kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жасыл революция

"Жасыл революция" ("Зеленая революция") — XX ғасырдың 1950-60 жылдарында Оңтүстік Азияның дамушы елдерінде (Үндістан, Пәкістан, Филиппин), Мексикада және т.б. елдерде жүзеге асырылған, өнімділігі жоғары жаңа сорттарды шығару есебінен ашаршылық проблемасын шешу мақсатында ауыл шаруашылық дақылдарының, әсіресе дәнді дақылдардың (бидай, күріш, жүгері және т.б.) түсімділігін арттыру жөніндегі шаралар жиынтығы. Бұларға агротехниканың прогресті әдістерін, минерал тыңайтқыштарды, ирригациялық жүйелерді жасау, өсімдіктерді қорғаудың биологиялық әдістерін қолдану және т.б. шаралар қамтылды. Дереккөздер
Депутаттың дербес құқықтылығы

Депутаттың дербес құқықтылығы (; ; — посланный) - Өзінің өкілеттік мерзімі кезінде тұтқындауға, алып келуге, сот тәртібідіен салынатын әкімшілік жаза шараларын қолдануға, қылмыс жасаған орында тұтқындау немесе ауыр қылмыс жасаудан басқа жағдайларда, тиісті Палатаның келісімінсіз қылмыстық жауапкершілікке тартылуға болмайтын Парламент депутатының ерекше жағдайы. Дереккөздер
Ачимчоуль

«Ачимчоуль» — корей ұлты өкілдерінің ән-би ансамблі. 1972 жылы Талдықорған қаласындағы І.Жансүгіров атындағы Мәдениет үйі жанынан (жетекшісі Т.И.Нам) құрылды. 1978 жылы оған «халықтық ансамбль» атағы берілді. 1990-91 жылдары ансамбль Пхеньян, Сеул қаласында өткен өнер фестивальдарының лау­реаты атанды. 1993 жылы Борамала (ҚХР), Ташкент қаласында өткен байқауларда жүлделі орындарды, сондай-ақ корей ұлты өкілдерінің республикалық 1 (Алматы) және 2 (Үштөбе) фестивальдарында бас жүлдені жеңіп алды. Дереккөздер
Шерулік толықтыру

Шерулік толықтыру — ұйымдасқан тәртіппен резервтен (запастан) қолданыстагы армия бөлімдерін, құрамаларын басқару органдары мен тылды толықтыру үшін жіберілетін әр түрлі нысандағы әскери қызметшілердің оқыған контингенті. Шерулік толықтырудың әскери қызметшілері майданға шерулік бөлімшелердің немесе әскери мамандар командасының құрамында жіберіледі. Шерулік толықтыру жеке құрамы майданға кету алдында оқу бөлімдеріңде, оқу орталықтарында және полигондарда тиісінше оқу бағдарламалары бойынша дайындықтан өтеді. Шерулік толықтыру белгіленген жерге келгеннен кейін колданыстагы армияның әскери бөлімдеріне, құрамаларына, басқару органдары мен тылына таратылады. Қазіргі жағдайда шерулік толықтыруды дайындау талаптары өсуде. Бұл ғылыми-техникалық прогресстің қарқынына, кару-жарактың бір жағынан үлкен шығынға ұшырататын, екінші жағынан әскери мамандықтын түрлерін көбейтетін жаңа қиратқыш түрлерінің шығуына байланысты. Егер Екінші дүниежүзілік соғыста батыс мемлекеттерінің армияларында мұндай қару түрі — 1000 болса, 70-жылдары 1500 ден асты. Сондықтан әр түрлі әскери мамандар контингенттерін даярлау және оларды колданыстағы армияға шерулік толықтыру ретінде жіберу мәселелері қиын да маңызды болып отыр. Дереккөздер
Вексель-күн

Вексель( – айырбас) – жазбаша түрде толтырылған ұзақ мерзімді борыш міндеттемесі. Жай және аударма вексель түрлері болады. Вексель беруші несие иесіне (вексель ұстаушыға) беретін, заң жүзінде нақты формада белгіленген жазба түріндегі борышқор қолхаты. Құнды қағаз; кредитке берілетін ақшаның бір түрі. Оның иесінің (вексель ұстаушының) белгілі бір уақыт мерзім өткенде, векселді берушіден ақша талап етуге даусыз құқық беруді куәландыратын жазбаша қарыз міндеттемесі. Вексель нарықтық экономика түріндегі елдердің коммерциялық және банкілік іс-тәжірибесінде, сонымен қатар сыртқы саудада және басқа да халықаралық есептесулерде барынша кеңінен қолданылады. Векселдік міндеттеменің мәні мен маңызы тек қана ақша (ұлттық түрдегі және шетелдік валюта түріндегі) болуы мүмкін. Вексель делдалдары Қор рыноктарында, векселдерді есепке алу мен қайта есепке алу мәмілелерінде делдал ретінде әрекет ететін вексель делдалдары. Вексель сомасынан белгілі бір пайыз түрінде комиссиялық сыйақы алады. Құнды қағаздарды салу арқылы банктерден несие ала отырып, олар мемлекеттік қарыздарды орналастыру бойынша агенттер болып шығады. Төлем мерзімі арнаулы бір күнге емес, онын берілген күнінен бастап,белгілі бір уақыт аралығына (бірнеше күн, апта, ай) тағайындалатын вексель. Қазынашылық вексельдер - дүниежүзінің көптеген елдерінде - қазына орнының қысқа мерзімді міндеттемелері, оларды мемлекет бюджет тапшылығын өтеу үшін оқтын-оқтын шығарып тұрады. Олар бойынша пайыз дисконт түрінде - вексельдер өтелетін көрсетулі баға мен сату бағасы арасындағы айырма түрінде төленеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Texte_original._Convention.pdf (I.a) CONVENTION portant loi uniforme sur les lettres de change et billets a ordre (Société des Nations, 0.221.554.1)] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Conventoin_portant.pdf (I.b) CONVENTION portant loi uniforme sur les lettres de change et billets a ordre] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Convention_destinee.pdf (II.) CONVENTION destinée a régler certains conflits de lois en matiere de lettres de change et de billets a ordre] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Convention_relative.pdf (III.) CONVENTION relative au droit de timbre en matiere de lettres de change et de billets a ordre]
Обструкция

Обструкция - # қолдамауды көрсететін тәсіл, талқылауды үзуге және парламенттің заң жобасын қабылдауға бағытталған парламенттік күрестің әдістерінің бірі; # демонстрациялық түрде қандай да бір ұсыныстарды, шараларды тоқтатуға арналған іс-әрекет. Дереккөздер
Шығыс (қаржы экономика)

Шығыс - кәсіпорынның шаруашылық қызмет барысында қаражатын (капиталын) азайтатын немесе міндет темелерін көбейтетін жұмсаған немесе ұстаған шығыны, яғни азын-аулақ ақшалай қаражаттың жылыстауы нысанында немесе активтердің тозуы мен істен шығуы немесе меншікті капиталдың азаюына апарып соқтыратын міндеттемелердің пайда болуы салдарынан есепті кезең бойына экономикалық пайданың азаюы. Салықтардың бюджетке есепті салықтардан артық төленуі Шығыс деп саналады, акционерлерге дивиденд төлеу Шығыс қа жатпайды. Шығыс ағымдағы және күрделі Шығысқа бөлінеді. * Ағымдағы Шығыстың құрамында өндірістік Шығыс маңызды топты құрайды, ол өнімнің (жұмыстың, көрсетілген қызметтің) өзіндік құнына ықпал етеді. Өндірістен тыс Шығыс өндірілген өнімді сатумен байланысты. Өткізуден тыс Шығыс тоқтатылған өндірістік қуаттар мен объектілерді ұстауға жұмсалған шығынды, неғайбыл дебиторлық берешекті есептен шығарудан болған залал, дүлей апатған болған шығасыны, күші жойылған өндірістік тапсырыстар бойынша шығынды; қысқа мерзімді жалға өткізілген негізгі құрал-жабдық бойынша тозымпұлдық аударымды қамтиды. Болжанбаған Шығыс — өнімді өндірумен және өткізумен тікелей байланысты емес шығын, оның мөлшерін қаржы жоспарын жасау кезінде есептеу мүмкін болмайды. Оған айыппұл мен тұрақсыздық айыбы жатады. * Күрделі Шығыс бейқаржылық активтерге салынған инвестицияны, ұзақ мерзімді қаржы жұмсалымын қамтиды. Дереккөздер
Жылжымайтын мүлікпен қосылған жылжымалы мүлік

# Жылжымайтын мүлікпен іс жүзінде байланысы бар және сонымен бірге жалға берілетін (ауыл шаруашылық және құрылыс машиналары, келік, т.б.) жылжымалы мүлік. # Егер бұл негізгі мүлікке (мысалы, жалға алушы бекіткен үй қабырғасындағы сәнділік безендіру) залал келтірмейтін болса, жалдау мерзімі аяқталған соң, өзімен бірге алып кетуіне болатын, жалға алған мүлікпен біріктірілген жалға алушының меншігі. Дереккөздер
Баян Қадірбайқызы Бекетова

{{Жазушы } }} Баян Қадірбайқызы Бекетова (1960 жыл, Түркістан облысы, Бәйдібек ауданында дүниеге келген) — жарналист, ақын. Өмірбаяны * С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін 1984 жылы бітірген. * Қазақ телевизиясы мен радиосы мемлекеттік комитетінде редактор, "Егемен Қазақстан", "Халық Кеңесі" республикалық газеттерінде тілші-журналист қызметтерін атқарған. * Алматы қалалық әкімшілігінің Тіл басқармасының мемлекеттік және өзге тілдерді дамыту бөлімінің бастығы болған. * Алматы қаласы мемлекеттік санитарлық эпидемиологиялық қадағалау департаментінде Мемлекеттік тілді дамыту бөлімінің бас маман -редакторы Шығармалары Өлеңдері енген ұжымдық жыр жинақтары: * «Аудитория» * «Қарлығаш» * «Қыз ғұмыр» * «Күміс күйме» * «Мадонны Турана» Мәскеуден шыққан түркі тілдес қыз-келіншектердің шығармалары топтастырылған ұжымдық жинаққа орыс тіліндегі өлеңдері енген. Өзінің жеке жыр жинақтары: * «Үмітім менің» (1982) * «Жалғыздық» (1984) * «Сәмбі тал» (2001) * «Көлбастау» (2001) * «Мен сені сағынғанда» (2001). * «Ұйықтамайды жұлдыздар» (2010). * «Шолпы» (2020). Жетістіктері * ІІ Халықаралық Түркі поэзиясы фестивалінің лауреаты. * «Сорос Қазақстан» Халықаралық қорының «Қазіргі заман поэзиясы» бәйгесінің жеңімпазы. * Алматы қалалық әкімдігінің Абай оқулары, қала күніне арналған қалалық ақындар мүшәйрасының, тағы басқа көптеген жыр мүшәйраларының жүлдегері. * Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2008). Марапаттары * «Кұрмет » ордені, * «ҚР Тәуелсіздігіне-20 » медалі, * «ҚазМу-дің құрылғанына – 80 жыл», * «Тіл ардагері» төсбелгі, * Түркістан облысы Бәйдібек ауданының "Құрметті азаматы». Дереккөздер
Қосарлы жазба

Қосарлы жазба - әрбір шаруашылық операциясының екі шотта: біреуінің дебет, екіншісінің кредит түрінде бірдей сомамен көрсетілетін бухгалтерлік есеп тәсілі. Осылайша шоттар арасында шаруашылық операциясының мәнін талдауға жол беретін шоттар корреспонденциясы деп аталатын екі жақты байланыс пайда болады. Қосарлы жазбаны пайдалану бухгалтерлік өткерім болып табылады. Дереккөздер
Пепсиноген

Пепсиноген - асқазан сөлінің құрамындағы тұз қышқылының қатысуында, аутукатализдік түрде пепсинге айналатын, асқазанның басты гландулоциттерінен өніп шығатын, пепсиннің алдынғы белсенділігі шамалы жол салушысы. Дереккөздер
Қосарлы салық

Азаматтың немесе заңды тұлғаның шетелде тапкам табысына, сол табыс табу мемлекеті сияқты және азаматтың не заңды тұлғаның мекенжайы бойынша салық салу. Шарттарға енгізілген жағдайлар, аталмыш адамдардың табыстарына салынатын салықты, бір ғана мемлекетті салуға жол береді. Дереккөздер
Атмосфераны ластау

Атмосфераны ластау ( - пар + - шар) - Қылмыстық заңнама бойынша атмосфераға ластайтын заттар шығару ережелерін немесе қондырғыларды, ғимараттарды және өзге объектілерді пайдалану ережелерін бұзу, бұл әрекеттердің ауаның табиғи қасиеттерінін ластануына немесе өзге де өзгеруіне апарып соғуы, адамнын денсаулығына зиян келтіруі экологиялық қылмыс болып табылады. Дереккөздер
Жасылдар

"Жасылдар" ("Зеленые") - саяси партия ретінде құжатталған, кейде тіпті құжаттанбаған, тіршілік ортасын сақтауға (ядролық қауіпке қарсы, ауаның, судың, т.б. тазалығы үшін күресу) бағытталған саяси ағым. Дереккөздер
Дебентура

Дебентура - жабдықталмаған ұзақ мерзiмдi борыштың барлық форма жататын термин тәуелсiз мiндеттемелер болып табылады: әдетте бұл терминмен (мысалы, облигация акционерлiк серiктестiк) серiктестiк босатылған мiндеттеме түсiнетiндiгiменнен, (штат немесе муниципалитеттiң үкiметтерi) корпорация немесе мемлекеттiк. Ұқсас мiндеттемелер Ұлыбританияда ерекше қамтамасыз етуi болады - олар жылжымайтын мүлiкке, АҚШтағы кепiлдеме қағаздары эмитентке жағдайлардың көпшiлiгiнде тек қана активтер және ортақ сенiмдермен қамтамасыз етiледi. Бұл термин әдетте облигациялары бар контекстте пайдаланылады. Дереккөздер
Дебет -нотa

Төлеушісінің өзіне қызмет керсететін банк бөлімшесіне төлемдік сұраныс бойынша жабдықтаушымен артық алынған соманы жабдықтаушының шотынан даусыз шығынға жазу турлы өкімі. Дебет-нотаның негізінде,қоюшының шотынан шығарылған сома, төлеушінің шотында қалпына келтіріледі. Дереккөздер
Шешуші соққы

Шешуші соққы шабуылдаушы қарсыласты жою және жоғалтқан жағдайды қалпына келтіру мақсатында екінші эшелонның немесе оперативті бірлестіктер резервтерінің шабуыл болмаған өңірлерден алынған әскерлермен, сондай-ақ қарсы соққы майданындағы әскерлермен бірлесе отырып жүргізген соққысы. Шешуші соққы қарсы шабуылмен үйлестіре отырып, жойылған жағдайды тек қалпына келтіріп қана қоймай, сонымен бірге шабуылға шығу үшін тиімді жағдайлар жасай алады. Бірақ бұл кезде онтайлы жүргізілген шешуші соққы жағдайдың шұғыл өзгеруіне әкеп соғуы мүмкін болса да, мақсатына байланысты шектеулі болып табылатын және қорғаныс операциясының шегінен шықпайтынын ескеру қажет. Шешуші соққы қарсы шабуылдан осы белгілерімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Еңбек құрал-жабдығы

Еңбек құрал-жабдығы - материалдық құралдардың жиынтығы, өндіріс құрал-жабдығының бір бөлігі, олардың көмегімен адам еңбек заттарына әсер етеді, оларды белгілі мақсатқа орай түрлендіріп, өзгертеді. Оларға еңбек қаруы (жабдық, машина, прибор, станок), өндірістік үймереттер мен ғимараттар, жолдар, құбырлар, арналар, тасымал құралдары, еңбек заттарын сақтайтын түрлі сыйымдылықтар, т.б. жатады. Кәсіпорындарда олардың елеулі бөлігін негізгі өндірістік қорлар құрайды. Дереккөздер
Болашақ кезеңдердің шығысы

Болашақ кезеңдердің шығысы - фирманың, ұйымның ағымдағы шығысы- есепті кезеңде өндірілген, бірақ келесі есептік кезеңге жаткызыла тын шығысы. Ол келесі есептік мерзім бойына өндірістің шығынына және айналысқа есептеледі, яғни болашақ кезеңдерде өндіруге, жұмыстарды орындауға, қызметтерді көрсетуге арналады (техникалық әдебиетке, газеттерге, журналдарға жылдык жазылыс төлемақысы; кесте бойынша шикізат, босалқы бөлшектер, жеткізілімінің төлемақысы). Дереккөздер
Жаттекті қоспалар

Жаттекті қоспалар - әдетте, тамақ өнімдеріне қатысты қолданылады және оларда өздеріне тән емес, кездейсоқ қосылған немесе әдейі қосылған заттектердің бар екенін білдіретін қоспалар. Оларға жататындар: қоршаған ортадан, негізінен топырақ, су арқылы не ауадан тұнып қосылатын ластағыштар; ауыл шаруашылық дақылдарын, мал мен құс өсіру кезінде қолданылатын қалдықтық заттектер (тыңайтқыштар, пестицидтер және т.б.); тамақ өнімдерінде оларды дайындау кезінде сақталуын көздеп (консерванттар), тауарлық түрін жақсарту үшін (бояғыштар) қосылатын үстеме заттектер және т.б. Жаттекті қоспалар онша көп болмаса, адам организмі оларды сыртқа шығарады, алайда жаттекті қоспалар массасы едәуір болса, организмнің оларға шамасы жетпейді де, мұндай жағдайда олар денсаулыққа нұқсан келтіреді. Осыған орай, тамақ өнімдеріндегі жаттекті қоспалардың рауалы қалдықтық шоғырлануы белгіленеді. Дереккөздер
Сырғымалы баға

Сырғымалы баға - ұзақ Мерзімде дайындалатын бұйымдар жөніндегі сауда мәмілелеріңде белгіленетін, осы бұйымдарды дайындау үшін қажет уақыт кезеңінде орын алған өндіріс шығындарындағы өзгерістерді ескеруге мүмкіндік беретін сырғақтау қағидаты негізінде есептелетін баға. Дереккөздер
Шифратор

Шифратор — импульстерді кодтауға (шифрлауға), яғни берілетін пәрмендерді (мысалы, ракетаға) шартты белгілерге (сигналдарға) айналдыратын телебасқарушы және телеөлшегіш кондырғылардың тасымалдаушы негізгі блоктарының бірі. Қабылдағыш кемерлік аппаратура берілген импульстің қай пәрменге жататынын ажыратуы үшін соңғысы белгілі ара қашықтықта, әрбір пәрмен үшін қатаң тіркеспен берілуі тиіс. Шифраторға сондай-ақ нөсер разряды мен немесе қарсыластар туғызатын өндірістік кедергілер мен радиокедергілер әсер етуі мүмкін. Кемердегі қабылдагыш шифрлаған командалар дешифраторға түсіп, анықталады. Шифрлау Берілетін ақпаратты бөгде адамға түсініксіз болатындай ету (кодтау). Дереккөздер
Үмітсіз борыш

Үмітсіз борыш / Неғайбыл борыш — соттың немесе арбитраждың үкімімен байланысты немесе борышқордың төлеуге қабілетсіздігі себепті өндіріп алу мүмкін емес (үмітсіз) деп табылған дебиторлық берешек бөлігі. Дереккөздер
Жалған айтуды анықтау құрылғысы

Жалған айтуды анықтау құрылғысы (; ; - анықтаушы, ашушы) - тексерілетін адамның қан қысымы, тамыр соғу жиілігі, терінің ылғалдылығы, тыныс жиілігіндегі (физиологиялық құбылмалылық) өзгерістерді және басқа физиологиялық сипаттамаларды үздіксіз өлшейтін құрылғы. Ішкі жан толқынысы кезінде, мысалы, жағымсыз сұрақтарға жауап беру немесе жалған көрсетулер кезінде, бұл құбылмалылыктар қалыптағы маңыздардан недәуір басқаша болады. Өлшеу нәтижелерін бағалау, көрсетулердің шынайы дәрежесі туралы жору жасауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Бүркемелі жұмыссыздық

Бүркемелі жұмыссыздық - өндірісте жұмыс істейтін жұмысшылардың саны шын мәнінде басы артық болып табылатын жағдайға тән жұмыссыздық, өйткені бұл өндірістік үдеріс аздаған жұмысшыларды ғана талап етеді. Дереккөздер
Скэлпер

Скэлпер - өз атынан немесе тапсырма бойынша әрекет ететін, биржадағы нақты тауардың шағын топтамаларымен сауда-саттық жасайтын ұсақ маклер. Скэлпер пайдасы тауар бағасының, әдетте, биржа күні ішінде өзгеруі есебінен алынады. Дереккөздер
Несіпбек Дәутайұлы

Несіпбек Дәутайұлы — 1947 жылы 30 желтоқсанда Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Киров атындағы колхозда (қазіргі Кенен ауылы) дүниеге келген. Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Дулат тайпасының Жаныс руынан. 1972—1980 жылдары аудандық «Қордай» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарды. Жамбыл облыстық газетінде меншікті тілші болған. Қазір «Жамбыл» әдеби-көпшілік журналының Бас редакторы. Халықаралық Еуразия жазушылары қауымдастығының Құрметті мүшесі Қазақстан жазушылар одағы Жамбыл облыстық филиалының директоры. Шығармалары *«Ақ көгершін», *«Алма ағашының бұтағы», *«Әнім сен едің» атты повестердің, *«Құдірет пен Қасірет» романының авторы. *«Көгілдір көйлекті келіншек», *«Ойынды еті он бөлек» кітаптары жарық көрген. «Ан Арыс» баспасынан мемлекеттік тапсырыспен ІІ томдық таңдамалысы жарық көрді (2008 — 2009). "Аты жоқ әңгіме", "Кісі иесі" кітаптары жарық көрді. 2019 жылы Түркияның Анкара қаласында "Жол" кітабы түрік тілінде жарық көрді. Таңдаулы көркем шығармаларға арналған республикалық жабық бәйгелердің жүлдегері, Ғ.Мұстафиннің 100 жылдығына байланысты үздік әңгімелерге арналған әдеби бәйгенің бас жеңімпазы. ҚР Ұлттық кітапханасы өткізген «Ең үздік роман» байқауында «Құдірет пен қасірет» романы жүлдеге ие болған. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының, «Қазақ әдебиеті» газетінің проза жанры бойынша лауреатві. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігі және Астананың 10 жылдығына арналған медальдармен марапатталған. Халықаралық «Дарабоз» әдеби бәйгесінің Бас жеңімпазы. Бірінші халықаралық "Рух" әдеби байқауының гран-при иегері. Ғабдол Сланов атындағы әдеби сыйлығының иегері. 2009 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағы берілді. 2019 жылы "Құрмет" орденінің иегері атанды. Дереккөздер
Салымдар құпиясы

Салымдар құпиясы - жинақ банкісінің жарғысымен салымшыларға берілетін негізгі құқықтардың бірі. Жинақ банкісінің мекемелері салымшылар, олар жасаған операциялар жоне салымдар бойынша шоттардың жай-күйі туралы мәліметтерді құпия сақтайды. Дереккөздер
Болат Бекжанов

Болат Бекжанов (4 қараша, 1958 жыл, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ойық ауылы) - журналист, жазушы. Ысты руынан шыққан. Жұмыс баспалдағы * Жамбыл мәдени-ағарту училищесін бітірген. * Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған. * Еңбек жолын 1978 жылы Жамбыл облыстық Абай атындағы қазақ драма театрында актер болып бастаған. * 1982 жылы Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ойық кеңшарының Мәдениет үйінің директоры, халық театрының режиссері болып қызмет еткен. * 1989 жылдан Жамбыл облыстық телерадио комитетіне режиссер, редактор, аға редактор * «Ақ жол» газетінде тілші * «Шабыт» гуманитарлық-этнографиялық бірлестігінде ұйымдастырушы * Жамбыл облыстық денсаулық сақтау департаментінде баспасөз орталығының жетекшісі * Жамбыл облыстық «Ақ жол» газетінің әдеби қызметкері * Тараз қаласы әкімінің кеңесшісі — баспасөз жөніндегі хатшысы * Жамбыл облыстық «Ақ жол» газетінде әдеби қызметкер болып қызмет еткен. * Қазір Жамбыл облыстық «Ар-Ай» қоғамдық саяси және танымдық жастар газетінің Бас редакторы. Шығармалары * «Шымылдықтың арғы жағы» (1998) * «Құс қанатындағы сағыныш» (2008) атты кітаптары жарық көрген. * «Үйші» * «Бестамнан жаяу барып, Берлинді алған» * «Байғыз, Пәтес, Пәуескі» атты хикаяттары оқырманның ықыласына бөленген. * 1998 жылы Жамбыл облыстық Абай атындағы Қазақ драма театрында «Шона-шоу» атты әзіл-сықақ спектаклі қойылған. Дереккөздер
Залалсыздық

Залалсыздық - коммерциялық кәсіпорындардың, фирмалардың және кәсіпкерлік қызметпен айналысатын тұлғалардың шаруашылық қызметінің режимі, мұнда осы қызметтен алынатын табыс онымен байланысты жұмсалған шығыстан асып түседі немесе оған тең болады. Нарық жағдайында қалыпты жұмыс істейтін коммерциялық кәсіпорын залалсыз ғана болмай, пайда да алуға тиіс. Дереккөздер
Шоғырландыру ауданы

Әскерлер шоғырланатын (орналасатын) аймақ. Шоғырландыру ауданы барлык ұрыс әрекеттерінде құрамалар мен бөлімдер үшін, сондай-ақ бейбіт уақытта да тағайындалуы мүмкін. Шоғырландыру ауданы жаппай жою қаруынан корғану үшін ыңғайлы, әскерлердің орналасуына және олармен тез маневр жүргізуіне қолайлы орындарында таңдалады. Шоғырландыру ауданында әскерлер ұрыс жүргізуге тез дайындала алатындай немесе орналасқан аудандарынан шығып кете алатындай болып бөлімшелер бойынша бытыраңқы түрде орналасады. Қосалқы шоғырландыру аудандары да белгіленеді. Дереккөздер
Жедел экологиялық жәрдем орталығы

Жедел экологиялық жәрдем орталығы (БҰҰ жанындағы) (Центр срочной экологической помощи (при ООН) — экологиялық жағдайлары шұғыл нашарлаған аудандарға жағдайды талдап, оны шектеуге немесе зиянды әрекеттерді жоюға арналған нұсқаулар мен ұсыныстар жасауға халықаралық мамандарды жіберу, мемлекетаралық экологиялық дағдарыс кезіндегі құқықтық мәселелерді шешу. КСРО 1988 жылдың 7 желтоқсанында БҰҰ-ның Бас Ассамблеясына жедел экологиялық жәрдем орталығын құру туралы ұсынысты енгізген болатын. Дереккөздер
Шоғырландырылған атыс

Шоғырландырылған атыс — *1) Артиллерияда бірнеше батарея мен дивизионның бір нысанаға немесе бір топ нысанаға атысы. Ол қарсыластың бір жерге орналасқан адам күшін, атыс құралдарын, қорын, т.б. нысаналарын жояды. *2) Ату кұралдарының — бірнеше пулеметтің, бір немесе бірнеше бөлімшенің бір нысанаға немесе қарсылас шебінің бір бөлігін атуы. Шоғырландырылған атысты қолданғанда қарсыласты жедел жоюға болады. Шоғырлану ауданы Белгілі бір ұрыс міндеттерін орындауға арналған немесе оны орындағаннан кейін өскердің жиналуына арналған аудан. Өзеннен соғыса өтуде шоғырландырылған атыс өткелде әскердің жиналып қалмауы, бөлініп орналасуы мен өткелге ұйымдаса шығуына арналып белгіленеді. Дереккөздер
Бажсыз әкелу

Бажсыз әкелім - кеден бажын салудан босатылған тауарлар импорты. Бір елден немесе елдер тобынан әкелінетін жеке тауарларға, бүкіл импортқа қолданылады. Ол уақытша немесе ұзақ мерзімді сипатта болуы мүмкін. Дереккөздер
Бюджет шығысы

Бюджет шығысы : * 1) экономикалық мазмұны бойынша - жария билік субъектілеріне заңи және жеке тұлғалармен арада және билік субъектілері арасында түрлі деңгейдегі бюджеттік қорларды атқарымдық, салалалык және нысаналы мақсат бойынша бөлумен және пайдалануымен байланысты туындайтын ақша қатынастары. Бұл қатынастар шығыстың нақты түрлері арқылы көрініс табады; * 2) материалдық-заттық көрініс бойынша - мемлекеттің және жергілікті өзін-өзі басқарудың міндеттері мен атқарымдарын орындауын қаржы жағынан қамтамасыз етуге бөлінетін ақшалай каражат. Бұл анықтамалардың алғашқысы Бюджет шығысының сапалық сипаттамасын беруге, шығыстың әрбір түрінің экономикалық рөлі мен қоғамдық мәнін ашуға, екіншісі шығыстың шамасын көрсетуге мүмкіндік береді. Бюджет шығысының алуан түрлері бар, олар факторларға: * мемлекеттің табиғаты мен атқарымына, * елдің әлеуметтік- экономикалық дамуының деңгейіне, * бюджеттің шаруашылықпен байланысына, * уақыттың әрбір тарихи үзігінде шешілетін міндеттерге, * бюджеттік қаражатты беру нысандарына байланысты. Барлық деңгейдегі бюджеттерде атқарымдық, экономикалық, идараладық таптастыру тәсілдері пайдаланылады. Дереккөздер
Жалпы құқық

Жалпы құқық — негізгі мысалы ағылшын заңы болатын құқықтық жүйе және ол сот шығарған құқықтық өнеге іс негізінде жүзеге асады. Осылайша, бұл жүйе римдік құқыққа негізделген ресми кодификацияланған «азаматтық құқық» жүйесіне қарсы қойылады. Дереккөздер ar:قانون مشترك ro:Drept jurisprudențial
Қызмет мерзімі

Қызмет мерзімі - зат, нәрсе, негізгі құрал-жабдық өзінің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін қасиеті мен сапасын сақтайтын кезең. Мына түрлерге бөлінеді: Пайдалы қызмет мерзімі - активті пайдаланудан пайда алу көзделетін кезең;новмативтік қызмет мерзімі - субъект тозу жарнасын есептейтін кезең. Мерзімдерді субъект есеп саясатын әзірлеу кезінде белгілейді. Дереккөздер
Балалар қылмыстылығы

Балалар қылмыстылығы (; ) Криминологияда — қылмыстық занмен тыйым салынған, балалар жасайтын әрекеттер жиынтығы. Занда көрсетілген жаска жеткенге дейінгі балалар, қылмыстық. жауапкершіліккетартылмайтын болса да, соған қарамастан балалардың қылмысы туралы арыздар құқық қорғау органдарына түсіп тұрады. Әйтсе де, балалар кылмысын кәмелетке толмағандардың (14 жастан 18 жаскадейін) кылмысынан ажырата білу қажет. Дереккөздер
Даусыз өндіріп алу

Даусыз өндіріп алу - ақшалай соманы даусыз ретпен соттың немесе өзге органның шешімінсіз мәжбүрлі түрде өндіріп алу. Ақша төлеуді немесе енгізуді талап ететін жеткілікті анық жағдайларда қолданылады, бірақ заңи нормативтік актілермен белгіленген тәртіппен қолданылуға тиіс. Даусыз өндіріп алу шаруашылық жүргізуші субъектілерден — өндіріп алушылардың өкімімен немесе нотариалдық органдардың атқару жазбалары бойынша тиісті шоттардан ақшалай соманы есептен шығару арқылы жүргізіледі; азаматтардан — атқару жазбалары немесе парақтары бойынша жүргізіледі. Дереккөздер
Шолғын

Шолғын — қарсылас, жергілікті жер, радиациялық және химиялық, жағдайлар туралы мәлімет табу, қорғаныстағы әскерлерге тұтқиылдан шабуыл жасатпау мақсатында бөлімшелер мен бөлімдерден жіберілетін барлау органы немесе жорық қызметі. Шолғын құрамы жергілікті жер жағдайына және орындалатын тапсырмаларға байланысты; машинада әрекет жасау кезінде — бір шолғын машинасынан (танк, ЖҮМ, БТР) взводқа дейін, жаяу ретінде — 2-3 сарбаздан взводқа дейін. Шолғын бөлімше Бөлімшелерден жіберілген, негізгі күштен бөлек әскери тапсырмаларды орындайтын немесе барлау жүргізетін әскери барлау органы, взводтан жіберілген жаяу застава немесе негізгі шолғын құрамындағы әскери күзет органы. Көлікпен немесе жаяу, қыста шаңғымен шолу жасалады. Көру байланысы от жағу арқылы жүзеге асады. Шолғын машинасы Қарсыласты тауып анықтау мақсатында жергілікті жерді және жергілікті заттарды байқап қарау үшін барлау жүргізетін, сонымен бірге баска да міндетгерді орындайтын бөлімшелерден жіберілетін машина. Дереккөздер de:Streifendienst en:Patrol fr:Patrouille id:Patroli it:Pattuglia pl:Zastęp ru:Патруль sv:Patrull uk:Патруль
Шөл өңірлердегі қорғаныс

Шөл өңірлердегі қорғаныс — әдетте, кен маңдайшепте ұйымдастырылатын корғаныс түрі. Маңызды аудандарды корғайтын бағыттарда дағдылы жағдайдағыдай құрылады. Мұнда дербес әскер топтастықтары құрылып, әдеттегі жердегіден гөрі теренірек орналасқан күшейтілген қор беріледі. Қиындық келтіретін бағыттарда авиация, артиллерия соққылары дайындалады. Әскерді сумен қамтамасыз ету мәселесіне ерекше назар аударылады. Дереккөздер
Қосылысу

Қосылысу — заңды тұлғаның қайта құрылуы, соның нәтижесінде жаңа тұлға құрылып, оған екі немесе бірнеше заңды тұлғалардың құқықтары мен міндеттері беріледі, ал қосылған тұлғалардың қызметі тоқтатылады. Қосылысу заңдарда белгіленген талаптарды сақтай отырып, орындалуғатиіс. Акционерлік қоғам үшін Қосылысу тәртібі "Акционерлік қоғамдар туралы" заңда айқындалған. Қосылысуға қатысушы қоғамдар Қосылысу туралы шарт жасасады, онда Қосылысудың тәртібі мен шарттары, сондай-ақ әрбір қоғамның акцияларын жаңа қоғамның акциясына айырбастау тәртібі айқындалады. Қоғамның Директорлар кеңесі (қадағалаушы кеңес) Қосылысу нысанында қайта күру туралы, Қосылысу туралы шартты, Қосылысу нәтижесінде құрылатын қоғамнын жарғысын бекіту туралы, табыстау актісін бекіту туралы мәселені Қосылысуға қатысатын әрбір қоғам акционерлерінің жалпы жиналысы- ның шешіміне ұсынады. Жаңадан құрылатын қоғамның органдары Қосылысуға қатысушы акционерлер қоғамдарының бірлескен жалпы жиналысында құрылады. Дереккөздер
Есеп айырысу палатасы

Есеп айырысу палатасы : * 1) өзара талаптарды есепке алу арқылы чектер мен басқа да төлемдік құжаттар бойынша қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды, яғни банк аралық клирингіні жүзеге асыратын арнаулы банк аралық мамандандырылған ұйым; * 2) биржа операциялары бойынша есеп айырысатын келісімшарттарды тіркейтін, олардың атқарылуына кепіл болатын, депозит мөлшерің белгілейтін, депозит пен марка төлемдерін қабылдайтЫң және бағадағы айырманы төлейтін, есеп айырысу ережелерін айқындайтын, оның ішінде тауарды фьючерстік келісімшарт бойынша тауар жеткізілімі кезінде есеп айырысу ережелерін айқындайтын орган. Есеп айырысу палатасы аумақтық белгілеріне қарай ұлттық, аймақтық, жергілікті және халықаралық клирингілік палаталар болып бөлінеді. Меншік белгісіне қарай мемлекетгік және жекеше (акционерлік) клирингілік палаталарға ажыратылады. Дереккөздер
Шрапнель

Шрапнель — ашық нысананы жоюга арналған артиллериялық снаряд. Шрапнель сфералык оқтар толтырылған стақаннан, зарядталған орталық құбырдан және траекториялық нүктеге жеткен кезде жарылатын дистанциялык құбырдан тұрады. Дереккөздер
Алғашқы медициналық-санитарлық көмек

Алғашқы медициналық-санитарлық көмек - денсаулық сақтау кызметінің, ауруға шалдыққан тұрғындармен бірінші қатынас деңгейінде жүргізетін, емдеу - аурудың алдын алу, санитарлық- гигиеналық шаралар жиынтығы. Мақсаты * денсаулықты нығайту * профилактика * емдеу Дереккөздер
Тұңғиық теңіз минасы

Тұңғиық теңіз минасы теңіз түбіне орнатылатын түйіспейтін мина. Әдетте, олардың көбі 50-70 м тереңдікке қойылады. Жарғыштары өздерінің қабылдағыш құрылғыларына кеменің бір немесе бірнеше физикалық өрістері әсер еткенде іске қосылады. Су үсті кемелерін және сүңгуір қайықтарды жою үшін қолданылады. Дереккөздер
Алғашқы қаралу

Алғашқы қаралу - қаралушының ағымдағы күнтізбелік жылда ауруға шалдығуы жайлы бірінші рет немесе өткен жылдары туындаған сол секілді тіркеуге алынғанда аурулары жайлы бірінші рет қаралуға келуі. Дереккөздер
Табыскер

Табыскер / Бизнесмен — бизнеспен айналысушы адам, коммерсант, кәсіпкер. Ол "ақша жасаушы", айналымдағы табыс әкелетін капиталды иеленуші адам, яғни белсенді экономикалық, коммерциялық қызметпен айналысушы адам. Қарамағында ешкім жоқ іскер адам немесе ұйымда ешқандай тұрақты қызметі жоқ, бірақ оның акцияларын иеленуші және оның басқармасының мүшесі болып табылатын ірі меншік иесі бизнесмен бола алады. Ол әлдебір кәсіпорынның меншіктенушісі болуы мүмкін, бірақ өзі менджмент, маркетинг, қаржы саласында жұмыс істеу үшін жалданған адам болуы мүмкін. Дереккөздер
Билатеризм

Билатеризм (латын. Bi... - екі + lateralis - бүйірлік; екі тарапқа қатысты) — екі мемлекет арасында жасасылған келісімдерге негізделген халықаралық сауда ұйымы. Қазіргі уақытта екі жақты келісім дамушы елдермен қатанастардан басқа сауда және валюта-қаржы қатынастары саласында шектеушілік рөл атқарады. Дереккөздер
Қоғамдық саясат

Қоғамдық саясат - белгілі бір жер немесе аудан халқының мелекетпен қатынасынан туындаған саяси іс-шаралары. Қоғамдық саясат көбінесе жұмыс орыңдарында, тұрғылықты аудандарда анықталады және урбанизацияға байланысты туындаған. Дереккөздер
Тактика

Тактика (грекше taktiks — әскерді сапқа түрғызу өнері tasso - сапқа түрғызамын, қатарластырамын) - экономикалық (мысалы, несие-қаржылық, бәсекелік), әлеуметгік және басқа саясатта алға қойылған мақсатқа жету үшін қолданылатын құралдар мен тәсілдер; іс-қимыл желісі. Тактика — шектеулі кезең бойына (әдетте, бір жылдан аз мерзімге) нақты жағдайдың дамуын егжей- тегжейлі нақты жоспарлау. Мысалы, алдын-ала жасалған коммерциялық ұсыныстар, жаңа өнімді нарыққа өткізу үшін бірнеше ай бойына жүргізілетін жарнамалық науқан, т. б. Термин әскери істе ұрысқа дайындалу және оны жүргізу теориясы мен практикасын қамтитын әскери өнердің құрамдас бөлігі ретінде кеңінен қолданылады. Тактика стратегияға бағынышты, оған қызмет етеді. Дереккөздер
Штандарт

Штандарт (, ту, жалау) — * Бірқатар елдердің және бұрынғы орыс армиясының атты әскер полктерінің туы. * Кейбір елдердегі мемлекет басшыларының (императордың, корольдің, президенттің) келіп тоқтаған мекенінде көтерілетін жалауы. Дереккөздер
Есеп айырысу теңгерімі

Есеп айырысу теңгерімі - белгілі бір елдің нақты бір кезенде туындаған ақшалай талаптары мен міндеттемелерінің өтелу мерзіміне қарамастан арасалмағы. Оның активінде: * тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің экспорты, * шетелдік туристердің тартылуы, * сыртқы несиелердің бөлінуі, * шетелде материалдық активтердің орналасуы * осы мемлекеттің өкілдерінде шетелдік өкілдерге қойылатын ақшалай талаптардың пайда болуын туғызатын экономикалық сипаттағы басқа да нақты операциялар көрсетіледі. Пассивінде: * тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің импортынан, * шетелдік туризмнен, * шетел елшіліктері мен өкілдіктерін ұстаудан, * несие алудан, * шетел активтерін орналастырудан, т.б. туындайтын ақшалай міндетгемелер көрсетіледі. Есеп айырысу теңгерімі осы елдің басқа мемлекеттерге несиегер немесе борышқор болып табылатын-табылмайтынын көрсетеді. Есеп айырысу теңгерімінда ұзақ мерзімді операциялар да (бағалы қағаздарды сатып алу мен сату, капиталдарды тікелей орналастыру, кәсіпорындарды сату, ұзақ мерзімді несиені беру мен өтеу), қысқа мерзімді операциялар да (сауда және банк несиелері, валютаның экспорты мен импорты, т.б.) қамтылады. Дереккөздер
Тұрақсыз улағыш заттар

Тұрақсыз улағыш заттар — құрамындағы сұйықтық пен газдың қайнау дәрежесі төмен, атмосфераны залалдау үшін қолданылатын улағыш заттар. Тұрақсыз улағыш заттарды ұрыс жағдайында қолдану кезінде ол бірнеше минуттан 1-2 сағатқа дейін залалды әрекет ете алады. Тұрақсыз улағыш заттар фосген мен көгерткіш қышқылдар құрамында тұрақты түрде болады. Ауаның онымен залалдануы Тұрақсыз улағыш заттардың құрамына байланысты. Дереккөздер
Штопор

Штопор — жоғары пилотаждың фигурасы. Штопор тік білігін (ось) айнала отырып, ұшақтың қатты созылған айналыммен (спираль) түсуі. Штопор оңга, солға, тік, қалыпты, көлбеу, жалпақ болуы мүмкін. Дереккөздер
Биллинг

Биллинг (латын. Billa - құжат) - фактуралар, жүкқұжаттар немесе шоттар беру үдерісі. Банк практикасында — несие (төлем) картасының иесіне шоттан берешектің сомасы мен өтеу мерзімін көрсетіп, көшірме дайындап, салып жіберу; эмитент-банк жүзеге асырады. Дереккөздер
Су айдынын ластау

Су айдынын ластау - Қылмыстық заңнама бойынша - жер беті немесе жер асты суларын, мұздақтарды, ауыз сумен жабдықтау көздерін ластау, бітеу, сарқу не олардың табиғи қасиеттерін өзге де өзгерту, бұл әрекеттердің жануарлар немесе өсімдіктер дүниесіне, балық қорына, орман немесе ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтіруі экологиялық қылмыс болып табылады. Адамның денсаулығына зиян келтірген немесе жануарлар немесе өсімдіктер дүниесінің жаппай қырылуына апарып соқтырған жағдайда, қылмыстык, жауаптылық күшейтіле түседі. Дереккөздер
Биметаллизм

Биметаллизм - қос металды валюта: екі металл (күміс пен алтын) заңды төлем құралы болып саналатын ақша жүйесі, мұнда күміс пен алтын тең құқықпен айналысқа жіберіліп, жалпыға ортақ балам рөлін атқарады. Дереккөздер
Радиоспектроскопия

Радиоспектроскопия -радиотолқындарды резонанстық жұтуға негізделген заттардың құрылысын зерттеу тәсілдерінің жиынтығы. Радиоспектроскоп Радиоспектроскоп -радиодиапазонның электромагниттік сәулеленуінен туатын кванттық жүйенің энергия деңгейлері арасындағы өтулерді оқып үйренуге арналған кұрал. Дереккөздер
Қоғамдық жұмыс

Қоғамдық жұмыс - адамдардың әл-қуатын азаптаудың алдын алу және жеңілдету арқылы қолдап отыратын әрқилы ұйымдастырылған әдістерге қолданылатын жалпы термин. Екінші дүние соғысы басталғаннан бері әлеуметтік қызмет барған сайын маңмандана түсті де, қазіргі кезде сезімдік және психикалық, сондай-ақ, экономикалық есен саулықты қамтитын неғұрлым кең өріске таралатын бағыт. Дереккөздер
Есеп айырысу шоты

Есеп айырысу шоты - кәсіпорынның (фирманың, компанияның, т. б.) ақшалай қаражатты сақтау, есеп айырысу, несие және кассалық операцияларының барлық түрлерін жүзеге асыру үшін банкіде ашқан шоты. Оны банк мекемесінде ашу үшін мынадай құжаттар табыс етіледі: * шот ашу туралы басшы мен бас бухгалтер қол қойған өтініш; * кәсіпорынды құру және оны тіркеу туралы шешім; * бекітілген жарғының көшірмесі; * несиеге өкім жүргізушілердің (басшы мен бас бухгалтердің) қойған қолдарының үлгілері; * кәсіпорын мөрінің қойылған таңбасы бар карточка. Есеп айырысу шотында сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден өткізілген өнім (орындалған жұмыс, көрсетілген қызмет) үшін кәсіпорын кассасынан түскен ақшалай қаражат, қысқа мерзімді несие, түрлі дебиторлық берешек, негізгі қызметпен байланысты басқа да түсімдер есептеледі. Дереккөздер nl:Giraal geld
Тұрақты (консультативтік) кеңес комиссиясы

Тұрақты (консультативтік) кеңес комиссиясы — сқш-1 (осв-1) келісімі шарттарына сәйкес құрылған және сқш-2 (осв-2) шартына енгізілген АҚШ — бұрынғы КСРО комитеті. Тұрақты (консультативтік) кеңес комиссиясы шарттардың орындалу барысы және шарттар келісімі мәселелері бойынша жылына кемінде екі рет жиналып отыруға міндетті болады. Дереккөздер
Биржа бағаламасы

Биржа бағаламасы - бағалы қағаздардың бейберекет қалыптасқан бағамын және жекелеген биржа тауарларының бағасын биржа орындарының жасалған биржалық мәмілелерді ескере отырып тіркеуі. Биржаның құбылмалы жай- күйін сипаттайтын көрсеткіштердің бірі, бағалы қағаздар мен биржа тауарларына сұраным мен ұсынымның ара салмағын көрсетеді. Дереккөздер
Мәрт келісім

Мәрт келісім (; ; - "вполпе порядочиый человек ") Шаруашылық тәжірибеде — ауызша түрде кәсіпорындар арасында жасалатын шарт. Шартқа катысушы кәсіпорын оның шарттарын олардың мүддесін өзара байланыстыратындықтан ұстанады. Көп жағдайларда шарт жағдайлары қолданыстағы заңнамаларға сәйкес келмейтіндіктен не үшінші жаққа қарсы бағытталғандыктан, қағазғатүсірілмейді. Дереккөздер
Аягөз (өзен)

Аягөз – Абай, Жетісу облыстары аумағындағы өзен. Үлкен Аягөз және Кіші Аягөз өзенінің қосылуынан кейін Аягөз аталады. Ұзындығы 450 км, алабының ауданы 15,4 мың км 2 . Бастауы Тарбағатай жотасының солтүстік сілемдерінен (1661 м) бастау алады. Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіне құяды. Гидрологиясы Жылдық орташа су ағыны мөлшері 5 м 3 /с. Жылдың 2-жартысында және құрғақшылық жылдары суы Балқаш көліне жетпейді. Жоғарғы ағысының жағалары тік шатқалды, ал орта және төменгі ағыстары кең жайылымды болып келеді. Балқашқа құяр жері сортаң және батпақты. Ұзынды-қысқалы 312 саласы бар. ірі салалары: Нарын, Балықты, Батпақты, Айғыз, Қурайлы, Таңсық. Негізінен, қар және жер асты суларымен толығады. Сәуір-мамыр айларындағы су ағымы мөлшері 80- 170 м 3 /с-ке дейін жетеді, ал тамыз-қыркүйек айларында 0,6- 2,0 м 3 /с-ке дейін төмендейді. Қарашаның 1-жартысында қатып, сәуірдің басында ери бастайды. Суы тұщы, минералдылығы 0,3-8,1 г/л. Химиялық құрамы — сульфатты натрийлі. Суы ауыз суға, жайылымды суландыруға және өндірістік-техникалық мақсаттарға пайдаланылады. Дереккөздер
Ауырлық күшінің әрекетінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым

Ауырлық күшінің әрекетінен сұйықтар мен газдарда болатын катты денелерде қысым - сұйықтың өз ішінде де кысым болады: сұйық ауырлык күшінің ықпалында болады да, сұйықтың төменгі кабаттарына оның жоғарғы қабаттарының салмағы әрекет етеді. Ыдыс ішіндегі сұйықты ойша бірнеше қабатқа бөлеміз де мынадай қорытынды жасаймыз: жоғарғы d қабатқа оны екінші қабатқа қысddddып басатын, сөйтіп оған белгілі бір қысым түсіретін ауырлык күші әрекет етеді. Екінші с қабаты бұл қысымды Паскаль заңы бойынша төмен карай және барлық асаққа бірдей таратады; оның үстіне бұл қабатқа оны үшінші Ь кабатка кысып басатын ауырлык күші әрекет етеді. Олай болса, үшінші кабаттан түсетін қысым алдыңғы екі кабаттағы кысымдардың косындысына тең. Сондықтан ең үлкен кысым тереңдіктегі кабатқа түседі. Сөйтіп, сұық қабаты неғұрлым төмен (тереңде) орналасқан болса, ондағы ауырлық күші әрекетінен болатын қысым согұрлым улкен болады деген корытындыға келеміз. Егер судың орнына басқа кез келген сұйық алынса да, бәрібір, нәтиже сондай болар еді. Ал газдарға келетін болсақ, бұл жағынан алғанда, олардың сұйықтардан езгешелігі жоқ. Газдың да салмағы бар. Бірақ газдың тығыздығы сұйықтың тығыздығынан жүздеген есе кем екенін есте ұстау керек. Ыдыстағы газдың салмағы өте аз, сондықтан да оның «салмақтық» қысымын көп жағдайда елемеуге болады. Сұйык ішіндегі кысымның тереңдікке тәуелді болатынын адам суға сүңгу кезінде есте ұстауы қажет. Арнайы жаттығусыз үлкен тереңдікке түсу мүмкін емес, өйткені жоғары қысымның әсерінен адам каны атмосфералық азотпен канығады. Судың бетіне тез көтерілуге де болмайды, себебі қысымның кенеттен азаюынан азот көпіршік түрінде каннан бөлініп шығады, яғни кан кайнағандай болады. Азот көпіршіктері кан тамырларын бітеп тастайды да, көп жазғдайда адамды ауыр науқасқа шалдықтырады. Егер сүңгуір өзін нашар сезіне бастаса, оны барокамераға орналастырады. Ондағы ауаның қысымы өте жоғары. Сол жерде белгілі бір уакыт ұстағаннан кейін кысымды біртіндеп калыпты деңгейге түсіреді. Енді сұйықтың ыдыс түбіне және қабырғаларына түсіретін қысымын есептеуді қарастырайық. Қысымды есептеп шығару үшін қысым күшін ол әрекет ететін беттің ауданына белу керек екені бізге мәлім.
Биржа дүрлікпесі

Биржа дүрлікпесі - биржа дағдарысының неғұрлым шиеленіскен кезеңі, ол бағалы қағаздар (ең алдымен акциялар) бағамының күрт, апаттық сипатта құлдырауымен сипатталады. Биржа дүрлікпесі басталғанда бағалы қағаздардың ұсынымы күшейіп, оған деген сұраным күрт құлдырайды. Биржа дүрлік, әдетте басталған экономикалық дағдарыстың салдары немесе оның алдында болған биржа даурықпасының занды қорытындысы болып табылады. Дереккөздер
Биржа бажы

Биржа бажы - биржа мәмілелерін жасауға берілген құқық үшін бағалы қағаздарды сатып алушыларға биржа комитеті төлететін ақшалай жиылым (әдетте, сату бағасының 2% мөлшерінде). Биржа бажы - биржа комитеті биржаның мүшелерінен және клиенттерінен биржа мәмілесін жасасқаны үшін алатын төлемақы. Дереккөздер
Кедендік құн

Кедендік құн - тауарларға баж алымын салу, сыртқы экономикалық және кедендік статистика, т. б. мақсатында айқындалып, пайдаланылатын тауар құны. Тауарға нақты төленген нақты бағадан немесе ол үшін кеден шекарасынан өту кезінде төленуге тиіс бағадан құралады. Дереккөздер
Есеп айырысу чегі

Есеп айырысу чегі — есеп айырысу шоты немесе ағымдағы шот иесінің (чек берушінің) чекұүстаушыға (чек жазылған адамға) қолма-қол ақшасыз есеп айырысу тәртібімен белгілі бір соманы төлеу туралы банкіге берген жазбаша өкімі. Есеп айырысу чегінің барлық түрлері банкілердің қатысуымен дайындалып, чек кітапшалары етіп түптелген қатаң түрде есеп беру құжаттары болып табылатын арнаулы бланктергежазылады. Дереккөздер
Биржалық мәміле

Биржалық мәміле - бағалы қағаздарға және биржада айналысқа жіберілген басқа да мүлікке қатысты құқықтар мен міндеттіліктерді өзара табыстау туралы келісім, бұл келісім биржаға қатысушылар арасында тауар, қор биржалары мен басқа да биржалар туралы заңнамада және биржалық жарғыларда белгіленген тәртіппен жасасылады. Биржалық мәміле маклерлік жазбалармен ресімделеді және биржада тіркелуге тиіс. Дереккөздер
Кедендік аумақ

Кедендік аумақ — тауарлар әкелімі мен әкетілімінің бірыңғай тәртібі қолданылатын аумақ. Кедендік аумақ елдің мемлекеттік аумағына сай келмеуі мүмкін, мысалы, еркін кедендік аумақ кедендік аумақтың құрамына кірмейді, әйтсе де, елдің мемлекеттік аумағының бір бөлігі болып табылады. Дереккөздер
Николай Николаевич Алексеев

Николай Николаевич Алексеев (1879-1964) - мемлекет және құкық теоретигі, философ, еуразияшылдық идеологы.1941 жылы қазанда Семейде туған. Еңбек жолын Семей ет-консерві комбинатында жұмысшы болып бастаған. Облыстық «Иртыш» газетінде тілші, Қазақстан Жазушылар одағының аппаратына, оның Семейдегі бөлімшесінде кеңесші болып жұмыс істеген. «Новые стихи», «Комсомольский проспект», т.б. өлең кітаптары бар, сондай-ақ шығармалары ұжымдық жинақтарға енген. Дереккөздер
Таңғыш материалы

Таңғыш материалы (мадизаты) - хирургиялық оталар және таңу жұмыстарын жургізуде, жараны таңу заттарын даярлауда, құрғатуда, механикалық тазартуда және жараны тығындауда пайдаланылатын, тоқыма және де басқа материалдардың жалпы атауы. Дереккөздер
Несие операциялары

Несие операциялары– мерзімділік, қайтарылу және ақылы негізде несиелендіру үдерісінде банк клиентіне ақшалай қаражат беру. Несие операциялары сыныптаудың негізінде жатқан өлшемдер: операцияның экономикалық мазмұны, несие түрі объектілер, мерзім, сала, ашылатын шотгар түрі, пайыз есептеу және оны өтеу түрі, несие беру және оны өтеу түрі ,Опцияларды құжаттық ресімдеу, тәуекелдің мөлшері, несиені қамтамасыз ету сипаты, табыстылық деңгейі. Дереккөздер
Тұтандырғыш

Тұтандырғыш (запал) инженерлік миналар мен қол гранаттарының жарылу зарядын тұтандыратын құрал. Ол металл немесе пластмасса оқ-сауытта орналасқан капсюль-тұтандырғыштан және капсюль-детонатордан тұрады. Жарықшақты қол гранатының тұтандырғышы оқ-дәрілік бәсендеткіштен және тұтандыратын сокқы тетігінен тұрады. Дереккөздер
Кедендік ресімдеу

Кедендік ресімдеу — тиісті тауарлар мен көлік құралдарының белгілі бір кеден тәртіптемесін белгілеу және кейіннен белгіленген кедендік тәртіптемемен айқындалатын шарттардың қолданылу күшін аяқтау рәсімі. Дереккөздер
Төлем тапсырмалары арқылы есеп айырысу

Төлем тапсырмалары арқылы есеп айырысу - қолма ақшасыз есеп айырысу нысаны, мұнда кәсіпорын өзіне қызмет көрсететін банк мекемесіне өзінің шотынан банкінің нақ сот мекемесіндегі немесе бір қаладағы басқа мекемесіндегіне өзге қаладағы мекемесіндегі басқа кәсіпорынның шотына белгілі бір соманы аударуды тапсырады. Тапсырмалар арқылы мыналар жүзеге асырылады: * тапсырмада тауар-көлік құжатының немесе тауардың жөнелтілгенін не қызметтердің көрсетілгенін қуаттайтын басқа құжаттың нөмірі мен күні көрсетілген жағдайда алынған тауарлар мен көрсетілген қызметтер үшін есеп айырысу; * тауарға қатыссыз операциялар бойынша есеп айырысу т.б. Дереккөздер de:Zahlungsanweisung en:Money order es:Giro postal ja:郵便為替 nl:Binnenlands betalingsverkeer (Nederland) ru:Платёжное поручение uk:Платіжне доручення
Асқын тотықтық сан

Асқын тотықтық сан — 1 г май құрамындағы асқын тотықтармен әрекеттесу үрдісіне жұмсалатын, 0,01 Н тиосульфат натрий ерітіндісі мөлшерін көрсететін, тағамдық май сапасының гигиеналық көрсеткіші. Дереккөздер
Штурмандық қамтамасыз ету

Штурмандық қамтамасыз ету — авиацияның ұрыс қимылдарын қамтамасыз етудің бір түрі. Штурмандық қамтамасыз ету міндетгері: ұшақты (тікұшақты) бағдар бойынша дәл және сенімді жүргізу, олардың белгіленген объектіге (нысанаға) шығу кепілдігі, көздеу дәлдігіне қол жеткізу мен бомба тастаудың, ракеталарды жер үсті және әуе нысаналарына атудың нәтижелігін арттыру, әуе десанттарын белгілеленген аудандарға түсіру, ұшақтарды (тікұшақтарды) қону аэродромдарына шығару, сондай-ақ ұрыс міндеттерін неғұрлым тиімді орындауға байланысты өзге де мәселелерді шешу. Дереккөздер
Биржа шұңғылы

Биржа шұңғылы - биржаның сауда құжырасының бір бөлігі, оның едені бүкіл құжыраның еденінен анағұрлым төмен деңгейде болады. Ол биржа мүшелеріне биржа мәмілесін жасасуына рұқсат етілетін жер. Дереккөздер
Кеден құқығы

Кеден құқығы - кеден органдарының мемлекеттік шекараны экономикалық қорғау және мемлекеттің сыртқы сауда мен кеден саясатын жүзеге асыру жөніндегі қызметін тәртіптейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. Дереккөздер
Кеден алымы

Кеден алымы - кеден бажынан тыс алынатын қосымша алым (кеден қоймасынан әкету құқығы үшін алым; шеттен әкелінетін тауарларды есептеуге байланысты статистикалық алым, тауарлар әкелімі мен әкетіліміне рұқсат беру кезінде алынатын лицензиялық алым). Дереккөздер
Азаматтық coт ісін жүргізудің міндеттері мен принциптері

Азаматтық coт ісін жүргізудің міндеттері мен принциптері - Азаматтардың, мемлекеттің және ұйымдардың бұзылған немесе даулы құқықтарын, бостандықтарын және заңмен корғалатып мүдделерін қорғау, зандылық пен құқық тәртібін нығайту, құқық, бұзушылыктың алдын алу. Азаматтык сот ісін жүргізудің негізгі принциптері: * зандылық; * сот төрелігін тек қана соттың жүзеге асыруы; * адамнын құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сотта корғау; * жеке адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу; * жеке өмірге қол сұғылмаушылық; * меншікке қол сұғылмаушылық; * судьялардың тәуелсіздігі; * барлық адамдардың заң мен сот алдындағы тендігі; * сот ісін жүргізу тілі; * тараптардың айтысуы мен тең кұқықтылығы; * дәлелдемелерді ішкі сенім бойынша бағалау; * куә болып жауап беру міндетінен босату; * білікті заң көмегін алуға құқықты қамтамасыз ету; * сотта істі қараудың жариялылығы; * сотта істі қарау барысында қауіпсіздікті қамтамасыз ету; * сот актілерінің міндеттілігі; * іс жүргізу әрекеттері мен шешімдеріне шағымдану бостандығы. Дереккөздер
Шу пеленгаторлық станциясы

Шу пеленгаторлық станциясы — дыбыс көздері мен судағы шуды (қозғалушы кемені, торпеданы, т.б.) іздеп табу мен багытын анықтауға арналған құралдар мен механизмдер кешені. Әрбір шу пеленгаторлық станциясы акустикалык жүйеден (гидрофоном), шу неленгісін күшейткіштен, индикатор мен іздеу қондырғысынан тұрады. Шу пеленгаторлық станциясынын анықтау қашықтығы оның қабылдағыштарының сезімталдығына, шу күші мен теңіздің су жағдайына (гидрология) байланысты. Шу пеленгаторлық станциясы адымдық және айналмалы шолу станцияларына, қондырылу орнына қарай кемелік, жағалаулық және авиациялык болып бөлінеді. Дереккөздер