kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көне обалар

.]] Көне обалар, ежелгі дүние обалары – ежелгі дәуірлерден сақталған археологиялық ескерткіштер, жерлеу орындары. Әлемнің көптеген елдеріне тараған. Әр жерде кездесетін адам жерленген кез келген қабірдің барлығы оба санатына кірмейді. Оба деп қабір үстіне тастан, топырақтан немесе осы екеуін араластыра үйінді тұрғызылған жерлеу орындарын айтады. Тарих Бұрынғы Кеңес археологиясында мұны түркі тілінен енген «курган» сөзімен атау қалыптасқан болатын. Адамзат тарихында мүрдені жерлеу салты орта палеолит кезеңінде пайда болса, қабір үстіне оба тұрғызу әлдеқайда кейін, яғни энеолит дәуірінде қалыптасты. Және де оба үю дәстүрі, ең алдымен, Еуразия далалық өлкелеріне тән. Әдетте, ғалымдар обаға жерлеу ғұрпының шығуының өзін көшпелі тұрмысқа бейімделген далалық бақташы тайпалар мәдениетімен байланыстырады. Археология деректері бойынша, обалардың пайда болуы далалық өлкелердің батысында, Орал мен Днепр аралығында б.з.б. 3-ші мыңжылдықта қанат жайған энеолиттік көнешұңқыр мәдениетімен тұстас келеді. Көнешұңқыр мәдениетінің мал шаруышылығымен айналысқан көшпелі тайпалары алғаш рет аталмыш дәстүрді дүниеге әкелсе, осыдан кейін ол Еуразияның далаларына біржолата тұрақтады. Археологияда обаларды зерттеу, жүйелеу мен сипаттаудың қалыптасқан тәртібі бар. Оба құрылысы Оба – мұқият зерттеуді талап ететін күрделі құрылым. Зерттеушілер алдымен жер үстінде көрініп тұрған ерекшеліктерін, яғни қоршауларын, қосымша құрылыстарын (мысалы, «мұртты» болуы мүмкін), негізгі өлшемдерін (диаметрі, биіктігі), оның сыртқы құрылымдық бейнесін анықтайды. Неден тұрғызылғаны (тас, топырақ), материалын немесе құрамын көрсетеді. Материалдардың өзі белгілі бір жүйемен пайдаланылатындықтан, оба стратиграфиясы үйіндінің қандай қабаттардан тұратынын зерттейді. Обаның астында, кейде жер астында, тіпті жер бетінде жерлеу камерасы орналасады. Мұның өзі әлдеқандай қосымша құрылыстың ішінде тұруы мүмкін. Жерлеу камерасының нақты түрлері (жер астындағы шұңқыр, жер бетіндегі ағаш қима, тастан қаланған қабірхана, т.б.) бар. Камераның ішінде адам жерлеуге арналған қосымша қабір ішіндегі құрылыстар да ұшырасады. Мәселен, шұңқыр қабірдің ішінде бір бөлігін алып жатқан ағаш қима, тас жәшік, лақат, ақым-катакомбалар осыған жатады. Осы ерекшеліктердің барлығына мүрденің жату тәртібі (шалқасынан, бүйірінен), басының қаратылуы (солт-ке, батысқа, т.б.), бірге қойылған түрлі заттар және олардың орналасу тәртібі қосыла келе жерлеу ғұрпы деп аталатын археологияның аса үлкен зерттеу саласын туғызады. Қазақстандағы обалар Әр дәуір ескерткіштерінің, бір дәуірде өркендеген түрлі мәдениеттердің жерлеу ғұрпының өзіне ғана тән ерекше сипаты болады. Обалардың көмегімен көне мәдениеттердің жерлеу ғұрпын анықтау, әсіресе, Еуразия далалық тайпаларының ескерткіштерін зерттеуде өте маңызды орын алады. Қазақстан өлкелерінде сан мыңдаған түрлі дәуір обалары бар. Сақ дәуірінен бастап үлкен «патша обалары» күрт көбейеді. Тарих, археология ғылымдарына баға жетпес деректер берген Есік обасы (Алтын адам), Бесшатыр, Шілікті обасы, Тасмола, Берел қорымы, Сынтас, Бесоба қорымы еліміздің бірегей ескерткіштеріне жатады. Дереккөздер Дереккөздер
Көнерген сөздер

Көнерген сөздер – күнделікті қарым-қатынаста жиі қолданылмайтын, бірақ тілдің сөздік қорында сақталған, көпшілікке түсінікті сөздер. Көнерген сөздер көнелену дәрежесі мен себебі және қолданылу сипатына қарай өзіндік лексика жүйесін құрайды. Көнеру дәрежесі бойынша: а) мағынасы түсініксіз сөздер (байыз – байыз табу, кежеге– кежегесін кейін тарту); ә) мағынасы түсінікті, бірақ сирек қолданылатын сөздер (бәйбіше, қатын, мыстан, алдаспан) болып бөлінеді. Көнерген сөздер көнеру сипаты мен тілдегі қолданылу ерекшеліктеріне қарай екіге бөлінеді: тарихи сөздер мен архаизмдер. Тарихи сөздердің көнеруі лауазымдық атаулардың, қоғамдық құбылылыстардың жойылуымен, сондай-ақ, әскери қару-жарақ, өндірістік құрал-жабдықтардың қолданыстан шығып қалуымен байланысты (болыс, сұлтан, барымта, ақ берен, айбалта). Архаизмдер халықтың күнкөріс тіршілігіне, салт-сана тұрмысына, әдет-ғұрпы, дүниетанымына қарай әр дәуірде өзгеріп, басқа сөздермен ауысып, ескіріп, пайдаланудан біржола шығып қалған сөздер (жаушы, дағара, ергенек, саптыаяқ, түмен, асадал, дүрия, патсайы, т.б.). Әйтсе де, қайсыбір көнерген сөздер жаңа мағына алып, сөздік құрамдағы белсенді сөздерге қосылуы мүмкін. Мысалы, жасақ– жасақшы, төре– төреші тәрізді сөздер қосымша жалғану арқылы қайтадан күнделікті қолданысқа ие болды. Көнерген сөздер тарихи өзгеріп отыратын лексика-семантикалық құбылыс. Дереккөздер
Көне славян тілі

Көне славян тілі – славяндардың көне жазба-әдеби тілі. К. с. т-нің жазба ескерткіштері 10 – 11 ғ-ларға тән. Олар глаголица және кириллица әліпбилерімен жазылған. К. с. т. өзінің фонетика-морфол. құрылысы жағынан соңғы кезеңдегі ежелгі славян тіліне өте жақын. К. с. т. славяндардың, әсіресе, шығыс және оңт. славяндардың әдеби тілінің тарихына елеулі ықпал етті, үнді-еуропа тобына жататын туысқан тілдер тобындағы көптеген славян тілдерінің қалыптасуында маңызы зор болды. К. с. т-нің әдеби тіл ретіндегі жалғасы шіркеулік-славян тілінен көрініс тапты. Әдеб.: Селищев А.М., Старославянский язык, ч. 1 – 2, М., 1951 – 52; Вайан А., Руководство по старославянскому языку, пер. с ағылш., М., 1952; Ван-Вейк Н., История старославянского языка, пер. с нем., М., 1957.
Көнешұңқыр мәдениеті

Көнешұңқыр мәдениеті , ежелгі дүниедегі шұңқырлы мәдениет – энеолит дәуірінен сақталған ескерткіштердің жиынтық атауы. Қорған астындағы жерлеу шұңқырына байланысты айтылған. Б.з.б. 3-мыңжылдықтың 2-жартысы мен 2-мыңжылдықтың басын қамтиды. Алғаш К. м. ескерткіштерін 1901 ж. Донның солт-нен В.А. Городцов (1860 – 1945) тапқан. Бұл мәдениет ең гүлденген кезінде аумағы шығыста Оңт. Орал маңын, батыста Днестр өз. алабын, солт-те Самара Лукасын, оңт-те Терек, Кубань өзендері аралығын алып жатты. К. м-нің белгілі бір тайпаға немесе этн. қауымдастыққа жататын өзіндік ерекше нұсқалары – мәйіттің охрамен боялуы, жанында түбі дөңгелектеу келген өрнекті қыш ыдыстардың болуы. Бұл – ашық далаларда жартылай көшпелі және көшпелі шаруашылықты, өзен аңғарларында егіншілікті қатар ұстанған мал өсіруші тайпалар мәдениеті. Тас, мүйіз, сүйек, мыс түйреуіш, балта, пышақ, біз, т.б. шаруашылыққа қажетті бұйымдар жасалған. К. м. үнді-еуропа тіл тобына, қола дәуіріндегі қима мәдениетіне өз ықпалын тигізген.
Көн садақ

Көн садақ – көн теріден жасалған садаққап. Оған жақ керілген күйінде беліне дейін кіргізіліп салынатындықтан, керулі тұрған садақтың жарты пішінін қайталайды. Белге қорамсақпен бірге арнаулы садақбау арқылы тағылады. К. с-ты ою-өрнекпен бедерлеп, сүйек, металл (алтын, күміс, жез) жапсырмалармен көркемдейді.
Көң қоймасы

Көң қоймасы – көң сақтайтын орын. К. қ. мал және құс ш-тарында шығатын, құрамы әр түрлі көңді қоршаған ортаны бүлдірмей сақтау үшін пайдаланылады. Көң дұрыс сақталмаған жағдайда оның құрамындағы қажетті хим. элементтер (азот, фосфор және калий) ыдырап жойылады да, оның тыңайтқышқа пайдалану құндылығы төмендейді. Көңді қоймада сақтау одан әр түрлі аурулар таралуына жол бермейді және оны залалсыздандыруға мүмкіндік береді. Көңді құнды тыңайтқыш ретінде жақсы сақтау және мал мен құстың жұқпалы әрі іш құрт ауруларының таралмауы үшін К. қ. мынадай зоогигиеналық талаптарға сай болуы керек: көң сақтайтын орын құрғақ, топырағы су өткізбейтін, мал суаты мен ауыз суынан қашық болуы; мал қорасынан кемі 50 м, тұрғын үйлерден 200 м қашықтықта және қорадан төмен беткейде орналасуы тиіс. Көңді жер бетінде немесе шұңқырда сақтайды. Сақталатын көңнің түріне және ауа райына байланысты қоймалар жер бетінде орналасқан, жерден төмен қазылып, едені мен қабырғалары бетондалған, беті ашық немесе жабық болуы мүмкін. Қысы қатты аймақтарда ашық қоймаларда сақталатын көңнің беткі қабаты 12 – 16 см тереңдікке дейін қатады. Жабық қоймаларда көңнен шығатын жылу әсерінен оның беткі қабаты қатпайды да микробиол. процестің жүруі тоқталмайды. Ашық қоймаларда жазғы уақытта аммиакты азоттың шығыны 16%-ға жетсе, жабық қоймаларда ол 8 – 10%-дан аспайды. Жұқпалы ауру байқалған малдың көңін өртейді, не биотермиялық тәсілмен (1 – 6 ай бойы) зарарсыздандырады. Қазіргі уақытта құс, сиыр және шошқа фермаларында К. қ. кеңінен қолданылады.
Өмірдің жалғандығынан

Өмірдің жалғандығынан , өткіншілігінен К. қалуы – дүние кірінен, надандықтан арылу үшін адамның нәпсі құмарлығын жеңіп, дүние қызығын тәрк етіп, тақуалық жолға түсуіне ұласқан. “Жақсы сөзді жарым ырысқа” балау адамның К. көтеруге ниеттес, тілектес адамдар тарапынан демеуге, қоштауға мұқтаж екенін білдіреді. Нәпсі құмарлығын күйттесе К. көтеру адамды жамандыққа, азғындыққа итермелейді. Құмарлыққа салынып К. көтеру саяз ойлы, надан адамға тән. Бұл туралы Абай “Надандардың сүймегі – көп пен дүрмек” дейді. Қазақ фольклорында К-дің шынайы сырын аңғартатын көңіл айтудың тамаша үлгілері сақталған. Дәстүрлі қазақ ұғымында, жыраулар мұрасы мен Абай, Шәкерім, Шал ақын, Махамбет шығармашылықтарында мынадай түсініктер кездеседі: К. қалу, К. қайту, К. айту, К. қалауы, К. көтеру, К. санасы, К. кірі, К. кешуі, К. жүгі, К. ашу, К. сергіту, К-ге алу, К. тыншуы, К. көзі, К. рахаты, К. бөлу, К. жұмбағы, К-ді тыю, К-сіз құлақ, қара К., ақ К. қам К., тоқ К., жай К., суынған К. құс К. , қайғылы К., есер К., мазасыз К., талапты К., жаралы К., т.б.
Көпаяқтылар

Көпаяқтылар немесе Қырықаяқтар – буынаяқтылар типі кеңірдек тыныстылар тип тармағының бір класы. Жер шарында кең тараған 53 мыңнан астам түрі бар, басым көпшілігі құрлықта (ағаш, тастардың астында тұрғын үйлерде) тіршілік етеді. Жіктелуі Көпаяқтылар *симфилалар (Symphyla), * пауроподалар (Pauropoda), * ерінаяқтылар (Chіlopoda) және * қосжұпаяқтылар (Dіplopoda) деген төрт класс тармағына бөлінеді. Сипаттамасы Денесінің ұзындығы 1 – 3 мм-ден 28 см-ге дейін, дене сегменттерінің әрқайсысында жұп немесе екі жұп аяқтары орналасқан, олардың саны өте көп (кейбір түрлерінде 180 жұпқа дейін), кластың аты осыған байланысты қойылған. Бұлардың денесі 2 бөлімнен: бас бөлімінен және тұлғадан тұрады. Бас бөлімі тұлғасынан айқын ажыраған, оның құрамында акрон және оған біріккен 4 сегменті болады. Акронда 1 жұп мұртшалары (антенналары) және жұп фасеттік көздері орналасқан. Мұртшалары көп түрлерінде жіп тәріздес иіс және сипап сезу қызметін атқарады. Тұлға бөлімінің сегменттері айқын бөлінген, олардың саны әр түрлі (мыс., пауроподаларда – 14, симфилаларда – 18, ерінаяқтыларда – 181). Көпаяқтылардың аяқтарының құрылысы да ұқсас, бірнеше буыннан (6 – 8) тұрады. Денесі бір қабатты гиподермальді клеткаларынан бөлінген хитинді немесе ізбес сіңген кутикуламен қапталған. Гиподермальді эпителий қабаты бір және көп клеткалы тері бездеріне бай (олардың ішінде қорғаныш қызметін атқаратын бездер де бар). Олар тұлға сегменттерінің арқа жағында орналасып, әр түрлі секреттерді (безден бөлінетін зат) сыртқа бөліп шашады. Көпаяқтылардың ас қорыту жүйесі түтік тәрізді, тек артқы ішегі қысқа, имек болып келеді. Көпаяқтылар тек кеңірдек (трахея) арқылы тыныс алады. Кеңірдектегі газ алмасу процесі бұлшық еттердің жиырылып босаңсуы дене көлемінің өзгеруі нәтижесінде жүреді. Көпаяқтылардың жақсы дамыған жүрегімен қоса, перифериялық қан тамырлары бар. Жүрегі дене сегменттеріне сәйкес камераларға бөлінген. Көпаяқтылардың жүйке жүйесі ми, жұтқыншақ асты ганглиясынан, жұтқыншақ маңындағы сақина-коннективадан және құрсақ жүйке тізбегінен құралған. Жұп мұртшалары иіс және дәм сезгіш түкшелеріне бай, олар иіс және дәм сезу қызметін атқарады. Көпаяқтылар – дара жынысты. Аталық және аналық жыныс бездерінің бастапқы жұп күйінде сақталғандары (пауроподаларда) да кездеседі, көбінесе, дара бір ғана без түрінде болады. Көптеген Көпаяқтылар тура және аноморфозды даму жолымен жүреді. Көптеген Көпаяқтылар ұрпағын сақтауға бейім, олар жұмыртқаларын арнайы ұяшықтарға салады, кейде жұмыртқаларының үстінде спиралша оралып, ұрық шыққанша қоректенбей жатады. К-дың шығаратын секреті улы, адам терісіне тисе күлбіретіп жібереді. Кейбір түрі камфораның күйдіргіш дәмі мен исі болатын сүт тәрізді сұйық шығарады. Ал тропиктік түрлерінің секретінің құрамында бадамның ащы исі бар синиль қышқылы болады. Дереккөздер
Көп бағытты саясат

Көп бағытты саясат – мемлекеттің сыртқы саясатының тепе-теңділігін, сарабдалдығын, сындарлылығын және аса икемділігін, әр түрлі мемлекет мүдделерінің алуан реңкті кең ауқымы ескерілуін қамтитын ұғым. К. б. с. елдің сыртқы саясаты тұрақты да тұрлаулы жүргізілуін, оның белгілі бір аймақтағы жағдайдың болжанбаған сипатта өрбуіне, әлемдік рыноктағы жағдайдың өзгеруіне тікелей тәуелді болмауын көздейді. Сыртқы саясаттағы белсенділік, жаһандық және аймақтық құбылыстарға араласу, халықар. жағдайдың қазіргі және келешектегі даму бағыттарына жан-жақты талдау жасап отыру, барлық мүдделі елдермен екі жақты ынтымақтастықтың дамытылуын назарда ұстау және халықар. ұйымдарда белсенді жұмыс жасау мәселелерін қатар әрі үйлесімді жүзеге асыруға тырысу – көпбағыттылықтың мән-маңызы мен мақсат-мұраты. ҚР Конституциясының 8-бабында, “Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы” конституциялық Заңда (16.12.1991) Қазақстан Республикасының басқа мемлекеттермен қарым-қатынасы халықар. құқық принциптері негізінде жүргізілетіндігі, мемлекеттер арасында ынтымақтастық пен тату көршілік қарым-қатынас жасалатыны, олардың теңдігі мен бір-бірінің ішкі істеріне араласпау құқықтары құрметтелетіні, халықар. дауларды бейбіт жолмен шешу саясатын ұстанатыны бекем бекітілген. Осыған орай Қазақстан Республикасында жүргізілетін К. б. с-тың негізгі мақсаттары мыналар: # әлеум.-экон. реформалардың жүзеге асырылуы үшін қолайлы сыртқы жағдайды қамтамасыз ету, шетелдік инвестицияларды тарту; # халықар. ұйымдар тарапынан қолдау көрсетілуін қамтамасыз ету және басқа елдермен сауда-экон. байланыстарды кеңейтуге жәрдемдесу; # берік халықар.-құқықтық іргетасқа негізделген достық пен тату көршілестік белдеуінің барша тараптан жаппай шекараласып жатуын қамтамасыз ету.Еліміздің К. б. с. тұжырымдамасы шеңберіндегі негізгі міндеттері мыналар: 1) аймақтағы елдермен, жақын көршілермен көпжақты ынтымақтастық; # индустриялық жағынан дамыған елдерден, сондай-ақ халықар. қаржы-экон. ин-ттардан ел экономикасына ірі көлемді инвестицияларды жұмылдыру; # жекелеген мемлекеттер мен халықар. ұйымдарды мемлекеттің экон. мәселелерін және әлемдік коммуникацияларға шығу жолдарын қамтамасыз ету мәселесін шешу іс жүзінде жәрдем көрсетуге тарту; # экономика және мемл. басқару саласындағы мамандарды шет елде дайындау бағдарламаларын қамтамасыз ету; # ғыл.-тех., мәдени және гуманитарлық ынтымақтастық мәселелері жөніндегі халықар. ұйымдармен және бірлестіктермен ақпарат алмасуға қатысу; # жетекші халықар. саяси және дипломатиялық ин-ттармен байланыстардың тұрақты кеңейтілуін қамтамасыз ету. Әдеб.: Тоқаев Қ., Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты, А., 2002; Хан Г., Суворов Л., Рахманова Г., Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты, А., 2003.
Көп балалы отбасы

Көп балалы отбасы – төрт-бес және одан да көп баласы бар отбасы. Өсу мөлшерінің аз не көп болу жағдайлары Жекелеген шаңырақтардағы балалар саны бірқатар жалпы және жеке себептерге, атап айтқанда, елдің экономикалық даму деңгейіне, халықтың тұрмыс деңгейіне, оның біліміне, әйелдердің өндіріске тартылуына, отбасының әлеуметтік қамсыздандырылуына байланысты аз не көп болады. Демографиялық деректер бойынша – аграрлы елдерге қарағанда өнеркәсібі дамыған елдерде адамдарының сәбилі болу деңгейі төмен; халықтың материалдық жағынан неғұрлым қамтамасыз етілген және білімді жіктеріндегі балалар саны нашар қамсыздандырылған және білімі төмен жіктеріндегіден гөрі аздау. Ұлттық құндылыққа бағдарланған дәстүрлі қоғамдар, сондай-ақ діни канондар, әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлерді (мысалы, ислам конфессиясын) ұстанатын этностар балаларының көп болуын қалайды. Мұнда этнографиялық ортаның да, аға ұрпақ өкілдерінің де ықпалы сезіледі. Эволюциялық өзгеріске ұшырау салдары Көп балалы отбасы туралы түсінік және қоғамдағы оған деген көзқарас отбасы және оның функцияларының дамуымен, әйелдің отбасы мен қоғамдағы рөлінің өзгеруімен бірге белгілі бір эволюцияға ұшырап отырады. Мысалы, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Қазақстан мен КСРО-да дүниеге ұрпақ әкелу жасындағы ер адамдар санының күрт азаюынан туындаған елеулі демогр. мәселелерге байланысты аналар мен балаларды қорғаудың және отбасын нығайтудың маңызды мақсаттары қатарында көп бала табуды көтермелейтін арнаулы жарлық қабылданды. Осыған орай үшінші баладан бастап бір жолғы жәрдемақы төлемі, төртінші баладан бастап балаларға төрт жыл бойына ай сайын жәрдемақы төлемі белгіленді. Көп балалы отбасыларын қолдау Қазақстанда егемендік пен тәуелсіздік алғаннан кейін, 20 ғасырдың 90-жылдарынан бастап көп балаы отбасыларға (қалада – 4 баласы, ауылдық жерлерде – 6 баласы барларға), басқа да отбасыларына әр бала дүниеге келгенде бір жолғы жәрдемақы төленеді, сондай-ақ тиісті жағдайларда 1,5 жастан 6 жасқа дейінгі балаларға ай сайынғы жәрдемақы тағайындалады. Жұмыс істейтін ана-әйелдерге зейнет жасына келуіне байланысты зейнетақы тағайындау кезінде басқа да жеңілдіктер беріледі, сондай-ақ, көп балалы аналар бала санына қарай “Алтын алқа”, “Күміс алқа”, т.б. орден, медальдармен марапатталады. Қазақстанда көп балалы отбасылары, негізінен, қазақтар көп тұратын оңтүстік облыстарда, сондай-ақ түркі ұлыстары немесе ислам дінін ұстанатын басқа да ұлыстар көбірек қоныстанған бірқатар басқа да дара этнографиялық. аудандардың ауылдық жерлерінде басым болып келеді. Тағы қараңыз * Алтын алқа * Күміс алқа Дереккөздер
Көпбейнелік

Көпбейнелік – ерекше нүктелері жоқ сызық пен бет ұғымдарын көпөлшемді жалпылау. Геометрияда әр түрлі бір, екі, үш өлшемді К-тер кездеседі. Түзу, ашық интервал, парабола, шеңбер, эллипс бір өлшемді К-тің мысалы болады. Кесінді К. бола алмайды, өйткені оның аймағы жоқ. Сфера, тор, жазықтық, эллипсоид, параболоид, гиперболоид тәрізді жазықтықтағы облыстар екі өлшемді К. қатарына жатады. Өйткені олардың әрбір нүктесінің дөңгелек ішінде гомеоморфты аймағы болады. Үш өлшемді К-ке евклидтік кеңістік және сол кеңістіктегі кез келген ашық жиын, т.б. жатады. Олардың әрбір нүктесінің шар ішінде гомеоморфты аймағы бар. К-тер ашық және тұйық болып бөлінеді. Бір өлшемді тұйық К. шеңберге, ал ашық К. – түзуге гомеоморфты. Екі өлшемді К. шексіз көп топол. типтерге жіктеледі: сфера – 0-текті бет, тор – 1-текті бет, “крендель” – 2-текті бет, жалпы “n тұтқалы сфера” – n-текті бет. Компактілі К. – жабық, ал басқалары ашық болады. Көп жағдайда К-ке метрика енгізу арқылы, оны римандық кеңістікке айналдыруға болады. Бұл жағдай дифференциалдық геометрияны К-тер арқылы құруға мүмкіндік береді. К. алгебр. функциялар, үзіліссіз топтар теориясы тәрізді математиканың түрлі салаларында кеңінен қолданылады. Топологиялық көпбейнелік деп әр нүктесінің аймағы n өлшемді n евклидтік кеңістігіндегі <1 ашық шарға гомеоморфты болатын М топологиялық кеңістігін айтады.
Көп дауыстылық

Көп дауыстылық – музыка дыбыстарының гармониялық үйлесімі. Қосылып айтқанда әр дауыстың өзінше әуезділігі жағынан бір қалыпты айтылу тәртібі, даму тәсілі болады. Олардың бәрі полифониялық қалыппен үйлесе, бірінен соң бірі дамиды. К. д. кейде жеке дауыс ретінде, енді бірде қосалқы дауыс ретінде айтылып, бірін-бірі көркемдеп толықтырып отырады.
Көп жылдық тоң

Көп жылдық тоң , мәңгі тоң – жер бетіне жақын орналасқан, ғасырлар және мыңжылдықтар бойы теріс (00С-тан төмен) температура жағдайында болатын тау жыныстарының жер астылық белдемі. К. ж. т. терминін ғылымға 1927 ж. тоң зерттеуші Ресей ғалымы М.И. Сумгин (1873 – 1942) енгізген. К. ж. т. тау жыныстарының негізгі белгілері: теріс температурада және олардағы ылғалдың мұз күйінде болуы. К. ж. т. жер бетінен біршама тереңде, маусымда жібитін тау жыныстар қабатының астында орналасады, қалыңд. бірнеше метрден 1500 м-ге дейін, тұтас немесе үзік-үзік таралады. К. ж. т-ның ұзақтығы тоң тау жыныстарында бұзылмай сақталған жануарлар (мамонт, мүйізтұмсық, жылқы, т.б.) қалдықтары болуымен анықталады. Алтайдағы К. ж. т. қабаттарынан сақ тайпаларының алтын киімді көсемдері аттарының қалдықтары, мәдени қалдықтары сақталған Берел (қ. Берел қорымы), т.б. археол. ескерткіштері табылған. Қазақстанда К. ж. т. биік таулы аймақтарды ғана қамтиды. Олардың жалпы ауданы 16760 км² (Алтай 5670 км², Сауыр – Тарбағатай 920 км², Жетісу Алатауы мен Кетпен (Ұзынқара) жотасы 1990 км², Іле және Күнгей Алатауы 2250 км², Қырғыз және Талас Алатауы 1040 км²).
Көп мәнді функция

Көп мәнді функция – аргументінің бір мәні бойынша бірнеше мән қабылдайтын функция. К. м. ф-лар, көбінесе, бірнеше бір мәнді функциялар арқылы өрнектеледі. Мыс., у2х қатысымен анықталған екі мәнді функцияны у+, у– түріндегі екі функция арқылы беруге болады. уarcsіn (х) К. м. ф. болып саналады.Комплексті айнымалының К. м. ф-сы аналит. функция теориясында толық түрде қарастырылады. Негізгі элементар аналит. К. м. ф. болып шексіз мәнді функция ln z табылады. Барлық қалған элементар аналит. К. м. ф-лар осы арқылы өрнектеледі. Мыс., , . Көп мәнді функция - х аргументінің әрбір мәніне айнымалы у-тің бірнеше (мүмкін ақырсыз көп) мәндерін сәйкестендіру арқылы анықталған функция. Функция ұғымның кеңейтілген түрі. Дереккөздер
Көп негізді қышқылдар

Көп негізді қышқылдар – құрамында металл атомдарына ауыса алатын екі және одан көп сутек атомдары бар қышқылдар. Оларды анорганик. және органик. деп аталатын екі үлкен топқа бөлуге болады. Анорганик. К. н. қ. қышқылдық-негіздік реакциялар кезінде металл атомдарына ауыса алатын қышқылдардың құрамындағы сутек атомдарының санына қарай екі негізді (мыс., күкірт қышқылы H2SO4, көмір қышқылы H2СO3), үш негізді (фосфор қышқылы H3PO4), төрт негізді (пирофосфор қышқылы H4P2O7), бес негізді (ортоиод қышқылы H5ІO6), алты негізді (ортотеллур қышқылы H6TeO6), т.б. деп бөледі. Органик. К. н. қ-ды да қышқылдық-негіздік реакция кезінде металл атомдарына немесе басқа да орын басушыларға ауыса алатын сутек атомдары бар карбоксил топтарының – СООН санына қарай екі негізді (мыс., қымыздық қышқылы HOOC – COOH, малон қышқылы НООС – СН2 – СООН), көп негізді (мыс., төрт негізді этилендиаминтетрасірке қышқылы (HOOCCH2)2NC2H4N(CH2COOH)2) деп бөлуге болады. Олардың ішіндегі әзірге көбірек зерттелгені – екі негізді қышқылдар. Көп негізді қышқылдардың құрамындағы сутек атомдары (иондары) металдарға толық ауыспаған жағдайда қышқыл тұздар түзіледі. Мыс., NaH2PO4 – натрий дигидрофосфаты, Na2HPO4 – натрий гидрофосфаты, т.с.с. Күкірт қышқылы (H2SO4) мен фосфор қышқылы (H3PO4) млн. тонналап өндіріледі. К. н. қ-дың тұздары өнеркәсіп пен техникада кеңінен қолданылады.
Төрт өлшемді кеңістік

тің 4D эквиваленті әдетте тессеракт ретінде белгілі, ол мұнда төрт өлшемді кеңістікте орағыта айналады, бірақ көрсету үшін екі өлшемге проекцияланған.|alt=Түрленетін тессеракт, немесе 4 куб анимациясы]] Төрт өлшемді кеңістік (, 4D) үш өлшемді кеңістіктің (3D) математикалық кеңейтімі. Үш өлшемді кеңістік - бұл күнделікті әлемдегі заттардың өлшемдерін немесе орналасуын сипаттау үшін өлшемдер деп аталатын үш тұрғыдан бақылаудың ең қарапайым абстракциясы. Мысалы, төртбұрышты қораптың көлемі оның ұзындығын, енін және биіктігін өлшеп, көбейту арқылы табылады (көбінесе x, y және z деп белгіленеді). Төртінші өлшемді қосу идеясы 1754 жылы жарияланған Жан Лерон Д’Аламбердің «Өлшемдері» еңбегінен басталды. Кейін бұл идеяны Лагранж жалғастырса, ал 1854 жылы Бернхард Риман бұл тұжырымдаманың нақты ресімделуін аяқтады. 1880 жылы Чарльз Ховард Хинтон «Төртінші өлшем деген не?» атты эссесінде төртөлшем тұжырымдамасын кеңінен насихаттады. Ол "төрт өлшемді куб" түсінігін түзулердің, квадраттардың, кубтардың қасиеттері арқылы кезең-кезеңімен жалпылама түсіндіреді. Хинтон әдісінің ең қарапайым түрі ретінде 2D кеңістігіне бірі екіншісін қамтитын, бір-бірінен "көрінбейтін" қашықтықпен бөлінген екі қарапайым 3D кубтерін салады; сосын олардың эквивалент төбелері арасындағы сызықтарды тұтастырады. Мұны ілеспе анимацияда үлкенірек сыртқы кубтің ішіндегі кішірек ішкі кубті көрсеткенде көруге болады. Бұл жағдайда екі кубтің төбелерін қосатын сегіз сызық "көрінбейтін" төртінші өлшемнің мәлім бір бағытын әйгілейді. Көпөлшемді кеңістік Көпөлшемді кеңістік – өлшемділігі үштен артық болатын кеңістік. Бізді қоршаған кеңістік үш өлшемді, жазықтық екі өлшемді, ал түзу бір өлшемді болады. Элементар геометрияда қарастырылатын евклидтік кеңістік – үш өлшемді кеңістік, n өлшемді евклидтік кеңістік көп өлшемді кеңістіктің қарапайым түрі болады, мұндағы n кез келген натурал сан болуы мүмкін. Кәдімгі евклидтік кеңістіктегі нүкте үш координат бойынша анықталатыны сияқты n өлшемді евклидтік кеңістіктің “нүктесі” х1, х2, ..., хn (олар кез келген нақты мәндер қабылдауы мүмкін) n “координаттары” арқылы беріледі. n өлшемді кеңістіктегі M(х1, х2, ..., хn) және M(у1, у2, ..., уn) екі нүктенің ара қашықтығы мына (кәдімгі евклидтік кеңістіктегі екі нүкте арасындағы қашықтық формуласына ұқсас) формуламен өрнектеледі: . Басқа да Көпөлшемді кеңістіктер маңызды рөл атқарады. Салыстырмалықтың физикалық принципін баяндағанда төрт өлшемді кеңістік пайдаланылады, оның “нүктесі” үш “кеңістік” және бір “уақыт” координаттары арқылы беріледі. Физиканың көптеген мәселелерінде фазалық кеңістік деп аталатын Көпөлшемді кеңістік қолданылады, оның “нүктелері” физика, химия, механика, және басқада жүйелердің кеңістіктік пішінін анықтайды. Дереккөздер
Көп сатылы ракета

Көп сатылы ракета — әрқайсысынын отынды қозғалтқыштары және басқару аспаптары бар бірнеше жекеленген бөліктерден тұратын ракета. Бірінші (төменгі) саты ауыр болады. Оның қозғалтқыштарының көмегімен ракета жерден көтеріліп, жылдамдығын арттырып, атмосфераның тығыз кабаттарынан өтеді. Отынның жану шамасына карай Көп сатылы ракетадан керек емес болып қалған сатылары бөлініп қалады да, шыққан газдың пайдалы жұмысы колданымдағы немесе алдағы уақытты қолданылатын ракета бөліктерінің ғана жылдамдығын арттыруға жұмсалады. Екі сатылы ракета жылдамдығын 7 км/сек-тен асыра алады, ал үш сатылы ракета — екінші ғарыштық жылдамдықтан асады (11,2 км/сек.). Көп сатылы ракета, құрама ракета-бірінен соң бірі әрекет ететін бірнеше сатыдан құралған ракета. Алдыңғы сатысы жұмыс істеп ұшып бара жатқан ракетаның кейінгі сатылары сол ракета алып ұшатын пайдалы жүгі болып саналады. Отыны жанып таусылған сатының қозғалтқышы бөлініп кетеді де, ракетаның салмақы біраз жеңілдейді. Сондықтан көп сатылы ракетаға бір сатылы ракетамен салыстырғанда едәуір артық жылдамдық беруге болады. Көп сатылы ракетаның бас бөлігін баллистикалық тұмсык құрайды. Мақсатына қарай ол ұрыс заряды (әдетте ядролық), Жер серігі, ғарыш кемесі немесе автоматты планетааралық станция болуы мүмкін. Дереккөздер ja:ロケット#多段式ロケット
Көп сатылы сайлау

Көп сатылы сайлау – сайлау жүйесінің бір түрі. Мұнда өкілетті органның депутаттарын төменгі сайлау органдары немесе сайлау алқалары (олардың құрамына халық сайлаған сайлаушылар, яки төменгі өкілетті органдардың депутаттары, кейде олардың екеуі де кіруі ықтимал) сайлайды. К. д. с. екі және одан да көп сатылы болуы мүмкін, дегенмен үш немесе төрт сатылы сайлау қазіргі кезде өте сирек кездеседі. Мыс., АҚШ-тың, Финляндияның президенттері, Үндістан парламентінің жоғ. палатасы екі дәрежелі сайлауда сайланады. Франция сенатының бір бөлігі үш дәрежелі сайлауда жасақталады: сайлаушылар муниципалдық кеңесшілерге дауыс береді, ал, бұл кеңесшілер делегаттарды тағайындайды, делегаттар сенаторларды сайлайды.
Көптам

‎ Көптам – Орта Азиядан Шығ. Еуропаға баратын керуен жолының (16 ғ-да “Ноғайлы жолы” атанған) бойына салынған шағын қала. Қоңыраттан (Бесқала) 360 км жерде, Ақтөбе мен Атырау облысының аралығында, Сам құмының жағасында. А.Левшиннің жазуы бойынша К. 19 ғ-дың бас кезіне дейін қала көркін сақтап келген. В.В. Бартольд К-ды ежелгі Сам қ-ның орны болуы мүмкін деген жорамал айтады. Қазір К-ның орны ғана сақталған. Құрылыс сілемдеріне қарағанда мұнаралы қорғанмен қоршалған. Қоршау ішінде құлаған құрылыстардың қалдықтары сақталған. Әдеб.: Левшин А.И., Описание киргиз-кайсацких или киргиз-казачьих орд и степей, т. 1 – 2, СПб., 1832; Бартольд В.В., Научные результаты Аральской экспедиции, СПб., 1902; Басенов Т.К., Архитектурные памятники в районе Сам, А.-А., 1947. Дереккөздер
Көптоғай (Ойыл ауданы)

Көптоғай — Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл, Көптоғай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ойыл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде, Ойыл өзенінің оң жағалауында, жусан аралас қылқан боз, көкпек, бұйырғын өскен бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1403 адам (689 ер адам және 714 әйел адам) болса, 2009 жылы 1712 адамды (867 ер адам және 845 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 909 адамды (460 ер адам және 449 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1963 жылы қой кеңшарын құруға сәйкес қаланды. Бұрын мұнда №22 ауыл, Ақсай, Жақсымай, Саралжын, Қарасу ұжымшарлары болған. Көптоғайда “Көптоғай” АҚ ауыл шаруашылық техникасын жөндеу шеберханасы, орта мектеп, кітапхана, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория, шұжық цехы жұмыс істейді. Дереккөздер
Көп тілді сөздік

]]Көп тілді сөздік – үш немесе төрт тілді сөздіктер. Көп тілді сөздік бүтіндей бір халықтың өмір сүрген тілдік ортасы, әлеуметтік, экономикалық, мәдени өмірдегі халықаралық қатынастардың өрбуі секілді факторларға қатысты түзіліп, жарық көреді. 14 ғ. ескерткіші “Кодекс-Куманикус” көп тілді сөздіктің көне үлгілерінің бірі. Бұл кітапта үш бағана етіп латынша-парсыша-куманша (қыпшақша) сөздік берілген. Сол кездегі еуропалықтар үшін латын тілінің орны қандай болса, Азия халықтары үшін куман (қыпшақ) тілінің орны сондай болған. 1787 – 1989 жылдары П.С. Палластың редакциялауымен басылып шыққан, барлығы 272 тілді қамтитын “Сравнительные словари всех языков и наречий” атты сөздігі Ресейде 18 ғ-да бастама алған салыстырмалы-тарихи тіл білімі идеясының көрінісі болды. Көп тілді сөздік басқа сөздіктер секілді әліпби тәртібімен беріледі. Көп тілді сөздік, негізінен, халықтық құрамы біртекті емес, көп ұлтты елдерде жасалады. Қазақстан Республикасында Көп тілді сөздікте әуелі мемл. тіл қазақ тілі, сонан кейін орыс тілі алдымен келіп, әлемде кең тараған үшінші бір тілдегі аудармасы қоса беріледі. Мысалы, қазақша-орысша-ағылшынша сөздік, қазақша-орысша-немісше сөздік, қазақша-орысша-қытайша сөздік, қазақша-орысша-французша сөздік, қазақша-орысша-арабша сөздік, т.б. Көп тілді сөздіктің көлемі үлкен емес, оған тілдегі ең жиі қолданылатын сөздер мен сөз тіркестері ғана алынады. Сондықтан, көп жағдайда Көп тілді сөздік тілашар түрінде беріледі. Мысалы, қазақша-орысша-ағылшынша тілашар, қазақша-орысша-түрікше тілашар, т.б. Көп тілді сөздік тіл білімінің белгілі бір саласына ғана қатысты болуы мүмкін. Мысалы, түрік, Әзірбайжан, башқұрт, қазақ, қырғыз, өзбек, татар, ұйғыр және орыс тілдеріндегі салыстырмалы сөздік (“Салыстырмалы түркі тілдері сөздігі”, Анкара, 1992) бар. Бұдан басқа қазақша-орысша-ағылшынша терминологиялық сөздік, қазақша-орысша-ағылшынша экономикалық атаулар сөздігі, қазақша-орысша-ағылшынша фразеологиялық тіркестер сөздіктері бар. Көп тілді сөздікте сөз тіркестері көп алынбай, сөздің білдірер негізгі лексик. мағыналары ғана салыстырылып тәржімаланады. Сөздің қосымша мағыналары көп ескеріле бермейді. Көп тілді сөздік халықтардың мәдени, экономикалық қарым-қатынасын арттыруда маңызды рөл атқарып, әлеуметтік функцияның қажетін өтейді. Дереккөздер Қазақ тілінің сөздіктер кешені http://lugat.kz/
Көп шөмішті экскаватор

Көп шөмішті экскаватор — үзіліссіз жұмыс істейтін, тұйықталған шынжырға (шынжырлы экскаватор) немесе роторлы доңғалаққа (роторлы экскаватор) орнатылған көп шөміштері бар жер қазатын машина. Оның рельспен жүретін, шынжыр табанды, адымдайтын түрлері бар. К. ш. э. біртектес және біршама жұмсақ жыныстарды қазуға және тиеуге пайдаланылады. К. ш. э-лардың жұмыс элементтерінің барлығы (қазу, кен массасын түсіретін орнына тасымалдау және оны көлік құралына немесе үйіндіге түсіру) бір мезгілде жүзеге асырылады. Ашық кен қазуда, негізінен, шынжырлы және роторлы К. ш. э-лар қолданылады. Роторлы және шынжырлы К. ш. э-лардың тиімділігі мынада: ол өзі тұрған деңгейден төмен де, жоғары да жатқан тау жыныстары массивін қаза алады. Олардың өнімд. сағатына 15 мың м3, массасы 13 мың т-ға жетеді; қ. Экскаватор.Қ. Ысмағұл, А. Бектібаев
Көпшілдік

Көпшілдік – адам бойындағы бауырмалдық қасиетті білдіретін ұғым. К. адамның адамгершілік мұраттарды ардақтап, қоғамдық істерді жүзеге асырудағы қауымшылдығынан, белсенділігінен көрінеді. “Болмашы кекшіл, Болсайшы көпшіл, Жан аямай кәсіп қыл!” (Абай). Отбасы мен ағайын-туыс, жекжатымен ой бөлісіп, ақылдасып атқаратын игі істердің бәрі көпшіл мінез иесіне тән қасиеттер. “Жұмыла көтерген жүк жеңіл”, “Көп білемін деме – көптен артық білмейсің”, “Көпті сөкпе, кенді төкпе” деген халқымыз К-ті өскелең ұрпақ бойына сіңіріп, тәрбиелеуге ден қойған.
Көпшілік әні

Көпшілік әні – топ болып қосылып айтуға лайықталған ән жанрының бір түрі. Көпшілік әні кеңес дәуірі кезіндегі поэзия мен музыкада көп қолданылған жанр болды. Көпшілік әні салтанатты шерулер мен мерекелерде, көпшілік орындарда, күнделікті өмір тұрмысында орындалады. Екпінді де көтеріңкі, ширақ үн, пунктирлі ырғақ, жарқын интонациямен көпшілікке ортақ көңіл-күйді бейнелеу, ортақ мүддеге, ұжымдасар іске жұмылуға үндеу – Көпшілік әніне тән қасиет. Муз. үлгісі – куплетті (шумақты), оның поэтик. негізіне 3 – 5 шумақ өлең алынады. 20 ғ-дың алғашқы ширегіндегі ірі қоғамдық-саяси өзгерістер барысында қазақ қауымында Көпшілік әніне мән беріле бастады. Алаш милициясы құрылған соң оған арнап, қазақ автономиясының жауынгерлері сапта қосылып (хормен) айтатын патриоттық жорық әндері шығарылды. Кеңес өкіметі орнай келе, рев. әндерді қазақ тілінде орындау, әйгілі саздарға жаңа мәтін жазу үрдісі болды. 1918 ж. сәуірде С.Сейфуллин сол кезде кең таралған белгілі рев. ән “Марсельеза” (кейін Француз республикасының гимні) әсерімен, сол әуенмен айтуға лайықталған “Жас қазақ Марсельезасын” жазды. 20-жылдары Ж.Аймауытов “Интернационал” атты коммунистердің партиялық гимнінің сөзін қазақшаға аударды, әнші-композитор Мүсәйіп Байтілеуұлының “Жалпы әлемі” жаңа өмір құрушы жастар арасында кең тарап, таңдаулы рев. қазақ әндері қатарына қосылды. 30-жылдардан бастап (Р.Елебаев пен Қ.Байсейітовтің “Жолдастары”) К. ә. Л.Хамидидің “Отан” (сөзі Д.Әбіловтікі), Е.Г. Брусиловскийдің “Гүлденген Қазақстан”, “Алтай” (сөзі Н.Баймұхамедовтікі), А.Қ. Жұбановтың “Москва” (сөзі Ж.Сыздықовтікі), М.Төлебаевтың “Соқ, барабан” (сөзі Қ.Қалиевтікі), Ш.Қалдаяқовтың “Менің Қазақстаным” (сөзі Ж.Нәжімеденовтікі) әндерінен басқа лирикалық, еңбек тақырыптарына, балаларға арналған да (М.Төлебаев пен Т.Жароковтың “Жылқышы” мен “Ақ мақтасы”, Жұбанов пен И.Матақовтың “Қарлығашы”, т.б.) К. ә. жазылды. Патриоттық үлгідегі К. ә-дерін шырқау (“Менің Қазақстаным”, т.б.) 1986 ж. Желтоқсан толқуына қатысушыларға ерекше рух берді. Түрлі тақырыптағы К. ә-дерін көбейтіп, дамытуға тәуелсіздік жылдары арнайы байқаулар жариялау жолымен едәуір көңіл бөліне бастады. Дереккөздер
Көркем ақжапырақ

Көркем ақжапырақ – астралылар, ақжапырақ туысына жататын көп жылдық өте сирек кездесетін эндемик өсімдік. Таралу аймағы Қаратаудың Жолсай қонысында таудың тасты шатқалдары мен құздардың жарылған жерлерінде өседі. Биологиялық сипаттамасы Биіктігі 15 – 45 см, өсімдікті қалың түк жауып тұрады. Сүректенген тамырының топырақ бетіндегі бөлігін қалың тамыр түбінен шығатын жапырақшалары жауып жатады. Сабағы тік, көп жапырақты. Сабақ бойындағы жапырақтары ұзын сағақты, сопақша, ланцет тәрізді болады. Қанық қызғылт гүлі дара себет гүлшоғырында жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – тұқымша, оның қысқа қылшықты айдаршасы болады. Көркем ақжапырақ – гүлі өте әдемі сәндік өсімдік. Жылдан-жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер * Красная книга Казахстана, А.-А., 1981. Сілтемелер Сыртқы сілтемелер [http://redbook.ucoz.kz/publ/1-1-0-46 Наголоватка превосходная]
Көркем бейне

Көркем бейне – әдебиетте, өнерде (сурет, музыка, театр, кино, т.б.) өмір құбылыстарын жинақтап, типтендіріп, бейнелі көрініс түрінде суреттеу үлгісі. К. б-де көпке ортақ сипаттар мен жекелік сипаттарды ұштастырып, даралап көрсету ұласып жатады. Осы тұтастық бірігіп көрінгенде көркем образ, көркем бейне туады. Әдебиетте адамның Көркем бейнесін суреттегенде жазушы оның кескін-тұлғасын, іс-әрекетін, мінезін, сол ортаның, дәуірдің өзгешеліктерін танытатын типтік сипаттармен сомдап, сонымен қатар, кейіпкердің жеке басына тән тұлғалық ерекшеліктерін де даралап көрсетеді. Көркем бейненің типтік сипаты қоғамдық өмірдің ішкі сырын, мәнін ашып беру үшін қандай қажет болса, оның даралығы мен өзіне тән ерекшеліктерін айшықтау адам тұлғасын, іс-әрекетін, мінез-құлқын көзге айқын елестету үшін, нақтылы қалпында көріп-білу үшін де сондай қажет. Адамның типтік бейнесін, типтік характерін суреттеу қоғамдық өмірдің қыр-сырын жан-жақты, терең аша білгенде ғана ұтымды болады. Көркем әдебиетте берік орын алған Көркем бейнелер көп. Мысалы: Абай, Дәркембай, Құнанбай (“Абай”), Ботагөз, Асқар (“Ботагөз”),Ұлпан (“Ұлпан”), т.б. Көркем бейне өмір шындығына, халықтың адамгершілік эстет. мұраттарына сәйкес келгенде ғана өнер туындысына айналады. Дереккөздер
Көркем гимнастика

сы]] Көркем гимнастика – спорттың бір түрі; музыка сазымен арнаулы затпен (лента, доп, шеңбер, т.б.) немесе затсыз гимнастикалық жаттығулар комбинациялары орындалатын қыздар арасындағы жарыс. Көркем гимнастика шұғылданушылардың дене сұлулығын қалыптастырып, эстетикалық тәрбие береді. Онда толқынды, серіппелі қозғалыс, иіліп, бұралу, денені тік ұстау, би өнеріне тән жүріс, жүгіріс, секіру, халықтық би мен шалқыма би басым келеді. Көркем гимнастикадан дүниежүзілік чемпионат 1963 жылдан бері өтіп келеді . Олимпиялық ойындар бағдарламасында 1984 жылдан бар. Қазақстанда 1947 ж. Алматы дене тәрбиесі интернатында көркем гимнастика секциясы ашылды. 1949 ж. гимнасшы-қыздар арасында тұңғыш республикалық жарыс өтті. Қазақстандағы көркем гимнастика спортын ұйымдастырып, дамытуда Л.Каспарова, Э.Волкова, К.Морозова, К.Степанова, Э.Осадчая, Л.Дягилева, т.б. спортшылар мен жаттықтырушылар көп еңбек сіңірді. Көркем гимнастикадан А.Батырбекова, С.Рахметова, С.Барлыбаева сияқты қазақ қыздары 1960 – 70-жылдары республиканың бірнеше дүркін чемпионы болып, халықар. жарыстарға қатысты. 1991 ж. республика тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда павлодарлық Ә.Мұстафина, алматылық З.Жақыпова, шымкенттік Ә.Юсупова, т.б. гимнасшы қыздар бірнеше дүркін Азияның чемпионы, халықаралық турнирлердің жеңімпазы, жүлдегері болды. Павлодарлық Майя Сүлейменова қазақ қыздары арасында алғаш Халықаралық дәрежедегі төреші атанып, дүниежүзілік чемпионатқа қазылық етті (Вена, 1995; Будапешт, 1996), екі рет Азия чемпионатына төреші болды (1994, 1996 ж.), Көркем гимнастика Шымкент, Алматы, Павлодар, Астана, Өскемен, Қарағанды, Петропавл, Көкшетау қалаларында жақсы дамыған.
Көркем керамика

.]] Көркем керамика - қолданбалы сәндік өнерінің тәжірибелік (ыдыс аяқ, ойыншықтар, тұрмыс бұйымдары) немесе балшықтың әр түрінен механикалық әдіспен, қолмен жасалған, соңынан арнайы сурет салынып, ою-өрнектер ойылып жапсырылып т. б. жұмыстары қолмен істеліп, күйдірілген бірыңғай сәндік (мүсіндер, сувенир т. б.) бұйымдардың жиынтығын құрайтын түрі. Кейде көркем керамика туындылары белгілі бір оқиғалардың құрметіне ескерткіш ретінде немесе сән ретінде портреттерді, сахналық, жанрлық суреттерін, әсем керіністерді бейнелеу т. б. мақсаттарға арналады. Қазақстан мұражайларында Абай Құнанбаевқа арналған көркем керамикалық бұйымдардың біразы сақтаулы. Қазақстан Республикасының мемлекеттік орталық музейінің қорында 2 сәндік құмыра (қыш, шыңылтыр, тұздар, оймыштау) тұр. Бірінің бүйірінде шеңбер ішіне Абайдың портреті салынып, «Талап, еңбек, терең ой, Қағанат, рақым ойлап қой. Бес асыл іс, көнсеңіз» деген өлеңі жазылған. 2-құмырада - ақын портреті мен поэзияның ерекше нышандары - кітап пен қаламұш, лавр жапырақтары бейнеленген. Ортасына Абай портреттері салынған қабырғаға іліп қоятын 2 табақша да (2-де қыш, шыңылтыр, түздар, оймыш, дм. 46) сонда сақтаулы. Бұл бұйымдардың барлығы да қазақ ою-өрнегімен әсем безендірілген. Оларды 1940-50 ж. Алматы керамикалық станциясының (бүгінде Алматы эксперименталды көркем керамика заводы) негізін салушы керамист-суретшілер А. Т. Никитина мен И. Н. Белокурский жасаған. Суретші В. М. Сотниковтың «Абай әуендері ізімен» деген панно-керамикалық триптихі де осы заводта дайындалған. Ақынның шөбересі Мәкен Абайдың мемлекеттік қорық-музейінің 50 жылдығына Абайдың портреті салынған табақша (1990, авторы белгісіз, қыш, шыңылтыр, тұздар, диаметрі 48) сыйлады. Жоғары көркемдік деңгейде жасалған бұл аталған шығармалардың барлығы өз уақытының маңызды материалдық құжаттары болып табылады. Дереккөздер
Көркем құйма

Көркем құйма – балқытылған материалды (құймалық қорытпа, металл, пластмасса, кейбір тау жыныстары), қалыпқа құю жолымен жасалған (мүсін, зергерлік бұйымдар, қару-жарақтар, тұрмыстық заттар, т.б.) көркем туындылар.Көркем құйма балауыз қалып немесе топырақтан жасалған үлгі бойынша іске асырылады. Қазақстанда қол өнердің Көркем құйма саласы б.з.б. екімыңыншы жылдан бері қолданылып келе жатқанын археол. қазбалар дәлелдеп отыр. Құю өндірісінің дамуына байланысты Көркем құйма жеке сала болып бөлінді, бұйымды қалыптау, құю, өңдеу әдістері де, металдың сапасы да өзгеріп, жетілдіріліп отырды. Құйманың үстіңгі бетін өңдеп, әшекейлеу (бедерлеу, сызаттау, қақтау, алтын, күміс жалатып өрнектеу) – бұйымдарды өнер туындысына айналдырып, көркем шығарма дәрежесіне көтерді. Сақтар мен сарматтар мәдениетінің куәсі – қола қазандар, шырағдандар, ыдыс-аяқ, алтын күміспен әшекейленген киім-кешектер мен қару-жарақ, ер-тұрман, білезік, сырға, алқа, әр түрлі белдіктерде қолданылған әсем өрнектер дәстүр сабақтастығын үзбей біздің заманымызға жетті. Бұл зергерлік дәстүр сәндік әшекейлер әзірлеуде әлі де өзіндік өрнегімен нақышталуда. Сондай-ақ, Көркем құйма республикамыздың қазіргі мүсін өнерінде, безендіру жұмыстарында кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Көркем оймыш

Көркем оймыш – сәндік қолданбалы өнердің ағашқа, мүйізге, сүйекке, мәрмәр тасқа, жабысқақ құм, қыш, шыны, сазға сызып, ойып, күйдіріп өрнек түсіретін бір түрі. Көркем оймыш тәсілімен сурет салуға, көркемдеп жазуға болады. Ыдыс-аяқтарға, сүйек, мүйізден жасалған тұрмысқа қажетті заттардың, қару-жарақтардың саптарына, сандық пен ағаш төсекке, киіз үйдің босағасы мен есігіне, кереге, шаңырақ күлдіреуішіне күйдіру әдісімен ою-өрнек салынады. Оюдың жайпақ бедерлі (контурлы), үш қырлы, оймалы түрлері бар. Сәндік бұйымның үстіңгі беті ойылып, алтын, күміс, мыс, сондай-ақ, сүйектен жасалған өрнекпен нақышталады. Киіз, мата, былғары, боялған тері, т.б. заттарды өрнек үлгісі бойынша оюлау да көркем оймыштың бір саласына жатады. Сырмақ, текемет, түскиіздер де көркем оймыш әдісін қолдану арқылы көркем шеберлікпен әшекейленеді. Оюларды өрнек тәсіліне ыңғайланған әр түрлі құралдармен (қысқыш, шымшуыр, ұңғуыр, басқыш, балға, біз, т.б.) жасайды. Жартастарға ойып сурет салу Қазақстан аймағында (Таңбалы шатқалы, Алматы облысы Ақбұлым тауы, Жамбыл облысы Марқакөл жартастары, Шығыс Қазақстан облысы) қола, көне түркі заманынан белгілі. 6 – 11 ғ-ларда Қазақстан аймағында көне түркілік тас мүсін жасау өнері кеңінен дамыған. Ер адамдардың бейнелері жауынгерге қажетті қару-жарағымен, ал әйелдер қолдарына тостаған, т.б. ұстап бейнеленген. Сүйекке ою бедерлеу, әсіресе, мемориалдық архитектурада К. о. жасау – негізінен Орт. және Бат. Қазақстанда жақсы игерілген. Мазарларға, шағын формадағы зираттық ескерткіштерге, құлпытастарға мәнерлеп ою-өрнек салу көп жерде кездеседі. Атырау, Маңғыстау облысытарының шеберлері ұлу тасқа ою түсірумен қазіргі кезде де айналысады. Дереккөздер
Көркем фильм

Көркем фильм, оқиғалы фильм – кино өнерінің көркем кинематографияға жататын жеке туындысы. Көркем фильм әдеби сценарий мен актерлік ойын, режиссура, операторлық шеберлік, қоюшы-суретшінің, көркемдеуші-суретшінің, композитордың, дыбыс операторының шығармашылығы және т.б. техникалық тетіктерді пайдалану арқылы жасалған кинематогр. еңбек. Көркем фильмге көркем кинематографияда кеңінен таралған, оған актерлік ойын шеберлігі арқылы көркемдігі айшықталатын шытырман оқиғалы (вестерн), мюзикл, триллер, комедия, мелодрама және тағы басқа жанрларда шығарылған фильмдер жатады. Дереккөздер
Көрнекілік

Көрнекілік – педагогикадағы дидактикалық тәсіл. Ол ақпараттың, дәрістің, үгіт-насихаттың, жарнаманың танымдылығы мен пәрменділігін арттыру жолы, оқытуда заттар мен құбылыстардың әр қайсысының өзіне тән жаратылыс бітімін, әр қилы сыр-сипаттарын сезім мүшелері арқылы байқау, қабылдауға баулиды. Адам қоршаған ортаны, дүниені, құбылыстарды бес сезім мүшесі арқылы түйсінеді. Оның ішінде ақпаратты ең көп қабылдайтын сезім мүшесі – көру түйсігі. Адам жадында терең таңбаланатыны да осы көру түйсігі арқылы қабылданған ақпарлар. Бірақ, түйсік өздігінен құбылыстардың ішкі байланысын, олардың заңдылығын бейнелей алмайды. Құбылыстардың мәнін адам санасында ойлау, пайымдау қабілеті ғана бейнелейді. К-тің нәтижесінде қоршаған өмір құбылысын және заттарды салыстыра ойлап, пайымға салып қабылдау арқылы оқушылардың мәселені түйсіну дәрежесі артады, сана-сезімі қалыптасады. Сонымен бірге, қабылданған ақпарлар оқу міндеттеріне байланысты талданып, қорытылады. К. құралдары оқушыларға бейнелі түсінік беру үшін ғана емес, оқушылардың ұғымын қалыптастырумен бірге, абстрактілі байланыстар мен тәуелділікті түсіндіру үшін қолданылады. Бұл дидактиканың басты қағидаларының бірі болып саналады. К-ті чех педагогі Я.А. Коменский (1590 – 1670) 17 ғ-да енгізді. Одан кейін педагогтер швейцар И.Г. Песталоцци (1746 – 1827), неміс А.Дистерверг, орыс педагогі К.Д. Ушинский (1824 – 1870/71), т.б. К-ті оқу пәндерінің мазмұнына бейімдеп (ана тілі, арифметика, табиғаттану, т.б.), дидактика мен әдістеме жүйесіне лайықтап қалыптастырды. К-тің үлгілерін пайдалануға Ы.Алтынсарин зор көңіл бөліп, “Қазақ жастары ғылым-өнерді кітап сөзі деп қана қарамай, заттай көзімен көріп, ажырата білуін” мақсат етіп қойды. Қазіргі оқу жүйесінде жанды-жансыз табиғат объектілерін байыппен байқаудың, сурет, өрнек, көркемөнер туындыларын, график. материалдарды заттай пайдаланудың мәні зор. Қазіргі дәуірде ғылым, техника, көркемөнер салаларында мол дамыған шынайы деректерді, т.б. едәуір күрделі бейнелеу мүмкіндіктерін пайдалану үшін түрлі кабинет, арнайы жұмыс орындары – кабиналар ұйымдастырылды. Осыған орай оқу барысында кинопроекторлар, кинофильмдер, теледидар, оптик. аспаптар, түрлі механизмдер, дәлдік өлшеу-есептеу машиналары, т.б. көрнекі құралдар қолданылады.
Көрсеткіштік функция

Көрсеткіштік функция , экспоненциялық функция, экспонента – yezexpz функциясы [мұндағы е (натурал логарифмдердің негізі) – непер саны]. z-тің кез келген (нақты немесе комплекс) мәні үшін ол ezформуласы бойынша анықталады. z1 болса, К. ф-ның мәні e2,7182... болады. К. ф-ның негізгі қасиеттері: және z1 мен z2-нің кез келген мәндері үшін дұрыс орындалады. Кез келген n саны үшін z ұмтылғанда К. ф. xn дәрежелік функцияға қарағанда жылдамырақ өседі де, z– ұмтылғанда жылдамырақ кемиді (қ. сурет). К. ф. – дифференциалдау мен интегралдау кезінде өзгермейтін бірден-бір элементар функция: (ez)ez, . К. ф. кез келген z үшін жинақталатын мынадай дәрежелік қатарға жіктеледі: ez z комплекс сан болғанда К. ф. тригонометриялық функциялармен ezex+іyex(cosy+іsіny) түріндегі Эйлер формуласы арқылы байланысады. a>0 болған жағдайдағы az К. ф-сы мен ez (негізгі) К. ф-сы арасындағы байланыс azezlna формуласы арқылы өрнектеледі.
Көрсетім

Көрсетім – қылмыстық және азаматтық істерді, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді дұрыс шешу үшін пайдаланылатын дәлелдеме түрлерінің бірі; адамның заңда белгіленген тәртіппен, жауап алу кезінде сұралған айғақтық деректер туралы хабарлауы. Куә мен жәбірленуші үшін К. беру құқық және міндеттілік (ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 68, 69-баптар), ал сезікті мен айыпталушы үшін тек қана құқық болып табылады (аталмыш Кодекстің 75, 82-баптары). ҚР Конституциясының 77-бабының 3-тармағының 7-тармақшасына сәйкес ешкім өзіне-өзі, жұбайына, заңмен белгіленген шектегі жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес. Сондай-ақ, діни қызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес. Заң айыпталушыдан және басқа адамдардан зорлық көрсету, қоқан-лоққы жасау, бопсалау, қорлау, азаптау жолымен күштеп К. алуға тыйым салады. Тергеуші немесе алдын ала анықтау ісін жүргізуші тарапынан аталмыш заңсыз әрекеттер жолымен сезіктіні, жәбірленушіні, куәні К. беруге мәжбүр ету (тәни немесе рухани қыстау) қылмыс болып табылады және ҚР Қылмыстық кодексінің 355-бабына сәйкес жазаға тартылады. Сондай-ақ, көрінеу жалған К. беру де (осы Кодекстің 352-бабы), К. беруден бас тарту немесе жалтару да (осы Кодекстің 353-бабы) қылмыс болып табылады; қ. Көрінеу жалған көрсетім.