Малайлар

Малайлар (өз атауы — оранг-мелаю — “Мелаю елінің адамдары”) — Малайзияның негізгі тұрғындары. Индонезия, Тайланд, Сингапур, Бруней, Жаңа Зеландия, Австралия, Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Африка Республикасы, т.б. елдерге тараған. Индонезиядағы саны 19 миллион адам, Малайзияда 14 миллион, Тайландта 2,5 миллион, Сингапурда 400 мың, Брунейде 200 мың адам. (2009). Жалпы саны 27,8 млн шамасында. Оңтүстік азиялық нәсілге жатады. Этнонимі Эпикалық әдебиет «Малай жылнамасы» «Melayu» сөзінің этимологиялық шығу тегін Индонезиядағы Суматрадағы Sungai Melayu («Мелайу өзені») мен байланыстырады. Ағылшын тіліндегі "малай" термині португал тілінен шыққан голландиялық малайо сөзі арқылы қабылданды, малайо, ол малай тіліндегі түпнұсқа Melayu сөзінен шыққан. Тілі Малай тілінде сөйлейді. Малай тілі бірқатар диалектілерге бөлінеді; ол малай-полинезиялық отбасының Индонезиялық тармағына жатады. Риау және Линг архипелагтарының диалектісі негізінде Малай, Сингапур, Солтүстік Калимантанда кең таралған және Малайзияның мемлекеттік тіліне айналған малай әдеби тілі дамыды. Дәл сол диалект қазіргі Индонезия тілінің - Индонезия Республикасының мемлекеттік тілінің негізін құрады. Діні 15 ғасырдың аяғынан бастап көптеген малайлықтардың ресми діні - ежелгі анимистік нанымдардың қалдықтарымен, сондай-ақ буддизм мен индуизм элементтерімен астасып жатқан ислам діні. Тарихы Малайлар бірнеше ірі топтарға жіктеледі. Малайзиялық малайлар шығыстық және батыстық болып бөлінеді. Сингапурлық Малайлар этнографиялық жағынан батыстық малайлармен біртектес. Индонезиялық малайлар мәдени және тілдік ерекшеліктеріне қарай палембанг (оранг-палембанг), жәмби (оранг-жәмби), риау (оранг-риау), т.б. болып бөлінеді. Көптеген зерттеушілер малайлардың түпкі отаны Батыс Калимантан деп есептейді. Олардың ата-бабалары б.з.б. 1-мыңжылдықта Оңтүстік Қытай теңізінің жағалауына қоныстанған. 7 — 8 ғасырларда малай мемлекеттері Батыс Индонезияның негізгі теңіз жолдарын бақылап отырған Шривиджайя мемлекетіне бірікті. Малайлар этногенезінде Индонезия мен Малакка түбегіндегі көптеген халықтар елеулі рөл атқарған. 13 — 14 ғасырларда Индонезия малайлары Мажапахит империясына бағынады. 14 — 15 ғасырларда малайлардың ислам дінін қабылдауы олардың біртұтас халық болып бірігуін тездетті. 15 ғасырда құрылған Малакка сұлтандығы Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарындағы сауда жолдарын өз бақылауында ұстады. 19 — 20 ғ-ларда отаршылдыққа байланысты малайлар этнографиялық тұтастығынан айрылды. Малайзия мемлекетінің құрылуына байланысты малайлардың негізгі бөлігі бір ұлтқа айнала бастады. Қалғандары өздері тұрған мемлекеттердің жергілікті диалектілеріне бейімделгенімен, өздерінің этн. ерекшеліктерін сақтап қалған. Кәсібі Негізгі кәсібі – егіншілік (негізгі дақылы – күріш, гевея, кокос пальмасы, кофе) және балық аулау. Көптеген малайлықтар, әсіресе Калимантанның солтүстігінде, Суматраның солтүстігінде, Сингапурда, Малай түбегінің батысында, өнеркәсіпте, саудада, қызмет көрсету секторында және басқаруда жұмыс істейді. Қолөнер дамыған – зергерлік, тоқымашылық, кейбір салаларда – батик жасау, тоқу, қайық пен кеме жасау дамыған. Бұрынғы уақытта қарақшылықпен айналысқан. Өмір салты Малайлықтар отбасыларында ежелгі дәстүрлер сақталған (әсіресе ауыл тұрғындарында). Сонымен қатар қазіргі капиталистік рухтағы феодалдық формалар мен қатынастар да бар. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Малайзиядағы малайлықтар негізінен ауыл тұрғындары. Ауылдық елді мекендер (кампунг) сызықтық, орналасқан. Дәстүрлі тұрғын үйлер – бұл іргеде, кейде суда, жағаға жақын жерде, көбінесе құрлықта, ылғалдылықтан, жануарлардан, жаулардан, кейде жерден бірнеше метр биіктікке дейін қауіпсіз болу үшін салынған ғимараттар. Ауылдар әдетте төбелерде, пальмалар арасында орналасқан және жиі биік бамбуктан жасалған, бақтармен қоршалған. Үйлері қаңқалы, бір бөлмелі, төртбұрышты, ашық верандасы бар дәстүрлі тұрғын үй. Ғимараттар үшін негізгі материал - бамбук, сирек тақталар немесе тас. Үйдің жиһаздары сирек және төсеніштерден, бамбуктан жасалған әртүрлі ыдыстардан, қыш және металл ыдыстардан және т.б. тұрады. Дәстүрлі киімдері Ерлердің дәстүрлі киімі ұзын көйлек пен шалбардан (баджу мелаю) және белге оралып, шалбардың үстіне ілінетін саронгтан тұрады. Бас киім — қалпақ-сонгкок, бүктелген бас орамал — танджак немесе тенгколок киеді. Әйелдер саронг пен ұзын, бос блузка (баджу курунг) немесе саронгпен қысқа, тығыз блузка (баджу кебая), оған қоса әйелдер қаусырмалы жемпір киеді. Соңғы кезде, малайлық ер адамдар қазіргі еуропалық үлгідегі киімге көшуде. Дәстүрлі тағамдары Малайлықтар көкөніс, балық немесе ет гарнирімен пісірілген күрішті жейді. Мерекелік тағамдар - палау, ешкі немесе тауық етінен жасалған кішкене кәуәп. Фольклоры Малай фольклорының ең көне үлгілеріне қастандықтар мен арбау (мантра), рифмалық жұмбақтар (тека-теки), халық әндері, лирикалық және дидактикалық пантундар жатады. Жануарлар эпосының басты қаһарманы – ергежейлі бұғы пеландук (канчил), ал ертегілердің басты кейіпкері – Пак Кадок (Папа бұршақ), Пак Пандир (Остолоп ағай), Лебей Маланг (икемсіз маланг) және басқалар. Өнердің кейбір аспектілері тіпті әртүрлі халықтардың мәдени ерекшеліктерінің қосылуына ұқсайды. Мысалы, дәстүрлі малай музыкасы ислам және қытай формаларының күшті әсерлерін байқауға болады.Музыкадан басқа би театры Малайзияның мақтанышы. Өнер білгірлері ондағы португал, қытай және тай мәдениеттерінің ықпалын атап өтуде. Малайлықтар арасында силат (жекпе-жек өнері) және Малайзия халқы ерекше көзқараспен жеткізетін көлеңке театры танымал. Сілтеме * Дереккөздер