kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қаратал

Қаратал: Елді мекендер Абай облысы * Қаратал – Мақаншы ауданындағы ауыл. Ақмола облысы * Қаратал – Біржан сал ауданындағы ауыл. * Қаратал – Ерейментау ауданындағы ауыл. Ақтөбе облысы * Қаратал – Ойыл ауданындағы ауыл. * Қаратал – Шалқар ауданындағы ауыл. Жетісу облысы * Қаратал – Ескелді ауданындағы ауыл. * Қаратал – Көксу ауданындағы ауыл. Қарағанды облысы * Қаратал – Ақтоғай ауданындағы ауыл. Павлодар облысы * Қаратал – Тереңкөл ауданындағы ауыл. Солтүстік Қазақстан облысы * Қаратал – Айыртау ауданындағы ауыл. * Қаратал – Есіл ауданындағы ауыл. * Қаратал – Уәлиханов ауданындағы ауыл. * Қаратал – Шал ақын ауданындағы ауыл. Түркістан облысы * Қаратал – Келес ауданындағы ауыл. Шығыс Қазақстан облысы * Қаратал – Зайсан ауданындағы ауыл. Өзендер * Қаратал – Балқаш алабындағы өзен. * Қаратал – Торғай алабындағы өзен. * Қаратал – Тоқырау алабындағы өзен.
Қаратас мыс-молибден кен орны

Қаратас мыс-молибден кен орны - Қарағанды облысы Шет ауданы, Мойынты темір жол стансасының оңтүстік-батысында орналасқан. Кен орнындағы алғашқы геологиялық барлау жұмыстары (И.П.Русаков) 1930-1952 жылдары жүргізіліп, оның өндірістік маңызы бары анықталды. 1958 жылы жүргізілген кешенді геофизикалық-геологиялық іздеу-барлау жұмыстарының нәтижесінде бұл кентасты ауданда мыс, қорғасын, мырыш, молибденнің бірқатар жаңа кен орындары ашылды. Олардың ішінде мыс және молибденді Қаратас І кен орнының өндірістік маңызы ерекше екендігі анықталды. Геологиялық құрылысы Қаратас мыс-молибден кен орны әр түрлі геологиялық мезгілде пайда болған екі жарылым жүйелерінің қиылысқан түйінінде, интрузия мен кентасты метасоматиттер қалыптасқан алаңда орналасқан. Жыныстар кембрий дәуіріне дейінгі брекчияланған, калийшпаттанған биотитті гнейсті граниттерден, гранодиориттерден түзілген. Олардың бөлшектеніп-үгілген жарылым белдеміне мыс және молибден кентастары шоғырланған. Кен денесі сызбада доға түрінде иіліп, солтүстік-батыстан оңтүстік-батысқа қарай үзіліс жасай созылады. Тік қимасында оның негізгі қалың линзалары (5-45 м) солтүстік-батыс бағытта 400 м тереңдікке дейін күрт (65-85°) құлайды. Мыстың және молибденнің аса бай кен денелері массив, желі және штокверк пішінінде сеппелі кентас линзаларының орталығынлда шоғырланған. Құрамы Кен орнының кентас құрайтын басты минералдары: халькопирит, молибденит, пирит, аз мөлшерде магнетит, гематит, сфалерит, галенит. Серіктес элементтері: висмут, рений, селен, теллур, осмий, қорғасын. Дереккөздер
Қаратау ванадийлі алабы

Қаратау ванадийлі алабы - Түркістан облысында, Қаратау жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі ванадийлі кендері шоғырланған өңір. Мұнда алғашқы бақылау жұмыстары 1941 жылы, ал зерттеулер 1943-1951 жылдары жүргізілген. Геологиялық құрылымы, сипаты Қаратау ванадийлі алабының барлық кендері кембрийдің кремнийлі-ванадийлі формациясында шоғырланған. 100 км-ге созылған ванадий кентасы бар қабатта Баласауысқандық және Қорамсақ сияқты ірі, Талдық, Жоғары Ран және Қоскөл-Жанжек сияқты кіші кен алаңдары орналасқан. Баласауысқандық кенді алаңында шамасы мен тереңдігі бойынша әр түрлі ванадийлі будалар бар. Синклинальдік және антиклинальдік қатпарлардың кезектесе орналасуы, ванадийлі буданың қатпар қанаттарында 14 рет жер бетіне шығуына әкелген. Қатпарлардың қанаттары күрт еңіс, оңтүстік-батысқа қарай 50-85 ° , ал солтүстік-шығысқа 80-81 ° . Алаңда бойлық, көлденең лықсыма және бастырма типті жарылымдар дамыған. Қорамсақ кенді алаңы Баласауысқандық алаңының оңтүстік-шығысқа қарай тікелей жалғасы болып табылады. Қорамсақ тобы қатты сығылған бес синклинальден тұрады, олар антиклиналь қатпарларымен бөлінген. Қатпарлар осы солтүстік-батыс бағытында созылып, параллель орналасқан, қанаттарының еңістігі 70-80 ° . Мұнда да бастырма, лықсыма және лықсыма-ығыспа типті жарылымдар дамыған. Кремнийлі, көмірлі-кремнийлі, сазды-көмірлі-кремнийлі, сазды-серицитті тақтатастардан құралған төм. кембрийдің қорамсақ свитасында ванадий мөлшері біршама көп. Қалыңдығы 0,2-3 м-дей ванадий кентасты горизонт будалар мен шағын қабатшалардан тұрады. Қалыңдығы біршама тұрақты болып келетін ванадийлі горизонттардың қатпарлануы және түрлі метаморфтық өзгерістерге ұшырауы ванадий кентастарының шөгінді тау жыныстармен бір мезгілде түзілгендігін көрсетеді. Минералдары, құрамы Бастапқы кентастарда антраксолит, роскоэлит, сульванит, ал тотыққан кентастарда узбекит, хьюэттит, коловратит, корамсакит минералдары бар. Кентастағы ванадий (V) оксидінің (V 2 O 5 ) мөлшері 0,96-1,0% шамасында. Қоспа ретінде мыс (0,03%), қорғасын (0,001%), мырыш (0,5%), күміс, молибден, никель, кобальт, т.б. элементтер бар. Дереккөздер
Қаратау Қамалдары

Қаратау қамалдары– ортағасырлық бекініс орындары. Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстары аумағында моңғол (13 ғасыр) және Жоңғар қалмақтары (18 ғасыр) шапқыншылығынан қорғану мақсатында салынған. Қазақстан археологиясында белгілі болған Қаратау қамалдарының саны әзірге 50-ге жуық. Дереккөздер “Тараз энциклопедиясы”
Қаратау полиметалл белдеуі

Қаратау полиметалл белдеуі - Түркістан облысында, Үлкен Қаратау жотасында орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орындары мен кенбілінімдер карбонат тау жыныстарында шоғырланған, бір-бірімен үйлесе астасқан кен денелерінен тұрады. Кендену жоғары девон мен төмен карбон тау жыныстарымен байланысты. Қорғасын-мырыш кенденуі литологиялық ерекшеліктерімен айқындалады. Ондағы фамен түзілімдері үш фациядан тұрады: * Қызылтас – солтүстік-батыс және орталығы Қаратау бөліктерінде; * Тұрлан – оңтүстік-шығыс бөлігінде; * Ақсораң-Байжансай кенді ауданында таралған. Төмен турне карбонат тау жыныстары орталығы және оңтүстік-шығыс Қаратауда дамыған. Қорғасын-мырыш кенденуі Қорғасын-мырыш кенденуінің орналасуында құрылымдық элементтердің маңызы үлкен. Басты Қаратау жарылымы кенді фациялардың орналасуын ғана анықтап қоймайды, ол сондай-ақ, әр түрлі металлогениялық белдемдердің шекарасы. Барлық кен орындары және кенбілінімдердің басым көпшілігі осы жарылымның оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Кендену қатпарлы құрылымдарда, негізінен, брахиформды герциндік қатпарлықтарының тұйықталған бөліктерінде байқалады. Герцин тектогенезі кезінде тектоникалық қозғалыстар кен түзілгенге дейін басталып, онымен қатар жүрген және кейін де жалғасқан. Солтүстік-батыс Қаратау бөлігіндегі төмен палеозой мен прекембрий түзілімдерінде жекелеген ұсақ қорғасын-мырыш кенбілінімдері кездеседі. Полиметалл кенденуі Полиметалл кенденуі Аққұз, Жарықтас және Көксеңгір кенбілінімдерінде анықталған. Оларда қорғасын, мырыш, мыстың мөлшері жоғары. Бұл ауданда өнеркәсіптік Шалқия полиметалл кен орны бар. Орталығы Қаратау кенді ауданының тектоникалық уатылу белдемдері мен фамен және төмен турне әктастары мен доломиттерінде қорғасын-мырышты формация дамыған. Кендену ірі брахисинклиналь қатпарларының жақтаулары мен олардың аралығындағы ұсақ қатпарлы белдемдерде байқалады. Бұл ауданда Хантағы-Баялдыр кенді алаңы, Баялдыр-Аққолпын кенді белдемі мен Бересек кенді түйіні, өнеркәсіптік Мырғалымсай, Хантағы (Қантағы), Ащысай қорғасын-мырыш кен орны, Қарасай, Смена кен орындары мен ондаған кенбілінімдері бар. Байжансай кенді ауданында қорғасын-мырыш минералдануы өте көп шоғырланған. Оның аумағында өнеркәсіптік Ақсораң, Байжансай қорғасын кен орны, Аралтау, Дарбаза кен орындары және көптеген кен білінімдер орналасқан. Дереккөздер
Қаратау шимайлы тастары

Қаратау шимайлы тастары, Қаратау петроглифтері – қола дәуірі мен орта ғасыр аралығында тастарға шекілген суреттер. Қаратаудың шатқалдары мен сайларында (Қойбағар, Арпаөзен, Майдамтал, Үлкентұра, Қысан, Жыңғылшақ, Ақсу-Жабағылы қорығы, Қошқарата, Габаевка, Ранг, Сүйіндіксай, т.б.) көптеп ұшырасады. 20 ғасырдың басында Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің мүшелері бастаған зерттеу жұмыстары әлі күнге дейін жалғасын тауып келеді. Оларды зерттеуге М.Қадырбаев, А.Н. Марьяшев, З.Самашев, т.б. археологтар көп үлес қосты. Ғылым айналымға енген суреттер саны бірнеше мың. Мысалы, Түркістан облысы Созақ ауданы ауданы Абай қыстағының оңтүстік-батысындағы 7 км жердегі Арпаөзен таңбалы тастарындағы суреттердің саны 3,5 мың. Осы аудандағы Сызған елді мекенінен 8 км оңтүстік-батыстағы Қойбағар таңбалы тастарындағы суреттер саны да осындай. Созақ а-нан 30 км оңтүстікте орналасқан Қошқарата шимайлы тастарындағы, Бурное станциясынан 27 км солтүстік-шығыстағы Габаевка петроглифтері де бірнеше жүз сюжеттерден тұрады. Қаратау шимайлы тастары тік, қия жартастар мен ірілі-ұсақты қой тастарға қашап салынған. Олар көшпелі тайпалардың салт-санасын, діни түсініктері мен ырымдарын, әдет-ғұрпын білдіреді. Қаратау шимайлы тастарында аңдар мен хайуанаттардың нобайлары, байлық пен күштің символын білдіретін түйе кескіні, аңшылық көріністері (таутекеге ит қосу, садақпен аңға шығу, құс аулау), батырлар жекпе-жегі (қылыштасу, сойылдасу) басты орын алған. Қола дәуірі петроглифтерінің арасында соғыс арбасын бейнелеу де кеңінен таралған. Қаратау шимайлы тастарындағы суреттерде соғыс арбалары 49 жерде кездеседі. Мұндай бедерлер Жетісудағы Таңбалы, Ешкіөлмес, т.б. жерлерде де ұшырасады. Олардың бәрі бір мәнерде, арба бөлшектеліп, доңғалақтары алынып, оның екі жағына қойылған тәрізді етіп салынған. Оларға жегілген – аттар, түйелер сирек ұшырасады. Қаратауды мекендеген көшпелі тайпалар аң мен хайуанаттарды ерекше қадір тұтып, оларды киелі деп, тәңірі, пір санағандығын да аңғаруға болады. Қазақ халқының төрт түлік мал иелерін (Шопан ата, Зеңгі Баба, т.б.) пір тұтуы да ежелден келе жатқан наным-сенім екені мәлім. Бұл өлкеде кездесетін көптеген суреттер мал өсірумен тығыз байланысты. Қаратау шимайлы тастары жергілікті халықтың ежелгі рухани өмірін көрсететін ерекше мәдени ескерткіштер ретінде бағаланады. Дереккөздер
Қаратомар бөгені

Қаратомар бөгені — Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. Тарихы Бөген Соколов, Сарыбай, Қашар, т.б. темір кентас орындарын игеру кезінде іргесі қаланған. Рудный қаласын сумен қамтамасыз ету мақсатында 1966 жылы Тобыл өзені бойында салынған. Гидрологиясы Бөген көлемі – 0,791 млн. м³, пайдалы көлемі – 562 млн. м³, ауданы – 93,7 км², ұзындығы – 72 м, енді жері – 4 м, тереңдігі – 19,8 м. Бөгенге батыс жағынан Әйет өзені құяды. Дереккөздер
Жаңа Қаратон

Жаңа Қаратон – Атырау облысы Жылыой ауданындағы мұнайшылар кенті, Жаңа Қаратон кенттік әкімдігі орталығы, аудан орталығы Құлсары қаласынан 12 шақырым жерде. Аумағы 8973 га. Тарихы Қаратон мұнайшылар қалашығын Теңіз кеніші маңынан қауіпсіз аймаққа көшіруге байланысты 2000 жылы құрылды. 1993-1995 жылдар аралығында чехословак құрылысшылары екі қабатты 63 коттедж үй салып, пайдалануға берілді. Бұл үйлерге, Қаратон елді мекенінде тұратын көпбалалы отбасылар көшірілді. 1999-2000 жыл аралығында "Қазақойл-Ембі" АҚ қаражат бөліп, 622 тұрғын үй салынып, Қаратон елді мекенінің тұрғындары түгел көшірілді. 2000 жылы облыс әкімінің шешіміне сәйкес Жаңа Қаратон поселке болып құрылды. 2002 жылы "Қазақойл-Ембі" АҚ 90 үй құрылысын салып, бұл үйлерге Сарықамыс поселкесінің тұрғындары көшірілді. 2004 жылы поселкеде Сарықамыс және Кеңарал елді мекен тұрғындарына арнап тұрғын үйлер құрылысы басталды.. Халқы Климаты Климаты қуаң, континенттік, жазы ыстық, қысы суық. Солтүстігінде -14°С, кейде -30°С дейінгі аязды күндер болады. Шілденің орташа температурасы +30-31°С аралығында. Кент көлемі негізінен шөл-шөлейт аймақ зонасына жататындықтан ылғалы аз, жері ащы, сорлы жерлерге тән өсімдіктер өседі. Кент аумағындағы жануарлар дүниесінде негізінен кемірушілер, бауырымен жорғалаушылардың үлесі басым. Кездесетін негізгі жануарлар: қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, күзен, т.б. Әлеуметтік және мәдени нысандары * №22 орта мектеп — бұрынғы №8 мектеп, Қаратон поселкесінде 1947 ж. бастауыш мектеп, кейін 7 жылдық болды. 1999 жылы Жаңа Қаратон ауылындағы мектеп №22 орта мектепке айналды. * №23 орта мектеп * «Шапағат» бөбекжай бақшасы * «Балдырған» бөбекжай бақшасы * №4 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2017 жылы ашылды. Шаруа қожалықтары мен кәсіпкерлік Кентте 32 дүкен, 4 тойхана, 2 дәріхана, 2 шаштараз, пошта бөлімшесі, көлік жуу стансасы, ағаш шеберханасы және төсем тас шығаратын цех жұмыс жасайды. Кент көлемінде 4 шаруа қожалығы бар. Аталған қожалықтарда және жеке тұрғындарда барлығы 1107 ірі қара, 1318 қой-ешкі, 295 түйе, 154 жылқы, 133 құс бар. Діни ұйымдар қызметі * Нұрқас-Сатыбалды мешіті — Мешіт құрылысы 2004 жылы басталып, 2006 жылы ашылды. Мешіт ғимаратының жалпы алаңы 278,3м 2 , жер учаскісінің жалпы алаңы 0,612 га, мұнараның жалпы алаңы 7,5м 2 . 2 қабатты, биіктігі 6,15 м, төбесі плита, сыртқы қабырғасы ракуша тастан салынған. Дереккөздер
Қаратон-Көшкімбет мұнай-газ кен орны

Қаратон-Көшкімбет мұнай-газ кен орны — Атырау облысының Жылыой ауданында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде орналасқан. Құрылым сейсмикалық барлау арқылы шағылысу толқындары әдісімен 1931 жылы анықталды. Барлау-бұрғылау жұмыстары 1934 жылы жүргізіліп, мұнай кені 1937 жылы ашылды. Кен орны 1949 жылдан пайдаланылуда. Гелогиялық құрылымы мен сипаты Кен орны тектоникалық тұрғыда қос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Мұндағы палеоген, жоғарғы және төменгі бор, ортаңғы юра шөгінділері мұнайлы. Палеоген шөгінділерінде бір мұнайлы, жоғарғы борда - 2 мұнайлы, альбте (жоғарғы ярус) - 4 мұнайлы және бір газды, неоком (төменгі ярус) мен ортаңғы юрада - бір-бірден мұнайлы қабаттар орналасқан. Олардың орналасу тереңдігі палеогенде 70-169 м, жоғарғы борда 236 м, альбте 665-864 м, неокомда 670-930 м, ортаңғы юрада 1122-1168 м. Өнімді қабаттар терригендік таужыныстардан түзілген. Коллекторлары кеуекті. Палеоген - жоғарғы бор қабаттарының ашық кеуектілігі 18%, орта юра төменгі бор қабатында 30-32%-ға тең. Өткізгіштігі 0,12-0,723 мкм² аралығында. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,65 – 0,8. Бастапқы қабаттық қысым 3,5 – 9,2 МПа , температурасы 19 – 50°С. Мұнайдың тығызд. 0,885 – 0,918 г/см³. Құрамы * Мұнайдың тығыздығы 0,885-0,918 г/см³. Мұнайы күкіртті және аз күкіртті (0-32-1,29%), парафині 0,28-4,23%, асфальтендері 0,4-0,6%, силикогельді шайырлары 3-7,2%. * Газдың құрамы: ** 96,2% метан; ** 0,5% этан; ** 0,9% пропан; ** 1,4% азотты сирек газдар; ** 0,7% көмір қышқыл газы. * Хлоркальций типті суларының тығыздығы 1,045-1,122 г/см³, минералдығы 67,2-177,8 г/л. Дереккөздер
Қара топырақ

Қара топырақ– орманды-дала және дала белдемдерінде көп жылдық шөпті өсімдіктер астында, негізінен, лессті борпылдақ жыныстарда түзілген аса құнарлы топырақ. Құрамы Қара топырақ қабаты қалың (20 – 40 см), оның құрамындағы қара шірінді 4 – 12%, кейде одан да көп болады. Құрамындағы қара шіріндінің мөлшеріне қарай қара топырақтар үшке бөлінеді: * қара шіріндісі аз қара топырақ - 5%-дан кем; * қара шіріндісі орташа қара топырақ - 5-9%; * қара шіріндісі мол - 9%-дан көп. Қабаттары Қара топырақ қара шірінді қабатының (А+В ¹ ) қалыңдығына қарай үшке бөлінеді: * жұқа қабатты - 60 см-ден көп; * орташа қабатты - 60-80 см; * мол қабатты - 80-120 см. Қара топырақтың түзілуі мен таралуы Орманды-дала және дала белдемдерінде көп жылдық шөпті өсімдіктер астында, негізінен, лессті борпылдақ жыныстарда түзілетін аса құнарлы топырақ. Бұл белдемдердің табиғи ерекшелігі- климатының қоңыржайлылығы. Ауадан түсетін ылғал мөлшері мен жер бетінен буланатын ылғал мөлшері бір-бірімен тең. Мұндай жағдайда топырақтағы өсімдіктерге қажетті қоректік заттар солтүстіктегі белдемдердегідей ауадан түскен артық ылғалмен жуылып-шайылып кетпейді. Ал оңтүстіктегі құрғақ шөлді-шөлейтті белдемдерге тән сораң, сор топырақтар бұл жерлерде кездеспейді. Қара топырақтар құрлықтың 6%-ға жуық жерін алып жатыр. Қазақстанның солтүстігінде 6 млн. га жерді, яғни республика жерінің 9,3%-ын қара топырақты белдем алып жатыр. Қара топырақтардың біршама бөлігі Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Алтай, Тянь-Шань тауларының орманды дала және дала белдеулерінде орын алған. Бұл жерлерде картоп, бау отырғызылады, тәлімі егін егуге пайдаланылады. Қара топырақты жерлерді жақсарту үшін оның жыртылған қабатын тереңдетіп, көң, т.б. тыңайтқыштар шашады. Тағы қараңыз * Топырақ * Қазақстанның топырағы Дереккөздер
Шолпан Жанболатқызы Қараторғай

Қараторғай, Шолпан Жанболатқызы (1880, қазіргі Шиелі ауданы Телікөл ауылы – 1923, Шымкент) – ақын, әнші. Жасынан ақындық, әншілігімен аты шыққан. Қараторғай өнерінің ұшталуына Тайжан, Үкілі Ыбырай секілді атақты әншілер ықпал еткен. 1911 жылы Ташкент қаласында өткен Түркістан өлкесінің ақын әншілерінің жиынында Қараторғай өнерпаздығымен танылды. Сол жолы өзінің орындауында «Қараторғай», «Айгөк», «Ахау Семей», т.б. әндерін қазақ ән-күйінің тарихында тұңғыш рет граммофон күйтабағына жаздырған. Қараторғай туралы жазушы Айтбай Хангелдин «Қараторғай» атты повесть (1970) жазды. Дереккөздер
Қаратөбе мұнай кен орны

Қаратөбе мұнай кен орны — Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Сейсмикалық барлау жұмыстары 1967 жылы жүргізілген. Бірінші өндірістік мұнай 1966 жылы алынған. Кен орны негізінен пайдалануға дайын, жоғарғы пермь шоғырларында барлау жұмыстары жалғасуда. Геологиялық құырылымы мен сипаты Тектоникалық тұрғыда үш қанатты күрделі күмбезді құрылым]ан орын алған. Пермь-юра кезеңінің шөгінділерінен барлығы 6 мұнай қабаттары анықталған. Кен орындағы құмтас, алевролит, саздан құралған өнімді қима 200-2650 м тереңдікті қамтиды. Мұнай шоғырлары коллектор типі бойынша қабаттық, дөңес және тектоникалық болып ажыратылады. Олардың қалыңдығы 300 м-ге жетеді. Коллекторлардың кеуектілігі 15-354,8%, өткізгіштігі 0,001-3,64 мкм 2 . Мұнайға қанығу коэффициенті 0,56-0,75. Ең ауыр мұнай (тығыздығы 0,92-0,97 г/см 3 ) төменгі бор түзілімдерінде анықталған. Тығыздығы 0,852-0,862 г/см 3 жеңіл мұнайлар жоғарғы пермь және төменгі триас қималарына сәйкес. Құрамы Мұнай құрамында 0,17 – 0,72% күкірт, 1,5 – 5% парафин, 21 – 40,5% шайырлар бар. Бастапқы қабаттық қысым 2-29,2 МПа. Өнімді қиманың төменгі бөліктеріндегі хлоркальцийлі қабат суларының минералдары 150-230 г/л және ол йодқа, бромға, борға бай; апт жікқабаты және баррем қабаттарында олардың құрамы гидрокарбонатты-натрийлі және сульфатты-натрийлі. Дереккөздер
Қаратөрткүлтөбе

Қаратөрткүлтөбе – ортағасырлық қала орны. Географиялық орны Жамбыл облысы Байзақ ауданы Жетібай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде орналасқан. Зерттелуі Қаланы 1936 жылы КСРО ҒА-ның Қазақ бөлімшесі мен КСРО ҒА Материалдық мәдениет тарихы институтының археологиялық экспедициясының (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байбосынов), 1985 жылы Тараз археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) зерттеген. Сипаты Қазіргі орны солтүстіктен оңтүстікке қарай 270 м-ге, оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 200 м-ге созылып жатқан дөңес тұрпатты төбешік. Оның ең биік бөліктері: солтүстік-батысы 5 м, оңтүстік-шығысы 4,4 м. Қала периметр бойынша мұнаралардың іздері сақталған қабырғалармен қоршалған. Кірер жері қабырғаның оңтүстік бөлігінен аңғарылады. Орталық бөлігі ұзындығы 7,5 км-ге жуық қабырғамен қоршалған аумақ ішінде орналасқан. Оның солтүстік бөлігі ортасынан 1 км, оңтүстік бөлігі 0,55 км, оңтүстік-шығысы – 0,45 км алшақтықта жатыр. Қабырғаларының ені 10–15 м, биіктігі 0,8–1 м. Қала орнынан саптыаяқ, қазан, тостаған, көзе, т.б. қыш сырлы және сырсыз ыдыстар табылды. Ыдыстарға түрлі ою-өрнектер салынған. Алынған материалдарға қарағанда Қаратөрткүлтөбені тұрғындар VI-XIII ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. Дереккөздер
Қарауыл

Қарауыл– қару-жарақ қоймасын, әскери техниканы және т.б. әскери объектілерді күзететін және қорғайтын бөлім. Гарнизондық Қ-ға және күзет кызметтеріне әскери округ көлемінде әскери округтің қолбасшысы, ал гарнизон көлемінде гарнизон бастығьі басшылык етеді. Соғыс кезінде гарнизондық Қарауыл мен күзет қызметтеріне майдан (армия) көлемінде майдан (армия) қолбасшысы басшылық етеді. Гарнизондық қарауыл мен күзет қызметтеріне карулы күштердің әскер түрлерінің барлығы да қатыстырылады. Бүл қызметтерге қатыстырылмайтын әскери бөлімдерді әскери округтің қолбасшысы белгілейді. Мемлекеттік кауіпсіздік комитетінің әскери бөлімдері гарнизонның қарауыл қызметіне қойылмайды. Гарнизондағы әскери бөлімдердің гарнизондык қызмет атқаратын мерзімі мен тәртібін гарнизон бастығы бөлімдердің құрамы мен атқаратын қызметіне қарай белгілейді. Қарауыл қызметті Қару-жарақ пен ұрыс техникасы қоймаларын қорғау мен берік күзетуге, сондай-ақ гауптвахтада жатқан адамдарды күзетуге арналған ерекше қызмет. Қарауыл кызметін атқару жауынгерлік міндетті орындау болып табылады және ол жеке кұрамнан жарғылық міндеттерін бұлжытпай орындауды, батыл шешімділікті, барынша қырағылық пен бастамашылдықты талап етеді. Қарауыл қызметін атқару үшін қарауылдар жасақталады. Олар Қарулы Күштердің гарнизон және қарауыл кызметтері жарғысында белгіленген қызмет адамына бағынады. Қарауылды тарату Қарауылдық қызметін бастар алдында қарауылдарды күн сайынғы тексеру. Қарулы Күштерде қарауылды тарату кезінде карауылдың қызметке даярлығы тексеріледі де, олар қарауылдар бойынша (бөлім бойынша) кезекшінің бағынышына өтіп, бұрынғы қарауылдармен алмасу құқығын алады. Қарауылды тарату 40 минуттан аспауы керек. Гарнизон қарауылдарын тарату орны мен уақытын гарнизон бастығы, ал ішкі карауылдар үшін бөлім командирі белгілейді, мұнда карауылдардың тарату орнына жету үшін кететін уақыты мен тарату орнынан қарауыл орнына жету уақыты бір жарым сағаттан аспауы керек. Гарнизон қарауылдарын таратуды қарауылдар бойынша кезекші, ал ішкі (кемедегі) қарауылдарды таратуды бөлім (кеме) кезекшісі жүргізеді. Дереккөздер
Қарауылтөбе

Елді мекендер: * Қарауылтөбе – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл. * Қарауылтөбе – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл. * Қарауылтөбе – Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Басқа мағыналар: * Қарауылтөбе – Ақшатау жотасының оңтүстік-шығысындағы оқшау тау. * Қарауылтөбе – Қалба жотасының батыс бөлігіндегі шоқы. * Қарауылтөбе – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы төбе. * Қарауылтөбе – Тарбағатай жотасының оңтүстік-батыс сілемі. * Қарауылтөбе – ежелгі оба (б.з.б. 5 ғ. — б.з. 1 ғ.).
Қараша (қорым)

Қараша-1 – көне қорым, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл ауданы, Ақшолақ бекетінен оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде. Сипаты Қараша-1 қорымы 95 обадан тұрады. Қорым ежелгі үйсіндердің (усундер) тұрмыстық мәдениетінен, дүниетанымынан мол хабар береді. Дереккөздер
Қарашоқы

Қарашоқы сөздері мына мағыналарды білдіруі мүмкін: Ауылдар: * Қарашоқы — Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл. * Қарашоқы — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. * Қарашоқы — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. * Қарашоқы — Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл. Таулар: * Қарашоқы обалары * Қарашоқы – Қыземшек тауларының солтүстік-шығысындағы тау сілемі. * Қарашоқы – Көкжота тауының солтүстік-батысындағы тау массиві. * Қарашоқы – Күршім жотасының орта бөлігіндегі тау. * Қарашоқы – Тарбағатай жотасының шығыс бөлігіндегі тау. * Қарашоқы – Алмалытау тауларының солтүстік-шығыс бөлігіндегі тау массиві. * Қарашоқы – Бала Қосмұрын жотасының оңтүстік-батысындағы тау. * Қарашоқы – Ақшатау жотасының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. * Қарашоқы – Қоңыртемірші тауларының оңтүстік-шығысындағы тау массиві. * Қарашоқы – Қараүңгір тауларының солтүстік-батысындағы тау. * Қарашоқы – Айғыз өзенінің аңғарындағы оқшауланған шоқылы тау. * Қарашоқы – Қаратөбе тауының солтүстік-батысындағы шоқылы тау. * Қарашоқы – Бектауата тауларының батысындағы шоқылы тау. * Қарашоқы – Жақсыбұталы тауының солтүстік-шығысындағы тау. * Қарашоқы – Үстірт жазығының солтүстік бөлігіндегі төбе. * Қарашоқы – Желтау тауларының оңтүстік-шығысындағы төбе. * Қарашоқы – Доңызтау кемерінің солтүстігіндегі төбе. * Қарашоқы – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі шоқылы таулар. * Қарашоқы – Күмісқазық тауының оңтүстік-шығысындағы шоқылы тау.
Қарғалы ауданы

Қарғалы ауданы — Ақтөбе облысының солтүстігіндегі әкімшілік бөлік. Орталығы – Бадамша ауылы. Жер аумағы 5,0 мың км². Географиялық орны мен жер бедері Аудан батысында Мәртөк ауданымен, оңтүстігінде Ақтөбе қаласы және Хромтау ауданымен, солтүстігінде Ресейдің Орынбор облысымен шектеседі. Аудан жерінің басым бөлігі жазық, төбелі-бөктерлі жерлер де кездеседі. Солтүстігінде Орал тауларының оңтүстік сілемдері бар. Аймақта тұщы жер асты сулары мен минералды сулардың үлкен қоры бар. Аудан экономикасы - ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына негізделген. Климаты Аймақтың климаты күрт континенталды. Қаңтардың орташа температурасы -20 -25°С, шілде айында +25-27°С. Жауын-шашынның орташа жылдық түсімі 125-250 мм. Тарихы 1935 жылы 16 ақпанда Степной ауданы болып құрылды. Орталығы Қосестек ауылы болды. 1957 жылы 26 қыркүйекте таратылған Родников ауданының бір бөлігі Степной ауданына қосылды. 1962 жылы 11 қазанда Ақтөбе облыстық атқару комитетінің шешімімен Степной ауданы таратылып, жері Новороссия және Мәртөк аудандарына берілді. 1966 жылы 31 қаңтарда бұрынғы Степной ауданының аумағында Ленин ауданы құрылды. Орталығы Қосестек (кейін Ленинское) ауылы болды. 1967 жылы 18 наурызда Ленин ауданының орталығы Ленинское ауылынан Бадамша кентіне көшірілді. 1997 жылы 17 маусымда Президенттің Жарлығымен Ленин ауданы Қарғалы ауданы болып аталды. Халқы Тұрғындар саны 17107 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (62,23%), орыстар (19,02%), украиндар (9,99%), немістер (4,45%), татарлар (1,36%), басқалары (2,95%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 15 елді мекен 8 ауылдық округ пен 1 ауылдық әкімдікке біріктірілген: Ірі елді мекендері Дереккөздер
Қарғалы бөгені

‎ Қарғалы бөгені — Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі жерінде, Қарғалы өзені бойында орналасқан. 1975 жылы пайдалануға берілді. ГШидрологиялық сипаты Ауданы 28,5 км 2 , ұзындығы 13,7 км, енді жері 3,0 км, орташа тереңдігі 10,0 м, ең терең жері 31,8 м, шарасының сыйымдылығы 280 млн. м 3 . Су жиналатын алабы 2220 км 2 . Жағасының ұзындығы 45 км. Шаруашылықтағы маңыздылығы Жылына 9,4 мың га егістік жер суғарылады, сонымен бірге шабындық және жайылым суландырылады. Суы мал суаруға, ауыз су үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Қарғалы қойы

Қарғалы қойы – биязылау жүнді қой тұқымы. Құйрықты қазақы қой мен еділбай қойының будан саулықтарын сараджа, дегерес қойларымен будандастырып, алынған ұрпақты одан әрі сұрыптау арқылы 1931 жылдан бастап шығарылды. Биологиялық сипаты Қошқары 90 – 100 кг, саулығы 58 – 62 кг. Қозысы енесінен айырарда 33-37 кг тартады. Қошқарынан 4,5 – 5,7 кг, саулығынан 2,2 – 2,5 кг жүн қырқылады. Таза жүн түсімі 70%, жүн талшығының ұзындығы қошқарында 25,5 см, ал саулығында - 23 см. 100 саулықтан 105-112 қозы алынады. Таралу аймағы Қарғалы қойы Қазақстанның оңтүстік-шығыс, орталық, шөл және шөлейт аймақтарының табиғи жағдайына көнбіс. Қарағанды, Алматы облыстарында өсіріледі. Шаруашылықтағы қолданысы Қарғалы қойының жүні кілем, тоқыма бұйымдарын тоқуға пайдаланылады. Тұқым жақсарту жұмысымен Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институты шұғылданады. Дереккөздер
Қарғалытау

Қарғалытау – Торғай үстіртінің орталық бөлігінде орналасқан төрткілді-үстіртті таулар. Географиялық орны Қостанай облысы Жангелді ауданының солтүстік бөлігін және Науырзым ауданының оңтүстік-батыс бөлігін алып жатыр. Ол батысында Қабырға (Өлкейек өзенінің саласы) және Қарасу, шығысында Теке және Үлкен Қаражылға өзендерінің суайрығы болып табылады. Қарғалытаудың жалпы ұзындығы 140 км шамасында. Жер бедері Теңіз бетінен ең биік жері (308 м) орталық бөлігінде орналасқан. Оңтүстік жағында теңіз деңгейінен биіктігі 219 м Қостөбе шоқысы оқшауланып тұрады. Қарғалытаудың батыс беткейінен Қабырға өзенінің салалары, шығыс беткейінен Теке мен Үлкен Қаражылға өзендерінің салалары бастау алады. Оның солтүстік-шығыс баурайынан Мұзбұлақ бұлағы басталады. Мал жайылымы және егістік есебінде пайдаланылады. Дереккөздер
Қар және мұз көшкіні

шыңы маңындағы қар көшкіні.]] тауларындағы көшкін.]] Қар және мұз көшкіні– тау шыңдары мен құлама беткейлеріндегі қозғалысқа түскен және төмен қарай құлаған қар массасы. Қар көшкінінің құлау себебі беткейдің қарға аса толып кетуінен, беткейде жатқан қар алаңының температуралық қысылуынан және қар қайтадан кристалданғанда, қар кабатының ішінде қиыршық горизонттың пайда болуынан туады. Түрлері * Қар және мұз көшкіні беткейлермен сырғанау сипатына қарай 4 түрге бөлінеді: ** беткейдің бетін түгелдей ала арнасыз сырғитын қар сырғымалар; ** жыра, жылғалармен қозғалатын астаулы қар және мұз көшкіні; ** ақпа, яғни еркін құлайтын қар және мұз көшкіні; ** тау беткейінен құлайтын немесе сырғитын, жолында тұрған кез келген нысандарды өзімен бірге ала кететін қар массасы. * Құрамындағы материалдардың сипатына қарай екіге бөлінеді: ** ұсақ кристалды шашпа қардан тұратын немесе шаң сипатты қар және мұз көшкіні (әдетте, қыста болады); ** тығыз әрі ауыр жабысқақ қардан тұратын, тұтас тақта түрінде төмен құлайтын жылбысқы қар және мұз көшкіні (әдетте, көктемде болады). Сипаты * Қар және мұз көшкіні қозғалысының орташа жылдамдығы 20-30 м/с. * Қар көшкіні көлемі бірнеше млн.м³-ге, соққы күші 1м²-ге 60— 100 тоннаға жетіп, жойқын апаттарға әкеліп соқтырады. * Құрғақ (қыстағы) қар және мұз көшкінінің жылдамдығы 80-100 м/с. * Ылғал (көктемде) қар және мұз көшкінінің 10-20 м/с. Зерттеу және қорғану шаралары * Қар және мұз көшкінін бақылайтын арнаулы стансалар жұмыс істейді, онда қар және мұз көшкіні үнемі зерттеледі: ** қар және мұз көшкінінің қалыптасу жағдайы мен олардың таралуының негізгі заңдылықтары, қар жамылғысының режимі мен физикалық-механикалық қасиеттерінің құбылу ерекшеліктері анықталады; ** қар қатқабаты күйінің алмағайып жағдайлары анықталып, көшкінді болжаудың тәсілдері жасалады; ** қар көшкіндерінің гидрологиялық мәнінің есептік сипаттамалары жасалады; ** көшкіндердің тасқын сулар мен селдердің қалыптасу режиміне тигізетін әсері анықталады; ** қар өлшеу маршруттары бойынша қар және мұз көшкіндері картаға түсіріледі. * Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде халық шаруашылық нысандарын қар және мұз көшкіндерінен дер кезінде қорғау шаралары жасалынып, сел мен көшкінге қарсы ғимараттар тұрғызылады. Тағы қараңыз * Қар жамылғысы Дереккөздер
Қаржы қоры

Қаржы Қоры– экономикалық және қаржы қызметі нәтижесінде, жалпы ұлттық өнімнің жасалуы мен бөлінуі барысында құралатын ақшалай қаражат. Мемл. және шаруашылық жүргізуші субъектілер шоғырландырады және өндірісті қолдап, дамытады, халықтың әлеум. қажеттерін қанағаттандырады.
Қаржы тұрақтылығы

Қаржы тұрақтылығы - мемлекеттік бюджет тің тапшылығын, жоғары инфляция мен асқын инфляцияны еңсеруге бағытталған қаржы саясаты ның кешенді шарасы. Қаржы тұрақтылығына қол жеткізу үшін қаржы саясаты несие-ақша саясатымен тығыз байланысты болуы тиіс. Қаржы тұрақтылығы - ел экономикасының тұрақты дамуы шарттарының бірі, ол өндірістің өсуі, бейөндірістік аяның дамуы, халықтың әлеуметтік-экономикалық тұрмыс жағдайының жақсаруы үшін алғышарттар жасайды. Ұзақ мерзімді Қаржы тұрақтылығы отандық және шетелдік инвестициялардың құйылуы үшін, сайып келгенде, ұлғаймалы ұдайы өндіріс үшін неғұрлым қолайлы жағдайды қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Қари

Қари– Құранды оқу ережелеріне (тәжуидке) сай оқитын діни қызметкер. Қариға қойылатын шарттар: Құранды бастан аяқ жатқа білу, тәжуид ғылымын жан-жақты меңгеру, жеті қирағаттың мәні мен ерекшеліктерін, аяттардың тафсирі (тәпсірі, мағынасы) мен түсірілу тарихын, толық білу.
Қарқара

Елді мекендер: * Қарқара – Алматы облысы Кеген ауданы, Қарқара ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Қарқара – Алматы облысы Кеген ауданы, Шырғанақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Қарқара – қазақ әйелдерінің бас киімі. * Қарқара – көш кезінде бас түйенің үстіне орналастырылатын, ғұрыптық мәні бар құрылғы. * Қарқара – Іле алабындағы өзен.
Қарқаралы тас мүсіндері

Қарқаралы тас мүсіндері– түрік қағандығы (VI-VIII ғасырлар) мен қышлақ заманында (VIII - XIII ғасырлар) жасалған тас мүсіндер. Қарқаралының шығысындағы Ақбастау мен оңтустігіндегі Қызыларай маңынан жиі ұшырасады. Орналасуына қарай тас мүсіндердің екі түрі кездеседі: түрік қағандығы кезіндегілері тас шарбақтардың күншығыс жиегінде, қыпшақ заманында жасалғандары тас обалардың күнгей етегінде. Түркі кезеңіндегі тас мүсіндер, негізінен, батырларды, қолбасшы-көсемдерді, тақты билер мен абыздарды, жыршылар мен бақташыларды бейнелейді. Батырлар мен бақташылар мүсіндері жанынан балбалдар тізбегі (200-ге дейін) кездеседі. Бұл мүсіндерде асынған қару-жарағы (қылыш, қанжар, т.б.) мен қолына ұстағанқұты-сауыты бірге қашалған. Хан мен билерге тұрғызылған тас мүсіндердің қолындағы аса таяғы, беліндегі кісесі (кейде айдар) қоса бедерленген. Қышлақ заманындағы тас мүсіндердің жанында балбалдар тізбегі жоқ, әрі ер кісілердің мүсіні қару-жарақпен безендірілмейді. Олар қызтас, қеліншектас, кемпір-тас түрінде де ұшырасады. Көнек не құты ұстаған бақташы мүсіндері кемпіртастармен қатар тұр. Қарқаралы тас мүсіндерінің бет әлпеті, дене мүшелері, асынған қару-жарағы, қолындағы заттары Жылысай тас мүсіндері мен Ерейментау тас мүсіндеріне қарағанда анығырақ жасалған. Қарқаралы маңында кездесетін тарихи ескерткіштер қазақтың ежелгі мүсін өнерінің озық үлгілерінің біріне саналады. Дереккөздер
Қарқаралы уезі

Қарқаралы уезі – Ресей империясы Семей облысының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік. Уез орталығы — Қарқаралы қаласы. Тарихы Уез 1868 жылы 21 қазанда Қарқаралы сыртқы округінен құрылды. Қарқаралы сыртқы округі 1824 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторлығының Омбы облысы құрамында құрылды. Қарқаралы уезі 1928 жылы 17 қаңтарда таратылды (1928 жылы 3 қыркүйекте Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетімен бекітілді), ал болыстардан Қарқаралы ауданы мен Сырдария округінің бір бөлігі, Абыралы және Дегелең болыстарынан Абыралы ауданы, Ақсары (бөлігі), Берікқара (бөлігі) — Ақсары ауданын құрды. Әкімшілік-аумақтық бөлінісі 1900 жылы 22 болыстан тұрды: Абыралы, Ақбота, Ақсары, Ақшатау, Балқаш, Берікқара, Бөрілі, Дағандел, Дегелең, Қотанбұлақ, Кент, Қу, Қызылтау, Мойынты, Нұра, Сарытау, Сарыбұлақ, Темірші, Тоқырауын, Шұбартау, Шу, Едірей. Қарқаралы уезі келесі станицалар мен болыстардан тұрды: # Қарқаралы # Қызылтау, (Қояншытағай болысы) # Кент, # Абыралы, # Ақбота, # Сарытау, # Нұра, (Әлтеке-Сарым болысы) # Тоқырауын, (Әлтеке-Сарым болысы) # Бөрілі, # Едірей, # Ақсары, # Темірші, # Дегелең, # Қу, # Қотанбұлақ, # Батыс Балқаш, # Мойынты (Кәрсөн, Керней-Кәрсөн) # Шұбартау. 1926 жылдың 1 қаңтарындағы болыстар: # Абыралы болысы # Ақсары (орталығы&nbsp;— Карбышевское а.) # Бауыр (орталығы&nbsp;— Бөрілі мекені) # Берікқара # Дегандан # Дегелең # Қотан-Балқаш (орталығы&nbsp;— Қотанбұлақ мекені) # Кедей (орталығы&nbsp;— Тоқырау мекені) # Кент # Қызылтау # Меңдеш (орталығы&nbsp;— Қу мекені) # Темірші # Шет (орталығы&nbsp;— Мойынты мекені) # Шұбартау # Едірей # Балқаш Уезд басшылары Уез басшылары # Т.Ф. Нифантьев 1869-1872 # Сахновский Михаил Якавлевич 1872-1877 # Василий Филиппов 1877-1880 # Замятин Евгений Викторович 1881-1884 # Вараскин Дмитрий Аедреевич 1884-1894 # Киниц Алфред Гвидович 1894-1902 # Оссовский Борис Александрович 1902-1906 # Каменьщиков Георгий Иванович 1906-1908 # Петухов Вячеслав Михайлович 1908-1909 # В.В. Волженский 1909-1910 # Макаревич Леонид Андреевич 1910-1917 Уездік партия комитетінің жетекшілері # Мей Валентин Владиславович 1920 # Малашкин Иван Григорьевич 1920-1921 # Рязанцев Александр Григорьевич 1921 # Зубов Алексей Ильич 1921-1922 # Галоко Кузьма Корнилович 1922 # Мусин (өзге дерек жоқ) 1922 # Айбасов Бірмұхамед? 1923-1925 # Бектұрғанов Шаймерден Бейсенбайұлы 1925-1926 # Сұлтанғалиев (өзге дерек жоқ) Сілтеме * [https://web.archive.org/web/20150706030203/http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps] * [http://articlekz.com/article/10914 Қарқаралы және Көкпекті сыртқы округтарының саяси және әкімшілік басқару жүйесіндегі аға сұлтандардың рөлі (1824-1868 жж.)] * [http://novikovv.ru/prishvin-v-karkaralinske/karkaralinsk Қарқаралы] * [https://web.archive.org/web/20171214004103/http://library.ikz.ru/georg-steller/aus-sibirien-2013-2006/miheeva-l.v.-k-istorii-obrazovaniya Михеева Л.В. Қарқаралы округінің құрылу тарихы туралы] Дереккөздер
Қарма

Қарма– астық ұнынан жасалатын ұлттық тағам. Иленген қамыр жұқалап жаймаланады да қызып тұрған қазанға немесе табаға қарып пісіріледі. Тағы қараңыз *Қазы *Қарта *Қазы-қарта, жал-жая *Қазақтың дәстүрлі салқын тағамдары Дереккөздер
Қармақшы Ата Мазары

Қармақшы Ата Мазары– сәулет өнері ескерткіші. 14 – 15 ғасырда күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Қармақшы ауданының орталығынан 1 – 2 км қашықтықта. Жалпы жобасы шаршыланып келген (7,3х6,0х7,3 м), төбесі күмбезді. Қабырға қалауы мен күмбезінде өрнек жоқ. Іші-сырты әктелген. Орта ғасырлық мазар салу дәстүрінің бір белгісі – ескерткіш сыртының лайына аттың қылы қосылған. Мазарға алғаш назар аударған И.Кастанье оның күйдірілген қыштан тұрғызылғанын, Қармақшы атаны әулие тұтқан жергілікті халық күмбезді ақ матамен жабулап қоятынын, осы матаға әулиенің өмірбаяны жазылғанын айтқан. Ел аузындағы аңыз әңгімелерде Қармақшы ата шаһардың қорғаушысы болған, балық аулауды кәсіп еткен. Мазар арнайы зерттелмегендіктен [[И.Кастаньенің, т.б. ғалымдардың азды-көпті сипаттамасы ғана сақталған. Дереккөздер
Камал Қармысов

Камал Қармысов (24 сәуір 1912, қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас - 21 мамыр 1991, Алматы) — кино және театр актері, Қазақстан халық артисі (1957). Өмірбаяны Камал Қармысов 1912 жылдың 24 сәуірінде қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас ауылында дүниеге келген. 1927 жылы Қармысов Алматы сауда қызметкерлері клубының драмалық үйірмесіне белсене араласты. 1929 жылы Ташкенттегі Орта Азия университеттінде оқуын бітірді. 1930 жылы Риддер жұмысшы-жастар театрын ұйымдастыруға қатысты. 1931 жылы Камал Қазақ ақадемия-драмалық театрының құрамына қабылданады. 1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Ойнаған рольдер Қармысов - кейіпкердің кескін-келбетін, қимыл-қозғалысын дәл тауып, оның ішкі жан дүниесімен шебер шендестіре білген актер. Әсіресе, өткір мінезді, сатиралық рольдердің шебері болған. Ол Керім (М.Әуезов пен Л.Соболевтің "Абайында"), Қозы, Жантық (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сүлуында"), Төлеген Тоқтаров (Әуезов пен Ә.Әбішевтің "Намыс гвардиясында"), Гасфорт (Мұқановтың "Шоқан Уәлихановында"), Қаражан (О.Бөкейдің "Құлыным, меніңінде"), т.б. бар. Қармысов орыс және шетел классик, шығармаларында көп ойнады. Атап айтсақ, Барон (М.Горьқийдің "Шыңырау түбіндесінде"), Хлестақов (Н.В. Гогольдің "Ревизорында"), Гарпагон (Ж.Мольердің "Сараңында"), Яго (У.Шекспирдің"Отеллосында"),т.б. бар. 1945 жылдан бастап киноға түскен, олардың арасындағы ең белгілі рөлдері: Оспан ("Абай әні", 1945), Жантақ ("Махаббат дастаны", 1954), Әлімхан ("Дала қызы", 1954), т.б. Фильмографиясы Марапаттары *Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1980). *2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені. *"Халықтар достығы" медалі. *"Құрмет белгісі" ордені. Дереккөздер
Қарнақ

Қарнақ – орта ғасырдан белгілі қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Кентау қалалық әкімдігіне қарасты Қарнақ ауылының оңтүстік шетінде орналасқан. Зерттелуі Қала орнын 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1986 жылы Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштері жинағының экспедедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген. Археологтар Г.И. Пацевич, Е.И. Агеева Қарнақты Шагилджан, Ишкент аталды деп жорамалдайды (Ишкент орналасқан Қаратаудың бөктері X ғасырда қимақтардың мекені болған). А.Н. Бернштамның жүргізген зерттеуі Қарнақтың Әмір Темір әулеті тұсында (XIII-XV ғасырлар) салынғанын анықтаған. Сипаты Қазіргі орны төртбұрыштанып келген топырақ дуалмен қоршалған, іргелері: солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 100 м және солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа карай 150 м, биіктігі 1-1,5 м. Ішкі солтүстік-шығыс бөлігінде биіктігі 6 м төбе түріндегі қамалдың пішіні байқалады, оның табанының көлемі 60x70 м, кіре беріс қақпасы оңтүстік-батыс іргесінің орта шенінде. Қарнақ — қазақ хандықтары дәуірінде (XV-XVIII ғасырлар) маңызды рөл атқарған қалалардың бірі. Онда ежелден мыс, шойын қорыту, қорғасын балқыту, оқ-дәрі жасау кәсібі дамыған. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне арналып жасалған атақты Тайқазан XIV ғасырда Қарнақта құйылған. Ресей патшалығының Қазақ хандығына жіберген елшілері Ф. Скибин мен М. Трошин қазақтардың оқ-дәрілік қорғасынды Қарнақ қаласында балқытқанын атап көрсетеді. Қарнақта медресе болған. Медреселерде көптеген қазақ зиялылары оқыған. Солардың ішінде ақындар Шортанбай Қанайұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Молда Мұса Байзақұлы, т.б. болған. Дереккөздер
Қарсақ Қопабайұлы

Қарсақ Қопабайұлы(1882 – 1974) – жырау, халық өнерпазы. Ақын Қарсақ кедей шаруа жанұясынан шыққан. Жас кезінен өлең мен жырға әуес болған ақын бертін келе сырнаймен қосылып ән айтуға машықтанып, өз шығармаларын әнмен орындаған. Ауыл молдаларынан оқып, хат таниды. Қарсақ Баубектің аталасы Қарауылдың бір тармағы Орақ әулетінен еді. Жасынан Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігін көктей шарлап жыр айтқан, ән салғаг Қарсақ Қопабайұлы бүгінгі Ақмола, Қостанай, Жезқазған, Қарағанды облыстарын түгел ардақтаған ақын. Топқа түсіп, топ жарып, айтысқа түсіп талай рет жүлде алған.Ақын 1916 жылғы ұлт-азаттық күресті шын ықыласымен қолдап, Қызылқұмнан хат, Амангелді жиынында деген жыр-толғауларын шығарған. Қ-тың Қайран ел, Шырқа әнім, Желдірме атты әндері халық арасына кең тараған. Ақын шығармалары көркем, жинақы. Қарсақ Қопабаев ұзақ жылдар өзінің туып өскен жерінде тұрып, 1974 жылы қыркүйек айында дүние салған.
Қарсақ

Қарсақ – иттер тұқымдасының түлкі туысына жататын жыртқыш аң. Биологиялық сипаты * Дене тұрқы 46 – 56 см, құйрығының ұзындығы 25 – 35 см, терісі бағалы аң. * Қысқы жүні қалың, жұмсақ әрі жібектей болып келеді. Жазғы жүні қысқа, ірі және түбітсіз келеді. * Қарсақтың түлкіден айырмашылығы: құлағы ақ, үлкен тұмсығы сүйір болады. * Қарсақ жылына екі рет түлейді (көктемде және күзде). Тіршілік жағдайы мен қоректенуі Тереңдігі 1 – 2 м, ұзындығы 4 – 6 м ін қазып алып, сонда тіршілік етеді. Кейде түлкі, борсық және суырлардың ескі індерін де пайдаланады. Қарсақ қорек іздеуге таңертеңгі және кешкі мезгілде шығады. Негізгі қорегі – тышқан, тоқалтіс, құмтышқан, сарышұнақ, суыр, қоян, т.б. Сондай-ақ, қарсақтар тасбақаны, құсты, жыланды, кесірткені де жейді. Көбеюуі Қарсақ жыныстық жағынан 9–10 айда жетіледі. Жылына 1 рет күшіктейді. 2-ден 16-ға дейін, негізінде 3-6 күшік табады. Қазақстанның далалы аймағында ақпанда, ал шөл-шөлейтті аймақтарында қаңтардың аяғында шағылысады. 52 күннен кейін 2–16, көбіне 3–6 күшік туады. Таралу аймағы Қазақстанның шөл-шөлейтті жерлерінде кең тараған. Өсімдікке бай ойпаң мен аңғарлы сайларды, тау етегін мекендейді. Қарсақ – өте бағалы терісі үшін ауланып келе жатқан кәсіптік маңызы бар аң. Қарсақ – құтыру мен оба ауруларын таратушылар. Түршелері Қазақстанда қарсақтың 3 түршесі бар: * Қазақстан қарсағы (Vulpes с.corsac) - солтүстік, орталық және оңтүстік-шығыс Қазақстан жерін мекендейді. Бұл түршелердің ең ірісі, тері жабындысы мен құйрығы ерекше үлпілдек жүнді. * Қалмақ қарсағы (Vulpes c.kalmykorum) - Орал таулырының шөлді аймағында кездеседі. Қазақстан қарсағына қарағанда жүні онша үлпілдек емес. * Түркімен қарсағы (Vulpes c.turkmenicus) - оңтүстік-батыс және Оңтүстік Қазақстанда тараған. Қарсақтардың ішіндегі кішісі. Дереккөздер
Абдолла Қарсақбаев

Абдолла Қарсақбаев (2 қазан 1926, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақастек ауылы – 2 қыркүйек 1983, Алматы) — кинорежиссер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978). Өмірбаяны Шапырашты руынан шыққан. 1956 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетін М.Э. Чиаурелидің тобында бітірген. 1947–1983 жылдары «Қазақфильм» студиясында режиссер болды. Шығармашылығы мен марапаттары "Ана мен бала" (1955), "Егер біздің әрқайсымыз..." (1961, екеуін де реж. С.Қожықовпен бірге), "Қанатты сыйлық" (1956, А.Слободник және Э.И. Файкпен бірге), "Ботакөз" (1957, Е.Е. Аронмен бірге) атты көркем фильмдерді қоюға қатысты. Тарихи тақырыпқа "Қилы кезеңде" (1968), "Даладағы қуғын" (1979, КСРО ХШЖК-нің күміс медалі) секілді фильмдерді, "Менің атым Қожа" (1963, Т.Дүйсенбаевпен бірге, 1964 жылы өткен Орта Азия мен Қазақстан кинематографияшыларының байқауының және 1967 жылы Канн қаласында өткізген халықаралық кинофестивальдың дипломына ие болды), "Балалық шаққа саяхат" 1969), "Менің ағам" (1972), "Қатарыңнан қалма" (1974, телефильм); "Оу, ковбойлар" (1975), "Алты жасар Алпамыс" (1976; 1977 жылы Ригада өткен Бүкілодақтық 10 кинофестивальдің жүлдегері), "Балалық шақтың кермек дәмі" (1982) көркем фильмдерін, сонымен қатар "Қазақ халқының қолөнері" (1958), "Торғай шегі" (1963), "Черкасск қорғаны" (1970), "Ақтөбе" (1972), т.б. деректі фильмдерін қойған. Дереккөздер
Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев

Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев (2 қыркүйек 1932 жыл, Қостанай облысы Боровской кенті – 23 қараша 2015 жыл, Алматы) — суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1991). Өмірбаяны Алматы көркемсурет училищесін (1959), Мәскеудің Бүкілодақтық кинематография институттын бітірген (1962). 1967 жылдан "Қазақфильм" студиясында суретші, 1981 жылдан бас суретші. Суретші-қоюшы ретінде * "Ән қанаты" (1966) * "Балалық шаққа саяхат" (1969) * "Отқа оранған Орал" (1973) * "Таңдау" (1976) * "Транссібір экспресс (1978, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, сондай-ақ, Карловы-Варыде өткен Халықаралық және Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кино-фестивальдың жүлдесі мен КСРО ХШЖК-нің алтын медалі) * "Жазушы" (1980) * "Қош бол, Медеу" * "Ай астындағы үй" (1982) * "Батыр Баян" (1992) көркем фильмдерді түсіруге қатысты. Марапаттары * Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1978) * Карловы-Варыде Халықаралық кино-фестивальдың жүлдесі * Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кино-фестивальдың жүлдесі * КСРО ХШЖК-нің алтын медалі * «Еңбек ардагері» медалі (2002) * ҚР Президентінің құрмет грамотасы (2002) * "Экран шебері" атағы (2007). Дереккөздер
Қарсақ мұнай кен орны

Қарсақ мұнай кен орны — Атырау облысы Мақат ауданы, Мақат кентінен оңтүстікке қарай 70 км, Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан 18 км жерде орналасқан. Кен орны бұрғылау жұмыстары нәтижесінде 1948 жылы ашылған, 1960 жылдан пайдаланылуда. Геологиясы мен сипаты Кен орны үш қанатты тұз күмбезі құрылымнан орын алған. Бұл құрылымның ендік бағытта созылған тұз ядросының екі төбешегі бар, олар 700-800 м тереңдікте жатыр. Қарсақ мұнай кені аумағында төменгі пермь кезеңінен жоғары апт, неокомге дейінгі шөгінділер (жалпы қалыңдығы 1800 м) тараған. 1952-1960 жылдары жүргізілген терең бұрғылаудан кейін жоғарғы және төменгі бор қабаттарында өндірістік маңызы бар мұнай горизонттары анықталды. Мұнайы мол шоғырланған батыс қанат 9 мұнайлы горизонтқа бөлінген.Шөгінді жыныстардан құралған мұнайлы қабаттардың жалпы қалыңдығы 4 – 32 м. Коллекторларының ашық кеуектілігі 25-30%, өткізгіштігі 1,03-2,34 мкм 2 . Бастапқы қабаттық қысым 1,8 – 7,2 МПа, температурасы 25 – 35 ° С. Мұнайдың тығыздығы 0,826 – 0,933 г/см 3 . Құрамы Мұнай құрамында: * күкірт - 0,1-0,6% * шайыр - 9-52% * парафин - 0,17-2,19% Ілеспе газдың құрамы: * метан - 70,4%; * этан - 4,2%; * пропан - 9,3%; * изобутан - 14.4%; * азот - 1,1%; * оттегі - 0,3%. Хлоркальций типті қабат суларының тығыздығы 1,091-1,670 г/см 3 , минералдары 135,2-253,6 г/л. Дереккөздер
Қарсақпай

Қарсақпай — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы кент. Географиялық орны Аудан орталығы – Ұлытау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 91 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2402 адам (1268 ер адам және 1134 әйел адам) болса, 2009 жылы 1668 адамды (889 ер адам және 779 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1159 адамды (597 ер адам және 562 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1911 жылы Қарсақбай-Аша қонысында қаланған. Қарсақпайда Қазақстандағы түсті металлургияның тұңғышы – мыс қорыту зауыты салынған. Дереккөздер