kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қазақтың сырт киімдері

Қазақтың сырт киімдері - ертеде ата-бабаларымыз, әжелеріміз алуан түрлі киім түрлерін тіккен. Олар: тон, ілік тон, күпі, ішік, шекпен, шапан, камзол, кеудеше, аба, тайжақы, кәжекей, белдемше, қырмызы тон, кіреуке, қамқа тон. Тон Тон - иленген қой терісіне жүнін ішіне қаратып тіккен сырт киім. Тонның түрлері көп: * жабағы тон, * бүрмелі тон, * тұлып тон, * зерлі тон, * жарғақ тон. Ілік тон Ілік тон - құдалыққа барғанда сыйға тартатын әдемі тон. Күпі Күпі арасына жүн салып, тасталып тігіледі. Ішік Ішіктің іш жағынан аңның, малдың терісі салынып, сыртты мақпал, қалың жібек матамен тысталады. Ішік түрлері: * түлкі ішік, * қасқыр ішік, * бұлғын ішік, * жанат ішік, * қоян ішік, * зерлі ішік. Шекпен Шекпен - жүннен иіріліп, өрмекпен тоқылған сырт киім. Шапан Шапан - астарына мақта, жүн салынып тігілген немесе астарсыз мақпалдан тігілген сырт киім. Камзол Камзол - жеңсіз жеңіл киім. Кеудеше Кеудеше - жас түйенің жүнінен иіріп, не болмаса түбіттен тоқылған жағасыз киім. Аба Аба - сырт киімнің сртынан киетін жамылғыш. Тайжақы Тайжақы - құлын немесе тайдың терісіне иленіп, астарланған, көктемде немесе күзде киетін сырт киім. Кәжекей Кәжекей - жеңсіз, жағасы кеңірек ойылған, етегі белден төмен түсетін келіншектердің сырт киімі.Қазақтың ұлттық киімі. Белдемше Белдемше - той-думандарда көйлек үстінен киетін сәнді киім. Көбінесе жаңа түскен келіндерге арнап тігіледі. Қырмызы тон Қырмызы тон - қыз-келіншекткрге арнап қызыл масаптыдан тігілген шапан. Кіреуке Кіреуке - алтын тінді зерлі жіппен тігілген, аса қымбат жібек шапан. Қамқа тон Қамқа тон- жұмсақ қып иленген қой терісінен тігіледі. Жағасына аң терісі салынады. Қаусырма белдігі бар қымбат та сәнді сырт киім. Дереккөздер
Бірпарақты функция

Бірпарақты функция - D аймағында өзара тең мәндер қабалдамайтын, осы аймақта анықталған аналитикалық функция, демек, егер D аймағындағы екі нүкте z 1 ≠z 2 болса, онда f(z 1 )≠f(z 2 ). Дереккөздер is:Eintæk vörpun
Күл ұстап алғыш құрылғылар

Қазандық агрегаттың, қатты отынмен жұмыс істеуіндегі ұшып шыққан газдар, күл бөлшектерінен, жанбай қалған отын қалдықтарынан және күкірт тотықтары мен азоттардан кұралады. Бұл қоспалар, елді мекендердің ауасын былғайды, адам организмдері мен өсімдіктерге зиянды әсерін тигізеді, металдардың тотықтануын күшейтіп, тездетеді және т.б. Жанбай қалған отындары мен күлдері абразивті қасиетінде болады, қыздырудың соңғы беттерінің және әсіресе, түтін сорғыштың қалақтарының тозуына әкеліп соғады. Атмосфераға түтінді, құбыр арқылы шығарғанда, ұшпалы мөлшері, отынның қасиетіне және оны жағу тәсіліне байланысты. Сонымен, отынды қабатты жағу кезінде, түтінді газбен 10...15% отын күлі ұшып шығады, ал алаулы жағуда және құрғақ шлак әкетілуінде күлмен ұшуы 80...90% дейін жетеді. Ұшырылып алып кетілу мөлшерін, кемітуге жету үшін, қазандық агрегаттың соңғы жүргізгіштігінде, оның тұндыруын ұлғайту және күл ұстағыш құрылғыны қолдану қажет. Ұшпалы күлдерді, негізінен қазандық артына орналастырылған механикалық немесе ылғалды күл ұстағышпен ұстайды. Күл ұстағыштың, негізгі көрсеткіші болып, шаңсыздандырмау коэффициенті жатады, ол, күл ұстағышта ұсталған ұшпалы мөлшерінің түтінді газ құрамындағы, ұшпа мөлшерінің қатынасына тең болады. Ылғалды күл ұстағыш үшін, күлді ұстау және күл ұстағыштан алып кету үшін, суды пайдаланады. Бұл күл ұстағыштарда, циклонның инерциялы әрекеті, күлді ылғалдандырумен біріктіріле жасалған. Циклонның ішкі бетін, саптама (сопел) көмегімен суландырылады. Күл бөлшектері, сулы пленкалармен жұғысып, оған жабысады және күл ұстағыштың төменгі бөлігі арқылы, шайылып шығады. Ылғалды күл ұстағыш 90...93% жетіп, газды тазалауы-жоғарғы дәрежесімен қамтамасызландырылады. Ылғалды күл ұстағышты, қазандықта орынды қолдану, тек қана, аз күкіртті отынмен жұмыс істегенде тиімді. Қазандықтың үлкен қуаттылығына, күл ұстағышы үшін, негізінен электрлі сүзгілерді орнатады. Оның жұмысы, қатты денелердің электрлі зарядталу полюсіне, кері таңбамен тартылу қасиетімен зарядтануы жүреді. Электрлі сүзгі өте жоғарғы (98% дейін) дәрежеде тазалауын береді. Бірақта, оның өзіне тән кемшіліктері бар: жабдықталудың күрделілігі, өте көп, мөлшердегі метал жұмсатуынан қымбат бағада болуы жатады. Дереккөздер
Дәл атауы

Дәл атауы ( - шек, шекара), термин. Атау-бөлігі саладағы ұғымдарды дәл атау үшін қолданылатын сөздер және сөз тіркестері. Дереккөздер ar:مصطلح be:Тэрмін cy:Term mantell de:Oberbegriff en:Umbrella term eo:Termino (vorto) es:Término global ru:Термин simple:Umbrella term uk:Термін zh:术语
Жұмыс атқару принципі және оның құрылмалық (конструкциялық) сүлбесі

Булы немесе газды турбиналарда, жұмысшы дененің қысым энергиясы (будың немесе газдың), оның қалақшасында кинетикалық энергияға түрленеді де, ол, роторды айналдыруға жұмсалады және онымен байланысты машинаның жетегі жұмыс атқарады (турбогенератор, сығымдағыштар және т.б). Турбинада, жұмыстық дененің энергиясының түрленуінен, кезекпен, бірінен соң, бірі орналасқан, бірнеше сатымен, көпсатылы машина жұмысын жасайды. Кейбір жағдайларда, бар болғаны бір сатымен жұмыс атқарылуы мүмкін. Жұмыстық дене ағынының бағыты бойынша, өсті немесе аксиалды машиналар болып ажыратылады, оларда, ағын ротор өсінің бойымен бағытталған және радиалды түрінде, ағын ортасынан ротордың шеткі аймағына бағытталған. Өсті, көп сатылы бу турбинасының сүлбесі 1 суретте көрсетілген. Біреуінің роторы (1, a - сурет) барабаннан 4, оған жұмыстық қалақты венцы 8 орналасқан. Жұмыстық венцалар аралығына, қозғалмайтын венцалардың бағыттаушы қалақшалары 9, турбинаның қорабына 7 бекітілген. Жұмыстық қалақшалары соңында ашық болып, онда аздаған радиалды саңлау 5 қалақ соңы, олар турбина қорабы аралығында. Пайда болған күштерді теңестірудегі, бу қозғалысының бағыты бойынша, өс бойымен, роторды жылжытушысына ұмтылады, жүк түсіруші поршенді 12 қолданады, алдыңғы бетінің алдында, оның, жалғастыру құбыры 6 көмегімен қысымды, шығар потрубканың 2 қысымымен, бірдей тең болады. Піспектің ішкі айналмалы ауданына 11, жаңа келген бу қысады. Сонымен, өстік күшті, поршеннің қабылдауы, оның екі жағынан будың қысу айырмашылығымен өтеді. Саңылауды нығыздау үшін, айналушы ротор мен турбинаның қозғалмайтын корпусы аралығындағы, ротордың екі жағынан ұштық лабиринтті нығыздағыштарды 13 қолданады. Лабиринтті каналдағы гидравликалық кедергілердің салдарынан, саңлаудағы будың жоғалуы азаяды. Соңғы лабиринтті каналдарды 1 нығыздау үшін, бу беріледі. Жүк түсіргіш піспек лабиринтті нығыздағыш 10. Турбинаның дискалы типі (1,б - сурет), диска 5, оған қалақты венецтері 3 және қозғалмайтын диафрагмалар 7, бағыттаушы қалағымен 4 орналасқан. Диафрагманың сақинасы 8, турбинының тұрқында (корпусында) 9 орналасқан. Лабиринтті нығыздағыш 6, диафрагмада қолданған, оның міндеті - диафрагма мен турбинаның белгілі аралығындағы саңлау бойынша будың жоғалуын кемітуге арналған. Лабиринтті нығыздағыштан 10, будың - 1 турбинадан шыққан жоғарғы қысымды бөлігін, лабиринтті нығыздағыш 2 үшін, турбинаның төменгі қысым бөлігін қолданады. Турбинаның шықтандырушы типінде, қысымның шығарында атмосфералық қысымы кем болады, турбиналардың төменгі қысымы бөлігінің, соңындағы нығыздаушының мақсаты, турбинаға ауа соруын болдырмауы тиіс. Дереккөздер
Нүктенің маңайы

Нүктенің маңайы - метрикалық кеңістіктегі нүктенің маңайы - осы нүкте центірі болатын ашық шap. Анықтамалар Математикалық талдау Кез келген тұрақты сан болсын. Сандар осінде нүктесінің маңайы (кейде -маңайы) деп нүктесінен -нан аспайтын аралықта жатқан нүктелер жиынын айтады, яғни . Көп -өлшемді кеңістік үшін маңайы центрі нүктесінде болатын ашық -шар болып табылады. Банах кеңістігінде центрі болатын маңайы деп жиынын айтады. Метрикалық кеңістікте центрі болатын маңайы деп жиынын айтады. Жалпы топология * топологиялық кеңістік берілсін, мұндағы — кез келген жиын, ал — жиынында анықталған топология. Егер орындалатындай ашық жиыны табылса, онда жиыны нүктесінің маңайы деп аталады. * Дәл солай шарты орындалатындай ашық жиын табылатындай жиынын жиыны маңайы деп атайды. Дереккөздер
Рудничное

Рудничное, Шалқаркөл — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Семізбұғы кентінің солтүстік-шығысында 3 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Ауданы 6,50 км 2 , ұзындығы 4,2 км, ендірек жері 2 км, жағалау сызығының ұзындығы 15 км. Ең терең жері 8,5 м (орташа терендігі 4,5 м.). Көл түбінің көпшілік бөлігі тегіс, жынысты, ортасына қарай лайлы келеді. Жауын-шашын және жер асты суымен қоректенеді. Су жинайтын алабы 30 км 2 . Суының жоғарғы денгейі - сәуірде, төменгісі - қыркүйекте байқалады. Суының көлемі 35,9 млн.м 3 . Сипаты Суы кермек, тұтқыр. Су өсімдіктеріне тапшы. Алабұға, шортан, табан, қарабалық кездеседі. Дереккөздер
Шекті диффузиялық токқа әсер етуші факторлар

Илькович теңдеуі тікелей диффузиялық токқа әсер ететін қандай параметрлердін болатынын көрсетеді, олардың қайсыбірі өз кезегінде осы теңдеуге кебіне енбейтін, басқадай факторларға тәуелді бола алады. Мысалы, диффузия коэффициенті, онда қозғалатын ионның (молекуланың) табиғатына, өлшеміне, ион зарядына, ерітіндінің тұтқырларына, фон ерітіндісінің температурасына, құрамына, концентрациясына тәуелді екен. Ал бұлардың бәрін ескеру мүмкін емес. Айталық, диффузия коэффициенті ерітінді тұтқырлығына кері пропорционал, ал еріткіш тұтқырлығы неғұрлым қалыпты жағдайда азайған сайын, соғұрлым диффузиялық ток үлкен болады. Мұндағы тұтқырлық өз кезегінде температураға тәуелді болады, яғни температура жоғарыласа, ол азаяды, яғни диффузиялық коэффициент өседі. Сондай-ақ фон ерітіндісінің табиғаты, концентрациясы мен құрамы да айтарлықтай ықпал етеді; мысалы, жәй не тотық түрде болатын электрактивті ионның болуы, пішіні ор түрлі валенттіліктегі гидролиз дәрежесінің өзгеруі, иондардың тұрақтылығы мен құрамы. Сондықтан сынаманың ыдырауынан бастап, үлгіні талдауға әзірлеу барысында, оған байланысты кейін жүргізілетін барлық жұмыс кезінде фон ерітіндісінде алынған белгілі бір ионның күйіне сынаманы дайындау кезенінін тигізетін негізгі әсерін ескерген жөн. Дереккөздер
Тәжірибе жүргізу жағдайын тандау

Тәжірибе жүргізу жағдайын тандау. Рентген спектрлік талдау жағдайын таңдау рентген түтікке сәйкес үлгінің пішініне, түтіктегі кернеу мен ток күшіне, жүйедегі атмосфераға, талдауыш кристалға, детекторға, есептеу мерзіміне,өлшеу аралығы мен жиілігіне, дабылдағыштың амплитудасы бойынша дискременациялау деңгейіне, пайдаланатын үлгі қалыңдығы мен оның агрегаттық күйіне тәуелді. Бақыланатын параметрлер саны сынама мен қолданатын аспаптың түріне байланысты. Сынаманың ұнтақ, түйме, дөңгелек, ерітінді сияқты физикалық пішіні оның физикалық-химиялық қасиетіне сәйкес талданады. Сынаманы сынауға дайындау кезені де қатар талдау әдісіне жатады. Дереккөздер
Ортогональ функциялар

Ортогональ функциялар - айталық, қандай да болмасын бір функциялық сызықтық кеңістікте скаляр көбейтінді анықталсын. Егер осы кеңістіктің f және g функцияларының скаляр көбейтіндісі нөлге тең болса, онда бұл функциялар өзара ортогонал деп аталады. Мысалы, L 2 [a,b] кеңістігінде f(x) және g(x) функцияларының скаляр көбейтіндісі формуласы арқылы анықталады. Аталған функциялар ортогонал болуы керек. Дереккөздер
Сергей Петрович Рудометкин

Сергей Петрович Рудометкин (1918 ж . т.), құрылысшы , Соц . Еңбек Ері (1967) . Ұлы Отан соғысына қатысқан . Қарағандыда 1934 жылдан тұрады .1942 ж . дейін Жаңақаланың құрылыс жұмыстарында сырлаушы. 1945-1977 ж. «Қарағанды көмір»бірлестігінің , «Қарағанды шахта құрылыс » комбинаты құрылыс басқармаларында сылақшы-сырлаушы , өндеушілер бригадирі , мастер болып істеді. Көмір өнеркәсібі кәсіпорындарының құрылысына белсене қатысқан. КОКП 22-съезінің, Қазақстан Компартиясының 6-8-съездерінің делегаты. Қарағанды қаласының құрметті азаматы. Ленин орденімен,Қызыл Жұлдыз орденімен марапатгалған. Дереккөздер
Функцияның параметрлік көрсетілуі

Функцияның параметрлік көрсетілуі - бірнеше айнымалылар арасындағы функционалдық тәуелділікті көмекші айнымалылар - параметрлер - арқылы көрсететін өрнек. Мысалы, Ғ(х,у)0 теңдеуі жазықтықта қисықты анықтасын. Егер t шамасы осы қисықтың (х,у) нүктесінің орнын көрсететін болса, онда осы шаманы параметр деп алып, ал х пен у-ті осы параметрдің функциялары деп алсақ, қисықтың параметрлік теңдеуі мына түрде жазылады: xᵠ(t), y=ψ(t). Осы функциялар х пен у арасындағы берілген функционалдық тәуелділіктің параметрлік көрсетілуі болады. Дереккөздер
Рентгендік флюоресцентті спектрометрия (РФС)

Рентгендік флюоресцентті спектрометрия (РФС). Бұл әдісті де екінші рентген сәуле шығару спектрометриясы деп атайды. Бұл - казіргі кезде бірден-бір кен таралған және талданатын үлгіні бүлдірмей бірнеше элементке бірден талдау жүргізуге мүмкіндік беретін әдіс. Рентгендік спектроскопияда, оптикалық спектрометрдегідей, кейбір арнаулы сипаттамалар қабылданған: толқын ұзындығын немесе энергияны бірлікпен өлшегендей ең жоғары интенсивтігінің таралу сипаттамасы - сызықтар түрі (оптикадағы сызық қыры сияқты); интенсивтік максимумында жартысына сәйкес келетін деңгей ені - сызықтын жарты ені; рентген сипаттауыш сәуле шығару интенсивтігінің таралуы - шағылу қисығы. Сапалық талдауды жүргізу үшін тиісті сызыққа (спектрдегі сүйірше) сәйкес толқын ұзындығын (энергияны) апықтау арқылы кестелердегі мәліметтермен, не қалыпты үлгімен салыстыра отырыпт жүргізіледі. Мұнда басқа спектрлердегідей спектрлік сызықтардың бір-бірімен қабаттасуын ескерген жөн, яғни әрбір элементтің бірнеше спектрлік сызықтарын салыстыра қарастыру қажет. Олардын сезімталдығы, анықтау шегі орта есеппен 0,05-0,1%, ал кейбір элементтер үшін 10 −3 -ке дейін барады. Рентген спектрлері талданатын элементтің физикалық және химиялық ортасының әсеріне әлсіз келеді, әрі осы элементтің қосылыс түріне мүлдем тәуелсіз. Спектрлік сызықтардың интенсивтігі талданатын элементтін концентрациясына пропорционал, алайда, бұрын айтылғандай ол көптеген факторларға байланысты. Оны есептеу рентген спектрлік талдаудың мөлшерлік әдістерінде іске асырылады. Атап айтқанда: абсолюттік есеп әдісі (сирек пайдаланылады); лайықты үлгімен салыстыру әдісі; қосымшалау әдісі; сұйылту әдісі; ішкі стандартты пайдалану; жұқа және қалын қабат әдістері; рентген сәуле шығарудың шашырауы бойынша стандарттау әдісі; таңдап қоздыру және сініру әсерін математикалық реттеу; барлық эффектілерді ескеретін тәжірибелік түзетулерді еңгізу. Дереккөздер
Алғашқы функция

Алғашқы функция - берілген f(х) функциясының алғашқы функциясы деп берілген аралықта F'(х)=f(х) болатын F(х) функциясын айтады. Алғашқы функцияны анықтау - дифференциалдау амалына кері амал. Бұл амал бірмәнді емес: f(x) функциясының шексіз көп алғашқы функциялары болады. Кез келген екі алғашқы функция бір-бірінен тұрақты қосылғышқа ажырасады. Барлық алғашқы функция жиынтығы анықталмаған интеграл деп аталады. Бұл жиынтық: F(х)+ С, мұндағы С - кез келген тұрақты шама. Тағы қараңыз * Лейбниц-Ньютон теоремасы Дереккөздер et:Määramata integraal
Игорь Иванович Ружников

Игорь Иванович Ружников (1965), боксшы,халықараралық дәрежедегі спорт шебері . КСРО-ның (1988) , Еуропаның (1989), Әлемнің (1989) чемпионы . КСРО халықтарының 9-Спартакиадасының (1986) , «Ізгі ниет » ойындарының жеңімпазы. КСРО Кубогының иегері (1988). Дереккөздер
Тізбек (жиын)

Тізбек — белгілі бір жиын ішкіжиыны: * Әр натурал санға осы тізбек элементі сәйкес келеді * Бұл натурал сандар сәйкес тізбек мүшесінің нөмірі болып сол мүшесінің тізбектегі орнын көрсетеді * Кез келген тізбек мүшесі үшін келесі тізбек мүшесін көрсетуге болады Анықтама кез келген жиыны берілсін. сәйкестігі натурал сандарын берілген жиынына сәйкестендірсе онда ( жиыны элементтерінен тұратын) «тізбек» пайда болады. — тізбектің -шы мүшесі немесе элементі болады, ал реттік нөмірі — оның индексі болады. Белгіленуі Келесі түрдегі тізбек : жақшалармен қысқаша жазуға болады: : или кейде былай да белгіленеді: : Былай да кездеседі : . Іштізбек - элементтерінің орналасу реті берілген тізбек элементтерінің ретін сақтайтын, осы тізбектің ақырсыз ішжиыны. Мына тұжырым орындалады: Егер берілген тізбек жинақталса, онда осы тізбектің кез келген іштізбегі жинақталады және оның шегі берілген тізбектің шегіне тең болады. Дереккөздер
Полярографиялық максимумдар

Полярографиялық максимумдар. Кейде шекті ток толқыны полярографиялық қисықтарда өзінін ең жоғаргы биік шоқтығына жеткеннен кейін де тұракты болмай, оның одан әрі жоғарылауы (не төмендеуі), яғни қисықтың максимумы байқалады. Мұндай максимумдар (биік шоқтықтар) талдау нәтижесінде полярографиялық қисықтың бұрмалануына, сөйтіп едәуір қателіктерге келтіреді. Максимумдар толқынның шын мәнінен екі не одан да көп рет жоғары болатын өркеш не сүйірше түрінде болуы мүмкін . Максимумдарды бірінші және екінші текті деп бөледі. Сүйірше шоқтықтарды бірінші текті, жаймалау өркешті шоқтықтарды екінші текті деп атайды. Бірінші текті максимумдар барлық электрактивті бөлшектер үшін фонның сұйытылған ерітінділерінде жиі пайда болады: катиондарда, аниондарда, молекулаларда сулы және сусыз ортада олардың тотығуы және тотықсыздануы кезінде пайда болады. Мұнымен қатар, оң және теріс максимумдар түрі де кездеседі: біріншісі, электр капилляр қисығының оң тармақшасына сәйкес кезінде, ал екіншісі, қисыктың теріс тармақшасы кезінде пайда болады. Бұл құбылыс өсіп келе жатқан тамшы маңындағы ерітіндіні араластырған сәтте сынап тамшысының беткі қабатына иондардың адсорбциялану құбылысымен түсіндіріледі. Потенциалды бергенде сынап бетінде судың дипольді молекуласы мен иондар адсорбциялануын туғызуға қабілетті, әртекті электр өрісі пайда болады, өйткені электролиздің басында адсорбция жылдамдығы иондардың разряды жылдамдығынан артық болады да, тамшы бетінде деполяризатор көбірек жиналып, ток шамасы E s жеткенде, ток өлшемі шекті тоқтан артық болады. Ал екінші тектегі максимум сынап тамшысының капиллярдан үзіліп, түскен сәтте пайда болады. Бірінші және екінші тектегі максимумдар бір мезгілде пайда болуы мумкін. Әдетте, оларды кейбір бояулар мен желатин сияқты беткі активті органикалық заттарды қосу арқылы жояды. Максимумдарды басу үшін ионсыз детергент Х-100 гритонды пайдаланады (10мл яғни ~ 0,1мл 2% ерітінді қосады). Алайда оны көптеп қосуға болмайды, өйткені өлшеу мәні өзгеріп, максимум орнына жарты толқын потенциалының ығысуы шығады. Мұны кей деполяризатор концентрациясын таңдап, реттеу арқылы да болдырмауға болады. Дереккөздер
Склерометр

Склерометр ( — қатты және - өлшеймін) — минералдардың, кристалдардың, металдардың және т.б. қаттылығын анықтайтын аспап. Зерттелетін зат бетіне болат немесе алмасты инемен немесе пирамидамен күштеп сызады немесе таңба түсіреді. Таңбаның немесе сызықтың тереңдігі өлшенеді. Дереккөздер
Рентген спектрлік талдаудың қолданылуы

Рентген спектрлік талдаудың қолданылуы. Рентген-флуоресцентті спектроскопия (РФС) геологияда, таукен ісінде, минералогияда, метрографияда, металлургияда, гидрометалургияда, технологиялық процестерде, электроникада, оптикада, геохимияда, химия мен мұнай, көмір өндірісінде, цемент пен тыңайтқыш өндірісінде әр түрлі үлгілердегі (сұйық, қатты) көптеген элементтерді анықтау үшін кең қолдау тапты. РСТ әдісі көптеген құймалардың құрамын анықтауға өте ыңғайлы, өйткені мұндай жағдайда олардың көлемі мен өлшемі бірдей стандартты үлгілерін алуда олардың бетін ысқылай отырып, жалтырата өңдеу де жеңіл. Сол сияқты ол керамика, шыны, пластмасса, катализатор, қайрақ тас және тағы басқа күрделі заттардын құрамын айқындау үшін де жиі пайдаланылады. Оның тездігі мен көп элементтілігі қоршаған ортадағы заттарды талдауға қажет. Рентген спектрлік талдаудың бір түрі - берілген қатты зат бетіндегі арнайы нүктені таңдап алып талдау әдісі. Бұл қоспаның беткі ауданға қалай таралып, орналасқанын нақтылы анықтауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс сонымен қатар негізгі заттың бетіне қапталған екінші бір зат қалыңдығын да анықтау үшін кең пайдаланылады. Ал рентген сәуле шығарудың медицинада науқас адамға диагноз қоюда және халық шаруашылығының көптеген салаларындағы маңызын айтпасақ та белгілі. РСТ әдістері ай бетінің жыныстарын талдауға қолданылады. Оның көмегімен көптеген технологиялық процестер автоматты түрде реттелініп, басқарылуда. Дереккөздер
Толық аналитикалық функция

Толық аналитикалық функция - (Вейерштрасс мағынасында) - өзінің қандай да болмасын бір f(z) элементін барлық мүмкін болатын жалғастырулары арқылы жасалған f(z) функция (көпмәнді болуыда мүмкін). Дереккөздер
Толық кеңістік

Толық кеңістік - кез келген фундаменталды тізбегінің шектік нүктесі өзінде жататын метрлік кеңістік. Толық емес кеңістіктер үшін толықтыру операциясын орындау арқылы толық кеңістік шығарып алуға болады. Бұл жағдайда бастапқы кеңістік толықтырылған кеңістіктегі тығыз кеңісітк деп қарастыруға болады. Толықтыру Кез келген метрикалық кеңістікті метрикасы метрикасын жалғастыратындай, ал ішкеңістігі -те барлық жерде тығыз болатындай толық кеңістігіне енгізуге болады. Бұндай кеңістікті толықтыруы деп атап деп белгілейді. Тұрғызу іргелі тізбектер жиынындағы метрикалық кеңістігі үшін эквиваленттік сәйкестігін орнатуға болады : Келесідегідей анықталатын метрикасы бар эквиваленттік класстар жиыны : метрикалық кеңістік болып табылады. Ал кеңістігі изометрлік түрде оған келесі түрде енгізіле алады: нүктесіне тұрақты тізбек класы сәйкес келеді. Құрылған кеңістігі кеңістігінің толықтыруы болып табылады. Дереккөздер
Виктор Александрович Герман

Виктор Александрович Герман (31.12.1935 жылы туған, Саратов қаласы) — филология ғылыми кандидаты (1969), доцент (1970). Алматы педагогикалық шет тілдер институтытын бітірген (1960). 1960 — 1973 жылдары Әл-Фараби атындағы университетте ассисент, аға оқытушы. 1973 — 1976 жылдары ГДР-дегі Г. Нойбауэр атындағы Эрфурт педагогикалық институтында доцент. 1976 — 1978 жылдары Әл-Фараби атындағы университетте кафедра меңгерушісі. 1978 жылдан Алматы шеттілдер институтының оқу жұмысы жөніндегі проректоры. Доцент Е. М. Шварцманның жетекшілігімен, ҚР ғылым академиясының корр.-мүшесі К. Ахановтың кеңесшілігімен "Әр түрлі улгідегі тілдердің өткен шақ керсеткіштерінің құрамдық-семантикалық ерекшеліктерін салғастыра зерттеу тәжірбиесі" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Екі кеңестік, екі ГДР медапьдарымен марапатталған. 20-дан астам мақ. жарияланды. Шығармалары Опыт сопоставительного изучения структурно-семантических особенностей форм прошедшего времени в языках различных типов (на материале казахского и немецкого языков). АКД., А., 1969; Хрестоматия философских текстов на немецком языке. А., 1970 (авт. бірі); Немецкий язык. Учебное пособие для студентов 1 курса неязыковых факультетов КазГУ. А., 1972 (авт. бірі); Книга для чтения на немецком языке. А., 1972. О. Нақысбеков Дереккөздер
Жинақты тізбек

Жинақты тізбек - шегі бар болатын а n сандар тізбегі. Егер X жиынының әрбір белгіленген x 0 нүктесінде f n (x 0 ) сандар тізбегі жинақталса, онда f n (x) функциялар тізбегі X жиынында жинақталады деп айтылады. Дереккөздер
Функцияны жуықтау

Функцияны жуықтау - деп берілген функция бойынша, осы функциядан, жеткілікті мөлшерде аз ауытқитын және жуықтау үйірі деп аталатын функциялар класына жататын, басқа функцияны анықтауды айтады. Жуықтаушы функция берілген функциямен берілген нүктелерде түйісетін дербес жағдайда, интерполяциялау және интерполяциялаушы функция туралы айтылады. Дереккөздер
Интерполяциялық формулалар

Жуық формулалар - функцияның мәндерін есептеу үшін жуық формулалар қолданылады. Жуық формулалар алудың негізгі әдісі - функцияны қатарға жіктеу. Көбінесе функция Тейлор қатарына жіктеледі. Функцияның нақты және қатар көмегімен есептелген жуық мәндері арасындағы айырымды бағалау үшін, қатардың толықтауыш мүшесі қарастырылады. Мысалы, жуық формулалар Тейлор қатары арқылы алынса, онда осы қатардың Пеано, Шлемильх және Роша, Лагранж, Коши түріндегі толықтауыш мүшелерінің бірі бағаланады. Дереккөздер
Функциялар кеңістігі

Функциялар кеңістігі - [a;b] кесіндісінде үзіліссіз функциялар жиынында, осы жиынның екі нүктесі деп қарастырылатын f(x) және g(x) функциялары арасындағы қашықтықты ρ(f,g)= max|f(х)-g(x)| деп алып, метірлік кеңістік құрылады. Бұл кеңістік С[а;b] деп белгіленеді. Жалпы функциялар жиынында әртүрлі метрлік кеңістіктер құруға болады. Олар бірі бірінен қашқтықты анықтау әдісімен ажырасады. Мысалы, [а;b] кесіндісіндегі үзіліссіз функциялар жиынында қашықтықты деп алып С 2 [a;b] кеңістігін құруға болады т.с.с. Дереккөздер
Бірқалыпты үзіліссіз функция

Бірқалыпты үзіліссіз функция - [a;b] кесіндісінде (интервалда, жиында) анықталған f(x) функциясы берілсін. Егер кез келген ɛ>0 саны үшін, осы саннан тәуелді δ=δ(ɛ)>0 санын, [a;b] кесіндісінің (интервалдың, жиынның) |х 1 -х 2 | 1 және х 2 нүктелерінде |f(x 2 )-f(х 1 )
Арқалықтың иілген өсінің дифференциалдық теңдеуі

Арқалықтың иілген өсінің дифференциалдық теңдеуі.Иілгіш арқалық үшін ал іс жүзінде пайдаланылатын арқалықтар үшін Арқалықтың иілген осінің дифференциалдық теңдеуін шешу келесі әдістер арқылы жүргізіледі: тікелей интегралдау әдісі, Клебш әдісі, бастапқы параметрлер әдісі. Дереккөздер
Қазандық агрегаттар

Қазандық агрегаттар, екі негізгі класстарға бөлінеді: бу және су қыздырушы. Бу қазандықтың сипатталуы: бу өндірумен, бу қысымымен, оның температурасымен және қоректендіруші судың температурасымен тұкырымдалады. Барлық, осы мәліметтер - көрсеткіштері - МемСТЗб 19-76 дәйектелінген (20.1 кесте). Мәліметтер жарым жартылай берілген. Бу өнімділігі бойынша, қазандықтар былай бөлінеді: 25 т/сағ дейінгісі - аз, 35...50 ден 160...220 т/сағ дейінгі - орташа және одан жоғарғысы - үлкен өнімділікті. Бу қысымы бойынша, былай ажыратылады: төменгі қысымды қазандықтар - 1,37 МПа (14 кгс/см 2 ) дейінгі, орташа қысымды - 2,35...3,92 МПа, жоғарғы қысымды - 9,81...13,7МПа және алмағайыптан артық - 25 МПа және одан да жоғары. Дереккөздер
Жарық сіңіру заңдары және олардың абсорбциялық спектроскопияда қолданылуы

Жарық сіңіру заңдары және олардың абсорбциялық спектроскопияда қолданылуы Талданатын заттың біртекті қабатына электромагниттік сәуле шығару ағыны тұскенде, ағынның бір бөлігі шағылып, бір бөлігі қабаттан отіп кетеді. Егер алғашқы сәуленің интенсивтілігін І 0 , шағылғандікін І 1 , сіңірілгендікін І а , қабат арқылы өткендікін І t , деп белгілесек, онда осы шамалардың арасында мынадай тәуелділік орнайды: :І 0 = І r +І a +І t Нағыз ерітінділерді талдау кезінде жарык ағынының сіңірілуін салыстырмалы түрде өлшеп есепгегенде, шағылу салдарынан сәуле шығару шығыны өте аз болғандықтан, оны ескермеуге де болады. Сонда: :І 0 = І а +І t Осы косылғышғардың ішінде сіңірілген ағын интенсивтігі (І а ) ғана аналитикалық мақсатқа қажет талданатын зат концентрациясына тәуелді. Түсетін жарық ағынының интенсивтігі мен ерітінді арқылы өткен жарық ағынының интенсивтігін тәжірибе жүзінде анықтауға болады. Түскен және өткен электромагниттік сәуле шығару ағынының интенсивтіктері арасындағы қатынасты алғаш П.Бугер (1729) анықтады, сонан соң И.Ламберт (1760) және А.Беер (1852) дәлелдеді. Бугер-Ламберт заңы Қалыңдықтары тегі бірдей заттардың қабаттары түскен электромагниттік сәуле шығару ағынының бірдей бөлігін сіңіреді. Бұл занды математикалық тұрғыда өрнектеу мынаған негізделген: Бугер мен Ламберттің жүргізген тәжірибесі бойынша, зат қабатынан өткен ағын интенсивтігінің түскен ағын интенсивтігіне қатынасы тұрақты шама болады. Егер сәуле шығару ағыны өтетін кабаттың қалыңдығы (І) арифметикалық прогрессиямен өссе, онда қабат арқылы өткен сәуле шығару ағынының интенсивтігі геометриялық прогрессия бойынша кемиді. : :, яғни 10 -εl 10 -1 εl 1: ε = 1/l Беер заңы Сіңіру көрсеткіші к сіңіретін заттың концентрациясына пропорционал: : k = εc мұндағы ε - сіңірудің мольдік көрсеткіші; с - мольдік концентрация. Егер с 1 моль/л, l1 см-мен алынса, онда I ν = I 0 *10 -εct яғни сіңірудің мольдік көрсеткіші өтетін электромагниттік сәуле шығару ағыны интенсивтігінен он есе аз. Ендеше сіңірудің мольдік көрсеткіші оны сіңіретін бөлшектің табиғатына тәуелді де, қабаттың қалыңдығы мен концентрациясына тәуелсіз болады. Сондай-ақ ол электромагниттік сәуле шығару энергиясына, яғни толқын ұзындығына тәуелді. Енді осы тәуелділіктерді график арқылы өрнектесек, онда біз бір зат ерітіндісіңің әр түрлі концентрацияда және әр түрлі қалыңдықта, белгілі бір толқын ұзындығы бар (λ max ), бір нүктеде биік максимумдары болатын қисықтар аламыз. Дереккөздер
Газ турбинасы

Газ турбиналы қондырғыны (ГТҚ) транспортта, электростанцияларда, газ және өндірістерде, мұнай өңдеуші зауыттарда, газ және мұнай құбырлы магистралдардың сығымдаушылары мен сұйық сорғыш жетектеріне арналған, металлургиялық зауыттарда, химиялы өндірістерінің кәсіпорындарында және т.б. қолданады. Газ турбиналы қондырғылар жинақты, салмағы аз, піспекті қозғалтқыштардың, іштен жанатын бөлшектерінің қайтымды - ілгерілемелі қозғалысты, қасиеті болмайтын, пайдалану құны арзан, суды пайдаланбай-ақ жұмыс атқара алады. ГТҚ артықшылығына - жанушы камерасында, жағу мүмкіндігі және газ түріндегі мен сұйық отынды қолдануға болатындағы. Отынның сапасына байланысты, ГТҚ-ның жұмыс істеудегі жағдайының сенімділігі және газдың, ең жоғарғы температурасын таңдап алуға болатындығы. Арзан жағушы мазуттарды жағуда, егер турбинаға кірердегі, газ температурасы 650°С жоғары болмаған жағдайда, ешқандай қиындықсыз қолдануға болатындығы. ГТҚ-ның артықшылығына байланысты болатыны, бір газ турбиналы агрегаттарда, сол сияқты, бу турбиналы қондырғыларда, үлкен қуат алу мүмкіндігінің болуы. Сонымен қатар ГТҚ арқылы, бір білікті сүлбемен, өте қарапайым түрінде орындалуы, ерекше кемшілігіне жатады. Жұмыс істеу кезіндегі, қондырғының толық жүктемесіздігі, үнемділігін едәуір кемітеді. ГТҚ-ның ПӘК, жарым-жартылай жүктемеде, газ турбинасының, тұрақты айналу жиілігі жұмысындағы ГТҚ-ның ПӘК, өте тез төмендейді. ГТҚ-ға жүктемені кеміткен кезде, жану камерасына, сығымдаушыдан ауаның тұрақты келуі кезінде, отынның берілуі азаяды, бұл жағдайда, турбина алдында, газ температурасының тез кемуіне жеткізеді және қондырғының үнемділігін едәуір азайтады. ГТҚ-ның жұмысына қоршаған ауаның температурасы мен қысымы, үлкен әсерін тигізеді. Температураның артуынан және атмосфера қысымының кемуі, газ турбиналы қондырғының қуатын кемітеді. 1 суретте, мысал үшін, ең бірінші жанған газ турбиналы кондырғының С.М.Кировтың ХТГЗ көрсетілген. Бұл ГТҚ-50-800 қос біліктінің, қуаты 50000 кВт, қос аралықты салқындатқышы және жылулықты регенерациялаушысы бар. Турбина алдындағы газ температурасы 800°С. Сорылатын ауаның сығымдаушыдағы төменгі қысымы 1, одан кейін, ауа, салқындатқышқа келіп түседі 2. Денені салқындатуға суды қолданады. Салқындатылған ауа, орташа қысыммен сығымдаушыда 4 сығылады, одан кейін қайтадан ауа салқындатқыш 5 бағытталады. Жану сығымдаушыдан 8 кейін, жоғарғы қысымды жану камерасы 10, келіп кіреді де, онда оның, температурасы артады және будан соң, төменгі қысымды турбинада 11 кеңееді, ал одан кейін, генератор 7 пайдаланылады. Генератордан 7 кейін, жұмыс атқарған газ атмосфераға шығады. Ауа салқындатқыштан 5 шыққан соң, ауа жоғарғы қысымды сығымдаушыға 7 келіп кіреді, одан регенераторға 7 бағытталады, мұнда оның температурасы артады және одан ары, жану камерасына 8 кіреді. Электрлі тоқтың генераторы 3, төменгі қысымды турбинаның білігіне 11 орналасқан. Атап өту қажет, ГТҚ-ның ауа даңғылында, ауа салқындатқыш қысымның жоғалуына әкеліп соғады. Осы қысымның жоғалуы, турбина алдындағы газ қысымына қатынасы, шамамен 2% кұрайды. Дереккөздер
Спектрофотометр

Спектрофотометр (спектр, метр сөзінен ( — жарық және - өлшеймін) — жарық толқынының ұзындығына байланысты екі монохроматты жарық ағымдарының интенсивтіліктерінің қатынасын өлшеуге арналған оптикалық аспап. Спектрофотометр gжарық көзінен, монохроматордан, жарық қабылдағыштан және тіркеу құрылғысынан тұрады. Әр түрлі денелердің 0,185 ... 200 мкм диапазонда нұр шашу, сіңіру және шағылыстыру қабілетін өлшеу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Владимир Иванович Рыжков

Владимир Иванович Рыжков (1950 ж. т.), журналист. ҚазМУ-ді бітірген (1953). Көкшетау облыстық «Степной маяк» газетінде әдеби қызметкер , «Ленинская смена», «Комсомольская правда», «Правда» газеттерінің меншікті тілшісі, Қарағанды облыстық «Индустриальная Караганда» газеті бас редакторынын орынбасары қызметін атқарды . 1997 жылдан респ. «Казахстанская правда » газетінің Қарағанды облысы бойынша меншікті тілшісі. Қазақстан Журналистер одағы облыстық бөлімшесінің төрағасы (2001 жылдан). Қазақстан журналистер конгресі атқару комитетінің мүшесі.Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. Очерктері ұжымдық жинақтарда жарияланған. Дереккөздер
Рекурсивті функция

Рекурсивті функция - мәндері және аргументтері теріс емес бүтін сандар болатын y=f(x 1 ,x 2 ,...,x n ) функциясы. Рекурсивті функция анықталу аймағына енетін аргументтердің x 1 ,x 2 ,...,x n мәндері бойынша у-ті есептеудің нақты ережелері де берілуі мүмкін. Осымен қатар, қандай да болмасын бір алгоритмнің көмегімен есептелетін функциямен теңестірілген жартылай рекурсив функция туралы ұғым да қалыптасқан. Дереккөздер
Мақат Рымжанов

Мақат Рымжанов (1920-1997), өнер қайраткері , ҚазКСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.Ұлы Отан соғысына (1941-45) қатысушы. Соғыстан кейінгі кезенде Түрксібтің, Халық комиссарлары кеңесінің, Қазақстан КП Орталық Комитетінің , Солт . Қазақстан насихат және үгіт бөлімінде еңбек етті. Батыс Қазақстан , Қарағанды обкомының хатшысы, облатком төрағасынын орынбасары болды. Көп жыл облыстық мөдениет басқармасына , С.Сейфуллин атындағы қазақ драма театрына жетекшілік жасады. Рымжанов есімі Абыз халық театрына берілген . Дереккөздер
Риман беті

Риман беті - кешен айнымалды аналитикалық f(z) функцияның Риман беті - кешен aйнымалды функциялар теориясының негізгі ұғымдардың бірі. Өзінің Риман беті қарастырылатын аналитикалық функция бірпарақты болады. Аналитикалық функцияның Риман беті әдетте өзін өзі қиатын беттер. Берілген аналитикалық функциясының Риман беті құрылымы өте күрделі. Әр функцияның тек езіне ғана тән Риман беті болады. Дереккөздер
Мәдіш Рысқұлов

Мәдіш Рысқұлов (1882-1979), малшы, Соц. Еңбек Ері (1949). Ұжымдастыру жылдары Қарқаралы ауданындағы Совет ұжымшарында бақташы.1942 - 44 ж. Қарағанды шахталарында жұмысшы,1946-1955 ж . Совет ұжымшарында, одан кейін М.В.Фрунзе атынд. кеңшарда бақташы. 4-бес жылдықта (1946-1950) тайынша бағуда зор көрсеткіштерге (жайып семіртілген әр 228 бас ірі қара тәулігіне 1090 г салмақ қосты) жетті . Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Мұздыбай Рысқұлов

Мұздыбай Рысқұлов (1912-1953), малшы, а.ш . өндірісін ұйымдастырушы , Соц. Еңбек Ері (1948) . Жастайынан байдың малын бақты.1930 жылдан Томар ұжымшарында (Қарқаралы ауданыңдағы «Прогресс » кеңшары) істеді. 1942-45 ж. Темірші ауылдық Кеңесіні ң хатшысы, 1945-1952 ж . Томар ұжымшарының төрағасы. 4-бесжылдық жылдары (1946-1950) бағымындағы 59 биеден 59 құлын алды. Ленин орденімен марапатталған . Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=29264 Рыскулов Муздыбай], Ел қаһармандары
Электродтар мен электролиттік ұяшықтар

Вольтамперметрияда электролиттік ұяшықтар қолданылады. Ондағы екі электродтың біреуі тәжірибе жағдайында күшті полярланса, екіншісі әлсіз полярланады. Бұл олардың бетіндегі фазаларының әр түрлі шамада түйісулерімен байланысты. Электродтың беткі ауданы үлкен болғанда, ток тығыздығы темендейді де, ол берілетін ток күшінің өзгерісі мен кернеуге шамалы ғана тәуелді болады. Мұндай электрод ретінде сынап қабаты жиі қолданылады. Полярланбайтын қаныққан каломелді электрод деп аталатынды электродты да қолдануға болады. Оны тікелей ұяшыққа орналастырып немесе электрлік кілт не көпір арқылы жалғастырып пайдаланады. Екінші беттік ауданы өте аз электрод аса күшті полярланады, ток күші болмашы ғана артқанда электродтың потенциалы мен ток тығыздығы күшті өсіп, кедергі жоғарылайды. Мұндай электродтың беткі ауданының қасиеті тәжірибе барысында өзгермеуі керек. Бұл талапқа тамшылайтын сынапты электрод сай келеді. Диаметрі 0,001-1.0 мм капиллярдан тұрақты жылдамдықпен (шамамен 2-6 секунд сайын) ауырлық күші немесе қысымнан сынап тамшысы берілген сынап қабатына жетеді. Мұндай тамшының беті жаңарып, ол әлсін-әлі қайталанып отыратындықтан, тамшының беткі ауданының қасиеті іс жүзінде өзгермейді. Полярографиялық әдістің дами түсуі тамшылайтын электродты жетілдіруді қажет етеді. Тамшының қайталануы мен электродтың поляризациялану уақытын қатал түрде бір мезгілде жүргізу үшін тез тамшылайтын электродтарды пайдаланады. Ол үшін берілген уақыт сәтінде тамшыны ықтиярсыз үзіп түсіретін қондырғы жасалған, мұнда электрондық таймермен басқарылатын кішігірім балға берілген уақыт сәтінде капиллярды периодты ұрып тұрады. Бұл платина сымы ішіндегі сынап тамшы өлшемінің кішіреюіне себепші болады. Сондай-ақ, вольтамперметрияда поляризациялануы электрод ретінде электродтық реакцияға қатынаспайтын платина, алтын, күміс сияқты асыл металдардан әзірленетін аса кіші электродтарды қолданады. Мұндай электродтың беттік ауданы бірнеше шаршы миллиметр ғана болғандықтан, олардың жоғарғы поляризацияланушы қамтамасыз етіледі. Электродтың беткі ауданына жинақталған электролиз өнімін не ерітіндіні жақсы араластыру, не электродты сілкілеу, айналдыру арқылы кетіреді. Тамшылайтын сынап электродын негізінен тек катод ретінде ғана пайдаланады, өйткені оң потенциал кезіндегі сынапта анодтық тотығу жүреді. Мұндайда қатты микро электродтың артықшылығы бар, өйткені оларды анод ретінде пайдалануға болады. Дереккөздер
Жарық сіңірудің негізгі заңы

Жарық сіңірудің негізгі заңы. Бугер-Ламберт және Беер заңдарын біріктіріп. жарық сіңірудің негізгі заңын алуға болады. Ерітінді сіңірген электромагниттік сәуле шығару мөлшері, оны өзіне сіңіретін бөлшек концентрациясы мен ерітінді қабатының қалыңдығына пропорционал, :I t = I 0 *10 -εcl I t /I 0 — қатынасын Т арқылы белгілейді де, оны өткізушілік немесе мөлдірлік коэффициенті деп атайды, яғни :T I t /I 0 10 -εcl Өткізушілікке кері шаманы жарық сәулелерін сіңіру деп атайды, ал сіңірудің ондық логарифмін - оптикалық тығыздық немесе абсорбциялық тығыздық дейді, яғни: :A lgI t /I 0 εcl Бұл оптикалық тығыздық - талданатын заттың концентрациясы мен ерітінді қабатының қалыңдығына тура пропорционал болатын негізгі жарық сіңіру заңының логарифмдік өрнегі. Бугер-Ламберт-Беер заңының осындай түрдегі тұжырымдамасын сандық талдауға пайдалану өте ыңғайлы. Оптикалық тығыздықтың концентрацияға тәуелділігін график түрінде көрсету мақсатында ордината өсіне оптикалық тығыздық, ал абцисса өсіне концентрация мәнін алсақ, қабат қалыңдығы бірдей болғанда, координат басынан басталатын түзу сызық шығады. Ал олардың көлбеу бұрышы мольдік сіңіру көрсеткішіне тәуелді. яғни әдістің сезімталдығын анықтайды. График зерттелетін ерітінділерге жарық сіңірудің негізгі заңын қолдануға мүмкіндік береді. Алайда оптикалық тығыздықтың концентрацияға түзу сызықты тәуелділігі әркез байқала бермейді. Мұндай ауытқулардың себептері түрліше, оларды тікелей өлшегенде ескерген жөн. Жарық сіңірудің негізгі заңы өлшеудің спектрофотометрлік және колориметрлік әдістерін пайдалану арқылы абсорбциялық спектроскопияда кеңінен қолданылады. Бұл әдістердің көмегімен талданатын заттың концентрациясымен байланысты оптикалық тығыздығы немесе өткізгіштігі тікелей өлшенеді. Дереккөздер
Абсолют жинақтылық

Абсолют жинақталатын қатар - берілген қатар мүшелерінің абсолют шамаларынан құрылған қатары жинақталатын, қатары. Егер қатардың абсолю қосындылары жинақлмай тек өзі ғана жинақталса — шартты жинақталатын қатар деп аталады. Әрбір абсолют жинақталатын қатар жинақталады. Абсолют жинақталатын қатар мүшелерінің орналасу ретін еркін өзгертуге, топтауға болады. Бұл амалдар қатар қосындысын өзгертпейді. Абсолют жинақталатын қатар жиынында негізгі арифметикалық амалдарды - қосу,алу,көбейту - орындауға болады. Функционалды қатардың нүктедегі абсолют жинақтылығы осыған ұқсас анықталады. Нүктедегі жинақтылық арқылы жиындағы жинақтылық анықталады. Дәл осылай, егер функцияға қатысты меншіксіз интеграл жинақталса, ол оның модулінің интегралы жинақталу-жинақталмауына байланысты абсолютті немесе шартты жинақталатын деп аталады. Жалпы нормаланған кеңістікте анықтамадағы модуль нормамен алмастырады. Дереккөздер
Көпбілікті газ турбинасының қондырғысы

ГТҚ-ның көп білікті сүлбесінің ең қарапайымы болып, қос білікті епкін бөлінген, турбинаның төменгі қысымы деп, аталатын «блоктанбаған» қос білікті сүлбе. Бір білігіндегі, турбинаның негізгі мақсаты - ауаны сығу үшін қажетті қуатпен қамтамасыз ету. Мұны сығымдаушы турбина деп атайды. Сығымдаушы турбинасынан жұмыс атқарып шыққан газ, төменгі қысымды турбинаға 3 кіреді, оның айналдыру тоқ генераторын 5 жүргізуге арналған, қажетті дамыту қуаты. Себебі турбинаның екеуі де, бір бірімен бір. білікпен байланыспаған, онда, олар әр түрлі айналу жиілігінде, бір біріне бағынышсыз жұмыс атқарады. Сығымдаушы турбина, сығымдаушының берілген берілісін, қамтамасыз етуге арналған, қажетті айналу жиілігін дамытады. Еркін (қосалқы) турбина агрегатымен, айналдырылуына сәйкес, айналу жиілігін дамытады. Ауа, сығымдаушы 4-пен генераторға келіп кіреді, ал одан кейін, жану камерасына 2 түседі. Жүктемені кеміту кезінде, отынды жану камерасына беруін азайтуынан, сығымдаушы турбинаның айналу жиілігі төмендейді, онымен бірге, камераға келіп кіретін ауа мөлшері де кемиді. Сондықтан, жарым-жартылай жүктеме кезінде, турбина алдындағы газдың, жоғарғы температурасы, салыстырмалы үлкен диапазонда сақталуы мүмкін. Өте жоғарғы температура, қондырғының үнемділігін қамтамасыздандырады. Осы жақсы жағы, тұрақты қондырғының ерекше мәнін білдіреді, мұнда, газды - турбина, электр турбинасын тұрақты жиілікте айналдырады. Бірақта, электрлі генератормен үйлесуін, қаралып отырған сүлбеде қолдану шектелген, себебі, оның динамикалық сипаттамасының қолайсыздығымен ерекшеленеді. Оның білдірілуі сонда, жүктемені тез кеміту кезінде, айналу жиілігі және қозғалтқышты реттеу кезеңіндегі, температурасы да едәуір, төмендеуі мүмкін. Атап өтетін жәйт, блокталмаған турбиналарды, транспортты қондырғыларда қолдану болашағы өте зор. Басы артық турбинаның қозғалыстағы дөңгелегінің, тікелей механикалық берілісіне байланысты, айналу жиілігіне байланыссыз, сондықтан, қажетті тартушы көрсеткіштеріналу үшін тұрақты қуатын арттыру керек. Бұған жету үшін, сығымдаушы турбина, сығымдаушының үлкен берілісін қамтамасыздандырады, ол кезде, тартушы турбина ретінде, аз жиілікті айналуын дамытады немесе жүріске жол берілуі тиіс. Осы жағдайдағы, қозғалуы кезінде, аз жиілікті айналуындағы айналдырушы моментті қамтамасыздандырады. Дереккөздер
Сандау жүйесі

Сандау жүйесі (нөмірлеу) - сандарды атауға және белгілеуге қолданылатын әдіс. Жалпы қолданыста сандаудың ондық жүйесі. Сандау жүйесінің негізі 10 саны болуы міндетті емес, басқа сандар да болуы мүмкін: сандаудың сегіздік жүйесі, екілік жүйесі, он алтылық жүйесі қолданысқа енгізілген. Ондық бөлшектерді қолдана бастағаннан бері сандаудың ондық жүйесі сандарды жазудың универсал құралына айналды. Дереккөздер
Арават Сабеев

Арават Сабеев (1969 ж.т) , еркін күрестен КСРО - ның еңбек сіңірген спорт шебері , бірнеше дүркін Еуропа чемпионы және Әлемкубогының иегері, Атлантадағы Олимпиадалық ойындардың қола жүлдегері (1996). Жаттықтырушысы- ҚР және К С Р О -ға енбегі сіңген жаттықтырушы С.Т.Сабеев. Дереккөздер
Сабырқожа бөгені

‎‎ Сабырқожа бөген — Сабырқожа өзені бойындағы су айдыны. Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы «Восход» кеншарының жерін суландыру мақсатында 1956 жылы салынған, Николаевка ауылынан шығысқа қарай 4 км жерде. Гидрологиялық сипаты Деңгейі толған кездегі ауданы 56 га, суының көлемі 1,89 млн м³. Бөгеннің ұзындығы 1100 м-ден астам, ендірек бөлігі 900 м, ең терең жері 10,5 м. Бөгенде шортан, алабұға т.б. балықтар кездеседі. Суы ащы. Дереккөздер
Иодану жүйесі мен тәсілдері

Иодану жүйесі мен тәсілдері.Зерттелетін заттын газ күйіндегі иондарын туындатуға түзу және иондық шоқты қалыптастыруға, сонан соң оны масс-талдағышқа бағыттауға арналған. Олардың арасында көбірек таралғаны 1902 жылы П.Ленард бірінші іске қосқан әмбебап электрондық (ЭУ) соққы. Қазіргі осы типтес ион көзі А.Нир ұсынған үлгінің негізінде құралған. Әдетте молекуланың иондануы үшін энергиясы 70-100 эВ электрондарды пайдаланады, олар органикалық қосылыс молекуласының диаметріне тең аралықты 10 −16 секунд ішінде 10 8 см/с жылдамдықпен жүріп өтеді.Бұл уақыт зат молекуласынан электронның бөлінуіне және 2-8 эВ энергиясы бар оң зарядталған ион - радикалдың М +(n) молекулалық ионның түзілуіне жеткілікті. Болымсыз энергия қоры бар иондар тым тұрақты келеді және қабылдағышқа жетіп жатады. Ал ішкі энергия қоры мол иондар козғалыс жолында белгілі бір құрылымы мен құрамы бар заттарға тән сипат алып, молекулалық салмағы ең аз иондарға (ион жаңқасына) жіктелінеді. Молекуланы иондауға қажет электрондар шоғының энергиясы кейбір зат үшін 4 (Ғr) -24,5 (He) эВ аралығындағы иондану потенциалы деп аталатын ең жоғарғы шамадан артық болуы керек. Бұл шама органикалық қосылыстар үшін 7-11 эВ. Электрондардын моноэнергетикалық шоғын пайдаланып және олардың энергиясының мәндерін төмендете отырып, заттын иондану потенциалын және спектрде тиісті бөлінген иондардың сызығы пайда болатын электрондардың ең көп энергиясын, иондардың пайда болу потенциалын анықтайды. Электронмен соккылау арқылы иондау кезінде қоздырылу энергиясы ионға бөлінбей-ак молекулалық иондардың тербелмелі дәрежесі бойынша қайтадан бөлінуі жүреді. Қоздырылу энергиясын тепе-теңдік жағдайда тепе-тең бөлінуі жөніндегі болжам кейбір затттардын масс-спектрлерін жартылай тәжірибеге негізделген есептеуге мүмкіндік береді. Алайда, бұл теория көп жағдайда қосылыстар үшін, әсіресе, ұзын молекулалар үшін орындала бермейді. Екі атомды молекула үшін тербелістің өзгеруі Франк- Ковдон көзқарасы бойынша түсіндіріледі. Төменгі энергетикалық ( + , Аг + , N 2 , (СО + , НО + ) зарядты талданатын зат молекуласына ауыстыру нәтижесінде жүреді. Реагентті газы бар химиялық иондардың масс-спектрлері электрондық соққылау спектрлеріне ұқсас. Бұл әдіс газ күйіндегі органикалық қосылыстардың кышқылды-негіздік қасиетін бағалауға көмектеседі. Теріс зарядталған иондардың түзілуін қамтамасыз ететін химиялық иондау талданатын қосылыстың теріс зарядталған иондармен (NH 2 , OH - . CH 3 O) өзара әрекеттесуі кезіңде болады. Ондағы теріс иондардың электронға жақындығы 1682, 816 және 778 кДж/мольге сәйкес және олар төменгі энергиялы электрондармен (~6эВ) молекулаларды қармағанда түзіледі. Бұл әдіс электрондық соққылау әдісінен едәуір сезімтал, өйткені иондаушы камерадағы барлық иондар түгелдей дерлік иондануға пайдаланылады. Дереккөздер
Таисия Тимофеевна Савченко

Таисия Тимофеевна Савченко (1939 ж . т.), әдебиет теориясы, орыс әдебиетінің тарихы және жанрлар поэтика сысаласының маманы, филология ғылымының докторы (2002), проф. (2005). Қазақ мемл.у н-тін бітірген (1962). 1962-68 ж . орта мектептің орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі , 1968-1984 ж .ҚарМУ аға оқытушысы, доценті, 1985 жылдан кафедра меңгерушісі . Еңбектері 50-ден астам ғыл. еңбектің, онын ішінде 3 монографияның авторы. * Проблемы развития русской лирики XVIIXVIII веков. Субъектный строй (1993); * Поэтика сатирической эпиграммы Пушкина (1993); * Между эпосом и лирикой. Субъект речи в «Подражаниях Корану» А. С. Пушкина (1996); * Субъектный строй русской лирики (на материале поэзии XVII — первой трети XIX веков), 2000. Дереккөздер
Өзіндік вектор

Өзіндік функция - айталық, L сызықтық кеңістігінде сызықты A түрлендіруі (операторы) берілсін. Егер А түрлендіруі нөлге тең емес векторын осы векторға пропорционал векторына түрлендірсе, демек = , мұндағы - нақты сан, онда векторы A түрлендіруінің өзіндік векторы деп аталады да саны өзіндік мәні делінеді. Бұл жағдайда өзіндік функция өзіндік мәніне тиісті деп те айтады. Дереккөздер