kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аққұм шатқалы

Аққұм каньоны – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы каньон. Жер бедері Тұрбат ауылынан 5 – 6 км жерде басталып Таң ауылының етегіне дейін жетеді. Негізінен тасқа айналған ақ құмдардан құралған. Жергілікті халық әк орнына осы құмдарды пайдаланады. Каньонның аты «Аққұм» аталуы да осыдан шыққан. Дереккөздер
Аққұмсағыз

Аққұмсағыз – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы Аяққұм құмының солтүстігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Сағыз өзенінің оң жағалауында орналасқан. Жер бедері Абсолют биіктігі 128 м. Ұзындығы 40 км, ені 15 км. Құмның етегінде Қызылтаң, Қамысқора, Ербас, Бисек, Қарабұйрат қыстаулары бар. Шағылда құмсағыз, жусан өседі. Дереккөздер
Аққұр

Аққұр – тауықтәрізділер отрядының құр тұқымдасына жататын орта денелі құс. Ол Қазақстанның солтүстік шығыс және орталық аймақтарында таралған. Аққайыңдар арасында тіршілік етеді. Салмағы 400-900 г, қыста сирағы мен саусақтары тырнағына дейін қалың қауырсынды, жазда қауырсынсыз болады. Басқа тауықтәрізділерден ерекшілігі - бір жылда қоразы 4 рет, мекиені 3 рет түлейді. Қыста түстері аппақ болады, ал жазда түсі тіршілік еткен жеріне сәйкес өзгеріп отырады. Аққұрлар топтанып тіршілік етеді де, көбею кезінде екі-екіден жұп құрады. Жерді шұңқырлап қазып, ішіне шөп төсеп, ұя жасайды. Оған 10-12 жұмыртқа салып, оны мекиені 18-20 күндей басады. Балапандарын мекиені мен қоразы бірігіп асырайды. Олар ағаш бүршігімен, жапырағымен, жемісімен, жаз айларында кейде омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Аққұр — кәсіптік маңызы бар құс. Сілтемелер
Аққұрыш

Аққұрыш – Қағыл тауының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 432 м. Көң өзені аңғарының солтүстік-батысында Теңіз көлі жатыр. Өсімдігі Қоңыр топырағында бұталы ағаштар, жусан, боз, селеу, т.б. шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Үлкен аққұтан

Үлкен аққұтан – ескекаяқты құстар отрядының құтандар тұқымдасына жататын ірі әрі өте сақ құс. Қазақстанның оңтүстік аймағында таралған. Жайық бойын, Қамыс — Самар өзендері, Балқаш — Алакөл ойысында жатқан көлдер жағалауларын мекендейді. Түсі ақ, салмағы 1,5 кг, қанатының ұзындығы 40-45 см болады. Қимылы баяу, үн шығармайды. Олар топтасып тіршілік етеді, ұя салар кезінде қамыстың арасында шағын топ немесе жеке-жеке жұп құрады. Мекиені 3-5 ақ, көкшіл тартқан жұмыртқа салады да, оны екеуі кезектесіп басып шығарады. Балапандарын 45 күн ұяда асырайды. Ақ құтан балықпен, көлбақалармен, көкқасқа шегірткемен, инеліктермен, жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен, ұсақ кеміргіштермен, кесірткелермен қоректенеді. Аққұтан – жыл құсы. Қазақстанға наурыз айында ұшып келеді де, қазан айында жылы жаққа ұшып кетеді. Кейбір А құтандар Қазақстанның оңтүстігіндегі қатпайтын өзендердің бойында қыстап қалады. Бір кезде Ақ құтандар қауырсынына бола көп ауланған. Аққұтан — сирек кездесетін құс. Дереккөздер
Ақлақ тоспасы

Ақлақ тоспасы – Сырдарияның [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/230-geografia/1582-aral-tenizi.html Кіші Арал теңізіне] құяр сағасындағы бөгет. Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. Ақлақ тоспасы Кіші Арал теңізін сумен толтыру мақсатында салына бастады. 2006 жылы іске қосылды. Тоспаға баратын жолдың ұзындығы 19,5 км, ені 12 м, биіктігі 5,5 м, радиусы 9 м, үш су өткізгіші бар. Жобалық су өткізгіштігі: жазда 515 м3, қыста 400 м3, қалыпты жағдайдағы су деңгейі 53,5 м, табалдырығының биіктігі 48,5 м, құдық түбінің тереңдігі 37,2 м, су жүретін жарманың ұзындығы 100 м. Тоспа іске қосылғанда теңіз жағалауындағы құрғақ көлдер мен қолтықтар суға толады. Дереккөздер
Ақмамық (көл)

Ақмамық , Алмалық – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы көл. Балықты жайылмасының солтүстік-батысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 3,7 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 4,03 км 2 , ұзындығы 2,5 км, ені 2,5 км. Жағалауының ұзындығы 8,6 км. Көл қар, жауын-шашын суларымен толысады. Суы қарашаның 1-жартысында қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Жазда суы тартылып қалады. Жағалау сипаты Жағалауы жайпақ, астық тұқымдас ақмамық шөбінің өсуіне орай көлді Ақмамық деп атаған. Дәмі кермек, жазғытұрым ащы. Жағалауы шабындық және жайылым ретінде пайдаланылады.
Ақмарқа

Ақмарқа – тұқы тұқымдасына жататын жыртқыш балық. Дене тұрқы 70 см, салмағы 7 кг-дай. Тұрқы ұзын, екі бүйірі сәл қысыңқы. Астыңғы жақтарының ұшындағы кішкентай бұдырмақ оның үстіңгі жақтарының қосылған жеріндегі ойыққа дәл келеді. Бауырының құрсақ қанаттарынан кейінгі жері қырлы, арқасы боз жасыл, екі бүйірі күміс түстес, бауыры ақ болады. Балтық теңізі мен Қара теңізде кездеседі. Қазақстанда Ақмарқаның 2 түршесі бар: Бір түршесі – Каспий су алабында (Балқаш – Іле су алабында жерсіндірілген); екіншісі – Арал теңізінде, Сырдария мен Сарысу, Шу өзендерінде тіршілік етеді. Соңғысын Сыр, Шу ақ балығы деп те атайды. Ақмарқа 3 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын (300 мыңға дейін) сәуір – мамырда өзендердің ағысты, майда тасты жеріне шашады. Шабағы – майда омыртқасыздармен, ересектері шабақтармен, майда балықтармен қоректенеді. Кәсіптік маңызы бар. Ақмарқа еті Ақмарқа етінің дәмділігі жағынан ең таңдаулысы — оңтүстік Каспий ақмарқасы (хашам). Ақмарқаның еті дәмді болғанымен қылтаны көп. Қақтап кептірілген және ысталған күйінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ақмая вольфрам-молибден висмут кен орны

Ақмая вольфрам-молибден висмут кен орны - Қарағанды облысының Шет ауданы жерінде. Геологиялық құрылымы Ол туфогенді шөгінді жыныстардың әктастарынан пайда болған мүйізтас скарн және мәрмәр тастардың арасында жатыр. Кен кварц-грейзен формациясының штокверкті типіне жатады. Жатыс сипаты, минералдары Кентасты штокверктер мен оларды сыйыстырушы жыныстардың созылым бағыты бірдей. Кентастың қалыңдығы тереңдеген сайын ұлғая түседі. Оның басты құраушысы – вольфрам. Онымен бірге кездесетін молибден, висмут, қалайы, бериллийдің де өндірістік мәні бар. Қорының шамасы жөнінен орта кен орындарының қатарына жататын Ақмая вольфрам-молибден висмут кенінде барлау 1952 жылы аяқталған. Кенді ашық әдіспен өндіруге болады. Дереккөздер
Ақметжансор

Ақметжансор – Ақмола облысы Зеренді ауданы Қызылтаң ауылынан шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 7,7 км 2 . Көл теңіз деңгейінен 229 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,7 км, енді жері 3,0 км, жағалау бойының ұзындығы 10,6 км. Жағалауы жайпақ, ашық. Көл табаны лайлы. Оңтүстігінде 5 км жерде шоқ қайыңды-қарағайлы орман өседі. Аңғарының басым бөлігі жыртылған.
Ақмешіт әулие үңгірі

Ақмешіт әулие үңгірі – Түркістан облысы Бәйдібек ауданында орналасқан, әктасты жыныстар қабатында пайда болған ойық жарқабақ үңгір. Сипаты Ұзындығы 254, ені 65, биіктігі 25 м. Жарқабақ саңылауларынан мезгіл-мезгіл су тамып тұрады. Ішінен қарағанда ернеуі киіз үйдің шаңырағы секілді көрінеді. Ел арасында бір кездері онда бір әулие әулетімен киіз үй тігіп, сатымен шығып-түсіп жүрген деген де аңыз айтылады. Үңгірге перзент көрмеген кейбір ерлі-зайыптылар, ауру адамдар әлі күнге дейін түнеп, мінәжат етеді. Шығу тарихы Ақмешіт үңгірі туралы аңыз-әңгімелер өте көп. Солардың бірі – Есіркеп Қойгелді батырға қатысты айтылған аңыз. Батыр қалмаққа қарсы жорыққа шығарда кенеттен нөсер жауып кетеді. Он мыңнан астам сарбаз пана іздеп, осы үңгірге түседі де, таңғы намазға жығылыпты. Атауы жоқ үңгірді жауынгерлердің бірі батырдың есімімен атауға ұсыныс тастайды. Алайда Есіркеп Қойгелді батыр бұл ұсынысқа үзілді-кесілді қарсылық танытады. "Бұл Қаратаудың қасиеті дарыған таудың етегі. Бізді және астымыздағы аттарымызды жаңбырдан қорғап қалды. Сәждеге жығылып, намаз оқуымызға мүмкіндік берді. Үңгір ішіндегі тастары да ақ ұлпадай әппақ, керемет әсер қалдырады. Мұның қасиеттілігі сол шығар, сондықтан оны "Ақмешіт" деп атайық" депті. Міне, содан бері қасиетті орын ұрпақтан-ұрпаққа Ақмешіт деп аталып кетіпті. Дереккөздер
Ақмия

Ақмия (Goebelіa, Sophora) – бұршақтар тұқымдасына жататын ағаш не бұта; көпжылдық өсімдіктер туысы. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда 50-ден астам түрі белгілі. Сабағы тік, оған тақ қауырсынды күрделі жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Гүлшоғыры – шашақ. Әрбір гүлінің 5-тен тостағанша және күлте жапырағы болады. Аталығы 10, жіптері бос боп жетіледі, аналығы біреу, бір жеміс жапырағынан тұрады. Жемісі көп тұқымды ұзын бұршаққап, буынданып келген, екі жақтаумен ашылады. Тұқымының сырты жылтыр, түсі қоңыр. Бұлар негізінен бояу,бал беретін және бағалы дәрілік өсімдіктер. .]] Түрлері мен сипаттамасы Ақмияның Қазақстанда кәдімгі aқмия және есекмия aқмия деп аталатын 2 түрі өседі. Кәдімгі ақмия немесе софора (G. alopecuroіdes) – Қазақстанның барлық жерлерінде кездеседі. Биіктігі 40 – 100 см. Сабағы тік, жоғары жағы бұтақтанған. Тақ қауырсынды жапырағының ұзындығы 10 – 20 см. Ақшыл не сарғыш гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Оның құрамында алкалоид бар. Сондықтан тұқымы улы. Есекмия (G. pachycarpa) тау бөктері мен қыратта, сары құм топырақты жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 60 см. Сабағы бұтақты, қалың жапырақты, тықыр, түкті болады. Дара жапырағы қауырсын тәрізді, жапырақшалары 6 – 12 жұптан тұрады. Гүлі ақшыл сары түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Тұқымы – қоңыр, сырты біркелкі тегіс. Дереккөздер
Ақмола бокситті ауданы

Ақмола бокситті ауданы – Ақмола облысындағы Есілдің бас жағы мен Нұра, Сілеті өзендерінің суайрығындағы бірнеше алюминий кені бар және ондағы кентас белгілері байқалған өңір. Сорты төмен гиббсит бокситтері (Б-4, Б-6) геологиялық жасы жоғарғы протерозойдан бастап (Софиевское) төменгі тас көмірге дейін кететін әктастар бетінде бор дәуіріне дейін жаралған карст шұңқырларында жатыр. Белгілі кентасты жерлердің көпшілігі палеоген дәуірінің олигоцен бөлімінің континенттік шұбар сазы арасындағы дөңбек тастар шоғыры не ұсақ шоқылар беткейлеріндегі сыдырындылар болып саналады. Кентасты ашық әдіспен алуға болады, бірақ кендер бір-бірінен қашық және қорлары аз болғандығынан пайдаланылмай келеді. Палеоген, неоген, антропоген дәуірлерінің шөгінділерімен жабылған бұл аудандағы карбонатты жыныстарда әзірге белгісіз карст типті боксит кендерінің болуы ықтимал. Сол себепті бұл ауданның келешегі зор. Дереккөздер
Ақмолакөл

Ақмолакөл – Қостанай облысы Науырзым ауданы Ақжол қыстауының солтүстік-шығысында 13 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 4,0 км 2 . Теңіз деңгейінен 230,0 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 2,5 км, ені 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 8,2 км. Жағалау сипаты Көл жағалауының біршама жерін қамыс құрағы басқан. Жазық келген жағалауында бұта аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Олар шабындыққа пайдаланылады.
Ақмола суғару жүйесі

Қысқаша мәлімет Ақмола суғару жүйесі , Алматы облысы. Панфилов ауданында орналасқан. 1975 жылы іске қосылды. Бастауын Тышқан өзенінен ала отырып, 8236 га жерді суғарады және суландырады. Жалпы ұзындығы 24,9 км, су сыйымдылығы 7,71 млн. м3. Жүйенің бас тоғаны Тышқан өзенінің бойына салынған. Дереккөздер
Ақмырза

Ақмырза – Сілеті өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданы жерімен ағады. Бастауы Ерейментау тауының солтүстік тарамдарынан ағып шығатын Қуаныш пен Қарасу өзендерінің қосылуынан пайда болады. Гидрологиясы Ұзындығы 46 км, су жиналатын алабы 2780 км 2 , ең терең жері 3 м. Қар суымен толығады. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Дереккөздер
Ақмыш

‎ Ақмыш – Орталық Қаратаудың солтүстігіндегі бұлақ.Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы жерінде. Қалың ши өскен жыраны бойлай ағып жатыр. Бұлақты жиектей ағаш егілген. Төменгі жағынан тоған жасалған. Ақмышта 1920 ж. уездік қаржы бөлімінің бастығы Хажы Оңғалбаевтың басшылығымен балалар үйі ашылған. Кейіннен ол Қаңғаға көшірілді. Ақмыш қазіргі саяхатшылар демалатын аялдама. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау ақ (етістік) және –мыш жұрнағы арқылы жасалған. С.Қондыбай –мыш тұлғасын оғыз тіліндегі «бұлақ» деген сөз деп қарастырады. Топоним құрамындағы -мыш – есімшенің көне жұрнағы. М.Томанов «-мыш – Орхон Енисей жазбалары тілінде, сондай-ақ кейінгі орта ғасыр жазбаларында да есімшенің өткен шағын жасаған аффикс: қалмыш (қалған), тегміш (түйіскен), қазіргі біздің тіліміздегі –ған аффиксінің қызметін атқарған», – деп көрсетеді. Демек, Ақмыш «аққан бұлақ» деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Ақоба (Жәнібек ауданы)

Ақоба — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл, Ақоба ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жәнібек ауылынан шығысқа қарай 40 км-дей жерде, далалық белдемде орналасқан. Жақын темір жол стансасы - Жәнібек (52 км жерде). Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1340 адам (675 ер адам және 665 әйел адам) болса, 2009 жылы 891 адамды (451 ер адам және 440 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 651 адамды (321 ер адам және 330 әйел адам) құрады. Шаруашылығы Бұрынғы кеңшар негізінде ұйымдасқан “Ақоба” өндірістік кооперативі жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта, бастауыш мектептер, емхана, кітапхана бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Танымал тұлғалары Төлеш Әбдірахманов — шопан, Социалистік Еңбек Ері. Қапан Әубәкірұлы Мусин - композитор. Дереккөздер
Ақ Үбі

Ақ Үбі – Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі аумағына қарасты жердегі өзен. Ұзындығы шамамен 65 км-ге жуық. Бастауы Иванов жотасының шығысынан бастау алып, солтүстігіндегі Үбі өзеніне құяды. Гидрологиясы Ақ Үбі өзеніне Иванов жотасының солтүстік беткейінен көптеген өзендер келіп қосылады. Аңғары мен жағалауы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Ақорпа

Ақорпа — Бозащы түбегінің солтүстік бөлігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Тереңдігі 4 м, су шығымы 1400 л/сағ. Солтүстігі тақыр жазықты, батысы сортаңды болып келеді. Батысында Үлкенсор қонысы мен мұнай кен орындары орналасқан. Маңында Кіндікті, т.б. қыстаулар бар. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және орпа (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Орпа – аузы кең, тайыз, әрі шегенделмеген құдық. Құдық қазылған жердің топырағының ақ болуына орай аталған атау. Дереккөздер
Ақөзек

Елді мекендер: * Ақөзек – Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Ақөзек – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, темір жол айрығы. Басқа мағыналар: * Ақөзек – Балқаш көлінің солтүстігінде, Арқарлы тауларының батысындағы аңғар.
Ақпан кварц кен орны

Ақпан кварц кен орны - Ақтөбе облысының оңтүстік-шығысынан 110 км жерде, уралид гранитті-метаморфтық кіндігінде орналасқан. Жатыс сипаты Ақпан сілемінің кембрийге дейінгі гнейс-тақтатас қабаты мен граниттерінде жатқан алтыны бар көптеген кварц тіндерімен көрінеді. Ұсақ тіндері тек бет жағынан бағаланған, ал барлау аяқталғанда оның қоры 8-10 т-ға дейін ұлғаяды. Дереккөздер
Ақростошь бор кен орны

Ақростошь бор кен орны - Атырау облысы Индер ауданы. Индербор кентінің оңтүстік-батысында орналасқан. Жатыс сипаты Шөгіндінің ұзындығы 10 км-ге жетеді, ені 100-300 м, қалыңдығы 3-10 м. Кен әк және әк тыңайтқыштар өндірісінің шикізаты. Мұндағы бор және бор-мергельді жыныстар өздерінің сапалык көрсеткіштері бойынша халық шаруашылығының көптеген салаларында пайдалануға жарамды. Атап айтқанда, Индер боры сола өнеркәсібінің жоғары талаптарына сай келеді, сондай-ақ әк және әк тыңайткыштары өндірісін қанағаттандырады. Химиялық құрамы Химиялық құрамы (% есебімен): * СаСО3 – 91,23; * МgСO3 – 1,27; ерімейтін қалдығы: * СаSО4 – 3,26; * Аl2О3 – 0,07; * Ғе2О3 – 0,59; * NаСl – 2,2. Бордың үлес салмағы 2,58 т/м 3 . Дереккөздер
Ақсаз газ конденсат кен орны

Ақсаз газконденсат кен орны — Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Жетібай кентінен 80 км жерде орналасқан. 1988–1989 жылдары барланып, 1995 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Ортаңғы триастық көтерілімнің күмбездік бөлігі юралық құрылымға қарағанда батыс бағытқа ығысқан. Жатыс сипаты 3950 м-лік изогипспен шектелген, өлшемдері 4×3 км, амплитудасы 75 м. Сынау деректерінің негізінде әр түрлі режимдерде зерттелулермен анықталған иірілімдер қанығуының сипаты, флюидтердің физикалық-химиялық қасиеттері, иірімді газконденсатты және оны ортаңғы триастың карбонаттық бөлігіндегі жанартаутектік-доломиттік жыныстарда орналасқан деп жорамалданған. Дереккөздер
Ақсай (өзен, Атырау облысы)

‎ Ақсай – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Атырау облысы Индер, Махамбет аудандарында орналасқан. Бастауы Көктоғай ауылынан солтүстікте Жайық өзенінен бөлініп шығып, Қаратөбе сайында шалшықтарға айналады. Гидрографикасы Ұзындығы 110 км. Өзен оң жағалауынан Бағырлай каналын суландырады. Төменгі ағысы жаз айларында құрғап қалады. Жағалауында ұсақ көлдер кездеседі. Дереккөздер
Аққұдық

Аққұдық сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін: Құдықтар: * Аққұдық (құдық, Ақтөбе облысы) * Аққұдық (құдық, Қостанай облысы) * Аққұдық (құдық, Қарағанды облысы) * Аққұдық (құдық, Маңғыстау облысы) * Аққұдық - Атырау облысы Елді мекендер: * Аққұдық – Ақтөбе облысы, Хромтау ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Атырау облысы, Жылыой ауданының Жем ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Аққұдық – Атырау облысы, Жылыой ауданының Майкөмген ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Аққұдық – Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Батыс Қазақстан облысы, Шыңғырлау ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Жетісу облысы, Панфилов ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Қостанай облысы, Әулиекөл ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Қостанай облысы, Қарабалық ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Павлодар облысы, Павлодар ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Солтүстік Қазақстан облысы, Тайынша ауданындағы ауыл. * Аққұдық – Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданындағы ауыл. Шоқы: * Аққұдық – Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде орналасқан шоқы. Көл: * Аққұдық көлі Тағы қараңыз: * Аққұдық ауылдық округі (Мәртөк ауданы) * Аққұдық ауылдық округі (Хромтау ауданы) * Аққұдық - қыстау, Қызылқоға ауданы
Ақсай (өзен, Алматы облысы)

Географиялық орны Ақсай – Алматы облысы Қарасай ауданындағы өзен. Қаскелең өзенінің оң саласы. Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 566 км 2 . Бастауы Бастауын Іле Алатауының мұздықтарынан алып, әр түрлі ландшафт белдемдерінен өтеді. Гидрологиясы Ақжар ауылы тұсындағы аңғары 8 м, орташа тереңдігі 0,2 – 0,7 м, ең терең жері 1,2 м. Жылдық орташа су ағымы 2,63 м 3 /с. Ақсай және оның салаларынан сел жүріп тұрады. Осындай ірі селдің бірі 1921 жылы Ақсай өзенінің бойымен өткен. Сел жүргендегі су шығымы 307,0 м 3 /с-қа жеткен. Басты салалары: Ақсай, Тастыбұлақ, Ойжайлау, Қырғауылды. Суын елді мекендер егін суғаруға пайдаланады. Дереккөздер
Ақсай (өзек)

Ақсай — Оңтүстік Үстірт кемерінің солтүстігіндегі өзек. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Солтүстік-батысқа қарай тармақталып бітетін сайдың ұзындығы 30 км, ені 0,5 – 2,5 км. Кемерінің биіктігі төменгі бөлігінде жарқабақтанып 60 м-ге дейін жетеді. Сай табанында көктемгі қар, жауын-шашыннан пайда болатын құрғақ арна жатыр. Ішкі сілтемелер * Қарақия ойысы Дереккөздер
Ақсай (сай)

Ақсай – # Солт. Үстірттің шығысында 15 км жерде орналасқан өзек. Сай бойында бірнеше бұлақтар мен құдықтар бар. Бұлақтар сай түбінде, құдықтар беткейінде орналасқан. Құдықтар суы кермек татиды; # Солт. Үстірттегі Айрақты тауының солт.-шығысындағы сай. Басы 5 тарам болып басталады. Етегі борпылдақ сортаң топырақты жазық.
Ақсай бор кен орны

Ақсай бор кен орны - Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы, Қазақстан темір жол станциясының шығыс жағында 9 км жерде орналасқан. Жатыс сипаты Кен қабатының қалыңдығы 8,7-9,8 м аралығында. Бұл кен орны бордан құрылыстық әк өндіру және жазуға қолдану мақсатымен барланған, әзірше пайдаланылмайды. Дереккөздер
Ақсай бөгені

‎ Ақсай бөгені — Алматы облысы Қарасай ауданы жерінде, Ақсай өзені бойында орналасқан. Гидрологиялық сипаты Аумағы 0,5 км², суының көлемі 2,7 млн. м3, пайдалы көлемі 2,4 млн. м3. Бөгеннің ұзындығы 3 км-ге жуық, енді жері 0,8 км, орташа тереңдігі 1,56 м, ең терең жері 2,1 м. Жалпы су шығымы 20 м³/с. Бөгеннің ұзындығы 13,1 м, биіктігі 1,75 м. Бөгетте секундына 1,5 м³ су жіберетін реттеуіш орнатылған. Суы қаңтар – ақпан аралығында қатады. Бөгеннен Ақсай-қарғалы суғару жүйесі бастау алады. Дереккөздер
Ақсай бұлағы

Ақсай бұлағы – Батыс Қазақстан облысы Бөрілі ауданындағы Қазақстан темір жол станциясынан солтүстік бағытта 5 – 10 км жерде орналасқан жер асты су көзі. Сулы қабаттың қалыңдыдығы 10 – 15 м. Ұңғымадағы су шығымы 3 – 21,7 дм³/с. Тұщы суының минералдары 1 г/дм3. Бұлақ суы Ақсай қаласының кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Ішкі сілтемелер * Жер асты суы * Тұщы су Дереккөздер
Ақсайит

Ақсайит , ақсаит – бораттар тобына жататын минерал, магнийлі бораттың сулы оксиді. Химиялық формуласы: MgB6O105H2O. Табылған орнымен аталынған (1962). Ромбылық призма түрінде кристалданады. Ірілеу кристалдарының түсі ақшыл сұр, ұсақтары түссіз. Қаттылығы 2,5; меншікті салмағы 2,01 г/см 3 . Галоидты шөгінділердің арасында кездеседі. Ақсайит Қазақстанда алғаш ашылған сирек кездесетін минералдардың бірі. Ішкі сілтемелер * Галоид * Кристал Дереккөздер
Ақсай-қарғалы суғару жүйесі

Ақсай-Қарғалы суғару жүйесі , Алматы облысы Қарасай ауданында Ақсай және Қарғалы аудандары аумағында орналасқан. Жалпы ұзындығы 33 км. Су жүйесі 2,5 мың га жерді суғарады және суландырады. Ақсай-Қарғалы суғару жүйесі бірімен-бірі байланысқан бірнеше шағын каналдардан тұрады. Бастылары: Аққарғалы (ұзындығы 23,7 км, су шығымы 1,77 м³/с), Қаскелең (су шығымы 0,88 м³/с), Бесоба (0,07 м³/с), Көкөзек (0,5 м³/с) және суды таратып реттеп отыратын Мыңжылқы каналы (0,6 м³/с). Су жүйесі Қарасай ауданының және Алматы қаласының маңындағы елді мекендер шаруашылықтарын сумен қамтамасыз етеді. Ішкі сілтемелер * Су жүйесі * Канал Дереккөздер
Ақсай минералды суы

Ақсай минералды суы – Алматы қаласынан батысқа қарай 13 км жерде, Төменгі Каменка ауданы маңында орналасқан шипалы жер асты суы. Ол 1900 – 2600 м тереңдіктегі палеоген және неоген сулы қабаттарында таралған. Ақсай минералды суының химиялық құрамы хлорлы натрийлі-кальцийлі келеді. Суы арынды. Нөмірі 5-Т ұңғымасынан атқылап шығатын судың секундтық мөлшері 11 л, температурасы 55,5°С, минералды 6,1 г/л. Суының құрамында бром (12,5 мг/л), фтор (2,9 мг/л), йод (1,34 мг/л) және кремний қышқылы (52 мг/л) бар. Суында еріген газ негізінен азоттан (80,5 – 84,0%) тұрады. Ақсай минералды суы Алматы қаласының төңірегінде орналасқан санаторийлер мен профилакторийлерде, ауруханаларда қол-аяқ буындарын, асқазан-ішек, жүйке, гинекология ауруларын емдеуде қолданылады. Ішкі сілтемелер * Ақсай өзені * Санаторий Дереккөздер
Ақсай мұздығы

Ақсай мұздығы – Іле Алатауындағы аңғарлық мұздық. Географиялық орны Алматы облысы Қарасай ауданы Ақсай өзенінің бастауында орналасқан. Жалпы аумағы 1,3 км 2 , ұзындығы 2,0 км, жерінің аумағы 1,1 км 2 , оның ішінде абляция аумағы 0,9 км 2 . Фирн (мұзқар) сызығы 3860 м биіктіктен өтеді. Ақсай мұздығының батысында Шнитников мұздығы жатыр. Дереккөздер
Ақсай мұнай-газ кен орны

Ақсай мұнай-газ кен орны — Қызылорда облысы Жалағаш ауданында (Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде) орналасқан. 1988 жылы ашылған. Географиялық құрылымы Кен құрылымының өлшемдері 11×7 км, амплитудасы 100 м. Ол бор кезеңінде түзілген Арысқұм қабатының терригенді шөгінділеріндегі үш кен шоғырынан тұрады. Біреуі мұнайлы-газды болса, қалған екеуі – мұнайлы. Олар тектоникалық жарылымдар және литол өткізбейтін жыныстар арқылы оқшауланған. Жатыс сипаты Өнімді қабаттардың жалпы қалыңдығы 11 – 18 м, оның ішінде мұнайлы қабаттардың тиімді қалыңдығы 4 – 11 м, газды қабаттардың тиімді қалыңдығы 3 – 6 м. Мұнай мен газды сіңірген терригенді коллекторлардың ашық кеуектілігі 13,1 – 14,9%, өткізгіштігі 0,02 – 0,86 мкм 2 . Олар қалыңдығы 10 – 150 м саз қабатымен жабылған. Кен шоғырларындағы бастапқы қабаттық қысым 15,6 – 16,73 МПа, температурасы 71 ° С. Құрамы Мұнайының тығыздығы 0,855 – 0,950 г/см 3 ; күкіртті аз (0,11%), парафин (16 – 20%) мен шайыры (10,6%) біршама жоғары келеді. Газдың тәуліктік шығымы 137,6 м 3 . Оның құрамындағы метан 81,55%, этан 9,73%, пропан 3,3%. Кен орны толық барланып бітпеген. Дереккөздер
Ақсай фосфорит кен орны

Ақсай фосфорит кен орны — Жамбыл облысы Талас ауданында, Қаратау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Қаратау фосфорит алабына енеді. Жатыс сипаты Кен орнының ұзындығы 8 км, ені 100 м. Барлау жұмыстары 1951-1956 жылдары жүргізілген. Кен орны 1959-1987 жылдары ашық кеніш әдісімен игерілді. Ал 1987 жылдан бастап кентас жер астындағы кеніштен өндіріледі. Оны 1938 жылы геологтар П.Л.Безруков пен Б.М. Гиммельфарт ашқан. Геологиялық құрылымы, құрамы Ақсай фосфорит кен орны төменгі кембрийге жататын Шолақтау шоғырларынан тұрады. Бұл шоғырдың төменгі кентассыз бөлігі шақпақтасты доломиттер мен доломитті әктастардан (қалыңдығы 3-15 м) және фосфоритті шақпақтастардан (қалыңдығы 3-10 м) құралған. Бұлардан жоғары әрқайсысының қалыңдығы 1,5-12 м, фосфор ангидридінің (Р2О5) орта мөлшері 20- 27% 4 кентас қабаты бар, олардың литологиялық құрамы негізінен фосфатты, шақпақтасты, карбонатты болып келеді. Алынған фосфорит кентасы Қаратау кен-химия комбинатында өңделеді. Дереккөздер
Ақсақалқопа

Ақсақалқопа – Тобыл өзенінің алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қамысты ауданы Қарабатыр ауылының жанында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 4,5 км 2 . Теңіз деңгейінен 233,1 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,5 км, енді жері 2 км. Суы тұзды. Деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылып, жағасы батпаққа айналады.
Ақсақал тәуіп

Ақсақал тәуіп – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы жер аты. Қызылқұм құмды алқабының солтүстігінде орналасқан. Жер бедері бұйрат құмдардан тұрады, аралығында ойпауыт жерлер кездеседі. Ойпауытты жерлерінде бұйырғын, баялыш, тасбұйырғын, теріскен, т.б. шөлге тән өсімдіктер өседі. Ішкі сілтемелер * Бұйрат құм * Қызылқұм Дереккөздер
Ақсан (көл)

Ақсан – Обаған өзені алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Қарақалпақ темір жол санциясынан солтүстік-шығыста 7 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 208,6 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 4,2 км 2 . Ұзындығы 2,8 км, енді жері 2,4 км. Жағалау сипаты Жағасы жайпақ. Көлдің деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылады. Оңтүстік-шығысында Аманқарағай шоқ орманы, солтүстік-батысында Қазанбасы қоныстары орналасқан. Алабы жайылым, шабындыққа пайдаланылады.
Ақ саңырауқұлақ

Ақ саңырауқұлақ (Boletus edulіs) – болетустар тұқымдасына жататын түр. Қазақстанда жалпақ жапырақты, қылқан жапырақты және аралас ормандарда өседі. Қалпақшасының диаметрі 10 – 20 (кейде 50) см, үстіңгі бөлігі ашық қоңырдан қара қоңырға дейін өзгеріп отырады. Ал төменгі бөлігі алғашқы кезде ақ кейін жасыл сарғыш түске енеді. Аяқшасының ұзындығы 17 см-дей, қалыңдығы 4 – 6 см, ашық сары сұрғылт түсті, үстінде торлы өрнектері болады. Жемістік денесі ақ, тығыз, жағымды, саңырауқұлаққа тән исі болады. Салмағы 2 (сирек 4) кг. Ақ саңырауқұлақ маусымнан қазанға дейін өседі, 20-ға жуық формалары бар. Жеуге жарамды, өте бағалы саңырауқұлақ, себебі, құрамында белок өте көп. Ақ саңырауқұлақтың жемістік денесінен антиканцерогендік заттар табылған. Ақ саңырауқұлақтың түрлері:шырша ақ саңырауқұлағы , қарағай ақ саңырауқұлағы , қайың ақ саңырауқұлағы , емен ақ саңырауқұлағы , торлы ақ саңырауқұлақ , қара-қола түсті ақ саңырауқұлағы , жартылай ақ саңырауқұлақ. Түрлері *Шырша ақ саңырауқұлағы *Қарағай ақ саңырауқұлағы *Қайың ақ саңырауқұлағы *Емен ақ саңырауқұлағы *Торлы ақ саңырауқұлақ *Қара-қола түсті ақ саңырауқұлағы *Жартылай ақ саңырауқұлақ .]] Ішкі сілтемелер * Саңырауқұлақтар * Антиканцероген Галерея Сыртқы сілтемелер * [http://www.akimvko.gov.kz/news.htm?id=1582 Саңырауқұлақтар орманның сыйы ғана емес, уы да... ] Дереккөздер
Ақсарлы

Ақсарлы – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Босаға ауылының солтүстік-шығысында 7 км жерде. Абсолюттік биіктігі 995 м, ені 3 км. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр. Жер бедері, геологиялық құрылымы Оқшау тұрған тау массивінің шығыс беткейі жайпақ, батысы тіктеу келеді, оңтүстік беткейінде тас қорымдары мол жиналған. Девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлімінде түзілген. Өсімдігі Тау жамылғысында жусан, сұлыбас, селеу, боз, бұталар өседі. Жазғы жайылым және қыстау ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жамансары

Жамансары, ақсары — сұңқартәрізділер отрядының қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Солтүстік Қазақстанда, Алтай мен Тянь-Шань тауларының орманды алқаптарын мекендейді. Мекиені қанатының ұзындығы 42-45 см, салмағы 1 кг-нан асады. Қоразы оған қарағанда кішілеу келеді. Қанатының ұзындығы 33-38 см, салмағы 1 кг-ға жетпейді. Дене түсі қара-қоңыр, ұшы қаралау қанаттарының астында ақшыл шұбар дақ болады. Басқа өзіне тектес жыртқыштардан айырмашылығы — құйрығы қысқа, сұр не қоңыр түсті көлденең жолақты келеді. Ұясын ағаш басына салады. Мекиені мен қоразы 3-5 теңбіл түсті жұмыртқаны 1 айдай кезектесіп басып, балапандарын 40 күнде ұядан ұшырады. Ақсары — жыл құсы. Тамыз — қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Азия, Африкада қыстайды. Наурыз — мамыр айларында қайта оралады. Ұсақ кеміргіштермен, құстармен, кесірткелермен, бақалармен т.б. жәндіктермен қоректенеді. Дереккөздер
Ақсары (ру)

АҚСАРЫ — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Орта жүздегі Керей (Ашамайлы) тайпасынан таратылады. Шәкәрім Құдайбердіұлы шежіресінде Ақсары — Тоқымбет, Матақай, Самай руларына бөлінсе, Ө.Ахметовтің шежіре-кітабында Ақсарыдан алты ата — Тоқболат, Ақпамбет, Нұралы, Нұрымбет, Есенәлі, Есенбақты тарайды. Қостанай өңірін, Ақмола облысының Ақкөл, Макин (Бөрілі) аудандарын, Есіл өзенінің бойын мекендеген. Тұлғалар # Біржан Қожағұлұлы # Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов # Қанапия Темірболатұлы Телжанов # Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев # Нұрлы Байкенов # Жайық Бектұров
Ақсарыгүл

Ақсарыгүл , кастиллея – сұңғыла тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда құрғақ далалық жерлерде, сортаңды, жайылмалы шалғындарда, қайыңды-қарағайлы ормандар мен бұталар арасында, тау беткейлерінде, егістіктер арасында өсетін 1 түрі – түссіз Ақсарыгүл (Cаstіlleja pallіda) бар. Биіктігі 14 – 32 (50) см, сабағы тік, 2 – 10-нан шоғырланып немесе жеке өседі. Жапырақтары ұзынша. Гүлшоғыры масақ тәрізді, ұзындығы 3 – 8 (12) см, ені 1,8 см. Күлтесі ақшыл сары не ақ түсті, кейде үстіңгі жағы қызғылт болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша, екі бөлікті, қоңыр түсті қорапша. Тұқымы ұсақ, үшбұрышты, сырты жылтыр. Дереккөздер
Ақсары жоңышқа

Ақсары жоңышқасы (Medіcago ochroleuca) – бұршақ тұқымдасына жататын жоңышқа туысының бір түрі, көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Талас Алатауының батысындағы Ақсу-Жабағылы тауының солтүстік тасты беткейлерінде, биік тау белдеулерінде, аршалы бұта, орман арасында өседі. Биіктігі 75 – 80 см, сабағы тік, жапырақтары үш құлақты, жапырақшалары ұзынша, түкті, кейде жалаң болады. Гүлі сары түсті, бұршағы имек, бозқоңыр түсті келеді. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Тұқымынан және өсімді жолмен көбейеді. Ақсары жоңышқа – құнарлы мал азығы. Сирек кездесетіндіктен Ақсу-Жабағылы қорығында қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Ішкі сілтемелер * Ақсу-Жабағылы * Алатау Дереккөздер
Ақсары жуантамыр

Ақсары жуантамыр – айлауықтар тұқымдасына жататын жуантамыр түрі. Қазақстанда Балқаш-Алакөл ойысында Ақсу, Лепсі, Шілікті өзендерінің төменгі ағыстарындағы құмдарда өседі. Бұтақтала өскен сабағының биіктігі 60 – 65 см келеді. Тамыр жапырақтары ірі, ұзындығы 20 см, ал сабақ жапырақтары ұсақ бүтін жиекті 2 – 4 см-дей болады. Ақсары түсті гүлдері қалқан тәрізді сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Табиғи жайылымдарды ретсіз пайдаланудың салдарынан бұл сирек кездесетін өсімдік түрінің жойылып кету қаупі бар. Сондықтан Ақсары жуантамыр қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Ішкі сілтемелер * Жуантамыр * Қызыл кітап Дереккөздер
Ақсахалар

Ақсахалар (Coregonіdae) – албырттәрізділер отрядының бір тұқымдасы. Солтүстік Мұзды мұхита, Атлант және Тынық мұхиттардың солтүстік жағындағы суларда тіршілік ететін 3 туысы, 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда Ертіс өзенінде мекендейтін 1 туысы, 1 түрі (таймен) бар. Ақсахалардың денесінің ұзындығы 8 – 150 см, салмағы түріне қарай 4 г-нан 40 кг-ға дейін (нельма) жетеді. Қабыршақтары ірі. Аузы үлкен емес, жағы тіссіз. Ұсақ уылдырықтарын күзде шашады. Негізінен планктондар, бентостармен және ұсақ балықтармен қоректенеді. Ақсахалар еті дәмді, сондықтан кәсіптік маңызы жоғары балықтар, көп ауланады. Ішкі сілтемелер * Балықтар * Уылдырық Дереккөздер
Ақ сексеуіл

Ақ сексеуіл (Haloxylon persіcum) – алабұталар тұқымдасы, сексеуіл туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда шөл және шөлейтті аймақтарда өседі. Биіктігі 5 метрдей, кіндік тамыры топырақта ылғал аз болса, жер астына тереңдеп (11 метрге дейін) кете береді. Діңінің жуандығы 20 – 60 см, дің қабығы ақшыл сұрғылт түсті, жылдан-жылға қарая береді. Гүлі төрт-төрттен қабыршақты гүл жапырағы қолтығынан жетіледі. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, қыркүйек – қазанда жеміс береді. Жемісі – қанатты жаңғақша. Ақ сексеуілдің сүрегі тығыз, қатты, арамен кесілмейді. Ағаштың жылдық сақинасы болмайды. Шөлге төзімді, жас өркендерін қыста қой, түйе жақсы жейді. Ақ сексеуіл Маңғыстау облысының Қызыл кітабына енгізілген. Сілтемелер * Алабұта * Қызыл кітап Дереккөздер
Ақсексеуіл

Ақсексеуіл – Оңтүстік Үстірт кемеріндегі қоныс. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Енсіз келген қоныс теңіз деңгейінен 185 – 190 м биіктікте. Жазық келген жер бедерінде сортаңды сұр топырақ қалыптасқан. Онда сирек сексеуіл шоғырлары, бұйырғын, баялыш, күйреуік өседі. Дереккөздер
Ақ селеу

Ақ селеу – астық тұқымдасының селеу туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық облысында, әсіресе, оңтүстік аймақтарда жиі кездеседі. Ақ селеу көбінесе құмды және құмдауыт жерлерде, орманды алқаптардағы қара топырақты аудандарда жақсы өседі. Биіктігі 30 – 40 (60) см, сабағы түбінен шоғырланған, жалаң тықыр. Тамыр сабағының ұзындығы 10 м-ге дейін жетеді. Жапырағы жіңішке (3 мм). Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Дәнегі пісісімен жер бетіндегі бөлегі қурап қалады. Ақ сеуел масақтанғанға дейін жақсы мал азығы. Шөбінің сапасы орташа, өнімділігі 3 – 5 (10) ц/га. Жайылмалы құмды жақсы бекітеді. Тамыры сапалы щетка жасауға пайдаланылады. Дереккөздер
Ақсеңгір

Елді мекендер: * Ақсеңгір – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Ақсеңгір – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл. * Ақсеңгір – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Ақсеңгір – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы өзен. * Ақсеңгір – Ұлытау тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. * Ақсеңгір – Нұра өзенінің оң жағалауындағы биік төбе. * Ақсеңгір – Алматы облысында өсірілетін қой түрі. * Ақсеңгір – Алматы облысы Жамбыл ауданы Ақсеңгір өзенінің бойында орналасқан бөген.
Ақсеңгір тауы

Ақсеңгір тауы – Ұлытау тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Борсеңгір ауылының оңтүстік-шығысында 5 км жерде. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Ең биік жері 431 м (Үңгірлісай). Жер бедері, геологиялық құрылымы Ұсақ шоқылы 2 тау массивінен тұрады. Тас көмір жүйесінің төменгі тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстік беткейінен Сарысу өзеніне оң жағынан құятын 5 өзен бастау алады. Өсімдігі Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, сұлыбасы, бұталар өседі. Жазғы жайылым және қыстау ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ақсеңгір (төбе)

Ақсеңгір – Нұра өзенінің оң жағалауындағы биік төбе. Географиялық орны Ақмола облысы Целиноград ауданы жерінде. Астана қаласынан оңтүстікке қарай 33 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 395 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы 7-8 км-ге созылған, ені 1,5-2 км. Геологиялық құрылымы Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қара қоңыр сортаңдау топырағында астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Ақсеңгір бөгені

‎ Ақсеңгір бөгені — Алматы облысы Жамбыл ауданы Ақсеңгір өзенінің бойында орналасқан. 1980 жылы пайдалануға берілді. Гидрологиялық сипаты Су сыйымдылығы 3,6 млн. м 3 , ұзындығы 3 км, енді жері 1,1 км. Бөген суын Ақсеңгір, Көкдала ауылдарының және Қазыбек темір жол станциясының шаруашылықтары пайдаланады. Дереккөздер
Ақсеңгір қойы

Ақсеңгір қойы - Алматы облысында өсірілетін қой түрі. 1960-1992 ж. аралығында қазақы биязы жүңді саулықтарды ағылшынның линкольн, ромни-марш, бордерлейстер қошқарларымен будандастыру арқылы алынған. Ақсеңгір қойының дене бітімі ірі, етті. Қошқарларының тірідей салмағы 108 – 112 кг, таза жүн түсімі 4,7 – 5,5 кг, қылшығының ұзындығы 13 – 14 см. Саулықтары тиісінше 55 – 60 кг; 2,5 – 2,7 кг; 11 – 13 см. Әр 100 саулықтан 120 – 130-дан қозы алынады. Асылдандыру жұмысы аталық із бойынша өсіру және жаңа зауыттық аталық іздер құру арқылы жүзеге асырылады. Ақсеңгір қойының таңдаулы отарлары Ақсеңгір тәжірибе шаруашылығында бағылады. Ақсеңгір қойы негізінен Алматы облысы Жамбыл ауданының шаруашылықтарында өсіріледі. Дереккөздер
Ақсор

Ақсор – Қалмас жотасының солтүстігінде 7 км жердегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар және Қызылорда облысы Арал аудандары аралығында орналасқан. Жер бедері Таудың батысы мен шығысы тегіс жазық, солтүстігінде Сарыбұлақ құмы және Ырғыз өзені жатыр. Беткейі көлбеу келген. Өсімдігі, жануарлары Құмдақты топырағында қара сексеуіл, сұр жусан, күйреуік өседі. Жануарлардан қасқыр, ақ бөкен, қарақұйрық, сарышұнақ, қоян, т.б. мекендейді. Дереккөздер
Ақсора

Ақсора (Suaeda) – алабұталар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы, кейде жартылай бұталар. Жер шарында кең тараған (тек арктикалық белдемдерде кездеспейді), Ақсоралардың тұзды жерлерде, теңіздер және тұзды тоғандардың жағалауларында өсетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның шөл даласындағы гипсті, борпылдақ сортаң топырақты жерлерде, сор мен тақырларда қаулап өседі не ірі бұта күйінде жеке-жеке кездесетін 16 түрі бар. Жиі тарағаны – ұсақжапырақты ақсора, кейде оны ақсора (Suaeda mіcrophylla) деп атайды. Биіктігі 30 – 75 см. Сабағы көп бұтақты, бір жылдық өркендері күлгін түсті. Жапырағы етті, көкшіл, оның ұзындығы 3 – 10 см. Гүлшоғыры жапырақ қолтығынан сәл төмен орналасқан. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Түйнектеген кезде өсімдік құрамында клетчатка, протеин, май, азотсыз экстрактивтік заттар болады. Күлінен алынған сақар сабын қайнату үшін пайдаланылады. Жақсы мал азығы. Ішкі сілтемелер * Алабұта тұқымдасы * Гүлшоғыр * Өркен Дереккөздер
Ақсораң (Сарыарқа)

Ақсораң – Қызыларай тау массивінің оңтүстік бөлігіндегі тау, Сарыарқаның биік жері. Географмялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының жерінде, Шылым ауылынан шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр. Биіктігі 1565 м, ені 7 км. Геологиялық құрылымы Пермьнің граниттерінен, төменгі пермь, орта тас көмір дәуірі жыныстарынан түзілген. Жер бедері Солтүстікке қарай еңістеу келген аласа таудан тұрады. Қаратал, Жіңішке, Сарыөлең өзендері бастау алады. Өсімдігі Тау беткейлерінде қарағай орманы, тауаралық аңғарлардағы қызыл қоңыр топырағында қайың, көктерек, тал, арша, қараған; ойпаң жерінде тобылғы, астық тұқымдас әр түрлі шөпті шалғын өседі.Таудың табиғи көркі мен табиғат байлығы шаруашылық әрекеттерге көп ұшырай қоймауы мұнда болашақта қорық ұйымдастыруға толық мүмкіндік береді. Дереккөздер
Ақсораң

Ақсораң тауы – Айыртау тауының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданында орналасқан. Жер бедері Беткейі тік жарқабақты келген. Маңайында Белое, Имантау көлдері мен орман алқаптары бар. Солтүстігінен темір жол және автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Ақсораң полиметалл кен орны

Ақсораң полиметалл кен орны - Қарағанды облысы Шет ауданының жерінде орналасқан. Геологиялық құрылымы Ақсораң – Ақжал тектоникалық белдемінің батысында, ортаңғы және жоғарғы палеозой гранитоидтары мен жоғарғы девон-төменгі тас көмір шөгінділері жапсарындағы скарн, мүйізтас, мәрмәрлары арасынан орын алады. Минералдары, құрамы Шақпақтасты әктастардың созылым бағытына сәйкес жатқан қабатша, линза пішінді кен массасының қабаттарындағы галенит, сфалерит, халькопирит, пирит сияқты кен минералдары сеппе, сеппе-тарам, тамыршалар түрінде тараған. Кенді емес минералдардан кварц, волластонит, кальцит бар. Кенді ашық әдіспен қазып алуға болады. Дереккөздер
Ақсорлы

Ақсорлы – Қызылқұмның шығыс бөлігіндегі құдық. Түркістан облысы Отырар ауданы Сырдария өзенінің сол жағалауында, Қарақтау тауының солтүстік-батысында орналасқан. Тереңдігі 10 м, су шығымы 100 л/сағ. Солтүстігінде бірнеше қыстаулар бар. Тізбектелген құм төбелерде сексеуіл шоғыры, эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш өседі. .]] Ішкі сілтемелер * Түркістан облысы * Құдық Дереккөздер
Ақсу (өзен, Жетісу облысы)

Ақсу – Жетісу облысы Ақсу, Алакөл аудандарындағы өзен. Ұзынды-қысқалы 132 саласы бар. Ақсудың ұзындығы 316 км, су жинау алабы 5040 км 2 . Бастауы Жетісу Алатауы ның 4000 м. биіктікте орналасқан мұздықтарынан бастау алып, Балқаш көліне құяды. Гидрологиясы Көпжылдық орташа су шығыны Жансүгіров ауылы тұсында 11,2 м 3 /сек. Өзен жоғарғы ағысында тауаралық Қапал аңғарын кесіп өтіп, жазыққа шыққан соң көптеген саяз тармақтар мен арналарға бөлініп кетеді. Төменгі ағысында тарамдар, өзектер, көлдер мен батпақтар құрай отырып, Балқаш маңы жазығын кесіп өтеді. Өзен алабының мұз құрсану аумағы 139 км 2 , көлемі 0,77 км 3 болатын 162 мұздық бар. Негізгі салалары: Сарқан, Қожамберді өзендері. Ақсу шаруашылыққа пайдалануға байланысты суы көктем мен жазда тасиды, осы кезеңде жылдық ағындысының 80%-і өтеді. Суы тұшы, минералдылығы 0,2-1,5 г/л аралығында ауытқиды. Минералдары химиялық құрамы жағынан гидрокарбонат класының кальций және магний тобына жатады. Суы егін, мал суаруға және техн. қажеттіліктерге пайдаланылады. Дереккөздер
Ақсу (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)

Ақсу, Белая – Бұқтырманың оң саласы. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 1130 км 2 . Бастауы Қызылқарағай жотасының оңтүстік-шығыс беткейінен басталады. Гидрологиясы Қар, жауын, жер асты суларымен толығады. Арнасы тік жарлы, ағысы жылдам. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ақсу (өзен, Қарағанды облысы)

Ақсу – Сарысу өзенінің алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Бастауы Ордабасы тауы беткейінен ағатын бұлақтардың қосылуынан түзіледі. Жақсы Сарысу өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 42 км, 5 саласы бар. Жағасы жайпақ, өзеннің бастауы бұта өскіндері арасымен өтеді. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасып, шілдеде төменгі деңгейге түседі, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Дереккөздер
Ақсу бөгені

‎ Ақсу — Ақсу алабындағы бөген. Географиялық орны Жамбыл облысы, Шу ауданы Ақсу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде орналасқан. 1985 жылы іске қосылды. Гидрологиялық сипаты Су жиналатын алабы 5,7 млн. м³. Бөген 1,34 мың га егіндік пен жайылым, шабындықтарды суландыра алады. Негізінен Ақсу өзені суымен толығады. Дереккөздер
Ақсу алтын кен орны

Ақсу алтын кен орны – Ақмола облысы Ақкөл ауданы Степногорск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде орналасқан. Кен орны 1929 жылы көне кен қазбалардың ізімен ашылған. 1930 жылы бұл жерде кеніш ашылып, 1931 жылы алғашқы 147 кг алтын алынған. Кен орнынан 1931-1997 жылдары аралығында 25 т алтын өндірілген. Геологиялық құрылымы Ақсу алтын кен орнындағы кварц желілері мен кварциттерден тұратын кентастар кембрий-ордовик жыныстары аумағында жатыр. Жатыс сипаты Кен орны өз алдына бөлек 5 кен орнынан тұрады. Оларда өндірістік маңызы бар 192 желі кездеседі. Желілердің қалыңдығы 0,12-0,31 м, ұзындығы 107-154 м аралығында. Желілер кварцты габброидтерден, диориттерден, тонолиттерден және гранодиориттерден тұратын ордовик интрузивтерінің бойында қалыптасқан. Алтынның орташа мөлшері 23,6-45,9 г/т. Көлбеу жатқан желілер қалың келеді (1,1-2,3 м), бірақ олардағы алтынның орташа мөлшері төмен (6,4-23,8 г/т). Кен орнында алтынға бай кварц желілерімен қатар алтын-мыс-скарнды кентастар және әлі толық зерттелмеген березит сығылмалары бар. Ақсу алтын кен орны кентастары Ақсу алтын байыту фабрикасының шикізат базасы болып табылады. Дереккөздер
Ақсу асуы

Ақсу асуы – Күнгей Алатауындағы асу. Географиялық орны Қырғызстан жерінде. Теңіз деңгейінен 4151 м биіктікте орналасқан. Шығыс Ақсу мұздығы мен Шоң Ақсу өзені аңғары аралығын қосып жатыр. Асуға көтерілу үшін Шығыс Ақсу мұздығының оң қапталын бетке ала отырып, морена аумағымен өтетін жалғызаяқ жолға шығу керек. Жол жоғары көтеріле келе біртіндеп сырғыма жарқабақтанған тұста оңтүстік-шығысқа бұрылады. Жер бедері Асудың батыс беткейі ұсақ қиыршықтасты келеді. Онымен көтерілу қиындық туғызбайды. Дереккөздер
Ақсуат (көл, Қостанай облысы)

Ақсуат – Қостанай облысы Науырзым ауданы жеріндегі тұщы көл. Құсмұрын, Сарықопа көлдерінің арасында орналасқан. Гидрографикасы, сипаты Аумағы 20,3 км 2 . Ұзындығы 18,1 км, ені 4,2 км, жағалауының ұзындығы 57 км-ге жуық. Ең терең жері – 3 м. Жауын-шашын көп жауған жылдары көлдің аумағы ұлғайып тұрады. Жаздың құрғақ мезгілінде көл екіге бөлініп қалады. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Көлде алабұға, мөңке, сазан өседі. Дереккөздер
Ақсуат (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)

Ақсуат – Ақсуат ойысында орналасқан тұйық көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы жерінде орналасқан. Гидрографикасы Орташа аумағы 14 км 2 . Ауа райы құрғақ кезде тартылып, жауын-шашын мол жылдары аумағы 24 км 2 -ге дейін ұлғайып, өзгеріп отырады. Тереңдігі 1,0-1,5 м. Суы кермек. Табаны тегіс. Көлде қалың қамыс, қоға, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ақсуат (Солтүстік Қазақстан облысы)

Ақсуат — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл, Ақсуат ауылдық округі орталығы, темір жол стансасы. Географиялық орны Аудан орталығы - Тимирязево ауылынан оңтүстікке қарай 22 км-дей жерде, Обаған және Есіл өзендерінің су айрығындағы дала белдемінде, Ақсуат көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км-дей жерде орналасқан. Тарихы Іргесі 1958 жылы Жаңа Қорған- Пески (Новошиимский) темір жолын салуға байланысты қаланған. Ақсуат мал бордақылауға мамандандырылған “Целинное” бірлестігі мен ауылдық кеңестің орталығы болып келді. Мұнда бұрынғы кеңшар негізінде әртүрлі шаруа (фермер) қожалықтары құрылған. Элеватор, май зауыты, 8 жылдық мектеп, клуб, дәрігерлік пункт бар. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1653 адам (817 ер адам және 836 әйел адам) болса, 2009 жылы 1099 адамды (536 ер адам және 563 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ақсуат (Теректі ауданы)

Ақсуат — Батыс Қазақстан облысының Теректі ауданындағы ауыл, Ақсуат ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Жайық өзенінің сол жағалауында, аудан орталығы — Теректі ауылынан батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Жақын темір жол стансасы — Орал (25 км жерде). Тарихы Іргесі 1936 жылы қаланған. 1997 жылға дейін ұжымшар, селолық кеңес орталығы болған. Кейін (1997) ұжымшар негізінде шаруа (фермер) қожалықтары ұйымдастырылған. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1057 адам (550 ер адам және 507 әйел адам) болса, 2009 жылы 1121 адамды (575 ер адам және 546 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1078 адамды (548 ер адам және 530 әйел адам) құрады. Инфрақұрылымы Ақсуатта машина-трактор жөндеу шеберханасы, орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт, сауда және тұрмыс қажетін өтеу мекемелері бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер