kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Процессорлық деректер модулі

Процессорлық деректер модулі — деректер терминалдарымен, қолданбалы бағдарламалар процессорларымен [АР] және хост- компьютерлермен байланысу үшін деректер тарату аппаратурасының [DCE] RS-232C интерфейсін ұсынатын, сондай-ақ байланыс жүйесімен қосу үшін DCP сандық байланыс хаттамасы интерфейсімен қамтамасыз ететін құрылғы. Дереккөздер
Алқақақ

Алқақақ — тізбектеліп жатқан қақтар тобы. Ақтөбе ауылдық округі аумағында, Қарақтау мен Сырдария өзені аралығында жатыр. Ол батыстан оңтүстік- шығысқа қарай доғаша иіліп 30—35 км-ге созылған. Қақтарға көктемде су жиналып, жаз ортасына қарай булану нотижесінде суы тартылып, тегіс тақырға айналады. Алқақақ аумағы оншақты га-ға дейін жетеді. Ертеде Сырдарияның ежелгі арналарының орны болған деген жорамал бар. Дереккөздер
Исатай-Махамбет

> - тарихи жыр. Авторы - Ығыпман Шөреков. 1925 жылы дастанның 1-бөлімі жарық көрген. Онда 1836-38 жылы Кіші жүз елінде хан-сұлтандар мен би-болыстарға қарсы Исатай, Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі суреттелген. Поэма Исатайды таныстырудан басталады, арғы- бергі ата-бабаларын тізеді, жаз жайлау, қыс қыс- тау қоныстарын атайды, батырдың кара басын сипаттайды. Ақын көтерілістің барлық оқиғаларын шетінен жіпке тізбей, шешуші кезеңдерін іріктеп алған. Жырда Махамбетке аз орын берілген, ол үш-ақ жерде көрінеді, ал Исатай образы нағыз халық көсемі тұлғасыңда, әділ, адал, ержүрек батыр, халық қамын ойлаған азамат ретінде сомдапған. Әуезов «Әдебиет тарихы» деп аталатын зерттеу еңбегінде « Исатай - Махамбет» поэмасына зор баға берген: «өмірде анық болған оқиға көмескісіз, күңгіртсіз, айнаға түскендей, ашық түскен» деп, ел өмірі мен тірлігінің реалистікпен шынайы көрініс тапқанына сүйсіне ниет білдірген. Ұлы жазушы одан әрі: «Ақын жыры - тарихта ізі қалған жыр, анық оқиғаның дәл өзінен туған шындық, тазалыкпен айтылады» деп, жырдың нағыз тарихи туынды екенін айғақтаған. Тағы қараңыз *Исатай Тайманұлы *Исатай-Махамбет көтерілісі Дереккөздер
Процессорлық порттар желісі

Процессорлық порттар желісі — осы порттар желісінің [ РМ] TDM (уақыт бойынша бөлінетін мультиплексор) құрына (шина) және төңіректік желі [LAN] құрына тікелей қосылған жалғауыштың процессорлық элементімен басқарылатын порттар желісі. Дереккөздер
Гөр әмір

Гөр әмір кесенесі (өз. Go'ri Amir; парсы тілінен. گورِ امیر – «Әміре қабірі») — Самарқантағы Әмір Темір мазары (XV ғ.), Орта Азия архитектурасының ескерткіші. Әмір Темірдің бұйрығымен 1403—04 жылы Мұхаммед Сұлтан медресесінің оңтүстігін ала салынған. Гөр әмірдің ішкі жағы шаршыланып келген, әр қабырғасында терең текшелері (ниша) бар. Сырт көрінісі — сегіз қырлы. Негізгі кабырғаның үстіне үлкен барабан орнатқан. Араб жазуларымен, ою-өрнекпен әсемделген бұл барабанның үстінен алып күмбез орнаған. Күмбез бедерлері геометриялық өрнекпен безендірілген. Мазардьщ ішкі өрнектері бояуларының байлығымен, ағаштағы, темірдегі оюларыньщ нақыштылығымен (есік, терезе) көз тартады. Гөр әмір мазарында Әмір Темірдің, оның екі үлы Шаһрух пен Мираншаһтың және немересі Үлықбектің қабірлері бар. Дереккөздер
Айман — Шолпан операсы

«Айман-Шолпан», опера. Либреттосын Әуезов, музыкасын Е. Брусиловский жазған. Премьерасы 1938 жылы 28 сәуірде болды. Қоюшы режиссерлары: Қ. Байсейітов пен А.Винер, дирижерлері - Н. Шкаровский мен Ф. Кузьмич, суретшісі - А. Ненашев. Басты рөлдерде Күләш Байсейітова, X. Нұрмағамбетова, М. Ержанов, Қ. Жандарбеков т. б. ойнады. Е.Брусиловскийдің пікірі бойынша, бұл опера қазақ музыкалық комедиясын жасаудың алғашқы талпынысы еді. Әдемі либреттоға музыкасы сай келмей, көп жері ақсап жатты, созылыңқы, тартымсыз шықты. Құрылысы жағынан тұтастық, композиторлық реттілік пен айқындық жетіспеді. Сондықтан опера ғұмыры ұзақ болмады. Дереккөздер
Бүйірлік жиіліктер

Бүйірлік жиіліктер (Боковые частоты) — тасымалдаушы жиіліктің екі жағында орналасып, модуляцияланған жиілік спектрін құрайтын жиіліктер. Бүйірлік жиіліктер өздерінің спектрі бойынша радиотехникалық құрылғылардың қажетті өткізу жиіліктік жолақтарын анықтайды. қ. Амплитудалық модуляция. Дереккөздер
Ерте темір дәуір обасы

Ерте темір дәуір обасы - Қожатоғай ауылынан оңтүстік-шығыста 15 км жерде, үлкен жотаның үстінде. Обалар саны 12. Олар оңтүстік-тен солт.-ке карай тізбектеле орналаскан. Оңт-тегі екі оба топырақтан үйілсе, қалған обалар таспен үйіліп тұрғызылған. Біз обаларды оңтүстіктен- солтүстікке қарай белгіледік. №1 оба аумағы 30x30 м, биік. 1 м. №2 оба аумағы 15x16 м, биікт. 70 см. №1 мен №2 оба арасының қашықтығы 220 м. №3 оба №2 обадан 70 м қашықтықта, кіші оба таспен қоршалған, үз. 7 м, биікт. 40 см. №4 оба №3 обадан 60 м кашыктықта көл. 6x3,50 м. келген. Бұл обаның ортасы төртбұрыш түрінде 80 см терендікте казылған. №5 оба осы обалардың ішіндегі көлемдісі, бұл оба №4 обадан 80 м қашықтықта, үш қоршаудан тұрады. Сыртқы қоршау екі қатар, тасты қырынан қалап тұрғызып, ортасын топырақпен толтырған. Қоршаудың ортасы топырак үйіліп, оның үстіне көлемі 8,80 м келген тас қоршау жасаған оба биікт. 60 см. №6 оба №5 обадан 60 м қашықықта, бұл оба топырақпен үйіліп, ортасына көл. 8 м келетін дөңгелек тас қоршау жасалған. Оба биіктігі 60 см келген. №7 оба №6 обадан 25 м қашықтықта көл. 11 м, биікт. 80 см. Обаның ортасына көл.6 м дөңгелек етіп тас қалаған. Осы обадан 40 м жерде №8 оба бар, аумағы 25,60 м, биікт. 70 см. Бұл оба екі қатарлы тас қоршаумен дөңгелек етіп қоршалған. Қаланған екі қатар тастың арасы 70 см келген. Обаның ортасында көл. 5,60 м болатын екінші дөңгелек тас қоршау бар. ішкі қоршаудың солтүстігінде көл. 3 м келген. Есік орнына ұқсас ойық бар. №9 оба осы обадан 36 м жерде орналасқан. Көлемі 11 м, биікт. 30 см. Обаның ортасында көлемі 7 м келген дөңгелек тас қоршау бар. №10 оба солт.-батысқа қарай сол шығыңқы орналасқан. №9 обамен арасы 19 м қашықтықта орналаскан. Көл. 9,50 м, биікт. 20 см. Обаның ортасында көл. 6,30 м келген дөңгелек тас қоршау бар. №11 оба №10 обадан 13 м қашықтықта орналасқан. Аумағы 4 м, биікт. 40 см. Бұл обаның айналасы дөңгелек етіліп тас қоршаумен қоршалған. № 12 оба № 11 обадан 20 м жерде дөңгелек пішінді болып орналасқан. Көл. 6,70 м, биікт. 40 см, ішкі жағында көл. 5,5 болатын тас қоршау бар. Дереккөздер
Қойлық уездік мұсылмандар съезі

Қойлық уездік мұсылмандар сиезі 1918 жылдың қаңтарында болды. Сиезде Түркістан автономиясына косылу, милиция жасақтау, азық-түлікпен қамтамасыз ету т.б. мәселелер көтерілді. Сиезді Ә.Көтібаров басқарып, автономия туралы баяндама жасады. Дереккөздер
Абдылдажан Амантұрұлы Ақматалиев

Абдылдажан Амантұрұлы Ақматалиев - (1956 жылы туған), қырғыз әдебиет зерттеушісі. Филология ғылымының докторы (1991), профессор (1991), Калифорния Халықаралық ғылым, білім және индустрия академиясының академигі (1996), Халықаралық қоғамдық Айтматов академиясының президент (1996). 1980 жылдан Әуезов шығармашылығының әдеби байланыстарын зерттей бастады. «Ш.Айтматов және қырғыз-қазақ әдеби байланыстары» атты монографиясында (1981) ұлы жазушының Ш. Айтматов және басқа қырғыз жазушыларының шығармашылығына тигізген ықпалын қарастырды. Әдеби байланыстардың өзара әсерінің әр түрлі формаларына талдау жасап, қырғыз және қазақ көркемсөз шеберлерінің тағдырындағы өзара шығармашылық қарым-қатынастардың мән-маңызына тоқталды. Қырғыз жазушыларының шығармашылығы туралы айта келіп, Әуезовтің «Қорғансыздың күні» әңгімесімен К. Баялиновтың «Аджар» атты әңгімесінің рухани байланысын атап өтті. Т. Сыдықбековтың «Тау арасында» романында . Әуезов шығармашылығының эпикалық дәстүрі сезілетіндігіне назар аударды. Ал Әуезовтің «Қилы заман» повесінің тақырыбы А. Тоқомбаевтың «Таң алдында» атты повесть жазуына ықпал етті. «Манас» эпосының толық халықтың нұсқасын жасау жолындағы рөлін ерекше атап өтті. Әуезов шығармашылығына деген ықыласқа тұрақты зейін аударып, Абдылдажан «Түркі тілдес елдер әдебиетіндегі Әуезовтің рөлі» деген зерттеу еңбек жазды («Заман», 1997), сөйтіп ұлы жазушының шығармашылығын «өлемнің жалпы тізбегіндегі маңызды бөлік ретінде» қарастырды («М. Әуезов және қырғыз әдебиеті», 1989). Дереккөздер
Бұрмалану

Бұрмалану (Искажение; spoiling). 1. Бір-біріне жақын орналасқан, бір желіде жұмыс істейтін және байланыс түйініндегі электромагниттік жағдайды еріксіз нашарлататын, бірігіп жұмыс істеу қорытындысы. 2. Байланыс жолында берілетін хабардың құрылымын қайтарымсыз өзгерту тәсілі. Дереккөздер
Тантризм

Тантризм - [санкср. тантра - орағыта айту, айла-әдіс; киелі мәтін; сиқыр] - өздерінің киелі мәтіндері ретінде тантраны танитын индуизмнің секталары мен мектептерінің жалпы атауы. Тантризмге төмендегідей қасиеттер тән: секта құрамында төмен және ең төмен касталардың басым болуы; сектада арийлік емес тайпалардың өкілдерінің кездесуі; секталардың және олардың ғұрыптарының құпиялылығы; әдет- ғұрыптардың йогалық тәжірибемен байланыстылығы; брахмандық рәсімдермен және мораль ережелерімен шектелмеу. Дереккөздер
Индикациялық карталар

Индикациялық карталар - тікелей зерттеуге болмайтын немесе тікелей зерттеуге қиын, бірақ индикатор-құбылыстармен өзара тығыз байланысты баска құбылыстарға болжам жасау үшін маңызды географиялық индикатор-құбылыстарды бейнелейтін карталар. Мысалы, өсімдіктердің Индикациялық карталары пайдалы қазбалар орындарын болжауға, грунт суларының қабаттарын табу үшін пайдаланылады. Зоогеографиялық индикациялық карталар аурулардың таралуының әлеуеттік ареалдарын табуға және т.б. қояданылады. Дереккөздер
Коаксиал тізбек

Коаксиал тізбек . Коаксиал тізбек екі сымды жүйеге кіреді. Бірақ коаксиал тізбек симметриялы болмайды. Оның екі сымы бірдей емес. *Бірінші сымы біртұтас металдан жасалған коаксиал тізбек құрылғысының орталығына орналасады. Оны "ішкі сым" деп атайды. *Екінші сым металл түтікшелерден жасалып, ішкі сымды қоршап тұрады. Оны "сыртқы сым" деп атайды. Ішкі сыммен сыртқы сымның осі ортақ болғандықтан, оларды "бір осьті коаксиалды тізбек" деп атаған. Сыртқы сым мен ішкі сым бір металдан жасалады. "Коаксиал тізбек" - сымдар бірімен-бірі түйісіп кетпес үшін және оларды бір осьте ұстап түру үшін бұл сымдарды пластмассадан жасалған кабықтармен бөлектейді, мұндай бұйымдар орналасу жағдайын сақтайды. Бір немесе бірнеше тізбектен жасалған кабельді "коаксиал кабель" деп, олардан салынған байланыс жолын "коаксиал байланыс жолы" деп атайды. Коаксиал тізбектің ішкі жөне сыртқы сымдары бағыттаушы жүйенің міндетін атқарып, олардың арасымен сигналды алып жүретін электромагниттік өріс таралады. Симметриялы тізбекке карағанда коаксиал тізбектің өткізгіштік қабілеті жоғары болады. Онымен берілетін сигналдың спектрлік ауқымы өте кең (ондаған МГц, тіптен одан да жоғары). Коаксиал тізбекте электр сигналы сыртқы түтікше мен ішкі сымның арасымен таратылатындықтан, ондай тізбектердегі жағымсыз өзара әсерлер өте аз, ал сыртқы әсерлер тіпті аз болады. Сондықтан жоғары жиілікті сигнал беріп, коп арналы телекоммуникация жасауда коаксиал байланыс жолы кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Бұрыштық модуляция

Бұрыштық модуляция - (Угловая модуляция; angle modulation). Радиосигналдың бұрыштық параметрлері (жиілік және фаза) кіріс модуляциялайтын сигнал амплитудасына пропорционал өзгеретін аналоги модуляция өдісі. Дереккөздер
Диапазондық антенна

Диапазондық антенна — құрылымын өзгертпестен жиіліктің кең диапазонында пайдаланғанда, негізгі параметрлерін берілген шамадан тыс өзгертпейтін антенналар. Декаметрлік және одан да қысқа толқындарда диапазондық антенналар қатарына Надененко диполі, ромбалық антенна, спиральдық антенна, қума толқын антеннасы, логопериодтық антенна және т.б. жатады. Дереккөздер
Исмаили Мирзакалон

Исмаили Мирзакалон(1908-өлген жылы белгісіз)- өзбек жазушысы, аудармашы. 1946 жылы Әуезовтің «Абай жолы» романының «Татьянаның қырдағы әні» бөлімін өзбек тіліне тәржімалады. Қазақ жазушысымен студент болған кезінде бірінші рет кездесіп, әңгімесін естігеннен кейін алған әсерлері туралы жазған естелігінде («Мұхтар Әуезов туралы естелік». - «Узбекистан маданияти» газеті, 1979, 18 маусым) ұлы жазушының жастарға айтқан ақыл-кеңесі, ақ жарқын мінезі, карапайымдылығы мен кішіпейілділігі туралы ой түйеді. «Мұхтар аға тек қазақ халқының ғана емес, сондай-ақ ол бүкіл совет халқының, соның ішіңде өзбек хапқының да перзенті еді» деп, ұлы суреткердің жарқын бейнесін есіне алады. Дереккөздер
Бытыралық құбылыс шуылы

Бытыралық құбылыс шуылы (Шум дробового эффекта) — электрондық шамның катодынан электронный ұшып шығу ықтималдығы кездейсоқ болуынан туындаған катодтың эмиссия тогының кездейсоқ тербелістері. Осындай Б.қ.ш. электровакуумдық аспаптың кіріс сигналға сезімталдығының төменгі шегін анықтайды. Дереккөздер
Индустриялық бұлттар

Индустриялық бұлттар - өнеркәсіптік кәсіпорындар мен аудандардың үстінде әр түрлі жолмен пайда болған бұлттар. Мыс., тутін бүұттары, ысыған ауа шыққан жердің үстіндегі жасанды бұлттар, су, мұздық және т.б. бұлттары. Дереккөздер
Жанкісі Өтемісұлы

Жанкісі Өтемісұлы шамамен 1740-1815 жылдар арасында ғұмыр кешкен би әрі жырау. Алматы облысының Балқаш ауданында туған, руы Арғын ішінде 7 Момынның біреуі Дадан-Тобықты. Жас кезінен-ақ Үйсін, Найман арасына атағы жайылған әділ қыстау шапқыншылық заманда Сыр бойына ойысып, қоныстанған. Сыр елі Қоқан хандығының кол астында еді. Арада талай шайқас, дау. Жанкісі би жеңіп отырады. Қоқан хандары оған салады. Акыры аңдып жүріп оны мерт қылады. Арты құн дауына айналып , ел қокандықтарга қарсы көтеріледі. Батырлар, билер басқарған көтерілістің соңы қоқандықтардын айып, құн төлеуімен аяқталады. Жанкісінің қоқандықтарға қарсы айтқан мірдің басқа Бөгенбай батырды жоқтап айтқан толғауы да ел батыр мерт болғанда оны Абылай ханға батылы жетіп, кім естіді дегенде Жанкісі жырау "мен барамын" деп шыққан екен. Жанкісінің Қоқан ханына айтқаны: : Жанкісі бидің бүл толғауы 1876 жылы Ресей географиялық қоғамының Орынбор бөлімше жазбаларында жарияланған. Дереккөздер
Басша, түеыр

Басша, түеыр (Бабка) - металл немесе ағаш кескіш білдектің бір бөлігі. Дайындаманы (мысалы, жонғыш білдектің алдыңғы түғырын немесе жонғыш білдектің артқы түғырын) немесе қүралды (ажарлағыш білдектің басшасын), дайындаманы бекітетін қүрылгыны айналдыратын айналдырықтың тірегі болып табьшады. Басшасы түрлері *Ажарлагыш басша (Бабка шлифовальная) — ажарлагыш білдектің ажарлагыш шарықтастың жетегін орналастыруға арналған түзілімі. *Айналдырық басша (Бабка шпиндельная) — білдектің айналдырықты және оның жетекті механизмін орналастыруға арналған түзілімі. Дереккөздер
Біржолақтық модуляциялы тарақыш

Біржолақтық модуляциялы тарақыш (Передатчик с однополосной модуляцией) — арнайы құрылғылар енгізу арқылы амплитудалық модуляциялауда пайда болатын екібүйірлік жиіліктер алабының бірін жоятын, екіншісін модуляциялайтын (бір жолақтық модуляция) және тасымалдаушы жиілік тербелісінің орнына сол жиілікте ұшқыш (пилот) сигнал деп аталатын сигнал тарататын радиотаратқыш. Әдеттегі амплитудалық модуляциямен салыстырғанда біржолақтық модуляциялауда берілетін жиіліктер спектрі екі есе азаяды және радиотаратқыштың пайдалы қуатының біразы бүйірлік жиілік жолагына енгізілген ақпаратты беруге жүмсалады. Соның нәтижесінде қуат бойынша 8—16 есе артық балама ұтыс алынады. Дереккөздер
Коаксиалды жол

Коаксиалды жол , — осі ортақ екі цилиндрлік өткізгіштерден тұратын тарату жолы. Тасымалдаушы жиілігі 3 • 10 10 Гц-ке дейін сигналдарды тарату үшін қолданылады. *Ішкі өткізгіш жалқы сымнан тұратын немесе бірнеше есілген сымдар түрінде жасалып. *Сыртқы өткізгіш түтікше сымдар түрінде болады. Өткізгіштер арасындағы кеңістік диэлектрикпен (полиэтилен, тефлон және т.б.) толтырылады. Коаксиалды жол сыртынан оқшаулағышпен (резина, пластмасса) қапталады. Дереккөздер
Баушенгер эффектiсi

Баушенгер эффектiсi(Баушенгер эффект) — алдын ала бір бағытта деформациялауға ¥шыратқан материалды, кері бағытта деформациялағанда төменгі деңгейдегі ағу шегіне және жоғары илемді қасиетке ие болуы. Дереккөздер
Инерциялық (екпіндік) ағыстар

Инерциялық (екпіндік) ағыстар — мұхиттар мен теңіздердегі қозғалысты туғызатын барлық күштердің әсері тоқтағаннан кейін байқалатын судың қалдық қозғалыстары (ағыстары). Инерциялық ағыстарда Жер айналуының ауытқытушы күші мен орталықтан тепкіш күші өзара тең болады. Сондықтан судың ұсақ бөлшектері шеңбер бойынша полюете 12 сағатқа, 30° ендікте 24 сағатқа тең уақытта айналып шығады, ал экваторда олардың айналу кезеңі шексіз болады. Дереккөздер
Виктор Андреевич Грошев

Виктор Андреевич Грошев (10.9.1940, Қарағанды облысы Балқаш қаласы ) - ғылым, археолог, тарих ғылымдарының докторы (1997). 1971 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Ғылыми еңбек жолын 1973 жылы Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында кіші ғылыми қызметкер ретінде бастаған. Қазіргі уақытта Ә.Марғұлан атындағы Археология институтында бас ғылыми қызметкер. 1973—93 жылы Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда б.з.б. 5 ғ. мен б.з. 18 ғ. аралығында жер суландыру және суармалы егістіктің қалыптасуы мен дамуын зерттеді. Қола және ерте темір дәуіріндегі жасанды суармалау мәселелерін көтерді. Отырар мен оның төңірегіндегі ортағасырлық қоныстар мен қалаларды сумен қамтамасыз ету, құлақарық имараттары (үлестіргіш каналдар, су қоймалары, құбырлар, бөгетшелер, т.б.) мен жер суландыру техникасының (шыгыр, т.б.) ерекшеліктерін анықтаумен айналысты. Ежелгі Отырардың агроирригациялық жоспарын анықтаған. Отырар алқабындағы Темірарық, Ақарық, Алтынарық, Саңғыларық, т.б. магистральды каналдардың жоспарын түсіріп, пайдаланылған уақыттарын белгілеп берді. Грошевтың көне егіншілік пен қалалардың дамуына жер суландырудың тигізген әсерін саралаған 80-дей ғылыми еңбектері жарық көрген. Оның ізденістерінде Қазақстан аумағындағы байырғы отырықшылық мәдениеттің түрлі мәселелері көтерілуде. Дереккөздер
Инерциялық (екпіндік) толқындар

Инерциялық (екпіндік) толқындар - екпін күштерінің әсерінен (Кориолис күші, орталықтан тепкіш күш) туындайтын толқыңдар. Мұндай толкындардың Кинетикалық энергиясының көздеріне сұйықтардың кейбір осьтермен айналуы жатады. Ал атмосфералық шептердегі толқындардың кейбірі осындай толқындар болып табылады. Дереккөздер
Адасхан Алтаев

Адасхан Алтаев (1920, Балтакөл ауылы — 2.10.1989, сонда) — өлкетанушы, ұстаз. 1961 жылы ҚазМУ-ді бітірген. 1937—80 жылы Балтакөл аулында педагогикалық қызмет атқарған. 1958 жылы мектеп-интернат жанынан өлкетану музейін ашып, 3000 дана жәдігер жинаған. Мұнын құнды бір бөлігі — ортағасырлық монеталар (7— 14 ғасырлар) жиынтығы (447 дана) Түркістан, Отырар, Шаян елді мекендерінің музейлерінде сақтаулы. 1975 жылдан халық арасында ұмыт бола бастаған саятшылықты қайта жандандыруға күш салған. Алтаевтың өлке тарихына қатысты бірнеше танымдық мақаласы жарық көрген. "Еңбек Қызыл Ту" орденімен (1970), бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Мұхтар Есіркепұлы Есжанов

Мұхтар Есіркепұлы Есжанов (27.12.1961 ж.т., Түркістан облысы, Отырар ауданы, Маяқұм ауылы) — ғалым, заң ғылымдарының кандидаты. 1987 ж. ҚазмУ-ді, 1994 ж. ҚР Президенті жанындағы Қазақ басқару және экономика болжау институтын бітірген. 1987— 89 ж. Маңғыстау облысы, Жаңаөзен қалалық сотының судьясы, 1989—92 ж. Гурьев облысы Әділет басқармасы бастығының, 1994—96 ж. ҚР Әділет министірлігінде сот жұмыстарын ұйымдастыру Бас басқармасы бастығының орынбасары, 1996-2002 ж. ҚР Жоғарғы сотының судьясы болған. 2002-2006 жылдары аралығда Қызылорда облыстық сотының төрағасы. 2006-2008 жылдары аралығында Ақтөбе облыстық сотының төрағасы. Үйленген. 5 баласы - екі ұлы, үш қызы бар. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл, Қазақстан Конституциясына 10 жыл медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Инженерлік гляциология

Инженерлік гляциология адамның іс-қимылында пайдалануға және нивалдық-гляциалдық процестердің зиянды әсерімен күресуге пайдалы ұстанымдарды, әдістерді және қаржыларды іздестірумен айналысатын гляциологияның саласы. Ол жалпы гляциология, кешенді техникалық ғылымдар мен адамдардың шаруашылық іс-кимылдарының арасындағы байланыстырғыш түйін болып табылады. Дереккөздер
Динамикалық диапазон

Динамикалық диапазон 1. Сигналдардың кернеулері немесе қуаттарының ең үлкен және ең кіші мәндері арасындағы аралық. Оның шектерінде сигналдар қандай да болмасын аспаппен (электрондық аспаппен, дыбыс техникалық кешенмен, электробайланыс арнасымен және т.б.) таратылатын ақпараттың рұқсатты бұрмалануымен беріледі. Динамикалық диапазон күшейткіш құрылғылардың негізгі көрсеткіштерінің бірі болып децибеллмен анықталады: D = 201g(Umax/Umin) немесе D=201g(Pmax/Pmin), мұндағы max индексі кернеудің шығыстағы бұрмалануы аз ең үлкен мәндерін, ал min индексі осы құрылғының ішкі шуылымен деңгейлес ең кіші мәндерін көрсетеді. 2. Сигнал деңгейінің максималды қатынасы, мұнда кіріс каскадтарынан қабылдағышқа келіп түсетін артық жүктеу пайда болмайды және оның сезімталдығымен анықталады (децибелде көрсетіледі). Дереккөздер
Алтын арық магисгральды каналы

Алтын арық магисгральды каналы, Шәуілдір аулынан солтүстік-батысқа карай 10 км жерде. 1970—75 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригациялық тобы (жетекші В.Грошев) зерттеген. Оның бастауы Арыс өзенінің арнасынан 500 м жерде, Саңғыларық бас құрылымынан аныкталған. Мұнда каналдың ені 14 м, шеттеріндегі үйінді биіктігі 2,9 метр. Орта тұсындағы Құйрықтөбе маңында каналдың табаны 7—9 м, үйінділерінің биіктігі 3 метрдей. Су үлестіргіштердің бірін аршыған кезде қыштан жасалынған тоғыз құбырдың тізбегі табылған. Құбырлар 1,5 м тереңдіктен аршылып алынған. Бір құбырдың ұзындығы 0,7 м, бір жағының диаметрі 22 см, келесі жағының диаметрі 32 см. Құбырлар арасынан шыны сынықтары, мыс монета бөліктері, ұлутас, қыш ьдыс сынықтары және мыс сым бөлігі табылған. Құбырлар арқылы егістікке су жіберілсе керек. Маңынан ауданы 100x50 м бақша орны байқалады. Алтын арық магисгральды каналының негізгі бөлігінен бірнеше каналдар тартылып, Отырар мен оның төңірегіндегі елді-мекендерге су жіберілген. Бірнеше су үлестіргіш орны аныкталған. Қазба кезінде каналдан табылған археологиялық бұйымдар оның 10—13 ғасырлардың бас кезінде халық үшін қызмет атқарғандығынан хабар береді. Дереккөздер
Инсеквенттік аңғар, бейтарап аңғар

Инсеквенттік аңғар, бейтарап аңғар (латынша: іn - теріс мәнді қосымша және sequens — туындау) - бағыты тектоникалық құрылымға онша тәуелді емес өзен аңғары. Әдетте, Инсеквенттік аңғардың ауқымындағы өзендер литологиялық біртекті горизонталь жатқан тау жыныстарынан тұратын жайпақтау жазықтарды куалай ағады; олардың алаптарының гидроторлары ағаш бұтақтары тәріздес сипатта болады. Дереккөздер
Ескі мола төбе

Ескі мола төбе – көне қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Көксарай ауылынан 8 км оңтүстікте орналасқан. Деректер 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі мен Шымкент қаласының Археология және этнология орталығы экспедициясы (С. Ахмет, Н. Алдабергенов, З. Исабек) зерттеген. Қазіргі кезде дөңгелекше келген төбе ауданы 55х67 м, биіктігі 4 м. Ескерткіш үстінде ені 13,50 м, терендігі 50-40 см келген сай бар. Оңтүстігінде 38 м жерде ені 10 м болатын үлкен ор қазылған. Солтүстік жағында да 40-50 м жерде 8 м келген арық тартылған. Ескерткіш үстіне кейінгі уақытта мүрделер қойылғандықтан, халық оны Ескі мола төбе деп атап кеткен. Жинастырылған керамика үлгілері қонысты 1—5 ғасырлар шенімен белгілеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Темір перде

Темір шымылдық - қырғи-қабақ соғыс жылдары демократиялық Батыс пен коммунистік (тоталитарлық) Шығысты бөлу теңеуі. Темір перде бейнесі большевистік Ресейге қатысты сонау 1920 жылы қолданылған. 1945 жылы мұндай теңеуді қолдануды Үшінші Рейхтің қоғамды ағарту және насихаттау министрі Иозеф Геббельс жандандырды. Ұлтшыл- социалистік Германияның қирауы қарсаңында Берлинде КСРО-ға қарсы Батыс одақтастарымен еуропа өркениетіне "төніп келе жатқан зұлматтан" қорғану үшін бірлесуді көздеді. 1946 жылы Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль Батыс пен Шығыс арасындағы географиялық және идеологиялық кедергілерді атау мақсатында темір перде жайлы теңеуді жалғастырып әкетті. Ол Еуропаның Батыстық және Шығыстық болып бөлінуіне әкеп соқтырды. Дереккөздер
Псевдостереофония

Псевдостереофония ( — жалған, stereo — көлем, fono — дыбыс) — арнайы стерефониялық жазу және хабар тарату кұралдарынсыз пилот-сигнал арқылы немесе жоғары және төмен жиілікті сүзгілер көмегімен монофониялық сигналды стерефониялық сигналға өзгерту тәсілі. Дереккөздер
Испан әдебиеті

Испан әдебиеті- Кастиль, баск, гаписий, каталан тілінде қалыптасқан. Ол негізінен халыктық жырлар, орта ғасырдағы «Андалузия әдебиеті» деп аталатын араб поэзиясы мен хикаяларының негізінде дамыды. Ф.де Рохастың (1446-1541) «Селестина», М.деСервантестің (1547-1616) «Дон Кихот » романдары әлем әдебиетіндегі ұлы туындыларға айнапды. Әуезов «Дон Кихот » романын адамзаттың ақыл-ойының және көркем қиялының шыңы ретінде бағалады. Ғылыми-техникалық прогресс заманында көркем әдебиет тоқырауға ұшырайды, оның келешегі жоқ деген бүкілодақтық ғылыми пікір таласы кезінде Әуезов физик пен химиктердің біліктері көркеменердің жаңа дәуіріне апаратын жолдың жасырын кілтін тауып беретін көмекшілер емес екенін, адамның жан дүниесін жеке бейне арқылы жан-жақты терең бере алмайтынын, бүл міндетті ада қылатын тек көркем өнер, сондағы Данте, Шекспир, Сервантес, Гете, Толстойларғана дей келіп, бүл жөніндегі бірінші сөз - әдебиеттікі болмақ деп, Сервантестің шығармасын өте жоғары бағалады. Жазушы өзінің «Жалпы театр өнері мен қазақ театры» атты мақаласында Күнбатыс Еуропаның ірі мемлекеттерінен атақты драматургтер шыкты. Бүлардың драмалары сарайдың салтанатты театрының жолымен кеткен жоқ... Испанияда «ақындық негізі» деп аталған Лопе де Вега салт театрын түзеді деп, оның әлем театрын дамытудағы орнын ерекшелеп көрсетті. Сондай-ак Әуезов испан поэзиясының үлы түлғасы Федерико Гарсиа Лорканың ер рухты, ерлікті, бостандықты, махаббатты жырлаған елендері мен драматургиялык туындыларын ерекше ұнатты. Оның қасіретті тағдырын етене сезінді. Испан әдебиеті 20 ғасырда романтикапық реализм, сюрреализм, «ультраизм», реализм сияқты барлық ағымдардың ықпалында дамыды. Республика мен монархияның арасындағы жанталасты күрес олардың тақырыптарына да, көзкарастарына да тікелей әсер етті. Қарама-карсы бағыттағы шығармалар жазылды. Д.Алонсоның, Р.Сендердің, С.Арконданың, X.Адериустың, Р.Апьбертидің, Б.де Отероның, X.Гойтисолоның туындылары фашизмге қарсы күрес рухын бейнеледі. Әуезовтің «Роман турапы ойлар» (1951), «Ғасырдың бетін анықтап берген адам» (1949), «Жазушы толғанысы» (1952), «М.Әуезовтің сезі» (1959) атты мақалалары, «Абай жолы» роман-эпопеясының үзінділері 1958, 1981 жылы, ал «Қараш-Қараш оқиғасы» повесі 1977 жылы «Советская литература» журналында испан тіліңде жарияланды. Тағы қараңыз *Испания Дереккөздер
Псофометриялық өлшеу

Псофометриялық өлшеу 0,3—3,4 кГц сездік сигналдың жиілік жолағындағы шуылды біркелкі емес өлшеу әдісі. Өлшеу коэффициенттері өлшеудің псофометриялық қисығы 700 Гц-тен төмен және 2800 Гц-тен жоғары жататын жиіліктерде күрт төмендейтін етіп таңдалады. Дереккөздер
Бірмодалы талшық

Бірмодалы талшық (одномодовое волокно) — өзекшесі өте жіңішке — диаметрі 10 мкм немесе одан да кіші оптикалық талшық. Оны өте алые қашықтықтарға жоғары жылдамдықпен сигналдар тарату үшін қолданады. Өзекшенің диаметрі кіші, сондықтан жарық сөулесі өзекше бетінен өте сирек шағылады, нәтижесінде дисперсия аз болады. Атынан көрініп тұргандай, нәзік талшық бір ғана моданы немесе тасымалдаушы жарық сигналын таратады: Бірмодалы талшықтың өткізу қабілеті шамамен 5 Гбит/с құрайды. Дереккөздер
Ескі Шілік

Ескі Шілік — Түркістан облысы Отырар ауданы, Шілік ауылдық округі не қарасты ауыл. Географиялық орны Округ орталығы – Шілік ауылынан батысқа қарай 9 км жерде, Шаян өзені нің жағалауында, қуаң далада орналасқан. Халқы Тарихы Ескі Шілік 1976-96 жылдары етті мал өсіретін ауданаралық арнайы мамандандырылған шаруашылық бірлестігі болған. Бөлімше негізінде ауданда бірнеше агроқұрылым жұмыс істейді. Дереккөздер
Псофометриялық сүзгі

Псофометриялық сүзгі - Арнайы өлшейтін сүзгі, ол жиіліктік сипаттамасы адам құлағының ерекшеліктерімен үйлестірілген шуыл өлшеуішінде орнатылады. Псофометриялық өлшенген шуыл сүзгінің шығысында бақылау деңгейіне қатысты есептелінеді. Есептеу (калибрлық қисықтың нөлі) шуылдың қуат деңгейінен бастап жүргізіледі. Ол үшін 1000 Гц жиілікке бақылау шуылының 1 пВт бақылау қуаты сәйкес келуі керек. Дереккөздер
Пьезоэлектрик

Пьезоэлектрик - механикалық кернеулер әсерінен поляризацияланатын (тура пьезоэлектрлік эффект), берілген сыртқы электр өрісі әсерінен деформацияланатын (кері пьезоэлектрлік эффект) кристаллы диэлектрик. Пьезоэлектрикке сегнет тұзы, барий титанаты, пьезокварц монокристалдары және әр түрлі қосылыстардағы электреттер жатады. Электроникада пьезоэлектри электромеханикалык және электроакустикалық түрлендіргіштерді, жолакты электрсүзгілерін, жиілікті тұрақтандырудың резонаторларын жасау үшін қолданылады. Дереккөздер
Бейметалл материал

Бейметалл материал (Материал неметаллический) — металдарға тән қасиеттер керсетпейтін қарапайым денелер түзетін материалдар. Бейметалдарға, өдетте, сутек, азот, оттек, фосфор, күкірт сияқты 22 элемент жатқызылады. Қүрамында бүл элементтер болатын бейметалл материалдар: шыны, қүм, тас, қыш, цемент жөне т.б. Дереккөздер
Пьезоэлектрлік

Пьезоэлектрлік ( -кысу) — бірқатар табиғи кристалдардың (пьезокварц, пьезокерамика,корунд және т.б.) пішімін өзгерткенде (қысқанда, созғанда) электр зарядының пайда болу құбылысы. Үнтабаққа жазылған дыбыстарды қайта жаңғыртуда осы құбылыс пайдаланылады. Техникада пьезо-құбылыстардың екі түрі де (пьезокристалдардың электр өрісі әсерінен деформацияға ұшырауы) қолданылады. Дереккөздер
Бірсымды тізбек

Бірсымды тізбек (Однопроводная цепь). Электр сигналын бір орыннан екінші орынға жеткізіп беруге арналған байланыс жолын бірсымды тізбек немесе бірсымды байланыс жолы деп атайды. Бір сымнан тартылған тізбек жер қабатымен серіктесіп, электромагнит өрісінің бағыттаушы жүйесін құрайды. Бірсымды тізбекпен жұмыс істейтін құрылғылардың бір түйіспесі осы сымға қосылып, екінші түйіспесі жермен жалғасады. Сонда электр сигналын беруші және қабылдаушы құрылғыларды жалғастыратын байланыс жөлында электромагниттік энергия "сым — жер" жүйесімен бағытталып жеткізіледі. Бір сымды байланыс жолдарындағы қосымша шығындар байланыстың басқа түрлеріне қараганда көбірек және бөгеуілге орнықтылығы аз болады. Сондықтан бір сымды байланыспен төменгі жиілікті телеграф аппараттары, яғни байланыс құрьшғылары жұмыс істейді. Хабар таратудың басқа түрлеріне Б.с.т-ті қолдану түрлі қиындықтар тудырады. Дереккөздер
Динатрондық эффект

Динатрондық эффект (Dyna(mis) — сила и трон) — электрондық соққылау әрекетінен электродтар бетінде (анодтан, тордан, коллектордан) болатын екінші ретті электрондық эмиссия салдарынан электровакуумдік аспаптар (мәселен, триодтардың немесе тетродтардың) тогының өзгеруі. Динатрондық эффект электрондық шамдардың күшейткіштік мүмкіндіктерін төмендетеді. Катодпен қосылған (пентодта) қосымша торды (қорғаушы немесе антидинатрондық) енгізіп, анод алдындағы кеңістікте потенциалды төмендету немесе тығыз электрондық шоқты қалыптастыру арқылы динатрондық эффектіні жояды. Дереккөздер
Пьезоэлектрлік аспаптар

Пьезоэлектрлік аспаптар — пьезоэлектрлік эффект негізіңде акустикалық энергияны электр энергиясына немесе керісінше, сондай-ақ сигналдар алу мақсатымен түрлендіру іске асырылатын арнайы кұрылғылар. Пьезоэлектрлік аспаптар мынадай негізгі топтарға бөлінеді: акустикалық толқындар сәулелендіргіштері, қабылдағыш Пьезоэлектрлік аспаптар күшейткіш Пьезоэлектрлік аспаптар түрлендіргіштер, пьезоэлектрондық құрылғылар және т.б. Пьезоэлектрлік аспаптар сәулелендіргіштер мен электрондық қоздырғыш генератордан және акустикалық толқындарды шығаратын пьезо- электрлік түрлендіргіштен тұрады. Газда, сұйықта немесе қатты дене ішінде сәуле шығарғыш ретінде пайдаланылады. Қабылдагыш Пьезоэлектрлік аспаптар пьезоқабылдағыштан және сигналды күшейту мен түрлендірудің электрондық құрылғысынан тұрады. Сейсмоқабылдағыштарда, УД дефектоскоптарда және басқаларда пайдаланылады. Күшейткіштік Пьезоэлектрлік аспаптар электрондық және пьезоэлектрлік элементтері бар сигналды күшейту және түрлендіру трактысынан тұрады. Радиоқабылдағыш құрылғыларда преселекторлар және аралық жиілікті күшейткіштер ретінде қолданылады. Пьезоэлектрлік аспаптар түрлендіргіштері электрондық құрылғылар мен пьезоэлектрлік түрлендіргіштерден тұрады. Электр сигналдарының генераторлары, екінші ретті қоректену көздері және т.б. ретінде пайдаланылады. Пьезоэлектрондық құрылғылар электрондық техниканың функционалды бұйымдары (кідірту желілері, сезгіштер, пьезоэлектрлік генераторлар, жиілікті талғағыш микроблоктар және т.б.) болып табылады. Дереккөздер
Дүйсенбай Алтынбеков

Дүйсенбай Алтынбеков (1889, қазіргі Арыс ауылы - 24.12. 1943) — жергілікті басшы, Отырар аудандық аткомының тұңғыш төрағасы (1935-39). 1922 жылы Ташкент қаласындағы мұсылман кәсіптік техникумын бітірген. 1922—23 жылы сотта арыз тіркеуші, орындаушы, 1923—29 жылы Шымкент, Қазалы, Әулиеата уездік прокурорының көмекшісі, 1929—30 жылы Торғай ауданында прокурор, 1931—33 жылы Шәуілдір құрылысы басқармасының бастығы, 1933—35 жылы МТС директоры қызметін атқарған. 1930— 31 жылы ұзындығы 33 км-лік канал қазу ісін басқарды. 1935—39 жылы Отырар ауданының атком төрағасы болып қызмет етті. 1939 жылы "халық жауы" деген жаламен тұтқынға алынған. 1956 жылы ақталды. Дереккөздер
Динод

Динод (Dyn (amis) — күш және электрод) — екінші ретті электрондық эмиссия салдарынан өзіне түсетін электрондар ағынын күшейтуге (көбейтуге) арналған кейбір электровакуумдық аспаптардың (мысалы, екінші ретті электрондық көбейткіштің, фотоэлектрондық көбейткіштің) электроды. Дереккөздер
Бейнит

Бейнит (бейнит) — перлиттің жөне мартенситтің түзілуі басталатын температуралар аралығында аустенитгің ьдырауынан пайда болатын феррит және дисперсті карбидтерден тұратын тұрақсыз (метатүрақты) құрылым. *Бейниттi болат (Сталь бейнитная) — қалыптандырудан кейін пайда болатын болаттың бейниттік қүрьшымы. *Бейниттік аймақ (Область бейнитная) — бейниттік түрлену өтетін температуралар аралығы. *Бейниттiк айналым (Бейнитное превращение) — аустениттің бейнитке айналуы. Дереккөздер [ru:Бейнит]
Дүйсеке Әбілов

Әбілов Дүйсеке (1939 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылы ) – теміржолшы. Өмірбаяны 1958 – 1963 жылдары Ашхабад темір жолы Красноводск дистансасында жұмысшы, жол шебері болған. 1964 – 1999 жылдары Маңғыстау ауданы Шетпе темір жол станциясында жол шебері , Сай-Өтес станциясында учаске бастығы болды. Марапаттары *Еңбек Қызыл Ту (1986) ордені. *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі. *«Құрметті теміржолшы» атағы иегері (1989). Дереккөздер
Ғайып ерен

Ғайып ерен - мұсылмандар арасында сопылық ілім ықпалымен тараған түсінік бойынша, ерекше қасиеттерге қол жеткізген әулиелер. Қазақ фольклорының кейіпкерлері әдетте Құдаймен коса "Ғайып ерен, қырық шілтен", "Ғаусыл- ғиас", т.б. әулие-пірлерді рухани көмекке шақырады. Мыс., "Алпамыс батыр" эпосында әулиелердің кереметі "Сол уақытта батырға, Атса, мылтық өтпеді, Шапса, қьшыш кеспеді — Ғайып ерен, қырық шілтен, Қолтықтан сүйеп, демеді" деп жырланады. Бұл түсініктің түп-төркіні сопылык ілімде жатыр. Ол бойынша дүниеде әулиелер иерархиясы бар. Солар арқылы Алла тағала жер бетіне билік жүргізіп, адамзатты жетілдіруге ықпал етіп отырады. Олар рухани билікке көтеріліп, құпия заңдылықты игерген. Әулиелердің әр тобының өз қызметі, тапсырмасы болады. Ғайып еренге жататын әулиелер көбінесе өздерінің құпияларын көпшіліктен жасырын ұстайды. Ғайып ереннің негізгі сипаты және мақсаты — жанашырлық танығыш, адамдарға әрқашан көмекке келу, рухани жолға түскендерге жол сілтеп, бата беру, жолаушыға, қысылған адамға қол ұшын беру, т.б. Қыдыр (Хизр) да Ғайып еренге, оның ішіндегі қырық шілтенге (абдал) жатады. Қазақта "қырықтың бірі - Қыдыр" деген сөз бар. Қыдыр - қырық шілтенді басқаратын кейіпкер болуы да мүмкін. Бұқаралық санада бұл түсінік өнделіп, көркемдік қиялға ұласып жататынына қарамастан, ислам ойшылдары (мыс.: ибн Араби) Ғайып ерен идеясын жокқа шығармаған. Дереккөздер
Пьезоэлектрлік резонатор

Пьезоэлектрлік резонатор — тербелістерді қоздыру үшін пьезоэлектрлік эффект пайдаланылатын резонатор. Пьезоэлектрлік резонатор негізін ұстағыштарға бекітілген және қорғаушы сауытқа салынған пьезоэлектрлік вибратор құрайды. Кристалл элементтің электродтарына периодты кернеуді бергенде, оның ішінде механикалық серпінді тербелістер пайда болады. Егер берілген кернеудің жиілігі пьезоэлектірлік вибратордың өзіндік механикалық жиіліктерінің біреуіне сәйкес келсе немесе оған жақын жатса, онда Пьезоэлектрлік резонатор арқылы өтетін токгың шұғыл өсуімен сипатталатын резонанс құбылысы пайда болады. Пьезоэлектрлік резонатордың көрсеткіштері: сапалылығы(102 — 107), жұмыстық жиіліктер жолағы (бірнеше жүздеген Гц тен 1 ГГцке дейін). Пьезоэлектрлік резонатор тіректік жиіліктергенераторларында және жиілік бойынша басқарылатын генераторларда жиілік тағайындағыш элементтер ретінде қолданылады. Әр түрлі іріктегіш құрылғыларды (сүзгілер, жиіліктік дискриминаторлар және т.б.),сезімтал элементтерді Пьезоэлектрлік резонатор негізінде жасайды. Дереккөздер
Біржолақтық модуляция

Біржолақтық модуляция (Однополосная модуляция) — амплитудалық модуляция кезінде жиілік спектрінде тасымалдаушы жиіліктің тербелісін және бірбүйірлік жиіліктер спектрінің тербелісін жою немесе әлсірету немесе тек бірбүйірлік жиіліктер спектрінің тербелісін жою немесе өлсірету процесі. Әдеттегі амплитудалық модуляциямен салыстырганда, біржолақтық модуляцияда берілетін жиіліктер спектрі екі есе азаяды және радиотаратқыштың пайдалы қуатының біразы бүйірлік жиілік алабына енгізілген ақпаратты беруге жұмсалады. Соның арқасында қуат бойынша 8— 16 есе артатын балама ұтыс алынады. Теледидар, кәсіби және әуесқойлық радиобайланыстарында, сымдық байланыстарда қолданылады. Дереккөздер
Алтынбеков каналы

Алтынбеков каналы, Шәуілдір каналы – аудан аумағындағы канал. Құрылысы 1930 жылы 10 қарашада қазіргі Ильич бөлімшесінің тұсынан басталып, 1931 жылы 31 наурызда пайдалануға берілген. 1990 жылы осы каналды қазуға басшылық жасаған Д. Алтынбеков есімі берілді. Гидрологиялық сипаты Ұзындығы 33 км, терендігі – 5 м, ені – 9 м. Бас арықтың құрылысына 50 мың сом ақша бөлініп, жұмысшылардың енбекақысы күн сайын беріліп тұрды. Арық қазу жұмыстарына инженер Мереев, жер инженері Девяткин, Десятник, Павлов жетекшілік жасады. 1931 жылы сәуірде арық казу жұмысы қазіргі Мыңшұңқырдың тұсына жетті. Канал қазушылар Арыс өзенін "Қарабура" жасап бөгеді. 1931 жылы 4 қазанда егіншілікті тұрақты суландыру үшін Арыс өзенінен гидротехникалық темір-бетонды тоған іске қосылған. Дереккөздер
Интерполяция

Интерполяция - математикалық статистикада, сандық әдістер және функционалдық талдау пәндерінде жиі қолданатын шаманың қайсыбір белгілі мәндері арқылы оның аралық мәндерін табу процесс деп аталады. Интерполяциялау сандық және графиктік болып ажыратылады. Сандық интерполяциялау математикада, жер қойнауы геометриясында, математикалық статистикада, ал графиктік интерполяциялау геодезияда жер бедерін горизонтальдар арқылы бейнелеуде көп қолданылады. Дереккөздер
Біржолақтық сигналдар радиоқабылдағыштары

Біржолақтық сигналдар радиоқабылдағыштары (Радиоприемники однополосных сигналов) — бірбүйірлік жиіліктердегі амплитудалық модуляциялы тербелістер қабылдағышы. Мұндай тербелістерде тасымалдаушы тербеліс жоқ болғандықтан, оларды бірден детекторлеуге болмайды. Сондықтан сөз болып отырған қабылдағыштар құрамында жасанды тасымалдаушы тербеліс жасайтын арнайы генератор болады. Ол генератор радиотаратқыш тарататын пилот-сигналмен басқарылады. Дереккөздер
Диод

Дио́д ( — екі және -од шекті) — екі электродты, электр тогының бағытына байланысты әртүрлі өтімділігі бар электронды аспап. Жасау және даму тарихы Диодтарды дамыту бiрден екі бағытта XIX ғасырдың үшiншi ширегiнде басталды: 1873 жылы британдық ғалым Фредерик Гутри термиондық (вакуум шамды тікелей қыздыру арқылы), ал 1874 жылы германдық ғалымды Карл Фердинанд Браун (қатты денелi ) кристалды диодтарды жұмыс істеу принципн ашты. 1880 жылдың 13 ақпанында Томас Эдисонды қайтадан термионды диодтың жұмыс істеу принципін қайта ашты, және содан соң 1883 жылы патенттеген(№ 307031-шi АҚШ патентi). Дегенменде Эдисон жұмыстарын ары қарай дамытуға идея болмады. 1899 жылы германдық ғалым Карлы Браун Фердинанд кристаллды түзеткiштi патенттады. 1. Екі электродты электровакуумдық аспап немесе жартылай өткізгіштік диод, токты бір бағытта өткізетін құрал. Радиоаппаратураларда айнымалы токты түзету, модуляцияланған тербелістерді детекторлеу, жиіліктерді өзгерту, электр тізбектерін қайта қосу үшін қолданылады. 2. Екі электродты вакуумдық, газразрядты немесе шалаөткізгіш аспап; электр тогы бағытына байланысты өткізгіштігі әр түрлі болады: тура бағыттагы токтар үшін өткізгіштігі жоғары және кері бағыттағы токтар үшін — төмен. Электр және радиоэлектрондық аппараттарда айнымалы токты түзету, детекторлеу, электр тербелістерін түрлендіру, электр тізбектерін ажыратып-қосу үшін қолданылады. Дереккөздер
Ешкілі

Ешкілі — ортағасырлық қоныс орны. 2005 ж. "Көксарай барлау тобы" (жетек. Х.Айтқұл) зерттеген. Байырқұм кеңшары, №4-ші бөлімшесінің қасындағы Ешкілі көлінің солтүстік- батысында. Ескерткіш кейінгі замандардағы құрылыс мақсаттарына пайдаланылып, әбден қираған, бұлінген. Қазіргі орны дөңгелек төбе пішіндес. Осы ескерткіштен 150 м солтүстік-батиста сопақша келген екінші төбе орналасқан. Оның көлемі 33 мх14 м, биік. 2—2,30 м. Ескерткіштің екі жанынан 30- 50 м жерден топырақпен үйілген жал тартылған. Ескерткіштің үстіңгі қабатынан алынған керамикалар Отырар музейінде сақтаулы. Олар Ешкіліні халық 9—13 ғ-ларда мекендегенін айғақтайды. Дереккөздер
Жалпы географиялық конфигурация

Жалпы географиялық конфигурация: *1) географиялық нысандар аумағының пішіні; географиялық орынның сипаттамаларының бірі; *2) географиялық нысандардың өзара кеңістіктік орналасуы немесе белгілі бір тұтас жүйені түзетін әр түрлі бөліктері мен элементтерінің кеңістіктегі арақатынасы (мысалы, қоныстану жүйесінің сипаттамаларының бірі ретіндегі қоныстанудың бейнесі). Дереккөздер
Жалпы географиялық ықшамдылық

Жалпы географиялық ықшамдылық: *1) аумақ пішінінің сипаттамасы. Ауданы бірдей екі аумақтың шеңберге жақын нысандағысы ықшам келеді, өйткені оның шеткі нүктелеріне жетудің жиынтық мүмкіндігі жеңілдеу болады; *2) нысандардың әркелкі орналасуы көрсеткіштерінің бірі. Ықшамдылық критерийі аудан ішіндегі байланыстарды есепке ала отырып аумақты әлеуметтік-экономикалық және әкімшілік аудандауда өте маңызды. Дереккөздер
Пьезоэлектрлік түрлендіргіш

Пьезоэлектрлік түрлендіргіш — әрекеті пьезоэлектрлік эффектіге негізделген электр энергиясын механикалық энергияға (және керісінше) түрлендіргіш. Пьезоэлектрлік түрлендіргіш негізін топтарға біріккен, өзара электрлік және механикалық түрде байланысқан бірнеше пьезоэлементтер қүрайды. Пьезоэлектрлік түрлендіргіш жасау үшін пьезоэлектрлік материалдардың ішінен пьезокерамика ең көп қолданылады. Оның қасиеттері Пьезоэлектрлік түрлендіргішке қажетті пішін жасауға, тербелістердің оптималды түрін таңдап, ол арқылы түрлендірудің жоғары тиімділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Пьезоэлектрлік түрлендіргіштер пьезоэффект бойынша механоэлектрлік (тура пьезоэффект) және электромеханикалық (кері [[пьезоэффект) қолданылуы бойынша — пьезоқабылдағыштар, сәулелендіргіштер, генераторлар, қозғалтқыштар (жылжыту құрылғылары), трансформаторлар (кернеудің, токтың, күш жылдамдықтың, қысымның), өлшеуіш Пьезоэлектрлік түрлендіргішге өрекет етуші сигналдың түріне қарай — статикалық (квази-статистикалық), резонанстық және кең жолақтық болып бөлінеді. Пьезоэлектрлік түрлендіргіш гидроакустикада, УД техникада, медицинада, лазерлік техникада және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Жамылғылық мұз басу орталығы

Жамылғылық мұз басу орталығы — төрттік дәуірде мұздық қалыптасқан, кейін өз маңайындағы кеңістікке таралған, ылғалды ауа ағыстарының немесе циклондардың жолында орналасқан құрлық телімі (көбінесе таулы немесе үстіртті). Мысалы, Скандинавия таулары Еуропаның солтүстігіндегі жамылғылық мұз басу орталығы болып табылады. Дереккөздер
Пьезоэлектрлік эффект

Пьезоэлектрлік эффект — механикалық кернеулер әсерінен диэлектриктің поляризациялану құбылысы (тура Пьезоэлектрлік эффект) және электр өрісі әсерінен диэлектрикте механикалық деформаңияның пайда болуы (кері Пьезоэлектрлік эффект). Алғаш рет оны 1880 ж. француз физигі П.Кюри сегнет түзы кристалдарында зерттеген. Дереккөздер
Интразоналылық

Интразоналылық - азоналылықтың жеке құбылысы - бір немесе бірнеше географиялық (табиғи) зона ауқымында заңды дақтар түзетін, бірак ауданы бойынша басым болмайтын қандай да бір ландшафтының немесе табиғи құбылыстың әр телімде таралуы (мыс., тайга мен туңдрадағы сфагнум батпақтары, шөл мен даладағы сорлар). Дереккөздер
Бірөткелді транзистор

Бірөткелді транзистор (Однопереходный транзистор) — бір электронды-кемтіктік (эмиттерлік) өткелі, базалық облыста екі түзетпейтін түйіспесі және үш шығысы бар шалаөткізгіш аспап. Оның ажыратып косу және күшейткіштік қасиеттері базаның кедергісіне, оған негізгі емес заряд тасымалдаушылардың инжекциясы нәтижесіндегі модуляциясына тәуелді. Б.ө.т-дың қарапайым эквивалент сызбасы екі тізбекгей қосылған резистордан және олардың ортақ нүктесіне қосылган диодтан тұрады. Б.о.т. тиристорларды іске қосу схемаларында, кідірту схемаларыңца, уақыт релесінде және т.б. кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Пьезоэлектроника

Пьезоэлектроника (Пьезо және электроника) — пьезоэлектрлік эффект негізінде жұмыс істейтін аспаптар мен функционалдық құрылғыларды жасауды және іс жүзінде пайдалануды қамтитын электроника бағытының аты. Қатты дене физикасы саласындағы, сызықты электр тізбектерін талдау мен синтездеу жетістіктері, машиналық жобалаудың және планарлық технологияның дамуы арқасында көлемдік немесе беттік акустикалық толқындардағы интегралдық пьезоэлектрлік сүзгілер, ультрадыбысты кідірту тізбектері, амплитудалық, фазалық және жиіліктік детекторлар мен модуляторлар, пьезотрансформаторлар және т.б. пьезоэлектрондық құрылғьшар жасалады. Пьезоэлектрондық құрылғылардың қажетті функционалдық қасиеттерін, оларды пайдалануды және экономикалық тиімділігін қамтамасыз ететін басты элемент — пьезоэлектрлік вибратор (екі немесе көп ұштықты). Пьезоэлектроника құрылғыларында ультра-, гипердыбыстық толқындар және 10 кГц-тен 1,5 ГГцке дейінгі жиіліктер диапазоңдағы эл- магниттік тербелістер пайдаланылады. Пьезоэлектрондық аспаптар радио-техника құрылғыларында, қашықты I байланыс техникасында, автоматты басқару жүйелерінде, есептеу техникасында және т.б. радиоэлектрондық жүйелерде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Диодты-транзисторлық логика

Диодты-транзисторлық логика (ДТЛ) — типтік логикалық элементтерден тұратын, сигналдардың сәйкес түрленуі диодтық жиын немесе транзисторлар көмегімен іске асырылатын сандық интегралдық сызбалар класы. ДТЛ ЭЕМ мен әр түрлі сандық программамен басқарылатын автоматты құрылғыларда логикалық схемаларды құру үшін пайдаланылады. Олардың салыстырмалы жылдамдығы (10-15 не) жоғары және бөгеуілге орнықты; кемшілігі — ыдырау қуаты (1 логикалық элементке 30 мВт-қа дейін) аз. Дереккөздер
Диплекс

Диплекс (diplex). # Түрлі жиіліктегі бірнеше қабылдағыш немесе таратқыштың бір антенна арқылы бір мезгілде атқаратын жұмысы. # Түрлі жиіліктегі бірнеше таратқыш немесе қабылдағыштың бір антенна арқылы кезектесіп жасайтын жұмысы. # Бір арна бойынша екі немесе одан да көп бір-біріне тәуелсіз сигналдарды тарату немесе қабылдау. Дереккөздер
Бірінші ретті топ

Бірінші ретті топ (Первичная группа; basic group). Жиілігі тығыздалган жүйелерде 12 арадаи тұратын топ, ол, әдетте, 60-тан 108 кГц-ке (basic group А) дейін және сирегірек 12-ден бОкГц - ке (basic group В) дейін спектрді алады. Әрбір бірінші топ 4 ұшарналы топтардан тұрады, ал бес бірінші ретті топтар 60- арналы екінші ретті бір топқа бірігеді. Дереккөздер