kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Яков Соломонович Штейн

Яков Соломонович Штейн (24 желтоқсан, 1900, Орынбор – 26 маусым, 1956, Бішкек; Алматыда жерленді) – режиссер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңген өнер қайраткері (1955). Өмірбаяны * Шығармашылық өнер жолын 1920 жылы бастаған. * 1943 – 56 жылы Алматы қаласында тұрып, Орыстың мемлекеттік академиялық драма театрында режиссерлікпен айналысты. Ол орыс жазушыларының шығармалары бойынша бірқатар спектакльдерді осы театр сахнасына шығарды. Олардың қатарында А.Н. Толстойдың “Иван Грозный” (1945) мен “Азапты сапарда” (1947), В.В. Вишневскийдің “Ұмытылмас 1919 жыл”, Лопе де Веганың “Құмыралы қыз” (екеуі де 1950), К.А. Треневтің “Любовь Яровая”, А.М. Горькийдің “Егор Булычов және басқалар” (екеуі де 1951), А.П. Штейннің “Жеке іс”, А.Н. Степанов пен И.Ф. Поповтың “Порт-Артур” (екеуі де 1954), Ф.М. Достоевскийдің “Қорланғандар мен қор болғандар” (1956), т.б. пьесалар бар. Оның қойған спектакльдері көркем-идеялық тереңдігімен, патриоттық серпінімен әрі оптимистік рухымен ерекшеленді. Сондай-ақ Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрында актер І.Бадыровпен бірлесіп, М. Әуезовтің “Қара Қыпшақ Қобыланды” (1946) және Ә.Тәжібаевтың “Дубай Шубаевич” (1954) пьесаларын қойды. 1949 жылы Ш.Аймановпен бірге Әуезовтің “Абай” романын сахнаға лайықтап, инсценировка жасады. Жазушы Н.И. Ановпен шығармашылық бірлікте болған ол 1955 жылы оқиғасы Қазақстанда өтетін “Жүрек әмірімен” атты пьесасын жазды әрі оны Орыс мемлекеттік академиялық драма театры сахнасына шығарды. * 1945 жылдан өмірінің соңына дейін педагогикалық қызметпен шұғылданды. Штейн Қазақстандағы Орыс мемлекеттік академиялық драма театрының шығармашылық жағынан кемелденуі жолында көп еңбек сіңірді. Дереккөздер
Шток

Шток (немісше stock – баған, діңгек) – бұрыс көбінесе цилиндр пішінді, тікшіл құламалы келген шағын интрузивті дене немесе кен денелерін болмаса оның үстінде жатқан тау жыныстарын қиып өтетін тұз қабаты. Кенді Шток әртүрлі бағытта тарамдалып, жер қыртысындағы жарықтардың бір-бірімен қиылысу нүктелеріне тәуелді бола отырып, көлденеңі ондаған м, төмен қарай тік құлайтын тұтас тұлғалы кен денесі. Тұзды Шток өзін көмкерген тау жыныстарына кірігіп орналасқан ас тұзы кристалдарынан тұратын тұз күмбездерінің ядросы рөлін атқаратын діңгек пішінді дене.Шток түріндегі интрузия құрамы әртүрлі тау жыныстарында (жанартаулық, шөгінді, метаморфтық) және көптеген жарықтардың қиылысу аумағында ұшырасып, дамиды. Олар Қазақстанның Ембі мұнай кендері аумағында, Сарыарқа мен Алтайдың интрузиялық кешендерінде жиі кездеседі. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Штокверк

Штокверк – жиі тарамшалар торымен тілімделген тау жыныстарынан жаралған бұрыс пішінді (көбіне тең өлшемді) кен денесі. Тарамшалар торы кентас минералдары сеппелерімен молынан қаныққан болады. Мыс, қалайы, молибден, вольфрам, асбест, т.б. пайдалы қазба кендерінде Штокверк түріндегі кен денелері жиі ұшырасады. Сарыарқаның Жоғары Қайрақты, Көктіңкөлі, т.б. кендердегі кен денелері Штокверк пішінді болып келеді. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Штольна

Штольна — таулы жерде жер асты жұмыс орындарын жер үстімен байланыстыратын жазық немесе көлбеу орналасатын қазба. Қолдану мақсатына қарай Штольналар кен барлау және пайдалану болып екіге бөлінеді. Пайдалану Штольнасына кен тасу, желдету, су ағызу, т.б. жатады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Штраус

Штраус Йоганн (нем. Johann Strauß) (14.3.1804, Вена 25.9.1849, сонда) – австрия композиторы, скрипкашы әрі дирижер. Бала күнінде А.Полишанский (скрипка) мен И.Зейфридтен (композиция) дәріс алған. 1823 жылдан австрия композиторы Й.Ланнердің Вена қ-ндағы квартетінде, кейіннен оркестрінде ойнады әрі дирижердің көмекшісі болып, Ланнер шығарған “Вена вальсінің” жаңа түрін дамытты. 1825 жылы ол өз оркестрін ұйымдастырып, 1833 жылдан гастрольдік сапармен Еуропа елдерін аралады. 1845 жылдан Вена қаласындағы император сарайының бас дирижері болды. Штраус 250-ден астам пьеса (152 вальс, 32 кадриль, 24 галоп, 18 марш, 13 полька) жазды. Әсіресе “Дунай әндері”, “Лорелея”, “Габриэла”, “Тальони” мен “Баядеркалар вальсі” атты музыка туындылары кең тараған. Штраус – би музыкасының көрнекті шебері. Дереккөздер
Рихард Штраус

Штраус Рихард (11.6.1864, Мюнхен қаласы – 8.9. 1949, Гармиш-Партенкирхен) – неміс композиторы әрі дирижері. Музыканттар отбасында туған. Композиция және теория бойынша Ф.В. Мейерден сабақ алған. Штраус Майнингем қаласындағы оркестр капелласында (1885), Мюнхен мен Веймар (1886 – 98), Берлин (1898 – 1918) және Венаның (1919 – 24) опера театрларында дирижерлік етті. Германиядағы фаш. төңкерістен кейін Берлин қ-ндағы Империялық музыка палатасының президенті (1933) болған, бірақ 1935 жылы бұл міндетінен босатылды. 1947 жылға дейін концерттік-дирижерлік қызмет атқарды; гастрольдік сапармен көптеген елдерде болды. Сахналық тырнақалды туындыларында ( мысалы, “Гунтрам” операсы, 1894; т.б.) Р.Вагнердің әсері байқалады. Кейіннен экспрессионизм мен жаңа классицизм ықпалында болған Штраус музыкада өз стилін қалыптастырды. Ш. 14 операның (“Саломея”, 1905; “Электра”, 1908; “Наксостегі Ариадна”, 1912), 4 симфонияның (“Альпі симфониясы”, 1915), “Италиядан” атты симф. фантазияның (1886), балеттердің (“Иосиф туралы аңыз”, 1914), 6 бағдарламалы симф. поэмалардың (“Дон Жуан”, 1888; “Макбет“, 1889 – 90; “Тиль Уленшпигель”, 1895; “Батырдың өмірі”, 1898), фантаст. вариациялардың (“Дон Кихот”, 1897), концерттердің, камералық аспаптық шығармалардың, хор мен әндердің авторы. А.Шопенгауэрмен Ф.Ницшенің философиясы Штраустың бірқатар музыка туындыларына (“Ажал мен айығу”, 1889; “Заратуштра осылай деген”, 1896) әсер етті. Ол Ф.Лист пен Г.Берлиоздың бағдарламалық симфонизмі дәстүрін, Вагнердің оркестрлік тәсілін және шығарм. принципін одан әрі дамытты. Штраустың симф. шығармалары бейнелі музыка тілімен әрі өткір бейнелеу тәсілімен ерекшеленеді. Штраус – опера және симф. дирижерлерінің аса көрнекті өкілдерінің бірі; Гейдельберг пен Мюнхен ун-тінің құрметті докт. (1902), Берлин қ-ндағы Өнер академиясының мүшесі (1909). Дереккөздер
Бас әріп

]] Бас әріп - сөйлемнің басында, географиялық атауларда, адам есімдерінде, мекеме аттарында, астрономиялық атауларында, тарихи дәуір немесе оқиға атауларында, көне ескерткіштерде, әдеби шығарма атауларында орфография және пунктуация ережелеріне сәйкес қолданылатын дыбыстың жазудағы таңбасы. Тағы қараныз: * Әріп * Сөз Дереккөздер als:Majuskel bar:Majuskel be:Маюскул be-x-old:Маюскул ca:Majúscula cs:Majuskule da:Majuskel de:Majuskel en:Capital letter eo:Usklo es:Mayúscula fi:Aakkoslaji fr:Capitale et majuscule gl:Maiúscula hr:Verzal hu:Kis- és nagybetűk io:Minuskulo it:Maiuscolo ja:大文字 ko:대소문자 lt:Majuskulai mk:Мала буква nl:Kapitaal (typografie) nn:Majuskel no:Majuskel pl:Majuskuła pt:Caixa alta ro:Majusculă sq:Shkrimi verzal sr:Верзал sv:Versal th:อักษรตัวใหญ่ uk:Маюскул war:Bahol nga agi zh:大寫字母
Бас бостандығынан айыру

Бас бостандығынан айыру — қылмыстық жазалау шарасы, сотталған адамды қоғамнан оқшаулау. Қазақстан Республикасында — 6 айдан 15 жылға дейін, аса ауыр қылмыс жасағандығы үшін 20 жылға дейін не өмір бойы бас бостандығынан айыру мерзімі белгіленген. Абайсызда істелген қылмыс үшін бас бостандығынан айыру мерзімі 10 жылдан, үкімдердің жиынтығы бойынша тағайындалатын бас бостандығынан айырудың ең ұзақ мерзімі 30 жылдан, ал қылмыстардың жиынтығы бойынша 25 жылдан аспауы керек. Өмір бойына бас бостандығынан айыру аса ауыр қылмыс жасағаны үшін қолданылатын өлім жазасының баламасы ғана. Ол әйелдерге, 18 жасқа дейін қылмыс жасағандарға, үкім шығарылар сәтте 65 жасқа толған ер кісілерге тағайындалмайды. Бас бостандығынан айыру мерзімдерін тағайындау мен анықтаудың тәртібі Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінде белгіленген. Дереккөздер Тағы қараңыз * Бас бостандығынан айыру орындары
Бас бостандығынан айыру орындары

]] Бас бостандығынан айыру орындары — сот үкімімен бас бостандығынан айырылған адамдар жазасын өтейтін мемлекеттік мекемелер. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 69-бабына сәйкес Бас бостандығынан айыру орындары түзеу колониялары, тәрбиелеу колониялары және түрмелер болып табылады. Түзеу колониялары жалпы, қатаң және айрықша режимдегі колониялар және колония-қоныстар болып бөлінеді. Колония қоныстарда 7 жылдан аспайтын мерзімге сотталған қылмыскерлер, сондай-ақ, заңда белгіленген тәртіп бойынша жалпы және қатаң режимдегі түзеу колонияларынан ауыстырылғандар жазасын өтейді. Жалпы режимдегі түзеу колонияларында — қасақана жасаған кішігірім не орташа ауыр және ауыр қылмыстары үшін алғаш рет сотталғандар, сондай-ақ, абайсызда жасаған қылмысы үшін 7 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырылғандар; қатаң режимдегі түзеу колонияларында аса ауыр қылмыс істегені үшін алғаш рет сотталғандар, сондай-ақ, қайталап қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айырылған еркектер мен әйелдер жазаларын өтейді. Ал айырықша режимдегі түзеу колонияларына аса қауіпті қылмыстарды қайталаған ер адамдар, өмір бойы бас бостандығынан айыру, өлім жазасына кесу үкімі шығарылғандар жіберіледі. Түрмелерде ерекше ауыр қылмыс істеген немесе аса қауіпті қылмысын қайталағаны үшін сотталғандар сондай-ақ, жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қасақана бұзғаны үшін түзеу колонияларынан ауыстырылғандар жазасын өтейді. Тәрбиелеу колониялары кәмелетке толмай істі болғандар жазасын өтейтін орын болып саналады. Бас бостандықтан айыру түріндегі жазаны орындау тәртібі Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінде және Қылмыстық-атқару кодексінде көзделген. Сыртқы сілтемелер *[http://www.unesco.kz/cgi-bin/library?ed-000-00---0HRCkz-HRCkz%2Cakalkz-01-1-0--0prompt-10---4------0-1l--1-en-50---20-about---00021-001-1-0utfZz-8-00&clCL1.17&dHASH7e28f09e3180f39d03b4aa&x1 қосымша ақпараттар] Дереккөздер
Ньютон биномы

Ньютон биномы – екі қосылғыштың (биномның) қосындысының кез келген бүтін оң дәрежесін сол қосылғыштардың дәрежелері арқылы өрнектейтін формула: : , мұндағы — биномдық коэффициенттер, — теріс емес бүтін сан. Екі қосылғыштың қосындысының квадраты (n2) мен кубы (n3) Ньютон биномының дербес жағдайы болып есептеледі: (a+b) 2 a 2 +2ab+b 2 ; (a+b) 3 a 3 +3a 2 b+3ab 2 +b 3 . Ньютон биномы формуласының коэффиценттері биномдық коэффициенттер деп аталады. Биномдық коэффиценттің бірнеше қасиеттері бар: * олардың барлығы бүтін оң сандар; * шеткі коэффиценттері 1-ге тең; * екі шеткі мүшелерінен бірдей қашықтықта тұрған мүшелерінің коэффиценттері бірдей болады, т.б. Ньютон биномының бүтін оң көрсеткішті биномдарға арналған формуласы Исаак Ньютон ға дейін үнді және Ислам математиктеріне белгілі болған, алайда Ньютон бөлшек немесе теріс көрсеткішті биномдар үшін де жіктелудің мүмкіндігін көрсеткен (1664 – 65). Дәлелдеу Ньютон биномы формуласын Математикалық индукциямен n-ге қатысты дәлелдейік: Индукция негізі: : Индукция қадамы: Формула үшін орындалсын: : Онда үшін келесіні дәлелдеу керек: : Дәлелдеуді бастаймыз: : Алғашқы қосыныдан болғандағы қосылғышты алайық : Екінші қосылғыштан болғандағы қосылғышты алсақ : Шыққан екі қосындыны қоссақ: : : Дәлелдеу керектігі де осы. Жалпылама Ньютон биномы формуласы функцясының Тейлор қатарына жіктеудің жекеше түрі болып табылады: : , мұндағы r кешендік сан болуы (соның ішінде теріс не нақты сан) мүмкін. Бұл жіктелудің коэффициенттері мына формуламен өрнектеледі: : Ал қатар : . болғанда жинақталады. Соның ішінде және болғанда : шегіне және екінші тамаша шеккке өту арқылы табатынымыз - : соңғыны дәл осын жолмен Эйлер тапқан. Толық Белл полиномдары және болса, толық Белл полиномдары келесі биномдық жіктелуі орынды: : Сілтемелер *Ньютон
Ньютон заңдары

Ньютонның механика заңдары – Исаак Ньютон тұжырымдаған (1687) классикалық механиканың негізгі үш заңы. Ньютонның механика заңдары микроәлем нысандары (атом, молекула, элементар бөлшектер) үшін және жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен қозғалған денелерге қолдануға келмейді. Ньютонның бірінші заңы Егер денеге сырттан күш әсер етпесе, онда ол тыныштық күйін немесе бірқалыпты түзу сызықты қозғалыстағы күйін сақтайды. Біздің дәуірімізге дейінгі 4-ғасырдан бастап, жиырма ғасырға созылған уақыт бойы гректің ұлы ойшылы Аристотельдің және оның жолын қуушылардың идеясы үстемдік етті. Олардың көзқарасы бойынша дене тұрақты жылдамдықпен қозғалу үшін, оған үнемі басқа дене әрекет ету керек деп есептелінді: дененің табиғи күйі тыныштық деп саналды. Алғаш рет итальян ғалымы Галилео Галилей (1564-1642) ғасырлар бойы қалыптасқан бұл қағидадан бас тартты. Ол өзінің жүргізген тәжірбиелері негізінде Аристотель мен оның жолын қуушылар ілімінің жалған екендігін дәлелдей білді. Егер денеге басқа денелер әрекет етпесе немесе олардың әрекеті теңгерілген болса, онда дене не тыныштықтағы күйін сақтайды, немесе түзу сызықты және бір қалыпты қозғалысын жалғастырады деген қорытындыға келген болатын. Бұл өздеріне таныс инерция заңы. Ньютон инерция заңын механика негізіне енгізді, сондықтан бұл заңды Ньютонның бірінші заңы деп атайды. Инерция заңы орындалмайтын санақ жүйелері болады екен. Мұндай санақ жүйелерінде дененің қозғалыс жылдамдығы өзара әрекеттесуден ғана емес, сол жүйенің үдемелі қозғалысынан да туындай алады. Ондай санақ жүйелері инерциялық емес санақ жүйелері деп аталады. Ньютонның екінші заңы Денеде туындайтын үдеу оған әрекет етуші күшке тура пропорционал және ол күшпен бағыттас болады, ал оның массасына кері пропорционал: Эквивалентті формуласы: Мұндағы – нүктенің массасы, – үдеу, – әсер етуші күш. Қарапайым бақылаулар, егер әр түрлі денелерге бірдей күшпен әрекет жасаса, олардың түрліше үдеу алатының көрсетеді. Ньютонның механика заңдары Г. Галилей, Х. Гюйгенс, И. Ньютон және басқа ғалымдардың бақылаулары мен зерттеулерінің нәтижелерін қорытындалу арқылы тұжырымдалды. Қазіргі көзқарас және терминология бойынша бірінші және екінші заңдардағы денені материалдық нүкте деп, қозғалысты инерциалдық санақ жүйесіне қатысты қозғалыс деп түсіну керек. Ньютонның үшінші заңы Әрбір әсерге оған тең, бірақ кері бағытталған қарсы әсер болады, басқаша айтқанда, екі дене бір-біріне шама жағынан тең, бағыты жағынан қарама-қарсы күштермен әсер етеді. Дереккөздер *Физика және Астрономия 9 - сынып *
Басбұзарлық

Басбұзарлық — адам мінез-құлқындағы ұнамсыз сипат. Көпшіліктің пікірімен, талап-тілегімен санаспау, өздігінше сойқан әрекеттер жасау — Басбұзарлықтың белгісі. Басбұзарлық — өз ортасында жанжал шығаруға бейім тұруды көрсететін, адам бойындағы өзімшілдік, өктемдік, озбырлыққа ұқсас қылық. Басбұзарлық бойында бар адам ызақорлыққа, ашушаңдыққа бой алдырып, зұлымдық әрекеттер жасайды. Басбұзарлықты тыю үшін жүргізілген қатаң тәрбие шаралары нәтижесіз болған жағдайда, заң жүзінде мәжбүрлеу шаралары қолданылады. Дереккөздер
Ньяса

Ньяса (Nyasa), Малави – Оңтүстік-шығыс Африкадағы Мозамбик, Танзания, Малави жеріндегі көл. Шығыс Африка тау қыратындағы тектоник. жарылымда 472 м биіктікте орналасқан. Географиясы Ньяса дүние жүзіндегі аса ірі, әрі терең көлдердің қатарына кіреді (тереңдігі 726 м). Аумағы 30,8 мың км². Ұзындығы 580 км, ені 80 км. Жағалары тікжарлы, жартасты. Өзен ағыны мен жауын-шашын көлге жылына 72 км3 су қосады. Оның 66 км3-і булануға кетеді. Қалғаны Шире өзені арқылы Замбезиге қосылады. Көлдің суы тұщы. Негізгі су көзі – жауын-шашын. Шығыс жағалауында бірнеше өзендер құяды, ал көлден бір өзен – Шире өзені – ағады. Су деңгейі жыл мезгіліне байланысты өзгереді, жаңбырлы маусымда көтеріледі. Геологиясы: Көл тектоникалық жарықтардың нәтижесінде пайда болған. Оның түбі грабен (жер қыртысының ойысы) болып табылады. Көлдің түбінде көптеген шөгінділер жиналған. Климат: Көлдің климаты тропикалық, ыстық және ылғалды. Жаңбырлы және құрғақ маусымдар айқын байқалады. Флорасы мен фаунасы Көлде қолтырауын, бегемот және су құстары көп. Балыққа өте бай. Ерте заманнан бері су жолы ретінде пайдаланылып келеді. Ньяса көлі өзінің ерекше биоәртүрлілігімен танымал. Онда мыңдаған эндемик (тек осы жерде кездесетін) цихлид балықтарының түрлері мекендейді. Көлдің жағалауында құстардың, сүтқоректілердің және басқа да жануарлардың көптеген түрлері бар. Дереккөздер Сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20080727011039/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article2617296.ece Recent study on Lake Malawi water levels reveals drought 100,000 years ago] *
Лия Владимировна Нэльская

Лия Владимировна Нэльская (7 қараша 1932, қазіргі Санкт-Петербург - 16 маусым 2013, Алматы) - актриса, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1984) . 1955 жылы Бішкек республикалық орыс драма театрының студиясын бітірген. 1958 жылы актриса Қырғыз орыс театрының актрисасы. 1962 жылы актриса Волков атындағы Ярослав театрының актрисасы. 1959 жылдан бастап Алматының М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының актрисасы. Алғашқы ойнаған рөлі - В.С. Розовтың "Оның достары" спектакіліндегі Светлана (1953). Лия Нэльская 1959 жылдан Алматыдағы М.Ю. Лермонтов атындағы орыс мемлекетік академик драма театрында * Нило Снижко (А.Д. Салынский, "Барабаншы қыз"), * Надежда (И.В. Шток, "Якорь алаңы"), * Мөржан (М.Әуезов "Түнгі сарын") * Марина (А. Чехов - Дядя Ваня) * Авдотья Назаровна (А. Чехов - Иванов) * Эугения (С. Мрожек - Танго) сияқты әр қилы мінез-кейіпкерді сомдады. Кинематографта 1 ролі бар: «История одной старушки» атты фильмде түскен. Лия Нэльскаяның жасаған сақыналық бейнелері ақ жарқын, азаматтық болмыс мінезімен, қарапайым-қайырымдылығымен ерекшеленеді. 2 рет Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланған. Кеңес одағының «Знак Почета», «Құрмет» ордендарымен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Петр Иванович Лерх

Петр Иванович Лерх (1828 — 4 қыркүйек 1884, Гамбург) — шығыстанушы, археолог. 1850 ж. Санкт-Петербург университетін бітірген. 1858 ж. Н.И. Игнатьев бастаған елшілікпен бірге Хиуа мен Бұхараға барған сапарында бірнеше құнды қолжазбалар мен ортағасырлық теңгелер алып қайтты. 1867 ж. Археологиялық комиссияның тапсыруымен Түркістан өлкесін зерттеді. Сырдария бойындағы Сауран, Сығанақ қалаларында, Талас алқабының бірқатар қала орындарында болып, ортағасырлық Жанкент қаласында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Полковник шенінде Қазалы уездініңнің бастығы болды. 1876 ж. шығыстанушылардың 3-Халықаралық конгресінің ұйымдастырушыларының бірі ретінде 7 — 8 ғасырлардағы Орталық Азиядағы ақшалар жөнінде баяндама жасады. Ол өзі кездестірген ескерткіштерді тіркеумен, мұқият сипаттаумен қоса, олар туралы жазбаша хабарларды іріктеп, осы үзінділерге талдау жасады және түсініктеме берді. Жазба деректерді өзінің археологиялық олжаларымен салыстыра келіп, ол қираған орындарды зерттеді. Лерх ортағасырлық қалаларды зерттеудің ғылыми негізін қалаған ғалымдардың бірі болды. Дереккөздер
Басжақсы

Басжақсы — қалың малдың ерекше түрі. Қазақ халқында қыз беретін жаққа, яки, қалыңдықтың әке-шешесіне жасау жиып, төсек-орын дайындау үшін төрт түлік малдың әр түрінен іріктеп не бағалы заттар түрінде Басжақсы төлеу салты қашаннан-ақ белгілі. Басжақсы сөзінің өзі ерте кезде ең жоғары, қымбат деген өлшемдік ұғымды білдірген. Оның құрамына бәйгелерде бас жүлде алып жүрген сәйгүлік, ер жарағы — берен мылтық, берік сауыт, сондай-ақ, атан түйе не белі берік, катепті қара нар енген. Басжақсыны, негізінен, ауқатты, дәулеті мол ру басылары, ата-әулеттер беретін болған. “Басы жақсы болса, соңғысы да жақсы болады” деп, қыз алатын құданың негізгі қалың малды қаншалықты төлей алатынын осы Басжақсының түріне, санына қарай мөлшерлеп отырған. Дереккөздер
Обь

Об, Обь – Батыс Сібірдегі (Ресей) өзен. Ұзындығы 3650 км (Ертісті қоса алғанда). Су жиналатын алабының ауданы 2990 мың км 2 . Бастауы Алтайдағы Бия (Шүй) және Катунь (Қатын) өзендерінің қосылуынан пайда болған. Батыс Сібір жазығы арқылы кең аңғармен ағып, Кара теңізінің Обь кірмесіне, ауданы 4 мың км 2 атырау жасап құяды. Аңғарының ені 20 км, жайылмасы 6 км, тереңдігі 6 м. Салалары * Сол — Песчаная, Ануй, Чарыш, Алей, Барнаулка, Касмала, Шегарка, Чая, Парабель, Васюган, Үлкен Юган, Солтүстік Сосьва, Щучья, Сыня; * Оң — Чемровка, Чумыш, Бердь, Иня, Томь, Ертіс, Чулым, Кеть, Тым, Киевский Ёган, Вах, Ватинский Ёган, Тромъёган, Пим, Лямин, Казым, Полуй. Гидрологиясы Салехард қаласы маңында орташа су ағымы 12500 м 3 /с. Негізінен қар, жаңбыр суымен толығады. Суының көтерілуі жоғарғы ағысында сәуір – маусым, төменгі ағысында қыркүйекке (40 – 45 км-ге жайылады) сәйкес келеді. Су ағынымен келетін қатты заттардың жылдық мөлшері 16 млн. т. Мұзқұрсау жоғарғы ағысында қарашадан сәуірдің аяғына, төменгі ағысында маусымның басына дейін. Орта ағысының сол жағалауында Юган қорығы орналасқан. Тұрақты кеме қатынасы бар. Об өзенінің саласы – Ертісте Өскемен-Бұқтырма СЭС-ры салынған. Балық аулау кәсібі дамыған. Сыртқы сілтемелер [https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/ Үлкен Кеңестік Энциклопедия]
Мүлік

Мүлік - жеке немесе заңды тұғаның меншігі. Мағыналары #заңды немесе жеке тұлғаның меншігіндегі, иелігіндегі немесе басқаруындағы заттардың, материалдық құндылықтардың жиынтығы; азаматтық құқықтардың (ең алдымен меншік құқығының) материалдық нысаны; #заттардың және басқа тұлғалардан заттарды алуға мүліктік құқықтардың жиынтығы (актив); #иесінің мүліктік жағдайын сипаттайтын заттардың және мүліктік құқықтар мен міндеттемелердің жиынтығы (актив пен пассив). #Қазіргі түсінігімізде — ірілі-уақты дүние, бұйым, жиһаз деп ұғынамыз. «Алмаймын мүлкіңнен, қойсаң да сен жайып, Өйткені күлкіңнен, қайтамын мен байып» (Ө. Нұрғалиев, Нөсер.). Сөз төркіні Түркі тілдеріне, қала берді қазақ тіліне араб, парсы тілдерінен ауысып, мағынасы бізде — мал, дүиие қалпына айналған. Ал аталған тілдердеғі мағынасы өзгеше. Арабтарда мүлэк — меншік, иелік, парсы тілінде мэлки — жеке меншік. Осы сөзден, әсіресе, араб тілінде «иеленуші, билеуші, жеке меншік иесі» деген мағыналарды беретін «мәлік» сөзі пайда болған. Бұл сөз қазақ тілінде адамға есім болып қойылады. Мұрагерлік Мұрагерлік және кәсіпорын қызметінің тоқтауы кезіндегі құқық-тың әмбебап сабақтастығы (актив пен пассивтің – құқықтар мен міндеттемелердің басқа тұлғаға көшуі) осымен байланысты. Нысанына қарай бір жерден екінші жерге көшіруге болмайтын жылжымайтын мұрагерлік (жер телімдері‚ олардағы күрделі үймереттер‚ ғимараттар мен басқа да объектілер); бір жерден екінші жерге көшіруге болатын жылжитын мұрагерлік; меншіктенушісіне қарай: мемл. кәсіпорынның, муниципалдық кәсіпорынның, шаруашылық серіктестік пен қоғамның мұрагерлікі түрлеріне ажыратылады. Мемлекеттік кәсіпорынның мұрагерлікі бюджеттік қаражат және басқа мемл. мекемелердің салымдары мен алған табыстары есебінен, басқа да заңды көздердің есебінен құралады. Муниципалдық кәсіпорынның мұрагерлік – муниципалдық меншіктегі, муниципалдық біртұтас кәсіпорынға және оған шаруашылық жүргізу құқығы негізінде бекітіліп берілген заттар мен материалдық құндылықтардың жиынтығы. Ол жергілікті бюджеттің есебінен құралады. Шаруашылық серіктестік Шаруашылық серіктестіктің құқығы құрылтайшылардың (қатысушылардың) салымдарынан және олардың бірлескен қызметі есебінен құралған заттар мен материалдық құндылықтардың жиынтығы. Шаруашылық қоғамның (акционерлік қоғамның, жауапкершілігі шектеулі қоғамның немесе қосымша жауапкершілікті қоғамның) мұрагерлікі оның жарғылық капиталына қатысушыларының салымдарынан және заңды тұлға ретіндегі қоғамның қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесінен құралған заттар мен материалдық құндылықтардың жиынтығы. Тағы да қараңыз * Қаржы * Мұрагерлік * Шаруашылық Дереккөздер
Коре ильбо

“Коре ильбо” – Қазақстанда корей тілінде жарық көретін газет. Алғашқы саны 1938 ж. жарық көрді. 1978 жылға дейін Қызылордада (“Ленин кичи”) шығып тұрды. 1990 жылдан “Коре ильбо” деген атпен шығып келеді. Газетте тарих, әдебиет, экономика, әлеуметтік мәселелер, мәдениет, дүниетаным, жастар мәселесі туралы мақалалар, әдеби шығармалар жиі жарияланады. Газетте Қазақстан өмірінің қоғамдық, экономикалық және саяси аспектілері жарияланады. Корейлердің тілі мен мәдениеті туралы материалдар жарияланады. Аптасына 1 рет шығады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Мүлікті сақтандыру

Мүлікті сақтандыру — сақтандыру саласы. Толығырақ Мұнда түрлі материалдық құндылықтар мен мүліктік құқықтар сақтандыру қатынастарының нысаны болып табылады. Мүлікті сақтандыру – сақтандыру жағдайының салдарынан туындаған зиянның орнын толтыру. Мүлікті сақтандыру өрттен, апаттардан, ұрлық-қарлықтан, бүлінуден болатын сақтандыру жағдайларына негізделеді. Сақтанушының меншігі болып табылатын мүлік те, оның иелігіндегі, пайдалануындағы және билігіндегі мүлік те сақтандырылуы мүмкін. Мынадай ішкі салаларға бөлінеді: түрлі материалдық құндылықтарды (құрылысты, көлік құралдарын, өнімді, жүкті, т.б.) сақтандыру; мүліктік құқықтар мен капиталды (меншік титулын, инвестицияны, зияткерлік меншікті) сақтандыру; табысты ықтимал шығасыдан, болжанбаған шығыннан (өндірістегі үзілістен мәжбүрлі заңды шығыннан, кәсіпкер контрагентінің міндеттемелерді бұзуынан, т.б.) сақтандыру. Меншік нысандары мен сақтандыру санаттарына қарай: мемлекеттік кәсіпорындардың, кооперативтік және қоғамдық ұйымдардың мүлікті сақтандыруы; жалға берілген мемлекеттік мүлікті сақтандыру; азаматтардың өзіндік меншіктегі мүлікті сақтандыруы, т.б. болып жіктеледі. Біртекті және әртекті нысандарды нақты қа-уіптерден сақтандыру түрлеріне бөлінеді. Әртекті нысандарды сақтандырудың бір түріне біріктірілуін құрамдастырылған сақтандыру дейді. Мысалдары Мысалы, көлік құралдары мен жол жүктерін сақтандыру жүргізуші мен жолаушыларды сақтандырумен ұштастырылады. Мүлікті сақтандыру сақтандыру тәуекеліне (қатеріне) қарай да жіктеледі, мысалы, мүлікті өрттен, басқа да қауіптерден сақтандыру. Мүлікті сақтандыру-дың жүргізілу нысанына қарай ерікті және міндетті сақтандыру түрлеріне бөлінеді. Мүліктің опат болуы немесе зардап шегуі жалпы мемлекеттік мүдделерді қозғайтын болса, мемлекет міндетті сақтандыруды енгізеді. Сілтемелер * Қаржы * Мемлекет * Меншік * Қазақстан Дереккөздер
Корей жазуы

Корей жазуы — корейлер қолданатын әріпті буын жазуы. Корей жазуы Қытай иероглифтерінен шыққан. Қытай иероглифтерін корей сөздерін таңбалауға қолдану 6–8 ғасырларда басталды. Корей жазуының жүйеге түскен бастапқы нұсқасы 1443 жылы жасалып, 1446 жылы ресми түрде қабылданды. Қазіргі Корей жазуында 24 графема бар, оның 10-ы дауысты, 14-і дауыссыз дыбыстарды таңбалауға арналған. Әрбір графема дыбыс жазуындағыдай тұтас сөзді емес, дербес буындарды жазуға қолданылады. Әр буынның өз лигатурасы бар. Бұл жазуды кейде «лигатуралы буын жазуы» деп те атайды. Мұнда бір сөзді жазу үшін оның құрамындағы буындарды таңбалайтын лигатуралардың басын біріктіру керек. Бұрын Корей жазуы жоғарыдан төмен, оңнан солға қарай жазылса, қазір горизонталь бағытта солдан оңға қарай Еуропа дәстүрімен жазылады. Дауыстылар (Һольсори; Моүм 홀소리;모음(母音)) Дифтонгтар Мұрын жолды дауыстылар Дауыссыз дыбыстар (Даьсори; Джaүм / Дзaүм 닿소리;자음 (子音)) Қосарланған дауыссыз дыбыстар Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.indiana.edu/~koreanrs/hangul.html Корей жазуы] (анг.)/ (кор.) * [http://www.kaznu.kz/kz/3655/page/Departments/Faculty_of_Oriental_Studies_/Faculty%E2%80%99s_Life_/news_(archive)THE_TEXTBOOK_OF_THE_KOREAN_LANGUAGE_FOR_THE_KAZAKHSTAN_CITIZENS_IS_CREATED Қазақстандықтарға арналған корей тілінен оқулық шықты]
Мүрсәлім Бектенұлы

.]] Мүрсәлім Бектенұлы (1859 – 1922) – 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің бірі, ақын. Толығырақ Өз бетімен білім алған. 1895 жылы Зайсан уездіне қарасты Қарғыба-Базар өңіріне болыс болып сайланып, 20 жылдан аса ел басқарды. Жасы ұлғайған шағында болыстықты баласы Заманбек атқарған. Мүрсәлім 19 ғасырдың 2-жартысынан бері қазақ даласына тарай бастаған қазақ тіліндегі прогресшіл-демокр. бағыттағы әдебиеттер мен газет-журналдарды үзбей алдырып отырған. Сол арқылы Ресейдің ішінде және халықар. өмірде болып жатқан әр түрлі әлеум.-саяси жағдайлардан жақсы хабардар болған. Патша үкіметінің 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығына орай туындаған жағдайға байланысты маусым айының аяғында Көкпекті – Тарбағатай өңіріндегі Найман тайпасының 12 болысының өкілдері шұғыл шақырылды. Қыр қазақтары басқармасы ауласына жиналған болыстардың бәрімен Мүрсәлім оңаша сөйлесіп, естуі бойынша патшаның жарлығы бар екенін айтып: “Біз алғаш бодан болғанда жасалған шарт бойынша қазақтан солдат алуға тиіс емес, соны дәлел етіп, келісім бермейік”, – дейді. Мүрсәлімнің ұсынысын болыстар қостады. Азаттық жолында Мүрсәлім ең алғашқы шара – әкімшілік орталық Көкпектіден Қытаймен шекараға қарай жедел көшу деп шешеді. Мүрсәлімнің тапсырмасы бойынша әр болыстан қарулы жігіттер көшті қорғай отырып, жергілікті шенеуніктерді жоғары органдармен байланыстырмау үшін жолдарындағы телеграф бағаналарын қиратып, сымдарын үзіп отырады. Мемлекеттік архивтің Семей бөлімшесінде ереуілшілер Көкпекті маңынан қазынаның 800 жылқысын айдап әкеткені жөнінде құжат сақталған. Баспан тауының биігіндегі қамал үңгірге бекінген көтерілісшілер патша әскерлеріне алдырмады. Мүрсәлім жігіттерді солдаттан алып қалу үшін ауыл-аймағымен Қытай жеріне, Тарбағатай асып кетеді.Қытай жерінде жүргенде 1916 жылғы оқиғаға арнап 664 жолдан тұратын дастан жазған. Патша тақтан түскеннен кейін елге оралды. 1919 жылы ақ әскерлерді қуып, Көкпектіге келген партизан отрядының командирі Бабенко Мүрсәлімге елді патшаға қарсы көтеріліске жұмылдырғаны үшін сыйлыққа қылыш пен қымбат жүзік тапсырды. Мүрсәлім туралы деректер Қарпық Егізбай,Дәуітбек Нұртазаұлы,Ғұмар Кемербайұлы,Қалихан Алтынбайұлы сияқты зиялы азаматтардың мақалаларында жарияланған. Мүрсәлімнің ақындық шығарм. туралы әдебиетші Қайрат Раев, қайраткерлігі жайында тарихшы Манат Байсымақова зерттеу мақалалар жариялаған. Мүрсәлім мен оның баласы Заманбектің өмір тарихына қатысты материалдар ұрпақтарының қолында сақтаулы. Сілтемелер * КСРО * Ресей патшалығы * Көтеріліс * Қазақстан Дереккөздер
Бас каталог

Бас каталог, кітапхана ісінде — жалпы каталогтар жүйесін реттейтін негізгі анықтама аппараты. Кітапханашыларға анықтамалық-ақпараттық мағлұмат беретін Бас каталог ірі кітапханалардағы негізгі каталог болып есептеледі (қысқаша Каталог). Бас каталогта кітапханадағы кітап қоры туралы деректер түгел жинақталып көрсетіледі. Бас каталог арқылы белгілі бір кітап туралы барлық мағлұматты: #оның санын; #мазмұны бойынша жүйелі каталогтың қай бөліміне қатыстылығын; #кітаптың сақталу орнын; #пәндік каталогтың қай бөлімінде не берілгенін; #әліпбилік каталогтағы қосымша түсініктемелердің санын, т.б. анықтауға болады. Сондай-ақ, Бас каталогтан ірі кітапхана филиалдарының кітап қоры туралы мағлұматты білуге болады. Бас каталогтың жинақтаушылық рөлі кітапханааралық абономенттердің ақпараттық қызметі кеңейген сайын өсе түседі. Қазақстанның Ұлттық кітапханасындағы Бас каталог ел аймақтарындағы кітапхана қорлары мазмұнының негізгі ұйытқысы болып есептеледі. Құрамы мен жұмыс әдісіне қарай көпшілік және ғылыми деп бөлінетін Бас каталог ел кітапханаларының әдістемелік, ақпараттық жұмыстарына басшылық жасайтын орталық ретінде қызмет етеді. Дереккөздер
Навуходоносор I, II

.]] .]] .]] Навуходоносор I, II , Набу-куддури-уцур – Вавилон патшалары. Навуходоносор І Навуходоносор І б.з.б. 1124 – 1103 жылдары патшалық етті. Ол Вавилонға жойқын шапқыншылық жасап тұрған эламдықтарды қирата жеңді. Навуходоносор I-нің кезінде Вавилонда қысқа мерзімді гүлдену кезеңі өтті. Навуходоносор II Навуходоносор II Вавилонда б.з.б. 605 – 562 жылдары патшалық құрды, таққа отырғаннан кейін Кархемиштің (Сирия) түбінде египеттіктерді тас-талқан етіп жеңіп, Сирия мен Палестинаны басып алды. 601 жылы Египетке жорық жасады. 599 жылы әскерді қайта жасақтап, 598 жылы Солтүстік Арабияға жорық ұйымдастырды. 597 жылы Иерусалимді басып алып, 3 мың иудеялықты тұтқынға түсірді. 587 жылы (кейбір деректерде 586 жылы) Иерусалимді екінші рет басып алып, қаланы қиратты. Иудея патшалығын жойып, оны Вавилон провинциясына айналдырды, елдің 9 мыңдай тұрғынын құлдыққа айдап әкетті. Навуходоносор ІІ-нің кезінде Вавилон өзінің экон. және мәдени гүлдену шегіне жетті. Үлкен құрылыстар жүргізілді (бұл кезеңге Вавилон мұнарасы мен әйгілі аспалы бақтардың құрылысы да жатады). Вавилонның айналасына қуатты бекіністер тұрғызылды. Сілтемелер * Вавилон патшалары * Африка елдері * Дін * Қазақстан Дереккөздер
Ардақ Құттықожаұлы Назаров

{{Мемлекеттік қайраткер "Көлікті пайдалану және жүк қозғалысы мен тасымалдауды ұйымдастыру" мамандығы 2)* Қазақ қатынас жолдары университеті (2011) "Экономика" мамандығы 3) * Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (2011) "Құқықтану" мамандығы 5)* Қазақ спорт және туризм академиясы (2017) "Дене шынықтыру және спорт" мамандығы "Экономика" "Құқықтану" "Дене шынықтыру және спорт" Толығырақ Албан руынан шыққан. *Джиу-джитсудан Қазақстан чемпионы (1999, Алматы). *Ережесіз жекпе-жектен әлемнің екі дүркін чемпионы (2004, Хабаровск, Ресей, 2005, Сеул, Корея) және әлем кубогының иегері (2004, Хабаровск, Ресей). *Еуразияның екі мәрте чемпионы (2001, Астана, 2002,Қарағанды). Азия чемпионы (2003, Бішкек,Қырғызстан). *Еуропа – Азия матчтық кездесуінің жеңімпазы (2005, Екатеринбург, Ресей). Еуропа чемпионы (2007, Таллин). *Санкт-Петербург, Бішкек, Владивосток, Сеул қалаларында өткен халықар. турнирлердің жеңімпазы. Дереккөздер
Тілеухан Серікбайұлы Намазбаев

.]] Тілеухан Серікбайұлы Намазбаев (10.9.1948 жылы туған,Алматы облысы Кербұлақ ауданы Қоғалы ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (2006). Өмірбаяны Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 1977–2005 жылдары Қазақстан Ғылым Акакдемиясының химия-металлургия институтында қызметкер, «Қазақстан қара металлургия автоматика» АҚ-да бригада жетекшісі, лаборатория меңгерушісі, бөлім бастығы, директордың орынбасары болды. 2005 жылдан директоры қызметін атқарады. 2005 жылы «Новые методы контроля и управления технологическими процессами в металлургии» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері металлургиядағы технология процестерді басқару мен бақылаудың жаңа әдістерін табу мәселелеріне арналған. 100-ден астам ғылыми еңбек пен 40-тан астам өнертабыстың авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (2005). Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.scedu.kz/gosudarstvennaja_premija_respubliki_kazakhstan_v_oblasti_nauki_i_tekhniki/laureaty_gosudarstvennykh_premii_respubliki_kazakhstan_v_oblasti_nauki_tekhniki_i_obrazovanija_1999_2005_gody/laureaty_2005_goda/ 2005 жылғы лауреаттар] * Баспахана * Ғылым * Техника * Қазақстан
Намбарын Энхбаяр

.]] Энхбаяр Намбарын (1.6. 1958 жылы туған, Моңғолия, Ұлан-Батыр қаласы) — саяси қайраткер, Моңғолия президенті. Өмірбаяны Мәскеу әдебиет институтын бітіргеннен кейін 1980 – 90 жылдары аудармашы болып істеген. Моңғолияда коммунистер биліктен кеткеннен кейін саясатпен айналысып, Халықтық Хуралдың мүшесі (1992), Моңғолияның мәдениет министрі (1992 – 96) болды. Оппозиция көсемі ретінде 2000 жылы жалпыхалықтық сайлауда жеңіске жетіп, Моңғолияның Премьер-министрі (2000 – 04), Моңғол Халықтық Революциялық партиясы атынан парламент спикері (2004 – 05) қызметтерін атқарды. 2005 жылы 22 маусымда өткен жалпыхалықтық сайлаудың екінші турында Намбарын Энхбаяр 53,4% дауыспен Моңғолияның президенті болып сайланды. Орыс классиктерінің шығармаларын моңғол тіліне аударған ол ағылшын, тибет және бірнеше шет тілдерін жетік меңгерген. Энхбаяр Намбарын елдің әлеуметтік-экономикалық қауіпсіздікті қалыптастыру және Моңғолияның тарихи-мәдени мұраларын жаңғырту бағытында мақсатты түрде жұмыс істеуде. Моңғолия президенті ретінде ол бірнеше рет ресми сапармен Қазақстанда болып қайтты. Сілтемелер * Баспахана * Революция * Демократия * Халық * Қазақстан Дереккөздер
Нарықтық баға

Нарықтық баға – нарық жағдаятының, сұраныс пен ұсыныс заңдарының, бәсекенің ықпалымен қалыптасатын еркін баға. # тауардың бағалы қағаздардың валютаның ағымдағы бағасы, сондай-ақ, олардың сатып алынуы немесе сатылуы мүмкін баға деңгейі; # негізгі құрал-жабдықтың (кәсіпорындардың, жабдықтардың) құны. Толығырақ Нарықтық баға өзіндік құнды, пайданы, көптеген тауарлар бойынша қосымша құн салығын, сатылым салығын, кейбір тауарлар бойынша акцизді қамтиды. Бұл орайда пайданың нақты мөлшері келісілген бағаның деңгейіне байланысты. Нарықтық баға шарттарда, бағаны келісу хаттамаларында немесе құжаттарда тиянақталады. Ол шикізат, материалдар бағасының өзгеруіне қарай және шығынның қалыптасуына ықпал ететін басқа да факторларды ескере отырып, тараптардың келісуімен қайта қаралуы мүмкін. Сатушы бағасы мен сатып алушы бағасы арасындағы орташа баға мен нарықта тауарлар ақшаға немесе бір-бірімен айырбасталатын (баспа-бас айырбас) баға да нарықтық бағаға жатады. Сілтемелер * Құн * Шикізат * Нарықтық инфрақұрылым * Нарық Дереккөздер
Неоклассикалық теория

Неоклассикалық теория — классикалық саяси экономияның идеяларын қазіргі қолдампаздық тұжырымдамалар шеңберінде көрсететін экономикалық ой-пікір бағыты. Толығырақ ХІХ-ғасырдың екінші жартысында экономикадағы барлық зерттеулер жекелеген нарықтық субъектілердің нақты қарым-қатынастарын қарастыруға бағытталады. Ғалым-экономистер шектеулі ресурстарды тиімді пайдалану мәселелерін зерттеуге талпыныс жасай бастайды. Осыған байланысты экономикалық ғылымның аты өзгерді: «саяси экономия» термині «экономикс » ұғымымен алмастырылады. Экономикалық ғылым өзінің жаңа атауын ағылшын экономисі Альфред Маршаллдың 1890 жылы шыққан «Экономикс принциптері » еңбегіне байланысты өзгертті. Олай болса, бұл бағыттың негізін салушылар ағылшын экономисі Альфред Маршалл (1842-1924) мен Артур Пигу (1877-1959) болды. Бұл бағыт негізінде экономикалық теория шектеулі ресурстарды тиімді пайдалану ғылымы ретінде қарастырылады. Маршаллдың басты назарында тұтынушылар мен өндірушілер өздерінің әл-ауқаттылық дәрежелерін қалайша арттыратындығы туралы мәселелерді талдау жағдайы тұрды. Оның ойынша, әл-ауқаттылықты максималдау тек еркін бәсекелестік жағдайында ғана болуы мүмкін және осы тұрғыда ғана нарық тепе-теңдікке келе алады. Неоклассиктердің жасаған негізгі талдау құралдары, бүгінде әлемдік экономикалық ғылымның «алтын қорына» жатады. Ол талдау құралдары мыналар болып табылады: шекті талдау, сұраныс икемділігі, нарықтардың өзара тәуелділігі, уақыт факторын ескеру арқылы қысқа және ұзақ мерзімдер арасындағы айырмашылықты көрсету, фирма теориясындағы өндіріс ауқымы тиімділігін талдау, т.б. Неоклассиктердің еркін бәсекелестікті жақтауы және мемлекеттің рөлін бағаламауы (ол тек «түнгі күзетші» қызметін атқарады) тұрғысынан экономикалық теория ХХ-ғасырдың соңына дейін бірнеше онжылдықтар бойы микроэкономикалық талдау шеңберінде дамып келді. Тағы қараңыз * Неоклассиктер * Экономистер * Теория Дереккөздер
Жуантөбе (қала орны)

Жуантөбе — ортағасырлық қала орны. Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Көлтабан ауылының солтүстік-шығыс шетінде, Арыс өзенінің сол жағалауында орналасқан. Археологиялық әдебиеттерде осы қала орнынан 1893 жылы 5000-нан астам күміс және мыс тиын-теңгелердің табылғаны туралы мәліметтер кездеседі. Қала орны екі бөліктен: орталық бөліктен (цитадель) және оны қоршай орналасқан рабаттан тұрады. Орталығының сыртқы көрінісі төртбұрышты келген, ауданы 90 – 120 м, биіктігі 20 м-ден астам. Айнала қоршай орналасқан рабаттың биіктігі 4 – 5 м, ені 30-дан 60 м-ге дейін жетеді. Қала орнының солтүстігі мен оңтүстігінде қақпаның орны сақталған. Алғаш археологиялық қазба жұмысын 1951 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) жүргізіп, 1996 – 97 жылы Шымкент облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы жалғастырды. Қазба жұмыстарының барысында қоймалар мен бірнеше бөлмелерден тұратын үйлердің орны аршылды. Табылған қыш ыдыстардың жиынтығы мен Иранның Сасани әулеті шығарған мыс теңгелер 6 – 7 ғасырларға жатады. Археологтер Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич Ж-ні ортағасырлық Кенджде аймағының астанасы болған Арсубаникеттің (Субаникет) орны деп тұжырымдайды. Әбу-л-Қасым ибн Хаукал “Фараб, Кенджде мен Шаштың аралығында тамаша жайлау бар, ондағы мыңға тарта түтіннен тұратын түріктер ислам дінін қабылдаған... Субаникет Кенджденің басты қаласы” деп жазған. В.В. Бартольд осы деректі пайдалана отырып, Субаникет қаласы мен Кенджде аймағы Арыс өзенінің ортаңғы ағысында орналасқан деп тұжырымдайды. Арсубаникет жайлы деректер Әбу Исхақ әл-Истахридің, ибн Якуттің, Мұтаххар әл-Мақдисидің шығармаларында да бар. Мұтаххар әл-Мақдисидің “Арсубаникет – үлкен де таза, айнала қоршалған бекініс дуалы бар қала, мұнаралары мешіт рабадында орналасқан” деген мәліметін белгісіз автордың “Худуд әл-Әләм” шығармасындағы “Субаникет – гүлденіп келе жатқан бай да әдемі қала” деген жолдары толықтыра түседі. Дереккөздер
Нерон

.]] Клавдий Цезарь Нерон (Claudіus Caesar Nero) (37 – 68) – Рим императоры (54 – 68). Толығырақ Юлий-Клавдийлер әулетінің өкілі. Алғашқы жылдары преторий префекті Бурр мен философ Сенеканың ықпалында болып, сенатпен келісіп билік етті. Кейінгі кезеңде өзіне қарсы шыққан сенат ақсүйектерін (Пизонның қастандығы, 65 жылы) ғана емес, басқа топтардың өкілдерін де қуғын-сүргінге ұшыратып, дүние-мүлкін тәркілеуге көшті. Клавдий Цезарь Нерон құрбандықтарының қатарында өзінің ең жақын туыстары (өз анасы да бар), көптеген аса көрнекті адамдар (Сенека, ақын Лукан, жазушы Петроний, т.б.) болды. 68 жылы Клавдий Цезарь Неронға қарсы провинциялардың наменгерлері (Виндекс, Гальба) көтеріліс жасады. Ірі әскербасылардың қолдауынан да айрылған Клавдий Цезарь Нерон Римнен қашуға мәжбүр болды және жолда өзін-өзі өлтірді. Бізге жеткен тарихи деректер Клавдий Цезарь Неронды өзімшіл, қатал әрі әумесер адам етіп суреттейді. Клавдий Цезарь Нерон мемлекеттік істермен айналысудан гөрі өзінің “артистік” өнерге құмарлығымен көзге түскен. Мемлекеттік істермен айналысуды жақтастары мен уақытша атқарушыларға тапсырған. Сілтемелер * Демократия * Клеопатра * Актавиан Август * Рим Дереккөздер
Нетто

Нетто(таза) – тауардың буып-түюсіз салмағы (таза салмағы); тауардың белгілі бір шегерімді шегеріп тастағаннан кейінгі бағасы (таза баға); шығасыны‚ шығысты‚ аударымдарды‚ т.б. алып тастағаннан кейінгі табыс сомасы немесе мөлшері‚ мысалы‚ таза (нетто) ұлттық өнім‚ таза табыс. Нетто-баланс Нетто-баланс - сыртқы саудада - әкелінген және шығарылған тауарлардың тепе-теңдігі. Нетто-импорттаушы Нетто-импорттаушы - белгілі бір тауарлар (қызметтер) тобының экспорты импортынан кем ел. Нетто-экспорттаушы Нетто-экспорттаушы — белгілі бір тауарлар (қызметтер) тобының экспорты импортынан артық ел. Сілтемелер * Белгі * Италия * Тауар * Қазақстан Дереккөздер
Жуантөбе (Созақ ауданы)

Жуантөбе — Түркістан облысының Созақ ауданындағы ауыл, Жуантөбе ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Шолаққорған ауылынан солтүстік-батысқа қарай 150 км жерде, Шу өзенінің төменгі ағысының сол жағалауындағы қамыс, құрақ өскен сұр, сортаң құмды шалғын топырақты шөлді белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1947 жылы қаракөл қой шаруашылығын дамытуға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Жуантөбеде орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Тигран Вартанович Петросян

Тигран Вартанович Петросян (, 17 маусым 1929 ж., КСРО, Тбилиси — 18 тамыз 1984 ж., КСРО, Мәскеу) — шахматтан дүние жүзінің тоғызыншы чемпионы (1963 — 1969), шахмат теорияшылы. 1953 жылдан бастап әлем чемпионы атағына үміткерлер матч-турниріне қатысты. 1962 жылы Кюросаода қаласында (Кариб теңізі) өткен үміткерлер турнирінде тамаша табысқа қол жеткізді. Ол М.Таль, Р.Фишер, П.Керес, Е.Геллер, В.Корчной, П.Бенко, М.Филип сынды әлемдегі ең мықты гроссмейстерлер қатысқан төрт айналымды турнирде бас бәйгені иемденді. Әлем чемпионы М.Ботвинникпен кездесуге мүмкіндік туды. Әлем чемпионы атағы үшін болған матч 12,5:9,5 есебімен Петросянның пайдасына шешілді (1963, Мәскеу). 1966 жылы әлем чемпионы Петросян мен осы атаққа үміткер Борис Спасскийдің арасында матч болды. 12,5:11,5 есебімен ұтқан Петросян өз атағын тағы үш жылға сақтап қалды. Бірақ 1969 жылы Б.Спасский жеңіске жетіп (10,5:12,5), әлемдік тәжді иемденді. Ол “Мәскеу шахматы” (1963 — 1966), “64” (1968 — 1977) журналдарының бас редакторы қызметтерін атқарды. Петросян КСРО құрамасы сапында тоғыз рет бүкіләлемдік шахмат олимпиясында жеңіске жетті. Бірінші тақтада 38 ойын өткізіп (25 ұтыс, 13 тең) 31,5 ұпай жинады. Сегіз рет Еуропаның командалық чемпионатында алтыннан алқа тақты. 1959 — 1961, 1969 — 1975 жылдары КСРО чемпионы атанды. 1970 жылы болған “Ғасыр матчына” қатысты. Шахмат саласындағы еңбектері үшін “Құрмет белгісі” (1965), “Халықтар достығы” (1981) ордендерімен, медалдармен марапатталды. Ераван қаласындағы шахмат үйіне, Мәскеудегі кәсіподақтар шахмат клубына, Мәскеудегі кәсіподақтардың сырттай шахмат ойнайтын мектебіне Петросян аты берілген. 1984 жылдан Мәскеуде Петросян атындағы халықаралық турнир өтеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Жер (жайлау)

ЖЕР – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Жусандыой ауылының оңтүстігінде 12 км жердегі жайлау. Қонысшағала және Қалдығайты өзендерінің аңғарында орналасқан. Жер жайлауының бойында Қалдығайты өзеніне құятын Өзек тармағы бар. Сабынкөл көлінің жағалауы мал жайылымына қолайлы. Қыс мезгілінде қыстау ретінде пайдаланылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://kiwi.kz/watch/7oej8i3eevz4] Жайлау
Жужан қағанаты

Жужан Қағанаты – 5 ғасырда Солтүстік Моңғолияда құрылған көшпелі аварлардың мемлекеті (402 – 552). Қытай жылнамаларында қағанаттың негізін салған қашқын Могулюй құл деп көрсетілген, ол төңірегіне өзі сияқты қашқындарды топтастырып, жауынгер жасақ ұйымдастырады. Бұлардың көпшілігі бұрын Ұлы ғұн ордасының құрамында болған тайпалардан шыққаны белгілі (қ. Ғұндар). Жужандар қауымдастығы алғашқыда Орталық Хингай тауларының шығыс баурайында орналасты. Дэулань Шелунь (Челухой) билігі тұсында (402 – 410) қауымдастық едәуір күшейіп, Дэулань Шелунь өзін қаған деп атады, ал қауымдастық Жужан Қағанаты аталды. Дэулань Шелунь қаған Солтүстік Қытайдағы Юань Вэй мемлекетімен қақтығыста жеңіліс тапқанымен, жужан тайпаларының күшімен Солтүстік Моңғолиядағы Чао-сяннан (қазіргі Кореяның солтүстік облыстары) Қарашарға дейінгі жерлерді иеленді. Гаогюй тайпаларын бағындырып, Юань Вэй мемлекетінің құрамындағы Гоби шөлінен солтүстікке қарай орасан зор аймақты басып алды. Жетісуда Үйсін ордасы иеліктері жужандардың жиі шапқыншылығына ұшырады. Дэулань Шелунь қағаннан кейін оның мұрагерлері қағанат территориясын одан әрі кеңейтіп, Моңғолияда 150 жыл билік құрды. Жужан Қағанаты Үлкен Хингайдың шығыс, батыс баурайларын, Қленің жоғарғы ағысы мен Жоңғарияны, Селенганың жоғ. ағысын, Хэ-си, Гаочан аймақтарын қамтыған үлкен территорияны алып жатты. Қытай деректерінің бірінде “Жужандардың отаны ұлы құм дала Гоби болды” десе, екінші бірінде “олар Гоюиде қыстап, жазды Хингай тауларында өткізетін” делінеді. Қалай болғанда да жужандар көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Жужан Қағанаты Қытайдың солтүстігіндегі мемлекеттермен бірқатар соғыстар жүргізді. 425 жылдан бастап Юань Вэй мемлекетінің императоры Тоба Дао Жужан Қағанатына қарсы соғыс ашады. Осы кезеңдерде жужандарға қарсы гаогюй тайпалары көтеріліп, жужандарды әлсіретті. Алайда, Уди қаған тұсында жужандар Қытайдың солтүстігіндегі шекараларына қайтадан шабуыл жасады. 6 ғасырдың ортасында билеуші топтардың өзара тартысы салдарынан Жужан Қағанаты құлдырай бастайды. Жужандардың вассалы көк түркілер (ашина тайпасы) күшейіп, аймақтағы саяси күшке айнала бастады. Ашина тайпасының көсемі Бумынға Юань Вэй мемлекеті 545 ж. елші жіберіп, одақтастық шарт жасасады. Осы жыл Түркі қағанатының құрылған жылы болып есептеледі. 546 жылы бұрын Жужан Қағанатына бағынып келген теле тайпасы да Түркі қағанатына қосылады. Күшейіп алған түркілер 552 жылы Жужан Қағанатына жойқын шабуыл жасады. Жужан Қағанатының соңғы қағаны Анахуан (кейбір деректерде Анағұй) түркілерден тас-талқан болып жеңіліп, өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Жужандардың аман қалған бөлігі батысқа қарай үдере көшті. Түркі әскерлерінің қолбасшысы Истеми (Істемі) оларды Каспий теңізінен әрі қуып тастайды. Жужандар Еуропа тарихшыларының деректерінде “аварлар” деп аталып, Дунай мен Солтүстік Кавказды қоныстанады. Түркі қағанаты мен Византия империясы арасындағы қарым-қатынастарда аварлар мәселесі үнемі дау туғызып отырған; қысқаша Авар қағанаты, Аварлар. Сілтеме