kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Патронимия

Патронимия (грек. patronymia— әкесінің есімімен атау, pater — әке және onyma — есім) — қоғамдық ұйымдардың патриархалдық-рулық құрылысқа тән бір түрі. Ол таптық қоғамда капитализм дәуіріне дөйін сақталды. Патронимия белгілі бір шаруашылық, қоғамдық және идеологиялық бірліктегі негізгі бір атадан (рудан) өрбіген адамдар тобы. 1931 ж. совет ғалым М. О. Косвен Патронимияны алғаш қоғамдық форма ретінде қарастырып, зерттеу. Дереккөздер
Патры

Патры, Патрас (Patrai) — Грекиядағы қала, порт. Пелопоннес түбегінде орналасқан. Халқы 111,6 мың (1971). Мата тоқу, тамақ, қағаз, аяқ киім, химия, металл өңдеу кәсіпорындары, университет (1966 жылдан) бар. Шетке субтропиктік жеміс шығарылады. Дереккөздер
Тиренс Винсент Паудерли

Падерли (Powderly) Тиренс Винсет (22. 1. 1849, Карбондейл, Пенсильвания,— 24. 6. 1924, Вашингтон) — АҚШ жұмысшы қозғалысы басшыларының бірі, реформист. Мамандығы — машинист. 1874 ж. Еңбек рыцарьлары орденіне кіріп, 1879—93 ж. оған басшылың етті. Жұмысшыларды кәсіпқорлармен келісімге шақырып, пролетариаттың ереуіл күресіне кедергі жасады. Орден басшылығынан аласталғаннан кейін (1896) Республика партияға ойысты. 1897—1902 ж. АҚШ-тың иммиграция жөніндегі бас комиссары қызметіне тағайындалып, 1907—21 ж. иммиграция бюросының информация бөлімін басқарды. Дереккөздер
Вольфганг Паули

Паули (Pauli) Вольфганг (25. 4. 1900, Вена — 15. 12. 1958, Цюрих) — кванттық механика жөнінде классикалық ғылыми еңбектер жазған швейцар физик-теоретигі. Мюнхендегі университетті бітірген (1921). Ол 1921—22 ж. Гёттингенде М. Борнның, 1922—23 ж. Копенгагенде Н. Бордың ассистенті, 1923 ж. Гамбургтегі университеттің доценті, 1928 ж. Цюрихтегі Жоғары тех. училищенің профессоры болды. Ал 1940—46 ж. Принстондағы (АҚШ) Түбегейлі зерттеулер институтына шақырылып, онда профессор болып аномаль Зееман эффектісін түсіндіре келіп, өте маңызды квантомех. принципті (қ. Паули принципі) тұжырымдап берді (1925). Ол Паули Иордан және В. Гейзенбергпен біріге отырып, өрістің релятивистік кванттық теориясының негізін салды (1929). ыдыраудың ерекшеліктерін талқылау кезінде нейтрино деп аталатын бөлшектің бар екендігі жөнінде болжам айтты (1930—33). Ядролы күштердің мезондық теориясы бойынша да көптеген еңбектер жазды. Паули Нобель сыйлығының лауреаты (1945). Дереккөздер
Паша

Паша (түрікше Pasa) — Осман империясындағы (ол ыдырағаннан кейін империя құрамына енген кейбір елдерде) азаматтық және әскери атақ. Түркияда 1934 ж., Египетте 1952 ж. Иракта 1958 ж. жойылды. Қазір Иорданияда, Ливияда және Суданда ғана сақталған. Дереккөздер
Эдуард Карлович Пекарский

Эдуард Пекарский Карлович [25. 10. 1858, Игумен уезі, қазіргі Минск обл., Червейск ауд.,—29. 6. 1934, Ленинград] — совет тіл маманы, якут тілін зерттеуші, этнограф, фольклорист. 1931 жылдан КСРО ғылым академиясының құрметті академигі (1927 корр. мүшесі). Харьков мал дәрігерлік институтында оқыған (1877—78). Халықшылдар қозғалысына қатысқаны үшін Якутияға жер аудардырып, 25 жыл өмірі (1881—1905) сонда өтті. Якуттардың тілін, этнографиясын, фольклорын зерттеуге арналған экспедицияға (1894—96) қатынасып, мол материал жинады. 1899 ж. «Якут тілі сөздігінің» 1-шығуын жариялады. Аян-Нелькан экспедициясында (1903) болып, Аян маңындағы эвенкілердің этнографиясын зерттеді. В. В. Радловтың көмегімен Пекарский 1905 ж. Петербургте тұруға рұқсат алды. Орыс музейінің этнография бөлімінде (1905—10), Ұлы Петр атындағы Антропология және этнография музейінде қызмет істеді. «Якут тілі сөздігін» (1—13-шығ., 1907—30), «Якут халық әдебиеті үлгілерін» (1—3-т., 1907—18; якут тілінде) баспаға әзірледі. 1914— 17 ж. Пекарский Орыс География қоғамының этнография бөлімінің хатшысы, «Живая старина» журналының редакторы (1914—17) қызметін атқарды. Өмірінің соңғы жылдарында ол КСРО ғылым академиясының Шығыс тану институтында қызмет істеп якуттар мен эвенкілердің этнографиясы жайында еңбектер (орыс және поляк тілдерінде) жариялады. Дереккөздер
Пектер

Пектер (голл. pek— шайыр) — ағаш, шымтезек не тас көмір қарамайын айдағаннан қалған өнімдер. Ол — қатты (кейде қою тұтқыр) қара түсті масса. Қыздырғанда қабыршақтанып майысады, бірқалыпты салмақ түсу әсерінен пластикалық қасиет пайда болады. Электр тогын өткізбейді, суда ерімейді, органик. еріткіштердің (пиридинде, оензолда т. б.) көбінде ериді, қышқылдар әсеріне тұрақты. Бастапқы шикізатына байланысты тас көмір, ағаш, шымтезек, мұнай Пектері болып бөлінеді. Құрамында үлкен молекулалы ароматты көмірсутектер, органик. негіздер болатын тас көмір Пектерінің маңызы зор. Одан негізінен электродтар дайындалатын кокс алынады. Пектер жол құрылыстарында, металл конструкцияларды бояйтын сыр дайындауда т. б. пайдаланылады. Дереккөздер
Пеласгилер

Пеласгилер — көне дәстүр бойынша құрлықтық Грециядағы, Эгей архипелагы мен Кіші Азияның бат. жағалауындағы гректерге дейінгі тұрғындар. Пеласгилер Фессалия, Эпир және Крит аймақтарын да қоныстанса керек. Гомер Пеласгилерді трояндықтардың одағы деп атаған. Геродот бойынша олар Аттикада, Халкидикада және Фракияда да тұрған. Археол. қазба жұмыстары осы аймақтардың бәрінде тұрған гректерге дейінгі тұрғындардың мәдениеті бір-біріне жақын екенін дәлелдейді. Дереккөздер
Пелопид

Пелопид (б. з. б. 410 ж. ш., Фивы,— 364) — ежелгі грек саяси қайраткері және қолбасшысы. Пелопидтің басшылығымен фивалықтар Танагра (377), Тегир (375) және Левктры маңдарында спарталықтарды жеңді. 369 жылдан Пелопид Фивы ескерінің Македония мен тиран Александрға қарсы жорықтарын басқарды; Киноскефалы маңында болған шайкаста қаза тапты. Дереккөздер
Пелым

Пелым князьдігі — Манси тайпаларының бірлестігі, 15 ғасырдың орта кезінен 16 ғ-дың аяғына дейін Пелым, Сосьве, Лозьве өзендерінің алқаптарында орналасқан. Орыстарға Пелым мемлекеті немесе Пелым князьдығы деген атпен белгілі болған. Рулық ақ сүйектер басқарған. Дереккөздер
Арвид Янович Пельше

Пельше Арвид Янович [26. 1 (7. 2). 1899, ССР, Бауский ауд.] — совет, партия және мемлекет қайраткері, тарихшы, ССР ғылым академиясының корр. мүшесі (1946), Соц. Еңбек Ері (1969). 1915 жылдан КОКП мүшесі. Шаруа отбасында туған. 1914 жылдан Ригада жұмысшы болып істеді, мұнда Латыш өлкесінің ұйымына енді. 1914— 18 ж. 1-дүн. жүз. соғыс көзінде Витебскіде, Харьковта, Петроградта, Архангельскіде жұмысшы болды, РСДЖП жергілікті комитеттерінің тапсырмаларымен рев. үгіт және насихат жұмысын жүргізді. 1917 ж. Февр. революциясына қатысты, Петроград советінің мүшесі. РСДЖ 6-съезінің делегаты. 1917 ж. Октябрь революциясын әзірлеуге және оны өткізуге белсене қатысты. 1918—19 ж. Мәскеуде Бүкіл росс. төтенше комиссияның қызметкері, Халкоматтың Солт. Латвияның мемлекет құрылыстары жөніндегі жауапты қызметкері; ақ латыштарға қарсы Рига түбінде болған ұрыстарға қатысты. 1919—29 ж. Қызыл Армия мен Әскери-Теңіз Флотында партиялық-саяси және мұғалімдік жұмыста болды. 1931 ж. Мәскеудің Қызыл профессура институтын бітірді. 1931—33 ж. Тарих қызыл профессура институтының аспиранты және Ішкі істер халкоматының Орт. мектебінде партия тарихынан сабақ берді. 1933—37 ж. Қаз. ССР-інің Мұғалжар, Қара Ертіс с-здарында саяси бөлімдер бастығы, КСРО Совхоздар халкоматы Саяси басқармасының сектор бастығының орынбасары. 1937— 40 ж. Мәскеудің оқ-дәрілер халкоматының инженер-техник қызметкерлерінің білімдерін жетілдіру институтында марксизм-ленинизм негіздері пәнінен сабақ берді. 1941—59 ж. Латвия КП ОҚ-нің үгіт және насихат жөніндегі секретары. 1941—45 ж. Ұлы Отан соғысы кезінде Советтік Латвияның партия және совет кадрларын даярлау жұмысын жүргізді. 1959—66 ж. Латвия КП ОК-нің 1-секретары. 1966 ж. апрелінен КОКП ОК жанындағы Партиялық бақылау комитетінің председателі. КОКП 20, 22—25-съездерінің делегаты. 1961 жылдан КОКП ОК-нің мүшесі, 1966 жылдан КОКП ОК Саяси Вхоросының мүшесі. 2—9-сайл. КСРО Жоғарғы Советінің депутаты.Пельше— КОКП тарихы мен партия құрылысы мәселелері, Латвиядағы рев. қозғалыс тарихы жөніндегі, буржуазия ұлтшылдармен күрес, республикадағы соц. және коммунистік құрылыс туралы еңбектердің авторы. 6 рет Ленин орденімен, Октябрь Революциясы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пенжакент

Пенжакент — Тәжікстанның Соғды облысы Пенджикент ауданының әкімшілік орталығы. Пенджикент халқының саны 43 300 адамды құрайды. Географиялық сипаттама Зеравшан өзенінің аңғарында орналасқан, Самарқанның оңтүстік-шығысында 68 км. Тарихы Қаланың атауы «Бес қоныс» деп аударылады. Қазіргі қаланың орнында бір кездері бес қоныс болған, бұл кейінірек Пенджикент тарихының бастамасы болған болуы мүмкін. Қазіргі Пенджакенттің оңтүстік-шығыс жағында ертедегі орта ғасырлық феодалдық мемлекет болған қаланың орны сақталған (5— 8 ғ-дың 1-ширегі). Көне Пенджикент (Қайнарсу) 14 га жерді алып жатыр. Мұсылман мәдениетіне дейінгі Орта Азиядағы тамаша ескерткішті археологиялық жүйелі зерттеуді 1946 жылдан бастап А.Ю.Якубовский, кейіннен А.М.Беленицкий жүргізді. Көне Пенджикент бірнеше бөліктен тұрған. Оның орталығы дуалмен қоршалған шахристанның көп пәтерлі 2 қабат үйлері, 2 ғибадатханасы болған. Пенджикент жайлы жазба деректер өте аз. Арабтың географиялық әдебиеттерінде Пенджикент Самарқан уәлаятына кірген және үлкен мешіті бар қала болғаны айтылады. Пенджикенттегі қоғамдық қатынастар және оның кейбір саяси тарихы 1932 ж. Муг тауынан соғда жазбалары, сол жерде соғылған мыңдаған тиын табылғаннан кейін толығырақ белгілі бола бастады. Бұл деректерге қарағанда, Пенджикент Чакин-Чур (691—706) және құдіретті Диваштич (706—722) билік еткен тұста гүлденіп өскен деседі. Экономикасы және инфрақұрылымы Қазіргі Пенджакент экономикасы сұранысқа ие өнімдер шығаратын бірнеше табысты кәсіпорындарға негізделген. Оларға кірпіш зауыты, шарап зауыты, құс фабрикасы, агроөнеркәсіптік кешен, ет өңдеу зауыты, консервілеу зауыты және кокос кептіру қондырғысы кіреді. Қала шекарасында вольфрам, фосфат, гипс, қиыршық тас, құм және сынап сияқты пайдалы қазбалардың кен орындары бар. Пенджакенттің ауылшаруашылық кәсіпорындары жүгері мен темекі, көкөніс және бақша дақылдарын өсіреді. Сондай-ақ, мол өнім беретін бақшалар мен жүзім плантациялары бар. Зарафшан өзенінің жағалауы абаттандырылған және керемет демалыс аймағын ұсынады. Қалада ғылыми мекемелер, әуежай және автомобиль жолдары бар. Дереккөздер
Пенжина

Пенжина — РКФСР-дің Камчатка облысындағы өзен.Ұзындығы 713 км, алабы 73,5 км².Қолыма тау қыратынан басталып,Охота теңізінің Пенжина кірмесіне құяды. Жоғарғы ағысы тау өзені сипатында, төменгі ағысы кең, жазық аңғармен ағады. Қар және жаңбыр суымен қоректенеді. Орташа су шығыны 680 м3/сектей. Ноябрьде қатып, май - июньде мұздан босайды. Негізгі салалары: Шайбовеем, Кондырева, Оклан (оң), Аянка, Чёрная, Белая (сол). Ағаш ағызылады, кеме жүзеді. Дереккөздер
Пеннин таулары

Пеннин таулары(Pennines)— Ұлыбритания аралындағы тау жоталары. Солтүстіктен оңтүстікке 250 км-те созылып жатыр. Биіктігі 893 м (Кросс-Фелл тауы). Негізінен әк тас және құм тастан түзілген. Шыңдары тегістелген, бат. беткейі тік, шығысы көлбеулеу келеді. Терең өзен аңғарларымен тілімделген. Сиреген орман(емен, қайың) және шалғын өседі. Дереккөздер
Вальтер Пенк

Пенк (Penck) Вальтер (30. 8. 1888 Вена29. 9. 1923, Штутгарт) — неміс геологы, геоморфологы. Неміс геоморфологиялық мектебінің негізін салушылардың бірі. Берлин және Гейдельберг университетінен білім алды. 1914 жылдан Лейпциг университетінің приват-доценті. 1915—18 ж. Стамбул университетінде профессор. Анд, Гавай аралдары, Апенин, Сицилия, Кіші Азия, Орт. Еуропа т. б. аймақтардың геоморфологиясын, геологиясын зерттеді. Жер қыртысының вертикалды қозғалысының және денудация процестерінің әрекеттерінен рельеф пішіндерінің қалыптасуы туралы ілімді жетілдірді. Пенк ұсынған рельефті зерттеу тәсілі (морфол, талдау) жер беті рельефінің, экзогендік процестерінің және тектоник. қозғалыстардың өзара байланыстылығын айқындады. Денудация құбылысының және жер беті көтерілу процесінің қарқындылығына қарай рельеф элементтерінде даму, теңелу және төмендеу. жағдайларының болатынын дәлелдеді. Пенк зерттеулері геоморфологияның дамуына үлкен ықпалын тигізді. Дереккөздер
Пентаграмма

Пентаграмма (грек. pentagramon- топ, pente — бес және gramma — сызық) — қабырғаларына биіктіктері бірдей тең бүйірлі үшбұрыштар салынған дұрыс бесбұрыш. Осындай Пентаграмманың бір түрі суретте көрсетілген және ол дұрыс бесбұрыштың диагональдары арқылы жасалған жұлдыз тәрізді көпбұрыш болады. Дереккөздер
Пентагрид

Пентагрид (ағыл. pentagrid, грек. penta — бес және ағыл. grid — тор) — жеті электродты электрондық лампы. Ол анод пен катодтан және бес тордан (екі-екіден басқарушы және әк- рандауыш, бір қосалқы анод ретінде пайдаланылатын) құралады. Пентагрид -гептодтың бір түрі. Супергетеродинді радиоқабылдағыштардың жиілік түрлендіргіші ретінде 20 ғасырдың 30—50 жылдары пайдаланылды. Дереккөздер
Радикалшылдық

Радикалшылдық (лат. radix - тамыр) -саяси мәселені батыл, түбегейлі шешуге ұмтылыс. Радикалшылдық алға койған мақсатын барынша тиімді әдістер мен шұгыл шаралар арқылы шешуді қолдайды. Тіпті мәселе шешу жолында күш қолдануды да айып санамайды. Радикалшылдық пен экстремизмнің түп тамыры туыстас. Бірақ экстремизмнен айырмашылығы конституциялық нормалар нормалар негізінде әрекет етуге ұмтылады. Саяси тәжірибеде радикалды әрекеттер қалыптасқан әлуметік-экономикалық ахуалға қарай орын алады. Экономика, қаржы дағдырысы радикалды реформалар жүргізуді, ал ұлтаралық, шекаралық шиеленістер радикалды шешімдерді талап етеді. Сол себепті кез келген мемлекет шиеленісті мәселені шешуде радикалшылдықты басшылыққа алады. Табиғаты жағынан радикалшылдық эволюция дамуды жылдамдатушы вактор болып табылады.
Леонид Соломонович Первомайский

Первомайский Леонид Соломонович (лақап аты; шын аты-жөні — Илья Шлёмович Гуревич) (17. 5. 1908, қазіргі Харьков обл., Красноград қ.,—9. 12. 1973, Киев) — украин совет жазушысы. 1954 жылдан КОКП мүшесі. Шығармалары 1924 жылдан жарияланды. Оның «Комса» (1926), «Уездік аумақта» (1930), «Өмір» (1944), «Карпаттағы оттар» (1945) т. б. әңгімелер жинағы, «Кермек алмалар» (1929), «Батырлық балладасы» (1932) т. б. өлеңдер жинағы, «Белгісіз солдаттар» (1931), «Шайқас басы» (1942) т. б. пьесалары бар. Первомайский «Туған күн» (1943), «Жер» (1943) атты өлеңдер жинақтары үшін 1946 ж. КСРО Мемл. сыйлығын алды. , Первомайский 1963 ж. «Жабайы бал» романын, 1967 ж. «Творчестволық ізденістер» атты сын-әдеби кітабын т. б. жариялады. 4 орденмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Первомай тауығы

Первомай тауығы— етті,жұмыртқалы тұқым. Бұл тұқым Юрлов тауығының мекиенін Родайланд және Виндот қоразымен шағылыстыру арқылы Харьков облысының «Первомая» с-зында, Тамбов облысының «Пачелм» с-зында шығарылды. Первомай тауығының дене бітімі сымбатты, ұзын, арқасы жалпақ, кеуделі, тәжісі қызғылт. Қауырсыны ақ, құйрығы мен мойнының қауырсыны қара. Қоразы 3,2—3,5 кг, мекені 2,7—3 кг, таңдаулысы 4—4,5 кг. Мекені жылына 150—180, таңдаулысы 220 жұмыртқа салады. Жұмыртқасының салм. 55—65 г. Первомай тауығы РКФСР-дің көптеген облыстарында, Башқұрт АКСР-і, Өзбекстан КСР-і, УКСР-нде өсіріледі. Дереккөздер
Пергам патшалығы

Пергам, Пергам патшалығы — Кіші Азияның солтүстік батысындағы құл иеленуші мемлекет. (б. з. б. 283—133 ж.). Астанасы — Пергам Эллинизм дәуірінде қолөнер, сауда, мәдениет орталығы болған. Пергам патшалығында құл иелену кең өріс алды, халық шектен тыс қаналды. Пергам патшалығы Селевки әулетімен, Македониямен, Галатиемен ұрыс жүргізді. Б. з. б. 2 ғасырдың басында Пергам патшалары (Аттал әулеті) Риммен одақтасып, б. з. б. 188 жылға дейін Кіші Азияның бат. аймағының үлкен бөлігін иемденді. Б. з. б. 199 ж. Пергам римдіктердің билігінде болып, Аристоник көтерілісі басылғаннан кейін Рим аймағы болып қалды. Дереккөздер
Переславль-Залесский

Переславль-Залесский (15 ғасырға дейін Переяславль) — Ресейдің Ярославль облысындағы қала. Географиялық орны Мемлекет астанасы Мәскеу қаласынан оңтүстікке қарай 150 км жерде орналасқан.Плещеево көлінің оңтүстік-шығыс жағасында орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 42 387 адам (2009); * 42 331 адам (1989). Тарихы 1152 ж. іргесі қаланған. Автомобиль жөндейтін заут, киім тігу, мебель фабрикалары, тамақ кәсіпорындары бар. Қала суреттері Дереккөздер
Ицхок-Лейбуш Перец

Перец Ицхок Лейбуш (30. 5. 1851, Люблин воеводствосы, Замостье қ.,— 3. 4. 1915, Варшава)—еврей жазушысы. Сауда қызметкері семьясында туған. Ол алғашқы өлеңдерін көне еврей тілінде жазды (1875). Перец Ицхок идиш тіліндегі «Мониш» (1888) атты поэмасы жарияланған соң, 1889 ж. Варшаваға көшіп келіп, еврей қауымы арасында жұмыс істеді. Перец Ицхоктің шығармалары әр түрлі жанрда жазылған. Ол «Ескі базардағы түнде» (1907), «Өкіндірген бұғауда» (1908) атты драмаларын, «Семья бақыты», «Тоқымашының махаббаты» т. б. новелла, әңгімелерін жариялады. Шығармаларының негізгі тақырыбы — адамды қанауды жою, әйелдер мен балалардың правосы т. б. Дереккөздер
Василий Григорьевич Перов

Перов Василий Григорьевич (2 немесе 4. 1. 1834, Тобольск,— 10. 6. 1882, Кузьминка с., Мәскеу маңы) — орыс кескіндемешісі. 1853—61 ж. Мәскеудегі кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде (М. И. Скотти, А. Н. Мокрицкий және С. К. Зарянкодан) оқыды. Көркемсурет академиясының пенсионері (1862—69, 1864 жылға дейін Париждегі). Көшпелі көркемсурет көрмесі серіктігінің мүшесі әрі ұйымдастырушы (қ. Цередвижциктер). 1860 жылдардың басында өткір уытты бірнеше жанрлық картиналар («Пасха кезіндегі селодағы крест шеруі», 1861, Мәскеу, Третьяков гал.) салды. Суретші Париждегі творчествосы кезеңіндегі еңбектерінен әр адамның өзіндік ерекшелігін ашуға талпынушылық байқалады («Соқыр музыкант», 1864, Третьяков гал.). Перовтың 60 жылдардың 2-жартысындағы еңбектерінен кембағалдар мен кемтарларға деген мейірім аңғарылады. «Өлікті шығару» (1865), «Суға кеткен қыз» (1867), «Шекарадағы ең ақырғы кабак» (1868, бәрі де Третьяков гал-нда) атты картиналарында әсем табиғат көріністері басты орын алған. Ол — А. Н. Островский (1871), В. И. Даль, Ф. М. Достоевский (екеуі де 1872) портреттерінің (үшеуі де Третьяков) және «Аңшылар демалысы», «Балықшы» (екеуі де 1871, Третьяков гал.) атты саятшылық көріністердің авторы. 1871—82 ж. Мәскеудегі кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде сабақ берді. Шәкірттері: Н. А. Касаткин, С. А. Коро- вин, М. В. Нестеров, А. П. Рябушкин. Дереккөздер
III Санчо

III Санчо Ұлы Гарсес ( немесе ; 985 – 1035) — 1004 жылдан бастап 1035 жылға дейін Наварра елінің патшасы болды. Иберий жартыаралының құрметті монархы. III Санчо 985 жылдар шамасында Наварра патшасы Гарсия II Санчес пен Химена Фернандестен туған. Жастық шағын Лейре монастырінде өткізіп, 1000 - 1004 жылдар шамасында патша тәжін киіп, Наварраның және Арагон графтығын басқарған. III Санчо өзін Леонның өте мейірімді патшасы ретінде танытып,"Испандық ізгі патшасы атанды. Сыртқы сілтемелер * * * Дереккөздер
Едіге тауындағы тас мүсіндер

Едіге тауындағы тас мүсіндер – Ұлытау төңірегіндегі тарихи екі дәуірді қамтитын тас мүсіндер тобы, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау сілемі, Едіге тауының етегіндегі Қорғантас (таратылған) ауылының орнынан оңтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. Сипаты 1946-60 жылдарда Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген. Мұндағы 12 ғұрыптық қоршаулар мен обалар солтүстіктен оңтүстікке дейін тізбектеле салынған. Түрік қағанаты заманының (VI-VII ғ.) ескерткіштері әдеттегідей қырынан қойылған үлкен тақташалардан төртбұрыш немесе шаршы түрінде жасалған. Бұлардың кішілерінің аумағы 1,8х2 м, үлкендері 5,9х6 м-дей. Бетімен күншығысқа қараған тас мүсіндер қоршаулардың шығыс іргесінде тұр, одан әрі балбалдар тізбегі жалғасады. Ең кіші тізбектің ұзындығы 5 м, ең үлкені 250 м-ге жетеді. Қыпшақ кезеңіне жататын ескерткіштер (VIII-XIII ғасырлар) қоршау емес, тастан үйілген обалар түрінде қаланған және бұлардың балбалдар тізбегі жоқ. Мүсіндер қиратылып, бүлінген. 2 мүсін жақсырақ сақталаған. Биіктігі 180 см, ені 28 см, қалыңдығы 22 см. Мүсінде ұзын мұрты, үлкен дөңгелек көзді, орта жастағы ер адамның бейнесі айқын бедерленген. Биіктігі 140 см, ені 32 см 5-мүсін қыпшақ заманына жатады. Бұл, әсіресе, адам бейнесінің толық түсірілмеуінен байқалады. Тас мүсін орнату дәстүрінің қыпшақ кезеңіне қарай әлсіреуі сол кездегі қоғам дамуына, ең алдымен ислам дінінің нығаюына байланысты болған. Әдебиет * Марғұлан Ә., Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер. Ежелгі мәдениет куәлары, А., 1966. Дереккөздер
Арашашыл құралай

Арашашыл құралай - кәдімгі құралайдан әжептеуір ірі денелі (30-50 г) құс. Күмістей жылтыраған қызғылт реңді басынан, бүкіл жабын қауырсындарының қызғылт түсті болуынан бізде өмір сүретін құстар арасынан аршашыл құралай көзге бірден шалынады. Қоқшыл қоңыр реңді аналығы кәдімгі құралайдың аналығына ұқсас, бірақ аршашыл құралай одан әлдеқайда үлкен, құйрығы да ұзынырақ және бойлай созылған қоқшыл алабажақ түсті болып келеді. Орталық Азияның биік тауларында қоныстанады. Қазақстанда Тәңіртау мен Жоңғар Алатауының субальпілік белдемінде шашырап жатқан аршаларды бойлай ұялайды.Отырықшы құс, қыста таулардың төменгі белдеулігі - тау етектеріне дейін жылыстайды. Үнемі арша бұтақтарында жүреді. Аталығы күйттеу кезеңінде бұталардың ұшар басында ұзақ қонақтайды. Толқындата, пырылдап ұшып-қонып, ауыр ұшады. Өзіне тән мыңқылдап созылатын "жьвии" деген даусы бар. Әуені - бәсең шиқыл. Жемі - әр алуан тұқымдар, сонымен бірге құралайлар шөп басынан тұқымдарда алу үшін қуатты тұмсығымен көбінесе бұта сындырады. Басқа құралайлар тәрізді бұл да бүршіктерді жейді. Кішкене балапандарына алғашқы күндерде әдетте бунақденелілерді тасиды. Ұялары бұталарда, кейде қылқанды ағаштарда орналасады. Салындыдағы 3-5 сирек қара нүктелі ашық көгілдір жұмыртқаларды аналығы 14-18 күн басады.Балапандарды ата-енелері ұяда 15-16 күн және балапандар ұядан ұшқан соң тағы бірнеше күн жемдейді. Балапандарды қалың бұта арасынан көбінесе шығарған дыбысынан тауып алады. Жылына 1 рет балапан өргізеді. Әдебиет * Құстар мектеп энциклопедиясы
Кәдімгі құралай

Кәдімгі құралай — Таушымшықтар тұқымдасының Құралайлар тегінің биологиялық түрі. Қазақстанда кездесетін құралайлардың ішіндегі қоқшыл түсті ең кішкене(17-30 г) денелісі. Биологиялық сипаттамасы Ересек аталықты басындағы және төсіндегі қауырсындардың қан қызыл реңі бойынша оңай тануға болады. Денесінің қалған үлескілері қызыл қоңыр түсті болып келеді. Аналықтары және өткен жылғы аталықтарының реңі - сұрғылт қоңыр. Аталығының әуені көбінесе сұрақ ретінде қайталанатын "Чечевицені көрдің бе?" деген әуезді қысқа ысқырық. Аналығы сайрамайды, алайда өткен жылғы аталықтар әжептеуір сайрайды. Тек қана өсімдіктекті азықтармен қоректенеді. Ұялау үшін ормандарды ғана емес, қалың өскен бұталарды таңдап, тауларды, субальпілік белдемге дейін көтеріледі. Қопсынған тостағанша тәрізді ұя бұтақтарға орналастырылады. Салындыдағы 4-5 сирек дақтары бар көгілдір жұмыртқаларды аналығы доғал жағынан 13-14 күн басады. Балапандарды ата-енелері 13-14 күн қоректендіреді. Ұшып кеткен ұялас балапандарды олар тағы аптаға жуық қамқорға алады. Таралуы Еуразияның үлкен бөлігіне өте кең таралған. Қазақстанда орманды дала зонасында, ұсақшоқылық орманды үлескілерімен оңтүстік және шығыс тау ормандарында көп мөлшерде орын тебеді. Көктемде - мамырда, күзде - тамызда және қыркүйектің алғашқы жартысында ұшып өткенде Қазақстанның кез келген жерінен көзге түседі. Үндістанда және Азияның оңтүстік-шығысында қыстайды, сондықтан оның ұшып өтуі Қазақстанның бүкіл аймағы бойынша жақсы білінеді Дереккөздер
Одати

Одати (жапон 大太刀, «үлкен қылыш») — жапон ұзын қылыштарының бір түрі. Қылыш одати аталуы үшін 3 сяку (90,9см) ұзындықтан кем болмауы керек. Әдетте одати жүзінің ұзындыңы 1,6-1,8 метр болатын қылыш. Қызметі Одатидың қызметтері төмендегідей: * Ғибадатханаларға арналған. Кейбір одатилар соғыстағы жеңісті тілей жалбарынатындарға арналса, енді бірі аңыз қылыш ретінде қазынада сақталды. * Қару ретінде. Ежелгі жазуларды зерттей келе одатидың жаяу әскер қаруы ретінде қолданылғаны белгілі болды. * Армияның белгісі ретінде. Кей одатилар өте ұзын болған, сондықтан оны байрақ немесе найза секілді армия белгісі ретінде қолданған. * Түрлі рәсімдерде. * Ұстаның біліктілігін көрсету үшін. Негізі одати көбінесе алғашқы екі қызметте қолданылған. Одатиды қару ретінде қолданғанда ол самурайлардың ұстап жүруі үшін өте ұзын және ыңғайсыз болды. Оны ұстап жүрудің екі әдісі болды. * Арқаға асыну. Бұл әдіс қолайлы болмады, өйткені оны арқадан қолға тез алу мүмкін емес еді. * Басқа әдіс оңайырақ болды—жәй ғана қолға ұстап жүру. Муромати кезеңінде самурайдың жанында одатиды қынабынан алуға көмектесетін адам еріп жүрді. Одати 1615 жылғы Осака-Нацуно-Дзин (Токугава Иэясу мен Тоётоми Хидэёри — баласымен Тоётоми Хидэёси) соғысынан кейін толығымен қолданыстан шықты. Дайындалуы Одатиді дайындау өте қиын. Жақсы одати жасау үшін төмендегідейлер керек. * Кәдімгі қылышқа қарағанда көбірек болат пен уақыт жұмсалады. Сонымен қатар бұл қылышты жылдам соғу керек, сондықтан соғып жатқан ұстаның үлкен біліктілігін талап етеді. * Жеке ұстаханалардағы жұмыс. Әр ұстаханада өз ісінің шебері болу керек. * Термоөңдеудегі шеберлік. * Өзгеше құрылғылар. * Өткірлеудің басқа әдісі керек. Одатиды өткірлеген оны қозғалтпай ұстайды. Қолданыстан шығу себептері * 1615 жылдан кейін соғыстар тоқтатылды. * Бакуфу үкіметінің қылыштың ұзындығы туралы заң шығаруы. Бұл заңнан кейін көптеген одатилер нормаға байланысты кесілді. Сондықтан қазір одатилер өте аз. Одати бұдан былай қару ретінде қолданылмады, бірақ Синто кезеңінде ерекше сыйлық ретінде сиға беріліп отырды. Ендігі кезекте бұл оның басты қызметіне айналды. Тағы қараңыз Катана Дереккөздер
Пероксисома

Пероксисомалар — көлемдері 0,2 мкм-ден 0,5 мкм-ге дейінгі мөлшердегі мембраналы көпіршіктер. Олар лизосомалар секілді Гольджи аппаратының транс-полюсінен бөлініп шығады. Көпіршіктің мембранасының астында неғұрлым тығыз бөлігі мен перифериялық аймағы болады. Түрлері Пероксисомалардың екі түрі бар. Ұсақ пероксисомалар (диаметрі 0,15-0,25 мкм) сүтқоректі жануарлардың (адамның) барлық жасушаларында кездеседі. Олардың құрамынды майда осмиофильді зат болады да, алғашқы лизосомалардан ерекшеленбейді. Диаметрі 0,25 мкм-ден ірі пероксисомалар тек кейбір ұлпаларда (бауыр, бүйрек) ғана кездеседі. Олардың құрамын кристалл тәрізді өзекше түзеді. Оның құрамында қою түрдегі ферменттер болады. Пероксисомалармен қатар басқа да мембраналы, құрамында ферменттері бар, диаметрі 0,5 мкм-нен 10 мкм-ге дейінгі микроденешіктер кездеседі. Қызметі Пероксисомада пероксидаза, каталаза және D-аминқышқылдарының оксидазасы ферменттері болады. Пероксидаза жасушаға токсинді әсер ететін сутегі тотығының алмасуларында қатысады. Пероксисомаларда биохимиялық реакциялар үшін молекулярлы оттегі қолданылады. Сондай-ақ пероксисомалар басқа да зиянды заттардың қосылыстарын, мысалы этанолды нейтрализациялауға қатысады. Каталаза пероксисоманың басқа ферменттерінің ішінде барлық ақуыздардың 40% құрайды. Пероксисомалар липидтер, холестерин және пуриндердің алмасуларына қатысады. Пероксисомалардың мембраналары тегіс эндоплазмалық тордан бүршіктеніп бөлініп шығады, ал ферменттері цитозольдің полирибосомаларында синтезделініп, пероксисомаға келіп түседі деген көзқарастар да бар. Дереккөз http://humbio.ru/humbio/cytology/0023d0f2.htm
Арғынбай Таңатұлы

Арғынбай батыр Таңатұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — Ресей, Қоқан, Хиуа өктемдігіне қарсы күресте аты шыққан айбынды батыр. Алшын тайпасының Шөмекей руының Бозғұл аймағынан шыққан. Арғынбайдың ордасы Қуаңдария бойындағы Тоғызбай құмында болған.Он тоғызыншы ғасырдың орта тұсында Сырдарияның сол жағасындағы, Қуаңдарияның бойындағы, Қызылқұмдағы қазақтар үш жақтан қысым көрген. Оның бірі – Ақмешіт, Күмісқорғаннан шығып оқтын-оқтын шабуылдаған Қоқандықтар, екіншісі Жаңадарияның бойындағы Бестамқаладан ауылдарды тұрақты тонап тұрған Хиуалықтар, үшіншісі – Сырдарияның төменгі ағысына бекініп алған (№ 1 форт) Ресей әскерлері. 1852 жылы Орынбор генерал-губернаторының алдында Ресейге адал қызмет етуге ант берген және оған арқа сүйеген Елікей хан Қасымұлы да осы ұлтарақтай жердегі халықты өзіне қаратпақ болған. 1856 жылы орын алған осындай оқиғалар Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жырау Алмас Алматовтың «Қазына» атты дастанында суреттеледі. Арғынбай батыр образы тұтастай ашылған шығарманың көркемдік тұрғыдан құндылығы ерекше. Ел басына туған алмағайып заманда Арғынбай батырдың Пірәлі би Өтетілеуұлы, Жарылқап би Манасұлы, Қожеке батыр Мырзабайұлы, Түбекбай батыр Нәзікұлы, Молдашер ахун Жамұратұлы, Торыбай Меңей батыр және т.б. Сыр өңіріне танымал тұлғаларды жанына топтастырып, басқыншыларға үнемі тойтарыс ұйымдастырып отырғаны, өз басының жеке ерліктері, бітім-болмысы, түр-тұлғасы туралы әңгіме-аңыздар ел аузында өте көп. Шежіре Арғынбай – Таңат – Кетебай – Жолай – Ырсымбет – Бекет – Сейін (Желдер) – Келдібай – Бозғұл (Бозғыл) – Шөмекей – Әлім Дереккөздер
Радиорелейлі байланыс

Радиорелейлі байланыс - (радио және - аралық станса) - антенналары бір-біріне тікелей көрінетін қашықтыққа орнату қабылдау-тарату радиостансаларының тізбегі арқылы жүзеге асырылатын радиобайланыс. Әр станса көрші стансадан сигнал қабылдап, күшейтіп, әрі қарай таратады. Радиорелелі байланыс дециметрлік толқындар арқылы көп арналарды телефон, телеграф, теледидар, т.б. сигналдарын таратуға пайдаланады. Бұл диапазонның басқа диапазондарға қарағанда сигнал тарату арналары көп атмосфералық және индустриалық кедергілерге тәуелділігі төмен. Бағытталған антенналар арқылы бірнеше таратқыштармен бір мезгілде жұмыс істей алады. Көршілес стансалардың ара қашықтығын арттыру үшін олардың антенналарын мүмкіндігінше биік етіп орнатады. Жазық жердегі стансалардың ара қашықтығы 40 - 50 км болады. Әдетте бір стансада қабылдау-тарату апаратарының кешені арқылы бірнеше арнамен байланыс орнатылады. Радиорелелі байланыс желісі магистралдық (сыйымдылығы жоғары), зоналық (сыйымдылығы орташа), аз арналы (темір жолда, газ және мұнай құбырғыларында, т.б.) және аз арналы жылжымалы (әскери істерде) түрлерге ажыратылады. Радиорелелі байланыс алғаш рет 1935 ж. Нью-Йорк пен Филадельфия қалалары арасында орнатылған. Аса жоғары жиілік техникасының дамуы 20 ғ-дың 50-жылдарынан бастап Радиорелелі байланысты кеңінен қолдануға мүмкіндік туады.
Ракетаға қарсы қорғаныс

ракетаға қарсы қорғанысы]] Ракетаға қарсы қорғаныс - ұшу траекториясындағы қарсыластың баллистикалық ракеталарын табу, тосып алу мен жоюға арналған және оларға радиотехникалық кедергілер жасайтын әуе шабуылына қарсы қорғаныстың құрамдас бөлігі. Ракетаға қарсы қорғаныс өз міндеттерін ракетаға қарсы және арнайы қондырғылар көмегімен атқарады. Оған құрлықаралық баллист, ракетаның ұшырылғанын нысанаға жектенге дейінгі 33 минут ішінде анықтау; ракетанын ұшу барысын алғашқы 26 минут ішінде анықтау, ракетаға қарсы атыс алдында 3-4 минут бұрын көздеу; 2 минут бұрын түпкілікті көздеу; ракетаға қарсы соққыны 120-100 секунд ішінде жіберу; күзетілетін нысанадан жеткілікті қашықтықтағы ракетаны қауіпсіз ету немесе жойып жіберу міндеті қойылады. Термоядролық оқ-дәрі үшін бұл қашықтық 32 км-ден кем болмау керек, бірақ радиоактивтік зақымданудан сақтану үшін оны 80 км-ге дейін арттырады. Соған орай бұл қашықтық тосып алу аймағының ішкі шек арасын анықтайды, ал сыртқы шек арасы ракетаға қарсы басқару радиолокаторының тиімді қашықтығымен (80-100 км) анықталды. Ракетаға қарсы қорғанысты Әуе қорғанысы күштері атқарады.
Еңлікгүл

Еӊлікгүл , эдельвейс, леонтоподиум — — Астралылар тұқымдасының көпжылдық немесе біржылдық шөптес өсімділтерінің тегі. Таралуы Еуропа мен Азияның таулы жерлерінде таралған. Ботаникалық сипаттамасы Еӊлікгүлдер - биіктігі 12—25 см щөптес өсімдіктер. Биік тауларда өседі. Жапырақтары жеңішке, асты жағы түкті, үсті жағы күміс түсті. Күрделі гүлшоғы тығыз себетшеге жиналған гүлдерден құралған. Гүлдердің түсі - ақ немесе сарғыштау, гүл тостағаншаның қасындағы жапырақтары жұлдыз тәрізді. Түрлері Текте 60-тан астам биологиялық түрлері айқындалған. Олардың арасында кең таралғандары: * Leontopodium alpinum,Cass. * Leontopodium brachyactis,Gand. * Leontopodium fauriei,Beauverd Hand.-Mazz. ** [ syn. Leontopodium alpinum,Cass. * Leontopodium fedtschenkoanum,Beauverd * Leontopodium japonicum,Miq. * Leontopodium leontopodioides,(Willd.) Beauverd ** Leontopodium ochroleucum,Beauv. ** Filago leontopodioides,Willd. ** |Leontopodium sibiricum,Cass. * Leontopodium palibinianum,Beauverd. * Leontopodium nivale,(Ten.)(Ten.) Huet ex Hand.-Mazz. ** Leontopodium nivale,|(Cass.) Greuter * Leontopodium souliei,Beauverd * Leontopodium stoechas,Hand.-Mazz. Қызықты дерек Францияда еңлікгүлді альпі жұлдызы деп, ал Италияда - күміс жартас гүлі деп атайды. Таулы ел түрғындары еңлікгүлді бақыт пен махаббат гүлі деп санайды. Еңлікгүлдің пайда болуы туралы әдемі әрі мұңлы аңыз бар. Бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын екі ғашық болыпты. Алайда тағдыр оларды мәңгілікке айыруға жазған екен. Айырылысу туралы ой екеуіне де сұмдық қорқынышты болып көрінеді. Бірге қалудың жалғыз-ақ жолы - бірге өлу. Олар бөлек өмір сүргеннен гөрі қол үстасқан күйі жартастан секіріп кетуді жөн көреді. Олар құлап өлген жартастың бетіне махаббаттың салтанатты да қайғылы жеңісінің құрметіне ақшыл еңлікгүл қаптап өскен екен. Үзіп алынған гүл солмайды, ал кептірілгендері - әсемдігін ұзақ уақыт бойы сақтап қалады. Галерея Дереккөздер
Радиотелефон

Радиотелефон байланысы - телефон хабарларын радио толқындар арқылы таратуға мүмкіндік беретін электірлік байланыс. Радиотелефон байланысында таралатын дыбыстық тербелістер микрофон көмегімен дыбыстық жиіліктегі электр сигналдарына түрленеді де, радио таратқыш генераторында қоздырылған жоғары жиілікті тасымалдаушы тербелістерді модуляциялайды. Модуляцияланған тербелістер электро-магнит толқын түрінде антенна арқылы кеңістікке тарлады. Қабылдаушы антеннада бұл радиотолқындар электр тербелістерін тудырып, ол тербелістер радиоқабылдағышта күшейтіледі және кері модуляцияланып сигнал ажыратылып алынады. Алынған электр сигналы телефонға жіберіліп, дыбысқа түрлендіріледі. Радиотелефон байланысы бір-бірінен өте қашық орналасқан жылжымалы нысандар арасында (мыс, ғарыш кемесі, мұхиттағы кемелер, ұшақтар мен Жер арасында) және алыс орналасқан елді мекендермен, т.б. байланыс орнатуға тиімді.
Раушангүл бітесі

Раушангүл бітесі - бітелер тұқымдасының биологиялық түрі. Өсімдік зиянкесі. Биологиялық сипаттамасы Тұқымдастың басқа түрлеріне қарағанда рашангүл бітесінің денесі ірі. Жасыл түсті, жылтыр кейде күрең түсті, құйрығы ұзынша келген қылыш тәрізді жәндік. Жұмырқалары бір жылдық өркендерде қыстайды. Дер нәсілдері көктемде, сәуір айында шығып, жас бүршіктерді зақымдаса, ересек биттері жапырақтардың, гүл шанақтарының, өркендердің сөлін сорып зиян келтіреді. Зақымданған жапырақта ширатылы, өркендері буратылып, гүл шанақтары ашылмай қалады. Биттердің саны жаздың 2-жартысында күрт көбейеді, жылына 4-7 ұрпақ беріп дамиды. Күресу шаралары Күресу шаралары: өсімдіктерге 4 пайыздық сабын ерітіндісін немесе қолдануға рұқсат етілген инсектицидтер бүркеу керек. Дереккөздер
Домалақ жапырақты қияш

Домалақ жапырақты қияш - сүттіген тұқымдасы, қияш туысына жататын өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 40 см-ге дейін болатын көп жылдық өсімдік немесе жартылай бұта. Төменгі бөлігі ағаш тәрізді. Жас бұтақтары тік немесе доға тәрізді иілген, кедір-бұдырлы немесе тегіс. * Гүлжапырағы жұмыртқа тәрізді, жиегі тісшелі. Сабағының төменгі жағындағы ірі жапырақтарының сағағы жақсы дамыған, жапырақ тақтасы ұзындығының 1/3-іне тең, ал қалған бөлігіндегілердің сағағы қысқа, шамамен ұзындығы 1,3 мм. Домалақ, сирек жағдайда сына тәрізді немесе ойық болып келетін жапырағының ұзындығы мен ені 2,5-12 мм. * 2-3 гүлі (сирек жағдайда 1 гүл) жапырақ қолтығында орналасқан. Аталығы ұзындығы 2,5 мм болатын жіп тәрізді гүл сағағына бекіген, сопақша келген қоңырлау жасыл түсті тостаған жапырақшаларының ұзындығы 1,5-1,75 мм, доғал. * Күлтесі сопақша сына тәрізді, тілшелі, доғал, сүйір әрі жіңішке бөліктерге бөлінген. Ұзындығы 5 мм-дей болатын аналық гүлі гүл сағағына орналасқан, жемістенген кезінде ұзындығы 8-10 мм-ге дейін жетеді. Қауашағы көлденеңінен 2,5-3,5 мм, шар тәрізді. Сәуір-маусым айларында гүлдеп, шілде-тамызда жеміс салады. Дереккөздер
Қазақстан тарихшылары мен қоғамтанушыларының лигасы

Қазақстан тарихшылары мен қоғамтанушыларының лигасы - «Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясы» қоғамдық бірлестігінің 2009 жылғы 16 маусымда ҚР БҒМ ҒК Мемлекет тарихы институтының жетекші ғалымдарының бастамасымен құрылған одақ. Академияға мүшелікке қоғамдық ғылымдар аясында еңбек етіп келе жатқан таңдаулы жетекші-ғалымдар қабылданады. «Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясы» қоғамдық бірлестігі мүшелігіне «Алтын белгілі» және «Күміс белгілі» кеудеге тағатын белгімен қоса куәлік тапсырылады. Қазіргі кезде «Алтын белгілі» мүшелігіне – 25 адам өтсе, «Күміс белгілі» мүшелігіне 12 адам қабылданды. Дереккөздер
Сана Мақсұтқызы Анарқұлова

Сана Мақсұтқызы Анарқұлова (Жарлағасова — 2013 жылға дейін, 21 шілде 1989, Соль-Илецк, КСРО) - қазақстандық волейболшы, Қазақстанның және "Алтай" ВК құрамасының ойыншысы, Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Өмірбаяны Сана волейболмен тағдырын Соль-Илецкте бастады. Оралдық "Грация" құрамасының бапкерінің шақыртуы бойынша, Қазақстанға көшіп, азаматтықты қабылдап, "Грация" құрамасында ойнай бастады. Онымен қоса, мұнай және газдың колледжінде оқыды. Грация құрамасында төрт рет жеңіліп, Павлодар қаласына көшті. Онда "Ертіс-Казхром" құрамасында ойнады. 2008 жылдан бастап, Нелли Щербакованың шақыртуымен Алматы қаласына қоныс аударып, "Алматы" құрамасында ойын көрсетті. Сонымен қатар, Щербакова Сананы Пекиндегі 2008 жылғы олимпиадаға қосалқы ойыншы ретінде шақырды. 2010 жылы Гуанчжоудағы Азиада-2010-да құрамамен бірге Сана қола жүлдегері атанды. 2012-2013 жылдары "Астана" құрамасында ойын көрсетті. 2013 жылы шымкенттік "Динамо-Қазығұрттың" Медет Анарқұловқа тұрмысқа шықты. Қазір Медет Анарқұлов Қазақ Академиясында "Көлік және коммуникация" мамандығында оқиды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://frsk.kz/voleyball/print:page,1,12248-post12248.html Сана — яғни данышпан] * [http://www.fivb.org/EN/volleyball/competitions/WorldGrandPrix/2014/Players.asp?TournWGP2014c&TeamKAZ&No=120296 Халықаралық волейбол федерациясы сайтындағы мағлұмат]
Blue Steel (зымыран)

Англияның стратегиялық Блю Стил зымыраны (ағылшын тілінен аударғанда Көк құрыш деген мағына береді ) 1954 жылы жасала бастады. Зымыран инерциялық басқару жүйесімен жабдықталған. Британия министрлігі 1954 жылы 5 қарашада зымыранды жасап щығару туралы меморандум қабылдады. Зымыран 1959-1961 жылдары Вумер полигоны маӊында Австралияда сынақта өткізілді. Британия 1960 жылға қарай Кеӊес Одағыныӊ әуе қорғанысы бомбалаушы ұшақтардыӊ ядролыық шабуылына қатер төндіреді деп сескенген еді. Бастапқы кезде Блю Стил зымыраны ұшақтар жоя алмаған нысандарды шабуылдайтын құрылғы ретінде құрастырылды. Бұл қаруды (ресми түрде оны алыстан басқарылатын бомба деп те атайды) Авро компаниясы Элиотс бағдарлау құралдарын қолдану арқылы жасап шығарды. Қызықты деректер * Блю Стилдіӊ бастапқы жылдамдығы - 160 шақырым. * Блю Стил 1963 жылдан бастап қолданысқа енді. Ол Виктор және Вулкан ұшақтарына тіркеліп, пайдаланылды. * 1969 жылы Британия қарулы күштерініӊ құрамына енген жаӊа, қуатты Поларис зымыраны Блю Стилдіӊ орнын басты. Дереккөздер
BrahMos (зымыран)

Брамос - Үнді қорғаныс министрлігініӊ қорғанысты зерттеу ұйымы мен Ресейлік ӘӨК Машина жасау ҒӨБ ЖШС бірлесе жасап шығарған дыбыстан жылдам зымыран. Ресей-үнділік Брамос кәсіпорны 1998 жылы құрылды. Кәсіпорын атауы Брахмапутра өзені мен Мәскеудіӊ құрметіне осылай аталды. Кәсіпорынныӊ негізгі мақсаты - дыбыстан шапшаӊ, қанатты зымыран жасау еді, оған да кәсіпорын атауы берілді. Зымыран 2001 жылдыӊ 12 маусымында алғаш рет ұшырылды. Бұл қарудыӊ екі нұсқасы бар: біреуі теӊізге, екіншісі құрлықтағы әскерге арналған. Зымыранды сүӊгуір қайықтан, кемеден, жағалау құрылғыларынан және ұшақтардан жіберуге болады. БраМос зымыраны салмағы 300 кг-ға дейінгі оқтұмсықты алып ұшуға қабілетті және максималды диапазоны 300 км-ге жуық.Зымыран өз кезегінде дыбыстан жылдам ұшу қабілетімен әрі ұшу биіктігін автоматты түрде өзгерту мүмкіндігімен ерекшеленеді. Зымыранның жоғары жылдамдығы мен ептілігі оны жердегі нысандарға, кемеге қарсы операциялар және құрлықтағы стратегиялық нысандарға соққы беру сияқты әртүрлі миссиялар үшін тамаша қару етеді. Зымыран қатты отынды зымыран қозғалтқышымен басқарылады, бұл оған 2,8 Мах (шамамен 3000 км/сағ) жылдамдықпен ұшуға мүмкіндік береді. Зымыранның жылдамдығы мен төмен биіктіктегі ұшу профилі оны анықтауды және қағып түсіруді қиындатады, бұл оны жау әскери кемелеріне, жердегі нысандарға және әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарына қарсы тиімді қару етеді. Зымыран сонымен қатар автономды ұшуға және ұшу жолына түзетулер енгізуге мүмкіндік беретін жетілдірілген навигациялық жүйемен және борттық компьютермен жабдықталған. Брамос зымыранын негізінен үнді әскери-теңіз күштері мен үнді армиясы пайдаланады.Зымыран әртүрлі платформаларға, соның ішінде сүңгуір қайықтарға, кемелерге және жердегі мобильді ұшыру қондырғыларына біріктірілді.Зымыранның әмбебаптығы мен тиімділігі оны үнді әскери күштері үшін танымал қаруға айналдырды және ол әлемдегі ең жетілдірілген және тиімді зымырандардың бірі ретінде кеңінен қарастырылады. 2016 жылы Үндістан зымыран технологиясын бақылау режиміне (RCRT) қатысқан кезде, Үндістан мен Ресей енді 800 км қашықтықтағы brahmos зымырандарының жаңа буынын және қорғалған нысандарды жоғары дәлдікпен соғу мүмкіндігін бірлесіп әзірлеуді жоспарлап отыр. Сайып келгенде, барлық зымырандарды 1500 км қашықтыққа дейін жаңарту жоспарлануда. Дереккөздер #1100 қызықты деректер
Bristol Bloodhound (зымыран жүйесі)

Бристол Бладхаунд зымыранын 1950 жылдан әуе кемелерін жасаушы Бристол компаниясы жасап шығарды. Ол Ферранти бағыттау жүйесімен бірге қолданылады. Бұл – біріккен корольдіктің әуе күштері 1958 жылдан 1991 жылға дейін пайдаланған жалғыз кең ауқымды зымыран жүйесі. Бладхаунд зымыранының жасалуы Жоба-1220 деп аталатын бойынша 1949 жылы басталды. 1220 жобасы – британдық бомбалаушы ұшақтар флотын Кеңес әскері шабуылынан қорғау мақсатында Бристол копһмпаниясы тарапынан қабылданған бағдарлама. Жобаның мақсаты – кең ауқымды әуе қорғанысы зымыранын жасап шығару. Бұл жобаға қорғаныс министрлігі қызыл шүберек деген шартты атау берген. Бладхаунд зымыраны 1991 жылы қолдаыстан шыққанға дейін көптеген аймақта әуе қорғанысын қамтамасыз етті. Дереккөздер
Бук (зымыран кешені)

Бук зымырандар жүйесі әуе күштерін жоюға арналған, өздігінен қозғалатын орташа ауқымды зымыран тобына жатады. Бұл жүйені жасау Кеңес Одағы кезінде басталып, Одақ ыдыраған соң Ресей Федерациясы тарапынан жалғасты. Жүйе ұшатын зымырандар, бағдарламаланған бомбалар, бекітілген және айналмалы қанаттары бар ұшақтар мен ұшақсыз басқарылатын әуе кемелеріне қарсы жасақталған. Зымыран алғаш құрлықтағы әскер тарапынан Бук-М1-2 жүйесінде және әскери теңіз күштерінде Штиль-1 жүйесінде пайдаланылды. 9К37 Бук жүйесін дамыту алғаш рет 1972 жылдың 17 қаңтарында Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы Орталық Комитетінің тапсырмасына сәйкес қолға алынды. Бук зымырандар жүйесі барлық параметрі жағынан алып қарағанда Куб жүйесінен басым етіп жасақталған. Дереккөздер
L6/40

Карро Армато l6/40 – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған итальяндық жеңіл танк. Танктің атауына оның тобы, салмағы және қару қатарына қосылу жылы қоса қамтылған. Карро Армато итальян тілінде танк деген мағыга береді. Л әрпі Leggero яғни жеңіл деген сын есімнің қысқарға түрі. 6 саны оның тоннасын көрсетсе, 40 саны 1940 жылы қолданысқа енгенін білдіреді. Бұл машинаны 1936-1938 жылдары FIAT және Ансальдо фирмалары жасап шығарды. Сол кезде танкті барлау қызметіне пайдаланған. 1941 жылы L6/40 топтап шығарыла бастады, 1940 жылға дейін 300 машина шығарылды. Италия Гитлерге қарсы одақтастар алдында тізе бүккеннен кейін 1943 жылдың қыркүйек айынан бастап l6/40 неміс басқыншылары әкімшілігінің тапсырмасымен жасала бастады. Дереккөздер
Фиат 3000

Фиат 3000 – 1920 жылдардағы итальяндық жеңіл танк. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталлған соң француздық FT-17 танкісі негізінде жасалған алғашқы итальяндық такілер топтамасы. 1921 және 1930 жылдар аралығында Фиат 3000 В – ның жетілдірілген нұсқасы шықты. Оның жалпы саны 152 данаға жетті. Фиат 3000 қаруының көп бөлігі екіншілік соғыста да қатардан шықпай, 1943 жылдың соңына дейін қолданылды. 26 данасы экспортқа шығарылды. 1918 жылы Франция Италияға Шнейдер атты ауыр танкі мен бірнеше жеңіл Рено FT-17 танкісін жеткізді. Фиат 3000 жобасын Ансальдо мен Бреда фирмалары құрастырды, ал 1400 машина шығару Фиат фирмасына тапсырылды. Бірақ 1918 жылы бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғандықтан, тапсырыс 100 данаға азайтылды. Алғашқы нұсқасы 1920 жылы жасалғанымен, итальян әскерінің қаруы қатарына тек 1923 жылы ғана қосылды. 1929 жылы ағылшындық Карден-Лойд Mk VI пайда болғанша Фиат 3000 итальян әскерилері үміт артқан жалғыс соғыс көлігі болды. Итальяндықтар оны Абиссинияда, Ливияда, тіпті Италияның өзінде де қолданды. Соңғы рет Фиат 3000 танкісі Сицилияға одақтас әскерлерді енгізген кезде пайдаланылды. Дереккөздер
Байшылық

Байшылық (2003 жылға дейін — Ленино) — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, 2019 жылы қысқарған Писарев ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстікке қарай 26 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 276 адам (126 ер адам және 150 әйел адам) болса, 2009 жылы 116 адамды (51 ер адам және 65 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Саясаттанушылар тізімі

Бұл тізім саясаттану ғылымына қатысы бар ғалымдар туралы. Толығырақ білу үшін саясаттануды қараңыз. Танымал саясаттанушылар А *Алан И. Абрамович – америкалық саясат, саяси партиялар, идеология, сайлаулар мен дауыс беру әрекеттері бойынша маман. *Дэвид Адамани – Темпл университетінің президенті, қоғамдық құқық маманы. *Грэм Эллисон – З *Збигнев Бжезинский - америкалық поляк саясаттанушы ғалым, геостратег және мемлекет қайраткері. И *Дэвид Истон - жүйелер теориясының негізін қалаушы Н *Джозеф Най - халықаралық қауіпсіздік, жұмсақ күш концепциясының негізін қауаушы. О *Джон Олдрич – Дьюк университетіндегі саяси партиялар бойынша маман. Ч *Эдвин Канка Чудич - Босниядағы құқық қорғаушы, журналист және саясаттанушы. Дереккөздер
Аңғалтатрең

Аңғалтатрең - орташа денелі (80-90 кило), дене бітімі мығым балшықшы құс. Сипаттамасы Дене жамылғысының реңі - қоңырқай түсті. Төсінің үстінен көлденең қоңыр, ақ және қара жолақтар өтеді, ал ақшыл бауырында қара дағы бар. Жерде шүрілдектер сияқты қысқа қадам жасап, жүгіреді. Мекені Еуразия және Азияның арктикалық және тау тундраларында мекендейді. Қазақстанда альпілік өсімдіктері мардымсыз, тасты-тасшақпалы тегіс алаңқайларда орын теуіп, Алтай және Сауыр биік тауларында ғана ұялайды. Ұялауы Үйірге тез жиналады, тіпті қадау-қадау қауымдастықта ұялайды. Аналығы салындыға 2-4 теңбіл жүмыртқаны тақыр жердегі ұяға салып, оны аталығы басады және балапандарды өргізеді. Аналықтар топтасып, жеке-жеке көшпенділік жасап ұшады. Оңтүстікке де аналықтар шілдеден-ақ алғаш ұшып кете бастайды. Қазақстанда сәуір-мамырдан тамыз-қыркүйекке дейін - 4-5 ай болады. Бұл құс аз зерттелген. Дереккөздер
Қайқытұмсық балшықшы

Қайқытұмсық балшықшы - қауырсын жабыны біркелкі сұрғылт қоңыр, бауыры - ақ және қанатының үстінде екі қошқыл жолағы бар ұсақ (50-75 г) балшықшы. Сипаттама Аяғы онша ұзын емес — сарғыш қызғылт түсті, саусақтарын қос-қан жарғақ жақсы байқалады. Тұмсығы жіңішке және жоғары қайқайғаны айқын білінеді. Мекені Еуразияның тундралық ормандарында, орманды және орман-далалы белдемін мекендейді. Қазақстанда тек қана үшып өткен уақытта - сәуір-мамырда және тамыз-қыркүйекте болады. Ұялауы Ұялау ерекшеліктері үлкен балшықшыға (ізетшіте) ұқсас. Дереккөздер
Ізетші (құс)

Үлкен Балшықшы немесе Ізетші — қанаты қошқыл шұбарлы ең үлкен (200 г шамасында) балшықшы құс. Сипаттамасы Бауыры — ақ, бөтегесі мен бүйірлері — тамшы тәрізді теңбілді ақ, алқымы — ұсақ секпілі бар ақ түсті. Қанатының алымы 62 сантиметрге дейін жетеді. Арқасының артқы бөлігі мен құйрық үсті ұшқан кезде «сигара» сияқты болып көрінетін ақ реңді болып келеді. Құйрығының ұшында көлденең сызылған ұсақ жіңішке сызықтары бар. Тұмсығы - ұзын, аздап жоғары қарай қайқақ. Қошқыл зәйтүн түстес сирағы — ұзын. Дауысы - қатты, «тлюи-тлюи» деп әуезді сайрайды. Ұялауы Құрғақ мүктердің арасына ұя салады. Ұяда 4 жұмыртқа болады, оны ата-енесі бірлесіп басады. Өте сақ құс. Мекені Еуразияның орманды зонасына мекендеп, шағын суқоймалары бар мүкті батпаққа орнығады. Қазақстанда көктемгі (ақпан-мамыр) және күзгі (тамыз - қазан) кездерде ұшып өтіп бара жатқанда кездеседі. Аздаған ұшып жүрген дарақтардың жазда да кездесуі мүмкін. Дереккөздер