kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақтоған ауылдық округі (Қызылорда облысы)

Ақтоған ауылдық округі – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Досбол би ауылы кіреді. Орталығы – Досбол би ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1101 адамды (584 ер адам және 517 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ақтоған

Елді мекендер: * Ақтоған – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. * Ақтоған – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл. * Ақтоған – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл. * Ақтоған – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Ақтоған – Іле алабындағы өзен.
Су инелігі

Су инелігі Су бетінде кішкентай ғана бір насеком құдды мұз айдынында сырғанап жүреді. Мұның өзіндік сыры бар. Өйткені ол аяғына түкшелерден тұратын майланған "кебіс киіп" алғандай. Құрсағы да түкті болып келіп, балауыз тәріздес затпен майланған. Сондықтан да бұл насекомға су жұға қоймайды д, ол су бетінде еркін сырғанайды. Әр серпілген сайын ширек метр жерге кетеді де, қайта серпіліп, тағы да сырғанайды... Жолында шөп-шалам немесе бұталар кездесе қалса, одан қарғып өтіп, қайтадан сырғанайды. Солай бейне бір су бетін өлшеп жүргендей күні бойы ары-бері серпіле сырғумен болады. Сипаттама Барлық насекомдар тәрізді су инелігінің де алты аяғы бар. Бірақ ол төрт аяғымен, яғни ортаңғы және артқы аяқтарының көмегімен қозғалады. Алдыңғы екі аяғы өзге аяқтарына қарағанда әлдеқайда қысқа болып келеді.Оның атқаратын қызметі де бөлек:су бетінде маса немесе шыбын түсе қалса, су инелігі сол заматта-ақ пайда бола қалады да,олжасын тырнағы өткір осы алдыңғы аяқтарымен шап беріп, оған өзінің үщкір тұмсығын қадай қояды.Бұл насекомның бүкіл тіршілігі су бетінде өтеді. Су өсімдіктерінің жапырақтарына жұмыртқа салады.Ол жұмыртқалардан кәдәмгі үлкен су инеліктеріне ұқсас тинемдей личинкалар шығады.Бұлардың сыртқы пішіндері ғана емес, тіршілік қалпы да бір-біріне ұқсас келеді Алынған дерек көздері "Ол кім?Бұл не?" кітабынан
Аверроизм

Аверроизм - орта ғасыр философиясындағы бағыт, негізін қалаған - 12 ғасырдағы араб ойшылы Ибн Рушд (Аверроэс). Аверроизм Ибн Рушд аристотелизмінің материалистік тенденциясын - дүниені мәңгі екенін (демек, құдай жаратпағанын), жанның өлетінін дәлелдейтін, ақиқаттың екі жақтылығы жайындағы теорияны, білімді діни сенімнен, философияны теологиядан бөліп, тіпті оларды қарама-қарсы қоятын идея ойлап шығарды. Сөйтіп, Энгельстің айтуы бойынша, Аверроизм теологияға қарсы "ұшқыр, еркін ойдың" нышанын білдірді, ол нышан арабтардан роман халықтарына ауысып, 18 ғ. материализмнің тууына көп әсер етті. Ибн Рушдтың шығармаларын латын тіліне аудару арқылы Аверроизм Батыс Еуропаға таралды. Онда Аверроизмнің басты өкілі Сигер Брабантский болды. Фома Аквинский өзінің "Аверроизмге қарсы сананың біртұтастығы жайында" деген шығармасында С.Брабанскийді сынға алады. Католиктік шіркеудің қудалауына қарамастан, Аверроизм философиясының Еуропа елдеріне ықпалы әлсіремеді. Италияда Аверроизм ықпалы 16 ғасырға дейін сақталды. Аверроизм әсіресе дәрігерлер арасында көп таралып, қайта өркендеу дәуіріне дейін өмір сүрді. Дереккөздер
Авиациялық астрономия

Авиациялық астрономия - астрономиялық навигацияны тікұшақтың ұшуына пайдалану тәсілдерін қарастыратын практикалық астрономияның саласы. Оның негізгі міндеті - авиасекстант жәрдемімен аспан шырағының биіктігін өлшеу арқылы ұшып бара жатқан тікұшақтың орнын анықтау. Аспан шырағының орнын, биіктігін дүркін-дүркін өлшеу карта бетінде астрономиялық сызық жүргізуге мүмкіндік береді. Тікұшақтың орны сол сызықтың бойындағы нүктелердің бірінде болады. Мысалы, жер центрі мен кез келген аспан шырағын қосатын түзу сызық жердің бетін бір нүктеде қиып өтеді. Ол нүкте әлгі шырақтың географиялық орнында тұрған бақылаушы үшін оның зениттегі биіктігі 90° болады, ал бақылаушы қанша жүрсе, аспан шырағы да зенитте сонша қашықтайды. Осылайша, аспан шырағының географиялық орнына байланысты жер бетінде сызылған шеңбер бақылаушының позициялық сызығы болады. Оның радиусы аспан шырағының зениттен қашықтығына тең. Аспан шырағының географиялық орны "Астрономиялық ежегодниктен", ал шеңбердің радиусы аспан шырағының биіктігінен өлшеу арқылы табылады. Екі аспан шырағының биіктігі өлшеніп, олар бойынша картаға екі позициялық сызық түсірілсе, оның қиылысқан нүктесі тікұшақтың орнын 5-10 км дәлдікпен көрсетеді. Авиациялық астрономия тәсілдерінің дәлдігі тікұшақтың ұшу биіктігі мен қашықтығына байланысты. Бұл тәсілдер КСРО-да 1937 ж. Мәскеуден Америкаға ұшып барғанда, Отан соғысы кезінде және Арктиканы зерттеу сапарларында кең қолданылған. Дереккөздер
Авиация медицинасы

Авиация медицинасы - медицина ғылымының бір саласы. Негізгі міндеті - авиация қызметкерлерінің жұмыс ерекшеліктерін зерттеу және ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Атап көрсеткенде: ұшқыштар, штурмандар т.б. авиациялық қызметкерлерін медициналық байқаудан өткізіп, олардың бұл қызметке жарамдылығын анықтау, ұшу кезіндегі әр қилы жағдайларға төзімділігін арттыру; иженерлермен бірлесе отырып, экипаж мүшелері мен жолаушы ларға қолайлы жағдай жасау, ұшқан тікұшақ кенеттен қонуға мәжбүр болған жағдайда ондағы адамдарды аман сақтауға қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету; ұшып келе жатып теңіз айдынында, тау ішінде, шөл далада апатқа ұшыраған тікұшақ экипажы мен жолаушылар үшін медициалық шаралар мен жолаушылар үшін медициналық шаралар кешенін жасау; зымырандарда, ғарыш кемелерінде ұшқан кезде адамның тіршілік қажетін қамтамасыз етіп, өте жоғары қысымнан қорғайтын киімдердің тиімділігін зерттеу т.б. Тікұшақтардың ұшуы кезіндегі қысым өзгерісі, ұшу бағыты мен жылдамдығының кенеттен құбылуы және орталықтан тепкіш күштің өзгеруі - қан мен лимфаға, орталық жүйке жүйесіне әсерін тигізеді. Осыған орай, Авиация медицинасында ұшқыштардың еңбек ету, тынығу, ұйықтау және тамақтану жағдайларын жақсарту мәселесіне ерекше көңіл бөлінеді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Нұрлан Баянғалиұлы Әлімжанов

{{Кинематограф { } }} Нұрлан Баянғалиұлы Әлімжанов (1984 жылы 29 сәуірде Көкшетау облысы Бурабай ауданында туған) — актер, әнші, композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2013). Қазақстан жастар одағы сыйлығының лауреаты (2011). ҚР Мемлекеттік степендиясының иегері. Толығырақ * Нұрлан Баянғалиұлы 1984 жылы 29 сәуірде ШҚО Бородулиха ауданында дүниеге келген. * Әкесі - Баянғали Әлімжанов Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. * Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясын бітірген. * Оқуды бітіргенен кейін Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актерлік құрамына алынды. * Отандық көптеген кинофильмдер мен телесериалдарға түскен. Көптеген телебағдарламалардың жүргізушісі. Фильмография Әндері * Өткінші жауын * Ақ құсым * Сағынам сені * Балапаным * Көзіне қарай бердім * Досыма * Кеңістік * Сағымдым ата-әжемді * Балапаным * Құлыншақ * Махаббат әні * Сен менің бір құпиям ашылмаған * Өкпелеме жаным * Қазақстан * Өткенді алма есіме * Айхай өмір * Қоштасу * Айтшы * Өмір шіркін ай * Жеңгелер * Қарашы маған Марапаттары * "Серпер" Қазақстан жастар одағы сыйлығының лауреаты. * 2013 жылы 13 желтоқсанда ҚР тұңғыш президенті - Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қолынан "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды. (Астана 2013). * 2013 жылы Нұр Отан партиясының арнайы "Жас тұлпар" жастар сыйлығының иегері. * Кино саласындағы жетістіктері үшін Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері атанды. * ҚР Президентінің жеке алғыс хатымен марапатталған.
Фюрер

Фюрер ( — «көсем», «жетекші») — нацисттік Германиядағы 1934—1945 жылдарда ел басының және Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясының (1921—1945) көшбасшысының ресми титулы. Бұл титулды ресми түрде тек Адольф Гитлер ұстаған. Тарихы «Фюрер» лауазымын 1934 жылы тамыз айының 9 жұлдызында Веймар Республикасының рейхпрезиденті Гинденбургтің өлімінен кейін Гитлер иеленген. Заң бойынша, жаңадан қабылданған фюрер және рейхсканцлер лауазымы президент және канцлер лауазымдарын біріктірді. Бұл лауазым Гитлерді Германияның жеке-дара басшысы етті. . «Фюрерлік қағида» ұрандар «Бір халық, бір мемлекет, бір көсем» деп есептелген, нацисттік партиядан насихатқа ие болған. Қазіргі таңдағы қолданылысы Қазіргі кезде бұл сөз (ирониялы түрде) кез—келген охлократия көсеміне сәйкес қолданылады. Сөз көптеген сөздердің құрамдық бөлігі болып табылады. Мысалы: Lokführer (машинист), Spielführer (топ капитаны), Führerschein (көлік жүргізу төлқұжаты) және т.б. Тағы қараңыз *Көсемшілдік *Дуче *Охлократия Дереккөздер
Авиньонда папаларды тұтқынға алынуы

Авиньонда папаларды тұтқынға алынуы - (1309-77) - Рим папаларының француз корольдарына саяси тәуелді болып, Авиньонда еріксіз отыруы. Мұны "Вавилон тұтқыны" деп те атайды. 1294 жылы Франция королы Филипп IV Англияға соғыс жариялайды. Шығымдарды жабу үшін король салықты үлкейтеді. Соның арасында дін иелерінен де салық ала бастайды. Бұл мәселеде Рим папасы Бонифаций VІІІ-мен келіспейді. Бұрын салықтан алынған пайда папаның қорына түсетін. Король папаның қауым істеріне араласу правосын да мойындамады, ал папа барлық ақсүйек мемлекет басшыларын өз билігіне бағындырғысы келді. Филипп IV итальян феодалдарының көмегімен папа Бонифаций VІІІ-ні тұтқынға алып, оның орнына өзінің жақтасы, бордостық архиепискон Клемент V-ні (фрацуз) 1305 жылы папалыққа сайлатты. 1309 ж. ол папаның резиденциясын Авиньонға көшіріп әкелді. 1377 жылы Францияның 100 жылдық соғыстағы қиыншылықтарын пайдаланып, папа Григорий ХІ папа резидециясы Римге қайта көшірді. Папа билігі екіге (Римде және Авиньонда), 1409 жылда үшке бөлінді. Авиньон заманында тақта отырған Рим папалары: * Климент V: 1305—1314 * Иоанн XXII : 1316—1334 * Бенедикт XII : 1334—1342 * Климент VI : 1342—1352 * Иннокентий VI : 1352—1362 * Урбан V : 1362—1370 * Григорий XI : 1370—1377 Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Авис әулеті

- Авис әулетінің қабыры]] Авис әулеті (Aviz, Avis) - Португалия корольдарының әулеті (1385-1580). Әулетті құрушы - діни-рыцарьлық Авис орденінің ұлы магистрі Жуан І. Авис әулеті билеген кезде сословиелік монархия қалыптасып, корольдың шексіз билігі күшейді. 1580 ж. король Энрике І өлгеннен кейін, Авис әулеті биліктен айрылды. * Жуан I (1385—1433) — Авис орденінің ұлы магистрі * Дуарте I (1433—1438) * Афонсу V (1438—1481) * Жуан II (1481—1495) * Мануэл I (1495—1521) * Жуан III (1521—1557) * Себастьян I (1557—1578) * Энрике I (1578—1580) * Антоний I (1580—1582) — тақ мұрагері. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Авителлиноз

Авителлиноз - күйіс қайыратын үй малы мен жабайы жануарларда болатын іш құрт ауруы. Мұның қоздырғышы - Avitellina- авителли құрты, ені 2,2 мм ұзындығы 3,5 м-ге дейін болады. Бұлар ащы ішекті зақымдайды. Авителлиноз Орта Азия, Қазақстан, Заваказье, Молдавия, Оңтүстік Украинада тараған. Қозы бұл ауруға жаздың орта шенінде шалдығады, өлім-жітім әсіресе қарашада көбейеді, тоқтылар көбінесе наурыз-сәуір айларыда өледі. Ауырған малдың басы кекшиіп, аяғының сіңірі тартылады, дірілдейді, тісін қайрап селсоқ жатады, кілегей қабықтары ағарады, кейде тышқақтайды. Ауру малға кальций арсенатының ертіндісі беріледі. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Аврора (крейсер)

"Аврора" - Ресейдегі Қазан төңкерісіне белсене қатысқан Балтық флотының крейсері. * 1903 ж. пайдалануға берілді * суға сыйымдылығы 6731 т * жылдамдығы 20 узел * қаруы 8-152 мм, 24-75 мм, 8-37 мм зеңбіректер * экипажы 578 адам 1904-05 жылдардағы орыс-жапон соғысы кезінде Цусима арпалысына қатысты. 1916 ж. Петроградтағы француз-орыс заутына күрделі жөндеуге қойылды. 1917 ж. 28 каңтарда (18 наурыз) "Аврора" крейсерінің матростары завод жұмысшыларымен көтеріліске шықты, кемелік комитет сайлады. Қазан күндері революция қарсаңында Уақытша үкімет "Аврора" крейсерін Петроградтан шығарып әкетуге тырысты, бірақ кемелік комитет 22 қазанда (4 қараша) үкіметтің жарлығын орындамау жөніде шешім қабылдады. Бұл кезде "Аврора" крейсерінің большевик партия ұйымында 42 адам болды. 25 қазанға (7 қараша) қараған түнгі 3 сағат 30 минутте Петроград соғыс ревкомының бұйрығы бойынша "Аврора" крейсері Николаев көпіріне (қазір лейтенант Шмидт атында) келіп, Васильев аралығында Қызыл гвардия отрядтарына қала орталығына өтуіге көмектесті. Сол күні 21 сағ. 45 мин. "Аврора" крейсері Петропавл қамалынан зеңбіректен от атып, Қысқы сарайға шабуыл жасауға сигнал берді. 1927 ж. 2 қарашада "Аврора" крейсері Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1941-45 ж. Ұлы Отан соғысы кезінде крейсер Ораниенбаумда (қазір Ломоносов қаласы) сақталды. Крейсер экипажы Ленинград қорғанысына қатысты. 1948 ж. 17 қарашада "Аврора" крейсері Ұлы Октябрь социалисттік революция ескерткіші ретінде Неваның Петроград жағалауына қойылды. 1957 ж. "Аврора" крейсерінде Орталық соғыс-теңіз музейінің бөлімшесі ашылды. 1968 ж. 22 қаңтарда "Аврора" крейсері Октябрь Революциясы орденімен марапатталды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Бұжыр Бөлекұлы

Бұжыр Бөлекұлы — / т.қ.ж. белгісіз/, Алшын тайпасының Әлім рулар бірлестігінің Шекті руының Қалу-Мәку атты адамынан - Бөлек - Бұжыр тарайды . Бұжыр - қалмақтармен соғысқан Жем бойының әруақты ері. Шамасы бұдан 350-400 жыл бұрын өмір сүрген. Бұжыр палуан тұлғалы, қайратты да ірі болған. Алшын мен қалмақ соғысында аса ерлікпен көзге түскен. Дүниеден өтерінде сауытын үлкен баласы Назарға, дулығасын - Шүренге, қылышын - Жекей атты әйелінен туған бір баласына берген деп айтылады. Сауыты - темір шынжырдан тоқылған кең көйлек сияқты дүние, ілгегі де шыншыр іспетті дөңгелек екен. Назарда екі батыр болған - Жәлімбет, Тыным. Кейін сауыт Тынымға, найзасы - Жәлімбетке тапсырылады. Сөйтіп сауыт қолдан - қолға көшіп, Дүзмағамбеттегі Абылази (1925 ж. туған) үйінде сақталған . Қатал заман кесірінен сауыт 40 жыл жер астында жатып, тот басып, 1977 жылы кездейсоқ табылған. Сауыт қазіргі уақытта Ақтөбе облыстық мұражайында сақтаулы. Дереккөздер
Былшық би

Былшық би (1860–1933) — Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Аралтөбе ауылы, Ақсу елді - мекенінде дүниеге келген. Ол тек Ақтөбе облысының ғана емес, күллі Кіші жүздің кенже биі. Қазақ тұрмысында жиі кездесетін бес дауды: жер, жесір, құн, мал және ар дауын шешкенде, қара қылды қақ жарғандай тура төрелік жасап, әділдігімен халықтың аузына іліккен айтулы билердің бірі. Бидің ата - тегі төмендегіше тарайды: Әлім - Төртқара - Құламан. Одан бері таратса Құламанның Андағұлы. Атасы Әбдібай дәулетті кісі болған. Қазір Бақсайыс бойында киелі деп аталатын орындардың бірі осы кісінің есімімен тығыз байланысты. Шалқарлық Мырзағұл мен Жағалбайлы Дербісәлі арасында болған бір жесір дауында 12 жасар Былшық би екі жаққа бірдей ұнайтын әділ төрелік айтып, көп көзіне түседі. Сол арада елдің игі жақсылары бата жасап, оған би атағын береді. Бидің азан шақырып қойған шын аты - Құтаяқ. Былшық аталып кетуі көзінің жасаурай беруінен екен. Ол " халық жауы" ретінде 1928 жылы сотталып, 1933 жылы Ақтөбенің №5 түрмесінде аштан өледі. Былшық бидің 9 ұлы болған . Олардан таралған ұрпақтар қазір Әйтеке би, Алға, Ырғыз аудандары мен Ақтөбе қаласында тұрады. Былшық бидің түрмеден елге жолдаған соңғы хаты - өлеңмен жазылған. Бұл толғау қоштасуы - "Ата толғауы" деп аталады. Соңғы жылдары әртүрлі мерзімдік басылымдарында жарияланды. Комсомол селосындағы бас көшелердің бірі Былшық бидің есімімен аталады. Дереккөздер
Бейбіт Оралұлы Бірімғазы

Бірімғазы Бейбіт Оралұлы - сазгер, 1955 жылы маусымның 2 - жұлдызында, Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Ембі қаласында дүниеге келген Ленинградтағы мәдениет институтын бітірген (1987). Алматы қаласында "Жас дәурен" өнерпаздар тобын ұйымдастырды. Сазгерлікпен шығармашылық жолын бастап, 200-ден астам ән жазды. "Нұр бейнең", "Ауылға", "Түркістан", "Боз жорға", "Аяулым", "Алғашқы көктем", "Сол бір кездер", "Сүйеді екем" т.б. әндері кеңінен тараған. Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. 1997 ж. ҚР Президенті сыйлығына ие болды. 1999 жылы Халықаралық "Азия дауысы" конкурсында ең үздік композиторы атағына ие болды. Халықаралық "Азия дауысы"-Қазақстан әндері фестивалінің 7 дүркін жеңімпазы. 2004, 2005, 2006,2 011-2014 жылдары "Елім менің", "Тәуелсіздік толғауы" конкурстарының жеңімпазы. әндерін, инсрументальды шығармаларын Р.Рымбаева, Н. Есқалиева, М. Жүнісова, М.Мұхаметқызы, Б. Тайлақбаев, Ж. Дұғалова, А Жорабаева, Г.Қаспақова, М.Арынбаев, Ж. Орынбасарова, Г.Оразымбетова, Ж.Жексенұлы, т.б.әншілер орындайды. Жұртшылық әншілік өнерін кеңінен таниды. 1999 ж. бір әнін Египетке алып барды. "Боз жорға" (1999 ж), "Сол бір кездер", "Мен сені баладым", "Жан анашым" жинақтары баспадан шығарылған. 2015 жылдың Ақпан айында Ақтөбе қаласында кастинг жасап өз продюсерлік орталығына талантты 15 жас өнерпаздарды таңдаудан өткізді. 2015 жылдың мамыр айынаң бастап Тамсан тобының және де Арман Берікұлының, Ернар Алтын мен Акімжан Шәкіровтың продюсері. Халықаралық конкурстардың лауреаты, Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. Құрмет орденінің иегері, Мұғалжар ауданы, Ақтөбе облысының құрметті азаматы. Дереккөздер
Губерния

Губерния - Ресейде болған әкімшілік - аумақтық бөліктің ең жоғарғы түрі. 18 ғасырда І Петр тұсында қалыптасты. 1708 жылы Ресей 8 губернияға бөлінді. (Петербург, Мәскеу, Архейгологород, Смоленск, Киев, Қазан, Азов, Сібір). Кейіннен жаңа губерниялар құрылып, басқару жүйесі жетілдіріліп отырды. Губернияны губернатор басқарды. 1917 жылғы Ақпан, Қазан революцияларынан кейін губерниялық бөлік сақталды. 1924 - 1929 жылдары КСРО-ны аудандастыруға байланысты губерниялық - аумақтық бөлік жойылып, оның орнына облыстар мен өлкелер, кейіннен округтар құрылды. Революциядан бұрын Қазақстанда 6 губерния (облыс) болды. 1854 ж. Семей, 1867 ж. Жетісу, Сырдария, 1868 ж. Ақмола, Торғай облыстары құрылды. 1928 ж. админ - аумақтық аудандастыру шаралары жүргізіліп, губерниялар, уездер, облыстар таратылды. Олардың орнына 13 округ, 193 аудан құрылды. Дереккөздер * Энциклопедия - Ақтөбе . "Отандастар - Полиграфия" ЖШС , 2001 жыл.
Албания туы

Албания туы — қызыл түсті тудың ортасында екібасты қара бүркіт бейнеленген Балқан түбегінде орналасқан Албания Республикасының мемлекеттік туы. Тарихы Бүркіт бейнесі орта ғасырдың соңына қарай албаниялық дворян жанұяларының(Скандербег өз туында қолданған) және албандардың нышаны болды. Кастриотидың елтаңбасындағы бүркіт бейнесі оның Османлы империясына қарсы көтерілісінде танымал болды.Осы көтерілістің арқасында Албанияның кейбір жерлері 1443-1478 жылдар аралығында тәуелсіз болды.Екібасты бүркіт бейнесі Шығыс Рим империясының(соның ішінде Палеологи династиясының) эмблемасан алынған болатын. Екібасты бүркіттің бейнесі тәуелсіздікті аңсаған албан ұлтшылдарының 19 ғ. соңы мен 20 ғ. басында Османлы империясыға қарсы жорығында қайта көрінеді. 1969 жылдан бастап Албанияның туы Косовода кеңінен бейресми желбіреді. Бұл 1990 жылдардағы мойындалмаған Косовоның рәмізі болатын.Қазіргі таңда Косово басқа рәмізді қолданады. Тарихи Әскери және Үкіметтік тулар Басқа Дереккөздер мен тораптар Әдебиеттер * Сыртқы сілтемелер *
Парфенон

Парфенон - ежелгі Грекиядағы жетекші қала-мемлекет болған Афина дағы ең сәулетті ғибадатханалардың бірі. Б.з.б. 400 жылдарда афиналықтар Акрополь деп аталатын қыратта ғибадатхана мен құдайға табынатын орындар салды. Парфенонның ұзындығы 70 метрден асатын және биіктігі 18 метрге жуық болған. Ол Афинаны жебеуші және данышпан әйел құдайы, Афинаның ұлы мүсінінің ғибадатханасы ретінде салынған. Дереккөздер * "Сұрақ және Жауап Энциклопедия" Стив Паркер және Брайан Уильямс. Алматыкітап 2006. 77-бет.
Жіңішке аяқты клизодон

Жіңішке аяқты клизодон - жеке тіршілік ететін жабайы аралардың сирек кездесетін түрі. Жерорта теңізінде торғай флорасымен бірге таралған және онда, тағы Орта Азияда жекелеген түрлер түзген, ежелгі үштік дәуір туысының өкілі. Иран, Күнгей Кавказ, Орта Азияда таралған. Оңтүстік жіне оңтүстік-шығыс Қазақстанда кездеседі. Сары топырақты тік жарларда, төбелерде, тоғайларда тіршілік етуге бейімделген. Мамыр басынан маусым ортасына дейін ұшады. Аналықтары қос жапырақтылар мен бұршақ тұқымдастар гүлінен белгілі. Қатты сазды қабырғаларда, мүмкін, тік жарларда ұялайды. Жер жырту және малды шектен тыс бағу нәтижесінде, сары топырақтар өзгеріске ұшырады және сары топырақты тік жарлар бұзылып, аралардың ұяларына әсерін тигізді. Дереккөздер * "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.
Валентин Александрович Аврорин

Валентин Александрович Аврорин (10(23).12.1907,Тамбов — 26.02.1977, Ленинград) — тұнғыс-маньчжур тілдерін зерттеуші совет тіл маманы, филология ғылым докторы, КСРО ҒА корреспондент-мүшесі (1964). Өмірбаяны Валентин Аврорин Ленинград университетінің тарих-этнология факультетін бітіріп (1930), Қиыр Шығыс пен Сібір халықтарының тілі, фольклоры мен этнографиясы туралы 50-ден астам еңбек жазған. Ол КСРО ғылым академиясының Тіл білімі институтында басшы қызметтерде болып (1941-61), КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімшесінде Қиыр Шығыс мен Сібір халықтарының тілі, фольклоры және әдебиеті бөлімін басқарды (1961-68). Сонымен қатар, ол 40 жыл бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Елеулі еңбектері * Нанай тілі ситаксисінің очерктері — 1948 * Тұнғыс-маньчжур тілдерін таптастыру жайында — 1960 * Нанай тілі грамматикасы — 1-2 т.1959-1961 * Сібір Солтүстігіндегі халықтардың тілдері мен фольклоры — 1966 т.б. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
UTC−12:00

UTC−12 — навигацияда қолданылатын және 180° және 172°30′ батыс бойлықта орналасатын уақыт белдеуі. Бұл уақыт белдеуінде елді-мекен орналасқан шекаралар жоқ, онымен тек су көліктері қолданады. Бұл белдеуде сондай-ақ АҚШ-қа тиесілі елсіз аралдар: Бейкер және Хауленд орналасқан. Бұл уақыт белдеуі — жаңа тәулік басталатын соңғы белдеу (бұл белдеуде сенбі, 23:00 болса, UTC+14 дүйсенбі, 1:00 болады.) * , Бейкер аралы * , Хауленд аралы
Аустралия тілдері

Австралия тілдері - Австралия ежелгі тұрғындары мен кейіннен Европадан барған қонысшылардың тілдері. Ресми тілі - ағылшын тілінің австралиялық түрі. Бұл тілде 15,5 млн. адам сөйлейді. Басқа кең тараған тілдер: * италиялық - 317 мың * грек - 252 мың * кантон тілі - 245 мың * араб тілі - 244 мың * путунхуа - 220 мың * вьетнам тілі - 195 мың * испан тілі - 98 мың Жергілікті халық - австалиялық аборигендер көптеген этникалық топтарға бөлінеді. Олардың ортақ тілі жоқ және ешқайсысында жазу болмаған. Олар бір-біріне және басқа семьяға жататын тілдерге ұқсамайды. Австралия тілдерінің дыбыстық құрамы да әр түрлі. Мысалы, аранта тілінде 13 фонема бар. Австралия тілдері сөзге сан жағынан біршама бай болғанымен, абстракт ұғымдаға кедей. Кей тайпалар бестен артық сан білмейді, кейбіреулерінде ғана білер ондық сан ұғымы бар. Австралия тілдеріндегі сөйлем құрылысы эргатив констукциялы. Жергілікті тілдерде сөйлейтін адамдадың жалпы саны 56 мың. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Австралорп

Австралорп - - ағылшын орпигтон тауығын пайдалану арқылы Австралия да шығарылған ет пен жұмыртқа үшін өсірілетін тауық. Австралорп тез жетілгіштігі мен жұмыртқа лағыштығын жақсарту мақсатымен зоотехнологиялық жұмыстар жүргізілген. АҚШ-та бұл тауықты леггорнмен будандастыру кең өріс алған. Биологиялық сипаттама Денесі ірі келеді, орташа салмағы: қоразы - 3,5-3,9 кг, мекені - 2,5-2,9 кг кеудесі кең, омыртқалы, қауырсыны қара, көзі қоңыр, өзге тауықтар дың жұмыртқасындай емес, мұның жұмыртқасы қоңыр болады. Айдары жапырақ тәрізді, кішкене, тұмсығы қысқа, ұшы имек, аяғы жуан. Жылына орта есеппен 150-180, ең көбі 300 жұмыртқаға дейін табады. Әр жұмыртқаның салмағы 55-62 г.Австралия ,АҚШ елдерінде көп тараған. Таралуы Австралорп Австралия, АҚШ, Оңтүстік Африка елдерінде көп тараған. Бұл тауық КСРО-ға де 1946 ж.әкелінді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Аустрия-Германия шарты

Австрия-Германия шарты (07.10.1879, Вена) - Австро-Венгрия мен Германия арасындағы одақ туралы шарт. Бастапқыда 5 жылға жасалғанмен, кейінен бірнеше рет ұзартылды. Шарт ең алдымен Ресейге және Францияға қарсы бағытталды; 1814-18 ж. 1-ші дүние жүздік соғыста Антантаға қарсы шыққан Германия, Австрия, Венгрия және олардың сыбайластары арасындағы соғыс одағының негізін қалады. Австрия-Германия шартының 1-ші статьясында былай делінді: егер шарттасушы елдердің біріне Ресей шабуыл жасайтын болса, онда осы шартқа қатысушы екі жақ бір-біріне көмек беруге және екі ел өзара келісіп алмайынша, бітім жасаспауға міндетенді. Шарттың екінші статьясында былай делінді: егер шартқа отырған екі жақтың біріне басқа бір мемлекет тиісе қалса, онда екі жақ өзінің одақтасына тілектес болып бейтараптық сақтайды. Ал егер тиісуші жақ Ресейден жәрдем алаты болса, онда осы шарттың бірінші статьясы күшіне енеді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Еркін экономикалық аймақтар

1970-2000 жылдары бүкіл дүниежүзінде кең таралған еркін кәсіпкерлік аймақтардың құрылуы ашық экономиканың жарқын көріністерінің бірі, олардың жалпы саны 3мыңнан асады. Қазір ЕЭА –ның үлесіне Дүниежүзілік сауда айналымының 1/3 пайызы тиесілі . Еркін экономикалық аймақтар құру дүниежүзілік шаруашылыққа түбегейлі өзгерістер әкелмесе де, оған қатысушы елдер өзара саудада кедендік кедергілерді жояды. Дүниежүзілік инвестициялық рынок дүниежүзілік экономика мен халықаралық экономикалық байланыстардың ерекше маңызды сипаты саналады. Ұзақ уақытқа алынған шетелдік қаржы қандай да болмасын елге кәсіпкерлік іс-әрекет арқылы табыс табу үшін мемлекеттік немесе жеке кәсіпорындарға беріледі. Инвестиция дүниежүзілік экономика мен халықаралық бизнеске елеулі әсер етеді.Оның негізгі бөлігін өте ірі трансұлттық компаниялар құрайды. Несие беруде халықаралывқ рынокта шетелдік валютаның басымдылығы байқалады.Қарызға алынған заттардың басым көпшілігі америкалық доллармен жапондық йенамен , ағылшындық фунд стерлингпен және Еуропа Одағының еуросымен беріледі.Соңғы жылдары дүниежүзілік валюта рыногында АҚШ-тың доллары өз позициясынан айырылуда.
Кампучия

Кампучия - Бұл айнала тау жоталары қоршаған жазық жер елі Азияның Үндіқытай түбегінде орналасқан. Ауа райы өте дымқыл әрі ыстық. Кампучия суына сипаттама Елдің орталық бөлігі ауқымы үлкен болғанымен суы тым тайыз. Сап көлі жатыр. Жауынды жылдары көл арнасынан асып көптеген жерге жайылады. Судың кей жылдары қада қазық үстіне орнатылған шаруалар лашығының бамбук еденіне дейін көтерілетін уақыты да болады. Мұндай кезде адамадар бір-біріне қайықпен қатынасады. Су жайылған өңірлерге сабағы ұзын болып келген қалқыма күріш егеді. Күзге қарай көл арнасынан түсіп, оның суы Меконг өзеніне қарай ағуын тоқтатып, керісінше Меконг көліне құйыла бастайды .Осы кезде ыстық жию науқаны басаталады. Шаруалар күрішін орып, балықшылар арнайы құрып қойған қазаларына балық ұстауға кіріседі. Жер өте тез құрғап, әр жерде жылтыраған көлшіктер қалады. Шыжыған аптапта буйволдар осы көлшіктерді келіп паналайды. Пномпень Кампучияда бір ғана қала бар. Ол Пномпень. Мұнда бұрынғы король сарайы, үкімет мекемелері, Совет Одағының көмегімен салынған үлкен госпиталь бар. Жергілікті тұрғындары кхмерлер. Олар негізінен түгелге дерлік қыстақтарда ауыл шаруашылығымен айналысады. Егістік жерлері орман арасындағы алаңқайларға, кең жазықтарға орналасқан. Ормандарында жабайы піл мен өгіз, мүйізтұмсық пен жолбарыс тіршілік етеді. Орман мұндағы негігі көзі.Кхмерлер одан отын мен құрылыс материалын, шайыр, лак, ағаш майы мен ағаш мақтасын және толып жатқан азықтық заттар алады. Ең кедей шаруалар қант пальмасының тәтті шырынын алумен айналысады. Бұл өте қауіпті кәсіп. Себебі шырын жиналатын құмыраны пальма ағашының ұшар басына байлауға тура келеді. Солтүстік өңіріндегі орман араларында ежелгі ғибадатханалар ұшырасып отырады. Олардың ішіндегі ең аты әйгілісі - Ангор ғибадатханасы. Тарихы Бұрын Кампучия Францияның отарлауында болды. 1953 жылы оның бостандыққа қолы жетті. Кампучия бейтарап саясат ұстанып, ешқандай әскери дау-жанжалға қатыспады. Алайда американ империалистерінің тіміскі әрекеті салдарынан бұрынғы Оңтүстік Вьетнамда тұтанған соғыс өрті Кампучияға да ауысты. Кампучия патриоттары қолына қару алып соғысқа аттанды. Олар ұзақ уақыт американ империалистері мен олардың жалдамалы жендеттеріне өз елінің бостандығын ерлікпен қорғап, 1975 жылдың көктемінде жеңіске жетті. Алайда өкімет билігін реакциялық сатқын топ басып алды. 1979 жылы қаңтарда Кампучияны сақтап қалу жөніндегі Біртұтас ұлтық майдан басшылық еткен патриоттық күштер халыққа қарсы тәртіпті жойды. Кампучия Халық Республикасы жарияланды. 1981 жылғы конституция бойынша Кампучия социолистік қоғам негізін құру жолына түскен, дербес мемлекет. Дереккөздер
Рысқұлов ауылдық округі (Түркістан облысы)

Рысқұлов ауылдық округі – Түркістан облысы, Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Азаттық, Жаңаталап, Тастыбұлақ, Шұқырбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Азаттық ауылы. Дереккөздер
Айтжүргін

Айтжүргін - ойынында жиналған жастар дөңгеленіп отырып, тізелерін бүгіп, аяқтарын жартылай алға созады. Осы кезде ортаға көпшіліктің қалауы бойынша біреуі шығып, беліндегі белдігін алып отырғандардың біреуінің бүгулі тізесінің қуысына тыққан кезде отырған адам қолма-қол белдікті ұстай алып арлы-берлі "айтжүргін" "айтжүргін"деп басқалардың аяғының арасына жылдамдатып жүгірте береді. Осы кезде ортадағы адам белдікті жылдам суырып алып, іздеушінің арқасынан белдікті жылдам суырып алып, іздеушінің арқасынан гүрсілдетіп ұрып-соғып есінен тандырады. Бір кезде өлдім-талдым дегенде белдікті біреуінің аяғының арасынан ұстай алғанда, өзінің шабан қимылдауының, орашолақтығының кесірінен ұстатып алған адам ортаға шығып айыбын ән айту, домбыра тарту немесе би билеу арқылы өтейді де, әрі қарай ойынды сол жүрізетін болады. (Мұндай айып кезінде орындаушының өз қалауы бойынша кез келген ән-күй, би орындалады). Дереккөздер Облыстық халық шығармашылығы мен мәдени шаралар орталығы. «Айтжүргін». Талдықорған қаласы, 1992 жыл.
Ежелгі перғауындар жері

Қазіргі Египеттің астанасы Каирге жақын елді мекен Гизада біздің күнімізге дейін бұзылмай аман жеткен ежелгі пирамидалар сақталған. Бұл ежелгі жеті кереметтің біз өз көзімізбен көре алатын жалғыз өкілі. Алайда пирамидалар перғауындар дәуірінен қалған бірегей ескірткіштер емес. Дүниеден өткен египет билеушілерінің алып қабірстанын жұмбақ тас мақұлық күзетеді. Бұл алып ескерткіштің денесі арыстандыкі, басы адамдыкі болып келсе, басына Ежелгі Египетте тек перғауындар ғана киетін клафт киген. Бұл б.з.д XXVIII ғ. салынған Үлкен сфинкс. Көп құдайға табынған египеттіктер тау жыныстарын қашай отырып, жартастарға ғибадатханалар кешенін тұрғызды. Б.з.д. II мыңжылдықтағы Египеттің басты қасиет орны Фива (қазір бұл жер сол жерде орналасқан араб елді мекнінің атына сәйкес Қаранқ немесе Луксор аталады) қаласынан орын тепті. Ғибадатханаларға сфинкстер аллеясы жайғасқан кең жол апаратын. Бұл жолдың екі жағынан қой басты арыстан кейпіндегі фантастикалық мақұлықтардың тас мүсіндері бой көтерген-ді. Бұл сфинкстер, ғибадатханалардың қираған орны, сондай-ақ, Фивадағы перғауындардың жартастағы қабірстаны біздің заманымызға дейін сақталған.
Бұғынбақ

Бұғынбақ – ойнауда жиналған жастар екі топқа бөлінеді. Бір топ – жасырынушы, екіншісі – іздеуші. Бұл ойында тығылушылар мен іздеушілерді өзара таластырмай, әділетті түрде шешу үшін ортаға екі жақтан төреші шығады. Біреуі жерден тас немесе қойдың құмалағын алып алақынына салып жұмады да, осының қай қолымда екенін тапсаң бұғынасыңдар, таппасаң орын ауыстырамыз дейді. Анықталғаннан кейін көпшілік қалауы ойынша ең әділетті деген бір адам (жігіт немесе қыз) төрешілік міндетін атқарады. Бірінші топтың қанша уақыт ішінде тығылуына сол кісі билік айтады. Сонымен қатар екінші топтың адамдарынан аналардың сыртынан жасырынып барып, олардың қай жерге тығылғандарын біліп келетін тыңшыларын жібермеу үшін, бәрін бір жерге топтай ұстайды да, аналарға бар даусымен «болдыңдар ма?» деп айғай салады. Егер дыбыс шықпаса олар тығылып болғандығын сезіп, іздеушілерге рұқсат береді. Ал тығылушыларға келсек олардың ойламайтыны жоқ (тамның үстіне, маядағы (қорадағы) шөптің арасына, терең сайға жабысу, есігі жабық қораға ебін тауып, кіру, тіпті болмаса елеусіз болсын деп жатқан қойлар мен сиырлардың түйелердің артына жарқанатша жабысып тығылуға дейін барады). Ал іздеушылерге келсек олардың іздемейтін жерлері қалмайды. Бағанағы қастарындағы төрешінің белгілеген уақыты бойынша «ойынды бітіреміз» деген кезде іздеушілер бар даусымен «таппадық, шығыңдар» деп айғай салады. Осы кезде тығылушылар шығып, мәз күлкімен қайда тығылғандарын айтып, олардың қасына келеді. Ойын соңында төрешінің қалауымен іздеушілердің әрқайсысы «жаңылтпаш», есек болып бақыру, тауық болып шақыру, ит болып үру, айғыр болып кісінеу, немесе ән айту, би билеулері арқылы айыптарынан құтылады. Сонымен қатар әділ төрешіге алдын-ала көпшілік белгілеген сыйлықты тапсырып,оны тығылушылар тобы аспанға көтереді. Дереккөздер Облыстық халық шығармашылығы мен мәдени шаралар орталығы. «Айтжүргін». Талдықорған қаласы, 1992 жыл.
Альпілік патруль

«Альпілік патруль» Аустриялық сериал, премьерасы 1998 жылы қаңтардың 12-інде болды. Сериялар саны - 81. Режиссёрі — Томас Никель. Арқау Сериалдың негізгі арқауы құтқарушылар командасы туралы әңгімелейді. Рөлдерде Дереккөздер
Жартасты қала

Жартасты қала Жартастың өзіне қашалған, таң қаларлық көне қала Петра Араб түбегінде бүгінгі азиялық мемлекет Иорданияның аумағында орналасқан. Б.з.д. III ғ. - б.з.II ғ. Петра қаласы араб тайпаларының бір тобы набатейлер мемлекетінің астанасы болды. Набатейлер шығармашылығындп египет, грек, араб өнерлерін тоғысқан асқан суретшілер болды. Петра туралы алғашқы деректер б.з.д. VII ғ. жатады. Қала қайнаған сауда жолдары қиысқан таулы қыратқа орналасқан. Оның есімі бірнеше ғасырларға созылып, оның өркендеуіне нүкте б.з. 105 ж. рим шапқыншылығы нүкте қойды. Римдіктер кезінде Петра шағын өңірлік қала ғана болды. Ал оның мәңгілік бәсекелесі - Пальмира бай да әсем қалаға айналды. Сириялық Пальмираның даңқы ғасырларға созылды: мысалы, I Петр негізін қалаған Ресейдің жаңа астанасы, ғажайып қала Санкт-Петербургты өзге ұлт өкілдері үнемі Солтүстік Пальмира деп атайтын. Алайда, Петраға кезіндегі даңқын біздің дәуірімізде қайта қалпына келтіру бұйырыпты. Егер, Пальмираның салтаннатты үйлері, мұнаралары, аркалары мен ұстындары қирап қалса(әуелі римдіктер, содан соң уақыт тезі) Петраның жартасқа қашалған ғибадатханалары мен мазарлары біздің дәуірімізге дейін сақталып, солардың арқасында біз Петраны әлемнің жаңа кереметтерінің қатарына қосамыз. Сипаттама Петрада жартасқа қашалған кесенелер, құрбандық шалатын орындар, қабірханалар мен тұрғын үйлер сақталып қалған. Ең әдемі кесене - биіктігі 20 метрге жететін қос қабаттан тұратын қасбеті бар әл-Хазнех кесенесі болып есептеледі. Бұларға қоса қалада 3 мың адамға дейін сиятын жартылай дөңгелек театр да бар. Бұл ескі араб нысанын жаулаушы римдіктер кеңейтіп салып бітірді. Тұтастай жартасқа шекілген әл-Дейр кесенесі тіпті әл-Хазнехтен 2 есе биік. Сол секілді, көптеген салтаннатты да, қарапайым қала тұрғындарына арналған өте ескі жартастық қабірханалар(набатей-лер қайтыс болғандарды жерге көмбей, мүрделерін тас молаларға қойған) көптеп сақталған. Птреа қашалған жартастар қызыл құмдауыттан тұрады. Бұл таңқаларлық тас күннің әр түрлі уақытында біресе қызғылт, біресе сарғыш, біресе қызыл, біресе қызғылт саары болып көрінеді
Аустрия-Италия соғысы

Австрия-Италия соғыстары (1848-49, 1866). 1848-49 жылдардағы соғыс 1848-49 жылдардағы соғыс - Италия халқының Австрия үстемдігіне қарсы азаттық соғыс. 1848-49 ж. итальян мемлекеттерінде өріс алған буржуазиялық революциямен тығыз байланысты болды. Австрия әскерлері Ломбардия мен Венецияда қуылғаннан кейін, Сардиния (Пьенмонт) корольдығы Австрияға қарсы соғыс жариялады (1848 ж. 25 наурыз). Бірақ революцияның өрлеуінен қорыққан билеуші топтардың опасыздығынан1848 ж. 25 шілдеде Кустоца іргесінде итальян әскерлері жеңілді. Пьемонт королы Карл Альберт Австриямен масқаралық уақытша бітім жасасып, Ломбардинияны Австрияға қайтарды. Халық бұқарасының қысымымен Пьемонт королы 1849 ж. 20 наурызда соғыс қимылдарын қайта бастауға мәжбүр болды. 23 наурызда Новара тұсында Пьемонт әскерлері талқандалып, жаңадан жасасқан бітім (1849 ж. 6 тамыз) бойынша Ломбардиния мен Венеция Австрияның қол астында келді. 1866 жылғы соғыс 1866 жылғы соғыс - Австрия үстемдігіне қарсы Италияның ұлт-азаттық соғысы. Италия Пруссиямен одақтасты, 24 шілдеде Кустоца маңыдағы шайқаста итальян армиясы ауыр жеңіліске ұшырады. Тек Дж.Гарибальди корпусы ғана жеңіске жетіп, Тарольға қарай тез алға басты. Бірақ австриялықтар түпкілікті жеңіске жете алмады. 3 шілдеде Садова төңірегінде пруссиялықтар австриялықтарды талқадады. Бұл италиялықтардың Венеция аймағы мен Тирольға қайта шабуыл жасауына мүмкідік берді. Италия флоты да теңізге шықты. 20 шілдеде Лисса аралы маңында Австрия флоты Италия флотын күл-талқан етті. 26 шілдеде Наполеон ІІІ-ің араласуымен Пруссия Италиямен алды-ала келіспей-ақ Австриямен уақытша бітім жасасты. Италия мен Австрия арасында уақытша бітім 10 тамызда жасалды. 3 қазанда Венада бітім шартына қол қойылды. Австрия Венеция облысын Наполеон ІІІ-ге берді; ол оны Италияға қайтарды. Гарибальди отрядтары азат еткен Триест, Трентиво, Оңтүстік Тироль 1-ші дүние жүздік соғыстың аяғына дейін Австрияның қарамағында қалды. Дереккөздер
Автожир

Автожир ( — өзі және — айналу) - қарсы бағытталған ауа ағымымен өзінің вертикаль ораласқан осінде айналатын ауа винты (роторы) бар винт қанатты ұшу аппараты (испан инженері Хуан де ла Сиерва 1919 ж. жасаған). Басқа аттары - гироплан, гирокоптер, ротаплан. Автожир тікұшақ винті типтес осі көлденең орналасқан винт көмегімен ұшады. Винтті двигатель айалдырады. Автожирдің ұшу жылдамдығының диапазоны кең - 40-таң 220 км/сағатқа дейін. Автожир көп жүрмей-ақ көтеріліп, жерге бірден қона алады. Бірақ Автожир конструкциясы күрделі, ауада бір орында тұра алмайды. Қазіргі таңда Автожир орнын вертолет сияқты жетілдірілген винт қанатты ұшу аппараттары басты. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Автомотриса

Автомотриса (, «өзі» және «жылжытушы») — іштен жану қозғалтқышы арқылы өздігінен жүретін автовагон. Шағын қашықтықтағы темір жол линияларында жолаушылар тасымалдауға арналған. Қозғалтқыш қуаты автомотрисаның жетекші доңғалақтарына электр генераторы мен электр қозғалтқышы арқылы беріледі. Кейбір автомотрисада механикалық, не гидромеханикалық берілістер де қолданылады. Бұл жағдайда қуат гидравликалық қондырғылар мен жылдамдық қорабының көмегімен беріледі. Техникалық мінездеме Автомотриса 2 және 4 осьті болып келеді, орын саны 50-70, жылдамдығы - 50-70 км/сағ қозғалтқышының қуаты - 100-180 а.қ. Бір секциялы 'Автомотриса 1-2 вагоннан тұрады. Бір-біріне жалғастырылған бірнеше секциялы Автомотриса поезд деп аталады. Ол бір жерден басқарылады. Поезд кұш қондырғысының қуаты -600-1600 а.қ., жылдамдығы120-140 км/сағ. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Ага

Ага - - үлкен құрбақа, құйрықсыз қосмекенділердің ең ірі түрлерінің бірі. Биологиялық сипаттамасы Дене тұрқы - 25 см-ге дейін, көлденеңі - 12 см, үсті қоңыр немесе сұр, қара дақты, бауыры ақшыл болады. Көзінің үстінде сүйек төмпешігі, мойының екі жағында үлкен құлақ бездері бар. Ага күндіз жасырынып жатып кешке жем аулауға шығады; құрт, ұлу, шыбын-шіркейлерді, кішігірім қос мекенділерді жейді Таралуы Ага Оңтүстік, Орталық Америкада және Антиль аралдарында кездеседі. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Тарбағатай жотасы

Тарбағатай – Зайсан және Балқаш-Алакөл қазан шұңқырлары аралығындағы су айрық жота. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 2991 м (Тастау). Жота ендік бағытта батыстан шығысқа қарай 300 км-ге созылып жатыр, ені 30-50 км. Шығысында Сауыр жотасына ұласады. Геологиялық құрылымы Палеозойдың шөгінді тақта тас, әк тасынан; пермь, тас көмір, девонның құм тасынан; батыс бөлігі силур және кембрий дәуірінің күшті дислокацияланған вулканогендік интрузиялы гранитінен түзілген. Солтүстік беткейі оңтүстікке қарағанда жатықтау, оңтүстігі тік, шатқалды. Жотадағы палеозойдың әк тастарында карст құбылыстары көп байқалады. Климаты Климаты континенттік. Жылдық жауын-шашын 300-500 мм. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Өсімдік және жануарлар дүниесі жағынан Алтайға ұқсас. Етегіндегі шөлейтте жусанды бетеге, бұта; тау аралық аңғарда тау шалғыны және көк терек, жабайы алма, тобылғы, арша; солтүстік беткейінде тал басым өседі. Марал, тау ешкі, арқар, аю, түлкі, борсық, қарсақ, суыр мекендейді. Жоғарғы бөлігіндегі альпі шалғыны - жазғы жайылым. Дереккөздер
Тарбағатай (ауыл)

Тарбағатай — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Тарбағатай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Аягөз қаласының оңтүстік-шығысында 82 км-дей жерде, Тарбағатай тауының өңірінде орналасқан. Тарихы Ауылда 1961 жылы құрылған "Тарбағатай" қой кеңшары жұмыс істеген. Үшарал ауылдық округінің орталығы. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, 2 кітапхана, аурухана бар. Дереккөздер
Григорий Гарегинович Агабабян

Григорий Гарегинович Агабабян (; 1911—1977) армян кеңес архитекторы. Армян КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1961). 1951 жылдан КОКП мүшесі. Ереван политехикалық институтының құрылыс факультетін бітірген (1937). 1950-59 ж. Ереван қаласының бас архитекторы, архитектура және құрылыс жөнідегі Мемлекеттік комитетінің төрағасы болған. Еревандағы Чаренц атындағы мектептің (1948), тоңазытқыш, (1950), орталық жабық базардың (1952), Раздан көпірінің (1956) авторы. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Хагатна

Хагатна (чамор. Hagåtña ) — қала, Тынық мұхиттағы Мариана аралдары тобына кіретін Гуам аралының орталығы. Халықы 1 051 адам (2010 жылдың мәліметімен). Көбісі американдықтар мен чаморро. Тұрғындарының көпшілігі балық аулаумен шұғылданады. Экономикансының негізгі секторы — туризм. Туристтардың 90 % жапондықтар құрайды. Гуам аралындағы АҚШ әскери базасының бюджетке кіргізетін үлесі 30 %. Хагатна арқылы халықаралық әуе жолы өтеді. Дереккөздер
Агарик тұқымдастар

Агарик тұқымдастар - - базидиомицет класының гименомицеттер қатарына жататын саңырауқұлақтар. Биологикалық сипаттамасы Агарик тұқымдастардың жеміс денесі үлкен, бір түбірлі, жоғарғы жағында қалпақшасы бар. Осы құрылысына қарап, бұларды қалпақшалы саңырауқұлақтар деп те атайды. Базидиоспора шығаратын мүшесі - гименофор пластинкалары, қалпақшаның төменгі жағын айнала қоршап тұрады. Агарик тұқымдастар - топырақтағы өсімдік қалдықтарымен қоректенетін сапрофиттер. Кейбір түрлері жоғары сатыдағы өсімдік тамырларымен микоризалық тіршілік етеді. Агарик тұқымдастарға жататын 6 топқа жататын 700-ден астам түрі белгілі, олардың 20-30 түрі ғана жеуге жарайды, улы түрлері де көп. Таралуы Қазақстан да 300-ден астам түрі өзен бойындағы тоғайларда, орманда, таулы жерлерде өседі. Шөлді аймақта наурыз-сәуір айларында ақ саңырауқұлақ кездеседі. Қазақстанда өсетін Агарик тұқымдастардың улы түрлерінің ең көп таралғаны - Шыбынжұт, немесе аммонита деп аталатын саңырауқұлақ. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Агафокл

Агафокл ( (agathos) - мейірімді және (kleos) - мәртебе; ) - 361 ж. б.з.д. — 289 ж. б.з.д. өмір сүрген Сиракуз (Сицилия) тираны. Мамандығы - құмырашы. Қолбасшылық қабылетімен танылды. Жалдамалы әскерлер мен шаруашылығы күйзелген адамдарға сұйеніп, Сиракузыдағы олигархияны құлатты. 313 жылға дейін Сицилиядағы грек қалаларын түгелдей дерлік жаулап алды. Үстемділікке таласып, Карфагенмен талай рет соғысты. Ол билік еткен кезде Сиракуздың күш-қуаты артып, мәдениеті гүлденді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Агесилай II

Агесилай II (; (б.з.д. 442ж.ш. — б.з.д. 358 ж.ш.) — Спарта патшасы (б.з.д. 401жылдан), қолбасшы және дипломат. Архидам ІІ-нің баласы, өзінің ағасы Агис ІІ-ің өлімінен кейін б.з.д.399 жылы таққа отырды. Б.з.д. 396-394 жылдары Персияға қарсы соғысып, бірнеше жеңіске жетті. Б.з.д. 387 (немесе 386) жылдан кейін біраз уақыт Грекияда Спартаның үстемдігін қалпына келтірді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Александр Алексеевич Агин

Агин Александр Алексеевич (1817-1875) - орыс суретшісі. Санкт-Петербург көркемсурет академиясында (1834-39) К.П.Брюлловта оқыған. Санкт-Петербургте шыққан түрлі кітаптарға - Е.П.Гребенка, И.И.Панаев, И.С.Тургеневтің шығармаларына иллюстрациялар жасады. Суретшінің ең басты еңбегі - Н.В.Гогольдің "Өлі жандарының" кейіпкерлерін бейнелеген иллюстрациялары. Е.Е.Бернадский Агин Александр Алексеевичтың суреттерін ағашқа гаврюралап, 1892 ж. бастырып шағарды. В.Г.Белинский Агинның суреттеріндегі әлеуметтік көріністердің уақыттылығы оның орыс өмірін терең білетіндігінде деп көрсетті. "Өлі жандарының" кейіпкерлерін бейнелеген иллюстрациялары Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Эмилио Агинальдо

Эмилио Агинальдо, Эмилио (22.03.1869-06.02.1964) - филиппинның саяси қайраткері. Испания езгісіне қарсы 1896 ж. басталған көтеріліске қосылған буржуазия-помещиктік топтың жетекшісі. Агинальдо Бонифасио өлтіргеннен кейін, көтерілісшілер үкіметінің төрағасы болды. 1897 ж. желтоқсанда испан өқіметімен күресті тоқтату жөіндегі келісімге қол қойды да, Гонконгке кетіп қалды. 1898 ж. испан-американ соғысы басталысымен, Филиппинге қайта оралып, көтерісшілерге қосылды; сонан соң үкімет басшысы және қолбасшы болып тағайындалды. Бірақ революциялық қозғплыстың өріс алуынан қорқып, АҚШ-ты жақтаушы ымырашылдарды қолдады. 1901 ж. халықты күресті тоқтатуға шақырды. 1930 жылдары Революция ардагерлерінің одағы, Ұлттық-социалисттік партия деп аталған буржуазия-ұлтшылдық ұйымдарды басқарды Дереккөздер
Қазақстандағы көмір кені

Қазақстанда көмір қоры мол. Мұнда тас көмір мен қоңыр көмірдің 10 алабы, 300 кен орны бар. Қазақстанның жалпы көмір қоры 164 млрд тоннаға жетті. Республика жылына 100 млн тонна (2010) көмір өндіреді. Ғалымдардың жобалауы бойынша жылына 140 млн тонна өндірілсе, еліміздегі көмір қоры 250 жылға жетеді. Көмір кен орындарының басым бөлігі Қарағанды, Павлодар және Қостанай облыстарында орналасқан. Қазіргі кезде Қарағанды алабы 3600 шаршы км жерді алып жатыр. Бұл – Қазақстанның негізгі көмір базасы. Қарағанды көмірі кокстелетіндіктен сапасы өте жоғары. Тас көмірдің 80 қабаты анықталған, олардың жалпы қалыңдығы 120 м. Ал, көмірдің барланған жалпы қоры 60 млрд тонна. Маңызы жағынан екінші орынды Екібастұз көмір алабы алады. Бұл алап Сарыарқа мен Ертіс маңы жазығы аралығында орналасқан. Павлодар облысында ауданы 160 км кв, қазып алынатын көмір қабатының қалыңдығы 150 м. Ашық әдіспен өнлірілетін болғандықтан, еліміздегі көмірдің ең арзаны болып табылады. Дүние жүзіндегі ең ірі «Алып» кенішінде жылына 36 млн тонна көмір өндіріледі. Соңғы кезде Майкүбі (Павлодар облысы) және Торғай (Обаған) көмір алаптарын игеру басталып, сондай – ақ Екібастұз көмір алабының «Алып», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде қайта құру, қайта жабдықтау жұмыстары жүргізілуде. Дереккөздер
Қазақстандағы алтын кені

Қазақстандағы алтын кені Қазақстанда 169 кен орын бар. Алтын Республиканың шығысындағы Алтайда, Қалба жотасы шеңберінде, солтүстік – батысындағы Жітіқара өңірінде өндіріледі. Орталық Қазақстанның солтүстік аймағындағы алтын шығатын кен орындары: кварцит желі, қайталама кварцит пен шашыранды алтын (Степняк, Ақсу, Майқайың) кездеседі. Қадба жотасында да кварцты желі және шашыранды алтын кен орындары шоғырланған. Шағын кварцты – желілі кен орындары Жетісу және Іле Алатауларында да бар. 2010 жылы 134 мың тонна құрамында алтыны бар қорытпалар өндірілді. Пайдалан әдебиеттер: География 8 сынып ISBN 978-601-282-561-9
Педро Агирре Серда

Педро Агирре Серда (; (06.02.1879 — 25.11.1941) - Чилидің саяси және мемлекеттік қайраткері, 23-ші президенті болып сайлаған (1938-41 ж). Лос-Андестің қасындағы Покуро ауылында фермердің отбасында 11 баланың ішінде 8-ші болып туған. 1900 ж. Сантьягодағы педагогикалық институтын бітіріп мұғалім болып жұмыс істеген. 1904 ж. адвокат болды. 1915-21 ж. Ұлттық конгрестің депутаты 1920-24 ж. Ішкі істер министрі 1921-27 ж. Сенатор. Радикалдық партияның басшысы. 1938 ж. Президент болып сайланды. Агирре Серда үкіметі бірсыпыра прогрестік шаралар қолданды (еңбек туралы заң, шаруаларға банктен несие беру туралы заң т.б.), бірақ реакцияшылардың қысымымен аграрлық реформа жүзеге асырылмады. 1941 ж. 25 қарашада туберкулезда қайтыс болды. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том