Қоқан (қала)

Қоқан — Өзбекстанның шығысында орналасқан Ферғана облысындағы қала. Халық саны — 274 700 (2020) мың адам. Этимологиясы Қала атауы соғды және басқа иран тілдеріндегі «қала» дегенді білдіретін канд/кент/канд/джанд элементін қолданатын Орталық Азияның басқа қалаларымен сәйкес келеді. Хорезмдік нұсқасы кат болды, ол Өзбекстанның Ферғана алқабындағы ескі Ахсикат/Ахсикат қаласының атауында әлі де кездеседі. Иран тіліндегі ху/ху префиксі «жақсы» дегенді білдіруі мүмкін (қазіргі тәжік хуба тіліндегідей), сондықтан «жақсы қала» деп аударылады. Тағы бір түсіндірме түркі текті екенін айтады және «өзбектердің конграт тайпасына жататын қоқан тайпалық тобына» қатысты болуы мүмкін. Географиялық орны Ферғана жазығының батыс бөлігінде орын тепкен. Қала Ташкенттің оңтүстік-батысынан 228 км, Ферғана қаласынан 88 км қашықтықта орналасқан. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Қоқан — үлкен қала. Ол өз елінде (Өзбекстан) халық саны бойынша 8-орында және өз аймағында (Ферғана облысы) көшбасшы. Оның жаһандық рейтингі шамамен 2232-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Даңғара (4 км), Үшкөпір (10 км), Ибрат (18 км), Йайпан (20 км), Бағдат (25 км), Бесарық (29 км), Шорсу (29 км), Риштан (35 км), Пап (40 км), Шайдон (50 км, Тәжікстан), Канибадам (51 км, Тәжікстан), Исфара (52 км, Тәжікстан), Тыныштық (52 км), Баткен (54 км, Қырғызстан), Шуст (57 км), Жамашой (57 км), Рауан (64 км), Шураб (64 км, Тәжікстан), Ақтас (65 км). Тарихы Қоқан туралы алғашқы деректер қытай дипломаты әрі саяхатшысы Чжан Цзянның жазбаларында ұшырасады. Бұл жазбалардан басқа Қоқан қаласы Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан "Кавакенд" қаласының орнында бой көтерген. Ол кезде бұл Үндістан мен Қытай, Парсы және Таяу Шығыс арасындағы Ұлы Жібек жолында орналасқан ірі сауда орталығы болды. Қоқан атауы 10-ғасырдан бастап танылды. Алайда 13 ғасырда моңғолдар қаланы қиратты. 16 ғасырдың аяғы мен 17 ғасырдың бірінші ширегінде болашақ қаланың орнын Бұхара әмірлігінің құрамындағы елді мекен алып жатты. Аңыз бойынша Қоқан Калвак, Актепе, Ескі Корған, Қоқан Қорған секілді шағын ауылдардың орнына тұрғызылған. 18 ғасырдың басында Шахрук-би әмірліктен тәуелсіз ел құрды, оның ұлы кейінірек Қала-и Рахим-би қаласының негізін қалады. 18 ғасырда Қоқан хандығы құрылғаннан кейін қала жаңа тыныс алып, қарқынды дами бастады. Қазіргі қала 1732 жылы бұрынғы Ескі-Қорған бекінісінің орнында бекініс ретінде де қаланған. Хандық биліктің күшеюімен қала Ферғана облысының діни орталығы ретінде қызмет етіп, өзінің гүлдену кезеңін өткізді. Онда 300-ге жуық мешіт бар. 1876 ​​жылы ақпан айының ортасында генерал Скобелев бастаған орыс әскерлері Қоқанды басып алып, хандық жойылды. Нәтижесінде қала Түркістан генерал-губернаторлығының құрамына кірді. 1917-18 жылдары қала Түркістан автономиялық облысының орталығы қызметін атқарды. 1918 жылы ақпанда қалаға Қызыл Армия шабуыл жасады, оған қала тұрғындары келесі жылдары «басмашы» деп аталатын күшті партизандық қозғалыспен жауап берді. Қала 1924 жылы Өзбекстанның құрамына енді. Бүгінде Қоқан қаласы өзінің ежелгі құрылымын сақтап қалған, ол ескі және жаңа бөліктерден тұрады. Экономикасы және инфрақұрылымы Қоқан — Ферғана облысының екінші ірі өнеркәсіп, көлік және мәдени орталығы (Ферғанадан кейін). Қалада 22 өндірістік кәсіпорын орналасқан. Қалада педагогикалық институт, 14 кәсіптік колледж, академиялық лицейлер, музыка және өнер мектептері және 44 жалпы білім беретін мектептер, 12 аурухана, 2 амбулатория, емхана, дәріхана, 2 санаторий бар. Сондай-ақ 4 балалар спорт мектебі, 3 стадион, спорт залдары және басқа да спорт нысандары жұмыс жасайды. Көрнекті орындары *Гиштлик мешіті *Джами мешіті *Худояр хан сарайы *Мадари хан кесенесі *Нарбута би медресесі *Патшалардың қабірі – Дахма-и-Шахан Дереккөздер