kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қамысты полиметалл кен орны

Қамысты полиметалл кен орны - Шығыс Қазақстан облысының Шемонаиха ауданы Шемонаиха қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде, Кенді Алтайдағы алей антиклинорийінің оңтүстік-батыс қанатында орналасқан. Кен орнын Т. Жәутіков, Э.С. Пономарев, Г.Д. Ганженко, М.Тойбазаров, т.б. геологтар зерттеген. Геологиялық құрылымы Кен орнында ерте девонның кварц-хлоритті, кварц-альбит-эпидотты тақтатастары және олардың үстіне үйлесімсіз бүркелген төменгі – жоғарғы девонның базальт-риолиттік формациясының жанартаулық шөгінді түзілімдері таралған. Жанартаулық шөгінді тау жыныстары көптеген жоғарғы девондық қышқыл және негізгі құрамды субжанартаулы интрузиялармен қиылған. Олар геологиялық қимада силл тәрізді пішінімен ерекшеленеді. Кен орны батыс және солтүстік-батыс жағынан Змеиногорск кешенінің (С3 – Р1) гранитоидтарымен жиектеледі. Кен орнындағы кен денелері түзу бойымен созылған Қамысты синклинальдық құрылымында орналасқан. Жатыс сипаты Кен шоғырларының ұзындығы 300 м-ден 1080 м-ге дейін, ені 90 м-ден 270 м-ге дейін, ал қалыңдығы 4-15 м, кейде 40 м-ге дейін жетеді. Кен орнында негізгі кен шоғыры және бірқатар ұсақ линзалар мен кен денелері кездеседі. Негізгі кен шоғырының пішіні күрделі. Кентастың полиметалды және мысты-мырышты екі түрі кездеседі. Полиметалды кендер алтыны бар барий-полиметалды және колчеданды-полиметалды болып екі минералдық түрге ажыратылады. Минералдары, құрамы Мысты-мырышты кендер колчеданды-мысты-мырышты, мысты-колчеданды және күкіртті-колчеданды болып үш минералдық түрді құрайды. Негізгі бағалы құраушылары – мыс, қорғасын, мырыш, серіктестері – пириттік күкірт, барий, алтын, күміс. Пайдалы қосындылары – кадмий, висмут, сынап, селен, молибден, ал зияндылары – күшәла және сүрме. Дереккөздер
Қайырбек Асанов

Қайырбек Асанов (19.2.1945 жыл, Сырдария ауданы) – ақын. Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданындағы бұрынғы «Қызыл орақ» қазіргі Асқар Тоқмағамбетов ауылында дүниеге келген. * ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген (1973). * 1973 – 80 жылы «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі * 1980 – 94 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінде жауапты хатшының орынбасары, жауапты хатшы * 1994 – 95 жылы «Заман – Қазақстан» газетінде бас редактордың бірінші орынбасары * 1996 – 97 жылы Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы әдеби қордың директоры * 1997 – 2000 жылы Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Дипломатиялық академиясының бөлім меңгерушісі * ҰҚК-нің «Отан» журналының бас редакторы болды. * Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Жетістіктер Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған жыр мүшәйрасында ынталандыру сыйлығын иемденсе, жыл сайын өткізілетін Абай оқуларының 2003 жылғы жүлдегері атанып, Алматы қаласы әкімінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Бекзатхан Әбдезұлы Асқаров

Бекзатхан Әбдезұлы Асқаров (17.6.1947, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы Шиелі кенті – 30.4.2006, Алматы) – заңгер, 3 дәрежелі мемлекеттік әділет кеңесшісі. Өмірбаяны * ҚазМУ-дің (ҚазҰУ-дің) заң факультетін бітірген (1969). * 1969 жылы Қызылорда облысы прокуратурасында өтілгер-тергеуші, бөлім меңгерушісі * 1970 – 82 жылы Сырдария ауданы прокуратурасының тергеушісі, аудан прокуроры * 1982 жылдан Қызылорда облысы прокурорының 1-орынбасары * 1998 жылдан Қызылорда облысты соттың төрағасы * 2001 жылдан Алматы облысы прокурорының 1-орынбасары * оңтүстік –шығыс аймақтық көлік прокурорының 1-орынбасары қызметтерін атқарды. Дереккөздер
Қозыбек Асқаров

Асқаров Қозыбек (1930, Сырдария ауданы, Жамбыл ауылы – 1998, Қызылорда\) – тарихшы-ғалым, тарих ғылыми кандидат, доцентура Қызылорда педагогикалық институтының тарих факультетін (1951), ҚазҰУ-дің аспирантурасын бітірген. 1951–52 жылы Қызылорда педагогикалық институтында (қазіргі Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушысы, 1956–61 жылы Сырдария ауданынндағы 44-орта мектептің директоры, 1961–69 жылы педагогикалық интститутында аға оқытушысы, 1969–83 жылы Қызылорда облысы партия комитеті лекторлар тобының жетекшісі, педагогикалық институттың философия және ғылыми коммунизм кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарған. Асқаров оқулық пен оқу құралының, 50-ден астам ғылыми-проблемалық мақаланың авторы. Оның қаламынан туындаған «Адам және қоғам» оқулығы, «Қызылорда облысының тарихы», «Мұхаммед пайғамбардың хадистері», «Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісін оқытудың кейбір мәселелері», т.б. еңбектері ғылыми-практиктикалық мәнін жойған жоқаласы «Ерен еңбегі үшін» медалімен (1970), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1981), «Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері» белгісімен (1977) марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, I-том
Мырзахмет Қожахметұлы Ауанов

Ауанов Мырзахмет Қожахметұлы (1944 жылы туған, Жаңақорған кенті) – қаржыгер. Алматы халық шаруашылық институтын (Қазақ экономика университетін) бітірген (1966). 1966 – 94 жылы Қаржы министрлігінде экономист, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы, қаржы министрінің орынбасары, 1994 жылдан Қазынашылық департаментінің бастығы, 1995 жылдан Қаржы бақылау комитетінің төрағасы, 1999 жылдан Еңбек және халықты әлеуметті қорғау министрінің орынбасары. Ауған соғысына қатысушылардың Қызылорда облыстық қоғамдық бірлестігі, 2000 жылы құрылған. Төрағасы – Ауған соғысының ардагері Қ.Баймаханов. Алғашқы құрылған кезден бастап бірлестік ардагерлерге қолдау көрсету мен көмек беру мақсатында жұмыстар жүргізіп келеді. 2005 жылы ұйым облысы Ішкі саясат департаментімен бірлесе отырып бейбіт уақытта әскери қақтығыстарда қаза тапқан жауынгерлер мен азаматтық борышын өтеген жауынгерлерге арналған «Тағзым» атты еске алу кітабын шығарды. 1, 11, 173, 212, 253 орта мектептерде қаза тапқан жауынгерлерге мемориалды ескерткіш тақталар орнатылды. Жастарға патриоттық тәрбие беру мақсатында Ауған соғысы ардагерлері оқу орындарында, жұмысшы ұжымдарында кездесулер, мәдени, спорттық шаралар өткізіп тұрады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, I-том
Нағима Абдолқызы Ахмадеева

Ахмадеева Нағима Абдолқызы (5.3.1918, қазіргі солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы – 22.7.2003, Қызылорда қаласы) – Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1957). Семей мұғалімдер институтын бітірген (1936). 1936 – 43 жылы облыс мектептерінде мұғалім, 1943 – 45 жылы Петропавл қаласының ауданы партия комитетінде бөлім меңгерушісі, 1945 – 50 жылы Қызылорда қалалық атқару комитеттінде бөлім меңгерушісі, 1950 – 52 жылы қалалық партия комитеттінің хатшысы қызметін атқарған. 1952 – 78 жылы Қызылорда қаласындағы 112 Ә. Молдағұлова атындағы орта мектептің директоры болды. Ахмадеева Қызылорда қаласының құрметті азаматы. Ленин ордені және бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, I-том
Ахметжанов Қалибек

Ахметжанов Қалибек (1930 жылы туған, Алматы облысы ) – қаржыгер, банк қызметкері. Алматы қаржы-несие техникумын бітірген (1950). 1950 – 63 жылы Мемлекеттік банк кеңсесінің Қызылорда қалалық басқармасында несие инспекторы, Талдықорғанда, республикалық банкте түрлі жауапты қызметтер атқарды, Ұзынағаштағы ауданы бөлімшеде басқарушы болды. 1963 – 72 жылы Қызылорда облысы банк кеңсесінде басқарушы болып істеді. 1972 – 87 жылы Республикалық мемлекеттік банк кеңсесі басқарушысының орынбасары, КСРО тұрғын үй және әлеуметтік банкінің республикалық кеңсесінің және Казкредсоцбанктің төрағасы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, I-том
Дәліз

Дәліз, веранда — бақтағы үйдегі немесе саяжайдағы жаздық бөлме, екі немесе үш қабырғасы әйнектеледі. Дәліз үймен бірге немесе оған жапсарластыра салынады. Үйді бақтағы немесе саяжайдағы учаскеде салған кезде оның дәлізін баққа яки табиғи көрікті жерге қаратып орналастыру керек. Егер үй көше мен учаскенің шекарасына жақын орналасса, дәлізді көше жағына қаратып салудың қажеті жоқ. Бақтағы шағын үйде дәлізді кіре беріс бөлме, асхана, сонымен қатар тынығатын орын есебінде пайдалануға болады. Кейде дәліздің ішінен үйдің екінші қатарына көтерілетйг баспалдақ орнатылады. Дәліз арқылы бөлмеге өтетін жағдайда есікті сыртқа қарай ашылатындай және жиһаз тіке өтуге кедергі жасамайтындай етіп орнатқан тиімді. Дәлізді біріне-бірі тығыз түйістірілген бірнеше терезе блоктарын орнатыл әйнектеуге болады. Әйнектелген блоктардың астыңғы жиегінің еденнен биіктігі ең көп дегенде 45—50 cм болуға тиіс. Ал әйнектелген блоктар мен төбенің аралығындағы қабырғаның шағын бөлігін өз қалпында қалдырған жөн; бұл терезе пердесіне арналған штанганы іліп қоюға мүмкіндік береді. Дәлізде күннен қорғану үшін қамыстан тоқылған перделерді пайдалануға болады. Дәліздің көлемі шағын болса (10-12 м2), сыртынан жабылатын тор көзді темір қақпақтар жасап қойған жөн. Кірер есікті дәлізден ас үйге өтетін етіп орнатқан қолайлы. Бұл тамақ даярлайтын жерден ас ішетін орынға дейінгі қашықтықты қысқартады (егер дәлізде тамақтанатын болса). Үйде асхана немесе ас үй бар болса, дәлізді негізінен тынығу үшін пайдаланады, мұндай жағдайда әдетте, жалпы бөлмеден тікелей дәлізге апаратын есік салынады, жалпы бөлме мен дәліздің аралығына ішінара немесе түгел әйнектелген қабырға орнатуға болады (бұл жалпы бөлменің аумағын кеңейтіл көрсетеді). Бақтағы үйдегі дәлізге ас столы, орындықтар, тынығуға арналған кресло қойылады. Көлемі шағын дәліздерде тасымалдауға қолайлы мебельді — жиналмалы столдар мен орындықтарды, Сондай-ақ тоқыма мебельді пайдаланған тиімді. Дәлізге арналған мебель жеңіл және қажет болған жағдайда бақ ішіне немесе жалпы бөлмеге оңай апарып қоюға ыңғайлы болуға тиіс. Сырт киім үшін дәлізге киім ілгіш немесе шкаф орнатуға болады. Қабырғаларды, ағаш конструкцияларды, мебельдерді өңдеу үшін мөлдір түсті лактарды, ашық түсті майлы бояуларды, нитроэмальдарды пайдалану ұсынылады. Дереккөздер
Дәм тату

Дәм тату, дәм сараптау— тағамның немесе тағамдық өнімнің дәмі бойынша сапасын бағалау. Дәм тату өнімді бағалаудың басқа түйсік сезімдік (органолептикалық) әдістерінен (түсін, сыртқы түрін, иісін) өзгеше және азық түлік пен тағамның бәріне бірдей қолданылмайды. Дереккөздер
Насрулла Мүбашширхан ат-Тарази

НАСРУЛЛА МҮБАШШИРХАН АТ-ТАРАЗИ (15.3.1922, Тараз қ. – 2002, Египет, Каир қ.) – ғалым, шығыстанушы. Көне Тараздың арғы-бергі тарихында одан шыққан оқымысты, білімпаз ғалымдар шоғырының ат-Тарази деп Қали атын ныспы еткендердің ең соңғысы. Кеңес өкіметінің солақай саясатының кесірінен 1930 ж. әкесімен бірге Ауғанстанға өтіп, сонда бастауыш сынып пен орта мектепті, француз лицейін бітірген соң Кабул ун-тінде білімін тереңдетеді. 1949 ж. аталған жоғары оқу орнында парсы тілі бойынша ғылым докторы дәрежесіне ие болады. Пәкістан, Үндістан арқылы Мысырға қоныс аударып, Каирда біржолата тұрақтап қалады. 1970 ж. осындағы аймақтық ун-ттің шешімімен профессор атағын иеленеді. Н. Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан жеріндегі ислам дінінің таралуы туралы мәлімет беретін әйгілі тарихшы Бадаулымен бірге «Бұхара тарихын» араб тіліне аударып, зерттеу түсініктерімен бастырған. Оның құндылығы сол, 943 – 944 ж. араб тілінде жазылып, кейін парсы тіліне аударылған бұл кітаптың араб тіліндегі түпнұсқасы жоғалып кеткен. Тек парсы тіліндегі аударма ғана сақталған. Насрулла Ат-Тарахи өз саласында ондаған каталогтар, арнайы библиографиялық көрсеткіштер, ғыл. мақалаларын есепке алмағанда жүзден аса ғыл. еңбектердің авторы, олардың іргелілерін атап айтсақ, төмендегідей: # Нураддин Абдурахман Аль-Джамидің қолжазба және баспа еңбектерінің Мысыр ұлттық кітапханасында сақтаулы кітаптарының каталогтары. Басылымы 1964 ж. аяқталған; # Мысыр ұлттық кітапханасында сақтаулы парсы қолжазбалары. 1967–68 ж. аралығында басылып шыққан 3 томдық каталог; # Мысыр ұлттық кітапханасында сақтаулы, суреттермен безендірілген парсы қолжазбаларының сипаттама каталогы. Басылымы 1968 ж. аяқталған; # Осман-түрік қолжазбаларының каталогы. 5 томдық басылымы, 1987–1992 ж.; # 1870–1969 ж. аралығында Мысыр ұлттық кітапханасында сақталған Осман-түрік баспалары. 3 томдық басылымы 1982 ж. аяқталған; # Бұқара тарихы. 1978 ж. басылып шыққан; # Забан Фариси заңдары (Парсы тілінің ережелері). 1978 ж. жарық көрген; # Осман-түрік шешендік сөздерінің тағылымы (сөз өнері, нәзік әдебиет). Метрика және рифма. Басылымы 1986 ж. аяқталған; # Қазіргі заманғы парсы стильдері (әдістері мен жолдары). Толық басылымы 1981 ж. аяқталған; # Әмір Темір және оның ұрпақтары, олардың ғылым мен мәдениет салаларындағы еңбектері туралы Мысыр ұлттық кітапха-наларындағы сақтаулы дерек көздері мен құжаттардың каталогы. Әмір Темірдің туылғанына 660 жыл атты ғыл. конференцияға арналған. 1996 басылып шыққан. Н-ның інісі де белгілі ғалым, Сауд Арабиясының Жидда қаласындағы Мәлік Әбдел Әзиз ун-тінің проф-ы. Ол 1971 ж. Каир ун-тінде Ислам тарихы мен мәдениеті саласында докторлық диссертация қорғаған. Араб, ағылшын, парсы, урду, сондай-ақ, түркі халықтары тілдерін жетік меңгерген. Дереккөздер
Дәмдеуіштер

Дәмдеуіштер - әр түрлі тағам әзірлеуге қолданылатын дәмдік хош иісті заттар; тамаққа өзіндік дәм мен хош иіс беру үшін аздап қосылатын өсімдіктердің әр түрлі бөліктері: тұқымдар (қыша, мускат жаңғағы және т.б.), жемістер (бұрыш, зире және т.б.), гүлдер (қалампыр және т.б.), жапырақтар (лавр жапырағы және т.б.), дәм қабығы, тамыр жеміс тер (ақжелкек, ақжелкен және т.б.). Бұлар тамақтың сақталу мерзімін ұзартады. Дереккөздер
Наурызбас

Наурызбас қалашығы (X-XII) – ортағасырлық қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Байзақ ауданы Байзақ ауылынан шығысқа қарай 6 км жерде. Зерттелуі мен сипаты 1983 жылы ҚазМУ (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) археологиялық отряды (жетекшісі М. Елеуов) ашып, зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазіргі орны әлемнің төрт тарапына бұрыштары қаратылған төбешік. Оның көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 м, батыстан шығысқа қарай 45 м, биіктігі 1 м. Қала ені 6-8 м, биіктігі 2 м үйінді жалмен қоршалған. Жалда 5 мұнара қалдығы сақталған. Археологиялық зерттеу барысында құмыра, тостаған, келі, т.б. шаруашылыққа қажетті бұйымдар жинастырылды. Алынған заттарға қарағанда Наурызбасты халық X-XII ғасырларда мекендеген. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. Дереккөздер
Дәмқосар

Дәмқосар (Приправа) — тамақтың дәмін келтіру үшін, оған хош иіс беру үшін қосылатын заттар. Татымдық заттар ұғымына сәйкес, Дәмқосар екі үлкен топқа: табиғи (біртектес) және күрделі (жасанды, аралас) болып бөлінеді. Дәмқосардың негізгі міндеті — тағамға немесе өнімге белгілі бір дәм татым қосу. Табиғи дәмқосарға нақты, жағымды қышқылтым дәмді, түрлі тағаммен жақсы үйлесетін — қаймақ, алша мен ткемали қоймалжыңды, томат пастасы, алма мен алқоры езбесі,ал күрделі дәм қосарға барлық тұздықтар (француз, ағылшын және ұлттық тұздықтар), сондай-ақ халықтар арасында кең таралған күрделі құрамды тұздықтар (қыша, кетчуп, аджика) жатады. Тұз, қант және жүзім шарабы да дәмқосарға саналады, олар нақты дәм береді. Дереккөздер
Мартенсит

Мартенсит [неміс металтанушысы — А.Мартенстің (1850 — 1914) есімімен аталған] — полиморфтық түрлену қасиеттері тән шынықтырылған металл қорытпалар мен таза металдарда байқалатын микроқұрылым. М. — шынықтырылған болаттың негізгі құрылымдық құраушысы; темірдегі көміртектің қатты ерітіндісі, концентрациясы негіздік аустениттегідей. М-тік құрылымды болат өте берік келеді. М. жылжымалы диффузионсыз фазалық өзгерістердің нәтижесінде пайда болады. Болаттан жасалған бұйымдардың жоғары құралымдық беріктігі, олардан дайындалатын материалдарға қойылатын басты талаптарға (аса берік әрі морт сынбайтын) сай болуы керек. Мұндай талаптарға көміртексіз, құрамында 8 — 25% никелі және кобальт, молибден, титан, алюминий сияқты элементтері бар, шынықтыру арқылы нығайтылған М-ті ескіретін болат сай келеді. Болаттың ескіруі — олардың құрылымы мен қасиеттерінің өзгеруіне байланысты. Болат ескіргенде, оның беріктігі мен қаттылығы артып, ал майысу, жаншылу қасиеті кеми береді. Түсті қорытпаларда (мыс — алюминий — никель, алтын — кадмий) жылусеріппелі М-ті кристалдар пайда болуы мүмкін. Бұларды суыту кезінде М-ті кристалдардың өлшемі ұлғаяды, ал қыздыру барысында керісінше азаяды. Бұл жағдай кері М-тік өзгерістердің пайда болуымен түсіндіріледі. М. Шоқаев Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер
Дебит

Дебит (франц. debit — өтім, шығын) — сұйықтықтың (су, мұнай, тағы басқа) немесе газдың табиғи (қайнар, бұлақ, тағы басқа) немесе жасанды (құдық, бұрғылы ұңғыма, тағы басқа) көздерден уақыт бірлігінде шығатын мөлшері. Жер асты суларының Дебиті л/с-пен немесе м³/тәулікпен өлшенеді. Дереккөздер
Дегидрогеназдар

Дегидрогеназдар— органикалық заттардан сутекті бөліп алуды жылдамдататын ферменттер; бүкіл тірі тиіндерде болады және көмір сулық, майлық алмасуға қатысады, организмдегі биологиялық тотығу реакцияларын катализдейді. Дереккөздер
Франкофония

Франкофония (фр. La Francophonie) - халқараллық саяси ұйым және Француз тілінде сөйлейтін мемлекеттер, халқының басым бөлігі Франкофондар (французша сөйлеушілер), немесе Француз тілі н-се мәдениетіне қатысы бар мемлекеттер. Organisation internationale de la Francophonie (OIF) н-се Халықаралық Франкофония Ұйымы, ұйымда 56 мүше штаттар және мемлекеттер, 3 көмекші мүше, және 16 бақылаушы бар. Франкофония басқаша, Дүниежүзілік француз-тілдес қауымдастығы, бүкіл француз тілдес адамдарды байланыстыратын медиа құралы. Структура ::OIF сайтынан алынған ресми структурасы: http://www.francophonie.org/Organigramme-de-la-Francophonie.html Басты меңгерушілері :* Бутрос Бутрос-ғали (Мысыр) : 16 қараша 1997жыл - 31 желтоқсан 2002 жыл. :* Абду Диуф (Сенегал) : 1 қаңтар 2003 жыл - қазірге дейін. Дереккөздер
Ұлттық ғылыми-техникалық ақпарат орталығы

Ұлттық ғылыми-техникалық ақпарат орталығы (ҰҒТАО) – республикалық мемлекеттік кәсіпорын. 1957 жылы Ғылыми-техникалық ақпараттардың орталық институты болып құрылған. 2005 жылы Қазақ мемлекеттік ғылыми-техника ақпараттың ғылыми-зертеу институтының негізінде Республикалық ғылыми-техникалық кітапханамен бірігіп, қазіргі атауымен қайта құрылды. Орталық Қазақстанның ғылыми-техникалық саласында ғылыми-техника ақпараттың мемлекеттік қорын құру мәселелерімен айналысады, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар жүргізу, ғылыми-техникалық бағдарламалар жасау, қазақстандық ғалымдардың жыл сайынғы жарияланымдары (жалпы саны 10 мыңнан астам) туралы есеп беру, республикада қорғалған докторлық және кандидаттық дисс-ларды талдап, жинап, өңдеуді жүзеге асырады, ұжымдық және жеке абоненттердің, соның ішінде ҚР Мемлекеттік басқару органдарының отандық және әлемдік ақпараттық қорларға қол жеткізуін қамтамасыз етеді және осының негізінде ақпараттық қызметтер көрсетуді ұсынады. ҰҒТАО – «ҚР-ның ғылыми-техникалық ақпараты мемлекеттік жүйесінің дамуы» атты республикалық, мақсатты ғылыми-техникалық бағдарламаның бас ұйымы, сонымен бірге Найроби қаласындағы UNER/ІNFOTERA қоршаған орта жөніндегі халықаралық ақпараттық жүйенің ұлттық белгіленген орталық, AGRІS/CARІS-FAO халықаралық ақпараттық жүйесінің мүшесі (Рим қалысы), ІNІS ядролық энергетика жөніндегі халықаралық жүйенің Қазақстандағы ақпараттық ортанысының мүшесі (Вена қаласы) және Мәскеу қаласындағы ғылыми-техникалық ақпараттың халықаралық орталығының бірлескен мүшесі болып табылады. Орталықтан 4 серия бойынша реферативтік журналдар, 5 сериялы электрондық реферативтік журналдар, «Қазақстан ғылымы цифрларда» анықтамалығы, «Қазақстан ғылымының жаңалықтары» атты мерзімді журналы, сондай-ақ «Қазақстанның ғылымы мен жоғары мектебі» газеті шығады. Кеңестік дәуірдегі ғылыми-техникалық ақпараттың республикалық жүйесінің негізгі элементтерін сақтап қалу ҰҒТАО бағдарламасының барысында атқарылған жұмыстардың басты жетістіктерінің бірі болып табылады. Қазіргі кездегі орталықтың негізгі міндеттері: қорғалған докторлық және кандидатуралық дисс-лардың, ғылыми-техникалық және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың мемлекеттік қорын қалыптастыру; қазақстандық ғалымдар мен мамандардың жарияланымдарын ғылыми тұрғыда өңдеу; республиканың ғылыми-техникалық дамуының басым бағыттары бойынша автоматтандырылған мәліметтер базасын жинақтау; ғылыми мен техникалық бойынша талдамалы-шолу, анықтамалық және басқа да ғылыми-ақпараттық деректердің, реферативтік және библ. мерзімді журналдардың басылған және электронды түрлерін дайындап, жарыққа шығару; қашықтағы телекоммуникациялық режим бойынша республиканың ақпараттық қорына кіруді қамтамасыз ету және ғылыми-техникалық ақпарат тарату; ақпараттанудың теориясы мен тәжірибесі бойынша зерттеулерді ұйымдастыру және жүргізу; республикадағы ғылыми-ақпараттық қызметті үйлестіру. Дереккөздер
Химиялық әдіс

Химиялық әдіс — зиянды жәндіктерді жоюдың неғұрлым көп тараған әрі тиімді жолы. Химиялық заттар ұнтақ (дуст), ерітінді, су эмульсиялары мен суспензиялары, аэрозоль, сабын, түйіртпек, қарындаш және т.б. күйінде қолданылады. Ұнтақ дәрілер бұрыш сауыты сияқты құтымен немесе резеңке құралмен себіледі. Сұйық дәрілер щетка, қылауыш, поршеньді тозаңдатқыштармен қабырғаларға, жиһазға, матрацтарға және жәндіктер паналауы мүмкін тұстың бәріне бүркіледі. Удың жәндіктер организміне әсер етуіне қарай химиялық заттар 3 топқа бөлінеді: * ішекті уландыратындар — жәндіктер организміне қорегімен бірге барады да, ішекке түсіп, уландырады; * жанасу арқылы уландыратындар — жәндіктер организміне тері арқылы өтіп, уландырады; * фумиганттар — ауа арқылы уландыратындар — жәндіктер организміне тыныс алу жүйесі арқылы өсер етіп, улайды. Химиялық заттардың кейбір түрінде бүл қасиеттер қабат болуы мүмкін. Зиянды жәндіктермен күресу үшін қолданылатын химиялық заттардың көпшілігі адам мен хайуанаттарды да уландыратын болғандықтан, олармен жұмыс істеу кезінде сақтық шараларын бұлжытпай сақтау ұсынылады: жұмыстан кейін қолды мұқият жуу керек, дәрі-дәрмектерді теріге, көзге тигізіп алмау қажет. Улы заттар сақталған ыдысты тамақ пісіру үшін пайдалануға, сондай-ақ улы заттарды азық-түлікпен бірге сақтауға болмайды. Улы заттар шашылған бөлмелер мен бұйымдарды әбден желдету шарт. Белгілі бір дәрі-дәрмекті ұзақ қолданған жағдайда, жәндіктер оған үйреніп, бейімделіп алатындықтан, оларға қарсы күресу құралдарын мезгіл-мезгіл алмастырып отырған жөн. Күнделікті тұрмыста мұнымен қатар механикалық әдістер де кең қолданылады (қалдық-қоқыстарды шығару, қағып-сілку, тазарту және т.б.). Дереккөздер
Декантация

Декантация қатты заттектерді сұйықтардан (немесе сұйықтарды олармен араласпайтын сұйықтардан) айыру. Декантация аморфтық сүзілмейтін, бірақ тез тұнатын тұнбаларды жуумен, сондай-ақ тұнбаларды жуу немесе қатты ұсақ шикізаттан еритін зат тектерді ажыратып алумен қосарластыра қолданылады. Тамақ өнеркәсібінде шараптарды мөлдірлеуде пайдаланылады. Дереккөздер
Декстран

Декстран — полисахаридтер класының органикалық қосылысы; ақ түсті қатты зат, сахарозадан кейбір микроорганизмдер арқылы синтезделіп алынатын полисахарид. Медицинада қан плазмасының алмастырғышы ретінде, сондай-ақ тамақ, тоқыма және қағаз жасау өнеркәсібінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Декстриндер

Декстриндер - сызықтық полисахаридгердің гидролизі кезінде түзілетін ерігіш полисахаридтер; құрамына оннан артық моносахаридтер қалдығы кіретін молекулалар. Түссіз, қатты өнімдер; крахмалды термиялық өңдеу не ішінара гидролиздеу арқылы алынады. Желімдейтін зат тек ретінде қолданылады. Дереккөздер
Денатурат

Денатурат — этил спирті; спиртті көк күлгін түске бояйтын бояу және жағымсыз иіс беретін арнайы заттар қосылған. Дақтар мен политур еріткіш. Жарықтандыруға, зертханалық және өндірістік қажеттіліктерге, отын ретінде пайдаланылады. Қоспалардың түрлері мен мөлшері заңмен белгіленуі мүмкін. Оны тағамдық спирттен айыру үшін денатуратталған спиртке бояғыштарды (мысалы, метилфиолет), өткір жағымсыз иісі мен дәмі бар заттарды (пиридин, диэтилфталат, керосин) енгізеді. Денатурациялайтын қоспалар олардың этанолдан қолжетімді әдістермен бөлінуі қиын болатындай және сәйкес сапалы реакциялар арқылы мүмкіндігінше анық анықталатындай етіп таңдалады. Дереккөздер
Күлкілі сөздер

Күлкілі сөздер - халық аузынан жинау және баспа сөзде жариялау қарақалпақ фолклорының басқа жанрларына қарағанда кейінірек қолға алынды. 1959-жылы Өзбекстан Ілімдер Академіясы Қарақалпақстан филиалының Н.Дәуқара атындағы тарих, [[Филология|тіл және әдебиет інстітұтының қарақалпақ фолклоры секторының қызметкерлері фолклорымыздың басқа жанрлары менен қоса осы жанрды ды жинауға кірісті. Осының нәтижесінде 60-жылдардың басында күлкілі сөздер боyынсһа біраз материалдар жиналды. 1962-жылы бірінсһі рет Қ.Мақсет, Н.Камал, Қ.Мамбетназарлар тарапынан "Қарақалпақ халық азілдері және анекдоттары" деген кітап басылды. Осы кітапта Қожанасыр, Өмірбек атына баyланысты көптеген анекдоттар берілген. Анекдотты өз алдына жанр ретінде қарау Н.А.Басқақтан басталса (1951), ол һаққында қысқа пікір жүрітіу Қ.Мамбетназардың ертегілерге баyланысты зерттеуінде көрінеді. 1992-жылы Ю.Пахратдіннің "Өмірбек юмор-сатира мәселесіне" кітабында Өмірбектің көп қана талдау істегені және олардың ідеялық әрі көркемдік өзгешеліктеріне дұрыс баға берілген. Күлкі сөздер бұлар белгілі бір қысқа сюжетке құрылған, аyтылғанда күлкі тудыратын, үлкен көлемді болған ауызекі прозалық әңгімелер. Күлкілі сөздердің мазмұны оған да баy. Олар күн көрістің, адам тұрмысының барлық жақтары боyынша да аyтыла беруі мүмкін. Ұнамды құбылыстар, оқиғалар һаққында да күлкілі сөздер келтірілген. әр бір халықта күлкілі сөздер белгілі бір адамдардың атына баyланысты аyтылып, соны қаһарман қылып аyту дәстүр болып кеткен. Ал қарақалпақтардың күлкілі сөздері Қожа Насыр, Алдар көсе аттарына баyланысты аyтылса да біздің халқымыздың күлкілі сөзінің қаһарманы - Өмірбек "лаққы" болып есептеледі. Лаққы деп күлкілі сөз аyтатұғын адамдарды өз сөзі менен күлдіретін басқышыл, сөз басқысының шеберін аyтады. Өмірбек лаққы туралы да ХЫХ ғасырдың екінші жартысында Сһымбаy төңірегінде жасаған адам. Атақты би Ережеп тентектің замандасы өз дәуірінде-ақ ұшырма сөз аyту боyынша аты-дауысы бүкіл елімізге жаyылған көркем сөз жарыстыруда алдына адам салмаған кісі болған. Мысал: "Табағымды таба алмаy жүрмен" күлкілі сөзін алаyық. Онда Өмірбектің бала кезінде қоңсыға бір табақ турама алып шыққаны, шыққан жерде төгіп алғаны гәп болып, мынадаy жұмбақтап күлкі сөз беріледі: - Бұны естіген кемпірі -Төктің бе қыршын? - деп бақырыпты. - Сонда Өмірбек: - Ёғ-ау апа табағымды таба алмаy жүрмін - депті. Жоқарыдағы күлкілі сөзлердің Өмірбектің тапқырлығы, даналығы ең қыyын жағдаyда да одан жол тауып шығатындығы көркем сөзге аса ұқыптылығы адамдарды тіпті әшеyін әрекеттерімен де күлдіре алатындығы көрініп тұрады. Өмірбектің күлкілі сөздері адамдарға күлкілі ләззәт береді.
Қанабай

Қанабай – Батыс Үстірт кемерінің шығысындағы төбе. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Төлеп ауылының солтүстік-батысында 40 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 258 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 30 км-ге созылып жатыр, енді жері 18 км. Үстірттің батыс бөлігіндегі төбенің беткейі жайпақталып жазыққа ұласады. Төбенің оңтүстігінде биіктігі 5 м-дей болатын қорғандар кездеседі. Батысы мен шығысында Дүйсенбай, солтүстікнде өзімен аттас құдық орналасқан. Өсімдігі Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын, т.б. өседі. Дереккөздер
Қанай

Қанай, Дресвянка – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 48 км, су жиналатын алабы 1,3 мың км 2 . Бастауы Бастауын Қалба жотасының солтүстік беткейінен алып, Новоодесское ауылынан төменде Ертіс өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Жоғарғы арнасы аласа таулық сипатта, ортасы – қырқалы-төбелі, төменгі арнасы сайлы-жыралы келген. Жағалауларының басым бөлігі тік жарқабақты. Қанайдың ірі салалары: Бұрсақ, Маймекен, т.б. Суы қарашаның 2-онкүндігінде қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ери бастайды. Өсімдігі Жағалауында қайың, терек, тал, т.б. ағаштар өскен. Суын ауыз суға және шаруашылыққа пайдаланады. Өзен балыққа бай. Дереккөздер
Қаналыкөл

Қаналыкөл, Қыналыкөл – Ырғыз алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Аралтоғай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, теңіз деңгейінен 240 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Сопақ пішінді көлдің аумағы 10,8 км 2 , ұзындығы 10,2 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 46,2 км. Қар және жер асты суларымен толығады. Жағалау сипаты Жағалауы жазық, көл айдыны мен жағалауының басым бөлігін қамыс, құрақ шоғырлары қамтыған. Солтүстік-шығысында ұзындығы 3 км шамасындағы түбек орналасқан. Алабы шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Қанатжеміс

Қанатжеміс – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер туысы. Тараулы және өсетін жері Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулері мен Оңтүстік Америкада кездесетін 60-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарының орманды, далалы жерлерінде, таудың тастақты беткейлерінде, шалғындықта, орман шетінде, өзен аңғарында, бұталардың арасында, альпі белдеуінде, бақша мен егістік арасында арамшөп ретінде 5 түрі өседі. Соның ішінде жиі кездесетін дала Қанатжемісі (Thlaspі arvense). Ботаникалық сипаты * Биіктігі 20 – 85 см, сабағы тік, ұшына қарай бұтақтанып келеді. * Жай жапырағы түксіз, өркенге кезектесіп орналасады. * Гүлдері шашақ гүлшоғырына жиналған. Жеке гүлінде 4 тостағанша жапырақша, ақ немесе қызғылт 4 күлте, 6 аталық (2-уі қысқа, 4-уі ұзын), аналығы біріккен 2 жеміс жапырақшасынан тұрады. * Сәуірден тамызға дейін гүлдеп, жеміс салады. * Тұқымынан көбейеді. * Жемісі – екі ұялы бұршаққынша, жемісінің екі жағында (қырында) желмен таралуға бейімделген жұқа өсінді қанатшасы болады. Өсімдік аты соған байланысты аталған. Жемісі көп тұқымды (10 мыңға дейін). Қанатжеміс – улы өсімдік, себебі оның құрамында эфирлі-қышалы майға ыдырайтын глюкозид болады. Сондықтан бұл өсімдікті мал жесе, мал сүтінен сарымсақтың иісіндей жағымсыз иіс шығады. Қолданысы Өсімдіктен алынған шырынды медицинада дәрі жасау үшін пайдаланады. Дереккөздер
Қанатты жәндіктер

Қанатты жәндіктер, қанатты насекомдар (Pterygota) – нағыз жәндіктер класының клас тармағына жатады. Карбон дәуірінен белгілі. Қазба қалдықтары тас көмір кезеңінен белгілі. Жер шарында кең тараған 30-ға жуық отряды бар, негізінен, ылғалы мол тропиктік аймақтарда тіршілік етеді. 1 млн-нан астам (кейбір деректерде 2 млн-ға жуық) түрі белгілі. Алғашқы қанатсыз жәндіктерден айырмашылығы – ауыз аппараты ауыз қуысының сыртында орналасқан. Ересек жәндіктердің қанаты болады (кейбір түрлерінде тіршілік ету жағдайына байланысты жойылған). Күрделі фасетті көздері бар. Трахея арқылы тыныс алады. Қанатты жәндіктердің арасында біркүндіктерден басқасы ересек (имаго) күйінде түлемейді. Сілтемелер *Жәндіктер Дереккөздер
Қандалашөп

Қандалашөп – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Таралуы және өсетін жері Қоңыржай аймақтарда өсетін 10 түрі кездеседі. Ал Қазақстанда Семей қарағайлы орманы мен Алтайдың қылқанжапырақты және жалпақжапырақты ормандарында өсетін 1 түрі – сасық Қандалашөп (Cіmіcіfuga foetіda) бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 80-200 см, жуан, тарамдалған тамырынан бірнеше сабағы өсіп шығады. * Шеттері тілімденген күрделі жапырақтары (екі немесе үш бірдей жапырақтары бірігіп кеткен) бар. * Аталығы – көп, аналығы 1 – 5 ұялы. * Ұсақ, ақшыл жасыл түсті гүлдері доға тәрізді иілген шашақ гүлшоғырына топталған. * Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Сасық қандалашөптің жағымсыз иісі болады. Осы иісінен қандалалар қашады, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Емдік қасиеті, қолданысы Қандалашөптің кейбір түрі (мысалы, даур қандалашөп) тұнба қайнатуға пайдаланылады. Оны жүйке жүйесін тыныштандыруда, ұйқы қашқанда, сондай-ақ қан қысымы көтерілгенде ішеді. Дереккөздер
Эмманюэль де Мартонн

Мартонн (Martonne) Эмманюэль де (1.4.1873, Шабри — 25.7.1955, Со) — француз географы, француздың “адам географиясы” мектебінің өкілі. Париж ұА-ның мүшесі (1942). Сорбонна ун-тінің проф. (1909). 1938 — 52 ж. Халықар. Геогр. одақтың президенті (1952 жылдан құрметті президенті болды). КСРО Геогр. қоғамының құрметті мүшесі (1933). өзақ жылдар бойы Франция, Румыния, Солт. Африка, Солт.және Оңт. Америкада далалық зерт. жұмыстарын жүргізді. М. физ. география, геоморфология, климатология ғылымдарын дамытуға үлес қосты. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер
Қандарақ жотасы

Қандарақ – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік сілеміндегі таулы жота. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл және Сарқан аудандары жерінде. Абсолюттік биіктігі 4047 м. Жота оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 30 – 35 км-ге созылып жатыр, ені 12 км шамасында. Геологиялық құрылымы Жота тас көмір және девон тау жыныстарынан түзілген. Жер бедері Шығыс, солтүстік-шығыс беткейінен Тентек, оңтүстік-батысынан Лепсі, Ағынықатты өзендері басталады. Тау бастарында көп жылдық қар мен мұздықтар жатады. Жотада Қаракезең, Ащыкезең, Пограничный атты асулар бар. Батысындағы Ағынықатты өзенiнде мореналық Жасылкөл көлі жатыр. Өсімдігі Жартасты құз шатқалдарында шырша орманы, одан жоғары субальпілік, альпілік шалғын өседі. Солтүстік аңғары альпілік жайлау. Дереккөздер
Қандауыр (өсімдік)

Қандауыр – сұңғыла тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жерорта теңізі маңында 30-ға жуық түрі таралған. Ал Қазақстанда Балқаш – Алакөл атырабында, Алтайда, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларында, Кетпен жотасы және Батыс Тянь-Шаньдағы далалық, шабындық жерлерде, жол бойларында, арық, көл, өзен жағалауларында өсетін 1 түрі – кеш қандауыры (Odontіtes serotіna) бар. Биіктігі 10 – 55 см, сабағы тік, жапырағының шеті тегіс немесе иректелген, бұтағы 4 қырлы, жапырағының ұзындығы 1,5 – 2,5 см, ені 0,2 – 0,6 см. Тостағанша жапырақтары қоңырау тәрізді, 4 тісті болады. Күлтесі қос ерінді келеді. Гүлі ұсақ қызғылт күлгін түсті. Аталығы – төртеу. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі ұзынша келген қорапша (ұзындығы 5 – 8 мм). Қандауыр – ауыл шаруашылық дақылдарына үлкен зиян келтіретін жартылай паразит өсімдік. Әсіресе жабайы және екпе астық тұқымдас өсімдіктердің тамырын зақымдайды. Қандауырды жою шаралары: егістік жерді сыдыра жырту, сүдігер жерді (зябь) ерте жырту, шабындықты ерте шабу, гербицидтерді қолдану. Дереккөздер
Қандауыр айрауық

Қандауыр айрауық – астық тұқымдасының айрауық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тобыл, Есіл, Ертіс өзендері алабында, Көкшетау қыратының батпақты, су жайылмалы шабындық жерлерде өседі. Биіктігі 60 – 130 см, сабағы жіңішке, түбі бұтақты, тамырсабақты өсімдік. Жапырағы ұзынша, ені 5 мм, ұшы доғал келеді. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді, борпылдақ, ұзындығы 12 – 15 см. Масағының ұзындығы 4 – 5 мм, кейде 3 – 4 немесе 5 – 7 мм. Маусым – тамыз айларында гүлдейді. Қандауыр айрауық – мал азықтық шөп, оны шабындықта гүлденер алдында орады, кейін қатаңданып жұғымдық қасиеті төмендейді. Дереккөздер
Қандауыршатәрізділер

Қандауыршатәрізділер (Amphіoxіformes) – хордалы жануарлардың бассүйексіздер тип тармағының жалғыз отряды. Қандауыршатәрізділердің бір ғана тұқымдасына жататын 30-ға жуық түрі бар. Бұлардың бәрі негізінен теңіздерде тіршілік етеді. Сондай-ақ Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарының қоңыржай және тропиктік аймақтарындағы жылы теңіздерде де кездеседі. Қандауыршатәрізділер теңіз суының температурасы 17 – 30°С, және тұздығы 20 – 30‰ болғанда белсенді тіршілік етеді. Қандауыршатәрізділердің көпшілік түрлері теңіздің жағалауға жақын бөліктерінде құйрық жағымен су ішіндегі құмға жартылай батып жатады. Қауіп төнгенде шоршып шығып басқа жердегі құмға жартылай батады. Денесінің ұзындығы 1,5 – 8 см-дей болады. Қандауыршатәрізділер диатомды балдырлармен, ұсақ бір клеткалы организмдермен қоректенеді. Олар жылдың жылы мезгілдерінде көбейеді. Дара жынысты, сырттай ұрықтанады. Дернәсілдері үш айдай бөлшектену арқылы дамып, кірпікшелері арқылы еркін жүзіп тіршілік етеді, бірте-бірте кірпікшелері жойылады. Қандауыршатәрізділерде хордалы жануарларға тән белгілер (жүйке түтігі, хорда, т.б.) өмір бойы сақталады. Қандауыршатәрізділерді зерттеуге ғалымдар ерекше көңіл бөлді. Олардың ұрығының дамуын зерттеу арқылы орыс биологы А.О. Ковалевский жалпы хордалы жануарлардың шығу тегі және олардың тарихи даму кезеңдері туралы дұрыс ғыл. тұжырымдар жасады. Қандауыршатәрізділердің тек жергілікті мәні бар, оның құрамында белок мол, сондықтан кейбір шығыс елдерінде (Жапония, Қытай, т.б.) оларды тағам ретінде пайдаланады. Теңіздердегі қоректік тізбектер құруда маңызы зор. Дереккөздер
Мағауия Сұлтанияұлы

Мағауия Сұлтанияұлы Мағауия Сұлтанияұлы (1921 ж.туған, Моңғолия, Баян Өлгий аймағы, Бұлғын ауданы) — жазушы, аудармашы, журналист. Моңғолия мәдениетінің еңбек сіңірген қайраткері (1996). МХРП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1969). 1945 — 83 ж. Баян Өлгий аймағында ауыл мектептерінде мұғалім, “Жаңа өмір” газетінде және аймақтық баспа редакциясында редактор болып қызмет еткен. “Ешкімге айтпа” атты алғашқы кітабы 1972 ж. жарық көрді. Оның *“Отан ұлдары” *“Өмір өрнегі” *“Мамық” *“Менің ұстаздарым” *“өрпақ тағдыры” *“Сүмбіле” *“Ақ бата” т.б. шығармаларының тілі шұрайлы, тарихи-этнография деректерге бай. Ал өлеңмен жазылған “Шыңғыс хан” (2000) романына Шыңғыс ханның қазақ тарихына қатысты қырлары өзек болған. Ол моңғолдың көне тарихына қатысты “Моңғолдың құпия шежіресі”, “Шыңғыстың қос тұлпары”, “Бұйым батыр”, “Жәңгір” секілді мұраларды қазақ тіліне тәржімалады. Оның көптеген туындылары моңғол тілінде жарық көрді. Моңғолияның Еңбек Қызыл Ту, Алтын жұлдыз ордендерімен марапатталған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Қандыағаш құмы

Қандыағаш құмы – құмды алқап. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Хан Ордасы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 – 12 км жерде орналасқан. Жер бедері Ұзындығы 18 – 20 км, ені 2 – 3 км, жалпы аумағы 42 км 2 . Өсімдігі Қандыағаш, Нарын терегі, қарағай, Қырым қарағайы, ақ қараған, Каспий талы, жүзгін, жиде, қызыл тал, көп жылдық, бір жылдық шөптердің бірнеше түрі өседі. Қандыағаш құмында арагідік дауыл соғып, құм көшкіні болып тұрады. Дереккөздер
Қандыағаш орманды алқабы

Қандыағаш орманды алқабы, Ақмола облысы Ерейментау таулы алқабындағы ботаникалық қорықша. 1974 жылы құрылған. Ауданы 0,86 мың га. Қандыағашты орман немесе қандыағаштар осы Ерейментау тауларының көрікті аймағы саналады. Реликт ағаш саналатын қандыағаштың жеңіл сүрегі ағаш өңдеу өнеркәсібінде құнды саналады, жаңғақты жемісі медицинада пайдаланылады. Қандыағаштан басқа Қандыағаш орманды алқабында 300-ден астам өсімдік түрлері өседі: оның 26-сы – ағаштар мен бұталар. Сирек өсімдіктерге қазақ аршасы, қос масақшалы қылша, жартасты қарақат, қырыққұлақ, сүйсін, қарғакөз жатады. Сонымен бірге сәлбен, шерменгүл, таспашөп, тентекмия, жебір, киікоты (көкемарал) кең тараған. Жануарлардан арқар, қасқыр, түлкі, суыр, қоян; құстардан құр, тырна, аққу, саңырау құр, т.б. мекендейді. Сілтемелер *Ақмола облысы *Қорықша Дереккөздер
Қандыадыр

Қандыадыр – Шідерті өзеннің оң жағалауында орналасқан тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Осакаров ауданы Молодёжный кентінен 16-17 км, Шыбынды көлінен солтүстікке қарай 10 км жерде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 567 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 4-5 км-ге созылып жатыр, ені 1,5-2 км. Геологиялық құрылымы Силур жыныстарынан түзілген. Солтүстік беткейі көлбеу келген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында әр түрлі дала өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Мартиника

Мартиника — Кариб теңізіндегі Кіші Антиль аралдар тобына кіретін, Францияның иелігіндегі аумақ. Әкімшілік орталығы — Фор-де-Франс. Ресми тілі — француз тілі. Жері 1,128 мың км². Халқы 385 мың (1999). Халқының негізгі бөлігін Африкадан әкелінген құлдардың ұрпақтары құрайды. Тұрғындарының көпшілігі — католиктік христиандар. Мартиниканы Франция президенті тағайындаған префект басқарады. Жергілікті өзін-өзі басқару органдары — құрамы 45 мүшеден тұратын Бас Кеңес пен 41 мүшесі бар Аймақтық кеңес. Француз парламентінің құрамында М-дан сайланған 4 депутат пен 2 сенатор бар. Франция территориясы болғандықтан ақша бірлігі — еуро (2004). Мартиника аралы негізінен вулкандық жыныстардан құралған. Ең биік жері — Монтань-Пеле (1397 м.) Климаты тропиктік, пассаттық. Айлық орташа температурасы 24 — 27°С. Жаңбырлы мерзім шілде айынан қарашаға дейін созылады. Жылдық жауын-шашын мөлш. 1500 — 2000 мм-ге тең. Мартиникада тропиктік ормандар (пальма, нан ағаштары) көп. Мартиника аумағын ежелгі заманнан дейінгі тарихы аз зерттелген. Тарихы Мартиника аралын 1502 ж. Христофор Колумб ашты. 1635 жылдан аралды француздар отарлай бастады. Жергілікті үндіс-карибтер тонаушылық пен қырғынға ұшырады. Отаршылдар плантацияларда жұмыс істеу үшін Африкадан құл-негрлер әкелді. Құлдар көтерілісін отаршылдар қаталдықпен басып отырды. Мартиникада мақта, темекі өсірілді. XVII ғ-дың соңы мен XVIII ғ-дың бірінші ширегінде Мартиникада қант құрағы, кофе плантациялары пайда болды. 1794 ж. ақпанда конвенттің арнайы декретімен аралдарда үндіс тайпалары мекендеді. Олардың орта ғасырларға құлдық жойылды. 1794 – 1802 ж. және 1809 – 1814 ж. аралығында Мартиникада уақытша ағылшындардың билігі орнағанымен, кейін қайтадан Францияға қайтарылды. 1870 ж. арал халқының сайлау құқығы метрополия азаматтарының құқықтарымен теңестіріліп, Франция парламентінен Мартиникаға өкілдік орын берілді. 1900 ж. Мартиника қаржылық дербестікке қол жеткізді. XX ғ-дың басынан елде әр түрлі саяси партиялар мен ұйымдар жұмыс істей бастады. Мартиника халқының отаршылдық тәртіпке қарсы қажырлы күресінің нәтижесінде 1946 ж. аралға “теңіздің арғы жағындағы Франция департаменті” мәртебесі берілді. Экономика Мартиника экономикасының негізгі саласы — а. ш. Қант құрағы, банан, ананас, кофе, какао, темекі, мақта өсіріледі. Балық аулау, мал ш. біршама жақсы дамыған. Қант, спирт-ром, консерв, шоколад шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді. Экспортының 90%-ын жеміс, қант, ром сату құрайды. Сырттан өндірістік шикізаттар, машина мен өнеркәсіп құрал-жабдықтары, азық-түліктің кейбір түрлері әкелінеді. Негізгі сауда серіктесі — Франция. Дереккөздер
Қандыарал

Қандыарал – Сырдарияның жайылмасындағы көл. Географиялық орны Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы, Тақыркөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде орналасқан. Гидрографикасы, сипаты Аумағы 0,7 км 2 . Көлдің айналасы тораңғылды-жиделі тоғай, су жиегі қопалы-қамысты, батпақты. Суы тұщы, биологиялық алуан түрлілігі мол. Балықтың сазан, торта, жыланбас балық, алабұға, шабақ, т.б. түрлері кездеседі. Көктемде көл айдыны маусымдық құстарға толады. Құстардан аққұтан, сарықұтан, бірқазан, қасқалдақ, үйрек, т.б. ұшырасады. Көлден балық аулау, өсіру қолға алынған. Дереккөздер
Қандыгүл

Қандыгүл, қансигек – сұңғыла тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Кейде бір не екі жылдық түрлері де кездеседі. Жер шарында кең тараған 600-дей түрі белгілі. Қазақстанның жазықты жерлеріндегі ылғалды шабындықтарда, батпақты және сазды жерлерде, таулы аудандағы субальпілік, альпілік белдеулердің төменгі бөліктерінде өсетін 47 түрі (оның 9-ы – эндемиктер) бар. Қандыгүлдің биіктігі 10 – 50 см, кейде 80 см-дей болады. Жапырақтары кезектесіп, топтасып немесе қарамауылықарсы орналасқан. Тостағанша жапырақшасы қоңырау немесе түтік тәрізді. Күлтесі қос ерінді болады. Аталығы – 4, аналығы – біреу. Гүлшоғыры масақ тәрізді. Мамырдан тамызға дейін гүлдеп, маусым – тамыз айларында жеміс береді. Жемісі – екі ұялы қорапша. Қандыгүл – жартылай паразиттік өсімдік. Бұлар әр түрлі өсімдіктердің тамырына жабысып алып, ондағы су мен минералды заттарды сорады. Осының нәтижесінде өсімдік қурап қалады. Қандыгүлдің кейбір түрлері – улы. Тундрада өсетін түрлерімен бұғылар қоректенеді. Кей жағдайда Қандыгүлді халық медицинасы мен ветеринарияда инсектицидтер жасауда пайдаланылады. Дереккөздер
Мағрифат

Мағрифат ( — ағарту) – сопылық сатының бірі. Сопы рухани халдерді басынан өткеру кезінде рухани және құдайлық ақиқаттарды танып, ішкі тәжірибе (экзотер. тәжірибе) арқылы Мағрифатта болады. Осы халде Алла туралы ілімді толықтырады, мұндай білімге қолы жеткен сопыларды ариф дейді. Мағрифат өкілдері жайында ғалым Қушайри былай дейді: “Салиқ (жолшы) алдымен Хақты, оның сипаттарын таниды, кейіннен құлшылық пен риязат жасау, нәпсілік қажеттіліктен арылу, өзін-өзі тәрбиелеу арқылы Хаққа жақын (муқарриб) болады. Сонда ғана Алла өзін “тануға” мүмкіндік береді, осы танымға ие болғандарды ахл-ил-мағрифат (мағрифат өкілдері) атайды”. Әбу Бәкір “Мағрифат жолындағы салиқ оған жету үшін ұзақ мерзім қажеттігін “құлдық мақамда” түсініп, абсолютті ақиқатқа көз жеткізеді” дейді. “Кемел адам” қалпына жетіп, жаратқан хақпен дидарласып, әлемдік ақыл-оймен бірігу үшін төрт сатыдан өту қажет, олар: *Шариат *Тариқат *Хақиқат *Мағрифат Мағрифат сатысындағы сопы о дүниелік рухтармен еркін дидарласып, дүние сыры да, жаратушысы да адамның өз “менінде” жатқандығын таниды. Бұл жайында Қожа Ахмет Иасауи “өзіңді танығаның хақты танығаның” дейді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Қандығатай

Қандығатай – Бала Қосмұрын жотасының солтүстік-батысындағы таулар. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданы Қызылағаш ауылының солтүстігінде 20 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1018 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 13 км-ге созылып жатыр, енді жері 4-5 км. Беткейлері көлбеу, сай, өзен аңғарларымен тілімденген жонды қырқалардан тұрады. Беткейлерінен Жарма өзенінің салалары мен Терісайрық өзені бастау алады. Шығыс бөлігінде таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Өсімдігі Қызғылт қоңыр және бозғылт топырағында бұта аралас селеу, бетеге, жусан, көде өседі. Дереккөздер
Қандыкөл

Қандыкөл, Қандысор – Ырғыз алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Кілемжайған (таратылған) ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде, теңіз деңгейінен 219 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 3,4 км 2 , ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 7,8 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Арнасында жыл бойы су болады. Қарашаның 2-жартысында суы қатып сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Жағалау сипаты Оңтүстік жағалауы жарқабақты (1-1,5 км), қалған бөлігі жайпақ. Оңтүстік, оңтүстік-батысында қамыс өскен. Оңтүстік-шығыс жағалауында өзімен аттас қыстау орналасқан. Дереккөздер
Қандық

Қандық – лалагүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік Америка мен Еуразияның таулы аудандарында кездесетін 25 түрі белгілі. Қазақстанда қылқанжапырақты ормандар мен тоғайлар арасында, альпі және субальпі шалғындарында өсетін 1 түрі – сібір қандығы (Erythronium sibiricum) бар. Биіктігі 10 – 30 см, цилиндр тәрізді, сыртын қоңыр тері сияқты қатпарлар жапқан жуашықты өсімдік. Сабағы жіңішке тік өседі. Жапырақтарының саны екеу, кең жайылған қандауыр немесе таспа тәрізді (ұзындығы 7 – 15 см, 2 – 6 см), мрамор түстес дақтары болады. Ірі гүлі қызғылт күлгін, сирек ақ немесе сарғыш түсті, сабағының ұшында дара жетіледі. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Қандықтың кейбір түрлерінің жуашығын тағамға қосады және дәрілік өсімдік ретінде пайдаланылады. Әсемдік үшін өсіріледі. Сілтемелер *Шөп *Өсімдіктер Дереккөздер
Қандықараша

Қандықараша, Қызылтас – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 39 км. Бастауы Бастауын жарқабақты келген сайдағы бұлақтардан алып, Сарыапан тауының солтүстік-батысында 15 км жерде тартылып қалады. Гидрологиясы Арнасы кең, алабы жазық. Көктемде еріген қар суынан арнасында 15-20 күн ағын болады. Жылдың басқа мезгілінде құрғап қарасуларға бөлініп қалады. Дереккөздер
Қандысу

Қандысу, Шорға – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Сауыр жотасының солтүстігіндегі Шілікті аңғарындағы бұлақтардан алып, Қабанбай ауылы тұсында Зайсан көліне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 121 км, су жиналатын алабы 4640 км 2 . Аңғары кең (0,5 – 3,0 км), арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 5 – 6 м 3 /с. Өзен суымен 1,5 мың га егін суғарылып, 500 – 600 мың га шабындық суландырылады. Этимологиясы Шорға - моңғол тілінде цорго "шұрғы", "шүмек" сөзінен жасалған түбір топоним. Шорға шағын өзені басын Тарбағатай тауынан алып, Зайсан көліне құяды, ал кез келген судың көлге құятын немесе көлден ағып шығатын жерін қазақтар шүмек деп атайды. Шорға (Цорго) қазақ тілінде шүмек географиялық терминінің моңғол тіліндегі баламасы болып шығады. Дереккөздер
Қанжығалы (көл)

Қанжығалы – Қалқұтан алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Ақкөл ауданының орталық бөлігінде, Ақкөл қаласынан шығысқа қарай 4 км жерде, теңіз деңгейінен 370 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 12,4 км 2 ұзындығы 4,3 км, енді жері 3,1 км, жағалау бойының ұзындығы 11,5 км. Су жиналатын алабы 62,4 км 2 . Жағалауы жатық, көл түбін лай басқан. Негізінен еріген қар және грунт суларымен толысады. Суы тұзды және кермекті. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер