kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Пиксель

Пиксель (Pixel) — дисплей бетінде көрсетілетін ең кіші бейнесызбалық бірлік.Әдетте, бұл жалғыз көп түсті нүкте. Бейнесызбалық объектілерді бейнелеу үшін қолданылады. Мысалы, дисплей бетіндегі әрбір әріп бірнеше нүктеден тұрады. Осы нүктелер бейне элементтері болып табылады. Әрбір құрастырылатын қатар осындай бірнеше пиксельден тұрады. Пиксельдің көрсетілуі немесе көрсетілмеуі бейнежадтың тиісті разрядының қалып-күйіне байланысты. «Пиксель» ұғымын ең алғаш рет 1965 жылы Фредерик С.Биллингсли жариялаған. Бұл сөз бейнелер мен элементтерге арналған пикстердің үйлесімін білдіреді. 1932 жылы Variety журналының атауында «пикс» ұғымы фильмдерге қатысты мәтіндік бейнелердің аббревиатурасы ретінде қолданыс тапқан. Ал 1938 жылдан бастап «пикс» жылжымайтын бейнелерге қатысты жұмсалып келеді. Кейбір авторлардың түсіндіруінде пиксель жасуша бейнесі ретінде ұғынылса, 1972 жылы графикада, бейнелер мен бейнежазбаларды өңдеуде жиі қолданылды. Пиксель - бұл кез-келген заманауи монитордың экранын өлшеу бірлігі, ол компьютер, ноутбук, ұялы телефон, навигатор және т.б. Қарапайым сөзбен айтқанда бұл жай нүкте деп айтуға болады. Пиксель өлшемі - бұл компьютердің немесе басқа құрылғының мониторындағы бір нүкте. Пиксельдің екі күйі болады 1(қосулы) және 0(өшірулі). Дереккөздер
Неогей

Неогей — жердің геологиялық (тектоникалық) дамуының соңғы докембрий, палеозой, мезозой және кайнозой эраларын біріктіретін соңғы сатысы; планета дамуының неогейге дейінгі сатысы протегей деп аталады. Бұл терминді алғаш ұсынған Г. Штилле түсінігіне сәйкес, Жердің геологиялық (тектоникалық) дамуының соңғы докембрий, палеозой, мезозой және кайнозой эраларын біріктіретін нақты (соңғы) сатысы; планета дамуының Неогейге дейінгі сатысы протегей деп аталады.. Дереккөздер
Полиморфты жүйе

Полиморфты жүйе (Полиморфная система; polymorphic system) — өзіндік жеке басқарудың көмегімен өзара жалғастырулардың реті мен оның жеке бөліктерінің қызметін өзгерту арқылы ағымдағы мәселелерді шешуге арнайы бейімделген әр түрлі форманы қабылдай алатын жүйе. Дереккөздер
Куэста

Куэста (исп. cuesta — тау бөктері) екі жақ бөктері бір-біріне мүлдем ұқсамайтын, яғни бір жақ бөктері тау жынысы қабаттарын тілкемдеп тік құлайтын, ал екінші жағы тау жынысы қабаттарының еңістену бұрышына сәйкес біртіндеп ылдиланатын қыраттар тізбегі. Куэсталар құрамы жағынан бір-бірінен анық дараланатын тау жынысытардың бірқалыпты еңістене астасуы нәтижесінде қалыптасады. Дереккөздер
Польшалық аккумуляторлар әдісі

Польшалық аккумуляторлар әдісі (Метод польских аккумуляторов; polish accumulator technique) — операциялардың тізбектік орындалуынан тұратын кіріс тілінің операторларын ұсынуда есептеулерді поляк жазуын пайдаланып ұйымдастыру әдісі; келесі операцияда қолдану үшін аралық нәтижені дүкенге орналастыру арқылы. Дереккөздер
Күл тозандары

Күл тозандары - өте ұсақ жанартау атындылары - жанартау шынылары мен кристалдарының сынықшалары, лава түйіршіктері және т.б. Күл тозандары құрамындағы жанартау шыныларының ұсақ сынықшалары микроскоппен қарағанда көбінесе байырғы үтірге ұқсап иілген "тозаңдар" жиынтығын құрайды. Дереккөздер
Қатынас операциясы

Қатынас операциясы (Операция отношения; comparison operation) — 1) , қатынас операторлары пайдаланылатын екі орыңды операциялар. Оларды алгебралық литерлік және биттік қатынас деп бөледі; 2) теориялық-жиындық амалдар (=;#; ; е). Нәтижесіне байланысты true немесе false мәндерін қабылдайтын жиындық типтер мәндерінде анықталған операция. Ішкі сілтемелер *Қатынас *Операция *Қатынас операторы Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Relational_operator Relational operator] Дереккөздер
Күмпию (ісіну) индексі

Күмпию (ісіну) индексі- халықаралық жіктемеде көмірлердің біріккіштігін сипаттауға қолданатын (Рог әдісімен қатар) балама параметрлердің бірі. Стандарт жағдайда алынған кокс балқымасы пішінін эталондық нөмірленген кокс пішінімен салыстыру жолымен анықталады. Стандарт кокстің сыналған көмірге ең жақын нөмірімен (0-9) белгіленеді. Дереккөздер
Қатынас схемасы

Қатынас схемасы (Схема отношения; the circuit of the attitude) — мәліметтердің қатынастық модельдерінде қатынастар атрибутының тізбегі: R(A1,A2,...,An), мұндағы R — қатынас атауы, А — атрибут атауы, п — қатынас атрибуттарыньің саны. Ішкі сілтемелер *Қатынас *Схема Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Схема_отношения Схема отношения] Дереккөздер
DisplayPort

DisplayPort — сандық монитор портының стандарты. Оны VESA (Video Electronics Standard Association) ұйымы 2006 жылы ұсынды. Ол бір мезгілде аудио және видеосигналдарды жеткізе алады. Бұл портты қамтитын компьютерлер нарықта 2008 жылдан бері бар. Ол DVI, VGA және SCART стандарттарының орнын басты. Дереккөздер Тағы қараңыз * HDMI * USB
Қатынастарды біріктіру

Қатынастарды біріктіру (Объединение отношений; relation concatenation) — нәтижесі бірінші және екінші жазба құжаттық кортежі бар сол арностың жаңа қатынасы болып саналатын мәліметтердің хабарламалық моделінің екі қатынасымен теориялық көптік операция. Ішкі сілтемелер *Қатынас Дереккөздер
Гидроавтомат

Гидроавтомат (грекше, hydor - су, automatos — өздігінен жүретін) — автоматты әрекетті гидравликалық құрылғы. # гидротехникалык имараттарда, шахталарда су арынын пайдалана отырып автоматты түрде су көтеруге арналған; # қозғалтқыштарда — жану камерасына түсетін отынды мөлшерлеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Жидек

Жидек— бұта немесе шөптесін өсімдіктердің көп тұқымды шырынды жемісі. Құрамында органикалық қышқылдар, қанттар, минералдық заттар, витаминдер және хош иісті зат тектер бар. Жидек — витаминге бай, емдік және диеталық қасиеттері бар тағам. Табиғи, тоңазытылған, кептірілген, өңделген (тосап, джем, мармелад, пастила, шырын, шырынсу, шарап және т.б.) күйінде пайдаланылады. Тағы қараңыз *Жиде *Жеміс Дереккөздер
Қатынастарды жалғастыру

Қатынастарды жалғастыру (Соединение отношений; connection of the attitudes(relations)) — операндтары R,, R2 қатынастары, ал нөтижесі n=n+n—k аралыққа ие (арность) (мүндағы: к — операндтардың бірінің байланыс атрибуттарының саны) жаңа R қатынасы болатын қатынастық алгебраның операциясы. Операндтарда ортақ атрибуттар болған жағдайда нәтиже кесте болады және оған бірінші операндтың барлық атрибуттары мен екінші операндтың олармен сәйкес келмейтін атрибуттары кіреді, және де нәтиженің кортеждері ортақ атрибуттардың барлық үйлесетін мәндері бойынша операндтар кортеждерінің конкатенцияларымен құрастырылады (ішінара декарттық көбейтінділер принципі бойынша). Ішкі сілтемелер *Қатынас Дереккөздер
Натуралық петрохимиялық диаграммалар

Натуралық петрохимиялық диаграммалар —магмалық жыныстарды жіктеу және олардың табиғи ассоциацияларын зерттеу үшін жасалған жеті құрамбөлікті тікбүрышты петрохимиялық диаграммалар. Есептеу атом сандарында жүргізіледі. Диаграммада таужыныстардың химиялық құрамы екі нүктемен және олардан шығатын векторлармен беріледі. Бұл диаграммалар өндірістік процестерді, жабдықтарды және олардың өзара байланысын түсінуге көмектеседі.Петрохимиялық өндірісте жиі қолданылатын диаграммалардың негізгі түрлері мыналар: # Блок-схемалар (Block Diagrams): Бұл диаграммалар процестің негізгі кезеңдерін қарапайым блоктар түрінде көрсетеді, бірақ егжей-тегжейлі ақпарат бермейді. Олар жалпы процесті түсіндіру үшін қолданылады. # Процестік ағын диаграммалары (Process Flow Diagrams, PFD): PFD негізгі жабдықтар мен процестің ағындарын көрсетеді. Бұл диаграммаларда процестің негізгі компоненттері мен олардың арасындағы материалдық ағындар бейнеленеді. # Құбыржолдар мен аспаптар диаграммалары (Piping and Instrumentation Diagrams, P&ID): P&ID процестің егжей-тегжейлі көрінісін береді, онда құбырлар, аспаптар, клапандар және басқа да жабдықтар көрсетіледі. Бұл диаграммалар процестің басқару жүйелерін және қауіпсіздік шараларын түсіну үшін маңызды. Дереккөздер
Жидіту, шарпу

Жидіту, шарпу (Бланширование, ошпаривание;— ағарту, ыстық сумен шарпу) — жемістер мен көкөністердің тосап қайнатуда қарайып кетпеуі үшін және қайнауын жеңілдету үшін ыстық сумен немесе бумен өндеу. Бүл процесс сонымен бірге мейіз дайындауда, шарап өндірісінде — жүзімді солдыруда; тері өңдеу өндірісінде тері астындағы шелдерді кетіруде қолданылады. Мұндай процестер арнаулы аппараттарда — жидіткіштерде, шарпытқыштарда — жүргізіледі. Олардың иірлікті, аунақшалы және т.б. түрлері болады. Дереккөздер
Күрделі жанартау

Күрделі жанартау - бірнеше шошағы мен кратері бар жанартау құрылысы. Ол таскөмейдің ығысуынан немесе ескі жанартау қалдығында, кальдерасында жаңа жанартау конусының көтерілуінен пайда болады. Дереккөздер
Кірінді-магмалық мигматит

Кірінді-магмалық мигматит — орта және үлкен тереңдік интрузияларының сырт жапсарларында қалыптасатын мигматиттердің генетикалық түрі. Олар гранитоидтік магманың жарықшалар, жарылымдар, қабатталу және тақтатастық жазықтықтары бойымен қоршаған таужыныстарға еніп, олармен механикалық араласу арқылы пайда болады. Дереккөздер
Қатынастарды табиғи жалғастыру

Қатынастарды табиғи жалғастыру (Естественное соединение отношений; natural connection of the attitudes(relations)) — қатынастық алгебрада нәтиже беретін қатынаста бірдей атрибуттардың пайда болуын болғызбайтын қатынастарды жалғастыру операцияларының өртүрлілігі. Ішкі сілтемелер *Қатынас *Қатынастарды жалғастыру Дереккөздер
Жиектеме

Жиектеме (- шет) — кең мағынада — шет, жиек, жиектеме; * жазба мәтіндердің сыртын әшекейлеу үшін жасалған жиектеме; * жол қүрыяысында — жолды жаяу жолдан бөлуге арналған жиектеме тастары; Тағы қараңыз *Шет *Жиек Дереккөздер
Нефелиндену

Нефелиндену - ультранегізді таужыныстардың (негізінен пироксениттердің) метасоматоздық өзгеруінен нефелин-пироксенді таужыныстың пайда болу процесі. Нефелинденуде жорамал бойынша постмагмалық ерітінділердің әсерінен пироксендер ыдырап, оларды нефелин алмастырады. Дереккөздер
Қабатжаралу факторлары

Қабатжаралу факторлары - шөгінді жиналудағы үзілістер. Қиманы қабаттарға бөлетін кабатталу беті мен үзіліс аралығын жасайды. Мысалы, оқтастың 2 қабатынан жаралған қима жоғарғы қабаттан,үзіліс қабатшасынан, қабатталу бетінен және төменгі қабаттан тұрады. Қабаттың заттық құрамының біртіндеп өзгеруінен (саяз құмға өтуі) қабат жаралмайды, тек бар қабаттың жаңа фациясы түзіледі. Уақыт ағымында тербеліске түскен геологиялық процестердің барлығы дерлік Қабатжаралу факторлары болып табылады. Дереккөздер
Тонер (информатика)

]] Тонер (Toner) - лазерлік принтерлерде қолданылатын қүрғақ үнтақ төрізді бояу. Тонер шығарылатын бейнеге сөйкес зарядталған электростатикалық доңғалақка жабысады да, қағазға жүғады. Бояу қағазға сіңуі үшін қатты қыздырылып балқытылады. Дереккөздер id:Toner
Қабаттар сынақшысы

Қабаттар сынақшысы - сұйықтардың (немесе газдардың) сорапты- компрессорлы құбырлар, бұрғылау құбырлары, құйрықша мен шегендеуші баған немесе ұңғыма оқпанының қабырғалары аралығындағы сақина кеңістік арқылы өтуіне кедергі жасайтын қондырғы. Қабаттар сынақшысын орнатқаннан кейін ол сұйықтың сақина кеңістіктегі айналымын үзіп, сыналатын қабатты сынамалауға мүмкіндік жасайды. Дереккөздер
Қатынастық желі

Қатынастық желі (Коммуникационная сеть) — өнімді жасау, өзгерту, сақтау және тұтыну міндеттерін орындайтын объектілер (түйіндер деп аталады) және осы түйіндер арасында өнімді жеткізуге арналған жеткізу желісінен тұратын жүйе. Ішкі сілтемелер *Қатынас *Желі Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Telecommunications_network Telecommunications network] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Коммуникационная_сеть Коммуникационная сеть] Дереккөздер
Қабатша

Қабатша — қат-қабат тау жыныстарының басты-басты қабаттары мен қойнауқаттары аралықтарынан өзіндік бояу немесе құрам өзгешеліктерімен дараланып көрінетін жұқа қабатша; кейде бұл терминмен өзінің көлденең қимасында бір-бірімен өте жиі алмасып отыратын жұқа қойнауқаттар жиынтығының жекелеген бөліктерін де атайды; Бұл жағдайда Қабатшалар нақтылы қойнауқаттың құрамбөліктері рөлін атқарады, ал әрбір Қабатша өз кезегінде, бірнеше жекелеген қабатшықтардан тұратын болады. Дереккөздер
Қабықшалар

Қабықшалар - белгілі бір субстраттың (жекелеген тасмалтадан немесе организмдер қалдығынан бастап, ірі-ірі геологиялық денелерге дейін) сыртқы өңірін түгелімен қоршай қалыптасатын хемогендік заттар қабатшасы. Дереккөздер
Қатынастық құралдар

Қатынастық құралдар (Коммуникационные средства) — компьютерлерге файлдар мен хабарлар алмастыру, файл-сервердің дискілік кеңістігін қолдану, компьютер торабы арқылы дауыстық байланыс құру, бейнекескін қабылдау және т.б. түрде өтетін ақпарат алмастыруды орындауға мүмкіндік беретін құралдар. Мысалы, бейімдеуіш, коннектор, қайталауыш, көпір, бағдарлауыш, модем және т.б. Ішкі сілтемелер *Қатынас *Құрал Дереккөздер
Құрам бөліктердің жылжымалылық қатары

Құрам бөліктердің жылжымалылық қатары — метасоматоздық процестегі химиялық элементтердің жылжымалылық реті. Бұл қатарда элементтердің жылжымалылығы ретімен төмендеп, салғырттыға ауысады. Құрам бөліктердің жылжымалылық қатары. Элементтердің иондық радиусына, электр зарядына, атомдарының иондану энергиясына және ортаның сілтілігі мен қышқылдығына байланысты. Дереккөздер
Сыртқы сақтауыш құрылғы

Сыртқы сақтауыш құрылғы (Внешнее запоминающее устройство; external storage) — компьютердің басқа блоктарымен құрылымдық түрде біріктірілмеген және ақпараттың үлкен көлемін сақтауға арналған сақтауыш құрылғы; есептеу машинасының қалып-күйіне тәуелсіз, ақпаратты келесі қолданғанға дейін жеке түрде сақтауға мүмкіндік беретін құрылғы. Сыйымдылығы ондаған немесе жүздеген мегабайтқа дейін жетеді. Сыртқы сақтауыш құрылғы көп жағдайда магниттік таспалар немесе тегеріштер негізінде жүзеге асырылады және жазылған ақпаратты ұзақ уақытқа сақтай алады. Дереккөздер
Гидравликалық ырғыманың ығысуы

Гидравликалық ырғыманың ығысуы — экономикалық тиімділігіне байланысты таңдап алынған ырғыма ығысының бөгеттің арт жағындағы ағынын жобалау кезінде ернеу қабысуларының су басқан құрылымдық түрі. Ырғыманың су басқан дәрежесі (А) шамамен 1,10:1,05-ке тең деп қабылданады. Ырғыманы су басқан жағдайда, бекітілетін төменгі ернеу үзындығын мына формуламен анықтайды: L тек. = L с.б. + L ы.қ. +L мұндағы, L с.б. ырғыманың су басқан үзындығы, L ы.қ. — ьтқығаннан кейінгі ұзындығы; егер А шамасы онша көп болмаса, онда: L с.б. ≈ (h t — h c ) немесе L с.б. ≈ (5,2 : 5,5)h m болады. Дереккөздер
Сыртқы схема

Сыртқы схема (Внешняя схема; the external circuit) — қосымша программалар үшін мәліметтер базасын басқару жүйесімен сүйемелденетін мәліметтер базасының схемасы. Ол тұжырымдамалық схеманың ішкі жиыны болып саналады. Дереккөздер
Қатынасу биті

Қатынасу биті (Бит обращения; reference bit) — виртуал жадты басқару жүйелерінде берілген бетке қатынасу нышанын белгілеу үшін бетті қорғау кілтіне үстемеленетін бит. Ішкі сілтемелер *Қатынас *Бит Дереккөздер
Сыртқы модель

Сыртқы модель (Внешняя модель; external model) — мәліметтер базасын басқару жүйесінің архитектурасында — мәліметтер базасы туралы (мәліметтер базасының бағыныңқы схемасы және оның сипаттамасы) пайдаланушының түсінігін бейнелейтін сыртқы деңгейдегі (сыртқы деңгей қабаты) меліметтер моделі. Дереккөздер
Сыртқы ұсыну

Сыртқы ұсыну (Внешнее представление; external representation) — мәліметтерді адамның оқуына қолайлы формада ұсыну; мәліметтер базаларында — мәліметтерді пайдаланушыға ұсыну; мәліметтер базасының бағыныңқы схемасы. Дереккөздер
Сілтеме

Сілтеме (Ссылка; the reference, link) — 1) қандай да бір объектіге арналған нұсқағыш; 2) тілдің сипатталган элементін белгілеуге пайдаланылатын тілдік құрылма; 3) хабарланған объектіні ұқсастыру. Дереккөздер sk:Referencia
Сілтеуіш

Сілтеуіш (Проводник; explorer) - Windows ортасының жүйеге қызмет ету программасы немесе жүйелік бумасы. Ол дискілердегі (магниттік, лазерлік) файл жүйесінің бұтақ тәріздес құрылымын аралап көріп, ондағы мәліметтермен жұмыс істеуді және компьютер құрылғыларын тағайындау, орнату істерін жүзеге асырады. Сілтеуіш программасының Менің компъютерім программасы тәріздес өзіндік терезесі бар, ол арқылы дискілер мазмұнын көру, ішкі бумаларды ашу, файлдарды (бумаларды) көшіру, жою, жылжыту, олардың атын өзгерту және т.б. әрекеттер орындалады. Бұл программа Менің компъютерім программасы тәріздес жұмыс үстеліндегі белгіше арқылы емес, бас менюдегі іске қосу (Пуск) батырмасы арқылы жүктеледі. Дереккөздер
Scroll Lock

Scroll Lock пернесі — пернетақтаның жоғарғы қатардағы қызметтік пернелердің оң жақ шетінде орналасқан экранды айналдыруды болдырмау (Scroll Lock) пернесі. Бұл перне жұмысы программамен анықталады. Мысалы, Scroll Lock пернесі басылып, жарықша шам жанып түрғанда, бағыттауыш жебелік пернелерді басу — меңзерді тұрақ- тандырып, мәтін жолдарын жылжытады. Дереккөздер
Гидравликалық ырғыманың негізгі теңдеуі

Гидравликалық ырғыманың негізгі теңдеуі α 0 Q 2 ÷gω 1 +ω 1 y 1 =α 0 Q 2 ÷gω 2 +ω 2 y 2 мүұндағы α 0 — Буссинеск коэффициенті, қозғалыс мөлшерінің түзетушісі; ω— қимыл қиманың ауданы; g — еркін түсу үдеуі; Q — су шығыны; у — берілген орындағы ағынның еркін беті деңгейінің астындағы қимыл қиманың ауырлық орталығының орналасу нүктесінің тереңдігі. Бұл тендеудің көлденед қимасы тік төртбүрышқа жақын көлденең цилиндрлік арнада жүзеге асқан еркін ырғымаға қатысы бар жөне ол "біріншісі" тікелей беттескен ырғымаға дейін "екіншісі" тікелей ырғымадан кейін белгіленген екі "беттескен" қималарды байланыстырады. "Бірінші" қимаға қатысты шамалар "1" индексімен жөне "екінші" қималарға қатысты шамалар "2" индексімен белгіленеді. Гидравликалық ырғыманың негізгі теңдеуі арқылы қос терендікті табуға болады. Дереккөздер
Shift (перне)

)]] Shift пернесі — алфавиттік цифрлық пернелермен бірге басылып, жоғарғы регистрдегі таңбаларды (бас әріптерді) теру үшін колданылатын түрлендіру пернесі (modifier key). (Жылжыту) пернесінің жалғыз өзін басқанда ешнәрсе өзгермейді, ал символдық пернемен қатар басылса, жоғағы регистрде көрсетілген символ басылады. Дереккөздер
Табулятор

Табулятор (tabulator) - пернетақтадан енгізілген ақпаратты автоматты түрде өндеуге және нәтижелерін кесте түрінде беруге арналған электрмеханикалық есептеуіш машина; қосу мен алу операциясын аса тиімді орындайды. Сілтеме *[http://www.w3.org/2005/ajar/tab Tabulator homepage] Дереккөздер
Табуляция позициясы

Табуляция позициясы (Позиция табуляции; tab stop) — 1) пернеліктегі табуляция пернесін (Tab) баса отырып ауыстыруға болатын мәтін жолындағы нүкте немесе топтағы (мысалы, диалогтық терезеде) басқару элементі; 2) бетке мәтінді орналастыру және туралау үшін пайдалануға тағайындалған позиция. Word редакторында табуляция позициясының төрт түрі бар, олар төменгі кестеде келтірілген: [ L] белгісі болса, онда мәтін табуляция позициясынан оңға қарай орналасады; [X] — мәтін позиция бойынша ортасына жинақталады; [J] — мәтін табуляция позициясынан солға қарай орналасады, егер бос орын жеткіліксіз болса, онда ол оңға ығысады; [J-] — санның бүтін бөлігі табуляция позициясынан солға қарай, ал белшек бөлігі оңға қарай орналасады. Дереккөздер
Tab (перне)

keyboard (on upper left)]] Tab (кестелеу) пернесі (Клавиша Tab; tab key) — мәтіндік редакторлар мен процессорларда құжатқа кестелеу (табуляция) символын енгізу пернесі. Ол меңзерді кестенің келесі бағанасына (келісім бойынша оңға қарай 8 орын) көшіреді. Графикалық интерфейсті программаларда бұл перне таңдау меңзерін келесі объектіге көшу ісін атқарады. Дереккөздер
Қалқа

Қалқа (Маска; overlay) — пернетақтаның картоннан немесе пластмасадан жасалған жабуы. Онда символдардың, сөздердің немесе оның астында орналасқан пернеге қатысты қызметтердің белгілері көрсетілген. Ішкі сілтемелер *Қалқалар биті Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Overlay_keyboard Overlay keyboard] Дереккөздер
Қалқалар биті

Қалқалар биті (Бит маски; mask bit) — белгілі бір операцияны шешу немесе тыю үшін, өрісті тексеру немесе өзгерту үшін нөлдік немесе бірлік мәнге қойылатын биттер үйлесімі. Ішкі сілтемелер *Қалқа Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Mask_bit Mask bit] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Битовая_маска Битовая маска] Дереккөздер
Тағайындау

Тағайындау Тағайындау (Назначение; aUcation, assigment) * бір объектіні екіншісінен кейін бекіту; * жүйеде қабылданған кейбір логикалық атауларды енгізу-шығарудың физикалық құрылғысына телу; * айнымалының мәнін телуге мүмкіндік беретін механизм. Тағайындау адресі Тағайындау адресі (Адрес назначения; destination address) — мәліметтерді жіберетін жад аймағының немесе құрылғының адресі. Тағайындау аймағы Тағайындау аймағы (Область назначения; destination area) — операция нәтижесін, мәліметтерді қайта жіберу және т.б. жазуға бөлінетін жад аймағы. Тағайындау (меншіктеу) операторы Тағайындау (меншіктеу) операторы (Оператор назначения (присвоения); assignment operator) — мәліметтер құрылымына немесе айнымалыларға мәндер тағайындау үшін пайдаланылатын оператор. Мысалы, сол жақ операндтың мөндерін оң жақ операндқа тағайындау қызметін қарапайым (:) меншіктеу операторы (а:а+1) атқарады. Дереккөздер
Тағайындаушы дискілер

Тағайындаушы дискілер (Установочные диски; mounting disks) — дайындаушы жеткізіп беретін программалық өнімнің дестеленген көшірмесі бар, нөмірленген тағайындау дискілерінің кешені. Өнімді нақтылы компьютерге, әдетте, бірінші дискіде тұратын Setup.exe программасы орнатады. Орнату туралы қосымша мәліметтер көбінше құжаттамада немесе README файлында болады. Бұрынғы бірнеше дискеттен тұратын тағайындау дискілері кешенінің орнына қазіргі кезде бір ықшам-диск қана қолдануға болады. Дереккөздер
Тазалай отырып босату

Тазалай отырып босату (Сброс с очисткой; reset width purify) — барлық регистрлер мен жад үяшықтарын босатумен сәйкес бастапқы программалық босату. Ондағы ақпараттарды программа- лық құралдармен өзгертуге рүқсат етіледі. Ол жөндеуге немесе пайдаланушының құпия ақпаратының тарап кетуіне жол бермеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Гидравликалық ырғымадағы энергия

Гидравликалық ырғымадағы энергия: # гидравликалық ырғымадағы энергия шығынының туындау себептері. Бүл жөнінде XIX ғасырда әр түрлі болжаулар айтылды және оларды анықтаудың әр түрлі әдістері ұсынылды. А.Беланже гидравликалық ырғымадағы энергиякүрт ұлғаю кезіндегі соғылу шығынына барабар деп қарастырды. Буссинск болжамына сәйкес гидравликалық ырғымадағы энергия арнаның беткі шегінде үйкеліс күшінің туындауымен анықталды. Н.Ребок су иірімі аймағындағы циркуляциялық қозғалысты сақтауға жүмсалатын энергия шығыны ырғымадағы энергия шығымына шамалас деген пікірге келді. Осы сипаттағы болжаулар күрделі құбылыс болып табылатын гидравликалық ырғыманың физикалық мағынасын толыққанды ашуға мүмкіндік бермеді. Тек кейбір жағдайларда ғана тәжірибелік деректермен қанағаттанарлықтай расталған, ал кейде шындықтан ауытқуы үлкен математикалық байланыстарды алға тартты. Турбуленттік ағынның механизмдерін ашуда үлкен жетістіктерге жеткен академик А.Н.Колмогаров пен оның шәкірттерінің жүмыстары гидравликалық ырғыма құбылысын жаңа түрғыдан қарастыруға мүмкіндік берді. В.Е.Маккавеевтің, Стивенстің, А.Н.Рахмановтың, Д.И.Куминнің және т.б. зерттеулері гидравликалық ырғыма телімінде сұйықтықтың қарқынды турбуленттік араласуы жүретінін көрсетеді. Бүл араласу су иірімі аймағынан өтпелі аймаққа қосымша дискретті сұйық массасы түріндегі ірі құйындық түзілімдердің өтуінен туындайды. Негізгі ағын өз энергиясының көп бөлігін осы сұйықтық массаларын жанап өту және қозғалысты орташалау үшін қозғалыс мөлшерін беруге жүмсайды. Өз кезегінде бұл сұйықтықтың дискретті массалары макротурбулентті қозғалысты тудырады; # ырғу шегіндегі су иірімі аймағында беттік иірім пайда болған жағдайда байқалатын арын шығыны. Сондықтан өтпелі ағыншадағы ырғу шегінде меншікті энергия ағыс бойында кенеттен өзгеріп отырады; буырқанған ағында меншікті энергияның пайда болуы ағыншаның кенеттен кеңеюінен болады. Жазық арнадағы (/ = 0) ырғыма энергиясының жоғалуы (меншікті энергияның жоғалуы) мына формуламен: E n = (h 1 +2υ 2 ÷2g)- (h+αυ2 2 ÷2g) ал арна тікбүрышты болған жағдайда келесі формуламен анықталады: E n = a 3 ÷4h 1 h 11 бүл формулада ырғымадағы энергияның шығындалуы ырғыма биіктігінің үш дәрежесіне тура пропорционалды (а 3
Топтау (кодтары ықшам)әдісі

Топтау (кодтары ықшам)әдісі (Метод свертки (свертывания кодов); convolution method) — кездейсоқ араластыру өдістерінің бірі; іздестіру нышаны кілті цифраларыньщ тізбегі бүтін сан ретінде жинақталып, екі немесе үш белікке белінеді және алынған қосынды немесе ізделінетін жазба орналасатын оның бөлігі бөлімнің адресі ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жолбасшы

Жолбасшы - туристерге қаланың немесе қоршаған ортаның қасиетті орындарын көрсететін жолсерік-маман; мұражай, көрмелердің жолын көрсететін анықтамалық; кейбір библиографиялық көрсеткіштердің аты. Тағы қараңыз *Жолсерік *Жолаушы *Жолдерек, жолнама *Жолдама Дереккөздер
Қалқыма мәзір

Қалқыма (суырылып шығатын) мәзір (Всплывающее меню; pop-up menu) — белгілі бір пернені басқанда немесе тінтуір батырмасын басқанда экранға суырылып шығатын (пайда болатын) командалар (опциялар) тізімі. Қазіргі кездегі көптеген бағдарламаларда белгіленген мәтінге немесе объектіге қатысты мәзір опцияларын экранға шығару үшін меңзерді сол мәтінге не объектіге орналастырып, тінтуірдің оң жақ батырмасын басу керек. Сонда экранға жанама мәзір (контекстное меню) — сол сәтте орындалатын командалар (опциялар) тізімі шығады. Ішкі сілтемелер *Мәзір Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Pop-up_menu Pop-up menu] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Контекстное_меню Контекстное меню] Дереккөздер Оперативті меню
Топтық адаптер

Топтық адаптер (Групповой адаптер; groupadapter) — компьютердің мөліметтерді жеткізетін бірнеше желілермен байланысын және оның қашықтағы көптеген түтынушьілармен жүмыс істеуін үйымдастыратын көп арналы құрылғы. Дереккөздер
Тақша

Тақша (Плата; board; card) - 1) электрондық құрауыштардан тұратын, компьютердің басқа құрылғыларымен қамтитын программаның бір бөлігі. Процедура тақырыбы (Заголовок процедуры; procedure header) — процедура идентификаторы және формальды параметрлер тізімін қамтитын процедура сипаттамасының бастапқы бөлігі. Дереккөздер bg:Карта (пояснение) ca:Targeta de:Karte eo:Karto es:Tarjeta et:Kaart fi:Kortti fr:Carte fy:Kaart gl:Tarxeta id:Kartu io:Karto it:Carta (disambigua) ko:카드 lb:Kaart lv:Karte nl:Kaart pl:Kard ru:Карта sr:Карта th:การ์ด tl:Kard uk:Карта wa:Cwåte
Жолдерек, жолнама

Жолдерек, жолнама (Путеводитель) — жол көрсетуші адам; жолаушыларға керекті мәліметтер көрсетілген немесе көрме заттарын аралауға қажетті мәліметтер жазылған анықтамалық басылым. Тағы қараңыз *Жолдама *Жолбасшы *Жолақы Дереккөздер
Қалқыма терезе

Қалқыма терезе (всплывающее окно; pop-up window) — жұмыс өрісінде белгілі бір түйінді сөз тандап алынғаннан кейін жұмыс істеуші адамның іс-әрекетін әрі карай жалғастыратын, экран ортасына суырылып шығатын терезе. Оның бірнеше мүмкіндігі болады, бірін тандап алған соң, ол жоғалып кетеді. Ішкі сілтемелер *Қалқыма мәзір Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Pop-up_window Pop-up window] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Всплывающее_окно Всплывающее окно] Дереккөздер
Талаптар сипаттамасының тілі

Талаптар сипаттамасының тілі, техникалық тапсырма тілі (Язык спецификации требований, язык технического задания) — арнайы құрылмалары және, кей жағдайда, аппараттық немесе программалық жасақтамаға қойылатын талаптарды әзірлеу, анализ жасау және құжаттамалау үшін пайдаланылатын верификациялық хаттамалары бар сипатгама тілі. Дереккөздер
Жолсерік

Жолсерік (Проводник) — таныс емес жерде жол көрсететін адам; пойыз вагонындағы тәртіпті бақылайтын, жолаушыларға жайлы жағдай жасалуына жауапты адам. Тағы қараңыз *Жолбасшы *Жолаушы *Жолдерек, жолнама *Жолдама Дереккөздер
Талаптарды талдау

Талаптарды талдау (Анализ требований) — 1) жүйеге, аппараттық немесе программалық жасақтамаға қойылатын талаптарда бейнелеу үшін пайдаланушылардың мұқтаждықтарын зерттеу процесі; 2) жүйеге, аппараттық немесе программалық жасақтамаға қойылатын талаптарды зерттеу және егжей-тегжейлерін давдеу процесі. Дереккөздер
Бұрылыстағы арын шығыны

Бұрылыстағы арын шығыны - сұйықтықтың ағын арнасы кенет бүрылғанда ағын өзгеріске ұшырап, құйынды аймақ қалыптасуына байланысты болатын арын шығыны. Ағын бүрылғаннан кейін біразға дейін бұрынғы бағытымен ағады да, оның ағыншасы ішкі бетінің бұрылу бұрышынан ең шеткі (периферия) шегіне лықсып құйындау аймағын түзеді. Ішкі ағын доғасында аздаған құйындау аумағы болуы мүмкін. Бұл ағыстағы ағын өзғерісі құйындану аймағына айналады. Осы құбылысқа байланысты арын шығыны пайда болады. Арын шығынын мына әмбебап формуламен анықтайды: h c = ξ*ν 2 ÷2g мұндағы ξ — жергілікті кедергілер коэффициенті, ν — ағынның орташа жылдамдығы; g — еркін құлау үдеуі. Жергілікті кедергілер коэффициентін — диаметріне, доғалану радиусына және құбырдың бұрылу бұрышына байланысты анықтайды. Құбырдың кенеттен бұрылуы кезіндегі кедергілер коэффициентін мына формуламен табады: x= ξ90°(1- cosα) мұндағы ξ90° — 90° бұрышпен кенеттен бұрылу кезіндегі кедергілер коэффициенті. Табылған һ а мәнін жергілікті кедергілер коэффициентіне қоя отырып арын шығынын анықтайды. Дереккөздер
Тамға

Тамға, ентаңба (оператор ентаңбасы, том ентаңбасы) (Метка (метка оператора, метка тома); label) — 1) программалау операторын кезексіз орындау үшін қызмет ететін жол нөмірі, сөз тіркесі немесе кез келген мөгін; жол басында орналасып, соңына қос нүкте (:) қойылған ерекше атау, белгі; 2) диск (том) атауы, мазмұн сипаты сияқты қызметтік ақпараты бар томның басындағы (магниттік таспадағы немесе дискідегі) жазба немесе файл. Дереккөздер es:Etiqueta pl:Metka (informacja o produkcie) ru:Ярлык (наклейка)
Ең аз ылғал сыйымдылығы

Ең аз ылғал сыйымдылығы (Наименьшая влагоемкость) — топырақтың құрылымы біртекті, грунт сулары тереңде орналасқан жағдайда судың еркін ағуымен қандыра ылғалдандырылғаннан кейінгі топырақтың өз бойында ұстап тұра алатын ең көп су мөлшері; оның өлшем бірлігі кеуектілік пайызбен немесе топырақтың көлемдік массасымен өлшенеді. Дереккөздер
Торап

Торап (түйін) (Узел; node) - машинаның, құрылғының, тетіктің біршама қарапайым элементтен тұратын бөлігі; желінің жеткізуші ортасына тікелей қосылған кез келген құрылғы; #көп процессорлық сәулеттің негізгі ұғымы. Түйін — жедел жад пен енгізу-шығару құрылғысы бар жөне бір немесе бірнеше процессордан тұратын есептеу жүйесі. Түйін құрамында операциялық жүйенің тек бір ғана көшірмесі болады; #негізгі желілік қызметті (желіге қызмет ету, хабарларды жеткізу және т.б.) орындайтын желідегі компьютер. Желі торабы дегеніміз — бірдей хаттамаларды пайдаланатын екі желіні байланыстыратын компьютер. Торап үйлесімді екі желідегі тек осындай екі программаның байланысын жасақтайды. Бірдей хаттамаларды пайдаланатын екі желіні көпір арқылы жалғастырған кезде көпір арналық деңгейдегі дестені бірден көрші желіге береді. Оның торабы мен маршруттауышы өзінің желісі бойынша мөлімет берілетін конверттегі қызметтік ақпаратқа түсініктеме бере отырып, ақпаратты бере алады. Желі Тораптарының көпірлерден ерекшелігі — олар жұмыстың желілік деңгейдегі құрылғылары болып саналады. Сондай-ақ олар хаттамальіқ тәуелді болады, өйткені мәліметтерді сүйемелдейтін қызметтік ақпаратты пайдаланады. #дербес жинақталған бірлік болып саналатын, өнеркәсіптегі бірнеше тетіктердің жиынтығы. #жүзетін көліктің жылдамдығын анықтауға арналған жылдамдық бірлігі 1 торап=І,852 км/сағ. Дереккөздер
Бұтакескіш

Бұтакескіш - тракторға (экскаваторға) арналған аспалы құрал. Сол арқылы ағаш аралас бұталарды кесіп тазалайды. Негізгі мақсаты — жолжолды, каналды трассалау кезінде қолданылатын медени-техникалық шаралар. Дереккөздер
Ұсатылу белдемі

Ұсатылу белдемі - жер қыртысының жарықтар мен жарықшақтар жүйесі кеңінен қамтыған белдемі. Бұл желілер әр түрлі кендерді кіріктіруі ықтимал, сондықтан ұсатылу белдемдері кейбір руда кенорындарын іздестіру сілтемесі рөлін атқарады. Дереккөздер
Ең алғашқы ор

Ең алғашқы ор (Пионерная траншея) — күрделі гидротехникалық құрылысты жүргізу кезіндегі ең алғашқы бастапқы жұмыс түрі. Бұған ең алғаш қолға алынған — терең ор қазу немесе қазаншұңқыр карьер, канал қазу жұмыстары жатады. Дереккөздер
Бүйір эрозиясы

Бүйір эрозиясы — өзен бойының жағалау беткейлерінің су әрекеттерінен ұзылуы. Осыған байланысты өзен ағысының бағыттары да өзгеріп, аңғары кеңейіп отырады. Бұл жағдайды қолдан реттеу инженерлік құрылыстар арқылы жүзеге асады. Жалпы бұл құбылыс су, геология жөне аңғар эрозияларының түрлері болып саналады. Дереккөздер
Еңістіксіз кәріз

Еңістіксіз кәріз (Безуклонный дренаж) — жасанды жабық көріз жүйесі, нөлді еңістікпен төселінген көріз; ондағы су ағынның қайнар кезі мен көріз сағасының кысым айырмашылығының күшімен ағады. Дереккөздер
Құлама

Құлама -1) опырылмалы массалардың жинақталуы нәтижесінде өзен аңғарларында таужыныстардың мүлдем өңделмеген (жұмырланбаған) үшкір кесектері есебінен қалыптасқан шағын белдер мен жартылай конустар түріндегі шоғыр; 2) тау қазындыларының ернеуі мен жақтауларының опырыла құлауы нәтижесінде пайда болған таужыныстар шоғыры. Дереккөздер
Үйектегіш

Үйектегіш — петрографиялық микроскоптарда үйектелген жарық алу үшін қолданылатын құрал. Оған кальциттің мөлдір кристалынан (исланд шпатынан) жасалған Николь, Пренс, Глан, Празмовский призмалары жатады. Осы кезде олардың орнына поливинил тілімшесінен жасалған поляроидтер қолданылады. Дереккөздер
Үйектелген жарық

Үйектелген жарық – жарық толқынының тербелісі белгілі бір бағытта болады, егер жарық толқынының тербелісі белгілі бір жазықтықта болса, онда оны жазық үйектелген жарық дейді. Үйектелген жарық сәуленің тегіс беттен шағылғанында, не анизотроп кристалдан өткен кезінде пайда болады. Дереккөздер
Ирис (конфет)

Ирис — сүт кәмпиттің бір түрі; қанттан, сірнеден, сүттен, майдан және дәмдік, хош иістік заттардан тұрады. Сиыр сүтінің орнына соя cүтінде қосады. Иристерді үш түрге бөлуге болады: жұмсақ — аздап қайнатылған аморфты құрылымды; карамель тәріздес — қатты, аморфты құрылымды; тиражды (таралымды) — ұсақ кристалды қүрылымды. Ирис дайындауда әуелі рецептуралы қоспа, одан соң ирис дайындалады. Дереккөздер
Төменгі индекс

Төменгі индекс (Нижний индекс; subscript) — берілген жолдың символдарынан біршама темен орналасқан мөтін бөлігі; төменгі индекс символдары химиялық формулаларда жиі қолданылады. Мысалы:. Дереккөздер de:Subskript en:Subscript fr:Indice (typographie) is:Hnévísir ja:索引 nl:Subscript sv:Indexläge zh:下标 zh-min-nan:Ín-tit
Үйлесімсіз астасу (үйлесімсіздік)

Үйлесімсіз астасу (үйлесімсіздік) — тау жыныстарының бір-бірімен жымдасқан екі қабатының жапсарласу өңірінде астыңғы қабат бетінің шайылу белгілерінің болуы немесе түзілімдер қалыптасуында үзіліс болғандығының байқалуы. Таужыныстардың үйлесімді астасу құрайтын екі қабаты өздерінің геологиялық көнелігі тұрғысынан бір-бірінен анық дараланады, себебі үстіңгі қабаттың өз төсенішін жаппай көмкеруі астыңғы қабат қалыптасуына іле-шала емес, азды-көпті үзілістен кейін ғана жүзеге асады, яғни сөз болған екі қабаттың бір-бірімен астасу аралығында астыңғы (көне) қабат әр түрлі тектоникалық қозғалыстарға ұшырап үлгереді. Дереккөздер
Қалып-күй

Қалып-күй (Состояние; state) — құрылғының, жүйенің (бос, бос емес, ажыратылған), программаның (кезектегі, активті, кешіккен, аяқталған), файлдың (ашылған, жабылған, жойылған және т.б.) ағымдағы жай-күйі. Қалып-күй байты Қалып-күй байты (Байт состояния; byte of a condition) — бағдарлама үшін енгізу-шығару командасы бойынша берілетін енгізу-шығару құрылғысының қалып-күйі туралы ақпараты бар байт. Қалып-күй биты Қалып-күй биты (Бит состояния; state bit) — бет өрісіндегі кесте жолының төрт құраушысының біріне жататын, егер берілген өріс түсінікті болса, онда бірлігі бар бит, ал кері жағдайда нөлі бар бит. Қалып-күй блогы Қалып-күй блогы (Блок состояния; state block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінің операциялық жүйесінде нақтыланған қалып-күй байты мен арнаның қалып-күй сөзінің байты бар 16 байттық өріс. Қалып-күй жолы Қалып-күй жолы (қалып жолы, қатары) (Строка состояния; status bar; status line; line of a condition) — экрандық (стандартты терезелердің) төменгі жағына орналаскан және ағымдағы бағдарламаның қалыпты көрсеткіштерін ашылған файл атын, меңзер тұрған орынды, бет нөмірін және т.б. мәліметтерді көрсетіп тұратын басқару жолы; 2) Windows жүйелерінде — таңдаған команда немесе программаның қалып-күйінің сипаттамасы туралы ақпарат орналасатын экранның төменгі жиегіндегі жол. Қалып-күй сөзі Қалып-күй сөзі (Слово состояния; word of a condition) — разряды құрылғының немесе процестің қалып-күйінің сипаттамасына сәйкес келетін регистр. Қалып-күйді сұрау Қалып-күйді сұрау (Опрос состояния; status polling) — мәліметтерді қабылдауға дайын немесе дайын еместігін анықтау үшін қабылдаушы бекетке орталық процессордан немесе шалғай бекеттен жіберілетін сұраныс. Қалып-күйлер кеңістігі Қалып-күйлер кеңістігі (Пространство состояний; state space) — 1) жүйені оның қалып-күйлерінің жиыны мен олардың арасындағы өту ережелері түрінде сипаттау; 2) бағдарлама айнымалылары мәндерінің ықтимал қисындарының жиыны. Қалып-күйі ақырлы санды автомат Қалып-күйі ақырлы санды автомат (ақырлы автомат) (автомат с конечным числом состояний, конечный автомат) — ақырлы санды қалып-күйден және осы қалып-күйлердің арасындағы өтулерден тұратын есептеу моделі. Қалыпқа келтірілген қаріп Қалыпқа келтірілген қаріп (Стилизованный шрифт; stylized font) — белгілі бір кодқа тән болатын элементтерден тұратын және машина көмегімен тануда пайдаланатын таңбалар жинағы. Ішкі сілтемелер *Қалып Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/State_(computer_science) State (computer science)] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Состояние Состояние] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Status_bar Status bar] Дереккөздер
Ералиев минералды суы

]] Ералиев минералды суы (Ералиевские минеральные воды) — Маңғыстау облысы, Ералиев кентінен ұңғыма бұрғылау кезінде 1961 жылы табылған. Температурасы 69,7°С , тәулігіне 1235 м 3 арынды су шығатын бұл шипалы қор 966—1031 м аралығында жоғары-орта алып жікқабатында жиналғаң. Ералиев минералды суы ем үшін ішуге де, ваннаға шомылу үшін де 1972 жылдан бері пайдалануда. Құрамы сульфатты-хлорлы-натрийлі, аздап сілтілі, шамалы сульфидті, минералдылығы — 8,1—8,8 г/л. Иондар мөлшері (г/л): С/— 1,0-3,2; 502~4—1,8—2,1; СоО,09-0,1; ОН-—2,9—3,0. Емдік белсенді және органикалық заттар мөлшері (мг/л):/— 1,69; В)—13,3; 5і0-48,6; метабор қышқылы 80; гумин қышқылы 1,1; фенолдар 12; май қышқылдары 66,4-ке дейін. Азот басым болатын газ қүрамында 1 литрде 11 мг-га дейін күкіртті сутек, макроэлементтер (мг/л): марганец — 0,08; темір — 0,12 және т.б. болады. Дереккөздер
Жұмыртқа меланжы

Жұмыртқа меланжы— мұздатылған жұмыртқаның ақ уызы мен сары уызы. Меланжды ақ қаңылтырдан жасалынған, сыйымдылықтары 10; 8; 4,5; 2,8 кг масса сиятын банкаларға салып сақтайды. Егер ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 80— 85%, ал температурасы 12° С болса — 8 ай, 8° С болса — 15 ай сақталады. Өнімді банкаларды ашпай, температурасы 50° С-тан аспайтын ауада немесе суда ерітеді. Меланждың құрамында: 12,7 % белок, 11,5% май, 0,7% көмір су, 1,0% күл бар. Энергетикалық құндылығы — 157 ккал. Тағы қараңыз *Жұмыртқа ұнтағы *Жұмыртқа — құнды тағамдық өнім *Жұмыртқа қоймасы Дереккөздер
Құлпырмалар

Құлпырмалар - белгілі-бір бағалы қасиетімен (жоғары дәрежелі қаттылық, мөлдірлік, әдемі түс немесе түрлі түстердің құлпыра астасуы, жылтырлық, жарықты шашырату қабілеті, қырлауға не өндеуге төзімділік және т.б.) сипатталатын мейлінше мөлдір түсті және түссіз асыл яки әшекей минералдар мен таужыныстардың жалпылама атауы. Дереккөздер
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың сутоғандары

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың сутоғандары (Водоемы особо охраняемых природных территорий) — мемлекетгік ұлттық табиғи парктердің, мемлекеттік табиғи қорықтардың және өзге де ерекше қорғалатын табиғи аумақтар түрлерінің сутоғандары. Пайдалану тәртібі Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың сутоғандарын пайдалану тәртібі (Порядок пользования водоемами особо охраняемых природных территорий) — ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың сутоғандарын Қазақстан Республикасының заңдарымен белгілеу төртібі. Дереккөздер
Төменнен жоғары қарайғы үйлесімділік

Төменнен жоғары қарайғы үйлесімділік (Совместимость снизу вверх; compatibility from below upwards) — компьютер модельдерінің біріне арналып қүрылған программаның осы топтамадағы мүмкіндіктері үлкен басқа модельдерінде орындалуын жасақтай алатын компьютерлер топтамасының қасиетідамытатын жөне бейпрограммашыларға есептеу қуаттарын пайдалануға жиі мүмкіндік беретін тіл. Әдетте, шоғырланған мөліметгер қор басқару жүйесінің, сүраныстар тілінің, есеп беру генераторының жөне экрандық нысандарды пайдалану мүмкіндіктерінен тұрады. Қосымша мүмкіндіктері ретінде графика генераторын, шешімді қабылдауға демеуші функцияларды, экономикалық модельдеуді, электрондық кестелерді, статистикалық анализ функцияларын атап кетуге болады. Дереккөздер
Бьеф

Бьеф — # екі бөгет аралығындағы (өзен, канал) шлюзденген су жолының бөлігі. Кеме қатынасы бьефі — кеменің еркін жүзуі мүмкін болатын екі шектес шлюз аралығындағы жасанды су жолының жеке телімі. Кемелік, жеке бьефтің бірсыпырасы бірінен-біріне шлюзді тірек бөгеттермен жалғасуы арқылы шлюзді баспалдақ қүрайды. Су жолының шектес екі өзен алабы аралығындағы суайрықты кесіп өткенде және екі беткейі бар болса, оның сол биік асулық телімі суайрықтық Бьеф деп аталады; # су тежеуші имаратқа (бөгетке, шлюзге, және т.б.) іргелес суқойманың, өзеннің, каналдың бір бөлігі немесе тірек имаратынан (бөгеттер, шлюздер) жоғары немесе төмен өзен немесе каналдың үлескісі. Су тежеуші имараттың ағыс бағыты бойынша жоғарғы жағы жоғарғы Бьеф, ал оған сөйкес су деңгейі тежелген деңгей деп аталады. Су тежеуші имараттың ағыс бағытындағы төменгі жағы төменгі Бьеф деп аталады. Су деңгейінің жогарғы және төменгі бъефтері арасындағы белгілердің айырмашылығы осы имаратқа әсер ететін арын шамасын көрсетеді. Су тежеуші имараттың жөне оған іргелес жатқан арна элементтерінің түрақтылығын арттыру мақсатында бъефті беттестіру іске асырылады. Екі немесе бірнеше су тежегіш имаратгардан және су жүйелерінің және ағын су бөліктерінің суайрық телімінде орналасқан Бьеф бөлінген Бьеф деп аталады. Дереккөздер
Жұмыртқа ұнтағы

Жұмыртқа ұнтағы (Яичный порошок) — кептірілген майда түйіршікті тауық жұмыртқасының ақ уызы мен сары уызы. Түрі біртекті ашысары, өзіне тон иісі бар. Жүмыртқа ұнтағы құрамында: 46,0 % белок, 37,3% май, 4,5^ ко мірсу, 4,9% күл бар. Энергетикалық құндылығы — 542 ккал. Тағы қараңыз *Жұмыртқа меланжы *Жұмыртқа — құнды тағамдық өнім *Жұмыртқа қоймасы Дереккөздер
Еритін тұздар

Еритін тұздар (Растворимые соли) - топырақтағы тұздардың суда еритін түрлері; оларға аниондар кальций (Са), магний (Мg), натрий (на) тұздары жатады. Осы тұздар қосындысының мәні бойынша топырақтың тұздылығын немесе тұзсыздығын анықтайды. Мысалы, олардың қосындысы 0,3%-дан асса, оны тұзды топырақ деп атайды. Дереккөздер
Үймелену

Үймелену — әр түрлі тектоникалық құрылымдардың — ойыстар мен дөңестердің, антиклиндер мен синклиндердің, жарылымдардың және т.б. — сол құрылымдар созылымына көлденең бағыттың нақтылы деңгейінде бір-біріне кіріге-жақындасу құбылысы; виргация түсінігіне қарама-қарсы мағынада қолданылады. Дереккөздер
Еркін бет қисығы

Еркін бет қисығы (Кривая свободной поверхности) — су бетінің абсолюттік немесе шартты белгілермен белгіленген ұзындық қимасының графикалық кескіні. Жанама көлбеудің еркін бет қисығына қатысты бұрышының сандық мәні ұзындық көлбеуге тең. Көлбеудің Еркін бет қисығы ағысының бағыты бойымен теңелу тірелу қисығы деп аталады, бұл жағдайда ағын түбінің көлбеуі тұрақты болғанда тереңдіктің ағыс бойымен төмен қарай артуы байқалады. Құлдырау қисығы бар жағдайында ағын түбінің көлбеуі тұрақты болып, терендік кемиді. Еркін бет қисығын тұрғызу өзендерде тіреуші және түзетуші қүрылымдарды жобалау кезінде пайдаланылады. Еркін бет қисығын тұрғызу әдістері гидравлика саласында жете қарастырылған. А.Н.Рахмановтың, Н.Н.Павловскийдің, Н.М.Бернадскийдің әдістері анағұрлым кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Жұмыртқа қоймасы

Жұмыртқа қоймасы - жұмыртқаны қабылдап алып, сақтауға арналған жай. Құс фабрикалары мен құс фермаларында Жұмыртқа қоймасы механика қолданылып, сұрыпталып, қораптарға салынатын бөлек цехтар түрінде жабдықталады. Цехтың құрамына жұмыртқаны сұрыптап, қораптарға салатын (әрбір 10 мың тауық жұмыртқасы не 7,5 мың күркетауық, үйрек және қаз жұмыртқасы үшін 3,5—5 м2), ыдыс-қораптарды сақтайтын және бықырлайтын бөлме жайлар, қызмет бөлмесі және компрессорлық жай қамтылады. Жұмыртқа қоймасының іші ылғалға берік, ашық түсті бояумен сырланады. Тағы қараңыз *Жұмыртқа меланжы *Жұмыртқа ұнтағы *Жұмыртқа — құнды тағамдық өнім *Тауық Дереккөздер
Үстірт

Үстірт (франц. plat — жайпақ) — жазық бағытта жатқан тау жыныстар қабаттарынан құралған, тегіс бетті көтеріңкі жазықтар. Бұлар төмендеу жатқан ойпатты жазықтардан кертпештер арқылы шектеледі. # платформа өңірінен көрініс беретін, теңіз деңгейінен біршама көтеріңкі орналасқан, тегіс жазықтармен сипатталатын ауқымды алап; беткі деңгейі біршама биік Үстірттер (1000 м-ден биігірек) жайпақ таулар деп аталады. # Лавалы немесе жанартаулы үстірттер — лавалы жамылғылармен көмкерілген қыраттар. # мұхиттық үстірттер немесе су асты үстіртері — біршама тегіс жербедермен сипатталатын, мұхит өңірінің ауқымды аймағын алып жатқан кыраттар жүйесі. Үстірт - бұл ойпатты жазықтардан кемерлермен шектелетін, әлсіз тілімделген, төбесі тегіс көтеріңкі жазық. Үстірт платформалар мен тақталардағы жарықтарды бойлай жүретін көтерілулер нәтижесінде түзелген. Олардың беткі қабаты тығыз шөгінді жыныстардан тұрады. Қазақстанның оңтүстік - батыс шетінде шөлді Үстірт орналасқан. Ол көршілес жазықтардан геологиялық құрылымын айқындайтын қалың қалқан тәрізді әктасты жыныстардан тұратын тік беткейлі кемерлер арқылы шектеледі. Үстірттің беті тегіс әрі көлбеу. Эрозия әрекеті жыралар мен терең жылғалар торын түзіп, толқын тәрізді бедер қалыптастырған. Геологиялық құрылысына қарай құрылымдық және жанартаулык үстірттерді ажыратуға болады. Жанартаулық үстірт деп магмалық тау жыныстардың берік қабаттарымен тысталып қашалған түрін айтады. Жанартаулық үстірт аса зор көлемді магмалық массалардың жер бетіне шығып, төгілуі нәтижесінде пайда болған. Индиядағы Декан үстірті, Америкадағы Колумбия үстірті, Кавказ сыртындағы кейбір үстірттер осыған жатады. Ал құрылымдық үстірттің көрнекті үлгісі - Арал және Каспий теңіздерінің аралығын алып жатқан кең байтақ үстірт жазықтығы. Оның солтүстік-батыс бөлігі Қазақстанға қарайды, ал шығыс белігі Өзбекстанның Қарақалпақстан территориясына кіреді. Үстірт теңіз деңгейінен орта есеппен 200 метрден жоғары биіктікте жатқан жазық. Оның оңтүстік-батыс белігі едәуір көтеріңкі. Үстірттің үстінде жазда кеуіп кететін ащы көлді жайпақ келген тау ойпаңдар кездеседі. Геологиялық құрылымында үстірттің астыңғы бөлігінде - палеоген кезеңінің, ал үстіңгі жағында неоген кезеңіндегі әктас, құмтас жэне солардан құралған денудациялық әсеріне төзімді шөгінді қабаттар бар. Тағы қараңыз * Үстірт (Маңғыстау) Дереккөздер
Еркін ирелең

Еркін ирелең (Меандрирование свободное) — еңіс шегінің кемдігінен және шектеуші жағдайлардың болмауынан өзен арнасы иректігінің ұлғайып, өзен ирелеңі шегіне жетуі. Еркін өзен ирелеңі үшін өзенде кең жайылма болуы шарт. Дереккөздер
Еркін су алмасу белдемі

Еркін су алмасу белдемі (Зона свободного водообмена) — гидрогеологиялық киманың жер асты сулары шоғырланған аралығының (сулы горизонттар, кешендер т.б.) жердің үстіңгі жағымен тікелей еркін байланысты болатын бөлігі. Дереккөздер
Үштік тікбұрышты петрохимиялық диаграммалар

Үштік тікбұрышты петрохимиялық диаграммалар - ордината осі бойынша біріктірілген бинарлық вариациялық петрохимиялық диаграммалар. Оң жағы сиалдық, сол жағы фемалық кұрамбөліктердің қатынастарын көрсетеді. Дереккөздер
Біліктің айналым жиілігінің өзгерісі

Біліктің айналым жиілігінің өзгеріс — сорғының арынымен реттеу (өзгерту) мақсатында қолданылатын тәсіл. Реттеудің бұл тәсілі қозғалтқыштың айналым жиілігін өзгерту арқылы немесе оны сорғыға азайтып немесе көбейтіп беру арқылы атқарылады. Айналым жиілігін өзгертіп беру қызметін жалғастырғыш (гидравликалық, дискілік, электрмагниттік) немесе берілістер атқарады. Сорғының жаңа айналым жиіліктерінің сипаттамасы мына тендеулер бойынша қайта есептеледі: i n n 1 ÷nQ 1 ÷Q бұл жерде n, n 1 — сорғының бұрынғы және өзгерген айналым жиілігі, айн./мин.; i n — айналымның жиілік масштабы. Дереккөздер