kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Александр Яковлевич Таиров

Александр Яковлевич Таиров (1885—1950) — режиссер. 1935 жылдан Ресей Халық артисі. Мұғалім отбасында туған. 1913 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетін бітірді. Шығармашылық жолын актер ретінде 1905 жылы Киевтегі М.М.Бородайдың труппасынан бастады. 1913 жылға дейін Санкт-Петербург, Рига, Симбирск, Мәскеу театрларында ойнаумен қатар, режиссурамен шұғылданды. П.П.Гайдебуровтың Көшпелі театрында Шекспирдің "Гамлетін” және А.П.Чеховтың "Ваня ағайын" (1908) қойып, өзінің режиссерлік өнер жолын бастады. Зайыбы А.Г.Кооненмен және жас актерлер тобымен бірлесе отырып, Камералық театрды (1914—1950) ұйымдастырды әрі 1949 жылға дейін оның көркемдік жағын баскарды. Осы театр сахнасында Калидасаның "Сакунталасын”, П.Бомаршенің "Фигароның уйленуі”,” О.Уайльдтің "Саломеясын”, Л.Лекоктың "Жирофле-Жирофлясын", Ж.Расиннің "Федрасын", 0'Нилдің "Сабалақ маймылы" мен "Шегірішін тубіндегі махаббатын”, Б.Брехтің "Қайыршылар операсын", В.Вишневскийдің "Оптимистік трагедиясын”, Г.Флобердің "Мадам Бовариын”, М.Горькийдің "Шалын", т.б. қоюмен Таиров режиссерлік өнердің дамуына мол үлес қосты. Ол койған спектакльдерімен адамның күші мен сезім дүниесін паш етті. Сахналық өнерде жинакты, бейнелі шешімге ден қоя отырып, натурализмге қарсы күрес жүргізді. Таиров — XX ғасырдағы театр өнеріндегі аса көрнекті реформатор - режиссерлердің бірі. Оның өнері мен шығармашылық ұстанымы казіргі орыс және шетел театры қайраткерлерінің өнеріне зор ықпал жасады. Дереккөздер :Өнер
Владимир Апполонович Захаров

Владимир Апполонович Захаров (1915, Орал қ. - 1990,сонда) - майдангер, Даңқ орденінің толық иегері. Ұлы Отан соғысы жылдары 8-артиллерия бригадасы құрамында Курск түбінен Берлинге дейін барған. Соғыстан кейін сауда саласында жұмыс істеген Дереккөздер
Ақ бауырсақ

Ақ бауырсақ — ең жоғары сортты ұннан май құйып илеп, құйрық майға қуырады. Көлемі өріктің үлкендігіндей болады. Ақ бауырсақты сүт пен майлы сорпаға немесе жұмыртқа қосып илеп дайындауға болады. Дереккөздер
Әлме

Әлме — балалар мен қарт адамдар үшін әзірлейді. Жылы суға қантты езіп әзірлеп қояды да, табаға май салып қыздырады. Май қызған кезде отын басып, оған біртіндеп ұн сеуіп, қасықпен араластырып тұрады. Ұнды арал астырғаңда қою болып кетсе, әлме дәмсіз болады. Үн қоңырланып қуырылған соң (2—3 минут қуырылады) қант езілген су құйылады, тағыда 3—4 минут қайнаған соң жаңағы сұйық түрдегі қуырылған ұн қоюланып, майы шетіне шығады, сонда әлме жеуге дайын болады. 150 г май, 2 ас қасық ұн, бір шай қасық (22 г) су, 4 ас қасық қант керек. Дереккөздер
Майсөк

Майсөк (майтары)-— ақтаған тарышы, қонақты, сөкті майға қуырыл дайындалатын тағам. Майсөкті дайындағанда қойдың құйрық майын турап шыжғырып, тыжырын алмаған күйінде ақтатан тарышы, қомақты, не сөкті салып қуырадьт Май сөкті сол күйінде немесе шайға салып жеуге де болады. Қойдың құйрық майы болмағанда жылқының майы на, сары майға, тортасын айырған майға, кейде тіпті тоң майға да қуырып әзірлейді. Майсөк дастарқан сәнін келтіретін тағам ғана емес, жолаушылар жиі пайдаланатын тұз тағамына да жатады. Дереккөздер
Таба нан

Таба нан — табаға пісірілген нан түрі. Жоғары немесе бірінші сорттты ұннан май, сүт қосып иленеді. Қамырлы бір табаның үстіне екінші табаны төңкеріп жауып, шоқтық қоламтасына көміп пісіреді. Оны пешке немесе духовкаға пісіруге де болады. Егер таба қоламтаға көмілсе, оны аудару керек. Таба нанды ашытыл немесе айнытпай пісіруге болады. Ашытылған қамыр жұмсақ, ашытылмаған қамырлы қатты етіп, иін қандыр» илейді. Ашытылғая қамырлы орап, жылы жерге қояды, ал ашытылмаған қамырлы су шүберекке орап, 20 минуттай тоңазытқышқа (астыңғы жағына) салады. Содан кейін қамырлы табаньщ үлкендігіне қарай 1—1,5 ем етіп жайып, майланған табаға салады. Қамыр жақсы ашу үшін екі-үш рет көтерілуі керек. Көтерілген қамырлы қолды сулап басып-басып қою керек, ол қайта көтеріледі. 1 кг бидай ұны, 1 ас қасық ашытқы, 1 шай қасық тұз, 2 жұмыртқа, 200 г май керек. Құйрық май қосыл ған таба нан. Май салып қатты иленген қамырлы табаның үлкендігіндей етіп 1 см қалыңдықта жайып, майланған әрі қыздырылған табаға салып отқа (шоқтық ыстық қоламтасына) қояды, немесе бу пешіне салады. Нан табаға салынған соң бармақпен әр жерінен тесіп, сол жерге ұсақ туралған құйрық май салады. Бетіне тағы бір таба жабылады. Құйрық маймен пісірілген таба нан өте дәмді, хош иісті болады. 1 кг бидай ұйы, 1 ас қасық ашытқы, 150 г құйрық май, 1 шай қасық тұз, 200 г маргарин керек. Дереккөздер
Талқан

Талқан — қуырылған бидайдан, арпадан жүгеріден ұнтақталып дайындалады. Ерте кезде талқан дайындаудың екі тәсілі болған. Бірі — қол диірменге тарту, екіншісі — келіге түю. Екі тәсілмен дайындағанда да талқанның майдаланып, байқалып қоятын түйіршіктері болады, оны «талқанның сағы» дейді. Талқанның сағын бөліп алу үшін жайпақ табаққа салып екшелейді. Сонда сағы талқанның бетіне бөлініп шығады да, ұнтағы астында қалады. Бетіндегі сақты алып тастай отырып, талқанның ұнтағын бөліп аладьк Талқан аса дәмді әрі құнарлы тамақ. Оңы майға, кілегейге, қаймаққа кеулеп жеуғе де, шайға салуға да болады. Талқан салған шай қою болады әрі тез суиды. Оны жентке қосады. Талқаннан әзірлейтін тамақты немесе «майталқан» деп атайды. Сарталқан дайындағанда талқанды қойдың құйрық майына немесе жылқының майына араластырып, баяу жанған отқа қойып қуырады. Талқанды құмшекер салып дастарқанға құрғақ күйінде қоюға да болады. Оны кебегі көк тазартылмаған бидай ұнынан (2 не 3 сорт ұннан) әзірлеуге де болады. Ол үшін аздап май жағылған қазанға шақтал ұн салып ақырындап қуырады. Қуырылып қызыл-күрең тартқан ыстық талқанға сары май және құмшекер қосады, сонда ол өте дәмді болады. Оны балалар да сүйсініп жейді. Ұн талқанын майға, кілегейге, сүтке араласты-рып жеуге, шайға салып ішуге болады. 1 кг тал-қанға—200 г құмшекер, 200 г май қажет. Дереккөздер
Мейіз Қарашақызы Ибалиева

Мейіз Қарашақызы Ибалиева (4.1900, Бөкей ордасы ауданында Орда ауылында туған - 1988, сонда) - ісмер, қолөнер шебері. Ауылдағы Жәңгір мектебінде оқыған(1908-12). Жас кезінде қыз-келіншектер күресіне қатысып,«түйе палуан» да атанған. 1943 жылы Сталинград түбіндегі Дубовка госпиталында жатқан ері Өтемісті жаяу (500 шақ.) арқалап, ауылға алып келген. 1930-35 жылы «сауатсыздықты жою»(ликбез) науқаны кезінде ауыл мектебінде сабақ берген. Соғыс жылдары қыз-келіншектерден майданға қолғап, шұлық тоқуды ұйымдастырған. «Танковая колонна» ісіне қаржы жинап, мал тапсырған. Қазақ, орыс ақындарының өлеңдерін жатқа білген ол жазушылар Ә.Сәрсенбаевқа, Б. Аманшинге - көптеген деректер берген (мыс., Махамбет өмірі туралы). Ұлы Отан соғысынан кейін мектепте тәрбиеші болып, қабілетті жас қыздарды жинап, алаша тоқу, киіз басу, сырмақ тігуді үйреткен, дайындаған текеметі Будапешт музейіне алынған (1983), тоқыған терме алашалары сақталған. Дереккөздер
Антип Алексеевич Иванов

Антип Алексеевич Иванов — 19 ғасырдың басында өмір сүрген саудагер. Жұтқа ұшыраған қазақтарға көмектескен. Еділ жағалауынан Нарын құмына астық әкеліп, қазақтарға сатқан. «Қолма-қол ақшалары жоқ кедейлерге астықты қарызға берген», ал мүлдем кемтарларға тегін де таратқан. Сөйтіп, 1815-16 жылы жергілікті халыққа барлық қолынан келген жағдайын жасаған. Өз ақшасына Нарын өңірінде мешіт тұрғызған. Шығай сұлтан Ресей патшасының медальмен марапаттауын өтініп хат жазған. Дереккөздер
Гидротехникалық жұмыстар

Гидротехникалық жұмыстар - гидротехникалық ғимараттары мен гидромелиорация объектілерінің құрылыстарымен байланысты жұмыстар. Гидротехникалық жұмыстары мыналарға бөлінеді: су әкету ғимараттары бойынша жұмыстар (каналдар, гидротехникалық туннельдер, науалар, құбырлар, суландыратын және құрғататын жұйелер); су бұлағынан су алу үшін су алатын ғимараттар және оны су әкетуге бағыттау құрылыстары бойынша жұмыстар; реттеуші ғимараттар құрылысы бойынша жұмыстар (өзендер арналары мен жағаларын салындылардан, мұз әсерінен қорғау) және ағыс бағыттаушы құрылғылар (жартылай бөгеулер, бөгеттер, жағалар бекітетін ғимараттар); су жинағыш ғимараттары құрылысы бойынша жұмыстар (гидротехникалык қақпалар, су тастайтын тарақтар; суағарлар); арнайы ғимараттар құрылысы бойынша жұмыстар (ГЭС, қысымды су алабтары, шлюздер, кете көтергіштер, маяктар, толқын тосқылар, пирстер, айлақтар, эллингтер және т.б.) Дереккөздер
Ұяшық

Ұяшық - негізгі координаттық жазықтықтармен шектелген және оның негізгі координаттық өлшемдерімен (геометриялық параметрлерімен) модульдік аралықпен, адыммен және қабат биіктігімен және онда орналастырылатын асалы не таяныш көтергіш көлік жабдықтарының негізгі параметрлерімен шектелген бірқабатты үймерет немесе көпқабатты үймерет қабаттарының біреуі көлемінің қарапайым бөлігі. Дереккөздер
Сөре қабатша

Сөре қабатша - үймеретте не оның сыртында еркін тұратын және аралық жабындарында технологиялық және басқа да жабдықтарды, көлік құралдарын орналастыруға арналған көпқабатты (қабырғасыз) қаңқалы ғимарат. Дереккөздер
Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы

Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы Фарадейдің 1831 ж ашқан экспериментінің негізінде Максвелл электромагниттік толқындар теориясына сүйеніп, жарықтың табиғаты электромагниттік толқын деген ігікір айтты. Фарадей эксперимент аркылы электромагниттік индукция заңын ашқан. Максвелл гипотезасының мазмүны: өзгермелі магнит өрісі айнымалы қүйынды электр өрісін туғызады және керісінше. Гипотезаның дүрыстығы көптеген тәжірибелер арқылы дәлелденді. Шынында, егер кеңістіктің бір нүктесінде, суға тас лақтырғандағы сияқты, айнымалы магнит өрісі өзгеріске үшыраса, онда сол нүктеден электромагниттік толқын тарайды.Бірақ Максвелл де электромагниттік толқындар таралу үшін су бетінде тарайтын механикалык толқындар немесе орталарда тарайтын дыбыс толқындары сиякты кейбір гипотезалык серпінді орта қажет деп үйғарды. Сол кездегі физиктер үшін үйреншікті және көрнекі механикалық Әлем шеңберінен шығып жаңа электромагииттік Әлемге көшу қиын болды. "Адамдар санасына залалды эфир идеясы түпкілікті орныққаны сонша, Майкельсон мен Морли тәжірибесінің теріс нәтижесі кол жеткіз бейтіндей болып көрінді. Шынында, бүл нәтиже соншалықты айкын, біз білеміз жарықтың таралу уақыты багытқа тәуелсіз, яғни жарық Жердің козғалыс бағытымен тарай ма, жок керісінше ме, немесе оған тік бүрыш жасап тарай ма, бәрібір... Тек міне, 70 жылдан кейін Майкельсон мен Морли төжірибесінің нәтижесі қандай болу керек, ол ма, бұл экспериментті жүргізудің қажеті жоқ екені аныкталды. Бірақ ғылымда "алдын алатын оймен" жүре алмайсың. Дегенмен олардың экспериментінің қүндылығы сонда, ол бірінші болып біздің санамыз түкпіріндегі көзқарасқа жеткізді және осыны эксперимент айқындады", — деп жазды 1967 ж. Г.Бонди "Салыстырмалылық және дұрыс ой" деген кітабында. Эйнштейннің революциялық идеясы эфир туралы гипотезалық теориядан бас тартқызды. Эйнштейн бірінші болып механика мен электродинамика зандарын біріктірді және кеңістік пен уақытқа жаңа көзкарас берді. Арнайы салыстырмалылық теориясының екі постулаты негізінде ол Лоренц алған координаталарды, уақытты, денелердің сызьщтық өлшемдерін түрлендіру формулаларын қорытып алды. Дереккөздер
Сабыр Мұқатов

Сабыр Мұқатов, (Тесіктамақ (1907, Жаңақала ауданы, Шалқар ауылы — 1978, Казталов ауданы, Талдықұдық ауылы) — әнші, күйші. Тамағы жас кезінде тесіліп, мүгедек болып қалған. Киров мектебінде домбыра үйірмесін ашып, Ш.Қажығалиев, С.Лұқпанов, т.б. кернекті өнер қайраткерлеріне домбыра тартуды үйреткен. 1966 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін қазіргі Казталов ауданының Талдықұдық ауылында тұрды. Көзі тірісінде оның «Мейрам», «Шаттық көңіл» атты күйлері таспаға жазылған. Сол жылдары Алматыдағы халық таланттары хабарына қатысуға шақырылды. Дереккөздер
Нүкте траекториясы

Нүкте траекториясы - қозғалыстағы нүктенің кеңістіктегі сипаттайтын сызығы. Алынған санақ жүйесіне қатысты қозғалатын нүктенің үздіксіз сызығы. Траектория түзу сызық түрінде онда нүктенің қозғалысы — түзу сызықты, қисын-қысықты деп ажыратылады. Дереккөздер
Ылғалдауыш

Ылғалдауыш, электрлі ауа ылғалдауыш. Тұрғын үйлердегі гигиеналық жағдай ды жақсартуға арналған прибор; адамның денсаулығына қажет мөлшерде ауа ылғалдылығын қамтамасыз етіп тұрады және организмнің тіршілік әрекетіне қолайлы жағдайлар жасайтын теріс иондармен байытады. Ылғалдауышты бөлменің ашық жеріне, қабырғадан, терезеден және мебельден 1/2 м қашықтықта, кішкене балалардың қолы жетпейтіндей етіп орнатады. ЬІлғалдауыштың негізгі бөлігі — сумен толтырылған түтік. Ылғлдауыштың электр желісіне қосқан кезде ол ауаға ұсақ диверсиялы су тозақы түрінде шашылып, ылғалмен қанықтырады. Түтіктер, мысалы «УВ-1» ылғалдауышындағыдай, тарелка немесе төңкерілген конус түрінде ашық немесе «Бриз» және «Комфорт» типті ылғалдау ышындай су құятын, тозаңдат атын саңлауы бар қақпақша жабылған болып келеді. «УВ-1» ылғалдауышында су тозаңдатқыш арқылы түтіктен жоғары қарай шап ши атқылайды, оның шапшу биіктігін реттей отырып 250 мм-ге дейін жеткізуге болады. Түтіктін, сыйымдылығы 0,5 л шамасында. Оған күн сайын салқындатылған қайнаған су құйған жөн, бұл ылғалдауыштың жұмыс істеген кезінде ау аның интенсивті иондануына мүмкіндік туғызады және оны күтіп ұстауды жеңілдетеді. «УВ-1»—типті ылғалдауыш жеңіл — олардың массасы (сусыз) 800 г-нан аспайды, үнемді, тұтыну қуаты 4—6 Вг. «Бриз» және «Комфорт» типті ылғалдауыштардан су түтіктің қақпағындағы тесігі арқылы тозаңға айналды. Тозаңның белгілі бір бағытпенен ашуы үшін қақпақтағы тесік тік бұрышты («Комфорт») немесе цилиндрлі («Бриз») шағын қақпақпен жабылады. Қақпақты бұра отырып, ылғалдық тозаңдану бағытын өзгертуге болады. Жабық типті түтіктердің сыйымдылығы 2—2,5 л-ге жетеді. «Бриз» және «Комфорт» ылғалдаушының «УВ-1»-ге қарағанда өнімділігі (интенсивтілігі, немесе ылғалдау жылдамдығы) жоғары, бірақ одан салмағы ауыр (бұл ылғалдауыштың сусыз массасы 2—2,5 кг) және электр энергиясын артық жұмсайды — тұтыну қуаты 25—30 Вт Дереккөздер
Мұратсай бөгені

‎‎ Мұратсай бөгені — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы, Мұратсай ауылдық округінің аумағында орналасқан. Гидрологиялық сипаты Көлемі 16,2 млн. м3. Бөгенге Жәнібек суару-суландыру жүйесінің суы ағады. Маңайындағы елді мекендердің жайылым жерін (1059 га) сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Айсағали Әбілхасымұлы Мұхамбетов

{{Ambox }} Айсағали Әбілхасымұлы Мұхамбетов (1930 жылы туған, Бәйтерек ауданы, Чесников ауылы) — еңбек ардагері. Орал педагогика институттын, СОКП ОК жанындағы Саяси ғылымдар академиясын бітірген. Бәйтерек ауданы комсомол комитетінің 1-ші хатшысы, облысы комсомол комитетінің 2-ші хатшысы болды. Кейін аудандық, облыстық, өлкелік партия комитетерінде басшылық қызметтер атқарды. ҚКП ОК-нің инспекторы, бөлім меңгерушісі, Ақтөбе, Семей облысы партия комитетерінің 2-ші хатшысы болды. Дереккөздер
Дамир Дәулетқалиұлы Мұхамбетов

Дамир Дәулетқалиұлы Мұхамбетов (1941 жылы туған, Жәнібек ауданы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (1992). 1970 ж. Целиноград мемлекеттік медициналық институтты аспирантурасын бітірген. 1993 жылдан Ақмола медицина академиясында кафедра меңгерушісі. 90-нан аса ғылыми еңбегі бар. Дереккөздер
Мұхит атындағы мектеп

Мұхит атындағы мектеп — Қаратөбе ауданының Қаратөбе ауылындағы жалпы білім беретін оқу орны. 1922 ж. қазақ тілінде оқытатын «Коммуна» бастауыш мектебі ретінде құрылған. 1928 ж. 7 жылдық мектепке айналды. 1936 ж. Қаратөбе орта мектебінде (1948-49) орыс кластары ашылды. 1961 ж. оған Мұхит есімі берілді. Дереккөздер
Құбыш Әшімұлы Мұхитов

Құбыш Әшімұлы Мұхитов (1928 - 2007) — күйші, Алматы консерваториясының профессоры, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері. Мұхит Мералыұлының әулетінен шыққан дарынды өнер саңлағы . Отбасы Құбыштың анасы Зейнеп Нәуқызы Мұхитова – Шайхының қарындасы. Колхозшы Зейнеп 1935 жылы Алматыға келіп, Құрманғазы оркестріне орналасты. Сол жылдары оркестрдегі небәрі екі әйелдің бірі осы Зейнеп еді. Бармағынан бал тамған домбырашы өнер ұжымында жиырма жыл табан аудармай өнер көрсетті. Құбыш сегізінші сыныпты бітірген 1943 жылы осы оркестрдің ең жас күйшісі болып қабылданды. Сөйтіп, анасы екеуі отызыншы жылдары жазықсыз кеткен ағаларының орнын ойсыратпай, өз та¬ланттарымен оркестрдің күйін құйқылжытты. Алдарында аман жүрген екі аға – Науша Бөкейханов пен Лұқпан Мұхитовқа арқа сүйеді. Құбыштың өз атасы Ақшолақ Сарығожин 1884-1915 жылдары Қаратөбеде болыс болған, тарихта әйгілі адам. Анасы Зейнеп Алматыға келгенде әкесінің болыс баласы екенінен сақтанып, Құбышты төре тұқымы болса да Мұхит жарлы деп өз тегіне жаздырған екен. «1000 ән» корреспон-денттерінің бірі, шебер домбырашы Әміржан Сарығожиннің де 1937 жылдың құрбаны болуы, Ресей армиясының полковнигі (бір деректерде – генералы), Алашорданың әскери қайраткері Сабыр Сарығожиннің жиырмасыншы жылдары Англияға өтіп кеткен . Әшім Мамбетниязұлы - Құбышты тәрбиелеп, өсірген екінші әкесі. Қызылорда облысының Қармақшы ауылының тумасы. Өзін өсіріп тәрбиелеген адамға құрмет ретінде әкесінің атын Әшімұлы деп алған . Құбыш Әшімұлы 15 жасынан бастап Құрманғазы оркестрінде домбырашы болды. 1950 жылы консерваторияның халық аспаптары факультетін бітірген Құбышты Ахмет Жұбанов осында жұмысқа алып қалды. Кафедра меңгерушісі, декан, проректор бола жүріп, өнер шаңырағына өмірінің соңғы күніне дейін 55 жылын түгел арнады. Домбыраға үйретудің әдістемесін жасап, оқулықтар жазды. Педагогтік және орындаушылық дарынымен танылған Құбышты А.Жұбанов жастайынан-ақ «домбырашылар ұстазы» атаған еді. Профессор Мұхитов баптаған шәкірттер қатарында Қаршыға Ахмедияров, Бақыт Қарабалина , Мағауия Хамзин, Шәміл Әбілтаев, Құрманғазы оркестрінің дирижері Айтқали Жайымов пен сазгер Кенжебек Күмісбеков. Дереккөздер
Шашыратқы

Шашыратқы – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер тегі. Дүние жүзінде қоңыржай және субтропиктік аймақтарда өсетін 8 — 10 түрі белгілі. Табиғатта таралуы. Шашыратқының отаны болып Жерорта теңізі аймақтары болып есептеледі. Өсімдік Еуразии, Солтүстік Африкада, Оңтүстік Америкада, Аустралияда, Солтүстік Америка және Жаңа Зеландияда кездеседі. Қазақстанда барлық облыстардағы шалғынды жерлерде, жолдардың жиегінде, тоғайларда, ашық алаңдар мен егістік жерлерде өсетін 1 түрі — Кәдімгі шашырақты бар. Ботаникалық сипаттамасы. Шашыратқы тегінің өсімдіктері – көп жылдық немесе екі жыфлдық, сабағының бойы 1,4 метрге дейін жететін, шөп тектес өсімдік. Сабақтары тік өседі, оның әр жерін түк басып тұрады. Тамыры жерге терең бойлайды. Оның ұзындығы 90 – 100 сантиметрге дейін жетеді. Жапырақтары сопақша, ал шеттерінде малдың құлағына салатын сырға секілді ойықтары болады. Сабақ – жапырақтары жіңішке, отырмалы, шеттері – тегіс. Жапырақтарының қуысында екі – үштен орналасқан гүлдерінің түсі көк және көкшілдеу болады. Өсімдік мауысым айынан қыркүйек айына дейін біртіндеп гүлдеп тұрады. Химиялық құрамы. Шашыратқы тамырының құрамында ащы илік заттар, нәруіз, май, инсулин, аскорбин қышқылы, қант, В дәрумені болады. Пайдалануы # Салаттық көкөніс және тамыр жемістілер ретінде өсіріледі. Шашыратқы тамырын кептіріл, қуырып және ұнтақтап үгітілген күйінде кофе сусынын әзірлеуге пайдаланады. Бұл сусын түнбасының тіл үйіретін дәмі және қоңырқай түсі болады. # Шашыратқыны кофеге де қосады (бір стақан суға 2 шай қасық кофе, 1/2 шай қасық шашыратқы ұнтағы). Жапырақты ( салаттық) шашыратқы ашқылтым салат өсімдігіне жатады; сәл ашқылтымдау, сүйкімді дәмі бар. Жапырағын көк салат жасауға пайдаланылады. # Дәрілік шикізат ретінде шашыратқының тек тамыры ғана пайдаланылады. Оны күз айларында жауын – шашынсыз күндері қазып алады да, топырақтан, жапырақтарынан тазалап, көлеңке жерде кептіреді. Ағаш жәшіктерге, ол болмаса қағаз қапшықтарға салып, құрғақ жерде сақтайды. Тамыр тұнбасының малд азыққа деген тәбетін ашатының , өт жүргізетін, қатты ауырсынуды басатын және зиянды микробтарды өлтіретін қасиеттері бар.Мал дәрігерлік практикасында оны ірі қара, жылқы, қойлардың ас қорыту бездерінің бірқалыпты жұмыс істеуін қалыптастыру үшін, асқазан мен тоқ ішектің қабынуын, бауыр ауруларын емдеу үшін пайдаланады. Мал терісінде пайда болған іріңді бөртпелерді тамыр тұнбасымен емдейді. Ал медицинада қант диабетімен ауыратын адамдарға осы өсімдік тамырының тұнбасы ішкізіледі. Мал дәрігерлігі практикасында малдың тері қотырын , ұзақ уақыттан бері жазылмай жүрген [http://vlanamed.com/ekzema/ экземаларды], есекжемді шашыратқының тамыр тұнбасы дайындалады: 40 грамм ұнтақталған тамырды қайнатылған жарты литр суға салып 25 – 30 минут тұндырады да, ірі қараға – 100 – 120 мл, жылқыға 90 – 100 мл, қойға – 20 – 30 мл, бұзауға 30 – 40 мл, қозыға 5 – 10 мл мөлшерінде күніне 3 – 4 рет ішкізеді. Шашыратқының спирттік тұнбасын жасау үшін оның тамырының 40 грамы 200 мл спиртке салынып, 8 – 10 күн қараңғы жерде тұндырылады. Бұзауға күніне 3 рет 150 мл суға араластырылған бір ас қасық спирттік тұнба ішкізіледі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Лұқпан Мұхамеджанұлы Мұхитов

Лұқпан Мұхамеджанұлы Мұхитов (1894-1957) — әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1936). Әкесінен жастай жетім қалып, атасы — атақты әнші-композитор Мұхит Мерәліұлының қолында тәрбиеленген. 1916 ж. патша армиясы қатарына алынған. 1933 ж. Алматы қаласында музыка-драма техникумының домбыра класы бойынша оқытушысы. 1934 ж. Қазақстандық, бүкілодақтық халық өнерпаздарының слетіне қатысқан. Құрманғазы атындағы халық аспаптар оркестрінің домбырашысы болды. 1939 ж. халық өнері шеберлерінің байқауына қатысқан. 1945 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы мемлекеттік консерваториясы оқытушысы болып қызмет атқарды. Дереккөздер
Сыбайластық бұрыш

Сыбайластық бұрыш — траекторияның екі көрші нүктелеріне сәйкес келетін жанамаларының арасындағы бұрыш. Тағы қараңыз * Бұрыш * Прецессия бұрышы * Нутация бұрышы * Өзіндік айналу бұрышы * Үйкеліс бұрышы Дереккөздер
Диспепсия

Диспепсия - балаларда болатын ас қорыту органдары жұмысының бұзылуы. Диспепсия кезінде ішек айтарлықтай зақымданбайды. Көбінесе дұрыс тамақтандырмаудан емшектегі балалар ауырады (мөлшерден артық емізу, тамақтандыру режимін бұзу, т. б.) сондай-ақ әр түрлі аурулармен қабаттаса (грипп, өкімнің қабынуы, құлаққа суық тию)— парентеральды диспепсия басталуы мүмкін. Диспепсияның пайда болуына күннің ысуы әсер етеді (мысалы, жылдың ыстық мезгілі). Емшектегі бала диспепсиясының негізгі белгілері: іш өту (күніне 8—10 ретке дейін үлкен дәретке отырады, дәретінің иісі күлімсі, көбінесе жасыл түсті, жалқаяқ болады), іші кеуіп, тамақтандырған соң көп кешікпей лоқсып, құсады. Бала салмақ қоспайды, нашар ұйықтайды, мазасызданады, беймаза келеді. Ауыр жағдайларда тәулігіне 10—15 ретке дейін іші өтеді, арықтайды, шырышты қабықтары мен терісі құрғайды. Балада диспепсияның белгісі басталысымен-ақ шұғыл дәрігер — педиаторға көрсету керек. Тамақтандыру режимін бұзу салдарынан пайда болған диспепсия кезінде біраз уақытқа дейін (12 сағат, кейде онан да көбірек) балаға тамақ бермей, оған тек су ішкізіп, тәулігіне 3—4 стакан қанты аз сұйық шай беру керек. Ашығу кезеңінен кейін баланы аз-аздап емізіл, қолдан тамақтандырған кезде сүт, не сүт қоспаларының мөлшерін бірте-бірте көбейтеді. Диспепсия асқынған жағдайларда бала ауруханада емделуге тиіс. Диспепсия инфекциялы асқазан-ішек ауруларының қозуына себеп болады, сондықтан ауру баланың ж аял ығын суға мұқият қайнатыл, семья дағы басқа балаларға жұқтырып алмау жағын қарастыру керек. Ересектерге қатысты «диспепсия» деген термин (көбіне — диспепеиялық құбылыс) ас қорытудың әр түрлі бұзылу ын (қыжылдауды, кекіруді, ішектегі қысым немесе кебу сияқты сезімді, шұрылдауды, іш етуді және т. б.) білдіреді. Дереккөздер
Зәуре Мұхтарова

Зәуре Мұхтарова (1902, Ілбішін уезі, Калмыков к. — өлген жылы белгісіз) жергілікті басшы. Ұлты татар. 1936 ж. наурыздан Батыс Қазақстан облысы БК(б)П Теректі ауданы комитетінің хатшысы. 1937 ж. мамырдан БК(б)П Қаратөбе ауданы комитетінің 1-хатшысы. БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті мүшелігіне кандидат. 1937 ж. қарашада алашордашы Шайназаровқа тұрмысқа шыкқаны үшін және «буржуазияшыл ұлтшылдарды қорғаштады» деген айыппен қызметтен босатылды. 1937 ж. Гурьев округі Есбол ауданы атқару комитетінің төрайымы. Дереккөздер
Үйкеліс бұрышы

Үйкеліс бұрышы - тангенсі статикалық үйкеліс коэффициентіне тең болатын максимум толық реакциясы мен тірек бетке түсірілген нормаль арасындағы бұрыш. Тағы қараңыз * Бұрыш * Прецессия бұрышы * Сыбайластық бұрыш * Өзіндік айналу бұрышы * Нутация бұрышы Дереккөздер
Орманның үлкен бағбаны

Орманның үлкен бағбаны, үлкен қарағай қабық жегіш, орманды шапқыш –– қабық жегіштер тобының қабық жегіштер тұқымдасына жататын қоңыз. Ұзындығы 3,5-4,8 мм. Еуразия және Солтүстік Америка орманды аймақтарында таралған. Қарағаймен басқа қылқанды ағаштармен сирек қоректенеді. Зақымдалған жас бұтақтар түсіп ағаштар қырқылып (осыдан аталуы) кейде кеуіп калады. Орманның үлкен бағбаны кіші қарағай қабық жегіші (В. minor) өте жақын. Ол Еуропа және Сібірде кездеседі. Дереккөздер
Цукат

Цукат- Оны тұтас не кесілген жемісті, сондай-ақ туралған цитрус жемісінің қабығын, қарбыз бен қауынды қант сиропына салып қайнатыл, қақ жасау арқылы әзірлейді. Кептірерде цукаттың бетіне жұқалап қант себеді. Цукатты. әдетте шаймен бірге береді, оны әртүрлі тағамға қосуға, тортты, пирожныйды, тәтті пирогты т. б. кондитер тағамдарын әсемдеуге пайдаланады. Апельсин қабығының цукаты Апельсин қабығын төртбұрыш не ромб тәрізді етіп ұсақтал кесіп, шыны ыдысқа салып, салқын су құйып (күн сайын жаңартылып тұратын), 2—3 күн сақтайды. Содан кейін қабықты судан алып ыдысқа салып, езілгенше қайнатады да, сүлгіге салып суын сорғытады. Суы сорғыған қабықтың салмағын өлшеп, оған қанша қант қосу керектігін анықтайды. Енді қант сиропын әзірлейді де, қайнап тұрған сиропқа апельсин қабығын салып, сироп қоюланғанша қайнатады. Осыдан кейін ыдыстарға бөліп салып, бетіне аздаған қант себеді, біраз суытқаннан кейін банкаға құйып, әр қабатына тағы да қант себеді. Суға қайнатылған 800 г қабыққа 1,2 кг қанттан әзірленген қант сиропы және 8 стақан су; цукатқа себетін 200 г қант керек. Дереккөздер fr:Fruit confit
Түзілім

Түзілім - машинаның (бұйымның) немесе оның бөлшегінің жеке тұлғаға құрастырылып жиналған, басқа бөліктермен бірігіп атқаратын өзіндік міндеті бар құрылым. Тағы қараңыз * Құрылым Дереккөздер ca:Estructura ckb:پێکھاتە cs:Struktura de:Struktur en:Structure eo:Strukturo es:Estructura et:Struktuur he:מבנה hr:Struktura id:Struktur io:Strukturo is:Formgerð ka:სტრუქტურა ko:구조 lt:Struktūra mk:Структура nl:Structuur no:Struktur pl:Struktura pt:Estrutura simple:Structure sk:Štruktúra (usporiadanie entít) ta:கட்டமைப்பு uk:Структура ur:ساخت yi:סטרוקטור
Әмбебап құрастырмалы айлабұйым

Әмбебап құрастырмалы айлабұйым - үлгіқалыпты (стандартты) элементтер бойынша жасалған станок айлабұйымдары; машинажасау кәсіпорнындағы өндіріс даярлауын біраз жеделдету мен арзандатуға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Бомбардирлер

Бомбардирлер – ызылдақ тұқымдасы, қоңыздар тұқым тармағына жатады. Бомбардир қоңыздардың ерекше қорғаныс қаруы бар. Ол жауына ыстық газ бүрке алады. Бүрку кезінде қатты дыбыс шығарады. Сипаты Пішіні бірнеше мм-ден 1-3 см-ге дейін болады. Алдыңғы қанаттары қара, ал бастары, кеуде тұсы және аяқтары ашық түсті болып келеді. Ересек қоңыздар ұзын мұртшаларымен ерекшеленеді. Жемтігін улы газбен атқылап ұстайды. Таңдай бездері екі химиялық иіс, яғни сутек тотығы мен гидрохинонды бөліп шығарады. Осы екеуі қосылып, химиялық газ ретінде шығады. Секундына 500 рет тура атқылап, газ бүрке алады. Аталған қоңыздар баяу қимылдайды. Уақыттарының көбін, әсіресе, күндіз жартастар, бөренелер астында өткізеді. Түнде белсенді, ұсақ жәндіктермен және жұлдызқұрттармен қоректенеді. Көктемде ұрықтанып, жұмыртқа салады. Аналықтары жұмыртқаларын шар тәрізді етіп сыртын батпақпен қаптап, жартастарға немесе бұталарға жапсырып қояды. Дернәсілдері бірнеше күнде қуыршаққа айналады. Таралу аймағы 500 түрі белгілі; ТМД-да 30 түр таралған олар оңтүстік аймақтарда тас астын орман төсеніштерін мекендейді. Қабырғалы бомбардирлер (В. aeneicostis) және явандық бомбардирлер (Р. javanus) КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Дариға Ғазезқызы Мұштанова

Дариға Ғазезқызы Мұштанова (13.3.1954 жылы туған, Орал қаласы) айтыскер ақын, «Облыс ақыны» (1971). 1977 ж. Орал педагогика институттының филология факультетін бітірген соң қазіргі Казталов ауданының Көктерек орта мектебінің мұғалімі ретінде еңбек жолын бастады (1977-79). Кейін ауыл клубының меңгерушісі, ауданы газет редакциясында тілші, ауданы партия комитетінде нұсқаушы, ауданы атқару кеңесі төрағасының орынбасары (1980-92), «Орал өңірі» газетінің тілшісі. Қазір Теректі лингвистика гимназиясының директоры. Мұштанова 17жасынан ақындар айтысына қатысып, облыстық және республикалық деңгейдегі өнер сайысына түскен. Бірнеше өлең топтамалары мен әндердің авторы. Дереккөздер
Электр конвекторы

Электр конвекторы —жылу изоляциясы бар ғимараттарда (қалалардағы пәтерде, жылытылған саяжайда не ауылдық үйлерде) ауаны табиғи конвекция жолымен жылытуға арналған қыздырғыш электр құралы. Ол ішінде қыздырғыш элемент — электрлік кедергісі жоғары (изоляторға бекітілген ашық немесе электр изоляциялық толтырғышы бар болат құбырға престелген, жабық) спираль сым орнатылған, ауа соратын әрі шығаратын еаңылауы бар жалпақ металл қорапша түрінде болады. Электр конвекторын электр желісіне қосқанда спираль қызын айналасындағы ау айы жылытады, жылынған ауа конвектордың жоғары саңылауынан сыртқа шығады. Оның орнына конвектордың төменгі бөлігінен салқын ауа келіп тұрады. Конвектордың қорабы қыздырғыш элементтің қызуын қоршаған ортаға таратады да, жылу берудің конвективтік мөлшерін көбейтеді, әрі ауа ағынын молайтады. Қораптың ішіндегі қыздырғыш элементтің екі жағынан экран қойылады. Ол қыздырғыш элементтің аспайтын қабырғаның қыздыруын бәсеңдетеді. Электр конвекторының қорабындағы саңылау металл не сәндік тормен жабылады, себебі ол қыздыру элементіне тез тұтанғыш заттардың кездейсоқ түсіп кетуінен сақтайды. Электр конвекторының тасымалданатын және түбегейлі орнатылатын еденге қойылатын, не қабырғаға ілінетін және жерге қоюға да іліп қоюға да болатын; қыздырғыш элементі ашық немесе жабық тұратын, қуаты реттелмейтін немесе реттелетін (сатылы айырып-қосқышты не автоматтық жылу реттегішті) түрлері болады. «Комфорт», «Поток-ЗН» және «Салют» электр конвекторлары, сондай-ақ электр конвекторы мен электрон аминді бірге құрастырып жасалған «Салют-3» электр қыздырғыш аспабы шығарылады. «Комфорт» және «Поток-ЗН» еденге қойылатын үлгі де дайындалады, жылжытуға ыңғайлы болу үшін «Поток-ЗН» роликті тиянаққа орнатады; «Салют» қажет болғанда қабырғаға ілуге ыңғайлы етіп жасалған. 220 В айнымалы ток желісінде жұмыс істейтін өте қолайлы жасалған бұл конвекторларды үйдің кез келген жеріне қоюға болады. Пайдалану кезінде конвектор қорабының температурасы 100—110оС -тан, ал шығатын ауа ағынының температура 110—120оС-тан аспайды. Кепілдік қызмет мерзімі —2 жыл. Дереккөздер
Тауасих Мырзағалиев

Тауасих Мырзағалиев (1.2.1930 жылы туған, Бөкей ордасы ауданы, Ұялы ауылы) — еңбек ардагері, Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері (1973). 1954 ж. Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген соң Орда ауданының шаруашылығында басшы болған. 1977-86 ж. Орда ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, кейін ауд жер қатынастары және жерге орналыстыру комитетінің бастығы. 1991 ж. респ. дер. дербес зейнеткер. Дереккөздер
Бонго

Бонго - орманды киіктер туысына жататын сүтқоректі. Кейде ерекше Boocercus туысына жатқызады. Шоқтығының биіктігі 100-130 см, ірі еркектерінің салмағы 200 кг. Мүйіз ұзындығы 1 м. Түсі сары бүйірлерінде жіңішке көлденен ақ жолақтары бар. Орталық Африканың қалың тропиктік ормандарында таралған. Жасырын өмір сүреді. Сирек кездеседі қорғауды қажет етеді. Дереккөздер
Электрлі ойнатқыш құрылғылар

Электрлі ойнатқыш құрылғылар граммофон табағында жазылған сигналды электр сигналына айналдыратын құрылғы; электрофон,— радиола сияқты дыбыс жаңғырту комплекстерінің негізгі құрамды бөлігі. Басты тораптарына электр двигателімен айналатын дискі, дыбысалғыш, оған граммофон табағының керек тұсына қоюға және ойнап біткеннен кейін көтеруге (микролифт),табақты тазалауға арналған құрылғылар жатады. Сапалық және пайдалану тиімділігі көрсеткіштеріне байланысты электрлі ойнатқыш құрылғылар: жоғары, I, және ІІІ кластарға бөлінеді. Жоғары, I, кейде ІІ класты электрлі ойнатқыш құрылғылар дискінің айналу жиілігін орнатылған индикациямен үйлестіргіш, дыбысалғышты статикалық теңестіргіш, тонармның салмағын реттегіш сияқты қосалқы жүйелермен жабдықтал ады. Электрлі ойнатқыш құрылғылардың жұмыс сапасын тексеру мақсатында «Мелодия» фирмасы арнайы сынақ күйтабағын шығарады. Дереккөздер
Токқағар

Токқағар. Ол электр желісін, басқа электрмен қоректену көздерін қысқаша тұйықталу салдарынан болатын токтың кенет шамадан тыс артып кетуінен қорғауға арналады. Мұндай кернеу есептегішті, сымдардың изоляциясын бүлдіруі, тіпті өрт тудыруы мүмкін. Тұрмыста балқымалы токқағарлар жиірек қолданылады. Мұндай токқағарлардан ток белгілі бір шамаға арналған тез балқитын сым (әдетте, қорғасын) арқылы өтеді. Ток шамадан артып кеткенде әлгі сым балқиды да, сол учаске ні немесе бүлінген приборды ажыратыл тастайды. Балқымалы токқағарлар қораптан (патроннан) және оған кигізілетін 6,10 ампер және одан да көп (тығын қорабында көрсетілетін) ток күшіне арналған балқымасы бар фарфор тығыннан тұрады. Тығын жайып кеткенде, алдымен желідегі бүлінген жерді немесе артық токты реттеп жөндел, содан кейін дәл сондай токқа арналған басқа тығынмен алмастыру керек. Тығын орнына сым қиындысын, түйреуішті немесе басқа затты салуға, бүлінген тығын цоколіне мыс сымды орауға болмайды. Қолдан жасалған токқағар арқылы өткен ток көрсетілген мөлшерден артып кетсе, өткізетін сым изоляциясы күйіп, өрт тудыруы ықтимал. Тоқтық қуаты көп болған кезде іске қосыла-тын релесі бар, бірнеше рет пайдалануға болатын автоматты токқағарды қолдану бал-қымалы токқағарларға қарағанда әлдеқайда тиімді болып есептеледі. Токқағарға балқыма орнына реле қолданылады. Қысқаша тұйықталу кезінде электр желісінде токқағар арқылы өтетін ток кенет артқанда реле іске қосылып контактілерді ажыратады, сөйтіп, электр желісін бөліп тастайды. Қалқанға орнатылатын токқағардың бұрандалы цоколі болады, ол кнопканы басу арқылы қосылып, ажыратылады. Токқағарды бұрал орналаетырған соң, іске қосу кнопкасынүбіне дейін басу керек. Қайталан іске қосқан кезде, автоматты түрде ажыратылып кетсе, онда мұның себебін анықтап, жөндеу қажет. Реле автоматты түрде ажырағаннан кейін 1,5 минут өткен соң ғана оны қайта қосуға болады. Токқағарды ажырату үшін оның қызыл түсті кнопкасын басады. Кейде балқымалы токқағарлар жабық контак-тілер арасына, штепсельді розеткйларда да орнатылады. Бұларды алмастыру үшін пәтерлік бөлу қалқанындағы қажетті патрон тығы-нын алдын-ала шығарыл алу керек. Радиоқабылдағыш, магнитофон, телевизор, электрофон, басқа электрлік приборларда шыны түтікше ішіне бекітілген жіңішке сым түріндегі балқымалы токқағар (Бозе сақтандыр-ғышы) пайдаланылады. Мұндай токқағарды алмастыру кезінде токтың оның металл қақ-пақшасындағы приборды пайдалану жөніндегі нұсқауында көрсетілген (0,5 А, 1А, 2А т. т.) шамамен сәйкес келуін қадағалау керек. Дереккөздер
Бонеллия

Бонеллия – эхиурид типінің теңіз омыртқасыздар жануарлар туысы. Денесінде ұзын ұшы қаққа бөлінген қорегі бар топырақты -(өсімдік қалдықтары) алуға бейімделген тұмсығы бар. Кейбір түрлеріне (мысалы В. viridis) жыныстық диморфизм тән: ұрғашы ұзындығы 7 см, тұмсығы 1 мм; еркегі қортықұз 1-3 мм аспайды (ұрғашысының жыныс түтікшелерінде тоғыщарлық тіршілік етеді). Бірнеше түрі (ТМД суларында бонеллии жоқ) В. viridis Жерорта теңізі бөліктерінде және Атлант мұхитында таралған. Жыныстық фенотипті анықтауға арналған зерттеу нысаны (оқшауланған дернәсілдер тек қана ұрғашы тұқым береді бірақ жаңында ұрғашы эхуридтер болса еркекке айналады). Дереккөздер
Орманды бағалау

Орманды бағалау ( - сапалылық) - орман өнімділігінің көрсеткіші ол өсімдіктердің өсу жағдайына көбінесе топырақтың құнарлығы мен климатына байланысты. Екпе ағаштарды бағалау бес класка бөлінеді. Бірінші класқа өнімділігі мол орман жатады. Бағалаудың негізгі көрсеткіші белгілі жастағы көбінесе 50 немесе 100 жастағы орман негізін құрайтын ағаш түрінің орташа биіктігі. Тағы қараңыз *Бонитет Дереккөздер
Клецки

Клецка әзірлеу үшін көбіне бидай ұнын, манный жармасын, тарыны, картопты пайдаланады. Клецканы дербес тағам (май қосылған, туралған сыр қосып қайнатылған клецка) ретінде де, сорпаларға салуға арналған тағам ретінде де пайдаланады. Қайнаған суға немесе сорпаға тұз, сары май салып, бидай ұнын немесе манный жармасын ұдайы араластыра отырып себеді; сонан соң 6—8 минут қайнатыл, оттан түсіреді. Алынған қоспа (беті қабыршақтанып қалмас үшін әлсін-әлі араластыра отырып) суытылады. Жылы қоспаға шикі жұмыртқаны жарып салып, жақсылан араластырады. Клецкаларды шай қасықпен қайнаған сорпаға 5—7 мииутқа салады. Дайын клецкалар сорпалық бетіне қалкып шығады; оларды кепсермен түсіріп алады. 4 тарелка сорпаға клецка әзірлеу үшін: стақанның 3 / 4 бөлігіндей сорпа немесе су, стаканның 1 / 2 г бөлігіндей манный жармасы (немесе бидай ұны), 1 жұмыртқа, 2 ас қасық сары май, дәміне қарай тұз қажет. Дереккөздер
Тонарм

Тонарм — дыбыс алғыштың қалпақшасын бекітуге және граммофон күйтабағы ойналып болғаннан кейін оны ауыстырыл қоюға арналған құрылғы. Әдеттегі тонарм дегеніміз иілген жеңіл трубка (түтік); оның аяқ деп аталатын бір жақ ұшы арқылы тонарм тік және горизонталь бағытта бұрыла алады; трубканың екінші ұшына дыбыс аяғыштық қалпақшаң бекітіледі. Тонарм салмақ жүйесімен орнығып теңгеріледі. Қалпақшаның бір қалыпты төмен түсіріліп, жоғары көтерілуі арнаулы құрылғының (микролифтінің) көмегімен жүзеге асырылады. Тонармның конструкциясы дыбыстық қайта жаңғыруын бұрмалайтын резонанстың пайда болуына жол бермеуге тиіс. Әрбір тонарм дыбыс алғыш қалпақшасының белгілі типін қолдануға арналғандықтан, оның қалпақшасын онан басқа типтісіне алмастыруға болмайды. Жоғары класты электрлік ойнатқыш құрылғыларда тонармның тангенциал тонарм деп аталатын түрлері қолданылады, оның аяғы күйтабақ радиусына параллель сызық бойымен инемен қоса бір мезгілде қозғалады, сонымен жазылу кезіндегі кескіш пен оны қайталау кезіндегі иненің қозғалу траекториясының сәйкес келмеу есесінен пайда болатын сызықсыз бұрмалану мүмкіндіктері жойылады. Тонармдарды ретке келтіру принциптері электрлік ойнатқыш құрылғылардың нұсқауларында көрсетіледі. Оларды қатаң орындау керек, әйтпесе ойнату үстінде көбейіп кеткен сызыңсыз бұрмалану мен стереофоникалық көріністің бұрм ал алуының болуы және күйтабақ ойығының шамадан тыс бүлінуі мүмкін. Қандай өлшемді күйтабақты ойнатса да туатын барлық жағдайларда тонармның оңай қозғалуына қол жеткізу керек; бұл үшін тонарм трубкасының оның аяғына ілінетін ілмегінің подшипниктерін дүркін-дүркін жуып, жаңадан майлап тұру қажет. Бұл операция ұқыпты дықты және ерекше зер салуды талап етеді. Оны механизмді бөлшектемей-ақ бояу жаққыштың, пипеткалың көмегімен жүзеге асыру ұсынылады. Подшипниктерге кір түсірмеу үшін ойнатқыш құрылғысы әрқашан қақпақпен жауып қою қажет. Жұмыс істемей тұрған қалпында тонарм әрбір ойнатқыш құрылғыда болатын арнаулы қысқышқа бекітіліп қойылуға тиіс. Дереккөздер en:Phonograph#Arm systems
Шәмшиден Мырзағалиев

Шәмшиден Мырзағалиев (1921, Бөкей ордасы ауданы, 26-а. 1943) — спортшы, шахматтан үш дүркін республикалық чемпионы (1938 Қарағанды, 1939 - Шымкент, 1940 — Алматы). Он бір жасында әкесінен айрылған ол 1940 ж. Орал қаласындағы 11-қазақ мектебінде оқып, үздік бітіріп шықты. 1937-40 ж. шахматтан облыс чемпионы болды. Республикалық біріншіліктің 4,5,6-турнирлерінде «Қазақстан чемпионы» атанды. Мырзағалиев Кеңес армиясы қатарында жүргенде соғыс басталды. Курск, Орал маңындағы шайқастарда жараланып, госпитальге түседі. Кейін әскери училищеде оқып, кіші командир атағын алды. 1943 ж. ерлікпен қаза тапты. Орал қаласында Мырзағалиев атындағы шахмат клубы құрылды. Дереккөздер
Карл Карлович Клаус

Карл Карлович Клаус (22.1.1796, Эстония, Дерп (Тарту) қ., - 24.3.1864) - орыс химигі, Санкт-Петербург Ғылым Акдемиясының корреспондент мүшесі (1861), профессор (1839). 1821-29 ж. Қазанда дәріхана ашқан. 1831-37 ж. Дерпт университетінде, 1837 ж. Қазан университетінде қызмет істеген. Негізгі ғылыми еңбектері платиналы металдарды зерттеуге арналған. 1844 ж. рутенийді ашты. 1847 ж. Бөкейдегі Хан ставкасында жұмыс істеген. Дереккөздер
Владимир Александрович Нагурный

Владимир Александрович Нагурный (17.8.1935, Теректі ауданы, Новопавловск селосы — 26.5.2001, осында) — еңбек ұжымының жетекшісі, Социалистік Еңбек Ері. 1953 ж. қолөнер училищесін бітірген. Теректі ауданының Мичурин атындағы ұйымшарында комбайн, трактор бригадасының бригадирі. Ленин және «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Традесканция

Традесканция – коммелиналар тұқымдасына жататын, мәңгі көгеріп тұратын, көп жылдық шөптесін өсімдік. Отаны — Америка. Оның бірнеше түрі өсіріледі, бұлардың жапырақтары көк болып келеді де, сабақтары тік немесе жайылып өседі. Жапырағының формасы жұмыртқа тәрізді сопақша болады. Сабағы жайылып өсетін традесканцияны және ол тектес коммелинаны аспалы өсімдіктер сияқты бөлмеле өсіреді. Традесканция жылы бөлмеле де, салқын бөлмеле де жақсы өседі. Бұл өсімдіктерді ең жарық жерге қойған жөн. Жаз айларында жиірек, ал қыста көп суармау керек. Традесканцияны көктемнен күзге дейін бірнеше данадан отырғызып көбейтеді. Оны жапырақ араластырған қара-шірікке отырғызады. Өсімдік тез тамырлануы үшін оның бетін жауып көлеңке түсіреді. Бұдан кейін өсімдікті қайта отырғызудың қажеті жоқ. Традесканцияның отаны – Солтүстік Америка. Ол ерекше күтімді талап етпейтін үй гүлі ретінде танымал. Гүлдің атауы атақты саяхатшы Традесканттың құрметіне қойылған. XVII ғасырда саяхатшы осы гүлге ең бірінші болып сипаттама берген екен. Жапырақтары жұмыртқа пішіндес, қысқа сабақты. Гүлдері ақ түсті, үй жағдайында сирек гүл жарады. Гүлдері бір күн ғана гүлдеп тұрады. 30-дан астам түрлері бар. Сабақтары ұзын, шырмауық тәрізді болғандықтан көбінесе аспалы түбектерге отырғызылады. Тез өседі. Сондықтан жылына бір рет түбегі мен топырағын ауыстырып тұру керек. Жарығы: Жарық сүйгіш өсімдік. Тіке түскен күн сәулесіне төзімді. Жылуы: Температураның бірқалыпты болуын ұнатады. Қыс айларында 10-12°C төмен болмағаны абзал. Суғарылуы: Көктемнен күзге дейін мол суғару керек. Қыста аз суғарылады, дегенмен топырағының үнемі ылғалды болуын қамтамасыз ету керек. Ылғалдылығы: Су бүрку арқылы ылғалдандырып және жапырағын шаңнан тазалап отыру керек. Құрғақ ауада нашар өседі. Қоректендірілуі: Наурыздан тамыз айына дейін әдемі жапырақты өсімдікке арналған тыңайтқышпен екі аптада бір рет қоректендіру қажет. Аурулары: Ауа қатты құрғап кетсе өрмекші, кене секілді зиянкестердің әсерінен ауырады. Көбейтілуі: Қалемше арқылы оңай көбейтіледі. Қалемшесі бір-екі аптада жақсы тамырланып кетеді. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727 Дереккөздер
Нығымет Нағымов

Нығымет Нағымов (27.12. 1928, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы, Казталов ауылы, - 30.3.1984, Казталов ауданы, Мереке ауылы) - айтыскер ақын. 1960 ж. А. Оразбаева атындағы мектепті бітірген. Казталов ауданында мәдениет қызметкері болды. 1958 жылдан 12 рет айтысқа қатысқан. 1967 ж. облыстық ақындар айтысында 1-дәрежелі дипломмен марапатталып, «Облыс ақыны» атанды. 1977 ж. облыстық ақындар айтысының жеңімпазы болды. Қ.Бердіғалиев сияқты шәкірттер тәрбиеледі. Дереккөздер
Сүйелділер

Сүйелділер –– скорпен тәрізділер отрядының сүйелділер тұқымдасына жататын балық. Ұзындығы 40 см. Денесі жаңалаш, терісінде ұзын өсінділер орналасқан басы үлкен көптеген бұдырлармен айдаршалары бар. Ауызы мен көзі жоғарыға қарай бағытталған. Арқа жүзуқанаттарының қалың үшкір сәулелерінің түбінде улы бездері бар. Үнді және Тынық мұхиттарының, Батыс жақтарының тропиктік суларында мекендейді. Қорегін аңдып әдетте су түбінде жатады кейде топыраққа көміледі. Дене пішіні және түсі жасырынкы. Сүйелділер уы адамға қауіпті. Дереккөздер da:Stenfisk de:Steinfische en:Synanceia verrucosa et:Õudnäsalik fi:Kivikala he:אבנון id:Ikan batu it:Synanceia verrucosa ja:オニダルマオコゼ ka:მეჭეჭიანა lt:Karpuotinės nl:Steenvis nv:Tsé nahalinii (łóóʼ) pt:Synanceia verrucosa ru:Бородавчатка
Надежда (ЖШС)

«Надежда» ЖШС - тігін-тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын. 1968 ж. Орал қаласында үй еңбегі мен көркемөнер кәсіпшілігінің өнімдері фабрикасы ретінде құрылған. 1998 жылдан — «Надежда» тігін-тоқыма фабрикасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестік, Достық даңғынындағы 97-үйде орналасқан. Фабрикада 150 адам жұмыс істейді. Еңбек ұжымы 2001 ж. Астана қаласында өткен арнаулы көрмеге қатысып, «Сапа медалін» иеленді. Оның шығарған өнімдері — ақ жаймалар, жамылғылар, төсем көрпелер, халаттар, жұн шұлықтар, қолқаптар, жұмысқа арналған киім-кешектер жоғары сұранысқа ие. Дереккөздер
Алексей Леонтьевич Ковалев

Алексей Леонтьевич Ковалев (10 мамыр 1925, Бөрлі – 7 қыркүйек 1997, Киев)— Даңқ орденінің толық иегері. 1942 ж. барлаушы-солдат Ковалев 82-гвардиялық атқыштар дивизиясы құрамында болды. Майдан даласында көрсеткен ерліктері үшін 3 рет Даңқ орденімен марапатталды. Дереккөздер
Ковчег-тапан

«Ковчег-тапан» - Батыс Қазақстан облысы ндағы армян диаспорасының мәдени-ағарту қоғамы. Ол кәсіпкер С. Л. Тер-Григорянның бастамасымен 1995 ж. Орал қаласы нда құрылды. Қоғамның ұйымдастыруымен 1996 ж. армян тілі н оқытып-үйрететін жексенбілік мектеп ашылды. Қоғам мүшелері облыс көлемінде, Орал қаласында өтетін әр түрлі мәдени-әлеуметтік шаруаларға белсене қатысып, тұрмысы нашар жерлестеріне көмек көрсетеді. Қазір облыста 484 армян ұлтының өкілі (1999) тұрады. Дереккөздер
Жаңабұлақ

Жаңабұлақ (2002 жылға дейін – Кожехарово) — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Жаңабұлақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Чапаев ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Жайықтың оң жағалауындағы қамыс, құрақ аралас боз, бетеге, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен шалғынды-қоңыр, қызыл қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1465 адам (743 ер адам және 722 әйел адам) болса, 2009 жылы 1313 адамды (649 ер адам және 664 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1075 адамды (570 ер адам және 505 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1946 жылы «Родник новый» ұжымшарының құрылуына байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Кожехарда және Қосшығыр ауылында 16 шаруа қожалығы мен 3 ЖШС-тер жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта, орталау мектептер, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль және су жолы арқылы қатынасады. Ауыл көшелері * Ә.Камалов көшесі * Е.Жанғалиев көшесі * Жеңістің 60 жылдығы көшесі * К.Тауқалақов көшесі * М.Абатов көшесі * Н.Қонысов көшесі * С.Серғазиев көшесі * Т.Балхашев көшесі * Х.Сариев көшесі * Ы.Абдуалиев көшесі Дереккөздер
Наркологиялық диспансер орталығы

Наркологиялық диспансер орталығы, 1920 ж. Орал қаласындағы қалалық аурухана жанынан психикалық аурулары бар адамдарды емдейтін болім (10 орындық) ретінде ашылды. 1977 жылдан бастап Оралда наркол. диспансер ұйымдастырылды. 1983 ж. облыстық наркологиялық диспансер (180 орындық) ашылды. 1985 ж. облыста маскүнемдікті, есірткі және темекіқұмарлықты, психосоматикалық ауруларды, т.б. емдейтін кабинеттер құрылып, 9 фельдш,- наркологиялық пункт ашылды. 1988 ж. аймақаралық психотерапевтік орталық жұмыс істей бастады. Дереккөздер
Бестен

Бестен — Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жерінде орналасқан муниципалитет. Эмсланд ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1666 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 2560 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 03 4 54 003. Муниципалитеттің басшысы — Хуберт Майнерс. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Мұқыр (өзен, Батыс Қазақстан облысы)

Мұқыр – Қараөзен алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы жерімен өтеді. Ұзындығы 54 км. Бастауы Бастауын Саршығанақ көлінің оңтүстігінен 15 км қашықтықтағы бұлақтан алады. Мұқыр ауылы тұсында сол жағынан Қараөзенге құяды. Гидрологиясы Арнасының батыс жағалауы тік жарлы. Жер асты, қар және жаңбыр суларымен молығады. Жайылмасы — шабындық. Балығы бар. Дереккөздер
Мұнай өнімдері (АҚ)

«Мұнай өнімдері(АҚ)» - акционерлік қоғам. Облыс кәсіпорындарын мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету мақсатында құрылған. Оның қарамағында 12 мұнай базасы бар. Резервуарының сыйымдылығы 110 мың м3. Дереккөздер