kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақшалай табысты индекстеу

Ақшалай табысты индекстеу — халықты әлеуметтік қорғаудың мемлекеттік жүйесінің бір бөлігі. Ол тұрғындардың ақшалай табысының сатып алу қабілетін қолдауға бағытталып, тұтыну тауарлары мен қызмет бағаларының өсуіне байланысты шығындарды толық немесе ішінара өтеуді көздейді. Меншік формасына, шаруашылықты жүргізу жағдайына және ведомстволық бағыныштылығына қарамастан, кәсіпорындар, мекемелер және басқа да заңды ұйымдар тұтыну тауарлары мен тұтыну бағасының өсуін есепке ала отырып, азаматтардың ақшалай табысын индекстеуді ұштастыра қолданады немесе еңбекақының мөлшерін бір мезгілде қайта қараумен ауыстыра алады. Индекстеуге азаматтардың Қазақстанда ақшалай алатын, өмір сүру қаражатының негізгі көзі болып табылатын ақшалай табысы: еңбекақы, зейнетақы, стипендия, көп балалы отбасына, жұмыссыздығына, уақытша еңбекке жарамсыздығына байланысты төленетін әлеуметтік жәрдемақы жатады. Зейнетақының, жәрдемақының, стипендияның және басқа әлеуметтік төлемдердің мөлшерін индекстеп отыруды мемлекеттік басқару органдары немесе зейнетақы қорлары жүзеге асырады. Тұтыну сапасының барлық секторларында тауарлар мен қызмет бағаларының ең төменгі деңгейін есептеп шығару үшін қабылданған тұтыну тауарлары мен қызметтің жиынтығы бойынша белгіленген баға индексінің мөлшері (шегі) негіз болып табылады. ҚР-нда халықтың ең төменгі тұтыну бюджетінің (ең төменгі күнкөріс көзінің) бір жарым мөлшері көлеміндегі нақты ақшалай табысы толық индекстеуге жатады (1998). Ал ақшалай табыстың ең төменгі мөлшері индекстелмейді. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ұялы аралы

Ұялы аралы – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі бұрынғы арал. Сипаты 1980 жылға дейін арал жағалаудан 8 км жерде жатқан. Ұзындығы 18 км, ені 2 км-дей болған. Ол Арал теңізінің оңтүстік-шығысындағы Сұлу бұғазының солтүстігінде орналасқан. Теңіз толық кезінде мұнда Ұялы аралы болды. Ауылда "Ұялы" балық ұжымшары, моторлы балық аулау ст. (МРС), балық қабылдайтын пункт, балық өңдейтін цехтар, қойма, шағын айлақ жұмыс істеді. Өсімдігінің денін үрме құм шоқаттарға шығатын бұталар мен шоқаттардың етегіндегі ыза суы бар жерлерде өсетін сораңдар құрайды. Арал теңізінің тартылуына байланысты арал жағалауымен бірігіп кетті. Дереккөздер
Мбиус жапырағы

Мбиус жапырағы – АВВўАў тік төртбұрышының қарама-қарсы АВ және АўВў жақтарын А және В нүктелерін сәйкесінше Вў және Аў нүктелерімен үйлестіре отырып жапсырған кезде алынатын бет. Мбиус жапырағын 1858 – 65 ж. біржақты беттің алғашқы мысалы ретінде бір-біріне тәуелсіз неміс мамематиктері А.Млбиус (1790 – 1868) және И.Листинг (1808 – 1882) қарастырған. Егер Мбиус жапырағының бойымен, оның шекараларымен қиылыспайтындай етіп жылжып отырса, алғашқы күйіне қарағанда аударылған күйдің бастапқы жеріне тірелуге болады. Бұл Мбиус жапырағының бағдарланбағандығымен тығыз байланысты: Мбиус жапырағының бойымен оның шекараларымен қиылыспай қозғалатын, белгілі бір айналып өтетін бағыты бар шағын шеңбер бар болса, онда шеңбердің айналып өту бағытын қарама-қарсы бағытқа өзгерту арқылы бастапқы күйіне қайтып келуге болады. Мбиус жапырағы бір ғана тұйық сызықпен шектелген. Егер Мбиус жапырағын орта сызығы арқылы қиятын болса, онда ол екіге бөлініп кетпейді, өз айналасында екі рет бұралған цилиндрлік бетке айналады. Топологиялық көзқарас бойынша Мбиус жапырағы бір тұйық сызықпен шектелген, нөлдік эйлерлік сипаттамасы бар бағдарланбаған бет. Пайдаланылған cілтемелер
Бұзаутаз

Бұзаутаз (Trіchophytіa) — малдың барлық түлігінде кездесетін жұқпалы тері ауруы. Онымен адам да ауырады. Терінің жүні қырқылып түсіп, орынында іріңді-сулы қалың қабыршақтар пайда болып, үгітіліп тұрады. Аурудың қоздырғышы айыртұяқтыларда — Tr. verrucosum, жылқыда — Tr. equіnum, ал ит-мысықтарда, аңдарда, кеміргіштерде — Tr. gypseum атты саңырауқұлақтар. Ауру қоздырғыштары сыртқы ортаның әсеріне өте төзімді келеді, жүн-қылшықтың арасында 6 — 10 жыл, малдың қиында 3 — 8 ай, топырақта 140 күнге дейін сақталады. Ультракүлгін сәуле және қайнату процесі оларды 2 мин-та, күйдіргіш натрийдің, карбол қышқылының, формальдегидттің 1 — 3-тік ерітіндісі 15 — 30 мин-та өлтіреді. Бұзаутаз дені сау малға ауру малдан, сондай-ақ, құрал-сайман арқылы жұғады. Ауруға, әсіресе, жас мал тез шалдығады. Бұзаутаздың өршуіне малдың бағым-күтімінің нашарлығы, жем-шөптің құнарсыздығы, тұрған жерінің ластығы әсер етеді. Ауруды эпизоотологиялық мәліметтер мен клиникалық белгілеріне қарап ажыратады. Қажетті жағдайда терісінің зақымданған жерінен қырынды алып лабораториялық зерттеулер жүргізеді. Ауру малды бөлек қораға оқшаулап вакцина егеді. Зақымданған жерлерін 5 — 10-тік салицил майымен, 10-тік йод тұнбасымен, карбол қышқылымен, йодоформ препаратымен және “Үшвак”, ЛТФ-130, СП-1 вакциналарымен емдейді. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Ақшам соқыр

Ақшам соқыр (грекше hēmera — түн, іңір, al(aos) — соқыр, ōps— көз, hemeralopіa — түн соқыры, тауық соқыры) — көздің жарық жеткіліксіз жағдайда, ымырт жабылып, қараңғы түскен кезде және түнде нашар көруі. Оның симптомдық және эссенциялық түрлері бар. Ақшам соқырдың симптомдық түрі көзінің тор және тамырлы қабықтарында немесе көру жүйкесінде органикалық ауруы бар адамдарда (ветинит, хориоретинит, глаукома, көру жүйкесінің семуі, тор қабығының пигменттік әлсіреуі, өте жоғары миопиялық кемістік) байқалады. Эссенциялық ақшам соқыр — көздің қараңғыда көрмеуі. Ол ішкен астың құнарсыздығынан, әсіресе тамақ құрамында А және В2 (рибофлавин) витаминдерінің жоқтығынан көктем айларында жиірек болады. Ақшам соқыры тұқым қуалауы да мүмкін. Көздің көруін жақсарту үшін сырқатты уақтысында ұқыпты емдеу керек. Сондай-ақ құрамында А, В2 витаминдері мол тамақ ішкен жөн. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы en:Hemeralopia pt:Hemeralopia ro:Hemeralopie ru:Гемералопия
Мутант

Мутант – мутация нәтижесінде пайда болатын бастапқы (жабайы) типтен, қандай да бір тұқым қуалаушылық ауытқуымен (өзгешеліктерімен) ерекшеленетін организмдер. Бұл формалардың бірнеше ғасырдан кейін тұқым қуалаушылық жолымен ойда жоқ жерден өзгеруі мүмкін. Мысалы, 18 ғасырдың соңында қысқа аяқты қойлар пайда болып, одан анкон тұқымы тараған. 19 ғ-да мұндай индивидуумдарды “спорт” деп атаса, ал қазір мутант деп атайды. Мутант спонтанды түрде не мутагендердің әсерімен пайда болады. Мутанттың басым көпшілігі бастапқы организмдерден әр түрлі құрылымдары мен функцияларының бұзылуымен әрі тіршілікке бейімділігінің төмендігімен ерекшеленеді. Ал кейде қалыпты орта жағдайында селективтік артықшылықтары басым мутант пайда болады. Мұндай мутанттар өсімдіктердің жаңа сорттарын, жануарлардың асыл тұқымдарын және микроорганизмдердің штаммдарын шығару үшін аса маңызды. Генетикада мутанттарды мутациялық процестердің заңдылықтарын, генетикалық аппараттың құрылысы мен оның жұмыс істеуін, әр түрлі заттардың биосинтез жолдарын, т.б. зерттеуге пайдаланады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бұздыған

Бұздыған — басы алты не сегіз қырлы (әр қырының арасы тілімделіп ойылады) болып келетін, темірден жасалатын шоқпардың жеңіл түрі. Бұздыған Орта Азияда әскербасылық белгісі ретінде жоғарғы әскери дәрежеге ие болғандарға ту, байрақтармен бірге берілген. Мұндай шоқпарды түрік сұлтандары да қолданып, оны бұздырған деп атаған. Қарудың осы түрі түркі тілінен орыс тіліне ауысып, орыстар да осындай шоқпарды Бұздыған деп атайды. Запорожье казактары, гетмандардың билік белгілері ішінде де осындай шоқпар болған. Дәреже белгісі болғандықтан Бұздығандар алтындалып, асыл тастармен әшекейленіп, саптары металмен қапталып, сәнді етіп жасалынған. Кішкентай, жеңіл болса да, басы қырланып жасалғандықтан, бұл шоқпардың соққысы өте қатты болады. Қазақ батырлары қолданған Бұздығандардың бізге жеткен үлгісі жоқ. Дегенмен 1916 жылы көтеріліс кезінде Амангелді Иманов сарбаздары қолданған шоқпарлардың ішінде басы осындай бірнеше тілімді, жеңіл келген, бірақ қарапайым жасалған, темірден соғылған шоқпарлар кездесуі, оның қазақтарға таныс екенін және жасай білгенін көрсетеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Мигматит

.]] Мигматит (грек. mіgmatos – араластыру, қоспа) – құрамы мен құрылысы күрделі тау жынысы; кварц-далашпатты оқшау агрегат пен метаморфтық субстраттан құралған. Кварц-дала шпатты агрегат лейкосома деп аталады, ол құрамы жағынан гранитке ұқсайды. Метаморфтық субстрат палеосома деп аталады, ол гнейс пен амфиболитке жақын. Лейкосома мен палеосомалардың өзара қатынасы бойынша мигматиттің мынадай түлері бар: артерит – қабатты, птигматит – қатпарлық, диктионит – бұтақтық, агматит – кесектік, небулит – тұмандық. Мигматиттер жер қыртысының терең қабаттарында шөгінді және магмалық жыныстардың күшті метаморфизмге ұшырауынан, граниттенуінен кембрийге дейінгі қат-қабаттарында түзіледі. Олар Балтық, Шығыс Сібір қалқандарында кездеседі. Мигматиттер магманың қоршаған метаморфтық жыныстарға енуінен, аймақтық кремний-сілтілі метасоматоз процесінен, метаморфтық жіктелу әсерінен қалыптасуы мүмкін. Пайдаланылған cілтемелер
Бұзоқ

Бұзоқ, бузук — ежелгі түркі тайпасы. Б.з.б. 1 — 2 ғасырларда Оғыз тайпалары бірлестігінің құрамында болған. Махмұт Қашқаридың айтуынша, Бұзоқ атауы “бұзу”, “сындыру” (садақты) дегеннен шыққан. Рашид әд-Дин бұл турасында мынадай аңызды баяндайды: Оғыз ханның алты ұлы үш алтын оғы бар алтын садақ тауып алады. Олжаны өзара бөлісе алмай, әкесіне жүгінгенде, Оғыз хан садақты сындырып үшке бөледі де үш үлкен баласына, үш оқты үш кіші баласына береді. Осыдан кейін 3 үлкен ұлының ұрпағы үшоқ аталыпты. Бұл аңыздың Шыңғыс хан шапқыншылығы заманында туған нұсқасында Оғыз ұлдарының тауып алғаны алтын садақ пен 3 күміс оқ екен. Садақ пен оқтарды Оғыз хан түсінде ғана көрген. 12 ғасырларда оғыздар өздерінің 1118—57 жылдары билеушісі Санжар сұлтанға қарсы шығып, оны 1153 жылы тұтқынға алады. 1156 жылы тұтқыннан қашқан Санжар сұлтан әуелі Термезге, одан кейін Мервке келіп, 1157 жылы сонда қайтыс болған. Оғыздар Санжар сұлтанды жеңген кезде Мерв, Нишапурды, Хорасанның кейбір басқа қалаларын талайды. Тек Герат қ-н ғана ала алмай кейін шегінді. Осы шегініс кезінде оғыздар Бұзоқ және Үчоқ болып бөлініп, екі жаққа кеткен. Барлық оғыздар сияқты Бұзоқ та суармалы егіншілікпен, мал ш-мен айналысқан. Қосымша балық аулаумен, аңшылық кәсібімен шұғылданды. Тары, күріш дақылдарымен қатар, қауын, қарбыз, қияр өсірген. Сырдария бойындағы халық отырықшы өмір сүрген. Ал бір бөлігі көшпелі болған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Ақшатай

Ақшатай, құмағаш таспасы (Astragalus ammodendron) — бұршақ тұқымдасына, таспа туысына жататын бұта. Қазақстанның Батыс Қазақстан, Мұғаджар алқаптарында, Солтүстік Арал маңы мен Қызылқұм өңірінде өседі. Ақшатайдың сабағы ақшыл-қоңыр, биіктігі 30 см-ден 1 м-ге дейін жетеді. Қатар орналасқан жапырақтарының ұзындығы 3-9 см болады. Гүл күлтесі қызғылт көк түсті келеді. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілдеде тұқым береді. Ақшатай — құмда өсетін құнарлы мал азығы. Сабағы қатаймай тұрған кезде, мал жақсы жейді. Құмды жерлерде кейде қолдан да егеді. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Беринг бұғазы

Беринг бұғазы — Солтүстік Мұзды мұхит (Чукот теңізі) пен Тынық мұхитты (Беринг теңізі) жалғастырады. Азия мен Солтүстік Америка құрлықтарын бөліп тұр. Ені 35 — 86 км, ұзындығы 96 км, тереңдігі 42 м. Бұғаз арқылы Беринг теңізінің беткі жылы суы солтүстікке, Солтүстік Мұзды мұхиттың суық суы оңтүстікке ығысады. Қазан айынан тамызға дейін бұғазды қалқыма мұздар жабады. Бұғаздың ортасындағы Диамид аралдары арқылы АҚШ пен Ресей мемлекеттерінің шекарасы өтеді. Орыс саяхатшысы В.Берингтің есімімен аталған. Дереккөздер
Мутуализм

Мутуализм (латын тілінде mutuus – өзара) – әр текті жануарлардың өздерінің сыртқы ортамен байланысын бір-бірінсіз атқара алмауы; симбиоздың бір түрі. Мутуализм кезінде екі жануардың бір-бірімен тығыз байланыста болатыны соншалық, олар бір-бірінсіз тіршілік ете алмайды. Мысалы, термиттер организміне келіп түскен қоректік зат – клетчатканы, өздерінің ішегінде, тіршілік ететін талшықтылар болмаса, қорыта алмайды. Мутуализмнің тағы бір түрі күлдіргіш балықтар мен актиниялардың симбиозы болып табылады. Басында балықтар актинияның сырты қапталған сілекейдің нақты құрамын білу үшін және өздерін шағуға мүмкіндік беру үшін актинияға сәл тиеді. Ол сілекей актинияға өзін – өзі шағып алмау үшін қажет. Кейін күлдіргіш балық осы құрамды жаңғыртады және осыдан кейін жауларынан актинияның қармалауыштарының арасында тығыла алады. Күлдіргіш балық актинияны күтеді: суды тазартады және қорытылмаған тамақтың қалдығын алып кетеді. Балықтар «өзінің» актинияларынан алысқа ұзамайды. Арландар одан арландарды, мекиендер мекиендерді қуады. Аумақтық тәртіп, контрасты өңнің себебі болған тәрізді. Бір организмнің екінші организмнің ішінде тіршілік етуі – мутуализмнің ең тығыз формасы болып табылады. Осының таңғаларлық мысалы ретінде сиырдың және басқа да күйісті жануарлардың ас қорыту жүйесін келтіруге болады. Сиырлар да адам сияқты көп мөлшерде өсімдіктерде болатын целлюлозаны қорытуға мүмкіндігі жоқ. Бірақ күйісті айрықша орган – жалбыршақ қарыны болады. Ол өзімен көп микробтар тұратын қуысты айқындайды. Өсімдіктің асы, оны жануар шайнағаннан кейін, жалбыршақ қарынға түседі және онда барлық микробтар целлюлозаны бұзады. Жануар оны құсып тастауына болады және қайтадан жартылай жарықшақты асты шайнай алады – сиырлар да өзінің күйісін шайнаған кезде тура осылай жасайды. Сиырдың жалбыршақ қарыны – көптеген әртүрлі шағын организмдерден құралатын, шағын жабық экожүйе. Оның басты мақсаты өзінің иесіне целлюлозаны қайта жаңарту болып табылады. Мутализм сонымен қатар «қатты» және «жұмсақ» болып бөлінеді. Бірінші жағдайда ынтымақтастық екі серіктестіктерге де өте маңызды, ал екінші қатынаста екі жаққа да факультативті болып табылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бұзыққала

Бұзыққала — ежелгі қала орны. Арал теңізінің шығысында, Қазалы қаласынан (қазіргі Әйтеке би кентінен) оңтүстік –батысқа қарай 55 км жерде. 1946 жылы Хорезм археология және этнография экспедициясы (жетек шаруа С.П. Толстов) зерттеген Қаланың жобасы төртбұрышты, аумағы 145х290 метр Қала сыртының ені 10 м ормен қоршалған. Қазба жұмыстары барысында әртүрлі өрнегі бар қыш құмыралар табылды. Деректер Бұзыққаланың 6 – 10 ғасырлар аралығында болғандығын көрсетеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том
Миғражнама

Миғражнама – Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) жеті қат көкке барып қайтқаны жайлы шындық. “Наһжу л-фарадис” (“Жұмақ жолы”, 1358 ж., Хорезмде жазылған) атты шығарма ізімен 1436 жылы ұйғыр жазуы негізінде түзілген. Миғражнаманың Герат қолжазбасы Францияның ұлттық кітапханасында сақталған (“Шығыс тілдерінің жинағы” журналы // А.П. де Куртейиль, Париж, 1882). “Құран Кәрім” мен пайғамбар хадистеріндегі “Миғраж түні” туралы сюжетті негіз еткен туындыда Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) Жәбірейіл періштенің бастауымен әл-Барақ (бурақ, пырақ-найзағай) атына мініп, бір түнде Меккеден Иерусалимге барғаны, атын сонда қалдырып, өзі көкке көтерілгені, аспанның 7-қабатында Алла алдына барғаны, т.б. бастан кешкендері жайлы әңгімеленеді (қ. Исра уа-л-Мираж ). Миғражнаманың үзінділері түрік тілінде басылды (А.Джафероғлу, 1943, Ш.Чағатай, 1950), оны тілдік тұрғыдан Я.Екман зерттеді (Виесбаден, 1959). Пайдаланылған cілтемелер
Бұзықтөбе

Бұзықтөбе (І-ХV ғғ.) – ортағасырлық қала, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Ақтөбе ауылынан 1 км оңтүстік-шығыста, Бөген өзенінің жағасында орналасқан. Деректер Ертедегі егіншілердің қонысы ретінде қалыптасып, VI-VIII ғасырларда қалаға айналған. X ғасыр шамасында Бурук деп аталған. Ортағасырлық автор әл-Мақдисидің жазбаларында қала ірі сауда орталығы болғаны айтылады. XIV ғасырдың соңы мен XV ғасыр деректерінде ол Шелек деген атпен белгілі. Қала тіршілігін 15 ғасырдың I-жартысында тоқтатқан. Сипаты Бұзықтөбені алғаш 1951 жылы А.Н. Бернштам, 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы зерттеген. Қазба жұмысы кезінде қаланың I-XI ғасырлар аралығында болғанын білдіретін көптеген археологиялық материалдар: қыш ыдыстар, шыныдан жасалған заттар, теңгелер табылды. Төбе үш бөліктен: цитадель, шаһристан және рабадтан тұрады. Орталық бөлігінің құлаған орнының аумағы 300x190 м, биіктігі 7-8 м, оңтүстік бөлігінде орналасқан цитадельдің аумағы төменгі жағында 90 м, үстіңгі жағындағы тегіс алаңның аумағы 35 м, биіктігі 13 м. Қаланың жобасынан оңтүстік-батыс пен оңтүстік-шығысында бір-біріне қарама-қарсы орналасқан екі қақпаның (жалпақтығы 10-15 м) іздері байқалады. Шахристанды қоршаған қорғаныс қабырғасының құлаған орындары сақталған. Оның сыртынан терең ор қазылған. Рабадтың территориясынан бір-біріне жалғастыра салынған қарапайым тұрғын үйлер мен оларды бөліп жатқан көшелердің іздерін көруге болады. Әдебиет * Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б., Древний Отрар, А.-А., 1972. Дереккөздер
Мидия

Мидия (көне грек. Μηδία, көне парс. Māda, ассирийлік пен вавилондық Mādāya) — солтүстікте Аракс өзені мен Эльбурс тауларынан оңтүстіктегі Парсы (Фарс) шекарасына дейін, батыста Загрос тауларынан шығыста Деште-Кевир шөліне дейін орналасқан, иран тілді тайпаларда мекендейтін ежелгі шығыс елі, сондай-ақ Иранның батысындағы көне этногеографиялық аймақ. Мидия патшалығы б.з.д. 670 - 550 жылдары өмір сүрді және оның гүлденуі кезінде этникалық Мидияның шекарасынан әлдеқайда кең болды. Мидиялықтардың тайпаларының тағы бір атауы - арийлер (Геродот VII, 62); бұл өздерінің атауы деген болжам бар. Мидиялықтардың қасиетті жазбаларында «Арийлердің жері» (авест. Airyanam Dahyunam) туралы жазылған. Тарихы Б.з.б. 7 – 4 ғасырларда Әзірбайжанның оңтүстігі мен Иранның солтүстік-батыс бөлігінде өмір сүрген қуатты патшалық. Мидия жөніндегі алғашқы деректер б.з.б. 9 ғ-дың 2-жартысында жазылған ассириялық жылнамаларда кездеседі. Б.з.б. 9 – 8 ғ-ларда Мидия жерін мекендеген тайпалар асссириялықтарға қарсы табанды күрес жүргізді. Ассирия қолжазбалары бойынша Мидия патшалығы б.з.б. 7 ғ-дың 70- жылдарында пайда болған. Астанасы – Экбатана қаласы (қазіргі Хамадан маңында) болды. Киаксар патшаның (шамамен б.з.б. 625 – 584) тұсында Көне Шығыстағы ұлы державалардың біріне айналды. Ол әскери реформа жүргізіп, сақтармен бейбіт келісім жасады. Вавилонмен күш біріктіріп, б.з.б. 607 – 605 ж. Ассирияны талқандады, кейін Урарту мен Каппадокияны басып алды. Киаксардың баласы әрі мұрагері Астиаг тұсында Мидияны парсы патшасы Кир жаулап алып (б.з.б. 553 – 550/49), ахемен әулеті билеген парсы патшалығының құрамына қосты. Мидия өз алдына жеке мемлекет болып, б.з.б. 4 ғасырдың соңында (бұрынғы патшалықтың бір бөлігі – Әзірбайжанның оңт-нде) қайта құрылды. Оны тарихшылар Кіші Мидия, Мидиялық деп те атады. Археологиялық зерттеулерге қарағанда, Мидияда бейнелеу өнері жақсы дамыған. Мысалы, Сузыдағы парсы патшасы I Дарийдің сарайын мидиялық сәулетшілер безендірген. Пайдаланылған cілтемелер
Беринг теңізі

дәл оң жақ жоғарыда, Ресей сол жақ жоғарыда]] Беринг теңізі (, ) — Тынық мұхиттың солтүстігіндегі теңіз. Батысында Азия (Ресей), шығысында Солтүстік Америка (АҚШ) жағалаулары, оңтүстігінен Алеут (АҚШ), Командор (Ресей) аралдары қоршап жатыр. Солтүстігінде Беринг бұғазы арқылы Солтүстік Мұзды мұхиттың Чукот теңізімен жалғасады. Ауданы 2,3 млн. км 2 , орташа тереңдігі 1598 м (ең терең жері 5500 м). Солтүстіктен оңтүстікке 1632 км-ге, батыстан шығысқа 2400 км-ге созылған. Солтүстігі мен шығысы құрлықтық қайраңмен шектеседі. Ал оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде өте терең теңіз асты қазаншұңқырлар кездеседі. Жағалауы аласа, жартасты, қатты тілімденген. Ірі шығанақтары: Анадыр, Олютор, Бристоль және Нортон. Ірі аралдары: Әулие Лаврентий, Нунивак, Карагин, Унимак, т.б. Теңізге ірі Анадыр, Юкон өзендері құяды. Климаты солтүстігінде субарктикалық, оңтүстігінде қоңыржай. Ауаның орташа температурасы ақпанда солтүстігінде –23 0 С-тан оңтүстігінде 0 — 4 0 С, тамызда 5 — 10 0 С-қа дейін жылиды. Жауын-шашынның жылдық мөлшерңі солтүстігінде 200 — 400 мм, оңтүстігінде 1500 мм. Беткі ағыс айналымы сағат тіліне кері. Судың температурасы ақпанда солтүстігінде 0 0 С шамасында, тамызда солтүстігінде 5 — 6 0 С-қа, оңтүстігінде 10 0 С-қа жетеді. Тұздылығы 32,0 — 32,5‰. Көбінесе теңіз беті қалқыма мұздармен жабылады. Солтүстігіне арктикалық, оңтүстігіне бореалдық өсімдік тән. Теңізде балықтың 240 түрі мекендейді, әсіресе, камбала, лосось көп. Сүтқоректілерден теңіз мысығы, калан, итбалық, сұр кит, кашалот кездеседі. Теңізден балық және теңіз аңдары ауланады. Беринг теңізінің көлік қатынасында маңызы зор. Басты порттары: Провидение, Анадыр (Ресей), Ном (АҚШ). Дереккөздер
Ботаникалық Бақтардың Халықаралық Кеңесі

Ботаникалық Бақтардың Халықаралық Кеңесі (ББХК), 1987 ж. Ричмонд қаласында (Ұлыбритания) құрылған. Ол 75 елдің 400-ден астам ботаникалық бақтарын біріктіреді. Қазақстаннан Алматыдағы Бас ботаникалық бақ пен Маңғыстау тәжірибелік ботаника бағы мүше. Кеңестің негізгі мақсаты — жер бетіндегі өсімдіктер дүниесін және ботан. бақтарды сақтаудың халықаралық стратегиясын және іс-жоспарын жүзеге асыру. ББХК өзіне мүше елдердегі ботаникалық бақтардың ұлттық, аймақтық ұйымдарын құрып, оларға техникалық басқару саласында, жиналған мәліметтерді саралау, жүйелеу және тиімді пайдалану үшін көмектеседі, кей жағдайда тікелей жәрдем де береді. Бұл ұйым ботаникалық бақтардың халықаралық конгрестерін өткізеді, семинарлар ұйымдастырады; озық тәжірибелерді, ғыл. жетістіктерді, мамандардың ойларын, ұсыныстарын жариялауға, басқа елдердегі әріптестерімен тәжірибе алмасуға жағдай жасайды. ББХК “Ботаникалық бақтарды сақтау”, “Ботаникалық бақтарда қоршаған орта туралы ағарту жұмыстарын жүргізу”, “Ботаникалық бақтар арқылы жер бетіндегі өсімдіктердің әртүрлілігін сақтау”, “Тамырлар”, “Жабайы өсімдіктерді реинтродукциялау жөнінде ботаникалық бақтарға арналған оқулық”, т.б. журналдар, анықтамалар шығарады; мамандардың білімін жетілдіру, табиғатты қорғау, жойылу қаупі төнген өсімдіктерді сақтау, сирек кездесетін өсімдіктерді көбейту, т.б. жөнінде практикалық ұсыныстар жасап, таратады. 1997 ж. Орталық Азия мемлекеттері (Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Қырғызстан) ботаникалық бақтарының кеңесі құрылды. Дереккөздер
Ақшатау (көл)

Ақшатау – Қызылорда облысы Арал ауданындағы Бекбауыл темір жол стансасынан батысқа қарай 24 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 25,5 км 2 . Ұзындығы 7,7 км, ені 5-7 км. Ең терең жері 2,5 м-ге жуық. Суы ащылау. Желтоқсанның аяғында мұзы қатып, сәуірдің бас кезінде ериді. Жағалау сипаты Ақшатау Сырдариямен арна арқылы жалғасады. Батыс жағалауында қалың қамыс өскен. Көлден сазан, көкбас, алабұға ауланады. Дереккөздер
Мидхат паша

Мидхат паша (; 18 қазан 1822 жыл — 8 мамыр 1884 жыл) — османлының мемлекет қайраткері. Өмірбаяны Көптеген маңызды әкімшілік қызметтер атқарған. Бағынышты елдерге османлы үстемдігін сақтай отырып, Ұлы Османлы Мемлекетінің экономикасы, саяси және мәдени артта қалушылығын жою бағытында жаңартулар жүргізуге тырысты. Жаңа османлылар қозғалысына қатысып, бірінші османлы конституциясының (23 желтоқсан 1876 жыл) жариялануына қол жеткізді. 1877 жылдың ақпанында II Әбділхамиттің бұйрығы бойынша Еуропаға жіберілді. 1881 жылы Әбділғазиз сұлтанның өліміне (1876) байланысты жалған айып тағылып тұтқындалып, Таифке жер аударылды. Сол жерде II Әбділхамит жіберген баскесерлердің қолынан қаза тапты. Дереккөздер Сілтемелер * Ұлы Османлы Мемлекеті * Әбділғазиз (Османлы сұлтаны) * II Әбділхамит
Ұялы байланыс

Ұялы байланыс — мобильді радиобайланыстың ұялы желіге негізделген бір түрі. Ұялы байланыс желісінің орналасу құрылымы Оның жалпы қамту аумағы жеке базалық станциялардың қамту аумағымен анықталатын ұяшықтарға бөлінген. Ұяшықтар бір-бірін көмкеріп, желі құрайды. Тегіс және ашық жердегі қамту аумағының базалық станциялары шеңбер пішінді болып келеді, сондықтан олардан құралған желі алты бұрышты ұяшықтардан құралған бал арасының ұяшығына ұқсас болып келеді. Желі бірдей жиілікте жұмыс істейтін, кеңістікте таралатын қабылдағыш-таратқыштардан, қозғалыстағы абоненттердің орнын алдын ала анықтау және оның бір қабылдағыш-таратқыштың қызмет көрсету аумағынан басқа қызмет көрсету аумағына ауысу кезіндегі байланыстың үзіліссіздігін қамтамасыз ететін коммутаторлық жабдықтардан тұрады. Тарихы Ұялы байланыстың алғашқы жүйелері 1946 ж. АҚШ-тың Сент-Луис қаласында жасалды. Бұл байланыс жүйелері автомобильдерде орнатылып, жеткілікті дәрежеде үлкен аумақты қамтамасыз ететін бірыңғай орталықпен байланыстырылды. XX ғасырдың 70-жылдарының аяғында Солтүстік Еуропа мемлекеттерінде 450 МГц жиілікте жұмыс істейтін NMT-450 стандарты енгізілді. 1986 жылдан жүйенің абоненттік сыйымдылығын кеңейтетін және функционалдық мүмкіндіктерін арттыратын NMT-900 стандарты қолданыла бастады. Алғашқы тәжірибелі GSM желісі 1990 ж. пайда болып, 1992 ж. алғаш рет Германияда қолданысқа енді. GSM-900 — қозғалмалы байланыс жүйесінің ең кең тараған түрі. Оператордың жиілік ауқымы 890—960 МГц. GSM-900 стандартының басқа стандарттармен салыстырғандағы басты артықшылығы телефон аппараттары өлшемдерінің шағын болуы және аккумуляторының зарядталмай ұзақ уақыт бойы жұмыс істеуі. GSM операторында орнықты байланыс ең жақын базалық станциядан (үдеткіштер мен антенналар қолданғанда) 35 км-ге дейін жетеді. GSM-900 стандартында бөгде қосылудан қорғану үшін абоненттің арнайы модулі — SIM-карта қолданылады. Бұл картада белгілі абонент туралы нақты ақпарат жазылған микросұлба орнатылады, сондықтан оны GSM стандартты кез келген ұялы аппаратта қолдануға болады. Әрбір картаның арнайы идентификациялық нөмірі болады. SIM картаның тағы бір жетістігі абонент аппаратты ауыстырғанда оның ұялы нөмірі және ондағы барлық ақпараттар сақталады. GSM Қазақстан Қазақстанның ұялы байланыс операторы GSM Қазақстан — Қазақстанның байланыс нарығындағы GSM-900 стандарты бойынша көш бастаушы оператор. Компания 1998 ж. құрылып, Kcell және Actіv сауда белгілерімен жұмыс істеп келеді. Қазақстан Республикасының 1058 қаласы мен елді мекенінде Kcell ұялы байланысының қызметтері көрсетіледі, ол негізгі автомагистралдардың 85%-ын қамтыған. Базалық станциялар халықтың 66%-ы тұратын аумағында сигналдың сапалы қабылдануы мен жеткізілуін қамтамасыз етеді. Kcell 113 елдің 236 операторымен автоматты роуминг, 32 елдің 48 операторымен GPRS-роуминг қызметімен байланысқан. Қазақстанда сондай-ақ, Bеelіne, Pathword, Neo, т.б. байланыс жүйелері қызмет көрсетеді. Қазақстандағы ұялы байланыс операторлары Қазақстандағы 2021 жылы жұмыс жасайтын ұялы байланыс операторлары: * Beeline; * Tele2; * Kcell; * Altel 4G Дереккөздер
Үлеспұлдық Жарна

Үлеспұлдық Жарна, азаматтық құқықта — түрлі кооперативтердің мүшелері үлеспұл дық қорға енгізетін мүліктік жарна. Үлеспұлдық жарнаны кооператив мүшелері кооперативті құру және оның қызметі үшін қажетті жағдайды қамтамасыз ету мақсатымен жинайды. Үлеспұлдық жарнаның құрамы және оны кооператив мүшелерінің жинау тәртібі, олардың осы жарнаны төлеу жөніндегі міндеттемелерді бұзғаны үшін жауапкершілігі ӨК-нің де, тұтынушылар кооперативінің де жарғыларында міндетті түрде айқындалады. Үлеспұлдық жарна үлеспұлдық қорға заңнамада және тиісті кооперативтің жарғысында көзделген нысанда төленеді. Ол ақшалай сома нысанында да, кооперативке материалдық объектілерді (құрал-жабдық, тетіктер, үймереттер, т.б.) немесе мүліктік құқықтарды (табиғат ресурстарын пайдалану құқығын, үй-жайды жалға беру құқығын) беру жолымен де төленуі мүмкін. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Мизансцена

Мизансцена ( – сахнада орналасу) – актерлердің спектакль кезінде сахнадағы орны. Мизансцена – пьесаның идеялық мазмұнын бейнелі түрде көрсететін басты құралдардың бірі. Бір-бірін үздіксіз ауыстырып отыратын мизансценаларда кейіпкерлердің мінез-құлқы мен қарым-қатынастары айқындалады. Мысалы, тұрмыстық драма өмірдегі табиғи, қарапайым мизансценаны, ал көңілді комедия қимыл-қозғалысы мол, жеңіл мизансценаны қажет етсе, классикалық трагедия қатал да қатаң мизансценаны талап етеді. Мизансцена спектакльдің стилі мен жанрына қарай құрылады. Мизансценаның жүйесі арқылы режиссер спектакльге арнайы пластикалық форма береді. Мизансцена режиссердің ойын нақты жеткізіп, актерлердің жан дүниесін ашу арқылы спектакльдің талаптарына толық жауап беруі тиіс. Мизансценаның орындалу барысы театр суретшісінің жұмысымен тығыз байланысты.
Муфлон

Муфлон – жабайы қойлардың жалпылама аты. Муфлондар Жерорта теңізі аралдарында (Корсика, Сардиния, Кипр), Солтүстік Африка, Кіші және Орта Азияда, Кавказда таралған. Еуропаның кейбір елдерінде (Италия, Австрия, Германия, Ұлыбритания, т.б.) жерсіндірілген. Муфлондар негізінен 2 түрге ажыратылады: :1) Еуропа муфлоны (Ovіs musіmon), дене пішімі шағын, қошқарының шоқтығының биіктігі 65 – 85 см, дене тұрқы 113 – 144 см, күздегі салмағы 40 – 50 кг. Қошқарында иір мүйіз, кейде саулығының да кішілеу, жіңішке мүйізі болады. Бұлар Жерорта теңізі аймағында мекендейді; :2) Азия муфлоны (Ovіs orіentalіs) қошқарының дене тұрқы 132 – 147 см, шоқтығының биіктігі 82 – 98 см, салмағы 50 – 80 кг болады. Бұл жабайы қой Кіші Азияда, Иран, Ауғанстан, Пәкстан, Кавказда таралған. Үстірт арқары (Ovis orientalis arkal) кіші түрі Қазақстанда Маңғыстау облысында Үстіртте мекендейді. Муфлондар таулы жерлерде тіршілік етеді. Жылдың жылы мезгілдерінде таудың биік жоталарында тіршілік етсе, салқын түсе тау етектеріне қарай түседі. Өсімдіктермен қоректенеді. 3 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Саулықтары қараша – желтоқсанда күйлейді, 5 айдан соң жалқы (кейде 2) қозы туады. Муфлондар қолға жақсы үйренеді. Үй қойларымен шағылыстырып, жаңа тұқым алуға болады. Қазір саны азаюына байланысты қорғауға алынған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ақшелек

Ақшелек (Anthrax) — жұқпалы ауру. Онымен барлық жануарлары, сондай-ақ, адамдар да ауырады. Ұсақ малдарда (қойда) топалаң, жылқыда жамандат, түйеде қарабез, адамда күйдіргі немесе түйнеме жара деп аталады. Қоздырушысы — Вacіllus anthracіs, спора түзетін таяқша тәрізді бацилла. Аурудың таралуына ауырған мал мен өлген малдың өлексесі себеп болады. Сондықтан ауырған малды тез оқшаулап, өлексені жедел жою керек. Ауырып өлген малдың микробтары тарап кетпеуі үшін жарып көруге тиым салынады. Табиғи жағдайда малға ақшелек қан сорғыш жәндіктер, тышқан тектес кемірушілер (топырақ астындағы микробтың жер бетіне шығуына байланысты) арқылы жұғады. Микроб тері арқылы денеге өткен жағдайда теріде күйдіргі жара пайда болады. Ал ауру ас қорыту жолы арқылы жұқса, сол ағзалар дертке шалдығады. Көбінесе ауыру сепсис түрінде байқалып, өте жіті түрде өтеді де, малдың тез арада өліп кетуіне әкеп соғады. Алдын алу үшін СТИ-1 вакцинасы, (орыс ғалымы Н.Н.Гинсбург ашқан) емдеу үшін иммунді сарысу мен антибиотиктер (пенициллин, стрептомицин) қолданылады. Дереккөздер
Үлеспұлдық Қор

Үлеспұлдық Қор — 1) азаматтық құқықта — өндірістік кооперативтің немесе тұтынушылар кооперативінің осы кооперативке мүшелердің үлеспұлдық жарналарынан құралатын қаржылық қоры. Ол кооператив несиегерлерінің мүдделеріне кепілдік беретін кооператив мүлкінің ең төм. мөлшерін айқындайды. Үлеспұлдық қор мөлшері — кооператив мүшелерінің ақшалай үлеспұлдарының сомасына байланысты. Үлеспұлдық қордың құралуы, оның мөлшерінің көбею және азаю тәртібі, осы аядағы басқа да қатынастардың тәртібі белгілі кооператив түрлері үшін тиісті заңнамалармен, кооперативтердің басқа да нормативтік-құқықтық актілерімен және жарғыларымен реттеледі; 2) кері сатып алынатын бағалы қағаздар шығару нысанында ұсақ инвесторлардың қаражатын шоғырландыруға мамандандырылған инвестиц. қор. Үлеспұлдық қор ашық және аралық тұрпаттарға бөлінеді. Үлеспұлдық қор ашық тұрпатта болса, онда басқарушы компания өзі шығарған инвестиц. үлеспұлды инвестордың талап етуімен қор ережелерінде белгіленген мерзімде сатып алуға міндеттенеді. Аралық қорда инвестиц. үлеспұл инвестордың талап етуімен ережеде белгіленген мерзімде, бірақ әрі кеткенде жылына бір рет сатып алынады. Үлеспұлдық қор банкілердің бағалы қағаздар нарығындағы қызметі шектелген және банкілер мен Үлеспұлдық қор арасында тікелей бәсеке жоқ жерлерде кеңінен таралған. Мысалы, АҚШ-та инвестиц. банкілер жеке адамдармен жұмыс істемейді, ал басқа банкілер бағалы қағаздар нарығында тікелей жұмыс істей алмайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Мизидалар

Мизидалар (Mysіdacea) – жоғары сатыдағы шаянтәрізділер класс тармағының бір отряды. Сыртқы пішіні ұсақ креветкаларға ұқсас. Денесінің ұзындығы 10 – 22 мм-ге (терең тұңғиықта мекендейтіндердің ұзындығы 37 см-ге дейін) жетеді. 760-қа жуық түрі белгілі. Көбінесе теңізде, кейде тұщы суда, сол сияқты үңгірде мекендейтін түрлері де бар. Каспий теңізінен 20 түрі анықталған, оның 13-і Каспий эндемиктері. Кейбір түрлері жыртқыш (мысалы, сестонофагтар). Басында (протоцеталон) екі жұп мұртшалары мен сабақша тәрізді көздері орналасқан. Көкірек аяқтарының бәрі қос тармақты және жақсы дамыған, бірақ көп түрлерінде желбезектері болмайды тек алдыңғы жұбы ғана жақаяққа айналған. Мизидалардың карапаксы (шаянның бас-көкірек қалқаны) алдыңғы бунақтарымен бірігіп кетеді, артқы көкірек бунақтарының үстінде салбырап тұрады. Газ алмасуы карапакстың жұқа қабырғасы арқылы жүзеге асады, олардың қуыстарында қан жүріп тұрады. Мизидалардың ұзын, жіңішке құрсақ бөлімі 6 цилиндр тәрізді өте қозғалмалы бунақтардан тұрады, ең соңғысы – өте ірі. Барлық Мизидалардың 6-бунақтарының аяқтары жақсы дамыған. Көп түрлерінің алдыңғы 5 бунағының аяқтары әр түрлі дәрежеде редукцияланған (аналықтарында). Мизидалар түнде шағылысады. Аналығы жұмыртқаларын көкірегінде орналасқан қалтасында алып жүреді. Жұмыртқалары түрленбей дамиды. Жұмыртқадан шыққан жас дараларының ересек түрлерінен көп айырмашылығы болмайды. Жылына бірнеше ұрпақ береді. Мысалы, Солтүстік Каспий Мизидалары (Paramysis baeri) 4 рет, ал Солтүстік теңізде Neomysіs іnteger 2 ұрпақ береді. Бұлар 1 жылдан 3 жылға дейін тіршілік етеді. Мизидалар органикалық қалдықтармен, балдырлармен, ұсақ шаяндармен қоректенеді. Мизидалардың кейбір түрлері (понто) Балқаш көліне, Арал теңізіне жерсіндіріліп, Балқаш Мизидалары Қапшағай vсына жіберілді. Мизидалардың балықтарға қорек ретіндегі маңызы өте зор. Дереккөздер
Муфель

Муфель (неміс тілінде Muffel) – отқа төзімді материалдан немесе ыстыққа берік болаттан жасалған камера не қалпақ. Муфельге муфельді пеште қыздырылған әр түрлі бұйымдарды жанғыш өнімдердің әсерінен қорғау үшін орналастырады. Онда бұйым қабырғасы жұқа тұйық камера – муфельдің ішінде қыздырылады. Муфельді пеште бұйымға жалын тікелей тимейді, сондықтан ол аз тотығады. [Муфель пеші] металдарды термиялық, химиялық-термиялық өңдеуде, керамика өндірістерінде қолданылады. Арнайы жағдайларда Муфель бейтарап газбен (аргон, гелий, неон, т.б.) толтырылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Үлеспұлшы

Үлеспұлшы — 1) азаматтық құқықта — тұтынушылар қоғамының жарғысында көзделген тәртіппен тұтынушылар қоғамына қабылданатын кіру және үлеспұлдық жарналар төлеген және оның мүшелері болып табылатын азамат немесе заңды тұлға. Тұтынушылар қоғамына қабылданған және мүшелікке кіру жарнасы мен үлеспұлдық жарна төлеген тұлғалар олардың мүшелігін куәландыратын құжат алады; 2) жоспарланған нәтиже алу (табыс алу, әлеуметтік және табиғат қорғау объектілерін, т.б. іске қосу) мақсатымен ақшалай қаражат, мүлік немесе кез-келген бір құндылықтар сомасын жарғы капиталына енгізу арқылы қандай да болсын бірлескен жобаға қатысушы жеке немесе заңды тұлға. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Бұйда пышақ

Бұйда пышақ — қарудың бір түрі. Бұйда пышақтың жүзі жалпақ, жетелі, ұзын болады. Сабын бөкеннің, тауешкінің мүйізінен немесе қатты ағаштан жасайды. Оны саптағанда сапсалғы деген құралды қолданады. Сабы жарылмас үшін сағақ тұсын мыс, жез, күміс тәрізді металмен құрсаулап мойнақтайды. Кейде сабының дүмін де металмен қаптап, шығыршық бекітеді. Бұйда пышаққа көннен, қайыстан немесе былғарыдан қын тігіп, сабының мойнағына жезден, мыстан, күмістен әшекей жүргізеді. Бұйда пышақты “сарымойнақ пышақ” деп те атайды. Дереккөздер
Микәйіл періште

Микәйіл періште әл-Микәил (араб. ҘГBҹӘ) – адамға ырыздық жеткізуші, несібе таратушы періште. Микәйіл Аллаға айрықша жақын төрт муққораб, яғни ардақты періштелердің бірі. Микәйіл періштенің есімі Құран Кәрімде бір жерде Жәбірейіл періштенің есімімен қатар аталып, Аллаға, пайғамбардың дұшпандарына адамдарға қарсы қаһарлы ескертуде келтіріледі: “Кім Аллаға, періштелеріне, елшілеріне, сондай-ақ Жәбірейіл, Микәйілге (ғ.с.) дұшпан болса, әлбетте Алла кәпірлерге дұшпан” (2/98). Бұл аятты яһудилердің “Жәбірейіл бізге азап жеткізген дұшпанымыз, егер уахиды Микәйіл әкелсе сенер едік” деген күпірлік сылтауларына қарсы түсірілген аят деп тәпсірлейді. Адам атаны жарату үшін жерден топырақ алдыратын аңызда Микәйіл періште адам қалыбын адал ризықпен нәсіптендіріп, асыл рухтың мекені етуді қалайтын, адамның өз денесін арам лас нәрселермен толтыруына, кіріптар жанды соған тұтқын қылуына қарсы періште, яғни адам жанының жебеушісі ретінде көрінеді. Дәстүрлі қазақ қоғамында батагөй ақсақалдардың тілек-батасында Микәйіл періште есімі Жәбірейіл, Исрафил, Әзірейіл періштелердің қатарында ауызға алынады. Пайдаланылған cілтемелер
Ақши (Еңбекшіқазақ ауданы)

Ақши — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Ақши ауылдық округі орталығы. Географиялқы орны Аудан орталығы - Есік қаласының солтүстік-шығысында 35 км жерде, Алматы - Нарынқол автомобиль жолы бойында орналасқан. Ауыл Іле Алатауының солтүстігіндегі қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемде жатыр. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана т.б. мәдени орындар бар. Тұрғындары Есік қаласымен, елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Үлестік баға

Үлестік баға, меншікті баға — тауар өлшемінің немесе тұтыну құны өлшемінің орташа бағасы. Дайындалған, сатылған, әкетілген немесе әкелінген белгілі бір тауарлардың құны, мөлшері сыртқы сауданың жалпы статист. көздерінде баяндалған бастапқы деректері негізінде есептеледі. Үлестік баға экспорт және импорт бойынша: елден әкетілетін қайсыбір тауардың бүкіл экспорты бойынша немесе жекелеген елге әкетілетін экспорттың орташа бағасы (белгілі бір кезеңде әкетілген тауардың құнын оның санына бөлу жолымен есептеледі) бойынша; жекелеген елден әкелінетін қайсыбір тауардың бүкіл импорты бойынша немесе осы елдің бүкіл импортының орташа бағасы бойынша бөлек-бөлек есептеледі. Үлестік баға статист. есеп пен талдау құралы болғандықтан, оның бағаның басқа түрлеріне, мысалы, анықтамалық бағаға қарағанда кейбір артықшылықтары бар. Үлестік бағаны пайдалану кезінде оның белгілі бір кезеңде нақты жасалған экспорттық-импорттық мәмілелердің бағасын ғана емес, сонымен бірге белгілі бір кезеңдегі экспорт пен импорттың нақты көлемін де көрсететіні ескеріледі. Неғұрлым дәл ақпаратты жылдық Үлестік баға береді, ол сыртқы сауда операциялары көлемінің көптігін көрсетеді. Үлестік бағаның серпіні өнеркәсіптік бұйымдардың меншікті экспорттық бағасы индекстерінің, сондай-ақ БҰҰ статистикасы жариялап тұратын тиісті жиынтық индекстердің көмегімен зерделенеді. Дереккөздер
Муфта

Муфта ( немесе ) – техникада біліктерді, құбырларды, болат арқандар мен кабельдерді, т.б. жалғастыруға арналған құрылғы. Ол біліктерді өзара жалғастыру әрі соққы әсерінен қорғау, жетекші білікті жалғастыру не ажырату, ұзын біліктердің температуралық ұлғаюына қарсы шара, күрделі механизмдерді құрастыруды жеңілдету үшін және әр түрлі қорғауыш құрылғыларда басқару элементтері ретінде пайдаланылады. Муфтаны жалғастыру, машина мен механизмдер жетегінің муфтасы, ал пайдалану мақсатының ерекшелігіне қарай тұрақты жалғастыру муфтасы, басқару жүйесі арқылы біліктерді жалғастыру немесе оларды ажыратуға арналған басқарылмалы (ілінісу) муфта, жұмыс ырғағына сәйкес біліктерді жалғастыру немесе ажыратуды өздігінен автоматты түрде іске асыратын басқарылмалы муфта, машиналардың қалыпты жұмыс ырғағы қалыпты жағдайдан ауытқыған кездерде біліктерді ажыратып жіберуге арналған қорғауыш муфта және айналу моментін беруге арналған сырғанама муфта деген түрлерге ажыратылады. Құбырларды өзара жалғастыратын муфтаның бір түрін фитинг деп атайды. Дереккөздер
Муюн

Муюн, мужун (б.з. 337 – 410) – Қытайдың солтүстігінде сяньби тайпалары құрған мемлекеттік бірлестік. Көсемдері Мохуба бастаған мужундар Оңтүстік Манчжурия даласынан Пекин маңындағы Ляоси округіне 3 ғ-да қоныс аударды. 290 ж. билікке Мохубаның мұрагері Мужун Гуй келді. Ол мемлекетті әлеуметтік-экономикалық реформалармен нығайта отырып, 307 ж. өзін сяньбилердің “ұлы шаньюйі” деп жариялады. 337 ж. оның ұлы Мужун Хуан Янь-ван (“Янь иелігінің билеушісі”) деген атпен таққа отырды. Оның тұсында мемлекеттің құрамына солтүстік провинциялар: Ляонин, Хэбэй, Шаньдун, Хэнань және Шанси кірді. 370 ж. Мужун Хуанның ұлы Мужун Чуй билікке келді. 398 ж. Мужун Чуй сяньбилердің Солтүстік Вэй мемлекеттік құрылымынан жеңіліс тапты. Дегенмен оның кіші інісі Мужун Дэ Цинь мемлекеттілікті уақытша қалпына келтірді. Муюн мемлекеттік құрылысы далалық дәстүрлерге құрылған ұлыстық-тайпалық одақтың көшпелі кезеңінен қытай дәстүріндегі орталықтанған мемлекетке өту сатысында болды. Сяньбилердің құрамына жалпы саны 100 мың шаңырақтан асатын прототүркі тілдес сюнну тайпаларының қосылуы оларға елеулі ықпал етті. Бұл әсіресе сяньбилердің сюннулардың құрметті атақтары мен лауазымдарын қабылдауынан көрінді. Сяньби әулеттерінің барлық билеушілері сюннулардың шаньюй (“құрметті”, немесе “сыйлы үй”) құрметті атағын алды. Моңғол тілдес сяньби тайпалары (олардың ішінде мужундар да) өз мемлекеттілігінің бүкіл тарихында түркі тілдес сюнну тайпаларымен тікелей қарым-қатынаста болды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Гумилев Л.Н., Хунну в Китае, М., 1974 *Материалы по истории кочевых народов в Китае ІІІ – V вв. Вып. З.-М., 1992
Бұйражапырақ

Бұйражапырақ , шандра – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық кейде көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Үстіртте, Маңғыстауда, Балқаш — Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда кездеседі. Бұйражапырақтың тастақты жерлерде, жол бойларында өсетін кәдімгі Бұйражапырақ (vulgare) және ала түсті Бұйражапырақ (alterrіdens) деген түрлері бар. Олар — биіктігі 20 — 100 см, ақшыл қалың түкті өсімдік. Тік өсетін бір, кейде бірнеше сабақтары болады, оның жоғарғы жағы бұтақталып кетеді. Жапырақтары дөңгелек, шеті тісті, тілімденген. Ақ, ашық сары немесе қызғылт түсті гүлдері шоғырланып, жапырақ қолтығында орналасады. Маусым — тамыз айларында гүлдейді, қыркүйекте жемістенеді. Жемісі — үш қырлы, қара-қоңыр түсті жаңғақша. Бұйражапырақ — бал-шырынды және дәрілік өсімдік. Қосымша Бұйражапырақ — еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық кейде көп жылдық өсімдік. Қазақстанда — Үстіртте, Маңғыстауда, Балқаш-Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда кездеседі. Балтық тастақ жерлерде, жол бойларында есетін кәдімгі Бұражапырақ және ала түсті бұйражапырақ деген түрлері бар. Олар — биіктігі 20-100 см, ақшыл қалың түкті өсімдік. Тік өсетін бір, кейде бірнеше сабақтары болады, оның жоғары жағы бұтақталып кетеді. Жапырақтары дөңтелек, шеті тісті, тілімденген. Ақ, ашық сары немесе қызғылт түсті гүлдері шоғырланып, жапырақ қолтығында орналасады. Маусым-тамыз айларында гүлдейді, қыркүйекте жеміс береді. Жемісі — үш қырлы, қаракоңыр түсті жалпақша. Бұйражапырақ — балшырынды және дәрілік өсімдік. Июнь айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Қырымда, Кавказда, Краснодар өлкесінде және Орта Азияда кездеседі. Шандра шөбінде эфир майы, сапонин, холин, ащы (маррубин), маррубиин және илік заттар болады. Халық медицинасында шандра тыныс жолының созылмалы катарында, өкпе туберкулезінде, бронх демікпесінде, бауырдағы ую құбылыстарында, сары ауруда, етеккірі бұзылғанда, безгеккте, шеменде, геморрой ауруында, қан аздықта, құраспада және ас дұрыс қорытылмаған жағыдайда қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том
Мұбашир ат-Тарази

Мұбашир ат-Тарази, Әбу Насыр Мұбашир ат-Тарази (1896, Тараз қаласы – 1977, Мысыр қаласы) – діни ғұлама. Ташкент, Бұхара (1917, “Көкілташ”) медреселерінде араб әдебиеті, тәпсір, фикһ, логика бойынша маманданып, хадис негізінде куәлік алған. 1917 ж. туған жеріне оралып, 1918 ж. Түркістанды азат ету ұйымын құрды. “Идахул Әлмарам” журналының редакторы, Тараз қаласының қазысы (1923), діни басқарма басшысы болды. Кеңестік саясатқа қарсы діни қайраткер ретінде үш рет түрмеге жабылып, отбасымен Ауғанстанға (1930, сәуір) қашты. 1943 ж. Кеңес өкіметі Ауғанстаннан оны тұтқындауды талап етті. 5 жыл түрмеде болып, 1950 ж. Египетке көшті. Түркістан жұртының азаттығын сұрап БҰҰ-ға (1951), Азия-Африка конференциясына (1955, 29 наурыз) меморандум жолдады. Дінсіздікке қарсы күрес жүргізді. 40-тан астам еңбек жазған (“һайам рубаяттары астарындағы сыр”, 1967; “Пайғамбар өмірбаянының үзінділері”, 1968; “Қырық Тараз” 1975; “Рамазан оразасы” 1975; “Ислам-ақиқи мәңгілік дін”, 1984; “Әйел және оның исламдағы құқықтары”, 1977; “Исламдағы ахлақ”, 1978; “Исламның жалпылық тағлымдары”, 1979, т.б.). Омар һайам жайлы еңбегінде оған телініп жүрген “бөгде” рубаяттар жайлы, ағылшын аудармашысы Фитзжарад қателігі жөнінде пікір айтып, “дінсіз, шарапқор” атанған һайам өмірінде исламмен үйлеспейтін тұстардың кездеспейтіндігін дәлелдейді. Сопылықтың символикалық астарын түсіндіріп, кереғар пікірлерге тойтарыс береді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ақшоқы (тау, Абай облысы)

Ақшоқы тауы – Абай облысындағы Абай ауданының солтүстігінде орналасқан тау. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км. Ең биік жері – Майлықара шоқысы (571 м). Геологиялық құрылымы, жер бедері Ақшоқы девон граниттері мен гранодиориттерінен және жоғарғы протерозойдың негізгі эффузивтерінен түзілген. Тау беткейлері сайлармен тілімденген. Етектерінде бұлақ көп. Өсімдігі Ақшоқының қара қоңыр топырағында бетеге, селеу, жусан, сайларында шалғындық өсімдіктер, тал, бұталар өседі. Жазғы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Қосымша деректер Осы таудың етегінде Абайдың қыстауы орналасқан. Ақшоқы тауының Ералы жазығымен жалғасатын ортаңғы бөлігіндегі шоқы - Үлкен Ақшоқы, Кіші Ақшоқы деп те аталады. Кейде мұны Шеткі Ақшоқы, Құнанбай Ақшоқысы деп бөлектейді. Шеткі Ақшоқының басында Тобықты мен Найман билері ортақ үкім шығарып, Еңлік пен Кебекті өлім жазасына бұйырып, осы Ақшоқыдан оларды асау аттың құйрығына байлап, азаптап өлтірген. Құнанбай мырза 1860 жылы Ұлжаннан туған үш баласын: үлкен ұлы Тәңірбердіні 19 жасында, Абайды 15 жасында, Ысқақты 14 жасында - бәрін бір мезгілде үйлендіріп, Абай мен Ысқаққа Ащысу өзенінің жағасындағы Ақшоқыны еншілеріне берген. Ақшоқы баурайында Абай мен Ділдәнің тұңғышы Ақылбай дүниеге келеді. Алғашқыда Абай мен Ысқақ қыстау қораны бірге салдырған. Абай қорасының іргетасы Ақшоқыдағы сай түкпірінде қазіргі күнге дейін сақтаулы. Ысқақ Үлкен Ақшоқыны мекен етеді де, Абай одан бір жарым шақырымдай солт.-бат. шеттегі Кіші Ақшоқыны таңдап алады. Абайдың өзі жобасын белгілеген қыстау үйді сегіз бөлме етіп салдырған. Абай қыстауының ішкі-сыртқы құрылысы М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының «Еңісте», «Оқапта» атты тарауларында жете суреттелген. Кіші Ақшоқыда Абай А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» дастанын тұңғыш рет қазақ тіліне аударып, «Айттым сәлем, қалам қас», «Татьянаның Онегинге жазған хаты», «Онегиннің Татьянаға жауабы», «Татьяна сөзі», «Онегиннің Татьянаға жазған хаты», «Онегиннің өлердегі сөзі», «Қараңғы түнде тау қалғып» әндерін шығарған. Ұлы ақынның «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ», «Өзі ермей, ерік бермей, жұрт қор етті» дейтін өлеңдері де осында дүниеге келген. Кіші Ақшоқыдағы қыстау үйдің сырт жағындағы тастақ төбенің басына Абай ертелі-кеш бір мезгіл шығып отырады екен. Осындағы төбе үстінде болымсыз қарайған жер - күзектегі қойға арнап тастан салынған ықтырманың қалдығы, Мағауия күзегінің орны. 1904 жылы Мағауия дүние салғанда қонақасысы Кіші Ақшоқыда берілсе, жетісі осы айтылған Мағауия күзегінде өткізілген Дереккөздер