Гиппейлер

жасалған қарафигуралы амфора, б.з.д. 550–540 жж. (Лувр)]] Гиппейлер (көне грекше: ἱππεῖς - "атты", жекеше — ἱππεύς) — көне грек тілінде "атты әскер" дегенді білдіретін ұғым. Ежелгі Афина қоғамында, Солонның саяси реформаларынан кейін, гиппейлер — төрт әлеуметтік топтың ішіндегі екінші жоғарғысы болды. Бұл тап жылдық табысы кемінде 300 медимн (немесе соған тең) болған ер адамдардан құралды. Тимократиялық конституцияға (яғни мүлікке негізделген басқару жүйесіне) сәйкес, қарапайым азаматтың орташа жылдық табысы 200 медимннен төмен болған. Ал жылына 300 медимн табыс табатын азаматтар өз есебінен соғыс аты мен керек-жарағын ұстап тұруға қауқарлы болған, бұл — мемлекет алдындағы әскери қызметін атқаруға мүмкіндік берді. Бұл топтың тарихи баламалары Римдік экуиттер (немесе атты ақсүйектер) және ортағасырлық рыцарьлар (серілер) деп саналады. Афиналық атты әскер Афина атты әскері алғаш рет Грек-парсы соғыстары кезеңінде құрылған және ол кезде 300 адамнан тұрған. Кейінгі кезеңдерде ол 1200 адамға дейін ұлғайтылды, оның 200-і — мемлекеттік құлдардан құралған садақ ататын атты әскерлер (гиппотоксоттар) болатын. Қалған 1000 жауынгердің қатарын қоғамның екі жоғарғы мүліктік тобының өкілдері — пентакосиомедимндер мен гиппейлер (салт аттылар) құрады. Гиппейлер бейбіт уақытта да жаттығуларын жалғастырған. Сондай-ақ олар қоғамдық мерекелердегі шеру-жорықтарға қатысқан. Оларға екі гиппарх (атты әскер қолбасшысы) басшылық жасаған, бұл тұлғалар әскерге шақыруды ұйымдастыруды қадағалаған. Әрбір гиппархқа бағынған бес филарх болған, олардың әрқайсысы бір филаға (тайпаға) басшылық еткен. Бұл екі шенді лауазым иелері де (гиппархтар мен филархтар) қоғамның ең жоғарғы екі мүліктік тобынан алынатын. Буле (кеңес) атты әскердің жағдайы жақсы болуын қадағалауға және жаңа мүшелердің жарақтануын және жарамдылығын тексеруге жауапты болған. Атты әскерлер найза мен қылышпен қаруланған еді. Кейде олар маневр жасай алмайтын жау бөлімшелеріне қарсы қолдану үшін лақтырмалы найза алып жүретін. Қалқандары (қорғаныс қалқаны) әдетте болмаған, әрі оларға аса қажет те болмады. Жеңіл атты әскердің (кавалерияның) басты міндеті — жау мергендерін (жаяу садақшыларды) қуып, жою болатын. Гиппейлер ауыр жаяу әскермен бетпе-бет шайқасқа түспейтін, себебі олардың қару-жарағы жеткіліксіз, әрі сан жағынан басым емес еді. Кейде гректер жаяу әскер қатарын әлсірету үшін жауға қашықтан садақпен оқ жаудыратын атты садақшыларды — гиппотоксоттарды қолданатын. Олардың негізгі мақсаты — жау қатарларын қансыратып, әлсірету болатын. Жауынгерлік аттылардың саны халық жиналысының (Экклесияның) жарлығымен анықталатын. Әрбір салт атты әскери қызметке алынғанда қару-жарақ сатып алуға арналған қаражат алатын, сондай-ақ ат күтуші (қызметші) мен екі атты ұстауға арналған жәрдемақы берілетін. Уақыт өте келе бұл жәрдемақы мемлекеттен жыл сайын бөлінетін 40 талант көлеміндегі грантқа айналды. Алайда жүйелі түрде жалақы тек әскери жорық (немесе соғыс жағдайы) кезінде ғана төленетін. Спарталық атты әскер Спартада гиппейлер – патшаның құрметті гвардиясы болған. Олар жасы отызға толмаған 300 спарталық жас жігіттен құралған. Бұл жасақ патшаға жақын тұратын ауыр қаруланған жаяу әскер (қорғаушы жауынгерлер) ретінде қызмет еткен. Б.з.д. 424 жылы Спартада атты әскердің тұрақты жасақтары құрылды, бұл бұрын жаяу әскерге қарағанда ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалып келген жағдайды түзетуге бағытталған еді. Ауқатты адамдар тек аттарды, жабдықты және сауытты қамтамасыз етуге міндетті болды. Соғыс кезінде гоплит ретінде қызметке жарамсыз деп танылғандар атты әскерге алынып, ешқандай алдын ала дайындықсыз майданға жіберілетін. Кейінгі кезеңдерде әрбір гоплиттік мораға 60 атты әскер бөлінген сияқты көрінеді. Бұл — мемлекеттік қызмет атқаруға жол ашатын мүліктік ценз еді. Эретрияда (Эвбея аралындағы полис) "гиппейлер" ұғымы — жергілікті олигархия өкілдеріне қатысты қолданылған, яғни "ол кезде Эретрияда мемлекеттік билік солардың қолында болған", — дейді Аристотель. Дереккөздер