kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Өндіріс (қоғам)

Өндіріс – қоғам мүшелерінің пайдалы өнім жасау қызметі және соның ілеспе нәтижесі ретінде табиғи ресурстарды түрлендіруі. Өндіріс қоғамда толып жатқан элементтер мен факторларды (ресурстарды) қамтитын белгілі бір өндіргіш күштердің жұмыс істеуін көздейді. Адамзат қоғамы дамуының барлық сатыларында дәстүрлі түрде жұмыс күші (өзіндік немесе адам факторы) және өндіріс құрал-жабдығы (заттық немесе материалдық фактор) өндірістің басты факторлары болды. Қазіргі ғылыми-техникалық төңкеріс жағдайында өндіргіш күштердің күрделілене түсуі байқалады: оларға өндірісті ұйымдастыру (бүкіл өндіріс үдерісінің бірлігі мен тізбектілігін қамтамасыз ететін ішкі байланыстардың белгілі бір құрылымы) және экологиялық фактор (адамның өзара қатынастарымен, қоршаған ортамен, табиғатты қорғау, сақтау және қалпына келтіру қажеттігімен байланысты мәселелер кешені) қосылып отыр. Соңғы екі фактор технологияны, ақпаратты, ғылымды, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды қамтиды. өндірістің мақсаты қоғамның жекелеген мүшелеріне және жалпы қоғамға қажетті материалдық (материалдық-заттай нысандағы экономикалық өнім) және бейматериалдық (қызмет көрсету, ақпарат, рухани құндылықтар аясында) игіліктер жасау. Өндіріс экономиканың өзекті бөлігін құрайды. Өндіріс ұдайы өндірістің негізгі кезеңі ретінде бөлуді, айырбасты, тұтынуды айқындайды. Алайда тұтыну өндіріске тәуелді болғандықтан, оған кері байланыстар жүйесі арқылы әсер етеді. Тұтыну, қоғамның, адамның қанағаттандырылмаған қажеттері өндірісті дамытуға, оның құрылымын өзгертуге, техникалдық деңгейді және экономиканың басқа параметрлерін көтеруге ынталандырады. Өндіріс үдерісінде өндіріс құрал-жабдығы мен жұмыс күші тұтынылады, өндіріс құрал-жабдығы мен еңбек ресурстары өндіріс салалары бойынша, аймақтар бойынша, т.б. бөлінеді және қайта бөлінеді, қызметтің түрлі аялары арасында айырбас қамтамасыз етіледі. өндіріс үдерісінде адамдар өндіріс құрал-жабдығына меншік нысанымен айқындалатын қарым-қатынасқа түседі. Қоғамдық жиынтық өнім жасау өндірістің нәтижесі болып табылады және ол өнімнің қандай мақсатпен өндірілетініне қарай мынадай түрлерге бөлінеді: өндіріс құрал-жабдығын (кейіннен өндірістің өзінде пайдаланылатын құрал-жабдықты) өндіру, түпкі тұтынушылар пайдаланатын тұтыну заттарын, тұтыну тауарларын өндіру, тұтыну қызметтерін көрсету; ақпарат өндірісі. Тарихи тұрғыдан натуралдық өндіріс (жасалған өнімді өндірушінің өзі тұтынады) және тауарлық өндіріс (өнімді базарда айырбастау үшін жасайды) түрлеріне бөлінеді. Дереккөздер
Транзит (экономика)

Транзит(– өту) #тауарлар елдің екі кеден органы арасында кедендік бақылаумен, соның ішінде шет мемлекеттің аумағы арқылы кеден бажы, салығы алынбай, сондай-ақ тауарларға экономикалық саясат шаралары қолданбай тасымалданатын кеден режимі; #жүктерді (жолаушыларды) жөнелтілетін жерінен апарылатын жеріне аралық бекеттерде түсірместен тасымалдау. Жүктердің транзиті, темір жол транзиті, халықаралық транзит түрлеріне бөлінеді. Жүктердің транзиті – жүктерді бір бекеттен екінші бекетке аралық бекеттер арқылы тасымалдау; темір жол транзиті – жолаушылар мен жүктердің жөнелтілетін станциясы мен жеткізілетін станциясы осы темір жолдан тысқары болатын тасымал. Тоннамен және жалпы тонна, километрмен есептеледі; халықаралық транзит – шетелдік жүктердің тасымалы, мұнда жөнелтілетін және жеткізілетін бекеттер осы елден тысқары елде болады. Дереккөздер
Транзитивтілік

Транзитивтілік (лат. transіtіvus – өтпелі) — жиынының кез келген үш элементтері үшін және қатынастарынан қатынасы шығатын қасиеті бар бинарлық қатынастар. Сонымен, егер онда транзитивті. Мысалдар Егер а>b және b>c қатынастарынан a>c қатынасы шығатын болса, онда a>b қатынасы транзитивті деп аталады. Мысалы, ab және bc теңдіктерінен ac теңдігі шығатындықтан ab теңдігі транзитивті болады. a>b және b>c теңсіздіктерінен a>c теңсіздігі шықпайтындықтан a
Легион

Легион (лат. legіon) — әскери құрама. Алғаш Рим әскерінде пайда болды. Оның құрамы 3 — 10 мың жауынгер аралығында болған. Жауынгерлік тәртіп бойынша Легиондағы алдыңғы 4 тізбектегі фалангалар ұзын найзамен, 5 — 6 тізбектегі пиляндар немесе триариялар қысқа ауыр найзамен, 7 — 8 тізбектегі гастаттар қарапайым найзамен қаруланды. Б.з. 4 ғ-нан бастап бытыраңқы жауынгерлік тәртіптің шығуына байланысты Легион ауыр және жеңіл жаяу әскер түрлеріне бөлінді. Әскер бөлімшелері — турмалар қос қапталға орналасты. Кейіннен көптеген елдерде Легион деп түрлі әскери құрылымды айтатын болды (мыс., Францияда, Англияда, Германияда, Ресейде, Польшада). 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Германия түркістандық соғыс тұтқындарынан Түркістан легионын ұйымдастырды. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Мальта - Буреть мәдениеті

Мальта - Буреть мәдениеті — Сібірдегі Ангара өзені аңғарындағы бірегей жоғарғы (кейінгі) палеолит ескерткіштерінің ғылымдағы ортақ атауы. Негізгі ескерткіштері: Мальта, Буреть, Красный Яр (жоғарғы кешендері), Сосновый Бор, Федяева. Мальта қонысы Иркутск қаласынан батысқа қарай 85 км жердегі Мальта аралының іргесінен ағып жатқан Белая өзенінің жағасынан табылған. Оны алғаш 1928 жылы М.М. Герасимов тауып, 1928 — 34 және 1956 — 57 жылы қазба жұмыстарын жүргізген. Зерттеу нәтижесінде 15 тұрғын үй орны аршылып, одан жоғарғы палеолит адамдарының тастан, сүйектен жасаған еңбек құралдары табылған. Тұрғын үйлердің бірінен ошақ астына жерленген 3 — 4 жасар баланың мүрдесі табылған. Буреть қонысы Ангараның оң жағалауында Сухая өзенінің құяр сағасында орналасқан. Оны 1936 — 37, 1939 жылы академик А.П. Окладников зерттеп, 4 тұрғын үй орнын аршыды. Бұл қоныстың тұрғындары түз аңдарын (солтүстік бұғысы, мамонт, жүнді мүйізтұмсық, зубр, т.б.) аулап, олардың сүйектерінен және ірі тастардан тұрғын үйлердің қаңқасын көтеріп, сыртын терімен жапқан. Кеспел (призма) және сүмбе пішіндес өзектастардан негізгі еңбек құралдары: үшкіртас, пышақ, тескіш, кескіш, қырғыштар жасалды. Сүйектен қанжар, шанышқы, найза ұштары, пышақ, ине, біз, т.б. заттар жасау жоғары дәрежеде дамыды. Сондай-ақ олардан ілгек, алқа, тәжі және әйелдің, құстардың (үйрек, қаз, аққу), аңдардың (мүйізтұмсық, мамонт, зубр, солт. бұғысы, жылқы) мүсіндері де жасалған. Олар палеолит дәуіріндегі адамдардың дүниетанымы мен рухани мәдениетінен мол хабар береді. Мальта - Буреть мәдениетіне жататын ескерткіштер жөніндегі мәліметтер Еуразияда кейінгі палеолит мәдениетін толымды түрде зерттеуге көп мүмкіндіктер берді. Дереккөздер
Транквилизаторлар

Транквилизаторлар, атарактиктер (лат. tranquіllo – тыныштандырамын) – тыныштандыратын қасиеті бар, психотроптық құралдар тобына жататын дәрілік препараттар. Сипаты Транквилизаторлар адамның эмоциялық ширығуын, қозуын, бір нәрсеге алаңдауын азайтып, бұлшық еттің жиырылуын төмендетеді, вегетативті жүйке жүйесі қызметіне әсер етіп, кейбір ұйықтатын дәрілердің әсерін күшейтеді. Транквилизаторлар адамның қорқыныш, үрейін, шектен тыс мазасыздануын бәсеңдетеді, тежелу, шамадан тыс ұйқышылдық және жүйкелік бұзылуларды тудырмайды. Қолданылуы Транквилизаторлардың әсер ету механизмінде лимб жүйесінің, таламус пен гипоталамустың қозуын бәсеңдетуі байқалады. Транквилизаторларды қабылдағанда организмде оның жанама әсері көп болмайды (мысалы, бұлшық еттердің босаңсуы мүмкін). Сондықтан жұмыстары көп дене күшін жұмсайтын және жылдам шешім қабылдайтын жағдайлармен байланысты адамдарға жұмыстың алдында не соңынан транквилизаторлар қабылдауға рұқсат етілмейді (мысалы, автокөлік жүргізушілер, т.б.). Сондай-ақ транквилизаторларды алкагольді ішімдіктермен қосып ішу де организм үшін өте қауіпті екенін естен шығармаған жөн, себебі, алкаголь транквилизаторлардың әсерін күшейтеді. Транквилизаторлардың антипсихикалық әсері болмайды, сондықтан оларды көп жағдайда психиатрияда невроз, психопатия (есалаңдық) ауруларын емдеуде қолданады. Негізінен транквилизаторлар жүйке ауруларында бұлшық еттердің физиологиялық жағдайындағы күш-қуаты (тонусы) артқанда және кейбір ішкі ауруларды емдегенде беріледі. Транквилизаторлар химиялық құрамы жағынан әр түрлі құрылымдық туындылардан тұрады. Күнделікті өмірде жиі қолданылатындары – бензодиазепин-хлордиазепин туындылары (либриум, элениум), диазепам (седуксен), нитразепам (эуноктин, радедорм, неозепам, могадон, т.б.); басқа химиялық туындылардан – мепробамат, триоксазин, т.б. Транквилизаторлардың токсиндік әсері аса жоғары емес, дегенмен оларды үнемі қабылау организмнің транквилизаторларға деген құмарлығын арттыруы мүмкін. Бұл адам өмірі үшін қауіпті, сондықтан транквилизаторлармен емдеуді дәрігер ғана тағайындайды және науқас дәрігердің қатаң бақылауында болады. Дереккөздер
Легирлеу

Легирлеу (нем. legіeren — балқыту, лат. lіgo — байланыстырамын, қосамын) — металл құймалардың құрамына балқыған күйінде легирлеуіш элементтерді қосу. Легирлеу қорытпаларға белгілі бір қажетті физикалық, химиялық, механикалық қасиеттерді дарыту үшін қолданылады. Қатты дененің (мыс., жартылай өткізгіштің) бетін иондармен бомбалау жолымен оның ішіне бөгде атомдарды енгізу тәсілі арқылы да Легирлеуге болады. Мыс., болатты легирлеу — әдеттегі қоспалардан (көміртек, кремний, марганец, күкірт, фосфор) басқа арнайы енгізілетін (легирлейтін) элементтер (кремний не марганец) әдеттегіден артық мөлшерде қосылатын болады. Легирлеуіш элементтер балқыған болатқа ферроқорытпалар не лигатуралар (үстемдегіштер) түрінде қосылады. Үлкен күш түсетін бөлшектер дайындауда болатты бағалы және сирек кездесетін элементтер (никель, молибден, вольфрам, ниобий, т.б.) қосып легирлейді. Құрамындағы қоспалардың жиынтық мөлшеріне қарай төмен легирленген болат (2,5%-ға дейін), орташа легирленген (2,5 — 10%-ға дейін) және жоғары легирленген (10%-дан астам) болып ажыратылады. Шойынды Легирлеу үшін құрам бөліктеріне қоса арнайы қоспалар (хром, никель, молибден, ванадий, титан, алюминий, мыс, цирконий, т.б.) қосылады. Бұлар шойынға белгілі бір қасиеттер (тозуға ыстыққа, коррозияға төзімділік, антифрикц.) береді. Егер легирлеуіш элементтер металға кеннен өтсе, онда металл табиғи легирленген деп аталады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Транс (қозғалыс)

ТРАНС (лат. trans – өткін, арқылы, артында) – күрделі сөздің алғашқы бөлімі: #қандай да бір кеңістік арқылы қозғалыс, оны қиып өту, мысалы, трансатлантикалық. #қандай да бір нәрсенің артынан ілесу, қандай да бір нәрсенің қарсы жағында орналасу, мысалы, трансальпілік. #қандай да бір нәрсенің қатысуы арқылы белгілеу немесе беру, мысалы, транслитерация. Сілтеме
Өсімқорлық

Өсімқор Өсімқор – әдетте қарыз алушы үшін қатаң шарт (жоғары пайыздық ставка белгілеу, шарттың қолданылу мерзімін қысқарту) негізінде өсіммен ақшалай несие беруші. Өсімқорлық несие капиталы мен банк ісінің дамуына байланысты Еуропаның экономикалық өмірінен ығыстырылды. Көбінесе кәсіптің басқа түрімен айналысушылар: көпестер, ісмерлер, зергерлер, шеберлер, т.б. ақшаны өсімге берді. Өсімқорлық кәсіптің пайдалылығына қарамастан өсімқор көне заманда да, ортағасырлық мемлекеттерде де елеулі әлеуметтік тұлға болмады, тіпті оның қызметі моральдық тұрғыдан айыпталып, көбінесе қудаланды. Христиан дінінің өсім алуды айыптауы ортағасырлық батыс Еуропаның өмірін реттейтін канондық құқықта көрініс тапты. Ислам дінінде өсімқорлық ауыр күнә. Соған қарамастан ұсақ өндірушілерге де, ірі жер иеленушілерге де ақшалай несие беретін өсімқорға деген әлеуметтік мұқтаждық оның ғасырлар бойына өмір сүруін жебеп отырды. Өсімқорлық капитализмнің қалыптасу дәуірінде капиталдың бастапқы қорлануының негізгі арналарына айналып, ерекше рөл атқарды. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%82 Несие.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B Несие капиталы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B Қаржы Капиталы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%8B Өсімақы.]
Ледебурит

Ледебурит (нем. ledeburіt — [металлург А. Ледебурдің (1837 — 1908) есімімен] — ақ шойын құрамындағы зат цементит пен аустениттің эвтетикалық қоспасы; 1145С темп-рада балқыту нәтижесінде түзіледі. Таза көміртекті темір қорытпаларындағы көміртектің мөлш. 2,03%-дан жоғары болғанда ғана қатты және морт сынғыш Ледебурит алынды. Құрамындағы аустенит 723ӘС-тан төменгі темп-рада ферритті цементитті қоспаға ыдырайды. Сол себебті шойындарда пластик. деформация болмайды. Болаттарда кездесетін аустенит пен карбидтерден құрылған Ледебурит тек легирлеуіш элементтер мен көміртек мөлшері көп болған жағдайда ғана (0,7 — 1,0% С) түзіледі. Мұндай болаттар Ледебуриттік топ құрайды. Бұл топтағы болатта негізінен аз ғана мөлшерлі Ледебурит болатындықтан оларды қысыммен ыстықтай өңдеуде жаратады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Лейкоз

Лейкоз лейкемия (грек. leukos — ақ) — қан түзетін органдар жүйесінің қатерлі ісіктері. Ісік жілік майындағы клеткалардың тоқтаусыз өсуімен және сол жердегі қалыпты қан жасалу процесінің бұзылуымен сипатталады. Соның нәтижесінде қан түйіршіктерінің (эритроцит, тромбоцит) саны азайып, ал жетілмеген лейкоциттер саны көбейіп кетеді. Лейкоз иондаушы сәулелердің (радиацияның), кейбір хим. заттардың (бензол, бензпирен, т.б.), вирустардың әсерінен дамиды. Клиник. ағымы бойынша және қан элементтерінің цитохим. өзгерістеріне қарай Лейкоздарды жедел және созылмалы деп бөледі. Жедел Лейкоздер кенеттен басталады. Науқастың дене қызуы көтеріліп, қызыл иектің қанап қабынуы, ауыз шырышты қабықтарының қанталауы, мойындағы, қолтық астындағы лимфа түйіндерінің шошынып ісінуі байқалады. Қандағы лейкоциттер саны 1 мкл қанда 10 мыңнан 100 мыңға дейін (10,0–100,0109/л) жетеді, олар негізінен жетілмеген клеткалардан тұрады. Шырышты қабықтардағы, денедегі қанталау ошақтары қан ұюына қатынасатын тромбоциттер санының азайып кетуіне байланысты болады. Қан тамырларының қабырғасына Лейкоз клеткаларының сіңіп қалуы — миға қан құйылуына әкеледі. Науқас адам қалтырап тоңады, қаны азаяды (қ. Анемия). Адамды әр түрлі инфекциялардан қорғайтын қалыпты лейкоциттердің, лимфоциттердің тапшылығы — организмде екіншілік инфекциялардың, өкпе қабынуының (пневмония), денеде іріңді ошақтардың, сепсистің дамуына алып келеді. Лейкоз клеткаларының ми қабықтарына таралуы науқасқа өте қауіпті жағдай туғызады. Тыныс алуы, жүрек соғуы жиілейді, адам әлсірейді. Созылмалы Лейкозға көк бауырдың, бауырдағы лимфа түйіндерінің өте ұлғайып кетуі жатады. Мыс., көкбауырдың салм. 5 — 8 кг, бауыр — 3 кг-ға дейін жетеді. Аурудың дене қызуы көтеріледі, тәбеті болмайды, қатты жүдеп әлсіздік пайда болады. Науқас тез шаршап, қатты тер басып, ентігеді, басы айналып, сүйектері сырқырайды. Қанда лейкоциттер саны ерекше көбейіп кетеді (1 мкл қанда 1 млн-ға дейін жетеді). Лейкоздың бұл түрі бірнеше жылдар бойы (кейде 5 — 8 жыл) дамиды. Егер ауру қатерлі ісік түріне ауысса, науқас 3 — 6 айдың ішінде өліп те кетеді. Емі Науқас ауруханаға жатқызылып, арнайы (стерильдік) жағдайларда емделеді, себебі олар иммундық жүйесі әлсіз болғандықтан жұқпалы ауруларға өте бейім тұрады. Емге әр түрі Лейкоз клеткаларының бөлініп көбеюін тежейтін дәрілер: винкристин, меркаптопурин, циклофосфан; стероидтық гормондар; антибиотиктер, поливитаминдер қолданылады. Лейкозбен мал (сиыр, жылқы, т.б.), кемірушілер (тышқан, т.б.) және сүтқоректілер де ауырады. Онымен ауырған жануарларды емдеу нәтиже бермейді. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Лейцит

{{Infobox mineral }} Лейцит(грек. leіkos — ақшыл) — каркас құрылымды алюмосиликаттарға жататын минерал. Ол калийдің мөлшері жоғары магмалық балқымаларында пайда болады. Хим. формуласы K[AlSi 2 O 6 ]. Құрамында K 2 O — 21,5%, Al 2 O 3 — 23,5%, SiO 2 — 55%, аздаған Na, Ca, Tі, Mg, Mn қоспалары ұшырасады. Сингониясы кубтық, 625 ӘС-дан төмен темп-рада кристалданады. Тау жыныстарында кристалдар және сеппелер түрінде кездеседі. Түсі ақ, сұрғылт, түссіз; шыныдай жылтырайды, тұнық; қатт. Моос шкаласы бойынша 5 — 6; тығызд. 2450 — 2500 кг/м3; Л. жоғары темп-рада және төмен қысымда пайда болады. SіO2 мөлшері аз эффузивті және гипабиссалдық сілтілі тау жыныстарына (лейцитит, лейцититтік базальт пен тефрит, шонкинит, италит, т.б.) тән. Тереңдегі сілтілі магмалық тау жыныстарында Л-тің орнына санидин мен гексигоналдық кальсилоттың (KAlSіO4) тұтасып біткен кристалдары пайда болады. Мұндай тау жыныстарды сынныриттер деп атайды. Табиғатта Л. өте сирек ұшырасады. Л. калий және алюминий алу үшін қолданылады. Қазақстанда Есіл өз. бойында кездеседі. Дереккөздер
Лейтицит

Лейтицит — негізгі құрамы лейцит пен моноклиндік пироксеннен тұратын порфирлі ұсақ түйірлі магмалық тау жынысы. Құрылымы порфирлі немесе түйірлі болып келеді. Л. алюминий, поташ (K2CO3), калийлі тыңайтқыштар мен жоғары сапалы керамика өндіретін шикізаттар ретінде қолданылады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Транс (сананың жағдайы)

ТРАНС (франц. transe, transіr – мелшиіп қатып қалу), медицинада – адам санасының тұнжырау жағдайы. Бұл кезде адам еркінен тыс, сырттай қарағанда дұрыс кейде күрделі іс-әрекеттер жасайды (мысалы, көшелерді кезіп кету, көлікке отырып алып саяхат жасау, т.б.). Транс кезіндегі іс-әрекеттер адамның есінде сақталмайды. Транс негізінен эпилепсия, истерия, терең гипнозға түскенде байқалады, сондай-ақ өмірден безу, экстаз, “көріпкелдік”, т.б. жағдайларында да орын алады. К.Хоффман былай дейді: «Транс әлі күнге дейін дәстүрлі түрде сананың төмендеуі немесе ұйқышылдық күйі ретінде анықталады. Дегенмен, кейінгі антропологиялық анықтамалар оны сананың өзгерген күйлерімен байланыстырады (Чарльз Тарт) және бұл барған сайын қабылданады. К.Гофман сонымен қатар «...транс күйін көпше түрде талқылау керек, өйткені қарапайым (күнделікті) күйден айтарлықтай ерекшеленетін сананың бірнеше өзгертілген күйі бар» деп есептейді. Транстың әдеттегі сана күйінен зейіннің бағыты бойынша ерекшеленеді – оның барысында адам сыртқы емес, ішкі зейіннің фокусын (яғни зейін бейнелерге, естеліктерге, сезімдерге, армандарға, қиялдарға және т.б.) қалыптастырады. , сананың қалыпты жағдайындағы сияқты. Адам әдейі транс күйіне енген кезде, Шығыс елдеріндегі көптеген рухани мектептер мұндай транс медитация деп аталады. М.Эриксонның пікірінше, транстың өзі емдік (яғни оның ішінде жай ғана болу), өйткені оның жүру барысында психикалық қайта құрылымдау мүмкін, оны сананың «қарапайым» жағдайында жүзеге асыру қиын. Транс күйлері дәрежесі бойынша әр түрлі болады: зейіннің ішкі фокусынан бір нәрсеге кез келген дерлік назар аудару (бір нәрсені есте сақтау немесе елестету әрекеті) транстың пайда болуына әкеледі, өйткені адамның назары, аз болса да, аз дәрежеде. бұған дейін «сыртқы», қоршаған әлемге бағытталған. Сілтеме
Лейшмания

Лейшмания — қарапайымдардың талшықтылар класының кинетопластидалар отрядының бір туысы. Дене тұрқы 2 — 4 мкм. Адам жасушаларының ішінде паразиттік тіршілік етуіне байланысты олардың талшықтары жойылған. Ал қолдан жасаған қоректік ортада және Лейшманияларды тасымалдаушы жәндіктердің ішегінде олар өздерінің ұзын талшықтарын қайтадан шығарады. Лейшмания ауруларын жұқтырушы флеботомус (Phlebotomus) туысына жататын ұсақ жәндіктер — москиттер. Лейшманиоз аурулары Кавказда және Орта Азияда көп тараған. Адамды осы ауруға шалдықтыратын негізгі өкілдері: L. tropіca және L. donovanі. Біріншісі адамның тері ауруын немесе пендинканы туғызады. Бұл ауруға шалдыққан адамның терісінде терең ойық жаралар пайда болады, олар баяу жазылып, орнында кетпейтін тыртық қалады. Екіншісі адамның ішкі лейшманиоз немесе висцеральдік лейшманиоз деген ауруын қоздырушы. Оған ұшыраған адамның бауыры мен көкбауыры ісінеді және терісі қанталайды. Лейшманиоз ауруларымен иттер және құмды шөлейттердегі әр түрлі кемірушілер ауырады. Олардың да ауруларын тасымалдаушы — москиттер. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Лек

Лек — Албанияның ақша өлшемі, 100 киндаркке тең. Лек - жаттығу жасаушылардың бірінің соңынан бірі желкелерінен қарап тұрған сап. Лекте саптың ұзына бойы енінен үлкен немесе онымен тең болады (парадтарда). Лектер бір, екі, үш және т.с.с. болуы мүмкін. Дереккөздер
Мамай Жұмағұлұлы

Мамай Жұмағұлұлы (1702 — 1799) — батыр. Орта жүз Тобықты руынан шыққан. 1780 жылы батыста жүрген аз санды тобықтыны Шыңғыстауға әкеліп орналастырды. Мамай батыр Жұмағұлұлы 1702 жылы Сырдария өзенінің жағасында туған. Мамай бала күннен өз тұстастарының арасынан ақылдылығы мен дене бітімі жағынан ерекше көзге түскен. Өзінің батырлық қасиеттерімен он үш жасынын бастап көріне бастаған. Жас жігіт жоңғарлармен шайқаста ерекше батылдық пен ержүректілік, ептілік танытып, жеке жеңістерімен әйгілі қазақ батыры Қанжығалы Бөгенбайдың ықыласына бөленеді. (1690-1775) Абылай ханмен бірлесе отырып, Мамай тағыда бірнеше шайқастарға қатысады. 1731 жылы Мамай батырмен бірге қазақтың белгілі батырлары Қабанбай, Бөгенбай қатысқан Балқаш көлінің маңайында ірі шайқас болды. Қазақ әскеріне Абылай хан қолбасшылық жасады.Қазақ батырлары бірлесе отырып, жоңғарларды Батыс Қазақстаннан бастап, Ертістен асыра қуды. Қазіргі Абай ауданы Қызыл ту ауылының маңында Шаған өзенінің бойында ірі қақтығыс болып, «Шаған шайқасы» деген атпен тарихта қалды. Осы тарихи шайқастардың барлығында Мамай батыр Абылай ханның сенімді үзеңгілес серігі бола білді. 1799 жылы Мамай батыр 97 жасында Архатта қайтыс болды. Тағы * Мамай батыр Бөртеұлы Дереккөздер
Трансазиялық магистраль

ТРАНСАЗИЯЛЫҚ МАГИСТРАЛЬ, Азияның Стамбұл – Анкара (Түркия) – Тебриз – Тегеран – Керман – Мешхед (Иран) – Герат – Кабул (Ауғанстан) – Пешавар – Равалпинди (Пәкстан) – Сринагар – Дели – Каликут (Калькутта, Үндістан) қалаларын байланыстыратын кең автомагистраль. Жалпы ұзындығы 9000 км, Түркияда 1820 км, Иранда 3000 км-ге жуық, Ауғанстанда 1160 км, Пәкстанда 580 км, Үндістанда 2380 км. Автомагистраль 1940 – 60 жылдар аралығында салынған. Сілтеме
Трансазиялық темір жол магистралі

Трансазиялық темір жол магистралі, кең табанды магистраль. Ол Стамбұл – Анкара (Түркия) – Тебриз – Тегеран – Керман – Захедан (Иран) – Кветта – Лахор (Пәкстан) – Дели – Канпур – Каликут (Үндістан) – Дакка – Читтагонг (Бангладеш) қалаларын байланыстырады. Транзакциялық темір жол магистралі Азияның 5 мемлекетін жалғастырады. Жалпы ұзындығы 7,0 мың км, Түркияда 1848 км, Иранда 2465 км, Пәкстанда 600 км, Үндістанда 1940 км, Бангладеште 530 км. Магистраль Армения темір жол желісімен (Анкара – Сивас – Эрзурум – Гюмри, 1,3 мың км-ден астам), Тебриз – Джульфа (138 км) тармағымен байланысқан. Түркияда (Эдирне) трансеур. “Батыс – Шығыс” магистралімен түйіседі. Сілтеме
Қуан Лекеров

Қуан Лекеров (1896, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы — 23.5.1955, Алматы) — әнші (драм-тенор). ҚазКСР-інің еңбек сіңірген артісі (1939). Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике Шаншар бұтағынан шыққан. Алғашқы ұстаздары шешесі Бәдігүл мен әнші Қ.Байжанов. Жастайынан “әнші бала” атанған Лекеров майталман әншілерден (Ұ.Айтбаев, Иса Байзақов, М.Уәлиқызы) тағылым алған. 1930 ж. Алматыға шақыртылып, Қазақ радиосында әнші болды. Қазақ мемлекеттік академия драма театрының сахнасында Жапал (Мұхтар Әуезов, “Еңлік-Кебек”), Ақан (Ғабит Мүсірепов, “Ақан Сері - Ақтоқты”), т.б. бейнелерді сомдады. 1940 жылдан Қазақ мемлекеттік филармониясында әнші болды. 2-дүниежүз. соғыс жылдары арнаулы концерттік топтың құрамында майдан жауынгерлеріне арналған концерттерге қатысты. Оның репертуарында қазақтың халық әндері, Жаяу Мұсаның, Ақан серінің, Біржанның, Жарылғапбердінің, сондай-ақ қазақ композиторларының әндері болды. Үнтаспаға жазылған әндері Қазақ радиосының алтын қорында сақтаулы. Дереккөздер
Мамай ордасы

Мамай ордасы — Алтын Орда қолбасшысы Мамай билеген ұлыс. 14 ғасырдың 2-жартысынан бастап Алтын Орданың батыс жағындағы Еділ бойында, Астрахань, Сарайшық пен Қырымда жергілікті билеушілер күшейіп, Қара теңіз өңірінде Мамай ордасы қалыптасты. Қыдыр хан өлтірілгеннен кейін Алтын Орданың батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі Мамай болды. Ол Алтын Орданы біріктіру мақсатында әскери жорықтар жасаған Ақ Орда ханы Орысқа (Өріс) соққы беріп, билігін сақтап қалды. 1380 жылы Күлік (Куликова) шайқасында Мамайдың Мәскеу князі Дмитрий Донскойдан жеңілгенін пайдаланып, Ақ Орда ханы Тоқтамыс Мамай ордасын басып алды. Дереккөздер
Әзімбай Лекеров

Әзімбай Лекеров (1901, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Қызылшілік а. — 26.2. 1938, Алматы) — қоғам қайраткері, экономист-ғалым, проф. (1932). Философиялық,саяси әдебиеттерді қазақ тіліне аудару жұмыстарына басшылық жасады. Зайсан өңірінде Кеңес өкіметін орнатуға қатысқан. 1920 — 21 ж. Семей губ. аткомының нұсқаушысы, 1921 — 22 ж. Қарқаралы, Павлодар уездік аткомдарының төрағасы, 1923 — 25 ж. Бөкей, 1925 — 26 ж. Ақтөбе губ. аткомдарының төрағасы, “Кедей” газетінің редакторы, 1926 — 27 ж. респ. халық ш. орт. кеңесінің төрағасы, ҚазОАҚ пен БОАК мүшесі болды. 1927 — 32 ж. Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік ун-ті жанындағы курсында, Қызыл профессура ин-тінің экономика ф-тінде оқыды. 1932 — 34 ж. Қазақ АКСР Жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, КазПИ-дің саяси экономия және кеңестік шаруашылық теориясы кафедрасының меңгерушісі, 1934 — 37 ж. Қазақстан марксизм-ленинизм ғыл.-зерт. ин-ты директоры қызметтерін атқарған. Л. филос., саяси әдебиеттерді қазақ тіліне аудару жұмыстарына басшылық жасады. Кеңес өкіметіне қарсы күресті деген желеумен саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 1957 ж. 7 желтоқсанда КСРО Жоғ. соты әскери алқасының шешімімен ақталды. 1938 жылы Алматы қаласында қайтыс болды. Дереккөздер
Трансакция

Трансакция (– біткен іс, шарт) # өзара кеңшіліктер белетін экономикалық немесе саяси келісім; # қайсыбір мақсаттар үшін ақшалай қаражаттың немесе бағалы қағаздардың шоттары бойынша аударым жасаудан тұратын қаржы операциясы. Трансакция ұғымы ақша мен бағалы қағаз есебін көздейтін қызметгің алуан түрлерінде: банк, тіркеу, депозитарлық, клирингілік, делдалдық қызметтерде қолданылады. Трансакция бэк-кеңселерде құжаттар (төлем тапсырмалары, бағалы қағаздарды сатып алу-сату шарттары, соттың шешімдері) негізінде ресімделеді. Трансакция нәтижесінде клиенттің шоттарындағы ақша немесе бағалы қағаз көбейеді не азаяды. Дереккөздер
Лекок

Лекок Альберт Фон (1860, Берлин — 1930) — неміс ориенталисі, түркітанушы. Л. Берлиндегі Шығыс тілдері семинариясында және этнография мұражайының Африка мен Океания секциясында шығыстану ғылымы бойынша білім алды. Ол Орт. Азияның көне мәдениет мұраларын зерттеу үшін 1902 — 03, 1904 — 07, 1908 — 12, 1913 — 14 ж. Шығ. Түркістанды зерттеуге бағытталған неміс экспедициясына қатысты. Осы сапарларында көне ескерткіштер мен мәдени мұралары жөнінде “Өнер бойынша сурет атласы және Орта Азия өнерінің тарихы” (Берлин, 1925), “Хотан түркі манихейкасы” (1 — 3, Берлин, 1912 — 22), т.б. еңбектер жазды. Л-тің “Шығыс Түркістандағы Эллада іздерімен” (Лейпциг, 1926), “Шығыс Түркістан елі мен халқы туралы” (Лейпциг, 1928) атты еңбектерінде жергілікті халық тілдері және шығыс пен батыс мәдениетінің өзара байланысы жайлы мәселелер сөз болады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Трансамазона шоссесі

ТРАНСАМАЗОНА ШОССЕСІ, оңтүстік Американың ең ұзын көлік магистралі. Бразилия жерімен өтеді. Жалпы ұзындығы 4400 км. Жуан-Песоа қаласынан (Бразилияның солтүстік-шығыс бөлігінде) басталып, Амазона алабының тропикті ормандарын кесіп өтіп, Боливия және Перу мемлекеттерінің шекарасына таяу жерге жетеді. Шоссе Амазона ойпатын игеру мақсатында 1970 – 1974 жылы салынды. Жолдың екі жағында ені 20 км-лік өңір игеріліп, әр 100 км сайын елді мекендер салынған. Елдің батысындағы Амазона аймағын теңіз порттарымен байланыстырады. Сілтеме
Қайта жерсіндіру

ҚАЙТА ЖЕРСІНДІРУ, реакклиматизация: 1) бұрын бір жерде тіршілік еткен, кейін жойылып кеткен организмдерді сол жерге жасанды түрде қайта өсіру (қ. Жерсіндіру); 2) бұрын табиғи ортасы болған, кейін бірақ сол жердің жаңа тіршілік ортасы болуына орай, организмдердің сол орта жағдайына бейімделуі; қ. Бейімделу. Дереккөздер
Трансантарктида таулары

Трансантарктида таулары (Transantarctіc mountaіns) – Антарктидадағы тау жоталарының жүйесі. Уэдделл теңізінің шығыс жағалауынан Росс теңізінің батыс жағалауына дейін 4 мың км-ге созылып жатыр; ені 200 – 600 км. Батыс және Шығыс Антарктида аралығындағы шекараны құрайды. Трансантрактида тауларына: * Пенсакола, * Тил, * Хорлик таулары, * Куин-Мод, Куин-Элизабет, * Куин-Александра жоталары, т.б. кіреді. Биіктігі 2000 – 3000 м, ең биік жері – 4528 м (Куин-Мод жотасындағы Керкпатрик тауы). Негізі кристалды тау жыныстарынан, ортаңғы ярус (жікқабат) – шөгінді және магмалық тау жыныстарынан, жоғарғы қабаты – құмтастар мен сазды тақтатастардан тұрады. Жер қойнауында тас көмір қоры бар. Трансантрактида тауларының жағалық бөлігін (Виктория жері) Дж. Росс (1800 – 1862) басқарған ағылшын экспедициясы 1841 жылы ашқан. Дереккөздер
Маман Қалқабайұлы

Маман Қалқабайұлы (1810, Алматы облысы Ақсу ауданы — 1901, сонда) — қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкерлердің бірі, би. Найман тайпасы Матай руынан шыққан. Маман 1867 — 68 ж. қажылық сапармен Меккеге барды, жолшыбай Ресей, Түркия және араб елдерінің тұрмыс-тіршілігін өз көзімен көрді. Қажылық сапардан оралған соң Қапал уезд болыстары арасындағы дау-дамайға төрелік айтып, төбе би болумен қатар елді мал бағудың өндірістік тәсілдеріне көшуге, негізгі өнімдерді айырбас сауда айналымына салуға үндеді; отырықшы тұрмыс салтының артықшылықтарын түсіндіруге талпынды. Маман байдың 4 ұлы заман ағымын, уақыт талабын ерте аңғарып, қарауындағы елді отырықшылыққа үйреткен. Әке өсиетімен олар “Қарағаш” деген жерге сәулетті қалашық тұрғызып, өз қаражаттарына мешіт, мектеп салдырды. Әрқайсысы Мекке — Мәдинаға қажылыққа барып, Жетісу өлкесінде білімнің, имандылық шарттарының, ұлттық кәсіпкерлік дағдыларының қалыптасып, дамуына үлес қосты (қ. “Мамания” мектебі). Маманның ұлы Есенқұл 1964 жылы қазақ романдарына конкурс жариялап, жеңіп шыққан романға сыйақы белгіледі. Бұл әрекетті “Айқап” журналы мен “Қазақ” газеті әйгілі Альфред Нобель сыйлығына теңеді. Дереккөздер
Трансгрессия

Трансгрессия (лат. transgressіo – өту, жылжу), генетикада – ағзадағы қандай да болмасын белгі қасиетін арттыратын немесе кемітетін полимерлі гендердің әсері. Әрбір ата-аналық дарабастарда бір немесе бірнеше доминантты гендер болған жағдайда олардың ұрпағында екі немесе одан да көп доминантты гендер үйлесіп келуі мүмкін. Нәтижесінде сол ұрпақта белгінің көрінуі күшейе түседі, мұны ``оң трангрессия`` деп, ал керісінше ұрпағында рецессивті гендер үйлесім тапса, онда белгінің күші кемиді, мұны ``теріс трангрессия`` деп атайды. Трангрессияға байланысты өсімдіктерде шығу тегіндегі кейбір белгі-қасиеттер олардың келешек ұрпақтарында айқынырақ көрінеді. Трангрессияны жаңа сорттар алу үшін, әсіресе, өздігінен тозаңданатын өсімдіктер селекциясында кеңінен қолданады.Трансгрессия - теңіздің тасу процесінің жеке түрі; көбінесе теңіз жағалауларына шендес өңірлердің ойысуы не теңіз түбінің көтерілуі, өте сирек теңіз суы деңгейінің көтерілуі салдарынан болады. Геологиялық тарихтың барлық дөуірлерінде (төменгі және ортаңғы кембрий, жоғарғы девон, төменгі карбон, жоғарғы бор) болған. Оқшауланған Т. қазіргі геологиялық дәуірде де байқалады (мыс.,Нидерландыда). Дереккөздер
Лексикография

Лексикография (грек. lexіkos — сөзге қатысты, grapho — жазамын) — сөздік түзудің теориясы мен тәжірибесін зерттейтін тіл білімінің саласы. Сөздіктердің ғыл. әдістемесін жасайды. Сөздіктің теор. мәселелері теоретик. Лексикологияда қарастырылады; ол Лексикология теориясы мен Лексикология тарихына бөлінеді. Лексикология теориясы сөздіктер типологиясын, оның макроқұрылымын (лексиканы сұрыптау мен сөздерді, сөздік-мақалаларды орналастыру принципін, омонимдерді, сөздік қосымшасындағы қосалқы материалдарды, дәйектемелерді, т.б.) және микроқұрылымын (сөздіктегі мақала құрылымын: мағыналарға жіктеу мен анықтама, дәйектеме түрлерін, шартты белгілер жүйесін, фразеологияны, т.б.) зерттейді. Лексикология тарихы сөздіктер мен лексикограф. тұжырымдамалар тарихы және Лексикология мәселелерін шешу тарихы болып бөлінеді. Тәжірибелік Лексикографияға тілді қалыпқа түсіру мен оны үйрету, тіларалық қатынас, лексикол., сөзжасам, стилистика, тіл тарихы бойынша деректер жинау мен өңдеу жатады. Л-ның негізгі түрлері — жалпы аударма терминол. үйренімдік Лексикология және есептеу Лексикологиясы. Инженерлік лингвистикаға жататын есептеу Лексикологиясы қолданбалы тіл білімінде 20 ғ-дың 2-жартысында пайда болып, компьютерлік технологияда қолданыла бастады. Сөздіктер инж.-филол. туындыға айналды. Қазіргі Лексикология теориясы лексиканы белгілі бір жүйеде түсіндіреді, сөздердің лексика-семант. құрылымын көрсетіп, олардың мағынасын диалект. тұрғыда қарастырады. Лексикология лексикол-ға, стилистикаға, грамматика, фонетика және тіл тарихына сүйенеді. Сөздіктердің бірнеше түрлері бар: “Орысша-қазақша сөздік” (1954), “Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі” (1959 — 74), “Орфографиялық сөздік” (1963), “Абай тілі сөздігі” (1968), “Диалектологиялық сөздік” (1969), “Этимологиялық сөздік” (1996), терминол. сөздіктер (“Тау-кен ісі терминдерінің қысқаша орысша-қазақша сөздігі”, 1959; “Орысша-қазақша терминология сөздігі. Экономика, философия”, 1962), т.б.; Дереккөздер * Кеңесбаев С.К., Из опыта составления двухтомного толкового словаря казахского языка, А.-А., 1960 * Аханов К., Тіл білімінің негіздері, А., 1973 * Гак В.Г., Лексикография, // Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990 * Малбақов М., Бір тілді түсіндірме сөздіктің құрылымдық негіздері, А., 2002.
Маман

Маман — ұйымның инженерлік-техникалық, экономикалық және басқа да жұмыстарымен айналысатын қызметкері. Маман, әдетте, жоғары немесе арнаулы орта білімді болады. Атап айтқанда, агроном, бухгалтер, геолог, инженер, математик, механик, техник, физиолог, суретші, экономист, энергетик, мұғалім, дәрігер, т.б. Мамандардың негізгі міндеті – өздеріндегі арнаулы кәсіби даярлық негізінде жекелеген өндірістік, әлеуметтік немесе басқарушылық мәселелер бойынша шешімдердің нұсқаларын, ұсыныстар әзірлеу, қорытынды жасау және орындау. Қайсыбір істі егжей-тегжейлі білетін қызметкерді де, белгілі бір мамандықтың өкілін де маман деп атайды. Дереккөздер
Трансгрестік

ТРАНСГРЕСТІК, трансгрессия (лат. transgressіo – өту, жылжу) – тектоникалық қозғалыстар әсерінен жер қыртысының төмендеуі немесе Дүниежүзілік мұхит деңгейінің көтерілуі нәтижесінде теңіздің құрлықты басу процесі. Трансгестік – регрессияға қарама-қарсы процесс. Трансгестік кезінде теңіз суының кішігірім шегінулері мен толысулары кезектесіп отырады, бірақ соңғылары тым басым болады. Трансгестік шөгінділерінің қимасы төменнен жоғары қарай таяз сулық фациялардың терең сулық фацияларға алмасуымен сипатталады. Каспий теңізінде төменгі антропогендік баку, жоғарғы антропогендік хазар, жоғарғы антропогендік хвалын Трансгестіктері болған. Хвалын Трансгестікі кезінде солтүстік ендіктің 51градусына жетіп, Каспий маңы ойпатын түгел жапты. Сілтеме
Лемма

Лемма (грек. lemma — ұйғару, жорамалдау) — әр түрлі тұжырымдарды дәлелдеу барысында қолданылатын көмекші сөйлем. Лемма терминін ежелгі грек геометрлері енгізген; әсіресе, Архимед еңбектерінде жиі кездеседі. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Трансгрестік астасу

ТРАНСГРЕСТІК АСТАСУ, трансгрессиялық жатыс – теңіздің құрлықты басуы кезіндегі қалыптасқан шөгінді тау жыныстарының қабаттасып жатуы. Трансгрестік астасуда жоғарғы жас тау жыныстарының қабаттары бұрын жиналған базальдтық горизонттарға қарағанда молырақ тарайды. Базальдтық горизонттар өздерінен көне тау жыныстары бетінде стратигрлік үзіліс арқылы орналасады. Мұндай үзіліс осы аймақта біраз уақыт құрлық болғанын, кейін оның теңіз астына кеткенін көрсетеді. Стратигрлік шалыстық кейде бұрыш шалыстығымен ұштасады. Трансгрестік астасуды анықтау палеогеографиялық зерттеулерде және жер қыртысын тербеуші қозғалыстар тарихын түсінуде ерекше орын алады. Сілтеме
Летаргия

Летаргия, летаргиялық күй, летаргиялық ұйқы ( : lethе — естен шығару және argіa — әрекетсіздік) — адам организмінің әлсіреуімен сипатталатын патологиялық күй. Оның клиникалық белгісі мидың, көбінесе, оның бағаналы бөлімінің органикалық зақымдануымен түсіндіріледі. Летаргияға қазіргі кезде истериялық ауытқу ретінде қарайды. Олар әр түрлі дау-жанжалдың әсерінен болуы ықтимал. Летаргия бірнеше сағаттан бірнеше аптаға, айға, жылға созылуы мүмкін. Летаргиялық ұйқы Летаргиялық ұйқы - патологиялық тұрғыда, бірнеше сағаттан, бірнеше күнге дейін созылатын ұйкыға ұқсас жағдай; барлық өмір нышандарының (қозғалмаушылық, зат алмасудың төмендеуі, сыртқы қоздырғыштарға сыр білдірмеуі немесе әлсіреуі) нашарлауымен сипатталады. Өмір нышаны тек өте мұқият зерттеу кезінде анықталуы мүмкін. Летаргияның өзіне тән ерекшелігі — науқас адамның терең ұйқыға кетуі. Сырттай қарағанда, науқас жай ұйықтап жатқан адам сияқты көрінеді. Бірақ зер салып қарағанда, Летаргиялық ұйқыда жатқан адамның сіңір рефлексі сақталғанын, тері мен шырышты қабықтардың ауырсынуды сезінбеуін, қабағының білінер-білінбес дірілін байқауға болады. Истериялық летаргиялық кезінде бұлшық ет тонусы төмендемейді, көз қарашығының жарыққа реакциясы сақталады, науқас көзін ашқысы келмей енжарлық танытады. Табиғи ұйқыдан және органикалық себептерге байланысты болатын ұйқышылдықтан айырмашылығы Летаргиялық кезінде артериялық қан қысымы төмендемейді, тамыр соғуының нашарлауы байқалмайды, алақандары мен табандары үнемі терлеп тұрады. Летаргияны физиологиялық ұйқының ұстамасы деп қарамау керек. Летаргиялық ұйқы кезінде ұйқы тереңдігі тіпті де өзгермейді. Сіңір рефлексі динамикасын зерттеу барысында, науқастардың Летаргиялық ұйқының белгілі бір кезінде ғана шынымен ұйықтайтындығы анықталған. Бұл күйден олар біртіндеп немесе бірден шыға алады. Летаргия арнайы емді талап етпейді, тек науқастарға бақылау мен күтім қажет. Дереккөздер en:Fatigue (medical) fr:Fatigue (physique) he:עייפות ja:疲労 nl:Vermoeidheid
Лемниската

Лемниската(лат. lemnіscatus — ленталармен безендірілген), Бернулли лемнискатасы — сегіз цифры іспеттес жазық қисық (қ. сурет). Оны тұңғыш рет 1694 ж. Я.Бернулли (1654 — 1705) қарастырған. Лемниската — берілген екі нүктеден — ұ1(-а, 0) және ұ2(а, 0) фокустарынан — ара қашықтығының көбейтіндісі тұрақты және а2-қа тең нүктелердің геом. орны. Лемнискатаның теңдеуі тік бұрышты координаттар жүйесінде (х2+у2)22a2(х2у2)0, ал полярлық координаттар жүйесінде 22а2сos2 түрінде өрнектеледі. Лемнискатамен шектелген аудан 2а2-қа тең, r1 және r2 радиус-векторлар арасындағы доғасының ұз.: , ал бүкіл Лемнискатаның ұз.: , мұндағы Г(z) — гамма-функция. Лемниската — 4-ретті алгебр. қисық сызық. Пайдаланған әдебиет Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Мамандандырылған бригада

Мамандандырылған бригада – біліктілігі бірдей немесе түрлі деңгейдегі бір немесе біртекті кәсіптің (мамандықтың) қызметкерлерін біріктіретін өндірістік топ. Жөндеу‚ жүк тиеу-түсіру жұмыстарында және қолмен орындалатын немесе еңбек ішінара механикаландырылған басқа да жұмыстарда неғұрлым кеңінен таралған. Дереккөздер
Трансдукция (генетика)

Трансдукция (лат. transductіo – орын алмастыру) – генетикалық материалдың бір бактериядан (донор) екіншісіне (реципиент) бактериофагтардың көмегімен тасымалдануы. Бұл клетканың тұқым қуалаушылық қасиеттерінің өзгеруіне себеп болады. Трансдукцияны 1952 жылы америкалық ғалымдар Дж. Ледерберг және Н.Циндер ``Salmonellа typhіmurіum`` бактериясының кейбір штаммдарында белгілердің тұқым қуалауындағы өзгерістердің себебін талдауда ашқан. Трансдукция көптеген бактериялар, салмонеллалар, бацилл және актиномицеттерден табылған. Донор клеткасынан реципиент клеткасына бактериофаг типіне байланысты бактерия хромосомасының тек белгілі бөліктері ғана тасымалданса, оны арнайы Трансдукция, ал егер реципиент клеткасына бактерия хромосомасының кез келген бөліктері тасымалданатын болса, оны жалпы немесе арнайы емес Трансдукция деп атайды. Реципиент клеткасына тасымалданатын ДНҚ молекуласының бөлігі бірнеше гендерден тұрады, ұзындығы фагтың ақуыз қабатының мөлшерімен анықталады (мысалы, лямбда) және ол бактерия геномының 1 – 2%-ынан аспайды. Мұндай Трансдукция бактерия хромосомын құрайтын ДНҚ молекуласындағы гендер арасындағы қашықтыққа тәуелді болады. Трансдукция бактерия хромосомаларының генетикалық картасын құру кезеңінде қолданылады. Жалпы Трансдукция тұрақты болған жағдайда хромосомалық бөлік қос кроссинговер арқылы реципиент клеткасының хромосомына еніп, соның нәтижесінде төзімді рекомбинаттар пайда болады. Жалпы Трансдукция абортивті (тұрақсыз) болған жағдайда донор клеткасындағы хромосомалық бөлік реципиенттің хромосомасына енбейді және репликация процесіне ұшырамайды. Сондықтан да клеткалардың бөліну барысында бұл хромосомалық бөлік ұрпақтардың тек бір ғана линиясында сақталады. Шектеулі Трансдукция кезінде донор клеткаларының хромосомалық бөлігі реципиент клеткасының хромосомасына фаг геномымен енеді және осылайша профаг күйіне өтеді. Трансдукция — ген кұрамын бір бактериядан (донор) екінші бактерияға (реципиент) бактериофаттардың көмегімек көшіру. Фагтың туріне байланысты бактерия геномының белгілі бір жері ғана (тәнді Трансдукция), не кез келген жері (тәнсіз Трансдукция) көшіріледі. Тәнді Трансдукция гендік карта жасауға қолданылады. Сілтеме
Лемурлар

Лемурлар — төменгі сатыдағы (жартылай) маймылдар отряды тармағының бір тұқымдасы. Денесінің ұзындығы 12 — 46 см, құйрығының ұзындығы 13 — 51 см. Артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан ұзын. Артқы аяғының екінші саусағындағы тырнағының ұшы үшкірлеу, сол арқылы түгін тарайды. Бірінші саусағы (басбармағы) басқа саусақтарына қарама-қарсы орналасқан. Көпшілік түрлерінің түгі қалың әрі жұмсақ. Түктерінің түсі қара, қоңыр, қызғыштау, сұр. Құйрық түгінің түсі, негізінен, бозғылт, кейде қара-қоңыр түктері аралас келеді. Тұмсығы ұзынша созылыңқы. Көпшілік түрлерінің көздері үлкен әрі бір-біріне жақын орналасқан. Алақаны мен табандарында түгі жоқ. Лемурлар жеке, кей түрі шағын, кей түрі үлкен топ құрып, көпшілігі ағаш басында, кейбіреулері жерде тіршілік етеді. Жартастарда тіршілік ететін түрлері де бар. Кей түрлері жылдың құрғақшылық маусымында ұйқыға кетеді. Лемурдың аналығында 1 — 2 жұп сүт бездері болады, 18 айда жыныстық жағынан жетіледі, жүктілік мерзімі 2 — 5 ай, көбіне бір (кейде екі) ұрпақ әкеледі. Ұрпағы 6 айда өз бетінше тіршілік ете алады. Лемурдың көпшілігі түнде белсенді тіршілік етеді, күндіз ағаштың қуыстарына тығылып жатады. Өте сақ жануар. Көбіне құрма пальмасының, бананның, т.б. өсімдіктердің жапырақтарымен, гүлдерімен, жемістерімен қоректенеді. өсақ жәндіктермен, жануарлармен де қоректенетін түрлері бар. Лемур Мадагаскар, Комор аралдарында, Африканың орталық аймағында теңіз жағалауына жақын жерлерде таралған. Лемурдың саны жылдан жылға азайып келеді. Қазіргі кезде олардың 4 туысының 16 түрі тіршілік етеді, олардың бәрі Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қолда жақсы өседі, зоологиялық бақтарда көбейе береді. Лемурдың қортық лемурлар тобы өз алдына жеке тұқымдасқа жатады, оның 8 түрі бар. Дереккөздер
Летовочное

Летовочное — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл, Летовочный ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Тайынша қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км-дей жерде, Көкшетау қыратының солтүстік етегінде. Тарихы Іргесі 1913 жылы қаланып, 1930 жылдан 1997 жылға дейін ұжымшар орталығы болды. 1997 жылдан ұжымшар негізінде Летовочноеде ЖШС, шаруа қожалықтары құрылды. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1178 адам (638 ер адам және 540 әйел адам) болса, 2009 жылы 722 адамды (354 ер адам және 368 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Транскрипция

ТРАНСКРИПЦИЯ (лат. transcrіptіo – қайта көшіріп жазу) – белгілі бір тілдегі дыбыстарды дәл бейнелеп көрсету үшін пайдаланылатын шартты белгі. Жазуда бір фонема түрлі әріптермен таңбалануы мүмкін, ал транскрипцияда ол бір таңбамен белгіленеді. Транскрипцияның негізгі қызметі сөздің дыбыстық немесе фонемалық құрамын дәлме-дәл көрсету, онда сөздің дыбыстық жағына ғана назар аударылады. Бір әріп ыңғайына қарай түрлі фонемаларды белгілесе, транскрипциялық таңба бір ғана мағынаға ие болады. Транскрипция екіге бөлінеді: *фонемат. (фонол.); Фонемат. Транскрипция сөздердің дыбысталуындағы өзгерістерді ескермей, тек фонемаларды жазады, дыбыстар сөздің айтылуына жуықтап беріледі. Мысалы, ору [орұу], қи [қый], шикі [шійкі]. *фонет. Фонет. Транскрипцияда сөздердің айтылуындағы дыбысталу ерекшеліктері дәлме-дәл көрсетіледі: қазан қап [Қазаңғап], ортан бел [ортамбел], сейсенбі [сейсембі]. Әрбір жеке тілдің фонемалық жүйесін айқындауда фонемат. Транскрипция жұмсалса, ал фонетикалық Транскрипция барлық тілдердегі дыбыстық ерекшеліктерді түгел көрсету үшін қолданылады. Оқу барысында көбіне фонемат. Транскрипцияға жүгінуге тура келеді, яғни сөздер мен сөз тіркестерін, тұтас мәтінді айтылуына біршама жуықтатып жазу қажеттігі туындайды. Жеке дыбыстар мен әріптердің айтылуы мен жазылуындағы айырмашылықтар, көрші дыбыстардың бір-біріне әсері ескеріліп отырады. Қазіргі қазақ тілінде қолданыста жүрген и, у, ю әріптерінің әрқайсысы екі-үш тіпті онан да көп дыбыстарды құрайды: у – ұу-ұшу [ұшұу], үу- жүру [жүрүу]; и – ый- сиқыр [сыйқыр]; ю – йұу-құю [құйұу], т.б. Сілтеме
Ле Шателье-Браун принципі

Ле Шателье-Браун принципі, Ле Шателье — Браун принципі, тепе-теңдіктің ығысу принципі — жүйені термодинамикалық тепе-теңдік күйден ауытқытатын сыртқы әсердің салдарынан сол жүйедегі тепе-теңдік осы әсерді әлсірететін (немесе оған қарсы әсер ететін) реакция бағытына қарай ығысатындығын тұжырымдайтын принцип. Жүйедегі тепе-теңдіктің ығысуына реагенттер мен өнімдердің концентрацияларының, қысымның (газдар үшін) және температураның өзгеруі әсер етеді. Мысалы, аммиакты синтездеу реакциясы: N2+3H22NH3, HӘ=–46кДж/моль. Тепе-теңдік күйге келген жүйеде тура және кері реакциялардың жылдамдықтары бірдей болады. Жүйедегі азот немесе сутектің концентрациясын арттырғанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік олардың концентрациясын кемітетін, яғни аммиак түзілетін бағытқа қарай ығысады. Керісінше, жүйедегі аммиак концентрациясын арттырғанда тепе-теңдік аммиактың концентрациясын азайтатын, яғни сутек пен азот түзілетін реакция бағытына қарай ығысады. Тура реакция жылу бөле жүретін болғандықтан жүйенің температурасын жоғарылатқанда тепе-теңдік Ле Шателье принципі бойынша сол әсерді бәсеңдететін, яғни жылу сіңіре жүретін реакция бағытына, яғни сутек пен азоттың түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше жүйенің температурасын төмендеткенде тепе-теңдік жылу бөле жүретін реакция бағытына қарай ығысады. Қысымның тепе-теңдікке әсерін болжау үшін реакция теңдеуінің сол және оң жақтарындағы молекулалар сандарын салыстыру керек. Қысымды ұлғайтқанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік молекулалар саны азаятын, яғни аммиак түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше қысымды кеміткенде тепе-теңдік молекулалар саны көбейетін жаққа ығысады. Егер қайтымды реакция теңдеуінің оң және сол жақтарындағы молекулалар саны бірдей болса, онда қысымның өзгеруі тепе-теңдіктің ығысуына әсер етпейді. Ле Шателье принциін 1885 ж. А. Ле Шателье (1850 — 1936) тұжырымдап, ал теорилық тұрғыдан 1887 ж. К.Ф. Браун (1850 — 1918) негіздеген. Дереккөздер
Трансплантация

Трансплантация (ортағасырлық лат. transplantatіo – ауыстырып салу) – адам мен жануарларда органдар мен тіндерді ауыстырып салу. Өсімдіктерде – өсімдіктер бөліктерін аналық өсімдіктердің басқа жеріне немесе басқа өсімдіктерге ауыстырып салу. Бақша өсіру мен эксперименттік зерттеулерде қолданылады. Тарихы Трансплантация әдісі көне заманнан белгілі. Тері қабатының орнын ауыстырып салу әрекеті алғаш рет Б.з.д. 1500 жылы жасалған. Клиникалық тәжірибеде бұлшық еттті, сіңірді, қан тамырларын, жүйке талшықтарын, сүйек кемігін, т.б. ауыстырып салу жиі қолданылады. Трансплантацияның ерекше бір түрі – қан құю. Ең жиі алмастырылатын орган – бүйрек болып саналады. * 1902 жылы австриялық хирург Е.Ульманн алғаш рет бүйректі Трансплантациялау операциясын жасады. * Бұрынғы КСРО-да мұндай операцияны бірінші болып белгілі орыс хирургі Б.Петровский жасады (1965). Ол донор бүйректі шешесінен алып қызына салды, операция сәтті аяқталды. *Адамнан адамға жүрек алмастырудың алғашқы операциясын 1967 жылы оңтүстік африкалық хирург К.Барнард жасады. Пациент 18 күн өмір сүрді. * Клиникада өкпені ауыстырудың алғашқы операциясын 1963 жылы америкалық кардио-хирург Дж.Харди (бір топ дәрігерлермен бірге) іске асырды. * Қазақстанда органды Трансплантация операциясын тұңғыш рет М.Әлиев жасады. Қазіргі кезде трансплантация экспериментті биология мен медицинада ауто- (өз тіндерін Трансплантациялау), гомо- (сондай түрдің донорынан Трансплантациялау) және гетеротрансплантация (басқа түрдің донорынан Трансплантациялау, мысалы итке қояннан) кеңінен қолданылады. мысалы экспериментті онкологияда (жануарларға тәжірибе жасауда) қатерлі ісік штаммдарын Трансплантациялау. Трансплантацияға қажетті орган не тінді трансплантат деп атайды. Мұны ауру адамның ең жақын туысынан немесе қайтыс болған адамнан (мәйіттен) жан-жақты медициналық тексеруден өткізген соң алады. Трансплантатқа қойылатын басты шарттар: мәйіт жас адамдікі болғаны жөн; қан қысымы қайтыс болғанша қалыпты деңгейде болуы; қатерлі ісік немесе жұқпалы аурумен ауырмағандығы; ауруханада қайтыс болуы (немесе адам қайтыс болар алдында бірнеше сағат ауруханада болғаны) қажет. Дереккөздер