kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жыртқыштық

Жыртқыштық ─ түрлер арасындағы байланыстың кең таралған, ең жоғарғы формасы. Ол кейде қорек, мекен ететін орта, т.б. ресурстар үшін даралардың бірін-бірі өлтіруі, қууы, жеуі арқылы көрініс береді. Жыртқыштық тіршілік ету организдер үшін оңайға түспейді. Ол үшін жыртқыш алдымен жемтігін іздеп табуы қажет. Ал жемтік өз кезегінде жауынан қорғану бейіміне немесе жоғары бейімделушілік қасиетке ие болады. Бұл құбылыстар ғасырлар бойы дамып, организмде морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық, т.б. өзгерістер пайда болуы мүмкін. Олар тікен, қабық, жағымсыз иіс түрінде білінсе, ал жануарларда улы бездер, сауыттар, қорғаныс түстер, мінез-құлығын өзгерту, денесінің кейбір мүшесін бөліп тастау, қашып кету, жасырыну, т.б. құбылыстар арқылы жүзеге асады. Тіпті құстар, түз тағылары сес көрсету, қарсы шабу, қатты дыбыс шығаруға дейін бейімделген. Эволюция барысында кейбір жыртқыштар жемтігін таңдап жеуге, екіншілері талғамсыз қоректілерге айналған. Мысалы, қасқыр талғамсыз қоректіге айналса, кейбір құстар тек балықпен қоректенуге бейімделген. Тіпті кейбір ірі жыртқыштар қорегін таңдаумен қатар, оны қорғап отырған. Соның нәтижесінде жауыққыш, енжар, кейде өлекселермен қоректенетін түрлері шыққан. Адам әр кезеңдерде жыртқыш аңдар мен құстарды зиян келтіреді деп қырып жойып отырған. XIX ғасырдың басында жыртқыштарды (қасқыр, жыртқыш құстарды, т.б.) жойып, күтпеген экологиялық апаттарға ұшыраған. Мысалы, қасқырларды қырғанда ─ түз тағыларының арасында жұқпалы аурулар тез таралып, аңдардың жаппай қырылуы; жыртқыш құстарды шектен тыс өлтіргенде ─ ауру таратқыш кеміргіштердің қаптап кетуі; Қытай жеріндегі қос қанатты құстарды шектен тыс жойып жібергенде ─ егін түсімінің төмендеуі, т.б. байқалады. Шын мәнінде, жыртқыш жануарлар өте пайдалы екені белгілі. Олар дала санитары ретінде биоцеоздағы түрлер арасындағы тепе-теңдікті сақтап, оның даму ырғағын реттеп отырады. Ал жемтік өз кезегіндегі жыртқышқа тікелей әсер ете отырып, оның дамуына ықпал жасайды. Осылайша қарама-қарсылықтың әсері эволюцияның қозғаушы күшіне айналып, жыртқыш пен жемтіктің арасалмағын теңсіздік жағдайында реттеп отыратыны анық. Сыртқы сілтемелер
Үнділік сарықас

Үнділік сарықас — қоңыр сарықасқа өте ұқсас сарықас. Үнділік сарықастың бауыры балауыз түстес сарғыш және қасы - ашық сары.Қазақсатнның оңтұстік және жоғарғы белдектерінің тастақ үлескілерінде қоныстанады. Сондай-ақ кейбір тоаулық топтары шөлейт зонада ұсақшоқылықта мекендейді. Бұталы өсімдіктері сирек, жақсы қызатын тасты ашылымдарды ұнатып, ормандарға және жұмсақ беткейлердің қай-қайсысы болса да жоламайды. Тек қана Солтүстік Тәңіртауда жатаған шырша, бұталы аршамен және тастақ үлескілермен алмасатын шыршалы орманның жоғарғы шегіндегі кейбір жерлерде ұялайды. Қазақстанның оңтүстігінде көктемде - сәуірдің соңғы онкүндігінде пайда болып, аталықтары сайрай бастайды. Бұл сарықастын әуені көп қайталанатын: > деген бір ысқырық шумағынан тұрады, ал шақыру белгісі - қоңыр сарықас және көптеген айқабақтардікі тәрізді >. Шар тәрізде бір бүйірінде кіретін аузы бар орасан үлкен ұяларды жерден едәуір көтеріңкі бұтақтардың арасына орналастырып, әрдайым бұталардың ішіне салады. Ұялардың түбі жоғарғы жағына қарағанда біраз кеңдеу, сондықтан кірер ауыздын алдында табалдырық немесе баспалдақ тәрізді ұзындығы 4 см бірдене түзіледі. Ұялау бөлімінің ішіне мамық және қауырсын көп етіп төселеді. Ұяларды салу жұмысының барлығы аналыққа жүктеледі, ол оған 5-тен 16 күнге дейін жұмсайды. Салындыдағы 4-5 қызғылт қоңырқай секпілді ақ жұмыртқалаларды да аналығы 14-17 тәулік басады. Балапандары ата-енелеріне бірлесіп, ұяда 15-17 күн және ұядан ұшқан соң сонша күн, күніне 175 жем үлесін тасып қоректендіреді. Тамыздан бастап-ақ ұшып кете бастайды, шамамен қыркүйектің ортасы – соңына қарай ұшып кету аяқталады. Дереккөздер Құстар А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь.
Форевер Кидс

Форевер Кидс - Парацельс фармакологий әкесі: "барлық айтты бұл адамға денсаулықтың сүйеуі үшін табиғатта табу болады керек.Ал ғылымның осы мақсаты - кездестір- сол необходимое".Компания Форевер Ливинг Продактс сізге ең ең жақсы подаренные өзінің табиғатының денсаулық бекіт- элементтер ең таза және натурал пішінде ұсыну рада.Сол - мультивитаминдар бала-шағалар мен Фитонутриенами - Форевер Кидз бала-шағалар - ғалымның уже үш мыңжылдыққа қарайтын сол ашылымы және үлкендердің Фитонутриенты !!!.Фитонутриенты ғана-ғана өзін сырлар приоткрывать бастады.Басылымдарды Гарвардском университетте денсаулықтың үндеуі: "өсімдіктің асында биобелсенді субстанциялардың ата- функциялық компоненттармен бол-;олар табиғи тектің элементінің үлкен сыныбын белгілі сияқты фитохимикали деген ішіне алады және қарамастан.Тоталардың кім функциялық асқа тез туралы онда естімеді услышит - осы термин қаңбақтай диетологий ең соңғы ашылымымен болады .Ол "асты" асыра- ингредиенттерді алғыр жайдан-жай білдіреді.
Сауысқандар туысы

Сауысқандар туысы(pica) - торғай тәріздес құстар отрядының қарға тұқымдастарына жататын 323 туысының біреуі. Орнитологтардың көпшілігі бұл туысты монотипті, яғни бір түрден тұрады деп санайды. Алайда Солтүстік Америкада мекендейтін сауысқандар өз алдына жеке түр деген пікір де бар. Сауысқан туысты құстар орташа денелі(200-300 г), сатыланған ұзын құйрықты қарға тұқымдас құстар. Сайып келгенде Еуразия шегінде тек қана бір түрі бар. Дереккөздер Құстар А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь.
Жұмсақ ойыншықтар

Жұмсақ ойыншықтар — іші сабанмен, мақтамен және т.б. заттармен толтырылған ойыншық жануарлар немесе қуыршақтар. Бұрынғы кезде жұмсақ ойыншықтар ауланған аңдардың терісінен жасалған. *Технология жақсы дамыған қазіргі заманда жұмсақ ойыншықтар көбіне синтетикалық материалдардан (синтефон, паралон, т.б.), мақтадан немесе соған ұқсас материалдардан жасалады. Сондықтан да бұл ойыншықтар "жұмсақ" деген ат берілген. *Алғаш рет Германиядағы "Штайф" компаниясы шығарған жұмсақ қонжық- XX ғасыр мен XXI ғасырдың басындағы ең танымал жұмсақ ойыншықтардың бірі. Батыс Еуропа мен Америкада бұл ойыншық "тедди" деген атпен белгілі. "Тедди" аюы бүлдіршіндер арасында өте танымал. Ол балалардың көңіл күйін жақсы көтереді. Сол сияқты, Шүберек Энни есімді иірілген жіптен жасалған жирен шашты, қызыл ала байпақ киген, иілгіш қуыршақ- қыз балалардың сүйікті ойыншығы. Қызықты деректер * Жұмсақ ойыншықтардың ең танымал түрі- "Тедди" аюы мен шұлықтан жасалған маймыл. * "Тедди" аюларының мұражайы алғаш рет 1984 жылы Англияның Питерсфилд елді мекенінің Хэмпшайэ қаласында пайда болған. * Америкалық жазушы әрі суретші Джонни Груэлл 1915 жылы науқас қызының көңіліе көтеру үшін Шүберек Энни есімді қуыршақты ойлап тапқан. * Әртүрлі еуропалық және американдық фирмалардың ойыншық қонжықтары танымал коллекциялық заттар. Дереккөздер
Барапазавр

Барапазавр. Барапазавр атауы үнді мен грек сөзінің қосындысынан құралып, «үлкен аяқты кесіртке» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау жануардың тым үлкен аяқтарына қарап берілген. Басқа зауроподтармен салыстарғанда динозаврдың аяқтары ұзын әрі жіңішке болған. Басы – кішкентай, тістері ірі. Ғалымдар баспазаврды кесіртке аяқты динозаврлар тобына жатқызады. Оның басқа зауроподтардан ерекше белгілері: ұзын аяқтары, биік мойны және салыстырмалы түрде қысқа құйрығы. Қызықты дерек * Барапазавр— шамамен 189,6 – 176,5 миллион жыл бұрын ерте Юра дәуірінде өмір сүрген зауропод динозавр. * Барапазаврдың асқазанында тастар болған. * Барапазаврдың омыртқасы қатты болды. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : шамамен 48 тонна *Тұқымдас : Вулканодонтид *Отряд тармағы : Зауроподоморф Дереккөздер
Содырғылар тұқымдасы

Содырғылар тұқымдасы — Торғайтәрізділер отрядына жататын 73 тұқымдастың біреуі. Орташа денелі(торғайдай) торғай тұқымдас құстар жерде де, сондай-ақ ағаштың бөрікбастарында да бой тасалап, көзге шалынбай жүреді. Денесіне тығыз жабысқан жабысқан жабын қауырсындарының реңінде қошқыл реңк басымырақ. Аталығы мен аналығының бірінен-бірінің айырмашылығы жоқ. Моногамиялы, жеке жұп түзіп өмір сүреді үлкен топ құрмайды, дегенмен жылыстау кезеңінде басқа құстардың тобында, мысалы, торғайлармен бірге жем жеген кезде жиі кездесіп қалады. Мұндай топтағы содырғыларға тән қылығы - олар торғайлармен бірге ұшып кетпейді, жерге жабысқандай болып, ұшпай қалып қояды. Бунақденелілермен көбірек қоректенеді, көбінесе тұқымдарды, әсіресе жылдың салқын кезінде қорек етеді. Солтүстікте - жыл құстары, оңтүстік өңірде - көшпенді және отырықшы болып келеді. Содырғы тұқымдастарының бір туысында 12 түр бар. Олар негізінде Еуразияның таулы және орманды өңірлерінде орын тебеді. Кейбіреулері ғана Африканың солтүстігінде Атлас тауларына өтіп сіңеді. Қазақстанда содырғылардың 6 түрі(боз содырғы, қаратамақ содырғы, сұржон содырғы, қаратұмсық содырғы, орман содырғы және сібірлік содырғы) кездеседі. Олардың тек екеуі - орман және сібірлік содырғылар Қазақстанның аумағы арқылы жылыстайды. Дереккөздер
Барозавр

Барозавр—шамамен 156—145 миллион жыл бұрын Юра дәуірінде өмір сүрген ірі денелі, ұзын мойынды, шөппен қоректкнетін динозавр. Барозавр атауы «ауыр кесіртке» деген мағынаны білдіреді. Динозаврды 1890 жылы палеонтолог Отниел Марш осылай атаған. Барозаврлырдың салмағы ауыр болған. Сол себепті олар өте баяу қозғалған. Оның басы мен миы — кішкентай, құйрығы — қамшы сияқты ұзын. Диплоцид зауропод тұқымдасына жататын динозаврдың ұзындығы — 20—21 метр, салмағы — 22 тонна. Қызықты дерек * Барозаврдың аяқ сүйектері табылмаған. * Барозаврлардың мойын сүйектері бос әрі жеңіл, басы кішкентай болған. * Барозаврлардың Батыс және Солтүстік Америкадан, сондай-ақ Шығыс Африкадан табылған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : шамамен 22 тонна *Тұқымдас : Диплоцид *Отряд тармағы : Зауроподоморф Дереккөздер
I Шаһ Жаһан

I Шаһ Жаһан (; 5 қаңтар 1592 жыл — 22 қаңтар 1666 жыл) — Ұлы Моғолдар патшалығының 5-ші падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың шөпшегі. I Акбардың немересі. Толық атағы: Шаһиншаһ әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Мәлік-үл-Сұлтанат, Ала Хазірет Әбілмұзаффар Шихабаддин Мұхаммед I Шаһ Жаһан, Сайып-и-Қыран-и-Сани, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ, Шаһиншаһ-и-Сұлтанат-үл-Хиндия-уә-л-Мұғалия. Өмірбаяны I Шаһ Жаһан 1592 жылдың 5 қаңтарында Сәлім шаһзада (келешектегі Жаһангір Шаһ) мен Білкіс бегімнің шаңырағында дүниеге келді. Жас кезінде оны атасы I Акбар өте жақсы көрген екен. Билеген жылдары I Шаһ Жаһан билік еткен жылдар Ұлы Моғолдардың сәулет өнеріндегі "алтын ғасыры" болды. Падишаһ көптеген аса танымал ескерткіштерді салдырған. Оның ішіндегі ең әйгілісі — Тәж Махал. Ол Қызыл форт пен Делидегі Жұма мешіті сияқты ғимараттарды қантөгіс шайқаспен қорғап қалды. Ол өзіне өте ыстық ғимарат – ақ Тәж Махалға ұқсатып, өзіне арнап қара Тәж Махал салғысы келген. 1617 жылы оның Деккандағы Лодиге қарсы соғыста көрсеткен ерлігі үшін әкесі оған Шаһ Жаһан Баһадүр деген құрметті атақ берді. 1646 жылы I Шаһ Жаһан мемлекеттің шекарасын солтүстік батысқа қарай кеңейтті. Шаһ Жаһанның күші қазіргі Тәжікстандағы Бажахшан мен Балхқа дейін жетті. Дереккөздер
Шиваджи

Шиваджи Шиваджи Раджа Бхонсле немесе Чхатрапати Шивалджи – 1674 жылы батыс Үндістанда Маратха империясының негізін қалаған үнді ұлтының ұлы батырлардың бірі. Ол Үндістанның әсіресе қазіргі Махараштра штатында ұлы батыр саналады. Шиваджидің билікке келуі Деккан жағалауындағы Махараштра штатынан басталды. 164 5 жылы 17 жастағы Шиваджи Торна қамалындағы Биджапур патшалығына соғыс ашып, патшалықты жаулап алды. Бұл оның алғашқы әскери жоғырығы болатын. 1647 жылы ол Кондана және Раджгад қамалдарын басып алып, Пуна аймағында толығымен өз билігін жүргізді. 1654 жылы Шиваджи Батыс Гхат пен Конкан жағалауын бойлап жатқан қамалдарды жаулап алды. Шиваджи ресми түрде 1674 жылы 6 маусымда Райгад қамалында тоққа отырып, оған Кшатрий Кулавантас лауазымы берілді. Шиваджи теңізге шығудың маңыздылығын жақсы түсінген . Сондықтан ол Ұлы Моғолдармен қақтығысып, олардың Сурат атты ең маңызды кемежайларын тонады. Дереккөздер
Барионикс

Барионикс. Барионикстің ұзыындығы —10 метр, салмағы —1,7 тонна. Алайда ғалымдар табылған жалғыз үлгінің жас барионикске тиесілі екендәгән болжаған. Осыны ескерсек, әбден жетілген ересек барионикстің бұл өлшемнен әлдеқайда үлкен болғнын байқаймыз. Барионикстің тырнақтарының ұзындығы 35 см-ге жеткен. Оның мойының имектігі өзге тероподтармен салыстырғанда байқалмайтын. Қызықты дерек * Барионикстің қалдықтарын 1983 жылы Уильям Уолкер Еуропадан тапқан. * Барионикстің асқазанынан табылған қатып қалған балық қабыршақтары оның балықпен қоректенгенін дәлелдеді. * Барионикстің басы жыртқвш динозаврлардың бастарына қарағанда ерекше ұзын болған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 1,7 келі *Тұқымдас : Спинозавр *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Валент

Валент Флавий Юлий Валент – Рим императоры. 328 – 378 жылдары өмір сүрген. Ағасы Валентиниан Валентті өзімен тең басқарушысы өтті, сөйтіп Валент империяның шығысын биледі. Ағасы Валентиниан император болғанға дейін әскери мансап жолында үлкен жетістіктерге жетті. Ал Валент уақытының көбін поместьеде , отбасымен бірге өткізді. Тек 360 жылы ағасымен бірге император Джулианың парсыларға қарсы жорығына қатысты. Ол балқан түбегінің және Грекия , Египет , Сирия, анадолы жерлерінің шығыс жақ бөлігін иемденді. Сөйтіп , өзінің астанасы Константинопольге 364 жылдың желтоқсанында қайта оралды. 365 жылы император джулианың анасы жағынан туысы болып келетін прокопий өзін Рим императоры деп жариялады. Дегенмен Валент 366 жылы Лидия елінің Фиатира қаласында оны тізі бүктірді. 376 жылы Валент кезінде Ғұндар шегіндірген вестгот тайпасын Мезниге қоныстандырды. Дегенмен оның бұл қадамы өзіне сәтсіздік әкелді. Дереккөздер
І Жуан

І Жуан – Португалия мен Алгарвеннің оныншы патшасы. Ависс әулетінің негізін қалаған және «Лорд» атағын Сеутада алғаш болып иеленген. 1364 жылы Ависс орденінің мигистрі болып тағайындалады. 1383-1385 жылдар аралығында І Жуан Португалия патшалығының регенті болған. Бұл дағдарыс кезі болатын. 1383 жылдың қазан айында ағасы Фернандо қайтыс болды. Тақ мұрагерлігіне иелік ететін ұлы болмағандықтан, айналасындағылар Фернандоның жалғыз қызы - Беатришке билікті беруге күш жұмсады. Беатриш Кастилия патшасы I Хуан Карлосқа тұрмысқа шыққан соң, Португалия бар болғаны Испанияның провинциясы болып қалды, яғни 1383 - 1385 жылдары саяси анархия кезеңі орын алып, Португалияны бірде-бір патша басқарған жоқ. 1385 жылдың 6 сәуірінде патшалықтың Коимбрада шақырылған кеңесі Жуанды Португалия патшасы деп жариялады. Бұған келіспеген кастиялықтар Жуанды тақтан құлату мақсатымен Португалияға басып кірді. 1385 жылы кастилиялықтардың әскері талқандалды. 1387 жылы I Жуан Джон Гонтаның қызы Филипп Ланкастерскаяға үйленді. Бұл неке Англия мен Португалияның одағын нығайтты. 1415 жылы стратегиялық маңызы зор Африканың кеме жүзетін жағалауларын өзіне қаратқысы келген Жуан мұсылмандардың Сеут қаласына әскери жорыққа шықты. Осы сәтті жорығынан кейін ол басқыншылықсыз, тыныш саясатына қайта оралды. Жуан елді бейбіт түрде басқарып, елдің экономикалық дамуына барынша күш салды. Дереккөздер Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4
Үңгір ғибатханалар

Үңгір ғибатханалар Тарихи кезенге дейін өмір сүрген адамдар үшін үңгірлер тек қана баспана емес , құдайға сыйыну орны да болған. Орталық Америкада қмір сүрген Майя тайпасы «Үңгірлер о дүниенің қақпасы, сол себепті үңгірде жасалған рәсімдер арқылы ата бабалар рухынан жылдам хабар алуға болады» деп сенген. Солтүстік Жартышардағы жергілікті американдықтар да үңгірлерді киелі жер ретінді бағалаған. Ежелгі және Вудланд үнділері ең ержүрек дауынгерлерін «Мамонт» үңгірінің қараңғы түкрірінежіберетін болған. Үңгір ғибадатханалар туралы ерекше мысалдар Үндістаннан табылады. Аджанта мен оның маңындағы Эллора үңгірі - Үндістандағы ең керемет сәулет орындардың бірі. Эллорадағы үңгірлердің барлығы тамаша сәулетік келбетке ие болғанымен, Үнді Кайласа ғибадатханасы- ең танымал үңгір болып табылады. Дереккөздер
Үңгірдегі өнер туындылары

Үңгірдегі өнер туындылары Ежелгі үңгірлерді «өнер қазыналары» деп атауға болады. Ғибадатханалар, шіркеулер, қорғандар және үңгірдегі бейнелер үңгір өнерінің жарқын мысалдары. Үңгір өнеріне палеолиттік үңгір суреттері, Аджанта суреттері, Үндістанның Бимбетака үңгірлеріндегі бейнелер және т.б. Ежелгі өркениеттердің суреттері жатады. Үңгір суреттері археологтарды қатты қызықтырады. Ұлы Ниа үңгірі жыл бұрын ол жердеадамдар мекендегенін дәлелдейді. Палеолиттік үңгір өнері Батыс Еуропаның қаласында анықталған. Басқа танымал суреттер Солтүстік Испания мен Франциядағы Дордожне даласындағы үңгірлерде табылған. Бұл ескі үңгір өнері күшті Ласко суреттерін, Лоссельдегі сыртқы скульптураны және бірнеше жерден табылған «Венералар» деген атпен белгілі бірнеше шағын әйел мүсіндерін қамтиды. Дереккөздер
Топырақ экологиясы

Топырақ экологиясы Адамзат өзіне қажетті қоректік заттардың 98-99 % осы топырақтан алады. Жер бетіндегі өңдеуге жарамды жердің көлемі 3200 млн га, оның жартысы ауыл шаруашылығына жарамды жер. Ал Қазақстанның ауыл шаруашылығына жарамды жер көлемі- 78,6 млн га. Жерді дұрыс пайдаланбаудың салдарынан топырақ құнарсызданып , шөлге айналу процесі күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша, республика жерінің 60%ы шөлге айналған. Мұның барлығы топырақтың эрозияға ұшырауы, тұздану процесінің артуы химиялық және радиоактивті заттармен ластанудың нәтижесінде туындауда. Республиканың 30 млн га жерінің өнеркәсіп, көлік байланыстары мен елді мекендер алып жатыр. Мысалы, Батыс Қазақстан аймағындағы мұнай-газ өнеркәсібінің дамуы топырақтың техногенді бүлінуіне әкеліп отыр. Орталық Қазақстанда топырақтың техногенді бүлінуі, өнеркәсіп қалдықтарымен ластанудың, ауыр металдардың жинақталуының, т.б. әсерінен Бетпақдала аумағы қоқыстар жинақталған құнарсыз аймаққа айналып отыр. Ал Оңтүстік Қазақстанда Арал аймағының экологиясына байланысты аумақтың көп бөлігі шөлге айналып, топырақтың химиялық улы заттармен және радионуклидпен ластануы өсіп отыр. Топырақтану институтының мәліметі бойынша, Қазақстанның құнарлы топырағының ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануы барлық аймақтарды қамтып отыр. Республика жерінде 2,3 млрд тонна химиялық қалдықтар, ал 529 объектіде радиоактивті қалдықтар сақталған. Жалпы республика бойынша топырақтың түрлі заттармен ластану деңгейі Бетпақдала, Балқаш өңірі, Мұғалжар, Ертіс өңірі, Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты, Іле Алатауы жазықтарында өте жоғары. Дереккөздер
Паралититан

Паралититан – Египетте тіршілік еткен ірі шөпқоректі динозавр. Біздің заманымызға дейін 99 – 94 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде өмір сүрген. Оның басы – шағын, денесі – икемсіз, мойыны мен құйрығы ұзын болып келеді. Паралититанның қалдықтары Египеттен, Бахарск алқабынан көп табылған. Осы аумақ біздің заманымызға дейінгі Тесис мұхытының жағалауында орналасқан. Жүргізілген зерттеу жұмыстары бойынша, бұл аймақтарда манго ағаштары өтеп көп болған және осы жағдай паралититан динозаврының тіршілігі үшін өте қолайлы болды. Неміс ғалымы Эрнест Стромер динозаврлардың қалдықтарын жинауда үлкен жұмыс атқарған. Бұл ғалым осы динозавр тіршілік еткен аймақтан паралититанның жүздеген сынықтарын жинап, 16 түрлі сүйегін қайта қалпына келтірген. Эрнест Стромердің үлкен еңбегінен біз осы паралититан динозавры туралы білдік, оның қандай болғанын, дене тұрқыны сияқты деректерге қанықтық. Паралититантың табылуы – динозавр туралы тың ақпараттар беріп қана қоймай, жаңа географиялық дәуірдің бастамасы болды. Осы динозаврдың эволюциясына қатысты ерекше құбылыстың бірі – олар басқа зауроподтардың біртіндеп жойылуы кезеңінде дами бастаған. ‎ Паралититан туралы қызықты деректер *Паралититанның ұзындығы: 26м; салмағы: 60т; қорегі: ағаш жапырақтары мен жемістер. *Паралититанның ұзындығы 1,69 метрге жететін иық сүйегі Бор дәуіріндегі зауроподтардың кез келгенінен ұзын болған. *Паралититанның сүйек қалдықтары 20 ғасырдың басына дейін зерттелмей келген. *Олар ежелгі Бор дәуірінде Африканың бірлескен материктерінде және Оңтүстік Америкада өмір сүрген болуы керек деген болжам бар. *Паралититан зауроподтардың ішінде көлемі жағынан аргентинозаврдан кейінгі екінші орынды алған. Дереккөздер
Клечковский ережесі

Көп электронды атомдар. Көп электронды атомдар үшін әрбір электронның жағдайын сипаттайтын 4 квант саны болады. Неғұрлым атомда электрон көп болған сайын энергияның мөлшеріне n санымен қатар l – дің әсері арта бастайды. *Көп электронды атомдағы деңгейшелердің энергетикалық сипаттамасы мынадай заңдылыққа бағынады: ns; (n – 1) d; (n – 2) f деңгейшелері өзара шамалас, әрі олардың энергиясы np – мен салыстырғанда әрқашанда аздау болып келеді. Бойындағы энергиясының артуы бойынша орналастырсақ энергетикалық деңгейшелердің қатары мынадай болып шығады:1s
Виктория (Ұлыбритания патшайымы)

Патшайым Виктория (, 24 мамыр 1819 жыл, Лондон – 22 қаңтар 1901 жыл, Уайт аралы) — Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығының жетінші ханшайымы, 1876 жылдан өмірінің соңына дейін Үндістан патшайымы болды. Ганновер әулетінен шыққан ол — герцог Эдуард Август пен герцогиня Викторияның қызы болды. Виктория Ұлыбритания монархтарының арасындағы билікте ұзақ уақыт отырған билеушілердің бірі, ол 63 жыл және жеті ай үстемдік етті. Виктория билік құрған жылдар "Виктория ғасыры" деп аталды. "Виктория ғасырында" біріккен корольдікте өнеркәсіп, әлеуметтік-экономикалық салалар және технология едәуір қарыштап дамыды. 1830 жылы Парламент уақытша басқару туралы заң қабылдап, анасы Виктория Сакскен-Кобургты уақытша билік жүргізетін регент етіп тағайындады. Балалық шағы 1817 жылы ханзада регенттің (кейінірек Джордж IV) қызы Шарлотта ханшайым қайтыс болғанда, III Джорджтың 15 баласының ешбір заңды ұрпағы қалған жоқ. Сондықтан 1818 жылы оның үш ұлы, Кларенс, Кент және Кембридж герцогтары мұрагерлікті қамтамасыз ету үшін бірінен соң бірі жарыса үйленді. Бұл жарыстың жеңімпазы III Джорджтың төртінші ұлы — Кент герцогі Эдуард болды. Оның нәрестесіне Александрина Виктория деген есім берілді. Ол қайтыс болғаннан кейін және 1820 жылы IV Джордж таққа отырғаннан кейін Виктория таққа мұрагерлік қатарында үшінші атанды. Виктория, өз сөзі бойынша, "өте қарапайым тәрбие көрген". Викторияның балалық шағы Кенсингтон сарайында өткен. Әкесі қайтыс болғандықтан, анасының ағасы Леопольд кішкентай Викторияға әке орнын басты. 1836 жылы Викторияның нағашы ағасы Леопольд, Викторияны өзінің ағасының ұлы-Альберт Ханзадаға үйлендіргісі келді. Алайда, Уильям IV Викторияны ол әулетке жақындатқысы келмеді. Керісінше, оны Нидерланды Ханзадасы Александрға тұрмысқа бергісі келді. Викторияның жазбаларына сүйенсек, ол о бастан ақ Альбертті ұнатып қалады. Өз күнделігіне Альберттің бет әлпеті сүйкімді екенін жазады. Ал Александрды болса, тым қарапайым көрді. Дереккөздер
Паули принципі

Паули принципі. Күрделі атомдардың орбитальдарын электрондармен толтыру үшін орбитальдардың әрқайсысында бола алатын электрондар санын анықтап алу қажет. Ол үшін 4 квант санын өзара комбинациялайдың жолын білу керек. *Швецария физигі В. Паули 1925 жылы элементтердің периодтық жүйедегі орнына қарап және спектрлерін анализдей отырып, квант сандарын электронның реалды күйін сипаттай алатындай етіп, комбинациялаудың жалпы принципін ұсынған. Паули бұл тыйым салу деп аталған принципі бойынша бір атомның ішінде барлық жағынан ұқсас екі электрон болуы мүмкін емес, яғни атомдағы 2 электронның 4 квант санының төртеуі де бірдей бола алмайды. *Атомдағы әрбір электронның басқалардан гөрі ең кемінде бір квант саны өзгеше болуы керек. Паули принципін пайдалана отырып алғашқы екі квант қабатында бола алатын электрондардың санын табайық: n 1, l 0 десек, ондағы электрондардың тек спиндері ғана өзгеше болады: *n l m s;1 – электрон: 1 0 0 +½; 2- электрон: 1 0 0 -½ Мұнда үшінші электрон болуы мүмкін емес, егер болған жағдайда онда Паули принципін бұзып, үшінші электрон алғашқы екеуінің біреуіне ұқсап кетер еді. n = 2 болғанда біріне бірі ұқсамайтын 8 электрон бола алады. Бір квант қабатындағы бірдей орбитальдарды электрондармен толтыру үшін Гунд ережесін білу керек. Гунд ережесі бойынша берілген қабатшадағы электрондардың спин сандарының қосындысы максималь болуы шарт. Дереккөздер
Блейзер

Блейзер (ағылш. – blazer) – әдетте шалбардың түсі мен матасына сәйкестендірілмей киілетін спорттық пиджактың бір түрі. Блейзердің тарихы ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Англияда бастау алады делінеді, алайда оның пайда болуы жайлы бірнеше дерек бар. Солардың ішіндегі ең танымалы 1800 жылдары өмір сүрген теңіз кемесінің капитаны Блейзермен байланысты. Дерек бойынша, 1837 жылы капитан Блейзер оның кемесіне Виктория ханымның өзі тексеріспен келеді деген хабар алады. Ұлы мәртебелі Виктория ханымға жағу үшін капитан Блейзер кеме тобына жаңа униформа жасатады: қысқа қою көк екі жағы бірдей қаусырмалы жакет. Жакеттің жез түймесінде корольдық әскери-теңіз флотының суреті бейнеленген болады. Виктория ханым топтың жаңа келбетіне тәнті болып, корольдық флотқа дәл сондай униформаға тапсырыс беруді талап етеді. Дәстүрлі екілік костюмнің баламасы ретінде блейзер ерлер сәніне ХІХ ғасырдың басында енген. Күнделікті киіске өте ыңғайлы болғандықтан, блейзер сәнді гардеробтың ажырамас бөлігіне айналды. Габриэль Коко Шанель блейзерді түрлі топтамаларына қосып, танымал болуына зор ықпал етті. Блейзердің дәстүрлі үлгісі – бұл қою көк бір жағына немесе екі жағына бірдей қаусырмалы жакеттің спорттық түрі. Ол әдетте 100% тоқыма матадан тігіледі және түймесі жезден жасалады. Алайда дизайнерлер бүгінде түрлі-түсті, матасы мен ұзындығы әртүрлі нұсқаларды ұсынуда. Блейзер, спорттық жакет және пиджакты қалай айыруға болады? Костюм пиджагы мен блейзерді айыру оңай. Пиджак өзімен бір түстес, текстурасы, өрнегі, матасы бірдей шалбармен әрдайым қосарланып жүреді. Пиджактың матасы қымбат әрі сапалы болуы тиіс: мысалы, жібек немесе тоқыма. Пиджак біртүсті немесе өрнектелген болуы мүмкін. Сонымен қатар, заманауи пиджактың артқы жағында бір немесе екі оймакілтек болады. Костюмдік пиджактың түймелері матаның түсімен сәйкес болуы тиіс. Пиджакқа қарағанда блейзер әрдайым біртүсті болады. Блейзердің дәстүрлі түсі – қою көк, алайда қазір қара, қою қызыл, қою жасыл, қызыл, ақ түсті блейзерлер қолданыста жүр. Блейзердің түймелері алтын, жез немесе күміс түстен жасалады. Оған қоса блейзердің жапсырма қалтасы және бүйір оймакілтегі болуы мүмкін. Ал блейзерді спорттық жакеттен айыру біршама қиын. Екі үлгінің шүбәсіз ұқсастығына қарамастан, спорттық жакеттің блейзерден кішігірім айырмашылықтары бар. Ең басты айырмашылық – спорттық жакет, әдетте, қалың текстуралы матадан тігіледі, мысалы, твид немесе қалың тоқыма мата, ал блейзердің матасы тегіс және жұқа болады. Сонымен қатар біртүсті блейзерге қарағанда спорттық жакет клетка немесе шотландка сынды өрнектелген маталардан тігіледі. Сонымен қатар блейзер – жазғы гардеробтың бұйымы екенін есте сақтау қажет. Ол тегіс жеңіл тоқыма матадан тігіледі және дәстүрлі ашық, ақ шалбармен үйлеседі. Блейзерді күзде немесе қыста киіп, оған қоса, қалың матадан тігілген шалбармен үйлестіру – орынсыз. Бүгінде әскери-теңіз тақырыбындағы қою көк түсті, жез түймелі, екі жағына бірдей қаусырмалы блейзер – тарихтан хабар беретін киім болып қалды. Сондықтан заманауи жас жігіттің үстінде мұндай киім ескіліктің нышаны сияқты көрінетін болады Дереккөздер.
Сигма байланысы

Сигма байланысы. Атомдардың орбитальдарының бір – бірімен қаптасуы нәтижесінде түзілген молекулалық орбиталь немесе ковалентті химиялық байланыс сол атомдардың ядроларының арасын байланыстыратын белдеу сызығының бойында жатса, онда осы сигма (σ) байланыс дейді.Сигма байланысы екі s – немесе екі р - , немесе екі d – орбитальдар және s– пен р -, d – мен s - , d – мен р – орбитальдар әрекеттескенде түзіледі. *Пи – байланысы π. Атомдардың электрон орбитальдарының бір – бірімен қаптасу арқылы түзілген молекулалық орбиталь сол атомдардың ядроларын байланыстыратын белдеу сызығына тік бұрыш жасай жатса онда оны пи (π) байланысы дейді. *δ – байланыс Бұл байланысты параллель жазықтарда жатқан екі d –орбитальдар өздерінің күлтелерімен түгел бір – бірімен қаптасу нәтижесінде түзіледі. Дереккөздер
Бонитозаурия

Бонитозаурия — титанозавр тұқымдасына жататын динозавр. Ол осыдан 65 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген. Динозаврды Баджо де ла Карпа Солтүстік-батыс Патагониядағы Рио Негро провинциясында орналасқан Неукен шоғырларынан тапқан. Осы елдің кішкентай құмды аймағынан бонитозаурияның жетілмеген сүйек қалдықтары қазылып алынды. Олардың ішінде өткір тістерден тұратын төменгі жақ сүйегі, омыртқалары, аяқ сүйектері болған. Қызықты дерек * Бонитозаурияның ұзындығы — 9 метр. * Бонитозаурия қалдықтары 2004 жылы Оңтүстік Аргентинадан табылды. * Төменгі жақ сүйегінде өсімдіктерді шайнауға арналған өткір тістері болған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 18 тонна *Тұқымдас : Немегтозавр *Отряд тармағы : Зауроподоморф Дереккөздер
Брахицератопс

Брахицератопс — цератопстар тұқымдасына жататын динозавр. Кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген жануардың қалдықтары АҚШ-тың Альберта штатынан табылған. Ол — моноклониус пен алып трицератопс динозаврларының тұқымдасы. Динозаврдың өте қысқа бүрмелі мойыны болған. Дене тітімі жағынан багацератопсқа ұқсайды. Айырмышылығы — мұрнындағы бұратылған ұзын бір мүйізі мен маңдайындағы екі мүйізі. Динозавр біздің дәуірімізден 75 миллион жыл бұрын багацератопстардан кейін өмір сүрген. Төрт аяғымен қозғалып, табынымен жүрген. Қызықты дерек * Брахицератопстың алғашқы қалдықтарын 1913 жылы Чарльз Уитни Гильморе деген палеонтолог тапқан. * Брахицератопстың қалдықтары АҚШ-тың Альберта, Монтана штаттарынан және Канададан табылды. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 68 келі *Тұқымдас : Цератопсид *Отряд тармағы : Маргиноцефал Дереккөздер
Брахилофозавр

Брахилофозавр. Кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген динозаврлардың ішіндегі ең ерекшесі — Брахилофозавр. Гадрозаврид тұқымдасына жататын динозавр 1953 жылы Канаданың астанасы Оттава қаласының аумағынан табылған. Қанқаны тапқан Чарльз Стрнберг атты ғалым. Брахилофозаврдың гадрозавридтерге негізгі қызмет атқаратын бірнеше тісі мен үйректікіндей шошайған тұмсығы ұқсайды. Қызықты дерек * Брахилофозаврлар Солтүстік Американың орманды жерлерін мекен еткен және табиғи өсімдіктермен қоректенген. * Басқа да гадрозаврлар сияқты брахилофозаврлардың қоректі ұртында ұстап тұратын жақ сүйектері болған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 2,7 тонна *Тұқымдас : Гадрозаврид *Отряд тармағы : Орнитопод Дереккөздер
Сүйекті торсылдақтар

Сүйекті торсылдақтар немесе карп тәрізділер (Cypriniformes) — майшабақтар сияқты карп тәрізділерде қарапайым құрылысты сүйекті балықтар тобы болып есептеледі. Бірақ та бұлардың бас сүйектерінің сүйектенуі майшабақтардан гөрі жақсырақ дамыған. Жүзу торсылдағы ішекпен жалғасып жатады. Қанаттары әдетте жұмсақ болады. Ішкі құлақтың жарғақты иірімдері мен торсылдақтың алдыңғы бөлімін жалғастырып тұратын сүйектер системасы веберов аппараты болады. Бұлар көбіне тұщы суды мекендейді. Олардың өтініш түрлері өте сирек кездеседі. Тау суынан бастап, батпақты тоспа суларына дейінгі алуан түрлі су қоймаларында тіршілік етеді. Көпшілігі (плотва, язь, линь, карас, табан балық) мекенін ауыстырмайды. Кейбір түрлері (вобла, таран, кутум) көбею кезінде миграциялайды. Карп тәрізділер екі тұқымдасқа бөлінеді: карп (Cyprinidae), жайын (Siluridae). Карптер Карптердің жақ сүйектерінде тістері болмайды, жұтқыншақ тістері деп аталатын тістері артқы желбезек доғаларына орналасқан. Ол тістерімен азықтық заттарды майдалайды. Бұлар біздің тұщы суларымызда көп мөлшерде, жиі кездесетін балықтар тобы. Оларға өзен мен көлдерді мекендейтін плотва (Rutilus rutilus), өткінші Қара теңіздік тарандар (R.r. haekeli), өзенді мекен дейтін қоқын балық (Leuciscus idus), өткінші Еділ-Каспий трандары (Abramis brama), сазан (Cuprinus carpio), табанбалық (Carassius carassius), қарабалықтар (Tinca tinca) және тағы басқа түрлері жатады. Карп балықтарының етінің дәмі лосось балықтарының етінің дәмінен нашар болса да, көп мөлшерде болып кеңінен таралуы оларды кәсіптік маңызы бар балықтар қатарына жатқызады. Жайын Жайын (Siluridae) тұқымдасы — тісі жоқ, нағыз қабыршағы болмайтын жыртқыш балықтар. Бізде теңіз жағалауларын және Отанымыздың оңтүстік өзендерін мекендейтін екі түрі белгілі. Ең ірілерінің салмағы 250 — 300 кг болады. Тағы қараңыз Балықтар Дереккөздер «Омыртқалылар зоологиясы», С. П. Наумов, «МЕКТЕП» баспасы, Алматы 1970, бет 254.
Қос мекенділердің маңызы

Қосмекенділердің маңызы — басқа омыртқалыларға қарағанда, қосмекенділердің практикалық маңызы аз. Жалпы қарағанда қосмекенділер адамға пайдалы. Қос мекенділердің көпшілігі дерлік, ауыл және тоғай шаруашылықтарына зиянын тигізетін омыртқасыздарды: буынаяқтылармен, моллюскалармен қоректеніп, пайдасын тигізеді. Суда тіршілік ететіндері судағы қауіпті аурулар тарататын зиянкес насекомдардың личинкаларын жеп құртады. Мысалы, тритондар масалардың личинкаларын құртады. Құйрықсыздардың көпшілігі түнге қарай, насекомдармен қоректенетін құстар қонақтап отырғанда қорегін аулайды. Сондықтан бұлар пайдалы болып есептеледі. Ақмола облысында жүргізген бақылауында Красновидов шөптесін бақасының бір тәулікте орта есеппен 7 зиянды жәндікті (насекомдар, олардың личинкаларын, бауыр аяқты моллюскалар) жейтіні, ал 6 айдың ішінде 1200 зиянкесті жойып жіберетінін байқаған. Амфибилердің кейбір түрлері бағалы жыртқыштардың, әсіресе қара күзендердің, жанат тәрізді иттердің негізгі қорегі болып есептеледі. Бақалармен көптеген пайдалы құстар: үйректер мен тырналар т.б. қоректенеді. Үй құстардың (үйректерді) қоректендіру үшін итшабақтарды өсіру тәжірбиесі жүргізіліп отыр. Кейбір елдерде бақаның және ірі саламандралардың етін тамаққа пайдаланады. Сонымен қатар бақаны көптеген ғылми және оқу порцесінде пайдаланады. Қос мекенділердің аздап та болса зияны бар. Мысалы, балық өсіретін көлдерде жасыл бақалар балықтардың жеміне ортақ болады, балық шабақтарын жеп зиянын тигізеді. Балық шабақтарының көп жиналған жерінен ұстап, асқазанын жарып көрген бақаның ішінен ұзындығы 10-12 миллиметр болатын 30—40 балық шабағы шыққан. Тағы қараңыз Қосмекенділер Дереккөздер «Омыртқалылар зоологиясы», С. П. Наумов, «МЕКТЕП» баспасы, Алматы 1970, бет 254.
Орбитальдардың гибридтелу теориясы

Орбитальдардың гибридтелу теориясы. Көптеген элементтердің атомдары химиялық байланыстар түзуге өздерінің әр түрлі деңгейшелерінде жатқан электрондарын пайдаланады. Осыдан келіп бір элементтің әр түрлі пішінді орбитальдары басқа элементтің орбитальдарымен әрекеттескенде түзілген химиялық байланыстар беріктігі неге бірдей болады деген сұрақ туады. Бұл сұраққа тек элементтер атомдарының гибридтелу теориясы жауап береді. *Бұл теория бойынша химиялық байланыс түзердің алдында атомның әр түрлі орбитальдарының пішіндері мен энергиялары бірдей, кеңістікте симметриялы түрде орналасқан жаңа гибридті орбитальдар болады. Жеке s – немесе р – орбитальдардың қатысуымен түзілген химиялық байланыстарға қарағанда гибридті орбитальдардың қатысуымен түзілген химиялық байланыстар мықтырақ болады. Өйткені гибридті орбитальдар басқа орбитальдарға қарағанда көбірек қаптасады. *Екінші негізгі топша элементтерінің қозған күйлерінде бір s -, бір р –электрондары болады. Сондықтан бұл элементтердің бір s - , бір р –орбитальдарының гибридтелуінен пішіндері және энергиялары бірдей, бір –біріне 180° бұрыш жасай орналасқан екі гибридті орбитальдар тҥзіледі. Үшінші негізгі топша элементтері атомдарының қозған кҥйлерінде бір s -,екі р – электрондары болады. Соған сәйкес олардың бір s – екі р –орбитальдарының гибридтелуінен кеңістікте бір – біріне 120° бұрыш жасай орналасқан үш sр2 – гибридті орбитальдар тҥзіледі. Төртінші негізгі топша элементтерінің атомдарының қозған күйлерінде бір s – үш р – электрондары болады. Осы электрондардың бір s -, үш р –орбитальдарының гибридтелуінің нәтижесінде кеңістікте бір – біріне 109° бұрыш жасай орналасқан және тетраэдрдің төрт бұрышына қарай бағытталған sp3 – гибридті орбитальдар түзіледі. Осындай 4sp3 – гибридті орбитальдардың қатысуымен түзілген төрт ковалентті байланыстың орналасуы тетраэдр тәріздес болады. Дереккөздер
Брахитрахелопан

Брахитрахелопан — кейінгі Юра дәуірінде Аргентина жерінде өмір сүрген қысқа мойынды ерекше зауропод. Оның жалғыз қаңқасы Аргентинаның Чубуи провинциясына жататын Церро Кондор аймағынан солтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым қашықтықта орналасқан тауан табылды. Қаңқа толық болмай шықты. Тек сегіз мойын, он екі беломыртқа, үш құйымшақ, мойнының артқы бөліктері, сол жақ жамбас сүйегінің бөлігі, жіліншік сүйек және жамбасының кемік басы табылған. Қызықты дерек * «Брахитрахелопан» атауы «қысқа мойынды малшы құдай» деген мағынаны білдіреді. * Брахитрахелопан мен стегозаврдың арасындағы жалғыз аырмашылық — арқасындағы тікенек тәрізді жондары. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : анықталмағын *Тұқымдас : Дикрозаврид *Отряд тармағы : Зауроподоморф Дереккөздер
Келісөк

Келісөк Келісөк тары дақылының алғашқы піскен кезінде жасалатын сирек тамақ. Жаңа піскен тарыны бастырып қара тарысын алып кәдімгі сөк дайындау жолымен өткізеді. Дайын сөкті қайтадан келіге салып, қою сүт, сұйық қаймақ немесе піскен қаймақ, аздап бал құйып қайта түйе береді. Сөк пен қаймақ, сүт, бал араласып саз тәрізді қоюланып келі, келсапка жабысып қалады. Бұл келісөктің әбден піскен, жетіжен кезін білдіреді. Дайын асты келі түбінен қырып алады да, құрт тәріздес етіп алақанға сығып егіннің алғашқы дәмі ретінде сол жердегі үлкен, кішілерге бірдей етіп бөліп береді. Бұл тағамның дәмі таңдайыңнан кетпейді. Келісөктің өз мерзімі яғни жаңа ғана піскен жас тары дәнінен жасалады. Әбден пісіп жетілген тарыдан мұндай кенеуі мол келісөк шықпайды.
Бревицератопс

Бревицератопс. Бревицератопстың қалдықтарын С.М.Курзанов 1990 жылы Монғолияның Омногов аймағынан тапқан. Динозаврдың ерекше атауы өлшеміне байланысты қойылған. Ол ұзындығы-бар болғаны 2 метр, қазіргі кездегі құлан сияқты динозар болатын. Бревицератопстың мүйізі маңдайында, мойыны - қысқа, алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан ұзын. Протоцератопстың жақын туысы, тотықұс тұмсықты динозавр. 1975 жылы Марианска мен Осмольска атты палеонтологтар динозаврдың қалдықтарына сипаттама беріп, оны протоцератопс түріне тіркеген. 1990 жылы Курзанов оларды басқа түрге жатқызу керек екенін айты. Қызықты дерек * Пситтакзавр — кішкентай, ал центрозаврлар мен трицератопстар ірі цератопстарға жатады. * Цератоптарды бассүйегіне қарап ажыратуға болады. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 45 келі *Тұқымдас : Церапод *Отряд тармағы : Цератопс Дереккөздер
Рахымжан Ғизатұлы Құлбаев

Құлбаев Рахымжан Ғизатұлы (1937 жылы 20 қаңтарында Алға қаласында туған) - тау-кен инжинері. Өмірбаяны *1963 жылы Қ.Сәтбаев атындағы қазақ политехникалық институтын бітірген. *1963-1973 “Қазақалтын” тресіне қарасты “Бестөбе” руднигінде тау–кен инжинері, учаске бастығы, 1973-1991 жылдары “Қазақвзрывпром” бірлестігі Ақтөбе басқармасының бастығынан мемлекеттік трестің басқармасына дейінгі сатылардан өтеді. Осы жылдарда оның басшылығымен әрі техникалық жағынан қамтамасыз етумен Алға химия комбинатында, Дөң кен–байыту комбинатында, Шилісай хромит және Көктау полиметалл рудниктерінде, Жезқазған жіне Балқаш кен–металлугрия комбинаттарында, Гурьев мұнай өңдеу және Жаңаөзен газ өндіру зауыттарында, Қаратау мен Жаңатаста, Қазақстанның басқа да кәсіпорындарында ірі өндіріс объектілері іске қосылып, өнім бере бастады. *1994 жылы “Жарылыс” мемлекеттік акционерлік компаниясы құрылып, оның алғашқы президенті болып Рахымжан Құлбаев тағайындалды. Дереккөздер Ақтөбе энциклопедиясы
Кәрім хан Зенд

Ұлы Кәрім хан Зенд 1760-1779 жылдар аралығында, яғни өмірінің соңына дейін Иранның шахы болған. Зенд әулетінің негізін қалаушы. Ол ешқашан "шах" деген атақты пайдаланбағын және бұл патшалық дәрежені қабылдаудан бас тарқан. Кәрім хан Надир шах Афшардың генералдардың бірі болды. 1747 жылы Надир хан қайтыс болғаннан кейін Парсы елінде азаматтық соғыс орын алды. Кәрім хан, Абдолфат хан мен Әли Мардан хан үшеуі таққа үшінші Исмайылды отырғызып, мемлекетті өзара бөлісіп алу туралы келісімге қол жеткізді. Кәрім хан Әли Марданды өлтіріп, бүкіл Иранды өз бақылауына алды.Кәрімнің тұсында Парсы елі 40 жылға соғыстың салдарынан болған бүліншіліктен қайта қалпына келтіріліп, бейбішілік пен қауіпсіздік, татулық пен гүлдену қайта жаңғырды. Британ империясымен арадағы қарым-қатынас қайта қалпына келтірілді. Ол Шираз қаласына мешіттер мен базарлар, моншалар және бақтар салдырып, бұл қаланы Иранның астанасы етті. Сондықтан да Кәрімнің есімі әлі күнге дейін ұмытылмаған. Дереккөздер
SM-62 Snark

Нортроп SM-62 «Снарк» - АҚШ-тың стратегиялық, құрлықаралық, қанатты ұшағы. Бұл – бірінші рет әскери қару қатарына қабылданған құрлық аралық қанатты зымыраны. 1958 – 1961 жылдары Америка Құрама Штаттарының әскери-әуе күштерінің қаруы қатарында болды. Бұдан кейін «моральдық тұрғыда ескірді» деген желеумен қолданыстан алынды. Алыс қашықтыққа ұшатын қанатты зымыран құру бағдарламасы 1946 жылы басталды. Осы мақсатта Льюис Кэрролдың кейіпкерлері құрметіне аталған екі жоба тұрды: бірі MX775A «Снарк» ұшақ-снаряды мен дыбыстан шапшаң MX775Ф «Буджум» ұшақ-снаряды болатын. АҚШ әскери-әуе күштері бұл жобаға күмәнмен қарады. Себебі басшылық ұшқышсыз бомбалаушыларға сенім танытпады. Соның нәтижесінде бағдарлама жабылуға таяп қалған болатын. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Қара қызанақ

Қара қызанақ - түр-реңкі өзгеше, сырты қара, іші қызыл қызанақ түрі. Сырты ұнамсыз көрінгенімен, жегенге өте дәмді, құрамы пайдалы дәрумендерге толы болып келеді. Indigo Rose - қызыл мен күлгін қызанақтың будандасуынан пайда болған жаңа түр немесе жоғары нәрлі көкөніс. Күлгін қызанақтардың болатынын осы күні де көпшілік біле бермейді. Америка ғалымдары үлгілендірген (модифицированный) осы бір көкөніс арнайы антиқышқылға толы болады. Оны антоциан деп атайды. Антоциан диабет пен семіздікке қарсы ем және қызанаққа күлгін түсті түр-реңкті сыйлайтын пигмент. Осы жерден, күлгін қызанақтарды әдеттегі қызыл қызанақтармен будандастырғанда, қара сұрып шығады екен. Қара қызанақтар Орегон университетінде профессор Джим Майерстің басшылығымен алынуда. Көздеген мақсат - қызанақтың денсаулыққа пайдалылығын арттыру. Зерттеушілер күлгін қызанақтың антоциан пигментіне ие екенін, қаражидек түсін бере алатынын білгенде, оларды қызанақтың жабайы түрлерімен будандастырып шығаруды қолға алған. Нәтижесінде қара түсті қызанақ шығарылған, ол өз кезегінде антоциан қоспасына ие дүниедегі ең үздік қызанақ шырыны саналуда. Қара қызанақтың бар екені ертеректен белгілі, бірақ Indigo Rose - будандастырылып шығарылған жалғыз ғана шынайы қара қызанақ, қызанақтың қара қанық сорты болып табылады. Қара қызанақтар әдеттегі қызанақтар секілді аса тәтті емес, есесіне, өткір хош иіске ие. Тағы қараңыз Қызанақ Сыртқы сілтемелер http://massaget.kz/alemtanu/syrly-alem/18151
Брухаткайозавр

Брухаткайозавр сөзі алып денелі кесіртке деген мағынаны білдіреді. Ол — әлемде болған динозаврлардың ең ірісі. Зауроподтар тобына жататын брухаткайозаврдың ұзындығы — 40 метр, биіктігі — 14 метр, салмағы — 175—200 тонна аралығында. Динозавр туралы мәліметтерді 1989 жылы ұсынған Ядагири мен Аясамин атты палеонтологтар болаын. Дегенмен олардың жариялаған жұмысына негізделген бұл мәліметтер дәл болмай шыққан. Брухаткайозаврдың қалдықстары Үндістанның оңтүстігіндегі Калламед ауылынан солтүстік-шығысқа қарай созылған жартастардан табылды. Калламеду жартастарының астынан шығарылған қалдықтар кейінгі Бор дәуірінің Маастрихта фауна кезеңіне тиесілі. Сондай-ақ динозаврдың бұдан 70 миллион жыл бұрын Мезазой дәуірінің соңына дейін өмір сүргені анықталады. Сүйек қалдықтарының арасында жамбас сүйектері, ортан жілік, жіліншік, тоқпан жілік, құйымшақ бар. Қызықты дерек * Брухаткайозавр — әлемдегі ең ірі динозавр.Тек оның қаңқасы толық табылмаған. Сондықтан ғалымдар оның көлемін шамамен ғана есептей алды. Динозавр брахиозавр сияқты төрт аяқты, шөппен қоректенетін, ұзын мойынды, ұзын құйрықты болған. * Үндістанның оңтүстігіндегі Калламед ауылынан солтүстік-шығысқа қарай созылған жартастардан табылды. *Брухаткайозаврды көк китпен салыстыруға болады. Ең үлкен киттің ұзындығы 33,5 метр. Бұл өлшем брухаткайозаврдың өлшемімен қысқа. Дегенмен екеуінің де орташа салмақтары- шамамен 195 тонна. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 175—220 тонна *Тұқымдас : Титанозаврид *Отряд тармағы : Зауропод Дереккөздер
Буитрераптор

Буитрераптор. Буитрераптордың сүйектері 2005 жылы Петер Маковицкийдің жүргізген қазба жұмыстары кезінде табылды. Динозавр осыдан 90 миллион жыл бұрын Оңтүстік Америкада өмір сүрген. Ол кезде Оңтүстік Америка қазіргі Австралия сияқты оқшауланған континент болған. Буитрераптор — велоцираптор сияқты кәдімгі солтүстік дромеозавридінен тараған динозавр. Дегенмен оның өзіне тән айрықша белгілері де болды. Қызықты дерек * «Буитрераптор» сөзі испан тілінен алғанда «буитро» — «жыртқыш» деген мағынаны білдіреді. * Буитрерапторлар бұдан 90 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. * Аяқтары ұзын, шапшаң әрі жүйрік жануар. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : белгісіз *Тұқымдас : Дромеозаврид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Иондық байланыстың қасиеттері

Иондық байланыстың қасиеттері. Иондық байланыстың қасиеттерін коваленттік байланыстың қасиеттерімен салыстырып қарастырамыз. Коваленттік байланыс қанымдылықты көрсетеді. Атомның түзетін коваленттік байланыстарының саны оның валенттік орбитальдарының санынан аспайды. Валенттік орбитальдар пайдаланып біткен соң, атомның коваленттік байланыс түзу мҥмкіншілігі қанығады. Мысалы, сутек атомының бір-ақ валентік орбиталі бар, сутек атомдары сутек молекуласына біріккенде екі атомның екеуінің де валенттік орбитальдары толық пайдаланып бітеді. Сол себептен сутек молекуласы Н2 сутектің үшінші атомын қосып ала алмайды. *Иондық байланыс. қарама-қарсы зарядталған иондардың кулон күштері арқылы тартылысуы нәтижесінде түзіледі. Ал кулон күштері – қанықпайтын күштер, демек, иондық байланыс қанықпаған байланыс. Егер ион зарядталған шар деп есептесек, оның электр күштері ионды қоршаған кеңістіктің барлық жағына біркелкі бағытталған. Катион мен анион бірінен– бірі жақындасқанда күш өзгерістерін толық қанықтырмайды. Сол себептен катион да, анион да, басқа бағыттар бойынша қарсы зарядталған көптеген басқа иондарды тартып, байланысқа түсе алады. Дереккөздер
Иондық байланыс

Иондық байланыс. Иондық байланыстың бірінші теориясын 1916 ж. неміс ғалымы Коссель ұсынды. Коссель теориясы бойынша иондық байланыс қарама-қарсы зарядталған иондардың электростатикалық тартылысуынан болады. Коссель теориясының қағидалары: *1. Сыртқы қабатында 2 немесе 8 электроны бар инертті газдар химиялық жағынан өте инертті, демек, олардың сыртқы электрондық қабаты өте тұрақты. *2. Атомдар молекулаға біріккенде электрон беріп жіберу, не болмаса қосып алу арқылы сыртқы қабатын инертті газдардікіне ұқсатқысы келеді. *3. Әрекеттесуші атомдардың электрон беріп жібергені оң ион – катион, ал электрон қосып алғаны теріс ион – анионға айналады. Түзілген иондар біріне-бірі Кулон заңы бойынша тартылысып байланыс түзеді. Атомның ионға айналу мүмкіншілігі оның иондану энергиясы мен электрон тартқыштығының шамаларына тәуелді. Катиондарды иондану энергиясының шамасы аз болып келетін І және ІІ топтарда орналасқан сілтілік және сілтілік жер металдар оңай түзеді. Ал аниондарды электрон тартқыштығы жоғары галогендер оңай түзеді. Демек, галогендер сілтілік және сілтілік-жер металдармен әрекеттескенде ионды қосылыстар береді. Жалпы ионды қосылыстардың саны онша көп емес. Жоғарыда аталып кеткен сілтілік және сілтілік-жер металдардың галогенидтерінен басқа ионды қосылыстарға олардың оксидтері, сульфидтері және оттекті қышқылдармен беретін тұздары жатады. Дереккөздер
Сәлім Беркімбаев

Беркімбаев Сәлім Фахатұлы 1957 жылы 11 мамырда, Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Біршоғыр ауылында дүниеге келген. Медицина ғылымдарының докторы. 1973 жылы Шалқар қаласының орта мектебін тәмәмдап, 1979 Ақтөбе медицина институтынының емдеу факультетін бітірген. 1979-1983 жылдар аралығында Ақтөбе қаласында доктор болып жұмыс атқарып, 1983-1995 жылдары медицина институтының ординаторы, 1986 жылы аспирант ассистенті, кейін кафедра меңгерушісі болған. Кандидаттық және докторлық диссертациялары жүрек ауруларын емдеудің жаңа әдістерін зерттеу мәселелеріне арналған. Өнертапқыштық үш ұсынысы өндіріске енгізілген. Баспасөзде 50 еңбегі жарияланған. Дереккөздер Ақтөбе энциклопедиясы
Байронозавр

Байронозавр — бұдан 145,5 — 65,5 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген троодонид тұқымдасына жататын динозавр. Байрон Джаффен мен оның отбасы Моңғолияның Ғылымдар академиясы мен америкалық палеонтологиялық экспедициялар табиғат тарихы мұражайына осы динозавр туралы тың деректер жинап тапсырған. Солардың құрметіне динозавр «байронозавр» деп аталған. Байронозавр — кішкентай денелі, шапшаң қозғалатын динозавр. Ұзындығы бра болғаны — 1,5 метр, биіктігі — 43 см, салмағы бар жоғы — 4 келі. Қызықты дерек * Байронозаврдың алғашқы үлгісі 1993 жылы Моңғолияның Уха Толгод аймағындағы Гоби шөлінен табылды. * Екіншісі — 1996 жылы Гоби шөлінен 8 шақырым қашықтықты Болор тауынан табылды. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар *Салмағы : 4 келі *Тұқымдас : Троодонтид *Отряд тармағы : Зауропсид Дереккөздер