kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Эскудо

Эскудо (испан. еscudo) – (испан. еscudo) – 1) Португалияның, Испанияның, Латын Америкасы елдерінің көне алтын мәнеті; 2) Португалияның ақша өлшемі, 100 сентавоға тең, 2000 жылдан бастап еуроға ауыстырылды. Дереккөздер
Эспарцет

Эспарцет (Onobrychіs) – бұршақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Еуропада, Азияда және Жерорта т. аймағында өсетін 130-дай түрі белгілі. Қазақстанда 8 түрі бар. Ішіндегі ең маңыздысы – құм Эспарцеті (О. arenarіa). Ол республиканың орманды дала, дала, қуаң дала және таулы аймақтарында өсіріледі. Биікт. 60 – 120 см, сабағы тік, қырлы, сыртын түк басқан, кейде жайыла өседі. Тамыры жуан, кіндік тамыры 2 – 3, кейде 10 м тереңдікке кетеді. Күрделі жапырақтары дара қауырсын пішінді, оның ұзындығы 10 – 25 см. Гүлі қызғылт түсті, көп гүлді гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Айқас тозаңданатын өсімдік. Вегетац. кезеңі орылғанша 50 – 70, тұқымы піскенше 85 – 102 тәулікке созылады. Эспарцет– а. ш. дақылдарының көбінен бұрын егілетін алғы дақыл, шірнелі өсімдік; га-нан 20 – 65 ц пішен, 2 – 8 ц тұқым алынады. 100 кг пішенінде 54 азық өлшемі, 12,6% протеин болады. Аудандастырылған сорттары: Алматы 1, Алматы 2, Гибрид 15, Песчаный 1251, т.б. Негізгі зиянкестері: түйнек бізтұмсығы, жоңышқа қандаласы, эспарцет дәнегі, эспарцет трипсі, эспарцет тұқымжегісі; аурулары: ақұнтақ кеселі, тат, фузариоз, қара теңбілдік. Дереккөздер
Пётр Кириллович Эссен

Пётр Кириллович Эссен (1772 – 1844) – патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлау әкімшілігінің өкілі, инфантерия генералы (1819), граф (1833). Наполеонға қарсы әскери компанияға қатысқан (1814 – 15). 1817 – 29 ж. Орынбор өлкесінің генерал-губернаторы, жеке Орынбор корпусының командирі, шекара комиссиясының бастығы болды. 1822 ж. Кіші жүзді жаңаша басқару мақсатындағы заң жобасын дайындады. Оның жобасы Сыртқы істер министрлігінің жанындағы Азия департаментінде қаралып, 1824 ж. бекітілді (қ. “Орынбор қырғыздары туралы жарғы”). Осы жылдан бастап Кіші жүзде хандық билікті жою туралы шешім қабылданды. Хандық билік Бөкей ордасында ғана 1845 жылға дейін сақталып, Кіші жүз қазақтарын басқаруда Ресейдің отарлық әкімшілігінің жаңа жүйесі енгізілді. Эссен Ресейдің Орталық Азия хандықтарымен сауда және саяси байланыстарының нығайуына ат салысты. Оның ұсынысы бойынша, Бұхара мен Хиуаға бірнеше сауда және дипломат. миссиялар жіберіліп, Орт. Азия мен Қазақстанның тарихы, этнографиясы, экономикасы және географиясы зерттелді. Эссен 1829 – 42 ж. мемл. кеңестің мүшесі, Санкт-Петербургтың әскери генерал-губернаторы болды. 1842 ж. отставкаға шықты.
Эстакада

Эстакада ( – қада, арқалық) – жүкті түсіру-тиеу жұмыстарына, көліктің (жаяу адамның) өтуіне, т.б. мақсатқа арналып жер үстіне (су бетіне) темір-бетоннан, болаттан, ағаштан, тастан салынған көпірлік құрылыс. Ол бірнеше тірек пен өткіндік құрылыстан тұрады. Эстакада пайдалану мақсатына, жасалатын материалына және жергілікті жағдайға қарай арқалықты, көсікті, ұстынды, т.б. құрылымды болып дайындалады. Дереккөздер
Эстамп

Эстамп (франц. estampe, ағылш. prіnt, итал. stampa – баспа, таңба) – көркем графиканың қондырғылы шығармасы болып табылатын гравюра немесе литография көшірмесі, суретшінің баспа түрінен көшіріп жасаған мөртаңбасы. Гравюра мен литографиялар эстамптың ең көп тараған түріне жатады. Эстамптың фотомех. репродукциядан айырмашылығы сол, ол гравюрашы-шебер немесе литографияшының өзі әзірлеген баспалық пошымнан алынып басылады. Қазақстанда 1950 – 60 ж. В.И. Антощенко-Оленев графиканың көп тараған түрлерінің бірінен саналатын Э. саласында (“Тың жерде”, 1958; Қазақстанның шығармаларына жасаған иллюстрациялары, 1964) қалам тартты. Эстамп арқылы әр түрлі техникада пейзаждар, жанрлық көріністер мен график. циклдер бейнеленді. Эстамптың дамуына Алматы көркемсурет училишесіндегі графика бөлімінің (қазіргі Қазақтың пед. ун-тінің графика ф-тінің) ашылуы көп ықпал етті. ҚР Көркемсурет қоры жанынан арнаулы Эстамп цехы ұйымдастырылды. Аға ұрпақ өкілі Е.М. Сидоркинмен (“С.Сейфуллинді оқығанда”, 1954) қа-тар графикашылар М.Қисамединов (“Махамбет” топтамасы, 1973), Е.С. Бейсембинова (“Көктем”, автопортрет, 1974), И.Исабаев (“Қазақ эпосы”, “Қобыланды батыр”, 1979) және М.Сыздықов (“Туған ел шежіресі” топтамасы, 1983) шығарм-нан да Эстамп елеулі орын алды. Кейіннен осы салаға жас суретшілер Т.Мұқатов (Ы.Шөрековтің “Исатай – Махамбет” кітабына жасаған иллюстрациялары, 1976), Б.Машрапов (І.Ғ. Мырзалиевтің “Жерұйық” кітабына жасаған иллюстрациялары, 1976, офорт), М.Сыздықов (Б.Майтановтың “Абай. Тарих, тұлға, уақыт” кітабына жасаған иллюстрациялары, 2004), т.б. ден қойды. Дереккөздер
Эстоппель

Эстоппель (ағылш. estoppel – наразылық білдіру құқығынан айыру) – тұлға өзінің дәмелі талабын негіздеу үшін әлдебір фактілерге сүйену құқығынан айырылатын құқықтық қағидат. Халықар. құқықта: Эстоппель – мемлекет өзінің халықар. дәмелі талаптарын негіздеу ретінде әлдебір фактілерге немесе мән-жайларға сүйену құқығынан айырылуы. Эстоппель әдетте мемлекеттердің белгілі бір мәселеге бұрынғы және қазіргі қатынасы арасында айтарлықтай айырмашылықтар болған жағдайда қолданылады. Эстоппельді мемлекеттер арасындағы қатынастарда қолданудың қиындықтарына қарамастан бұл қағидат халықар. сот пен төрелік сот тәжірибесінде пайдаланылады. Эстоппель халықар. қатынастарда қазіргі халықар. құқықтың негізгі қағидаты, ең алдымен барлық мемлекеттердің егеменді теңдігі мен тәуелсіздігі, халықтардың өзін-өзі билеуі, мемлекеттер арасындағы қатынастарда күш қолданамын деп қоқан-лоққы жасауға немесе күш қолдануға тыйым салу қағидаты сақталғанда қолданылуы мүмкін. К. Халиқов Дереккөздер
Эстуарий

Эстуарий ( – өзен сағасының су басатын бөлігі) – өзеннің теңіз жағасына қарай кеңейген сағалық бөлігі. Эстуарий теңіз деңгейінің көтеріліп, өзен аңғарының төменгі бөлігіне жайылуынан пайда болады. Ол теңіздің толысуы мен қайтуы болатын жағалауларға тән. Амазона, Ніл, Эльба, т.б. өзендер теңізге эстуарий жасап құяды. Дереккөздер
Эсхатология

Эсхатология (грек. eschatos – соңғы және logos – ілім, сөз) – дүниенің, адам өмірінің баянсыздығы туралы, ақырзаман мен о дүние туралы діни ілім. Эсхатологияның негізіне ақиқат дінге ортақ бұл дүниенің пәни, жалған екендігі, о дүниенің бақи екендігі, тозақта күнәїәрлардың жазаланатыны және адал құлдардың жұмақта рахатқа кенелетіні туралы діни түсінік алынған. Еуропалық зерттеушілер эсхатологиялық пиғылдардың, әсіресе, әлеум. және саяси дағдарыстар кезінде кеңінен таралатынын (Иудея – б.з. 1 ғ., Германия – 15 – 16 ғ-лар, Англия –16 – 18 ғ-лар, Ресей – 17 ғ. аяғы – 19 ғ. басы, т.б.) дәлелдейді. Қазіргі батыс елдерінде Эсхатология діни футурологияның жетекші тақырыптарының біріне айналған. Исламда иманның негізгі шарттарының бірі о дүниенің барлығына сену болғандықтан эсхатологиялық ұғымдарды қазақ мұсылмандығы аясында қазақ әдебиетінен, әсіресе зар заман ақындарының шығарм-нан анық көруге болады. Хақ дін ислам дәстүрінде Эсхатологиялық ұғымдарды насихаттаудың өзіндік дәстүрі бар. Мәселен, ислам дәстүрінде ақырзаманның болатыны, бұл дүниенің мәңгі емес, бақилық о дүние бар екені айтылады. Бірақ ақырзаманның болатын нақты уақытын кесіп айтпай, оның белгілері туралы, яғни адамзаттың азғындауы жайлы сөз қозғайды. Соңғы пайғамбар Мұхаммед (ғ.с.) келгендігін енді пайғамбар келмейтіні, ақырзаманның алдында “алтын ғасыр” немесе “қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған” бейбіт заман орнығатыны, адамдардың бәрі мұсылман болатынын айтады. Осы “Алтын ғасырды” орнату үшін дүниеге Махди (ғ.с.) мен Иса пайғамбар қайтып келетіні, ақиқаттың таңы атып, адамдардың жаппай мұсылмандыққа бет бұратынына сенеді. Осындай мамыражай тіршілік орнығып, біраз уақыт өмір сүргесін адамдардың қайтадан азғындап, жер бетінде Құдайды еске алатын бірде-бір адам қалмағанда ақырзаман болады деп сенеді. Ал қазіргі күні қаптап кеткен әр түрлі діни секталарда Эсхатологиялық ұғымдар – ақырзаманның уақытын нақты айтып, сол уақытқа дейін уағыздалып отырған сектаның қатарынан табылмаған адам азап шегуші болады деп насихатталады. Кейде о дүние туралы дәстүрлі діни ұғымдар мүлдем бұрмаланып ұсынылады. Ислам дәстүрі аясындағы қазақ діни ғұламалары мен ақындарының шығарм-на назар аударсақ, олар болашақты болжай отырып, ақырзаманды адамдардың мінез-құлқының азғындауымен байланыстыратынын көреміз. Дереккөздер
Эталон

Эталон ( , stalo – үлгі) – ғылым мен техника дамуының белгілі бір кезеңіндегі ең жоғары дәлдік деңгейіне сай өлшеу бірліктерін алу, сақтау және беру үшін қолданылатын үлгі өлшемдері мен өлшеуіш приборлар. Оның бастапқы, қосалқы, арнаулы, мемлекеттік, куә, салыстыру, жұмыстық және көшірме эталон деп аталатын түрлері бар. *Бастапқы эталон бірлікті ең жоғары дәлдікпен алуды қамтамасыз етеді. *Қосалқы эталон – белгілерінің мәні бастапқы эталонмен анықталатын эталон. * Арнаулы эталон бірліктің ерекше жағдайдағы дәлдігін қамтамасыз етеді әрі сол жағдай үшін бастапқы эталонды алмастыра алады. *Мемлекеттік эталон белгілері бір ел үшін негізгі эталон ретінде ресми түрде тағайындалып, бастапқы эталонның не арнаулы эталонның қызметін атқарады. *Куә эталон – мемлекеттік эталонның сақталу дәрежесін тексеруге және оны бүлінген кезде (не жоғалғанда) алмастыруға арналған қосалқы эталон. *Салыстыру эталоны – эталондарды бір-бірімен салыстыруға мүмкіндік жоқ жағдайда, оларды өзара салыстыру үшін пайдаланылатын қосалқы эталон. *Жұмыстық эталон бірліктің дәл өлшемін дәлдігі жоғары үлгілік құралға түсіру үшін қолданылады. *Көшірме эталон – бірліктің өлшемін жұмыстық эталонға түсіруге арналған қосалқы эталон; қ. Метрология. Дереккөздер
Этатизм

Этатизм ( – мемлекет) — елдің экономикалық және саяси өміріне мемлекеттің белсене араласуын білдіретін батыс елдерінің саясаттану ғылымындағы тұжырым. Этан тұжырымы дамушы елдерде де таралған. Этатизм ұғымына сәйкес тек мемлекет қана экон. дамуды ілгері бастыра алады. Ол өндірісті жаңғыртуды қамтамасыз етіп, этн. бытыраңқылықты, трайбализмді және сеператистік бағыттарды жоя алады. Ұлттың бірлігін қамтамасыз етіп, елдің тәуелсіздігін нығайтады. Дереккөздер
Этбай

Этбай – Африканың солтүстік-шығыс бөлігіндегі таулы өлке. Египет пен Судан жерінде. Қызыл т. жағалауын бойлап Ніл өз-нің атырауынан оңт.-шығыс бағытқа Эфиопия таулы қыратының сілемдеріне дейін созылып жатыр. Ұзындығы 1500 км, орташа биікт. 1000 м, ең биік жері 2259 м (Ода тауы). Кристалды тақтатас пен гнейстен түзілген. Шығысындағы теңіз жағалауына тік, батысындағы Арабия шөліне баспалдақты беткейлер жасап тіреледі. Шығыс беткейлеріне қыста 200 мм-ге жуық ылғал түседі. Аңғарларда сүректі өсімдіктер, ксерофитті астық тұқымдастар өседі, тұрақты су айдындары маңында шағын шұраттар кездеседі. Вади-Ришраш (Египет) Эрковит (Судан). резерваттары құрылған. И. Ағажанова Дереккөздер
Этиленгликоль

Этиленгликоль, ”, этандиол, CH2OH – CH2OH – екі атомды спирт, түссіз, иіссіз сұйық, балқу t –12,3С, қайнау t 197,6С. Этиленгликоль гигроскопты, CH4(OH)22H2O гидратын түзеді. Су, спирт, ацетон, глицерин, пиридин, фурфуролмен кез келген мөлшерде араласады. Ароматты көмірсутектерде, хлороформда, төрт хлорлы көміртекте ерімейді, эфирде аздап ериді. Этиленгликольды тотықтыру арқылы гликол альдегиді, гликол қышқылы, глиоксал қышқылы, қымыздық қышқылдың қоспалары алынады. Этиленгликоль галоген сутек қышқылдарымен әрекеттесіп, галогенгидриндер түзеді. Өнеркәсіпте Этиленгликоль 1,2-дихлоретанды, этиленхлоргидринді гидролиздеу арқылы алынады. Ол пластмасса, жасанды талшық алуда қолданылады, сондай-ақ тоқыма, парфюмерия, темекі, т.б. өнеркәсіп салаларында пайдаланылады. Дереккөздер
Этилен тотығы

Этилен Тотығы, Этиленоксид, (CH2)2O – циклді эфирлер қатарының бірінші мүшесі; эфир иісті, түссіз газ, балқу t –111,7С, қайнау t –10,73С. Су, спирт, эфир, көмірсутек, хлороформ, төрт хлорлы көміртек, ацетонда, т.б. жақсы ериді. Э. т-н алғаш 1859 ж. француз химигі Ш.А. Вюрц этиленхлоргидрин мен күйдіргіш калиді әрекеттестіру арқылы алған. Бұл әдіс өнеркәсіпте қазір де қолданады. Сонымен бірге, Э. т. жаңа әдіс – этиленді катализдік тотықтыру арқылы да алынады. Э. т. реакцияласуға қабілетті су, спирт, т.б. заттармен әрекеттеседі. Ол аммиакпен әрекеттесіп этаноламин, көгерткіш қышқылмен әрекеттесіп этиленциангидрин түзеді. Э. т. этиленгликоль және оның эфирлері этаноламиндер, т.б. заттар синтездеуде маңызды жартылай өнім болып есептеледі. Э. т. – есірткі зат, оның ауадағы мөлш. 0,001 мг/л-ден аспауы қажет. Пайдаланған әдебиет
Этимологиялық сөздік

Этимологиялық Сөздік(грек. etymon – ақиқат, logos –сөз), белгілі бір тілдегі сөздердің шығу төркінін, олардың бастапқы дыбысталу түрі мен мағынасын анықтайды. Сөз тарихы, мағынасы тіл тарихымен, сол тілді жасаушы, қолданушы халық тарихымен, өткендегі тұрмыс-салтымен, мәдени-рухани өмірімен, өзге елдерге қарым-қатынасымен тығыз байланысты. Орыс тілі бойынша А.Преображенский, М.Фасмер, Н.М. Шанский, В.В. Иванов, Т.В. Шанская, т.б. Этимологиялық сөздіктері бар. Түркітануда Этимологиялық сөздіктің тарихы А.Вамберидің “Түркі тілдерінің этимологиялық сөздігі” (Лейпциг, 1878) еңбегінен басталады. 1969 ж. Хельсинкиде шыққан М.Рясяненнің “Түркі сөздерінің этимологиялық сөздік тәжірибесі”, 1972 ж. Лондонда шыққан ағылшын ғалымы Дж. Клосонның “13 ғасырға дейінгі түркі тілдерінің этимологиялық сөздігі”, қазақ тілінің қысқаша Этимологиялық сөздікі (1966), т.б. жарық көрген. Этимологиялық сөздіктің анықтамасы этимологияның 2 түрлі негізіне сүйенеді: 1) ғыл. этимология – сөз төркінін, морфемалардың даму тарихын дәл анықтап, ғыл. негізде түсіндіру; 2) халықтық этимология – кейбір адамдардың жеке сөз мағынасын тұспалдап, топшылау. Этимологиялық сөздіктегі ғыл. этимология 5 түрлі принципке (генеалог., фонет., морфол., семантик., этимол.) сүйенеді. Этимологиялық сөздікте материал түбірлес сөздердің ұясында, солардың бәріне ортақ негіз болған түбірден тараған сөздердің тобына беріледі. Ал кірме сөз болса, қай тілден қандай себеппен кіргені, егер төл сөз болса, сөзжасам процесінің тәртібі беріледі. Этимол. талдаудың мақсаты – сөздің байырғы, алғашқы түрінің, мағынасының тарихи даму, өзгеруін көрсету. Этимологиялық сөздікте қолданылатын этимол. зерттеулердің негізгі әдістері: салыстырмалы-тарихи, семант.-лингвист. география, морфемалық жіктеу тәсілі, т.б. Этимологиялық сөздіктің анықтамалары мен тұжырымдары, зерттеулері сөздің бастапқы түрін қалпына келтіруге, алғашқы уәжді анықтауға қатысты номинация мәселесімен, тіл даму тарихындағы ремектілі құбылыстарды анықтауға этнолингвистикамен, лексикологиямен, тарихи морфологиямен, т.б. тығыз байланысты. Мыс., ағайын сөзі тарихи тұрғыдан аға-іні деген екі сөзден тұрады. Қолқа сөзінің тарихи түбірі ескі түркі тілінде бар, яғни “қол – өтіну, тілеу, сұрау” деген етістік. Көптеген сөздердің мағынасы қолданыс тарихына байланысты өзгеріп кеткен. Осы бағытта қазіргі тілімізде мағынасы түсініксіз немесе тұлғасы о бастағы түрінің өзгеріп кеткен көптеген сөздердің сыры осы қатыста ашылып, сөздердің түп-төркіні, сыры белгілі болды. Ж. Манкеева Дереккөздер
Этиология

Этиология (грек. aіtіa – себеп және logos – ілім) – аурудың пайда болу себептері мен оған қолайлы жағдайларды зерттейтін ілім. Аурудың негізгі себебі ішкі (эндогенді) және сыртқы (экзогенді) жағдайлардан туындайды. Сыртқы Этиологиялық себептерге: түрлі жарақат, температура, атмосф. қысымның өзгеруі, сәуле және электр энергиясының әсері, органик. және органик. емес улар, микробтар, вирустар, зат алмасудың бұзылуы (ашығу, витамин жетіспеушілік, құнарсыз тамақ, т.б.) жатады. Ішкі Этиологиялық себептерге: адам организмі құрылысы ерекшелігі, тұқым қуалайтын аурулар жатады. Соңғы кезде Этиологиялық себептердің қатарына физ., хим., биол., әлеум. және психоәлеум. әрекеттерді жатқызады. Аурулардың пайда болуының негізгі себебі организмнің ерекшелігіне байланысты, ал әр түрлі факторлар белгілі бір аурудың дамуына ғана әсер етеді. Сондықтан Этиология мәселесі сыртқы және ішкі ортамен тығыз байланыстыра отырып, адам организмінде туа және жүре пайда болатын күрделі физиол. өзгерістермен ұштастырыла зерттеледі. Дереккөздер
Эткен Шай

Эткен Шай – ұйғырлардың ұлттық сусыны. Дайындалуы кәдуілгі шайды демдеумен бірдей. Тек сүт қатылған шайға қант орнына тұз қосылады. Бұл адам жанын сергітіп, шөлін қандыру үшін жасалынған. Тұз белгілі бір дәрежеде ғана қосылады. Шайға тұз қосу басқа халықтарда да (қалмақ, т.б.) кездеседі. Д. Қатран Дереккөздер
Этна

Этна (Etna, грек. Αίτνα — лаулаймын) – Еуропадағы ең биік әрекетті жанартау, Италияның Сицилия аралында. Биікт. 3340 м. Салыстырмалы биіктігінің 400 м-лік сүйір конусы бар. Жанартау беткейлерінде 200 м-ден астам бүйірлік кратерлер, көп мөлшерде базальтты және андезитті лавалар қалыптасқан. Осы уақытқа дейін 130 рет атқылағаны белгілі. 1669 ж. ең күшті атқылауда лавалық ағын Катания қ-на жеткен. 800 – 900 м-ге дейін егістік, бау-бақша, жүзімдік алып жатыр, одан жоғарыда жерортатеңіздік бұталар мен орман ағаштары өседі. Туризм дамыған. Дереккөздер
Этникалық демография

Этникалық демография – этнография мен демография тоғысындағы ғылыми пән. Халықтың немесе ұлыстың (этностың) өсіп-өнуі ерекшеліктерін, олардың санының серпінін зерделейді. Э. д. өзінің зерттеулерінде негізінен этн. статистиканы, халық санағының материалдарын, арнаулы демогр. және этногр. мәдени-тұрмыстық зерттеу материалдарын, сондай-ақ басқа да ғылымдардың материалдарын, соның ішінде социологияның (әсіресе этн. социологияның), географияның (этногеографияның), психологияның (этнопсихологияның), этн. экологияның, антропологияның, медицинаның (соның ішінде халықтық медицинаның) зерттеулерін қамтиды. Э. д-ның қалыптасуына демогр. мінез-құлықтың көбінесе халықтың әдет-ғұрпымен байланысты екені, көптеген демогр. үдерістерді этногр. материалдарды пайдаланбайынша, демогр.-статист. деректерді белгілі бір ұлысқа байланыстырмайынша мүмкін емес екені септігін тигізді. Бұл әсіресе бала тууды зерттеу кезінде өте маңызды. Э. д. әлемнің түкпір-түкпіріндегі тұрғындардың және жекелеген халықтардың жыныстық толысу жасын, некелік байланысқа дейінгі ғұрпын, еркектер мен әйелдердегі дәстүрлі некелік жасын, неке мен некесіздікке үстем көзқарасты, некелесу шарттары мен оның негізгі нысандарын, отбасының түрлері мен нысандарын, әйелдің отбасындағы және қоғамдағы жағдайын, ерлі-зайыптылар арасындағы дәстүрлі қатынастарды, жыныстық ұятты, некеден тыс жыныстық байланыстарға, некесіз туған балаларға көзқарасты, балаға деген қажетсінуді, перзентсіздікке, баланың аздығына дәстүрлі көзқарасты, т.б. ескереді. Дереккөздер
Этникалық көші-қон

Этникалық Көші-Қон – белгілі бір этникалық топқа (ұлтқа) жататын адамдардың қоныс аударуы. Халықар. ауқымда мұндай Этникалық көші-қон ұлыстың (ұлттың) бір елден екінші елге көшіп кетуі кезінде көрініс табады (мыс., португалдардың Бразилияға қоныс аударуы). Сонымен қатар халықар., ішкі Этникалық көші-қон елдің түкпір-түкпірінде мекендейтін халықтардың әркелкі әлеум.-экон. және мәдени дамуынан (орыстардың Сібірге қоныс аударуы), ұлттық езгіден немесе құқықтық теңсіздігінен, жекелеген халықтар арасындағы қарулы қақтығыстардан, діни қудалаушылықтан, т.б. жағдайлардан туындайды. 20 ғ-дың 2-жартысындағы ең ірі Этникалық көші-қонға еврейлердің Израильге қоныс аударуы, армяндардың Әзірбайжаннан Арменияға және әзербейжандардың Армениядан Әзірбайжанға босып, қоныс аударуы, КСРО тарағаннан кейінгі кезеңдегі орыстардың таяудағы шетелдерден Ресейге, Қазақстаннан немістердің және орыстардың, т.б. халықтардың өздерінің ата-мекендеріне, отандарына көшіп баруын жатқызуға болады (қ. Көші-қон). Алыс қашықтыққа, шетелдік ұлттардың ортасына Этникалық көші-қон. адамдардың негізгі этн. ұйысқан ұясынан ажырауына апарып соқтырады. Басқа халықтармен араласуына себепші болып, олардың арасындағы байланыстарды күшейтеді, этн. үдерістерді дамытады. Дереккөздер
Этникалық қауымдастық

Этникалық қауымдастық, этнос - бір-бірімен әлеуметтік-экономикалық байланыстағы, өзара түсінікті тілде сөйлейтін адамдар арасындағы белгілі бір аумақта қалыптасады. Олар өмір сүру жолында белгілі бір мәдени тұтастықты сақтайды және өздерін жеке дербес топ ретінде сезінеді. Этникалық көші-қон тайпа, халық және ұлт жатады. Оның қалыптасуында ең алдымен аумағы мен тілі маңызды рөл атқарады. Кейде топтасқан сан алуан халықтардан да тұруы мүмкін (мыс., АҚШ, Австралия, Үндістан, т.б.). Этникалық көші-қонтардың қалыптасуында дін, нәсілдік жақындық қосымша рөл атқарады. Этногенез барысында, әсіресе белгілі бір табиғи жағдайлар әсерінен жүргізілген шаруашылық қарекеттер нәтижесінде Этникалық көші-қонтың рухани және заттай мәдениеттері, тұрмысы мен топтық психол. келбеті қалыптасады. Қауымдастық мүшелерінің ортақ таным-түсініктері орнығады. Ортақ сана арасынан ең алдымен қауымдастықтың қалыптасуы жайындағы таным-түсініктері ерекше байқалады. Мұның сыртқы көрінісі тікелей этнониммен байланысады. Қалыптасқан Этникалық көші-қон әлеум. ағза ретінде ұрпақ жалғастығы арқасында сақталып отырылады әрі дамиды, неке, мәдениет, тіл, дәстүр, т.б. арқылы беріледі. Тарихи үрдістер нәтижесінде ол өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Этникалық көші-қон теориясы туралы пікір таластар әлі күнге дейін толастаған жоқ. Әсіресе этн. топтарды түрге бөлуде көмескі мәселелер жеткілікті. Әзірге Этникалық көші-қонтың тарихи түрлері – тайпа, халық, ұлт деп есептелінеді. Сондай-ақ белгілі бір жерде (аумақта) тұратын тұтас және әлеум. ұйымы бар Э. қ-тар да, терр. жағынан бөлек-бөлек (әр жерде) Этникалық көші-қондар да кездеседі. Аталмыш термин кейде бірнеше халықты, яғни этно-лингвистик. топтарды атау үшін қолданылады (мыс., орыс, украин, поляк, т.б. “славян этникалық қа-уымдастығына”, ал қазақ, қырғыз, түрікмен, т.б. түркі халықтарының Этникалық көші-қон тобына енеді). Сонымен қатар, бір халықтың ішіндегі этногр. топтарды белгілеу үшін де Этникалық көші-қон термині қолданыла береді (мыс., орыс ішінде – поморлар, кержактар; қазақта – үйсін, қыпшақ, т.б.). Бұл айтылған екі жағдайдың екеуі де “этнос” деп аталады.С. Борбасов Дереккөздер
Этникалық статистика

Этникалық Статистика – демографиялық статистиканың халықтың этникалық (ұлттық) құрамы туралы деректерді жинау мен өңдеуді қамтитын бөлімі. Халық санағының деректері Этникалық статистиканың негізгі материалдары болып табылады, олардың бағдарламасында сұралушылардың сана-сезіміне негізделген қай ұлысқа (этносқа) немесе ұлтқа (ата-анасының біреуі немесе екеуі бойынша) жататындығы туралы мәселе, сондай-ақ ана тілі туралы мәселе қамтылады. Этникалық статистикаүшін халықты арнаулы зерттеудің, оның ағымдағы есебінің, т.б. материалдары маңызды рөл атқаруы мүмкін. Кейде Этникалық статистикада ұлыстың сипаттамасымен тығыз байланысты тілдік, діни және нәсілдік статистика да қамтылады. Дереккөздер
Этникалық экология

Этникалық экология — ғылыми пән. Ол адамдардың немесе олардың қоғамдастықтарының өзара қарым-қатынасы мен өзара ықпалын, соның ішінде этн. ұжымдардың табиғи және әлеум.-мәдени тіршілік жағдайларында олардың тіршілігін қамтамасыз етудегі дәстүрлі жүйелерінің ерекшеліктерін, қалыптасқан этноэкол. өзара байланыстардың адамдардың денсаулығына, этн. топтардың-өсіп-өнуіне ықпалын, олардың табиғи ортаны пайдалану өзгешелігі мен ортаға ықпалын, біршама тәуелсіз этноэкол. жүйелердің, этн. популяцияның қалыптасуы және жұмыс істеуі заңдылықтарын зерделейді. 20 ғ-дың ортасында Дж. Стюардтың (АҚШ) “мәдени экология” жөніндегі еңбегімен байланысты қалыптасты. Стюард пен оның ізбасарлары этн. топтар мен адамдардың басқа да ұжымдарының табиғи ортаға бейімделуі үдерістерін бақылап, оған “мәдениет ошағының”, ең алдымен оның “технологиялық базисінің” ықпалын және мәдениеттің ортаға біршама тәуелсіз басқа да элементтерін зерделеді. 20 ғ-дың 60-жылдары АҚШ-та “экологиялық этнография” дамып, басқа елдердегі зерттеушілерге елеулі ықпал етті. Этникалық экологияның этн. демографиямен байланысы негізінен этн. топтардың тіршілігін қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйелерін және әсіресе қоныс аударушылардың жаңа жағдайдағы тіршілікке бейімделуін, мұның өзі олардың ауру-сырқауының құрылымына, өлім-жітімінің көрсеткіштеріне, туу көрсеткіштеріне әсер ететінін зерделеді. Этникалық топтардың табиғатқа қатынасын зерттеу қоршаған ортаны сақтауға да, қиратуға да бағытталған үрдістер мен дәстүрлерді бөліп көрсетуді көздейді. Өйткені мұның демогр. өсіп-өнуге де қатысы бар. Дереккөздер
Этногенез

Этногенез (грек. ethnos – тайпа, халық және genozіs – шығу, тегі) – әр түрлі қауымдық топтар негізінде жаңа құрамдағы туыстас тайпаның немесе халықтың қалыптасуы. Этногенез – қандай болса да халықтар тарихының бастамасы. Ол үнемі даму үстінде болады. Бірде оған жаңа этн. топтар қосылып, онымен біте қайнасып, араласып кетсе, енді бірде одан кейбір топтар ерекшеленіп, бөлініп те жатады. Мыс., Қазақстан аумағындағы көптеген түркі тектес көшпелі тайпалар бірігіп, біте қайнасып, араласу нәтижесінде қазақ халқы қалыптасқан (қ. Қазақтар). Этногенез үрдісінің негізгі екі түрі болады: 1) жергілікті бірнеше көне тайпалық топтардың биол. жолмен жаппай араласуы арқылы қалыптасу; 2) жаңа заманда басқа жерге қоныс аударған бірнеше халықтар өкілдерінің тікелей ықпалының нәтижесінде болатын қалыптасу. Осыған орай, отандық тарихнамадағы қазақ халқының қалыптасуына қатысты ой-пікірін айтқан ғалымдарды автохтондық және миграц. бағыттарды қолдаушылар деп екіге бөлген жөн. Қазақ халқының Этногенез үрдісі әр түрлі миграц. жолмен, яғни басқа жерден қоныс аударып келгендердің бір-біріне әсер етуі нәтижесінде қалыптасты деген ғалымдардың (Н.Масанов, Б.Ермұханов, т.б.) ізденістері кездеседі. Бұған қарсы тұжырымдама жасаған зерттеушілер (Ә.Марғұлан, М.Қозыбаев, К.Ақышев, О.Смағұлов, Б.Көмеков, т.б.) қазақ халқының тарихы бірнеше мыңжылдықты қамтитындығын дәлелдейді. Олар Этногенез үрдісін әрдайым кешенді түрде қалыптасатын күрделі үрдіс ретінде қарастырды, әрі өз зерттеулерінде бірнеше ғылымдардың (археология, антропология, лингвистика, этнология, тарих, деректану, т.б.) дерек көздерін пайдалана отырып, қазақ халқының Этногенез жайында салиқалы қорытындылар, дәйекті тұжырымдар жасаған. Дереккөздер
Этногеография

Этногеография (грек. ethnos – тайпа, geo – жер, grapho – жазамын, сызамын, сурет саламын) — этнология мен география ғылымдарының тоғысындағы ғылым. Этногеография этн. топтардың қалыптасуы мен қоныстану және қоныс аудару заңдылықтарын, олардың шаруашылығы мен тұрмысына, заттай мәдениетіне табиғи ортаның тигізетін әсерін, халықтардың киімдері мен тұрақ-жай ерекшеліктерін зерттейді. Сондай-ақ тарихи дәуірлер мен жыл мезгілдеріне қарай, тұрмыс және жол-қатынас мүмкіндіктерін ғылыми тұрғыдан анықтайды. Этногеография 20 ғасырдың 2-жартысында ғылыми пән ретінде қалыптаса бастады. Өз зерттеулерінде де тарихи пәндердің әдістемесімен қатар, жаратылыстану ғылымдарының әдістерін пайдалана береді. Ежелгі дәуірлердегі көрсетілген сауалдарды шешуде деректанулық талдау кеңінен жүргізіледі. Дереккөздер
Этнографиялық топ

Этнографиялық топ – мәдениеті мен тұрмысында этнографиялық ерекшеліктері бар кейбір халықтар мен ұлттардың жергілікті жеке топтарына байланысты қалыптасқан атау. Ұлттар мен халықтардың құрамындағы Этнографиялық топ әр түрлі жағдайларға байланысты қалыптасқан. Кейде халықтың не ұлттың құрамына енген тайпалар негізінде (түрікмендерде) немесе бір ұлттың, не халықтың екінші ұлт өкілдерімен араласуының нәтижесінде (мишарлар, камшадалдар), енді бірде көп уақыт бойы өзгеден оқшау қоныстанып, өзгеше геогр. жағдайда тұратын жергілікті топтар негізінде әр түрлі Этнографиялық топтар қалыптасқан. Дереккөздер
Этноним

Этноним (грек. ethnos – халық, onyma – есім, атау) – ру, тайпа, ел, халық, ұлт атаулары. Көне дәуірлерде Этнонимдердер ұран, ру, таңба ретінде пайдаланылып, ру, тайпа, ұлыс, ел аттарымен, солардың ішінен шыққан рубасылары мен би, ақсақал, батырлардың есімдерімен де аталған, жер-су аттары ретінде де қолданылған. Этнонимдердер дербес мағыналы, көбінесе жинақтау, көптік ұғымдарды білдіретін сөздер. Этнонимдердердің шығу, пайда болу тарихын зерттеуші – этнонимика ономасиологияның бір тармағы болып саналады. Олар әр түрлі граммат. тұлғаларда (-лы, -лі, -лар, -лер, т.б.) қолданылып, атауын тұрақты сақтайды. Мыс., Балталы, Ошақты, Қаңлы, Сіргелі, Төлеңгіт, Дулат, т.б. Әдеб.: Ономастика, М., 1969; Попов А.И., Названия народов КСРО, Л., 1973; Жанұзақов Т., Этнонимдердегі көптік жалғау формалары // ҚазКСР ҒА Хабарлары, филол. сер., 1975, №1.Т. Жанұзақов Дереккөздер
Этнопсихология

Этнопсихология (этнос және психология) — әртүрлі этностардың өзіне тән ұлттық мінезін, этностардың өзіне тән психологиялық ерекшеліктерін зерттейтін пәнаралық ғылым. Этнопсихология — әрбір халықтың рухани әрекетін (миф, фольклор, тіл, дәстүр, салт, әдет-ғұрып, діл, дін, т.б.) сол халықтың психологиясын, сана-сезімін көрсететін негізгі өлшемдер. Этнопсихология жеке ғылым ретінде XIX ғ. ортасында Ресейде, кейінірек Батыс Еуропада (Лазарус, Штейнталь, Вундт т.б.) пайда болды. Қазақ елінде бұл мәселемен Шоқан Уәлиханов т.б. айналысты. Оның еңбектерінде "халық рутаг' дейтін ұғым жиі кездеседі. Мұны "халықтық психология" ұғымының синонимі деуге болады. Этнопсихологияның зерттейтін сан алуан мәселелері (этностереотип, этноцентризм, ұлттық тұрпат, халық рухы, ұлттық намыс, ұлттық сана, дәстүр, салт және т.б.) бар. Этнопсихология міндеттері: әртүрлі халықтар мен мәдениеттер өкілдерінің психикалық ерекшеліктерін, ұлттық дүниетаным ерекшеліктерінің мәселелерін, ұлттық арақатынас ерекшеліктерінің мәселелерін, ұлттық мінез мәселелерін, ұлттық өздік санамен этникалық стереотиптердің міндеттері мен қалыптасу заңдылықтарын, ұлттық қоғамдастықтар мен қоғамның қалыптасу заңдылықтарын зерттейді. Дереккөздер
Этнотопонимика

Этнотопонимика топонимиканың этнонимнен жасалған тобын зерттейтін сала. Этнонимдерден, яғни ру-тайпа атауларынан жасалған жер-су атаулары (этноойконим, этногидроним, этноороним, т.б.) қоғамдық-әлеум. құрылымы ежелден ру-тайпалық ин-тқа негізделген көшпелі дәстүрдегі, негізінен түркі, орал-алтай халықтарына тән. Қазақстанның топонимдік кеңістігінде күні бүгінге дейін көптеген этнотопонимдер кездеседі. Мыс., Қыпшақ – Ақмола облысындағы Теңіз к-не құятын және Қорғалжын ауданындағы, сондай-ақ Түркістан облысындағы өзен аттары; Үйсінтау – Алматы облысы Райымбек ауданындағы тау аты; Төлеңгіт – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы елді мекен атауы; Сунақата – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы елді мекен атауы, т.б. Қазақ халқының ертеден көшіп-қонған атажұрты, яғни Ұлы жүз, Кіші жүз, Орта жүздің ру-тайпалары мекендеген төл этн. аумақ, этнотопонимикада таңбаланған. Сондықтан Этнотопонимика ұлттық ономастиканың, халқымыздың өткен тарихынан, тұрмыс-тіршілігінен, дүниетанымынан мол дерек беретін, тереңдете зерттеуді қажет ететін саласы. І. Рысберген Дереккөздер
Этноцид

Этноцид (грек. ethnos – халық + caedere – өлтіру, қыру) — ұлысты, халықты нысаналы түрде қырып-жою немесе олардың ұлыстық-мәдени ерекшеліктерін: тілді, салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты, тарихи зердені, т.б. зорлық-зомбылықпен жою үдерісі. Бұл үдеріс әміршілдік саясат салдарынан әлеум.-мәдени келбетін жоғалтып, басқа өктемшіл ұлтқа этн. тұрғыдан сіңісіп кетуімен және ұлттық көзқамандықпен (нигилизммен) астасып жатыр. Ұлыстарды “шағын” және “үлкен” ұлыстарға бөлуге негізделмейтін демократ., ізгілікті этносаралық қатынастарда Этноцидтің орын алуы мүмкін емес. Қазақстан тарихында Этноцид 20 ғ-дың 20 – 30-жылдары қазақ халқына қарсы жасалған зұлмат ретінде орын алды. 2-дүниежүз. соғыс кезеңінде Этноцид саясаты фаш. Германия тарапынан еврейлерге қарсы қолданылды. Дереккөздер
Этолия Одағы

Этолия Одағы – Этолия қауымдарының (Ежелгі Грекия) саяси бірлестігі. Б.з.б. 3 ғ-дың 2-жартысында Этолия одағы мықтап нығайды. Оның құрамына Этолиядан басқа Орта Грекиядағы бірсыпыра аймақтар (Фокида, Локрида, аз уақыт Беотия), Солт. Грекияда – Фессалияның бір бөлігі, Оңт-те – Пелопоннестің кейбір қалалары (Тегея, Мантинея, Орхомен) кірді. Одақ федерац. және демокр. негізде құрылды. Оған кірген қауымдар едәуір дәрежеде ішкі автоном. дербестік сақтады, бірақ аса маңызды істерді, әсіресе сыртқы саяси мәселелерді тек одақтық үкімет шешті. Этолияның діни орт. – Терма қ-нда жылына бір рет шақырылатын жалпы жиналыс Этолия одағының жоғ. одақтық органы болды. Әкімш. билік негізінен стратегтің қолында болатын. Б.з.б. 189 ж. Этолия одағы Римге бағынды. Дереккөздер
Этрус Жазба Ескерткіштері

Этрус Жазба Ескерткіштері – ежелгі заманға тән жазба ескерткіштер. Бұл жазбалар шамамен б.з.б. 7 – 1 ғ-ларда жазылған. Бізге жеткен Этрус жазба ескерткіштерінің саны 11 мыңнан асады. Жазбалар әр түрлі мазмұнда және грек прототипі негізінде жасалған этрус әліпбиімен жазылған. Этрус жазба ескерткіштерінің жазба нұсқалары әр түрлі мемлекеттерден: Этрурияда, Солт. Италияда, Кампанияда, Сицилияда, Сардинияда, сонымен қатар Египетте және Солт. Африкада (Карфагенде) табылған. Этрус жазба ескерткіштерінің барлығы дерлік тақта тастарға жазуы оңнан солға қарай жазылып, сөздердің арасы бөлінбеген. Басқа тілдермен туыстық байланысы әлі анықталған жоқ. Олардың ішіндегі ең бастысы болып табылатын 340 жолдан тұратын Загребтегі (Хорбатия) мумия жамылғысына жазылған жазба. Тағы бір үлкен ескерткіш Берлин мұражайында сақталған белгілі жазбалардың бірі – Марии Капуянскийдің жазбасы. Ол б.з.б. 5 ғ-да жазылған деген болжам бар. Ескерткіште 300-ден астам сөз жазылған. Сонымен қатар кейінірек табылған 120 сөзден тұратын “Перуссиндық баған” деп аталатын ескерткіш. Б.з.б. 6 ғ-дағы қорғасынға құйылып жазылған ескерткіш – Мальяно ескерткіші. Ескерткіштің екі жағында да жазуы бар, мұнда 500-ден астам сөз жазылған. Бұл Фларенцияда сақталған (б.з.б. 5 ғ.). Тағы бір қорғасынға құйылып жазылған жазба Вольтер мұражайында сақтаулы (б.з.б. 3 ғ.), онда 80-нен астам сөз жазылған. Этрус жазба ескерткіштерінің фонет. жүйесінде 20 фонема бар. 4 дауысты (а, е, і, u), 16 дауыссыз және 4 дифтонг (aі, au, eu, uі). Этрус тілінің жазуы Италияда қалыптасқан бірнеше жазуларға, соның ішінде латын жазуына негіз болды. Н. Әміржанова Дереккөздер
Этрустар

Этрустар көне тайпа. Б.з.б. 1-мыңжылдықта Апенин түбегінің солт.-батысын мекендеген. Ғалымдардың есептеуінше, Этрустардың этникалық қалыптасу үрдісі б.з.б. 8 ғ. қарсаңында аяқталған. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде алынған мәліметтер Этрустарда б.з.б. 7 ғ-дың өзінде-ақ ел экономикасы өркендеп, қоғамдық қатынастарының дамығандығын айқындайды. Далалық жұмыстар барысында Этрустардың молалары, қала-қамалдары аршылған. Кейіннен мұндағы қала-қамалдар аумағы ұлғайып, бірқатары дербес қала-мемлекеттер ретінде әлемге танылды. Б.з.б. 7 ғ-дың соңында өз алдына мемлекет болған 12 қаланың конфедерациясы (Популония, Ветулония, Тарквиния, Цэрэ, Перузия, т.б.) біршама уақыт ішкі-сыртқы саясатты келісіп жүргізеді. Нәтижесінде олардың сауда қатынастары Грекияға, Карфагенге, Орталық Еуропаға дейінгі аймақтарда дамыды. Этрусктардың ықпалы оңтүстікте Кампанияға дейін, солт-те По аңғарына дейін жетті. Этрустардың мәдениеті дамып, ол өркениеттік дәрежеге жетеді. Б.з.б. 6 ғ-да Фельсина (Болонья) қаласының, кейіннен Мельпум (Милан) мен Спина қалаларының негізі қаланды. Бірақ көп ұзамай Этрустерге солт-те кельттермен, оңт-те Риммен соғысуға тура келді. Б.з.б. 4 – 2 ғ-ларда болған соғыстарда олар Римнен жеңіліп, олардың үстемдігін мойындауға мәжбүр болды. Дегенмен Этрустар Рим мәдениетінде өз қолтаңбасын қалдыра білген халықтардың бірі болып табылады. Қазіргі тарих ғылымында олардың қайдан келгендігі, әлемдік өркениетке қандай жетістіктер әкелгендігі жайлы пікірталас әлі де көп. Геродоттың мәліметтеріне қарағанда, Этрустар қазіргі Түркияның батыс жағалауларынан келіп, жергілікті вилланова мәдениетін қалдырған тайпаларды бағындырған да, Италия жерінде өз қалаларын тұрғызған. Ғалымдардың келесі бір тобы вилланова мәдениетінің өкілдері сауданың арқасында шығыс өркениетін қабылдаған деп пайымдайды. Зерттеушілердің басқа бір бөлігі Этрустар Италияға б.з.б. 2-мыңжылдықта шағын топ болып келген деп есептейді. Қалай болғанда да, Италия мәдениетінен Этрустар ерекше орын алады. Мұны сан алуан мағлұматтар қалдырған археол. ескерткіштер де (Марцаботто, Тарквиния, Черветери, т.б.) растайды. Д. Байғонақов Дереккөздер
Этрус Тілі

Этрус Тілі – – Италиядағы көне тілдердің бірі. Жерортатеңіздік тілдер тобына жатады. Б.з. бас кезінде Этрус тілін латын тілі ығыстырған. Этрус тілінде сақталған жазба мұралардың барлығы дерлік грек әліпбиіне ұқсас әріптермен құлпытастарға жазылған жазулар. Олардың ішіндегі ең бастысы Загребтегі (Хорбатия) мумия жамылғысына жазылған қасиетті кітаптан үзінді. Онда 1200 сөз сақталған. Жазу оңнан солға қарай жазылған, сөздердің арасы бөлінбеген. Сондай-ақ финики тілінде жазылған мәтінмен қатар қышқа жазылған 300-дей сөз сақталған. Көне дәуір авторларына қатысты 60-тай глосса (әр түрлі қолжазбаның шетіне жазылған ескерту мен түсініктер) бар. Барлығы 150-дей сөздің мағынасы анықталған. Басқа тілдермен туыстық жақындығы әлі ашылған жоқ. Әдеб.: Харсекин А.И., Об этрусском языке, в сб.: Тайны древних письмен, М., 1976. С. Бизақов Дереккөздер
Этюд

Этюд (ағылш. study, нем. studіe, франц. йtude – оқып үйрену, жаттығу) – 1) бейнелеу өнерінде бір затты меңгеру мақсатымен натурадан орындалатын сурет. Кескіндемелік, мүсіндік, график. Этюдтер картина немесе мүсін жасауда көмекшілік қызмет атқарады. 2) Музыкада – орындаушы шеберлігін арттыру мақсатында қолданылатын әрі ойынның белгілі бір тех. әдісін пайдалануға негізделген аспаптық пьеса. М.Клементи, К.Черни, И.Крамердің фортепьяноға, Р.Крейцер мен П.Роденің скрипкаға арналған Этюдтері кеңінен белгілі. Ф.Шопен, Р.Шуман, Ф.Лист, К.А. Дебюсси, А.Г. Рубинштейн, С.В. Рахманинов, А.К. Лядов, А.К. Глазунов, А.С. Аренский, А.Н. Скрябин және С.М. Ляпуновтың фортепьяноға арналған Э-тері аса жоғары бағаланады. 19 ғ-дың ортасынан Этюд жеке шығарма ретінде дами бастады. 3) Театр өнерінде – актерлік өнер техникасын жетілдіріп дамыту мақсатымен жүргізілетін импровизац. сипаттағы жаттығулар. Ол әдетте орындаушыға театр педагогы, болмаса режиссер ұсынған қарапайым немесе күрделі сахналық әрекеттен құралады. Этюдтің жеке не бір топ орындаушыларға да арналуы мүмкін. Дереккөздер
Эукариоттар

Эукариоттар (грек. еu – жақсы, толығымен және karyon – ядро) – құрамында ядросы бар организмдер. Эукариоттарға барлық жоғары сатыдағы жануарлар мен өсімдіктер, сондай-ақ бір немесе көп жасушалы балдырлар, саңырауқұлақтар және қарапайымдар жатады. Эукариоттар жасушалары прокариоттармен салыстырғанда күрделі келеді. Эукариоттар жасушалары көптеген ішкі мембраналармен жеке бөліктерге (компартменттерге) бөлінеді. Бұл бөліктерде бір мезгілде бір-біріне тәуелсіз әр түрлі химиялық реакциялар жүреді. Бұл жасушаларда ядро мен түрлі органоидтар (митохондрия, рибосома, Гольджи кешені) қызметтері жақсы жіктеледі. Жасуша ядросы, митохондриялар, пластидтер цитоплазмадан екі қабат мембрана арқылы шектеледі. Ядрода жасушаның генетикалық материалдары (ДНҚ, онымен байланысқан заттар) шоғырланады. Өсімдік жасушаларының хлоропластары негізінен Күн сәулесін сіңіріп, оны фотосинтез нәтижесінде органикалық заттардың химиялық энергиясына айналдырса, митохондриялар көмірсулар, майлар, ақуыздар, т.б. органикалық қосылыстарды ыдыратып энергия түзеді. Эукариоттар жасушалары цитоплазмасының мембраналық жүйесі (эндоплазмалық тор, Гольджи кешені) – жасуша әрекетін қамтамасыз ететін макромолекулаларды түзіп, жинақтайды. Эукариоттар жасушалары митоз жолымен бөлінеді. Дереккөздер
Эфа

Эфа, немесе Атпа құмжылан – сұржыландар тұқымдасының бір түрі. Солтүстік Африка, Оңтүстік, Оңтүстік-Батыс және Орта Азияда, ТМД елдерінде Каспий теңізінің шығыс жағалауында, Қарақұм, Қызылқұм, Арал теңізінің маңында, Өзбекстанның солтүстігінен, Тәжікстанның оңтүстік-батысындағы шөлейтті және шөлді жерлерді мекендейді. Денесінің ұзындығы 50 – 60, кейде 80 см. Басы қырлы, ұсақ қабыршақтар жауып жатады. Екі бүйірі 4 – 5 қатарлы, ұсақ және жіңішке қабыршақты. Құйрықасты қалқаны ұзынша бір қатарға орналасқан. Арқасының түсі құмды-сұр түсті, қиғаш орналасқан бүйір қабыршақтары қаралау болады. Басының төбесі айқыш, өрнекті. Айыр тілі сезім қызметін атқарады. Эфаның қозғалмалы қабағы болмайды. Қабақтары түссіз, шыны секілді мөлдір көздерін жауып тұрады. Сондықтан да қабақ қақпай қарайды. Наурыз – сәуір айларында шағылысып, шілде – тамызда ұзындығы 10 – 16 см, 3 – 15 бала жылан туады. Құмтышқан, тышқан, кесіртке, құстар, көлбақа, жасыл құрбақа, ұсақ жыландармен, т.б. қоректенеді. Эфаның уы адам мен малға қауіпті, уын медицинада пайдаланады. Эфа жылан уын алу үшін ауланады. Дереккөздер
Эфемеридтер

Эфемеридтер (грек. ephemerіs – жазуға арналған кітапша, күнделік) – уақыттың тізбекті мезеттер қатарын есептеуге арналған әр түрлі астрон. деректері (көбіне жұлдыздардың, планеталардың, Жердің жасанды серіктерінің, т.б. координаттары) бар жинақ. Эфемеридтер аспан денелері қозғалысының матем. теориясы негізінде есептелетіндіктен, онда қамтылған барлық деректер эфемеридтік уақыт деп аталатын бірқалыпты өтетін уақыт мезеттеріне жатады. Дереккөздер
Эфемероидтер

Эфемероидтер (эфемерлер және түр) – вегетациялық кезеңі қысқа көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Эфемероидтер ерте көктемде гүлдейді. Жазда өркендері толықтай тіршілігін жойып, жер астындағы қор жинайтын баданалары, пиязшықтары, түйнектері және тамырсабақтары бүршіктерімен қалады да, тыныш күйде болады. Эфемероидтер негізінен шөл, шөлейтті жерлерде өседі. Себебі олардың вегетац. кезеңінің қысқалығы қуаңшылыққа байланысты және бұған өсімдіктердің көптеген бейімдеушіліктері байқалады. Мыс., пиязшығында су қоры болады, тамырсабағы сүректі келеді. Эфемероидтердің ең құнды бір қасиеті – су жетпесе де, өз тіршілігін жоймай, ұзақ уақыт өсе беруі. Эфемероидтер орманды-далалы және жалпақжапырақты орманды алқаптарда өседі (мыс., қызғалдақтар, қияқтар, т.б.). Мұндай жерлерде Эфемероидтер орманның ылғалдылығын өздері жапырақ жарғанша пайдаланады. Н. Мұхитдинов Дереккөздер
Эфиальт

Эфиальт (т.-ө. ж. б.) – Ежелгі Афинадағы мемлекет қайраткері. Б.з.б. 5 ғ-да өмір сүрген. Эфиальт Спартадан қол үзуді, Афинаның дербес сыртқы саясат жүргізуін жақтады, ішкі саясатта мемл. құрылысты одан әрі демократияландыру және ақсүйектердің тірегі – ареопагтың саяси маңызын жоюды қолдады. Осы мақсатта б.з.б. 462 ж. ареопаг функцияларын тежеу жөнінде реформа жүргізді. Билікті демократияландыруға тырысқаны үшін ақсүйектердің қолынан қаза тапты. Әдеб.: Бузескул В.П., Афинская демократия, Харьков, 1920. Дереккөздер
Эфиоптар

Эфиоптар (өзд. атауы – итиоп, итъоп) – Эфиопия тұрғындарының жалпы атауы. Көптеген халықтар мен этн. топтардан тұрады. Нақты саны белгісіз. Антропол. жағынан еур. және экваторлық нәсілдердің арасындағы эфиоп тобына жатады. Ғалымдар Эфиоптардың антропол. типі мезолит дәуіріндегі еур-тар мен африкалықтардың араласуынан қалыптасқан болуы ықтимал деп санайды. Семит-хамит отбасындағы тілдерді қолданады. Амхара (амара), гураге, аргобба, харари, тиграй, тигре және бени-амерлердің бір бөлігі семит тілдерінде; галла (оромо), сомали, данакиль (афар), сахо, агау, сидамо, хадья, каффа, беджа, т.б. кушит тілдерінде сөйлейді. Христиан, ислам діндерін қатар ұстанады, фалаша этн. тобы иудаизмді тұтынады. Ең ірі халықтары – галла мен амхара. Ежелгі және орта ғасырлардағы тарихы мардымсыз зерттелген. Тұрмысы мен жосын-жоралғылары, ұлттық мәдениеті Африканың өзге халықтарына өте ұқсас. М. Сапарбайқызы Дереккөздер
Эфиоп таулы қыраты

Эфиоп Таулы Қыраты – Африканың солт.-шығысындағы тау массиві, Эфиопия жерінде. Орташа биіктігі 2000 – 3000 м, ең биік жері 4623 м (Рас-Дашан тауы). Эфиоп Таулы Қыратының маңайындағы жазықтықтарға қарағанда біршама көтеріңкі, шығысына тіктеу, батысына баспалдақты беткей жасап тіреледі. Негізін кембрийге дейінгі құмтас, әктас, базальтты лаваның қалың қабаты жапқан кристалды іргетас құрайды. Солтүстік бөлігі жазыққа айналған кристалдық жыныстардан, оңтүстігі лава қалдықтары (амба) бар базальтты үстірттерден тұрады. Батыс және оңтүстік-батыс беткейіне ылғал мол (жылына 1500 мм-дей), шығыс беткейіне азырақ (500 мм-дей) түседі. Эфиоп Таулы Қыратынан Көк Ніл, Атбара, Собат (Ніл алабы), Веби-Шебели, Джубба (Үнді мұхит алабы) өзендері бастау алады, бірақ өзендерінің табалдырықты болуына байланысты кеме жүзуге жарамсыз. Биіктік белдеуге тән топырақ және өсімдік жамылғысы қалыптасқан. 1700 м-ге дейін – колла белдеуі (орташа жылдық ауа температурасы 20С); жел жақ беткейі – тропиктік ормандар, кофе плантациялары, ық жақ беткейі – саванна. 2400 м-ге дейін – война-дега белдеуі (орташа жылдық температурасы 17С); саванна басым. 4000 м-ге дейін дега белдеуі (орташа жылдық температурасы 14С); қылқан жапырақты орман ағаштары таралған, жоғарыда биік таулы дала өсімдігі басым. Сымен, Аваш, Гамбела, т.б. ұлттық саябақтар құрылған. Орталық және шығыс бөлігінде халық жиі қоныстанған. Эфиоп Таулы Қыраты – егін шаруашылығы дамыған ауданның бірі, көптеген астық тұқымдас дақылдардың (қатты бидай, қара бидай, арпа) отаны. Пайдаланған әдебиеттер:
Эфиоп тілі

Эфиоп тілі (өздерінше атауы – гыз, дәстүрлі атауы – гәэз) – өлі тіл. Қазіргі тигре мен тиграй (тигранья) тілдерімен қатар, семит-хамит тілдері шоғыры эфиоп тармағының оңтүстік-батыс семит тілдеріне жатады. Бұл тіл б.з.б. 5 ғасырда Эфиопияға оңтүстік Арабиядан қоныс аударған көшпелі халықтар арқылы тараған. 4 ғасырдан оңтүстік араб консонативті жазуы негізінде буын алфавиті қалыптасып, 4 – 7 ғасырларда Аксум империясының және кейінгі эфиоп мемлекеттерінің мемлекеттік тілі қызметін атқарған. 9 ғасырдан өзімен туыстас амхар тілі ығыстыра бастағанымен, Эфиоп тілі 13 – 20 ғасырларда шіркеу тілі ретінде христиан дінінің монофистік шіркеуінде қолданылып келді. Аксум дәуіріндегі Эфиоп тілінің ескерткіші белгілі бір тарихи оқиғаға байланысты қойылған ескерткіш екені плитадағы жазбалардан белгілі. Әдеби тіл ретінде Эфиоп тілі 20 ғасырдың басына дейін сақталып келді. Бұл тіл Эфиопиядағы басқа тілдердің сөздік құрамын кітаби лексикамен, терминологиямен толықтыруда игі әсерін тигізді. Дереккөздер:
Эфир (химия)

Эфирлер– құрамында оттек бар органикалық қосылыстар; спирттер молекуласындағы гидроксил тобының сутек атомын радикалға алмастырғанда эфирлер алынады. Олар жай және күрделі эфирлер болып негізгі екі топқа бөлінеді. Жай эфирлердің жалпы формуласы R – O – R немесе R– O– R' (R, R' – органикалық радикалдар). Екі радикалы бірдей жай эфирлер – симметриялы эфирлер, радикалдары әртүрлі жай эфирлер аралас эфирлер деп аталады. Жай эфирлер өздерінің құрамындағы радикалдар бойынша аталады: СН 3 –О–СН 3 диметил эфирі, СН 3 –О–С 2 Н 5 метил-этил эфирі, т.б. Жай эфирлер ұнамды иісті, суда нашар еритін, ұшқыш, органиалық еріткіштерде жақсы еритін, сілтілер мен сілтілік металдар әсеріне тұрақты, бейтарап, активтігі нашар қосылыстар. Жай эфирлер негізінен спирттерді немесе олардың алкоголяттарын галогенакилмен алкилдеу арқылы алынады: RОМе+R ХRОR+МеХ. Жай эфирлердің ең маңыздысы – этил эфирі (ол көбіне эфир деп аталады). Эфирлер этил спиртін сусыздандыру арқылы алынады. Жай эфирлердің көпшілігі лабораторияларда және өндірісте еріткіш ретінде, органиканикалық синтезде, медицинада, т.б. қолданылады. Күрделі эфирлер – қышқыл құрамындағы сутек атомын (карбон қышқылдарындағы карбоксил тобының сутек атомын) алкил немесе арил радикалдарымен алмастырғанда түзілетін қосылыстар. Күрделі эфирлерді алудың кең тараған әдістеріне эфирлену (қышқыл мен спирттің әрекеттесуі) реакциясы жатады. Бұл – белгілі бір сатысында тепе-теңдік күйге келетін қайтымды реакция. Күрделі эфирлердің ең маңызды химиялық қасиеттерінің бірі – сабындану реакциясы (гидролиз). Күрделі эфирлер табиғатта кең таралған. Олардың көбі эфир майларының құрамында болады. Глицерин мен май қышқылдарының күрделі эфирлері табиғи майлардың негізін құрады. Күрделі эфир техниканың, өндірістің әртүрлі салаларында кең қолданылады. Мысалы, күкірт қышқыл күрделі эфирлері алкилдеу реакцияларында, қағаз өндірісінде, фосфор қышқыл күрделі эфирлері өсімдіктер зиянкестеріне қарсы қолданылады. Кейбір эфирлер тамақ және парфюмерия өндірісінде, дәрі-дәрмек дайындауда, органикалық шыны жасауда, еріткіш ретінде, т.б. қолданылады. Тағы қараңыз *Жай эфирлер *Күрделі эфирлер Пайдаланған әдебиеттер