kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұлттық техникалық құралдар

Ұлттық техникалық құралдар - мемлекет бақылауындагы ақпараттар жиынының жүйелері. Мысалы, келісімге сай қару-жараққа шектеу қоюды бакылау үшін пайдаланылатын жер үстінде орналасқан радарлар және фотобарлау серіктері. Дереккөздер
Олег Эдуардович Шин

Шин Олег Эдуардович - (7.6. 1975 жылы туған, Қаратал ауданында, Үштөбе қаласында) — спортшы, ауыр атлетикадан халықаралық дәрежелі спорт шебері, 1993 жылы Әлем чемпионы, Қазақстан, КСРО біріншіліктерінің бірнеше дүркін чемпионы. Бүкіл қазақстандық спартакиаданың жеңімпазы. Дереккөздер
Жайнақ Абақұлы

Жайнақ Абақұлы (туған жылы белгісіз - 1859, Алтынемел) — би, батыр. Тегі — Албан руының Айт-Сүйіндік тармағынан шыққан. Атасы Сайымбөлек атақты Қудайназар бидің немересі. Шешесі Райымбек батырдың қызы Манат. Әйгілі Тезек төренің қол астындағы сенімді билерінің бірі болған Жайнақ 1850-55 ж. ел аузына ілігіп, көптеген дауларда өділдігімен көзге түседі. Ш.Уәлиханов 1856 ж. Алтынемел сапарындағы жазбаларында Айт-бозым биі Жайнақтың есімін де атап өтеді. Атақты саяхатшы П.П.Семенов-Тянь Шанский "Путешествие в Тянь-Шань. 1856-1857 г." деген еңбегінде Албан елінде өгкен үлкен бір аста болған жесір дауын айта келіп, Ж-қа "лучший знаток обычного права" деп баға береді. Дереккөздер
Ұлы Отан соғысы мүгедектеріне арналған госпиталь

Ұлы Отан соғысы мүгедектеріне арналған госпиталь — бұрынғы КСРО денсаулық сақтау министрлігіндегі әскер мен партизандық отрядтар құрамында болып жарақаттанған және еңбекке жарамсыз деп танылған мүгедектер үшін арнайы мамандандырылған емдеу мекемесі. КСРО ХКК жарлығымен 29.08.1945 жылы құрылды. Дара салалы (терапевт, ортопед, туберкулездік және т.б.) және түрлі салалы (аралас), ал бағыныштылығына байланысты облыстық, өлкелік және республикалық болып жіктелген. Дереккөздер
Коноид

Коноид ( — конус тәріздес) — берілген түзумен жөне қисықпен қиылысатын, оның үстіне бір жазықтыққа параллель орналасатын (жасаушылары деп аталатын) түзулердің геометриялық орны болатын бет. Бағыттаушылары болып табылатын түзу мен қисық бір жазықтыққа тиісті болмайды. Жасаушыларға параллель жазықтықты параллелизм жазықтығы деп атайды. Егер бағытгаушы қисық бір жазықтыққа тиісті болса, онда ол параллелизм жазықтығына параллель болмауы керек. Коноидты мына формуламен ұсынуға болады: : Бұл жерде {ℓ,&nbsp;m,&nbsp;n} - Коноидтың осіна параллельді вектор, ал &fnof;(u) кейбір функция. Егер ℓ&nbsp;&nbsp;m&nbsp;&nbsp;0 және n&nbsp;=&nbsp;1, коноид Дұрыс болады Тағы караныз: * Конус * Коника * Геометрия * Эллипс * Гипербола * Парабола * Конустылық * Конустәрізділік Дереккөздер
Ысқақ Жақсылықов

Жақсылықов Ысқақ (31. 10.1875, Верный уезі, Сарытауқұм болысы — 1930) — Жетісу өлкесінен шыққан алғашқы қазақ зиялыларының бірі, кәсіби дәрігер. 1888-96 ж. Верный ерлер гимназиясында оқыған. 1902 ж. Томск университетінің медицина факультетін бітірген. Қапал уезінің Көксу мекенінде (1902), Жаркент уезінің Подгорненское селосында учаскелік дәрігер болған. 1917 ж. Қарқарада, аштыққа ұшырағандарға жәрдемдесу үшін арнайы пункт ашқан. Оның әйелі Зұбайда — Көкшетау уезі Қотыркөл болысының басқарушысы Иса Мұхамедовтің қызы. Жақсылықтың өмірі мен қоғамдық қызметі туралы әзірше басқа дерек жоқ. Дереккөздер
Әдепхан Төреханұлы Жақыбаев

Әдепхан Төреханұлы Жақыбаев (10.5.1940 жылы туған, Панфилов ауданы, Көктал ауылы) - жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (2000). 1963 ж. ҚазПИ-ді бітірген. Содан бері туған ауданындағы Көктал орта мектебінде ұстаздық кызмет жасады. "Балдөурен" (1980), "Белжайлау" (1992), "Орбұлақ" (1994), "Жапырақ жайған бөйтерек" (1998), "Еңкеймеген еменнің бұтақтары" (2003) атты кітаптары жарық көрген. Алматы облысынының Құрметті азаматы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://zhetysu.gov.kz/content-view-173.html Алматы облысының Құрметті азаматтары]
Алай Нүсіпбекұлы Жақыпбаев

Жақыпбаев Алай Нүсіпбекұлы (22.1.1927, Іле ауданы, Шіліккемер ауылы — 31.3.1976, Алматы) — ғалым, техникалық ғылымдар кандидаты (1953), Лениндік сыйлық лауреаты (1961), 1948 ж. Қазақ таукен және металлургия институтын (қаз. ҚазҮТУ) бітірген. 1949-53 ж. Қазақстан Ғылым Академиясыныңның Тау-кен ісі институтында аспирант, аға инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер, Текелі бөлімшесінің бастығы. 1953-76 ж. осы институтта қуатты импульстер жүйесі лабораториясының меңтерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері жер астында кен өндірудің жаңа технологияларын зерттеуге арналған. Жақыпбаев Текелі кенішінде кенді толығымен алуды қамтамасыз ететін тұтас бетонды гидравлик, қалау жүйесін өңдіріске енгізді. Лениногор және Зырян комбинаттарының кеніштерінде жыныстарды блоктық опыру жүйесін іске асырды. Ш ы ғ а р м а л а р ы: Опыт применения системы разработки с бетонной и твердеющей закладкой на руднике Текели, ауылыАлматы, 1962; Разработка месторождений полезных ископаемых Казахстана, М„ 1963. Дереккөздер
Жұматай Сағадиұлы Жақыпбаев

Жұматай Сағадиұлы Жақыпбаев (30.1.1945, Ескелді ауданы, Ешкіөлмес ауылы — 16.9.1990, Алматы қаласы) — ақын. Өмірбаяны * 1961 жылы Ескелді ауданындағы Жетісу орта мектебін бітірген * 1967 жылы ҚазМУ-ді бітірген. * Талдықорған облысы "Октябрь туы" газетінде * Талдықорған облыстық радиосында * "Жалын" баспасында * "Жалын" журналында * Қазақстан Жазушылар одағында қызмет істеген. Шығармашылығы Ақын қазақ өлеңіне нәзік те сырбаз сезімге, сырлы сөздерге толы, әсем нақышпен өрнектелген қанық бояулы жырлар әкелді. Жұматай поэзиясы - тіршіліктің ұдайғы сұлу қозғалысы іспетті серпінді, ықшам, әсерлі, нәрлі, қызу, қымбат. Ақын Ибрагим Исаев Жұматай шайырдың поэзиясына: "Сырқат жүректі сауықтыратын жырлар" деп орынды баға берген. * "Саратан" (1979) * "Ләйлә (1981) * "Шұғынық-гүл төркіні (1988) жыр жинақтарында туған жердің көркем табиғатын махаббатты, сұлулықты тебірене жырлады. * Ақын дүние салған соң жарық көрген "Көктемгі хаттар" (1992) өлендер жинағы оқырман қауымның жылы ілтипатына ие болды. Ақынға құрмет * Ескелді ауданы Сырымбет ауылындағы орта мектепке Жақыпбаев есімі берілген. Дереккөздер
Есенқұл Жақыпбеков

Есенқұл Жақыпбеков (10.02.1954 Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Бірлік ауылы - 14.11.2013) — айтыскер ақын, жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1995). Өмірбаяны Шапырашты руынан шыққан. * 1990 жылы ҚазМУ- ді бітірген. * Өмірінің соңында Жамбыл ауданының "Атамекен" газетінің бас редакторы болды. Шығармашылығы * Суырып салма дарынымен танылған айтыскер. 1984 жылы республика телевизиялық ақындар айтысының тұңғыш лауреаты атанды. * Алғашқы жырлары 1984 жылы "Жалын" баспасынан шыққан "Қарлығаш" атты жинаққа енді. * "Ағымнан жарыламын" (1986), * "Біз екеуміз" (1990), * "Жеріңе табын" (1994), * "Жанқисса" (1996), * "Есіл дүние-ай" * "Біздің елдің жігіттері" (1999), * "Бұл жаз да өтер" (2001) * "Тау басында кәрі қар" * "Тазқара құстың тағдыры" атты өлең жинақтары жарық көрген. Ән-термелері * "Алдай-ау" * "Өзіңді аңсап" * "Бақ пенен қызыр қонса да" * "Өнер адамы" * "Жұлдыздар бәрін болжайды", т.б. көптеген ән-термелері де ел арасында кеңінен таралған. Дереккөздер
Жақыпберді Солтанбекұлы

Жақыпберді Солтанбекұлы — (1884, Райымбек ауданы, Қулық тауы, - 1932, ҚХР, Жанбұлақ қорымы) — батыр, Кеңес және Қытай өкіметі тарапынан қуғынға ұшыраған тарихи тұлға. Тегі — Албан руының Әлмерек тармағындағы Жәнібек атасынан. Әкесі Солтанбек Тазабеқұлы қазақ, қырғыз (албан, бұғы) бірдей сенім артқан беделді билердің бірі болған. Жас кезінде Жүсіпбек Шайхысламұлынан сабақ алып, хат таныған. Бала күнінен саятшылыққа өуестеніп, "құралайды 277 көзге атқан" мерген атанған. 1916 ж. Қарқара көтерілісінде тұтқынға алынған ел ағаларын босатып алу мақсатымен патша жендеттеріне қарсы көтерілген халық жасақтарының біріне Жақыпберді басшылықжасавды. М.Әуезовтің "Қилы заман" хикаятындағы жасақ басшысы Жансейіттің түпбейнесі осы Жақыпберді 1916 ж. көтерілісте патша өкіметі ұйымдастырған қанды қырғыннан бас сауғалап қытай жеріне өткен бір қауым елмен бірге Жақыпберді де 1917 ж. патша өкіметі құлаған соң ата жүртына қайта оралған. Бірақ қарулы казак-орыстардың қарақшылық іс-әрекеттері мен тонауларын жаңа өкімет тұсында да жалғастыра береді. Зорлық-зомбылық Кеңес өкіметі тұсындағы көмпеске саясатына ұласады. 1929-30 ж. Ж. бастаған қарулы топ Қулық тауының бөктеріндегі бірнеше ауылды Қытай жеріне алып өтеді. Жер-гілікті атқамінерлерден қысым көргендердің Жақыпберді айналасына топтаса бастағанынан қауіптенген Қытай өкіметі де батыр соңына әскер салып, қудалай бастайды. Жақыпбердінің Қытай өкіметінің қырына ілігуінің тағы бір себебі озбыр билеушілердің оның үстінен жазған нақақ арыз-шағымдары болатын. Екі жылға созылған қуғын-сүргіннен кейін, 1932 ж. соңында Жақыпберді бастаған 40 шақты адам тұтқындалып, олардың 24-і ату жазасына кесіледі. Дереккөздер
Дулат Нұрмашұлы Шоқаев

Шоқаев Дулат Нұрмашұлы (1943 жылы туған, Ақсу ауданында, Қапал ауылында) — ғалым, техникалық ғылыми докторы (1994), профессор (1996). 1966 жылы Ленинградтың политехникалық институтын бітірген. 1966-71 жылдары Қазақстан ҒА Таукен инститтутында аға инженер. 1971 жылдан Қазақтың техникалық универверситетінде аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. 60-тан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 2 монографиясы жарияланған. Дереккөздер
Жалған ракитник таспашөбі

Жалған ракитник таспашөбі — бұршақтар тұқымдасына жататын шалабұта. Іле Алатауында, сондай-ақ Шу-Іле тауларының тастақты, құрғақ беткейлерінде өседі. Биіктігі 5-25 см. Діңі мен сабағы жуан, қоңыр қабықты. 1 жылдық өркендері тықыр ақ түкті. Гүлсидамы жапырағынан ұзын. Гүлдері шоғырбас орналасқан, күлтелері қызын сары түсті. Мамыр-маусымда гүлдеп, маусым-шілдеде жеміс салады. Жемісі — бұршаққап. Сирек кездесетін эндемикалық Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Жалпақсай

Жалпақсай — Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Ұмтыл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде, Қаскелең өзенінің оң жағалауында, таудың әр түрлі астық тұқымдас (қияқ, қоңырбас, т.б.) шөптері өскен сұр, қоңыр топырақты қоңыржай ылғалды агроклиматгық белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы 1998 жылға дейін "Политотдел" селосы аталды. Іргесі 1931 жылы құс өсіру шаруашылығының құрылуына байланысты қаланды. Оның негізінде Жалпақсайда "Аққұс" ЖШС және шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Ауылда орта мектеп, аурухана, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Жамбас тауы

Жамбас – Іле Алатауының шығысындағы тау, Сарытау тауының ең биік жері (3294 м). Географиялық орны Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерінде. Тауды Алабайтал және Бақай таулары қоршап жатыр. Ұзындығы мен ені 3 – 5 км. Жер бедері Беткейлері тіктеу, құлама жартастарының биіктігі 13 м-ге жетеді. Солтүстігінен Асы өзені ағып өтеді. Геологиясы, өсімдігі Палеозойдың дислокацияға ұшыраған гранит, құмтас, тақтатастарында астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Солтүстік беткейіндегі шатқалдарында шыршалы-қарағайлы орман кездеседі. Дереккөздер
Темір жол

Темір жол — релістермен жүретін жүктерді және жолаушыларды тасымалдайтын көліктің бір түрі. Темір жолдың дәлме-дәл мәні — жер бетіндегі релістермен жабдықталған қатынас жолдары, және жөніндегі құрылыстары. Тарих Жолдың дамуы Алғашқы темір жол Ежелгі Грекияда Коринф қаласында пайда болған. Жол 6 километр ұзын әктастан құралған ор болған. Вагондарды жылжыту үшін құлдарды жұмсаған болатын. Орта ғасырда Еуропада ағаштан жасалған темір жолды шахталарда кен тасуға пайдаланған. Жылжитын күш адам және мал болған еді. Темір жол көлігі XIX ғасырда ірі өнеркәсіп орындарының ашылуына, әсіресе, кен қазып, металл өңдеудің дамуына байланысты пайда болды. Локомотив Дүние жүзінде тұңғыш бу локомотив 1825 жылы Англияда Дж. Стефенсон салдырған ұзындығы 21 км “Стоктон – Дарлингтон” желісінде қатынады. Бұдан кейін бу локомотив XIX ғасырдың 30-жылдары Австрияда, Германияда, Бельгияда және Францияда пайда болды. 1830 жылда АҚШ-та, 1837 жылда Ресейде темір жол желілері ашылады. 1850 – 1870 жылда Азияда, Африкада, Оңтүстік Америкада, Австралияда салына бастады. Темір жол құрылысы аз уақыт ішінде жедел қарқынмен дамып, XX ғасырдың басында темір жол торабының әлемдегі жалпы ұзындығы 1 млн. км-ден асып түсті. Электро күштің алғашқы пайдаланушы 1947 жылы Вернер Сименс болған. Қазақстандағы темір жол Қазақстан жеріндегі тұңғыш теміржол магистралі 1894 жылдың 25 қазанында Покров слободасы (бүгінде РФ Саратов облысындағы Энгельс қ.) - Орал тар табанды темір жол телімінің құрылысы аяқталғаннан кейін ашылды. Осы жолдың 130 шақырымы қазіргі Қазақстан жері арқылы өткен. Арада 4 жыл өткеннен кейін Урбах-Астрахан тар табанды темір жол іске қосылды. Мұның да 77 шақырымы қазақ даласын басып өтті. 1901-1906 жылдары Қазақстан жерінің 1660 шақырымдық аумағын алған, Орта Азия мен Ресейдің орталығын қосатын, Орынбор-Ташкент темір жолы салынды. Қазақстан теміржол көлігі тарихының елеулі оқиғаларының бірі: 1986 жылғы 20 ақпанда, әлемде бірінші болып, жалпы салмағы 43,4 мың тонна және ұзындығы 6,5 шақырым болатын жылжымалы құрамға 440 вагон тіркеліп, Тың темір жолы арқылы өткізілді. 1950 жылдардың ортасында Қытай Халық Республикасына қатынайтын теміржолдың дамуына үлкен назар аударылды. 1959 жылы Ақтоғай-Достық телімі салынды. 1956-1960 жылдары Қазақстан әрі Қытай жақтан екі елдің темір жолын қосатын магистральдың құрылысы жүргізілді. Бұл жұмыстар 1988 жылы кеңес-қытай келісімінен кейін қайта жаңғырды. 1990 жылы болған темір жолдардың түйісуі қазақстандық Достық стансасы мен қытайлық Алашанькоу стансасын қосатын шекара өткелін жасады. Осы жылдан кейін онда жүк құрамдарының қозғалысы басталып, Трансазиялық теміржол магистралінің Солтүстік дәлізі іске қосылды. Сол кезеңде Достық стансасының қайта тиеу және тасымалдау қуаты артты. Әлемдегі Темір жол ұзындығы Темір жол қатынас жолдардың ұзындығы 10 000 км-ден асатын халықтардың тізімі: Тағы қараңыз *Пойыз *Темір жол көлігі *Темір жол стансасы *Қарағанды темір жол вокзалы
Конструкторлық құжат

Конструкторлық құжат (Конструкторский документ) — # Графикалық және мәтіндік құжаттар, ол бұйымды жасауға, дайындауға, қадағалауға, қабылдауға, пайдалануға және жөндеуге қажетті мәліметтерден тұрады. Конструкторлық құжатқа сызбалар, жинақтау бұйымдарының тізімі, сұлбалар, есептеулер, түсіндірме жазбалар, техникалық шарттар жөне т.б. жатады. Конструкторлық құжаттың түрлері және жинақтаулары стандартен қадағаланған, ал орындау (рәсімдеу) — ережелері Конструкторлық құжаттардың бірыңғай жүйесіне келтірілген; # Бұйымдарды жасап дайындауға, бақылау және пайдалануға қажетті ақпараттары бар мәтінді жөне графикалық құжаттар. * Графикалық конструкторлық құжат (Графический конструкторский документ) — конструкторлық құжаттардың бір бөлігі, ол сызбалардан, сұлбалардан, аксонометриялардан және т.б. тұрады. * Жобалау конструкторлық құжат(Проектный конструкторский документ) — конструкторлық қүжаттардың жиынтығы, ол негізгі өндіріс бұйымдарын жасап шығару және олардың құрылымы жайында қажетті мәліметтер береді, сондай-ақ келесі кезендегі жұмыстык, конструкторлық құжат жасау үшін қолданылады. * Жұмыстық конструкторлық құжат (Рабочий конструкторский документ) — бұл құжат бойынша бұйымдардың үлгісі жасалады немесе өндіріледі. * Мәтіндік конструкторлық құжат (Текстовый конструкторский документ) — конструкторлық құжаттардың бір бөлігі, сипат-тізімдерден, есептеулерден, сипаттамалардан, кестелерден, түсіндірме жазбалардан және т.б. тұрады. Тағы караныз: * Конструктор * Құжат Дереккөздер
Жампейісова Қорлан Қабыкенқызы

Жампейісова Қорлан Қабыкенқызы (17.12.1952 жылы туған, Көксу ауданы, Балпық би кенті) — ғалым, педогогика ғылымдарының докторы (1993), профессор (1994). 1970 ауданындағы № 261 орта мектепті, 1976 ж. ҚазПИ-ді (АлМУ), 1987 ж. Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ҒЗИ аспирантурасын бітірген. 1976-77 ж. ҚазПИ жанындағы Мектеп директорларының мамандығын жетілдіру факультетінің аға лаборанты. 1977 жылдан бастап осы оқу орнындағы педагогика кафедрасында қызмет істейді. Негізгі ғылыми еңбектері жоғары сынып оқушынарының саяси мәдениетін қалыптастыру мәселелерін зерттеуге арналған. 4 ғылыми кандидатын даярлаған, 30-дан аса ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Жанат Ахмади

Жанат Ахмади (15.10.1943 ж. т., ҚХР. Қорғас ауданы, Мазы-Ақсу өңірі) - жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1995). 1961 жылы Құлжа қаласындағы мал дәрігерлік техникумын бітірген. 1962-1972 жылдары Қапал ауданындағы ұжымшарларда мал дәрігері болды. 1972-1986 жылдары Қызылорда облыс Жаңақорған ауданындағы "Келінтөбе" кеңшарында әр түрлі жұмыстар атқарды. 1986-1996 жылдары Орталық мемлекеттік архивте кіші, аға ғылыми қызметкер. Шығармалары #Дүрбелең. Тарихи роман. А., «Жазушы», 1990 #Шырғалаң. Роман-дилогияның екінші кітабы. А., «Жазушы», 1997 #Жүрек қартайса, ажал аңду салады. Этнографиялық көркем әңгімелер жинағы. А., «Қайнар», 2000 #Зар-зарауха. Хикаяттар, әңгімелер жинағы. А., «Өркен» #Өмір өткелі. Хикаят-эссе. А., «Құс жолы», 2002 #Есенгелді би. Роман. А., «Ана тілі», 2004. Дереккөздер
Ораз Әлиұлы Жандосов

Ораз Әлиұлы Жандосов (26 қазан 1961 жыл, Алматы) — қазақстандық экономист, кәсіпкер, мемлекет және қоғам қайраткері. Ұлы жүздің Шапырашты руынан. Қазақ КСР халық ағарту комиссары Ораз Қыйқымұлы Жандосовтың немересі. Білімі 1983 жылы М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін, 1987 ж. осы оқу орнының аспирантурасын бітірген. Еңбек жолы * Қазақ КСР Ғылым академиясы Экономика институтының ғылыми қызметкері (1987-1991) * ҚР Президенті жанындағы Жоғары экономикалық кеңестің кеңесшісі, бөлім меңгерушісі (1991-1993) * ҚР Экономика министрінің бірінші орынбасары — Шетел инвестициялары жөніндегі ұлттық агенттік төрағасы (1993-1996) * ҚР Ұлттық Банкі төрағасы (1996-1998) * ҚР Премьер-Министрінің бірінші орынбасары — Инвестиция жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы (1998-1999) * ҚР Премьер-Министрінің орынбасары — Қаржы министрі (1999) * «KEGOC» ААҚ президенті (1999-2000) * ҚР Премьер-министрінің орынбасары (2000-2001) * ҚР Президентінің көмекшісі (2003) * ҚР Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттігінің төрағасы (2003-2004) Қоғамдық қызметі * «ҚДТ» қозғалысының саяси кеңесінің мүшесі (2001-2002) * «Ақ жол» партиясының тең төрағасы (2002-2005) * «Нағыз Ақ жол» партиясының тең төрағасы (2005-2008) Дереккөздер
Жандосов музейі

Жандосов музейі - Райымбек ауданы орталығы Кеген ауылы ндағы тарихи-этнография музей. 1987 ж. 6 маусымда бұрын О .Жандосов тұрып, қызмет істеген үйде ұйымдастырылды. Мемл. қайраткері тұрған бөлмесі, тұтынған заттары сақталған. Музейде жалпы 2000ға жуық экспонат бар. Тастарға жазылған әр түрлі құнды ескерткіштер, Қарқара жазығынан табынған балбал тастар, сондай-ақ, елке тарихына байланысты сан алуан маңызды құжаттар көрініске қойынған. Дереккөздер
Ғұсман Елеуұлы Жандыбаев

Ғұсман Елеуұлы Жандыбаев (25.3.1944 жыл, ҚХР, Шағантоғай ауданы) - ақын. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1978). Өмірбаяны * Алматы ауыл шаруашылығы техникумын (1963), ҚазПИ-ді (1971) бітірген. * 1965-1982 жылдары Алакөл, Қапал ауданы мектептерде мүғалім болды. * 1982-1985 жылдары Қазақ теледидары әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясында жұмыс істеді * 1985-1987 жылдары Мектеп баспасында жұмыс істеді * 1987-1992 жылдары "Жазушы" баспасында жұмыс істеді * 1992-2002 жылдары "Шабыт", "Рауан", "Білім" баспаларында, "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясында жұмыс істеді. *2002 жылдан "Жазушы" баспасында жұмыс істейді. Шығармашылығы * "Асыл жандар" (1970), * "Жасыл жондар" (1974), * "Зеңтір аспан" (1978), * "Қыр қызғалдақтары" (1981), * "Көкорай" (1984), * "Сөз мәйегі" (1998), * "Ақ теңізден бір тамшы" (2001), * "Сөуірде туған ақ сәуле" (2003), т.б. кітаптары жарық көрген. Аудармалары * А.Вознесенскийдің «Ор» поэмасы * Б.Брехттің лирикалары * К.Бобошконың «Аңыздан ғажап ақиқат» ғылыми-танымдық кітабы * Борис Пастернактың, басқа да орыс, неміс, өзбек, татар, қырғыз ақындарының өлеңдерін аударды. Дереккөздер
Жанпейіс қорымы

Жанпейіс қорымы, Жанпейістің шамкөрі — Райымбек ауданы, Шөлкөде жайлауындағы әулеттік қорым. 1918 ж. күзінде казак-орыстардың жазалаушы отряды Албан руының атақты биі Жанпейістің ауылын ойрандап, 11 адамды (бір деректерде — 24) атып өлтірген. Осы орынға би ұрпақтары келіп ағаштан үлкен зират орнатты. Дереккөздер
Жансерке Жайнақұлы

Жансерке Жайнақұлы (1839-1912) Райымбек ауданы, Сүмбе өзенінің бойында дуниеге келген. Би,болыс. Тегі Албан руының Айт-сүйіндік аталығынан шыққан. 1866-1891 жылдар арасында Айт болыстығына 24 жыл басқарған (ОМА, 44-қор, 1-тізбе, 5514-іс). Әкесі Жайнақ бидің ерлікжолын, елдікдәстүрін жалғастырушы. Алматы облысы ,Райымбек ауданы ,Сүмбе өңіріне бір ауыл ұйғырларды көшіріп әкеліп, Жайылманың жазығы деген жерге егін салдырған, осылайша халықты отырықшылыққа баулыған. Ел басқарудағы кызметі үшін Жансеркеге подпоручик шені берілген. 3-дәрежелі әулие Станислав орденімен, ленталы Анна кіші алтын медалімен, 2,3,-дәрежелі шапанмен марапатталган (ОМА, 44-қор, 1-тізбе, 5514-іс, 3-қор; 1-тізбе, 86,196,616-істер). Өзі болыс болған өңірден алғашқылардың қатарында қажылыққа барған. Дереккөздер
Консольды (Арысты) арқалық

Консольды (Арысты) арқалық ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Консольная_балка Балка консольная]) — бір шеті қағып (қатаң) бекітілген, ал екінші шеті бекітілмеген арқалық. Тағы караныз: * Консоль (Арыс) Дереккөздер nl:Cantilever (wielophanging)
Жансүпов

Жансүпов — қазақ әдеби тілін жаңа сатыға көтерген қаламгер. Елімізде бірнеше мектеп, көше, аудан, елді мекенге, Талдықорған қаласындағы Жетісу мемлекеттік университетіне 291 ақын есімі берілген. 1994 ж. университеттің қарсы алдындағы алануа ілиястың қоладан құйылған ескерткіші (мүсінші Т.Досмағамбетов) орнатылды. Осы қалада ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған әдеби-мемориалдық музей жұмыс істейді. Дереккөздер
Жансүгіров музейі

Жансүгіров музейі - ақын І. Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылық қызметін көрсетуге арналған тарихи-мәдени мекеме, әдеби-мемориалдық мұражай. 1984 ж. Талдықорған қаласында ашылды. Музей орналасқан 5 бөлмелі ағаш үй (1880 ж. салынған) архитектура ескерткіш саналады. Мұражайдың негізгі мақсаты - ақынның өмірі мен әдеби қызметіне байланысты материалдарды жинау, сақтау және ұсыну. Мұражай 280,5 шаршы метр аумақты алып жатыр. Мұражай қорында 6073 ғылыми-көмекші және мұражайлық маңызы бар заттар бар.Музейдің 1-бөлімінде ақынның өскен ортасы, 2-бөлімінде есею жылдары, өсу жолы туралы мағлұматтар жинақталған. 3-бөлім оның жүмыс бөлмесін көрсетуте арналған. 4-бөлімде ақынның шығармашылық мұрасы сақталған. Ал, 5-бөлім оның ізбасарлары мен замандастары туралы сыр шертеді. Музейде сирек кездесетін кітаптар, архив материалдарының көшірмелері, фотосуреттер, құжаттар мен жазушының өзі және отбасы тұтынған кейбір заттар бар. Сондай-ақ Ілиястың тұлғасын бейнелейтін онер туындылары, суреттер мен мүсіндер орын алған. Мұнда жыл сайын 5 мыңға жуық адам келеді. Экспонаттардың саны — 4000. Музейде ғылыми кеңес жұмыс істейді.Мұражай орналасқан ғимарат 1907 жылы салынған. Мұражай ғимараты сәулет және қала құрылысы ескерткіші болып табылады. Ғимарат мемлекеттің қорғауында. Дереккөздер
Жансүгіров қорғаны

Жансүгіров қорғаны - тарихи ескерткіш. Халықтық аңыз бойынша Ақсу ауданындағы Жансүгіров, Бүйен, Басқан, Үштөбе, Бейсенбі қорғандарын жоңғарлар салған. 1726 ж. Қабанбай батырдың мыңбасы Шонай батыр оларды жоңғарлардан азат етті. Кейін қазақтар қорғандардың мұнарасынан бір-біріне отпен белгі беріп, жау қолы қанша, қай жерде, қалай соғысып жатқанын хабарлап тұрған. Бүйен қорғанынан осы қорғанға су тартқан құбыр табылды. Дереккөздер
Жансүгіров тас таңбалары

Жансүгіров тас таңбалары — Ақсу ауданындағы Көпірлі, Сайынбөлекжайлауларына баратын жол жағалауындағы жақпар тастардагы көне жазулар мен суреттер. Бұл тастағы таңбаларды ақын I. Жансүгіров зерттей бастаған, бірақ қуғынсүргінге ұшырауына байланысты зерттеу жұмысты аяқтай алмаған. Тас таңбалары арнайы ғылыми зерттеуді қажет етеді. Дереккөздер
Тельман Жанұзақов

Тельман Жанұзақов (13.8. 1935, Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы - 12.9.1978, Алматы) - жазушы, аудармашы. Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Өмірбаяны Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. * 1957 жылы ҚазМУ-ді бітірген. * Еңбек жолын 1956 жылы "Лениншіл жас" (қаз. "Жас Алаш") газетінің әдеби қызметкері болып бастаған. Осы газетте бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары міндеттерін атқарды. * 1967-1971 жылдары КОКП-нің органы — "Правда" газетінің Қазақстандағы тілшісі, * 1972-1974 жылдары екі тілде шығатын "Ара" журналының бас редакторы * 1974 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін "Қазақфильм" киностудиясы директорының орынбасары, директоры, Қазақстан Кинематограф одағының екінші хатшысы болды. Шығармашылығы Аудармалары * Швейцар жазушысы Ф.Дюрематтың "Сот пен жендет" повесін * Америка жазушысы Ф.Купердің "Могиканның соңғы тұяғы" * Толстойдың "Инженер Гариннің гиперболоиды" романдарын қазақ тіліне аударды. Өз шығармалары * "Ради жизни на земле" * "Олимпийский факель" * "Азаматтар" атты кітаптары жарық көрді. Құрмет * Райымбек ауданы Нарынқол ауылындағы орта мектепке есімі берілген. Дереккөздер
Жаңа мұздығы

Жаңа мұздығы – Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқыр тектес мұздық. Шілік өзенінің бастауында орналасқан. Мұздықты С.Е. Дмитриев ашқан (1910). 1965 жылы Қазақстан мұздықтарының каталогіне енгізілген. Аумағы, жер бедері Солтүстікке қарай созылған мұздықтың ұзындығы 6,4 км, көлемі 1,29 км 32 , орташа қалындығы 100 м-дей, жалпы ауданы 13,2 км 2 , оның ішінде фирн (мұз-қар) алаңы 7,1 км 2 , оның ені 7 км-дей. Мұздық тілінің ені орта тұсында 2 км-дей, фирн сызығы 4010 м биіктікте өтеді. Жаңа мұздықтың ауданы мен көлемі жылдан-жылға кеміп барады. Дереккөздер
Жаңа Антонов суару жүйесі

Жаңа Антонов суару жүйесі — Сарқант ауданында 1932 ж. іске қосынған. Бастауын Лепсі өзенінен алады. Арна бойында 1 бас тоған бар. Суаратын жер аумағы — 10669 га, арналары мен арықтардың жалпы Ұзындығы 54,6 км, бойына 13 гидрөотехникалық қондырғы салынған. Дереккөздер
Жаңа Әшір суару жүйесі

Жаңа Әшір суару жүйесі — Алматы облысы, Панфилов ауданында 1985 жылы іске қосылған. Бастауын Өсек өзеніндегі бас тоған арқылы алады. Суаратын жер аумағы 1307 га. Арналарының жалпы ұзындығы 29,6 км. 38 гидротехникалық қондырғы бар. Дереккөздер
Конустылық

Конустылық ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Конусность Конусность]) - # Конустың екі көлденең қимасындағы диаметрлерінің айырмасы мен осы қималардың арақашықтығының қатынасы; # Қиық конус табандарындағы шеңберлер диаметрлерінің айырымын оның биіктігіне бөлгенде шығатын шама. Конустылықты К, қисық конустың үлкен диаметрін D, кіші диаметрін d және биіктігін L әріптерімен белгілесек, мына өрнек шығады: Конустылықтың сызбадағы таңбасы: Δ - Конустылықтың өлшемі қарапайым бөлшек түрінде белгіден (таңбадан) кейін жазылады. Сызбада конустылық "Δ1:7" сияқты жазумен белгіленеді. Бұл жазу не конустың осьтік сызығының үстіне, не оның осіне параллель болатын шығарма сөреге жазылады. Таңбаның сүйір (кіші) бұрышы конустың төбесіне қарай бағыталады. * ГОСТ 8593-81 Конустылықтар бар: 1:500, 1:200, 1:100, 1:50, 1:30, 1:20, 1:15, 1:12, 1:10, 1:8, 1:7, 1:6, 1:5, 1:4, 1:3, 30°, 45°, 60°, 75°, 90°, 120° Тағы қараныз: * Конус * Коника * Геометрия * Эллипс * Гипербола * Парабола * Коноид * Конустәрізділік Дереккөздер
Жарас Сәрсек

Жарас Сәрсек (1968 жылы туған, Ұйғыр ауданы, Сүмбе ауылы) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (2001). 1985 ж. Сүмбе ауылындағы орта мектепті, 1995 ж. ҚазМУ-ді бітірген. 1996-2000 ж. "Парасат" журналында, 2000-2001 ж. "Жетісу" газетінде жұмыс істеді. 2002 жылдан Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші. "Керуен көшіп барады" (1999), "Жүрегімнің ішіндегі жүрегім" (2002) атгы кітаптардың авторы. Дереккөздер
Қырыққұдық (Жетісу облысы)

Қырыққұдық — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Үлкен Шыған ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы − Жаркент қаласынан шығысқа қарай 10 км-дей жерде, ши, бұта аралас әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен шалғынды қоңыр топырақты жазықта орналасқан. Халқы Ауылда шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Жаркент уезі

Жаркент уезі — Жетісу және Сырдария облыстарын басқару жөніндегі патша үкіметінің "Уақытша ережесі" бойынша Жетісу облысында 1891 ж. құрылған әкімшілік бөлік. Уезде алғашқы кезде 11 болыс, ал 1910 ж. 17 болыс болды. Жер аумағы 332 832 десятина. Халқы 157 210 адам, оның 25 231-і қалада, 131979 адамы ауылдық жерлерде тұрды. Уезд бойынша орыстар 8,5%, қазақтар 57,3%, ұйғырлар 26,3%, баска ұлттар 7,9% болған. 1918 ж. Казақстанда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, Жаркент уезі таратылып, Жетісу облысына қосылды. Бөлінуі 1924 жылы Жаркент уезінде 8 болыс болды: * Ақтоғай болысы, орталығы — Жалаңаш ауылы. * Баянкөл болысы, орталығы — Нарынқол ауылы. * Беркетмен болысы, орталығы — Беркетмен ауылы. * Интифак болысы, орталығы — Подгорнесская ауылы. * Коңыр — Үлен болысы, орталығы — Көңыр — Үлен ауылы. * Тортыл болысы, орталығы — Жаркент қаласы. * Тұзкөл болысы, орталығы — Қарасаз ауылы. * Өсек болысы, орталығы — Қосташ ауылы. Дереккөздер
Жарков Владимир

Жарков Владимир (1939 жылы туған, Талғар қ.) — спортшы, велосипед спортынан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Қазақстанның бірнеше дүркін, КСРО-ның (1961; тректе топтасып жарысу), әлемнің (тас жолда көпкүндік жарыс) чемпионы. Дереккөздер
Жұмабек Әубөкірұлы Жарқынбаев

Жарқынбаев Жұмабек Әубөкірұлы (2.12.1949 жылы туған, Жамбыл ауданы, Қантаубай ауылы) — спортшы, еркін күрестен спорт шебері. Мектеп оқушылары арасындағы бүкілодақтық спартакиаданың (1967; Санкт-Петербург), жастар арасындағы КСРО біріншілііінің (1971, Красноярск) жеңімпазы. Сондай-ақ, ол Кубада (1972, Гаванна), Монғолияда (1973, ұлан-Батор), т.б. елдерде өткен халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Қазақстанның бес дүркін чемпионы (196973). КСРО кәсіподақтары біріншілігінің (1973, Нальчик) қолажүлдегері. Дереккөздер
Нұрбай Жолбақұлы Жармұхамедов

Нұрбай Жолбақұлы Жармұхамедов (27 ақпан 1957 жылы туған, Ақсу ауданы, Қапал) — спортшы, самбо және қазақ күресінен спорт шебері, Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Қазақша күрес пен самбодан Қазақстанның 8 дүркін чемпионы. КСРО чемпионатының (1975) қола жүлдегері. Жоғары оқу орындары арасында өткен бүкілодақтық жарыстардың 5 дүркін чемпионы. Жастар арасында КСРО және әлем чемпионы. Дереккөздер
Жас гвардия

Жас гвардия - Іле Алатауындағы Кіші Алматы сілемінің оңтүстік бөлігіндегі шың. Үлкен Алматы және Талғар өзені алабын бөліп тұрады. Биіктігі 4395 м. Пирамида тәрізді. Шыңның солтүстік батыс беткейінде Тимофеев, шығыс беткейінде Жас Гвардия мұздықтары жатыр. Дереккөздер
Жаханов Қайрат Әбілұлы

Жаханов Қайрат Әбілұлы (28.8.1966 жылы туған, Кербұлақ ауданы, Сарыөзек к.) — спортшы, бильярд спортынан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Сидней қаласында өткен жазғы Олимпиадалық ойындардың (2000), Әлем чемпионатының қола жүлдегері. Дереккөздер
Ғұлам Жәлелов

Ғұлам Жәлелов (1891, Панфилов ауданы, Жаркент кенті — 5 мамыр 1995, Алматы қаласы) — ұйғыр актері, Ұйғыр музыкалық комедия театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры) негізін салушылардың бірі, Қазақстанның еңбек сіңірген артисті (1945). Өмірбаяны Өнердегі жолын 20 жылдары Жаркент қаласындағы көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан бастады. 1934-1972 жылдары Ұйғыр музыкалық комедия театрының актері. Ойнаған рольдері Ол негізінен өткір мінезді рөлдерде ойнады. Олардың қатарында Сұлтанбай (Д.Асимов пен ауылы Садыровтың "Анарханында"), Аламатхан (С.Абдулланың "Таһир мен Зүһрасында"), Мазамхан (А.Макпыровтың "Садыр Палуанында"), Хекилдар (И.Саттаров пен В.И.Дьяковтың "Ғарип пен Сәнәмында"), Домұла (Ж.Босақовтың "Иірімінде"), Қазы (Х.И.Хамзаның "Майсараның айласында"), Грициан (Б.А.Александров пен Л.А.Юхвидгің "Малиновкадағы үйлену тойында"), Яичница (Н.В.Гогольдің "Үйленуінде"), Антип (М.Горькийдің "Зыковтарында"), т.б. бар. Бірнеше киноға түскен (1961 жылдан). Дереккөздер
Жәнібек Майлыбайұлы

Жәнібек Майлыбайұлы (1859 жылы шамамен, Жамбыл ауданы, Самсы ауылы — 1924 жылы шамамен, сонда) — діндар. Тегі Дулат руының Ботбай тармағынан шыққан. Белгілі жазушы С.Бегалиннің "Жамбыл" атты өмірбаяндық хикаятында: "1911 жылы Самсыда бірсыпыра ел құралып, Жәнібек деген молда мешіт салады, өзі қажыға барып келеді. Жәнібекті ел пір тұтып, қадірлеп отырады" деп жазған (А., 1996). Сол мешіт үйі Кеңес өкіметі кезінде, 1961 жылға дейін ауыл балаларын оқытатын мектеп болған. Кейін оған байланыс бөлімшесі, мед. пункт орналасқан. 1916 жылы Самсы көтерілісі кезінде Жәнібек қажы қарусыз, бейбіт халықты қырғыннан сақтап қалу үшін көтерілісшілер мен патша әкімшінің арасына түсіп, басу айтқан. Жамбын ақынның осы уақиға туралы "Зілді бұйрық" деген елеңінде Жәнібек қажының бітімгерлік әрекеті, текке қан төгіп, қырғын шақырудан сақтанып, Отар приставы Гилевті өз руластарының қаһарынан құтқарып жібергені айтылады. Көтеріліс басылғаннан кейін, 20 тамызда Жәнібек қажы Верный қаласында куөгер ретінде тергеліп, қысым жасалса да Тоқаш Бокинді Самсы көтерілісінде көргенін мойындамай қояды (ҚР ОМА, 797қор, 1-тізім, 36-іс). Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Жәнібек қажы саяси қуғын-сүргінге ұшырап, бірнеше ретжазықсыз түрмеге қамалады. 1920-жылдардың басында қайтыс болған қажының зираты Самсы ауылы ндағы қорымда.
Жәпек батыр

Жәпек батыр — Іле ауданындағы ауыл, Ащыбұлақ ауылыдық әкімшілік округі құрамында. Аудан орталығы — Өтеген батыр кентінен батысқа қарай 10 км жерде, Үлкен Алматы өзені бойындағы Бірінші мамыр тоғандары бойында орналасқан. Тұрғыны 4,9 мың адам (2002). Іргесі 1948 жылы М.Түймебаев атындағы жеміс-жүзім кеңшарының құрылуына байланысты қаланған. 1999 жылға дейін "12 Декабрь" ауылы аталып келді. Кеңшар негізінде 1997 жылдан өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, клуб, кинотеатр, фельдшер-акушерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен көлік жолы арқылы қатынасады. Абылай ханның, тұтқында бірге болған белгілі досы Үйсін-Шапыраштыдан болған. Шокан Уәлиханов жазып, Бұхар жыраудың өзі өлеңінде атын атаған Жәпек батыр, Шапырашты Карасайдың шөбересі! Бухар жырау: "Бәйтелі, Қаумен, Дәулет, Жәпек Карасайдың шөберелері-бәрі батыр"-деп айткан... Қалданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп, Сондағы жолдас адамдар: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақұлы Жәнібек, Сіргелі қара Тілеуке Қарақалпақ Қылышбек, Төкеден шыққан Сатай, Бөлек, Шапырашты Наурызбай, Қаумен, Дәулет, Жәпек батыр қасында, Бақ-дәулеті басында, Сеңкібай мен Шойбек бар. Таңсыққожа, Молдабай, Қатардан жақсы қалдырмай, Есенқұл батыр ішінде. Өңкей батыр жиылып, Абылай салды жарлықты, Қалдан ханды қашырып, – деген жолдардан басталатын Бұхар жырау толғауында Дереккөздер
Артық Жексембеков

Жексембеков Артық (1905, қаз. Ескелді ауданы, Абай ауылы — 1981, Қаратал ауданы, Бесағаш ауылы) — айтыскер ақын. "Зорлыққа зауал", "Үш ойшы" дастандары мен "Отыз жетінің оғы", "Жеңісжеңіс, жарандар!", "іріленіп іргені сектік тағы", "Торы биемен тілдесу" атты өлең-жырлары мен әзіл-оспақтары оқырман қауымға кеңінен танымал. Дереккөздер
Конустәрізділік

Конустәрізділік (Конусообразность) — цилиндрлік тетіктің бойлай қимадағы пішінінің ауытқуы, түзу сызықты жасаушыларының параллель болмауы. Тағы қараныз: * Конус * Коника * Геометрия * Эллипс * Гипербола * Парабола * Коноид * Конустылық Дереккөздер
Жем таспашөбі

Жем таспашөбі — бұршақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Тік өскен бірнеше жалаң сабақтан құралады, жапырағының ұзындығы 15-20 см. Гүлі аз, күлтесі күлгін сары. Бұршағының ұзындығы 40 мм-дей, бүйірі қысыңқы. Мамырда гүлдейді, маусымда жемістенеді. Шалғынды далалық жерлерде, тастақты тау етектерінде, 1000-1400 м биіктіктегі тау аңғарларында өседі. Күнгей Алатау мен Жетісу (Жоңғар) Алатауларында ғана кездеседі. "Қызыл кітапқа" енгізілген. Дереккөздер
Жеміс-консерві зауыты

Жеміс-консерв зауыты, жеміс-консерв комбинаты — Алматы облыстық аграрлық-өнеркәсіптік бірлестігіне қарасты жеміс-жидек түрлерін өңдеп, консервілеумен айналысатын кәсіпорын. 1936 ж. негізі каланды. 1942 ж. Алматыға эвакуацияланған Симферополь консерв комбинатымен біріктіріліп, майданға арналған ет және жеміс, көкөніс консервілер ін шығарумен айналысты. Томат, жеміс-жидек, көкөніс консервілерін және балалар тағамдарын шығаратын цехтары бар. Дереккөздер
Жеңіс саябағы

Жеңіс саябағы - Талдықорған қаласындағы мәдениет және демалыс саябағы. 1985 ж. Ұлы Отан соғысының 40 жылдығына орай ашылды. Осы жылы ескерткіш-монумент жасалып, "Естелік" аллеясы салынды. Саябақ Қаратал өзені бойынан орын тепкен. Қазір мұнда қала тұрғындары демалатын жағажай, бау-бақша бар. Дереккөздер
Жетен батыр

Жетен батыр (1817, Матай тауы – 1910, Райымбек ауданы, Жалаулы ауылы) — жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батырлардың бірі, қолбасшы. Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руынан. Ердің құнын, елдің дауын екі ауыз сөзбен шеше білген шешендігімен Жетеннің даңқы өзі өмір сүрген тұста бүкіл ұлы жүзге жайылып, "Жетісудың Жетені" деген атқа ие болған. Ел аузындагы өңтімелерге қарағанда Жетен Баяс асуы, Текенің сазында қалмақтармен болған ұрыстарда жасақтардың қимылын ұйымдастырып, басқаруда тапқырлық танытқан. Қапал, Үшқоңыр, Аламан, Матай маңындағы шайқастарда ерекше ерлік көрсеткен. Жетен ата қонысы жаудан тазартылған соң ауылаймагымен көшіп келіп, Райымбек ауданындағы Қулық тауын мекен еткен. 93 жасында дүниеден өткен Жетен Кеген өзенінің бойындағы Жалаулы ауылы жерленген. Соңғы жылдары Жетен басына еңселі күмбез орнатынып, Жалаулы ауылындағы ен үлкен көшеге есімі берілді. Дереккөздер
Жетісу ансамблі

Жетісу ансамблі - Талдыкорған педагогика институты жанындағы әуеской студент-жастардың ән-би ансамблі. Ол 1973 жылдан жұмыс істеп келе жатқан "Асыл арман" ансамблі негізінде (1977) құрылды. 1979 жылы "халык ансамблі" 308 атағына ие болды. Ансамбльдің қалыптасып өсу жолында филология ғылымдарының докторы, профессор М.Жолдасбеков, Қазақстанның халық артистері Д.Т.Әбіров, К.Күмісбеков, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері М.Тілеубаев, тағы басқа еңбек сіңірді. *"Жетісу" хор, би, вокалды-аспаптық және қазақ халық аспаптары ансамблін біріктіреді. Репертуарында қазақ, орыс, шетел компанияларының шығармалары бар. Ансамбль құрамында Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері Т.Д.Полтавская, Бүкілодақтық халық шығармашылық фестивалінің лауреаты Г.Сүндетова, республика "Жігер" фестивалінің лауреаты Ғ.Сүлейменов, республика орындаушынар конкурсының лауреаттары ауылыӘлібаева, ауылы Бозымбеков, С.Темірбаева, тағы басқа қызмет етті. *"Жетісу" ансамблі гастрольдік сапармен шет елдерде өнер көрсетті. Ансамбль ұжымы туралы "Жетісу" және "Жетісудың жастығы" фильмдері ("Қазақтелефильм" студиясы, 1981) түсірілді. *Композитор Н.Тілендиев пен ақын Қ.Мырзалиев "Жетісуға" арнап "Өз елім" әнін жазды. *Бүкілодақтық саяси өндер конкурсының лауреаты (1986). Дереккөздер
Жетісу бекініс шебі

Жетісу бекініс шебі - патша үкіметінің 1847 жылдан бастап Қазақстанның оңтүстік-шығыс ауданыңда салған бекінісюрінің бір тобы. Жетісу бекініс шебіне Сергиополь (қазіргі Аягөз), Қапал станицалары, Іле, Көксу, Сарқант, Арасан, Қарабұлақ, Надеждинск, Қаскелең қоныстары, Үлкен Алматы, Үржар, Лепсі, Софийск, Кіші Алматы станицалары — барлығы 14 казак-орыс станицасы мен қонысы кірді. Бұлар алғашқы 20 310 жылдаи мерзім шпнде салынды және осы уақытта Жетісу бекініс шебіне 14648 адам (7832 еркек, 6816 әйел) көшіріліп әкелінді. Ал 1900 ж. тұрғындар саны еркекәйелі бар 28791 адамға жеггі. Жетісу бекініс шебі Қазақстан мен Орта Азияның оңтүстік ауданырын отарлау мақсатына қызмет етті және 1917 ж. дейін сақталды. Дереккөздер
Жетісудағы Моғолстан мемлекетінің жойылуы

Жетісудағы Моғолстан мемлекетінің жойылуы — 14 ғ-дың орта шені мен 16 ғ-дың бас кезінде Жетісуда (сондай-ақ қазіргі Қыргызстанда және Шығыс Түркістанның біраз бөлігінде) пайда болған Моғолстан мемлекеті бытыраңқы әр текті тайпалардың бірлестігінен құрылған еді. Жетісуды ұлы жүз тайпалары: Албан, Суан, Дулат, Қаңлы, Жалайыр, т.б., ал Тянь-Шань өлкесін қырғыз тайпалары, Шығыс Түркістанды ұйғырлар мекен етті. 15 ғ-дың 2-жартысында Жетісудағы қазақ тайпаларының ұлы жүзге бірігуі аяқталып, мұнымен қоса қазақтар мен қырғыздардың жеке-жеке халық болын қалыптасуы, жергілікті халықтың өз тәуелсіздігі мен экономикалық және саяси жағынан дербес даму жолына түсуі Жетісудагы Қазақ хандыгының құрылуы, осы өңірді жайлаған қазақ тайпаларының Дешті Қыпшақ пен Түркістандағы казак руларымен қосылуға ынтасының артуы да ханды билікгің әлсіреп, мемлекеттің ішінен ыдырауына алып келді. Бұған жергілікті халықтың ашынып, қанаушылыққа каре шығуы да әсер етті. Сондай-а қалмақтардың Жетісуға шабу ылы, Орта Азиядағы өзбек-шай бани әулетінің және Әмір Темі әскерлерінің кескілескен күресі де ықпал етпей койған жоқ. 15 ғ-дың 70-жылдарында Жүніс хан (1462-87) басқарған моғол ұлысы Ташкент, Ферғанадан бастап Ақсу мен Қашғария аралығын камтыды. Бірақ ол Жетісуға билігін жүргізе алмады. Ал оның баласы Султан Ахмет хан 1484 ж. моғол және қырғыз шонжарларының көмеғімен Жетісудың оңтүстік бөлігі мен Тянь Шанда дербес хандық құрды. Жүніс хан мирасқоры Султан Махмүт хан (1487-1508) ағасы Ахмет хан өлгеннен кейін (1503-04) Жетісу мен Тянь Шандағы екі моғол ұлысын біріктіріп, онда өзі билік құрғысы келді. Ахмет ханның балалары Султан Халил мен Султан Саидтан соққы көрген ол Бұл райынан қайтуға мәжбүр болды. 1508 ж. Ақсуды билеп тұрған Ахмет ханның баласы Мансұр Шағатай әулетінен шыққан моғол хандарының билігін Жетісуда қайта орнатпақшы болды. Ол Шелек пен Шарын маңында ағалары Султан Халил мен Сұлтан Саидгың әскерлерін талқандады. Сұлтан Халил өзбектерге, ал Сұлтан Сайд Кабулдағы Бабырға қашты. Алайда Мансұр да Қасым хан бастаған қазақ тайпаларының, Тянь Шандағы қырғыздардың және Қашғар билеушісі Әбу Бакр Дулатидің (14801514) қысымына шыдай алмай, Түрфанға кетуге мәжбүр болды. 15 ғ-дың аяғы мен 16 ғ-дың басында Моғолстан бірнеше иеліктерге ыдырап кетті. 1508 жылдан соң Жетісу моғол хандарының билігінен біржола шықты. Қасым хан Жетісудың негізгі бөлігіндегі қазақ тайпаларына бірте-бірте өз билігін орната бастады. Моғол ханы Сұлтан Сайд 1514 ж. Қашғарияда Моғолия деп аталған жаңа мемлекет құрды. Сұлтан Сайд хан бастаған шонжарлар Могалстанның бұрынғы шекарасын қалпына келтіруге тырысып, Тянь Шанға әлденеше рет (1517, 1522, 1524-25) жорыққа аттанды. Жетісу мен Тянь Шанды бағындыру әрекеті Рашид хан тұсында да (1533-65) байқалды. Бірақ бөрі негізінен нәтижесіз болды. Моғолстанның ыдырауына және Жетісудағы моғол хандары билігінің жойылуына байланысты жергілікті тайпалар мен рулар қазақ халқының негізгі құрамына енді. Осының нәтижесінде монгол шапқыншылығынан бері Жетісу мен Қазақстанның қалған бөлегіндегі халықтар арасындағы жасанды түрде үзілген шаруашылық, саяси және туыстық, мәдени байланыстарды қалпына келтіруге мүмкіндік туды. Дереккөздер
Жетісуда Кеңес өкіметінің орнауы

Жетісуда Кеңес өкіметінің орнауы - 1918 ж. наурызда жергілікті билікті большевиктердің өз қолына алуы. 1917 ж. Петроградта Қазан революциясының жеңуі Жетісудағы большевиктер тобы күшейіп, соңғы саяси қарсыластары — жергілікті Уақытша үкіметтің органдарын жоюға кірісті. Бірақ, облыстағы барлық контрреволюциялық күштер оларға қарсы одақтасын, әскери диктатура орнатуға тырысты. 1917 ж. 1 қарашада Жетісу казак-орыс әскерінің атаман-офицерлері жергілікті байманаптардың қолдауымен большевиктер билігіне қарсы қарулы бүлік шығарып, облыста "әскери үкімет" деген органдарын құрды. "Әскери үкімет" большевиктерді кудалап, оларды жақтайтын әскери бөлімшелерді қарусыздандырды, ауылы П.Березовский мен К.В.Овчаров сынды большевиктерді азаптап елтірді. 1918 ж. ақпанның 2-жартысынан бастап Жетісу большевиктері "әскери үкіметке" қарсы қарулы кетерілісті әзірлеуге кірісті. Қызыл гвардия жасақтары ұйымдастырылып, қаруландырылды. Көтеріліске басшылық етуі үшін П.В.Виноградов, Л.П.Емелев, Т.Бокин, Т.Өтепов, Р.П.Маричек, С.М.Журавлев, т.б. адамдардан ревком құрылды. 1918 ж. наурыздың 2-сінен 3-іне қараған түні Верныйда жұмысшылардың Қызыл гвардия жасақтары мен 2-казак-орыс полкінің жауынгерлері қала еңбекшілерінің көмегімен "әскери үкіметке" қарсы қарулы көтеріліс жасады. Көтеріліс нәтижесінде Верныйда Кеңес өкіметі орнады. Бұл жеңіс облыстың басқа аудандарында Кеңес өкіметінің орнауын тездетті. Кеңес өкіметі 1918 ж. наурызда Жаркентте, Сергиопольде (Аякез), Гавриловкада (Талдықорғанда), сәуірдің бас кезінде Лепсіде орнады. Дереккөздер
Жетісу жұмысшы

Жетісу жұмысшы, шаруа және солдат депутаттарының кеңесі - Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға басшылық жасаған алғашқы билік органы. 1918 ж. наурыздың 2-сінен 3-іне қараған түнде ол ұйымдастырған қарулы көтерілістің нәтижесінде Верныйда Кеңес өкіметі орнады. 1918 ж. 14 сәуірде Жетісу Кеңестерінің біріккен мәжілісінде Кеңестің атқару комитеті сайланды. РК(б)П Верный ұйымының ұсынысы бойынша оның төрағалығына П.Виноградов, орынбасарлығына С.Журавлев, мүшелігіне Т.Өтепов, П.Гречко, т.б. сайланды. Кеңес аткомының жанынан жер, финанс, азық-түлік, еңбек, заң, халық ағарту, денсаулық сақтау, әскери және ұлт істері жөніндегі комиссариаттар (кейін бөлім деп аталады) құрылды. Олар Жетісуда Кеңес өкіметін нығайтуға тікелей басшынық жасап, 1918 ж. жазында Верный уезінде 49, Жаркент уезінде 36, Қапал уезінде 40, Лепсі уезінде 60 ауылдық, селолық және қыстақтық Кеңес құрды. О.Жандосов, Т.Бокин, Ю.Бабаев, Розыбакиев, С.Журавлев, П.Гречко бұл жұмысқа белсене араласты. Жетісу Кеңесі бар күш-жігерін Азамат соғысын жеңіспен аяқтауға жұмсап, Қызыл Армия бөлімдерін кару-жарақ, азық-түлікпен қамтамасыз ету, көшпелі шаруаларды отырықшылыққа айналдыру, мал шаруашылығын өркендету, алғашкы кеңшар жұмыстарын жақсарту, байлар мен кулактарды тежеу мәселелеріне көңіл бөлді. Дереккөздер
Даламбер – Лагранж вариациялық принціп

Даламбер – Лагранж вариациялық принціп - егер механикалық жүйе ұстамды, голономдық және идеальдік байланыстарда болса, онда кез келген уақытта жүйеге әсер ететін барлық активті күштер мен қоса Даламбердің «инерция күші» деп атайтын күшінің виртуальдық жұмыстарының қосындысы кез келген виртуальдық орын ауыстыруда нольге тең болады. Дереккөздер
Көмекші жазықтық

Көмекші жазықтық - сызбада қиылысу нүктелерін немесе қиылысу сызықтарын салу үшін пайдаланылады. Мысалы, түзу мен жазықтықтың қиылысу нүктесін анықтау үшін берілген түзу арқылы жүргізілетін көмекші проекциялаушы жазықтық; осьтері параллель екі айналу бетінің қиылысу сызығын салу үшін олардың осьтеріне перпендикуляр жүргізілетін көмекші деңгейлік жазықтықтар, ал жалпы жағдайда орналасқан екі конустық бетгің қиышысу сызығын салуда олардың төбелерін қосатын түзу арқылы өтетін көмекші жалпы жағдай жазықтықтары. Дереккөздер
Көміртектендіру

Көміртектендіру ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Цементация_стали Цементация]) — болаттың сыртқы қабатын көміртекпен қанықтыру. Көміртектендірудің мақсаты болатгың сыртқы бетін қатты жөне тозуға төзімді ету. Азкөміртекті болаттарды (0,12—0,23% С) көміртектендіргенде, олардың ішкі қабаты жоғарғы тұтқырлығын сақтай алады. Тағы караныз: * Қатты карбюризаторда көміртектендіру Дереккөздер en:Cementation process es:Cementación fr:Cémentation pt:Cementação ru:Цементация стали sk:Cementačná oceľ
Вариньон теоремасы

Вариньон теоремасы (тең әсер етуші күштің моменті туралы) - кез келген орталыққа (немесе оське) салыстырмалы жүйенің тең әсерлі күш моменті сол орталыққа (оське) салыстырмалы осы жүйенің күш моменттерінің қосындысына тең; жинақталған күштер жүйесінің тең әсер етуші күшінің қандайда болмасын бір нүктеге қатысты моменті жүйеге әсер етуші барлық құраушы күштердің сол нүктеге қатысты моменттерінің алгебралық қосындысына тең. Теореманың векторлық жазуы: . Тең әсер етушінің оське қатысты моменті туралы Вариньон теоремасы - егер берілген күш жүйесінің тең әсер етушісі болса, онда тең әсер етушінің қандай да бір оське қатысты моменті күштер жүйесінің сол оське қатысты қосындысына тең. Тең әсер етуші момент туралы Вариньон теоремасы - кез келген центрге қатысты алынған еркін күштердін жазық жүйесінің тең әсер етуші моменті, осы жазықта жатқан, сол центрге қатысты алынған күш моменттерінің алгебралық қосындысына тең. Дереккөздер