Куста ибн Лукка

Куста ибн Лука әл-Балабакки (сонымен бірге Коста немесе Гелиополистегі Константин; ; , Qusṭā b. Lūqā al-Baʿlabakkī; 820–912) — Гелиополистің тумасы (қазіргі Баалбек) ортағасырлық Сирияда араб тілінде жазған христиан ғалымы. Дәрігер, философ, астроном, математик және аудармашы, грек ғылымының білгірі, Бағдат пен Армениядағы «Даналық үйінде» жұмыс істеді. Өмірбаяны Лұқаның ұлы Константин Гелиопольский, Антиохия шіркеуіне жататын бай грек православиелік отбасында дүниеге келген. Ол тамаша білім алды. Константин грек (туған жері), араб және сирия тілдерін білген. Әсіресе, ол медицинаны (осы саладағы 55 жұмысы бар), астрономия мен математиканы жан-жақты зерттеді. Константин әдетте көп саяхаттап, грек мәтіндерін, соның ішінде Рим империясының жерлерін де алды. Содан кейін ол аудармашы ретінде мансапты жалғастыру үшін сол кездегі ғылыми орталық Бағдадқа барды. Ол жерге өзі жинаған грек кітаптарының тұтас ғылыми кітапханасын да әкелді. Константиннің ғылыми атағы өте үлкен болды. Оған Аббасидтердің үш халифалары: Ахмад әл-Мустаин (862-866), Ахмад әл-Му'тамид (870-892) және Джафар әл-Муқтадир (908-932) жеке қамқорлық жасады. Өмірінің соңында Константин армян дворянының шақыруымен Ани патшалығындағы Самбат I патшаның сарайына барды. Арменияда Константин көп ұзамай қайтыс болды. Сонымен бірге оның ғылыми еңбегі бағаланғаны сонша, оған өз бейіті де тұрғызылған. Ғылыми қызмет Хунайн ибн Исхақпен бірге Гелиопольдік Константин де ежелгі дәуірден араб-мұсылман ғылымына білім берудегі негізгі тұлғалардың бірі болып табылады. Константин жинап, грек тілінен араб тіліне аударып, көптеген ежелгі жазушылардың шығармаларына түсініктеме берді. Атап айтқанда, ол Гипсикл құрастырған Евклидтің (ЗБ 3 ғ.) XIV және XV «Бастау» кітаптарын аударды) және Евклид кітабындағы қиын жерлер туралы трактатын жазды. Сонымен қатар, Константин Аристотельдің еңбектерін аударды (4 ғ. ЗБ), Автолик Питанскийдің жазбалары (ЗБ 4 ғ.), Александрияның гипсикулалары (БЗ 2 ғ.), Теодосий Триполилық (ЗБ II ғ.), сонымен қатар Александриялық Геронның «Механикасы» (БЗ 1 ғ.) және Александриялық Диофанттың «Арифметикасы» (БЗ 3 ғ.). Мәтіндер жинағын араб тіліне аударуы ерекше маңызды, Диофанттың (1972 жылы Мешхедте ашқан) Константин, мүмкін, ұзақ уақыт жоғалған деп саналған Диофанттың Арифметикасына Александриялық Гипатияның түсіндірмелерін ішінара сақтап қалды. Константиннің өзі араб тілінде көптеген математикалық және ғылыми трактаттарды жазды (олардың барлығы сақталмаған, ал кейбіреулері тек латын тіліне аудармада ғана бар): «Рух пен жанның айырмашылығы туралы», «Екі еселік ереже туралы кітап жалған позиция», «Алгебра және әл-муқабала әдістерімен қарсы есептеулер кітабы», «Аспан глобусының кітабы», «Сфералық астролябиямен әрекеттер кітабы», «Сфералық астролябиядың пішіні туралы кітап», «Аспан сфералары», «Гректердің салмақтары мен өлшемдері туралы кітап», «Иінтіректі таразылар кітабы», «Жандырғыш айналар кітабы» және «Желдің себептері туралы кітап». Дереккөздер Әдебиеттер * Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А. Диофанттың арифметикасының арабша нұсқасы // Тарихи-математикалық зерттеулер. — М., 1978 ж. — Іс. XXIII. — Коста: S. 192-225. * Башмакова И. Г., Славутин Е. И. Диофанттан Ферматқа дейінгі диофант талдауының тарихы. — М.: Наука, 1984. — Коста: С. 104-129. * Матвиевская Г. П. Ортағасырлық Таяу және Орта Шығыстағы сандар туралы ілім. – Ташкент: Фан, 1967. — Құста: С. 82, 98, 99, 100-101, 158, 159, 325. * Юшкевич А. П. Орта ғасырлардағы математика тарихы. — М.: Мемлекет. Физика-математика баспасы. лит., 1961. — Коста: S. 201, 202, 203-204, 431. * Suter H. Die Abhandlung Qosta ben Laqas und zwei andere Anonym über die Rechnung mit zwei Fehlern und mit der angenommenen Zahl // Bibliotheca mathematica. — 1908/1909 ж. — F. 3, Бд. IX. — С. 111-122 * Glassé C., Smith H. [https://books.google.com.sa/books?idfocLrox-frUC&pgPA374#vonepage&q&ffalse Qusta ibn Luqa] / Cyril Glassé, Huston Smith // Жаңа Ислам энциклопедиясы. — Өкіл. — Walnut Creek; Нью-Йорк; Ланхэм: Альтамира Пресс, 2002 ж. — 374-бет.