kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әдебиет майданында

«Әдебиет майданында» («На литературной стройке»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1934 ж. «Литературный Казахстан» газетінің мамырдағы санында шыққан. Әуезовтің орыс тілінде жазылған мақалаларының ішіндегі тілі өте көркем, ширақтығымен көзге түседі. 30-жылдардың алғашқы жартысындағы қоғамдағы қазақ әдебиетіндегі саяси-әлеуметтік, идеологиялық ахуалды айқын байқайтын, әдебиетті, әлеуметтік жағдайды терең түсінетін жазушының заман тынысына қарай амалсыз мойынсуна отырып жазылған мақаланың үлгісі. Әйтсе де қызыл сөз, ұранды үгіт, көсемдерді дәріптеу жоқтың қасы. Мақала жазушының жартылай түземдік қалалық мектепте оқып жүрген кезінде классикалық орыс әдебиетінен білетін тыныш орыс деревнясы мен «құдайға қараған» орыс шаруасының қалпы шын өмірде мүлде ондай емес болып шыққанын айтудан басталады. Бугінгі қазақ жастарының сана-сезімі аз жылдардың ішінде ғасырлар ғана өзгерте алатын дәрежеде өскенін айтып, бұрынғы әдебиетке қарсы пролетарлық орыс әдебиетінің кейбір үлгілерін мысалға алған. Көркем шындық жайында идеологиялық талаптар тұрғысынан ойлар, жазушылардың өмірдің, қоғамның дамуына ілесе алмай жатқанын айтқан. Мақалада өзінің колхоз, интернационализм тақырыбына арналған екі пьеса және бір повесть жазып жатқанын еске салған. Сонымен қатар бұрыннан жазып жүрген тарихи тақырыпты жалғастыра беретінін еске салған. Мақаланың соңында Бүкілодақтық Кеңес жазушылары одағының ұйымдастыру комитетінің І-пленумының жазушыларға қойған шығармашылық талаптарына сәйкес, оларды өнімді еңбек етуге шақырған. Дереккөздер
Леван, левант

Леван, левант— бұлыңғыр және жаңбырлы ауа райын алып келетін Жерорта, Қара және Азов теңіздерінде шығыстан соғатын, көбінесе ылғалды, кейде қатты жел. Әдетте, жылдың суық жарты жылында байқалады да, бірнеше күндей соғып, теңіздің толқындануын күшейтеді. Кей жерлерде фен және бор сипатта болады. Дереккөздер
Эксплозиялық конустар

Эксплозиялық конустар - конус пішінді жанартаулардың жалпы аты, стратовулкандарға қарағанда кішілеу және жарылыстар нәтижесінде пайда болады. Топтасып кездеседі, бірінің өнімдері бас-қаларының өнімдерімен араласып кетеді. Дереккөздер
Шадияр Қондыбаев

Шадияр Қондыбаев (26.6. 1960 жылы туған, Шәуілдір аулы) — спортшы, ҚР Туризм және спорт агенттігінің таэквандо спорты түрінен мемлекеттік жаттықтырушысы (WTF). Қара белбеудің (5 дан) иегері. Таэквандодан Ресейдің чемпионы (1991). ҚР Таэквандо федерациясының 1-вице президенті. Дереккөздер
Сенімді символдар әдісі

Сенімді символдар әдісі - Сенімді символдармен қабылдау әдісі біртіндеп қабылдау әдісі мен бірден қабылдау әдісі арасындағы әдіс. Бұл әдіс кез келген кодалық комбинациядағы ақпаратгық символдардан артығын өшіріп тастап (алып тастап), қалған символдармен берілген хабар бөлігін (әріпті) анықтауға негізделген. Егер осылай анықталуға келмесе, онда алып тасталынған символдардың сенімдірегін қосып анықтайды. Бірінші шешуші схемада сигналдың кездейсоқ N шамалары символдарға айналдырылады. Сонымен қатар олардың кейінгі (апостериорлық) ықтималдығы анықталып, солардың ішінен ықтималдығы көп символдар іріктеліп, екінші шешуші схемаға беріледі. Осы (апостериорлық) ықтималдығы көп символдарды сенімді символдар деп санап, сол сенімді символдар комбинациясына сәйкес хабар бөлігін (әріпті) анықтайды. Егер сенімді символдар комбинациясы белгілі әріпті тура анықтаса, онда шешім қабылданып, кодадан шығару жұмысы аяқталады. Егер іріктелген сенімді символды комбинация берілген бір әріпті тура анықтаса, (екі немесе одан да көп комбинацияларға бірдей сәйкес келуі мүмкін), онда қалған (іріктеліп алынғаннан қалған) символдардың ішінен кейінгі (апостериорлық) ықтималдығы көп символдардың біреуін алып бұрынғы іріктеліп алынған символдарға қосып, екінші шешуші схема жұмысын қайтадан жүргізеді. Сөйтіп, жұмыс белгілі бір комбинацияны тура анықтағанша немесе барлық символ қаралып біткенше созылады. Бірақ бұл әдістің дәлдігі бірден қабылдау әдісіндегі дәлдікпен төмен. Өйткені сенімділігі төмен символдардың мәліметтері пайдаланылмай қалады. Дереккөздер
Маңғыстау ішкі істер басқармасы

Маңғыстау ішкі істер басқармасы, 1973 жылы құрылды. Ішкі істер басқармасының алғашқы бастығы болып полк. И.Н. Брагин тағайындалды. Облыстың Ішкі істер департаменті Ақтау, Жаңаөзен қалалық, Бейнеу, Маңғыстау, Түпқараған, Қарақия, Мұнайлы ауданы ішкі істер бөлімдерінен тұрады. Департаментке сонымен қатар 35 дербес басқарма, бөлім, бөлімше, топтар қарасты. Жалпы облыс департаментінің штатында екі мыңға жуық әр түрлі ұлт өкілдерінен тұратын тәртіп сақшыларының құрамы қызмет етуде. Ішкі істер департаментінің бастығы – полк. Д.К. Сабуров Маңғыстау Ішкі істер бөлімінде *Қоғамдық қауіпсіздік басқармасы *Тергеу басқармасы *«Арлан» арнайы мақсаттағы бөлімшесі *Жедел криминалистік бөлімі *Ұйымдасқан қылмыспен күрес басқармасы *Экстремизм, сепаратизм және терроризммен күрес бөлімі *Есірткі бизнесіне қарсы күрес басқармасы *Ақпаратты-техникалық қызмет басқармасы *Екінші арнайы бөлімше *Анықтау бөлімі *Көші-қон полиция басқармасы *Жол полициясы басқармасы *Тылдық жабдықтау басқармасы *Қаржымен қамтамасыз ету басқармасы *Медициналық қызметі *Арнайы мекемелер және айдауылдау бөлімі *Мемлекеттік күзет қызметі бөлімі *Табиғатты қорғау және ветеринарлық полиция бөлімшесі *Арнаулы емдеу-сауықтыру мекемесінің тәртіп, күзет, бақылау бөлімі *Су полициясы бөлімі *Тәрбие және кадр жұмыстары басқармасы *Заң тобы *Өзіндік қауіпсіздік бөлімі *Мамандандырылған күзет қызметі басқармасы, т.б. жұмыс жасайды. Дереккөздер
Солифлюкция

Солифлюкция ( – топырақ, жер, fluctio – ағын) - таудың шымды беткейлерінде суға аса қанығып жібіген топырақтың және жұқа дисперсті грунттардың баяу тұтқырланып созылып ағуы. Солифлюкциялық процестер 2—3°-тық еңістіктен басталады, ең әрекетті еңістігі 8—15° беткейлерде жүреді, ал одан тіктеу беткейлерде жылжымалы құбылыстарға ауысады. Солифлюкция ауырлық күшінің әсерінен, топырақтың және оның астында жатқан тау жыныстарының қатуы мен жібуінен және криогендік процестер арқылы болады. Солифлюкция жоғары ендіктерде мәңгі тоң қабаттары дамыған аймақтарда (Полюстік Орал, Чукот түбегі, Аляска, Шпицберген) және биік тауларда (Памир, Тянь-Шань, Алтай таулары, Сібірдің оңтүстік және солтүстік- шығыс таулары) тараған. Дереккөздер
Экструзия

тауы, Кіші Кавказ]] Экструзия — тұтқыр лавалы жанартауларға тән әрекет түрі; тұтқыр лавалардың жанартау көмейінен сығымдала көтерілуі нәтижесінде әдетте сол жанартау ернеулері өңірінде лава күмбездері пайда болады. Дереккөздер
Аффинаж

Аффинаж — металдарды қоспаларынан ажырату және бөлектеу жолымен өте таза асыл металдар алудың металлургиялық процесі, рафинациялаудың бір түрі. Оның құрғақ, сулы және электролиттік әдісімен алтын мен күміс, ал сулы төсілімен палладий, иридий, родий және т.б. металдар алынады. Құрғақ әдісте балқытылған металл хлормен немесе күкіртпен өнделеді, ол тек алтын және күміс алу үшін пайдаланылады. Аффинаж нәтижесінде алынған алтынның тазалығы 99,65%, күмісте 99,90% болады. Қызықты мәлімет Әлемде табылатын алтынның 70 %-ы Швейцарияның аффинаждау зауыттарында тазартылады. Дереккөздер
Сәрсенғали Сағызбайұлы Бекешов

Бекешов Сәрсенғали Сағызбайұлы (1962 жылы туған, Ералиев ауданы Жетібай кенті) – ғалым, этнограф, қазақ қолөнерін зерттеуші, тарих ғылымдары кандидаты (2002). Өмірбаяны *Орал педагогика институтын (1989), ҚазҰПУ-дың докторантурасын бітірген (2006). *1989 – 93 ж. Ақтау қ. ғ1 мектепте, 1993 – 98 ж. Маңғыстау педагогика колледжінде ұстаз, 1998 – 2002 ж. Алматыдағы Ш.Уәлиханов атындағы тарих-этнология және этнография институтында аспирант болды. *2003 жылдан Маңғыстау Болашақ институтының доценті. Дереккөздер
Қажымұқанның ұшағы

"Қажымұқанның ұшағы" - "Қырғи" ұшағы. Ұшақ сыртына "қазақ ұшқышына — Қажымұқаннан" деген жазу жазылған. Екінші дүние жүзілік соғысы жылдары палуан Қажымұқан мемлекеттік қорғаныс комитетіне жазған хатында өз өнерін көрсетіп, содан түскен 100 000 сом қаржыға ұшақ жасау туралы өтінішін білдірген. Ұшақ 1944 ж. Күзде дайын болып, аға лейтенант Қ.Шалабаевқа тапсырылады. Ол соғыс барысында бұл ұшақпен 100-ден аса әскери тапсырма орындаған. 1945 ж. 24 маусымда Мәскеуде өткен жеңіс шеруінде Қажымұқан ұшағы әуеге тағы да көтерілген. Ұшақ жасауға қаржы берген Қажымұқанға Сталин өз атынан алғыс хат жолдаған, майдан даласынан жауынгерлік хаттар келген. Дереккөздер
Хиту Бекжанов

Бекжанов Хиту (1907, Адай уезі Форт-Александровск – 1978) – ауыл шаруашылық қызметкері. Орал қаласындағы партия мектебін (1926), Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1949). 1926 – 32 ж. Маңғыстау ауданы окр. соттың орынбасары, 1932 – 38 ж. Гурьев облысы Теңіз ауданында, Орал облысы Жымпиты, Сыңғырлау аудандарында прокурор, 1938 – 47 ж. Шевченко ауданы ауыл шаруашылығы жер бөлімінің бастығы, ауданы атқару комитетінің орынбасары, 1949 – 52 ж. Шевченко ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1953 – 65 ж. Шевченко ұжымшарында басқарушы болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Линеамент

Линеамент — бедер мен құрылымдарда анық көрінетін, әдетте, жарылым зоналары ретінде байқалатын, планеталық мәнді сызық немесе доғал түріндегі құрылымдық элементтер. Линеамент жер қыртысындағы терең жарылымдардың көрінісі ретінде қарастырылады. Мысалы, Шығыс Еуропа платформасының оңтүстік-шығысындағы Карпинский сызығы мен Тұран плитасындағы оның жалғасы (Сармат-Тұран линеаменті), Транссібір көлденең дислокациясы. Терминді америкалық геолог У. Хобс үсынды (1904 жылы). Дереккөздер
Қартбай Бекжанов

Бекжанов Қартбай (1918, Адай уезі Форт-Шевченко қаласы – 1942) – соғыс ардагері. Есепшінің қысқа курсын бітірген (1938). 1938 – 1939 ж. Форт-Шевченкода есепші, сот орындаушысы. Фин соғысына, Ұлы Отан соғысына қатысып, 1942 ж. Ленинградты (қазіргі Санкт-Петербург) қорғауда ерлікпен қаза тапқан. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Сарыкөл (көл, Түркістан облысы)

Сарыкөл – Түркістан облысы Отырар ауданы Талапты ауылдық округі аумағындағы көл. Сарыкөл ауылының батысында, Сырдарияның оң жағалық аңғарында өзенмен бірігіп кетеді. Терең жері 8 м-ге жетеді. Жағалауы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Қонысжай

Қонысжай (усадьба) - ортағасырлық ескерткіш орны. Шәуілдір аулының батыс жағында. 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекші К.Ақышев) зерттеген. Ескерткіш сырты дуалмен қоршалған тұрғын үй мен ауладан тұрады. Тұрғындары өмір сүрген бөліктің ауданы 10x10 м. Қазіргі орны биіктігі 3—3,5 м төбе. Сырты дуалмен қоршалған ауланың ауданы 30x36 м. Қонысжай-жылы Оңтүстік Қазақстанда жер өңдеу мен қала мәдениеті дамыған 12—13 ғасырларда салынса керек. Бұл кездері осындай қоныс орындары каналдардың маңында көптеп салынған. Тұрғындары егін егін, мал өсірумен шұғылданған. Дереккөздер
Қажымұқан түбегі

"Қажымұқан түбегі - жер атауы. Ақтөбе ауылдық округі аумағында, Ақтөбе ауылының солтүстігінде Төрткөл-Темір автомобиль жолы бойында құлан арықтың жағасында орналасқан. Ел аузындағы сөздерге қарағанда Қажымұқан Мұңайтпасұлы сол жерде соғыстан кейін тұрған, сол себепті жер "Қажымұқан түбегі" деп аталған. Дереккөздер
Солтүстік халықтары (аз халықтар)

Солтүстік халықтары (аз халықтар) — Америка мен Еуразияның табиғаты қатаң солтүстік аймақтарында мекендейтін ұлыстар мен тайпалар (эскимостар, чукчалар, иенцылар, ненецтер, сахтар, коряктар және т.б.). Дереккөздер cs:Původní malé národy Severu, Sibiře a Dálného východu Ruské federace de:Indigene Völker des russischen Nordens en:Indigenous small-numbered peoples of the North, Siberia and the Far East it:Popoli indigeni meno numerosi della Russia lv:Krievijas mazskaitlīgās Ziemeļu tautas nl:Inheemse volken van het Russische Noorden ru:Коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации uk:Корінні народи Півночі
Литогендік ландшафт

Литогендік ландшафт - мәні мен қасиеті беткі тау жыныстарының ерекшеліктерімен және олардың жер бедеріне, су режіміне және топыраққа әсер етуімен байланысты ландшафт. Литогендік ландшафтының таралуы мен кескіні ландшафт түзуші шөгінділердің петрографиялық біртекті болуына байланысты. Дереккөздер
Хабар

Хабар - (көпше мағлұмат ахбар, «жаңалық», «әңгіме») - Мұхаммедтің істеген істері мен айтқан сөздері жайлы аңыздар. Бұл хадис, асар, т.б. ұғымдарының баламасы. Құран мен хадисте де бұл сөз әдеттегі - «ахбар», «хабар» деген мағынасында пайдаланылады. әл-Бухаридың (V ғ.) жазуында кейбір хадистер ахбар ретінде берілген. Шииттердің хадис жинағы да ахбар деп аталады. Xабар атауы нақты тарихи оқиға мен дерек, өмірбаяндық мәлімет, ғақлиялық немесе көңіл көтерерлік әңгіме-гәп мағынасында да жиі қолданылады. Дереккөздер
Махмут Бекжанов

Бекжанов Махмут (1940 жылы туған Түпқараған ауданы Қызылөзен ауылы) – мал дәрігері. Гурьев (қазіргі Атырау) ауыл шаруашылығы техникумының зоовет. бөлімін (1961), Саратов зоотехникалық малдәрігерлік институтын (1971), Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1984). 1963 – 70 ж. Маңғыстау ауданы өндірістік басқармада мал дәрігері, 1970 – 94 ж. Маңғыстау облысы ұжымшарларында директор, бас зоотехник, бөлім меңгерушісі, партия ұйымының хатшысы қызметтерін атқарған. КСРО ХШЖК-нің күміс, қола медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Бисалы Бекқалиев

Бисалы Бекқалиев (1923 жыл, Адай уезі Тиген ауылы – 2002 жыл) – соғыс ардагері, шопан. * Ұлы Отан соғысында ерлікпен ел қорғаған. * 1945 – 83 ж. Маңғыстау ауданы ұжымшарында шопан болып істеген. * Ленин ордені * Октябрь революциясы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Логопериодтық антенналар

Логопериодтық антенналар (Логопериодические антенны) — сәуле шығарушы элементтердің ұзындықтары мен арақашықтықтары логарифмдік периодтылыққа негізделген, құрылымы жағынан "толқындық канал" антеннасына ұқсас антенна. Жиілік жолағының кеңдігімен ерекшеленеді. Теледидарда және декаметрлік толқындардағы радиобайланыста қолданылады. Дереккөздер
Еділбай Бекқалиев

Еділбай Бекқалиев (1941 жыл, қазіргі Маңғыстау ауданы Тиген ауылы – 1996 жыл) – ауыл шаруашылық қызметкері. * Қызылорда облысы ауыл шаруашылығы техникумын бітірген. * 1959 – 96 ж. Маңғыстау ауданы кеңшарларында шопан, зоотехник, ферма меңгерушісі. * 3-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен * «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Сафи Өтебайұлы Өтебаев

{{Тұлға { } { } { } { } { } }} Сафи Өтебайұлы Өтебаев (25 мамыр 1909 жылы Атырау облысы, , Қарабау - 12 сәуір 2007 жылы Алматы) – даңқты мұнайшы, КСРО Құрметті мұнайшысы, Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері. Атырау облысының және Ақтау қаласының, Жаңаөзеннің Құрметті азаматы. ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «Отан ордені» мен марапатталған (1999 жылы). Биография * 1909 жылдың 25 мамырда Атырау облысы (бұрынғы Гурев облысы) Қарабау ауылында дүниеге келген. Руы Есентемір Әжімбет. * 1928 – 1930 жылдары Орынборда жұмысшы факультетінде оқыған. * 1931 – 1935 жылдары Баку қаласында мұнай институтында оқыған. * 2007 жылдың 12 сәуірнде Алматыда өмірден өтті. Еңбек жолы * 1936 – 1945 жылдары «Ембі мұнай» өндірісінде және оған қарасыты мекемелерде жауапты қызметтер атқарды; * 1938 – 1959 жылдары Қазақ КСР және КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған; * 1945 - 1951 жылдары Жылыой ауданының партия комитетінің 1-хатшысы; * 1951 – 1957 жылдары «Қазақстанмұнай» бірлестігінің басшысы; * 1957 - 1965 жылдары әуелі Гурьев, кейін Батыс Қазақстан облыстық халық шаруашылық кеңесінің төрағасы; * 1965 – 1971 жылдары «Қазақстанмұнай», кейін «Маңғыстаумұнай» бірлестігінің басшысы; * 1971 – 1980 жылдары Қазақ КСР-і Жоспарлау комитетінің ғылыми-техникалық информация институты бастығының орынбасары болды; * 1980 жылы Құрметті демалысқа шықты. Ғылыми еңбектері Маңғыстау байлығын игеру мәселелеріне арналған 30-дан астам ғылым мақалалары салалық-техникалық журналдарда, брошюраларда және және басқа да басылымдарда жарияланған. Өмір жолын Қазақстан мұнай өнеркәсібінің қаз тұру, даму кезеңдерін суреттейтін «Өмір мұраты» (1988) атты кітабы жарық көрді. Марапаттары * 1942 жылы «Құрмет белгісі» Ордені; * 1946 жылы «Отан соғысы» ІІ дәрежелі Ордені; * 1966 жылы «Еңбек Қызыл Ту» Ордені; * 1971 жылы «Октябр революциясы» Ордені; * КСРОның Ең жоғарғы «Ленин» Ордені; * КСРОның бірнеше мерекелік медалдар мен құрметті төсбелгілерімен марапатталған; * «КСРОның Құрметті мұнайшысы» құрметті атағы; * «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері» құрметті атағы; * «Қазақстан мұнайына сіңірген еңбегі үшін» медалі; * 1999 жылы ҚР Ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «Отан ордені» мен марапатталды. * 2004 жылы президент жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат І дәрежедегі «Барыс ордені» мен марапаттады. * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің бірнеше мәрте құрмет грамотасының иегері. * «Қазақ мұнайына – 110 жыл» толуына орай «Қазақ Мұнай Газ» компаниясының басшылығы Сафи Өтебайұлының атындағы степендия жариялады. * Атырау, Ақтау, Жаңаөзен және т.б көптеген аудандардың Құрметті азаматы атағы берілді. Өтебаев Сафи туралы Фильм 2009 — «Қазақ мұнайының атасы — Сафи Өтебаев» режиссері: Қ.Умаров. Дереккөздер
Қарамола (ортағасырлық мекен)

Қарамола - ортағасырлық мекен. Көксарай елді мекенінен оңтүстікке карай 1 км жерде. Ескерткіш дөңгелек төбе пішіндес. Ауданы 60x50 метр, биіктігі 2,50 м. Ескерткіштің толық өлшемін алуға мүмкіндік болмады, өйткені ескерткіш үсті толығымен кейінгі уақытта мазарға айналып кеткен. Ескерткіш үстінен алынған керамика үлгілері Отырар музейінде зерттелуде. Дереккөздер
Қамысты-келеңді

Қамысты-келеңді – атауы қосарлана айтылтын Оңтүстік Үстірттің Қарамая, Көгесемге таяу сулы сайы. Ну қамыс өсетін табанының біраз жері қорысты-батпақты болып келетініне орай солай аталған. Тарихы 1825 жылы қолбасшы Қосым Тегенов Ф.Берг экспедиция-ндағы квартирмейстр-ғалым, әскери барлау бөлімінің өкілдері В.Вальховский мен А.О. Дюгамельге Қамысты-келеңді маңында алабарыстың (қабыланның) болатынын баяндаған. Қамысты-келеңдіде 1873 жылы болған полковник Ломакин одан мешін (маймыл) көргенін жазады. Кейіннен оның қабан болғанын айтады Дереккөздер
Омар Бекқалиев

Омар Бекқалиев (1958 жылы туған, Маңғыстау ауданы Сам өңірі) – малшы. * 1975 – 94 ж. Бейнеу ауданы «Маңғыстау» кеңшарында түйешінің көмекшісі, бас түйеші * 1994 жылдан «Бірлік» шаруашылығының басшысы. * Жастар одағы сыйлығының иегері (1983) * Еңбек даңқы (1984) орденімен * КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған. Дереккөздер
Соңғы морена, шеткі морена, шептік морена

]] Соңғы морена, шеткі морена, шептік морена – мұздықтың шетінде, оның ұзак уақыт қозғалмай тұрған кезінде немесе мұздың аз уақыт қозғалысы кезінде қалыптасқан белес тәрізді не төбелі қырқалар. Соңғы морена - жағалық, беткі, тұпмаңы және түптік мореналардың сынық материалдарының өркелкі аккумуляциясының нәтижесінде түзілген шөгінді моренаның типі. Соңғы морена едәуір қалың, биіктігі оңдаған м-ге дейін жетеді, кейде тау жыныстары сынықтарының астында мұзды ядросы болады. Түзілу ерекшеліктеріне сәйкес сығылу мен уатылудың нышаны (сырғуы, жоғары ығысуы) байқалады, ірі қойтастар кездеседі. Соңғы моренаның қыркалары жиі доғалданып келеді. Қырқалар арасындағы ойпаңдарда көлдер орналасады. Мұздықтан алыстау сырт жағында Соңғы моренаға флювиогляциалды түзілімдер жанасады. Соңғы морена бұрынғы материктік мұз жамылғысының шеттерін бойлай кездеседі (мысалы, Финляндиядағы 500 км-ден астам жерге созылып жатқан Салпаусселькянің үш параллельді қырқасы).
Элементтердің дифференциациясы

Элементтердің дифференциациясы — табиғи процестерде элементтердің миграциясы мен концентрациясының өзгеруіне байланысты жіктелуі. Процестің типіне сәйкес бөлінетіндер: Күн жүйесінің химиялық құрамы әр түрлі планеталар жаралуына әкелетін алғашқы шаң-тозаң бұлтындағы Элементтердің дифференциациясы планетаның алғашқы затының балқу және газсыздану процесінде Жер қабықтарының (мантия, жер қыртысы, гидросфера мен атмосфера) жаралу кезіндегі Элементтердің дифференциациясы магма дифференциациясы процесіндегі (генетикалық байланыстағы тау жыныстары мен кенорындар сериясы қалыптасқан) Элементтердің дифференциациясы мору процесіндегі Элементтердің дифференциациясы шөгінді жаралу процесіндегі Элементтердің дифференциациясы диагенездегі Элементтердің дифференциациясы метаморфизмдегі Элементтердің дифференциациясы және т.б. Дереккөздер
Атмосфераның ластануы

Атмосфераның ластануы — әр түрлі газдардың, қатты және сұйық заттардың немесе табиғи булар мен қалдықтардың ұсақ түйіршіктерінің ауаға қосылуы. Бұлардың ішінде газ тектес заттар атмосфераға шығарылатын ластағыштардың шамамен 90%-ін құрайды. Көп тараған атмосфера ластағыштарына күкіртті газ (SO 2 ), азот оксидтері(NO 2 ) , кеміртек оксидтері (иіс газы СО), хлор, формальдегид (НСНО), фенол-бенз(а)пирен, шаң-тозаң жатады. Дереккөздер
Сигнал сапасының өлшeмi

Сигнал сапасының өлшeмi — сигнал дәлдігі, яғни сапалылығы мынадай өлшемдермен анықталады: сигналдың априорлық (алғашқы берілу) ықтималдығы, орташа тәуекелділік (өлшемі), дұрыс қабылдануының толық ықтималдығы, дұрыс қабылданудың апостериорлық(кейінгі) ықтималдығы, минимакстық өлшем, ақпараттық өлшем және ең көп ұқсастық өлшем. Дереккөздер
Локальді желі

Локальді желі (Локальная сеть; LAN - local area network, жергілікті желі деп те жазылады). Шағын аумақты қамтитын (мекеме, кәсіпорын) және нысандар арасында сәйкесінше қысқа (500 метрден артық емес) байланыс желілерін пайдаланатын мәліметтерді тарату желісі. Локальді желі пайдаланушылардың жұмыс орындарын және периферийлі құрылғыларды бір желінің басқарылуымен жұмыс істейтін бір ортаға біріктіруге мүмкіндік береді. Қысқа арақашықтықтар мәліметтерді жоғары жылдамдықта (100 Мбит/с) таратып жеткізуді және нақты уақыт режіміндегі қызметтердің кең жиынын ұсынуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Магнит нұсқарының еңкеюі

Магнит нұсқарының еңкеюі — магниттік нұсқардың осі мен горизонтальды жазықтық арасындағы вертикаль бұрыш. Магнит нұсқарының еңкеюі жер тереңдігіндегі магниттік полюстердің орналасуына байланысты. Солтүстік жарты шарда нұсқардың солтүстік шеті, ал оңгүстік жарты шарда оңтүстік шеті төмен қарай еңкейеді. Магниттік полюстерге жақындаған сайын магнит нұсқарларының еңкеюі ұлғайып, полюстерде 90°-қа жетеді. Магниттік нұсқардың еңкеюіпің компастың жұмысына әсері нұсқар үстіндегі арнайы жүкті қозғалту арқылы жойылады. Магнит нұсқарының еңкеюініц таралу сипаты арнайы изоклиналық карталарда бейнеленеді. Изоклина — магнит нұсқары еңкеюінің бірдей мәндерінің сызығы. Магнит нұсқарының 0° еңкеюіне сойкес келетін изоклина магниттік экватор деп аталады. Дереккөздер
Әмірхан Айтбайұлы Қанаев

Әмірхан Айтбайұлы Қанаев(1954 жылы туған, Атырау облысы Құлсары қаласы) – дәрігер. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (2005). Алматы мемлекеттік медициналық институттын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетті) бітірген (1976). 1976 – 77 жылы Маңғыстау облысы ауруханасында сан. авиация, 1977 – 81 жылы Сарқамыс учаскелік ауруханасының хирургі, 1981 – 90 жылы Бейнеу ауданы орталық ауруханасында хирург, 1990 жылдан бері хирургия бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарады. «Шапағат» (2005) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Сигнал спектрі

Сигнал спектрі( — көрінерлік) — гармоникалық тербелістер жиілігінің жиынтығы. Кез келген күрделі сигнал гармоникалық тербелістегі сигналдар жиіліктерінен тұрады. Осы сигналды құрайтын гармоникалық сигналдардың ең төменгі және ең жоғарғы жиілік арасын спектр диапазоны дейді. Іс жүзінде спектр кеңдігіне энергиясы 90—99% болатын жиілік кеңістігі жатады. Дереккөздер
Жұмахан Бекмұратов

Бекмұратов Жұмахан (1922, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1982) – соғыс ардагері, ауыл шаруашылық маманы. Орал ауыл шаруашылығы мектебін бітірген (1956). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944– 53 ж. Ақорпа, Жаңа құрылыс ұжымшарында бас есепші, басқарма төрағасы болды. 1956 – 82 ж. Маңғыстау ауданы ұжымшарында басқарма бастығы, аға экономист, бас есепші қызметтерін атқарды. 3-дәрежелі Даңқ, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Дәмелі Қоңырбаева

Дәмелі Қоңырбаева (3.3. 1940 жылы туған, Түркістан облысы, Шілік ауылы) — қоғам қайраткері. 1958 жылы Шілік орта мектебін бітірген. 1960-96 жылы көмекші, аға шопан болған. 1966 жылы әр 100 саулықтан 157-ден қозы алған. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1966). Еңбек Қызыл Ту орденімен (1966), бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Қарақтау

Қарақтау – Аққұм елді мекенінің оңтүстік-батысында 38 шақырым қашықтықта шығыстан-батысқа карай көлбей жайылған тау жоталары. Жер бедері Қарақтаудың Мұрынқарақ (Қарамола), Бала Қарақ, Жалаулы, Күлшоқы, Бесшоқы деп аталатын таулары мен жоталары бар. Қарақтаудың ең биік нүктесі Мұрынқарақ (Қарамола) тауы, оның теңіз деңгейінен биіктігі 388 м. Таудың ең биік нүктесінде ескі мола болғандықтан ресми құжаттарда ол Қарамола тауы деп аталғанымен, ескі ақын шығармаларында (Ергөбек, Мәделіқожа, Майлықожа) Мұрынқарақ деп аталады. Дереккөздер
Элементтердің жасы

Элементтердің жасы - олардың пайда болуымен байланысты ұғым. Қазіргі кезде элементтердің пайда болуын түсіндіретін басты-басты екі теория бар. Біріншісі бойынша, нейтрондық ядро жарылып ("үлкен жарылыс" теориясы), ғаламның барлық элементтері өте аз уақыт аралыгында ~ 100 с ішінде жаралған. Екінші теория бойынша, жұлдыздардағы элементтер сутектен термоядролық реакциялар арқылы үздіксіз жаралып отырады ("ұдайы синтез" теориясы). Элементтердің жасы U 238 /U 235 арақатынасы бойынша, сондай- ақ Xe 129 арқылы есептеп шығарылады. Дереккөздер
Лүпіл

Лүпіл(биение) — жиіліктері бір- біріне жақын екі толқынның қосылуынан туындайтын, амплитудасы периодты түрде қайталанатын тербеліс. Лүпіл жиілігі — өзара қосылатын екі тербеліс жиіліктерінің айырымына тең. Жиіліктерді, сыйымдылықтарды, индуктивтіліктерді өлшеу үшін, музыка аспаптарын бабына келтіру үшін қолданылады. Дереккөздер da:Beat de:Schwebung en:Beat (acoustics) es:Batimiento fi:Huojunta fr:Battement hu:Lebegés (hang) it:Battimenti (musica) ja:うなり ru:Локальная вычислительная сеть sv:Slag (musik) uk:Биття
Жұбаныш Бексейітов

Бексейітов Жұбаныш (1932 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қоңырорпа) – еңбек ардагері, шопан (1973). 1956 – 61 ж. ұжымшарда түйеші, 1961 – 95 ж. «Маңғыстау», «Сам» кеңшарларында шопан. Еңбек Қызыл Ту (1976) орденімен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1984) марапатталған. Дереккөздер
Қанапия Доспамбетқызы

Қанапия Доспамбетқызы (1840 жылы ш., Маңғыстау өңірі – ө. жылы б., сонда) – ақын. Ел ішінде оның «Сүгірәлі ауылы шабылғанда» деген тарихи тақырыпқа шығарылған толғау-дастаны сақталған. Қанапияның әкесі Доспамбет батыр 1853 жылы Хиуа ханы шапқыншыларының қолынан елі мен жерін қорғау жолында мерт болған. Батырдың 13 жасар қызы Қанапия. осы қанды оқиғаны жырмен баяндап, әкесінің рухына арнап жоқтау шығарған. Бұдан басқа Қанапия ақын туралы толық деректер жоқ. Дереккөздер
Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары

Қазақстанның географиялық орны Қазақстан аумағы 2724,9 мың км²-ге тең. Жерінің көлемі жағынан Қазақстан дүние жүзіндегі ең ірі мемлекеттердің қатарына жатады. Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Аустралия, Үндістан және Аргентинадан кейін 9-орын алады. Біздің еліміз Франциядан 5 есе, Италиядан 9 есе, Англиядан 11 есе үлкен. Қазақстан Еуразия материгінің орталығында орналасқан, екі дүние бөлігін қамтиды. Кіші батыс аймағы Еуропада, ал көлемді шығыс аймағы Азияда жатыр. Физикалық-географиялық жағдайы тұрғысынан, Қазақстан Тынық мұхиты пен Атлант мұхитынан, сондай-ақ Үнді мұхиты мен Солтүстік Мұзды мұхитынан бірдей дерлік қашықтықта орналасқан. Оның мұхиттардан шалғай жатуы әрі аумағының үлкендігі климатының өзіндік ерекшелігін қалыптастырады. Қазақстан батысында - Еділдің төменгі ағысынан, шығысында - Алтай тауларының етегіне дейін 3000 км-ге, солтүстіктегі - Батыс Сібір жазығынан, оңтүстіктегі Қызылқұм шөлі мен Тянь-Шань тау жүйесіне дейін 1650 км-ге созылып жатыр. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Дәл сол ендіктердегі Шығыс Еуропа қоңыржай континенттік климатымен, ал Батыс Еуропа субтропиктік климатымен ерекшеленсе, Қазақстан шұғыл континенттік климатымен көзге түседі. Қазақстан жерінде қатаң Сібір мен капырық Орта Азия тоғысып жатқандай. Географиялық орнына қарай республика жерінде орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Республиканың батыс шеті (46°30' ш.б.) Эльтон және Басқұншақ көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87°20' ш.б.) Бұқтырма өзенінің бастауына сай келеді. Ендік бойымен батыстан шығысқа қарай, материк ішіне енген сайын, климаттың континенттігі арта түседі. Қазақстан Каспий теңізі арқылы Әзірбайжан, Иран елдеріне, Еділ өзені және Еділ - Дон каналы арқылы Азов және Қара теңіздерге шыға алады. Еліміздің көп бөлігі жазық, үстіртті болып келеді. Ол алуан түрлі шаруашылық жұмыстарын дамытуға мүмкіндік береді. Шекарасы Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы 13394 км, теңізбен (Каспий) 2000 км-ден астам. Қазақстан батыста, солтүстік-батыста және солтүстікте 7591 км Ресеймен шектеседі. Республиканың Алтайдан Тянь-Шаньға (Хантәңірі массивіне) дейінгі 1782 км-ге созылып жатқан шығыс шекарасы Қытай Халық Республикасымен арадағы мемлекеттік шекараға сай келеді. Ал оңтүстігінде тәуелсіз дос мемлекеттер: Түрікменстанмен - 426 км, Өзбекстанмен - 2354 км және Қырғызстанмен - 1241 км шектеседі. Республиканың шекарасы батысында - Каспий маңы ойпаты мен Жалпы Сырт қыратының біраз жерін, солтүстігінде Батыс Сібір жазығының оңтүстігін; оңтүстігінде Тұран ойпатын, ал шығысы мен оңтүстік-шығысында Алтайдың батыс бөлігінің, Сауыр, Тарбағатай жоталарының, Жетісу (Жоңғар) Алатауының негізгі бөлігін және Тянь-Шаньның солтүстік жоталарын басып өтеді. Дереккөздер
Сигнал тарату желісі

Сигнал тарату желісі — электр байланысында және радиотехникада электромагниттік энергияны өзгертпестен және аз шығынмен алыс қашықтыққа жеткізуге арналған тізбек (желі). Тарату желісіндегі физикалық процестерді зерделеу кезінде оны параметрлері бірқалыпты болатын ұзын желі ретінде қарастырады. Тарату желісі ашық және жабық желілерге бөлінеді. Екі және көпсымды желілер диэлектрлік толқынжолдар, диэлектриктермен оралған сымдар, таспа тәрізді жолдар ашық тарату желісіне, ал коаксиалдық кабельдер, талшықтық-оптикалық кабельдер, экрандалған екі сымды желілер және құбыр тәрізді толқынжолдар жабық тарату желісіне жатады. Дереккөздер
Люксембург-Горький құбылысы

Люксембург-Горький құбылысы(Люксембург-Горьковский эффект) — алыста орналасқан қабылдаушы станция негізі таратушы станцияның радиотолқынын қабылдағанда, осы екі станция арасында орналасқан өзге станцияның басқа жиілікте таратқан хабарын қоса есту кұбылысы. 1933 жылы Горький (Нижний Новгород) қаласында орналасқан радиотаратқыш сигналы Голландияның Эйндхобен қаласында қабылдағанда, екі қаланың арасында орналасқан Люксембург қаласынан тараған сигнал қоса қабылданған. Бұл құбылыс кейіннен айқас модуляция деп аталған. Дереккөздер
Қанатбай Боқайұлы

Қанатбай Боқайұлы (1900, Адай уезі, Сарытас жері – 1989) – сынықшы, көріпкел, емші. 1930 жылдан Қарабұғазды тұз өнеркәсібінде істеді. 1943 – 45 жылы Калинин, Орталық майдандарында соғысқан, 1945 – 55 жылы Красноводск мұнай өңдеу зауытында жүкші болды. Ғұмырының соңына дейін сынықшылықпен, емшілікпен айналысқан. Бірнеше орден, медальдардың иегері. Дереккөздер
Мінайдар Қарамолдаев

Мінайдар Қарамолдаев (1910, Созақ ауданы, Бақырлы ауылы — 1985, Талапты ауылы) — еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1949). 1941—45 ж. Екінші дүниежүзүзілік соғысқа қатысқан. Мінайдар Қарамолдаев бірнеше медальдармен марапатталған. Көкмардан ауылында Қарамолдаев атында көше бар. Дереккөздер
Әбдіресейіт Бекхожин

Бекхожин Әбдіресейіт (1946 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – түйеші. Өмірбаяны Таушықтағы ғ82 а. ш-н механикаландыру кәсіптік-техника училищесін бітірген (1964). 1964 – 74 ж. шофер-тракторист, 1979 жылдан Түпқараған ауданы «Жаңажол» кеңшарында түйеші болды. Облыста түйе шаруашылығының дамуына үлкен үлес қосқан. 11-сайлауда Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1985). Марапаттары «Еңбектегі ерлігі үшін» (1983) медалімен, КСРО ХШЖК-нің қола медалімен марапатталған.
Бекі (ауыл)

Бекі — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы, Оңды ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы Шетпе ауылынан оңтүстікке қарай 34 км, округ орталығы Оңды ауылынан 51 км жерде. Шетпе – Жетібай автомобиль жолы бойында орналасқан. Тарихы Ауыл 1970–1980 жылдар аралығында ферма орталығы болды. Инфрақұрылымы Ауылда бастауыш мектеп, кітапхана, фельдшерлік пункт, телехабар тарату станциясы қызмет жасайды. Сонымен қатар дүкен және жолаушыларға қызмет көрсететін қоғамдық тамақтану орны бар. Елді мекеннің аумағында мемлекеттік қамқорлығына алынған Бекі, Қараман ата, Есен ата сияқты тарихи-мәдени ескерткіштер бар. Тұрғындардың көпшілігі жеке қожалықтағы мал шаруашылығымен айналысады. Халқы Дереккөздер
Сигнал тарату параметрлері

Сигнал тарату параметрлері - Бағыттаушы жүйемен таратылатын сигналдың сапасы байланыс жолының параметрлерімен сипатталады. Яғни, сигналдың амплитудасы, фазасы, жиілік спектрі сол параметрлерге байланысты өзгереді. Байланыс жолдарының параметрлері екі топқа бөлінеді: бірінші ретті және екінші ретті параметрлер. Бірінші ретті параметрлер: байланыс тізбегінің кедергісі (R), байланыс тізбегінің индуктивтігі (L), байланыс тізбегінің электр сыйымдылығы (С), байланыс тізбегіндегі изоляция өткізгіштігі (G). Екінші ретті параметрлер: өшу коэффициенті (а), фазалық коэффициент (b), толқындық кедергі (Z), сигнал тарату жылдамдығы (v). Дереккөздер
Маңғыстау энергетикалық колледжі

Маңғыстау энергетикалық колледжі – арнаулы орта оқу орны. Тарихы *1972 жылы Каспий жағалауындағы тау-кен комбинат базасында, ғ194 ҚКТУ болып ашылған. *1984 жылы ғ4 ОКТУ болып өзгерген. *1997 жылдан бері осы атымен аталады. Алғашқы директоры – А.Г. Черемисов. Қазіргі директоры – Б.Т. Ибраев. Колледж облыстағы энергетика салалары үшін мамандар даярлайтын бірден-бір оқу орны. Қазақстанда әлеуметтік әріптестік жүйесінің өркениетті дамуы «Әлеуметтік-экономикалық және еңбек қатынастарындағы әлеуметтік әріптестік туралы» ҚР Президентінің Қаулысынан бастау алды. Осы қаулының негізінде еңбек қатынастарының көп салалы ұжымдық шартының негізі қаланды. *2002 жылғы «Қазақстандағы әлеуметтік әріптестік туралы» Заңның қабылдануына байланысты әлеуметтік әріптестік мемлекет, жұмысшы және жұмыс берушілер арасындағы еңбек қатынастарын реттейтін жаңа статус болды. Бұл заң бойынша әлеуметтік әріптестік шарттық жүйеге негізделген. Бүгінгі таңда Маңғыстау энергетикалық колледжі мен 18 мекеме тәжірибе өткізуге мүмкіндік жасап, бітірушілерді жұмыс орнына мүмкіндіктеріне қарай қабылдауға келісімшарт жасаған. *14 сәуір 2005 жылы колледж базасында ҚР мұнай-газ өндірісі үшін мамандар дайындау жөнінде колледж бен Маңғыстау облысының әкімшілігі, Н.Назарбаев атындағы қоғамдық білім қоры және норвегиялық кәсіптік білім қоры арасында төрт жақты байланыс меморандумына қол қойылды. Меморандумның бірінші этапы бойынша тренингтік орталық төрт мамандық бойынша мамандар дайындау көзделген. Екінші кезеңі бойынша колледждегі тренинг орталықтарының оқу базасын салу және теңіз мамандары оқу базасын салу жоспарланған. Мамандықтар *Жарық беру және жарықтандыру желілері бойынша электр құрастырушысы *Электромонтер *Электржабдықтары мен күш желілерінің электрқұрастырушысы *Кабель желілерін монтаждау және жөндеу электр монтері *Қазан қондырғысының машинисі *Бақылау-өлшеу аспаптары мен автоматика слесарі *Электр жабдықтарын жөндеу және қызмет көрсету жөніндегі электр монтері *Сығымдағыш қондырғының машинисі *Лифт электромеханигі *Байланыс–кабелші құрастырушысы *Лифтер *Сорап қондырғысы машинисі *Слесарь-жөндеуші *Слесарь-сантехник *Химиялық суды тазалау аппаратшысы *Бақылау-өлшеу аспаптары мен автоматика баптаушысы *Қазандық-трубиналық цехтарды жөндеу слесарі *Химия лаборанты *Тарату құрылғылары бойынша электр құрастырушысы *Химиялық өндіріс аппаратшысы *Спектерлік талдау лаборанты *Қазандық жабдықтарын аралаушы машинисі *Трубина жабдықтарын аралаушы машинисі *Технологиялық құбырларды құрастырушысы *Жылу желілері жабдықтарын жөндеу слесарі *Қазандық пен шаң дайындау цехтарының жабдықтарын жөндеу слесарі *Электр жабдықтарын жөндеу және қызмет көрсету жөніндегі слесарі *Қазандық машинисі *Аппаратшысы (салалар бойынша) Дереккөздер
Аманқос Қанболатов

Аманқос Қанболатов (1942 жылы туған, Маңғыстау ауданы Сарытас ауылы) – педагог. Гурьев педагогикалық (қазіргі Атырау университетті) институттын бітірген (1971). Маңғыстау ауданы комсомол комитетінде, ауданы атқару комитетінде нұсқаушы, ауданы оқу бөлімінде меңгеруші, орта мектептің директоры, Маңғышлақ облысы атқару комитетінде, облысы партия комитетінде нұсқаушы, облысы әкімі аппаратында бас маман болып істеген. Қазір облыс әкімі аппараты жалпы бөлімінің бас маманы. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен (2004) марапатталған. Дереккөздер
Люминофор

Люминофор(лат. lumen — жарық, phoros — тасымалдаушы) — сыртқы факторлар себебінен өздігінен сөуле шығаратын люминесценттік заттар. Теледидар экранында электрондық сәуле көмегімен бейне алу үшін қолданылады. Мысалы, кара, ақ түсті кинескопта люминофор ретінде мырыш жөне кальций тұздарының белгілі бір қатынастағы қосындылары алынады, ал күміспен активтелген цинк жөне кадмий сульфаты немесе мырышпен (марганец) активтелген цинк фосфаты қызыл сәуле, күміспен байытылған цинк сульфаты жасыл сәуле, сондай- ақ мырышпен байытылған цинк силикаты көк сәуле шығарады. Дереккөздер
Қосай Қаниев

Қосай Қаниев (1942 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) — дәрігер. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1981). Ресей, Астрахан мемлекеттік медициналық институттын бітірген (1966). 1966–2003 жылы орталық аурухананың балалар дәрігері, бас дәрігері, жұқпалы аурулар бөлімшесінің дәрігері, 2003 жылдан жедел жәрдем бөлімшесінің меңгерушісі. ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған (1997). Дереккөздер
Сигналдарды дискреттеу

Сигналдарды дискреттеу - Қазіргі байланыс техникасының даму кезеңінде сигналды импульс түрінде беру қолайлырақ болатындықтан, ақпараттық үзіліссіз сигналдарды үзілісті сигналдарға ауыстырады. Үзіліссіз сигналды уақыт бойынша үзілісті сигналдар тізбегіне айналдыруды "дискреттеу" деп атайды. Үзіліссіз сигналды дискреттегенде оның әрбір мезгілдегі мәнін немесе сигнал деңгейінің әрбір сатылық деңгейлік мәнін алады. Соларға қарай оны уақыт бойынша үзілістеу (дискреттеу) немесе деңгейлік дәрежесіне карай үзілістеу дейді. Сигналдарды дискреттеудің бірқалыпты өзгеруіне байланысты оларды кванттау деп те атайды. Сөйтіп үзіліссіз сигналды үзілісті сигналдарға айналдырғанда, олар уақыт бойынша үзілістеу деңгейіне қарай үзілістеу және әрі уақыт бойынша, әрі деңгейіне карай үзілістеу болып бөлінеді. Үзіліссіз сигналды уақыт бойынша үзілістегенде үзіліссіз сигналдың мәнін әрбір белгілі уақыт қадамында есептейді. Әрине ол уақыт қадамын белгілегенде қайтадан қалпына келтірілген сигнал дәлдігіне әсерін ескереді. Сигналды деңгейіне қарай үзілістегенде үзіліссіз сигналдың мәндерін белгілі бір деңгейлік сатыға өскенде немесе кемігенде алады. Сигналды әрі уақыт бойынша, әрі деңгей бойынша үзілістенгенде, алдымен уақыт бойынша бір-бірінен белгілі қадам арасында орналасқан нүктелерді белгілеп, одан кейін осы уақыттагы сигнал мәнінің белгіленген сигналдың сатылық қадамына жақын тұрған (жоғарғы немесе төменгі) деңгейін алады. Үзілістеу әдістерінің артықшылығы немесе кемшілігі бар. Дереккөздер
Қарасеңгір (қоныс)

Қарасеңгір - Талапты ауылдық округі аумағындағы құмды қоныс. Сырдарияның оң жағалық аңғарында 0,5—1,5 км, Талапты ауылынан солтүстік-батысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Ұзындығы 8 км, енді жері 3 км. Жер бедері тегіс. Шығысында бірнеше қыстау орналасқан. Оңтүстік-батысында Бөгембайкөл қонысы жатыр. Негізінен жыңғыл, жусан, бұйырған, баялыш өскен. Дереккөздер
Нұр Өтебаев

Өтебаев Нұр (1920 ж. т., Адай уезі) – кеңес қызметкері, соғыс және еңбек ардагері. Ашғабадтағы (Түрікменстан) педогогиалық училищені, [Мәскеудегі Бүкілодақтық тамақ өнеркәсібі институтын бітірген (1957). 1957 – 60 ж. «Құмтұзтресінің» директоры, 1960 – 64 ж. Красноводск ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1968 – 83 ж. Жаңаөзен қаласындағы бұрғылау тресі басқармасының орынбасары, «Маңғышлақмұнай» бірлестігіне қарасты оқу курсы комбинатының директоры болды. 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Элювийлік шашылымдар

Элювийлік шашылымдар - түпнұсқа тау жыныстарының немесе кен-орындардың мору процестері нәтижесінде пайда болады. Басқа шашылымдардан айырмашылығы Элювийлік шашылымдар түпнұсқа таужыныстар шыққан жерлерде орналасып солардың пішінін қайталайды. Дереккөздер
Маңғыстау энциклопедиясы

«Маңғыстау» энциклопедиясы - «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия және«Қазақ энциклопедиясы» бас редакциясының аясында Маңғыстау өңіріне арналған энциклопедиялық басылым. Аталған энциклопедияда Маңғыстау облысының табиғаты мен қазба байлығы, осы өңірдің көне заманнан бүгінге дейінгі тарихы мен мәдениеті, шаруашылығы мен өндірісі, экономикалық байланыстары, ел есіндегі елеулі адамдары, ежелгі ескерткіш-мұралары мен өрісті өнері туралы мәліметтер қамтылған. Энциклопедия 1997 жылы Алматы қаласы «Атамұра» баспасынан 30 000 данамен жарық көрді. Көлемі 36,17 бас таралған. Бас редакторы – Ә.Кекілбаев, редактордың орынбасары Д.Әріпов. Энциклопедияның бас кеңесшісі және жауапты редакторы Қ.Сыдиықұлы болды. Басылым Маңғыстау облысының 35 жыл толуына орай жаңа деректермен толықтырылып 2008 жылы қайта басылып шықты. Дереккөздер
Лудалар

Лудалар - мұздық өңдеген іздері сакталған, әдетте, өсімдік өспейтін шхер типті тастақты қайраңдар немесе су бетінен аздап қана көрініп тұратын аралдар. Ресейдің солтүстік және солтүстік-батыс аудандарындағы теңіздердің, ірі көлдер мен өзендердің жағаларында кездеседі. Дереккөздер
Эманация

Эманация — алғашқыда радон газының атауы ретінде қолданылған бұл термин қазір радиоактивті тізбектердің газ күйінде бөлінетін барша табиғи өнімдеріне (радон, торон, актинон) қатысты колданылады. Дереккөздер
Сигналды модуляциялау

Сигналды модуляциялау ( — өзгеру) — сигналды бір жиілік ауқымынан екінші жиілік ауқымына ауыстыру. Бірінші ретті (алғашқы) сигналдың байланыс жолымен таратылу мүмкіндігі аз болғандықтан, оған қоса байланыс жолымен тек бір ғана сигнал емес бірнеше сигналдарды бірден тарату үшін алғашқы (бірінші ретті) сигналдардың жиіліктік ауқымын өзгерту қажет. Ол үшін тасымалдаушы сигнал алынып, оның бір параметрін алғашқы сигналдың өзгеру заңдылыгымен өзгертеді. Тасымалдаушы сигнал гармоникалық немесе импульстік сигналдар болады. Олардың өзгеретін параметріне байланысты модуляция гармоникалық, импульстік, амплитудалық, жиіліктік, фазалық, импульстің кеңдігі, жиілігі, биіктігі, фазасы арқылы модуляциялау деп бөлінеді. Модуляциялаудагы алғашқы (бірінші) сигналды модуляциялаушы сигнал деп, ал модуляциялаудан өткен тасымалдаушы сигналды модуляцияланған сигнал деп атайды. Дереккөздер
Стамуха, қайырланған мұз

Стамуха, қайырланған мұз – Солтустік мұзды мұхиттың тайыз шеткі бөлігіндегі қайраңға шөгіп қалған үлкен мұз алқаптарындағы мұз тауларының қалдықтары. Биіктігі 10 м және одан да асады. Материктің жағасынан, алыстан қарағанда арал сияқты болып көрінеді. Дереккөздер
Қаңға баба

Қаңға баба – ежелгі елді мекен. Форт-Шевченко қаласының шығыс жағынан 50 км жерде орналасқан. Бұл алғашында Жібек жолының қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен қамал бекініс түрінде салынған. Бұдан керуен сарай, мешіт орны, сақшылар тұрағы мен биік төбе басындағы қорғаныс қабырғасының жұрнақтары сақталған. Қаңға баба ежелгі қорым аты. Қорым орналасқан сай бойындағы көп мазарлар құлпытасының және өсіп тұрған тұт ағашының суретін кезінде Т.Г. Шевченко қағаз бетіне салып алған; құлпытас қазір Форт-Шевченко қаласындағы мұражай қорында сақтаулы. Сайдың төменгі жағында егіншілік пен бақшалық орындарының, суландыру жүйелерінің ізі сақталған. Қаңға өз уақытында Шевченко атындағы ұжымшардың, «Қызылөзен» кеңшарының ферма орталығы болған. Дереккөздер
Стекометр

Стекометр - тіркейтін құрылғысы коордиметрмен жабдыкталған жоғары дәлдікті стереокомпаратор; өлшенген координаталар мен параллакстарды үлкен баспаға және перфораторға тіркеуді қамтамасыз етеді. Аспап пішімі 23x23 см-ге дейінгі суреттерді өлшеуге мүмкіндік береді, үлкейтуі 4-тен 18-ге дейін ауысымды окулярлық бүршікпен жабдықталған; өлшеу кезінде әр түрлі жарықталатын марқаларды пайдалануға болады. Дереккөздер
Нұрсен

Нұрсен, Нөрсе – Маңғыстау үстіртінің солтүстігінде орналасқан төбе. Абсолюттік биіктігі 123 м, салыстырмалы биіктігі 23 м. Географиялық орны Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы Қаратүлей сорының оңтүстік-шығысын ала орналасқан. Оңтүстігінде Латынқазған қонысы жатыр. Өсімдігі Жусан, бұйырғын, баялыш өскен Нұрсен өңірі жыл бойғы мал жайлымына пайдаланылады. Дереккөздер
Стереоавтограф

Стереоавтограф - аналогтік стереофотограмметриялық аспап; жердегі стереофотограмметриялық түсірістің суреттері бойынша карталарды, пландарды және профильдерді жасау үшін қолданы. Аспапта тура фотограмметриялық қиылыстыру нүктелердің пландық орнын және биіктік белгілерін анықтау орындалады. Дереккөздер
Сигналды сығу

Сигналды сығу — сигналдың динамикалық ауқымын азайту. Ол үшін хабарды сигналға айналдырғаннан кейін оның жоғарғы деңгейін белгілі бір заңдылықпен азайтып, ал төменгі деңгейін сол заңдылықпен керісінше жоғары көтереді. Сонда сигналдың динамикалық ауқымы азайып, оны арнамен беру жағдайы жақсарады. Сығылған сигналдың басқа көрші арналарға әсері азайып, бөгеуілге орнықтылығы өседі. Себебі төменгі деңгейдегі сигналдың көтерілуіне қарай оның бөгеуілден қашықтығы артады. Дереккөздер
Берг Федор Федорович

Берг Федор Федорович (15 мамыр 1794, Эстония, Сангасте – 6 қаңтар 1874, Санкт-Петербург) – табиғат зерттеушісі, генерал-фельдмаршал. Дерпт университетінде оқыған. 1822 – 26 ж. Орынбор губерниясында, Орал казак әскери желісінде әр түрлі жауапты әскери қызметтерде болды. 1825 – 26 ж. Үстіртке жіберілген экспедицияның басшысы. Экспедиция бағыты ғылыми болғанымен әскери барлау, отарлау, болашақта Үстірттен өтіп Хиуа хандығын жаулап алуға дайындық мақсатын ұстанды. 1825 ж. желтоқсанның 15-інде Сарайшық бекінісінен шығып, Каспий теңізінің шығысын жағалап Үстіртке, одан әрі Жем өзенін бойлай, Құрсай, Желтау таулары арқылы Арал теңізіне шықты. 1826 ж. наурызда Сарайшыққа қайтып оралды. Берг басқарған экспедиция өзінің жүрген жолында қазақ ауылдарын тонап, малдарын тартып алып, адамдарын тұтқындады. Қазақтардың қарсылығына ұшырады. Экспедиция аталған өңірдің салыстырмалы тұңғыш картасын түсірді, геология, гидрологиясын зерттеп, табиғатына сипаттама берді. Бірнеше геологиялық түсіндірме жасап, Арал теңізінің деңгейін анықтады. Дереккөздер
Жону

Жону — айналмалы, спиральды және бұрама пішінді дайындамалардың сыртқы беттерін кескіш құралмен жонып өңдеу процесі. # жону білдегінде айналма денелі дайындамалардың сыртқы беттерін өңдеу; # айналмалы денелердің сыртқы, ішкі және түпкі беттерін өңдеу, сонымен қатар кескіштердің көмегімен шиыршықты және бұрандалы беттерді өңдеу процесcі. *Жұқалап жону — жоғары кесу жылдамдығымен, шағын беріспен және өте жұқа тереңдікпен жону. *Таза жону — қаралтым жонудан кейін, бірақ таза өңдеудің алдында орындалатын жону. *Қаралтьш жону — өңдеуге кететін әдіптің едөуір бөлігін алдын ала жону. Жону күші Жону күші - кесуші құралдың алдыңғы және артқы беттерінде әсер ететін нормаль күштер мен үйкеліс күштерінің геометриялық қосындысы. Тағы қараныз: * Жоңқа * Фреза * Цилиндірлі жонғыш Дереккөздер
Стереоәсер

Стереоәсер - стереожұпты құрайтын екі жазық бейнені қарау кезіндегі нысанды кеңістіктік ұғыну. Стереоәсер тура, кері және нөлдік болып ажыратылады. Стереоулгіні құру үшін қолданылатын тура Стереоәсер нүктелердің кеңістіктегі шын орындарына сәйкес болады, бұл жағдай егер сол және оң бейнені сол және оң көзбен қараған кездегіге сәйкес. Стереоәсер алу үшін мынадай шарттар орындалуы қажет: 1) стереожұптың аэросуреттері бір-бірімен дұрыс орналастырылуы тиіс; 2) әр көзбен стереожұптың тек қана бір суреті бақылануы тиіс. Дереккөздер
Сигналдың априорлық ықтималдығы

Сигналдың априорлық ықтималдығы деп берілетін хабардағы ақпараттық элементтің кездесу ықтималдығын айтады. Мысалы, хабар екілік ақпарат жүйесімен берілсе, ондағы "1" немесе "0"-дің кездесуі, яғни априорлық ықтималдығы бірдей 0,5-ке тең болады. Дереккөздер
Молдақасым Өтебаев

Өтебаев Молдақасым (1952 ж. т., Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – ғалым, физика-математика ғылым кандидаты. (2006). Қазіргі ҚазҰУ-ды бітірген (1975). 1975 – 78 ж. Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатында инженер-программист, 1978 жылдан АқтМУ-да оқытушы, кафедра меңгерушісі аға оқытушылық қызметтерін атқарып келеді. Өтебаевтың негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты штамптың серпімді-тұтқырпластикалық қабатты жарты кеңістікке динамикалық әсері туралы жазық және кеңістікті осьтік симметриялы станционар емес есептерді сандық шешу мәселелеріне арналған. Көптеген ғылыми мақалалар мен оқу-әдістемелік құралдардың авторы. ҚР Ғылым және білім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Бұрама сызықтың көтерілу бұрышы

Бұрама сызықтың көтерілу бұрышы(Угол подъема винтовой линии) — орташа диаметрлі шеңберде жатқан пішін нүктесіндегі бұрама сызыққа жаңама және оське перпендикуляр жазықтықта пайда болған бұрыш. Дереккөздер