kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Пиперидин

Пиперидин, гексагидропиридин, пентаметиленимин, C 5 H 11 N — гетероциклді қосылыстар. Ұнамсыз иісті, түссіз сұйықтық; балқу t — 10,5 o C, қайнау t — 106,4 o С, тығызд. 0,8606 г/см 3 (20 o С-та). Су және органикалық еріткіштердің көпшілігімен оңай араласады. Пиперидин — күшті негіз, оңай тұз түзіп, аминдерге тән қасиеттер көрсетеді. Перидинге сутекпен әсер еткенде Пиперидин түзіледі: C 5 H 5 N+3H 2 =C 5 H 11 N. Қазақстанда медицинада, жергілікті анестезия ісінде қолданылып жүрген Пиперидин қатарындағы препараттар рихлокаин (ҚазҰУ-де) және просидол (Химия ғылымдары институтында) синтезделіп алынып, өндіріске енгізілді. Пиперидин дәрілік препараттар, еріткіштер алуда және жағармай құраушылары ретінде қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Түктібаев каналы

Түктібаев каналы – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы жасанды су арнасы. 1957 жылы салынған. Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. Гидрологиялық сипаты Бастауын Басықара бөгенінен алады. Ұзындығы 88,7 км, су өткізгіштігі 100 м 3 /с, бойында 52 гидротехникалық құрылыстар бар. Канал 512-бекетке жеткенде үш тармаққа (Ішкі канал, Қараарық, 50 жылдық атындағы канал) бөлінеді. Қараарықтың ұзындығы 42 км, су өткізгіштігі 10 м 3 /с, 1970 жылы салынған, суаратын егіс аумағы 3500 га. 50 жылдық атындағы каналдың ұзындығы 15 км, су өткізгіштігі 6 м 3 /с, суаратын егісі 4000 га, 1970 жылы салынған. Каналдың жалпы атауы ішкі каналдың атымен аталған. Оның ұзындығы 17 км, су өткізгіштігі 11 м 3 /с, бойындағы гидротехникалық құрылыс саны 5, суаратын егіс аумағы 3800 га, 1971 жылы салынған. Дереккөздер
Түкті құрттар

Түкті құрттар – жұмыр құрттардың бір класы. Жер шарында кең тараған, тұщы сулар мен теңіздерде тіршілік ететін 5 отряды, 300-ге жуық түрі белгілі. Денесі өте жіңішке, цилиндр тәрізді, ұзындығы бірнеше см-ден 1,5 м-ге дейін, жуандығы 0,5 – 2 мм-ге жетеді. Денесінің сыртын түк жапқан. Ас қорыту жүйесі ұзына бойы созылған тік түтік тәрізді, алдыңғы, ортаңғы және артқы ішектен тұрады. Қылқұрттықтарға жататын организмдердің денесі әрі ұзын, әрі жіңішке, сырты тығыз кутикуламен қапталған болады. Кутикуланың астында — эпителий, ал оның астында — ұзын боршасы жатады. Қылқұрттықтардың 100-ге тарта түрі бар. Ересектері суда, личинкалары балық немесе судағы насекомдардың ішкі мүшелерінде тіршілік етеді. Көпшілік түрінде алдыңғы ішегі редукцияға ұшыраған. Зәр шығару, тыныс алу, қан айналу жүйесі болмайды. Жүйке жүйесі тері эпителийінде орналасып, жұтқыншақ айналасындағы жүйке сақинасынан және құрсақ жүйке бағанасынан тұрады. Сезім мүшелері нашар дамыған. Дара жынысты. Жыныс бездері жұп денесінің алдыңғы жағынан басталып, жыныс жолдарына жалғасады да, клоакаға ашылады. Дамуы метаморфоз жолымен жүреді. Жыныстық жағынан жетілген аналықтары ұрықтанып, жіп тәрізді млн-ға жуық жұмыртқаларын салғаннан кейін өліп қалады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдің (ұзындығы 0,1 – 0,4 мм) денесі ақ түсті, сырты кутикуламен қапталған, қылтанақты қозғалмалы тұмсығы болады. Олар біраз уақыт суда не ылғалды жерде тіршілік етіп, кейін қылтанақты тұмсығы арқылы аралық иесінің (хирономид дернәсілі, біркүндіктер, т.б.) терісін тесіп, дене қуысына енеді. Олар әрі қарай даму үшін негізгі иесі жәндіктердің денесіне өтеді. Өсіп, үлкейгеннен кейін, иесінің денесінен шығып, суға түседі. Суда ересек түрге айналады. Түкті құрттардың толық даму циклі – бір жылдай. Жәндіктер мен шаянтәрізділердің дене қуысында паразитті тіршілік етеді. Дереккөздер
Түлеу

Түлеу – жануарлардың даму кезіндегі жас ерекшеліктеріне, маусымдық өзгерістерге байланысты және тіршілігінде тұрақты түрде жүріп отыратын биологиялық процесс. Түлеу кезінде жануарлар терісінің сыртқы эпидермис қабаты, терінің қосалқы түзілістері (кутикуланың, қабыршақтардың, қауырсындардың және түктердің) белгілі бір уақыт аралығында ауысып тұрады. Жануарлардың түлеуі олардың организмінің даму қабілетіне, жасына, гормондық жағдайына, сондай-ақ қоршаған ортаның әсеріне (мысалы, температура, т.б.) байланысты. Әрбір түлеу аралығын – түлеу кезеңі, ал сол кезеңдегі жануарлардың дамуына кеткен уақытты – түлеу жасы деп атайды. Түлеу, әсіресе, денесі тығыз хитинді затпен қапталған омыртқасыз жануарларда, соның ішінде буынаяқтыларда (шаянтәрізділер, т.б.) айқын байқалады. Түлеп түскен қатты хитинді жабын қайта түзілгенше жануарлардың (әсіресе дернәсілдің) дене мөлшері қарқынды түрде өседі. Жәндіктердің көптеген түрлерінің дернәсілдерінің түлеу саны үнемі тұрақты болады. Мысалы, көбелектердің дернәсілінде (жұлдызқұртында) – 5, шыбындардың дернәсілінде – 3, ал біркүндіктер мен көктемдіктердің дернәсілінде – 25 – 30 рет қайталанады. Омыртқалылардың түлеуінде біраз ерекшеліктер байқалады. ыландар түлеген кезде сыртқы қабыршақтары басынан бастап, бірте-бірте денесінен тұтасымен, ішінен сыртына қарай сыдырылып түседі. Түлеу кезінде терінің сыртқы қабатындағы тіршілігін жойған клеткалар ауысады да, терінің түсі өзгеріп, жылу реттеу қабілетінде де өзгерістер байқалады. Тасбақалар түлемейді, олардың терісінің сыртындағы мүйізді сауыттар үнемі өсіп отырады. Құстардың түлеуі кезінде ескі қауырсындар түсіп, оның орнына жаңа қауырсындар шығады, салмағын азайтады. Олардың түлеуі көбінесе балапан басып шығарған соң байқалады, алдымен қораздары, кейбір түрлері жеке-жеке (торғайтәрізділер, тауықтәрізділер) түлейді. Ал қазтәрізділер үлкен топ құрып, қанат қауырсындарын бір мезгілде түлеп, ауыстырады. Бұл кезде олар ұша алмайды, сондықтан адам бармайтын жерлерде шоғырланып жасырынады. Құстардың кейбір тобында қауырсындары (бағыттаушы және қағатын) бір уақытта түседі, бұл кезде олар ұшу қабілетін біраз уақытқа жоғалтады (мысалы, үйректер – 20 – 35 күнге, аққулар – 1,5 айға). Құстардың жыл маусымдарына байланысты түлеуі кезінде қауырсындарының тығыздығы да өзгереді. Сүтқоректілердің түлеуі кезінде түктерін жыл маусымдарына қарай ауыстырып тұратындықтан түгінің түсі де, тығыздығы да өзгереді. Мысалы, ақбөкендер жазда сарғыш қызғылт, ал қыста ақшыл бозғылт түске енеді. Қысы суық, жазы ыстық болатын жерлерде тіршілік ететін жануарлар тез, ал тропиктік және жартылай суда тіршілік ететін жануарлар (ондатр, саз кәмшаты, калан) біртіндеп түлейді. Сүтқоректілердің көпшілігі жылына 2 рет (көктемде және күзде), мыс., тиін, түлкі, т.б.; көртышқандар 3 рет, кейбір түрлері (түлендер, суырлар, сарышұнақтар) 1 рет түлейді. Дереккөздер
Әбдіқайыр Нұроллаұлы Бахтыбаев

Әбдіқайыр Нұроллаұлы Бахтыбаев (1938 жылы туған, Тәжікстан Республикасы, Қорғантөбе қаласы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1992), проффесор (1994), Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі. Тәжік мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961 – 1962 жылы Қорғантөбе қаласындағы мектепте мұғалім; 1962 – 1973 жылдары Тәжік мемлекеттік университетінде аға лаборант, ассистент, аға оқытушы, ассистент, физика факультеті деканының орынбасары; 1973 – 1993 жылдары Қазақ химия-технология институтында аға оқытушы, физика кафедрасының меңгерушісі; 1993 жылдан Халықар. қазақ-түрік университеті Шымкент бөлімшесінде проффесор, физика кафедрасының меңгерушісі, физика математика факультетінің деканы, оқу ісі жөніндегі проректор. 93 ғылыми еңбектің авторы, «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі» белгісімен. Дереккөздер
Арыстанғалиев Алтыбай

Арыстанғалиев Алтыбай (15.5.1948 жылы, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Жасқайрат ауылы – 21.8. 2007 жылы, сонда) – еңбек ардагері. Мәскеу Қазіргі заман гуманиталық институтының Атырау бөлімшесін сырттай бітірген (2005 жылы). 1965 – 84 жылдары “Қызыл Ту” кеңшарында трактор жүргізуші, бригадир болды. 1984 – 97 жылдары осы шаруашылықта ферма меңгерушісі, 1997 – 2003 жылдары “Айбар” шаруа қожалығының төрағасы, 2003 – 06 жылдары “Жас қайрат” АҚ-ның президенті болған. 2007 жылдан Тайсойған ауылдық округінің әкімі болды. Ол қой тұқымын асылдандыру бағытында көп жұмыстар атқарған. Арыстанғалиев “Атыраулық” етті-майлы елтірілі қаракөл қой тұқымы авторларының бірі. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (2005 жылы). Сілтемелер * Атырау * Тайсойған * Қазақстан Дереккөздер
Новомихайловка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Новомихайловка — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл, Новомихайлов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Мамлют қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 38 км жерде, Кішкене Жалтыр көлінің шығыс жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1202 адам (584 ер адам және 618 әйел адам) болса, 2009 жылы 887 адамды (439 ер адам және 448 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесін 1895 жылы Қосағаш және Русское көлдері арасындағы қыратты жерге Ресейден келген шаруалар қалаған. 1929 жылдан кеңшар орталығы болды. 1997 жылдан Новомихайловкада ӨК жұмыс істейді. Дереккөздер
Сызықтық емес оптика

Сызықты емес оптика – физикалық оптиканың қуатты сәуле шоғының қатты денелерде, сұйықтықтар мен газдарда таралуын және оның сол заттармен әсерлесуін зерттейтін саласы. Лазердің шығуына байланысты оптикада қуаты 109 – 1011 Вт-қа дейін жететін когерентті сәуле көздерін алуға мүмкіндік жасалды. Қуатты жарық өрісінде жаңа оптикалық эффектілер пайда болады, сондай-ақ кейбір белгілі құбылыстардың сипаттамалары да елеулі түрде өзгереді (мысалы, сыну көрсеткіші, жұтылу коэффициенті, т.б.). Мұндай құбылыстардың барлығына тән ерекшелік – олардың өту сипатының жарық қарқындылығына тәуелділігі. Сызықты емес оптика бойынша егер ортаның оптикалық қасиеттері жарық толқындарының электр өрісі кернеулігінің (Е) функциясы болса, онда ортаның поляризациясы (Р) Е-ге сызықты емес тәуелділікте болады. Ғылымға “Сызықты емес оптика” ұғымын С.И. Вавилов енгізген. Сызықты емес оптиканың тәсілдері оптиканың дәстүрлі тарауларында және оның жаңа бағыттарында кеңінен пайдаланылады. Сызықты емес оптиканың табыстары плазма физикасының, акустиканың, радиофизиканың, т.б. дамуына да әсер етті. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Новоникольское

* Новоникольское – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл. * Новоникольское – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы, Новоникольский ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Новоникольское – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы, Светлопольский ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Кориолис үдеуі

Кориолис үдеуі, бұрылыс үдеуі – күрделі қозғалыс құрамындағы тасымал қозғалыс (яғни жылжымалы санақ жүйесінің қозғалысы) ілгерілемелі қозғалыс болмаған кезде пайда болатын нүктенің толық үдеуінің бір бөлігі. Кориолис үдеуі нүктенің тасымал қозғалысындағы салыстырмалы жылдамдығы (сал) мен салыстырмалы қозғалыстағы тасымал жылдамдығының өзгеруі салдарынан пайда болады. Оның сандық мәні мына формуладан табылады: wкор2тассалsіn, мұндағы сал – M нүктесінің салыстырмалы жылдамдығы, тас – жылжымалы санақ жүйесі айналысының бұрыштық жылдамдығы,  – сал-ның бағыты мен жылжымалы жүйенің айналу осінің (Ol) арасындағы бұрыш.Кориолис үдеуі вектор ретінде wкор2[тассал] формуласымен анықталады. Ol осіне перпендикуляр жазықтыққа сал векторының проекциясын тасымал қозғалыс бағытына қарай 90 бұрышқа бұра отырып, 'Кориолис үдеуінің бағытын табуға болады. 'Кориолис үдеуі нүктенің жылжымалы санақ жүйесімен салыстырғандағы үдеуінің бөлігі болмай, нүктенің негізгі санақ жүйесімен салыстырғандағы үдеуінің бөлігі болады. Мысалы, жер бетіндегі нүктенің Кориолис үдеуі нүкте қозғалысының жұлдыздармен (Жермен емес) салыстыру арқылы ғана анықталады. Кориолис үдеуінің шамасы ілгерілемелі қозғалыста (тас0) не 0 болғанда нөлге тең болады. Кориолис үдеуі ұғымы кинематика және динамика есептерін шешу кезінде пайдаланылады. Пайдаланған әдебиет Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Ғақаш Зәкиұлы Бияшев

Ғақаш Зәкиұлы Бияшев (10 қазан 1906 жыл, Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы, Қамысты ауылы – 20 қараша 1987 жыл, Алматы қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1947 жыл), профессор (1949 жыл), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1967 жыл), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971 жыл). * Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1931 жылы). * 1931–36 жылы Аққабақ тәжірибе станциясында ғылыми хатшы, Бүкілодақтық мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында (Ташкент қаласы) ғылыми қызметкер, аспирант * 1936–50 жылы Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары * 1950–57 және 1961–65 жылдары Қазақ Мемлекеттік Унивеситетінде (қазіргі Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Ұлттық Университеті) кафедра меңгерушісі * 1957–61 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының вице-президенті * 1965–78 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтының директоры * 1978–87 жылы зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. * Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналған. Бияшев қант қызылшасы мен қоза биологиясын зерттеп, оларды Қазақстанда өсіру жүйесін жасады. * Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Шығармалары * «Культура сахарной свеклы в Казахской ССР» * «Система земледелия в Казахстане» * «Итоги ботанических исследований в Казахстане - 50-летию Октября» * «Корреляция между весом корнеплодов и сахаристостью у дитетраплоидных сортолинейных гибридов сахарной свеклы. Сельскохозяйственная биотехнология» Сыртқы сілтемелер 1. [http://www.inform.kz/kaz/article/2259571 "БИЯШЕВ ҒАҚАШ ЗӘКИҰЛЫ"] Дереккөздер
Новосёловка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Новосёловка — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл, Новосел ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Новоишим ауылынан шығысқа қарай 15 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1255 адам (633 ер адам және 622 әйел адам) болса, 2009 жылы 1085 адамды (561 ер адам және 524 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1954-97 жылдары астық өндіретін “Парижская Коммуна” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде ЖШС-тер ұйымдастырылды. Ауыл жанынан Қостанай – Новоишим – Көкшетау автомобиль магистралі өтеді. Дереккөздер
Сарыбел (Шығыс Қазақстан облысы)

Сарыбел (2011 жылға дейін – Новотимофеевка) — Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл, Сарыбел ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Самар ауылынан шығысқа қарай 49 км жерде, Бұқтырма бөгенінің жағасында орналасқан. Халқы Тарихы 1961-96 жылдары сүт өндіретін “Чистоярский” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Новотимофеевкада (Сарыбел) ӨК және шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ең жақын кемежай – Песчанка (17 км). Дереккөздер
Новотроицкое (Қостанай облысы)

Новотроицкое — Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл, Новотроицкий ауылдық округі орталығы. Георафиялық орны Аудан орталығы – Қарабалық кентінен солтүстік-батысқа қарай 39 км-дей жерде, орманды-дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1499 адам (732 ер адам және 767 әйел адам) болса, 2009 жылы 978 адамды (480 ер адам және 498 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1957–1996 жылдары астық өсіруге маманданған “Мағынай” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Новотроицкоеде ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Новохайрузовка

Новохайрузовка — Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл, Новохайрузов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы Үлкен Нарын ауылының батысында 15 км жерде, тау алды бөктерінде, Бұқтырма бөгеніне таяу (5 км) жерде орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1961-96 жылдары сүт өндіретін “Хайрузовский” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Новохайрузовкада 1997 жылы ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Атакент (кент)

Атакент (1998 жылға дейін – Ильич) — Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы кент, темір жол бекеті, Атакент кенттік әкімдігі мен Мақтаарал ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Мырзакент кентінен солтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1924 жылы мақта өсіретін Мақтаарал совхоз-техникумы ұйымдастырылуына байланысты құрылып, 1932 жылы Ильич кентіне айналды. 1940-57 жылдары аудан орталығы болды. 1969 жылы кентте одақтық маңызы бар «Мақтаарал» тәжірибе стансасы құрылды. 1998 жылдан Атакент аталады. «Мақтаарал» мақта шаруашылығы негізінде 2 акционерлік қоғам, 3 өнеркәсіп, бірнеше шаруа қожалықтары құрылып, «ЮТЕКС» жаңа мақта тазарту зауыты, шитті мақта қалдығынан (улюк) медициналық мақсаттарға пайдаланатын мақта (вата) шығаратын фабрика іске қосылды. Инфрақұрылымы Жалпы білім беретін 4 мектеп (№5 Мақтаарал мектеп-гимназия, №6 Қ. Сәтпаев атындағы ЖОМ, №7 В. Комаров атындағы ЖОМ, №8 О. Бапышев атындағы ЖОМ), 14-ші кәсіптік-техникалық мектеп, аурухана, «Халықтар достығы» сарайы, 2 мейманхана, спортзал, Алпамыс батыр атындағы футбол стадионы және т.б. мекемелер жұмыс істейді. Кент арқылы Ташкент – Жизақ, Шымкент – Жетісай автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Афанасьев ауылдық округі

Афанасьев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Афанасьевка, Двойники, Рясинка, Садовка ауылдары кіреді. Орталығы – Афанасьевка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1159 адамды құрады. Дереккөздер
Новохатский Иван Петрович

НОВОХАТСКИЙ Иван Петрович (25.10.1899, Украина, Сумы ауд. Межирич а. – 8.8.1985, Алматы) – ғалым, геол.-минерал. ғыл. докт. (1959), проф. (1968). Қиыр Шығыс политех. ин-тын (1922), Мәскеу тау-кен академиясын бітірген (1927). 1930 – 82 ж. геология мекемелерінде аға геолог, партия бастығы, Қазақстан ғылым академиясының Геол. ғылымдар ин-тында аға ғыл. қызметкер, сектор меңгерушісі, директордың ғыл. істер жөніндегі орынбасары, ғыл. кеңесші қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері Қазақстанның қара металл қазба байлықтарын барлау, зерттеу, сонымен бірге аумақтық геология, геохимия және петрология салаларын зерттеу мәселелеріне арналған. Лениндік сыйл. лауреаты (1958). 135-тен аса ғыл. еңбектің авторы. “Құрмет белгісі” орденімен (1951) және медальдармен марапатталған.
Аютас ауылдық округі

Аютас ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік. Тарихы Аютас ауылдық округі 1997 жылы 12 ақпанда құрылды. Құрамына таратылған Марьев және Тереңсай ауылдық округтері еніп, орталығы Сергеев қаласында болды. 2001 жылы Ленин ауылы Ысқақ Ыбыраев ауылы болып өзгертілді. 2003 жылы Сергеев қаласы округ құрамынан шығарылып, Қаратал ауылы округ орталығы болып белгіленді. 2008 жылы Чапаев ауылы Мерген ауылы болып өзгертілді. Әкімшілік құрамы Құрамына Қаратал, Ақанбарақ, Көктерек, Мерген, Ысқақ Ыбыраев ауылдары кіреді. Орталығы – Ысқақ Ыбыраев ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2681 адамды құрады. Дереккөздер
Бастомар ауылдық округі

Бастомар ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына таратылған "Писарев ауылдық округінен" 3 елді мекен қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Бастомар, Веселовка, Писаревка ауылдары кіреді. Орталығы – Бастомар ауылы. Писарев ауылдық округі құрамында болған Байшылық ауылы 2017 жылы, Екатериновка ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1540 адамды құрайды. Дереккөздер
Василий Федорович Корниенко

Василий Федорович Корниенко (9.2.1925 жылы туған., Петропавл қаласы - 1994) – актер, Қазақстанның халық артисі (1970; 1971 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі.). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947 – 72 ж. Қазақстанның бірқатар облыстарында орыс драма театрларында (Семей, Өскемен, т.б.) қызмет етті. 1972 жылдан Қарағанды облысы орыс драма театрының актері. Орындаған таңдаулы рөлдері қатарында Белугин, Николай, Вожеватов, Несчастливцев, Бессудный (А.Н. Островский, “Белугиннің үйленуі”, “Кешіккен махаббат”, “Жасаусыз қалыңдық”, “Орман” және “Қарбалас орында”), Ақан (Ш.Мұртаза, “Қара маржан”), Қарабай (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Ванюшин (С.А. Найденов, “Ванюшиннің балалары”), Егор Булычев (А.М. Горький, “Егор Булычев және басқалар”), Засыпкин (Д.Н. Мамин-Сибиряк, “Алтын шыңырау”), Бороздин (В.С. Розов, “Мәңгі тірілер”), Разметов (М.А. Шолохов, “Көтерілген тың”), т.б. бар. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Қамбарбек Махамбетұлы Атабаев

Атабаев Қамбарбек Махамбетұлы (25.8.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Амангелді ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (2000 жылы), проффесор (2002 жылы). Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарих факультетін бітірген (1971 жылы). 1971 – 74 жылдары орта мектепке тарих пәнінің оқытушысы, 1977 – 84 жылы Тараз университетінде оқытушы, 1984 – 93 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті, 1998 жылдан ҚазҰУнің деректану және тарихнама кафедрасының меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері деректанудың қазақ тіліндегі ұғымдары мен терминдерін жасап, ұлттық төл деректеріміздің ерекшеліктерін анықтауға қомақты үлес қосты. Екі ғылыми монографияның, екі оқу құралының, жүзге тарта ғылыми - теориялық және проблемалық мақалалардың авторы. Шығармалар * Мерзімді басылым ХІХ ғасыр соңы мен XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихының дерегі ретінде, Атабаев, 1993 жыл; * Деректанудың теориялық мәселелері, Атабаев, 1999 жыл; * Қазақ баспасөзі Қазақстан тарихының дерек көзі (ХІХ ғасыр соңы – XX ғасырдың басы), Атабаев, 2000 жыл; * Қазақстан тарихының деректанулық негіздері, Атабаев, 2002 жылы; * Ұлт және тарих, Атабаев, 2007 жылы. Сілтемелер * ҚазҰУ * Абай * Тараз Дереккөздер
Новошумное

Новошумное — Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл, Новошумный ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Фёдоровка ауылынан солтүстікке қарай 45 км жерде, Үлкен Қоскөл көлінің шығыс жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1342 адам (643 ер адам және 699 әйел адам) болса, 2009 жылы 1086 адамды (536 ер адам және 550 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1930 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1936–96 жылдары астық өсіретін Чапаев атындағы ұжымшар орталығы болып келген. Ұжымшар негізінде Новошумноеде ӨК және бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді. Дереккөздер
Белов ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Белов ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Белое, Коваль, Чистое, Щучье ауылдары кіреді. Орталығы – Белое ауылы. Округ құрамында болған Прогресс, Студёное ауылдары 2018 жылы, Сливное ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1305 адамды құрайды. Дереккөздер
Белоградов ауылдық округі

Белоградов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Белоградовка ауылы кіреді. Орталығы – Белоградовка ауылы. Округ құрамында болған Ақсу ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 442 адамды құрады. Дереккөздер
Пирамида (сәулет)

Пирамида (архитектурада) — пирамида үлгісіндегі алып құрылыс. Пирамида тұрғызу негізінен көне заманда етек алды. Оны ежелгі Мысыр перғауындарының қабіріне ескерткіш белгі (Гизадағы Хеопс Пирамидасы, т.б.) ретінде тұрғызатын болған. Кейбір Пирамидалар ғибадатхана, қазына қоймасы рөлін атқарып келді. Пирамидаға ұқсас құрылыстар (ғибадатхана тұғыры, космол. құрылыстар) Орталық және Оңтүстік Америка жерінде (б.з. 1-мыңжылдығы) де кездеседі. Ежелгі Рим мен Жаңа Еуропа өнерінде Пирамида үлгісі мемориалды құрылыстар тұрғызу ісінде қолданылды. Дереккөздер sn:Dumba
Берёзов ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Берёзов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы құрамына қысқарған "Долматов ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылған. Әкімшілік құрамы Құрамына Большая Малышка, Барневка, Гончаровка, Долматово, Ташкентка ауылдары кіреді. Орталығы – Большая Малышка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2072 адамды құрады. Дереккөздер
Мұрат Өскенбаев

Өскенбаев Мұрат (1 қаңтар 1904, Қарақия дөңі, Қарақия ауданы, Маңғыстау облысы - 1 қаңтар 1982, Қарақия ауданы, Маңғыстау облысы) – күйші-композитор, домбырашы, сазгер, ақын. Өмірбаяны * 1904 жылы қазіргі Маңғыстау облысы Ералиев ауданында Қарақия дөңінде туды. 7 жасынан әкесі Өскенбайдан домбыра тартуды үйренген. Белгілі күйшілер Есбай, Абыл, Сәулебай, Тазбаланың күйлерін жетік меңгерген. * 1954 – 1960 жылдары Қазақ мемлекеттік филормониясында домбырашы болды. * 1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнерінің онкүндігіне қатысты. * 1960 – 1965 жылдары Қазақконцертте домбырашы-солист қызметін атқарды. * 1982 жылы Қарақия дөңінде қайтыс болды. Шығармашылығы * Өскенбаевтың репертуарына түрлі тақырыпта 300-ге жуық күй енген. Ол қазақ (Абыл, Есір, Құлшар, Құрманғазы күйлерін, т.б.), түрікмен Сахып Жамал,Есерлі, Кептер, Көрұғлы, Әуезім күйі, Ашыл баш, т.б.) күйлерімен қатар қарақалпақ, әзірбайжан, ноғай халықтарының музыкалық мұрасын меңгерген. Сондай-ақ көне түрік тайпаларының Алпыс тарау науайы атты күйлер топтамасынан: Қарт науайы, Бала науайы, Шәһр науайы, Тамшы науайы, Қақпалы науайы, Тел науайы аталатын үлгілерін, ежелгі халық саздарынан “ Ел айрылған” сияқты күйлерді шебер орындаған. * Өскенбаев – ондаған күйдің авторы. Олар Қоштасу, Халық сәлемі, Жеңіс, Кең жайлау, Қазақстан, Көктем, Ана даңқы, Өрлеу, Маңғыстау, т.б. Оның Оркестр, Күй, Домбыра, Республика тойына, Қара алтынды Маңғыстау, т.б. толғаулары бар. * Өскенбаев Қашаған, Өскенбай, Аралбай, Елбай ақындардың толғауларын халық арасына таратты. Өскенбаев репертуарындағы күйлердің бірқатары күй табақтарына жазылған, Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қорында сақтаулы. Дереккөздер
Бесқұдық ауылдық округі

Бесқұдық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бесқұдық, Алабие, Черуновка ауылдары кіреді. Орталығы – Бесқұдық ауылы. Округ құрамында болған Тамамбай ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1278 адамды құрайды. Дереккөздер
Ноғай

Ноғай (туған жылы белгісіз – 1300) – батыр, Алтын Орда әскерінің қолбасшысы. Жошы ханның немересі. XIII ғасырдың 60-жылдарынан бастап Прут, Днестр өзендері аралығындағы ұлыстарды билеген. Ол Бату ханмен бірге қол бастап, Алтын Орданың 5 ханы тұсында әскербасы болды. Ноғай 1252 – 69 жылы Батудың, кейіннен Беркенің Мысыр сұлтаны Бейбарыс сұлтанмен дипломатиялық байланыс орнатуына, Хулагуге қарсы одақ құруына ықпал етті. Алтын Берке өлгеннен кейін, Доннан Дунайға дейінгі ұлан-байтақ жер Ноғайдың бақылауында болды. Польша, Венгрия, Болгария, Сербияға және кейбір орыс князьдіктеріне жиі-жиі шабуыл жасады. 1288 – 91 жылдары орыс князьдері Мстислав пен Данилович Ноғайдың Польшаға жасаған жорығына қатысты. Ноғай хан аталмағанымен, Доннан Днепрге дейінгі аймақты билеп, Алтын Орданың Беркеден кейінгі хандары – Мөңке Темір, Туда Меңгу хан, Төле Бұқа ханға ықпалын жүргізді. Беделі артып тұрған Ноғайдан құтылу үшін Тоқта хан оған қарсы соғыс бастады. 1300 жылы Буг өзені жағасында әскері жеңіліп, Ноғай қарсыласының қолынан қаза тапты. Орыс жазбаларындағы деректерге қарағанда, осыдан кейін оның қол астындағы халықтың көпшілігі Каспий маңына қоныс аударған. Дереккөздер
Қалауша Әділханұлы Бегалиев

Қалауша Әділханұлы Бегалиев (1927 жылы туған., Түркістан ауданы, Ұйық ауылы) – ғалым, заң ғылымдарының докторы (1979), проффесор Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1949). 1949 – 1954 жылдары Ақмола облысындағы Қорғалжын ауданы прокуратурасында тергеуші, Ақмола қалалық прокурорының көмекшісі, Ақмола облыстық прокурорының жалпы қадағалау бойынша көмекшісі, орынбасары, облыстық прокуроры. 1954 – 1974 жылдары Ақмола облыстық прокурорының орынбасары, Республика прокурорының мамандар жөніндегі орынбасары, 1985 жылдан ҚазМУ-де кафедра меңгерушісі. 2 ғылым кандидатын даярлаған. 60 шақты еңбегі жарық көрген, оның алтауы монография. «Құрмет белгісі» орденінің, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалінің иегері, Қазақстан Республикасының Жоғарғы кеңесінің мақтау қағаздарымен марапатталған. 3-сыныпты әділет мемлекеттік кеңесшісі. Дереккөздер
Бидайық ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Бидайық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бидайық, Жамбыл, Өндіріс ауылдары кіреді. Орталығы – Бидайық ауылы. Округ құрамында болған Жұмысшы ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2079 адамды құрады. Дереккөздер
Атақоныс (Жетісай ауданы)

Атақоныс — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Жаңаауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Жетісай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Өзбекстанмен шекаралас. Халқы Тарихы 1951 жылы ұйымдастырылған 22-Партсъезд атындағы мақта ұжымшарының орталығы болып келді. Ұжымшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, клуб, фельдшірлік-акушерлік пункт бар. Ол арқылы Ташкент – Жызақ темір жолы өтеді. Дереккөздер
Благовещен ауылдық округі

Благовещен ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Благовещенка, Майбалық ауылдары кіреді. Орталығы – Благовещенка ауылы. Округ құрамында болған Талпын ауылы 2018 жылы, Богдановка ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3669 адамды құрайды. Дереккөздер
Өсімдіктер морфологиясы

Өсімдіктер морфорлогиясы ( – пішін, бейне және – ілім) – өсімдіктердің жекеше даму барысындағы ішкі құрылысы мен пішінін зерттейтін ғылым; ботаника саласы. Қазақстанда Өсімдіктер морфорлогиясы саласындағы зерттеулер жоғары және төмен сатыдағы өсімдіктер флорасын зерттеуге, республикада өсетін өсімдіктер картасын жасауға байланысты 20 ғ-дың 50 жылдарында басталды. Зерттеу жұмыстарымен ҚР Білім және ғылым министлігінің Ботаника және фитоинтродукция институты, Бас ботаник. бақ, ҚазҰУ, кейбір ауыл шаруашылығы жоғары оқу орындары шұғылданады. Өсімдіктер морфорлогиясының негізгі зерттеу тәсілі – бақылау мен бейнелеу, сонымен қатар өсімдіктердің осы күнгі және ежелгі түрлерін салыстыру. Сыртқы ортаның өсімдік құрылысына тигізер әсерін тәжірибе арқылы анықтайды. Тарихи тұрғыдан өсімдіктер морфологиясы сипаттамалық морфология ретінде дами бастады, өсімдіктер әлемінің түрлерінің әртүрлілігін сипаттаумен айналысады. Ботаника толыққанды ғылым ретінде сипаттамалық морфология бойынша Карл Линней (1707-1778) еңбектерінің арқасында ғана дами бастады. Өсімдіктер морфорлогиясының негізінде ботаника ғылымының жеке салалары бөлінді: * органография — өсімдіктер морфологиясының негізгі бөлімі; өсімдік мүшелерінің сыртқы құрылымын сипаттаумен және салыстырмалы талдаумен айналысады; * өсімдіктер анатомиясы — жасуша мен ұлпалар деңгейінде өсімдіктердің құрылымын зерттеу; * өсімдіктер эмбриологиясы — өсімдік ұрығының пайда болу, құрылу және даму заңдылықтарын зерттеу; * өсімдіктер цитологиясы - өсімдік жасушасын зерттеу; * өсімдік гистологиясы — өсімдік тіндерін зерттеу; * биоморфология, немесе экологиялық морфология — өсімдіктердің жеке даму процестері, соның ішінде олардың мүшелерінің қалыптасу заңдылықтары мен қоршаған орта факторлары арасындағы байланыстар мен тәуелділіктерді зерттеу. Өсімдіктер морфологиясының бұл бөлімі әсіресе ХХ ғасырдың екінші жартысында белсенді дами бастады. Өсімдіктер морфорлогиясы зерттейтін нысанына қарай: *полинология *карпология *ризология . Дереккөздер Тағы қараңыз * Өсімдіктер физиологиясы * Өсімдіктер биотехнологиясы * Өсімдіктер биохимиясы * Өсімдіктер генетикасы
Бугров ауылдық округі

Бугров ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бугровое, Новогеоргиевка, Сосновка ауылдары кіреді. Орталығы – Бугровое ауылы. Округ құрамында болған Николаевка ауылы 2019 жылы, Красноперовка ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1106 адамды құрады. Дереккөздер
Жанаев Ахат

ЖАНАЕВ Ахат (1934 жылы туған, Сырдария ауданы) – жазушы. Қызылорда педагогика институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) (1957), Алматы жоғары партия мектебін (1964) бітірген. Қазақ радиосының Қызылорда облысындағы меншікті тілшісі болып 30 жылдай еңбек етті. Жанаев Қорқыт күйлерін қайта жаңғыртуда халыққа танымал болды. 1975 жылы қартқобызшы Смайыл Шәменұлынан (соқыр Нышан) жазып алған Қорқыт Атаның 12 күйі М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында сақтаулы. 1987 жылы қалалық кеңестің депутаты болып сайланды. Оның «Арысы едің Алаштың», «Өтелген парыз», «Беркінбай әулие: аңыз бен ақиқат», «Жеті атасын білген ер, жеті жұрттың қамын жер» атты кітаптары жарық көрген. Бірнеше медальмен марапатталған.
Еңкес

Еңкес (2008 жылға дейін – Карл Маркс) — Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Құркелес ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде орналасқан. Халқы Тарихы 1957 жылы құрылған К.Маркс атындағы көкөніс-сүт кеңшарының құрамындағы "К. Маркс" ауылы болып келді. Ауылда 1965 жылы Мемлекеттік мал тұқымын асылдандыру станциясы құрылған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. Инфрақұрылымы Ауылда орта мектеп, кітапхана, дәрігерлік пункт, клуб, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Дереккөздер
Сәуір Атырауов

Атырауов Сәуір (1901 жылы, бұрынғы Гурьев уезі. Сарачинка кенті – 1938 жылы) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1927 жылы Мәскеу қаласындағы Кәсіподақ қозғалысы мектебін бітірген. 1919 – 21 жылдары Сарачинка кентінде революция комитеттің төрағасы, 1921 – 24 жылы балық кәсіпшілігінде өндіріс комитетінің төрағасы, 1924 – 25 жылдары Гурьев уездік тамақ өнеркәсібі қызметкерлері кәсіподағы төрағасы, 1925 – 26 жылдары Қызылорда қаласындағы Қазақ тамақ өнеркәсібі қызметкерлері кәсіподағы орталық басқармасы төрағасы, 1926 – 27 жылдары Қазақ кәсіпшілер одақтарының кеңесі төралқасының мүшесі және мәдениет бөлімінің меңгерушісі болды. 1928 – 29 жылдары ауыл шауашылығы және орман жұмысшылары кәсіподағы Қазақ орталық басқармасының төрағасы, 1929 – 31 жылдары Орал округінің атқару комитетінің төрағасы, Қызылорда ауданың атқару комитетінің жауапты хатшысы, 1931 жылдың қыркүйек айынан 1932 жылдың қаңтарына дейін Қазақ АКСР жабдықтау халық комиссарының орынбасары, 1932 – 33 жылдары Оңтүстік Қазақстан облылысының атқару комитетінің төрағасы, 1933 жылдың мамыр – шілдесінде Қазақ АКСР еңбек халық комиссары, 1933 – 34 жылдары Гурьев қаласындағы Орал-Каспий балық тресті директорының орынбасары, 1934 – 36 жылдары Қатон-Қарағай ауданының атқару комитетінің төрағасы, 1936 – 37 жылдары Шығыс Қазақстан облысының Цурюпа аудандағы атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1959 жылы желтоқсанда ақталды. Сілтемелер * Гурьев * Сарачинка * Орал Дереккөздер
Өсімдіктерді жүйелеу

Өсімдіктерді жүйелеу (грек. systematіkos – тәртіпке келтірілген) – өсімдіктерді сипаттау, топтастыру және жүйелеу жөніндегі ғыл.; ботаника саласы. 20 ғ-дың ортасына дейін барлық өсімдіктерді төмен сатыдағы (бактериялар, балдырлар, кілегейлілер, саңырауқұлақтар, қыналар) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, мүктәрізділер, псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, қырыққұлақтәрізділер, ашықтұқымдылар және гүлді өсімдіктер не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғ-дың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер 3 патшалық тармағына жіктеледі: *қызыл балдырлар * нағыз балдырлар *ұрықты не жоғары сатыдағы өсімдіктер. Осы 3 патшалық тармағына 500 мыңнан астам өсімдік түрі бірігеді. Қазақстанда флористика, жүйеленім салаларына арналған алғашқы зерттеулер 1932 ж. КСРО Ғылым Академиясының қазақстандық базасында Ботаника сектор (қазіргі Ботаника және интродукция институты) ұйымдастырылғаннан кейін басталды. Ғылыми жұмыстар * «Қазақстан флорасы» (9 т.), *«Қазақстан споралы өсімдіктерінің флорасы» (13 т., 20 кітап), *«Қазақстан өсімдіктерінің суретті анықтауышы» (4 т.), *«Флора Казахстана» (1–2 т., М.Байтенов), *«Қазақстанның түтікті өсімдіктерінің тізімі» (С.Абдуллина), *«Биік таулы Солтүстік Тянь-Шань флорасы» (Бәйтенов), *«Іле Алатауының микрофлорасы» (Б.Қалымбетов), т.б. еңбектер жеке-жеке кітап болып шықты. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің ғылымға беймәлім 300-ден аса түрі, төм. сатыдағы өсімдіктердің (көпшілігі Қазақстан эндемиктері) 400-ден аса түрі сипатталды. Қазір өсімдік тұқымдастарын, туыстары мен түрлерін айқындауға бағытталған зерттеулер жүргізілуде.. Тағы қараңыз *Өсімдіктер морфологиясы *Өсімдіктер физиологиясы *Өсімдіктер биотехнологиясы *Өсімдіктер анатомиясы *Өсімдіктер генетикасы Дереккөздер Нугман Аралбаев
Сергей Павлович Королев

Королев Сергей Павлович украин: Сергі́й Па́влович Корольо́в (Королів) (12.1.1907, Украина, Житомир қаласы – 14.1.1966, Ресей, Мәскеу) – практикалық космонавтиканың негізін қалаушы, орыс ғалымы, конструктор, КСРО Ғылым Академиясының академигі (1958), 2 мәрте Социологистік Еңбек Ері (1956, 1961). Одессадағы кәсіптік-құрылыс мектебін (1924), Мәскеу жоғары техникалық училищесін (1930) бітірген. 1927 жылдан планерде ұшумен айналысты, 1930 – 31 ж. КСРО орталық аэрогидродинамика институтында қызмет істеді. 1932 – 33 ж. Реактивтік қозғалысты зерттеу тобын басқарды. 1933 жылдан КСРО Реактивтік ғылыми-зерттеу институтында қызмет етті. 1938 ж. саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 10 жылға Колымаға айдалған. Айдауда жүріп НКВД-ның шешімімен А.Н. Туполевпен бірге ТУ-2 бомбалауыш ұшағын жобалап құрастырған (1939 – 42). 1944 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының шешімімен түрмеден мерзімінен бұрын босатылған. 1942 – 46 ж. Арнаулы тәжірибелік-конструкторлық бюрода бас конструктордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1945 – 46 ж. Германияда іссапарда болды. 1946 ж. КСРО баллистикалық ракета құрастыру тобының бас конструкторы болып тағайындалды. Оның басшылығымен түрлі ракеталар (оның ішінде дүние жүзіндегі тұңғыш континентаралық баллистикалық ракета), ұшқыш басқаратын ғарыштық кемелер (“Восток”, “Восход”), дүние жүзіндегі тұңғыш Жердің жасанды серіктері ұшырылды. Королев көптеген ғалымдар мен инженерлерді тәрбиелеп шығарды. Қазақстанда бірнеше рет болып, өзі жасаған ғарыш кемелерінің ұшу процесін бақылады. Ол КСРО Ғылым Академиясының К. Э.Циолковский атындағы алтын медалімен марапатталған (1958). Лениндік сыйлық лауреаты (1957). 3 рет Ленин орденімен, “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдермен марапатталған. КСРО Ғылым Академиясы 1966 ж. “Ракета және ғарыш техникасы саласындағы аса көрнекті жұмыстар үшін” берілетін С.П. Королев атындағы алтын медаль тағайындады. Королевқа көптеген қалаларда ескерткіш орнатылып, Житомирде, Мәскеуде және Байқоңырда мемориалдық мұражай ұйымдастырылды. Самара авиация институты, көптеген қалалардағы көшелер, 2 ғылыми-зерттеу кемесі, Памирдегі биік шың, Тянь-Шаньдағы асу, астероид, айдағы тилассоид (теңіз) Королевтің есімімен аталады. Дереккөздер
Ноғайты (өзен)

Ноғайты – Сағыз алабындағы өзен. Географиялық орны Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 65 км, су жинайтын алабының аумағы 931 км². Бастауы Өзен бастауын Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы Ноғайты аулының шығысынан алып, Сағыз темір жол стансасы тұсында Сағыз өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жер асты және жауын-шашын суымен толығады. Көктемде қар суымен оншақты күндей тасып, жазда қарасуларға бөлініп кетеді. Суы ащы. Алабы – мал жайылымы. Дереккөздер
Ноктюрн

Ноктюрн ( – түнгі) – аспаптық музыкалық туынды. Ноктюрн үрмелі және шекті аспаптар ансамбльдерінің орындауындағы көп бөлімді, ашық аспан астында шырқалатын шығарма ретінде таныла бастады (үлгілері: В.Моцарт, И.Гайдннің музыкалық туындыларында). Сондай-ақ вокалды серенадаға ұқсас, бір немесе бірнеше дауысқа арналған бір тармақты ноктюрн кездеседі (үлгілері: В.Моцарт, Дж.Верди, Дж.Россини шығармаларында). Операда ноктюрнді сахналық, түнгі эпизодтарды әсірелеу үшін пайдаланады. Ноктюрн жанрының негізін салушылардың бірі – Дж.Фильд оны лирикалық немесе элегиялық сипаттағы шағын, бір бөлімді, сазды фортепьяноға арналған пьеса ретінде қалыптастырды. Ал Ф.Шопен фортепьяноға арнап жазған 21-пьесасында бұл жанрды байыта түсті. Сондай-ақ Клод Дебюсси, Макс Регер, Пауль Хиндемит, М.И. Глинка, А.П. Бородин, А.Н. Скрябин, т.б. композиторлар ноктюрннің дамуына өз үлестерін қосқан. І.Қожамияровтың рояльға арнап жазған ноктюрні бар. Дереккөздер
Бұлақ ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Бұлақ ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бұлақ, Ақтас, Қарағай ауылдары кіреді. Орталығы – Бұлақ ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1131 адамды құрайды. Дереккөздер
Ноқат

Ноқат – бұршақ тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның оңтүстік аймақтарындағы таулардың қиыршық тасты беткейлері мен тастақты жерлерінде, тау өзендерінің аңғарларында өсетін 3 түрі бар. Олардың биіктігі 15 – 70 см. Жай қауырсынды жапырақтарының ұштарында мұртшалары не өскіндері болады, олардың сыртын безді талшықтар (қымыздық, лимон, алма қышқылдарын бөледі) жапқан. Дара гүлдері ақ, қызғылт не қызыл түсті болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – бұршақ. Тұқымы қарақоңыр түсті, жұмыртқа тәрізді, екі бүйірінен бұдырлы келеді. Ноқаттың тұқымында белок, май, азотсыз экстрактты заттар, В витамині болады. Сондықтан ноқатты тағам ретінде пайдаланады, кондитерлік өнім алуда қолданады. Сондай-ақ ноқаттар – жақсы мал азығы. Дереккөздер
Бірлік ауылдық округі

Бірлік ауылдық округі: * Бірлік ауылдық округі — Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Ақмола облысы, Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Алматы облысы, Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Жамбыл облысы, Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Жетісу облысы, Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Қызылорда облысы, Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Павлодар облысы, Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы, Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Түркістан облысы, Келес ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бірлік ауылдық округі — Түркістан облысы, Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік.
Өстемір

Өстемір — Алматы облысы Талғар ауданы, Нұра ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстікке қарай 53 км жерде. Халқы Тарихы Ауыл 1995 жылға дейін «Мирное» деп аталған. 1967-1997 жылы Алматы өндірістік бірлестігіне қарасты етті құс өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Өстемірде ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Вагулин ауылдық округі

Вагулин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы құрамына қысқарған "Долматов ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылған. Әкімшілік құрамы Құрамына Вагулино, Желяково, Красноярка, Красный Яр, Кустовое ауылдары кіреді. Орталығы – Вагулино ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1844 адамды құрады. Дереккөздер
Виноградов ауылдық округі

Виноградов ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Виноградовка, Сумное ауылдары кіреді. Орталығы – Виноградовка ауылы. Округ құрамында болған Исаковка ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1027 адамды құрады. Дереккөздер
Ноқта

Ноқта – ер-тұрман әбзелі. Ноқта – Ауыздығы жоқ жүген тәрізді, мал басына кигізілетін ер-тұрман әбзелі. Ноқтада жүген сияқты сулық, ауыздық болмайды. Сулықтың келетін жері сүйірленіп бітіп, оған тізгін жалғастырылады. Бұл жерге шылбыр бекіткенде мықты болу үшін темір шығыршық орнатады. Ноқтаның сағалдырығы, мұрындығы, тебелдірігі болады. Атқа жүген салғанда ноқта соның астыңғы жағына кигізіледі. Атты мамаға осы ноқтадағы шылбыр арқылы байлайды. Ноқтаны көбінесе қайыстан, жүннен жасайды. Сағалдырық, мұрындық, төбелік арқылы мал басын ырыққа көндіру үшін қолданылады. Ноқта қайыстан, жүннен (арқаннан) жасалады. Онда жүген сияқты сулық, ауыздық болмайды. Сулықтың орналасатын жері сүйірленіп келеді де оған ұзындығы 2 м-дей тізгін жалғастырылады. Мұрындығы мен төбелігі, сағалдырығы, тізгінге жалғасар тұстарына бекіткенде мықты болуы үшін темір шығыршық орнатылады. Дереккөздер
Баспа ауруы

Баспа немесе ангина ( — қысамын, тұншықтырамын) — көмейдегі бадамша бездерінің қабынуынан болатын жұқпалы ауру. Оның қоздырғышы — стрептококк бактериясы. Баспа адам организмінің түрлі жұқпалы вирустарға қарсы тұру қабілеті төмендегенде, суық тигізгенде, витаминдер жетіспегенде, шаршағанда пайда болады. Баспа — бадамша бездерінің ісініп, жұтқыншақтың қызаруымен басталады; тамақ құрғап, жұтындырмайды. Тамақ бездері ісініп, қол тигізбей ауырады. Дене қызуы көтеріліп, бас ауырады, буын сырқырайды, адам дел-сал болып әлсірейді. Ауру асқынғанда бадамша бездері қабынып, ақшыл сары ірің пайда болады. Баспаны дер кезінде емдемесе, ортаңғы құлаққа өтуі мүмкін. Мұндай Баспа өзінен-өзі жарылады, кейде оған операция жасауға тура келеді. Баспаның жедел өтетін және созылмалы түрлері бар. Баспаны емдемесе, ауру бүйрекке, жүрекке, т.б. органдарға шабуы мүмкін. Сондықтан Баспаның алғашқы белгісі білінісімен дәрігерге жедел көрініп, созылмалы түрге өткізбей емделу қажет. Б-мен ауырғанда міндетті түрде жатып емделу, тамақты жылы ұстау, мезгіл-мезгіл сұйық тағам ішу, жылы компресс қою, жиі-жиі тамақты сода, тұз ерітінділерімен шаю, антибиотиктер ішу қажет. Баспаның алдын алуда дене шынықтырудың, спортпен шұғылданудың маңызы зор. Дереккөздер
Балалар суреті

і, Адриан ван Остаде, 1663]] Балалар суреті — бейнелеу өнерінің әр түрлі саласымен шұғылданатын балалар шығармалары. Сурет салу өнерімен шұғылдану арқылы балалардың шығармашылық қабілеттері, көркемдік және эстетикалық талғамдары, байқағыштық, қабылдау, қиял сияқты қасиеттері қалыптасады. Балалар сурет салу, мүсіндеу, қолөнермен шұғылдану барысында өзін қоршаған орта, табиғат сұлулығы, оның құбылыстары туралы білімдерін арттырады, бейнелеу өнерін игеруге қызығады. Балалар суреті түрлеріне қарындашпен, түрлі-түсті бояу қарындаштармен, сулы бояумен, гуашь бояуымен салынатын суреттерді, мүсінді, қолөнерді, т.б. жатқызамыз. Балалардың бейнелеу өнеріне машықтануы балабақшаларда, мектептерде, оқушылар сарайларында, лицейлерде, гимназияларда, көркемсурет мектептері мен колледждерінде жүзеге асырылады. Республикамыздың облыс және аудан орталықтарында 70-тен астам бастапқы білім беретін көркемсурет мектептері жұмыс істейді. Алматы қаласында Республикалық көркемсурет колледжі ашылған (1988). Бұлар Қазақ мемлекеттік өнер академиясының құрамына енеді. Балалар суретін дамыту мемлекет тарапынан да қолдау табуда. Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен дарынды балаларды қолдайтын мемл. «Дарын» бағдарламасы қабылданды (1996). Балалар суреті — өнер мен мәдениеттің құрамдас бөлігі. Осыған орай әр елдерде Балалар суреті көрмелері, дүниежүздік көрмелер ұйымдастырылады. Қазақстанда 1945 жылдан Балалар суретінен көрмелер ұйымдастырылып келеді. Қазақстанда балалардың суреттері жинақталған 2 томдық кітап жарық көрді (1999). Балалардың қабілеті мен білімін дамытуға арналған оқулықтар, әдістемелік құралдар, сурет дәптерлері жасалған. Орта мектепке арналған “Бейнелеу өнері” оқулығы қазақ, орыс және ұйғыр тілінде жарық көрді (1997). Дереккөздер
Володар ауылдық округі

Володар ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Саумалкөл, Айыртау, Баянтай, Галицино, Красногорка, Новоукраинка, Орловка ауылдары кіреді. Орталығы – Саумалкөл ауылы. Округ құрамында болған Қопа ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 13 435 адамды құрайды. Дереккөздер