kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Зейнел Ғабиден

Зейнел Ғабиден, әл-Омскауи (1881, Ақмола облысы, Көкшетау ауданы, бұрынғы Саға ауылы – 1920, Ақмола облысы, Көкшетау ауданы, бұрынғы Сиыршы ауылы) – жазушы. Алғаш Қызылжарда (Петропавл) оқып, кейін Уфада Ғалия медресесін бітірген. Еліне оралып, 1916 жылы Сиыршы ауылында қазақ балалары үшін мектеп аштырған. Қазақ халқын мәдени-ағарту жұмысына, отырықшылыққа шақырды. Зейнел Ғабиденнің негізгі еңбегі “Насихат қазақия” Уфада жеке кітап болып шықты (1909). Бұл кітапқа автордың мәдени-ағарту саласындағы тілек-талаптары мен ана тілін ардақтау, сөз өнерін дамыту туралы ойлары енген. Сонымен бірге Зейнел Ғабиден бұл еңбегінде қазақ әдебиеті мен шешендік өнерді өркендету ісіне Абайды үлгі етіп ұсынады. Дереккөздер
Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері мұражайы

Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері мұражайы – Солтүстік Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Орналасқан жері Петропавл қаласы, 314 Атқыштар дивизиясы көшесі, 83. Кезеңі Ғимарат 1909 жылы салынды (сәулетші А.Зенков), мұражай 1985 жылы ашылды. Тарихи деректер Ғимарат көпес және орман өнеркәсібі иесі Г.А. Юзефовичке тиесілі революцияға дейінгі ағаштан үй салу өнерінің ескерткіші болып табылады. Ескерткіш кірпіштен салынған іргетасы мен қабырғасының сыртқа шығып тұрған төменгі бөлігі бар ағаш үй болып саналады. Өзіндік көлемдік-жайғасымдық композициясы оған жалғасқан Т-тәрізді бір қабатты құрылысы бар екі қабатты кесіндіден тұрады. Соңғысы көшеге шығатын басты қасбет болып табылады. Қасбет тамбурының үстінде шатырұшпен аяқталатын шатыр сияқты күмбез орнатылған. Шатырдың безендірілуі, терезенің жақтау маңдайшасының өрнектелуі мен қасбеттегі белбеулер бірыңғай стильде жасалған, оны мамандар "модерн" стилінің құрылымына жатқызады. Әр жылдары ғимаратта балалар үйі, жас қылмыскерлерге арналған колония, емхана, педагогикалық училище, жұмысшы жастар мектебі және тағы басқалар орналасқан болатын. 1985 жылдан бастап мұражай бірлестігі, ал 1989 жылдан – Солтүстік Қазақстан бейнелеу өнері мұражайы. Мұражай қоры Бүгінде мұражай экспонаттары топтамасы 5000 сақтау бірлігінен асады, бірнеше зал жұмыс істейді: мүсін, кескіндеме, сәндік-қолданбалы өнер, әдеби және графикалық. Топтаманың негізгі бөлігін графика бөліміндегі атақты суретшілер Владимир Фаворский, Анна Остроумова-Лабедева, Кукрыникс, Май Митурич-Хлебников, Георгий Нисский, Михаил Майофис, Георгий Поплавский, Домицеле Тарабильдене, Рафи Хачатрян, Григор Ханджян, Луис Ортега, Херлуф Бидструптің жұмыстары құрайды. Көрмеге қазақстандық суретшілер Валентин Антощенко-Оленев, Евгений Сидоркин, Константин Баранов, Макум Қисамединов, Темірхан Ордабеков, Павел Реченский, Василий Тимофеев, Арсен Бейсембинов, А.Сыдыхановтың жұмыстары да қойылды. Кескіндеме бөлімінің негізгі бөлігін қазақ шеберлері Әбілхан Қастеев, Николай Хлудов, Әубәкір Ысмайылов, Леонид Леонтьев, Виктор Крылов, Жаңатай Шәрденов, Иван Стадничук және басқалардың шығармалары құрайды. Мүсін бөлімінде Олег Комов, Николай Никогосян, Юлия Сегал, Серенжаб Балдано, Михаил Рапопорт, Александр Эллердің шығармалары ұсынылған. Сәндік-қолданбалы өнер қорында орыс, украин, қазақ кестелері, Орал науалары, самауырлар, төсбелгілер, керамикалық бұйымдар, этнографиялық бұйымдар топтамалары бар. Секіндер бөлімінде ағаштан жасалған, мыстан құйылған белгішелер, жиналмалы белгішелер, белгішелер, кресттер, шіркеу ыдыстары, киімдер бар. Балалардың шығармашылық жұмыстарының жинағы бар. 1992 жылы әдеби бөлім ашылды. Бөлімшедегі жәдігерлер саны 2600 дана: қолжазбалар, жазушылардың шығармалары, жеке заттар, фотосуреттер, хаттар. Кафедра жерлес жазушылар: Мағжан Жұмабаев, Петр Ершов, Иван Шухов, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов шығармаларын зерттейді. Дереккөздер
Ылғал жеткіліксіздігі

Ылғал жеткіліксіздігі – ылғалдың ең мол таралған кезіндегі шамасы мен ауадағы нақтылы су буы мөлшері арасындағы айырма көрсеткішінің төмендігі. Бұл табиғат процесі негізінен аридті климаттық белдемдерге тән. Қазақстанды агроклиматтық аудандастыру кезінде ылғал жеткіліксіздігін анықтау үшін Г.К. Селяниновтың гидротермикалық коэффициент қолданады және ол төмендегідей формула көрінісінде болады: , мұнда Н – жауын-шашын мөлшері (мм есебімен) , – ауа температурасының (Цельсий градусымен) жиынтығы. Бұл 10қС-тан жоғары тұрақты кезең жағдайында болатын процесс. Қазақстан аумағын ылғал жеткіліксіздігі тұрғысынан 16 агроклиматтық облысқа бөлінген. Оның ішінде 9 облыс жазық белдемдермен, қалған 7 облыс өтпелі белдемдерден өтеді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры

Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры – Петропавл қаласындағы мәдени-сахналық ұжым, балаларға арналған қуыршақ театры. Тарихы 1990 жылы 13 шілдеде облыстық әкімшілік мен қоғамдық ұйымдардың қолдауымен Петропавл қаласында ұйымдасып, 1991 жылы 15 ақпанында балаларға арналған алғашқы "Винни Пух и все, все, все..." атты спектаклімен театр шымылдығы ашылды. Осы жылы шығармашылық ұжым республикалық фестиваль-лаборатория "Дастарқан" және халықаралық қуыршақтар театрының жеңімпазы атанды. Театр ұжымын алғаш ұйымдастырушы әрі алғашқы режиссер Л. Архипов. Театрдың репертуары балаларға арналған қуыршақ театрының классикалық туындыларымен (С.В. Михалков, "Үш торай") қатар ұлттық фольклор, осы заманғы жазушылардың пьесаларымен (С. Жүнісов, "Сәукеле"; А. Тойбаев, "Ұрпаққа өсиет"; С. Ефремов пен С. Коган, "Тағы да Қызыл телпек туралы", т.б.) толығып отырды. Театр ұжымы гастрольдік сапармен Болгарияда (1993), Ресейде (2001, Қорған қ-нда) өнер көрсетті, сондай-ақ Халықаралық фестивальдарға да (Мәскеу, Минск, 1993; Омбы, 1994; Түмен, 1996; Екатеринбург, Алматы, 2002;) қатысты. Театр бірнеше рет Құрмет дипломымен марапатталған. Театр жетістіктері Шығармашылық ұжымның орындаушылық шеберлігі әріптестері мен театр сыншылары тарапынан бірнеше мәрте жоғары бағаланды. Театр – Минскіде өткен халықаралық қуыршақ театрының лауреаты, Челябинскіде өткен "Соломенный жаворонок" II халықаралық қуыршақ театрлары фестивалінің, Ақтауда өткен I халықаралық "Ортеке" театр фестивалінің, Ақтөбеде өткен II халықаралық театр фестивалінің лауреаты. 2011 жылы Әзірбайжан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналып Бакуде өткен І халықаралық қуыршақ театрлары фестиваліне Қазақстан атынан қатысып, бірінші орын алды. 2012 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы мәдениет күндері, 2013 жылы XI "Наурыз 2013" түркі халықтарының халықаралық театрлар фестиваліне, III бүкіләлемдік қуыршақтар карнавалына, 2014 жылы Екатеринбург қаласында өткен "Коляда-Plays" заманауи драма театрлар фестиваліне, 2017 жылы Воронеждегі "Маршак" балалар фестиваліне, 2018 жылы Ақтөбе қаласында өткен "Ассалаумағалейкум" қуыршақтар театры фестиваліне қатысты. Шығармашылық ұжымы Театр директоры ҚР "Мәдениет қайраткері" белгісінің иегері Сергей Орлов. Труппа жетекшісі, актриса, сахна шебері Наталья Гузеева мен актер Андрей Зайцев - ҚР "Мәдениет қайраткерлері". Театр актерлері Айгүл Хасенова, Ольга Лабутина мен Сапар Мапенов - ҚР "Мәдениет саласының үздігі" белгісінің иегерлері. Галерея Дереккөздер
Солтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты

Солтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты — ғылыми-құжаттық мекеме, архив. 1923 жылы қазан айында ұйымдастырылған. 1928 жылдан Петропавл округі архиві 1932–1936 жылы Қарағанды облысы архиві, 1939 жылдың шілде айынан бастап Солтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік архивы деп аталады. Құрамында 3 бөлімшесі, аудитория архивтері бар. Солтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты Солтүстік Қазақстан облысының мұрағат және құжаттамалар басқармасына қарайды. Губерниялық, уездік трибуналдар мен азық-түлік комитеттерінің қорларында олардың қызметіне байланысты мәліметтер кездеседі. Атап айтқанда Колчак әскеріне қарсы күрес, кеңес үкіметінің орнауы, халық шаруашылығын қалпына келтіру, орталық аймақтарды азық-түлікпен қамтамасыз ету, т.б. деректер шоғырланған. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру, алғашқы коммуналарды ұйымдастыру, көшпелі халықты отырықшыландыру, тап күресіне байланысты деректер жинақталған. Жер шараларына байланысты мекемелердің қорларында жеке шаруаларды ұжымдастыру, қоныс аударушыларды орналастыру, мал шаруашылығының дамуы, егіс көлемінің артуы, отырықшылық өмірге көшкен қазақтардың тұрмыс жағдайын жақсарту, ауыл шаруашылыгын қайта құру саласындағы МТС-тердің рөлін көрсететін құжаттар сақталған. Халық шаруа кеңестері мен жекелеген өнеркәсіп орындарының қолдарында зауыт, фабрикаларды мемлекет қарамағына алу барысы, халық шаруашылығын қайта құру еңбек өнімділігін арттыру, өндірістің тиімділігін көтеру туралы құжаттар кешені топтастырылған. Халық ағарту, денсаулық сақтау, мәдени ағарту қорларында тұрғындарға мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету, қызыл отау, еңбек мектептерінің ашылуы, сауатсыздықты жою жолындағы күрес, халыққа дәрігерлік көмек көрсету, т.б. мәліметтер шоғырланған. 2-дүниежүзілік соғыс кезіндегі майдандағы және тыңдағы еңбектері туралы құжаттар Петропавл қалалық атқару комитетінің, радио комитетінің, ауыл шаруашылық мекемелерінің қорларында топтастырылған. Бұл архивте магниттік таспалар мен бейне құжатқа түсірілген деректер де молынан кездеседі. Архивте ғылыми анықтама бөлімі жұмыс істейді. Дереккөздер Сілтемелер * https://www.instagram.com/arhivsqo/ * https://www.facebook.com/arhivsqo/ * https://www.youtube.com/channel/UCVyIVI92bj5BjdOrtRmcvbg?view_as=subscriber
Сыдықбеков Түгелбай

Сыдықбеков Түгелбай (14.5.1912, Қырғызстан, Ыстықкөл облысы Түп ауданы – 19.7. 1997, сонда) – қырғыз жазушысы. Қырғызстан Ғылым Академиясының академигі (1954). Алғашқы өлеңдер жинағы “Күрес” 1933 жылы жарық көрді. “Батырлар” (1936), “Ақын – бұлбұл” (1938) атты жыр жинақтарын, қырғыз әдебиетіндегі тұңғыш “Кеңсу” (1, 2-кітабы 1937 – 1938) романын жазды. “Темір” (1939 – 1940), “Біздің заманның адамдары” (1948, Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлемлекеттік сыйлығы 1949; қазақ тілінде 1950) романдары басылған. Сыдықбеков шығармаларында ерекше бағаланатын “Тау ішінде” романының 1-кітабы 1955 жылы (қазақ тілінде 1961), 2-кітабы 1958 жылы (қазақ тілінде 1961) жарияланды, бұл – “Кеңсу” романының қайта өңделген нұсқасы еді. Ол 1955 жылы “Зайыптар” трилогиясының алғашқы екі кітабын оқырманға ұсынды. Жазушы “Тау балалары” (1952, қазақ тілінде 1956) романы арқылы қырғыз балалар әдебиетін дамытуға мол үлес қосты. Көптеген қазақ жазушыларымен тығыз қарым-қатынаста болып, қырғыз арасында қазақ әдебиеті үлгілерінің кеңінен таралу ісінде үлкен рөл атқарды. Сыдықбеков 4-сайланған Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Жамбыл Балбыров

Жамбыл Балбыров (12.12. 1936 жыл, Жалағаш ауданы Жаңаталап ауылы) - өнертапқыш. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері (1978). Өмірбаяны * 1957 жылдан Жаңаталап ұжымшарында тракторшы-комбайншы, трактор бригадасының бригадирі, бөлімше механигі болып жұмыс істеген. * «Құрмет белгісі» (1964) ордені Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту (1966) ордені * Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесінің қола, алтын (1963, 1966) медальдары * есімі Қазақстанның Алтын кітабына жазылған (1976). Дереккөздер
Диетология

Диетология (грек. dіaіta – тіршілік салты, тамақтану тәртібі және logos – ілім) – сау және науқас адамның тиімді тамақтануын, дұрыс тамақтандырудың ғылыми негіздерін және оны ұйымдастыру әдістерін зерттейтін ғылым. Диетологияның ғылым ретінде пайда болуы Гиппократ есімімен байланысты. Диетология тағам гигиенасымен тығыз байланысты. Қазақстанда диетология емдеу-профилактикалық мекемелерде, демалыс орындары мен санаторийлерде диетологиялық қызмет көрсету ісін ұйымдастыруға байланысты 1930 жылдан дами бастады. Диетология саласындағы зерттеулерді 1973 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Тағамтану институты (қазіргі «Тағамтану институты» жабық акционерлік қоғамы) үйлестіріп отырады. Диетолог мамандар даярлау мәселесімен Алматы қаласындағы Дәрігерлердің білімін жетілдіру институты (1982 жылдан) және Қазақ ұлттық медицина университетінің тағамтану кафедрасы (1994 жылдан) шұғылданады. Ас қорыту органдарының ауруларын, адамның шектен тыс семіріп кетуін, т.б. тағаммен емдеудің биохимиялық, клиникалық негіздері зерттелді (В.Б.Максименко, Е.Изатуллаев, Б.Салханов). Қымыз бен шұбаттың, жылқы етінің шипалық қасиеттері анықталып, оларды пайдаланып емдеу тәсілдері табылды (Т.Шарманов, А.Жанғабылов). Емшектегі балаға арналған «Балдырған», «Балбөбек», «Биолакт-1», «Биолакт-2», «Жігер», «Ша-Фе», т.б. емдік-профилактикалық қасиеті бар сүт өнімдері мен сусындар шығарылып, баланы тамақтандыру ісіне пайдаланылды (Шарманов, П.В. Федотов). Дереккөздер
Ылғал сыйымдылығы

Ылғал сыйымдылығы – тау жыныстарының белгілі мөлшерде су сіңіру және суды өз бойында сақтап қалу қабілеті. Ылғал сыйымдылығы салмақтық немесе көлемдік бірліктермен сипатталады. Сіңген судың түріне қарай ылғал сыйымдылығы толық, капиллярлық (абсолют), ең жоғары молекулалық, ең жоғары гигроскоптық болып бөлінеді. Толық ылғал сыйымдылығы – тау жыныстарының барлық кеуектерін, жарықтарын, қуыстарын толтырған судың ақпай тұрған кездегі салмақтық немесе көлемдік шамасы. Бұл нақты жер асты сулы қабатын түзеді. Капиллярлық ылғал сыйымдылығы – тау жыныстарының капиллярлы аралықтарында еркін ағу жағдайында сақталған су мөлшері. Ең жоғары молекулалық ылғал сыйымдылығы – тау жыныстары қуыстарындағы ауырлық күшінің қалыпты үдеуі 70000 еседей артқан кезде немесе капиллярлық сулардың көтерілу биіктігінен жоғарырақ келген топырақ қабатынан су еркін ағып өткеннен кейін сақталған су мөлшері. Оның шамасы молекулалық тартылысқа байланысты. Ең жоғары гигроскоптық ылғал сыйымдылығы 105 – 110С-қа дейін қыздырылған тау жыныстарының ауадан өз бойына жұтып сақтайтын су мөлшері. Тау жыныстары ылғал сыйыстырушы (саз, шымтезек, т.б.), ылғалды баяу сыйыстырушы (ұсақ түйірлі құм, ірі түйірлі мергель, бор, т.б.), ылғал сыйыстырмас (малтатас, қиыршықтас, ірі түйірлі құм, әктас, т.б.) болып бөлінеді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ым

Ым – басқа адамға айтпақ ойды дене мүшелерінің қимылымен жеткізу. Егер біреу басқа адамдар естіп не сезіп қоймасын деп ым жасаған кезде аяқ-қол, бет-ауызды қисайтып немесе қолмен, аяқпен байқатпай түртіп өзінің ой-пікірін қажетті адамға білдіреді. Дәстүрлі қазақ қоғамында ымның шешуін таппаған адамды “ым-ды түсінбеген, дымды түсінбейді” деп күстаналау қалыптасқан. Қазақ халқы ымды түсінгенді зерек, алғыр және ақыл-ойы мол адам деп есептейді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Маусым жарлығы

.]] Маусым жарлығы– “Июнь жарлығы” – Ресей патшасы Николай ІІ-нің 1916 жылы 25 маусымдағы “Бұратана” халықтардың өкілдерін тылдағы жұмысқа алу жөніндегі жарлығы. Толығырақ Жарлық Қазақстанның , Орта Азияның, ішінара Сібірдің 19 бен 43 жастың аралығындағы ер азаматтарын тыл жұмыстарына (қорғаныс құрылыстарын және әскери қатынас жолдарын салу, майдан өңірі маңайында жолдар салу, т.б.) “реквизициялауды” (“жұмылдыру”, “әскерге шақыру” емес) жоспарлады. Бейнебір малды реквизициялау (өткізу, жеке адамның мүлкін күшпен алу) туралы болып отырған сияқты “реквизиция” сөзі қолданылды. Бас штабтың салғырт салығы бойынша тыл жұмыстарына Қазақстаннан , Орта Азиядан 400 мың адам, оның ішінде қазақтар мекендеген барлық облыстардан 240 мыңға жуық адам алу жоспарланды. Бірінші кезеңде 19 – 31 жас, екінші кезеңде 32 – 43 жас аралығындағы азаматтар алынбақшы болды. Олардың тізімін жасау жергілікті болыс басшыларына жүктелді. Патша өкіметінің жергілікті әкімшілік орындары істі жеделдету үшін болыс, старшын және “құрметті ақсақалдармен” жиналыстар өткізіп, “Маусым жарлығын” бұлжытпай тез орындау керек деген шешім қабылдады. Бұл жергілікті жерде патша өкіметіне қарсы халық наразылығының күрт күшеюіне алып келді. Халық наразылығы күннен-күнге өріс алып, Қазақстандағы он алтыншы жылғы көтеріліске ұласты. Сілтемелер * Маусым * Реквизиция * Майдан * Қазақстан Дереккөздер
Павлония

Павлония – бигнония (лат. Bignoniaceae) тұқымдасына жататын ағаштар тегі. Негізінен Шығыс Азияның тропиктік аймағында кездеседі. Табиғи жағдайда Қытайда өседі, 10 түрі бар. Бұлардың биіктігі 20 м-дей. Көктемде жапырақтары бүршік жармас бұрын шырағдан тәрізді гүлшоғыры (ұзындығы 30 см) гүлдейді. Гүлдері күлгін-қызғылт түсті. Тұқымы, атпа тамырлары және бұталарын қалемшелеу арқылы көбейеді. Қосжақтаулы ұзынша келген қорапша тәрізді жемісі көктемге дейін түспейді. Ұсақ тұқымдары желмен таралады. Павлония Қазақстанның оңтүстік аймақтарында қолдан өсіріледі. Оранжерея, қысқы бақтарды көгалдандыру үшін қолданылады. Тұқымынан техникалық май алынады. Павлонияның ағашынан музыкалық аспаптар жасайды. Дереккөздер
Геннадий Иванович Диков

Геннадий Иванович Диков (21 қараша 1928 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Бородулиха ауданы, Бородулиха ауылы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1984), профессор (1989). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1952, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты лабораториясында кіші (1953–61), аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1961–97). 1997 жылдан осы мекеменің ғылыми кеңесшісі қызметін атқарады. Диков 140 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 кітаптың авторы. 2 авторлық куәлігі бар. Сыртқы сілтемелер http://www.agroweb.unesco.kz/level2/sci/scidgi.htm Дереккөздер
Ым тілі

Ым тілі – адам ойын дыбысты тілдегідей акустикалық жолмен емес, кинетикалық негізде (ымдап, мимикамен) жеткізетін коммуникативтік жүйе. Глоттогенез барысында (сөйлеу тілінің пайда болуы) ең алдымен ым тілі қалыптасып, дамып жетілген деген пікір кең тараған. Ым тілі – саңыраулардың (керең, мылқаулардың) басты, бірден-бір қатынас құралы. Оңтүстік пен Солтүстік Америкада, Африка мен Австралияда, Үндістан мен Океанияда, тағы басқа елдерде ым тілі еститіндер арасында да қалыптасқан. Солтүстік Америка даласындағы жергілікті көршілес үндіс тайпалары арасында ортақ этносаралық қарым-қатынас құралы ретінде бірыңғай ым тілі кең тараған. Зерттеушілердің айтуынша осы өңірлерде 19 ғ-дың соңында жүз мыңдай адам ым тілімен сөйлескен. Бірақ олардың ым тілінің лексика құрамы, грамматика құрылымы жете зерттелмеген. Жетілген ым тіліне саңыраулар тілі жатады. Саңыраулардың ым тілі коммуникативтік мүмкіндігі жағынан дыбысты тілге жақындау. Алайда әлеуметтік-лингвистика статусының төмендігінен ым тілінің лексикасы дамыған әдеби тіл лексикасынан анағұрлым кедей. Ым тілінің құрылымы дыбысты тілге байланысты емес, туыстық байланысы дыбысты тілдер туыстығымен сәйкес келмейді. Мысалы, ағылшын тілді АҚШ саңырауларының ым тілі Англия саңырауларының ым тіліне ұқсас емес, керісінше, Канада мен Франция саңырауларының ым тіліне жақын. Дыбысты тіл мен ым тілінің басты айырмашылығы ойдың айтылып, жеткізілу тәсілінде. Ым тілінің ең шағын билатералды өлшем бірлігі херемнен (грек. hejr, hejros – қол) құралады. Херем үш топты біріктіреді (ымның орнын, қол, қимыл ерекшелігі). Херем санын дыбысты тілдегі фонема санымен салыстыруға болады. Кеңістіктің үш өлшемдігін ым тілі грамматикалық мақсатта да пайдаланады. Егер дыбысты тілде сөздің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағынасы кем уақыт өлшемімен ажыратылса, ым тілінде грамматика және лексика семантика ажырамай, бір сәтте беріледі. Ым тілінде қолмен әр түрлі қимыл жасап, ымдауға қосымша бет-пішінмен, көзқараспен, бас және басқа дене мүшелері қозғалысымен белгі беруде елеулі қызмет атқарады. Ым тілін дыбысты тілдің ымдап жеткізетін манифестациясы деп те атайды. Жоғары дамыған елдердегі саңыраулар ана тілінің ым тілімен қоса ресми тілдің ым тілін де меңгерген. 20 ғ-дың 50-жылдары У.К. Стокоу бастап берген ым тілінің лингвистик. зерттеу жұмысы соңғы 40 жылдан бері кең көлемде жүргізіліп келеді. Сілтемелер Гейльман И.Ф., Специфические средства общения глухих. Дактилология и мимика, ч. 1 – 4, Л., 1975 – 79; Беликов В.И., Жестовые системы коммуникации. Семиотика и информатика, М., 1983; Қазақ тілі. Энциклопедия, А., 1998.
Халила Махамбетов

.]] Халила Махамбетов (1927 – 1998) – геолог. Толығырақ Атырау мұнай техникумын, ҚазМУ-ды бітірген (1956). 1956 – 60 жылдары Доссор мұнай өндіру басқармасында, “Маңғыстаумұнайгазбарлау” тресіндегі Жетібай мұнай барлау экспедициясында геолог, аға геолог. 1960 – 62 жылдары Қазақ КСР-і Геология және жер қойнауын қорғау мин-нде аға геолог, 1962 – 64 жылдары Өзен мұнай-газ барлау экспедициясының бас геологы, 1964 – 70 жылдары Іле геофизика экспедициясының бас геологы. Маңғыстау мұнай-газ аймағын ашып, игерген еңбегі үшін Лениндік сыйлықты иеленді (1966), “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Сілтемелер * Экспедиция * Геология * Корректор * Қазақстан Дереккөздер
Ғалым Зұлқарнайұлы Қазиев

Ғалым Зұлқарнайұлы Қазиев - (1950 жылы туған, Қостанай облысы Денисов ауданы Денисовка ауылында) – техника ғылым докторы (1994). Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетті) және аспирантурасын (1975) бітірген. 1979 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, проректор (1984–88) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан ҚазҰУ жанындағы Инженер мамандардың білімін жетілдіру және қайта даярлау орталығының директоры. «Модели и методы проектирования модульных информационно-управляющих систем» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Пайдаланған әдебиетттер
Ымыртгүл

Ымыртгүл – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі не көп жылдық шөптесін өсімдік. Негізінен Жерорта теңізінің шығыс жақ бөлігіндегі жерлерде өсетін 10 түрі белгілі. Қазақстанның далалық аймақтарында, орманды жерлерде, субальпі шалғындарында, өзендер мен жылғалардың жағалауында өсетін 3 түрі: қоңыр ымыртгүл (Н. trіstіs), күлгін ақ ымыртгүл (Н. pseudonіvea) және сібір ымыртгүлі (Н. sіbіrіca) бар. Бұлардың биіктігі 30 – 50 см, сабағы тік, төбе жағы бұтақтанған. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, жиектері бүтін немесе аздап тілімденген. Гүлдері күлгін, күңгірт сарғыш, ақ түсті, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – төрт қырлы бұршаққын. Ымыртгүлдің гүлдері кешке қарай ашылады, сол кезде олардан хош иіс шығады. Бұларды сәндік үшін өсіреді, гүлінен аралар бал жинайды. Дереккөздер
Маржан аралы

Маржан аралы теңіз әктас түйіршіктері мен маржандар шоғырларынан құралған. Негізгі формалары — атолл. Олар қалыпты дамуы үшін теңіз суының температурасы жоғары және т.б. жағдайлар болуы керек. Маржан аралы негізінен жылы климаттық аймақтардың мұхиттары мен теңіздерінде (Үнді, Тынық мұхиттарының тропиктік белдемінде) жақсы дамыған. Ірілері — Маршалл аралдары (аумағы 181,3 км²), Соломон аралдары (27556 км²), Жаңа Каледония (19103 км²), Мальдив аралдары (298 км²), т.б. көптеген аралдар кіреді. Дереккөздер
Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов

{{Мемлекеттік қайраткер } }} Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов (28 тамыз 1964, Мәртөк ауылы, Ақтөбе облысы, Қазақ КСР) — педагогика ғылымдарының докторы (1999), профессор (1997). Өмірбаяны Қазмағамбетов Алтай Ғабдрахманұлы 1964 жылдың 28 тамыз айында Ақтөбе облысының Мәртөк ауылында дүниеге келген. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының жаратылыстану-география факультетінің «География-биология» мамандығы бойынша бітірген. Сондай-ақ педагогика кафедрасының аспирантурасын (1991-1993 жылдары), докторантурасын (1995-1998 жылдары) бітірген. 1989–1990 жылдары еңбек жолын Алматы қаласындағы №65 орта мектепте география пəнi мұғалiмi ретiнде бастаған. 1990-1991 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық институтында педагогика кафедрасы оқытушысы. Доцент (1999-2002 жылдары), профессор (2002-2006 жылдары) жұмыстарын атқарған. 2001-2004 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің Д 14.05.01 ғылым докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кеңесінің ғалым хатшысы, төрағасы болды. 2004-2006 жылдары Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде ғылым және халықаралық байланыстар жөніндегі вице-президент қызметін атқарды. 2006-2007 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті президенті өкілінің Түрік Республикасындағы (Анкара қаласы) вице-президенті. 2007 - 2008 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің білім және ғылым саласындағы қадағалау комитеті төрағасының орынбасары. 2008 - 2011 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды. Еңбектері Педагогика ғылымдарының кандидаты (1993), докторы (1999). «Научно педагогические основы формирования системы оценочных притяжений старшеклассников в учебном процессе» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Көптеген халықаралық, одақтық және республикалық ғылыми конференцияларға қатысып, ғылыми баяндамалар жасаған. 100-ден астам мақалалар, 4 монография мен оқу құралдарының авторы. Атыраудағы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетіне педагогика саласынан ашылған докторлық, кандидаттық диссертация қорғау Кеңесінің 2008-2011 жылдары төрағасы болды. Осы саладан бірнеше докторлық, кандидат шәкірттерін дайындады. Атырау облыстық мәслихат депутаты болды. Марапаттары Ол алдындағы еңбегі ескеріліп бірнеше наградалармен, соның ішінде 2010 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сілтемелер
Роберт Израилевич Гальперин

Роберт Израилевич Гальперин (1934 ж.т., Ресей, Тамбов қ.) – география ғылымдарының докторы (1996 ж.), профессор (1997 ж.). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) гидрометеорология институтын бітірген (1957 ж.). 1957–1960 ж. Қиыр Шығыс ғылыми-зертеу институтында кіші ғылыми қызметкер, Қазақ КСР-і «Гидрометқызметі» бөлімінің аға инженері (1958–1960 ж.), Қазақстан Ғылым академиясының география институтында кіші ғылыми қызметкер (1960–1965), «Қазжолжоба» мекемесінде аға инженер (1965–1971 ж.), Қазақ гидрометеорологиялық ғылыми-зертеу институтында аға ғылыми қызметкер (1971–1977 ж.) болды. 1977 жылдан ҚазҰУ-да аға оқытушы, доцент, профессор]] қызметтерін атқарады. 68-ден астам ғылым мақала мен 2 монографияның авторы. Шығармалар *Высокие уровни воды на реках равнинного Казахстана, А., 1994; *Пространственно-временные изменения и вопросы расчетов речного стока в Казахстане, А., 1996. Дереккөздер
Ымырт және таңсәрі

Ымырт және таңсәрі – атмосферада күн батқаннан кейін және күн шығар алдында байқалатын оптикалық құбылыс; күндізгі жарықтан түнгі қараңғылыққа немесе керісінше бірқалыпты ауысу құбылысы. Бұлтсыз аспан күмбезіндегі ымырт және таңсәрі рауанмен сипатталады: ауа райы қандай болса да, сол рауанның әсерінен жер бетіне шашыраған жарық түседі. Ымырт және таңсәрінің ұзақтығы аспан күмбезіндегі Күннің көрінерлік тәуліктік қозғалысының бағыты мен көкжиек арасындағы бұрыш арқылы анықталады. Ымырт және таңсәрі белгілі бір жердің география ендігіне және Күннің ауысуына тәуелді. Жаз айларында Жер шарының экватордан шалғай аймақтарында Күн көкжиекпен шамалы бұрыш жасап батады. Сондықтан ол жерлерде кешкі ымырт таңсәрімен ұласады да, түнгі қараңғылық болмайды. Бұл құбылыс ақ түндер деп аталады. Ымырт және таңсәрі Жердің шар тәрізді болуы салдарынан (Күн батқанда және Күн шығар алдында) Күн сәулесінің жер атмосферасының жоғарғы қабатын жарықтандыруы нәтижесінде пайда болады. Ымырт және таңсәрінің төмендегідей 3 кезеңі бар: * Азаматтық ымырт және таңсәрі кезінде Күннің көкжиек астында орналасу бұрышы 7-тан (кейде 6 болады) артпайды; мұндай ымырттың жарығырақ кезінде жасанды жарықты пайдаланбай-ақ, ашық жерде кез келген жұмыс істеуге, тіпті оқуға және жазуға болады. * Навигациялық ымырт және таңсәрі Күннің көкжиек астында 12 бұрыш жасап орналасқан кезінде байқалады. * Астрономиялық ымырт және таңсәрі жағдайында Күн көкжиек астында 18-қа дейін бұрыш жасап орналасады; жер бетінде қараңғылық әбден түседі, бірақ әлі де болса аспандағы әлсіз шырақтарды астрономиялық бақылауға кедергі жасайтын білінер-білінбес рауан (сәуле шапағы) сақталады. Жоғарыда аталған кезеңдердегі ымырт және таңсәрінің басталу және аяқталу мезгілдері астрономия күнтізбелерде, навигация кестелерде, т.б. анықтамалық басылымдарда жарияланып отырады. Бірақ бұл мезгілдердің мәні тек шамамен көрсетілген. Өйткені айналаны көру мүмкіндігі ауа райына, т.б. себептерге де байланысты. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ынта

Ынта — адамның белгілі бір іске ықыластана кірісіп, нәтижелі орындауга тырысуы. Ынта іске қызығушылықтың негізгі ұйытқысы болып саналады. Бұл туа берілетін қажеттіліктер (жоғарғы жүйке қызметінің өзіндік ерекшеліктері және т.б.) мен қоғамдық өмірдің, оның ішінде, мәдени ортаның ықпалынан болатын қажеттіліктерге байланысты. Қажеттілік адам бойында қоғамның, қоршаған ортаның ықпалынан пайда болады. Сондықтан адамның жұмысқа ынталылығы қалыптасқан әдетке байланысты. Ынта іс-әрекет кезінде қалыптасады. Оның ойынға, оқуға, еңбекке байланысты түрлері болады. Ынта істі ойдағыдай орындаудың шарты. Сондықтан баланы кішкентай кезден бастап пайдалы іске ынтасын тәрбиелеу — мектептің, отбасының ең негізгі міндеті. Дереккөздер
Қаратерең (түбек)

Қаратерең – Арал теңізінің шығыс жағасындағы түбек. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданының жерінде жатыр. Сипаты Түбек солтүстігінде Көкарал түбегінің оңтүстік-шығыс жарқабақты мүйісіне 1 – 2 км-дей жақын тұстан басталып, оңтүстік-батысқа қарай 30,0 км-ге созылып жатқан қырат. Қаратереңнің шығыс жағындағы жарқабақты биік бөлігін «Тастақ» деп атайды. Ертеректе Сырдария өзені осы Тастақ шыңына тірелгенде арнасын оңға жылжытып, Қаратерең қыратын солтүстік жағынан кесіп өтіп, батыс бағытпен Арал теңізіне құйған. Сол тұста Сырдария өзенінің бір тармағы оңтүстікке бұрылып, Ақкөл және Кәртіма қолтықтарын суға толтырып, Қаратерең қыратының оңтүстік-батыс мүйісін айналып, солтүстікке қарай «Құйылыс» өзегі болып аққан. Сөйтіп қырат Сырдария өзенінің атырау ішіндегі аралы болған. Бертін келе Арал теңізінің деңгейі төмендеген соң түбекке айналған. Дереккөздер
Тимур Тыныбекұлы Махмұтов

.]] Тимур Тыныбекұлы Махмұтов (15.4.1938 жылы туған, Алматы) – гидрогеолог-ғалым, техника ғылымдарының доктары (1997), профессор (1998), Қазақстандағы жаңа ғылым саласы – техногендік гидрогеологияның негізін салушы. Толығырақ Қазақ политехникалық инчтитутын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1961). 1961 – 77 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдары институтының гидрогеология және инжинерлік геология бөлімінде (1964 жылдан Гидрогеология және гидрофизика институты) аға лаборант,инженер, кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, 1977 – 81 КСРОГеология министлігінің Ауғанстан Республикасындағы жобасының техникалық жетекшісі болды. 1981 жылдан У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және гидрофизика институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. Тимур Тыныбекұлы Махмұтов Жезқазған-Ұлытау кенді ауданының мыс кені, Ауғанстандағы Айнақ мыс кені қорларын есептеуге қатысқан. Ғылыми-зерттеулерінің негізгі бағыты – кен орындарын игерудің гидрогеол. жағдайларын, техногендік процестердің Орталық, Оңтүстік, және Солтүстік Қазақстанның кенді аудандарының экологиялық-гидрогеологиялық жағдайларына әсерін кешенді зерттеу. Ол игеріліп жатқан кентасты кен орындарындағы техногендік гидрогеологиялық процестерді зерттеудің, болжамдаудың және басқарудың теориялық және әдістемелік мәселелерімен, республика аумағын кен орындарының әлеуетті сулануы бойынша аудандаудың ғылыми-әдістемелік негіздерін зерттеумен, техногенез жағдайындағы экологиялық гидрогеология мәселелерімен шұғылданады. 250-ден астам ғылыми еңбектердің (оның 16-сы монография, 15-і гидрогеол. карта) авторы, 2 өнертабыс патентінің иесі. ҚР-ның медальдарымен марапатталған, “Жер қойнауының үздік барлаушысы”. Шығармалары Шығармалары: *Гидрогеология и охрана окружающей среды горнорудных районов Северного Казахстана, М., 1992; *Техногенные гидрогеологические процессы на железорудных месторождениях Северного Казахстана, А., 1993. Сілтемелер * Баспахана * Газет * Геология * Техногенез * Қазақстан Дереккөздер
Мөңке Нұрманұлы Қазов

Мөңке Нұрманұлы Қазов - (12.7.1930 жылы туған, Қостанай облысы Алтынсарин ауданы Темірқазық ауылы – 7.3.1989, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1986). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық техника университетті) және аспирантурасын (1959) бітірген. Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Химия-металлургия (1962–87), Химия институттарында (1987–89) ғылыми қызметтер атқарған. 1985 жылы «Разработка физико-химических основ и технологии получения фосфорных солей из некондиционного сырья» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 210 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Пайдаланған әдебиетттер
Ғалитдин Бақанов

Бақанов Ғалитдин (21.1.1958 ж.т., Қызылорда облысы Шиелі ауданы Ақмая а.) – физ.-матем. ғыл. докт. (2002), проф. (2003). ҚазМУ-ды (1980, қазіргі ҚазҰУ) және Новосибирск мемл. ун-тінің аспирантурасын (1985) бітірген. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс ин-тының Қызылорда бөлімшесінде оқытушы, аға оқытушы (1980–1982, 1985–1990), Қызылорда өнеркәсіптік өндіріс ин-ты (1990–1993) мен Қызылорда политех. ин-тында (1996–1998) доцент, ал 1998 жылдан Қызылорда мемл. ун-тінде доцент, кафедра меңгерушісі, ғыл. жұмыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады. 2002 ж. «Методы решения конечно-разносных обратных задач теории распространения волн» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл.-зерт. еңбектері матем. физ. теңдеулері үшін қойылған кері есептерді шешудің сандық әдістері мәселесіне арналған. Дереккөздер
Ынталы бөгені

‎ Ынталы бөгені — Жамбыл облысы Сарысу ауданында, Шабақты өзені алабында 1976 жылы іске қосылған. Саудакент ауылынан оңтүстікке қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 350 м биіктікте орналасқан. Гидрологиялық сипаты Суының толық сыйымдығы 30 млн. м³, ұзындығы 3 км, енді жері 2 км-ге жуық. Бөгеннің солтүстігінде топырақтан бөгет жасалған. Суымен 3,2 мың га егістік жер және шабындық суландырылады. Дереккөздер
Зәуре Хафизқызы Бақауова

Зәуре Хафизқызы Бақауова (4.1.1935 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының кандидаты (1970). Мәскеу қаласындағы химия-технолия институтын бітірген (1959) соң Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1959–1991), ҚазҰУ-да оқытушы (1991–1998) болып қызмет атқарған. Оның негізгі ғылыми еңбектері полимерлердің физикалық-химиялық қасиеттері және кіші молекулалы полимерлер мен полиэлектролиттердің макромолекуласындағы конформациялық өзгертулерге арналған. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығың лауреаты (1986). Дереккөздер
Шоқай датқа кесенесі

Шоқай датқа кесенесі – Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қала құрылысы және сәулет түріне жататын тарихи нысан Орналасқан жері Сарысу ауданы, Саудакент ауылының оңтүстік шетіндегі ескі мұсылман зиратының солтүстік бөлігі. Орнатылған кезең XVIII-XIX ғғ., Шоқай Датқа. Тарихи дерек Ескерткіш XIX ғасырда Саудакент қаласында тұрған белгілі тарихи қайраткер – Шоқай Датқаның құрметіне тұрғызылған. "Датқа" дәрежесі Қоқан және Бұхар хандықтарында жоғары әкімшілік лауазымдағы адамдарға тағайындалған. Халық әңгімелеріне сүйенсек, өз мазарын Шоқай өзінің тірі кезінде 1850 жылы тұрғызып, 1860 жылы дүниеден өткен. Ескерткіш 1946 жылы археолог Г.И. Пацевич, 70-80 жылдары ҚазКСР мәдениет министрлігінің және "Қазжобареставрация" институтының экспедицияларымен зерттелген. Сипаты Кесененің негізгі қабырғалары шикі кірпіштен қаланған, бірақ күйдірілген кірпішпен қапталған. Аумағы 7,4х8,1 м. Кесененің өзі үштөрттік бағаналары мен үстіңгі жағында аяқтаушы кіші мұнаралары бар порталды-центрлік құрылыс болып табылады. Кесене бөлмесінде тас табыт тұр. Кіру қуысы бағыттамалы аркалы тікбұрышты пішінді болып келеді. Кіру қуысының аркасының бүйір жақтары бойынша тереңдетілген декоративтік текшелері орналасқан. Кесене Шу-Талас аймағында қалыптасқан монументалдық діни құрылыстарына тән типті болып келеді. Қалпына келтірілуі Өткен ғасырдың 90 жылдарында кейбір жерлерінде бұзылған қабырғалардың сыртқы қаптамасы, аяқталмаған қалқандары қалпына келтірілді. 2005-2006 жылдары "Казреставрация" АМК Жамбыл филиалының мамандары реставрациялық жұмыстарын жүргізді. 2017 жылы да "Казреставрация" бірқатар реставрациялық жұмыстар жүргізді: едендік плиткалары, ішінара ішкі және сыртқы кірпіштері ауыстырылды, кесененің сыртқы кірпіштері толығымен ауыстырылды, ішкі қабырғалары сыланды. 1982 жылдан бастап Шоқай Датқа кесенесі республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне қосылған және мемлекет қорғауына алынған. Дереккөздер
Ынталы үңгірі

Ынталы үңгірі – неолит дәуіріне жататын ескерткіш. Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, Шабақты өзеннің сол жағалауында орналасқан. Алғаш рет Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институты жанынан құрылған Қаратау отрядының экспедициясы (жетекшісі Х.Алпысбаев) ашты. 1980 – 1990 ж. шамасында Жамбыл облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы қарап шыққан. 2002 ж. Қазақстан – Ресей біріккен археология экспедициясы (жетекшісі А.П. Деревянко) қазба жұмыстарын жүргізді. Ынталы үңгірінің ұзындығы 27 м, ені 3 – 5 м, биікт. 0,5 – 3 м аралығында. Алғашқы қазба жұмыстарының барысында неолит дәуіріне жататын тас бұйымдар табылып, кейіннен зерттеулер оны нақтылай түсті. 2002 ж. Ынталы үңгіріне кіре берісінен солға қарай 4 – 5 м жерден аумағы 1-2 м тікқазба (шурф) түсірілді. Одан ешқандай тас дәуіріне жататын материалдар ұшырасқан жоқ. Үңгір ішінен ортағасырлық қыш ыдыстарының сынықтары кездеседі. Ыниалы үңгірінен Саудакент ауылына қарай жүргенде 150 – 200 м жерден неолит дәуіріне жататын 40 шақты тас бұйымдары жинастырылған. Араларында өзектас, тас тілікше, т.б. еңбек құралдары бар. Дереккөздер
Раиса Әшімқызы Қазова

Раиса Әшімқызы Қазова - (13.2.1936 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1990), профессор (2002). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Балқаш кен байыту комбинатында (1960–62), Қазақстан Ғылым Академиясының Энергетика институтында (1962–64), Химия-металлургия институтында аға (1964–87), Химия иннститутында жетекші (1987–89) ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. «Теоретические и технологические основы термохимической обработки природного и гранулированного сырья в условиях подвижного слоя» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 370-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. Пайдаланған әдебиетттер
Әбілхайыр Бақтыбаев

Бақтыбаев Әбілхайыр (25.8.1938 ж.т., Тәжікстан, Қорғантөбе қ.) – физ.-матем. ғыл. докт. (1992), проф. (1993), ҚР Ұлттық ғылым академиясының акад. (1996). Тәжік мемл. ун-тін (1961) және КСРО ғылым академиясының Ленинград физ.-тех. ин-тының аспирантурасын (1970) бітірген. Алғашында Қорғантөбе қ-ндағы орта мектепте мұғалім (1961–1962), Тәжік мемл. ун-тінде аға лаборант, ассистент, аға оқытушы, ф-т деканының орынбасары (1962–1966, 1971–1973) болған. Шымкент қ-ндағы Қазақ хим.-технол. ин-тында аға оқытушы (1973–1975), кафедра меңгерушісі (1975–1993) және 1993 жылдан Халықар. қазақ-түрік ун-тінің Шымкент қ-ндағы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Кинетика разрушения совершенных кристаллов и гетерегенных материалов» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл.-зерт. еңбектері негізнен қатты дене физика мәселесіне арналған. Б. 77 ғыл. еңбектің авторы. Дереккөздер
Хамидулла Шоқалақов

Хамидулла Шоқалақов (10. 10.1926 ж.т., Сарысу ауданы) – қайраткер. Қырғыз Мемлекеттік педагогикалық институтын тарихшы мамандығы бойынша бітірген (1954). 1942 ж. Сарысу ауданында жер бөлімінде есепші, 1943 ж. ауданның оқу бөлімінде инспектор, 1943 – 1944 ж. ауданы элеуметтік қамсыздандыру бөлімінің инспекторы, 1944 – 1983 ж. КСРО Мемлекеттік Қауіпсіздік к-тінде қызметте болып, 1967 – 1974 ж. Қазақ КСР-і Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитетінің Жамбыл облысы басқармасын басқарды. Жамбыл облысы еңбекшілер Кеңесінің депутаты болып сайланды.. Cілтемелер
Қозы Рақымжанұлы Қазыханов

Қозы Рақымжанұлы Қазыханов - (18.11.1937 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Мыңбұлақ ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1985), профессор (1987), Қазақстан Республикасы Инженер академиясының корреспондент мүшесі (1993). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) инженер-құрылыс институтын (1960) және Мәскеу жоғары техника училещесінің аспирантурасын (1968) бітірген. Алматы жол белгілері зауытында цех шебері (1960–62), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент (1973–77), кафедра меңгерушісі (1977) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері толқын тәрізді тісті берілістердің кинематикалық, геометриялық және динамикалық теориясына, механизмдер мен машиналар динамикасын математикалық модельдеу теориясына және оны зерттеуге арналған. Пайдаланған әдебиетттер
Қаратүп

Қаратүп – Арал теңізінің шығыс жағында орналасқан түбек. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал қаласы мен Бөген елді мекенінің арасында жатыр. Сипаты Аумағы 15,1 мың га. Түбектің табиғаты өте қатаң, сусыз жер. Бұрын Арал теңізі толық кезінде «Қаратүп» балық ұжымшары болған. Онда балық қабылдайтын пункт, балық тұздайтын және ыстайтын цех, балық сақтайтын қойма жұмыс істеген. Ауылда жеті жылдық мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, пошта бөлімшесі болды. Жергілікті тұрғындар балықшылық кәсібімен айналысты, мал өсірді. Қазір халық тұрмайды. Дереккөздер
Қарауылтөбе (Қызылорда облысы)

Қарауылтөбе — Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қарауылтөбе ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Қызылорда қаласынан солтүстікке қарай 8 км-дей жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 952 адам (508 ер адам және 444 әйел адам) болса, 2009 жылы 1322 адамды (683 ер адам және 639 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл көкөніс-сүт өсіріп өндіретін Қызылорда совхоз-техникум орталығы болған. Оның негізінде Қарауылтөбеде ЖШС жұмыс істейді. Дереккөздер
Владимир Иванович Ганжара

Владимир Иванович Ганжара (21.6.1939, Ресей, Чита - 7.1.2007, Астана) – техника ғылымдарының докторы, профессор. Целиноград инженер-құрылыс институтын (1969 ж., қазіргі Еуразия ұлттық университеті) бітірген. 1969 жылдан Целиноград инженер-құрылыс институтында ассистент, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. 83 мақала және 1 монографияның авторы. Қызметі В.И.Ганжараның 1980 жылы құрылыс материалы және Целиноград инженерлiк-құрылыс институтының бұйымының кафедра меңгерушiсiнiң қызметiнде жұмыс iстедi. Алматы қаласындағы 1996 жылда бетон бұйымдарының жылулық өңдеуiн ықшамдау тақырыпқа техникалық ғылымдардың докторының ғылыми дәрежесiн iзденуiне диссертацияны қорғады. В.И.Ганжараның 2000 жылында профессордың ғылыми атағы берген. В.И.Ганжараның 1999 жылынан С.Сейфуллин атындағы Қазақ мемлекеттiк агротехникалық университетiнде жұмыс iстедi. Бiздiң мемлекет экономикалық және экологиялық есептердiң кешендi шешiмi бойынша зерттеулердiң басым бағыттарының жоспарда жұмыс iстеуi В.И.Ганжараның басшылығымен жүргiзiлдi. Конструктивтiк және теплотехникалық жоспарда ұйғарылды, мүмкiндi, iс жүзiнде бiрдей iрiлiгi бар сапалы екi компоненттi өнiмнiң алуын болмайтын мәселе және тығыздықпен. Жылу энергетиялық өндiрiстiң техногендi қалдықтарының қолдануы және строительннiң жасауды технологияның рецептураларының өңдеуi бойынша құрастырылған үлкен ғылыми бағыт В.И.Ганжара 180-нен асатын ғылыми еңбектерi бар, соның iшiнде 3 ғылым кандидатының профессор Ганжара В.И.дайындасы Ресей авторлық куәлiгi, АҚШ патентi, Ұлыбритания, Англия, Канадалық, ГДР, Швеция, Үндістан және тағы басқалар, кандидаттық және докторлық жұмыстардың қорғауы бойынша мамандандырылған диссертациялық кеңестiң мүшесi болып табылды. Дереккөздер
Орда ауылдық округі

Орда ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы әкімшілік білік. Әкімшілік құрамы Құрамына Хан Ордасы, Қарасу, Сейітқали, Үштерек ауылдары кіреді. Орталығы - Хан Ордасы ауылы. Округ құрамында болған Қарасай ауылы 2020 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2770 адамды (1439 ер адам және 1331 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Сарыжар

Сарыжар (2014 жылға дейін — Хлебодаровка) — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл, Сарыжар ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Мәртөк ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1845 адам (945 ер адам және 1000 әйел адам) болса, 2009 жылы 3567 адамды (1770 ер адам және 1797 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4963 адамды (2437 ер адам және 2526 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ұжымдастыру кезеңінде қаланған. 1965-1995 жылдары астық өсіретін кеңшар орталық болды. Оның негізінде Хлебодаровкада «Нұр» ЖШС-і және «Талант», «Айнагүл» шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл әкімі Мулькаев Бақытжан. Дереккөздер
Қырғызбай Бақытбаев

Қырғызбай Бақтыбайев (20.11.1932 ж.т., қазіргі Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Жиенқұм а.) – физика-математика ғылымдарының докторы (1991), профессор (1991). Сіргелі тайпасының Батыр руынан шыққан. ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) және КСРО ғылым академиясының Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) физика.-технология институтының аспирантурасын (1965) бітірген. Шымкент педагогикалық институтында аға оқытушы (1954–1958), Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында (1958), ҚазПИ-де (1981–1997, қазіргі ҚазҰПУ) кафедра меңгерушісі, декан қызметін атқарды. 1990 жылы «Теоретико-групповой подход к исследованию низколежащих состояний ядер» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Б-тың ғылвми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – көпбөлшекті жүйелердің микроскопиялық жағдайлардағы құрылымын, ядролық жүйелердің жиынтық және көпбөлшектік сәйкестігін зерттеу мәселесі. Дереккөздер
Бәтіш Рақымжанқызы Қазыханова

Бәтіш Рақымжанқызы Қазыханова - (14.3.1929 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – философия ғылымдарының докторы (1974), профессор (1976). ҚазМУ-ды (1952, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Мәскеу мемлекеттік университетінің жанындағы қоғамдық ғылымдар курсында тыңдаушы (1952–53), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында аға оқытушы (қазіргі Қазақ мемллекеттік қыздар педагогика университеті, 1957–61), Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1964–68), Алматы мемлекеттік консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) кафедра меңгерушісі (1968) қызметтерін атқарды. 1973 жылы «Формирование эстетической культуры казахского народа» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Темірболат Құрманғалиұлы Бақшылов

Темірболат Құрманғалиұлы Бақшылов (30.9.1928 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қ.) – тарих ғыл. докт. (1990), проф. (1990). ҚазПИ-ді (1949, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң Петропавл пед. уч-щесінде оқытушы (1949–53), Оңтүстік Қазақстан облысы халыққа білім беру бөлімінде инспектор (1953–1959), Шымкент пед. ин-тында (1959–1962, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемл. ун-ті) аға оқытушы (Мәскеу мемл. ун-тінде аспирант, 1962–1964), доцент, кафедра меңгерушісі (1964–1978), ф-т деканы (1980–1990) болды; ал 1990 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемл. ун-тінде проф. «Деятельность партийных организаций Казахстана по воспитанию у рабочих промышленности творческого отношения к труду, [[1959–1970 жж.]].» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Ш ы ғ а р м а л а р ы.: Партия ұйымдары және шығармашылық қауымның өндіріс жағдайында дамуы, А., 1978; Воспитание коммунистического отношения к труду, А.-А., 1986; Казахстан в начале XX в., Шымкент, 2002; Из истории промышленности Шымкентской области, Шымкент, 2003. Дереккөздер
Орда (тұрақ)

Орда(тұрақ) – түркі және моңғол халықтарындағы әскери-әкімшілік ұйым, мекен, көшпелілер тұрағы. Орта ғасырларда орда термині, негізінен, көшпелі тайпалардың мемлекеттері мен одақтарының атауы ретінде қолданылған. Мысалы,Алтын Орда, Ноғай ордасы, Ақ Орда, Көк Орда, т.б. 18 – 19 ғасырлардағы орыс ғалымдары мен шенеуніктері қазақ қоғамындағы жүздерді орда деп те атаған. Дала өркениетінен хабары мардымсыз еуропалықтар басы бірігіп ұйымдаспаған қыруар адамдардың тобырын орда деп атады. Дәстүрлі қазақ дүниетанымында орда ұғымы мемлекеттілікті, елдікті білдіреді. Дереккөздер
Ынтымақ бөгені

‎ Ынтымақ бөгені — Нұра өзенінің арнасын бөгеу арқылы XX ғасырдың 80 - жылдары жасалған су айдыны. Қарағанды облысы Абай және Бұқар жырау аудандары жерінде орналасқан. Гидрологиялық сипаты Көлемі 190 млн. м 3 , қалыпты бөгеу деңгейіндегі су айдынының ауданы 382 м², бөгетінің ұзындығы 1680 м. Дереккөздер