kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Еркін қазақ

«Еркін қазақ» - Жайық сырты бөлігі земство басқармасының апталық газеті. 1919 ж. 1 қыркүйектен бастап бұр. Орал губндағы уезд орталығы - Ойыл кентінде бірнеше нөмірі жарық көрген. Шығарушысы (редакторы) әрі бастырушысы — Ахмет Мәметов. 1918 ж. Жымпитыда орналысқан Жайық сырты басқармасы газет шығару мақсатында Орал қ-нан 60 мың сомға баспахана сатып алады. Бірақ, сол жылғы көктемде Оралды Қызыл армия бөлімдері басып алуына байланысты баспахана земство мекемесімен бірге Ойылға көшіріледі. Құрамында 3 қызметкері бар баспахана күзге дейін әр түрлі мекемелердің тапсырыстарын орындаумен ғана айналысып, тек 1919 ж. 10 қаңтарда Қаратөбеде өткен облысы земство жиналысының қаулысына сәйкес газет шығаруды қолға алады. Облысы земство басқармасының бастығы Х.Досмухамедов «Еркін қазақ»-тың 1-нөміріндегі бас мақаласында жазғандай, газет Ресейдегі уақиғаларды, земство істерін, Алашорда үкіметінің жаңалықтарын және оның тарихын жазу, саясиәлеум. мәселелерін халыққа түсіндіру мұратын ұстанған. Назар аударар жәйт, баспаханадағы татар жұмысшыларынан баспатерлік кәсіпті үйрену үшін бірнеше қазақ баласы жұмысқа қабылданған. Осыдан-ақ земство басшылығының баспахана мен баспасөз органын биліктің қай түрі орнаса да сақтап қалуға талпынғанын аңғаруға болады. 1919 ж. соңында Ойылды басып алған Қызыл армия бөлімшелерінің осы баспаханада жергілікті халыққа арналған үндеу — прокламацияларын бастыртуы — осыған дәлел. Алайда 1920 ж. Орал губ. ревкомының арнаулы комиссиясы «Еркін қазақ»-ты жауып, баспахана мүлкін тәркіледі. Орал губ. ревкомы мен Қазәсревком арасындағы талас-тартыстан соң баспахана қүрал-жабдықтары Орынборға көшірілді. Кейбір тексерілмеген дерек көздеріне қарағанда, «Еркін қазақ»-тың бірнеше нөмірі Орынбор қорында сақталып қалған. 1997 ж. белгілі зерттеуші-ғалым Б.Байғалиев газеттің 1-нөмірін ҚР ОМА қорынан тауып алып, жариялады. Дереккөздер
Векторлық диаграммалар тәсілі

Гармоникалық тербелістерді көрнекті түрде кескіндеу үшін векторлық диаграммалар тәсілі қолданылады. Қандай да бір физикалық шаманың тербелістері теңдеуімен берілсін. Өзара перпендикуляр - горизонталь және вертикаль - екі ось жүргізейік. О нүктесінен қандай да бір таңдап алынған масштабпен тербеліс амплитудасын А векторы түрінде горизонталь оське бүрышпен салайық. А векторы сағат тіліне қарама-қарсы бағытта сурет жазықтығына перпендикуляр өтетін Оу осінен бұрыштық жылдамдықпен айналып тұрсын. Онда бұрышы уаұытқа тәуелді сызықтық түрде өседі. векторының горизонталь оське проекциясы: . Бұл теңдеу тербелістегі х шамасының берілген уақыт мезетіндегі мәнін анықтайды. Механикалық тербелістерде осы шама ығысуды, ал электромагниттік тербелістерде заряд шамасын береді. Қандай да бір шаманың уақыт бойынша бірінші туындысы сол шаманың өзгеріс жылдамдығына тең. (Серіппелі маятникте бұл жүктің қозғалыс жылдамдығы х = v, ал тербелмелі контурда зарядтың өзгеріс жылдамдығы, яғни ток күші і =q.) Сонымен, біз жылдамдықтың гармоникалық тербелісінің теңдеуін алдық: . Бұл тербелістің амплитудасы -ге тең. Оны векторлық диаграммаға горизонталь осьпен бұрыш жасайтын вектор түрінде салайық. және векторларының арасындағы бұрыш -ге тең. векторының горизонталь оське проекциясы берілген уақыт мезетіндегі жылдамдыққа (ток күшіне) тең. мен теңдеулерін салыстыра отырып, екі тербелістің фазалар айырымы -ге тең екенін көреміз. Екінші туынды х" (яғни жылдамдықтың не ток күшінің бірінші туындысы) механикалық тербелістерде үдеуге, электромагниттік тербелістерде ток күшінің өзгеріс жылдамдығына тең. немесе . амплитуданы да векторлық диаграммаға салайық. және векторларының арасындағы бұрыш , бұл және тербелістерінің фазалар айырымына тең. Диаграммаға салынған амплитудалардың бәрі сағат тілінің бағытына қарама-қарсы бүрыштык жылдамдықпен айналады. Олардың арасындағы бұрыштар уақытқа қатысты өзгермей, сәйкес тербелістердің фазалар айырымына тең болып қала береді. Сонымен, векторлық диаграммада гармоникалық тербелетін шамалар және олардың тербеліс фазаларының айырымдары көрнекі түрде кескінделеді. Мысалы, диаграммадан ығысу х пен үдеу х" нөлге теңелгенде ( мен векторлары вертикаль осьтің бойымен бағытталғанда), жылдамдықтың х максимал мәнге жететінін көруге болады. Ал жылдамдық х' = 0 болғанда, ығысу х пен үдеу х" ең үлкен мәнін алады. Дереккөздер en:Phasor
Әйелдердің бостандығын қорғау қозғалысы

Әйелдердің бостандығын қорғау қозғалысы - 1960 ж. бастап батыс феминизмінің көп жақты жаңғыруы. АҚШ-тағы азаматтық құқық қозғалысының белсенді әйелдерінің тәжірибесі оларды әйелдерді бағындыруға қарсы күресу қажеттілігіне оятты. Бұрынғы әйел қозғалысына қарағанда әйелдер бостандығы қозғалысы «жеке дегеніміз саяси» екендігін атап өтті және теория мен тәжірибенің өсуін «саланың өсуінен» көрді. Сондықтан әйелдерге оларды басып жаншу табиғатын талдауға және оны жоққа шығару үшін күресуге мүмкіндік беретін нақты жеке саясатқа көп көңіл бөлінеді. Қозғалыс көптүрлі еркін құрылымды және принциптерге сүйенбейді. Лидерлер жоқ, ал әйелдер бостандығына мүдделілік көптеген әлеуметтік тұрғыдан көрініс табады. Қозғалыстың шекарасы, алайда, бір негізді принципке сүйенеді: барлық әйелдер ерлерге қарағанда ортақ қысымды сезінеді, ал ерлер осыдан өзіне пайдалы нәрселерге ие болады. Дереккөздер
Жасылдар қозғалысы

«Жасылдар» қозғалысы - бастапқы мүддесі экологиялық мәселелерге байланысты әлеуметтік қозғалыс. Ол кең қолдау тапты және қоршаған ортаның ластануымен, тірі табиғатты, дәстүрлі ауылдық жерлермен, сондай-ақ, дамуды қалыптастыруды бақылауға алу мен айналысуда сонымен бірге - бұл 1980 жж. мықты лоббиге ие болған күшті саяси қанат. Дереккөздер
Тілепалды Жамбылов

Тілепалды Жамбылов - 1942 жылы 18 қаңтар да Алматы облысы, Жамбыл ауданының Жамбыл ауылында дүниеге келген. 1967 жылы Құрманғазы атындағы мемлекеттік Өнер институтының театр бөлімін бітірген. Қазақ радио-телевидение комитетінде, «Қазақфильмде», республика Халық шығармашылығы үйінде жауапты жұмыстар атқарған. «Мақсат», «Жүрек әні», «Үзақ күткен күн» атты жыр жинақтарының авторы. Дереккөздер
Сәулелену мөлшері

Сәулелену мөлшері (Доза облучения; — мөлшер) — радиоактивтік көзден сәуле шығу шамасы. Халықаралық өлшем бірліктері жүйесінде греймен (Гр) белгіленеді. (Жүйеден тыс бірлігі — рад — жұтылған сіңірілген сәулеленудін рентгендік дозасы). Дереккөздер
Ақпараттық жүйелерді үйлестіру жөніндегі коституциялық комитет

Ақпараттық жүйелерді үйлестіру жөніндегі коституциялық комитет (Advisory Committee for the Coordination of Information Systems) — 1983 жылы құрылған. Қатысушылары — БҰҰ-на мүше мемлекеттер. Мақсаты — БҰҰ-ның ақпараттық ресурстарына қол жетуін қамтамасыз ету; БҰҰ- ның ақпараттық инфрақұрылымының жақсаруына жәрдемдесу. Негізгі қызметі — жаңа ақпараттық жүйелер құру жөнінде ұсыныстар әзірлеу, қосарласу болмас үшін қолданымдағы жүйелерді жаңғырту, ақпараттық жүйелердің сыйымдылығын қамтамасыз ету үшін ортақ стандарттардың пайдаланылуына жәрдемдесу. Дереккөздер
Никита Федорович Савичев

Савичев Никита Федорович - жергілікті тарихшы, өлкетанушы. Сурет салумен әуестеніп, әдеби-көркем шығармалар жазған. Т.Г.Шевченконың досы. Оның «Уральские войсковые» газетінде бірнеше очеркі («Карманов форпостысынан Глининскіге дейін», «Исатай Тайманов — Ішкі Орда старшинасы») және поэмасы («Өткен ғасырдағы Жайық қазақ-орыстары мен қазақтары») жарияланған. Дереккөздер
Англицизм

Англицизм - ағылшын тілінен енген және шет тілдік элемент ретінде қабылданатын сөз, сөз тіркестері не синтаксистік құрылым (авторагчи, сервис, просперити, продюсер). Тағы қараныз: * Ағылшын тілі * Богемизм * Галлицизм * Германизм * Итальянизм * Полонизм Дереккөздер sr:Англицизми у српском језику
Сәулелік ластану

Сәулелік ластану (Световое загрязнение) — жасанды сәуленің өрекеті нәтижесінде жергілікті жердің табиғи жарықтануының бұзылуы. Соның салдарынан өсімдіктер мен жануарлардың күн- делікті тіршілігінің қалыптан тыс күшті ауыткуы; физикалық ластанудың пішіні. Дереккөздер
Атамекен лагері

«Атамекен» — балалардың жазғы демалыс лагері. 2000 ж. Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданында мемлекеттік-қазыналық мекеме ретінде құрылды. Мұнда балалар жазғы каникул кезінде 4 ауысыммен демалып, тынығады. Қыс айларында ересектердің демалуына жан-жақты жағдай жасалған. Лагерь жанындағы қосалқы шаруашылықта мал түліктері, көкөніс түрлері өсіріледі. Пайдаланған әдебиттер
Минтай

Минтай – треска тұқымдастары. Дене ұзындығы 40-55 см, салмағы 1,5 кг. Денесі ұзынтақ. Арқа жүзбе қанаттары 2, құйрық жүзбе қанаттары ойықталған. Қиыршығыс Минтай, Тынық мұхитының солтүстік жак теңіздерінде таралған. Жыныстық жетілуі 3-4 жылға созылады. Уылдырығын 50-100 м терендікте шашады. Корея, Сахалин, Камчатка жағалауларында уылдырығын көктемде, ал Берингов жағалауында жазда шашады. Уылдырығы ұсақ. Қорегі, шаянтәрізділер мен ұсақ балықтар. Теңізде өте қалың балық. Кәсіпшілік нысаны. Дереккөздер
Мүсір Иманқұлұлы Айтасов

Мүсір Иманқұлұлы Айтасов (1935 жылы туған, Ақжайық ауданы, Мерген ауылы) — ғалым-маман. КСРО-ның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері. Еңбек жолын 1956 жылы Жаңақала ауданында зоотехник болып бастады. 1957-62 жылы осы ауданның «Новый путь» ұжымшарыңда бөлімше меңгерушісі, бас зоотехник. «Айдархан» кеңшарында бас зоотехник, 1964-72 жылы «Бірлік» кеңшарының директоры қызметгерін атқарған. 1972-73 жылы жаңа құрынған Жаңақала ауатком төрағасы болын сайланды. 1974-95 жылы бұрынғы Чапаев ауданы Ленин атындағы ұжымшар төрағасы, Жаңақала ауданы «Пятимар» асыл тұқымды жылқы зауытының директоры, «Ілбішін» кеңшарының директоры болды. Еңбек Қызын Ту, Халықтар достығы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатгалған. Дереккөздер
Нұрхан Жанаев

Нұрхан Жанаев - 1933 жылы 17 қаңтарда Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы (қазіргі Сырдария), С.Сейфуллин атындағы кеңшарда туған. 1955 жылы Қызылорда мемлекеттік педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін бітірген. Аз уақыт мұғалімдік қызмет атқарғаннан кейін журналистік салаға ауысып, облыстық радиода, Тереңөзек аудандық «Еңбек майдандық» газеттерінде қызмет істейді. 1958 жылдан бастап Алматыға қызметке ауысып, республикалық газеттерде, баспа, телевидение, радио салаларында көп жылдар бойы белсенді қызмет атқарды. Қазір зейнеткер. Шығармашылығы Алғашқы жырлары: *« Жас дәурен» (1961) атты жастар жинағына енген. *«Жау, жау, жаңбыр» (1963), *«Құстар ұшып келеді» (1967), *«Жанымның жазирасы» (1972); *«Әнші торғай» (1974); *«Назқоңыр»(1976); *«Дәмді палау» (1978), *«Сыбдырлайды жапырақ» (1980), *«Ақ көгершін» (1983), *«Нұрлы аспан» (1984), *«Дождик, дождик, поливай!» 1986), *«Өмір өрнектері» (1990), *«Қуанышты күн» (1993) жыр жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Алаңдаушылық

Алаңдаушылық (Алармизм; — қорқу, дабыл) — адамның табиғатқа, ең алдымен, тірі табиғатқа жағымсыз, қолайсыз әсеріне назар аударатын ғылыми ағым. "Табиғат-қоғам" жүйесіне қолайлы, орнықты катаң шаралар кабылдайды. Дереккөздер
Петр Александрович Атоян

Петр Александрович Атоян (23.10.1915 ж. т., Ресей, Ростов облысы, Шахтинск қаласы) — еңбек ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген өнеркәсіп қызметкері, Орал қаласының Құрметті азаматы. 1935 ж. Ленинград әскери механика техникумын, 1940 ж. осындағы металл ендеу институтын бітірген. Еңбек жолын 1935 ж. Ленинград 181-зауытының техник-конструкторы ретінде бастаған. 1942 ж. сәуір айында аталмыш зауыттың Орал қаласына көшірілуіне байланысты мұнда цех бастығы, бас инженердің орынбасары, бас инженер, 1947 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін осы кесіпорынның директоры болды. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Санкт-Петербург қаласында тұрады. Орал қаласындағы бұрынғы «Динамо» стадионы Атоян есімімен аталады. Пайдаланған әдебиттер
Ұңғымаларды бұрғылауды геологиялық қадағалау

Ұңғымаларды бұрғылауды геологиялық қадағалау. Ұңғыманы бұрғылау процесі барысында жүргізілетін қадағалаулар кешені. Бұл қадағалауға кіретін шаралар: геологиялық қима тұрғызуға қажетті деректер алу (тасбаған, қойыртпақ, грунт алуды бақылау, оларды көзбе-көз зерттеу және лабораториялық зерттеу нәтижелерін тұжырымдау, бұл мәліметтерді каротаж деректерімен салыстыру); мұнаймен немесе газбен қанығу белгілерін анықтау, бұрғылаудың ұтымды технологиясын қамтамасыз ету, қиындықтардың туындауын болдырмау, өнімді қойнауқат көздерін сапалы түрде ашу мүмкіндіктеріне тікелей әсер ететін жуғыштау сұйықтары сапасын ұдайы бақылап отыру, өнімді қойнауқаттар көзін берілген координаттарда ашу мақсатында инклинометрия деректерін саралау; мұнай, газ, су тексермелерін алу және зерттеу; игеру тізбектерін ұңғыма оқпанына түсіру процесін және оларды цементтеу саласын қадағалап отыру; ұңғыманың тұмшалану дәрежесін тексеру; ұңғыманы теспелеу және игеру жұмыстарын жоспарлау әрі бақылау; жер қойнауын және қоршаған ортаны қорғау ережелерінің сақталуын қадағалау. Дереккөздер
Миотом

Миотом - омыртқалылар тұқымдарының сомиттінің бір бөлігі, қаңқа бұлшық ет терінің бастапқы даму сатысы. Миотом жасуша ларын дененің барлық, жүректен басқа көлденең жолақты бұлшық етте жаратылады. Дереккөздер
Сәлім Нығметұлы Айтқұлов

Сәлім Нығметұлы Айтқұлов (1913, Жаңақала ауданы, Мұқыр ауылы - 21.4.1975, Орал қаласы) - барлаушы, Кеңес Одағының Батыры (1943). Балалар үйінде тәрбиеленді. 1943 жылы 29 қыркүйекте Днепр үшін болған ұрыста 231-гвардиялық атқыштар полкінің кіші лейтенанты Айтқұлов басқарған взвод жаудың 9 шабуылына тойтарыс берді және 4 рет қарсы шабуылға шықты, жаудың 2 взводын жойды. 6 қазанда жараланғанына қарамастан, Айтқұлов өз взводың жау қоршауынан алып шықты. Жеңіс күнін Польша жерінде қарсы алып, елге оралған. Дереккөздер
Пенетрация

Пенетрация (Реnеtrаtіо - ену - өту) - Қуысты мүшелер қабырғасы арқылы басқа дене бөлігіне ену. Сондықтан да асқазан жарасының ұйқы безінің басына өтуі деп айтады: немесе басқа мүшелерге де енуші жара болуы мүмкін. Дереккөздер
Секвойя

Секвойя — мәңгі жасыл қылқан-жапырақты ағаштар туысы. Жалғыз түрі — мәңгі жасыл секвойя (биіктігі 100 м-ден артық, диаметрі 6-10 м), жер шарының ең биік ағаштарына жатады. 3000 жылға дейін жасайды. Калифорния тауларында өседі. Бұл тұқымдаска мәңгі жасыл ағаштардың тағы бір түрі — секвойядендрон (мамонт ағашы) жатады. Діңі тік, түзу, биіктігі 100 м-ге дейін болатын, 2500 жылдай (кейде 3000-4000 жыл) жасайтын ағаш. Олардың ішіндегі "Генерал Шерман" деп аталатын ең үлкенінің биіктігі 83 м, жер бетінен 1,5 м биіктікте құлаштағанда 24,1 м. Секвойялар сәндік үшін Еуропаның саябақтары мен бақтарында, Қырымның оңтүстік жағалауында өсіріледі. Дереккөздер
Аномалисттер

Аномалисттер - классикалық филологияда аналогияны ой элементтері мен айту элементтерінің ұқсастықтарын сақтаудың табиғи тенденциясы ретінде қабылдаушы бағыты өкілдеріне қарсы бағытты ұстанушылар. Тағы қараныз: * Аномалия Дереккөздер
Мирацидий

Мирацидий - трематодтар дернәсілі. Ұзындығы 0,03-0,3 мм, денесін кірпікшелер жапқан. Мирацидий жұмыртқадан суға шығып, біраз малтып жүріп, аралық иелерін ұлуларды тауып, олардың денесіне енеді де, спороцистаға айналады. Дереккөздер
Фазыл Атушев

Фазыл Атушев (23.2.1925, Жәнібек ауданы, Жәнібек ауылы — 29.8.1988, Алматы) — кинорежиссер, аудармашы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО-ның кинематография үздігі. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1949-53 ж. Алматы заң институтында оқыған. ҚазКСР мәдениет министрлігінде киносценарийлар жөніндегі редактор (1951-54), бас редактор (195861), «Қазақфильм» киностудиясында аға редакторы (1954-58), киностудия директорының орынбасары (1961-63), дубляж бөлімінің бастығы (1975-88), Қазақстан Кинематографистер одағы басқармасының 2-хатшысы қызметтерін атқарды. Атушев 70-тей көркем фильм дубляжының режиссері, 150-ден астам фильмді қазақшаға аударушы. Сондай-ақ қазақ тіліне саха, вьетнам жазушыларының көркем шығармаларын, венгер жазушысы Т. Черештің повестерін, т.б. аударған. Қызыл жұлдыз, 3 дәрежелі Даңқ орденімен, медальдармен марапатталған. Пайдаланған әдебиттер
Тәжібай Жанаев

Тәжібай Жанаев — 1940 жылы 20 наурызда Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Сағыз ауылына қарасты Буракөл ауылында туған. *Осы облыстың бұрынғы Есбол ауданындағы «Зеленый» балалар үйінде 10 жылдықты бітірді, *1958— 1959 жылдары Қаратон мұнай кәсіпшілігінде еңбек етті. *1965 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген. *1965—1970 жылдары мектептерде ұстаздық етеді. *1970—1980 жылдары «Қазақстан», «Жалын» баспаларында редактор, аға редактор, Қазақ КСР ғылым академиясының М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкері болып істеді. Шығармашылығы Шығармашылық жолы 1958 жылы жарияланған «Бураға мінген серілер» атты өлеңмен жазылған фельетоннан басталады. «Үміт оты» (1974), «Соңғы жеті шақырым» (1976), «Тобанияз қыстауы» (1998), «Періштелер жыламайды» (2001) атты әңгімелері мен повестері бар. Газет-журналдарда қазақша және орысша сыни мақалалары жариялайды. Аударма саласында Р.Акутавага, К.Паустовский, В.Катаев, Аленьдо, Сантос, Витаутес Римчикавючис, Уильям Санди және т.б. шетел жазушыларының әңгімелері мен Н.Вороновтың «Пілге үйір бала» (1982) повестері мен әңгімелері, А.Кешковтың «Сынған таға» романы (1987), «Қазақстан халықтарының ертегілері» (1996), т.б. кітаптарды тәржімалады. 2009 жылы «Ангелы не плачут» әңгіме, новеллалар жинағы шықты. «Алтын бақан» атты шығармалар жинағында «Жол үстінде», «Ағыбай батырдың соңғы өкініші», «Құрманғазыны көрген атай», «Аға», «Әшірдің көлі», «Балақай», «Қайран әжем», «Күн ашыққа батты» сияқты әңгіме-хикаяттарының бірқатары өткен дәуір кезеңдерін бейнелесе, бірқатары қазіргі заман туралы толғаныстарымен көрінген. Оларда ел тағдыры, ел тәуелсіздігі жолындағы күрескерлердің өмір тарихтары баяндалған. Дереккөздер
Алапаттық ластану

Алапаттық ластану — шаруашылықтың қайсыбір саласын, адам денсаулығын немесе қоршаған ортаны өте-мөте қолайсыз зардаптарға ұшырататын табиғи ластану (мысалы, жанартау атқылауы) немесе антропогендік ластану. Дереккөздер
Тайпақ кәсіптік мектебі

Ақжайық ауданындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. 1961 ж. 7 нау рызда 184-Калмыков ауылы шаруашылығын механикаландыру училищесі ретінде ашылған. Бастапқы кезде «Краснояр», «Котельников» кеңшарлары училищенің базалық кәсіпорындары болды. Сонымен қатар аудандағы 6 елді мекенде филиалдары ашылды. Мәселен, Олеңті атындағындағы филиал жетекшісі Т. Бисеновтің — ауыл шаруашылығы өндірісі мамандарын даярлаудағы еңбегі жоғарғы бағаланып, есімі республикалық «Алтын кітапқа» жазылды, сондай-ақ осы шаруашылық директоры Т.Сұлтанғалиев КСРО кәсіптік білім беру ісінің үздігі аталды. 1965 ж. 20 шілдеде оқу орны 184-Тайпақ селолық кәсіптік техникалық училищесі болып өзгерді. Училищенің сол кездегі түлегі, есенсайлық тракторшы қыз Райхан Мамаева Бүкіл одақтық 480 жас механизаторлар жарысында 1-орынға шығып, Минск зауытынан атаулы трактор алу құрметіне бөленді. 1996 жылғы 17 маусымнан училище «кәсіптік мектеп» деп аталады. Дереккөздер
Ертілесов Жұрғали

Ертілесов Жұрғали (25.4.1928, Қаратөбе ауданы, Ханкөл ауылы - 12.6.1992, Алматы) — белгілі журналист, жазушы, КСРО баспасөз ісінің үздігі (1975). 1944 жылы Қаратөбе орта мектебін бітірген. Еңбекжолын 1947 ж. Қаратөбе ауданы «Колхозшылар үні» газетінде жауапты хатшы боп бастаған. 1950-53 ж. Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген соң Алматы жоғрғы партия мектебінің тыңдаушысы болған (1953-56). 1956-1968 жылдары «Орал өңірі» облыстық газетінде жауапты хатшы, 1968-74 ж Талдықорған облысы «Октябрь туы» газетінің бас редакторы, 1973-1974 жылдары Қазақ кеңес энциклопедиясы бас редакциясында редакция меңгерушісі қызметін атқарған. Ертілесов — «Жастық жалыны» повесінің , «Туған жер түлектері» очерктер жинағының (А., 1970) авторы. Бірнеше медальмен марапаггалған. Дереккөздер
Савроматтар

Савроматтар - Жайық өңірі мен Еділдің төменгі сағасын мекендеген көптеген ежелгі тайпалардың атауы. Савроматтар - сармат тайпалары түркі халықтарының, қазақ ұлтының қалыптасу тарихына терең із қалдырған алғашқы мемлекет бірлестіктерінің бірі. Көптеген уақыт бойы Савроматтар тайпаларының тарихи отаны белгісіз болып келді. Соңғы археологиялық зерттеулердің нәтижесінде Савроматтар мәдениеттің ошағы б.з.б. 6 ғ. төменгі Еділ мен Жайық алабы екені анықталды. Жазба деректер мен соңғы археологиялық материалдар бойынша, Савроматтар солтүстік Қаратеңіз скифтеріне туыстас тайпалар бірлестігі болған. Геродоттың жазуынша, Савроматтар жауынгер әйел-амазонкалардан туып, алдымен скифтермен соғысып, артынан олармен туыстасып, Танайс (Дон) арқылы Еділге көшеді. Ертедегі авторлардың айтуынша, Савроматтар қоғамында әйелдер ерекше рөл атқарған. Олар ерлермен бірдей соғысқа қатысқан. Геродот сармат қызы өзінің бір ата жауын өлтірмейінше, күйеуге шықпағанын атап көрсетеді. Псевдо-Гиппократтың жазуынша, савромат қыздары әскери іс пен аң аулауға жаттыққан үш адамды (жауын) өлтірмейінше күйеуге шықпаған. Ертедегі авторлардың деректерін осы заманғы археологиялық зерттеу деректері де растайды. Обалардың ортасына қойылған әйелдердің қабірлері ерекше. Олардан моншақ, білезік, қола айна, т.б. заттармен қатар қару-жарақтар түрлері де көп табылды. Б.з.б. 4 ғ-да Савроматтар скифтермен тату көршілікте өмір сүрген. Көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданған олар бірте-бірте жаңа өріс іздей отырып, Дон өңірінің арғы жағындағы скиф жерлеріне, одан әрі Батыс Еуропа елдеріне дейін көшіп барған. Сол жердегі тұрғылықты халықтардың арасына сіңісіп, біртіндеп тарих сахнасынан жоғалған. Дереккөздер
Көп жасушалы ағзалар

Көп жасушалы ағзалар, жануарлар - өсімдіктер және саңырауқұлақтар. Олардың денесі көптеген жасушалар мен олардың өндіретін заттарынан тұрады, (жасуша аралық заттар). Көпжасушалы ағзаларға тән қасиет, жасушалар пішіні, көлемі, атқаратын қызметі жағынан әртүрлі болып келеді. Пайда болуы Бірінші көпжасушалы ағзалардың пайда болуы жайында екі теория бар: # Эрнст Геккельдің гастрея теориясы. Бұл теория бойынша көп жасушалы ағза - бластея - бір жасушалы эпителий жасушаларынан пайда болды деген ұғым берді. Талшықтары бар жасушалар тобы ағзаның қимыл қызметін атқарса, ал баска жасушалар тобы қоректік қызмет атқарады. Инвагинация процесі арқылы екі клетка тобы - екі қабатты - гастрея болып саналады. Сыртқы қабаты - эктодерма жабынды эпителийді, ал эндодерма - бірінші ішек қабатын құрайды. # Мечниковтың фагоцителла теориясы. Бұл ұғым бойынша көп жасушалы ағза біртектес жасушалардан тұрды дейді - олар екі түрлі қызмет атқарады. Сыртқы жасушалардың талшықтары болады, олар ұсақ ас түйіршіктерінен фагоцитоз арқылы қоректенеді, ал жасушалар бірте-бірте талшықтарын жоғалтып, амебоид пішінді болып жануарлардың ішкі қабатына кіреді де, ас қорыту сонда аяқталады. Осыдан барып жабынды эпителий және ішкі орта ұлпалары пайда болады. Тағы қараңыз * Бір жасушалылар Дереккөздер
Ысқылау

Ысқылау - бөлшектің беттері жақсы жанасу үшін өткізілетін операцияның бірі. Жұпталып жұмыс істейтін тетіктердің жұмыс беттері жақсы түйісуін қамтамасыздандыру үшін оларды бапқа келтіру. Мысалы, қозғалтқыштардың клапандарын ершіге, тісті берілістерді ысқылау, отын аспаптардың тығыншаларын гильзаларға т.б. Дереккөздер
Орынбай Жанайдаров

Орынбай Жанайдаров - 1951 жылы 15 сәуірде Көкшетау облысы, Кенесары ауылында туылған. Көкшетау педагогикалық институтының орыс тілі мен әдебиеті факультетін бітіріп, ауыл мектебінде мұғалім, аудандық газет редакциясында әдеби қызметкер болып істеген. «Жазушы», «Жалын» баспаларында редактор, Қазақстан жазушылар одағында әдеби кеңесші болған. Қазір «Простор» журналы Бас редакторының орынбасары. Арғын тайпасы Қарауыл руынан шыққан. Шығармашылығы Өлеңдері алғаш рет 1968 жылы жариялайды. Орыс тілінде жазады. Топтама жырлары «Откровение», «Целинный меридиан», «Пусть не гаснет солнце», «Байконур» атты ұжымдық жинақтарға енді. Өскемендегі, Көкшетаудағы орыс театрларында «О скитаниях вечных» (1992), «Оқжетпес» (1994), «Полет ночной бабочки» (2004) сияқты драмалық шығармалары қойылып жүр. К.Әзірбаевтың, М.Мақатаевтың, И.Оразбаевтың, Ж.Жақыпбаевтың, Т.Медетбековтің, М.Жүмағалиевтің шығармаларын орыс тіліне аударған. XV—XIX ғасырдағы қазақ жыраулары Асанқайғының, Қазтуғанның, Шалкиіздің, Доспанбеттің, Махамбеттің, Бұқар жыраудың жыр-толғауларын орыс тіліне аударып, жеке кітап етіп шығарды. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2000). Журналистер мен кино қызметкерлері Ассоциациясының «Эдельвейс» сыйлығына, Абай туралы жазылған пьесасы үшін Мәдениет министрлігінің сыйлығына ие болған. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған. *Ночной поезд. Өлеңдер. А., «Жалын», 1982; *Шел степью человек. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1985. *«Дорога на Тенгиз», «Жазушы», 1989; *Млечный путь. «Жазушы», 1991; *Озера степные. «Ғылым», 1999; *Тысяча окон в степь. «Елорда», 2001; *Моя страна - Казахстан. Энциклопедия для детей. «Балауса», 2002; *Сны на рассвете. «Раритет», 2003; *Религия и мифология древних тюрков. 2004; *День Независимости или комментарий к Томасу Джефферсону. 2004; *Мифы древнего Казахстана. 2005; *Легенды древнего Казахстана. 2006; *Иллюстрированная история Казахстана с древнейших времен до наших дней. В четырех томах (2001 -2006). Дереккөздер
Селбесу

]] ]] Симбиоз (, грек συμβίωσις symbíōsis — бірге тұру, бірге жасау, селбестік) — әртүрлі екі, не одан да көп организмнің тұрақты түрде өзара сәйкесіп, әрдайым бірге тіршілік етуі. Бұл кезде екі организм де (симбионт) немесе олардың біреуі сыртқы ортамен қатынаста артықшылық алаңы. Симбиоз — кең үғым, бұған өзара көмек көрсететін қатынасты да (мутуализм, комменсализм) және иесі мен паразит үзақ уақыт бірге тіршілік ететін паразитизмді де жатқызады. Бұл терминді А.де Бари ұсынды (1879). Жануарлардағы симбиоз Жануарлардағы симбиозға мысал – шаян мен актинияның бірігіп тіршілік етуі жатады. Актиния шаянның арқасына бекініп оны атпа жасушаларының көмегімен қорғайды, ал актиния шаяннан қалған тамақ қалдықтарымен қоректенеді және оны қозғалыс құралы ретінде пайдаланады. Жоғары дәрежеде дамыған симбиозға термиттер мысал бола алады. Олардың ас қорыту жолдарында талшықтылар мекендейді. Термиттер целлюлозаны гидролиздеуші ферменттерінің болмауына қарамай ағашпен қоректенуге қабілетті. Мұны олардың орнына талшықтылар жүзеге асырады. Ал нәтижеде түзілетін қантты термиттер пайдаланады. Термиттер осы ішек фаунасынсыз тіршілік ете алмайды. Өсімдіктердің арасындағы симбиоз Өсімдіктердің арасындағы симбиозға жақсы мысал – қыналар. Қыналар, балдырлар мен саңырауқұлақтар - селбесіп тіршілік етуі нәтижесінде түзіледі. Дереккөздер
Айшуақ хан

Айшуақ хан, кейде Айшуақ сұлтан (жазба деректерде Айчювак-салтан, Айчувак-солтан, Айчувак-хан, 1724 немесе 1725 – 1811) – сұлтан, 1797-1805 жылдары аралығында Кіші жүздегі жетіру рулық-тайпалық одағы мен байұлының құрамындағы жекелеген руларын билеген. Әбілқайыр ханның Бопай ханымнан туған төртінші ұлы. Нұралы (1748-1786) және Ералы (1791-1794) хандардың інісі. Өмірбаяны Айшуақ өмір бойы сұлтан лауазымында болды және хан тағынан дәмеленген жоқ, алайда жағдай солай қалыптасқандықтан, сұлтанға хан болуға тура келді. 1749 жылы Сұлтан Айшуақты ағасы Нұралы хан ресейлік Ор бекінісіне аманат ретінде жібереді. Келесі 1750 жылы Сырым батыр мен Ералы сұлтанның көмегімен Айшуақты Нұралы ханның бес жасар ұлына алмастырады. 1750 жылдың көктемінде Сұлтан Айшуақ қазақ жасағымен Хиуа хандығына тәуелді болған арал қарақалпақтарына сәтті жорық жасайды. Сырым Датұлы бастаған көтеріліс 1783 жылы Қазақстанда Сырым Датұлының бастауымен Ресейдің жерлерді басып алуын тоқтатуды мақсат еткен ұлт-азаттық көтеріліс басталды. 1785–1787 жылдары сұлтан Айшуақ Орал қаласында Ресейдің тұтқынында болды. 1797 жылы Сырым Датұлы Есім ханды өлтірді. Дегенмен, Хан кеңесіне кіре алмаған соң, ол Хиуаға қарай үдере көшуге мәжбүр болды. Айшуақтың хан сайлануы 1797 жылы Есім хан өлтірілгеннен кейін Кіші жүзде жоғарғы билік үшін күрес басталды. Орынбор генерал-губернаторы граф О. А. Игельстром Кіші жүзді басқаруды Хан кеңесіне тапсыруды ұсынды. Хан кеңесі 1797 жылдың тамыз айында өз жұмысына кірісті. Отаршыл билік сұлтан Айшуақтың кандидатурасын қолдады, өйткені ол жасы келген адам еді және барлық тараптар үшін тиімді болды. Дегенмен, сұлтандар бастаған қазақ ақсүйектері Қаратай сұлтанды хан сайлағысы келді. 1797 жылы 31 қазанда сұлтан Айшуақ хан болып сайланып, император Павел I-нің жарлығымен бекітілді. Сайып келгенде, оның кандидатурасы барлығына қолайлы болып шықты және ол 1805 жылға дейін елді тыныш басқарды. 1805 жылдың күзінде император Александр I-нің өкімімен 1000 рубль көлеміндегі жалақысымен (зейнетақысымен) демалысқа шықты. Айшуақ хан 1810 жылы қайтыс болды. Сүйегі қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданының Бекей ауылында жерленген. Айшуақ ханның бірнеше әйелінен туған 16 ұлы белгілі: Жантөре, Шерғазы, Сығалы, Сапақ, Аймұхаммед, Тәуке, Тоққожа, Баймұхаммед, Жақсылық, Қадырәлі, Жақып, Өтепәли, Қатан, Алғазы, Қыдыр, Сырдалы. Әдебиет * Ерофеева И.В. Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. * Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е. Алматы: Санат, 2009. * Рязанов И. Сорок лет борьбы за национальную независимость казакского народа (1797-1838 г.). Очерки по истории национального движения Казахстана. В. 2-х частях // Труды Общества изучения Казакстана (Киргизского края). Отдел истории и этнографии. Т.7. Вып. 2. Кзыл-Орда, 1926. С.1-298.
Көпжылдық өсімдіктер

Көпжылдық өсімдіктер - 2 жылдан астам тіршілік ететін ағаштар мен бұталар және тұқымды өсімдіктер мен жартыл бұталар. Белгілі бір даму жасыл жеткеннен кейін қайта бірнеше рет жеміс береді. Дереккөздер
Антецедент

Антецедент - сөйлеу барысындағы алғашқы бірлікті (сөз, сөз тіркесі), алмастырушы немесе түсінік беруші келесі бірлік . * Үстеулік Антецедент - қатыстық үстеуге ерекше мән беруші сөз . * Қатыстық Антецедент - бұл да Жалғаулық сөзбен бірдей. Тағы қараныз: * Антевокалды * Антепенультим * Анте Дереккөздер
Веломобиль тіpкемесі

Веломобиль тіpкемесі - веломобильге тіркелетін техникалық талаптарга сай заводта немесе өз қолымен жасалатын тіркеме-біресті немесе қосарланған өсті толық салмағы автовелосипед салмағынан аспауы керек, ал тіркемеде тежегіш болмаса толық салмақтан екі өсе аз болуы қажет. Дереккөздер
Баят Жанатұлы

Баят Жанатұлы - 1935 жылы 1 қыркүйек Моңғолияның Баян-Өлгей аймағының «Қызылқайың» ауданында туған. 1961 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген. Байөлке аймағының жастар комитетінде, Қызылқайың ауданының партия комитетінде жауапты қызметтер атқарған. Шығармашылығы 1960 жылдан бастап әдебиетпен шұғылданған. 1976 жылы «Кестелі орамал», 1980 жылы «Меруерт», 1984 жылы «Қиян асулар» атты әңгімелер жинақтары шыққан. «Мен де кінәлімін», «Солдат сыры», «Айырылмас құшақ», «Айдарға тағылған айдар», « Біздің үйленуіміз», «Бажалар бас тырнаспайды» тәрізді драмалық шығармалары бар. 1992 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1993 жылдан1997 жылға дейін Көкшетау қалалық «Көкшетау» газетінде тілші болған. Жетістіктері Моңғолияның «Алтын жұлдыз», «Еңбек даңқы» және «Жастардың алтын медальдары» тәрізді орден, медальдарымен марапатталған Дереккөздер
Шоғырдың игеру нысанының геологиялық сызбалы пішіні

Шоғырдың игеру нысанының геологиялық сызбалы пішіні. Шоғырдың шын мәніндегі сипаттарына мейілінше жақындайтын сипаттарын (бастапқы және игерілу барысындағы), олардың пішінін (табиғи коркой малар мен тұтқыштар пішінін, жинауыштардың орналасу жағдайларын, су мұнай және газ-сұйық жапсарларының өзіндік орындарын т.б.) және қасиеттерін (көмірсутектердің, жинауыш-жыныстардың және оларды кіріктіретін тау жыныстарының қасиеттерін, шоғырдың термобарлық жағдайларын, сол сияқты келтірілген көрсеткіштер қосындысының жиынтығы болып табылатын шоғырдың жалпылама касиеттерін) бүкіл анықталған мәліметтер негізінде ашып көрсететін геологиялық сызбалар, кескіндер, изосызықтармен берілген карталар, кескін-пішіндер, өзге де графикалық тұрғызымдар жиынтығы. Дереккөздер
Сағи

Сағи - діндар, әулие. Ішкі Бөкей аумағында өмір сүрген. Сүлеймен хазірет зиратынан 3 км қашықтықтағы жерге жерленген. Сүлеймен хазіреттің басына түнеуге ниет қылған адам әуелі Сағи әулиенің бейітіне тәу етеді. Сағидың зиратына кезінде құлпытас қойылмаған. «Ғайыптан бір түнде бейіттің үстіне аспаннан тас түсіп, зиратты қоршаған» деген ел аузында аңыз бар. Соңғы жылдары Орда орман шаруашылығы кәсіпорны қызметкерлері зираттың басына құлпытас қойған. Дереккөздер
Могералар

Могералар (Mogera) - көртышқан туысынан. Көзін тері жапқан. Дене ұзындығы 17,5-21 см, 9 түрі белгілі. Олар шығыс Азияда, (Хайнан, Тайван, Жапонияны қоса) таралған. 2 түрі: алыс шығыс, немесе уссурия, және Жапондық могера, ТМД-да таралған. Топырағы борпылдақ, қарашірікке бай, құнарлы, ылғалды, жалпақ жапырақты ормандарды мекендейді. Топырақтың үстіңгі қабатын бірнеше жүз метргe үңгілеп жол салады. Дереккөздер
Игеру жүйесін геологиялық негіздеу

Игеру жүйесін геологиялық негіздеу. Шоғырларды және олардың табиғи энергетикалық ресустары геологиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеу нәтижелеріне сәйкес игеру жүйесі жайлы мүмкін деген прициптік шешімдерді анықтау. Бұл шешімдер кенді игеру жұмыстарын жобалау барысында қолданылатын маңызды мәліметтер санатына жатады. Дереккөздер
Тайпақ магистральды каналы

Тайпақ магистральды каналы – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ең үлкен жасанды су арнасы. 1961 жылы іске қосылды. Гидрологиялық сипаты Каналдың ұзындығы 32,3 км. Су шығыны 13 м/сек. Канал Дөңгелек бөгенінен шығып, аудандағы Алмалы, Қызылжар ауылдары аумағында орналасқан 46, 49-Бесағаш, Қоскөл, жасанды көл табандарын суландырады. Мал суаратын 6 тоған бар. Дереккөздер
Садовское озеро (туристік база)

«Садовское озеро» - облыстық туристік база. 1992 жылы Батыс Қазақстан балалар мен жасөспірімдер туризмі мен экскурсиясы орталығы жанынан ұйымдастырылды. Орал қаласынан 25 км қашықтықта орналасқан. Мұнда жыл сайын демалуға келетін оқушылар алдын ала белгіленген маршруттар бойынша су жолымен саяхат шегеді. Дереккөздер
Көрқазушылар

Көрқазушылар - өлексе жегіш қоныздар туысы. Дене ұзындығы 10-40 мм. Қара, үстінгі қанаттарында қызғылт-сары дақтары немесе көлденең жолақтары болады. Тропикалық Африка мен Австралиядан басқа, жердің бәрінде кездеседі. ТМД-да 27 түрі таралған. Қоңыздар және олардың дернәсілдері өлексемен қоректенеді.Олардың сезімталдығы жақсы жетілген. Өлексеге жылдам топталып, жиналады. Ұсақ кемірушілер, жәндік жегіштер және құстардың өлекселерін жүн мен қауырсынынан тазалап, жерге көміп, жұмыртқаларын өлексеге салады. Дереккөздер
Зинаида Михайловна Акимова

Зинаида Михайловна Акимова (1925, Бобруйск қаласы— 28.6.1983, Орал қаласы) - актер,Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. Соғыстан кейін театр студиясын бітіріп, Донецк қаласының театрында еңбек етгі. 1959 жылдан өмірінің соңына дейін А.Островский атындағы облыстық драма театрында жұмыс істеген. Медальдармен марапатгалған. Дереккөздер
Аласа шөп

Аласа шөп — жылу немесе ылғал жетіспеген жағдайларда өсетіндіктен, онша биік болмайтын (10- 15 см шамасында), көбінесе шөптесін өсімдіктер қауымдастығының немесе биоценоздардың белдеуі. Аласа шөп шөлге айналған саваннада, альпілік шалғындарда және соған ұқсас басқа жерлерде өседі. Дереккөздер
Игеру кезіндегі геологиялық-кәсіптік зерттеулер

Игеру кезіндегі геологиялық-кәсіптік зерттеулер.Өндіріс нысанын игеру барысында жүргізілетін зерттеулер яғни әрекеттер жиынтығы: ұңғымалардың бүкіл категорияларын бұрғылау араларын бақылап отыру; игеру нысанының геологиялық құрылысын түбегейлі зерттеу; қойнауқаттардың сиымдылық сүзбелеушілік параметрлерін нақтылы әдістер көмегімен анықтау; керек болған жағдайда мұнай мен газ қорларын нақтылау; ұңғымалар жұмысының және бүкіл нысанның барша көрсеткіштерін,шоғырдың термодинамикалық жағдайларындағы өзгерістерді, мұнайдың, судың, газдың қойнаулық және беткейлік жағдайлардағы физика- лық-химиялық қасиеттерін қадағалап отыру; қорларды өндіріп алуды бақылау, шоғырды игеру жағдайын бағалау және оны одан әрі жетілдіру жайындағы ұсыныстарды негіздеуге қатысты геологиялық зерттеулердің нәтижелерін кешенді түрде тұжырымдау мақсатында ұңғымалар мен қойнауқаттардың сумен тоғытылуын қадағалап отыру. Дереккөздер
Моевкалар

Моевкалар - шағалапар, (Rissa), шағала туысы. 2 түрі таралған: Солтустік Атлантикада, моевка, және Тынық мұхитта, қызыл аяқты Моевка, немесе Беринг теңізінде говорушка. Колония құрып, теңіз жағалауындағы тік жартастарда ұя салады. Басқа шағаларға қарағанда балапандары толық қанаттанып ұшқаншарда қалады. Көбею кезеңінен басқа кезде үйір құрып теңіз бойында көшіп-қонып жүреді. Дереккөздер
Берёзовка (Батыс Қазақстан облысы)

Берёзовка — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы, Берёзов ауылдық округі орталығы болған ауыл, 2020 жылы таратылған. 2014 жылдан басталған белгісіз ауруға байланысты ауыл тұрғындары іргелес ауылдарға 2017 жылы көшірілді. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақсай қаласынан шығысқа қарай 30 км жерде қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. Топырағында изен, қара жусан, сораң, бетеге, қау өседі. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1396 адам (736 ер адам және 660 әйел адам) болса, 2009 жылы 1434 адамды (692 ер адам және 742 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1909 жылы қаланған. 1957-1997 жылдары аралығында «Ақбұлақ» астық өндіретін кеңшарының орталығы болды. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Березовкада және ауылдық округке қарасты Алға ауылы мен Сұлусай темір жол станциясында 6 ЖШС жұмыс істейді. Тұрғындары Орал және Ақсай қалаларымен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады. Дереккөздер
Тайпақ орман шаруашылығы

1988 ж. Тайпақ механикаландырылған орман шаруашылығы (1937) негізінде ұйымдастырылған. Жер көлемі 30,2 мың га, оның ішінде ағашты жері 8,5 мың га. Шаруашылыққа 5 орманшылық (Қарауылтөбе, Антонов, Алмалы, Тайпақ, Степное) қарайды. Шаруашылықта жылына 150 га жерге ағаш отырғызылады, питомникте 1-1,2 млн дана ағаш көшеті өсіріледі. 5 га алма бағы бар. Одан жылына 30-50 т алма жиналады. Шаруашылық елді мекенді көркейту үшін жылына он мыңдай ағаш шыбығын өсіріп береді. Дереккөздер
Жайықжылуэнерго

«Жайықжылуэнерго» ААҚ — электр және жылу энергиясымен қамту жөнінде қызмет көрсететін кәсіпорын. Ол 1986 ж. қаңтарда жылумен қамтамасыз ету жүйелерін пайдаланумен және жөндеумен айналысатын облысы кәсіпорын ретінде құрылды. 1996 ж. 16 қыркүйекте облыс әкімінің шешімімен «Облжылукоммунэнерго» кәсіпорыңдары Орал жылу энергиясы орталығымен (ТЭЦ) біріктіріп, «Жайықжылуэнерго» өндірістік бірлестігі болды. Осы жылдың 16 қыркүйек айынан ол «Жайықжылуэнерго» ашық акционерлік қоғамы деп аталады. Кәсіпорын негізінен қала және облыс түрғындарын алдын ала жасалған келісімшартқа сәйкес жылу және электр энергиясымен қамтамасыз етумен айналысады. 2000 ж. мұнда 115410 мың квт/сағат электр энергиясы, 1017.7 мың Гкал жылу энергиясы өндірілді. «Жайықжылуэнерго»-ның құрамына Жылу энергиясы орталығы, Жылу желісі (магистралды және кварталішілік, 60 жылу пункті), Орал (10) және Ақсай қаласындағы (5) қазандық, автокөлік учаскесі (АТУ) және МТҚБ (ОМТС) өндірістік базалары кіреді. Акционерлік қоғамның әкімшілігі облыс орталығындағы Октябрь және Л.Толстой көшесінің қиылысында (57/1-үй) орналасқан. Қазір мұнда 1000-дай адам еңбек етеді. Дереккөздер
Геологиялық кескін

Геологиялық кескін. Бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен тау жыныстары қимасын, немесе сол қиманың өнімді қойнауқаттарды кіріктіретін бір бөлігінің ғана құрылысын, таңдалып алынған кесінді бойында тік бағытта ашып көрсететін жер қойнауы құрылысының сызымдық кескіні. Әдетте зерттеу нысандарында оны әр түрлі бағыттарда тілгілеп өтетін кесінділер бойынша бірнеше геологиялық кескіндер тұрғызылады. Синонимі — геологиялық кескінді қима. Дереккөздер
Форвард-келісімшарт

Форвард-келісімшарт - болашағы бар мерзімде келісімшартта келісілген мәміле бағасы бойынша енімді сатып алуға — сату жөнінде сатып алушы мен сатушы арасында жасалатын екі тараптық келісімшарт. Дереккөздер
Алау

Алау - 1) конус түрінде таралатын газ немесе сұйықтық ағыны; 2) мұнайды қайта өндейтін өндіріс қалдығы ретіндегі қосынды газдың жануы. Бұл осы өндірістің ысырапшылдығын және мәдениетінің төмендігін айғақтайды. Дереккөздер bg:Бра (свещник) bn:মশাল cs:Pochodeň de:Fackel en:Torch eo:Torĉo es:Antorcha fi:Lampetti fr:Torche gl:Facho he:לפיד hi:मशाल hr:Baklja io:Torcho it:Torcia ja:たいまつ lv:Lāpa nl:Fakkel pl:Łuczywo pt:Tocha (objeto) ru:Факел scn:Ntorcia simple:Sconce sl:Bakla sv:Fackla sw:Kurunzi ta:பந்தம் uk:Смолоскип zh:火炬
Гармоникалық тербелістердің графиктері

Гармоникалық тербелістегі шамалардың уақытқа тәуелділігін көрнекі түрде кескіндеу үшін графиктік тәсілді қолданған ыңғайлы. Егер масштаб белгілі болса, гармоникалық тербелістердің графигінен тербелістің негізгі сипаттамаларын анықтауға болады. Электромагниттік тербелістердің: зарядтың, ток күшінің және ток күшінің өзгеру жылдамдығының уақытқа тәуелділік графиктерін салайық. Ол үшін зерттеліп отырған шама уақыттың функциясы ретінде берілу қажет. Заряд үшін : теңдеуін қолдануға болады, яғни Ток күшінің тербеліс теңдеуін алу үшін зарядтың уақыт бойынша туындысын аламыз: . Егер деп белгілесек, соңғы өрнек немесе түріне келеді. Ток күішнің өзгеріс жылдамдығыньщ теңдеуін жазу үшін зарядтан екінші туынды алайық: . Мұндағы ток күшінің амплитудасын ескерсек, соңғы өрнек былай жазылады: . Біз ток күшінің өзгеріс жылдамдығы өздік индукция электр қозғаушы күшін анықтайтынын білеміз, , сонда . деп белгілесек, аламыз. Конденсатор астарларының арасындағы кернеуді (потенциалдар айырымын) анықтайық. Ол үшін электр сыйымдылығының өрнегінен тауып және деп белгілесек, кернеудің лездік мәнін аламыз . Енді жоғарыдағы теңдеулердің графиктерін салайық. Абсцисса осінің астыңғы жағында периодтың бөліктерімен алынған уақыт, ал үстіңгі жағында соған сәйкес тербеліс фаза. Масштаб барлық графиктерде бірдей. Егер масштаб белгілі болса, абсцисса осінен периодты (жиілікті), ординаталар осінен тербелістегі шаманың амплитудасы мен лездік мәнін табуға болады. Фазалық ығысулар да (графиктерді салыстырса) көрініп түр. Конденсатордың астарларындағы заряд пен кернеу максимал болған мезетте ток күші нөлге тең. Контурдағы ток күшінің тербелістері фаза бойынша зарядтың тербелістерінен ге озып отырады. Заряд пен кернеудің тербелістері бірдей фазада жүреді. Жалпы, фазаның мәнін емес, әр түрлі тербелістердің фазалық айырымын білу маңызды. Дереккөздер
Береке ААҚ

«Береке» ААҚ — сүт тағамдарын, шұжықтар, макарон және кондитер түрлерін, спиртті ішімдіктер, сондай-ақ дәрі-дәрмектер өндіретін кәсіпорын. Оның тарихы 1931 ж. Орал қаласында құрылған «Союз-молоко» тресінен басталады. 1951 ж. «Орал қалалық сүт зауыты» («Гормолзавод») деп аталды. 1993 ж. «Береке» акционерлік қоғамы, 1997 жылдан «Береке» ашық акционерлік қоғамы. Көсіпорын облыс орталығындағы Космос көшесіндегі 9-шы үйге орналасқан. Аппарат, шұжық, балмұздақ жасау, балық қалбырлау, кондитер тағамдары, арақ-шарап, т.б. цехтары жұмыс істейді. Әлеуметтік-мәдени обектілері: 20 шақты фирмалық дүкендері, балабақшасы, жатақханасы бар. Қазіргі кезде мұнда 600 адам еңбек етеді. Дереккөздер
Жеңіл автомобиль тіркемесі

Жеңіл автомобиль тіркемесі - жеңіл көлікте тіркелетін техникалық талаптарға сай заводта немесе өз қолымен жасалатын тіркеме - бір есті немесе қосалқы өсті толық салмағы жеңіл көлік салмағынан аспауы керек, ал тіркемеде тежегіш болмаса толық сапмақтан екі есе аз болуы қажет. Дереккөздер
Тайпақ тораптық су құбыры

Ақжайық ауданы жерінде, Жайық өзені бойында орналасқан. 1978 ж. пайдалануға берілді. Құбырдың жалпы ұзындығы 180,6 км. Негізгі су көзі — Жайық өзені Тәулігіне 12.500 м 3 су береді. Ауданның оңтүстік бөлігіндегі елді мекеңдерді және көршілес Қаратөбе ауданының екі елді мекенін сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Қалдық қоректілер

Қалдық қоректілер (Детритофаги; — тозған, — ішіп-жеу) — өлі органикалық заттектермен — детриттермен қоректенетін әр түрлі организмдер. Қалдық қоректілер органикалық қалдықтарды бейорганикалык заттектерге айналдыратын ыдыратушыларға немесе ыдыратқыштарға (негізінен бактериялар мен саңыраукүлақтар) бөлінеді. Жануарлардың өлексесімен қоректенетін қалдық қоректілер өлексежегі деп аталады. Мысалы, әр түрлі саңырауқүлақтар, қарғалар. Бұл топқа кейбір ірі омыртқасыздар, мысалы, некрофорус жатады. Топырақтағы қалдық қоректілер (мөлшері бойынша) микрофауна (120 мм-ге дейін), мезофауна (120-дан 320 мм-ге дейін), макрофауна және мегафауна (едәуір ірі жануарлар) болып бөлінеді. Қалдық қоректілерге байланысты өлі органикалық заттектерден (ең алдымен өсімдік тамырларынан) топырақ калыптасады. Сонымен бірге көптеген қалдық қоректілер жыртқыш болып табылады. Олар ӨЛІ заттектермен және онда болатын тірі бактериялармен қоректенеді. Дереккөздер
Ақ әжелер әуені

«Ақ әжелер әуені» - Жаңақала ауданындағы Көпжасар ауданындағы Мәдениет үйі жанындағы әжелер ансамблі. Ол 1991 жылы күйші — композитор, Қазақстанның халық артисі Д.Нүрпейісованьщ 130 жылдық мерейтойы қарсаңында құрылды (жетекшісі — Мәдениет үйінің меңгерушісі А.Айтқалиева). Бастапқы кезде 16 әже, 2 немере өнер көрсетгі. Ансамбльдің репертуарында қазақтың халық әндері, қара өлең жене осы заманғы композиторлардың шығармалары бар. Қазір ансамбль құрамыңда 10 әже өнер көрсетіп жүр. Дереккөздер
Есекқұрттар

Есекқұрттар – тең аяқты шаяндылар отряд тармағы. Дене ұзындығы 1-50 мм; 1000 астам түрлері белгілі, ТМД-да негізінен Кавказбен Орта Азияда таралған. Құрлықта өмір сүреді. Көбінесе ылғалды жерлерді мекендейді. Тіршілігі түнде басталады. Шілді аймақта өмір сүретін есекқұрт түрінің, (Hemilepistus cristatus) інінің тереңдігі 1 м жетеді. Кейбір түрлері ылғалды жерде еріген оттегімен тыныстайды. Суда тіршілік ететін түрлері де бар, (Ligia туысы). Өсімдікпен қоректенеді. Топырақ құру процесіне қатынасады. Дереккөздер
Ауан Ақжүрекұлы

Ауан Ақжүрекұлы (21 сәуір 1902, Орда ауданы, Тереңқұдық ауылы – 1933) — суырып салма ақын. Ол кеңес өкіметі орнағанға дейін Еділ бойындағы балық кәсіпшілігінде жұмыс істеген. Оның «Ақтаным менің» дастаны, «Ленин өлгенде» толғауы, «Екі көздің достығы» елеңі, сондайақ «Мың күнімнен бір күнім» дастаны ел арасына кең тараған. Дереккөздер
Кеніштің геологиялық қимасы

Кеніштің геологиялық қимасы.Бірнеше стратиграфиялық бағаналар түрінде кескінделетін, нақтылы кен ауқымында әр түрлі масштабта тұрғызылатын түзілімдердің орташа сипатқа келтірілген қимасы. Аталған бағаналар төмендегі деректерді ашып көрсетеді:әр түрлі литологиялық құрамдағы (шартты белгілер түрінде берілген) тау жыныстары қабаттарының бір-бірімен кезектесу реті, олардың өзара шекараларының сипаты және мұнаймен немесе газбен қаныққан аралықтардың өзіндік орны; тау жыныстарының ірі-ірі стратиграфиялық бөлімшелерінен бастап, жекеленген қойнауқатқа дейінгі барша бірліктерінің геологиялық көнелігі; тау жыныстарының орналасу тереңдігі мен қалыңдығы жайлы деректер; каротажға тән қисық сызықтар; тау жыныстары литологиясының, организмдердің қазба қалдықтарының, мұнаймен немесе газбен қанығу сипатының хаттамалары; кейбір өзге де деректер. Синонимі — кеннің геологиялық геофизикалық қимасы. Дереккөздер
Павел Степанович Садомсков

Өмірбаяны Павел Степанович Садомсков - барлаушы, Кеңес Одағының Батыры. * 1942 жылы Украинаны азат ету шайқасына қатысты. * 1943 жылы 9 қыркүйекте соғыс операциясында көрсеткен ерекше ерлігі үшін оған Батыр атағы берілді. Соғыстан кейін Куйбышев қаласында тұрды. Дереккөздер
Досан Жанбота

Досан Жанбота - 1935 жылы 10 мамырда Алматы облысы, Кеген ауданы (қазіргі Райымбек ауданы), Жалаулы ауылында дүниеге келген. Мектепте оқып жүргенде «Коммунизм нүры» (қазіргі «Жетісу») облыстық газетінде, «Қазақстан пионері» («Ұлан») мен «Мәдениет және тұрмыс» («Парасат») журналында алғашқы өлеңдері жарық көрген. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. *1964 жылы ҚазМУ-дің тарих факультетін бітірген. *1965 жылы Қазақ КСР телевизия және радиохабарын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетінің телестудиясында әдеби қызметкер, *1968 жылы қазақ радиосының «Шалқар» редакциясының әдебиет бөлімше жетекшілік етті. *1975 жылы «Жалын» баспасына ауысты. «Жалын» әдеби альманахыда проза бөлімінің меңгерушісі қызметін 1986 жылға дейін атқарды. *1986—1996 жылдары Қазақ энциклопедиясы баспасында еңбек етіп, зейнетке шықты. Шығармашылығы Дереккөздер
Жайық-Каспий өлкесі

«Жайық-Каспий өлкесі» — К.В.Данилевский мен Е.В.Руднецкийдің анықтамалығы (1927). Мұнда өңірдің тарихы, географиясы, экономикасы, табиғаты жөнінде материалдар берілген. Кітапты мектептің жоғарғы класс оқушыларына арнап, 3 мың дана тиражбен Орал губерниясының халыққа білім беру бөлімі шығарған. Дереккөздер