kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қайырғазы Имашев

{{Әскери қайраткер } { style="background:transparent" } }} Қайырғазы Имашев (5 мамыр 1924, Казталовка ауылы, Орал облысы, Қазақ КСР— 30 наурыз 1980, Саратов облысы, КСРО) — кеңес әскери қызметкері; төрт рет Даңқ орденімен марапатталған Даңқ орденінің толық иегерлерінің бірі. Өмірбаяны 1924 жылы 5 мамырда КСРО, Орал облысы, қазіргі Қазақстан Республикасы, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы, Казталовка ауылында (басқа мәліметтер бойынша Құрманкөл ауылында) шаруа отбасында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітірген соң, Ворошилов ат. ұжымшарда қара жұмысшы және Казталов МТС жүргізушісінің көмекшісі болып жұмыс істейді. Қызыл әскерде 1942 жылдың қыркүйегінен бастап болды. Ұлы Отан соғысы майдандарында - 1943 жылдың наурызынан бастап болды. 1944 жылдың жазына қарай Қайырғазы Имашев 38-гвардиялық атқыштар дивизиясы, 110-гвардиялық атқыштар полкі, барлау бөлімінің командирі болды. 1945 жылы бригадир шенімен Имашев әскер қатарынан шығарылды. Ол Саратов облысы Озинск ауданының қалалық типтегі Озинки ауылында тұрды. 1954 жылы КОКП мүшесі болды. Кірпіш-әк зауытында қойма меңгерушісі болып жұмыс істеген. 1965 жылы кіші лейтенант шеніне ие болды. Ол 1980 жылы 30 наурызда қайтыс болды. Озинки және Казталовка ауылдарындағы көшелер оның есімімен аталады. Марапаттары * Сержант Имашев Қайырғазы 1944 жылғы 25 тамызда 38-гвардиялық атқыштар дивизиясы бөлімшелерінің бұйрығымен 3-дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды (№60/н). * 96-атқыштар корпусының әскерлеріне 1944 жылғы 18 қыркүйектегі бұйрығымен (№6/н) гвардия сержанты Имашев Қайырғазы 3-дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. * 70-армия әскерлерінің 1944 жылғы 29 қазан бұйрығымен (№196/н) гвардия сержанты Имашев Қайырғазы 2-дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. * КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1945 жылғы 29 маусымдағы жарлығымен гвардия аға сержанты Имашев Қайырғазы неміс-фашистік басқыншыларымен шайқастарда командалық тапсырмаларды үлгілі орындағаны үшін 1-дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. * Сондай-ақ, 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен (03.11.1985) және медалдармен, соның ішінде «Ерлігі үшін» медалімен марапатталды. Сілтеме * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=8918 Қайырғазы Имашев]. «Герои страны» сайты * [https://web.archive.org/web/20161011225225/http://www.zkolib.kz/zkolib/kaz/geroi_priural/geroi/imah.html ИМАШЕВ ҚАЙЫРҒАЗЫ] Дереккөздер # Кавалеры ордена Славы трёх степеней. Биографический словарь. М.: Воениздат, 2000.
Өзен торлары

Өзен торларының сипатымен құрылымы құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады. Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді: # (ағаш бұтағы тəрізді), # параллельді, # радиалды, # қауырсын тəрізді Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасымен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы:Еділ өзені жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы құйылса, онда қауырсын тəрізді су торы қалыптасады. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе ортогональды өзен торының арналарымен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі (Орал өзеннің бастауында). Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды. Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне тектоникалық жарылымдар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды күмбездер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен брахиантиклиндар негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты. Дереккөздер
Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков

Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков (21 ақпан 1989 жыл, Шымкент қаласы, Қазақ КСР) — қазақ тоғызқұмалақшысы, спорттың осы түрінен Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы, ұлттық дәрежедегі төреші. Әкесі Қадырбек те тоғызқұмалақтан 20 жылға жуық бапкерлікпен айналысқан. Өмірбаяны Шымкент қаласында дүниеге келген. 1996-2005 жылдар аралығында Шымкент қаласындағы №66 «Қазығұрт» орта мектебін озат оқушы ретінде тәмамдады. 2005-2009 жылдары Шымкент көлік коммуникация және жаңа технологиялар колледжін, 2010-2014 жылдары Мардан Сапарбаев атындағы институтын спорт және дене шынықтыру мамандығы бойынша бітірген. Төрт-бес жасынан бастап қазақтың ұлттық спорты тоғызқұмалақпен айналысып, көптеген республикалык халықаралық жарыстардың жеңімпазы атанды. Оқушылар арасында, жастар арасында Қазақстан чемпионаттарының жүлдегері ретінде танылды. Ересектер арасында ҚР командалық чемпионаттары мен Ел кубогі жолындағы сайыстарда чемпион атағына қол жеткізді. Шымкенттегі ұлттық спорт түрлері клубында жаттықтырушы. Шәкірттері халықаралық, республикалық жарыстарда топ жарып жүр. 2015 жылы 26 жасында тоғызқұмалақтан Қазақстан Республикасына Еңбек сіңірген жаттықтырушы атағына қол жеткізіп, елімізде бұл атақты иемденген ең жас бапкер ретінде тарихта қалды. ҚР Тоғызқұмалақ федерациясының баспасөз хатшысы міндетін атқарған. 2017 жылдан бері ұлттық дәрежедегі төреші. Жетістіктері Марапаттары *Тоғызқұмалақтан спорт шебері: 2009 *ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушы: 2015 Жеке өмірі * Отбасылы. 2016 жылы жары Аяулым Тастанбекпен шаңырақ көтерді. Екі ұлдың әкесі. Сілтемелер *[https://www.instagram.com/sabit.saparbekov/channel/ Профилі] *[https://www.facebook.com/sabit.saparbekov Профилі]
Жетісу (телеарна)

Жетісу телеарнасы — 1999 жылы құрылған Жетісу облысының ақпараттық-танымдық, отбасылық телеарнасы. Хабар тарату аумағы ОTAU TV спутниктік желісі арқылы Қазақстан, Ресей, Түркия, Иран, Пәкістан, Моңғолия, Қытай, Өзбекстан және Қырғызстан мемлекеттері, ID-TV кабельдік желісі арқылы Қазақстан, сонымен қатар ALMA-TV мен Қайнар-TV арқылы Алматы және Жетісу облыстарының аумағы. Әр түрлі саланы қамтитын 40-тан астам төл бағдарламасы бар. Ал мұрағатында шығармашылық ұжыммен жасалған жүздеген бағдарламасы бар. Қазіргі таңда эфирге әр түрлі бағыттағы 23 бағдарлама, сондай-ақ қазақ және орыс тілдерінде жаңалықтар шығарып таратады. Тарихы * 2015 жылы телеарнаның материалдық-техникалық базасы жаңартылды. * Дәл осы жылы HD (16*9) форматына ауысты. Қазақстанда техникалық мүмкіндіктері бойынша екінші болып саналатын медиа-орталық құрылды. Дереккөздер
Алла прима

Алла прима ( - бірінші сәтте, бір сәтте) — суретті (немесе оның бір бөлігін) алдын-ала кескіндеусіз және бояусыз орындауды көздейтін майлы бояу техникасының бір түрі. Суретші кескіндемені бір сеанс ішінде, бояулар құрғағанға дейін салып үлгіруі тиіс. Қажетті нәтижеге жету үшін суретші тез және сенімді жұмыс істеуі керек. Бояудың екінші қабатын дымқыл, әлі құрғап үлгірмеген жерге жағу автордан ерекше шеберлікті талап етеді. суреті (2001)]] Артықшылықтары мен кемшіліктері Техниканың артықшылықтарына көбінесе жатқызады: * Суретшінің қоршаған ортаның және табиғаттың жағдайын кенепте «осында және қазір», «бір сәтте» түсіруге мүмкіндік бар. * Қысқа мерзім ішінде аяқталған жұмысты көру мүмкіндігі және суреттен эстетикалық ләззат алу. * Суретшінің өз қорқыныштарын жеңу мүмкіндігі (жұмысты уақытында бастаудан немесе аяқтамай қалудан қорқу, суретті ұзақ уақыт салу барысында өзіне деген көптеген күмәндардың туындауы). Кемшіліктері: * Суреттердің кейде толық аяқталмауы. * Заттың көлемі мен формасын, түстері мен реңктерін кенепке немесе қағазға нақты практикалық тәжірибесіз дәл жеткізудің қиындығы. * Бөлшектерді мұқият сызуға уақыттың болмауына байланысты композицияның қарапайымдылығы. Тарихы Алла прима бейнелеу өнерінде XVI ғасырдан бері белгілі. Бастапқыда ол қосымша мақсаттарда ғана қолданылды: портреттік немесе пейзаждық нобайлар салу кезінде. Кейін суретші өзінің шеберханасында қол жетімді нобайлар негізінде ұзақ уақыт бойы дайын жұмыс жасады. Бір ғасырдан кейін осы техникаға деген көзқарас өзгерді. Барокконың, содан кейін рококоның көптеген көрнекті шеберлері оны кескіндемені салудың негізгі әдісі ретінде қолдана бастады. ХІХ ғасырдың ортасында Алла прима Клод Моне арқасында ең жақсы әрі жемісті кезеңдерін бастан кешірді. Импрессионизмнің негізін қалаушылардың бірі ретінде автор өз көргеннің өткінші әсерін жеткізуде осы техниканың орасан зор мүмкіндіктерін анықтай алды. Кейінгі жылдары «шикі» кескіндеме ретінде бұл техника өнердің басқа жанрлары арасында сұранысқа ие болды: постимпрессионизм; экспрессионизм; модернизм; авангард. Бүгінгі күні көптеген суретшілер өз туындыларын осы ерекше техниканы қолдана отырып жасайды, ал мыңдаған бастаушы суретшілер оның көмегімен кәсіби шеберліктерін шыңдайды. Танымал суретшілері * Диего Веласкес - барокко кезенінің әйгілі испандық суретшісі, портрет суретшісі * Франс Халс - голландтық сурет өнерінің алтын ғасырының танымал өкілі * Жан-Оноре Фрагонар - рококо стилінің француз суретшісі * Томас Гейнсборо - ағылшын бейнелеу өнерінің шебері * Клод Моне - өзінің туындыларымен жүздеген ізбасарларын шабыттандырған данышпан импрессионист Дереккөздер
Арықбалық ауданы

Арықбалық ауданы — 1928-1963, 1967-1997 жж. болған Петропавл округі, Қазақ АКСР, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан және Көкшетау облыстарының құрамындағы Қазақстанның солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Тарихы Арықбалық ауданы КСРО БОАК Президиумының 1928 жылғы 3 қыркүйектегі Жарлығына сәйкес Қазақ АКСР, Петропавл округінің құрамында құрылды. 1930 жылы 17 қазанда округтердің жойылуымен республикалық орталық - Алматыға бағынышты болды. 1932 жылы 10 наурызда Арықбалық ауданы жаңадан құрылған Қарағанды облысының құрамына енді. 1936 жылы 29 шілдеде КСРО БОАК Президиумының Жарлығымен аудан жаңадан құрылған Қазақ АКСР (1936 ж. 5 желтоқсаннан бастап - Қазақ КСР) Солтүстік Қазақстан облысына берілді. 1939 жылы 14 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Солтүстік Қазақстан облысынан жаңадан құрылған Ақмола облысына берілді. 1944 жылы 16 наурызда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Ақмола облысынан Қазақ КСР (1991 жылдан - Қазақстан Республикасы) жаңадан құрылған Көкшетау облысына берілді. 1955 жылы 22 қазанда Арықбалық ауданының Ковыльный, Сокологоров, Тахтаброд ауылдық кеңестері жаңа Чистопол ауданына берілді. 1963 жылы 2 қаңтарда таратылып, Чистопол ауданының құрамына енді. 1967 жылы 2 қаңтарда Арықбалық ауданы қалпына келтірілді. Құрамына Володар ауданының Арықбалық, Златогор, Имантау, Лобанов, Чистопол ауданының Константинов, Құсбек, Төменгі Бұрлық, Новосветлов ауылдық кеңестері енді. 1969 жылы Златогор ауылдық кеңесі Арықбалық ауылдық кеңесіне қосылып, 1973 жылы қайта құрылды. 1978 жылы Гусаков ауылдық кеңесі құрылды. 1986 жылы аудан құрамына 9 ауылдық кеңес кірген: Арықбалық, Гусаков, Златогор, Имантау, Константинов, Құсбек, Лобанов, Төменгі Бұрлық, Новосветлов. 1997 жылы 25 сәуірде Златогор, Новосветлов ауылдық округтері таратылды. Сол жылы 2 мамырда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Арықбалық ауданы таратылды, оның аумағы Көкшетау облысы Айыртау ауданының құрамына енді, ал 3 мамырда Көкшетау облысының бүкіл аумағы, оның ішінде Айыртау ауданы, Солтүстік Қазақстан облысына қосылды. Халқы Сілтеме *Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық бөліну тарихы туралы анықтамалық (1936 ж. 29 шілде — 2007 ж. 1 қаңтар). — Петропавл, 2007. — 361 б. — ISBN 978-601-7029-04-3. Дереккөздер
Рузаев ауданы

Рузаев ауданы — 1928-1997 жж. болған Петропавл округі, Қазақ АКСР, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан және Көкшетау облыстарының құрамындағы Қазақстанның солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Тарихы Рузаев ауданы КСРО БОАК Президиумының 1928 жылғы 3 қыркүйектегі Жарлығына сәйкес Қазақ АКСР Петропавл округінің құрамында құрылды. 1930 жылы 17 қазанда округтардың жойылуына байланысты республикалық орталық - Алматыға бағынышты болды. 1932 жылы 10 наурызда Рузаев ауданы жаңадан құрылған Қарағанды облысының құрамына енді. 1936 жылы 29 шілдеде КСРО Орталық Атқару Комитеті Президиумының Жарлығымен аудан жаңадан құрылған Қазақ АКСР (1936 ж. 5 желтоқсаннан бастап - Қазақ КСР) Солтүстік Қазақстан облысына берілді. 1944 жылы 16 наурызда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығына сәйкес Қазақ КСР (1991 жылдан бастап - Қазақстан Республикасы) жаңадан құрылған Көкшетау облысына берілді. 1955 жылы 22 қазанда Рузаев ауданы аумағының бір бөлігі жаңадан құрылған Қазан және Чистопол аудандарына берілді 1954 жылы Червонный ауылдық кеңесі құрылды. Ефимов ауылдық кеңесі Есіл, Жаңаауыл ауылдық кеңесі Сталин, Ерназар ауылдық кеңесі Каганович ауылдық кеңесіне қосылды. 1956 жылы Боровской ауылдық кеңесі құрылды. 1957 жылы Мичурин, Алғабас, Бірлік ауылдық кеңестері құрылды. Молотов ауылдық кеңесі Нежин, Каганович ауылдық кеңесі Уәлиханов болып өзгертілді. 1960 жылы Володар, Дружба, Ишим, Урожайный ауылдық кеңестері құрылды. Сталин ауылдық кеңесі Боровской ауылдық кеңесіне қосылды. 1961 жылы Алғабас ауылдық кеңесі Привольный болып өзгертілді. 1963 жылы Ашанино ауылына жұмысшы кенті мәртебесі беріліп, атауы Трудовой болып өзгертілді. Ленин, Мичурин ауылдық кеңестері Тимирязев ауданына берілді. 1964 жылы Приишим ауылдық кеңесі Чистопол ауданына беріліп, Володар ауданынан Андреев, Новосель ауылдық кеңестері қосылды. 1969 жылы Куйбышев ауданы құрылып, оған 9 ауылдық кеңес пен Трудовой кенті берілді. 1971 жылы Шұңқыркөл, 1972 жылы Возвышен ауылдық кеңестері құрылды. 1986 жылы аудан құрамына 11 ауылдық кеңес кірген: Андреев, Бірлік, Боровской, Уәлиханов, Возвышен, Калинов, Новосель, Привольный, Раисов, Рузаев, Шұқыркөл. 1997 жылы 2 мамырда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Рузаев ауданы таратылды, оның аумағы Көкшетау облысының Целинный ауданының құрамына кірді, ал 1997 жылы 3 мамырда Көкшетау облысының бүкіл аумағы, оның ішінде Целинный ауданы, Солтүстік Қазақстан облысына қосылды. 2002 жылы 11 маусымда Целинный ауданы Ғабит Мүсірепов атындағы аудан болып өзгертілді. Елді мекендер * Рузаевка * Андреевка * Возвышенка * Раисовка * Берёзовка * Сивковка * Фрунзе * Гавриловка * Куйган * Брилёвка * Григорьевка * Стерлитамак * Чернозубовка * Володарское * Дружба * Целинное Халқы Сілтеме *Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық бөліну тарихы туралы анықтамалық (1936 ж. 29 шілде — 2007 ж. 1 қаңтар). — Петропавлов, 2007. — 361 б. — ISBN 978-601-7029-04-3. Дереккөздер
Көкшетау ауданы

Көкшетау ауданы — 1928-1997 жж. болған Петропавл округі, Қазақ АКСР, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан және Көкшетау облыстарының құрамындағы Қазақстанның солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Тарихы Әкімшілік орталығы Көкшетау қаласында болған Көкшетау ауданы КСРО БОАК 1928 жылғы 3 қыркүйектегі Жарлығына сәйкес Қазақ АКСР Қызылжар (Петропавл) округінің құрамында құрылды. 1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР-індегі округтер жойылып, барлық аудандар, оның ішінде Көкшетау ауданы да тікелей республикалық бағынысқа өтіп, республикалық орталық - Алматыға бағынышты болды. 1932 жылы 10 наурызда Көкшетау ауданы жаңадан құрылған Қарағанды облысының құрамына енді. 1936 жылы 29 шілдеде КСРО БОАК Президиумының Жарлығымен аудан жаңадан құрылған Қазақ АКСР (1936 ж. 5 желтоқсаннан бастап - Қазақ КСР) Солтүстік Қазақстан облысына берілді. 1944 жылдың 15 наурызынан бастап (дәл осы күннен бастап Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен) Қазақ КСР-нің (1991 жылдан бастап - Қазақстан Республикасы) жаңадан құрылған Көкшетау облысының құрамына кірді. 1945 жылы 27 шілдеде Көкшетау ауданының орталығы Көкшетау қаласынан Красный Яр ауылына көшірілді. 1986 жылы аудан құрамында 14 ауылдық кеңес (Ақкөл, Бұлақ, Конезавод, Қонысбай, Краснояр, Күсеп, Қызылсая, Молодёжный, Ортақ, Приречный, Раздольный, Сарыөзек, Сейфуллин, Симферополь) пен 2 кент (Алексеевка, Бірлестік) болған. 1997 жылы 2 мамырда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Көкшетау ауданы таратылды. Красный Яр ауылы Көкшетау қаласының қарамағына өтсе, қалған аумағы Көкшетау облысының Зеренді ауданының құрамына берілді, ал 1997 жылы 3 мамырда Көкшетау облысының бүкіл аумағы, оның ішінде Зеренді ауданы Солтүстік Қазақстан облысына қосылды. 1999 жылы 10 сәуірде Зеренді ауданы, оның ішінде бұрынғы Көкшетау ауданының аумағы Ақмола облысына берілді. Халқы Сілтеме * Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық бөліну тарихы туралы анықтамалық (1936 ж. 29 шілде — 2007 ж. 1 қаңтар). — Петропавлов, 2007. — 361 б. — ISBN 978-601-7029-04-3. Дереккөздер
Степанов ауданы

Степанов ауданы — 1928-1929 жылдары болған Қазақ АКСР-і Петропавл округінің әкімшілік-аумақтық бірлігі. Аудан орталығы — Степановка ауылы. Тарихы 1928 жылы тамызда аудан Степанов, Бостандықту, Добровольская болыстарының бөліктерінен құрылды. Степанов болысы таратылды: * бір бөлігі Степанов ауданына (Бессараб, Новосанжаров, Русская Поляна, Степанов, Черноусов ауылдық кеңестері) кірді * бір бөлігі Одесса ауданына кірді (Громогласов, Орехов, Цветков ауылдық кеңестері). БОАК 1928 жылғы 3 қыркүйектегі шешімімен Степанов ауданының бір бөлігі Қызылту ауданына кірді. 1928 жылдың 5 қарашасы және 1929 жылдың 27 мамырынан бастап аудан таратылды. Аумағы Сібір өлкесі Омбы округінің Черлак, Одесса, Павлоград аудандарына берілді. Әкімшілік-аумақтық бөлінісі * №2 ауылдық кеңес (Самырза ауылы) * №4 ауылдық кеңес (Ұзынағаш ауылы) * Бесараб ауылдық кеңесі (Бессарабка ауылы) * Громогласов ауылдық кеңесі (Громогласово ауылы) * Лощинов ауылдық кеңесі (Лощиновка ауылы) * Новосанжаров ауылдық кеңесі (Новосанжаровка ауылы) * Орехов ауылдық кеңесі (Орехово ауылы) * Розов ауылдық кеңесі (Розовка ауылы) * Русская Поляна ауылдық кеңесі (Русская Поляна ауылы) * Степанов ауылдық кеңесі (Степановка ауылы) * Цветков ауылдық кеңесі (Цветково ауылы) * Черноусов ауылдық кеңесі (Черноусовка ауылы) Әдебиет *
Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы

Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы — Америкалық Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясының 1935 жылдан бастап жыл сайын берілетін беделді сыйлығы. Номинацияға кіру үшін әннің сөзі де, әуені де жаңадан, арнайы фильм үшін жазылуы керек, бұл ән айқын естілуі және түсінікті болуы қажет, ол фильмнің ішінде немесе титрлер бастаған кезде ойналуы тиіс. Номинация тарихында төрт адам төрт «Оскардан» жеңіп алған еді: Сэмми Кан, Джеймс Ван Хьюсен, Алан Менкен, Джонни Мёрсер. Алғашқы ағылшын тіліндегі емес әні үшін «Оскарды» 1960 жылы Манос Хадзидакис жеңіп алған. Бұдан кейін шетел тіліндегі әндер үшін сыйлық 2005 және 2009 жылдары табысталған еді. 1935—1940 1941—1950 1951—1960 1961—1970 1971—1980 1981—1990 1991—2000 2001—2010 2011—2020 2021—2030 Дереккөздер
Әлижан Рахманұлы Ибрагимов

{{Кәсіпкер } }} Әлижан (Әлімжан) Рахманұлы Ибрагимов (5 маусым 1953, Ферғана, Өзбек КСР — 3 ақпан 2021, Брюссель) — ірі қазақстандық кәсіпкер. Eurasian Resources Group (ERG) компания иелерінің бірі, оған 20,7% тиесілі. «Еуразиялық банк» АҚ президенті. Өмірбаяны 1953 жылы 5 маусымда Өзбек КСР Ферғана облысында дүниеге келген. Ол Қырғызстанға Тоқмақ қаласына көшті. 1969 жылы өзінің еңбек қызметін Шу облыстық заготконторының жұмысшысы ретінде бастады. 1970 жылдан 1974 жылға дейін - Мәскеудегі мал дәрігерлік академиясында оқыған. С.Орджоникидзе атындағы Мәскеу басқарма институтын бітірген. «Kazakhstan Mineral Resources Corporation Investment» ЖШС өкілі болып жұмыс істеді. «„Қара-Тас-АА“ ПФК» ЖШС бас директоры. 1974-1989 жж. - «Центросоюзда» Тоқмақ қ., Қырғыз КСР жұмыс істеді. 1989 жылдан - Қазақстанда бизнестің басталуы. 1989-1991 жж. - «Невада-Семей» коммерциялық орталығының бас директоры. 1991-1994 жж. - «Невада-Семей» АҚ бас директоры, басқарма төрағасы және президенті болды. 1994-1998 жж. - «Еуразиялық банк» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы. 1998 жылдың қыркүйегінен бастап «Еуразиялық банк» АҚ директорлар кеңесінің мүшесі. 2001-2007 - Еуразиялық өнеркәсіптік қауымдастық төралқасының мүшесі. 2002 ж. «Қазхром» ҰАК АҚ президенті. 2004 ж. «Қазхром» ҰАК АҚ директорлар кеңесінің төрағасы. 2005 ж. «Қазақстан алюминийі» АҚ директорлар кеңесінің мүшесі. 2009 ж. «Еуразиялық банк» АҚ директорлар кеңесінің мүшесі. 1992 жылдан бастап Александр Машкевич пен Патох Шодиевтің серіктесі. «Eurasian National Resources Corporation» (ENRC) тең иесі (2009 жылдың 13 шілдесіндегі жағдай бойынша шамамен 14,59% иелік етеді). Eurasian Resources Group (ERG) тең иесі. Отбасы Әйелі — Мукадасхон. Алты баласы: ұлдары — Достан, Даврон, Шухрат, Фурхат. Бауырлары — Эргаш, Юлдаш. Жағдайы Forbes журналының мәліметі бойынша, 2016 жылы оның жеке жағдайы $1,8 млрд бағаланады (әлемде №1198 және Қазақстанда №4). Активтер Forbes журналының деректері бойынша 2018 жылдың наурызында Әлижан Ибрагимовтың жеке жағдайы 2,3 миллиард долларға бағаланады. 2007 жылы өз кәсіпорнынан 800 миллион доллар пайда тапты. 2012 жылы Forbes журналының нұсқасы бойынша «418 орында 58 жастағы Әлижан Ибрагимов 2,8 миллиард долларлық жағдайымен тұр». 2020 жылдың қазанындағы жағдай бойынша Алиджан Ибрагимовтың активтерінің құны $900 млн құрайды, бұл оны Forbes нұсқасы бойынша Қазақстан Республикасында төртінші ең бай адамға айналдырады. Марапаттары * Құрмет ордені (2004) * 3 дәрежелі Барыс ордені (2010) * Ынтымақтастық Жұлдызы (2008) — экономикалық саладағы өзара тиімді ынтымақтастықты нығайтқаны үшін. * Халық алғысы медалі (2020 жылы 24 маусым) — Covid-19 пандемиясына қарсы күресте елеулі үлес қосқаны үшін. Сілтеме * [http://arabeski.globalrus.ru/opinions/137358/ Арабески :: Суждения :: Кто есть кто в современном Казахстане. Занимательно - о клановых группировках.] * [https://archive.is/20130408155819/mpk-moskva.livejournal.com/111678.html МАРШ ПРОТИВ КОРРУПЦИИ - Судьба режиссера. Иван Соловов против рейдеров. Из серии - российское правосудие] Дереккөздер
Келлер ауданы

Келлер ауданы — 1936-1963, 1969-1997 жылдары болған Солтүстік Қазақстан және Көкшетау облыстарының құрамындағы Қазақстанның солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Тарихы Әкімшілік орталығы Келлеровка ауылында болған Келлер ауданы КСРО БОАК Президиумының 1936 жылғы 29 шілдедегі Жарлығына сәйкес Қазақ АКСР Солтүстік Қазақстан облысының құрамында құрылды. 1944 жылдың 15 наурызынан бастап (дәл осы күннен бастап Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен) Қазақ КСР-нің (1991 жылдан бастап - Қазақстан Республикасы) жаңадан құрылған Көкшетау облысының құрамына кірді. 1957 жылы Ворошилов ауылдық кеңесі Макашев болып өзгертілді. 1959 жылы оған Димитров ауылдық кеңесі қосылды. 1963 жылы 2 қаңтарда таратылып, Красноармейск ауданының құрамына енді. 1969 жылы 28 мамырда қалпына келтірілді. 1986 жылы аудан құрамына 14 ауылдық кеңес кірген: Берёзов, Драгомиров, Иванов, Келлер, Краснодоль, Краснокамен, Краснополян, Кременчуг, Летовочный, Макашев, Нагорный, Озёрный, Рощин, Чернигов. 1997 жылы 2 мамырда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Келлер ауданы таратылды, оның аумағы Көкшетау облысының Тайынша (бұрынғы Красноармейский) ауданының құрамына кірді, ал 1997 жылы 3 мамырда Көкшетау облысының бүкіл аумағы, оның ішінде Тайынша ауданы Солтүстік Қазақстан облысына қосылды. Халқы Сілтеме * Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық бөліну тарихы туралы анықтамалық (1936 ж. 29 шілде — 2007 ж. 1 қаңтар). — Петропавл, 2007. — 361 б. — ISBN 978-601-7029-04-3.
Муқарнас

Муқарнас (Араб. مقرنص; Парс. مقرنس) ‎— сәндік доға ның бай безендірілген формасы түріндегі дәстүрлі ислам сәулеті нің элементі. Бұл сылаққа немесе ағашқа негізделген сәндік архитектуралық элемент, ол салыстырмалы призмаларды (бір-бірінің қасында) және бос немесе мыжылған сталактиттерге ұқсайтын суспензияларды құрайды. Олар әдетте күмбездермен немесе аркалармен қапталған. Муқарнас Ислам сәулетінде маңызды рөл атқарады, өйткені оның күрделі формасы-Құдайдың жалпыға ортақ жаратылысының символдық көрінісі. Муқарнасының сәулеті күмбездермен, жартылай күмбезді кіреберістермен, айуан дармен және апсиде льмен ұсынылған. Муқарнастардың екі негізгі түрі-Солтүстік Африка / Таяу Шығыс стилі, олар төмен қарай үшбұрышты шығыңқыдан тұрады және сегменттердің қабаттарынан тұратын иран стилі. Сөзінің шығу тегі Муқарнас сөзінің шығу тегі біршама бұлыңғыр. Ол грек тіліннең «сәндік қалыптау» деген мағынаны білдіретін korōnis сөзінен шыққан деп есептеледі. Сондай-ақ, шығу тегі арабтың "қиын жұмыс"деген мағынаны білдіретін qarnasi сөзінен шыққан деген болжам бар. Испанияда Муқарнасты белгілеу үшін бірнеше атаулар бар: Мокарабе (mocárabe), Алмокарабе (almocárabe), Алмокарбе (almocarbe). Бұл көбінесе Реконкиста кезінде Пиреней түбегі ндегі мұсылмандардың күшті мәдени ықпалына байланысты. Сәулет . Қом, Иран.]] нан екі муқарнас күмбезінің ортағасырлық сәулетшісінің жоспары.]] Муқарнас әдетте күмбездердің, ілмелердің, карниздердің, беткейлердің, аркалардың және аркалардың төменгі бөлігіне қолданылады және мешіттің михрабында жиі кездеседі. Олар толығымен сәндік болуы мүмкін немесе тірек құрылымы ретінде қызмет ете алады. Муқарнас күмбездерінің ең алғашқы формалары Қосөзенде табылған. негізінен құрылымдық болды. Муқарнас, XII ғасыр дың басында кең таралған және сәндік болды. Муқарнастарды күмбезді доғалардың құрылымдық блоктарында кесуге немесе таза сәндік бет ретінде құрылымдық шатырға іліп қоюға болады. Муқарнастардың ең ерекше түрі - бұл ұялы құрылым, көбінесе күрделі және өте күрделі фрактал. Жеке жасушалар альвеолалар деп аталады. Муқарнастар қарапайым болып көрінетіннен сәулет, математика және өнердің керемет үйлесімдеріне дейін болуы мүмкін. Жасау , XV ғасыр дың 1-ші жартысы. Шахи-Зинда, Самарқан.]] Мукарнастарды кірпіштен, тастан, шыбықтан немесе ағаштан жасалған және плиткамен немесе гипспен қапталған. Мукарнастардың пішіні олар орналасқан аймаққа байланысты өзгереді. Сирияда, Мысырда және Түркияда муқарнастарды тастан жасалады. Солтүстік Африкада олар әдетте гипс пен ағаштан, ал Иран мен Иракта муқарнас күмбезі гипс немесе керамикалық балшықпен қапталған кірпіштен салынған. Галерея Дереккөздер
Батыр Қосағалы Төлекұлы

Батыр Қосағалы Төлекұлы — Көкшетау өңірінің тумасы. Орта жүздің ханы Уәлидің заманында өмір сүрген. Өмірбаяны Қазақтың белгілі күйшісі Дәулеткерей өзінің «Қосағалы» атты күйін арнаса, Ақмола-Көкше аймағында оның атымен аталатын жер, су атаулары да кездеседі. Қосағалы батыр өзінің ата-бабалары сияқты (бойы 2,76) алып денелі батыр болған.Оның жерлеуорны 4 метрді құрайды Маңдайшасындағы жазу арабша, қабір басындағы жазу қазақ және орыс тілінде: «Руы – жақсылық қарауыл», «Богатырь Қосағалы Толеков». Шағалалы өзенінің тауды айналып өтетін тұсында жақсылық қарауылға жататын Сай ауылынан тараған Жалғыз қарағай, Қырдағы ауыл, Былқылдақ, Өзен қарағай дейтін ауылдардың соңғысын Қосағалы батыр мекендеген. 1723-1730 жылдардағы «Ақтабан шұбырындыда» жадап-жүдеп осы жаққа жеткен қандастарымызға мал, жер беріп көмек көрсеткен атымтай жомарттығына сай ел-жұрт оны Баянұлы Бай-Төлек атап кеткен дейді. Қосағалыны өз тұсында Омбы шекпенділерінің шенеуніктері, татар байлары да танып, сыйласып, онымен санасқан. Оған Омбы губернаторы тарапынан «Алтын тон» аталатын оқалы шапанның тарту етіліп, бұл жәдігер жұрнағының күні кешеге дейін батыр ұрпағы Дәкен Боқанов ақсақалдың үйінде сақталып келгендігі дәлел. Жерленген жері Қосағалы батыр Төлекұлының кесенесі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Азат тауында орналасқан. Дереккөздер
Ибраһим хан (қазан ханы)

Ибраһим хан (, Ибраһим, ابراهیم; туған жылы белгісіз - 1479, Қазан) — Қазан ханы (1467-1479), Махмұт ханның ұлы, Халил ханның інісі әрі мұрагері. Халил хан қайтыс болғаннан кейін таққа отырып, оның жесірі Нұрсұлтанға үйленді. Мәскеу мемлекетімен соғыс 1467 жылы III Иван күзде Ибраһим ханның ағасы ханзада Қасымды Қазан тағына үміткер етіп жіберіп, Қазан хандығына қарсы соғыс бастады. Бұл кандидатураны кейбір қазандықтар қолдады. Ибраһим 1467 жылы Еділ бойындағы өзен шайқасында көптеген Мәскеу әскерлерін талқандады. Бәлкім, орыстар мен Қазан татарлары арасындағы жалғыз ірі өзен шайқасы болды. Оппозициялық топты Ғабдолла Мүмин бек (عبدال مومن) басқарды. Жорық сәтсіз аяқталды, орыс әскері Еділден өтіп, татарлармен шайқасуға батылы бармады. Бұған жауап ретінде Ибраһим хан қыста жаудың шекаралас аймақтарына жазалаушы шабуыл жасап, Галич Мерскийдің маңын тонады. 1468 жылы III Иван Төменгі Новгород, Муром, Кострома, Галичке мықты гарнизондар жіберіп, Қазанды үлкен соғысқа итермелей, хандықтың жерінде бейбіт халыққа қарсы өте қатыгездіктермен қатар жүретін ұрыс қимылдарын бастады. Ибраһим екі бағытта әскерлер жіберді: Галич және Төменгі Новгород-Муром. Біріншіде, сәттілік қазандықтарға ықпал етті, тіпті, Кичменский қаласы және екі костромалық болыстар басып алынды. Екіншіде, Қожаберді мырза жасағын жеңіп, орыстар татарларды тоқтатып. Мәскеу Хлиновский - үшінші майданды ашты. Ушкуйліктер Вятка бойымен Камаға дейін қайықтармен түсіп, қазандықтардың тыл жағынан тонауға кірісті. Бұған жауап ретінде солтүстікке мықты жасақтар жіберілді, олар Нократ өлкесінің астанасы - Хлиновты басып алып, онда татар әкімшілігін құрды. Мұрасы Ибраһим хан 1479 жылы қайтыс болды. Оның екі әйелінен балалары болды: Фатима ханбикеден үш ұл - Әли, Құдайқұл мен Мелек Таһир және Нұрсұлтан ханбикеден (марқұм Халил ханның жесірі) екі ұл - Мұхамметәмин мен Ғабделлатиф. Сонымен қатар, оның бірнеше қыздары болды, олардың ішінен Гауһаршад есімді бір бике әйгілі болды. Ибраһим қайтыс болғаннан кейін оның жесірі Нұрсұлтан Қырым ханы Меңлі Герейге тұрмысқа шығып, Қазаннан Бақшасарайға кетті. Бұл оқиға Қазан мен Қырым арасында болған саяси, мәдени және экономикалық байланыстар туралы куәлік ете отырып, бұл байланыстардың нығаюына үлкен ықпал етті және кейінірек маңызды саяси оқиғалардың қайнар көзі болғандықтан маңызды салдарларға ие болды. Кішкентай ханзада Ғабделлатиф анасымен бірге Қырымға, өгей әкесінің сарайына барды. Ибраһим хан Қазан Кремлінде Қазан хандарының кесенесінде жерленген. Әйелдері мен балалары * Фатима Шаһ Сұлтан (فاتما شاه سلطان), балалары — Илһам, Мәлік Таһир, Құдайқұл (шоқынған соң Пётр Ибрагимович), 1487 жылы Қазанды басып алғаннан кейін, барлығы қамауға алынып, Вологда мен Белозероға айдалды; * Нұрсұлтан (نور سلطان), балалары — Мұхамметәмин, Ғабделлатиф, Гауһаршад Сілтеме [https://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:437483 Ибраһим (Қазан ханы)] «Родоводе» сайтында. Ата-баба мен ұрпақ шежіресі.
Боло Хауз мешіті

Боло Хауз мешіті (өзбек. Bolohovuz masjidi) — Өзбекстан дағы Бұхара қаласындағы тарихи мешіт. 1712 жылы Регистан аймағындағы Арк цитадел інің қарсы жағында салынған, ол тарихи қаланың басқа бөліктерімен бірге ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген. Ол Бұхара әмірі 1920 жылдары большевиктік Ресейдің қол астында болған кезде жұма мешіті қызметін атқарды. 1917 жылы айуан ның (кіреберістің) алдыңғы бөлігіне жазғы намаз бөлмесінің дөңес төбесін қолдайтын жұқа боялған ағаш бағандар қосылды. Бағандар түрлі-түсті муқарнас тармен безендірілген. Тарихы Үлкен күмбезді мешіт пен Боло хауз мешітінің кіреберісін 1712 жылы Өзбек билеушісі Абулфайз хан ның анасы Ситораи Мохи салған, ал аулалар мен бөлмелер 19 ғасырда салынған. Мұса Сайджановтың айтуынша, мешіт кіреберісі 1915-17 жылдары қайта жөндеуден өткен. Көрші мұнараны сол жылдары шебер Ширин Муродов пен шебер Хафизов салған. Мешіт аралығында жұма намазы оқылды. Сәулет Ғимараттың ұзындығы 11,5 м, солтүстік бөлігінде Михраб орналасқан. Боло хауз мешіті Михраб сияқты Мозаика мен күрделі рельефтермен безендірілген. Ганч жусанының төбесі мешіттің шығыс жағында орналасқан және шатырдың астында ганчпен безендірілген. Шатырдың екі жағында екі қабатты биік сөрелер орналасқан. Аиуанның кіреберісінде тірек рөлін атқаратын 20 баған бар, олардан олар бетон негізіне бекітілген, шыңында ағаштан жасалған муқарнастар бекітілген. Галерея
Адель Голдберг (бағдарламашы)

Адель Голдберг (, 7 шілде 1945, АҚШ, Огайо, Кливлендте дүниеге келген) — информатика саласының ғалымы, объектіге-бағытталған бағдарламалау, графикалық интерфейстер саласындағы жұмысымен және Smalltalk бағдарламалау тілін дамытумен танымал болған. Өмірбаяны Голдберг Огайо штатындағы Кливленд қаласында еврей отбасында дүниеге келген, әкесі инженер, анасының математикалық білімі бар және мектепте жұмыс істеген. Оның 14 жасында отбасы Чикагоға қоныстанады. Мичиган университетінде математика бакалавры дипломын, Чикаго университетінде ақпараттық ғылымдар магистрі дипломын және PhD дәрежесін алды. 1973 жылдан бастап Голдберг Xerox PARC-те (Xerox Palo Alto Research Center) жүйелік тұжырымдамалар зертханасында (System Concept Library) жұмыс істеді, кейіннен осы зертхананы өзі басқарды. Ол Smalltalk—алғашқы объектіге бағытталған бағдарламалау тілін жасаған топтың негізгі мүшелерінің бірі болды. Адель Голдберг объектіге бағытталған бағдарламалаудың пайда болуы мен дамуына айтарлықтай үлес қосты. Голдберг Алан Кэймен бірге қазіргі уақытта объектіге бағытталған бағдарламаларда кеңінен қолданылатын шаблондардың прекурсорлары болған дизайн шаблондарымен жұмыс істеді. Голдберг және оның командасы PARC-да графикалық интерфейстердің негізі болатын көптеген тұжырымдамалар жасады. 1988 жылы Голдберг Smalltalk-та қосымшаларды әзірлеу құралдарын жасаумен айналысатын "Parcplace Systems" компаниясын құру үшін PARC-тен кетті. Адель Голдберг Smalltalk коммерциализациясында жетекші рөл атқарды және осы тіл туралы бірқатар кітаптар жазды. 1984 жылдан 1986 жылға дейін Голдберг ЕТҚ (Есептеу техникасы қауымдастығының) президенті болды. 1987 жылы ол "ACM Software System Award" сыйлығымен марапатталды. Ол сондай-ақ Forbes Twenty Who Matter тізіміне енгізілді. 1999 жылы ол қазіргі күнде жұмыс істейтін Neometron интернет-қолдау компаниясын құрды. Сонымен қатар, Голдберг компьютерлік ғылымдар бойынша курстар құрып, білім беру қызметін жалғастырады. Ол, сонымен қатар, ғылыми және білім беру мақсаттары үшін мультимедиялық бағдарламалық жасақтама жасаушы Cognito Learning Media кеңесінің мүшесі болып табылады. Жарияланымдар * Smalltalk-80: The Language and Its Implementation (with David Robson), Addison-Wesley, 1983, ISBN 0-201-11371-6 (қазіргі уақытта басып шығарылмайды; Smalltalk-пен жұмыс істейтін адамдарға "көк кітап" ретінде белгілі) * Smalltalk-80: the Interactive Programming Environment, Addison-Wesley, 1984, ISBN 0-201-11372-4 («қызғылт сары кітап») * Smalltalk-80: The Language (with David Robson), Addison-Wesley, 1989, ISBN 0-201-13688-0 ("күлгін кітап" - "көк кітап» деп қайтадан өңделген) Дереккөздер
Халил хан (қазан ханы)

Халил хан (, Хәлил, خلیل; қай. 1467, Қазан) — Қазан ханы (1465—1467), Махмұт ханның ұлы әрі мұрагері. Әйелі Нұрсұлтан. Перзент сүймей қайтыс болды. Халил хан Махмұттың үлкен ұлы және Қазанда туып-өскен алғашқы Қазан ханы болған - оның ата-бабалары Қазанға келгенде ересек жаста болған. Халил ханның мінезі Шұғыл мінезімен белгілі болған Халил хан бір жыл билік ішінде Қазан хандығын бірден екі соғыс қаупінің астына алды. III Иван жіберген хатын жыртып, ызамен таптады, сонымен бірге Ноғай елшісіне дөрекілік көрсетті. Расында, ноғайлармен қарым-қатынас қалпына келтіріліп, Халилдің ықпалды Ноғай бегі Темірдің қызы Нұрсұлтанға үйленуі арқылы нығайтылды. Нұрсұлтан Қазанға 1466 жылы келді. Ол кезде ерте некеге тұру жиі кездесетін, ал қыз үйлену тойынан кейін жаңа ханбике болған кезде небәрі 15 жаста болатын. Халил мен Нұрсұлтанның балалары болмады - мұрагер қалдыруға үлгермей бір жылдан кейін хан кенеттен қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін, Нұрсұлтан Халил ханның мұрагері болған Халилдің інісі Ибраһимге тұрмысқа шықты. Сол күндері олар ежелгі түркі заңы бойынша әрекет етті - ағасы қайтыс болғаннан кейін оның балалары мен әйелдері сенің әйелің мен балаларың болады (қамқоршылық мағынасында). Халил ханның қайтыс болуы Халил хан 1467 жылы Қазан хандығында бір жыл ғана билік етіп, тақты інісі Ибраһимге қалдырып, қайтыс болды. Нұсқалардың біріне сәйкес, Халил хан Қазан хандығы мен Алтын Орда арасындағы жаңадан ашылған ұрыс қимылдары барысында түрмеде қайтыс болды. Сілтемелер * Howorth, Henry Hoyle. [https://archive.org/stream/historymongolss00howogoog#page/n6/mode/1up "History of the Mongols, from the 9th to the 19th Century. Part II, division I"]. The so-called tartars of Russia and Central Asia. Londres: Longmans, Green and Co, 1880. * [http://kitap.net.ru/hudyakov.php M. G. Khudyakov: Essays on the History of Kazan Khanate] * [http://kitap.net.ru/habibullin/5-1.php Xälil Xan.]
Алагрек оюы

Алагрек немесе а-ла-грек (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) - гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім шекарасын безендіру үшін қолданған Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. Сәулет өнерінде Алагрек архитектурада тар фриздерді безендіру үшін қолданылады. Вазадан жасалған ою Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек синологтардың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады. Сілтемелер
Өлім құдайлары

Өлім құдайлары Өлім құдайлары- өліммен байланысты әр түрлі діндердің құдайлары: рухтар, жерасты құдайлары және жер әлемінің құдайлары. Бұл термин өлім уақытын анықтайтын құдайларға емес, өлгендердің жанын жинайтын немесе өлілерді басқаратын құдайларға қатысты. Алайда, осы түрлердің барлығы осы мақалада болады.Көптеген мәдениеттерде өлім құдайы олардың мифологиясы мен дініне енеді. Өлім, туылу сияқты, адам өмірінің негізгі бөліктерінің бірі болып табылады, сондықтан бұл құдайлар көбінесе діннің ең маңызды құдайларының бірі бола алады. Ғибадаттың қайнар көзі ретінде бір ғана күшті құдайы бар аздаған діндерде өлім құдайы - алғашқы құдай күресетін антагонистік құдай. Байланысты өлімге табынушылық термині адам өміріне құндылықтар қоймайтын немесе өлімді өздігінен оң нәрсе ретінде дәріптейтін көрінетін кейбір топтарды адамгершілікке жат жеккөрушілік әрекеттерге айыптау үшін қорлаушы сөз ретінде қолданылады. Өлім құдайларына табыну элементтерін қамтитын культтерге қатысты (негізінен оккульттік мағынада) кейде «танатолатрия» термині де қолданылады. Шығу тегі Адамзат өмірінің әр түрлі құбылыстары мен жақтарын басқаратын құдайлардың күрделі жүйесі бар политеистік діндерде немесе мифологияларда өлімді басқару функциясы жүктелген құдайлар жиі кездеседі. Мұндай «ведомстволық» өлім құдайын пантеизмге қосу қажет емес. Монотеистік дін теологиясында өмірді де, өлімді де бір құдай басқарады. Алайда, іс жүзінде бұл әртүрлі рәсімдер мен дәстүрлерде көрінеді және көптеген факторларға, соның ішінде географияға, саясатқа, дәстүрлерге және басқа діндердің ықпалына байланысты өзгеріп отырады. Өлім құдайларының тізімі
Мидриаз

Мидриаз Мидриаз (лат. Mydriasis) - қарашықтың кеңеюі. Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда, ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде. Сондай-ақ, бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық симптом бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді). Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша физиологиялықтан ажыратуға болады. Көз жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы мидың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін. Мидриаздың түрлері Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - қарашық сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз. Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы. Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен қарашық сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз. Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен қарашық кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз. Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз. Даму себептері Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, ұйқысыздық, TBI, кома, орталық жүйке жүйесі аурулары. Емдеу жолы Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин.
Шүңкәров Өтелген

Шүңкәров Өтелген (1938жылы, Маңғыстау облысы, Қызан ауылдық кеңесі, Құлқара жері) — философия докторы және химия ғылымының кандидаты(1973). Еңбек жолы 1963 жылы ҚазМУ-дің химия факультетін бітіріп, еңбек жолын Атырау қаласындағы бұрынғы "Синтезспирт" з-дынан бастады. Орта Азия мұнай ғылымын зерттеу институтының Маңғыстау бөлімшесінде жұмыс жасады. 1968 жылы мұнай химиясы және тұздар инстытутының аспирантурасына түсті. Оны бітіргеннен кейін, 1973 жылға дейін Жаңаөзен қаласындағы қазақ газ өңдеу з-дында орталық химиялық лабориторинның меңгерушісі болды. Содан кейін Ақтау қаласындағы мұнай ғылымы және жобалау институтында аға ғылым қызметкер, сектор, лаборотория меңгерушісі болып қызмет атқарды. Осы жылдары 6 [авторлық куәлік]] алды және 30 ғылыми мақалалары мерзімді баспасөзде, арнаулы басылымдарды жарияланды. Маңғыстау мұнайын судан, мұздан, топырақ, тастан тазарту бағытындағы еңбегі нәтижелі болды. Осы мақсаттиғы физикалық және химиялық процестерді зерттеуге арналған лаборатория Ш-тың тікелей басшылық етуімен құрылды. 1987 жылдан бері Маңғыстаудағы Қазақ политехникалық институтында аға окытушысы, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. Дереккөздер
Ізбасарұлы Оразаухан

Ізбасарұлы Оразаухан (1924 жылы Манғыстау ауданы , Шетпе ауылы - 1989 жылы сонда) - журналист, Қазақстан журналистер одағының мүшесі. 1942-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан, 1946-1956 жылдары Шевченко аудандық әлеуметтік қамсыздандыру бөлімінің бақылаушысы, Құлалы ауылдық кеңесінің хатшысы, «Колхоз жолы» газетінің жауапты хатшысы, 1959-1973 жылдары «Социалистік құрылыс» газетінің Маңғыстау, Шевченко аудандарындағы меншікті тілшісі, 1973-1986 жылдары Маңғыстау облыстық «Коммунистік жол" газетінің Маңғыстау ауданындағы меншікті тілшісі болып қызмет еткен. 1965 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. шаруашылығы мен экономикасын, тұрмыс-тіршілігі мен мәдениетін көрсетуге арнаған журналист. І және II-дәрежелі Отан соғысы ордендерінің иегері. Дереккөздер
Махмұт хан (қазан ханы)

Махмұт хан (, Мәхмүт, محمود; қай. 1465, Қазан) — Қазан ханы (1445—1465), Ұлық Мұхаммед ханның ұлы әрі мұрагері. Еділ бойы үшін соғыс Әкесімен бірге Ресей кінәздіктері және басқа Орда ұлыстарына қарсы Еділ бойы үшін күреске қатысты. 1437 жылы жас Махмұт та қатысқан Ұлық Мұхаммедтың әскері Біләу шайқасында II Василий әскерлерін ірі жеңіліске ұшыратты. 1445 жылы Суздал түбіндегі шайқаста ұлы кінәз Василий бастаған орыс әскерлерін талқандады, шайқас нәтижесінде ұлы кінәз Қазанға тұтқынға түсіп, үлкен төлем арқылы босатылды. Хандықты билеуі Әкесі қайтыс болғаннан кейін Қазан тағына отырды. 1446, 1448 ж. Мәскеуге қарсы жорықтар жасады. Махмұт ханның кезінде Қазан тұрғындары халықаралық сауда саласындағы қызметін қарқынды дамыта бастады, ал Қазан қаласы Шығыс Еуропадағы бірінші деңгейлі тауар айырбас орталығы болды. Мұнда Орта Азиядан, Сібірден, Персиядан, Кавказдан, бүкіл Еділ бойы мен Ресейден тауарлар мен көпестер ағылды. Қазан қаласында өткен жыл сайынғы жәрмеңке бұрын бұлғар жәрмеңкесі болған алып халықаралық нарық сияқты маңыздылыққа ие болды, кейіннен Төменгі қалалық «Бүкілресейлік базарына» ие болды. Жәрмеңке жазда, тасқын суы басылғаннан кейін, орыстар «Қонақ аралы» деп атаған Қазанға қарасты құмды Еділ аралында өткізілді. Жыл сайын көктемгі тасқын су басқан бөлшек сауда орындары, қамбалар мен қоймалар болды. Махмұт ханның кезінде хандықтың астанасы Қазан ерекше байып, үлкен қала көлеміне дейін өсіп, мұсылман мәдениетінің көп шоғырланған орталығына айналды. Махмұт ханның бейбіт билігі кезінде Қазан хандығының құрылымы түпкілікті қалыптасып, мемлекеттің ішкі құрылымы қалыптасып, нығая түсті. Махмұт ханнан екі ұл - Халил мен Ибраһим қалды. 1465 жылы Махмұт қайтыс болғаннан кейін Халил хан тағына отырады. Оның билігі өте қысқа болды, ал оның жағдайы мүлдем белгісіз. Тіпті, Халил хан болды ма деген сұрақ туды, оның бар екендігі Қазан хандарының барлық ежелгі шежірелерінде оның есімінің болуымен расталады, бірақ бұл орыс шежірелерінде аталмаған. Жерлеу археологиясы Махмұт хан қабірінің ашылуы 1977 жылы Сүйімбике мұнарасынан алыс емес жерде Қазан кіремілінде жүргізілген қазба жұмыстары кезінде археолог Алфред Халиков бай қорымдардың қалдықтары бар екі ақ тас кесененің негізін тапты. Олар ханның резиденциясы аумағында орналасқан және, мүмкін, хандар мен олардың отбасы мүшелерінің қабірлері болған. Олардың бірінде, XV ғасырға жататын, 35-40 жастағы ер адамның қабірі болды. Мұқият талдау 1990 жылдардың аяғында бұл қабірде Махмұт хан жерленген деген қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Сыртқы түрін антропологиялық қалпына келтіру 1994 жылы Т. С. Балуева бастаған мәскеулік антропологтар тобы хан келбетін қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Әдебиет * [http://kitap.net.ru/hudyakov.php М. Г. Худяков: Қазан хандығы тарихының очерктері] Сілтеме * «Реальное время» сайтындағы [https://m.realnoevremya.ru/articles/35129?_url=%2Farticles%2F35129 «Хандарды жерлеу туралы мәселе олардың сүйектерін алып тастағаннан соң 40 жылдан кейін туындағаны кездейсоқ емес».] мақаласы Дереккөздер
Илһам хан (қазан ханы)

Илһам хан (, Илһам, الهام; шам. 1450-ж — шам. 1490-ж, Вологда) — Қазан хан (1479-1484, 1485-1487), Ибраһим ханның бірінші әйелі - Фатимадан туған тұңғыш ұлы әрі мұрагері. Мәлік Таһир мен Құдайқұлдың туған ағасы. Әкесінің екінші әйелі - Нұрсұлтаннан туған Қазан хандары Мұхамметәмин, Ғабделлатифтың қандас бауырлары. Өмірбаяны Ибраһим хан қайтыс болғаннан кейін Қазан басшылары шартты түрде шығыс және орыс деп атауға болатын екі топқа бөлінуі айқын болды. Илһам ханзада хан болып жарияланды. Нұрсұлтанның ұлы, орыс тобы таққа үміткер ретінде ұсынған 10 жасар Мұхамметәмин ханзада хандықтан кетуге мәжбүр болды. Ол Мәскеуге барды, сонда ұлы кінәз III Иван оны өзінің қамқорлығына алып, Каширадан енші жер берді. 1482 жылы Мәскеу соғысқа дайындықты бастады, бірақ Қазан тарапының бастамасымен бейбіт келісімшарт жасалды. 1484 жылы орыс әскері Қазанға жақындады, орыс тобы Илһамды орнынан тайдырып, Мұхамметәмин хан болып жарияланды. Бірақ жаңа үкімет билікті ұзақ ұстай алмады. 1485 жылы шығыс тобы ноғайлар мен Мәскеудің қолдауымен Илһамды таққа қайтарды. Келесі жыл топтардың билік үшін күресімен сипатталады және олардың екеуі де көмек сұрап Мәскеуге жүгінді. 1487 жылдың көктемінде орыстардың Қазанға қарсы екінші ірі жорығы болды. 18 мамырда хандықтың астанасын қоршау басталды. Қорғаушылар жиі-жиі қарсы шабуылдарға шығып отырды, ал Әлиғазы бектің атты жасағы қоршағандардың тылында әрекет етті. Бірақ жасақ жеңіліске ұшырады, ал қорғаушылар арасында бірлік болмады. Орыс тобы басым болды. 9 шілдеде қала қақпалары ашылып, хан қалаға кірген орыс әскерлеріне берілді. Мұхамметәмин жаңа хан болып жарияланды. Шығыс тобының көрнекті басшылары өлім жазасына кесілді. Илһам және оның әйелдері Вологдаға айдалды және сол жерде күндерін аяқтады. Оның анасы Фатима бегім, бауырлары - Карголом қаласындағы Белоозерода болды. Орыс протекторат дәуірі Қазан хандығының тарихында басталды. Дереккөздер