kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Лақса

Лақса – астралылар тұқымдасына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Ботаникалық сипаты * Олардың биіктігі 10 — 150 см. * Сабағы тік өседі, жапырақ тақтасының жиектері терең ойықталған, тікенекті, астыңғы жағы жұмсақ, қалың түкті, кей түрі безді түкті келеді. Лақсаның басқа туыстан ерекшелігі — себеті бір ғана гүлден тұрады. Олардың бірнешеуі топтанып сабағы мен бұтақтарының ұшында шоғырбас гүлшоғырын құрайды. Себетінің сыртын 3 — 5 қатардан құралған тікенекті, жарғақты орама жапырақтар қоршайды. * Гүлі қос жынысты, түбі түтікше тәрізді біріккен ақ немесе көгілдір түсті, 5 күлтесі, жіпшелері түтікшеге біріккен 5 аталық, аузы қос тілімді аналығы болады. Тостағанша жапырақшасы түрін өзгертіп үлпекке айналған. Ол айдарша жемісінің ұшында сақталған, желмен ұшып кеңірек таралуына жағдай туғызды. Маусым-шілде айларында гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс береді. * Жемісі — қақырамайтын қырлы, түкті, айдаршалы тұқымша. Әр тұқымшаның (жемісі) ішінде жалғыз тұқымы болады. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанда Шығыс Қазақстан облысының батыс, оңтүстік-батысында және Торғай, Көкшетау, Сыр өңірі, Мойынқұм, Маңғыстау, Ұлытау аймақтарында, Балқаш-Алакөл алабында, Шу-Іле тауларында кеңінен таралған. Құмды, шөлді далаларда, таудың төменгі белдеулері мен тастақты беткейлерінде, тау етектеріндегі шалғындықтар мен бұталардың арасында өсетін 18 түрі бар. Қолданысы, қорғалуы Лақса — улы өсімдік, мал жемейді. Тұқымында 28%-дай тез кебетін май болады, ол техникада қолданылады. Гүлінен ара бал жинайды. Қазақ лақсасы, Зайсан лақсасы, біркелкі биік лақса — сирек кездесетін өсімдіктер, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Ермек Жұмабеков

Ермек Жұмабеков (05.02.1945 ж.т., Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы а.) – биология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1987). ҚР Инженер академиясының корреспондент мүшесі (2003). Өмірбаяны * Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында лаборант (1968–69) * КСРО ҒА Жалпы генетика және цитология институтында аспирант (1969–71), кіші, аға ғылыми қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1974–82) * Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында ассистент, доцент, декан, ректор қызметтерін атқарды (1982–96). * Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі бидай істері жөніндегі бас инспектор (1998–99) * Алматы қорығының директоры (1999–2000) * Қазақ ұлттық аграрлық университетінде профессор (2001–03) * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Жалпы генетика және цитология институтының директоры (2003–06) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан осы институтта лаборатория меңгерушісі. Ғылыми еңбектер * 70-тен астам ғылыми мақаласы жарық көрді. Дереккөздер
Нұрберген Қалышұлы мазары

Нұрберген Қалышұлы мазары – Маңғыстаудағы сәулет өнері ескерткіші. Сенек ауданының маңындағы қорымда 1900 жылы белгілі халық ұстасы Дүтбай Жандәулетұлы тұрғызған. Ескерткіш шаршы пішінді (5,5*5,5 м), жалпы биіктігі 8,5 м. Сыртқы композициясы текшеленген төменгі бөліктен, цилиндр пошымды барабаннан және дулыға тәрізді күмбезден құрастырылған. Аталған бөлшектері шебер үйлескендіктен мазар монументті мүсінге ұқсаған. Құрылыс материалы арамен кесуге, шотпен шабуға қолайлы жергілікті жұмсақ тас. Ескерткіштің алдыңғы және артқы бетінің қабырғалары көтеріңкі, жоғарғы жағы парапет сияқты. Бүйір қабырғалары төмендеу, күмбезді жиектей қаланған. Парапеттің сыртқы беті жазық ойынды қуыстар және тапал пилястралар жүйесімен бөлініп, әр түрлі бояулармен нақышталған. Мазарды айналдыра қара бояумен тартқан басқұр (фриз), ұшып бара жатқан құсты бейнелеген өрнектер қаралы қаза символын меңзейді. Мазардың ішкі көрінісі бұған керісінше, гөрхана ұнамды жиһаздалған жаңа отауды елестетеді. Бөлме ортасына сағана орнатылған. Қызыл, сары, көк-жасыл түсті бояулар кесене ішін ғажайып реңге бөлейді. Ескерткіш мемлекет қорғауға алынған. Дереккөздер
Төменгі Тұңғыс

Төменгі Тұңғыс – Ресейдің Иркутск облысы мен Эвенк автономиялы округіндегі өзен, Енисейдің оң саласы. Ұзындығы 2989 км, су жиналатын алабы 473 мың км 2 . Ангара бұйратынан басталып, Орта Сібір таулы үстіртіндегі тау аңғарлары арқылы ағады. Жоғарғы ағысы Жоғарғы ағысында (Илимпея өзенінің сағасына дейін) кең жазықпен ағады; арнасында қайраңдар көп. Төменгі ағысы Төменгі ағысында көлдер түріндегі, кеңейген (20 – 25 км-ге дейін) жерлері бар. Траптарды кесіп өтерде шоңғалды шатқалмен су құламаларын жасап ағады. Салалары Негізгі салалары: Кочечум, Непа, Таймура. Қар суымен толығады. Төменгі ағысындағы орташа су ағымы 3420 м 3 /с. Қазан айында қатып, мамырда мұзы ериді. Суы мамыр – шілдеде тасиды. Су таситын уақытта Тура кентінен кеме жүзеді. Сағасында Туруханск кемежайы орналасқан. Ұзындығы 2989 км Бассейн ауданы 473 000 км 2 Бассейн Солтүстік Мұзды Мұхиты Бассейн өзені Енисей Су шығыны 3 680 м 2 /с Сілтеме
Сидоров Евгений Григорьевич

Сидоров Евгений Григорьевич (23.2.1926 жылы туылган, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1983), профессор (1998). ҚазМУ-ды (1952, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1952–94), Қазақ балық шаруашылық ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1994–2000) болды. 2000 жылдан Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институтында кеңесші қызметін атқарады. «Природные очаговости описторхоза» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері балық паразитологиясы мәселелеріне арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Чароит

Чароит (Ресейдің Шығыс бөлігіндегі Чара өзенінің алабынан табылуына орай аталған) — қабатты силикаттар тобына жататын минерал. Хим. формуласы: K(Ca,Na)2Sі4O10(F,OH)H2O. Моноклиндік сингонияда кристалданады, кристалдары қысқа бағаналы, агрегаттары тығыз, түйіршікті болып келеді. Түсі күлгін, күлгін қоңыр, кейде ала, әйнекше жарқырайды. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6, тығызд. 2,54 г/см3. Табиғатта калийге бай сілтілі интрузиялардың карбонатты тау жыныстары мәрмәртастармен жанасқан жерінде пайда болатын метасоматиттерде кездеседі. Кенорны Алдан өз-нің тармағы саналатын Чара өз-нің орт. телімінде ғана орналасқан. Чароит асыл тас ретінде көп қолданылады. Дереккөздер
Қызылкесік

Қызылкесік (Қызылкесек) — Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл, Қызылкесік ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақсуат ауылынан солтүстік-батысқа қарай 110 км жерде, Тарбағатай тауының батысында. Тарихы Іргесі XX ғасырдың 30-жылдарының басында ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға сәйкес қаланды. 1963 жылға дейін өзімен аттас ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығы болды. Одан кейін тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты құрылған “Ленин жолы” қой шаруашылығына бейімделген кеңшардың орталығына айналды. 1996 жылдан мұнда кеңшар негізінде қой өсірумен айналысатын бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Михаил Александрович Шолохов

Шолохов Михаил Александрович (24 мамыр 1905, қазіргі Ростов облысы, Вешенск ауданы – 21 ақпан 1984, сонда) – орыс жазушысы, КСРО ғылым академиясының академигі (1939), екі мәрте Социалистік еңбек ері (1967, 1980). Өмірбаяны және еңбек жолы Ауқатты шаруа отбасында дүниеге келген. Шіркеу-приход мектебінде және гимназияда оқыған. Азамат соғысы жылдары азық-түлік мекемелерінде істеді. 1922 жылы Мәскеуге келіп, әр түрлі жұмыстар атқарды. 1923 – 24 жылдары алғашқы әңгімелері мен фельетондары баспасөз бетіне жарияланып, кейіннен 1926 жылда шыққан «Дон әңгімелері» және «Мұнарлы дала» жинақтарына енді. Бұл әңгімелердің тақырыбы – Дондағы азамат соғысы, орыс деревнясындағы әлеуметтік өзгерістер, адам санасының өзгеруі, т.б. мәселелер болды. 1925 жылы ол туған жеріне қайтып оралып, қалған өмірін сонда өткізді. Сол жерде 'Шолохов «Тынық Дон» романын (1 – 2 кітаптар, 1928; 3 кітап, 1929 – 32; 4 кітап 1937 – 40.) жаза бастады. Бұл роман авторды дүние жүзіне танытты. Романда бүкіл бір революциялық дәуірдің тарихи оқиғалары кең қамтылып, орыс әдебиеті жаңа биікке көтерілді. Мұнда адам факторы мен тарих мәселесі қатар өрілген. Романдағы Г. Мелехов образы – дүние жүзі әдебиетіне үлкен жаңалық болып енді. Ол әр жағынан толық, терең және барлық қыр-сырымен ашылды. Келесі романы “Көтерілген тың” (1 кітап, 1932; 2 кітап, 1960) 1920 – 30 жылдары болған орыс деревнясы өміріндегі өзгерістерді көркем баяндап берді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Шолохов «Правда» газетінің майдандағы тілшісі болды. Ол газетте көптеген әңгімелер, очерктер жарияланды. Соғыс жылдары “Олар Отан үшін шайқасты” романының кейбір тараулары (1943 – 44) жарияланды. 1949 – 69 жылдары қалған тараулары жазылғанмен бұл роман толық аяқталмай қалды. Шолоховтың соғыс тақырыбына жазған «Адам тағдыры» әңгімесі дүние жүзі әдебиетіндегі елеулі құбылыс саналады. Онда соғыс кезіндегі жеке адамның трагедиялы тарихы баяндалады. Әңгіменің идеясы – соғыстың сұрапыл сұмдығын көрсетумен бірге жақсылыққа сендіру, ерлікті паш ету. Кеңес өкіметі жылдарында және онан кейінгі кезеңде де оның шығармашылығы жөнінде көптеген монографиялар, кітаптар шығарылды. Шолоховтың шығармалары сахнаға және киноға көп шықты әрі КСРО мен шет ел халықтарының барлық негізгі тілдеріне аударылды. Соның ішінде қазақ тілінде де жазушының көптеген шығармалары аударылып, жарық көрген: «Дон әңгімелері», «Тынық Дон», «Адам тағдыры» және тағы басқалары. Шолохов 40 жылдан аса уақыт Қазақстанмен, қазақ жазушыларымен достық қарым-қатынаста болды. Ол Мұхтар Әуезовтың шығармаларын өте жоғары бағалады, Сәбит Мұқановпен жақын дос болды. 1954 жылы Қазақстан жазушыларының 3-съезіне қатысып, қазақ халқына және қазақ әдебиетіне өзінің бауырмалдық көңілін білдірді. Марапаттары * КСРО Мемлекеттік сыйлық (1941) * Лениндік сыйлық (1960) * 1965 жылы Нобель сыйлығы берілген * Көптеген орден-медальдармен марапатталды. Тағы қараңыз * Сергей Донатович Довлатов Шығармашылығы * «Дон әңгімелері» (1926) * «Мұнарлы дала» (1926) * Собрание сочинений, том 1 – 8, М., 1965 – 69; * Тынық Дон, 1 – 4 кітаптар, А., 1956; * Көтерілген тың, 1-2 том (1932, 1960) * Отан үшін от кешкендер, А., 1975. * Адам тағдыры. Дереккөздер
Лобби

Лобби Лоббизм — жеке тұлғалардың, саяси субъектілер мен ұйымдардың белгілі бір заң жобаларына, қабылданатын шешімдерге ықпал ету мақсатында жасайтын іс-әрекетін білдіретін ұғым. Лобби ұғымы алғаш рет 1808 ж. АҚШ Конгресінің хаттамаларында пайда болды. Лоббиді АҚШ саясаттанушылары “Конгрестің үшінші палатасы”, “үкіметтің төртінші билігі” деп сипаттады. 1864 ж. лоббистік іс-әрекет арқылы АҚШ Конгресіне қажетті шешім қабылдату мақсатымен сенаторлар дауысын ақшаға сатып алу орын алды. Кейін заңсыз лоббизмнің таралуына орай оны заңдастыру міндеті қойылды. 1946 жылдан АҚШ-та Лоббилік әрекеттер заңға сәйкес деп танылып, қаржылық қадағалауға алынды. Лоббилік әрекеттер мемлекет бюджетті бөлу, қаржыландыру, әр түрлі жеңілдіктерді талап етуге бағытталады. Ірілі-ұсақ өндірістік-қаржылық топтар әкімшілік саяси және қаржы технологияларын кеңінен пайдалана отырып, өз мүдделерін лоббистік топтар арқылы қорғай алады. Лоббистік қызметке саяси және қаржылық технологияларына орай мемлекет билік органдарына ақпарат, құжаттар мен жобалар ұсынуы; парламент комитеттері мен комиссияларының, атқарушы билік органдарының мәселелерді талқылауына қатысуы; белгілі бір адамның мақсат-мүдделерін қорғау мақсатында депутаттармен және мемлекет билік органдарының лауазымды тұлғаларымен ауызша және жазбаша байланыстары, т.б. жатады. Лоббистік ұйымдарға көптеген заңи-құқықтық фирмалар, әр түрлі кеңесші кеңселер және жұртшылықпен байланыс жөніндегі агенттіктер жатады. Қазіргі кезде лоббизм мемлекет билік органдарына ықпал етудің күшті механизміне, саяси жүйенің бейресми ин-тына айналып отыр. Дереккөздер *Ә. Ұали
Серік Есентайұлы Нұрмұратов

Серік Есентайұлы Нұрмұратов (5.10.1958 жылы туған, Жалағаш қыстағы) – ғалым, философия ғылымдарының докторы (2000 ж.), профессор (2005 ж.). Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан. ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) философия факультетін (1981 ж.), бітірген. 1981 – 1985 жылдары Шымкент қаласындағы Қазақ химия-технологиялық институтында оқыған. Қазақ КСР ҒА-ның философия және құқық ин-тында (1988–1999 жж.), философия, саясаттану және дінтану ин-тында бөлім бастығы (2000–2012 жж.), осы ин-т директорының орынбасары (2012–2021 жж.) қызметтерін атқарған. 2021 жылдан Философия, саясаттану және дінтану ин-тында философия орт-ның директоры. Ғылыми еңбектерінің негізгі тақырыптары: дін мәселесі, этностың саяси және мәдени өмірі, шығыстық дүниетаным. Оның «Ұлттық болмыс пен ұлттық сана» (1996) атты кітабында қазақ этносының тарихтағы және қазіргі кезеңдегі әлеуметтік-философиялық, психологиялық мәселелері зерделенген. «Рухани құндылықтар әлемі: әлеуметтік-философиялық талдау» (2000) аттыогиялық еңбегінде құндылықтар адам үшін маңызды құбылыстар ретінде қарастырылып, рухани байлық көздері ашып көрсетіледі.200-ден астам ғыл. және ғыл. көпшілік еңбектің, оның ішіңде 16 жеке және ұжымдық монографияның авторы. 20 басылымның ғыл. редакторы. 10 докторант пен аспирантқа жетекшілік еткен. Бірнеше медальмен, төсбелгімен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Қабидолла Тұрғымбаев ауылы

Қабидолла Тұрғымбаев ауылы (1998 жылға дейін — Шобанкөл) — Қостанай облысы Әулиекөл ауданы, Диев ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 106 км-дей жерде, Шабанкөл көлінің жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1640 адам (822 ер адам және 818 әйел адам) болса, 2009 жылы 482 адамды (232 ер адам және 250 әйел адам) құрады. Тарихы 1996 жылға дейін ауыл Шабанкөл аталды. 1960 – 1996 жылдары асыл тұқымды мал өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Тұрғымбаевта “Шабанкөл” ЖШС және 40-қа жуық шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Мамырбек Алтыбаев

Мамырбек Алтыбаев (2.1.1940 ж., Түркістан облысы. Төле би ауданы Қызылжалау ауылы) – техника ғылым докторы (1990), профессор (1992). Қазақ химия-технология институтын (1961, қазіргі Оңтүстік Қазақстан Мемлекттік Университеті) мен Иваново химия-технология институтының аспирантурасын (1965) бітірген. Қазақ химия-технология институтында оқытушы, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, кафедра меңгерушісі, ал 1999 жылдан Оңтүстік Қазақстан Мемлекттік Университетінде проф. қызметтерін атқарады. Мамырбек Алтыбаев 139 ғыл. еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 9 өнертабыстық патентінің авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.ilike.kz/wiki/show/1651 iLike: Энциклопедия: АЛТЫБАЕВ Мамырбек]
Тұрғын үй қоры

Тұрғын үй қоры - тұрғын үй-жайлардың, тұрғын үй және тұрғын үйге жатпайтын құрылыстардағы тұрғын үйлерге тиесілі көмекші үй-жайлардың жиынтығы. Тұрғын үй қаласының шамасы тұрғын ауданы мен жалпы аудан бойынша айқындалады. Тұрғын үй қоры тізілімінің деректері бойынша Қазақстанда 2004 жылы 1 қаңтарда Тұрғын үй қаласының жалпы ауданы243,0 млн. м² болған, оның ішінде қалаларда 144,8 млн. м², ауылдық жерлерде 98,2 млн. м². Қазақстан Республикасы Тұрғын үй қаласының 96,8%-ынан астамы (235,3 млн. м²) жеке меншікте және 3,2%-ы (7,7 млн. м²) мемлекеттік меншікте. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Теңіз Геодезиясы

Теңіз Геодезиясы – [http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/GEODEZIYA.html геодезия] ның теңіздегі ғылыми және қолданбалы геодезиялық міндеттерін шешетін саласы. Негізгі ғылыми мақсаты – жер бедерінің пішінін және теңіздер мен мұхиттардың гравитациялық өрісін анықтау. Қолданбалы геодезиялық шаралар теңіздегі табиғи ресурстарды барлау және пайдалану, гидротехникалық құрылыс салу, геодезиялық байланыстыру және картографиялау, түсірулермен байланысты. Дереккөздер Қазақстан үлттық энциклопедиясы Сыртқы сілтемелер: [http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/GEODEZIYA.html Геодезия]
Жанқожа батыр ауылы

Жанқожа батыр ауылы (1997 жылға дейін — Жиделі) — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Арықбалық ауылдық округі орталығы. Ауылға қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхамедұлының (1795-1859) есімі берілген. Географиялық орны Аудан орталығы - Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 38 км(жолмен) жерде, Сырдария жайылмасының қамыс, құрақ басым өскен шалғынды сортаң топырақты шөлдік белдемінде орналасқан. Облыс орталығынан 430 км, аудан орталығынан 40 км қашықтықта орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1701 адам (868 ер адам және 833 әйел адам) болса, 2009 жылы 1831 адамды (979 ер адам және 852 әйел адам) құрады. Инфрақұрылымы Жанқожа батыр ауылындағы 1985 жылы типтік жобада салынған 624 орындық №94 мектепте 338 бала білім алады. Бейімделген жобадағы 75 орындық №24 «Жауқазын» балабақшасы бар. Балабақша жасындағы бала саны 103. Мектепке дейінгі тәрбиемен қамтылуы 68,0 пайыз (1-6 жастағы бала-171, 3-6 жастағы бала-103). 1985 жылы типтік жобада салынған мәдениет Үйі және ауылдық кітапхана бар. Кітапханадағы кітап қоры 21639 дана. Оқу залы 18 орындық. 1971 жылы бейімделген жобадағы дәрігерлік амбулатория бар. 2013 жылы дәрігерлік амбулатория құрылысына облыстық бюджеттен 85,1 млн. теңге бөлініп, қазіргі таңда құрылыс жұмыстары жүргізіліп жатыр. 2011 жылы аудандық бюджеттен бөлінген 5,0 млн. теңгеге спорт алаңының құрылысы салынып, пайдалануға берілді. Жанқожа батыр ауылы «Арал-Сарбұлақ» топтық су торабының желісіне қосылып, халқы ауыз сумен толық қамтылған. Ауылда 10 көше бар, ұзындығы 10,7 км. (Материалдар ауыл әкімі Орынбасаров Қайрақбайдың есебінен) Қазіргі таңда ауылдық емхана пайдалануға берілді. Ауыл мектебі, мәдениет үйі күрделі жөндеуден өткізілді. Ауыл көшелері асфальттанған. Көшелер жарықтандырылған. Дереккөздер
Модуль өлшем

Модуль (латынша modulos – өлшем) – сәулет өнері ғимараты құрылымын бағдарлау үшін үлгі ретіне алынған өлшем. Тарихы Көне заманда, б.з.б. 3 ғасырда Сырдария мен Әмудария өзендері аралығында тұрғызылған Қойқырылған, Жанбас, Топыраққала қалаларындағы саз балшықтан жасалған кірпіштердің өлшемі 25х25х10 см болған. Қолданылуы Модуль әр халықтың құрылыс салу ерекшелігі мен техникалық, композициялық әдісіне байланысты түрлі мөлшерде қолданылады. Онымен ғимарат күмбезінің көлемін, бағана диаметрін, құрылыс материалдарының мөлшерін белгілейді. Қазіргі заманда модуль тікелей ұзындық өлшемі (фут, сажень, метр, сантиметр) рөлін де атқарады. Модуль өлшемі стандарт болғандықтан ғимарат құрылымының үйлесімді, сымбатты салынуына мүмкіндік туғызады. Модульмен алынған құрылым заттары бағана, тіреуіш, төбе, қабырға, т.б. зауытта жасалынады. 20 ғасырдың 2-жартысында сәулет өнерінде ұзындық өлшемі ретінде модульдің рөлі артты. Модульдік өлшем бірлігі 10 см деп алынып, одан іріленген (3 М., 6 М., 12 М., 15 М., 30 М., 60 М.) және бөлшектік модуль өлшемі қалыптасқан. Сілтемелер * сәулет Сыртқы сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8C] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0] Дереккөздер
Тұрғын үй құқығы

Тұрғын үй құқығы - тұрғын үйге деген құқықтың пайда болуы, жүзеге асуы, жойылуы айналасында туындайтын қоғамдық қарым-қатынасты реттейтін құқық саласы. Тұрғын үй құқығы әр түрлі құқықтық актілерде бекітілген нормаларды жинақтап, бір актіге біріктірілген тұрғын үй заңы арқылы тұрғын үйді меншіктену, пайдалануға беру, жер учаскелеріне үй салу, т.б. қоғамдық қатынастарын реттейді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Естөре Оразақұлы Оразақов

Естөре Оразақұлы Оразақов (29 қараша 1909 жыл, қазіргі Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы – 27 шілде 1986 жыл, Алматы) — қазақ ғалым, хирург-ортопед, медицина ғылымдарының докторы (1969), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1961). Өмірбаяны Қазақ медицина институтын бітірген (1936). 1936 – 1953 жылдары Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында дәрігер болды. 1953 – 1980 жылдары Қазақ клиникасы және эксперименттік хирургия ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, ғылыми консультант болды. Жетістіктері және ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері іштен туа біткен ортопедиялық ауруларды емдеу мәселесіне арналған. Естөре Оразақұлы Оразақов республикада балалар ортопедиясының негізін салды. Полиомиелит, жүйке жүйесі ауруларына шалдыққан, жарақаттанған балаларды сауықтыру жүйесін жасап, гипс орнына “Коллосиликат” қоспасын ұсынды. Дереккөздер
Жасақ (Яса)

Жасақ, Яса — Шыңғыс хан империясының әскери-құқықтық заңдар жинағы. Шамамен Шыңғыс хан ұлы хан тағына отырғаннан кейін (1206) құрастырылған. Жасақ заңы ежелгі түркі қағандары мен 10 — 12 ғасырларда өмір сүрген түркі ұлыстарының әскер құру тәртібі, ел билеу жүйесі және тұрмыс-салт заңдары негізінде пайда болды және Шыңғыс ханның мұрагерлері оны бұлжытпай орындап отырды. Жасақтың 33 заң тармағы мен Шыңғыс хан айтты деген қосымша сөздер сақталған. Жасақ ережелерінде, негізінен, әскерді ұйымдастыру мен басқару, жауынгерлер мен әскербасылар (нояндар) және хандар арасындағы қарым-қатынас мәселелері, сондай-ақ, әкімшілік-құқықтық ережелер баяндалған. Шыңғыс хан империясы ыдырағаннан кейін құрылған түркі мемлекеттерінде, соның ішінде Қазақ хандығында Жасақ заңы сақталып қалды. 16 — 18 ғасырларда осы заңның негізінде Қазақ хандығында жаңа заңдар жасалынды; Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы. Жеті Жарғы. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Семён Иванович Челюскин

ЧЕЛЮСКИН Семен Иванович (шамамен 1700 — 1760) — орыс поляр зерттеушісі, теңіз офицері. Мәскеу навигация (кеме жүргізу) мектебінде білім алған. 1726 — 43 ж. Балтық флотында қызмет атқарған. 1733 — 43 ж. Ұлы Солт. экспед-на қатысқан. Алдымен А.Прончищев, кейінірек Х.Лаптев отрядтарының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысты. 1741 ж. көктемде Хатанга өз-нен Пясина өз-не дейін құрлықпен жүріп өтіп, Таймыр түбегінің батыс жағасын картаға түсірді. Онан әрі Пясина өз-нің сағасынан Енисейдің сағасына дейін барлап шықты. 1741 — 42 ж. Туруханнан шығып, Хатанга өз-нің сағасына өтті. Бұл жолы Таймыр түбегенің бүкіл солт. жағалауын барлап, құрлықтың солт. нүктесін (7642` с.е.). анықтап, оны “Шығыс-солтүстік” мүйісі деп атады. Кейінірек Еуразияның ең солт. нүктесіне Ч. есімі берілді. Ч. Таймыр түбегінің өзендерін, Таймыр к-н, Ленадан Енисейге дейінгі теңіз жағалауларын, түбекті қоныстаған солт. халықтарының тіршілігі мен тұрмысын зерттеді. Ч-нің Азияның солт. мүйісін ашуы 18 ғ-дың аса ірі геогр. жаңалықтарының қатарына жатады.
Жәкен Қазыбекұлы Омаров

Жәкен Омаров Қазыбекұлы (19.5.1974 ж. туған, Отырар ауданы Қожатоғай ауылы) – айтыскер ақын, әнші, термеші, композитор. Шымкент педогогикалық мәдениет институтын мәдени іс-шараларды ұйымдастырушы-педагог мамандығы бойынша бітірген (1995). Шымкент облысы Жастар одағы комитеті мәдениет бөлімінде еңбек жолын бастады. Түркия Республикасы Ыстамбұл қаласындағы ауыл Иасауи атындағы Білім және парасат қоры дін курсын бітірген (1997). Бүгінге дейін осы қордың Алматы қаласында ғы мәдениет бөлімін басқарады. Рухани ұстазы қаласында Сарыбаевтың бапкерлігімен мектеп жасында-ақ республикаға танымал айтыскер ақын атанған О. 1988 – 2001 ж. аралығында өткен К.Омаров, Майлықожа, Қажымұқан, М.Мақатаев мерейтойларына арналған айтыстар, «Студенттер көктемі», «Ұлытау үні» фестивалі, супер-дода,туғанб республикалық. айтыстардың жеңімпазы. республикалық. термешілер байқауының бас жүлдегері. Саз өнері, жазба поэзиясында да өзіндік қолтаңбасы бар О. – көпшілік сүйіп тыңдайтын көп әндердің авторы. О. – «Зікір-Аллаһ, Нұр-Аллаһ» әндерімен қазақ даласына илләһи жанрын (діни әндер) тұңғыш таратушы. Дереккөздер
София Шәкірқызы Баймақанова

София Шәкірқызы Баймақанова (22.12.1929 жылы туған, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Кеңес ауылы) – медицина ғылым докторы (1993), профессор (1982). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетті) бітірген. Семей медицина институтында (1957–1961, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) оқытушы,министрлігінің Онкология және радиология ғылым-зертханалық институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1961–1983) қызметтерін атқарды. 1983 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі. Баймақанованың ғылыми-зертхана еңбектерінің негізгі бағыты – мойын мен ас қорыту мүшелерінде кездесетін қатерлі ісіктің эпидемиологиясы және алдын алу жолдарын іздестіруге, емдеу әдістерін жетілдіру мәселесіне арналған. Баймақанова 170-тен астам ғылым еңбектің, оның ішінде 3 монографияның («Гидрохирургическая анатомия общей сонной артерии», 1988; «Ушная рефлексотерапия», 1996; т.б.) авторы. Дереккөздер
Челюскин мүйісі

Челюскин мүйісі — Еуразияның ең солтүстік нүктесі (77°43` с.е. және 104°18` ш.б.) және Таймыр түбегінің солт. шеті. 1932 жылдан Полюстік ст. жұмыс істейді. Мүйіс оны алғаш ашқан (1742), Ұлы Солтүстік экспед-на қатысушы С.И. Челюскиннің құрметіне аталған.
Есенбике

Есенбике — 18 ғасырда өмір сүрген Қаратай батырдың қызы, Олжабай батырдың шешесі. Есенбике кішкентайынан Айдабол бидің бәйбішесінен туған кенже ұлы Кенжеқозыға атастырылған. Алайда Кенжеқозы жастай өліп, Есенбике Айдабол бидің бәйбішеден туған екінші ұлы Малқозының баласы Толыбайға (басқа құжаттарда Төлебайға) ұзатылады. Мәшҝүр Жүсіп Көпеевтің дерегі бойынша, Толыбай кедей адам болған. Ал Ә.Марғұланның жазуынша, Толыбай 1723 жылы жоңғар шапқыншылығы кезінде оққа ұшып, Есенбике баласы Олжабайды Қаратай батырдың тәрбиесіне беріпті. Аңыз бойынша, Олжабай батыр ең алғаш рет сол нағашы атасы Қаратай батырдың туын ұстап, ұрысқа кіреді. Ел аузында есімінің сақталуына қарағанда, Есенбике Олжабайдың батыр болып қалыптасуына көп әсерін тигізген. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Невилл Чемберлен

Артур Невилл Чемберлен (18.3.1869. Эджбастон, Бирмингем — 9.11.1940, Хекфилд, Ридинг маңы) — саяси қайраткер, Ұлыбританияның премьер-министрі (1937 — 40). Рагби мектебі мен Бирмингем колледжінде оқыды. Ұзақ уақыт кәсіпкерлікпен айналысқан. 1915 — 16 ж. Бирмингем лорд-мэрі болды. 1916 ж. Ллойд Джордждың әскери кабинетінің құрамына кірді. 1918 ж. консерваторлар партиясының атынан парламент мүшесі болып, 1922 — 23 ж. пошта министрі, 1923 — 29 және 1931 ж. денсаулық сақтау министрі, 1923 — 24, 1931 — 37 ж. қаржы министрі қызметтерін атқарды. 1937 — 40 ж. премьер-министр және консерваторлар партиясының жетекшісі болды. Ч. билігі Ұлыбританияның тоқырау кезеңіне тура келді. Ел дүниежүз. өнеркәсіптік және финанстық орт. болу рөлінен айрылды. Ч. Еуропадағы саяси дағдарыстан шығу үшін Германиямен жақындасу саясатын белсенді түрде жүргізді. 1938 ж. А.Гитлер, Б.Муссолини және Э.Даладьемен бірге Мюнхен келісіміне қол қойып, Германияның Чехословакияны бөлшектеуіне және екінші дүниежүзілік соғыстың тұтануына жол берді. 1939 ж. Ұлыбритания, Франция, КСРО өкілдері арасындағы Германия агрессиясын ауыздықтауға байланысты Мәскеу келісімімен бір мезгілде фаш. Германиямен құпия келіссөз жүргізді. Бірақ Германия Польшаға басып кірісімен, Ұлыбритания 1939 ж. 3 қыркүйекте Германияға соғыс жариялады. 1940 ж. сәуірдегі ағылшын әскерлерінің Норвегия үшін болған соғыстағы сәтсіздіктерінен кейін, Ч. премьер-министр қызметінен кетуге мәжбүр болды.
Көпбай Омаров

Көпбай Омаров (3.1.1929, Созақ ауданы Сызған ауылы – 1989, Ташкент) – айтыс ақыны. Көпбай Омаровтың 2 ұл, 4 қызы бар. Шымкент қаласындағы Мұхтар Әуезов атындағы педогогткалық институтын бітірген (1950). Ұстаздық қызметі 1950 жылдан басталып, осы салада үздіксіз 40 жыл еңбек еткен. Берен атындағы орта мектепте өмірінің соңына дейін ұстаздық етті. Бұл мектеп қазір Көпбай Омаров есімімен аталады. 1964 жылы Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарының ақындары қатысқан айтыста 1-орын алған. Бұдан кейінде талай айтыстардың жеңімпазы болды. Ол нағыз суырыпсалма ақын әрі асқақ үнді әнші. Тайжан, Нартайдәстүрін жалғастырып, жез сырнайға әсем үнін қосқан Көпбай Омаров музыка аспаптарында шебер ойнайтын. Сүгірдің «Қаратау шертпесі» мен «Бозінген» күйлерін нақышына келтіре орындайтын. Ақын 1989 жылы мамыр айында Өзбекстан мен Қазақстан ақындары арасында өткен айтысқа қатысты. Дереккөздер
Тұрғын халық есебі

Тұрғын халық есебі, халық есебі – # қайсыбір аумақтағы тұрғындардың саны туралы деректер жинау; # халық туралы мәліметтер алудың нақты түрі. Мәліметтер жинаудың жиілігі мен сипатына қарай бір жолғы және ағымдағы тұрғын халық есебі түрлеріне бөлінеді. Бір жолғы тұрғын халық есебі – негізінен белгілі бір елді мекенде немесе ауданда белгілі бір уақытта тұратын адамдардың саны туралы мәліметтерді бір рет жинау. Халық санағынан өзгешелігі: мұнда есеп оңайлатылған ережелер бойынша жүргізіледі, тек тұрғындардың жалпы саны туралы мәліметтер ғана жиналады, кейде жасы мен жынысы бойынша бөліп көрсетіледі. Бұл орайда тұрғын халық есебі адамдарға міндетті түрде сұрау салу жолымен емес, көбінесе тұрғындардың белгілі бір тізімдері немесе басқа да құжаттар бойынша жүргізіледі, яғни заңды халық ескеріледі, сөйтіп бір жолғы тұрғын халық есебінің растығы тиісті құжаттардың толықтығы мен дәлдігіне тікелей байланысты болады. Халық есебінің осы бір жолғы түрі қазіргі кезеңде негізінен тұрғындардың жалпы санын бағалау үшін қолданылады. Ағымдағы тұрғын халық есебі – халықтың қазіргі санын, оның барлық өзгеріп отыратын оқиғаларын (туу, өлу, келу, кету) тіркеу негізінде бағалауға арналған белгілі бір аумақ тұрғындарының белгілі бір тізімдерін жүргізу. Көбінесе экономикалық сипаттамаларды тіркеумен байланысты болып келеді. Кейбір елдерде халықтың тізілімдері немесе автоматтандырылған картотекалар түрінде болады. Мұндай жолмен халықтың құрамы туралы егжей-тегжейлі мәлімет алу мүмкін болмайтындықтан ағымдағы тұрғын халық есебінде тұрақты халық санағын жүргізу қажет болады. Кейде демографиялық оқиғалардың ағымдағы есебін де тұрғын халық есебінің осы ағымдағы түріне жатқызады, оның деректері бойынша халық санағы кезінде жиналған мәліметтер халықтың саны мен құрамының ағымдағы есебі түрінде қаралады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Мардан

Мардан – ежелгі қорым, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы Қоғам ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде. Сипаты 1971 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының обаларды зерттеуші тобы (жетекшісі Б. Нұрмұханбетов) ашқан. Қорым батыстан шығысқа тізбектеле созылған кішігірім 15 обадан тұрады. Әрбір тізбекте 2-ден 5-ке дейін үйінді бар. Тізбектегі үйінділер аралары өте жақын ұзынша төбешік пішіндес болып келеді. Жекелеген қабір шұңқырлары олардың қосылған жерлерінде әрең байқалатын ойыстарымен және жоғарғы қабатындағы ұсақ төбешіктерімен ерекшеленеді. Қорым үстіндегі ескерткіштер құмдауыт төбешікке тұрғызылған пахсалық қабірлер негізінде жасалған. Бұлар ішкі жағы “ванна” секілді тік бұрышты келеді. Қыш ыдыстар барлық обаларда кездеседі. Олардан өзге бірнеше көзе, темір пышақ, моншақ, жүзік, тұмар ретінде пайдаланған түрлі хайуанаттар тістері мен сүйектері, қоладан құйылған тау ешкілерінің мүсіндері табылған. Обалардың бірінен ортасында төрт бұрышты тесігі бар 7 монет шықты. Олардың көпшілігі б.з.б. 118 жылы, қалғандары б.з.б. 73-47 жылдары құйылған. Табылған заттарға қарағанда Мардан қорымына б.з.б. I ғасырдан б.з. II ғасырына дейінгі аралықта өмір сүрген адамдар жерленген. Олар отырықшы болып, жер өңдеумен және мал өсірумен шұғылданған. Заттай мәдениетіне ғұндардың ықпалы байқалады. Дереккөздер
Наурызым қарағай шұраты

]] Наурызым қарағай шұраты – Торғай қолатында жатқан қарағайлы өңірінде Қостанай облысы Наурызым ауданы жерінде орналасқан. Шұрат батыстан шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 12 км-дей. Солтүстігінде суы тұзды Жарман кені, оңтүстігінде тұщы сулы Үлкен Ақсуат кені жатыр. Топырағы құмдауыт қызыл қоңыр. Онда қарағай шоқтары аралас орманды дала белдеміне тән өсімдіктер өседі. Наурызым қарағай шұраты Наурызым қорығы аумағына кіреді. Сілтемелер * Қазақстан географиясы * Кен орындар * Қостанай Дереккөздер
Рахманқұл Қамшыбаев

Рахманқұл Қамшыбаев Алтынбекұлы (17.11.1937 жылы туған, Жамбыл облысы Тараз қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1994). Қазақстан Республикасының Жоғары мектеп ғылыми академиясының академигі (1996). Мәскеу экономика-статистика институтын бітірген (1961). Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында кіші, аға ғылым қызметкер, Қазақстан экономика және жоспарлау институтында бөлім бастығы, директор (1961–89), Алматы саясаттану және басқару институтында проректор (1991–92), Қазақстан Президенті жанындағы Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты директорының орынбасары (1992–94), Қазақ мемлекеті басқару академиясында (қазіргі Қазақ экономика университеті) «Халықаралық экономикалық қатынастар» оқуғылым кешенінің директоры (1994–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі, профессор 190-нан астам ғылым жарияланымның, 5 монографияның авторы. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Қылышбай Омаров

Қылышбай Омаров (1907 ж.туған, Отырар ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. 1929 – 41 ж. Шәуілдір ауданының Талапты ұжымшарында шопан, 1941 – 44 ж. Қызыл Армия қатарында екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1944 – 57 ж. Талапты ұжымшарында, 1957 – 66 ж. Арыс және Талапты кеңшарында аға шопан болып істеді. Дереккөздер
Черненко-Вавилов сәуле шығару

ЧЕРЕНКОВ-ВАВИЛОВ СӘУЛЕ ШЫҒАРУЫ — берілген зат ішінде не белгілі бір ортада жарықтың фазалық жылдамдығынан артық жылдамдықпен қозғалуы кезінде зарядты бөлшектің сәуле шығару құбылысы. Жарықтың фазалық жылдамдығы (и) жарықтың вакуумдегі жылдамдығының (с), ортаның сыну көрсеткішіне (n) қатынасы арқылы анықталады: ис/n. Сондықтан Ч.-В. с. ш. мына шарт орындалғанда пайда болады: υ>и немесе βn>1, мұндағы υ — зарядты бөлшектің жылдамдығы, βυ/с. Кез келген материялық бөлшек жарықтың вакуумдегі жылдамдығынан (с) артық жылдамдықпен қозғала алмайды. Бірақ тәжірибелік тәсілдермен жылдамдығы берілген дене ішіндегі жарықтың фазалық жылдамдығынан артық болатын зарядты бөлшектер шығарып алуға болады. Ч.-В. с. ш-н тудырушы бөлшек бірқалыпты қозғалса, онда Черенков-Вавилов сәулесі бастапқы бөлшек траекториясымен θ бұрыш жасай отырып таралады. Берілген орта үшін тұрақты шама болып саналатын бұл бұрыштың мәнін анықтау арқылы, зарядты бөлшектің сол ортадағы қозғалу жылдамдығын (υ) табуға болады: cosθ=с/υҺn. Черенков санауышы осы принципке негізделіп жасалған. Ч.-В. с. ш. құбылысын 1934 ж. П.А. Черенков (1904 — 1990) пен С.И. Вавилов (1891 — 1951) ашқан. Ал мұның теориясын 1937 ж. И.М. Франк пен И.Е. Тамм жасаған.
Тұрғын халық саласындағы ғылыми-зерттеулер жөніндегі халықаралық одақ

Тұрғын халық саласындағы ғылыми-зерттеулер жөніндегі халықаралық одақ (ИЮССП; Internatіonal Unіon for the Scіentіfіc Study of Populatіon) – халықаралық бейүкіметтік ұйым. 1928 жылы құрылған. Жеке мүшелік негізінде жасақталады, ИЮССП құрамына 100-ден астам елден 2000-ға жуық ғалым (демографтар, статистиктер, экономистер, социологтар, медиктер, т.б.) кіреді. Негізі мақсаттары – тұрғын халықтар мәселелерін зерделеуде халықараралық ғылыми ынтымақтастыққа жәрдемдесу. ИЮССП-тің жоғары органы – Бас ассамблея, басқарушы органы – президент басқаратын Кеңес, атқарушы органы – Тұрақты бюросы ИЮССП конференциялар өткізеді, монографияларды, оқу құралдарын, конференция материалдарын жарыққа шығаруды ұйымдастырады. ЭКОСОС пен ЮНЕСКО жанындағы кеңесші орган мәртебесі бар. Жұмыс тілдері – ағылшын, француз, испан тілдері. Штаб-пәтері – Льеж (Бельгия). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Жаппасбай Нұрсейітов

Жаппасбай Нұрсейітов (1923, Тереңөзек ауданы (қазіргі Сырдария ауданы) – 14.4. 1997) – жауынгер, Кеңес Одағының Батыры (10.1.1944). 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Киев, Харьков қалаларын, Румыния, Венгрияны жаудан азат етуге қатысты. 1944 жылы жерлестері ақша жинап, оның атындағы сүңгуір кеме жасатады. Қазір бұл кеменің қалдықтары Ресейдің Мурманск қаласындағы Солтүстік флоттың әскери-теңіз музейінде сақтаулы. Соғыстан кейін Өзбекстан, Тәжікстанда әртүрлі қызметтер атқарып, еңбек демалысына шығады. 1995 жылы 28 сәуірде «Қызылорда қаласының құрметті азаматы» атағы беріледі. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Некрополь

.]] .]] Некрополь -(грек. nekros – өлі, polіs – қала), көне және жаңа дәуірлердегі бейіттерге байланысты айтылады. Екі мағынада қолданылады: 1) адамдар жерленген обалар мен қабір топтары, яғни жалпы зират, қорымдар; 2) отырықшы-қалалық орталықтар төңірегіндегі неғұрлым үлкен зираттар. Некрополь атауына сай келетін зираттар Қара теңіз жағалауларындағы антикалық замандағы грек қалаларының маңында, ерте темір дәуіріндегі және ортағасырлық қала мәдениеті өркендеген өлкелерде көп зерттелген. Ғылыми ақпараттық мөлшері мен құндылығы бойынша, көне ескерткіштердің аса маңызды түрлерінің бірі болып табылады. Қазақстанның батысында Шопан-ата сияқты үлкен Некропольдер, Оңтүстік Қазақстан өңірінде, Сырдың орта ағысындағы қалалық орталықтар төңірегінде шоғырланған көптеген ірі Некропольдер белгілі. Түркістан төңірегінде Сидақ, Шаға, тағы басқа Некропольдер бар, Арыс өзенінің алқабында аса ірі Бөріжар Некрополі орналасқан. Кейде атақты тарихи тұлғалардың қабірі айналасында қалыптасады да, осы адамның атымен аталады. Мәселен, Арыстан баб, Гауһар ана Некропольдері. Түркістан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.Смағұлов) кешенді зерттеулер барысында Қожа Ахмет Иасауи кесенесі маңында 3 м тереңдікте жатқан көне Некрополь бар екенін, оның алғашқы Иасы қонысының кезінде қалыптасқанын анықтады. Некропольдерді зерттеу барысында жерлеу құрылыстарының түрлері, жерлеу ғұрпының ерекшеліктері, заттық, рухани мәдениетке байланысты ғылыми құндылығы жоғары мол деректер алынады. Қазіргі күнде қалалық орталықтар міндетті түрде оның маңындағы Некропельдермен байланыстыра отырып зерттеледі. Некропольдер қала мәдениеті мен қалаларды қоныстанудың ерекшеліктерін де көрсетіп бере алады. Әдебиет *Ремпель Л.И., Нек-рополь древнего Тараза, Л., 1957; *Смагулов Е.А., К реконструкции погребального обряда Южного Казахстана раннесредневековой эпохи *Новые исследования по археологии Казахстана, А., 2004 Дереккөздер
Миналау

ПМН]] Миналау – миналанған алаңдар жасау, қарсыласты шығынға ұшырату, маневрін қиындату және құрылыстарын қирату мақсатында миналар тобын және жеке миналарды қою. Негізінен инжинер әскерлер күшімен ұрыс қимылдарына дайындық кезінде немесе оны жүргізу барысында жүзеге асырылады. Миналау шабуылдаушы әскердің қанатын тасалау, қарсы шабуыл мен қарсы соққыны тойтару және басып алынған шептерді нығайту үшін жасалады. Қорғаныста Миналау әскерлердің позициясын, қанаттарын, аралық әскерлер орналасып үлгермеген тораптарды қажет болған жағдайда өзінің қорғаныс аумағындағы аса маңызды нысандарды қорғау үшін, дұшпан күштерінің шоғырлануын және алғы шептегі шабуылын қиындату, оны шығынға ұшырату, қорғаныс шебін бұзған жағдайда жау маневрін қиындату мақсатында қолданылады. Миналау жалпы әскер командирінің шешімі бойынша жасалады. Миналау қолмен немесе механикалық құралдарды пайдалану арқылы, сондай-ақ миналарды үлкен қашықтыққа жеткізе алатын және оларды алаңға шашырата алатын ракеталар мен артиллерияның көмегімен нысаналарға жеткізіледі. Алаңдарда Миналау қарсыластарға қарсы жарылғыш тосқауылдар жасауға көмектеседі. Сілтемелер * Мина * Әскер * Артиллерия Дереккөздер
Тұрғын халықтарды зерттеу институты

Тұрғын халықтарды зерттеу институты, Хажеттепе жанындағы (Nьfus Etьtlerі Enstіtьsь, Hacettepe Unіversіtіsі) ғылыми-оқу мекемесі. 1967 жылы Анкарада (Түркия) құрылған. Ғылым қызметінің бағыттары – бала туу, отбасын жоспарлау, көші-қон және урбанизация мәселелерін зерделеу. Институт тұрғын халық жөніндегі мамандар даярлайды, демограф білімдерді насихаттайды, түрік ғалымдарының тұрғын халық саласындағы ғылыми-зерттеулерін үйлестіреді. Тоқсан сайын рефератты- библиографиялық бюллетень шығарады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Абрам Маркович Черкасский

{{Ambox }} Абрам Маркович Черкасский (20.7.1886, Киев қаласының маңы — 17.8.1968, Алматы) — кескіндемеші, Қазақ КСР-інің халық суретшісі (1963). Киевтің көркемсурет училищесін (1901 — 09, А.А. Мурашко, Н.К. Пимоненкодан), 1917 жылы Санкт-Петербург Көркемсурет академиясын (Н.Н. Дубовскийден, т.б. тәлім алған) бітірген. 1937 — 1940 жылдары Қарағанды қаласында, ал 1940 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы қаласында тұрып, көркем шығармашылық жұмыспен айналысты. Ол қазақтың кең даласын, әсіресе, Алматы қаласының және оның айнала төңірегін, сұлу табиғатын лирикалық сезіммен бейнелеуге ден қойды. Пейзаждық шығармалары Пейзаждық шығармалары қатарында “Қайыңдар” (1943), “Айлы соната”, “Алып қарағаштар” (1944), “Кеш. Бәйтеректер” (1945), ”Қысқы Алматы” (1951), “Алатау бөктерінде” (1953), “Сырдария” (1954), “Қарағаштар” (1955), “Соңғы қар” (1957), “Қыс. Шуақты күн” (1958), “Талтүс”, “Қыс көрінісі” (1959), “Гүлге оранған мамыр” (1960), “Көктем”, “Күз көрінісі” (1962), т.б. майлы бояумен кенепке салынған көптеген картиналары бар. Черкасский ғылым, әдебиет пен өнер қайраткерлерінің портреттік галереясын (“Жазушы С.Мұқановтың портреті”, 1942, 1952; “Жазушы М.Әуезовтің портреті”, 1943, 1962; “Қазақ КСР-інің халық артисі Қ.Қуанышбаевтың портреті”, 1943; “Абай Құнанбаевтың портреті”, 1945, 1949; “Жамбыл Жабаев пен Дина Нұрпейісова”, 1946; “Академик Қ.И. Сәтбаевтың портреті”, 1948; “Жамбылдың портреті”, 1950, 1955; “Қазақ КСР-інің халық артисі Қ.Бадыровтың Отелло рөліндегі портреті”, 1953; “Суретші Г.Ысмайылованың портреті”, 1961; т.б.) жасаумен республиканың бейнелеу өнерінің өркендеуіне елеулі үлес қосты. Оның этюд, натюрморт, портрет, жанрлық картиналары ҚР Мемл. өнер мұражайы қорында сақтаулы. Пед. қызметін 1918 жылдан (1935 жылдан проф.) бастады. Алматы көркемсурет училищесінде ұзақ жылдар бойы дәріс беріп, ұлттық бейнелеу өнері шеберлерін даярлауда көп еңбек етті. Шәкірттері: М.Кенбаев, С.Мәмбеев, Қ.Телжанов, К.Шаяхметов, Г.Ысмайылова, т.б. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Өзінің оқытушылық қызметі туралы ол былай жауап берді: «Маған мүлде үйрету керек, маған үйрету де пайдалы, сонымен қатар студенттерге керек». Черкасский 1945 жылы екі еңбегін: «Абай портреті» (кенеп, майлы бояу), «Абай Құнанбаев» (кенеп, майлы бояу, Абайдың Семейдегі мемл. қорық-музейінің қоры) жазды. Черкасский шығармалары бояуының шынайы үйлесімділігімен, бейнелерінің байсалдылығымен және кейіпкер келбетін дәл беруімен құнды. Дереккөздер Сілтемелер *
Әбдіғаппар Нұртазаев

Әбдіғаппар Нұртазаев (1930 жылы туған Жаңақорған ауданы, «Бірлік» кеңшары) – ауыл шаруашылық қызметкері, ҚазКСР-нің еңбек сіңірген агрономы (1961). Шымкент ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1948). 1948 – 63 жылдары Жаңақорған МТС-нда телімдік агроном, аға агроном, 1952 – 57 жылдары «Политотдел» ұжымшарының төрағасы, МТС-нда телімдік агроном, 1957 – 63 жылдары «Бірлік» кеңшарының бас агрономы, 1963 – 76 жылдары «Талап», «Задарья» кеңшарларының директоры, 1976 – 77 жылдары «Бесарық» плотинасының бастығы, 1979 жылдан «Задарья» кеңшарының аға агрономы. Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Қоңырат тайпасы Көтенші руынан шыққан. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Қор сыйымдылығы

Қор сыйымдылығы– өндірістік негізгі қорлардың (негізгі капиталдың) өндірілген өнім бірлігіне шаққандағы құны. Қор сыйымдылығы орташа жылдық есептеуде де, жылдың аяғындағы жағдайы бойынша да өндірістік негізгі қорлардың баланстық құны бойынша есептеледі. Бұл орайда макродеңгейде жалпы ішкі өнім және өндірілген ұлттық табыс туралы деректер, ал салалар деңгейінде жалпы, тауар және таза өнім туралы деректер пайдаланылады. Өнімнің қор сыйымдылығы тікелей және толық сыйымдылық түрлеріне бөлінеді. Қор сыйымдылығы– негізгі қорлардың пайдаланылуы тиімділігінің маңызды көрсеткіші. Пайдаланған әдебиетттер Аблаев Бауыржан
Тұрғын халықты зорлап көшіру

Тұрғын халықты зорлап көшіру, КСРО-да 1930 – 40 жылы жүргізілген Сталиндік режимнің тұтас халықтарды, сондай-ақ бірқатар ұлттардың өкілдерін ата жұртынан немесе ұйыса мекендеген қонысынан, негізінен Орта Азияға, Қазақстанға және Сібірге кең ауқымда зорлықпен күштеп қоныстандыруы. Алғаш рет 1937 жылы Қиыр Шығыстан 120 мың корей Орта Азия мен Қазақстанға жаппай зорлап көшірілді. Олардың 102 мыңы қазақ жеріне қоныс аударды. 1938 жылы елдің шығыс аудандарында арнайы қоныс аударушылардың саны 997 мыңға жетті. 1939 – 40 жылы КСРО-ға жаңа аумақтар қосып алынуына байланысты Батыс Украинадан, Батыс Беларусьтен, Балтық жағалауы елдерінен ондаған мың адам күштеп көшірілді. Соғыс кезеңінде жауға тілеулес болып, жақтасты деген жалған айып тағылған тұтас халықтар өздерінің тарихи отанынан және ұйыса мекендеген қоныс-жайларынан Сібірге, Қазақстан мен Орта Азияға күштеп көшірілді. Олардың арасында 1 млн-нан астам неміс (негізінен Еділ бойынан), 317 мың шешен, 165 мың қырым татарлары, 84 мың ингуш, 82 мың қалмақ, 64 мың қарашай, 49 мың месхедтік түрік (Грузиядан), 33 мың балқар болды (қ. Депортация). Зорлап көшірілгендердің дені балалар, әйелдер мен қарттар еді. Мәселен, Орта Азия мен Қазақстанға көшірілген адамдардың жалпы санының 78%-ға жуығы балалар мен әйелдер болатын. КСРО ҚҚМ-нің Еңбекпен түзеу лагерьлері бас басқармасы (ГУЛАГ) Еңбек қоныстары бөлімінің деректері бойынша 1953 жылдың басына дейін 2,8 млн. арнайы қоныс аударушы тізімінде тұрған. 1948 жылдың қазан айына дейін олардың әрбір бесіншісі қайтыс болған. Мерзімінен бұрын өлгендердің арасында балалардың саны айтарлықтай көп. Зорлап көшірілген халықтарды ақтау үдерісі 1950 жылдардың 2-жартысында басталды. Бірқатар автономиялы республикалар мен облыстар қалпына келтіріліп, басқа да кейбір шаралар қолданылғанымен, бұл іс ақырына дейін дәйекті жүргізілмеді. Ресейде 1991 жылы 26 сәуірде қабылданған “Қуғындалған халықтарды ақтау туралы” заң шын мәнінде осы халықтарды саяси, әлеум., мәдени және аумақтық ақтауды көздеген алғашқы заңнамалық акт болды. 1992 – 93 жылы оны дамыту үшін басқа да бірқатар құжаттар қабылданды. Алайда КСРО-да ұзақ уақыт бойы үстемдік құрған әміршілдік режимнің ең қылмысты көріністерінің бірі болып табылатын халықтарды зорлап көшірудің зардаптары әлі де күрмеуі шешілмеген күрделі мәселелердің бірі болып қалып отыр. Дереккөздер
Дүйсен Қамысбаев

Дүйсен Қамысбаев Хайсағалиұлы (1947 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы) – химия ғылылым доктор (1992), профессор (1994). [http://kaznu.kz/ ҚазМУ-ды] (1970, қазіргі [http://kaznu.kz/ ҚазҰУ] ) және аспирантурасын (1973) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Химия интитутында аға инженер, кіші ғылым қызметкер (1974–79), Қазақ химия-технология институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1979–85), ҚазҰУ-да доцент (1985–92) қызметтерін атқарды. 1992 жылдан Шығыс Қазақстан мемлекеті университеттінің ғылым жұмыстар жөніндегі проректоры. 80-ге жуық ғылым жарияланымның авторы. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Марат Әбдіұлы Омаров

Марат Омаров Әбдіұлы (16.4.1959 ж.туған, Созақ ауданы Шолаққорған ауылы) – әнші-композитор. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының. лауреаты (1992), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисті (1995). 1977 – 79 ж. Шымкент облысы филармониясында «Ауылым – әнім» ансамблінің әншісі болды. 1980 – 85 ж. Әл-Фараби атындағы Мәдени-ағарту институтында оқыды. 1986 – 90 ж. Қазақ телевизиясында музыка редактор болды. 1992 ж. «Наурыз» шығарм. қорын, ал 1998 ж. «Балаларды дамыту» қорын ашты. 2001 ж. Астана қаласында Президент оркестрінде және филармонияда қызмет жасады. «Балбөбек» қалалық байқауын ұйымдастырушы. Марат Омаров Әбдіұлы республикалық. «Жігер-87» фестивалі, «Ыстық көл-89», халықар. «Бұқара-90», Шәмші Қалдаяқов атындағы республикалық. байқаудың (1993), «Азия дауысы-95», «Алтын диск-97» (Ыстанбұл), Франциядағы «Достық әндері» фестивалінің (2002), «Каир-2003» (Мысыр) халықар. байқауларының лауреаты. Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. 2000 ж. Лос-Анжелес қаласында ғы «FІDOF» Әлемдік композиторлар ассоциациясына мүше болып қабылданды. «Анашым», «Әке арманы», «Қыз сыны», «Сыңарым», «Әнші балапан», «Қоштасқым келмейді», «Арман қала – Астана», Мекке-Мәдине», «Наурыз»,туғанб. әндері бар. Дереккөздер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"