kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аршалы (өзен, Ақмола облысы)

Географиялық орны Аршалы – Есіл алабындағы өзен. Ұзындығы 174 км, су жиналатын алабы 4160 км 2 . Бастауы Ақмола облысы Зеренді ауданы жеріндегі Айдабол көлі маңынан бастау алып, Қалқұтан өзеніне құяды. Гидрологиясы Басты салалары – Түкті, Кеңащы және Қоңыр. Жоғарғы ағысы Көкшетау қыратымен өтіп, төменгі ағысы төбелі жазықпен ағады. Салаларының жалпы ұзындығы 514 км. Орта ағысында аңғарының ені 1 – 2 км-ге жетеді. Еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 2,44 м 3 /с. Суы көктемгі тасқын кезінде тұщы (200 – 300 мг/л), жазда тартылғанда ащы (450 – 500 мг/л) болады. Алабы толық игерілген, көпшілік бөлігі жыртылған. Шабындыққа, мал жайылымына пайдаланылады. Жаңа Қалқұтан ауылы тұсында өзен арнасы бөгелген. Бөгеннің көлемі 650 мың м 2 . Дереккөздер
Аршалы ауданы

Аршалы ауданы – Ақмола облысының оңтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 5,8 мың км². Аудан орталығы – Аршалы кенті. Тарихы Аудан 1928 жылы құрылған. 1939 жылдың қазан айына дейін Қарағанды облысының құрамында болды. 1928 жылы "Коммунист", 1935 жылы "Вишневка" ауданы болып аталды. 1997 жылдан Аршалы ауданы деп аталады. Географиялық орны және жер бедері Батысында Целиноград ауданымен және Астана қаласымен, шығысында Ерейментау ауданымен, оңтүстігі мен оңтүстік-батысында Қарағанды облысының Нұра және Осакаров аудандарымен шектеседі. Аудан Сарыарқаның орта тұсында, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Жер бедері абсолюттік биіктігі 600 м аспайтын төбелі-белесті жазық болып келеді. Шығыс жағын Ерейментаудың ұсақ шоқылы оңтүстік сілемдері алып жатыр. Жуантөбе (498 м), Тастөбе (432 м), Түйетөбе (464 м) сияқты төбелер бар. Климаты Климаты тым континенттік, қысы суық, ұзақ. Жазы қоңыржай ыстық. Орташа температурасы қаңтарда –17°С, шілдеде 20°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 – 350 мм. Су жүйесі Аудан жерінен Есіл өзені және оның салалары Мойылды, Шортанды, Ақтасты, Беріктал, Жыланды, Сүгір және Қызылмола, Өлеңті өзендері ағады. Олардың біразы жазда құрғап, қарасуға айналып бөлініп қалады. Ірілі-ұсақты тұщы әрі тұзды көлдер көп. Үлкендері: Үлкен және Кіші Сарыоба, Балықтыкөл, Танакөл, Байдалы, Шалқар, Қызылкөл, т.б. Топырағы, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі Аудан жерінде негізінен сортаң қара қоңыр топырақ тараған. Тың және тыңайған жерлерді игеру жылдары олардың көбі жыртылған. Құрғақ дала белдеміне тән селеу, бетеге, сұлыбас, кермек, жусан, т.б. өсімдіктер, өзен жайылмаларында, көл жағаларында әр түрлі шөпті шалғындар, шоқы беткейлерінде қайың, көктерек, итмұрын, тобылғы, ұшқат және басқа бұталар өседі. Жануарлар дүниесінен қасқыр, түлкі, борсық, ақ қоян, суыр, ақ тышқан, сарышұнақ, қосаяқ; сулы жерлерде ондатр; қамысты жерінде жабайы шошқа; құстардан шіл, құр, тырна, қаз, үйрек, балықшы, шағала, т.б. мекендейді. Көлдерде алабұға, мөңке, оңғақ, торта, шортан, ақ қайран өседі. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 538,9 мың га, оның 201,8 мың га-сы егістік, 6,5 мың га-сы шабындық, 300,0 мың га-сы жайылымдық жерлер. Аудан жері арқылы Астана – Қарағанды, Астана – Павлодар темір жол, Астана – Қарағанды автомобиль жолдары өтеді. Халқы Тұрғындар саны: 27404 адам (2019). * ұлттық құрамы: , , , , , , Әкімшілік бөлінісі 12 ауылдық округ пен 2 кенттік әкімдікте 32 елді мекен бар: Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.akmo.kz/content/arshalinskij_rajon Информация о районе на сайте области]
Аршалыкезең

Аршалыкезең – Тікқия асуының солтүстік-шығысындағы асу. Географиялық орны Алматы облысы Жамбыл ауданында орналасқан. Оңтүстігінен Ұзынқарғалы өзені бастау алады. Өсімдігі Баурайында бұта аралас астық тұқымдас шөптесін, қарағай, т.б. өседі. Дереккөздер
Аршаты (тау)

Аршаты – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданының батысындағы тау, Шошқакөл көлінен шығысқа қарай 4 – 5 км жерде. Ең биік жері 540 м. Жер бедері, геологиясы Беткейі жайпақ, аз тілімденген. Протерозой және девон жыныстарынан түзілген. Топырағы, өсімдігі Топырағы сортаң, қызыл қоңыр. Әр түрлі жусан, бетеге өседі. Дереккөздер
Аршашыл құнақ

Аршашыл құнақ – торғайтәрізділер отряды, құнақ тұқымдасына жататын сайрауық құс. Тянь-Шаньнан Алтайға дейінгі аралықты мекендейді. Тұрқы 18 – 20 см, салмағы 18 – 26 г. Аршашыл құнақтың мекиені өзінің түсімен, сондай-ақ шуылдасып, топтаса ұшуымен кәдімгі торғайға ұқсайды. Тек ұшқан кездегі үшкір де ұзын қанаты Аршашыл құнақтың одан өзгешелігін білдіреді. Дауысы шырылдақ, үні әуезді емес. Аршашыл құнақ – отырықшы құс. Ұясын інге, тастың қуысына салады. Мекиені 4 – 6 аппақ жұмыртқаны 12 – 15 күн басады. Балапандары 15 – 18 күнде ұядан ұшады. Оның үстіне алғашқы күндері балапандарға негізінде бунақденелілерді береді, алайда көп ұзамай оларды тек қана өсімдіктекті қорекке көшіреді. Өсімдік тұқымдарымен, жәндіктермен қоректенеді. Күзде, қыста ұядан ұшқан балапандарымен үлкен шоғыр түзіп, топтасып ұшады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.birds.kz/Leucosticte%20nemoricola/index.html/ Гималайский вьюрок ( Leucosticte nemoricola altaica ) ] * [http://enc.sci-lib.com/article0000772.html/ Гималайский вьюрок ] Дереккөздер
Арықдығыр

Арықдығыр – Қызылорда облысы Қазалы ауданы Аранды ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км жердегі төбе. Абсолюттік биіктігі 86 м. Аранды – Қожабақы автомобиль жолының батысында жатыр. Төбенің етегінде жусан, ебелек, жантақ, т.б. өсімдіктер өскен. Сілтемелер * Аршашыл құнақ * Арынды су Дереккөздер
Арынды су

Арынды су – қысымы атмосфералық қысымнан жоғары болатын жер асты суы. Ол су өткізбейтін жыныстар (саз, аргиллит, т.б.) арасындағы сулы қабаттарда кездеседі. А. с-дың көзін ұңғыма немесе құдық қазу арқылы ашқан кезде су деңгейі оны жауып жатқан қабаттан жоғары көтеріледі. А. с. кейде жер бетінен жоғары атқылайды.
Арыс желі

Арыс желі – Түркістан облысы Арыс ауданы жеріндегі, Арыс өзені аңғарымен соғатын құрғақ, ұйтқымалы ауа ағысы. Жел Талас Алатауының батыс сілемдерінен шығатын суық ауа мен жазық жердің жылы ауасының араласуынан пайда болады. Жыл бойы соғады. Жаз кездерінде Арыс желі шаңды дауыл түрінде байқалады. Сыртқы сілтемелер * [http://adebiet.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id887&Itemid23/ Әдеби әлем] Дереккөздер
Арыснұра

Арыснұра – Дариялықтақыр жазығының солтүстігіндегі қоныс. Қызылорда облысы Сырдария ауданында орналасқан. Жанында Доңыз, Табаққабыл, т.б. құдықтар бар. Тізбекті төбешіктерде сексеуіл өскен. Оңтүстігінен Сырдарияның тармағы Қараөзек өзені ағып өтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.shuak.kz/kaz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id64:2009-12-07-17-52-17&catid38:-xxi&Itemid=61/ Өлкенің жер-су аттары]
Арыстанды (өзен, Жаңақорған ауданы)

Арыстанды – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы өзен. Бастауы Қаратау тауының Күрден асуынан бастау алып Төменарық ауылы тұсында құмайтты жерге сіңіп кетеді. Гидрологиясы Ұзындығы 45 км-дей. Ұзындығы 10-15 км болатын бірнеше шағын салалары мен тармақтары бар. Жоғары ағысы тау шатқалымен өтеді, төменде жағалау жазық келеді. Алабы мал жайылымы. Дереккөздер
Арыс-Түркістан каналы

Арыс-Түркістан каналы – Түркістан облысының Ордабасы ауданындағы жер суармалауға арналған канал. 1967 жылы пайдалануға берілген. Гидрологиялық сипаты Жалпы ұзындығы – 194 км. Канал – Арыс және Түркістан деп аталатын екі тармақтан тұрады. Арыс тармағы Арыс өзеніндегі Қарааспан су бөгетінен басталып, Бөген бөгеніне құяды. Ұзындығы – 51 км. Секундына 15 м 3 -ге жуық су өткізеді. Түркістан тармағы Бөген бөгенінен басталады. Ұзындығы – 145 км-ге жуық. Түркістан қаласының, Отырар, Ордабасы аудандарының 57 мың га-дан астам жерін суландырады. Жағасында Майарық, Ермоловка, Қаражантақ, Сыпатаев, Төрткөл, Ескі Иқан ауылдары орналамқан. Дереккөздер
Арыстысай

Арыстысай – Шалқар алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин және Шалқар аудандарының аралығында орналасқан. Ұзындығы 45 км. Бастауы Шағырай үстіртінен бастау алады. Өзен сәл ирелең, аңғары кеңдеу келген. Өзен суы Сұлтанқазған көліне құяды. Гидрологиясы Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Суы жазда тартылып қалады. Төменгі аңғары тегіс жазық, тақыр келген. Дереккөздер
Арыш

Арыш – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық өсімдіктер туысы. Солтүстік Африка мен Солтүстік Америкада өсетін 15 түрі белгілі. Қазақстанда 4 түрі бар. Биіктігі 25 – 75 см. Сабақтары қарапайым, жоғрғы жағынан бұтақталып өседі. Жапырақтары ұсақ, бүтін жиекті. Тостағанша жапырақшалары түзу, күлтелері сары түсті. Аталығы бос жатады. Гүлдері қалың шашақ гүлшоғырына топталған. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Екі қақпақшалы, көп тұқымды. Тұқымы – домалақ. Арыштың кейбір түрлерін тұқымынан май алу үшін өсіреді. Дереккөздер
Асаймұса (өсімдік)

Асаймұса – ұшқаттар тұқымдасына жататын бұталы өсімдіктер. Батыс Тянь-Шаньның тасты, шатқалды тау бөктерлерінде, әсіресе, аршалы, жаңғақты ормандардың арасында өседі. Қазақстанда қалқанды асаймұса (Abelіa corуmbosa) түрі бар. Оның биіктігі 2 – 3, кейде 4 м-ге жетеді. Бұтақтары ақшыл, кейде қоңырқай түсті. Жас өркендері қысқа, жіңішке, сырты қалың түкті болып келеді. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, қандауыр немесе сопақша пішіндес, бүтін жиекті, ұзындығы 1,5 – 5 см. Ақшыл, қызғылт гүлдері қысқа гүл сағағына бекіп, сирек гүлді қалқанша-шоқпарбас гүлшоғырын құрайды. Жемісі қандауыр тәрізді, етті, бір тұқымды. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Асаймұса сәндік гүл ретінде өсіріледі. Сүрегі өте қатты, олар әр түрлі бұйымдар (қамшысап, асатаяқ, мүштік, т.б.) жасауға пайдаланылады. Сілтемелер * Арыш * Гүл * Орамжапырақ тұқымдасы Дереккөздер
Асар газ-мұнай кен орны

Асар газ-мұнай кен орны – Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 55 км жердегі кен орны. Тарихы 1969 жылы ашылған. Кен орнынан 1973 жылдан мұнай мен газ өндіріледі. Иеленушілері Маңғыстаумұнайгаз ( Mangistau Investments B.V. (51% Қазмұнайгаз/49% CNPC)) Геологиялық құрылымы Асар газ-мұнай кен орны солтүстік-батыс бағытта созылған, тектоникалық бұзылыс арқылы оқшауланған асимметриялық брахиантиклинальдық иілімді алып жатыр. Көлбеу жазықтықтағы өлшемдері 7 ×2,5 км. Юра шөгінділерінде орналасқан өнімді қабаттары құмтас пен алевролиттен тұрады. Жатыс сипаты Орта юра жүйесінің қимасында 9 өнімді қабат бар, оларда 16 кен шоғыры анықталған. Олар жарылымдармен, сұйық және газ өткізбейтін қабаттармен оқшауланған. Коллекторлардың кеуектілігі 18 – 21%, өткізгіштігі 0,009–0,046 мкм 2 , тиімді қалыңдығы 2,5-36 м. Бастапқы қабат қысымы 15,99-22,9 МПа, температурасы 70-90°С, ұңғыманың тәуліктік мұнай өнімділігі 4-04 м 3 . Құрамы Мұнайдың меншікті салмағы 0,857-0,905 г/см 3 , шайырлылығы 12,6-23,9%, парафин 18,8-22,6%, күкірті аз. Газдың құрамындағы метан 75 – 80%, ауыр көмірсутектер 11-20%, азот 4,24-8,08%, көмірқышқыл газ 0,17%. Дереккөздер
Асаубалық

Асаубалық – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұщы көл. Теңіз көлінің шығысында 5-7 км жерде, теңіз деңгейінен 305 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 13,3 км 2 . Ұзындығы 4,7 км, ені 3,7 км. Көлден Нұра өзені ағып өтеді. Сондықтан көлдің деңгейі өзен суының мөлшеріне байланысты. Суы қарашаның 1-жартысында қатып, сәуірдің 2-онкүндігінде мұзы ериді. Өсімдігі, жануарлары Батыс жағалауы қамысты, шалғынды болып келеді. Көлде мөңке, оңғақ, лақа, торта, алабұға, шортан, аққайран, т.б. өседі. Қоқиқаздар, қаз, үйрек, т.б. су құстары мекендейді.
Аскания қойы

Аскания қойы – биязы жүнді қой ішіндегі ең ірі, өнімі мол қой тұқымы. Мұны акад. И.Ф. Иванов Херсон облысының (Украина) «Аскания-Нова» шаруашылығында жергілікті украин мериносын үнемі жетілдіріп, анда-санда қан шатыстыру әдісін (америкалық рамбульесін) қолдану арқылы 1925 – 35 ж. шығарды. Қошқарының орташа салмағы 100 – 110, саулығы 60 – 65 кг тартады; қошқарынан 10 – 12, саулығынан 5,7 – 6 кг жүн қырқылады. Жүні қою, көбіне 64 сапа, талшығының ұзындығы 7 – 8 см, таза жүні 42 – 49%, әр 100 саулықтан 140 – 160 қозы алынады. Аскания қойы жергілікті қой тұқымын жақсарту үшін Павлодар облысының «Бесқарағай», Қостанай облысының «Сұлукөл» асыл тұқымды қой зауыттары мен Орал тәжірибе станциясының шаруашылықтарында, Алматы облысының «Сарыбұлақ» асыл тұқымды қой заутытында пайдаланылып келеді. Сыртқы сілтемелер * [https://archive.is/20121225071627/webfermer.narod.ru/askania.htm/ АСКАНИЙСКАЯ ТОНКОРУННАЯ ПОРОДА ОВЕЦ] * [http://infofermer.ru/askanijskaya-ovca.html/ Асканийская овца] Дереккөздер
Аскөк

Аскөк – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Шыққан жерлері – Сирия, Түркия, Үндістан. Қазақстанда иісті Аскөк өседі. Оның сабағының биіктігі 40 – 120 см болады, бұтағы тік келеді. Өткір хош иісті. Жапырақтары жіңішке, үшкір, көп тілімді, түсі жасыл. Гүлдері майда, ашық сары, қос жынысты. Тұқымдары ұсақ сопақша, түсі сұрғылт қоңыр, тұқымының айналасы жұқа қатпарлы қабатпен көмкерілген. Аскөк құнарлы топырақта 2 – 3 жыл бойы өседі. Жасыл жапырақтарында аскорбин қышқылы, каротин, хош иісті дәм беретін эфир майлары бар. Аскөк тұқымын күзде немесе ерте көктемде 10 – 12 күн аралығында, бірнеше қайталап себеді. Жапырақтарын биіктігі 15 см-ге жеткенде 25 – 30 күннен кейін, ал тұқымдарын 80 – 120 күннен кейін жинап алады. Аскөкті тағамға көктей не өңделген түрде қосады, көкөністерді тұздауға дәмдеуіш ретінде пайдаланады. Аскөкті тұздау және кептіру (Көкөніс, Жемістер мен жидектерді кептіру мақаласын қараңыз) жолымен мол етіп дайындауға мүмкіндік бар. Тұздау үшін гүлдеп үлгермеген жас аскөк іріктеліп, оның тамырын кесіп, жақсылан жуу керек. Содан кейін пышақпен немесе шапқымен турап кесіп, банкаға салады. Банкаға салған соң тұз сеуіп (1 кг аскөкке 200 г тұз себеді), шырыны шыңқанша нығыздау қажет. 2 күннен соң, яғни ол шөккеннен кейін тұздалған аскөкті салқын температурада тоңазытқышта немесе жертөледе сақтау оңтайлы. Аскөк өсіру жөнінде Бақша мақал асын оқыңыз. Дереккөздер
Асқабақтар тұқымдасы

Асқабақтар тұқымдасы – қос жарнақты бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер тұқымдасының ғылыми атауы. Кейде бұта не кішігірім ағаш түрінде өседі. 90 туыс, 700 түрді біріктіреді. ТМД елдерінде табиғи 29 және мәдениетті түрлерінен 5 туыс түрлері, Қазақстанда – 4 туыс, 6 түр өсіріледі. Асқабақтар ылғалды және қоңыржай құрғақ Азия, Африка және Американың тропикаларында өседі. Қоңыржай климатты елдерде шектеулі түр сандары кездеседі, олар асқабақ, қияр, қауын сорттарының түрлерімен белгілі. Асқабақтар - өрмелегіш өсімдіктер, жапырақтары кезекті, жай, саусақ салалы жүйкеленген. Әрбір жапыраққа сол буыннан қарама-қарсы бұтақталған немесе бқұтақталмаған шығу тегі сабақ мұртшалары қандай да бір тіректі шырмала өседі. Гүлдері актиноморфты, дара жынысты, бір үйлі, кейде қос үйлі. Гүл қоршауы қосарлы, бес мүшелі, тостағаншасы азды көпті кіріккен; күлтелері біріккенкүлте. Аталық гүлдерінде андроцейі 2 аталықтан, олардың 4-нің жібі жұбымен өседі. Аналық гүлде аталықтары редукцияланған. Гинецейі ценокарпты, 3 кіріккен жемісжапрақшадан түзілген. Түйіні төменгі, бір ұялы, үш қабырғала плаценталы. Тұқымбүрі көптеген. Бағаналары кіріккен, бірақ аналық аузы жемісжапрақшаларының санына тең. Көптеген асқабақтардың құрамында әртүрлі физиологиялық әсері бар кукурбитацин заты болады. Тұқымдас жемісі тамаққа қолданылатын бақшада өсетін түрлерімен бағалы. Өкілдері: қарбыз, қауын, асқабақ, люффа. Көкөністік өкілі – қияр Асқабақтар тұқымдасының Қазақстанда 9 туысы, оның ішінде қауын, қарбыз, асқабақ, қияр, сәнқабақ, қабақ қолдан егілсе, ал атпақияр, итжүзім, қоңыраусары жабайы түрде өседі. Асқабақтар тұқымдасы бағалы бау-бақшалық, тағамдық, сондай-ақ мал азықтық, дәрілік, сәндік өсімдіктер болып бөлінеді. Кейбір түрлерінің тұқымдарынан тағамдық және техникалық май алынады, ал кейбір түрлерінен арнайы ыдыстар (ожау, т.б.) жасалынады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.floranimal.ru/families/5716.html/ Семейство ТЫКВЕННЫЕ] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biology/2438/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/ Семейство тыквенные (Cucurhitaceae)] Дереккөздер
Асқазансор қазба фаунасы

Асқазансор қазба фаунасы – Бетпақдаланың Асқазансор тұзды ойпатының оңтүстік жағалауынан табылған омыртқалы жануарлар қалдығы. Ертеде тіршілік еткен жануарлардың бұл қазба қалдығын 1929 ж. Орта Азия ун-тінің кешенді экспедициясының геологы Д.И. Яковлев ашқан. Кейінірек Ресей және Қазақстан палеонтологтарының жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде, бұдан 20 – 25 млн. жыл бұрын тіршілік еткен жануарлар сүйектері табылды. Олар тақтұяқтыларға жататын: халикотерийлер – Phіllotіllon, мүйізтұмсықтар – Brachypotherіum, Protaceratherіum, Aprotodon, жұптұяқтыларға жататын шошқатәрізділер – Hemіmeryx, Brachyodus, Conohyus, бұғытәрізділер – Lophіomerux, жыртқыш аңдар – Amphіcyon, Machoіrodontіnae сүйектері болды. Басқа қазба орындарымен салыстырғанда Асқазансор қазба фаунасы табылған орын ерекше саналады, себебі, ол жерде халикотерий сүйектері өте көп кездескен. Онда тіршілік еткен жануарлар алдыңғы үшкір тұяқтарымен ағаш діңдеріне сүйеніп, оның жапырақтарымен қоректенген. Асқазансор қазба фаунасының геол. жасы жөнінде кейбір зерттеушілер олигоцен дәуірінің соңы десе, олардың екінші біреулері миоцен дәуірінің басы деген болжам айтады. Асқазансор қазба фаунасы жануарларының тіршілік ету ерекшеліктеріне қарағанда, олардың басым көпшілігі ормандар мен өзен-көл жағалауларын мекендеген. Сілтемелер * Асқабақтар * Фауна Дереккөздер
Асқара

Асқара – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Байқожа өзенінің оң жағалауында, Жаңадауыл ауылының солтүстік-шығыс жағында 18 км жерде орналасқан тау. Жер бедері Ең биік жері 851 км. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр, ені 2-3 км. Шығыс беткейі тік, батысы жайпақ, жыртылған. Геологиялық құрылымы Элювийлі-делювийлі шөгінділермен жабылған тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Таудың қызыл қоңыр топырағында тобылғы, бетеге, қара сұлы тәрізді дала шөптері өседі, қараған қопалары кездеседі. Дереккөздер
Асмантай-матай

Асмантай-матай – Үстірттің солтүстік шетіндегі сор. Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. Аумағы 650 км². Батыстан шығысқа қарай 52 км-ге созылып жатыр. Ені 17 км, Сордың сазды-әктасты топырағында жусан, сораң, т.б. өсімдіктер өседі. Сілтемелер * Асқаралы * Асқара Сыртқы сілтемелер * [https://archive.is/20121225191524/mapl40.narod.ru/map2/index22.html/ Топографические карты] * [http://www.ast.uz/ru/catalog.php?bid66&sid25/ Казахстан] Дереккөздер
Аспараасу

Аспараасу – Қырғыз жотасындағы асу. Географиялық орны Жамбыл облысы Меркі ауданында орналасқан. Жер бедері Шамамен биіктігі 4000 м-ден жоғары. Асудан салт атты адам өте алады. Өсімдігі Биіктік белдеудегі далалық шабындық пен арша, шырша, т.б. бұталы өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Аспара бөгені

‎ Аспара бөгені — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жеріндегі Ойранды өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан. Пайдалануға 1970 жылы берілді. Гидрологиялық сипаты Суының көлемі — 1,5 млн м³. Аспара бөгені суын Аспара, Тасөткел ауылдарының шаруашылықтары пайдаланады. Дереккөздер
Аспарагин

Аспарагин — аспарагин қышқылының амиді. Адам мен жануарлардың тірі клеткаларында бос күйінде және белокгар құрамында кездеседі. Аспарагин клеткаларда аспарагин қышқылынан бөлініп, организмдегі улы аммиакпен байланысып, оны бейтараптандырады. Дереккөздер
Ассеке-аудан ойысы

Ассеке-аудан ойысы – Үстірттің оңтүстігіндегі ойыс. Қазақстан жеріне тек қиыр батыс шеті ғана енеді. Геологиялық құрылымы, жер бедері Неоген жүйесінің миоцен дәуіріндегі мергельді жыныстардан түзілген. Табаны теңіз деңгейінен 29 м биіктікте орналасқан. Өсімдігі Ойыстың құнарлылығы нашар сұрғылт топырағында бұйырғын, жусан, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ассүттіген

Ассүттіген – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық өсімдіктер туысы; сирек жартылай бұта түрінде де кездеседі. Еуразия мен Африкада (аздап Оңтүстік және Солтүстік Америкада) кездесетін 20-дан астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 8 түрі (алтай Ассүттігені, бұйра Ассүттіген, егістік Ассүттігені, жабайы Ассүттіген, құлақты Ассүттіген, сібір Ассүттігені, тамаша Ассүттіген және татар Ассүттігені) бар. Ассүттіген – биіктігі 30 – 120 см болатын өсімдік. Сабағы дара, жапырағы кезектесіп орналасқан. Сары, көк не қызғылт түсті гүлдері шашақты гүлшоғырына топтасқан. Тұқымы ұзынша болып келеді. Мамыр – шілдеде гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемісі піседі. Жапырағының құрамында көптеген витаминдер болғандықтан Ассүттіген тамаққа пайдаланылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.qazaquni.kz/7073.html/ Көсегесі көгергендер]
Астаусор

Астаусор – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Басқұдық ауылының батысында 28 км жердегі көл. Өтек көлдері құрамында. Гидрографикасы Аумағы 3,5 км 2 . Теңіз деңгейінен 222,3 км биіктікте жатыр. Дөңгелек пішінді көлдің ұзындығы 2,2 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 6,8 км. Жағалауы ашық және жазық. Жауын-шашын, қар суларымен толысады. Жаз айларында құрғап сор батпаққа айналады.
Астахов әктас кен орны

Астахов әктас кен орны – Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерінде орналасқан. 1943 жылы игерілген, 1954 жылдан бері Қарағанды цемент зауыты пайдаланады. Қоры 1961-1964 жылдары анықталған. Жатыс сипаты Ұзындығы 2,5 км, орташа ені 0,5 км, солтүстіктен батысқа қарай созылып жатқан Астаховка мульдасының оңтүстік-батыс қанаты болып табылады. Өнімді қабаттың қалыңдығы 350-400 м. Солтүстік пен шығыста өнімді қабаттың әктасы, цемент шахтасында саз қосындысы ретінде пайдаланылатын сазды тақтатаспен жабылған. Қолданысы Кен орнының әктасы құрылыста (силикат, бетон әзірлеу үшін), ауыл шаруашылығына (әк тыңайтқыштар), сондай-ақ металлургия (флюстер) мен химия өнеркәсібінде қолданылады. Дереккөздер
Астрахан ауданы

Астрахан ауданы — Ақмола облысының орталық бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. 1936 жылы құрылған. Аудан орталығы – Астраханка ауылы. Географиялық орны Солтүстігінде Бұланды, шығысында Ақкөл, Шортанды, Целиноград, батысында Атбасар, оңтүстігінде Егіндікөл, Қорғалжын аудандарымен шектеседі. Аудан Сарыарқаның солтүстік-батысында орналасқан. Жер бедері теңіз деңгейінен 100 – 300 метрден аспайтын ұсақ төбелі-белесті жазық келеді. Кен байлықтарынан алтын, табиғи құрылыс материалдары кездеседі. Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Климаты тым континенттік, қысы ұзақ суық, жазы қоңыржай ыстық. Орташа температурасы қаңтарда – 18°С, шілдеде 20°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 300 – 350 мм, көбіне жазда жауады. Аудан жерін Есіл, Қалқұтан, т.б. өзендер суландырады. Тұщы және ащы көлдері: Ұзынкөл, Баршын, Жалтыркөл, Ортакөл, Берсен, Үштаған, Шұңқыркөл, Нарынбай, т.б. Жер асты сулары 2 – 8 м тереңдікте кездеседі. Есіл өзенінің оң жағалауы карбонатты, кей жері сортаңды қара топырақ, сол жағалауы карбонатты қара қоңыр топырақ болып келеді. Тың игеру жылдары аудан жерінің көбі жыртылды. Аудан жері селеу, қылқан селеу, бетеге, жусан, кермек, өлең, т.б. түрлі шөп өскен дала белдеміне жатады. Өзен жайылмаларында бидайық, арпабас, жауқияқ, айрауық, қамыс, түрлі шөп аралас шалғын өседі. Жануарлардан қарсақ, дала суыры, ор қоян, ақ қоян, үлкен сарышұнақ, дала шақылдағы мен тышқаны, аламан тышқаны, эверсманн атжалманы, сасық күзен, дала және кәдімгі тоқалтіс, жабайы шошқа, ондатр; су құстарынан қаз, үйрек, т.б. мекендейді. Суларында мөңке, оңғақ, алабұға, торта, шортан, аққайран кездеседі. Шаруашылығы Ауыл шаруашылығымен 1 аудан арнаулы шаруашылық бірлестігі, 12 кеңшар, 6 ұжымдық ауыл шаруашылығымен мекемесі, 1 жауапкершілігі шектеулі серіктестік шұғылданады. Ауыл шаруашылығымен жері 671 мың га, оның 417,9 мыңы (62,3%-і) дәнді дақылдық, 36,0 мыңы шабындық, 217,1 мыңы жайылымдық жер. Орман 2,5 мың га. Ауыл шаруашылығыменның басты саласы — астық, жем-шөп, картоп егу. Негізінен сиыр, қой, жылқы, шошқа өсіріледі. Инфрақұрылымы Ауданда 36 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 36 жалпы білім беретін және музыка мектебі, ауылдық кәсіптік-техникалық училище, 7 мәдениет үйі, 23 клуб, 46 кітапхана, 48 емдеу-сауықтыру мекемесі бар. Аудан жері арқылы Астана – Атбасар – Қарталы темір жолы, Астана – Атбасар, Астраханка – Макинск автомобиль жолдары өтеді. Халқы Тұрғындар саны: 23 615 адам (2019). * Ұлттық құрамы: қазақтар (39,77%), орыстар (33,47%), украиндар (6,36%), немістер (6,72%), беларустар (2,33%), татарлар (1,83%), шешендер (0,34%), башқұрттар (0,25%), ингуштар (1,09%), поляктар (5,64%), удмурттар (0,18%), басқалары (2,03%). Әкімшілік бөлінісі 32 елді мекен 11 ауылдық округ пен 1 ауылдық әкімдікке біріктірілген: Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://www.meshit-kokshe.kz/astraxan_aydani.html/ Астрахан ауданы]
Ас тұзы кендері

Ас тұзы кендері — ас тұзын өндірістік жолмен өндіруге жарамды кен орындары. Ас тұзы кендері тұзды көлдер, қазба тұздар және жер асты тұзды сулары болып үшке бөлінеді. Тұзды көлдерге суында 3,5%-дан жоғары тұзы бар көлдер жатады. Қазақстанда олар Каспий маңы ойпатында, Арал ойысында, Балқаш маңында, Ертіс, Есіл, тағы басқа өзен аңғарларында таралған. Қазба Ас тұзы кендері аридтік климат жағдайларында, теңіз қолтықтары мен теңізден бөлінген шығанақтардағы тұзға бай сулардың буланып суалуынан, тұздардың қайта кристалдануы мен шөгуі нәтижесінде қалыптасқан. ]]‎ Сондай-ақ қазба тұздар тұнба түрінде кейбір тұзды көлдерде (Басқұншақ, Индер) және осы күнгі теңізге жақын көлдер мен қолтықтарда (Каспийдегі Қарабұғаз, Аралдағы Жақсықылыш) кездеседі. Олардағы тұз массасы жылжымалы тепе-теңдік күйде болатын тұзды судан, тұздықтан және қатты тұздан тұрады. Тұз шоғырлары әдетте қабат, линза, шток түрінде түзілген. Жер асты тұзды сулары (тұздықтар) тау жыныстары құрамындағы тұздардың үздіксіз еріп аса қанығуынан пайда болады. Ас тұзы кендерінен тұз өндіру ашық және жер асты кен қазу тәсілдермен не бұрғылау ұңғымалары арқылы су айдап еріту және судағы тұзды тұндыру арқылы жүргізіледі. Тұзды көлдердегі ас тұзы табиғи тұнбадан не арнаулы бассейндерде тұзды суды суалту арқылы алынады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://inder-atyray.kz/kaz/paidali_kazbalar/ Өлке туралы, оның қазба байлығы хақында]
Астық бітесі

Астық бітесі – теңқанаттылар отрядының бітелер тұқымдасына жататын жәндік. Қазақстанның орманды-дала және далалы аймақтарында таралған. Түсі көк немесе сарғыш сұр болады. Астық бітесі партеногенетикалық жолмен көбейеді. Жылына 15 рет ұрпақ береді. Астық бітесі астық тұқымдастарға жататын өсімдіктерді (арпа, бидай, қарабидай, сұлы, күріш, жүгері) зақымдайды. Ол түскен өсімдіктің жапырағы, сабағы ағарып қурап кетеді, масақтанбайды. Астық бітесі көбейіп кеткен кезде, агротех. шаралармен қатар, химиялық препараттар қолданылады. Сілтемелер * Астық кенесі * Астық қандаласы * Астық қоңызы Сыртқы сілтемелер * [http://infobank.kz/sozdiklist/showkz/6424/ Астық] Дереккөздер
Астық кенесі

Астық кенесі , дән кенесі – түйе кенелер тұқымдасына жататын дәнді дақылдарды зақымдайтын зиянды кене. Қазақстанның солтүстік облыстарында кездеседі. Ұрғашы кене сарғылт немесе қызғылт сары түсті, ұзындығы 0,2 – 0,25 мм болады. Еркегінің ауыз мүшелері жетілмеген, кішірек келеді. Ұрықтанған ұрғашы кенелер аңызда, өсімдік қалдықтарының арасында қыстайды да, көктемде егіс алабына көшеді. Ұрықтарының саны 500-ден 1000-ға дейін жетеді, олар ұрғашысының ішінде дамиды. Астық кенесі арпа, қарабидай, сұлы, жүгері және астық тұқымдас жабайы өсімдіктермен қоректенеді. Кенелердің зақымдауы салдарынан өсімдіктердің жапырағы мен өркені солып қалады, масағы жартылай немесе тұтас ағарып кетеді. Ауыспалы егіс тәртібін дұрыс сақтау, кене байқалған егінге таяу өскен астық тұқымдас өсімдіктерді шауып тастау немесе гербицидпен өңдеу арқылы Астық кенесінің залалын жоюға болады. Сілтемелер * Астық бітесі * Астық қандаласы Сыртқы сілтемелер * [http://malimetter.org/?p=1523/ Кенелер. АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ] * [http://www.agun.kz/?id269&langkz/ Ауылшаруашылық және астық өңдейтiн машиналар кафедрасы ] Дереккөздер
Астық қандаласы

Астық қандаласы – дәнді дақылдарды зақымдайтын зиянды жәндік. Қазақстанда екі түрі бар. Бақашық қандала Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарына; Үшкір басты қандала Ақмола, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облысытарына көп тараған. Бұлар аңызда, астық тұқымдас көп жылдық өсімдіктерді паналап қыстап шығады да, егіс көгін ойсырата жейді. Күрес шаралары: егінді қысқа мерзімде жинау; егіс жағалауындағы арамшөптерді құрту; егістікті сыдыра жырту; не қайырмалы соқамен сүдігер жырту. ДДТ дусы, 2,5%-ды метафос дусы, 65%-ды хлорофос қолданылады. Сілтемелер * Астық кенесі * Астық бітесі * Астық қоңызы Сыртқы сілтемелер * [http://www.minagri.gov.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id310&Itemid112&lang=kk/ Агроөнеркәсіптік кешенін техникалық жарақтандыру] Дереккөздер
Астық қоңызы

Астық қоңызы – қатты қанаттылар сабының тақтамұрттылар тұқымдасына жататын қоңыз. Астық қоңызы астық тұқымдас өсімдіктердің зиянкесі. Қазақстанда кең тараған. Көбінесе далалы, орманды-далалы аймақтарда көптеп кездеседі. Дернәсілдері топырақта тіршілік етіп бидайдың, т.б. өсімдіктердің тамырымен қоректенеді. Әсіресе оның балапан құрты астық дақылдарының көгін қиып тастайды. Дернәсілдері 2 жыл қатарынан қыстап, мамыр айында топырақ бетіне шығады. Ұшып шығысымен бидай, сұлы, арпа сияқты дақылдардың дәнімен қоректенеді, ұрғашылары 10 – 50 данаға дейін жұмыртқа салады. Егістікке инсектицид шашу, аңызды терең жырту арқылы Астық қоңызының залалын азайтуға болады. Сілтемелер * Астық қандаласы * Астық кенесі Сыртқы сілтемелер * [http://kaz.newsfactory.kz/598.html/ Астық қоңызы] * [http://www.inform.kz/kaz/article/1131259/ Батыс Қазақстанда егістік алқаптарын астық қоңызы жайлап кетуіне байланысты облыста төтенше жағдай қалыптасты] Дереккөздер
Астық тескіш

Астық тескіш – қатты қанаттылар сабына жататын тескіш қоңыздар тұқымдасының өкілі. Қазақстанның барлық аймағында кең тараған. Денесінің ұзындығы 2 – 3 мм, түсі қызғылт келеді. Астық тескіштің дернәсілдері қойма зиянкестері болып табылады. Ол қоймадағы кептірілген көкөністерді, дәрілік өсімдіктерді, ұн өнімдерін, сондай-ақ кітап, қағаздарды да зақымдайды. Зақымданған ұн өнімдерінің сапасы төмендеп, қарайып кетеді. Астық тескіш маусым – шілде айларында жаппай ұша бастайды. Ұрғашылары тағам өнімдеріне 140-қа дейін жұмыртқа салады. Дернәсілдері ұн өнімдерін, астық тұқымдарын жеп, сол жерде қуыршаққа айналады. Астық тескіш жылына 4 рет көбейеді. Ол астық қамбаларында тазалық тәртібін дұрыс сақтау, уақытында химиялық және физикалық өңдеу әдістерін қолдану арқылы жойылады. Сілтемелер * Астық қоңызы * Астық қандаласы * Астық кенесі Сыртқы сілтемелер * [http://www.google.ru/url?sat&sourceweb&cd9&ved0CEsQFjAI&urlhttp%3A%2F%2Fkz.government.kz%2Fdocs%2F_337~1.htm&ei2OX-TfzSAYWHhQe45MGcCw&usg=AFQjCNHt1kQV2Byb9TKDA0HxIGNpzddLLw/ Астық қауіпсіздігіне қойылатын талаптар] Дереккөздер
Астық шаруашылығы

Астық шаруашылығы – дәнді дақылдар өндіру жүйесі, Қазақстандағы егіншілік кәсібінің негізгі саласы. Қазақстанда дәнді дақылдар егу ерте замандардан бері қалыптасқан (қ. Егіншілік). Бірақ егістік жерлердің ауқымы мен алынған өнімдердің мөлшері жайында нақты мәлімет жоқ. 20 ғ-дың бас кезінде (1913) Қазақстан аумағына астық шаруашылығы дақылдары 4,1 млн. га-ға себілді. Оның 94%-ы дәнді дақылдар, негізінен, бидай болды. Ол кезде Ақмола, Торғай облыстары жер өңдейтін ірі аумақ болып есептелетін. Оларда 1914 – 15 ж. егіс аумағы 2171,7 мың га-ға (53,4%-ы бидай) жетті. Дәнді дақылдар өсіру Қостанай, Ақтөбе, Орал (қазіргі Батыс Қазақстан), Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарында да дамыды. 1913 ж. астық өнімділігі орта есеппен гектарына 5,6 ц-ден ал, бидай 5,2 ц-ден келді. Ол жылдардағы егіншілік табиғи шығымдылыққа негізделді. Қазақстанда 2-дүниежүз. соғыстың аяғында (1945 ж.) егістік аумағы мен өнім шығымдылығының осы деңгейі сақталды. Астық шаруашылығы дақылдарын, оның ішінде дәнді дақылдарды өндіру соғыстан кейін (1953 жылға дейін) біршама артты. Жалпы егістік аумағы 7,1 млн. га-ға (оның ішінде бидай 4,5 млн. га) жетті. Барлық дәнді дақылдар түсімі 5,425 мың т болды. 1953 ж. басталған тың және тыңайған жерлерді игеру барлық астық шаруашылығы дақылдарын, ең алдымен дәнді дақылдардың егістік көлемін күрт арттырды. 6 – 7 жыл (1954 – 1960) ішінде Қазақстанның егістік алқабы 25,5 млн. га-ға жетті, яғни 3,5 есе артты. Оның 17,0 млн. га-сы (66,6%-ы) солт. облыстардың (Қостанай, Ақмола, Көкшетау, Солт. Қазақстан және Павлодар) үлесіне тиді. 1960 – 90 ж. егістік аумағы 23 – 25 млн. га мөлшерінде сақталды. Бұл кезеңдегі астықтың жылдық орташа түсімі 18,6 млн. т болды. 1991 – 93 ж. егістік алқабы 22,5 млн. га-ға, 1995 ж. 18,8 млн. га-ға, ал 2005 ж. 14,8 млн. га-ға дейін төмендеді. Соған қарамастан Астық шаруашылығы Қазақстанның астық шаруашылығыөндірісінің негізі болып отыр. Астық шаруашылығы – мал ш-н жедел дамытуға да ықпал жасайтын жем-азық көзі. Қазақстанның Астық шаруашылығы Астық шаруашылығы дамыған облыстарының ауа райы тым континенттік, құрғақ болғандықтан протеині мен қуаты жоғары сапалы астық алуға қолайлы жағдай тудырады. Сілтемелер * Астық тұқымдасы * Астық Сыртқы сілтемелер * [http://www.google.ru/url?sat&sourceweb&cd4&ved0CC4QFjAD&urlhttp%3A%2F%2Fwww.agroinnovations.kz%2Findex.php%3Foption%3Dcom_content%26task%3Dview%26id%3D5175%26Itemid%3D216%26lang%3Dkz&eiKur-TdvyCoaJhQfkpPGcCw&usg=AFQjCNGKKI_L2Qb-fJyj2F4DSPIbOvjpgw/ астық шаруашылығы ҒЗИ] *[http://www.google.ru/url?sat&sourceweb&cd8&ved0CEcQFjAH&urlhttp%3A%2F%2Fwww.fad.kz%2Fen%2Fnode%2F185&eiKur-TdvyCoaJhQfkpPGcCw&usg=AFQjCNF6-cfX59Vemyhqyy27soRhV0tQEw/ «ҚазАгроИнновация» АҚ білім тарату орталықтары] Пайдаланылған әдебиет
Асусай

Асусай – Жетісу облысы Көксу ауданындағы Лабасы тауы арқылы атты не жаяу жолаушы жүріп өтетін төте асу жолы. Жазда бұл жолмен Мұқыр тауының оңтүстігін жайлаған тұрғындар қатынайды. Олар Асусай арқылы Мәмбет және Жамбыл ауылдарының тұсынан шығады. Өсімдігі Жол жағалауында тобылғы, қарақат, итмұрын, жабайы алма, ырғай, ұшқат, ақтаспа тәрізді бұталар мен ағаштар тұтасып өсіп, қалың жынысқа айналған. Дереккөздер
Асутөр

Асутөр – Күнгей Алатау жотасының орташа бөлігінде, Қыземшек тауының оңтүстік-батысындағы асу. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 3933 м. Асудан салт атты адам өте алады. Өсімдігі, жануарлары Баурайында шырша, арша, қарағай, т.б. бұталы өсімдіктер өседі. Жануарлар дүниесінен Сібір тауешкісі, тау арқары, т.б. мекендейді. Дереккөздер
Асцетоспоридиялар

Асцетоспоридиялар – бір клеткалы қарапайымдар типі. 30-ға жуық түрі белгілі. Асцетоспоридиялар теңіз ұлуларының денесінде паразитті тіршілік етеді. Олардың споралары көп ядролы, олар жұқа қабырғасында болатын саңылау тесік арқылы бір немесе бірнеше ұрық иесінің (ұлудың) денесіне өте алады. Ұрықтан көп ядролы плазмодиялар жетіледі. Спораларында атқыш түзілістер болмайды. Бір спораның ішінде бір немесе бірнеше ұрық жетіледі. Асцетоспоридиялар устрица өсіретін шаруашылықтарға зиян келтіреді. Тағы қараңыз * Асцидиялар * Асутөр Сыртқы сілтемелер * [http://edu.knc.ru/bio/sporozoa/ascetospora.htm/ Асцетоспора (Ascetospora).] Дереккөздер
Асцидиялар

Асцидиялар (Ascіdіae) – хордалылар типіне жататын қабықтылар тип тармағының класы. Дүние жүзіндегі барлық мұхиттар мен теңіздерде кездесетін 2 мыңға жуық түрі белгілі. Көпшілік түрлері теңіздердің 500 м-ге дейінгі терең қабаттарында жекелей де шоғырланып та тіршілік етеді. Денесінің ұзындығы 0,1 мм-ден 30 см-ге жетеді. Дене пішіні қапшыққа ұқсас, сыртын қалың туника қабығы (туницин және қышқыл полисахаридтерден түзілген) жауып жатады. Туника қабығының астында бір қабатты тері эпителийі мен екі-үш қабатты ұзына бойы және көлденеңінен орналасқан тері-бұлшық ет қапшығы жатады. Денесінің төменгі бөлігі (табаны) су түбіне бекіп тұрады. Ал жоғарғы бөлігінде бір-біріне жақын орналасқан ауыз және клоака тесіктері (сифон) бар. Жұтқыншағының екі бүйірінде болатын көптеген желбезек саңылаулары желбезек маңы қуысына ашылады. Ауыз тесігі (сифоны) көлемді жұтқыншақпен байланысқан. Ол қысқа өңешпен, өңеш кеңейіп келген қарынға жалғасады. Қарын ішекпен байланысып, клоака тесігіне ашылады. Жұтқыншақ түбінде тербелмелі және безді клеткалардан тұратын сайшасы (эндостиль) болады. Жұтқыншақ ас қорыту және тыныс алу қызметін атқарады. Жүрегі қысқа түтік пішінді, ашық қан айналу жүйесі болады. Асцидиялар қос жынысты, сырттай ұрықтанады. Асцидиялар жыныссыз жолмен де көбейеді. Бұл кезде олардың денесінде бірнеше өскін (столон) түзіліп, жекелей де шоғырланып та тіршілік ете береді. Асцидиялардың көпшілік түрлері өз денелерінде ванадий элементін және клетчатка тектес заттарды жинағандықтан келешекте оларды өнеркәсіптік мақсатта пайдалануға мүмкіндік береді. Асцидиялардың жыныстық жолмен көбеюін және дамуын орыстың эмбриолог ғалымы А.О. Ковалевский (1866) зерттеп, олардың басқа хордалы жануарлармен шығу тегінің ұқсас екендігін анықтады. Сілтемелер * Асцетоспоридиялар Сыртқы сілтемелер * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_synonims/5130/%D0%B0%D1%81%D1%86%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%8F/ Словари и энциклопедии на Академике] *[http://medbiol.ru/medbiol/pozvon1/000076b7.htm/ Одиночная асцидия] Дереккөздер
Асы жайлауы

Асы жайлауы – Іле Алатауының шығыс сілеміндегі биік таулы жайлау. Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының жерінде орналасқан. Солтүстігінде Қараш тауы және Бақай тауларымен, оңтүстігінде Сарытаумен шектелген. Ұзындығы 15 – 17 км, ені 8 км. Теңіз деңгейінен 2380 – 2410 м биіктікте. Жайлаудың топырағы шұрайлы, шөбі шүйгін. Мөлдір сулы Асы өзені жайлаудың өн бойымен ағады. Асы жайлауы көшіп-қонуға ыңғайлы мал жайылымы болып табылады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.testent.ru/publ/kazak_tili_sabagi/tuan_lke_zhajlau/3-1-0-83/ http://www.testent.ru/publ/kazak_tili_sabagi/tuan_lke_zhajlau/3-1-0-83] Дереккөздер
Асыранды кептер

Асыранды кептер, немесе кәдімгі көгершін – кептер тұқымдасына жататын қолға үйретілген құс. Мұның хат таситын, әуестік үшін өсірілетін, сәндікке-соғып билейтін, биікке самғайтын, декоративтік т.б. дегендей 150-ден аса түрі бар. Етті тұқымдарының салмағы 0,8 – 1 кг, жылына 8 – 12 балапан шығарады. Балапанның салмағы 45 – 60 күндігінде 0,5 – 0,6 кг-ға жетеді. Асыранды кептердің еркек-ұрғашысын бөліп, 20 – 30-дан топтастырып өсіреді. Қора еденінің әрбір м2-іне 3 жұп кептерден есептеп, аумағы 60×40 см екі жұп ұя жасалады. Кептерге дән (оның ішінде бидай, жүгері, тары, күріш), бұршақ, көк шөп беріледі. Еркек пен ұрғашысы жұптасқаннан кейін араға күн салып екі жұмыртқа қояды. Оны күндіз еркегі, түнде ұрғашысы басып шамамен 18 күнде балапан шығарады. Ашып шыққанына 4-5 күн өткен балапандардың көздері ашылады. Балапанын енесі жемсауындағы құс сүтімен асырайды. Жұмыртқадан шыққан балапандар 30 күннен соң жетілген кептерге айналады. Асыранды кептердің 45 – 60 күндік балапанын союға болады. Сілтемелер * Асыранды үйрек * Құстар Сыртқы сілтемелер * [http://vestochku.com/?cat=3/ Спортивные голуби] * [http://gusy.org.ua/publ/5/ ПТИЦЕВОДСТВО]
Асыранды үйрек

Асыранды үйрек – барылдауық үйректен таралған қазтәрізділер отрядына жататын үй құсы. Мұның етті тұқымдары – бейжің үйрегі, етті-жұмыртқалы тұқымдары: көк мойын үйрек, украина үйрегі, мәскеулік ақ үйрек. Бейжің үйрегінің мекиенінің салмағы 3,5, кежегі 4 кг, жылына 90 – 120 жұмыртқа, көк мойынның мекиені 3 кг, кежегі 3,2 кг, жылына 130 – 150 жұмыртқа табады. Украина үйрегінің мекиені 3, кежегі 3,5 кг, 100 – 120 жұмыртқа; мәскеулік ақ үйрек мекиені 3,3 кежегі 3,5 кг, 110 – 120 жұмыртқа табады. Үйректің бұл тұқымдары тез жетілгіш, еті дәмді. Асыранды үйрек Қазақстанның құс өсірумен шұғылданатын барлық аудандарында өсіріледі. Олар паратифпен жиі ауырады, сондықтан жұмыртқасын пісірмей жеуге болмайды. Сілтемелер * Асыранды кептер * Асыл тұқымды мал шаруашылығы Сыртқы сілтемелер * [http://bibliotekar.ru/domovodstvo-2/65.htm/ Утки] * [http://fazenda-life.ru/modules/myarticles/article_storyid_666.html/ ПОРОДЫ УТОК : Домашняя птица : Статьи : Фазенда] Дереккөздер
Атабай

Атабай – Тарбағатай жотасының оңтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Үржар ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1173 м. Өсімдігі Таудың беткейінде балқарағай, шырша, баурайында шалғын шөп аралас жусан, ақ селеу, бетеге, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Атамбай-Сарытөбе мұнай кен орны

Атамбай-Сарытөбе мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Іздестіру жұмыстары 1989 жылы басталып, кен сол жылы ашылды. Геологиялық құрылымы Ортаңғы триас шөгінділерінен орын алған, шағылдырушы қабат бойынша, құрылым тектоникалық тілікке түйіскен екі жарты күмбезді қамтиды. Мұнай иірімі 4092 м тереңдікте жатыр. Коллекторы аралас, карбонатты, ашық кеуектілігі 17%, өткізгіштігі 0,244 мкм 2 . Өнімді қабаттың жалпы қалыңдығы 13,4 м, тиімді және мұнайға қаныққан қалыңдығы 6,7 м. Иірімнің ауданы 7,3 км 2 , биіктігі 75 м. Құрамы Мұнай жеңіл, тығыздығы 815 кг/м 3 . Қабат мұнайының газдылығы 129,8 м 3 /т, газдық факторы 118 м 3 /м 3 . Дереккөздер
Атамекен

‎ Атамекен [араб, мәкан - орын, жай] – туған жер, өлке. Түркі қауымына ортақ «ата» сөзімен қосылып, әуелде «ата қоныс» ұғымында қолданылған. Кейін келе мәні кеңейіп, ата-бабалар ғұмыр кешкен, олардың өз ұрпақтарына мәңгілікке қалдырған иелігі, ең қымбат мұрасы» деген ұғымды білдіреді. Отан ұғымдарының баламасына айналған Атамекен еліміздің, мемлекеттілігіміздің негізі. Атамекен - атадан балаға мұра болып қалып отыратын, "кіндік қаны тамған" жер. Әуелде жалпы түркі қауымына ортақ "ата" сөзімен бірігіп "ата қоныс" үғымында түсінілген. Кейін келе мағынасы кеңейіп, "ата-бабалар мекен еткен, олардың өз ұрпақтарына мәңгілікке қалдырған ең асыл мұрасы" деген ұғымды меңзейтін термин түрінде орныққан. "Ата" - көне түркі дәуірлерінде әрі колбасы, әрі елбасы болған кісілер есіміне жанама қосылатын атау. "Ата" сөзі тіркескен қасиетті орындардың бәрі де сондай адамдардың аттарымен байланысты. Атамекен осындай жерді, мекенді киелі рухқа теңеуден шыққан. Атамекен бұрынғы замандарда ру, тайпа иелігіндегі белгілі бір аймақ, өңір болса, бертін келе туған жер, Отан ұғымдарының баламасына айналған. Ол - елдіктің, мемлекеттіліктің негізі. Атамекен - Адамның ата бабаларынан бері қарай кіндік қаны тамып, ата бабасының қоныс тепкен , өсіп өніп келе жатқан жері. Сондықтан адам туған жерін дүниедегі ең кымбаттты, ең қасиетті, ең аяулысы - Анасына балайды. Туған жерге қатынас - адамның адамшылығының , ізгілігінің, парасатының көрінісі. Туған жер- белгілі бір адам үшін , жанан пида ғып күресіп келе жатқан құт мекені. Дереккөздер Қазақ әдебиеті 10 сыныбына арналған оқулық Алматы МЕКТЕП баспанасы
Атан

Атан – піштірілген түйе. Тез семіреді әрі жұмысқа төзімді келеді. Атанның бірнеше атауы бар: құр Атан – ұзақ уақыт бос жүріп, әбден семірген 6 – 9 жасар түйе; азған Атан – ыссылы-суықты болып жүдей бастағаны; ығыр Атан – жұмысқа көп жегілгені; жардай Атан – қомданып әбден семіргені. Еркек түйенің 6 жасқа дейінгісін атанша деп атайды. Сілтемелер * Атансор * Атасу Сыртқы сілтемелер * [http://s-seifullin.ru/slovar.htm/ СЛОВАРЬ СПЕЦИФИЧЕСКИХ ТРУДНОПЕРЕВОДИМЫХ ТРАДИЦИОННЫХ КАЗАХСКИХ ТЕРМИНОВ] * [http://asemel.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id233:q--q&catid16:culture&Itemid=8/ "Вначале был Коркут" ] Дереккөздер
Атансор темір кен орны

Атансор темір кен орны – Ақмола облысы Біржан сал ауданында орналасқан. Геологиялық құрылымы Ордовиктің эффузивті-шөгінді жыныстары мен диорит интрузиясының жапсарында жатыр. Темір кені порфирит арасындағы әктастарда пайда болған скарндармен байланысты. Жатыс сипаты «Восточная» деп аталатын үстіңгі кен қабатының ұзындығы 1650 м, тереңдігі 600 м-ге дейін жетеді, орташа қалыңдығы 29 м, «Западная» атты төменгі қабатының ұзындығы 610 м, тереңдігі 240 м-ге дейін жетеді, орташа қалыңдығы 9 м. Кен қорының 70%-ы магнетит, 30%-ы мартит және шала мартит. Кендегі темірдің орташа мөлшері 40%. Кен оңай байытылады. Мұнан тереңдігі 200 м карьер ашуға болады. Дереккөздер
Атасу кенді ауданы

Атасу кенді ауданы – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданындағы темір-марганец, барит-полиметалл кендері орналасқан алқап. Кен орындары 60-қа жуық ірілі-ұсақты кендері бар. Ірілері: Қаражал темір-марганец кен орны, Қтай, Жәйрем полиметалл кен орны, Үшқатын марганец кен орны, Жомарт марганец кен орны, Қамыс, Керегетас, Бестөбе барит-полиметалл кен орны, Қылыш, Аққұдық. Геологиялық құрылымы Олар девон және тас көмір кезеңдерінің жанартаутекті және терригенді-карбонатты жыныстарынан тұратын Жайылма синклинорийінің бойында орналасқан. Жатыс сипаты Жалпы ұзындығы 140 км, ені 10-30 км. Жеке кен орындары бойынша марганецті және темірлі кен қабаттарының саны 4-5-тен 10-13-ке дейін, қалыңдығы 0,3-0,5 м-ден ондаған м-ге дейін жетеді. Кен денелерінің қимасында минералдар концентраты орналасқан: ортасында негізінен пирит және халькопирит шоғырланса, шет жағы галенит-сфалерит-баритпен қоршалған. Темір-марганец және барит-полиметалл кентастарының бұлай орналасуы оларды кешенді игеруге мүмкіндік береді. Ең ірі темір-марганец кендері (Батыс Қаражал, Үлкен Қтай, Шығыс Қаражал, Үшқатын-3) ашық әдіспен игеріледі. Кентастарды байытудан алынған шикізат Қазақстанның қара және түсті металлургия кәсіпорындарында өңделеді. Дереккөздер
Атасу минералды суы

Атасу минералды суы – Қарағанды облысы Атасу темір жол станциясынан солтүстікке қарай 50 км жерде орналасқан шипалы жер асты су көзі. Сулы қабат 80 м-ден төмен тереңдіктегі девон кезеңінің жарықшақтанған құмтастарынан түзілген. Ұңғымадан шығатын судың тәуліктік мөлш. 200 м3-ден астам. Судың минералдылығы 3,7 г/л, ол хлоридті-сульфатты натрийлі түрге жатады. Құрамында стронций, бром, фтор, т.б. элементтер болғандықтан, бұл минералды су асқазан, ішек, бауыр ауруларын емдеуге шипалы. Атасу минералды суы жергілікті тау-кен кәсіпорындарының емдеу-сауықтыру мекемелерінде пайдаланылады. Орталық Қазақстандағы Атасу минералды суларының құрамында емдік компоненттердің (фтор, радон, бром және т.б.) негізінде сауықтырушы орындар ашылып, "Сарыарқа" деп аталатын минералды су шығарылады. Сыртқы сілтемелер * Атасу * Атасу кенді ауданы * Атбасар артезиан алабы Сыртқы сілтемелер * [http://www.vodoobmen.ru/06-mineral.html/ Минеральная вода] Дереккөздер
Атбасар артезиан алабы

Атбасар артезиан алабы – Ақмола облысының солтүстік-батысындағы (Теңіз ойысында) арынды жер асты суы бар аймақ. Тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты зерттелген (1954 – 60). Артезиан алабы аумағы 4 мың км² болатын мульда тәрізді құрылымды алып жатыр. 50 – 150 м тереңдікте орналасқан сулы қабат девон, тас көмір кезеңінің құмтастары мен әктастарынан тұрады. Кей жерлерде су ұңғымадан фонтанша атқылайды. Әр ұңғыма тәулігіне 100 – 1300 м3 су бере алады. Су негізінен гидрокарбонат және хлорид құрамды, минералд. 1 г/л-ге, ал алаптың оңтүстігінде 3 г/л-ге дейін жетеді. Атбасар артезиан алабындағы жер асты суының жалпы қоры 10 – 12 млрд. м3 шамасында. Сілтемелер * Атбасар ауданы * Атбасар * Атасу минералды суы Дереккөздер
Атбасар жазығы

Атбасар жазығы – Ақмола облысының солтүстік-батысындағы эрозиялық-тектоникалық жазық. Географиялық орны Атбасар ауданында орналасқан жазық солтүстігінде Көкшетау қыратымен, оңтүстігінде Теңіз көлі жазығымен шектеседі. Жер бедері Ендік бағытта 320 км-ге, меридиандық бағытта 100 км-ге созылған. Жазықтың кейбір тұстары таяз келген көл қазаншұңқырларымен, төбелер және сай-жыралармен тілімденген. Климаты Климаты тым континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы –18°С, шілдеде 19 – 21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 – 300 мм. Су торабы Жазық арқылы Есіл өзені және оның салалары – Қайрақты, Жаман Қайрақты, Жыланды, Жабай, Аршалы, Боқсық, Қалқұтан, т.б. ұсақ өзендер ағады. Сонымен қатар бірнеше таяз келген тұзды көлдер (Қалмақкөл, Салқынкөл, Жаркөл, Баршын, Ұзынкөл, Балықтыкөл, т.б.) кездеседі. Өсімдігі Жазықтың басым бөлігінде бетеге, боз, айрауық өседі. Дереккөздер
Атбасар қорықшасы

Атбасар зоологиялық қорықшасы – шаруашылыққа пайдалануға болатын табиғи аумақ. Зоологиялық қорықша 10 жылға арналып 1976 жылы құрылған. Географиялық орны Ақмола облысы Атбасар ауданында Атбасар қаласынан оңтүстікке қарай 50 км жерде орналасқан. Ауданы 75 мың га. Қорықшада оны мекендеген аңшылық-кәсіптік жануарларға, ұя салатын құстарға түлеу, қыстауы кезінде, балықтардың уылдырық шашуына қамқорлық жасалған. Флорасы мен фаунасы Негізгі жер бедері – жусан мен бетеге аралас бозды дала, қырат бөктерінің таулы-тасты бөлігі, сулы және сай-сала шалғындары. Онда өсімдіктерден: қау, итсигек, теріскен, сондай-ақ қалың қараған мен тобылғы, т.б. өседі. Қорықшаның жер бедері жануарлар үшін де қолайлы. Онда суыр, ор қоян, түлкі, қарсақ, қоныс аудару кезінде ақбөкен де тіршілік етеді. Құстардан қара және ақ қанатты бозторғайлар, дала құладыны, дуадақ, ақбас тырна, т.б. кездеседі. Дуадақ, ақбас тырна, жалбағай, тарғақ, т.б. сирек кездесетін құстар қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабын енгізілген. Қорықша аумағында аң аулауға тыйым салынған. Дереккөздер