kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Леонид Александрович Афанасьев

Леонид Александрович Афанасьев (1932 ж.т., Алматы қаласы) – ветеринария ғылыми докторы Мәскеу ветеринария академиясын бітірген (1955). Алматы ст-ның ветеринария-санитарлық дәрігері (1956–1958), Қазақ ғылыми-зерттеу ветеринария институтының аға лаборанты (1958–61), аспирант (1959–61), кіші, аға ғылыми қызметкер (1961–75), лаборатория меңгерушісі (1975–80), аға ғылыми қызметкер (1980–89), лаборатория меңгерушісі (1989–95), бас ғылыми қызметкер (1995–97), 1998 ж. бас кеңесші. Афанасьев 82-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Тілеулі Әбдірахманұлы

Тілеулі Әбдірахманұлы – жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қол бастаған батыр. Орта жүздің қара қыпшақ тайпасының ұзын тармағынан шыққан. Үш жүздің 1710 жылы Қарақұмдағы халық құрылтайына, 1723 жылы Талас өзені бойында жоңғарлармен болған шайқасқа, сондай-ақ Бұланты – Білеуті, Аңырақай шайқастарына қатысқан. Бөгембай, Саурық, Тайлақ, т.б. батырлармен бірге Әбілқайыр ханға жасақ ұйымдастыруға көмектесті. Жәнібек тархан мен тама Есет батырлармен жолдас болып, қазақ елінің Ресейге қосылуын рәсімдеген құжатқа Тілеулі мен оның баласы Нияз би де қолын қойған. Тілеулі Ақтөбе қаласынан 18 км жердегі Бестамақ деген елді мекенінде тама Есет батырдың жанына жерленген. Ұрпағы Әбдіғапар Жанбосынұлы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі болды. Қазіргі ұрпақтары Қарағанды, Қостанай, Қызылорда облыстарында, Ресейдің Новосібір облысында тұрады. Тілеулі жайында ел ішіндегі аңыз-әңгімелер мол сақталған. Сондай-ақ тарихшылар М.Қозыбаев пен З.Байдосовтың зерттеу мақалаларында, зерттеуші М.Сүлейменовтың “Әбдіғапар хан” атты кітабында, мерзімді баспасөз беттерінде жарық көрді. Жазушылар Ә.Кекілбаевтың “Елең-алаң” (1984), Қ.Сәрсекеевтің “Смута” (1988) романдарында, “Шақшақ Жәнібек батыр” кітабында Тілеулі туралы мағлұматтар келтірілген. Сілтемелер
Депонент

Депонент (–сақтауға беру) 1. Банкке ақшалары немесе құнды қағаздарын сақтауға беріп, депозитар- дың құнды қағаздарды сақтау бойын ша және құнды қағаздарға құқы кәсібін жүргізу құқығын пайдаланатын жеке немесе заңды тұлға. 2. Қандай да бір себептермен, тағайындалған мерзім ішінде кәсіпорын немесе мекемеден ақша төленбеген, ақша сомасы тиесілі адам. Дереккөздер
Көсемәлі Сәттібайұлы

Көсемәлі Сәттібайұлы (3 ақпан 1959 жылы туған, Талас ауданы, Амангелді ауылы) – жазушы, журналист, Қазақстан Жазушылар одағының және Қазақстан журналистер одағының мүшесі. Ысты руынан шыққан. Қазақстандық боксшы Олжас Сәттібаевтың әкесі. Өмірбаяны Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін журналист мамандығы бойынша бітірген (1985). 1976 – 77 жылдары Жамбыл облысы, Талас ауданына қарасты А. А. Жданов атындағы кеңшарда құрылысшы болып жұмыс істеген. 1979-1981 жылдары КСРО-ның Моңғол еліндегі әскери қызметінде болған. 1981 – 86 жылдары Талас ауданындағы «Ленин жолы» («Талас тынысы») газетінде тілші, 1986 – 91 жылдары облыстық «Еңбек туы» («Ақ жол») газетінде тілші, 1991 –93 жылдыры Жамбыл облыстық телерадиотарату компаниясында редактор, аға редактор болды. 1993-1994 жылдары республикалық «Жас Алаш» газетінің Жамбыл облысындағы тілшісі, 1994 – 97 жылдары республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің осы облыстағы тілшісі, 1998 жылы Жамбыл облыстық "Ақ жол" газетінің баспа-коммерциялық бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 1998 жылдан 2004 жылға дейін республикалық «Жас Алаш» газетінің Жамбыл облысындағы тілшісі болып еңбек етті. 2004 жылдан 2014 жылға дейін республикалық "Егемен Қазақстан" газетінің Жамбыл облысындағы меншікті тілшісі болды. 2014 жылдан бүгінгі күнге дейін Жамбыл облыстық "Ақ жол" газеті ЖШС-ның директор-бас редакторы. Шығармашылығы 1988 жылы жазушы К. Сәттібайұлы «Елгезек Бағдаршам, Ток-Қуат және басқалар» атты ертегі-хикаятымен "Жалын" баспасының жабық бәйгесіне қатысып, екінші жүлдеге ие болды. Содан бері қаламгердің әр жылдарда «Шеткері үйдің жарығы», «Бағдаршамның басынан кешкендері», «Күнге ғашық өлкеде», «Тараздан тәбәрік», "Шындыққа... қызығамын, Шындықты... аяймын", "Сайқымазақ дүние", "Шарбақтының жалғызы", "Аран", "Шың мен Шынар" және "Хауа Ананың көз жасы" атты көркем және публицистикалық кітаптары жарық көрді. Сондай-ақ, «Бастау», «Қазақ балуандары», "Елбасы", "Кәусәр бұлақ" және басқа да ұжымдық жинақтарға әңгімелері, ертегілері, хикаяттары мен эсселері енген. Марапаттары * "Дарабоз" әдеби бәйгесінің бірнеше дүркін жүлдегері. * Қазақстан Жастар одағы мен Қазақстан Журналистер одағының Баубек Бұлқышев атындағы сыйлығының лауреаты. * "Ерен еңбегі үшін" (2009 жыл) * "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" (2014 жыл) * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі (2001 жыл) * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерекелік медалі (2005 жыл) * Қазақстан Республикасының және оның астанасының дамуы мен қалыптасуына елеулі үлес қосқаны үшін «10 жыл Астана» мерекелік медалі (2008 жыл) * «Мәдениет қайраткері» төсбелгісі (2009 жыл) * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2011 жыл) * «Қазақстан полициясына 20 жыл» мерекелік медалі (2012 жыл) * «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл» мерекелік медалі (2014 жыл) * Талас ауданының Құрметті азаматы (2009 жыл) * Тараз қаласының Құрметті азаматы (2016 жыл). Дереккөздер
Ақой ауылдық округі

Ақой ауылдық округі – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін Просторный ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақой ауылы кіреді. Орталығы – Ақой ауылы. Дереккөздер
Жақсылық Сәтібеков

Жақсылық Сәтібеков (24.6. 1937 жыл, Байзақ ауданы, Теспе ауылы — 23.9 2011 жыл, Тараз қаласы) – журналист, публицист. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Лақап аты – Ж. Әйтеков. Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1958). 1958–1965 жылдары Жамбыл облыстық радио комитетінде редактор, республикалық радио комитетінде бас редактор, 1965–1969 жылдары Жамбыл облыстық партия комитетінде нұсқаушы, 1969–1976 жылдары «Социалистік Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі, 1976–1986 жылдары облыстық ғылыми - әдістемелік орталықтың директоры, 1986–1992 жылдары «Еңбек туы» газетінде бөлім меңгерушісі, 1992 жылдан «Боздақтар» атты еске алу кітабының редакторы. Медальдармен марапатталған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. 13 кітаптың авторы. Кешегі Ұлы Отан соғысында әкесінен көз жазып қалған ақынның қай жинағында болсын майдан тақырыбы ерекше көзге түседі.«Қара кемпір»жоқтау-толғауының сөзін жазған. Дереккөздер
Саблуков Гордий Семенович

Гордий Семенович Саблуков (1804 — 1880) — шығыстанушы ғалым. Құран Кәрімді орыс тіліне тұңғыш аударған (1878). 1830 ж. алғашқылардың бірі болып “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырын ел арасынан жинап, қағазға түсірген. Жыр туралы алғаш зерттеулер жазып, жарыққа шығарған. 1849 — 62 ж. Қазан діни академиясында араб тілі мен түрік тілінен сабақ берді. Саблуков “Сведение о Коране, законоположительной книге Мохаммеданского вероучения” (1884) деген миссионерлік сипаттағы еңбек жазған. Дереккөздер:
Ақсу-Аюлы ауылдық округі

Ақсу-Аюлы ауылдық округі – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақсу-Аюлы, Ақсу, Ақтөбе, Еңбекшіл, Қайрақты ауылдары кіреді. Орталығы – Ақсу-Аюлы ауылы. Бұрынғы атауы — Түлкілі селсоветі. Дереккөздер
Көксерек

Көксерек – ұлттық спорт ойындары ның бірі. Ойынға қатысушылар екі топқа бөлінеді. Көксеректі ұл-қыз аралас ашық алаңда ойнайды. 50–60 м қашықтықта екі топ қарама-қарсы тұрады. Екі жақта да “тұтқындар” үшін арнаулы шеңбер сызылады. Жеребе бойынша басталып, бастау еркі тиген топтың басшысы: “Ақ серек, көк серек, мұнан сізге кім керек?”, – деп сұрайды. Оған қарсы жақтан: “Айгөлек, айгөлек, айдың жүзі дөңгелек. Ақ серек пен көк серек, сонау тұрған... өзі керек”, – деп, қарсы жақтың бір адамын атайды. Есімі аталған ойыншы келгенде қарсы жақтың ойыншылары алақандарын жайып тұрады. Шақырылған ойыншы саптың алдын кесіп өтіп, өзін қуып жете алмайды-ау деген біреудің алақанын соғады да қашады; қуған ойыншы жетсе, қашқан баланы өз тобына қосып алады, ал жете алмаса, өзі “тұтқындалады”. Көксерек жасөспірімдердің шынығуына жақсы әсер етеді. Дереккөздер
Свинковская Елена

Свинковская Елена Иосифовна (1928 жылы туған, Свердлов ауданы «Жамбыл» кеңшары) – әйгілі қызылшашы, кейіннен сауыншы болып істеген. Жамбыл облысының құрметті азаматы. 1973 жылы еңбекте көрсеткен жоғары көрсеткіштері үшін Социалистік Еңбек Ері атағы берілді, екі рет Ленин орденімен марапатталған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Сілтеме Тараз энциклопедиясы Дереккөздер * [https://archive.li/20121205171719/http://www.kopyl.minsk-region.by/ru/people/soctrud Герои Социалистического Труда Копыльского района]
Қайыңды ауылдық округі

* Қайыңды ауылдық округі – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қайыңды ауылдық округі – Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қайыңды ауылдық округі – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қайыңды ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қайыңды ауылдық округі – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қайыңды ауылдық округі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.
Сатыбалды Сейдалин

Сатыбалды Сейдалин (1930, Меркі ауданы, Кеңес ауылы – 29.1.1981, Меркі ауданы) – қайраткер, сауда, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы. Жамбыл қаласындағы зоотехникалық - малдарігерлік курсты (1948), Фрунзе қаласындағы (қазіргі Бішкек қаласы) сауда - кооперативтік институтты (1953) бітірген. 1953 – 70 жылдары Мерке ауданында тауар танушы, ауылдық кооператив төрағасы, аудандық сауда мекемесінің, Меркі сыра зауытының директоры қызметтерін атқарды. 1970 жылдан өмірінің соңына дейін әйгілі «Меркі» шипажайындағы демалыс үйі директоры, директордың орынбасары болды. Сейдалин басшылыққа тағайындалған алғашқы жылдары демалушылар ешқандай жағдайы жоқ жаздық уақытша үйлерде тұрып, шипалы судың емін (ваннасын) демалыс үйінен 4 км жердегі қайнардың басынан алатын. Осындағы құрамында радоны бар жер асты суының емдік қасиетін, оның жел, құяң, жүйке, әйелдер ауруларына бірден-бір әсерлі ем болатынын білген Сейдалин шипалы суды халық игілігіне жаратуды алдына мақсат етіп, аянбай еңбек етті. Қайнар көзінен су құбырлары тартылып, арнайы ванналарда ем алу жүйесін іске асырды. Алдымен екі, кейіннен төрт қабатты ем қабылдау, демалыс ғимараттары салынып, демалыс үйі «Меркі» санаторийі болып қайта құрылды. Құрмет грамоталарымен марапатталған. Пайдалнылған әдебиет
Бекет батыр (жыр)

Бекет батыр – тарихи жыр. Қазақ халқының отаршылдық қысымға қарсы көтерілісі (1855–1858) жырланған. Бұл жыр, әсіресе, Ақтөбе, Арал, Қазалы өңірінде және қарақалпақ халқының арасында кең тараған. Ғылымға әзірше 7 нұсқасы белгілі. Соның 2-уі Қазан төңкерісіне дейін баспа бетін көрген: (И.В.Аничков «Памятники киргизского народного творчества. Киргизская былина о героях Иръназаре и Бекете» (Қазан, 1896, көл. 68 жол; Ә.Диваев «Бекет батыр» Қазан, 1897, көл. 600 жолдай). Аничков жариялаған нұсқаның жолма-жол аудармасын Т.Шоханова, әдеби өңдеуін А.Никольская жасап, оны тарихи поэма деп бағалаған. Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы қорына халық мұрасын жинаушы М.Құсниұлы 1941 жылы 190 жолдай көлемде толғау түріндегі нұсқаны тапсырған. 1936] жылы тапсырылған нұсқаның (көл. 300 жолдай) мазмұны мен оқиға желісі Аничков жариялаған нұсқаға ұқсас. Ал сол жылы А.Мыңбайұлы тапсырған нұсқа 350 жолдай, бұл алдыңғылардан едәуір өзгеше. Мұның шығарушысы мен жеткізушісі белгісіз. «Бекет батыр» кей ретте «Ерназар-Бекет» болып та кездеседі. «Бекет батыр» тарихи жыр аталғанмен, фольклорлық шығарманың синкреттілігін бойына сіңірген. Онда лиро-эпостың, балладаның, лирикалық және тұрмыс-салт өлеңдерінің нышандары да ұшырасады. Фольклорлық туынды үшін жыршылардың батырлар жырына еліктеушілік ықпалы қайшылық тудырмайды. 1942 жылы М.Әуезов осы жыр желісі негізінде 4 актілі драма жазды. Әуезовтің «Әдебиет тарихы» атты еңбегінде «Бекет батыр» жырының қысқаша мазмұнын баяндап, мән-маңызына тоқталған. Онда ол жырды туғызған қалың елдің наразылығы, қазақтан сайланған ханның аярлығы мен зұлымдығы, елге келтірген ауыртпалығы көтірілістің шығуына себеп болғанын жазады. Жыршы тарихи оқиғаны тақырып етіп алғанмен, Бекет жайын қиялына ерік беріп, еркіндікпен әңгімелеген дейді зерттеуші. Бекетті тарихи өлеңнің қаһарманына қосатын себеп: қылышынан қан тамған ұлықты өлтіріп, қазақ елінің патша үкіметіне қарсылығын үлкен іспен көрсетуі. Сондықтан Бекеттің даңқы қазақ даласына көп жайылып, ертегіге ұқсас әңгіме болған деп ой түйеді жазушы. Дереккөздер
Рапсодия

Рапсодия (грек. rhapsodіa — ән айту немесе эпик. поэманы әндетіп тақпақ түрінде айту) — халық жырлары тақырыптарында жазылған музыкалық шығарма. Ол халық әуендері (ән мен би) негізінде, вокалдық немесе аспаптық формада орындалады. Р. Ежелгі Грекияда қыдырма, көшпелі халықтардың эпик. поэма, аңыз-өлеңдер мен поэтик. тақпақтардан үзінділерді әндетіп орындауынан бастау алған. Р-да тақырыптарды баяндау мен өңдеуде еркіндік тән. 19 ғ-дың басында муз. жанр ретінде қайта жаңғырды. Формасы жағынан сонатаға жақын алғашқы Р-ны фортепьяноға арнап В.Томашек жазды (1813). Кейінгі романтик композиторлар бұл жанрды еркін төгілетін шығарма ретінде түсінді. Мәселен Брамстың Р-сы (ор.79 және 119) поэма, лирико-драм. сипатта туған.Ф.Лист Р-мен халық мәтіндеріне негізделген фантазияның негізін қалаған (“19 венгр рапсодиялары”, “Испан рапсодиясы”). Оркестрге арналып, авторлық тақырыптарға құрылған А.Дворжак, Э.Лало, М.Равель, Б.Барток, Дж. Гершвиндердің Р-сы ерекше ұлттық бояуларымен ерекшеленеді. Сондай-ақ басқа композитордың шығарма тақырыбын пайдаланып Р. жазу стилі де кездеседі (С.Рахманиновтың “Паганини темаларына рапсодия”). Кейде топтама формасындағы аспаптық шығарма да (М.Равельдің оркестрге жазған “Испан рапсодиясы”) Р. аталады Дереккөздер
Жезқазған түсті металлургия институты

Жезқазған түсті металлургия институты, 1970 ж. бөлек ғылыми-зерттеу кәсіпорындар лабораторияларымен «Гипротүстімет» институтының бұрынғы бөлімшесінің негізінде құрылған. 1987 ж. «Жезқазғантүстімет» ғылыми-зерттеу иституты негізінде «Жезқазғантүстімет» ғылыми-өндірістік бірлестігі құрылды. Мұндай өзгеріске кәсіпорындардың және институттың ғылыми-зерттеу лабораториялары мүмкіндіктерінің кеңейтіле түсуі негіз болды. 1988 ж. ғылыми-өндірістік бірлестік түсті металлургия кәсіпорындары арасында бірінші болып толық шаруашылық есепке және өзін-өзі қаржыландыруға көшті. Дереккөздер
Ақтас кенттік әкімдігі (Ұлытау облысы)

Ақтас кенттік әкімдігі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтас кенті, Пионер ауылы кіреді. Орталығы – Ақтас кенті. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 259 адамды (133 ер адам және 126 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Өтеген батыр ауылдық округі

Өтеген батыр ауылдық округі — Алматы облысы Іле ауданындағы әкімшілік бірлік. 2024 жылға дейін Энергетический ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Кенен Әзірбаев, Қарасу, Өтеген батыр ауылдары кіреді. Орталығы – Өтеген батыр ауылы. Дереккөздер
Героним Иосифович Пацевич

Героним Иосифович Пацевич (1893, Беларусь Республикасы, Витебск облысы Шатрово ауылы – 4 қазан 1970, Қазақстан, Алматы қаласы) – археолог ғалым. Өмірбаяны Мәскеу археологиялық институтын (1914) бітірген. 1934 – 38 жылы Қазақстан Орталық музейінің ғылыми хатшысы. Осы кезде ол А.Н. Бернштам басқарған Жетісу археологиялық экспедициясының жұмысына белсене қатысты. Соғысқа дейінгі оның зерттеу жұмыстары Талас өңірі ескерткіштерін сипаттауға арналды. Пацевич 1938 жылы Жамбыл қаласында ортағасырлық Тараз аудан-аймағындағы ескерткіштерді сақтау және бақылау жөніндегі археологиялық пункттің ұйымдастырылуына байланысты Жамбыл қаласына ауысты, алдымен мұнда ғылыми қызметкер, 1940 жылдан Республикалық қорықтар басқармасының жанындағы Жамбыл археологиялық пунктінің директоры болып істейді. Пацевич Талас және Шу өңірлеріндегі ежелгі сауда жолдарын археологиялық зерттеу мақсатымен 10-нан астам дербес іс-сапарлар мен жаяу маршруттарға шығып осы өңірдегі ортағасырлық қалалардың топограф. ерекшеліктеріне назар аударды, ондаған қорған-бейіттерді тауып зерттеді. 1945 жылдың маусым айынан археологиялық пункт Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының қарауына берілді. Осыған байланысты Пацевич Алматыға ауысып, 1955 жылға дейін институтта істейді, барлық археологиялық экспедициялар зерттеулеріне қатысады. Оңүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының құрамында жұмыс істеп, Пацевич «Оңтүстік Қазақстанның қалалары мен қоныстарындағы қирандылар» деген тақырыпта 1954 жылы Мәскеуде кандидаттық диссертацияны қорғап шықты. Пацевич сондай-ақ, Орталық Қазақстан және Батыс Қазақстан археологиялық экспедициялардың жұмыстарына белсене қатысты. 1956 жылы тың жерлер экспедициясын (Қостанай облысы) басқарды. Пацевич «Қазақстанның археологиялық картасын» баспаға әзірлеуге қатысты. Пацевич Қазақстанның ежелгі тұрғындарының шаруашылығы мен тұрмысын, архитектурасын, топографиясын, құрылыс ісін қамтыған 50-ге тарта еңбек жазды. 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында Айша бибі мен Бабажы Қатын кесенелерін (мавзолей) бұзып, кірпішінен монша салуға әрекеттенген әскери қызметкерлерге тойтарыс беріп, Пацевич көне сәулет өнері ескерткіштерін аман алып қалуда азаматтық ерлік жасады. Ескерткіштерді талқандап, жойып жібермек болғандардың – кірпішті бұзып алуға рұқсат еткен жергілікті басшылардың және әскерилердің қылмысты әрекеттері жөнінде Жамбыл облысы партия комитетінің 1-хатшысына, басқа да жоғары құзырлы органдарға дер кезінде хабарлап, олардың назарын аударды. Кесенелер .]]Пацевичтің өз кәсібіне шындап берілгендігінің, оның азаматтық ерлігінің арқасында Тараз өңіріндегі тарихи сәулет өнерінің 11 – 12 ғасырлардағы тамаша ескерткіштері – Айша бибі мен Бабажы Қатын кесенелері біздің заманымызға осылай аман-есен жетіп отыр. Пацевич Тектұрмас кесенесі қирамай тұрғандағы бейнесін қалпына келтіруде, сондай-ақ Тараздағы зорастризм тарихын зерттеуде көп еңбек сіңірді. Сілтемелер * Археология * Кесене * Архитектура Дереккөздер
Дефлятор

Дефлятор (ағылш. deplator) – белгілі бір (базистік) кезеңде бағадағы құндық көрсеткіштерді қайта есептеу кезінде пайдаланылатын баға индексі. Баға деңгейі өзгеруінің әсерін жою‚ жиынтық-экономикалық құндық көрсеткіштердің‚ мыс.‚ жалпы ұлттық өнімнің‚ күрделі жұмсалымның‚ ұлттық табыстың‚ т.б. нақты көлемінің серпінін анықтауға арналады. Барлық дайын тауарлар мен қызметтер бағасының индексі жалпы ұлттық өнім дефляторы болып табылады. Дефлятор алдыңғы кезеңнің бағасы сақталғанда‚ өндірістің ағымдағы көлемінің құны қанша тұратынын анықтауға мүмкіндік береді‚ сөйтіп нақты және атаулы жалпы ұлттық өнім арасындағы байланысты анықтайды (олардың арасалмағымен анықталады). Дереккөздер .
Сымырлар

Сымырлар немесе Кокцидтар – теңқанатты жәндіктер отрядының бір тармағы. Жер жүзіне кең тараған, 3600-ге жуық түрі бар. Екі топты біріктіретін бірнеше туыстардан – қалқаншалы сымырлар, жалған қалқаншалы сымырлар және сымырлардан (кокцид) құралады. Денесінің ұзындығы 1 – 12 мм. Жыныстық диморфизмі айқын байқалады: # еркектерінің қанатты әрі жақсы жетілген мұртшалары мен аяқтары бар, тұмсығы жоқ; # ұрғашылары қанатсыз, көпшілігінің аяқтары мен көздері жетілмеген, денесі қалқаншамен көмкерілген, көптеген балауызды бездері бар, тұмсықтары тұзақ тәріздес болып келеді. Жылына 1 – 2 рет ұрпақ беріп, өсіп-өнеді. Ұрғашылары жұмыртқаларын (25 – 3000 дана) жұмыртқа қапшығына, денесінің немесе қалқаншасының астына салады. Ұрықтық дамуы бірнеше сағаттан бірнеше күнге (Сымырлар, жалған қалқаншалы сымырлар) немесе айға (қалқаншалы сымырлар) дейін созылады. Кейбір түрлері тірілей туып, көбейеді. “Кезбелер” деп аталатын жаңа туған дернәсілдері желмен бірге таралып, өсімдікке жабысып қорғаныш жабынын түзеді. Ұрғашы дернәсілдері 2 – 3 түлегеннен кейін ересек бунақденеліге айналады, еркек дернәсілдері салыстырмалы 2 тыныштық кезеңді өткізеді. Сымырлардың жұмыртқалары, дернәсілдері және ересек ұрғашылары қыстайды. Сымырлар өсімдік қоректілер, өсімдіктің жасуша сөлін сорып, ағаштың діңінде, бұтақтарында тіршілік етіп, қабықты шытынатады, ағаштың өркендерін, кейде ағашты түгелдей қуратады. Бүршіктерін, жапырақтарын, гүл шанақтарын және гүлдерін зақымдаған жағдайда, жеміс пішінінің өзгеруіне және жапырақтарының түсуіне әкеліп соқтырады. Жекелеген түрлері – ауыл шаруашылығының зиянкестері. Кейбір түрлері карантинді нысандарға жатады. Күресу шаралары: карантиндік ережелерді сақтау, жоспарлы агротех. күтім жасау, бақтарды ерте көктемде инсектицидтермен өңдеу. Дереккөздер
Қанай ауылдық округі

Қанай ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қанай, Дәнелікөл ауылдары кіреді. Орталығы – Қанай ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 599 адамды (306 ер адам және 293 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Өтенай ауылдық округі

Өтенай ауылдық округі — Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Еңбек, Мойнақ, Өтенай, Пригородное, Ынтымақ ауылдары кіреді. Орталығы – Өтенай ауылы. Дереккөздер
Тастемір

Тастемір, Баш-Темір оғлан, Таш-Темір (т.-ө. ж. б.) – Қырым ханы (1395). Ататегі: Тұқа-Темір – Урунг-Темір. (Өз-Темір) – Сарыша (Саричи) – Күншек (Кішік) – Түлен-Темір – Дәруіш хан – Жанса (Хабине, Женте). Тастемірдің Гияс әд-Дин, Жамал әд-Дин, Әлібек, Дәулетберді есімді ұлдары болған. Тастемір Тоқтамыс әскерінің оң қанатын басқарды. 1395 ж. 15 сәуірде Әмір Темірден Терек өзені бойында жеңілген Тоқтамыс Литваға қашқанда Тастемір Бек-Ярык-оғлан, Ақтау секілді өзге қолбасшылармен бірге Днепр өзенінің төменгі ағысы бойына қарай шегінді. Тоқтамыстың қашып кетуіне орай өзге қолбасшылардың қолдауымен Тастемір хан болып жарияланды. Көп ұзамай Әмір Темір Днепр өзені бойындағы Манкерман деген жерде Тастемірдің әскеріне соққы беріп, оны талқандады. Осы соққыдан кейін қолбасшы Ақтау Византияға қашты. Бек-Ярык-оғланның Донға қарай шегінген әскерін Әмір Темір талқандады. Тастемір Қырымға өтіп, Әмір Темірдің билігін мойындаудан бас тартты. Оның сонда өзінің атынан теңге соқтырғаны жайлы мәліметтер бар. Дереккөздер
Наталья Никитична Ильенко

Наталья Никитична Ильенко (26.3.1967 жылы туған, Хабаровск өлкесі, Аянамай ауданы, Нельма кенті) – спорттық гимнастикадан спортқа еңбегі сіңген шебер (1981). Алғашқы жаттықтырушысы – Ф.Рукина. Кейіннен Н.Цапенко, Ю.Цапенко, Н.Маракова, А.Гребенниковтың жетекшілігімен жаттықты. Ильенко Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы (1979 – 85), * КСРО чемпионы (Киев, 1980, Донецк, 1981), * дүние жүзі чемпионы (Мәскеу, 1981), * Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері (Варшава, 1982), * КСРО халықтары спартакиадасының күміс жүлдегері (Мәскеу, 1983), * “Достық” ойындарының жеңімпазы (Будапешт, 1984), * КСРО чемпионы (Мәскеу, 1984), * дүние жүзі чемпионы (1985, Мәскеу). Спорттағы табыстары үшін “Құрмет Белгісі” орденімен (1985) марапатталды. 1981 – 1985 жылдары Қазақстанның ең таңдаулы он спортшысы тізіміне енді. Қазір Англияның астанасы Лондон қаласында тұрады. Аэробикадан жаттықтырушылық қызмет атқарады. Сілтемелер
Панфилов ауылдық округі (Алматы облысы)

Панфилов ауылдық округі — Алматы облысы Талғар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Арқабай, Жібек жолы, Каменское плато, Қарабұлақ, Панфилово, Төңкеріс, Түзусай ауылдары кіреді. Орталығы – Панфилово ауылы. Дереккөздер
Су добы

СУ ДОБЫ – суда өткізілетін командалық ойын. 30х20 м су айдынында қарама-қарсы ұз. 3 м, биктігі 0,9 м қақпа қойылып, салмағы 400 – 500 г, шеңбері 68 – 71 см доппен екі (әр командада 7 адам) команда ойнайды. Ойын 5 минуттан төрт кезеңде өтеді. Су добы алғаш рет Англияда пайда болды. 1900 ж. Олимпиада ойындарының бағдарламасына енгізілді. 1925 жылдан бастап Су добынан КСРО чемпионаты өтті. Қазақстанда 1950 жылдан өткізіліп келеді. Қазақстанның ерлер командасы КСРО чемпионы (1981 – 82), күміс жүлдегері (1984, 1988), қола жүлдегері (1978, 1980, 1983, 1985) және Азия ойындарының чемпионы (1994, 1998), Азия чемпионы (1995, 2000). КСРО халықтары спартакиадасының күміс (1987) және қола жүлдегері (1971, 1983) болып, бірқатар Олимпияда ойындарына қатысқан (2000, Сидней, Афина, 2004). Қыздар командасы екі дүркін КСРО чемпионы және кубогының иегері (1990 – 91) атанды. Дереккөздер
Дефляция (экономикада)

Дефляция (лат. deflatіo – желбірету‚ үрлеу‚ қампайту), экономикада – тауар бағасының тұрақты түрде құлдырауы. Инфляцияға қарама-қарсы ұғым. Дефляцияда тұтынумен салыстырғанда артық ақшаның бір бөлігін алу жолымен айналыстағы ақша жиыны азайтылады. Әдетте‚ инфляцияға қарсы күресу мақсатын көздейді. Ол бірқатар қаржы-несие және басқа шаралар арқылы‚ мыс.‚ салық мөлшерлемелерін көбейту‚ жалақыны тоқтатып қою‚ мемл. шығысты азайту‚ ашық нарықта мемлекеттік бағалы қағаздардың сатылуын қысқарту‚ несие пайызын көтеру‚ жинақ ақшаны өсіру‚ т.б. жолдармен жүзеге асырылады. Дефляция ақшаның “қымбаттауынан” немесе ел экономикасында бағаның жалпы (орташа) деңгейінің төмендеуінен‚ сондай-ақ ұлттық валюта бағамының жоғарылауынан да көрініс табады. Дереккөздер .
Титанды қорытпалар

Титанды қорытпалар – құрамына алюминий, молибден, ванадий, қалайы, темір, т.б. элементтер қосылған титан негізді қорытпалар. Титан болат пен басқа қорытпаларға қосылатын лигерлеуіш элемент ретінде пайдаланылады. Химиялық активтілігі жоғары болғандықтан титан балқымасы ауадан оттек, азот, сутек, т.б. элементтерді қарқынды жұтады. Осының салдарынан өнеркәсіптік деңгейде таза титанды өндіру қиындық туғызады. 20 ғасырдың 50-жылдары таза (99,9%) титан өндіру тәсілдері пайда болды. Таза титан механикалық қасиеттері бойынша темірмен шамалас, бірақ меншікті салмағы одан екі еседей жеңіл және жегі орталарға төзімді келеді. Мұндай қасиеттер титанды қорытпаларда да сақталған. Титанды қорытпалардың беріктілігі жоғары, тығыздығы төмен. Сондықтан өнеркәсіпте көбінесе титанның қорытпалары пайдаланылады. Титанды қорытпалардың механикалық және физикалық қасиеттері әр түрлі болады. Ыстыққа төзімділігі жағынан титанды қорытпалар алюминийлі қорытпалар мен тоттанбайтын болат аралығында болады. Олар белгілі бір температураларда қатты күйден фазалық ауысуға ұшырайды. Бұл титанды қорытпаларды болаттар секілді терм. өңдеуге және қасиеттерін жан-жақты өзгертуге мүмкіндік туғызады. Титанды қорытпалар 300 – 500°С аралығында жұмыс істейтін реактивті қозғалтқыштар мен ядролық реакторлардың кейбір тетіктерін жасауға, авиация мен ракета жасау салаларында, энергетикалық машиналар мен кеме жасауға, химиялық өнеркәсіпте, тұрмыстық бұйымдардың кейбір бөліктерін жасауға, т.б. пайдаланылады. Қазақстанда титанды қорытпалардың едәуір бөлігі Өскемен титан-магний комбинатында шығарылады. Дереккөздер
Атамекен ауылдық округі (Жетісу облысы)

Атамекен ауылдық округі — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік. 2024 жылға дейін Пенжім ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Ават, Қорғас, Атамекен, Ынтымақ ауылдары кіреді. Орталығы – Атамекен ауылы. Дереккөздер
Қараағаш ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

Қараағаш ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қараағаш, Ақсуат, Қайыңды, Қарғалы (Қарқала) ауылдары кіреді. Округ құрамында болған Ақши ауылы 2006 жылы таратылған. Орталығы – Қарағаш ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 558 адамды (297 ер адам және 261 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ғинаят Рахметоллаұлы Бекжанов

Ғинаят Рахметоллаұлы Бекжанов (7.3.1927 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы) – геология-минералогия ғылым докторы (1992), профессор (1992), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген барлаушы геологы (1970). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Қазақ тау-кен металлургия институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген. Қарағайлы геологиялық барлау экспедициясының отряд бастығы, бас геологы (1951–1961), Қазақ геофизика тресінің бас геологы, бас инженер (1961–1973), Қазақ минералдық шикізат ғылыми-зертхана институтының директоры (1973–1997), 1987 жылдан «Казнедра» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры, 1994–1998 жылы «Геология и разведка недр Казахстана» журналының редакторы болды. Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары Қазақстанның геологиясы мен жер қыртысының терең қойнауларын кешенді зерттеуге, металл шикізаты кен орындарының геологиясына, металлогенияға, кен орындарын іздеудің геохимиялық әдістеріне, салалық геология ғылымдарының дамуына арналған. Қазақ КСР-і (1972), КСРО (1984) Мемлекеттік және Қ.И.Сәтбаев атындағы (1991) сыйлықтарының лауреаты. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтеме * http://history.kazntu.kz/kk/node/246 Дереккөздер
Шекараны анықтау

Шекараны анықтау Шекараны анықтау шекараны делимитациялау — келіссөз жолымен мемлекеттік шекараның шебін айқындау, оның өтетін шегін сипаттау, картаға түсіру, халықаралық шартқа тиісті шарттарды енгізу (Делимитация). Шекараны анықтау туралы қаулылар, әдетте бітім шарттарының немесе мемлекет шекараларды белгілеу немесе өзгерту туралы арнаулы келісімдердің құрамдас бөлігі болып табылады. Шекараны анықтау барысында уағдаласушы мемлекеттер шекара шебі өтетін жерлердің сипаттамасын жазады (әдетте карта бойынша жергілікті жерлерде жұмыстар жүргізбей), ол шарттың өзінде дербес бап болуы мүмкін немесе оған тіркелген қосымша міндетін атқарады. Осылайша белгіленген шекара шебі шартқа тіркелетін картаға түсіріліп, шекараны анықтаудың кейінгі кезеңдеріне негіз болып табылады. Екі жақты келіссөздер арқылы Қазақстан көршілері Ресей, Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан мемлекеттерімен өз шекарасын толық анықтап алған. Қазір Каспий теңізінің Қазақстанға тиесілі бөлігін анықтау үшін көп жақты (Қазақстан, Ресей, Иран, Түрікменстан, Әзірбайжан) келіссөздер жүргізілуде. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том Автор *М. Қосымбетов
Бонифатий Михайлович Кедров

Кедров Бонифатий Михайлович (10.12.1903 – 10.9.1985) – философ, химик, ғылым тарихшысы, философия ғылымдарының докторы (1946), профессор (1946). КСРО ҒА-ның академигі (1966), Ғылым тарихы жөніндегі халықаралық академияның (1963), Серб ғылым және жер академиясының(Белград, 1965), Болгар ҒА-ның (1972), Герман табиғат зерттеушілер академиясының (1972) мүшесі. КСРО ғылым академиясының Философия, Жаратылыстану мен техника тарихы институттарын, “Вопросы философии” журналы редакциясын басқарған. Кедров диалектика мәселелерін жаратылыстану ғылымдарының тарихымен (әсіресе, химия саласы бойынша) байланыстыра зерттеген. Жаратылыстану ғылымдарының философия мәселелерін, ғылыми шығармашылықтың философия-психология заңдылықтарын талдаған, ғылымды жіктеу мәселесін жан-жақты қарастырған. Танымның жалпы әдісі ретіндегі диалектиканың категориялары, принциптері мен заңдарының методология қызметін ашып көрсетуге, диалектика теориясын құрудың принципті мәселелерін зерттеуде көп еңбек сіңірген. Қазақстанда философияның, соның ішінде, әсіресе, диалектикалық логика бойынша зерттеулердің дамуына көңіл бөліп, қолдап, ыждағатты лебізін білдіріп, мамандар даярлауға көмек берген. Алматыда диалектикалық логика мәселелері бойынша 1977 жылы өткен Бүкілодақтық екінші симпозиумның жұмысына ылы қатынасып, баяндама жасаған. Дереккөздер:
Бағдаршам

Бағдаршам — жарықпен белгі беру арқылы көшедегі, автомобиль жолы мен темір жолдағы қозғалысты реттеуге арналған құрылғы. Ол белгі беру тәсілдеріне қарай: түрлі түсті бағдаршам (жарығы жасыл, сары және қызыл түсті, ал темір жолда бұларға қосымша көгілдір және ақ жарық), позициялық Бағдаршам (бір түсті жарық) және құрама Бағдаршам болып ажыратылады. Алғашқы Бағдаршам типтес құрылғы 1868 жылы Лондон көшелерінде, ал үш түсті электрлік Бағдаршам 1918 жылы Нью-Йоркте және 1930 жылы Мәскеуде орнатылған. Темір жолында 20 ғасырдың басынан бастап қолданылды. Бағдаршам белгі санына қарай 1 — 5 секциялы болады. Бағдаршам іске автоматты түрде не қолмен қосылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.youtube.com/watch?vKo3vHDB9ADk&featurerelated Нью-Йорктағы аяу жүргіншілер өткеліндегі бағдаршам]
Тәттімбет ауылдық округі

Тәттімбет ауылдық округі — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін Арқалық ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтасты, Шілдебай ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтасты ауылы. Дереккөздер
Әбілқай Бекқұлов

Әбілқай Бекқұлов (31.12. 1927 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Бірлік ауылы) – экономика ғылым докторы (1987). Ленинград т. ж. көлігі инженерлері ин-тын бітірген (1948). 1948–1949 ж. 1 Алматы ст-нда инж., Түрксіб жолаушы қызметінің диспетчері, 1942–1952 ж. Қазақстан ҒА Транспорт проблемасы секторының, 1952–1961 ж. Экон. ин-тының кіші, аға ғыл. қызметкері, 1961–1963 ж. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ), 1963–1988 ж. Алматы халық ш. ин-тының (қазіргі Қазақ экон. ун-ті) доценті, кафедра меңгерушісі, проф. 1988 жылдан материалдық-тех. жабдықтау экономикасы мен жоспарлау кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады. Ғыл. қызметінің негізгі бағыты – материалдық ресурстарды үнемдеу негізінде Қазақстанның экон. байланыстарын ұтымды ету. Дереккөздер
Пионер-1

Пионер-1 – ортағасырлық қалашық орны. Орналасуы Мерке ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 – 8 км жерде. Зерттелуі 1988 жылы ҚазМУ (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) археологиялық экспедиция (жетекшісі М. Елеуов) ашып, зерттеген. Қазіргі орны көлемі 60×60 м, бұрыштары әлемнің төрт бағытына қарай бағытталған төбешік. Оны биіктігі 1 – 1,5 жал үйіндісі қоршап тұр. Жалда жеті мұнара орны анықталған. Олардың төртеуі дуалдың бұрыштарына, қалғандары ортасына орналасқан. Қалаға оңтүстік-шығыс қақпадан кірген. Үйінді жалдың сыртқы жағында ені 15 – 20 м, тереңдігі 1,5 м ор орны бар. Табылған заттар мен қыш ыдыстар (құмыра, тостаған, көзе, т.б.) сынықтары қалашықты адамдар 10 – 12 ғасырларда мекендегенін айғақтайды. Олар егін, мал шаруашылығымен айналысқан. Сілтемелер * ҚазМУ * Мерке * М. Елеуов Дереккөздер
Сабынды (ауыл)

Сабынды — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл, Сабынды ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Қорғалжын кентінен солтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1903 жылы қаланған. 1918-1935 жылдары ауылды «Алаш» партиясының мүшесі — Жантаев Төлепбек басқарды. 1961 — 96 жылдары астық өсіретін “Ленин жолы” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Сабындыда және округтегі Қараегін, Алғабас ауылдарында шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл арқылы Қорғалжын — Астана автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы — Астана (72 км). Көшелері * Қалқабек Шымырұлы шағын ауданы, * Абай Құнанбаев к-сі, * Ануарбек Үсенов к-сі, * Водопровод к-сі, * Василий Гоголь к-сі, * Карл Маркс к-сі, * Керімжан Қошмағанбет к-сі, * Первомай к-сі, * Төлен Жұмабаев к-сі, * Төлепбек Жантаев к-сі, * Тұяқ Камелов к-сі, * Юрий Гагарин к-сі. Сабынды ауылында 11 көше, және 1 шағын аудан бар. Дереккөздер
Құс аурулары

Құс аурулары — әр түрлі жұқпалы, вирустық, паразиттік және бактериялық аурулар деп бөлінеді. Ішек-асқазан, тыныс алу жолдарының қабынуы немесе зақымдануы, тері аурулары түрінде де кездеседі. Аскаридоз, безгек, шешек, сүзек, тырысқақ, т.б. көптеген Құс аурулары бар. Құс аскаридозы жұмыр құрттардан пайда болады, негізінен, онымен тауықтар ауырады. Өте кең тараған нематод Ascarіdіa gallі жұмырқұрты. Тауықтың немесе күркетауықтың ащы ішектеріне орналасқан құрт жұмыртқалайды да, құс саңғырығымен сыртқа бөлініп, суды, жемді ластап, басқа құстарға жұғады. Құс безгегін безгек масасы таратады. Табиғи жағдайда Қазақстанда құс безгегі кездеспейді. Тәжірибе жүзінде тауықтар арнайы жұқтырғанда ғана ауырады. Шөжелер ауырса түгелдей өледі, ересек құстар жазылып кеткенімен, бірнеше айдан екі жылға дейін денесінде ауру қоздырушысы сақталады. Құс шешегінің клиникалық сипаты шешектік және дифтериялық болып бөлінеді, ол ультравирустан жұғады. Ауру құстардың қауырсындары ұйпалақтанып, қанаттары салбырап кетеді, кейіннен айдар, сырға, тұмсық астында дөңгелек қызыл бөрткендер пайда болып қатаяды да, көбейе бастайды. Кейбіреулері іріңді жараға айналса, бірқатары қатайып сүйелденеді. Бұл ауру тауықтардың 5 — 10%-ын (кейде 70%-ға дейін), ал кептер мен көгершіндерді 3 — 10%-ға дейін өлімге душар етеді. Көбіне бір науадан жем, су ішкен кезде жұғады. Құстарда жиі кездесетін ауру — сүзек (қ. Құс сүзегі). Құстардың денесі оқыс жараланған кезде тетани бактериясының уы тараған соң, барлық бұлшық еттерінің жиырылып, тартылып қалуын құс тырысқағы деп атайды. Ауырған құстардың аяғы тартылады, жүре алмайды, мойны созылып, бұлшық еттері қатаяды, тұмсығын аша алмай, қатты дірілдейді, қанаттары денесіне жабысып қалады. Құстар ауырған кезде жем-суға зауқы болмайды. Құс ауруларының алдын алу үшін ересек тауықтар мен шөжелерді жеке бөліп бағады, қора-қопсыны таза ұстап, ауланы, қоршалған алаңдарды жылына бір рет жыртады, жоспарлы түрде гельминттерден арылту шаралары жүргізіледі. Алдын алу мақсатында вакцина егеді. Дереккөздер
Байдалы би ауылдық округі

Байдалы би ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін Дружба ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Атасу ауылы кіреді. Орталығы – Атасу ауылы. Округ орталығы аудан орталығынан 17 км жерде орналасқан. Округ құрамында болған №117-темір жол айрығы 2025 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 868 адамды (441 ер адам және 427 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Қазақ өлеңдерінің құрылысы

Қазақ өлеңдерінің құрылысы – қазақ әдебиеті теориясының категориясы, қазақ өлең сөзінің жасалу жүйесінің негізгі шарттары мен заңдылықтары. Қазақ өлеңдерінің құрылысын әдебиет теориясының категориясы ретінде алғаш зерттеген – А. Байтұрсынов. Ол өлең теориясын өлең айшықтары, шумақ түрлері, өлең тармақ тұлғалары, бунақ буындары, өлең ағындары, тармағының кезеңдері, тармақ ұйқастығы деп бөліп қарастырды. Буын ырғағы мен өлең ырғағын ажырату үшін, буын ырғағын жорғақ деп атауды ұсына отырып, оның тіл табиғатына қарай үш түрлі жолмен жасалатындығын айтады. Олар: * дауысты дыбыстарында ұзын-қысқалық бар тілдер; * екпін буыны бірыңғай келетін тілдер; * екпін буыны бірыңғай келмейтін тілдер. Байтұрсынов енгізген Қазақ өлеңдерінің құрылысы атауларының үлгісі: * өлең кестесі – айшық, оның төрт түрін анықтайды; * өлеңді айтқанда сезілетін дауыс толқынының арасы – бунақ; * бунақ ішінде – буын; * бунақ араларындағы дауыс толқынының жіктері – кезең; * өлең кестесінің реті – тармақ және шумақ. Ғалым әлем әдебиетінде қалыптасқан өлең жүйелерінің ішінде (метрик., силлабо-тоник., тоник.) қазақ өлеңіне силлабикалық өлең жүйесі тән екендігін, сондай-ақ, қазақ поэзиясының ырғақтық-екпіндік байлығын молынан пайдалана біліп, өлең өрнектерін дамытып, байытуға зор үлес қосқан Абай екендігін алғаш рет дәлелдеді. Абай жаңа өлшем, шумақ, ұйқас түрлерін орнықтыруда асқан шеберлік көрсетіп, бұрыннан белгілі көп тараған өлшем – өрнектерді, айшықтарды керек жерінде жаңаша түрлендірді. Абайдан кейін бұл дәстүрді дамытқан Сәкен Сейфуллин, М.Жұмабаев, С.Торайғыров, І.Жансүгіров. Кеңестік кезеңде Қазақ өлеңдерінің құрылысын теориялық тұрғыдан зерттеулерде идеологиялық себептерге байланысты Байтұрсыновтың есімі аталмағанымен, ол жасаған атаулар пайдаланылып, әрі қарай дамытылды. Академик З.Ахметовтің пікірінше қазақ өлең, жырларында жеті буынды тармақ (4 буын – 3 буын) пен сегіз буынды тармақ (3 буын – 2 буын – 3 буын) ежелден еркін араласып келе береді. Халықтық поэзиядағы ең көне өрнектердің бірі – жыр өлшемінде осындай жеті сегіз буынды тармақтар қолданылады. Әдетте эпостық дастандар (жырлар) мен толғау, терме секілді ықшам, желдірмелі әуенмен айтылатын, тармақтары жеті-сегіз буынды болып, түйдектеліп келетін шығармалар жыр деп аталып жүрді. Сондай-ақ, жыр дегенді эпостық поэзияға тән өлең түрі деген мағынада да айта береді. Жырмен қатар халық поэзиясында аса кең тараған өлшем – он бір буынды өлең (4 буын – 3 буын – 4 буын, немесе 3 буын – 4 буын – 4 буын). Бұл өлшем халықтық ән-өлеңдерде, айтыстарда, дастандарда, лирик. өлеңдердің көпшілігінде қолданылған. Қазақ поэзиясында ең көп пайдаланылатын өлең өлшемдері – жеті буынды, жеті-сегіз буынды, он бір буынды болады. Алты буынды өлең, онан да қысқарақ төрт буынды өлең сиректеу кездеседі. Он бірден буын саны көбірек, мысалы, он төрт, он бес буынды өлеңдердің тармағы құрама болып келеді, яғни жеті буынды екі тармақтан, сегіз буынды екі тармақтан құралады. Түркі тілдес халықтардың өлең өлшемдерінің ішінде ежелгі заманнан қолданылып келе жатқаны – жеті буынды өлең. Дереккөздер
Шәкір Ғалиұлы Дивеев

Шәкір Ғалиұлы Дивеев (1886, бұрынғы Сырдария облысы, Перовск уезі – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1903 жылы Ақмешіттегі 2 сыныпты училищені бітірген. 1907 – 17 жылдары Әндіжан қаласында кеңсе қызметкері, 1917 – 21 жылдары “Илатия” қоғамы Наманган бөлімінің төрағасы, Наманган қаласындағы ашаршылықпен күресу жөніндегі уездік комиссияның төрағасы, Әулиеата уездік азық-түлік бөлімінің комиссары, Түркістан АКСР-і азық-түлік халық комиссарының орынбасары, Түркістан ОАК ақпарат бюросының меңгерушісі болды. 1921 – 22 жылдары Қазақ АКСР-і егін шаруашылығы халық комиссарының орынбасары, халық комиссары, 1922 – 30 жылдары КСРО Ұлттар халық комиссариаты жанындағы Қазақстанның өкілетті өкілі, Тверь губерниясының жер басқармасы бастығының орынбасары, Қырғыз облысы сауда конторының директоры, “Қазақетөнімдері” өлкелік басқармасының басқарушысы, Қазақ шикізат дайындау басқармасының төрағасы, мемлекеттік сауда басқармасының төрағасы, 1930 – 34 жылдары Қазақ АКСР-і сауда халық комиссары, Қазақ АКСР-і жабдықтау халық комиссарының 1-орынбасары қызметтерін атқарды. 1934 жылдың қыркүйегінен 1937 жылдың сәуіріне дейін Қазақ КСР-і ішкі сауда халық комиссары, 1937 жылдың сәуірінен маусымына дейін КСРО ХКК жанындағы Қазақ КСР-і ХКК-нің тұрақты өкілі болды. 1937 жылы маусымда тұтқындалып, 1938 жылы атылды. 1958 жылы шілдеде ақталды. Дереккөздер
Қаракөл ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

Қаракөл ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтай, Алакөл, Қоскөл ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтай ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 787 адамды (412 ер адам және 375 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Дулат Шоқмайытов

.]] Дулат Шоқмайытов (1955 жылы туған, Тараз қаласы) – заңгер, заң ғылымдарының докторы. 1983 жылы КСРО Ішкі Істер министрлігінің Академиясын бітірген. Қылмысты істер құқығы мен криминология, қылмыстық-орындау құқығы бойынша маман. 1989 – 1990 жылдары: КСРО Ішкі Істер министрлігі Қарағанды жоғары мектебінің Алматыдағы факультетінің оқытушысы. 1990 – 1992 жылдары: Ресей Ішкі Істер министрлігі Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу институтының адъюктінде оқып, заң ғылымдарының кандидаты атағын қорғады. 1993 – 1997 жылдары: ҚР Ішкі істер министрлігінің Алматы жоғары мектебінің аға оқытушысы, редакциялық-баспа бөлімі бастығының орынбасары, сырттай оқыту факультетінің бастығы, ғылыми жұмыстар жөніндегі бастығының орынбасары. 1997 – 1999 жылдары: ҚР Ішкі істер министрлігі академиясының докторанты. Соңғы жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экономика және құқық институтында қылмысты істер процесі кафедрасының меңгерушісі болып істеуде. 30-дан аса жарияланымдардың, оқу құралдарының авторы. Дереккөздер:
Сабындыкөл

Сабындыкөл — Баянауыл тауларындағы тұщы көл. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылының жанында, теңіз деңгейінен 452,7 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 7,08 км 2 , ұзындығы 4,5 км, ені 2,8 км, жағалауының ұзындығы 15 км, тереңдігі 9,5 м. Шарасының көлемі 9,9 млн. м 3 . Тектоникалық көлдерге жатады. Көлді пішіні домалақ гранит жартастар қоршаған. Оңтүстік жағалауында балалардың демалу-сауықтыру лагерлері орналасқан.
Шекараны қайта межелеу

Шекараны қайта межелеу Шекараны қайта межелеу шекараны редемаркациялау — халықаралық құқықта — мемлекеттік шекараның белгіленген шебін бірлесіп тексеру және қажет болған жағдайда жергілікті жерлерде қираған шекаралық белгілерді қалпына келтіру немесе жаңа шекаралық белгілер орнату, бір үлгідегі белгілерді екінші үлгідегі белгілермен ауыстыру, қосымша белгілер орнату.Шекараны қайта межелеуді шектес мемлекеттер бір-бірімен жасалған келісімдер негізінде жүзеге асырады. Шектес мемлекеттер шекараны қайта межелеу туралы арнаулы келісімдерде немесе шекара режимі туралы шарттарда белгілейді, осыларға сәйкес олар шекара шебін дүркін-дүркін тексеріп тұрады. Бірлескен комиссиялар шекараны қайта белгілегеннен кейін шекараның жаңартылуға тиіс телімдеріне хаттама толтырылады, олар тараптардың ұлттық заңнамасына сәйкес бекітіледі. Бұл құжаттар олардың бекітілгені туралы хабар алмасқаннан кейін күшіне енеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том Автор *М. Қосымбетов
Қараоба ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

Қараоба ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қараоба, Еңбек, Қонысбай ауылдары кіреді. Орталығы – Қараоба ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1345 адамды (700 ер адам және 645 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Арыстан Нүкешұлы Ақпанов

Арыстан Нүкешұлы Ақпанов (1960 жылы туған, Қарағанды қаласы) – заң ғылыми докторы (1998), профессор (2000). Арғын тайпасы Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. КСРО ІІМ Қарағанды жоғары милиция мектебін бітірген (1981). Алматы қаласында ауданы ішкі істер бөлімінде тергеуші, бастығының орынбасары (1981–91), 1992 жылдан Қарағанды заң институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Ақпанов 130-дан астам ғылыми еңбек пен 4 монографияның авторы. Шығармалары: *Пробдемы уголовно-процессуального принуждения в стадии предварительного расследования (1997); *Арест в качестве меры пресечения: проблемы судебного контроля и санкционирования (2005); *Примерные образцы уголовно-процессуальных актов досудебного производства (2006). Дереккөздер
Первомай ауылдық округі (Қарасай ауданы)

Первомай ауылдық округі — Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бекболат Әшекеев, Қайнар, Сауыншы ауылдары кіреді. Орталығы – Бекболат Әшекеев ауылы. Округ құрамында болған Үшқоңыр ауылы 2006 жылы таратылған. Дереккөздер
Анатолий Борисович Беклемишев

Анатолий Борисович Беклемишев (15.4.1946 жылы туған, Украина, Одесса облысы Измаил қ.) – биология ғылым докторы (2004). ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Ботаника ғыл.-зерт. ин-тында аға лаборант, кіші, аға ғыл. қызметкер (1969–1978), Новосибирск қ-ндағы КСРО Медбиоөнеркәсібінің бүкілодақтық ғыл.-зерт. ин-тында аға ғыл. қызметкер, лаборатория, бөлім меңгерушісі (1978–1986), ҚР ҰҒА-ның Молек. биология және биохимия ин-тында лаборатория меңгерушісі (1986–1992). 1998 жылдан Новосибирск қ-ндағы Ресей ғылым академиясының Сібір бөлімшесінің Биохимия ин-тында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Вакциналық және диагностикалық препараттар құрастыруда молекулярлық биология мен генетикалық инженерия әдістерін қолдану» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның негізгі ғыл.-зерттеулері молекулярлық биологияны медицинамен ұштастыру мәселесіне арналған. Беклемишев150 ғыл. жарияланымның, 11 авторлық куәлік пен патенттің авторы. Дереккөздер
Балқантау ауылдық округі

Балқантау ауылдық округі – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін Комсомол ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Айнабұлақ, Қарабұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Қарабұлақ ауылы. Дереккөздер
Қараөзен ауылдық округі

Қараөзен ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қараөзен, Жас, Серік ауылдары кіреді. Орталығы — Қараөзен ауылы. Округ құрамында болған Құлақ ауылы 2018 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1379 адамды (718 ер адам және 661 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Лужиліктер

Лужиліктер Лужиліктер (өз атауы — серболужичандар) — Германияның солтүстік-шығысын мекендейтін батыс славян халқы. Халқының саны 100 мыңдай (1996). Лужи және неміс тілінде сөйлейді. Лужиліктер христиан дінінің католик және лютерандық тармағын ұстанады. Антропологиялық жағынан Лужиліктер еуропоидтік нәсілге жатады. Лужиліктер — ежелгі полаб славяндарының ұрпақтары. Олардың жерін 10 ғасырда немістер басып алған еді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы