Ізгілік

Ізгілік — адамның кісілік қадір-қасиетін, адамның еркіндігін, адамның бақытқа құштарлығы мен талпынысын, адамның құқы мен жауапкершілігін, арын, намысын, мейірбандығы мен қайсарлығын, адамның жасампаздығын - яғни адамның барша адами қасиеттерін ұлықтайтын, даралығы мен дамуын дәріптейтін идея. Этикада, ізгілік адамның моральдық, әлеуметтік немесе зияткерлік секілді мүмкін қасиеттерін қамтыған тамаша қасиеті. Ізгілікті дамыту және жетілдіру "адамзат игілігі үшін" болады, әрі оөмірдің түпкі мақсаты немесе болмыстың негізгі қағидасы ретінде бағаланады. Адамның практикалық этикасында ізгілік жоғары моральдық стандарттарды көрсетуде табысты болатын әрекеттерді таңдау бейімділігі болып табылады: дұрыс деп айтылған нәрсені істеу және белгілі бір әрекет саласында бұрыс нәрселерден аулақ болу, тіпті утилитарлық тұрғыдан қажетсіз болуы мүмкін. Біреу дұрыс нәрсені істеуден ләззат алса, тіпті қиын немесе бастапқыда жағымсыз болса да, олар ізгілікті әдетке айналдыра алады. Ондай адам осындай мінез-құлық арқылы ізгі болады деп айтылады. Ізгілікке қарама-қарсы нәрсе - бұл пасықтық (vice). Ал жақсылық пен жамандық ізгіліктің әрекеттегі әйгіленуі мен бағалануы. Ізгілік – өнегеліліктің шыңы. Ізгі адам қашанда өзгелерге жақсылық ойлап, жамандық атаулыдан аулақ болады. Ол өзгелерге қамқор болып, көмектесіп, «тек жақсылығым тисе екен» деген ізгі ниетте болады. Бірақ ізгілік тек өзгелермен байланыста ғана көрінбейді. Ол бір адамның өзін ұстауы, өзін басқаруы, өзіне мақсат қоюы, өз талпынысына ие болуы, өзін кемелдендіруі, өзінің қабілеттерін толық дамытуы және алып шыға алуы сынды өздік тәрбиені көрсетеді. Сондықтан ізгі адам ол басқаларға жақсылық жасайтын адам ғана емес, бұл қосымша, ең алдымен ол өзі ізгі ниетпен жақсы істерге талпынатын, үлкен міндеттерді орындауға толымды адам. Ол тіпті ешкімге тіке жақсылық жасамаса да, оның істегін істері мен туындаылары әркімге де пайдалы болуы мүмкін. Зерттелуі "Ізгілік пен игілік жоқ жерде әсемдік те жоқ" дейді, Сократ. Платон философиясында төрт ізгілік айтылады: # Даналық (σοφία, sophia, лат. sapientia); сонымен қатар парасат (φρόνησις, phrónēsis; лат. prudentia). # Күштілік (ἀνδρεία, andreía; лат. fortitudo): батылдық, төзімділік, күш, төзімділік және қорқынышқа, белгісіздікке және қорқытуға қарсы тұру қабілеті деп те аталады. # Ұстамдылық (σωφροσύνη, sōphrosýnē; лат. temperantia): тежем деп те аталады, өзін-бақылау, қалыс қалу, ақылдылық және тәбетті модерациялау тәжірибесі. Платон sōphrosynē, оны сауаттылық деп те аударуға болады, және ең маңызды қасиет деп санайды. # Әділетшілдік (δικαιοσύνη, dikaiosýnē; лат. iustitia): әділ болу ретінде де қарастырылады; Аристотель философиясында ізгілік (aretē — грекше) — адамның ақыл мен табиғатына сай өмір сүруі мен әрекет етуіне мүмкіндік беретін мінез-құлық сапасы. Бұл түсінік Аристотельдің Никомах этикасы еңбегінде негізгі ұғымдардың бірі болып табылады. Фридрих Ницшенің түсіндіруі бойынша, ежелгі грек батырларындағы aretē, яғни ізгілік деген олардағы ерлік, күш, өз еркін жүзеге асыру (мысалы, Ахиллес) секілді асқақ өмірлік қуат болған. Ал кейінірек, әсіресе христиан дәстүрі арқылы, ізгілік деген ұғым — тәкаппарлықтан бас тарту, өзіңді тежеу, әлсіздікті мадақтау түріне айналды. Ницше бұл түрдегі христиандық ізгілікті құлдардың моралі деп атайды. Демек, ізгілік, яғни Aretē Ницше үшін — түпнұсқалық, өмірлік күшке толы болмыс, ол моральдың нормативті қысымынан азат етілуі керек. Мартин Хайдеггер ἀρετή ұғымына онтологиялық тұрғыда, яғни болмыс тұрғысынан келеді. Ол бұл ұғымды "фюсис" (φύσις, физика), "алētheia" (ақиқат) және "технэ" (шеберлік) ұғымдарымен байланыстыра қарап, Аристотельге дейінгі (әсіресе Гераклит, Парменид) ойшылдардың дәстүріне қайта үңіледі. Ізгілікті (Aretē) Хайдеггер былай пайымдайды: * • Ізгілік — болмыстың өзіне сәйкестік, яғни заттың өзінің мүмкіндігіне сай жүзеге асуы. * • Бұл қатысу, ашылу, даму — яғни зат не адам өзінің ontos on (болмыс ретінде болмысын) ашады. * • Адамның dasein (болмыс ретінде, барболу ретінде) міндеті — болмысын толық ашу. Бұл — өзінің ізгілігін табу және жүзеге асыру. Сөйтіп ізгілік Хайдеггерде — адамның болмыстық-тарихи миссиясына адалдығы және сол үшін өмір сүруі. Ницше мен Хайдеггердің ізгілік мағынасы туралы бұл түсіндірулерін Мағжан Жұмабаевтің мына өлеңі де белгілі бір тұрғыдан растайды: Ұмтылған ізгі жолда тілегіңе, Түссе де темір шынжыр білегіңе, Қасіретті, қара күнді жанды сүйген Қонған жоқ кіршік таза жүрегіңе. Дереккөздер