kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Түс (физиология)

Түс көру – қиял процесінің ұйқы кезіндегі енжар бейнесі. Түс көруді физиологиялық тұрғыда түсіндірген академик И.П.Павловтың пікірі бойынша ұйқы кезінде ми клеткаларының қызметі толық тежелмейді, кейбір бөлімдері ояу қалпындағыдай жұмыс істей береді. Ми қыртысының осындай бөліктерін “күзетші пункт” деп атайды. Күзетші пункттерде адамның бұрынғы көрген, естіген, дәмін татқан нәрселердің бейнелері (бейнелі ойдың ісін басқаратын оң жақ ми сыңарында) қайта “тіріледі”. Түсте ақылға сыймайтын бейнелердің туындауын мидағы сигнал жүйелерінің арасындағы байланыстың әлсіреп, бірінші сигнал жүйесінің іске қосылып, екінші сөздік сигналдардың толық тежелуімен түсіндіріледі. Осы түстерде алған әсерлердің болып көрмеген қиысулары ретінде түсіндірген И.М. Сеченов адамның ояу кезіндегі басынан кешкен оқиғалардың есепсіз көп фактілері себеп болады деп білді. Адамның дене мүшелеріндегі жайсыздық та әр түрлі түс көруге себеп болады. Түс көруді зерттеу бейсаналылықты танудың жолы, адамның жан жүйесін түсінуге ықпал етеді деп білген психоаналитиктер түс көруді физиологиялық, соматикалық емес, психологикалық құбылыс деп білді. З.Фрейд түс көрудің айқын мазмұнымен қатар тылсым астары да бар, сондықтан түс адамның бейсаналық деңгейіндегі ойларының символдық бейнесі деп білді. К.Юнг бойынша түс көру адам санасынан тыс, оның рухани дүниесіндегі сана мен бейсаналықтың арасын байланыстыратын, болашақты болжайтын транценденталды құбылыс деп санады. Адамның психикалық өмірі бейсаналықтың тереңінен тамыр алады, санамыз болса жанның орасан зор бейсаналық әлемінің аз ғана бөлігін бейнелейді. Түсте сана ұлғайып, кеңістіктік-уақыттық шектер жойылады, адам өзін басқа уақытта, кеңістікте, әлемде, мүлдем басқа күйде сезіне алады. Қазақ дәстүрлі қоғамында да түс көруге бей-жай қарамағанын, мән беріп, мағынасын жорығанын ауыз әдебиеті мұраларынан, ырымдар мен жоралардан көруге болады. Түс көру адамның ырқынан тыс болғандықтан оны көрудің мағынасынан гөрі түсті жоруға көбірек көңіл бөлген. Түсті әрдайым жақсылыққа жорып, “Түс – балқыған қорғасын” оны жақсылыққа жорысаң – жақсы ниет қабыл болып жақсылыққа айналады, жамандыққа жорысаң – жамандыққа айналуы мүмкін деген ұғым бар. Түсті рухани әлемнің хабаршысы ретінде қабылдау діни танымға жат емес. Түс көруде рухани адамға аян берілетіні, ғайыптан болашақтан хабар берілетіні жайлы көптеген аңыз әңгімелер бар. Құранда аты аталатын Жүсіп пайғамбардың (ғ.с.) түсінде аян алуы мен түс жору ғылымын иеленуі Құдайдың құдіреті деп сенеді. Түс көру мен оны жору діни және рухани танымға жат емес, адамның рухани өміріндегі, психологикалық халіндегі маңызды құбылыс. Дереккөздер
Түсті металдар

Түсті металдар – темірден басқа барлық металдардың өнеркәсіптік атауы. Физикалық және химиялық қасиеттері мен жер қыртысында орналасу сипатына қарай түсті металдар темір емес металдар деп те аталады. Түсті металдарды: *жеңіл (алюминий, магний, титан, бериллий, литий, т.б.), *ауыр (мыс, никель, кобальт, қорғасын, қалайы, мырыш, т.б.), *баяу балқитын (вольфрам, молибден, ниобий, тантал, хром, цирконий, т.б.), *асыл немесе қымбат бағалы (алтын, күміс, платина және платиндық металдар), *шашыранды (галлий, индий, таллий), *сирек жер (скандий, иттрий, лантан және барлық лантаноидтар), *радиоактивтік (технеций, франций, радий, полоний, актиний, торий, протактиний, уран және басқа трансуран элементтері) деген топтарға бөлуге болады. Шектеулі мөлшерде өндіріліп, өндіріс саласында салыстырмалы түрде жуырда ғана қолданыла бастаған металдар сирек металдар деп аталады. Оларға барлық сирек, сирек жер және радиоактивтік, баяу балқитын металдардың көпшілігі мен кейбір жеңіл металдарды жатқызады. Түсті металдар мен олардың қорытпаларын өндіруде кентастық шикізатты өңдеуден бастап дайын өнім алуға дейінгі сатысын қамтитын саласын түсті металлургия деп атайды. Оның негізгі тармақтарына алюминийлік, никель-кобальттық, мыс, қорғасын-мырыштық, қалайылық, сирек металдық, вольфрам-молибдендік, титан-магнийлік, сүрмелік, балқыма шпаттық, электродтық, қатты қорытпалық, түсті металдарды өңдеу, арнайы шалаөткізгіштік, екіншілік металлургия жатады. Қазақстанда химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі барлық түсті металдар өндіріледі. Түсті металдар-дың ішіндегі ең көп таралғаны – мыс. Қазақстандағы алғашқы түсті металлургия кәсіпорны 1928 жылы Қарағанды облысында іске қосылды (мыс зауыты). Мыстың Қазақстандағы негізгі кен орындары: Қосқұдық, Милықұдық, Айнакөл, Злато (Жезқазған), Ақтоғай, Бозшакөл (Павлодар), Ақбастау, Құсмұрын (Шығыс Қазақстан), Көлсай (Алматы облысы), т.б. Қазақстан сондай-ақ, мырыш, қорғасын, вольфрам, ванадий өндіруде дүние жүзінде бірінші орынды иеленеді. Еліміздегі түсті металдарды өңдейтін ірі кәсіпорындар: Өскемен титан-магний комбинаты, “Қазмырыш”, “Южполиметалл”, “Қазалтын”, “Майқайыңалтын”, “Кастинг” т.б. Дереккөздер
Ориньяк мәдениеті

Ориньяк мәдениеті – жоғарғы палеолиттың ерте кезеңіне жататын археология мәдениеті. Оңтүстік-батысФранциядағы (жоғарғы Горонна департаменті) Ориньяк үңгіріне байланысты аталған. 1906 жылы А.Брейль жоғарғы палеолитті кезеңдестіріп, оны ориньяк, солютре, мадлен сатыларына бөлген. Ориньяк мәдениетін А.Брейль ерте (шательперрон), ортаңғы және кейінгі (ла-граветт) деп бөледі. Радиокөміртекті мәліметтер Ориньяк мәдениетін қалдырған байырғы адамдар б.з.б. 32 – 20-мыңжылдықтар шамасында өмір сүргендігін айғақтайды. Ориньяк мәдениетіне жататын ескерткіштер Бельгия, Ұлыбритания, Франция, Аустрия, Чехия, Словакия, т.б. елдер аумақтарынан көптеп табылып зерттелген. Бұл дәуірге шеті түзелгіш шақпақтас тілікшелері, қырғыштар, кескіштер, түрлі саймандар, жоғары дәрежеде өңделген сүйек пен мүйізден жасалған құралдар (көбіне найза ұштары), тұрғын үйлердің қалдықтары, т.б. тән. Ориньяк мәдениетін қалдырған Қазақстандық адамдардың ескерткіштері Қаратаудан (Ш.Уәлиханов тұрағы, Тұрлан, т.б.), Балқаштың солтүстігінен (Саяқ кешендері), Ертіс алабынан (Шүлбі тұрағының 2-қабаты), Мұғалжар тауларынан, Сарыарқадан, Маңғыстаудан табылған. Дереккөздер
Табыс

Табыс, Түсім – шотқа түскен ақша. Табыс өткізілген, сатылған, жеткізілген өнім үшін, көрсетілген қызмет үшін, сондай-ақ бағалы қағаздар шығарылымын тарату нәтижесінде шотқа келіп түскен ақшалай түсім мағынасында кеңінен қолданылады. Тындырылған қайсыбір істің нәтижесінде түскен нәрсені, келген пайданы да табыс деп атайды. Түрлері: материалдық табыс – сатып алу, өтеусіз табыстау, өз күшімен дайындау нәтижесінде еңбек заттарының толықтырылуы; негізгі құрал-жабдық (қор) табысы – кәсіпорында күрделі қаржы жұмсау, негізгі мал табынын қалыптастыру, басқа кәсіпорындардан объектілерді өтеусіз алу нәтижесінде негізгі құрал-жабдықтың толықтырылуы; саудадағы тауарлар табысы – тауарлардың түсуіне және ресімделуіне байланысты жүргізілетін шаруашылық операциялары; жалпы табыс – бизнестің қайсыбір саласында жұмсалған шығынды, төленген салықты, т.б. шегергенге дейінгі уақыт кезеңінде алынған бүкіл ақшалай сома; сыртқы төлем табысы – шикізатқа, салыққа, т.б. жұмсалған шығынды шегергеннен кейінгі уақыт кезеңінде алынған ақшаның жалпы сомасы; тарату табысы – мерзімі өтіп кеткен ипотека, несиені не сату есебінен, не несиеге құқықты басқаға беру жолымен жоюдан, мүлікті иелену құқығын сатудан, кепілге салынған мүлікті сатудан, сондай-ақ кәсіпорынды, фирманы, т.б. тарату (қызметін тоқтату) кезінде мүлікті сатудан алынған қолма-қол қаражат; қорланған табысы – қызмет көрсету немесе тауар жеткізу бойынша дебиторлық берешекті (алашақты) өтеу мерзімі әлі басталмаған кездегі табысқа жатады, яғни тіркелмеген табыс; күтулі табыс – ұйымның жеткізілген тауарлар, көрсетілген қызметтер үшін тапсырыскерлерден алуға тиіс сомасы. Дереккөздер
Түсіну

Тусіну – ойлау әрекетінің нәтижесінде белгілі бір оқиғаның немесе құбылыстың мағынасы жайлы ой-тұжырымға келу. Тусіну мүмкіндігімен сан алуан құбылыстардың себеп-салдарын, елеулі белгілерін, өзара байланысын, маңызы мен мағынасын ұғынуға болады. Басқа адамның амал-әрекетінің, ой-пікірінің мазмұнын ұғынуда, кез келген ақпаратты қабылдап, оған лайық ой түю түсіну арқылы жүзеге асады. Түсінудің арқасында адам қоғамдық және мәдени ортада, өзара қарым-қатынаста, ақпараттық кеңістікте өз орнын, өзіндік ой-пікірінің лайықты мүмкіндігін айқындайды. өзгенің ой-пікірін, көңіл-күйін, мақсатын түсінбей тұрып, өзіндік ой-пікір тұжырымдау, қарым-қатынасқа түсу мүмкін емес. Сондықтан түсінудің алғышарты өзгемен санасу, оны мұқият тыңдау. Ғылымдағы түсіну жүзеге асуы үшін арнаулы методол. ережелер, логик. қисындар, ғыл.-теор. нәтижелер пайдаланылады. Мәселені дұрыс түсіну үшін адамға тиянақты, саналы білім, ақыл-парасат, дағды қажет. Түсіну үшін мәселенің негізгі мәнін іздеу, түйінін шешетін сұрақ қоя білу, дәл тұжырымдау, жалпылау, топтастыру, т.б. шарттарды орындау керек. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Оркестр

Оркестр(грек. оrсhestra – ежелгі грек театры сахнасы алдындағы шағын алаң) – музыкалық шығарманы әртүрлі аспаптарда қосылып орындайтын музыканттар ұжымы. Оркестрдің қалыптасуы 17 ғасырдың бас кезінде гомофония музыкалық жанрларының (опера, оратория, концерт) пайда болуымен сәйкес келеді. Оркестр аспаптық құрамына (біркелкі немесе аралас) және қолдануына (әскери, эстрадалық, т.б.) қарай топталады. Құрамына қарай оркестр: симфониялық (ішекті ысқылы, ағаш және мыстан жасалған үрмелі аспаптар, соқпалы аспаптар, т.б.), ысқышты (тек қана ысқышты аспаптар), үрмелі (үрлеп ойнайтын және соқпалы аспаптар), бэнд (тек қана мыстан жасалған аспаптар), халықтық музыка аспаптар, камерон, джаз, т.б. түрлерге бөлінеді. Қазақстанда кәсіби халық аспаптар оркестрі 1934 жылы құрылды. Республикада: Халық аспаптар оркестрі, Симфониялық оркестр, Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрадалық және камералық оркестрі, “Отырар сазы” фольклорлық-этнографиялық оркестрі, Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының симфониялық оркестрі, Ұйғыр, Корей музыкалық комедия театрларының оркестрлері, т.б. бар. Дереккөздер
Түсініктеме (бағдарламалау)

Түсініктеме — алғашқы программадағы түсінік беретін мәтін; программаның орындалуына әсер етпестен программаға кейбір түсінік ретіндегі мәтіндерді қосуға мүмкіндік беретін қарапайым конструкция. Мәтінді талдау жасауға жағдай туғызып, программаны түсіндіруге қызмет етеді. Мысалы Дереккөздер
Орқаш

Орқаш – Сыпсыңағаш қолатының орта тұсындағы тұзды көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қамысты ауданы жерінде, Орқаш ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде, теңіз деңгейінен 202,0 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 16,34 км 2 , ұзындығы 5,9 км, ені 3,8 км, жағалауының ұзындығы 18,7 км. Көл түбі тегіс, жағалаулары жарқабақты. Оңтүстік бөлігі жайпақ, батпақты, қамыс, құрақ өседі. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктем кезінде шарасынан шығып, төңірегіндегі (оңтүстігінде) шағын көлдермен бірігіп кетеді. Көл түбіне тұз шөгеді. Көне заманда жергілікті халық бұл көлден тұзды өз қажетіне ғана өндіріп келді. 19 ғасырдың басында мұнда жалдамалы қазақтардың еңбегін пайдаланған орыс байлары ашқан тұз кәсіпшіліктері пайда болды. Өндірілген тұз арбамен Троицк қаласына (Ресей) жеткізіліп, одан әрі темір жол арқылы ішкі аймақтарға тасылды. Дереккөздер
Түту машинасы

Туту Машинасы – иіру өндірісінде мақта, зығыр, жүн, т.б. талшықтарын әр түрлі қоспалардан соққылау арқылы тазартатын машина. Түту Машинасының негізгі жұмыстық тетігі пышақты, тарақты не сабаулы барабандар мен түткіштерден тұрады (қ. сурет). Мақта талшықтары жылдам айналатын конденсор (1) арқылы шанаққа (2) келіп түседі. өзінің салмағымен мақта талшықтары ағашты білікшелерде (3) қысылады. Білікшелер талшықтарды тығыздайды және үздіксіз мақта қабатын жасайды. Қамтушы цилиндрлер талшық қабатын пышақты барабанға (4) жеткізеді. Пышақты барабан талшық қабатының салбырап тұрған шетін соққылап қоқыстардан тазартады. Қалдық қоқыстар камераға (5) жиналады, ал талшықтар желдеткіштің (6) әсерінен торлы барабанға (7) түседі. Ауаның тарту күші қатты болғандықтан талшықтар тордың бойына жабысады. Торлы барабанның бетінде бір қалыпты талшықтың жұқа қабаты пайда болады. Білікшелер торлы барабаннан мақта қабатын түсіріп, қамтушы цилиндрге (8) жеткізеді. Бұл цилиндрде 3 рет соққылау және тазарту процестері жүргізіледі. Осыдан бөлінген қоспа бөлшектері тағы да қалдықтар камерасына түсіріледі. Түткіш планкасынан мақта будасы ауа ағыны арқылы ажыратып алынады. Бұдан кейін ол келесі машинаға жеткізіледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Ор қоян

Ор қоян – қоян туысының бір түрі, қояндардың ішіндегі ең ірісі. Дене тұрқы 53 – 69 см, салмағы 3,5 – 5,8 кг. Артқы аяқтары алдыңғысына қарағанда екі есеге жуық ұзын. Түсі әр маусымда әр түрлі. Жазда және қысқа қарай құйрығында қара жолақ пайда болады. Қазақстанның батысы мен солтүстігінде, әсіресе Батыс Қазақстан, Атырау, Ақтөбе облыстарында таралған. Шөл, шөлейт, далалы жерлерді мекендейді. Іні су жағалауларында, бұталардың түбінде, орманның жиегінде болады. Тіршілік әрекеті іңірде және түнге қарай басталады. Жылына 2, кейде 3 рет (44 – 46 күнде бір рет), 3 – 9 көжектен туады. Денесін қалың түк басқан, көжегі – көзі ашық, ширақ болып туады, бірден жүріп кетеді. 12 жылдай тіршілік етеді. Өсімдікпен қоректенеді. Көбейіп кетсе бау-бақшаға зиян келтіреді. Сондай-ақ, туляремия ауруын таратады. Ор қоян еті, терісі үшін ауланады. Дереккөздер
Түтікгүл

Түтікгүл – айлауыктар тұқымдасына жататын көп (сирек екі) жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Ұлытау, Қарқаралы, Алтай, Іле, Күнгей, Жетісу (Жоңғар) Алатаулары, Қаратау мен Тарбағатай тауларының тастақты, жартасты беткейлерінде, шалғындарда, бұталардың арасында және сайлардың ылғалы мол, көлеңкелі жерлерінде өсетін 2 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – бұйра түтікгүл (S. cіrcіnnatus). Биіктігі 60 – 120 см. Жуан, тік өсетін сабағының сыртын қалың тікенектер жапқан. Сабақ түбіндегі жапырақтары жұмыртқа тәрізді тақталы, сабақ ұшындағылары жеміс салатын кезде ұзарады. Ұсақ гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақшалары бес бөлікті, күлтесі ақшыл көк түсті, түтік тәрізді (ұзындығы 6 мм-дей), тостағанша жапырақшадан сәл шығып тұрады. Аталығы мен аналық мойны, әдетте, күлтеден ұзын болады. Сәуір–мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жеміс береді. Жемісі – жаңғақша, дөңес, сырты қылтанақты (ұзындығы 7 мм-дей). Бұйра Түтікгүлден ерте көктемде аралар бал жинайд Дереккөздер
Юрий Александрович Орлов

Юрий Александрович Орлов (12.6.1893, Ресей, Симбирск губерниясы Тамышево селосы – 15.10.1966, Мәскеу) – орыс палеонтологы және гистологы. КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1953), академия (1960) Петроград университетін бітірген (1917). 1939 жылдан өмірінің соңына дейін Мәскеу қаласында тұрды. 1939 – 1966 жылы Мәскеу Мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, КСРО ғылым академиясының Палеонтология институтында (1945 – 1966) директорлық қызмет атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері қазба жануарлардың салыстырмалы морфологиясы мен палеоневрологиясына, омыртқасыз жануарлардың нейрогистологиясына арналған. Юрий Александрович Орлов Қазақстан жеріне бірнеше рет палеонтологиялық экспедициялар ұйымдастырып, оларға басшылық жасады. 1928 жылы Павлодар қаласының маңынан аса маңызды “Қаздар қонысы” гиппарион фаунасын тапты. 1929 – 30 жылы сол өңірді зерттеген экспедицияны басқарды. 1936 жылы Бетпақдаладағы Асқазансорда және 1938 жылы Арал өңіріндегі Ақеспеде қазба фаунасын зерттеп, ол жөнінде ғылыми еңбектер жариялады. Орловтың “В мире животных” (1989) атты еңбегінде Есіл, Бетекей, Қызылайғыр, т.б. өзендерде, “Қаздар қонысы” және Шалқартеңіз көлінен табылған қазба жануарлар жөнінде маңызды ғылыми деректер береді. 100-ден аса ғылыми еңбек жазған. “Палеонтология негіздері” атты 15 томдық ғылыми жинақтың (Лениндік сыйлықтың лауреаты, 1967; қайтыс болғаннан кейін) бас редакторы болды. Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Мәскеудегі Палеонтология музейі Орлов есімімен аталады. Дереккөздер
Түтіктістілер

Тутіктістілер – ұрықжолдасты сүтқоректілер тұқымдасы. Tubulidentata отрядының жалғыз тұқымдасы. Қазба қалдықтары Еуразияда плиоценнен, ал Африкада миоценнен белгілі. Тутіктістілердің тіс системасы ерекше құрылған. Күрек тістері, шошақ тісі, жалған азу тістері болғанымен де олар асты ұсатуға қатыспайды. Тек қана цементті, вертикаль түтіктен тұратын нағыз азу тістері қызмет атқарады. Тісінде эмалі болмайды. Түтік тістілердің систематикалық орны белгісіз. Әдетте тұяқтыларға жақын деп болжайды. Биологиялық жағынан мүкі тістілерге жақын. Олар шөлді жерлерді мекендеп, термиттермен қорректенеді. Бұл тұқымдастың бір туысы, оның жалғыз түрі – түтіктіс бар. Дереккөздер
Түтінді газдар

Түтінді газдар – отын жағу кезінде ластағыш заттар шығаратын газдар; атмосфераның ластануының негізгі көзі. Түтінді газдар құрамына көмір қышқыл газы, күкірт газы, азот тотықтары, иіс газы, қаракүйе, шаңдық бөлшектер, радиоактивті элементтер жатады. Қазақстанда түтінді газдармен ластанған аймақтарға ірі өнеркәсіпті қалалар (Қарағанды, Жезқазған, Теміртау, Балқаш, Өскемен, Риддер, Алтай, Павлодар, Екібастұз) мен мұнайлы аудандар (Атырау мен Маңғыстау облыстары) жатады. Дереккөздер
Түтін түзегіштер

Тутін Тузегіштер – атмосфераға араласқанда түтін немесе тұман (аэрозоль) түзетін заттар. Жасыру (бүркеу) үшін ақ түсті және сигналдар беру мақсатында қолданатын әр түсті түтін түзегіштер болады. Олар төрт топқа бөлінеді: #) тозаңданғанда немесе буланғанда ауадағы ылғалмен химиялық әрекеттесіп, тұман түзетін заттар. Оларға күкірт ангидриді, хлорсульфон қышқылы, күкірт қышқылындағы не хлорсульфон қышқылындағы күкірт ангидридінің ерітінділері, сондай-ақ кейбір хлоридтер (TіCl4, ZnCl4, SіCl4) жатады; #) ауадағы оттекпен реакцияласатын түтін түзегіштер, оларға ақ фосфор және соның негізіндегі қоспалар жатады. Ақ фосфор оттекте жанғанда фосфор ангидридін түзеді (ақ бу); #) сұйылмай булану не терм. ыдырау (пиротехникалық қоспа) арқылы түзілетін заттар. Бұларға хлорлы аммоний, ароматты көмірсутектер (нафталин, антрацен, фенантрен, т.б.) және май қатарындағы кейбір көмірсутектер жатады; #) бұл топқа әр түрлі мұнай өнімдері мен көпіршікті пластар жатады. Сигналдық түтін түзегіштерді алу үшін құрамында жанғыш заттар мен тотықтырғыш және түтінге қызыл, сары, жасыл, көк, күлгін түс беретін органик. бояғыш заттары бар пиротех. қоспалар қолданылады. Тутін Тузегіштер әскери істе жасырыну, сигнал беру, т.б. үшін, а. ш-нда өсімдіктерді үсік шалудан және зиянкестерден қорғау үшін кеңінен пайдаланылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Кабаре

Кабаре (франц. cabaret – шағын шарапхана) – ақын, музыкант, актерлер импровизациялық ойын-сауық көрсететін кафелер мен мейрамханалар атауы. Мұнда өмірдің өзекті мәселесіне арналған өлеңдер оқылып, әндер айтылған. Бағдарламаны көрермендермен әзілдесіп, олардың көңілін көтеріп отыратын конферансье жүргізеді. Кабаре 19 ғасырдың 80-жылдары Францияда (негізінен, Парижде) кең таралды. Кабаре сахнасында эстраданың кәсіби артистері де ойын көрсететін. 1908 жылы Мәскеуде “Летучая мышь” және Санкт-Петербургте “Кривое зеркало” кабаресі құрылды. Қазіргі Батыс Еуропа елдерінде кабаре жеңіл, көңіл көтеруден аспайтын эстрадалық бағдарламасы бар мейрамханалар, түнгі клубтар түрінде ұйымдастырылған. Дереккөздер
Баритон

]] Баритон (италянша barіtono) — 1) бас пен тенордың арасындағы дауыс. Лирикалық және драммалық Баритон болып бөлінеді. Операда Баритон дауыспен, көбіне, ақыл-ой тереңдігімен, қаһармандық күш-жігерімен ерекшеленетін басты немесе жетекші партиялар орындалады. Мысалы, Абай (А.Жұбанов, Л.Хамиди, “Абай” операсы), Жалбыр (Е.Брусиловский, “Жалбыр” музыкалық драмасы), Қожағұл (М.Төлебаев, “Біржан — Сара” операсы) партиялары Баритонға арналып жазылған; 2) Виола тектес ішекті аспапты, саксагорн түрлеріне жататын үрлемелі аспапты да Баритон дейді; 3) үрлемелі аспаптардың (мысалы, саксафон Баритон, баритондық гобой, т.б.) түрі. Дереккөздер
Баркарола

]] Баркарола (италянша barcarola, barca — қайық) — алғашында венециялық гондольерлер (гондола қайығын жүргізуші) әні, кейіннен кең тараған музыка жанры. Музыкалық өлшемі 6/8. Музыкалық сүйемелі лирикалық мелодия сазындағы вокалдық (романс) немесе аспаптық (фортепьянолық), күй ырғағы — минорлы болып келеді. 18 ғасырдан бастап Баркарола кәсіби музыка жанры қатарына қосылды. 19 ғасырда кейбір өзгерістерге ұшырады: күй ырғағы — мажорлы, музыкалық өлшемі 8/12, 3/4, т.б. Баркарола Дж.Паизиелло, Ф. Обер, Дж.Россини, Ж.Оффенбах және т.б. операларында қолданылды. Камералық-вокалдық музыка жанры бойынша Ф. Шуберттің (“Баркарола”, “Балықшының махаббат бақыты”), М.И. Глинканың (“Көгілдірлер ұйықтады”) шығармаларында кездеседі. Ф.Шопеннің, П.И.Чайковскийдің, С.В.Рахманиновтың фортепьяно үшін жазған Баркаролары бар. Дереккөздер
Жертаса

Окоп немесе Жертаса – атыс позициясы ретінде немесе зақымдау құралдарынан жеке жауынгерлер мен бөлімшені қалқалайтын қарапайым баспана ретінде қолданылатын қазылған орын. Оның атысқа (бір адамдық, бөлімшелік), пулеметке, зеңбірекке, минометке, танкіге арналған түрлері болады. .]] Ашық ордан (траншея), үйіндіден, атқыштарға арналған ұядан немесе қару (зеңбірек, пулемет, т.б.) орналастыратын алаңшадан тұрады. Окоптың қабырғалары құламау үшін шыммен, шыбықпен, тақтаймен, топырақ салынған қаппен бекітіледі. Батпақты немесе таулы (қатты жынысты) жерлерде үйінді окоп, қары қалың жерлерде қардан үйілген окоп жасайды. Кейбір окоптар бүркемеленеді. Окоп ұрыстың барлық түрлерінде, әсіресе, қорғаныста кең қолданылады. Окопты әскерлердің өзі қысқа мерзімде, көп жағдайда жау оғының астында қазып алады. Қазіргі жағдайда қорғаныста окопты қазу үшін арнаулы қопарғыш миналар, жер қазғыш машиналар, бульдозерлік жабдықтар пайдаланылады. .]] Ішкі сілтемелер * Aтыс позициясы * Әскер Сыртқы сілтемелер * [http://www.vvmvd.kz/kaz/education/Pages/kafedra1kz.aspx Әскери тактика] Суреттер .]] .]] Дереккөздер
Баркали үстірті

]] Баркали үстірті, Австралия құрлығының солтүстігінде, солтүстігін-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 800 км-ге созылып жатыр. Карпентария шығанағына қарай аласарып (500 — 200 м) шығанақтың жағалық жазығына ұласып кетеді. Құрлықтың ортасына қарай қыратты келеді. Жер бедері шатқалдармен, кең аңғарлармен тілімденген. Үстірт беті әктасты тау жыныстарынан түзілгендіктен бетінде карсты үңгірлер, шұңғымалар көп кездеседі. Баркали үстірті экваторлық белдеуде жатқанмен жылдық жауын-шашын мөлш. 500 — 700 мм-ден аспайды. Өзен өте сирек. Үстірттен ағып шыққан өзендер (Николсон, Лайкхерт) Карпентария шығанағына құяды. Олардың барлығы дерлік жазда тартылып қалады. Жер бедеріне эвкалипт ағаштары, астық тұқымдас шөптесіндер аралас өскен саванна тән. Сілтеме Қазақ Энциклопедиясы
Маргарита Васильевна Бессчетнова

Маргарита Васильевна Бессчетнова (5 тамыз 1925 жылы, қазіргі Ресей, Самара облысы, Красный Яр селосында туған) – ботаник, биология ғылымының докторы (1976 жылы). Қазақ Педагогикалық Институтты (1955 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті) бітірген. 1957 жылдан Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының қазіргі Бас ботаника бағында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері қолданбалы ботаника саласына арналған. Қазақстанда және ТМД елдерінде өсіруге жерсіндірілген раушан гүлінің 15 жаңа түрін шығарды. Бессчетнованың 13 өнертабысы бар. Дереккөздер
Оңтүстік мұнайгаз

.]]“Оңтүстік мұнайгаз” – 1985 – 96 жылы Құмкөл кенішінде мұнай өндірумен айналысқан мемлекеттік акционерлік қоғам. Меншік нысаны – араласқан Оңтүстік-Торғай мұнай және газ кеніштерін игеру мен барлау бастапқы кезеңде республиканың күшімен және қаражатымен жүзеге асырылды. 1985 – 93 жылы Құмкөлді игеруге 6 млрд. теңге жұмсалды. АҚ құрамында 13 технологиялық және қызмет көрсетуші бөлімше жұмыс істеді, 21 топтық қондырғы іске қосылды, 371 ұңғыма пайдалануға берілді. Кәсіпорындар сатылар қарсаңында 10 млн. т мұнай өндірілді. Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның басқа мұнай және газ кеніштерін барлауға, игеруге және кейіннен өнім өндіруге “Құмкөл-Лукойл”, “ҚазГермұнай”, “ТұранПетролиум”, “ҚуатАтоммұнай” бірлескен кәсіпорындары тартылды. 1996 жылы ҚР Үкіметі “ОМ-ды” Канаданың “Харрикейн Хайдрокарбондз ЛТД” компаниясына сатты. Сатып алу-сату шарты бойынша жай дауыс беретін акциялардың 89,5%-ы Канада компаниясына тиесілі, қалған 10,5%-ы АҚ қызметкерлерінің үлесінде. Кәсіпорынның жаңа атауы – “Харрикейн – Құмкөл Мұнай” АҚ. Сілтемелер * Мұнай * Құмкөл * Газ Дереккөздер
Калимантан

Калимантан немесе Борнео — Үлкен Зонд аралдары құрамында, Малай топаралындағы ең үлкен арал. Аумағы 734 мың км². Аралдың басым бөлігі (540 мың км²) Индонезия иелігінде, қалған бөлігінде Малайзияның провинциялары және Бруней мемлекеті орналасқан. Географиясы Калимантан аралы Оңтүстік Қытай, Сулу, Сулавеси, Ява теңіздерімен қоршалған. Теңіздерден Каримата және Макасар бұғаздары бөліп тұрады. Аралдың жағасы, негізінен, жалпақ, батпақты келген. Геологиялық құрылымы жөнінен Калимантанның Солтүстік-батыс бөлігі мезозойға дейінгі Зонд платформасына, Оңтүстік мен шығысы мезозойлық және альпілік қатпарлы өңірге жатады. Жері, негізінен, таулы. Орталық мен Солтүстік-шығысында жақпар тасты жоталар мен таулы қыраттар орын алған. Аралдың ең биік жері де (Кинабалу тауы, абсалют биіктігі 4101 м) осында орналасқан. Оңтүстік мен батысында төбелі жазықтар мен батпақты ойпаттар басым. Климаты экваторлық және субэкваторлық. Жағалауындағы жылдық орташа температура 25 – 27 0 С, таулы өңірде біршама салқын. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері таулы аймақтарда 5000 мм, жазық өңірлерде 2000 – 3000 мм. Ірі және суға мол өзендері: Капуас, Барито, Махакам. Күлгін латеритті топырақ басым. Флорасы мен фаунасы Калимантан аралының басым көпшілік бөлігін (3/4 бөлігін) мәңгі жасыл орман көмкерген. Өсімдіктің 11 мыңға жуық түрі кездеседі. Аралда биологиялық резерваттар көп. Жануарлардан піл, ірі маймылдар (орангутан, гиббон), аю (салм. 65 кг ең кішкентай малай аюы – бируан тіршілік етеді), керік, жабайы өгіз, т.б. кездеседі; құстың 600-ден астам түрі мекендейді. Экономикасы Арал тұрғындарының негізгі кәсіпшілік ететін дақылдары: күріш, гевея, копра, кокос пальмасы, каучук ағашы. Жағалауларында балық аулау кәсіпшілігі дамыған. Калимантан аралында мұнай мен газдың кен орны мол. Ірі қалалары: Понтианак, Банджармасин, Самаринда (Индонезия), Кучинг (Малайзия), Бандар-Сери-Бегаван (Бруней). Сілтемелер * [http://www.mongabay.com/borneo.html Environmental Profile of Borneo] – Background on Borneo, including natural and social history, deforestation statistics, and conservation news.
Камен қалашығы

Камен қалашығы – Қара теңіздің солтүстігінде сақталған сақтардың көрнекті ескерткіштерінің бірі. Аса маңызды сауда, қолөнер орт. (б.з.б. 5 – 3 ғасырлар) болған. Украинаның Запорожье облысындағы қазіргі Никополь қаласы маңында, Днепрдің сол жағасында орналасқан. Алғаш рет 1594 жылы неміс саяхатшысы Эрих Лясота көріп, қысқаша сипаттама берген. 19 ғасырдан бастап Камен қаласының сыртқы пішінін суреттейтін жазба деректер көбейді. 1899 – 1900 жылы Д.Я. Сердюков, 1929 жылы Ф.Н. Киранов алғашқы шағын қазбаларды жүргізді. 1937 – 50 жылдары жүргізілген Б.Н. Граковтың негізгі қазбалары ғылымға үлкен жаңалықтар мен құнды деректер әкелді. Қала орнында бастапқыда көне дәуірдің шағын қоныстары, б.з.б. 5 ғасыр соңына қарай алғашқы сақ қабаты қалыптасқан. Бұл қаланың іргетасы қаланған уақыты болса, б.з.б. 4 – 3 ғасырлар – оның гүлденген кезі. Шығыстан келген сармат тайпалары үлкен қатер төндіргендіктен, қала тұрғындары олардан ұзақ уақыт қорғануына тура келді. Б.з.б. 3 ғасырда қала тіршілігі тоқтап, аздаған тұрғындар қалған. Мұнда адамдар б.з. 3 ғ-ына дейін мекендеді, бірақ қала тіршілігі қайта жанданған жоқ. Сақтардан кейін қаланың орнында басқа тарихи кезеңдердің түрлі қоныстары бой көтеріп отырды. Арнаулы зерттеулер жүргізілмесе де, Алтын Орда теңгелері мен басқалай заттардың табылуы орта ғасырларда мұнда қыпшақтар мекендегенін көрсетеді. Камен қалашығы сақ дәуірінде саяси-экономикалық тұрғыдан аса маңызды қала орт. қызметін атқарды. Оның алып жатқан жер көлемінің өзі 12 км². Солтүстік және батыс жақтан қала сумен шектелсе, дала жағынан күшті жалдармен, әрі орлармен қоршалған. Сақ ақсүйектері тұрған акрополь Оңтүстік-батыс бұрышта, қалған бөлігін “кучугурлар” деп аталатын қарапайым халық тұрған орамдар алып жатыр. Бір қызықты жайт, қорғаныс жалдары мен қаланың үйлеріне дейінгі аралықта жалпақтығы 700 – 1000 м бос жер қалдырылған. Граков мұны екі себеппен түсіндіреді. Біріншіден, шапқыншылық кезінде осы алаңқайға қала тұрғындары малдарын ұстаған. Екіншіден, қоршаған жау сырттан жандырғыш оқпен атқылағанда, өрттен сақтану үшін үйлерді әдейі алысырақ салып отырған. Далалықтардың жауынгерлік өнерін ескеретін болсақ, бұл екі пікір де ақылға сияды. Акропольде сақ қоғамының бай өкілдері тұрғанын табылған сәндік заттар, сырттан келетін тауарлардың шоғырлануы көрсетеді. Мұндағы тастан салынған үй құрылыстары да неғұрлым үлкен әрі қорғаныс мақсатында қолданылған. Қарапайым тұрғындар жеркепелер мен ағаш тіреулі үйлерде тұрған. Мұндағы заттар – ең алдымен күнделікті тұрмыс қажеттері. Көптеп табылған қыш ыдыстар қолдан жасалған және толығымен сақ қышының ерекшеліктеріне сәйкеседі. Ұсталық, тері илеу, ағаш өңдеу, тоқымашылық кәсіптерінің жоғары дамығанын көрсететін көптеген заттай деректер бар. Қала өмірінде сауда айналымы, әсіресе, грек әлемімен арадағы сауда қатынастары үлкен орын алған. Тұрғындардың негізгі күнкөрісі мал шаруашылығы мен егіншілік болған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Каменск-Уральское

Каменск-Уральское — Қостанай облысы Меңдіқара ауданы, Соснов ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Боровской ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км-дей жерде, қарағайлы-қайыңды орман арасында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың халық саны 1190 адам (575 ер адам және 615 әйел адам), 2009 жылға сәйкес, ауылда 852 адам (404 ер адам, 448 әйел адамдар) тұрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы осы маңайдағы тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңде қаланды. 1996 жылға дейін өзімен аттас астық кеңшарының және ауылдық кеңестің орталық болып келді. 1997 жылдан кеңшар негізінде өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Каменск-Уральскоеде сауда орталығы, орта мектеп, клуб, балабақша, медициналық орталық бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Калифорния ағысы

Калифорния ағысы – Тынық мұхиттың Солтүстік-шығыс бөлігіндегі суық ағыс, Солтүстік Тынық мұхиты ағысының Оңтүстік тармағы. Солтүсіктен оңтүстікке қарай Калифорния түбегін бойлай бағытталған. Оңтүстікте ағыс Солтүстік Пассат ағысына айналады. Ені 550 – 650 км, жылд. сағатына 0,9 – 1 км. Суының орташа температурасы ақпанда солтүстігінде 12С, оңтүстігінде 26 0 С-қа дейін өзгереді. Тұздылығы солтүстігінде 33 – 35‰. Ағыс өте күрделі, жекелеген бөліктерінде өте күшті иірімдер мен қарсы ағыстар пайда болады. Калифорния ағысы өтетін өңірдегі су массасының биол. өнімд. жоғары болуымен ерекшеленеді. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 4 – том
Азот бактериясы

Азот бактериясы — атмосферадағы азотты биологиялық жолмен топыраққа қайта сіңдіретін микроорганизмдердің бір тобы. Бұларды алғаш рет француз ғалымдары 1882 жылы М.Жоден, 1885 жылы М.Бертло анықтаған. 1893 жылы орыс ғалымы С.Н.Виноградский азот сіңіруші микроорганизмді таза күйінде бөліп алған, ал 1901 жылы Голландия ғалымы М.Бейеринк аэробты бактерияларды тапқан. Азот бактериясы 2 үлкен топқа бөлінеді: жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің тамырында түйнек түзетіндер (қ. Симбиоз); топырақта бос күйінде кездесетіндер. Қазіргі кезде соңғысының 30-дан астам түрі белгілі. Азот бактериясының пішіні таяқша тәрізді, ұзындығы 2-3 мкм, диам. 4-6 мкм. Сырты қабықшамен қоршалған. Кейде бұлардың сыртында қатты қалың қабығы (циста) болады. Азот бактериясының көпшілігі аэробты, яғни ауа бар жерде тіршілік етеді. Аммоний тұздарын, нитриттерді, нитраттарды, амин қышқылдарын қорек етеді. Ауадағы азотты бойына сіңіріп, оны өсімдік тамырларына қажет қосылыстарға айналдырады да, әртүрлі витаминдер, ауксиндер бөліп шығарып, өсімдіктің өсуін жақсартады. Азот бактерияның арасында спора түзетін бактериялар, яғни анаэробтылары да кездеседі. Олардың ұзындығы 1,5-8 мкм. Бұлардың белсенділігі аэробты бактериялармен салыстырғанда төмендеу болады. Ауадағы молекула азоттың басқа химиялық элементтермен әрекеттесуі азот бактериясының клеткаларында ғана жүреді. Өсімдіктердің азотқа тапшылығын табиғи жолмен қамтамасыз ету үшін азот бактериясынан түрлі тыңайтқыштар алынады. Осы тыңайтқыштармен өсімдіктер тұқымын, ағаш қалемшелерін дәрілейді. Соның нәтижесінде өсімдіктердің өсуі жылдамдап, өнімділігі артады. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Камералық ансамбль

Камералық ансамбль – камералық музыканы орындайтын шағын шығармашылық ұжым. Кейде аспаптық орындаушыларға, әншілерге арнап жазылған музыкалық шығарманы да “Камералық ансамбль” деп айтады; қ. Ансамбль. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Калифорния аңғары

Калифорния аңғары, Үлкен Калифорния аңғары – Солтүстік Американың Кордильер белдеуінде орналасқан ойпат. Калифорния аңғары шығысында Сьерра-Невадамен, батысында жағалаулық жоталармен шектелген. Ұзындығы 800 км, абсалют биіктігі 80 – 160 м. Жер қыртысы шөгінді жыныстардың қалың қабатымен толыққан тектоник. иіндіні құрайды. Ойпат мұнай кеніне бай. Негізгі өзендері: Сакраменто (солтүстігінде) және Сан-Хоакин (оңтүстігінде). Климаты субтропиктік, жазы жылы әрі құрғақ. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері оңтүстігінде 150 мм, солтүстігінде 1000 мм-ге жуық. Ландшафтысы субтропиктік дала және шөлейттен тұрады. Калифорния аңғары жақсы игерілген. Мұнда суару-суландыру каналдары көптеп тартылған. Жеміс-жидек, жүзім ш. қалыптасқан. Ірі қалалары: Сакраменто, Стоктон, Фресно. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Камералық оркестр

Камертон (нем. Kammerton) – музыкалық аспаптардың (пианино, скрипка, гобой, қобыз, сыбызғы, шертер, жетіген, т.б.) құлақ бұрауын келтіру үшін пайдаланатын құрал. Ол тұрақты музыкалық дыбысқа (1-октаваның “ля” нотасына) негізделген. Әншілер, хор дирижерлері кейде 2-октаваның “до” нотасына лайықталған түрін де қолданады. Хроматикалық камертон да кездеседі. 1936 жылы 1 қаңтардан бастап дыбыстың тербелу жиілігі 440 Гц түрінде қолданудың жалпы үлгісі бекітілген. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Калифорния шығанағы

Калифорния шығанағы – Тынық мұхиттың Солтүстік-шығысында, Солтүстік Американың батыс жағалауындағы шығанақ. Аумағы 180 мың шаршы киллометр, ұзындығы 1240 км, енді жері 220 км, орташа тереңдігі 818 метр, ең терең жері 3292 метр. Шығанақта ұсақ аралдар көптеп кездеседі, ірілері – Тубурон, Анхельде-ла-Гуарда. Колорадо өзені шығанаққа солтүстігінен ағып келеді. Суының толқуы жарты тәуліктік (көтерілуі 2,9 м). Климаты субтропиктік. Суының температурасы қыс айларында Солтүстік-батысында 15 0 С-тан Оңтүстік-шығысында 21 0 С-қа дейін, жаз айларында 28 0 С. Тұздылығы 33 – 35,5‰. Балық аулау (тунец, камбала, скумбрия, т.б.) кәсіпшілігі жақсы дамыған. Портты қаласы – Гуаймас (Мексика).
Орман заңнамасы

Орман заңнамасы– орман-тоғайды сақтау, қорғау және пайдаланудан туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілер кешені. Орман заңнамасы орман-тоғайды күзетудің, қорғаудың, молықтырудың, экологиялық және ресурстық әлеуетін көтерудің, ұтымды пайдаланудың негіздері мен тәртібін белгілейді. Орман заңнамасы орманның климатты реттейтін, шипалы орта түзу, егіс-топырақ қорғау, су сақтау және санитарлы-гигиеналық маңызын мойындау; орманды аумақтарды ұлғайту, биологияның әр алуандылығын сақтау; орман қорын күзету, қорғау, пайдалану, молықтыру және өсіру саласын мемлекеттік реттеу мен бақылау; орман ресурстарын ақылы пайдалану; халықтық және қоғамдық бірлестіктердің орман қорын қорғау мен сақтауға қатысуы, т.б. қағидаларына негізделеді. Қазақстан Республиканың Орман заңнамасы негізінен Конституцияға сәйкестендірілген Орман кодексінен және өзге де осы саланың жекелеген мәселелерін реттейтін нормативтік құқықтық актілерден тұрады (мыс., Қазақстан РеспубликасыҮкіметінің, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министірі орман шаруашылығы және аңшылық кодексінің актілері). Ал Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттарда Қазақстан Республиканың Орман кодексіндегіден өзгеше ережелер белгіленсе, онда халықараралық шарт ережелері қолданылады. Дереккөздер
Айша Оспанбекова

‘’’Айша Оспанбекова’’’ (1937 ж.туған) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1967). Бастауыш білім алған соң еңбек жолын бастады, Ленин атындағы ұжымшарда, соңынан Красный Восток ұжымшарында сауыншы болып істеді. Ауылдық кеңестің (1967 – 75), облыстық кеңестің (1963) депутаты болып сайланды. Бірнеше медальмен марапатталған. республикалық. дәрежедегі дербес зейнеткер (1982)." Дереккөздер
Каллиграфия

Каллиграфия (грек. kallіgraphіa – көркем жазу) – көркем әрі анық жазу өнері. Каллиграфия тарихы қаріп және жазу құралдары, стилистика өнері дамуы тарихымен тығыз байланысты. Каллиграфия оқуға қолайлы ғана емес, сонымен қатар хатқа графикалық эмоционалды-бейнелі ұғым беру мақсатын көздейді. Каллиграфия стилі қашықтан оқуға мүмкіндік беретін таңбаларының анық болуына, шапшаң жазылатын курсивке немесе оқуға қиын, бірақ сәнді өрнекке бейім болып келеді. Ислам елдерінде каллиграфия жоғары бағаланды. Ірі каллиграфтар “насхи” қарпінің шеберлері арасында ибн Мукла (10 ғасыр). ибн Бавваб (11 ғасыр), Сұлтан Әли Мешхеди (15 ғасыр, “насталик” қарпінің шебері) және басқалар болды (қ. Хұснихат), Еуропада грек және латын жазуларының классик. үлгісі біздің заманымызға дейінгі дәуірде жасалды. Ал орыс жерінде каллиграфияның тамаша үлгілері 11 ғасырда басталды. Кітап басу ісінің және машинамен жазудың өрістеуіне байланысты каллиграфияның қолданылуы азайды, ол, негізінен, бастауыш мектепте пән ретінде оқытылды. каллиграфия кітапты көркемдеу, плакаттар жасау, графика, т.б. салаларда қолданылады. Қазіргі кезде де мектеп оқушыларынан каллиграфия принциптерін сақтау талап етіледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том Ішкі сілтемелер * Көркем жазу
Барлау

]] Барлау, әскери істе — қарсыласушы немесе қарсылас болуы ықтимал жеке ел мен мемлекеттер коалицияларының әскери-саяси жағдайы, қарулы күштері мен экономикалық қуаты, әскери құрамдарының орналасуы және алға қойған мақсаттары жөнінде мәліметтер жинауға және зерттеуге бағытталған әскери әрекеттердің бір түрі. Барлау барлық дәрежедегі әскери басқармалар мен штабтар тарапынан жүргізіледі және көлемі, мақсаты мен міндеттері бойынша стратегиялық, шұғыл және тактикалық, ал бұл іске тартылатын күштердің, олардың әрекеті мен міндеттерінің ерекшеліктеріне қарай құрлықтағы, әуедегі, теңіздегі, ғарыштық және арнаулы болып бөлінеді. Атқарылатын міндеттердің, барлау күштері мен құралдарының, сондай-ақ қарсылас жақтың мәлімет көздерінің өзіндік сипаты мен ерекшеліктеріне байланысты агенттік, әскери (тактикалық), радиолық, радиотехника, артиллериялық, инжинериялық, радиациялық, химиялық, биологиялық, т.б. түрлері де бар. Әскери Теңіз Флотында кемелік және гидроакустикалық Барлау түрлері жүргізіледі. Әскерді жер, су, ауа-райы ерекшеліктері жайлы, т.б. нақты мәліметтермен қамтамасыз ету үшін топогеодезиялық, гидрометеорологиялық, техникалық, тылдық және мед. Барлаулар ұйымдастырылады. Барлау мәліметтері әскери күштердің жауынгерлік әрекеттері, бақылау, фотоға түсіру, радиоэлектронды құралдарды анықтау, сәуле ұстау, іздеу, тосқауылдау, тұтқындардан жауап алу, қарсылыстардан қолға түсірілген қару-жарақтар мен техникаларды, құжаттарды зерттеу, жергілікті тұрғындарға сұрау салу, т.б. арқылы алынады. *Стратегиялық Барлау жоғарғы әскери басшылық тарапынан ұйымдастырылады және әр қилы әскери қимылдар барысында ықтимал қарсыластардың Қарулы күштерінің құрамын, жай-күйін және орналасуын анықтау, жаудың соғыс сипаты мен тәсілдерін, ұрыс жүргізу жоспарларын, әскери-экон. потенциалын, қарулануы мен әскери-техникалық, әсіресе, жаппай қырып-жоятын қару түрлерінің даму келешегін, соғысқа тікелей дайындығын, т.б. айқындау мақсатында үздіксіз жүргізіліп отырады. Басты назар қарсыластардың стратегиялық ядр. қарулары шоғырын, олардың соққы беруге әзірлік дәрежелерін дер кезінде анықтауға, шабуыл дайындығына кірісу уақытын алдын ала білуге аударылады. Шұғыл Барлау нақты іс-қимылдар дайындауға, оны өткізуге қажетті мәліметтер алу үшін бірлестіктер штабтары мен әскери басшылық тарапынан ұйымдастырылады. *Тактикалық Барлау ұрысқа дайындықты ойдағыдай жүргізуге қажетті мәліметтер алу үшін құрама, бөлімдер мен бөлімше командирлері, штабтары, Қарулы күштердің барлық түрлеріндегі әскер, арнаулы әскер және құрамалар мен бөлімдер бастықтары тарапынан ұйымдастырылады. Әскери барлау (Военная разведка) — қарсыластың немесе ықтимал қарсыластың қарулы күштері туралы, мемлекеттің экономикалық, моральдық-саяси жағдайы туралы мәліметтер алу және зерттеу мақсатында жүргізілетін іс-шаралар жиынтыгы. Әскери барлау стратегиялық, оперативтік және тактикалық болып үш түрге бөлінеді. Олар өзара тығыз байланысты және бірін-бірі толықтырып отырады. Әскери барлауды әскер (әскери барлау) күштері мен құралдары, арнайы органдар (агентуралық барлау) жүргізеді. Дереккөздер it:Intelligence
Әлкен Оспанов ауылы

Әлкен Оспанов ауылы (2005 жылға дейін – Амангелді) — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Қазыбек би ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км жерде орналасқан. Халқы Тарихы 1966 жылы құрылған Жетісай мақта кеңшарының бөлімшесі болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылған. Ауыл "Амангелді" ауылы аталып келді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Калориметрия

Калориметрия – әр түрлі физикалық, химиялық және биологиялық процестермен қабаттаса жүретін жылулық әсерлерді (жылу мөлшерін) өлшеу әдістерінің жиынтығы. Калориметриялық өлшеулерді жүргізуге арналған приборларды калориметрлер деп атайды. Калориметрлердің құралымдары өлшеудің шарты мен талап етілетін дәлдігіне байланысты анықталады. 400 К және одан да жоғары температурада жүргізілетін калориметриялық өлшеулер жоғары температуралы калориметрия деп, ал сұйық азоттың, сутектің және гелийдің аймағында (77K және одан да төмен) жүргізілетін калориметриялық өлшеулер төмен температуралы калориметрия деп аталады. Калориметриялық өлшеудің нәтижелері жылу техникасында, металлургияда, химиялық технологияда кеңінен қолданылады. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 4 – том
Калорифер

Калорифер (лат. calor – жылу, fero – беремін) – ауамен жылыту, желдету жүйелері мен кептіргіш қондырғылардағы ауа қыздыратын аспап. Пайдаланатын жылу тасығыштарына байланысты калориферлер булы, сулы және оттық болып бөлінеді. Калорифердің жылу шығару қабілетін арттыру үшін бұлар, әдетте, қырланған болат құбырдан жасалады. Қырларының түріне қарай калориферлер пластинкалы, спиральді-ленталы және сым қырлы болып бөлінеді. Алғашқысында құбырға жұқа пластинкалар кигізіледі, екіншісінде таспа оралады, ал соңғысында сым оралады. Спираль орамды және пластинкалы калорифер тиімдірек. Сонымен қатар электрлі және отты-ауалы калориферлер қолданылады. Дереккөздер
Айнабек Мыңжасарұлы Оспанов

{{Ambox }} ‘’’Айнабек Оспанов Мыңжасарұлы’’’ (3.12.1956 ж.туған, Түлкібас ауданы Сарытөр ауылы ) – суретші. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. ҚР-ның Мәдениет қайраткері. Шымкент педогогткалық институтын бітірген (1978). Қазақ химия технологиялық институты жанындағы «Эктаунг бизнес» мектебін бітірген (1993). 1978 – 82 ж. Алғабас ауданында мұғалім, 1982 – 89 ж. Қазақстан көркемсурет қорында суретші, бас суретші, директор. Түркістан облысы суретшілер одағының басқарма төрағасы болып төрт мерзімге сайланған. 1981 жылдан шығарм. жұмыспен айналысады. Бүкілодақтық және республикалық. көрмелерге қатысқан. КСРО Суретшілер одағының VІІІ съезінің (1992), Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының XІІ, XІІІ, XІV, XV съездерінің делегаты. Ливия, Польша, Венгрия, Германия елдерінде жеке көрмелері өтті. Тараз, Шымкент, Қызылорда, Байқоңыр, Ақтау қалаларында бірқатар ескерткіштер мен монументті мозайкалық шығармаларға жетекшілік еткен. «Қазақ елі», «Тарихнама» және «Қазығұрттың басында кеме қалған» картиналар жобасының авторы және ұйымдастырушы. Дереккөздер
Калька

Калька ( – көшірме) — өзге тілдегі сөз тіркесі мен жай сөйлемнің құрылымдық-мағыналық негізділігін ана тіліндегі төл тәсілдер арқылы дәлме-дәл көшіріп алу. Тілдің негізді бірліктеріне туынды сөздер, сөз тіркестері және жай сөйлемнің кейбір түрлері жатады. Әрбір шет тілдік негіздегі бірліктерін аударушы тілдің төл тәсілдерімен көшіріп суреттеу ерекшеліктеріне сәйкес қазіргі қазақ тіліндегі калька негізінен 6 түрлі болады. Түрлері #шет тілдік туынды сөздің сөзжасамдық негізділігін көшіріп алатын сөзжасамдық калькалар (народник – халықшыл, рукопись – қолжазба); #өз үлгісіндегі (шет тілдік туынды сөздер, сөз тіркестері) синтаксистік байланыстың типтері мен мағынамен және аударушы тілдің лексикалық-грамматикалық ерекшеліктерімен дәлелденген, сол синтаксистік байланыс типтері негізінде жасалған сөз тіркесі ретінде синтаксистік калька (взаимозависимость – өзара тәуелділік, приходить к выводу – қорытындыға келу); #өз үлгісіндегі, яғни шет тілдік тұрлаулы мүшелері қиысып тұратын жай сөйлемнің лексикалық-грамматикалық құрылысын толығымен көшіре алатын сөйлем ретіндегі синтаксистік калька (нельзя дважды войти в одну и ту же реку – бір өзенге екі түсуге болмайды); #шет тілдік фразеологиялық бірліктер құрамындағы ең маңызды құрамдас бөліктерінен бастап, сол бірліктердің тұтас мағынасын дәлме-дәл көшіре алатын фразеологиялық калькалар (зерно истины – ақиқаттың дәні, увидеть свет – жарық көру); #өз үлгісіндегі құрамдас бөліктер арқылы берілетін астарлы бейнелеушілік пен әсерлі мәнерлік суреттейтін калькатроп (застой мысли (метафора) – ойдың тоқырауы, открытая вражда (эпитет) – ашық дұшпандық); #шет тілдік сөздің ауыспалы мағынасына ие болатын семантикалық калька (ключ – кілт, ступень – саты). Сөзжасамдық, синтаксистік және фразеологиялық калькалар өз үлгілеріндегі құрамдас бөліктерді жартылай көшірсе, жартылай калькалар деп аталады (теоретико-познавательный – теориялық-танымдық). Калькалар аударушы тілде сөйлейтіндердің шет тілдерден тікелей алынған кірме сөздердің саны кенет көбеюіне қарсылығы ретінде пайда болады. Тіл білімінде Калькалар лексикология, морфология, синтаксис және фразеология салаларының шеңберінде зерттеледі. Семантикалық Калька Семантикалық Калька-кірме тілдің сөзінде шет тілдік сөз-эквивалентпен ұксас жаңа мәннің пайда болуы. Сөзжасамдық Калька Сөзжасамдық Калька -шетелден енген сөздердің морфемалық аудармасы. Калькалау Калькалау - басқа тілдің немесе тілдердің лексикалық-семантикалық және лексикалық-синтаксистік үлгісін пайдалану жолымен жаңа сөздер жасау немесе тілге синтаксистік құрылымның жаңа тәсілдерін енгізіп, оларды сол тілдің морфемаларымен толтыру. Дереккөздер Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Әлкен Оспанов

Әлкен Оспанов (1901, Түркістан облысы Шаян ауданы Қосақжар ауылы – 1959, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (1957), КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958). 1931 – 40 ж. Өзбекстанның Бұхара облысы Кермук аудандағы Жыңғылды кеңшарында директор болып істеді. 1942 – 44 ж. Кеңес Армиясы қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. Туған ауылына оралған соң, 1944 – 51 ж. «Қазақстанның 20 жылдығы» атындағы ұжымшар төрағасы, 1951 – 59 ж. Амангелді ұжымшарының төрағасы болды. «1941 – 45 ж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «1941 – 45 ж. Ұлы Отан соғысындағы жанқиярлық еңбегі үшін» медальдарымен, Бүкілодақтық ауыл шаруашылық жетістіктері көрмесінің медалімен марапатталған. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Құрама садақ

Құрама садақ — әр түрлі материалдардан жасалған садақ түрі. Көшпелілер ат үстінен атуға ыңғайлы болу үшін әр түрлі жеңіл және қысқа материалдарды (ағаш, сүйек, мүйіз) қолданған. “ұұн-түркі” садақтарын жетілдіру барысында 13 ғасырда түркі-моңғолдарда бес бөліктен тұратын құрама садақ пайда болып, басқа халықтарға кеңінен тарады. Қазақ садағы да осы үлгіде жасалып, ұзындығы 100 — 120 см аралығында болды. Ол ағаштан жасалып, басына берік болуы үшін сүйек, серпінді болуы үшін иініне мүйіз, тарамыс салынған. Кеуіп кетпес үшін сыртын қайың қабығымен немесе терімен қаптап, қосылған тұстары ажырап кетпеу үшін сыртынан тарамыспен буылған. Әр түрлі материалдар Құрама садақтың салмағын жеңілдетеді, әрі беріктігі мен серпінін арттыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер