kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Байғабыл Тамы

Байғабыл тамы кесенесі – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген, ХХ ғасырдың бас кезінен сақталған сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ырғыз ауданы Ырғыз ауылынан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 25 км жерде. 1983 жылы Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі С.Е. Әжіғали) зерттеген. Кесене сипаты Байғабыл тамы кесенесі – ауданы 3,6х3,7 м, биіктігі 7,4 м, порталды-күмбезді пішіндегі сегізқырлы ғимарат. Кіретін аркалы ойығы оңтүстікке қараған. Ескерткіштің тұғыры да, өзі де шикі кірпіштен қаланып, сыртынан өлшемі 8х17х23 және 8х18х33 см күйдірілген кірпішпен қапталған. Қазір аркалы порталдың негізгі қабырғадан 1,50 м озық тұрған пилондары (босағалары) ғана қалған. Жазық қырлары мен түйісер бұрыштары қуысты-қалақша тәрізді бөліктерге бөлінген де, үстінен кірпішпен бастыра жабылған. Қабырғаларының жоғарғы жақтары әсем ернеумен бітеді. Одан жоғары сегіз қырлы барабан мен пирамида пішінді күмбез қалдықтары байқалады. Күмбезді шығару үшін тромп қатарлары (16) өрілген. Оның үстінен сәндік үшін белдеу жасалған. Ішкі жағы осы белдеуге дейін түгел сыланып, әктелген. Кіретін есіктің екі жағында тікбұрышты терезелері бар. Тамның солтүстігіне таман және ортасында бейіт орны байқалады. Байғабыл тамы кесенесі – архитектор жобасы тұрғысынан алғанда, 18 ғасыр мен 19 ғасырдың ортасында солтүстік Арал маңында өркендеген сәулет өнері үлгісінің соңғы кезеңіне жататын ескерткіш. Дереккөздер
Кантор аксиомасы

:Кантор аксиомасы - бірінің ішіне бірі орналасқан кесінділер принципі – үздіксіздік аксиомаларының бір түрі. Ол түзу сызықтың үздіксіздігін сипаттайды. Кантор аксиомасының мәні мынада: ұзындықтары нөлге ұмтылатын, кез келген бірінің ішіне бірі орналасқан кесінділер тізбегінің бір жалпы ортақ нүктесі болады. Бұл аксиоманы Г.Кантор тұжырымдаған (1872). Дереккөздер:
Айтмұхамед Жайдаров

Жайдаров Айтмұхамед (1929 – 2003) – қызметкер. Ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1970). *Еркіншілік ауданы «Еңбек Туы» газетінде редактор (1955 – 56), *ауданы мәдениет бөлімінің басшысы (1956 – 58), *Қарағанды партия мектебінде оқуда (1958 – 61), *Изобильный кеңшарында партия ұйымының хатшысы (1961 – 63), *Баршын (1963 – 72), Воздвиженский (1972 – 76) кеңшарларында директор, *Атбасар ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1976 – 78), *Макин ауданы атқару комитетінің төрағасы (1978 – 93), о *блысы ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының 1-орынбасары (1983 – 89) қызметтерін атқарған. Пайдаланылған cілтемелер
Тоника

Тоника ( – тон), музыкада – 1) ладтың негізгі тұрақты дыбысы. Онымен ладтың басқа дыбыстары функция қарым-қатынаста болады. Музыка шығармада мелодияның не оның бөлімдері көбіне Тоникамен аяқталады. Нота жазуында Тоника рим цифрларымен (Қ және VҚҚҚ), сондай-ақ Тоника әріпімен белгіленеді. 2) Ладтың негізгі аккорды (гамманың 1-баспалдағына орналасқан мажорлық немесе минорлық үшдыбыстылықтар). Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Ибадулла Ақбергенов

Ибадулла Ақбергенов (1907, Созақ ауданында туған – 1938/39 жылы қайтыс болды ) – Қазақстаннан шыққан тұңғыш физика-математика ғылым кандидаты (1935), доцент (1936). 1931 ж. Ташкент Орта Азия университетінің физика-математика факультетін бітірген. 1932 ж. сол университеттің аспирантурасына түсіп, 1934 ж. Ленинград мемлекеттік университетінің аспирантурасына ауыстырылады. 1934 ж. профессор Л.В. Канторовичтің (1964 жылдан КСРО ғылым академиясының академигі) жетекшілігімен «Интегралдық теңдеулерді жуықтап шешу тәсілдері» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. 1935 – 36 ж. Ташкент Орта Азия университетінде қызмет істейді. 1936 ж. ҚазМУ-дың математика анализ кафедрасының меңгерушілігіне шақырылды. ҚазМУ-де қызмет атқарған. 1936 – 38 ж. Ибадулла Ақбергенов студенттерге математика пәнінің сол уақыттағы деңгейге сәйкес берілуіне өте көп еңбек сіңірді. ҚазМУ-ге Мәскеуден И.П. Натансон, В.Л. Гончаров, Н.Н. Назаров сияқты белгілі профессорларды шақыртты, оқытушылар мен студенттерге дәріс тыңдатуды ұйымдастырды. Оның теориялық жағынан өте жоғары «Фредгольмның екінші текті интегралдық теңдеуінің жуық шешуі және оның меншікті мәнін анықтау» деп аталатын ғылыми еңбегі сол жылдары жарияланды . Мұнда қолданылған тәсіл кейін көптеген математиктердің еңбектерінде одан әрі дамытылды. Кеңестік билік кезеңінде ұйымдастырылған саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Сілтемелер
Хамса

Хамса (бестік, бес дастан деген мағына береді) — Шығыс әдебиетінде, соның ішінде түркі тілдес халықтар әдебиетінде ертеден орныққан дәстүр бойынша бір-бірімен жалғас, сабақтас жазылатын бес дастан. Бұл дәстүр Низамиден басталған. Оның “Хамса” деген атпен кейінірек біріктірілген бес дастаны мыналар: “Құпиялар қоймасы”, “Хосроу — Шырын”, “Ләйлі — Мәжнүн”, “Жеті сұлу”, “Ескендірнаме”. Шығыстың бір алуан ақындары осы үлгі бойынша бес дастан жазуды машық қылған. Дастандарды, негізінен белгілі тақырыпқа құрып, дайын суретті өзінше өрнектеп, өзгеше шеберлік танытуға тырысқан. Кейінгі ақындардың өзінен бұрынғы ақындар қалдырған нұсқаны өзіне үлгі тұтып, олармен өнер өлшесіп, поэзиялық жарысқа түсуі әдеби дәстүр болып қалыптасып, оны нәзира деп атаған. Осындай Хамса жазған ақындар ішінде Үндістанда өмір сүрген әмір Хұсырау Дехлеуи және атақты ақын Әлішер Науаи бар. Науаидің “Хамса” атап топтастырған дастандары: “Фархад — Шырын”, “Ләйлі — Мәжнүн”, “Сопылардың әбігері”, “Жеті қарақшы”, “Ескендірдің қорғаны”, яғни негізгі тақырыптары Низами дәстүрімен тікелей жалғас келеді.
Ораз Ахметжанұлы Жанайдаров

Жанайдаров Ораз Ахметжанұлы (1930 жылы туған, Есіл ауданы Далабай ауылы) – ғалым, экономикалық ғылым кандидаты. (1965). *ҚазҰУ-ды (1953), орталық Азия университетінің (Ташкент, 1954) арнайы экономикалық курсын бітірген. * Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, факултет деканы (1954 – 69), *Қарағанды кооперативтік институтында оқу жөніндегі проректор (1969 – 79), *Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1979 – 89), *1989 жылдан Абай атындағы ҚазҰПУ-де кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Жанайдаров 160 ғылыми. еңбектің, 2 монографияның авторы. «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Тонлесап

Тонлесап, Сап – Үндіқытай түбегіндегі ең үлкен көл. Камбоджадағы (Кампучиядағы) Камбоджа жазығында орналасқан. Көл шарасының ауданы 2,5 – 3,0 мың км²-ден (қыста) 10,0 мың км²-ге дейін (жазда) жетеді. Тереңдігі 1 – 2 метрден 10 – 14 метрге дейін өзгеріп отырады. Жағалаулары жазық, аласа және батпақты. Көл Тонлесап өзені арқылы Меконг өзенімен жалғасады. Балыққа бай, суы күріш өсіруге пайдаланылады. Жағалауларында халық тығыз қоныстанған. Тұрғын үйлер, ғимараттар негізінен қадаларға тұрғызылған. Тонлесапқа жақын тұста 9 – 13 ғасырларда салынған храмдар, сарайлар, каналдар мен бөгендерден тұратын Ангкор атты кешенді мәдени ескерткіш орны, сонымен қатар 12 ғасырдағы Ангкор-Ват (қала-пагода) атты храм кешені, 9 ғасырда болған Яшодхарапура мемлекетінің қала-астана ансамблі сақталған. Сурет галереясы Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Төлеғұл Ғосман Төлеғұлұлы

Төлеғұл Ғосман Төлеғұлұлы - (1950 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Әлжан ауылы) – журналист, жазушы-аудармашы, қоғам және мәдениет қайраткері. Қазақстан журналистер одағының мүшесі. Ауыл шаруашылығы техникумын (1975), ҚазМУ-ды (1983) бітірген. Еңбек жолын 1968 ж. трактор жүргізушісі, байланыс монтері болып бастаған. Зеренді ауданы газеттінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, «Қазақстанның 40 жылдығы» атындағы ұжымшарда партком хатшысы, облыстық «Көкшетау» газетінде бөлім меңгеруші, Көкшетау облысы атқару комитетінде референт, облыс әкімінің хатшысы, облысы тіл басқармасының бастығы, ҚР мәденит, ақпарат және қоғамдық келісім минститунде бас маман, бөлім бастығы; Ақмола облысы ақпарат және қоғамдық келісім басқармасы бастығының орынбасары (1997 – 99). 2004 жылдан Ақмола облысы тілдерді дамыту басқармасының бастығы қызметін атқарған. М. Мағауиннің, Д. Досжанның, С. Әбдірахмановтың, тағыда басқа кітаптарын орыс тіліне, көптеген әлем философтары мен саясаткерлерінің еңбектерін қазақ тіліне аударған. «Қазақ тілінің жанашыры» белгісімен, медальдармен, ҚР Президентінің, Мәдениет және ақпарат институтінің, Тіл комитетінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. *2000 жылдан - Ақмола облысы бойынша Ақпарат басқармасының бастығы. *2004 жылдан бері - Ақмола облыстық Тілдерді дамыту басқармасының бастығы. Қазақстан журналистер одағы 7-ші съезінің делегаты (1987). Ақмола округтық ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. «Мәдениет қайраткері» белгісімен (2005), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен, ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің құрмет грамотасымен (2000) марапатталған. Үйленген. Жұбайы - Төлеғұл Күлзағила Ержанқызы (1955 жылы туған), облыстық Салауатты өмір салтын қалыптастыру орталығының экономист-бухгалтері. Қыздары – Бибігүл (1976 жылы туған), банк қызметкері; Бақыт (1977 жылы туған), ҚР Білім және ғылым министрлігінде бөлім бастығы; ұлы - Олжас (1985 жылы туған), студент. Дереккөздер
Қойшыбай ата

Қойшыбай ата - ауыл шаруашылық кәсіпорын, шаруа қожалығы. Талас ауданы Ойық ауылында 1993 жылы құрылған. Қызметінің негізгі бағыты – қазақтың асыл тұқымды қылшық жүнді құйрықты қойын өсіру. Қой басы 3000-нан астам. Шаруашылықта, сондай-ақ, 100 бас қос өркешті түйе, 200 жылқы (оның 100-і сауынды бие), 200 сиыр бар. Жайылымы 36 мың га, суармалы егістік жері 100 га. Шаруашылық көмегімен ауылда көптеген әлеум.-мәдени шаралар атқарылуда, атап айтқанда, 2000 ж. ежелгі архитектура үлгіде салынған мешіт ашылды, 600 орындық мәдениет сарайы қалпына келтірілді, бұлар ауыл тұрғындарының игілігіне пайдаланылуда. Шаруашылық жетекшісі – А.Сейдіғұлұлы. Дереккөздер “Тараз энциклопедиясы”
Жақан Төлеубаев

Төлеубаев Жақан (1898 – 1978, Қорғалжын ауданы Қоржынкөл ауылы) – еңбек ардагері, қойшы. Социалистік Еңбек Ері (1948). 9 жасынан мал баққан. 1929 ж. алғашқылардың бірі болып ұжымшарға кірген. Қорғалжын ауданы Артық кеңшарында іріқара баққан, қойшы, жылқышы, жылқы фермасының меңгерушісі болып жұмыс жасаған (1930 – 55). Дереккөздер
Тонопласт

Тонопласт (грекше tonos – кернеу және plastos – жасалған) – тек өсімдік жасушаларына тән вакуоль қуысын шектеп тұратын биологиялық мембрана. Дамып жетілген жасушада вакуоль жасуша көлемінің 90%-ын алып жатады. Онда суда еріген органик. және минералды заттар шоғырланады. Сонымен қатар жасушадағы метаболизм процесінде түзілген метаболиттік қалдықтар жиналады. Тонопласт барлық биол. мембраналар секілді билипидті, липопротеидті құрылым болып саналады. Ол заттарды вакуольден цитоплазмаға немесе кері бағытта сұрыптай өткізгіш қызметін атқарады. Тонопласт көптеген гидролиздегіш ферменттермен және заттарды тасымалдағыш белоктармен жабдықталған. Ферменттердің күрделі полимерлі қосылыстарды бөлшектей ыдырататын қабілеті болады. Протопласт (сыртқы қабығынан аршылған жасуша) арқылы тазаланып алынған Тонопластта аденозинүшфосфор қышқылы (натфаза) ферментінің белсенділігі анықталған. Бұл фермент цитоплазмадағы протондарды вакуольге тасымалдап, ондағы рН деңгейін қалыпты межеде сақтап, реттеуге қатынасатындығы анықталды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Гүлжан Ахметжанқызы Жанайдарова

Жанайдарова Гүлжан Ахметжанқызы (1928 жылы туған, Есіл ауданы Далабай ауылы) – ғалым, мед. ғылым кандидаты. (1954). *Қарағанды мемлекеттік мед. академиясының құрметті проф. *КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі. Қазақ медициналық институтын (1951), *Ленинград медициналық институтының аспирантурасын (1954) бітірген. *1954 жылдан Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, проректор (1961 – 84) қызметін атқарды. Жанайдарова 80-нен астам ғылыми. еңбектің авторы. «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Ақтан Төлеубайұлы Төлеубаев

Ақтан Төлеубайұлы Төлеубаев (1924 жылы туған) – қоғам қайраткері. Өмірбаяны * 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, соғыс кезінде «Катюша» реактивті қондырғысының командирі болған. * Соғыстан кейін Атбасар ауданы партия комитетінде 1-хатшы. * Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1950). * Ақмола облысы партия комитетінде бөлім меңгерушісінің орынбасары * Атбасар ауданы атқару комитетінің төрағасы * Алексеев өндірістік басқармасында партия ұйымының хатшысы * Алексеев ауданында партия комитетінің 1-хатшы * Қорғалжын ауданында партия комитетінің 1-хатшы (1965 – 72) * 1972 жылдан мемлекеттік орман шаруашылығы комитеті төрағасының 1-орынбасары қызметтерін атқарған. Жетістіктері * ҚазКСР Жоғ. Кеңесінің депутаты. Марапаттары * Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * 2 мәрте Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған. Дереккөздер
Төбелдірік

Төбелдірік – әйелдер басына киетін әшекейлі бас киім. Кейбір жерлерде желекті ұстап тұратын әшекейлі қатырғы ретінде бергек деп те аталады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Байғазы

Байғазы — қазақ дәстүрінде үлкеннің кішіге, негізінен балаға беретін сыйлығы. Байғазыны, көбінесе, жасөспірім балалар, бойжеткен қыздар, бозбалалар жаңа киім кигенде, жаңа зат алғанда ағалары мен жеңгелерінен, әпке, әке-шеше, жанашыр жақын туыстарынан сұрайды. Үлкендер Байғазы (ақша, малдың төлі, т.б.) берумен бірге құтты болсын айтып, ізгі тілек білдіреді. Дереккөздер
Дәулен Төлеубаев

Төлеубаев Дәулен (1927, Қорғалжын ауданы) – еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1966). Қазақстан қой шаруашылығына еңбек сіңірген шебер. «КОКП ХХV съезі» атындағы кеңшарда шопан болып ұзақ жылдар жұмыс жасаған. Дереккөздер
Төбетей

Төбетей – төбе киім, тақияның бір түрі. Мәуіті, барқыт, т.б. қалың маталардан сырылып тігіледі. Төрт қырлы немесе дөңгелек болып келеді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Жанатай батыр

Жанатай батыр (1723-1819) – қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, Бөгенбай батыр Ақшаұлының (1680-1775) серігі. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. Айыртау ауданында дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы Ш. Уәлиханов «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген. Кесенесі Ескерткіш Саумалкөл ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан Арықбалық ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті 2023 жылы Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институтының Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді. Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш 2022 жылы салынған. Дереккөздер
Төбешік құм

Төбешік құм – микробедердің құмды шөлдерде кездесетін пішіні. Бұта түбіне желмен үрілген шаң-тозаңды құмдардың өсімдіктерден бөлінген тұздармен шыланып, цементтелуінен қалыптасады. Көбіне салыстырмалы биіктігі 50 – 70 см, диаметрі 1 – 3 метрдей болады. Дереккөздер
Қоқан бектеріне қарсы шу бойы қазақтарының көтерілісі

Қоқан бектеріне қарсы шу бойы қазақтарының көтерілісі - 1858 жылы болған көтеріліс. Бұл көтеріліске белсене қатысып, жетекшілік етіп көзге түскендердің арасында Амангелді Серікбайұлы, Бөлтірік Әлменұлы, Жаужүрек Қойшыұлы, т.б. болды. Көтеріліс өзінің жалғасын басқа өңірлерден де тапты. Өкінішке орай, Қоқан әскерін толық қуып шығуға мүмкіншілік болмаған. Дегенмен, бұдан былайғы жерде жаудың біржолата сағы сынып, 1864 – 1865 жылдары аралығында қазақ жерінен түгелдей қуылды. Амангелді мен Жаужүрек батырлардың жерленген жері Шу аудан«Мойынқұм» елді мекенінің шығыс жағындағы Шу өзенінің бойы. Ағайындарының ұйғарымымен батырлардың басына күмбез тұрғызылған. Бөлтірік Әлменұлының кесенесі Талас ауданында. Дереккөздер “Тараз энциклопедиясы”
Сопылық

Сопылық немесе тасаууф (, taṣawwuf) — зуһд (аскетизм), жақсылықтармен әшекейлену, нәпсіні тазарту және рухтың дәрежесін көтеру. Тасаууф ғылымы — сопылықты ұстанатын адамдардың сенімдерінің жинағы және олардың оңаша халінде және жиындарда ұстанатын әдептері. Сопылық — дүниеден безуге, нәпсіні есептеуге, тәнге қатысы бар нәрселерден бет бұруға, нәпсіні тазалауға, Аллаһ тағалаға мағрифатқа немесе хақиқатқа иман келтіру арқылы қосылу ( — нирвана) дәрежесіне жетуге ұмтылысқа негізделген өмір салты. Сопылықты ұстанушыны сопы (, суфий) деп атайды. Сопылар өздерін Мұхаммед пайғамбар Жәбірейіл хадисінде айтқан ихсанды жүзеге асырушылар санайды. Классикалық сопы ғалымдар сопылықты «мақсаты жүректі қайтару мен Аллаһтан басқа заттардан бұру» деп анықтаған. сопылық ұстазы сопылық «сол арқылы Құдайдың ішкі болмысының құзырында қалай саяхаттауды, ластықтан тазалануды, жақсы қасиеттермен әсемдеуді білуге болатын ғылым» деген. Классикалық сопылар зікірге құлшыныспен және аскетизммен ерекшеленетін болған. Сопылықтың ізбасарлары ерте Умәйя халифатының кезіндегі дүниеге деген құлшынысқа реакция ретінде пайда болған. Сопылық мыңжылдықтар бойы көптеген мәдениеттердің әсерін басынан өткізіп, бастапқыда араб тілімен, содан кейін парсы, түрік және басқа да ондаған тілдерде ойларын білдіреді. Сунниттік немесе шииттік боп келетін сопылық тариқаттарының түп негізі Мұхаммед пайғамбардың күйеу баласы Әли ибн Әбу Талибке дейін жетеді деп саналады. Тек Нақшбандийа тариқаты ғана өз негізін Әбу Бәкірден бастайды. Терминнің этимологиясы мен шығу тегі «Сопылық» терминінің екі шығу тегі бар деп тұжырымдалады. Бұл сөздің түбірі арабтың «сафа» (, тазалық) сөзімен байланысты деген пікір бар. Басқалар бұл сөз арабтың «суф» (, жүн) сөзінен шығып, ертедегі сопылардың жүннен тоқылған киім үлгілерін білдіреді деп санайды. Негізгі сенімдері ның Мултан ауданындағы мазары.]] Барлық мұсылмандар өздерін Аллаһқа баратынына сеніп, өлімнен және Қияметтен кейін жұмақта орын алуға ұмтылғанымен, сопылар Құдайдың болмысын тану және оған жақындау бұл өмірде де мүмкін деп санайды. Сопылардың басты мақсаты Аллаһтың разылығын іздеп, адамның бастапқы халін (фитра) қалпына келтіру деп саналады. Тағылым Сопылық жолына түсу үшін оқушы өзіне ұстаз табу керек, себебі бұл оқушының дәрежесінің өсуіне қажетті шарт. Ұстаз оқытуға құқылы болу үшін басқа шейхтан рұқсат қағазын алу керек. Ұстаздан шәкіртке жалғасатын бұл тізбек деп аталады. Тарихы Шығу тегі Бастапқыда сопылық тек қана Исламның интернализациясы ретінде қарастырылды. Бір пікір бойынша сопылық негізін Құраннан, оны оқып, терең ойланудан бастау алады. Басқалар сопылықты Мұхаммед пайғамбарға еру, сол арқылы Аллаһқа жақындаудан басталған дейді. Бұдан қарапайымырақ теорияларға сәйкес мұсылмандардың елдерді көптеп жаулап алуы христиан монахтары мен тақуаларды мұсылман қоластына әкелді. Олар көптеген ғасырлар бойы белсенді рухани өмірмен өмір сүріп, олардың әдіс-тәсілдері сопылықтың негізін қалаған тақуа мұсылмандарға әсер еткен. Тағы қараңыз * Тариқат * Зуһд * Нақшбандийа тариқаты * Хабашилер * Ибн Араби Дереккөздер
Болат Сүлейменұлы Жанәділов

Жанәділов Болат Сүлейменұлы (1940 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Сырымбет ауылы) – жоғары санатты дәрігер. Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздігі. *Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын аяқтаған (1965). *Көкшетау облысы ауруханасында анестезиолог-дәрігер, бөлім меңгерушісі, бас дәрігердің орынбасары, бас дәрігер (1965 – 92), *Көкшетау облысы әкімінің орынбасары (1992 – 97), *1997 жылдан Ақмола облысы ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары қызметтерін атқарған. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Көкшетау қаласылық медициналық қызмет ардагерлері кеңесінің төрағасы. Қазақстан халықтары кіші ассамблеясының мүшесі. Жанәділов Халықтар Достығы, «Құрмет» ордендері, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Фолликулит

Фолликулит ( — қалта және — қабыну) — шаш фолликулаларының іріңді қабынуы. Фолликулитті стафилококк микробтары қоздырады. Ауру терінің шаң не маймен ластануынан, жеңіл жарақат салдарынан, терінің қажалуынан, тітіркенуінен, сондай-ақ организмде зат алмасу процесінің бұзылуынан, витаминдер (А, С) жетіспеушілігінен, қышыма тері ауларының (қотыр, экзема, нейродермит, т.б.) салдарынан дамиды. Егер сақал-мұрттың түбі қабынып және қабыну созылмалы түріне айналса, оны — сикоз деп атайды. Бетке, мойынға, иыққа, балтырға, санға шыққан Ф-тің диам. 0,5 см, ұшы іріңдеген түйін түрінде болады. Олар шаштың түбін тесіп өтіп, бірнеше күннен кейін қатпарланып, қабықтана бастайды. Ал ішке қарай тереңге орналасқан фолликулиттің мөлше едәуір үлкен (диам. 1 см-дей), пішіні конус тәрізді, іріңді безеу түрінде болады. Оны қолмен басқанда ірің шығып, адам ауырсынады. Денеде фолликулит пайда болғанда, қолмен қысып, зақымданған теріні жууға болмайды, себебі инфекция тарауы мүмкін. Фолликулит пайда болған терінің айналасын спиртпен сүрту қажет. Егер ауру созылмалы түріне ауысса, диета сақтаған жөн. Аурудың алдын алу үшін тері күтімі дұрыс болуы керек. Дереккөздер
Байғана кесенесі

Байғана кесенесі – Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XVII ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау ауданындағы Сарысу өзенінің төмен жағындағы, Қызылжыңғыл аңғарында орналасқан. Зерттелуі мен сипаты Байғана кесенесі жөнінде алғашқы мәліметтер Н. Потанин, Ю. Шмидт еңбектерінде кездеседі. 1981 жылы Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі Ә. Оспанов) зерттеген. Ел аузында Байғана атақты мерген болған деген аңыз бар. Кесене тұрған аңғар XIX ғасырдың өзінде Қызылжыңғыл-Байғана аталған. Кесене шикі кірпіштен шаршы жобада салынып, күмбезделген. Кейін күмбезі қираған. Ішкі жағы сегіз қырлы, әр қыры аркалы қуыс түрінде бөлінген. Осы сегіз қырлы қабырғаның әр бұрышынан бірінің үстіне бірі салынған көлденең қатарлар арқылы күмбез негізі шығарылған. Кесенеге кіретін оңтүстік-батыс жағынан екі метрлік дәліз жапсарлас салынып, сырғауыл, қамыс және кірпішпен жайпақ жабылған. Кесенеде өте ертеде жерленген мүрделер бар. Байғана кесенесі – Қазақстанда санаулы ғана кездесетін кейінгі ортағасырлық ескерткіштердің бірі. Шикі кірпіштің мүжіліп тозғанына қарамастан, ескерткіштің айқын жобасы, композициялық шешімінің нақты логикалық белгілері қалыптасқан құрылыс дәстүрінен хабар береді. Дереккөздер
Хангай

Хангай таулары — Моңғолияның орталық бөлігіндегі таулы қырат. Ұзындығы 700 километр, ені 200 километр, орташа биіктігі 2000 — 3000 метр, ең биік жері — Отхон-Тенгри (Энх-Тайван), 3905 метр. Палеозойдың граниті, тақтатасы, құмтасы, кремнийлі жыныстары мен жас базальтынан тұрады. Қырат төбесі жайпақ, беткейлері кең өзен аңғарларымен тілімденген. Темір кенінің (Тамрын-Гол), шашыранды алтынның кен орындары, минералды бұлақтар таралған. Әр түрлі астық тұқымдастарынан тұратын құрғақ далалы; солтүстік беткейі — жекеленген орман массивтерінен (балқарағай, қарағай, қайың, майқарағай) тұрады.
Қазақстан Халелұлы Жанәділов

Жанәділов Қазақстан Халелұлы (1965 жылы туған, Бұланды ауданы) – кәсіпкер. *Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1989). *Бұрынғы Торғай облысы Державин ауданы Львов кеңшарында агроном (1989 – 92), *«Қазақстан», «Шыңғысхан», «Новодонецкое» шаруа қожалықтарын ұйымдастырушы, басшысы (1992 – 2005), *2005 жылдан біріккен ауыл шаруашылығы бірлестігінің директоры. Медальмен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Көлбай Төгісов

Көлбай Төгісов (27 қараша 1879, бұрынғы Семей облысы, Зайсан уезі, Шорға болысы – 1919, Омбы) – қоғам қайраткері, журналист, драматург. «Үш жүз», «Алаш Орда», «Түркістан» осы үш партияның құрылуына көп көмегін тигізген сол партиялардың белсенді зиялысы. Бірінші орыс революциясы тұсында патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шығып, Қарқаралы құзырхатын әзірлеуге қатысқан тұлға. Өмірбаяны Найман тайпасының Қаракерей руының Байжігіт бөлімінен шыққан. 1896 ж. Зайсандағы ауыл шаруашылық мектебін бітірген. Орыс тіліне жетік болғандықтан отарлық билік орындарының ұйғарымымен Зайсан уезінің бітімгерлік сотының тілмашы болып қызмет етті. Бірінші орыс революциясы тұсында Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы, Ж.Ақпаев секілді қайраткерлермен бірге патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шықты. Қарқаралы хұзырхатын әзірлеуге қатысты. 1906 ж. “Семипалатинский листок” газетінде патша өкіметінің қазақ халқына жасап жатқан қысымшылықтары жайлы мақалалар жариялады. Қазақ жеріне земство енгізу қажеттігін жақтады. 1909 ж. патша өкіметінің ұйғарымына орай “халықты бүлікке үндеуші” ретінде тұтқынға алынып, 1912 жылға дейін түрмеде отырды. Абақтыдан босағаннан кейін Семей өңірінде үш жыл мерзім аралығында тұру құқығынан айрылып, Қапалға жер аударылды. Ол Қапалда жүріп, “Айқап” журналында қазақ халқы арасындағы халық ағарту ісінің ахуалы жайлы мақалаларын жариялады. “Мамания” мектебін ашқан азаматтармен және онда дәріс берушілермен тығыз қарым-қатынаста болды. 1915 ж. “Надандық құрбаны” атты пьеса жазды. Оның бұл пьесасы Уфа қаласында басылып шықты. 1916 ж. Ташкентке келіп, сонда “Алаш” газетін шығаруды қолға алды. Ақпан революциясынан кейін жергілікті халықтың саяси белсенділігін арттыру бағытында өткізілген іс-шараларға қызу ат салысты. Ташкентте құрылған “Шура и-ислам” ұйымына мүше болып кіріп, Қазалыда осы ұйымның бөлімшесін ашуға қатысты. 1917 ж. мамырда Мәскеуде өткен бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне мүше болып сайланды. Осы жылы жазда Зайсан у-не оралып, онда қазақ еңбекшілерінің съезін өткізуді ұйымдастырды. М.Әйтпеновпен бірге Омбыда “Үш жүз” партиясын құруға басшылық етті. Осы партияның атынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. “Алаш” партиясына қарсы үгіт жүргізіп, кеңестік билікпен ымыраға келді. 1918 ж. 21 сәуірде В.И. Ленин мен И.В. Сталинге кеңестік билікті қолдайтындығы жөнінде жеделхат жолдады. 1919 ж. наурызда Омбыда А.В. Колчак үстемдігі орнаған кезде абақтыға жабылып, сонда қаза тапты. Дереккөздер
Баян Жанғалов

Жанғалов Баян (1914-2013) – соғыс және еңбек ардагері, кеңестік, қазақстандық саяси және қоғам қайраткері, жазушы, Социалистік Еңбек Ері (1957). 1914 жылы қазіргі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Жамантұз ауылында туған. Еңбек жолы Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан. * Еңбек жолын Көкшетау қаласындағы орта мектептің 6-сыныбын бітірген соң 15 жасында бастайды. * Офицерлер курсын, Алматы жоғары партия мектебін (1952) бітірген. * 1942 жылы Ұлы Отан соғысына аттанып, саяси жетекші болады. Сталинград, Курск, Харьков қалаларын азат ету майданында болып, көрсеткен ерліктері үшін орден, медальдармен марапатталады. * 1945 – 1951 жылдары - Көкшетау облысы атқару комитетінде нұсқаушы, Красноармейский ауданы партия комитетінде 2-хатшы, Рузаев ауданы атқару комитетінің төрағасы. * 1952 – 1963 жылдары - Айыртау ауданы партия комитетінің 1-хатшысы. * 1963-1970 жылдары - Чистополь ауданы партия комитетінің 1-хатшысы. * 1970 жылдан Зеренді ауданы партия комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарады. * Қазақстан КП ОК-нің мүшесі (1961 – 1971). * ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Марапаттары * 2 мәрте Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * "Қызыл Жұлдыз ордені * 1-дәрежелі Отан соғысы ордені * "За отвагу" медалі * "За боевые заслуги" медалі * "За освоение целинных земель" медалі * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1957) * "Тың жерлерді игергені үшін" медалі * "Құрмет" ордені * "Ақмола облысының Құрметті азаматы" атағы * Халықтар достығы ордені * "Құрмет белгісі" ордені * КСРО ХШБК-нің алтын және күміс медальдары Тағы қараңыз * Социалистік еңбек ерлері Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/261.html История народов Средней Азии] * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=16029 Герои страны]
Хандық

Хандық — орта ғасырлардағы түркі-моңғол қоғамында болған дәстүрлі мемлекеттік бірлестік. Хандық дала өркениетінің ерекшеліктерімен тығыз байланысты болды және өз заманында прогресшіл рөл атқарды. Оның құрамына енген қауымдардың көшіп-қонатын белгілі жері, шаруашылық бірлестігі болды және олар саяси жағынан бірлесіп, сыртқы жаудан өз шекарасын қорғап тұрды. Дегенмен, дәстүрлі қазақ қоғамындағы көшпелі шаруашылық, әрбір жүздің өзіне тән экономикалық, шаруашылық ерекшеліктері Қазақстан аумағында орталықтандырылған бір хандықтың өмір сүруіне мүмкіндік бермеді. Қазақ хандығы құрылғаннан кейінгі кезеңде ірі саяси қайраткерлер (Қасым, Хақназар, Есім, Тәуекел, Тәуке, Абылай) хандықты біріктіріп, орталықтанған мемлекет орнатуға тырысты. Алайда мұндай Хандықтар көп ұзамай-ақ ыдырап отырды. 18 ғасырдың өзінде қазақ жерінде бірнеше хандықтар (Кіші жүзде Әбілқайыр, Орта жүзде Әбілмәмбет, Сәмеке, Ұлы жүзде Жолбарыс басқарған) өмір сүрді. Ресей империясының 1822 — 1824 жылы жүргізген әкімшілік реформаларынан кейін көп ұзамай қазақ жерінде Хандық өкімет жойылды.
Әмірбек Әнуарұлы Төгісов

Әмірбек Әнуарұлы Төгісов (30.5.1949 жылы туған, Қытай, Бурчун қаласы) – әскери қайраткер, генерал-майор (1996). Орджоникидзе қаласындағы КСРО ҚҚМ-нің командалық әскери училищесін (1970), Целиноград педогогиялық институтын (1981) бітірген. 1968 жылдан Қарулы Күштер қатарында. 1970–1991 жылы КСРО ҚҚМ Ішкі әскерлер бас басқармасында әр түрлі жауапты қызметтерде болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Ішкі әскерлер қолбасшысының орынбасары (1992–1997), Қорғаныс министрінің тәрбие және әлеуметтік құқықтық жұмыстар жөніндегі орынбасары (1997–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан запаста, 2-дәрежелі “Айбын” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Әскери атағы Әскери атағы - генерал-майор. Діни көзқарасы Діни көзқарасы - атеист. Қазақстанның болашағы туралы болжамы Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «XXI ғасыр -Азия құрлығының дәуірі, ал Қазақстан бұл аймақта жетекші орынға ие болады». Саяси қайраткер ретіндегі идеалы Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Кенесары хан. Хоббиі Хоббиі - кітап оқу. Сүйіп оқитын әдебиеті Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи туындылар. Үй жағдайы Үйленген. Жұбайы - Төгісова Татьяна Михайловна (1950 жылы туған), орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі. Ұлы - Тегісов Ренат (1973 жылы туған), инженер-экономист, Қазақстан Республикасы қорғаныс министрлігінің әскери қызметкері; қызы - Тегісова Лариса (1981 жылы туған), әскери заңгер, ҚР ішкі әскер капитаны. Дереккөздер
Фон (орта)

Фон (французша fond, латынша fundus — түбі, негізі), орта, ая, табиғи фон — бір нәрсеге табиғи концентрацияның немесе табиғи заттардың әсер ету дәрежесі. Фон өзінің орналасу орнына және мөлшеріне қарай тірі организмдерге жағымды және жағымсыз болып бөлінеді. Табиғатта қалыпты табиғи Фон болады. Мұндай Фондар, негізінен адам организміне қауіп тудырмайды, бірақ кейде табиғатта кездесетін әр түрлі заттардың мөлшеріне байланысты (аз не көп болуынан) эндемия туғызуы мүмкін. Мыс., йодтың жетіспеушілігінен эндемиялық бұғақ (қ. Бұғақ ауруы) дамиды. Радиоактивті табиғи Фонның организмде мутагенезді күшейтіп, тератоген (организмнің дамуында аномалия тудыратын заттар) бола алатын қабілеті болады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жандар Кәрібайұлы

Жандар Кәрібайұлы (20.11. 1939 ж. т., Түлкібас ауданы) – қоғам қайраткері. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (1965), Алматы Жоғары партия мектебін (1975), Халықаралық құқық академиясын (1999) бітірген. Еңбек жолын Жамбыл ауданының орталығы Аса ауылындағы Бауыржан Момышұлы атындағы мектеп-интернатында неміс тілі пәнінің мұғалімі қызметінен бастаған. 1966 – 1969 жылдары Жамбыл ауданындағы «Шұғыла» газетінің редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, 1969 – 1976 жылдары аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі, аудандық «Шұғыла» – «Радуга» газетінің редакторы, 1976 – 1984 жылдары Жамбыл аудандық партия комитетінің хатшысы, 1984 – 1992 жылдары Жамбыл облысының партия комитетінің идеология, кейіннен ұйымдастыру және кадрлармен жұмыс бөлімдерін басқарды. Жамбыл облысы Мәдениет басқармасының бастығы болды. 1995 – 2002 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болды. Сенаттың Аймақтық даму және өзін-өзі басқару мәселелері жөніндегі тұрақты комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды. «Құрмет» орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», «Астана» медальдарымен, ТМД елдері Парламентаралық Ассамблеясының күміс медалімен, «Алтын Барыс» белгісімен марапатталған. Сондай-ақ бауырластықты нығайтуға қосқан үлесі үшін Моңғол Халық Республикасының «Достық» орденімен марапатталған. Кәрімұлы 100-ден астам көлемді публицистмкалық мақалалардың авторы. Олардың таңдаулылары «Ат тұяғын қыздырған Атамекен» деген атпен жеке кітап болып шықты.
Жапар Шәріпов

Жапар Шәріпов (28.7.1928 жылында туған, Түркістан облысы, Түлкібас ауданы, Балықшы ауылы) – еңбек ардагері. Шымкент мұғалімдер институтын бітірген (1947). 1948 – 1949 жылдары Байзақ аудандағы А.Суханбаев атындағы орта мектептің оқытушысы, 1949 – 1952 жылдары Түлкібас ауданындағы Балықшы орта мектебінің директоры, 1952 – 1957 жылдары Жамбыл қаласындағы орта мектептің директоры, 1957 – 1963 жылдары Шолақтау (қазіргі Қаратау қаласы) поселкесінде облыстағы тұңғыш мектеп-интернаттың құрылысын жүргізді, әрі мектеп директоры болды. 1964 – 1976 жылдары Қаратау қаласылық партия комитетінің екінші хатшысы, 1977 – 1989 ж. Халық депутаттары Кеңесінің Қаратау атқару комитетінің төрағасы, 1989 – 1996 жылдары Қаратау қаласы төлем орталығының директоры, 1996 жылы Қаратау қаласы мен Талас ауданы ардагерлер кеңесінің төрағасы. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланған, медальдармен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Президиумының Мақтау грамоталарымен марапатталған. «Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі». Сілтемелер
Төл

Төл – ауыл шаруашылық малдарының өсіп-даму процесіндегі жыныстық жағынан толық жетілмеген ұрпағы. Әр түлік Төлінің өз атауы бар: түйе төлі – бота, жылқы төлі – құлын, сиыр төлі – бұзау, қой төлі – қозы, ешкі төлі – лақ деп аталады. Түйе, бие, сиыр, әдетте жалқы Төл, қой орта есеппен 1 – 2 қозы, ешкі жылына екі рет 3 – 4 лақ туады. Сүтқоректі жануарлардың Төлінің ең маңызды өсіп-жетілу мерзімі – олардың өсу қарқыны барынша жоғары болатын сүт ему кезеңі. туғаннан кейін алғашқы 2 – 3 аптада Төлдер тек қана ене сүтімен қоректенеді. Ірі қара (сиыр, жылқы, түйе) Төлдері алғашқы 6 айда туған кездегі салмағын орта есеппен 5 – 6 есе арттыратын болса, ұсақ малдардың (қой, ешкі) Төлдері бұл деңгейге 4 – 4,5 айда, енелерінен ажыратылғанға дейін жетеді. Осыдан кейінгі кезеңде олардың өсу қарқыны төмендеп, бағылу-азықтандырылу жағдайлары талапқа сай бола тұрса да 1 жасқа дейін салмағын 2 есеге ғана арттырады. Бір жасқа дейінгі, әсіресе, сүт ему кезеңінде Төлдерді күту-азықтандыру жұмыстарын мұқият атқару мал басын өз төлі есебінен көбейту жұмыстарын ұтымды ұйымдастырып, шаруашылықты өркендетуге мүмкіндік береді. Төлдерді азықтандыруда кеткен кемшіліктер олардың өсіп-жетілуін тежейді немесе мүлдем орнына келмейтін өзгерістердің жүруіне әкеліп соғады (қ. Жылқы өсіру; Қой шаруашылығы; Мал шаруашылығы; Сиыр өсіру; Түйе шаруашылығы). Түлік түрлері мен олардың өнімділік бағыттары Төлдерді күтіп-бағу әдістерін айқындауда шешуші фактор болып табылады. Мысалы, сүтті, сүтті-етті бағыттағы мүйізді ірі қара бұзаулары – енелерінен бөлек, ал етті бағыттағылар – енелерімен бірге бағылады. Қымыз, шұбат өндіруші шаруашылықтарда құлындар мен боталар алғашқы айларда енелерімен бірге бағылса, сүт сауу маусымында белгілі мерзімге енелерінен ажыратылып, желіге байланады. Төлдерге қора мен суатқа жақын жерлерден жақсы жайылым қалдырылып, олардың жауын-шашын мен суыққа ұрынбауы қатаң қадағаланады. Төлдерді бөлек бағу оларды құнарлы азықтармен (майдаланған сұлы, арпа, ақуызды-витаминді, минералды қоспалар) қосымша қоректенуге қолайлы жағдайлар туғызады. Олардың өміршеңдігі, ересек кездегі өнімділік-тұқымдық қасиеттері шығу тегі мен бағылу-азықтандырылу жағдайларына тікелей байланысты болады. Түлік түрі мен басты өнімділік ерекшеліктеріне орай Төлдер туғаннан кейін 1,5 жылға дейін сұрыпталып, пайдалану бағыты (асыл тұқымдық, шаруашылықтық) айқындалады. Өсімге қалдыруға жарамсыз Төлдерді жайып, қоң жинаған соң немесе бордақылаудан кейін сояды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Мәжит Мұрзамсейітұлы Жандіденов

Жандіденов Мәжит Мұрзамсейітұлы (1947 жылы туған, Қарағанды облысы Ульянов ауданы Колхозное ауылы) – әскери қайраткер, отставкадағы генерал-майор *ҚР ҰҚК органында жауапты бөлімде, басшылық қызметте (1972 – 94), *Көкшетау облысы бойынша ҰҚК басқарма бастығы қызметін (1994 – 97) атқарды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін облысы бойынша ҰҚК департаментінің ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары болды. Орден және медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Фонема

Фонема ( - дыбыс) — сөздер мен морфемаларды бір-бірінен мағына және форма жағынан ажыратуға көмектесетін тілдін дыбыстык жүйесіндегі негізгі типтік бірлік, яғни дыбыс типі. * Мысалы: қазақ тілінде сөздің бір дыбысының түрленуі (мол — қол — сол — жол — бол — тол); бірқатар дауыссыздардың жуан буында жуан, жіңішке буында жіңішке айтылуы (ыс — іс, ас — ес); бір дыбыстың артық келуі (он — тон, ал — бал) сөздерді мағына және форма жағынан бір-бірінен ерекшелеп тұр. Фонемалы тілдерде Фонема саны әр түрлі болады. * Мысалы, қазақ тілінде 9 жалаң дауысты Фонема, 25 дауыссыз Фонема болса, орыс тілінде 6 дауысты, 35 дауыссыз Фонема бар. Фонема вариациясы Фонема вариациясы ( - өзгеру) — фонемалардың қосымша варианттарының (аллофондардың) жалпы атауы. Олар негізгі вариантқа қарама-қарсы қойылып қаралады. Бұл құбылыс орыс тіліне тән. Фонемалардың айырым белгілері Фонемалардың айырым белгілері — фонемаларды бір-бірінен ажырататын белгілер. * Мысалы: т—д дыбыстарының айырым белгілері — олардың бірінің қатаң, екіншісінің ұяң екендігі, с—з дыбыстарының айырым белгілері — бірінің шұғыл, екіншісінің ызың, а—ә дыбыстарының айырым белгілері — олардың жуан-жіңішке екендігіне байланысты. Жалғы тіл білімінде фонемалардың дифференциалдық Жалғы тіл білімінде фонемалардың дифференциалдық ( - ажырату) белгілері деп аталады. Фонемалардың жұптас жіктері Фонемалардың жұптас жіктері ( - жұп) — дыбыстардың жуан-жіңішке, еріндік-езулік, ашық-қысаң, қатаң-ұяң, үнді-үнсіз, т. б. жұпталып жіктелуі. Фонемалардың негізгі белгілері Фонемалардың негізгі белгілері — фонемалардың варианттарына ортақ, фонетикалық өзгерістерге ұшырамайтын негізгі белгілері. * Мысалы: а фонемасының негізгі белгілері: ашық, тіл арты, езулік екендігі. Жалпы тіл білімінде Фонемалардын конститутив белгілері ( - орнату, анықтау) термині колданылады. Дереккөздер
Ханзада

Ханзада — ханның ұлдары. Бұл термин хандық құрып отырған отбасы иесінің ұлдарына қолданылды. Ханзада сөзінің түпкі мағынасы олардың ханмен тікелей туыстық байланысын, яғни тегі (заты) хан екендігін білдіреді. Орталық Азиядағы ортағасырлық мемлекеттерде Шыңғыс хан ұрпақтарынан туған ханның ұлдары ғана Ханзада деп есептелді. Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін оның мұрагер төрт ұлының балалары (жалпы саны 40 — 45 шақты) мен олардан тараған ұрпақ Ханзадалар мен хандардың рубасыларын, яғни “алтын ұрық” өкілдерін құрады. Ханзадалар мемлекеттегі маңызды мәселелерді шешуге ат салысты. Соғыстарда қол бастады, бірқатары өз иеліктеріндегі елді басқарды. 14 ғасырдан бастап кейбір әулет (Жошы, Шағатай) мүшелері тарихи дерек көздерінде сұлтан деп аталына бастады. Дәстүрлі қазақ қоғамында сұлтан лауазымын иемденген адамдар төре әлеуметтік тобын құраған. Олар 20 ғасырға дейін ақсүйек, яғни “қара халыққа” билік жүргізуші әулет өкілдері ретінде саналып келді. Бірде-бір қазақ жүзіне кірмей, жоғарғы сословиелік топ құрды.
Үлкен Каньон

Үлкен Каньон (; Колорадо Үлкен Каньоны) — АҚШ-тың Колорадо үстіртіндегі Колорадо өзенінің аңғары. Дүние жүзіндегі ең терең өзен аңғарларының бірі. Әктас, құмтас және тақтатастан тұрады. Ұзындығы 446 км, тереңдігі 1600 м, ені үстірт үсті бойында 8 — 25 км, түбіне қарай 1 км-дей (жеке бөліктерінде 120 м) болады. Каньон шегінде Колорадо өзен ағысының жылдамдығы 25 км/с. Жер бедерінің өзіндік пішіндері кездеседі (“мұнара”, “қамал”, т.б.), тау жыныстары жалаңаштанған. Үлкен Каньонда Гранд-Каньон ұлттық саябағы құрылған. Геология Үлкен аңғар – планетаның ең ерекше геологиялық ерекшеліктерінің бірі, сондықтан ол өте жақсы зерттелген. Онда сіз Жердің төрт геологиялық дәуіріне қатысты геологиялық, биологиялық және археологиялық материалдың үңгірлерге және тастарға із қалдырғанын көре аласыз. Шарын топырақ эрозиясының үздік үлгісі. Басында бұл жер жай ғана далалық жер болған. Бірақ 65 млн жыл бұрын Колорадо үстірті қозғалып, 5-6 млн жыл бұрын Колорадо өзені өз жолындағы тасты, жерді қиратып, жерде үлкен із қалдыра отырып, Үлкен Аңғардың пайда болуының басты себепкері болды. Бұл аңғар күннен күнге өсіп келеді. Себебі, топырақ эрозиясы әлі болып жатыр. Колорадо өзені бүл аңғарда қызыл түске боялады. Себебі, жердегі тас, құм, шаң сумен араласып, суға қызыл енеді. Табиғат Флора Мұнда 100 ден аса өсімдік пен ағаштың түрі бар. Оның тең жартысы Қызыл кітапқа да еңген. Мұнда өте сирек кездесетін сары қарағайлар, кактустер, емендер, талдар және т.б бар. Фауна Сонымен қатар, мұнда сүтқоректінің 34 түрі, кеміргіштердің 18 түрі және жарқанаттың 8 түрі бар. Мысалы, мұнда сүтқоректілер класындағы қарақұйрықты бұғылары тіршілік етеді. Адамның зертегені «Grand Canyon Skywalk» – аңғардың дәл үстінде тұрған арнайы платформа. Ол «Grand Canyon West» атты әуежайдан 3 шақырым жерде орналасқан. Американдық үндістер бұл жерлерді мыңдаған жылдар бұрын мекен еткен. Бұған айқын дәлел, жартастардағы әдемі қашап салынған суреттер. Үлкен аңғар 1540 жылы испандық Гарсия Лопес де Карденас бастаған бір топ солдатпен ашылған. Шын мәнісінде, олар алтын іздеген. 1776 жылы екі дін қызметкері бір топ солдатты Санта-фе дан Калифорнияға жеткізген кезде, солдаттар алтын тапқан деген аңыз адамдардың аузында қалып қойды. Ұшақ апаттары Өткен ғасырдың 40–50 жылдарында аңғар үстімен ұшақ арқылы өту рұқсат болған. Сол кезде ұшақ командирлері туристтерге аңғарды түгел немесе жақыннан көруге берді. Бірақ өкінішке орай, 1956 жылы маусымда Тrans World Airlines авиакомпаниясының Lockheed Constellation және United Airlines авиакомпаниясына тиесілі DC-7 ұшақтары апатқа ұшырап, 128 адам аңғардың түбінде қайтыс болды. Сонымен қатар, тағы бір апат 1986 жылы Үлкен аңғарда болды. Сол жылдан бастап, Үлкен аңғар үстінен өтетін авиарейстар жабылды. Қызықты фактілер * Үлкен аңғарды жылына 4 млн адам тамашалайды. * 2013 жылы Николас Валленда ешқандай белдеуді қолданбай, жартасты өтіп шықты. * Туристердің арасында Колорадо өзенін жай ғана қайықпен өтетіндер саны күннен күнге артып келуде.
Қаппас Жаниев

Жаниев Қаппас (1920, Түйе шөккен ауданы – 1976, Ерейментау кеңшары) – еңбек ардагері, жылқышы. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. *Социалистік еңбек ері. *Қарағандыдағы «Торғай» кенішінде шахтер (1936 – 45). *Ерейментау ауданындағы С. Киров атындағы кеңшарда жылқышы, жылқы фермасының бригадирі (1945 – 66). *КСРО кәсіподақтары ХІХ съезіне делегат болған (1968). Медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Жапсарлық кендер

Жапсарлық кендер — балқыған магманың шөгінді жыныстармен жанасқан шебінде түзілетін кен орындары. Жапсарлық кендер түзілу тегіне қарай жапсарлық-метаморфтық және жапсарлық-метасоматоз кендер болып екіге бөлінеді. Магма жер қыртысының жоғарғы қабаттарына көтерілген кезде көп мөлшерде жылу, ұшпа қосындылар (су буы, фтор, бор, хлор, көмірқышқыл газ, т.б.) мен ауыр металдарды бөліп шығарады. Олар тау жыныстарымен араласып құрамын өзгертеді, жаңа минералдар мен кентастар түзеді. Апсарлық кендер тобына альбититті, грейзенді және скарнді кендер жатады. Альбититті және грейзенді кендер 1 — 4 км тереңдікте, 650 — 300ӘС температурада, қышқылды және сілтілі гипабиссалдық интрузивті массивтердің сыртқы бөлігінде өтетін сілтілі метасоматоз жағдайында түзіледі. Скарнды кен орындары 0,5 — 2 км тереңдікте, 900 — 250ӘС температурада кальцийлі және магнийлі метасоматоз жүретін қышқылды және орта қышқылды гранитоид жапсарында түзіледі. Альбититтермен тантал, ниобий, торий, уран, сирек жер элементтері, цирконий кен орындары, грейзендермен вольфрамит, касситерит, молибден, бериллий (Ақшатау, Қараоба, Шығыс Қоңырат, Жәнет, т.б.); скарндермен темір, мыс, қорғасын, мырыш (Соколов-Сарыбай, Саян, Шатыркөл, Қызылеспе, т.б.) кендері байланысты. Дереккөздер
Қазақстан өсімдіктері

Қазақстан да өсімдіктердің 6 мыңдай түрі бар. Оның 2 мыңнан астамы балдырлар, 5 мыңдайы – саңырауқұлақтар, 600-ге жуығы – қыналар, 500-ге жуығы мүк тәрізділер және 6 мыңнан астамы – жоғары сатыдағы түтікті өсімдіктер. Қазақстан микрофлорасының (саңырауқұлақтар) құрамындағы түрлердің 4,8%-ы эндемик болып табылады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің түр байлығы, интродукцияланған, мәдени дақылдар мен кездейсоқ әкелінген 500-ден аса түрлерді қоспағанда, 161 тұқымдасқа, 1120 туысқа жататын 6100-ге жуық түрден тұрады. Оның ішіндегі 730 түр тек Қазақстанда өсетін – эндемиктер. Бұлардың ішіндегі ең ерекше 12 монотипті туыс бар: физандра, рафидофитон, жалған шөлмасақ, жалған шандра, боченцевия, канкриниелла, тобылғыгүл, птеригостемон, пастернаковник, тоғайя, недзвецкия, шолақтауия. Қазақстан флорасындағы түрлердің басым бөлігі 15 тұқымдасқа топтасқан. Алғашқы құрлықтық өсімдіктердің қалдықтары Оңтүстік [http://visitkazakhstan.nur.kz/kk/articles/view/29/ Балқаш] өңірі мен Бұрынтауда жоғарғы ордовиктік қатпарлардан табылған. Олар плаун тәрізділерге жататын Akdalophyton caradockі пен қырықбуынға жататын – Sarіtuma tatjanae. Бұлар шамамен 450 млн. жыл бұрын тіршілік еткен. Республикамыздың қазіргі флорасы эоцендік субтропиктік (36 – 58 млн. жыл бұрын), олигоцендік орманды-мезофильдік (26 – 35 млн. жыл), неогендік ежелгі жерортатеңіздік таулы-ксерофиттік, субтропиктік-ксерофитті бұталық және миоцен-плиоцендік алғашқы далалық (13 – 25 млн. жыл), плейстоцендік (2 млн. жыл) флоралардың негізінде қалыптасқан. Өсімдіктердің Дереккөздер
Камерун жанартауы

Камерун жанартауы, Африканың Гвинея шығанағы жағалауындағы жанартаулық алқап. Абсалюттік биіктігі 4070 м. Басты шыңы – әрекетті Фако конусы (соңғы атқылауы 1959 жылы болды). Трахи-базальт аралас лавалық қабат жыныстарынан түзілген. Беткейлері көлбеу келеді және оларда бүйірлік конустар мен кратерлер көп. Камерун жағалауының батыс, оңтүстік-батыс беткейлері – Африкадағы жауын-шашынның ең көп жауатын (10 мың мм-ге жуық) жері. Етегінде экваторлық орман, орта биіктікте тау орманы, жоғарғы белдеуінде тау шалғыны өседі. Дереккөздер
Үлкен Конюхов

Үлкен Конюхов — Есіл алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданында орналасқан. Гидрографикасы Су айдынының аумағы 7,98 км 2 , ұзындығы 4,1 км, енді жері 3,8 км, жағалауының ұзындығы 13,4 км, ең терең жері 2,2 м. Су жиналатын алабы 142,0 км 2 . Алабының жартысына жуығы (42%) жыртылған. Жағалау сипаты Көл жағалауы аласа, жайпақ. Жағалауының 30-дан 300 метрге дейінгі енді жері шалғынды келген. Жауын-шашын суымен толығады. Көл айдынының 95%-ын қамыс, құрақ және қияқ басқан. Көл түбіндегі тұнбаның қалыңдығы 0,1-ден 0,7 м. Суының минералдылығы 0,25-тен 0,8 г/л кермек татиды, ішуге жарамды. Көлде табан балық пен ондатра көп кездеседі. Дереккөздер
Камфора

Камфора – камфора ағашынан алынатын дәрілік зат. Камфора түссіз, өзіне тән исі бар, тез ұшқыш, суда нашар, ал органик еріткіштерде жақсы еритін кристалды зат. Ол орталық жүйке жүйесінің жұмысын қоздырады, терең тыныс алуды қалыптастырып, жүрек қан тамырларын кеңейтеді, жүрек етінің қызметін жақсартады. Сондай-ақ, сыртқы жараны зарарсыздандырып, қабыну процесін қайтарады. Камфораның ұнтақ, майлы ерітіндісі (шабдалы майында) тері астына, қан тамырына жіберуге, ал камфора майы (күнбағыс, т.б.) теріге ерітінді түрінде жағуға пайдаланылады. Камфора қабыну, жүрек неврозы, жүйке жүйесі қызметі бұзылғанда, құлақ ауырғанда қолданылады. : Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том Дереккөздер
Камфора ағашы

Камфора ағашы, камфора лавры (Cіnnamomum comphora) – лавр тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаш. Биіктігі 20 – 50 м. Жапырағы хош иісті; гүлі өңсіз, ақшыл, ұсақ. Өсімдіктің барлық бөлігінде эфирлі камфора майы болады, бұдан камфора алынады. Камфора ағашының жабайы түрі Қытайда (әсіресе, Тайвань, Хомнань аралдарында), Оңтүстік Жапонияда өседі және осы жерлерде қолдан да егеді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том