kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Леманн күшаласы

Леманн күшаласы немесе Ит күшаласы — шаяноттар тұқымдасына жататын Күшала туысының саны қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Құмды шөлде, орманды тау етегінде, аласа таулардың тастақты беткейлерінде, Қазақстанның оңтүстігіде, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облысында өседі. Бұл сыртқы түрі ерекше көп жылдық, жер шарының троптиктік және субтропиктік аймақтарына тән тұқымдасқа жатады. Біздің еліміздің тұрғындарының көпшілігі бұл тұқымдар өкілдерін, жекелей алғанда аппақ үлкен гүлді оранжереялық, бөлмелік өсімдіктер ретінде біледі. Ыстыққа, құрғақшылық жағдайына жақсы бейімделген. Жылдың көп мезгілін түйнек күйінде өткізеді. Жер үсті өркені басқа эфемероидтарға ұқсап тек ерте көктемде наурыздың соңы сәуірде өсіп-өнеді. Гүлдеп болып және жемісі піскен соң (мамыр-маусымның басы) толығымен тіршілігін жояды. Тек шар тәрізді түйнегі келесі жылғы ұрпақ беретін өркені қалады. Жапырағы жалпақ қандауырша секілді, биік сабақты. Гүлдеуші сабағы 20-40 см. Гүлдер саны көп, өте ұсақ, дара жынысты, гүлсерігі жоқ, бір түйін аналық гүлдер сабақтың төменгі жағында орналасқан. Сабақ ортасында жеміс бермейтін гүлдері бар. Тозаңдану шыбын арқылы айқас тозаңданады. Гүлшоғырының 3 шағында болатын жағымсыз иіс пен ашық түсті жамылғы оларды еліктіреді. Дереккөздер
Петр Николаевич Краснов

Краснов Петр Николаевич (22.09.1869 – 17.01.1947) – Рессей контррев. Басшыларының бірі, генерал-лейтенант (1917). Павловск әскери училищесін (1888), офицерік атты әскер мектебін бітірген. Гвардиялық казак-орыс бөлімдерінде қызмет етті. 1-дүние жүздік соғыста казак-орыс бригадасын және дивизиясын басқарды. 1917 жылы Корнилов бүлігіне қатысты. 1917 жылы тамыз-қазан 3-атты әскер корпусының командирі. 1918 жылы мамырда Дон әскерлерінің атаманы болып сайланды. 1919 жылы қаңтарда генерал А. И. Деникиннің басшылығын мойындады. 1919 жылы ақпанда отставкаға шағап, Германияға кетті. 1940-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы кезінде гитлершілерге фмигрантар мен сатқындардан казак-орыс бөлімдерін құруға көмектесті. Совет әскерлерінің қолына түсіп, КСРО Жоғарғы соты Әскери коллегиясының үкімі бойынша дарға асылды. Дереккөздер
Леонид Борисович Красин

Красин Леонид Борисович (партиялық бүркеншік аты – Винтер, Зимин, Иогансен, Никитич, Николаев) (15.07.1870, Курган, - 24.11.1926, Лондон) – партия қайраткері. 1890 жылдан Компартия мүшесі. Санкт-Петербург технология институтында қып жүріп, 1890 жылдан М. И. Бруснев үйірмесінің белсенді мүшесі болды. 1891 жылы Н. В. Шелгуновт жерлеу ереуіліне қатысқаны үшін институттан шығарылып, Санкт-Петербургтен қуылды. 1895 жылы 3 жылға Иркутскіге жер аударылды. 1897-1900 жылдары Харьков технология институтында оқыды. 1900-1904 жылдары Бакуде инженер болып істеді, В. З. Кецховелимен бірге құпия «Нина» басцаханасын ұйымдастырды. 1920-1923 жылдары Англияда полномочиелі және сауда өкілі, сыртқы сауда халкомы қызметін қоса атқарды. 1924 жылы Францияда, 1925 жылдан Англияда полномочиелі өкіл. БК(б)П 13-(1924) және 14-(1925) съездеінде ОК мүшелігіне сайланды. Қызыл алаңға жерленді. Дереккөздер
Фальката

Фальката – рим дәуіріне дейінгі Хиспанияда (Пиреней түбегі, қазіргі Испания мен Португалия) қолданылған қылыш түрі. Оны гректердің кописіне немесе непалдықтардың кукриіне ұқсатуға болады. «Фальката» термині бертін келе пайда болған. Оны 1872 жылы Фернандо Фульгосио латынның орақ тәрізді қылыш сөзіне ұқсастырып алған деген дерек бар. Фалькатаның бір жақ жүзі ұшталған, өткір болады. Ол ұшына қарай көтеріліп барып, сүйірлене аяқталады. Осындай пішіннің арқасында фальката қарсыласты балта секілді қарқынмен ұруға мүмкіндік береді. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Кондрат Крапива

Крапива Кондрат (лақап аты; шын аты-жөні – Кондрат Кондратьевич Атрахович; 05.03.1896; Минск уезі, Низк деревнясы) – белорус совет жазушысы, БССР Халық жазушысы (1956), БССР ғылым академиясының академиі (1950) және вице-президенті (1956). 1941 жылдан КПСС мүшесі. Крапиваның алғашқы сықақ өлеңдері 1922 жылы жарық көрді. Ол белорус әдебиетінің сатира жанрын дамытуға көп үлес қосты. Крапиванің драматургия саласындағы еңбегі зор. «Достықтың ақыры» (1934) , «Ең соңынан кім күлсе» (1939, КСРО Мемлекет сыйлығы, 1941), т.б. көптеген драма шығармалары еңінен мәлім. Крапива Кондрат – көрнекті ғалым. Белорус-орыс лингвогеография саласындағы ғылми жұмыстары үшін КСРО Мемлекет сыйлығын (1971) алды. 3 мәрте Ленин орденімен, Октябрь Революциясы орденімен және басқа 3 орденмен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Иван Николаевич Крамской

Крамской Иван Николаевич (08.06.1837, Острогожск, қазіргі Воронеж облысы, - 05.04.1887, Санкт-Петербург) – орыс кескіндемешісі әрі көркемсурет сыншысы. 1860-1880 жылы орыс көркем өнеріндегі демократия қозғалыстың идеялық көсемі. 1857 – 1863 жылы Санкт-Петербург Көркемсурет академиясында оқыды. Студент кезінде академиялық кертартпалыққа қарсы болып, «он төртіктер бүлігін» ұйыдастырды. 1863 жылы Көркемсурет академиясын тастап, Суретшілер бірлестігі болып құрылған топты басқарды. Передвижниктер серіктігінің құрылуына белсене араласып (1870), кейіннен оның идеялы бастаушысына айналды. Крамскойдың эстетикалық сын көзқарасы орыс демократия өнерінің дамуына үлкен әсер етті. Дереккөздер
Герман Иванович Гесс

(7.08.1802-12.12.1850) Орыс химигі. Санкт-Петербург ғылым академиясының академигі, 1825 жылы Дернт университетін бітірген (медицина докторы). 1825 жылы Стокгольм университетінде білімін жетілдірген. 1830 жылдан бастап Санкт-Петербург университетінің, 1832-1849 жылдары Санкт-Петербург тау институтының профессоры болған. Термохимияның негізін салушылардың бірі. 1840 жылы реакциялардың жылу эффектілерінің шамасы химиялық ынтықтылықтың өлшемі болуы мүмкін деген қағиданы ұсынды. 1840 жылы термохимияның негізгі заңын ашты - жылу көлемінің тұрақтылық заңы, ол бойынша реакцияның жылу эффектісі үрдістің сатылар санына тәуелді емес, ол тек әрекеттесуші заттардың бастапқы және соңғы күйіне байланысты (Гесс заңы). 1840 жылы бейтарап тұзды ерітінділерді араластырғанда жылу эффектісі болмайтынын анықтаған (термобейтараптық заң). Кез-келген күшті қышқылды күшті негізбен бейтараптағанда бірдей жылу мөлшері бөлінетінін көрсетті. 1830-1834 жылдары төрт жаңа минерал ашты - вертит, уваровит, гидроборацит және фольбортит, олардың құрамын анықтады. Қасиетін алғаш рет зерттеген күміс теллуридінен теллурды алудың жаңа тәсілін ұсынды. Оның құрметіне күміс теллуриді гессит деп аталынған. Жеті қайтара басылынғын "Таза химияның негіздері" оқулығының авторы (1831), 1849 жылы ең алғаш Ресейде химиялық элементтердің жүйелеуін ұсынған. 1837 жылы қант қышқылын ашты. Пайдалаған әдебиет: С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Александр Григорьевич Крамов

Крамов Александр Григорьевич (04.01.1885, Киев, - 17.05.1951, Харьков) – орыс кеңес актері , режиссер, КСРО халық артисі (1944). 1908 жылы Киев университетінің заң факультетін бітірді. 1909-0933 жылы Херсон, Самара, Санкт-Петербург, Москва театрларында қызмет етті. 1933 жылдан Харьковтың орыс драма театрында актер әрі режиссер; 1947 жылдан Харьковтың театр институтында педагок қызметпен (1948 жылдан профессор) шұғылданды. 1-және 2-сайланған УКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Шөптесін кеуел

Шөптесін кеуел (Кеуелдер тұқымдасы) — тропиктік және субтропиктік белдеуде тараған, кеуелдер тұқымдасының Қазақстандағы жалғыз өкілі. Ал Қазақстанда тек шөлді аймақтарда, сазды, қиыршық тасты, құмды және сортаң топырақта кездеседі. 18-20 м-лік тамырының арқасында ыстыққа төзімді, көп жылдық өсімдік. Көп сабақты, төсемелі ұзындығы 2 м-ге дейін, қысқа сағақты, дөңгеленген жылтыр тақталы, кезектесе орналасқан. Гүлдері үлкен, диаметрі 4-8 см. Желектері үлкен, тостағаншаның санымен бірдей (төртеу). Мамыр-маусымда гүлдейді, шілде-тамызда піседі. Гүлдері тек кешке қарай ашады. Кешке ашылған гүл ертеңгісін сағат 10-11-де гүлдеуі аяқталады. Осылай бір гүл бір тәуліктен аз өмір сүреді. Тамырын жібекті қою жасылға бояу мақсатында қолданады. Маринадталған жемісі мен бүршігі қоспа ретінде етке Кавказда, Жапонияда және т.б. жерлерде қосылады. Дереккөздер
Краков университеті

Краков Университеті, Ягеллон университеті – Польшаның ежелгі университеттерінің бірі. 1364 жылы Ұлы Казимир негізін қалаған, 1400 жылы Владислав Ягайло (аты осыдан туған) Париж университетінің үлгісімен қайта құрған. Краков Университетінің оқу және ғылыми өмірінің гүлдену шағы – 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың бас кезі. Университеттің теология, заң, медицина, еркін ғылымдар факуьтеттері болды. Бұл кезеңдерде Краков Университеті математика, жаратылыс тану ғылымдары саласында елеулі табыстарға жетті. Краков Университетінде Польаның көрнекті ғалымдары мен жазушы, ақындары оқыды және сабақ берді (матем. В. Брудзевский, Н. Коперник, астроном Я. Снядецкий). 16 ғасырдың орта кезінен бастап Краков Университетінде оқу діни схоластикалық сыпат алды. Краков Университет кітапханасының 1 млн-нан астам дана кітап қоры бар. Дереккөздер
Краков Республикасы

Краков Республикасы – Вена конгресінің (1814 – 1815) шешімімен 1815 жылы құрылды. Краков Республиканың құрамына (көлемі 1 мың км², халқы 96 мың адам, 1815) Краковтан басқа үш елді мекен және 244 деревня енді. «Қамқоршы» мемлекеттер (Ресей, Австрия және Прусия) 1815 жылы Краков Республиканың конституциясын белгілеп (1818 және 1833 жылдары өзгертілді), помещиктер мен ірі көпестердің үстемдігін жария етті. Шын мәнінде Краков Республикасында билік «Қамқоршы» Мемлекеттер президенттерінің қолында болды. Краков Республикасында эмигрант полык көтерілісшіерінің шоғырагуы және астыртын патриоттық ұйымдардың қызметі оны 1836-1841 жылы Австрия әскерлерінің оккупациялауына сылтау болды. Краков көтерілісі басылған кейін (1846 жылы 6 қараша) Краков Республикасы жойылып, оның жері Австрияға қосылды. Дереккөздер
Бізтұмсық дельфин

Бізтұмсық дельфин- кішкентай кит тәрізді дельфин. Биологиялық сипаттамасы Тұмсығы құстың тұмсығына ұқсайды, арқасында орақ сияқты жүзу қанаты бар. Бұл дельфиннің тісі өте өткір. Маңдайының жоғарғы жағында жалғыз танау тесігі бар. Топтасып өмір сүруге бейімделген. Бізтұмсық дельфиндердің бір тобында 2-3 мыңға дейін дельфин болады. Бізтұмсық дельфин балықты көбінесе судың бетінде аулайды. Негізгі қорегі- балық пен кальмар. Суық сулардан гөрі, жылы суда тіршілік еткенді ұнатады. Су бетінде 6 м биіктікке дейін шорши алады. Таралуы Дельфиннің бұл түрін Тынық және Атлант мұхиттарынан жиі кездестіруге болады. Мәліметтер *Ұзындығы- шамамен 1,67м. Ал салмағы 635 кг-ға жуық. *Тәулігіне 15 келіге дейін тамақ жейді. Денесі жұмсақ. *Сағатына шамамен 35 шақырым жүзе алады. *Аналық бізтұмсық дельфиннің буаздық кезеңі бір жыл. Баласын 18 ай емізеді. Жаңа туған бізтұмсық дельфиннің ұзындығы 1 метр шамасында болады. Дереккөздер
Өсімдіктердің тіршілік формалары

Өсімдіктердің тіршілік формалары Тіршілік форма (экобиоморфа) дегеніміз — формалар түзетін процестің (эволюциялық морфогенездің) ең қарапайым бірлігі (квант). Дәлірек айтқанда тіршілік форма дегеніміз — өсімдіктің сыртқы түрі, ол жекелеген өсімдіктің сыртқы ортаның әртүрлі жағдайына бейімделушілігін көрсетеді. Тіршілік формасының морфофизиологиялық оқшаулануы, генетикалық кодтың бақылауымен жүреді. Тек осы генетикалық кодтың қызметінің нашарлауына байланысты, сонымен бірге химиялық әсердің немесе сөулелердің өсерінің шамадан тыс күшті болуына байланысты түзілетін мутацияның, рекомбинацияның (қайта түзілудің), полиподияның негізіңде өсім-діктерде серпінді өзгерістер (скачкообразные изменение) жүреді. Тіршілік формалар туралы білім морфологияның үлкен бөлімін қүрайды. Алғашқы рет бұл ұғым ғылыми термин ретінде «Өсімдіктердің экологиялық географиясының негізін салған Е.Вармингтің (1894 ж.) жұмыстарыңда кездеседі. 1903 ж. Дания ғалымы К.Раункиер, сол кездегі белгілі ғылыми мөліметтерді қорытындылай отырып, тіршілік формасының классификациясын жасаған. К.Раункиердің классификациясы жылдың қолайсыз мезгілінде өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктерінің орналасуы мен қорғану тәсілдеріне негізделген. Бұл кітапта ол қысқартылып беріліп отыр фанерофиттер (Рһ) — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктері жердің бетінен 25 см биіктіктен жоғары орналасады; хамефиттер (Сһ) — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктері төмен орналасады (жердің бетінен 25 см биіктіктен төмен орналасады); гемикриптофиттер (Н) — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктері, жердің бетінің деңгейімен бірдей орналасады және оларды өсімдіктің қурап түскен қалдықтары немесе топырақтың жоғарғы қабаты жауып, қорғап тұрады; криптофиттер (К) — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктері жердің немесе судың астыңда орналасады; терофиттер (Т) — біржылдық өсімдіктер, жылдың қолайсыз мерзімін, тұқым күйінде басынан өткізеді. Бұл классификация басқа классификациялардан құрылысының таңқаларлықтай қарапайымдылығымен және жүйелілігімен айқын ажыратылады. Оның физиологиялық аспекті — өсімдіктің жылдың тыныштық кезеңіне реакциясы; морфологиялық аспекті — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктерінің жердің бетіне қарай орналасуы мен олардың жылдың қолайсыз мезгілінде қорғану тәсілдері. К.Раункиердің классификациясы жан-жақты (универсальды), ол жер шарының барлық экологиялық-географиялық аудандарында таралған барлық тіршілік формаларын қамтиды. Сонымен бірге бұл система нақтылы, жақсы жүйеге келтірілген систематикалық топтардың: туыстың, туыстардың топтарының, немесе тұқымдастардың деңгейінде негізге алынады. К.Раункиердің системасы жабық тұқымдылардың тіршілік формаларын классификациялап қана қоймайды, сонымен бірге олардың ағаштан бастап, шөптесін өсімдіктерге дейінгі экологиясын көрсетеді. И.Джеффридің, А.Н.Красновтың, сонымен бірге Э.Сината Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Құтлымбет Көштаев

Көштаев Құтлымбет (т.-ө. ж. белгісіз) – Кіші жүз ханы Әбілқайырдың 1730 жылы патшаға жіберген елшісі. Көштаев Құтлымбет және осы елшіліктің құрамындағы Сейітқұл Құндағұлов патшаға Кіші жүз ханының арнайы хатын тапсырды. Мұнда Әбілқайыр хан Кіші жүз бен Орта жүз қазақтары Россияның қол астына қарауға дайын деп сенім білдірген. Өйткені сол кездегі қазақ-башқұрт билеушілері арасындағы қарым-қатынастар едәуір дәрежеде шиеленіскен болатын. Сондықтан да Әбілқайыр патша үкіметінің жәрдемімен қазақ-башқұрт арасындағы жағдайды өз пайдасына шегуге тырысқан. Бұл елшілік ең алдымен патша үкіметінен қазақ жерлерін сыртқы шабуылдан қорғауды өтінген. Олар сонымен қатар патша үкіметі қазақтарды өз қарамағына алса, жасақ беруге дайын екендіктерін білдірді. Ақыры 1731 жылы 19 ақпанда патша үкіметі қазақтарды Россияның қол астына алатындықтары жөніндегі грамотаны қазақ елшілігіне тапсырды. Дереккөздер
Көпсайыс

Көпсайыс – спорт жарыстарының бір түрі. Көпсайыста адамның жан-жақты шынығуына әсерін тигізетін спорттың бірнеше түрі біріктірілген. Ертеде дүние жүзілік олимпиадалық ойындардың программасында жүгіруді, ұзындыққа секіруді, диск, найза лақтыруды және күресті біріктіретін бессайыс болған. Қазіргі көпсайыс бір спорт түрін (коньки, шаңғы, гимнастика) біріктіретін біртекті, әр спорт түрлерін (жеңіл атлетикалық көпсайыс, ГТО комплексі) біріктіретін әртекті болып екіге бөлінеді. Мысалы, коньки көпсайысы ерлер үшін: бірінші күн 500, 1500 м, екінші күн 1000, 10 000 м, әйелдер үшін: бірінші күн 500, 1500 м, екінші күн 1000, 3000 м, спринтерлік көпсайыс ерлер мен әйелдер үшін 500 және 1000 м-ге екі күн қатарымен өтеді. Дереккөздер
Гетеротрофты өсімдіктер

Гетеротрофты өсімдіктер деп, органикалық заттарды, органикалық емес заттардан синтездеуге қабілеті жетпейтін өсімдіктерді айтамыз. Бұларға дробянкалардың басым көпшілігі, саңырауқұлақтар және миксомицеттер жатады. Олар тірі организмдердің есебінен (паразиттер) дайын органикалық заттармен немесе өлі организмдердің қалдықтарымен (сапрофиттер) қорек-тенеді. Паразиттер өсімдіктерге, жануарларға және адамдарға ауру таратады, ал сапрофиттер жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтарын шірітіп, минералды затқа айналдырады. Сапрофиттерді нан пісіргенде шарап, айран, сыра ашытқаңда және басқада тағамдар жасағанда пайдаланады. Бұлардан басқа хлоропластарын түгелдей, немесе жартылай жоғалтып, органикалық заттармен қорек-тенуге — паразитизмге көшкен жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің тобы бар (арамсояу — повелика — Сшсиіа туысы, 218-сурет; сұңғыла — заразиха — ОгоЬапсһе туысы; шыршашөп —подъельник з туысы жөне т.б.). Автотрофты регрестің әртүрлі сатысында және гетеротрофтыға ауысудың әртүрлі деңгейінде насекомдармен қоректенетін өсімдіктер түр. Олардың жапырақтары насекомдарды ұстағыш аппараттарға айналған (шықшөп — росянка — Огозега туысы; шыбын ұстағыш шөп — мухоловка туысы; непентес туысы). Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Автотрофты өсімдіктер

Автотрофты өсімдіктер деп, өзінің вегетативтік денесін түзуге қажетті органикалық заттарды, органикалық емес заттардан (судан, газдан, топырақтың минералдық заттарынан) өздері синтездейтін өсімдіктерді айтады. Оларға органикалық заттарды күннің энергиясын пайдалана отырып өздері синтездейтін жасыл өсімдіктер (жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің басым көпшілігі мен балдырлар) мен хлорофилі болмайтын (судың және топырақтың бактериялары), органикалық заттарды синтездеуге күкірттің газды қоспасын (сероводород), сутегін және басқа газдарды тотықтан-дырғанда босап шығатын (хемосинтез) химиялық энергияны пайдаланатын немесе органикалық заттарды бактерио-хлорофиллдің және бактериопурпуриннің пигменттерінің көмегімен, ауаға оттегін бөліп шығармай-ақ (фоторедукция) синтездейтін өсімдіктерді жатқызады. Әдебиеттер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Дереккөздер
FIM-92 Stinger

FIM - 92 «Стингер» - америкалық тасымалды зенитті-зымыран кешені. Ол төмен ұшатын әуе нысандарын шабуылдауға арналған. Зымыран кешенін америкалық «Дженерал Динамикс» компаниясы жасап шығарған. Зенитті зымыран кешенінің 260 данасы 1979-шы жылдың ортасында дайындалды, осыдан кейін оны өндіруші компания 2250 дана шығаруға тапсырыс алды. АҚШ ол үшін 105 доллар жұмсады. 1981-ші жылы зымыран қарулы күштер қатарына алынды. «Стингер» тасымалды зенитті-зымыран кешені – 30 мемлекеттің әскери қаруы саналатын кең тараған құрылғы. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Бастапқы үңгірлер

.]] Бастапқы үңгірлер. Кейбір үңгірлер тау жыныстарымен бір мезгілде пайда болған. Олар бастапқы үңгірлер деп аталады. Жыныс түзілген кезде үңгір кеңістігі бос болып қалады. Бастапқы үңгірлерге – лава, көпіршік, туф және риф үңгірлері жатады. Лава туннельдері жанартау белсенділігінің арқасында пайда болады. Олар ең көп таралған бастапқы үңгірлер болып табылады. Лавалық үңгірлер жанартау белсенділігінің арқасында пайда болатын бастапқы үңгірлерге жатады. Әктасты туф үңгірлері - әктасты туф немесе кальций карбонатының қоспасынан пайда болатын алғашқы үңгірлер болып табылады. Риф үңгірлері ішінде немесе губкалы рифтердің ішінде рифтердің өсуімен түзіледі. Қызықты деректер * Аса маңызды лава туннельдері Гавай аралдарынан табылды. * Гавайдағы Олаа үңгірлер жүйесі болып табылатын Казумура – АҚШ-тағы ең терең үңгір. * Ең үлкен лавалық үңгір Эфиопия мемлекетіндегі Фантало тауынан табылған. Дереккөздер
Әскери тоқпақ

Әскери тоқпақ – бір-біріне тығыз жанасқан екі (кейде үш) қатты таяқтан құралған қару. Бұл қарудың көптеген түрі ауыл шаруашылығынғы үшін пайдаланылатын астық соғыстын тоқпақтан туындайды. Әскери тоқпақтың ағаш тұтқасы мен оған біріктірілген ұзын ағаш сабы болады. Саптың басына металдан жасалған үшкірлі қырлары бар, дөңгелек тоқпақ ілінеді. Еуропада екі сапты әскери тоқпақтар ортағасырлық халық көтерілісі кезінде қолданылған. Әдетте, бұл қаруды қарапайым әскери қызыметтегілер де қолына ұстап шығатын. Дереккөздер
Флористикалық география

Флористикалық география, немесе флорография, негізгі екі проблеманы шешеді. Біріншісі — жекелеген түрлерді немесе біршама рангасы биік систематикалық бірліктерді (туыстарды, тұқымдастарды) жөне олардың жиынтықтарының — флорасының таралуын зерттеу. Флора деп белгілі бір территорияда тарихи қалыптасқан өсімдіктердің түрлерінің үйлесімді жиынтығын айтады. Жекелеген территорияның флорасын зерттеу, жер бетін флоралық аудандарға бөлуге, флоралық облыстарға бөлуге және біршама бөлшектенген флоралық кеңістіктердің бірліктерін — облыстарды, провинцияларды, округтарды және т.б. бөлуге қажетті материал береді. Өсімдіктер қауымдастықтарының географиясы (география растительности) — бұл флорографияның екінші проблемасы. Оның міндеті — өсімдіктер топтарының таралуын зерттеу болып табылады. Сонымен, өсімдіктер географиясының деңгейінде екі ерекше ғылым қалыптасқан: түрлердің және басқа систематикалық бірліктердің географиясы (эйдологиялық география) және өсімдіктер қауымдастықтарының географиясы. Оларды зерттеудің негізгі тәсілі — ареалогиялық тәсіл, басқаша айтқанда түрлердің немесе өсімдіктер топтарының алып жатқан жер көлемін зерттеу. Ареал дегеніміз құрлықтың немесе акваторияның алып жатқан жер көлемінің бір бөлігі, оның деңгейіңде осы түрді немесе өсімдіктер тобын кездестіруге болады. Алдына қойылған мақсат-міндеттерге қарай кезкелген деңгейдегі систематикалық бірліктердің немесе өсімдіктер топтарының ареалын зерттеуге болады. Ареалды зерттеуді қөрнекті етіп көрсету мақсатында және ыңғайлы болу үшін, оны географиялық картаға түсіру қабылданған, онда зерттеліп отырған түрдің кездесетін жерлерінің барлығы белгіленеді. Әсіресе түрдің кездесетін жерінің ең шеткі пункттерін тиянақты түрде белгілейді, одан әрі бұл түрді кездестірмейді. Содан соң бұл шеткі пункттердің арасын жабық түзумен қосады, сонда осы түрдің алып жатқан жер көлемі, яғни ареалы сызылып шығады. Ареалдың деңгейінде оны түзетін жеке түрлер (индивидуумдар) бірқалыпты орналаспайды. Бір жерлерде олар көп мөлшерде кездессе, екінші бір жерлерде аз кездеседі, ал үшінші жерлерде мүлдем кездеспеуі мүмкін. Мұны түрдің ареалдың ішінде бөлінуі, яғни оның топографиясы деп атайды. Зерттелетін түр алып жатқан, көзге айқын байқалатын жекелеген жерлерді (биотоптарды) ареалдың участог деп атайды. Ареалдың әртүрлі участогтері, дараланған кеңістіктер, олардың бір-бірінен өсетін ортасы жағынан айқын айырмасы болады және көп жағдайда онда азды-көпті дараланған осы түрдің түр ішілік формалары, экотиптері, хеморасалары және т.б. болады. Қандайда бір болмасын ботаникалық-географиялық зерттеулер, зерттеп отырған түрлердің немесе өсімдіктер топтарының (флористикалық география) ареалын анықтауға, ареалдың тарихи қалыптасуы мен дамуын (тарихи география) және ареалдың деңгейінде зерттеліп отырған түрдің немесе өсімдіктер қауымдастығының бөлінуінің заңдылықтарын анықтауға әкеліп соқтырады (экологиялық география). Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Теңіз үңгірлері

.]] .]] Теңіз үңгірлері мұхитардың, кей жағдайларда көлдердің көмегімен түзіледі. Теңіз үңгірінің түзілуі өте тар жарықшақтан басталады. Келе-келе оған толқындар үлкен күшпен соғылып, жартасты ішінен үгіте бастайды. Толқындар алып келетін құм мен тастар үңгір қабырғаларында қосымша эрозиялық өзгерістер жасайды. Теңіз үңгірлерін дүниежүзінің түпкір-түпкірінен табуға болады. Әйгілі теңіз үңгірлеріне Капридегі Көк үңгір және Стаффа Британ аралындағы бағанды базальттан түзілген Фингал үңгірі жатады. Іші кең болғанымен, қазіргі үңгірлердің ұзындығы аса үлкен емес. Олардың ешқайсысы кіреберісінен түкпіріне дейін 76 метрден аспаған. Қызықты дерек * Әлемдегі ең үлкен теңіз үңгірі – Жаңа Зеландияның солтүстік аралындағы Рико-Рико үңгірі * Әлемдегі әйгілі ең ұзын теңіз үңгірі – Калифорнияның Санта Круз аралындағы Боялған үңгір. Дереккөздер
Мұздық үңгірлер

Мұздық үңгірлер. Мұздық және мұз үңгірлер мұздықтардың еруі нәтижесінде түзіледі. Олардан тау үңгірлер мен үңгірлер қалыптасады. Мұз үңгірлер кіретін бір немесе бірнеше аузы бар, жақсы желдетілетін үңгірдегі судың қатуынан пайда болады. Мұндай үңгірлер жыл мезгілдері ауысып тұратын климатты аймақтарда түзіледі. Исландиядағы мұздықтардың астында мұзды ерітетін жанартаулар немесе ыстық ағыстар жиі кездеседі. Олар үңгірдің пайда болуына септігін тигізеді. Мұндай үңгірлердің көпшілігі Антарктида мен Арктикалық аймақтарда түзілген. Қызықты деректер * Исландия мұздықтарының етегінде жылы кқктемдер болып тұрады. Аралдардағы көптеген жанартаулы аймақтарда жанартаулар мен жылы ағыстар бар. * АҚШ-тағы Рейнир жанартауында әлемдегі ең үлкен мұздық үңгірі бар. * Экватордағы Котопакси тауында экватор бойындағы жалғыз мұздық орналасқан. Дереккөздер
Чили дельфині

Чили дельфині кіші кета тектестер тобына жатады. Оның ұзындығы - 1,7 метр, ал салмағы - 60 кг. Чили дельфинінің түсі - қарасұр, ал бауыры ақшыл болып келеді. Бұл дельфиннің ерінін, тамағын, басын және құйрығын аппақ дақтар басқан. Чили дельфинінің буаздық кезеңі 10-12 айға созылады. Өмір сүру ұзақтығы - 20 жыл. Чили дельфиндері таяз суларда және өзеннің қатты ағысы бар жерлерде тіршілік етеді. Таралуы Чили дельфиндерін Оңтүстік Америка, Чили, Валпарайсо, Наварино, Бигл каналдары, Кэйп Хорн және Аргентинадан кездестіруге болады. Олар топтасып тіршілік етеді. Бір үйірде кем дегенде 10- ға дейін дельфин болады. Ал үлкен үйірдегі дельфин саны 50- ге жетеді. Қорегі Чили дельфиндері шаянтәрізділермен және сардин, анчоус секілді балықтармен қоректенеді. Олар, сонымен қатар, теңіз балдырларын да жейді. Мәліметтер *Оңтүстік Америкадағы Чили дельфиндері кеме тоқтайтын жерлерден аулақ жүруге тырысады. Ал солтүстіктегі Чили дельфиндері, керісінше, кемелерге өте жақын жүзетіндігімен ерекшеленеді. *Чили дельфиндері балықшылардың ауына түсіп қалады. Жыл сайын Магеллан бұғазының батыс айиағңында 1500- ге дейін дельфин ауланады екен. Дереккөздер
Ерігіш жынысты үңгірлер

.]] Tрігіш жынысты үңгірлер. Ерігіш жынысты үңгірлер ерігіш жынысты жартастарда түзіледі. Олардың құрамында әктасты жыныстар басым. Дегенмен араларында бор, долмит, мрамор, гранит, тұз, құмтас, тасқа айналған маржандар мен гипс те кездеседі. Үңгірдің түзілуі барысында орын алатын кең таралған үдеріс – «карстану» деп аталады. Бұл – жартастардың жаңбыр суына еруі. Ең үлкен және ең бай ерігіш жынысты үңгірлер әктасты жарастарда болады. Әктасты жартастар көмір қышқылы және табиғи оргпникалық қышқылдармен араласқан жаңбыр мен жерасты суларында ериді. Көптеген жабайы жануарлар ерiгiш жынысты үңгiрлерде өмір сүредi. Көптеген ipi жыртқыштар ол жерлердi баспана ретiнде әpi демалу үшiн пайдаланады. Құстар мен ағаш егеуқұйрығы сияқты ұcaқ сүтқоректілер көбiне уңгiрлер мен ойпаттарда ұя салады. Үңгiрлер - жарғанат тұқымдастары үшiн таптырмайтын баспана. Олар қонақтау үшiн және сол жерлерде қыстау үшін үңгірлерге тәуелді. Қызықты деректер * Кейбір аймақтарда жерасты суларынан жоғары тұрған үңгірлер мұз басу дәуірінің соңына қарай, теңіздің көтерілуінің салдарынан су астына кеткен болатын. Су асты ерігіш жынысты үңгерлерінің кіреберісі «көк саңылау» деп аталады. * Бұлан мен бұғы, әдетте, үңгірдің кіреберісінде түнейді * Гардинер үңгірі Вашингтондағы ең үлкен әктасты үңгір болып табылады. Дереккөздер
Кәдімгі жантақ

Кәдімігі жантақ (Бұршақ тұқымдасы) - Қазақстанда кездесетін үш түрдің ішіндегі ең кең тарағаны. Бұл әсіресе құрғақшылыққа өте төзімді.Шөл және шөлейтті аймақтарда кездеседі. Тамыры 4 м тереңдікке кіретіндіктен, ыстыққа өте төзімді. Көп жылдық өсімдік. Сабағы 1 м, қатты, бұтақтанған жапырағы созыңқы және ұзындығы 1.5-3.5 см болатын тікендер. Гүлдері ұсақ, 1 см-ден кем, тостағаншасы күлтеден 2 есе қысқа және байқалмайтын түсті. Күлтесі күлгін қызыл түсті, гүлдері 3-8-ден жоғарғы жұқа тікенектерге орналасқан.Жемістері анық көрінетін бұршақта,төрт-жеті ұсақ бүршік тәрізді тұқымдары бар. Қолданылуы Шөлді аудандарда мал азықтық өсімдік ретінде пайдаланылады. Жасыл күйінде түйелер жейді, шөп ретінде даярлайды. Малдың сүйсініп жеуі үшін ұсақтап турайды. Бал өндіруде, омарталықта маңызды рөл атқарады. Осы өсімдіктің арқасында араның бір семьясы тәулігіне 2-4 кг бал өндіреді.Бауыр, асқазан, ангина, жараны емдеуде кеңінен қолданылады. Тер басатын, шөл қандыратын қасиеттері бар. Жантақтан полиэтилен қапшығы арқылы бір сағатта 0,5 литр су алуға болады. Дереккөздер
Тектоникалық және шөгінді үңгірлер

.]] Тектоникалық және шөгінді үңгірлер. Тектоникалық үңгірлер гипс сияқты ерігіштігі жоғары қабаттардағы минералдардың еруінен пайда болады. Бұл жыныстар омырылып сынады және кесек-кесек болып құлайды. Тектоникалық үңгірлер - о бастағы қалпынан өзгерген туынды үңгір. Дегенмен, олар да эрозияға ұшырайды. Шөгінді үңгірлер үлкен гранит тастардың үйінділерінен құралады. Оларың астынан қатты ағыстар ағып жатады. Су қойтастарды қоршаған лайсаң мен ұсақ тастарды шайып әкетеді де, тастардың айналасындағы шұңқырды бос қалдырады. Кейбір шөгінді үңгірлерге үлкен қойтасар болады. Сол қойтастар суды төменгі аңғарға қарай бұрады. Біраз уақыт өтіп, су жеткілікті түрде аққаннан кейін үңгір біршама кеңейеді. Шөгінді үңгірдің дәлізі ағыс жолымен бірге жалғасады. Қызықты деректер * Абако аралдарындағы тығыз қарағайлы ормандарда орналасқан. * Сан-Диего шөгінді үңгірлері гранитті үлкен қойтастардың үйінділерінен құралған. Дереккөздер
Климен дельфині

Климен дельфині – дельфиндер тұқымдасына жататын сүтқоректі. Клименнің ұзындығы - 2 метр. Жаңа туған баласының ұзындығы- шамамен 1 метр. Бұл дельфиндердің салмағы 85 келіге дейін жетеді. Олардың түстері үш түрлі жолақтан тұрады. Бүйірлері- алқызыл түсті. Тұмсығынан құйрығына дейінгі аралығы- сұр түсті. Денесінің үстінгі бөлігі, яғни маңдайынан бастап жүзбеқанаттарына дейін- қоңыр сұр түсті. Климен дельфиндері ұзын тұмсықты өзге де қарапайым дельфиндермен бірігіп жүзе береді. Алайда Климен дельфиндері олардан қарағанда ұзындығымен ерекшеленеді. Дельфиннің бұл түрі теңіздің 250- 500 метр тереңдігінде жүреді. Олар ұсақ балықтар мен асшаяндармен қоректенеді. Климен дельфинінің қимылы өте ширақ. Олар тіпті судың бетіне шығып арқасымен секіріп ойнайды. Көзінің айналасы қап- қара болады. Таралуы Климен дельфинін Оңтүстік және Солтүстік Атлант мұхитының тропиктік жылы суларында кездестіруге болады. Климен дельфиндері тек Атлант мұхитының тропиктік және субтропиктік белдеулерінде тіршілік етеді. Олар Үнді, Тынық мұхитында кездеспейді. Дереккөздер
Шарап үңгірлері

]] Шарап үңгірлері – дүниежүзіндегі шарап өндірісінің ажырамас бөлігі. Шарапты жер астында сақтау тиімді. Біріншіден, электр қуатын үнемдеуге болады. Екіншіден, шектеулі жер аумағын оңтайлы пайдалануға мүмкіндік бар. Шарап үңгірлері шараптарды сақтау мен оларды ұзақ уақыт ұстауға аса қажетті ылғалдылықпеен және салқын температурамен қамтамасыз етіледі. Алғашқы шарап үңгірлері жай ғана жерден қазылған туннельдер болатын. Басында жалаңаш жартастардан тұратын шаң басқан туннельдер пайдаланылды. Оның алтын өндіретін кен орындарынан аса айырмашылығы болған жоқ. Дегенмен өнертапқыштар шарап үңгірін бірте-бірте дамытып, түрлі идеяла рйлап тапты. Қызықты деректер * Калифорниядағы алғашқы шарап үңгірінің құрылысы 100 жыл бойы салынды. Ол Фа Ниентедегі ұзындығы 18 метрлік тіннель болатын. * Римдіктер шараптарын ыңғайлы орналастырылған катакомбаларда сақтаған. * Шарап үңгірлері әлемнің түкпір-түкпірінен табылған. Напа алқабының жоталарында көптеген қараусыз қалған шарап үңгірлері бар. Дереккөздер
Мысық тектес акула

Мысық тәріздес акула немесе мысық тектес акуланың 110 түрі бар. Мұндай акулалардың кейбіреуі таяз шығанақтар мен бұғаздарда тіршілік етсе, кейбіреуі 2000 метрден асатын тереңдікте кездеседі. Көздері мысықтың көзіне ұқсайды. Акула тұқымдастарының ішіндегі ең көп кездесетін түрі. Денесінде қоңыр түсті жолақтары бар. Кейде бұл қоңыр жолақтардың орнына қоңыр нүктелер болуы да мүмкін . Мысық тектес акуланың денесі- шағын, ұзындығы- 76 см. Денесі жұмыр болғанымен, құйрық жағы жіңішке. Судың терең жерінде іршілік ететін бұл акуланың тұмсығы жалпақ болады. Жұмыртқасын су астындағы үңгірлерге салады. Олар су бетіне шыққан кезде басы мен құйрығын жиырады. Шаян тәрізді бунақденелілермен және ұсақ балықармен қоректенеді. Таралуы Бұл акулаларды солтүстіктегі мұхиттардан, Тасманияның оңтүстігіндегі төмен температуралы аймақтардан және Австралиясуларынан кездестіруге болады. *Тропиктік сулардан Арктиканың суларына дейін жүзіп бара алатын акулалардың бірі. Дереккөздер
Кәдімгі адыраспан

Кәдімгі адырасапан (Адыраспан тұқымдасы) - солтүстік пен төменгі тау белдеулерінен Қазақстанның барлық жазықтарына кеңінен тараған. Улы өсімдік, мал жемегендіктен жайылымда көп кездеседі. Көпжылдық өсімдік. Биіктігі 60 см, бұтақтанған тік сабақтары көп, жиі бұтақтанып, жайылып өседі. Жапырақтары кезектесе орналасқан, сағақсыз, ұзын, таспа тәрізді бөліктерге дұрыс бөлінбеген. Гүлдері үлкен, ұзын гүл тұғырына бір-бірден орналасқан. Тостағанша жапырақшалары мен желектері бестен, ал аталығы он бес. Желектері ақ және сарғыш, 2 см-ге дейін, ұсақ бөліктерге тілімденген. Мамыр-шілдеде гүлдейді, шілде-тамыз айларында жеміс береді. Жемісі шар тәрізді, 3 ұялықты қорапшалар, үлкен қара дөңес тұқымға толы. Қолданылуы Халық медицинасында кеңінен қолданылады. Жұқпалы аурумен ауыратын адамның бөлмесін кәдімгі адыраспанды жағу арқылы дизинфекциялау үшін қолданады. Жел ауруына, қышымаға, тері ауруларына, суық тигенде, безгекке қолданады. Бұлшықет ауруларында, іш қатқанда, ішек ауруларында пеганин гидрохлоридін қолданады. Дереккөздер
Сызу аспаптары мен жабдықтары

Сызбаларды орындау үшін көптеген аспаптар мен жабдықтар керек. Олардың оқушыларға қажеттерін атап өтейік. Сызба қағазы. Сызбаны кез келген қағазға орындауға болмайды. Сызба салынатын қағаз ақ және тығыз болуы керек. Сондықтан сызба салу үшін арайы қағаздар шығарылады. Оларды ватман деп аталады. Қарындаштар. Сызба салуға әдейі жасалған "Чертежник", "Конструктор" деген қарындаштар бар. Оларды графиттеріне қарай қатты, жұмсақ және қаттылығы орташа қарындаштар деп бөледі. Қатты қарандаштар: Т,2Т,3Т, т.т., жұмсақ қарындаштар: М,2М,3М, т.т., ал қаттылығы орташа қарындаштарда ТМ, белгісі болады. Кейбір басқада елдерде қатты қарындашты Н әрпімен, ал жұмсақ қарындашты В әрпімен белгілейді.
Аталық жыланбас

Аталық жыланбас – ерінгүлділер тұқымдасы, жыланбас туысына жататын бұрынғы теңіздердің орнында, қорымдарда, құрғақ малта тасты өзен арналарында Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай альпі белдеуінде (теңіз деңгейінен 4000 м-ге дейін) өседі. Сабағы жайылған, саны көп, (биіктігі 7-30 см) түп. Сабақтары жұқа, бұтақтанған, жиі, түсі күлгін. Жапырақтар тақтасы дөңгеленген жүрек тәрізді (диаметрі 1,5 см) қалың қысқа түктері сұрғылт түс береді. Гүлшоғыры тығыз басты, бірнеше шығыңқы шоқтарымен. Тостағаншасы анық, қос ерінді, үшкір тісті. Күлтесі ұсақ (1 см), көк күлгін, шығыңқы аталықтарымен. Сондықтан түрге аталық деп атау берген. Шілде-тамызда гүлдейді, тамыыз-қыркүйекте жемісі піседі. Жер асты бөлігінің құрамында 0,4%-ға дейін эфир майы бар, ауруды басатын әсер береді. Омарталық және декоративті өсімдік, мәдени жағдайда зерттелген. Дереккөздер
Америкалық трипаносомоз

Америкалық трипаносомоз немесе Чагас ауруы — тропикалық паразиттік ауру. Инфекцияның дамуы Бұл аурудың инкубациялық кезеңі — 7-14 күн. Трипаносома енген жерде біріншілік аффект “чагана” түзіледі, ол лимфанит және регионарлы лимфатикалық түйіндердің ұлғаюымен жүретін қою-қызыл түсті қатты тығызданған қабынбалы инфильтрат түрінде болады. Қоздырғыш көздің шырышты қабаты арқылы енгенде, қабақ пен беттің ісінуімен жүретін коньюктивит дамиды, ол самай мен маңдай аймақтарына тарауы мүмкін. 4-6 аптада генарализденген инфекция дамиды. Бас ауруы, миалгиялар, қалтырау пайда болады, дене қызуы 39-40С-ке дейін жоғарлайды. Қызба тұрақты немесе ремиттирленген түрде болады және 2 жұмаға дейін сақталады. Теріде 8-20 күнге дейін сақталатын ұсақ дақты бөртпе жиі пайда болады. Бауыр мен көкбауыры ұлғаяды. Жүрек қан-тамыр жүйесі зардап шегеді. Жүрек шекаралары кеңейеді. Американдық трипаносомоз өзінің созылмалы сатысында 2 клиникалық түрге бөледі: жүрек-қан тамырлық және нервтік. Жүрек-қан тамырлық формасында ауыр қан айналым жетіспеушілігімен жүрек бұлшық етінің созылмалы зақымдануы дамиды. Нервтік формасында тыртысулар мен салданулар болады, бірақ олар сирек кездеседі. Негізгі симптомы — нервті өрімдердің салдануына байланысты барлық немесе бірнеше қуысты мүшелердің кеңеюі. Диагностикасы Чагас ауруының диагнозы анамнездік, клиникалық және эпидемиологиялық мәліметтер негізінде қойылады және біріншілік аффекттен, қаннан, церебраспинальды сұйықтықтан, лимфатикалық түйіндердің, көкбауырдың, сүйек миының және басқа мүшелердің пунктаттарынан трипаносомды бөліп алу арқылы дәлелденеді. Серологиялық реакциялар қолданылады (созылмалы сатысында), әсіресе инвазияланған жануарлардың жүрек бұлшық етінен алынған антигенмен комплемент байланыстыру реакциясын (КБР-РСК) жүргізу өте көп мағлұмат береді. Емі Америкалық трипаносомоз ауруына қарсы арнайы терапия әлі жеткілікті деңгейде өңделмеген. Қазіргі кезде бұл рөл үшін нитрофуран туындылары қолданылады. Инфекцияның жедел және созылмалы түрінде лампит қолданылады. Тәуліктік дозасы 8-10 мг/кг. Күніне 3 рет 05 қабылдайды. Емдеу курсы 3-4 ай. Профилактикасы Негізгі профилактика Чагас ауруының тасымалдаушысы бүргелерді жою болып табылады, санитарлық-тұрмыстық жағдайды жақсарту, ол адамдарға приатонды бүргелердің шабуыл жасау мүмкіншілігін азайтады. Әдебиет * http://www.nature.com/nature/journal/v464/n7293/full/nature08939.html * http://www.bio.umass.edu/micro/klingbeil/590s/Reading/Trypanos2003.pdf * http://www.metapathogen.com/kissing-bugs/ * http://www.scielo.br/pdf/mioc/v1n2/tomo01(f2)_159-218.pdf
Бади әз-Заман әл-Хамадани

Бади әз-Заман (, шын аты Абу-л-Фадл Ахмад ибн әл-Хусейн әл-Хамадани) (969, Хамадан қаласы&nbsp;— 1007(8), Герат қаласы) - араб жазушысы. Хамаданда оқыған, Иран мен Орталық Азия қалаларын аралап жүріп, тоқтаған жерінде феодал әкімдерді мадақтайтын жырлар шығарған. Бади әз-Заман - әр түрлі арнау жырларының да авторы. Бади әз-Заманның ақындық атағы әсіресе Нишапурде шыққан. Ол ұйқасты прозаның шебері, араб әдебиетіндегі өзгеше жанр - қулар жайындағы новелла - мақамдарды бастаушы. Оның қала өмірін бейнелеіге арнаған 50 мақамы - бір тұтас хикая. Мұнда негізгі кейіпкер - екеу. Біреуі - тапқыр әрі суайт александриялық Әбу-ль-Фатх. екіншісі - Иса ибн Хишам - есімді байқағыш, ертегіші адам. Бади әз-Заман мақамдарын оқиға болатын жердің атымен атап отырған (Бағдат мақамы, Каир мақамы т.б.). Мақамның бас кейіпкері алуан түрлі оқиғаға қатысады, алуан түрлі роль атқарып (қайыршы, емші, сот, керуен басы т.б.) отырады. Ол түрлі айла-амалмен бай саудагерлердің ақшасын алдап алады, қиын жағдайдан жол тауып шығып, қауып-қатерден құтылып кетіп отырады. Бади әз-Заманның өмірден алынған, оқиғасы қызық шығармалары араб жазушыларына 19-шы ғасырға дейін әсер етіп келді . Дереккөздер
Мыңбай Өтежанұлы Исқақов

ИСҚАҚОВ Мыңбай Өтежан ұлы (1. 11. 1921 ж. т., Көкшетау обл, Зеренді ауд., Пухальский с-зы) — қазақ совет математвгі, пед. гылымдарыиың кан-лилаты (1961), профессор қызметін атқарушы (1968). 1956 жылдап КОКП мүшесі. 1942 ж. Ұлы Отап согьтсыпа ңатысты. 1947 ж. ҢазПИ-діқ физ. ма-тем. ф-тін бітірген. 1947—52 ж. орта мектептепде мүғалімдік кызмет ат-қарды. 1953 жылдан ҢазПИ-де матем. панінің оңытушысы. Жаратылыс та-ну мен тех. тарихын зерттеуші _ ға-лымдар бірлестігінің Сов. комнтетінің мүшесі (1971). Матем., астрон. және атеизм таңырыбына арналған бірне-ше ғылми еңбектердің авторы. Проек-тивтік геометриядан иед. ин-ттарға арналған ңазақ тілінде түңгыш 2 том-дың оңулың жазды. Дереккөздер
Раджаб Капланович Исламбеков

Исланбеков Раджаб Капланович (30. 12. 1925 ж. т., Ташкент) — совет эндокринологы, КСРО Мөд. ғылым академиясының корр. мүшесі (1969), Өзб. ССР-інің ең-бек сіңірген ғылым қайраткері (1964). 1968 жылдан КОКП мүшесі. 1947 ж. Ташкент мед. ин-тын бітірген. 1967— 71 ж. Ташкенттегі Өлкелік патология ин-тының директоры. И-тың негізгі ғылми еңбектері қалқанша бездің қа-лынты және патология жагдайында-ғы клиникасы, морфология және гис-тофпзпологця жөнінде. Сондай-ақ, тп-реотоксикоз бен буғақ ауруын анық-тауда жеке емдеуде радиоактивті иод-ты пайдалану туралы да коп еңбекте-рі бар. Радиоподтераипяны диффу-зиялық және токсикалық буғақ ау-руына қарсы қолданганы үшін Лепиндік сыйлық берілді (1964). Ол еңбек Қызыл Ту орденімен наград-талған. Дереккөздер
Эбол геморрагиялық қызбасы

Қоздырғышы – Эбол вирусы. Клиникасы. Инкубациялық кезеңі 7-14 күн. Ауру аяқ астынан басталады: интенсивті бастың ауырсынуы пайда болады, әсіресе маңдай және шүйде аймақтарында, артралгия, мойын және бе л бұлшық еттерінде ауырсыну пайда болады. Дене қызуы тез 39-40С-қа жетеді. Науқастың барлығында айтарлықтай аурудың бірінші күндері, құрғақ қинайтын жөтелмен жүретін, кеудесінде ауырсыну анықталады, көп науқастарда ауырсыну сезімдерін шақыратын, шырышты қабаттардың айқын құрғақтығы байқалады. Әдетте аурудың 5-7 күндері ішінде ауырсыну пайда болады, 7 күнге созылатын профузды диарея дамиды, науқастың нәжісі тез қанды болады. Айқын сусыздану дамиды, дене салмағы күрт төмендейді. Көп науқастарда аурудың 6-7 күндері дененің төменгі бөлігінде және аяқ-қолдың жазғыш беткейінде көптеп орналасатын, артынан түлейтін, қызылша тәрізді бөртпе байқалады. Аурудың 3-4 күндері геморрагиялық синдром анықталады, жиі мұрыннан, ішектен, асқазаннан және жатырдан қан кету түрінде. Аурудың 5-8 күндері науқастар шоктан, сусызданудан, қан кетуден қайтыс болады. Жақсы ағым кезінде аурудың 10-12 күндері дене қызуы және аурудың басқа көріністері төмендейді, реконвалесценция созылыңқы кезеңі басталады. Диагностика. Арнайы диагностика бірінші аптасының ішінде науқастардың қанынан вирусты анықтауды және аурудың өте кеш мерзімдерінде серологиялық тесттерді оқу қарастырылады. Емі. Емдеу комплексіне реконвалесценттің плазма заттарын қосу оң нәтиже берген. Эбола ГҚ-сы науқастарын жүргізу олардың қатаң изоляциясын және ауруханаішілік және лаборатория ішілік зақымданудың профилактикалық шараларын талап етеді. Лабораториялар карантиндік инфекция тәртібінде жұмыс істейді. Дереккөздер *http://ru.euronews.com/2014/04/04/ebola-virus-in-guinea-most-aggressive-near-totally-fatal/ *http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=11266 *http://www.nature.com/srep/2012/121115/srep00811/full/srep00811.html *http://www.rg.ru/2004/06/30/ebola.html
III Ислам Герей

III Ислам Герей (; 1604—1654) — Қырым ханы (1644—54), Селәмет-Гирейдің ұлы. Түрік сұлтанының тағайындауымен И.-Г. III інісі Мұхаммед-Гирейдің орнына 1644 ж. хан болды. Оның түсын-да Ңырымның беделі едәуір артты: гүрік портасындағы ала ауыздықтар-цы пайдаланып, И.-Г. III біршама тә-уелсіз саясат жүргізді, көршілес Украина меп Польша өзара соғыста олар Кырымнан жәрдем күтті, Украинаны да, Польшаны да әлсірету максатын коздеп. 1648 ж. Б. Хмельнпцкиймен одақ жасасты. 1649 ж. Сборово түбін-дегі шайқасқа қатынасып, И.-Г. III бұл ұрыста поляктарды жеңілістен сақтап, Б. Хмольницкийді олармен бі-тім жасауға көндірді. 1651 ж. 20 шопь-де Берестечко түбіндегі поляктарға қарсы шайқаста И.-Г. III. Б. Хмель-ницкийді ұрыс даласынан ертіп альп кетіп, И. Богунь басқарған украин әскерінің женілуіне себепші болды. 1653 ж. Жванц түбіндегі ұрыста по-ляктарды қолдап, ол Польшаны та-ғы да жеңілістен құтқарып қалды. Демек, Украина ұлт-азаттық армиясын ауыр жағдайда қалдырды. Әдеб.: Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948. Дереккөздер Дереккөздер
Сары қызба

Инкубациялық кезеңі 3-6 күн (10 күнге дейін). Бастапқы кезеңі гиперемия фазасы. 3-4 күн ішінде өтеді және кенет дене қызуының 39-40С-қа дейін жоғарлауымен, айқын қалтыраумен, интенсивті бас ауруымен және таралған миалгиямен сипатталды. Аурудың 1-2 күндері көп науқаста бетінің, мойынның және кеуденің жоғарғы бөлімдерінің гиперемиясы және ісінуі байқалады. Склера және коньктиваның қан тамырлары ашық гиперемирленген (“қоянның көзі”) көзден жас ағу байқалады. Әдетте тамыр соғысы жиілеген, келесі күндері брадикардия және артериальды гипотензия дамиды. Көп науқастарда бауыры ұлғайған және ауырсынады. Бастапқы кезең соңында петехиялар және экхимоздар пайда болуы мүмкін. Гиперемия кезеңі қысқа уақытты ремиссияға ауысады (бірнеше сағаттан 1-1,5 тәулікке дейін). Бірқатар жағдайда ремиссия сауығу фазасына өтуі мүмкін, бірақта жиі аурудың келесі науқасымен ауысады. Венозды стаз кезеңі. Науқастың жағдайы нашарлайды. Дене қызуы қайтадан жоғарлайды, сарғаю өте айқын болады. Тері жабындылары бозғылт. Дене және аяқ-қол терісінде петехия, экхимоз түрінде жайылған геморрагиялық бөртпелер пайда болады. Қызыл иектің қанталауы, көп ретті қан құсу, мұрыннан және жатырдан қан кету байқалады. Шок дамиды. Тамыр соғысы әдетте сирек, әлсіз толған, қан қысымы төмендейді, олигурия немесе анурия дамиды. Аурудың 7-9 күндері науқастың өлімі шок, бүйрек және бауыр жетіспеушілігі нәтижесінде болады. Қызбалы кезең ұзақтығы орташа 7-9 күн, одан кейін ол реконвалесценция кезеңіне өтеді. Диагностика. СҚ диагнозы науқастың қанынан СҚ вирусын (аурудың бастапқы фазасында) немесе оған антиденелерді (аурудың кеш кезеңдерінде) РСК, НРИФ, РТПГА тапқан кезде дәлелденеді. СҚ-ның салыстырмалы диагностикасы геморрагиялық қызбаның басқа түрлерімен, вирусты гепатитпен, безгектің қатерлі түрлерімен жүргізіледі. Емі СҚ науқастары масалардың кіруінен қорғанған стационарға жатқызылады. Парентеральды зақымданудың профилактикасы жүргізіледі. Терапиялық шараларға шокқа қарсы комплекс және дезинтоксикациялық заттар бұзылған гемостаз коррекциясы жатады. Айқын азотемиямен жүретін өршитін бүйрек, бауыр жетіспеушілігі жағдайында гемодиализ немесе перитонеальный анализ жүргізіледі. Профилактика Инфекция ошақтарында СҚ-ның арнайы профилактикасы тері антигендирленген вакцина 17Д және сирек вакцина “Дакар” арқылы іске асады. 17Д вакцина 0,5 мл-ден 1:10 қатынасында араластырылған түрде тері астына енгізіледі. Иммунитет 7-10 күннен кейін дамып, 6 жыл сақталады. Егілмеген адамдар эндемиялық аудандардан 9 күнге карантинге ұшырайды. Дереккөздер *http://www.infectology.ru/nosology/infectious/viral/yellow_fever.aspx *http://www.krasotaimedicina.ru/diseases/infectious/yellow-fever *http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs100/en/ *http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs100/ru/
Исеть

ИСЕТЬ — РКФСР-дің Свердлов, Қорған, Тюмень обл-тарындағы өзен, Тобыл өзенінің сол саласы. ¥з. 606 км, алабы 58,9 мың км2. Свердловскінің солт.-батысындағы Исеть бөгенінен басталады. Жоғарғы жағында бірне-ше тоған (Жоғ. Исеть т. б.) мен бөген арқылы өтеді, кей жерлері шоңғалды келеді. Бат. Сібір жазығында кең аң-ғармен ағады. Қар, жаңбыр, грунт суымен қоректенеді. Орташа су шы-ғыны Исеть с-сы тұсында (сағасынан 105 км) 65,4 м31сек. Ноябрьде қатып, апрельде мүзы туседі. Басты салала-ры: Миас, Теча, Сннара (оңынан). Свердловскіні сумен жабдықтауды жақсарту мақсатымен И-тің суын молайту үшін Чусовой өзеніндегі Вол-чихинск бөгенінен канал (6 км) жә-не Решетка өзені арқылы Жоғ. Исеть тоғанына су жіберіледі. Шадринскийсынан бастап кеме жүзеді. Өзен бойында Свердловск, Каменск-Ураль-ский, Катайск, Далматово, Шадринск қ-лары орналасқан. Дереккөздер
Иртыш (газет)

Иртыш - газет, Қазақстан КП Семей обл. және қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары обл. Советінің органы. Алғаш 1918 ж. 2 ап-рельде «Трудовое знамя» деген атпен жұмысшы, солдат, шаруа, қырғыз (қазаң) және казак-орыс депутаттары Семей Советінің органы ретінде жарың көрді. Кейін аттары «Знамя борьбы и труда» (1918 ж. маусым — 1919 ж. дек.) — Семей ревкомының органы, «Степная правда» (1919 ж. дек.— 1924 ж. авг.) — РК(б)П Семей губ. бюросымен губревком органы, «Новая деревня» (1925 ж. қыркүйектен) — Семей губ. партия комитеті мен губ. аткомының органы болып өзгерді. 1927 ж. қыркүйекден «Приирышская правда» деген атпен губ., округтық, қалалық-ауд., обл. газет болып шықты. 1963 ж. 5 майдан «Иртыш» атымен шығады. «И.» қызметі Ертіс өңірінде Сов. өкіметінің орнап, нығаюы және облыстағы соң. және ком-мунпстік ңұрылыс тарихымен тығыз байланысты. Газет облыс еңбекшілерін коммунистік тәрбиелеу және оларды шаруашылық, ңұрылыс мін-деттерін орындау жолындағы күрес-ке жұмылдыруда сіңірген жемісті ең-бегі ұшін 1968 ж. «Ңұрмет Белгісі» орденімен наградталды.
Ирьё Сакари Ирьё-Коскинен

Ирье Касари (10. 12. 1830, Васа,— 13. 11. 1903, Хельсинки) — фин тарихшысы және саяси қайраткері. Финляндиядағы швед озбырлығын жою және финнің ұлттық мәдениетін өркендету ұпанымен өткен бурж. ұлт-тық қозғалыстың идеологы әрі жетек-шісі. 1882—99 сенатор болды. Негізгі еңбектері: «Шоқпарлар соғысы» (1857—59), «Ертедегі фин тайналары жөнінен деректер» (1862), «Финляндия халқының тарихы» (1869—73). Дереккөздер