kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Деректі Кино

Деректі Кино – шынайы өмірлік деректерді, әр түрлі оқиғалар мен құбылыстарды баяндайтын кино өнерінің түрі. Кино өнерінің өзі де 1895 ж. Францияда ағайынды Луй Жан (1864 - 1948) және Огюст (1862-1954) Люмердің деректі фильмдер түсіруінен басталды. Алғашқы деректі фильмдер - "Люмьер зауытынан жұмысшылардың шығуы", "Ла Сьота вокзалына пойыздың келуі" тәрізді тікелей бол-мыстан түсірілген "жанды суреттер" болып табылады. Деректі фильмнің негізі - өмірде болған шынайы оқиғалар. Деректі кино киношежіре және құжаттық кино болып бөлінеді. Киношежіре материалдары негізінде киножурналдар кино өнерінің бір түрі ретіндегі деректі киноның қалыптасуына мүмкіндік жасады. Қазақстандағы алғашқы деректі фильмдер 1920 жылы түсіріле бастады. Орталық Мемлекеттік мұрағатта "Востоккиноның" Алматы бөлімінде 1925 жылы түсірілген "Қазақстанның бесжылдығы" атты шежірелі-деректі фильм сақталған. Аталмыш кезеңдегі деректі киноның ірі жетістігі - режиссер В.А. Туриннің "Түрксіб" (1929, операторлары Е.Славинский, Е.Франциссон) фильмі болды. Сондай-ақ "Ұлттық полк" (1930), "Қазақстан бойынша" (1935), "Хан Тәңірі" (1936), "Кеңестік өнер" (1937) киношежірелері жарыққа шықты. 20 ғасырдың 40-жылдары Қазақстанның деректі киносы, негізінен, майданның мұқтаждарына бағытталды. Мысалы, 1942 жылдың барлық фильмдері ("Тылдың гвардиящылары", "Отаншыл әйелдер", "Тарту", "Ең қымбатты", "Саған, майдан") қазақ-стандықтардың тылдағы ерен еңбектеріне арналған. Сонымен қатар фильм-концерттер түсірілді. 1943 жылдың кино өнімдерінің дені Қазақстанның мәдени өмірін бейнелейді: "Айтыс", "Балалар олимпиа-дасы"," Қазақкиноконцерт", "Домбыра үнімен"; өнеркәсіп саласындағы Қазақстанның жетістіқтері туралы "Теміртаудың тууы" (1947, режиссер Э.Файк), "Текелі" (1947, реж. С.Никитин), т.б. киноочерктер түсірілді. 1950 - 60 жылы Қазақстанның деректі киносы барған сайын экрандағы адамға баса назар аудара бастады. Киноочерктер жалаң мағлұматты суреттеушіліктен жеке тұлғаның тұлғалық-поэтик мінезін, әлеуметтік-психологиялық кескінін сомдауға ауысты, фильмдердегі әсіре салтанаттылық, пафостық әуендер азайды. Осы кезеңде "Біздің қалада" (1956), "Жұмыскер қыздар" (1964), "Апа" (1968), "Әлия", "Отанның шақы-руы бойынша" (1965), "Артымызда Мәсқеу болатын" (1966), "Өлмейтін өмір туралы аңыз"(1975), т.б. шежірелі-деректі кинолар түсірілді. Осы жылдары Қазақстанның фаунасы мен табиғаты туралы фильмдер түсіру қарқынды дамыды. 90-жылдары қазақ деректі киносы өткір әлеуметтік мәселелерге арналған публицистикалық фильмдер қәбейе бастады. Арал қасіреті туралы режиссер С.Әзімәвтің "Жоқтау: өлі теңіз шежіресі" (1989 -90 ) фильмі Болгария, Францияда өткен халықаралық фестивальдардың жүлдесін, Семей полигонындағы ядролық жарылысқа қарсы "Невада -Семей" қозғалысы туралы "Полигон" (1990, режиссер В.Рерих, О.Рымжанов) фильмі Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын (1992) алды. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы туралы "Жарияланбаған демонстрация шежіресі" (1991, авторы, режиссер А.Байғожин), т.б. фильмдер түсірілді. 20 ғасырдың 90-жылдарының 2-жартысында деректі бейнефильмдер түсіретін Қазақстан Президентінің Телерадио кешені, Гала-ТВ, "Хабар" телеагенттіктері, т.б. құрылды. Дереккөздер
Деркөл

Деркөл, Деркүл – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданы жерінен ағып өтеді. Ұзындығы 176 км, су жиналатын алабы 2,25 мың км 2 . Бастауы Жалпы Сырт жотасының Ешкітауынан басталады да, Жайық өзенінің сол саласы Шағанға оң жағынан құяды. Гидрологиясы Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Арнасы кең, жағасы жайпақ. Көктемгі су тасу кезінде Деркөлдің жайылмасын су басады. Өзеннің бірнеше кішігірім салалары бар. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 2,4 м 3 /с. Тұздылығы 0,5 – 1,5 г/л, суы егін суғаруға, жайылмасы шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Дернәсіл

‎ Дернәсіл (larva) – көптеген омыртқасыз жәндіктер мен кейбір омыртқалы жануарлардың (балық, қосмекенділер) ұрық қабығынан шыққаннан кейінгі жеке даму сатысы. Бұларда организмнің пішінін түрлендіруге жұмыртқадағы қоректік заттар қоры жетіспейді, сондықтан олардың пішіні ересек организмдерге ұқсамайды. Дернәсіл өз бетінше өмір сүреді, белсенді қоректенеді, өсіп дамиды, мезгіл-мезгіл түлейді, әр түрлі ортада тіршілік етеді. Мысалы, көпқылтанды құрттар мен моллюскілердің көпшілігі су түбінде, ал олардың дернәсілі – трохофора суда еркін жүзіп тіршілік етеді. Қосмекенділердің ересегі құрлықта, дернәсілі (итшабағы) суда өмір сүреді. Су түбінде тіршілік ететін, сондай-ақ қозғалатын жәндіктердің (мыс., губка, ішекқуыстылар) дернәсілі – паренхимула, амфибластула,планула, диплеурула (тікентерілердің дернәсілі ) суда еркін жүзеді. Дернәсіл ересек түрге айналғанда (метаморфоз) құрылымы қайтадан өзгеріп, ересек организмнен мүлде ерекшеленеді. Әсіресе, бірқатар омыртқасыздардың (намертин, тікентерілілер, т.б.) метаморфозы кезінде дернәсіл тез өзгеріске ұшырайды. Мысалы, жоғары сатылы жәндіктерде дернәсілі сатысынан кейінгі қуыршақ сатысында дернәсілдік қалпы мүлдем өзгеріп, ерекше бастама – имаголық табақшадан жаңадан қалыптасады. Жануарлардың дернәсілідік кезеңдегі белсенді тіршілік ету ұзақтығы да әр түрлі болады, мысалы, шыбындар мен көбелектерде 1 ай шамасында, зауза қоңызынікі 3 – 4 жыл, ал жолақ амбистоманың дернәсілі ересек түрге қалыпты жағдайда мүлде айнала алмайды, бірақ көбеюге бейім келеді. Дернәсіл даму кезінде ата-тегінің дамуында болған өзгерістердің барлығын қайталайды, мұның тірі организмдердің даму тарихын (филогенезін) зерттеуде маңызы зор. Осы заманғы жануарлардың кейбір топтарының дернәсілінде ата-тегінде болған құрылым ерекшеліктері сақталып қалған. Дереккөздер
Десант

Десант — қарсылас тылында соғыс қиимылдарын жүргізу үшін дайындалған немесе онын тылына түсірілген әскерлер. Десант алдына қойылған мақсатына және көлеміне қарай тактикалық, оперативтік, стратегиялық болып бөлінеді. Десантты қарсылас тылына түсіру әдісіне қарай әуе десанты, теніз десанты, құрама десант болып бөлінеді. Егер десант өзен бойына түсірілсе, оны өзен десанты деп атайды. Әуе десанты ұшақ (тікұшақ) арқылы түсіріледі. Оған әскери техника, құрал-саймандар тиеліп, әскерлермен бірге карсылас тылына тасталады. Теңіз десантын келесі жағаға түсіру үшін — арнаулы десант кемелері пайдаланылады. Моторландырылған әскерлерді алып өтү үшін десант катері мен десант кемелерін, танктер мен әскери техниканы алып өтү үшін — танк-десанттык кемелер; көлікті, оқ-дәріні және т.б. жүктерді алып өтү үшін — сауытты амфибиялар қолданылады. Әскерлер мен техниканы үзақ жолга су арқылы алып жүру үшін десант көлігі пайдаланылады. Сонымен катар, судан өту үшін әзен кемелері, понтондар, паромдар, қайықтар қолданылады. Десант түскен жеріндегі белгіленген объектілерді басып алып, негізгі әскер күші келгенге дейін ұстап тұрады немесе өте кауіпті қаруларды жояды. Дереккөздер
Деструкция

Деструкция(лат. destructіo – бұзылу), бір нәрсенің қалыпты құрылымының бұзылуы (мысалы, полимер деструкциясы); Деструкция механикалық, радиациялық, жылулық, жылу тотықтырғыштық, фото тотықтырғыштық, химиялық болып бөлінеді. Дереккөздер
Детектор

Детектор ( - ашқыш) # Модуляцияланған жоғары жиілікті тербелістен төмен жиілікті тербелісті бөліп алуға арналған құрылғы. Тасымалдаушы жиіліктегі тербелістің модуляциялану (амплитудалық, жиіліктік, фазалық) түріне қарай детекторлар да амплитудалық, жиіліктік және фазалық детекторлар болып бөлінеді. # Қабылданатын сигналдарды белгілеуге арналған сызықты емес схема. # Белгілі бір алгоритммен жұмыс істейтін бөгеуілдер аясынан пайдалы сигналды бөліп алатын құрылғы. Дереккөздер
Детерминизм

Детерминизм ( – анықтаймын) тұрмыс құбылыстарының жалпыға ортақ себепті-салдарлы анықтылығы жәніндегі ілім. Детерминизм идеясы ежелгі дүниеде пайда болып, одан бергі барлық жаратылыстанулық-ғылыми және философиялық оймен бірге келеді. Демокрит барлық нәрсе қажеттіліктен туындайды, осыны себептілік деп есептеді. Аристотель себептіліктің төрт түрін анықтады: * ресми * материалдық * қозғалысты * мақсатты Еуропалық жаратылыстанулық-ғылыми және философиялық ой (Ф. Бэкон, Г. Галилей, Р. Декарт, И. Ньютон, Б. Спиноза және т.б.) детерминизм тұжырымын одан әрі дамытуға септігін тигізді. Осы кезде классикалық механика жетістіктерінің ықпалымен механикалық детерминизм тұжырымы қалыптасты, оның мәнін Лаплас былай түсіндірді: егер дәл қазір табиғат тылсым күшінің қолданылар нүктелері жайлы бәрін білетін ақыл болса, онда ол әлемнің әткені мен болашағы туралы да білер еді. Детерминизмнің екі негізгі түрі бар: # Қатаң детерминизм; Қатаң детерминизм оқиғалардың барлығы да олардың себебі тудырған салдары, яғни, барлық оқиғалар алдында болған жағдайлардан шығады. Осылайша, осы шақтағы және болашақтағы оқиғалар өткендегі оқиғалардай түрақты әрі әзгермейді. Бұл көзқарастың шеңберінде моральдық жауапкершілік жоқ, өйткені ол субъектінің еркін еркіне негізделген, ал қатаң детерминизм еркін іс-әрекеттің болуын жоққа шығарады. # Жұмсақ немесе бірлескен детерминизм. Жұмсақ детерминизм - детерминизмді ерік еркіндігімен үйлестіріп қарастыратын көзқарас. Осы тұрғыдан алғанда еркін іс-әрекет моральды жауапкершілікті жүзеге асыратын себептіліктің бір түрі болып табылады. Тағы қараныз * Фатализм * Психикалық детерминизм Дереккөздер
Детонатор

Детонатор ( — жарылу) — бризанттық жарғыш заттар заряды; артиллериялық снарядтардың, миналардың, авиабомбалардың, ракетаның ұрыстык бәлігінің негізгі зарядын, сондай-ақ қопарғыш зарядты жару (оталдыру) үшін қолданылады. Әдетте, детонатор ретінде тетрилден, тротилден, флегматизацияланған гексогеннен, тэннен және капсюль-детонатордың алғашкы импульсіне аса сезімтал басқа да жарылғыш заттардан жасалған баспаланған цилиндр қопарғыш құты пайдаланылады. Детонатордың салмағы мен бітімі жарылыс кезінде оқ-дәрінің негізгі зарядының кедергісіз детонациясыл қаытамасыз ететін импульс құралатындай есеппен таңдалады. Кейбір оқ-дәрілерде детонатордың әсерін күшейту үшін косымша детонатор енгізіледі. Дереккөздер
Детонация

Детонация — *1) жарғыш заттың химиялық өзгеруінің жедел өтетін процесі, энергияның бөлініп шығып жарғыш зат бойымен дыбыс жылдамдығынан артык шапшаңдықтағы толкын түрінде таралуыыен сипатталады (газ түріндегі жарғыш коспалардың детонация жылдамдығы 1000-3500 м/сек, ал қатты және сұйық жарғыш заттарда 9000 м/секка жетеді). Детонация процесі кезінде жоғары кысымды (тротил үшін 20 ГПа) газдың көп мөлшері пайда болады. Сығылған заттар кеңіген сәтте жарылыс болады. *2) Ұшқын оталдырғыштары бар ішкі жану поршендік козғалтқыштардағы отындық коспаның жарылысқа жақын, тез жану процесі. Жалынның таралуының жоғары жылдамдығымен және соққылы толкындардың пайда болуымен сипатталады. Бензиннің детонацияға беріктігі антидетанатор колданғанда жоғарылайды. Дереккөздер
Де-факто

Де-факто ( - іс жүзінде; шын мәнінде бар бірақ заңды түрде бекітілмеген) — бір мемлекетті немесе үкіметті мойындау түрі. Ол ресми түрде жүзеге асқанымен, уақытша сипат иеленеді, дипломатиялық қатынастар аясында кейбір байланыстары шектеулі болады. Ол жаңадан құрылған мемлекеттер мен үкіметтердің халықаралық құқықтарын иеленуіне, дипломатиялық жағдайын жақсартуына себепші болып, де-юре рәсіміне дейінгі үрдістерді атқарады. Тағы қараныз * Статус-кво * Де-юре * Стандарт де-факто Дереккөздер
Дефляция

Дефляция ( – үрлеу), геологияда – топырақ пен тау жыныстарының жел әсерінен үгілуі, үрленуі және олардың көшуі. Дефляция мен басқа үгілу процестерінің бірлескен әсерінен тау жыныстарында ғажайып пішіндегі табиғи мүсіндер пайда болады. Бұл көбінесе шөлді жерлерде байқалады. Дефляция (экономикада) - белгілі бір уақыттан кейін бағаның жалпы деңгейінің экономикалық белсенділіктің, инвестициялардың, т.б. қысқаруымен бірге төмендеуі. Дереккөздер
Децибел

Децибел . # Екі электрлік (ток, кернеу, уақыт) немесе оптикалық қуат шамасының логарифмдік қатынасы. Децибел өлшеусіз бірлік болып табылады. "ДБ" деп белгіленіп, инженерлік есептеулерді орындауда жиі қолданылады. # Таратқыштағы қуаттың өлшем бірлігі. Децибелде көрсетілген және 1 Вт көрсеткіште есептеледі. Дереккөздер
Джаз

Джаз — музыка жанры. XIX-XX ғасырлар шегінде еуропалық және африкалық музыканың тоғысуынан пайда болды. Джаз музыкасының түп негізі зәңгілердің тұрмыс-салт билерімен, еңбек әндерімен, спири-чуэл және блюздарымен (лирик, әндер) астасып жатады. Д. музыка-сындағы көп ырғақтылық, негізгі әуеннің сан рет қайталануы, вокалдық мәнерлілік, өрнектілік - африкалық халық музыкасына тән белгілер. Джаз музыкасының алғашқы орталығы - АҚШ-тың Нью-Орлеан қаласы. Мұнда 1910- 15 жылдары "джазбэнд" деген атпен зәңгілердің үрмелі аспаптар оркестрі ұйымдасып, орындаушылық өнердің өзгеше мәнері қалыптасты. XX ғасырдың 30-жылдарында джаз музыкасыңда сивинг стилі пайда болды. 1940 жылдары джаз музыкасының табиғатын өзгерткен би-поп атты жаңа стиль пайда болды. Бұл стиль негізгі әуенге байланысы жоқ диссонанстық тақырыптарға, даңғырлақ дыбыстарға бой ұрды. Қазіргі джаз музыкасы екі бағытта - жарнамалық жеңіл музыка және жаңа көркемдік бейнелеу құралдарын іздеуге ұмтылған шығарма бағытта өрістеуде. Джазда классик, және қазіргі заман музыкасының белгілерін пайдалана отырып, халықтық негіз бен дәстүрдің байланысын сақтауға ұмтылды. Д.Элингтон, Г.Шуллер, Дж.Льюис, М.Дейвис, Дж. Колтрейн, т.б. музыканттар - XX ғ-дағы музыкалық өнерінің ірі шеберлері. Қазақстанда джаз өнері 1969 жылы Мемлекеттік радио және теледидар жанынан эстрадалық-симфониялық оркестрдің (жетекшісі Я.Ткаченко, дирижері В.Лисица) құрылуымен байланысты. Кейіннен Т.Ибрагимовтың басшылығымен джаздық "Бумеранг" тобы құрылды. Республикадағы кәсіби джаз өнерінің өкілдері: М.Ермолов, Г.Метақс, Э.Пашаев, Я.Хан, Т.Зарипов, Н.Байгөзов, Ж.Серкебаева, т.б. Дереккөздер
Дзот

Дзот– шабуылдаушы жауға пулемет пен зеңбіректен оқ жаудыруға, әскерді снаряд, мина, авиация бомбасы жарықшақтарынан сақтауға арналған бекініс, далалық қорғаныс құрылысы. Ол ағаш, тас, топырақтан салынады.. Қабырғаларында оқ атылатын саңылау үңгірлері болады, есігі тыл жақтан шығарылады. Дзоттар 2-дүниежүзілік соғыс (1939-45) жылдарында жиі қолданылған. Дереккөздер
Дзюдо

ы]] Дзю-До (жапонша дзю – жұмсақ, до – жол) — спорт түрі, жапондардың ұлттық күрес ойыны. 19 ғасырдың аяғында Жапонияда джиу-джицу күресі негізінде пайда болған. Олимпиада ойындарына 1964 жылдан енген. Қазақстанда 20 ғасырдың 60-жылдарынан бері дамып келеді. Дереккөздер
Диагноз

Диагноз, ауруды анықтау - тексерілетін адамның денсаулық жағдайын ауруын немесе өлімінің себептерін аурулардың атауларын, түрлері мен барысын, нұсқаларын медициналық терминдермен жазып көрсететін медициналық тұжырым. Дереккөздер
Диагональ

Диагональ(, – бұрыштан бұрышқа барушы) – көпбұрыштың немесе көпжақтың бір қабырғасында жатпайтын екі төбесін қосатын түзудің кесіндісі. # көпбұрыштың диагоналі – бір қабырғаның бойында жатпайтын екі төбенің өзара қосатын түзу сызықтың кесіндісі әрі оның ұзындығы. Егер көпбұрыштың төбелерінің саны n болса, онда мұның диагональдар санын n (n-3) /2-ге тең болады. # Көпжақтың диагоналі – біржақтың бойындда жатпайтын екі төбені өзара қосатын түзу сызықтың кесіндісі. Геометрияда оны табу формулалары: # Квадраттың диагоналі, оның бір қабырғасының түбір асты 2-ге көбейтіп, табуға болады. Бұл формула Пифагор теоремасынан шыққан. # Ромбтың 2 диагональдың көбейтіндісін былайша табуға болады: ½ * d1 * d2 a * h ⇒ d1 * d2 2 * a * h Төбеде 1-ші теңдеуде, ромб ауданның 2 формуласы теңестірілігінен бұндай формула шығады. Және бұндай тағы басқа көптеген формулалар бар. Дереккөздер
Диалектика

Диалектика ( – пікірталас, әңгімелесу өнері) — табиғаттың, адамзат қоғамының және ойлаудың қозғалысы мен дамуынын жалпы зандылықтары туралы философиялық ғылым, бір қасиеттен екінші қасиетке секіріс түрінде ауысуына әкелетін ішкі қарама-қайшылықтарын және қарама-қарсылықтардың күресін ашу жолымен қоғам мен табиғаттың әрқашан қозғалыста болатын және өзгеріп отыратын құбылыстарын танудық ғылыми әдісі. Диалектика ұғымын ежелгі грек философы Сократ енгізді. Ол диалектиканы - диалог, әңгімелесу кезіндегі қарама-қарсы көзқарастардың қақтығысы арқылы ақиқатқа жетудің ерекше әдісі деп түсіндірді. Диалектиканың нағыз атасы Эфестен шыққан Герклит болған. Ол объективті антологиялық диалектиканы ойлап тапты. Гераклит үшін бұл диалектиканың ұйытқысы мен нәтижесі қарама-қарсылықтар күресі арқылы әрекет ететін әлемдік парасапы балама "Логос" болды. Басқару диалектикасы Басқару диалектикасы - әлсізірегі күштірегін белгілі бір дәрежеде бақылап отыратын басқару формасы ретіндегі биліктін екі жақты сипаты. Диалектикалық логика Диалектикалық логика - диалектикалық материализмнің логикалық ілімі. Объективті әлемнің дамуы мен өзгеруінің бейнеленуі мен ақылға салынуының заңдары мен формалары туралы ғылым. Диалектикалық материализм Диалектикалық материализм - Маркс пен Энгельстің негізгі идеяларының «ғылыми философияға» айналуы. Марксизмнің бұл ғылыми ағымы Гегельдің материализмге басты назар аударуын дамудың барлық формаларының: табиғаттың, қоғам мен ойлаудың негізінде жатқан маңызды «жалпыға ортақ заң» түрінде диалектиканы (қарама-қарсылық және шешу) бекітумен біріктірді. Тағы қараныз * Диалект (Тіл бөлімі) * Диолог * Софистика * Казуистика * Схоластика * Гносеология Дереккөздер
Диалектикалық логика

Диалектикалық логика — объективті шындықтың адам ойында тұтас бейнеленуі мен адам танымының жалпы заңдары мен пішімдері туралы ғылым. Ол заттың негізінен іс-әрекеттің анықтаушылық рөлі туралы принципке; тарихилық пен логикалықтың бірлігі, абстрактылықтан нақтылыққа қарай өрле
Диалектология

Диалектология ( – сөйлеу, – білім) – тіл білімінің белгілі бір тілдегі диалектілік ерекшеліктерді, олардың шығу тегін, таралу сипатын, ұлттық және әдеби тілге қарым-қатынасын зерттейтін саласы. Диалектілік жіктелісі айқын тілдердегі диалектілердің саны ең кем дегенде екеу болады. Халық тіліндегі диалектілердің жігі оларды бір-бірінен ажырататын белгілердің сипатына байланысты. Қазақ тіліндегі мұндай белгілер әр түрлі. Олар көбіне-көп тілдің дыбыс жүйесіне, грамматикалық құрамына, сөз құрамына қатысты болып келеді. Қазақ тұрмысына ең тән деген, ең дәстүрлі деген киіз үйдің өзін Жетісу өңірі қазақ үй, Сырдың төменгі бойы қара үй, Ойыл-Жайық жағы ағаш үй, Еділ маңы терме үй, Қазақстанның солтүстігі мен орталығы киіз үй деп атайды. Сол сияқты оңтүстік, оңтүстік-батыс қазақтарындағы етістіктің барың, келің секілді тұлғасы өзге өңірлерде ұшыраспайды. Халық тіліндегі осы секілді құбылыстарды жинап-теру, хат бетіне түсіру, олардың тілде өмір сүру тарихын, пайда болу жолдарын, таралу тегін анықтау – диалектологияның міндеті. Осыған орай диалектология ғылымы сипаттама диалектология және тарихи диалектология болып бөлінеді. Дұрысында, бұлар бір ғылым нысанның екі түрлі әдіспен зерттелуі. * Тарихи диалектологияның міндеті – жазба ескерткіштердегі және этнография, т.б. тарихи мәліметтерге сүйене отырып, диалектілердің даму сипатын, қалыптасу тарихын ашу. * Сипаттама диалектологияның міндеті – диалектілер мен сөйленістердегі ерекшеліктердің қазіргі жайы мен таралған көлемін сипаттап түсіндіру, әдеби тілден қандай ерекшеліктері бар екенін анықтау. Диалектологияға қажетті материал экспедициялық жолмен ел арасынан жинау нәтижесінде және лингвистикалық география әдістерін қолдану арқылы жасалады. Зерттеушілер бұл екі әдісті көбіне бірлікте, бір-бірімен сабақтастыра алып қарайды. Қазақ диалектологиясы жөніндегі алғашқы талпыныс 1937 жылы Нарынқол, Кеген, Мақтаарал, Нұра аудандары қазақтарының тілінен дерек жинаудан басталды. 1944 жылы Ж.Досқараевтың қорғаған кандидаттық, 1948 жылы С.Аманжоловтың докторлық диссертациясы қазақ диалектологиясының ғылым ретінде дүниеге келуінің басы болды. Қазір қазақ диалектологиясы тіл білімінің дербес саласына айналды. Тағы қараныз: * Диалектизм * Диалектография * Диалект * Диалог * Лексика * Сөйленіс Дереккөздер
Диамагнетик

Диамагнетик– магниттік алғырлығы теріс шама болатын (10-6-10-5) зат. Д-ке инерттік газдар, N2, H2, Sі, P, Bі, Zn, Cu, Au, Ag, т.б. көптеген элементтер, сондай-ақ, органик. және органик. емес қосылыстар жатады.
Диамагниттік

Диамагниттік, диамагнетизм (грек. dіa – күш сызықтарының ажырауын көрсететін қосымша және магнетизм), диамагниттік – кейбір заттың сыртқы магниттеуші өріске қарсы бағытта магниттелу қасиеті. Д. тек магниттік моменті жоқ атомы бар денелерде байқалады.
Диаметр

Диаметр ( — поперечник) — тұйық фигуралардың диаметрі, оның ең үлкен хордасы, яғни шеңбердің орталығы арқылы өтетін хорда. Кейінірек диаметр ұғымы метрикалық кеңістіктегі нысандарға да қолданылатын болды. Осы кеңістікте диаметр деп оның кез келген екі элементінің арасы қашықтығының дәл жоғарғы шегін айтады. Мысалы графтың диаметрі — оның бір бірінен ең алыс орналасқан төбелерінің ара қашықтығы. Диаметр ( грекше – көлденеңі) – шеңбердің немесе дөңгелектің ортасынанан өтетін хорда. Яғни, диаметрі ең ұзын хора болып есептеледі. Шеңбердің ортасынан өтетін хордда көп болғандықтан диаметрі де соншалықты көп болады.Диаметрінің ұзынддығы да (D), ке»де қысқаша күйде диаметр дейді. Диаметр ұзындығы екі радиустың ұзындығының қосындысына тең. Шеңбердің хордасына перпендикуляр диаметр хорданы тең екі бөлікке бөледі. Дереккөздер Математика әлемі Дереккөздер
Мұфтах Диаров

Мұфтах Диаров (9 тамыз 1933 жылы туған, Атырау облысы, Махамбет ауданы, Махамбет ауылы - 17.3.2021) – геология-минералогия ғылымының докторы (1972), профессор (1979), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Қазақ тау-кен металлургия институтын (1955, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Индер (Дендер) геологиялық барлау экспедициясында геолог, партия бастығы, бас геолог (1955–64), Қазақ мұнай барлау ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1964–78), Мұнай және табиғи тұздар химиясы институтында директордың орынбасары, директор, лаборатория меңгерушісі (1978–92), Қазақстан Ғылым Академиясы Батыс бөлімшесінің академик-хатшысының орынбасары (1992–97) қызметтерін атқарған. 1997 жылдан «Атырау–Ғылым» АҚ-ның вице-президенті. Негізгі ғылыми еңбектері Каспий ойпатындағы бор, борлы калий тұздары кендерін іздеу, барлау мәселелеріне арналған. Диаров Дендер күмбезі өңіріндегі ірі-ірі элювийлі борат кендерін, аса ірі Сәтимола борат кенін ашушылардың бірі. Оның зерттеулері негізінде Орталық Каспий калийлі-борлы аймағы жіктелді. Сыртқы сілтемелер http://www.on.kz/on/community/258/blogpost/3639/ Дереккөздер
Диаспора

Диаспора ( - шашыраңқы) - әлеуметтік ғылымдарда ұлттық ата-жұрты болып табылатын елден тысқары өмір сүретін халықтың бір бөлігі. Диаспора ұлттық шығарып жіберу, геноцид қаупі және т.б. факторлар әсерімен пайда болады. Диаспора күштеп көшірудің, геноцид қатерінің, экономикалық және географиялық факторлардың әсері салдарынан пайда болды. Диаспора термині алгаш рет еврейлердің Палестинадан тысқары жерлерде тұруына қатысты, әсіресе, оларды б.з.б VI гасырдың басында Вавилон патшасы Навиходоносар ӀӀ-шінің, одан соң б.з Ӏ-ӀӀ ғасырларда римдіктердің қудалауына байланысты қоныс аударуынан кейін қолданыла бастаган. Кейінірек диаспора термині басқа этностық қауымдастықтар мен діни қауымдастықтар|діни қауымдастықтарға да қатысты қолданылатын болды. Диаспора өзі тұрып жатқан елде аз этностық топ болып табылады да, әрдайым өзінің тегі шыққан елмен рухани және шаруашылық байланыста болуға тырысады. Диаспоралардың бес түрі анықталган, олар мына жағдайлардың нәтижесінде қалыптасады: # туған жерінде қудалауға ұшырап, күш қолданылуы салдарынан туған мәжбүрлік (еврей, армян, ирланд, ресей, қазақ, т.б.); # отарлық көші-қон салдары (британ, неміс, португал, испан, орыс); # еңбек миграциясы (қытай, итальян, үнді және т.б.); # кәсіби (бизнес, сауда), миграция (жапон, қытай, ливия және т.б.); # "мәдени" миграция (латынамерикандық, үнділік, қытай). Бүгінгі таңда 40 мемлекетте 5 миллионға жуық қазақ диаспорасы тұрып жатыр. Дереккөздер
Диатез

Диатез ( – бейімділік) - организмнің әдеттегі тітіркендіргіштерге реакциясы немесе әйтеуір бір ауруға бейімділік, организмнің тұқым қуалағыштық немесе жүре пайда болған ерекшеліктеріне байланысты реакция туғызу кабілетінің бір формасы. Негізінен жас нәрестелерде байқалады. Ең көп таралған түрі экссудативті - катар диатез. Мұнда зат алмасуы бұзылады, адам организмі кейбір тағамдарды (көбінесе сүт, жұмыртқа, құлпынай, цитрустар, бал, шоколад) қабылдамауы. Соның салдарынан тізе мен қастық үстіңгі жағында сары дақтар пайда болады, бет терісі қызарып түлейді, бастық шашы қалың жері қайызғақтанады. Мұндай балалар тұмауратады, коньюнктивит, отитпен ауырады, олардың дәреті жиі бұзылады, организмдерінде судың жиналып қалуы байқалады. Тері (экзема, нейродермит, қышыма) тыныс алу органдарының (бронхит, демікпе) ауруларына бейім болады; балалар инфекциясы ауыр өтеді және ұзаққа созылады. Диатез әдетте 3—5 жасқа келгенде бәсеңдейді немесе толық жойылып кетеді. Диатезді емдеу тек қана дәрігердің бақылауымен жүргізілуге тиіс. Ата-ананың өз бетінше ем қолдана салуьі әсіресе дәрі-дәрмектерді пайдалануы әдетте балалық жағдайының нашарлауына әкеп соғады. Дәрігер әдетте диатез тудыратын кейбір тағамдарға қарсы диета белгілейді. Тері қабынып суланған кезде дәрі-дәрмектер қосылған ванна, ал нейродермиттер кезінде — пасталар мен мазьдар (барлық жағдайда да дәрігердің белгілеуі бойынша) қолданады. Аурудың алдын алу үшін екіқабат әйелдер мен бала емізіп жүрген аналардың диатез тудыратын тағамдарды барынша шектеулері, ішпеулері (немесе пайдалануды азайтуы) қажет. Сондай-ақ 3 жасқа дейінгі балаларға да мұндай тағамдарды берудің қажеті жоқ; кейбір балаларға тамақты бөлек дайындауға тура келеді. Аллергия деген мақаланы қараңыз. Дереккөздер
Диацетилен

Диацетилен (сонымен қатар бутадиин деп те аталады) — формуласы C 4 H 2 болатын органикалық қосылыс. Бұл екі үштік байланысы бар ең қарапайым қосылыс. Ол полииндер тізбегіндегі бірінші қосылыс болып табылады, теориялық тұрғыдан қызықты, бірақ практикалық мәні аз. Оның қасиеттері ацетиленге ұқсайды. Қайда кездеседі Диацетилен Титан атмосферасынан және протопланеталық тұмандық CRL 618 нүктесінен оның сипаттамалық тербелмелі спектрі арқылы анықталған. Ол ацетилен мен этинилді радикал (C 2 H) арасындағы реакция нәтижесінде пайда болады деп ұсынылады; радикал ацетилен фотолизге ұшыраған кезде түзіледі. Бұл радикал ацетилендегі үштік байланысқа шабуыл жасап, төмен температурада да тиімді түрде реакцияға түседі. Диацетилен Айда да кездеседі. Дайындау Бұл қосылыс 1,4-дихлор-2-бутиннің дегалогендеу арқылы калий гидроксиді (спирттік ортада) көмегімен ~70°C-та дайындалуы мүмкін: :Cl−CH 2 −C≡C−CH 2 −Cl + 2 KOH → H−C≡C−C≡C−H + 2 KCl + 2 H 2 O Бис(триметилсилил)өқорғалған туындысы Хей қосылуы арқылы (триметилсилил)ацетилен-нен дайындалуы мүмкін: :2 (CH 3 ) 3 Si−C≡C−H → (CH 3 ) 3 Si−C≡C−C≡C−Si(CH 3 ) + H 2 Дереккөздер
Дивиденд

Дивиденд – акционерлерге акциясының құны мен мөлшеріне сәйкес акционерлік қоғам пайдасынан жыл сайын төленетін табыс. Дивиденд құнын ационерлер жиналысы шешеді. Дивидендтер көбінесе жылына бір рет беріледі. Дивиденд төленуі жобаның капитализациясын азайтады. Қаржылық жылдың аяғына дейін төленетін аралық дивиденд деп аталады. Жыл соңындағы дивидендтер финалдық дивидендтер деп аталады. Көбінесе дивидендтер ақшалай төленеді. Маңызды даталар Жариялау датасы- директорлар кеңесі дивидендтер көлемін жариялайтын күн. Реестр жабылу күні- Дивидендтерді алуға мүмкіндігі бар адамдар тізімін жасау күні Эксдевидендттік күн - белгілі бір күннен кейін дивидендедтерді алуға мүмкіндік жоқ дата Төлеу датасы- бұл күні дивидендтер төленеді. Экономикада Акционерлік қоғам пайдасының жыл сайын түрлі салықтарды төлегеннен, өндірісті кеңейтуге, резервтерді толықтыруға, облигациялар бойынша пайыздарды және директорларға сыйақыны аударғаннан кейін акционерлер арасында үлестірілетін бөлігі. Дереккөздер
Дивизион

Дивизион — *1) Ракеталық әскер мен артиллериялық және қазіргі заманғы армияның негізгі атыс және тактикалық бөлімшелері. Дивизион әскери бөлім (полк т.б.) құрамына енеді немесе өз алдына дербесте (бас командованиенің резервінде) болуы мүмкін. Ракеталық әскер мен артиллерия дивизионның әдеттегі құрамы 2-4 атыс батареясынан, басқару және жабдықтау бөлімшелерінен тұрады. *2) Флотта дивизион деп кемелік бригадалардың құрамына енетін 3-4 рангілі біртекті кемелердін тактнкалық құрамаларын атайды. Дивизиондық артиллерия Дивизия командиріне тікелей бағынышты артиллериялық бөлімдер мен бөлімшелер. Өздігінен жүретін және тіркелетін зеңбіректермен (минаатарлар), реактивтік артиллерияның ұрыс машиналарымен, танкатқыш зеңбіректермен және танкіге қарсы басқарылатын ракеталармен каруланған. Дивизияның негізгі топтастығының мүддесінде атыс тапсырмаларын орындауға және негізгі бағыттардагы мотоатқыштық, танк полктарын (бригадаларын) күшейтуге арналған. Дереккөздер
Дивизия

Дивизия — көптегeн мемлекеттердің қарулы күштері түрлерінің негізгі тактикалық бірлестігі. Дивизия Ресейде және Францияда 18 ғасырдың басында пайда болыл, 19 ғасырда көптеген мемлекеттерде түпкілікті орнады. Қарулы Күштер түрлеріне және әскер түрі ұйымдастырылуына, қарулануына байланысты Дивизия жаяу әскер, атқыштар, мотоатқыштар, моторланған, механикалық, артиллериялық, танктік, атты әскер, әуе, әуе-десанттық, десант-шабуылдаушы, әуе шабуылына қарсы қорғаныс, танктік т.б. түрлерге бөлінеді. Ірі құрылымдар құрамында (армия, қанат, эскадра және т.б.), ал кей жағдайларда жеке дара ұрыс қимыддарын жүргізу үшін тағайындалады. Дивизия жаңа түрлерінің калыптасуы қарулы күштер мен әскердін жана түрлерінің пайда болуына және әскери техниканың дамуына негізделеді. Дивизиялық артиллерия тобы Қарсыластын тактикалық ядролық құралдарымен және артиллериясымен күресу үшін, оның резервтерін, радиоэлектрондық құралдарын және басқару пункттерін жою үшін, дивизия іс-әрекетінің негізгі бағытындағы полк артиллериялық тогітарының атысын күшейтуге арналған топ. Әдетте, дивизиялық артиллерия тобына бір немесе әр түрлі калибрлі бірнеше артиллериялық дивизион кіреді. Дивизиялық біріккен қойма Материалдық құралдардың әр түрінен, заттық мүліктерді жөндеу шеберханасынан, далалық дивизиялық моншадан және күзет бөлімшесінен тұратын дивизияның тылдық жылжымалы мекемесі. Дереккөздер
Диктофон

Диктофон(лат. dіcto – сөйлеймін, оқимын және ...фон) – сөзді дыбыс тасығышқа (магниттік таспаға) жазып алатын және оны қайта жаңғыртатын құрылғы. Диктофон магнитофон негізінде жасалған. Бұл тек қана адам дауысына арналған құрал. Көбінесе сұхбат жанрында пайдаланылады. Кей жағдайларда репортажға да қолданылады. Репортаж кезінде диктофонмен жұмыс істеу үшін журналистің шеберлігі, ептілігі қажет. Өйткені, аудиторияның назары мен сөйлеушінің сөзін немесе қажетті дыбыстық детальдарды үйлестіре алу қажеттігі туады. Диктофонның магнитофоннан бір ерекшелігі - жазылған дыбысты қағазға түсіру үшін баяулату немесе тоқтату тетіктері бар. Яғни, фономашинисткаларға ыңғайлы етіп жасалған. Қазіргі кезде көлемі, сапасы, құны жағынан жаңартылған көптеген түрлері өндіріске енгізілуде. Диктофондармен жұмыс жасау журналист еңбегін ғылыми ұйымдастыруға көмек етеді. Журналист жұмысына жеңілдік бо-лады. Әрі фактілердің, деректердің бұрмаланбауына мүмкіндік жасалады. Бірақ кейбір, талаптарды орындау қажет: асықпай сөйлеу, сөздер мен сөйлемдерді, кейбір күрделі тіркестерді анықтап айту, ретіне қарай қайталап айту, тіпті болмаса әріптермен айту қажет. Диктофон еріннен бірқалыпты деңгейде ұсталуы керек. Тағы қараңыз * Микрофон Дереккөздер
Динамика

Динамика ( – күш) – механиканың түсірілген күш әсерінен материалдық денелердің қозғалысын зерттейтін бөлімі. Динамиканың негізі – механиканың Ньютон заңдары. Классикалық механиканың бөлімі. Релятивистік динамика Релятивистік динамика - механиканың, жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына жақын, дененің қозғалысын оқып- зерттейтін бөлімі. Кедейшілік динамикасы Кедейшілік динамикасы - кедейшілік деңгейінің уақыт мерзімінде өзгеруі. Қоғамның динамикасы Қоғамның динамикасы - үлкен әлеуметтік топтарды қамтитын және қоғамның әлеуметтік құрылымында немесе әлеуметтік жүйесінде бейнеленетін әртүрлі өзгерістер, айналулар, ауысулар, үрдістер және т.б. Тағы қараңыз * Гидродинамика * Газ динамикасы * Термодинамика * Аэродинамика * Статика Дереккөздер
Динамикалық геология

Динамикалық геология - Жер планетасының қойнауындағы және оның беткі қабатындағы процестерді зерттейтін геологиялық ғылым саласы. Планетаның қойнауындағы өзгерістер мен қозғалыстар эндогендік күштер (тектоникалық қозғалыстар, жерсілкінулер және магмалардың пайда болуы мен қозғалысы, жанартаулар әрекеті) әсерінен, ал оның беткі қабатындағы процестер экзогендік немесе сырт күштер (таужыныстардың физикалық морылуы және химиялық ыдырауы, олардың ағын сулар күшімен жемірілуі және бір орыннан екінші орынға жылыстауы, жер асты сулары мен мұздықтар әсерінен бұзылуы және т.б.) әсерінен туындайды. Дереккөздер
Динамит

‎ Динамит – құрамында нитроглицерин бар қопарғыш зат. Нитроглицерин ұнтақ, инертті (кизельгур, тальк, т.б.) заттармен (гурдинамит) немесе активті толықтырғыштармен (ағаш ұны, NH4NO3, NaNO3, тринитротолуол) араластырылады. Гурдинамитті 1867 ж. швед инженер-химигі А.Нобель жасады. Физикалық тұрақтандыру үшін динамитке коллоксилин қосады (желатиндинамит). Динамитті қолдану қауіпті. Сақтау кезінде тез бұзыла бастайды. Динамит, негізінен, тау жыныстарын қопару үшін пайдаланылады. Қазір Динамиттің орнына су толықтырғышы бар жарылғыш заттар мен қуаты өте жоғары аммониттер қолданылады. Динамитті белдеу Сұйық жарылғышпен толтырылған копкилометрлік құбыр түріндегі әскери жарақ. НАТО және Пентагон Германияның бұрынғы социалистік елдермен шекаралас жерлеріне кою үшін жоспарлаған. 1984 жылы сынақ жүргізілді. Дереккөздер
Диоксиндер

Диоксиндер — полихлорланған дибензодиоксиндер (ПХДД) және соларға ұқсас полихлорланған дибензофурандар (ПХДФ) класына жататын улы химиялық заттектер. Диоксиндер мен фурандар химиялық, целлюлоза-қағаз, металлургия және өнеркәсіптің басқа да салаларының қосымша ластағыш заттектері болып табылады. Олар сондай-ақ өнеркәсіптік және түрмыстық қоқысты, қорғасын қосылыстары бар бензинді, қозғалтқыш отынын және т.б. жаққан кезде түзіледі. Өте тұрақты қосылыс болғандықтан (топырақтағы жартылай ыдырау кезеңі шамамен 10 жыл) Диоксиндер топырақта, өсімдікте, жануарда және адам организмінде жиналады. Қоршаған ортаға өнеркосібі дамыған елдерде Диоксиндер едоуір мөлшерде шығарылады. Мысалы, Канадада жыл сайын Диоксиндердің 1,5 т-ға дейін мелшері шығарылады. Диоксиндердің канцерогендік және мутагендік қасиеттері бар екені анықталды. Шетелде (Германия, Швеция, Вьетнам, АҚШ және т.б.) Диоксиндердің адам организміне әсері зерттелді. Диоксиндер көбіне туудың төмендеуіне, ақыл-есінің дамуында ауытқулар бар балалар санының артуына, жаңа туған нәрестелердің арасында өлімнің өсуіне және т.б. себепші болады. Сондықтан АҚШ, Жапония, Италия, Германия, Голландия және т.б. елдерде Диоксиндер проблемасы 1980 жылдардың басынан бастап үлттық бағдарлама негізінде шешіледі. Қоршаған орта объектілеріндегі Диоксиндер мөлшері үнемі бақылауға алынып отырады,Диоксиндердің түсу мөлшерін кеміту жөнінде шаралар қолданылады және т.б. Дереккөздер
Евгений Яковлевич Диордиев

Евгений Яковлевич Диордиев (20 қазан 1912, Одесса – 10 сәуір 1985, Алматы) – орыс актері, режиссер. Қазақстанның(1955), және КСРО (1970) халық артисі, ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). 1946 жылы Қазақстанға келіп, өмірінің соңына дейін Алматыдағы Орыс драма театрында актер әрі режиссер болды. А. Горький, К. Симонов, К. Тренев, Л. Шейнин, В. Лацис, А. Островский, А. Чехов, Н. Гоголь, У. Шекспир, А. Толстойдың пьесаларында басты рөлдерде ойнады. Әуезов пен Л.Соболевтің «Абай» трагедиясындағы Ерденнің бейнесін сомдап, шынайы шеберлігін танытты. Марапаттары * Ленин ордені * Халықтар Достығы ордені * КСРО халық әртісі * Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иесі * Қазақстан халық әртісі Дереккөздер
Директриса

Директриса — *1) Әскери оқу орталығының немесе артиллериялық полигонның әскери бөлімшелерді және жеке құрамды жаттықтыруға, атысқа үйретуге, ұрыстык атыс жүргізілетін тактикалық жаттығуға арналған бағыты (жергілікті жер жолағы). Артиллериялық, танктік, ұрыстық машинаға арналған т.б. түрінде болуы мүмкін. Директриса нысана алаңымен, бақылау мен басқару пункттерімен және байланыс құралдарымен жабдықталады. *2) Атыс секторының ортасы мен атыс ойығының орталығы арқылы өтетін, қорғаныстык құрылыска орнатылған атыс қаруының (пулеметтің) ату бағыты. Дереккөздер
Дирижабль

Дирижабль — ауадан жеңіл газдын — сутек немесе гелийдің көтеру күшімен ауаға көтерілетін сигара пішінді ұшатын аппарат. Басқарылмайтын аэростаттан дирижабльдің ерекшелігі, кез келген бағытқа ұшу мүмкіндік беретін бір немесе бірнеше қозғалтқышы болады. Дирижабльдің жүк көтергіштігі мен ұшу қашықтығы мол. Дирижабльдің тік бағыттағы козғалысы биіктік рульдерімен, ал үлкен ауысулар — газдың аз бөлігін жіберумен (түсу кезінде), балласты тастаумен (кәтерілу кезінде) реттеліп отырады. Көлденең жазықтықта дирижабль бағыт рульдерімен басқарылады. Дереккөздер
Дирижер

]] Дирижер – музыкалық шығармаларды орындаушылар тобын басқаратын жетекші. Ол музыкалық шығармалардың екпініне, динамикалық ырғағына бет құбылысы, қас-қабақ, көзқарасы мен ым, қол қимылдары, яғни қалыптасқан дирижерлік тіл арқылы жетекшілік жасайды. Музыканттарды шабыттандырып, қол қимылдарына негізделген белгілі бір тәртіп пен жүйеде басқарады. Ол орындаушылардың ансамбльдік үйлесімі мен орындаушылық шеберлігін қамтамасыз етіп, шығармаға өзінің көркемдік түсінігі беруге тырысады. 18 ғасырда вокалдық немесе аспаптық капелланың, сондай-ақ, операның, кейін әскери үрмелі аспаптар оркестрінің дирижерлері капельмейстер деп аталды. 19 ғасырда симфониялық оркестрлердің дирижерлері арагідік осылай атала бастады. Хор басқарушысы хор дирижері немесе хормейстер, ал христиандардың шіркеу хорының дирижері регент деп аталады. Қазақстандағы ұлттық дирижерлік өнердің туып, қалыптасу тарихы Қазақ ұлт аспаптары оркестрін құрып (1934), алғашқы дирижері болған А.Жұбанов есімімен байланысты. Сондай-ақ дирижерлер - Л.М.Шаргородский, Ш.Қажығалиев, Е.Г. Брусиловский, С.Шабельский, Р.Кацман, А.Мырзабековтерді атауға болады. Дереккөздер
Дискотека

Дискотека – *1) граммофон күйтабақтарының жинағы. Қазіргі кезде бұл мағынада, көбінесе, фонотека атауы қолданылады; *2) сауық, би кеші. Дискотеканың музыкалық бағдарламасын диск-жокей хабарлап отырады. Дискотека тек би ұйымдастыруды ғана емес, сонымен қатар жана эстрадалық-көпшілік музыканы насихаттауды мақсат етеді. Тарихы ХХ ғасырдың 30-жылдарында француз джаз жанкүйерлерінің жаргонындағы "discoteque" сөзі джаз әуесқойларының жиналыстарын білдірді. Франция құлаған кезде бұл сөз біраз уақытқа Қарсыласу қозғалысы ұйымдастырған басқыншыларға наразылық рухына ие болды, өйткені джазға фашистер тыйым салған. Джаз оркестрлерінің құрамында негізінен нацистік Германияда жұмыс істеуге тыйым салынған еврей және негр тектес музыканттар өнер көрсетті, осыған байланысты тірі джаз музыкасына би кештерін өткізу іс жүзінде мүмкін болмады. Мемлекеттік және жеке би кештерін өткізуге толық тыйым 1942 жылы 17 қаңтарда шығарылды. Дереккөздер
Дискреттік математика

Дискреттік математика — математиканың дискретті құрылымдардың қасиеттерін зерттейтін саласы. Мұндай құрылымдарға шектеулі топтар, шектеулі графтар, сондай-ақ, ақпаратты түрлендіргіш кейбір матемематикалық модельдер, шектеулі автоматтар, Тьюринг машинасы, т.б. жатады. Дереккөздер
Дискриминант

Дискриминант (латынша – бөлуші, ажыратушы) – – екі дәрежелі үш мүшенің дискриминанты болса, x2+px+q үш мүшенің дискриминанты (p/2)2 – q – ға тең. X3+px+q – үш мүшенің дискриминанты. D=-4P3-27Q2. Үш мүшенің нақты түбірлерінің саны дискриминантын таңбасына тәуелді анықталады.”Дискриминант” ғылыми атауын ағылшын математигі Джеймс Сильвестр (1814 – 1897) енгізген. көпмүшесінің Дискримина́нты : өргнегінің туындысы, бұл жерде — барлық түбірлер. Негізгі қасиеттері * Дискриминант түбірлері еселік болған жайғдайда ғана нөлге тең болады. * Дискриминант көпмүшенің түбірлеріне қатысты симметриялы көпмүше болып табылады. * , мұнда — көпмүшесінің және оның туындысының нәтижесі. **сонымен қатар, көпмүше дискриминанты ::: :: көпмүшесінің дискриминанты келесі -матрицасының анықтауышына тең: Мысалдар * квадраттық үшмүшелігінің дискриминанты тең. Егер болса, теңдеудің екі түбірі болады. Ол түбірлерді *: &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(1) : формуласымен есептейді. * ал болған жағдайда, теңдеудің жалғыз түбірі болады және ол *: : формуласымен есептеледі. * егер болса, теңдеудің шешімі болмайды. (1) формуламен немесе *: : формуласымен өрнектелетін екі кешенді түбір бар. * көпмүшесінің дискриминанты : тең. :* Сонымен қатар көпмүшесінің (түберлері Кардано формуласымен есептелетін) дискриминанты тең.
Дискриминация

лық плакат ұстаған наразы, 2005 жыл]] Дискриминация - ( - алалау, бөлектеу) - нәсілдік, этникалық, жыныстық, жастық және басқа да белгілеріне немесе субмәдени топ мүшесі болғанына қарай азаматтарды құқынан айырып, мүмкіндіктерін шектеу процесі. Дискриминацияның психологиялық алғышарты болып өзге топқа жатырқаушылықпен қарау саналады, ал ол жеке тұлға (Т. Адорноның классикалық зерттеулерінде бұл тұлға авторитарлы деп те аталады) дискриминациялық әрекеттерге тікелей қатыспауы да мүмкін. Дискриминацияның түрлері: * сегрегация; * геноцид. Тағы қараныз * Расизм * Сексизм * Национализм * Антисемитизм * Армянофобия Дереккөздер
Дисперсия

Дисперсия ( - шашырау). 1. Электромагниттік сәуле шығарудың дербес спектрлік құрамының қандай да бір уақыт ішінде шашырауы. Модалық дисперсия, материал дисперсиясы, сәулежол дисперсиясы деп ажыратылады. 2. Символдар арасындағы интерференция сурет пен оптикалық талшық арқылы өткенде импульстер ұзақтығының артуына байланысты пайда болатын эффект. Дисперсия оптикалық талшықтың еткізу жолагының шектелуіне әкеледі. Кеңістіктік дисперсия Кеңістіктік дисперсия -ортаның диэлектрлік өтімділігі тензорының толқындық векторға, мысалға поляризация жазықтығын айналдыруға келтіретін векторға тәуелділігі. Дереккөздер
Дисплей

Дисплей ( – көрсету, қалпына келтіру) — электронды сәулелік түтікше (ЭЛТ) экранында ақпаратты көрсетіп бейнелеуге арналған құрылғы, бейнетерминал. Әріптер, сандар, мәтін, кестелер немесе графиктер, суреттер, сызбалар түріне байланысты ақпаратты бейнелейтін әріпті-сандық және графикалық дисплей деп бөлінеді. Қолданылуы * теледидарларда * компьютерлердің, ноутбуктардың дисплейлерінде * телефондарда * калькуляторларда * банкоматтарда және төлем терминалдарында * көше жарнамаларында Дереккөздер
Диспут

Диспут (лат. dіsputare – пайымдау, пікірталасы) – ғылыми, әдеби, әлеуметтік т.б. тақырыптар бойынша көпшілік алдында жария түрде өтетін пікірталас, белгілі бір мәселенің мән-жайын талқылаудың ұтымды жолы. Оқу-әдістемелік тұрғыдан жастардың дүниетанымын қалыптастыруға септігін тигізеді. Диспут жоғары, орта, арнаулы орта оқу орындарында дәрістің бір түрі әрі әдістемелік тәсілі ретінде де қолданылады. Сыртқы сілтемелер http://ru.wikipedia.org/wiki/Диспут Дереккөздер
Диссидент

Диссидент - # билеп тұрған дінді ұстамайтын адам; # билік етіп тұрған үкіметке қарсы және ресми саяси-құқықтық нормалар мен құндылықтарға оппозиция саясатын ұстайтын жеке тұлға. Бұрындары үстемдік етуші діни немесе шіркеулік ұстанымдарды мойындамаушы дінбұзарларды, діннен безгендерді, осылайша диссиденттер немесе әзге пікірдегілер деп атады. XX ғасырда диссиденттер деп авторитарлы және тоталитарлы саяси-идеологиялық жүйелерге ашық қарсы шығушыларды атады. Социалистік елдерде диссиденттерді "заңқорғаушылар" деп атады, өйткені олар билік басындағылардың заң бұзушьшығына, аярлығына қарсы шықты, құқықтық мемлекет құруға талпынып, мемлекет құқықтарының жеке адам мен азамат құқықтарынан үстем болуына қарсы тұрды. Диссиденттердің саяси белсенділігі қашан да шағын ұлттық кеңістікте жүзеге асырылды, бірақ халықаралық кең кеңістікке бағытталды, сондықтан да диссиденттік кәбіне заңдастырылған алалаушылық түрімен қудаланып, бас бостандығынан немесе азаматтығынан айырылып, зорлықпен психиатриялық емдеу орталықтарына жатқызылып, елден аластатылады. Диссиденттер саяси партиялар немесе ұйымдар құруға талпынбайды, онымен қоймай, бір мезгілде, бір елде әрекет етуші диссиденттердің, әдетте, ортақ бағдарламалары да болмайды (мысалы, КСРО кезінде марксистер де, православиелік діндарлар да диссидент болды). Демократия, азаматтық қоғам, құқықтық мемлекет, еркіндік құндылықтарын мойындау, ашық қоғам, жеке тұлғаның әкілеттігінің молдығы идеалдарын қорғай отырып, диссиденттер өз ұлттық мемлекеттерінде ғаламдық ықпалдасуға және ғаламдық басқаруға лайықталатын саяси институттар құруға талпынады. Тағы қараныз * Интеллигенция * Демократия Дереккөздер
Диссонанс

Диссонанс (, - үйлесімсіз дыбыстаймын), әдебиеттануда - өлең ұйқастарында кездесетін құбылыс; толымсыз ұйқастың бір түрінің атауы. Диссонанс түрлі өлең жүйелерінде түрліше сипатта болады; тоникалық жүйедегі орыс өлеңінде Диссонанс - өлең ұйқастарындағы екпін түсіп тұрған дауысты дыбыстардың сәйкеспей, тек одан кейінгі дауыссыздардың ғана өзара үндесіп (үйкасып) немесе бірдей болып келуі. Мыс.: слово - слева - слава. Ал силлабикалык жүйедегі қазақ өлеңінде Диссонанс ұйкастың акустикалык құрылымындағы бір немесе бірнеше дауысты дыбыстардың сәйкеспей, үйлесімсіздік танытып, ұйқас құрамындағы дауыссыздардың түгел дерлік дapa үндесуіне негізделеді. Мыс.: "Әуелде бір суық мұз - ақыл зерек, Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек" (Абай"). Диссонанс сирек, онда да көп (төрт, бес) буынды өлең ұйқастарының бастапқы буындарындағы селкеулік ретінде ғана әредік ұшырасады. Мыс.; "Қойшы аянбас сіздердей "қонағынан", Не бір серке сойылар, не бағлан. Жазбай тани қоясың жаздың нұрын, Жадыраңқы іңірдің қабағынан" (Т.Әбдікорімов). Диссонанс түзіп тұрған ұйқастардағы үндестік тек дауыссыз дыбыстардың үйлесіміне, яғни олардың өзара ұйқасып немесе қайталанып келуіне негізделетіндіктен, оны кейде консонанс деп те атайды, бірақ бұл атау сирек колданылады. Дереккөздер be-x-old:Кансананс ca:Consonància eo:Kunsonantaĵo es:Consonancia et:Konsonants fi:Konsonanssi it:Consonanza e dissonanza ja:子音韻 nl:Consonantie pl:Konsonans pt:Consonância e dissonância sl:Konsonanca in disonanca sq:Kansonanca sv:Konsonans uk:Консонанс
Диссоциация

Диссоциация ( – бөліну, ажырау) – молекулалардың, радикалдардың не иондардың молекулалық массасы аз бірнеше бөлшектерге ыдырауы. Әсер ету сипатына байланысты электролиттік, термиялық фото диссоциация болып ажыратылады. Дереккөздер
Дистилдеу

ДИСТИЛДЕУ – сұйық қоспаларды бір-бірінен бөліп алу әдісі. Ол сұйық қоспа құрамының одан түзілетін бу құрамынан айырмашылығына негізделген. Дистилдеу бөліп алатын сұйықтықты алдымен біртіндеп буландырып, артынан буды қайтадан конденсаттау арқылы жүзеге асырылады. Нәтижесінде бөліп алынған (айдалған) фракция (дистиллят) қайнау температурасы төмен, ұшқыштығы жоғарылау, ал айдалмаған сұйықтық (ыдыстың түбінде қалатын) қайнау температурасы жоғары, ұшқыштығы төмендеу құрамдас бөліктерге ажырайды. Егер бастапқы қоспадан бір фракция (әдетте қайнау температурасы ең төмен не қайнау температуралары бір-біріне жақын бірнеше сұйық заттардың қоспасы) айдалса, оны жай дистилдеу, ал бірнеше фракция бөлініп алынса, фракциялық дистилдеу деп аталады. Дистилдеуді іске асыратын қондырғы жылытатын ыдыстан және дистиллятті жинайтын бір не бірнеше ыдыстардан тұрады. Дистилдеу, көбінесе мұнайдың құрамдас бөліктерін бір-бірінен бөлу үшін не суды онда еріген минерал тұздардан, т.б. заттардан тазарту үшін қолданылады. Дереккөздер
Дистония

Дистония — қантамырлары тонусының шамадан тыс төмендеуінен немесе жоғарылауынан ағзада болатын өзгерістер. Сілтемелер * Дистония классификациясы [http://www.efns.org/content.php?pid=70 EFNS-MDS]: * * Современные подходы к диагностике и лечению дистоний — Голик В. А., Марченко С. В. [http://www.umj.com.ua/archive/57/pdf/160_rus.pdf PDF]
Дисфемизм

Дисфемизм (, - қарама-қарсылық не болымсыздық мағына тудыратын қосымша, - айтамын), какофемизм — ауыс мағынаның бір түрі. Қалыпты қолданылатын зат, құбылыс атауларын неғұрлым дөрекі, тұрпайы сөздермен ауыстырып айту. Дисфемизм - мағынасы жағынан эвфемизмге қарама-қарсы құбылыс. Дисфемизм кеміту,қорлау,жаратпау ұғымын тудырады. Мысалы:боқ мұрын бала,боқтан өзгені сөз қылу,боғымен жасты баламен ойнады,боғын пышақтады,қолынан боқ келмейді,боққа татымайды,боғы ботқа,т.б. Қазақ тілінде бәр сөзге қатысты осыншама дисфемизмдер бар.Дисфемизмдер - әдеби тілдің үлгісіне жатпайды.Бұлар көбінесе көркем шығармада ауызекі тілдің сөйлеу үлгісі ретінде кейіпкерлердің тілінде ұшарасады.Сол арқылы әр жазушы өзінің қаһарманының мінез-құлқын,іс-әрекетін,ой-өрісін бейнелеп,нақтылы шынайы бейнесін жасайды. *Мысалы: бала деудін орнына жүгірмек, сөйлеме деудін орнына былжырама деу. Тағы қараныз: * Эвфемизм Дереккөздер
Дифференциалдық геометрия

Дифференциалдық геометрия – геометрияның геометриялық объектілерді математикалық талдау тәсілімен зерттейтін бөлімі. Дифференциалдық геометрияда алдымен қисықтар мен беттердің шектеусіз аз үйірлерінің қасиеттері айқындалады, содан кейін сызық пен беттің тұтас тұлғасындағы ерекшеліктері анықталады.
Дифференциалдық есептеу

Дифференциалдық есептеу — функцияның туындылары мен дифференциалдарын есептейтін және олар арқылы функцияның қасиетін зерттейтін математиканың бөлімі. Д.е. математиканың нақты сандар, функция, шек және үздіксіздік сияқты маңызды ұғымдарына да негізделген. Тағы қараңыз * Вариациялық есептеу * Интегралдық есептеу