kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Түсқағаз

Тұсқағаз, кейде "түсқағаз" — біркелкі немесе түрлі түсті фонға бояу яғни бедерлі баспа тәсілімен салынған алуан түрлі өрнегі бар қағаз текті әрлеу материалы. Сәндік тұсқағаздың өрнекті беті ағаш текстурасына, маталардың, металдардың және басқа да материалдардың түсіне ұқсас келуі ықтимал. Қағаздағы өрнектер табиғи гүлдер, өсімдіктер түрінде, алуан түрлі нақыш-оюлар қалпында, торкөзді, ұсақ сурет формасында құралып, тұтас бір фон жасайды. Қалың қағаздан бедерлі баспа тәсілімен «жібекке », металға немесе сәтенге ұқсас жасалған әрі пленка қабаты бар жоғары сапалы тұсқағаздар кез келген қабырғаға әсем әр беріп, бөлме еңсесін көтере түседі. Жапсырма қағаздың кейбір түрлері (мысалы, жуылатын) ылғалға төзімді болады, оларды дымқыл шүберекпен сүрткенде беті бүлінбейді. Пленка қабаты бар тұсқағаздар суға және кір алғыш ерітінділерге мейлінше төзімді келеді. Түсқағаздарды таңдау Бөлмелерді әрлеу кезінде олардың неге арналатындығын, аумағы мен көлемін және биіктігін ескеру қажет. Көлемі 9—12 м 2 болатын шағын бөлмелерге тор түріндегі майда көмескі өрнегі бар, ашық түсті тұсқағаздар лайықты. Қабырғаларды бұлайша әрлеу бөлмені біршама кеңейтіп көрсетеді. Егер бөлменің аумағы 15—20м 2 болса, оның қабырғасын әрлеу үшін түстері бір-біріне жақын, өрнектері ірілеу тұсқағазды пайдалануға болады. Биіктігі 2,5 және 2,7 м бөлмелер көзге биік болып көрінуі үшін, өрнектері тігінен әрі айқын көрінетін тұсқағаздарды қолданған жөн. Төбесі биік болғанымен аумағы шағын бөлмелер үшін өрнектері көлденең орналасқан тұсқағаздарды пайдаланған тиімді, өйткені ол бөлмені біршама аласартып көрсетеді. Тұсқағаздарды таңдаған кезде терезелердің қай жаққа қарағанын да ескерген жөн. Егер терезелер солтүстікке қарайтын болса, қызғылтым ашық түсті — ақ сары, қызыл, сары және т. б. тұсқағаздар ұсынылады. Ал терезелері оңтүстікке қарайтын бөлмелерге көкшілтім солғын түсті — көгілдір-сұр, көгілдір-жасыл, жасыл-сұр т. б. тұсқағаздар қолайлы. Оңтүстік аудандарда негізінен қоңырқай түсті, шақырайған күн сәулесін сіңіріп алатыңдай көк, көкшіл, күңгірт, қоңыр-қызғылт түсті тұсқағаздарды пайдаланған дұрыс. Күн сәулесі жеткілікті түспейтін бөлмелер үшін тұсқағаздарды ашық түстен (ақшыл-сары, қызғылтым, көгілдір-сары) таңдаған жөн, өйткені бұл түстер күн сәулесін жақсы шағылыстырады және бөлменің жарық болуын қамтамасыз етеді. Тұсқағаздардың түсі мен өрнегі жиһаздардың реңіне сәйкес келуі тиіс, мәселен, ашық түсті жиһаз үшін тым күңгірт, ал күңгірт жиһаз үшін, керісінше тым ашық түстілерін таңдауға болмайды. Егер үйдегі жиһаз матасының өрнегі, перделер суретті болып келсе, онда бір тегіс немесе солғын өрнекті торкөз тұсқағаздарды іріктеп алған жөн. Биіктігі 2,5—3 м бөлмелердегі тұсқағаздарды жиектеуге арналған көмкермелердің ені шағын (2—4 см) болуы тиіс. Сатуға түсетін көмкермелердің ені 50 см-ге дейін болады және біркелкі жолақ өрнекті келеді, сондықтан оларды жіңішке олақтарға тіліп, бөлу керек. Түсі біркелкі және торкөз тұсқағаздар үшін әдіпті сол түстен, бірақ неғұрлым ашықтауларынан таңдайды. Мәселен, жалтыр-сары тұсқағаздарды ашық-күрең түсті жіңішке қағазбен әдіптеуге болады. Дереккөздер
Киіз үйді тігу

Үй тігерде, ең алдымен қолайлы жер таңдап алады. Сонан соң кереге жайып, оның сағанақтарын таңғыштармен біріктіре таңады, есігін орнатады. Басқұр-таңғыштармен мықтап таңылған кереге шеңберінің үстінен бақанмен шаңырақ көтеріп, оған уық шаншады. Әрбір уық қаламын шаңырақ қаламдығына сұғынта кіргізіл, екінші жағын балақ бау арқылы кереге басына байлайды, шаншылып біткен уықты айналдыра құрмен шалмалап таңады. Осыдан кейін туырлық, үзік, түндік және киіз есіктерді жабады. Үйдің сүйегін (кереге, уық, шаңырақ) туырлық, үзік, түндікпен жабу жұмысты төменнен басталады. Туырлықтың бір ұшын есік жақтауына байланыстырады да, содан кейін керегені орай айналдырады. Туырлық киіздің төменгі етегі жерге 3—4 елідей қайырыла тиіп жатуы, ал жоғарғы жағы уық пен керегенің қосылып байластырылған тұсына жетіп тұруы керек. Осылайша тығыз жапсырыла жабылған туырлық қозғалып не төмен түсіп кетпес үшін, сыртынан керегеге шандып байланады. Екінші кезекте уық бойына үзік жабылады. Оның төменгі шеті туырлықтың жоғарғы шетімен бірікгіріле кереге басына бекітіледі де, қалған бөлегі бақанның көмегімен шаңырақ шеңберіне дейін (түндік жабылатын) көтеріледі. Сөйтіп үзік баумен шалмалап байлап тастайды. Үзік киіздер арасында қуыс, ашық жер қалмайтындай етіп бірінің шетін екіншісімен бастыра жабылады. Бұдан соң киіз есік орнатылады. Ең соңында шаңыраққа бақан арқылы түндік жабады. Киіз есік пен түндік арнаулы бау арқылы оңай ашылып, жабылып тұрады. Киіз үй жасайтын кәсіпорындар Қазіргі кезде киіз үй жасау Қазақстанда өнеркәсіптік жолға қойылып, онымен арнаулы кәсіпорындар айналысатын болды. Олар: Қазақ ССР Ағаш және ағаш өңдеу өнеркәсібі министрлігінің *Үштөбе киіз үй комбинаты; *Қазақ ССР Орман шаруашылығы министрлігінің Балқаш, Бақанас және Жаңақорған механикаландырылған орман шаруашылықтары; *Қазақ ССР Халық тұрмыс қажетін өтеу министрлігінің Сарысу, Гурьев және Орал тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары. Бұларға қажетті киіз бұйымдарын Қазақ ССР Жергілікті өнеркәсіп министрлігінің Талғар және Предгорный киіз басу, Көкшетау, Семей, Орал пима фабрикалары; бау, басқұр, таңғыш, арқандарды Қазақ ССР Жергілікті өнеркәсіп министрлігінің Шымкент иіру-тоқу фабрикасы, Жамбыл тоқыма-галантерея комбинаты және Қордай өнеркәсіп комбинаты жасап шығарады. Киіз үйге қажетті мебельдер (стол, шкаф, сандық, орындық) Қазақ ССР Ағаш және ағаш өңдеу өнеркәсібі министрлігінің Жамбыл және Қызылорда мебель фабрикаларында жасалады. Дереккөздер Тағыда қараныз *Киіз үй
Прокуратураның құқықтық актілері

Прокуратура өз қызметінің барысында атқарылуы міндетті түрлі актілерді қабылдайды. Бұлар — наразылық қаулылар, тапсырмалар, арыздар, санкциялар, нұсқаулар, ұсыныстар, заңды түсіндірме түріндегі прокурордың қадағалау актілері. Наразылық — оны прокурор мемлекеттік органдар мен лауазым иелерінің Конституцияға, Республика Президентінің заңдары мен актілеріне қайшы келетін шешімдер мен әрекеттеріне байланысты шығарады. Қаулы — прокурор заңды бұзу сипатына байланысты қылмыстық іс қозғау, тәртіптік іс жүргізу, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізу жөніндегі қаулы шығарады. Тапсырма— заңның бұзылғандығы айқын және оны тез арада түзетпесе ол мемлекеттің, кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдардың немесе азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін болған жағдайда беріледі. Арыз — прокурор заңнамаға сәйкес мемлекеттің, заңды және жеке тұлғалардың бұзылған құқықтары мен мүдделерін қалпына келтіру үшін сотқа талап-арызбен шағымдануға құқылы. Санкция — прокурордың тергеушінің іс-жүргізу әрекетіне берген келісімі. Нұсқау. Прокурор жедел іздестіру шараларын жүзеге асыратын органның қылмыстық іс қозғауына және қарауына байланысты анықтау және тергеу органдарына нұсқау береді, ол басқа жағдайларда заңнамада белгіленген шарттарға байланысты беріледі. Ұсыныс. Прокурор өз құзыретінің шегінде заң бұзушылықты жою, қылмыс және өзге де құқық бұзушылық жасауға итермелеген себептер мен жағдайларды болдырмау жөнінде белгіленген заңға сәйкес осы құқық берілген адамдарды қолсұғылмаушылық құқығынан айыру мәселесі жөнінде ұсыныс жасайды. Заңды түсіндіру. Заңдарды білмеу немесе дұрыс түсінбеу органдардың немесе лауазым иелерінің не азаматтардың дұрыс қолданбауына әкеліп соқтыруы мүмкін деп ойлауға жеткілікті негіз бар жағдайда прокурор заңның мазмұным, ал қажет болған жағдайда заңды бұзғаны үшін онда қандай жауапкершіліктің көзделгенін түсіндіреді. Дереккөздер
Кливия

Кливия — амариллистер тұқымдасына жататын пияз тектес өсімдік. Отаны – Оңтүстік Африка. Шылбыр тәрізді қошқыл жасыл қалың жапырағы бар, аласа, сабағы жуан 6 – 12 гүлі болады. Бөлмеде өсетін кливияның жапырағы сарғыш жолақты болып келеді. Ақ гүлді кливия да кездеседі. Қайта отырғызу кезінде бөлектел кесіп алатын қалемшелерден өсіріледі. Құм қосылған сазды шым және шіріген жапырақ аралас топырақта жақсы өседі. Бұрыннан келе жатқан кливияны 2 – 3 жылда, ал жаңа өскенін жыл сайын қайта отырғызады. Өніп келе жатқанда және гүлдегенде қандыра суарыл әрі қоректендіру отыру қажет. Өсімдік туралы Кливия – амариллистер тұқымдасына жатады. Отаны – оңтүстік Африканың батыс жағалауы. Африканың оңтүстік бөлігі – көптеген пиязшық өсімдіктердің отаны. Солардың қатарына кливия да жатады. Кливия пиязшық пен тамыр сабақ аралығындағы өсімдік. Кливия баптауды аса қажет етпейтін күтімі жеңіл, бірақ керемет әдемі гүл жаратын бөлме өсімдігі. Жапырақтары ұзын 30-50 см., сүйір, жылтыр, түсі қою жасыл. Сабақсыз, тамыр үсті қатарласып желпуіш сияқты орналасқан. Гүлі мықты, жуан гүлсидамының басында орналасқан. Гүлсидамында әдемі қызғылт сары қолшатыр тәріздес 10-12 дана гүл болады. Гүлдеуі үшін, демалу кезеңімен температуралық жағдай жасалуы керек. Кливия-амариллистер тұқымдасына жататын,Оңтүстік Африканың ылғалды климатынантараған өсімдік. Күтімі жеңіл болғандықтан гүл өсірушілердің сүйікті гүліне арналған.Оныкүн суық кезде түбекке егіп үй жағдайында, алжаз кездерінде бақшада гүлзарда өсіреді.Аналық түптен 40-қа жуық гүл шығады.Гүлініңтүсі сары, қызыл, күрең түсті. Тіке күн сәулесітүскенді ұнатпайды.Бірақ өскен ортасы жарықболғаны дұрыс. Гүлденген уақытында жиісуару керек. Күз кезінде суаруды азайтып,қараңғылау,салқын жерге тынықтыруға қояды.2 айдан соң жарыққа шығарады.Аналық көшеттің түбін бөлу арқылы көбейтеді. Әрбір жас көшетте кем дегенде 4-5 жапырақ болғанкезде ғана тамырланып, өсіп-өркендей алады. Жарығы Күннің көзі тік түспейтін, жарық жерде жақсы өседі. Жылуы Қыста демалу кезеңінде 15°C төмен болмауы керек. Суғарылуыc Жазда жиірек, қыста суғаруды сиретеді. Ылғалдылығы Аса ылғалдылықты қажет етпейді. Бірақ жапырақтарына су бүркіп шаң-тозаңнан тазалап тұру қажет. Қоректендірілуі Көктем-жаз айларында гүлдейтін гүлдерге арналған тыңайтқышпен қоректендіріп тұру қажет. Аурулары Ауруға сирек шалдығады. Көбейтілуі Жанама өскіндері арқылы көбейтеді. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
Тюнер

Тюнер — ұзын (ДВ), орташа (СВ), қысқа (КВ) және ультрақысқа (УКВ) толқын диапазондарындағы модуляция жиілігі мен амплитудасы бар стереофонды және монофонды радиохабарды қабылдауға (жазуды немесе дауысты тыңдауды) арналған радиоқабылдау құрылғысы. Радиопрограмманы жазу үшін тюнерді магнитофонға, жекелей тыңдау үшін оны стереоқұлақілдірікке, ал қатты дауысты тыңдау үшін акустикалық жүйе комплектісіндегі дыбыстық жиілік күшейткішіне қосады. Тюнердің кейбір модельдерін төмен жиілікті күшейткіштермен (тюнер-күшейткіштер) қоса жасап шығарады. Тюнерлер сауда орындарына жеке құрылғы түрінде және стереокомплекс құрамында түседі. Дереккөздер
Күміс бұйымдар

Күміс және мельхиор бұйымдарын тазалауға арналған арнаулы препараттардың («Ювелирная», «Полимет», «Аметист», «Эра» т. б.) тазалап қана қоймай, сонымен бірге жалтырауық түс беретін қасиеті де бар. Олардың құрамында жұмсақ абразивтер (бор, диатомит), балауыз, аммиак, бензин, басқа да затттар болады. Препаратты жұмсақ матаға (шұға не фланель) шамалап жарады да, бұйымды сүртіп тазалайды, содан кейін сумен жуып, таза матамен (шүберекпен) жалтырағанша сүртеді. Сұйық «Амметист» препараты күміс бұйымдарды ғана емес, алтын, алтын жалатқан және мельхиор бұйымдарды да тазалауға арналған. Асханалық құралдар мен ірі бұйымдарды препаратқа малын ған шүберекпен не мақтамен сүртін тазалайды, ал ұсақтарын препараттың ішіне 1 — 2 минут салып қою керек. Содан кейін сумен жуып, жұмсақ матамен жалтырағанша сүртеді. Алтын жалатылған күміс және мельхиор бұйымдарды құрамына қатты абразивтер қосылған (мысалы пемза сияқты) препараттармен тазалауға болмайды. Мұндай препараттар бұйымның бетіне сызат түсіреді және күміс қабаты жұқара береді. Дереккөздер
Узамбар қоғажайы

Узамбар фиалкасы (Сенполия) — геснерия тұқымдасына жататын көп жылдық, шөптесін өсімдік. Отаны — тропиктік Африка. Оның барқытқа ұқсас теңге жапырақтары сабағының түп жағына шоғырланады. Гүлі фиалканікі (жасыл, жасыл көк және қызғылтым) сияқты (атауы осыдан барып шыққан). Узамбар фиалкасының гүлі ақ, қызғылт, қызыл және қызыл күрең түсті болып келетін түрлері болады. Оны жарқыраған күн көзі түспейтін, терезесі шығыс немесе батыс жаққа қараған бөлмеге қойған жөн. Өсімдікке су бүркуге болмайды. Оны тұнған жылы сумен суару керек. Ол күн көзінің жылуы аз болатын қыс айларынан басқа уақыттың барлығында үнемі гүлдеп тұрады. Дегенмен күндізгі жарық түсті лампа пайдаланып, оның гүлдеу мерзімін ұзартуға болады. Өсімдікті 2 жылда 1 реттен артық қайта отырғызбайды. Оны отырғызатын топырақтың 4 бөлігі шіріген жапырақ, 1 бөлігі шымтезек және 1 бөлігі құм болу керек. Фиалканы жапырағын кесу, бұтасын бөлу арқылы, кейде тұқымын сеуіп (қаңтарда) көбейтеді. Қалемшеден өсіруге де болады. Шағын құмыраға отырғызылған (диаметрі 5—7 см) жас өркен 6—10 айдан кейін гүлдейді. Дереккөздер
Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары

Құқық қорғау органдарының жүйесінде Қазақстан Республикасының Ішкі істер органдары айрықша орын алады. Олар қоғамдық тәртіпті сақтау және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына, мемлекет пен қоғамның мүдделеріне қылмыстық және өзге де құқыққа қарсы қолсұғушылықтардың алдын алу және оларды болдырмау жөніндегі қызметті жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының iшкi iстер органдары (бұдан әрi – iшкi iстер органдары) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес анықтауды, алдын ала тергеуді және жедел-iздестiру қызметiн, сондай-ақ қоғамдық тәртiптi сақтау және қоғамдық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандығына, қоғам мен мемлекеттiң мүдделерiне қылмыстық және өзге де заңсыз қол сұғушылықтардың алдын алу және жолын кесу жөнiндегі атқарушылық және өкiмдік функцияларды жүзеге асыратын мемлекеттiк органдар болып табылады. Ішкі істер органдарының міндеттері: *қоғамдық тәртіпті сақтау және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету; *қылмыстарды және әкімшілік құқық бұзушылықтардың алдын алу және жою; *кәмелеттік жасқа толмағандардың қараусыздығы мен құқық бұзушылықтардың жолын ашу; *өрт қауіпсіздігі жағдайын қадағалауды қамтамасыз ету, өрт сөндіру; *жол қозғалысы қауіпсіздігін сақтау және оны қамтамасіз етуді бақылау; *мемлекеттік және өзге де нысандарды, жеке тұлғаларды қорғау, тұтқындалғандар мен сотталғандарды айдауылдау; *Ішкі істер органдарының қарамағына жатқызылған мәселелер бойынша халықаралық ынтымақтастықты жүзеге асыру. Iшкi iстер органдарының қызметi - заңдылық, дара басшылық, iшкi iстер органдары жүйесiнiң бiрлiгi, жариялылық, құқық қорғау және басқа да мемлекеттiк органдармен, лауазымды тұлғалармен, ұйымдармен және азаматтармен өзара iс-қимыл жасау принциптерiне негiзделiп құрылады. Ішкі істер министрлігінің қылмыстық-атқару жүйесi (бұдан әрi – қылмыстық-атқару жүйесi) – қылмыстық жазалардың атқарылуын және тергеу изоляторларында күдіктiлер мен айыпталушыларды қамауда ұстауды қамтамасыз ету бойынша атқарушылық және өкiмдік функцияларды жүзеге асыратын органдар мен мекемелердің, сондай-ақ қылмыстық-атқару жүйесi органдары мен мекемелерiнiң тыныс-тiршiлiгін қамтамасыз ететiн ұйымдардың жүйесi. 2. Қылмыстық-атқару жүйесінің құрылымын: 1) уәкiлеттi орган (орталық атқарушы органның ведомствосы); 2) қылмыстық-атқару жүйесiнің аумақтық органдары; 3) жазаларды атқаратын мекемелер мен органдар: құрылымында пробация қызметтері жұмыс істейтін қылмыстық-атқару инспекциялары; түзеу мекемелерi; 4) тергеу изоляторлары; 5) ғылыми-зерттеу, емдеу-профилактикалық ұйымдары мен бiлiм беру ұйымдары; 6) қылмыстық-атқару жүйесi саласындағы өндiрiстiк қызметтi жүзеге асыруға және сотталған адамдарды еңбекке тартуға арналған ұйымдар мен олардың құрылымдық бөлiмшелерi құрайды. 3. Қылмыстық-атқару жүйесi органдары мен мекемелерінің персоналын: 1) қылмыстық-атқару жүйесi органдары мен мекемелерінің қызметкерлерi; 2) қылмыстық-атқару жүйесiнде лауазымдарды атқаратын мемлекеттiк қызметшiлер; 3) қылмыстық-атқару жүйесi мекемелерiмен және органдарымен еңбек қатынасында тұратын қылмыстық-атқару жүйесiнiң жұмыскерлерi құрайды. Дереккөздер
Кіші өзен суару жүйесі

Кіші өзен суару жүйесі - Сарыөзеннің алабындағы 200-дей тоған мен бөгендер салынған көптеген суармалы алқабы бар жүйе. Сарыөзен басын Ресейдің Саратов облысынан алады да, оның төменгі сағасы Батыс Қазақстан облысына аумағына енеді. Өзен ағыны негізінен Саратов облысының аумағында қалыптасады. Белгіленген су бөлу нормасына сәйкес Орал облысына Сарыөзеннің 50%-і бөлінеді. Сарыөзен және оның салаларына облыс аумағында 5 бөген тұрғызылған, бұлар 32 мың га жерді суландыруға мүмкіндік береді. Алайда суды бұлайша пайдалану жердің батпақтануына, сортандануына, жыл сайын атқаратын жер өңдеу жұмыстарын қиындатуға апарып соғады. Дереккөздер
Қазыбек Құттымұратұлы Қабжанов

Қабжан Қазыбек Құттымұратұлы (5.9.1970 жылы туған, бұрынғы Тайпақ ауданы, «Тайпақ» кеңшары, Жаманқұдық ауылы) - журналист, ақын. Әл-Фараби атыңдағы ҚазМУ бітірген (1995). Өлендері «Толқыннан толқын туады» атты студент ақындардың жинағына (А., 1995), «Жас ақындар жырларының антологиясына» (А., 2000) енген. «Сағыныш» атты жеке жинағы 2001 жылы «Өлке» баспасынан жарық көрді. Қазыбек республикалық «Жас қазақ» газетінде (1993-94), Қазақ Телеграф агенттігінде (1995 ж.) қызмет істеді. 1995 жылдан 1999 жылдың наурызына дейін облысы «Орал өңірі» газетінде жұмыс істеді. Қазір республикалық «Жас Алаш» газетінің Батыс Қазақстан облысы бойынша меншікгі тілшісі. Дереккөздер
Оқап Қабиғожин

Оқап Қабиғожин (1904, Жаңақала ауданы — 1942, Алматы) — күйші-домбырашы. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1936). 1934 ж. Алматыда өткен Қазақстан өнерпаздарының 1-слетінде Құрманғазының «Сарыарқасын», Жантөренің «Шалқымасын», Түркештің «Байжұмасын» аса шеберлікпен орындаған. Қазақтың Құрманғазы атындағы академия халық аспаптар оркестрінің орындаушысы болды. Халық композиторларының шығармаларын насихаттауға зор үлес қосқан өнер иесі. Оқап туралы Құрманғазының музыкалық мұрасын насихаттаушы. ҚР-ның еңбек сіңірген әртісі. Қ. домбыра мен скрипкада қазақ, татар әндері мен саздарын орындап, ел ішінде жас кезінен өнерпаздығымен танылды. Құрманғазының шәкірті Тоғайбайдан тәлім алып, күйшілік өнерін терең меңгерді. 1993-34ж. Алматыда өткен бүкілқазақстандық бірінші слетке қатысып, талантты музыкант, шебер орындаушы ретінде танылып, халық аспаптары өркестірінде қызметке қалдырылды. Ол Құрманғазы, Жантөре, Түркеш, Соқыр Есжан, Дәулеткерей, сияқты халық сазгерлерінің баға жетпес күйлерін сақтап,жаңғыртып музыкалық хорға қосуымен қатар, көптеген жастарды домбырашылық өнерге баулыды. 1939 ж Мәскеуде өткен халық таланттарының бүкілодақтық байқауына қатысқан. Ол Құрманғазы туралы көптеген деректер, әңгімелер қалдырған. Оның өзі шығарған күйлерінің ішіндегі қомақтысы «Адасқан» атты күйі. Дереккөздер
Абсорбциялық спектроскопия

Абсорбциялық спектроскопия - спектроскопияның көрінетін (380-780 нм), инфрақызыл (780 – 15*10 3 мкм) және ультракүлгін (15*10 3 - 7,5*10 4 ) сәулеленулерінің жұтылу спектрін қарастыратын бөлімі. Абсорбциялық спектроскопия әдістері кез келген агрегаттық күйде болатын заттардың электромагниттік сәуле шығаруын сіңіруге негізделген. Атом мен молекулалар электромагниттік сәуле шығаруын сіңіру процесінде энергетикалық козған күйіне ауысады. Сіңірілген сәуле зат атомы мен молекулаларының айналмалы, тербелмелі, ілгерілемелі энергияларын арттыруға жұмсалады. Кейбір жағдайда мұндай энергия фотохимиялық құбылыстарға да пайдаланылады. Сәуле шығаратын объектілердің түріне карай: абсорбциялық спектроскопияны атомдық және молекулалық деп екіге бөледі. Атомдық абсорбциялық спектроскопияда талдау жасалмай тұрып-ақ зат құрамына енетін, аз мөлшерде болса да, атомға не иондарға дейін ыдырай алатын элементтер анықталады. Молекулалық абсорбциялық спектроскопияның артықшылығы спектрді алу кезінде заттың өзгеріссіз қалатындығымен түсіндіріледі. Әсіре күлгін (ультра - әсіре), көрінетін және инфрақызыл спектр аймақтарында зерттелетін зат молекулаларының немесе иондардың сәуле шығаруын сіңіруге негізделген молекулалық абсорбциялық талдау кезінде заттың тек элементтік құрамы жөнінде емес, молекулаларының құрылысы жөнінде де мәлімет алуға болады. Мысалы, осы әдіспен алюминий хлоридінің бетіндегі будың AlCl 3 және Аl 2 Сl 6 молекулаларынан тұратыны, сұйық және қатты күйдегі алюминий хлоридінің қосарласқан димер молекула түрінде болатыны; алюминий үш хлоридінің эфирлі ерітіндісінде AlCl 4 және AlCl 3 иондарының кездесетіні; жұптасқан аллюминий хлоридінің молекуласында соңғы Al-Cl және Al-Cl-Al байланысының барлығы анықталған. Тағы қараныз: * Абсорбция * Спектроскопия * Физика Дереккөздер
Автофазалау

Автофазалау - зарядталған бөлшектердің циклді үдеткіштерінде бөлшекті жоғары энергаяға дейін үдеткенде орбитадағы шоқтың тұрақтылығын қамтамасыз ететін өрістін бөлшектерді үдеткендегі өзгерісі мен разрядталған бөлшектердің ағынының қозғалысы арасындағы синхрондылығын автоматты қолдау. Автофазалану, фазалық орнықтылық — резонанстық үдеткіштердегі зарядталған бөлшектер қозғалысының оларды үдететін электр өрісі фазасымен салыстырғандағы орнықтылық құбылысы. Бұл құбылысты 1944—45 жылдары Ресей физигі В.И.Векслер мен американ физигі Э. Макмиллан бір мезгілде ашқан. АВТОФАЗАЛАНУ — бірінен соң бірі келетін екі үдеу аралығына кететін уақыттың (Т) бөлшектер энергиясына (Е) тәуелді болуының салдары. Зарядталған бөлшектер үдетіліп отыруы үшін олар электр өрісінің тепе-теңдік фазасында (0) немесе соның төңірегіне жақын болуы керек. Тепе-теңдік фазасының екі мәні (0, 0) болады. Егер бөлшектер энергиясы (Т) өскен сайын уақыт та өсіп отырса (T/E0), үдеткіш аралықтағы фазаның 0 мәніне түскен бөлшектер үдетуші өріспен тек резонанстық қозғалыста болады. Екінші тепе-теңдік фаза 0 — орнықсыз. Ол орнықты болуы үшін T/E0 шарты орындалуы керек. Қазіргі заманғы резонанстық үдеткіштер жұмысы АВТОФАЗАЛАНУға негізделген. Дереккөздер
Кинопроектор

Кинопроектор, [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%98%D1%83%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B әуесқойлық] - жіңішке пленкалы әуесқойлық және мультипликациялық (өнеркәсіпте әзрленетін) фильмдерді үйде көрсетуге пайдаланады. Кадрдың (проекциялауына) негізгі тораптарының конструкциясына, дыбысты фильмді көрсету мүмкіндігіне қарай әуесқойлық кинопроектордың бірнеше түрі шығарылады. Көбінесе кадр мөлшері 3,55 х 4,7 мм (кәдімгі формат) және 4,12 х 5,69 ( "Супер - 8" форматы не ""с" типті" пленка) болатын 8 мм-лік кинопленкада (кинофабрикада жасалатын) түсірілген фильмдерді көрсететін кинопроектор пайдаланылады. [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80 Кадр] мөлшері 7,42 х 10,05 мм болатын 16 мм-лік кинопленкадағы фильмдерді көрсететін кинопроектор сирек қолданылады. Киноәуесқойлары арасында "С типті " кино пленкамен соған сәйкес "супер - 8" форматты кино проекторлар кең тараған. Мұның себебі ені бірдей ( 8 мм ) болғанның өзінде "с типті" кинопленканың кадр ауданы кәдімгі кинопленканың кадр ауданынан 1,5 есе үлкен болып, проекцияланатын кескіннің сапасын төмендетпей біршама үлкейтуге мүмкіндік береді. Пайдаланылатын кинопленканың еніне және кадр форматына байланыссыз, барлық кинопроектор оптикалық жарық жүйесінен , лента тартқыш механизмнен, обтюратордан, жетектен, дыбыс жаңғырту блогынан (дыбысты кинопроекторларда) тұрады. 1-суретте тар пленкалы әуесқойлық кинопроекторының ортақ схемасы көрсетілген. Кино көрсеткіш аппараттың ортақ схемасы * Беру бобинасы * Тісті тартқыш барабан * Фильм каналы * Грейфер * Тісті кідіртпе барабан * Қабылдау бобинасы * Кинопроекциялық лампа * Айналы шағылдырғыш * Конденсор * Обтюратор * Фильмнің төменгі тұзағы *Кино проекциялау объективі Оптикалық жарық жүйесі шағылдырғышы бар жарық көзінен, конденсордан және прекциялау объективінен құралады. Кинопроектор [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2 объективі] кадр кескінін экранға үлкейтіп түсіреді. Проекцияланатын кескіннің мөлшері объективтің фокус аралығына байланысты; кинопроектор мен экранның арасын өзгертпей-ақ фокусты жфлжфту арқылы кескінді үлкейтуге не кішірейтуге болады. Әуесқойлық кинопроектордың көпшілігінде фокустың аралығы өзгермейтін проекциялау объективі орнатылады да, экрандағы кескінді үлкейту не кішірейту тек кинопроекторды жылжыту нәтижесінде жүзеге асырылады. Лента тартқыш механизм тарқату және орау кассетасынан (бобинадан), тісті тартқыш барабаннан, фильм каналынан, секірмелі механизмнен (грейферден) , тісті кідіртпе барабанан, сондай-ақ бағыттаушы әрі тиянақ роликтерінен тұрады. Кинопроектордың жетегі электр двигателінен жне секірме механизмге, обтюраторға, тісті баранға,орауыш осіне айналысты жеткізу механизмнен және қабылдау кассетесы (бобина) бар орауыш осінен құралады. Дереккөздер # Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев, 1991. Сілтеме * Кинотеатр
Жапырақаяқтылар

Жапырақаяқтылар — желбезекаяқты шаянтәрізділер отряды карапаксы жоңқақақпалы екі жақты шатыр немесе қос жаппалы бақалшық тәрізді — фасетті көздері сабақсыз. Кеуде аяқтары жапыраққа ұқсас. Құрсағы жетілмеген. Негізінен тұщы суларда 560 тақау түрлері бар — олардың арасында теңіздерде өмір сүретін түрлер кездеседі. 3 отряд тармағына жіктелген; қалқандылар — бақалшықты жапырақаяқтылар және тармақмұрттылар. Сипаттамасы Дене тұрқы 5 мм-ден 3 см-ге дейін. Бас бунақтары бірігіп кеткен. Бұлар денесін жауып тұратын жалпақ қалқанының (карапакстың) немесе қос жақтаулы бақалшағының болуымен ерекшеленеді. Көп бунақты кеудесіндегі жапырақ тәрізді қос тармақты аяқтары болады, солармен жүзеді, тыныс алады, қорегін аузына қарай жылжытады. Құрсақ бунақтары жойылуға жақын. Бұлар: қалқанды шаяндар (Notostraca), бақалшақты жапырақаяқты шаяндар (Conchostraca) және бұтақмұртты шаянтәрізділер болып үш отряд тармағына бөлінеді. Қалқанды шаяндардың 9 түрі белгілі, олардың Қазақстанда 3 түрі анықталған. Бақалшақты жапырақаяқты шаяндардың 150-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда арнайы зерттеулер жүргізілмегенмен, зоопланктонды 2 түрі анықталған. Дереккөздер
Азимуттық кванттық сан

Азимуттық кванттық сан - электрон импульсының орбиталдық және спиндік момент- терімен шартталған атомдағы электрон импульсының қосынды моментін анықтайтын кванттық сан. Тағы қараныз: * Азимут Дереккөздер
Аккумуляторлық батарея

Аккумуляторлық батарея — электрлік аккумуляторлардан тұратын электр батареясы. Бірнеше жеке электрлік аккумуляторға тікелей қосылып, бір тұтас тұлғада байланысқан құрал. Тағы қараныз: * Аккумулятор Дереккөздер
Радиоактивті сәулелену көзінің активтілігі

Радиоактивті сәулелену көзінің активтілігі - сәулеленуші көздің радиоактивті атом ядросының толық ыдырау санының осы ыдырау саны өткен уақыт аралығына қатынасы. Дереккөздер en:Radioactive decay#Radioactive decay rates
Аллотропия

Аллотропия ( — «басқа», — «қасиет; сипат» ) - өзінің құрылысы мен қасиеті жағынан әр түрлі екі немесе бірнеше қарапайым заттар түріндегі химиялық элементтің болуы. Аллотроптық , аллотропия – химиялық элементтің құрылымдары мен қасиеттері әр түрлі екі немесе одан да көп жай зат түрінде болуы. Аллотроптық құбылыс: 1) атомдар саны әр түрлі молекулалар (оттек [О 2 ] және озон [О 3 ], сондай-ақ екі атомды [Р 2 ] және төрт атомды [Р 4 ] фосфор молекулалары, т. б.) түзілуінен; 2) полиморфтанудың бір түрі болып табылатын әр түрлі кристалдық үлгілері (алмаз және графит түріндегі көміртегі; күкірттің ромбтық және моноклиндік үлгілері; сұр және ақ қалайы; a, b, d темірлер, т.б.) түзілуінен пайда болады. Ашылған элементтердің саны 100-ден асса, олардың Аллотроптық түрлері 400-ге жетеді. Аллотроптық түрлерді атомдардың геометриялық орналасуына қарай жіктейді. Сондай-ақ кристалдық құрылымы бірдей бола тұра, заттар әр түрлі физикалық күйде болады. Мыс., темір 719°С-та (Кюри нүктесі) ферромагниттік күйден ферромагниттік емес күйге ауысқанымен оның кристалдық құрылымы өзгеріссіз қалады. Дереккөздер
Амперметр

Амперметр - электр тоғының күшін өлшеуге арналған құрал. Амперметр бірізді қосылады және құралдың шкаласына сәйкес микроамперлерде, килоамперлерде, миллиамперлерде және амперлерде өлшенеді. Амперметрді тұрақты немесе тұрақсыз ток көзіне тізбектей жалғау арқылы сол токтың күшін есептеуге мүмкіндік береді. Көбінесе арнайы шамада жұмыс жасайтын батарея, аккумуляторларды зарядтау барысында қолданылады. Осы құрылғы арқылы көптеген тәжірибелер жүргізіліп, токты зерттеуге кең мүмкіндік алуға жол ашылады. Тағы қараныз: * Вольтметр * Гальванометр * Омметр * Мультиметр Дереккөздер
Амариллис

Амариллис – амариллистер тұқымдасына жататын көп жылдық пияз тектес өсімдік. Кейбір түрінің отаны — Оңтүстік Америка. Жапырағы қос қатарлы, ұзынша, жылтыр; бір түсті не теңбіл жолақты 3—6 ірі гүлі жуан гүл сағақта өседі. Амариллис жарықты сүйеді, бөлмейін оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағындағы терезе алдын ұнатады. Түйнек салып кө-бейеді, оны қыркүйек-октябрьде құмыраға түйнек биіктігінің 2/3 бөлігіндей тереңдікке бір талдан отырғызады. Топырақ құрамы бір үлес жапырақ аралас топырақ, бір үлес шым топырақ, бір үлес қарашірік және бір үлес құмнан тұрады. Бой алып өскен кезде қалдырыл суарыл, тыңайтқышпен қо-ректендіреді. Отырғызғаннан кейін 2—3 жыл өткен соң гүлдейді. Гүл сағағы жапырақ түзілгенге дейін өседі. Гүлдегеннен кейін тыныштық кезеңі басталады; осы кезде амариллисті температурасы 8—10 о С қараңғы қоңыр-салқын бөлмеге орналастырыл, суаруды сиретеді. Желтоқсан айында қайтадан жарық жерге шығарыл, өсуін жеделдету үшін суаруды жиілете бастайды. Дереккөздер
Шашырау амплитудасы

Шашырау амплитудасы - квантық теорияда микро-бөлшектердің соқтығысуын сандық сипаттайтын шама. Тағы қараныз: * Амплитуда * Тербеліс амплитудасы * Амплитудалық модуляция * Амплитудалық дискриминатор * Амплитудалық айқындық Дереккөздер
Амплитудалық дискриминатор

Амплитудалық дискриминатор - амплитудасы қандай да бір берілген деңгейден (іске қосылу өткелі) артатын электр белгілерін бөлуге (талдауға) арналған құрылғы. Тағы қараныз: * Амплитуда * Шашырау амплитудасы * Тербеліс амплитудасы * Амплитудалық модуляция * Амплитудалық айқындық Дереккөздер
Амплитудалық айқындық

Амплитудалық айқындық - кескін жарықталынуы немесе объект жарықтылығының максимал және минимал мәндері айырымының олардың қосындысына қатынасы. Тағы қараныз: * Амплитуда * Шашырау амплитудасы * Тербеліс амплитудасы * Амплитудалық модуляция * Амплитудалық дискриминатор Дереккөздер
Астигматтық

Астигматизм - нүктелік жарық көзінің кескіні бір жазықтықта жатпайтын түзу сызықтың екі өзара перпендикуляр кесіндісі ретінде берілетін оптикалық жүйенің аберрациясы. * Астигматтық (аберрация) * Астигматтық (медицина) Тағы қараныз: * Линза * Оптика Дереккөздер
Атомдық физика

Атом физикасы — физиканың атом құрылысын және оның қасиеттерін зерттейтін саласы. Оның тарихы 19 ғ-дың соңында ашылған электрон мен радиоактивтіліктің қасиеттерін анықтаудан басталады. Атом туралы ұғым ертедегі гректерден бастау алды. Бірақ ол материяның бөлінбейтін тұтас бөлшегі деген теріс ұғым болып қалыптасты. Атом құрылысының күрделі екендігі Дж. Томсон ашқан электронның қасиеттерінен байқала бастады. Классикалық физика негіздеріне сүйеніп атомның құрылысы мен негізгі қасиеттерін теориялық тұрғыдан түсіндіруге тырысқан. Э.Резерфорд атом құрылысының моделін ұсынды. Бұл модельді атомның ядролық немесе планеталық моделі деп атады. Өйткені, атом құрылысы Күн жүйесіне ұқсас деп қарастырылды. Бірақ бұл модель атом құрылысының орнықты күйін және олардан шығатын сәулелердің қарқынын классикалық физика ұғымдары аясында түсіндіре алмады. Сондай-ақ атом құрылысына байланысы бар жаңа ашылған құбылыстарды да ескі физиканың шеңберінде (фотоэффект, дененің жылулық сәуле шығаруы т.б.) Резерфорд моделіне сүйеніп түсіндіру мүмкін болмады. Дегенмен, бұл модельдің дұрыстығын Резерфорд өз тәжірибесінде дәлелдеп берді. Сондықтан Резерфорд моделі мен классикалық физика арасындағы айтылған қайшылықтарды шешу үшін 1913 ж. Н.Бор өз қағидаларын ұсынды. Осының негізінде Бор сутегі атомының құрылысын, спектр заңдылықтарын түсіндіріп бергенімен атом дүниесіне қатысы бар көптеген күрделі құбылыстарды сол кездегі А. ф-ның шеңберіне сыйғыза алмады. Бор теориясында тиянақты атом теориясы бола алмады. Атом құрылысының және ондағы болатын түрлі құбылыстардың жүйелі теориясы микродүниенің кванттық заңдылықтары ашылғаннан кейін ғана пайда болды (1925 — 27 ж). Қазіргі заманғы А. ф-ның мазмұны осы кванттық теорияға негізделген. А. ф. атом теориясы, атомдық (оптикалық) спектроскопия, рентгендік спектроскопия, радиоспектроскопия, атомдар мен иондар соқтығысу физикасы тәрізді бөлімдерден тұрады. А. ф-ның жетістіктері физика, химия, астрономия, биология ғылымдарында, күрделі техника мәселелерін шешкенде кеңінен пайдаланылады. Атомдар мен иондардың ішкі құрылысын анықтау және олардың өзара соқтығысу заңдылықтарын зерттеу кванттық электроника және плазма физикасы тәрізді жаңа ғылым салаларының пайда болуына ықпал етті. А. ф-ндағы атом жөніндегі жүйелі ілім адамзаттың дүниетанымын кеңейтті. Әдеб.: Бете Х. Квантовая механика, М., 1978; Шпольский С. Э. Атомная физика, М., 1989. Тағы қараныз: * Ядролық физика * Физика * Атом * Эрнест Резерфорд Дереккөздер
Макарон тағамдары

Макарон тағамдары құрамында белогы көп жоғары сортты ұннан жасалады. Макарон тағамдары: түтікшелі (макарондар, рожки), фигуралы (алфавит, жұлдызшалар, қауашақтар, құлақшалар, шығыршықтар тәрізді т.б.), вермишель (кәдімгі жұқа және өрмек, бантиктер тәрізді т.б.), кеспе сияқты түрлерге бөлінеді. Макаронның дәмдік қасиеттері ұзақ сақталады. Өте жұғымды, тез әрі оңай дайындалады. Макарон тағамдарын қайнаған тұзды суға (100 г құрғақ макарон тағамдарына 3 стакан су, жарты шай қасық тұз) салып пісіріп, бұдан кейін кепсерге салып алады да, жабысып қалмауы үшін суық сумен шаяды немесе бірден май салады. Ірі макарондарды шамамен 25—35 минут, кеспені 15—20 минут, вермишельді 12—15 минут, ал ең жіңішке вермишельді 5—10 минут пісіреді. Піскен макарон тағамдарына сары май салады, үгітілген сыр сеуіп, помидор, көкөніс, ет өнімдерін қосады; сондай-ақ жұмыртқа, томат қосып та пісіреді. Макароннан пісірілетін тағамдардың бәрін дерлік кестелеп, вермишель мен рожкиден де жасауға болады. Суға пісіріп, май мен сыр қосқан макарон Макаронды әдегтегідей пісіріп алады, суын төгіп, май салады, үгітілген сыр сеуіп, жақсылан араластырады. Ірімшік қосқан макарон. Макаронды пісіріп алып, шикі жұмыртқа, тұз және құмшекер салып араластырады. Ет тартқыштан өткізген ірімшікті мақаронмен араластырып. май жаққан табаға салып, тегістейді де, бетіне көптірілген нан сеуіп, май бүркіп, 10—15 минут духовкаға қояды. 250 г макаронға: 2 жұмыртқа, 1 стакан ірімшік, 2 ас қасық кептірілген нан, 2 ас қасық құмшекер, жарты шай қасық тұз, 1 ас қасық сары май қосады. Қызанақ мен брынза қосып пісірген макарон Макаронды пісіріп алып, суық сумен шаяды, сүзбе ожауға салып, суын әбден сарқады да 2—3 ас қасық еріткен май құнды. Қызанақты жуып, кесіп, елеуіштен өткізіп үгеді де, осы қызанақ сөлін макаронның үстіне құнды, үгітілген брынза қосып араластырады да, май жаққан қаңылтыр табаға салады. Макаронның бетіне үгітілген брынза не қышқыл сыр себеді, 4—5 ас қасық ерітілген май салып, духовкада пісіреді. Дастарқанға салатпен бірге қояды. 300 г макаронға: 500 г қызанақ, 1 стакан үгітілген брынза, 6—8 ас қасық сары май керек. Дереккөздер
Дифракциялық тор

Дифракциялық тор Айқын да анық дифракциялық суретті алу және бақылау үшін дифракциялық торды пайдаланады. Дифракциялық тoр дегеніміз — жарық дифракциясы байқалатын тосқауылдар және саңылаулардың жиынтығы. Дифракциялық торды реттелген дифракциялық тop және реттелмеген дифракциялық тop деп бөледі. Реттелген тор деп саңылаулары белгілі бір қатаң тәртіп бойынша орналаскан торларды, ал реттелмеген деп саңылаулары тәртіпсіз орналасқан торларды айтады. Геометриялық құрылысына қарай торларды жазық және кеңістіктік торлар деп те бөледі. Кеңістіктік реттелмеген торларға, мысалы, тұмандағы ауа тамшылары немесе мұз қиыршықтарының жиынтығы, көз кірпіктері жатады. Жазық реттелген тор Оны алмаз кескішпен жасалған параллель және бір-біріне өте жақын орналасқан саңылаулар мен тосқауылдар жиынтығынан дайындайды. Саңылаудың ені а, ал тосқауыл-штрихтің ені b болсын, сонда b + a = d тордың тұрақтысы немесе периоды деп аталады. Жарықтың дифракциялық торда таралу процесін карастырайық. Монохроматтық сәулеленудің жазық шебі тор саңылауларының жазықтығына жетті дейік. Линзаның көмегімен барлық параллель шоқтарды экранға жинаймыз. Экранда φ бағытында таралатын параллель сәулелердің шоқтары жиналатын кез келген А нүктесін таңдап аламыз. Көрші екі саңылаудан шығатын жарық сәулелерінің жол айырымын 4.19-суреттің көмегімен оңай табамыз: A = dsinφ. Егер Δ = 2kλ/2 болса, А нүктесінде максимум байқалады. Онда дифракциялық тор үшін келесі формула дұрыс: Бұл формула арқылы максимумдардың бірінші, екінші, т.с.с. қатарларын табуға болады. Дифракциялық көрініс — бұл күңгірт аралықтармен бөлінген түрлі-түсті жолақтар қатары. Саңылаудан ақ жарық жібергенде орталықтағы ақ дақтың екі шетінен бірінші, екінші, т.с.с. қатармен орналасқан боялған спектрлер көрінеді. Сонымен бірге толқын ұзындығы артқан сайын (қызыл жарық) осы толқынның максимумы байқалатын бұрышы үлкен болады. Егер орға көк жарық түсірілсе, онда барлық максимумдар көк түске боялады (4.13) формуладан бір толқын ұзындығы үшін бірнеше максимумдардың байқалуы мүмкін екенін көреміз. n 0, бұрыш φ 0 болады, яғни максимум аламыз. Бұл нөлінші ретті максимум деп аталады. Жарық толқынының ұзындығын анықтау Жарық толқынының ұзындығын табу үшін 4.20-суретте көрсетілген аспап пайдаланылады. Миллиметрлік бөліктері бар ұзын сызғыштың бір ұшына қарай оның бойымен еркін қозғалатын етіп экран орналастырылады. Экранның ортасында саңылау бар. Сызғыштың екінші ұшына дифракциялық торды орнатамыз. Top және саңылау арқылы жарық көзіне қарасақ, онда біз экранның қара фонында саңылаудың екі жағынан дифракциялық спектрлердің бірінші, екінші және т.с.с. реттерін көреміз. Дифракциялық тордың формуласын пайдаланып және өте аз бұрыш үшін sinφ ~ tgφ деп алуға болатынын және 4.20-суреттен tgφ = a/L екенін ескеріп, жарық толқынының ұзындығын есептейміз: мұндағы d — тордың периоды, a — саңылаудан анықталатын толқын ұзындығы спектрінің сызығына дейінгі кашықтық, L — дифракциялық тордан экранға дейінгі сызғыш бойымен алғандағы қашықтық. Дереккөздер
Аэродинамикалық түтік

Аэродинамикалық түтік - дене ағуына қатысты құбылыстарды эксперименттік зерттеу үшін ауа немесе басқа газ ағының жасайтын қондырғы. Тағы қараныз: * Аэродинамикалық труба * Аэродинамика Дереккөздер Аэродинамикалық труба
Баллистикалық гальванометр

Баллистикалық гальванометр - қозғалушы бөліктің салыстырмалы түрде үлкен инерция моменті бар; токтың қысқа уақыттық импульсында электрдің аз мөлшерін өлшеуге қолданылады. Тағы қараныз: * Айналы магнитоэлектрлік гальванометр * Гальванометр Дереккөздер
Барион

]] Барион ( — Ауыр) - жарты бүтін спинді және протонның массасынан кіші емес массалы элементар бөлшек. Бариондар (грекше barys — ауыр) — жартылай спині бар және массасы протон массасынан кем болмайтын ауыр элементар бөлшектер тобы. Бариондарға протон және нейтрон, гиперондар, бариондық резонанстар, т.б. бөлшектер жатады. Бариондарға жататын ең жеңіл деген протонның өзі электроннан 1836 есе ауыр. Сондықтан олар “Бариондар” деп аталған. Бариондардың ішіндегі ең орнықтысы — протон (“өмір сүру” уақыты 1031 жыл). Протон ғана – бариондар арасындағы жалғыз ғана тұрақты бөлшек; өзгелерінің барлығы –тұрақсыз бөлшектер, біртіндеп ыдырау арқылы протондар мен жеңіл бөлшектерге айналып кетеді. (Нейтрон бос күйінде – тұрақсыз бөлшек, бірақ тұрақты атом ядросының ішінде байланысқан күйінде тұрақты болады). Одан басқа Бариондар орнықсыз әрі олар бірте-бірте ыдырау нәтижесінде протонға, т.б. жеңіл бөлшектерге айналады. Нейтрон — еркін күйде орнықсыз, ал атом ядросы ішінде байланысқан күйінде орнықты бөлшек. Бариондар қазіргі барлық белгілі іргелі өзара әсерлесулерге (күшті, электр магниттік, әлсіз және гравитациялық өзара әсерлер) қатысады. Кез келген процесс кезінде Бариондар санының сақталу заңы орындалады (яғни Бариондар мен антибариондар санының айырмасы өзгеріссіз қалады). Тағы қараныз: * Бариондық заряд Пайдаланған әдебиет
Ақ жарық

дан өтуі]] Ақ жарық - түсті көзі жақсы айыратын адамдарда шашыраған күн жарығының сезімімен сәйкес нейтраль түстік сезім тудыратын күрделі спектрлі электромагниттік сәулелену. Тағы қараныз: * Жарық дисперсиясы — заттың сыну көрсеткішінің * Жарық бүркеніші * Жарық қысымы Дереккөздер en:White light ru:Белый свет
Билинза

Билинза - когерентті жарық шоғын алуға арналған құрал. Жарық нүктелік көзден бір жинағыш линзаны қақ бөлгенен алынған, екі оңай айырылған жарты линзаның көмегімен 2 шоққа бөлінеді. Тағы қараныз: * Линза Дереккөздер
Болометр

Болометр ( — Сәуле, — Өлшем) - әсері электр кедергісінің температураға тэуелділігіне негізделген электромагниттік сәулелену энергиясын өлшеуге арналған құрал. Тағы қараныз: * Шалаөткізгіш болометр * Пирометр * Термистор Дереккөздер
Вентильді фотоэффект

Вентильді фотоэффект - жартылай өткізгіштің металмен немесе басқа жартылай өткізгішпен түйіспесі бетінің манайында ішкі фотоэффект салдарынан электр козғаушы күштердің пайда болуы. Тағы қараныз: * Фотоэффект * Фотоэлемент * Фотоэлектрлік құбылыстар * Фотоэффектінің қолданылуы Дереккөздер Фотоэлектрлік құбылыстар ml:പ്രകാശവൈദ്യുതപ്രഭാവം
Адвокаттардың құқықтары мен міндеттері

Адвокаттың берілген тапсырманы орындауы үшін қажет болса және мемлекеттердің тиісті заңнамасына қайшы келмейтін болса, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында, сондай-ақ одан тыс жерлерде де адвокаттық қызметпен айналысуға құқығы бар. Адвокат өзіне көмек беруді өтінген адамға ол мұқтаж болып отырған кез келген заңдық көмекті көрсетуге құқылы. Адвокат көмек беруді өтінген адаммен өз атынан заңдық көмек көрсету туралы келісім-шарт жасайды. Адвокат барлық соттарда, өзге мемлекеттік органдарда қорғаушы немесе өкіл ретінде әрекет ете отырып, заңдық көмек сұраған адамдардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға және білдіруге құқылы. Адвокат міндетті сақтандыру қаржысының есебінен жүзеге асырылатын мемлекет кепілдендірген әлеуметтік қорғауды пайдалануға құқығы бар. Адвокат заңнама талаптарын сақтауға, адвокатураның ұйымдастырылу және қызмет көрсету қағидаттарын басшылыққа алуына, кәсіби мінез-құлық нормаларының талаптарын және адвокаттық құпияны сақтауға міндетті. Оның мәліметтерді өзінен көмек сұраған адамның келісімінсіз жария етуге құқы жоқ. Адвокаттың қаралатын іс бойынша өзіне көмек сұрап жүгінген адамның жағдайын нашарлататын құқықтық көзқарасты ұстануына тыйым салынады. Адвокаттың мемлекеттік қызметке тұруына, кәсіпкерлікпен айналысуына (оқытушылық, ғылыми немесе шығармашылық қызметтен басқа), өзге де ақы төленетін қызметпен шұғылдануына тыйым салынады. Дереккөздер
Нотариат құрамы

Нотариалдық қызметті жүзеге асыратындар: *қалаларда, ірі елді мекендерде ұйымдастырылатын мемлекеттік нотариалдық кеңселерде жұмыс істейтін нотариустар. Мемлекеттік нотариалдық кеңселердің барлық нотариустары мемлекет қызметкерлері болып табылады және жалақыны бюджеттен алады; *жеке тәжірибемен айналысатын нотариустар; *нотариалдық кеңсесі жоқ елді мекендердегі жергілікті атқарушы органдардың лауазым иелері (өсиетнама куәлігі, сенімхаттар, құжаттар көшірмелерін, олардан алынған үзінділерді куәландыру ісі); *Қазақстан Республикасының шетелде нотариалдық қызмет атқаратын консулдық мекемелеріндегі консулдар, заңнамада айкындалған өзге де адамдар. Мемлекеттік нотариалдық кеңселерде — нотариалдық қызметті мемлекеттік нотариус атқарады, ал жеке меншік нотариалдық кеңселерде — лицензиясы бар нотариус немесе нотариустың орнында уақытша отырған адам атқарады. Нотариалдық қызметпен айналысу құқығына лицензияны Әділет органдары береді. Нотариалдық қызметті жүзеге асыруда жеке және мемлекеттік нотариустардың құқықтары мен міндеттері бірдей (тең). Олар толтырған құжаттардың заңдық күші де бірдей. Дереккөздер
Нотариустың құқықтары мен міндеттері

Нотариустың: *өзіне өтініш жасаған жеке және заңды тұлғалардың мүдделеріне орай Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген нотариалдық қызметті атқаруға; *мәмілелердің, арыздардың және өзге де құжаттардың жобаларын жасауға; *құжаттардың көшірмелері мен олардан үзінділер әзірлеуге; *нотариалдық қызмет көрсету мәселелері бойынша кеңестер беруге; *жеке және заңды тұлғалардан нотариалдық қызмет көрсетуіне қажетті құжаттар мен мәліметтерді талап етуге; *оқытушылық және шығармашылық қызметпен айналысуға, соның ішінде жалдану шарты бойынша; *техникалық сипаттағы өзге де ақылы қызметтер көрсетуге құқығы бар. Нотариустың міндеттері: *нотариат қызметін реттейтін заңдар мен өзге де нормативтік құқықтык актілердің талаптарына сәйкес нотариалдық қызмет көрсету; *азаматтар мен заңды тұлғаларға құқықтары мен міндеттерін түсіндіру, жасалатын нотариалдық іс әрекеттердің зардаптарынан сақтандыру; *заңнамаға сәйкес келмейтін жағдайда нотариалдық қызмет көрсетуден бас тарту; *кәсіптік этиканы сақтау; *өз іс-әрекетіне жасалған шағымдар бойынша әділет органдары мен нотариалдық палатаға жасалған нотариалдық іс-әрекеттер туралы мәліметтер беру, ал қажет болған жағдайда — жеке түсініктеме, соның ішінде, кәсіби әдептерін сақтамағандығы туралы түсініктеме беру. Дереккөздер
Жария құқық

Жария құқық — бұл мемлекеттік істер саласы, яғни, мемлекеттің билік пен бағыныштылық, субординация негізінде құрылған барлық жария институттарының жария билік ретіндегі құрылысы мен қызметі. Дереккөздер
Бала құқықтары мен бостандықтарын қорғау жөніндегі халықаралық ұйымдар

Бала құқықтарын қорғаудың арнайы халықаралық тетіктері мен құралдары бар. БҰҰ-ның жанында Балалар қоры (ЮНИСЕФ) құрылған, ол бүгінгі таңда балаларға халықаралық көмек көрсетудің басты тетігі болып отыр. Бала құқықтары туралы Конвенцияны жүзеге асыру үшін БҰҰ Бала құкықтары жөніндегі комитетті құрды. Конвенцияға қатысушы мемлекеттер Комитетке оның қағидалары мен ережелерін қалай жүзеге асырып жатқандары туралы ұдайы баяндама жасап, ұсынып отырады. Қазақстанда С. А.Назарбаеваның басшылығымен “Бөбек” балалар қоры құрылған, ол бала құқықтарын қамтамасыз етумен айналысады. Дереккөздер
Адам құқықтарын реттейтін халықаралық актілер мен шарттар

Адам құқықтарын реттейтін халықаралық актілер мен шарттар XXI ғасыр адамның құқықтары мен бостандығын бірінші орынға койды. Әрбір демократиялық мемлекет адам құқықтарын құрметтеуге, оларды қамтамасыз етуге және бұзбауға міндеттенеді. 1948 жылғы 10 желтоқсанда БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы Адам құқықтарының жалпыға бірдей Декларациясын қабылдады, онда адамның құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу барлық мемлекеттер мен қоғамның аса маңызды міндеті екендігі жария етілді. Бұл Декларацияда өмір сүру құқығы, барлық адамдардың теңдігі, бостандық пен жеке басқа қолсұғылмаушылық құқығы, тұрғын үйді қорғау құқығы, азаматтық және саяси құқықтар алғаш рет айқындалды. Оның үлкен халықаралық маңызы да осында. Бұл Декларация 30 баптан тұрады. Олардың кейбіреулеріне жеке-жеке тоқталып өтейік. 1-бап. Барлық адам өзінің абыройы мен құқығы жөнінен бір-бірімен тең әрі азат болып туады. Оларға ақыл-ой мен ар-ождан берілген, ендеше бір-бірімен бауырмалдық рухында ғана қарым-қатынас жасауға тиісті. 3-бап. Әрбір адамның өмір сүруге, еркіндікке және қолсұғылмайтын дербестікке құқығы бар. 7-бап. Барлық адам заң алдында тең және ешқандай айырмасыз заңды түрде теңдей қорғалуға құқылы. 29-бап. Әрбір адам өзінің еркін әрі толық кемелденуіне мүмкіндік бере алатын қоғам алдында борышты. Өкінішке орай, жалпыға бірдей Декларацияда халықтар мен ұлттардың өзінің мемлекеттік құрылысын өзі шешу құқығы, соғысты насихаттауға тыйым салу көрініс таппаған. Декларацияда жарияланған адам құкықтары мен бостандықтарын мемлекеттердің сақтау міндеттеріне нұскау берілмеген, кепілдіктер көрсетілмеген, жарияланған адам құқықтарын жүзеге асыру жолдары мен құралдары айтылмаған. Алайда әлемдік қауымдастық әркашан әлемдегі соғыс пен зорлыққа тыйым салуға ұмтылады. Адам құкықтарының жалпыға бірдей Декларациясынан басқа адам құқықтары туралы халықаралық пактілер бар. Олар — экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакті, 1966 жылғы 19 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакті. Оларда мынадай ережелер мазмұндалған: халықтар мен ұлттардың өзінің мемлекеттік құрылысын өзі шешу құқығы, еңбек ету құкығы, кәсіподақтық бірлестіктер құру құқығы, білім алу, ерлер мен әйелдердің теңдігі туралы жалпылама тең және құпия дауыс беру туралы құкықтар және т.б. Дереккөздер
Антимоль

«Антимоль» қаракүйенің өсіп, жетілу барысының барлық кезеңінде күшті әсер ететін, таблетка түрінде шығарылатын препарат. Оның 3 — 4 таблеткасын жеке-жеке бір қабат дәкеге түйіп, шкафгың әр жеріне тастау керек. 15 тәуліктен кейін таблеткаларды алып тастан, шкафтың ішін желдету қажет. Таблетканы ұзақ уақыт пайдаланса, оның күші азайып, әсері шамалы болып қалады. «Антимоль» қаракүйеден алдын-ала сақтану үшін емес, оны жою үшін қолданылатынын ескеруіміз керек. Чемоданның не полиэтилен қапшықтын ішіне салынған жу ІІ нен, теріден жасалған бұйымдарға түскен қаракүйені жою үшін 1—2 таблетка жеткілікті болады. Бұл препарат улы, сондықтан оны балалардың қолы жетнейтін, үй жануарларынан алыс жерде сақтаған дұрыс. Дереккөздер