kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Колорадо қоңызы

Колорадо қоңызы – қатты қанаттылар сабының жапырақ жегілер тұқымдасына жататын қоңыз; картоп және т.б. алқа тұқымдас өсімдіктердің зиянкесі. Колорадо қоңызы 1859 жылы Колорадо штатының (Солтстік Америка) картоп алқаптарында кездесе бастаған және осыған байланысты аталған. Солтүстік және Орталық Америкада, Түркияда, Батыс Африкада және Еуропаның (Ұлыбритания мен Скандинавия елдерінен басқа) көптеген елдеріне тараған. Бұрынғы КСРО республикаларында 1949 жылдан белгілі бола бастаған. Сол кезден бастап Орал тауы арқылы шығысқа қарай, оның ішінде Қазақстанның батыс, солтүстік, оңтүстік-шығысына, оңтүстігіннде таралған. Ұзындығы 9 – 11 мм, сопақтау келген, қанатының үсті қызғылт сары, он қара жолақты сызықтары (әр жағында 5-тен) бар. Жұмыртқаларының ұз. 2,4 мм, ұзынша-сопақтау. Дернәсілдерінің түсі қоңыр-қызыл, ұз. 15 мм-ге дейін жетеді. Жылына 1 – 2, кейде 3 – 4 ұрпақ салады. Қоңыздары мен ірі дернәсілдері топырақта қыстайды, кейбіреулері қайта қыстайды. Қоршаған орта температурасы 12С-тан асқанда олар тіріледі. Қоңыздардың шығу кезеңі кейде 3 – 4 айға созылады. Қоңыздары мен дернәсілдері картоп, баклажан, қызанақ, т.б-дың жапырақтарын зақымдайды. Олар қорек іздегенде ұша бастайды (күніне 500 м-ге дейін). Жұмыртқаларын жапырақ астына 18 – 20-дан 2500-ге дейін салады. Дернәсілдері 16 – 24 күнде жетіледі. Картоптың қауіпті жауы, өнім түсімділігін төмендетеді. Күресу шаралары: ішкі және сыртқы карантинді сақтау; терең деңгейдегі агротехника, картоп отырғызатын жерлерді дернәсілдер пайда бола бастағанда және жас қоңыздар шыға бастағанда химиялық препараттармен өңдеу. Сыртқы сілтемелер * [http://www.botanix.kpr.eu/kk/index.php?text=15 Колорадо қоңыздары NOVODOR FC-қа қарсы]
Черимойя

Черномойя - Колумбиядан Перуға дейінгі Анды алқаптарында теңіздің деңгейінен 1500 м биіғінде өсетін (Annona cherimola) ағаштың ең жиі пайдаланатын сауда аталымы. Ол аласа жерлердің температусынада өседі, сондықтан Сіз черимойяны дүниежүзінің талай жылы аймақтарында кездесе аласыз, мысалы, Израилде, оңтүстік Испанияда. Осы тұқымдасқа мөлшері 120 түр жатады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.botanix.kpr.eu/kk/index.php?text=13 Черномойя]
Кивано

Кивано ұзындығы 10–15 см қызғылт-сары (оранж түсті) асқабаққа ұқсас. Оның тікендері бар болған соң, орта ғасырлар кезіндегі қару-жарақ секілді. Ішкі жұмсағы жасыл, ішінде көптеген 5–10 милиметрлік ұрықтар бар. Жеміс піспеген болса, тікендерінің қасында жасыл сурет болады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.botanix.kpr.eu/kk/index.php?text=12 Кивано - Cucumis metuliferus]
Үндістан лотосы

Үндістан лотосы немесе Жаңғақты лотос, шамгүл – лотос тұқымдасына жататын қос жарнақты, көп жылдық су өсімдігі. Негізгі таралу аймағы — Үндістан, Қытай, Жапония, Корея. Қазақстанда Жайық өзенінің, Қаракөл көлінің алабына жерсіндіру кезінде жаңа тіршілік жағдайына толық бейімделді. Биіктігі 2 м-дей. Қысқа тамырлы, сабағы тік өседі. Ірі, жалпақ жапырағының ені 50 см-дей, ішкі жапырақтары ұсақ болады. Қызғылт гүлдері ірі, ені 20 см-дей. Тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі — конус тәрізді, көп тұқымды, қою сұр түсті. Жаңғақты лотос — өте әдемі гүлді, реликт өсімдік, сәндік үшін өсіріледі. Шығыс елдерінде оның тұқымы, тамырсабағы тамаққа пайдаланылады. Республикадағы таралу ареалының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Үндістан лотосын буддистер діни рәсімдер үшін қолданады. Өсімдік толық жеуге жарайды (алдыңғы кезегінде тамақ ретінде ұрықтарымен топырақ жаңғақтары қолданады), ол бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияда түрлі тағамдар жасау үшін. Бұл көз шешек секілді өсіруге болатын саздын өсімдігі. Лотосты өсіру бізде қиын емес, бірақ оны қалай істеу керегін білу қажет. Галерея Сыртқы сілтемелер * [http://www.botanix.kpr.eu/kk/index.php?text=11 Үндістан лотосы]
Аязға төзімді пальма

Аязға төзімді пальма немесе дикобраз пальмасы – пальмалар тұқымдасына жататын, ең аязға төзімді пальма түрі, сонымен бірге Rhapidophyllum монотиптік тегінің жалғыз түрі. Табиғатта ол АҚШ-ның оңтүстік-шығысындағы саздарында өседі. – 20&nbsp;°C суыққа және аязға төзімділіктің арқасында бұл пальманың түрі бізде де ашық аспан астында өсіріледі. Өсімдіктің аласалығын (1–3 метрдан аспайды) және қалын тікендектері бар көз тартатын діңкегін оның артықшылығыларына косуға болады. Дикобраз пальмасы деген орыс аталуы оның латын тілінен аударғаннан келген – Rhapidophyllum „инелі жапырақтар“, hystrix „дикобраз“. Біздің жағдайда пальманы өсіру қиынға түспейді. Ұрықтарын өсіру нұсқауына сәйкес егіңіз, бұл пальмаға басқа тропикалық түрлеріне қарағанда, жоғары температура қажет емес екенін есте сақтау қажет. +20&nbsp;°C шамасындағы температура жеткілікті. Алғашқы 3 жылда пальманы далада тек ғана жазда устау керек, қыста оны температурасы нөльден жоғары жағдайда ұстау қажет. 3 жылдан кейін ол біздің қысқа шыдау үшін жеткілікті «есееді», сондықтан оны Сіз шөпті жерге отырғыза аласыз. Басқа аязға төзімділі пальмаларға секілді, оған сумен ауаны женіл өткізетін топырақ қажет, ең жақсысы оңтүстік бауыр. Қыста аяздан қарағанда пальмаға ең зиянды топырақтың артық дымқылдығы, дымқыл топырақ тамырларды шірітеді. – 15–20&nbsp;°C температурасына пальма қиыншылықсыз төзеді. Осы өсімдік шыдаған ең төменгі температурасы –28&nbsp;°C. Сыртқы сілтемелер * [http://www.botanix.kpr.eu/kk/index.php?text=10 Аязға төзімді пальма (дикобраз пальмасы) Rhapidophyllum hystrix]
Pinus kesiya

Pinus kesiya қарағайы азиялық қарағайдың ең жылдам өсетін түрі болады, ол отанның шетінде сирек өсіріледі. Оның биіктігі 30–35 метрге дейін жетеді, ал дің диаметры 1 метрге дейін болады. Ол үш-инелі қарағай (бір уыстан ұзындығы 15–20 см 3 қылқанды жапырақтар шығады). Ісіктердің үлкендігі 5–9 см, ал ұрықтардың ұзындығы 1,5–2,5 см. Оның таралған ареалы солтүстік-шығыс Үндістандың Шығыс Гималайынан (қазырғы кезде орман азайғаны үшін тек ғана Мегхалая және Манипур штаттардың Хаси және Нага таулы массивтарында), Қытай (Юньнань провинциясы), Бирма (Мьянма), солтүстің Таиланд, Лаос және Вьетнамнан (Лайтяу, Лангшон, Каобанг, Куангнинь) Филиппинге дейін (Лусон) жетеді. Кейде Филиппиндең шыққан қарағайды Pinus insularis деп белгіленеді. Қытайда осы секілді – юньань қарағайы (Pinus yunnanensis) өседі. Сыртқы сілтемелер * [http://www.botanix.kpr.eu/kk/index.php?text=8 Pinus kesiya қарағайы]
Осло

Осло (, н/е ), 1624-1877 жылдары Христиания , 1877-1924 жылдары Кристиания — Норвегияның астанасы және ең ірі қаласы. Осло Норвегияның экономикалық және әкімшілік орталығы. Қала сонымен қатар елдің сауда, банк ісі, өндіріс және жүк тасымалы орталығы. Қала теңіз өнеркісібі орталығы және Еуропа теңіз саудасы орталығы болып табылады. Теңіз өнеркәсібі секторының көптеген компаниялары, соның ішінде әлемнің ірі теңіз тасымалы компаниялары, кемеброкерлері және теңіз өнеркісібі сақтандыру брокерлері шоғырланған. Географиясы Осло Норвегияның оңтүстік-шығысында орналасқан. Ослоға 40 арал жатады. Қалалның шекгінде ауыз суының ең маңызды қайнар көзi болып саналатын 343 көл орналасқан. Қала бойымен екi ептеген өзендер ағады: Акерсельва және Ална. Ауа райы Тарихы Кей деректерге сәйкес (Norse saga), Осло шамамен 1049 жылы Харалд Hardråde патша негізін салды-мыс. Жуықтағы археологиялық қазбалардан ертеректерде де қалашық болғандығын көрсететін б.з.б. 1000 жылдарғы сүйектер табылған. Бұл өз кезегінде Ослоның мыңжылдығын 2000 жылы тойлауға себепкер болды. Саясаты ғимараты]] Ослода үкіметтік ұйымдар, соның ішінде Норвегия премьер-министрі Йенс Столтенбергтің кеңсесі орналасқан. Үкімет кеңселерінің көбісі Үкімет кварталында (Regjeringskvartalet) орналасқан. Әкімшілік-аймақтық бөлінісі Дереккөздер
Ниам Кавана

Ниам Кавана — ирланд әншісі, 1993 жылы Ирландияның Милстрит қаласында өткен «Eurovision 1993» ән байқауындағы жеңісімен танымал. Eurovision ән байқауы 2010 жылы Ослода өтетін «Eurovision 2010» ән байқауына Ирландия атынан қатысты.
Төртжапырақты Марсилия

Төртжапырақты Марсилия (Marsilea quadrifolia) төртжапырақтылық формасы жапырақтарымен папоротник-өсімдігіне жатады. Өсімдік-папоротник және төртжапырақты деген сөздер бір-біріне келіспейтін секілді деп ойламайсыз ба? Керсінше, бұл сөздер осы кереметті, декоративті, бақбаншылыққа көбінде белгісіз өсімдікті сипаттайды. Марсилияда бәтеңкенің бауына ұқсайтың ұзың тамырсабағы бар. Тамырсабағынан төрт гүлжапыраққа бөлінетін, судын бетінде қалқып тұратын жапырақтар өседі. Формасы түзу, бір қарағанда төртжапырақты жоңышқаға ұқсайды. Күзде тамырсабағын судан шығарсаңыз, ілінген үлкеңдігі бұршақтай құрылымдарды байқайсыз. Олардың ішінде ұрықтары (ұрықтары спора болғаны соң оны папоротнике жатқызады) сақталанады. Бұл өсімдік Оңтүстік Америкадан басқа бәрі континентерінде нәрлі заттарға бай жасанды және табиғи су қоймасындарында өседі. Солтүстік Америкаға ол сырт жақтан әкелінген және бұл жерде өсімдік-агрессор боп саналады. Польшаның табиғи жерлерінде ол жойылып кетті, Гочалковицкий көлінде өсімдікті экосистемаға қайтару үшін зерттеулер өткізіліп жатыр. Словакияда Латорица өзенінің алабының 7 жерінде өседі. Кезінде ол Бодрог, Лаборец, Уг өзендердің аумағында да кездесетін. Чехияда ол өспейді. Сыртқы сілтемелер * [http://www.botanix.kpr.eu/kk/index.php?text=17 Төртжапырақты Марсилия]
Хадди Н'джие

Хадди Н'джие (25 маусым, 1979, Осло, Норвегия) — норвегиялық әнші, жазушы және журналист. Оның әкесі Гамбиялық, ал шешесі Норвегиялық. Хадди Н'джие, Надя Хаснауи және Эрик Сольбаккенмен бірге 2010 жылы Осло қаласында өтетін Eurovision 2010 ән байқауының жүргізушілері болып тағайындалды. Дереккөздер
Дан Бэлан

Дан Бала́н (Dan Mihai Bălan, 6.02.1979) — Молдова музыканты, өлеңдер авторы және продюсер, бұрын O-Zone тобының солисті болған. Қазіргі кезде Нью-Йорк қаласында тұрып жатыр. Дискографиясы Альбомдары *Dar, Unde Eşti (1999, O-Zone-ның кұрамында) *Number 1 (2002, O-Zone-ның кұрамында) *DiscO-Zone (2004, O-Zone-ның кұрамында) *The Power Of Shower (2006, Crazy Loop псевдонимімен) *Crazy Loop Mix (2009) Синглдері *Ma Ya Hi ( Lucas Prataмен дуэт) *Crazy Loop (Mm Ma Ma) ( Crazy Loop псевдонимімен) *Johanna (Shut Up!) ( Crazy Loop псевдонимімен) Сыртқы сілтемелер *[http://danbalan.com/ Dan Bălans official website] *[http://www.facebook.com/pages/Dan-Balan-Chica-Bomb/113735538662218/ Dan Bălans official page] at Facebook website *[http://www.myspace.com/balanmusic/ Dan Bălans official page] at MySpace website *[http://www.flickr.com/photos/dan_balan/ Dan Bălans official page] at Flickr website *[http://twitter.com/danbalan1/ Dan Bălans official page] at Twitter website *[http://www.crazy-loop.com/ Crazy Loops official website] *[http://www.dan-balan.eu Dan Balan Official Fan Club]
Сафура Әлизаде

Сафура Әлизаде (; 20 қыркүйек 1992 жыл, Баку) — әзербайжан әншісі. 2010 жылы «Eurovision 2010» ән байқауына «Drip Drop» әнімен Әзербайжан атынан қатысып, нәтижесінде 5-орынға ие болды. Өмірбаяны Сафура Аркаде 1992 жылы 20 қыркүйекте Бакуде дүниеге келген. Әншінің әкесі мамандығы бойынша суретші, ал анасы пианист және сәнгер. Сафура 3 жасында ән айта бастады, ал 6 жасында ол алғаш рет сахнада өнер көрсетті, содан бері Әзербайжанның әр түрлі музыкалық байқауларына үнемі қатысады. Ол Әзербайжанда танымал «Yeni Ulduz» телевизиялық музыкалық жобасының жеңімпазы. Балалар ансамбльдерінде «Шярг улдузлары» (Шығыс жұлдыздары) — композитор Вагиф Герайзаде және «Бұлбұлляр» (Бұлбұлдар) — әнші Айбениз Гашимова ән шырқады. Ол хореография мектебінен бастап үш мектепте, содан кейін бесінші сыныптан бастап № 164 орта мектепте, ал сегізіншіден бастап № 23 орта мектепте оқыды. Музыка мектебін скрипка сыныбы бойынша бітірді, бірақ ол әрқашан саксофонды игеруді армандады. Скрипка мен саксофоннан басқа, ол фортепианода да ойнайды. «Eurovision 2010» ән байқауынан кейін мектепті бітіріп, Сафура Швецияға көшіп, дебюттік альбомын шығарды. Жас әнші Стокгольмде де жоғары білім алуға ниетті. Әзербайжан, орыс және ағылшын тілдерін меңгерген.
Халықаралық электр байланысы күні

Халықаралық электр байланысы күні - Мамырдың 17де аталады. Бүгінде Бүкіләлемдік телекоммуникация қауымдастығына 180 ел кіреді. Олардың қатарында Қазақстанда бар. Халықаралық электр байланысы күні Халықаралық электр байланысы одағы құрылған күні бекітілген. Бұл үкіметаралық ұйым 1865 жылы 17 мамырда Парижде құрылған болатын. Мақсаты: барлық елдер өзара біріге отырып электр байланысы салаларын тиімді пайдалануға күш салу. Байланыс алдымен ақпарат алмасу екені белгілі. Алайда ақпарат құралдарын пайдалану адамның білімділігіне, жасына, мекен жайына, тұрмысына байланысты. Халықаралық электр байланысы одағының пікірінше бұл күн бүкіл жер шары халқының ақпарат құралдарына тең құқықта қол жеткізуі жолында қоғамдық бастамалар көтеруге мүмкіндік беретін күн.
Кедендік одақ

Кедендік одақ (; ) — екі немесе бірнеше мем­лекеттердің өз араларындағы кедендік шекараларды жою және бірыңғай кедендік тариф құру жөніндегі келісімі. Кедендік одақ аумағында тауарлардың, жұмыс күшінің және капиталдың кеден баждары салынбай, еркін өткізілуіне рұқсат етіледі. Тарихи деректер Тарихи деректерге сәйкес, ке­ден­дік одақ 19 ғасырда орныға бас­таған. Франция мен Монако ара­сындағы (1865 ж), Швейцария мен Лихтенштейн Князьдігі ара­сындағы (1924 ж.) одақ олардың алғашқылары болып табылады. Біздің кезеңімізге жақын уақытта Еуропалық экономикалық одақ (1957 ж.) - Еуропалық одақ (1993 ж.) және Еуропалық еркін сауда ассоциациясы (1962 ж.) құрылған. Ке­ңес Одағы дәуірінде социа­лис­тік мемлекеттер арасында Эко­номикалық Өзара Көмек Кеңесі (СЕВ) аясында кедендік мәсе­ле­лер бойынша бірнеше келісімдер жа­салған. Кейбір ақпараттық агенттіктердің мәліметі бойынша, әлемде 30-дан астам түрлі си­паттағы интеграциялық бір­лес­тіктер бар көрінеді. Ресей, Қазақстан және Беларусь арасындағы КО 2010 жылдың 1 қаң­та­ры­нан бастап үш ел — Ресей, Беларусь, Қазақстан үшін бір­ыңғай кедендік тариф күшіне ен­ді. 2011 жылдың 1 шілдесінен бас­тап бірыңғай кедендік кодекс ен­гізілетін болады. 2011 жыл­дың ортасынан бастап тауа­р­лар­дың кедендік бақылауы Беларусь Рес­публикасының, ал бір жылдан ке­йін Қазақстан Респуб­ли­ка­сының сыртқы шекарасына кө­ші­рілетін болады. Үкіметтегі білікті мамандар: «То­­лыққанды және толық ауқым­дағы Кедендік 2011 жылдан бас­тап енгізіледі және Ресей мен Қа­­зақстан шекарасындағы барлық рәсімдеу шаралары шекараның сыртқы жиегіне шығарылады, оның ішінде барлық тарифтік жә­не тарифтік емес: санитарлық, ветеринарлық, фитосанитарлық реттеулер бар. Бұлардың барлығы 2011 жылдың 1 шілдесінен бастап өз­гертіледі» деп атап көрсетті. Одаққа бірігудің негізгі мәні одақ­қа мүше мемлекеттер ішін­де­гі кедендік тосқауылдардың бол­мауында және кез келген сыртқы та­уарға, оның қай елге тасы­мал­данатынына және ортақ ше­карадан қай жерде өткеніне қара­мастан бірыңғай кедендік та­­лапты қалыптасуында. Ке­ле­шекте біртұтас көліктік, энер­гетикалық, ақпараттық ке­ңістік құрылуы тиіс, интег­ра­циялық процестер жеделдетіледі, то­лыққанды жалпы рынок қа­лыптасады, ұлттық экономикалар біртұтас кешенге бірігеді. Елдер әлеу­меттік-экономикалық да­мудың ортақ мақсаттарына ке­ліседі, уағдаласқан құрылымдық, ин­новациялық, сыртқы эко­но­микалық және әлеуметтік сая­сат­ты қалыптастырады. Қарама-қайшылықтар Кедендік одаққа қатысудан Ре­сей, Қазақстан және Бе­ло­руссия қандай дивидендтер ала­тын­дығы заңды сұрақ. Қазақстанда, әсіресе Белорусияда бұл КО-тан ұтыламыз деген дауыс толассыз естілуде. Олай деуге негіз бар: жаңа Одақтың заңнамалық негізі кем дегенде 90% Ресей Кеден заңына негізделген, сондықтан шикізатқа негізделген экономикалы Қазақстан үшін тек Қазақ ірі шикізат өндіруші компанияларға бұл Одақ пайдалы болғанымен, қалың қазақтар үшін 3-ші елден (Қытайдан) келетін арзан тұрмыстық заттар қол жетімсіз болып қымбаттайды деген сөз. Осылайша Өмір деңгейі де кем деген де 10-20% нашарлайды, ал аяқтарына толық тұрып үлгермеген қазақ бизнесі үшін де бұл Одақ өте қауіпті. Дереккөздер
Лех Качиньский

Лех Александр Качиньский (; Маусымның 18, 1949, Варшава, Польша — 10 сәуір, 2010, Смоленск облысы, Ресей) - поляк заңгері және саясаткері, Варшаваның мэры (2002-2005), "Құқық және Әдiлдiк" партиясы жетекшiлерiнiң бiрлерi. 2005 жылдың қазанында Польшаның президенті болып сайланды, 23 желтоқсанда республиканың президентi қызметiне кiрістi. Өмірден озуы Лех Качиньский бастаған делегация ,1940 жылы Катынь орманында НКВД-ның қолынан мыңдаған поляктың қаза болғанына 70 жыл толуына орай, Ресейдің Смоленск аймағындағы Катынь құрбандарын еске алу кешеніне марқұм отандастарының рухына тағзым ету үшін ұшып бара жатқан болатын. Жыл сайын өткізілетін дәстүрлі шара биыл сәуірдің 10-да өтеді деп жоспарланған-ды. Ресейдің Смоленск облысында 2010 жылының 10 сәуiрінде әуе апатында қаза тапты. Сілтемелер
Жұрт

Жұрт – халық; ертеректегі мағынасы – патшалық, мемлекет, ел. VI – VII ғасырларда бұрынғы тайпалық бірлестіктер ыдырап, жаңа бірлестіктер туып жатты. Тайпалар араласып, бұрын туыстас емес тайпалардың, рулардың адамдары жаңа жағдайда бірлесіп, топтаса бастады. Малшылық пен егіншілік ыңғайына қарай ол бірлестіктер бірыңғай межелі қоныстарға, мекендерге орналасты; отырықшылық пен тұрақты қоныстар пайда болды. Осындай аралас әрі бірыңғай орналасқан ел бір жұрт деп аталды. Жұрт сөзі кейін мемлекет, ел, кейінгі жылдары халық деген мағынаға ие болды. Жұрт – 1) адамдардың бірнеше жыл немесе бірнеше ғасыр бойы тұрып, кейін тастап кеткен жері; 2) мал баққан кісінің өзі ғана отыратын, иемденіп пайдаланатын қонысы; 3) көктеу, жайлау, күзеу жайылымдарындағы мал жаятын жер, мал бағушының үйі тігілетін орын. Үй маңы, мал иірілген қора қиланып, шөбі тозған соң, үйді басқа жерге ауыстырып тігеді. Үйдің ескі орны жұрт деп аталады. Бірақ жұрт ауыстырушы өзіне тән жайылымның аумағынан аспайды. Жұртта тұтыну заттарының сынықтары, мал сүйектері, жоғалған бұйымдар, бұзылған үй-жайдың орны, күл төбе, т. б. заттар қалады. Бұл заттардан тарихи-мәдени қабаттар қалыптасады. Археологтар мәдени заттарды зерттей отырып, ежелгі тайпалардың әдет-ғұрпы, экономикалық және саяси өмірі жайлы көптеген тарихи мағлұматтар алады. Cілтеме *мемлекет *ел *тайпа *халық Дереккөздер
Ресми тіл

Ресми тіл — заң, сот, оқу, т.б. ресми кеңсе қызметінде мемлекеттік тілмен қатар қолданылатын негізгі тілдердің бірі. Әдетте, көп ұлтты елдердің конституцияларында кейбір тілге ресми мәртебе берілгені белгіленіп отырады. *Мысалы, Испания конституциясында (1978) кастиль наречиесі Ресми тіл ретінде қабылданған, сонымен қатар испан тілінің басқа да наречиелері автон. аймақтарда Ресми тіл деп жарияланған. Кей елдерде (Азия, Африка) жергілікті ұлт тілімен қатар бұрынғы метрополия тілдері де (ағылшын, француз, т.б.) ресми тіл болып қабылданған (Үндістан). Еуропа елдері, АҚШ, Жапония, Түркия, Ресей секілді мемлекеттерде Ресми тіл мен мемл. тіл ұғымдары бір-біріне сәйкес келіп, ауысып қолданыла береді. Кей елдерде бұл ұғымдарға жеке түсініктер беріліп, дараланған, мұндай жағдайда Ресми тілдің мемл. тілден айырмашылығы: # мемлекеттік тіл конституция бойынша мемлекеттің қамқорлығында болады; # мемлекеттік тілді меңгеру мектепке дейінгі оқу-тәрбие мекемелерінде, орта, арнайы және жоғары білім беретін оқу орындарында міндетті деп саналады; # мемлекеттік тіл — сол елдің мемлекет, қоғамдық, саяси, экономика, әлеум. аяларында кеңінен қолданылатын басты тіл. Ресми тілдің қолданылу аясы мемл. тілге қарағанда тар, функционалды рөлі ерекше көрсетілмейді. Сондай-ақ Ресми тіл кейбір ұлт-ұлыстардың бір аймақта шоғырланып өмір сүруіне байланысты белгіленуі мүмкін. Дереккөздер Сілтемелер * [http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath/library2/kultura/kyltyra/language%20policy/article/state%20language%20policy&langkk Мемлекеттік тіл саясаты]
Ерназар Тоқсанбаев

Ерназар Тоқсанбаев (1992 жылы Алматы қаласында дүниеге келдi) – қазақ балуаны. Тараз еркiн күрес мектебiнiң түлегi. Өмірі 1998 жылы отбасымызбен Алматыдан Тараз қаласына көшiп келдi. Осында бiлiм алып, ең алғаш мектеп табалдырығын аттадым. Еркiн күреспен 2002 жылдың көктемiнен берi айналысып келедi. Отбасымда үш ағайынды, үш ұлдың үлкенi. Әкесі Тоқсанбаев Берiк – еркiн күрестен спорт шеберi, қазiргi таңда жеке бапкерi. Iнiлерi – Амангелдi, Ернар жас болса да көптеген жарыстарда жүлдегер атанып, тiптi облыс жеңiмпазы дәрежесiне дейiн көтерiлгенi бар. Бала кезiнен әкесімен бiрге жаттығу залына барып жүрдi. Артынан сол жерде жаттығу жасап, осы спорт түрiн ұнатып кеттi. Жетістіктері 2007 жылы республикалық жарыстарда жүлдегер болды. 2008 жылы жасөспiрiмдер арасында өткен Қазақстан бiрiншiлiгiнде жеңiмпаз атанды. Сол жылы Якутияда “Азия балалары-2008” ойындарында қола жүлдегер атанды. 2009 жылғы республикалық кадеттер арасындағы жарыстың алтын медалiне ие болды. Үндiстанның Пуна қаласында өткен Азия ойындарының қатысушысы.
Көкпек

Көкпек (лат. Atrіplex) – алабота тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін немесе көп жылдық бұташық өсімдік. Жер жүзіне белгілі 225 түрінің 25-і Қазақстанның барлық аймағына тараған. Биіктігі 10 – 150 см, жапырақтары кезектесе орналасқан, олардың табақшалары тегіс, кейде тілімделген. Гүлдері дара жынысты, бір үйлі өсімдік. Аталық гүлдері 3 – 5 мүшелі гүлсерікті, 5 аталықты, аналық гүлдері негізінде гүлсеріксіз болады. Қазақстанда жиі кездесетін түрі – боз Көкпек, алабота (A. сana). Ол жазық далалы аймақтарда, тау бөктерлерінде, борпылдақ, сортаң топырақты, сазды ойпаң жерлерде, өзен, көл аңғарларында өседі. Биіктігі 20 – 50 см бұташық. Сабағының түп жағы тармақты, сұрғылт қоңыр түсті. Жапырағы сопақша келген, едәуір қалың, кезектесе орналасқан. Гүлшоғыры жапырақсыз. Шілде – қазан айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы жирен түсті, жалпақ, дөңгелектеу. Тағамдық (бақ көкпегі) – мал азықтық, дәрілік, бояулық, тех. өсімдіктер. Шөл далалы аймақтарда Көкпекті адамдар отынға пайдаланады, күзде түйе жейді. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Әзидолла Есқалиев

Әзидолла Есқалиев (1 қаңтар 1934, Құрманғазы, Атырау қалалық әкімдігі, Гурьев облысы, Қазақ АКСР, РКФСР — 14 тамыз 2017) — домбырашы, күйші. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының профессоры. Өмірбаяны Әзидолланың әкесі Есқали мен ағасы Әліпті халық «Өнердің шежіресі» деп атаған. Есқали әке бүкіл Батыс Қазақстан аймағына аты өрлеп шыққан Құрманғазының шәкірті, ізбасары Дина Кенжеқызы Нұрпейісованы әдейі шақыртып, бір апта үйіне қонақ қылып, оның орындауында талай сар қаймақ, өршінді күйлер – Құрманғазының «Төремұратын», «Қызыл қайыңын», Дәулеткерейдің «Топан», Наушанның «Байжұмасын», өзінің «Әсем қоңырын», «Бұл-бұл» күйлерін тыңдайды. Ара-арасында Әзидолланы сынап, ақыл кеңестерін берді. Әзидолланың алғашқы өнерге үйреткен ұстазы Дина болатын. Ол 1953 жылдың шілде айында Алматы мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетіне құжаттарын тапсырды. Емтиханды профессор, академик Ахмет Жұбановтың өзі қабылдады Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. 1960 жылы Қазақконцерттің солист-домбырашысы болып жұмыс істейді. Оның дарынды домбырашылығы Құрманғазы атындағы оркестрде айқара ашылды. Үздік өнері, орындаушылық дархан шеберлігі қалың қауымның көңілінен шықты. Әзидолла Есқалиев деген есім қазақтың байтақ даласына танымал домбырашыға айналды. Бұл жылдарда ол өзінің қарқынды, сәнді өнерімен тек қана байтақ Қазақстан жұртшылығын сусындатып, тамсандырып қана қоймай, Германия, Франция, Чехословакия, АҚШ, Алжир, Қытай, Моңғолия тағы да басқа көптеген шет мемлекеттердің сахна төрінде қазақтың күй өнерінің құдыретін жая түсті. Қазақ дейтін өнерлі ұлт, Қазақстан атты ел бар екендігін әлемге паш етті. Ә. Есқалиев орындаушылық шеберлігі жоғары, танымал концерттік орындаушы. Ә. Есқалиевтің орындауындағы музыкалық шығармалар радио мен теледидардан тұрақты беріліп тұрады. 17 күйтабағы шығарылған, олар Қазақстанның алтын қорына енген. Ә Есқалиев талантты педагог, қазақтың ұлттық музыкалық дәстүрін жетік біледі. Оның ғылыми педагогикалық қызметі домбыралық орындау шеберлігі мәселелерін, домбырада күй орындаудың жүйеленген қағидаларын қамтиды. Ә. Есқалиев көптеген өнер ұжымдары мен солистер орындайтын күйлердің авторы.Әзекең 1962 жылдан бері Құрманғазы атындағы консерваторияда ұстаз, 1998 жылдан бастап профессор. Ол көптеген шәкірттер тәрбиеледі, өнер жолына жолдама берді. Қ.Ахмедияр, А.Жайымов, А.Үлкенбаева, Қ.Қожабаев, У.Ғұбайдуллин сынды шәкірттері әлемге белгілі өнер тарландары. Әзидолла Есқалиевтың музыка өнеріндегі өнегелі, жемісті еңбегі 1990 жылы ҚР еңбек сіңірген әртісі, ал 1993 жылы ҚР халық әртісі атағымен аталып, «Озық еңбегі үшін», «Аса үздік еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Аса үздік еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдармен марапатталды, Атырау және Исатай аудандарының құрметті азаматы атанды «Аман бол, шешем, аман бол»- Құрманғазының күйі, орындаған. Ә. Есқалиев. Дереккөздер
Нағима Қабылқызы Есқалиева

Нағима Қабылқызы Есқалиева (1954 жылы 3 ақпанда Алматы) - әнші, профессор. ҚР халық әртісі (1999). Өмірбаяны Нағима Алматы облысының Жамбыл ауданындағы Фабричный кентінде жұмысшы отбасында туды. Оның ата тегінің қонысы Ақтөбе облысы. Әкесі – Қабыл, анасы – Асыл қарапайым отбасы. Ол бала кезінен актриса болуды армандады. * Қазақстанның қазіргі көптеген эстрада жұлдыздары эстрада цирк студиясында (бұл қазіргі күні Жүсіпбек Елебеков атындағы колледж) қанаттанды. Соның бірі – Нағима Қабылқызы Есқалиева. Оның ұстазы Қазақстанның әйгілі өнерпазы – Лаки Кесоглу. Ол бұл студияны 1973 жылы тәмамдады. * Алматы музыкалық училищесін (хорға дирижерлік жасау бөлімін) бітірген. * Есқалиеваның есімі 1979 жылы “Әнмен өрнектелген өмір” Бүкілодақтық жас әншілер сайысынан соң эстрадалық музыканы сүюшілер арасында белгілі бола бастады. * Жастардың «Алло, мы ищем таланты!» сайысында дипломант атанды. Оның осы сайыста өнер көрсетуі үлкен табыспен өтті. * 1977 жылы П.И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық училищесін бітірді. Осы жылдан бастап «Қазақконцерт» бірлестігінде екі жыл бойы әншілік жолда болды * 1978 – 83 жылдарын «Гүлдер» ансамблінің әншісі. * 1979 жылы ол әртістік күшін Бүкілодақтық жас әртістер сайысында Ленинградта сынайды * ХІХ Халықаралық эстрада әндеріне арналған «Алтын Орфей» фестивалінде бірінші сыйлықты иеленді. Әнші даусының диапазоны кең, эстрадалық музыка мәнерін жақсы сезінеді. Оның репертуарында әр түрлі жанр мен бағыттағы қазақтың халық әндері мен қазіргі замандық композиторлар әуендері бар. К. Дүйсекеевтің “Сәлем саған, туған ел”, С. Бәйтерековтың “Күнге табыну” және тағы басқа әндер оның орындауында әнмен айтылған өмірге айналды. * 1996 жылы ол Қазақстанның талантты балалары үшін эстрадалық шеберлік студиясын ұйымдастырды. * Нағима Қабылқызы Есқалиева 1984 жылы Қазақстан комсомолы сыйлығының лауреаты атанды. Ол музыка өнерпаздары ортасында Қазақстанның халық әртісі атағы берілген ең соңғы әртіс (1999 жыл) Марапаттары * 2013 - Құрмет ордені * Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің үздігі * Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры * 1999 - Қазақстан халық әртісі * 1985 - Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты Дереккөздер
Естай - Қорлан

Маралды облысының (Солтүстік- Сібір өңірі) Өрік ауылында қыпшақ руынан шыққан Сұлтан деген атақты бай тұрған. Сұлтанның Хұсни және Хорлан атты екі қызы болған. Хорлан атымен жиырма жастағы жас композитор шығарған “Хорлан” әні көпшілікке жақсы мәлім. Бұл әннің шығу тарихы мынадай: Ертіс өңірінде Ақкөл ауылынан елу шақырым жерде Сүлеймен деген бай өзінің малын ұстайды. Оның ұлы Шошанның қалыңдығы Маралдыдан болған. Қалыңдығы мен оның ата-анасын , көру үшін Шошан бірнеше атты Естайға беріп, оның қасына осы сапарда дос немесе серіктес ғана емес, үлкен рудың құрметті әншісі ретінде еруін сұрайды. Естай шақыруды қуанышпен қабылдайды. Шошанның қалыңдығының үйі Сұлтан ауылында болады. Күйеу жігіттің құрметіне барлық ауылдардан жігіттер мен қыздар жиналады. Дәстүрлі көңілді ойын-сауық басталады. Жастардың арасында Сұлтанның қыздары Хұсни мен Хорлан да бар еді. Өте сәнді киінген, басқа ақындар мен әншілерге ұқсамайтын Естай Хорланға бірден ұнайды. Естайға қыз да ұнайды. Қыз бен жігіт оңаша қалған сәтте, бір-біріне сүйетіндіктерін білдіреді. Хорлан айттырылып қойылғандықтан, үйлену туралы әңгіме де болуы мүмкін емес. Сондықтан, Естай қызды ұрлауға бел байлайды. Қыздың келісімін алған Естай туған ауылы Ақкөлге келіп, достарымен, туғандарымен ақылдасады. Достары оны қуанышпен қолдайды. Бір жыл өткен соң әнші өзінің досымен Маралдыға қайта келеді. Естай көрші ауылда қонақ бола отырып, Хорланға адам жібереді, бірақ қызға үйінен кетуге мүмкіндік болмайды. Жастардың ойлағаны туралы барлығына белгілі болады. Ашу кернеген әкесі қыз атастырылған жаққа жаушы жіберіп, “ақысы төленген” қалыңдықты алып кетулерін талап етеді. Асығыс той жасалып, Хорлан өз тағдырына мойынсұнып, алыс ауылға келін болып кетеді. Естай көзі жұмылғанша Хорланды ұмыта алмайды. Өзінің өмірлік қайғысы, орындалмаған арманы жөнінде ол атақты “Хорлан” әнін шығарады. Жігіттер қапы қалма бұл жалғаннан, Жігіттің арманы не сүйгенді алған, Сірә, сіздей жан тумас, Туса туар артылмас. Бұл ғаламды шарықтап, О, дариға ләуліктас, Бағдат, Мысыр, Шынмашын, Іздесем Хорлан табылмас. Естай жастық махаббатына берік, адал болады. Ол ұзақ жылдар сынауынан өтеді. Алпыс жеті жасқа келген Естай “Хорлан” әнін ерекше толғаныспен орындайды. Домбыраны қолына алған ол ұзақ үнсіздіктен соң, көзінен аққан жасын сүртіп, сосын ойнай бастайды, - дейді көзі көргендер, - “Домбыра шегін ол бос қоятын, сол себепті дыбыс та төмен, аса қайғылы, тұншығып шықты. Оның әні жылдар сынағынан өткен нәзік сезіммен өрілген махаббаттың қайғысы мен азабы туралы болады. Әншінің қолындағы үлкен, алтын сақина болатын. Естай оны, “Хорланнан қалған естелік” деп ерекше бағалаған.
Қали Жантілеуов

Қали Жантілеуов (1902 жыл, Орал облысы — 1993 жыл) — әнші, домбырашы-күйші. Қазақстанның халық әртісі. Кіші жүздің Байұлы тайпасы Алаша руынан шыққан. Домбырада бес жасынан ойнады. Оның ұстазы күйші Төлеш болған. Нұртазы, Мәмен және тағы басқалары атақты күйшілерден орындау мәнерін жетілдірген. Қали домбыра құлағында ойнайтын шебер орындаушы ғана емес, керемет әнші де болған. * 1934 жылы бірінші Бүкілқазақстандық халық орындаушыларының слетінде бірінші орын алып, халық аспаптары оркестріне жұмысқа шақырылады. * 1944 жылдан Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар кафедрасының алғашқы дәріскерлерінің бірі. Жантілеуов халықтың музыкасын жақсы білген (күйлерді), орындау мәнерін жетік меңгерген. Көптеген жас домбырашылар оның батасын алу үшін келетін болған. Оның шәкірттері Ш.Қажығалиев, Р.Омаров, Ф.Мансұров, Н. Тілендиев және т. б. Дереккөздер
Едіге Жаров

Едіге Жаров (1952 жылы 19 қаңтарда Алматы облысы, Нарынқол ауылында дүниеге келген) - спорттық гимнастикадан қазақтан шыққан ең танымал бапкер. Екі дүркін Олимпиада чемпионын тәрбиелеп шығарған. Бүгінгі күні Едіге Нұрмаханұлы спорттық гимнастикадан Канада құрамасының бапкері. Халықаралық гимнастика федерациясы техникалық комитетінің мүшесі, FIG жаттықтырушылар академиясының бас эксперті. Канада тарихында спорттық гимнастикадан Олимпиада чемпионын дайындаған тұңғыш бапке. Отбасы Әкесі осы Нарынқол даласында 1930 жылы дүние есігін ашып, 1957 жылы өмірден озады. Ал анасы Нұри Салауатқызы 2007 жылы өмірден озды. Кейін Алматыға келіп мектеп тәмамдаған соң, Қазақ дене шынықтыру инстутынан диплом алып шықты. Бала Едіге алғаш спорт залға барып жүрген сәтте онымен бірге ғарышкер Талғат Мұсабаев та бір топта болыпты. Едіге аға зайыбы Маргарита екеуі бір ұл, бір қыз тәрбиелеп отырған бақытты отбасы. Ұлы – Руслан 29 жаста. Оттава қаласының әкімдігінде істейді. Ал қызы Карина – 24 жаста. Монреаль университетін аяқтап, қазір ағылшын, француз тілінің маманы, аудармашы. Шәкірттері КСРО 1988 жыл. әйгілі КСРО-ның атын әлемге жайған Валерий Люкин Сеул Олимпиадасында екі алтынды қанжығасына байлады. Міне, сол Люкиннің томағасын сыпырған осы Едіге бапкер еді. Кейін білікті бапкерден шыңдалып шыққан Люкин талай мәрте әлем біріншілігінің шыңын бағындырды. Франция Едіге Жаров дайындаған шәкірттері әлемде ешкім жасамаған бірнеше элементтерді дүниеге алып келді. Сол әдістердің бірі һәм бірегейі белдемеде (турник) 360 градус бұрылыспен алға бүгіліп жасайтын сальто. Бұл әдісті ойлап тапқан осы Едіге бапкер еді. Аумалы төкпелі тоқсаныншы жылдары Едіге аға Жаров Францияға кетті. Француздардың арнайы шақыруымен осы елдің құрамасын 2000 жылға дейін жаттықтырды. 1995 жылы шәкірті Жил Стабло Еуропа чемпионы атағын жеңіп алса, 1997 жылы тағы бір шәкірті Франция чемпионатында топ жарды. Бірақ Едіге аға Франция жұртынан көп кемсітушілік көріпті. Ұзақ жыл талмай баптап, жауапты сын алдында ащы терін алып, бәйгеге қосқан шәкірті шығыршықта не бел темірде шырқ үйіріліп, өнер көрсетіп жатады. Басқа бапкерлер сияқты ел қатарлы қасында отыра алмай, шәкіртінің қимыл қозғалысын бапкер бөлмесіндегі теледидардан немесе трибунадан тамашалады. Мұндай кемсітушілікке шыдамаған, Едіге бапкер 2000 жылы Канадаға кетеді. Канада Едіге ағаның баруымен тұралап тұрған Канада гимнастикасы аяқтан тұрды. Оған дәлел, 1999 жылғы ӘЧ бар жоғы 18 орынға тұрақтаған Канада, 2001 жылы 12 орынға, ал 2003 жылы 5 орынға табан тіреді. Өсу деп осыны айтыңыз. 1976 жылдан кейін тұңғыш рет, 28 жылдық үзілістен кейін 2004 жылы Канада гимнасшылары Олимпиада табалдырығын аттады. Сол жолы канадалық Кайл Шифелт Афины ойындарының чемпионы атанды Сілтемелер * [http://thenews.kz/2011/01/15/686649.html Казахстанский агрегатор новостей. Thenews.kz] * [http://www.alaman.kz/?p=5354 Ұлттық спорт порталы. ALAMAN.KZ]
Томас Брадварди

Томас Брадварди (, шамамен 1290~1349) - ағылшын математигі, философы, кезінде шіркеуде (Христан дінінің орталығы) болған. Оксфорд университетін бітіргеннен кейін сол жерде философия және математикадан сабак берген, әрі профессор болады. 1333 жылдан өмірінің соңына дейін шіркеулер ұйымының бастығы боалады.Ол еворпадағы ең бірінші болып тригонометрияны зеріттеген математиктің бірі, ол тангенсті “кері көлеңке”(Umbra Versa), синусты”тура көлеңке”(Umbra recta) деп атап, әрі оны есептеулерге енгізгін. өзінің философиялық еңбектерінде шексіз үлкен мен шексіз кішіні талдап, кейіннен оны математиклық зеріттеуілеріне кіргізеді. Ол бірқанша математикалық еңбектер жазған. «Арифметика назариясы»(1495) кітабында сандар теориясын түсіндіреді. «геометрия теориясы»(1511) атты еңбегінде геометриялық пішіндердің қасиеттерін талдау жасай отрып , кейбір қасиеттерін көрсетіп берген.
Нагата есебі

Нагата есебі - Афиндық алгебралық геометрия саласындағы күрделі проблемалардың бірі болған есеп, 3 өлшемнен тұрды. Математикадағы 1 өлшемді есеп өте оңай есеп саналса, 2 өлшемді есеп өте қиын есеп деп қарастырылады. Нагата алдыңғы екеуін місе тұтпай, 3 өлшемді есепке ден қойған. Афиндық кеңістіктегі симметрия ның жауабын табуға тырысқаны үшін есепке М.Нагата есімі берілген. Есептің тарихы 1872 жылдан басталады. Ең алғаш рет 2 өлшемді кеңістіктегі есептің теоремасын М.Ньютер деген неміс математигі қалыптастырды. Теорема күні бүгінге дейін М.Ньютер есімімен аталады. Аталмыш теоремадан қате табылуына байланысты 1901 жылы итальян математигі Г.Кастельнуев есепті қайта дәлелдеп, дұрыс жауабын анықтады. Осы саладағы жетістікті 1942 жылы неміс математигі К.Юнг толықтырып, R (x,y) алгебрасының автоморфизмдері «қолдық» болатынын дәлелдеді. 3 өлшемді есеп аса күрделі болғандықтан, онымен айналысуға ешкімнің жүрегі дауаламады. Ал М.Нагата «қолдық» автоморфизмнен басқа автоморфизмдердің барлығы «жабайы» болатындығына көз жеткізу үшін өзінің гипотеза сын тұрғызды. Бұған дейін Гильберттің 14-ші проблемасын шешкен атақты математик қанша тырысса да, есептің жауабын таба алмады. Есепті 2000-шы жылдары қазақ математигі Уалбай Өмірбаев шешті.
Паул Ердёш

Паул Ердёш (, 26 наурызда 1913 ж. Будапешт — 20 қыркүйекте 1996 ж. Варшава) — мажар математигі, Мажарстан ғылым академиясының академигі. Әкесі математика мұғалімі еді. Өмірінде тұрақты мекені не тұрақты жұмысы болмаған. 30-жылдары Еуропада, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Америкада болған, соғыс аяқталған соң әлемді аралап, әр елдің математиктерімен бірлікте математикалық мәселелерді зеріттеген , ол қазырге дейін 1000-нан астам математикалық зеріттеу мақалаларын жариялаған. Зерттеу саласы негізінен сандар теориясы, жиындар теориясы, топология, ықтималдықтар теориясы және оның қолданылуы, математикалық логика т.б қамтиды. Оның осы саладағы жемісті еңбегі мен әлем математикасының дамуына қосқан ұлесі үшін 1984 жылы Волф силығына ие болды.
Алекси Клод Клеро

Клеро Алекси Клод (1713 жылы 7 мамырда Парижде дүниеге келіп, 1765 жылы 17 мамырда сол жерде қайтыс болған) - Француз математигі, механигі. Тоғыз жасынан бастап акесінің тарбиесінде аналитикалық геометрия мен дифференциалды үйренген,16жасында Франция ғылым акедемиясына мүше болған. Осыдан бастап И.Нютон ілімін дамыту қозғалыстарына қатысқан.ол жердің ендік сызығының өзгеруіне байланысты өзгеретін аурлық күш формуласын(кейіннен Клеро формуласы деп аталған) ең алғаш ортаға қойады.ол аспан денелері механикасының үш дене маселесін зеріттеу барысында осы маселенің ең алғашқы болып жуық шешімін табады. 1750 жылы И.Харди «харди құйрықты жүлдызы» 1758 не 1759 жылдары көрінеді деп болжаған, ал Клеро болса1758 жылы жарты жылдық есептеу натижелеріне сүйене отрып, «харди құйрықты жүлдызының» көрінетін ай күніне дейін анық дәледеп береді, осы жетістігінің арқасында ол Петербор ғылым акедемиясының силығын алады.ол жәнеде көптеген аспан денелерін зеріттеуді қолға ала бастаған,өкініштісі аурып қайтыс болады да ол зеріттеулері аяқсыз қалған. Ол ең алғашқылардың бірі болып қос қисықтықты қисықты зеріттерен, сонымен бірге қисық беттің беттік қюшы сызығын зеріттеді. Оның «ең үлкен мән мен ең кіші мәннің кейбір маселелері» (1733) атты еңбегі вариациялық амалдың тарихтағы ең алғашқы зеріттеу мақаласы еді.1734жылы клеро дифференциялдық теңдеуін құрды.1739～1740 жылдары аралығында аралас екінші дәрежелі дербес туындының туындылаудығы реттерін алмаструдың шартын дәлелдеді, тағыда бірінші ретті сызықтық дифференциялдық теңдеудің интегралдық көбейткішінің бар болу маселесін дәлелдеі.
I Ариабхата

Ариабхата Ⅰ (476～550) - Үнді математигі, астрономы. Б.з 476 жылы музирис (Muziris) қаласында (қазіргі даиҚодунгаллоур (dayKodungallour) қаласы) дүниеге келген. Ксубуло қаласында тәлім-тарбие алған. 499 жылы «Ариабхата жинағын» шығарған. , Pune. As there is no known information regarding his appearance, any image of Aryabhata originates from an artist's conception.]] Бұл кітап көп жылдар жоғалды саналып келген, кейіннен 1864жылы Үндістан ғалымы Хаотанжише қолдан көшірілген нұсқасын табады. Ариабхатаның астрономиялық асбаптар туралы және бір кітабы «Ариабхата жылдар кітабы» бертін ғана табылып зерттелу үстінде. «Ариабхата жинағы»-да 121 жолдық өлең бар. Оны мадақ өлең, математика, жылнама, аспан шары деп 4 бөлімге бөлген. Ішінде,2- бөлімі математикаға арналған 33 жол бар. Негізгі мазмұны санау тәсілі, бұтін сандарды есептеу амалы, натуралы сандардың квадраттарының , кубтарының қосындысын есептеу формуласы, бөлшек санды қысқарту мен ортақ бөлімге келтіру әдісі, арифметикалық прогрессия, үшбұрышты қалқа туралы мәселелер, кері жору тәсілі,жорамалдау тәсілі,сызықты теңдеулер жүйесін шешу әдісі, сонымен қатар, бірінші дәрежелі анықталмаған теңдеулердің(жүйесі де) шешу тәсілі, пайданы есептеуді қолдану арқылы екінші дәрежелі теңдеуді шешу тәсілін (түбір табу) Пифагор теоремасын көрсетіп және оны пайдалана отырып сегменттегі хордамен векторлардың және қиылысқан екі дөңгелектің сәйкес хордалық векторларының арасындағы байланысты көрсетіп берген. Ол шеңбердің сегментінің хордаға қатынасы радиусқа тең болатынын есептейді; дөңгелектің ауданы жарты шеңбер периметрі мен радиусын көбейтіндісіне тең болатынын есептеген және 100ді 4 ке қосып оны 8 ге көбейтіп шыққан санға 6200ді қосса, диаметрі 2000 болатын шеңбердің периметрінің жуық мәні болатынын,яғни, тең деген. Көптеген геометриялық пішіндердің көлемін табу формуласын да берген, бірақ кейбірі қате берілген. Б.з Ⅹғасырда Үндістанда және бір Ариабхата атты көрнекті математик өткен, оны Ариабхата Ⅱдеп атайды. 1976 жылы ариабхатаның туғанына 1500жыл толуына байланысты Үндістан үкіметі «Ариабхата» атты бірінші жасанды жер серігін ұшырған.
Бақыт Тоқсанбайқызы Қарабалина

{{Музыкант } }} Бақыт Тоқсанбайқызы Қарабалина (1939, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы-1991) - домбырашы, Қазақстанның халық артисі, Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының профессоры. Өмірбаяны * 1965 жылы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін (А. Жұбанов пен Л. Мұхитовтың класы бойынша) бітірді. * 1960 жылдан бастап, Құрманғазы атындағы Қазақтың Мемлекеттік халық аспаптар оркестрінің домбырашы-солисі. Оркестрдің құрамында ол әлемге қазақтың домбыра музыкасының сұлулығын танытты, көптеген елдерде өнерлік іссапарларда болды. Ол қазақтың халық композиторлары: Құрманғазының, Сейтектің, Дәулеткерейдің, Мәменнің, Қазанғаптың күйлерін орындаушы. Бақыт Қарабалинаның орындауында күйлер ерекше тереңдігімен айрықшаланады. Оның репертуарында қазақ және шетелдік композиторлардың шығармалары бар. Дереккөздер
Болат Ишанбайұлы Қарақұлов

Болат Ишанбайұлы Қарақұлов (27.03.1942, Алматы - 16.12.2014, Алматы) - музыкатанушы, фольклоршы. Өмірбаяны * Мәскеу консерваториясысының дирижерлік-хорлық факультетін бітірген. * 1967-1969 жж. - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының хорлық дирижерлік кафедрасының дәріскері. * 1970 жж. ҚР Ғылым Академиясының М.О.Әуезов атындағы өнер және мәдениет Институтында жұмыс істейді. Ғылыми жұмыстары Қарақұловтың ғылыми қызметі музыкалық фольклор мен халықтық ән өнерінің алғашқы нұсқаларына тарихи-теориялық талдама жасаумен ерекшеленеді. Оның зерттеулік жұмысы қазақтық әндік музыкалық өнерін анықтап, зерттеуге бағытталған. Ол Қазақстанның әртүрлі өңіріндегі ән-әуендердің ерекшеліктерін біртіндеп құрылуы тарихи процесінің заңдылықтарын ашуға тырысады. Шығармалары Б.Қарақұловтың «Асыл мұра» музыкалық-этнографиялық жинағы республиканың музыкатану ғылымына қосылған елеулі үлесі болып табылады. Дереккөздер
Анатолий Витальевич Кельберг

Анатолий Витальевич Кельберг - музыкатанушы, лектор. 1929 жылы Ленинград қаласында туған. 1951 жылы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын (профессор П. В. Аравиннің класы) бітіріп, 1959 ж. дейін музыка тарихынан дәріс береді. 1959 жылдан қазіргі кезге дейін – дәріскер болып еңбек етіп келеді. Кельберг классикалық және қазіргі замандық, шетел, қазақ, орыс музыкасының белсенді насихаттаушысы, шешендік өнердің шебері. Кельберг радиодан, теледидардан тұрақты түрде музыка туралы хабарлар жүргізіп тұрады, Анатолий Витальиевичті сондай-ақ, белгілі –белгісіз музыкалық шығармалар туралы қызыты және мазмұнды ңгімелерін тындау үшін ұйымдар мен мекемелерге де жиі шақырады. Кельберг уақыт пен бір үндестікте бола тұрып, еліміздің музыкалық өмірі туралы тұрақты түрде хабарламалар жасайды. Оның лекторлық тәжірибесінде композиторлық және орындаушылық шығармашылықтың көкейтесті мәселелеріне, қазақтың қазіргі замандық музыкасын танытуға айрықша мән берілген. Кельберг шығармалары тек мамандарға ғана емес, музыканы бағалаушылар мен сүюшілерге де етене жақын, себебі, олар музыкатанулық зерттеулерден гөрі көркем шығармалар сынды оқылады. Мысалы: “Е.Г.Брусиловский”, “Сиқырлы дыбыс әлемінде”, “Музыканы қалай тындауға және түсінуге үйренуге болады?”, “Вальс кеші”, радио және телехабарлар: “Музыка әлемінде”, “Біздің музыкалық галереямыз”, “Қазақ операсының тарихи жолы”, “Ұлы орындаушылар”, “Музыкалық аспаптар туралы әңгімелер”, “Музыкалық қонақжай”, “Уақыт және музыка”. Дереккөздер
Зейнеп Төлембеққызы Қойшыбаева

Зейнеп Төлембеққызы Қойшыбаева (6 наурыз, 1937, Қазақстан ауылы, Алакөл ауданы, Алматы облысы — 20 наурыз, 2002, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық әртісі (1989). Қысқаша өмірбаяны * Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының вокальдық студиясын (1958) бітірген. * Алматы өнер институтын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1972). * 1958 жылдан Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры солисі. * 1967 ж. - 1993 ж. - қазақтың радио мен теледидары жанындағы камералық оркестр солисті. * 1981 жылдан өмірінің соңына дейін Жүсіпбек Елебеков атындағы эстрадалық-цирк өнер колледжінің оқытушысы. * 1993 жылдан республика дәрежедегі зейнеткер. Орындаған партиялары Е. Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібек”, “Ер Тарғын”, “Жалбыр” операларында, А. Жұбанов пен Л. Хамидидің “Абайында”, М. Төлебаевтың “Біржан мен Сара” операларындағы партияларды орындады. Репертуары Оның репертуарында қазақтың халық әндері, Қазақстан композиторларының әндері бар. Зейнеп Қойшыбаеваның қайталанбас дауысы, орындау мәнерінің ерекшелігі, сахналық біліктілігі оны басқа әріптестерінен айрықша даралайды. Қазақ телевидиниясы мен радиосының әншісі болып, Қазақстан композиторларының музыкалық шығармалары мен халық әндерін насихаттауда, эстрада өнерін дамытуда елеулі еңбек сіңірді. Гастрольдік сапармен КСРО республикасында, сондай-ақ, шет елдерде де (Германия, 1971; Польша, 1979; Ауғанстан,1984; т.б.) болды. Жетістіктері * Мәскеуде өткен жастар мен студенттердің дүниежүзілік фестивалінің күміс жүлдегер (1957). Дереккөздер
Жәнібек Кәрменұлы Кәрменов

Кәрменов Жәнібек (22 наурыз 1949 жылы, Қарауыл ауылы, Абай ауданы, Шығыс Қазақстан облысы – 22 маусым, 1992 жылы, Алматы) – әнші, жазушы, қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артист (1990). Өмірбаяны Арғын тайпасының Тобықты руының Бөкенші бөлімінен шыққан. Алматы эстрада-цирк өнері студиясының (қазіргі колледж) әншілік бөлімін (педагогы Ж.Елебеков), және Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. “Өнер” баспасында редактор, Алматы мемлекеттік консерваториясында халық әндері кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарды. Ол өзіндік ән орындаушылығымен ерекше көзге түсті, көптеген халық композиторларының шығарма өмірі мен мұрасын насихаттау және олардың ұмытылған ән мәтіндерін қалпына келтіру ісіне мол үлес қосты. Кезінде Қазақ радиосы мен телевизиясы арқылы халық әншілері мен әншілік дәстүр жайында хабарлар (А.Сейдімбекпен бірге) жүргізді. Өнер тақырыбына арналған кітаптары (“Ақылбайдың әні”, ”Ғашықтың тілі”, “Махаббат әні”) жарық көрді. 1984 жылы концерттік- орындаушылық, зерттеу қызметтері және жастар арасында халық өнерін насихаттаудағы жұмыстары үшін оған Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы берілді. 1996 жылы оның есімі Қарауыл ауылындағы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы) музыка мектебіне берілген. Сілтемелер *[http://imena.pushkinlibrary.kz/kaznames/muzkarmenovkz.htm Кәрменов Жәнібек (1949 - 1992 жж.)] *[http://www.madenimura.kz/music/DocLib1/%D0%9A%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA.aspx Кәрменов Жәнібек] *[http://www.abai.kz/content/sha-kerim-kermenov-ekemnin-kara-dombyrasy-iesiz-emes Шаһ-Керім Кәрменов: «Әкемнің қара домбырасы иесіз емес»] *[http://www.zhastar.biz/index.php?namefiles&opview&id871&PHPSESSID76037935fbfab9301168c8b46c45aa50 Жәнібек Кәрменов] Дереккөздер
Кенжебек Әубәкірұлы Күмісбеков

Кенжебек Әубәкірұлы Күмісбеков (23 қараша 1927, Құмкөл ауылы, Сабынды ауданы, Ақмола округі, Қазақ АКСР — 1997, Алматы)- Қазақстанның көрнекті сазгері, Қазақстанның халық әртісі, мемлекеттік сыйлықтың иегері, профессоры. Шығармашылығы Ол А. Жұбановқа арнаған «Дала сыры» симфониялық дастанында Абайдың «Көзімнің қарасы...» деген әнінің әуенін пайдаланған. Бұл ән алғашқы кезеңде оркестрде цитата түрінде пайдаланылса, кейін әр түрлі аспаптарға ажырап, әдемі дауыстарға бөлініп, дастанның музыкалық құндылығын байыта түседі. Күмісбеков сонымен қатар Абайдың «Домбыраға қол сұқпа», «Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп...» өлеңдеріне ән-романстар жазды. Аманат жинағы Бұл жинаққа қазақтың көрнекті композиторы, Қазақстанның халық артисі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері, профессор Кенжебек Күмісбековтің күйлері мен симфониялық поэмалары еніп отыр. Бұлардың қатарында "Биші қайың" (күй), "Қан сонарда" (күй), "Аманат" (күй), "Фараби сазы" (күй-поэма), "Сары-өзен саздары" (күй-поэма) шығармаларымен катар "Жастық шақ" сюитасының соңғы бөлімі "Вальс" туындылары бар. Жинақ жалпы білім беретін орта мектептер, музыкалық арнаулы орта оқу орындары, колледждер, өнер, музыка академиясы, консерватория шәкірттері мен студенттеріне, сондай-ақ кәсіби музыканттарға арналып шығарылған. Дереккөздер