Надин Гордимер

{{Жазушы Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы (1991) } } }} Надин Гордимер (; , Спрингс, Трансвааль провинциясы — , Йоханнесбург) — оңтүстік африкалық ағылшын тілді жазушы. 1991 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері, «ол өзінің тамаша эпопеясымен адамзатқа үлкен пайда әкелді». Африка ұлттық конгресінің мүшесі және апартеид режиміне қарсы белсенді күрескер. Өмірбаяны Надин Гордимер 1923 жылы 20 қарашада Йоханнесбургтен алыс емес Спрингс кеншілер ауылында еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі, сағат шебері және кейінірек зергер Исаак-Вольф (Исидор) Гордимер (1887—1962), Оңтүстік Африка Одағына он үш жасында Ковно провинциясы, Шавельский ауданы, Жагордан қоныс аударды және анасы — алты жасында Лондоннан Ханна Гордимер (қыз күнінде Майерс, 1897—1973) көшіп келді. Оның Бетти Аделаида атты үлкен әпкесі болған (тұрмыста Вольф, 1920–2000). Айтуынша, «түс тосқауылының қолайлы жағында», Надин Мейірімді Мәриям Ана монастырындағы тек ақтарға арналған бастауыш мектепке жіберілді. Ол тоғыз жасында жаза бастады, бірақ он жасында оған жүрек ауруы диагнозы қойылды және Надин үйдегі мұғалімнен оқи бастады. 1939 жылы 16 жасында, Йоханнесбургте шығатын «Форум» журналы, оның «Ертең қайта кел» атты алғашқы әңгімесін жариялады. Мектепті бітіргеннен кейін, ол Витватерсранд университетінде оқи бастады, бірақ әдеби қызметпен айналысу үшін оны тастап кетті. 1940—1950 жылдары ОАР-да апартеид орнады, нәсілдік кемсітушілік күшейіп, тері түсі әртүрлі адамдар арасындағы некеге тыйым салынды. Жазушының өзі балалық шағында «өзінің ақ терісін» артықшылықтың белгісі ретінде қабылдағанын және кейінірек қайта туылғандай болғанын еске алды. Гордимер апартеидке тікелей қарсы тұра алмады, ол өз ортасының адамдарын, елдің орта табын сипаттады, қоғамның психологиялық қимасын берді. Ол былай деп жазады: «Жазушы жазушы болуы керек... Мен ешқашан саяси партияда болған емеспін. Менің соғысым жеке сипатта», дегенмен уақыт өте Гордимер шығармалары өзекті және әлеуметтік маңызды бола бастады. Гордимердің «Бетпе-бет» атты алғашқы әңгімелер жинағы 1949 жылы, ал 1953 жылы оның «Жалған күндер» атты алғашқы романы жарық көрді, онда жас қаһарман Хелен, жазушы сияқты эволюцияны бастан кешіреді. Гордимер шығармашылығы Оңтүстік Африкаға тән әлеуметтік-саяси жағдайлардың күрделілігін көрсетті, дегенмен Гордимер әрқашан өзінің саяси идеялардың жаршысы емес екенін баса айтты. Гордимер «Жалған күндер» романында туған қаласының өмірін Африка туралы еуропалық жазушылардың экзотикалық шығармаларының дәстүрінде емес, оның шынайылығында көрсетті. 1958 жылы шыққан «Бөтен жер» романы — 1950 жылдардың ортасындағы Йоханнесбург қоғамының көп қырлы суреті, жас ағылшын журналисі Тоби Ходдтың көзімен көргендері. Кейіпкердің дүниенің қатыгездігінен жеке, оқшауланған өміріне қашуы туралы 1963 жылы шыққан «Кездейсоқ махаббат» романы Оңтүстік Африкада көп жылдар бойы баспаға тыйым салынған болатын. 1964 жылы Гордимер журналист Энтони Сэмпсонмен бірігіп Нельсон Манделаның «Мен өлуге дайынмын» деген, оның мемлекетке опасыздық жасағаны үшін айыбы бойынша сотта, қорғау сөзін дайындауға қатысты. Гордимер шетелде жариялау үшін процестің жазбаларын жүргізді. Алайда олардың бар күш-жігері Манделаны түрмеден құтқара алмады. Түрмеде ол былай деп жазды: «Мен Надин Гордимердің барлық тыйым салынбаған романдарын оқып, ақтардың либералдық сезімталдығы туралы көп нәрсе білемін». 1966 жылы шыққан «Жоғалған буржуазиялық кіші әлем» романы Гордимердің жалғыздық пен оқшаулану сезімін толық көрсетті. Біраз уақыт бұл романға Оңтүстік Африкада да тыйым салынды. 1971 жылы Джеймс Тайт Блэк мемориалдық сыйлығын жеңіп алған 1970 жылы шыққан романы жаңа тәуелсіз қара мемлекеттегі африкалық социализмнің ерекшеліктерін зерттейді (мүмкін Замбияны меңзейді). Керісінше, 1974 жылғы Букер сыйлығын жеңіп алған — «Сақтаушы» романында реңк одан да пессимистік, оқшаулану сезімі одан да айқын, шындық зулус мифінің мотивтерімен үйлеседі, нәтижесінде Гордимердің Африканы ақтарсыз алғаш көруі болды. 1979 жылы шыққан «Бургердің қызы» романы да цензураға ұшырады, бұл негізінен басты кейіпкер Роуз Бургердің кейбір күмәндерден кейін әкесінің, Коммунистік партияның қинап өлтірілген төрағасының жұмысын жалғастыруымен байланысты. 1981 жылы шыққан «Жулай халқы» романы әлемге әйгілі болды. Аңыздың ортасында — сәулетші Смизельдің отбасы. Йоханнесбургтен ауылға қашқан отбасы өз қызметшісінің үйінде тұрады. Гордимер терең психологиялық тұрғыдан ауыл адамдары мен ақ отбасы арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді, олардың арасындағы әлеуметтік-мәдени тұңғиықты талдайды. Одан кейін 1987 жылы «Табиғат ойыншығы», 1990 жылы «Менің ұлым туралы әңгіме» романдары; «Алты фут жер» (1956), «Жұманың ізі» (1960), «Жариялауға жатпайды» (1965), «Ливингстон серіктері» (1971), «Әлбетте, дүйсенбіде» (1976), «Сарбаздың құшағы» (1980), 1981 жылғы «Шілде адамдары» романы бар, 1984 жылы «Бір өте жақын жерде» әңгімелер жинағы және тағы екі роман, 1987 жылы «Табиғат қызығы» және 1990 жылы «Менің ұлымның хикаясы» Гордимердің Оңтүстік Африкадағы өмір проблемаларына өзінің қайталанатын тақырыбына адалдығын растайды. 1987 жылы Гордимер құруға көмектесті, оның құрамында көпшілігі — қара нәсілділер. Бірде Гордимер оның барлық шығармалары бір кітапты құрайтынын байқады. Оның романдары мен ондаған әңгімелері нәсілшілдік тақырыбын да, адамдар арасындағы өзімшілдік пен алауыздықты, руханият пен төзімсіздікті айыптауды да қамтиды. Бірнеше рет Гордимер әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылды. 1991 жылы Нобель сыйлығы ақыры Надин Гордимерге берілді, ол өзінің «тамаша эпикалық шығармасымен, Альфред Нобельдің сөзімен айтқанда, адамзатқа үлкен пайда әкелді». Гордимер Нобель сыйлығын алғаннан кейін көп ұзамай шыққан «Секіріс» және басқа әңгімелер (1991) жинағында жазушының сүйікті тақырыптарын әртүрлі қырынан қарастыратын әңгімелер бар, оның жазу стилінің әртүрлілігі, оның «шағын жанр» техникасының шеберлігін айғақтайды. 1994 жылы «Жанымда — ешкім» романында Гордимер, өзін осылайша жақсырақ түсіну үмітімен өмірін толығымен саясатқа арнаған Вера Старк туралы әңгімелейді. 1998 жылы шыққан «Үйдегі мылтық» романын кейбір сыншылар «биліктің жоғары эшелондарының өмірінен алынған триллер» деп атады. 1999 жылы «Үмітпен өмір сүру және тарих: біздің ғасырдағы жазбалар» басылымы жарық көрді, оған Гордимердің әдебиет, мәдениет, адам құқықтары, Оңтүстік Африкадағы қызметі мен өмірі туралы мақалалары мен лекциялары кіреді. 2001 жылы шыққан «Кездейсоқ таныстық» романы бір байдың қызы мен заңсыз араб иммигрантының арасындағы махаббатты суреттейді. Оның соңғы романы «Қазір ең қолайлы уақыт» 2012 жылы жарық көрді және бүгінгі Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы қозғалыс ардагерлерінің өмірін баяндайды. Көптеген құрметті атақтар мен марапаттардың иегері Надин Гордимердің романдары, әңгімелері мен мақалалары әлемнің 40 тіліне аударылған. Жеке өмір Бірінші неке (1949—1952) — Джеральд Гавронский (1924-2008), стоматолог, Витватерсранд университетінің ортодонтия профессоры, «Төменгі жақтың алдыңғы тістеріне ерекше сілтеме жасайтын Cercopithecus Aethiops өтпелі тістері» (The Transitional Dentition of Cercopithecus Aethiops with Special Reference to the Mandibular Anterior Teeth) монографиясының авторы (1980); бұл некеде қызы — Ориана (, 1950 ж. туғ.) дүниеге келді. Екінші неке (1954) — Рейнхольд (Рейнхардт Ганс) Кассирер (1908—2001), ірі неміс өнеркәсіпшісі Гуго Кассирердің (Берлиндегі Hugo-Cassirer-Straße аталған) ұлы, невропатолог Рихарда Кассирердің, галерист Пол Кассирердің және өнеркәсіпші Альфред Кассирердің жиені, философ Эрнст Кассирердің, психиатр Курт Голдштейн және галерея иесі Бруно Кассирердің немере ағасы; өнер коллекционері, галерист, Сотбис аукцион үйінің Оңтүстік Африка филиалының негізін қалаушы және бас директоры; бұл некеде ұлы Хьюго Кассирер (1955 жылы туған) дүниеге келді — нью-йорктік деректі кинорежиссер. Өлім Надин Гордимер 2014 жылдың 13 шілдесінде кешке 90 жасында Йоханнесбургтегі үйінде, балалары Гюго мен Ориананың қасында қайтыс болды. Отбасы «Ол Оңтүстік Африкаға, оның мәдениетіне, халқына және оның жаңа демократия құру жолындағы ұзақ күресіне қатты алаңдады» деді. Нельсон Мандела қорының төрағасы, профессор Нджабуло Ндебеле «ол ұлы жазушы, патриот және теңдік пен демократияның үні болды» деп айтты. Библиография Романдар * Жалған күндер ( (1953) * Бөтен жер ( (1958) * Кездейсоқ махаббат (1963) * Жоғалған буржуазиялық кіші әлем (1966) * (1970) * Сақтаушы ( (1974) * Бургердің қызы (1979) * Жулай халқы (1982) * Табиғат ойыншығы (1987) * Ұлымның әңгімесі ( (1990) * Менің қасымда — ешкім (1994) * Үйдегі мылтық ( (1998) * Кездейсоқ кездесу ( (2001) * Өмір сүру ( (2005) * Қазір ең қолайлы уақыт ( (1998) Әңгімелер * Бетпе бет (1949) * Қала мен ауыл ғашықтары * Жыланның өктем дауысы ( (1952) * Туған жердің алты футы ( (1956) * Бұл қандай болуы керек, жаңа дәуір? (1956) * Жұма ізі (1960) * Жариялауға жатпайды (1965) * Ливингстон спутниктері ( (1970) * Таңдалған әңгімелер ( (1975) * Ондай басқа жер жоқ (1978) * Солдат құшағында ( (1980) * Өте жақын жерде (1984) * Сырттай оқу курсы және басқа әңгімелер ( (1984) * Түсірілімнен бірнеше минут бұрын ( (1988) * Бір рет өмір сүрген ( (1989) * Секіріс және басқа әңгімелер ( (1991) * Неліктен жазбадың: Таңдамалы әңгімелер 1950-1972 (1992) * Әзірге бірдеңе (1992) * Олжа және басқа әңгімелер ( (2003) * Бетховен он алтыдан бір қара болатын (2007) * Өмірлер: Әңгімелер (2011) Пьесалар * Бірінші айналым ; Оңтүстік Африка авторларының алты бір актілі пьесалар жинағында (1949) Эссе жинақтары * Қара аудармашылар ( (1973) * Бургердің қызымен не болды немесе Оңтүстік Африкадағы цензура қалай жұмыс істейді (1980) * Қажетті ым-ишара: хаттар, саясат және орындар (1988); Стивен Клингманмен бірге жазылған * Жазу және өмір ( (1995) * Үмітпен және тарихпен өмір сүру ( (1999) Басқа жұмыстар * Шахталарда ( (1973) * Апартеид уақыттары ( (1986) * Әділдік үшін таңдау ( (1983) (деректі фильм, Хьюго Кассирермен) * Берлин және Йоханнесбург: Қабырға және түсті тосқауыл (деректі фильм, Хьюго Кассирермен) Гордимер шығармаларының бейімделуі * (1981—1982) — жеті шығарманы бейімдеу, Гордимер олардың төртеуіне сценарий жазды Жаңартылған жұмыстары * (2004) * (2010) Дереккөздер Әдебиет * Roberts R. S. No Cold Kitchen: A Biography of Nadine Gordimer. Johannesburg: STE Publishers, 2005 (Гордимер авторды келісім шарттарын бұзды деп айыптады)