Мұқан (Мықан) Балтекейұлы

Мұқан (Мықан) Балтекейұлы (1873, қазіргі Сарысу ауылы, Ұлытау ауданы, Қарағанды облысы – 1916, Ташкент) – айтыс ақыны, қазақ халқының XIX ғасырдың үшінші ширегі мен XX ғасырдың басында өмір сүрген суырып салма әнші-ақын. Әкесі Бәлтекей жырау Қорғанұлы Найман ішінде Бағаналы руының Шоштан бұтағынан шыққан. Мұқан 1873 — тауық жылы наурыз айының басында бұрынғы Жезқазған облысының Жезді ауданындағы Сарысу совхозының жерінде ақын Балтекей Қорғанұлының (1830-1971) отбасында дүниеге келген. Балтекей жырау Қорғанұлы шыққан Орта жүз Бағаналы Найманның Шоштан атасының жартысы Шымкент уезіне қарасты Төрткөл деген жерге қыстаған да, ал қалған жартысы Ақмешіт уезіне қараған Ащыкөл, Телікөл, Айнакөл бойын Бағаналы Найманның Ақтаз, Бесбала руларының ауылдарымен біргеқыстайтын болған. Жазда Балталы —Бағаналы Найманның барлық тайпаларына жататын ауылдарымен бірге Шоштан атаулы ел де Сарыарқаны жайлаған. Ел жайлаудан қайтарда Бағаналы Найманның Жауғашты елінің басты кісісі Жандәулет мырза Балтекей ақынның өз ауылында қыстап шығуын қалайды да, оған өзінің ойын айтады. Сөйтіп, 1872-1873 жылдың қысын Балтекей ақын Жандәулет ауылымен өткізеді. Екіқабат күйдегі әйелі — Алтынды ертіп жүріп, Балтекең Бағаналы Найманға жататын үй саны мол елдің бірі — Жауғашты, Шағыр жұртының ауылдарын әнге, жырға, күйге бөлеп, көпшіліктен құрмет көріп, тарту-таралғы, сыйлықтар алады. Тауық жылының басында Алтын босанып, ұл бала табады. Жандәулет мырза оған Мұқан деп ат қояды, той жасап береді. Мұқанның анасы — Алтын, Қоңырат Көтенші руындағы Жанұзақ деген кісінің қызы екен. Мұқанның әкесі Балтекей 1846-1854 жылдар арасында атақты Дайрабай күйші Нұрғожаұлы (1823-1893), Біржан сал Қожағұлұлы (1825-1897), Шәрке сал Қорабайұлы (1824-1907) ақындармен, Найман Төртуыл Мырзаш батыр, Аю, Дәуіт әншілермен бірге әйгілі суырып салма, әнші-ақын, белгілі композитор, ел қорғаны болған батыр Сегіз Сері Баһрамұлы Шақшақовтың (1818-1854) сал-серілер тобында болып, Сегіз Серіге шәкірт болып, одан үлгі-өнеге алғаны баршаға аян және Ашамайлы шежіресінен де мәлім. Оның үстіне оған Сегіз Серінің кіші шәкірті — жауынгер ақын, композитор Жаяу Мұса Байжанұлының (1835-1925) 1855 — қоян жылы тамыз айының аяқ шенінде шығарған «Ер Сегіз» атты толғауының ішінде келетін мына шумақтар да толық дәлел болады. Дайрабай, Сейітжан сал, Көрпе, Тоғжан, Жаманқұл, Мергенбай мен Шәрке, Біржан. Байеке, Құлтума мен Жәмшібай, Нүркей, Құшан, Бодау, Балтекей, Дәуіт, Мырзан. Тезекбай, Кемпірбай мен Қуат, Жапар, Бәрі де Сал Серіге шәкірт болған. Найманда Төруылдан Мырзаш әнші, Басқа да шәкірті көп өнер қонған. Мырзан, Мырзаш, Дайрабай — үшеуінен, Өзгесі суырып салма ақын еді. Сардар Сегіз серігі — Нияз сері, Ол асқан әнші, күйші батыр еді. (Жаяу Мұса. «Ер Сегіз». «Алға» газеті, 15 ақпан, 1990 жыл. «Алға» —Екібастұз ауданының газеті). Балтекей баласы Мұқанды әуелі өз елінде молда болып бала оқытып жүрген көкшетаулық Орта жүз Құрай Уақ Ермұса Жайсаңбайлы деген әнші, домбырашы, мерген жігітке оқуға береді. Мұқан одан үш жыл оқып, дәріс алып сауат ашады. Әкесі одан соң оны Бағаналы Найманның Жабай атасының ауылдарымен көрші отырған Орта жүз Қуандық Арғынның Темеш тайпасынан шыққан Жоламан ақын Тәттібайұлы (1836-1922) ашқан шағын медресеге оқуға береді. Бұл медреседе Жоламан мен оның үлкен ұлы Мұса саятшы (1855-1925) шәкірттерге дәріс берген. Жоламан ақын Балтекейді туған ағасындай жақсы көрген себебі, Балтекей ақын Сегіз Сері тобында болғанда Жоламан сол сал-серілер тобындағы ең кіші шәкірт екен. Сонымен бұл екі ақын да айналып келгенде Сегіз Серіден тәлім- тәрбие алған. Мұқанды ақындыққа баулуда оның әкесі Балтекеймен қатар ұстазы Жоламанның да үлесі аз болмаған. Мұқан ақын 1882-1888 жылдар арасында Жоламан Тәттібайұлы медресесінде оқып, оны тамам еткен соң 1888-1891 жылдар арасында Қарнақ медресесінде дәріс алған. Қарнақ медресесін бітіргеннен кейін Мұқан Шымкент уезіне қарасты Ұлы жүздің Сіргелі руының ауылдарында бала оқытқан. Ол өлеңді ауызша да, жазып та шығарған ақын және домбыра, сыбызғы, сырнайға (гармонға) қосылып, ән төккен әнші де болған. Мұқан ақын Жоламан, Есенбай, Қожабай, Қонысбай, Құлтума, Бұдабай ақындарға еріп, оларды өзіне ұстаз тұтып, жас жігіт шағында соларға шәкірт болып, үлгі- өнеге алған. Мұқан Балтекейұлының «Есенқабыл,Есенбек батырларға», «Қалманбай мырзаға» сияқты ірілі- ұсақты дастандары, «Бидашқа», «Батырбек ұстаға», «Ахмет ишанға» атты өлеңдері, қайтыс болар алдында шығарған толғауы, «Бір кәнизакқа» деген сын өлеңі, ақындарға айтқан тоқтау өлеңі сияқты көркем туындылары және ақын Нұралы Нысанбайұлымен айтысы ғана біздің дәуірімізге келіп жетті. Дархан дарын иесінің шығарған өлең-жырлары мол болғанмен, оның басым көпшілігі сақталмаған. Жоғарыда есімдері аталған жүйрік ақындарға өзі шәкірт болса, оның өзіне де біраз ақын-жыраулар шәкірт болған. Атап айтқанда одан Нияз, Иманжан, Назар, Нұрғали, Сәрсенбек, Нартай, Қайыпназар (соңғы екеуі Сыр елінен) сияқты әнші-ақындар үлгі-өнеге алған. Мұқан Қанафия, Шеген, Тайжан деген өзімен елдес болған әнші- ақындармен үзеңгілес жолдас, дос болып, бірге жүріп, серілікті де бірге құрған. Ол ылғи бала оқытумен ғана шұғылданбай, кей жылдары бүтіндей салдық құрып, ән салып, күй тартып, өлең айтумен де уақытын өткізген өнер иесі. Оның Атбасар, Ақмола, Қарқаралы, Әулиеата, Шымкент, Ақмешіт уездерін аралап ән салғаны, жыр төккендігі хақында ескілікті әңгімелер баршылық. Оның ірі ақын екендігін дәлелдеу үшін, оның ақындарға айтқан төрелік өлеңдерінен үзінді келтірейік. Құрметті екі Жүсіп бектеріме, Көңіл дос ғайыпана тектеріме! Әр сөздің алтынынан іреу ашқан, Зейінді сез иесі зергеріме! Екеуіңіз екі жұрттың ұстынындай, Қадырлы халық иесі ерлеріме. Һәм тірілік абыройыңызға дұғадамын, Мұштаһпын жүздеріңді көрмегіме. Аман ба, мал-жаныңыз, халық-еліңіз, Сатпаймын көрмесем де, көргеніме. Жазушы бір кәмина қалыс ағаң, Сіз қанық болған жоқсыздар жөндеріме. Балтекей — атам есімі, атым Мұқан, Хабарым мақұл көрдім бермегіме. Болысы Телікөлдің қазағымын, Найман деп ат қойылған елдеріме. («Айтыс» II топ 26-281965. «Жазушы» баспасы, 1965 ж). 1917 — жылан жылы жазда ел жайлауға шығарда Мұқанның әкесі Балтекей ауырып, сексен сегізге қараған шағында қайтыс болады. Балтекейге ас беретіндігі алдын ала хабарланып, Бағаналы Наймандардың басты адамдары Бағаналыға, Қоңыратқа, Сыр бойының Кіші жүз елдеріне сауын айтады. Мұқан сол жылы ел жайлаудан қайтқан соң Кенжалы, Софыбек есімді екі атқосшысын (екеуі де Қоңырат руының жігіттері) ертіп, түрікпен, тәжік, өзбек елдерінің ішінде көптен бері тұратын қазақтарды аралап, салдық құрып, мол олжамен еліне оралады. Одан соң аз уақыт демалып, тағы да Жетісу өңіріндегі Ұлы жүз елдерін аралап, серілік құрып, сауық-сайран салады. 1918 жылы тамыз айында Балтекейге ас берілетін болады. Соған дейін қырғыз еліне барып-қайтпақ болып, екі атқосшысын ертіп, Мұқан ұзақ сапарға наурыз айы басталмай тұрып аттанып кетеді. Оның қырғыз елінде бұрын да екі-үш рет болып, қырғыздың манабы Шабдан Жантайұлының көзі тірісінде оған үш ай мейман болып жатып, өлең айтқан шақтары да болған. Содан оған қырғыз жұртының басты адамдарының біразы таныс екен. Мұқан қырғыз еліне барып, айлап жатып, өлең айтып, сауық-сайран салып, ол жұрттың ауылдарын әнге, жырға, күйге бөлейді. Ақыры мол сыйлықпен маусым айының ішінде тарту-таралғыға алған дүниесін нарларға теңдеп, сыйлыққа алған малдарды айдап еліне бет алады. Ол жылқы, түйені Ташкент базарына айдап әкеп сатады да, ақшаға айналдырып алады. Шайханада өзбек саудагерлері Мұқанға өлең айтқызып, оны қонақ етіп тамашалайды. Жолда шаршаған көліктерін тынықтыру үшін Софыбек деген атқосшысын Табақсайдағы өзінің ауылына аттандырады. Әкеле жатқан сыйлыққа алған дүниенің алтыға бөлгендегі бір бөлігін Софыбектен беріп жібереді де, қалғанын кейін апармақ болады. Жүктің көпшілігін уақытша бір саудагер өзбектің үйіне әкеліп қояды. Сол өзбек байы Мұқан мен Кенжалыны үйіне ертіп апарып, төрге отырғызып, құрметтеп мейман етеді. Софыбек олардың өзбек саудагеріне қонаққа баруын да, жүкті өзбек байының сарайына уақытша қоюын да іштей қаламайды. Ол Мұқан мен Кенжеғалыға өзінің қауіп ойлағанын айтып, көлік жалдап, жүкті Табақсайға жеткізу керектігін, өздерінің де өзбек байының үйіне қонаққа бармаулары керектігін ескертеді. Бірақ аңғал Мұқан қауіп ойламайды. Мұқан мен Кенжалыны өзбек мейман етіп отырып, қастық жасап, уландырады. Ертеңіне Софыбек келсе, Мұқан ақын мен атқосшы жігіт Кенжалы ауырып жатады. Софыбек арнаулы кісі ертіп әкеліп, оларды нәрсесімен қоса алып кетпекші болады. Өзбек саудагер: «Дәрігер шақыртып отырмын, әзір әкетпеңіз», — дейді. Соған сенген Мұқан мен Кенжалы Софыбекке: «Бүгін-ертең дәрігерге қаралайық. Егер жазылмасақ, арғы күні келіп, алып кетерсіңдер», дейді. Содан соң Софыбек амалы құрып, үйге қайтады. Одан кейін көп ұзамай, өзінің әлсіреп бара жатқанын сезген Мұқан қоржынынан қағаз, қаламын алдырып, өлең жазады да қағазды төрт бүктеп, шапанының қолтығын сөгіп жіберіп, ішіне салып жібереді. Сол күні өзбек саудагерлері оның дүниесін иемденіп қалу мақсатымен Мұқан мен Кенжалыны уландырып өлтіріп, киімдерін шешіп алып, денелерін жалаңаш күйінде өзенге тастап жібереді. Әлгі өзбек саудагер екі азаматты өлтіруге қатысқан екі кісіге Мұқан мен Кенжалының шапандарын береді. Олар екі шапанды базарға шығарып сатады. Жолаушы бір қазақ екі шапанды да сатып алады. Бір шапанның етегінің ұшы ұстағанда қолға сәл қаттылау тиеді. Қолтығын қараса, астар тігісі сөгілген екен. Астар мен тысының арасына қолын салып жіберіп, ішіндегісін алса, төрт бүктелген үлкен қағаз болып шығады. Қағаздағы жазуды оқыса, Мұқан ақын Балтекейұлының өлер алдында жазған өлеңі көрінеді. Өлеңді жұрт бірінен-бірі көшіріп жазып алады да, елге тез тарайды. Арада бір күн еткен соң, қасына екі жігіт ертіп, көлік алып, Софыбек саудагер өзбектің үйіне барса, өзбек байы: «Жаман аурумен ауырған екен» дейді. Өзбек байынан Софыбек Мұқанның дүниесін алмақ болса, саудагердің алдын ала дайындап қойған жендеттері оларға қауіп төндіруге сайланады. Ақыры Софыбек екі жолдасын ертіп, көлігін алып, зорға дегенде, жауыздардан қашып құтылады. Балтекейдің асы өткен соң, Мұқанның баласы Жанай мен кіші інісі Қанай қастарына Исабек, Көкжендет деген (Қарабала руының жігіттері) екі батыр жігітті, Мансұр Алыпқашұлы Бекежанов (1875-1934 ж.ж.) деген ақынды ертіп, Мұқанды іздеуге шығып, арада біраз күн жол жүріп, Табақсайда отырған Софыбекке келеді. Софыбек оларға болған жайды баяндап, Мұқан мен Кенжалының ажалы өзбек саудагерлері мен қарақшыларынан болғанын естіртіп, меймандарына көңіл айтып, оларды жұбатады. Софыбек жоқшыларға Мұқанның төрт нар, бір атанын, екі жақсы атын, үйге әкеп қойған дүниесін түгел қолтабыс қылады. Софыбектің мұнысына разы болған Қанай мен Жанай атанды Софыбекке қалдырып, қалғанын алып, ауылына кері аттанады. Жолдағы елдердің бір ауылындағы әншіден Мұқанның өлер алдындағы өлеңін естіп, көңілдері босап, жылап- сықтасады, өлеңді көшіріп жазып алып кетеді. Бағаналы Найманның Бесбала руының Сырбойылық Кіші жүз Алаша еліне ұзатылған Бәтес деген қызынан туған Жаңыл сұлу Мұқанның бірінші әйелі екен. Жанай — сол Жаңылдан туған тұңғыш баласы. Ол аңшы болған, 1934 жылы көктемде Самарқанд шаһарында ауырып, дүниеден өтті. Кеңес өкіметі орнаған соң, 1920-1934 жылдар арасында Жанай Мұқанұлы ақын Мансұр Бекежанов басқарған қызыл керуенде адал еңбек еткен, одан бала қалмаған. Мұқанның артында қалған ұрпақ жоқ. Мұқанның кіші інісі Қанай бертінде қайтыс болыпты. Қанайдан 1920 жылы туған Құрманбек Шымкент облысындағы Кентау қаласында көп жыл инженер болып, қызмет атқарған, Ұлы Отан соғысының және еңбек ардагері, 1974 жылдан бастап, Қызылорда облысының Шиелі поселкесінде тұрған еді. Сөйтіп, аяулы азамат, халық ақыны Мұқан Балтекейұлы 1918 — жылқы жылы шілде айының бас кезінде Ташкент шаһарында дүниеге көзі тоймаған жалмауыз құлқынның құлы болған қанішер тонаушылардың қолынан қаза тапқан. Шәкірттері Әлі Баймағамбетұлы (Қарасары Қыпшақ), Бозай (руы —Тарақты), Зекей, Сыздық Қонақбай ұлдары (руы — Шұбыртпалы Арғын) ақсақалдардың айтуы бойынша, Мұқан ақын Балтекейұлы ортадан жоғары бойлы, жуан мойынды, жауырынды, кең жазық маңдайлы, ұзынша қыр мұрынды, үлкен қой көзді, ат жақты, аққұба өңді, қызыл шырайлы, басы үлкен, ән салғанда дауысы сызылып шығатын, мінезі ауыр, бірақ, қимылы шапшаң, көркем кісі болыпты. Мұқан ақын мұралары Қазақстан Ғылым Академиясындағы Мұхтар Омарханұлы Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қоры мен сол академияның Орталық ғылыми кітапханасындағы сирек кездесетін қолжазбалар қорында сақтаулы. Ауыл молдасынан хат танып, Бұхарадағы Көкілташ медресесінде білім алған. Оның өсиет үлгісіндегі жырлары адамгершілік парасатқа, ұстамдылыққа шақырды. «Ақ сұңқар орнына, Қарға қонып жай алды. Парамен болыс болғандар, Білмейді халықты аяуды» деп кезеңінің кеселін ауыр сынға алды. Ол өлеңдерін шығыстық ғазал үлгісінде жазды. «Ажалмен құтылмайсың қашқаныңмен» деп ақын дүниенің баянсыздығын сопылық поэзия үлгісінде өрнектеді. Оның Нұралымен айтысы, Кете Жүсіп пен Қаңлы Жүсіптің айтысына арналған аралық сөзі сақталған. Ақынның «Есенқабыл, Есенбақ батырға» толғауы эпика жанрындағы құнды дүние. Мұқан мұрасын А.Тоқмағанбетов, Ә.Қоңыратбаев, М.Жармұхамедов, Ж.Әлмашұлы секілді ғалымдар зерттеді. Дереккөздер "Сыр елі энциклопедиясы"