kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бесіншітөбе

Бесіншітөбе – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Қоғам ауылынан оңтүстікке карай 2 км жерде. Деректер 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Қазіргі орны диаметрі 80 м-дей сопақша төбе. Бұл төбенің ең биік жері 5 м (оңтүстік бөлігінде). Қонысқа кірер жол оның батыс бөлігінде орналаскан. Ол төбені солтүстік-батыс (биік) және оңтүстік-шығыс аласа бөліктерге бөліп тұр. Қыш ыдыстар (хум, екі ұстағышты құмыра, т. б.) сынықтары жинастырылған. Мұндай тұрмыста пайдаланылған заттар Қостөбенің (оңтүстік) жоғары кабаттарынан алынған бұйымдарға ұқсас. Бірақ Бесіншітөбеде 7-8 ғасырларға тән кыш ыдыстар ұшыраса койған жоқ. Дереккөздер
Изобаралық тұман

Изобаралық тұман - ауа құрамының бар градиенті бағытымен орын ауыстыруы кезінде (жоғары қысымнан төменгі қысымға) қысымның азаюы мен оған сәйкес температураның адиабаталық төмендеуінің салдарынан пайда болатын тұман. Дереккөздер
Программаның аннотациясы

Программаның аннотациясы — ықтимал пайдаланушылар үшін олардың қажеттіліктері мен ресурстарына сай программаның жарамдылығын анықтауға жеткілікті ақпаратты қамтитын программаның қысқаша сипаттамасы. Дереккөздер
Аддитивті шуыл

Аддитивті шуыл (Аддитивный шум; additive noise). 1. Бірнеше көздерден шығатын шуылдар қосындысының лездік мәні. 2. Аддитивті бөгеуілдер. Сигналдың бар болуы мен жоқ болуына қарамастан кедергісі байқалатын кез келген бөгеуілдер. Дереккөздер
Изобеттер

Изобеттер — қайсыбір табиғи қасиеттердің кеңістік бойынша таралуы туралы түсінік беретін бірдей мәнді шамалардың беттері; мысалы, мұхиттағы — изотермиялық бет (температура үшін), изохалин беті (судың тұздылығы үшін), изопикналық беті (судың тығыздығы үшін), изобаралық бет (судың қысымы үшін), изостериялық бет (судың көлемі үшін). Дереккөздер
Жазғы жол

Жазғы жол - жылдың басқа маусымдарында қар басудан, қызылсу мұзы жүрудің және табиғаттың басқа құбылыстарының салдарынан өтуге болмайтын жол. Әдетте, таудағы, тайгадағы өтуге қиын жерлерде салынады. Дереккөздер
Аймақнама

Аймақнама, регионика — елдің шаруашылық саласының бөлігі ретінде экономикалық ауданның даму ерекшеліктерін зерттейтін экономикадағы, әлеуметтанудағы және экономикалық географиядағы ғылыми бағыт. Аймақнаманың негізгі міндеттерінің бірі — аймақ шеңберінде болжамды және аймақтық жоспарлауды теориялық және әдіснамалық мақсатта негіздеу үшін қоғамдық ұлғаймалы өндіріс процестерінің ерекшеліктерін анықтау. Дереккөздер
Аймақтану

Аймақтану - зерттеу нысаны аймақ немесе аудан болып табылатын пәндер мен бағыттардың, әдіснамалық тәсілдер мен әдістік шаралардың жиынтығы. Оған аудандау теориясы; # әдістерді бірыңғайлаудың, лимитсіздендірудің, аудандар мен оларды қайта құрудың иерархиялық торларын жасаудың жиынтығы ретіндегі аудандау; # нақты аймақтардың (аудан) қызмет етуі мен даму заңдылықтарын зерттейтін аймақнама (аудандау, регионика); # нақты елдің аудандарын сипаттайтын елтанудың бөлігі ретіндегі аудантану; # географиямен іргелес ғылымдардағы — аймақтық экономика, аймақтық әлеуметтану, аймақтық халықтану жатады. Дереккөздер
АЖЖ транзистор

АЖЖ транзистор - аса жоғары жиілікті ауқымда, 300 МГц-тен жоғары жиілікте жұмыс істеуге арналған транзистор. Ол өрістік АЖЖ және биполярлық АЖЖ деп бөлінеді. Биполярлық АЖЖ транзистор ерекшелігі — база аймағының ені кіші және оған жақын жатқан өте жоғары үлестік кедергісі бар коллектор аймағының болуы; база облысының легирленуінің жоғары деңгейі; эмиттер периметрінің оның ауданына қатынасының үлкен болуы. Осының нәтижесінде АЖЖ транзистордың 0,3—3 ТТц-те шуыл коэффициенті, 3—0,5 дБ-ге, ал 3—12 ТТц-те 2—6 дБ-ге жетеді, берілетін қуаты мен пайдалы әрекет коэффициенті өте үлкен (үздіксіз режімде 500МГц жиіліктегі, қуаты 50—100 Вт, ПӘК-ті 40-60%). Биполярлық АЖЖ транзистор — шуылы аз, қуаты төмен транзисторлар, орташа қуатты (0,05— 1 Вт) күшейткіш транзисторлар, генераторлық транзисторлар, сондай-ақ кең жолақты қуатты транзисторлар ретінде қолданылады. АЖЖ электроника АЖЖ жиіліктер ауқымыңда (шартты түрде 300 МГц-тен 3000 ТТц-ке дейін) жұмыс істеуге арналған электрондық аспаптарды жасау мен қолдану мәселелерімен айналысатын электрониканың саласы. АЖЖ электроникада АЖЖ тербелістерді алу, күшейту мен түрлендірудің негізгі функцияларын вакуумдық және шалаөткізгіштік электрониканың аспаптары атқарады. Дереккөздер
Серке газеті

«Серке» газеті - 1907 жылы Санкт-Петербургта татардың «Улфат» (қазақша мағынасы - бірлесу, келісім) атты газетіне қосымша шыққан газет. Ғылыми әдебиеттерде оның бір ғана саны шыққан делінеді. Сірә, ол «Улфаттың» 1907 жылғы №84 санының қосымшасы болса керек. Татар ғалымы И. Рәмидің зерттеуіне қарағанда, жалпы бұл газеттің 87 саны ғана шығып, патша цензурасының күшімен 1907 жылы 9 маусымда жабылып калған. 1906 жылдан бастап шыккан. Редакторы - Ғабдрашид Ибраһимов ныспылы татар қайраткері. Газет мақсаты - ислам дүниесін біріктіру, діни білікті көтеру, оқу-білімді насихаттау, ұлттық автономиялар кұрудың негізін қалау болған. М.Сералин «Айкаптың» алғашқы санында «Серкені» «1907 жылы II Мемлекеттік Думаның мүшесі Шаймерден Қосшығұлдың ыждиһатымен шықты» деп көрсетеді. Зерттеуші М.Әбсемет «Серкенің» 2-саны да шыққан дей келе, осы 6 маусымда шыққан нөміріндегі М.Дулатұлының «Біздің мақсатымыз» атты мақаласы үшін Антокольск баспаханасынан халыққа тарайын деп тұрған «Улфат» тәркіленген дегенді жазады. Осы тұста бір жайды айта кеткен орынды: Б.Кенжебаев 1958 жылы жарияланған зерттеуінде «Нажат» атты жинақтағы «Серке» 1906 жылы 28 наурызда шықты» деген фактіге сілтеме жасайды. Сірә, бұл деректің дұрыс-бұрыстығын ғалымдар анықтай жатар. Ал, газет атына келсек, серке - қазақ ұғымында жайылымдағы малды бастайтын түлік, Сексек атаның көшбасшы тұқымы. Біздің «көсем» сөзіміз де осымен мағыналас. Бүгінгіше ол - лидер, көшбасшы. Газетке осылай ат беру арқылы ұлт зиялылары саясатқа енді араласа бастаған елге мұрындық болуды көздесе керек. Дереккөздер
Ажыратқыш конденсатор

Ажыратқыш конденсатор (Разделительный конденсатор) — күшейткіш каскадтарды немесе сигнал көзін күшейткіш каскад кірісінен ажыратып, тұрақты токты өткізбей, тек айнымалы сигналды өткізетін конденсатор. Күшейткіш каскадтар арасында ажыратқыш конденсатор алдыңғы каскадтың шығысынан келесі каскадтың кірісіне кернеу немесе токтың тұрақты құрастырушысын бөгеп өткізбей, тек күшейтілген сигналдың айнымалы құрастырушысын еркін өткізіп жіберуі тиіс. Ажыратқыш конденсатор ретінде олардың қосылу полярлығын сақтай отырып, оқшаулау кедергісі өте үлкен диэлектриктерді (қағаз, пластмасса немесе слюда) және ылғалдан қорғалған конденсаторларды қолданған жөн. Олардың сыйымдылығы бірнеше мың пикофарад болуы мүмкін. Сондай-ақ ажыратқыш конденсатор электронды-сәулелік аспаптың бейнеленетін, берілген немесе түрлендірілетін кескіннің ұсақ бөліктерін айырып тану қабілетін сипаттайды. Қабылдағыш электронды сәулелік аспаптарда ажыратқыш конденсатор ажыратылып көрінетін немесе кескіннің берілген айқындылығына сәйкес келетін кескін элементтерінің өлшемі немесе санымен анықталады. ЭСА экранында электрондық сәуле сызып шығатын сызық енімен; биіктік, диоганаль немесе экран диаметрі бойынша не ұзындық бірлігіндегі жеке бейнеленетін сызықтардың (штрихтардың) ең үлкен санымен; жолдағы кескін элементтерінің максималды санымен сипатталады. ЭСА-да Ажыратқыш конденсаторды теледидарлық сынақ кестесінің берілетін кескініндегі оны жоғары ажыратушы күші бар видеобақылау құрылғысының экранында қайталап шығарғанда айырылып танылатын күңгірт және ашық енсіз жолақтар ("сызықтар") саны бойынша бағалайды. Дереккөздер
Айыру қабілеттілігі

Айыру қабілеттілігі (оптикалық құралдың) (Разрешающая способность). 1. Екі жарық нүктені (оптикалық құралдың) бір-бірінен анық айыратын ең жақын арақашықтық "айыру қашықтығы", ал оған кері шама (оптикалық құралдың) айыру қабілеттілігі делінеді. Айыру қабілеттілігі жаңғыртылған бейненің 1 см-ге келетін ақ және қара түсті қос сызықтар санымен бағаланады. Радиолокациялық радиостанцияның қашықтық бойынша айыру қабілеттілігі екі объектінің шағылған толқын арқылы бір-бірінен ажыратылатын ең аз қашықтығы: D= 150 t им .М t им — импульстің ұзақтығы. 2. Микросхемаларды жасау технологиясының фотолитография процесінде айыру қабілеттілігі деп ұзындығы 1 мм фоторезист жасауға мүмкіндік беретін штрих еніне тең саңылауы бар, параллель орналасқан, анық ажыратылатын, ені бірдей сызықтар (штрихтар), яғни R= 1000/(21), мұндағы 1- штрих пен саңылау ені, мкм-мен беріледі. Фолитографияда қолданылатын фоторезисттердің (қ. фоторезист) қабатты айыру қабілеттілігі 1000—2000 сызық/мм. Дереккөздер
Айналма әдістер әдісі

Айналма әдістер әдісі - екі немесе бірнеше бағыт арасындағы горизонталь бұрыштарды өлшеу әдісі. Бір әдіс сағат тілінің жүрісі бойынша барлық көздеуіш нысаналарды бірінші нысанаға тұйықтай тізбектеп көздеуді және есептеуді (жартылай әдіс), содан соң дүрбіні зенит арқылы ауыстырып, сағат тілінің жүрісіне қарсы барлық бағыттарды бірінші нысанаға түйықтай кездеуді және есептеуді қамтиды. Екінші әдісті орындау үшін лимбті біршама бұрышқа бұрады да, өлшеулерді жоғарыдағы тәртіппен кайталайды. Әдістер санын өлшеудің қажетті дәлдігіне және аспаптың сапасына байланысты болады. Әдістер арасындағы лимбті бұру бұрышын мына формулалармеи анықтайды: а - 180°/л - екі жақты немесе а = - 360°/л - бір жақты есептеу құрылғысы бар теодолиттерді пайдаланған кезде. Дереккөздер
Айналма қисық сызықтың элементтері

Айналма қисық сызықтың элементтері - айналма қисықтың параметрлері; Т - тангенс; К - қисық сызық; Б - биссектриса; Д - қисық сызық, радиусы және трассасы бұрылу бұрышы бойынша анықталатын қалдық. Олар жергілікті жерде қисық сызықтың негізгі нүктелерін анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер
Айқас бөгеуілдер

Айқас бөгеуілдер (Перекрестные помехи—classtalk). Бір канал бойынша таратылатын сигналдың, басқа каналдың шығысында әлсіз пайда болуынан көпарналы жүйелерде туындайтын бөгеуілдер. Байланыстың сымды желілеріндегі бөгеуілдің екі түрі бар: FEXT және NEXT. Біріншісінде бөгеуіл көзі байланыс желісінің тарату соңында, ал екіншісінде ол жақын (қабылдайтын) жерде орналасқан. Жиілікті бөлетін жүйелерде айқас бөгеуілдердің пайда болуының басты себептері: арналы сүзгілердің іріктеу кабілеті жеткіліксіз және барлық арналарға ортақ трактіде пайда болатын комбинациялық жиіліктер. Дереккөздер
Айналмалы тәсіл

Айналмалы тәсіл - горизонталь бұрыштарды өлшеудің бұл әдісінде теодолитті нүктеге орнатып, алидаданы сағат тілінің айналу бойымен бақыланатын 1, 2, 3 нүктелеріне көздеп, ең ақырында 1 нүктеге қайта көздейді және әр нүктеде лимбтен есептер алынады. Мұндай өлшеу бір рет жартылай бұрыш өлшеу болып есептеледі. Екінші рет өлшеу алдында вертикаль дөңгелекті зенит арқылы айналдырып, горизонталь лимбті бұрынғы қалпында калдырып, алидаданы сағат тілі айналуына қарама-қарсы бағытта дүрбіні 1, 3, 2, 1 нүктелерге көздеп, екінші жартылай бұрыш өлшенеді. Екі жартылай бұрыштарды өлшеу толық бұрышты құрайды. Дереккөздер
Алидада

]] Алидада (араб.) - геодезиялық аспаптардың дүрбімен бірге айналатын бұрыш мөлшерін көрсететін бөлшегі. Алидада эксцентриситет - лимб пен алидада остерінің бір-бірімен қабыспауы, сәйкес келмеуі. Дереккөздер
Съез ашу мәселесі жөніндегі хаттар

Съез ашу мәселесі жөніндегі хаттар - XX ғасырдың басында қазақ зиялылары көтерген мәселелердің бірі - съез ашу мәселесі. Съез ашу жөнінде Қазақ газетінде, Айқап журналында бірқатар мақала сипатындағы хаттар жарық көрді. Олардың ішінде Ж.Сейдалиннің «Азып-тозып кетпеске не амал бар?», «Бас қосу. Бас қосуға рұқсат берілмепті», «Тағы да съез хақында», Ә.Бөкейханның «Жиһанша Әлмұхамедұлы Сейдалинге», «Жауап хат», «Ашык хат», А.Байтұрсынұлының «Жауап хат. Құрметті Жанша, Жиһанша Мырза!», М.Дулатовтың «Бас қосу туралы», Б.Сырттановтың «Сүйікті Жаһанша Мырза!», Е.Қасаболатовтың «Бас қосу турасында бір-екі ауыз сөз» хаттарын айтуға болады. Бұл хаттарда қазақ оқығандарының басын қосып, ел қамын ойлау мәселелері көтерілді. Съез ашу мәселесінде сол тұстағы зиялы кауымға ой тастаған Ж.Сейдалиннің еңбегін арнайы атап өткен жөн. Бұл хаттар қазақ зиялыларының басын қосуға, съез ашуды күн тәртібіне қоюға өзіндік үлкен ықпал жасады. Дереккөздер
Алексей Иванович Брагин

Алексей Иванович Брагин (1911-1991), орыс жазушысы, аудармашы. Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы туралы оның «Халық пен оның жыршысы туралы кинопоэма» («Казахстанская правда», 1946, 8 ақпан), «Ағашаяқтан Абайға дейін» («Казахстанская правда», 1949] 17 сәуір), «Абай көшесінде» («Казахстанская правда», 1957, 28 қыркүйек), «Құс пен желдің тілін білген адам» («Огни Алатау», 1964, 4 қазан), «Мұхтар Әуезов туралы» («Өзендер бастауында», жинақ, 1964), «Менің досым Мұхтар» («Қазақ университеті», 1967, 4 мамыр), «Көкжиектер көрінетін кезең» («Ленинская смена», 1967, 9 желтоқсан), «Жорға» (М. Әуезовке арналған өлең, «Огни Алатау», 1967, 10 желтоқсан), «Қырдағы сарын» («Казахстанская правда», 1977, 28 тамыз), «Кітабымен тірі» («Казахстанская правда», 1977, 23 қыркүйек), «Егіз талант иесі» («Біздің Мұхтар», жинақ, 1976) атты мақалалары жарияланды. «Мұхтар Әуезов туралы» естелігінде жазушының досы Василий Ивановпен бірге Ыстықкөлде демалған кезіндегі көңіл күйі мен өмірінің кейбір кездері туралы әңгімелері баяндалған. Дереккөздер
Аймақтық (зоналық) байланыс желісі

Аймақтық (зоналық) байланыс желісі (Зональная сеть связи) — бір аймақтың көлеміне кіретін нысандар арасындағы электр байланысын қамтамасыз ететін байланыс желілері. Оған облыс орталығын аудан орталығымен және соңғыларды бір-бірімен жалғастыратын байланыс жолдары кіреді. Дереккөздер
Аймақтық балқыту

Аймақтық балқыту (Зонная плавка) — өңделетін материалдан, үлгіден "аймақ," деп аталатын, үлгі бойымен жылжытып отыратын кішкене балқытылған бөлік жасау арқылы материалдарды қайта кристалдау әдісі. Аймақтық балқыту электрондық аспаптар технологиясын, лабораторияда және өндірісте қоспалары 10-7—10-9% болатын таза материалдарды алу үшін (аймақтық тазалау), легирлеу және кесінділер бойымен қоспаларды бірқалыпты тарату үшін (аймақтық теңестіру), сондай-ақ монокристалл алу үшін және т.б. мақсаттарда қолданылады. Дереккөздер
Жаңаша ойлау

Жаңаша ойлау (ЖО) - 1980-ші жылдары КСРО-да қайта құру саясатының негізі болған әлеуметтік-философиялық және моральдық-саяси катергория. Ұғым алғаш рет Рассел - Эйнштейннің "Манифестінде" (1955) қолданылған, онда ядролық қару адамзат баласын мәңгілігінен айырғандығы жайлы сөз етілді. С. Горбачев бұл ұғымды 1984 жылы Маргарет Тэтчермен әңгіме барысында қолданып, жаңа әлемдік саясат орнату қажеттігін меңзеді. Алайда, бұл ұғым халықаралық саяси лексиконда Горбачевтың "Қайта құру және біздің еліміз бен әлем үшін жаңаша ойлау" (М., 1987) еңбегі жарық кәргеннен кейін ғана кеңінен қолданыла бастады. Содан бері саяси ортада, публицистикада және қоғамдық ғылымда бұл ұғымды Горбачевтың іс-әрекетіндегі реформаторлық, бітімгершілік тәсілдерді атауда қолданады. Дереккөздер
Аймақтық теория

Аймақтық теория(Зональная теория) — кристалл ішіндегі электрондар қозғалысын сипаттайтын кванттық теория. Осы теорияға сәйкес электрондардың энергетикалық спектрі кезекпен орналасқан рұқсатты және рұқсат етілмеген энергетикалық аймақтардан (жолактардан) тұрады. Аймақтық теория нәтижелері қатты денелердің көптеген маңызды заңдылықтары мен қасиеттерінің табиғатын түсінуге мүмкіндік береді; металдар, шалаөткізгіштер және диэлектриктер физикасын дамытудың негізін қалады. Аймақтық теория негізін неміс физигі Ф. Блох (1928 ж.) және француз физигі Л. Бриллюэн (1930 ж.) жасаған. Дереккөздер
Алыптар тас жолы

Алыптар тас жолы (Мостовая Гигантов) — жұмыр тастар төселген тас жол сияқты көрінетін вертикаль жарықтармен бөлшектенген дөңес бетті, бес-алты қырлы (көлденеңі 0,5—1,5 м) көпбұрыштардан тұратын жалаң базальтты (андизиттен) лавалық үстірттер - базальттық призмалардың төбелері. Дереккөздер
Аймақішілік және қала-аралық телефон торабы

Аймақішілік және қала-аралық телефон торабы (Внутризоновая и междугородная телефонная сеть). — аймақішілік телефон торабы — бұл бір телефон аймағының аумағында орналасқан әртүрлі жергілікті телефон тораптарының абоненттері арасында және олардың шығыстарын қалааралық немесе халықаралық торапқа жалғауға арналған құрылғылар мен қондырғылар жиынтығы; — қалааралық телефон торабы — бұл телефонды нөмірлену аймақтарының әр түрлі аумағында орналасқан, жергілікті телефон тораптарының абоненттерін бір-біріне жалғауға арналған құрылғылар мен қондырғыларының жинағы. Дереккөздер
Айналма жалғауышаралық қосатын жолдар

Айналма жалғауышаралық қосатын жолдар (Обходные межкоммутаторные соединительные линии; bypass tie trunks) — электрондық өтпелі желідегі [ETN] транзит жалғауыштан бас жалғауышқа шығатын біржақты жалғауышаралық қосатын жол. Айналма жалғауышаралық қосатын шектеулі жолдар қарастырылып, басқа өтпелі жалғауышқа қосатын барлық жолдар бос болмаған кезде бағыттың соңғы ресурсы ретінде пайдаланылады. Айналма жалғауышаралық қосатын жолдар өтпелі жалғауыштар арасындағы барлық пайдаланылуы мүмкін қосатын жолдар бос болмаса ғана қолданылады. Дереккөздер
Айналы магнитоэлектрлік гальванометр

Айналы магнитоэлектрлік гальванометр (Баллистический гальванометр) — электр зарядын өлшеуге арналған дәл аспап. Мұнда токтық магниттік әрекеті пайдаланылады. Аспап жеңіл рамкадан тұрады, оның орамасы жіңішке оқшауланған сымдармен оралған. Рамка тұрақты магнит полюстері арасына серпінді металдан (фосфорлы қола) жасалған жұқа таспаларға ілінген. Рамка орамаларының ұштары ілмек арқылы аспаптың қысқыштарына, яғни электр тізбегіне қосу үшін жасалған. Біртекті магнит өрісін туғызу үшін рамка ішіне темір цилиндр салады. Рамка арқылы ток жүргенде, ол бұрыла бастайды. Оның бұрылу бұрышы ілмекке бекітілген кішкентай айна арқылы анықталады. Рамка бұрылғанда, оның кинетикалық энергиясы бұралған ілмектің потенциалдық энергиясына айналады. Рамканың максималды бұрыштық бұрылуы jмакс. Түрлендірулерден кейін өлшенген заряд мынаған тең: Q b j макс , мұндағы b VDL/K, осы аспаптың баллистикалық тұрақтысы; К — аспаптың динамикалық тұрақтысы; 1/2Iω 2 =1/2Дj макс , мұндағы I— рамканың инерция мөменті; ω — рамканың бұрыштық жылдамдығы; Д — пружинаның серпінділік қасиеттерін көрсететін және оның бірлік бұрышқа бұралуына қарама-қарсы әрекет ететін мөментке тең шама. Дереккөздер
Программаның блок-схемасы

Программаның блок-схемасы (Блок-схема программы; flowchart) — енгізу-шығару және шешім қабылдау операциялары үшін стандартты графикалық кескіндер жинағын пайдаланатын программаны әзірлеу тәсілі. Программаның блок-схемасы әрекеттердің жүзеге асырылу тізбегін көрсетеді. Блок-схема көбінесе басқа әдістер (мысалы, шешімдер бұтағы немесе шешімдер кестелері) арқылы дайындалады. Жүйелі талдауда қандай да бір үлкен жобаны әзірлеудің алғашқы сатысында блок-схема пайдаланылады. Мысалы, үлкен электрондық машинаны әзірлеу кезінде. Мұндай блок-схемада машинамен де, оператормен де жүзеге асырылуға тиісті әрекеттердің тізбегі көрсетіледі. Блок-схема программа жүзеге асыруға тиісті қадамдарды анықтау үшін қызмет етеді. Әдетте, блок-схема кіріс-шығыс сигналдарын, іске асыратын әрбір алуан түрлі кіріс мәліметтерінің әрекеттерін, программаны секцияға бөлуді және пернетақтадан берілетін команда бойынша программа үзілетін нүктелерді белгілеуден басталады. Дереккөздер
Иосиф Самуйлович Брагинский

Брагинский Иосиф Самуйлович (1905-1990), шығыстанушы. Тәжікстан ғылым академиясының толық мүшесі, Тежікстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері, филология ғылымының докторы (1954), профессор (1954). Тәжік КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1974). Негізінен Орта Азияның мәдениет тарихы мен парсы және тәжік әдебиетінің арасындағы байланысты тереңдете зерттеген. «Народы Азии и Африки» журналының бас редакторы ретінде бұл құрлықты мекендеген халықтардың рухани мұраларына ерекше назар аударды. Сол басылымның 1961 жылғы №6-санында жарияланған Әуезов туралы «Ғалым-ақын» атты мақаласында жазушының фольклор, зерттеушісі, абайтанушы, әдебиет теориясының мәселелерін пайымдаушы, әдебиет тарихшысы ретіндегі оқымыстылық қасиетіне ерекше тоқталады. Әуезовтің өмірі мен шығармашылық жолын шығыспен байланыстыра отырып жазылған бұл мақала - үлкен ғылыми еңбектің жүгін көтерген. И. Брагинский: «Әуезовтің бір басына ғалымның даналығы мен ақынның сезім- сыры қабат ұштасқан, міне, сондықтан оның барлық еңбегі мазмұн тұтастығымен, ғылыми талдауының өрелі де жүйелілігімен, құбылыс пен тақырыптың сырына терең бойлағыш ақындық алғырлығымен сүйсіндіріп, таңырқатады деп, оның шығармашылығын үш кезеңге беледі. 30-жылдарға дейінгі кезеңі - «ізденіс кезеңі», 30-жылдардан кейінгі кезеңі. Барлық мәуелері бөр жарып, гүл ашқан «Гүлстанға», ал «Абай» романы дүниеге келгеннен кейінгі дәуірін жемісі молынан теккен «Бустанға» теңеген. Өмірінің соңғы жылдарында өзінің ақыл-ойы мен жүрегінің пісіп-жетілген жемістерін сондайлық жомарттықпен бөлісті. Бұл үшін оған арнайы дайындалудың қажеті жоқ еді, өйткені өз ойының, идеяларының, мақсаттарының, бейнелерінің құшағында үнемі қалықтап, шабыттанып жүретін деп жазды («Ученый-поэт», «Наро- ды Азии и Африки», 1961, №6). Дереккөздер
Айналық канал

Айналық канал (Зеркальный канал) — супергетеродиндік радиоқабылдағыштарда негізгі қабылданатын канал жиілігінен аралық жиіліктің екі еселенген шамасындай жиіліктен төмен орналасқан жиіліктегі канал. Аралық жиілік негізгі канал жиілігі мен айналық канал жиілігінің дәл ортасына орналасады. Негізгі канал сигналы мен айналық канал жиіліктеріндегі сигналдарды бірдей қабылдау үшін қабылдағыштың кірісіне арнайы сүзгілер қойылады. Радиоқабылдағыштардың техникалық құжатында оның айналық канал сигналын қалай әлсірететіні көрсетіледі. Дереккөздер
Альпілік бедері

Альпілік бедер - қар сызығынан жоғары алқапта кең көлемді аумақты қамтитын, ұдайы мұз бен қар басқан биік тауларға, сондай-ақ плейстоценде мұз басуға ұшыраған тауларға тән жер бедерінін типі. Бұл тауларға үшкір шынды қырқалар, терең тілімдену, жартастар мен қорымдардың және мұздықтык пішінді бедердің (қарлар, цирктер, трогтар, карлингтер) кеңінен таралуы тән. Дереккөздер
Айналық станция сигналы

Айналық станция сигналы (Сигнал зеркальной станции) — супергетеродиндік радиоқабылдау процесінде толқын жиілігі гетеродин жиілігінен төмен және айырмашылығы — аралық жиілікке тең болатын станция жиілігі. Әдетте, f қаб f a - f v болуы тиіс. Мұндағы f қаб — қабылданатын радиостанция жиілігі; f г — гетеродин жиілігі; f a — аралық жиілік. Енді мұны f 2 f a - f b арқылы да алуға болады. мұндағы f b — айналық станция радиотолқынының жиілігі. Арнайы сүзгілер арқылы өшіріледі. Дереккөздер
Пиноцитоз

Пиноцитоз (pinocytosis; — жұту, ішу, сіміру; kytos — жасуша) — жасушаның плазмолемма арқылы қоршаған ортадан сұйық затты немесе ерітіндіні нәзік- микроскопиялық мөлшердегі көпіршіктер түрінде жұту процесі. Плазма жарғақшасы арқылы жасушаға әртүрлі заттардың ерітіндісі бар сұйықтық тамшылары өтеді. Ұсақ тамшы түріндегі сұйықтардың сіңірілуі су ішуді еске түсіреді. Бұл құбылыс пиноцитоз (грек. «пино» - ішемін) деп аталады. Сұйықтықты сіңіру әрекеті фагоцитозға ұқсайды. Сұйықтық тамшысы цитоплазмаға батып кетеді де, ондағы ферменттердің әсерінен қорытылады. Фагоцитоз және пиноцитоз әрекетінің жасуша тіршілігіңдегі маңызы өте зор. Себебі жасушадағы зат айналымының тұрақтылығы үшін қажетті кейбір иондар мен молекулалар осы фаго және пиноцитоз жолымен өтеді. Иондар мен молекулалардың тасымаддануына жасушада түзілетін энергия пайдаланылады. Дереккөздер
Жазғы күн тоқырауы

Жазғы күн тоқырауы - әр жылдың 21 маусымында Күннің экватордан солтүстікке қарай аз ғана ауытқуы (27'-ке) кезіндегі эклиптикадағы орналасуы. Дәл осы күні Солтүстік жарты шарда ең ұзақ күн болса, Оңтүстік жарты шарда ең қысқа күн болады. Дереккөздер
Берта Яковлевна Брайнина

Брайнина Берта Яковлевна (1902-1978), орыс әдебиет сыншысы. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952). «Даналық орындаған арманнан туындайды» деген мақаласында «Абай жолы» романының көркемдік шеберлігін өте жоғары бағалаған («Москва», 1959, N9 3). 1959 ж. 6 сеуірде Әуезовке жазған хатында эпопеяны оқығаннан кейін қатты толқып, ерекше сезімге беленгенін жазған («М. 0. Әуезовтің емірі мен шығармашылық шежіресі», А., 1997, 654-бет). Дереккөздер ru:Брайнина
Жазғы уақыт

Жазғы уақыт — негізгі уақытпен салыстырғанда 1 сағат ілгері, әр елде қолданылатын уақыт. Дүние жүзінің көптеген елдерінде тәуліктің жарық бөлігін тиімді пайдалану үшін енгізіледі. Жазғы уақытқа өту наурыздың соңғы жексенбісінде, ал декреттік уақытқа қайта көшу қазанның соңғы жексенбісінде жүзеге асырылады. Дереккөздер
Пирамидалық жол

Пирамидалық жол (пирамидные пути) — үлкен ми қыртысы ганглионды қабатындағы ірі пирамидалық нейрейроциттер аксондарынан түзілген, орталықтан тепкіш — қозғалтқыш (эфференті) жүйке талшықтарынан құралған жол. Пирамидалық жол — қозғалтқыш жүйке толқындарын жұлынның төменгі (адамда алдыңғы) ақзат арқаншалары арқылы тұлға және аяқ-қол бұлшықеттеріне жеткізеді. Дереккөздер
Жазық тік бұрышты координаталар

Жазық тік бұрышты координаталар - өзара перпендикуляр түзулер: X — абциссалар осінен және У — ординаталар осінен тұратын координаталар жүйесі. Мұнда 0 нүктесі — координаталар басы. X осінің бағыты бастапқы меридианға, магниттік және осьтік меридианға параллель немесе еркін қабылданады. Горизонталь жазықтық координаталар осімен төрт ширекке бөлінеді. Математикада қолданылатын тікбұрышты жазық координаталар жүйесінен (декарттық) айырмашылығы — геодезияда оң тікбұрышты координаталар жүйесі қолданылады, онда ширектердің нөмірленуі солтүстік-шығыс ширектен басталып, сағат тілінің бағыты бойымен жүргізіледі; мүның өзі геодезиялық есептеулер кезінде тригонометриялық формулаларды ешбір өзгеріссіз пайдалануға мүмкіндік береді. қ. Топографиялық карталардағы координаталық тор. Дереккөздер
Кадрлық жаймалау генераторы

Кадрлық жаймалау генераторы (Генератор кадровой развертки) — пішіні ара тәрізді тоқ тербелісін алатын транзисторлық генераторлар. Кинескоптарда және теледидарлық электрондық-сөулелік беру құралдарында электрондық сәулені кадр бойынша, яғни тік бағытта ауытқытатын магнит өрісін жасау үшін қолданылады. Стандарт бойынша ауытқу жиілігі — 25 кадр/с. Жұмысы синхрогенератор жасап шығаратын және толық теледидарлық сигнал құрамына кіретін кадрлық синхроимпульстерімен басқарылады. Дереккөздер
Анемометрия

Анемометрия - желдің жылдамдығы мен бағытын өлшеудің және тіркеудің әдістері, сондай-ақ осы мақсатта қолданылатын анемометр, анемограф сияқты аспаптардың құрылымы туралы ілім. Анемометрлік барлау- анемометрлік түсірімдер арқылы жердегі жел режимін зерттеу, сондай-ақ зерттелетін аудандағы әр пункт үшін жел режімінің орташа көрсеткішін алуға мүмкіндік беретін коэффициентті анықтау. Анемометрлік түсіру - кейбір аумақта уақыттың белгілі бір сәтінде желдің таралуын зерттеу. Қаланың немесе аса тілімденген жердің микроклиматын зерттегенде қолданылады. Дереккөздер
Моисей Срулевич Брухис

Брухис Моисей Срулевич (1919-2006), молдаван жазушысы, аудармашы. Тәржіма қызметінде балаларға арналған туындыларды аударуда жақсы танылған. Ю.Нагибиннің әңгімелерін, И.Дубинскийдің «Жел өтінде», Н.Киселевтің «Түнгі сапар», В.Пальманның «Қызыл мен жасыл» повестерін, Ағайынды Стругацкийлердің «Алқызыл бұлттар елі» романын т. б. аударды. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының 1-кітабын (Л. Чемортанмен бірге, 1962) және 3-кітабын (В. Мустяцэмен бірге, 1963) молдаван тілінде сейлетіп, оқырман қауымның алғысына бөленді. Дереккөздер
Пирамидалық жасушалар

Пирамидалық жасушалар(пирамидные клетки) —үлкен ми қыртысындағы пішіні пирамидаға ұқсаған нейроциттер. Үлкен ми қыртысының сыртқы және ішкі дәнше кабаттарындағы ұсақ пирамидалық жасушалар байланыстырғыш (ассоциативтік) нейроциттерге жатады, ал пирамидалық қабаттағы беткей нейроциттердің мөлшері 10 мкм, ал орталығындағы нейроциттердің — 40 мкм болады. Ұсақ пирамидалық жасушалар байланыстырғыш, ал ірі нейроциттердің аксондары үлкен ми сыңары ақзатының ассоциативті және комиссуральды миелинді жүйке талшықтарын түзеді. Ганглионды қабаттағы ірі пирамидалық нейроциттер (биіктігі — 120 мкм, ені — 80 мкм) аксондары орталықтан тепкіш эфферентті қыртыс-жұлын пирамидалық жолын құрайды Дереккөздер
Кадроскоп

Кадроскоп - теледидарлық тарату камерасын бабына келтіру үшін ондағы электрондық-сәулелік тарату құралының орнына қойылатын құрал. Мұнда электрондық-сөулелік беру құралының нысанасының орнына люминофорлық экран қойылған. Сол экранға қарап отырып жаймалау жүйесін сапалы түрде бабына келтіруге болады. Дереккөздер
Питуициттер

Питуициттер (питуициты) — гипофиздің нейрогипофиз эпендимоциттерінен жетілген жүйкелік глия жасушалары. Олар өсінділі не ұршық тәрізді жасушалар. Питуициттердің есінділері қан капиллярлары қабырғаларымен тығыз жанасып жатады. Дереккөздер
Жалпы географиялық карталар

Жалпы географиялық карталар - жер бетін, ондағы табиғи және әлеуметтік-экономикалық объектілерді (бедерін, өсімдік жамылғысын, суын, елді мекендерін, көлік торын, мемлекеттік және әкімшілік шекараларын, тағы басқа) бейнелейтін карталар. Дереккөздер
Жалпы географиялық кеңістіктік қиюласу

Жалпы географиялық кеңістіктік қиюласу - кеңістіктік сипаттамалары (тығыздығы, ауқымдылығы, реттілігі, тағы басқа) маңызды болып табылатын өзара байланысты (зат, энергия, ақпарат алмасуы бойынша) географиялық нысандардың жиынтығы. Тұтастылық сапасына, даму бағыттылығына және тұрақтылыққа жеткен кезде жалпы географиялық кеңістіктік қиюласу кеңістіктік жүйе сипатын қабылдайды. Дереккөздер
Аномалиялар картасы

Аномалиялар картасы — температураның, қысымның және тағы да басқалары орташа айлық (онкүндік, тәуліктік және тағы да басқалары) мәнінің немесе жауын-шашынның (Күннің сәуле шығаруының және тағы да басқалары) тиісті мөлшерінің сол мәндегі және сол уақыттағы көп жылдық мәнінен ауытқуын көрсететін карта. Дереккөздер
Плазмолемма

Плазмолемма — жасуша протоплазмасын қоршаған ортадан бөліп, зат алмасу, тасымалдау, рецепторлық қызметтер атқаратын жасуша қабықшасы. Плазмолемма — плазмалық жарғақтан, жарғақша үсті кешеннен және жарғақасты тірек-жиырылғыш аппараттан тұрады. Плазмалық жарғақтың негізі бимолекулалы липид қабатынан түзілген. Бұл қабатқа толық немесе жартылай ақуыз және гликопротеид молекулалары еніп, протеинді-липидті жарғақты түзеді. Оны 40% липид, 59% протеин, 1% көмірсу құрайды. Жарғақшаүсті кешен плазма жарғағы протеиндерімен байланысып, тармақтала орналасқан гликопротеидті құрылым — гликокаликстен тұрады. Бұның құрамындағы протеинді ферменттер жасуша қабықшасынан тыс жатқан заттарды ыдыратып қорытып, мономерлер ретінде жасушаға сіңіреді. Процесс — эндоцитоз (пиноцитоз, фагоцитоз) деп аталады. Заттардың жасушадан қоршаған ортаға кері шығарылу процесін экзоцитоз деп атайды.Эндоцитоз бен экзоцитоз процестері жарғақасты тірек-жиырылғыш аппараттың (микротүтікшелер, микрофиламенттер) қатысуымен іске асады. Дереккөздер fa:غشای یاخته ru:Плазмолемма th:พลาสมา เมมเบรน
Георгий Александрович Брылов

Георгий Александрович Брылов (1893-1945), график, суретші. «Қазақстан әуендері» (1938- 1940), «Жамбыл», «Күлеш Байсейітова», «Шара» атты суреттері мен табиғат пейзаждары кезінде жоғары бағаға ие болды. Соның ішінде суретшінің езі жазушыға сыйға тартқан «Мұхтар Әуезов» атты портреті (1942-43) ерекше дараланып тұрады. Мұнда жазушы қырынан бейнеленген. Орындалу шеберлігі жоғары және әсерлі көңіл күймен салынған. Ақ мен ақ көйлек киген, галстугінің байлауы ерекше кезге түседі. Ойшылға тен кең маңдайы, бұйра қою қара шашы, дөңестеу қыр мұрыны, бояуы қанық қалың ерні, қырағы өткір көзі Әуезовтің ішкі қуат пен парасатқа толы жан дүниесін ашып тұр. Бұл сурет жазушы портретінің ішіндегі ең бір сетті шыққан туынды. Брыловтың суреттері Санкт-Петербургтегі мемлекеттік орыс мұражайының, Ә. Қастеев атындағы республикалық өнер мұражайының, Мемлекеттік орталық мұражайдың қорларында сақталған. Дереккөздер
Жалпы географиялық жергіліктендіру

Жалпы географиялық жергіліктендіру - қандай да болсын географиялық нысанды белгілі бір орынға жатқызу; қаңдай да болса географиялық құбылыстың немесе процестің таралуын белгілі аумақтың немесе айдынның ауқымымен шектеу. қ. Географиялық орын. Дереккөздер
Антарктика антициклоны

Антарктика антициклоны - Антарктида үстінде жыл бойы болып тұратын жоғары атмосфералық қысымды атырап. Оның түзілуі, негізінен, материктің мұз қалқаны температурасының ұдайы төмен болуына байланысты. Дереккөздер
Антарктикалық ауа

Антарктикалық ауа, Антарктикалық ауа массасы - Антарктида және оны қоршаған мұхит сулары мен мұздықтардың үстінде түзілетін ең суық, едәуір мөлдір, ең ылғалды ауа массалары. Ол Жер шарындағы ең төмен температурамен, көбінесе мөлдірлігімен, тек мұхит үстінде ғана ұлғаятын аз ылғалдылығымен сипатталады. Дереккөздер
Кампустық желі

Кампустық желі (Кампускная сеть) — объектілері бір-біріне жақын орналасқан локальді желілерді бір үлкен желіге біріктіретін желі. Оның қызмет көрсету радиусы 2—3 км. Желінің аты campus терминімен байланысты болғанымен, ол студенттік қалашықтармен байланысты емес, керісінше кез келген үйым мен құрылымның ғимараттары және аймақтарын белгілеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Антарктикалық белдеу

Антарктикалық белдеу - Антарктиданы (төңірегіндегі аралдарды қоса) және оны қоршап тұрған мұхит суларын қамтитын жердің қиыр оңтүстік географиялық белдеуі. Оның шекарасын, әдетте, ең жылы айдың (қаңтардың немесе ақпанның) 5°С-тық изотермасы бойынша жүргізеді. Дереккөздер
Антарктикалық шеп

Антарктикалық шеп - антарктикалық ауа мен оңтүстік жарты шардың қоңыржай ендіктеріндегі теңіз ауасының арасындағы атмосфералық шеп. Әдетте 60" және 65° оңтүстік ендік арасында Антарктиканың төңірегіндегі мұхит үстінде орналасқан. Дереккөздер
Буйон Жорж

Буйон Жорж (т.-е. ж. б.), Бельгияның қоғам қайраткері, ақын, жазушы. Көптеген дастан, әңгіме, баллада, ертегі, публицистикалық мақалалардың авторы. Жетпісінші жылдары «Бельгия-КСРО» достық қоғамының президенті болып тұрған кезде Қазақстанға келген. Ол өзінің сол сапардан алған әсерін «Мен Қазақстанның көкжиегінен таң кердім» атты кітабында (1974) жан-жақты баяндап жазды. Әсіресе қазақ ақындары мен жазушыларының өмірі мен шығармашылық жолына ерекше көңіл бөлді. Кітаптың бір тарауы «Абай және Әуезов» деп аталды. Онда екі данышпанның арасындағы рухани жалғастық пен дәстүрлік байланысқа тоқталып, Абайды әлемге керкем оймен мойындатудағы Әуезовтің орнын жоғары бағалайды. Тарихи тұлғаның бейнесін жасау арқылы Әуезов: «Букіл Қазақстанды ұйытып алған ұлттық абайтанушылдықтың ғажайып жұмбағын түсіндіріп береді. Мен үшін бүкіл бір хапықтың жалғыз тұлғаға бас ұрып, соған қарап бой түзеуі аса айтулы құбылыс, әсіресе, өзге халықтар өзінің романдары мен фильмдерінде жат жұрттық қаһармандарды үлгі тұтуды әдетке айналдырған қазіргі кезеңде мұның мәні ерекше», - деп пікір білдірді (1974). Б. бұдан басқа да жазбалары мен мақалаларында Қазақстандағы оқиғалар мен болып жатқан жайлар туралы қалам тартып, қазақ әдебиеті мен медениетінің өкілдерін өз еліне таныстырды. Дереккөздер
Антарктикалық шұраттар

Антарктикалық шұрттар - аумағы едәуір (ондаған км), климаты қолайлы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ерекше, сондай-ақ жыралары мен көлдері қыстыгүні де қатпайтын, мұздық жамылғысы жоқ Антарктиданың бос жағалық зонасы. Дереккөздер
Антецеденттік аңғарлар

Антецеденттік аңғарлар — таулар мен қыраттарды көлденең қиып өтетін терең және тар аңғарлар. Антецеденттік аңғарлар өзен эрозиясы жылдамдығының көтерілу жылдамдығынан тезірек болатын және өзеннің көтерімді "қиып өтуге" үлгере алатын жерінде түзіледі. Өзен террасалары дөңес келеді де, өзендерде шоңғалдар мен суқұламалар көбірек болады. Дереккөздер
Антибарлық жел

Антибарлық жел - ауаның үйкеліссіз горизонталь қалыпта біркелкі қозғалуы. Бұл кезде бар градиенті (Сг) горизонталь құрамды ауытқыту күшімен (А) бір бағытта болады және ол екеуі де орталық тарту күшімен (С) тепе-теңдікке келеді. Дереккөздер
Антилдік сұрапыл дауыл

Антилдік сұрапыл дауыл - Атлант мұхитындағы Антиль аралдары мен олардан шығысқа қарайғы ауданда, сондай-ақ Кариб теңізінде пайда болатын тропиктік циклондардың бірі. Солтүстік-батысқа қарай орын ауыстырғанда, Антилдік сұрапыл дауыл Флорида түбегін қамти отырып, одан әрі АҚШ-тың атланттық жағасын бойлай жылжиды. Олар кейде Исландия маңына дейін жетеді. Орта есеппен жылына 4 рет қайталанады. Дереккөздер
Антипассат

Антипассат — тропосферадағы ауаның ағысы, тропиктік ендіктердегі өзінен темен жатқан шығыс пассаттың үстімен батысқа қарай қозғалатын ауа массасының шеткі бөлігі. Антипассат көп қабатты болып келеді. Дереккөздер
Антитриптік ағыс

Антитриптік ағыс - Кориолис күшінің горизонталь құрамы болмаған жағдайда қысым градиентінің әсерінен туындайтын мұхиттардағы судың тұрақты тура бағыттағы қозғалысы. Ағыстың бағыты қысым градиентінің бағытымен сәйкес келеді. Дереккөздер
Каскад (электроника)

Каскад Каскад — радиотехникада активті элементтен және оның тиісті жұмыс режімін қамтамасыз ететін ең аз элементтерден тұратын түйін. Құрамындағы элементтер түріне қарай бөлінеді: *каскадтар резисторлы, *трансформаторлы, *дроссельді каскадтар. Күшейткіш элементтер түріне қарай: *Бір тактілі каскад - бір күшейткіш элементтен тұратын және шығысынан бір полярлы кернеу алынатын күшейту каскады. *Eкі тактілі каскад - екі күшейткіш элементтен тұратын және шығысындағы ортақ шығыс нүктесімен салыстырғанда екі полярлы кернеу және шамалары жағынан өзара тең, ал бағыттары бойынша бір-біріне қарамақарсы екі ток алуға болатын каскад. Екі тактілі каскадтың күшейткіш элементтер енгізілетін тақ гармоникаларды, ток көзінен енетін тосқауылдар мен фондарьды, шығыс трансформатор өзегіндегі тұрақты қосымша магниггелулерді залалсыздандыратын қасиеті бар. Екі тактілі каскад көбіне трансформатор арқылы жасалады, бірақ ондай каскадты әр түрлі ауысудағы (р-п-р, п-р-гі) транзисторларды аралас қосу арқылы да алуға болады. Екі тактілі каскадтың кірісі де симметриялы болатындықтан, оның алдындағы каскадтың шығысы симметриялы болуы тиіс. Кірісі симметриялы емес, бірақ шығысы симметриялы каскад инверсиялық каскад деп аталады. Ондай каскад екі тактілі каскад пен бір тактілі каскадтар арасына немесе сигнал көзі мен екі тактілі каскад арасына үйлестіруші каскад ретінде қосылады. Ал кірісі симметриялы, бірақ шығысы симметриялы емес каскад дифференциалдық каскад деп аталады. Каскад жүктемесі Каскад жүктемесі (Нагрузка каскада) — кез келген каскадтың шығыс энергиясы берілетін кедергі. Мысалы, кез келген күшейткіш каскадының кіріс кедергісі алдыңғы каскадтың жүктемесі, сондай-ақ қатты сөйлегіш кедергісі соңғы жүктемесі болып табылады. Каскадтық күшейткішi Каскадтық күшейткішi (Каскадный усилитель) — бір каскадқа кіретін екі күшейту элементінен (әдетте, транзисторлардан) тұратын күшейткіш. Транзисторлар тізбектей, мысалы, бір биполярлық (орістік) транзистор екінші транзистордың коллекторлық (бастау) тізбегіне қосылады. Радиотехникада ішкі шуыл деңгейі төмен, кіріс кедергісі үлкен сызба қажет болғанда қолданылады. Дереккөздер cs:Kaskáda (rozcestník) de:Kaskade en:Cascade fr:Cascade it:Cascade ja:カスケード nl:Cascade pl:Cascade pt:Cascata ro:Cascadă (dezambiguizare) ru:Каскад simple:Cascade sk:Kaskáda sv:Kaskad ur:آبشاری vo:Cascade
Кассегрен антеннасы

антеннасы Кассегреннің қос айналы нұсқасымен жасалған]] Кассерген антеннасы — параболалық антенна (рефлектор) гиперболалық (контррефлектор) айнамен бірлесе қолданылатын айналы антеннаның күрделі түрі. Рупорлық сәуле шығарғыштан шыққан сфералық толқын рефлектордан жөне контррефлектордан шағылғаннан кейін жазық толқынға өзгертіледі. Радиорелейлік желілерде, жерсеріктік байланыстарда колданылады. Дереккөздер
Аңғардың көлденең кескіні

Аңғардың көлденең кескіні — өзен аңғарының жазықтықта оның бойлық бағытына график түрінде перпендикуляр сызылған бейнесі. Басқаша айтқанда, бұл – аңғарды көлденеңінен «қиятын» сызық бойымен алынған жер бедерінің бейнесі. Ол арқылы аңғардың пішіні (мысалы, V тәрізді, U тәрізді, трапеция тәрізді), ені, тереңдігі, және беткейлерінің еңістігі (көлбеулігі) анықталады. Аңғардың көлденең кескінінде аңғардың ені жағынан шектелген түпкі беткейлері, аңғардың ең төменгі тегіс бөлігі — түбі, өзен террасалары, жайылмалары және өзеннің арнасы көрсетіледі. Қолданылуы * География мен геологияда — жер бедерін сипаттау және топографиялық карталар жасау үшін; * Инженерлік жобалауда — жол салу, көпір, бөгет тұрғызу кезінде; * Экологияда және су ресурстарын басқаруда — өзен аңғарларының динамикасын зерттеу үшін. Аңғардың көлденең кескінінің түрлері # V тәрізді аңғар – әдетте, жас, тау өзендеріне тән. # U тәрізді аңғар – мұздық эрозиясынан пайда болады. # Жазық аңғар – кең, беткейлері жайпақ. # Ассимметриялық аңғар – бір жағы тік, екінші жағы жайпақ. Дереккөздер
Апатты көшкін

Апатты көшкін - көшкін құрайтын факторлардың қалыпты тіркесі жағдайында пайда болатын және көшкін науасында кәдімгі көшкіндерден қалыптасқан минералдық ысырынды конустан тыс алысқа тарайтын, сирек қайталанатын көшкін. Дереккөздер
Апатты тасқын

Апатты тасқын — мөлшері бойынша су шаруашылығы мен гидротехникалық есептер көрсеткіштерінен асып түсетін және елде айтарлықтай материалдық зиян мен адам өлімін туғызатын тым сирек қайталанатын өзендегі су тасқыны. Дереккөздер
Араларалық теңіздер

Араларалық теңіздер — аралдардың ортасында орналасқан, олардың арасындағы шоңғалдардың мұхиттың ашық бөлігімен су алмасуына бөгет жасауына сәйкес бөлектеніп қалған мұхиттың бөлігі (мысалы, Малайя топаралдарының теңіздері: Ява, Банда, Сулавеси және тағы да басқалары). Дереккөздер
Программаның күрделілігі

Программаның күрделілігі (Сложность программы; complexity of the program) — программа әзірлеуде көп еңбек сіңіруді сипаттайтын көрсеткіш. Құрылымдық және статикалық күрделілік болып бөлінеді. Программалық модульдердің құрылымдық күрделілігі программаның өзара әрекеттесетін құрауыштарының санымен, олардың арасындағы байланыстардың санымен жөне күрделілігімен анықталады. Программаның күрделілік реттілш оның атқаратын маршруттарының жиынтығымен анықталады. Дереккөздер
Программаның құрылғыдан тәуелсіздігі

Программаның құрылғыдан тәуелсіздігі (Независимость программы от устройства; device independent program) — енгізу шығару құрылғыларының кез келген жинағы бар компьютерде программаның орындалу қабілеттілігі. Дереккөздер
Катодолюминесценция

Катодолюминесценция - кейбір заттардың бойымен электр тоғы өткенде олардың сиретілген газдардың және электрондық сәуле әсерінен өзіне тон сәуле шығару қасиеті. Катодты люминесцентті индикатор Катодты люминесцентті индикатор — ақпаратты бейнелеу аспабы, оның іс-әрекеті затты электрондармен соққылағанда туындайтын люминесценцияға негізделген. Катодты люминесцентті индикаторда ақпарат белгілі пішінде, сегменттерден тұратын жеке сандар немесе шартты символдар түрінде көрсетіледі. Катодты люминесцентті индикатор, оның ішінде, шыны қабырғаларына параллель сызылған тіке каналды катод, тор және қозу деңгейі шамамен 10 В болатын төмен вольтты катодолюминофор жалатылған сегменттік электродтар жүйесі орнатылған вакуумдық баллоннан тұрады. Катодты люминесцентті индикатор электрондық сағаттар мен микрокалькуляторларда, әр түрлі құрылғылардың басқару пульттерінде колданылады. Дереккөздер
Программаның құрылымдық басылмасы

Программаның құрылымдық басылмасы (Структурная распечатка программы; pretty print) — оқу мен талдауға қолайлы түрдегі мәтіннің басылымы. Мұнда әрбір оператор жеке жолға орналастырылған, блоктар мен циклдердің қатталғандығы оңға ығысуымен белгіленген. Дереккөздер
Катодтық қорғағыш

Катодтық қорғағыш — кабельдердің металл қабықтарын тотығудан қорғаудың белгілі бір әдісі. Катодтық қорғағыш арқылы кабель қабығында теріс таңбалы потенциал алынады. Ол үшін кабель қабығының жермен салыстырғанда оң потенциал болып тұрған жеріне тұрақты ток көзінің теріс таңбалы полюсін қосады. Сонда кабельдің ток шығатын оң потенциалды қабығы өзгеріп, теріс таңбалы потенциалға айналады. Сөйтіп анодтық аймақ катодтыққа айналады. Сол себепті қорғаудың мұндай әдісін "катодтық қорғау" деп атайды. Катодтық қорғау үшін тұрақты ток көзі немесе тұрақты ток шығаратын катодтық станция қолданылады. Тұрақты ток беретін құрылғының кернеуі біртіндеп немесе сатылы өзгеретін 10—50 В, ток күші 10—20 А болуы керек. Катодтық құрылғының теріс потенциалы кернеуінің шамасы қорғаушы токтың және кабель қабығы мен жердің арасындағы кедергіге жөне олардың арақашықтығына байланысты болады. Анодтық токтан қорғау үшін кабель магистралінің бойына бір немесе бірнеше катодтық құрылғыларын қоюға болады. Дереккөздер
Программаның моральдық ескіруі

Программаның моральдық ескіруі (Моральное старение программы; obsolescence of the program) — берілген мәселені шешетін мүмкіндігі жоғары, едәуір тиімді жаңа программаның пайда болуы салдарынан сол мәселені шешетін бұрынғы программаның практикалық құндылығының төмендеуі. Программаның физикалық ескіруіне ақпараттың екі түрі — мәліметтер мен білімдер ұшырамайды. Дереккөздер
Программаның сұраныс блогы

Программаның сұраныс блогы (Блок запроса программы; request block of program) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінде — мәселелер супер дидарымен жөне байланыстар супер дидарымен даярланатын, әрі проблемалық программаны (модульге қатынасуды есепке алу, осы қатынасумен байланысты модульдің ағымдағы қалып-күйі) басқаруға қажетті ақпараты бар негізгі жад. Дереккөздер
Бағдарламашының жылжымалылығы

Бағдарламашының жылжымалылығы (Мобильность программиста; programmer portability) — бағдарламалар әзірлейтін жүйесі бар бағдарламалаушы интерфейстің нақты пайдаланатын компьютерден тәуелсіздігі. Дереккөздер
Пропозициялық өзара қатынас

Пропозициялық өзара қатынас (Пропозициональная связка) — құрама айтылымдарды қалыптастыруға арналған символ; Пропозициялық өзара қатынас қатарына: &(немесе ",.), v,], (-), =, ~, (->) және тағы басқалар жатады. Дереккөздер
Процедура (Procedure)

Процедура — керектігіне қарай жұмыс істейтін бағдарламаның ішінен алынатын жөне белгілі бір жұмысты орындайтын бағдарлама бөлігі; қандай да бір алгоритмдік тілдің немесе бағдарламалау тілінің ережесі бойынша синтаксистік қалыпқа келтірілген N орынды операция. Процедура базасы (База процедуры; procedure base) — процедураны шақыру үшін базалық регистрге жүктелетін адрес. Процедура операторы (Оператор процедуры; procedure statement) — процедураның басын анықтайтын оператор. Процедура қадамы (Шаг процедуры; procedure step) — тапсырмада бір бөлімді (қадамды) орындау, программада — бір команданы орындау. Процедура модификациясы (Модификация процедуры; procedure modification) — пайдаланудың жаңа нұсқасына процедураны баптау мақсатымен процедура операторларын өзгерту, жою немесе жаңа операторлар үстемелеу. Процедуралық ұсыну (Процедурное представление; procedural representation) — сипаттау бірлігі процедура болатын алгоритмді сипаттау немесе білімдерді ұсыну тәсілі. Дереккөздер
Кәсіби радиоқабылдағыштар

Кәсіби радиоқабылдағыштар — радиобайланыс, радиолокация және радионавигация салаларында пайдаланылатын қабылдағыштар. Кәсіби радиоқабылдағыштар негізгі сипаттамалары бойынша мынадай түрлерге бөлінеді: *қабылдау схемасы бойынша : - тікелей күшейткіштік, : - регенеративтік, : - супергетеродиндік; *толқын диапазондары бойынша : - ұзынтолқындық, : - ортатолқындық : - ультрақысқа толқындық; *жұмыс түріне қарай : — телефондық, : - телеграфтық, : - теледидарлық, : - локаторлық *модуляция түріне қарай : - амплитудалық, : - жиіліктік, : - фазалық, : - импульстік модуляциялық қабылдағыштар; *қойылатын орындарына қарай : - стационарлық : - жылжымалы қабылдағыштар *Байланыс желісінің қашықтығына қарай : - магистральдық, : - орта қашықтық байланыс : - шағын қашықтық байланыс Дереккөздер
Квазиэлектронды санды АТС

Квазиэлектронды санды АТС. Квазиэлектронды жүйелердегі АТС(КЭАТС) сөйлесу жолдарының коммутациясы герконды релелердің, ферридтердің, ESK релесінің немесе габаритті МКС-тің көмегімен іске асырылады, ал басқарылу электронды басқару құрылғыларымен жүргізіледі. Квазиэлектронды АТС электро-механикалық АТС-мен салыстырғанда көптеген артықшылықтарға ие: сенімді, түйіспелі жалғануларда жоғарғы сананы қамтамасыз етіп, абоненттерге қосымша қызмет көрсету түрлерінің шексіз мүмкіншіліктері бар, жабдықтарды орнатуға арналған алаңды аз талап етеді және т.б. Санды АТС (АТСЦ) құру үшін аналогті санды түрлендіргіштер болу керек. Санды АТС-те сөз аппараттары тек цифрлы түрде коммутацияланады. АТСЦ жабдықтары микросхема базасында құрастырылған электронды коммутациялық жүйе түрінде құралған. Дереккөздер