kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сөйлеу тілінің анатомиясы мен физиологиясы

Сөз арқылы түйінделген ой қаншалықты маңызды болса да, ол тыңдаушыларға тек айтушының сол сөздерді нақты да түсінікті, мөлшерленген күйде дыбыстауы, айтуы арқылы ғана әсер ете алады. Дауыс - адамның аса маңызды белгілерінің бірі. Бірдей қалыптағы дауыстың екеу болуы мүмкін емес. Өте-мөте сирек жағдайларда ғана болмаса, кез-келген адам өз дауысын жұмсақ, қаттырақ және түрлі құбылмалы қалыпқа келтіре алады. Бірсарындылық, тұншыға, құмыға сөйлеушілік, міңгірлеушілік, жекелеген дыбыстарды жұтып қоюшылық және артикуляцияның анық болмауы ең жақсы сөзді бүлдіруге, сөйлеушінің беделіне нұқсан келтіруге бейім. Сөйлеу техникасының құрамды бөліктері Сөйлеу техникасының құрамды бөліктері - бұл дыбыстық, тыныстық қойылымы, сөйлеу сәтіндегі дауыстың, дикциясының, орфоэпиясының дұрыс қойылымы. Сөйлеу техникасының мәні - дыбыстау нормаларын сақтауда артикуляция, дыбыс, тыныс бойынша жұмыстарды ұйымдастыру. Сөйлеу аппаратының бөлімдері Сөйлеу аппараты үш бөлімнен тұрады: 1. Тыныс органдары (пассивті - өкпе, кеңірдек тарамы, кеңірдек; активті - олар жоғарыдағыларды қозғалысқа келтіретін бұлшық еттер, алғашқы кезекте - диафрагма, құрсақ аймағы). Тыныс алу қозғалыстары, негізінен, қабырғааралық бұлшық ет пен көкеттің жиырылуы арқылы қамтамасыз етіледі. Көкет дегеніміз - кеуде қуысын құрсақ қуысынан бөлетін күмбез тәрізді бұлшық ет. "Тыныс алғанда қабырғааралық бұлшық еттер жиырылып, қабырғаларды көтереді, көкет жайпақ болып, құрсақ қуысындағы мүшелерге қысым түсіреді. Нәтижесінде кеуде қуысының көлемі артып, өкпеқап қуысындағы қысым төмендейді. Осы кезде өкпе кеңейіп, қысым азаяды да, атмосфералық ауа өкпеге барады. Тыныс алу іске асырылады". 2. Дауыс құрау органдары (көмей, дыбыстық байланыс, резонаторлар - мұрын, ауыз қуысы) Танау арқылы ауа сүйек-шеміршек қалқасы арқылы екі бөлекке бөлінетін мұрын қуысына түседі. Әрбір бөлікте - қалқада мұрын қуысының ішкі бетін ұлғайтатын үш мұрын қалқаны орналасады. Көмей - адамның дыбыстау резонаторларының бірі. ауыз қуысында орналасқан көмей дыбыстың айқын да анық сөйлеу қызметін атқарады. 3. Артикуляциялық жүйелер (тіл, ерін, тіс, иек (жақ), таңдай) Ерін - кедергі тудыратын икемді қозғалмалы сөйлеу мүшелерінің бірі. Тістер екі доға түрінде орналасып, жоғары және төменгі альвеолында (ұяшықтарда) бекітілген. Қатты таңдай - ауыз қуысын мұрын қуысынан бөліп тұратын сүйекті қабырға. Тіл - әр түрлі дыбыс жасаудағы ең негізгі мүше. Тыныс алуға не қатысады? Тыныс алуға бронхылар, кеңірдектің шеміршек аралық бұлшық еттері, омыртқа жотасының бұлшық еттері, иық белдерінің бұлшық еттері тағы басқа қатысады. Тыныс шығарғанда тыныс алу бұлшық еттері босаңсиды, қабырғалар басылып, көкет көтеріліп, кеуде қуысының көлемі кішірейеді. Өкпе көлемі де кішірейіп, ондағы қысым жоғарылап, атмосфералық қысымнан сәлірек артып, ауа өкпеден шығарылады. Тыныс осылай шығарылады. Пайдаланылған әдебиеттер: "Сөйлеу техникасы" оқу құралы - Рамазанова Ж.С. - Алматы, 2013 жыл.
Нұрғазы Идашұлы Кереев

Нұрғазы Идашұлы Кереев (1926 жыл 15 қазан - 1977 жыл 19 қазан) - эпидемиолог, медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (1996). Еңбек жолы 1948 жылы Ленинградтағы Соғыс-теңіз Медицина академиясын бітірді. 1948-1958 жылдары Қиыр Шығыс флотында әскери медициналық қызметкер. 1958-1964 жылдары Қазақтың эпидемиология және микробиология институтында ғылыми қызметкер. Кереев 1964-1972 жылдары эпидемиология және микробиология кафедрасының меңгерушісі. Ол Қазақстанда жұқпалы аурулардың ең көп кездесетін жерлерін зерттеп, медицина картасын жасады. Оның 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Олардың ішінде бөртпе сүзек, құтыру аурулары, ку-лихорадка секілді ауруларды зерттеп жазды. Дереккөздер
Кере

Кере — көне тілімізде өлім халінде жатқан адамның ең соңғы татқан асын айтқан. Салт мәні Керені көп жағдайда науқас кісі өзі жақсы көретін, қимас адамының қолынан сұрап ішеді. Мысалы, «Жақсы көретін келінім едің, өз қолыңнан тамақ берші, дәм татыршы» сияқты сөздер осы салттан қалған. Керені кейде қазақтар «кереңді іш», «атауыңды іш» деген қарғыс сөз ретінде де қолданады. Дереккөздер
Сақау ауруы

Сақау ауруы — жылқының жұқпалы ауруы. Қоздырғышы Қоздырғышы — сыртқы ортаның әсеріне төзімді стрептококк. Сақау ауруы – ауру жылқының танауынан аққан іріңмен ластанған азық, су, төсеніш, оттық т.б. арқылы жұғады. Жылқы бұл ауруға қысты, күзде және ерте көктемде шалдығады және жіті өтеді. Ауру белгілері Аурудың жасырын кезеңі 4-8 күн. Жұтқыншақ тандайдың кілегей қабығы қабынып, шықшыт асты лимфа түйіндері ісінеді. Жылқының дене қызуы 40-41°С-қа көтеріледі, алқымы іседі, танауынан ірің ағады, жемге, суға тәбеті шаппайды. 4-5 күнде ісік жарылып ірің ағады. Сақау ауруы түрінде ісік тамақтың ішінде жарылса, аурудың қоздырғышы ірің арқылы бүкіл денеге ішкі органдарға тарайды. Емі Ауру жылқыны жылы, құрғақ қорада ұстайды. Жараны тіліп іріңін ағызады. Пенициллинмен емдейді, жылқының 1 кг салмағына 1-2 мың МЕ антибиотик ерітіндісі тәулігіне 2 рет егіледі. Сулфаниламид препараты азықпен, сумен қосып беріледі немесе қалың етке енгізіледі. Ауру жылқыға жақсы пішен, сәбіз, жазда жоңышқа, беде береді. Жұтынуға қиын болған жағдайда тамыр жемісті ұсақтап кебекпен араластырып бөктіріп береді. Тағы қараңыз * Жылқы аурулары Дереккөздер
Сақалды кекілік

Сақалды кекілік — тауықтәрізділер отрядының Қырғауылдар тұқымдасының Шілдер тегіне жататын құс. Сипаттамасы Ересек сақалды кекіліктің арқасы көкшіл-сұр, қанатының жамылғысы қауырсындары көкшіл, теңбілді, ақшыл қоңыр, маңдайы мен мойны қоңыр, жемсауы сарғыш қара теңбілді. Таралуы Сақалды кекілік Орта Азия мен Оңтүстік Алтайдан Монғолияға және Солтүстік Қытайға дейін таралған. Кавказ сырты, Орта Азия, Оңтүстк Алтай, Шығыс Тянь-Шаньда, Қазакстанда Алтай, Тарбағатай, Маңғыстауда, Іле, Теріскей, Жонғар, Қырғыз Алатауында таралған, топтанып жүреді. Көбеюі мен қоректенуі Сәуір-мамырда 13-33 жұмыртқа салады. Өсімдік дәні, насекомдармен қоректенеді. Сақалды кекілікті дәмді ету үшін спорт әуесқойлары аулайды Дереккөздер
Сакаи Тосихико

Сакаи Тосихико (жапонша:堺 利彦; 25 қараша, 1871, Фукуока префектурасы - 23 қаңтар, 1933, Токио; әдеби бүркеншік аты - Карэгава) – Жапонияның қоғам қайраткері, социалист, публицист. 19 ғасырдың 90 жылдарында ғылыми социализм идеяларымен таныса бастады. 1904-05 жылдардағы орыс-жапон соғысы алдында Котокумен т.б. бірге елдегі соғысқа қарсы демократиялық қозғалыс жаршысы болған «Хэймин симбун» газетін шығарды. 1904 жылы Котокумен бірге «Коммунистік партия манифесін» жапон тіліне аударған.Ресейдегі Ұлы Қазан Социалды революциясынан кейін өзі шығаратын «Синсякай» журналы арқылы социализм идеяларын насихаттады. Жапония құруға белсене қатысты. 1923 жылы тұтқынға алынды. Түрмеден босатылғаннан кейін (1924) ЖКП-дан қол үзіп, социал- демократияға бет бұрды Дереккөздер
Сайкс-Пико келісімі

Сайкс- Пико келісімі (1916)-түркияның азиялық аймағын бөлісу туралы 1916 жылы 16 мамырда (Ресеймен келісіп) қол қойылған ағылшын-француз жасырын шарты. Сайкс- Пико келісімі тәуелсіз араб мемлекетін құру жөніндегі 1915 жылғы шешімге қайшы болды. Англия мен Франция оны араб елдерінен жасырды. Келісім бойынша, Англия,Иракты, Трансиордания мен Пакистанның Хайфа және Акка порттарын, ал Франция – Сирия мен Ливанды, Москул т.б. Түркия аймақтарын аннекциялауға құқылы болды. Россия бүкіл келісімді қолдағаны үшін өзіне Эрзурум, Трапезунд, Ван т.б. жерлерді беруді талап етті. Дереккөздер
Хабин тауы

Хабин тауы (саамдарша - таулар) - Қола түбегіндегі ең ірі тау массиві. Ауданы 1300 км 2 - дей, биікітігі 1191 м. Беткейлері мен етегінде қылқан жапырақты орман өседі. 1920 ж. А.Е.Ферсманның басқаруымен жүргізілген барлау жұмыстары Хабин тауы апатит рудасының дүние жүзіндегі аса ірі кен орны екенін анықтады. Дереккөздер
Можайск

Можайск Можайск-Ресей Федерациясының Мәскеу облысындағы қала.Мәскеу өзенінің бойында орналасқан. Сипаттама Халқы 30 595. Мәскеу облысында халық санының көрсеткіші бойынша 50-ші орында. Алғашқы рет 1231 жылы Никонов шежіресінде аталды. 1303 жылы Мәскеу князьдығының құрамына енді. 1708 жылда Мәскеу губерниясының уездік қаласы болды . Ұлы Отан соғысынан кейін қалпына келтірілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://gpmozhaysk.ru Официальный сайт городского поселения Можайск]
Михаил Сажин Петрович

Михаил Сажин Петрович(17.10.1845, Ижевск з-ды, УДМУРД асср-і, - 08.01.1934, Мәскеу)- орыс халықшыл революционері. Тегі мещандардан. Өмірі Петербург Технолологиялық институтында оқыды. Ревоциялық қозғалысқа 60 жылдардың ортасында араласқан. 1868 ж. Вологда губерниясына жер аударылды. 1869 жылы Америкаға қашып, бүркеншек атпен (Арман Росса) жұмысшы болды. 1870 ж. С.Г. Нечаев Женеваға шақырды. Онда М.А. Бакунинмен танысты. 1871 ж. Париж коммунасына қатынасты. Интернационалдың Юр федерациясына (1871), Бакуниннің құпия «Альянс» қоғамына (1872) кірді. 1873-71 ж. Анархистік еңбектерді бастырып, Ресейге жеткізіп тұрды. Италиядағы революциялық қозғалысқа , 1875 ж. Тамызда Герцеговинадағы көтеріліске белсене қатысты. 1876 ж. Орыс шекарасынан өтерде тұтқындалды. «193-процесінде» (1877-78) 5 жылға каторгаға айдалды. Сібірде. Ригада және Новгородта тұрып, 1905 жылғы қозғалысқа қатынасты. Еңбегі 1906-16 ж. Петербургте «Русское богатство» журналында қызмет етті. Саяси айдауда болғандардың Бүкіл одақтық қоғамына мүше болды. С-нің «Естеліктер» (1925) атты кітабы бар. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 611 бет
Хийумаа

Хийумаа ) — Балтық теңізінің Моонзунд архипелагындағы арал. Эстонияның үлкендігі бойынша екінші аралы. Ауданы 989 км 2 . Максималды биіктігі 54 м. Әк тас және төрттің теңіздік шөгінділерініен түзілген. Балық аулау, мал шаруашылығы дамыған. Моонзунд архипелагының құрамына кіреді.
Абид Садықов

Садықов Абид (15.11.1913 ж.т., Ташкент - 21.07.1987, Ташкент) - совет химик-органигі. Химия Ғылымдарының докторы (1946), профессор (1947). Өзбекстан, КСРО ғылым академиясының (1947), КСРО ғылым академиясының академигі (1972, корр. Мүшесі 1966). КСРО-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері(1960) Социалистік Еңбек Ері (1973). 1946 жылдан КПСС мүшесі. Өмірі 1937 ж. Орта Азия мемлекеттік университетін бітіріп, Ташкент тоқыма институтында (1937-39), Өзбек университетінде (1939-41) сабақ берді. 1941 жылдан Орта Азия (Ташкент) ун-де доцент, кафедра меңгерушісі (1956), ректоры(1958-66), сонымен қатар Өзбекстан КСРО ғылым академиясының Химия инстиутында директор (1946-50). 1966 жылдан Өзбекстан КСРО ғылым академиясының президенті. Садықовтың басқаруымен Орта Азияда өсетін өсімдіктерден 100- ден астам алкалоидтар және қоза жапырағы тұқымы, тамырынан, қозапаядан түрлі көмірсутектер, спирттер, А, С, Р витаминдері алынды. Еңбегі Ол лимон, алма қышқылдарын алудың оңай әдістерін ашып, оны өндіріске енгізді. Оның 450- ге жуық ғылыми еңбектері және монографиялары бар. КПСС 24-24 сьезіндерінің делегаты. 6-9 сайл. Өзбекстан КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. Сыйлықтары 4 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы, « Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдарымен марапатталды. Дереккөздер
Бименде Садуақасов

Бименде Садуақасов (09.05.1915, қазіргі Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы - 29.09.1983) – Қазақстанның қоғам қайраткері. Өмірбаяны * Қазақтың ауыл шаруашылығы институтын (1938) бітірген. * 1938-46 ж. Комсомол қызметінде. Кеңес армиясының қатарында болды. * 1946-49 ж. Қазақстан КПОК-нің нұсқаушысы, сектор меңгерушісі * 1949-57 ж. Қаз. АКСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары * Қарағанды облысы партия комитеті ауыл шаруашылығы бөлімі меңгерушісінің орынбасары * КПСС ОК-нің нұсқаушысы (1958-60) * Түркістан облысы партия комитетінің 2-хатшысы. * Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің хатшысы * Шымкент облысы Аткомының төрағасы (1960-63) * Жамбыл облысы Партия комитетінің (1965-70) 1-хатшысы. * Талдықорған облысы Партия комитетінің (1970-72) 1-хатшысы. * 1972 жылдан одақтық дербес пенсионер. Қоғамдық қызметі * КОКП 23, 24-сьездерінің делегаты. * Қазақстан КП 10-сьезінде Ок мүшелігіне кандидат, 11,12,13–сьездерде ОК мүшесі болып сайланды. * 6-сайл.Қаз. Жоғары Кеңесінің депутаты * 7-8 сайлаудағы КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. Марапаттары * Ленин ордені * 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені * медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пантодонттар

Пантодонттар (Pantodonta)- қазба сүт қоректілер отряды. Пантодонттардың қалдықтары палеоценнен бастап орта лоигоцен шөгінділері аралығына дейінгі кезеңнен белгілі. Құрылысы Пантодонттардың арасында қойдай ұсағы да, бегомоттай ірілері де болған. Сүйек қанқасы құрылысында қарапайым белгілер байқалады. Аяқтары қысқа, бес саусақты, тұяқты, құйрығы ұзын, бас сүйегі жалпақ және ұзын, миы кішкене, қарапайым құрылысты. Таралуы мен қоректенуі Патодонттар Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада тіршілік еткен жалқау аң- мегатерилерге ұқсас болса, ұсақ та қарапайым түрлері насеком қоректі және қорек талғамайтын болған. Суда да, құрлықта да тіршілік еткен қос мекенділері жұмсақ өсімдіктермен қоректенген. Пантодонттар кондиляртрлардан дамыған болса керек деп саналады. Дереккөздер
Мохаммед шейх Хиабаний

Мохаммед шейх Хиабаний (1880 жыл, Хамна ауылы, - 14 қыркүйек 1920 жыл) - 1920 жылғы Тербиз көтерілісінің басшысы. Діни білім алды. Иран революциясына белсене қатысушы; Иран Азербайжанның екінші сайланған меджлис депутаты. Демокартиялық партияның мүшесі. 1920 жылғы көтеріліс кзінде Иран Азербайжаны Ұлттық үкіметіне басшылық етті. Иран үкіметінің әскерлер көтерілісін басанда Мохаммед шейх Хиабаний өлтірілді. Дереккөздер [[Санат:Тұлғалар]
Паранжа

Паранжа (; араб тілінен аударғанда "кең тігілген сырт киім" деген мағына білдіреді) — әйелдердің бөтен адамдарға жүзін көрсетпеу үшін жамылатын жамылғы. Жамылғыда қылжаннан тоқылған торлы бет перде — чачван бар. Паранжаның сыртына жапсырып тіккен бітеу жңін артына қайырып іліп қояды. Қазақстанда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін тұрмыс-салтына өзекті өзгерістер енген Орталық Азия республикаларының әйелдері паранжаны кимей жүрді. Тек КСРО ыдырағаннан кейін Орталық Азияда тұратын әйелдер паранжаны кие бастады. Сілтемелер * Исламдағы киім әдебі * Хиджаб * Ниқаб * Бурқа
Париж келісімі

Париж келісімі (1954) (Батыс Европалық Одақ)- Батыс Еуропа жеті мемлекеттің саяси соғыс одағы. 1954 жылы 23 қазанда Парижде, АҚШ, Ұлыбритания,Франция,Италия,Канада,Бельгия,Нидерланды,Люксембург елдері Герман Федеративтік Республикасымен әскери одақ құру туралы келісті. Потсдам Конференциясының (1945) шешімдеріне қарама-қарсы болған Париж келісімі Батыс Германияның әскери-өндіріс потенциалын дамытуға жол ашты, оған 12 жаяу әскери дивизиясын, әуе мен теңіз флотын құруға рұқсат берілген. Батыс Германия атом, химия және бактереологиялық қаруды өндірмеуге уәде бергенімен, осы қаруларды сырттан алуына немесе басқа елдерге өндіруіне тыйым салынбады. Париж келісімі күшіне енді. Париж келісімі герман мәселесін бебіт және демократиялық негізде қайта қосылуына қарсы бағытталып, Батыс Гермен милитаризмнің қайта бас көтеруіне себепші болды. Париж келісімі Европада халықаралық қатынастарды шиеленістірді, жаңа соғыс қаупін төндірді. Англия мен Францияның Париж келісіміне қосылуы совет-ағылшын (1942), совет-француз (1944) шарттарына қайшы келгендіктен, Кеңес Одағы аталған шарттардың күшін жойды. Дереккөздер
Париж көтерілісі (1357-58)

Париж көтерілісі (1357-1358) (кейбір деректерде 1356-1358)- Париж халқының Жүз жылдық соғыс (1337-1453) кезіндегі көтерілісі. Көтерілістің шығуына тұрмыс ауыртпалығы, алым-салықтың көбеюі ксебеп болды. 1358 жылы 22 ақпанда Э.Марсель бастаған көтерілісшілер король сарайын басып алды. Үкімет іс жүзінде Э.Марсельдің қолына көшті. Бірақ қала ақ сүйектерінің мүддесін қорғаған Э.Марсельге қала халқының наразылығы күшейді. Қоршаудағы қала тұрғындарына шаруалар батыл көмек көрсетті. Басқа қалалардың халқы көтерілісті қолдамады. Қала ақ сүйектерінің көмегімен Парижге кірген Карл армиясы 1358 жылы шілдеде көтерілісті аяусыз басты Э.Марсель қастандықпен өлтірілді. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том, 146 бет
Париж көтерілісі (1944)

Париж көтерілісі (фр. Libération de Paris) — Париж тұрғындарының 2-дүниежүзілік соғыс кезіндегі (19 – 25 тамыз 1944 жыл) антифашисттік азаттық көтерілісі. Коммунисттік партияның шақыруымен басталған бұл көтеріліске Париж азаттық комитеті басшылық етті. 25 тамызда француз танк дивизиясы бірінші бөлімшесінің көмегімен патриоттар Парижді біржолата азат етті. Көтерілісшілер қала көпірлерін басып алып, шегіне соғысқан неміс-фашисттерінің Сена өңірінен өтуіне бөгет жасады. Париж бен оның халқын қырғын апаттан сақтап қалды, Париж көтерілісі барысында жұмысшы табы мен Компартияның француз халқының азаттық күресіндегі жетекшілік рөлі айрықша көрінді. Дереккөздер
Салоники

Салоники немесе Селенік - Грекиядағы қала Б.з.б. 315 ж. Македония патшасы Кассандр негізін қалады. Орта ғасырға дейін Фессалоники (Фессалоника) деп аталған. Византия дәуірінде Константинопольден кейінгі маңызды қаланың бірі болды. Салоникиден славян ағартушылары Кирилл мен Мефодий шықты. Салоники талай рет басқа халықтар шапқыншылығына ұшырап, талан-таражға түсті. 1912-1913 ж. Балқан соғысынан кейін Салоники Грецияға қарады. Салоникиде рим және византия дәуірінің көптеген ескерткіштері (Дмитрий, Апостолдар шіркеулері, София ғибадатханасы) сақталған. Дереккөздер
Арбар Хидоятов

Арбар Хидоятов - өзбек советактері, КСРО халық артисі болды. 1919 жылдан КПСС мүшесі. Тас қалаушы отбасында туған. Қызмет жолы 1924-1927 ж. Мәскеудегі Ағарту үйі жанындағы өзбек театр студиясында оқыды. Сахналық өнер жолын 1918 ж. Ұйғып жетекішілік еткен театр труппасынан бастады. 1927 жылдан өмірінің соңына дейін Өзбек драма теаетрының құрамында ойнап, сан алуан образдар галериясын жасады. Көптеген рольдерді үздік орындауы ұлттық сахна өнері тарихында елеулі оқиғаға айналды. Шынайлық, қызу қандылық пен сахналық әсем қимыл-қозғалыс - оның актерлік өнеріне тән қасиет болып табылады. Дереккөздер
Дмитрий Павлович Саликов

Дмитрий Павлович Саликов(25.10.1886, Орынбор губерниясы, Переволоцкий ауданы, Япрынцево селосы- 26.03.1972)-үш орыс революциясына, Орынбор және Қазақстанда Кеңес үкіметін орнатуға белсене қатысушы. Өмірі Кедей шаруа семьясында туған. 1906 жылдан Компартия мүшесі. 1906-1917 ж. Орынбор-Ташкентте әр түрлі жұмыстар істеді. Революциялық қызметі үшін бірнеше рет тұтқындалды. Орынбор Кеңесінің депутаты (1917) және қалада Қызыл гвардия жасақтарын ұйымдастырушылардың бірі. 1919 ж. (сәуір-қазан) Түркістан республикасы қатынас жолдар халкомының орынбасары, одан кейін республикалық революциялық әскери Кеңесінің председателі, Түркістан ОАК (1919-1920) мен Халкомсовы Президиумының мүшесі. 1919 жылдың қазанынан 1920 жылдың қаңтарында Жетісу облысының революциялық әскери кеңеснің председателі. 1920-1921 ж. Түркістан республикасы милициясының бастығы, кейінірек транспорт жұмысшылары кәсіподақтары ОК-нің жаупапты секретары. 1922-1923 ж. Комиссар, одан кейін Орынбор-Ташкент темір жолының бастығы, Қырғыз ОАК-нің мүшесі. 1924-1939 ж. Транспорт және қорғаныс өнеркәсібінде әр түрлі жауапты қызметтер атқарды. 1939 жылдан одақтық дербес пенсияда болды. Сыйлықтары Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен т.б. орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Саламалейкум

Саламалейкум - Қияқөлеңдер тұқымдасының көпжылдық шөптес өсімдігі. Ботаникалық сипаттамасы Биіктігі 15-50 см, көп жылдық өсімдік, топырақ асты өркені тамыр түйнек тәрізді жуан. Сабағы дара, үш қырлы, түп жағы шоғыр жапырақты. Жапырағы ұзынша, беті тегіс, сабағынан екі есе қысқа, ені 2,5 мм. Гүл шоғы шатырша тәрізді, маусым-қыркүйекте гүлдейді. Жаңғақшасы үш қырлы сұрғылт-қоңыр, ұзындығы 1,5 мм. Таралуы Саламалейкум Жерорта теңізі аймағында, Кіші Азия, Африка,Үндістан, Жапония, Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Кавказ, Орта Азия, Қазақстанда (Қызылорда облысы, Түркістан маңында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда) таралған. Құмда, өзен бойында, мақта, күріш, егістігінде өседі. Галерея Дереккөздер
Алексеевка

Алексеевка: * Алексеевка — қола дәуірінің қонысы. Өзендер * Алексеевка – Ресейдегі өзен. Ненецк АО жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Печора теңізі орналасқан. * Алексеевка – Ресейдегі өзен. Архангельск облысы, Вологда облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. * Алексеевка – Ресейдегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. Eлді мекендер Башқұртстан: * Алексеевка – Аургазин ауданындағы ауыл, Толбазин ауылдық кеңесіне жатады. * Алексеевка – Белебеев ауданындағы ауыл, Рассвет ауылдық кеңесіне жатады. * Алексеевка – Бижбуляк ауданындағы ауыл, * Алексеевка – Благовар ауданындағы ауыл, Алексеев ауылдық кеңесіне жатады. * Алексеевка – Кармаскалин ауданындағы ауыл, Кармаскалин ауылдық кеңесіне жатады. * Алексеевка – Миякин ауданындағы ауыл, Кожай-Семен ауылдық кеңесіне жатады. * Алексеевка – Туймазин ауданындағы ауыл, Чукадыбашев ауылдық кеңесіне жатады. * Алексеевка – Уфим ауданындағы ауыл, Алексеев ауылдық кеңесіне жатады. Қазақстан: * Алексеевка – Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл. * Алексеевка – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы кент. * Алексеевка – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы ауыл. Кен орны * Алексеевка каолин кені – Ақмола облысы Алексеевка кентінің жанындағы ірі кен орны.
Чулпан

Чулпан: ; Қазақстан * Чулпан — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы таратылған ауыл. ;Башқұртстан * Чулпан — Аургазин ауданындағы ауыл, Толбазин ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан — Аургазин ауданындағы ауыл, Уршак ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан — Бижбуляк ауданындағы ауыл, Кенгер-Менеуз ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан — Буздяк ауданындағы ауыл, Уртакуль ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан — Ермекеев ауданындағы ауыл, Тарказин ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан — Миякин ауданындағы ауыл, Сатыев ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан — Салауат ауданындағы ауыл, Янгантау ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан — Стерлитамак ауданындағы ауыл, Услин ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан — Яңауыл ауданындағы ауыл, Истяк ауылдық кеңесіне жатады. * Қызыл-Чулпан — Шаран ауданындағы ауыл, Нуреев ауылдық кеңесіне жатады. * Чулпан-2-ой — Благовар ауданындағы ауыл, Кучербаев ауылдық кеңесіне жатады.
Степановка

Степановка: Өзендері * Степановка (Оң Рассоха тармағы) — Архангельск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. * Степановка (Ертіс тармағы) — Омбы облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. * Степановка (Чаньва тармағы) — Пермь өлкесі жер аумақтарынан ағып өтеді. * Степановка (Шегарка тармағы) — Новосибирск облысы, Томск облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Eлді мекендері ;Башқұртстан * Степановка — Аскин ауданындағы ауыл, Ключев ауылдық кеңесіне жатады. * Степановка — Аургазин ауданындағы ауыл, Степан ауылдық кеңесіне жатады. * Степановка — Бижбуляк ауданындағы ауыл, Михайл ауылдық кеңесіне жатады. * Уса-Степановка — Благовещен ауданындағы ауыл, Октябрь ауылдық кеңесіне жатады. * Степановка — Әлшеев ауданындағы ауыл, Воздвижен ауылдық кеңесіне жатады. ;Қазақстан * Степановка – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл.
Қарапайым эмоциялар

Қарапайым эмоциялар - адамның көбінесе органикалық қажеттерінің орындалуына байланысты туындайды. Мысалы, күрделі түрлеріне: көңіл, аффект, құмарлық эмоцияларды кіреді. Айтылған эмоциялардың барлығына ортақ басты бір ерекшілігі - оларда сан алуан мәнерлі қозғалыстардың болып отыратындығы. Чарльз Дарвин осы күнгі адамда байқалатын мәнерлі қозғалыстардың біразы біздің ерте кездегі ата-бабалаларымыздың тіршілігіней елеулі орын алған әрекетін қалдығы екендігін айтады. Мәселен, қатты ашу кернеген адам кейде жұдырығын түйіп тістенеді, қабағын түйіп бұлығады, демін әзер алып, танаулы дел-дейіп кетеді, жүрегі тарс-тарс соғады. Осындай мәнерлі қозғалыстардың әрқайсысының өзінше шығу тарихи бар. Жоғарыда келтірілген мысалдан жаумен (жабайы аңдармен) айқасқа түсейін деп тұрған адамның кел бетін, даярлық белгісін байқауға болады. Ертедегі адамдар жабайы аңдармен арпалысқа түсердің алдында денесін соған бейімдеп алып, сонан кейін айқасатын болған. ::Қазіргі адамдар үшін мұндай көріністер дөрекі, ебдейсіз қимылдар болып танылады. Мұндай ебдейсіз қимылдар мәдениетті адамның қылығына ешбір сыйымсыз сипат. Бұған көбінесе сотқар, ызақор, кекшіл адамдар бір табан жақын тұрады. Дереккөздер
Қарақтұмсық

Қарақтұмсық - Дегелектәрізділер отрядының Құтандар тұқымдасының тегі. Текте 5 түрді біріктіретін 2 тек тармағы бар. Сипаттамасы Ірі денелі (0,4-2 кг, қанатының алымы - 1,5 м шамасында), негізінде қошқыл реңді құстар. Қысқарақ қуатты тұмсығының ұшында ілмегі бар. Аяғы қысқа. Құйрығы дөңгелектене біткен, құйрық орталығындағы қауырсындары көбінесе ұзындау болып, құйрық қиындысынан шығыңқы тұрады. Ұя жасамайды, 2 жұмыртқаны өсімдіктер аралығындағы жерге тікелей салады. Ата-енесі 4 аптаға жуық басады, бұдан соң балапандары қанаттанып ұшқанда 2 айға жуық қоректендіреді. Әдетте бір ғана балапан тірі қалады. Балапандар 3-6 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Алуан түрлі азықпен- ждектерден бастап, ұсақ омыртқалы жануарларға дейін жейді. Өзге құстардың олжасын олжалауға бейімділігі өте дамыған. Қазақстанда құрақтұқымдастардың бір ғана туысынан екі түрі байқалған Таралуы Екі жартышардың жоғары еңдіктерінде орын тепкен, дегенмен жылыстау кезінде тіпті экватор ауданына ұшып өтеді. Теңіз жағалауын бойлай ұялайды. Дереккөздер
Құралайлар

Құралайлар — Торғайтәрізділер отрядының Қунақ тұқымдасының тегі. Сипаттамасы Құралайлар - орташа денелі (17-50 г) , қысқа және жуан тұмсықты , аталығының теңінде қызыл және қызғылт түмс басымырақ болатын- қунақтар. Жас аталықтар аналықтар тәрізді – сұр реңді, сөйтіп келер жылы «аналық» реңді қалпымен көбейетін болады. Таралуы Құралайлардың 20-21 түрі бар, олар Орталық Азияда және Солтүстік Америкада таралған. Қазақстанда 6 түрі кездеседі. Олар: * кәдімгі құралай (Carpodacus erythrinus), * жолаққанат құралай, * қызғылтқанат құралай, * арша құралайы, * қызғылт құралай, * үлкен құралай. Дереккөздер
Аққулар туысы

Аққулар туысы- 7 түрі бар қаз тұқымдастар тармағының туысы. Қазақстанда аққулардың 3 түрі- сұңғылдақ және сыбырлақ аққулар ұялайды, ал кіші аққу ұшып өтеді. Бұлар- ұзын мойынды және жалпақтау келген қысқа ақ қанатты (қазір басқа елдерге әкелінген қара аққу Австралияда өмір сүреді) ,ірі денелі (13 килоға дейін) құстар. Аталықтары мен аналықтарының түс-тұрпаты біркелкі , бір жылдық жас аққулар сұр немесе қоңырқай қауырсын жабынымен ерекшеленеді. Бірінші дәрежелі желпуіш қауырсындары біркелкі түлейді. Түлеген кезде ұша алмайды. Аққулар уақытының негізгі бөлігін суда жүзумен өткізіді, алайда сүңги алмайды. Негізгі қорегі- су өсімдектері , басын және денесінің үстіңгі бөлігін суға батырып , таяз сулардағы жәндіктерді жейді. Су бетімен ұзақ екпіндеп барып, әуелеп ұшады. Ұяларын қопаға немесе көлемі үлкен қамыс және қоға өскен жерге қатарластыра салады, көбінесе диаметрі 1,5-3 метрге дейін жететін қалқыма аралшалар жасайды. Салындыда сұрғылттау немесе ақ түсті 3-7 жұмыртқа болады, оларды аналықтары 35-40 күндей басады. Ұялас балапандар қыстауға ұшып кеткенге дейін бірге болады. Тек 4 жасқа толған жас аққулар ғана жыныстық жағынан жетіледі. Дереккөздер
Баққунақтар туысы

Баққунақтар туысы - Қазақстандағы қунақ тұқымдасы құстарға жататын 18 туыстың біреуі. Баққунақ туыстас құстар - кішкене денелі (9-15 г), шағын топты қунақтар. Тұмсығы - дөңесінен қысқа және жабын қауырсындары сарғыш-жасылдау реңді болып келеді. Олардың атамекені - Солтүстік Африка және Канар аралдары. Баққунақтардың әйгілі жабайы ата тектері қазіргі кезде де сонда мекендейді. Қазақстанда бір түрі - қызылтелпек қунақ кездеседі. Дереккөздер
Торғайдай байғызша

Торғайдай байғызша- қанаты және құйрығында ақ шұбар дақты, бозғылттау көлденең бедері бар сұр қоңыр реңді ең кішкене (50-80 г, қанатының алымы- 40 сантиметрден қысқалау ) жапалақ. Еуразияның қошқыл қылқанды ормандарын мекендейді. Қазақстанда ең қиыр шеткі аудандарда кездеседі. Кездесулердің күзде ғана кездестіретін болсақ керекк. Ұясын ағаш қуысына салады, ұяда ақ түсті 2-3, кейде 4-6 жұмыртқа болады. Жұмыртқа басу 4 аптаға жуық өтеді. Тайгадағы барлық түрлер сияқты торғайдай байғызша түде ғана емес, күндіз де белсенді тіршілік етеді. Жануарлар жасаған ағаш қуыстарына «ауыр күнге» арнап қор жинайды. Негізгі қорегі- ұсақ омыртқалы жануарлар. Дереккөздер
Кәдімгі бақылдақ

Кәдімгі бақылдақ- құтан тұқымдастарға жататын қысқа аяқты, қысқа мойын, онша үлкен емес (тұрқы 60 см шамасында) құс. Аталығының басы және иығы металдай жалтыраған қара реңді, маңдайы мен бауыры- ақ; қанаты, белі және құйрығы – сұр. Күйттеу кезщеңінде аталықтың басынан 2-3 ұзын, ақ түсті сәнді қауырсын өсіп шығады. Бір жылдық жас құстар ересектерінен өте ерекше болады: жоны- бозғылт алабажақтары бар қоңыр, бауыры- қошқыл алабажақтары бар ақ түсті болып келеді. Орталық Қазақстанның оңтүстік жартысы мен кейбір аудандарында өмір сүреді. Түнде тіршілік етеді, сол кезде аталуына тән «бақ» деген дыбысты естуге болады. Өзендер мен көлдер жағасын бойлай өскен ағашты және қамысты қопады мекендейді. Ұяларын көбінесе ағаштарға салады, ағаштар болмаған жағдайда сынып, кептелген қамыстарды пайдаланады. Қауымшыл құс, бір шоғырда мыңға дейін ұя болады. Салындыда әдетте көгілдір жасылдау 4-5 жұмыртқа болады, оны үш апта бойы ата-енесі басады. Балапандар алғашқы уақытта ұя төңірегіндегі бұтақтарға оңтайлы өрмелейді де бір айлық кезінде балапандар ол қылықты тоқтатады. Бақылдақтар әр алуан жануартекті жеммен қоректенеді. Қазақстанда наурыздың соңынан қыркүйекке дейін болады. Дереккөздер
Бөрте балшықшы

Бөрте балшықшы, Қалшылдақ- дене мөлшері де (60-65г, қанат алымы -40 см мөлшерінде ), реңі де бұлыңғыр балшықшыға ұқсас балшықшы құс. Алайда бөрте балшықшының жоны онша қара емес, ұшып жүргенде қара мен ақтың қарсыластығы бірден көзге шалынбайды, қоңырқай түс пен ақ түс айқынырақ көрінеді. Құйрығының үстінде бірнеше жіңішке қошқыл жолақтар болады. Қалшылдақтың үстіне бұл балшықшының аяғы ұзынырақ, оны ұшқан кезде құйрық жиегінен айқын байқаймыз. Оның дауысы де ерекше- «фи-фи» дейтін әуезі екі буынды, селкілдеп тұрып сайрайтын болғандықтан, «қалшылдақ» деп те атайды. Мекендеуі Бұлыңғыр балшықшы сияқты Еуразияның тап сол ендігі мекендейді, дегенмен солтүстікке қарай алысырақ кетеді. Қазақстанда солтүстік-батыс және солтүстік облыстарда ұялайды, әйтсе де барлық жерде ұшып жүрген дарақтары кездеседі. Ұялауы Ағаш және бұталарға жиі қонақтанғанымен, ұясын жерге салады. Салындыда 4 жұмыртқа болады, оны аналығы мен аталығы басады. Аналығы ұяда көбірек болады. Балапандар 3 аптадан соң жұмыртқадан жарып шығады. Қазақстанда наурыз – қыркүйекте болады. Дереккөздер
Гарри Борисович Гордон

Гарри Борисович Гордон (12 маусым 1941, Одесса) - ресейлік ақын, прозашы, суретші. Биография Ата-аналары - Борис Исаакович Гордон (заңгер) және Ольга Михайловна Червина (мұғалім). Ағалары - Владимир Борисович Гордон (прозаик), Измаил Борисович Гордон (1922—2008, ақын), Эдуард Борисович Гордон-Червин (прозаик, оның қызы — ақын әйел Елена Гассий, 1959—2002), Михаил Борисович Гордон (прозаик). Одесса өнер училищесінде оқыған. Кейін В.И. Мухина атындағы өнер институтын бітірді. «Темная комната», «Птичьи права» шығармалардың авторы, және прозалар: «Поздно. Темно. Далеко», «Пастух своих коров», «Пастух своих коров» Александр Гордон фильмінің сценарийдің авторы мен қоюшы-суретшісі. Горький сыйлығының номинанты. Мәскеу жазушылардың ұжымының мүшесі. 2002-2006 ж.- Манеждегі көрмелердің қатысушысы, «Арт-Яр», «С-Арт» галереяларында. Өзінің көрмелері: * 1995 ж. галерея «L’ermitage», Нью-Йорк * 2003 ж. Галерея «Кентавр», Мәскеу * 2007 ж. Галерея «Арт-Яр», Мәскеу * 2008 ж. Галерея «Древо», Мәскеу * 2010 ж. Галерея «Древо», Мәскеу * 2011 ж. ЦДХ, Мәскеу
Игорь Масленников

И́горь Фёдорович Ма́сленников (26 қазан 1931, Новгород) — кеңес пен ресей кинорежиссер,сценарийші,продюсер,РСФСРдің халық әртісі(1987), Ресей мемлекеттік премияның лауреаты (2001). Биография 1954 жылы Ленинград мемлекеттің университетін журналистика факультетін бітірді,кейін Ленинград телевидиниеде жұмыс істеген. 1967 жылы «Ленфильм» киностудиясында режиссер курсыларын бітірді.Киноға режиссер «Личная жизнь Кузяева Валентина» фильміне дебютке шықты. Үлкен әйгішілік Игорь Масленниковқа «Приключения Шерлока Холмса и доктора Ватсона» мериалы мен «Зимняя вишня» трилогиясы әкелді. Жиырма жылдан астам «Троицкий мост» петербург студиясының президенті болды.Санкт-Петербургте жоғары режиссер мен сценарист мектебінде дәрістерді оқиды. Сілтемелер http://seance.ru/category/names/maslennikov-igor/
Илья Авербах

Илья́ Алекса́ндрович Аверба́х (28 маусым, 1934, Ленинград — 11 қаңтар, 1986, Мәскеу) — кеңестік кинорежиссёр, сценарист, РСФСР-дің өнер қайраткердің еңбегі сінген әртіс. Биография *Илья Александр Леонович Авербахтың (1896—1966) және Ксения Владимировна Куракина (1903—1988) отбасында туды. *1958 жылы Ленинград медицина институтін бітірді. Шекснде жұмыс істеді. Дәрігер практикасынан кейін Госкино, КСРО (1964, Е.Габрилович шеңбері) уақытында жоғары сценарий курстерін бітірді. Ал сосын «Ленфильм» киностудиясында ВКСР-ді бітірді (1967, Г. Козинцев шеңбері). *1967 жылы - «Ленфильм» киностудиясының режиссері, ойын мен ғылымы-көпшілік фильмдерінің авторы. Сыртқы сілтемелер *http://www.imdb.com/name/nm0042946/ *http://bozaboza.narod.ru/averbahs.html
Наталия Рязанцева

Наталия Борисовна Рязанцева (27 қазан, 1938, Мәскеу) — кеңестік пен ресей сценарийшісі. Геннадий Шпаликовтің бірінші әйелі, Илья Авербах жесір әйелі. Биография Наталия Мәскеуде туды. Тамбов, Сібір мен Рязань губерниялардың губернатор Сергей Дмитриевич Ржевскийнің шөбересі. Сценарий ВГИК факультетің бітірді (1962 жыл, Е. Габрилович шеңбері). Сценарийші ретінде ойнамаған киноларға дебютке шықты. 1988 жылдан бастап Сценарийші мен режиссерлердің жоғары курстарында оқытады. 1996 жылдан бастап ВГИКте сценарий шеңберін жүргізеді.ВГИКтегі профессор. РСФСРдің лайықты өнер қайраткері(1987).
Валентин Иванович Ежов

Валентин Иванович Ежо́в (1921—2004) —кеңестік драматург. РСФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1976). Ленин сыйлығының лауреаты (1961). РФ мелекеттік сыйлығының лауреаты (1997). «Оскар» сыйлығының лауреаты (1960). Биография *Валентин 21 қаңтарда 1921 жылы Самара қаласында Иван мен Анна Ежованың отбасында туды. * 1940 жылы РККА аталған. 1945 жылдан кейін 3 институтке арыз берді. ВГИКте оқып, ол 3 жыл Мәскеу облысы Педагогикалық институттегі дәрістеріне барып жүрді. 1951 жылдан бастап ВКПның мүшесі. * Ежовтың ең үлкен жұмысы - «Баллада о солдате» фильмінің сценарийі (1959, Г. Н. Чухраймен бірге). * Түрлі уақыттарда Б. В. Барнет, Марк Донской, А. Вайда, А. С. Кончаловский режиссерлермен жұмыс істеді. Көріністері *«Соловьиная ночь» , «Алеша», «Выстрел за барханами» көріністердің авторы. *ВГИКтегі профессор,оның шеңберінің шығарушылардан- В. К. Черный. Жерленген жері 8 мамырда 2004 жылы Мәскеуде қайтыс болды.Троекуровск зиратында жерленді. Сыртқы сілтемелер *http://moscowwriters.ru/TVOR-P/e/ezov/ezov-tv.htm *http://www.imdb.com/name/nm0947899/
Евгений Иосифович Габрилович

Евгений Иосифович (Осипович) Габрилович (29.09.1899, Воронеж — 5.12.1993, Мәскеу) — орыс кеңестік жазушы, драматург пен сценарийші. РСФСР-дің өнер қайраткері (1969). Сталин сыйлығының лауреаты (1943) және КСРО-ның екі мәрте мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967, 1983). Биография *Евгений Габрилович 17 (29 қыркүйекте) 1899 жылы Воронежде дәріханашы отбасында туды. Еврей. Мәскеу университетінің заңгер факультетінде оқыған. *В 1920 жылдары В. Я. Парнах ансамбльнде рояльде ойнады. *1921 жылдан бастап прозаик ретінде танылды. Әдебиет конструктивист орталығына кірген болаты. 1930 жылдары индустриалды құрылыстар мен ұжымдастыру туралы жазған. «Канал имени Сталина» кітабының авторы. 1934 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағы мүшесі. 1962 жылдан бастап ВГИК-тің профессоры. *5 желтоқсанда 1993 жылы қайтыс болды. Новодевичье зиратында жерленді. Сыртқы сілтемелер *http://www.slovopedia.com/2/195/216936.html *http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/GABRILOVICH_EVGENI_IOSIFOVICH.html
Лео Арнштам

Лео Оскарович Арншта́м (1905—1979) —кеңестік кинорежиссёр мен сценарийші. РСФСР халық әртісі (1969). Екі Сталиндік сыйлықтарының лауреаты (1946, 1947). Биография *Л. О. Арнштам родился 12 (25) қаңтарда 1905 жылы Екатеринославте (қазіргі Днепропетровск, Украина) туды. В 1923 жылы Н. А. Римский-Корсаков ЛГКні фортепиано сыныбы бойынша бітірді. *Концерттік іспен В. Э. Мейерхольд атындағы театрда музыка бөліммен айналасқан. *1929—1942 жылы «Ленфильм» киностудиясында жұмыс істеген. звукорежиссёр, сценарийші мен режиссёр болып қызмет еткен. 1945 гжылдан бастап «Мосфильм» киностудиясында жұмыс істеді. Өмірден озуы Л. О. Арнштам 26 желтоқсанда 1979 жылы қайтыс болды. Мәскеуде Кунцевский зиратында жерленді. Сыртқы сілтемелер *http://www.tvkultura.ru/news.html?id25110&tid5002&cid=86
Санжар сұлтан

Санжар сұлтан - (Туған жылы белгісіз, 1157 жылы қайтыс болған) - салжұқ әулетінің сұлтаны. X-XI ғасырларда оғыз тайпасының билеушілеріне наразы салжұқ тайпасы бөлініп, өз сұлтандығын құрады. Осы салжұқ әулетінен шыққан Санжар сұлтан, ағасы Беркеарықтың қолдауымен 11 жасын Хорасанды басқарушы - уәли болып бекітіледі. Оған басқару ісін үйретуге әрі оның бас уәзірі етіп Абу-л-Фатх ат-Тұғрай, атабегі болып Құбаш әмір сайланады. 1097 жылы Санжар мен Беркеарық Хорезмді түгелімен соғыссыз-ақ иемденеді. Санжар сұлтанның билігі нығайып, иелігі Нишапурдан Термезге және Балх қаласына жетеді. Билікке деген бақталастықтың өршуінен, шешелері бір болса да, әкелері бөлек Санжар сұлтан мен ағасы Беркеарықтың арасында келіспеушілік пайда болады. Ақырында, 1100 жылы ағасы Беркеарық өз қарсыласы Хорасандық әмір Дадбек Хабашпен одақтасып, Санжарға қарсы шабады. Шайқаста Дадбек Хабаш қолға түседі, ал Беркеарық жеңіле бастаған сәтте бас сауғалап қашып кетеді. Нушжан түбіндегі осы шайқастан соң, Хорасан аймағы түгелімен Санжардың иелігіне өтеді. Дереккөздер
Психологиялық анализ

Психологиялық анализ (грек. diagnosis танып білу) - дәрігердің жеке адамның даралық-психологиялық ерекшеліктерінің мәнін сипаттап, анықтауға қарекетінің түпкілікті нәтижесі; бұл ерекшеліктердің белгілі бір уақыт үшін мәнді жай-күйін бағамдау, одан әрі дамуын юлжау, психодиагностикалық қараудың міндеттеріне орайлап нұсқамалар белгілеу мақсатымен жүргізіледі. ::П.д.-дың пәні - қалыпты күйдегі, сондай-ақ патологиядағы даралық-психологиялық айырмашылықтарды анықтау. Педагогикалық диагноздың аса маңызды элементі - әрбір нақты жағдайға қаралушының мінез құлқында белгілі бір көріңістердің неліктен байқалағынын, олардың себептері мен салдары қандай қажетті екендігін анықтау. Психодиагностиканың құралдары арқылы белгілі бір даралық-психологиялық ерекшеліктерді анықтаған зерттеуші дегнмен, олардың себептерін, жеке тұлғаның құрылымындағы орнын тікелей көрсете алмайды. Бұл деңгейді Л.С.Выготский нышандық (немесе эмпириялық) диагноз деп атайды; ол белгілі бір ерекшеліктерді не нышандарды көрсетумен шектеледі, осылардың негізінде тікелей практикалық қорытындылар жасалады. Выготский мұндай диагноздың анығында ғылыми емес екенін, өйткені нышандарды анықтағаннан диагноз өздігінен жасалмайтынын атап көрсетті. ::Педагогикалық диагноздың дамуындағы екінші кезең этнологиялық диагноз болып табылады; мұнда тек бір тұлғаның белгілі бір ерекшеліктерінің болуы ғана емес, неден болған себептері де ескеріледі. Ең жоғары деңгей типологиялық диагноз, ол алынғанмәліметтердің жеке тұлғаның тұтас, динамикалық бейнесіндегі орны мен маңызын анықтауғасаяды. Диагноз болдамдаумен ажырағысыз байланысты. Выготскийше болжам мен диагноздың мазмұны ұқсас, алайда юолжам даму жолын анықтауға жеткізеді. Болжамды жекелеген кезеңдерге бөлу, осы арқылы ұзаққа созылатын қайталама бақылаулар жасалу ұсынылады. Психологиялық диагноз теориясын дамыту отандық психодиагностиканың маңызды міндеттерің бірі болып табылады. Дереккөздер Психология: Энциклопедиялық сөздік./ Бас ред. Б. Ө. Жақып — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011 ISBN 9965-893-71-3
Магл

Магл - ешқандай сиқырлы қабілеттері жоқ қарапайым адамға қолданылатын термин. Сонымен қатар, оның ата-анасы да ерекше қабілетке ие болмайды. Қолданылуы Бұл термин Джоан Роулингтің "Гарри Поттер" атты 7 томдық шығармасында қолданылады. Онда маглдармен қоса магтар, яғни сиқыршылар туралы да сөз қозғалады. Сипаттама Маглдардың ортақ ресми атауы - қарапайым халық. Оларға жер бетіндегі адамдардың көпшілік бөлігі жатады жəне де олар сиқырға мүлде сенбейді, сенгілері де келмейді. Сиқыршылардың басым бөлігі маглдарды ұнатпайды. Ал лорд Волдеморт мен оның жақтастары болса, əлемді олардан тазартып, сиқыршылардың билігін орнатуды көздейді. Көптеген маглдар сиқыршылар мен өзге де сиқырлы халық арасында соғыс болған уақытта қаза табады. Бірақ, ол істер Сиқыр Министрлігінің көмегімен реттеледі. Дереккөздер http://ru.harrypotter.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BB
Күйік хан

Күйік хан - Үгедей ханның тұңғыш ұлы, Шыңғыс ханның немересі. Ол немере ағасы Батумен өмірінің соңына дейін қарсыласып өтті. Оған себеп, моңғолдардың 1241 жылы Венгрияға қарсы жорығы кезінде Күйік және Шағатайдың ұлы Бөрі екеуі Батумен келіспей қалады. Содан екеуі Батуды Моңғолиядағы әкесіне ғайбаттап барады. Бірақ, Батудың сөзін жақтайтын Үгедей өзінен үлкенді сыйламағандығы үшін Күйік пен Бөріні қатаң жазаға тартады. Кейін 1241 жылы Үгедей, 1242 жылы Шағатай хан қайтыс болған соң, Күйік Батуға қарсылығын ашық білдіреді. Ақыры екеуі бітіспес жауға айналады. Үгедей қайтыс болған соң ұлыхан тағы қайтадан иесіз қалады. Оған қоса Бату мен Күйік арасындағы бақталастықтың кесірінен құрылтайдың да шақырылу мерзімі төрт жыл кейінге қалдырылады. Бірақ, 1246 жылғы қаңтардағы құрылтай кеңесіне шешесі Теркун қатынның араласуымен Күйік ұлыхан болып сайланады. Сонда осы құрылтайға Бату ғана қатыспайды. 1248 жылы жазда Бату Күйіктің ұлысына баруға жолға жиналып жатып, Күйіктің де оған қарсы жолға шыққанын естиді. Сонда бір таңқаларлық оқиға болып, Батудың отырған қонысына бір апталық жол қалғанда, әскерімен келе жатқан Күйік белгісіз себептермен қайтыс болады. Ал 1250 - 1251 жылдарға қарай Үгедей әулетіне өз үстемдігін орнатқан Бату, енді немере ағасы Төленің әулетінің билікке келуіне жол ашты. Осылайша Күйік небары екі жыл ғана хандық құрып қайтыс болады. Күйіктің артында үш ұлы қалды. Олар: Хожа Оғұл, Нағу, Хуқу. Сыртқы сілтемелер Дереккөздер
Қылқа арна

нің қылқа арнасы (таяз су)]] Қылқа арна - өзен арнасының енсіз, таяз бөлігі. Кездесуі Көбіне жазық өңірлердегі өзендердің жайылмасы кеңейген, арнасы бірнеше тармақтарға бөлінген жерінде байқалады. Қылқа арналар Қазақстанның Жайық, Сырдария өзендерінде жақсы байқалады. Кемшіліктері Кеме жүзуге, жалпы су көліктері қозғалсына көп кедергі келтіреді. Сондай-ақ, балық шаруашылығымен айналысатындарға судың таяз болуына байланысты қиындықтар туғызады. Дереккөздер
Толқынның ұзындығы

Толқынның ұзындығы - кез келген уақыт мезетінде бірдей жылдамдықпен және бірдей үдеумен қозғалатын ең жақын орналасқан екі нүктенің арақашықтығы. Толқын ұзындығы грекше λ («Лямбда»)белгісімен белгіленеді Жылдамдығы ϑ толқын бір период Т аралықта λ толқынның ұзындығына тең қашықтықта тарайды: λ = ϑ · Т Период Т және жиілік v: Т = 1/v байланыста болғандықтан: ϑ = λ · v Толқын туындағанда, оның жиілігін тербеліс көзінің жиілігі анықтайды, ал толқынның жылдамдығы - ортаның қасиеттеріне тәуелді. Сондықтан жиілігі бірдей тербелістер әр түрлі болуы мүмкін. Дереккөздер
Қыл

Қыл - жылқының жалы мен құйрығы, шошқа, борсық т.б. жануарлардың түгі. Алынуы Бір шошқадан 100-200 г қыл алынады. Текеден 4 - 6 кг, ешкісінен 3 - 5 кг қыл алынады. Қолданылуы Қылдан түрлі щеткалар, ал жылқы қылы жұмсақ жиһаз жасауда қолданылады, арқан есіледі, кілем тоқуда жүнге қосылады. Қазақтың қылқобыз аспабын жасауда осы қазақ мәдениетіндегі қасиетті қыл қолданылады. Дереккөздер
Саговниктер

Саговниктер (Cycadopsida) , цикадалар- жалаңаш тұқымды ағаштардың бір класы. Ботаникалық сипаттамасы Көптеген түрлері діңінің пішіні тамыр түйнек немесе шомыр тәрізді және біраз жері топырақ астында болады. (мыс., замия, бовения). Кейбір түрінің діңі қарапайым бағана тәрізді, биіктігі 18-20 м, бөрік басында ұзындығы 2,5-3 м қауырсын пішінді, жарғақ тәрізді жапырақтары болады. Бұлар 1-2 жылдан кейін түсіп, қайта шығады. Сабағы бұтақталмаған немесе нашар бұтақтанатын колонна тәрізді немесе түйнек тәрізді жуандаған, кейде топыраққа жартылай көмілген болып келеді (геофилия). Өзегінде крахмал жиналады. Сабақтың жоғарғы ұшы вегетативті бүршікпен аяқталады, оны мәңгі жасыл жапырақтардың тобы қоршап тұрады. Бүршікте жапырақтары папоротниктердегі секілді ұлу тәрізді (улитка) бұралып тұрады. Саговниктердің ұрықтануы әліде сулы ортамен байланысты. Архегонийлері эндоспермнің ойыстау жерінде архегониальды камерада орналасқан. Тозаң өскен кезде сперма түзетін клеткадан 2-4 немесе көптеген көпталшықты үлкен сперматозоидтар пайда болады. Олар архегониальды камераның ішіндегі сұйыққа барып түседі де, біраз уақыт жүзіп жүреді, содан соң барып олардың біреуі жұмыртқа клеткасын ұрықтандырады. Барлық саговниктер қос үйлі, мега- және микроспоралары арқылы көбейеді, желмен тозаңданады. Таралуы Саговниктер тропик, субтропикте өседі, 9-10 туысқа бөлінетін 100-ге жуық түрі бар. Саговниктердің дами бастауы палеозой дәуіріндегі тұқымды папоротниктердің азаюы кезінен басталады. Саговниктердің көптеген түрі құрғақ жерде өседі, кейбір түрі көлеңкелі және ылғалды орманда да кездеседі. Саговниктер өсімтал және ұзақ тіршілік ететін, даму тарихы өтеертеден келе жатқан өсімдіктер (анық қалдықтары жоғары триастан белгілі). Саговниктердің кейбір қазба қалдықтары оның ішінде кейбір түрі Қазақстанда да табылған. Саговниктердің пішіні кейбір пальмаға ұқсас болғандықтан кейде саговниктерді саговник пальмалар деп қате атайды. Олар Шығыс Азияның, Австралияның, Африканың және Американың тропикалық және субтропикалық облыстарында кеңінен таралған. Қолданылған әдебиет * Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,9 том
Алексей Николаевич Савич

Алексей Савич Николаевич(18.03.1811, қазіргі Сумы облысы., Юеловодск,- 15.08.1883, Тула губерниясы)- орыс астрономы, Петербург ғылым академиясының академигі (1862). 1839-1880 ж. Петербург университетінің профессоры. Савичтің еңбектері кометалардың, планеталар мен олардың серітерінің орбитасын, астрономиялық рефракцияны, барометрлік нивелирлеуді т.б. анықтауға арналған. Ол орыс ғалымы П.М.Смыслов, Р.Э.Ленцпен бірге алғаш рет Россияда ,Торнионда Измаилге дейінгі меридиан доғасының бойымен ауырлық күшінің абсолют шамасын аударма маятниктердің көмегімен анықтады (1865-1868). Еңбектері Савич екі томдық астрономияның негізгі курсының (1874-1884;1-т.-Сфералық астрономия, 2-т.-Теориялық астрономия) және басқа оқулықтардың авторы. Дереккөздер
Сабын тамыр

Сабын тамыр-құрамында көбік түзетін органикалық зат-сапонин болатын өсімдік тамырлары мен тамыр түйнектері. Сабын тамырдан медициналық және техникалық сапониндер алынады; түрлі сұйық инсектицидтер өндірісінде, медицинада (қақырық түсіретін дәрі есебінде) қолданылады. Ертеде Сабын тамырды сабын орнына кір жуу үшін қолданылғандықтан осылай аталған.КСРО-де Сабын тамырды қалампыр тұқымдасына жататын өсімдіктерден алды. Таралуы Қазақстанда Шығыс Қазақстан облысында өзен аңғары, орманды жерлерде өсетін дәрілік сабын шөптің (Saponaria officinalis) құрамында (13-15%, кейбір деректерде 35%) сапонин бар. Өзен алқабы, шалғын, құмды және сортаң жерлерде өсетін ақ қаңбақ (Gypsophila paniculata)құрамында 6,5-20% сапонин бар. Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының таулы, шөлді және далалық аймақтарында боз тікеннен (Acanfhopyllum gypsophiloides) «Түркістан» Сабын тамыры алынады. Дереккөздер
Қыл көпір

Қыл көпір - Құран уағызы бойынша тозақ отының үстінен өтетін жол. Өлген адамның жаны о дүниеде сираттан өтіп, құдайдың алдында күнәсы үшін жауап беруге тиісті болады. Сират - лаулап жанып тұрған тамұқтың үстінен өтетін қылыштың жүзінен де жіңішке қыл көпір. Адам күнәлы болса, сол көпірден өткенде тамұқ отына құлап, оның жаны азап шегеді деп Құранда бұқара халыққа теріс ұғым береді. Дереккөздер
Василий Иванович Ряховский

Василий Иванович Ряховский (06.01.1909 ж.т., Орынбор облысы, Николаевка селосы)-Қазақстандық мал дәрігері, мал дәрігерлік ғылым докторы (1955). 1942 жылдан КПСС мүшесі. Алматы зоотехникалық мал дәрігерлік иснтитутын үздік бітіріп (1932), осы институттың микробиологиялық кафедрасына ассистент, 1939 жылдан малдәрігерлік санитарлық сарап кафедрасының меңгерушісі, мал дәрігерлік факультетінің орынбасары (1955-1958),1959 жылдан ауыл шаруашылық өнімдері технологиясының кафедра меңгерушісі. Еңбектері Ол құрғақ антиген және вакцина дайындау, бруцеллез ауруына шалдыққан сиыр терісін хлораминмен дезинфекциялау, безнайтиозбен ауырған мал етінің экспертизі т.б. жөнінде 50-ден астам ғылыми еңбек жариялады. Ол Қазақстанда трихинеллез ауруының таралу себептерін анықтап, емдеу жолын ұсынды, жүн мен теріні жұқпалы індеттердің қоздырғышынан залалсыздандыру үшін гамма сәулесін қолданып, оның пайдалы екенін білген. Дереккөздер