Соңғы көш (роман)

Соңғы көш. (роман-дилогия) Көрнекті қаламгер, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қабдеш Жұмаділовтің Шығыс Түркістан қазақтарының өмірінен жазылған «Соңғы көш» (1974-1981) роман-дилогиясы оқырман жұртшылыққа кеңінен танымал. Қысқаша мазмұны. Бірінші кітап Қ. Жұмадiлов – Шығыс Түркістан халқының романдағы қамтылған кезеңдегi тартқан жәбiр-жапасы роман желiсiнде халық трагедиясы суреттеледі. Шығыс Түркiстан республикасы кетiп, Қытайдағы жаңа өкiмет армиясының Тарбағатай аймағына кiруiнен бастайды да, алпысыншы жылдардағы ел басына төнген зобалаңмен аяқтайды. Қанағат ауылы – жазушының өз ауылы, ақын жiгiт Естай жазушының өз прототипi болса, басқа да Шығыс Түркiстан республикасын көзiмен көрген, оның азаттығы жолында күрескен тағдырлас тiрi куәлар – өзiнiң күнделiктi көрiп жүрген араласқан адамдары. « Соңғы көш» роман-дилогиясындағы образдар жүйесі *Естай-басты кейіпкер, Қанағат бидің ұлы *Қанағат би-Естайдың әкесі, әділ би, мектеп салдырды, әкесі мешіт салған. * Балжан бәйбіше-Естайдың анасы, елуге еркін іліне қоймаған, сұңғақ бойлы, нұр жүзді, сабырлы адам. * Нұрғазы- Қанағат бидің інісі, қырыққа келгенше сақал қоймаған, бет аузы жып-жылмағай *Ұзақ-Қанағаттың немере әпкесін алған, кәрі жезде *Әбілғазы-Жұмықтоғастың жүзбегі, сөзге жүйрік, заңшыл *Жақып ақсақал-сексенге таяп қалған,Қараменденің үлкені,еті қайтпаған, үйелмендей толық кісі. аппақ сақалы белуарына түскенқалың бурыл қасы көзін жауып тұратын, шойындай қара шал *Әкпар-жасы қырықтың ішін аралап кетсе де, бет аузына қылтанақ шықпаған қара сұр, көсе жігіт. *Шөншік- саудагер, мұртты, дүрдиген ерінді *Лан-ке-майор, Шыңжаңдағы Гомидаң армиясының бұрынғы әскері,Шығыс Түркістандағы ішкі істерді жүргізетін Саяси басқарманың бастығы *Дүрия- Естай ұнатқан қыз, Нұғыман байдың сұлу қызы *Жасыбай-Аймақтың бұрынғы уәлиі, соңғы бай. * Жолбарыс- Естайдың жолдасы, жауырыны қақпақтай, қол аяғы шомбал,білегінің бұлшық еті саптаяқтай бөлек жатыр, қайратты ұзын шашы таспадай таралып, желкесіне құлаған.Шегір көзді,төртбақ сары жігіт,туыс жұрағаттан жұрдай жалқы жігіт. Романдағы елді мекен,жер-cу атаулары Тарбағатай тауы, Майлы жайыр тауы, Орқашар биіктері, Арқарлы жазығы,Еміл өзені,Шәуешек, Шығыс Түркістан атауын жойып Шыңжаң "жаңа өлке" деп атаған, қазақтар "жамбыл" атаған Қытай қорғаны,Үрімжі,Қытай, Құлжа, Түркстан,Нұра Роман-дилогиядағы тарихи оқиғалар Соңғы көш» роман-дилогиясының негiзгi арқауы Ресей империясы Қазақстанды толық жаулап алғаннан кейiн (1731-1868), ата мекенiнен бiртiндеп қуыла бастаған қандастарымыздың ұзақ жылғы ауыр тағдыры, әсiресе XX ғасырдың басынан басталатын 16, 20, 32, 37 жылдардағы тұрмыс тауқыметi, аштық азабы т.б. тарихи ахуал;1950-1980 жылдары ҚХР-да ғана нақты-тарихи мазмұнда туындаған саяси науқандардың зардаптары; 1962 жылы жиырма күн iшiнде екi жүз мың адам бiр демде өте шыққан ұлы көш, шетелдегi қазақтар өмiрiнен жазылған Қ.Жұмадiловтiң «Соңғы көш» романында тарихи шындық суреттелді. Роман-дилогиядағы мақал-мәтелдер, қанатты сөздер * Есігіңнің алдында төбе болса, ерттеулі тұрған атпен тең. * Итті иесімен қинасын. * Жақсыдан шарапат, жаманнан кесепат. * Қарынымның ашқанына жыламаймын, қадірімнің кеткеніне жылаймын. * Байсалды айғыр ат жақтайды, қу бас айғыр құлынын талайды. * Екі түйе сүйкенсе, ортасында шыбын өледі. * Бас жарылса бөрік ішінде * Ағайынның аты озғанша, ауылдастың тайы озсын. * Бассыз үйдің иті ырылдақ * Балта көтергенше дөңбек жал табады. * Әке малы балаға мал болмайды. * Жаманға билік берсеңіз, ардақ тұтар асылды табанға салып илейді. * Шындық сынбайды, иіледі. * Жақсының кегі жібек орамал кепкенше * Тез қасында қисық ағаш жатпас. *Балықтың тілін бақа білер. * Дұшпанымыздың дұшпаны- біздің досымыз *Бала соққан кездіктің басы жарық. *Қартайғанда кәрі боз жорға шықты. *Күштінің аты тиірмен тартады. *Шабдар атқа жал бітсе, Жаманкөзге мал бітеді. *Қасқырдың аузы жесе де қан, жемесе де қан. Дереккөздер http://asyl-bilim.kz/load/p_nder/aza_debieti/abdesh_zh_madilov/10-1-0-202 #[http://old.abai.kz/node/8348 Мұқаш Қожахметұлы. Дәуіріміздің дарабоз жазушысы] #[http://writers.kz/journals/?ID11&NUM46&CURENT&ARTICLE1932 Зарлы шындық жыршысы] #[http://old.abai.kz/content/kabdesh-zhymadilov-basynan-karataudyn-kosh-keledi Қабдеш Жұмаділов. Басынан қаратаудың көш келедi]