kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Еуропа ойындары

не кіретін Еуропа мемлекеттері]] Еуропа ойындары — Еуропалық құрлықтың атлеттері арасында өтетін аймақтық халықаралық комплексті спорттық жарыс, Еуропа олимпиадалық комитеттері (ЕОК) әр төрт жылда бір рет ұйымдастырмақ халықаралық жарыс. Бірінші Еуропа ойындары 2015 жылы 12-28 маусым аралығында Әзірбайжан астанасы Баку қаласында өтті. Алғашында тек Жазғы ойындарды өткізу жоспарланған, дегенмен қысқы Еуропа ойындарын өткізу туралы ұсыныстар да бар. Сол кезде бірінші Еуропа ойындарын 2015 жылдың маусымында өткізу жоспарланды. Жылдар және өткен жерлер Спорт түрлері Еуропа ойындары бағдарламасына енгізілген спорт түрлері келтірілген. 2015 жылы Ойындардың ресми сайтына сəйкес ,жарыстар спорттың 30 түрінен келтірілген. * Бадминтон * Баскетбол 3х3 * Бокс * Күрес ** Еркін күрес ** Грек-рим күресі ** Әйелдер еркін күресі * Велоспорт ** Шосселік жарыстар ** Маунтинбайк ** BMX * Су спорты түрлері ** Су добы ** Жүзу ** Суға секіру ** Синхронды жүзу * Волейбол ** Волейбол ** Жағалау волейбол * Байдаркада және каноэде есу * Гимнастика ** Акробатика ** Аэробика ** Батутта секіру ** Спорттық гимнастика ** Көркем гимнастика * Дзюдо * Каратэ * Жеңіл атлетика * Жағажай футбол * Үстел теннисі * Самбо * Ату * Садақ ату * Триатлон * Тхэквондо * Семсерлесу Қайнары
Артавазд Аршакович Авакян

Артава́зд Арша́кович Авакя́н (1907 жылы 8 шілде, Норашен ауылы, Армения - 16 желтоқсан, 1966 жылы, «Горки Ленинские» базасы, Мәскеу облысы) - кеңес, армян агробиологы, генетика, селекционері. Ғылыми дәрежелері *1941 - Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы *1946 - КСРО Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі *1948 - Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының толық мүшесі Марапаттамалары *(1941, 1951) - Сталин сыйлығының жеңімпазы *1949 жылы - Ленин ордені *1939 жылы - «Құрмет белгісі» *1939 жылы - ВСХВ шағын алтын медальі Шығармалары *Сочинения посвящены проблемам направленного изменения роста и развития растений, их наследственности, биологии оплодотворения, а также к теории стадийного развития и вегетативной гибридизации, в том числе *О так называемой «яровизации» растений светом // Яровизация. 1935. № 1 (совм. с А.X. Таги-Заде) *О биологии развития томатов, там же, 1936, № 2-3 *Яровизация риса, там же, 1936, № 1 *Чеканка хлопчатника. 2 изд., М., 1949 (совм. с Т. Д. Лысенко) *Управлять развитием растительных организмов // Яровизация. 1938, № 6 *Вегетативная гибридизация картофеля, там же, 1938, № 3 *Гибридизация путём прививки, там же, 1941, № 1 (совм. с М. Г. Ястребом) *Стадийные процессы и так называемые гормоны цветения // Агробиология. 1948, № 1 (совм. с Н. И. Фейгинсоном) *Некоторые вопросы индивидуального развития растений, там же, 1948, № 2 *Наследование приобретаемых организмами свойств, там же, 1948, № 6 *Выведение сортов кукурузы для новых районов её возделывания, там же, 1956, № 1 *О биологической природе так называемых двуручек // Известия Академии наук СССР. Серия биологическая. 1956, № 2 *Биология развития сельскохозяйственных растений. — М.: Сельхозиздат, 1960. — 464 с. — То же. — 2-е изд. — 1962. — 487 с. *К вопросу о биологической природе процесса оплодотворения: Опыты с кукурузой / Соавт. М. Г. Шуманская // Агробиология. 1963. № 5. С. 643—651. Әдебиеттер *Большая русская биографическая энциклопедия. (3 CD) *Саркисян С. Т. Энциклопедия Арцах-Карабаха. Спб., 2005. — 312 с.: ил. ISBN 5-9676-0034-5 *Авакян, Артавазд Аршакович // [http://ashipunov.info/shipunov/school/books/lipshits1947_russkie_botaniki_1.djvu/ Русские ботаники. Биографо-библиографический словарь] / Сост. С. Ю. Липшиц; отв. ред. акад. В. Н. Сукачёв; Моск. об-во испытателей природы и Ботанич. ин-т им. акад. В. Л. Комарова АН СССР. — М.: Изд-во Моск. об-ва испытателей природы, 1947. — Т. I. А — Б. — С. 6. Сыртқы сілтемелер *[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49281.ln-ru/ РАН ресми сайтында]
Азиз (есім)

Ази́з — арабша ер жігіттің есімі. Араб тілінен аударғанда «мықты», «құдіретті»; «сирек», «құнды», «абзал», «қымбат» деген мағыналарды білдіреді Көптеген ислам халықтарында кеңінен таралған.. Әл-Азиз Аллаһтың есімдерінің бірі, ол тек қана бір Аллаһқа ғана қолданылады. Аль-Азиз есімі қасиетті Құранда 7 рет кездеседі. Ол Аллаһтың құдіретіне қатысты бірнеше мағынаны білдіреді Абдул-Азиз екі құрамды ер жігіттің араб тіліндегі есімі. Абдул-Азиз есімі екі сөзден құралған Абд (құл) және Аль-Азиз (Құдіретті), араб тілінен аударғанда «Құдіреттінің құлы» деген мағынаны білдіреді.
Бозым (Ұлы жүз)

Бозым — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша, Ұлы жүздегі албан тайпасынан таратылады. Бозымнан Сары, Шобал, Жаншық аталары тарайды. Ұраны —Райымбек. Таңбасы — дөңгелек. Дереккөздер
Дархан

Дархан — Ешқандай алым-салық төлемейтін, басы бос, еркін деген мағынадағы титул, дәреже; тархан. Басқа мағыналар * Дархан — Қазақ халқында кең таралған ер адам есімі. * Дархан — қазақ халқының құрамындағы ру. Елді мекендер Қазақстан * Дархан — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл. * Дархан — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл. Моңғолия * Дархан — Моңғолиядағы қала. Дереккөздер
Екей

Екей — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша, Ұлы жүз құрамындағы шапырашты тайпасынан таратылады. Орыс синологы Иакинф Бичурин (1777-1853-ж.ж.) бойынша Икюй, Лэуфань, Сюань және т.с.с. бірлестіктер қазіргі жыл санаудан бұрынғы бірінші мыңжылдықта ежелгі Ғұндардың ең мықты тайпалары болған. Икюй елінің Қытай кнәздіктерімен шекаралас 24 бекініс-қалашықтары болыпты деп жазады. Шапырашты —"Бес шам шапырашты" деп аталса. Екей — осы бесеудің (Екей, Есқожда, Айқым, Асыл , Шыбыл) бірі. Екей өз ішінде Бәйімбет, Жәрімбет болып екіге бөлінеді. Жәрімбеттен — Ізбасар, Кешубай, Сәдібек, Саполат, Орыс баласы, Әлти, Қосай, Баянайкүшік, Ақтөбет, Бердіс, Бәйімбеттен — Бұйдалы, Дербіс аталары тарайды. Бұрынғы Верный уезінің Ұзынағаш, Бидалы, Шамалған болыстарының Қасқабұлақ, Қарасу, Қызылауыз, Ащыбұлақ, Сұмса дейтін жерлерін қыстап, жазда Алатау бөктеріне қоңыстанған. Мал өсіріп егін салған. Жамбыл, Сүйінбай ақындар Екей руынан щыққан. Ұраны —Қарасай. Таңбасы — ай, тұмар. Тұлғалар * Сүйінбай Аронұлы * Сарыбай би Айдосұлы * Жамбыл Жабайұлы Дереккөздер
Ергенекті

Ергенекті — Орта жүз Найман тайпасының руы. ының шежіресі]] Шежіресі Орта жүздегі уақ руы таңбасына қарағанда осы Найман тайпасының ергенекті руынан тарайды. Шежіреге келетін болсақ Сарыжомарттың бәйбішесінен - Қаратай және тоқалдың төрт баласы - Бұйдалы, Жансары, Баржақсы, Шайгөз. Бұл төртеуі нағашысы Уақ ішіне кетіп, күні бүгін Ергенекті Уақ атанып кетті. Оның себебі, Саржомарттың нәсілі Ергенек таңба салып Ергенекті Найман аталды. Шежіре деректері бойынша, Орта жүз құрамындағы найман тайпасынан тарайды. Ергенекті Қаратай, Бура, Көкжарлы аталарына бөлінеді. Мекендеген аймақтары Ергенекті руы Шығыс Қазақстан облысының Күршім, Марқакөл, Катонқарағай, Үлкен Нарын, Ұлан, Самар өңірлерін, Кереку, Семей төңірегін қоныстанған. Біраз бөлігі Таулы Алтай, Моңғолия мен Қытай қазақтары арасында кездеседі. Ұраны мен Таңбасы Ұраны — Көкше. Таңбасы — ергенек Тұлғалары # Қожаберген жырау # Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы Дереккөздер
Қарақыпшақ

Қарақыпшақ — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша Орта жүз қыпшақ тайпасынан тарайды. Қарақыпшақтан Тоқтарбай, одан Бөкенбай, Қобыланды, Киікбай туады. Қобыланды батырдың сүйікті жары Құртқа сұлудан туған Беркімбай ұрпақтары: Ұзын, Торы, Бұлтың, Көлденең, Қарабалық болып, бес таңбалы қыпшақ тарайды. Ұраны — Ойбас. Таңбасы — қос әліп. Y гаплогрупасы көбінесе R1b. Дереккөздер
Шоған

Шоған — қазақтың Ұлы жүзіндегі Албан тайпасының құрамындағы рулар тобы. Шежіре деректеріне қарағанда, Шоған деп Шоған абыздан тарайтын ұрпақтарты атайды. Шоғаннан Тұғыжым, Дәуім, Алжан, Шажа рулары өрбітіледі. Бірқатар шежірелер мен Қазақ совет энциклопедиясында (12-т) Алжанды Мәмбет, Шажаны Үмбет деп те атайды. Х.Арғынбаев еңбегінде Шоғаннан Тұғыжым (айтбай, сиқымбай) мен Дәулет (Аманқұл, Жәдік) ұрпақтары таратылады. Шоғаннан тараған ұрпақтар қазіргі Райымбек, Ұйғыр, Еңбекшіқазақ, Талғар аудандары жерінде, біраз бөлігі Қытайдың Шыңжан өлкесіндегі Текес, Іле өзендері өңірін, Өзбекстанның Бостандық аудандарын, Ташкент шаһарларын мекендеген. Ұраны — Райымбек. Таңбасы — сызықты дөңгелек. Дереккөздер
Айт руы

Айт — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Ұлы жүздегі албан тайпасынан таратылады. Айттан Таңатар, Мамадияр, Уанашы, Абыта, Бидайшы тарайды. 19-20 ғ-дың басында Жаркент уезін мекендеген. Қыстаулары Алтынемел тауының оңтүстік бөктерінде, Алтынемел, Тізгін, Шылбыр, Үшбұлақ деген кішігірім өзендердін бойында, Іле өзенінің сол жақ жағалауының Қаратөбе, Қызылжиде, Үшқоңыр, Қоянды, Айдарлы деген жерлерде орналасқан. Айт руының бір бөлігі Шарын өзенінің батысынан Верный уезіне дейін, ал оңтүстігінде Темірлік өзенін және Кетмен жоталарынжайлаған. Негізінен, мал шаруашылығымен айналысқан, өзен бойын қоныстанғандары егіншілікпен шұғылданған. Ежелден бозым, қоңырбөрік руларымен көрші-аралас отырған. Ұраны —Райымбек. Таңбасы — дөңгелек. Тұлғалар * Көдек Байшығанұлы Дереккөздер
Маңғытай

Маңғытай — Орта жүз ішіндегі қоңырат тайпасының құрамындағы ру. Маңғыт, қытай бірлестіктерінен тұрады. Маңғыттар 14 ғасырда Едігемен бірге қазақ жеріне келген. Алғашқыда олар Ұлытау, Кеңгір өңірін мекендеп, кейін Ташкент маңына ойысқан. Едіге мен Ақсақ Темір қақтығыстарының бірінде олар көп шығынға ұшырады. Ал қалғандары қытай руының көсемі Саңғыл бидің ұйымдастыруымен бірігіп Маңғытай руына айналды. Маңғытайлардың бір бөлігі қоңыратттың құрамына, қалған бөлігі құраманың құрамына енді. Маңғытай болу қиын, Маңғытай болсаң баю оп -оңай Тұлғалар Дереккөздер
Алтай-Қарпық

Алтай-Қарпық — қазақ халқының құрамындағы рулар тобы. 1875 ж. Бұқар қаласында жарық көрген Сайдаққожа Жүсіпұлының (1805-1885) "Қазақ тайпаларының тарихы" деп аталатын кітабындағы деректерге қарағанда қазақ жүздерінің құрамына кірмейтін 8 тайпаның бірі құрамалар. Құрамадан — қатаған, баршылық, қоңырат, қыпшақ, тарақты, маңғытай, моғолтай, ноғайлы, алтай-қарпық, дүрмен рулары тарайды(бұларды көпшілікке белгілі қоңырат, қыпшақ, тарақты, т.б. ру-тайпалармен шатыстыруға болмайды). Алтай-Қарпық түріктің қарлұқ бұтағынан өрбіген. Ертеде Алтай тауларының бөктерін мекендегендіктен алтайлық қарлұқтар деп аталған. Осы алтайлық қарлұқтар қалың қазақ арасына келген соң Алтай-Қарпық аталып кеткен. Ал қазақ халқының құрамына еңбей тыс қалғандары қазіргі уақытта Алтай бөктерін мекендейді. Шамамен 600 мың адам. Қазақ халқының құрамындағы Алтай-Қарпықтан — Қаратоқа, Сарытоқа, Алтай аталары тарайды. Олар Өзбекстан Республикасының Бұқар, Хиуа қалалары төңіректеріне қоныстанған. Тұлғалар * Сара Назарбаева - Сармантай руынан Дереккөздер
Қожбанбет

Қожбанбет — Ұлы жүз Албан тайпасынан тараған ата. Қожбанбеттен: * Ағым, * Сары, * Тілеу ұрпақтары өрбіген. Олар Қазан революцисына дейін Әулиеата, Жетісу жерлерін мекен еткен. Ұраны - Бақтияр, таңбасы - абақ таңба. Тұлғалар Дереккөздер
Сары (Албан)

Сары — Ұлы жүз Албан тайпасының тармағы. Шежіре бойынша Албаннан: * Сары * Шыбыл Сарыдан: * Сүйерқұл * Сүйменді Сүйерқұлдан туған 4 баланы “Төрт шам сегіз сары” деп те атайды. Сарыдан тараған аталардан Шоған, Қожбамбет, Жарты, Досалы, Шажа, Алжан, Құрман, Қыстық, Тоқан, Баба, Жәнібек, Қара кісі, Сары, Таз деген рулар қалыптасқан. Сарыдан тараған ұрпақ 1889 жылғы санақ бойынша 10300 түтін (үй) болған. Бұлар 1917 жылға дейін қазіргі Алматы облысының Нарынқол, Ұйғыр, Кеген, Шелек ауданы, Қырғызстанның Теріскей Алатауын, ҚХР-дың Текес, Іле бойын мекендеген. Дереккөздер
Сары (Қоңырат)

Сары — Орта жүз Қоңырат тайпасының Жетімдер руының бір тармағы. Сарыдан Құба, Тебей, Қосай, Барақ, Ерсімбет, Сұлу, Құл, Бөгембай, Кенжеқара, Қыра, Беген, Қара аталары өсіп-өнген. 1917 жылғы төңкеріске дейін Сарылар 300 түтін (үй) болған. Олар қазіргі Түркістан облысындағы Түркістан, Қантағы, Сауран, Шәуілдір, Шоқтас, Асық атаны мекендеген. Дереккөздер
Йемендегі ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Йеменның 4 нысаны бар (2011 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 3 нысан мәдени және 1 табиғи критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Йемен аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 10 нысан үміткер ретінде тіркелген, оның 5 мәдени, 2 табиғи және 3 - аралас критерийлер бойыенша іліккен. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Азиядағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер *
Камбоджадағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Камбоджаның 2 нысаны бар (2010 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысандар тізімге мәдени критерийлер бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2010 жылғы жағдайына сәйкес Камбоджа аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 9 нысан үміткер ретінде тіркелген, барлығы мәдени критерийлер бойынша . Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Азиядағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/kh Cambodia — UNESCO World Heritage Centre]
Селтик

«Селтик» — шотландиялық футбол клубы. Глазго қаласында негізі қаланған. Шотландияның Премьер-Лигасында өнер көрсетеді. Глазго қаласының католиктерінің қолдауына ие. 54 рет Шотландия чемпионы атанған, бұл әлемдік рекорд. Еурокубоктерде топ жарған шотландиялық екі клубтың біреуі. Ал оның ең басты қарсыласы «Рейнджерс » командасы протестанттық болып саналады. Бұл екі клубтың бәсекелестігі әлемдегі ең көне дерби болып саналады. Онымен қоса діни көзқарастардың да әсері бар. Тарихы Жетістіктері Ұлттық Шотландияның Ұлттық Чемпионаты *Чемпион (55): 1893, 1894, 1896, 1898, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1914, 1915, 1916, 1917, 1919, 1922, 1926, 1936, 1938, 1954, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1977, 1979, 1981, 1982, 1986, 1988, 1998, 2001, 2002, 2004, 2006, 2007, 2008, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025 *Вице-чемпион (31): 1892, 1895, 1900, 1901, 1902, 1912, 1913, 1918, 1920, 1921, 1928, 1929, 1931, 1935, 1939, 1955, 1976, 1980, 1983, 1984, 1985, 1987, 1996, 1997, 1999, 2000, 2003, 2005, 2009, 2010, 2011 Шотландия Кубогы (рекорд) *Иегер (42): 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020, 2023, 2024 *Финалист (19): 1889, 1893, 1894, 1901, 1902, 1926, 1954, 1955, 1956, 1961, 1963, 1966, 1970, 1973, 1984, 1990, 1999, 2002 Шотландия лигасының кубогы *Иегер (22): 1956–57, 1957–58, 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1969–70, 1974–75, 1982–83, 1997–98, 1999–2000, 2000–01, 2005–06, 2008–09, 2014–15, 2016–17, 2017–18, 2018–19, 2019–20, 2021–22, 2022–23, 2024–25 *Финалист (15): 1965, 1971, 1972, 1973, 1974, 1976, 1977, 1978, 1984, 1987, 1991, 1995, 2003, 2011, 2012 Глазго Кубогы *Иегер (33): 1891, 1892, 1895, 1896, 1905, 1906, 1907, 1908, 1910, 1916, 1917, 1920, 1921, 1927, 1928, 1929, 1931, 1939, 1941, 1949, 1956, 1962, 1964, 1965, 1967, 1968, 1970, 1975 (бөлінген), 1982, 2008, 2011, 2014, 2015 *Финалист (31): 1890, 1893, 1897, 1900, 1902, 1903, 1904, 1909, 1911, 1913, 1919, 1922, 1925, 1926, 1930, 1936, 1945, 1951, 1952, 1961, 1963, 1976, 1979, 1981, 1983, 1986, 1987, 2009, 2010, 2012, 2013 Халықаралық Чемпиондар кубогы * Жеңімпаз: 1967 * Финалист: 1970 УЕФА кубогы * Финалист: 2003 Құрлықаралық кубок * Финалист: 1967 Клуб мергендері Дерекөздер Сыртқы сілтемелер
Жерар Гоу

Жерар Би Гуа Гоу (; 29 желтоқсан 1988 жыл, Ганьоа, Кот-д’Ивуар) — ивуарлық футболшы, шабуылшы. Мансабы Клубтық Футболмен айналысуды 2004 жылдан Абиджан қаласының «ЖКА» клубының құрамында бастаған. 2007 жылы сол командамен Кот-д’Ивуардың Жоғарғы Лигасында алғаш өнер көрсеткен. Бір жылдан кейін Жерар марокколық «Хассани Агадир» командасына ауысты. 2010 жылдың басында швейцарлық «Ксамакс» клубының негізгі құрамына қабылданды. 2011 жылы жазда ол түрік клубы «Денизлиспормен» келісімшартқа отырды, ал келесі жылы «Кайсери Эрджиесспорға» ауысты, команда құрамында 19 рет қарсылас қақпасын дәл көздеп 2012/2013 жылғы Түркияның Бірінші Лигасының үздік сұрмергені атанған. 2013 жылы 5 шілдеде «Краснодармен » үш жылдық келісімшартқа отырды. Команда құрамындағы алғашқы голын 3 қарашада «Кубань» (1:2) қақпасына соқты. 2014 жылы жазда Алматылық «Қайрат» командасына келіп қосылды. Өзінің екінші ойынында хет-трик жасады, сол ойында «Қайрат» Қазақстан чемпионатының қазіргі көшбасшысы «Ақтөбе» командасын ойсырата жеңді (7:1).. Жетістіктері ; Кот-д’Ивуар (олимп.) * Тулон турнирінің жеңімпазы: 2010 ; «Кайсери Эрджиесспор» * Бірінші лига: 2012/13 ; «Қайрат» * Қазақстан қола жүлдегері: 2014 * Қазақстан күміс жүлдегері (3): 2015, 2016, 2017 * Қазақстан кубогы (3): 2014, 2015, 2017 * Қазақстан суперкубогы (2): 2016, 2017 Жеке * Марокко чемпионатының үздік мергені: 2008/09 (15) * Түркия 1 лигасының үздік мергені: 2012/13 (19) * Қазақстан чемпионатының үздік мергені: 2015 (22 ) , 2016 (22) , 2017 (24) * Қазақстан чемпионатының ұздік футболшысы: 2015, 2017. * Нилтон Мендес мергендер клубының мүшесі (99 гол) Дерекөздер Сыртқы сілтемелер
Екінші Пуни соғысы

Екінші Пуни соғысы (римдіктердің тарихында «Ганнибалға қарсы соғыс» және Ганнибал соғысы, б.з.б 218— 201) —Карфаген мен Рим арасындағы үш соғыстың екіншісі болды. 17 жыл бойы екі мемлекет Италия мен Иберияда, сонымен қатар Сицилия мен Сардиния аралдарында және соғыс соңына қарай Солтүстік Африкада үстемдік үшін күресті. Екі жақ та көп материалдық және адам шығынына ұшырағаннан кейін, карфагендіктер тағы да жеңіліс тапты. Македон, Сиракуз және бірнеше Нумидия патшалықтары соғысқа тартылды, ал ибериялық және галлиялық күштер екі жақта да соғысты. Соғыс барысында үш негізгі әскери майдан болды: Италия, мұнда Ганнибал рим легиондарын бірнеше рет жеңді, кейде Сицилия, Сардиния және Грекиядағы қосымша шайқастар өтті; Иберия, мұнда Ганнибалдың інісі Гасдрубал Карфагеннің отарлық қалаларын әртүрлі нәтижелермен қорғап, кейін Италияға көшті; және Африка, мұнда Рим ақырында соғыста жеңіске жетті. Соғыстың барысы Себебі және басталуы Соғыстың ресми себебі карфагендік қолбасшы Ганнибалдың испан қамалы Сагунтты (Римнің одақтасы) басып алуы болған еді. Осыдан кейін римдіктер Карфагенге соғыс жариялады. Ганнибал өз әскерімен бірге Галлиядан, одан кейін Альпі тауларынан өтті.Соғыстың бастапқы кезеңінде Ганнибал бастаған карфаген әскері римдіктерден үстем болып отырды. Италия театры Римдіктер Треббии шайқасында (218), Тразимен көлінде (217) жеңіліске ұшырады. Карфагендіктердің ең маңызды жеңісі Канна түбіндегі шайқаста болған еді. Осы шайқастың нәтижесінде Македония Карфагенның одақтасы атанды. Алайда римдіктер жағдайын қалыпқа келтіріп, қарсы шабуылға шықты. Иберия театры Иберияда бірнеше маңызды шайқастар болды. Олар Цисса шайқасы (римдік жеңіс), Эбро шайқасы (римдік жеңіс), Ибера шайқасы (римдік жеңіс), жоғарғы Баэтис шайқасы (карфагендік жеңіс), Картахена шайқасы (римдік жеңіс), Баэкула шайқасы (римдік жеңіс), Илипа шайқасы (римдік жеңіс). Осы шайқастар нәтижесінде Рим Иберияны бағындырды және Италиядағы Карфаген әскеріне көмек келуіне тосқауыл қойды. Африка театры Соғыстың нүктесін Зам түбінде болған шайқас қойды. Жеңіліс тапқан Карфаген бітім сұрауға мәжбүр болды. Соғыстың нәтижесінде Карфаген Африка маңайындағы барлық иеліктерінен айырылды, ал Рим болса батыс Жерорта аймағындағы ең қуатты мемлекетке айналды. Дерекөздер
Англия Патшалығы

Англия Патшалығы — Батыс Еуропадағы Ұлыбритания аралының аумағын алып жатқан және 927 мен 1707 жылдар аралығында өмір сүрген мемлекет. 1707 жылы Шотландия Патшалығымен қосылғаннан кейін Ұлыбритания Патшалығына айналды. Патшалық әулеттің резиденциясы болып Хэмпширдегі Винчестер қаласы болып саналған, алайда XII ғасырдың басынан бастап мемлекеттің ресми астанасы Лондон болды.
Олег Ананьев (спортшы)

Олег Ананьев - кеңестік және украиндық ескекаяқпен жүзуші, КСРО халықаралық классының спорт шебері. Мансабы О.А. Ананьев су асты спортымен шұғылдануды СКА САВО Алматылық бассейнінде бастады. 1985 жылы наурыз айында болған спорттың жылдамдыққа арналған түрінлегі жарыста Алматылық команда құрамында болып екі қола медаль жүлдегері болды. 1986 жылы тамыз айында өткен КСРО халықтары арасында өткен IX жазғы спортакиададам спорттың жылдамдыққа арналған түрінен 100 метрлік дистанцияда чемпион атанды. 1986 жылы жаттықтырушысы Н. Турукало және Б. Поротовпен бірге Севастопольге келді. Мұнда ол 44-спорттық клубта жаттықты. Еуропаның үш чемпионатында (1987, 1989, 1991) он еселік чемпион болды. Дереккөздер
Қанатбек Қайшыбекұлы Мәдібек

Қанатбек Қайшыбекұлы Мәдібек (1977 жыл, Сарысу ауданы, Жаңаарық ауылы) - қоғам қайраткері. Өмірбаяны * 1998 жылы Қазақ мемлекеттік аграрлық университетін «инженер-механик» мамандығы бойынша бітірген. * Еңбек жолын 1998 жылы Сарысу ауданы Жаңатас қаласындағы «Сумен қамтамасыз ету және канализация» мекемесінің инженері болып бастаған. * 1999-2003 жылдары Сарысу ауданы әкімі аппаратының ұйымдастыру бөлімінің кеңесшісі, ішкі саясат және әлеуметтік салалар бөлімінің бас маманы * 2003-2005 жылдары Сарысу ауданы әкімі аппаратының ұйымдастыру және кадрлық жұмыс, кадрлық және мемлекеттік-құқықтық жұмыс бөлімдерінің меңгерушісі * 2005-2006 жылдары Сарысу ауданы Жаңаарық ауылдық округінің әкімі * 2006-2010 жылдары Жамбыл облысы әкімі аппаратының ұйымдастыру-инспекторлық және кадрлық жұмыс, ұйымдастыру-инспекторлық бөлімдерінде бас инспектор, бөлім меңгерушісі * 2010-2012 жылдары Жамбыл облысы әкімі аппараты басшысының орынбасары. * 14.09.2012 жыл - 16.07.2015 жылдары - Сарысу ауданының әкімі. Басқа мәліметтер * Үйленген, жеті бала тәрбиелеуде. * «Нұр Отан» партиясының мүшесі. Дереккөздер
Аванг Сариян

Аванг Сариян , (20 қазан, 1953 жыл, Рамбах, Телук-Каранг, Понтиан, штат Джохор) - Малайзияның белгілі лингвисті және ағартушысы. Басты еңбектері *Kesantunan Bahasa (Тілдік этикет) (Beijing Foreign Studies University, 2009) *Falsafah dan Logika Melayu (Малайзиялықтардың философиясы мен логикасы) (Synergymate, 2007) *Santun Berbahasa (Тіл этикеті) (Dewan Bahasa dan Pustaka, 2007, 2013) *Tertib Mengarang (Хаттар шарттары) (Dewan Bahasa dan Pustaka, 2007) *Tuntunan Bahasa (Тіл нұсқаулығы) (Pearson, 2006) *Ceritera Bahasa (Тіл туралы әңгімелер) (Dewan Bahasa dan Pustaka, 2005) *Konsep Kesalahan Bahasa (Концептуалды тіл қателері) (Dewan Bahasa dan Pustaka, 2003) *Isu-isu Bahasa Malaysia (Малайзия тілінің мәселелері) (Fajar Bakti, 1985) — Pemenang Hadiah Bahasa PLM-Public Bank 1985 *Kunci Bahasa Malaysia (Малайзия тілін зерттеуге негізтейтін кілт) (Sasbadi, 1985) *Bahasa Malaysia Tingkatan 3 (Малайзия тарихы. Орта мектептің 3-ші сыныпқа арналған оқулық) (Dewan Bahasa dan Pustaka, 1990) *Sejarah Malaysia Tingkatan 1 (Малайзия тарихы. Орта мектептің 1-ші сыныпқа арналған оқулық) (Analekta, 1978) *Sejarah Malaysia Tingkatan 2 (Малайзия тарихы. Орта мектептің 2-ші сыныпқа арналған оқулық) (Analekta, 1979) *Sejarah Malaysia Tingkatan 3 (Малайзия тарихы. Орта мектептің 3-ші сыныпқа арналған оқулық) (Analekta, 1980) *Tatarakyat Tingkatan 4 (Мемлекетттану. Орта мектептің 4-ші сынып оқулығы) (Analekta, 1979) *Tatarakyat Tingkatan 5 (Мемлекетттану. Орта мектептің 4-ші сынып оқулығы) (Analekta, 1980) *Kamus Bahasa Melayu KBSR (Малай тілінің сөздігі) (Fajar Bakti (1988, 1990) *Kamus Bahasa Malaysia (Малай тілінің сөздігі) bersama Lutfi Abas (Pustaka Delta, 1987) *Borneo and the Homeland of the Malays: Four Essays (Dewan Bahasa dan Pustaka, 2005) *Renungan untuk Bangsa (Ұлт туралы ойлар) (Persatuan Linguistik Malaysia, 2009) *Asas Falsafah dan Pemikiran Melayu Berteraskan Islam (Penerbitan Ilham Baru, 2010)
Сарыбұлақ ауылдық округі (Қызылорда облысы)

Сарыбұлақ ауылдық округі – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Сарыбұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Сарыбұлақ ауылы. Округ құрамында болған Сортүбек ауылы 2018 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 476 адамды (244 ер адам және 232 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Вильяманин

Вильяманин — Испаниядағы қала. Кастилия және Леон автономды бірлестігіне қарасты Леон провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Монтанья-Оксиденталь ауданында (комарка) орналасқан. 2010 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1109 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 176.25 км² шамасында. Сыртқы сілтемелер *
Bombardier Q Series

Bombardier Q сериясы немесе де Хэвиленд Канада Дэш 8 (сонымен қатар DHC-8 белгіленуі қолданылады) — 1984 жылы de Havilland Canada (DHC) компаниясы жасап шығарған екі моторлы орта қашықтыққа ұшуға арнлаған турбовинтті ұшақ. Қазіргі таңда ұшақ құрылысын DHC-ді Боингтен 1992 жылы сатып алған Bombardier Aerospace фирмасы жүзеге асыруда. 1996 жылдан бастап ұшақ ағылшынның «тыныш» сөзінен алынған Q — сериясы деген атауға ие. Барлығы 1000-нан аса ұшақ өндірілді. Bombardier концерні 2016 жылға дейін 1192 дана Dash 8 сериялы ұшағын өндірмекші. Тарихы Нұсқалары 101 сериясы әуе компаниясының Q400 ұшағы мұзға қарсы сұйықтықпен өңделуде, Växjö әуежайы, Швеция]] ;DHC-8-100: 37-40 орынды жергілікті жолаушы ұшағының бірінші нұсқасы. Қолданысқа 1984 жылы енгізілді. Алғашқы даналары PW120A қозғалтқышымен (1985 жылы 13 желтоқсанда CAA сертификатын алды), ал кейінгілері — қуаты 1800 ат күші (1343 кВт) PW121 қозғалтқышымен (1990 жылы 22 ақпанда CAA сертификаты алды) жабдықталды. ;DHC-8M-100: Канада көлік авиациясына арналған екі ұшақ. ;CC-142: Еуропадағы Канада ӘӘК-не арналған әскери-тасымалдаушы нұсқасы. ;CT-142: Канада ӘӘК штурмандарын оқытуға арналған оқу-жаттығу нұсқасы. ;E-9A: АҚШ ӘӘК патрульдік ұшағы, Мексика шығанағындағы оқужаттығу жүмыстарын қамтамасыз етуге арналған. 200 сериясы ;DHC-8-200: 100 сериясына ұқсас, тек қуаты 2150 а.к. (1604 кВт) болатын Pratt & Whitney Canada PW123 қозғалтқыштарымен жабдықталған, 37-39 жолаушы тасымалдауға арналған. ;Q200: Белсенді шу бәсеңдету жүйесімен (Active Noise and Vibration Suppression (ANVS) system) жабдықталған DHC-8-200 ұшағы. 300 сериясы ;DHC-8-300: 3,43 м-ге ұзартылған, 50-56 орынды жергілікті жолаушы ұшағы, қолданысқа 1989 жылы енгізілді. Қуаты 2500 а.к. (1865 кВт) болатын PW123, PW123B немесе PW123E қозғалтқыштарымен жабдықалған. ;DHC-8-300A: пайдалы жүктемесі үлкейтілген DHC-8-300 нұсқасы. ;Q300: Белсенді шу бәсеңдету жүйесі орнатылған (ANVS) DHC-8-300 нұсқасы. 400 сериясы аэродромы]] ;Q400: 70-78 орынды үлкейтілген нұсқасы. Қолданысқа 2000 жылы енгізілді. Крейсерлік жылдамдығы бұрығы нұсқаларға қарағанда 140 км/сағ-қа көбейтіліп, 667 км/сағ-қа жетті. Ұшақ максималды қуаты 5071 а.к. (3789 кВт) (крейсерлік қуаты 4850 а.к. (3618 кВт)) PW150A қозғалтқышымен жабдықталған. Стандарттық ұшақтың ұшу биіктігі 7600 м құрады, ал жолаушыларға арналған апатты оттегі маскалары бар ұшақтарда 8200 м. Q400 нұсқасының барлық ұшақтары белсенді шу бәсеңдету жүйесімен (ANVS) жабдықталған. ;Q400 NextGen: салоны, жарық құрылғылары, иллюминаторлары мен жоғарғы жүк салғыштары жақсартылған және жанармай шығыны мен қызмет көрсету құны азайтылған Q400 нұсқасы. ;Q400-MR: Француз ӘӘК-не арналған теңіз бомбылаушы нұсқасы. Дереккөздер
Василий Иосифович Сталин

Василий Иосифович Сталин (, 1962 жылдың 9 қаңтарынан бастап — Джугашвили ; 24 наурыз 1921 жыл, Мәскеу, РКФСР— 19 наурыз 1962, Қазан, РКФСР, КСРО) — кеңестік әскери ұшқыш, авиация генерал-лейтенанты. Мәскеудің әскери округының ВВС басқарушысы (1948— 1952). Иосиф Виссарионович Сталинның кенже ұлы. Өмірбаяны Василий Сталин 1921 жылы 24 наурызда Мәскеуде РСФСР инспекциясының шаруалық және РСФСР ұлт істері жөніндегі халық комиссары Иосиф Сталин мен оның екінші жұбайы — Надежда Аллилуеваның отбасында дүниеге келген. Василийдың Светлана Аллилуева (1926 туған) есімді қарындасы және әкесінің бірінші жұбайынан туған Яков Джугашвили (1907 туған) есімді ағасы болған. Василий әкесі Сталинның асырап алған баласы Артём Сергеевпен бірге тәрбиеленген. Василий Мәскеудің 25-ші білім беру мектебінде білім алған. 1932 жылы 9 қарашада Василийдың анасы Надежда Аллилуева өз-өзіне қол жұмсап қайтыс болды. Анасын жерлеу кезінде 11 жасар Василий әкесін қолынан келгенше жұбатты (кугерлердің айтуынша әкесі анасын қатты жақсы көргені соншалық, мәйіттің соңынан қалмай жылаған көрінеді). Ал басқа бір куә болған адамдардың сөзінше Сталин жерлеу рәсіміне мүлдем келмеген. Дереккөздер
Қара-Еске қаған

Қара-Еске қаған (Қара Ыссық қаған, Коло Исиги кэхань, Қара қаған, Ашина Кэло, Исицзи) (? – 553) – Түрік қағанатының екінші қағаны (552 – 553, 6 ай), Бумын қағанның үлкен ұлы. Таққа әкесі өлгеннен кейін отырған. Жужандар Анағұйдың інісін билікке әкеліп, Түрік қағанатына қарсылық көрсете бастайды. Лайшаң тауының маңында түріктер жужандарды тағы да жеңіліске ұшыратты. Осы шайқаста Қара-Еске қаған қайтыс болып, жужандар толық талқандалудан аман қалды. Дереккөздер
Жансары

Жансары — Орта жүз Уақ тайпасының Ергенекті руынан тараған атаның бірі. Мәшһүр Жүсіп Көпеев жинаған шежіреде және тарихи деректер бойынша Жансары — Уақтың Ер Көкше руына жататын Ергенектінің төрт атасының (Бидалы, Баржақсы, Шайгөз) бірі. А. Левшиннің көрсетуінше, Жансарының таңбасы жалпы Уақ руларының таңбасымен бірдей, ал Н.И. Гроденовше — Х; ұраны — Жаубасар. Қазан төңкерісіне дейін Жансары Павлодар, Омбы уездерін мекендеген.. Дереккөздер
Жоғары шекті

Жоғары шекті — Орта жүз Арғын тайпасының рулар бірлестігі. Шежіре деректері бойынша, Арғын ішіндегі Тоқал арғын атанған тармақтын бірі рулық таңбасына қарай Жоғары шекті, екіншісі Төмен шекті атанған. Жоғары шектіге Саржетім, Шақшақ, Сомжүрек, Айдарке, Анай сияқты алар кіреді. Олар Қазан төнкерісіне дейін негізінен Торғай уезін мекендеген. Олардың рулық ұраны — Ақжол (бүкіл Арғын тайпасының ұранымен бірдей).. Тұлғалар * Бабас Бурабайұлы Айдарке * Нәзипа Сегізбайқызы Құлжанова Айдарке * Үркімбай би Айдарке Дереккөздер
Мырза руы

Мырза - Ұлы жүз Жалайырдың Шуманағынан тарайтын ру. Шежіре бойынша Мырза Әліке, Бәйбіше, Аман деген аталарға бөлінеді. 1865 жылғы санақта Мырза 1310 түтін болған. Қазан төңкерісіне дейін бұрынғы Талдықорған облысының Қарақой, Бурақой, Дауылбай, Қайрақты, Қусақты таулы үстірттерін, Сарыкөл, Қызыл мен Тамшыбұлақ өзендері, Шарбақты сайының сол жағындағы Дастар, Жосалы, Шеладыр деген жерлерді мекендеген. Ұраны — Бақтияр. Таңбасы—тарақ. . Тұлғалар * Қабылиса (Қабан) Дереккөздер
Амрак қаған

Амрак қаған ( қытайша: 阿史那庵逻 (ashinaanluo) - Яньло; жеке аты қытайша: 庵逻 — Ашина Аньло) — Тобо қағанның ұлы, Түрік қағанатының (Көк түріктері) 581 жылдан билік еткен 5-ші қағаны. Басқаруы Ол Тобо қағанның ұлы. Қайтыс боларының алдында әкесі Амрактың немере ағасы Төременді таққа отырғызуды аманаттаған. Алайда Далобянь (Төремен, Мұқан қағанның кіші жұбайынан) тегі төмен дәрежелі деп саналып, ақсүйек қауымы оны қаған болуға лайықсыз деп тапты. Шетудің (Баға Ышбар қаған) қысымымен олар Амракты қаған етіп сайлады. Төремен жаңа сайланған қағанды орнынан түсіріп, тақты иеленуді көздеді. Ал оның қызметшілері қағанды көпшіліктің көзінше балағаттап, жазасыз қалып жатты. Түрік ақсүйектерінің жиынында ержүрек әрі батыл Шетуді қаған сайлауға шешім қабылданды. Төремен Апа-хан деген лауазым алып солтүстікке кетіп қалды. Шету Баға Ышбар қаған атанды. Дереккөздер Тағы қараңыз
Садыр

Садыр — Орта жүз Найман тайпасының руы. Ұраны – Алдияр, Қаптағай!; Таңбасы – Босаға Шежіре Садыр руы Орта жүз найман тайпасынан тараған ру. Шежіре жинаушы Қ. Омарбековтың, Орысбай шежіресін жазып алған Базарқұл Көккөзұлының таратуынша Найманның Білгебай тармағынан: Сүгірші — Құрманай, Төлеқытай—Садыр, Қытайби, Төртуыл. Садырдан —Тоң, одан : Шүйе, Саржетім, Есенқұл, Түгелбай. Қытайбиден: Қаракерей, Матай. Енді бір деректерде бұлардың кенжесі —Аталық. Мекендеген аймақтары Бұдан тараған ұрпақ —Қызай. 19 ғ-дың 2-жартысында Лепсі уезінің оңтүстік-батыс шекарасын, Балқаштың оңтүстік жиегінен Жоңғар тауының етегіне дейін Басқан, Лепсі бойын, Матай,Керейқұмды, Мысықжол, Басқопа, Үшжол құмын, Талдықары, Қарабөгет аңғарын мекендеген. Орта жүздің өзге тайпаларына қарағанда Найманның әрбір руының таңбасы және ұраны бар.. Тұлғалар # Алдияр батыр # Мұхаметжан Тынышбайұлы # Базарбай Мәметов # Мұқан Төлебаев # Құман Тастанбеков # Мұхтар Ғалымиұлы Арынов # Ерлан Мұхтарұлы Арын # Әділбек Байзолдаұлы Абайділданов # Ескендір Мұхамеджанұлы Тынышбаев # Төлебай батыр # Жандарбек Мәлібеков Тоң Дереккөздер Әдебиет * Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной состав и расселение казахов (конец ХІХ —начало ХХ в.) Алматы, 1968 * Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племён. СПБ 1896
Сарықыпшақ

Сарықыпшақ — қыпшақ тайпасының бір тармағы, қазақ шежіресі бойынша Қыпшақтан Сүлімалып, Көбекалып (Ақ көбекалып)—Мүйізді Сарыабыз. Саңғысынан алты арыс ел тарайды. Олар: Қарақыпшақ, Сарықыпшақ, Қытайқыпшақ, Құланқыпшақ, Торықыпшақ. Сарықыпшақтың тарихи дерегі толық жиналмаған.. Дереккөздер
Шоға

Шұға, Шоға — Орта жүз Уақ тайпасынан тарайтын ру. Шежіре деректеріне қарағанда, Шұғадан Сарыбаян, Сарыша, Бәйімбет, Мұрат және Сіргелі аталары өніп-өскен. Ал этнограф М. Мұқановтың жазбалары бойынша, Шұғадан Еліс, Мүлкіс деген 2 ата тарайды. Шұға ұрпақтары Қазан төңкерісіне дейін жазда Шар, Ащысу, Шаған және Ертіс өзендері бойлары мен Сарқыт, Әлжан тауларын жайлап, қыста Қоянды, Қазалы, Қарауылшоқы, Байтемір, Шат қыраттарын, Сарыбұлақ озені бойын, Қарасор көлдерін қыстаған. Шұғаның ұраны—Жаубасар. Таңбасы—Х (ашамай). Тұлғалар * Қайым Мұқамедханов Дереккөздер Сілтемелер
Байназар (ру)

Байназар — Орта жүздің Уақ тайпасына жататын Ерқосай руының бір атасы. Байназар Абрай, Әжібек болып екіге бөлінеді. Қазан төңкерісіне дейін олар Павлодар уезінің солтүстік-батысындағы Құлынды даласын мекен еткен.. Дереккөздер Сілтемелер
Баржақы

Баржақы — Орта жүздегі Уақ тайпасының Ерқосай руынан тараған ата. Баржақының шешесі Ергенекті Найман қызы болғандықтан, оның ұрпағы басқа үш туысының (Бидалы, Жансары, Шайкөз) ұрпағымен қабат Ергенекті Уақ атанған. Баржақы бұрынғы Петропавл уезінің Есіл өзені бойын мекендеген. Ұраны —Жаубасар.. Дереккөздер Сілтемелер
Бидалы

Бидалы — Орта жүз Уақ ішіндегі Ерқосай руынан тараған ата. Бидалының шешесі Ергенекті Найман қызы болғандықтан, оның ұрпағы басқа үш туысының (Баржақы, Жансары, Шайкөз) ұрпағымен қоса Ергенекті Уақ атанған. Қазан төңкерісінен бұрын Петропавл уезінің Есіл өзені бойын мекендеген. Ұраны (Жаубасар) мен таңбасы Уақ тайпасына ортақ.. Дереккөздер Сілтемелер
Тұлан қаған

Тұлан қаған (қытайша: 都藍可汗 - Дулань-хан Юнъюйлюй; жеке аты қытайша: 阿史那雍虞闾 - Ашина Юнъюйлюй, Юн Улуқ, Он Йоллығ) — Баға Ышбара қағанның ұлы, Түрік қағанатының 588 жылдан 599 жылға дейін билік еткен 8-ші қағаны. Басқаруы Жанама деректер бойынша 583 жылы ол Төремен Апа-ханға қарсы жорыққа қатыстқан. Баға Ышбар қағанның қайтыс болуынан кейін түрік ақсүйектері Тұланды жаңа қаған етіп сайлады. Жаңа қаған Суй империясымен достық қарым-қатынаста болуды көздеп императорға сыйлықтар жөнелтті. Император оған 2 000 жібек кесегін тарту етті. Түріктер Қытаймен сауда қатынастарын жасауды көздеп императорға 10 000 жылқы, 20 000 қой, 500 түйе мен ірі қара сыйлады. Император түріктермен сауда қатынастарын ашуға бұйрық берді. 589 жылы Суй Вэнь-ди Чэньи қағанның әйелі қытайлық Чжао Цзюньге (Цянь Цзинь) Чэнь әулетінің отбасылық жәдігерін апарып берді. Чжао Цзюнь Чэнь әулетінен шыққан еді, осылайша император оны бейтараптандыруға тырысты. Патшайым императорға өлеңмен жауап берді Император патшайымның әрекетін өрескелдік деп бағалады. Суй Вэнь-ди Чжао Цзюньды сатқын деп айыптап, оны лауазымынан айырды, алайда қағаннан алып кете алмады. Император Нюданды төрт әнші құлдармен бірге қағанға сыйлап, одан Чжао Цзюньды тартып алуды ойлаған еді. Тағы қараңыз
Бозым (Кіші жүз)

Бозым — Кіші жүз, Жетіру ішіндегі Табын руынан тараған ата. Бозымды Төртуыл деп те атайды. Бозым Айдар, Қожантай, Қожабай, Тайган, Қараманке болып бөлінеді. Бозым Қазан төңкерісінен бұрын Орал уезін мекендеген. Дереккөздер
Бұйдас

Бұйдас — Ұлы жүз Дулат ішіндегі Ботбай руынан тараған ата. Ботбай руының шежіресінде Бұйдас кірме аталады. Дулат ішіне қайдан келіп, қашан сіңгені белгісіз. Бұйдастың Дулатқа ғана түгел қосылғаны айқын, өйткені қазақ, қырғыз, қарақалпақ ішінде басқа Бұйдас жоқ. 19ғ-дың аяғы—20 ғ-дың басында Бұйдас елі Жетісу өлкесінің Әулиеата, Сырдария, Верный уездерін мекендеген.. Дереккөздер Сілтемелер
Қытайдағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Қытайдың 47 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 33 нысан мәдени, 10 табиғи және 4 - аралас критерийлар бойынша іліккен. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Азиядағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/cn China — UNESCO World Heritage Centre]
Қарашор

Қарашор — Орта жүз Арғын тайпасына кіретін Қаракесек руының атасы. Шежіре деректеріне қарағанда Қаракесектен тарайтын Таңастың немерелері Қожас, Жаманқара және Баты ұрпақтары түгелдей қосылып "Қарашор" атанған. Қазан төңкерісіне дейін Қарқаралы уезін мекендеген, мал, егін шаруашылығымен айналысқан.. Қара (Қожас, Жарас, Бәркөз, Өтеп, Тақабай, Мұрат, Дүзен, Тоқан) және Шор (Дүйсенбай, Шекшек, Тілеубай, Әйтімбет, Қожам, Әлтөбет) сияқты аталарға бөлінеді. Тұлғалар # Дидар Қамиев # Сеңкібай Оразғұлұлы (Қожас) # Бахия Атшабарұлы Атшабаров (шор) # Марат Төлегенұлы Жыланбаев (шор) Дереккөздер
Қараш

Қараш Елді мекен: * Қараш – Абай облысы Жарма ауданы, Шар қалалық әкімдігі құрамында болған ауыл, 2007 жылы таратылған. Тау: * Қараш – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерінде орналасқан жота. Рулар: * Қараш – Кіші жүздің Байұлы бірлестігі Адай тайпасының құрамындағы ру. * Қараш – Кіші жүз Әлімұлы рулар бірлестігінің Қарамашағынан тараған ата.
Қараш (Әлімұлы)

Қараш — Кіші жүз Әлімұлы рулар бірлестігінің Қарамашағынан тараған ата. Қарамашақтың төрт баласы (Оразгелді, Ораз, Жаншүкір, Қараш) реңдері қара болғандықтан "төртқара" атанып кеткен. Қараш—Аппақ, Тоқпан болып бөлінеді. Қараш ұрпағы Қазан төңкерісіне дейін негізінен Ақтөбе облысының территориясын мекендеді. Таңбасы — + (Айқыш). Қарашұлы Аппақтан Құламан, Байсиық, Жалтыр, Көзгене. Аппақұлы Байсиықтан Құлтас. Құлтастан Қарағой, Қараша, Бекше, Оразкелді (Наурызбай), Ораз, Байбақты, Жанбақты, Торы (Келтеқара), Сары, Тумаш. Аппақұлы Жалтырдан Шынтас (Ақкиіз). Қарашұлы Тоқпаннан Тоғамыс, Шобан, Сейітқұл би. Сейітқұл биден Сейітпанбет, Төлес, Ақша хан, Дүйсеней, Қалматай, Матай, Қият, Жалаң (Жалаңтөс) Баһадүр, Қожамқұл. Ақша ханнан Шал, Бәйбек, Бөкенші, Жоламан, Бекпанбет, Желкілдек, Қанысбек. Ақшаұлы Бәйбектен Кешубай, Қашқын, Айтық (Әйтеке) би. Дереккөздер
Қараша (Орта жүз)

Қараша — Орта жүз Қоңырат тайпасының Жаманбай руынан тараған ата. Шежіре деректеріне қарағанда, Қазан төңкерісіне дейін Қараша қазіргі Қызылорда облысының Жаңақорған ауданың мекендеген. Ұраны —Көкен.. Дереккөздер
Шұбыртпалы

Шұбыртпалы — Орта жүз Арғынның Мейрамынан тараған ру. Шежіреде Мейрам баласы Тоқтауылдан тараған ұрпақ. Қазан төңкерісіне дейін Шұбыртпалы негізінен Қарқаралы уезінің оңтүстігіндегі Желдітау мен Аяқ Сартерек және Тоқрауын өзендері алқабын мекендеген. Мойынты болысында Шұбыртпалының Көкдала, Күйелі деген аталары (500 түтін) Тайатқан, Шұнақ тауларын қыстап, жазда Батпақсу аңғарын жайлаған. Шұбыртпалының аздаған бөлігі Қарқаралы уезінің Сарыбура болысы мен Семей уезінің Малыбай болысын да (Көктерек өзені алқабы) мекендеген. Шұбыртпалы мал өсіріп, егін еккен. Тұлғалар # Ағыбай Қоңырбайұлы # Нартай Бекежанов # Марат Оралбайұлы Әбсеметов # Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков # Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек Әдебиет * Материалы по Киргизскому землепользованию, собранные и разработанные экспедицией по исследованию степных областей. т 3,6 и 10. СПБ. 1876 Дереккөздер
Елтегін Бұйрық қаған

Елтегін Бұйрық хан немесе Нилі хан (қытайша: 泥利可汗 (nilikehan), , немесе Барамуда, Или-тегин) — 603 жылдан бастап Батыс Түрік қағанатының бірінші қағаны. Басқаруы Қара Шұрын Түрік иран-түрік соғысынан кейін Нілі ханды Пайкенд аймағының билеушісі етіп тағайындады. Парсы деректеріне сүйенсек Бахрам Чубинның әскеріне қарсылық көрсеткен, алайда ақырында тұтқынға түсіп қалады да (немесе келіссөздер үшін берілген) VI Ормизд ке жіберіледі, ол оны жақсы қарсы алып Пайкендке қайтарады. Қара Шұрын Түрік қаған атанғаннан кейін Нілі хан Түрік қағанатының батыс аймағының билеушісі болды. VII ғасырдың басында Қара Шұрын Түрік Тоғонға қашқаннан кейін таққа талас басталған еді. Нілі хан осы соғыстардың барысында қаза болды. Тағы қараңыз
Солтүстік Кореядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Солтүстік Кореяның 2 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысанның екеуі де тізімге мәдени критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Солтүстік Корея аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 5 нысан үміткер ретінде тіркелген. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Азиядағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/fr/etatsparties/fr ЮНЕСКОның ресми сайты: Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі] * [http://heritage.unesco.ru/index.php?id30&L9#F Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-france.html Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]
Дәулетбай

Еджі мекендер: * Дәулетбай – Абай облысы Көкпекті ауданы, Үлгілі Малшы ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2009 жылы таратылған. * Дәулетбай – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Дәулетбай – Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Асыл руының ішіндегі Теке елінің бір тармағы.
Баһадүр қаған

Баһадүр қаған, Күлбагатур, Кюлюг Сыбихан (Күйлік Сібір хан), Кюлюг-Сібір хан, Мохэду, — 630 жылдан 631 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының билеушісі. Дулу тайпаларын басқарған. Тон қағанды тақтан тайдырып, өлтірген. "Мо-хэ-ду" сөзі "Баһадүр" сөзінің қытай тілінде бұрмалауынан шыққан. "Баһадүр" сөзі ежелгі парсы тілінен аударғанда "күннің ұлы", "құдайдың ұлы" дегенді білдіреді. Ежелгі түркі тіліне Ұлы Жібек жолының бойымен тараған манихей діні арқылы енген Басқаруы Жаңа қаған Тон қағанды жақтаушылардың көп бөлігінің қарсылығына тап болды. Нушеби тайпалары бірден көтеріліске шықты. Көтеріліс басында Нишу Қана шад тұрды. Күлік Сібір Тан империясымен қатынас жасауға тырысты: елшілік жіберді, тіпті құдандалық ниетінде жасырмаған. Ли Шиминь қағанаттағы жағдайдың тұрақсыз екенін, ішкі қантөгіс салдарынан қаған билігінің әлсірегенін, әрі кімнің болашақ қаған болатыны жайлы білмейтінін айтты. Көп ұзамай Тон қағанның ұлы Ирбис Ышбара Нушебилерге қарай қашты, ал олар оны қаған сайлады. Өзге ақсүйектер де Ирбисты қолдады. 631 жылы Баһадүр қағанды барлық одақтастары сатып кетті, ал оның өзі Алтай тауына қарай қашты, алайда нушебилер оны қуып жетіп, Баһадүр қаған қаза болды. Тағы қараңыз
Сы Жабғу қаған

Сы Жабғу қаған (қытайша: 肆葉護可汗 - Сыеху кэхань, жеке аты қытайша: 阿史那咥力 - Ашина Сыли) —— 631 жылдан 633 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының билеушісі. Нушеби тайпасының қолдауына ие болған. Нушеби тайпасының және бай Пайкенд аймағының билеушісі Нишу Дулудың қолдауымен Дулу тайпасының қолдауын иемденген Баһадүр қағанды тақтан тайдырған. Басқаруы Нушеби тайпасының билеушілері жаңа қаған Батыс Түрік қағанытында әкесі Тон қағанның кезіндегі бірлікті қалпына келтіреді деп ойлады. Қаған билікке келісімен сеяньтоға қарсы жорыққа аттанды. Нәтижесінде қаған қолы талқандалды. Қаған өзінің жаман қасиеттерін: қырсықтығын, ызақорлығын, күмәншілдігін көрсете бастады. Ол Или хан жайлы қаңқу сөздер естіп, оны жазалауға бұйрық берді. Нишу Дулу да көп ұзамай қағанның оны өлтіретінін біліп Қарашарға қашады. Муби Тархан нушебиліктерден қол жинап қағанның қосынына аттанды. Қаған қаңлылардың жеріне қарай қашты. Тан империясының жылнамасының хабарлауынша, ол құсадан қайтыс болған. Сюаньцзан өзінің Да Тан си юйцзи еңбегінде, Ілбіс қағанның будда ғибадатханасын тонамақ болған сәтте Балхта қаза болды дейді. 663 жылы Қарашара Нишу Дулу хан оралып, нушебиліктер оны қаған етіп сайлады. Тағы қараңыз
Нишу Дулу қаған

Нишу Дулу қаған (қытайша: 阿史那泥孰 - Ашина Нишу, жеке аты қытайша: 咄陆可汗 - Долу кэхань, титулын алғанда: қытайша 吞阿娄拔奚利邲咄陆可汗 - Туньалоубасилибидолу кэхань) — 633 жылдан 634 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны. Нушеби тайпасының қолдауына ие болған. Ілбіс қағаннан Қарашарға қашып, қайта келісімен қаған сайланды. Басқаруы Ол Баға шадтың, яғни, Яң Соух тегін — Савэ ханның бесінші баласының, ұлы. Оның әкесі Персиямен соғысқан. 603 жылы Елтегін Бұйрық қайтыс болғаннан кейін Нишу Дулу бай өлке Пайкендтың билеушісі болып тағайындалды. Нишу Дулу Қытайда жүрген кезінде Тан Тай-цзунмен кездескен. Белгілісі Баға шад пен Ли Шимин анда дос болған. Нишу Дулу таққа отырғаннан соң Қытайға елші жіберіп, биліктен бас тартты. Ли Шиминь Лю Шаньинды қағанатқа жалау мен грамота беріп аттандырды. Олар императордың оны қаған ретінде мойындайтынын жеткізді. Түріктер императордан музыкалық аспаптар мен жібек алды. Көп ұзамай қаған сырқаттанып, қайтыс болды. Тағы қараңыз
Ешбар Елтеріс қаған

Ешбар Елтеріс қаған (қытайша: 沙钵罗咥利失可汗 - Шаболосилиши кэхань (тақтағы есімі), жеке есімі қытайша: 阿史那同俄 - Ашина Тунъэ. Тонг шад, Ышпара Төліс-шад, Ышпара Эльтерши Шир, Толыс шад, Тонг шад (т.ж.б. – 639) ) — 634 жылдан 639 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны. Қара теңіз бойында орналасқан аймақты басқарған Тон жабғу қағанның інісі Баға шадтың ұлы. Шығу тегі: Істемі хан – Тардуш қаған – Янг Соух – Баға шад – Ешбар Елтеріс. Ол Нишу Дулу қаған қайтыс болғаннан кейін таққа отырған. Басқаруы Билігінің алғашқы кезеңі көптен күткен тыныштықпен өтті. 637 жылы қаған Қытай императорына елшілік жіберіп, құдандалық жайында сөйлесуге тырысты. Император елшілікті жылы қабылдады, алайда неке жайлы әңгіме қозғамады. Ешбар Елтеріс елде басқаруды қайта құрып, «Он – оқ бұдун жүйесін енгізді. Қағанның он оқ, яғни, он түменнен тұратын әскері болды. Әр түменде 10 мың адам. «Бұдун» сөзі «ел», «халық» деген ұғымды білдіреді. Бірақ та, басқарудың бұл жүйесі мемлекетті күшейтудің орнына, керісінше әлсіретті. Билік үшін талас бұрынғыдан да күшейе түсті. Батыс түріктердің арасында Ешбар Елтерістің саясатына қарсылықтар күшейді. Қағанаттың өмір сүруіне дулу мен нушеби тайпаларының бітпейтін бақталастығы үнемі қауіп төндіріп отырды. Сондықтан да қаған оларды бөлшектеуді ойлады. Ол дулу тайпасына бес және нушеби тайпасын бес аймаққа бөліп, әр аймаққа жеке билеушіден тағайындады. Әр билеушіге қаған биліктің белгісі ретінде жебе сыйлаған. Осылайша Батыс Түрік қағанаты Он-оқ түріктері елі атанды. 638 жылы қыста қастандық ұйымдастырушылар ордаға кенеттен шабуылдады. Ешбар Елтеріс өзіне берілген жүзге жуық сарбазымен, інісі Бөрі шадпен бірге шегініп, Қарашар билеушісіне қашып кетті. Қастандық ұйымдастырушылар таққа Юйгу Шадты (Үкі шад) отырғызды. Бірақ бұл нушебилерге ұнамады. Бұл жағдай қағанаттың екіге бөлінуіне алып келді. Екі иелік арасында соғыс болып, Юйгу Шад Қарашарды талқандады. Ешбар Елтеріс елге қайта оралды. Нушебилер оны қуанышпен қарсы алды. Юйгу шад пен Ешбар Елтерістің арасындағы соғыс қан төгісті болды. Ақыры, екі жақ бітім жасасты. Алайда, бұл бітім әлсіз болып шығады. Юйгу Шадтың жақтастары Ешбар Елтеріске тыныштық бермей ақырында ол Ферғанаға қашуға мәжбүр болды. 639 жылы Ешбар Елтеріс Ферғанада қаза болды. Оның орнына ұлы Икюлиши отырды. Тағы қараңыз
Басыл Тегін қаған

Басыл Тегін, Поши-Дэлэ - Елтегін Бұйрық қағанның інісі әрі мұрагері. Ашина әулетінің Істемі ханнан тараған таомағының өкілі. Істемі хан - Тардуш қаған - Янг Соух тегін - Басыл-тегін. 603 жылы Тардуш қаған Қытайдан жеңіліс тауып, хабарсыз кеткеннен кейін Түрік қағанатында дүрбеллең басталады. Атасының ізін сала қағанаттың батыс бөлігінің билеушісі Елтегін Бұйрық қағанда қайтыс болады. Қытайдың қолдауына ие болған Жанғар қаған таққа отырады. Бірақ, оның құрылтайсыз билікке келуі батыстағы тайпаларға ұнай қоймайды. Олар Тардуш қағанның ұрпақтарын билікке әкеліп, қағанатты бөліп алуға әрекет жасайды. Осы оқиғалардан сескенген қытайлар тақ мұрагері Басыл тегінді астанаға алдап шақырып алып, сарайдағы бір шендінің қызына үйлендіріп, өздерінде ұстап қалады. Ал, Батыс қағанатта дулу тайпаларының қолдауымен билік басына Елтегін Бұйрық қағанның кәмелет жасына толмаған ұлы Таман қаған отырады. Сөйтіп, "қас пен көздің" арасында Манчжуриядан Азов теңізіне дейінгі ауқымды территорияны жаулап алып, билеп-төстеп тұрған далалық империя Түрік қағанаты екіге бөлініп кетеді. Тағы қараңыз