kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Станислав Станиславович Пестковский

Станислав Станиславович Пестковский (03.12.1882 жыл, Польша, Калишск губ. — 15.11.1937 жыл, Мәскеу) — поляк және орыс революционері, Мемлекеттік банк комиссары, пошта және телеграф бойынша халық комиссары, Қырғыз (Қазақ) аймағын басқару жөніндегі Революциялық комитетінің 1-ші төрағасы. Ұлты - поляк. Өмірбаяны * 1882 жылы Польшаның Калишск губерниясындағы Келчиглув селосында, дворян отбасында туған; * Лодзь қаласындағы гимназияны, Лондон университетін бітірген; * Орыс, француз, ағылшын, неміс тілдерін меңгерген; * 1905—06 жылдары Польша мен Литвадағы социал-демократтар жетекшілерінің бірі болды; * 1906 жылы саяси қызметі үшін тұтқындалып, каторгаға айдалды; * 1911 жылы Иркутск губерниясына жер аударылған, одан 1913 жылы қашып шығып, шетелге кетеді; * 1914—17 жылдары Лондон большевиктік секциясының британ социал партиясының мүшесі болды; * 1917 жылы кәсіподақтардың Петроград орталық кеңесінің мүшесі болып, РСДЖ(б)П Петербург комитетінде және ОК хатшылығында қызмет етті, Петроград әскери революциялық комитетінің комиссары ретінде юнкерлер бүлігін басуға қатысты; * 1917—19 жылдары РКФСР Ұлт істері жөніндегі халық комиссарының орынбасары; * 1919 жылдың шілдесінен 1920 жылдың 1 қыркүйегіне дейін Қазақ революциялық комитетінің тұңғыш төрағасы, 1920 жылы РК(б)П Қырғыз (қазақ) бюросының төрағасы болды. Пестковский Қазақстанда жұмыс істеген кезінде Орынбор қаласы мен Орынбор облысын, солтүстік облыстардың Қазақстанның құрамына кіруіне ықпал етті, құрбан айт мейрамына рұқсат берілді; * 1921 жылы Польшамен шекараны белгілеу жөніндегі кеңестік орыс-украин делегациясының төрағасы; * 1922 жылдан партия және дипломатиялық жұмыстарда болды; * 1924—26 жылдары КСРО-ның Мексикадағы өкілетті өкілі. Коминтерн аппаратында жұмыс істеді. 30-жылдардың ортасында бірыңғай ғылыми жұмысқа көшеді; * 1937 жылы тұтқындалып, ату жазасына кесілді; * 1955 жылы ақталды. Дереккөздер
Сайрам шайқасы

]] Сайрам шайқасы – қазақ-жоңғар арасындағы 1684 жылы болған шайқас.Қазақ хандығында қалыптасқан ауыр жағдайды пайдаланып, 1681 жылы жоңғар қонтайшысы Қалдан Бошигт қалың қолменЖетісуға басып кіреді. Шу, Талас арқылыАрысқа жеткен жоңғарлар қазақ жасақтарын жеңіліске ұшыратып, Сайрам қамалын қоршады. Бірақ, Сайрам қамалы берілмейді. Жоңғар әскері қысқа қарай кері шегініп, Іленің жағасына кетіп, күш жинады. 1682 – 83 жылдары соғыс Сайрамның түбінде жүрді. Екі жақ бір-біріне алдырмады. Ақыры, 1684 жылы жазда Қалданның інісі Севан Рабдан Сайрамды басып алды. Жоңғарлар мыңдаған тұтқындарды, қисапсыз олжаны қолға түсірді. Сайрам шайқасынан кейін Жетісу өлкесі жоңғарлардың билігіне көшті. Сілтемелер * Қазақ хандығы * Жоңғар * Түркістан облысы Дереккөздер
Роза Қалманбайқызы Ниязбекова

Роза Қалманбайқызы Ниязбекова (1952 жылы туған, Төле би ауданы Сұлтанрабат ауылы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). Қазақ химия-технология институтын бітірген (1974). 1976–78 жылдары сол оқу орнында оқытушы, 1978–83 жылдары Мәскеу басқару академиясының аспиранты әрі ҚазХТИ-дың аға оқытушысы, 1983–96 жылдары сол жерде өндіріс экономикасын ұйымдастыру және жоспарлау кафедрасының доценті, меңгерушісі, инженер-экон. факультетінің деканы болып қызмет еткен. 1996 жылы ОҚТУ профессоры, ал 1997 жылдан Оңтүстік Қазақстан гуманититарлық униветситетінде экономика және менеджмент кафедрасының меңгерушісі. Оның жетекшілігімен 8 кандидаттық диссертация қорғалған. Роза Қалманбайқызы Ниязбекова «Оңтүстік Қазақстандағы ғылым мен білім» журналының «Экономика» сериясы бойынша редакторы, Тараз мемлекеттік университеті мен Қарағанды мемлекеттік университетіндегі диссертациялық кеңестің мүшесі. 6 монографиялық, 150-ге жуық ғылыми әдістемелік еңбектің авторы. Шығармашылығы: * Актуальные эколого-экономические проблемы в природопользовании, А., 1993; * Экономические и технические аспекты комплексного использования материально-сырьевых ресурсов, А., 1994; * Основы экономики природопользования, Учебное пособие, А., 1994. Сілтемелер
Байқоңыр (планета)

Байқоңыр — кіші планета (ғ2700). Оны 1976 ж. украиналық астроном Н.С. Черных ашқан. Ол дүние жүзіндегі ең ірі ғарыш алаңдарының бірі — Байқоңырдың құрметіне аталған. Диаметрі шамамен 10 км. Жер орбитасы жазықтығына қиғаштығы 2,42. Күннен 3,03 а.б-ке дейін қашықтап, 2,78 а. б-ке дейін жақындайды. Байқоңыр Күнді 5 жылда бір айналып шығады. Дереккөздер
Ақмола кесенесі

Ақмола кесенесі – архитектуралық ескерткіш. Созақ ауданы Шу ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде ашық алаңда орналасқан. 19 ғ. соңында тұрғызылған кесененің негізі шикі кірпіштен қаланған. Төртбұрыштық жоспарда салынған кесененің ішкі құрылысы дөңгелек тәріздес. Ішкі қабырғаларында 8 терең қуыс бар. Кесененің төңірегінде бұзылған қоршау қалдықтары сақталған, күмбезі құлаған. Төрт бұрышында қырлы мұнаралар бар. ‎ Сілтемелер
Боран Айтмағамбетов

Боран Айтмағамбетов (1901 жылы, бұрынғы Орал облысы, Гурьев оязы, Сарыкөл болысы – 1938 жылы) – қайраткер, саяси қуғын - сүргін құрбаны. Мәскеу қаласындағы кәсіподақтар орталық кеңесінің жоғарғы мектебінде оқыған (1929–1930 жылдары). 1914–1927 жылдары Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындарында, Еділ - Каспий мемлекеттік балық тресті кәсіпшілігінде, “Ембімұнай” темір жол құрылыстарында қызмет атқарды. 1927–1929 жылдары Қызылорда қаласында тау - кен жұмысшылары кәсіподағы Орталық басқармасы төрағасының орынбасары, қалалық комитетінің мәдени бөлімін басқарды. 1930–1933 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің бюро мүшесі және Қазақ АКСР Әділет комиссары, 1933–1935 жылдары Гурьев округ атқару комитетінің төрағасы, БК(б)П Орал облысы көрнекті өнеркәсіп бөлімінің меңгерушісі, 1935–1937 жылдары Казталов ауданың комитетінің 1-ші хатшысы қызметтерін атқарды. Саяси қуғын - сүргін құрбаны. 1958 жылы сәуірде ақталды. Дереккөздер
Орналастыру

Орналастыру – кез келген A{a1, a2, … am} жиынынан ā(aі1, aі2, …, aіn) элементтерін бөліп алып, белгілі бір ретпен тізбектеу. Егер ā-ның барлық мүшелері әр түрлі болса, онда ā-ны қайталауы жоқ Орналастыру деп атайды. m-нен бастап n элементін қоса есептеген кезде қайталауы бар Орналастыру да барлық мүмкін болатын сандар mn-не, ал қайталауы жоқ Орналастыруда (m)nm(m1)…(m-n+1)-ге тең. (m)n0, егер n>m, өйткені n>m болғанда m элементтен n элементті бөліп алу мүмкін емес. Орналастыру – берілген жиын элементтерінің әр түрлі шекті тізбегі; n элементтен құралған берілген жиынның k элементтен алынған әр түрлі орналастырылу саны Қайталанбалы орналастыру — арасында бірдей элементтері болатын берілген жиын элементтерінің шектеулі тізбегі; берілген n элементті жиыннан k элементтен алынған әр түрлі қайталанбалы орналастырылу саны элементтен алынған әр түрлі қайталанбалы орналастырылу саны дәрежесі тең. Пайдаланған әдебиет
Сақтандыру жауапкершілігі

]] Сақтандыру жауапкершілігі — сақтандыру шарттарында көзделген оқиғалардың жиынтығы (жеке оқиға). Осы оқиғалар басталғанда сақтандыру төлемақысы төленеді. Ол заңмен және сақтандыру ережелерімен белгіленеді немесе сақтандыру шартын жасау кезінде сақтанушы мен сақтандырушы арасындағы келісім бойынша айқындалады. Мүліктік сақтандыруда Сақтандыру жауапкершілігін айқындаудағы басты нәрсе – мүлік пен тәуекелдің сипатын ескеру, түрлі дүлей апаттар мен құбылыстардан қорғау. Жеке басты сақтандыруда адам өмірінде (тұрмыстағы кәсіптік қызмет үдерісінде, демалыс кезінде, спортпен шұғылдану кезінде, т.б.) болатын жекелеген немесе барлық ықтимал оқиғалар басталу жағдайына арналған шарт жасау ықтималдығы ұштастырылады. Сілтемелер * Сақтандыру уақиғасы * Сақтандыру саласы * Сақтандыру құны Дереккөздер
Кәрімбай Қошмамбетов

Қошмамбетов Кәрімбай —(1897– 1930) – қоғам қайраткері. Әулиеата уезіндегі 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты. «Қазақ жастарының революциялық ұйымын» құруға белсене ат салысты. 1922 – 24 ж. Әулиеата уезінде атқару комитетінің төрағасы, 1924 – 28 ж. Түркістан Орталық атқару комитетінің мүшесі, 1928 жылдан Қазақ АКСР Орталық атқару комитетінің мүшесі, сауда халық комиссарының орынбасары, Алматы облысында Іле ауданында партия комитетінің хатшысы. Жазушы М.Қуанышбаев Қошмамбетовтің өмірі мен қызметіне арналған «Дала перзенті» (1990) атты деректі роман жазды. Тараз қаласында Қошмамбетовке ескерткіш қойылған. Дереккөздер
Сарқырама

Сарқырама – судың өзен арнасын көлденең кесіп өтетін тік жартасты кертпештен құлап, тік ағуы. Тым қатты және борпылдақ жыныс қабаттары кезектесе қалыптасқан өңірлермен өтетін өзендер бойында пайда болады. Жиегі үнемі шайылу салдарынан Сарқырама өзен ағысын бойлай жоғары шегіне береді. Су бірнеше кертпештен каскад құрып құлауы мүмкін. Дүние жүзіндегі ірі Сарқырама: Оңтүстік Америкадағы Анхель (биікт. 1054 м), Африкадағы Тугела (биікт. 933 м) және Виктория (биікт. 120 м). Қазақстанда Алтай, Іле Алатауы, Жетісу Алатауы тауларының өзендерінде кездеседі. Су бірнеше кертпештен қатарынан сарқырама легін құрай (каскад) құлауы мүмкін. Дүние жүзіндегі аса ірі сарқырамалар Ресей сарқырамалары Галерея Дереккөздер
Ақниет (Құркелес ауылдық округі)

Ақниет (2008 жылға дейін – Ильич) — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Құркелес ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, Келес өзенінің оң жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы 1957 жылы құрылған К. Маркс атындағы көкөніс-сүт кеңшарының орталығы болды. Ауыл 2002 жылға дейін Ильич аталып келді. Кеңшар негізінде өнеркәсіп, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшірлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Дереккөздер
Оппонент

Оппонент (лат opponens – қарсы пікір айтушы) – ғылыми баяндамаға, диссертацияға талдау жасап, баға беруші және қарсы пікір айтушы адам. Ғылым кандидаты дәрежесін алу үшін диссертациялық жұмысқа 2 ресми Оппонент белгіленеді. Оның бірі диссертанттың ғылыми саласы бойынша ғылым докторы, екіншісі ғылым кандидаты немесе сол салада қызмет етіп жүрген маман болуға тиіс. Ғылым докторы дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кезінде кемінде 3 ресми Оппонент (ғылым докторларынан) белгіленеді. Ресми емес Оппоненттер санына шек қойылмайды. Ресми Оппонент диссертацияға жан-жақты мұқият талдау жасап, оның негізінде жазбаша сипаттама береді. Диссертация қорғау үстінде Оппонент өз қорытындысын көпшілік алдында жариялайды және ғылым кеңес мүшелерінің диссертацияны талдауына қатысады. Сілтемелер * Диссертация * Кандидат * Доктор Дереккөздер ru:Оппонент
Сақтандыру құны

Сақтандыру құны — азаматтардың мүлкі, өмірі, денсаулығы сақтандырылған ақшалай қаражаттың мөлшері; сақтандыруға қабылданатын мүліктің нақты, шын құны.Сақтандыру құны ретінде көбінесе мүліктің теңгерімдік (түгендемелік) құны пайдаланылады. Бұл кәсіпорындарға тән, олардың негізгі құрал-жабдығы тозымпұлды (тозуын) ескере отырып, толық теңгерімдік құны бойынша сақтандырылады. Сондықтан аталмыш мүлік түгел опат болғанда Сақтандыру құны зиянның сомасына және сақтандыру өтеміне сай келеді. Мүлікті сақтандыру бойынша оның сомасы сақтандырылған мүліктің нақты құнынан аспауға тиіс, ал әлеум. сақтандыру бойынша белгіленген зейнетақы мен жәрдемақы мөлшерінен аспауға тиіс. Жеке басты сақтандыру бойынша сақтандыру сомасының мөлшері сақтанушының тілегімен айқындалады. Шарт жасау кезінде Сақтандыру құнын сақтандыру ұйымы сақтанушының қатысуымен айқындайды. Тағы қараңыз * Сақтандыру уақиғасы * Сақтандыру саласы * Сақтандыру жауапкершілігі Дереккөздер
Сарлық

Сарлық — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл, Амангелді ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ұлытау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 29 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 774 адам (400 ер адам және 374 әйел адам) болса, 2009 жылы 524 адамды (280 ер адам және 244 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 352 адамды (185 ер адам және 167 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1957 жылы қой өсіретін Амангелді атындағы кеңшардың құрылуына байланысты қаланған. Ауылда 1996 жылдан кеңшар негізінде құрылған шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Петерфельд

Петерфельд — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, Петерфельд ауылдық округі орталығы. Тарихы Ауылдың негізін 1908 жылы Рибенсдорф колониясынан келген неміс қоныстанушылары қалаған. Географиялық орны Аудан орталығы — Бескөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1804 адам (888 ер адам және 916 әйел адам) болса, 2009 жылы 1622 адамды (787 ер адам және 835 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесін 1906 жылы Воронеж (Ресей) губерниясынан көшіп келген неміс шаруалары қалаған. 1930 жылы ұжымшар, 1961 жылы сүт өндіретін 22-партсъезд атындағы кеңшар болып ұйымдасты. 1996 жылдан кеңшар негізінде құрылған «Петерфельд» агрофирмасы, т.б. қожалықтар жұмыс істейді. Дереккөздер
Нұратау

Нұратау, Төртқұдық Нұрасы, Үкілітау ( – жартасты, жарлы) – Түркістан облысы Отырар ауданының қиыр оңтүстік-батысында, Қызылқұм құмды алқабында орналасқан аласа тау. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 303 м, салыстырмалы биіктігі 60–75 м-дей, беті тегіс тау батыстан шығысқа қарай 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Таудың солтүстік-батысында 8 км жерде Қызылқұдық, солтүстік-шығысында 8 км жерде Талды құдығы (тереңдігі 19 м, су шығымдығы 2180 л/сағ), оңтүстігінде 2 км жерде Орынбай құдығы бар. Нұратаудың орта тұсынан «Жау жолы» деп аталатын киелі жол өтеді. Жол бойында қолдан қазылған ескі үңгірлер, жиегінде сынған қылыш, найза, садақ ұштары, тағы басқа жаугершілік заманнан қалған заттар кездеседі. Дереккөздер
Тиллиттер

Тиллиттер (ағылш. tіll – дөңбек тастық саз) – көне кезеңдердің аздап тығыздалған, кейде метаморфизмге шалынған мореналық шөгінділері. Тиллиттердің ұсақ түйірлі массасында мөлшері мен құрамы әр түрлі дөңбек тастар кездесіп, қабаттастық байқалмай, дөңбек тастардың бетінде мұздықтар салған іздер болады. Гранулометр. құрамы жағынан Тиллиттердің негізгі массасы 0,06 – 0,03 мм, кейде олардан да ұсақ заттардан тұрады. Тиллиттер жоғарғы карбон мен төменгі пермь (Африка, Үндістан, Австралия, т.б.), протерозой мен палеозой (Оңт. Африка, Солт. Америка, Гренландия, Скандинавия) шөгінділерінде кеңінен тараған. Тиллиттер климаттың суынуы салдарынан қалыптасады. Қазақстанда Қаратаудың төменгі кембрий шөгінділерінен Тиллиттер қабаттары табылған. Дереккөздер
Сарман

Сарман — 1) Орта жүз, Уақ тайпасынан тараған ата. Шежіре деректері бойынша, Сарманнан Қарақойлы, Көкен рулары тараған. 2) Орта жүз, Ашамайлы Керейдің рулар бірлестігі. Шежіре деректеріне қарағанда, Сарманнан Болат, Қорған рулары тарайды. Дереккөздер
Эстетикалық тәрбие

Эстетикалық тәрбие – жаратылыс дүниесіндегі немесе өнер туындысындағы сұлулық пен әсемдікті қабылдап, ғибраттануға баулитын, адамның эстетикалық сезімін, талғамын қалыптастыратын тәрбие. Эстетикалық тәрбие мектеп жасына дейінгі кезеңнен басталады. Эстетикалық тәрбие арқылы бала қоршаған ортадағы әсемдікті, үйлесімділікті көре білуге, алған әсерін шығарм. жұмысында көрсетуге, бейнелей білуге үйренеді. Мектепте Эстетикалық тәрбие барлық оқу-тәрбие процесінде жүзеге асырылады. Баланы тәрбиелеуде әдебиет, музыка, бейнелеу өнері сабақтарының, сыныптан, мектептен тыс жұмыстардың маңызы зор. Эстетикалық тәрбие ақыл-ой, адамгершілік, дене тәрбиелерімен тығыз байланысты. Ол адамды рухани байытып, көркем-шығарм. қабілетін дамытуға ықпал етуге тиісті. Эстетикалық тәрбие берудегі негізгі бастау қайнар көз дәстүрлі қазақ қоғамында ғасырлар бойы қордаланған құндылықтар жүйесі, рухани мұралары, халық ауыз әдебиеті болуы, жаһандану дәуіріндегі рухани азғындау қаупінен сақтанатын бірден-бір жол. Дереккөздер
Мырзақадыр Нұрбаев

Мырзақадыр Нұрбаев (1909–1961) – қоғам қайраткері, Қазақстаннан шыққан алғашқы заңгерлердің бірі. Қызылқұм өңірінің түлегі. Мәскеудегі Заң академиясын үздік бітірген соң Ресей мемлекеттік Қауіпсіздік органдарында қызмет істеген. 1941 жылы мамыр айынан Қазақстан Жоғарғы Сотының төрағасы, 1943 жылдан Қазақ КСР Заң Халық комиссары, Министрі болған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Серік Қуандықұлы Ақшолақов

{{Ғалым { } { } { } }} Серік Қуандықұлы Ақшолақов (3 шілде 1952 жылы, Ақтөбе облысы Шалқарда туған) – қазақстандық нейрохирург дәрігері, ғалым, медицина ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның Еңбек Ері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері. Ұлттық Нейрохирургия орталығының президенті. Жалпы мәлімметтер Ақтөбе медицина институтытын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы, М.Оспанов атындағы) бітірген (1975 жылы). 1976 – 81 жылдары Ақтөбе облысы ауруханасында нейрохирург, 1981 – 89 жылдары Москва нейрохирургия ғылыми - зерттеу институтында клиникалық ординатор, аспирант, 1989 – 92 жылдары Алматыдағы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында нейрохирург, 1996 жылдан сонда кафедра меңгерушісі. Сонымен бірге 1992 жылдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау минстрлігінің бас нейрохирургі. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми - зерттеу жұмыстары бас миы ішінен және ми қабыршағынан болатын орталық жүйке жүйесі мен жұлын ісіктерін, бас сүйек - ми жарақаттарын емдеу мәселелеріне арналған. Ақшолақов нейрохирургиялық ауруларға қатысты барлық хирургиялық әдістерді өз іс - тәжірибесінде қолдана отырып, мидың ең күрделі саналатын базальдік бөлімдеріне, ми бағанасына, қарынша жүйесіне, ми тамырларына хирургиялық операция жасайды. 8 патент пен авторлық куәліктің иегері, 150-ден астам ғылыми еңбегі және 6 монографиясы жарық көрді. Ақшолақовтың жетекшелігімен 15 клиникалық ординатор дайындалып, 2 докторлық және 18 кандидаттық диссертация қорғалды. Марапаттары * 1998 жылы «Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қызыметкері» құрметті атағы; * 2001 жылы ҚР тұңғыш президенті - елбасының Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жеке алғыс хаты; * 2005 жылы Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының лауреаты; * 2005 және 2007 жылдары ҚР тұңғыш президенті - елбасының Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жеке алғыс хаты; * 2008 жылы Дүниежүзі дәрігерлер ассоцасысының «Әлем дәрігері» құрметті атағымен марапаттады. * 2008 жылы Ресейдің « Н.И.Пирогова» атындағы сыйлығының лауреаты; * 2007 және 2009 жылдары «Жыл адамы – Алтын адам» сыйлығының иегері; * 2010 жылы президент қолынан «Парасат ордені» мен марапатталды. * 2011 жылы Республикалық нейрохирургтар конкурсының жеңілімпазы; * 2012 жылы «Асқақ Азамат» құрметті атағы; * 2013 жылы ғылым мен техника саласындағы Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты; * 2015 жылы президент қолынан «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталды. * 2016 жылы 13 желтоқаснда ҚР тұңғыш президенті - елбасының Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жарлығымен өз қолынан денсаулық сақтау саласындағы ерен еңбектері үшін жоғарғы айрықша белгідегі Қазақстанның Еңбек Ері алтын жұлдызды атағымен қосыла «Отан ордені» берілді. * 2017 жылы Ақтөбе облысының құрметті азаматы Дереккөздер
Сақтандыру саласы

Сақтандыру саласы — сақтандырудың негізгі сыныптамалық бөлімі, ол сақтандыру қатынастарының белгілі бір заңнамалық нысандарымен сипатталады. Сақтандырудың үш саласы бар: жеке басты сақтандыру (өзіндік сақтандыру), мүліктік сақтандыру және жауапкершілікті сақтандыру. Жеке басты сақтандырудың үш ішкі саласы бар: өмірді сақтандыру, жазатайым оқиғалардан және сырқаттан сақтандыру, медициналық сақтандыру. Мүліктік сақтандандыру үш ішкі салаға бөлінеді: түрлі материалдық құндылықтарды сақтандыру, мүліктік құқықтар мен капиталды сақтандыру, ықтимал шығасы мен болжанбаған шығындардан сақтандыру. Жауапкершілікті сақтандыру екі ішкі саланы қамтиды: зиян (залал) келтіргені үшін жауапкершілікті сақтандыру, шарт бойынша жауапкершілікті сақтандыру. Ғылыми және оқулық әдебиетте кейде сақтандырудың өзге салалары мен ішкі салалары белгіленген. Шет мемлекеттердің тәжірибесінде үш салалық сыныптама да, екі салалық сыныптама да қолданылады, өйткені жауапкершілікті сақтандыру мүлікті сақтандыруға енгізілген. Қазақстанда сақтандыру ұйымының қызметі екі салаға жіктелген. Олар: өмірді сақтандыру саласы және жалпы сақтандыру саласы. Өмірді сақтандыру саласы ерікті сақтандыру нысанындағы: өмірді сақтандыру (сақтандырылушы қайтыс болған немесе ол сақтандыру мерзімі біткенге дейін немесе сақтандыру шартында белгіленген жасқа дейін өмір сүрген жағдайда сақтандыру төлемін төлеуді көздейтін жеке басты сақтандыру түрлерінің жиынтығы) және аннуитеттік сақтандыру (сақтандырылушы белгілі бір жасқа жеткен, еңбек ету қабілетін жоғалтқан, асыраушысы қайтыс болған, жұмыссыз қалған жағдайда немесе сақтандырылушының жеке табысының кемуіне немесе одан арылуына әкеліп соққан өзге де жағдайларда зейнетақы немесе рента түрінде кезең-кезеңімен сақтандыру төлем төлеу көзделетін жеке басты сақтандыру түрлерінің жиынтығы) сыныптарын қамтиды. Жалпы сақтандыру саласына ерікті нысанындағы: жазатайым оқиғадан және сырқаттан сақтандыру; медициналық сақтандыру; көлік құралдарын (автомобиль, темір жол, әуе, су көліктерін) сақтандыру; жүктерді сақтандыру; мүлікті сақтандыру; кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру; көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру; тасымалдаушының азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру; шарт бойынша азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыру; залал (зиян) келтіргені үшін азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыру жатады. Сілтемелер * Сақтандыру уақиғасы * Сақтандыру құны * Сақтандыру жауапкершілігі Дереккөздер
Сармат мәдениеті

Сармат мәдениеті— ерте темір дәуірінде Қазақстанның батыс өлкелері мен Оңт. Орал далаларын мекендеген көшпелі тайпалар қалдырған түрлі археологиялық ескерткіштер жиынтығы. Жалпы “сармат” атауы көне грек жазба деректерінен жеткен шартты ұғым, ал сарматтар осы тарихи деректер бойынша шығыстан келіп, Қара т. скифтері патшалығын талқандаған тайпалар ретінде танымал. Археол. зерттеулер Сармат мәдениетіжайлы, яғни тайпалардың жерлеу ғұрпы, заттық мәдениеті, өнері жайлы құнды деректер берді. Ғыл. қорытындылар бойынша, мәдениеттің өмір сүрген уақыты б.з.б. 7 — 6 ғ-лар мен б.з. 4 ғ. арасын алып жатқан өте үлкен мерзімді қамтиды. Даму барысындағы ерекшеліктерді ескере отырып, ғалымдар осы өте ұзақ мерзімді “ерте сармат” (немесе прохоров мәдениеті), “орта сармат”, “соңғы сармат” деп аталатын үш кезеңге бөлді. Бат. Қазақстаннан Қара т., Орт. Еуропаға дейінгі аралықта тараған, жүздеп саналатын обаларды қазу, олардан алынған деректерді зерттеу, сараптауда М.И. Ростовцев, Б.Н. Граков, К.Ф. Смирнов, М.Г. Мошкова, Б.Ф. Железчиков, М.Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов, А.Х. Пшеничнюк, С.Ю. Гуцалов еңбектерінің маңызы зор. Сармат мәдениетінің алғаш қанат жайып қалыптасқан аумағы Еділден шығысқа қарай орналасқан өлкелер. Ғыл. пайымдаулар бойынша, осы жерлерде, ең алдымен, Ор мен Елек өзендері алқаптарында, Жайық далаларында ерте Сармат мәдениеті (б.з.б. 7 — 6 ғ-лар мен 1 ғ. аралығы) қалыптасқан. Бесоба, Сынтас сияқты қорымдардан алынған деректер осы кезең жайлы құнды мәліметтер берді, сондай-ақ қазір зерттеліп жатқан Қырықоба үлкен қорымы (Батыс Қазақстан облысы) маңызды нысандар қатарына кіреді. Археол. зерттеулерде ерте сармат кезеңіне жататын семсер, қанжар, жебе сияқты қару түрлерінің, ат әбзелдерінің, түбі дөңес қыш көзелердің, айналар мен тас құрбандық ыдыстардың, аң стилімен сомдалған бұйымдардың тұрақты сипаттамалары жасалған. Зерттеушілер заттық мәдениет пен жерлеу ғұрпының басты ерекшеліктерін алға тарта отырып, ерте Сармат мәдениетінің қалыптасуына жергілікті дәстүрлермен қоса Арал, Төм. Сырдария сақтарының да маңызды ықпалы болғанын атап көрсетті. Б.з.б. 1 ғ-дан бастап 4 ғ-ға дейінгі аралықты орта және соңғы Сармат мәдениеті ескерткіштері алып жатыр. Сармат тайпаларының үлкен бөлігінің батысқа жылжыған уақытымен сәйкес келетін бұл кезеңдердің ескерткіштері шашырай таралып, аз табылған және біршама өзгерістерге ұшыраған. Мәдениет дамуының соңына қарай орын алған тарихи оқиғаларға байланысты кейінгі Сармат ескерткіштерінде ғұн ықпалы басым. Сармат дәуіріне жататын, бірақ классик. Сармат мәдениеті үлгісінен өзіндік ерекшеліктері бар кейбір ескерткіштер Арал мен Каспий аралығында ашылды (мыс., Дықылтас, Бәйте қорымдары, Қызылүйік ғибадатханасы). Кейінгі зерттеулер барысында туындап отырған күрделі мәселелердің бірі — Сармат мәдениеті мен “дах-массагет” атауымен байланыстырылатын ескерткіштердің арасын анықтау болып табылады. Пайдаланылған cілтемелер
Өсербай Нұрбаев

Өсербай Нұрбаев (21.8.1904 жылы туған, Төле би ауданы Көксәйек ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1948). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Еңбек жолын 1928 жылы ұжымдастыру кезеңінен бастаған. 1945 жылдан егіншілер бригадасын басқарып, астық өндіруде жоғары көрсеткіштерге жетті. Сілтемелер
Әбдіқадыр Кәрім

Әбдіқадыр Кәрім (1.6.1953 ж. т., Қазығұрт ауданы Рабат ауылы) – 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі, әділет генерал-майоры (1996). Ташкент мемлекттік университетін бітірген (1974). 1974 – 1987 жылдары Шымкент қаласы Еңбекші ауданы прокуратурасында тергеуші. Шымкент облысы прокуратурасында аға тергеуші. Шымкент қаласы Еңбекші ауданы прокурорының орынбасары, Қазақстан Коммунистік Партиясы Шымкент облысы комитеті әкімшілік органдары бөлімінің нұсқаушысы, Шымкент облысы прокурорының 1-орынбасары болды. 1987 – 2001 жылдары Өзбекстанның Ташкент облысы Шыршық қаласы прокурорының көмекшісі, аға көмекшісі, Шымкент қаласы Дзержинск ауданының прокуроры, Түркістан облысы прокурорының 1-орынбасары, Жамбыл облысының прокуроры. Жамбыл, Алматы облыстары бойынша мемлекеттік тергеу комитеті басқармасының, департаментінің бастығы, ҚР ІІМ резервінде. ҚР Бас прокуратурасының азаматтық және шаруашылық істер бойынша сот қаулылары мен атқару ісінің заңдылығын қадағалау басқармасының бастығы, Маңғыстау облысының прокуроры. ҚР Бас прокурорының орынбасары – Бас әскери прокурор. Алматы қаласының прокуроры қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Батыс Қазақстан облысының прокуроры. «ҚР-ның тәуелсіздігіне 10 жыл», «ҚР Қарулы күштеріне 10 жыл» медальдарымен марапатталған. Сілтемелер
Қоянқұйрық

Қоянқұйрық (түлкіқұйрық, Alopecurus) – астық тұқымдасы на жататын өсімдік туысы. Биіктігі 20 – 120 см, көп жылдық, сирек бір жылдық өсімдік. Гүл шоғы сыпыртқыға жинақталған. Тамыры қысқа, шым түзеді. Сабағы түсті, кейде түксіз. Аталығы үшеу. Қазақстанда Шығыс Қазақстан, Ақмола, Ақтөбе, облыстарында, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Қаратау, Алтай, Тянь-Шань, Тарбағатай, Сырдария алқабында 7 түрі кездеседі. Өзен-көл жағасында, ылғалды, батпақты жерлерде, альпілік, субальпілік шалғындықта өседі. Жақсы жайылым, сапалы мал азығы. Кей түрі әсемдік үшін егіледі. Сілтемелер
Үңгірқора

Үңгірқора қорымдары - үйсін дәуірінің ескерткіштері. Алматы облысы Іле өзеннің оң жағалауында орналасқан екі қорымды 1954 жылы Жетісу археологиялық экспедиция (жетек. К.Ақышев, Г.Кушаев) ашып, 1957 жылы екеуінде де қазба жұмыстарын жүргізді. Үңгірқора-1 қорымы Үңгірқора-1 қорымының құрамындағы 78 оба үш үлкен топқа бөлінеді (А, Б, В топтары). Әр топтың ішіндегі обалардың өзі көлемі жағынан шағындау келген бірнеше шоғырланған топтарға бірігеді. Планигр. ерекшелікке обалардың меридиан сызығымен тізбектеле орналасуы жатады. Пішіні жағынан дөңгелек, кейде сопақша келген обалар тас қиыршықтар аралас топырақтан үйілген, диаметрі 2 м-ден 14 м-ге дейін, биіктігі 1 м. Көптеген обалардың үйінді етегінен айнала өтетін дөңгелек тас қоршаулары бар. Қазылған 17 обаның астынан ұзын бойымен батыстан шығысқа созылған қарапайым шұңқыр қабірлер ашылды. Ұзындығы 2,2 — 3 м, ені 0,8 — 1 м, тереңдігі 0,8 — 1,36 м болатын тік қабырғалы қабірлердің түбінде мүрделер ұзына бойымен басы күнбатысқа қарай шалқасынан жатқызылған. Қабір жабыны — бір қатар, кейде екі қатар салынған ағаш бөренелер. Кейбір қабірлердің ішінде де ірге бойларына бөренелер салынып, мүрде осы қорапшаның ішіне қойылған да, үстінен қайтара бөренелермен жабылған (қимаға жерлеу тәсілінің тым қарапайымданған түрі). Мүрдемен бірге қабірге салынған заттай айғақтар арасында ең көп кездесетіні — түбі дөңес келген қыш ыдыстар. Бұдан басқа қола айна, сырғалар, темір пышақтар мен түйреуіштер, тастан, пастадан жасалған моншақтар табылған. Қабірге, мүрде жанына қойдың құйымшақ сияқты құйрық жағынан мүше салу дәстүрі жиі кездеседі. Ғалымдардың пікірі бойынша қорым үйсін дәуірінің б.з.б. 3 — 1 ғасырларды қамтитын ерте, яғни “Қаратал” сатысына жатады. Үңгірқора-2 қорымы Үңгірқора-2 қорымы Үңгірқора-1 ескерткішінен Іленің ағысына қарсы жүргенде 2 км жерде. Мұндағы аумағы 150 — 200 м жерді алып жатқан барлығы 39 обаның негізгі тобы ретсіз, шашырай орналасқан да, тек шығыс бүйірдегі бөлектенген 6 обадан ғана меридиандық тізбек тәртібі байқалады. Топырақтан үйілген, пішіні дөңгелек, диаметрі 8 — 12 м, биіктігі 0,3 — 1,3 м болатын обалардың 17-сі қазылды. Қабір түрі мен құрылымының, жерлеу тәсілі мен заттық деректердің басты ерекшеліктері Үңгірқора-1 қорымындағы обаларға ұқсас. Сонымен бірге мұндағы бір обадан бір емес екі қабір кездескен, енді бір обада бір қабірде екі адам жерленген. Сыртқы тас қоршауы бар обалардың азаюы, обалардың ретсіз орналасуы, түбі тегістеу келген ыдыстардың көбеюі, тағы басқа айырмашылықтардың негізінде зерттеушілер Үңгірқора-2 қорымын үйсін дәуірінің соңғы, яғни “Іле” сатысына (б.з. 3 — 5 ғасырлар) жатқызды. Дереккөздер:
Сақтандыру уақиғасы

Сақтандыру уақиғасы, Сақтандыру жағдайы – сақтандыру шартында немесе заңда қарастырылған оқиғаның болуы. Бұл оқиға болған кезде сақтандырушы сақтанушыға немесе өзге үшінші тұлғаға сақтандыру өтемін төлеуге міндетті. Сақтандыру уақиғасы – болжалды, ықтимал оқиғаны сипаттайтын сақтандыру тәуекелінен өзгеше түрде, болған оқиға. Мүліктік сақтандыру түрлері бойынша міндеттемелерді сақтандыру талаптарында көзделген мән-жайлардың (дүлей апаттардың, өрттің, ұрлықтың, т.б.) салдарынан материалдық құндылықтардың кез келген зақымдалуы, құнсыздануы немесе жоғалуы Сақтандыру уақиғасы деп есептеледі. Кейде мүліктің зақымдануы (құнсыздануы) зиянның белгілібір деңгейден асып түсуі кезінде ғана Сақтандыру уақиғасы деп есептеледі (мысалы, ауыл шаруашылық дақылдарын сақтандыруда). Жеке басты сақтандыруда оның түрлеріне қарай Сақтандыру уақиғасы сақтандырылушының шартта уағдаласылған мерзімге жетуі, науқастануы, қайтыс болуы, жарақаттаған, денсаулығынан айырған жазатайым уақиға, т.б. Сақтандыру уақиғасы деп есептеледі. Жауапкершілікті сақтандыруда Сақтандыру уақиғасы – сақтанушының өз кінәсынан біреуге зиян келтіруі, бұл зиянды ол заңнамаға сәйкес өтеуге тиіс, мұндай кінәларға, мысалы, автомашинаның жаяу жүргіншіні басып кетуі, қайсыбір нысанға соғуы, адамды еңбек ету қабілетінен айырған дұрыс жасалмаған хирургиялық операция, үйді жобалауда немесе салуда жіберілген қателіктердің салдарынан оның қирауы, т.б. жатады. Сілтемелер * Сақтандырылған тұлға * Сақтандыру саласы * Сақтандыру жауапкершілігі Дереккөздер
Жолдыбай Нұрлыбаев

Жолдыбай Нұрлыбаев (1922, Мақтаарал ауданы – 20.2.1945) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). Қызыл Армия қатарына 1941 жылы шақырылды. 5-Армияға қарасты 507-танкіге қарсы армиялық истребитель артиллериясының Кишинев полкі құрамында батарея командирі болып, Сталинград, Оңтүстік, 3 және 4-Украин, 1-Белорус майдандарында ұрысқа қатысты. Лукац-Крейц қаласының іргесінде болған кескілескен шайқаста капитан Жолдыбай Нұрлыбаев асқан ерлікпен қаза тапты. Ленин, Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Мақтаарал ауданында оған ескерткіш қойылған. Соғыс жылдары Нұрлыбаев Ұлы Отан соғысының - Сталинград, Оңтүстік, 3 және 4-Украин, 1-Белорус секілді көптеген майдандарында ұрысқа қытысты. 1945 жылдың қантарының басында капитан Нұрлыбаевтың батареясы шабуылдаушы жаяу әскердің жауынгерлік сапында бола отырып, гитлершілердің поляк жеріндегі Скорневице мекеніне бекініп алған атыс ұясы жүйесіне күйрете соққы берді. Тура көздеп атқан артиллеристер бес пулемет ұясын, екі дзотты және ірі калибрлі пулеметті қиратып салған. 20 қантарда Коло қаласын алу кезінде капитан Нұрлыбаевтың батареясы тағы да көзге түсті. Біздің бөлімдер бұл жерде күшті қарсылыққа кездескен-ді. Ал Жолдыбайдың батареясы атқыштар батальонына қосылды. Батальон маневр жасап айналып өтіп, қалаға басқа тұстан кіруге, сөйтіп жаудың басты соққы бермек бағытының назарын басқа жаққа аударуға бұйрық алғанды. Командованиенің бұл жоспары ойдағыдай іске асырылды. Осы шайқаста артиллеристер кереметтей ерлік пен тамаша тапқырлық көрсетті. Олар гитлершілерді өңмендерінен түйрей атып, кенет болған соққыдан естерін жиғызбай тастады. Соның нәтижесінде біздің бөлімдер болмашы ғана шығынға ұшырап, жауды қаладан куып шықты. Вильчин қаласы ауданында батарея марш жасап келе жатып, 65 фашистен құралған топқа қарсы кезікті. Артиллеристер бірден шайқас бастап, жаудың бүкіл тобын кұрақтай ұшырды. Вонгровец үшін болған шайқастарда батарея жаяу әскердің ізінше қалаға кірді де, көшедегі ұрыстарда танкіге қарсы ататын екі зеңбіректі талқандап, біздің танктерімізге жол ашып берді. Кеңес әскерлері жау жеріне аяқ басты. Ұлы Жеңіс күні де жақындай түсті. Бірақ осы бір қуанышты күнді жауынгерлердің бәрі бірдей көре алмады. Капитан Жолдыбай Нұрлыбаев та ол күнге жете алмай кетті. Лукацк Крейц қаласының іргесінде кескілескен шайқас қызды. Нұрлыбаевтың артиллеристері жаудың миномет батареясын талқандап, қолма-қол жағаласта елудей гитлершінің көзін жойды. Осы ұрыста қазақ халқынын айбынды ұлы Жолдыбай Нұрлыбаев ерлікпен қаза тапты. Мақтаарал ауданында Батырдың есімімен Ж.Нұрлыбаев атындағы ауылдық округ бар, А.Қалыбеков ауылдық округінде бюсті орнатылған және №15 мектеп осы Батырдың есімімен аталады. Марапаттары * Кеңес Одағының Батыры (24.03.1945, қайтыс болғаннан кейін) (№8018). * Ленин Ордені (24.03.1945). * Қызыл Ту Ордені (25.01.1945). * 2-ші дәрежелі Отан соғысы ордені (5-ші әскер армиясы артиллерия қолбасшысының 1944 жылғы 2 тамыздағы № 27/Н бұйрығы). * “Сталинградты қорғағаны үшін” медалі. Дереккөздер
Тимин

Тимин, 5-метилурацил – пиримидинді негіздер. Барлық тірі клеткалардағы дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) құрамында, аз мөлшерде тасымалдаушы рибонуклеин қышқылы (тРНҚ) құрамында болады. Сондай-ақ кейбір коферменттік көмірсу алмасуында да кездеседі. Тимин (Тимозин) — гормон, айырша безде пайда болады, төменгі молекулалы қышқыл белок. Иммунитеттің айыршық безге тәуелді жуйе торшаларының жетілуін тездетеді, лимфоидты торшаларының қызметіне және қартаюына әсер етеді. Т. барлық сүтқоректі жануарлардың қанында кездеседі. Жас өткен сайын оныі саны азаяды. Тимин қанда азаюы Ходжкин ауруында (лимфогрануле-матоз), созылмалы лимфолейкозда, атаксия телеангиэктазияда кездеседі. Химиялық формуласы - C 5 H 6 N 2 O 2. Дереккөздер
Орнитоз

Орнитоз (лат. ornіx – құс) – адамдар мен құстарда болатын жұқпалы ауру. Орнитоз тыныс алу жолдары арқылы жұғып өкпенің қабынуы, орталық жүйке жүйесі, бауыр, көк бауырдың зақымдануы, организмнің жалпы улануымен сипатталады. Аурудың қоздырғышы – хламидия (Chlamіdіa psіttacі). Орнитоз ауруының салдары Орнитозбен негізінен құстар (үйрек, тауық, тотықұс, сары шымшық, қырғауыл, т.б.) ауырады. Ауырған құстар жем жемейді, аз қозғалады, қауырсындары үрпиіп, көздері мен мұрындарынан сұйықтық бөлінеді. Ауру 8 – 9 күнге созылады, көп жағдайда құстардың өлімімен аяқталады. .]]Адамдар үшін қоршаған ортаға ауру құстар мен вирус тасушы-құстардың нәжісімен не мұрынынан аққан сұйықтықтан тарайтын вирустар өте қауіпті. Орнитозбен құс фермалары мен құс фабрикаларында, зоолологиялық парктер мен зоодүкендерде жұмыс істейтін адамдар ауырады. Ауру құстарды жаппай сою не басқа жақтан жаңадан құстар әкелгенде және құстардың жұмыртқалау кезеңінде байқалады. Орнитоз ауруының белгілері Ауру белгісі 6 – 14 күннен кейін жедел түрде басталады. Науқастың басы ауырып, ұйқысы қашады, дене температурасы көтеріліп, әлсіздік пайда болады. Көбінесе тыныс алу жолдары зақымданғандықтан, ауру біртіндеп өкпе қабынуына ауысады. Бұл кезде науқастың кеуде тұсы шаншып, құрғақ жөтел қинайды, кейін іріңді сұйықтық бөлініп, кейбір жағдайда ол қан аралас сұйықтыққа айналады. Бауыр мен көкбауыр жиі ісінеді, дене қызуы 9 – 20 күнге созылады. Науқасты ауруханада емдейді, адам дерттен сауығып кетеді. Алдын-алу шаралары Құс шаруашылығында, құс өсіру кешендерінде, құс қауырсыны мен мамықтарын өңдейтін мекемелерде санитарлық-ветеринария жұмыстар жүргізу; басқа жақтан әкелінген құстарды карантиннен өткізу; ауруға қарсы вакцина егу. Дереккөздер
Ақсуабад

Ақсуабад – Сайрам ауданындағы ауыл, Көлкент ауылдық округ құрамында. Аудан орталығы – Ақсу ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, «Көлкент», «Ақтан ата» тарихи көлдерінің шығысында орналасқан. Тұрғыны 4,0 мың адам (2003). Іргесін 20 ғ-дың 20-жылдары Қарабұлақ ауылынан қоныс аударғандар қалап, Ақсу ауылы деп атаған. Ақсуабад 1999 жылға дейін Жданов аталып келген. 1965 – 99 ж. Фрунзе атындағы КСРО Медицина өнеркәсібі министрлігінің дәрілік өсімдіктер өсіретін кеңшары құрамында болды. Оның негізінде ЖШС, шаруа қожалықтары құрылды. Ақсуабадта орта мектеп, клуб, кітапхана, мешіт, фельдш.-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Сілтемелер
Сақтандырылған тұлға

Сақтандырылған тұлға, Сақтандырылушы – 1) өзіндік (жеке басты) сақтандыруға қатысушы жеке тұлға. Оның мүдделері өмірімен, денсаулығымен, еңбек етуге қабілеттілігімен, зейнетақымен қамсыздандырылуымен, медицина шығындарды төлеумен, т.б. байланысты болады және сақтандыру арқылы қорғалады, яғни сақтандыру нысанасы болып табылады; 2) жауапкершілігінің тәуекелі сақтандыру шарты бойынша сақтандырылған, сақтандыру шартында немесе заңда көзделген жағдайларда уағдаласылған сақтандыру төлемін не қайтарылуға тиіс сақтандыру жарнасын алу құқығына ие жеке немесе заңды тұлға. Егер азамат өзіне қатысты шарт жасайтын болса, ол сонымен бірге сақтанушы да болып табылады. Егер шарт басқа тұлғаға қатысты жасалса, сақтанушы мен Сақтандырылушы сақтандыруға қатысқан екі басқа тұлғалар болып табылады. Мысалы, балаларды сақтандыру бойынша сақтанушылар ретінде ата-аналары әрекет етеді, ал балалар сақтандырылған болып табылады. Кәсіпорындардың (ұйымдардың) қаражаты есебінен ерікті сақтандыру кезінде және бюджет қаржысы есебінен мемлекеттік міндетті сақтандыру кезінде тиісті кәсіпорын сақтанушылар ретінде, ал қызметкерлер Сақтандырылушы ретінде әрекет етеді. Сілтемелер * Сақтандыру уақиғасы * Сақтандыру шарты * Сақтандыру жауапкершілігі Дереккөздер
Ыбырайым Нұрымов

Ыбырайым Нұрымов (1895, Түркістан ауданы Ораңғай ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 жылға дейін малшы болды. 1929 жылдан Жамбыл атындағы ұжымшарда жылқышы болып еңбек етті. Ол қырық жылдан астам уақыт ұжымшар жылқысын бағып, қоғамдық мал басын көбейту жолында еңбек етті. 1947 жылы 96 биеден 96 құлын өсірді. Сілтемелер
Сарнақ

Сарнақ, сарнауық — киіз үйдің сүйегін жасаушылардың жоңғы құралы. Уық, кереге, шаңырақтардың қарына сызық, ирек, су ағар түсіру үшін қолданылады. Ағашқа өрнек із түсіретін арнаулы тістері иіліп келген, екі бас сапты, темір қырғыш. Сабын мүйізден, ағаштан сақиналап сәндейді. Тістері бір жағына қарай азырақ қайырылған. Сарнақтың екі басына ағаштан, мүйізден сап орнатып, кейбір түрлерін шығыршық темірмен сақиналап, сәндеп қояды. Сарнақты атқаратын қызметіне қарай: қырнауыш, ыру жонғы, тиісті жонғы, қырғы темір, сай салғыш, темір қырғыш, өрне жонғы деп қолданады. Пайдаланылған cілтемелер
Дүйсенбай Әшірбаев

Дүйсенбай Әшірбаев (9.8. 1911 жыл, Төле би ауданы, Бейнеткеш ауылы) - қоғам қайраткері. Еңбек жолын 16 жасында мал бағудан бастаған. 1932 жылы механизаторлар курсын бітіріп, 1940 жылға дейін МТС-та механизатор болып жұмыс істеген. 1940 – 1977 жылы Бейнеткеш ұжымшарында трактор бригадасының бригадирі болып еңбек етті. 1946 жылы Ленин орденімен марапатталды. Сол жылы Қазақ КСР Кеңесіне депутат болып сайланды. 1949 – 1950 жылдары 2 рет Мәскеудегі бүкілодақтық көрмеге қатысқан. 1951 жылы 2-рет Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. Дереккөздер
Аршалы айнасы

«Аршалы айнасы» — Ақмола облысы Аршалы ауданында шығатын қоғамдық-саяси газет. 2007 жылдың 1 қаңтарынан Аршалы ауданы әкімінің қаулысына байланысты қазақ тілінде шыға бастады. Аптасына 1 рет мемл. тілде шығады. 2007 ж. газет «Мемлекеттік тіл және БАҚ» облысы байқауында 1-орынды жеңіп алды. Сыртқы сілтеме * [http://esil.akmol.kz/a/41/content/svedenia_ob_imeushixsa_vakansiax_administrativnix_gosydarstvennix_dolzjnostej_po_arshalinskomy_rajony_po_sostoaniu_na_06_.06._2011_goda/ АРШАЛЫ] Дереккөздер
Оразбек Нұсқабаев

Оразбек Нұсқабаев (1949 жылы туған, Отырар ауданы) – социология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи атындағы Қазақ-түрік университетінің әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі, ғалым, философия ғылымдарының докторы (1995), профессор ҚазМУ-дың философия-экономика факультетін бітірген соң 1973–91 жылы Орал педагогикалық институтында философия кафедрасында ассистент, аға мұғалім, доцент болды. О.Нұсқабаев 1991 жылы Түркістан қаласында А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті ашылған алғашқы күндерден 2014-2015 оқу жылына дейін кафедра меңгерушісі, ал 2015 жылдан бері «Қоғамдық пәндер» кафедрасының профессоры қызметін атқарып келеді. Ол 10 монографияның, 25 оқу-әдістемелік құралдың, 100-ден астам ғылыми мақаланың авторы. Оның жетекшілігімен 17 адам кандидаттық және докторлық, 28 адам магистрлік диссертация қорғады. Профессор О.Н.Нұсқабаев Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ – нің жанынан Түркістан қаласында тұңғыш рет ашылған Философия, социология және экономикалық социология мамандықтары бойынша диссертациялар қорғалатын Мамандандырылған кеңес (1997-2002 жылдар аралығында қызметтенді) төрағасы болды. Ол бірнеше ғылыми басылымдардың редколлегия мүшесі, әлеуметтік-гуманитарлық ғылым салалары бойынша осы уақытқа дейін өткізілген 50-ден астам Халықаралық ғылыми симпозиумдар мен конгрестердің тұрақты қатысушысы, мемлекеттік гранттар бөлінген салиқалы ғылыми зерттеулер жетекшісі. Марапатталуы: 1. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалы (2011 жылға 10 қарашадағы ҚР Президентінің жарлығымен) 2. «Оңтүстік Қазақстан облысына сіңірген еңбегі үшін» медалы (ОҚ облысы әкімінің 2014 жылғы 25 қарашадағы №1-3180 өкімімен). 3. «Армия генералы С.Қ.Нұрмағамбетов» медалы (ҚР Қорғаныс министрілігінің 2015 6 мамырдағы жарлығымен). 4. «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төс белгісі (БжҒ министрлігінің 24 сәуір 2014 жылғы жарлығымен). 5. Оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін «Ы.Алтынсарин» төс белгісімен (ҚР БжҒ министрлігінің 23 желтоқсан 2009 жылғы жырлығымен). 6. «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен (ҚР БжҒ министрлігінің 9 маусым 2009 жылғы жарлығымен) Дереккөздер
Төкіш Ақышев

Ақышев Төкіш (Төлепберлі) (1.9.1932 жылы, Қарағанды облысы Ақтоғай ауылы – 25.6.1999 жылы, Алматы) – ғалым, Қазақстанда геофизика саласын ұйымдастырушы. Өмірбаяны Арғын тайпасы, Қаракесек руының Әлтеке бұтағынан шыққан. Үш мәрте “Кен орнын алғаш ашушы”. Геологиялық - минералдық ғылым докторы (1990 жылы), професор (1990 жылы). Жер қойнауын барлаудың үздігі. Қарағанды мемлекет мұғалімдер институтын (1951 жылы), Қазақ тау - кен институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1957 жылы) бітірген. 1951 – 52 жылдары Ақтоғай орта мектебінде мұғалім. 1957 – 70 жылдары Орталық Қазақстандағы Ақадыр геофизикалық экспедициясында оператор, геофизик, аға геофизик, кешенді далалық партиясының басшысы, экспедиция бастығы болды. 1970 – 81 жылдары Алматы облысы Іле геофизикалық экспедициясын басқарып, “Мамыр” қалашығын салдырды. 1981– 87 жылдары “Қазгеофизика” геологиялық өндірістік бірлестігінің бастығы, 1987 – 91 жылдары КСРО геологиялық минералдық Каспий аймақтық өндіріс бірлестігінің бастығы, 1992 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазҰТУ геофизика кафедрасының меңгерушісі болды. Ақышевтың негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның геофизика саласына арналған. Ғалымның тікелей қатысуымен көптеген ірі кен орындары: Ұзынжал (қорғасын, мырыш), Көктенкөл (молибден, вольфрам), Құмадыр (қорғасын, күміс, алтын), Қосағалы мен Тұяқ (темір), Қызылтас (мыс), Жүнді (қорғасын, күміс), Шу - Сарысу (газ), т.б. ашылды. Каспий ойпатынан 2000-ға жуық мұнай мен газ көздері құрылымдарының орны анықталып, бұрғылауға дайындалды. Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орнын барлау жұмыстарына қосқан үлесі үшін Ақышевқа КСРО Министрлер Кеңесінің сыйлығы (1989 жылы), 1968 – 83 жылдары Қазақстанның металлогениясы мен басты тау - кен аймақтарын кешенді зерттеудегі ғылыми еңбегі үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1985 жылы) берілді. 200-ден астам ғылыми еңбектің, 8 монографияның, 11 геологиялық картаның авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Қазақстанның “Алтын кітабына” енген. Сілтемелер * Ақтоғай * Көктенкөл * Қарашығанақ Дереккөздер
Қуандық Шолақ Абашұлы

Шолақ Қуандық Абашұлы (20 қараша 1941 жыл, Жамбыл облысы Рысқұлов ауданы Сазқұдық (қазіргі Жаңатұрмыс) ауылы]] — Қазақстан ақыны, жазушы. Т.Рысқұлов ауданының құрметті азаматы. Алматы Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген. Механизатор, клуб меңгерушісі, комсомол ұйымының хатшысы болған. Ұзақ жылдар сауда саласында қызмет атқарған. 1982 ж. «Ата жұрт» атты алғашқы өлеңдер жинағы шыққан. Содан кейін оның «Кешіккен көктем», «Күзгі ырғақтар», «Көксеңгір» және «Менің атам» кітаптары жарық көрді. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Шығармашылығы * Ата жұрт-1982 * Кешіккен көктем - 1986 *Күзгі ырғақтар - 1989 * Көк сеңгір - 1989 * Менің атам - 2001 Дереккөздер
Петёфи

Петёфи Шандор (1.1.1823 — 31.7.1849) — венгр ақыны, 1848 — 49 жылдардағы Венгрия төңкерісінің белсенді қайраткерлерінің бірі. Алғашқы жырлары “Ішкіш”, “Дунайда” 1842 жылы тамызда, ал соңғы шығармаларының бірі “Сұмырай заманда” 1849 жылы шілдеде жазылған. Осы аз уақыт aралығында ол 85 дастан-жыр, 3 әңгіме, 2 драма, 1 роман жазды. Бұған қоса саяси-әлеуметтік мәселелерге арналған өткір мақалалары, хаттары, күнделіктері, аудармалары сақталған. Петёфи шығарм-ның арқауы бостандық пен махаббат, елдік пен ерлікті дәріптеу, озбырлыққа, қиянатқа қарсылық, адамдық пен адалдықты паш ету болды. Петёфи қоғам қайшылығын терең түсінді, оның себептерін ашып көрсете білді. “Өлеңдер” (1844) aтты тұңғыш жинағында ақынның қоғамға көзқарасы айқын көрінген. Оның кекесінді-күлкілі “Село балғасы” (1844) мен аңыз-ертегі түріндегі “Янош батыр” поэмалары (1844) сол кезеңде үстемдік еткен жалған романтик. канондардан бас тартып, халықтық мазмұнды мансұқ етті. “Бұлттар” циклінде (1845 — 46), “Пишта Силай” (1846), “Шалго” (1846) поэмаларында қайғылы сарын басым. 1846 жылы ол “Он-ның қоғамы” атaлатын демократ.-төңкерістік жастар ұйымын құруға әрекеттенді. Петёфидің осы уақытта жазылған “Сарай мен лашық”, “ХІХ ғасыр ақындарына”, “Кенеп киген батырлар”, “Халық атынан”, “Тұтқындағы арыстан”, т.б. жырларынан азаттық сaрын байқалады. 1847 жылы Петёфи “Жас Венгрия” ұйымын басқарды. 1848 жылы 15 наурызда П.Вашваримен бірге Пешт пен Будада өткен көтеріліске басшылық етті. Ақынның бұл кезеңдегі шығармаларында ұлт пен тәуелсіздік мәселесі алдыңғы орынға шықты. Оның бостандық үшін қарулы күреске үндеген өлеңдері жалынды жорық жырларына айналды. “Ұлт өлеңі”, “Корольдарды дарға алып жүр”, “Ұлтқа” жырларында Петёфи халқын тәуелсіз венгр мемлекетін құруға шақырды. Петёфидің мұндай жырлары күрес күндерінің күнделігі іспеттес болды. “Апостол” поэмасында (1848) тәуелсіздік жолында өз өмірін қиған қаіарман шалқар шабытпен жырланды. Петёфидің жастық дәурен мен махаббат жалынын сөз еткен “Сүюдің де сапасы бар”, “О, Махаббат”, “Матильдаға”, “Сен гүл болсаң...”, “Махаббаттың машақаты басталды”, “Махаббаттың бағына”, “Күйдім бе жалынға...”, “Сені ойласам...”, т.б. жырлары сырлы сезімге толы. Петёфи төңкеріс рухты романтизмнің ірі өкілі ретінде бағаланады. Петёфи жырлары көптеген тілдерге аударылған. М.Әлімбаев, Қ.Мәмбетов, Қ.Мырзалиев, т.б. қазақ тіліне тәржімалаған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том