда және вокалдық өнерле қолданылды. Ол айқын нақышты, нәзік дыбыстарға бай шығыс музыкасында ерекше дамыған. Дереккөздер
Сапар Өтемісов

Сапар Өтемісов (1943-2025) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. Түркістан облысы драма театрында еңбек етіп келеді. Таңдаулы рольдері қатарында Сырым (М.Әуезовтің "Қарагөзінде"), Ақан (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Сағьш (Н.Оразалиннің "Шырақ жанған түнінде"), Сері (А.Сүлейменовтің "Кегінде"), Подколесин (Н.В. Гогольдің "Үйленуінде"), т.б. бар. Өтемісов - лирик. ыңғайдағы актер. Гастрольдік сапармен Қазақстанның бірқатар аймақтарында, Алматыда болып өнер көрсеткен. Дереккөздер
Татьяна Петровна Баненко

Татьяна Петровна Баненко(25.5.1947 ж.т., Самарқанд облысы Ломақино а.) - актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1969). 1969 - 89 ж. Орыс балалар мен жасөспірімдер театрында, 1989 жылдан Орыс академиялық драма театрында актриса. "Жігер" жастар байқауының жеңімпазы. Дереккөздер
Қажы Бекташ Уәли

Бекташ, Хаджи Бекташ Уали Нишапури Хорасани (1209, Нишапур- 1271) — бектешия сопылық бауырластығының негізін қалаушы, түркілер арасынан шыққан діндар ғұлама. Аңыз бойынша, ол Қожа Ахмет Ясауидің шәкірті (немересі деп те айтылады) саналады. Ұстазы оған «Рум еліне барасың» деп бата берген. Сондай-ақ Бекташтың ұстаздары ретінде Лұқман Пәренде және Баба Илмас-и Хорасанидың аттары айтылады. Бекташ Ясауи ілімін жалғастырып, Орталық Азия мен Кіші Азияның (Анадолы) рухани байланыстарын нығайтуға үлес қосқан. Шыңғыс хан империясы кезінде Хорезм, Мауереннахр өлкелерінің тұрғындары мен көшпелі түркі тайпаларының бір бөлігі оңтүстік бағытқа ауа көшкені белгілі. Сол кезде Бекташ Хорасан (Иран) мен Әзірбайжан арқылы Анадолы жеріне қоныс аударады. Мұнда әулие атанып, қарапайым халық арасында зор беделге ие болады. Бекташтың көзқарасы мен өмірбаяны жайында бізге толық жеткен жоқ. Жалпы, Ясауи ілімін қаландария жолын ұстанушылардың және шииттердің кейбір идеяларымен ұштастырған. Дереккөздер
Құмды топырақ

Құмды топырақ - өзара байланысы жөқ, су өткізгіш, мұзданғанда ылғалдылықты жинауға бейімделмеген, ылғалды жерге себуге үшін ең жақсы материал, бірақ су бұзып кететіндіктен бекітуді талап етеді. Дереккөздер
Төребай мазары

Төребай мазары - 18 ғасырдың 2-жартысына жататын архитектуралық ескерткіш. Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы Мәстексай ауылынан шығысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Ескерткіш, жоба бойынша, төртбүрышты (6,0x6,0 м) мазар түрінде салынған. Кірер есігі қазір сақталмаған, оңтүстік қабырғасында болған тәрізді. Қалған үш қабырғасы жарым-жартылай сақталған. Дереккөздер
Захабийа

ЗАХАБИЙА - кейінгі парсы әдебиеттеріндегі кубра увийа бауырластығының жалпы атауы. 3ахабийа тарихы екі кезеңнен тұрады:біріншісі - құрылған күнінен бастап, бауырластықтың ең соңғы басшысы, 3ахабийаның негізін қалаушы деген жоғары мәртебеге қолын жеткізген силсилада басшылық жасауға ресми рұқсат алған Аға Мұхаммедһашим Даруиш-и Ширази қайтыс болған 1785 жылға дейінгі мерзімі; екінші кезең -XVIII ғ-дың соңынан бастап, қазіргі кезге дейінгі уақытты қамтиды. Бұл кезеңде 3ахабийаға Аға Мырза Абд ан-Нәби Ширази (1815 ж.ө.) басшылық етті.XIX ғ-дың екінші жартысынан бастап,3ахабийа белсенділігімен, өз идеяларын таратумен және мүшелерін жер-жерге жіберіп насихат жүргізумен ерекшелене бастады. XX ғасырдың 70-жылдары олардың саны 3 мыңға жетіп, Ширазда сондай-ақ Тегеранда орын тепті. 3ахабийа Әли б. Әбу Тәліпке сиынып, соны насихаттады. Оның бойында Пайғамбар мен «әулиенің» қасиеттері ұштасқан деп есептеді. Олар «жасырын» имамды да осы дәрежеде құрмет тұтты.Шариғатта жазылғандарды қатаң ұстау -олардың мистик, сапар барысындағы танымдарының негізі болды. 3ахабийа пікірі бойынша имамдар мен кейбір Пайғамбарлар оларға Құдай сыйлаған уилайат-и шамси немесе уилайат-и кулли, күнәлардан адал, пәк ілімнің иегерлері болып табылады. Бұл ілім оларға болмысына дейін-ақ дарыған деп пайымдалады. 3ахабийа жетекшілері өз кезегінде уилайат-и камариге немесе уилайат-и джузиге иегер. Өйткені олар «жасырын» имамға тән білімнің иесі,демек оның тәңірі атынан адамдарды шынайы жолға бастауға бірден-бір құқығы бар. Захабийа - дауыстап зікір салуды да,жеке түрде, тыныштықта іштей ұюды да жүзеге асырады. 3-ның өсиеттерінде үнсіз зікір салу барысында тәлімгердің немесе хұтбаның бейнесін еске түсіруге түзілді-кесілді тыйым салынады.Захабийа сақал өсірмейді, мұрт қоймайды, кездесу кезінде бір-біріне қол беріп амандасу қалыптасқан. 3ахабийа бойынша қайыр сұрауға және кез - келген зікірдің кезінде сезімді қозғайтын,есіртетін нәрселер пайдалануға тыйым салынады. Дереккөздер
Химиялық реакциялардың типтері

Қосылу реакциясы Қосылу реакциясы нәтижесінде бірнеше (жай немесе күрделі) заттардан бір күрделі зат түзіледі. А+В->С A+B+C->D Мысалы: Ғе + S= FeS жай + жай = күрделі зат СаО + Н 2 0 = Са(ОН) 2 күрделі + күрделі = күрделі зат СаС0 3 +С0 2 +Н 2 0=Са(НС0 3 ) 2 күрделі заттар = күрделі зат 2SO + О = 2S03 күрделі + жай = күрделі Айырылу реакциясы Айырылу реакциясы нәтижесінде бір заттан екі немесе одан да көп заттар түзіледі (күрделі немесе жай). АВ--->А+В АВС---> А+В+С Мысалы: СаСО 3 ^СаО + С0 2 бір зат = екі зат 4HN03 = 4N02+2H20+02 күрделі зат = бір зат Орын басу реакциясы Орын басу реакциясы жай және күрделі зат арасында жүреді, жай зат күрделі заттың құрамындағы бір элемент атомының орнын басады. А+ВС -> АС+В Мысалы: Н 2 +СuО -> Н 2 0+Сu жай зат + күрделі зат -> күрделі зат + жай зат Fe+CuS0 4 = FeS0 4 +Cu жай зат + күрделі зат = күрделі зат + жай зат Алмасу реакциясы Алмасу реакциясы кезінде екі күрделі заттың кұрам бөліктері орын алмастырады: AB+CD = AD+BC Мысалы: CuO+2HCl = CuCl 2 +Н 2 0 күрделі заттар = күрделі заттар AgN0 3 +NaCl = AgCl+NaNO 3 күрделі заттар = күрделі заттар Дереккөздер
Автомобиль қауіпсіздігі

Көліктік құралдың ішкі қауіпсіздігі — кузов ішіндегі жарақаттану элементтерін болдырмайтын, жүргізушіге және жолаушыларға шамадан артық соқтығыстарды азайтатын құралдар жиынтығы. Көліктік құралдың апатқа ұшырағаннан кейінгі қауіпсіздігі - жолдық көліктік апаттық оқиғалардың ауырлық зардаптарын азайтатын көліктік құралдың қасиеті (мысалы, авариялық сигналдар және отқа қарсы шаралар). Көлік құралдарының экологиялық қауіпсіздігі - қоршаған ортаға жағымсыз деңгейде әсерлерді төмендететін көлік құралының қасиеті. Көліктік құралдың белсенді қауіпсіздігі - жолдық-көліктік апаттың болу ықтималын азайтатын көліктік құралдың қасиеті. Тағы қараңыз * Автомобильдің белсенді қауіпсіздігі * Жол жүрісі қауіпсіздігі * Жол-көлік оқиғалары Дереккөздер
Өрістілік

Өрістілік, перспектива ( - анық көріп тұрмын) немесе Аксонометрия - кеңістіктегі көлемді денелерді бейнелейтін әрі олардың кеңістіктегі құрылымын ескере отырыи орталық жобалау өзгерістеріне негіздейтін тәсіл. Өрістілік Ежелгі Египет (Мысыр) пен Грекияда пайда болды. Кейіннен Қайта өркендеу дәуірінің суретшілері Пьеро делла Франческа, Леонардо да Винчи, А.Дюрер, т.б. еңбектерінде өрістілік жүйесі дами түсті. Аксонометрия — тікбұрышты координаталар жүйесімен байланыстырьшған бұйымның жазықтықтағы кескіні. Аксонометрияда бұйыммен бірге координаталар жүйесі де кескінделеді. Аксонометрияны тұрғызу үшін бұйым координаталық жазықтықтардың біреуіне тікбұрыштап проекцияланады. Одан кейін бұйымның, оның тікбұрышты проекциясының және координаталар жүйесінің аксонометриялық проекциялар жазыктығындағы проекциялары салынады. Сондықтан аксонометрияны аксонометриялық проекциялар дейді. Бұйымның аксонометриясына түсіну, оның өзара перпендикуляр жазықтықтардағы проекцияларынан тұратын сызбасына Караганда, оңай. Осыған байланысты Аксонометрияны көрнекі кескіндер қатарына жатқызады. Аксонометрияны қиғашбұрышты, параллель, стандарт, тікбұрышты және центрлік деп ажыратады. Аксонометрия- параллельді проекциялау аркылы елшемдерді проекция естерінің бағытымен белгілі бір шамаға өзгерте отырып заттардың бейнесін сызып көрсету әдісі. Дереккөздер Дереккөздер
Нота жазуы

Нота жазуы, нотация ( - жазу, белгі) - музыканы жазу үшін қолданылатын графикалық белгілер жүйесі. Нота жазуы көне заманда әріптік және невмалық нотация түрінде (сызықшалар, нүктелер, үтірлер, т.б.) болды. Ежелгі Грекияда дыбысты белгілеу үшін әріптік жүйе қолданылды. Бұл жүйе дыбыс жоғарылығын ғана көрсетіп, оның ұзақтығын көрсете алмады. Сондықтан бұл нотаңия 10 ғасырға дейін яғни диатоник. гамманың ноталарын латын әрпі мен белгілегенше сақталып келді. Орта ғасырда музыканы ерекше белгілермен (невмалар) жазу тәсілінің кеңінен тарауы нота жазуының дамуында ерекше роль атқарды. Кейіннін дыбыс жоғарылығын дәлме-дәл көрсету үшін көлденең сызықтарды пайдалана бастады. 11 ғасырда итальян музыка теоретигі Гвидо д'Ареңгер 4 сызықты нота жүйесін қолданды. Сызықтардың басына дыбыстардың жоғарылығын айқындайтын әріптік белгілерді орналастырды; бұл әріп-белгілер осы күнгі музыка кілттердің нұсқасы еді. 14 ғасырда нота жазуына 5-сызық қосылып, невмалық белгілер невмалық белгілердің орнын төртбұрышты бүркеншігі бар ноталар қолданылды. Григориандық хоралды жазуда кеңінен қолданылған бұл жүйе хоралдық нотаңия деп аталды. Бұдан кейінгі кезеңде дыбыстың жоғарылығымен қатар оның үзақтығының де көрсететін жүйе мен зуралық нотация пайда болды. Ресейде 5 сызықты нота жүйесі 16 ғасырдың басында Киевте, 17 ғасырда Мәскеуде пайда болды. 18 ғасырға дейін аспаптық музыканы нотаға түсіру үшін табулатура деп аталатын цифрлық бас қолданылды. Өзінің өте қысқа түрде белгілеу қасиетіне байланысты әріптік нота жазуы музыка-теор. еңбектерде әлі күнге дейін қолданылады. Нотанядағы әріптік әдіс белгілі бір өз-герістермен Үндістанда қазір де қолданылады. Нота жазуындағы цифрлық жүйе халық аспаптарына (балалайка, домбыра, т.б.) арналған әдебиеттерде қолданылады. Сокыр адамдар үшін де нота жазуы бар. Нота жазуында қысқарту белгілері қолданылады. Дереккөздер ru:Нотация
Лидия Ивановна Гончарова

Лидия Ивановна Гончарова (2.3.1921, Алматы - 30.11.1991, сонда) - музыкатанушы, өнертану канд. (1969). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, проф. А.Жұбанов класы бойынша) бітірген (1947). 1947 -1969 ж. консерваторияда оқытушы, 1969 - 1972 ж. музыка тарихы мен теориясы фильдеканы, 1970 жылдан доцент болды. Оның Қ.Жандарбеков, А.Жұбанов, Е.Г. Брусиловский, т.б. жазған зерттеу мақалалары ұжымдық жинақтарда жариялайды. Қазақстан Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1990) марапатталған. Дереккөздер
Өрісті кескіндеме

Өрісті кескіндеме - 17 - 19 ғасырлардың басында қалыптасқан кескіндеменің бір түрі. Өрісті кескіндеме бір-бірінен алшақ мынадай ұғымдардың басын біріктіреді: 1) негізінен 17-18 ғасырларда Италияда дамыған архит. көріністі пейзаж және фантастик. архитектуралық пейзаж. Петербург Көркем-сурет академиясында 18-19 ғасырлардың басында өрісті кескіндемеші-суретшілерді даярлайтын арнаулы класс болды. 2) Интерьер кескіндемесі. 17 ғасырда Голландияда дамыды; Ресейде А.Г. Венецианов мектебі өкілдері осы салада көп еңбек етті. 3) Сән және театр декорациясына арналған кескіндеме (17 -18 ғ-лардағы Италия суретшілері Адель Поццо, Бибиен әулеті т.б.). Өрісті кескіндеме шеберлерінің шығармғы кескіндемеде кеңістікті дәл бейнелеуге үлкен үлес қосты. Дереккөздер
Сүйрету

Сүйрету - өздігінен қозғалатын көліктік кұралдың, өздігінен қозғалуға жарамай қалған, бірақ доңғалақтары бар, көлікті тіркеп тасымалдауы. Түрлері Арқанмен сүйрету- сым арқанмен тіркеп сүйретіп тасымалдауы, бұл тәсілді тек рөлдік және тежеуіш жүйелері ақаусыз жұмыс атқаруға мүмкіншілігі бар көліктік кұралдарды сүйретуге пайдаланады. Қатты тартқышпен сүйрету - қатты шыбықты пайдаланып тіркеп сүйретіп тасымалдауы;бұл тәсілді рөлдік жүйесі ақаусыз жұмыс істейтін көліктік кұралдарды сүйретуге пайдаланады. Дереккөздер
Өру

Өру - жұмсақ материалдардан қолмен шалып біріктіру арқылы бұйым жасау тәсілі. Өру тәсілі жер жүзіндегі барлық халықтар арасында ертеден таралған. Мыс., қамыстан бойра, көк шыбықтан себет тоқу неолит дәуірінен мәлім. Өру әсіресе теңіз жағалауындағы елдерде кеңінен таралған. Олар өру арқылы үй тұрмысына, теңіз шаруашылығына қажетті бұйымдар жасаумен қатар, түрлі өсімдіктердің сабағы мен талшығынан өріп, шарбақ, көк шыбықтан өріп арбаға қорап, таспадан өріп ер-тұрман, жегу әбзелдерін әзірлеген. Қазір бұйым өріп тоқу әдісі өнеркәсіп салаларында машинамен жасалады. Мыс., қабағы аршылған көк шыбықтан орындық, кресло, балалар арбасына қоранша, ыдысаяқ, т.б. бұйымдар салуға арналған сандықша, себет тоқылады. Дереккөздер
Жұпар Манапова

Жұпар Манапова (25 желтоқсан 1925, Алматы — 10 шілде 2006) - актриса, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1980). Ысты руынан шыққан. * Алматы музыка училищесін бітірген (1947). * Орал облыстық музыка комедия театрының құрамына кабылданды. Осы театр сахнасында койылған Р.Фримл мен Г.Стотхарттың опереттасында тұңғыш рет Роз-Маридің ролінде ойнады. * 1948 жылдан Атырау облыстық қазақ драма театрында актриса. Рольдері Қыз Жібек, Баян (Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібегі" мен "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында"), Тоғжан (М.Әуезовтің "Абайында"), Лағыл (Ә.Әбішевтің "Кім менің әкем?" спектаклінде: осы рөлі үшін 2-Республикалық драма театрлары байқауының лауреаты атанды, 1950), Комиссар (В.В. Вишневскийдің "Оптимистік трагедиясында"), Аркадина (А.П. Чеховтың "Шағаласында"), Лидия (А.Н. Островскийдің "Ұшынған ақшасында"), Маруся (А.А. Дударевтің "Тоскауылында") т.б. "Құрмет белгісі" орденімен жөне медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жабарут

Жабарут- Құдайлық есімдер мен сипаттар әлемі. Жабарут әдемі физикалық және метафизикалық әлемдердің ортасындағы аралық әлем. Бұл тұрғыдан алғанда ғайып-бұйрық-зат-малакут-лаһут-көңіл-рух әлемдері уақытсыз, ешқандай құралсыз тікелей жаратылған, ал мулк, насут, топырақ және шахадат әлемдері Тәңірдің бұйрығымен белгілі-бір уақыт ішінде себептер арқылы болмысқа айналған. Дереккөздер
Өрнектеу

Өрнектеу, орнаментика ( - әшекейлеу) -музыкалық әуенді әшекейлеу тәсілдері туралы ілім. Өрнектеу ең алғаш музыкалық шығарманы көркемдеудің импровизациялық тәсілдерінің бірі ретінде қолданылды. Бертін келе көркемдеу тәсілдері бір жүйеге түсіп, нотада көрсетілген арнайы белгілері пайда болды. Өрнектеу франңуздың клавесин үшін жазылған музыкаларында кең қолданылады. Вокальдық музыкадағы өрнектеу Итальян операларынан айқын көрініс тапты. Әуендік фигураңия, фиоритура, виртуоздық пассаждар, колоратуралар Өрнектеудің дамыған түріне жатады. Дереккөздер
Өрмек тоқушы

Өрмекші — өрмек тоқитын маман. Өрмек тоқу ерте заманнан келе жатқан қолөнері. Өрмекші жүнді түтеді. Оны шүйкелеп иіреді. Иірілген жіпті бояп немесе бояусыз домалақтап өрмек құрады. Дайын болған өрмекті алдымен бетін күзу жіпке қаратады, күзуге байланған астыңғы, үстіңгі жіпті адарғы арқылы кезек айқастырады, сонан соң арасынан арқау жіпті өткізеді де, арнайы қылышпен соғыи, кайталап тоқи береді. Өрмекші басқұрды, бауды түрлі-түсті боялған жіптен санап теру арқылы өрнекті өрмек бетіне қоса түсіріп отырады. Дереккөздер
Владимир Павлович Манихин

Владимир Павлович Манихин (31.3.1927 жылы туған, Ресей, Новосибирск қаласы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі. Новосибирск драма театры студиясын бітірген (1947). Ол Новосибирск, Иркутск, Ярослав, Таганрог, Алматы театрларында өнер көрсетті. Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Билқис

Билқис - мұсылман аңызының кейіпкері, Құранда аталатын Саба падишасының есімі. Сүлейменнің ұлылығы туралы әңгімеге байланысты Құранда оған қызмет еткен көкектің патшаға Саба еліне барғаны жөнінде айтатыны бар. Онда адамдарды «бүкіл сыйға ие» және өзінің халқымен бірге шайтанның арбауына түскендіктен Аллаһқа емес. Күнге табылатын әйел билейді. Сулеймен көкек арқылы падишаға хат жолдап, оған өзіне бағынуды бұйырады. Жақын адамдарымен ақылдасқаннан кейін падиша патшаға сыйлық жібереді. Бірақ патша елшілерді күдікпен әрі салқын қабылдап, Сабаны жаулап алуға әскер жіберетінін мәлімдейді. Аңыз әңгімеге қарағанда падиша Сүлейменге өзі келген көрінеді. Патшаға көмектесуші сиқыршылар мен жындар падишаны тағымен қоса көзді ашып жұмғанша осында жеткізеді. Оны сарайга алып кіреді. Асыл шыны төселген еденді «су көлшігі» деп ойлап; «тізесін айтқанын» байқамай қалады. Бар ісіне Аллаһ жар болған Сүлейменнің осындай құдіреттілігі мен айлакерлігінен кейін падиша өзінің қателескенін мойындап Аллаһтың алдында бас иіпті делінеді. Билқис туралы аңыздың бірнеше түрі бар. Дереккөздер
Райман (Рымжан) Ақтайқызы Барлыбаева

Райман (Рымжан) Ақтайқызы Барлыбаева (1878, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл қ. - 19.7. 1969, Алматы) - оюшы, кестеші. Барлыбаева кезінде қазақтың ұлттық "қошқар мүйіз" өрнегінің сан алуан түрлерінің үлгісін жасаған. 1926 ж. Парижде өткен дүниежүзілік этнографиялық көрмесіне қатысып, кестелі тұскиізі үшін халықаралық жүлдеге ие болды. 1958 ж. Барлыбаеваның 80 жасыңда тіққен кестесі Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық қолданбалы өнер қөрмесінде бәйге алды. Оның жасаған біраз ою-өрнегі мен кестесі Қазақстан мемлекеттік орталық мұражайында сақтаулы. Дереккөздер
Әбу Йазид әл-Бистами

Бистами, Әбу Йазид Тайфур б. Иса (туған жылы белгісіз - 875 жылы өлген) - парсының даңқты мистигі, ол қайтыс болғаннан кейін ұйымдасқан тайфурийаның сопылық бағытының эпонимі, мұсылман мистика ілімінің негізгі ағымдарының бірінің негізін қалаушы. Б-дің екі ағасы - Адам мен Әли де сопылық жолын таңдады. Бистами бүкіл өмірін Бистамда өткізіп, сонда дүниеден өткен. Бистамиді мистика іліміне баулыған тәлімгер Әбу Әли ас-Синди сопы. Тәлімгер араб тілін білмегендіктен, Бистами оған Құран оқуға, Құдайға құлшылық етуге қажетті аяттарды үйретті, өз кезегінде тәлімгер Бистамиге мистика әлемінің есігін ашты. Әбу Әли ас-Синдидің түп негізі Үндістаннан шыққан дегенді сылтау етіп, кейбір Ислам танушылар Бистамидің идеясындағы монизм үндістердің мистик, философиясынан тараған деген тұжырым жасады. Бистами іліміне ең алдымен асқан қуанышты күйге бөлену және Құдайға құлшылық етуден, махаббаттан мас болу тән. Олардың пайымдауынша өзін-өзі ұмытыл, естен тана сүю түптің-түбінде Құдаймен біте қайнасуға алып келмек. Өз басынан өткізген тәжірибе жасау ахуалына сүйене отырып Бистами Құдайдың бірлігі туралы ойға терең берілген жағдайда адам өзін-өзі толық жоғалтады, оны өзі де айқын сезеді деген қорытындыға келді. Жалпы алғанда Бистами сопылыққа қатысты жекелеген түсініктерді қалыптастырғанымен, бас-аяғы жинақы бүтін бір ұғымға не өз доктринасын, мистикалық теориялық жүйе жасай алмады. Кұдайға, адамға тән нәрселер арасын, яғни рухани және материалдық бастауларды біріктіруге әрекеттенген ол бәрібір дуализмнің ауқымынан шыға алмады. Бистамидің артында еңбектер қалған жоқ. Бізге дейін оның 500-ге жуық нақылдары жетті. Бұларды сопының төңірегіндегілер, оның өсиетін тыңдаушылар қағазға түсірген. Нақылдарды оның шәкірті, немере інісі және көмекшісі Әбу Мұса Иса б. араб, парсы тілінде хатқа түсіріп, әйгілі әл-Джунайдқа табыс еткен. Ол нақылдарды араб тіліне аударып, түсінік жазған. әл-Джунайд аударып, түсінік жазған нақылдардың кейбірі ас-Саррадж, әл-Кушайри, ас-Сулами және әл-Худжуири еңбектерінде орын алып, б. з-ға жетті. Дереккөздер