kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ағашат

Ағашат - қайтыс болған кісіні (мәйітті) бейіт басына дейін көтеріп апаруға арналған зембілге ұксас ағаштан жасалған ғұрыптық құрылғы. Ол ұзындығы екі кезге таяу ұзын екі сырықты арасынан қосып, оған төрт немесе алты аяқ орнатып жасалады. Екі ұзын сырықтың ортасын ағаш тақтайшалар шегеленеді. Ағашат үстіне мәйітті жаназа шығарған кезде әкеліп қояды. Сырықтың екі басындағы төрт ұшы көтеруге лайықталып, жұмырлап жонылады. Сирағының биіктігі адам тізесінен жоғары келетіндей болады. Дүниеден озғаннан соң марқұм о дүниеге ат мініп барса жұмаққа тез жетеді деген түсінікпен байланысты (қазақта марқұмның науқанына арнап о дүниеде жаяу жүрмесін деген сеніммен ертеде міндетті түрде жылқы соятын ғұрыпты еске алуға болады. Құрылғының атауы атқа теңеуге байланысты қалыптасқанға ұқсайды. Ол туралы Ағаш атқа ағаш аттың басына мінгізді, ағаш аттың басына іліп әкетті деген тұрақты тіркес «қайтыс болды, бақилыққа аттанды» деген мағынада қолданылған. XVIII-XIX ғасырлар поэзиясында кездесетін: Бұл Құданың құдіреті ағаш атқа мінгізді, Кемеде жүрген жалғызға жеңсіз көгілек кигізді, - деген жолдар осы мағынаны білдіреді.Ағаш атқа мінгізу тіркесі «біреуді ыңғайсыз жағдайда қалдырды, біреуді өсек-аяңға іліктірді» дегенді білдіреді. Ағашат кейінгі кезде ел арасында табыт деп аталады. Табыттың Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде кең таралған бұл түрі этномәдени байланыс барысында басқа жұрттардан ауысқан сияқты. Мәйітті молаға жеткізуге арналған Ағашаттың ерекше бір түрі бесік деп те аталады. Мұндай мәйіт бесігі ағашатқа ұқсас, сәл биіктеу және өзіндік құрылымдық бөлігімен ерекшеленеді. Ол ағашаттың үстінен жабылатын доғаланып иіліп келген беттақтайы бар. Ағашат бесік тәрізді ғұрыптық бұйымдар өлікті жөнелту науқаны атқарылғаннан кейін зират басында арнайы тұрғызылған лапас бастырмада қалдырылады. Кейбір жерлерде мешітте арнайы орындарда сақталады. Дүниеден озғаннан соң марқұм о дүниеге ат мініп барса жұмаққа тез жетеді деген түсінікпен байланысты (қазақта марқұмның науқанына арнап о дүниеде жаяу жүрмесін деген сеніммен ертеде міндетті түрде жылқы соятын ғұрыпты еске алуға болады. Құрылғының атауы атқа теңеуге байланысты қалыптасқанға ұқсайды. Ол туралы Ағаш атқа ағаш аттың басына мінгізді, ағаш аттың басына іліп әкетті деген тұракты тіркес «қайтыс болды, бақилыққа аттанды» деген мағынада қолданылған. XVIII-XIX ғғ. поэзиясында кездесетін: Дереккөздер
Адал ас

Адал ас - шариғат заңдары бойынша адамның ішіп-жеуіне рұқсат етілген, бұйырылған және таза жарамды ас. Сонымен бірге, таза еңбекпен, маңдай термен келген асты, азық-түлікті де адал ас дейді. Дәстүрлі ортада арнайы семіртіп жетілген малды жініктірмей, қуып, қызылмай етпей, сою талаптары бойынша сойылған мал етін де адалға жатқызады. Мәселен, таңертең оріске шықпаған малды союға алып қалса, бауыздамас бұрын аузына су тамызып, жерден кок жұлып тістетіп, яғни дәстүрлі ұғымда «отқа іліндірген соң» ғана союға жарамды санаған. Сол тәрізді кешке өрістен қайтқан мал қорада жусаған соң күйіс қайтарып тұрса, дәстүрлі ырым-жора бойынша, «күйіске ілінгеннен» кейін оны союға болмайды. Сол тәрізді, қонақ сыбағасына шымқай баран түсті малды (қойды) сою адалға жатпайды. Ол дегеніміз қонаққа адал ниет, ақ пейіл таныту болып саналмайды. Адамды ақыл-естен айыратын арақ- шарап тектес ішімдіктер, доңыздың, арам өлген малдың еті, «бисмилла» айтып бауыздалмаған аң, құстың еті, сасып шіріген арам хайуандар мен жәндіктер аузын батырған тағамдар, қан, жын, дәрет тектес нәрселер тамған, ит жалап кеткен азық-түліктер арамға саналады. Дереккөздер
Адам құны

Адам құны - принциптік және нормалық мәнді әдеттік құқық санат болып табылады. Дәстүрлі ғұрыптық құқықта адамның жазым болған, мертіккен дене мүшелері немесе өлімге душар еткені үшін айып-кер тарапынан төленетін айып мөлшері. Оның мәні мен құқықтық механизмі әдет-ғұрып заңдар жинақтары - Жарғыларда негізделген. Академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның пайымдауы бойынша, Қасым ханның қасқа жолында қылмыс пен әскери іске қатысты жақтарында құн мәселесі арнайы қарастырылған. Ол Есім хан заманында да шариғат қағидаларынан алшақ, билер дәстүрінде сақталған. Жоңғар шапқыншылығы заманында құн дауына қатысты баптар қосылған. Есім хан заманында ердің құны бай-кедей, жас-кәрісіне қарамастан жүз жылқы, алты жақсы деп белгіленген. Адам құнын төлеу кезінде алдымен күн төлетушінің жағынан бірнеше туысқандарын шақырып, оларды төленетін күнмен таныстырып, оны бір немесе бірнеше жылда алуға болатындығы айтылады, мұны сүйек құн деп атаған. Қайтыс болған адамның сүйегі туған-туысқандарының қолына тимесе, сүйек құны талап етілген. Ал, төбелес кезінде аты өлтірілсе, оның белгісі ретінде құн төлеушінің атының құйрығы кесіліп, шолақ ат мінгізілген. Көшпелі ортада, Қара қанды шолақ ат деп аталатын бұл жазаның түрінің құқықтық әсерінен көрі этикалық әсері салмақтырақ болды. Сондай-ақ, ертеде адам өліміне байланысты қара нар, қара кілем төлемі құнға қосымша берілді. Оның атқарылу жосыны - қара кілем жабылған түйеге өлген адамның мәйіті артылып, жерлеуге апарылды, ал, қазаға жиылған туысқандары жыл бойы қара тон немесе қара киімдер киіп, қаза болған адамның әйелі сары жаулық тақты. Бұл рәсімнің де айыпкер мен оның ортасы үшін моральдық-этикалық ауыртпалығы үлкен болды. Орыс деректері бойынша 1865 жылы кіші жүзде ер адам құны - 1000 қой немесе 100 жылқы немесе 50 түйеге бағаланды. Бұл құнның түрі алтыжақсы деп аталды. Яғни бұл құнға кез келген мал емес, тек тандаулы мал ғана алынды. Ал, қара құн деп аталатын құнның өтеуіне мал арнайы таңдалмаған. Кейбір деректерде, қазақ қауымындағы айырықша беделді адамдардың құны өте жоғары бағаланды. Мысалы, бір фольклорлық дерек бойынша, Жәңгір ханның құны бір миллион мал басына теңестірілген (алайда, төленуге тиісті малдың түрі нақтыланбаған). Әйел құнын ежелгі қазақтар ер құнының жартысына бағалады. Яғни әйелдің құны 500 қой, 50 жылқы, 25 түйеге тең болды. Сонымен бірге, айып пен құнның мөлшері қарсы жақтың тиісті адамдарының шеккен зардабының сипатына және мөлшеріне байланысты болды. Егер айыпкердің қандай да болсын құн немесе айып төлеуге шамасы келмесе, оны бүкіл ру-қауым болып көтеруге тиіс болды. Мұны ағайыншылық институтына негізделген «У ішсең руыңмен» деп келетін мәтел-принциптің құқықтық қатынас саласындағы көрінісі деуге болады. Дереккөздер
Адамдық келбет

Адамдық келбет - жалпы адам бойындағы ес, ақыл, рухани әлемі, жан дүние туралы көзқарастар жүйесі. Кез келген қоғамдық ортада адамдардың таным-түсінігі, ойлау, талдау жүйесі, ес, ақыл, рухани жан дүниесі және тәлім-тәрбие алу деңгейіне қарай адамдарды есі - ақылы бүтін, рухани жан дүниесі таза және ақыл-есі кембағал, рухани жан дүниесі кінәрәтті деп үлкен екі топқа бөлінді. Қазақы ортадағы түсінік бойынша, рухани жан дүниесі бүтін, ақылды адамдар - жақсы-жаманды, дұрыс пен бұрысты, араммен адалды, обал мен сауапты айқын айыра алатын, соған сай қарекет етіп, сын сағатта дұрыс шешім қабылдай алатын адамдар. Бұлар - кең пейіл, кешірімді, жанашыр, мейірімді, адал, ақкөңіл, әділетті, турашыл адам. Өз нәпсісі мен сезімін тежей алатын, атақ, даңқ, шен-шекпенге буланбай өмірге ой көзімен қарай алатын адам. Адам баласын жатсынбайтын, уәдеге берік, ата-ананы, үлкендер мен білім иелерін құрметтейтін, ел қамын өз қамындай ойлайтын, ләззаттана да, кектене де, кешіре білетін де, ауырғанын, сөйлегенін, ашыққан мен тойынғанын, істегенін айқын айыра алатын адам. Қоғам дамуы мен заман ауқымына сай идеясы мен көзқарасын жаңалап, адамдық қасиеті мен ұлы идеясынан таймайтын өмірді терең түсінетін, (ерте ме, кеш пе) қара жер қойнына кіретінін анық білетін, жан баласына жамандық жасамайтын, ән-жырдан ләззат алатын, киімді таза, ретті киетін ердің ері, егеудің сынығы екендігін жақсы білетін адам. Өзінің ертеңін, ұрпағының болашағын, ел жұрттың тағдырын ойлайтын, әсемдік пен сұлулыққа жаны құштар, ар-намысты бәрінен жоғары қоятын адамдар. Адамдық адамның азаматтығына сын деп есептелінді, яғни көшпелі ортадағы әрбір адамның азаматтығының этикалық өлшемі болды. Адамдық категориясы адамдық борыш ұғымымен астасады, әрі оның кепілі іспеттес болды. Дереккөздер
Адастыру (наным-сенім)

Адастыру - дәстүрлі мифтік сенім бойынша малға, адамға келген індетке, ауруға қарсы жасалатын магиялық ырым, яғни мал емдеудің (сенім-нанымға негізделген емдеу шарасы) магиялық тәсілі. Адастыру жоралғысы лаң, топалаң, кемелек, күл, секіртпе, желінсау тәрізді қауіпті індеттер мал арасында толастамаған кезде жасалады. Малға келген індетті адастырудың бір жолы ертедегі деректер мен ел аузындағы мәліметтер бойынша мынадай: бұл шара сәтсіз күн деп саналатын сейсенбі, жұмадан басқа күндердің бірінде жасалады. Қас қарайып, ай туар алдында қара бақанның ұшына май сіңген шүберекті байлап тұтатады да, бір адам қоралы қойдың алдында көтеріп жүреді. Ауылдың адамдарының көмегімен қорадан сыртқа айдалған қой әлгі тұтанған оттың артынан ілесіп отырады. Қойларға «аспандағы жұлдызды көрсету» үшін айды маңдайға алып, яғни оңтүстік-шығыс бағытқа қарай беттейді. Бірақ, адамдарға айға қарауға тыйым салынады. Ауыл адамдары түгелімен еріп, қойларды «тү, тфу, шү тү» десіп, малдың екі санын, сауырын, жіліншігін тоқпақтап, шықпырта ұрып, айқай-шу шығарып, азан-қазан етеді. Күншығысқа қарай қорадан шыққан қойларды күнбатыс жақтан қораға айдап қайту арқылы малды шырмаған ауру, індет біткен адасып кетеді-мыс. Басқалары ауруды «адастырып» келгенше, қорада қалған бірнеше адам қотанды от тұтатып, арша түтінімен аластап тазартып қояды. Бұл ем-дом шарасы жасалған соң мал індеті толастайды-мыс. Сондай-ақ, сол түні мылтық атып, кесірлі жабысқан пәлені үркітетін ырым да болған. Адастырудың ертеде кең таралған түрі - ауруды малдың бас сүйегіне «көшіру» жосын-жоралғысын жасап, әлгі бас сүйекті түрлі түске бояп, иен далаға төрт жолдың түйілісіне барады. Қарсы кездескен адамның аяғына қарай лақтыра салып қашады. Яғни мал ауруынан түрлі көшірме магиясы жәрдемімен құтылады. Дереккөздер
Ажуа

АЖУА, әжуа - астарлай сөйлеп қалжыңдау, мысқылдау, күлкі ету. Ажуалау - бір зат немесе бір кісі туралы шын ойға қарама-қарсы астарлап пікір айту арқылы сөзді кері мағынасында қолданатын стиль-тәсіл. Бірақ, ажуа кекесіннен жеңіл, әзілден өткірлеу болып келеді. Қазақ халқының аңыз, әңгіме, айтыс, шешендік сөздерінде ажуа жиі қолданылады. Жиренше шешен мен Аяз би туралы әңгімелердегі дана Қарашаш пен Меңдісұлу қатерін тіккен хан мен уәзірді әзіл, оспақ, өткір кекесін мен күлкіге айналдырады,ажуа етеді; Өлең-жырларда қолданылуы Біржанмен айтысында, Сара: Көрінсін Біржан салға Ай секілді, Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді, - деп, Жиенқұлды жорта мақтаған болып бар мінін жұрт алдына жайып салады. Ажуа адам мінезіндегі кейбір оқшау, өрескел жақтар мен ұнамсыз әрекеттерді ашып, тезге салып түзеу мақсатында қолданылады. Демек, ертеде дәстүрлі ортадағы моральдық-этикалық нормалардың сақталуы мен қадағалануына ажуаның атқаратын өзіндік тәрбиелік мәні және реттеуші функциясы болды. Қазіргі көркем әдеби туындыларда ажуа-сықақ ерекше жанр түрінде қалыптасқан. Ажуаны дәстүрлі қоғамдық қатынастардың мәнді элементтердің бірі ретінде қарастыруға болады. Дереккөздер
Ажына

Ажына - демонологиялық кейіпкер. Орта Азия халықтарында (тәжік, өзбек, қарақалпақ, қырғызда) және оңтүстік Қазақстан өңірінде әңгімеленетін қаскөй рух-ие. Бұл түсінік ислам дініндегі жын ұғымымен жергілікті мифологиялық түсініктер (албасты, марту) араластығынан пайда болғаны байқалады. Қазақ наным-сенімінде көрінбейтін, адамдар мен жан-жануарларға қаскүнем күш иелеріне саналады. Ә.Диваев «Ажыналар бұлар да жындар, бірақ, әйел жыныстылар» деп жазады. Ажына әйел кейпінде көзге елестеп, біртіндеп құбылып алыпқа айналатын тылсым бейне, кейде иенде ешкі бейнесінде кездеседі. Тәжіктердің түсінігінде ол төккен күлдің арасында өмір сүреді. Түрікмендер мен түріктерде және қазақта ажына мен жын ұғымдарының пәлендей айырмасы жоқ деуге болады. Қазақ бақсысы жын мен ажыналарды қойдың боялған бас сүйегіне магиялық «көшіру» рәсімін жасаған. Бұл туралы Ә.Диваев былай деп жазады: «Кейбір бақсылар айтып сойған малдың бас сүйегін алып, оны қара және қызыл түстерге бояйды, сонан соң ауырған адамның қойнына тығады да, оның астынан бас сүйекті алдап өткізген болып, бас сүйекті лақтырып жіберіп, ауруды сүйрелеп қаша жөнеледі. Ал, аурудың ішінде осы уақытқа дейін отырған жындар мен ажыналар әлгі бас сүйекке ұмтылып, оны кеміре бастайды, олар осы іспен айналысып, сол жерде қалады, ал бақсы сол сәтті пайдаланып, аурумен бірге тез кетіп қалады, жындар мен ажыналардан босаған ауру содан соң сауығып кетеді-мыс». Араб-парсы тілінде «жын» жалпы атау, ал «ажына» жындар деген ұғымды білдіреді. Дереккөздер
Қысқы Универсиада 2013

Қысқы Универсиада 2013 — Италияның Трентино қаласында өтетін XXVI қысқы Универсиада. Басында Универсиада Словенияның Марибор қаласында өтуі керек еді, бірақ қаржы қиындықтары артынан Словения үкіметі ойындарды өткізуден бас тартты. 2012 жылдың наурыз айында Студенттiк спорттың халықаралық федерациясы Универсиаданы басқа жерде өткізуге шешім қабылдады. Кейінірек FISU Италиялық Трентино қаласын ұйымдастырушы ретінде таңдады. Қатысушы елдер Тағы қараңыз * Универсиада Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.fisu.net FISU ресми сайты] * [http://www.universiadetrentino.org/ Трентино 2013 - Қысқы Универсиада] * [http://www.minaletattersfield.com - Trentino Universiade 2013 logo and identity designers]
Талас қайыңы

Талас қайыңы (Betula talassica) Қайыңдар тұқымдасы — Сирек кездесетің, тар эндемиктік түр. Әзірге тек Ақсу Жабағалы қорығынан (Оңтүстік-Қазақстан облысы) белгілі, осынан 1950 жылы П.П.Поляков сипаттап жазды. Таулы өзен сайларында, жылғалар мен бұтақтар маңында (Ақсу және Кіші-Қайыңды өзен аңғарлары) кездесті. Аппақ қардай қабығы мен ірі тісті жиектелген жапыраұтары бар өте әдемі ағаш. Дереккөздер *ISBN 9965-24-750-1 ↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Ярмоленко қайыңы

Ярмоленко қайыңы (Betula jarmolenkoana) Қайыңдар тұқымдасы — Сирек кездесетің, тар эндемиктік түр. Тек Теріскей Алатауында (Нарынқол, Көкпел және Текес өзендер аңғары) кездеседі. Тіршілік ету ортасының өзгешелігімен ерекшеленеді, яғни жер асты суы жақын шалғынды-сазды топырақта жайылма ормандар түзіп өседі. Мәдени түрде жақсы өседі. Мысалы: Алматы қаласындағы ботаника бағы. Нарынқол елді мекенін көгалдандыру үшін қолданылады. Мәдени түрде кең қолдану және Нарынқол өзені аңғарында ботаника қорықшысын ұйымдастыру ұсынылады. Дереккөздер *ISBN 9965-24-750-1 ↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Талас бәрпісі

Талас бәрпісі (Aconitum talassicum) Сарғалдақтар тұқымдасы — Қазақстанда сирек кездесетін, саны қысқарып бара жатқан түр. Тек Батыс Тянь-Шаньда (Талас және Угам жоталары, Қырғыз Алатауының батыс бөлігі) кездеседі. Өзен жағалауында, аршалы ормандарда және шалғынды аланқайларда, көбіне субальпі белдеуінде өседі. Үш-төрт біріккен түйнек тізбегінен тұратын кішілеу томырсабағы мен биік сабағындағы көптеген көгілдір гүлдермен ерекшеленеді.Туыстың басқа өкілдері сияқты құрамында улы заттар - алколойдтар бар. Дереккөздер *ISBN 9965-24-750-1 ↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Қаршыл шүйгіншөп

Қаршыл шүйгіншөп – ұшқаттар тұқымдасына жататын түсініксіз түр (популяциясының саны мен жағдайы толық зерттелмеген). Қазақстан Қызыл кітабынің екінші басылымына енгізу ұсынылған болатын. Анда-санда, бірақ Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньда, Қаратау, Шу-Шле тауларында және Бетпақдала шөлінің оңтүстігінде кең таралған. Қазақстан жерінен тыс Тянь-Шань тауынан басқа, Памир-Алай тауларында кездеседі. Ерте гүлдейтін сәнді түр, шағыл тасты және ұсақ топырақты беткейлерде жазықтықтан субальпі белдеуіне дейін өседі. Дереккөздер *ISBN 9965-24-750-1 ↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
AIESEC

AIESEC — халықаралық жастар бейкоммерциялық бейсаяси және тәуелсіз ұйым. Ұйымның басқару міндеттерін тек қана студенттер және жуырда оқуын бітірген студенттер атқарады. Бүгінгі күні AIESEC-тің әлемнің 100-ден астам елде өз өкілдері бар. AIESEC тарихы Ұйымның құру тарихы 1946—1948 жылдары басталады, ал 1949 жылы Стокгольм қаласында өткен халықаралық конгрессте AIESEC-тің стратегиясы мен мақсаттары анық белгіленді. Сол конгрессте AIESEC ресми тіркелген. Оның мақсаты ретінде "елдер және халықтар арасындағы достық қарым-қатынастарды дамыту" болып белгіленді. Бұл мақсатты жету бірден-бір тәсілі болып студенттердің халықаралық айырбастауы болып табылады. Бельгия, Дания, Финляндия, Франция, Нидерланд, Норвегия және Швеция өкілдері Стокгольмдегі конгресс нәтижесі бойынша ұйымның халықаралық, бейкоммерциялық, мемлекеттік емес және бейсаяси статусын бекітті. AIESEC Қазақстанда * 1969&nbsp;— AIESEC Халықаралық секретариаты 1969 КСРО студенттеріне өз өкілдігін ашуға бірінші ұсыныс еткен. * 1989&nbsp;— Квебекте (Канада) өткен Халықаралық Конгрессте КСРО AIESEC мүшесі болып ресми тіркелді. Сол жылы AIESEC Алматы қаласында ашылады. * 2007&nbsp;— AIESEC Қазақстан, Ресейден бөлініп, Халықаралық AIESEC ұйымында тәуелсіз мүше ретінде тіркеледі. * 2008&nbsp;— Қазақстан басқа қалаларында AIESEC өкілдіктері ашылды. Олардың ішінде Астана, Қостанай, Өскемен және Павлодар. * 2009&nbsp;— AIESEC Қарағанды ашылды. * 2010 — AIESEC Орал және Тараз қалаларында ашылды. Сілтемелер * [http://www.aiesec.org AIESEC ресми сайты] * [http://www.aiesec.kz AIESEC Қазақстан ресми сайты]
Кәдімгі жүзім

Кәдімгі жүзім (Vitis vinifera) — Жүзім тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстанда сирек кездесетін түр. Жүзімнің шығу тегі туралы сұраққа Орта Азия ғалымдарының пікірі екіге бөлініп кетті. Біреулері оны олигоцен дәуірінің орманды ылғалды флорасының қалдығы десе, енді екіншілері ерте мәдени өсірілгеннен кейінгі жабайыланған түрі деп есептейді. Талас алатауының тау сайларында (Машат өзені арнасы), Қаратау (Берікқара,Боролдайтау) және Іле Алатауының шығыс бөлігінде (Жеті тау, Батыс Жіңішке өзені аңғары) кездеседі. Бұл лиана тәрәздә бұта көбіне ағаштарды орап, сирек шөгінді тастарға немесе төменгі белдеудегі шатқал астына төселіп өседі. Дереккөздер *ISBN 9965-24-750-1 ↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Түркістан гүлкекіресі

Түркістан гүлкекіресі (Centaurea turkestanica) Күрделігүлдер тұқымдасы — Қазақстанда сирек кездсетін түр. Қаратау,Қаржантау,ТАлас және Угам жоталарында кездеседі. Бұрын Батыс Тянь-Шань эндемигі болып есептелген, кейін Памир-Алай таулрынан табылды. Тасты беткейлерде, кейде төменгі және ортаңғы тау белдеулеріндегі сиретілген арша ормандар арасында өседі. Әдемі сәндік өсімдік, жапырақтары жылтыр терілі және гүл шоғыры ірі сары түсті. Жиі көп сабақты "бұта" түзеді, яғни 40-қа тейін жынысты жетілген өркендері болады. Мәдени түрде тұқымы арқылы жақсы өседі. Жекелеген көшеттері бірінші жалы гүлдейді. Малды шектен жаюдан және өрттен зардап шегеді. Ақсу-Жабағалы қорығында қорғалады. Дереккөздер *ISBN 9965-24-750-1 ↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Альпі дифазиструмы

Альпі дифазиструмы (Diphasiastrum alpinum) Шоқпарбастар тұқымдасы — сирек кездесетін, саны қысқарып бара жатқан түр. Тек Алтаймен Сауыр биік тауларында кездеседі. Жалпы таралу аймағы - Солтүстік Америка мен Еуразияның биік таулары мен тундралық аймақтары. Бұл мәңгі жасыл көпжылдық өсімдік-Жер бетінде тас көмір дәуірінде басым болған өсімдіктердің ежелгі қаласының өкілі. Үлкен ағаш тәрізді түрлері ертеде жоғаліп біткен. қазіргі кезде жер бетінде шөптесін шоқпарбастың 400 түрі, оның төртеуі қазақстанда кездеседі. Бұлардың көбі сирек кездесетің түрлер. Сипатталып отырған түр Ұсақ күрек тәрізді жапырақтармен ерекшеленеді, олар күлте басында 4 жапырақтан орналасқан. Споралы масақтары аласа тік тұратын бұтақтарының (15 см) ұшында ораласқан. Споралары арқылы көбейеді, және де спорасы болғанна жас ересек өсімдік пайда болғанға дейін 5 жылдан кем уақыт кетпейді. Саны ауа райының өзгеруі мен мал бағысының күшеюіне байланысты азайып отыр. Марқакөл мен Батыс Алтай қорықтарында, Қатонқарағай ұлттық паркінде қорғалады. Дереккөздер *ISBN 9965-24-750-1 ↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Микеланджело Антониони

Микеланджело Антониони (; 29 қыркүйек 1912, Феррара — 30 шілде 2007, Рим) — итальян кинорежиссері, кино өнеріндегі шығармашылығын сыншы, сценарист ретінде бастады.. Кейін кинорежиссурамен шұғылданады. "Бір махаббаттың хроникасы" (1950) - оның көркемсуретті фильм жасаудағы алғашқы қадамы. Антонионидің бұдан кейін қойған фильмдерінде ("Құрбы қыздар", "Айқай", "Таңғажайып оқиға", "Түн", "Тұтылу", "Қызыл шөл", "Блоу ап", 1955-67) қоғамның іріп-шіруі, өмірден түңілген жандардың тіршілік күйбені бейнеленген. Дереккөздер
Полтавка

* Полтавка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл. * Полтавка – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл. * Полтавка – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл. * Полтавка – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл. * Полтавка – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы ауыл.
Азбан

Азбан - бұрын үйірге, күйекке, келеге, шағылыстыруға түсіп жүрген, соңынан піштірілген еркек мал. Мұндай тәсіл, негізінен, аталық мал сапасы төмен тұқым бергенде немесе белсіздік ауруға шалдыққанда қолданылған. Адамға айбаттанатын бураларды да піштірген. Ал айғырды тек мініс көтеретін белді жылқы қажет болған жағдай ғана арнайы піштірген. Төрт түлікке ортақ атау, дегенмен, де түйе мен ешкіден гөрі азбан сөзі жылқыға, қойға және сиырға жиі қолданылады: азбан-қошқар, азбан- айғыр, азбан-өгіз. Дереккөздер
Азық өлшемі

Азық өлшемі (кормовая единица) - мал азығының жалпы, яғни энергетикалық қоректілігінің өлшем бірлігі. Біздің елде а.ө. ретінде бордақылаудағы сақа өгіз тіршілігін қамтамасыз етуден тыс жегізген 1 кг сұлы дәнінің 150 г май байлайтын қуаттылығы алынған. Кез келген жемшөптің қоректілігін с.а.ө.- мен бағалау үшін, оның құрамындағы қоректік заттарынын мөлшерін өзіндік май байлау коэффициенттеріне көбейтіп, жалпы май байлау қуаттылығын граммен есептейді де, 1 кг сұлының май байлау қуаттылығына, яғни 150 граммға бөледі. Осылай есептелінген клетчаткалы жемшөптің май байлау мөлшері малға жегізгендегі нақтылы май байланымынан кем түсетіндіктен, көк және ірі азықтың май байлауын белгілі көлемде "клетчаткаға шығару" арқылы кемітіп, ал басқа азықтардың есептеулі және нақтылы май байланымындағы алшақтықты - арнайы "құнарлылық" коэффициенттерін қолдану арқылы жояды. Азық қоректілігін бағалаудағы с.а.ө. бұл ақауларынан айырылу үшін өлшем бірлігі 2500 ккал немесе 10 Мдж алмасу энергиясына тең энергетикалық азық өлшемін қолдану мал азықтандыру практикасында онша өріс алмады, бүгінде тек құс азығының жалпы қоректілігін алмасу энергиясымен бағалайды. Дереккөздер
Өзен алабұғасы

Өзен алабұғасы немесе Кәдімгі алабұға — Сүйекті балықтардың Алабұға тәрізділер отрядының алабұғалар тұқымдасына жататын Тұщы сулы алабұғалар тегінің жыртқыш балығы. Қазақстанның барлық су айдындарында тараған. Алабұға Ертіс бассейініндегі барлық өзендер мен көлдерде, су қоймаларында кездеседі. Тұрқының ұзындығы — 40-50 см, салмағы — 2 кг-ға дейін. Сәуір — мамыр айларында судың жылуы 7-8'С-қа жетісімен өсімдіктердің үстіне уылдырық шашады. Балқаш пен Алакөлде жергілікті Балқаш алабұғасы өседі. Оның түсі ашықтау, арқасындағы қанаты аласалау, қабыршағы ірілеу болады. Жас шабақтарының жемі насекомдар личинкасы мен шаян тәрізділер, ересектері жас балықтарды жейді. Алабұғаың кәсіптік маңызы бар. Алабұға 2-4 жылда уылдырық шашу үшін жетіледі. Өсімталдығы 300 мыңға дейін уылдырық шашады. Олар уылдырығын көктемнің ортасына қарай, су жылығанда барлығы бірге топтасып шашады. Уылдырығын былтырғы жылдан қалған шіріген түрлі өсімдіктердің қалдығына шашады. Кейде сол судың табанына да шаша береді. Уылдырығын лента тәріздес қылып шашады және уылдырықтар қоректік затқа батырылып бірге шығады. Бұндай лентаның ұзындығы аналығының дене бітіміне қатысты болады, әрі 12 метрлік ұзындыққа созылуы мүмкін. Алабұға – жыртқыш балық. Баяу өседі, бірақ көлдердегі өсіп-өнуі жылдамырақ. Алабұға жәндіктердің дернәсілімен, моллюскалармен, ұсақ балықтармен қоректенеді. Алабұғаны жергілікті тұрғындар кәсіптік және әуесқойлық мақсатпен аулайды. Дереккөздер Сілтемелер
Алай қойы

Алай қойы (Алайская порода овец) - ұяң жүңді, тегене құйрықты қой тұқымы. Жаңа қой тұқымы ретінде 1981 ж. қабылданды. Қырғызстанда Памир-Алай тау жүйесіндегі теңіз деңгейінен 2500-3200 м биіктікте тау аралық ойыста, Қырғыздың кошуық жүнді саулықтарын басында прекос, кейінірек сараджа тұқымының қошқарларымен күрделі будандастыру арқылы шығарылған. А. қойында сапалы ақ ұяң жүн мен тегене құйрық ұтымды ұштастырылған. Қошкарларының салмағы - 95-105 кг, саулықтарынікі - 55-60 кг тартады. Қошқар басынан - 4,5-5,5 кг, саулыктардыкінен - 2,5-3 кг таза түсімі 65-70% жүн қырқылады. Жүні ақ, жылтыр, негізінен түбіт пен ұзын аралық қылшықтан тұрады. Жыл бойы жайылымда бағып-күтуге жақсы бейімделген. Қазақстанда қазақы қой жүнінің түсін ағартып, сапасын жақсарту үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Аммиактық азот

Аммиактық азот (аммиачный азот) - күйісі малдың мес қарнында желінген азық азотты заттары ыдырағандағы аммиак құрамыңда бөлініп шығатын азот. Ол аммиакты қарын микрофлорасы өз дене белогінің аминқышқылдарын түзуге игеріп, химус протеинін азықпен енбеген аминқышқылдарымен, оның ішіңде биологиялық тұрғыдан бағалы ауыспайтын аминқышқылдарымен байытады. Бұл мал азығының протеиндік құнарлылығын арттырады. А.а.-ты жоғары деңгейде игеру үшін желінген азықта қарын микрофлорасын жігерлендіретін жеңіл қорытылатын энергия көзі-қанттар қатарындағы көмірсулар жеткілікті болуға тиіс. Сондықтан, мал азығындағы қант-протеиндік қатынастың 0,8-1,2 : 1 аралығында болуын қадағалайды. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Аналық бал ара

Аналық бал ара (пчелиная матка) - бір ұяда мекендейтін аралар тобы ішіндегі жалғыз ұрғашы ара. А.б.а. не бары 5-6 жыл емір сүреді. Тек омарташының балымен қоректенеді. Күн сайын 1000-2000 жұмыртқа салады. Жыл өткен сайын жұмыртқалауы кемиді. Сондықган 1-2 жылдан соң а.б.а. жас арамен алмастырып отырады. Дереккөздер
Аналық бұғы

Аналық бұғы (оленуха) - Мөлшері орташа келген, дене ұзындығы174 см, шоқтығының биіктігі 112 см, салмағы 86 кг дейін. Буаздығы 7,5 ай шамасында. Негізгі бұзаулауы маусым айының ортасында өтеді. Бұзауының салмағы 4-7 кг, егіз бұзау табу өте сирек кездеседі. Дереккөздер Аң шаруашылығы:
Аналық мал

Аналық мал (маточное поголовье) - табындағы санақ жүргізген мерзімдегі төл берген және төл беретін ұрғашы малдың жалпы саны. Ұрғашы төлді аналық мал саны қатарына жатқызу түліктің түріне байланысты. Аналық малға қойда - саулық және бір жастан асқан ұрғашы тоқты, мүйізді ірі қарада – сиыр және бір жастан асқан қашар, жылқыда - бие және екі жастан асқан құнажын байтал, түйеде - інген және үш жасар бұзбаша жатады. Дереккөздер
Аналық ұя

Аналық ұя (семейство в животноводстве) - мал тұқымының құрылымдық тобына жатады. А.ұ. деп өнімі жоғары да сапалы ұрғашы малдан тараған енесіне ұқсас өнімді ұрғашы ұрпақтар тобын атайды. Бұл топ өздеріне тән өнімділік, биологиялық ерекшеліктерін ұрпақтарына тұрақты бере алады. А.ұ. мақсатты жүргізілген мал тұқымын асылдандыру жұмыстары негізінде калыптасады. А.ұ. мал тұқымын ұрпақтан ұрпаққа жетілдіріп отыру үшін қажет. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Аң шаруашылығы

Аң шаруашылығы (ХХ ғасырдың аяғынан бастап «тері өнеркәсібі» сөз тіркесі де қолданыла бастады — ағылшын тілінен сөзбе-сөз аудармасы) тері алу үшін қамауда бағалы терісі бар жануарларды өсіруге арналған мал шаруашылығы ның саласы . Тері шаруашылығының объектілері күзен, көк түлкі, күміс-қара түлкі, нутрия, бұлғын, өзен құндызы, шиншилла және басқа жануарлар. 1960 жылдардан бастап бұл сала жануарлар құқығын қорғаушылар мен аң терісіне қарсылардың сынына ұшырады.
Аңшылық шаруашылығы

Аңшылық шаруашылығы - жабайы андар мен құстарды қорғау, оларды өсіру, өндірістік және әуесқойлық бағыттарда аулаумен айналысатын шаруашылық саласы. Қазақстанда аңшылық шаруашылығына арнайы бөлінген 60 млн. гектарға жуық жер бар. Бұл жерде аңшылық шаруашылығының бірнеше түрі дамыған: мемлекеттік, тұтынушы одақтық және қоғамдық аңшылық шаруашылығында бағалы аң терілерін, ақбөкен, жабайы шошқа т. б. аң еті дайындалады. Ауланатын аң мен құсты азайтпай, көбейте беруде мемлекеттік қорықтардың зор мәні бар. А.ш. арнайы егерлік қызмет жолға қойылған. Дереккөздер Аң шаруашылығы:
Асыл тұқымды аталық мал

Асыл тұқымды аталық мал (племенной производитель) - өнімдік және түқымдық қасиеттері жоғары ұрпақ беретін, жыныстық қуаты жетілген малдың еркегі (айғыр, бұқа, қошқар, бура, теке, қабан). А.т.а.м.-ың табыңды өз төлінен өсіріп, жақсартуда маңызы өте үлкен. Белгілі ғалым-селекционерлердің пікірінше, қазіргі ғылым жетістіктіріне сәйкес, селекциялық жолмен сиыр өнімділігін арттыру - 95 пайызға, қой өнімділігін арттыру - 80-90 пайызға тұқымдық бұқа мен қошқарды ұрпағының сапасы бойынша таңдап алып, ұтымды пайдалануға байланысты. А.т.а.м. пайдалану арқылы табынның сапасын ұрпақтан ұрпаққа жақсарту - барлық түліктерге ортақ негізгі селекциялық әдіс. Себебі еркек мал әруақытта қатаң сұрыпталады. Мысалы, қолдан ұрықтандыру жағдайында мүйізді ірі қара малда еркек бұзаудың жүзден бірі, қойда еркек қозының бестен бірі ғана аталық мал үшін тандап алынады. Сонымен қатар бір аталық малдан алынатын ұрпақ саны аналыққа қарағанда анағұрлым көп. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Асыл тұқымды мал

Асыл тұқымды мал (племенные животные) - тұқымына және өзіне тән жағымды өнімдік және нәсілдік қасиеттерін ұрпағына тұрақты бере алатын мал. А.т.м.-ға әдетте таза тұқымды малдың элита-рекорд, элита және бірінші кластары жатады. Малдың тұқымдық құндылығын оның тегіне (мал шежіресі арқылы), дене бітіміне, өніміне және ұрпағының сапасына қарап анықтайды. Аталған белгі-қасиеттер бойынша малға баға бергенде нақтылы бір тұқымның ұнамды типіне лайықты деп бекітілген көрсеткіштерді басшылыққа алады. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Ат қора

Ат қора - жылқы күтетін орын. Ат қораның еліміздің әр аймағының ерекшелігін ескерген, бірнеше қалыпты жобасы бар. Әр шаруашылық қора саларда жергілікті ауа-райын, өсіретін жылқы тұқымының ерекшеліктерін ескеріп, осы жобалардың лайықтысын пайдаланады. Ат қора су жинамайтын биіктеу, құрғақ жерге салынады. Қораның биіктігі, әр жылқыға қажетті орын аумағы, қора ішін бөлу тәртібі өсіріп отырған жылқының тұқымына, өнім бағытына, жасына қарай әр түрлі болады. Ат қораның жанында, не ішінде жем, ер-тұрман, жегу әбзелін сақтайтын қоймалар болады. Асыл тұқымды жылқылар қорадағы жеке-жеке үйшіктерде ұсталады, ал саяқтарды топ-тобымен бос қамайды. Дереккөздер
Аталық із бастаушы

Аталық із бастаушы (родоначальник) - бір тұқым ішінде өнімдік қасиеттері өзіне тән ерекше дамыған және ол қасиеттерін ұрпақтарына толық дарытқан аталық мал (айғыр, бұқа, қошқар, т.б.). Мұндай мал саналы сұрыптау мен жұп тандау нәтижесінде туады. А.і.б. құру мал тұқымының алғашқы кезеңінде де, кейінгі жетлдіру кезеңіңде де жүргізілетін, таза тұқым өсірудің жоғары дәрежелі, күрделі түрі. Ол әдетте шаруашылыққа пайдалы қасиеттері ерекше жақсы жетілген еркек тұқым малды іріктеп алып, оның ұрпағының сапасын тексеруден басталады. Осы жолмен таңдап алған аталық малдың ізін қалыптастыру үшін бір жағдайда оны дене бітімі мен өнімі өзіне ұқсас туыстас емес аналық малмен, екінші жағдайда өзіне жақын туыстастарымен шағылыстырады. Егер жоғарыда айтылған туыстас малды шағыстырудан туған төлдердің басым көпшілігіңде а.і.б. тән ерекше өнімдік қасиеттер сакталса, атасына ұқсас қасиеттерін ұрпағына толық бере алатын бірнеше еркек тұқым алынса, аталық із толық құрылды деп саналады. Таза тұқым өсіруде туыстас малдарды лажсыз шағыстыруға жол бермеу үшін бір тұқым ішінде туыстық қатынасы жоқ 5-6 а.і.б. қажет. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Атырау қойы

Атырау қойы (атрауская порода овец) - тегене құйрықты елтірілік қой тұқымы. Әрі етті, әрі майлы, әрі елтірілік өнімімен ерекшелінетін дүние жүзінде теңдесі жоқ қой тұқымы. Жаңа тұқым ретінде 1998 ж. қабылданған. А.қ. қазақтың тегене құйрықты қылшық жүнді қойы мен еділбай қойының саулықтарын, қаракөл қойының сұрхандария және қарақалпақ сұрының қошқарларымен күрделі будандастыру жолымен шығарылған. А.қ. қазақы қойдың тегене құйрығы мен дене бітімін қаракөл қойдың елтірілік қасиетін үйлесімді берік ұштастыруы нәтижесінде, нарық сұранысының өзгеруіне сәйкес қажетті сапалы ет, жүн немесе жоғарғы сапалы көп түрлі-түсті сұр елтірі өндіруіне болады. А.қ.-ың жүні ақшыл сұр, әр түрлі түске бояуға келетіндіктен кілем тоқуға қолайлы. А.қ. Батыс және Оңтүстік Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында өсіруге жақсы бейімделген. Дереккөздер
Ата-енелік жұп

Ата-енелік жұп (родительские пары) - жақсы ұрпақ алу ушін шағылыстыруға тандап алған аталық пен аналық мал. А.- е.ж. тандау - мал тұқымын асылдандыру тәсілдерінің бірі. Себебі, ұрпақтың сапасы ата-енесінің нәсілдік қасиеттерінің үйлесімділігіне байланысты. Мал тұқымын асылдаңдыру тәжірибесінде а.-е.ж. таңдаудың біртекті және әртекті деп аталатын екі түрі қолданылады. Біртекті жұп тандауда ұнамды өнімдік қасиеттері ұқсас малдар шағылыстырылады. Нәтижесінде ата-ененің ұнамды өнімдік қасиеттері ұрпақтан ұрпаққа бекітіліп, одан әрі жетіледі. Әртекті жұп тандағанда өнімдік қасиеттеріңде тегінде айырмашылықтары бар малдар шағылыстырылады. Мұндағы мақсат — енесіне тән кемшілікті жою, не ата-енесінің әрқайсысына тән әртүрлі ұнамды қасиеттерін келесі ұрпақта үйлесімді біріктіру. Шаруашылықта өсірілетін малдың өнім сапасына байланысты жұп таңдаудың екі түрі де қатар немесе уақытша, біреуінің жиі не сирек қолданылыуы мүмкін. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Әуке

Әуке (подгрудок) - мүйізді ірі қара малдың мойны мен төсі тұтасқан тұсы. Әуке терісі мол, май қабаты жақсы жетілген. Сиыр малы семіргенде әукесіне май жинайды. Мамандар сиырдың әукесі арқылы оның қондылық (семіздік) дәрежесін анықтайды. Етті бағыттағы сиыр тұқымдарының әукесі сүтті бағыттыларға қарағанда жалпақ, көлемді келеді. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Балапан шығару

Балапан шығару (выводимость яиц) - жұмыртқалар қайықшаларға көлденеңінен біркелкі етіліп жайғастырылады. Инкубатор шкафының сол және оң жақ жартылары бір мезгілде толтырылады. Балапандарды іріктеп шығаратын шкафтағы жұмыстар, жұмырткалар санынан 70 пайыз балапан шыққан кезде жоғары қабаттан басталады. Барлық балапандар іріктелгеннен кейін, қалған жұмыртқаларды (өлгендерді) аластайды да, шкафтар мен жабдықтар тазаланып, дезинфекцияланады. Ұрық тіршілігінің әр түрлі кезеңінде әр түрлі сыртқы жағдайлар қажет. Инкубациялық шкафта температура 37 6°С дымқыл термометрді 28,0-20, желдеткіш тесіктерінің ашылу шамасы 25-30 мм, қайықшалардың тәулігіне айналу саны -12-24. Ұрықтың дамуын қадағалау үшін инкубациялаудың 2, 6, 16 және 19 күндері жұмыртқаны жарып көреді. Нәтижесін жүмыс дәптеріне жазады, жасы әр түрлі ұрықтардың суреттерін салыстыра келе, эмбриондардың дамуы туралы қорытынды жасайды. Балапандардың жаппай шығуы 21-күннің алғашкы жартысында басталып, 22-күні балапан шығару аяқталады. Дереккөздер Құс шаруашылығы:
Бал жинау

Бал жинау (медосбор) - бір бал ара үйірінің бір маусымда гүл шірнесі мен тозаңынан жинайтын бал. Ара бал сауытына өз салмағының жартысындай шірне жинауы мүмкін. Жұмыскер ара жинаған шірнесін ұядағы жас араларға қалдырып, қайта жинауға ұшып кетеді. Жас аралар шірнені тор көзшелерге қояды, ұяны желдетіп, артық ылғалды жояды. Араның сілекей безі шірнедегі қант құрамын өзгертіп, оны балға айналдырады. Көзшелер балға толғаннан кейін ара оларды балауызымен желімдейді. Бүл балдың ұзақ сақталуын қамтамасыз етеді. Б.ж. өнімділігі ара үйірінің күйіне, ауа-райына, өсімдіктердің ерекшеліктеріне және олардың омартаға алыс-жақындығына байланысты. Қазақстан жағдайында әр ұядан орта есеппен жылына 15 кг-ға дейін, жекелеген атақты бал ара өсірушілер -180 кг-ға дейін бал жинайды. Дереккөздер Ауыл шаруашылығы:
Басым қандылық

Басым қандылық (препотентность) - тұқымдық малдың өзіндік ерекшеліктері мен ұнамды өнімдік қасиеттерін ұрпағына толық та тұрақты беру қабілеті. Мұндай қасиетке, әсіресе, асыл тұқымдық аталық мал ие болуы керек. Сонда ғана табынның өнімдік және тұқымдық қасиеттерін ұрпақтан ұрпаққа тұрақты жақсартып отыруға мүмкіңдік туады. Басым қандылық ғылыми және белгілі бір мақсатты негізде үзбей жүргізілген мал тұқымын асылдандыру жұмыстары арқылы қалыптастырылады. Селекциялық сұрыптау тәжірибесінде тұқымдық малдың басым қандылық дәрежесін анықтаудың әр түрлі тәсілдері қалыптасқан. Дереккөздер Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Басыңкы белгі

Басыңкы белгі (рецессивный признак) - ата-енесінде бар балама жұп белгінің біреуінің бірінші ұрпақта көрінбей, жасырын қалғаны. Мысалы, тегі таза биязы жүнді ақ қошқар мен қазақы қойдың қара саулықтарын шағылыстырғанда туған қозылар ақ түсті болады. Міне, осында көрінбей, жасырын қалған қара түс - б.б.-ге жатады. Б.б. басқаратын ген (нәсілдік қасиет) түбегейлі жоғалмайды, ол да сақталып, ұрпақтан ұрпаққа беріледі, тек ол басқарған белгі қажетті жағдай тумай, көріністе пайда болмайды. Дереккөздер
Белоктік зат

Белоктік зат (белковое вещество) - Аминқышқылдарының көп тізбекті, яғни полипептидтік қосындылары. Мал организміндегі зат алмасуына құрылымдық қосындылар, яғни аминқышқылдарын жеткізудің негізгі көзі болып табылады. Б.з. құрылыстық бағалылығы аминқышқылдық кұрамына байланысты болады - құрамында зат алмасуында орны толықтырылмайтын, яғни ауыспайтын аминқышқылдары неғұрлым көп болса, соғұрлым б.з. биологаялық құңдылығы, яғни құнарлылығы жоғары болады. Бұл тұрғыдан, ауыспайтын аминқышқылдарына қаныққан жануар тектес азықтар б.з. құнарлылығы әрдайым өсімдік тектес жемшөп б.з жоғары тұрады. Өсімдік жемшөпті ашытқылау (дрожжевание) секілді биологиялық өңдеуден өткізгеңде өсімдік пен жануар аралығындағы ашытқылар денесінің б.з. байытылған б.з. құнарлылығы өседі. Мұндай биологиялық өндеуді күйісті мал жеген жемшөп месқарындағы микробиологиялық өңдеуде де өтеді - қарын химусының 1 миллилитрінде миллиардтап есептелінетін бактериялар мен миллиондап есептелінетін карапайымдылар денесінің биологиялық түрғыдан құнарлы б.з. ішекте қорытылып, ыдырайды да малды жеген жемшөбінде болмаған аминқышқылдарымен қамтамасыз етеді. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Бие

Бие - құлындаған ұрғашы жылқы. Бие жасына қарай құнажын бие, дөнежін бие, бесті бие; айғырдан шығуына қарай буаз бие (құрсағында төлі бар), қысыр бие, ту бие (құлын тастаған немесе құлыны өліп қалған), тұмса бие (бірінші рет құлындаған бие), қулық бие (бірінші рет құлындаған бие), кіші қулық бие (тайында айғырдан шығып, құнажынында құлындаған бие), сақа бие (көп құлындаған бие); түр-түсіне қарай боз бие, тор бие, жирен бие, күйіне қарай бас мама бие (ұрпағы көп өрбіген көксе бие), мама бие (сүті мол, қонды бие), ақтандыр (сүтсіз) бие, көбең бие (қыстан арықтап шыққан яки, көп мініліп титықтағанда жайылымға жіберілген, бойына ет бітіп, қоңдана бастаған бие), иісіншек бие (сауар алдында құлынына жақындап, тез исініп құлынын емізіп жібереді немесе сүті ағып кетеді), мәнерсіз бие (сүті аз бие), нәкүс бие (сүті аз, шабан), саба бие (көп құлындаған қарны үлкен), қасаба бие (жеті-сегіз жастағы бие), семіз бие, тебеген бие (маңына жан жолатпайтын), асау бие (сауылып үйретілмеген бие) т.б. аталады. Ал төрт жас және одан жоғары жастағы құлын тастаған биені сойтал бие деп атайды. Мал баққан қазақ үшін ұрғашы малдың төл тастауы әжептеуір шығын болып есептелінді. Ана тілімізде біреудің іске қырсыздығына байланысты кейігенде айтылатын сойталдай деген теңеу сөз осы жайтқа байланысты қалыптасты. Бие құлынын 10 ай көтереді. «Құлын жатырына, бала нағашысына тартады» дегендей, жүйрік болар құлын табатын бие қубас, қамыс құлақ келеді. Оның құйрық- жалы сұйық, тұрқы ұзын, шоқтығы биік, бауыры жазық, қарынсау келеді. Еркек құлын табатын бие төсқалдағына дейін ісініп желіндейді. Дереккөздер
Биязылау жүнді қой

Биязылау жүнді қой (полутонкорунная овца) - жүні түбіттен біршама жуан біркелкі диаметрі 25-36 мкм аралық қылшықтан тұратын қой. Б.ж.қ. тұқымдарының көпшілігінің еттілік қасиеті жақсы жетілген. Б.ж.қ. тұқымдары, негізінен, қысқа және ұзын жүнді деп екі топқа бөлінеді. Қысқа жүнділердің жүнінің ұзындығы - 6-10 см, ал ұзын жүнділерінікі- 12-25 см. Б.ж.қ. алғашқыда Англияда шығарылған (қ. Линкольн қойы, Гемпшир қой, Ромни марш қойы). Қазіргі уақытта б.ж.қ. Аргентина, Жаңа Зеландия, Австралия, Ресейде кең тараған, Қазақстанда да өсіріледі. (қ. Акжайық қойы, Қазақгың етті-жүнді қойы, Қазақтың кроссбред жүнді қойы, Дегерес қойы, Цигай қойы). Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Бота

Бота, ботақан, көшек — түйенің бір жасқа дейінгі төлі. Отықпаған 1-2 айлық ботаны ботақан деп те атайды. Б.-ың шыққан тегіне, енесінен туғандағы дене ерекшеліктеріне, туған мерзіміне, асырауына т.б. ерекшеліктеріне қарай тіркеме атаулары көп. Жаңа туған б. өте нәзік болады, өз бетімен ауыздана да, аяқтана да алмайды. Б.-ны ауыздандыру үшін оны бауырынан көтеріп, ене сүтін тойғанынша емізеді. Енесінің сүті аз болып, б. жарымаса, әбден оттыққанша енесін саумайды. Ботаны туысымен жылы қорада жабулап ұстайды. Б.-лы түйелерді күн әбден жылынғанша ауыл арасынан ұзатпайды. Б. әбден ширап, ойнақтауға жараған уақытта ғана енесімен өріске жіберіледі. Б.-ың жақсы өсуі үшін енесін суалтпайды. Б. енесін бір жылға дейін еме береді. Бота түйенің түріне қарай төрт топқа бөлінеді. үлек бота, таза үлек пен аруанадан туған, айыр бота, бура мен інгеннен туған, нар бота, нарға тартқан, қоспақ бота, інген мен біртуардың бурасынан туған. Ботада болатын мінез атаулары *Заржақ бота. Енесін емсе де, ембесе де үнемі боздап жүретін бота. *Тіленшік бота. Жасынан енесі өліп, сүтпен асырап өсірген бота, үнемі адамның жанынан кетпей, қайта-қайта сүт ішкісі келе беретіні. *Еміншек бота. Буаз кезінде енесі жұмысқа көбірек мініліп, желіндемей боталаған түйенің ботасы. Мұндай боталар сүтке қанша тойса да, адамның жанынан шықпайды. *Құтымсыз бота. Енесін еміп қойып, тартынып жетекке жүрмейді. Дереккөздер *
Бұғы мүйізі

Бұғы мүйізі (панты) - өсіп келе жатқан бұғы мүйізіне адамзаттың аса қызығуы әлде қашаннан басталған, оның құрамында ерте кезеннен бастап адамдар тарапынан бағаланған және дәрігерлік тәжірибеде нәтижелі дәрі, оның ішінде өте жақсы белгілі пантокринді пайдаланған. Бұл зат жүрек-тамырлар жүйесіне және ішек - асқазан жұмыстарына жақсы әсерін тигізеді, шаршаудың дәрежесін төмендетеді, ағзаның жалпы жайын жоғарылатады, әр түрлі дене және асқазан жараларының жазылуын тездетеді. Жыныстық қабілетті жоғарылатады. Бұғылар мүйізінің негізінен емдік қасиеті - оның құрамында еркек жыныс гормондарының бар екендігі. Экспортқа шығарылатын өнім. Дереккөздер . Аң шаруашылығы:
Бұзаулау

Бұзаулау (отел) - қалыпты жағдайда өткен буаздық мерзімінің аяғында сиырдың бұзау тууы. Сиыр б.-ы жеңіл өтіп, бұзауы ширақ туып, тез аяқтанып кету үшін бұзау сиырды дұрыс азықтандырып, күту қажет. Буаздықтың соңына қарай жедел өсіп, дамитын ұрықты жақсы қоректендіріп, жетілдіру үшін б.-ың соңғы 45-60 күнінде сиырды саумай, суалтады. Суалтылған сиыр рационында сапалы пішен мөлшерін, құнарлы жемді азайтады, аумақты шырын азықты шектейді. Б-на 8-10 күн қалғаңда сиырды алдын-ала тазартылып, қалың етіп құрғақ сабан төселенген б.а-йтын орнына ауыстырады. Сиыр тынышсызданып, көздері аларып, ыңыранып, артына жиі бұрылып қарай беретін толғақ белгілері байқалғанда, оның сарпайын, бөксесін марганцовка ертіндісімен жуады, мазасын алмайды. Дұрыс даярланған, дені сау сиыр ешбір қиындықсыз, еш көмексіз-ақ өздігімен б.-ды. Сиырдың б.-ы қиындап, созылса (жарты сағаттан асса) немесе бұзау теріс келсе жәрдемге мал дәрігерін шақыртады. Туған бұзаудың тұмсығын, көзін, аузын шаранадан тазартып, сүртіп, кіндігі үзілмесе, түбінен 10-12 см ұзындықта таза қайшымен кеседі де, ішінде қалған қанды сыдырта сығып тастап, байлап, кіңдік ұшын йодқа батырып алады. Бұзауды енесіне жалатады. Б.-лаған сиырды шөл қысатындықтан таза жылы суға бидай кебегін, болса зығыр күнжарасын араластырып ішкізеді де, алдына сапалы жұмсақ пішен салып қояды. Жаңа туған бұзауды қоректендіріп, резистенттігін арттыру үшін ене уызына қанықтырып, сиырды б.-лағаннан кейін бір жарым сағат өткенде сауады. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Бұзау терісі

Бұзау терісі (опоек) - мүйізді ірі қара малдың бір жасқа дейін сойылған төлінің терісі, былғары шығаруға қолданылатын майда шикізаттардың бір түрі. Бұзау терісі өлі туған бұзау терісі, еметін бұзау терісі және отыққан бұзау терісі деп үшке бөлінеді. Өлі туған бұзау терісінің салмағы есепке алынбайды, тек галантереялық былғары жасауға пайдаланылады. Еметін бұзау терісінің де салмағы есепке алынбайды, жынысына қарай бөлінбейді, аяқ киімнің үстінгі бетінің былғарысын жасау үшін қолданылады. Отыққан бұзау терісінің жаңа сойылған кездегі салмағы 10 кг жуық, ауданы 60-150 дм2, қалыңдығы 1,5-3 мм. Бұл теріні де аяқ киімнің үстіңгі бетінің былғарысын жасауға пайдаланады. Жоғарғы сортты жистин алу үшін бұзаудың бес терісі осы бағалы шикізат болып табылады. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Бұйрагүл (завиток)

Бұйрагүл (завиток) - жаңа туған қаракөл қозылар жүнінің иірлігі (иректілігі) мен түрлі типті және формадағы бұйрасының пайда болуы тек қана қаракөл тұқымына тән сипатта болады. Бұйралардың типі және формасы төмендегіше бөлінеді: 1 - толқын бұйра (қаламша), (формалары: жарты шеңбер немесе түтікше, жайпақ немесе қабырға); 2 - ірі бұршақ гүлді (формасына қарай бөлінбейді); 3 - жалма (бір және екі жақты); 4 - сақина; 5 - бұршақ гүл; 6 - моншақ гүл; 7 - бұйрасыз, тықыр жылтыр жүнді (ласы) және 8 - формасы бұзылған (деформированные). Құндылығына қарай (қалаулысы) бұйра гүлдерді бағалы (толқын бұйралы, орташа жалпақтықтағы жалша, бағалығы аздау), (ірі бұршақ гүлді, жалпақ және жіңішке жалша), бағасы аз (сақина, бұршақ гүл), кемістігі бар (моншақ гүл, бұйрасыз, тықыр жылтыр жүнді және формасы бұзылған). Дереккөздер Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
Емізу кезеңі

Емізу кезеңі (подсосный период) - төлдің енесінің сүтімен қоректенетін шағы. Е.к.-нің ұзақтығы малдың түріне байланысты. Мысалы, торай - 2 ай, қозы - 4 ай, бұзау - 6-7 ай, құлын - 7-8 ай, бота - 12 айға дейін енесін емеді. Арнайы ажыратпаса қысыр енесін құлын, бота арда, тай тайлақ шағында да еме береді. Е.к. төл өміршеңдігіне, өсіп-жетілуіне ықпалы күшті. Туғаннан кейінгі уақытта төлдің жаңа сыртқы ортаға бейімделушілігі ең алдымен дұрыс қоректеніп, қоректік заттарды жақсы игеруіне тәуелді келеді. Ол үшін жаңа туған төлді енесінің алғашқы күндердегі сүті-уызымен уыздандырудың маңызы зор. Өйткені уыз ақуызында жылдам ұйыйтын казеиннен гөрі жеңіл ыдырап, қорытылатын альбумин мен глобулиндер фракциясы басым болады. Гамма-глобулиндермен төлге ене организмінен сыртқы ортаның түрлі қолайсыз жағдайлары мен ауруларға қарсы тұрушылық, яғни резистенттік пен иммундық қасиеттер беріледі. Өмірінің алғашқы кезеңінде төлдің негізгі қорегі - ене сүті болып табылады. Оны басқа қорек көздерімен біртіндеп, төлдің өсіп-жетілуін тежемейтіндей жағдайда, алмастырады. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Еттік балапан

Еттік балапан (бройлер) - арнайы етке өсірілген жылдам жетілгіш етті тұқым балапаңдар. (қ. Балапан еті). Е.б. құстың тез жетілгіш етті тұқымдарын (кросстарын) бір-бірімен үйлесімді шағылыстыру арқылы шығарылады. Оларды торда өсіргенде - 50-55, ал еденде өсіргенде -70-75 тәулік жеделдете бордақылап, түбегейлі қауырсыны жетілмей тұрғанда етке сояды. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Ешкі терісі

Ешкі терісі (лак, козлина) - былғарылық майда шикізаттың бір түрі. Е.т.-нің қыртыс қабаты тері қалындығының 2/3 құрайды. Е.т.-нде май бездері қой терісіне қарағанда азырақ болатындықтан, емізікше қабатында бос қуыстар көп болмайды, ал торлы қабаты берік, мықты болады. Өзеңді құрайтын талшықтар тобы берік және жуандау келіп, бір-бірімен ілінісе және көлбей орналасқандықтан, былғарыға әрі беріктік, әрі жұмсақгық қасиет береді. Е.т. былғарылық шикізат ретінде өте жоғары бағаланады, одан жеңіл аяқ киімге арналған өте әсем былғары - шевро дайындалады. Е.т.-нің сапасына малдың тұқымы, жасы, сою мерзімі, дайындалуы ж.б. себептер әсер етеді. Е.т.-н ылғалдап тұздап немесе кептіріп сақтайды. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Ешкі шаруашылығы

Ешкі шаруашылығы (козоводство) - мал шаруашылығының бір саласы. Ешкіні ет, сүт, түбіт, жүн, тері өндіру үшін өсіреді. Е., әсіресе лақ, серке еті дәмді, сіңімді келеді. Түбіті мен жүнінен жеңіл, әрі берік орамал, қолғап, басқа да киімдер тоқылады. Терісінен жоғары сапалы шевро, замш, лайка былғарысы жасалады. Сүйегі, мүйізі, тұяғынан желім жасайды, ішегінен музыкалық аспаптарға ішек иіреді. Ешкі сүті емшектегі балаға жұғымды, одан қаймақ, май, ірімшік, құрт, айран, т.б. тағамдар дайындалады. Ешкі өсімтал келеді, екісінің бірі егізден, үштен лақтайды. Ешкі тұқымын асылдандыру, күтімі мен азықтандыруын дұрыс ұйымдастыру арқылы оның өнімділігін арттырады. Ешкі жылына бір рет кырқылып, бес айға дейін сауылады. Дереккөздер Мал шаруашылығы:
Жампоз

Жампоз (лучшая особь чистокровного двухгорбового верблюда) - ата-енесі таза тұқымды айыр түйенің тұлғасы сұлу да сымбатты, мінезді, жүріске шыдамды да мықты ең тәуір мақтаулысының ортақ атауы. Мысалы: Жампоз атан - құс тұмсықты, шудалары шұбатылған, тік, тең өркешті, ұзақ жолда табаны тозбайтын, қолтығы терлемейтін мықты және мыңқ етпес шыдамды атан. Сондай-ақ Жампоз бура мен Жампоз інгеннен туған, дене бітімі көзге ерекше сұлу көрінетін тік, тең қос өркешті, құс тұмсық барынша сүйкімді бота. Дереккөздер