kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Костюм

Костюм (, ), театрда – режиссерлік ойға сәйкес актердің сахналық образ жасауда пайдаланатын киім-кешегі, түрлі әшекей, т.б. заттары; спектакльді көркемдеудің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі. Костюм – өткір әлеуметтік, сатиралық, гротескілік, трагедиялық, ертегілік, т.б. образдар дүниесін жасаудағы театр суретшісі шығармашылығының жеке бір саласы. Костюм сахналық образдың ұлттық, әлеуметтік ерекшелігі мен мінез-болмысын айқындай түседі. Суретшілер спектакльге қажетті киім үлгілерін жасайды. Мұндай шығармашылық процесс кезінде әрбір киімнің қандай матадан тігілетіндігі, өлшемі мен үлгісі қатаң ескеріледі. Костюм актерге сахна кейіпкерінің ішкі жан дүниесін ашуға көмектеседі. Костюмге қосымша қажеттілік ретінде бет-жүзді арнайы опалау (грим) мен шашты үлгілеу қолданылады. Костюм әуелден дәстүрлі әдет-ғұрып пен ойын-сауықта, ежелгі дәуір мен орта ғасырлар театрларында, Шығыстың классиклық театрында (Жапония, Қытай, Үндістан, т.б.) пайдаланылған. Ежелгі дәуірдегі және одан кейінгі театр түрлерінде Костюм шартты немесе өз дәуіріне лайықты үлгіде болды. Француз драматургі Мольер өз пьесаларын қойғанда, сол заманындағы түрлі адамдар тобының киім үлгілерін пайдаланды. Вольтер Костюмнің тарихи дәлдігіне назар аударды, оны кезінде актриса Клерон (1723 – 1803) қолдады. Актер Ф.Ж. Тальманың киім-кешегі суретші Ж.Л. Давидтың эскизімен тігілді. 19 ғасырдың 2-жартысында немістің Мейнинген театры Костюм өнерінің дамуына едәуір ықпал етті. Пьесада бейнеленген заман мен ортаға, сахналық қаһарманның мінез-болмысына сай Костюм үлгілерін жасауда Мәскеу көркем академиялық театрының (МХАТ) қызметі зор ықпал жасады. В.М. Васнецов, А.Н. Бенуа (1870 – 1960), К.А. Коровин (1881 – 1939), М.А. Врубель, А.Я. Головин (1863 – 1930) сынды орыс суретшілері театр декорациясы өнеріне, оның ішінде Костюмге көп көңіл бөлді. Ал Шығыстағы дәстүрлі классикалық театрдың көркемдік тәсілдеріне орай әрбір Костюм символдық негізде жасалды (қараңыз Шығыс өркениеті). Спектакльге арнап Костюм дайындайтын және актердің киінуіне көмектесетін театр қызметкерін костюмер деп атайды. Кинода Костюм дайындағанда кинопленка мен материалдың ерекшелігі ескеріліп, оның ұсақ деталіне дейін дәл беру талап етіледі. Қазақстанда Костюм кәсіби театр мен кино өнерінің пайда болып, өркендеу тарихымен тығыз байланысты. Л.М. Қожықова, Қ.Қ. Қожықов, И.Б. Бальхозин, А.И. Ненашев, С.Романов, Э.В. Чарномский, Г.Исмайылова, Е.Тұяқов, т.б. көрнекті суретшілер қазақ театры мен кино өнері тарихында Костюм өнерінің дамуына да елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Құрсақ той

Құрсақ той, Құрсақ шашу — ұлттық салт-дәстүр. "Құрсақ шашу" немесе "құрсақ тойы" - аяғы ауыр әйелге қатысты ертеден келе жатқан дәстүр. Түрлі салт-дәстүрлерді білетін ақ жаулықты аналарымыздың айтар өсиеті мол. Келін үйге түскеннен соң, ененің одан күтетін үміті зор. Сондықтан, аяғының ауырлағанын байқаған өнегелі ене құрсақ шашу деген кішігірім той думан ұйымдастырады. Оның мақсаты – қуанышты атап өту және жүкті әйелдің күтіміне аса назар аудару. Бұл, біріншіден,ертеңгі күні дүниеге келер нәрестенің алғашқы тойы болса, екінші жағынан аяғы ауыр ананың да қамын ойлап, соған жағдай жасаудың амалы. Думанды дастарқан жайылып, үлкен әйелдер жағы жас келінге батасын береді, ал құрбылары, абысындары білгенін айтып, ақыл-кеңес беріп, келіннің көңілін аулайды. Бойына бала бітісімен-ақ кейбір ананың асқа тәбеті шаппай, жерік болады. Оны "итжерік" деп атайды. Тәбеті шабатын тамағын тауып беру де ененің мойнында. Өйткені ертеңгі күні жерігі қанбаса, баланың толыққанды болып жетілуі екіталай. Егер жерігі қанбай жүрсе, кейін баланың аузынан сілекейі аға беретін болады деген ырым да бар. Сондықтан тойға келген әйелдер келінге арнап әр түрлі тағам әкеліп, дәм тигізеді. Жерік кезде жеген аста да көп мән бар. Тіпті баланың болашақта кім болатындығын соған қарап болжауға болатындығы ғылыми түрде дәлелденіп те отыр. Мысалы, анасы көкөніске жерік болса, бала ширақ, елгезек, өмірге құштар болады екен. Кесек көмірге жерік болса, бала болбыр, өмірге икемсіз болмақ. Ал, тек біреудің үйінің тамағын жегісі келіп тұрса, бала келешекте үйде тұрмайтын, үнемі түздің тірлігін тындыратын болып өседі екен... Жерік ананың қалауын тауып тойдырған адам сауапқа қалады деген де ырым бар. Сондықтан тойға келгендер аяғы ауыр әйелдің көңілін табуға тырысады. Бұл не жерін білмей әр нәрсеге аңсары ауған болашақ анаға көп көмек. "Жерік асын жеген жетілер, жерік асын жемеген кетілер" деп те жатады халқымыз. Осылайша жерік астың әрбірі ана мен баланың қажеттілігін өтейді. Дереккөздер
“Балдыз”

.]] “Балдыз” — қыздар биі. Құрманғазының “Қызыл қайың” күйінің сүйемелімен орындалады. Музыкалық өлшемі 4/4. Орташа екпінді “Балдыздың” мазмұны халықтың тұрмыс-салтынан алынған. “Балдыз” қыздардың тал шыбықтай майысып, сызылған ибалы жүріс-тұрысы мен сыпайы мінезін бейнелейтін музыкалы би. Биді қойған балетмейстер Д. Әбіров. 1953 жылы Алматы хореография училищесінің оқушылары Мәскеуде өткен бүкілодақтық би мектептерінің байқауында орындады. “Балдыз” биі көркемөнерпаздар үйірмесінің, би ансамбльдерінің репертуарынан тұрақты орын алды. Дереккөздер
Максиллоподалар

Максиллоподалар, жақ аяқтылар – шаянтәрізділердің бір класс тармағы. Теңіздерде, тұщы суларда кең таралған. Максиллоподалар жеке немесе субстратқа жабысып, паразиттік тіршілік етеді. Жақсы жетілген ауыз аяқтарын қорегін судан сүзу үшін пайдаланады. Көкірек бөлімі көбіне 6 (кейде 5 не 4) сегментті. Көкірек аяқтары қозғалыс қызметін атқарады. Құрсақ аяқтары жоқ. Максиллоподалардың ескекаяқты шаянтәрізділер, мистакокаридалар (Mystacocarіda), тұқыжегіштер (Branchіura), мұртаяқтылар (Currіpedіa), қапкеуделі шаяндар (Ascothoracіda) деп аталатын 5 отряды бар. Ең жиі кездесетіндері: тұқыжегіштер — балықтардың терісінде тіршілік ететін эктопаразиттер. Олардың 130-дей түрі белгілі. Негізгі өкілі — тұқы биті (Argulus folіaceus). Паразитті тіршілік етуіне байланысты антеннулалары мен антенналары ұсақ ілмек тәрізді өсінділерге айналған. Түрленіп дамиды. Көбейіп кетсе, балық шаруашылығына зиян келтіреді; мұртаяқтылар теңіздерде тіршілік етуіне байланысты антенналары мен күрделі көздері дамымай, кеуде аяқтарының 6 жұбы қоректі аузына қарай әкелетін екі бұтақты ұзын “мұртшаларға” айналған (отрядтың аты осыған байланысты қойылған). Ересек түрлерінің денесі бақалшақпен қапталған. 1000-нан аса түрі бар. Негізгі туыстары — теңіз үйрекшесі мен теңіз жаңғағы. Соңғысының Каспий теңізінде кездесетін 2 түрі анықталған. Мұртаяқтылардың 1 түрі — саккулинаның (крабтың паразиті) денесі қап тәрізді, сабақшасының ұшынан тамыр сияқты бұтақтанып кететін жіңішке тармақтар тарайды. Олар крабтың денесіне еніп, сөлін сорады. Жыныс жүйесі гермафродитті. Саккулинаның жұмыртқаларынан науплиус шығып, циприс тәрізді дернәсілге айналады. Систематика Дереккөздер
Котангенс

Котангенс [жаңа лат. cotangens, co(mplementі) tangens – қосымша тангенс] – 1) тригонометриялық функциялардың бірі. Белгіленуі: ctg; 2) тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының Котангенсы – сол бұрышқа іргелес жатқан катеттің сол бұрышқа қарсы жатқан катетке қатынасы. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Сарыжаз (қорған)

Сарыжаз — ежелгі қорғандар, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіштері. Орналасқан жері Райымбек ауданы Кеген ауылы мен Лабасы тауының бөктеріне дейінгі аралықта орналасқан. Сипаты Тарихи ескерткіштерді 1898 жылы В.Д. Городецкий, 1956 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. Сарыжаз қорғандарының барлығы тас үйіндісі болып қалған 46 қоныс, қорған, обалардан тұрады. Мұның ішінде екі қорған зерттелген: Сарыжаз ауылынан 11 км, Қарқара ауылына баратын жолдың оң жағы. Аумағы 10,5х16,8 м, төрт бұрышты қорған; Сарыжаз ауылынан 9 км, жолдың сол жағында. Ол да төрт бұрышты, ұзындығы 10-16 м. Дереккөздер
Сарысу-Теңіз көтерілімі

Сарысу-теңіз көтерілімі, солт-нде Теңіз ойысымен, батысында Ұлытау антиклинорийімен, шығысында Қарағанды алабымен және оңт-нде Жезқазған ойысымен шектеледі. Сарысу-теңіз көтерілімі Шығыс Сарысу-Теңіз және Батыс Сарысу-Теңіз құрылымдық-формац. белдемдері деп екіге бөлінеді. Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымы шамамен ұз. 350 — 400 км, ені 100 — 125 км аралықты алып жатыр. Ол солт.-батысында Теңіз ойысының шекарасымен шектелсе, оңт.-шығысында герциндік Нұр-Айнасу құрылымымен, каледондық Жайылма мульдасымен және Атасу құрылымдық-формац. белдемімен терең жарылымдар арқылы жапсарласады. Көтерілімнің геол. қимасы кембрийге дейін тұрақтанған жаралымдардың біршама қалың қабатынан басталады. Бұл жаралымдардың жалпы қалыңд. 2000 — 4800 м аралығында. Жоғ. протерозойдың төм. бөлігін қамтитын (R1-2) мәрмәр тақтатастар, порфироидтар, кварциттер Қараменде және Қожамсейіт свиталарына біріктірілген (қалыңд. 3500 м-ге дейін). Кембрийге дейінгі жаралымдар қимасы венд жаралымдарының братолюбов сериясымен (қалыңд. 1000 м-ге жетеді) аяқталады. Төм.-ортаңғы кембрий жаралымдары (e1l–e2) Қарымбай свитасына топтастырылған. Андезиттерден, андезит-базальттардан, олардың туфтарынан тұратын бұл свитаның қалыңд. 1700 м-ге дейін жетеді. Ақкелін свитасына топтастырылған жоғ. кембрий (e3) терригендік шөгінді тау жыныстарынан тұратын түзілімдердің қалыңд. 1400 м-ге дейін жетеді. Ордовик түзілімдерінің қимасы шартты түрде екі бөліктен тұрады: төм. ордовик (О1) негізінен терригендік шөгінді тау жыныстарынан құралса (қалыңд. 2200 м-ге дейін), орт. және жоғ. ордовик (О2-3), керісінше, эффузиялар мен туфтардан құралады (қалыңд. 2500 м-ге дейін). Ордовик түзілімдерінің осы сипатты қимасы Батыс және Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымдарының екеуіне де тән. Силур түзілімдері (S) Батыс Сарысу-Теңіз құрылымында ұшыраспайды, ал Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымында бұл деңгей түзілімдері қимасының қалыңд. 3000 м-ге жетеді. Бұл қиманың жоғ. бөлігі андезиттерден, дациттерден, липариттерден (риолиттерден) және солардың туфтарынан құралса, ал төм. бөлігі терригендік тау жыныстарынан тұрады. Сарысу-теңіз көтерілімі. аумағының басым бөлігі континенттік саяз сулы алаптарда түзілген девон-карбон түзілімдерінің ашылымдарымен сипатталады. Девон-карбон түзілімдерінің қимасы Сарысу-теңіз көтерілімінің екі құрылымында да ұқсас болып келеді; девон түзілімдерін қызыл түсті жанартаутекті-шөгінді моласса формациясының өкілдері құрайды; төм. карбон түзілімдері (С1) карбонатты-терригендік құраммен сипатталады, тек Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымы ауқымынан ғана көрініс беретін орт. және жоғ. карбон (С23) түзілімдері Тасқұдық пен Жезқазған свиталарына біріктірілген, олар қанық бояулы және қызғылт түсті терригендік тау жыныстарынан тұрады. Бұл түзілімдер қимасының қалыңд. 2700 — 3000 м-ге жетеді. Батыс Сарысу-Теңіз құрылымында төрт түрлі, Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымында үш түрлі интруз. кешен оқшауланады. Сарысу-теңіз көтерілімі пайдалы қазба кенорындарына аса бай емес. Пайдаланылған cілтемелер
Сарыжаз (тау)

Сарыжаз – Тәңір тауының солтүстік-шығыс бөлігіндегі таулы жота. Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қырғызстан жерінде, Инелшік пен Сарыжаз өзендері аралығында орналасқан. Жер бедері Ұзындығы 50 км. Абсолюттiк биіктігі 4799 м. Сарыжаз жотасы көбіне метаморфтанған тақтатас пен әктасты интрузивті граниттен түзілген. Өсімдігі Беткейлерінде биік тау шалғындары өседі. Тау бастарында бірнеше мұздықтар бар. Тау етегі — жайлау. Дереккөздер
Ксантофилл

Ксантофилл (грек. хan-thos – сары және рhyllon – жапырақ) – құрамында оттек бар сары, қызғылт-сары немесе қызыл түсті пигменттер тобы (каротиноидтар). Ксантоилл жоғары сатыдағы өсімдіктердің жапырағында, гүлінде, жемісінде және бүрінде кездесетін ең басты пигменттер (реңді заттар) болып саналады. Ксантофилл атқаратын қызметіне қарай моноциклді және бициклді каротиноидтерге жататын 50-ден астам тобы (спирттер, кетондар, альдегидтер, тотықты, жай және күрделі эфирлер) белгілі. Сонымен бірге олар көптеген балдырлар мен микроорганизмдердің де құрамынан табылған. Жануарларда (тауық жұмыртқасының сары уызында, сүтқоректілердің бауырындағы майлы ұлпаларында) сирек кездеседі. Өсімдік гүлдері мен жемістерінің хлоропластысында, бактериялар клеткаларының липофильді бөлімшелерінде де болады. Олар флавоноидтармен бірлесе отырып жапырақта сарғыш әдемі бояу түзеді. Биол. мәні жағынан алғанда олар күн сәулесінің жарық спектрінің көзге көрінетін (380 – 520 нм) қысқа толқынды бөлімшелері арқылы күн сәулесінің қуатын сіңіре алады. Ксантофилл барлық фотосинтездеуші өсімдіктер мен микроорганизмдерде болады. Ол өсімдіктердегі фотосинтез құбылысына белсене қатысып, қосымша пигмент құрай алады. Түссіз каротиноидты көмірсутектерінен Ксантофилл түзілуі үшін жарық, оған қоса оттек қажет.. Дереккөздер
Тауар айналымы

Тауар айналымы # белгілі бір уақыт кезеңінде ақшалай түрде сатылған және сатып алынған тауар көлемі, яғни өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарын өткізудің (сатудың) жиынтық құнын бейнелейтін экономикалық көрсеткіш; # айналыс аясындағы тауар қозғалысы, тауардың өндірушіден тұтынушыға ауысу үдерісі, яғни тауардың ақшаға айырбасталуымен және өндірістен тұтынуға өтуімен байланысты үдеріс. Ол көтерме сауда және бөлшек сауда айналымы түрінде болуы мүмкін. Тауар айналымы транзиттік және қоймалық түрлеріне ажыратылады. Транзиттік тауар айналымында көтерме сауда фирмасы тауарды жеткізушіден (өндірушіден) өз қоймасына апармай, тауар алушыға тікелей жөнелтіп, сатады. Қоймалық тауар айналымында көтерме сауда фирмасы тауарды өз қоймасына қабылдап, қоймалық өңдеуден өткізеді, қажет болған жағдайда тауарларды жиынтықтайды, сонан соң бөлшек саудаға жөнелтеді немесе өндірістік үдерістің кезекті сатысына жібереді. Дереккөздер
Балдық мешіті

Балдық мешіті — 20 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қызылорда қаласының іргесіндегі Жамбыл ауылында. 1906 жылы Ақмешіттен (қазіргі Қызылорда) құрылысшы-ұсталар алдырып, Балдық деген кісі салдырған. 1988 жылы Алматы мемлекеттік архитектор және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Құрылыстың төрт бұрышты жобасы, кірпішінің қалануы 19 ғасырдағы орыс архитектор мәнеріне ұқсайды. Мешіт итарқа пішінде жабылған, іргетасы мен қабырғаның арасын көрнекі көрсету үшін бірнеше қатар кірпіш көлденеңінен қаланған. Оңтүстік-батысқа (Мекке бағытына) қараған қабырғаның ортасында жарты шеңбер сияқты шығыңқы қаланған михрабы бар. Оның төбесі түйетайлыланып барып қабырғамен бірігіп кеткен. Кірпішті ойып қалау арқылы қабырғаларының үстіңгі бөлігі дөдеге тәрізді өрнектелген. Оңтүстік-батыс қабырға мен оған қарама-қарсы мешітке кірер есігі бар қабырғаның маңдайшалары ортадан шетке қарай ойыса төртқұлақтанып өрілген. Маңдайшаның ортасы биіктетіле өрнектей қаланып, үшкілденіп біткен. Мешіттің намаз оқитын бөлмесі кең, оның төріндегі михраб қабырғасы боялған, төбеге тіреу ретінде орта тұсқа қойылған екі ұстын әшекей оюлармен безендірілген. Кіре беріс бөлменің төбесі шамның қалқанына ұқсатылып, гипспен әшекейленген. Балдық мешіті архитектуралық ескерткіш ретінде де, ислам дінінің маңызын білдіретін жәдігер ретінде де құнды. Дереккөздер
Сарымсақты (жота, Оңтүстік Алтай)

Сарымсақты жотасы – Оңтүстік Алтайдағы таулы жота. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан. Батыстан (Нарын жотасының шығысынан) шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері – Бүркітауыл (3373 м). Мұздықтары бар. Күршім, Бұқтырма, Нарын өзендерінің суайрығы саналады. Геологиялық құрылымы Сарымсақты жота гранит, тақтатас, құмтастан түзілген. Өсімдігі Таулы жотаның солтүстік беткейінде 2300 - 2400 м биіктікке дейін орман ағаштары; ал солтүстік беткейінің төменгі бөлігінде және оңтүстік беткейінің альпілік белдеуіне дейін қуаң дала өсімдігі өседі. Дереккөздер
Сары мырза

Сары мырза (туған жылы белгісіз – 1689) — би, елші, батыр. Тәуке ханның оң қолы бола білген хас батыр. Найман ішіндегі Матай руынан. 1688–1689 жылдары Тәуке ханның Ресейге жіберген елшілігін басқарып барған. Бірақ шекара мәселелеріне байланысты Ресей елшілікті ұстап қалып, Сары мырза сонда қайтыс болған. Баласы кейіннен матай руына ұран болған — Бөрібай батыр. Пайдаланылған cілтемелер
Ксенолит

Ксенолит (грек. xenos – бөгде және lіthos – тасс) – магмалық жыныстардың ішінде кездесетін бөгде тау жыныстары сынықтары. Олар магманың көтерілу жолындағы тау жыныстарының сынықтарынан тұрады. Магмаға түскен бұл сынықтар оның қызуының әсерінен қайта кристалданып мүйізтастарға және әр түрлі будан тау жыныстарға айналады, кейде араларында алмасу реакциялары орын алып, метасоматиттер де пайда болады.Ксенолиттердің мөлшері бірнеше сантиметрден жүздеген метрге жетеді. Ксенолиттер бойынша магманың жоғары көтерілу кезінде қандай тау жыныстарын қиып өткенін және олардың араларында қандай әрекеттер болғанын білуге болады.. Дереккөздер
Сарын

Сарын — ән жанрының речитативті саласының бір түрі. Поэзиялық және музыкалық әуен бірлестігінен туған халық шығармашылығы. Сарын жыраулардың философиялық толғауларында (Қорқыт пен Асан Қайғы сарындары) кеңінен қолданылған. Сарын күй Сарыны, бақсы Сарыны, терме-толғау Сарыны болып бірнеше түрге бөлінеді. Бақсы Сарынында бақсы қобызда ойнап, неше түрлі адам таңғаларлық іс-қимылдар жасап, ерекше сарынына басып, ауруды емдеуге әрекеттенген. Халық арасында байырғы ән-әуен түрлері де Сарын аталады. Қазақстанның солтүстік шығыс облыстарында «сарын» сөзі бақсы сарыны және тұрмыс-салт әндері терминдеріменен бірігіп, қоса қолданылады. Мысалы, «Жар-жар» сарыны, «Беташар» сарыны, «Қыз сыңсу» сарыны т.б. Дереккөздер
Сарыоба

Елді мекендер: * Сарыоба – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл. * Сарыоба – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы темір жол бекеті. Көл: * Сарыоба – Есіл алабындағы ағынсыз көл. Таулар: * Сарыоба – Текелітау тауының оңтүстік-батысындағы аласа тау. * Сарыоба – Мұғалжар тауларының шығысындағы тау * Сарыоба – Желдіадыр тауларының солтүстік-шығысындағы тау. * Сарыоба – Желдіадыр тауларының шығысындағы тау. * Сарыоба – Қараоба шоқысының солтүстік-батысында орналасқан шоқы. * Сарыоба – Жаманкөң өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан оқшау аласа тау. * Сарыоба – Қарақуыс тауларының шығысындағы төбе. * Сарыоба – Тасқараала тауларының шығыс, оңтүстік-шығысындағы оқшау аласа тау. * Сарыоба – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан тау. * Сарыоба – Алтыншоқысу тауларының орта тұсындағы тау. * Сарыоба – Күршім жотасының оңтүстік-батысындағы тау. * Сарыоба – Арқарлы тауларының шығысындағы төбелер. * Сарыоба – Сарысу алабындағы таулар.
Тегермен (Башқұртстан)

Тегермен — Башқұртстанның Карайыдель ауданындағы ауыл, Ескі акбуляк ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 472 адамды құрады. Пошта индексі — 452386, ОКАТО коды — 80234872008. Демографиясы Тұрғындардың динамикасы: Дереккөздер Сыртқы cілтемелер * [http://www.asmo-rb.ru Башқұртстан Республикасының муниципалдық бiлiмдерiнiң кеңесi.]
Тау аңғары

ТАУ АҢҒАРЫ – тау жүйесін жеке жоталарға бөліп тұратын тауаралық ойпаң, тектоникалық ойпауыт. Тектоник құрылымның ұзына бойымен өтсе бойлық, қатпарлы құрылымды кесіп өтсе көлденең немесе диагоналды Тау аңғары деп аталады. Дереккөздер
Владислав Людвигович Котвич

Котвич Владислав Людвигович (20.3.1872, Виленщинадағы Оссовье ауылы – 3.10. 1944, Литва, Вильнюс маңы, Чарный Боже ауылы.) – поляк шығыстанушысы, КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1923), Поляк Ғылым Академиясының академигі, профессор (1923). Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін бітірген соң (1895), сонда моңғол, қалмақ және тұңғыс-маньчжур тілдерінен сабақ бере жүріп, Ресей империясының Қаржы министрлігінде өз мамандығы бойынша қызмет істеді (1900–17). Ол Тірі шығыс тілдері интитутын ұйымдастырушылардың бірі және оның алғашқы директоры (1920–22) болды. 1922 ж. Краков және Львов университеттері оны Қиыр Шығыс факультетінің меңгерушілігіне шақырды. Львов университетінің шақыруын қабылдап, Котвич 1923 ж. Польшаға кетті. Поляк шығыстану қоғамының төрағасы болды (1922–36). Котвич алтай тілдерін тарихи-салыстырмалы әдіспен зерттеуге көп көңіл бөлді. Бұл саладағы басты еңбегі “Алтай тілдері туралы зерттеулер” деген атпен 1953 ж. Краковта (Польша), ал 1962 ж. Мәскеуде (Ресей) орыс тілінде басылып шықты. Котвич алтай тілдері туралы материалдарды жинақтай келе, бұрын-соңды айтылып жүрген қағидалар негізінде ғылми тұжырымдар жасады. Ол алтай тілдерінің арасындағы өзара жақындық, типологиялық ұқсастық сыртқы тарихи байланыс нәтижесінде пайда болған деп есептеді. Дереккөздер
Сарыесік

Сарыесік – Балқаш көлінің оңтүстік жағалауының ортаңғы бөлігіндегі түбек. Сипаты Түбек көл айдынының батыс жағындағы тұщы бөлігін шығыстағы тұзды бөліктен бөліп тұрады. Солтүстікке қарай бағытталған түбектің ұзындығы 30 км, ені 7 км. Сарыесік пен Балқаштың солтүстік жағалауы аралығында, ені 4 км-дей Ұзынарал бұғазы бар. Түбектің саздауыт, жазық жағы ортаңғы бөлігінде дөңестеніп, көл суының деңгейінен 3 м-ге дейін биіктейді. Кей жерлерін су басуына байланысты шағын жеке аралдар пайда болған. Дереккөздер
Ксенон

Ксенон (латын. Xenonum; Xe) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, инертті газ. Ксенонді 1898 ж. ағылшын химиктері У.Рамзай мен М.Траверс алғаш рет криптонды зерттеу кезінде ашқан, сондықтан оны “К.” (грек. xenos – бөтен) деп атаған. Тұрақты 9 изотопы бар, радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Сыртқы 8 электрондық қабаты тұрақты болғандықтан реакцияға тек ерекше жағдайларда түседі. Молекулааралық күштер әсерінен ғана қосылыстар түзеді. Көп зерттелгені – фторлы қосылыстары: XeF2, XeF4 сұйық ауаны ректификациялау арқылы алынады. Техникада электр вакуумдарда және медицинада әр түрлі зерттеу жұмыстарында қолданылады. Ксенонның фторидын әр түрлі процестер мен аппараттарда, ракеталық техникада тотықтырғыш ретінде, ал оксидтерін қопарғыш зат ретінде пайдаланады. Алынуы Ксенон металлургиялық зауыттарда сұйық оттегі өндірісінің жанама өнімі ретінде шығарылады. Өнеркәсіпте ксенон ауаны оттегі мен азотқа бөлудің қосымша өнімі ретінде алынады. Әдетте ректификация арқылы жүзеге асырылатын бұл бөлуден кейін алынған сұйық оттегінің құрамында аз мөлшерде криптон мен ксенон болады. Әрі қарай түзету сұйық оттегін силикагельге адсорбциялау немесе айдау арқылы бөлінетін криптон-ксенон қоспасының 0,1–0,2% мөлшеріне дейін байытады. Болашақта ксенон-криптон концентратын криптонға және ксенонға айдау арқылы бөлуге болады. Төмен көптігінің арқасында ксенон жеңіл инертті газдарға қарағанда әлдеқайда қымбат. 2009 жылы ксенонның бағасы стандартты қысымда газ тәрізді заттың литріне шамамен 20 еуроны құрады.
Сарыой

Сарыой – Бетпақдаланың оңтүстік-шығысында, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының орта тұсында орналасқан үстірт. Жер бедері Теңіз деңгейінен 235-255 м биіктікте жатыр. Оңтүстігінде Оба тауы (286 м) орналасқан. Үстіртті жазықтың жер бедері тегіс келген. Солтүстік бөлігі сай-жырлармен, құрғақ арналармен сәл тілімденген. Оңтүстік-шығысынан жазда кеуіп қалатын бірнеше шағын сауда бастау алады. Олар Шу өзенінің орта ағысына келіп құяды. Сарыой үстіртінің батысынан жазда кеуіп қалатын біршама ұзын Қаратал өзені ағып өтеді. Өсімдігі Жер бедеріне шөлге тән жусан, сарықау, күйреуік, баялыш, теріскен, ши, т.б. сораң шөптер өседі. Үстірт қысқы мал жайылымы саналады. Дереккөздер
Қажарлар әулеті

Қажарлар әулеті (түркіше қашу) ( - or دودمان قاجار) Астрабад (қазіргі Горган) қаласынан шыққан түркі тайпасының өкілдері. Қажарлар әзірбайжан түркілерінің ірі тайпасы болып саналады. Әулет негізін қалаушы Аға Мұхаммед Шаһ Қажар 1787 жылы Ресейге қарсы саяси науқан кезінде Әзірбайжан және Иран шахы болып жарияланды. Ол өз астанасы етіп Тегеранды таңдады.Алай да,Тебриз шаһары маңызды рөлді атқарды. Қатал да табанды Аға Мұхаммед елді тәртіпке келтіруді қолға алып, сыртқы жауларға қарсы табысты соғыстар жүргізді. Бірақ ол 1797 жылы өз қызметшілерінің қолынан қаза тапты. Оның ұрпақтары Фахт Әли шаһ (1798 1834), Мұхаммед шаһ (1834 1848), Насыр әд-Дин шаһ (1848 1896), Мұзаффар әд-Дин шаһ (1896 1907), Мұхаммед Әли шаһ (1907 1909), Ахмед шаһ (1909 1925) Иран тарихында еуропалық державалардың отарлаушылық экспансиясының нысанасына айналуымен ерекшеленеді. Бұл дәуірде Иран осы кезде күшейіп келе жатқан Ресей мен Ұлыбритан империясының пайдасына өз аумағының едәуір бөлігін жоғалтты. Фатх Әли кезінде Ресеймен болған ұзақ соғыстардың салдарынан Иран Гүлістан (1813), Түркменчай (1828) келіссөздеріне сәйкес Кавказдағы Әзірбайжан, Грузия, Армения, Дағыстаннан айрылды. Гератты ауғандықтар түпкілікті жаулап алып, ал 1857 жылы ағылшындардың қысымымен Иран Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болды. 1-дүниежүзілік соғыс кезінде Иранды Англия мен Ресей жаулап алды. Соғыс біткен соң Иран ұлттар лигасына қабылданды. 1919 жылы Иран Ұлыбританиямен сауда келісімін жасап, Ұлыбритания сөз жүзінде Иранның тәуелсіздігін таныды. 1921 жылы 21 ақпанда елде мемлекеттік төңкеріс болып, билікке Реза хан билеген әскерилер келді. 1925 жылы 31 қазанда 5-мәжіліс қажарлар әулетін тақтан түсті деп жариялады. Дереккөздер
Сарыбұлақ

Елді мекендер: * Сарыбұлақ – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Сарыбұлақ – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл. * Сарыбұлақ — Жалалабат облысы Созақ ауданы Құрманбек айыл аймағындағы айыл. * Сарыбұлақ — Жалалабат облысы Созақ ауданы Қызкөл айыл аймағындағы айыл. * Сарыбұлақ — Жалалабат облысы Созақ ауданы Бағыс айыл аймағындағы айыл. * Сарыбұлақ — Жалалабат облысы Тоқтағұл ауданындағы айыл. * Сарыбұлақ — Нарын облысы Қошқар ауданындағы айыл. * Сарыбұлақ — Ош облысы Араван ауданындағы айыл. * Сарыбұлақ — Ош облысы Қарақұлжа ауданы Қарақошқар айыл аймағындағы айыл. * Сарыбұлақ — Ош облысы Қарақұлжа ауданы Сарыбұлақ айыл аймағындағы айыл. * Сарыбұлақ — Ош облысы Чоң Алай ауданындағы айыл. * Сарыбұлақ — Талас облысы Манас ауданындағы айыл. * Сарыбұлақ — Шу облысы Жайыл ауданындағы айыл. Өзендер: * Сарыбұлақ – Лепсі алабындағы өзен. * Сарыбұлақ – Шу алабындағы өзен. * Сарыбұлақ – Нұра алабындағы өзен. * Сарыбұлақ – Айтау тауындағы өзен. Асу: * Сарыбұлақ – Күнгей Алатауының орта бөлігіндегі асу. Басқа мағыналар: * Сарыбұлақ көшесі (Астана)
Тегеріш

Тегеріш – киіз үйді сәндеу үшін қолданылатын бұйым. Тегеріш басқұрдың жоғарғы жағынан уықты айналдыра ұсталады. Оның ұзындығы уықтарды түгел орап шығарлықтай болуға тиіс. Ені 50 – 60 см. Тегерішті қызыл киізді, көк киізді немесе матаны өрнектеп, қалыңдау матамен астарлап, оюдың шетін бастыра машинамен немесе қолмен сырып жасайды. Оның етек жағы кеңдеу, бас жағы жіңішкелеу болады. Дереккөздер
Ксенофонт

Ксенофонт (б.з.б. 430 ж.ш., Афина – б.з.б. 335/354, Коринф) – ежелгі грек жазушысы, тарихшы. Ақсүйектер әулетінен. Сократтың шәкірттерінің бірі. Б. з. б. 401 ж. парсы тағына таласушы Кіші Кирдің Артаксеркс ІІ-ге қарсы жорығына қатысты. Кир қаза болғаннан кейін 10 мың грек әскерінің Вавилон түбінен Трапезундқа қарай шегінуіне басшылық етті (кейіннен мұны “Анабасис” деген тарихи шығармасында жазды). Одан кейін спарта патшасы Агесилаймен достасып, өз отанына қарсы соғысқаны үшін сатқын деп жарияланды. Тек 370 екі ел одақтасқаннан кейін ғана рақымшылық алып, ұлдары Афина әскерінің құрамында соғысқан. Фукидид ғылыми еңбегінің жалғастырушысы болған негізгі тарихи еңбегі – 7 томдық “Грек тарихы” (б.з.б. 401 және 362 ж. аралығы). Оның екі кітабы Пелопоннес соғыстарының соңғы кезеңдерін; Афинаның сөзсіз тізе бүгуін; “отыз тиран” және оларды жоюмен байланысты тарихи оқиғаларды сипаттайды.. Дереккөздер
Ксеркс

Ксеркс (т.ж.б. – б.з.б. 465 ж.) – Ахемени әулетінен шыққан парсы патшасы (б.з.б. 486 – 65). Б.з.б. 480 – 79 ж. Грецияға қарсы жорық жасады. Грекияның көпшілік бөлігін басып алғанымен елді толық бағындыра алмады. Гректер әсіресе теңізде басымдылық танытты. Осы жорыққа Ксеркс жағында парсыларға бағынышты болған Орта Азиялық сақ тайпалары да қатысты.. Дереккөздер
Сарыбұлақ (Қобда ауданы)

Сарыбұлақ, Сорбұлақ — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл, Сарыбұлақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қобда ауылынан оңтүстікке қарай 37 км жерде, Сауқайың өзенінің бойында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1152 адам (582 ер адам және 570 әйел адам) болса, 2009 жылы 764 адамды (734 ер адам және 390 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 502 адамды (268 ер адам және 234 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1932-1996 жылы қой өсіруге маманданған “Қобда” кеңшарының орталығы болған. Сарыбұлақта кеңшар негізінде құрылған ЖШС жұмыс істейді. Дереккөздер
Тау (ауыл)

Тау — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл, Тау ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)нан солтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде, көкпек, жусан, еркекшөп аралас өскен шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1221 адам (609 ер адам және 612 әйел адам) болса, 2009 жылы 1216 адамды (580 ер адам және 636 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 901 адамды (460 ер адам және 441 әйел адам) құрады. Тарихы 1965-1997 жылдары “Қайрат” қой кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Тауда және округке қарасты Жұмаев, Жігер ауылдарында серіктестіктер мен 73 шаруа қожалығы құрылған. Дереккөздер
Сарыөзек — Қорғас халықаралық автомобиль жолы

“Сарыөзек — Қорғас” халықаралық автомобиль жолы — “Ташкент — Алматы — Қорғас” халықаралық автомобиль жолының бір бөлігі. Алматы облысының оңт.-шығысында орналасқан Сарыөзек, Жаркент арқылы өтіп, Қорғас кентіне дейін созылып жатыр. Бұл жол, сондай-ақ ТМД-ның “Батыс — Шығыс” бағытындағы “Словакия шекарасы — Ужгород — Львов — Тернополь — Хмельницкий — Винница — Умань — Кировград — Днепропетровск — Донецк — Дондағы Ростов — Минеральные Воды — Махачкала — Баку — Түркменбаши — Ашхабад — Мары — Чарджоу — Самарқанд — Джизақ — Ташкент — Шымкент — Тараз — Бішкек — Алматы — Қорғас — Қытай шекарасы” континентаралық автожолының құрамдас бөлігі болып табылады. “Сарыөзек — Қорғас” х. а. ж. туралы алғашқы деректер тех. әдебиетте 1930 ж. келтірілген. Ұлы Жібек жолының бір тармағымен өтетіндіктен, оның халықар. сауда мен тасымал үшін маңызы зор болған. Алғашқы күрделі құрылыс-жөндеу жұмыстары 1934 ж. жүргізілді. Қазір “Сарыөзек — Қорғас” х. а. ж-ның ұзындығы 246 км, 3-тех. санатта, жол жолағының саны — 2. Жолдың 35 — 40%-ы қозғалыс талаптарына сай емес. Пайдаланылған cілтемелер
Ксилография

Ксилография (, ) – ағашқа жасалған гравюра. Бұл гравюра қатты да серпімді ағаш кесіндісіне ойып салынады. Негізінен гравюраға қатты ағаш кесінділері – алмұрт, самшит, құрма пайдаланылады. Гравюрада ақ болып қалуға тиісті жерлер штихель деп аталатын арнаулы қашаумен шұңқырлап ойылады, ал әлгіндей қашау тимеген жерлер қағаз бетінде қап-қара боп бедерленеді. Бейнелейтін сурет ағаш бетінде түгелімен қашалып болғаннан кейін, тақтайға баспахана бояуы жағылады да, үстіне қағаз жапсырылып, арнайы сырғытпа доңғалақпен әрлі-берлі тапталып тегістеледі. Осылай гравюра (ксилография) басылып шығады. Ксилография алғаш рет Қытайда (6 ғ.) пайда болып, кейіннен Еуропаға (16 ғ.) жетті. Оның айтулы шебері ағылшын графигі Т.Бьюик болды. Орыс суретшілерінен Ксилогафиямен В.Фаварский, А.Остроумова-Лебедева айналысты. Дереккөздер ar:خشيب be:Дрэварыт be-x-old:Дрэварыт bg:Ксилография bs:Drvorez ca:Xilografia cs:Dřevořez de:Holzschnitt el:Ξυλογραφία eo:Lignogravurado es:Xilografía et:Puulõige fi:Taidegrafiikka#Puupiirros he:חיתוך עץ hr:Drvorez hu:Fametszet id:Cukil kayu it:Xilografia ja:木版画 ka:ესტამპი lb:Holzschnëtt lv:Kokgriezums nl:Houtsnede no:Tresnitt pcd:Éstimpe pl:Drzeworyt pt:Xilogravura ru:Ксилография si:ලී අච්චු කලාව simple:Woodcut sk:Drevorez sl:Lesorez sr:Drvorez (na pločama uzdužnog preseka) sv:Träsnitt th:ภาพพิมพ์แกะไม้ uk:Ксилографія vi:Khắc gỗ wuu:木版画 zh:木刻版畫
Тегеурінгүл

Тегеурінгүл (Delphіnіum) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдері мен Африканың тропиктік тауларында кездесетін 250-дей түрі белгілі. Қазақстанда 28 түрі бар, оның 4 түрі – эндемиктер. Ең жиі кездесетіні – биік Тегеурінгүл (Delphіnіum elatum). Қайыңды-көктеректі және самырсынды ормандардың арасында, шалғынды жерлердегі өзендердің бойында және тау беткейлерінде өседі. Биіктігі 80 – 350 см, сабағы тықыр, сырты тікенекті. Жапырақтарының пішіні дөңгелек не жүрек тәрізді, жиектерінде кірпік сияқты түктері бар, сағақтары ұзын. Гүлдері қос жынысты, көк, қошқыл, қою қоңыр түсті, олар шашақ не сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Аралар арқылы тозаңданады. Шілде – тамызда гүлдеп, жеміс салады. Тұқымы үш қырлы, қырларында қанаттары болады. Биік Тегеурінгүл – дәрілік өсімдік, оның жер бетіндегі бөлігінен “элатин” алкалоиды алынады. Тегеурінгүлдің көпшілік түрін әсемдік үшін өсіреді. 2 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазақстанда бұл өсімдіктің екпе, парсы, гибридтік түрі кездеседі. Олар тек солтүстік облыстардың қыратты, таулы жерлерінде ғана өседі. Оңтүстік облыстарда, шөл және шөлейт аймақтарда бұл өсімдік кездеспейді. Үш түрінің ішіндегі ең көп тарағаны – екпе тегеурінгүлі. Ол – биіктігі 30 – 50 см шамасында болатын, бір жылдық шөп тектес, улы өсімдік. Гүлі көк түсті болады. Өсімдіктің өне бойы улы. Оның құрамында көп мөлшерде улы алколоидтар бар. Улылығының күштілігі бойынша бірінші орында – тұқымы, екінші орынды – жапырағы, үшінші орынды – гүлі, одан кейінгі орынды сабағы алады. Практикада бұл шөппен қой мен ірі қараның жиірек, ал жылқының сирек уланатыны анықталды. Сілтемелер Дереккөздер
Квантор

Квантор (– қанша) – математикалық логиканың предикаттарын есептеуге қабылданған логикалық операторлардың жалпы атауы. Логикалық операторлар сөйлемнің ішкі логикалық құрамын, яғни субъекті мен предикаттың ара қатынасын және логикалық пікірдің сандық сипатын білдіреді. Кванторлардың екі түрі бар: жалпылық кванторы (“барлық”, “әрбір”, т.б. көздердің эквиваленті және оның белгісі х) және бар болу кванторы (“кейбір”, т.б. сөздердің эквиваленті және оның белгісі х). Мысалы, х жалпылық кванторы “барлық х үшін” дегенді, ал хбар болу кванторы “кейбір х үшін” дегенді білдіреді. “Квантор” терминін америкалық математик, философ Ч.Пирс (1839 – 1914) енгізген (1885). Дереккөздер:
Маугли

Маугли – қасқырлар асыраған үнді баласы. Кішкентай бала қасқыр апанына қорықпай кіріп, оның бөлтіріктерімен бірге айбатты қаншық қасқыр Ракшаны еме бастайды. Оны осылайша қаншық қасқыр бөлтіріктерімен бірге бауырына алып, асырайды. Арлан қасқыр Мауглиді аңшылық кәсібіне баулиды. Балу деген аю оған джунгли заңдарын үйретеді. Сөйтіп, бөрі-бала құстар мен жыландардың тілін түсініп, әрбір шөп сыбдыры мен жапырақ қыбырының мәнісін біле бастайды. Ол қабыланша ағашқа өрмелеуді, балықша суда жүзуді және маймылша бұтақтан бұтаққа секіруді үйренеді. Маугли жайлы кітапта жануарлардың іс-әрекеті бейнеленеді. Алайда олар да адам секілді жақсы көру мен жек көруді, қастық жасауды, тіпті аңыз айтуға дейін біледі. Адамзат ұрпағы Маугли мен жабайы аңдар бірдей бір әділ заңға бағынып өмір сүреді. Бұл заңды тек қана қанішер тарғыл жолбарыс – Шер-Хан бұзбақ болады. Шер-Хан – Мауглидің ең қатерлі жауы. Маугли хикаясы, негізінен, тағы баланың осы жолбарыспен айқасқа шығу тарихы болып табылады. Шер-Хан Мауглиді оның қаршадай кезінен бастап аңдиды және әрқашанда жолына кесе-көлденең тұрады. Алайда Маугли одан қорғана біледі, ақыр аяғында тарғыл жауын жеңіп шығып, оның терісін Мәміле жартасына алып келеді. Адал достарының көмегі болмаса Маугли Шер-Ханды жеңе алмас еді. Бұл достары, ең алдымен өзінің бөрі-бауырлары, одан кейін ақылды аю Балу, джунглидегілердің бәрі сескенетін қара қабылан Багира, сондай-ақ ержүрек қасқыр Акела, айдаһар жылан Каа және Мауглиді өзінің туған баласындай көрген ауылдағы шаруа әйел болатын. Оқиға соңында адам джунглидегілердің бәрінен де құдыретті болып шығады. Оның отты көзіне ешбір қасқыр, тіпті сымбатты Багира да тіктеп қарай алмайды. Себебі ол – бүкіл джунгли патшасы. Ержеткен Маугли кейін адамдар арасына қайтып оралады, бірақ ол бәрібір сол джунглидің қожасы болып қалады. Маугли хикаясы ағылшын жазушысы Редьярд Киплингтің хайуанаттар өмірі жайында жазған әйгілі “Джунгли кітабында” баяндалады. Киплингтің өзі Үндістанның Бомбей қаласында туып, балалық шағын сонда өткізген. Орта мектепті Англияда оқып бітіргеннен кейін туған жеріне қайта оралып, онда ұзақ жылдар бойы тұрған. Ол бұл өлкенің жергілікті тұрғындары болып табылатын үнділердің тұрмыс-салт, әдет-ғұрыптарын, аңыздарын жетік білді. Солардың бірі қасқырлар асыраған үнді баласы жайындағы аңыз еді. Киплинг соның негізінде “Маугли” ертегісін жазды. Дереккөздер
Сарыбұйрат

Сарыбұйрат — ерте темір дәуірінің қонысы мен қорымы. Б.з.б. 7 — 4 ғ-ларға жатады. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Нұркен ауылынан оңт.-шығысқа қарай 18 км жерде, Сарыбұйрат тауының шығыс жақ етегінде орналасқан. Қоныстың ауданы 10000 м 2 шамасында. Планиграф. тұрғыдан күрделі, көп бөлмелі бірнеше ірі тұрғын-шаруашылық кешендерінен тұрады. Мұндай кешендер бір-бірімен тіркесіп, тау беткейін қуалай, яғни оңт.-батыстан солт.-шығысқа қарай бағытталған және ұзын бойымен 250 м асатын жолақты алып жатыр. Құрылыстардың жалпы орналасу тәртібі қабырғаларының сақталып қалған ірге-қалдықтарынан біршама жақсы байқалады. Бұл, әсіресе, жоғарыдан қарағанда анық ажыратылады. 2001 — 03 ж. Сарыарқа археол. экспед. (жетек. А.Бейсенов) қоныстың жалпы ауданы 1105,75 м 2 бөлігінде қазба жұмыстарын жүргізіп, 2 ірі тұрғын үй ш. кешенін зерттеді. Ашылған кешендердің әрқайсысы көптеген шағын бөлмелерден, дәліз сияқты шағын құрылыстардан тұрады. Қыштың 3219 сынығы, 1 қола пышақ, тастан жасалған 210 құрал, бірнеше сүйектен жасалған құрал табылған. Топогр. ерекшеліктеріне қарағанда, қоныс қыстақ ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Қысқы мекендерді осылайша тау беткейлеріне, әрі ық, әрі қыста қар көп баса қоймайтын жерлерге орналастыру кейінгі қазақ дәстүрлерінен жақсы байқалады. Қоныстан табылған тас құралдардың негізгі бөлігін шағын кетпендер мен дәнүккіштер құрайды. Қоныстың шығыс және солт. жағындағы 5 обаның 4-еуі зерттелді. Ең үлкені, яғни 1-оба шаршы пішінді болып келген, өлшемі 10*10 м. Ірі тастан жасалған қоршауы бар. Қатты тоналған қабір шұңқыры ашылды. Тас үйіндінің астынан қыш сынықтары, тастан жасалған құралдар табылған. Сілтемелер * Қарағанды * Тас * Қоныс Дереккөздер
Ілияс Омаров

Ілияс Омарұлы (1912-1970) – мемлекет және қоғам қайраткері, әдебиет сыншысы, жазушы, публицист. Өмірбаяны Арғын тайпасының Саржетім руынан шыққан. Орта Азия жоспарлау экономикалық және сауда-тауар ісі институтын бітірген (1933, Ташкент). 1933 – 1936 жылдары Республиканың сауда мекемелерінде жауапты қызметтер атқарған. 1941 – 1945 жылы Қазақ КСР Сауда халық комиссарының орынбасары, комиссары болды. “Қазақ халқының майдандағы қазақ жауынгерлеріне жазған хатын” ұйымдастыруда, 1944 жылы желтоқсанда Алматы қаласында өткен республикалық ақындар айтысын өткізуде, “Қазақ КСР-інің ерте заманнан осы күнге дейінгі тарихының” жарық көруіне ұйытқы болды. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты мен Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияны ұйымдастырды. 1945 – 1947 жылы Қазақ КСР-і ХКК төрағасының орынбасары, Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарды. 1947 – 1952 жылы Қазақстан КП ОК-нің идеология жөніндегі хатшысы. Ол 1949 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен мәдениетінің онкүндігін ұйымдастырды. Омаров халық өнері мен музыкасын, ауыз әдебиетін насихаттауға зор үлес қосты, Шоқан, Ыбырай, Абай еңбектерін өнеге ретінде ұсынды. 1949 жылы жарық көрген “Қазақ КСР тарихының” толықтырылған 2-басылымының жауапты редакторы болды. Е.Бекмаханның қазақ халқының шын мәніндегі тарихын ашық жазуына, Кенесары, Наурызбай батырлар жайында ақиқаттың айтылуына, Қ.Жұмәлінің Исатай мен Махамбет жөніндегі материалдарды бастыруына ұйытқы болды. Осы жағдайлар оның 1951 – 1952 жылы “ұлтшылдарды қолдаушы” деген науқаншыл айыппен Қазақстан КП ОК-нің құрамынан шығарылып, қудалануына алып келді. 1952 – 1955 жылы КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1955 – 1959 жылы Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1959 – 1961 жылы “Қазақфильм” киностудиясының директоры, Қазақ КСР-і Министрлігі Кеңесінің кеңесшісі қызметтерін атқарып, жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ кино өнерінің дамуына өзіндік қолтаңбасын қалдырды. 1961 – 1967 жылы Қазақ КСР-і Министрлігі Кеңесі жанындағы Мемлекеттік жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1-орынбасары, 1967 – 1970 жылы Қазақ КСР-і Мәдениет министрі болды. Омарұлы осы кезеңде қазақтың эстрадалық өнерін, ұлттық циркті, театр жұмысын жетілдіруге, кәсіби өнердің басқа да салаларын тыңнан дамытуға барынша күш салды. Осы жылдары қазақтың хор капелласын, классикалық және халық билерінің хореграфиясын дамытуына үлесін қосты. Жетістіктері “Жас балет” ансамблін, Жетісай қаласында қазақ музыкалы драма театрын ашуға және жастардың эстрадалық “Гүлдер” ансамблін құруға ұйтқы болды. “Мәдени ескерткіштерді қорғау туралы” заң қабылданды. “Әдебиет туралы ойлар” (1962), “Оқушы көзімен” (1967), “Серпін” (1970), “Шабыт шалқары” (1973) еңбектері жарық көрген. Омаров Ленин орденімен, 3 рет Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдармен марапатталған. Қостанай облысы қазақ драма театры Омаров есімімен аталады. Дереккөздер
Эльба

Эльба, Лаба (нем. Elbe, чех. Labe) – Батыс Еуропадағы ірі өзендердің бірі. Чехия мен Германия жерінде. Ұзындығы 1165 км, алабының аумағы 148 мың км². Бастауын Судет тау сілемінің ең биік бөлігі – Крконоше (1602 м) тауынан алады. Жоғарғы ағысында биіктігі 70 м болатын Эльба су құламасын құрайды. Орта Еуропа жазығы арқылы ағып, Солтүстік теніздерге эстуарий (ұзындығы 100 км-дей) жасап құяды. Негізгі салалары: Йизера, Хафель (оң), Влтава, Заале (сол). Орташа жылдық су ағымы 920 м3/с; суы көктемде тасиды. Таулы бөлігі 1,5 – 2 ай, төменгі ағысы 2 – 3 апта қатады. Төменгі ағысында теңіз толысуының әсері байқалады, атырауынан жоғары Колин қ-на (Чехия) дейін кеме жүзеді. Каналдар арқылы Везер, Эмс, Рейн және Одер өзендер жүйелерімен, эстуарийі – Киль каналымен Балтық төменгі жалғастырылған. Элба бойындағы ірі қалалар: Усти (Чехия), Дрезден, Магдебург және теңіз порты – Гамбург (Германия) орналасқан. Б. Несіпқұлова Дереккөздер
Сарыөмір

Сарыөмір, Сарыөңір — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Шалқар ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстікке қарай 85 км-дей жерде, Шалқар көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1224 адам (602 ер адам және 622 әйел адам) болса, 2009 жылы 1252 адамды (630 ер адам және 622 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1249 адамды (646 ер адам және 603 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1936 жылы қой өсіретін ұжымшар ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылы Сарыөмірде және округке қарасты Дуана, Шалқар ауылдарында 13 шаруа қожалығы құрылған. Дереккөздер
Тегін

Тегін – ежелгі түркілердегі қағаннан кейінгі лауазым. Оны тек ханзадалар иеленген. Қытай деректерінде “тиги”, “тигин” деп аталған. Билеуші қайтыс болған жағдайда шонжарлар кеңесі (Құрылтай) Тегіндер арасынан ұлығ немесе кішіг қаған сайлап отырған. Тегін қағандықтағы жоғары лауазым иесі ретінде әскерге қолбасшылық еткен немесе жекелеген ұлыстардың билеушісі болған. Сілтемелер
Тат Саңырауқұлақтары

Тат Саңырауқұлақтары (Uredіnales) – базидиялы саңырауқұлақтардың бір қатары. Жоғарғы сатыдағы өсімдіктерде “тат ауруы” деп аталатын ауру тудыратын облигатты паразиттер. Тат Саңырауқұлақтары табиғатта кең тараған, дүние жүзінде 126 туысқа жататын 6 мыңға жуық түрі белгілі. Қазақстанда 400-дей түрі анықталған. Мицелийлері көп жасушалы, иелік өсімдіктер ұлпасының жасуша аралықтарына таралады да жасуша ішіне гаусториялармен (паразит саңырауқұлақтардың тұрақты иесінің өніп кететін өскіндері) еніп, қажетті қоректік заттарын сору арқылы алады. Мицелийлері мен споралары қызыл сары таттың түсіне ұқсайтын пигмент сіңген май тамшыларынан тұрады (аты осыған байланысты қойылған). Тат Саңырауқұлақтарының өзіне тән ерекшелігі – толық циклды онтогенезі 5 сатыдан тұрады. Олар: пикноспоролар түзетін пикнида (саңырауқұлақ жіптармақтарымен тығыз торланған ерекше қабықшалы конидиялы тобы); эциоспоралар түзетін эцидидий (Тат Саңырауқұлақтарындағы спора орналасатын орын); Тат Саңырауқұлақтарының бір жасушалы (жаздық) споралары – уредоспоралар; Тат Саңырауқұлақтарының қысқы демалыс кезіндегі спорасы – телейтоспоралар; базидиоспоралар түзетін гаплоидты базидияспоралар. Бұлардың алғашқы екі сатысы аралық өсімдіктерде, қалған үш сатысы негізгі өсімдіктерде өтеді. Екі ядроның қосылып, диплоидты ядро телейтоспораларда түзіледі; ал редукц. бөлінуі жас базидияларда жүреді. Даму циклі әр түрлі иеде өтетін саңырауқұлақтарға – кронарциум, т.б.; ал тек бір өсімдікте өтетін саңырауқұлақтарға – трифрагмиум, фрагмидиум, т.б. жатады. Кейбір туыстың өкілдерінде (пукциния, уромицесс) даму циклінде әр түрлі иеде және бір иеде болуы мүмкін. Тат Саңырауқұлақтарының ішінде толық емес даму циклі бар түрлер де кездеседі. Мысалы: гимноспорангиум (Gymnosporangіum) туысына жататын түрлерде эцидия алмұртта, ал телейтоспоралар аршада түзілсе, уредоспоралар мүлдем болмайды. Тат Саңырауқұлақтары алуан түрлі өсімдіктерді (ашық және жабық тұқымды өсімдіктер, қырыққұлақтар) зақымдайды, әсіресе бидайға, қарабидайға, табиғи мал азықтық өсімдіктерге үлкен зиян тигізеді. Жауын-шашын көп болған жылдары тез көбейіп, астықтың өнімі мен сапасын күрт төмендетеді. Күрес шаралары: тат ауруымен ауырған өсімдікті қырқып тастау; агротех. шараларды толық және уақытында жүргізу; тат ауруына берік сорттарды өндіріске енгізу. Дереккөздер
Ге Бон У

Ге Бон У (1.8.1880, Хам хын провинциясы, Енг-Хынг уезі – 1959, Қызылорда қаласы) - әдебиетші, Корея республикасының батыры. 1888 – 98 жылы жекеменшік мектепте білім алған. 1903 – 06 жылы Корей және Қытай тарихтарын зерттеді. 1907 жылы «Синмихеп» («Жаңа халық қоғамы») атты астыртын ұйымның мүшесі болды. 1910 жылы Жапония Кореяны басып алғаннан кейін Ге Бон У жолдастарымен бірге алғашында Қытайға, одан кейін Ресейге (Чита қаласына) өтті. 1920 жылы Чита Республикасында корей халқы мәселелері бөлімін басқарады. «Жаңа адам» атты корей журналының редакторы болды. 1924 – 30 жылы Владивосток қаласында мұғалім, 1931 жылы «Корейлердің діни мейрамдары» кітабын, 1939 жылы «Корей тарихы» атты екі кітабын жазды, үшінші кітабын 1952 жылы жазып бітірді. 1937 жылы Қазақстанға жер аударылады. Осы жылдары Генің «Ұйқыдағы түс», «Алмас таулар» «Корей әдебиеті тарихы» (екі томдық), «Корей сөздерінің жазылу тәртібі» тағы да басқа кітаптары жарық көрді. «Докниптян» («Тәуелсіздік») орденімен марапатталған (1995). Дереккөздер
Максимильен Робеспьер

Максимильен Мари Изидор де Робеспьер (6.5.1758, Франция, Аррас қаласы — 28.7.1794, Париж) — француз революциясының қайраткері, диктатор. Париждегі Ұлы Людовик колледжінде және Сарбонна (Париж) универcитетінің заң факультетінде (1780) оқыған. Сол кезде Робеспьерге ағартушылардың, әсіресе Ж.Ж.Руссоның идеясы зор ықпал еткен. 1781 жылдан Арраста адвокат болып істеп, саяси процестерге араласты. 1789 ж. наурызда Бас штаттарға үшінші сословиенің депутаты болып сайланды. Робеспьер халықтық өкімет билігін және саяси теңдік орнату үшін күресті. 1789 ж. 14 шілдеде басталған Ұлы француз революциясын қызу қолдады. Бірте-бірте Робеспьердің халық арасында беделі артты, оны бірнеше демократиялық ұйымдар: Якобиншілер клубы, Кордельерлер клубы, Марсель, Тулон, т.б. қалалар клубтары қолдады. 1792 ж. наурыздан бастап өзі шығарған “Конституция қорғаушысы” атты журналда жалпыға бірдей сайлану құқығын енгізуді талап етті. 1792 ж. 11 тамызда Париж Коммунасының құрамына сайланды. Тамыздың аяғында Ұлттық Конвентке депутат болды. Корольді тақтан түсіруге және оның өлім жазасына кесілуіне белсене араласты. Дегенмен кейбір депутаттар оны диктатураға ұмтылушы деп айыптады. Ол Ж.П. Маратпен бірге Жиронданың өкімет билігін құлатқан халық көтерілісі (1793 ж. 31 мамыр — 2 маусым) нәтижесінде өкімет басына келген яковиншілердің саяси басшыларының бірі болды. 1793 ж. 27 шілдеде қоғамдық құтқару комитетінің құрамына кіріп, оның басшысы болып сайланды. Бұрын халық билігін, бостандық пен теңдікті жақтайтын ол билікке келген соң қатігез диктаторға айналды. Өзіне қарсы пікір білдірушілерді қырғынға ұшыратты. Тек Парижде ғана 1300 адам өлтірілді. Робеспьер өзінің жақын достарынан да қауіптеніп, елге жаппай террор енгізді. Ақырында өзі де террордың құрбаны болды. 1794 ж. 27 шілдеде Конвент Робеспьерді тұтқындау туралы шешім қабылдап, 28 шілде күні Революциялық трибунал шешімімен өлім жазасына кесілді. Дереккөздер: