Орал

Орал (; 1774 жылға дейін - Яицкий қалашығы) — Батыс Қазақстан облысының орталығы (1932 жылдан), ірі темір жол станциясы, Жайық бойындағы өзен порты, әуе жолдарының торабы. Қала Жайық өзенінің жағасында, Шағанның Жайыққа құяр тұсында орналасқан. Тарихы Орал қаласының орнында бұдан бірнеше мың жыл бұрын скиф, ғұн, авар, печенег және қыпшақ тайпаларының мекен-тұрақтары болған. Бұл тайпалардың көсемдері мен жауынгерлері жерленген шағын қорымдар мен қорғандар қазір де кездеседі. Орал қаласының жергілікті қазақтар арасында ерте заманнан қазірге дейін “Теке” аталуының себебі, Алтын Орда хандары жанында уағыз тарататын Алшын Хасан сопы (Асан қайғы болуы да мүмкін) Әбдірахман, Әбдіразақ шайқылардың ұйымдық сипат белгісі – тәкие немесе мүридтер және ел кезген дәруіштер аялдайтын кәделі орын (резиденция) тәкие үйлерінің болуына байланысты. Орыстар Жайық бойына 15 ғасырдың аяғы 16 ғасырдың бас кезінде келе бастады. 17 ғасырдың 1-ширегінде Ноғай хандығымен шекарада шағын әскери бекініс-тірек ретінде Жайық қалашығы салынды. Ол 1613 ж. қазіргі Орал қаласының орнына көшірілді. 18 ғасырдың бас кезінде Жайық қалашығында 3 мыңға жуық үй болды. Олар негізінен Старица (Жайықтың бұрынғы арнасы) және Шаған өзендерінің бойына орналасты. Қаланың негізгі тұрғындары – казак-орыстар болған. Олар әлеуметтік жіктелудің нәтижесінде кедейлер (голытба) мен байлар (домовитые) болып бөлінді. Жайық казак-орыстары Е.И. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне (1773 – 1775) қатысты. Жайық қалашығы ІІ Екатеринаның 1775 жылы 15 қаңтардағы жарлығымен «Орал қаласы», ал оның тұрғындары «Орал казактары» болып аталды. Орал қаласының неғұрлым ежелгі бөлігі Михайло-Аргангельск ғибадатханасының оңтүстігінде орналасты. Ғибадатхана – Орал қаласының тарихи ескерткіші (1741 – 51 ж. салынған). Қала бірнеше рет (1739, 1751, 1821, 1879) өртке ұшырады. Сырым Датұлы бастаған (1783 – 1797) халық көтерілісі,Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалыстары Орал қаласы мен Жайық өңіріне ерекше із қалдырды. 1846 ж. қалаға айрықша құқықтар беріліп, үлкен қалалар санатына қосылды. 1869 ж. Орал облысы құрылып, қала облыс орталығына айналды. Қала тарихында социалды-демократиялық үйірменің құрылуы (1902), 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс (С.Меңдешев, Ә.Әйтиев, т.б.), Кеңес өкіметінің орнауы (1918 ж. 3 қаңтарда), ақ казактарға қарсы Орал қорғанысы (1919 ж., сәуір – шілде, М.Фрунзе), т.б. елеулі оқиғалар болып өтті. 1919 ж. 1-сәуірде Оралда Жұмысшы, шаруа және солдат депутаттары кеңестерінің 1-сайлауы өтті. 1920 ж. Орал губерниясы қалаға айналды. Кеңес өкіметі жылдарында Оралдың экономикасы жедел қарқынмен дамып, республикадағы ірі өнеркәсіп орталықтарының біріне айналды. 1925 ж. Жайық өзені мен Орал – Атырау арасында тұрақты кеме қатынасы және 1923 ж. Орал – Елек темір жолының ашылуы қаланың экономикалық жағдайын жақсартты. Одан кейінгі жылдары (1950 – 1990) Орал қаласында ірі машина жасау және металл өңдеу, құрылыс материалдарын өңдеу, жеңіл және тамақ өндірістері, медициналық препарат зауыттары, т.б. 200-ден астам нысан салынды, көлік жүйелері дамыды. Климаты Қала климаты өткір континенталды: құрғақ әрі ыстық жаз және аз қарлы, желді суық қыс *Орташа жылдық температура - +6,2&nbsp;°C *Орташа жылдық жел жылдамдығы - 2,9 м/с *Орташа жылдық ауа ылғалдығы - 70 % Халық саны Қаланың (қалалық әкімшіліктін аумағы) 2022 жылғы ұлттық құрамы: * қазақтар — 227 750 адам (70,57 %) * орыстар — 81 090 адам (25,13 %) * татарлар — 4841 адам (1,50 %) * украиндар — 2915 адам (0,90 %) * әзербайжандар — 1339 адам (0,41 %) * немістер — 647 адам (0,20 %) * корейлер — 642 адам (0,20 %) * белорустар — 596 адам (0,18 %) * өзбектер — 527 адам (0,16 %) * шешендер — 361 адам (0,11 %) * армяндар — 334 адам (0,10 %) * башқұрттар — 153 адам (0,05 %) * және басқалар — 1525 адам (0,47 %) Орал қаласы халқының саны Дін Жайық қалашығының алғашқы діни нысаны Михаил Федорович Романов патшалығы кезінде Куреньде салынған Михаил Архангелдің ағаш ғибадатханасы болды. Кейіннен оның орнына 1741—1751 жылдары тас собор салынды. Кирсанов поселкесі тұрғындарының көшуі кезінде сол жерден митрополит әулие Алексей құрметіне арналған ғибадатхана көшірілді. Діни сәулет өнерінің үшінші ескерткіші Петропавл шіркеуі болды. Орал ғибадатханалары бастапқыда бірдіндастық құқығымен Ресей шіркеуіне тиесілі болды — ескі дәстүрдің барлық ерекшеліктерін сақтай отырып, құдайшылық қызметтерді өткізді. Сонымен бірге олар өзін-өзі басқаруды сақтай отырып, Қазан епархиясының құрамына кірді. Иргиз скиттерінің әсерінен 1780 жылдары Орал әскерінің бір бөлігі қашқын поптарға бет бұрды, оның орталығы Успен часовнясы болды, кейіннен діни қызметкер Василий (Соколов) қайтыс болғаннан кейін бірдіндас Успен шіркеуіне қайта салынды. Успен шіркеуін қасиеттеу казактарды «шіркеулік» және «часовенлік» деп бөлуге алып келді. Часовендіктер православ епископы тағайындаған діни қызметкерлерді қабылдап, сонымен бірге өз қауымдарының тәуелсіздігін сақтады. Діни өмірдің маңызды орталықтары скиттер болды — Сергий ерлер және Садовский әйелдер скиттері. 1837 жылы Александр Невский Соборы және бірдіндас Предтеченская және Крестовоздвиженская шіркеулерінің салынуы басталды. Иргиз скиттерін атаман Аркадий Столыпин арқылы бірдіндастыққа қосқаннан кейін Оралдағы бөлінуді жеңу бойынша белсенді жұмыс жүргізілді, нәтижесінде Сергий скиті ерікті түрде православ шіркеуіне қосылды, ал Шаған жағалауында Никольская батасы бар шіркеу салынды. Сергий скиті Деркул поселкесінің маңына көшірілді және Никольский ерлер монастырының бастауы болды. Сонымен бірге ескіше дін ұстанушылардың бір бөлігі бірдіндастыққа қосылмады, іс жүзінде «часовенлік» келісімнің попсыз сектаға айналды. Осы бағытпен қатар федосеевтік, поморлық, қашқын поптық, австриялық айналымшы және айналымсыз келісімдер де тараған болды, олардың өз намаз үйлері болды. Шіркеу халық ағартуы саласындағы ең маңызды институт болып табылды. Қалада рухани училище және шіркеу мектептері жұмыс істеді. Орыс-қазақ мектебі ашылды, көшпенді халық арасында миссионерлік жұмыстар жүргізілді. Революция кезеңінде қалада 11 бірдіндас және 2 жаңа дәстүрлі ғибадатхана, 2 бірдіндас монастырь, 4 үй шіркеуі жұмыс істеді. Православие және ескіше діннің қатар, қалада басқа конфессиялар да ұсынылды — лютерандық, католиктік, татарлардың бір бөлігі суннит ислам дінін ұстанды, ал қалмақтар буддизмді ұстанды. 1908 жылдың 7 қарашасында бұрын Самара епархиясының бірдіндас парохияларын басқарған епископ Тихон (Оболенский) басшылығымен Орал епархиясы құрылды. 1988 жылдан бастап діни мекемелердің біртіндеп қайта жаңғыруы басталады. Михайло-Архангельский «Ескі» Собор, содан кейін Христос Спасителінің ғибадатханасы ашылады. 90-шы жылдардың аяғында әйелдер Покровский монастырі және Никольская жорық шіркеуі қалпына келтіріледі. Сондай-ақ сенушілерге Белокриница иерархиясының Покровская ескіше діндестердің шіркеуі беріледі. 2008 жылы Оралда Құдай Ана Үздіксіз Көмек Католик Шіркеуі пайда болды. Қазіргі уақытта парохия бар. Татар слободасында Қызыл мешіт (1871), жергілікті маңызы бар сәулет ескерткіші орналасқан. Михаил Архангел Соборы, Алтын шіркеу, Иоанн Предтеча ғибадатханасы да сәулет ескерткіштері болып табылады. Тәуелсіздік жылдарында Никольская шіркеуі, Покровский әйелдер монастырі қалпына келтірілді, бұрынғы ерлер бірдіндас Николаевский монастырын қалпына келтіру бойынша жұмыстар жүргізілуде. 2009 жылғы халық санағына сәйкес қалалық әкімдік аумағы халқының 57,2%-ы мұсылмандар, 39,1%-ы христиандар (негізінен православтар), иудаизмді ұстанушылар халықтың 0,09%-ын, буддизмді — 0,03%-ын құрады. Өздерін дінсіз деп атағандар халықтың 3,0%-ын құрады, ал тұрғындардың 0,6%-ы дін туралы сұраққа жауап беруден бас тартты. Орал Орыс православ шіркеуінің Орал және Ақтөбе епархиясының, сондай-ақ Орыс православ ескіше діндестердің шіркеуінің Қазақстан епархиясының орталығы болып табылады. Транспорт Теміржол Алғаш рет Орал теміржолмен 1894 жылғы бірікті. Бұл Рязано-Орал темір жолы еді. Орта Азиялық минареттер стильінде жасалған мұнаралар орналасқан вокзал басында қаладан алыс болғаны сонша, Алексей Николаевич Толстой вокзалдан қалаға барар жолды «Телеграф өскен дала» деп атаған. Ұзақ уақыт бойы Орал жолдың соңғы станциясы болып, ортаны сібірмен біріктіріп тұратын, сосын темір жол Соль-Илецкқа шейін созылып, ол Ресейді Сібір және Қазақстан мен біріктіретін болды. Кеңес одағы кезінде қала әбден өсті. Сонын арқасында станция орталықта тұр десе де болады. Бауырлас қалалар * Атырау, Қазақстан * Плоешти, Румыния * Дондағы Ростов, Ресей * Острава, Чехия * Маниса,Түркия * Кострома, Ресей * Саратов, Ресей * Благоевград, Болгария Серіктес қалалар * Орынбор, Ресей Орал қаласында болған көрнекті адамдар Бұл қалада әр кездері орыстың белгілі ақын-жазушылары А.С. Пушкин, В.А. Жуковский, В.И. Даль, В.Г. Короленко, М.А. Шолохов, т.б. болды. Сондай-ақ, көрнекті қазақ қаламгерлері С.Сейфуллин, Х.Есенжанов, Т.Жароков, І.Аманжолов, т.б. өмірінің біраз кезеңдерін Орал қаласында өткізген. Қала басшылары 1991 жылдан бастап қала басшылары: * Болат Молдашев (1991 жыл) * Кәбібұлла Жақыпов (1991—1993 жылдар) * Қатауола Әшігәлиев (1993—1994 жылдар) * Олег Рахимбердин (1994—1999 жылдар) * Вениамин Мұқатаев (1999—2005 жылдар) * Сағынбек Мұташев (2005—2008 жылдар) * Самиғолла Үразов (2008—2012 жылдар) * Бұлат Шәкімов (2012—2013 жылдар) * Алтай Күлгінов (2013—2016 жылдар) * Нариман Түрегәлиев (2016—2017 жылдар) * Мұрат Мұқаев (2017—2019 жылдар) * Абат Шыныбеков (2019 жылғы тамыз — 2022 жылғы 26 сәуір) * Міржан Сатқанов (2022 жылғы 26 сәуірден — 2024 жылғы 22 шілдеге дейін) * Жандос Дүйсенғалиев (2024 жылғы 22 шілдеден — 2024 жылғы 1 қазанға дейін) * Мұрат Байменов (2024 жылғы 1 қазаннан бастап) Дереккөздер