kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Церий

Церий (лат. Cerіum; Ce) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат.н. 58, ат.м. 140,116. Сұр металл; тығызд. 6,768 г/см³; балқу t – 798 °С. Негізгі минералдары – монацит пен бастнезит. Церидің тұрақты 4 изотобы бар. Жасанды радиоктивті изотоптарының ішіндегі маңыздысы Се (Т ½ =33,1 күн). Церийді 1803 жылы швед химигі И.Я.Берцилиус ашқан. Ол бос күйінде 1806 жылы церийдің үш хлоридін (СеCl 3 ) электролиздеу арқылы алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 4,5•10 -3 %. Табиғатта негізінен минерал моноцит түрінде, жерде сирек ұшырасатын элементтермен, ториймен бірге кездеседі. Церий - сұр түсті, жұмсақ металл, тығыздығы 6,77г/см³, балқу температурасы 804 °С, қайнау температурасы 3600 °С. Химиялық активті қосылыстардағы тотығу дәрежесі 3, 4. Ылғал ауада оңай тотығады. Церийді 160-180 °С-қа дейін қыздырғанда қос тотық СеО 2 түзе тотығады. Онда сұйытылған қышқылдар да ериді. Жоғары температурада галогендер азот, күкірт, т.б. элементтермен тікелей реакцияласады. Құрамына церий қосылған болат, шойын және түсті металдар қорытпаларының механикалық қасиеті жақсарады, алюминий, магний қорытпаларының жоғары температураға беріктігі артады. Церий қосылыстары шыны өнеркәсібінде кеңінен пайдаланылады, оның сульфаты фотографияда, көлемдік талдауда, т.б. қолдаланылады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы 9-том
Адриан Лукьянович Цефт

Цефт Адриан Лукьянович(15.2.1904, Павлодар — 26.2. 1971, Алматы) — металлург, тех. ғыл. докт. (1947), проф. (1948), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1958; 1954 жылдан корр. мүшесі), Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1961). Томскідегі Сібір технол. ин-тын бітірген соң (1928) Лениногор қорғасын з-тында (1931 жылға дейін), Свердловскідегі Орал индустрия ин-тында (1931 — 48) әр түрлі қызмет атқарды. 1948 — 51 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және байыту ин-тында лаборатория меңгерушісі, 1951 — 58 ж. Иркутск тау-кен металлургия ин-тында проф., 1958 — 65 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту ин-тында директордың орынбасары, 1965 жылдан осы ин-ттың ауыр түсті металдар бөлімінің ғыл. кеңесшісі. Ц. — 130-дан астам ғыл. еңбектің авторы. Оның еңбектері Қазақстан кенін тиімді пайдалану, сирек металдар өндіру технологиясын дамыту, кешенді полиметалл кендерін қайта өңдеу, т.б. мәселелерге арналған. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Цигай қойы

Цигай қойы— етті және биязы жүнді қой тұқымы. Ресейге Бессарабиядан 19 ғ-дың басында, ал Қазақстанға 20 ғ-дың 30-жылдары әкелінген. Физиологиялық ерекшелiктер Сыртқы түрі және жүнінің сапасы жағынан меринос қойына жақын. Цигай Қойының сүйегі мықты, арқасы тегіс, жалпақ. Қошқарының орташа салм. 85 — 95 кг, саулығы 45 — 50 кг. Жүнінің ұзындығы 8 — 10 см, сапасы 48 — 56. Қошқарынан 6,5 — 7,5 кг, саулығынан 3,5 — 4,0 кг жүн қырқылады. Таза жүн түсімі 56 — 58%. Әр 100 саулығынан 115 — 120 қозыдан алынады. Цигай Қойы далалық өңір-дің табиғи жағдайына көнбіс. Жүнінен әр түрлі шұға, тоқыма бұйымдар, терісінен сең-сең тон, т.б. жасалады және сапиян былғары алынады. Цигай Қойы Ресейдің Ростов, Саратов, Орынбор, т.б. облыстарында, Молдавияда, Украинада және Қазақстанның батыс облысында өсіріледі. Дереккөздер
Цинкография

Цинкография (нем. Zіnk — мырыш және …графия) — клише дайындау тәсілі. Мұнда ең алдымен нәрсенің негатив кескіні жарық сезгіш қабаты бар мырыш пластинкаға көшіріледі. Одан кейін хим. не электрхим. жолмен өңделеді. Мұның нәтижесінде мырыш пластинка бетінде бедерлі баспа элементтері пайда болады. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Цирконий

Цирконий (лат. Zіrconіum; Zr) — элементтердің периодтық жүйесінің ҚV тобындағы хим. элемент, ат. н. 40, ат. м. 91,22. Табиғи тұрақты изотоптары ⁹⁰Zr (51,46%), ⁹¹Zr (11,23%), ⁹²Zr (17,11%), ⁹⁴Zr (17,40%), ⁹⁶Zr(2,80%). Физикалық қасиеттер Жасанды жолмен алынған радиоактивті изотоптары ⁹³Zr, ⁹⁵Zr радиоактивті индикатор ретінде пайдаланылады. Цирконийді 1788 жылы неміс ғалымы М.Клапрот циркон минералын талдау нәтижесінде ашқан. Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 2•10 –2 %. Табиғатта негізінен циркон, бадделеит және күрделі цирконсиликат (эвдиалит, эвколит) минералдары түрінде кең таралған. Цирконий — күміс түсті ақ метал, балқу t 1852 °C, қайнау t 3580÷3700 °C. Таза күйінде Цирконий пластик. және оңай өңделеді. Цирконийдің ең бағалы қасиеті — коррозияға, хим. агрессивті ортаға тұрақтылығы. Қосылыстарындағы тотығу дәрежесі +4. Галогендермен әрекеттесіп галогенидтер (ZrHal 4 ), фосформен қосып қыздырғанда дифосфид ZrР 2 , бормен 1500°С-тан жоғары температурада боридтер түзеді. Химикалық қасиеттер Цирконий қосылыстарының маңыздысы — қос тотығы ZrO 2 . өнеркәсіпте Цирконийді көбіне циркон және бадделеит минералдарынан алады. Металл Цирконийді өзінің қос тотығын кальций немесе кальций гидридімен, Цирконий хлоридін магниймен, фторцирконат калийді натриймен тотықсыздандыру арқылы алады. Қолданыс Цирконий электрвакуумдық техникада, металлургияда, машина жасау өндірісінде, т.б. пайдаланылады. Цирконий қос тотығы және циркон отқа берік материалдар, шынының ерекше сорттарын дайындауда қолданылады. Ciлтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 18 том
Иван Яковлевич Часников

Иван Яковлевич Часников (5 қазан, 1933, Алматы облысы Қапшағай қаласы — 30 қараша, 1999, Алматы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1978), профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003, 1983 жылдан корр. мүшесі). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1955) және Қазақстан ғылым академиясы жанындағы Ядролық физика институтының аспирантурасын (1959) бітірген. * Осы институтта зертхана меңгерушісі, институт директорының орынбасары (1963 — 70) * Жоғарғы энергиялы физика институтында директордың орынбасары, директоры (1970—1990) * ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994 — 1995). * 1995 жылдан Жоғарғы энергиялы физика инстутында бас ғылыми қызметкер. Ғылыми еңбектері * Негізгі ғылыми еңбектері ядролық фотоэмульсиядағы зарядталған шапшаң бөлшектердің энергиясы мен табиғатын анықтауға арналған. Ядролар мен адрондардың өзара әсерлесуіндегі бөлшектердің генерациялануының негізгі заңдылықтарын ашты. Ядролардың өзара әсерлесудегі зерттеулері ғылыми орталықтарда кеңінен қолдау тапты. * Қазақстанда физика ғылымының эксперименталды базасын жасауға көп үлес қосты. * 300-ден аса ғыл. еңбектің, 4 монографияның авторы. Марапаттары * Құрмет Белгісі ордені * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы (1976, 1983) Дереккөздер
Чек

Чек (ағылш. cheque‚ cheсk — тексеру‚ бақылау‚ кедергі жасау) — қатаң түрде белгіленген нысандағы бағалы қағаз, ақшалай құжат. Онда чек берушінің чекте көрсетілген ақшалай соманы чек ұстаушыға төлеу жөнінде банкіге берген жазбаша өкімі баяндалады. Чек қызметін банкілер клиент ашқан Чек салымындағы депозиттелген ақшалай сома шегінде көрсетеді. Чекті өтеу көзі — клиенттің меншікті қаражаты немесе банк несиесі. Ақшалай Чекті банкіден қолма-қол ақша алу үшін, несиелік Чекті қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үшін пайдаланады. Несиелік Чекті жоғалған, ұрланған немесе қолдан жасалған жағдайда қорғау үшін кроссолау әдісі қолданылады, яғни оның бет жағында екі қатар сызықпен қиғаш сызу тартылады (мұның мәнісі оны пайдалануға белгілі бір шектеу қойылды дегенді білдіреді). Чек төлем айналымында пайдаланылады және онда міндетті түрде “чек” деген атау‚ Чек берушінің тапсырмасы (өкімі)‚ берушінің атауы және оның төлем төленуге тиіс шоты‚ төлем төленетін валюта‚ чектің жазылған күні мен мекені‚ Чек берушінің қойған қолы болуға тиіс. Чекте деректемелердің ең болмаса біреуінің жоқ болуы‚ құжатты заңды күшінен айырады. Түрлері: * “бұйрыққа жатады” деген ескертпемен белгілі бір адамға жазылған ордерлік Чек; * “бұйрыққа жатпайды” деген ескертпемен белгілі бір адамға жазылған атаулы Чек; * “ұсынушыға” деген жазу жазылған ұсынушыға арналған Чек; Ордерлік және ұсынушыға арналған Чектерді индоссамент арқылы кез келген адамға (Чек берушіні қоса) табыстауға болады. Чек бойынша төлемге авальшы аваль арқылы толық немесе ішінара кепілдік беруі мүмкін. Чек бойынша төлемге кепілдікті төлемшіден басқа кез келген тұлға бере алады. Чек бір қаладағы немесе басқа қаладағы айналымда тауарлар мен қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үшін де қолданылады. Чек ақша жиынының аса өтімді компоненттерінің бірі ретінде М1 ақша агрегатына жатады, өйткені оны банк барлық қажетті шарттары сақталған жағдайда міндетті тәртіппен төлем төлеуге қабылдайды. Чек айналыстағы қолма-қол ақшаның орнын толтыру атқарымын орындайды және ақша ресурстарының үнемделуіне жәрдемдеседі. Электрондық аударма жүйесінің енгізілуі құжат айналымын жеделдетеді. Чек транзакциясы, яғни Чек деректерін магнитті тасығышқа жазу, микрофильмдеу банкінің Чекті өңдеуге, Чекті өңдеуге, сұрыптауға жұмсайтын шығынын, өтелген Чекті иесіне қайтаруға жұмсалатын пошта шығынын үнемдеуге жәрдемдеседі. Экон. табиғаты бойынша Чек — борышқорлық міндеттеме. Оны өтеу Чек берушінің (борышқордың) шотынан Чек ұстаушының (алушының) шотына белгілі бір ақшалай соманы аудару жолымен жүзеге асырылады. Чекті бір тұлғадан екінші тұлғаға беру мүмкіндігі және Чек айналымының дамуы оны айналымдағы ақша құжаты ретінде сипаттайды. Чектің қолма-қол ақшасыз қаражат ретінде айналыста жүруге жарамдылығы оны жалған ақшаға (квази-ақшаға) айналдырады. Чек иеленушісінің мүліктік құқығын куәландыратын құжат ретінде және төлем айналымына қызмет көрсетуге арналғандықтан — саудада пайдаланылатын бағалы қағазға жатады. Дереккөздер
Черников Сергей Сергеевич

Черников Сергей Сергеевич(1909 – 1976) – археолог. 1935 жылдан Шығыс Қазақстанда археол. жұмыстар жүргізді. 1947 ж. Ч. бастаған экспедиция сақ дәуірінің Шілікті обасын ашты. Шығыс Қазақстандағы қола дәуірі, Қазақстандағы жаңа тас дәуірі, т.б. еңбектерін жазған.
Шағалалар

Шағалалар — татреңтәрізділер отряды, шағала тұқымдасына жататын құс туысы. Қазақстанның кез келген су алабында кездесетін 9 түрі бар. Сипаттамасы Шағалалар жақсы ұшып, жүзеді, бірақ суға сүңги алмайды. Қанаттары ұзын, аяқтары қысқа, аяқ саусақтарының арасы жарғақты. Шоғыр құрып тіршілік ететін түрлері де бар. Ұясын жерге, шың басына, судағы жартасқа шөптен жасайды. Ірі жәндіктермен, моллюскалармен, тышқан тәрізді кемірушілермен, балықтармен қоректенеді. Шағалалардың ішіндегі ең ірілерінің бірі — дуанбас. Ең майдасы — кіші шағала (L. minutus), оның денесінің ұзындығы 290 — 300 мм, құйрығы 85 — 95 мм, тұмсығы 21 — 25 мм, салм. 120 — 150 г, түсі сұр қоңыр. Түр тармағын құрмайды, жыл құсы. Ұясын республиканың солтүстік өңірлерінен бастап, оңтүстікте Қамыс — Самар комитетіне дейінгі аймақтарда салады. Ұясында 2 — 3 жұмыртқа болады, жылына бір рет балапан басып шығарады. Ең жиі кездесетіні — қылаң шағала (L. argentatus), оның денесінің ұзындығы 580 — 640 мм, құй-рығы 160 — 190 мм, тұмсығы 55 — 90 мм, салм. 750 г-нан 1,1 кг-ға дейін, қанатының түсі күмістей. 10 түр тармағының республикада 2-уі кездеседі. Жыл құсы, көктемде ұшып келіп, барлық жазықты-сулы жерлерге ұя салады. Көл шағаласы (L. ridibundus), оның денесінің ұзындығы 420 мм, құйрығы 130 мм, тұмсығы 40 мм, салмағы 255 — 345 г, түсі қоңыр сарғыш. Түр тармағы жоқ. Жыл құсы, республиканың сулы жерінің бәрінде кездеседі. Шағалалардың Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” 4 түрі (бұлардың ішінде өте сирек кездесетіні: Шығыс Қытай теңізі мен Сары теңіздің жағалауларында мекендейтін — қытайлық кіші шағала (L. saundersi) 1 түр тармағы қорғауға алынып, енгізілген. Дереккөздер
Шағала Қыстағы

Шағала Қыстағы – қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. Ақмола облысы, Октябрь ст-ның оңт-нен 3 км жердегі Шағалалы өз-нің оң жағасында. Аумағы 245х55 м. 16 жеркепенің орны табылды. Қоныс тұрғындары б. з. б. 14–11 ғ-ларда өмір сүрген.
Шағалалы (өзен)

Шағалалы – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау, Тайынша, Ақмола облысының Зеренді ауданының аумағы арқылы ағатын өзен. Ұзындығы 234 км, су жиналатын алабы 9220 км 2 . Бастауы Көкшетау қыратынан басталып, Шағалалытеңіз көліне құяды. Гидрологиясы Негізгі салалары - Терісбұтақ (27 км), Қошқарбай (49 км), Ащыөзен (23 км). Алабы жоғарғы және орталығы бөлігінде Қопа көліне құйғанға дейін қыратты-төбелі, төменгі бөлігінде жазықты. Аңғары Қопа көліне дейін айқын қалыптасқан, көбінесе жәшік тәрізді, ені 10 — 15 м-ден 1 — 1,4 км-ге дейін өзгереді, жарқабағының биіктігі 10 — 15 м. Қопа көлінен төменде аңғары айқын байқалмайды, айналадағы ортамен тұтасып кеткен. Жайылмасы екі жиекті, орташа ені 0,1 — 0,2 км, енділеу жері 3 — 4 км (Қопа көлі маңында), суы мол жылдары 3 — 6 тәулік бойы биіктігі 0,7 — 1,3 м су басады. Арнасы ирелеңді, Қопа көліне дейін орташа биіктігі 1,2 — 1,3 м, сағасында 0,5 — 0,7 м. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде 20 — 40 күндей тасып, жазғы-күзгі кезеңде сабасына түседі. Суының минералдары көктемгі су тасу кезінде жоғары ағысында 200 — 600 мг/л-ден төменде 300 — 700 мг/л-ге, жазғы сабалық кезеңде, 700 — 900 мг/л-ден 1000 — 1100 мг/л-ге дейін өзгереді. Орташа көп жылдық су өтімі Северный ауылы тұсында 1,42 м 3 /с., лайлылығы 600 — 700 г/м 3 . Өзен суы егістік, шабындық жерлерді суаруға, елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Дереккөздер
Шағалалытеңіз

Шағалалытеңіз — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың, Тайынша аудандары жеріндегі көл. Қиялы ауылынан 11 км оңтүстік-шығыстағы қазаншұңқырда орналасқан. Теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 135,6 м. Гидрографикасы Ауданы 267,36 км 2 , ұзындығы 42,9 км, ең енді жері 12,5 км, орташа тереңдігі 1,5 м, ең терең жері 3,1 м, су жиналатын алабы 10900 км 2 . Түбі лайлы, балшықты — қалыңдығы 1 метрге жетеді. Көлге Шағалалы өзені құяды. Қазіргі кезде негізінен ағынсыз, тек суы мол жылдары Шағалалытеңізден Ақбас көліне қарай ағын байқалады. Суының минералдығы көктемде 0,6 — 0,8 г/л, жазда 0,9 — 1,0 г/л, қыста 2,0 — 2,5 г/л. Жағалау сипаты Көл айдынының 60-70%-ын қамыс, құрақ, тағы басқа су өсімдіктері жайлаған. Батыс және солтүстік жағалары жарқабақты, биіктігі 4-7 м, шығыс және оңтүстік жағалары жайпақ, айналадағы ортамен тұтасып кеткен. Оңтүстік жағалауы батпақты. Суы шаруашылық мұқтаждықтарға пайдаланылады. Дереккөздер
Шаған (өзен, Абай облысы)

Шаған – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Жаңасемей, Абай, Бесқарағай аудандары жерімен ағады. Бастауы Сарыарқаның шығысындағы Ханшыңғыс жотасының батыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Шаған ауылы тұсында Ертіс өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 295 км, су жиналатын алабы 25,4 мың км 2 . Аңғары жоғарғы бөлігінде тар шатқалды, төменде кең, жазық. Жағасы көбінесе тік жарлы. Қар және жер асты суымен толығады. Басты саласы — Ащысу. Көктемде тасып, жазда ағыны таулы бөлігінде ғана сақталады, жазықта қарасуларға бөлініп қалады. Қарашада қатып, сәуірдің басында мұзы түседі. Көп жылдық орташа су ағымы 3,9 м 3 /с, лайлылығы 50 — 200 г/м 3 . Мал, егін, шабындық суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Шағым

Шағым – Заңды құқықтары мен бостандығының бұзылу жайы бойынша мемлекеттік, қоғамдық немесе халықаралық органдарға, олардың лауазымды тұлғаларына жүгіну. Құқықтық мемлекеттерде азамат (кәсіпорын, ұйым) міндетті түрде шағымын қарау нәтижесі бойынша ақпарат алады. Дереккөздер
Шағырай үстірті

Шағырай үстірті – Мұғалжар тауының қиыр оңтүстігіндегі үстірт. Географиялық орны Ақтөбе облысының Байғанин және Шалқар аудандары жерінде орналасқан. Үстірт оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыс, солтүстікке қарай 135 км-ге созылып жатыр. Ені 55 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі солтүстік бөлігінде 310 м. Геологиялық құрылымы Шағырай үстірті палеогеннің құм, саз, құмтас, конгломерат тау жыныстарынан түзілген. Жер бедері Оңтүстік-батыс, батыс беткейлері Шаған өзені аңғарына қарай тік жарлы (190 м) болып тірелген. Шығысының үстіртті бедері түйетайлы. Оңтүстік бөлігінде Шарқұдық тауаралық өткелі орналасқан. Үстірттің тік келген батыс бөлігінде Қожаберген, Шарқұдық, тағы басқа аласа таулар кездеседі. Қиыр оңтүстігінде Доңызтау кемері, батысында (Шаған өзенінің батыс беткейі) Шошқакөл бұйраты жатыр. Сай-жыралармен тілімденген шығысы жазық. Онда Үлкен Борсыққұм құмды алабымен шектелген. Үстірттің шатқалды келген тұстарында бұлақтар (Аяққұдық, Ақбұлақ, тағы басқа) мен қыстаулар (Ақши, Қожаберген, тағы басқа) жайласқан. Шағырай үстірті мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Шағырлы (қамалдар)

]] Шағырлы 1, 2 – қамалдар. Қызылорда облысы Қазалы ауданы Жосалы станциясының оңтүстік- батыс жағында 155 км жерде Шағырлы 1 орналасқан. Зерттеу жұмыстарын 1946, 1957 жылдары Хорезм археологиялық-этногр. экспедиция (жетекшісі С.П. Толстов) жүргізді. Қамал тік төрт бұрышты, аумағы 50-55 м, дуалының биіктігі 4 — 5 м. Оның үстінде жасақтар тұратын екі қатар қорғаныс шебі бар. Дуалдың астыңғы жағы пахса мен шикі кірпіштен қаланған. Шағырлы 2 қамалы 1-қамалдың оңтүстік-батыс жағында 5 км жерде. Құрылыс жүйесі дөңгелек күмбезге ұқсас. Пахсадан тұрғызылған. Аумағы 15 м. Қамалдардан теріп алынған қыш құмыралардың және темір пышақтың сынығына қарағанда Шағырлы 1, 2 б.з.б. 1 ғасырдың аяғында салынған. Сілтемелер *Қызылорда *Қазалы *Қамалдар Пайдаланылған әдебиеттер
Жақия Шайжүнісов

]] Шайжүнісов Жақия (1914, қазіргі Семей облысы Абай ауданы Құлменді ауылы — 2.9.1983, Семей қаласы) — ұстаз, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1961). Руы Арғын Тобықты. 1953 жылы Семей педагогикалық институтын бітірген. 1933 жылдан 1938 жылға дейін Семей облысындағы Көкпекті балалар үйінде оқу ісінің меңгерушісі, 1938 жылдан демалысқа шыққанша осы балалар үйінің директоры болды. Шайжүнісов басқарған тәрбиешілер ұжымының тәжірибесі республикалық деңгейде насихатталды. Шайжүнісов Социалистік Еңбек Ері, Ленин ордені, “Құрмет белгісі” ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. Қазір Көкпекті ауданының орталығы Көкпекті ауылындағы қазақ орта мектебіне Жақия Шайжүнісовтың есімі берілген. Сілтемелер *Семей *Өскемен *Ғылым Дереккөздер
Шайтан

Шайтан— діни танымда Құдайдың қаһарына ұшыраған, адамды азғырып аздыратын, өзімен бірге тозаққа әкетуді мақсат ететін пері. Шайтан оттан жаратылған, Ібілістің бұйрығын орындаушылар. Басты сипаттары тәкаппарлық, өзімшілдік, көре алмаушылық, менмендік. Құдайға көп құлшылық етуінің арқасында о баста періштелік дәрежеге жеткен, еткен тағат-ғибадатының қарымына орасан зор ғылым мен білімді иеленіп, періштелерге сабақ берген. Соңында осынша терең біліміне мастанып, топырақтан жаратылған Адам атаға сәжде жасамаймын деп Алла әмірінен бас тартып, лағнет қамытын киген, тозақ отына күю жазасына кесілген. Адам баласына тек дұшпандық ойлайды, бірақ оның дұшпандығының өзі Рахымды Құдайдың құдіретімен адамның рухани толысуына қызмет етуі мүмкін. Яғни, адам баласы Шайтанның әрекетіне қарсы күресудің арқасында рухани дамиды. Ібіліс Құдайдан бұл дүниеде мәңгі өмір сүруді, адам баласының ойына араласып, аздыру мүмкіндігін сұрап алған. Құран Кәрімнің Исра сүресінің 62-аятында Шайтан «Адам ұрпақтарын хақ жолдан тайдырып, түп-тамырымен құртамын. Тек біраз құлдарыңды ғана азғыра алмаймын» дейді. Әрбір адамның бойында періштесімен қатар өзінің Шайтаны болады. Шайтан адамның бойындағы нәпсілік құштарлықтарын қоздыру арқылы әрекет жасайды, күнәлі істерге бастап, құлшылығына кедергі жасайды, адамды түзу жолдан тайдыруға, сөйтіп, түбінде тозаққа түсуге итермелейді. «Мен адам ұрпақтарын алдынан, артынан, оңынан, солынан келіп, азғырамын. Ей, Раббым, сен өзіңнің құлдарыңның көбін, берген нығметтеріңнің қадірін біліп, шүкіршілігін қылатындардың қатарынан таппайсың» (әл-Ағраф сүресі, 17-аят) деген Шайтаннан пана табудың жолы Алла есімін көп еске алып, зікір ету. Тағы қараңыз *Құдай *Ислам *Дін Дереккөздер
Асқар Тастайұлы Шайхиев

Шайхиев Асқар Тастайұлы (15 тамыз 1963, Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Қызылтаң ауылы — 3 мамыр 2000, Орал қаласы) — палуан, халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1988), Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері (1989). Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1986).Бапкері — Б.Қуанышов. Қазақстан және халықаралық турнирлердің жеңімпазы. КСРО чемпионы (1989, Алматы) және екі рет күміс жүлдегері (1987, Ташкент, 1988, Омбы). Әлем кубогының иегері (1988, Токио, Жапония). Әлем чемпионы (1989, Нью-Йорк, АҚШ). Спортшылық жолын аяқтағаннан кейін Шайхиев Батыс Қазақстан облыстық ОРМБЖМ-де дзюдо күресінен жаттықтырушы, кейіннен Батыс Қазақстан облысының дзюдо федерациясының атқарушы директоры болды. 2003 жылы Шайхиевтің атынан таэквондо спорт клубы құрылып, содан бері жыл сайын оқушылар арасында республикалық деңгейде таэквондодан жарыс өтеді. Дереккөздер ]
Шақша

Шақша — насыбай салуға арналған құты. Дәстүрлі қазақ қоғамында Шақша сиыр немесе ешкі мүйізінен жасалған. Ондай Шақшаның екі шеті қақталған күміспен көмкеріліп, бетіне күміс шегелер қағылған. Түбі мен қақпағы күмістен жасалады. Қақпағының бір шетінен ауыз қалдырып, оған тығын шынжырмен жалғастырып бекіткен. Қазақ шеберлері Шақша жасауға сан алуан материалдарды пайдаланып келді. Қазіргі уақытта Шақша орнына шыны, пластмасса, тағы басқа түрлі құтылар пайдаланыла береді. Бүгінгі күні зергерлер классикикалық Шақша түрлерін тек сувенир түрінде шығаруда. Сілтемелер *Насыбай *Темекі *Құты Дереккөздер
Шалкиіз Тіленшіұлы

Шалкиіз Тіленшіұлы (1465 — 1560 жылы ш.) — жырау, орта ғасырлардағы қазақ поэзиясының көрнекті өкілі. Шалкиіз жас кезінен-ақ ер жүрек жауынгер әрі талантты жырау ретінде даңққа бөленді. Жігіттік шағы Ноғай ордасындағы Мұса бидің маңайында өткен. Кейіннен Ұлы Орданың әміршісі, Мансұрұлы Темір бидің және ноғайлы Жүсіп бидің төңірегінде, өмірінің соңғы кезін қазақ ханы Хақназар маңында өткізді. Жырау туындылары әсерлі, өткір, аз сөзге көп мағына сыйғызған сұлу сазды көркемдігімен ерекшеленеді. Оның шығарм-нан ортағасырлық қарапайым көшпелілердің өмірі туралы нанымды, моральдық, этикөлі түсініктер көрініс тапқан (“Асқар, асқар, асқар тау…”, “Қоғалы көлдер…”, “Арғымақ ару аттар…”, “Ор, ор қоян, ор қоян…”, тағы басқа). Шалкиіз шығармаларында ерлік рухқа, асқақ романтикаға толы жырлар да жеткілікті. “Алаштан байтақ озбасы…”, “Жапырағы жасыл жаутерек…”, “Ер Шобан”, тағы басқа). Шалкиіздің халық арасына ең көп тараған шығармалары — “Би Темірге айтқаны”, “Би Темірді қажы сапарынан тоқтатуға айтқан” толғаулары. Ол ертедегі қазақ поэзиясының өлең өрнегін байытқан ақын. Шығармалары алғаш 19 ғасырдан қағаз бетіне түсе бастады. Қазан төңкерісіне дейін орыс және қазақ тілдерінде 1875 жылы “Записки Оренбурского отдела Императорского Русского географического общества” жинағында жарияланған. Кейін аталған жинақта (1885), “Астраханский вестник” газетінде (1893, 1916), Ы.Алтынсариннің “Қырғыз хрестоматиясында” (1879, 1906), т.б. жинақтарда, ал Кеңес дәуірінде “Ертедегі әдебиет нұсқалары” (1967), “Алдаспан” (1971) “15 — 18 ғасырлар қазақ поэзиясы” (1982), “Бес ғасыр жырлайды” (1984) жинақтарында жарық көрді. Шалкиіз жырау (1465-1560) - ақын, жырау, батыр. Шалкиіз - туындылары орыс тіліне аударылған ақын-жыраулардың бірі. Оның шығармашылығын сол дәуірдегі орыс оқымыстылары мен зерттеушілері жоғары бағалаған. Темір биге айтқандары әртүрлі жинақтар мен басылымдарда бірнеше мәрте басылды. Жыраудың қазақ көне әдебиетіндегі орны ерекше. Шалкиіз жырау ғүмырының көп бөлігін Ноғай ордасының билеушісі Темір бидің қол астында өткізеді. Турашылдығымен, әділдігімен, даналығымен ел алдында беделді болады. Өмірінің соңғы жылдарын Хақназар хан тұсындағы Қазақ мемлекетінде өткізеді. Сыртқы сілтемелер * [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] (қазақша) Тағы қараңыз *Жыр *Бұқар жырау *Тәттімбет Әдебиет *Харузин ауылы Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; *Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; *соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968. Дереккөздер
Шалқар артезиан алабы

Шалқар артезиан алабы — Арал теңізінің солтүстігіндегі жер асты суы бар өңір. Ол солтүстігінде Мұғалжардан басталып, оңтүстікте Арал мен Үстірт жотасына келіп тіреледі. Шалқар Артезиан Алабы ауылы ауылында әрқайсысының қалыңдығы 100 — 120 м-дей болатын және жоғарғысы полеогеннің, төменгісі бордың құмды шөгінділерінде қалыптасқан арынды және арыны төмен сулы қабаттар орналасқан. Үстіңгі (палеоген) сулы қабат 150 — 200 м, астыңғысы (бор) 300 — 600 м тереңдікте. Су арынының күші өте зор, қазылған ұңғымалардан су шапшып өздігінен төгіледі. Әр ұңғыманың тәуліктік су өнімі қабаттардың үстіңгісінде 500 — 1200 м³. Судың минералдылығы Мұғалжар маңында 1 — 2 г/л, алаптың ортаңғы жағында 2 — 3 г/л, Арал маңында 2 — 5 г/л. Үстіртке таяу жерде Базай, Аққұлқы газ кендерінің маңында астыңғы сулы қабаттың минералдылығы 10 — 15 г/л, үстіңгі қабатта 60 — 75 г/л. Шалқар Артезиан Алабы ауылының тұщы және аздаған ашқылтым суының табиғи қоры 300 км³-ден астам. Одан жылына 450 — 480 миллион м³ су алып, жер суаруға, елді мекендерді тұщы сумен қамтамасыз етуге болады. Сілтемелер *Артезиан Дереккөздер
Шалқия полиметалл кен орны

Шалқия полиметалл кен орны - Қызылорда облысының Жаңақорған ауданы жерінде орналасқан. 1963 жылы ашылып, 1976 жылы барланған. Геологиялық құрылымы Кен ақұйық синклиналының солтүстік-батыс бөлігінде, жоғарғы девонның фамен шоғырының кремнийлі доломиттерінде орналасқан. Жарылыстар арқылы төрт блокқа бөлінген. Өндіруге тұрарлық кентас, ұсақ брахиқатпарларға жиырылған грабен түрінде келген орталығы блокта. Сеппе, тарамша түріндегі қорғасын-мырыш кентасы күшті кремнийленген доломиттер қабатшаларында шоғырланған, қалыңдығы бірнеше метр. Жоғарғы және төменгі аталатын қабат пішінді кентас денелерінде. Жатыс сипаты Оңтүстік-шығысқа қарай сүйір бұрышпен еңістенген кентас денелері бір-бірінен қалыңдығы ондаған м бөгде тау жыныстарымен бөлінген. Кеннің негізгі қорларының шоғырлары орташа тереңдіктерде. Кенді ашық әдіспен өндіріп, қос сатылы флотация арқылы қорғасын мен мырыш концентраттарын алуға болады. Дереккөздер
Шапан

Шапан — қазақтын ежелгі әрі кәделі әрі сыйлы киімі. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтарының ұлттық киімі болып табылады. Оны қалың матадан арасына жүн, мақта салып, астарлан немесе қос астарлан сырып тігеді. Ол негізінен тік жағалы, ішінара қайырма жағалы да болады. Шапан: сырмалы шалан, қаптал шапан, қималы шапан деп бөлінеді. Қыз-келіншектерге арналған қималы шапанды түрлі-түсті масатыдай тігіп, жаға-жеңіне, етегі мен екі өңіріне зер ұстайды. Түйме орнына асыл тастар орнатылған күміс қапсырма (ілгек) тағады. Қазіргі кезде түрлі-түсті масатыдай екі өңірі мен жеңі кестеленген немесе зер ұсталған жадағай (арасына жүн, мақта салмай) шан айдар тігіліп сатылады. Қазақ халқының арасында сыйлы адамдарға сыйлық ретінде шапан кигізу дәстүрі кең тараған. Құрылымы мен материалы Шапан — ұзын, кең, жеңі мол сырт киім. Ол жүн, мақта немесе жібек матадан тігіледі. Іші көбінесе астарлы болады. Ер адамдар да, әйелдер де киеді, бірақ пішімі мен өрнегі әртүрлі. Мәдени маңызы Шапан – құрметтің белгісі. Ерте кезде шапан сыйлау – үлкен мәртебе саналған. Атақты билер мен ақындарға, батырларға шапан жабу дәстүрі болған. Дереккөздер
Софья Мироновна Шапиро

Софья Мироновна Шапиро (15 қыркүйек 1924, Украина, Фастов ауданы Кадлубица селосы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1972), профессор (1982). Өмірбаяны * Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1946, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. * Қазақстан ғылым академиясының Геологиялық ғылымдар институтында (1946–1966) * Гидрогеология және гидрофизика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1965–1996) қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері * 400-ден астам ғылыми жарияланым мен карта, монографиялардың авторы. Марапаттары * Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1980). * Есімі Қазақстанның «Құрмет» кітабына жазылған. Дереккөздер
Леонид Матвеевич Шаргородский

Леонид Матвеевич Шаргородский(1901 – 1978) – қазақстандық дирижер, композитор, Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген өнер қайраткері (1944). Өмірбаяны * Қазақтың мемлекеттік академия опера және балет театрының оркестріне дирижерлік етті. Шаргородский халық аспаптар оркестріне арнап Алатау, Тойбастар симфониялық поэмаларын шығарды. 1942 жылы қазақтың халық аспаптары оркестрінің бас дирижері ретіңде Абай әндерінің, сондай-ақ, А. Қ. Жұбановтың «Абай» сюитасының (1942) орындалуына біршама еңбек сіңірді. Шаргородский 1944 жылы Қазақтың опера және балет театрында А. Қ. Жұбанов пен Л. А. Хамидидің «Абай» операсына алғаш дирижерлік етті. Дереккөздер
Шардара бөгені

Шардара бөгені — Түркістан облысының Шардара, Мақтаарал, Сарыағаш аудандары жеріндегі ірі жасанды су айдыны. Сырдария өзенінің арнасына салынған. Гидрологиясы 1968 жылы бөген шарасы суға толтырылды. Бөгетінің биіктігі 24 м. Ауданы 900 км 2 , ұзындығы 80 – 100 км, ені 20 – 25 км, ең терең жері 25 – 26 м, орташа тереңдегі 6,3 м. Суының мөлшелері 5200 млн. м 3 , су жиналатын алабы 174 мың км 2 . Бөген Сырдария өзеннің ағынымен және қар, жауын-шашын суымен толығады. Бөген арқылы жалпы 394,0 мың га жер суарылады (оның ішінде 105 мың га күріш егістігі). Дереккөздер Тағы қараңыз * Шардара су электр станциясы
Сабыр Шарипов

Сабыр Шарипов, (нағыз аты-жөні, тегі Давлетшин Мұхаммедсабыр Шарифұлы; 1882, Татарстан Республикасы, Агрыз ауданы Гарзет ауылы – 1942) – жазушы, қоғам қайраткері. Биографиясы 1898 - 1903 жылдары Павлодар ауыл шаруашылығы мектеп-интернатында оқыған. 1904 - 1916 жылдары Ақмола мен Атбасардағы ауыл шаруашылық машиналары қоймасының қызметшісі, Атбасар у. Сарысу болысының іс жүргізушісі, бұдан кейін Ақмола, Көкшетау уездерінде ағаш шебері, кеңсе хатшысы, аудармашы болған. 1917 жылғы Ақпан төңкерісі кезінде Көкшетауда болды, сол жылы Ресей социал-демократиялық еңбек партиясына қабылданды, біраз уақыттан кейін Көкшетау социал-демократиялық тобының хатшысы болып сайланады, кейін Сібірде, Түркістанда, Көкшетауда Кеңес билігін орнатуға қатысты. 1919 ж. Атбасар ревкомының төрағасы, 1921 – 1924 ж. Ақмола губаткомы төрағасының орынбасары, Мәскеудегі «Эмбауылынефть» тресі меңгерушісінің орынбасары болған. 1932 – 34 ж. Кеңес-Иран акцион. мұнай қоғамының директоры. 1936 ж. мамырына дейін КСРО сыртқы сауда Наркомының Оңтүстік Қазақстандағы өкілі болған. 1935 – 37 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің партия тарихы институтының аға ғылыми қызметкері, 1938 – 41 ж. Ембі мұнай кәсіпшілігінде басшылық қызметтер атқарған. Шығармашылығы Сабыр Шәріповтың тұңғыш шығармасы – «Алтыбасар» повесі (1918-1919) қазақ тілінде 1923-1924 жылдары «Қызыл Қазақстан» журналында жарияланған. Онда революцияға дейінгі өмір, қазақ халқының әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, әртүрлі ұлт еңбекшілерінің қарым-қатынасы, олардың қоғамдағы орны, көшпелі өмірдің түкке тұрғысыздығы, отырықшылық өмірге шақыру, егіншілікпен айналысу қажеттілігі көрсетілген. «Заңсыздық» (1921-1935) повесі қазақ даласындағы тап күресін, капиталистік қатынастардың дамуын, еңбекшілердің қасіретін суреттеуге арналған. Ирандық кезең көрші халықтармен достық пен экономикалық байланыстарды нығайту үшін белсенді белсенділікке толы болды. «Рузи Иран» (1935) повесі иран халқының, Иранға жақсы өмір іздеп кеткен кеңес эмигранттарының өміріне арналған. Иран туралы екінші әңгіме «Ләйла» (1937) азаттық күресінің символына айналған екі жастың махаббатын суреттейді. «Бекболат» (1937) повесі тарихи оқиғаларға негізделген, Бекболаттың прототипі қазақ халқының халық батыры, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі Амангелді Иманов болды. Сондай-ақ «Сүлік» (1929), «Қалаға шығу» (1929), «Ерден көл» (1929), «Кәмен» (1935), «Жаубасар» (1937) повестерін, «Ит терісі» көркем очерктерін жазды. (1936 ), «Көтеріліс қарсаңында» (1936), «Жаппай көтеріліс» (1936), «Алабас» (1936), «Албан-бұғы» (1936), «Тәйшім Орыс-ұлы» (1937) және тағы басқа шығармалары бар. Дереккөздер
Шарнақтөбе

Шарнақтөбе, Шорнақтөбе – орта ғасырдағы қаланың орны. Түркістан облысы Түркістан әкімдігіне қарасты Шорнақ ауылының маңында орналасқан. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н.Бернштам) зерттеген. Шарнақтөбе аумағы 75×80 м, биікт. 3 м құрылыс. Оған оңтүстік батысы мен солтүстігінен және шығысынан биіктігі 1 м алаң жалғасады. Қаланың ішіндегі төбешіктер – үй құрылыстарының жұрты. Зерттеуші-ғалым Г.И.Пацевич Шарнақтөбе мен Қарнақ бір қала деп жорамалдайды. Қала 1–12 ғасырларда өмір сүрген. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Шаруа Қожалығы

Шаруа қожалығы– заңды тұлға құқығына ие дербес шаруашылық жүргізуші субъект түріндегі ерікті кәсіпкерлік нысаны. Мұндай шаруашылықты жеке азамат, оның отбасы немесе ауылшаруашылық өнімін өндіретін, ұқсататын, сататын адамдар тобы құрады. Өз иелігінде (соның ішінде, жалға алған) бар меншік немесе жер учаскесін өмір бойы мұраға алған мүлікті пайдалану негізінде ауылшаруашылық өнімдерін өндіру, өңдеу және сатуды жүзеге асыратын жеке азамат, отбасы немесе адамдар тобы түрінде ұсынылған дербес шаруашылық субъектісі. Дереккөздер ru:Крестьянское (фермерское) хозяйство
Шарын (өзен)

Шарын — Іле өзенінің алабында. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек және Ұйғыр аудандарының аумағында ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 427 км, су жиналатын алабы 7720 км 2 . 427 шағын саласы бар. Бастауы Теріскей Алатауы мен Күнгей Алатауындағы мұздықтардан басталып, Шарын ауылынан 20 км-дей төмен тұста Ілеге құяды. Өзен үлкен шатқал арқылы Жалаңаш ойпатының шығыс бөліктері мен Торайғыр тауларынан өтеді. Жалаңаш алқабында трапеция формасына байланысты шатқалды Ақтоғай деп атайды, ол қазақ тілінен «Ақ ағын» деп аударылады. Әдебиет * Семенов Тянь-Шанский П.П. Тянь-Шаньға саяхат 1856-1857 жж. М .: Географиялық әдебиеттің мемлекеттік баспасы, 1946. - 256 б. * Веселова Л.К. Солтүстік Тянь-Шаньның геоморфологиялық процестерінің құрылымы // География және геоэкология институтының сұрақтары. - Алматы. - 2013. - №3. - С. 27-31. * М.Гинатуллин Тілдік сөздік. - Алматы: Рарий, 2010 * Маряшев Жетісу археологиясының ескерткіштері және оларды экскурсияларда пайдалану - Алматы, 2002 * A.P. Горбунов Орта Азия таулары. Географиялық атаулар мен терминдердің түсіндірме сөздігі. Алматы, 2006. Дереккөздер
Владимир Александрович Шаталов

Владимир Александрович Шаталов (8 желтоқсан 1927, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл – 15 маусым 2021, Мәскеу облысы, Мәскеу қаласы) - ғарышкер-ұшқыш, авиация генерал-лейтенант (1975), 2 мәрте Кеңес Одағының Батыры атағын алған. 1945 жылы Әскери Әуе күштерінің арнаулы мектебін, 1949 жылы ұшқыштардың Качинскідегі әскери училищесін, ал 1956 жылы Әскери Әуе академиясын (жұмыстан қол үзбей) бітірген. 1949-63 жылы Кеңес армиясының авиац. бөлімдерінде қызмет етті. 1963 жылдан ғарышкерлер қатарында. 1969 жылы 14-17 қаңтарда «Союз-4» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшып, «Союз-5» ғарыш кемесімен (15 қаңтарда ұшырылған) топтасып ұшуға басшылық етті. Ол А.С. Елисеев пен Е.В.Хруновтың ғарыш кеңістігіне шығуын және олардың бір кемеден екінші кемеге ауысып мінуін қамтамасыз етіп, дүние жүзінде тұңғыш рет тәжірибелік ғарыштық станцияны құрастыруды жүзеге асырды. 1969 жылы 13-18 қазанда «Союз-8» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшып, «Союз-6» және «Союз-7» кемелерімен топтасып ұшты. 1971 жылы 23-25 сәуірде «Союз-10» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшты. Ұшу барысында «Союз-10» кемесі «Салют» орбиталық ғылыми станциясымен түйісу операциясын жүзеге асырды. 1971 жылдан Ғарышкерлер даярлау орталығының жетекшісі. КСРО Мемлекеттік сыйлығын алған (1981). 3 рет Ленин орденімен, т.б. орден және медальдармен марапатталған. Айдың арғы бетіндегі кратерге оның есімі берілген. Дереккөздер
Шатыркөл мыс кен орны

Шатыркөл мыс кен орны - Жамбыл облысындағы кен орны. 1949 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен аумағында каледон, герцин интрузиялары дамыған. Кентас өрісі өте ұсақ қатпаршаларға жиырыла жарықтармен тілкемденіп, уатылған тау жыныстары ығысып орын ауыстырған күмбез пішінді қатпарда орналасқан. Кеннің қалыптасуына себепші болған, көбінесе ендік бағытта созылған жарықтар шығыс және солтүстік-шығысқа қарай 40-90 ° бұрышпен еңістенген. Жатыс сипаты Кентасты белдемдер гидротермалдық өзгерістерге шалынған биотитті граниттерде, өндірістік кендер Негізгі және Батыс аталатын кентасты белдемдерде орналасқан. Қалыңдығы 1-7 м, жүздеген м тереңдікке кеткен кен денелері кварцты-карбонатты тау жыныстарынан, минералданған граниттен тұрады. Тотығу белдемінің тереңдігі 20-50 м. Минералдары, құрамы Басты кентас минералдарына: халькопирит, молибденит, пирит, магнетит, т.б. жатады. Пайдалы құраушылары: мыс және молибден. Кентас жақсы байытылады. Тотыққан кентастан мыс, сульфитті кендерден жекеленген мыс пен молибден концентраттарын алуға болады. Шатыркөл мыс кен орны ірі кен орындарының қатарына жатады. Дереккөздер
Шахта

Шахта (нем. Schacht, Schaft — дің, оқпан) — жер астынан пайдалы кен қазу жұмыстарын жүзеге асыратын тау-кен кәсіпорны. Ол жер астындағы кен қазбасынан және жер үстіндегі құрылыстардан (копер, Шахта үсті үйі, қойма, әкімшілік-тұрмыс ғимараты, т.б.) құралады. Қазып алынатын кеннің мөлшеріне қарай орташа Шахтаның жылдық өнімділігі 2 — 3 млн. тоннға, ал ірі Шахталардың жылдық өнімділігі 8 — 10 млн тоннға дейін жетеді. Шахтада бірнеше мыңға дейін жұмысшылар мен инженерлер жұмыс істейді. Сирек металдар мен алтын өндірісіндегі Шахталардың қуаты шағын (жылдық өнімділігі 150 — 200 мың т) болады. Шахтаның тереңдігі кеннің орналасу қалпына (жатысына) және оның құндылығына байланысты. Қазіргі Шахталардың орташа тереңділігі 1000 метрдей, ең терең Шахта Африка мен Үндістанда (3,5 — 3,8 км). Шахта неғұрлым тереңдеген сайын жер асты жұмыстары қиындай түседі. Әрбір 25 — 30 м тереңдікте ауаның температурасы 1С-қа өседі де, қазбаны таза ауамен қамтамасыз ету қиындайтындықтан арнайы қондырғы қолданылады . Сонымен қатар кендегі тау жыныстарының ішкі қысымының өзгеруінен қауіп тудыратын әртүрлі құбылыстар (кен дүмпуі, кен қопарылуы, т.б.) пайда болады. Шахта ішінде кен қазу, тас көмір қабатын бұзу, кенді тиеу, тасу және жұмыс қауіпсіздігін сақтау үшін тіреулер орнату, т.б. жұмыстарды машина атқарады . Ірі Шахтадың арнаулы темір жолы, құрал-жабдық жасайтын шеберханалары, т.б. болады. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Шаһрух

Шаһрух(1377 – 1447) – Әмір Темірдің кіші ұлы әрі мұрагері Ұлықбектің әкесі. Самарқанды баласы Ұлықбекке билетіп, өзі Гератта тұрды. Темір әулеті билеген мемлекеттің біртұтастығын сақтауға тырысты. Ол өлгеннен кейін, Темір мемлекеті ыдырап кетті. Дереккөздер
Шашбау

Шашбау – қыз-келіншектер шашына тағатын сәндік әшекей- бұйым. Мұндай әйел шашының әр-ажарын аша түсетін, өрілген бұрымның ұшын бекіту үшін тағылатын алтын, күміс тиындар, кейде маржан қадалған, ызылған бауы бар. Шашбауды түркі халықтары ежелден қолданып келеді. Жасалу, әшекейлеу әдістеріне қарап оларды үзбелі Шашбау, шашақты Шашбау деп топтастыруға болады. Мысалы, оның қазақтар арасында: * сөлкебай Шашбау * теңге Шашбау * шаштеңге * үкі аяқты Шашбау * шаштүлек (лентадан жасалынған) * шашбаутас (жалпақ күміске асыл тастар орнатылған) сияқты түрлері кеңінен кездеседі. Шашбау көбіне күмістен қақталып соғылады, ұшына теңгеден (сөлкебай) шұбыртпа тағылып немесе түсті масатыдан, жібектен ызылып шашақталынады. Матадан жасалған Шашбаудың екі ұшына зер шашақ тағып, оның жоғарғы жағынан бунақтап құндыз тұтады. Шашбауды бұрымға қоса өріп, шаштың ұшына таяу жерден оны бір шалып байлайды да, бұрымның ұшын бекітіп тастайды. Жасы келген әйелдің Шашбауы қарапайымдау болады. Біріншіден, шашбау әйел шашының өсуіне ықпалын тигізеді, екіншіден, басқа массаж жасайды. Ерте заманда Шашбау тағу шаш арасындағы жын-шайтандарды қашырады деген түсініктен туындаған. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Шашу

Шашу – қуаныш айғағы ретінде жасалатын өте сұлу да салтанатты дәстүр. Шашу бала туылғанда, тұсау кескенде, сүндетке отырғызылғанда, келін түскенде, күйеу келгенде, отау көтергенде, бүркіт ұстап әкелгенде, жүйрік ат бәйгеден озғанда, алыс сапардан жолаушы оралғанда, жақсылық күндерде, құда келгенде, тағы басқа зор қуанышты күндерде әйелдер құрт, ірімшік, өрік-мейіз, кәмпиттен, күміс теңгеден шашылады. Шашылған шашудан тойға қатысушылар теріп алып, ырым қылып балаларына апарып береді. Шашуды, әдетте жасы үлкен әйелдер, әжелер шашады да, оны жастар, балалар теріп алады. Кейде тойдан тәбәрік ретінде үлкендер де алып, үйдегі жас балаларына апарып береді. Шашудың екі түрі бар. Бірі шашылады, екіншісі шашылмайды. Тойға көп адам шашу әкелетіндіктен оның бәрін ысырап етіп шаша бермейді. Тек белгілі бір бөлігін ғана шашып, жосын-жоралғыларды жүргізеді. Туыс-туғандар әкелген дастарқан шашу ретіндегі қазақ халқының қуаныш-тілегін білдіретін ниеті болып табылады. Оның бастаулары кем дегенде көне түркілік замандарға барады. Түркілер қуаныш кезінде құрт, ірімшік сияқты ақ тағамдарды “ақ жолтай“, “ақ тағамдай ақ болыңдар“, “ақ ниет тілейміз“ деп шашқан. Кейіннен тату-тәтті болсын деген ниетпен шашуға кәмпит қосылған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ауқатты адамдар күміс, алтын теңгелер де шашқан. Шашу қазіргі уақытта да кеңінен қолданылуда. Дереккөздер
Шашубай Қошқарбайұлы

Шашубай Қошқарбайұлы (1865, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қоңырат ауылы — 4.5.1952, сонда) — халық ақыны, әнші, композитор, Қазақ КСР-інің еңб. сің. өнер қайраткері (1941). Арғын тайпасы Тобықты руының ақсақ-дадан бөлімінен шыққан. Жасынан домбыра, сырнай, гармонь тартып, ән салуға, өлең шығарып айтуға, серілік құруға әуестенген. Біржан сал, Ақан сері, Балуан Шолақ, Мәди, Ғазиз сияқты Арқаның атақты әнші, сал-серілерімен кездесіп, тәлім-тәрбие алған. Шашубайдың цирктік өнермен де атағы шығып, серілікпен ауыл аралап, ел алдында өзінің сан қырлы талантын көрсетті. Шашубайдың ел арасында “Майда қоңыр”, “Жетім қыз”, “Ақ қайың” (екі түрі бар), т.б. әңдері кең тараған. Ақын өз қызметінде ауыз әдебиеті үлгілерін кеңінен насихаттап, жұртшылыққа таратқан; қисса-дастандар мен толғауларды жатқа айтқан. Олардың ішінде, әсіресе, “Ақтамберді”, “Қамбар”, “Сұраншы-Бөкей” дастандарын көп жырлаған. 1909 жылы Жетісуға келіп, Жамбылмен айтысқан. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін жаңа заман талабына сай өндіріс пен өнеркәсіп тақырыбына көбірек үн қосып, Қарағанды, Қоңырат, Балқаш кеншілері өміріне көптеген шығармаларын арнады. 2-дүниежүзінде соғыс жылдары майдан мен тыл өмірін жырлаған ерлікке толы патриоттық жырларымен көзге түсті. 1943 жылы Қарағандыда өткен облыс ақындары айтысын бастаушылардың бірі болып, Көшен Елеуовпен айтысты, 1944 жылы Болман Қожабаевпен сөз сайысына түскен. Шашубай қазақ әдебиеті тарихында мысал айтысты шығарудың тамаша шебері ретінде атағы шықты. Оның бұл талантына М.Әуезов жоғары баға берді. Шашубайдың таңдамалы шығармалар жинағы екі рет басылды. Шығармалары ақындардың жалпы жинағында, “Айтыстың” 3-томында (1966) жарияланды. Шашубай Абай шығармаларын кеңінен насихаттап, ел арасына таратады, өзіне ұстаз тұтып, ақындық талантына еліктейді. Бұл ретте Шашубай Абайдың сатиралық дәстүрін жалғастырып қана қоймай, қазақ әдебиеті тарихында мысал айтысты шығарудың тамаша шебері ретіңде атағы шығады. Шашубайдың«Кәрі құда» өлеңі табиғат суреттерін дәл беріп, адам мінездерімен сәйкестендіре бейнелеу тәсілі жағынан Абайдың «Ақ киімді, денелі, ақ сақалды» деген өлеңімен үндесіп жатыр. Шашубай ұлы ақын таланты алдында басын иіп, оған өлеңдер арнаған. «Ақын Абай» өлеңінде «Ақыл, ойың шалқыған дариядай, көркем тіл, шебер сездің сен бір кені» деп Абай талантының асқақтай түсетініне, данышпан рухының мәңгі жасай беретініне шек келтірмейді. Ұлы ақынның туғанына 100 жыл толуына арналған «Іске асты, Абай, арманың» толғау өлеңінде Абайдай ғұлама ұстазын ұлтына нұр сепкен Шолпан жұлдызына теңеп, «Мен де сенен үйренгем, домбырамды серік қып» деп өзін ұлы ақынның шәкірті ретінде мақтан тұтады. Дереккөздер
Шәкір-Шәкірат

«Шәкір-Шәкірат» – батырлық дастан. Ол қазақ арасына кең тараған қиял-ғажайып ертегілер мен «Мың бір түннен» алынып, жеке қиссаға айналдырылған. Дастанда ағайынды Шәкір мен Шәкірат атты екі жетім баланың көптеген қиындықтарды бастан кешсе де, адамгершілік, парасаттылық жолдан таймай, бір-біріне көрсеткен адалдығы мен қайырымдылығы, халық алдындағы беделі жан-жақты баян етіледі. Қазақ халқының талай ұрпағы жаттап өскен дастан алғаш рет 1840 жылы Қазан қаласында «Қисса-и Шәкір-Шәкірат падиша һашим балалары» деген атпен жеке кітап болып басылды. Кейін де осы атпен сол қалада 1872, 1899 жылы және Ш.Хұсайынов баспасынан бірнеше рет (1880, 1883, 1888, 1890, 1894, 1901, 1909, 1912, 1916) жарық көрді. 1894 жылғы шыққан басылымы 10 мың дана таралыммен жарық көргені жайлы мәлімет хақас ғалымы Н.Ф.Катановтың сол жылғы «Деятель» журналында (10-нөмір) жарияланған мақаласында берілген. Жыр ел арасына ауызша кең тараған. Қолжазба нұсқалары Мәскеу, Санкт-Петербург, Қазан, Ташкент, Алматы, Семей қалаларының архивтері мен мұражайлары және кітапханалар қорында сақталған. Дастанның кітаптық басылымдар негізінде қарағандылық халық ақыны Тәужи Айнатасов жырлаған «Шәкір-Шәкірат» және Нұрғазы Омаровтың жырлауынан жазып алған «Шәкір-Шәкірат қиссасы» атты нұсқалары Қазақстан Республикасы ғылым академиясының қорында сақтаулы. Дереккөздер:
Ахметжан Шәріпқанов

.]] Шәріпқанов Ахметжан (10 қыркүйек 1908, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Жайма ауылы – 10 қыркүйек 2001, Алматы қаласы) – химия ғылымының докторы (1969), профессор (1970), Қазақстан ғылым академиясының мүшесі (1972). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1983). Қысқаша өмірбаяны: *1934 жылы Мәскеу педогогикалық институтын бітірген; *1935–1938 жылдары Алматы байланыс және кооперация техникумында мұғалім, директордың орынбасары; *1938–1987 жылдары ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) аспирант, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі; *1987 жылдан профессор, лаборатория жетекшісі қызметтерін атқарған. Еңбектері: 1968 жылы «Исследования в области синтеза новых физиологически активных производных N-замещенных 2,5 диметилпиперидина. Синтез новых обезболивающих веществ» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері нәзік органикалық синтез мәселелеріне арналған. 35 авторлық куәліктің иегері. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Әди Шәріпов

Әди Шәріпұлы Шәріпов (19 желтоқсан 1912, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Әди ауылы – 4 қараша 1993, Алматы) – жазушы, филология ғылымдарының докторы (1973), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1957). Қысқаша өмірбаяны Найман тайпасының Матай руының Қаптағай бөлімінің Қарауылжасақ елінен шыққан. * 1938 жылы - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. * 1938–1940 жылдары - Алматы облысы мектептерінде мұғалім болды. * Ұлы Отан соғысына қатысып, партизан отрядын басқарған. Партизандардың ерлік күресін өз шығармаларына арқау етті. * 1944–1958 жылдары - cоғыстан соң Қазақ КСР-і Оқу министрінің орынбасары. * 1958–1963 жылдары - oқу министрі; * 1963–1966 жылдары - Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары және Сыртқы істер министрі; * 1966–1971 жылдары - Қазақстан жазушылар одағы басқармасының 1-хатшысы және КСРО жазушылар одағының хатшысы; * 1971–1979 жылдары - Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер; * 1979–1993 жылдары - институт директоры қызметтерін атқарған. Шығармашылығы "Партизан қызы","Тон","Қапастағы жұлдыздар" атты шығармалардың,"Сахар қызы","Дос сыры" романдарының авторы."Ж.Саиннің өмірі мен творчествосы","Қазіргі дәуір мен жаңашылдық" т.б. монографиялары, әдебиеттану мен педагогика салаларына қатысты көптеген еңбектері жарық көрді. Қоғамдық қызметі 5–6-сайлауында Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің және 7-сайлауында КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Марапаттары * Ленин ордені * 1-дәрежелі Отан соғысы ордені * 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені * Қызыл Жұлдыз ордені * «Құрмет Белгісі » ордені Дереккөздер
Уақит Шәріпов

Уақит Шәріпов (22.12.1915 жылы, бұрынғы Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы Қазақстанның 40 жылдығы атындағы кеңшар — 18.2.1970, Алматы) — ғалым, техника ғылымдарының докторы (1963), профессоры (1965). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Өмірбаяны * Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1940). * 1940 — 1942 жылдарына Жезқазған кен-металлургия комбинатында ауысым, шахта бастығы * 1946 — 1947 жылы Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау бөлімінде кеңесші, бөлім бастығы * 1947 — 1970 жылдарына Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Кен ісі институтының кіші, аға ғылыми қызметкер, лабораториялық меңгерушісі болды. Ғылыми жұмыстары Шәріповтің негізгі ғылыми еңбектері тау-кен жұмыстарын автоматтандыру мен механикаландыру теориясына, кен қазуда өздігінен жүретін машиналарды кеңінен қолдану мәселелеріне арналған. 2 өнертабыстың авторы. Марапаттары * КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері (1970). * 2-дәрежелі Отан соғысы * Қызыл жұлдыз ордендері * бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер