kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Өзен шаяны

Өзен шаяны деп жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділердің онаяқты отрядына жататын Astacidae, Cambaridae, Parastacidae тұқымдастары өкілдерін атайды. Тіршілігі мен сыртқы құрылысы Өзен шаяны өзен-көлдер мен ағынды тоғандарда мекендейді. Бұл-судың тазалығын қажет ететін шаян. Шаянның денесі екі бөліктен: баскөкірек және құрсақтан құралады. Баскөкірек бөлігінде бірі- ұзын, бірі-құсқа екі жұп бунақтанған мұртшалары, екі көзі мен ауыз мүшелері алдыңғы жағында болады. Бұлардан сәл төменірек бес жұп бунақтанған аяқтар көрінеді, олардың алдыңғы екеуінің ұшында үлкен қысқышы бар, ал қалған төрт жұбы жүретін аяқтар болып есептеледі. Шаянның баскөкірегі алты бунақты құрсақпен жалғасып, бунақтардың әрқайсысында екі-екіден екі тармақты қысқа аяқшалар болады. Шаянның құрсағы жалпақтау келген қатты тақташадан тұратын құйрық жүзбеқанатымен аяталады. Құрсақтың соңғыбунағында аналь тесігі болады. Шаян денесін қатты хитинді жабын қаптағандықтан, сілемейлі қабықшамен қапталған денені шұбалшаң тәрізді соза немесе жиыра алмайды. Сондықтан ол су түбінде бунақтанған жүру аяқтары арқылы жүреді , суда бунақтанған құрсағын лезде бүгіп, құйрық жүзбеқанатын қатты серпу арқылы жүзеді. Су түбінде қозғалғанда- алға қарай, суда жүзген кезде артқа қарай қозғалады. Бұд кезде хитинді жабынмен қапталған аяқ немесе құрсақ бунақтары сауыттың ішкі жағындағы бұлшықеттер арқылы қимылдайды.Шаянның сауыты қорғаныш жабын болады, ішкі қаңқа тәрізді бұлшықеттер арқылыбуындасқан сүйектерді қимылға келтіріп, қызмет атқарады. Тыныс алуы Шаян баскөкіректің екі бүйіріндегі екі желбезек қуысындағы нәзік өскіншелер - желбезектер арқылы тыныс алады. Баскөкіректің астыңғы жағындағы саңылаудан су дене қуысына өтіп, желбезекке дейін барады. Желбезек арқылы қанға оттегі өтіп, қаннан көмірқышқыл газы суға бөлінеді. Қан айналымы Шаянның қан айналымы арқа жағын ала орналасқан жүрек пен қантамырлар - салатамыр арқылы жүзеге асады. Тамырлардағы қаннан жүрек қимылға келеді, сөйтіп, қантамырлар соғады. Жүрек-пішіні бесбұрышты кішкене қалта, оған дене қуысындағы түссіз қан тікелей келіп тұрады. Жүрек жиырылған кезде қанды салатамырға айдайды да, қан салатамырдан ішкі мүшелер аралығына барады. Қан ішекте қорытылған қоректі, сондай-ақ желбезек арқылы оттегін қабылдап, зәршығару мүшелерін сүзіп өтіп, оларға оттегі мен қорек жеткізеді, мүшелердегі көмірқышқыл газды және бөлінген сұйық өнімді алып кетеді. Зәр шығаруы Шаян екі жасыл без арқылы зәр шығарады. Жасыл бездер- сыртқа шығаратын өзекшелері бар дөңгелек қалташалар. Осы бездерден бөлінген сұйық өнім қанға барып, тамыр қабырғаларынан сүзіледі , еріген заттар сыртқа төгіледі. Дереккөздер
Шаршылы өрмекші

Тіршілігі және сыртқы құрылысы шілде және тамыз айларында орманды немесе шиі қалың өскен алқапта мекен етеді. Денесі екі бөліктен құралады: бірінші шағын бөлігі-баскөкірек,буылтықсыз доп тәрізді , екінші үлкен бөлігі- құрсақ. Өрмекшінің үстіңгі жағынан арқасындағы ақ шаршы көрінеді. Шаршылы өрмекшінің баскөкірек жіне құрсақ бөліктері белдеуленіп, жіңішкереді. Өрмекшінің баскөкірегінің алдыңғы бөлігінде сегіз жай көздері болады. Олар әр жаққа бағыттала орналасқандықтан, өрмекші айналасындағы заттарды түгел көре алады.Баскөкіректің астыңғы жағында, ауыздың үстіне қарай улы безді, ұшы тырнақ тәрізді болып аяқталған екі күйісаяқ және жүретін сегізаяқтардың алдыңғы жағында екі тұтқыаяқ көрінеді. Өрмекшінің буылтықсыз құрсақ бөлігі, құрсақтың соңын ала өрмек бездерінің өзегі ашылатын үш жұп өрмек сүйелдері болады. Қоректенуі Өрмекші ұшатын бунақденелілер:шыбын, көбелек, өсімдік бітесімен, сондай-ақ әр түрлі қоңыздармен қоректенетіндіктен, жыртқыш жәндік болып саналады. Қорегін аулау үшін өрмекші құрсағының ұшындағы үш жұп өрмек сүйелдерінен бөлінетін жұбынан- берік және жуантық өрмек; үшінші жұбынан пілдеге жұмсалатын нәзік жіп тәрізді өрмек шығады. Өрмекшінің аузы сорып алуға бейімделгендіктен, қатты қоректі қорыта алмайды, қоректенуден бұрын оған умен әсер етіп, қоректі асқорыту мүшесінен тысқары қорытып алады. Қан айналымы Өрмекші денесіндегі қан түссіз болады. Қан дененің арқа жағында жатқан бұлшықетті қантамыр- жүрек арқылы қозғалысқа келеді. Жүректен қақпақшалары бар бірнеше жұп тесіктер орналасады. Қантамырлар әр түрлі мүшелерге таралады. Мүшелер арасында жиналған қан жүрекке қарай ағып, қақпақшалы тесіктер арқылы жүрекке құйылады. Зәр шығаруы Өрмекшілер аяғындағы сатанбез және мальпигий тамыршалары -1-2 жұп жіңішке тұйық түтікшелер арқылы зәр шығарады.Сатанбез -көкіректегі , ал мальпигий тамыршалары дененің құрсақ бөлігіндегі ыдыраған өнімдерді бөліп шығарады. Көбеюі Шаршылы өрмекші- дара жынысты жәндік, оның аталығы аналығынан кішкене болады. Аналық өрмекші күзге қарай өрмектен сары пілде тоқып, оған мыңға жуық ұрықтанған жұмыртқаларды құндақтайды және қалқалы жерлерге салады. Жұмыртқалар қыс бойы жылы пілдеде жатып, көктемде жас өрмекшілерге айналады. Өрмекшінің аналығы қысқа қарай өледі. Дереккөздер * Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 91 б., ISBN 5-625-03599-7
Турақанаттылар

Бұлардың алдыңғы қанаттары денесінде қомдалатын, қатқылдау келген, денеге тура орналасқан, енсіздеу болады. Қанаттың жалпақтау келген екінші жұбы - жарғақ қанат, тура қанаттың астына орналасады. Ауыз мүшелері кеміруге бейімделеді. Артқы аяқтары ұзын болғандықтан, турақанатты бунақденелілер ұзаққа секіре алады. Шегіртке, шекшек, саяқ, шілделік, бұзаубас тәрізді бунақденелілер турақанаттылар отрядына жатады. Бұлардың кейбірлері кейбір дене мүшелерін біріне-бірін үйкелеу арқылы шырылдаған дыбыс шығарады; шекшек пен шілделік қанатын қанатына үйкейді; шегіртке мен саяқшы артқы аяғының санымен қанаттың жиегін үйкейді. Шегіртке, саяқ, шекшек, бұзаубас ауыл шаруашылығына зиян келтіреді. Шегіртке Қазақстанда Сырдария, Іле, Алакөл, Зайсан көлі, Каспий теңізінің қамысты жағалауын жайлайтын көкқасқа шегіртке - ауылшаруашылық дақылдарының аса қауіпті зиянкесі. Бұл басқа шегіртке түрлерінен денесінің ірілігі және мұртының қысқалығымен ерекшеленеді. Көкқасқа шегіртке оңтүстік аймақтағы өзен сағасында көбейеді. Көбею маусымы тамыз айының соңында байқалады. Аналық шегіртке құрсағының ұшындағы қысқа жұмыртқасалғышпен топырақты шұңқырлап, ерекше безден бөлініп шыққан көбікті затпен бірге сол жерге жұмыртқа салады. Бөлінген зат жұмыртқаларды біріне-бірін жабыстырып, шұжық пішінді қоймақалта түзеді. Жұмыртқалар қоймақалтада қыстап шығып, одан көктемде дернәсілдер дүниеге келеді. Дернәсіл қанатсыз болады, сондықтан оны жаяу шегіртке деп атайды. Дернәсілдер бірнеше рет түлейді, топтасып тіршілік ете бастайды; дернәсілдер тобы жаушоғыл деп аталады. Жаяу шегірткелерден құралған жаушоғыл жолында кездескен өсімдік атаулыны жайпап, бір жерден екінші жерге көшеді. Дернәсіл бесінші рет түлеген соң шегірткеге айналады. Ересек шегірткелер аспанды қаптап, егістегі жаяу шегірткелерден аластайды. Саяқ Бұл -шегірткеге өте ұқсас, бірақ шағын денелі бунақдене. Қазақстанда саяқтың әсіресе шұбар саяқ және көгілдірқанат саяқ деген түрлері кездеседі. Саяқтардың кейбір түрі ауыл шаруашылық дақылдарын, шабындықты және жайылымды бүлдіреді. Шекшек Қазақстанда қысқақанаты шекшекті кездестіруге болады. Бұлар жіңішке, ұзын мұрты арқылы оңай ажыратылады. Ол зиянды бунақденелілерді жеп, көбірек пайда келтіеді. Шекшектің жалпы дене бітімі шегірткеге ұқсас. Шілделік Шілделіктер - шегірткеге ұқсас ұзын мұртты бунақденелі жәндіктер, құрсағының ұшында бунақталған екі ұзын өскін болады. Бұзаубас Шілделік тұқымдастарға жататын бунақденелі жәндіктің бірі - бұзаубас. Ол қысқалау келген қуатты жалпақ алдыңғы аяғы арқылы жерден ін қазып, сонда тіршілік етеді. Бау дақылдарына келтіретін зияны көп: өсімдіктердің тамырын қырқып, тамыржемістерін бүлдіреді. Дереккөздер * Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 109 б., ISBN 5-625-03599-7
Қандалалар жасағы

Бұлардың ауыз мүшесі шаншып-соруға бейімделген, бунақталған тұмсықшадан құралады. Көптеген қандалалардың қанат үсті- алдыңғы жұп қанатының қалыңдығы біркелкі емес: жиегі-көн тәрізді, қалың хитинді қабаттан құралған, қатқыл, ал үстіңгі жағы - жұқа , жұмсақ және мөлдір болып келеді. Қанатүстінің қалыңдығы біркелкі болмағандықтан, отряд шалақатқылқанаттылар деп аталады. Бұл отрядтағы бунақденелілердің кейбіреуінде қанатүсті - біркелкі қалыңдықта, ал кейбіреулерінде - қысқарған немесе мүлде жоқ болады. Мәдени өсімдіктерге зиян келтіретін қандалалар Өсімдік қандалаларынан қасақы жалпайма, тауқандала астық тұқымдастарға орасан зор зиян келтіреді. Тауқандалалар тауда 2 мың метрге жуық биіктікте қыстап, наурыз - сәуір айларында көбею үшін арамшөпті алқапқа түсіп, жұмыртқа салады. Дернәсілдер жетілгенге дейін ересек тауқандалалар бидай егістігіне барып, масақтағы толысқан дәнді сорып, астық түсіміне нұқсан келтіреді. Шаршыгүл қандаласы көкөністер зиянкесі болып табылады. Төсек қандаласы немесе қандала Қандаланың бұл түрі қанмен қоректенеді. Бұлар жарты жылдан астам уақыт қорексіз тіршілік етуге төзетіндіктен, үй-жайды мекендеп, адамның қанын сорады. Бұл қандалалардың басқа сүтқоректілерде паразиттікпен тіршілік ететін түрлері бар. Олар жарқанаттың, шақшылдақтың, құстардың денесінде паразиттікпен тіршілік етеді. Суда тіршілік ететін қандалалар Тұщысу айдынында су бетімен замғап жүреді. Олар құрлық жәндіктері, қорегін су бетінен аулайды. Су тереңінен шалқалап жүзіп жүрген сушалқақты көрінеді. Сушалқақ - едәуір қашықтыққа ұша алатын жыртқыш бунақдене, оның артқы аяқтары есекке айналған. Зұламат -суда жақсы жүзетін су қандаласы. Дереккөздер
Табақша тәрізді қоянжырық

Табақша тәрізді қоянжырық – ерінгүлділер тұқымдасы, қоянжырық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 13-50 см. * Сабағы тік,қарапайым немесе бұтақталған, сыртын, әсіресе төбе жағын қысқа әрі қалың түк басқан. * Жапырағы ромб тәрізді, бас жағында түгі сирек, төменгі жағы қысқа түкті. Сағағы жалпақ, ұзындығы 10 мм-ден аспайды. Гүлжапырағы тек күлтебасының астында ғана болады, ұзындығы 3-8 мм. * Гүлшоғыры 4-6 күлтебастан тұрады. Тостағаншасы түтікті, жіңішке қоңырау тәрізді. Екі жағын да қысқа түк басқан, түтігі түбіне қарай қалыңдайды. Күлтесі ашық қызыл түсті, күңгірттеу түсті тарамысы төменгі ернінде айқын байқалады. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, маусым-шілде айларында жемістенеді. Өсетін жері мен таралуы Орта Азия мен Таяу Шығыста таралған. Қазақстанда Балқаш көлі маңында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Қырғыз, Күнгей Алатауларында, Батыс Тянь-Шаньда тау етегіндегі құрғақ далалы өңірлерде, қиыршықтасты төбешіктердің жоғары жағында өседі. Дереккөздер
Салалы қоқтын

Салалы қоқтын (лат. Biebersteinia multifida) - қазтамақтар тұқымдасы, сапиндгүлділер түрі, қоқтын туысына жататын көп жылдық өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 15-40 (50) см, сыртын түк және бездер басқан. * Тамыры жұмырланып жуан келген, тамыр мойнын қоңыр қабық тәрізді қабыршақ жапқан. * Сабағы жуан, төменгі жағы қара қоқшыл түсті, жоғарғы бөлігі бұтақталған. * Түкті жапырағы қандауыр тәрізді, ұзынша сүйір бөліктерге тілімделген, құба түсті бөбешік жапырақтары қабықшалы. * Гүлдері сабағы мен бұтақтарының бас жағында шашақты селдір гүлшоғырына топтасқан. Гүл жапырағы жұмыртқа немес желпуіш тәрізді ұлпалы тілімдерге бөлінген, жемістенген кезінде ұлғаяды. Күлтесі сары, қызғылт сары түсті, ұзындығы 5-8 мм, ұш жағы қатты тілімделген. Аталық жіпшелері жалаң немесе сирек жағдайда кірпікшелі. * Жемісі тықыр, сырты қатпарланған. Сәуір-мамыр айларында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Өсетін жері мен таралуы Қазақстанда Солтүстік және Оңтүстік Үстіртте, Бозащы түбегінде, Маңғыстау тауларында, Арал маңында, Бетпақдала, Мойынқұм, [Қызылқұм (шөл)|[Қызылқұм]] шөлдерінде, Жетісу, Іле, және Күнгей Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Қаратау жотасында өседі. Өсетін орны - таудың ұшар басы, тасты баурайлар, жартастар, сазды жерлер, тақыр және шөл далалар. Дереккөздер
Бородино шайқасы

1812 жылы 24-ші маусымда Наполеон Әскері соғыс жарияламастан Ресей империясына басып кірді. Қуатты француз әскерінің тез қимылдары орыс әскери басшылығын елдің ішкері жақтарына қарай шегінуіне мәжбүр етті және орыс әскерінің бас қолбасшысы генерал Барклай-де-Толлиді әскерлерді шайқасқа дайындау мүмкіндігінен айырды. Созылып кеткен шегіну қоғамдық наразылықты тудырды. Сондықтан да 20-шы тамызда император Александр I орыс әскерлерінің бас қолбасшылығына М. И. Кутузовтың тағайындалуы жайлы бұйрыққа қол қойды. Алайда барлық күшті жинақтап алу үшін ол да шегінуге мәжбүр болды. Сол уақытқа қарай Наполеонның әскерлері және соның салдарынан екі армия да көп шығынға ұшырады. Осындай жағдайда Кутузов Мәскеу маңайындағы Бородино селосында ақтық айқас беруді шешті. Бородино шайқасы – орыс және француз әскерлері арасында 1812 жылы 7 қыркүйекте (ескі нұсқа бойынша 26 тамызда) Мәскеудің батысынан 125 шақырымдағы Бородино селосында болған 1812 жылғы Отан соғысындағы ең ірі шайқас еді. 1812 жылы 7 қыркүйекте таңның атысымен ұлы Бородино шайқасы басталып кетті. 6 сағат бойы орыс әскерлері қарсыласының жойқын шабуылдарына тойтарыс берумен болды. Екі жақтың шығындары да көп еді. Орыс әскерлері 38 мыңнан астам, ал француздар 58 мыңдай жауынгерден айрылды. Орыс әскері шегінді, алайда өзінің соғысқа жарамдылығын сақтап қалды. Кутузовтың әскери партизандық бөлімдермен «кіші соғыс» жүргізіп отырғандығы арқасында желтоқсанның аяғында Наполеон әскерінің қалдықтары Ресейден түпкілікті қуылды. Бородино шайқасы XIX ғ. ең қанқұйлы шайқастардың бірі болып табылады. Ең қарапайым есептеу бойынша шайқастың әр сағатында соғыс даласында 2500 адамнан қаза болып отырған. Кейбір дивизиялар өздерінің құрамының 80%-нан айырылған. Көрмеге 1812 жылғы Отан соғысы мен Бородино шайқасының тарихы, соғыс қимылдарының барысы және қаһармандары туралы әдебиеттер қойылған.
Nexus 5

Nexus 5 Google мен LG Electronics бірігіп жасаған, Андройд операциялық жүйесінде жұмыс істейтін смартфон. Google Nexus тізбегіндегі 5-ші смартфон. Nexus 5 31 қазан 2013 жылы алғаш таныстырылды және сол күні Google Play-де бірнеше ел азаматтарына сатылымға ұсынылды. Смартфон ақ және қара түстерде шықты. Nexus 5-тің құрылымы LG G2-мен ұқсас келеді. Дереккөздер
Сұрқарлығаштәрізділер

Отрядтағы біріне-бірі ұқсамайтын құстардың екі тобы 400-ге тарта түрден құралады. Олардың бір тобы-колибри-Оңтүстік және Солтүстік Америкада ғана мекендейді, екінші тобы-сұрқарлығаштар-бүкіл жер шарынан кездестіруге болады. Бірақ бұлардың барлығы бірдей мекенжай төңірегінен табыла бермейді. Сұрқарлығаш қарлығашқа ұқсас,бірақ мұның құйрығы айыр емес және тіршілік әрекетінде ерекшеліктер көп. Жер шарында мекендейтін 58 түрлі сұрқарлығаштардың Қазақстанда 4 түрі кездеседі. Солардың ішінде мекенжайды төңіректейтіні- қара сұрқарлығаш. Бұл һте ұшқыр құс, сағатына 170 шақырым қашықтыққа самғай алады. Ұшып жүрген бунақденелілерді ұшып жүріп қағып жейді және өмір бойы ұшумен болады. Бұлар аспанда жұптасып, аспанда ұшып жүріп ұйықтайтын көрінеді, жерге қонбайды, үй қабырғасындағы бұдырларға тырнақты өткір саусақтарымен жармасады. Қазақстанның оңтүстік аудандарында кездесетін ақбел сұрқарлығаш мекенжайды төңіректеп тіршілік етеді. Дереккөздер * Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 202б., ISBN 5-625-03599-7
Сұқсыртәрізділер

Қазақстанның шөл даласынан басқа аймақтарда таралған. Қоректерін судан тауып жейді. Бұлардың 20 шақты түрі бұрынғы КСРО мен Қазақстанның территориясында мекендейді. Сұқсыртәрізділердің 5 өкілі ХТҚО Қызыл кітабына тіркелді. Сұқсыр-осы отрядқа жататын құстардың ең ірісі. Наурыз-сәуір айларында жылы жақтан ұшып келіп, ұрпағын көбейту үшін дайындалады. Жұптасып тіршілік етеді. Сұқсырлар су бетінде қалқып жүретін ұя жасайды, аналығы салған 3-7 жұмыртқаны аталығы мен аналығы кезектесіп басып, балапандарға бірдей қамқорлық жасайды. Бұлардың балапандары- ширақ, денесі аздап кебе салысымен ұяны тастап, өзінше тіршілік етуге кіріседі. Балапандары алғаш жүзген кезде аналық сұқсырдың қауырсындарының арасына кіріп, сұқсыр сүңгігенде суға бірге батады және су астында оны ажырап кетпей, қауырсындардың арасынан тұмсығын ғана көрсетіп, енесінің денесіне жабысып алады, судан көтерілгенде енесінің арқасында отырады. Сұқсырдың салмағы 650-1400 граммдай, балықпен қоректенеді. Ол суда жақсы жүзіп, сүңги алады. Сұқсырдың аяғында 4 саусағы бар, олардың үшеуі алға қарай бағытталады және алға бағытталған саусақтардың әрқайсысы қалақша тәрізденіп жиектеледі. Сұқсыр-жыл құсы,қазан айында жылы жаққа қайтады.
Мәжит Сабаншиев

Мәжит Сабаншиев (15 қаңтар 1944 жылы туған Панфилов ауданы, Ынталы ауылы) – ғалым, биология ғылымының докторы (1993), профессор (1997). 1967 жылы Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын, 1973 жылы Мәскеудегі Эпидемиологиялық және вирус институтының аспирантурасын бітірген.1967-68 жылы Панфилов ауданындағы "Красный восток" шаруашылығында бас малдәрігері, 1973-96 жылы Қазақ вирусол, ғылыми зерттеу университеті аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. 1996 жылдан Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінде 60-тан аса ғылыми еңбегі жарияланған. Дереккөздер
Нәзікен Алпамысова

Нәзікен Алпамысова(15.5.1937 жылы туған, Жамбыл ауданы, Сарыбай ауылы)- ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1995).Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері(1996). 1954 жылы Жамбыл ауданындағы Қарғалы орта мектебін, 1960 жылы ҚазМУ-ді, 1964 жылы М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекттік университетінің аспирантурасын бітірді. Осы жылдан бері Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінде ұстаздық қызметте. "Шырағдан" (1995), "Күрең шетен" (2003) жыр жинақтары жарық көрген. Дереккөздер * Жетісу энциклопедия «Арыс» баспасы Алматы 2004
Шаншар-жарғаққанаттылар өкілі

Жарғаққанаттылардың арасында дернәсілдері басқа жәндіктердің денесінде паразиттік тіршілік ететін көптеген түрлері бар. Солардың ішіндегі өте әйгілісі- шаншарлар. Шаншардың аналығы капуста, ақкөбелегінің жұлдызқұртын іздеп тауып, оған атша мініп алады. Бұдан соң шаншар құрсағының ұшындағы жіңішке ұзын өскінін-жұмыртқа салғышын жұлдызқұрттың терісіне шаншып алады, оның денесіне жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер жұлдызқұрттың ұлпасымен қоректенеді. Шаншардың дернәсілі белгілі дәрежеге дейін өскен соң жұлдызқұрттың терісін тесіп, сыртқа шығады. Бұл кезде жұлдызқұрт өліп қалады. Дереккөздер
Басуто

Басуто (сото, суто) - Лесото корольдығында, Оңтүстік Африка Республикасымен шектес аудандарда, ішінара Ботсвана Республикасында тұратын халық. 2001 жылғы мәлімет бойынша, жалпы Басуто халқының саны - 5.3 млн адам, оның ішінде 3,544,304 адам Оңтүстік Африка Республикасында тұрады. Тілі Банту тілдері тобының оңтүстік-шығыс тармағына жататын сесото тілінде сөйлейді. Діні Басутоның көпшілігі католиктер мен протестанттар, азғанасы жергілікті дәстүрлі дінді сақтайды: 90 % - христиадар (оның ішінде 53 % католиктер), 10 % жергілікті дәстүрлі дінді сақтайды (анимализм, фетишизм, бабалар аруақтарына сыйынады, табиғат күштеріне сыйнады т.б.). Тарихы Басото халқы 19 ғасырдың ортасында пайда болды. 19 ғасырдың 1 ширегінде басото тайпаларына Чака жорықтары мен Зулу мемлекетінің құрылуына байланысты Наталда болған оқиғалар қатты әсер етті. Басото жерлеріне көптеген зұлыс тайпалары қоныстанды. Оңтүстіктен Транскей өңірлерінен қоныс аударушылар легі де осы жаққа бет алды. 1824 жылы Басото территориясын матабеле басып алды. 19 ғасырдың 30-шы жылдарының басына қарай Дракон таулары аймағында туыстас банту тілдерінде сөйлейтін алуан түрлі халықтар қоныстанды. Қоғамның ескі, рулық бөлінуі жаңа аумақтық бөлініске жол берді. Бұл кезде ағылшын-бур шапқыншылығы қаупі төнген кезде Баквена тайпасының көсемі Мошеш Басутоның жоғарғы көсемі болып танылды, бұл Басутоленд мемлекетінің құрылуының басталуын көрсетті. 1868 жылы Англия Басутолендке протекторат орнатты. Кәсібі Негізгі кәсібі - мал шаруашылығы (қой) мен егіншілік (жүгері, бидай). Малды жайып, сауып алуымен еркектері айналасады. Одан басқа - ағаш ұсталық өнері, тері илеу кәсібі, металлургия дамыған. Ерлерінің 80 % -дайы кен орындарында және ОАР плантацияларында маусымды жұмыс істейді. Өмір салты Ауылдарда инициация сақталған (4-7 жастан кейін), 11-12 жастан бастап ұлдар бөлек үйшіктерде тұрып, ұсақ мал бағумен айналысады. Олар патрилинальды, бірақ кейде нағашы ағаның ерекше рөлі сақталады. Малдағы неке сыйы (лобола) ажырасқанда қайтарылады. Қоныс әйелінің бірінші жүктілігі кезінде ата-анасына уақытша қайтарылатын вирилокальды болып табылады. Елді мекендер қыраттардың басына салынған, 3000 үйшік пен 15000 адамға дейін. Қазіргі дәстүрлі тұрғын үйлер дөңгелек, сопақ, төртбұрышты, шатырлы төбесі бар. Ерлерге арналған дәстүрлі киім - былғарыдан және мамықтан жасалған белдік, қыздарға шөптен тігілген белдемше, әйелдерге теріден тігілген белдемше. Маталар кеңінен қолданылды. Дәстүрлі тағамы – көкөніс пен сүт, ет – ғұрыптық тағам. Дереккөздер
Көшпелі көкқасқа шегіртке

Көшпелі көкқасқа шегіртке-едәуір ірі (дене тұрқы 5-6 см шамасында болатын) жәндік, оның қысқа мұртшасы, қатқыл да жіңішкелеу алдыңғы ұзын тура қанаттары (отрядтың турақанаттылар аталуы сондықтан) мен желпуіш сияқты жиналатын жалпақ артқы қанаттары , секіретін артқы ұзын аяқтары бар. Көшпелі көкқасқа шегіртке суқоймаларының жағаларындағы қамысты жерлерде тіршілік етіп, сол жерде көбейеді. КСРО-да ол Кубань, Терек, Урал, Сырдария, Амудария өзендерінің төменгі ағыстарында кездеседі. Жаздың екінші жартысында көкқасқа шегірткенің аналығы қысқа жұмыртқа салғышымен топырақты шұңқырлап қазады және оған жұмыртқа салады. Көкқасқа шегірткенің жұмыртқалары бірігіп жабысқан сопақ қапшық - дүңгіршекте болады. Көктемде жұмыртқалардан ересек жәндікке ұқсайтын, бірақ қанатсыз дернәсілдер шығады. Дернәсілдер бір жерге жиналады. Олар қоректенеді, өседі, түлейді, сөйтіп бірте-бірте қанатты ересек шегірткеге айналады. Көбейіп кеткенде көкқасқа шегіртке тұрақты мекенінен әлдеқайда алысқа ұшып барып, мәдени өсімдіктердің егістігіне қонуы мүмкін. Көкқасқа шегіртке өте мешкей келеді. Бір аналығынан тарайтын ұрпақтары даму мерзімінде 300 кг шамасынан астам балауса өсімдіктерді жейтіні есептеп шығарылған. Көкқасқа шегіртке өсімдіктердің кез келген түрін жейді. Жеке адамдардың шамасы жетпейтіндіктен, көкқасқа шегірткеге қарсы күресті арнайы станциялар жүргізеді. Дереккөздер
Жәпек Түктіқұртұлы,Тоқтығұрұлы

Жәпек Түктіқұртұлы,Тоқтығұрұлы (18 ғасырдың басы)- Жетісу өлкесін Жоңғар басқыншыларынан азат етуге қатысқан батыр, Шапырашты руының ту ұстаушысы. Халықтық шежіре деректері бойынша осы рудың Есқожа аталығынан шыққан Қарасай батырдың баласы Түрікпеннің немересі. Оның ерлігі Бұқар жыраудың "Қалданменен ұрысып..." деген толғауында, 1928 жылы Ұзынағаш стансасының тұрғыны Үмбет Дәулетбаевтан жазып алынған "Қарасай батыр" дастанында мадақталған. Сүйінбай ақын да:"Ұрпағы Қарасайдың Дәулет, Қаумен, Алысқан қан ағызып талай жаумен, Қайратына Жәпектің Жау шыдамай, Қашыпты Қытай асып Алатаудан" деп жырлаған. Жәпек батырдың қару-жарақтары (айбалта, шиті мылтық,садақ) мен сауыт-сайманы, күдері шалбары 20 ғасырдың басына дейін сақталған. 1913 жылы Верный қаласында Романовтар әулетінің патшалық құрғанына 300 жыл толу құрметіне ұйымдастырылған Жетісу облыстық көрмесінде Жамбыл ақынның жақын серігі -ақын, әрі палуан Шапырашты-Екей Мақыш Райымбекұлы Жәпектің жаужарағын киіп, театрландырған көрініске қатысқан, суретке түскен. Дереккөздер * Жетісу энциклопедия «Арыс» баспасы Алматы 2004
Руслан Қаһарманұлы Жұмабеков

Руслан Қаһарманұлы (1968 жылы туған Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы) — палуан, халықаралық дәрежедегі спорт шебері. 1985 жылы Алматы қаласындағы Олимпиада резервтерін даярлайтын училищенің грек-рим күресі бөлімін, 1989 жылы Қазақстан дене тәрбиесі және спорт институтын бітірді. 1987 жылы республикалық құрама командасына қабылданды. 1988-1989 жылдары жасөспірімдер арасында КСРО чемпионы атанды. 1992 жылы Дондағы Ростав қаласында өткен ересектер арасында КСРО біріншілігінде күміс жүлдегері атанды.1992 жылы Әлем кубогы жүлдесі үшін өткен жарыста қола медаль алды. 1994 жылы Хиросима қаласында өткен Азия біріншілігінде күміс жүлде, ал 1997 жылы Филлиппинде өткен Азия чемпианатында 1-орын иеленді. Жұмабеков грек-рим күресінен Қазақстанның 5 дүркін чемпионы.[http://www.raimbek.gov.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id114&Itemid125&lang=ru Аудан жеңімпаздары] Дереккөздер * Жетісу энциклопедия «Арыс» баспасы Алматы 2004
Үлкен сарыбауыр шымшық

Үлкен сарыбауыр шымшық- үлкендігі торғайдай, әдемі шапшаң қимылды құс. Оны арқасындағы көкшіл, көкірегіндегі қара жолақты сары реңінен және басындағы қара бөрікшесінен оңай ажыратуға болады. Бұл- ақпанның соңғы, наурыздың бас кезінде көктем мен жылы күндердің жақындап келе жатқанын білдіретін жаршы тәрізді, қысқа үнмен сыңғырлай сайрайтын құстардың бірі. Үлкен сарыбауыр шымшықтар аса өсімтал. Ол өте ерте ұялап, оған 12-ге дейін жұмыртқа салады. Екі аптадан соң балапан шығып, үш аптадан кейін балапандары ұядан ұшады. Көп ұзамай ересек құстар кейде сол ұяның өзіне екінші рет жұмыртқалауға кіріседі. Үлкен сарыбауыр шымшық аралас ормандарда, парктерде, бақтарда, адам қоныстанған жерлерде кездеседі. Күзде және қыста олар шағын топ құрады. Сарыбауыр шымшықтар бұтақтан бұтаққа қонып, ағаш қабығының арасындағы саңылауларға қыстырылып қалған жәндіктерді зер сала іздейді. Дереккөздер
Жасуша қосындылары

Жасуша қосындыларына көмірсулар, майлар және ақуыз жатады. Қосындылардың барлығы жасушаның цитоплазмасында тамшы және пішіні мен мөлшері әр түрлі түйіршіктер түрінде жинақталады. Қосындылардың органоидтардан айырмашылығы сол жасушаның тұрақсыз құрылымы екендігі. Май жасушада тамшы түрінде жиналады. Олар әсіресе жануарлардың дәнекер ұлпаларында май қабатын түзеді және өсімдіктердің тұқымдарында көп болады. Жасушада жиналған май, зат айналым әрекетінде қор заты ретінде жұмсалынады. Көмірсу молекулаларында полисахаридтер шоғырланған.Олар түйіршік пішінді болады, ол жануарлардың бауыр жасушаларында крахмал түрінде жиналады. Ақуыз қосындылары түйіршіктер түрінде шоғырланады. Омыртқалы жануарлардың, мысалы, балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар мен құстардың жұмыртқа жасушаларының цитоплазмасын құрайды және сарыуызға жиналып, дамып келе жатқан ұрыққа қоректік зат түрінде жұмсалады. Қарапайымдарда(амебалар), т.б. өсімдіктерде жасуша қосындылары кристалл пішінді болады. Дереккөздер
Круглое (Солтүстік Қазақстан облысы)

Круглое — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Лебяжі ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Булаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 65 адам (31 ер адам және 34 әйел адам) болса, 2009 жылы 21 адамды (10 ер адам және 11 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Постэмбриондық даму

Постэмбриондық (ұрықтан кейінгі)даму ағзаның жұмыртқа қабықшасын жарып шыққаннан кейін , ал ұрығы құрсақта дамитын сүтқоректілерде туа салысымен басталады. Постэмбриондық даму екіге бөлінеді: 1)дұрыс даму, мұнда ағза ересек түріне ұқсап туады; 2)түрленіп даму-эмбриондық дамудан кейін дернәсіл пайда болады , ішкі және сыртқы белгілері, қоректенуі мен қозғалуы, т.б. жөнінен сол түрдің ересек ағзасымен салыстырғанда ерекше болады. Дұрыс дамуға жорғалаушыларды, құстар мен сүтқоректілердің дамуын мысалға келтіруге болады, омыртқасыз жануарларда сүліктер, қырықаяқтар және өрмекшілер осы жолмен дамиды. Түрленіп даму- негізінен омыртқасыз жануарларға тән қасиет. Мысалы, ішекқуыстылар, жалпақ және буылтыққұрттар, шаянтәрізділер, бунақденелілер, т.б. ал омыртқалылардан амфибиялар түрленіп дамиды. Дернәсілдік дамудың (түрленіп даму) биологиялық маңызы өте зор. Ересек түрімен дернәсілдің арасында тіршілік үшін күрес (мекені, қорек,т.б.), болмайды. Мысалы, ересек бақа құрлықта тіршілік етіп, бунақденелілермен қоректенсе,ал оның дернәсілі итшабақ суда тіршілік етеді, сондағы омыртқасыздармен қоректенеді. Кейбір ағзалардың дернәсілдері сол түрдің таралуына жәрдемдеседі. Мысалы, көптеген отырықшы немесе аз қимылдайтын құрттар мен былқылдақ денелілердің дернәсілдері планктон құрамына кіріп, еркін жүзеді және сол түрді таратады, ал есейгенде тасқа немесе су балдырларына бекініп тіршілік етеді. Дереккөздер
Бат

Бат: * Бат - Тайландтың ақша өлшемі. * Бат - XIX ғ-ғы Камбоджияның ақша өлшемі. * Бат - удегейліктерде қашаулаған қайық. * Бат - Ежелгі Израйльдағы көлем өлшемі. * Бат - Ежелгі Мысырдағы жебеуші әйел. География * Бат - АҚШ-тағы Виргиния штатындағы аймақ. * Бат - АҚШ-тағы Кентукки штатындағы аймақ. * Бат - Англияның оңтүстік-батысындағы Сомерсет графтығындағы қала. * Бат - АҚШ-тағы Солтүстік Каролинадағы қала. Тағы қараңыз * БАТ-М, БАТ-2 - жыланбауыр жүрістегі инженерлік машина.
Бат (Тайланд)

Бат (Taй тілінде: บาท; нышаны: ฿; ISO 4217: THB) - 1928 жылдан енгізілген Тайландтың ақша өлшемі. 100 сатангамға тең. Алтын баламы 42,725 мг болып белгіленген . Мәнеттер Бүгінгі таңда Тайландта айналыста сары металл құйындысынан жасалған құны 25 және 50 сатангқа тең мәнеттер, никельден жасалған құны 1,2 және 5 батқа тең, ортасы сары металл құйындысынан шеттері никельден жасалған 10 батқа тең мәнеттер бар. 1,5 және 10 сатангқа тең мәнеттер айналымда пайдаланбайды. Банкноттар 1902 жылдан 2012 жылға дейін Тайландта банкноттардан 16 серия шығарылған (мейрамдарға арналған 13 ескерткіш серия банкноталарды есептемегенде). Қазіргі банкноттар ашық түсті, ұлттық өрнектермен әшекейленген. Тайланд королі Пхумипон Адульядеттің суреті бейнеленген және сол сурет су белгі ретінде қолданған. Банкноттардың құны араб цифрлармен қайталанған. Дереккөздер
Ген инженериясы

Соңғы жылдардағы ғылымға енгізілген үлкен жетістіктердің бірі молекулалық биология мен генетиканың жаңа саласы гендік инженерияның дамуы. Гендік инженерия әдісі ағзаның бағалы қасиеттерін сақтап қалумен қатар, оған жаңа, сапалы қасиет береді. "инженерия" термині құрастыру деген мағынаны білдіреді. Гендік инженерия әдістері түраралық кедергілерді болдырмай тұқым қуалайтын қасиеттері өзгеше, табиғатта кездеспейтін жаңа ағзалар жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар гендік инженерия әр түрлі ағзалар геномының бөлігінен рекомбинантты ДНҚ құрастыруымен қатар ол рекомбинантты молекулаларды басқа ағза геномына енгізіп, онда жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Демек бұл жерде зерттеуші гендерді бір ағзадан екіншісіне тасымалдағанда ағзалар арасындағы таксономиялық туыстық кедергі болмайды. 1972 жылы П.Бэрг әріптестерімен алғаш рет шыны түтік ішінде үш түрлі ұсақ ағзаның ДНҚ үзінділерінен жаңа будандық ДНҚ құрастырды. Будан немесе рекомбинантты ДНҚ -ның құрамында маймылдың онкоген вирусы SV-40 -тың толық геномы, бактериофаг- L геномының бөлігі және ішек таяқшасының галактоза гені болады. Осы уақыттан бастап гендік инженерия әдісі дүниеге келді деп есептелінеді. 1973-1974-жылдары С.Коэн мен Г.Бойер басқа ағзалардан бөліп алынған генді бактерия плазмидасының құрамына енгізді. Олар басқа ағза гендерінің жаңа ағза ішінде жұмыс істей алатынын көрсетті. Содан кейін дүние жүзінің көптеген зертханаларында жұмыс істеуге қабілетті әр түрлі плазмидалар алынды. Осындай әр түрлі бөтен гендері бар бактерия жасушаларының жиынтығы "гендер банкісі" деп атайды. Ол банкіден керек генді бөліп алуға болады. Гендер банкісі АҚШ-та, Батыс Еуропада және Ресейде жасалған. Жануарлар, өсімдіктер және микроағзалардың барлық гендерінің қызметін қолдан басқаруға, сондай-ақ жаңа гендер енгізу арқылы тұқым қуалайтын ауруларды болдырмауға, жоғары сапалы өнім алуға болады. Гендік инженерия әдісі көп сатылы күрделі тәжірибелерден тұрады. Олардың негізгілері: 1)ДНҚ-ны белгілі жерден бөлетін ферменттер-рестриктазалардың ашылып, ДНҚ- рестрикция құбылысының анықталуы; 2)гендер синтезінің химиялық және химоферменттік әдістерінің ашылуы; 3)синтезделген генді басқа ағзаның жасушасына тасымалдап, онда геннің экспрессиясын қамтамасыз ететін ДНҚ-ның векторлық молекуласын анықтау; 4)ДНҚ-ның әр түрлі бөліктерін біріктіру әдісімен рекомбинантты ДНҚ-ны тасымалдайтын клондарды іріктеу. Осы жетістіктер гендік инженерияның әдістемелік ілімінің негізі болып табылады. Дереккөздер
Симпатриялық түр түзілу

Симпатриялық түр түзілу бастапқы түр ареалының ішінде жүреді. Мұның бірінші жолы- картотиптің тез арада өзгеруіне байланысты (автополиплоидия) жаңа түрдің түзілуі. Өсімдіктерде туыстығы жақын түрлердің хромосома сандары еселеніп келген топтары белгілі. Мысалы, хризантема туысында хромосома саны екі немесе бірнеше рет еселеніп артқан, яғни 9,18,27,36,45,...,90 хромосомалы формалары болады. Сол сияқты темекі және картоп туысының өсімдіктерінде негізгі хромосома саны 12, бірақ табиғатта 24,48,72 хромосомалы формалары кездеседі. Мұндай жағдай түр түзілу автополиплоидия немесе бастапқы ата тектің хромосома санының еселеніп артуына байланысты болады. Қазіргі кезде полиплоидия құбылысы табиғатта көптеп кездеседі, тәжірибе жүзінде де мейоздық бөліну кезіндегі хромосомалардың ажырауын тоқтату арқылы қолдан полиплоидты формалар алынады. Полиплоидты формалар әдетте ірі, мол өнімді және қатаң физикалық-географиялық жағдайларда тіршілік етуге төзімді келеді. Жануарлар арасында бұл құбылыстың айтарлықтай эволюциялық рөлі жоқ. Симпатриялық түр түзілудің келесі жолы- маусымдық немесе экологиялық оқшаулану нәтижесінде жаңа формалардың қалыптасуы. Табиғатта өсімдіктердің айқын көзге түсетін көптеген маусымдық формалары тіршілік етеді. Мысалы, сылдырмақшөп өсімдігінің ерте гүлдейтін және кеш гүлдейтін формалары бар, олар өзара шағылыса алмайды. Сол сияқты өрістегіш балықтардың жаздық және күздік нәсілдері болады. Олар өзара генетикалық жағынан оқшауланған түр -қосарлы болып табылады. Экологиялық оқшаулану кезінде қалыптасып келе жатқан формалар арасында әзер байқалатындай ғана морфологиялық айырмашылықтар болуы мүмкін. Дереккөздер
Дивергенттік түр түзілу

Популяциялар ішінде үздіксіз пайда болып отыратын мутациялардың солаюы арқасында және өзара еркін шағылысуға байланысты алуан түрлі жаңа генотиптер мен фенотиптер түзіледі. Мұның салдарынан популяция дараларының арасында белгілердің ажырауы- дивергенция жүреді. Бұдан кейін популяция ішінде белгілері түрліше бағытта ауытқыған даралардың жаңа топтасулары пайда болады. Бастапқы түрден бірнеше формалардың шоғыры шығады. Ол формалар біртіндеп, жаңа тіршілік ортасын игере отырып, өздерінің сан мөлшерін арттыруға қабілетті келеді. Белгілері бойынша өте алшақ шеткі формалардың тіршілік ету мүмкіндігі жоғары болады, өйткені олар өсімтал ұрпақты көбірек қалдырады. Бір-біріне жақын аралық формалар өзара күшті бәсекелесіп, тіршілік үшін күресте тез арада өліп бітеді. Сонымен бастапқы популяцияда жаңа топтасулар түзіліп, олардан келешекте дивергенцияның одан әрі жалғасуына байланысты жаңа түр тармақтары мен түрлер қалыптасады. Мұны дивергентті түр түзілу деп атайды. Дереккөздер
Гибридтік түр түзілу

Бұл-негізінде өсімдіктерге тән түр түзілу жолы. Табиғатта өсімдіктердің 50 пайыздан артығы гибридогендік формалар немесе аллополиплоидтар болып табылады. Аллополиплоидтар екі түрдің дараларын немесе әр түрлі туыстарға жататын түрлерді будандастыру нәтижесінде алынады. Мысалы, 48 хромосомалы (2п48) мәдени алхорыны кәдімгі шомырт пен (2п32) алшаны (2п=16) будандастыру арқылы алған. Таңқурайдың, темекінің, жусанның,т.б. өсімдіктердің кейбір түрлері осындай гибридогендік жолмен пайда болған аллополиплоидтар. Екі түрлі генотиптің бірігуінің нәтижесінде мүлдем жаңа форма түзіледі. Бұған Г.Д.Карпеченконың тұрып пен орамжапырақты будандастырып алған түраралық өсімтал буданы мысал болады. Дереккөздер
Филогенетикалық түр түзілу

Филогенетикалық түр түзілу кезінде бастапқы түр даралары тұтас бірнеше ұрпақ бойы бүтіндей өзгере отырып, жаңа түрге айналады. Жаңа түр морфологиялық ерекшеліктеріне қарай оңай ажыратылады. Жылқы тұқымдасындағы түрдің түзілу тарихы осы жағдайды түсіндіретін мысал бола алады. В.Ковалевский жылқының шығу тарихын мысал ете отырып, палеонтологияға тарихи әдіс енгізді. Ол жылқылардың қазба формаларына филогенездік талдау жасап, жылқы тобының тарихи дамуы ортаның өзгеруіне тығыз байланысты екенін ділелдеген. Бастапқы формадан осы заманғы түрлерге дейінгі аралықты қамтитын бұл тарихи даму әрекеті үштік кезеңінен бастап 60млн. жылға жуық созылды. Соның нәтижесінде жылқының қазіргі түрлері пайда болды. Эфолюция нәтижелері өзара байланысты мына төмендегі үш жағдайдың қалыптасуына себеп болды. 1.Органикалық дүниедегі мақсатқа сәйкестілі,яғни бұл ағзадағы барлық мүшелердің бір-біріне үйлесімділігі мен өзара байланыстылығы және олардың құрылысы мен қызметінің тіршілік ортасына бейімділігі. Тіршілік жағдайлары өзгерсе бейімділік белгілері де өзгереді. Бұл-табиғи сұрыпталудың нәтижесі. Табиғатта ағзалардың бейімделушілігі салыстырмалы сипатта болады. 2.Эволюция әрекетінде тірі ағзалар құрылысының біртіндеп күрделеніп, жоғары сатыға көтерілуі іске асырылады. 3.Дивергенция , тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу алуан түрлі орта жағдайларына бейімделген орасан көп ағза түрлерін жарыққа шығарады, яғни сан алуандық қалыптасады. Дереккөздер
Жүйелі склеродермия

Жүйелі склеродермия терінің,ағзалар стромасының, склерозымен сипатталатын созылмалы ауру. Бұл аурда негізгі өзгерістер теріде көрінеді. Склеродермия нәтижесінде тері қалыңдап, тығыздалып өз серпімділігін жоғалтады. Науқас бетіне масқа кигізгендей мимкасын жоғалтып, аузы әрең ашылып, езуінің айналасында әжімдер пайда болады, ал қол,аяқ бармақтары бүрісіп, тартылып қалады. Этиологиясы Белгісіз келеді, бірақ осы аурудың дамуында діріл ,химиялық заттар әсері , ұзақ уақыт тоңу, кейбір генетикалық себептердің маңызы бар. Осы ауруда HLA AI, В8, Д3,Д5 антигендері жиі ұшырайды. Патогенезі Жүйелі склеродермия үшін фиброздану процесінің үдемелі түрде өтуі тән. Бұл жағдай фибробластар қызметінің күшейіп коллаген талшықтарының көптеп түзілуіне байланысты. Фибробластар коллагенге қарсы сенсибилизацияланған лимфоциттер бөліп шығаратын лимфокиндер әсерінде I -және 3-типтегі коллагендерді, фибронектинді көптеп синтездейді. Фибробластардың аутоиммунды цитолизі нәтижесінде фибрилді коллагеннің патологиялық түрлері пайда болады, олар тез арада ыдырап, сорылып кетпей осы жерге жиналып қалады. Нәтижеде жергілікті фиброз процесі едәуір күшейеді. Патологиялық анатомиясы Жүйелі склеродермияда коллаген тканінің патологиясымен бірге майда қан тамырларында да ауыр өзгерістер көрінеді. Микроскоппен қарағанда эпидермистің атрофиясын, дистрофиялық өзгерістерін, сол жерге пигменттердің топталып қалғандығын, дерманың мукоидты, фибриноидты ісіну, склероз және гиалиноз нәтижесінде қалыңданады. Жүректе аралық ұлпа нәтижесінде дамыған склеродермиялық кардиосклероз көрінеді. Бұл процестер жүрек қабының ұлғаюына, оның қуыстарының кеңіп кетуіне әкеп соғады. Өкпеде микроциркуляция арнасының бұзылуы нәтижесінде альвеоланың аралық ұлпасы қалыңдап пневмосклероз процесі дамиды. Склеродермия үшін бүйректегі өзгерістер өте тән. Бүйрек қыртысының атрофиясымен қатар, көлемді некроз процестері көрінеді. Бұл өзгерістердің негізінде қан тамырлары кенересіне иммунды кешендердің шөгіп қалуы жатады. Микроскоппен тексергенде қан тамырларында фибриноидты некроз, капиллярларда некроз,тромбоз, бүйрек шумақтарында гиалиноз және склероз процестері байқалады. Өңеште созылмалы эзофагит, буындарда созылмалы синовит артрит, бұлшықетте миозит дамиды. Аурудың өлімі негізінен бүйректегі өзгерістерге байланысты болады, бірақ жүректің ,өкпенің патологиясы клиникада ауыр белгілермен өтеді. Дереккөздер
Энтеропатиялар

Энтеропатиялар- ішек ферменттерінің жетіспеуіне байланысты ішектегі сорылу процесінің бұзылумен сипатталатын сырқаттар. Оларға дисахаридті, глютеинді, липидистрофиялы және т.б. энтеропатиялар кіреді. Мысал ретінде ішек липодистрофиясын -уиппл сыртқатын келтіруге болады. Уиппл сырқаты өте сирек кездесетін аурулар қатарына жатқанмен кейінгі жылдары оның саны көбеюде.Ол негізінен ер адамдарда ұшырап, клиникада "сулы" немесе "майлы" іш өтумен, аурудың әлсіреп тез азып кетуімен сипатталады. Этиологиясы Осы сырқаттағы табиғаты белгісіз, ішек макрофакторында табылған бактериялар шақырады деген болжам бар. Антибиотиктермен емдеудің нәтижелі болуы осы болжамның дұрыс екендігіне көз жеткізуде. Патологиялық анатомиясы Уиппл сырқатында жіңішке ішек бүтіндей зақымданып , оның қабырғасы және шажырқайы қалыңдап қатайып, ал лимфа түйіндері үлкейеді, лимфа қан тамырлары кеңейіп кетеді. Ішектің сірі қабатының, кейде оның кілегей қабатының беті майда, ақшыл сары дән сеуіп тастағандай көрінеді. Микроскоппен қарағанда осы жерлердецитоплазмасы Шифф реактивімен жақсы боялатын макрофагтардың топталып қалғаны көрінеді, олар лимфа түйіндерінде, сірі қабықтарда, шажырқайда да табылады Сонымен қатар липидтердің, әсіресе май қышқылдарының жиналған жерінде липогранулемалар түзіледі. Аурулар негізінен кахексиядан өледі. Дереккөздер
Бауыр ісігі

Бауыр обыры қатерлі ісіктің өте сирек кездесетін түрі, көбінесе бауыр циррозына байланысты 50-60 жастан кейін дамиды. Сыртқы көрінісіне қарап бауыр обырының: 1)түйінді; 2)ауқымды; 3)жайылған түрлерін ажыратады. Обырдың түйінді түрінде бауырда бірнеше ісік түйіндері табылады. Олардың түрі ақшыл, сары немесе сарғыш жасыл, консистенциясы жұмсақ немесе қатты. Ісік түйіндері бірнеше жерден бір мезгілде өседі. Ауқымды обыр бауырдың бір бөлігінде ірі ісік түйіні түрінде өседі. Кесіп көргенде ол ақшыл сұр немесе некроз, қан құйылуға байланысты, шұбар түсте көрінеді. Жайылған обыр цирроздық өзгерістер негізінде дамиды, кейде ол бауыр ұлпасына араласа өсіп, сыртқы көрінісі анық білінбейді. Кейде обыр диагнозы микроскопиялық тексеруден кейін ғана қойылады. Бауыр обырының туындау көзі бойынша бірнеше топтарға бөледі: 1)бауыр жасушалары обыры; 2)өт жолдары обыры; 3)аралас обыр; 4)жетілмеген обыр. Осылардың ішінде ең жиі ұшырайтыны гепатоллюлярлы обыр. обыр жасушалары трабекула типіндегі құрылымдар түзеді, кейде олардың арасында без түзілісі тәрізді саңылаулар пайда болады. Холангиоцеллюлярлы обыр өт жолдарының эпителиіне ұқсайтын жасушалардан тұрып, безді обыр құрылысына ие болады. Жетілмеген обырға ашық түсті жасушалардан тұратын обыр және анаплазиялық обыр кіреді, олар жасуша атипизмінің басымдығымен сипатталады. Бауыр обыры лимфа түйіндеріне, гематогенді жолмен өкпеге, миға, бүйректерге метастаз береді. Кейде обыр түйіні бауырдың өзінде метастаз жолымен таралады. Дереккөздер
Нефроздық синдром

Нефроздық синдромның дамуы бүйрек сүзгісінің өткізгіштігінің күшеюіне байланысты болып клиникада протеинурия, гпиопротеинемия, гиперхолестеринемия, гиперхолестеринурия белгілерімен ,дененің ісінуімен көрінеді. Көбінесе нефроздық синдром бүйрек сырқаттарында:жіті мен созылмалы мембранозды гломерулонефритте, бүйрек амилоидозында, диабеттік нефропатияда және т.б. болып екіншілік нефроздық синдром липоидты нефроз немесе идиопатиялық нефроздық синдром деген атпен белгілі. Бұл патологияның негізінде подоциттердің туа біткен, ферментопатияға байланысты өзгерістері жатады. Патологиялық анатомиясы Нефроздық синдромның морфологиясын тек электронды микроскоппен ғана ажыратуға болады. Бұл жерде подоциттердің кіші өскіндерінің аяқшаларының бір-біріне қосылып, негізгі мембрананың үстіне жайылып кеткені көрінеді. Бұл мембрананың өзі өзгермеген, депозиттер жоқ. Негізгі морфологиялық өзгерістер бүйрек өзектерінде дамиды. Ол жерге белокты және майлы дистрофия, некробиоз, десквамация құбылыстары; өзек ішіндегі гиалинді,түйіршікті дистрофия және цилиндрлер табылады. Бүйректер едәуір үлкейеді, олардың қыртысты қабаты өте қалыңдап ақшыл-сары түске кіреді, ал оның пирамидалары керісінше қанмен толып көкшіл-қызыл болып көрінеді. Бұл синдромнан кейін бүйректе еш өзгеріс қалмайды, тек кейбір жағдайларда ғана ошақты гломерулосклероз дамиды. Ересек кісілерде осы синдром мембранозды гломерулонефрит деп аталып, негізгі мембранаға иммунды депозиттің шөгіп қалуымен,осыған байланысты оның қалыңдауымен сипатталады. Дереккөздер
Поликистозды бүйректер

Поликистоз бүйректің эмбрион дәуірінде дұрыс дамуынан пайда болатын туа пайда болған кемістік, өлген кісілердің 0,3-0,4 пайызында кездеседі. Патогенезі Торсылдақтардың пайда болуы бүйрек өзекшелері мен жинаушы өзектердің бір-біріне өз мерзімінде жалғанбағандығымен түсіндіріледі. Бүйрек шумақшаларында түзілген несеп жинаушы өзектерге өтпестен іркіліп қалып бүйрек өзекшелері кеңіп торсылдаққа айналады. Олар үлкейген сайын бүйрек паренхимасын езіп-жаншып бірте-бірте бүйрек қызметі бүтіндей бұзылады. Патологиялық анатомиясы Поликистозды бүйректер өте үлкейіп, олардың массасы 1-2 килограмға дейін жетеді. Бүйректі сыртынан және кесіп көргенде олардың үлкенді-кішілі, іші мөлдір мұйықтықпен немесе коллоидты заттармен толған, кисталардан тұрады. Микроскопта кисталардың іші бір қабатты текше тәрізді эпителиймен қапталғаны, бүйрек шумақтары санының өте азайып кеткендігі байқалады. Егер поликистоз процесі бүйрек, бауыр, ұйқы безі және тұқым бездерінде бірге кездессе, онда поликистозды сырқат деп аталады. Поликистозды бүйректері бар аурулар уремиядан өледі. Дереккөздер
Бүйректің созылмалы жетіспеушілігі

Бүйректің көптеген созылмалы ауруы нәтижесінде бөліп шығару қызметі бірте-бірте төмендеп организмде азот қалдықтары жинала бастайды. Осыған байланысты белок және электролит алмасу, қышқылды-негізді тепе-теңдік бұзылып уремия дамиды. Патологиялық анатомиясы Өлген адамның терісі бозғылт-сұр түсті болып, оның беті ұн сеуіп қойғандай ақтаңдақтанып көрінеді, сонымен қатар теріде қызыл бөртпелер немесе қасыну іздері табылады. Ішкі ағзаларды ашып көргенде олардан несеп исі сезіледі, себебі азот қалдықтары организмде тек жиналып қалмастан басқа ағзалар арқылы бөлініп шыға бастайды және олардың қабынуына әкеп соқтырады. Ішек-қарын жолында: фарингит, гастрит, энтероколит,әсіресе дифтералық қолит жиі кездеседі. Тыныс жүйесінде ларингит, трахеит, пневмония табылады. Өкпе ісігі уремияға тән белгілердің бірі болып есептеледі. Бұл қабынулар фибринозды немесе фибринозды-геморрагиялық қабыну түрінде өтеді. Жүректе дистрофиялық өзгерістермен қатар уремиялық миокардит, мүйелді эндокардит, фибринозды перикардит дамиды. Мида уремиялық энцефалит және майда жұмсаған ошақтар табылады. Бауырда дистрофиялық өзгерістер көрінеді. Дереккөздер
Сүт безінің дисплазиялары

Сүт безінің дисплазияларына мазоплазия, аденома, фиброаденома, фиплоидты фиброаденома, фиброаденоматоз, фиброзданатын аденоз және цистоаденопапиллома кіреді. Мазоплазия (синоним - мастолгия симптомы) үшін сүт безі бөліктерінің үлкеюі және олардың шығару өзектерінің ұшының пролиферациясы тән және қарқындылығы әртүрлі сүт безіндегі ауырсыну белгісі. Осылайша бөліктер пайда болады. Аденома - эпителий құрылымының қатерсіз ісігі, ауырсынумен жүрмейді және қабыну процесстеріне бейім емес. "Таза" түрінде сирек кездеседі. Микроскопта бір-біріне ұқсас майда түтікшелерден тұрады, стромасы өте аз. Эластикалық консистенцияға және қозғалғыштық қасиетке ие. Фиброаденома без ұлпасы мен оның стромасының бірдей өсіп кетуімен сипатталады. Оның интраканаликуляры және периканаликулярлы түрлері бар. Филоидты фиброаденома без стромасының ерекше өсіп кетуімен сипатталады. Ол кейде өте үлкен , көлденеңі 15-20 см, ісікке айналады. Фиброаденоматоз екі түрге: пролиферациаланбайтын және пролиферациаланатын болып бөлінеді. Пролиферациаланбайтын- фиброаденоматоздың өзекті, бөлікті, кисталы және фиброзды түрлерін ажыратады. Пролиферациаланатын- фиброаденоматоз без эпителиінің альвеола түрінде, өзек ішінде және аденома түрінде көбеюімен сипатталады. Фиброаденоматозда сүт безі үлкейіп, кесіп қарағанда өте қатты екендігі анықталады және кесіндінің беті жылтыр, көкшіл-ақ түсті болады. Фиброзданатын аденоз-миоэпителийдің гиперплазиясымен және кейінірек без склерозымен ерекшеленеді. Цистоаденопапиллома сүт безінде пайда болған торсылдақтардың ішіндегі эпителийдің бүртіктеніп өсіп кетуімен сипатталады. Дереккөздер
Постгеморрагиялық анемиялар

Жіті постгеморрагиялық анемияның дамуы қан тамырларының жарақатымен немесе оның кенересінің іріп-шіріп, желініп кетуімен байланысты. Мысалы, денеге оқ тигенде, жарақаттанғанда сол жерден қан ағады. Асқазан жарасының түбіндегі қан тамырларының немесе жатырдан тыс жүктілік кезіндегі жатыр өзегінің қан тамырларының желініп кетуі жіті анемияға соқтырады.Қолқаның кеңейген жері жарылып кеткенде ауру бірнеше минут ішінде өліп қалады. Өлген кісіні жарып қарағанда оның ішкі ағзаларының оншалықты қансызданбағаны анықталады. Ауру кенеттен қан келмей қалғанына байланысты жүректің тоқтауынан өледі. Созылмалы постгеморрагиялық анемияда өлікті жарып көргенде ішкі ағзалар анемиясымен бір қатарда қан жасаушы жүйеде регенерация белгілері табылады. Ұзын сүйектердегі сары жілік сайының қызыл майға айналғанын, экстрамедулярлы қан жасап шығару ошақтарының пайда болғанын көреміз. Ұзаққа созылған гипоксия нәтижесінде жүректе, бауырда және бүйректерде дистрофиялық өзгерістер байқалады. Дереккөздер