kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мақтаарал газеті

Мақтаарал газеті - аудандық газет. 1931 жылы Әділбай Омаровтың басқаруымен «Мақташылар үні» атауымен шыққан. Кейіннен «Социалистік Мақтаарал» аталып, 1950 жылы Ильич аудандық газеті ретінде «Мақташы» – «Хлопкороб» болып шыға бастады. 1954–58 жылы ғалым, жазушы Көбей Сейдеханов редактор болды. 1962 жылғы аумақтық басқару жүйесіндегі өзгерістерге байланысты біршама үзілістен кейін 1965 жылы Мақтаарал ауданы құрылғалы бері қазіргі атауымен шығып келеді. Сілтемелер Тағы қараңыз * Мақтаарал ауданы
Ыстықкөл уезі

Ыстықкөл уезі — Ресей империясы құрамында болған әкімшілік-аумақтық бөлініс. Қазақ даласын басқару үшін Ресей үкіметі шығарған уақытша ережеге сәйкес 1867 ж. Жетісу облысының құрамында құрылған. Ыстықкөл уезі оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағында Қытаймен шектесіп, батысында Ыстықкөл және Тоқмақ уездерінің аралығын алып жатты. Уезд орталығы – Қарақол қаласы. Аумағы 47277 м2, халқы 93,8 мың адам болды. Уезде қырғыздар, қазақтар, орыстар, қалмақтар, татарлар, өзбектер тұрды. Жергілікті халық негізінен мал шаруашылығымен айналысты. 1870 жылғы деректер бойынша Ыстықкөл уезінде 4399 түйе, 74178 жылқы, 13010 сиыр, 231410 қой мен ешкі болған. Орыстар балық аулау, бал арасын өсіруді кәсіп етті. Ыстықкөл уезі Шығыс Түркістан мен Құлжа арасындағы саудада маңызды рөл атқарды. Пайдаланылған cілтемелер Әдебиет * Брокгауз Ф.А., Ефрон И.А., Энциклопедический словарь, т. 25, СПб., 1891.
Тотығу дәрежесі

Тотығу дәрежесі, тотығу саны – химиялық қосылысты ион түрінде болады деп шартты түрде қарастырғанда әр атомда болатын шартты зарядтың сан шамасы. Бұл ұғым молекуладағы атомдардың күйін сипаттау үшін қолданылады. Кез келген қосылысты ионды қосылыс деп қарастыруға болмайтындықтан, Тотығу дәрежесі шартты түрде алынады. Тотығу дәрежесінің оң мәні (+) берген электрон санын, ал теріс мәні (-) қосып алған электрон санын көрсетеді. Элементтердің тотығу дәрежесін белгілегенде алдымен таңбасы, содан соң сандық мәні жазылады. Мысалы, Mn+7, S+6, S-2, Cl+5, O-2, H+1, т.с.с. Химияда тотығу дәрежесі ұғымы тотығу-тотықсыздану реакцияларының теңдеулерін, бейорганикалық қосылыстардың классификациясын құруда, т.б. пайдаланылады. Тотығу дәрежесінің мәні валенттілікке сәйкес келе бермейді. Мысалы, метандағы (СН4) көміртектің тотығу дәрежесі– 4, метил спиртінде (СН3ОН) – 2, құ-мырсқа альдегидінде (НСНО) – 0, бірақ іс жүзінде жоғарыда аталған қосылыстардың барлығында да көміртек атомы 4 валентті болады. Тотығу дәрежесі ұғымын тотығу-тотықсыздану реакцияларын теңестіру үшін кеңінен қолданады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 8 том.
Орал (газет)

“Орал” – газет. 1907 жылдың 4 қаңтар – 27 сәуір аралығында Орынборда татар тілінде жарық көрген. Барлығы 31 саны шықты. Редакторы Хусайн Ямашев болды. Газет большевиктік бағыт ұстанып, әлеуметтік-саяси мәселелерді көтерді. Ресей өкіметіне “Ашық хат” жариялады. Онда қазақ еңбекшілерінің атамекенінен көшіріліп, құнарлы жерлерінен айырылып жатқанын жазып, Екінші Мемлекеттік Думадан жер мәселесін әділ шешуді талап етті. Орал газеті Түрі: аптасына шағарылады Формат: А2-аптасына 4рет А3-аптасына 1-рет Дереккөздер
Молда Досмағанбет

Молда Досмағанбет (1883, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы – 1910, сонда) – айтыс ақыны. Ұлы жүздің Жалайыр руынан. Жастайынан арабша оқып, сауат ашқан, әншілігімен де көзге түскен, жыр дүлділі Жамбылмен айтысқан. Айтыс 1907 ж. Іленің солтүстігіндегі Арқарлы тауын мекендеген Көбісбай үйінде өткен; қ. “Жамбыл мен Досмағанбеттің айтысы”. Ұ. Доспанбетов Дереккөздер
Зұлыстар

Зұлыстар (зұлулар, өз атауы — амазулу) — банту халықтарының құрамындағы халық, Оңтүстік Африка Республикасының ең үлкен халқы. Саны 10,4 миллион адам (2001, бағалау), оның ішінде Квазулу-Наталь провинциясында 7,6 миллион адам. Олар сондай-ақ Лесотоның солтүстігінде (270 мың адам), Зимбабведе (140 мың адам), Малавиде (116 мың адам)тұрады. Тілі Зулу тілі банту отбасының нгуни тобына жатады. Діні Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі христиан-африка назареттік баптисттік шіркеуінің жақтаушылары. Тарихы Археологтардың айтуынша, зұлулар және бірқатар туысқан тайпалар Африканың оңтүстік аймақтарында біздің заманымыздың бірінші ғасырдың басында пайда болған. 1800 жылдардың басында олар көбінесе мал бағумен шұғылданған шағын ғана тайпа болды. Алайда Шақа есімді көсем өздерінің жерлерін басып алған бурларға (голландтық келімсектер) қарсы соғысу үшін қуатты армияны басқарды. 1879 жылы зулустар бурлар мен британдықтардың бірлескен күшіне төтеп бере алмай, жеңіліске ұшырады. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (құмай, тары, жүгері, бұршақ және бау-бақша өсімдіктері) және жартылай көшпелі мал шаруашылығы (ірі қара, ешкі, қой). Аңшылық, мал шаруашылығы – ерлердің кәсібі (ер балалар ешкі, жасөспірімдер қой, жігіттер ірі қара), егіншілікпен әйелдер айналысады. Қолөнерден ерлер (тері илеу және ұсталық, ағаш және сүйек ою), әйелдер – қыш, тоқымашылықпен айналысады. Зұлулар қазір тау-кен жұмысшылары мен қалалардың қара тұрғындарының көпшілігін құрайды. Өмір салты XIX ғасырда туыстық немесе көршілес қауымдардың қоныстары (10-нан 1000-ға дейін) рулар одағының құрамына біріктірілген қауымдастықтар болды. Неке неолокалдық. Қалыңмал малмен төленеді (лобола). Сиқырлық, бақсылық, ата-баба рухына және табиғатқа сену (токолош), көсемнің ғұрыптық күшіне сену сақталған. Инквала рәсімі жыл сайын өткізіледі. Бай фольклор сақталған, қазіргі әдебиет дамыды, халық музыкасы мен би өнері, қолданбалы өнер (әсіресе моншақ тоқу және өңдеу) дамып келеді. Дәстүрлі тұрғын үйлері – қамыстан тоқылған, терілермен жабылған жарты шар тәрізді қаңқалы үйшік. Отырықшы өмірге көшуімен олар жалпақ төбесі бар төртбұрышты ағаш үйлер сала бастады. Дәстүрлі киімдері - былғарыдан денені жауып тұратын белдіктер мен алжапқыштар, білек пен балтырда жабайы жануарлардың құйрықтарын таңған. Жауынгерлер мен қолбасшылар (инкоси) шөптер мен балауыздан жасалған бас сақинасы бар арнайы шаш үлгісін киген. Дәстүрлі киімдер еуропалық киімдерге ауыстырылды. Дәстүрлі тағамдары - көкөністер мен сүт өнімдері, дәнді дақылдар, құмай мен жүгеріден жасалған бұқтырылған, көкөністермен дәмделген бәліштер. Етті – мерекелік және ғұрыптық тағам ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Әбу Таийб әл-Мутанабби

Мүтәнәбби әл-Мутанабби Әбу-т-Тайиб Ахмед ибн әл-Хусейн (915, Куфа – 965, Нумания маңы) – араб ақыны. Су тасушының отбасында туған. Жасынан халқының көне әдебиетін жетік біліп өскен. Мүтәнәбби өз шығармаларында араб поэзиясының жетекші жанрларын түгел дерлік қамтыды. Ақын өзінің мадақ (мадх) жырларында әміршілерді дәріптеу салтын ұстанбай, ел бірлігі, ұлттық рух туралы ойларын насихаттады, ел қорғаны боларлық азамат бейнесін сомдады. Асқақ сезімге, романтикаға толы (фахр) жырларында билікке, байлыққа бас ұрмайтын ер тұлғалы, өр рухты ақын бейнесін жасады. Лирика, ғазал, сатира (хиджа), жоқтау (риса) жанрларында да озық туындылары бар. Мүтәнәбби поэзиясының шыңы философия өлеңдері болды. Мұндай жырларында адамның мінез-құлқы, іс-әрекеті, қоғамда алар орны, өмір мен өлім мәселесі, тағы басқа туралы толғанады. Тілге оралымды, терең мағыналы Мүтәнәбби поэзиясы өзіне дейінгі классикалық араб әдебиеті дәстүрін жалғастырды. Дереккөздер
Юлиан күнтізбесі

Юлиан күнтізбесі, ескі санат — б.з.д. 46 ж. Юлий Цезарь тағайындаған жыл санау жүйесі. Бұл күнтізбе бойынша әрбір 3 жыл 365 күн, ал одан кейінгі төртінші жыл 366 күн болып есептеледі. 366 күндік жыл кібісе жыл деп аталады, оның нөмірі 4-ке қалдықсыз бөлінеді (мысалы, 1972, 1976, ...). Кібісе жылғы ақпанда 29 күн болады. Сонда Юлий күнтізбесі бойынша жылдың орташа ұзақтығы 365,25 күнге тең. Нақты жылдың бұдан 0,0078 күні кем. Осы бөлшектен 400 жылда 3 күн жиналады. Мұнда алшақтықты түзетіп отыру үшін 1582 ж. григориан күнтізбесі қабылданған. Григориан күнтізбесі біздің елде 1918 ж. 14 ақпаннан бері қолданылып келеді. Дереккөздер
Қарабауыр (қыстау)

Қарабауыр – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы қыстау. Шідерті кентінен оңтүстікке қарай 15 км, Құтаяқсор көлінің оңтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан. Қыстаудың көтеріңкі келген батыс және оңтүстік-батысында салыстырмалы биіктігі 60 м болатын аласа тау бар. Тау баурайында құрғақ далаға тән бұта шоғырлары аралас бетеге, боз, селеу, т.б. шөптесіндер өседі. Қарабауыр аумағы арқылы жоғары кернеулі электр желісі өтеді. Сілтемелер
Молдажан Жадайұлы

Молдажан Жадайұлы (1879, Ақмола облысы Еңбекшілдер немесе Егіндікөл ауданы – 1958, сонда) – халық ақыны. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. 1916 жылы патша жарлығына наразылығын білдіріп, Ерейментау өңірінде болған көтеріліске қатысқан. “1916 жыл оқиғасы” поэмасында осы ұлт-азаттық көтеріліс шынайы суреттелген. Оның “Бөгембай батыр”, “Сабалақ”, “Олжабай батыр” дастандары қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресіне арналған. Молдажан шығармалары ҚР ҰұА орталық ғылыми кітапханасының қорында сақтаулы. Дереккөздер
Спақұл Малдыбеков

Спақұл Малдыбеков (10.12.1928, Ордабасы ауданы Ақбұлақ ауылы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің депутаты. 20 жылдай Қызылқұм, Келес және Жетісай аудандарының ауданы партия комитеттеріне басшылық жасады. Созақ ауданында қаракөл қой шаруашылығытарын ұйымдастырып, оны өрге бастыруға көп үлес қосты. «Республикаға еңбегі сіңген ауыл шаруашылығы қызметкері», Созақ, Сарыағаш, Жетісай аудандарының құрметті азаматы. Ленин, 3 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, 8 медальмен марапатталған. Сілтемелер
Мистерия

Мистерия (грек. mysterіon – құпия) – орта ғасырдағы батыс - еуропалық діни театр жанры. Литургиялық драма негізінде пайда болған Мистерия бірте - бірте шіркеуден қала алаңына ауысқан. Інжіл сюжеттеріне құрылған драмалық қойылым ретінде Мистерияның жандануы 14 – 15 ғасыларда қалалардың өркендеуімен сәйкес келеді. Қала мейрамейрамдарының бір көрінісі саналған Мистерияны қала әкімшілік мен қолөнер цехтары бірігіп, жәрмеңке күндері алаңдарда ұйымдастырған. Оған шіркеу, заң қызметкерлері, діни ғұламалар мен дәрігерлер арнайы шығармалар жазған. Інжілден алынған оқиғалар, күлкілі, тұрмыстық көріністерге құрылған интермедиялармен сабақтасып, көпшілік қатысатын үлкен сауық - сайранға айналған. Мәселен, “Көне өсиет мистериясы” (“Мистерия Ветхого завета”) 50 мың өлеңнен тұрады, 200-ден аса орындаушысы бар 40 пьесалық бұл қойылым бірнеше аптаға дейін созылған. Орындаушылар қала тұрғындары, қолөнершілер, кейде жонглерлер болған. Мистерияға арналып алаңда декорация құрылып, сахналық көріністер жасалған. Әсіресе “жұмақ” пен “тозақ” өз сипаттарына сай көркем әшекейленген. Мистерияда мәтін латын тілінде және жергілікті халық тілінде оқылады да, әуен мен аспаппен сүйемелдеу, би өнерлері негізінде сахналанады. Ұлыбритания, Германия, Нидерланд сияқты протестант ағымындағы елдерде Мистерияны реалистік қырынан танытқан. Нәтижесінде Мистерияның діни мазмұны сауық - сайранның, реалистік бағыттың көлеңкесінде қалып қойған. Оның реалистік, әжуалық элементтері қала мен дін басшыларының назарына ілігіп, 16 ғасырда Батыс Еуропаның барлық мемлекеттерінде Мистерияға қатаң тыйым салынды. 19 – 20 ғасыларда бұл жанр Германияда дамыды. Сондай-ақ кейбір опералар мен ораториялар өзінің діни - мистикалық сипатымен Мистерияға жақын болды. Мистерия 10 ғасырдан бастап Иранда да бой көрсетті. Парсы трагедиясының бір түріне жататын тазийе тарихы осы Мистериядан бастау алады. Сілтемелер * Ұлыбритания * Германия * Нидерланд Дереккөздер
Ыстыққа төзімді материалдар

Ыстыққа төзімді материалдар – жоғары темп-ралы ауада не басқа газ тәрізді ортада өтетін қарқынды коррозияға төзімді металл қорытпалар мен жоғары темп-ра әсерінен физика-мех. қасиеттерін өзгертпей сақтай алатын бетондардың жалпылама атауы. Ы. т. м-дың беріктігін қорытпаны қоспалау арқылы жоғарылатуға болады. Жоғары темп-раларда жұмыс істейтін (700 – 950 о С) Ы. т. м. темір, никель және кобальт негізінде, ал аса жоғары темп-раларда (1200 – 1500С) жұмыс істейтін қорытпаларды молибден және басқа да қиын балқитын металдар негізінде жасайды. Ыстыққа төзімді қорытпалар энергет. кондырғылардың қыздыру құрылғылары мен элементтерін жасау үшін пайдаланылады. Жоғары темп-рада бұлардың сыртында қорғауыш тотық қабат түзіледі. Ыстыққа төзімді бетонға портландцемент, шлакпортландцемент, сұйық шыны, т.б. қосылады. Бұл бетондардан өндірістік пештердің жылулық агрегаттары, ірге тастары, т.б. жасалады. Пайдаланылған cілтемелер
Айгене

Айгене — Түркістан облысы Созақ ауданы, Таукент кенттік әкімдігі құрамында болған ауыл, 2015 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Шолаққорған ауылынан солтүстік-батысқа қарай 27 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 177 адам (86 ер адам және 91 әйел адам) болса, 2009 жылы 151 адамды (83 ер адам және 68 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Еркінбай Әкімқұлұлы

Еркінбай Әкімқұлұлы (4.9.1937 жылы туған, Отырар ауданы, Балтакөл ауылы) – жазушы. * ҚазМУ-ды бітірген (1959). * «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі. * Алматы қаласының партия комитетінде нұсқаушы. * «Жазушы» баспасында редакция меңгерушісі. * Қазақ радиосында аға редактор. * «Жалын» баспасында редакция меңгерушісі, редактор болып істеген. Аудармалары * Поляк жазушысы Януш Корчактың «Қайта оралған балалық» повесін қазақшаға аударды. Шығармалары: * 1983 – 1989 жылдары «Ты – мой светлый мир», «Дневник девушки» деген екі кітабы орыс тілінде жарық көрген. * Қарақозы Әбділдаев. Очерк. А., 1969; * Қазақтың жас ақындарының творчествосы. Әдеби-сын мақалалары. А., 1972; * Даңқым - дәуірім. Очерктер. А., 1974; * Қош бол, альбом. Әңгімелер мен повестер. А., 1976; * Жанарым - жарық дүнием (орыс тілінде). Повестер. А., 1983; * Қыз күнделігі. Повестер. А., 1985; * Жанарым - жарық дүнием (орыс тілінде). Повестер. А., 2001; * Таңдамалы шығармалары, 2 томдық. А., 2003. Дереккөздер
Ай (өзен)

Ай — Абай облысы Аягөз ауданындағы өзен. Ұзындығы 152 км, су жинау алабының ауданы 3090 км 2 . Бастауы Тарбағатай жотасының Ақшәулі тауынан басталады. Таудан жазыққа шыққан өзен суы сорғу мен булануға шығындалып, сарқылады, тек аса суы мол жылдары ғана Сасықкөлге құяды. Гидрологиясы Суы минералдылығы (0,570 г/л-ден 2,0 г/л-ге дейін). Минералы химиялық құрамы жағынан гидрокарбонат класының кальций тобына жатады. Өзен жайылмасына қалың шабындық өседі. Ол мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Шырақшы

Шырақшы – әулиелердің мазарын қорғап, зияратшыларға қызмет көрсетуші адам. Шырақшы көбінесе әулиенің ұрпағы болып кесене, мазардың маңында тұрады. Ол жергілікті жердің тарихына, әулиенің халыққа сіңірген еңбегі мен өміріне байланысты деректерді, аңыз әңгімелерді жетік білетін, діни сауаты бар, зиярат жасаушылардың діни-ғұрыптық ғи-бадаттарына жөн сілтейтін, көмектесетін адам болады. Шырақшы архитеткура, тарихи, мәдени құндылыққа жататын нысанның сақталуына ғана қызмет жасап қоймай, рухани сабақтастықты сақтаушы, киелі мекеннің халық жадында жаңғырып, ұрпақтар жалғастығының үзілмеуіне себепші болып табылады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Тотықсыздандырғыш

Тотықсыздандырғыш - тотығу-тотықсыздану реакциялары кезінде өзінен электрон бөліп, тотығу дәрежесі өзгеретін атом немесе бөлшек. Тотықсыздандырғыш – электрон беруші бөлшек (бейтарап атом, молекула, ион), ал электрон беру процесі – тотығу деп аталады, демек Тотықсыздандырғыш реакция кезінде тотығады. Тотықсыздандырғыш ретінде металдардың бейтарап атомдары, кейбір бейметалдар (мысалы, C, Sі, H 2 ), теріс зарядталған бейметалл иондары (мыс., Cl, Br, J, S 2 ), құрамына тотығу дәрежесі төмен немесе өте төмен болатын элементтер енетін күрделі заттар (FeCl 2 , FeSO 4 , Cr 2 (SO 4 ) 3 , MnSO 4 , H 2 S, HCl, HBr, HJ, NH 3 , CO, N 2 H 4 , NH 2 OH, NO, SO 2 , H 3 PO 4 , H 2 SO 3 ) және олардың тұздары, (HNO 2 , SnCl 2 , Na 2 S 2 O 3 ), органикалық заттар – альдегидтер, спирттер, глюкоза, құмырсқа және қымыз қышқылдары, электролиз кезіндегі катод, т.б. қолданылады. Техникада және лаб-да жиі қолданылатын аса маңызды Тотықсыздандырғыштар: көміртек (С) пен көміртек (ҚҚ) оксиді (СО). Тотықсыздандырғыштар металлургияда оксидті кендерден металл алуға, кейбір активтігі аз металды ерітінділерінен бөлуге; темір, мырыш, алюминий, қалайы және органик. заттар алуда, нитроқосылыстарды тотықсыздандыруға, фотографияда, мата өнеркәсібінде, т.б. жерлерде қолданылады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 8 том.
Хамада

Хамада, Гамада, Гаммада (берберше — Тасили) — Сахарадағы тасты шөлдің атауы. Температураның күрт өзгеруі салдарынан қатты кристалдық тау жыныстарының шытынап, үгілуінен қалыптасқан. Майда қиыршық тас үйінділерінің ара-арасынан оқшау үстірттер көтеріліп тұрады. Ауданы 1 миллион шаршы километр. “Хамада” атауы кейде Жер шарының басқа да тасты шөлдеріне қолданылады.
Омарбай Малқаров

Омарбай Малқаров (3.12. 1908, Жамбыл облысы, Шу ауданы – 1993) – жазушы. ҚазПИ-дің жанындағы жұмысшы факультетін (рабфакты) бітірген. Содан кейін Алматыдағы мемлекеттік екі жылдық мұғалімдер институтында оқыған. 1938 жылы КСРО Ғылым академиясының Алматыдағы филиалында жұмыс істеген. 1937 жылдан өлең жаза бастаған. 1938 жылдың аяғында Қазақстан Жазушылар одағы Оңтүстік Қазақстан облысы ақын-жазушыларының жұмысын басқару мақсатында тұрақты өкіл болып барған. Ол бұл жұмыста 15 жыл бойы, сондай-ақ облысы «Оңтүстік Қазақстан» газетінде 10 жылдан аса қызмет атқарған. Шығармалары: * Өлеңдер, Алматы, 1954; * Оңтүстік жырлары. Өлеңдер мен поэмалар, Алматы, 1966; * Мен ат үстіндемін. Өлеңдер, Алматы, 1971; * Оңтүстік аспаны. Өлеңдер, поэмалар, Алматы, 1978; * Қайнар. Өлеңдер мен дастандар, Алматы, 1980. Сілтемелер
Бекболат Меркемелиденов

Бекболат Меркемелиденов (1891, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 1963, Ерейментау станциясы) – халық ақыны. * Бала кезінен бастап оқуды үйреніп, Шығыс классиктерінің шығармаларына, фольклорына қызығушылық танытты. * Меркемелиденов қазіргі Ерейментау ауданы аумағында өткен 1916 жылы ұлт-азаттық көтеріліске белсенді түрде қатысты. * 1923 жылы Петропавлдегі мұғалімдер курсында білім алды. * 1924 – 56 жылдары Қарағанды, Павлодар, Ақмола облыстарының мектептерінде сабақ берді. Бозбала шағынан бастап айтыстарға қатысып, өлең жазып, терме шығарды. Меркемелиденов облыстық айтысты ұйымдастыруға мұрындық болып (1944), онда жергілікті айтыс ақындары Есіл ауданының ақыны Байқошқаровпен, Еңбекшілдер ауданының ақындары (қазіргі Ерейментау ауданы) Қ.Төрегелдинов және А.Әлжановпен айтысты. Республика ақындар мәжілісінде (1961) өзінің арнау-өлеңін оқып, сөз сөйледі. Бұл арнау-өлең «Ақындар жыры» (1963) жинағына енді. «Ереймен» атты өлеңі «Пернедегі термелер» (1965) жинағында жарияланды. Дереккөздер
Жансейіт күмбезі

Жансейт күмбезі — қыпшақ мемлекеттік бірлестігі кезеңінде (13 ғасыр) тұрғызылған төрт бұрышты зәулім күмбез. Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Бозтұмсық ауылының орталығына таяу, Қаракеңгір өзенінің оң жағасында орналасқан. Күмбездің іргесін құмайт қалың таспен қалап, үстіңгі жағын күйдірген кірпіштен өрген. Кіретін есігі сол кездегі дәстүр бойынша оңтүстік-батысқа қаратылған. Маңдай алды қирап біткен. Жақсы сақталғаны — үш қабырғасы. Солтүстік пен оңтүстік қабырғасының ұзындығы 9,8 метр, шығыс пен батыс қабырғасының ұзындығы 8,35 метр. Қабырғалардың сақталған биікт. 2,5 метрден 3,5 метрге дейін. Маңдай жақ қалауының қалыңдығы 3,5 метр, қалғаны 2,7 метр. Мазардың күмбезі құлап, ортасына түскен. Күмбездің түрі қандай болғаны белгісіз. Оның іргесінде шашылып жатқан көк шыны бедерлер ғана бар. Жансейт күбезінің теріскейінен 10 метр жерде ежелгі дәуірде кірпіш күйдірген екі пештің орны жатыр. Оны қазып көргенде ішінен күйдірген кірпіш, ғаныштың және бетін көк шынымен көмкерген жұқа кірпіштердің сынықтары табылды. Дереккөздер
Керімбек Жантұров

Керімбек Жантұров (1929, Түлкібас ауданы Т.Рысқұлов ауылы – 1969, сонда) – Cоциалистік Еңбек Ері (28.3.1948). 1942 – 47 жылдары Победа ауыл шаруашылық(ғы) артелінде жұмысшы, 1947 – 54 жылдары ұжымшардың егіс бригадасының жетекшісі, 1954 – 66 жылдары Т.Рысқұлов МТС-нда механизатор, Победа ұжымшарында шофер болып істеді. Сілтемелер
Тотықсыздану

Тотықсыздану – тотығу-тотықсыздану реакциялары барысында атомның, молекуланың, ионның электрон қосып алу процесі. Тотықсыздану кезінде бөлшектің тотығу дәрежесі кемиді. Мыс., атом электрон қосып алса, теріс зарядты ионға; оң зарядты ион электрон қосып алса заряд саны кеміген оң зарядты ионға, бейтарап атомға, теріс зарядты ионға айналады. Органикалық заттардың Тотықсыздануы еселі (қос және үш) байланыстарды толық немесе бөлшектеп қанықтыру арқылы жүретін сутекті қосып алу реакциялары (гидрлеу), жай байланыстардың сутекпен ыдырауы (гидрогенолиз), элиминирлеу (органик. заттардан оттекті бөліп алу), т.б. болып табылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Галина Әбіләкімқызы Молдакәрімова

Галина Әбіләкімқызы Молдакәрімова 1956 жылы 1 шілдеде Алматы облысының Қапшағай қаласында туған. Қазақ. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін бітірген (1979), оркестр әртісі, оқытушы, концерттік орындаушы. «Қобыз әуендері» (1999), «Қобыз үйрену мектебі» (2004) әдістемелік оқу құралдарының; «Қобызға арналған шығармалар» (2008) пьесалар жинағының авторы. 1974 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясының студенті. 1979 жылдан - Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының жеке орындаушы аспапшысы. 1992 жылдан - Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясы қобыз және баян кафедрасының доценті міндетін атқарушы, 1993 жылдан - доценті. 1998 жылдан бері - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы қобыз және баян кафедрасының профессоры. ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1981). ҚР Халық әртісі (1991). Тұрмыс құрған. Жұбайы - Қосбасаров Базархан Әбуұлы, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры. Қызы - Молдакәрімова Гауһар Базарханқызы. Дереккөздер
Петр Михайлович Меньшиков

Петр Михайлович Меньшиков (1918, Щучинск қ. – 1970) – Кеңес Одағының батыры. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында – гвардия аға сержанты, кавалерист болған. 1943 жылы жаз айларында Орлов – Курск бағытындағы соғысқа қатысқан. Жау әскерлерінің Днепр өзенінің сол жағалауына орнығуына жол бермеу, плацдармды басып алу туралы бұйрық алып, аға сержант осы бұйрықты бұлжытпай орындаған. Дереккөздер * [http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.
Мектеп (кітап баспасы)

“Мектеп” — кітап баспасы. 1947 жылы 20 мамырда Қазақ мемлекеттік біріккен баспасының оқу-педагогика редакциясы негізінде құрылған. Алғашында “Оқу құралдары баспасы”, 1964 жылы “Мектеп”, 1990 жылы “Рауан” деп аталды. 2001 жылы “Мектеп” баспасы болып өзгерді. Баспа жылына 300-ге жуық оқулық, оқу құралдары мен оқу-әдістемелік кешендер, бейнефильмдер, электрондық оқулықтар, сондай-ақ тарихи-танымдық, көркем әдебиеттер, сөздіктер шығарады. Дереккөздер
Айбалташы

Айбалташы — айбалтамен соғысу әдісін жетік меңгерген жауынгер. Орта ғасырларда мұндай жауынгерлерден тұтас әскери қосындар — айбалташылар жасақтары құрылған. Мұндай жасақтар қоян-қолтық ұрыс кезінде шайқасқа араласқан. Айбалташы сарай, орда күзетінде де тұрған. Көшпелі халықтардың көне бейнелеу өнерінде айбалтамен қаруланған, осы қарумен соғысып жатқан жауынгерлер бейнелері жиі ұшырасады. Дереккөздер
Жұматай Мамбеков

Жұматай Мамбеков – жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (23.07.1948). 1892 жылы Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Бозбұтақ ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1929 жылға дейін мал бақты. * 1929–1959 жылдары Коммуна ұжымшарында аға жылқышы, Қаратау орман шаруашылығында жұмысшы, кейін Куйбышев атындағы кеңшарда шопан болып қой бақты. * 1964 жылдан Коммуна совхозында бақташы болды: ** Сырдария бойындағы жерлер мен Қызылқұмнан жылқы жайылымын таңдай біліп, әрі ұқыпты пайдаланды; ** көптеген сәйгүлік өсіріп, құлындар өсіру және үйірге қосуда үздік табыстар көрсетті; * Аға жылқышы Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары ел шаруашылығын қалпына келтіруге лайықты үлес қосқан. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (23.07.1948) Дереккөздер
Ысық

Ысық – қазақ халқының құрамындағы тайпа. Шежіре деректеріне қарағанда, Кіші жүздегі байұлы бірлестігіне кіретін бақсиықтан өрбиді. Ысықтан ақсары (асан, кілеш), сарыбай (тоғыншы) рулары тарайды. Таңбасына қарап кейбір этнограф ғалымдар ысықтың ертедегі тарихын Жетісуды мекендеген Ұлы жүз тайпаларымен байланыстырады. Шежіре деректері бойынша есентемір, шеркеш және ысық руларының бәрі байұлы бірлестігіне кіреді. Соған қарамастан көптеген ғалымдар олардың өзара туыстығына күмәнмен қарайды. Дегенмен, олардың бақан сияқты таңбалары (масқарлардікі де) бір-біріне өте ұқсас болып келеді. Сол себепті этнологтар (В.Востров, т.б.) бұл бірлестіктерді Орта жүздегі найман тайпасымен тығыз байланыстырып, негізгі ұйтқысы наймандар болуы ықтимал деген пайымдау жасайды. Ысықтың келесі бір дөңгелек таңбасы дулаттардың таңбасымен үйлеседі. Ілкі замандардағы дерек көздерінің тапшылығынан Ысықтың әуел бастағы тарихы мардымсыз зерттелген. Ысықтар туралы алғашқы мәліметтерді М.Тевкелев жазбаларынан кездестіруге болады. Кейінірек Ларионов рапортында, А.Левшин еңбегінде де кездеседі. Бұл мағлұматтарға қарағанда, ысық рулары Қазақстанның батыс аймағында мал шамамен айналысқан. Ұраны – Бәйтерек, таңбасы – бақан, жарты үшбұрыш, дөңгелек. Тұлғалар * Еңсеп Досқалиев * Гүлмаржан Сәлімгерейқызы Махамбет Баймұрат Пайдаланылған cілтемелер
Мелешенко Евгений Васильевич

Мелешенко Евгений Васильевич (1981 жылы туған, Көкшетау қаласы) – кедергілі жолмен жүгіруден халықаралық деңгейдегі спорт шебері. Қазақстан Республикасының, Дүниежүзілік универсиаданың (2002, Пекин, Қытай) чемпионы (барьермен 400 м-лік жүгіруден 48,46 с-та келіп – ҚР рекордын жаңартты). Афиныда өткен олимпия ойындарына қатысқан (2004). Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Шырға

Шырға – құсты қолға үйреткенде, аңға түсуге баулығанда қолданылатын тұлып. Ол түлкі, қарсақ, қоян, тағы басқа түз аңдарының терілерінен жасалынады. Құсбегілер Шырғаны сол түз тағысының бейнесіндей етіп, терісіне жүн, шөп кептеп, басына құлақ орнатады. Оған шыжым бау тағады да атпен немесе жаяулап тартады. Құс соған түсіп, жаттығады. Уақыт өте аяғы шідерленген тірі аңдарға да құсты түсіріп баптайды. Мұндай аңдарды тірі шырға деп атайды. Шырғаның тұлып, кеп, далбай сияқты түрлері бар. Тәжірибесіз балапанға алдыратын құс қанаты, түлкі құйрығы, қоян терісі секілді түрін далбай дейді. Аң-құстың терілерін бітеу сойып, ішіне шөп, сабан тыққан түрін кеп деп атайды. Шырғаны кейде құсты қолға түсіру үшін де пайдаланады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Молда Мұхаммед Шариф

Молда Мұхаммед Шариф (1468/71 Сайрам –1563/66, Бесарық, Жаркент маңы) – Шығыс Түркістанның діни қайраткері, “Тәзкира ий Боғрахан” атты шығарманың авторы. Самарқанд медресесінде білім алған ол Қашқарияға барып, онда увайсийа аталатын сопылар қауымын ұйымдастырып, жетекшілік еткен. Кейін Хазірет ұлы Қожа атанған. Оның жолын ұстаушылардың арасында Шағатай әулетінен шыққан моғол ханы Әбд ар-Рашид те болды. Ол Молда Мұхаммед Шарифты өзінің діни ұстазы санады. Авторы белгісіз «Тәзкирауылыий Ходжа Мұхаммед Шариф» («Қожа Мұхаммед Шарифтің өмір жолы») атты шығармада Абд ар-Рашидтың өміріне қатысты мәліметтер кездеседі. Сілтемелер
Айғақ газеті

Айғақ – республикалық газет, 1996 жылдан шығады. Республиканың барлық облыстарына тарайды. Газет жанынан «Айғақ – Оңтүстік», «Айғақ-ТВ», «Айғақ – Махаббат», «Айғақ – 18 мың ғалам» сияқты басылымдар жарық көріп келеді. Басылымның басшысы Дулат Назарбекұлы Әбіш ҚР Президенті жанындағы Бұқаралық ақпарат-құралдары жөніндегі кеңестің, Қазақстан Журналистер Конгресі атқару комитетінің мүшесі, «Медиа-Юг» қорының президенті, Ұлттық баспасөз клубының вице-президенті. Басылымды дамыту стратегиясын дұрыс таңдау, редакция ұжымының кәсіби шеберліктері, материалдардың тәуелсіз және объективті сипатта жариялануы, Қазақстанда демократияның даму принциптерін ұстануы – «Айғақ» газетінің ақпарат тарату кеңістігіндегі орнын белгілеп, демократиялық бағыттағы басылымдардың біріне айналуына мүмкіндік туғызды. Газет Қазақстан Журналистер Одағының Саттар Ерубаев, Тұрар Рысқұлов атындағы сыйлықтарының, Қазақстан Журналистер Академиясының «Алтын Жұлдыз» сыйлығының лауреаты. Ал газет басшысы Қазақстан Республикасының 10 жылдығына байланысты Президент Н.Назарбаевтың арнайы алғыс хатымен марапатталған. Газет журналистері жыл сайын өткізілетін Еуразиялық Медиа-форум, Қазақстан Журналистер Конгресінің, сонымен қатар, ОБСЕ, «Интерньюс», «Әділ сөз» сияқты мемлекеттік емес ұйымдардың түрлі семинар-тренингтеріне қатысып тұрады. Газет редакциясының өз баспаханасы бар, Ұлттық баспасөз клубы жұмыс істейді. Газет редакциясы Шымкент қаласында орналасқан. Сілтемелер
Шәкір Қапбасов

Шәкір Қапбасов Қоңырханұлы (1960 жылы туған) – физика-математика ғылым доктор (1996). Мәскеу жоғары техика училищесін бітірген (1983). [http://www.kgma.kz/kk/blog2.html Қарағанды мемлекеттік университетінде] аға инженер, «Гипроуглегормаш» институтында аға инженер (1983–84), Қазақстан ғылым академиясының Химия-металлургия институтында кіші ғылым қызметкер (1984–88), Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1995–96) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан профессор 90-ға жуық ғылым жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Жанубий Қозоғистон газеті

«Жанубий Қозоғистон» газеті – 1991 жылы 5 сәуірден бері шығып келе жатқан өзбек тілді басылым. 1999 жылға дейін «Дўстлик байроғи» болып келді. Өзбек халқының тарихы мен салт-дәстүрі жайлы жазады, Қазақстан Президенті мен Үкіметінің саясатын насихаттайды. Газет ҚР Конституциясын, «Қазақстан – 2030» бағдарламасын өзбек тілінде жариялаған. Өңірдегі өзбек тілді ақындардың жинағын қазақ тілінде басып шығаруда. Бас редакторы Ф.Қаратаев. Газет аптасына 2 рет шығады. Сілтемелер
Меланезия

Меланезия ( – қара + – аралдар) — Тынық мұхитындағы негізгі арал топтарының бірі. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5000 километрге созылып жатыр. Басты аралдары мен арал топтары: Жаңа Гвинея, Бисмарк топаралы, Сүлеймен (Соломон) аралдары, Жаңа Гебрид топаралы, Жаңа Каледония, Фиджи. Меланезия аралдары — Ұлыбритания, Франция, Австралия Одағының басқаруындағы және қамқорлығындағы аумақ. Фиджи — тәуелсіз мемлекет. Жаңа Гвинеяның батыс бөлігі (Батыс Ириан) Индонезияның құрамына кіреді. Жалпы ауданы 1 миллион километр квадрат шамасында. Меланезия аралдарының ірілері материктік, ұсақтары жанартаулық жолмен пайда болған. Олар альпі геосинклинальдық белдеміне кіреді. Күшті қатпарлануға ұшыраған гнейс, кристалдық тақтатас, әктас және гранит интрузиялары кеңінен таралған. Аралдардың басым бөлігінің жер бедері таулы. Ең биік жері Жаңа Гвинеядағы Джая тауы (5029 метр). Климаты экваторлық және субэкваторлық, оңтүстік аралдарда тропиктік. Орташа айлық температурасы жыл бойы тұрақты дерлік: ең ыстық ай — ақпанда 25 — 28°C, ең салқын ай — тамызда 21 — 23°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері таулардың терістік беткейлерінде 700 — 900 миллиметр, қалған бөлігінде 1000 — 2000 миллиметр. Ең ірі өзені — Жаңа Гвинеядағы Флай (ұзындығы 800 километр). Экваторға таяу жатқан солтүстік аралдарда ылғалды тропиктік қалың ормандар өседі (нан ағашы, қауын ағашы, пальма түрлері, тағы басқа). Орталық және оңтүстік аралдарда муссондық ормандар мен саванналар бар. Жануарлар дүниесі австралиялық түрлерге ұқсас (қалталы сүтқоректілер, казуарлар, жұмақ құстары, тағы басқа). Байырғы халқының басым көпшілігі (2/3) папуастар және меланезиялықтар (1/4). Тұрғындары егіншілікпен, балықшылықпен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындау, маржан жинау кәсіптерімен айналысады. Түрлі түсті металл кендері өндіріледі. Дереккөздер
Николай Шамсутдинович Кабиров

Николай Шамсутдинович Кабиров (25.2.1931 ж. т., Башқортостан, Уфа қ.) – инженер-механик, облыстың құрметті азаматы. Қазақ химия-технология институтын (1965), Алматы жоғары партия мектебін (1981) бітірген. Еңбек жолын «Ащысайполиметалл» комбинатында бастаған. 1956 –1999 жылдары Кентау қаласындағы «Ащысайполиметалл» комбинатында слесарь, Кентау қалалық комсомол комитетінің 1-хатшысы, халықтық бақылау комитетінің төрағасы, қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, «Шарапат» қайырымдылық қорының президенті, соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. «Еңбек Қызыл Ту» (1976), «Халықтар достығы» (1981), «Октябрь революциясы» (1986), «Құрмет белгісі» (2001) ордендерімен марапатталған. Ғ. Талас Сілтемелер
Ысырап

Ысырап – қарамағына заңды негізде түскен ақшаны немесе өзге мүлікті заңсыз, бейберекет пайдалану. Ысырапты банк қызметшісі, ұйымдардың кассирлері мен бухгалтерлері, басқа да қызметкерлер, әскери қызметшілер жасауы мүмкін. Көптеген мемлекеттердің тәжірибесіне сәйкес құқық қорғау органдары ақша немесе құндылық қайтарылса, Ысырап фактісін жария етпейді. Дәстүрлі Ислам дінінде, Ысырап (исраф) мал-мүлікті діни тұрғыдан және муруәт (адамгершілік) тұрғысынан дұрыс болмаған жерлерге жұмсау деген сөз. Сай болмаған ысырап харам болып табылады. Ал Кұран бойынша, ысырапқа тек қана мал-мүлік емес, дұрыс қолданбаған уақытты да айтады. Пайдаланылған cілтемелер
Каннара

Каннара (каннада, каннадига) — Үндістандағы халық. Негізінен, Карнатака штатында тұрады. Жалпы саны 36,8 млн.адам. (2008). Тілі Тілі – каннада, дравид тілдері шоғырына жатады. Өз жазуы бар. Каннада тіліндегі әдебиет XIII ғасырдан бері белгілі. Ағылшын тілі де кеңінен таралған. Діні Дінге сенетіндер негізінен индуистер, суниттік мұсылмандар мен джайндар да бар. Тарихы Каннара - Үндістанның ежелгі халықтарының бірі. Олардың елі туралы алғашқы белгілі тарихи мәліметтер б.з.д. 3 ғасырға жатады және император Чандрагупта Маурия джайнизмді қабылдаумен және оның Шраванабелаголдағы қоныстануымен байланысты. Бадами маңындағы жергілікті Чалукия әулетінің ең көне ғибадатхана ғимараттары біздің дәуіріміздің 6 ғасырына жатады. Кейінірек Каннар территориясының бір бөлігі Чола және Ганга әулеттері басқаратын аймақтың бір бөлігі болды, бірақ 11-14 ғасырлардағы Сомнатпур, Халебид және Белурда саяси және діни орталықтары бар Хойсала әулеті маңызды рөл атқарды. 1327 жылы Мұхаммед Тұғлақтың әскері Халебидті басып алды. Алайда 1346 жылы оны Виджаянагар үнді империясы жаулап алды, ол қарқынды дамып 15 - 16 ғасырлардың екінші жартысында өзінің шарықтау шегіне жетті. Оны 1565 жылы Декан сұлтандарының одағы басып алды. Биджапур 17 ғасырда осы аймақтың ең маңызды орталығы болды. 17-18 ғасырларда. Оңтүстік Үндістанның үлкен бөлігін басқарған Майсор билеушілері Водеярлардың күші артты. Олардың билігі 1761 жылға дейін үстем болды, содан кейін күштерді біріктіруде және ағылшындарға қарсы тұруда француздардың көмегін пайдаланған Хайдер Алиге өтті. Мұны одан әрі ұлы, Канн жерлерінің тәуелсіздігіне күрескен әйгілі Типу Сұлтан жалғастырды. Алайда, 1799 жылы бірнеше соғыстан кейін британдықтар Типу сұлтанның армиясын талқандады және 1947 жылға дейін ресми түрде басқарған Майсор водейярларды таққа отырғызды, 1956 жылы лингвистикалық негізде (каннада тілінде сөйлейтін халықты біріктірді) Майсор штаты құрылды, 1972 жылы Карнатака деп аталды. Кәсібі Каннарлардың көпшілігі ауыл шаруашылығында (оның ішінде плантацияларда), бірқатары өнеркәсіпте, қызмет көрсету саласында, құрылыста және кәсіпкерлікте жұмыста. Көркемдік қолөнер дамыған (өрнек тоқу, кесте тігу, ағашқа өрнек салу, бағалы ағаш түрлерінен мүсін жасау). Өмір салты Некелер патрилокальды болып табылады, әдет-ғұрыптарда матрилиналдықтың қалдықтары сақталған. Касталарға бөліну бар. Дәстүрлі тұрғын үйі – балшықтан немесе күйдірілген кірпіштен қаланған бір, екі бөлмелі үй. Төбесі биік жабынқыш тақтайшалардан жабылған. Төменгі касталар мен орман тайпаларының өкілдері саман немесе пальма жапырақтарымен жабылған қаңқалы үйлерде тұрады. Сілтеме * Дереккөздер
Тотықтыра аминдеу

Тотықтыра аминдеу, тотықтырғышты аммонолиз – көмірсутектерді NH3 және O2-мен әрекеттестіріп, азотты органикалық қосылыстарды (нитрилдер, имидтер, қышқыл амидтерін, т.б.) синтездеу. Мыс., RCH3+NH3+O2RCN+3H2O. Әдетте Тотықтыра аминдеу газдық фазада температура 350 – 500С, қысым ~0,1МПа болғанда, катализаторлардың (Pt тобындағы металдар, Al2O3, V2O5, т.б.) қатысуымен жүреді. Тотықтыра аминдеу су буын, галоген, галогенді органикалық және бейорганикалық қосылыстарды, күкірт туындыларын қосқанда жылдамдығы артады. Акрилонитрилді (пропиленнен), синиль қышқылын (метаннан), одан басқа бензонитрил, никотинонитрилді, т.б. өнеркәсіптік жолмен алуда қолданылады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 8 том.
Дзержинский

Есентаев бөлімшесі – Мақтаарал ауданындағы ауыл, Мақтаарал ауылдық округ құрамында. Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде. Тұрғыны 2,2 мың адам (2003]]). Іргесі 1924 ж. Мақтаарал кеңшарының бөлімшесі болып құрылған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда ауыл шаруашылығы колледжі (1958), М.Тоқжігітов атындағы орта мектеп, дәрігерлік пункт, байланыс бөлімі жұмыс істейді. Дзержинскийден Социалистік Еңбек Ерлері Н.Есентаев, М.Тоқжігітов, Ұ.Ділдәбекова, Ленин орденінің иегері И.Өсімбеков шыққан. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Хасан Мамұтов

Хасан Мамұтов (1922 жылы туған, Төле би ауданы Георгиевка ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (3.6.1944). 1942 жылы Қызыл Армия қатарына алынды. Әуелі 336-атқыштар полкінің, кейіннен Қызыл тулы гвардияшы 120-дивизияның құрамында пулеметші болып, Сталинград түбіндегі шайқастағы, Днепр үшін және Берлинді алу ұрыстарына қатысты. Днепрден өту кезіндегі ұрыста (1943 жылдың күзі), Рогачев қаласын жаудан азат ету кезінде асқан батылдық пен ерлік көрсетті. Соғыстан кейін Мамұтов Шымкент қорғасын зауытында еңбек етеді. Ленин, Октябрь Революциясы, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Рогачев қаласының құрметті азаматы. Туған ауданындағы мектепке есімі берілген. Сілтемелер
Молдахасан Мирабаев

Молдахасан Мирабаев (т.-өлген жылы белгісіз) – 19 ғ-да өмір сүрген ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Қызылжар қ-нда туған. Өмірі туралы нақты деректер сақталмаған. М. 1870 ж. “Көроғлы”, “ұауазхан” жырларын халық аузынан жазып алып, “Хикаят Көроғлы сұлтан”, “Хикаят ұауазхан” деген атпен Қазан қ-нда бірнеше рет (1885, 1890, 1895, 1902, 1906, 1915) бастырып шығарған. Дереккөздер
Ибн Нажиб Бакран

Ибн Нажиб Бакран, Мұхаммед (12 ғасыр 2-жартысы – 13 ғасырдың 1-жартысы) – парсы географы, тарихшы. Ол Хорезмшаhы Мұхаммед ІІ Алла ад-Динге Әлем картасын жасап (1208), оған «Жаhаннама» (Әлем кітабы) атты трактат жазған. Бұл шығармада автор Орта Азия мен Қазақстан географиясы және тарихы жайлы құнды мәліметтер келтіреді. Сонымен қатарда шығармада қарлұқтар, оғыздар, қаңлы, қимақ, хазарлар туралы қызықты мағлұматтар баяндалып, Шу мен Талас өңіріндегі Баласағұн, Барсқан, Құлан, Меркі қалалары жайлы деректер берілген. Шығармалар Мұхаммед ибн Наджиб Бакран, Джахан-наме, М., 1960. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://xodjeyli.uz/index.php?id17&langkk/ Қысқаша дереклер]
Шырғалжың

Шырғалжың, эстрагон жусаны, тархун – астралылар тұқымдасы, жусан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық өңіріндегі шалғынды, далалық өңірлерде өседі. Биіктігі 40 – 150 см, тамыр сабағы сүректенген. Дара немесе бірнеше тік сабақты, аз бұтақтанады, тықыр, оның өзіне тән исі болады. Жапырағы таспа не қандауыр пішінді, жиектері бүтін. Гүлі ақшыл, сарғыш жасыл түсті, гүлшоғыры — себет. Шілде — тамызда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дәнек. Шырғалжың – дәрілік өсімдік. Жапырағының құрамында 15%-дай каротин болады. Оны көкөніс тұздағанда, консерві жасау үшін, сондай-ақ дәм-татымдық өсімдік ретінде пайдаланады. Дәмдеуіш көкөніс ретінде пайдаланылатын көп жылдық шөптесін өсімдік. Тағамға жапырақтары қолданылады. Моңғолия мен Оңтүстік Сібірден тараған. Қазір Франция мен Жерорта теңізі маңындағы елдерде өсіріледі. Құрамында эфир майлары, С дәрумені, минералдық және тұтқырлы заттардың болуымен ерекшеленеді. Көптеген соустарға қосады. Дереккөздер
Самоалықтар

Самоалықтар — Тынық мұхиттың оңт. бөлігінде орналасқан Самоа мемлекетінің негізгі халқы. Самоалықтар полинезиялық халықтар тобына жатады, Самоа тілінде сөйлейді. Еур-тар келгенге дейін алғашқы қауымдық құрылыста өмір сүрген. Терімшілікпен және балық аулаумен шұғылданады. 1914 жылдан Бат. Самоа деп аталады. Самоаның жалпы халқының саны — 177,714 мың (2004) адам болса, оның 92,6%-ы Самоалықтар(156,5 мың адам). Ал қалған халықтардың үлес салмағы аз, еуронезиялықтар (еур-тармен жергілікті халықтың аралас некесінен) — 7%, еур-тар 0,4%. Самоа тілі ағылшын тілімен қатар мемл. тіл ретінде қолданылады. Дінге сенушілердің көбі христиандар: протестанттар — 70%, католиктер — 20%. Пайдаланылған cілтемелер
Бірмұхамед Айбасов

Айбасов Бірмұхамед (1895 жылы, Ақмола облысы Атбасар уезді Ұлытау болысында — 28.02.1938, Алматы) — қоғам қайраткері. Ұлытау болысында 30 жылдан астам фельдшер болған Айбас Байтабыновтың (1862 — 1937 жылдары өмір сүрген) отбасында туған. Ауыл шаруашылық училищесін (Омбы, 1917 жылы), Қызыл профессура институтын (Мәскеу, 1933) бітірген. “Бірлік” мәдени-ағарту ұйымы басқармасының хатшысы болды. “Айқап”, “Қазақ” басылымдарында өлеңдері мен мақалалары жарияланған. И. С. Тургеневтің «Әкелер мен балалар» романын қазақшаға аударған. Ақмола уезді қазақ комитетінің және “Жас қазақ” ұйымының белсенді мүшесі. 20-жылдары Ақмола облысы жер басқармасының бастығы, Семей губернаторы “Қосшы” одағының төрағасы (1925 — 28), Қазақ ауыл шаруашылық кооперация одағы мал шаруашылық бөлімінің бастығы, өлкелік кооперация техникумының директоры (1928 — 31). Байларды тәркілеуде, қазақ шаруаларын ұжымдастырудағы асыра сілтеушілікке қарсы шыққандығы үшін қуғынға ұшырады. 1933 жылы И.В. Сталиннің атына жазылған “алтаудың хаты” авторларының бірі. Өмірінің соңғы жылдары Түрген қой кеңшары саяси бөлімінің (Алматы облысы) бастығы (1933 — 35 жылдары), Қазақ партия баспасының редакторы (1935 — 37 жылдары) болды. Саяси қуғын-сүргіннің құрбаны. КСРО Жоғары Сотының әскери алқасының 28.02.1958 жылы шешімімен ақталған. Дереккөздер
Меланома

Меланома (грек. melas, melanos — қара және оmа — пайда болған ісікке жалғанатын жалғау), мелано-бластома — денедегі қатерлі ісік. Меланома меланин (қоңыр, қара немесе сары түсті жоғары молекула суда ерімейді) пигменттерін түзетін клеткалардан тұрады. Меланоманың пайда болуына алған жарақат, жыныстық жетілу кезінде гормондардың шектен тыс көп бөлінуі әсер етеді. Меланома негізінен теріде, кейде көз алмасында, мидың жұмсақ қабығы мен жұлында, мұрын-жұтқыншақ қуысында, көмекейде, асқазанда және ішектің шырышты қабатында кездеседі. Көп жағдайда меланома адамның туа біткен пигментті қалдарында пайда болады. Бастапқыда теріде диаметрі 2 — 5 миллиметрдей ісік білінеді, бірақ адам оны ауырсынбайды. Кей жағдайда теріге “сүйел” сияқты бөртпе шығып, бірте-бірте қара-қоңыр немесе қара түсті даққа айналады. Сирек қанайды. Егер адам жарақат алса, ісіктің мөлшері тез ұлғайып, тығыздалып, жақын жатқан лимфа түйіндері ісіне бастайды. Қолмен ұстап көргенде бұдыр байқалады. Меланоманың алғашқы белгісі білінісімен-ақ, қалдың орны ұлғайып, тығыздалып, жан-жағы қызарып кетеді. Беті жылтыр қара табақшаға айналады, ортасындағы пигмент жоғалып, теріге жайыла бастайды. Стоматология терминінің аудармасы Меланома ( — қара және — пайда болған ісікке жалғанатын жалғау). Меланиннен түратын қатерлі ісік. Қөбінесе теріде пайда болады. Қейде іштен туған мең, қалдың үлкейіп өсуімен білінеді. Емі Хирургиялық операция, сәулемен күйдіру, қатерлі ісік клеткаларының өсуін баяулататын арнайы дәрі-дәрмектер ішу. Алдын алу үшін күнге көп қыздырынудан сақтану керек. Дереккөздер
Молдахмет Дабылұлы

Молдахмет Дабылұлы (1892, қазіргі Қармақшы ауданы Ақтөбе ауылы – 1946, сонда) – ақын. Орта жүз Найман тайпасының Балталы руынан. Ауыл молдасынан хат танып, әкесі Дабыл, шешесі Ақсұлудың (Қарасақал Ерімбеттің қарындасы) өнерінен үлгі-өнеге алып, 14 жасында «бала жырау», «жас шайыр» атанған. Даңмұрын ақынның шәкірті болған. "Көрұғлы" дастанының бір­неше саласын жатқа айтқан. Дабылұлы Сыр бойы ақындарының жыр, толғауларын домбыраға қосып жырлаған. *1917 ж. Шәкейсал Дәруішқызының жұмбақ айтысына қатысқан. *1944 - 45 ж. Т.Үркімбаевпен айтысқан. Дабылұлы "Қашқансу - туған жерім", "Дана ақын Даңмұрын", "Нартай ақынға", "Шаһнаманы оқығанда", т.б. өлеңдерін, "Шыбық қыз", "Сарғасқа атты Келмембет" дастандарын жазған. *1945 ж. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен марапаттал­ған. *1993 ж. Қызылорда облысы Қармақшы ауданында ақынның 100 жылдық мерейтойы аталып өтіп, аудандағы көшенің біріне Дабылұлы есімі берілді. Жасында Сыр бойы әнші-жыршыларының орындаушылық дәстүрінен үйреніп, «Қыз Жібек», «Алпамыс» жырлары мен «Көрұғлы», «Мұңлық – Зарлық», «Су патшасы Сүлеймен», «Ақтам сахаба», «Жүсіп – Зылиха», «Дариға – Мәді» секілді шығыстың қисса-дастандарын өзіндік мәнермен орындаған. Ол Жиенбай сазы мен Тасбергеннің «маңырамасы», Молдахметтің «боздамасы», әуелеген Нартай әні, Нұртуған мектебінің әуендері, тербелісті Сәрсенбай мақамы, т.б. термелік әуендердің халық арасына кеңінен таралуына ықпал етті. Молдахметтің лирикалық, дидактикалық өлеңдерімен қатар дастандары («Сарғасқа атты Келмембет», «Қазақтың қасиетті шаңырағы», «Бекен аға», «Жастық шабыты»), айтыстары («Молдахмет пен Машарап», «Молдахмет пен Тұрымбет») сақталған. Молдахметтің ақындық мұрасы ғалым Е.Ысмайыловтың жетекшілігімен жазылып алынған. Қармақшы ауданы мәдениет үйіне есімі берілген (1992). Дереккөздер
Ышбара Хан

Ышбара Хан, Ышпара, – Батыс Түрік қағаны; қ. Ашина Хэлу. Ышбара хан (Халлығ, Хэлу) – 651 – 69 жылы Батыс Түрік қағанатының оныншы және соңғы ханы, Ашина әулетінің өкілі, Істемі ханның ұрпағы. Шығу тегі мынадай: Істемі хан – Қара Шор Түрік – Янг Саух хан – Бага шад – Бөрі шад – Халлығ. Оның шын есімі белгісіз, тарихта Халлығ деген лақап атпен қалады. Халлығ Батыс Түрік қағанатының саяси тарихында 640-шы жылдардан бастап көріне бастайды. Нушиби тайпалары 641 жылы Ирбис Шегуй ханды билікке отырғызғанда, оған қарсылық білдіргендер дулулардың басшысы болған Үкі шадтың маңына топтасады. Солардың ішінде Халлығ есімі алғаш кездеседі. Үкі шадты Ирбис Шегуй хан қуып жіберген соң, Халлығ дулу тайпаларының жетекшісіне айналады, бірақ та 648 жылы Ирбис Шегуй ханның қысымына төтеп бере алмай, қашуға мәжбүр болады. 651 жылы Халлығ өзін Ышбара хан деп жариялап, Ирбис Шегуй ханның ордасын басып алады да, ханды өз қолымен өлтіреді. Билікке келісімен ол қағанаттағы ең ықпалды екі тайпа: Нушибилер мен дулулар көсемдерінің құқығын танып, оларға лауазымдар береді. Талас өзенінің оңтүстік жағалауындағы Мыңбұлақ деген жерде өзіне арнап бекіністі қала салдыртады. Ішкі саясаттағы ең ірі жеңіс, ол – Нушибилер мен дулулардың ымыраға келуі болды. Батыс Түрік қағанатындағы ішкі бірлік, оның көршісі Қытайға ұнамады. Император Ышбара Халлығты «басты жау» деп есептеп, 70 мыңдық әскерді 652 жылы қағанатқа жібереді. Бірақ императордың бұл әскери жорығы күткендегідей нәтиже бермейді. Дәл осы жылы Ышбара хан Мерв қаласының билеушісі (марзбаны) Махый Суридың қағанатқа қарсы жасаған жорығын Әмудың арғы бетінде тоқтатып, өзін өлтіреді. 655 жылы Ышбара хан Мәуереннахрдағы саяси мәселелерді қағанат пайдасына шешіп, әскерінің негізгі бөлігін Іле бойына әкеледі. Өйткені, Қытай әскері екінші жорыққа дайындалып жатқан болатын. 656 жылы қағанат жеріне басып кірген қытай әскеріне Ышбара хан қарсы аттанады. Алғашқы шайқаста Ышбара хан әскері ірі жеңіліске ұшырайды. Тек қана 200-дей бектер мен тархандар қолға түседі. Жау әскері Ышбара х-ды оңтүстік жағынан қоршауға алу үшін атты әскерін Талас өңіріне аттандырады. 657 ж. қытай әскерлері ханның негізгі ордасына жақындап келеді. Іле бойында Ышбара хан жеңіліске ұшырап, Шуға дейін шегінеді. Шу өзенінің бойындағы ұрыста Ышбара хан әскері толық жеңіледі, бірақ хан аз ғана әскерімен қоршаудан шығып, оңт-ке қарай шегінеді. Ташкент билеушісі оларды алдап қолға түсіреді де, қытайларға береді. Осылайша, Батыс Түрік қағанатының соңғы ханы қол-аяғы байланып, императорға жеткізіледі. Император оны өлтірмей, түрмеге қамайды. Ышбара хан түрмеде 659 ж. қамығу мен қапастан қайтыс болады. Соңғы ханынан айырылған Батыс Түрік қағанаты құлайды да,оның жерінде Қытайға тәуелді иеліктер құрылады. Ол иеліктерді Қытай билігін мойындаған Ашина әулетінің өкілдері басқарады. Сілтемелер
Меланхолик

Меланхолик (грек. μέλαινα χολή — қара өт) — адамдарға тән төрт темпераменттің бірі. Меланхолик сәл нәрсеге сезімтал, тұйық, сөзге сараң, жайбасар адамға қатысты айтылады. Мұндай адам жүйке жүйесі әлсіз типке жатады. Өйткені оның қозу, тежелу жүйке процестері өте баяулығымен ерекшеленеді. Не нәрсе болса да ішінде сақтайды. Меланхоликтің де жағымды және жағымсыз жақтары болады. Егер де меланхолик — темпераментті адам дұрыс тәлім-тәрбие алмаса, ондай адам өзінен-өзі тұйықталып, жұрттан өзін оқшау ұстауы мүмкін. Адамда болатын темпераменттердің қай-қайсысы да жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттерінен туындайтын, адамның тұқым қуалайтын, жеке дара қасиеті болып саналады. Меланхолик, уайымшыл - (; ; ) - жабырқаңқы көңіл-күй мен қамықтыратын ойларға бейім адам. Қозуы әлсіз (өз темпераменті бойынша), жан толғанысының терең және ұзақтығымен дараланатын адам. Дереккөздер