kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бүйен

Бүйен — ащы ішек пен тоқ ішектің тоғысатын тұсындағы тұйық, жуан ішектен арнайы жасалатын ыдыс, кейде “түп бүйен” деп те атайды. Оны жасау үшін жаңа сойылған қойдың не ешкінің бүйенін айналдырып тазалаған соң, тұзды судың қанық ерітіндісіне бір тәулік батырып қойып, иіс-қонысы кеткен соң алады да, үрлеп, көлеңкеге кептіріп, тобарсыған кезде сары май сіңіріп жұмсартып, ішіне ағаш қасықпен сары май, жент, майға араластырған талқан толтырып, аузын жіппен байлап, адалбақанға асып қояды. Бүйенде сақталған мұндай тағамдар ұзақ уақытқа дейін бұзылмайды әрі ерекше дәмді болады. Қажет кезінде жібін шешіп, сығып ала беруге болады. Жорыққа аттанған ежелгі қазақ жауынгерлерінің, ұзақ жолға шыққан жолаушылардың, отбасына келген қонақтардың сүйсініп жейтін, дастарқан сәнін келтіретін ұлттық тағамдардың бірегей дәмдісі, осы бүйенге салынған тағамдар болған. Дереккөздер
Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі

Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі, Шурои ислам — 1917 жылы мамырда Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман съезінің шешіміне сәйкес құрылған қоғамдық-саяси ұйым. Бұл ұйым Уақытша үкімет жағдайында, мұсылмандардың және олардың қоғамдық ұйымдарының Құрылтай жиналысына дейінгі іс-әрекеттерін қадағалап, үйлестіріп отырды. Құрамына Түркістаннан 7, Кавказдан 5, Қырымнан 2, қазақ облыстарынан 5, Литва татарларынан 1, ішкі Ресей мұсылмандарынан 10 адам кірді.Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесінің Петроград қаласында орналасқан 12 адамнан тұратын атқару комитетінің төрағалығына А. Салихов, орынбасары болып Ж. Досмұхамедов сайланды. Атқару комитеті мүшелері қатарында алғашында У. Танашев, Ж. Ақбаев, Зәки Уәлиди Тоған, Ғ. Ходжаев, К.Тоғысов, Ш. Мұхамедияров, И. Лиманов секілді саяси қайраткерлер болды. Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі Бүкілресейлік мұсылмандар съезінің шешімдерін басшылыққа алды. 1917 ж. шілдеде өткен Бірінші жалпықазақ съезі Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесіне мүшелікке қазақ өкілдерін: Ақмоладан А.Тұрлыбаевты, Семейден Ә.Сәтбаевты, Торғайдан Ә.Байғуринді, Оралдан Досмұхамедовты, Ішкі Ордадан У.Танашевті, Жетісудан Б.Мәмбетовты, Сырдариядан М.Шоқайды, Ферғанадан Ғ.Оразаевты сайлады. Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі 1917 ж. шілдеде Қазан қаласында Бүкілресейлік мұсылмандар съезін өткізуді ұйымдастырды. Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі Қазан төңкерісіне дейін жұмыс істеді. Дереккөздер
Бүкілресейлік мұсылман съездері

Бүкілресейлік Мұсылман Съездері: * Бүкілресейлік мұсылмандардың бірінші съезі — 1905 жылы 15 тамызда Төменгі Новгород қаласында * Бүкілресейлік мұсылмандардың екінші съезі — 1906 жылы 15—23 қаңтарда Санкт-Петербург қаласында * Бүкілресейлік мұсылмандардың үшінші съезі — 1906 жылы 16—21 тамызда Төменгі Новгород қаласында * Бүкілресейлік мұсылмандардың төртінші съезі — 1914 жылы 15—20 маусымда Санкт-Петербург қаласында * Бүкілресейлік мұсылмандардың бесінші съезі — 1917 жылы 1—11 мамырда Мәскеуде
Бүкілресейлік Төтенше Комиссия

Бүкілресейлік Төтенше Комиссия — Кеңес өкіметінің өз қарсыластарын қудалау, жазалау үшін құрған арнаулы органы. Оған поляк революционері Ф.Э. Дзержинский басшылық етті. Бүкілресейлік Төтенше Комиссия іс жүзінде полицияның әрі ішкі және сыртқы барлау ісін жүргізу міндетін атқарды. Қарулы Күштерді бақылап тұру үшін оның құрамында төтенше комиссия бөлімшелері ашылды. Комиссия арнайы іріктелініп қарамағына алынған 40 батальонға сүйене отырып, елде аяусыз қызыл террорды жүзеге асырды. “Үстем тап” өкілдерін қамайтын “еңбек мектебі” деп аталатын концлагерьлер ұйымдастырды. Оның 1920 жылдың 17 қаңтарына дейін ату жазасын қолдану құқы болды. 1922 жылы 6 ақпанда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Бүкілресейлік Төтенше Комиссия таратып, оның орнына Ішкі Істер Халкомының жанынан Мемлекеттік саяси басқарма (ОГПУ) құруға шешім қабылдады. Дереккөздер
Бүрге

Бүрге (Aphanіptera) — буынаяқтылар типіне жататын, масылдық тіршілік ететін ұсақ жәндіктер отряды. Олардың дүние жүзінде 2500 түрі, ал Қазақстанда 400-дей түрі бар. Бүргелер бор кезеңінен белгілі. Бүргенің түсі сары аладан қоңыр-қызғылт түстерге құбылып тұрады. Денесі екі бүйірінен қысыңқы, бас, көкірек және қарын бөлімдерінен тұрады. Басында екі көзі (кейбір түрлерінде көру органы мүлдем жоқ), соруға бейімделген аузы болады. Бас-көкірек бөлімінде 3 жұп аяқтары бар, артқы жұп аяғы секіруге бейімделген. Қарын бөлімі 7 — 8 сақинадан тұрады. Бүрге жұмыртқа салып көбейеді. Аналығы 3000-ға дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқадан ақ құрт тәрізді дернәсілдер пайда болады, оның сыртында сирек ұзын түгі немесе қылшығы бар. Дернәсілдері топырақтағы органик. қалдықтармен қоректенеді. Б-лер 3 жылдай тіршілік етеді. Қазақстанда ең зиянды адам Бүргесі (Pulex іrrіtans) адамның және жылқының, мысықтың, т.б. жануарлардың қанын сорады, сондай-ақ, алақұрт Бүргесі (Vermіpsylla alacurt) оба қоздырғышын ауру адамнан сау адамға, ауру малдан сау малға таратады. Тұрғын үйлердегі Бүргені құрту үшін инсектицидтер қолданады және тұрғын үй, қора-жай таза ұсталуы тиіс. Дереккөздер
Бүреке сұлтан

Бүреке, Бұрыш Оғлан, Берке (т.ж.б. — 1472) — сұлтан, Қазақстанның 15 ғ-дағы тарихында өзіндік орны бар тарихи тұлға. Ата тегі: Жошы — Шайбан — Баһадүр — Жошы Бұқа — Бәдіғұл — Мың Темір — Болат — Араб шаһ — Тоғлықожа — Темір Шейх — Жәдігер — Б. 1728 — 68 ж. жазған деректерінде Мұхаммед Хайдар Дулати Бүрекені Әбілхайыр ханның үлкен ұлдарының немесе немерелерінің бірі дейді. Хандар шежіресінде Әбілхайыр ханның 11 ұлының және олардан тараған ұрпақтардың арасында Бүреке есімі кездеспейді. Әбілғазының, Махмұд ибн Уәлидің және авторы беймәлім “Тауарих-и гузида-йи нусратнаме” аталатын тарихи еңбектің мәліметтері бойынша, Бүреке — Жәдігер (Иадгар) ханның 4 ұлының үлкені. Бүреке сұлтан Әбілхайыр хан тұсында “көшпелі өзбектер” мемлекетінің әскери қолбасшыларының бірі болған. Бүрекенің 1453 — 54 ж. Мауераннахрға аттанып, Әбу Сайид мырзаның орнына Ұлықбектің немересі Мұхаммед Жөкі мырзаны отырғызбақ болған ниеті жүзеге аспай қалады. Ол 15 ғ-дың 50-жылдарындағы Ноғай мырзалары арасындағы күресте Мұса биді қолдап, Қожас биді өлтіреді. Әкесі Жәдігерді хан көтеріп, Мұсаны би етеді. 1469 ж. Әбілхайыр хан қайтыс болғаннан кейін, “көшпелі өзбектер” мемлекетін талқандауға араласады. Бүреке сұлтанның өлімі жайында мәліметтер әр түрлі. “Тарих-и Рашидиде” ол Сыр бойындағы Қаратоғай деген жерде Моғол әулетінің ханы Жүністің қолынан қаза тапты десе, Әбілғазының дерегінде Бүрекені Сырдың төменгі ағысы бойындағы қыстауында жатқан жерінде Әбілхайырдың немересі Мұхаммед Шайбани хан өлтірді деп көрсетіледі. Дереккөздер
Зоя Михайловна Бызова

Зоя Михайловна Бызова (1 тамыз 1930 жылы туған, Алтай өлкесі, Алтай ауданы) — ғалым, биологиялық ғылыми кандидат (1971). ҚазМУ-ді бітірген (1953). 1957 — 88 ж. Қазақстан ҒА-ның Ботаника институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болды. Негізгі ғылыми еңбектері микология мәселелеріне арналған. 22 ботаникалық экспедицияға қатысқан. Жиналған ғылыми мәліметтерді саралау нәтижесінде төмендегі сатыдағы өсімдіктер флорасы жүйеленді. Ол жасаған саңырауқұлақтардың гербарийлері институттың архивтік қорына енді. Бызова Қазақстан саңырауқұлақтарының таралу ареалдарына талдау жасап, микофлораның республика жерінде қалыптасу тарихын зерттеді, саңырауқұлақтардың 80 туысына, 1000 түріне (оның ішінде ғылымға белгісіз 130 жаңа түріне) ғылыми сипаттама берді. Қазақстан Мемлекет сыйлық лауреаты (1988). Шығармалары * "Сумчатые грибы, 1. : Протоаскомицеты (Protoascomycetes) - Эуаскомицеты (Euascomycetes)", М. Бызова, М. П. Васягина ; отв.ред. : Б. А. Томилин. - Алма-Ата : Наука КазССР, 1981. - 244 с. : ил., табл. - Библиогр.: с. 228-233. - 700 экз..; * “Несовершенные грибы - fungi imperfecti (Deuteromycetes), Кн. 3 : Сферопсидные - Sphaeropsidales“, З. М. Бызова [и др.] ; отв.ред. : С. Р. Шварцман. - Алма-Ата : Наука КазССР, 1970. - 558 с. : ил., табл. - Библиогр.: с. 465-497. - 1000 экз.; Дереккөздер
Борис Александрович Быков

Борис Александрович Быков(15.12.1910, Ресей, Кострома облысы Галич қаласы — 14.05.1990, Алматы) — ғалым, биологиялық ғылымдарының докторы (1957), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1961), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1968). ҚазМУ-ді бітірген (1939). Қазақстан ҒА-ның Ботаника институтында (қазіргі Ботаника және фитоинтродукция институты) ғылыми қызметкер, директордың орынбасары (1946 — 60), директор (1960 — 65), лаборатория меңгерушісі (1965 — 75) болған. Негізгі ғылыми еңбектері геоботаника мен өсімдіктер жүйеленіміне арналған. Ол 1951 — 52 ж. Каспий маңы геоботаника экспедициясын, 1957 — 62 ж. Орталық Қазақстандағы биокешендік зерттеулерді, 1964 — 70 ж. республиканың шөлді өңіріндегі жайылымдарды тиімділікпен пайдалану және жақсарту жөніндегі экспедициялық зерттеулерді басқарды. Республиканың, оның ішінде Жамбыл, Түркістан, Солтүстік Қазақстан, Атырау облыстарының геоботаникалық карталарын құрастырды, Қазақстанның жайылымдары мен шабындықтарының жіктелімін жасады. Дереккөздер
Быламық

Быламық — ұннан, талқаннан, бидай жармағынан жасалатын ботқаның бір түрі. Алдымен ұнды, жармақты қазанға аздап қуырып алып, қойдың шыжғырылған іш майы қосылады да, үстіне қайнаған су құйып, түйіртпектеліп қалмас үшін үздіксіз араластырып отырып пісіреді. Быламық, көбінесе, қариялар мен сәбилерге арналып жасалады. Ашаршылық, жұт жылдары быламық халықтың негізгі тағамы болған. Дереккөздер
Былғары

Былғары— мал терілерін химиялық және механикалық әдістермен өңдеу арқылы алынатын материал. Одан аяқ киім, сырт киім, айыл-тұрман, галантерея, техникалық бұйымдар т.б. жасалады. Мал терісі 3 қабаттан — шелден, өзеңнен, қыртыстан тұрады. Былғары жасау үшін терінің жүні жидітіледі, шелі сылынып, қыртысы жазылады. Терінің өзеңін (ортаңғы қабатын) өңдей отырып былғары алынады. Өзең айқыш-ұйқыштанып тығыз байланысқан коллогенді талшықтардан құралады. Теріні жүннен арылту үшін сілті (күл мен әк ерітіндісі) және фермент жағылады, күкіртті натрий, әк ерітіндісі бүркіледі. Бірнеше сағаттан кейін қылшық пен босаң қыртыс арнаулы машина арқылы оңай ажыратылады. Мұнан соң шелдеу машинасымен терінің шелі сылынады. Осыдан шыққан шикізат көн деп аталады. Көндегі сілті және басқа қосылыстар кетіріліп, әк сумен жуылып шайылады. Шикізат талқымен жұмсартылады. Арнаулы машинамен ылғалдан арылтылған соң, қалыңдығы бір тегіс болу үшін былғары сүріледі де, қандай мақсатқа пайдаланатындығына және жағылатын бояу түсіне қарай сұрыпталады. Тікелей бояу, қышқылды бояу, т.б. тәсілдермен боялған былғарының қатпарлары жазылып, керу машинасына жіберіледі. Керіліп кептірілген былғарының пұшпақтары кесіледі, сығылады және оған жылтыр өң беріледі. Пайдалану мақсатына қарай былғары 4 топқа бөлінеді: аяқ киімдік былғары, қайыс немесе айыл-тұрмандық былғары, сырт киімдік және галантереялық былғары, техникалық былғары Аяқ киімдік былғары қасаң және жұмсақ былғары түрінде болады. Аяқ киімнің үстіңгі бөлігіне жұмсақ былғары, ал табан бөлігіне (ұлтан, өкше, сірі өкше, т.б.) қасаң былғары жұмсалады. Қасаң былғары ірі мал терісінен жасалады, өңделмеген терінің орташа салм. 23 — 26 кг-нан кем болмайды. Жұмсақ былғары қой, ешкі және бұзау, тана, құнажын, шошқа, жылқы терілерінен жасалады. Қайыс немесе айыл-тұрмандық былғарыдан белдік т.б. бұйымдар (қалыңд. 2,5 — 3,0 мм), сондай-ақ, айыл-тұрмандар (қалыңд. 2,2 — 4,0 мм) жасалады. Сырт киімдік және галантереялық былғары ұсақ мал терісінен жасалады, қалыңд. 0,5 — 1,2 мм-ден аспайды. Галантереялық бұйымдар жасау үшін ірі балықтың, жылан мен кесірткенің терілері де пайдаланылады. Техникалық былғары ірі малдың жон терісінен жасалады, ол әрі қалың, әрі төзімді болады. Оны өндірістік машиналардың кейбір бөлшектерін жасауға пайдаланады. Дереккөздер
Былқылдақ биі

Былқылдақ – лирикалық би. Тәттімбеттің “Былқылдақ” күйінің желісіне (Е.Г. Брусиловскийдің өңдеуімен) қойылған. Би ерекшелігі Жылдам екпінді. Музыкалық өлшемі 2/4 және 3/4. Былқылдақ биі билеушінің қол қимылдарының пластикасына құрылған өрнекті би. Тарихы Бидің алғашқы нұсқасын (1934; “Қыз Жібек” музыкалы драмасында) балетмейстер А.А. Александров қойған. Алғаш рет 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде халық артықшылығы Шара Жиенқұлова орындады. Бір (1954), екі (1956) және төрт (1984) бишіге арналған нұсқаларын балетмейстер Д. Әбіров жасады. 1965 жылы бұл бидің 3-нұсқасын Жиенқұлова қойды. “Былқылдақ” биін қазақ бишілері (Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Ф. Жолымбетова, А. Мәжікеева) шет елдерде (Венгрия, Моңғолия, Польша, Канада) орындады. Дереккөздер
Былқылдақ ескерткіштері

Былқылдақ ескерткіштері – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген қола дәуірінде Орталық Қазақстанды қоныстанған тайпалардан қалған ескерткіштер кешені. Орналасқан жері Шет ауданы Қызылтау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жердегі Талды, Нұра өзендері бастауында, Қарашоқы тауының етегінде. Зерттелуі, сипаты 1951, 1955 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген. Былқылдақ кешенінің үш тобы да Андроново мәдениетінің әр түрлі кезеңдеріне жатады. Бірінші топта 70-тен аса, екіншісінде 60, алғашқысы деп есептелетін үшінші топта 70 қоршау-қабір, оларға ғибадат орнын, сынтастарды, т.б. қосқанда барлығы 200-ге жуық ескерткіш бар. 20 қоршау зерттелген. Барлығы қола дәуірінің екінші Атасу кезеңіне жатады. Қоршаулар дөңгелек, шеңбер, төртбұрыш, шаршы пішімде. Іргелері қырынан ойылған үлкен қақпа тастардан тұрғызылған, биіктігі 15 — 80 см. Қоршаудың ішіндегі қабір-жәшіктердің саны төртеуден онға дейін жетеді, негізінен төртбұрышты, трапеция пішінде, ұзындығы 1,5-2,5 м, ені 0,8-1 м, тереңдігі 0,6-1 м. Мәйітті сол кездегі дәстүр бойынша, сол жақ қырынан, екі тізесін бауырына бүгіп, басын батысқа не оңтүстік-батысқа қаратып жерлеген. Бас жағынан 1-4 қыш ыдыс, маңайынан қой, жылқы сүйектері алынды. 7-қоршаудағы мәйіттің бел тұсынан қызғылт бояумен боялған, ұзақ уақыт пайдаланғандықтан жұқарып, қажалған жауырын табылды. Бұл ертедегі сәуегей-жауырыншының мәйіті болса керек. Әйелдерді тас, сүйек, қола моншағымен, қола білезігімен, алтын сырғасымен жерлеген. Әшекейлерден басқа қоладан жасалған қару-жарақ, әр түрлі өрнекті қыш ыдыстар, мыс, қола моншақтар, жапсырмалар, ине, біз екі жүзді қанжар-пышақ, алтын салпыншақтар, жыртқыштардың азу тістерінен жасалған алқа, т.б. көп алынды. Заттай деректер қола дәуірі тұрғындарының тұрмысының, әдет-ғұрпы дамуының қарапайым кезінен күрделі дәрежеге жеткенге дейінгі кезеңдерінен мол мағлұмат береді. Дереккөздер
Бытыра

Бытыра – әр түрлі диаметрдегі домалақ қорғасын не шойын оқ. Қорғасынға аздап сүрме (сурьма) және тотияйын (мышьяк) құйып жасайды. Бытыраның көлемдері барлық елдерде бірдей болғанымен, әр елде әр түрлі белгіленеді. ТМД елдерінде ол 12-ден (диам. 1,25 мм) — 0000-ге дейін (диаметр 5 мм) дейін нөмірленеді. Қатарлас 2 нөмірдің (санның) айырмашылығы — 0,25 мм. Диаметр 5 мм-ден асқан Бытыраны “картечь” деп атайды. Бытыра құю қондырғыларда не арнайы қалыптарда штамптау әдісімен жүзеге асырылады. Бытыра әр түрлі калибрлі мылтықтарға арналған патрондарға дәріден кейін салынады. Кейде аңшылар өздері де қолдан құйып жасай береді. Дереккөздер
Біләл Назым

Назым Біләл(1825, Қытай, Құлжа қаласы — 1900, сонда) — ақын, ұйғыр әдебиеті классиктерінің бірі. Құлжадағы Байтулла медресесінде оқыған. Шығыс халықтарының тарихы мен әдебиетін жетік білген. Біләлге Ә. Фирдоуси, Ә.Жәми, Ә. Науаи шығармаларының әсері айрықша болған. Біләлдің ақындығы 19 ғ-дың 40-жылдары басталған. Алайда бізге оның 26 — 27 жастан кейінгі жазған өлеңдері ғана белгілі. 1952 ж. “Ғазалият” атты өлеңдер жинағын аяқтап, халық арасына өз қолымен көшіріп таратқан. Біләл поэзиясының негізі — лирикалық шығармалары. Ақын өз шығармаларында қоғамдағы еркіндік пен адамның бас бостандығын насихаттады. Ол әділеттілік пен гуманистік идеяларды ту етіп, ұйғыр поэзиясының мазмұнын кеңейтті. 1864 — 67 ж. Шығыс Түркістанда ұйғыр, қазақ, дұңған халықтарының манжұр-қытай отаршылдарына қарсы ұлт-азаттық қозғалысы өрістеді. Садыр Палуан, молда Шәкір, Саидмұхамед Қаши тәрізді ақындармен бірге Біләл де осы көтеріліске белсене араласты. “Қытай мемлекетіндегі қозғалыс” атты тарихи дастан жазды (1876). Белгілі шығыстанушы Н. Пантусов оны 1880 ж. Қазанда бастырып шығарды. Біләл ұйғыр халқы арасына кеңінен тараған ауыз әдебиеті туындыларының сюжетіне сүйене отырып та бірнеше шығармалар жазған. Солардың ішіндегі кең танылғандары — “Алдамшы Юсупхан” сатиралық поэмасы мен “Назгүм” повесі. Бұл екі шығарманы да Пантусов 1909 ж. Қазанда орыс тіліне аударып бастырған. “Алдамшы Юсупхан” поэмасында Қоқаннан келген, қожамын деп жұртты алдап, сан түрлі қулық-сұмдық әрекеттер жасаған алаяқтың бейнесін әшкерелесе, ал “Назгүм” повесінде қытай отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан ұйғыр халқының батыр қызы Назгүмнің қаїармандық образы сомдалған. Біләл өз халқын үлкен жүрекпен сүйе біліп, оның азаттығы үшін қалам қуатымен де, қолына қару алып, білек қайратымен де күреске түскен биік рухты азамат әрі ұйғыр әдебиетінің өсіп-өркендеуіне зор үлес қосқан реалист ақын болды. Дереккөздер
Білге Құтылық

Білге Құтылық, Елтеріс (шамамен 650 — 691) — Екінші Шығыс Түрік қағанатының алғашқы қағаны. Өз есімі —Құтылық, Елтеріс Білге — лауазымы. 682 — 687 ж. шығыс түркілер Қытайға қарсы азаттық күрестің нәтижесінде өз мемлекеттерін қайта құрады. Күлтегін жазбасы бойынша, Білге Құтылық “Тудун” лауазымында қытайларға, оғыздарға, хуригандарға, қырғыздарға, хятандар мен татабилерге қарсы 47 жорық жасап, ірі-ірі 20 шайқаста түркілер қолын бастап жеңіске жеткен. Білге Құтылықтың әкесі де Ашина тайпасын бастап жорыққа қатысқан. Білге Құтылық 687 ж. Орхон өз. бойында қаған болып сайланып, “Елтеріс Білге қаған” (“Елінің басын қосқан білгір данышпан”) деген лауазымға ие болады. Білге Құтылық ел ордасын ежелгі Өтүкенге (Отгон тэнгэр) тігеді. Білге Құтылық тұсында Шығыс Түркі қағанаты территориясы Алтайдан Шығыс Моңғол құмына (Инь Шань жотасы) дейін созылды. Білге Құтылық қайтыс болған соң, таққа інісі Қапаған (693 — 716) отырды. Білге қаған ескерткішінде түркі халқын біріктіріп, іргелі ел еткен Білге Құтылық жайында құнды деректер берілген. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Білезік

Білезік — #білекке тағылатын әшекейлі, сәндік бұйым. Білезік сөзінің түп-төркіні білек және жүзік (білекжүзік — білежүзік — білеүзік — білезік) сөзінен туындаса керек. Білезік қымбат металдардан жасалады. Білезіктің көлемі, пішіні, әшекейі әр алуан болады. Оған асыл тастардан көз орнатылады, алтын не күміс жалатып, лажылап, эмаль бағдарлап та соғады. Арзан білезіктерді мысалы, қола, жез, мельхиор, т.б. металдардан жасайды. Оның құйма білезік, қос білезік, қуыс білезік, бес білезік, топсалы білезік, бұрама білезік, жалпақ білезік, сом білезік, жұмыр білезік, өбістірме білезік, т.б. түрлері көп; #зарығып күткен (“тәңірден тілеп алған”) баланың екі аяғына салынатын күміс балдақ, шығыршық; #сал-серілердің аттарының аяқтарына салынатын әшекейлі шығыршық; #құстардың аяғына салынатын сақина; #тұтқынның аяқ-қолына салынатын шынжырлы бұғау; #ағаштан жасалған бұйымдарды құрсаулап бекітетін шеген, шығыршық; #шаңырақтың құралған жерлерін құрсаулап қоятын металл шығыршық. Дереккөздер
Назарбай Қыдырұлы Білиев

Назарбай Қыдырұлы Білиев (15.9.1935 жылы туған, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Жарқамыс ауылы) — ғалым, физик-математика ғылымдарының докторы (1980), профессор (1985), Қазақстан ҒА-ның коррпоратив мүшесі (1989). ҚазМУ-ді (1957), КСРО ғылым академиясының Математика институтының аспирантурасын (1963) бітірген. 1957—60 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) педагогика институтында оқытушы, аға оқытушы болды. 1963 — 65 ж. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика секторында жұмыс істеді. 1965 — 88 ж. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. 1988 жылдан Теориялық және қолданбалы математика институтының директоры, сонымен қатар 1999 жылдан ҚР ғылым академиясының Физика-математика ғылымдары бөлімшесінің академик-хатшысы. Негізгі ғылыми еңбектері функция және функционалдық теория тәсілдерін дербес туындылы дифференциалдық теңдеулерге қолдану саласына, комплекс айнымалы функциялар теориясына арналған. Ол Никольский — Бесов кеңістігіндегі жалпыланған аналитикалық функциялар теориясын одан әрі дамытып, оның анализде, геометрияда және механикада қолдану аясын кеңейтті. Шығармалары 1. "Обобщенные аналитические функции в дробных пространствах", Алматы, 1985; Сілтемелер 1. [http://www.maths.kz/?p=806#more-806 «функциялар теориясының білгірі»] Дереккөздер
Білтелі мылтық

Білтелі мылтық – білтемен от алатын мылтық атауы. Білтелі мылтық оқпан түбіндегі түтікшеге тамызық-дәрі салып, білтені шақпақпен тұтатып от алдыру жолымен атылады. Білтелі мылтық атауы арабтың “фатила” деген сөзіне байланысты шыққан. Мұндай мылтықтар ең алғаш шығыс елдері мен арабтарда пайда болды. 15 ғ-дың соңы 16 ғ-дың басында мылтыққа білте қыстыратын түтікше орнына серіппелі құлақша және оны қозғалысқа келтіретін шүріппе қондырылады. Бұл от беру процесін біршама жеңілдетті. Шүріппелі мылтықтар әуелде Испанияда, содан соң Германия, Франция, Ресейде пайда болды. Мұны еуропалықтар мушкет деп атады. Оны бастапқы кезде мушкетерлер ғана қолданды. Ату сәтінде қатты тебетін болғандықтан, олар иықтарына былғарыдан мият (жастықша) байлап алатын болды. Бұлардың калибрі 20 мм шамасында, салмағы 8 — 10 кг болатын. Кезінде қазақтар арасына кең таралған бұл ауыр, ескі мылтық түрі туралы М.П. Вяткин былай дейді: “Қазақтар білтелі мылтық ұстаған. Мұндай мылтықты аттан түсіп, оның сирағын жерге тіреп барып атқан. Бұған сирақты көбінесе киіктің мүйізінен істеген”. Шындығында, қазақтар да Білтелі мылтықты жетілдіріп, атқан кезде тіреп қоятын жиналмалы ағаш сирақ қондырды. Жерге нық тұру және берік болу үшін оларды мүйізден не темірден жасады. Білтелі мылтықты қолдануға қажетті оқшантай, дәрі салынатын құты — дәндәку, шақпақ, т.б. кісе белдікке ілінеді. Білтелі мылтық 17 ғ-дың соңынан бастап алдымен Францияда, сонан соң өзге елдерде бірте-бірте қолданыстан шыға бастады. Қазақ жауынгерлері Білтелі мылтықты 19 ғ-дың аяғына дейін пайдаланып, ұсталар оны одан әрі жетілдірді. Білте орнына мыс оталғыш (пистон) қыстырып, қарауыл темір орнатты. Жауынгер бабаларынан қалған Білтелі мылтықтарды кейбір ұрпақтары 20 ғ-дың 60-жылдарына дейін сақтап, кейін музейлерге табыс еткен. Дереккөздер
Білік

Білік — адамның белгілі бір құбылыс не күрделі мәселе жөнінде ой жүгіртіп, өзінше пайымдай білу қасиеті. Білік — машина мен механизмдердің айналдыру моментін жеткізуге және онымен бірге айналатын бөлшектердің айналысын сүйемелдеуге арналған машинаның бөлшегі Білік- подшипникке кигізіліп өзі айналып тұратын, сөйтіп айналдырушы иінді күшті тасымалдайтын машина бөлшегі. Тәуелді қуат алу білігі Тәуелді қуат алу білігі - күштік берілістің тіркесін ажыратқан кезде ағытылатын және беріліс қорабының жетекші білігімен тікелей немесе қуат алу қорабы арқылы қосылатын қуат алу білігі. Тәуелсіз қуат алу білігі Тәуелсіз қуат алу білігі -күштік берілістің тіркесін ажыратқан кезде сөндірілмейтін және қозғауыштың білігімен тікелей немесе қуат алу қорабы арқылы қосылатын куат алу білігі. Толық тіреуішті емес иінді білік Толық тіреуішті емес иінді білік- кейбір және көршілес түпкі мойындары арасында екі шатунды мойындар орналастырылған иінді білік. Қуат алу білігі Қуат алу білігі – қозғауыштың айналдырушы иінді күшінің бір бөлігін қосалқы құрал-жабдықтың немесе агрегатталатын машиналардың жетектеріне таратып беретін білік. Толық тіреуішті иінді білік Толық тіреуішті иінді білік- кез келген екі көршілес түпкі мойындары арасында тек қана бір шатунды мойын орналастырылған иінді білік. Аралық, арадағы білік Аралық, арадағы білік- беріліс қорабының жетекші білігінен, жетектегі білігінен айналдырушы иінді күшті беретін білігі. Өтпелі білік Өтпелі білік - тікелей агрегат арқылы өтіп (мысалы, орталық белдіктің негізгі (бас) берілісі арқылы), айналдырушы иінді күштің бір білігін басқа агрегатқа таратып беретін (мысалы: артқы белдіктің негізгі (бас) берілісіне) білік. Босаңдататын жұдырықшаның білігі Босаңдататын жұдырықшаның білігі – айналдырушы иінді күшті пневматиқалық қамерадан босаңдататын жұдырықшаға тартып беретін тежеуіш механизмнің білігі. Үлестіруші білік Үлестіруші білік – айналып тұрған кезде жұдырықшалар арқылы операциялардың берілген тәртіппен орындалуын қамтамасыз ететін үлестіргіш механизмнің білігі (мысалы, қозғауыштың шығарушы және кіруші қақпақшаларының ашылуы). Рульдік дөңгелектің білігі Рульдік дөңгелектің білігі- рульдік доңғалақты рульдік механизмнің жетекші білігімен қосатын білік. Үйлесімді қуат алу білігі Үйлесімді қуат алу білігі - беріліс қорабының жетектегі білігімен тікелей немесе куат алу қорабы арқылы қосылған қаб. Иіннің білігі Иіннің білігі - сыртқы ұшында иін бекітілген рульдік механизмнің жетектегі білігі. Спидометрдің білігі Спидометрдің білігі- айналуды бөліп таратқыш қораптың немесе беріліс қорабының жетектегі білігінен спидометрге таратып беретін, корғаныш сырт қабақшадағы иілгіш білік. Жартылай тәуелсіз қуат алу білігі Жартылай тәуелсіз қуат алу білігі - көліктік құрал токтап тұрған кезде ғана ағытылатын және қосылатын тәуелсіз қуат алу білігі. Эксцентрикті білік Эксцентрикті білік - түрі эксцентрик сиякты жұдырықшапары бар білік. Дереккөздер
Білім арнасы (журнал)

"Білім арнасы"— әдеби, саяси-әлеуметтік журнал. 1946 — 47 ж. Құлжа қаласында (Қытай) ай сайын қазақ тілінде шығып тұрған. “Білім арнасы” Шыңжаңдағы қазақтардың саяси-әлеуметтік өмірінің келелі мәселелерін қозғап, ұлттық мәдениет пен әдебиетті өркендету, білім беру ісіне көп көңіл бөлді. 1948 ж. “Одақ” журналының шығуына байланысты жабылды. Дереккөздер
Білім қоғамы

Білім қоғамы— КСРО кезіндегі бұқара халық арасында саяси және ғылыми білім негіздерін насихаттау мақсатында құрылған ұйым. 1947 ж. шілдеде Саяси және ғылыми білімдерді тарату жөніндегі бүкілодақтық қоғам болып құрылды, 1963 жылдан бүкілодақтық “Білім” қоғамы болып аталды. Қоғам өз мақсатына сәйкес КОКП бағдарламасын жүзеге асыру, коммунизмнің материалдық-техникалық базасын жасау, еңбекшілердің коммунистік көзқарасын қалыптастыру, оларды кеңестік патриоттық және интернационалдылық рухында тәрбиелеу, антикоммунизмге, бурж. идеологияға қарсы күрес жүргізу секілді үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Жоғары органы — 4 жылда бір рет шақырылатын съезд, съездер аралығында басқарушы органы — басқарма болды. “Білім” қоғамы 15 респ. және 20 автономиялық, 131 өлкелік, облыстық, округтік және 706 қалалық, қалалардағы 494 аудандық, 2804 селолық аудандық, 126 374 бастауыш ұйымдарды біріктірді. Оның құрамында 2319 мың мүшесі болды (1970). Қоғам мүшелері, негізінен, ғалымдардан, оқытушылар мен мұғалімдерден, партия, комсомол, кәсіподақ қызметкерлерінен, әр түрлі өнеркәсіп салаларындағы басшы қызметкерлерден тұрды. Олар үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу арқылы ел санасында коммунистік идеяның терең орнығуына ықпал етті. “Білім” қоғам қызметінің ауқымы қоғам өмірінің бар саласын қамтыды. Үгіт-насихат жүргізу тәсілі ретінде: лекциялар циклі, кинолекторийлер, экон. және ғыл.-өндірістік конференциялар, тақырыптық және сұрақ-жауап кештерін, кәсіпорын, колхоз, совхоз, шалғайдағы мал жайылымдарына ғалымдар мен мамандардың ұжымдық сапарларын, еңбек ардагерлерімен, өндіріс жаңашылдарымен кездесулер ұйымдастыру, т.б. кеңінен қолданды. Бүкілодақтық “Білім” қоғамның қарауында Политехникалық музей, Орталық лекторий және көптеген ғылыми-техникалық насихат үйлері, Орталық политехникалық кітапхана, ғыл. атеизм үйлері және 32 планетарий жұмыс істеді. Сонымен бірге қоғам ғылыми-әдістемелік кітаптар, ғыл.-саяси “Международная жизнь” (орыс, ағылшын, француз тілдерінде), ғылыми-көпшілік “Наука и жизнь”, жастарға арналған ғылыми-көпшілік және ғылыми-көркем “Знание — сила”, ғылыми-атеистік “Наука и религия”, ғылыми-әдістемелік “Слова лектора”, “Знание — народу”, “Трибуна лектора” журналдарын, “Наука и человечество” (КСРО ҒА-мен бірге) және “Будущее науки” халықаралық жылнамаларын шығарып тұрды. Сондай-ақ, “Білім” қоғамы шет елдердің білім тарату, жұмысшы және коммунистік оқу-ағарту одақтарымен тығыз байланысып отырды. Мәселен, 1970 ж. қоғамның 145 мүшесі 25 елге барып, коммунистік жүйенің ең игі құрылым екендігі жөнінде уағыз айтып қайтты. “Білім” қоғамы біржақты идеологиялық қызмет жүргізіп, білім мен ғылым саласында бір ғана марксшілдік көзқарастың үстемдік етуіне күш салды. Әйтсе де, ел арасында ғылым-білімнің таралуына, көпшіліктің әлемдік ғылымның ірі жетістіктері жайлы хабардар болуына оң ықпалы болды. “Білім” қоғамы КСРО ыдырағаннан кейін өз жұмысын тоқтатты (1991). Дереккөздер
Бірлік

Бірлік: Елді мекендер Абай облысы * Бірлік – Бесқарағай ауданындағы ауыл. * Бірлік – Жарма ауданындағы ауыл. Ақмола облысы * Бірлік – Астрахан ауданындағы ауыл. * Бірлік – Целиноград ауданындағы ауыл. Ақтөбе облысы * Бірлік – Мұғалжар ауданындағы ауыл. * Бірлік – Темір ауданындағы ауыл. Алматы облысы * Бірлік – Балқаш ауданындағы ауыл. * Бірлік – Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. * Бірлік – Жамбыл ауданындағы ауыл. * Бірлік – Талғар ауданындағы ауыл. Атырау облысы * Бірлік – Атырау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Бірлік – Құрманғазы ауданындағы ауыл. Батыс Қазақстан облысы * Бірлік – Жаңақала ауданындағы ауыл. * Бірлік – Тасқала ауданындағы ауыл. Жамбыл облысы * Бірлік – Мойынқұм ауданындағы ауыл. * Бірлік – Шу ауданындағы ауыл. Жетісу облысы * Бірлік – Қаратал ауданындағы ауыл. * Бірлік – Сарқан ауданындағы ауыл. Қызылорда облысы * Бірлік – Жаңақорған ауданындағы ауыл. * Бірлік –Қазалы ауданы, Бірлік ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Бірлік – Қазалы ауданы, Майлыбас ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Бірлік – Қармақшы ауданында болған ауыл, 2018 жылы таратылған. Маңғыстау облысы * Бірлік – Мұнайлы ауданындағы ауыл. Павлодар облысы * Бірлік – Баянауыл ауданындағы ауыл. * Бірлік – Павлодар ауданындағы. Солтүстік Қазақстан облысы * Бірлік – Есіл ауданындағы ауыл. * Бірлік – Шал ақын ауданындағы ауыл. * Бірлік – Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл. Түркістан облысы * Бірлік – Жетісай ауданындағы ауыл. * Бірлік – Келес ауданындағы ауыл. * Бірлік – Ордабасы ауданындағы ауыл. Шығыс Қазақстан облысы * Бірлік – Күршім ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар * Бірлік – көне зират. * Бірлік – қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы маңызды этикалық ұғым. * Бірлік – математикадағы бірлік. * Бірлік – 2022 жылға дейінгі Адал партиясының ескі атауы. * Бірлік – 1914 жылы Омбы қаласында құрылған қазақ жастарының ұйымы.
Бірлік Туы

"Бірлік туы (بىرلىك تۋى)"– алғашқы қазақ басылымдарының бірі. 1917 ж. 24 маусымнан 1918 ж. сәуір айының ортасына дейін Ташкент қаласында аптасында 1 рет шығып тұрған. Негізін қалаушы әрі алғашқы редакторы — Мұстафа Шоқай. Газетті шығару ісіне Қ. Болғанбаев пен С. Қожанов тікелей атсалысты. Газет 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін қалыптасқан қоғамдық-саяси жағдай, сондай-ақ, ел ішіндегі әлеуметтік-экономикалық ахуал туралы хабарларды жариялап, елді бірлікке шақырып, азаттық жолындағы күрестің жаршысы болды. Газет қазақтардан басқа, қырғыз, өзбек, татар, т.б. түркі халықтарының арасына кеңінен тарады. 1917 ж. тамызда өткен Түркістан өлкесі қазақ-қырғыз съезі баспасөз туралы мәселе бойынша “жаңадан шыға бастаған “Бірлік туы” барша қазақ-қырғызға ортақ болсын” деген қаулы қабылдаған. “Бірлік туы” Түркістан автономиясы мен Алашорда үкіметіне қолдау көрсетіп, бұл жөнінде “Түркістан автономиясы”, “Бостандық һәм автономия”, “Қоқан шаһарында болған жалпы мұсылман съезінің қаулылары”, “Сырдария қазақ-қырғыз съезі” деген мақалалар жариялады. “Бірлік туы” кеңестік биліктің Түркістан өлкесінде орнығуына наразылық танытып, оның таптық негізді басшылыққа алған саясатын сынайтын “Кім дос, кім қас?”, “Өзіміздің большевиксінгендерге”, “Қазақ халқының дұшпандары”, “Тұла бойы қан сасиды”, “Қоқан қырғыны”, “Мұстафа хаты”, т.б. мақалалар жариялаған. Газет кеңес өкіметі тарапынан қысымшылық көріп, жабылды. Дереккөздер
Батырбек Ахметұлы Бірімжанов

Батырбек Ахметұлы Бірімжанов (10 желтоқсан 1911 жылы, қазіргі Орынбор облысы, Бузулук қаласы – 7 тамыз 1985 жылы, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1966 жылы), профессор (1965 жылы), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1970 жылы), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1968 жылы). Өмірбаяны Арғын тайпасы Шақшақ руының Аю бөлімінен шыққан. Қазақ педагогикалық институты (1932 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті), Ленинград мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1939 жылы) бітірген. 1934 жылдан Қазақ Мемлекеттік Университетінде (қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1954–1980 жылдары) болды. Ғылыми жұмыстары мен еңбектері «Физико-химия процессов образования солей Прибалхашья и их использования» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері табиғи тұздар мен оларды пайдалану жолдарына, тыңайтқыштар химиясына арналған. Бірімжанов құрлықтық тұз түзілу теориясын, Қаратау және Ақтөбе фосфориттерінен концентрленген тыңайтқыш алудың технология схемасын, фосфор және бор қышқылдарын тазарту жолдарын ұсынған; күрделі тұздарды синтездеу, еркін конвекция жағдайында қатты денелердің еру жылдамдығын анықтау әдістерін тапты; мирабилитті «күн қазанында» тенардиттеу, шахта пешінде күкіртті натрий өндірудің үздіксіз тәсілдерін, ультрадыбысты пайдаланып экспресс-әдісі анализін өндіріске енгізді. Марапаттары Ленин орденімен, Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id3183 «Химия ғылымының корифеиі»]
Бірінші Мемлекеттік Дума

Бірінші Мемлекеттік Дума– Ресейдегі мемлекеттік басқарудың конституциялық-монархиялық жолға түсуін әйгілеген заң шығарушы жоғары өкілетті билік органы. 1906 ж. 27 сәуірден 9 шілдеге дейінгі аралықта, 72 күн қызмет етті. 1905 ж. 11 желтоқсандағы Сайлау заңы бойынша Думаға 524 депутат қатысуы керек еді. Сайлаудың шет аймақтарда кеш өткізілуіне байланысты оның жұмысына 499 депутат қатысты. 1-Мемлекеттік Думаға қазақ өкілдерінен 4 депутат: А. Бірімжанов (Торғай облысы), А. Қалменов (Орал облысы), Ә. Бөкейханов (Семей облысы), Ш. Қосшығұлов (Ақмола облысы) сайланды. Алайда, қазақ депутаттарының ішінде Бірімжанов пен Қалменов қана дума жұмысына қатыса алды. Дума мүшелері қатарында қазақ жерінен тысқары өңірлерден сайланған С. Жантөрин (Уфа губ.) мен Д. Тұндыт (Астрахан губ.) сияқты қазақ азаматтары да болды. Қазақ депутаттары думадағы мұсылман фракциясы құрамында қызмет етті. 1- Мемлекеттік думада ірі фракцияны кадеттер құрады. Кадеттерді ұлттық аймақтардың депутаттары да қолдады. Думаның құқын кеңейту, саяси кешірім жариялау жөніндегі кадеттердің ниеті Ресей патшасы тарапынан қолдау таппады. Оған жауап ретінде дума патша билігін тоқтатуды талап етті. Жер мәселесін талқылау өте тартысты жүрді. Жағдай осылай шиеленіскен соң, 9 шілдеде дума патша жарлығымен таратылды.
Біте

Біте – теңқанаттылар отрядына жататын жәндіктер. Дүние жүзінде 12 тұқымдасқа бірігетін 2500-дей түрі белгілі. Дене тұрқы 0,5 – 6 мм. Б-нің ең көп тараған түрлері алма бітесі, мақта бітесі, сондай-ақ, жүзімнің аса қауіпті зиянкесі – филлоксера Құрылысы Өсімдік бітесі - ұсақ насекомдар, ұзындығы 0,3-7,5, мм,мұртшасы 3-6 бунақты, көзі күрделі (фасетті), тұмсығы клетка шырынын соруға бейімделген. Көбеюі Өсімдік бітесі жынысты, жыныссыз жолмен көбейеді. Әдетте ұрықтанған жұмыртқасы қыстайды, көктемде одан личинка дамиды және ол қанатсыз ұрғашы бітіге айналады. Бұл 30-100 (кейде 200-300) личинка туады, бұдан 8-16 күнде 1 айдай тіршілік ететін насеком дамиды. Жаз бойы 4-16 партеногенездік ұрпақ береді. Бұлардың арақатынасынан жаз аяғына таман қанатты, қанатсыз аталық және аналық бітілер пайда болады. Ұрықтанған аналық біте тамырға, қабыққа, бүршіктүбіне, жапыраққа жұмыртқалайды. Таралуы Өсімдік бітесі негізінде жер шарының Солтүстік жартысында таралған, 2000-ға жуық түрі бар, оның ішінде КСРО-де 200- дей туысқа бөлінетін 800- ден астам түрі белгілі болды. Өсімдік бітесі өсімдік зиянкестері, жапырақ, жас өркен бетінде топтанып тіршілік етеді, тамырда , гүлде сирек кездеседі. Белгілі бір өсімдікті не бірнеше өсімдікті мекендейтін түрлері бар. Біразы екпе өсімдітердің зиянкестері, мыс., филлоксера, капуста бітесі т.б. Өсімдіктің вирус ауруын тарататындары да бар. Зақымданған жапырақ, өркен бүріліп қалады, галла пайда болады. Өсімдік бітесіне қарсы химиялық, агро-техникалық,., биологиялық әдістер қолданылады. Дереккөздер
Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева

{{Ғалым { } { } { КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1990) } { Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1993) } }} Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева (1945 жылы 1 мамырда ШҚО, Тарбағатай ауданы Жетіарал - 2014 жылы) — даңқты мұғалім. КСРО және Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2013). КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1990). Қазақстан Ұлттық Педагогика ғылымдары академиясының құрметті академигі, профессор. Қазақстан Білім Беру ісінің Құрметті қызметкері. Толығырақ * Қанипа Омарғалиқызы 1945 жылы 1 мамырда ШҚО, Тарбағатай ауданы Жетіарал ауылында дүниеге келген. * 1968 жылы Семей мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген. * 1968 жылдан - 1980 жылға дейін Шығыс Қазақстан облысы Жетіарал мектебінде мұғалім, оку ісінің менгерушісі болып жұмыс істеген. * 1980 жылдан - 1991 жылға дейін Өскемен қаласындағы Жамбыл гимназия-интернатында мұғалім. * 1991 жылдан Өскемен қаласында Бітібаеваның республикалық атаулы мектебі жұмыс істейді. * Жоғары оку орындарының студенттеріне арналған "Әдебиет оқыту әдістемесі" кітабы жары көрген. * Іс-тәжірибесі туралы бірнеше оқу фильмдері түсірілген. Ғылыми атақтары * Шығыс Қазақстан Мемлекеттік Университетінің құрметті профессоры; * Семей мемлекеттік педагогикалық институтының құрметті профессоры; * Қазақстан - Америка еркін университетінің құрметті профессоры; * Қазақстан Ұлттық Педагогика ғылымдары академиясының құрметті акдемигі; * ҚР Білім беру жүйесінің басшы және ғылыми - педагогикалық кадрлары біліктілігін арттыру республикалық институтының профессоры; * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (құрметті атағы); * Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі * Ыбырай Алтынсарин атындағы құрметті төсбелгісінің иегері. Мемлекеттік марапаттары * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасы * Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі * КСРО халық ағарту ісінің үздігі * Бүкілодақтық Крупская медалі * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (құрметті атағы); * ҚР Білім беру ісінің үздігі * 1990 жылы Мәскеуде КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды. * 1993 жылы Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген мұғалімі (құрметті атағы). * 2004 жылы Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Құрмет орденімен марапатталды. * 2011 жылы «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалінің иегері. * 2013 жылы Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды. * АҚШ-тағы Аризона штаты, Тусон қаласының Құрметті азаматы. * Шығыс Қазақстан облысының құрметті азаматы. * Тарбағатай ауданының құрметті азаматы. * Маңғол Халықтық Республикасының "Даңқты ұстаз" алтын Орденінің иегері. * Ыбырай Алтынсарин медалінің иегері. * «Еңбек ардагері» медалінің иегері. * «Бейбітшілік әлемі» Халықаралық Қазақ Творчестволық Бірлестігінің «Лидер образования» медалінің иегері. Дереккөздер
Марат Жақыпұлы Бітімбаев

Марат Жақыпұлы Бітімбаев (18 тамыз 1940 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында туған) – техника ғылымдарының докторы (1994 жылы), профессор (1995 жылы). Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген (1962 жылы). 1962–84 жылдары Ащысай полиметалл комбинатында кен шебері, кеніш бастығы, директордың орынбасары, директор (1987–91 жылдары), 1984–87 жылдары Ертіс полиметалл комбинатының бас инженер, директоры, 1991–94 жылдары ҚР Өнеркәсіп министрінің орынбасары, 1994–97 жылдары ҚР Геологиялық және жер қойнауын қорғау министрінің орынбасары, «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК бас менеджері болған. 1999 жылдан Тау-кен институтының директоры. 2000 жылдан - Д.А. Қонаев атындағы Кен ісі институтының ректоры. 2002 жылдан - «Шалқия Мырыш» ЖШС, «Мерейтой» ЖШС бас директорының орынбасары. 2005 жылдан бері - «Data Invest» ЖШС бас менеджері басқарма мүшесі. «Технология выписки руды из целиков при повторной разработки обширных пластообразных рудных залежей с устойчивой кровли» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми зерттеулері кен өндіру технологиясын жетілдіруге арналған. Бітімбаев тиеме-жеткізбелік кешендер мен оларды жер асты кен жұмыстарында қолданудың технология тәсілі арақатынасын теория тұрғыдан негіздеп, Мырғалымсай кенішінде жүзеге асырды. Шығынға шығарылған баланстық қорларды қайта өңдеудің қауіпсіз әдістерінің теория негіздері мен технология құралымын жасады. 77 авторлық куәлік пен 5 патент иегері. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. «Құрмет белгісі» (1981), «Құрмет» (2006) ордендері, «Ерен еңбегі үшін. В.И. Лениннің туғанына 100 жып толуы құрметіне» (1970), «Еңбек ардагері» (1990), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001) медальдарымен, ХИА 15 жылдығы алтын медалімен (2006), ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1977), 3-ші 2-ші, 1-ші дәрежелі «Шахтер даңқы» құрметті белгілерімен марапатталған. Кентау қаласының құрметті азаматы. КСРО Министрлер кеңесі (1977), Ө.А. Жолдасбеков атындағы (2005), Ш.Е. Есенов атындағы сыйлықтардың лауреаты (2006). Дереккөздер Сілтемелер * [http://history.kazntu.kz/kk/node/258 «БІТІМБАЕВ Марат Жақыпұлы»]
Бішкек Декларациясы

Бішкек Декларациясы - Орта Азия республикаларының экономикалық бірлігі мен мәңгілік достығы жөніндегі халықаралық құжат. Бішкек декларациясы бауырлас елдер президенттерінің Алматы (13.09.1993), Чол- пон-Ата (03.04.1994), Ташкент (21.10.1996) қалаларынадағы кездесу- лерінің қорытынды бәтуасы ретінде 1997 жылы 9-10 қаңтарда Бішкек қаласында өткен саммитте қабылданды. Орталық Азия аймағындағы республикалардың кеңестік дәуірден кейінгі интеграциялану процесіндегі маңызды құжаттар қатарына жататын "Мәңгілік достық туралы келісім-шартқа" Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан мемлекеттері президенттері қол қойды. Бішкек декларациясына сәйкес, бүл мемлекеттер бір-бірінің тәуелсіздігі мен егемендігін қүрметтеуге және оларға төнетін қауіптің алдын алуға; тәуелсіз саясат жүргізуде бір-біріне жан-жақты қолдау жасауға; мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты дамытуға, т.б. мәселелерді келісіп шешуге уәделесті. Дереккөздер
Бюджет

Бюджет (ағыл. budget – қоржын) – орталықтандырылған ақша қорының құралу көздері мен жұмсалу бағыттарын сипаттайтын экономикалық категория, ақшалай кіріс пен шығыстың балансы. Мемлекеттің заңмен немесе жергілікті өкілді органдардың шешімдерімен бекітілетін, мемлекеттің өз міндеттерін қамтамасыз етуіне арналған және салықтар, алымдар, басқа да міндетті төлемдер, капиталмен жүргізілетін операциялардан алынатын кірістер, салыққа жатпайтын және заң актілерінде көзделген өзге де түсімдер есебінен құрылатын орталықтандырылған ақша қоры. Бюджеттің пайда болуы мемлекеттің дамуы мен оның қаржы ресурстарына деген сұранысының артуымен тікелей байланысты. Орталықтандырылған ақша қорының құралуы және жұмсалуы бюджеттің кірісі мен шығысының ыңғайласа жұмыс істеуі арқылы жүзеге асады. Мемлекетке қажетті ақша қаражаттарын "кіріс" жинақтаса, жалпы мемлекеттік қажеттіліктерге орталықтандырылған қордан бөлінетін қаржы "шығыс" болады. Мемлекеттік бюджеттің "кірісінің" ең қомақты бөлігі салықтық түсімдерден, ал қалғаны басқа түсімдерден, капиталды айналымға қосудан түсетін табыстардан және гранттар мен өтемдерден құралады. Бюджеттің шығысы кіріс бөлігінің және бюджет тапшылығының деңгейіне, оның орындалуына қарай реттеледі. Бюджет бойынша шығыстың кірістен асып түсуі бюджет тапшылығын туындатады, ал оның көлемі жалпы ішкі өнімге не ұлттық валютаға шағып көрсетіледі. Бюджет тапшылығын қаржыландыру (жою) көздеріне мемлекеттік құнды қағаздарды сатудан түскен табыстар, ішкі және сыртқы капитал нарығынан алынған қарыздар, Ұлттық банктің кредиттері жатады. Мемлекеттік бюджетте жалпы ішкі өнім көлемінің 2-3% шамасындағы тапшылыққа ғана жол беріледі. Көрсетілген шамадан асып кеткенде, бюджет тапшылығын ішкі және сыртқы заемдар жаба алмайды. Сондықтан мемлекет айналымға еріксіз қосымша ақша шығаруға мәжбүр болады. Бұл ақшаның құнсыздануына, инфляцияның өршуіне және халықтың тұрмыстық деңгейінің төмендеуіне әкеліп соқтырады. Мұндай жағдайдың алдын алу үшін ҚР Президентінің тікелей басшылығымен құрылған бюджеттік комиссия Үкіметтің парламентке ұсынған заң жобаларын алдын ала қарап, оларға өзгерістер мен толықтырулар енгізеді, сондай-ақ, бюджеттің кірісі мен шығысы арасындағы сәйкестіктің бұзылмауын назарда ұстап, оның орындалу барысын үнемі қадағалап отырады. Дереккөздер Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6 Дереккөздер
Ваганка зираты

Ваганка— Мәскеу қаласының Пресня ауданындағы зират. Аумағы 50 га. Негізі 1771 ж. қаланған. Бұрынғы Ваганьков селосы маңында орналасуына байланысты “Ваганка” зираты атанған. Орыс тілі сөздігін құрастырушы В.И. Дальдің, ғалым К.И. Тимирязевтің, ақын С.А. Есениннің қабірлері осы зиратта. Бұл жерде Ғ. Мұратбаев және Кеңес өкіметі жүргізген қуғын-сүргіннің құрбандары Ж.Аймауытов, А.Юсупов, Д.Әділов, Ә.Байділдин жерленген. Дереккөздер
Валамир

Валамир, Балаәмір, Баламбер (420-469) — Батыс ғұн империясының билеушісі. Валамирдің қолбасшылық етуімен ғұндар 370 жылы аландарды, 375 жылы Остгот корольдігін талқандады, 376 жылы Дунай өзен жағасында вестготтарға қирата соққы берді. Соның нәтижесінде Батыс ғұн империясы Жайық өзеніненен Дунайға дейінгі территорияға иелік етті. Дереккөздер
Қазбек Шәкімұлы Валиев

Қазбек Шәкімұлы Валиев(5.7.1952, Алматы) — альпинист, геол.-мин. ғылым кандидаты (1990), КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1982). Альпинизммен 1969 жылдан айналысты. Қазақстандық альпинистерден В. Хрищатыймен бірге тұңғыш рет 1982 ж. Жер бетіндегі ең биік Джомолунгма (Эверест) шыңына (8848 м) шыққан. 1979 ж. “Ресей” (6852 м, Памир), 1980 ж. “Коммунизм” (7495 м, Памир), 1985 ж. Қазақстанның ең биік шыңы — Хан Тәңіріне (6995 м) көтерілген. Абсолют биіктігі 7 мың м-ден асатын 22 шыңның басына шықты. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген. жаттықтырушысы, Республика альпинизм федерациясының президенті. “Халықтар достығы” (1982) орденімен, “Еңбектегі ерлігі үшін” (1989) және “Қар барысы” медальдерімен марапатталған. Дереккөздер
Вальс

Вальс(, — айналып билеу) — екі адам жұптасып, бірқалыпты немесе үдемелі жылдамдықпен айналып билейтін бал биі; сондай-ақ, би музыкасының жанры. Атау сөздің түп төркіні немісше walzen. Қазақша мәні: айналу. 18 ғ-дың 70-жылдары Оңтүстік Германия мен Австрияда кең тараған шаруалар биінің лендлер деген түрінен бастау алған. 19 ғ-да бүкіл Еуропа мемлекеттеріне тарайды. Әсіресе, Венада И. Ланнердің, әкелі-балалы Штраустардың шығармашылығында ерекше дамыды (қ. Штраус). Сондай-ақ, француз вальсі, вальс-бостон сияқты түрлері өрістеді. В.Ф. Шуберт, Г.Шуман, И.Брамс, К.М.Вебер, Ф.Шопен, Ф.Лист, Э. Грич, Г. Малер, М.Глинка, П.Чайковский, С.Прокофьев, А.Хачатурян сияқты әр түрлі кезең мен түрлі ұлттық мектептерге жататын көптеген композиторлардың шығармашылығында кеңінен орын алды. Вальс музыка жанры ретінде симфония, опера, балет, оперетта сияқты музыка шығарма түрлерінде кең қолданылады. Қазақ музыкасында вальс дәстүрі М.Төлебаев (“Бақыт вальсі”), Л.Хамиди (“Қазақ вальсі”), Ш.Қалдаяқов, С.Мұхамеджанов, Н.Тілендиев, т.б. шығармашылығында үлкен орын алады. Дереккөздер
Валюта Курсы

Валюта курсы, валюта бағамы — бір елдің ақша бірлігінің екінші бір елдің ақша бірлігімен белгіленген құны. Валюта курсы, көбінесе, ұлттық валюталардың халықаралық ақша бірлігіне, мыс., ЭКЮ-ге, СДР-ге (қарыз берудің арнайы құқығы) қатынасы бойынша қолданылады. Қазіргі кезде валюта курсы валюталардың сатып алуға жарамдылығын ескере отырып белгіленеді және өте айнымалы болып табылады (кестені қ.). Валюта курсына ықпал ететін негізгі факторлар қатарына елдің төлем балансының жай-күйі, инфляция деңгейі, қысқа мерзімді капиталдардың елдер арасындағы ауыс-түйісі, сондай-ақ, саяси дағдарыс пен әскери қақтығыстар (соғыс) жатады. Ұлыбританиядан басқа елдердің бәрінде тікелей баға белгіленімі қолданылады, мұнда шет ел валютасының 1 (100, 1000) өлшемінің ұлттық валютаға шаққандағы құны бойынша белгіленеді. Ұлыбританияда кері баға белгіленімі — 1 фунт стерлингтің шет ел валютасына шаққандағы құны қабылданған. Мысалы, ағылшын фунт стерлингінің валюта курсы 1,2 АҚШ долларына тең болса, валюта нарығында фунт стерлинг пен доллар осы қатынаста айырбасталады. Валюта нарығында сатып алу-сату мәмілелерін жасау барысында спот-курс (мәміле жасау кезінде тағайындалған бір елдің ақша бірлігінің екінші бір елдің ақша бірлігіне қатысты бағасы), форвард-курс (белгілі бір валютаның жасалынған шарт талаптарына сай белгіленген мерзімде сатылатын не сатып алынатын бағасы) секілді курс түрлері қолданылады. Дереккөздер