kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Эвакуация пункті

Эвакуация пункті (эвакуационный пункт)– төтенше жағдайлар (табиғи апаттар, техногендік апаттар, әскери қақтығыстар және т.б.) кезінде халықты қауіпсіз жерге уақытша орналастыруға арналған орын. * соғыс уақытында аурулар мен жаралыларға арнайы медициналық көмек көрсету үшін, сондай-ақ оларды эвакуациялауға дайындау үшін жабдықталатын медициналық мекемелер тобы. Ұлы Отан соғысы жылдарында Эвакуация пунктітері алдына қойылған міндетгеріне қарай дала (жылжымалы дала госпитальдарын біріктіретін), майдандық (емдеу және эвакокөлік мекемелерін қамтитын), жергілікті (денсаулық халкомының эвакуациялық госпитальдарын біріктіретін) және бөлу-жайғастыру Эвакуация пунктітері (тылда ел ішінде орналасқан госпитальдар мен эвакокөлік мекемелері кіреді) болып бөлінеді; * азаматтық қорғаныс жүйесінде эвакуацияланатын халықты жинайтын орын. Дереккөздер Сілтемелер * [http://bigox.kz/evakuaciya/ Bigox.kz Эвакуация реферат] (қазақша)
Эвакуациялық госпиталь

Эвакуациялық госпиталь (эвакуационный госпиталь) — Ұлы Отан соғысы жылдарында орталықтың және майданның госпитальдық базасының немесе эвакуациялық пункттің құрамында ұзақ уақыт емдеуді қажет етушшерді тылға эвакуациялауды ұйымдастыру және аурулар мен жараққаттанғандарға арнайы дәрігерлік көмек көрсету қызметтерін атқарды.Эвакуациялық госпитальдар тәсек саны мен емдеу түрлеріне қарай (жалпы хирургиялық, нейрохирургиялық, терапевтік, жұқпалы және т.б.) бойынша сараланады. Дереккөздер
Қоршаудан шығу

Қоршаудан шығу (Выход из окружения) — соғыс тәсілінің бір түрі. Қоршаудан шығу командирдің бұйрығы бойынша жүргізіледі және тұтқиылдан, ұйымдасқан түрде, әдетте ұрыс арқылы іске асырылады. Қоршаудан шығу бөлімдердің, бөлімшелердің батыл және белсенді кимылдармен жаудың майданын бұзып өтіл, қоршаудан тыс ұрыс жүргізіп жатқан бөлімдермен қосылуын талап етеді. Қоршауды бұзып өту жау қорғанысының әлсіз жерінде және коршаудан тыс бөлімшелермен бірлесіп ұйымдастырылады. Қоршаудан шығу мезгілін, белгі-сигналдарды және қоршаудан тыс бөлімшелермен қарым-қатынас жасауды лауазымы үлкен командир белгілейді. Егер лауазымы үлкен кәмандирмен байланыс болмаса, онда бөлімше немесе бөлім, құрама командирі Қоршаудан шығуды әзі үйымдастырады. Қоршауды бұзып өтетін жерге қару-жарақ пен әскери күштің басым көпшілігі шоғырландырылады. Қәршаудан шабуылға түнде немесе ауа райының қолайсыз жағдайын пайдаланып шығады. Қоршаудан шыққанда командир кәршауды бұзып өтетін бөлімшелермен, бөлімдермен бірге болу керек. Қоршау сыртындағы өз әскерлеріне таянған кезде командир алдын ала белгіленген белгіні береді. Қандай жағдайда болса да, бөлім командирі өз бөлімімен бірге қоршауда қалған барлық бөлімшелерді, жаралыларды тұгел алып шығуға міндетті. Теңіздегі қәршауды бүзу Әскери-теңіз флотының, әуе күштерінін, ракеталық және т.б. құрамалардың негізгі мақсаты — жаудың теңізде қоршауға алған күшін жою, әскери-теңіз базаларын, кемелерін, бұғаздарын, шығанақтарын, т.б. босату. Авиацияда Қоршаудан шығу — дегеніміз әуеден бір аймақты қәршауга алып түрган жау авиациясына шабуыл жасап, оны талкандау. Дереккөздер
Экспедициялық армия

Экспедициялық армия (экспедиционная армия) — маңызды ауданды басып алу, одақтас әскерлерге көмектесу, басқа да саяси-әскери міндеттерді орындау үшін, көбінесе, теңіз (әуе) көлік арқылы жіберілетін бір немесе одақтас бірнеше мемлекеттін ҚК-нің бір бөлігі. Дереккөздер
Эксперименттік ракета

Эксперименттік ракета нысанаға жетудіц көптеген тәуелсіз жүйелерімен жабдықталған 10 оқтұмсығы бар американдық континентаралық баллистикалық ракета. Қазіргі уақытта ракеталық шахталарға орналасқан, сондай-ақ темір жол вагондарында да жайғастырылады. Дереккөздер
Құнан қымыз

]] Құнан қымыз — үш тәулік бойы ашытылған қымыз. Саумал ішпейтіндерге осы берілген. Ас пен тойларға, ұзақ отырыстар үшін дачрланған. Дөнен қымыз — төрт тәулік бойы ашытылған қымыз. Бесті қымыз — бес тәулік бойы ашытылған қымыз. Саумал — баяу ашыған немесе ащы қымызға жаңа сауылған бие сүтін қосып пісу арқылы жұмсартылған қымыз — қарттар мен балаларға арналып дайындалады. Қысырдың қымызы — жазда қысыр қалған, бірақ тайы еміп жүрген бие сүтінен ашытылған қымыз; қыс айларында сырқат немесе өте сыйлы қонаққа арнап әзірлейді. Қорабалы қымыз — бірнеше күн жиналған мол қымыз; қордың үстіне сүт құйып жинайды, оны қорланған қымыз деп атайды. Құнан қымыз – ашытылу ерекшелігіне сай аталған, яғни, жуас қымыз түрі. Ашыған соң екі–үш күн шамасында үстіне сүт құйылмай жеке сақталған болып келеді. Қандай жағдайға байланысты ішілетініне сай қымыз түрлері ашытылып, бапталу және сақталу әдісімен ерекшеленеді. Мәселен, көп адам қатысатын той–мерекелерге арнап ашытқан қымызды 4–5 күн бойы ұстап отырады. Ондай сақтау– жиналғандардың көңілін көтеру мақсатында қымыздың қуатын арттыра түсі үшін қолданылады. Мұндай күйге түскен қымыз бесті қымыз немесе асау қымыз деп аталады. Қ.қ.– әдетте, ауыл адамдарына күнделікті ішуге арналып әзірленетін қымыздың «ақыра» қоймаған түрі. Оның «жуас қымыз» деп те аталатындығы сондықтан. Дереккөздер
Бут

Бут сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін: Елді мекен * Бут — Англиядағы ауыл Фамилия * Дуглас Бут — британдық актер * Бут Чарльз Джеймс — бизнесмен, әлеуметтік реформатор Басқа * Бут тасы, яғни шойтас
Кемеңгер

ассоциацияланады]] Данышпан (кейде кемеңгер) — рухани кемелдікке жетіп, даналық қасиеттерді меңгерген тұлға. Данышпан болмыстың заңдылықтарын терең түсініп, толық сезінеді және өзі де сол заңдылықтардың аясында, ауытқымай өмір сүреді. Оның қарапайым адамдардан айырмашылығы - өзінің іс-әрекетін, барша ғұмырын өткінші қызықтың, жеке бастың қамына емес, мәңгілік құндылықтарға, жалпы адамзаттық аңсарларға бағыттап, өз тұстастарына, кейін ұрпақ өкілдеріне өнеге таратып, ізгі ықпалын тигізеді. Дереккөздер
Электрмагниттік импульс

Электрмагниттік импульс (электромагнитный импульс) — ядролық оқ-дәрінің жарылысы кезінде шығатын гамма-сәулелену мен нейтрондардың қоршаған ортаның атомдарымен әрекеттесуі нөтижесінде пайда болатын электрмагниттік өріс. Электрмагниттік импульс тің жиіліктер спектрі радиотолқындардың диапозонына сәйкес келеді. Ядролық қарудың зақымдаушы факторы болып табылады. Радиоэлектрондық жабдықтардың, сымды байланыс құралдарының және электрмен жабдықтау жүйелерінің жұмысын нашарлатады не істен шығарады. Дереккөздер
Электронды ақпараттық цифрлы машина

Электронды ақпараттық цифрлы машина (информационная электронная цифровая машина) — сұраныс бойынша сақталған ақпараттардың жалпы қорынан қажетті мәліметтерді (ақпараттарды) беру мақсатында логикалық іздеу тапсырмаларын өндеуге, сақтауға және шешуге арналған машина. Дереккөздер
Еркіндік дәрежелері

Еркіндік дәрежелері — жүйе параметрінің өзгерісімен шартталған жүйе күйінің тәуелсіз мүмкін болатын өзгерісі немесе жағдайы. Еркіндік дәрежелер саны — нүктенің кеңістіктегі орнын толық анықтайтын тәуелсіз координаталар саны. Егер материялық нүкте қеністікте еркін қозғалыста болса, онда оның үш еркіндік дәрежесі болады (х, у және z координаталары); егер ол қандай да бір беттің бойымен қозғалатын болса, оның екі, ал қандай да бір сызықтың бойымен қозғалатын болса, онда бір еркіндік дәрежесі болады. Дереккөздер
Шақыру белгілері

Шақыру белгілері — бірлестіктердің, құрамалардың, бөлімдердің (кемелердің, ұшақтардың), бөлімшелердің байланыс тораптары мен байланыс станцияларына, сондай-ақ командирлерге және де басқа лауазымдық түлғаларға, оларды техникалық байланыс құралдарымен шақыру барысында шын аттарын қарсыластан жасыру мақсатында берілетін шартты сөзден немесе әріптерден, сандардан құралган тіркестер. Әрбір байланыс торабы, станция, лауазымдық тұлға байланысты ұйымдастырушы штаб ұйғарымымен белгілі бір уақытта қолданымға кіргізілетін өз Шақыру белгілерін алады. Әскери-теңіз флотында сондай-ақ кемелерге және кеме бірлестіктеріне радиотехникалық, жарықпен белгі беру құралдарымен, сонымен бірге тану үшін жалаулармен берілетін шақыру белгілері беріледі. Кемелер кеме ыктырмасына кіре берісте, кеме ықтырмасынан шыкқанда, жүзіп келе жатқанда бір-бірімен кездескенде өздерінің шақыру белгілерін көрсетеді. Шақыру белгілерінің белгілену тәртібі, жиынтығы мен ауысымы нұскаулармен анықталады. Шақыру белгілеріді өз еркімен белгілеуге тыйым салынады. Дереккөздер
Қоса берілген бөлімдер

Қоса берілген бөлімдер (құрамалар) (Приданные части, соедииения) — жауынгерлік міндетті орындау кезінде оларды күшейту үшін жалпы әскери құрамалар мен бөлімдер командирлерінің қол астына уақытша келген бөлімдер (құрамалар). Қоса берілген бөлімдердің бағыныштылықтан шығуы жоғары бастықтың өкімімен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Қысқатолқынды пеш

]] Қысқатолқынды пеш - тұрмыста тамақты тез дайындауға, қыздыруға және мұздаған тағамды жібітуге пайдаланады. Оның басқа аппараттардан айырмашылығы мұндағы жылу көзіне магнетрон тудыратын аса жоғары жиіліктегі электромагниттік толқындардың энергиясы пайдаланылады. Қысқа - толқынды пештің қыздыру принципі тамақтың дәмділігін жоғалтпай, витаминдерді сақтауға, күйдірмеуге, тым қыздырып жібермеуге негізделген. Пеште тамақ дайындауға уақыт газ плитасына қарағанда 4—8 есе аз кетеді. Пайдалану кезінде пештің жан-жағы қызып кетпейді, тамақ күймейді, ас үйдің ауасы әрдайым таза болып тұрады. Бұл пештерде тамақ дайындау үшін шыны, фарфор, фаянс, пластмасса, т.б. пайдалануға болады. Дереккөздер
Шалғайға ұшатын авиация

Шалғайға ұшатын авиация — қарсыластың алыс тылында орналасқан құрлыктағы және теніздегі маңызды объектілерін жойып жіберуге, істен шығаруға немесе әуеден барлау жургізуге арналған авиация түрі. Негізгі міндеті — қарсыластың тылындағы маңызды объектілеріне және ядролық қару ұяларына соққы беру. Оның бөлімдерінде шапшаң әрі алысқа ұшатын бомбалаушы ұшақтар болады. Шалғайға ұшатын авиация бомбалаушы, ракета алып ұшатын және барлаушы авиация болып бөлінеді. Дереккөздер
Әскерлердің шоғырлануы

Әскерлердің шоғырлануы (Сосредоточение войск) — ұрыс міндеттерін орындау мақсатында жоғары басшылықтың жоспары бойынша күштер мен құралдарды (бөлімшелерді, бөлімдерді, ұрыс техникасын) белгіленген ауданға жинақтау. Әскерлердің шоғырлануы қазіргі жағдайда шапшаң, жасырын түрде, шоғырланып орналасу талаптарын, бөлімшелердің ұрыстық ретін сақтап жүргізілуі тиіс. Дереккөздер
Үштөбе киіз үй комбинаты

Үштөбе киіз үй комбинаты- жергілікті кәсіпорын. 1961 жылы Қаражал құрылыс материалдары зауытындағы шағын, арнаулы цехтың негізінде ұйымдастырылып, бастапқыда "Киіз үй фабрикасы" деп аталды. Мұнда малшыларға арналған киіз үй жасайды. 1965 жылы Қазақ КСР Мин. Кеңесінің № 689 қаулысына сәйкес фабрика Қазақ КСР Орман және ағаш өңдеу өнеркәсібі министрлігінің қарауына көшті. Қазақ үйдің қаңқасын дайыңдау үшін қиылған ағаш материалдары және ішінара тал пайдаланылды. Алғашында есік дайындайтын, киіз басатын және механикалық үш учаске жұмыс істеді. 1967 жылы үкіметтің қаулысымен жылына 15000 қазақ үй жасауға мүмкіндік беретін жаңа өндірістік технология іске қосылды. Кәсіпорын үйден басқа киіз, гофрокартон, құрылыс жабдықтарын, орындықтар, ұлттық ою-өрнегі бар дөңгелек үстелдер, әр түрлі жиһаздар, ат әбзелдерін және т.б. тұрмыстық бұйымдарды шығара бастады. Үштөбе киіз үй комбинаты к-ның өнімдері тек республикаға ғана емес, сонымен бірге шет елдерге де кеңінен танымал. Комбинаттан шыққан киіз үйлер беріктігімен, өсемдігімен және пайдалануға қолайлығымен ерекшеленеді. Комбинат қазір "Шаңырақ" АҚ деп аталады. Дереккөздер
Қыш құмыралар

Қыш құмыралар - аспаздықта қолданылатын қыш ыдыстың жалпы атауы. Қазіргі заманғы асханада көжелердің плитада емес тұмшапеште, сонымен қатар еттің және көкөністі бұқтыруға ғана қолдану қажет. Етті тағамдар қыш құмырада салыстырмалы ұзақ дайындалады. Уақыты 1—1,5 сағ- тан аспайды. Қыш құмыраларға тек қана қайнаған су құйылады: суық су, сүт және басқа сұйықтар алынып тасталынады. 0,5% стеарин, 0,2% пальмитин, 22—30% олеин, т.б. қышқылдар бар. Қыша майы ұзақ сақталынады, тамақ өнеркәсібінде кондитер өндірісінде, консерві жасауда, техникалық мақсаттарға пайдаланылады, Қыша — халықаралық аспаздықтағы аса танымал дәм- қосарлардың бірі. Орыс асханасында ол тек суық тағамдарға немесе қуырылған шүжық өнімдеріне қолданады. Француз асханасында таза күйінде қолданылмайды, бірақ көптеген тұздыққа, бұқтырғанда құймалардың, майлардың құрамына кіреді. Швед асханасында дәмтатым ретінде барлық тағамдарыңда қолданады. Майшабақтың маринадына, бұқтыру және қуыру алдында балыққа жағуға, кейде балық және басқа сорпаларға беріледі. Дайындалуы: қышаның ұнтағын суда қайнатып алып керексіз суын төгіп, суытып, бұқтыру керек. Маринад жасау: әлсіз шарап сірке суын татымды заттармен (корицамен, бұрышпен, лавр жапырағымен, пиязбен, сарымсақпен) қайнату. Нәрді сүзіп, онымен қышамен араластырып, қаймақтың консистенциясьша жеткенше берік, жабық ыдыста үш тәулікке қалдыру керек. Егер сірке суының орнына лимонның шырьшын, цедра, одан бөлек қышаның массасына жемісті езбені қосса, (алманың, алмұрттың, айваның, апельсиннің) онда қыша одан да тәтті, нәзік және хош иісті болады. Осындай езбе жасау үшін 1—2 алманы тұмшапеште пісіріп шырын сыққыштан өткізу керек. Дереккөздер
Шамалы қираулар болуы мүмкін аймақ

Шамалы қираулар болуы мүмкін аймақ — мұндай аймақта үйлердің есік және терезе қаптамалары, жеңіл калқалар қирайды, жоғары қабаттардың қабырғаларында жарық пайда болады, жекелеген құлаулар болуы мүмкін. Қирау мөлшері құрылыстардыц сипатына және құрылыстын тығыздыгына байланысты. Бірак шамалы қираулар болуы мүмкін аймақта үйлердің подвалдары мен төменгі қабаттары аман сақталады. Шамалы қираулар болуы мүмкін аймақта жүргізілетін негізгі жұмыстар ішінара қираган және жанып жатқан үйлерден адамдарды алып шығу, өрттерді сөндіру болып табылады. Дереккөздер
Электрондық автопилот

Электрондық автопилот (электронный автопилот) — қозғалатын механикалық қондырғылары (айналмалы білігі, тісті қабылдағыштары, ауыстырып қоскышы) жартылай өткізгіш электрондық сызбалармен ауыстырылған автопилот. Электрондық автопилоттың қарапайым автопилотпен салыстырғаңда салмағы мен көлемі шағын, электр қуатын аз пайдаланады, жұмыстың сенімділігін арттырады. Дереккөздер
Тосып жойғыш ұшақ

Тосып жойғыш ұшақ (Истребитель-перехватчик) — төмен және барынша жоғарық биіктікте, дыбысқа дейінгі және дыбыстан ұшқыр жылдамдықта ұшатын әуе нысаналарын жоюға арналған ауа райының қандай жағдайына болсын арнайы жабдықталған, тосып жойғыш ұшақ. Тосып жойғыш ұшақтың көлденең және тік ұшу жылдамдығы жоғары, қозғалыс радиусы үлкен, қуатты ракеталық зеңбірекпен қаруланған, навигациялық пилотажды радиотехникамен жабдықталған және әуедегі нысананы күндіз-түні тауып, атуға мүмкіндік беретін автоматтандырылған жүйесі бар. Қазіргі шетелдік тосып жойғыш ұшақтар биіктік шегі 3000 м және қозғалыс радиусы шапшаң тосып алуда 350-450 км-re жететін ең шекті жылдамдықпен ұшады. Тосып жойғыш ұшақ "Әуе—Әуе" класты ракеталарымен қаруланады. Дереккөздер
Үштөбе қорғаны

Үштөбе қорғаны - тас пен топырақтан үйілген ежелгі зираттар қорымы. Бұл зираттар он бір, он екі, жиырма қорғанды болып келеді. Үштөбе қаласынан Талдықорған қаласына баратын жолдың бойына тізбектеле орналасқан. Үштөбе қорғаны археологиялық ескеркіштер қатарына жатады. Арнайы есепке тіркеліп, қорғауға алынған. Дереккөздер
Шанап

Шанап - тегілме және сусымалы материалдарды салып сақтауға арналған ыдыс. Дереккөздер an:Búnker ar:ملجأ محصن bg:Бункер da:Bunker de:Bunker (Bauwerk) el:Οχυρό καταφύγιο en:Bunker es:Búnker fr:Casemate he:בונקר hr:Bunker id:Bunker it:Bunker ko:벙커 lb:Kasematt lt:Bunkeris nl:Bunker (verdedigingswerk) no:Bunker (bygning) pl:Schron ro:Buncăr ru:Бункер simple:Bunker sl:Bunker sv:Stridsvärn vi:Boong ke wa:Bunker zh:碉堡
Қоса берілген күштер мен құралдар

Қоса берілген күштер мен құралдар (Приданные силы и средства) — ұрыс тапсырмаларын шешу кезінде оларды күшейту үшін жалпы әскери құрамалар, бөлімдер және бөлімшелердің командирлерінің қол астына уақытша келген бөлімшелер мен бөлімдер. Аға бастық күштер мен құралдар берілетін командирге қарамағына баратын командирді және оның басқару пунктінің орнын, қарамағына бару мерзімі мен сол уақытта болуы қажет ауданды, бағыныштылыққа беру мақсатын және оның болжамды уақыт ұзактылығын, т. б. қажет мәліметтерді атап көрсетеді. Қоса берілген күштер мен құралдардың бағыныштан шығуы аға бастықтың нұсқауы бойынша жүргізіледі. Дереккөздер
Электрондық қарсышаралар

Электрондық қарсышаралар (электронные контрмеры) — күрделі қорғаныс электроникасына қолданылатын қарсышаралар. Оның мақсаты — электрондық шу, жалған электрондық бейнелеу және алдау арқылы қарсыластын алатын мәліметтерін және радар мәліметтерінін талдауын бұрмалау болып табылады. Дереккөздер
Апостема

Апостема (Apostema- аро - үстеме (stema - гирлянда, венок)- шоғыр- безелген- ірің шоғы, безенген іріңдік) - апостема, іріңдік. Іші іріңмен толған қуыс.Айналасындағы қоршаған тканьдер мен мүшелерден оны пиогендік мембрана бөліп тұрады. Дереккөздер
Лавр тұқымдасы

]] Лавр тұқымдасы — мәңгі жасыл, қос жарнақты өсімдік. Жемісі сүйекті. Тропикте, субтропикте, климаты қоңыржай өңірде таралған 40— 50 туысы, 200-ден астам түрі белілі. Лавр тұқымдасының жапырағы дәмі үшін асқа салынады. Діңінен, жапырағынан эфир майы, камфора алынады, дәрі жасалынады; парфюмерияда, кондитер, тамақ өнеркәсібінде қолданылады. Кейбір түрінің (авокадо) жемісі жеуге жарамды, емдік қасиеті бар. Дереккөздер
Шашырау

Шашырау — бірыңғай жағдайда бір қарудан атыс (ракета жіберу, бомба тастау) кезінде кейбір аландарда (кейбір кеңістіктерде) снарядтардың, оқтардың, гранаттар мен бомбалардың түсу нүктелерін (әуеде жарылуын) шашырату. Әдетте шашырау алаңы эллипс пішінінде жасалып, шашырау эллипсі деп аталады. Әуеде жарылудың шашырауы эллипсоидпен шектеледі. Ол сандық мәні шашырау шкаласы болып келетін шашырау заңына бағынады. Шашырау көлденең (қашықтығы және бағыты бойынша) және тік (биіктігі және бағыты бойынша) жазықтықтарда болады. Дереккөздер
Қосалқы аудан

Қосалқы аудан (Запасной район) — орналасу орнын өзгерту қажеттілігі туган жағдайда әскери объектілер мен бөлімшелердің (бөлім, құрамалардың) сабақ жүргізуіне арналған немесе дайындалған жергілікті жер аумағы. Қарсылас соққысы астынан әскерді (объектіні) шығару мақсатында, сондай-ақ негізгі ауданды су басу немесе зақымдалу қаупі туган кезде дайындалады. Дереккөздер
Электрондық модельдеуші (аналогтық машина)

Электрондық модельдеуші (аналогтық машина) (электронная моделирующая (аналоговая машина)) — электрондық, есептеу машинасы. Үздіксіз өзгеріп отыратын физикалық шамаларды (ұзындық, бұрыш, жылдамдық, кернеу, т.б.) пайдаланып, есептеуге арналған. Есептеуге қажетті бастапқы мәліметтер үздіксіз енгізіліп, дәл солай есептеу нәтижелері де үздіксіз шығарылып отырады. Электрондық модельдеушіның негізгі бөліктері: шешуші қондырғы, оған бастапқы мәліметтерді енгізетін қондырғы, есептеуден кейінгі нәтижелерді есепке алу мен машинадан шығаратын қондырғы, басқару блогы. Модельдеуші машина автоматты басқару мен реттеу міндеттерін орындауға, мыс., әр түрлі авиациялық жүйелерде (көздеу, индикаторларда, т.б.) есептегіш-шешуші қондырғы ретінде қолданылады. Дереккөздер
Лабардан

Лабардан — басын, құйрығын, қанатын кесіп тастап, кеспекке салып тұздалатын ақсерке балық. Голландия балық сатушылары осылай 10-нан 40 кг дейін және ұзындығы 1-ден 1,5 м- дейін исланд нәлімін атаған. Балықтар ірі болғандықтан оларды өндеу және сақтау әдісі де ерекше болды. Біріншіден, оларды аулаған соң бірден тұз ерітіндісіне бірнеше күнге салып қойған, ал содан кейін сәл кептіріп, қатты сығымдап, ірі, тегіс кесектермен бөшкелерге салған. Бұндай нәлімнен дайындалған тағам XIX ғасырда Еуропа елдері аспаздығында "кабельяу", ал Ресейде — лабардан деп аталған. Лабарданды даярлау алдында тұзынан арылту үшін суға салып қояды. XX ғасырда балғын мұздатылған нәлім сүбесі, сонымен катар кептірілген нәлім (стокфиш) өндірісінің дамуымен лабардан өндіру қажетгілігі жойылды, сондықтан нәлімнен даярланатын қазіргі заманғы тағамдар әр елде әр түрлі аталады және дайындау технологиясы да өзгерген. Дереккөздер
Шегіну жолағы

Шегіну жолағы — шегінуді жүзеге асыру үшін бірлестік (құрама) тағайындайтын жергілікті жер жолагы. Шегіну жолағыда қозғалыс бағыттары, ракеталық әскерлер мен артиллерияның позициялық аудандары, басқару пункттерінің орындары, қорғаныстың аралық және соңғы шептері тағайындалады және жабдықталады, қиратулар жүргізіліп, бөгеттер салынады. Дереккөздер
Иоган Готфрид Гердер

Гердер Иоган Готфрид (1744-1803) - неміс ойшылы, философ, теолог, филолог, лингвист. Гердер адамзат тарихын біртұтас үдеріс деп біледі. Ол алғашкы рет мәдениет дамуының сабақтастығы туралы мәселені қойды. Тарих философиясын бастаушылардың бірі ретінде белгілі. Дереккөздер
Лағман

Лағман, кеспе көже - Ұннан қамыр илеп, оларды май жаға отырып созып, кеспе дайындайды. Кеспені суда қайнатып, суық сумен жуып, өсімдік майымен майлайды. Етті турап, пияз салынған майға қуырып пісіреді де, дәмдеуіштер қосып қайнатады. Қайнаған суда кеспені жылытып үстіне дайын ет салып беріледі. Өзбек, тәжік және дүнген лағмандарының түрлері бар. Лағман ет-көкөніс бөлігінен — ваджи (кайла) және кеспеден тұрады. Соңғысы лағманның ерекше белгісі болып табылады. Дүнген лағманында (нағыз лағман деп аталатын) кесілмеген және жайылмаған, тек созылған кеспе қолданылады. Лағманда макарондарды, вермишельді және басқа өндірістік өнімдерді қолдану тағамды сырттай ұқсатады, бірақ сипатын мүлдем өзгертеді. Ваджаны жəне кеспесін жеке даярлап, содан соң біріктіреді. Лағманды тәрелкеге емес, шұңғыл кеселерге құйып береді, оның қабаттарын кезекпен орналастырады: кеспе, ваджи, үстінен қатық құйып, аскөк және кинза себеді. Лағманға қажетті өнімдер құрамы. Кеспе үшін: 0,5 кг ұн, 1 жұмыртқа, 150 мл су, 1/2 шай қасық тұз. Ваджи үшін: 0,5 кг қой еті, 200 г өсімдік майы, 2 картоп (ірі), 2 сəбіз, 1 тұрып, 1 қызылша, 1 тәтті бұрыш, 100 г қырыққабат, 4 пияз, 4 қызанақ, 1 бас сарымсақ, 1 стақан кинза көгі, жарты шай қасықтан қара және қызыл бұрыш. Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар жөніндегі агенттік

Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар агенттігі Негізгі міндеттері :— орталық және жергілікті атқарушы органдардың, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар саласындағы ғылыми мекемелердің, елдің азаматтық қорғанысының, өрт қауіпсіздігінің жұмысын, сондай-ақ өнеркәсіпте жұмыс жүргізу кауіпсіздігін қадағалау мен таукен ісін қадағалауды үйлестіреді; :— төтенше жағдайлардың алдын алу және жою жөніндегі мемлекеттік инспекцияға, азаматтық қорғанысқа, мемлекеттік өрт кауіпсіздігі қызметінің бөлімшелеріне, оның қарамағындағы жағдайды қарау, бақылау және болжамдау кызметтеріне, төтенше жағдайлар жөніндегі реcпубликалық автоматтандырылған ақпараттық басқару жүйесіне тікелей басшылықты жүзеге асырадық; :— төтенше жағдайлардың алдын алу және жою, азаматтық қорғаныс салаларында нормативгік құқықтық актілердің сақталуын, өнеркәсіпте жұмыс жүргізу қауіпсіздігінің сакталуын бақылау және қадағалау және тау-кен ісін қадағалау; :— өз құзырының шегінде орындалуы міндетті қаулылар қабылдайды, орталық және жергілікті атқарушы органдарга, заңды және жеке тұлғаларға табиғи техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу және жою, қауіптілігі жогары объектілерде өндірістік құрал-жабдықтар мен процестер қауіпсіздігі талаптарын сақтау, анықталған кемшіліктерді, сондай-ақ осындай кемшіліктерге соқтырған себептер мен шарттарды жою, еңбек қауіпсіздігі жөніндегі талаптарды бұза отырып жүргізілген жұмыстарды тоқтату және тыйым салу, азаматтық қорғаныстын нормативтік талаптарын сақтау жөніндегі жұмыстарды ұйымдастыру және үйлестіру үшін қажетті нұсқаулыққтар береді; :— жер қойнауын пайдалану шарттарын және қолданыстағы заңдарға сәйкес еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөнінде келісім-шартта көзделген талаптарды бұзған жағдайда лицензияның іс-әрекетін тоқтата тұру, тыйым салу немесе оны кері қайтарып алу туралы ұсыныс енгізеді. Дереккөздер
Фальконер бауыршөбі

Фальконер бауыршөбі ( синонимы — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Іле Алатауында, Кетпентауда кездеседі. Биіктігі 5-20 см. Дегелек жапырақтары ұзын сағақты, тақташасы бүйрек-жүрек пішінді. Сабағы қабыршақ қолтығынан тік немесе көлбей өседі. Жабын жапырақтары үш-төртеуден, сағақсыз, жұмыртқа пішінді, үшкір, бүтін жиекті, тықыр түкті. Гүлдерінің диаметрі 1-2 см, ақтүсті. Сәуір-маусымда гүлдеп, маусым-шілдеде жемістенеді. Жемісі — сопақтау, сыртын түк басқан. Сирек кездеседі. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Элерондар

Элерондар (франц. aileron, alie канат) # ұшақтын қанатынын артқы бөлігіне (бір элерон қанатының он жақ бөлігіне, екіншісі — сол жағына) орнатылатын бөлшек. Ол ұшақтың көлбеу бағытын басқаруға, яғни ұшақты қисайту мен одан шығаруға арналған.Элерондар басқаруды ұшқыш басқару тетігін қисайту арқылы жүргізеді. Мұнда бір Элерондар төмен түсіріледі, екіншісі жоғары кәтеріледі, сөйтіп айналған сәтте ұшақты қисайтады немесе қисаюдан шығарады. # Қанатты ракетада қанаттың жалғасы (бөлігі) болып табылатын тетік. Әдетте Элерондар ракетаның қисаюын реттейді және әр бағытта айналады. Кәдімгі Элерондардан өзгеше ракеталарда аспалы элерон (қанаттың астында), қанат үсті Элерондар (қанаттың үстінде болады), қанат алды (қанаттың алдынғы бәлігінде) және қанат ұшы (канаттарының ұшында) Элерондардары қолданылады. Дереккөздер
Қосалқы аэродром

Қосалқы аэродром (Запасной аэродром) — негізгі аэродромды пайдалануға мүмкіндік жоқ кезінде авиациялық бөлімдердің (бөлімшелердің) қажетін өтейтін аэродром. Қосалқы аэродром тек қазір әрекеттегі авиациялық-техникалық бөлімі (комендатурасы) жайылған, ұшу аппараттарының қабылдауын, қызмет көрсетуін, ұшуға шығаруын камтамасыз ететін аэродром болуы мүмкін. Дереккөздер
Шекара демилитарландырылуы

Шекара демилитарландырылуы —— халықаралық келісім-шарттар негізінде шекараға жанасып жатқан қарулы күштерді жер аумағынан шығару және осы аймақтағы бекіністер мен құрылыстардың салынуына тыйым салу. Толық немесе шектеулі болуы мүмкін. Шекара демилитарландырылуы өзара шекаралас екі мемлекет сол аумақта қарулы күштер, қарулы бекіністер ұстамауға немесе оларды шектеулі мөлшерде үстауға (мемлекет шекарасының күзетін қамтамасыз ету қажеттілігінен басқа) міндеттеме алатын халыкаралық келісім-шарт негізінде жүзеге асады. Шекараны толық демилитарландыруда тиісті шаралар сол мемлекетпен жанасқан шекараның бүкіл ұзындығы бойында, ал жарым-жартылай демилитарландыру оның жеке өңірлерінде жүргізіледі. Дереккөздер
Сергей Федорченко

Сергей Федорченко (18.4. 1974 жылы туған, Еңбекшіқазақ ауданында, Есік қаласында) — спортшы, Қазақстанның еңб.сің. спорт шебері (1998). Спорттық гимнастикадан республиканың бірнеше дүркін чемпионы. 12-Азия ойындарының күміс (1994), Әлем кубогының (1998) және чемпионатының (1998) қола жүлдегері. "Ізгіниет" ойындарының жеңімпазы (1998). Дереккөздер
Шекара межелеу сызығы

Шекара межелеу сызығы ( — шек қою, айыру) # Соғысушы екі жақты бітімге келген кезде айырып туратын сызық (атысты үзілді-кесілді тоқтату сызығы); # Жеңген мемлекеттің аумағын аймақтарға бөлетін сызық; # Таласушы көрші мемлекеттердің арасында тұрақты территориясына шекара мәселесі анықталғанға дейінгі уақытша қойылатын сызық. Дереккөздер
Сергей Юрьевич Филимонов

Сергей Юрьевич Филимонов 1975 жылы 2 ақпанда Алматы облысы, Қаратал ауданы, Үштөбе қаласында туған. Орыс. Әскери спорт колледжін бітірген (1997); қазіргі уақытта I. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің дене шынықтыру және спорт факультетінің студенті. ≪Нұр Отан≫ ХДП мүшесі. 1984 жылдан - ауыр атлетикамен айналысуды бастады. Ауыр атлетикадан жаттықтырушы-оқытушы. Жасөспірімдер арасындағы Әлем іріншілігінің (Чехия, 1991), Азия ойындарының қола жүлдегері (Бангкок, 1998); Еуропа чемпионы (1995); серпе көтеруден 173 кг нәтижесімен 77 кг дейінгі салмақ дәрежесіндегі әлем рекордшысы; XIV жазғы Азия ойындарының чемпионы (Пусан, 2002); Сиднейде өткен Олимпиада ойындарының қатысушысы - 4-ші орын (2000); XXVIII Олимпиада ойындарының (Афины, 2004) 372,5 кг нәтижесімен 77 кг дейінгі салмақтағы күмісжүлдегері; Әлем кубогының иегері (2004); ауыр атлетикадан ҚР бірнеше мәрте чемпионы және рекордшысы. ҚР Еңбек сіңірген спорт шебері (2004). «Құрмет≫ орденімен; ≪Ерен еңбегі үшін≫ (2004) медалімен марапатталған. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Хоббиі - бапық аулау. Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтер Қазіргі уақытта Ресей Федерациясында тұрады. Дереккөздер
Қосалқы әскерлер

Қосалқы әскерлер (Запасные войска) — майдандағы армия мен флотты толықтыру үшін соғыстың алдында және оның барысында қалыптастырылатын ҚК түрлерінің бөлімдері және құрамалары. Қосалқы әскерлерде әр түрлі мамандықтар бойынша әскери кызметшілермен әскери дайындык (қайта дайындық) жүргізіледі. Әскерлер (күштер) түрінің құрамына байланысты өздеріне сәйкес атаулар иеленеді. Мысалы, қосалқы мотоатқыштар дивизиясы, қосалқы инженерлік-сапер бригадасы және т.б. Қосалқы құрамалар, бөлімдер орталық, округтік және майдандық (флот) құрамаларға бағынышта болуы мүмкін. Дереккөздер
Лазанки

Лазанки — кеспе даярланатын қамырдан, бірақ ірі тік төртбұрыштар түрінде кесілетін италия тағамы. Кеспе сияқты пісіріледі, содан соң әр түрлі қоспалармен (ет турамасы, сыр, сүзбе, піскен жұмыртқа, қуырылған пияз) көмбеге ұқсатып тұмшапеште пісіреді. Дайын болған соң май немесе қаймақ қатады. Көмбеден айырмашылығы салмасы қабатпен емес, араласып, бірақ біртекті орналасқан. Ас мәзірінде бұл тағамды көрсеткенде салма түрінде атау керек: лазанка сырмен, пияз қосылған лазанки және т.б. Дереккөздер
Қосалқы кемелер

Қосалқы кемелер (Вспомогательные корабли и суда) — Әскери-теңіз флотының тұтастай алғанда күнделікті және жауынгерлік іс-әрекеттерін материалдық, техникалық қамтамасыз етуге арналған кемелер. Қосалқы кемелерге оқу кемелері, сүңгуір қайықтардың жүзбелі базалары, теңіздік тіркемелер, мұзжарғыштар, танкілер, құтқару және кеме көтеру кемелері, жүзбелі шеберханалар және әр түрлі міндеттемелі басқа да кемелер жатады. Дереккөздер
Шекарадағы жанжал

Шекарадағы жанжал. Әдетте, Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Шекара қызметінің күштері мен құралдарының Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері құрамаларымен және бөлімдерімен өзара іс-қимылы арқылы шешіледі. Сыртқы күштер Қазақстан Республикасының ішкі ісіне қол сұғу үшін сылтау ретінде тұтандырар ішкі қарулы қақтығыстың туындау мүмкіндігін жоққа шығаруға болмайды. Мұндай қақтығысты тұмшалап, ауыздықтау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарын колдану Қазақстан Республикасының Конституциясына қатаң сәйкес жағдайда заңдылық пен құқық тәртібін қалпына келтіру, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, халыққа қажетті көмек көрсету және жанжалды бейбіт жолдармен шешуге жағдай туғызу мақсатында жүзеге асырылады. Дереккөздер
Шекарадағы шаруашылық қызмет тәртібі

Шекарадағы шаруашылық қызмет тәртібі. Қазақстан азаматтары мен шетел азаматтары Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасында шаруашылық, кәсіпшілік және өзге де қызметті, соның ішінде бірлескен қызметті республикалық заңдар мен халықаралық шарттарға сәйкес жүргізеді және ол Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасында тиісті тәртіпті қамтамасыз ететіндей болып жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасында шаруашылық қызметтің барлық түрлерін жүзеге асыру тәртібін шекара әскерлерінің ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының Министрлер кабинеті белгілейді. Дереккөздер
Қосалқы командалық пункт

Қосалқы командалық пункт (ҚКП) (Запасной командной пункт (ЗКП)) — командалық пункт істен шыққанда немесе ол арқылы әскерді басқару мүмкін болмаған жағдайға дайындалған басқару пункті. Әскери күштердің бірлестіктерінде: әскери әуе күштері мен әскери десант күштерінде, одан басқа құрамалар мен бөлімдерде, Әскери-теңіз флотында — 1,2,3 рангілі кемелерде жасақталады. ҚКП басқаратын пункттермен тығыз байланыс жасайды. ҚКЛ-ті басшылық (командирі) тағайындаған офицер басқарады. ҚКП-те жұмыс істеу үшін штабтан, басқарудын баска да органдарынан, байланыс пен кызмет көрсету бөлімшелері құрамынан қажетті күштер мен құралдар бөлінеді. ҚКП-тің болуы басқарудың түрақтылығын, сенімділігін және үзіліссіздігін жоғарылатады. Дереккөздер
Ламанцы

Ламанцы. Шығыс славян аспаздығының екі түрлі тағамы. 1.Тәтті ламанцы. Тұщы қамырдан (ұн, су, өсімдік майы) даярланады, оның қамырын кеспеге сияқты кеспей жаяды да, тегіс бет түрінде тұмшапеште кептіріледі. Бетті құрғақ күйінде алдын ала белгілеген сызықтар бойымен сындырады (стандартты печенье сияқты ірі текшелерге бөледі). Кептіргеннен кейін қатты ламанцыны (көлденеңінен) бал, қант, көкнәр (немесе үгітілген жаңғақ) сұйық қоспасына 5—7 мин, оларды суландырмай батырып алады. Қоспа ыстық болу керек. Ламанцыны жылы күйінде ұсынады. 2. Тұзды ламанцы. Алдыңғысы сияқты даярланады, бірақ біраз айырмашылықтары бар. Қамыр құрамы басқаша (ұн, сыра, сары май, тұз, тмин). Қамырды 2 мм қалыңдықпен жайып, ромб пішінінде кесіп, үстін көп тесіктерге теседі. Тұмшапеште баяу отта 5—7 мин пісіреді. Тұзды ламанцы сыраға, сорпаға, сыра көжелеріне беріледі. Дереккөздер
Әмір Қасымбекұлы Халықов

{{Мемлекеттік қайраткер { } }} Әмір Қасымбекұлы Халықов (30 қаңтар 1964, Урицкий ауылы, Қостанай облысы, Қазақ КСР) — әскери қайраткер, генерал-лейтенант. Ол Қазақстан Қарулы Күштерінің генерал-майоры Дамир Қасымбекұлы Халықовтың інісі болып келеді. Өмірбаяны 1979 жылы Алматы қаласындағы № 52 орта мектепті, 1981 жылы Суворов әскери училищесін (Ресей, Свердлов қаласы), 1985 жылы Челябинск жоғары танк училищесін, 1996 жылы Мәскеудегі Малиновский атындағы әскери академияны бітірген. 1985-91 жылдары ГДР-дағы (Шығыс Германия) КА әскери бөлімінде взвод, рота командирі, 1991-92 жылдары ҚР ҚМ танк батольоны (Сарыозек) командирінін орынбасары, 1992-96 жылдары танк батальоны (Алматы) командирі, 1996-99 жылдары мотоатқыштар бригадасының (Үшарал) командирі, 1999- 2000 жылдары ҚР ҚМ дивизия (Сарыөзек) штабының бастығы болды. 2000 жылдан Аягөздегі механикаландырылған дивизияның командирі. Дереккөздер
Өзінің бастауын тану

Өзінің бастауын тану — адамзат болмысының маңызды құбылысы болып табылады. Бәрімізге белгілі, әрбір ұрпақ тарихты өзіне жаңаша ашады. Антика мәдениетіне байланысты жоғарыда айтқанымыздың туралығын дәлелдей аламыз. Ол үшін Ренессанс (Қайта өрлеу) дәуірін еске алсақ жеткілікті. Грек-римдік көне антикалық мәдениеттің жетістіктеріне арқа сүйеген Ренессанс мәдениеті бүкіл Еуропаның болашағына тірек болған ұлы мәдени кезеңдердің біріне айналды. Антикалық дәуірдің адамзат мәдениетіне берген мұрасы ұшан-теңіз. Біріншіден, антикалық өркениет заңдылық пен мемлекеттіліктің толық жүйесін қалыптастырды. Екіншіден, адамның жеке басының еркіндігі қоғамның дамуы мен өзгеруінің қажетті алғышарты екендігіне көз жеткізді. Адамның жеке басының ерік-бостандығын антикалық қоғам тікелей полиспен байланысты қарастырады. Дереккөздер
Пешаварский вальс

«Пешаварский вальс» — 1994 жылғы көркем фильмі. 1994 жылы фильм Карловы вары және Кинотавр кинофестивальдарында жүлделерін алды . Фильм Ауған соғысының нақты оқиғаларында негізделген. Cюжеті Ағылшын журналшысы және оның досы (француз дәрігері) интервью алу мақсатында орыс «ауғандары» тұратын лагерьге барады. Кенеттен тұтқындар бас көтеріп лагерьді жаулап алады. Дереккөздер
Әскери қатар

Қатар — 1) Екі қатарлы сапта біреуі екіншісінің ту сыртында тұрған екі әскери қызметші. Егер бірінші қатардағы әскери қызметшінің ту сыртында екінші қатардың әскери қызметшісі тұрмаса, онда мүндай қатар толық емес деп аталады. Екі қатарлы caп кері бұрылған кезде толық қатардағы әскери кызметші алдыңғы қатарға ауысады. 2) Белгіленген бір сызық бойына әскери кызметшілердің біреуі екіншісінің қасында орналасқан caп. Дереккөздер
Қатарласа ізге түсу

Қатарласа ізге түсу (Параллельное преследование) — қарсыластардың жүру жолымен әскердің қатарласа ізге түсуі. Қатарласа ізге түсудің мақсаты қарсыласты әкшелей отырып, оның алдынан орағытушылармен бірге қоршауға алу болып табылады. Дереккөздер
Қатерлі жағдай

Қатерлі жағдай — елді және оның қарулы күштерін тікелей соғысқа дайындау кезеңі. Қатерлі жағдайды үкімет халықаралық жағдай кенеттен шиеленіскен кезде, шет елдердің өз қарулыкүштері мен азаматтық қорғанысын ұрысқа әзірлік жағдайына келтіруі, шағын аймақтық әскери қақтығыстар болуы жағдайында белгілейді. Дереккөздер
Қатты отынды ракета қозғалтқышы

Қатты отынды ракета қозғалтқышы (ҚОРҚ) — қозғалтқыштың жану камерасында орнатылған, қатты отынмен жұмыс жасайтын реактивті қозғалтқыш. Ол төмендегідей негізгі бөліктерден: кемерден (корпус), реактивті соплодан, отын шашкасы, отынды жандыруға арналған қондырғы мен үшу аппаратына бекіту желісінен тұрады. Қатты отынды ракета қозғалтқышытың кемері (металдан жасалған цилиндр) қозғалтқыш қондырғысының негізгі бөлігі болып саналады және басқа желілер мен бөлшектерді бекіту үшін қолданылады. Әдетте кемер жану камерасы мен отын бағының, ал кейбір ракеталарда үшу аппаратының кемері қызметін де атқарады. Қатты отынды ракета қозғалтқыштың жану камерасындағы қысым 200-300 кг/см3-ге, ал газ температурасы — 3000° С-ға жетеді, ол шүмектен 2500 м/сек-қа дейінгі жылдамдықпен шығады. Қатты отынды ракета қозғалтқышытың жақсы жағы оның құрылымының қарапайымдылығында, жұмысқа әр кез дайын болуы мен сенімділігінде, кемшілігі — жұмыс уақытының шектеулі болуына (әдетте 1 минуттан аспайды) және үлкен күш туғызудың қиындығына саяды. Қатты отынды ракета үшу жылдамдығын 28000 км/сағ-қа дейін жеткізе алады, ал сұйық отынды қозғалтқыштарда ол 50 000 км/ сағ-қа дейін жетеді. Қызметіне қарай, Қатты отынды ракета қозғалтқышы үш негізгі топқа бөлінеді: шерулік (негізгі), қосалқы және зертханалық. Қатты отынды ракета қозғалтқышы көп сатылы әр түрлі үшу қашықтығындағы баллистикалық ракеталарда, ғарыштық ракеталарда, снарядты ұшақтарда, жердің жасанды серіктерінің ракета тасығыштарында, жойғыш ұстағыштарда және басқа да ұшу аппараттарында қолданылады. Дереккөздер
Қатын соғыс

Қатын соғыс (көне.) қазақтар соғыста ашу шақырып күйгелектенуді, ойланбай көзсіз ерлік істеуге құмартуды, өліне сенбеушілікті осылай деп атаған. Бұл кезде білікті қолбасылар, билер тоқтам айтып отырған. Дереккөздер
Дамир Қасымбекұлы Халықов

{{Мемлекеттік қайраткер { } }} Дамир Қасымбекұлы Халықов (31 тамыз 1958, Қостанай) — әскери қайраткер, генерал-майор. Ол Қазақстан Қарулы Күштерінің генерал-лейтенант Әмір Қасымбекұлы Халықовтың ағасы болып келеді. Өмірбаяны 1973 жылы Жаркент орта мектебін, 1975 жылы Суворов әскери училищесін (Свердлов қаласында), 1979 жылы Челябинск жоғары танк училищесін, 1988 жылы Мәскеудегі Малиновский атындағы академияны бітірген. 1983-85 жылдары Ауғанстанда Орта Азия әскери округінің әскери бөлімінде рота командирі, штаб бастығы, 1988-91 жылдары ГДР-дағы (Шығыс Германия) КА әскери бөлімінде танк батальоны командирі, 1991-92 жылдары Солтүстік Кавказ әскери округінде полк командирінің орынбасары, 1992-94 жылдары ҚР ҚК әскери бөлімінің (Отар) полк командирі, 1994-97 жылдары осы бөлімде оқу орталығы бастығының орынбасары, әскери дайындық бөлімінің бастығы, 1997-99 жылдары ҚР ҚМ әскери дайындық департаментінің, бас штабының бастығы, 1999-2002 жылдары ҚР Қорғаныс министрінің орынбасары, Оңтүстік әскери округ (Тараз) қолбасшысының орынбасары болды. 2002 жылдан ҚР ҚМ жаяу әскерлер қолбасшысы. "Қызыл Жұлдыз" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Момын Хамраев

Момын Хамраев (15.3.1908, қазірі Ұйғыр ауданында, Шарын ауылында — 1955, ҚХР, Үрімжі қаласында) - ақын, ұйғыр кәсіби прозасының негізін салушылардың бірі. 1927 жылы Ташкент педагогикалық училищесін бітірген. 1927-38 жылдары Сурхандария, Ташкент облысында, Ташкент қаласында мұғалім, республикалық "Шарқ хақиқаты" газетінде әдеби қызметкер болды. 1939 жылдан Шығыс Түркістанда (Шыңжаң) тұрды. Шығармалары 1927 жылдан жариялана бастады. "Ауыр күндерде" деген алғашқы повесінде (1933, 1988) 20-ғасырдың бас кезіндегі ұйғыр диқандарының ауыр тұрмысы, Орта Азия мен Қазақстан халықтарының 1916 жылы патша жарлығына қарсы толқулары суреттелген. "Толқындар арасында" романы (1933) Қазан революциясынан кейінгі жылдардағы әлеуметтік-саяси өзгерістерді баяндауға арналған. "Майданнан хабар" повесі, "Жанан", "Ана" атты поэмалары жарық көрді. Xамраев жаңа ұйғыр әдеби тілінің қалыптасып, дамуына елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Момынжан Хамраев

Момынжан Хамраев - ақын. 1940 жылы 15 наурызда Шығыс Түркістанның Құлжа қаласында туған. . Лақап аты – Мәмнүн. 1969 жылы Үрімші педагогикалық институтының филолоиялық факультетін бітірді. Xамраевтің тұңғыш өлендері "Іле" газетінде басылды. Xамраев 1962 жылы Қазақстанға келіп, ұзақ жылдар бойы мектепте мұғалім болды. "Иеңи һаят" газетінде, "Мектеп" баспасында жұмыс істеді. "Рубайлар" (1968), "Жаңғырық" (1970), "Көмекшілер" (1972), "Өмір оты" (1975), "Қауыздар" (1978), "Шыңдағы қар" (1979), "Опа" (1984) жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Халил Хамраев

Халил Хамраев (1928-1993) — ақын, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1970). Өмірбаяны 1935-41 жылдары Құлжа қаласындағы (ҚХР) балалар үйінде тәрбиеленген. Іле гимназиясында және орта мектеп оқушыларының даярлық курстарында оқыған. 1956 жылы Қазақстанға көшіп келіп, 1961 жылы ҚазПИ-ді бітірген. 1964-67 жылдары республикалық "Коммунизмтуги" (қаз. "Ұйғыр авази") газетінде, 1967 жылдан Пенджим ауылындағы орта мектепте қызмет істеді. "Жүрек сыры" (1958), "Іле жағалауындағы жыр" (1962), "Оңғайлы Садьф" (1964), "Ізгілік" (1965), "Дала жұлдыздары" (1966), "Ерлік" (1970), "Дала қыраңдары" (1975), "Отан жайлы жырлаймын" (1979) жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Демифологизация

Демифологизация — гуманитарлық ғылымда ғылыми зерттеулерді мифологиялық танымнан арылту әдісі ретінде танылады. Демифологизация қазіргі кезде тарих, философия, дінтану және мәдениеттану ғылымдарында қолданылады. Демифологизация терминін ғылыми айналымға XX ғ. 40 жж. неміс философы әрі теологы Р. Бультман енгізді. Демифологизация христиан діні, оның қасиетті кітаптардағы жазбалардағы қайшылықтарды айқындау, түсіндіру қажеттілігінен туындаған термин. Дереккөздер
Дзендік ойлау

Дзендік ойлау — будда дінінің бір тармағы дзен-будданың негізінде қалыптасқан ұғым-термин. Дзен-будда классикалық үнді буддасының Қытайға, одан Жапонияға өтіп ұлттық дін мен философияның бірі ретінде қалыптасты. Дзендік ойлау — негізгі идеясы адамның өмір сүруінің, жалпы табиғатының ішкі әлеуметтікінде өтіп жатқан процесімен байланысқа түсу арқылы тану. Дзендік ойлаудың негізгі мақсаты сананы сәулелендіру, оны «сатори» деп атайды. Дзендік ойлау Аналитикалық, логикалық ойлау жүйесіне қарама-қарсы санаға инстинкті тұрде ықпал ету деп аңықтама беруге болады. Дзендік ойлаубағыты, оның мәселесі әр қырынан К. Юнг, Д. Судзуки т.б. ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған. Дереккөздер
Интермәтін

Интермәтін — бір мәтіннің өзге мэтінге кіруі, мәтіндердің кірігуі. Бұл ұғымды әдеби мәтінді көп дауысты құрылым ретінде қарастырған М. Бахтиннің ықпалымен Ю. Кристева кіргізген. Ол үшін мәтін дегеніміз мәтіндер мен таңбалардың әрімі, өзге мәтіндердің өзгеріске түскен нұсқасы. Интермәтін мәтін шекарасын бұлдыратып, оны жаңаша пайымдауға жол аша түседі. Интермәтін негізгі қасиеті оның ішкі әртектілігі, ашықтығы, көпнұсқалығы. Мәтін өзге мәтіндерден, өзге мәтіндерге қатысты шығарылады. Және тек бұрынғы мәтіндерге қатысты емес. Интермәтіндік аталатын құбылысқа кейде шығармадан кейін жазылған мәтіндерді енгізеді. мәтіннің қайнар көздері тек мәтіннен бұрын емес, онан кейін де тірлік етеді, — дейді Р. Барт. Бұл тұрғыда кез келген мәтін өзге мәтіндер кеңістігінде жанданып, қосымша мағына тудырады. Интермәтіндік құбылыс семиотикалық жүйе ретінде бүкіл мәдениетті қамтиды. Интермәтін тұрғысынан мәтін мен оқырман, оқу мен хат арасындағы айырмашылық және қарсы тұру жоққа шығарылады. Дереккөздер
Хамхоев Али Хамифович

Хамхоев Али Хамифович (28.11.1965 жылы туған, Қарасай ауданында Қаскелең қаласында) — спортшы, дзюдодан халықаралық дәрежелі спорт шебері. Қазақстанның 5 дүркін чемпионы (1982-86). КСРО ха- лықтары спартакиадасының қола жүлдегері (1983). Жастар арасындағы Еуропа біріншілігінің (1983), "Ізгі ниет" ойындарының (1986) жеңімпазы. Дереккөздер
Интерсубъектілік

Интерсубъектілік — таным субъектілері арасындағы арнайы қарым-қатынас, өзара араласу мен білімін өзгемен бөлісудің негізі. XX ғ. дейін танымның нанымдылығы таным жасаушы субъектінің әмбебап құрылымына байланысты еді. Интерсубъектілік мәселесін алғаш рет Гуссерль Бесінші картезиандық медитациясында қояды. Гуссерль феномендық ойлау тәжірибесін санадан бұрынғы әлемге сүйенуден бас тартудан бастағандықтан, оған ойлау тәжірибесінің маңыздылығын қамсыздандыру үшін жаңа негіз керек болады деп таниды. Сондықтан ол ойлауды ойлау арқылы түсіндіруді жөн көреді. Ойлану барысында әрбір субъект әлемді өзінше зейіндейді, бұл дүние — жеке тұлғаның тек өз танымына тәуелді жеке тәжірибесі. Демек, мәселенің шешімі субъектердің, немесе Мен және Өзгенің қарым-қатынасында. Гуссерльдің тұжырымдауынша Мен табиғи түрде өз санасында өзгелерді қалап шығарып, мүмкіниятта бар субъектілер — интерсубъектілер қауымын құрайды. Бұл қауымдағылар әркім әлеуметтікті өз тәжірибесінен түсінеді. Міне, осыған байланысты Меннің жеке тәжірибесінің негізі ретінде әлем барлық үшін бар болып қарастырылуға мүмкіндік алады. Сонымен қатар Интерсубъектілікте Мен өз тәжірибесінің өзгелермен салыстырғанда айырықша екенін кескіндейді. Интерсубъектілер қауымы негізінде, ұғыну мүмкіндігінің көкжиегіне және қауымның шексіз кеңістігіне ұмтылған интенционалдық қауым қалыптасады. Бірақ, білім сапасын анықтау мәселесі ашық қалады, себебі өз-өзіңе шексіз үңіле беруге болады. Кейін Гуссерль жеке түлғаның рухани төжірибесіне сүйенген Өмірлік әлем ұғымын енгізіп, оны интерсубъектілікке негіз ретінде қарастырады. Дереккөздер
Александр Антонович Хапсалис

Хапсалис Александр Антонович , ) — спортшы, футболдан халықаралық дәрежелі спорт шебері. Өмірбаяны Карьерасы 1973-75 жылдары "Қайраттың", 1976-82 жылдары Киевтің "Динамо" командасының құрамында ойнады. 1978, 1982-84 жылдары КСРО Кубогінің иегері атанды. 1980-82 жылдары КСРО чемпиондығына қол жеткізді. 1976-85 жылдары КСРО құрама командасының мүшесі болған. 1973 жылы "Қайраттың" екінші құрамында ойнады. Ұзамай негізгі құрамда ойнай бастады. Негізгі құрамдағы тұңғыш ойынын 1974 жылы 27 мамырда "Заря Ворошилов" клубына қарсы өткізді. Бұл КСРО кубогы матчы болатын. 1975 жылы "Қайрат" сапында КСРО бірінші лигасында ойнады. 1975 жылы Ташкентте халықаралық турнирде үздік мерген атанды да, "Динамо Киев" бапкерлерінің бірі Михаил Ломанның көрсетуімен Валерий Лобановскийдің көзіне түседі. Ұзамай сол клубқа ауысты. 1976 жылы 4 сәуірде киевтіктер сапындағы тұңғы ойынын "Динамо Мәскеуге" қарсы өткізді. Хапсалис кездесудің 68-минутында алаңға шықты. 1983 жылы сол Мәскеудің "Динамосына" ауысты. Кейін Украин КСР-індегі бірнеше клубта доп тепті. 1992 жылы АҚШ-тың "Сан-Диего Соккерс" клубына ауысты. Сол күйі АҚШ-қа тұрақтап қалды. Ұлттық құрама 1979 жылы КСРО құрамасы сапында екі ойын өткізді. 7 шілдеде ЕУРО-1980 іріктеуінде Финляндияға қарсы ойында бірінші, 14 қазанда Румынияға қарсы жолдастық кездесуде екінші ойынын өткізді. Финляндиямен ойыында бір гол соқты, бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. Жеке өмірі КСРО дәурінде дәрігерлер "жүрегі нашар" деген диагнозбен футбол ойнауына тыйым салды, тіпті "егер біздің ескертуімізді тыңдамай ойнай берсе, бір кінәлі болмаймыз" деген тілхат та жазып берді. Бірақ соған қарамастан Хапсалис 1993 жылға дейін доп тепті. Екі рет үйленген, екі әйелінен төрт перзенті бар. Қазір Лос Анжелесте футбол мектебі бар, өзі соның қожайыны. Жетістіктері * КСРО чемпионы (2): 1980, 1981 * КСРО кубогы 1978, 1982, 1984 * Жаөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионы 1976. * Жастар арасындағы Еуропа чемпионы 1980. Дереккөздер Сілтемелер * http://www.fc-dynamo.ru/igry/prot.php?id=429
Қадыр Хасанов

Хасанов Қадыр (4.1912, Алматы — 1.7.1976, соңда) — жазушы, драматург. 1934 жылы ҚазПИ-ді бітірген. "Қәмбәғәлләр авази" газеті (1930-31), "Қизил таң" журналы (1931-39) редакцияларында, Қазақ мемлекеттік баспасында (1939-48), Қазақстан Жазушьшар одағында (1939-49), "Шәрқ хәқиқити" журналында (1943-46), Қазақстан ғылым академиясының ұйғыр-дүнген мәдениет бөлімінде (1946-49) әр түрлі жауапты қызмет атқарды. Алғашқы өлеңдер жинағы ("Социализм жыры") 1934 жылы жарияланды. "Бағбан" (1943), "Ұйғыр әуендері" (1950), "Назугум" (1963), т.б. өлендер жинағы жарық көрді. Ол "Манан" (1939), "Гүлстан" (1941), "Ауруын сұрасаң" (1959), "Өмір жолымен" (1961), "Назугум" (1970) пьесалары арқылы ұйғыр тіліндегі драм, шығармалардың дамып, қалыптасуына еңбек сіңірді. Xасанов "Шоқан Уәлиханов — ұйғыр медениетін зерттеуші" (1963), "Абдулла Розыбақиев туралы" (1974), "Гүлстан" (1975), т.б. ғылыми-зерттеу еңбектер, оқулықтар жазды. Ол орыс классиктерінің және туысқан халықтар әдебиетінің біраз шығармаларын ұйғыр тіліне аударды. "Құрмет белгісі" орденімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Хейердал мұздығы

Хейердал – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғар пішіндес мұздық. Орта бүйен өзенінің бастауыңда. Мұздық норвег теңіз саяхатшысы Тур Хейердалдың есімімен аталған. Аумағы Ұзындығы 3,8 км, оның ішінде ашық бөлігі 3,3 км. Ауданы 6,2 км 2 , ашық жері 5,3 км 2 . Фирн алаңы 2,6 км 2 , ашық тілі 2,7 км 2 , көлемі 0,3 км 3 . Дереккөздер
Виктор Иванович Цыхлер

Цыхлер Виктор Иванович (1938 жылы туған) — спортшы, ауыр атлетикадан спорт шебері (1963), КСРО-ның, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. Алматы үй құрылысы комбинаты спорт к-тінің директоры қызметін атқарды. Дереккөздер