Көз жасы субұрқағы

Көз жасы субұрқағы — 1764 жылы салынған Бақшасарайдағы хан сарайының аумағындағы сәлсәбил субұрқағы. Пушкиннің «Бақшасарай субұрқағы» поэмасында дәріптелген. Тарихы Дәстүр бойынша субұрқақты жасау бастамасын Қырым ханы Қырым Гереймен байланыстырады. Субұрқақ 1764 жылы қайтыс болған және ханның сүйікті күңі саналатын Диләра бикештің кесенесіне (дүрбе) қойылған деп болжанады. Субұрқақ II Екатеринаның келуіне байланысты Хансарайдың «Субұрқақтар ауласына» ауыстырылып (Таурид сапары кезінде), қазіргі уақытта сонда орналасқан. Қырым Герей ханның махаббаты туралы аңыз Бақшасарайда XVIII ғасырдан бері таралып келеді. Алғашында ханның қайтыс болған сүйіктісінің ескерткіші ретінде сол кезде осылай аталмаған Көз жасы субұрқағы емес, Диләра кесенесі ғана белгілі болды. Оның есімі дүрбедегі және Жасыл мешіттегі (Жасыл Жәми, сақталмаған) жазуларында аталған. Кейінгі дәстүрлер әдетте сүйікті күңнің христиан ретінде бейнеледі, бірақ оның есімі мен ұлтына байланысты ерекшеленді. Оны грек (Динора Хионис), грузин деп атады. А.С.Пушкиннің «Бақшасарай субұрқағы» шыққаннан кейін оның поляктан шыққан нұсқасы белгіленіп, ақын барған кезде бұзылған субұрқақ ханның мұңды махаббатының белгісіне айналып, Қырым аңыздарында «жастаған тас» тропы пайда болды: Субұрқақтың авторы сарай шебері Өмерге тиесілі. Сипаттамасы Субұрқақ бірегей емес. Мұсылмандардың сарай кешендерінде жұмақ су қоймаларының бірімен байланыстыруға арналған «сәлсәбил» түріндегі қабырға субұрқақтары салынған. Мұндай «сәлсәбил» субұрқағы, бірақ шахмат тәртібімен орналасқан консолдердегі тостағандары жоқ, мысалы, араб шеберлері салған Палермодағы Сиса сарайында сақталған. «Сәлсәбилдер» сондай-ақ дүрбелерді, әулиелердің (әзизлер) бейіттерін безендірген, зираттарда орналастырылатын. Көз жасы субұрқағына ең ұқсасы (бірақ 12 тостаған бар) сол Бақшасарай сарайының «Хауыз ауласында» орналасқан. Судың ағып өтуіне арналған тоғыз тостағанды субұрқақтарды Түркияда, мысалы, Топқапы сарайында және Мәулен мұражайында көруге болады. XIX ғасырдан бері кең тараған түсініктеме бойынша (әсіресе татар мәтіндерінде жоқ) көз жасы субұрқағанда ағып жатқан су ханның қайғысын білдіреді. Үстіңгі тостағаннан — «жүрек» — ол «көз жасындай» екі кішірек тостағанға құяды, салыстырмалы тыныштық жылаудан кейін немесе уақыт өте келе жеңілдікті білдіреді. Бұл үш рет қайталанады, соңғысы — төменгі — үлкен тостағандардың көлемі алдыңғыларынан асып түседі. Бақшасарайдағы көз жасы субұрқағында екі жазу бар. Үстіңгі жағындағы фигуралы субұрқақта – Шайхия ақынның Қырым Герейді дәріптейтін өлеңі: Төменгі жазбада Құран Кәрімнің 76-сүресінің 18-аяты келтірілген: Субұрқақ өсімдік өрнектерімен безендірілген. Су ағатын саңылау стилдендірілген гүлдің бес жапырақшасымен қоршалған. Екі жазудың арасында орналасқан табақтың ортасында інжір салынған тостаған ойылған. Субұрқақтың етегінде, әдетте, мәңгіліктік нышаны ретінде түсіндірілетін шиыршық немесе өмірдің мәніне күмәнданудың нышаны ұлу бейнеленген және де, мүмкін, оның жылан бейнелемесімен байланысы, сондай-ақ салттық айналымы да солай түсіндіріледі. Субұрқақтың сүйір төбесінде мүйіз тәрізді жарты ай әлемі мен крест тәрізді фигуралар үйлестірілген. Бақшасарайдағы көз жасы субұрқағы кейінгі көшірмелердің қатары үшін үлгі болды. Оған Воронцов сарайындағы көз жасы субұрқағы немесе «Мәриәм» (сәулетші Э. Блор) және Ореандадағы императорлық иеліктегі «жүзім саябағында» орналасқан субұрқағын жатқызады. А.Штакеншнейдер Санкт-Петербургтегі Кіші Эрмитаждың павильондық залының ішкі көрінісін жасау кезінде көз жасы субұрқақтарын шығармашылығымен қайта шығарды. Бақшасарайдың сарынының негізінде сәулетші Н.П.Краснов Көккөздегі Жүсіповтердің аңшылық үйіне (қазіргі Никитский ботаникалық бағында) және Дединдегі Патша сарайының Шығыс залына арналған субұрқақтарын құрастырды. Кеңес заманында Бақшасарайдағы көз жасы субұрқағының алдына А.С.Пушкиннің шойын мүсін орнатылды (ск. Мельников, 1950 (?)). Көркем әдебиетте * 1820 жылы сарайға Пушкин келді, ол субұрқақтың әсерінен 1824 жылы «Бақшасарай субұрқағы» поэмасын жазды. * Қырым татарларының тарихы мен мәдениеті мұражайының қызметкерлері күн сайын «көз жасы субұрқағының» жоғарғы тостағанына екі жаңа раушан гүлін салады. Бұл Пушкиннің «Бақшасарай сарайының субұрқағына» деген өлең жолдарына сілтеме: * Пушкиннен басқа Бақшасарай субұрқағын құру туралы аңызға Адам Мицкевич пен Леся Украинка зер салды. Галереясы Дереккөздер