kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Логикалық бағыт

Логикалық бағыт (тіл біліміндегі) — тілді ойлауға және логика мен философиядағы әр түрлі ағымдар мен концепцияларға қатысты зерттейтін көзқарастар жиынтығы. Бұл бағыт 19 ғ. 60—80 жылдарында дамыған. Оның басты өкілдері К. Беккер, Ф. И. Буслаев т. б. Оған тән сипаттар: 1) тілдің танымдық проблемаларын қарастыру; 2) тілдің ұлттық ерекшеліктерінен гөрі жалпыға ортақ қасиеттерін анықтауға мән беру; 3) тілді талдаудың біртұтас принциптерін жасау; 4) диахрондық талдаудан гөрі синхрондық талдауға мән беру; 5) синтаксис (сөйлем теориясы) пен семантикаға ерекше мән беру; 6) тіл категорияларын анықтап жүйелеуде олардың қызметтік, мазмұндық жағына көңіл бөлу; 7) грамматикалық категорияларды логикалық жалпы категориялар тұрғысынан анықтау (сөзді — ұғыммен, сөйлемді — пікірмен, құрмалас сөйлемді — ой тұжырымдарымен байланыстыру). Тілді логикалық тұрғыдан қарастыру б.з.д. 5 -1 ғғ. грек философтарына, орта ғасырлардағы батыс еуропалық схоластикалық ғылымға және 19 ғ. соңы мен 20 ғ.-дағы бірқатар басқа мектептер мен ағымдарға тән. Тіл білімінің логикамен байланысы ежелден белгілі. Стдиктер енгізген "логика" термині ойдың сөзбен берілуі деген ұғымды білдіреді. Грек философтарының пікірінше, тіл арқылы көрінетін ақыл-оймен дүние болмысын түсінуге болады: атау (сөз) өзі атаған заттың мәнін білдіретіні сияқты, тілдің құрылымы ойдың құрылымын білдіреді, сол себепті пайымдау теориясы шындық болмысты көрсете алатын сөйлемге негізделеді деген болжамдар жасалды. 5-14 ғғ. схоластикалық ғылым грек-рим дәстүрін жалғастырып, логика мен грамматиканын арасын айырмады. 17 ғ. мен 19 ғ. 1-жартысында рационализмнің философиялық теориясы басым болып тұрғанда, ойлау мен сөйлеудің теңдестігіне негізделіп жалпыға бірдей грамматикалар жасау идеясы күшейе бастады. Соның көрнекті үлгісі ретінде 1660 жылы француз ғалымдары А. Арно, К. Лансло жасаған "Пор-Рояль грамматикасы" пайда болды. Дегенмен, 19 ғ. өзінде-ақ логикалық категориялардың грамматикалық категорияларға сәйкеспейтіндігі көрсетіле бастады. Тіл біліміндегі психологиялық бағыттың өкілдері грамматиканын логикаға негізделуін қайта қарастыруды ұсынды. Соның нәтижесінде К. Ф. Беккердің атақты "Тіл организмі" деген еңбегі шықты. Логикалық бағыттың осал жағы: 1) логика категориясы түгелдей тілмен сәйкесе бермейді; 2) тіл формаларының бәрі бірдей логикалық мазмұнға ие емес; 3) сөйлем мүшелерінің логикалық және грамматикалық мөлшері бірдей емес, мәселен, бастауыш пен баяндауыштың логикалық және грамматикалық көлемі әр түрлі; 4) логикалық принциптер тіл формаларын топтастыруға жарамсыз т. б. Логикалық-философиялық бағыттар 19 ғ. 60—80 жж. теориялық тіл білімінің дамуына әсер етпей қойған жоқ, оның зерттеу аясын кеңейтті, талдау әдістерін, қолданылатын ұғымдар жүйесін, мета тілді толықтырды. Тіл білімінде табиғи тілді логикалық тұрғыда талдайтын және тілдік коммуникацияның логикалық мәселесін қарастыратын бағыттар пайда болды. Соңғысы әлеуметтік және психологиялық тіл білімдерімен жақындасып, қарапайым тіл философиясымен бірігіп кетті. Дереккөздер
Жюри

Жюри, қазылар алқасы ( - присягаю) # Байкаулар, спорт жарыстарында сыйақы мен марапаттарды тағайындау туралы мәселені шешетін мамандар тобы. # Қылмыстық ісжүргізуде. Кейбір мемлекеттердің азаматтық және қылмыстық істерді қарауға, кәсіби емес судья-алқа билер алкасының қатысуы. # Рыноктағы жағдайды түбегейлі анықтау үшін компания басқармасы тағайындайтын маман-кеңесшілер тобы. Дереккөздер
Салық ауыртпалығы

Салық ауыртпалығы - елдің салық жүйесінің салық төлеушілердің, жалпы халық шаруашылығының жағдайына салықтардың жасайтын келеңсіз әсері, осы әсердің сандық бағалануын (салықтардың сомасын,төлемшілердің жекелеген санатының үлес салмағын) көрсететін жалпылама сипаттамасын, киындықтардың салық төлеушілерге қойылатын шектеуінің дәрежесі, деңгейі. Бұл сипаттама салықтың қандай табыс алынатынына және қандай мақсатқа жұмсалатынына қарай бір мәнінің түрлі нәтижесі болатынын көрсетеді. Салық ауыртпалығы төлеушілердің арасында бөлу екі қағидатқа негізделеді, олар: а) салықты оның есебінен алынатын игіліктермен байланыстыру, мыс., жол салығын көлік құралдарының иелері төлейді. Мұндай тәсіл тым шектеулі, өйткені мемлекеттік шығынның жекелеген түрлерін (айталық, жұмыссыздық бойынша жәрдемақыны) көлік құралдарын пайдаланушыларға аудару мүмкін емес; ә) төлем төлеуге қабілеттілік қағидаты, бұл бойынша тұлғаның табысы жоғары болған сайын тұлғаға салынатын салық та солғұрлым жоғары болуға тиіс. Дереккөздер Салық th:ภาษีอากร
Жинақтамалы есеп

Жинақтамалы есеп - шаруашылық қызмет фактілерінің ақшалай тұлғадағы жинақталған (қорытынды) есебі. Жинақтамалы есеп жинақтамалы шоттарда (бірінші катардағы басты шоттарда) жүргізіледі. Жинақтамалы есептің тізбесі Шоттар жоспарын да беріледі. Жинақтамалы есеп қаражаттың және оның көздерінің бары-жоғы мен қозғалысы туралы — ұйымның қаржы-шаруашылық қызметі туралы жалпы түсініктің болуына мүмкіндік беретін ақпарат алу үшін Жинақтамалы есеп бухгалтерлік есептің тіркелімдеріне (Бас кітап, журналордерлер, т. б.) жүргізіледі. Жинақтамалы есеп деректері талдамалы есепте тәртіптеледі. Дереккөздер
Денационализация, ұлт меншігінен айыру

Денационализация, ұлт меншігінен айыру (; ) Ұлтқа қайтару нәтижесінде пайда болған мемлекеттік меншікті (өнер- кәсіп орындары, банктер, жертелім- дері, акциялар және т.б.) жеке мен- шікке беру; кайта жекешелендіру. Дереккөздер Денационализация
Энгельс Ғаббасов

Энгельс Ғаббасов (17.01.1937, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы, Жалпақтал ауылы -11.07.2014, Орал) - жазушы, қоғам қайраткері. Филология ғылымының кандидаты (1976), доцент (1978). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2001). Орал педагогика институтының орыс тілі мен әдебиеті факультетін (1957), Алматы жоғары партия мектебін (1966), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1976) бітірген. 1957-1968 жылдары мұғалім, комсомол жұмысында, 1966 жылдан Орал облыстық партия комитетінде жауапты қызметте болды. Екі рет ҚР Парламентінің депутаты болып сайланды. 1995 жылдан Қазақстан жазушылар одағының және халықаралық ПЕН-клубтың мүшесі. Батыс Қазақстан өңіріндегі сынақ полигондарын жабу жолындағы қоғамдық қозғалыстың жетекшісі. Қарт шопан» атты алғашқы әңгімесі «Простор» журналында (1965) жариялайды. Шығармаларын орыс тілінде жазды. Шығармалары * «Жапандағы жалғыз ағаш» (1976), * «Өткен жаз бен осы қыста» (1979), * «Ақша қар үстіндегі жасыл жапырақ» (1982), * «Кішкентай бала мен екі еркек» (1983), * «Махаббат хикаясы» (1986), * «Ескірмейтін соқпақ жол» (1989) атты әңгімелер мен повестер жинақтары жарық көрді. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Дереккөздер
Неон шамы

Неон шамы - неондағы төмен қысымды дүркіннің сәулеленуін пайдалануға негізделген, газдүркінділік жарық көзі. Сәулеленуі - кызғылт-сары - қызыл түсті келеді. Жарық беруі 20 лм/Вт-қа дейін барады. Белгі беру, өрнектеу, жарнамаларды жарықтандыруда пайдаланылады. Дереккөздер
Синхромаркетинг

Синхромаркетинг (Ілеспе маркетинг) — міндеттері сұранымның өндірістік қуаттардан едәуір асып түсуі ықтимал немесе, керісінше, белгілі бір тауарды өндіру көлемінің нарықтың қажеттерінен көп болып шығуы ықтимал сәтте іске асырылатын маркетинг. Синхромаркетинг — жағдайға бағдарланған маркетинг. Ол сұраныс өндіріс қарқынынан артқанда немесе керісінше, белгілі бір тауардың өндіріс көлемі нарықтық қажеттіліктен көп болғанда қолданылады. Құбылмалы сұраныс маусымдық қолданыстағы тауарларға қатысты орын алады. Ал өндірістік мақсаттағы өнімдерге қатысты жағдайда қажеттілік конъюнктураның циклдық құлдырауынан кейін өзгереді. Синхромаркетингті қолданушы фирма нарықтың осы ерекшелігін саналы түрде өз жоспарына енгізеді жəне болжам жасау кезінде циклдардың сəйкес фазасын анағұрлым нақты анықтауға тырысады. Кəсіпкер тауар өтімін тұрақтандырып, сұраныстың құбылмалығын барынша азайту үшін, адамдардың қажеттілігін жəне бір қажеттіліктің қарқынын арттырып, екіншісін тұншықтыру əдістерін, яғни сұраныстың құбылу фазасына қарсы əрекет етуді білуі керек. Егер сұраныс фирманың мүмкіндігіне нақты сəйкес келсе, онда қолдаушы маркетинг пайдаланылады. Бəсекелестер клиенттердің сұранысын өзгерту немесе бірдей жағдайда осындай немесе жақсы тауар ұсыну арқылы сұранысты төмендете алады. Жағымсыз ықпалдарға қарсы тұру үшін, маркетинг бойынша басқарушы баға саясатын мұқият жүргізіп, жарнамалық жұмысты мақсатты түрде қамтамасыз етуі жəне маркетингтік операциялардағы шығындардың мақсатқа сəйкестігін үнемі тексеріп отыруы қажет. Дереккөздер
Төте салықтар

Төте салықтар - жеке тұлғалардың еңбек ету қабілетіне немесе заңи тұлғалардың экономикалық әлеуетіне (пайда табу қабілетіне) тікелей салынатын салық, яғни салық төлеушінің табысынан немесе мүлкінен, сондай-ақ мұрадан, әлеуметтік сақтандыруға аударымнан алынатын салықтар. Салық салу объектісі — табыс (жалақы, пайыз, рента, т. б.) және салық төлеушінің мүлкі (жер, көлік құралдары, бағалы қағаздар, т. б.). Өзіндік (жеке) және мақсатты (нақты) Төте салықтар түрлеріне бөлінеді. * Өзіндік Төте салықтардың катарына жеке тұлғалардың табыс салығы, ұйымдардың мүлік салығы, жеке тұлғалардың мүлік салығы, т. б. жатады. * Нақты салыктардың қатарына жер салығы жатады. Дереккөздер
Агробизнес

Агробизнес - # ірі ауқымды іскерлік кәсіпорын ретіндегі жер өңдеу; # ауыл шаруашылығына арналған өндірістік мақсаттағы тауарларды өндіру, (мысалы, фермерлік машиналар, тыңайтқыштар), сондай-ақ, ауылшаруашылық өнімді - азық-түлік, шикізатты сатуды қоса алғанда жер өңдеуге тығыз байланысты немесе оған тәуелді экономикалық іс-әрекет. Дереккөздер
Нитриттер

Ионының көлемдi үлгiсi ]] Нитриттер - азотты қышқыл тұздары. Нитриттер негізінен органикалық бояулар жасау өндірісінде қолданылады. Органикалық нитриттер немесе азотты қышқыл өндірісі туындылары (эфирлер жәнет.б.) амилнитрит және басқалар, медицинада қан тамырларын кеңейткіш ретінде қолданылады. Дереккөздер
Салық агенті

Салық агенті - салық заңнамасына сәйкес төлем көздерінен ұсталатын салықтарды есептеу, ұстау және аудару міндеті жүктелген уәкілетті тұлға: жеке кәсіпкер, жеке нотариус, адвокат, заңды тұлға. Кей елдерде оны салық жинаушы немесе салық инспекторы деп атайды. Дереккөздер
Турбореактивтік ракета

Турбореактивтік ракета — траекторияда ұшуы көлденең білігі төңірегінде айналу арқылы реттелетін ракета. Айналу білігі ракетаның білігіне қиғаш бағытталған қуыс (сопло) блогымен іске асады. Қуыс білігінің қисаю бұрышы неғұрлым үлкен болса, ракетаның бұрыштық жылдамдығы соғұрлым артады. Айтарлықтай үлкен айналу жылдамдығында ракета артиллериялық снаряд секілді тұрақты жылдамдық алады. Дереккөздер
Серік Ғабдұлдұлы

Серік Ғабдұлдұлы - 1937 жылы 17 тамызда Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Шымқора ауылында дүниеге келген. Сол ауылдағы С.Аманжолов атындағы орта мектепті бітіреді. 1966 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Отыз жылға таяу облыстық «Дидар» (бұрынғы «Коммунизм туы») газетінде журналистік жұмыс атқарады. Мамандығы — филолог. * 1991—1995 жылдары халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы Шығыс Қазақстан облыстық үжымының төрағасы болып қызмет етті. * 2001 жылдан бері Өскеменде шығатын аймақтық әдеби-мәдени және қоғамдық «Ақ Ертіс» журналының Бас редакторы, Өскемен қаласында 1997 жылдан бері өзі ұйымдастырған жас ақындардың «Шабыт» мектебін басқарады. Шығармалары *«Көктем лебі» (топтама 1975), *«Бұқтырма сарыны» (1978), *«Көктем — көкөрім шағым» (1982), *«Ақ босаға» (салт-дәстүр танымы, 1993), *«Жылдардай жеткен жаңғырық» (1995, очерктер жинағы), *«Сөйле, менің жүрегім» (1998), *«Алтай асу» (2003), *«Ұланғайыр» (2003) жыр жинақтары жарық көрді. Дереккөздер
Озонометр

Озонометр - жер беті атмосферасындағы жалпы озон құрамын аныктауға арналған, жұмыс принципі, атмосфера қабатынан өтерде озон әсерінен әлсізденетін ультракүлгін сәулеленудегі тікелей күн немесе ай сәулелері спектрлері қарқынын өлшеуге негізделген аспап. Озон мөлшері, озонометрге келіп жеткен, әлсізденген сәуле қарқындылыгы бойынша анықталады. Дереккөздер
Тікелей шаруашылық байланыстар

Тікелей шаруашылық байланыстар — кәсіпорындар арасында тікелей жасасылған шаруашылық шарттарға негізделген кәсіпорындар арасындағы қарым-қатынас. Өнімді тұрақты тұтыну мақсатымен шығару жағдайында белгіленеді. Дереккөздер
Тұщыландырғыш

Тұщыландырғыш - ішер суды тұщыландыратын құрылым. Тазартқыш тұщыландырғыштар көмегімен дүние жүзінде тұщыландыратын судың 96 пайызына жуығы алынады, олар бір және көп сатылы болып шығарылады. Дереккөздер
Бедел-бейне

Бедел-бейне #Мінез-кұлқындағы белгілі бір құндылықтарды бөліп көрсету арқылы көпшілікке танымал ету, жарнамалау және т.б. мақсатта әлдекімге эмоциялык-психологиялық ықпал ету үшін мақсатты түрде қолдан сомдалған бейне. #Фирманың беделі, ол дайындаған тауардың сапасы және көрсетілетін қызметі, басшылардың абыройы туралы сатып алушының (тапсырысшының) түсінігі. Дереккөздер
Фридрих Фребель

Фридрих Фребель (1782- 1852) - неміс педагогі, мектепке дейінгі тәрбиенің теоретигі. Фридрих бала бақшасының құрылуын насихаттаған, балалар үшін тәрбиешілерді дайындаған және олардың жұмысының өзіндік әдісін әзірлеген. Фридрих балалардың даму процесінде ойынның үлкен тәрбиелік және білімдік мағынасын айтқан. Қазақ совет педагогі Сұлтанбек Қожахметов (1912 - 1945) Фребель педагогикасының маңызы туралы былай жазған: "Фребель - ұлы педагогтардың бірі. Ол ХІХ-ғасырдағы немістің идеалистік философиясына сүйене отырып, педагогикалық үлкен системаны жасады. Ол диалектикалық даму идеясын өте жоғары сатыға қойды. Ол баланың шығармашылығын жете бағалады, ойынның педагогикалық маңызы өте зор екенін айтты; ол ең бірінші рет мектепке дейінгі тәрбиенің толық теориясын талдап жасады. Балалар бақшасын ашу идеясын бастаушы және соны жүзеге асырушы да Фребель болды. Фребель мектепке дейінгі тәрбиенің барлық елдерде де жақсы дамуына өте үлкен әсер етті". Дереккөздер
Бухгалтерлік есеп жүйесі

Бухгалтерлік есеп жүйесі — бухгалтерлік есеп элементтерінің (талаптарының, ережелерінің, объектілерінің, т.б.) және олардың арасындағы ақпараттық байланыстардың жиынтығы. Белгілі бір мақсатқа қол жеткізу үшін жасалады. Бухгалтерлік есеп жүйесі есептің мақсаттары тұрғысынан үш түрге бөлінеді, олар: * камералдық жүйе — ұйымның тиімділігі ақшалай қаражат қалдықтарының қозғалысымен және өзгерісімен айқындалады; * қарапайым (униграфикалық) жүйе — бағалау активтердің өсуін анықтауға саяды; * қосарлы жүйе — бағалау алынған пайданың шамасымен айқындалады. Пайдаланушылардың көзқарасы тұрғысынан қaржылық есеп (сыртқы пайдаланушылар үшін) және басқарушылық есеп (ішкі пайдаланушылар үшін) жүйелеріне бөлінеді. Халық шаруашылығы салалары түрғысынан осындай салалардың түрлері қанша болса, сонша есеп жүйесіне бөлінеді (өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық, туристік есеп, сауда, көлік есебі, т. б.). Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру тұрғысынан орталықтандырылған жүйе (бүкіл ұйымға бір дербес теңгерім) және орталықтандырылмаған жүйе (бүкіл ұйымға бір теңгерім және оның белімшелеріне бөлек теңгерімдер) болып ажыратылады. Дереккөздер
Геологиялық-барлау жұмыстарының көлемі

Геологиялық-барлау жұмыстарының көлемі. Геологиялық-барлау жұмыстарының нақты көлемі және оларға жұмсалатын қаражат мөлшері. Бүкіл жұмыстарға керекті қаражат мөлшерін анықтау сол жұмыстардың әртүрлі түрлері, кезеңдері және сатылары нәтижелерін өзара салыстыруға, олардың динамикасын анықтауға, жұмыс өнімділігінің өсу қарқынын, жұмыс құнының кемуін, табыс мөлшерінің артуын жоспарлауға, сол сияқты кен қорын дайындау шығынының экономикалық тиімділігін анықтауға мүмкіндік береді. Жұмыс құнының көрсеткіштері қаншалықты маңызды болғанымен, олар сол жұмыстардың нақты көлемін анықтап бере алмайды. Әртүрлі жұмыстарының физикалық болмысын анықтау (сейсмикалық барлаудағы кескіндер ұзындығы, бұрғылау өтімі, т.с.с.) алынған нәтижелер жайлы мағлұматтар беретін болады. Дереккөздер
Жарықтандыру

Жарықтандыру - бір жарықтандыру беті арқылы өтетін, люкспен өлшенетін сәуле ағыны. Бұрын фотон (1 фотон — Ю4 лк) бірлігі колданылған. : Жарықтандыру - бетке түсетін жарық ағымының осы беттің ауданына қатынасы. *Тұрақты жарықтандыру - автомобильдің сыртына орнатылған және тек аялдама немесе тоқтап тұру кезінде қосылатын дабылдық шамдар. *Аспаптар қалқанын жарықтандыру - көлік құралдарының аспаптар қалқанында орналасқан электр шамдарымен жарықтандыру аспаптарының жүйесі. Дереккөздер
Озокерит

Озокериттер. Майлы бөлігі негізінен парафин тізбегіне қарасты қатты көмірсутектерінен тұратын таушайырлардың топтама жүйелік атауы. Құрамындағы сұйық май мен шайыр мөлшеріне орай Озокериттер түсі ашық сарғылт реңнен қою қара түске дейін, ал оның заттық болмысы жұмсақ та ақпалы жағдайдан қатты да омырылғыш зат түріне дейінгі аралықта өзгеріп отырады. Дереккөздер
Пункт

Пункт — (лат. punctum — нүкте) — # биржадағы бағаның ең аз ауытқуын көрсететін өлшем бірлігі. Әдетте, сыйлықақыны есептеу және биржа белгілеген бағадан шегеру үшін пайдаланылады. # бір нәрсеге қатысты, бірдеңемен өзгешеленетін маңызды нақты орын; # қандай да бір арнайы жұмыс өтетін ғимарат. ** Диспетчерлік орын - пультпен, байланыс құралдарымен және т.б. жабдықталған диспетчерлік басқаару жүйесінің орталығы болып саналады. ** Тұрғын ел пункті ЖЖД-де - пункт «тұрғын ел пунктінің басы», «түрғын ел пунктінің шеті» деп белгіленген ак түсті хабарлама-көрсеткіші - бұл белгі егер сод тұрғын ел пунктінде, сол жолда жол ережесінің тэртібін белгілейтін кок түс болмаса ақ белгілі көрсеткіш қойылады. ** Алғашқы медициналық көмек көрсету пункті ЖЖД-де - пункт, «алғашқы медициналық көмек пункті» сервис белгісімен белгіленген. ** Тамақтану пункті ЖЖД-де - пункт, «тамақтану пункті» сервисі белгісімен белгіленген. Дереккөздер
Мұнайдың тотығуы

Мұнайдың тотығуы. Мұнайдың дербес оттегі (жер беті жағдайында) немесе минералдық қосындылар құрамындағы оттегі (жер қойнауларында) әсерінен гипертекті өзгерістерге ұшырауы. Бұл процеске әдетте әртүрлі микроорганизмдер де азды-көпті араласады. Дереккөздер
Бигелді Қайырдосұлы Ғабдуллин

Бигелді Қайырдосұлы Ғабдуллин - 1955 жылы 31 шілдеде Ақмола облысы, Біржан сал ауданы, Қыстау Қарағай ауылында туған. * Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген (1981), * Мәскеудегі Горький атындағы Әдебиет институтын аяқтаған (1991). * 1980-1983 жылдары «Ленинская смена» (қазіргі «Экспресс-К») газетінде тілші, әдеби бірлестік жетекшісі, Қазақстан ЛКЖО ОК жанындағы республикалық жастар шығармашылығы бірлестігі төрағасының орынбасары, * 1983 — 1985 жылдары «Казахстанская правда» газетінде тілші, * 1985—1989] жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші, көркем әдебиетті насихаттау бюросы директорының орынбасары, * 1997 жылдан шыға бастаған «XXI век» газетінің Бас редакторы болды. Шығармалары Алғашқы «Таңдау» атты әңгімесі 1981 жылы «Студенческий меридиан» журналында жариялайды. Шығармаларын орыс тілінде жазады. * «Өмірді түсінуге құштарлық» (1983), * «Жанымыздан тазалық арылмасын» (1983), * «Ғасырларға санамыз саяхаттап» (1985), * «Тәубеге келу» (1986), * «Тарих пен тарихилық» (1990), т.б. еңбектері жарық көрді. * Ғ.Мүсіреповтің, Ә.Әбішевтің, Т.Кәкішевтің, С.Бердіқүловтың бірқатар мақалалары мен әңгімелерің сондай-ақ Х.Рақымовтың «Сеңгір сырлары» трилогиясының екі кітабын (1987, 1989), * Т.Жұртбаевтың «Алып тұлға» деректі повесін (1991), * Қ.Жұмаділовтың «Атамекен» романын (1992) орыс тіліне аударды. * «Режим и сопротивление» (2001), * «Серьезный разговор» (2008) кітаптарының авторы. * 2001-2004 жылдары АҚШ-тағы «Вашингтон пост», «Вашингтон таймс» басылымдарында мақалалары жарияланған. Жетістіктері «Құрмет» орденімен, «Астананың 10 жылдығы» медалімен марапатталып, Қазақстан Республикасы Президентінің сыйлығын алған. Дереккөздер
Құс шаруашылығы

Құс шаруашылығы — ауыл шаруашылығының ең жаңа және ең қарқынды дамып келе жатқан саласы. Өнімнің қысқа мерзімде өндірілуі нарық сұранысына бағыт-бағдар ұстауға мүмкіндік береді. XX ғасырдың екінші жартысынан бастап, Солтүстік Америка мен Батыс Еуропа елдерінде бройлер балапандарын өсіретін ірі құс өсіру кешендері қалыптаса бастады. Бүгінгі таңда құстың саны жөнінен Қытай, АҚШ, Ресей, ал жұмыртқа өндіруден Қытай, АҚШ, Жапония, Ресей және Үндістан ерекше көзге түседі. Толығырақ Тауарлы құс шаруашылығы, негізінен, қала маңдарында шоғырланған. Ал соңғы жылдары жоғары маманданған құс шаруашылықтары арзан жұмысшы күші жеткілікті климаты қолайлы аудандарға ауысуда. Дереккөздер
Депозитарлық қызмет

Депозитарлық қызмет (; ; -xранение(ответствешюе) Мамандандырылған ұйым жүзеге асыратын бағалы қағаздардың иелерін есепке алу мен олардын құқықтарын растау, сондай-ақ бағалы қағаздарды материалсыздандыру жөніндегі қыз- мет. Депозитарий мен депоненттін қа- ғынастары олардың арасында жасал- ған шарт негізінде туындайды. Шарт- тың жасалуы депоненттің бағалы қағаздарына меншік құқықтарының депозитарийге өтуіне әкеп соқпайды. Депозитарий бағалы кағаздарға кұкыктарды есепке алу жөніндегі ез міндеттерін орындамағаны немесе ла- йықты орындамағаны үшін онын ішінде депо шоттары бойынша жазба- лардың толық және дұрыс болуы үшін жауап береді. Дереккөздер
Оқытуды ұйымдастырудың бірыңғай нысаны

Оқытуды ұйымдастырудың бірыңғай нысаны - оқу сабақтарын ұйымдастыру нысандарының бірі, мұнда барлық сынып оқушылары бірдей оқу міндетін шешеді. Оқу жұмысының бұл нысаны әзірлігі бір деңгейдегі оқушыларға арналған, оқушылардың бір қарқынмен жұмыс істеуін қалайды. Дереккөздер
Лингвистикалық статистика

Лингвистикалық статистика — 1) кең мағынада тіл ғылымының статистикалық әдістерді қолданатын саласы; 2) тар мағынада тілге байланысты математиканың кейбір мәселелерін, атап айтқанда, мәтіндегі тілдік бірліктердің статистикалық жіктелуін зерттейді. Лингвистикалық статистиканың алғашқы материалы — мәтін және оның грамматикалық бірліктері (әріп, дыбыс, жалғау, жұрнак, сөз, сөзтұлға, сөз тіркестері, сөйлем). Лингвистикалық статистикада олардың тілдік тұлғасына сандық сипаттамалар жасалады, яғни мәтіндегі қолданысы, кездесу жиілігі, үлестірімдік зандылықтары, жалпы табиғи сипаты зерттеледі Лингвистикалық статистикада ең көп тараған әдіс Ципф заңына (АҚШ) негізделген талдау әдісі болып табылады. Ол бойынша F x i-const теңдестігі анықталады, мысалы, Ғ — жиілік сөздігіндегі сөздің жиілігін, i - сөздің раңгісін, яғни жиілігі төмендеуіне қарай реттелетін тізімдегі нөмірін білдіреді. Дереккөздер
Тасбағанды қаттау

Тасбағанды қаттау. Микроскоптық зерттеу нәтижелерін пайдалана отырып, тасбағандардың сапалы сипаттарын нақтылы сұлбаға сәйкес хаттау. Мұның нәтижесінде дайындалған құжатта кеннің атауы, ұңғыманың нөмірі, тасбағанның алыну датасы, тасбаған шығыны көрсетіледі және оны құрайтын тау жынысы қабаттары қысқаша сипатталады. Аталған сипаттамада көрсетілетін мәліметтер: тау жынысының атауы, құрғақ күйіндегі түсі, мұнай кіріктіру белгілері, минералогиялық құрамы, түйіршіктілігі, беріктігі, жұмырлығы, іріктелу дәрежесі, құрылымдық ерекшеліктері, нақыштық белгілері, палеонтологиялық қалдықтары, қалыңдылығы хатталып отырған қабаттан жұқалау қабатшалар мен линзалардың астасу мүмкіндігі және олардың көрініс беру деңгейлері, жарықтар мен жарықшақтар, сырғанау айналары, тау жыныстарының еңістену бұрышы т.с.с. Дереккөздер
Кәбір Ғабдуллин

Кәбір Ғабдуллин - 1943 жылы Қытай Халық Республикасының Шағантоғай елді мекенінде туған. Семей педагогикалық институтының тіл-әдебиет факультетін тамамдаған. Еңбек жолын мүғалімдіктен бастаған ол, әр жылдары кеңес атқару комитетінің төрағасы, шаруашылық кәсіподағының төрағасы, аудандық партия комитетінің нүсқаушысы болып жұмыс істеген. Кейіннен облыстық «Семей таңы» газетіне арнаулы тілші-лікке ауысып, республикалық «Ара» журналында, араб әліппесімен шетелдік қандастарымызға арналып шығарылған «Біздің Отан», «Шалқар» газеттерінде қызмет еткен. Шығармашылығы Ақынның әркез жазған өлең-жырлары мерзімді баспасөз бет-терінде жарияланып тұрады. «Көңіл әуендері» атты ұжымдық жинаққа бір топ өлеңдері, «Күміс күйме» ұжымдық жинағына поэмасы енгізілген. «Алтын мүйіз ақ құлжа» атты жинағы жеке кітап болып 2004 жылы «Фолиант» баспасынан жарық көрген. 2007 жылы «Үш қиян» баспасынан «Құдірет» атты жыр жинағы шыққан. Дереккөздер
Азаматтардың мүліктік игіліктері мен құқықтары

Мүліктік игіліктер мен кұкықтарға (мүлікке): заттар, ақша, соның ішінде шетел валютасы, құнды қағаздар, жұмыс, қызмет, шығармашылық-интеллектуалдық (зияткерлік) қызметтің объектіге айналған нәтижелері, фирмалық, атаулар, тауарлық белгілер және бұйымды дараландырудың өзге де құралдары, мүліктік құқықтар мен баска да мүліктер жатады. Дереккөздер
Тіректі беткей

Тіректі беткей. Нақтылы сипаттарды иеленген тұрақты белгілері бар және біршама кең алқаптарға таралған, сондықтан да құрылымдық тұрғызымдарды жасақтауда шынында да тірек рөлін атқара алатын қойнауқат немесе қабатшалар кешені. Синонимі — танымал беткей. Дереккөздер
Жұмысшылар

Жұмысшылар - кәсіпорынның тікелей материалдық құндылықтар жасаумен және өндірістік қызметтер көрсетумен, жүктерді тасымалдаумен айналысатын жұмыскерлер өндірістік үдеріске қатысуы сипатына қарай негізгі және көмекші жұмысшылар болып бөлінеді. Дереккөздер
Тіректі ұңғыма

Тіректі ұңғыма. Кәсіптік геологияда: қимасының қаралып отырған бөлігі мұнай мен газ шоғыры ауқымында және қойнауқаттардың оған іргелес сулы бөліктерінде нақтылы құрылымдық-таскелбеттік белдемнің құрылысын кескіндеп беретін ұңғыма. Дереккөздер
Оқпандық қысымды анықтау

Оқпандық қысымды анықтау. Ұңғыманың жұмыс режимі әбден тұрақталғаннан кейін, сол ұңғыма оқпанды тесіп өткен қойнауқаттың желегі өңіріндегі қысым мөлшерін тереңдік манометрімен өлшеу. Игеру нысаны көпқабатты болған жағдайда, оқпандық қысым әрбір жекелеген қойнауқат желегінде анықталатын болады, немесе олардың тек қана бір-ақ нүктесінде өлшенеді де, қалған қойнауқаттардың орналасу деңгейі тұрғысынан түзетулер енгізіле отырып, орташа мөлшерлері анықталады. Оқпандық қысымды анықтау шаралары арнаулы есептеулер көмегімен де анықталуы ықтимал, бұл жағдайда атқылап тұрған ернеудегі қысым мөлшері, немесе механикаландырылған ұңғымадағы динамикалық деңгейдің өзіндік орны тағы басқа көрсеткіштер пайдаланылады. Дереккөздер
Өкімхат

Өкімхат - бір жұмысты орындауға, белгілі бі өнімді (материалдарды, дайын бұйымдарды, т. б.) беруге немесе жөнелтуге берілген құжат, өкім. Нысаны мен мазмұны бойынша ажыратылады. Мыс., жұмыстарды орындау жөнінде кещенді бригадаға берілген өкімхат (өкімхат-есеп) кәсіпорын, бөлімшенің мұқамы (шифры), шығын, бригаданың атауы (бригадирдің аты-жөні), есеп айырысу кезеңі, жұмыстың шарттары мен сипаттамасы, жоспарлы тапсырманың есептері, өндірімнің кешенді нормасы, бағасы сияқты деректемеден тұрады, онда орындалған жұмыстың күн сайынғы көлемі көрсетіледі, ал есеп айырысу кезеңі аяқталғаннан кейін бригаданың әрбір мүшесіне жалақы есептеледі. Дереккөздер
Мүліктік құқықтар

Мүліктік құқықтар-мүлікті иелену, пайдалану және жұмсаумен байланысты, сондай-ақ осы мүлікті бөлу және ауыстыру (тауармен, қызметпен, орындалған жұмыспен, ақшамен, құнды қағаздармен және т.б.) жайы бойынша, азаматтық айналыс қатысушылары арасында туындайтын материалдық (мүліктік) кұқықтық қатынастарға қатысушылардың субъективті құқы. Дереккөздер
Тепе-тең баға

Тепе-тең баға - сұранымнын шамасы ұсынымның шамасына тең болатын баға, мұнда тауарлар, мен қызметтердің тапшылығы да, артылып қалуы да болмайды, бағаның өсу не төмендеу үрдісі байқалмайды. Дереккөздер
Басқару қызметі

Басқару қызметі - 1.басқару әсерінің мазмұнын анықтайтын, қызметтің тұтас оралымы; 2. басқару оралымының сатысына сәйкес келетін операциялар, басқару субъектісінің қызметі. Басқару қызметінің оқу-тәрбие жүйесі ұйымдастыру-педагогикалық мәні бойынша мақсапылық, әлеуметтік-педагогикалық, ұйымдастыру-педагогикалық, нұсқалық-әдістемелік, әкімшілік-шаруашылық болып бөлінеді. Дереккөздер
Ғылымды қажетсінушілік

Ғылымды қажетсінушілік - ғылыми-техникалық қызмет пен өндіріс арасындағы үйлесімділікті көрсететін, өнімнің бір өлшеміне шаққанда ғылымға жұмсалатын шығынның шамасы түріндегі көрсеткіш. Ғылымды қажетсінушілік ғылыми қызметпен шұғылданушылар мен өндірісте (кәсіпорында, салада) жұмыс істейтін барлық адамдардың ара салмағы түрінде көрініс табуы да мүмкін. Дереккөздер
Ұлттық шоттар жүйесі

Ұлттық шоттар жүйесі — көрсеткіштері табыстың, тұтынудың, қорланудың мөлшерін және күрделі шығынның шамасын анықтауға арналған теңгерімдік кестелердің өзара байланысты кешені. БҰҰ-ның тұтастай және іріктемелі статистикалық байқаулардың деректерін қорытындылап, жүйелеу жөніндегі халықаралық ұсыныстарымен қабылданған. Мұндай теңгерімдік кестелер (стандарттық шоттар) ұлттық есепшілік жүйесіндегі арналу мақсатына шартты түрде үш топқа біріктіріледі. * Бірінші топқа ел шаруашылығының қандайда болсын уақыт кезеңіндегі қаржы-экономикалық қызметінің қорытындыланған жиынтықты сипаттамалары берілген теңгерімдік кестелер кіреді. * Екінші топтың теңгерімдік кестелерінде бірінші топ шоттарында көрсетілген қаржы-экономикалық үдерістердің неғұрлым тәптіштелген сандық сипаттамасы біріктірілген түрде беріледі. * Үшінші топтың кестелері жекелеген институттық секторлардағы күрделі шығындардың қаржыландырылуын қоса алғанда кіріс пен шығыстың жасалу үдерісін көрсететін деректерден құралады. Дереккөздер
Сырымбет қырғыны

Сырымбет қырғыны – Ресей империясының озбырлық әрекетіне қарсы болған көтеріліс. 1916 жылы патша үкіметінің жарлығымен майдандағы қара жұмысқа адам алына бастағанда, қазақтардың арасынан алғашқы болып бас көтергендердің бipi - Сырымбет балалары еді. Осы тұста Талдықорған, Суковский (Қарабұлақ), Орқаратал (Коминтерн) станицаларындағы орыс-қазақ атамандары, Қапалдан келген қарулы әскерді Желдісайдағы бейқам жатқан бейбіт елге бастап барған. Олар осы елдің тұрғындарын атып, дарға асты. Жүкті әйелдердің ішін жарып, балаларды тірілей көмді. Барлығы 150-дей адам опат болды. Халықты көтеріліске үндеген Жазықбай батыр 11 cepiгімен бipre қапылыста қолға түсіп, ауыр азаппен өлтірілді. 20 қылыш, 16 мылтық жасап үлгерген Байберлі ұстаның қолына шеге қағылып, қылышпен шауып өлтірілді. Патша әскерлерінің асындай айуандық әрекеттері "Сырымбет қырғыны" деген атпен еліміздің тарихында қалды. 1996 жылы осы тарихи оқиғаға 80 жыл толуына байланысты, кiнәciз жандардың қаны төгілген жерге қара тастан белгі қойылып, ас берілді. Дереккөздер
Педагогикалық мінездеме

Педагогикалық мінездеме - оқушыңың белгілі пәндер мен әрекет түрлері бойынша үлгерімін және жүріс-тұрысын, оның сыныптан тыс және қоғамдық қызметін, белгілі бір пәндерге қызығушылығын және бейімділігін, денелік және ой жүйесінің дамуын, тәртібі мен адамгершілік серпінің көрсететін құжат. Баланы бақылау негізінен, есепке алу материалдарынан және арнайы зерттеу бойынша сынып жетекшісімен, тәрбиешілерімен құрастырылады. Дереккөздер
Лингвистикалық география

Лингвистикалық география — тілдік құбылыстардың таралған кеңістігін зерттейтін тіл білімінің саласы. Лингвистикалық география, аймақтық тіл білімі, диалектография деген ұғымдар бір-біріне өте жақын. Лингвистикалық география географиялық карталарға шартты түрде белгілі бір аймақ тұрғындарына тән дыбыстық, грамматикалық т.б. құбылыстарды белгілейді. Сөйтіп, диалектілер мен говорлардың нақты таралған көлемі анықталады. Лингвистикалық география арқылы тілдердің тарихы мен шығу тегін (этникалық байланыстарын) ретроспектив тәсілмен зерттеуге мүмкіндік беретін диалектологиялық, тілдік атластар жасалады. Диалектология лық зерттеулерде картографиялық әдістеменің қолданылуы – бұл ғылымның үлкен табысы. Осы әдістеменің арқасында да көптеген тілдердің диалектілік ерекшеліктерінің тараған аудандарын нақтылы айқындауға, оның тарихи себептерін ашуға мүмкіндік туды. Картография әдістемесі диалектологиялық зерттеулерде XIX ғасырдың аяқ кездерінен бастап қолданылады. Бұл – үлкен ғылыми күшті, көп зерттеуді, көп уақытты керек ететін жұмыс. Сондықтан да көптеген жеке тіл білімінде, солардың ішінде қазақ тілі білімінде де диалектография әзірше жарық көре алмай келеді Дереккөздер
Мемлекет иелігінен алу

Мемлекет иелігінен алу - шаруашылық жүргізуші субъектілерді тікелей басқару атқарымдарын мемлекеттен жеке немесе заңды тұлғаларға ішінара немесе толық (соның ішінде жекешелендіру жолымен де) беру. Әкімшілдік-әміршілдік экономикадан нарықтық экономикаға көшудің, тауар өндірушілердің дербестігін нығайтудың, нарықты тауарлармен (қызметтермен) молықтырудың, тауарлардың сапасын арттырудың мемлекеттік кәсіпорындардың монополизмін жоюдың маңызды бағыты ретінде қаралады. Қолданыстағы зандарға және жекешелендіру бағдарламасына сәйкес жүзеге асырылады. Дереккөздер
Адасушылық

Адасушылық 1. Жасаған мәміле туралы адамды дұрыс түсінбеуді белгілеу үшін азаматтық, құқыкта қолданылатын термин. Еріктің әлсіздігімен жасалған мәміленін бір түрі ретінде және адасушылық әсерімен әрекет еткен тараптардың қуынымы бойынша қарастырылатын адасушылық әсерімен жасалған мәміле жарамсыз деп танылуы мүмкін. 2. Дұрыс емес қате пікір, әлде не туралы түсінік. Дереккөздер
Тұншықтыратын улағыш заттар

Тұншықтыратын улағыш заттар — тыныс органдарын зақымдайтын тұрақсыз улағыш заттар тобы ( фосген, дифосген, хлорпикрин). Тұншықтыратын улағыш заттар тыныс жолдарына әсер етігі, тамақты күйдіріп, жөтелтеді, кеудені қысады. Бірінші кезекте өкпе альвеолы мен ұсақ тамырларының қабырғалары зақымданады. Ол қатты зақымданғанда өкпе қабынады., сөйтіп дененің оттегімен қамтамасыз етілуі бұзылады. Тұншықтыратын улағыш заттардың сонымен қатар жалпы улағыш әсері де бар. Дереккөздер
Жазық қозғалыс

Жазық қозғалыс — қатты дененің барлық нүктелері кейбір қозғалмайтын жазықтыққа параллель қозғалған кездегі қозғалыс. Мысалдар: дөнгелектің түзу жолмен домалауы, кривошип-шатунды механизмдегі шатунның қозғалысы, жабық кітаптың стол бетіндегі сырғуы т.т. Жазық параллель қозғалыстағы қатты дененің әрбір нүктесі жазық траектория сызады және параллель жазықтықтарда жатады. Ондай жазықтықтарды денеің қозғалу жазықтығы деп атауға болады. Егер қатты дененің барлық нүктелері Оху жазықтығына параллель қозғалса, онда сол Оху негізгі жазықтық болып саналады.Қозғалу жазықтықтарының барлығы да осы Оху координат жазықтығына параллель. Дереккөздер
Бағалы қағаздарды орналастыру

Бағалы қағаздарды орналастыру — эмитенттің азаматтық-құқықтық мәміле жасасу жолымен эмиссиялық бағалы қағаздарды алғашқы иеленушілерге иеліктен шығаруы. Ұлттық заңнамамен реттеледі. Қазақстанда "Бағалы қағаздар нарығы туралы" және "Акционерлік қоғамдар туралы" заңдармен реттеледі. Бағалы қағаздарды орналастыру тәсілдері: * акционерлік қоғамды құру және жарғылық қор жасау кезінде акцияларды құрылтайшылар (акционерлер) арасында бөлу; * Акционерлік қогамның акцияларын және акцияларға айырбасталатын өзге де акцияларды ашық және жабық жазылыс жолымен орналастыру; * Қоғамның қосымша акцияларын акцияларға айырбасталатын бағалы қағаздарға айырбастау жолымен орналастыру. Дереккөздер
Талғар экспериментал құю механикалық зауыты

"Талғар экспериментал құю механикалық зауыты" АҚ, - ауыл шаруашылығына қажетті құрал-саймандар шығаратын, сондай-ақ, металл бұйымдарды ыстық, және салқын күйінде қалыптайтын кәсіпорын. 1967 ж. жер жыртатын техникаларды жөндеу шеберханасы ретінде құрылды. 1973 жылдан "Талғар эксперимент құю механикалық зауыты" деп аталган. 1993 ж. ААК, болып қайта құрылды. 1975 жылдан су журетiн әр турлі құбырлар, бетон араластырғыштар, ауыл шаруашылығы техникаларын, спорт тауарларын шығарумен және ауыл шаруашылығы тракторлары мен эксковаторларды күрделі жөндеумен айналысты. 2003 ж. ҚХР Сычуань өлкесіндегі зауытпен бірлесіп, "Талсу" атты шагын трактор шығара бастады. Дереккөздер
Пепсин

Пепсин - түзілуінде қош иісті немесе дикарбонды аминқышқылдары қатысатын, пептидтер мен ақуыздар ыдырауы басымырақ байланыстары бойынша жүретін, қышқылды ортада катализдейтін (ерітетін), судан түз ажырату жынысына жататын, протеолизистік ферменттердің жалпы атауы. Пепсин асқазан сөлінде пепсиногеннен түзіледі жоне тағам ақуыздарын корытуға катысады. Дереккөздер
Себептік жалғаулықтар

Себептік жалғаулықтар. Салалас құрмаластың бір сыңарында айтылған ойдың себебі басқа сынарында екенін білдіру үшін дәнекер болады. Оған себебі, өйткені жалғаулықтары жатады. Мысалы: Мен будан артыққа баспадым, өйткені берік болмай, ерік жоқ, (А. Бек). Дереккөздер
Салдарлық жалғаулықтар

Салдарлық жалғаулықтар. Салалас құрмалас сөйлемнің бір сыңарында айтылған ойдың нәтижесі, салдары екінші бір сыңарында екенін білдіру үшін дәнекер болады. Мысалы, : Қыс аяғы ұзаққа созылатын түрі бар, сондықтан жайылысты күтіп пайдалану керек (М. Әуезов). Дереккөздер
Шартты жалғаулықтар

Шартты жалғаулықтар. Сабақтас құрмалас сөйлемде бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемдегі іс-әрекеттің болу не болмауының шартын білдірген жағдайда дәнекер болады. Бұған егер, егер де жалғаулықтары жатады. Мысалы: "Егер мен саған сенбесем, бұл әңгімені айтпас едім". Дереккөздер
Жалқы есім

Жалқы есім — жеке заттың, құбылыстың атауы болатын сөз, сөз тіркесі. Жалқы есімге адам аттары (антропонимдер), географиялық атаулар (топонимдер), діни атаулар (теонимдер), жануарлар атаулары (зоонимдер), аспан денелерінің атаулары (астронимдер), тарихи уақиғалармен байланысты мезгіл атаулары (хрононимдер), рухани нысандар атаулары (идеонимдер) т. б. жатады. Дереккөздер
Жалпылама жақты сөйлем

Жалпылама жақты сөйлем—баяндауышы 2-жақтық жіктік жалғауда айтылған сөйлемдердің бастауышы болмай, үш жаққа бірдей ортақ мағынада айтылатын сөйлем. Жалпылама жақты сөйлемдер мақал-мәтелді сөйлемдерде жиі кездеседі. Мысалы, : Жаманға ақыл айтсаң, алдайды дер (мақал). Дереккөздер
Жалпылауыш сөздер

Жалпылауыш сөздер — бір тектес аттар мен құбылыстарды толық қамтып, жинақтай айту үшін жұмсалатын жалпылау мағыналы сөздер. Бұлар әдетте бірыңғай мүшелі сөйлемдерде қолданылады. Ж. с. кызметін жалпылау есімдіктері (бәрі, барлық, бүкіл, күллі, түгел), сілтеу есімдіктері (мыналар, осылар), жинақтау сан есімдері (үшеуі, бесеуі) және жалпылау мәні бар зат есімдер атқарады. Мысалы, : пайда, мақтан - бәрі тұл (Абай). Бес қарудан — қолында найзасы мен қалқаны, белінде алдаспаны, тақымында бір құлаштай қатқан қара шоқпары бар (қараңыз Жұмаділов). Дереккөздер
Жалпы семантика

Жалпы семантика— американдық философия мен социологиядағы тілдің ойға, сол арқылы адамның мінез-құлқына тигізетін әсерін зерттейтін бағыт. Оның негізін 20 ғ. 30 жж. А. Кожибский салған. Жалпы семантика философия, психология, социология, лингвистика идеяларын формалды түрде біріктіріп, тіл мен коғам тарихын, тіл мен ойдың қарым-қатынасын идеалистік тұрғыда түсіндіреді, соматикалық, психологиялық ауытқулардың, әлеуметтік ауыртпалықтардың себебі тіл құрылымында жатыр деп қарайды. Казіргі тілдер қолданушыларға әр түрлі жолмен эсер етіп, көптеген қиындықтар туғызады, оны тек "жақсы" тіл жасау арқылы жоюға болады дейді. Жалпы семантиканың бұл идеясы Сепир — Уорф болжамына (к.) жақын. Дереккөздер
Жалпы славяндық сөздер

Жалпы славяндық сөздер— бір кезде қолданылған жалпы славян тілінен көне орыс тілі мен шығыс славян диалектілерінде сақталып қалған сөздер. Бұлар тілдің ен көне қабатына жатады, оларды осы күнгі славян тілдерінің бәрінен де байқауға болады. Мысалы: небо, облако, брод, живой, брат, сестра, сын, дочь, т. б. Дереккөздер
Жалпы түркілік сөздер

Жалпы түркілік сөздер — түркі тектес тілдердің бәріне ортақ сөздер. Олардың түркі тілдеріндегі түр-тұлғасында дыбыстық ерекшеліктері бар. Жалпы түркілік сөздер түркі тілдерінің негізгі сөздік қорына кіреді. Мысалы,: қаз. тіс, өзб. тиш, тат. теш, ұйғ. тиш, чти, туваша – дши, хакасша – тіс. Дереккөздер
Жалпы тіл білімі

Жалпы тіл білімі — Тіл ғылымының жалпы тілдік теориясы. Тілдердің бәріне ортақ заңдылықтар мен белгілер типологиялық зерттеулердің және тілдің функционалдық кызметін салыстыру нәтижесінде анықталады. Жалпы тіл білімі жеке тіл білімдеріндегі деректерге сүйенеді, соларды салыстыру арқылы тіл атаулыға тән белгілер мен ортақ заңдылықтар, ұқсастықтар мен ерекшеліктер айқындалады, тілдер генеалогиялық, типологиялық жағынан топтастырылады. Жалпы тіл білімі тіл білімінің дербес саласы ретінде қалыптасуына 19 ғасырдың алғашқы ширегінен бастап тілдердің салыстырмалы тарихи және салыстырмалы әдістермен зерттелуі ұйытқы болды. Дереккөздер
Жалпы тілдік құбылыстар

Жалпы тілдік құбылыстар (лат. Universalis жалпы, жалпыға бірдей)— барлық тілдерге немесе олардың көпшілігіне тән тілдік құбылыстар. Жалпы тілдік құбылыстар теориясының анықтайтыны: *1) барлық адамзат тілінің хайуанаттар тілінен ерекше жалпы қасиеттері; *2) әрбір тілдегі белгілі тәсілдер арқылы білдірілетін мазмұндық категориялардың жиынтығы. Мысалы: субъект пен предикат арасындағы қатынастар, тәуелсіздік, бағалау, анықтық-танықтық, көптік категориялары, тема, тема (қараңыз) жіктерінің болуы барлық тілдерге тән; *3) барлық тілдік деңгейлерге катысты тілдің өзіндік жалпы қасиеттері. Мысалы, : барлық тілдерде фонемалардың оннан кем не сексеннен артық болмайтыны, егер тілде дауыссыздар тіркесі "созылыңқы дауыссыз + мұрындық дыбыс" түрінде болса, онда "созылыңқы дауыссыз + шуыл дыбыс" түрінде де болатыны; егер сөз бір буынды болса, онда ол бір морфемадан тұратыны; тілде әуенді екпін болатыны; субъект, объект етістіктің алдында тұрса, онда тілде септік болатыны; егер субъект етістіктің соңында, объект субъектіден кейін тұрса, онда сын есім атау сөзден кейін орналасатыны; егер тілде предлог болмай, демеулік болса, онда ілік септігіндегі зат есім атау септігіндегі зат есімнің алдында тұра¬тыны т. б. Жалпы тілдік құбылыстар лексика-семантикалық салада кездеседі. Мысалы, , "ауыр салмақты" тіркесі — "киын" ұғымымен, "дәмі ащы"— "қасіретті, қайғылы", "дәмі тәтті" — "жағымды, ұнамды", "көлемі үлкен" — "манызды" ұғымдарымен мәндес болып келеді. Жалпы тілдік құбылыстар антикалық грамматикалардан белгілі, орта ғасырларда (13 ғ.) "универсал грамматика" термині туған; Пор-Рояль универсал грамматикасында бұл ұғымның тілдік негізі салынған. 20 ғ. 60—70 жж. (негізінен КСРО мен АҚШ-та) Ж. т. к. казіргі тіл білімінің объектісіне айналды. Әр түрлі тілдерден жиналған Жалпы тілдік құбылыстарға байланысты материалдар молайды, оған тілдерді құрылымдық жүйе жағынан сипаттау (әсіресе фонологияда), Африка, Оңтүстік-шығыс Азия, Океания тілдерін зерттеу нәтижесінде құрылымдық типология шекарасының кеңеюі себеп болды. Жалпы тілдік құбылыстардың осы күнгі теориясы үшін ен маңыздысы оларды түсіндіріп талдау болып табылады. Дереккөздер
Оқу жылдамдығы

Оқу жылдамдығы дегеніміз – белгілі бір уақыт ішінде оқылған мәтіннің көлемі. Мәтін көлемі – бет, сөз, буын, таңба (әріп, дыбыс) түрінде анықталады. Негізінен өлшеу бірлігі ретінде 1 минутта оқылған сөз (таңба) алынады және ол мынаған сәйкес келеді: 1 минутта 300 сөз (шамамен 1900 таңба) – қалыпты оқу 1 минутта 300 сөзден артық оқу – жылдамдатылған оқу 1 минутта 700-800 сөз (шамамен 4460-5100 таңба) оқу – жылдам оқудың шегі деп есептеледі. Жоғарғы сынып оқушыларының оқу жылдамдығын тексеру бойынша зерттеулер көптеген елдерде жүргізіліп тұрады. Мысалы, 1997 жылы Дания, Швеция, Норвегия, Финляндияда жүргізілген зерттеудің нәтижесі оқушылардың орташа оқу жылдамдығы 1 минутта 155 сөзден (Дания) 198 сөзге дейін (Швеция) өзгеріп отырғанын көрсетті (Финляндия – 170 сөз, Норвегия – 175 сөз). Сонымен бірге оқу жылдамдығының минимальді шегі минутына 48 сөз (Дания), 33 сөз (Швеция), 67 сөз (Норвегия), 46 сөз (Финляндия) болса, максималды шегі 418 сөз (Дания), 403 сөз (Швеция), 405 сөз (Норвегия), 403 сөз (Финляндия) болған. Зерттеудің әдістемесін қысқаша былай баяндауға болады: танымал газеттерден алынған мәтінге 25 тапсырма кіргізілген. Тапсырмалардың мақсаты оқушылардың мәтінді түсінгендігін тексеру. Мәтінді оқуға төрт минут бөлінген. Осындай зерттеу Ресейде де 2000 жылы халықаралық салыстырмалы зерттеулер (PISA) аясында өткізілді. Негізгі мақсаты 15 жасар оқушылардың мәтінді қандай жылдамдықпен оқитыны және түсінетіндігін тексеру болды. Осы зерттеудің нәтижесі Ресейде 15 жасар оқушылар орта есеппен минутына 179 сөз оқитынын көрсетті (зерттеуге Ресейдің 14 аймағынан 28 оқу орнынан 772 оқушы қатысты). Оқу жылдамдығының максималды шегі 240 сөз болса, минималді шегі – 41 сөз болды. Салыстыратын болсақ, бастауыш мектепті аяқтаған кезде оқушылардың оқу жылдамдығы 90 сөз (дауыстап оқығанда), 120 сөз (ішінен оқығанда) болуы тиіс. Дереккөздер Зерттеуден алған нәтижелерді мамандар сабаққа дайындалу уақытын есептеуге пайдаланып, мынадай мысал келтіреді: 10 сыныптың Физика оқулығы (Г.Я.Мякишев и Б.Б.Буховцев) 16 баспа табақтан тұрады, 140 сабаққа бөлінген. 16 баспа табақ 640000 таңбаға сәйкес, өйткені 1 баспа табақ – 40000 таңбаға тең екені белгілі. Баспа табақты сабақ санына бөлсек 1 сабаққа 4571 таңба немесе 2285 сөз сәйкес келеді. Егер оқушының оқу жылдамдығы минутына 110-120 сөз десек 1 сабақты оқуға 15-20 минут қажет болады. Ал нормаға сәйкес үй жұмысын орындауға жарты сағат бөлінсе физика пәнінен мәтін оқуға 15 минут, есеп шығаруға 15 минут қажет десек, оқушының орташа оқу жылдамдығы минутына 150 сөз болуы қажет.
Қаназдық

Қаназдық (анемия) - қанда эритроциттердің азайып, гемоглобиннің кемуінен болатын ауру. Қаназдықтың болу себептері: денеден көп қан кету; химиялық заттардың, удың, безгек ауруының әсерінен эритроциттердің тіршілігін жоюы; кемік майы, бауыр, көкбауырдың зақымдануы; эритроциттердің түзілуіне катысатын заттардың (темір, Вх, витамині) жетіспеуі және т. б. Қан оттегіне қанықпағандықтан, мүшелер мен ұлпаларға оттек жетіспейді. Зат алмасу бұзылады. Эритроциттердің мөлшері азайғанда қанның түтқырлығы төмендеп, жүрек соғуы жиілейді. Қаназдықтан жүрекке көп күш түседі. Оны қан құю арқылы емдейді. Дереккөздер
Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем

Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем — бағыныңқы компоненті басыңқы компоненттегі іс-әрекеттің болу-болмауының себебін білдіріп, басыңқы компоненті сол себептен туған нәтижені, салдарды білдіретін сабақтас сөйлем. Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің жасалу жолдары: # Есімше арқылы: * а) Шығыс септігіндегі -ған тұлғалы есімше арқылы: Үлес үстінде әлі ойын ашпаған Абай болғандықтан, Тәкежан енді буның өзінен ішіндегі ниетін сұрады (М. Әуезов); * ә) есімшелік тұлғаларға -соң шылауының тіркесуі арқылы: Шұға шын ауруға айналған соң, Есімбек жұмсайын деді (Б. Майлин). # Көсемше арқылы: Сол кезде бұтақ сынып кетіп, Асылып құзға Қайсар тұра қалды (С. Мұқанов). Араларына түсетін арашашы болмай, екеуі де әбден титықтап шаршады (М. Әуезов). Тағы қараныз: * Сабақтас құрмалас сөйлем * Себеп-салдар салалас сөйлем * Салалас құрмалас сөйлем * Сөйлем Дереккөздер
Мұнайдың оптикалық тығыздығы

Мұнайдың оптикалық тығыздығы. Мұнайдың толқын ұзындығы, нақтылы жарықты сіңіріп алу қабілеті, оның көрсеткіші жарық сіңіру коэффициентімен бағаланатын мұнайдағы шайырлар мен шайыршақтардың мөлшеріне тәуелді. Дереккөздер
Мұнайлы нысанды тәжірибелі-өндірістік игеру

Мұнайлы нысанды тәжірибелі-өндірістік игеру. Нысанды игеруді жобалауға қажетті, мұнай өндіру процесінің өндірістік жағдайлардағы ерекшеліктері жайлы мәліметтерді алу мақсатында, нысанды тәжірибелік игеру шараларын ең бірінші болып игерілуі тиіс өкілетті үлескіні өндірістік игеру шараларымен орайластыра жүргізумен сипатталатын жұмыстар жиынтығы. Дереккөздер
Шоғырды тәжірибелік игеру

Шоғырды (кенді) тәжірибелік игеру. Игеруді жобалауға қажетті бастама мәліметтерді жинақтау мақсатында жақа шоғырды барлау және алдын-ала өндіру ұңғымаларын іске қосу. Бастама мәліметтер қатарына жататындар — табиғи режим, шоғырлардың сипаты, ұңғымалар мен қойнауқаттардағы жұмыстардың жай-жапсары және оларды шектейтін мәселелер жайлы деректер. Синонимі — шоғырды (кенді) байқамдық игеру. Дереккөздер
Галотекті тұнбалар

Галотекті тұнбалар. Қатты қаныққан сулы ерітінділер құрамындағы минералдардың нақтылы термодинамикалық жағдайларда тұнбаға түсуі нәтижесінде қалыптасатын шөгінділер; саяз сулы тұзды көлдер, шығанақтар, бөгендер өңірінде ыстық ақызақ климат жағдайында түзіледі. Көбінесе хлоридтер мен сульфаттардан тұрады, сирегірек ізбестастар мен бораттар да ұшырасады. Дереккөздер
Терең сулы шөгінділер

Терең сулы шөгінділер (тұнбалар). Түзілу алабының (теңіздер мен мұхиттардың) терең сулы өңірлеріне тән шөгінділер (тұнбалар). Теңіз қайраңы өңірінен тереңірек (200 м-ден терең) өңірлерде қалыптасқан шөгінділердің (тұнбалардың) баршасын Т.ш.-ге жатқызуға болады. Дереккөздер
Теңіз қайраңы шөгінділері

Теңіз қайраңы шөгінділері. Материктердің (континенттердің) су астындағы бөлігінде негізінен 150- 200 м, сиректеу 1500-2000 м тереңдіктерде түзілетін құмайтты, сазды теңіз шөгінділері. Мұнда мұнай және газ, басқа да пайдалы қазбалар өндірілетін жерлер кездеседі. Дереккөздер
Ұңғыманы игеру

Ұңғыманы игеру. Кумулятивтік торпедалау, термохимиялық тұрғыдан әсер ету, әртүрлі қышқылдармен, азотпен, еріткіштермен, мұнай қышқылды көбіктермен, эмульсиялармен, мұнай еріткіштерімен, беткейлік белсенді заттармен өңдеу т.с.с. көмегімен ұңғыма оқпанына жапсарлас белдемнің сумен қанығуын және саздану дәрежесін азайту арқылы оқпанның табиғи өнімділігін сақтау, сөйтіп оған сұйық (газ) ағымдарының ағып келуін қамтамасыз ету шаралары. Дереккөздер
Бұрғылау кезінде туындайтын қиындықтар

Бұрғылау кезінде туындайтын қиындықтар. Ұңғыма оқпанын әрі қарай тереңдетуді қиындататын жағдайлар. Бұлардың арасындағы ең жиі ұшырасатындары: ұңғыма оқпаны қабырғаларының тұтастығының бұзылуы, жуғыштау сұйығының сіңіп кетуі, оқпанда мұнай, су, немесе газ белгілерінің пайда болуы, ұңғыма оқпанында бұрғылау жабдығының тұтылып қалуы. Дереккөздер