Мұрат Есжан

Мұрат Есжан — қазақстандық кинорежиссер, сценарист, журналист, ақын. Алаш қозғалысының қайраткерлері туралы түсірілген «Ахмет. Ұлт ұстазы» және «Міржақып. Оян, қазақ!» атты тарихи-биографиялық туындыларымен кеңінен танымал. «Болашақ» халықаралық стипендиясының түлегі. Қазақ музыкалық эстрадасында танымал бірнеше әннің авторы (Ринго тобы «Толғау»). Өмірбаяны Мұрат Есжан Алматы қаласындағы қазақ тілі мен әдебиеті бағытындағы дарынды балаларға арналған мектеп-интернатының түлегі. Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетінде білім алған. Кейіннен «Болашақ» бағдарламасы арқылы АҚШ-қа оқуға түседі. Ол Сан-Франциско қаласындағы Өнер академиясын (Academy of Art University) тәмамдап, елге кәсіби маман болып оралады. Шығармашылығы Режиссердің шығармашылық жолы деректі фильмдер мен қысқаметражды жобалардан басталған. Оның жұмыстары көбінесе ұлттық құндылықтар, тарихи жады және адами қарым-қатынас мәселелерін қозғайды ; «Парижге кетем бір күні...» («I’m going to Paris») Бұл — режиссердің дебюттік жұмысы. Фильмнің продюсері ретінде үш дүркін «Оскар» сыйлығының иегері Жанна Сью Мемель қолдау білдірген. Фильмнің жалпы бюджеті 13 мың АҚШ долларын құрап, қаражаттың бір бөлігі краудфандинг арқылы жиналған. Сюжет желісі Лоре есімді қыздың өмірі арқылы «сандық дәуірдегі» адамның жан дүниесін, әлеуметтік желілердегі виртуалды шындық пен объективті шынайылықтың қақтығысын баяндайды. Басты кейіпкер мейрамханада жұмыс істесе де, әлеуметтік желіде өзін Парижде саяхаттап жүрген бақытты адам ретінде көрсетеді. Режиссер бұл туынды арқылы қоғамдағы виртуалды тәуелділік және депрессия мәселелерін көтереді. Жоба Америка сценаристер гильдиясының (Writers Guild of America) оң бағасына ие болды. Сонымен қатар, фильм сценарийі «Scriptapalooza» байқауына түскен 3500 өтінімнің ішінен үздік 100 сценарий қатарына енген. Режиссердің айтуынша, жобаның негізгі идеясы — «Абай жолы» романының жазылу процесін көрсету арқылы тұлға бейнесін ашу. Сценарий авторлары — Ұларбек Нұрғалымұлы, Мақпал Мадиярова және Мұрат Есжан. Телехикаяның дайындық жұмыстары 2020 жылдың басында басталғанымен, COVID-19 пандемиясына байланысты түсірілім процесі күзге шегерілген. Түсірілім жұмыстары қыркүйек пен қараша айлары аралығында Алматы, Семей, Текелі, Талғар қалаларында және Ұзынағаш, Мыңбаев, Шамалған елді мекендері мен Асы жайлауында жүргізілген. Режиссер тарихи ғимараттардың сақталмауы және бюджеттің шектеулігі түсірілім барысындағы негізгі қиындықтар болғанын атап өткен. Декорация, реквизит және массовка жетіспеушілігін шығармашылық топ тарихи дәлдікке, деректілікке және кейіпкерлердің психологиялық тереңдігіне баса назар аудару арқылы толықтыруға тырысқан. Жоба 2022 жылдың сәуір айында бекітіліп, жалпы өндірістік жұмыстарға 8 ай уақыт жұмсалған (cценарий жазу – 3 ай, дайындық кезеңі – 2 ай; түсірілім жұмыстары – 2 ай; монтаж – 1 ай). Сценарийді жазу барысында түсірілім тобы алаштанушы ғалымдармен кеңесіп, монографиялар, мақалалар және тергеу материалдарын зерттеген. Режиссердің айтуынша, түсірілім барысында мемлекеттік қаржыландырудың шектеулігі, тарихи локациялардың, реквизиттер мен декорацияның тапшылығы секілді қиындықтар туындаған. Фильмография Отбасы және жеке өмірі Мұрат Есжан жұбайы Айсәуле Әбілдамен бірге бес бала тәрбиелеп отыр. Үлкен ұлы — Дінмұхамед (13 жаста), екінші ұлы — Махамбет (11 жаста), қызы — Мәриям (8 жаста) және кенжесі — Мәди (4 жаста). Мұрат Есжан мен Айсәуле Әбілда бала тәрбиесінде «ата-ана — тәрбиеші емес, тек бағыттаушы» деген қағиданы ұстанады. Отбасылық құндылықтардың бірі — қазақ тілі. Режиссер бала тәрбиесіндегі басты құрал тіл деп санайды, сондықтан үйде тек қазақша сөйлеуге және балаларына қазақтілді орта қалыптастыруға (балабақша, мектеп таңдауда) қатты мән береді. Мұрат Есжан кинодағы ұлттық бояудың сақталуын қатаң жақтайды. Ол халықаралық фестивалдерге бағдарланған, бірақ ұлттық мінез-құлықтан жұрдай «жалпыадамзаттық» фильмдерді сынайды. Режиссердің ұстанымы бойынша, «адамзаттың мәселесін қоя тұрып, әуелі қазақтың жоғын түгендеу» қажет, ал жалпыадамзаттық құндылықтар ұлттық призма арқылы көрсетілуі тиіс. Тарихи телехикаяларда («Абай жолы», «Ахмет. Ұлт ұстазы») режиссер тұлғаларды мінсіз «суперқаһарман» ретінде емес, пенделік қасиеттері, кемшіліктері мен ішкі күресі бар шынайы адам ретінде көрсетуді мақсат тұтады. Оның ойынша, кейіпкердің осал тұстары мен адами болмысы көрерменді тұлғаға жақындата түседі. Режиссер «авторлық кино» ұғымын міндетті түрде «іш пыстыратын» туынды деп қабылдауға қарсы. Ол жанрды мақсат емес, ойды жеткізуші құрал ретінде көреді және режиссердің бір жанрмен шектелмей, әртүрлі бағытта тәжірибе жасауын (Жаң Имоу, Дэвид Линч мысалдарында) құптайды. Қоғамдық көзқарастары «Міржақып. Оян, қазақ!» телехикаясында режиссер қазақ байларының тарихи рөлін қайта қарастыруды мақсат еткен. Ол байларды «сол заманның менеджерлері, меценаттары және ұлттық жобалардың (газет-журналдар, өндіріс орындары) демеушілері» ретінде сипаттайды. Мұрат Есжан кеңестік идеология қалыптастырған «бай — қанаушы» деген түсінікті өзгерту арқылы қазіргі қоғамдағы кәсіпкерлерге рухани мотивация беруге болады деп есептейді. Режиссер қазақ кинорыногындағы комедия жанрының басымдығын сынап, «сұраныс ұсыныс тудырады» деген қағиданың әрдайым дұрыс еместігін алға тартады. Оның ойынша, сапалы ұсыныс (тарихи-драмалық туындылар) арқылы көрерменнің сұранысын өзгертуге болады. «Міржақып. Оян, қазақ!» фильмінің кинотеатрдағы прокатқа шығуы — халықтың тек комедия емес, салмақты дүниелерге де қызығушылығы бар екенін дәлелдеу мақсатындағы қадам. Марапаттары * «Міржақып. Оян, қазақ!» фильмінің қоғамдық резонанс тудырып, көрермен тарапынан жоғары бағалануына байланысты режиссер отандық кәсіпкерлер мен меценаттар тарапынан арнайы сый-сияпаттарға ие болды. * 2023 жылы белгілі кәсіпкер Сырымбек Тау режиссерге автокөлік сыйлады. * 2023 жылдың қараша айында кәсіпкер және меценат Дулат Тастекей Мұрат Есжанға қазақы дәстүрмен ат мінгізді. * «SCRIPTAPALOOZA» (АҚШ) киносценарий байқауының (ең үздік 100 сценарий), (2016). * «Бейбіт Құсанбек атындағы журналистер байқауының» жүлдегері, (2009). Дереккөздер