kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бестөбе барит-полиметалл кен орны

Бестөбе барит-полиметалл кен орны - Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданындағы ірі барит-полиметалл кен орны. 1956 жылы ашылып, 1961-1965 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны ортаңғы палеозойлық Жайылма синклиналінің солтүстік-шығыс жағын құрайтын жоғарғы девон кезеңі шөгінділерінде орналасқан. Тақташа және линза тәрізді кен денелері жер бетіне жақын жатыр және 30-50 м тереңдікке дейін тотыққан. Құрамы, минералдары .]] Кентастарда 2%-ке жуық қорғасын мен мырыш, 60%-ке жуық барит бар. Күміс, мыс, кадмий, индий, т.б. кездеседі. Негізгі минералдары: галенит, сфалерит, барит. Кенді ашық әдіспен өндіруге болады. Мұндағы қорғасын мен мырыш түсті металлургияның, ал барит әр түрлі өндірістің маңызды шикізаты. Дереккөздер
Бестөбе жер асты су кен орны

Бестөбе жер асты су кен орны - Қостанай облысы, Қамысты ауданы жерінде орналасқан. 1966 жылы барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны карсталған төменгі тас көмір жыныстары мен қуаттылығы 26 м миоценнің су тұтқыш құмдарынан түзілген. Жер асты суының деңгейі 1,5-7,5 м аралығында. Өнімді қабаттың жалпы қалыңдығы 100 м. Ұңғымалардың белгілі бір мерзімде беретін су мөлшері 13 л/с. Суы Қамысты ауылымен жақын орналасқан ауылдарды ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Дереккөздер
Бесшоқы (тау, Қарағанды облысы)

Бесшоқы – Жақсы Тағылы және Қызылтас таулары аралығындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде орналасқан.. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 1110 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 9 км-ге созылып жатыр. Енді жері 5 км. Солтүстік беткейінде түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Оңтүстігінен Қарабидайық өзені мен бұлақтар бастау алады. Батысынан Қарағанды – Балқаш автомобиль жолы өтеді. Геологиялық құрылымы Тас көмір граниті және гранодиориті қиып өтетін пермь, тас көмір, силур және девон кезеңдерінің эффузивті-тұнбалы шоғырларынан түзілген. Өсімдігі Аласа таудың қызыл қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Дереккөздер
Бесшоқы (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

Бесшоқы – Талды тауының батысындағы тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданында. Абсолюттiк биіктігі 1095 м. Тау батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр. Енді жері 3 – 4 км. Жер бедері Солтүстік беткейі тік сай-жыралармен тілімденген, батыс және шығыс беткейлері еңістеу келген. Кейбір жерлердің түпкі жыныстары жалаңаштанған. Батыс бөлігінен Қызылсу өзені бастау алады. Өсімдігі Таудың қоңыр топырағында боз, селеу, бетеге, жонды-қырқалы баурайында бұталар өседі. Дереккөздер
Бесшоқы (тау, Түркістан облысы)

Бесшоқы – Қызылқұмның шығыс бөлігіндегі тау. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 303 м. Тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге, енді жері 5 км-ге созылып жатыр. Жер бедері Оңтүстік беткейі тік жыралармен тілімденген. Оқшауланған тау массивінен тұрады. Баурайында Жұмабек, Ақболаткелте құдықтары орналасқан. Таудың солтүстік-батыс беткейі тегіс, жайпақ келген. Өсімдігі Сортаңды қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік шөптесіндері өседі. Дереккөздер
Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)

Бесшоқы – Шығыс Қаратауды ұзына бойлап жатқан шоқылар сілемі. Маңғыстау тауларының ең биік жері. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 556 м. Топырағының беткі жағы сарғыш түсті кебір, астыңғы қабаты ақ. Беткейі тақыр, шоқы ұштары сүйір болып келген. Дереккөздер
Бесшоқы (қырат)

Бесшоқы – Каспий маңы ойпатындағы қырат. Географиялық орны Атырау облысының Құрманғазы ауданында орналасқан. Жер бедері Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылған, ені 8-12 м. Абсолюттік биіктігі 14 м. Қыраттың оңтүстік-шығыс беткейі кемерлі. Көлбеу солтүстік-батыс беткейі біртіндеп аласарып, Бесоба сорына ұласады. Топырағы, өсімдігі Топырағы құнарсыз, сортаңды сұр. Онда бұйырғын, сораң сияқты өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Бетеге

Бетеге – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Далалық, шалғындық жерлерде, тау бөктерлерінде өседі. Олардың гүлшоғыры селдір, кейде тығыз сыпыртқы гүлді. Масақ гүлі үш немесе көп гүлді болады. Сабағында жапырағы сирек орналасқан, ұзынша, жылтыр болып келеді. Қазақстанда 20 түрі бар, жиі кездесетін түрлері кәдімгі бетеге, су бетегесі. Кәдімгі бетеге (Festuca sulcata), биіктігі 30 — 60 см, сабағы тегіс, кейде бұдырлау болады. Жапырақтары жіңішке, жіпше тәрізді. Гүлшоғыры — қысыңқы не жайма шашақ. Масағы ұсақ, гүл қабыршағы қысқа, қылтанақты келеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Кәдімгі бетегенің 100 кг пішенінде 50-ден астам азық өлшемі, 5 кг сіңімді протеин болады. Оны жылқы, қой, ешкі сүйсініп жейді. Су бетегесі (Festuca pratensіs) — биіктігі 30 — 100 см, сирек түпті өсімдік. Жабайы түрде Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық өзендерінің шалғынды алқаптарында өседі. Гүлдегенге дейін оның құрамында протеин (17%), белок (15%), май (23%), клетчатка (8%) көп болады. Су бетегесі — суыққа, қуаңшылыққа төзімді, құнарлы мал азықтық шөп. Дереккөздер
Бетехтинит

Бетехтинит — сульфидтер класындағы минерал, академик А.Г. Бетехтиннің құрметіне осылай аталған. Химиялық формуласы (Cu, Ғе) 11 (Pb, Ag)S 7 . Ромбылық сингонияда кристалданып, ұзынша ине тәрізді кристалдар мен түйіршік масса құрайды. Қаттылығы 3,0, меншікті салмағы 6,13 — 6,14 г/см 3 , түсі қоңыр реңді қара, кейбіреулері күлгін реңді, болаттай сұр болып келеді. Бетехтинит мысты құмтастардың арасында және кентастық желілерде борнит, халькозин, саф күміс, кальцитпен бірге ұшырасады. Бетехтинит Қазақстанда ашылған сирек кездесетін жаңа минерал. Оны 1959 ж. қазақ ғалым-минералогы Т.А. Сәтбаева Жезқазған кен орнынан тұңғыш рет тауып, зерттеген. Кейінірек Майқайың алтын кен орнында табылды. 55 шахтадан табылған, салмағы 2 кг-ға жуық бетехтинит кристалы Жезқазған кен-металлургия комбинатының геологиялық музейінде сақтаулы тұр. Дереккөздер
Бетпақдала артезиан алабы

Бетпақдала артезиан алабы , Шу мен Сарысу өзендерінің арасындағы кең аймақты алып жатыр. Жамбыл облысы Сарысу мен Мойынқұм аудандары жерінде орналасқан. Жер асты суы девон мен тас көмір дәуірлерінің шөгінді жыныстарына жиналған. Сулы қабаттың қалыңдығы 20 – 60 м, арынды суы 20 м биіктікке дейін көтеріледі. Судың минералдығы 1 – 6 г/л. Ұңғымалардан шығатын су мөлшері сулы жыныстардың литол. құрамына байланысты. Құм мен конгломерат қабатынан өткен ұңғымалардан тәулігіне 50 – 150 м3, ал әктастан өткендерінен 750 м3 су шығады. Бұл жер асты суымен жайылымдарды суландыруға болады. Дереккөздер
Бетпақдала сылдыршөбі

Бетпақдала сылдыршөбі (Sіlene betpakdalensіs) — қалампыр тұқымдасы сылдыршөп туысына жататын көп жылдық, шөлге төзімді шөптесін өсімдік. Шу — Іле таулары мен Бетпақдаланың тастақты жазықтарында кездеседі. Биіктігі 15 — 35 см. Сабағы түптеніп, көп болып шығады, түбі қатты, шоғырлана өседі. Жапырақтары ланцет тәрізді, ұзындығы 3 — 8 мм, ені 2 мм. Жас өркендері жапырақ қолтығынан дамиды. Гүлдері сабағының ұшында шашақ гүлшоғырын құрайды. Гүл желектері ақ, кейде қызғылт болады, тұқымы арқылы көбейеді. Маусым — шілде айларында гүлдеп, шілденің аяғында, тамызда жемістенеді. Жемісі — қауашақ, қорапшасының ұзындығы 6 — 8 мм. Бетпақдала сылдыршөбі — сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Бетпақдалит

Бетпақдалит — молибдаттар тобының минералы, күрделі құрамды мышьяк-молибден қышқылының темір және кальций тұзы. Химиялық формуласы H 4 CaFe 2 (Mo 5 As 2 O 26 )x12H 2 O. Моноклиндік сингонияда кристалданады, кристалдары қысқа призма тәрізді, ұсақ түйірлі кеуекті немесе тығыз агрегаттар түзейді. Түсі қанық сары, солғын жасыл кейде қоңыр реңді, тығыз агрегаттары күңгірт. Ұнтақ түрлері шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,0, меншіктік салмағы 2,98 г/см 3 . Алғаш рет 1954 ж. Бетпақдала өңіріндегі Қараоба вольфрамит кен орнынан табылған. Бетпақдалит кварц-вольфрам желілері мен кварц-слюда грейзендерінде ярозит, опал, гидрослюда, лимонит және гипспен бірге кездеседі. Бетпақдалиттен молибден мен мышьяк алуға болады. Дереккөздер
Бидайбас

Бидайбас (Crucіanella) – риандар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда таудың тасты, тастақты беткейлерінде, құмдарда өсетін 3 түрі (бұдыр бидайбас, Бұқар бидайбасы, жіпжапырақты бидайбас) бар. Олардың сабақтары жіңішке, төрт қырлы. Жапырақтары ұзынша, тықыр. Гүлдері қос жынысты, дара немесе екеуден жетіледі. Масақ гүлшоғырына топталған. Аталығы 4 – 5, аналық мойны екі бөлікті. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Жемісі – құрғақ, қос жаңғақша. Дереккөздер
Биесойған

Биесойған – Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов ауданының батысындағы тұйық көл. Қостанай облысымен шекарада. Гидрографикасы Аумағы 28,6 км 2 . Жағасы жайпақ. жер асты суымен толығады. Қар суымен көл деңгейі көктемде біраз көтеріледі. Қараша айының 1-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Суы тұщы, мал суаруға, шаруашылық қажетіне пайдаланылады.
Биқұм

Биқұм – Алакөл алабының солтүстік-шығысында, Үржар мен Қатынсу өзендері аралығындағы төбешікті құм. Екі өзеннің арасында, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр. Географиялық орны Абай облысы Үржар ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 418 м. Орташа ені 10 – 12 км, кей жерлерінде 18 км-ге дейін кеңейеді. Жер бедерінде биіктігі 3 – 5 м болатын құм төбешіктері басым. Олар бір-бірімен жалғасып, құмды жалдар түзейді. Ойыстар мен қазаншұңқырларда сор және сортаң жерлер тараған. Өсімдігі Өсімдік жамылғысынан жүзгін, теріскен, қоянсүйек, жусан, қара жусан, еркек, т.б. бар. Өзен жағалауларында шеңгел, жыңғыл, құрақ, қамыс өседі. Дереккөздер
Биогендік шөгінділер

Биогендік шөгінділер – тірі организмдердің әсерінен пайда болатын, құрамында органик. заттар көп тау жыныстары. Олар органикалық қалдықтардан немесе организмдер әсерінен түзілген минералдардан тұрады. Көбінесе мұхиттарда пайда болады. Биогендік шөгінділер зоогендік (жануарлар қалдығынан), фитогендік (өсімдік қалдығынан) болып екіге бөлінеді. Заттық құрамына қарай Биогендік шөгінділер кальцийлі, кремнийлі шөгінділер, глобигеринді, маржанды, птеропадалы, кокколитті, радиолярилі тұнбалар, маржанды құмдар деп топтастырылады. Фитогендік шөгінділерге жататын қара шірінді, сапропелдік жыныстар негізінен өсімдік қалдықтарынан түзілген. Жоғарғы топтағы өсімдіктер қалдығынан тұратын қара шірінді жыныстардан шымтезек, қоңыр көмір, тас көмір және антрацит, ал сапропелдік шөгінділерден богхед және жанғыш тақтатас пайда болады. Дереккөздер
Биогеоценоз

Биогеоценоз (био..., гео... және — жалпы) — жер бетінің табиғат жағдайлары біртекті алқабын мекендендейтін өсімдіктер, жануарлар және ағзалар бірлестігі. Мысалы: батпақ, көл, орман, тоғай, т.б. Биогеоценоз терминін 1940 ж. орыс ғалымы В.Н.Сукачев ұсынған. Ғылыми әдебиетте биогеоценозды экологиялық жүйе деп те атайды. Дара бастың зат алмасу және энергия қабылдау процестері биогеоценоз популяциялары арасындағы байланыстардың негізін құрайды. Қоректену әдісіне қарай барлық тірі организмдер автотрофты организмдер және гетеротрофты ағзалар болып бөлінеді. Биогеоценоздағы зат айналымы тіршіліктің пайда болу процесінде қалыптасып, тірі табиғат эволюциясының дамуы нәтижесінде күрделене түседі. Сондай-ақ, биогеоценозда зат айналымы болу үшін экожүйеде анорганикалық заттардан органикалық заттар түзетін және Күн сәулесінің энергиясын басқа түрге өзгертіп, сол органикалық заттарды пайдаланып, оларды қайтадан анорганикалық қосылыстарға айналдыратын организмдер болады. Биогеоценоздың негізін продуценттер, консументтер, редуценттер құрайды. Биогеоценозды және онда өтіп жатқан процестерді сипаттайтын көрсеткіштер: *түрдің алуан түрлілігі (осы биогеоценозды құрайтын өсімдіктер мен жануарлардың түрлерінің саны); *популяция тығыздығы (бір түрдің аудан немесе көлем бірлігіне келетін дара бастар саны); *биомасса. Биогеоценоз 2-ге бөлінеді. #Табиғи биогеоценоз (тоған, орман, т.б.) — табиғи сұрыпталу нәтижесінде қалыптасатын өздігінен реттелетін күрделі де тұрақты биологиялық жүйе. #Жасанды биогеоценоз — түрлі агрономиялық әдістерді қолдану нәтижесінде алынған агроценоздар. Бұған қолдан жасалатын шалғындықтар, егістіктер мен жайылымдар, қолдан отырғызылатын ормандар жатады. Дереккөздер
Биогеоценология

Анықтама Биогеоценология (биогеоценоз және грек. logos — ілім) — тірі және өлі табиғаттың (биогеоценоздың) өзара қарым-қатынасы мен байланысын және бұлардың биосферадағы ғаламдық тыныс-тіршілігін зерттейтін ғылым. Биогеоценологияның негізін салушы орыс ғалымы В.Н. Сукачев. Биогеоценология әр түрлі биогеоценоздардың жағдайы мен құрылымын, бүтіндігі мен тұрақтылығын, заттар мен энергия алмасуын, биологиялық өнімін, кеңістікте орналасу заңдылықтарын зерттейді. Биогеоценологиялық зерттеу мәселесімен ботаниктер, зоологтар, физиологтар, микробиологтар, биохимиктер, экологтар, топырақ және ауа райын зерттеушілер, т.б. шұғылданады. Ондай зерттеулер нәтижесінде адам іc-әрекетінің табиғи процестерге тигізетін әсері, биосфераны тиімді пайдалану жолдары анықталады. Мұның табиғат қорғау проблемаларын шешу, сондай-ақ, орман, су және ауыл шаруашылығы үшін маңызы зор. Қосымша Биогеоценология - тірі және өлі табиғаттың - биогеоценоздар мен олардың планеталық жиынтықтарының — биогеосфераның өзара байланыстары мен өзара әрекеттестігі туралы ғылым. Дереккөздер
Биостратиграфия

Биостратиграфия (био және лат. stratum — қабат, грек. graph — жазамын) — шөгінді түзілімдердің салыстырмалы жасын анықтау максатында осы түзілімдердегі ағзалардың қазба қалдыктарының бөлінуін зерттейтін стратиграфия саласы; бірнеше мағынада колданылады: 1) негізі¬нен палеонтологиялык одіс арқылы зерт- телетін стратиграфия саласы; 2) ағзалардың тарихи даму заңдылықтарын зерттеу нотижесінде алынған моліметтер шөгінділердің (түнбалардың) геологиялық көнелілігін анықтау мақсатында қолданы- латын палеонтология бөлігі; 3) белгілі бір аймақ көлемінде түзілген, көнелілігі анықталған шөгінді (түнба) қабаттардың стратиграфиясы; 4) биостратиграфиялық немесе палеонтологиялык одіс терминде- рінің синонимі. Жердің шөгінді қабаттарының геологиялық жасын анықтау үшін олардағы жануарлар мен өсімдіктердің қазба қалдықтарының таралуын зерттейтін стратиграфияның бір саласы. Биостратиграфиялық зерттеуде әр түрлі шөгінділер салыстырылып, жер қабаттарының жасы туралы аймақтық шкала жасалады. Биобелдемдік деректер дайындауда геологиялық қысқа уақытта тіршілік еткен, бірақ кең тараған ағзалардың (мысалы, нуммулиттер, грапполиттер, динозаврлар) және микроорганизмдердің (мысалы, бактериялар, планктондар, фораминиттер, көкжасыл балдырлар, т.б.) қалдықтарын зерттеудің маңызы зор. Теңіздік және құрлықтық шөгінділерді бір-бірінен айыру үшін қазба өсімдіктердің тозаңдары мен споралары зерттеледі. Дереккөздер
Биосфералық қорықтар

Биосфералық қорықтар – дүние жүзіндегі кейбір ауқымды аймақтардың табиғатын қорғау және оның байлықтарын сақтап қалу мақсатында табиғат қорғау шараларын жүзеге асырудың халықаралық деңгейдегі бағдарламасы. Оны биосфералық резерват деп те атайды. Биосфералық қорықтардың үлгі нұсқасы ЮНЕСКО-ның шешімімен «Адам және биосфера» атты ғылыми бағдарламаның шеңберінде 1973 ж. қабылданған. Биосфералық қорықтардың мақсаты – бастапқы табиғи қалпы өзгермеген не аз өзгеріске ұшыраған аймақтардағы экожүйелерді, ондағы тірі организмдердің генетикалық қорының әр түрлілігін сақтап қалу; табиғатта үздіксіз болып жататын өзгерістерді үнемі әрі жан-жақты бақылау және оған талдау жасау. Биосфералық қорықтарда ғылыми-зерттеу жұмыстары экожүйелер бойынша аймақтық және бүкіләлемдік деңгейде арнайы әдістемелер бойынша жүргізіледі. Биосфералық қорықтардың алып жатқан аумағы бірнеше жекеленген аймақтарға бөлініп, онда әрбір аймақтың өзіне тән ғылыми-зерттеу жұмыстары белгіленеді. Биосфералық қорықтардың орталық аймағында (ядросында) табиғат қатаң қорғалады да, шаруашылық жұмыстары мүлде жүргізілмейді. Оған іргелес буферлік аймақта шаруашылық жұмыстарына шектеу қойылады, ал ең сыртқы аймақта шаруашылық жұмыстары табиғат қорғау шараларымен бірге жүргізіледі. Қазіргі кезде дүние жүзінің 105 мемлекетінде 529 биосфералық қорықтар ұйымдастырылған (2007). Оның ең үлкені – көлемі 70 млн. га алқапты алып жатқан Даниядағы Солтүстік-Шығыс Гренландия биосфералық қорығы. Қазақстанда Қорғалжын қорығын Биосфералық қорықтарқа айналдыру жоспары қарастырылуда (1999). Сілтемелер 1. [http://goszakup.gov.kz/app/index.php/kz/publictrade/showlot/1227753 "Биосфералық қорықтар" бейнефильмі (35 мин.)] Дереккөздер
Биосфера эволюциясы

.]] Биосфера эволюциясы — Жер бетіндегі тірі организмдердің пайда болуынан бастап, қазіргі биосфера қабығының толық қалыптасу аралығындағы ұзақ уақытты қамтитын биологиялық процесс. Биосфера эволюциясы — тірі организмдердің тіршілік әрекетінің нәтижесі. Эволюциялық ілімі бойынша, Жер бетіндегі ең алғашқы тірі организмдер химиялық эволюцияның биологиялық эволюцияға ауысуынан пайда болған. Осы кезге дейін бұл процесс ұзақ уақытты қамтыған деген пікірлер айтылып келсе, соңғы жылдардағы микропалеонтологиялық, палеогеохимиялық, ғарыштық химия, изотоптық, т.б. зерттеулердің қорытындысы химиялық эволюцияның биологиялық эволюцияға қысқа геологиялық мерзім аралығында ауысқандығын дәлелдеп отыр. Жер планетасының геохронологиялық шежіресінде ең ежелгі заман — криптозойда (4550 — 570 млн. жыл бұрын) тіршілік еткен тірі организмдердің қазба қалдықтары сақталмаған. Ол кезде өте ұсақ алғашқы прокариотты организмдер (цианобактериялар, бактериялар, көкжасыл балдырлар) тіршілік еткен. Олардың қатты қаңқасы болмаған, денесіне сіңген суда еріген әр түрлі минералдық заттар ұсақ түйіршіктерге айналып, ежелгі тау жыныстарының арасында сақталғандығы соңғы кезде анықталды. Оны ғылымда строматолиттер деп атайды. Қазіргі кезде олар Батыс Германия мен Батыс Австралияда, Оңтүстік Африкада, Украинада бұдан 3,4 — 3,8 млрд. жыл бұрын түзілген тау жыныстарынан табылған. Сол замандағы өте ұсақ организмдер теңіздерде тіршілік етіп, гетеротрофты жолмен қоректенген. Қазіргі ғылыми деректер бойынша, Жер бетіндегі ең алғашқы тірі организмдер бұдан 4 — 3,5 млрд. жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Олар кейін күрделі эволюциялық өзгерістерге ұшыраған. 2 — 1,5 млрд. жыл бұрын бір клеткалы эукариотты организмдер шыққан, олардан кейін (1,4 млрд. жыл бұрын) көп клеткалы организмдер пайда болып Жер бетіне кеңінен таралған. Ал 700 — 600 млн. жыл бұрын тіршілік еткен моллюскілердің қатты қаңқа қалдықтары толық сақталған. Ғылыми деректер бойынша, биосфера эволюциясында мынадай негізгі кезеңдер болған: өздігінен қалпына келе алатын гетеротрофты организмдердің тіршілік кезеңі; әлсіз тотығу процестеріне негізделген алғашқы автотрофты организмдердің тіршілік кезеңі; толық тотығу процестері жүретін автотрофты организмдердің Жер бетінде кеңінен таралу кезеңі. Биосфера эволюциясының палеонтологиялық шежіресіне сүйене отырып: биосфера эволюциясы ешқашан кері жүрмейді; геологиялық замандарда биологиялық эволюцияның жылдамдығы арта түседі; жалпы эволюцияның қарқынды жүруінен жаңа түрлер пайда болады; жануарлардың эволюциялық дамуының нәтижесінде олардың жүйке жүйесі күрделене түседі деген тұжырымдар жасауға болады. Дереккөздер
Биота

Биота — белгілі бір аумақта тіршілік ететін әр түрлі өсімдіктер мен жануарлардың тарихи қалыптасқан топтары. Биотаның биоценоздан айырмашылығы биота құрамына бір-біріне ешқандай байланысы жоқ түрлер де кіреді (мысалы, аю мен балық, бақа мен жылан, т.б.). Дереккөздер
Биотелеметрия

Биотелеметрия (био… және грек. tle — алыс және metr— өлшеу) — түрлі биологиялық құбылыстар мен процестер көрсеткіштерін қашықтан өлшеу тәсілі. Биотелеметрия кезінде зерттелетін организмге (адам немесе жануар) биологиялық немесе физиологиялық процестер (қозғалу, тамыр соғуы, тыныс алуы, т.б.) туралы ақпаратты радио, теледидар және телефон байланысы арқылы білдіретін арнайы датчиктер орнатылады. Биотелеметрия тәсілін қолдану зерттеуді үлкен қашықтықтан (мысалы, ғарыштық кемеден немесе зерттелетін объектінің қозғалысы кезінде, спорттық жарыста, жұмыс кезінде) жүргізуге мүмкіндік береді. Аса кішкене радиотаратқыштарды (радио капсулдарды) ішкі органдар (асқазан, ішек) қуысына немесе организм тініне орналастыру арқылы ондағы болып жатқан процестер туралы ақпарат алуға болады. Дереккөздер
Биотехния

Биотехния (био... және грек. techne — жасай білу, шеберлік) — жабайы аңдардың санын көбейтіп, оларды қорғаудың жолын іздестіру, аңдардан алынатын өнімнің сапасын жақсарту мақсатында зерттеулер мен іс-тәжірибелік шараларды жүзеге асыратын аң шаруашылығының бір саласы. Биотехниялық шараларға аң аулайтын жерлерге, су тоғандарына мал азықтық дақылдарды өсіру, азық тапшы болғанда жануарларды үстеп қоректендіру, оларды сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғау (мысалы, жануарларды тасалау мақсатында ағаш, бұта отырғызу, биік сабақты шөп егу, күрке, үйшік, ондатр індері үшін үйме жасау, т.б.), жұқпалы аурулардан сақтандыру (індет ауруларына қарсы вакцина егу), кәсіптік жануарлардың тұқымын асылдандыру үшін селекциялық жетістіктерді іске асыру, саны азайып, жойылып бара жатқан түрлерді қайтадан қалпына келтіру және басқа елдерден құнды жануарларды әкеліп, жерсіндіру жұмыстары жатады. Биотехниялық жұмыстар қорықтарда, аңшылық-қорық шаруашылықтарында, табиғи саябақтарда жүргізіледі. Биотехниялық шаралар агроценозда қалыптасқан табиғи жүйелерге күрт өзгеріс әкелмейді. Дереккөздер
Биотикалық фактор

Биотикалық фактор, биогендік фактор — ағзалардың тіршілік әрекетіне байланысты бір-біріне тигізетін сан алуан әсерлері. Биотикалық фактордың абиотикалық фактордан айырмашылығы, мұнда әр түрге жататын азғалар бір-біріне өзара және айналадағы ортаға әсерін тигізеді. Мысалы, жәндіктер өсімдіктерді тозаңдандырады, бір ағза екінші бір ағзаны қорек етеді, микроорганизмдер топырақ құрылымын өзгертеді, т.б. Биотикалық факторлар бір популяция ішіндегі дара бастар арасында да, жеке популяциялар арасында да байқалады. Мысалы, ақ бөкендердің жайылымдардағы өсімдіктерге әсері, ақ бөкендердің өзара әсері немесе қасқырдың ақ бөкенге шабуылы, т.б. Биотикалық фактор түрішілік және түраралық болып ажыратылады. Түрішілік Биотикалық факторға жануарлар, өсімдіктер және микроорганизмдердің өз өсімталдығын арттырудағы әрекеті (демогр. әсер), мекен ететін аумағын қорғаудағы жануарлардың мінез-құлығы (этологиялық әсер), т.б. әсерлер жатады. Түраралық Биотикалық факторға комменсализм (сіңісу), симбиоз (селбестік), нейтрализм (бейтарап селбесу), масылдық (басқа ағза есебінен күн көру), жыртқыштық әсерлер жатады. Биотикалық фактордың қалыпты жағдайдан ерекше ауытқуы ағзалардың қалыптасқан тіршілігіне әсерін тигізбей қоймайды, соның нәтижесінде табиғи тепе-теңдік бұзылады. Дереккөздер
Биотит

Биотит — силикаттар класының слюдалар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: K(Mg, Fe) 3 AlSі 3 O 10 (OH,F) 2 . Француз ғалымы Бионың құрметіне аталған. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Кристалдары парақ, жапырақ, қабыршақ, қырлы таяқша, пирамидаға ұқсас болады. Түсі қара, қоңыр, қызғылт қоңыр, қабыршақтарының қалыңы күңгірт, жұқасы мөлдір келеді. Қаттылығы 2,5 — 3, меншікті салмағы 2,7 —3,3 г/см 3 . Биотит өте жиі тараған минералдардың бірі. Көптеген магмалық, шөгінді, метаморфтық тау жыныстарын құраушы минералдардың бірі, пегматиттерде ауданы 7 м 2 -ге дейін жететін ірі парақтар түрінде кездеседі. Электр техникасы бұйымдары өндірісінде қолданылады. Дереккөздер
Биоценология

Биоценология (биоценоз және - ғылым) – тірі организмдердің құрылысын, дамуын, табиғатта орналасуын, пайда болу мерзімін, шыққан арғы тегін зерттейтін ғылым; биоценоз туралы ғылым олардың құрамы құрылымы ішкі және биоценотикалық ортасы биотрофикалық және медиопатикалық процестер кауымдастығында іске асады. «Биоценология» терминін алғаш рет ғылымға неміс ғалымы К.Мебиус 1877 ж. енгізген. Биоценология ғылымында тірі организмдерді 3 топқа бөледі: автотрофты организмдер; гетеротрофты организмдер және сапротрофтар. Биоценология тірі организмдер мен өлі табиғаттың арасындағы биологиялық заңдылықтарды ашады, олардың арасындағы энергия айналымын зерттейді. Дереккөздер
Бипан

Бипан , паррия (Parrya) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда 18 түрі кездеседі. Олар таулы аймақтардың биік беткейлерінде өседі. Жапырақтары бүтін жиекті немесе қауырсын тілімді. Тостағанша жапырақтары шашыраңқы. Күлтесі ірі, ұзын, күлгін көк, қызғылт не ақ түсті. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршаққынша. Тұқымдары әрбір ұяда екі қатарда, сирек бір қатарда орналасады. Олар жалпақ, қанатты, араларында қанатсыздары да болады. Бипанның 4 түрі эндемик түр болып саналады. Дереккөздер Сілтеме * орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер
Көгілдір ақық

Көгілдір ақық — фосфаттар класының минералы. Химия формуласы CuAl 6 [PO 4 ] 4 Һ(OH) 8 Һ5H 2 O. Кристалдары тығыз масса, қабыршық, талшық түрінде кездеседі. Жеке кристалдары қысқа призма пішінді болады. Аспан түстес көгілдір немесе жасыл, жылтырлығы күңгірт, балауыз тәрізді. Қаттылық 5 — 6, морт сынады, сынған жері бұдыр келеді. Меншікті салмақ 2,6 — 2,8 г/см3. Бирюза алюминий оксиді мен фосфаттарға бай дала шпаты бар жыныстар үгінділеріне мысты су әсер еткенде түзіледі. Бирюза — асыл тас ретінде қолданылады. Басты кен орындары — Иранда (Нишапур), Тәжікстанда (Карамазор), Өзбекстанда (Қызылқұм) және Қазақстанда бар. Оптикалық оңқай; 2u 40°, Ng1,65, Nm 1,62, Np 1,61. Сингониясы триклиндік; пинакоида пішіндес. Кристалдары майда, кәбінесе тұтас жұмыр формада кездеседі. *Жаратылысы. Бирюза үгілуден лимонитпен қатар пайда болады. Бирюзаның әдемі түрлері (асыл тастары) көркемдікке қолданылады. Нашар түрлері бояуға жұмсалады. Бирюзит кендері Иранда (Мадан кендері) бар. Дереккөздер
Бишофит

Бишофит – галогенидтер класына жататын минерал. Минералды ашқан неміс химигі әрі геологы Г.Бишофтың (1792 – 1870) құрметіне осылай аталған. Химия формуласы MgCl 2 ·6H 2 O, 1%-ға жуық Br қоспасы болады. Моноклиндік сингонияда кристалданып, ине тәрізді майда кристалдар түзеді. Су сіңіргіш қасиетіне байланысты әдетте қатты түрде кездеспейді, қамыр сияқты жұмсақ болады. Түссіз, кейде ақ, шыныдай жылтыр не күңгірт. Қаттылық 1 – 2, меншікті салмағы 1,6 г/см 3 -ге жуық, ащы, күйік дәмі болады. Бишофит тұзды көлдерде карналлит, галит, т.б. минералдармен бірге тұнады. Бишофит – магний алынатын құнды шикізат, сондай-ақ ол магнийлі цемент өндіруде, отқа төзімді бұйымдар жасауда, медицинада қолданылады. Дереккөздер
Биші орман

Биші орман – діңі бұралып немесе бір жағына иіле біткен ағаштар өсетін орман. Биші орман жылжыма және термокарст құбылыстар кең тараған аудандарда жиі кездеседі. Қазақстанда мұндай орман Көкшетау маңында бар. Дереккөздер
Биікжал ұңғымасы

Биікжал — (СГ-2) – Атырау облысы Жылыой ауданы, Мұнайлы кенінен 20 км шығыста 1967 жылдан бұрғылана бастаған ұңғыма. Жылыой ауданының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Биікжал тұз күмбезіне орнатылды. Оны бұрғылаудағы мақсат – Биікжал тұз күмбезі мен бүкіл Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі аумақты қалың тұз қабаттары астында жатқан палеозой шөгінділерінің мұнай мен газ жөніндегі келешегін анықтау. Бұл ұңғыманы бұрғылауға Солтүстік Каспий маңының ернеуі мен оған таяу жерлерде мұнай мен газ бар екендігінің анықталуы. Оңтүстік Жылыой көтерілімінің Биікжал маңындағы палеозой шөгінділерінде көптеген мұнай мен газ белгілерінің табылуы және қолайлы құрылымдар негіз болды. Ұңғыма алаңында жалпы қалыңд. 9 – 10 км палеозой, мезозой және кайнозой шөгінділерінің кешені тараған.Биікжал ұңғымасын бұрғылау арқылы тұз астындағы төменгі пермь, тас көмір, жоғарғы девон шөгінділерінің стратиграфиясы мен заттық құрамын, олардың литологиялық-физиологиялық қасиеттерін, Каспий ойпатының оңтүстік-шығысында осы шөгінділердегі мұнай мен газ мөлшерін, жоғары қысым мен температура жағдайында бұлардың гидрогеологиялық, гидродинамикалық ерекшеліктерін, осы ауданның сейсмикалық толқындарды шағылыстырушы және сындырушы горизонттарды белгілеуге, тұзды шөгінділердің заттық құрамы мен физикалық-химиялық қасиеттерін зерттеуге мүмкіндік туады. Бұл ұңғымаға орнатылған автоматтық аспаптар арқылы жердің терең қабаттарының термикалық режимін, газдың факторларын үздіксіз зерттеп, арнаулы геофизикалық бақылауларды жүргізуге болады. Дереккөздер
Биіктік белдеулігі

Биіктік белдеулігі , тік белдемдік – тау биіктігіне байланысты табиғат құбылыстарының белгілі заңдылықпен өзгеруі. Биіктік артқан сайын күн радиациясы күшейеді, бірақ ауа температурасы (1 км биіктікте 5 – 6°С-қа) мен қысымы (11 – 15 м биіктікте 1 мм-ге) төмендеп, құрамы өзгереді; белгілі бір биіктікке (жауын-шашынның ең көп түсетін белдеуі) дейін ылғалдылық көбейе береді де, одан жоғары қайтадан азая бастайды. Климаттық белдеуге байланысты таудағы топырақ, өсімдік, жануарлар, жиналатын судың мөлшері, тіпті жер бедері, яғни бүкіл ландшафт өзгереді. Таудың ең төменгі белдеуінің ландшафтысы сол тау жатқан ендік бағыттағы белдемге сәйкес болады. Мысалы, Орта Азиядағы таудың етегінде шөлді ландшафт, одан жоғарыда шөбі шүйгін дала, одан әрі орманды белдеу, бұлардан жоғары альпі шалғыны, ең жоғарыда көп жылдық қар мен мұздықтың нивальдық белдеуі жатады. Көптеген жергілікті жағдайларға, тау беткейлерінің экспозициясына және желдердің соғуына байланысты Биіктік белдеулігі әр түрлі биіктікке сәйкес келеді. Биіктік белдеулігі Қазақстан тауларының барлығында дерлік тараған және ол солтүстіктен (Алтайдан) оңтүстікке қарай (Тянь-Шань тауларына дейін) әр түрлі Биіктік белдеулігі құрып отырады. Егер таулық орман белдеуі Алтайда 700 – 900 м биіктікте болса, Жетісу (Жоңғар) Алатауында 900 – 1100 м, Іле Алатауында 1200 м биіктіктен басталады. Қазақстанда Іле өзені аңғарынан (400 м) басталып, Талғар шыңына дейін созылып жатқан Іле Алатауының Биіктік белдеулігінде Жер бетіндегі табиғат белдеулері түгел кездеседі. 200 км-ге созылған табиғаттың ғажап Биіктік белдеулігі үлгісі Р.И. Аболиннің 1930ж. шыққан «Балқаш өңірінің шөл даласынан Хантәңірі қарлы шыңына дейін» атты еңбегінде баяндалған. Дереккөздер
Бобринский жарқанаты

Бобринский жарқанаты - қолқанаттылар отрядының жалтыртұмсықты жарқанаттар тұқымдасына жатады. Қазақстанда Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Қарағанды облыстарында таралған. Шөлді-шөлейтті аймақтардың құмды, тақырлы, жазық жерлерінде кездеседі. Ескі зираттар мен ғимараттардың қуыстарында мекендейді. Дене тұрқы 46 — 61 мм, салм. 5,5 — 12 г. Қол сүйегінің ұзындығы 32,5 — 37 мм. Арқасы құм түстес сарғыш, бауыры ақшыл келеді. Басқа жарқанаттардан ерекшелігі: түсі ақшыл, ұшу жарғағы мөлдірлеу болады. Түн жәндіктерімен қоректенеді. Жылына бір ғана жарқанат туады. Көбіне жалғыз тіршілік етеді. Қазақстанда қазіргі кезде 70 және 100 бастан тұратын үлкен 2 тобыры ғана белгілі. Жалпы саны бірнеше мыңнан аспайды. Тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстаның Қызыл кітабына енгізілген (1996). Статус III-ші санат. Таралуы шектеулі сирек кездесетін түр. Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы Республикамыздан тыс 5 жерді есептемегенде, Қазақстан эндемигі. Біздің елімізде сипатталып жазылған жарқанат. Таралуы Таралу аймағы шағын жарқанат. Ол Арал теңізінің солтүстік және солтүстік-шығыс жағалауында (45-490 с.ш. және 62-69 с.ш.) бөлек-бөлек учаскелерде таралған. Бобринский жарқанаты едәуір Торғай өзенінің төменгі жағында, Ырғыз-Шелқар, Арысқұм, Бетпақдаланың солтүстік-батыс жағында, Сарысу өзенінің орта ағысында кездеседі. Мекендейтін жерлері Солтүстік шөл дала мен шөлейтті өңірдің оңтүстік жағы. Құмды, сазды, жусанды және жусанды дәнді жерлерді мекендейді. Саны Саны аз түр. Мамандар 4 жыл ішінде еліміздің шөлдерінен 300-дей ғана жарқанатты есепке алған. Қазақстан территориясында Бобринский жарқанатының жалпы саны бірнеше мыңдай деп есептелінеді. Қазірде оның 100 және 70 жарқанаттан тұратын екі колониясы белгілі. Негізгі шектеуші факторлар Анықталған жоқ. Мүмкін, ескі бейіттер мен ғимараттарды бұзу және оларды коллекция үшін жинауда әсер етеді шығар. Биологиялық ерекшеліктері. Көптеген колониялары су көздеріне жақын орналасынды, ол одан алыстау жерлерде сирек кездеседі. Жіңішке қуыстар мен құрылыстарда мекендейді. Күмбездердің ішіндегі қуыстар олардың негізгі мекендері. Түнгі жол аулауға кеш (21-22 сағ. аралығында) шығады. Қоныстарында өте сақ. Аналықтары туар кезде 6-8-ден жиналып, бір-бірден бала туады. Ол кезде олардың манында бірден ғана ересек еркектері ғана кездесті. Балаларын кеш, маусым айының орта кезінде дүниеге келтіреді. Қолда өсіру Мәлімет жоқ. Қабылданған қорғау шаралары Аулауға тиым салынған. Қорғауды керек ететін шаралар Анықталған жоқ. Зерттеу жөніндегі ұсыныстар Биологиясын зерттеу керек. Дереккөздер
Богатырь мұздығы

Богатырь мұздығы – Іле Алатауындағы қазаншұңқырлы мұздық. Географиялық орны Алматы облысы, Талғар ауданы жерінде, Шілік өзенінің саласы – оңтүстік-шығыс Талғардан басталатын Жусанды Күнгей жотасы мен оның сілемі – Есік шоқысының аралығында. Аумағы Жалпы ұзындығы 9,1 км, ашық бөлігінің ұзындығы 8,7 км. Мұздықтың ауданы 29,8 км 2 , морена жапқан бөлігін қоса есептегенде 30,3 км 2 , көлемі 4,50 км 3 (1971 жылы). Ең биік жері 4580 м, етек жағы 3420 м биіктікте. Богатырьдан 3 өзен басталады. Мұздық жылына 7,7 м шегінуде, 1927 – 30 жылдары Богатырь мұздығы 84 м шегінді. Соңғы кездегі бақылаулар да мұздықта шегінуі тоқтамағанын дәлелдеді. Мұздықты тұңғыш рет С.Е.Дмитриев ашып, зерттеген (1909-1910 жылдары). Мұздықтың оңтүстігінде Жусанды Күнгей, солтүстігінде Шокальский мұздықтары жатыр. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.alatau.narod.ru/russian/text/text_g.htm "Ледники Заилийского Алатау"]
Бозай

Елді мекендер: * Бозай – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл. * Бозай – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл. * Бозай – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл. Өзен: * Бозай – Қараторғай өзенінің сол саласы.
Бозайғыртау

Бозайғыртау – Ақмола облысы, Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 23 км жерде орналасқан тау тарамы. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 620 м. Оңтүстік-шығыстан солтүстікке қарай ұзындығы 8 км, ені 3 км доға тәрізді созыла орналасқан. Шығыс беткейі тік жарлы. Тау беткейлері эрозиялық-тектоникалық сай-жыралармен тілімденген. Өсімдігі Қара қоңыр топырағында боз, бетеге аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Бозарал

Бозарал – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы Смирнов кентінен оңтүстік-батысқа қарай 16 км жерде, теңіз деңгейінен 127,9 м биіктіктегі қазаншұңқырда жатқан көл Гидрографикасы Аумағы 5,02 км 2 , ұзындығы 3,8 км, енді жері 1,5 км, жағалауының ұзындығы 11,0 км. Қамысақты, Қарасу‎ және Қамыстысайдың оңтүстік-батысындағы 9 тұщы (Кіші Тораңғыл, Үлкен Тораңғыл, Сарыкөл, Жыланды, Ақсуат, Жолдыөзек, Үлкен Жарма, Питное) көлдерімен бірге Бозарал су жүйесін құрайды. Қазір Бозарал су жүйесін Иманбұрлық өзенінің суымен жасанды толықтыру жобасы жасалды.
Бозащы артезиан алабы

Бозащы артезиан алабы – Бозащы түбегіндегі арынды жер асты суы қалыптасқан аймақ. Тарихы Артезиандық сулы қабаттар пермь-триас кезеңдерінің іргетасты қыртыстарының үстінде, юра-бор-палеоген кезеңдерінің құмды және құмтасты шөгінділерінде қалыптасқан. Сипаттамасы Бұл қабаттардың жалпы қалыңдығы Бозащы түбегінің солтүстік-батысынан (1000 м шамасынан) оңтүстікте Маңғыстау таулы ауданына (1500-ден 1800 м-ге дейін), әсіресе, шығыстағы Үстіртке қарай (2000 – 2500 м-ге дейін) ұлғая түседі. Негізгі артезиандық сулы қабат бор қабаттарының орта шенін (альб-сеноман құмды шөгінділерін) алып жатыр. Ондағы арынды жер асты суының тереңд. 200 – 500 м-ден 1500 – 2000 м-ге дейін жетеді. Бұрғылау кезінде күшті арынмен атқылап шығатын су жер бетінен 10 – 50 м биіктікке көтеріледі. Ұңғымадан шығатын судың мөлшері секундына 10 – 27 л-ге жетеді. Артезиандық судың минералдылығы алаптың оңтүстігінде 2 – 5 г/л болса, солтүстік мен солтүстикте-шығысында 80 – 120 г/л-ге дейін артады. Түбектің үстіңгі жұқа (5 – 30 м) антропогендік құм-сазды теңіз шөгінділерінде грунт суы қалыптасқан. Оның тереңдігі 1 – 10 м-ден, су мөлшері секундына 0,1 – 0,3 л-ден аспайды. Суы негізінен ащы. Шаруашылық маңызы Тұщы сулар түбектің орталық бөлігінде, теңіз бетінен биіктеу жерлердегі құмшағылдар мен құмды теңіз шөгінділерде орналасқан. Бозащы артезиан алабының тұщы және тұзы аздау артезиан, грунт сулары елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, ішінара егістікке пайдаланылады. Дереккөздер
Бозащы мұнай-газ кен орны

Бозащы мұнай-газ кен орны — Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан солтүстікке қарай 175 км жерде, Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауындағы Бозащы түбегінде орналасқан. Тарихы Кен орны сейсмикалық барлау нәтижесінде 1975 жылы анықталған. Бұрғылау жұмыстары 1975-1978 жылдары жүргізілген. Иеленушілері * Buzachi Operating Ltd. (50% CNPC/50% Nelson Petroleum Buzachi BV (50% Лукойл Оверсиз/50% Sinopec)) Геологиялық құрылымы Кен орны антиклинальдық құрылыммен байланысты. Юра мен бор шөгінді жыныстарынан тұратын құрылымның орталық бөлігі тектоникалық жарылымдармен 10 блокқа бөлшектелген. Жатыс сипаты Қалыңдығы 4,2-20 м кенге бай мұнай-газ шоғырлары юра қабаттарында кездеседі. Коллекторлар құмтас және алевритті жыныстардан құралған, олардың орташа кеуектілігі 26-28%. Мұнайдың бастапқы тәуліктік өнімділігі 3,4-48 м 3 болды (газ 25-54 мың м 3 ). Құрамы Мұнайы ауыр, тығыздығы 0,938 – 0,940 г/см 3 , күкірті 2%, парафині 1,5%, шайыры 15%. Мұнайдың құрамында ванадий мен никель бар. Газы «құрғақ», құрамында 95,5% метан, 4,5% басқа көмірсутектер бар. Кен орны өндірістік игеруге дайындалған.
Бозбас отқұйрық

Бозбас отқұйрық – торғайтәрізділер отрядының сайрауық тұқымдасына жататын сайрағыш құс. Қазақстанда Тянь-Шань мен Жетісу (Жоңғар) Алатауының қылқан жапырақты ормандарында мекендейді. Қанатының ұзындығы 15 – 16 см, салм. 15 – 17 г. Қоразының қанатында ақ дағы бар. Арқа жоны қара, бауыры ақ, ал мекиенінің түсі бозғылт, құйрығы қара болады. Даусы ащы, шырылдақ. Бозбас отқұйрық – жыл құсы. Сәуірде ұшып келіп, ұясын тастың астына, шөптің үйіндісіне, ағаштың түбіне жасырып салады. Жылына 2 рет жұмыртқалайды. Ашық түсті 3 – 5 жұмыртқаны мекиені 2 аптадай басып, балапандарын 10 – 15 күнде қанаттандырады. Ұядағы балапандарыдары тамыз айында түлей бастайды да, ұшқат жидегімен, ал ересектері ұсақ жәндіктермен, өсімдіктердің тұқымдарымен қоректенеді. Қыркүйекте жылы жаққа ұшып кетеді. Бозбас отқұйрық зиянкес жәндіктерді жеп, пайда келтіреді. Дереккөздер
Бозбас пайыз

Бозбас пайыз – торғайтәрізділер отрядының құнақ тұқымдасына жататын сайрағыш құс. Кейде кәдімгі пайыздың (Carduelis carduelis) түршесі деп саналады. Қазақстанның шығысы мен оңтүстікіндегі таулы аудандарда, орманды жерлерде кездеседі. Ауыл мен қалалардағы бау-бақшаға, көше бойындағы ағаштарға да қоныстана береді. Өткір, ұзын тұмсығының төңірегінде қызыл жолағы, қанаттарында ашық сары дағы болады. Арқа жағының түсі бозғылт, кеудесіндегі 2 үлкен жолағының түсі қоңыр сұр келеді. Қанаттарының ұзындығы 12 см-дей, салмағы 15 – 23 г. Даусы ашық, үні – әуенді. Ұяларын 2 – 20 м биіктікке, ағаштар мен бұталардың басына салады. 3 – 5 жұмыртқаны мекиендері 12 – 13 күнде басып шығарады. Жылына 2 рет жұмыртқалайды. Бозбас пайыз арамшөптермен, зиянды жәндіктермен қоректену арқылы ауыл шаруашылығына және орман шаруашылықтарында едәуір пайдасын тигізеді. Әсем даусы үшін оны үйде де ұстайды. Дереккөздер
Бозгүлжапырақ

Бозгүлжапырақ – сүйсіндер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Алтайда, Тарбағатайда, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Талас Алатауында сирек орманды және ашық жерлерде, тау шалғындарында өсетін түрі жасыл Бозгүлжапырақ (C. vіrіde) бар. Биікт. 10 – 35 см. Топырақ астындағы түйнек тамырлары бірнеше бөлікке тарамдалып, ұштары жіңішкерген.Сабағы қоңырқай түсті. Жұмыртқа, эллипс, қандауыр тәрізді жай жапырақтары (ұзындығы 3 – 8 см, ені 3 – 5 см) сабаққа кезектесіп орналасады. Сарғыш жасыл гүлдері (ұзындығы 2 – 10 см), шашақ кейде масақ гүлшоғырына біріккен. Гүлқоршауында тозаңдану кезінде бейімделген шыбын-шіркей қонатын ернеуі бар. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемісі піседі. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. Тұқымдары майда, құрамында белок болмайды. Дереккөздер
Бозғақ

Бозғақ – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерімен ағатын өзен. Ұзындығы 50 км. Бастауы Кенжебай-Самай зираты маңына таяу жерден бастап, Жатық жер мекеніндегі құмға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Жағасы жарқабақты келген. Орта ағысында аудандары 2,5 және 1 км 2 -лік 2 көлмен байланысып жатыр. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Суы арнасынан асып сәуірде ағады, жазда тартылып қалады. Өзен аңғарында суы тұщы 2 құдық бар, олардың ірісі – Ақкөл, тереңдігі 2 м, су ағымы 200 л/сағ. Дереккөздер
Бозизен

Бозизен (Echіnopsіlon) – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Балқаш, Алакөл, Тобыл, Есіл, Ертіс бойында, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Каспий, Арал төңірегінде сор, сортаңды жерлерде өседі. Оның 4 түрі: (иссоп жапырақты Бозизен, көкемарал Бозизен, тарбақ Бозизен, қатаңтүкті Бозизен) бар. Бұл түрлердің биіктігі 20 – 80 см. Сабақтары тік бұтақты, төменгі бұтақтары сиректеу, жас бұтақшаларының сырты түкті болады. Жапырақтары кезектесіп, кейде қарама-қарсы орналасады, пішіні доғалдау, ұзындығы 0,5 – 2 см, ені 0,5 мм. Гүлдері майда, қос жынысты. Аталығы – 5, аналығы 2, кейде 3 болады. Гүлшоғыры масақ тәріздес. Тұқымы сопақша. Шілде – қыркүйекте гүлдейді. Бозизен қой, түйе, ешкі үшін құнарлы жемшөп. Дереккөздер
Бозкілем

Бозкілем (Sedum) – жасаңшөптер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер. Еуразияның қоңыржай белдеулерінде өсетін 600-дей түрі белгілі. Қазақстанда шалғындық жерлерде, өзен-көл жағасында, тау беткейлерінде, орман шетінде, егістіктерде, жол бойында, құмды және сортаң жерлерде кездесетін 9 түрі бар. Биіктігі 10 – 60 см. Сабағы тік не жатаған келеді. Жапырағы етжеңді, қалың, қарама-қарсы не кезектесіп орналасады. Сары, ақ не қызыл түсті гүлдері сыпыртқы тәрізді гүлшоғырына топталған. Маусым – қыркүйекте гүлдейді. Бозкілем вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді, сонымен қатар тұқым арқылы да жақсы өседі. Жемісі көп тұқымды. Бозкілем әсемдік үшін өсірілетін және бал шырынды өсімдік. Кейбір түрлері бау-бақшаларды көгалдандыру үшін де қолданылады. Дереккөздер
Бозқасқа

Бозқасқа – Қызбелтаудың солтүстік-шығысы, Торғай қолатының орталық бөлігіндегі тау. Географиялық орны Қостанай облысы Науырзым ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 229 м. Жер бедері Бірнеше сай-жыралармен тілімденген. Шығысында Үлкен Дәмді өзені және Дәмді ауылы орналасқан. Таудың баурайында өзімен аттас бұлақ бар. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырағында ажырық, ши, жусан, боз, селеу, бетеге өседі. Дереккөздер
Бозқұдық

Бозқұдық – Азат тауының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында. Тереңдігі 3 м, су шығымы 200 л/сағ. Құдықтың шығысы тақыр, солтүстік-батыс бөлігі тік жартасты келген. Маңайында Көкирек, Бекей құдықтары орналасқан. Дереккөздер
Бозоба мұнай кен орны

Бозоба мұнай кен орны — Ақтөбе облысы Темір ауданыны жерінде орналасқан. 1978 жылы ашылған. Қанығу сипаты, тығыздығы, құрамы Мұнда 4 мұнай қабаттары анықталды. Мұнайға қаныққан қабаты 1,3-тен 10,2 м-ге дейін, қанығу коэффиценті 0,57-0,6. Тығыздығы 795 кг/м 3 , күкірті 0,86-1,6%, шайыр және асфальтен 14,6%.
Бозой үстірті

Бозой үстірті – Тауқұм құмды алқабының оңтүстігінде, Ащысу және Күрті өзендері аралығында жатқан үстіртті жазық. Географиялық орны Алматы облысы Жамбыл ауданында орналасқан. Бозой үстіртінің орташа биіктігі 400 – 500 м, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 45 – 50 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері оңтүстігінде (Қазбек тауы, 785 м). Геологиясы, климаты Үстірт жоғары тас көмір – төменгі пермь жүйелерінің жыныстарынан түзілген. Климаты тым континенттік, қаңтарда ауаның орташа температурасы –10 ° С, шілдеде 25 ° С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 250 – 300 мм. Дереккөздер
Бозтүк

Бозтүк , анафалис – астралылар тұқымдасына жататын бұташық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таудың тасты, тастақты беткейлерінде өсетін 2 түрі (жұмыр бозтүк, түйіншәй бозтүк) бар. Олардың тамырсабағы қатты, сүректенген. Сабағы мықты, боз қабықты, сыртын түк жапқан. Жапырақтарының шеті тегіс, кезектесе орналасады. Гүлдері үш түрлі: біреулерінде гүланалық басым; екіншілері аталық гүлді; үшіншілері қос жынысты жеміссіз гүлдерден тұрады. Себеттері көп гүлді, қалқанша-сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымдары ұзынша, тықыр немесе бұдырлы, кейде безді. Дереккөздер
Бозтікен

Бозтікен (Acanthophyllum) – қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық бұта не шөптесін өсімдіктер туысы. Азияның аридтік аймақтарында өсетін 50-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда 6 түрі Торғай қолатында, Бетпақдалада, Мойынқұмда, Қызылқұмда, Зайсан, Балқаш–Алакөл ойыстарында, Арал маңында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Шу-Іле тауында, Қаратау мен Маңғыстау өңірлеріндегі далалы жерлерде, тау бөктерінде өседі. Биіктігі 15 – 35 см, кейде 100 см-дей болады. Сабағы бұтақты, шоғырланып топтана өседі. Жапырақтары тікенді, сабақта қарама-қарсы орналасады. Сыпыртқы гүлшоғыры бұтақ басына шоқтанған, гүлі қос жынысты, қызғылт не ақ түсті келеді. Мамыр – маусымда гүлдейді. Бозтікеннің кейбір түрлерінің (аққаңбақты, шашақты Бозтікендер) тамырында 30%-ға дейін сапонин болады. Суға салып езгенде тамыры сабын сияқты көпіреді, сондықтан оны «сабын тамыр» деп те атайды. Бозтікен – тамақ, тоқыма, тері өңдеу, кондитер, парфюмерия өндірістерінде қолданылады. Ветеринарияда сапонин вакцинасынан қойдың сарып ауруына қарсы қолданылатын дәрі даярланады. Дереккөздер
Бозшағыл

Бозшағыл – астық тұқымдасына жататын жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың тропиктік, субтропиктік, кейде қоңыржай аймақтарында өсетін 25-ке жуық түрі белгілі. Бұлар – неоген кезеңінде тропиктік саванналарда дамып, осы заманға келіп жеткен реликт өсімдіктер. Оның ішінде ең жиі кездесетін түрі – қантияр бозшағыл (B. іschaеmum). Оны халық арасында тарла, қызылот деп те атайды. Қазақстанда таудың құрғақ беткейлерінде, дөңес төбелерде, тегіс далаларда, көбіне қуаң жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 80 см. Тамыр сабағы қысқа. Сабағы жіңішке, жалаңаш, жапырағы таспа тәрізді. Гүлшоғыры күлте жапырақшаларының ұшында саусақтана топталған. Маусымда гүлдеп, шілде айында жемістенеді. Тұқымымен де, вегетативті (өсімді) жолмен де көбейеді. Жемісі – дәнек. Бозшағыл – бағалы мал азықтық өсімдік. Гүлденген кезінде оның құрамында 11,3% протеин, 2,2% май, 35,0% клетчатка болады. Өнімд. 6 – 10 ц/га. Бозшағылды шөбі азайып, тақырланған қуаң жерлерді көгалдандырып, жайылым сапасын арттыру үшін де егеді. Сілтеме *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8738,8841 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BOTHR USDA Plants Profile] Дереккөздер
Бозшакөл

Елді мекендер: * Бозшакөл – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Көлдер: * Бозшакөл – Есіл алабындағы көл. * Бозшакөл – Шідерті алабындағы көл. Басқа мағыналар: * Бозшакөл – Павлодар қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 125 км жердегі мысты порфир типті ірі кен орны.
Бозшасор (көл, Ақмола облысы)

Бозшасор — Нұра өзенінің алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Үшсарт ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 5,7 км 2 , теңіз деңгейінен 334,8 м биіктікте. Ұзындығы 3,2 км, енді жері 3,0 км, жағалау бойының ұзындығы 10,4 км. Шоқылар арасындағы көл қазаншұңқырында жатыр. Көл қар және жер асты суларымен толысады. Суы жаз айларында тартылып қалады. Өсімдігі Жағалауында қамыс, құрақ, жусан, бұталар өседі.
Бозшасор (көл, Павлодар облысы)

Бозшасор – Павлодар облысы Май ауданы Теміртау тауының солтүстік-батысындағы көл. Гидрографикасы Аумағы 4,82 км 2 , теңіз деңгейінен биіктігі 129,1 м, ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 11,4 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. Өсімдігі Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі.
Кәдімгі суықторғай

Кәдімгі суықторғай, бозшымшық – құнақтар тұқымдасына жататын құс. Дене тұрқы 16 см, салмағы 32 – 34 г; төбесі, қанаты, құйрығы қара, мойнының үсті мен арқасы сұрғылт, бауыры (аталығында) қызғылт, ал аналығында қоңыр, сұр түсті. Бозшымшық Батыс Алтайдың қылқан жапырақты ормандарында кездеседі. Қыстап шығу үшін Орта Азияға, Қырымға, Қазақстанның оңтүстік аудандарына ұшып кетеді. Ағаш басына ұялап, бір жазда екі рет 4 – 7 жұмыртқа салып, оны мекиені 13 – 15 күн басып балапан шығарады. Олар 15 – 16 күнде ұядан ұшады. Бозшымшық әр түрлі ұсақ жәндіктерді, ағаш тұқымын, бүршігін, жас жапырағын жейді. Үні әуезді, сондықтан оны үйде де ұстайды. Сілтемелер * [http://ibc.lynxeds.com/species/eurasian-bullfinch-pyrrhula-pyrrhula Eurasian Bullfinch videos, photos & sounds] Бозшымшық Дереккөздер
Бозымбай

Бозымбай – Қызылқұмның солтүстігінде, Жаңадария өзені аңғарындағы төбе. Географиялық орны Қызылорда облысы Жалағаш ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 132 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 5 км-ге, ені 2 км-ге созылған. Бозымбайдың батыс, солтүстік, солтүстік-шығыс бөліктері тақыр келген. Оңтүстік тізбекті төбешіктер, сайлы жерлерінде ажырық, жусан, ақ сексеуіл өседі. Маңында Боздақ, Татен, Буровая артезиан құдықтары бар. Дереккөздер