kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тахир хан

Тайыр хан — (1523—1533) билік құрған Қазақ Ордасының билеушісі. Тайыр хан ел билеуге қабілеті төмен, әскери-саяси және елшілік істерге олақ адам еді. Ол феодалдық қырқыстарды тия алмады, көрші елдердің көпшілігімен: Шайбани әулетімен, Ноғай ордасымен және Моғолстан хандарымен де жауласты. Бұл соғыстарда қазақтар жеңіліп, Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің біраз бөлігінен айырылып, оның ықпалы тек Жетісуда ғана сақталып қалды. Тахир хан Жетісуға қашып барып Моғолстан ханына қарсы қырғыздармен одақ жасасты. 1527 жылдан кейін ол көбінесе қырғыздарды биледі, ойрат-жоңғарлардың Жетісуға жасаған шабуылына қарсы күресті. Мемлекеттік билік құлдырап, мемлекеттің шекара аумағы қысқара түсті. Тайыр ханның өлімінен кейін оның інісі Бұйдаш (1533-1534 жж.) қазақ-қырғыз бірлестігінің басшысы болды. Дереккөздер
Тоғым хан

Тоғым хан — Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғысы кезіңдегі қазақ ханы. Туған жылы белгісіз, 1537 жылы 27 шілдеде болған ұрыста қаза тапқан. Тоғым хан әз-Жәнібектің немересі, Жәдік Сұлтанның ұлы. Тоғым хан Қазақ ордасындағы берекесі кете бастаған билікті қалпына келтіруге күш салады. Жан-жақтан анталаған көршілерімен қорғаныс соғыстарын жүргізе отырып, елінің әскери қуатын арттыруға ұмтылады. Тайыр ханның тұсында Қазақ ордасына қарсы өзбек ханы Ұбайдолла мен моғол ханы Рәшид жорыққа шығады. Түбі бір түркілер өзбек-моғолдар мен қазақ-қырғыздың 1537 жылғы 27 шілдеде Ыстықкөлдің шығыс бетіндегі Сан-Таш деген жерде үлкен соғысы болады. Осы қиян-кескі ұрыста қазақ-қырғыз әскері түгел қырылады. Тоғым хан бастаған 37 сұлтан мен оның ержүрек тоғыз ұлы да осы соғыста қаза табады. Сан-Таштағы соғыс-Қазақ ордасы әскери тарихындағы ең қаралы оқиғалардың бірі. Тоғым ханның туған інісі Шығай ханның ұлы Еңсегей бойлы ер Есім хан қазақ-қырғыздың қаншама ержүрек жауынгерлері шейіт болған Сан-Таш аңғарында ұлан-асыр ас беріп, биік қорым үйгізген. Тоғым хан Қазақ ордасында 1533-1537 жылдар аралығында билік құрған.
Бұйдаш хан

Бұйдаш хан — (Бұйлаш хан, Бойлаш хан, Бойдаш хан, Бублаш хан, Бутлаш хан, туған жылы белгісіз - 1559/1560) — қазақ хандарының бірі (1533 — 1538). Жәнібек ханның немересі, Әдік сұлтанның ұлы, Тахир ханның інісі. Деректерге қарағанда, 16 ғасырдың 30-жылдарында қазақта бірнеше хан болған: Батыс бөлікте Ахмет хан (Ахмад) хан, орталықта — Тоғым хан және Жетісу аймағында Тахир хан. Ол қайтыс болған соң (1533), Жетісу өңірінде (деректе Моғолстанда деп жазылған) Бұйдаш хан билікке келеді. Оның 20 — 30 мың адамдай әскері болған. Бұйдаш ханның билігі қырғыздардың бір бөлігіне де тараған. Тарих-и Рашидиде Бұйдаш хан 1533/34 жылдан кейін қайтыс болды делінсе, Қадырғали Жалайыр Барақ ханның ұлы Дербіс сұлтанмен соғыста өлді деп жазады. Осы соғыста Әдік сұлтаннан тараған 24 сұлтан қаза табады. Бұйдаш ханның ұрпақтарының тағдыры белгісіз. Бірақ орыс жылнамаларында Әдік сұлтанның соңғы ұрпағы Бабақ сұлтан қайтыс болғанын айтады. Дереккөздер
Хақназар хан

Хақназар хан (башқ. Аҡнаҙар хан, орыс. Акназар царь, Окназар царь, 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында (1538—1580 жж.) билік құрған ханы. Қасым ханның Ханық сұлтан ханымнан туған баласы. Хақназар хан тұсында қазақ хандығы қайта бірігіп дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті. Билігі Хақназар хан таққа отырған соң хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы Тахир хан және Бұйдаш хан тұсында бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. 1523—1524 жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, Моғолстан хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп 1552 жылы Қазан хандығын, 1556 жылы Астрахан хандығын басып алды. Осы жағдайға байланысты, Еділ мен Жайық арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген Ноғай ордасы ыдырай бастады. Өзгерістер Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы Сібір хандығының билігін тартып алған Көшім хан ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «қастаспай дос болып, өзара көмектесу» жөнінде «анттастық шарт» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті. Дереккөздер
Салқам Жәңгір хан

Салқам Жәңгір хан (1610—1652) — 1643–1652 жылдары билік құрған қазақ ханы, Есім ханның ұлы. Ол хан тағына Есім хан өмірден өткен соң отырды. Жәңгір хан бойы аласа, бірақ толық денелі кісі болған. Сондықтан да халық оны «Салқам Жәңгір» атап кеткен. Оның тұсында Батыр қонтайшы басқарып тұрған жоңғар-ойраттардың күшеюі байқалды. Олар Қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасап тұрды. Өмірбаяны Жәңгір ханның билік еткен жылдары жоңғар феодалдарының қазақ жерін жаулап алуға жасаған үздіксіз жорықтар кезеңіне сай келеді. Кейбір мәліметтерге сәйкес Жәңгір ханның ордасы Түркістанға таяу маңда орналасыпты. Жәңгір хан Бұхара хандығымен одақтастық келісімге келіп, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. Сонымен бірге, ол қырғыздармен де осындай қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Мұның бәрі жоңғар шабуылынан қорғану мақсатынан туып еді. Дәл осы кезеңде Қазақ хандығы мен ойрат жоңғарлары арасындағы қарулы қақтығыстар жиілей түсті. Екі жақтың басшылары көшіп-қонуға жайлы жерлер және Сырдария өзені бойындағы сауда орталықтары үшін күрес жүргізді. Сол кезеңдегі тарихи мәліметтер бойынша, Жәңгір хан тұсында қазақтар мен ойрат жоңғарлары арасында үш ірі шайқас болған: * Бірінші шайқас — 1635 жылы * Екінші шайқас — 1643–1644 жылдары * Үшінші шайқас — 1652 жылы 1635 жылғы шайқаста қазақ әскерлеріне Батыр қонтайшы бастаған жер қайысқан қалың қол қарсы тұрды. Бұл ұрыстың нақты нәтижелері жөнінде мәліметтер жоқ, бірақ шайқас кезінде Жәңгір ханның тұтқынға түсіп, біраз уақыттан соң қашып құтылғаны туралы деректер кездеседі. Сол кезден бастап Жәңгір хан жоңғарларға үнемі шабуыл жасап тұрады. Екінші ірі шайқас 1643-ші жылы қыста Батыр қонтайшының қазақ жеріне шабуыл жасауынан басталады. Жоңғарлар Жетісу өңірінің үлкен бөлігін жаулап алып, он мыңға жуық адамды тұтқынға түсіреді. Салқам Жәңгір хан жоңғарларға тойтарыс беру үшін 600 сарбазымен Орбұлақ өзенінің бойына беттейді. Осы жерде әйгілі Орбұлақ шайқасы өтеді. Жәңгір ханға көмекке 20 мың сарбазымен Самарқан билеушісі Жалаңтөс Баһадүр келеді. Жалаңтөс Баһадүр қолының көмегі арқасында Жәңгір хан бұл шайқаста жеңіске жетеді. Батыр қонтайшы шегінуге мәжбүр болады. Жеңіліске ұшыраған жоңғарлар бұл ұрыста он мыңға жуық адамынан айырылады. Сақталып қалған тарихи мәліметтер бойынша, бұл шайқаста Жәңгір хан зор қолбасшылық дарын мен әскери шеберлік таныта білген. Жәңгір хан жоңғарларға қарсы күресте моғолдар жағынан көмек алу үшін біраз әрекет етті. Олармен тату көршілік қарым-қатынас орнату үшін екі рет елші жіберді. Бұл дипломатиялық тапсырма Жәңгір ханның ұлдары Тәуке мен Апақ сұлтандарға жүктелді. 1643–1644 жылдардағы шайқаста толық жеңілмеген жоңғарлар болашақта болатын соғысқа мұқият дайындала бастады. Жоңғар қонтайшысы 1643–1644 жылдардағы жеңілістен кейін бытыраған иеліктерін біріктіріп, Сібірдегі орыс қалаларынан қару-жарақтар және оқ-дәрілер сатып алады. 1652 жылы қазақтар мен жоңғарлар арасындағы үшінші ірі шайқаста қазақ әскерлері жеңіліске ұшырап, Жәңгір хан Очирицу Цецену ханның ұлы Галдаман Нойонның қолынан қаза табады. Дереккөздер
Болат хан

Болат хан (туған жылы белгісіз - 1729) (1718-1729) — билік құрған - қазақ ханы. Тәуке ханның баласы. Ұйымдастырушылық, қолбасшылық қабілетімен ерекшеленбеген Болат мұрагерлік жолмен хан сайланған. Болат билік еткен тұста Орта жүз қазақтары бірнеше рет (1716, 1717, 1722, 1723) ойраттардың шапқыншылығына ұшырады. Болат жоңғар басқыншылары, башқұрттар мен Еділ бойы қалмақтарына карсы қазақ жасақтарын ортақ күш етіп жұмылдыра алмады. Болат жөнінде тарихи деректер аз кездеседі. Оның балаларының ішіндегі белгілісі — Әбілмәмбет хан. Жоңғар шапқыншылығы салдарынан қазақ халқы Ақтабан шұбырынды-Алқакөл сұламаға ұшырағаннан кейін Болат ханның билігі де жойылды.. Дереккөздер
Әбілқайыр Ордасы

Әбілхайыр Ордасы (хандығы) немесе Өзбек хандығы— XV ғ. алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батыс және орталық аймағында пайда болған. Сонымен қатар тарихнамада Көшпелі өзбектер хандығы деген қате атау да қолданылып келді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді. Ноғай ордасы мен Әбілхайыр хандығының пайда болуына әкелді. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет Шайхтың баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және Солтүстік Қазақстан тайпаларын билеп отырған топтардың қолдауымен ол 1428 ж. Тура өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. 1431 жылы Екіретүп түбінде ірі шайқас болды. Шайқаста Әбілқайыр ханның қарсыластары күйрей жеңілді. Әбілхайыр хан қарсыластарын ығыстырып, Оңтүстік Қазақстан аймағына қарай жорықтарын жалғастырды. Оның хандығының құрамына Қият, Маңғыт, Шынбай, Найман, Қарлұқ, Үйсін т.б. тайпалар кірді. Шығыс Дешті-Қыпшақтың феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген «көшпелі өзбектер мемлекетінің» яғни Әбілхайыр хандығының Қазақстан тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі Ноғай ордасының шығыс бетін, батыста Жайық, шығыста Балқаш жерлеріне дейінгі, оңтүстікте Арал теңізі мен Сырдың төменгі ағысына, солтүстікте Тобыл мен Ертіс орта ағыстарына дейінгі жерлерді қамтыды. Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ішінде елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтармен күрес жүргізуге тура келді. Жошы әулетінің оның ішінде Орда Ежен хан, Ұрыс ханның ұрпақтары Жәнібек, Керей Әбілхайырға үнемі қарсы шығып отырды. 1446&nbsp;ж. оған қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі Мұстафа ханның әскерлерін талқандады. Сол жылы Әбілхайыр хан Сырдария мен Қаратау бауырындағы Созақ, Сығанақ, Аққорған, Үзкент қалаларын басып алып, Сығанақты өз хандығының астанасына айналдырды. 1450 жж. Әбілхайыр Мәуранахрдағы Темір ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, Самарқан пен Бұқараға жорық жасайды. 1456—57 жж. ойраттармен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің бірлігін қамтамасыз ете алмады. Оған наразы Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі Моғолстан жеріне қоныс аударып, Шу мен Қозыбасы (Талас) өзендерінің бойына орнықты. 1468 ж. Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болып, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырап кетті. Дереккөздер
Ақ Орда (айрық)

Ақ Орда тіркесі мынадай мағыналармен сәйкес келуі мүмкін: * Ақ Орда - орта ғасырлардағы Қазақстан жеріндегі ұлыс және мемлекет. * Ақ Орда резиденциясы - Қазақстан Президентінің резиденциясы * Ақ Орда (қозғалыс) * Ақ Орда - ақ киіз үй. * Ақ орда - хан-сұлтандар келушілерді қабылдайтын, кеңес, мәслихат өткізетін он екі қанатты (немесе одан да көп) еңселі, салтанатты ақ үй; хан-сұлтанның отбасы тұратын үй - ақ үй деп аталады. Дереккөздер
Ақорда (резиденция)

Ақорда резиденциясы — Қазақстан Республикасы Президентінің Резиденциясы. Астана қаласы Есілдің сол жағалауындағы жаңа әкімшілік орталығының аумағында 2001 ж. қыркүйек айында салына бастады. Ғимараттың жалпы көлемі m 2 . Қазақстан Республикасы Президентінің Ақордасының ресми тұсаукесері 2004 жылы желтоқсанның 24 күні өтті. Ғимарат қазіргі заманғы құрылыстың ең таңдаулы әдістерін қолдана отырып, монолит құйматастан салынған. Шатырсүмбіні қоса есептегендегі ғимараттың биіктігі 80&nbsp;м. Қасбеттің қаптамасы қалыңдығы 20—40 см. болатын итальян мәрмәрынан жасалған. Ғимарат жер бетінде 5 және жер астындағы 2 қабаттан тұрады, оның ішінде жер бетіндегі 1-қабаттың биіктігі 10&nbsp;м., қалған қабаттардың биіктігі 5 м. Жертөле қабаттарында техникалық қызмет, ас үй, асхана және гараж орналасқан. Бірінші қабатта жалпы ауданы 1800 м 2 құрайтын, еденіне гранит төселген салтанатты хол орналасқан. Екінші қабатта қызметтік орынжайлар орналасқан. Үшінші қабатта: * киіз үйге ұқсатып жасалған, мәрмәр және гранит таспен өңделген Шығыс залы; * сыйлықтар мен сенім грамоталарын тапсыру залы; * екіжақты кездесулерге арналған «Алтын» зал; * камин залы; * қызметтік орынжайлар мен мәжіліс залдары орналасқан. Төртінші қабатта: * қызметтік орынжайлар мен мәжіліс залдары; * Саммиттің Үлкен залы; * кітапхана; * кіші Шығыс залы орналасқан. Барлық залдар ерекше мәнермен әрленген, люстралар мен жиһаз бар. Едендерге түрлі сортты мәрмәр, гранит тастары және көркем паркет төселген. Резиденцияны салу барысында әлемдік ірі өндірушілердің озық инженерлік құрал-жабдықтары пайдаланылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://www.akorda.kz/ ресми сайты
Қарақытай мемлекеті

Қарақытайлар мемлекеті (1128-1213). Қарақытайлар. Олардың құрылуы Орталық Азияның қидан тайпаларымен тығыз байланысты. Қидандар (цидань, кита, хита) жазба деректерде түркі тілді тайпалар ретінде аталады. Бұл мемлекетте көбінеки керейіт, найман, сақа, меркіт секілдес тайпалықтардан тұрған (Тілеуберді Әбенайұлы Тыныбайын аударған П. Карпинидің басты еңбегінен). Әбенайұлы тіпті былай жазды: «Әз баба, яғни Қытан ұлысын, Қарақытай қағанатын құрушы, қаған әулетінің негізін салушы Тама Шор немесе АЗАУ Шор қаған қытандардың теле саласынан, керей арысынан, Йікшәрі қаласының иесі болған Еллік Мер атасынан шыққан. П. Карпини керей Оңхан мен Қарақытай Гүрханының байланысы туралы: «Оң ханның көкесі»» (Тілеуберді Әбенайұлы. Таныс та, бейтаныс Шыңғысхан әулеті және қытай жылнамаларындағы құнды деректер, соның ішіндегі “Бірінші, Ләу империясын құрушы халықтың этникалық тегі”. «Шыңғысхан» журналы, №4 (37), 2020). Шығыс Түрік қағанаты құрамындағы тайпалардың бірі болды. Олар Қытайдың солтүстік жағында Манджурия мен Уссури өлкесінің шекарасында мекендеген. 924 жылы Алтайдан бастап, Тынық мұхитқа дейінгі жер Қидан мемлекетінің (Ляо империясы) қол астына өтеді. 1125 жылы Сун Қытайы мен Жүжен мемлекетінің біріккен күші Ляо империясын құлатады. Қидандардың бір бөлігі Чжурчжендерге бағынады, ал қалғандары Елюй-Даши басқаруымен батысқа қарай Шығыс Түркістан мен Жетісуға таман жылжиды. Олар енисей қырғыздарының жерін басып өтіп, Еміл өзенінің бойына жетеді. Сол жерге аттас қала салады. Қидандардың батыс бөлігі Жетісудың бір бөлігіне қарап, жергілікті түркі тілдес халықпен араласып кетуі нәтижесінде, келімсектер қара қытай/қытан аталып кетеді. 1128 жылы Қарахандар әулетінен шыққан Баласағұнды иемденуші өздеріне қысым жасаушы қаңлылар мен қарлұқтарға қарсы шығады. Қарақытайлар көсемі Елюй Даши Баласағұнды басып алып, Жетісуда өз мемлекетін орнатады. Жетісу, оңтүстік Қазақстан, Мәуереннаһр мен Шығыс Түркістан қарақытай мемлекетінің құрамына кіреді. Қарахандар әулетіне билік жүргізеді. Қарақытай мемлекетінің басшысы Гүрхан деп аталады. Оның ордасы - Шу озенінің алқабында болатын. Баласағұн орталық болып қала берді. Әскерде тәртіп қатал болған. Ел ішінде аула басынан салық жинай жүйесі енгізіледі - әр үйден бір динардан салық алып отырады. Гүрхан жақындарына жер-суды тарту етпейді, олар бәсекеші болып кетеді деп қауіптенді. Қарақытайлар Жетісудың оңтүстік бөлігін, Исфиджабтың солтүстік-шығыс аймағын, Құлжа өлкесін басқарады. 1137 жылы және 1141 жылдары Қарақытай мемлекетінің әскері Қарахан және Салжұқ күштерін күйрете жеңіп, Орта Азияда өз үстемдігін орнатты. Бірінші гүрхан Елюй-Даши 1143 жылы қайтыс болды. 1169 жылы оның баласы — Елюй-Чжилугу — таққа отырады. Өзі христиан болғандықтан, мұсылман дініне қарсы шығады. Оның Жетісудағы мұсылман халқын бағындыру саясаты қарсылыққа толы болды. 1208 жылы бастап Жетісуға қоныс аударған найман тайпалары да осы ішкі саясатты бұзбайды. 1212 жылы Хорезмшах Мұхаммед II қарақытайға тәуелді Батыс Қарахан мемлекетін басып алды. Жетісу аймағы өзара қырқыстар, мұсылмандық қозғалыстар орталығына айналады. Жетісудағы осы жағдай 1218 ж. дейін, яғни Шыңғыс-ханның әскері келгенше созылды.
Қазақстан Жоғарғы Соты

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты – Қазақстанның ең жоғары сот органы. Жоғарғы сот төменгі буындағы соттардың азаматтық, қылмыстық, шаруашылық және басқа да сот істері бойынша заңда көрсетілген процесуалды формада олардың қызметтеріне сот қадағалауын жүргізіп, сот практикасы мәселелері бойынша түсінік береді. Тарихы 1937 ж. 9 қаңтарда Қазақ КСР Жоғарғы Соты ретінде құрылды. 1993 ж. 28 қаңтарда қабылданған ҚР Конституциясында ҚР-да сот билігі Конституциялық Сотқа, Жоғарғы Сотқа, Жоғары төрелік сотқа және заң бойынша құрылған төменгі тұрған соттарға берілетіндігі белгіленді. Ешқандай өзге орган және өзге тұлға сот билігі функцияларын иеленуге құқығы жоқ. ҚР Президентінің 2001 ж. 22 қаңтардағы Жарлығына сәйкес, ҚР Үкіметінің 2001 ж. 14 сәуірдегі қаулысымен ҚР Әділет министрлігінің Сот қаулыларын орындау жөніндегі комитеті таратылды, атқарушылық құжаттарды орындау жөніндегі функциялары мен өкілеттіктері, сондай-ақ штат саны мен мүлкі ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Сот әкімшілігі жөніндегі комитетке және оның облыстардағы, Астана, Алматы қалаларындағы әкімшілеріне берілді. Судьяға өкiлеттiктер беру тәртiбi Жоғарғы Соттың Төрағасын Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымына негізделген Қазақстан Президентінің ұсынуы бойынша 5 жыл мерзімге Сенат сайлайды. Жоғарғы Соттың судьяларын Жоғары Сот Кеңесiнiң кепiлдемесiне негiзделген Қазақстан Президентiнiң ұсынуы бойынша Сенат сайлайды. Жоғарғы Соттың сот алқаларының төрағаларын Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынуы және Жоғарғы Соттың жалпы отырысының шешімі негізінде Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымы бойынша 5 жыл мерзімге Қазақстан Президенті тағайындайды. Жоғарғы сот төрағалары Құрылымы Тағы қараңыз * Қазақстан облыстық соттары төрағаларының тізімі Дереккөздер
Қазақстанның Президенттік оркестрі

Қазақстан Республикасы Республикалық Ұланының Президенттік оркестрі - Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына сәйкес еліміздегі Протоколдық, дипломатиялық, Мемлекеттік және басқа да салтанатты іс-шаралардың музыкалық бөлігін қамтамасыз ету мақсатында (заң күші бар: «Республикалық гвардия туралы» 1992 ж.) құрылды. Өзінің шығармашылық жолын Республикалық гвардияның үрмелі аспаптар оркестрі ретінде бастады, қазіргі уақытта Президенттік оркестр әлемдік музыкалық мәдениеттің барлық жанрларын, оның ішінде классикалық, академиялық және осы заманғы композиторлардың музыкалық еңбектерін қамтыған қарымды шығармашылық ұжым болып табылады. Оркестрдегі Халық ансамблінің құрамына көптеген конкурстардың бас жүлдесін иеленген, М.Нүкеев, А. Ахмадиев, М. Малдыбаев сияқты дарынды домбырашылар енген. Сонымен бірге талантты өнерпаз А. Ефременко баян аспабы арқылы барлық жанрда өнер көрсетіп, көпшіліктің ықыласына бөленіп келеді. Би ансамблі өз репертуарына көптеген дүниежүзі халықтарының түрлі ұлттық билерін енгізген. Сонымен қатар оркестрдегі жекелеген әншілер көпұлтты Қазақстанның бай мәдениетін жұртшылыққа кеңінен паш етуде. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртістері– М. Чалабаев, Ж. Бақтаева, бұған қоса елімізге есімдері кең танылған жастар "Саз отау" дуэтінің өнерпаздары мен А. Балажанова, Д. Таңатаров сияқты әншілер оркестрдің беделін биіктетуде. 2003 жылдан бастап Президент оркестрі көпшілікке өзінің шығармашылық кештерін ұйымдастырып келеді. Ірі өнер ұжымы республикамыз бен жаңа елорда өміріндегі айтулы мәдени іс-шараларға белсене атсалысып келеді. Президент оркестріне бірегей күйші, музыка саласының білгірі Рүстем Бейсенұлы Күлшебаев басшылық жасайды.
Солтүстік Кипр Түрік Республикасы

Солтүстік Кипр Түрік Республикасы (, сонымен қатар қысқартылған бейтарап атауы Солтүстік Кипр ) — Кипр аралының солтүстігінде орналасқан, аралдың үштен бірін алып жатқан, тек Түркиямен мойындалған мемлекет. 1975-1983 жылдар аралығында осы жерде түрік мемлекеті құрылған: Кипр Түрік Федералды мемлекеті (түрікше Kıbrıs Türk Federe Devleti) деп аталды. Солтүстік Кипр Түрік Республикасын тек Түркия ғана таныды. Осы уақытқа дейін Кипр Республикасының Үкіметі Кипр аралында халықаралық деңгейде танылған жалғыз орган болып қала береді. Солтүстік Кипр Түрік Республикасы бақылаушы ретінде Ислам ынтымақтастық ұйымының мүшесі болып табылады. Солтүстік Кипр Түрік Республикасының халқы шамамен 294 906 адамды құрайды, олар 3355 км2 алаңда тұрады (Коккина (түр. Erenköy) шағын жартылай эксклавын қосқанда). Халықтың басым көпшілігі - этникалық түріктер, олар екі қауымдастықты білдіреді: жергілікті түрік киприоттары (шамамен үштен бірі) және Анадолы түріктері, Түркиядан көшіп келгендер (үштен екісі). Кипрлік гректер мен ливандық марониттердің анклавтарында қалған қалдықтары да өмір сүреді. СКТР астанасы - Кипр мен СКТР арасында бөлінген Лефкоша (Никосия). СКТР Кипрдің қалған бөлігінен буферлік аймақ болып бөлінген. Аралды екі секторға бөлетін сызықты ("Жасыл сызық" деп аталатын — ағыл. Green Line) БҰҰ Кипрдегі бітімгершілік күштерінің контингенті (UNFICYP) күзетеді. Тарихы 1960 - Кипр Республикасының құрылуы. Кипр Республикасы Кипрге Ұлыбританиядан тәуелсіздік бергеннен кейін құрылды. Грек және түрік қауымдастықтарына жаңа мемлекетті басқаруға тең мүмкіндіктер берілді. Оларға үкіметтік және азаматтық билік институттарынан орындар бөлінді. 1960 жылғы кепілдіктер туралы Шартқа сәйкес Ұлыбритания, Грекия және Түркия жаңа мемлекеттің өмір сүруінің кепілі болды. Сыртқы сілтемелер * [http://www.zypern.cc/ Zypern Times] * [http://www.zypern.cc/nordzypern/ Nordzypern Times]
Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы

Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы қысқартылған ТҮРКСОЙ (, -{TÜRKSOY}-) — Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы. 1993 ж. 12 шілдеде Алматыда келсімге құрылтайшы елдердің өкілдері қол қойған. Түркия Республикасы ұйымның атқарушы елі болып тағайындалды. TÜRKSOY ұйымының ресми қызмет тілі— түрік тілі. Бас кеңсесі Анкара (Түркия) қаласында орналасқан. 1994 ж. бастап Полад Бүлбүл Оғлы, Әзірбайжан Республикасының Мәдениет министрі, үш рет (1994, 1997, 2000 жж.) халықаралық ұйымның Бас директоры болып сайланған. Мақсаттары Ұйымның басты мақсаттары: * Халықаралық қатынастарда жаңа тепе-теңдіктің құрылуы мақсатымен, аумақтық және бүкіл дүниежүзілік деңгейде жаңа мәдени ұйымдарды қолдау. * Түркі тілінде сөйлейтін халықтар мен елдердің арасында достық қатынастар құрып, ортақ түркі мәдениетін, тілін, тарихын, өнерін, әдет-дәстүрлерін зерттеп, жалпыға жария ету, дамыту, сақтау, болашақ ұрпақтарға мұра ету, баянды қылу. * Түркі дүниесінде ортақ бір тіл мен әліпби қолданылуы үшін тиісті орта және жағдай қалыптастыру. * Түркі дүниесі халықтарының ортақ өткенінің, тарихының, тілі мен әдебиетінің, мәдениеті мен өнерінің біртұтас күйінде ғылыми зерттеулерін күшейту. * Ұлттың тарихын, ана тілін, әдебиетін, мәдениеті мен өнерін, әдет-ғұрпы мен дәстүрлерін болашақ ұрпақтарға мұра ету үшін жағдай жасау. Мүшелер ТЮРКСОЙ құрамына 14 ел кіреді, оның ішінде егеменді елдер, федеральды субъектілер мен автономды аймақтар. 2015 жылдың соңында Ресей мәдениет министрі Владимир Мединский Алтай, Башқұртстан, Саха (Якутия), Татарстан, Тыва және Хакасия Республикаларының басшыларына Халықаралық түркі мәдениеті ұйымымен байланыстарды тоқтату міндеті туралы телеграмма жолдады. Бұл Тыва, Алтай және Якутияның ұйым құрамынан шығуына әкеп соқтырды. Тағы қараңыз * Түркі тілді аумақтар тізімі Сыртқы сілтемелер * [http://www.turksoy.org.tr TÜRKSOY ресми торабы]
Ғағауызстан

Ғағауызстан ( немесе Gagauz Yeri; ), ресми Ғағауыз Автономды Аудандық бірлік, бұл Молдованың аутономиялық аумағын атауы Ғағауыз халқының атауынан шыққан. Ғағауыздар қырым татарларға жақын, көк оғыздардан шыққан түркі тілдес халық. Тарихы Дереккөздер
Түркі тілді аумақтар

Түркі тілді аумақтар тізімі: Тәуелсіз елдер * :* Нахшыван Автономиялық Республикасы * * * :* * * Аутономиялар не басқа аумақтар Ауғанстан Ислам Әмірлігі * Солтүстік өлкелері Иран Ислам Республикасы * Солтүстік-Батыс және Солтүстік-Шығыс остандары Ирак Республикасы * Солтүстік-Шығыс аумақтары Кипр Республикасы :* Солтүстік Кипр Түрік Республикасы Қытай Халық Республикасы :* Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы - (Шығыс Түркістан) ::* Қызылсу Қырғыз аутономиялық облысы ::* Іле Қазақ аутономиялық облысы ::* ШҰАР Басқа облыстарында :::* Баркөл Қазақ аутономиялық ауданы :::* Мори Қазақ аутономиялық ауданы :* Гансу өлкесінде ::* Ақсай Қазақ аутономиялық ауданы Молдова Республикасы :* &nbsp;Ғағауызстан (Ғағауыз-Йері) аутономиялық аумақ бірлігі Моңғолия :* Баян-Өлгей аймағы Ресей Федерациясы :* Алтай Республикасы :* Башқұртстан Республикасы :* Дағыстан Республикасы :* Қабардин-Балқар Республикасы :* Қарашай-Шеркес Республикасы :* Саха Республикасы :* Таймыр аутономиялық аймағы :* Татарстан Республикасы :* Тыуа Республикасы :* Хақас Республикасы :* Чуваш Республикасы Украина :* Қырым Аутономиялық Республикасы Түсініктемелер Тағы қараңыз * TÜRKSOY
Протерозой

Stromatolites from Bolivia, South America]] Протерозой ( — алғашқы, аға, — тірлік) — прекембрийді құрайтын үш бөлімшенің (1. хадей немесе приской , 2. архей, 3. протерозой) соңғысы (осыдан шамамен 2500—542 млн жыл бұрын). Протерозойды 3 геологиялық заман құрайды (ертелеуінен жаңалауына атап өткенде): # Палеопротерозой; # Мезопротерозой; # Неопротерозой. Ең елеулі оқиғалары бұлар: * Мезопротерозойда оттегі сіңген атмосферасының құрылуы; * Соңғы Неопротерозойдың Криоген кезеңінде бірнеше рет мұздықтар құрылуы; * Эдиакарий кезеңі (635—542 Ma) жұмсақденелі көпжасушалы организмдердің өрбуімен сипатталады. ----Жер тарихында археозой мен палеозой аралығындағы эра және сол заманда қалыптасқан қабаттар. Бұл терминді ғылымға америкикалық геолог Э.Эммонс енгізген (1888). Протерозой бұдан 2000 (кейбір тұжырым бойынша 2500) – 570 млн. жыл бұрын, ұзақт. 1500 млн. жылға созылған эра. Қазақстан мен Орта Азия жеріндегі Протерозойды Р.Борукаев, Ю.Зайцев, В.Королев, т.б. зерттеген. *Протерозойдың бірінші жартысы (2,2 млрд. жылға дейін) геократтық жағдайларда өткен. Қыртыстың салқындау процесі нәтижесінде қатаң және морттық қасиеттерге ие болған литосфера жарылып, суперконтинентте рифт ойпаңдары мен айырылымдар пайда болған. *Бастапқы Протерозойдың екінші жартысында бұл процестер күшейіп, суперконтинент көлденеңі жүздеген және мыңдаған км болатын блоктарға (микротақталарға) жіктелген. Олар жұқарып (рифтинг) және толық айырылып (спрединг), ал айырылған блоктар арасын терең сулы алаптар басқан. *Протерозойдың соңында шөгінді және жанартаулық тау жыныстарымен толған бұл алаптар, деформацияға, метаморфизмге, граниттенуге ұшырап, қайта жабылған. Бастапқы Протерозойда организм қалдықтары өте сирек. Қалдықтарының қалыңдықтары кей жерлерде жүздеген метр болатын көк-жасыл балдырлар түзіліп, олардың қарқынды фотосинтездеуші әрекетінен ауаның құрамы өзгере бастады. Ол таза оттекті көбейтіп, тіршілік әлемінің өркендеп дамуын тездетті. Даму бастапқы-ортаңғы рифейде қарқындады. Бактериялар, балдырлармен қатар қарапайым бір клеткалы организмдер – эукариоттар пайда болды. Темір, мыс, алтын, көптеген бейкентас шикізаттары шоғырларының пайда болуы Протерозоймен тығыз байланысты. Пайдаланылған әдебиеттері Тағы қараңыз * Протерозой заманындағы тіршіліктің дамуы
Прекембрий

Прекембрий — фанерозой алдындағы хадей, архей, протерозой деген үш эонды сипаттайтын қазіргі кезде бейресми түрде ғана қолданылатын атау. Бұл ең ұзақ геологиялық уақыт Жер қабығы қатайған кезінен басталып 542 млн. жыл бұрын кембрий кезеңі басталған кезде аяқталады. Геологиялық уақыттың осы кезеңге жататын тау жыныстары әдетте өзгерген және олардың ішінде қатты бөліктері немесе қаңқалары бар аз ғана қазбалар табылып жүр. Прекембрий тау жыныстары солтүстік Канада және Балтық теңіз қалқанды өңірлерінде жер бетіне көптеп шығады. Прекембрий, криптозой — архей мен протерозойлық тау жыныстарының жалпылама жиынтығы; Жер тарихында палеозой эрасының кембрий дәуіріне дейінгі ұзақтығы 3,5 млрд. жылдай уақытты қамтиды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Геохронология шәкілі

Геохронологиялық шкала (Жер жылнамасы) – жалпы стратиграфиялық шкаланың бірліктеріне тең келетін геохронологиялық бөлімшелердің иерархиялық жүйесі. Шкаланың бастапқы нұсқасы 1881—1900 жылдары Халықаралық геологиялық конгрестің отырыстарында жасасып қабылданды. Геологиялық кезеңдердің аттарын қоюға әртүрлі себептер негіз болды. Көбінесе географиялық атауларға байланысты қойылды, мысалы Кембрий — Уэльстің Рим империясының құрамында болған кездегі аты, Девон — Англиядағы Девонширге байланысты, Пермь — ресейдің қаласы, Юра — Еуропадағы тау. Кейбір кезеңдер ежелгі тайпалардың аттарымен аталды: Венд, Ордовик, Силур. Карбон және Бор кезеңдері сәйкесті шөгінділердің қабаттасуына байланысты аталған. Сызбалы уақыт шәкілі Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect2/Sect2_1b.html NASA: Geologic Time] * [http://www.geosociety.org/science/timescale/timescl.htm GSA: Geologic Time Scale] * [http://www.bgs.ac.uk/Education/britstrat/home.html British Geological Survey: Geological Timechart] * [http://www.stratigraphy.org/geowhen/ GeoWhen Database ] * [http://www.stratigraphy.org/gssp.htm International Commission on Stratigraphy Time Scale ] * [http://www.chronos.org CHRONOS ] * [http://www.nmnh.si.edu/paleo/geotime/index.htm National Museum of Natural History - Geologic Time ]
Фанерозой

Фанерозой – палеозой, мезозой және кайнозой замандарын қамтитын геологиялық эон. Шамамен 542 млн. жыл бұрын кембрий кезеңінің басында басталған.Жер тарихы дамуының криптозойдан кейінгі екінші даму зоны. Бұл жиынтыққа кіретін таужыныстардың көнелігі өздері кіріктіретін органикалық қалдықтар арқылы біршама дәл анықталады. Қаңқасы минералданған жануарлардың қалдықтары бар шөгінді жинақтауларымен ерекшеленеді. Грек тіліндегі фанерос «көруге болатын» және зойон «жануар» деген сөздерден шықанына қарамастан, бұл термин қазіргі кезде «көруге болатын өмір» деген мағынада қолданылмай, әншейін кембрийдің аяғы дегенді білдіреді. Дереккөздер
Атырау (футбол клубы)

Атырау Футбол Клубы (Атырау ФК) — Қазақстан Премьер Лигасында өнер көрсететін Атырау қаласының кәсіби футбол клубы. Формасының түсі - ақшыл жасыл. Атырау қаласының "Мұнайшы" стадионы клубтың базасы боп саналады. 2009 жылғы Қазақстан Кубогының иегері. Қазақстан чемпионатында екі рет күміс жүлдегер атанды: 2001, 2003. Осы титулдары УЕФА Еуропа Лигасына қатысуға мүмкіндік берді, алайда, үш рет қатысып, үшеуінде де алғашқы ойындардан өте алмады. Клуб тарихы Ең үлкен жеңістері *2001 — 6:1 Елімай (Семей) *2001 — 5:0 Тараз (Тараз) *2009 — 9:2 Оқжетпес (Көкшетау) Ең үлкен жеңілістері *2008 — 1:7 Астана (Астана) Атау тарихы *1980 — «Прикаспиец» командасының құрылуы *2000 — «Атырау ФК» атымен қайта құрылуы Еврокубоктерде Әкімшілік және жаттықтырушылар штабы * Асылбек Сәуірбайұлы Жүнтербаев (09.11.1968) — директор * Владимир Андреевич Никитенко (08.01.1957) — бас бапкер * Юрий Владимирович Коньков (06.07.1958) — бас бапкер көмекшісі *Сергей Викторович Чекмезов (13.09.1959) — қақпашылар бапкері *Қуаныш Кенжәліұлы Қабдулов (09.07.1987) — физдайындық жөніндегі бапкер * Владимир Алексеевич Демченко (10.05.1959) — жаттықтырушы * Петр Петрович Пустовар (27.06.1973) — дәрігер * Сергей Владимирович Бибиков (17.06.1972) — массажист * Қайрат Қанашұлы Сламбеков (26.06.1966) — спорт директор * Айвар Макизұлы Оңғарсынов (25.02.1966) — команда бастығы * Аман Қалабаев (07.04.1981) — бас заңгер-консультант * Нұркен Бисенқұлұлы Мырзағалиев (30.03.1989) — медиа-офицер * Жаңабаев Болатбек Төлегенұлы (27.05.1984) — бейнеоператор Ойыншылар Қазіргі құрам 2019/2020 Жетістіктері * Қазақстанның күміс жүлдегері (2): 2001, 2002 *Қазақстан кубогының иегері (1): 2009 Сілтемелер * [http://www.fcatyrau.kz/ Ресми сайты]
Атырау (айрық)

Атырау: * Атырау — өзеннің теңізге құяр тұсында тармақ-тармақ болып бөлініп кететін салалары * Атырау қаласы — Қазақстанның батысында орналасқан қала. Облыс орталығы. * Атырау — Атырау қалалық әкімдігі құрамындағы ауыл. * Атырау — Атырау қаласы атынан өнер көрсететін футбол клубы. * Атырау — Атырау қаласындағы әуежай. * Атырау — Атырау облысы көлемінде шығатын газет. Тағы қараңыз * Атырау облысы * Атырау ауылдық округі
Шығыс Түркістан

Шығыс Түркістан Республикасы, ШТР – Шыңжаң өлкесінде құрылған мемлекеттік құрылым. 1944 жылдың 12 қарашасынан 1946 жылдың 6 маусымы аралығында өмір сүрді. Тарихы Екінші дүниежүзілік соғыстағы кеңес-герман майданындағы жағдайға байланысты 1941 – 1944 ж. Шыңжаң өлкесінде саяси жағдай қатты шиеленісті. Өлкеде бірін-бірі мойындамайтын күштер көбейді. Осындай жағдайда кеңес өкіметі өзінің оңтүстік шекарасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Шыңжаңдағы оқиғаларға белсене араласты (қ. Кеңес Одағының Шыңжаң оқиғаларына араласуы). Кеңес Одағының тікелей көмегіне сүйенген мұсылман халықтары өкілдерінен құрылған “Құлжа азаттық ұйымы” өзін 1944 ж. 4 сәуірде Қытайдан тәуелсіз мемлекет ретінде жариялады. ШТР-дың дүниеге келуі “Үш аймақ төңкерісі” оқиғаларына тікелей байланысты болды. Оның құрамында 16 мүшесі болған Уақытша үкіметі құрылды. Үкімет төрағалығына діни сауатты, ұлты өзбек Әлихан төре тағайындалды. 1945 ж. 8 сәуірде ШТР-дың Ұлттық армиясының құрылғандығы жарияланды. Бұл армия Шыңжаңды гоминьданшылардан азат етуді жалғастырып, Үрімжі қаласына (Манас өзені) жақын келді. Кеңес Одағы бастапқыда ШТР-ға әскери-тех., саяси жағынан қолдау көрсетіп, жәрдемдесті. Әскери қимылдар жүргізуге кеңестік нұсқаушылар кеңінен араласты. Бірақ кейінірек Кеңес Одағы мен Қытай арасындағы жаңа келісім бойынша Шығыс Түркістанның мемл. егемендігі шектелді. 1945 ж. 12 қазанда ШТР-дың делегациясы мен Шыңжаң провинцисы үкіметі арасында келіссөздер басталды. Келіссөздер 1946 ж. 2 қаңтарда Үрімжіде “Он бір бітім” деп аталған шартқа қол қоюмен аяқталды. Оның ақтық нұсқасын 6 маусым күні орталығы үкімет мақұлдады. Ол бойынша Шыңжаң халқының азаматтық және діни бостандықтары, заң алдындағы тең құқықтығы мен теңдігі жарияланды. Ұлттық армияның саны қысқартылып, ол провинциясы әскердің бір бөлшегі ретінде ғана сақталатын болды. Келісімшартқа сай ШТР-дың Уақытша үкіметі таратылды. Шығыс Түркістан Қытайдың құрамындағы автономиялық өлке ретінде қалды.
Назарбаев

Назарбаев: * Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев (* 1940) * Назарбаев Университеті * Назарбаев ордені * Назарбаев Зияткерлік мектептері * Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева * Сара Алпысқызы Назарбаева (* 1941) ru:Назарбаев
Қасым Қабылхақұлы Қалбанов

Қалбанов Қасым Қабылхақұлы (Hasimu Hapahake, Hasem Habelhah)&nbsp;— Айова қаласының, Америка Құрама Штаттарындағы Медициналық зерттеу орталығының ассистент-профессоры, пәлсапа докторы. Қысқаша өмірбаяны 1983—1990&nbsp;— Бейжін университеті, бакалаур және магистер деңгейі. 1994—1998&nbsp;— Хоккайдо университетінің Медицина мектебі, пәлсапа докторы. 1998—1999&nbsp;— Хоккайдо университетінің Медицина мектебі, докторлықтан соң тәлімдену. 1999—2002&nbsp;— Синай тауы Медицина мектебі, докторлықтан соң тәлімдену. Сыртқы сілтемелер * [http://www.medicine.uiowa.edu/pathology/path_folder/faculty/hapahake/hapahake.html Медицина зерттеулері]
Чехия

Чехия (, ХФӘ: , ресми атауы — Чехия Республикасы (2016 жылдан бұрын Чех Республикасы) (аббревиатурасы — ЧР); (аббревиатурасы — ČR), ХФӘ: ) — Орталық Еуропада мұхитқа шыға алмайтын, оңтүстікте Австриямен, батыста Германиямен, солтүстік-шығыста Польшамен және оңтүстік-шығыста Словакиямен шектесетін ел. Чех Республикасы 78 866 шаршы километрді (30 450 шаршы миль) құрайтын төбелі ландшафты алып жатыр. Ел аумағының басым бөлігінде қалыпты континенттік және теңіз климаты байқалады. Чехия 10,7 миллион халқы бар біртұтас парламенттік республика. Оның астанасы және ірі қаласы, 1,3 миллион халқы бар Прага; басқа ірі қалалары Брно, Острава, Оломоуц және Пльзень болып табылады. Чех мемлекеті 9-шы ғасырдың соңында Ұлы Моравия империясының билігіндегі Богемия герцогтігі ретінде құрылды. 1002 жылы герцогтік Қасиетті Рим империясының империялық мемлекеті ретінде ресми түрде мойындалды, ал 1198 жылы Богемия патшалығына айналып, 14 ғасырда өзінің ең үлкен аумақтық ауқымына жетті. 14-ші және 17-ші ғасырлар арасында Прага қаласы императорлық резиденция ретінде қызмет атқарған. XV ғасырдың Богемиялық реформациясы конфессиялық плюрализм мен салыстырмалы діни төзімділікке әкелген Гусит соғыстарына себепші болды. 1526 жылы Мохача шайқасынан кейін бүкіл Богемия тәжі біртіндеп Габсбург монархиясына біріктірілді. Католик Габсбургтерге қарсы протестанттық Богемия көтерілісі (1618-20) отыз жылдық соғысқа әкелді. Ақ таудағы шайқастан кейін, Габсбургтер өз билігін нығайтты, католицизмді қалпына келтірді және біртіндеп германизациялау саясатын қабылдады. 1806 жылы Қасиетті Рим империясының ыдырауымен Богемия тәжінің жерлері Австрия империясына өтті, ал чех (богем) тілі мен әдебиеті қайта жанданды. 19 ғасырда чех жерлері индустриялды дамыған болғандықтан және кейіннен бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Аустрия-Мажарстан империясының ыдырауынан кейін 1918 жылы құрылған бірінші Чехословак Республикасының ядросы болды. Чехословакия соғыс уақытында Орталық Еуропадағы жалғыз демократиялық мемлекет болды. Алайда, 1938 жылдан бастап фашистік Германия Чехия жерлерін жүйелі түрде аннексиялады, ал Словакия Германияның қуыршақ мемлекетіне айналды. 1945 жылы ел Германия үстемдігінен айырылды. Неміс тілді азшылық соғыстан кейін қуғынға ұшырады. Чехословакияның Коммунистік партиясы 1946 жылғы сайлауда көпшілікке ие болып, 1948 жылғы мемлекеттік төңкерістен кейін кеңестік биліктің астында бір партиялы коммунистік мемлекет құрды. Режимге деген наразылықтың артуы 1968 жылы Кеңес Одағы шабуылымен басылған, Прага көктемі деп аталатын реформисттік қозғалыспен аяқталды. Чехословакия 1989 жылы барқыт революциясынан кейін коммунистік басқаруды бейбіт жолмен аяқтап, нарықтық экономикасы бар демократияны қалпына келтірді. 1993 жылы 1 қаңтарда Чехословакия бейбіт жолмен ыдырап, оның құрамына кіретін екі мемлекет — Чехия мен Словакия тәуелсіз елдерге айналды. Чехия 1999 жылы НАТО-ға, 2004 жылы Еуропалық Одаққа кірді. Ол ЭЫДҰ, БҰҰ, ЕҚЫҰ және Еуропа кеңесінің мүшесі болып табылады. Дереккөздер
Боже, Царя храни

Боже, Царя храни (Құдайым, патшаны сақта) — Ресей империясының әнұраны. Боже, царя храни! Сильный, державный, Царствуй на славу нам, Царствуй на страх врагам, Царь православный. Боже, царя храни! Боже, Царя храни! Славному долги дни Дай на земли! Гордых смирителю: Слабых хранителю, Всех утешителю — Все ниспошли! Перводержавную Русь Православную Боже, храни! Царство ей стройное, В силе спокойное, - Все ж недостойное, Прочь отжени! О, провидение, Благословение Нам ниспошли! К благу стремление, В счастье смирение, В скорби терпение Дай на земли! Қaзaқшa Құдайым, патшаны сақта!...
Девон кезеңі

Девон — палеозой заманын құрайтын алты кезеңнің төртіншісі және үстіңгі палеозой субзаманының алғашқысы. 416 млн жыл бұрын басталып, 359,2 млн жыл бұрын аяқталған. Еуропада теңіздік пен құрылықтық фацияларының екеуі де бар. Құрылықтық фациясы кәрі қызыл құмдақ деген атымен белгілі. Девон деген жерде орналасқан тау жаныс аймағының есімімен аталғанына қарамастан, теңіздік девон стратиграфиялық жағынан Бельгияның Арден деген жеріндегі қазбалы сүйекке бай шөгінділер негізінде айқындалған қабаттарға бөлінеді. Ол қабаттар: * астыңғы девондағы ** лохков (416-411,2 млн жыл), ** прага (411,2-407 млн жыл) және ** эмс (407-397,5 млн жыл), * ортаңғы девондағы ** эйфел (397,5-391,8 млн жыл) мен ** живет (391,8-385,3 млн жыл) және * үстінгі девондағы ** фран (385,3-374,5 млн жыл) мен ** фамен. Теңіздік шөгінділердің бөлімшелеуі литологияға және гониатит пен спириферид брахиоподтары бар мол омыртқасыз фаунаға негізделеді. Құрылықтық кәрі қызыл құмдақ шөгінділеріне примитивті псилофит тобына жататын жақсыз балық фаунасы мен өсімдіктер кіреді. Кеш силур уақытындағы каледон орогенезі нәтижесінде Британ аралдарының талай жерін қызыл қабат фациялары басқан. Дереккөздер
Неоген кезеңі

Неоген кезеңі - кайнозой эрасының ұзақтығы 24,6 млн. жылмен өлшенетін екінші (ортаңғы) геологиялық кезеңі. Бұдан 23 — 1,6 млн. жылдар бұрынғы уақыт аралығын қамтыған. Неогенген терминін австрия ғалымы М.Гернес енгізген (1853). Неоген миоцен және плиоцен бөлімдеріне жіктеледі. Миоценнің төм. және ортаңғы бөлімдері теңіздік шөгінділерден, ал жоғарғы бөлігі гипсті жыныстардан құралған. Плиоцен горизонттарының төм. бөлігі саздардан, жоғ. бөлігі құмды жыныстардан құрылады. Жерорта теңізі бойындағы (Италия, Грекия) плиоцен жыныстары құрамында жанартаулық жыныстар мол тараНеогенн. Мұхитпен кейде қосылып, кейде одан бөлінген Қара теңіз бен Каспий теңізі аймақтарының тұйық алаптарындағы төм. және ортаңғы миоценнің бөліктері майкоп сериясының саз қат-қабаттарының жоғарғы бөлігінен құралған. Плиоцен басында Қара теңіз бен Азов теңіздері орнында Каспийден оқшау орналасқан, суы тұзды Понт, кейін Киммерий көлдері болды. Бұл кезде Кавказда континенттік және жанартаулық жыныстар жиылды, Оңтүстік-Батыс Азияда континенттік тұнбалар, Индонезияда теңіздік, континенттік, жанартаулық жыныстар шоғырланды. Жер тарихында. алып жас таулардың (альпі қатпарлықтары) көтерілген, ұлғайған, теңіз айдындарының сарқылып, шаралары шөгінділерге толған кезеңі. Неогеннің аяғында континенттер мен мұхиттар осы күнгі қалпына келді. Неогеннің теңіздік шөгінділері Қазақстан жерінде Арал, Каспий теңіздерінің маңында ғана кездеседі. Неогеннің континенттік шөгінділері Тұран плитасы мен Тянь-Шань аймағын, т.б. өңірлерді алып жатыр. Неоген ағымында дала, орманды дала, тайга және тундралық өсімдіктер пайда болып, кеңінен дамыды. Құрлықтағы организмдердің құрамы қатты өзгерді. Сүтқоректілер фаунасы айтарлықтай өзгеріске түсті. Қазіргі жыртқыштар, тұяқтылар мен тұмсықтылардың жаңа түрлері пайда болды. Мысалы, миоценде аю, гиена, құндыз, ит, борсық, мостодонт, мүйізтұмсық, қой пайда болса, ал плиоценде күзен, піл, гиппопотам, бұғы, гиппарион үш тұяқты жылқы (плиоцен соңында олар осы күнгі жылқы түріне айналды)] пайда болды. Қазақстанның, Еуропаның жоғарғы миоцен түзілімдерінде қазіргі шимпанзелерге ұқсас маймылдар – дриопиктердің қалдықтары табылған; мергель, әктас қабаттары бар малтатас, құм, қиыршықтас, саз жыныстары көп тараған. Кен байлықтардан мұнай мен газ (Парсы – Месопотамия мен Кордильера – Анд, Иран, Сахалин, т.б.), көмір кен орындары (барлық құрлықтарға таралған), темір кен шоғырлары (Керчь), т.б. әр түрлі тау жыныстары кездеседі. Сілтемелер * Палеолит * Неолит * Мезолит Дереккөздер
Қазақстан премьер-министрі

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі — Қазақстан үкімет басшысы. Премьер-министр өкілеттіктерінің қатарына атқарушы органдардың жүйесін басқару және олардың қызметіне басшылық жасау кіреді. Премьер-министр өзінің бүкіл қызметінде президенттің алдында жауапты, ал Конституцияда көзделген жағдайларда Парламенттің алдында жауапты. Тарихы Премьер-министр лауазымы 1990 жылы 20 қарашада қабылданған Заңға сәйкес Министрлер Кеңесі Төрағасы лауазымының орнына енгізілді. Қазақ КСР-нің премьер-министрі қызметін алғаш Ұзақбай Қараманов атқарған болса, Қазақ КСР-нің соңғы премьер-министрі және тәуелсіз Қазақстанның алғашқы премьер-министрі Сергей Терещенко болды. Өкілеттіктері Премьер-Министр үкімет қызметін ұйымдастырып, оған басшылық жасайды және оның жұмысы үшін дербес жауап береді, үкімет қаулыларына қол қояды, үкімет қызметінің негізгі бағыттары жөнінде және оның аса маңызды барлық шешімдері жөнінде президентке баяндап отырады және үкімет қызметін ұйымдастыруға және басшылық жасауға байланысты басқа да қызметтерді атқарады. Үкімет мүшелері өз құзыреті шегінде шешімдер қабылдауда дербестікке ие, әрі өздеріне бағынысты мемлекеттік органдардың жұмысы үшін Қазақстан премьер-министрінің алдында жеке-дара жауап береді. Премьер-министр Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар өкімдер шығара алады. Үкімет жаңадан сайланған Қазақстан Республикасы Президентінің алдында өз өкілеттігін доғарады. Республиканың Премьер-Министрі жаңадан сайланған Парламент Мәжілісінің алдында Үкіметке сенім туралы мәселе қояды. Мәжіліс сенім білдірген жағдайда, егер Республика Президенті өзгеше шешім қабылдамаса, Үкімет өз міндеттерін атқаруды жалғастыра береді. Парламент Мәжілісі немесе Парламент Үкіметке сенімсіздік білдірген жағдайда Үкімет орнынан түсетіні туралы Республика Президентіне мәлімдейді. Орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені Республиканың Президенті он күн мерзімде қарайды. Республиканың Президенті өз бастамасы бойынша Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметтен босатуға хақылы. Премьер-Министрді қызметінен босату бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Қазақстан премьер-министрлерінің тізімі ;Премьер-министрлер Тағы қараңыз * Қазақстан Республикасының Үкіметі * Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары * Қазақстан премьер-министрінің орынбасары Дереккөздер
Алтай тілдері

Алтай тілдері — Азия және Шығыс Еуропада, Балқаннан Мағадан облысына дейін және Таймырдан Иран және Рюкю аралдарына дейін таралған, 60-қа жуық тілден тұратын ұя. Алтай тілдерінде сөйлейтін халық саны шамамен 380 млн адам (2004 ж. санақ бойынша). Құрайтын бұтақтарының генетикалық туыстығы дәлелденбеген: кейбір ғалымдардың пікірінше, олар ежелгі замандағы тілдердің терең қарым-қатынасынан алынған. Кең таралған көзқарас бойынша, алтай тіліне түркі тілдері, моңғол тілдері, тұңғыс-маньчжур тілдері, максималды нұсқамен корей тілі, рюкю мен жапон тілі жатады. Глоттохронология мәліметтері бойынша, ежелгі алтай тілінің бөлінуі б.з.д. 5000 жыл бұрын басталған. Дереккөздер
ҚазСат-1

KazSat-1 — Жер айналымында тұрақты жайғасымында (103° E) орнатылған Қазақстанның алғашқы ғарыш жабдығы. 2008 жылы желтоқсанның 2 «Қазсат-1» жер серігі жұмысын толығымен тоқтатқаны туралы Парламент Мәжілісінде Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің отырысында Ұлттық ғарыш агенттігінің төрағасы Талғат Мұсабаев мәлімдеді. Борттағы басқару жүйесінің белгісіз себептермен жиі істен шығуы мен құрылғының сапасыздығы мүшкіл жағдайға әкеп соқты, деді агенттік төрағасы. Ал 2011 жылы қыркүйекте Қазақ Ұлтық ғарыш агенттігі төрағасы «Kazsat-1» ғарыш серігі 65 млн. долларға сақтандырылған, сондықтан «Kazsat-1» ғарыш серігіне жұмсалған қаржы толығымен қайтарылды деп жариялады. 2004 ж. қаңтарда Қазақстан Үкіметі және Хруничев атындағы Ресей Мемлекеттік ғарыштық ғылыми-өндірістік орталығымен (МҒҒӨО) KazSat-1 жасалуы мен ұшырылуына арасындағы келісім-шарт қол қойылды. Келісім-шарттта сонымен қатар ұшуда ғарыштық аппаратты басқару және бақылау, сондай-ақ ұлттық кадрларды оқыту және даярлау үшін жер инфрақұрылымы көзделген. KazSat ғарыштық жабдығы 2006 ж. маусымның 18-інде Байқоңыр айлағынан Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев және Ресей президенті Владимир Путин қатысуымен ұшырылды. KazSat-тың ұшырылуынан бастап Қазақстанның ғарыштық бағдарламаларын іске асыру басталады. KazSat Жер серігі 72 MHz өткізгіштік жолағымен 40 W және 90 W Ku-диапазонындағы 12 транспондерлермен жабдықталған. Жер серігінің қамту аймағы Қазақстанның аумағын, Орталық Азия республикаларын, Кавказды, Ресейдің орталық бөлігін қамтиды. Жер серігінің аппаратурасы кіші диаметрдегі антендік жүйелерге дабылдың жақсы қабылдауын қамтамасыз етеді. KazSat телерадиохабарларын тарату арналары, телефондық байланыс, деректерді беру, Интернет желісіне кеңжолақты қол жеткізу, VSAT-желілерді құру және дамыту, ведомстволық және корпоративтік байланыс желілерін құру, мультимедиялық қызметтер пакетін көрсету үшін арналған. Тағы қараңыз ҚазСат-2 Сыртқы сілтемелер * [http://www.rcsc.kz/?menu=kazsat KazSat-1 Жер серігі] * [http://www.khrunichev.ru/khrunichev/live/full_mka.asp?id=13193 Космический аппарат спутниковой связи и вещания «Казсат»]