kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Хамит Олжабаев

Хамит Олжабаев (1925 ж. т., Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 – 56 ж. Куйбышев ұжымшарында ферма есепшісі, Қызылотау меңгерушісі, ауылдық кеңестің хатшысы, 1956 – 59 ж. «Октябрьдің 40 жылдығы» кеңшарында ферма меңгерушісі, 1959 – 62 ж. Қаратөбе ауылдық кеңесінің төрағасы, 1962 – 86 ж. 1-май ұжымшарында ферма басқарушысы, «Куйбышев» кеңшарында зоотехник, бас агроном болды. 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Температура инверсиясы

Температура инверсиясы - атмосфераның қайсыбір қабатында ауа температурасының биіктеген сайын көтерілуі. Оның жер беткі инверсиясы тікелей жердің бетінен (топырақ, қар немесе мұз) басталады және ауа қабатының ондаған метр қалындығын, ал өте төмен температура жағдайында (мысалы, Антарктидада) кейде жүздеген метрлік қалындықты қамтиды. Температура инверсиясы жер бетіне таяу ауаның суынуына байланысты, негізінен, қыста, әсіресе тәуліктің түнгі уақытында білінеді. Олардың түзілуіне бедердің суық ауа сақталып тұратын ойпаңдары (тауаралық қазаншұңқырлар, аңғарлар және т.б.) әсер етеді. Температура инверсиясы бұлт, туман, сағым түзілуіне себепші болады. Дереккөздер
Бұрандакескіш тұтқа

Бұрандакескіш тұтқа (Клупп; ) — металл бұйымдардан бұранда кесуге арналған қол құралы. Тұтқалары бар тақтайша түрінде жасалады. Тақтайшаға кұралдың кескіш бөлігі, яғни бүрандакескіш бекітіледі. Дереккөздер
Қостөбе (Солтүстік Қостөбе)

Қостөбе (Солтүстік Қостөбе) – ежелгі қоныс орны, орта ғасырлық қала. Орналасқан жері Түркістан облысы, Отырар ауданының орталығы Шәуілдір ауылынан оңтүстікке қарай 5 км жерде, Арыс өзенінің кеуіп кеткен сағасының сол жағалауында. Зерттелуі, сипаты Алғаш рет 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тапқан. 1978 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген. Қазіргі орны төртбұрышты келген төбе. Табанының аумағы 60x40 м, биіктігі 5 м. Төбенің үстінде аумағы 30x10 м төбешік-алаңқай бар. Төбенің солтүстік-шығыс жағында үшбұрышты келген төбешік-алаңқай орналасқан. Оның ені 80 м, ұзындығы 100 м шамасында, ал биіктігі 1,5-3 м аралығында. Аумағы 5x8 м болатын қазба жұмысы төбенің үстінде жүргізілген. Қазба барысында дәліз секілді ұзынша бөлме орны аршылған. Оның едені саз балшықпен сыланғаны анықталды. Зерттеу кезінде күнделікті тұрмысқа кажетті заттар сынықтары (хум, саптаяқ, тостаған, тұтқалары бар құмыра, табақ, көзе, саптыаяқ сынықтары, т.б.) табылған. Алынған материалдар негізінде Қостөбені Отырар-Қаратау мәдениетін қалдырған тайпалар мекендегені (б.з. I-V ғасырлары) айқындалды. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған. Дереккөздер
Мұса Шейх

Мұса шейх - діни қайраткер, Ясы елінде алғаш қылует салушы. "Насаб-наме" нүсқаларындағы деректерге қарағанда, Ибраһим шейхтың шәкірті. Ол Ибраһим шейхтың қылуетханасында 15 жыл қызмет етіп, одан ұстазының жұмсауымен Ясы елінде дін таратады. Кейіннен Қожа Ахмет Ясауи осы Мұса шейх. аркылы сопылық жолдың қырсырын үйренеді. Мұса шейх Ясыға жерленеді. 19 ғ-да Қоқан хандыгы Түркістанды жаулап алғаннан кейін, Қожа Ахмет Ясауиге катысты тарихи орындар мен шежірелер бұрмаланып, ясауийа тариқатындағы шейхтар қудаланады. Сол кезде Мұса шейх қабірі Шихаб әд-Дин Сухраварди — Қожа Ахмет Ясауи ұстазы деп өзгертіледі. Бірақ "Насаб-наме" нұсқаларындағы деректер мен көнекөз қариялар ол қабірдің Мұса шейхтікі екендігін дәлелдеп берді. Дереккөздер
Жылу оқшаулағыш

Жылу оқшаулағыш — қыздырылған денеден қоршаған кеңістікке немесе бір денеден екіншісіне жылудың берілуін азайтатын материал. Құбыржолдардың жылу оқшаулауы — бұл жылу жоғалуын (немесе жылудың сырттан түсуін) азайтатын, құбырларды коррозиядан, қатып қалудан және күйіп қалудан қорғайтын, сондай-ақ жылутасымалдағыштың белгіленген температурасын сақтауға көмектесетін материалдар мен құрылымдар. Жылу оқшаулауын қолдану жылыту, ыстық және суық сумен жабдықтау (ЫСЖ, ССЖ), желдету және технологиялық желілердің тиімділігін арттырады. Осы мақсатта минералды жүн, көбіктелген полиэтилен немесе каучук, ППУ (полиуретанды көбік) және басқа да материалдар пайдаланылады. Жылу оқшаулауы цилиндрлер, маталар түрінде немесе фольгамен қапталған не металл қаптамасы бар қорғаныш қабаты бар жылу оқшаулау құрылымы ретінде орнатылады. Дереккөздер
Көбей Сейдеханов

Көбей Сейдеханов (8.11. 1928, Отырар ауданы - 1996, Алматы қаласы) — жазушы, аудармашы, ғалым, филология ғылымдарының кандидаты (1968). *ҚР еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1994). *1948 жылы Шымкент педагогикалық институтын, *1953 жылы ҚазмУ-ді бітірген. *1943—44 жылдары "Социалистік Шәуілдір" газетінің жауапты хатшысы, *1944—45 жылдары "Оңтүстік Қазақстан" газетінде әдеби қызметкер. *1946—47 жылдары бұрынғы Киров ауданы комитетінде нұсқаушы, *1948—50 жылдары "Победа" орта мектебінің мұғалімі, *1951—58 жылдары Ильич ауданы "Макташы" газетінде редактор, *1959-60 жылдары қазіргі "Жас Алаш" газетінің Қызылорда, Шымкент, Жамбыл облыстары бойынша меншікті тілшісі, *1960—61жылдары "Қазақ әдебиеті" газетінің бөлім меңгерушісі, *1961—86 жылдары ҚР YFA М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының кіші, аға ғылыми қызметкері. Шығармалары Сейдехановтің "Қазақтың Ұлы Отан соғысы кезіндегі халық поэзиясы" (1974), "Оқ пен жыр" (1985), "Күрес пен жеңіс жырлары" (1990) монографиялары, "Азатбектің алмасы" (1963) әңгімелер жинағы мен "Түркістан түлегі" (1973) повесі жарық көрген. Өзбек жазушылары А.Қаһардың "Табыттан шыққан үн", С.Ахмадтың "Күйеу" комедияларын аударған. Өзбекстан Жазушылар одағының әдеби сыйлығымен (1987), "Құрмет белгісі" орденімен, бірнеше медальмен марапатгалған. Дереккөздер
Әділ Өтеғұлұлы

Әділ Өтеғұлұлы (1869, Жем бойы – 1931, Жем бойы, «Қаратоғай» қорымында жерленген) — әнші, «Адайдың жеті қайқысының» бірі. Ел ішінде кенже Әділ атымен танымал. Бозащы түбегін қыстап, Жем, Сағыз бойын жайлаған. Өтеғұлұлы өмірінің соңғы жылдарында кеңестік түрмеде отырған. Оның кейінгілерге жеткен әндері: «Жайма қоңыр», «Бес өрдек», «Әділдің қара әні». Дереккөздер
Кипп аппараты

Кипп аппараты — газдарды алуға және сақтауға арналған зертханалық құралғы. Бұл екі бөлімнен тұратын калың кабырғалы шыныдан жасалған құрал: астыңғы бөлігі өзара байланысқан шар мен жарты шар пішінді етіп жасалған, ал үстіңгі бөлігі ұзын түтігі бар шар тәрізді үлкен құйғы. Астыңғы бөлігінің шар және жарты шары арасында қышқылға төзімді материалдан жасалған зат түйірлерін (Me, СаС03, FeS т. б.) үстап түратын сақинасы, ал астыңғы жарты шардың табанына тақау жерде шүмегі бар. Астыңғы бөлігінің шар тәріздес бөлімінде тесігі бар, оған газ шығатын түтік қойылған, онда газдың ағынын реттеп тұратын шүмегі бар. Дереккөздер
Әлім Тұяқбаев

Әлім Тұяқбаев (1914, Шәуілдір а. — 17.3.1972, Шымкент қ)— журналшы. 1935—40 ж. комсомол және партия жұмыстарында, 1940 жылдан баспасөз орындарында, Жамбыл, Алматы облыстарының аудандық газет редакцияларында бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, "Қазақстан коммунистерінің насихаты" журналының бөлім меңгерушісі, 1962—71 ж. "Оңтүстік Қазақстан" газеті редакторының орынбасары болып қызмет атқарды. Т. 2-дүн. жүз. соғысының ардагері, 2-дәрежелі "Қызыл Жұлдызы", "Ұлы Отан соғысы" ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Алматы қалалық партия комитетінің мүшесі болған, Алматы қалалық Халық депутаттары Кеңесінің депутатығына сайланған. Дереккөздер
Сөздік терминал

Сөздік терминал (voice terminal) — дара жолы бар немесе кезекті шақырыстарды хабарлайтын телефон аппараты. Шақырыстарды жіберуге арналған сөздік терминал [designated voice terminal] бастапқыда белгілі бір қосымша нөмірге адрестелген шақырыстар қайта жіберілетін, таңбаланған сөздік терминал. Бұл термин, әдетте, Call Forwarding All Calls (барлық шақырыстарды бір қосымша абоненттен қайта жіберу) функциясы белсенді болған кезде, қайта жіберілген шақырыстың баратын орнының терминалын таңбалау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Жұмағали Омаров

Жұмағали Омаров (1896, бұрынғы Ақтөбе округі, 13-ауылы – 1930) – қайраткер. Қарабауырдағы 1 сыныптық мектепті, Гурьев (қазіргі Атырау) орыс-қазақ училищесін бітірген. Гурьевтегі мұғалімдер училищесінде, Алаш әскери мектебінде оқыған. Адай уезінде әр түрлі партия, кеңес қызметінде, КазЦИК-тің Түрікменстан ЦИК-інде өкілі (Ашғабад), Форт-Александровскіде прокурордың жәрдемшісі, Ойыл ауданында кеңес сайлауын өткізу жөніндегі өкіл (1927) болып қызметтер атқарды. Адай уезін таратуға қарсы болғаны үшін тұтқынға алынып, ОГПУ үштігінің үкімімен атылған. Дереккөздер
Сөздік хабар студиясы

Сөздік хабар студиясы — музыкасыз және басқа қосымша дыбыссыз диктор сөзін (хабар жүргізуші) және хабарға қатысушылар сөздерін жазуға немесе тікелей эфирге таратуға арналған бөлме. Дыбыс жазу (эфирге беру) сапасы тиісті дәрежеде болуы үшін студия акустикалық материалдармен өнделеді. Студияға микрофондармен, микрофондық күшейткіштермен, ажырату-қосу кілттерімен, ескерту таблоларымен жабдықталған диктор үстелі және дыбыс агрегаты қойылады. Басқару микшерлік пульті, магнитофондар және басқа қажетті жабдықтар дыбыс өткізбейтін тереземен бөлінген аппараттар бөлмесіне қойылады. Дереккөздер
Спиральді антенналар

Спиральді антенналар — пішіні конустық, цилиндрлік, немесе жазықтық спираль түріндегі антенналар. Спираль бұтағының ұзындығы және адымы әрбір бұтақтың сәуле шығаруы дөңгелектік поляризацияға жақын және бағытталғандық диаграммасы максимал шегінде болатын етіп жасалады. Қума толқынды антенналар қатарына жатады. Дербес антенна, ал күрделі антенналар құрамында сәуле шығарғыш ретінде қолданылады. Дереккөздер
Атшыбай Қошмағанбетов

Атшыбай Қошмағанбетов (1931, Қожатоғай аулы — 1995, сонда) — дәрігер. Еңбектегі жетістіктері үшін Ленин, "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Маяқұм аулында Қошмағанбетов атында көше бар. Дереккөздер
Керімжан Сейітжанов

Керімжан Сейітжанов (1946 жылы туған, Шілік ауданы) — ғалым, технология ғылымдарының кандидаты, доцент 1962 ж. Темір орта мектебін; 1969 ж. Қазақ химия-технология институтын бітірген. 1969—71 ж. институтта оқытушы; 1971—72 ж. Шымкент пресс-автоматтар зауытында инженер-конструктор. 1973—76 ж. Мәскеу химия машиналарын жасау институтының аспиранты. 1978—87 ж. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының Қызылорда филиалында кафедра меңгерушісі, факультет деканы, директордың орынбасары. 1988-94 ж. ҚазХТИ-дың сырттай оку факультетінің деканы, кешкі және сырттай оқу факултетінің проректоры, оқу ісі жөніндегі проректоры, 1997 жылдан Шымкент агротехнология колледжінің директоры. Керімжан Сейітжанов 48 ғылыми мақаланың авторы. Қазақстан оқу ағарту ісінің үздігі. ҚР Президенті оған қызметі үшін Алғыс хат жолдаған. Дереккөздер
Сплайс пластина

Сплайс пластина (splice plate) — оптикалық жалғаушы жабдықты құраушы элемент. Бір құраушыға біріккен сәулежолдар мен ағытпасыз қосқыштарды ұйымдастырғыш түрінде болады. Екі талшықтық сәулежолды пісіру немесе желімдеу арқылы жасалған тұрақты қосылыс. Дереккөздер
Мұқаш Шопанұлы Омаров

Мұқаш Шопанұлы Омаров (1925 ж. т., Ақмола облысы Қорғалжын ауданы) – Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің қызметкері, полковник. Ұлы Отан соғысының ардагері. Алматы заң институтын, Мәскеу жоғары партия мектебін бітірген. 1946 – 59 ж. Ішкі істер минисрлігінде, Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде істеді. 1959 – 73 ж. Батыс Қазақстан өлкелік МҚК басқармасының бөлім бастығы, 1973 – 77 ж. Жезқазған облыстық МҚК басқарма бастығы, 1977 – 95 ж. Калуга, Алматы қалаларындағы МҚК мекемелері мен өндіріс салаларында жауапты қызметкер болған. Орыс тілінде бірнеше әңгімелері, очерктері, «В капкане судьбы» романы, «Расстрелянная степь» очерктер жинағы, 1995 ж. Қ.Сариевпен бірігіп жазған «Ойрандалған адай даласы» деректі кітабы жарық көрді. 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Жауынгерлік еңбегі үшін» және бірнеше мерекелік медальдармен, 2 рет Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Шоғырландырушы мозаикалық нысана

Шоғырландырушы мозаикалық нысана — бетіне бірбірінен оқшауланған жарық сезгіш материалдың өте ұсақ бөлшектері бүркілген нысана. Зарядтардың шоғырлануына негізделген теледидарлық электрондық-сәулелік беру құралдарында пайдаланылады. Дереккөздер
Стабилизатор

Стабилизатор ( -орнықты, тұракты) — электр, қоректену желісі немесе тізбек жүктемесі параметрлері өз еркінше өзгергенде электр тізбегінде кернеу, ток немесе қуаттың нақты мөндерін автоматты түрде тұрақты үстап тұратын құрылғы. Тұрақты токтың қоректену кездерін пайдаланатын электрондық құрылғыларда, негізінен, параметрлік және компенсациялық стабилизатор қолданылады. Қарапайым кернеу стабилизаторында кіріс кернеудің немесе жүктеме тогының өзгерісі тек стабилитрон арқылы токтың өзгеруіне әкеледі, ал жүктемеге параллель қосылған стабилитрондағы кернеу түсуі тұрақты болып қалады. Компенсациялық стабилизаторларда автоматтық реттеу жүйесі болады. Оларда шығыс кернеудің нақты мәні эталондық (тіректің) кернеудің берілген мәнімен салыстырылады. Бұл жағдайда пайда болған сигналдардың айырымы күшейтіліп реттегіш элементке беріледі. Ал күшейтілген сигнал шығыс кернеудің берілген деңгейге оралуына ұмтылатын етіп өсер етуі тиіс. Компенсациялық стабилизатор эталондық (тіректік) кернеу көзінен, салыстырғыш құрылгыдан, күшейткіш-түрлендіргіштен және реттегіш элементтен тұрады. Дереккөздер
Қаракөзбұлақ

Қаракөзбұлақ – Түпқараған ауданындағы Қаңға ауылының батысындағы бұлақ. Бұлақ басында тұт ағашыөскен. Жақын жерде Қаракөзбұлақ атты мола бар. Өңделген тау-тасынан қаланған биік мазар қабырғалары жазуға толған. 1870 жылы отаршыл казактардың қолтаңбалары бар. Бұлақ аяғында 1934 жылы халық шеберлері Ыдырыс Серікбайұлы, Қапаш Қинақұлы, т.б. салған мектеп үйінің қабырғалары орналасқан. Ол кезінде балалар үйі де болған. Е. Оразақов, өлкетанушы Е. Өмірбаев, абыз қария Ө. Алшымбаев осы үйде тәрбиеленген. Сай аяғындағы молада Қожаназар байдың кіші әйелі Ақшолпан мен кенжесі Қошан жерленген. Қаракөзбұлақ тұщы су көзі ретінде шаруашылық қажетін өтеуде. Ескерткіш мемлекет қорғауына алынған. Дереккөздер
Меридиан қисықтығының радиусы

Меридиан қисықтығының радиусы - кез келген жазық қисықтың оның белгілі бір нүктесіндегі қисықтығының радиусы - осы нүктедегі қисықтың шексіз кіші доғасының радиусы; бүл хіші доға шеңбер доғасы деп қабылданады. Дереккөздер
Шуыл генераторы

Шуыл генераторы — калибрлік және реттегіш қуаты бар кең жиілік диапазонда спектральды тығыздығы біркелкі және шуылы бірдей сигналды алатын құрылғы. Генератор шуыл имитаторын немесе түрлі құрылғыларды баптау үшін қолданылатын өлшегіш құрал ретінде қолданылады. Дереккөздер
Қайқыбай Қуатбеков

Қайқыбай Қуатбеков (1892, Маяқұм аулы — 1976, сонда) — шопан. Социалистік Еңбек Ері (1949). 1948 жылы әр 100 саулықтан 106 қозы алып, оның елтірісінің 76%-н 1-сортпен өткізген. Ленин, "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Тоқтарбай Омаров

Тоқтарбай Омаров (1925 ж. т., бұрынғы Гурьев облысы Оңды ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 1941 – 42 ж. Оңды ауылдық кеңесі Екпінді ұжымшарында бас есепші, ауылдық кеңестің хатшысы болды. 1943 – 44 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 – 69 ж. аудандық қаржы бөлімінің салық агенті, Оңды ауылдық кеңесінің хатшысы, Тұщықұдық ауылдық кеңес төрағасы болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970). Дереккөздер
Тең аралықты проекциялар

Тең аралықты проекциялар - әрбір нүктесінде басты бағыттардың бірі бойынша жеке масштаб 1-ге тең картографиялық проекциялар. Картографиялық практикада көбінесе а және b масштабтары меридиандар бойынша m, параллельдер бойынша n масштабымен сәйкес келетін тең аралықты проекциялар қолданылады. Дереккөздер
Мухаммед Ибн Нәжіп Бекран

Мухаммед Ибн Нәжіп Бекран (12 ғ-дың 2-жартысы — 13 ғ-дың бас кезі) — ортағасырлық тарихшы, географ, астроном, картограф. Хорасанда, дәлірек айтқанда Туе қаласында тұрған болуы мүмкін. Бұл автор Хорезм шахы Мухаммед ибн Текешке (1200—20) әлемнің картасын 1208—09 ж. құрастырып берген. Картаны жасағаннан кейін оған қосымша "Жаһан-наме" ("Әлем туралы кітап") атты трактат жазған. Шығармасында оғыздар, қарлұқтар, хазарлар және маңқышлағ тайпалары туралы қызықты мәліметтер бар. Сондай-ақ әр түрлі облыстар мен қалалар түрғындарының өдет-ғүрпы жөнінде мол мағлүмат береді. Автор Отырар (Фараб), Сырдария алабы, Арал теңізі жайлы мәлі¬меттер қалдырған. Дереккөздер
Стабилитрон

Стабилитрон ( - орнықты, тұрақты) — өзі арқылы өтетін электр тогы өзгергенде (белгілі шектерде) оған түсетін кернеу іс жүзінде тұрақты болып қалатын екі электродты газоразрядты немесе шалаөткізгіш аспап. Газоразрядты стабилитронның іс-әрекеті қалыпты солғын немесе тәжді разрядты пайдалануға негізделген. Газдық разрядтың осы түрлерінің ерекшелігі олардың вольт-амперлік сипаттамаларында разрядтар арасындағы кернеудің тіптен өзгермейтін бөлігінің болуында. Газоразрядты стабилитрон тұрақтандыратын кернеулердің мәндері 70—160 В; токтардың жұмыс ауқымы бірнеше мА-дан ондаған мА-ға жетеді. Шалаөткізгіш стабилитрон да вольт-амперлік сипаттаманың жұмыстық ауқымы электронды-кемтіктік өткелдің электрлік ойып-тесілуіне сәйкес келетін енсіз кері кернеулер облысында жатыр. Қазіргі кезде кремнийлік стабилитрондар 3-тен 180 В-қа дейінгі номинал кернеуге арналып жасалған. Рұқсатты ыдырау қуаты 0,25—50 Вт. Дереккөздер
Шуылсыз АРҚ

Шуылсыз АРҚ — шуылсыз құрылымы бар автоматты түрде күшейтуді реттейтін, егер кіріс сигналының көрсеткіші белгілі бір мөлшерден аз болса төменгі жиілікті тізбектердің өшуі мен күшейтілуінің өлсіреуі байқалатын операция. Дереккөздер
Стандартты сигнал генераторы

Стандартты сигнал генераторы (standard-signal generator) — шығыс деңгеймен түрлі модуляция түрі, жиілікті пішімдей алатын универсалды генератор. Стандартгы сигнал генераторын шу-факторды, сезімталдықты және радиоқабылдағыштарды өлшеуде қолданылады. Дереккөздер
Бұрандама

Бұрандама (Болт) - сырық тәрізді, бір жақ ұшы басы деп аталатын және қарама-қарсы ұшында бұрандасы бар бекіту тетігі. Бұрандаманы басының пішініне қарай алты жақты, жартылай дөңгелек басты, құпия басты және т.б. деп ажыратады. Оның ішінде ең көп тарағаны — алты жақты бұрандамалар. Осындай бұрандамалардың басы алты бұрышты дұрыс призма пішінінде жасалып, қиық жиекпен аяқталады. Қиық жиек өткір ұшты бұрыштарын жою және кілтті оңай кигізу үшін керек. Бұрандалы ұшының ұзындығы оның цилиндр пішінді диаметріне, бұрандаманың жалпы ұзындығы біріктірілетін тетік бөлшектердің қалындықтарына байланысты анықталады. Алты жақты басы бар бұрандамалар үш түрде жасалады: Бұрандама- құрылыс бөлшектерін бір-біріне қосып бекітуге арналған, әдетте, қалпағы алты немесе шаршы қырлы, ұзын тұрқы гайка кигізіліп, бұрандалау үшін сақиналанған, темірден немесе болаттан жасалган жұмыр шеге. Мысалы: монтаждау жинақтау, құрастыру бұрандамасы. Бұрандама- соңында бұрап кигізуге арналған оймалы ұшы және кілт салуға арналған бастиегі бар ұзынша цилиндр түріндегі бекітіп тартатын бөлшек. Дереккөздер fr:Vis d'assemblage no:Skrue ru:Болт sk:Skrutka uk:Болт
Серікжан Сейітжанов

Cерікжан Сейітжанов (1949 жылы туған, Шілік ауданы) — ғалым, техника ғылымдарының докторы (1998). 1971 ж. Қазақ химия-технология институтын бітірген. Еңбек жолын "Шымкентпромстрой" тресінің құрылыс материалдары комбинатында шебер болып бастап, директор дәрежесіне көтерілген. 1991 жылдан "Оңтүстік" акционерлік компаниясының президенті. Cерікжан Сейітжанов 50-ден аса ғылыми мақалалардың, 3 монографияның авторы. 1995 ж. Халықаралық информатизация Академиясының корриспондент-мүшесі, 1997 ж. Халықаралық Калифорния (АҚШ) Ғылым академиясының белсенді мүшесі болып сайланды. Cерікжан Сейітжанов "Құрмет белгіеі" орденімен марапатталған. ҚР Президенті Алғыс хат жолдаған. "Қазақстан Республикасына еңбек сіңірген қайраткер". Отырар ауданының Құрметті азаматы. Дереккөздер
Шығару қуаты

Шығару қуаты — бірлік уақытта берілген жиілік жолағында шығарылатын энергия (ватпен өлшенеді). Шығарылу қуаты уақытқа, таралу аймағының сипаттамасына және өлшеу төсіліне теуелді. Ораманың лездік шындық қуаты, уақытқа тәуелді қуат немесе тарату жолының көлденең қимасындағы қуат болып белінеді (мысалы, толқындатқышта). Антеннадан келіп түсетін жалпы қуат берілген бағытта (белгіленген бұрышта) немесе изотропты түрде, яғни барлық бағытта бірдей таралады. Дереккөздер
Станция аралық сигналдау

Станцияаралық сигналдау (interexchange signaling). Желіде коммутациялық станциялар немесе әр түрлі түйіндер арасында таратылатын басқарушы ақпарат. Станцияаралық сигналдаудың үш әдісін ажыратады: ішкі жолақтық (сигналдарды жұмыс жолағында тарату), белінген арна бойынша (жұмыс жолағынан тыс) және сигналдаудың жалпы арнасы бойынша. Дереккөздер
Маханбет Қуатбеков

Маханбет Қуатбеков (1941 жылы туған, Темір станциясы) — ғалым, химия ғылыми докторы (1993), академик (1994). Алматы энергетика жөне байланыс институтын, 1963 жылы Мәскеу химиялық машина құрылысы институтын, осы институттың аспирантурасын бітірген. 1997 жылы М.В.Ломоносов атындағы Алтын медальмен марапатталды. 200-ден аса ғылыми еңбегі, оның ішінде 5 оқу- әдістемелік жинағы шыққан. 5 ғылыми докторын, 18 ғылыми кандидатын дайындаған. Дереккөздер
Ауа үрлегіш

Ауа үрлегіш- ауаға арналған газ үрлегіш. Ауа үрлегіш — байыту фабрикаларында вакуум-сүзгіштер құрамына кіретін аппарат. Оның күшімен ауа белгілі кеңістікке қысыммен түсіріліп, мата бетіне жабысқан зат қабатын қопсытып, сыдыруға мүмкіндік туғызады. Металлургиялық процестерде ауаны 1—3 атм-ғa дейінгі қысыммен пештің, қазанның оттығына және басқа өнеркәсіп құрылғыларына үрлеп тұратын насос. Конструкциясы жағынан бұл насос қысымы төмен, салқындатқышы жоқ, ротациялық типтегі компрессорлар. Электр қозғалтқыштарының немесе бу турбинасының күшімен жұмыс істейді.. Дереккөздер
Тең шамалы проекциялар

Тең шамалы проекциялар - жер эллипеоидінде және картада кез келген фигуралар аудандарының қатынасы сақталатын картографиялық проекциялар. Тең шамалы проекцияларда аудандар (р) масштабы тұракты және бірге тең, яғни картаның масштабында кішірейтілген эллипсоидтегі кез келген фигураның ауданы, осы фигураның картада бейнеленген ауданына тең. Мысалы, тең шамалы проекцияларда құрылған 1: 1000000 масштабтағы картада 1 мм 2 табиғи көріністегі 1 кмг-ге сәйкес болады. Тең шамалы проекцияларда p mnsinO ab = 1; мұндағы a және b - нүктедегі басты бағыттар бойынша масштабтар; m және n — меридиан мен параллель бойынша масштабтар; О — меридиан мен параллель бейнелерінің арасындағы бұрыш. Дереккөздер
Шығыс баусым жинағы

Шығыс баусым жинағы (ШКУ). Баусым жинағы (ШКУ) осы АТС-тің әрбір абонентінен шыққан барлық жалғануларға қатысады, сонымен қатар абонент микрофондарын қоректендіреді, іздеу сатысының құралдарын жұмыс режімінде ұстап тұрады, абоненттен "басқару", "жою" сигналын қабылдайды, абоненттерге "шақыру", "жіберілген сигналды бақылау", "бос емес" сигналдарын жіберіп, регистрлерді шақырылатын абоненттің желілеріне жалғайды. Дереккөздер
Стерео және көлемдік дыбыс шығару

Стерео және көлемдік дыбыс шығару - қарапайым радиоқабылдағыштар монофониялық дыбыс шығарады, яғни дыбыс кезі қандай көлемде болмасын (мейлі, музыкалық оркестр болсын, мейлі жалғыз диктор болсын) оны тындаушы бір нүктеден ғана естиді, дыбыстын көлемдік сипаты жоғалады. Стереофониялық дыбыс шығаруда — дыбысты жазу (үнтаспаның екі жолына) кезінде микрофондар қалай орналасқан болса, қатты сойлегіштер (екі канал арқылы) тындаушы маңында солай орналастырылады (квадрофоннялык дыбыс шығаруда да солай, бірақ мұнда төрт жолға жазылған дыбыс төрт қатты сөйлегіш арқылы шығарылады). Нәтижесінде, қатты сөйлегіштерді дұрыс орналастырған тындаушы өзін дыбыс көздері арасында отырғандай сезінеді. Дереккөздер
Қасым Тұрдиев

Тұрдиев Қасым (1910, Өзбекстан, Науаи облысы, Нұрата ауданы, Сарыбел а. — 7.3.1992, Орынбай а.) — шопан. Еңбекте көрсеткен жетістіктері үшін Ленин (1964) орденімен марапатталған. Бүкілодақтық халық шаруашылығы көрмесінің 2 алтын, 1 күміс, 3 қола медалімен марапатталып, есімі Қазақ ССР-і (1965), КСРО-ның Алтын құрмет кітаптарына (1967) жазылған. ТҮРСЫНБАЕВ Әбді (1910, Түркістан қ. — 1999, Алматы қ.)(1957), проф. (1958). 1928 ж. Алматы малдәрігерлік техникумын бітірген. 1931—32 ж. Ташкент жоспарлау-экономика институтында проректор. 1937 ж. Москвада Мемлекеттік экономика институтын бітіреді. 1937—43 ж. Семей педагогикалық институтында оқиды. 1943—67 ж. Атырау, Алматы, т.б. қалалардағы белді педагогикалық институттарда ғыл.- педагогикалық жұмыстармен айналысты. 1967—77 ж. "Білім" қоғамы төрағасы. "Шаруалардың Қазақстанға қоныс аударылуы тарихынан" (1949), "Жетісу" ауылшаруашылығындағы ұлы өзгеріс" (1951), "Орыс халқы мен қазақ халқының мызғымас достығы" (1955), "Қазақ ауылы үш төңкеріс жылдарында" (1967), "Екі дүние — екі идеология" (1968) атты көптеген тарихи еңбектер жазған ғалым. "Қазақстанда көшпелі шаруашылықты отырықшылыққа көшіру тәжірибесі" аталатын еңбегі Лиссабонда, Женевада ағылшын, француз, португал тілдерінде жарық көрген. Еңбек Қызыл Ту, "Октябрь революциясы" ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Түрсынов Ӏргебай (1948 ж.т, Қаракоңыр а.) — шопан. Еңбектегі жетістіктері үшін 2 және 3 дор. Даңқ орденімен марапатталған. Түрсын Хан, Турсын Дереккөздер
Стереофоникалық дыбыс жазу

Стереофоникалық дыбыс жазу ( — көлем, fono — дыбыс) — жазу кезінде фонограмма құрамындағы дыбыс көздерінің кеңістікке орналасқаны туралы мәлімет болатын дыбыс жазу түрі. Мұнда белгілі бір тәртіппен орналастырылған микрофондардан алынатын электр сигналдары екі канал арқылы магнитофонға беріліп, онда магнит таспасының екі жолына бөлек жазылады. Дереккөздер
Стереофоникалық радио-хабарды тарату

Стереофоникалық радио-хабарды тарату - Дыбыскөздерінен дыбыс сигналдары екі канал арқылы радиотаратқышқа жеткізіледі. Радиотаратқыштың тасымалдаушы тербеліс жиілігі екі полярлық бойынша (оң және теріс полярлықта) модуляцияланады және кеңістікке таратылады. Оны қабылдаған стереофониялық радиоқабылдағыш параллель екі детектор арқылы дыбыс жиілігіндегі тербелістерді бөліп шығарып, екі дауыс зорайтқышқа береді. Дауыс зорайтқыштарды дұрыс орналастырған тындаушы хабарды дыбыс көздері арасында отырып тындағандай әсер алады. Дереккөздер
Сатыбалды би

Сатыбалды би. Қоңырат тайпасының маңғытай руынан. Жастайынан алқалы топта билік айтып, бала би ретінде аты шығады. Ел аузында сақталған аңыздардың бірінде Ұлы жүздің дуалы ауыз биінің бөркін еншіліп, сол бөрік арқылы бақ қонған дейді. Кейін бөрікпен бірге билік кеткенін сезген Ұлы жүз азаматтары Сатыпалды бидің қызын өздерінің бір ұлына айттырып, сол арқылы бөрікті өзіне қайтарып алған екен. Дереккөздер
Супервидикон

Супервидикон – зарядтары шоғырланатын, бейне фотокатодтан нысанаға ауыстырылатын және бейне элементері баяу электрондармен коммутацияланатын электрондық- сәулелік беру құралы. Мұның фото- катодында сәулелік бейне 3—10 кэВ-ге дейін үдемелі жылдамдықпен қозғалатын фотоэлектрондар ағынына айналады. Олардың соққылауы әсерінен нысананың коммутацияланатын бетінде объектінің жарықтылығына сәйкес потенциалдық бедер пайда болады. Қолданылатын нысана материалына қарай оның секон және кремнийкон деген түрлері бар. Супервидиконның инжекциялануы төмен және сезімталдығы жоғары. Дереккөздер
Түяқ жұлығы

Түяқ жұлығы (копытный венчик) (corona unguli, лат. corona —жұлын, ungula — түяқ) — түяқ көбесінен төменрек орналасып, бақайдың алдыңғы және бүйір қабырғасын жарты сақина түрінде қоршап жатқан түяқ бөлігі. Ені 1,5 см түяқ жұлығы эпидермистен, дермадан және шел қабатынан тұрады. Оның эпидермисінен түяқ қабырғасының негізгі мүйізді қабаты — түтікше мүйіз өседі. Дереккөздер
Ішкі кабель

Ішкі кабель — ҚКЖ ішкі магистралінің жүйе бөліктерін (ғимарат ішінде) және көлбеу жүйе беліктерін құрауға пайдаланылатын кабель. Жеңіл, беріктендіргіш қаптамаларды пайдалануымен ерекшеленеді, ылғалдан және кемірушілерден қорғайтын элементі жоқ, сондықтан олардың иілгіштігі жоғары ері массагабариттік көрсеткіштері жақсы. Бұл топтағы кабельдерге өрт қауіпсіздігіне орай қатаң талаптар қойылады. Ғимарат сыртына төсеуге жарамайды. Дереккөздер
Сармыс Өтеғұлұлы

Өтеғұлұлы Сармыс (1900, қазіргі Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы – ө. ж. б.) – саяси қуғын-сүргін құрбаны. Кеңес өкіметінің жаңа экономикалық саясаты кезінде қаржы бөлімінің салық агенті болып қызмет еткен. 1934 ж. РКФСР қылмыстық кодексінің 109-тармағымен айыпталып, 4 жылға сотталып, бір жарым жылдан кейін босатылады. Келгесін шикізат дайындау кеңсесінің агенті болып жұмыс жасаған. Адай көтерілісінің басшысы Мамай Салпықұлына көмек бердің, Қилыбаев, Қожановтардың нұсқауымен кеңес өкіметіне қарсы әрекет жасап, ірі байларды салықтан жасырдың», – деген айып тағылып, 1938 ж. 10 жыл түрмеге, онан соң 5 жыл азаматтық құқы алыну жазасы беріледі. Өтеғұлұлының одан арғы өмірі белгісіз. 1955 ж. 22 ақпанда іс қайта қаралып, қылмыстық құрамы болмауына байланысты толық ақталған. Дереккөздер
Супергетеродиндік радио-қабылдағыш

Супергетеродиндік радио-қабылдағыш ( — жоғары, үстіңгі; getera — бөтен) — қабылданған сигнал жиілігін аралық жиілік деп аталатын белгілі бір тұрақты жиіліктегі тербеліске өзгерту арқылы қабылдаудың техникалық сапасын жақсартуды жүзеге асыратын қабылдағыш. Тікелей күшейтетін қабылдағыштармен салыстырғанда мұндай қабылдағыштардың сезімталдығы, іріктеу қабілеті, күшейту коэффициент айтарлықтай жоғары. Жоғары техникалық талап қойылатын радио-қабылдағыштардың барлығы супер-гетеродиндік схема бойынша жасалады. Дереккөздер
Құлахмет Құдайбергенов

Құлахмет Құдайбергенов (20.5.1939 жылы туған, Ақынтоғай аулы) — ғалым, медициялық ғылыми кандидаты (1967), профессор (2002). 1956 жылы Арыс қаландағы орта мектепті, 1962 жылы Қазақ медицина институтын, 1964 жылы осы институттың аспирантурасын бітірген. 1962 жылдан Қазақ медицина институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, т.б. жауапты қызметтер атқарып келеді. 130-дан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 5 оқу құралы жарық көрген. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Дереккөздер
Теңдестіру есептеулері

Теңдестіру есептеулері - белгісіз теңдеулер жүйесін, теңдеулер жүйесін n>r кезінде n немесе (n + k) белгісіздерімен шешуге әкеледі. Мұнда тендеулер жүйесінің бір қатарлы шешуі болмайды, оны толып жатқан әдістермен шешуге болады және әрбір әдіс өзінің тендестірілген мәндерін L береді. Белгісіз тендеулер жүйесін шешуді айқындау үшін және сонымен қатар оңтайлы тендестірілген мәндерді табу үшін маркшейдерлік-геодезиялық практикада ең кіші квадраттар әдісі қолданылады. Ол есептің бір қатарлы шешуінен басқа өте бағалы қасиеті бар нормаль таралу функциясына тәуелді кездейсоқ шамалардың тендестірілген мәндері басқа әдістермен салыстырғаңда ең аз қателікпен шығады. Теңдестіру есебін шешудің әдістері қатаң және жеңілдетілген болып бөлінеді. Дереккөздер
Атомдық топтама

Атомдық топтама — молекулалық касиеттерінің белгілі бір кешенін тудыратын немесе оның қандай да бір химиялық қосылыстар тобына жататынын көрсететін молекуланың құрылымдық элементін білдіретін түсінік. Дереккөздер
Супергетеродиндік радио-қабылдау

Супергетеродиндік радио-қабылдау - Мұндай қабылдауда қабылданған жоғары жиілікті тербеліс алдын ала жоғары жиілікті күшейткіш арқылы күшейтілгеннен кейін араластырушы каскадқа беріледі. Ол каскадқа онымен бір мезгілде гетеродиннен белгілі бір жиіліктегі (қабылданатын толқын жиілігінен төмен) тербеліс беріледі. Араластырушы каскад шығысынан оның кірісіне берілген екі жиіліктің айырымына тең және аралық жиілік деп аталатын жиіліктегі тербеліс алынады. Қабылдағыш қандай жиілікті қабылдағанымен аралық жиіліктің шамасы өзгерместен тұрақты шамада сақталады. Тұрмыстық радиоқабылдағыштардағы аралық жиілік шамасы стандарт бойынша — 465 кГц. Тындаушы радиоқабылдағышты бұрау тетігі арқылы қандайда бір толқынға туралағанда сол тетік арқылы гетеродин жиілігін де өзгертеді. Аралық жиілік тербелісінде модуляцияланған жиілік тербелісінің бар қасиеті сақталады. Ол одан әрі аралық жиілік күшейткішімен күшейтіледі, детектор арқылы бөлінген сигнал төменгі жиілік күшейткіші арқылы күшейтіледі. Дереккөздер
Әбдібек Тұрабаев

Әбдібек Тұрабаев (1.5.1934 ж.т., Маякум а.) — дәрігер ғалым, мед. ғылым кандидаты (1972), профессор 1952 ж. Жетісай орта мектебін, 1959 ж. Алматы мед. институтын бітірген. 1959—61 ж. Алматы мед. институтында, 1961— 68 ж. А.Сызғанов атындағы хирургия институтында, 1968—72 ж. Республика клиника, госпитальда, 1972—74 ж. Алматы қаласындағы №2 клиника, ауруханада, 1974-96 ж. Алматы қаласындағы орталық қалалық клиника, ауруханасында жауапты жұмыстар атқарған. 1996 жылдан орталық қалалық клиника. ауруханасында бас дәрігердің орынбасары. 50-ғе жуық ғыл. мақаласы жарияланған. "Дана хирург", "Сенім", "Күнім — айым, жылым — ойым" өлең кітаптарының авторы. ТҮРАБАЕВ Төре әділ (3.5.1953 ж..т, Талапты а.) — спортшы, ҚР халыққа білім беру ісінің үздігі (1982), Қазақстан Республика жаттықтырушысы (1990). Аудандық спорт мектебінде жөне бөлімінде өр түрлі жауапты қызметтер атқарған. Спорт мектебінде директор қызметінде болған жылдары 3 халықтар. дор. спорт шебері, 22 спорт шебері, 150 спорт шеберіне кандидат дайындауға атсалысты. ТҮРҒАНБАЙ (1794-1850) - датқа, Қоқан хандығына қарсы Шілік оқиғасы деген атпен белгілі көтерілістің ұйымдастырушысы. Сыр бойын мекендеген қазақтардың басын қосып, отырықшылыққа көшуге үндеген. Шілік елді мекеніне көп үйлі қазақтарды қоныстандырған. Қаратаудан бастау алатын Бөген ө-нен канал қаздырған. Ол кейін көтеріліс басшысы ретінде қуғынға түсіп, қаза болады.Оның өлімі туралы әлі толық анықталмаған үш дерек бар. Оның бірінде Т. датқаны Қоқан ханы Былқылдақ деген жерде ыстық суға күйдіріп өлтірді десе, екіншісінде Түркістан бегі Ырысбектің қолынан қаза табады дейді, ал үшінші деректе Хиуа ханы Сәруар Дереккөздер көкірегіне қазық қағып өлтірді делінген.
Меридиандардың жазықтықтағы жақындауы

Меридиандардың жазықтықтағы жақындауы - эллипсоидтің бір нүктесі үшін, осы нүкте меридианының Гаусс проекциясында пайда болған бейнесіндегі V бұрыш болып есептеледі. Осьтік меридианның шығысында орналасқан нүктелер үшін n бұрыш оң, ал осьтік меридиан батыстағылар теріс болады. Меридиандардың жазықтықтағы жақындауы меридиандардың Гаустық жақындасуы деп те аталады, ол азимуттан Гаусс проекциясындағы жазықтықтан дирекциондық бұрышқа өту үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Электр тербелістерінің генераторы

Электр тербелістерінің генераторы — тұрақты ток электр энергиясын электроңдық аспаптар көмегімен өшпейтін электромагниттік тербелістер энергиясына түрлендіретін электрондық құрылғы. Пайдаланылатын аспаптар типіне байланысты электрондық шамдардағы, транзисторлардағы, магнетрондық аспаптардағы (магнетрондар, карматрондар), газразрядты аспаптардағы (тиратрондық генераторлар), сондай-ақ кванттық генераторлар (лазерлер, мазерлер) деп бөлінеді. Электр тербелістерінің пішіні бойынша: синусоидалы (гармоникалық) тербелістер генераторлары, импульстык генераторлар, арнайы пішінді тербелістер генераторлары деп жіктейді. Дереккөздер
Супериконоскоп

Супериконоскоп - зарядтары шоғырланатын, бейне фотокатодтан диэлектриктік нысанаға ауыстырылатын электрондық-сәулелік беру құралы. Зарядтардың шоғырлануы және потенциалдық бедер екінші реттік электрондық эмиссия есебінен алынады. Жоғары сапалы бейне тек 1000 лк жарықтылық арқылы ғана алынатын болғандықтан, өткен ғасырдың 70-жылдарынан бастап суперортиконмен алмастырыла бастаған. Дереккөздер
Жылулық ұлғаю коэффициенті

Жылулық үлғаю коэффициенті(Коэффициент теплового расширения) — қатгы дененің температурасы бір градусқа өзгергенде көлемінің (үзындығының) өзгеруін сипатгайтын мөлшер. Дереккөздер cs:Teplotní roztažnost#Teplotní délková roztažnost en:Thermal expansion#Coefficient of thermal expansion fi:Lämpölaajeneminen#Lineaarinen lämpölaajenemiskerroin
Суперортикон

Суперортикон — зарядтары шоғырланатын, бейне фотокатодтан екіжақты нысанаға ауыстырылатын және бейне элементтері баяу электрондармен коммутацияланатын электрондық-сәулелік беру құралы. Нысанадан алынған бейнесигнал екінші реттік электрондық көбейткіш көмегімен күшейтіледі. Фотокатодтың 0,1 — 1 лк жарықтануы шамасындағы сигнал/шуыл қатынасы 100-ге жетеді және одан да асады. Күндіз объектіні жарықтандыруды талап етпейді. Студиялық және студиядан теледидарлық беру камераларында пайдаланылады. Дереккөздер
Меридиандық циркуляция

Меридиандық циркуляция - 1) жер шарының немесе оның бөлігінің үстімен меридиан бойынша бағытталған ауа козғалысын құрайтын ауа ағыстары; 2) меридиан бағытындағы ауа алмасуының атмосфералық үлгісі. Дереккөздер
Электр тербелістерінің (дабылдар) күшейткіштері

Электр тербелістерінің (дабылдар) күшейткіштері — күшейтілуге тиісті электр дабылын езінің қоректік энергия көзі есебінен күшейтетін құрылғы. Күшейтілетін сигнал тұрпатына қарай гармоникалық тербелістер күшейткіші (микрофондық, магнитофондық және трансляциялық күшейткіштер, үнтабақ және кинодыбыстарын жаңғыртатын, өлшеу құралдарында қолданылатын күшейткіштер) және импульстік сигналдар күшейткіштері (байланыстың импульстік жүйелерінің, теледидарлық бейнесигналдардың, радиолокациялық дабылдардың есеп-санақ машиналарының күшейткіштері) болып екі топқа белінеді. Күшейтілетін сигналдардың жиілік жолағының кеңдігі және абсолют мәні бойынша мынадай топтарға бөлінеді: тұрақты ток (0 г-тен бастап төменгі жұмысшы жиілікке дейін) күшейткіші, айнымалы ток (төменгі жұмысшы жиіліктен жоғарғы жұмысшы жиілікке дейін) күшейткіші, жоғары жиіліктер (радиоқабылдағыштар қабылдайтын модуляцияланған жогары жиіліктер) күшейткіші, аралық жиіліктер (супергетеродиндік қабылдағыштардағы қайта өзгертілген және модуляцияланған тұрақты жиілік) күшейткіші, теменгі жиілік немесе дыбыс жиілігі (адамның есту мүшесі қабылдай алатын жиіліктер жолағындағы электр тербелістері) күшейткіші, кең жолақты (теменгі жұмысшы жиілігі кГц-тен темен жоғарғы жұмысшы жиілігі мГц-тен жогары) күшейткіш, таңдаушы немесе селективтік (сигналды ете тар жиілік жолағында ғана күшейтетін, ол жолақтан тыс аймақта күшейту қасиеті күрт темендейтін) күшейткіштер — мұндай күшейткіштер резонанстык немесе жолақтық күшейткіштер деп те аталады. Дереккөздер
Сармыс Омаров

Сармыс Омаров (1929 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 1952 – 54 ж. Маңғыстау ауданындағы ұжымшарда жұмысшы, 1954 – 56 ж. ірі қара фермасының меңгерушісі, 1956 – 74 ж. кеңшар мен ұжымшарларда механизатор, 1974 – 95 ж. «Маңғыстау» кеңшарында трактор машина паркінің меңгерушісі, материалдар қоймасының меңгерушісі болды. «Ерен еңбегі үшін» (1948), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1979) медальдарымен, алғыс хаттармен марапатталған. Дереккөздер
Мүслетдин Өтемағанбетов

Өтемағанбетов Мүслетдин (1917, Ақтөбе облысы Ойыл ауданы – 1966, Алматы) – ғалым, география ғылым кандидаты, доцент (1956). Душанбе педогогикалық институтын бітірген (1940). 1944 – 46 ж. Абай атындағы педогогикалық институтың (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушысы, география факультетінің деканы, физика-география кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарған. География ғылымының ландшафтану, әр өңірге орай ауа райы жүйесі, Қазақстан геоморфологиясы саласындағы көрнекті ғалым болды. Қазақстан географиялық қоғамын ұйымдастырушылардың бірі. 1959 ж. Киев қаласында өткен КСРО география қоғамының 3-съезіне Орта Азия республикалары мен Қазақстан атынан қатысқан. «Қазақстанның физикалық географиясы» оқулығының, «Қазақстанның климаты» (Л., 1959), «Физикалық география терминдерінің қысқаша орысша-қазақша сөздігі» (А., 1959), «Қазақстанның физикалық-географиялық аймақтары» (Таш., 1965), «Қазақстан» (М., 1969), т.б. еңбектердің авторы. Дереккөздер
Кемпірбай Бөгенбайұлы

Кемпірбай Бөгенбайұлы (1834-1895), ақын, әнші. Арғын тайпасы Қаракесек руы Таз Наманай бөлімінен шыққан. Шөже, Тезекбай, Әсет, Жәмшібай сынды ақындармен айтысқан. Бұл айтыстар халық арасына кең тараған. Кемпірбайдің шығармалары «Таң» журналында (Семей, 1925, № 1), «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» (А., 1931), айтыс жинақтарында (1939, 1948, 1965, 1988), «Бес ғасыр жырлайды» кітабында (1985, 1989) жарияланды. Әсет ақынның Кемпірбай ауырып жатқанда келіп, өлеңмен көңілін сұрағаны, оған Кемпірбайдын қайтарған жауабы - көркемдік жағынан қазақ айтысының інжу-маржаны. Әсет қоштасу өлеңіне таңдау жасағанда, осыған баса назар аударған («Әдебиет тарихы», А., 1991). «Өлерде өлеңмен, әнмен қоштасу - көбінесе ақындардың әдеті» - Кемпірбайдың өлерде айтқан сөзі сондайлық көңіліне тығылып жүрген сырды ашады» деп, ұлы жазушы ол сырдың қандай сыр екеніне тоқтапған. Кемпірбайды бес жасынан бастап ақындықтың иесі ― Дәуіт пайғамбар иектеп, ақындық өнерді дарытқан екен. Өлеңнің көкала үйрек секілді бөлек жаны, бөлек денесі бар. Сол сый енді ақынның кеудесінен ұшқалы жатыр. Арманы ― осы қадірлі сыйдың ұрпағына қонбай, мұның әулетінен біржола жоғалып кетуі. Жалғыз арман, мұң ― осы. Сөйтіп ұрпақ өнерсіз қалмақ. «Міне, коштаскан жерде жүректегі сыр мен кеңіңде кетіп бара жатқан арманды айтқан жері» деп, зерттеуші қоштасу өлеңіне ғылыми сипаттама берген. Дереккөздер
Сұйық кристалдар

Сұйық кристалдар — қайсыбір температурада молекулалары белгілі бір тәртіппен орналасуы нәтижесінде қатты кристалдарға тән кейбір физикалық қасиеттердің анизатропиясы болатын сұйықтар. Тәртіптеу типіне қарай сұйық кристалдар нематикалық (нематиктер), смектикалық (смектиктер) және холестерикалық болып бөлінеді. Нематикалық сұйық кристалдар сыртқы әсер жоқ кезде тек бағытталған тәртіптілікпен және барлық көлем бойынша молекулалардың бірқалыпты ориентациясымен сипатталады. Смектикалық сұйық кристалдар бағытталған тәртіптілікпен қатар белгілі трансляциялық тәртіптілік түрімен сипатталады. Холестерикалық сұйық кристалдар да басты ориентация бағыты молекулалық өзара әрекет салдарынан спираль секілді оралған. Сыртқы электр өрісіндегі жұқа қабаты сұйық кристалдар қайта бағыт-бағдарлануынан оптикалық қасиеттерінің өзгеруін, яғни электрооптикалық құбылысты, электроникада бейнелену және ақпаратты оптикалық түрде өңдеу құрылғыларында жиі пайдаланады. Дереккөздер
Теңдестірілетін шамалар

Теңдестірілетін шамалар - теңдестіру есептеулерінде қатысатын шамалар мәндері. Бұларға әр түрлі шамалардың өлшенген өлшеулері де және есептелген (өлшенген емес) мәндері де жатады. Практикада өлшенген нәтижелердің көпшілігі бірге теңдестіруге дейін математикалық өңдеуге тартылады, яғни олар есептелген шамалар қатарында болады. Теңдестірілетін шамалар арасында біртекті және біртекті емес, тең дәлдікті және тең дәлдікті емес шамаларды белгілеген жөн. Тең дәлдікті емес шамалардың жеке жағдайына қателіктері нөлге тең шамалар жатады. Осындай шамаларды бұлжымайтын шамалар (түзетуге жатпайтын) деп атайды. Оларға көбіне есептерді шешуге арналған бастапқы мәліметтер жатады. Теңдестірілетін шамалардың тәуелсіздері мен тәуелділерін (корреляцияланған) айыру қажет. Дереккөздер
Қаму Омарұлы

Қаму Омарұлы (1937 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – дәрігер-фельдшер. «Жоғары санатты фельдшер» (1992). 1957 – 93 ж. Оңды, Үштаған, Сам құмы аумағында фельдшерлік-акушерлік пункттерде фельдшер, Қызыләскер, Тұрыш, Сыңғырлау елді мекендерінде санитар фельдшер, емхана меңгерушісі болды. Омарұлының есімі Маңғыстау ауданы «Құрмет» кітабына жазылған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қарақорған

Қарақорған - Ақтау жотасының Жыңғылды аңғарына таяу жердегі бекініс орны. Айналасы тік жартасты төрткіл. Беті тегіс, солтүстік бетінде көтерілетін жол бар. Тау беткейлерінде жауын-шашын суы жиналатын тасқақ орны сақталған. Оның етегінде таспен шегенделген құдық бар. Суы мол құдықтан жоғарыда Қаласының оңтүстік-шығысынан қыр үстіне жол шығады. Дереккөздер
Электрлік айналтқыш

Электрлік айналтқыш — тек бастиек және үнтабақ орналасқан дискінің бірқалыпты айналуын (33, 1/3 айн./ мин, 45 айн./мин) қамтамасыз ететін механизмнен тұратын құрылғы. Токқа қосып ойнатқанда, оның бас тиегі күшейткіші бар құрылғыларға (радиоқабылдағышқа, теледидарға немесе жеке күшейткіштерге) қосылады. Дереккөздер
Сұйық кристалды индикатор

Сұйық кристалды индикатор — Сұйық кристалды индикатордағы электрооптикалық құбылыс әрекеті негізінде жұмыс істейтін, ақпаратты көрсетіп шығаратын аспап. Мозайкалық, матрицалық және аналогтық сұйық кристалды индикатор деп ажыратылады. Мозайкалық сұйық кристалды индикатор. Біріктірілген екі шыны пластинадан тұрады. Олардың арасындағы саңылау (5-5-20 мкм) сұйық кристалмен толтырылған. Мозайкалық сұйық кристалды индикатор да твист-эффект және жарықты динамикалық шашырату эффектісі пайдаланылады. Матрицалық сұйық кристалды индикаторда бірдей элементтер жиынтығы периодты электрондық құрылымның екі жүйесі (жолдар мен бағаншалар жүйесі) қиылысында орналасқан. Аналогтық сұйық кристалды индикатор аналогтық (үздіксіз) түрде берілген ақпаратты бейнелеуге арналған. Дереккөздер
Рационалды атаулар

Рационалды атаулар — органикалық қосылыстардың химиялық атаулары; бұл жүйе бойынша қоспа әрбір косылыстар класының қарапайым өкілдерін әрі қарай күрделендіргеннен шығады деп қарастырылады. Дереккөздер
Тұмар Бояу

Тұмар бояу(Limonium gmelinii) — томарбояу тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік түрі. Биіктігі 30—80 см. Түбірі жуан, қатты тінді. Жапырағы томар сабақтан өседі. Көптеген жасыл, ақшыл жасыл, ұзыншақ жұмыртқа тәрізді, үз. 15—40 см, ені 5—10 см жапырақ ұшы дөңгеленген. Гүлі ұсақ масақша, қызғылт, қоңыр не сары, тостағаншасы үз. 4—4,5 мм. Жемісі ұзынша жұмыртқа тәрізді қарақошқыл қоңыр. Шілде—қыркүйекте гүлдеп, тамыз—қыркүйекте дон салады. Оңтүстік Қазақстанның сүр топырақты, сортаң жерлеріндегі такырларда өседі. Тамырының құрамында таниды бар. Тамырынан алынған сары, қызғылт жасыл және қара бояулар былғары, тері бояуға және кілем тоқитын жіптерді бояуға пайдаланады. Сурет галереясы Дереккөздер
Сұйық шалаөткізгіштер

Сұйық шалаөткізгіштер — шалаөткізгіштік қасиеттері бар сұйықтар. Реттелмеген жүйелерге жатады. Жалпы белгілері бойынша сұйық шалаөткізгіштер балқытпалар болып табылады, олардың электр өткізгіштігінің абсолют шамасы 102 кг1 см -ден үлкен не тең болғанда және температура жоғарылағанда өседі. Сұйық шалаөткізгіштер термоэлементтер, радиацияға төзімді жоғары температуралы термисторлар, жоғары температуралық ауыстырып-қосқыштар үшін тиімді материал ретінде қолданылуы мүмкін. Дереккөздер
Мұхтарәлі ЖШС

“Мұхтарәлі” ЖШС, 2002 ж. ААҚ негізінде тіркеуден өткен. Бастауын 1969 ж. құрылған Шәуілдір жолаушылар тасымалдау кәсіпорыннан алады. Алғашкы басшысы - А.Бердімұратов. Мекеме ауданы, облыс көлемінде 18 бағытта 32 кесте бойынша 62 автокөлік арқылы жолаушылар тасымалдайды. Мекемеде штат кестесі бойынша 27 жоғары және орта буынды қызметкерлер (ПАЗ-678, КАВЗ-685, және микроавтобустарда) келісім-шартпен жұмыс істейді. Қа¬зір орта есеппен 210 мыңжолаушы (80 000 жолаушы — облыс орталығына, 70 мың ауданмен көршілес аймақтарға, 50—60 мьщ жолаушы аудан аумағындағы елді мекендерге) Мұхтарәлі ЖШС-нің қызметін пайдаланады. Дереккөздер
Он бесінші бекет

Он бесінші бекет – Маңғыстау ауданындағы Жыңғылды ауылдық әкімшілігі аумағына қарасты ауыл, темір жол бекеті. Жыңғылды ауылынан оңтүстікке қарай 50 км жерде. Маңғыстау – Атырау темір жол бойына орналасқан. Тұрғыны 0,1 мың адам (2006). Аудан, облыс орталығымен автомобиль және темір жол арқылы байланысады. Ауыл тұрғындары негізінен темір жол бойында қызмет жасайды. Дереккөздер
Электроакустикалық қайта өзгерткіштер

Электроакустикалық қайта өзгерткіштер — электр энергиясын акустикалық энергияға (дыбыс энергиясына) және көрісінше өзгертетін құрылғылар. Мысалы, микрофон дыбыс энергиясын электр энергиясына өзгертсе, қатты сөйлегіш (динамик) көрісінше өзгертеді. Дереккөздер
Қарақұдықмұнай

«Қарақұдықмұнай» – мұнай өндірісі кәсіпорны. Маңғыстау ауданында 1995 жылы құрылған. 1998 жылдан шағын кеніштен мұнай өндіре бастады. Қысқа мерзім ішінде кенішті көркейту жұмыстары жүргізілді. Кезекшілік қыстақ салынып, жұмыс істеуге әрі жақсы демалуға қажет барлық жағдай жасалды. Жолдар (оның ішінде кәсіпшілік ішіне де) төселді, терминалдар салынды. 21 ұңғыма жұмыс істеп, 256,8 мың т мұнай өндірілді (2001). Дереккөздер
Сызбатехника

Сызбатехника - радиотехника, байланыс, автоматика, есептеу техникасы және т.б. электрондық құрылғылардың схемаларын, олардың берілген функцияны орындау мақсатында синтездеу мәселелерін қамтитын ғылыми-техникалық бағыт. Электрондық құрылғының құрылымын дайындап жасау элементтер жүйесін (электровакуумдық және ШӨ аспаптардың, ИС, резисторлар, конденсаторлар, коммутациялық элементтердің және т.б.) таңдауға, олардың арасындағы қажетті функционалдық байланыстарды анықтауға және олардың оптималды жұмыс істеуіне, сондай-ақ құрылғының сенімділігін (берілген уақыт аралығында) қамтамасыз етуге негізделген. Дереккөздер
Меридиандық эллипстің сығылуы

Меридиандық эллипстің сығылуы - айналу эллипсоидінің сығылуына тең шама α (а—в) : а, мұндағы а және в — меридиандық эллипстің үлкен және кіші жартылай осьтері. Красовский эллипсоиді үшін а 6378245 м, в 6356863 м, α 1:298,3. Красовский эллипсоидінің көлемі бойынша тең шардың радиусы R 6371110 м; Красовский эллипсоидінің бетіне тең шар бетінің радиусы R 6371116 м. Дереккөздер
Электродаралық сыйымдылық

Электродаралық сыйымдылық — электровакуумдық аспаптың электродтары арасындағы сыйымдылықты көрсететін параметр. Электродаралық сыйымдылық шамасы электродтардың өлшемдерімен, пішінімен, арақашықтығымен, сондай-ақ аспаптың жалпы конструкциясымен анықталады. Электродаралық сыйымдылық зиянды деп есептелінеді. Дереккөздер