kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақындар мектебі

"Ақындар мектебі" - 2005 жылы құрылған. Айтыс өнеріне ден қойған жастардың басын қосады. Үйірме мүшелері қазақтың бұрыннан белгілі жыр дүлдүлдерімен қатар аудан аумағынан республикаға танымал Т.Әбуова, З.Калауова, Ә.Қалыбекова, Б.Шойбеков, М .Есжанова, А.Жаппарқулова, т.б. айтыс ақындарының шеберлігі, ерекшелігі жайлы дәріс алып, өздері де ауданы, облыстық, республикалық, халықаралық сайыстарға қатысу үшін даярлықтан өтеді. Оларға республикаға танымал ақын Ә.Қалыбекова жетекшілік етеді. Дереккөздер
Аппаратуралық шуылдар

Аппаратуралық шуылдар (Аппаратурные шумы) — радиоэлектрондық аппаратураның, негізінен, кіріс тізбектерінде (күшейткіштерде, сүзгілерде) пайда болатын және пайдалы сигналдарды қабылдауға, бақылауға немесе өлшеуге кедергі жасайтын әр түрлі бөгеуілдерді тудыратын жүйелі емес электр тербелістері. Аппаратуралық шуылдардың негізгі себептері электрондық құрылғы тізбектері элементтеріндегі электр зарядтарының флуктуациясы, нашар түйіспелер болып табылады. Дереккөздер
Нау шешен

Нау шешен. Көктемнін бір күнінде Нау шешеннің лақтайын деп тұрған бір ешкісі ұшты-күйлі жоғалады. Ол іздестіріп жүріп ұрыны табады. Ұры: ешкінің орнына бір ешкі ал десе, Нау көнбепті. Ұры: екі ешкі ал дейді. Ол көнбепті. Екеуі ханға барыпты. Хан үш ешкі төлесін депті. Нау алмайды. Хан - төрт ешкі берсін, ал - депті. Нау тағы алмапты. Сонда хан түрып: :- Не қылғаның мынау, ешкінің несі бар еді, сонша, - деп сұрапты. Сонда Нау: ::- Ешкімнің іші толған лақ еді, ::Саусам сүті бұлақ еді, ::Қап-қап құрты бар еді. ::Қарын-қарын майы бар еді, ::Сойсам терісі бұтыма қап еді. ::Мүйізі пышағыма сап еді... деп шұбырта жөнеліпті. :- Е, жағың қарысқыр, мақтауын келістірдің. Енді ешкінің төлеуін айтшы? - депті хан. ::- Төлеуіне төрт ешкі, ::Айыбына алты ешкі, ::Өзімен он ешкі, ::Билік ақысы бір ат... депті Нау. Сонда хан күліп: :- Бір ат, он ешкі бер де, мына пәледен құтыл, - депті ұрыға. "Нау кұрымай, дау құрымас" деген сөз содан қалыпты. Дереккөздер
Изоклинальдық аңғар

Изоклинальдық аңғар- қатпар қанаттарының бірінде түзіліп, оны бойлай орналасқан өзен аңғары. Аңғардың екі бірдей беткейіндегі тау жыныстарының (тақташа) құламалары бір жаққа қарай және шамамен бірдей жаққа қарай немесе шамамен бірдей бұрышта болады. Дереккөздер
Сенімділік факторы

Сенімділік факторы (фактор уверенности; certainty factor) — білімдер базаларында — базаны пайдаланушының фактінің ақиқаттығына (айнымалыньің мәніне) сенімділігінің деңгейін анықтайтын сан (әдетте, 0 мен 100 аралығында) және ол сан логикалық қорытындыны қалыптастыруға пайдаланылады. Дереккөздер en:Expert system#Certainty factors
Дестелік жалғау

Дестелік жалғау — "Дестелер" деп аталатын, әрқайсысы бағыттаудың, реттік пайда болуының, қатені тексерудің өзіндік басқару ақпаратымен қамтамасыз етілген дискреттік деректер конверттері мен пайдаланушының бағытталатын ақпарат пен сегментгелетін деректер тарату әдісі. Дестелік жалғау дестені тарату уақыты ішіңңе ғана арнаны иеленуге мүмкіндік береді. Тарату аяқталғаннан соң арна басқа дестелерді тарату үшін босайды. Дереккөздер
Сенімділік

Сенімділік — компьютердегі белгілі бір қызмет атқаратын блоктың берілген уақыт кезеңі ішінде нақты жағдайда талап етілген жұмысты орындау қабілеті. Құрылғының тоқтаусыз жұмыс істеу мүмкіндігі, оның орташа тоқтамай жұмыс істеу уақыты, істен шыққан жағдайда қайта қалпына келтірудің орташа уақыты сенімділік көрсеткіштеріне жатады. Сенімділік - объектінің уақытқа қарай берілген шектерде шартты функцияларды орындау тәсілдерін белгілі режімдер мен қолдану жағдайларында, техникалық қызмет көрсету, жөндеу, сақтау, көлік тасымалдау; қалтықсыз жұмыс істеу, ұзақ мерзімділік, жөндеуге жарамдылық, сақтаушылық қасиеті. Дереккөздер de:Zuverlässigkeit en:Reliability es:Fiabilidad eu:Fidagarritasun (argipena) nl:Betrouwbaarheid pt:Confiabilidade
Аралас кері байланысты жүйе

Аралас кері байланысты жүйе (Система со смешанной обратной связью). Аралас кері байланыс жүйесі — ақпараттық кері байланыс жүйесі мен шешуші кері байланыс жүйесінің жетістіктерін толық пайдалануға бағытталған жүйе. Мысалы, аралас кері байланыс жүйесін қолданғанда ақпараттық кері байланыс жүйесіндегідей кері байланыс арнасында кодалық комбинацияның бұзылу себебіне байланысты ақпаратты қайталап беру болмайды. Аралас кері байланыс жүйесін пайдалану шешуші кері байланыс жүйесіндегі кері байланыс жолымен берілетін қайталауды сұрайтын сигналдың бұзылуынан сақтайды. Кері байланыс арнасындағы кодалық комбинациялық және қайталауды сұрайтын сигналдың бұзылу ықтималдығы өте аз болады. Дереккөздер
Жалпы географиялық кешен

Жалпы географиялық кешен ( - байланыс, тіркестік) — заттардың, энергияның, ақпараттың алмасуы бойынша олардың құрамдас элементтерінің жоғары деңгейде байланыстылығымен ерекшеленетін және осыған сәйкес оқшау тұрған, кешенмен байланысы жоқ элементтермен салыстырғанда қоршаған ортаға қатынасы жөнінде айтарлықтай тұрақты болып келетін геожүйе (мысалы, табиғи аумақтық кешен, аумақтық-өндірістік кешен және тағы басқа). Дереккөздер
Клистрон

Клистрон (грек, klyzo - соққылау) — резонанстық тербеліс жүйелерінін (көлемдік резонаторлардың) АЖЖ электр өрісімен электрондық ағынды жылдамдығы бойынша модуляциялауға, электрондарды топтауға негізделіп топталған электрондардың кинетикалық энергиясын АЖЖ тербелістер энергиясына айналдыратын электровакуумдық АЖЖ-ті аспап. Клистрон АЖЖ тербелістерді күшейтуге, сондай-ақ қоздыруға арналған. Клистрондар: ұшып өтуші жөне шағылыстырушы клистрондар деп бөлінеді. *Біріншісі — қуаты жоғары күшейткіш ретінде, *Екіншісі — қуаты төмен генератор және гетеродин ретінде қолданылады. Дереккөздер
Балқымалы электрод

Балқымалы электрод — пісіруге арналған металмен біртектес қаптамасыз жалаң сым электрод. Бұлар электрод және жік қалыптастырушы қосымша металл болып табылады. Флюс қабатының астында механизацияланған пісіру тәсілінде қолданылады. Дереккөздер
Араластырғыш диод

Араластырғыш диод (Смесительный диод) — жоғары жиілікті сигналдарды аралық жиілік сигналына түрлендіруге арналған шалаөткізгіш диод. Сигнал және кернеу Араластырғыш диодқа арнайы генератор-гетеродиннен келіп түседі. Диодтың вольтамперлік сипаттамасы сызықты емес болғандықтан, аралық жиіліктегі сигналды әрі карай күшейту осы аралық жиілікте іске асырылады. Араластырғыш диодтың негізгі көрсеткіші түрлендіру шығындары, ол диодтың кірісіндегі өте жоғары жиіліктегі сигнал қуатының аралық жиіліктегі қуатына қатынасының логарифміне тең, Дб-мен беріледі. Дереккөздер
Қарқаралы уездік жиылысы

Қарқаралы уездік жиылысы 1917 жылдың ақпан айында өтіп, негізінен, оқу мәселесін көтерді. Атап айтқанда, ауылнай басына бір мектеп ашу, бай мен кедей балалары аралас оқу, өз күшімен оқи алмайтын балаларға жәрдем ету т.б. Дереккөздер
Аралық муфта

Аралық муфта (Промежуточная муфта; intermediate muff) — ішінде сыртқы магистральдар жүйе бөлігін, сыртқы төсеу кабельдерін, құрылыс ұзындықтарын тұтастандыратын құрылғы. Әдетте, жиектері доғалданған цилиндр немесе параллелепипед түрінде болады. Беріктендіретін жабындардың үздіксіздігін қалпына келтіретін элементтер және талшықтар мен сәулежолдар ұзындығының технологиялық қорын тұтаспаларды төсеуге арналған ұйымдастырғыштармен қамтамасыз етеді. Механикалық, жылулық және басқа тәсілдермен тұмшаланады. Енгізудің санына және орналасуына байланысты тура, тұйық, тармақталған және өтпелі деп бөлінеді. Дереккөздер
Жалғама

Жалғама (анастомоз); (лат. anastomosis — жалғама) - жануарлар организміндегі магистральды қан тамырлары бүйірлік тармақтарының өзара жалғасып байланысуы. Жалғама — құрьшысы мен жалғану сипатына байланысты артерия доғалары, артерия торлары, ғажап торлар, тамырлар өрімдері, артериола- венулалық жалғама болып бірнеше түрге бөлінеді. Артерия доғалары бір мүшені қоректендіретін бірнеше артериолаларды өзара доға тәрізді біріктіреді. Қан тамырлары соңғы тармақтарының өзара байланысып торлануын артерия торлары деп атайды. Ал екі артерия немесе вена тамырлары аралығындағы капиллярлар торын "ғажап тор" дейді. Ғажап торлар бауырда (вена капиллярларының торы) және бүйректе (артерия капиллярларының торы) кездеседі. Дене мүшелерінің әртүрлі жазықтық деңгейінде орналасқан қан тамырларының байланысып жалтасуынан тамырлар торабы түзіледі. Артериолалар мен венулалардың капиллярларға тарамдалмай, тікелей өзара байланысуынан артериола-венулалық жалғама пайда болады. Жалғама неғізінен қозғалмалы мүшелерде (қарын, ішек т.б.), аяқтар буындарында, тұлғада жақсы байқалады. Жалғама денедегі қан қысымын реттеумен қатар, айналма тармақтар түзіп, мүшелердің қанмен толық деңгейде жабдықталуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Білекке-білек

Білекке-білек — жазушының әңгімесі. Әуезов 1933 ж. Жуалы ауданына (қазіргі Түлкібас ауданы, Шұқырбұлақ ауылы) келгенде, аудан орталығы Ванновка (қазіргі атауы - Тұрар Рысқұлов) ауылында Жұмағұл Жұмаділовпен танысып, достасады. Жұмағұл жазушыға арнап Ақсу-Жабағылы қорығына киіз үй тіктіріп, арнайы күтеді. Ай бойы осы жерден Жуалы ауданына қарасты ұжымшарлардың бәрін аралап, сол кезеңнің өмір тынысын көзімен кереді, кісілермен әңгіме-дүкен құрып, болашақ шығармаларына қажет дерек кездерін жинастырып, кісілердің сөйлеу ерекшелігіне ден қойып, берін қойын дептеріне жазып отырған. Автор әңгімеде ұжымшар адамдарының (Мақпал, Айша, Несібелі, Қожық) бір мақсаттағы тілек бірлігін, ауызбірлігін еңбекте шындалған саналылық деп түсіндіреді. Әр ұжымшарда жүріп, бастары ойда жоқта енді ғана қосылып отырса да, бәрі іштей білекке-білек, тілекке-тілек қосқан адамдар ретінде суреттеледі. Жазушы осылай жаңа адам бейнелерін жайма-шуақ күйде, жарқын кескінде суреттейді, Жазушы қай туындысы болса да, оны жазбас бұрын шығарма негізіне өмірде нақты болған шындықты алу үшін ұзақ іздену, зерттеу арқылы керген-білгендерін ой сарабына салып, көңілге ұялатып, қажеттілерін ғана екшеп, қағазға түсірген. «Білекке-білек» әңгімесі де өмірге осылайша келген. «Жолдан» деп аталатын қойын дәптеріндегі (М°457-папка) асығыс түскен деректер осыны делелдейді. Қойын дептерге түскен, жазушы аралап танысқан 33 ұжымшар, ондағы 14 жер, су, мекен атаулары, жүзбе-жүз кездесіп, әңгіме- лескен 40-тан астам кісінің сөзі мен тағдыры «Білекке-білек» жене «Іздер» атты әңгімелерінің желісіне арқау болған. Мысалы, «Ж-ныһ сөзі» дегені, осы әңгімедегі Жақыптың әрекеті арқылы берілетін керіністер - Жұмағұл Жұмаділовтың бейнесі екенін кереміз. Әңгіме алғаш рет жазушының 1934 ж. «Социалды түлік», 1935 ж. «Тастүлек» жинақтарында, кейін 5 томдық (М., 1956, орыс тілінде), 12 томдық (1967), 20 томдық (1979) шығармалар жинағында жарияланды. Дереккөздер
Детекторлау

Детекторлау — модуляцияланған жоғары (тасымалдаушы) жиіліктегі тербелістен төмен жиіліктегі тербелісті бөліп алу процесі. Детекторлау тасымалдаушы жиіліктегі тербелістің модуляциялану (амплитудалық, жиіліктік, фазалық) түріне қарай сигналды біржақты өткізетін немесе сызықтық емес өткізгіштік сипаттағы электрондық құралдар (құрылғылар) арқылы жүзеге асырылады. Қосымша Радиоқабылдағыштың антеннасында барлық радиотаратқыштан, найзағайдың разрядынан, электрлік аспаптар мен электрлік қозғалтқыштар жұмыс істегенде шығатын ұшқындық разрядтан келетін электромагниттік толқындар жоғары жиілікті әлсіз индукциялық токты қоздырады. Сондықтан да белгілі бір радиохабарды ғана тыңдау үшін тізбекке тербелмелі контурды қосу арқылы қажетті жиіліктегі толқынды бөліп алады. 0л тербелмелі контурдағы конденсатордың сыйымдылығын өзгертіп, контурдың меншікті тербеліс жиілігі антеннадағы козған еріксіз тербелістердің жиілігіне сәйкестендірілу арқылы, яғни резонанс нәтижесінде жүзеге асырылады. Жоғары жиілікті модуляцияланған электромагнит толқынды қабылдағыш антенна ұстаған соң, дыбыс жиілігіндей тербелістерді күрделі сигналдан бөліп алу керек. Демодуляцияны немесе детекторлеуді жүзеге асыратын құрылғы ретінде біржақты өткізгіштік қасиеті бар — детектор қолданылады. Детектордың рөлін жартылай өткізгішті диод немесе транзистор да атқара алады. Ең қарапайым радиоқабылдағыш немесе детекторлы радиоқабылдағыштың жұмыс істеу принципін қарастырайық. Жоғары жиілікті модуляцияланған тербелістер антеннадан 1 резонанстық контур 2 арқылы детекторға 3 келіп түседі (3.23-сурет). Детектор тізбегінде графигі 3.24-суретте көрсетілген амплитудалары әр түрлі қысқа мерзімді импульстер тізбегі түрінде электр тогы туады. Осындай импульстер тізбегін дыбыс жиілігіндей айнымалы токқа түрлендіру үшін конденсатор 4 пен резисторды 5 пайдаланады. Әрбір жарты период сайын жоғары жиілікті ток импульсі конденсаторды зарядтайды. Ал импульстер арасында конденсатор резистор арқылы разрядталады. Конденсатордың сыйымдылығы және резистордың кедергісі дұрыс таңдалынып алынса, онда резистор арқылы дәл таратқыш станциядағы дыбыс жиілігіндей айнымалы ток өтеді. Дыбыстағышта немесе телефон мембранасында берілген дыбыстар қайталанады. Дереккөздер
Жалпы гистология

Жалпы гистология (общая гистология) — адам мен жануарлар организмдері ұлпалары құрылысының жалпы заңдылықтарымен қатар, жеке ұлпалар топтарының құрылыс ерекшеліктерін зерттейтін гистологияның бөлімі. Дереккөздер
Арналарды уақыт бойынша бөлетін көпстанциялы қатынау

Арналарды уақыт бойынша бөлетін көпстанциялы қатынау (Многостанционный доступ с временным разделением каналов; TDMA). 1. Бұл қатынау әдісінде барлық абоненттерге ақпаратты тасушы бір жиілікте, бірақ араларына қорғайтын аралықтар енгізілген, әр түрлі уақыт интервалдарында таратылады. 2. D — AMPS байланыстың сандық ұялы жүйе стандартының жаңа атауы ( I S — 136). 3) V SAT желісінің жұмыс режімі. Бұл жұмыс режімінде станциялардың жиыны арналарды уақыт режімінде жерсеріктік ретранслятордың жалпы арнасына динамикалық қатынауды бір уақытта алады. TDMA режімінің артықшылықтарына орталық станцияның болмауы және қосу уақытынның (ДАМА-мен салыстырғанда) аз болуы, ал негізгі кемшілігіне оны жүзеге асырудың киындығы жатады, өйткені кез келген жер станциясы минималды трафик болса да, мәліметтерді топтық ағынның жылдамдығына тең болатын максималды жылдамдықпен таратып қабылдауы керек. Дереккөздер
Артық қысым

Артық қысым (Избыточное давление). Кабель қабықтарының ішін ылғалдан қорғау үшін оны артық қысымда ұстайды. Кабель қабығы зақымданған жағдайда артық қысымда ұстау, зақымданған жерді іздеп табуға да жәрдемдеседі. Байланыс кабелін артық қысымда ұстау үшін кабель байланыс жолын тұйық секторларға (18, 20, 24, 40 км) бөледі. Тұйық сектордағы кабельдің шетіне, күшейткішке кірер алдына газ өткізбейтін муфта қойылады. Артық қысымды барлық уақытта бір шамада ұстау үшін одан шық қан газдың орны автоматты түрде немесе белгілі бір мерзімде толтырылып тұрады. Қысылған газ жоғарғы қысымдағы газ ұстағыш баллонда немесе компрессорлық қондырғылардан алынады. Олардағы қысым 0,45 ... 1,1 кГс/см 2 . Кабель қабығының тесілген жерін анықтау үшін газ концентрациясы азайған жерге қарай жылжып отыратын көрсеткіш газ пайдаланылады (фреон — 22-дифторхлорметан). Байланыс кабелін артық қысымда ұстау құрылғысы жоғары қысымды баллоннан, жоғары қысымды құрғатқыш камерадан, кері клапанды редуктордан, төмен қысымдағы құрғатқыш камерадан, пневматикалық сигнализатордан, ылғал көрсеткіштен, ротометр мен манометр блоктарынан тұрады. Дереккөздер
Планарлы-эпитаксиалдық транзистор

Планарлы-эпитаксиалдық транзистор — бір немесе бірнеше аймақтары эпитаксия арқылы жасалған планарлық транзистор. Биполярлық Планарлы-эпитаксиалдық транзистор жасау үшін ШӨ пластинада (мысалы, р-типті өткізгіштігі бар кремнийден) кірмелер диффузиясы арқылы коллектордың кедергісі аз (n+-типті) аймақты қалыптастыру керек. Базалық (р-типті) және эмиттерлік (n+-типті) аймақтарды қалыңдығы 7—10 мкм эпитаксиаль қабатта (n+-типті) кірмелер диффузиясы арқылы алады. Оны бастапқы ШӨ пластина үстінде өсіреді. Өрістік Планарлы-эпитаксиалдық транзисторды жасау үшін ШӨ пластина (p-типті өткізгіштігі бар және үлестік кедергісі ~106 - 108 Ом • см) үстінде эпитаксиалдық өсіру арқылы қалыңдығы жуықпен 0,1—0,5 мкм және электрондар конңентрациясы 5 • 1016 - 3 • 1017 см 3 болатын канал (n+-типті) жасайды. Планарлы-эпитаксиалдық транзистордың жаппасын жаңа эпитаксиалдық қабатты жалған өсірумен немесе кірмелер диффузиясымен қалыптастырады. Құйма және бастау эпитаксиаль қабаты бар омдық түйіспелер болып табылады. Дереккөздер
Детекторлық радиоқабылдағыш

Детекторлық радиоқабылдағыш — антеннадан, туралаушы тербелмелі контурдан, кристалдық детектордан және құлаққа ілетін телефонная тұратын қарапайым радиоқабылдағыш. Шамның (XX ғасырдың 40—50 жылдары), одан кейін транзисторлық қабылдағыштардың шығуына байланысты детекторлы қабылдағыш өз мәнін толық жоғалтқан. Дереккөздер Детекторлы қабылдағыш
Аса жылдам интегралдық схема

Аса жылдам интегралдық схема (АЖИС) (Сверхскоростная интегральная схема) — шапшаңдығы оның құрамына кіретін логикалық элементтердің шамамен 1 не және одан кем ажырап-қосылу уақытымен не шамамен 1ГГц ажырап-қосылу жиілігімен, не шамамен бірнеше Гбит/с 2 АЖИС-ға келіп түсетін ақпаратты алмасу жылдамдығымен сипатталатын сандық интегралдық схема. Дереккөздер
Асқын өткізгішті интегралдық схема

Асқын өткізгішті интегралдық схема (Сверхпроводниковая интегральная схема) — активті элементтері және аралық қосылыстары асқын өткізгішті материалдардан жасалған интегралдық схемалар класы. Олар монокристалл кремний төсенішіндегі асқын өткізгішті зат ретінде ниобийді (Т = 9,2К) пайдаланып, интегралдық жұқа үлдірлі технологиямен жасалады. Асқын өткізгішті интегралдық схема есептеу техникасында, ақпаратты өлшеу жүйелерінде аспап жасау үшін қолданыла бастады. Дереккөздер
Пластикалық массалар

Пластикалық массалар (Пластмассалар, пластиктер; пластические массы) — синтетикалық полимерлер негізіндегі заттар. Агрессивті ортаға берік, тығыздығы аз(1900—1400 кг/м 3 ), механикалық өңдеуге оңай көнетін материалдар. Пластикалық массалар қасиеттерінің әр түрлілігі олардың электрондық аспап жасауда кең қолданылуына жол ашты. Мысалы, полимид негізіндегі стеклопластиктерден 300°С-ка дейінгі температурада жұмыс істейтін монтаждық платоларды жасайды. Металл және күйе толтырылған Пластикалық массаларды (электр өткізгіш пластмассалар) магниттік экрандар мен магниттік таспаларды, баспалық платоның, резисторлардың, конденсаторлардың жалғаушы шықпаларын жасауда қолданылады. Дереккөздер
Изоколдар

Изоколдар (изо... және грекше: kolos - шытынаған) - картографиялық проекцияларды таңдау кезінде бірдей қателердің критерийі болып табылатын жәе кей кезде қате шамаларын көрсету үшін жүргізілетін сызықтар. Дереккөздер
Жалпы органеллалар

Жалпы органеллалар (общие органеллы) – адам мен жануарлар организмдерінің барлық жасушаларында болатын және олар үшін маңызды қызметтер атқаратын тұрақты құрылымдар. Жалпы органеллалар құрылысына байланысты: жарғақты органеллалар (митохондриялар, эндоплазмалық тор, Гольджи кешені, лизосомалар, пероксисомалар) және жарғақсыз органеллалар (рибосомалар, микротүтікшелер, центросома центриольдері, негіздік денешіктер, біліктік жіпшелер, микрожіпшелер, микрофиламенттер) болып екі топқа бөлінеді. Жарғақты органеллалар торша гиалоплазмасынан қосқабаттанған немесе жалаңқабат биологиялық жарғақтармен оқшауланып бөлініп тұрады. Олардың әрқайсысының өздеріне тән құрылысы болады. Дереккөздер
Пластиналарды бөлу

Пластиналарды бөлу — шалаөткізгіш аспаптар мен ИС-ды жасау үшін шалаөткізгіш пластиналарды микрокристалдарға, чиптарга кесіп бөлетін технологиялық операция. Өнеркәсіптік өндірісте, негізінен, Пластиналарды бөлудің механикалық әдістері қолданылады: пластиналарды алмаз дискілермен, сыммен, кескішпен, алмаз қырнағышпен (скрайбирлеу) бөліп кеседі. Дереккөздер
Лев Борисович Ерзаков

Лев Борисович Ерзаков (8.12.1936, Алматы қаласы - 18.9.1993, сонда) — ғалым, археолог, тарих ғылымдарының кандидаты (1966). 1959 ж. Қазақ мемлекеттік университетін; 1965 ж. Ленинград (Санкт-Петербург) КСРО FA Археология институтының аспирантурасын бітірген. 1959 ж. Еңбек жолын Қазақстан ҒА Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология жоне этнография институтында лаборант болып бастап, институтта түрлі ғылыми қызметтер атқарған. 1966—68 Жетісу археологиялық экспедицияның; 1969— 86 Отырар, кейіннен Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедицияның құрамында болып, Оңтүстік Қазақстанның 10—18 ғ-ларындағы қала модениетін зерттеумен шұғылданған. Одақгық археологиялық ғылыми-зерттеу экспедицяларының (Пенжикент, Астрахан, т.б.) жұмыстарына қатысқан. Қазақстанда, соның ішінде Отырар шұраттарында 20 жылдай зерттеу жүргізген Лев Борисович Ерзаков 70-тен аса ғылыми жұмыстар жариялаған. Негізгі ғылыми бағыты: Қазақстан мен Орта Азиядағы кейінгі ортағасырлық урбанизация; моңғолдар, Темір әулеті мен қазақтар тұсындағы қала модениетінің дамуы; ортағасырлық кала топографиясы мен сәулет өнері; тұрғын жайлар жоспары; қолөнердің дамуы; сауда мен ақша қатынасы. Лев Борисович Ерзаков - Отырар қала жұртын әлемге танытқан, Оңтүстік Қазақстанда кала мәдениетінің жоғарғы деңгейде дамығандығын ғылыми тұрғыдан далелдеген археологтардың бірі болып табылады. Шығармалары: Древний Отрар, А.-А, 1972, (телавт.); Древние города Казахстана, А.-А., 1982, (телавт.); Отрар XIII- XV вв., А.-А., 1987, (телавт.). Дереккөздер
Балқытып қаптастыру

Балқытып қаптастыру (Наплавление) — бүйым бетіне балқытып қаптастырып, арнайы қабат қалыптастыру. Негізгі металл белгілі терендікте балқытылады да оған балқытылған қаптастырылатын материал араласып, біртүтас үстіңгі қабат қалыптастырылады. Нөтижесінде, бүйымның үстіңгі бетінде ерекше қасиетті, мысалы, үйкеліске, тозуға төзімді, жегідеге түрақты, т.б. қабат қалыптасады. Балқытып қаптастыру тозған тетіктерді қалпына келтіру және бүйымның үстіңгі бетіне арнайы қасиет беру үшін қолданылады. Дереккөздер
Платинотрон

Платинотрон ( - кеңейтемін және трон) — АЖЖ электромагниттік тербелістерді қоздыру және кең жолақты күшейтуге арналған магнетрон тәріздес кері толқын аспабы. 1949 ж. американ инженері У. Браун ойлап тапқан. Күшейту режімінде жұмыс істейтін Платинотрон әдетте амплитрон деп аталады. Дереккөздер
Балласт

Балласт (голл. ballast ) # темір жолдарда шпалды бекітуге жұмсалатын үсақ тас, топырақ үйінділері; # Балласт теңізде кемені ауытқытпай ұстайтын арнаулы ауыр жүк. Балласт әуеде ұшу аппаратының ұшу биіктігін реттейтін жүк. Балласт көтеру механизмдерінің, мысалы, экскаватор жебесi жүк көтергенде ауып кетпеуі үшін қойылатын ауыр бетон плитасы. Дереккөздер eo:Balasto io:Balasto
Изоплеттер

Изоплеттер (грекше: isopleths - сан жағынан бірдей) - диаграммадағы екі ауыспалының функңиясын графикалық түрде көрсететін сызықтар (мыс., тереңдік пен жыл маусымына байланысты топырақ температурасы). Дереккөздер
Жамбас бүйрек

Жамбас бүйрек (метанефрос); (metanephros, грек, meta—артқы, nephros — бүйрек) - эмбриондық даму кезеңінде 31-32-дене сегменттерінің тұсында жамбас қуысында қалыптасатын тұрақты бүйрек. Жамбас бүйрек зәр түзу және зәр шығару бөлімдерінен құралған.. Зәр түзу бөлімін бүйрек түтікшелері — нефрондар құрайды. Ал зәр шығару бөлімі аралық бүйректің шығару өзегі соңғы бөлігінен түзілген несепағардан тұрады. Несепағардан бүйрек тостағаншасы, бүйрек сабақшасы, бүйрек түбегі жетіледі. Жамбас бүйрек — омыртқалы жануарлардың бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер кластары өкілдерінде тұрақты қызмет атұқаратын негізгі бөлу мүшесі. Дереккөздер
Плезихронды сандық сапалы тарам

Плезихронды сандық сапалы тарам - Мәліметтерді жоғары жылдамдықты плезихронды (синхрондыққа жақын) таратудың концепциясы 80-жылдардың басында жасалынады. Қазіргі уақытта сатылы тарамды жылдамдықтардың үш қатары аса кең таралған, бұл жылдамдықтардың негізінде жылдамдығы 64 кбит/с DSO сандық арна салынған. Еуропада 2,048 мбит/с жылдамдық, ал АҚШ-та 1,544 Мбит/с жылдамдық таңдалған. Дереккөздер
Плюмбикон

Плюмбикон ( - қорғасын) — нысанасы қалайы диоксидінің мөлдір қабатына жалатылған қорғасын тотығының қабатынан тұратын электрондық-сәулелік құрал. Құрылымы және жұмыс істеу принципі бойынша видиконға жақын. Бірақ техникалық сипаттамаларының ұтымдылығы бұл құралды түрлі түсті теледидардың негізгі беру құралы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Изосызықтар тәсілі

Изосызықтар тәсілі - кеңістіктегі үздіксіз және біртіндеп өзгеретін құбылыстардың - жер бетінің биіктігін, ауа температурасын, жауын-шашын мөлшерін және т.б. шамасын (немесе қарқындылығын) картаға түсіру үшін қолданылатын бейнелеу тәсілі. Дереккөздер
Лейла Наурызбайқызы Ақбаева

Лейла Наурызбайқызы Ақбаева (1966 жылы туған), ғалым, философ, педагог. Философия ғылымының кандидаты (1994), доцент. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты (1994). «Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармаларындағы адамтану мәселелері» атты монографиясында (1993) жеке адамның қоғамдағы еркіндігі, шығармашылық еркіндік жөнінде Әуезов айтқан пікірлерді дәйектеме ретінде пайдаланып, өз тұжырымдарымен байланыстырған. «Әуезов туындыларындағы фольклор эстетикасы» деген мақаласында ұлы жазушының халық ауыз әдебиетіне қатысты көз қарастары мен ой-пікірлерін талдап қарастырған («Қазақ тілі мен әдебиеті», 2003, №10, 51-56-беттер). Дереккөздер
Арнаны келістіру

Арнаны келістіру (Согласование канала; channel negotiation) — SETUP (орнату) хабарында арнаны бірегейлеудің ақпараттық элементінде ұсынылған арна; SETUP хабарын алатын жалғауыш үшін және ең соңында, SETUP хабарын жіберуші жалғауыш үшін басқа арна болып саналуға "келісу" процесі "келістіру жақсырақ" деп кодталған жағдайда ғана қолданылады. Дереккөздер
Изотермдер

Изотермдер (изо... жоне грекше: therme — жылылық, ыстық) - географиялық картадағы бір сәттегі немесе орташа бір кезендегі (жыл, ай бойғы) ауаның, судың және топырақтың бірдей температуралы нүктелерін қосатын сызықтар. Дереккөздер
Құлатай Ақбердин

Құлатай Ақбердин (1905-1964), Абайдың немере інісі, педагог, кеңес қызметкері. Семей мұғалімдер гимназиясында оқыған. Жастайынан Абай ауылында өскен. Әуезовпен балалық шағынан бастап таныс болған. Алғашқы «Еңлік-Кебек» пьесасының киіз үйде сахнаға қойылғанын көрген куәлардың бірі, кейіннен ол жазушының «Еңлік-Кебек», «Бәйбіше-тоқал», «Қарагөз» пьесаларын Семейдегі көркемөнерпаздар үйірмесінде сахнаға шығаруға атсалысты. Әуезов туралы «Найзағай астында», «Жас Әуезовтің өмірінен көріністер» («Простор», 1963, №6), «Мұхтар Әуезовтің жастық шағы» («Простор», 1966, №2) атты естеліктер жазды. Ол «М. Ауэзов в воспоминаниях современников» (1972, 1997), «Біздің Мұхтар» (1975), «Мұхтар Әуезов туралы естеліктер» (1997) атты жинақтарда қазақ, орыс тілдерінде жарияланды. «Абайдың рухани мұрагерлерінің ішінде асқан талант иесі, қымбатты да ұмытылмас Мұхтардың орны белекше» деп тебірене жазған («Біздің Мүхтар», А., 1976, 358-360-беттер). Дереккөздер
Баспақ қалып

Баспақ қалып (Пресс-форма) — пластмассадан жөне басқа материалдардан бүйымдар жасауға қолданатын күрал. Түрлері Фрикциялы бұрандалы баспақ (Прессы фрикционные винтовые) — 1) айналу біліғіне бекітілген фрикциялы дискілер көмегімен жетек жүзеге асырылатын баспақ; 2) жетек айналу білігіне бекітілғен фрикциялы дискілер көмегімен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Изохрондар

Изохрондар (изо... және грекше: chronos — уақыт) — географиялық картадағы, сұлбадағы кез келген табиғи құбылыстың (мыс., найзағай, өзеннің мұздан аршылуы, т.б.) басталу уақытының бірдей нүктелерін қосатын сызықтар. Дереккөздер
Пневматикалық пошта

Пневматикалық пошта — ішінде қысылған ауа көмегімен шағын контейнерлер (патрондар) қозғалатын құбырлар жүйесі. Контейнерлер (патрондар) ішіне жіберілуге тиісті құжаттар салынады. Ішкі құжат айналымы үлкен мекемелерде, өндіріс орындарында, мысалы, ірі почталарда, телеграфтарда, вокзалдарда қолданылады. Дереккөздер
Позистор

Позистор — он және (рези) стор] — температуралық шкаласында кедергінің үлкен оң мәнді температуралық коэффициентінің (КТК) бөлігі бар терморезистор. Позисторда температураның шектелген аралығында теріс КТК- і бар терморезисторларға қарағанда бұл коэффициент шамамен бір ретке жоғары болып, 30—50%-ға жетуі мүмкін. Позисторды сегнетоэлектриктер болып табылатын, BаТі0 3 қатты ерітінділері, легирленген, сирек ұшырасатын жер элементтері Ві, Nb, Sb негізіндегі поликристалл ШӨ материалдардан жасайды. Дереккөздер
Аймақтану, білім арттыру (мақала)

«Аймақтану, білім арттыру» — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. *«Жаңа мектеп» журналының 1929 жылы 11-санында жарияланған. *Жазушының шығармалар жинағының 50 томдық толық басылымының 3-томында (1998) қайта басылды. Мақаланың соңына «Мұхтар» деп қол қойған. Негізінде «Аймақтану, білім арттыру» деген тақырып журналдың жаңа айдары болса керек. Автор «Бөлім мақсаты» деген тақырыпша қойған. Онда бөлімнің алдына қойған міндеттері айтылады. Өнер мен білім туралы мақалаларды алдағы уақытта осы айдармен жариялап тұратынын хабарлайды. Содан кейін «Жаратылыстағы дағдылық» атты мақала берілген. Мұнда жаратылыстану ілімінің негізгі қағидалары, табиғаттың тылсым заңдары, жыл мезгілдерінің ауысу себептері, оған жан-жануардың бейімделуі баяндалады. Ал «Өлкетану туралы» атты екінші мақала: «Әрбір мәдениетті қоғам өзінің жұмысын ғылым негізіне құрып жүргізуге ұмтылады... Қоғам тұрмысын құру үшін алдымен сол қоғамның мән-жайын, айналасындағы табиғаттың мәдени қалпын жақсы білу керек. Басқа шартқа да, жергілікті мәдениетті де, өлкені де үзбестен, ұдайымен арымай-талмай аудара карап, ақтара тексеріп зерттеуге тура келеді.» Дереккөздер
Иллювийлік горизонт, жинақтауыш горизонт

Иллювийлік горизонт, жинақтауыш горизонт — біраз тереңдікте (әдетте, жер бетінен ондаған см-дей) гумус, тұнба, карбонаттар, гипстер және жоғары горизонттан сіңген басқа заттар келіп жиналатын топырақ горизонты. Өте тығыз, су сіңіргіштігі аз болады. Дереккөздер
Бөгеуілге орнықтылық потенциалы

Бөгеуілге орнықтылық потенциалы (Потенциальная помехо-устойчивость). Хабарларды тарату кезіндегі бөгеуілге орнықтылық бір-бірімен байланысқан көп нөрселердің әрекеттерімен анықталады. Оларға кіретіндер: хабар мәліметтерінің жеткіліктігі; кодалау әдістері, тасушы сигнал қасиеті, модуляциялау түрі, арналардағы бөгеуілдер өтетін және қабылданатын сигналдар уақытының бұзылуы, сигналдарды модуляциядан немесе кодадан шығару әдістері, тағы басқалар. Осылардың бәрін ескеріп, мәселені бірден шешу өте қиын, тіпті мүмкін емес. Сондықтан бөгеуілге орнықтылықты анықтау мәселесін біртіндеп кезекпен шешуге болады. Бөгеуілге орнықгылық теориясының кеңірек қаральш шешілген түрі — хабардың, сигналдың алғашқы түрі және арнамен таратылып берілу жағдайы белгілі сигнадды ең қолайлы, ең үйлесімді түрде қабылдау теориясы. Хабар көзінің қасиеті, сипаттары белгілі, кодалау мен модуляңиялау өдістері берілген және байланыс арнасының математикалық үлгісі де берілген деп алып, оны қабылдаудағы ең қолайлы әрі сапалы модуляциядан шығаруды анықтау мәселесін ең бірінші рет 1946 жылы көрнекті ғалым В.А. Котельников қойған. Осылай қойылған мәселе сапалық символдық дұрыс қабылдану ықтималдығымен бағаланған. Берілген модуляциядан шығару түріндегі осы ықтималдықтың ең жоғарғы шегін В.А. Котельников бөгеуілге орнықтылық потенциалы немесе бөгеуілге орнықтылықтың ең жоғаргы мүмкіндік иіегі деп атаған. Дереккөздер
Потенциалдық бедер

Потенциалдық бедер - Заттың (объектінің) әрбір бөлшегінен шағылған жарық ағыны оптикалық жүйе (линзалар) арқылы фотокатод бетіне қарқындылығы жоғары жарық ағыны түскенде фотокатод бетінен көбірек, ал қарқындылығы төмен жарық ағыны түскенде азырақ электрондар ұшып шығады. Нәтижесінде фотокатод бетінде объект бетінің жарықтылығына сәйкес потенциалдық бедер пайда болады. Ол бедер электрондық сәуле арқылы бейнесигналға өзгертіледі. Дереккөздер
Айман — Шолпан (мақала)

«Айман — Шолпан» — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Әуезов «Айман — Шолпан» жырын терең зерттеп, әрі драма желісін пайдаланған. «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» деген көлемді зерттеуінде ол «Айман — Шолпанға» да сипаттама берген. *Біріншіден, бұл дастанды шығарушының аты-жөні мәлім емес, жыр көп уақыт ел арасында ауызша айтылып, таралып келген. Демек шығарманың әуел бастағы нұсқасы екшеліп, өңделе түскен деген сөз. *Екіншіден, «Айман — Шолпан» қаһармандарының кейбіреулері (Көтібар, Есетт. б.) тарихта белгілі адамдар болғанына қарағанда жырдың шығу межесі өткен ғасырдың орта тұсы деп шамалауға келеді. *Үшіншіден, жырдың көркемдік кестесінде классикалық эпосқа тән әсірелеулер аз, оның есесіне қазақ елі тұрмысының реалистік суреттері басым. Жырда қазақ қоғамының ішіндегі бірсыпыра қайшылықтар көрініс береді. Соның бірі - ру шонжарлары арасындағы бақкүндестік, бәсекелестік. Маман бай мен Көтібар батырдың өзара ерегісі «Кім мықты» дейтін өркөкірек мінезден туады. Осы ерегіс үстінде «жеңген» Көтібар батырдың кейіннен өзі жар етпек болған Айманға қолы жетпей, күлкілі халге ұшырасуы жалаң батырлықтың дәурені өткенін аңғартады. Жырда көтерілген тағы да бір күрделі нәрсе - әйел теңдігін, бас бостандығын құрметтеу мәселесіне саяды. Айманның өз басын және сіңлісі Шолпанды өктемдік зорлығынан құтқару жолындағы айла-әрекеттері дастанның тартыстық желісін құрайды. «Айман - Шолпанда» қаһармандардың мінез-құлқы, көңіл күйлері, өзара қарым-қатынасы нанымды бейнеленген. Ақырында Айманның Көтібар зорлығынан құтылуы қазақ қоғамында адам құқы туралы жаңа ұғымдар мен дүниетанымдардың бірте-бірте бел ала бастағанын байқатады. Басы қаһарлы, адуын басталған әрекеттердің ақыры бейбіт шешіммен аяқталады. Өзін алпауыт сезінген Көтібарлар жастар тағдырын баса-көктеп шешуге дәрменсіз екенін мойындайды. Жырда ақылды, сұлу қыз Айманның айлалы, парасатты әрекеттері сенімді ашылады, Айман бейнесі шыншыл, тартымды бейне болып шығады. Қара күшке сүйенген өжет Көтібар әрекеттері ерлік емес, есерлік екені мәлім болады. Дастандағы осы ахуалды суреткер Әуезов жақсы аңғарып, «Айман - Шолпан» фабуласының негізінде комедия жазды, ол шығармамен 1934 жылы қазақтың музыкалық театры өз сахнасының шымылдығын ашты. Дереккөздер
Жамбас қуысы

Жамбас қуысы (тазовая полость); (cavum pelvis; лат. cavum — қуыс, pelvis — жамбас) — жамбас астауындағы қуыс. Жамбас қуысының төбесін құйымшақ және бірінші құйрық омыртқалар, екі бүйірі мен түбін жамбас сүйектері құрайды. Аталмыш қуысты түзуге сүйектермен қатар, аталған сүйектердің бұлшықеттері мен байламдары және сыртындағы тері жабыны қатысады. Жамбас қуысында ас (азық) қорыту, зәр бөлу, жыныс мүшелерінің соңғы бөлімдері орналасады. Құрсақ қуысы мен жамбас қуысының алдыңғы бөлігінің ішкі бетін сірлі қабық - ішперде (peritoneum) астарлайды. Кұрсақ пен жамбас қуыстары қабырғаларының және ішкі астарлайтын ішперденің сыртқы бөлігін — қабырғалық немесе париетальды ішперде (peritoneum parietale), ал дене қуыстарындағы ішкі мүшелерді сыртынан қаптап жатқан оның бөлігін висцеральды ішперде (peritoneum viscerale) деп атайды. Аталған ішперде бөліктерінің аралығында саңылау тәрізді ішперде неме¬се перитонеальды сірлі қуыс (cavum peritonei), ал оның ішінде сірлі сұйық болады. Дереккөздер
Магниттік шалаөткізгіштер

Магниттік шалаөткізгіштер — магниттік қасиеттері шалаөткізгіштер қасиеттерімен қатар байқалатын заттар. Қолдануы бойынша Магниттік шалаөткізгіштерге заряд тасымалдаушылардың қозғалғыпггығы жоғары (10м/Вс-тен кем емес) 3 - элементтердің қос халькогенидтері (HgCr 2 X 4 , CdCr 2 Х 4 және басқалар, мүндағы x-Se,S), қарапайым халькогенидтер және 4 сирек жер элементтері (EuO, EuS, EuSe және басқалары), кейбір қосылыстар, мысалы, CaCu 3 Mu 4 O 12 жатады. Магниттік шалаөткізгіштердің негізінде магниттік өрістермен басқарылатын Ш-аспаптар, мысалы, басқарылатын Магниттік шалаөткізгіштер құрылымдар мен Магниттік шалаөткізгіштертегі күшті фотомагнетизм негізінде жүмыс істейтін кванттық қабылдағыштар мен жад элементгері жасалган. Дереккөздер de:Halbleiter#Semimagnetische Halbleiter
Абсолюттік деформация

Абсолюттік деформация (Деформация абсолютная) — қандай да бір сызықтық өлшемнің, қима ауданының немесе деформацияланатын денеде айқындалған элементтің шекаралық бет бөлігінің бұрыштық өлшемінің абсолюттік өзгерісін сипаттайтын деформация. Дереккөздер
Бөгеуілден қорғанушылық , бөгеуілге орнықтылық

Бөгеуілден қорғанушылық , бөгеуілге орнықтылық (Помехозащищенность, помехоустойчивость; Jam — protution, jam — resistance). Радиостанциялардың бөгеуілдер әсері бар жағдайда тұрақты жұмыс істеу қасиеті. Бөгеуілге орнықтылық пайдалы сигнал мен бөгеуілдердің арасындағы айырмашылықтарды қолдануга негізделген, ол сигналды іріктеудің бір немесе бірнеше түрлерін пайдалану арқылы мүмкін болады. Антеннаның бағытталу диаграммасында бөгеуілдер көзіне бағытталған провал қалыптасатын кездегі кеңістіктік іріктелу аса эффективті болып табылады. Дереккөздер
Дефлектор (Оптоэлектроникада)

Дефлектор (Оптоэлектроникада) ( — ауытқытамын) — оптикалық cәулеленудің кеңістікте таралу бағытын берілген заң бойынша өзгертуге арналған құрылғы. Оптоэлектрондық дефлектор Оптоэлектрондық дефлекторда сәуленің таралу бағыты сұйық және қатты орталарда жарық сәулесі, электрлік акустика, магнит өрісі әсерінен жүретін физикалық құбылыстар арқылы басқарылады. Оптоэлектрондық дефлекторлар жарық сәулесін бір координата немесе екі координата бойынша ауытқыта алады. Аналогті дефлектор Аналогті дефлектор басқарушы сигналға сөйкес жарық сәулесінің үздіксіз, ретті оптикалық сканирленуін қамтамасыз етеді. Дискреттік дефлектор Дискреттік дефлектор оптикалық сәулелену бағытын басқарушы сигналға сәйкес кез келген бағытта өзгертеді Дереккөздер
Пошта байланысы

Пошта байланысы — байланыстың бір түрі. Адресаттарға жазба хат-хабарлардың, пошталық ашық хаттардың, мерзімді басылымдардың, сәлемдемелердің, бандерольдердің, ақша аударымдарының жеткізілуін қамтамасыз етеді. Жалпы почтамтты, пошталық байланыс тораптары мен бөлімшелерін, олар жіберетін пошта жөнел-тілімдерін (мерзімді басылымдарын, жазбаша хат-хабарларды, сәлемдемелерді пошта деп атайды. Дереккөздер
Инверсиялық бедер

Инверсиялық бедер — пішіндері геологиялық құрылымдарға қарама-қарсы болатын эрозиялық-денудациялық бедер (мыс., тау жоталары орналасқан орны бойынша синклинальдарға, ал аңғарлар антиклинальдарға сәйкес келеді). Дереккөздер
Бөгеуілсіз арна

Бөгеуілсіз арна (Канал без помех; noiseless channel) — жүйенің сипаттамасын қарастыратын гаустық бөлінуі бар шуылдың идеалды арна үлгісі. Идеалды арна өз кезегінде, шарттары тең болған жағдайда, салыстырылатын түрлі алгоритмдерді кодалау, сығу және ақпарат өндеу жұмыстарын атқарады. Дереккөздер
Вокзал ғимараты

Вокзал ғимараты - сәулет өнері ескерткіші. Темір станциясында 1901—05 жылы Орынбор—Ташкент темір жолын салған кезде тұрғызылған. "Кірпіш" сәулет өнері стилімен іргетасқа кірпіш өріліп, темір шатырмен жабылған бір қабатты ғимарат. Төбесі төрт жағына еңістетіле жабылған. Жоспары "Г" тәрізді бірнеше бөлмелерді қамтитын бұл кешенді екі негізгі бөлікке бөлуге болады. Бас қасбеті ассимметрия үйлесімде. Күту залы қасбеті бойынша ризалитпен арка-терезелер арқылы бөлінеді де, шатыр астындағы жиек қабырғаға жалғасады. Негізгі кірер есікке ағаш террасалар бекітілген. Қасбет әшекейіне кірпішті қалаудың түрлі тәсілдері қолданылған. Жиек қабырғасы мен ғимараттың бұрыштары негізгі қабырғалардан сәл шығарылған. Олардың кірпіштерінің кеуектеп қалануы ескерткішке ерекше әсемдік береді. Дереккөздер
Нұртаза Алдабергенов

Нұртаза Алдабергенов (20.11.1947 жылы туған, Арыс қаласы) - археолог, ғалым. 1970 жылы Ташкент мемлекеттік университетін, 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген. 1970—1971 жылы ауданы оқу бөлімінде одіскер, 1971 — 73 жылы респ. ғыл.-реставрация шеберханасында археолог, 1973-2004 жылы КазМУ-де оқытушы, аға оқытушы болды. 2004 жылдан Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің директоры. Оңтүстік Туркіменстан археологиялық экспедициясы, Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы, Еділ бойы археологиялық экспедициясы, Кеш археологиялық экспедициясы жұмыстарына қатысқан. ҚазмУ археологиялық экспедициясының тобын ұзақ жылдар басқарып, бұрын белгісіз болып келген оннан аса қала жұрттарын анықтаған. Ортағасырлық қала мәдениеті мәселелерін талдаған, 1 фотоальбомның (Түркия), 30-дан аса ғылыми мақаланың, 26 ғылыми есептің, 12 оқулық пен оку бағдарламаларының авторы. "Қазақстан", "Түркістан", "Тараз", т.б. энциклопедияларға ғылыми-танымдық 70 шақты мақалалар жариялаған. Сырдария алқабындағы қалалар мен Шу, Талас алқабындағы ортағасырлық қалалардың өзара мәдени- экономикалық байланыстарын зерттеген. Көптомдық "Қазақстан. Ұлттық энциклопедия" басылымының ғылыми кеңесшісі. Дереккөздер
Пошта маркасы

]] Пошта маркасы — пошталық жөнелтілімдердің жіберілу, тасымалдау, табыс ету ақыларының төленгенін білдіретін белгі. Пошта мекемелері шығарады. Коллекция ретінде жинау объектісі болып табылады. Дереккөздер
Талибан

]] Талибан (кейде тәліптер, , мемлекеттік атауы Ауғанстан Ислам Әмірлігі) — Ауғанстандағы исламистік, ұлтшыл, көптеген елдерде террористік деп танылған діни-саяси қозғалыс. 1990 жылдардың екінші жартысында пайда болған, 1996 жылдан 2001 жылға дейін елдің төрттен үш бөлігін басқарды, американдық басқыншылықтан кейін құлатылды. 2021 жылы 15 тамызда Кабулды қайтарып алды, және содан бері Ауғанстанның билігінде. Алайда оның үкіметін ешбір ел мойындамайды. Талибан үкіметі Ауғанстандағы адам құқықтарын, соның ішінде әйелдер мен қыздардың жұмыс істеу және білім алу құқығын шектейді деп сынға алынды. Талибан — 2005 жылдан бері Қазақстан Жоғарғы Соты шешімімен елде тыйым салынған, және террористік ұйым болып танылатын қозғалыс. Алайда оған қарамастан Қазақстан мен Ауғанстан Исламдық әмірлігі арасында байланыс және сауда жалғасуда. Дереккөздер
Автоген

Автоген — затқа тән табиғи құбылысты атау үшін қолданылатын күрделі сөз. Кейбір газдардың ауада мол жылу бөліп жануы негізінде пайда болған пісірудің бастапқы атауы. Дереккөздер ca:Soldadura a gas de:Schweißen#Gasschmelzschweißen
Сенсорлы карта

Сенсорлы карта (сенсорная карт; sensitive map — а) жер шарының картасында нақты мекендерді (мысалы , туристік саяхат маршрутын) экран бетінде көрсете алатын гипермедиалық программа мүмкіндігі. Осы мекендерден керекті біреуіне меңзерді алып барып, тышқанды шерткенімізде сол мекеннің егжей-тегжейі айқын көрінетін картасы шығады. Тағы бір рет шерткенде сол мекен жайлы түсірілген фильм көрсетіле бастайды. Дереккөздер
Бөгеуіш сүзгі

Бөгеуіш сүзгі (Заграждающий фильтр) — белгілі жиілік жолағында жатқан сигналдарды басып тастап, өткізбей, жиіліктері осы жолақтың сыртында жататын сигналдарды өткізетін пассивті немесе активті сүзгі. Пассивті Б.с. пассивті элементтерден (L,R,Q құралады, ал активті Б.с-нің негізгі бөлігі ретінде операциялық күшейткіш алынады. Дереккөздер
Проекциялық электрондық-сәулелік құралдар

Проекциялық электрондық-сәулелік құралдар — теледидарлық бейнені кинескоп экранында ғана емес, өлшемі үлкен арнайы экрандарда көрсетуге арналған электрондық-сәулелік құрал. Мұнда бейне түрлі оптикалық және электрондық құрылғылар арқылы ауданы бірнеше шаршы метр болатын арнайы экранға проекцияланады. Дереккөздер
Бөгеуші кедергі

Бөгеуші кедергі (Заградительная помеха; barrage jamming). Басылатын станцияның жиіліктерінің жұмыс жолағынан өте кеңірек жиілік жолағында сәулеленетін бөгеуіл. Бөгеуші кедергі жиіліктердің бүкіл жұмыс диапазонын жабады және жеткілікті қуат бар кезде жұмыс істейтін барлық байланыс құрылғыларын баса алады. Бөгеуші кедергі ретінде, әдетте, біркелкі спектрі бар шуыл немесе жиілік бойынша қайта құрылатын таржолақты бөгеуіл қолданылады. Дереккөздер
Аққасқа

«Аққасқа», Әуезовтің аударма әңгімесі. А. Чеховтың 1955-57 жылдары қазақ тілінде жарық көрген 3 томдық таңдамалы шығармалар жинағының 2-томында, 1979 жылы шыққан 2 томдық таңдамалысының 2-томында жарияланған. Сонан соң Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 14-томына енгізілген (1983, 156-191-беттер). Шығармада үш бөлтірігіне жемтік іздеген қаншық қасқырдың - жол бойындағы жалғыз үй қыстауда тұратын күзетші шалдың қорасына тусіп, қараңғы қарбаласта сасқлақтағаннан қозы орнына күшік алып қашқан хикаясы әңгімеленеді. Өзі аш әрі дімкәс, кәрі қаншықтың қатерлі жорықтан жолы болмай, ызалы қайтқан күйі мен дала тағысының тіршілігінен мүлде бейхабар асыранды үй күшігінің аң қаулығы арасындағы психологиялық кереғарлық тартымды суреттелген. Әңгіме аш қасқыр, аңғал күшік және парықсыз шал арасындағы осындай түйсік алалығын суреттейтін жеңіл мысқылға құрылған. Жалпы аудармашы автордың түпнұсқадағы идеясын, шығарманың мазмұнын бұзбай, көркем тәржімалаған. Басылымдардағы аударма мәтінінде өзгеріс жоқ. Жалғыз-ақ 1958 жылы шыққан томдағы: «Аңға бару үшін аш қасқыр орнынан тұрды» деген алғашқы сөйлем кейінгі екі басылымда: «Аш қасқыр аңға бару үшін орнынан тұрды» деп өзгертілген, сөздердің орны ауыстырылған. Дереккөздер
Коаксиал кабель

Коаксиал кабель — байланыс желілерінде сигналдар таратуға арналған диэлектрлік оқшаулағышы бар ішкі және экран түріндегі сыртқы өткізгіштерден тұратын кабель. Полимерлік қорғаныш қабығымен қапталған. Коаксиалды кабель изоляциямен қапталған кабельдің ортасында орналасқан қатты жез сымнан тұрады. Ұсақ жез сетка сияқты безендірілген цилиндрлік изоляциямен қапталған. Ол сыртқы изоляциялық қапташаман қапталған кабель . Коаксиалды кабельдің арнайы экрандалған типі кабельге жоғарғы жіберу жолын қамтамасыз етеді. Қазіргі кездегі кабельді 1ГГц жіберу жолы бар. Коаксиалды кабель телефон жүйесінде қолданған, бірақ қазіргі күнде осы оптоталшықты кабельдермен алмастырылған. Бірақта коаксиалды кабельді телевидения жүйесінде және кейбір аумақтық жүйелерде кең ауқымда қолданылады. Тарихы * 1894 жылы ― Никола Тесла айнымалы тоқтар үшiн электр өткiзгiшiн патенттады (№514167). * 1929 жылы — Ллойд Эспеншид және Герман Эффельсi бiрiншi қазiргi коаксиалды кабелдердi патенттады. * 1936 жылы — AT&T эксперименталдi коаксиалды теледидар беру кабелін Филадельфиясы және Нью-Йорк аралығында құрастырды. * 1936 жылы — Коаксиалды кабель бойынша бiрiншi телехабар. * 1941 жылы — АҚШ-та L1дiң бiрiншi коммерциялық қолдану жүйесi. * 1956 жылы — Бiрiншi атлантикалық коаксиалды жол салынған, TAT-1. Дереккөздер
Ингрессиялық жағалар

Ингрессиялық жағалар - ингрессияның нәтижесінде түзілген, жаға сызықтары тілімденген теңіздер мен көлдердің жағалары. Ингрессиялық жағаларды * фьордтық, * шхерлік (гляциальды генезис), * риас типтік жағалар, * лимандық жағалар (флювийлік), * аралдық жағалар (эолдық), * далмациялық жаға (құрылымдық-денудациялық) және т.б. деп бөледі. Дереккөздер
Гийас ад-Дин әл-Женди

Гийас ад-Дин әл-Женди, Гийас ад-Дин Әбу-л-Мадж Мухаммад ибн ол-Хасан ибн Ибраһим (туған, өлген жылы белгісіз, Жент қаласы) — ақын. Алғашқы білімін Жентте алған. Сонан соң Хорезм өлкесінің бас шаһары Үргеніште (Джурджанда) білімін толықтырған. Әдебиет пен тарих, тіл мен фиқһ секілді ғылым салаларын терең меңгерген Гийас ад-Дин әл-Женди кейін туған қаласына қайта оралған. Ол оқымысты ақындар санатына жақын болған. Ибн әл-Фуати оны "тамаша ақындардың бірі еді, өлеңдері де ғажайып" деп келіп, деген жыр үзіндісін келтіреді. Дереккөздер
Автогенді пісіру

Автогенді пісіру (Сварка автогенная) — газ жалынымен пісіру процесі. Жалын қалыпты, тотығу немесе тотықсыздану болуы мүмкін, ол оттегінің мөлшерімен реттеледі. Негізгі металдың құрамына байланысты толтырғыш шыбықтардың құрамы таңдалады; ал негізгі металдың қалыңдығына байланысты — диаметрі. Дереккөздер
Протекторлық қорғағыш

Протекторлық қорғағыш - Потенциалы аз анодтық жердегі кабель қабығын тотығудан қорғау үшін оған (кабельге) изоляцияланған сым арқылы жерге қарағанда потенциалы теріс таңбалы болатын электрод қосады. Тотығудан қорғаудың мұндай әдісін "протекторлық қорғау" деп атайды. Протекторлық қорғаудың мәнісі анодтық жерде жатқан кабельге изоляцияланған сым арқылы төмен потенциалды электрод қосу. Сонда электрод анодтың рөлін атқарып, ол арқылы ток жерге кетеді де, кабель қабығы катод міндетін аткарып тотығудан қорғалады. Протекторлық электродтан ток жерге кеткенде, ток шығыны болып, ол бірте-бірте азаяды. 10 килограмдық электрод шамамен 10 жылға жарайды, содан кейін оны ауыстыру керек. Егер жердегі кабель біреу емес бірнешеу болғанда, олардың әрқайсысына жеке-жеке электрод керек. Дереккөздер
Джозефсон эффектісі

Джозефсон эффектісі — екі асқын өткізгішті бөліп тұратын диэлектриктің жұқа қабаты (Джозефсонның түйіспесі деп аталады) арқылы асқын өткізгішті токтың ағуы, заряд тасымалдаушылардың туннельдік етуі. 1962 ж. Джозефсон теориялық болжам жасап, 1963 ж. американдық физиктер П. Андерсон мен Дж. Рокуэлл тәжірибе жүзінде анықтаған. Куперлік қосақтарға біріккен өткізгіштік электрондар туннельдік эффект салдарынан диэлектриктің жұқа кабаты (қалыңдығы 1 мм) арқылы өтеді. Егер осы қабат арқылы өтетін ток белгілі бір мәннен (кризистік деп аталатын) аспаса, онда Джозефсон түйіспесіндегі кернеу түсуі болмайды (стационарлық Джозефсон эффектісі). Түйіспеде критикалық токпен салыстырғанда үлкен токтардың кернеу түсуі U пайда болады да, ол электромагниттік толқындарды сәулелендіреді (стационарлық емес Джозефсон эффектісі). Джозефсон түйіспелерін және олардың негізіндегі құрылғыларды жасауга арналған асқын өткізгішті материалдар ретінде қорғасын, оның балқымалары (PbZnAl, РbВі және т.б.), сондай-ақ ниобий қолданылады. Дереккөздер
Коаксиал магнетрон

Коаксиал магнетрон — пайда болған тербелістердің жиілігін тұрақтандыру үшін анодтық блоктын маңайындағы магнетронның резонаторлық жүйесіне коаксиал жоғары сапалы көлемдік резонатор орналастырылған магнетрон. Коаксиал магнетронның импульстік қуаты бір-екі кВт-тан бірнеше МВт- қа дейін болады; жиілік ауқымы 1 — 70 ГГц. Дереккөздер