kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тірі организмдер дүниесі

Тірі организмдер дүниесі - құрылымы және биосферадағы функциялық рөлі жөнінен тірі организмдердің ең ірі бірлестіктері тірі организмдер дүниесінің 5 түрі сараланады. Прокариот жоғары дүниесі екі дүниені — архибактериялар мен бактерияларды қамтиды, олар: редуценттер рөлін атқаратын ядросыз организмдер, биологиялық азот ұстаушылар, продуцент- хемотрофтар мен продуцент-фототрофтар (цианбактериялар). Эукариот жоғары дүниесі үш дүниені қамтиды, олар: Өсімдіктер — хлорофилы бар бір клеткалы және көп клеткалы организмдер, мұның өзі олардың фотосинтезді жүзеге асырып, экожүйелерде продуценттер (фотоавтотрофтар) болуына мүмкіндік береді. Жануарлар — дайып органикалық (тірі не елі) заттекпен көректепетіп гетеротрофтық организмдер. Бұл өте-мәте әр алуап топ экожүйелерде консументтер мен редуценттер рөлін атқарады. Жануарлардың барынша жылжымалылығы нәтижесінде олар органикалық заттектің орнын ауыстыруда (өсімдіктердің тұқымы мен тозаңын тасуды қоса) "көлік құралдары" болады, қөректері алуан түрлі болғандықтан (өсімдіктер мен әр түрлі жануарлар, микроорганизмдер, саңырауқұлақтар), — экожүйелердегі экологиялық тепетеіңікті реттеушілер болып табылады. Саңырауқұлақтар — (микроскоптық ашытқы клеткаларынан, өңездерден альт түрлеріпе дейінгі) организмдердің ұланғайыр тобы, олар органикалық заттектің редуценттері рөлін атқарады, өсімдіктердің топырақтан минералдық заттектер мен су сіңіруіне жәрдемдесіп, олармен сөлбеспелік байланыстар түзеді және өсімдіктер мен жануарлар популяцияларының тығыздығың реттейтін паразиттер болып табылады. Дереккөздер
Тірі табиғатты қорғау деңгейі

Тірі табиғатты қорғау деңгейі — тірі материяның ұйымдастырылуы деңгейінің тұжырымдамасына негізделген, тірі табиғи ресурстарды (тірі табиғатгы) қорғау меп ұтымды пайдаланудың ерекше мәселелері. Тірі материяның ұйымдастырылуы деңгейінің тұжырымдамасы тірі материяның бағыныштылык құрылымын көрсетеді. Мұнда оның ұйымдастырылуының молекулалық тектік, клеткалық, мүше ұлпалық, организмдік, популяциялық түрлік, биогеоценотикалық және биосфералық деңгейлері сараланады. Дереккөздер
Винавер контргамбиты

Винавер Контргамбиты —келесі жүрістермен басталатын дебют: 1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 c7-c6 3. Kb1-c3 e7-e5 Шимон Винавер атымен аталған. Тағы қараңыз Альбин контргамбиты Дереккөздер Сілтемелер * [http://sport-stalker.com.ua/prof_info/dictionary.php?wordlist=%C7%C0%D9%C8%D2%C0]
Форезия

Henderickx et al. 2012 жылғы үлгі ]] Форезия ( — тасимын, әкетемін, еліктіремін) — кеңістікте бір организмнің басқалардың көмегімен орын ауыстыру құбылысы. Форезия 18 ғасыр дан бастап кенелерде байқалды және жанама түрде 320 миллион жылдық қазбаларда, бірақ мұндай өзара әрекеттесулер тек артроподтарда немесе жануарларда ғана емес. Жануарларға бекітілген тұқымдары бар өсімдіктер де форезит деп саналады. Форезия мысалдары Дереккөздер
Жаңакүш (Батыс Қазақстан облысы)

Жаңакүш — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, Елек өзенінің сол жағалық аңғарында, бетеге, боз, жусан т.б. әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен шалғыңды-қоңыр, карбонатты қызғылт-қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 597 адам (293 ер адам және 304 әйел адам) болса, 2009 жылы 363 адамды (192 ер адам және 171 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 115 адамды (60 ер адам және 55 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1975 жылы ауданы мал бордақылау бірлестігі ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Жаңакүште және округтегі Қызылкөл, Ақсоғым, Ұрысай, Үлгілі және Шоқтыбай ауылдарында «Шапағат», «Қызылкөл» серіктестіктері мен бірнеше шаруа қожалығы құрылған. Инфрақұрылымы 2 орта, орталау, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, 3 клуб, дәрігерлік амбулатория, 2 фельдшер-акушерлік және 2 дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Жаңақазан мектебі

Жаңақазан мектебі - Жаңақала ауданындағы тарихи оқу орны. 1890 ж. бұр. Новая Казанка аулындағы мешіт пен шіркеу жанынан қазақ-татар медресесі ретінде ашылған. * 1910-16 ж. медресе қарамағында үш бастауыш мектеп жұмыс істеді. Олар: 1-Нарын мектебі; 2-Қамыс-Самар мектебі; 3-екі кластық орыс мектебі. * 1916-17 ж. Нарын, Қамыс-Самар мектептері бірігіп, қазақ мектебі ашылды (50 оқушы). * 1920 ж. ол орталау 7 жылдық қазақ мектебі болып ірілендірілді. * 1934 ж. орта мектепке айналып, кейін оған С.М.Киров есімі берілді. * 1973-74 ж. Новая Казанка а-ндағы М.Жүнісов атындағы орта мектепке қосылды. Үлгі жобамен салынған 420 орындық ғимараты бар. * 1991 ж. бас корпус жанынан 2 қатарлы бастауыш кластар салынды, сол жылы 60 орынды жатақхана ғимараты пайдалануға берілді. Қазір мектепте 600 оқушы білім алып, 56 ұстаз жұмыс істейді. Оның ішінде 13 мүғалім бірінші, 16 ұстаз екінші категориялы мамандар. Жаңақазан мектебінен әр жылдары С.Меңдешев, Ш. Қажыгалиев, Қ.Халықов, Б.Қаражанов, I .Әбугалиев, Х.Маданов, т.б. белгілі адамдар түлеп үшқан. Дереккөздер
Фосфор тыңайтқыштары

Фосфор тыңайтқыштары - өнеркәсіптік әдіспен алынатын, құрамында өсімдіктер үшін қолайлы нысанда фосфор болатын минерал заттектер. Фосфор тыңайтқыштары ерігіштігіне және өсімдіктер үшін қолайлылығына байланысты үш топқа бөлінеді: 1) фосфоры суға еритін және өсімдіктер оңай сіңіре алатындай нысанда болатын тыңайтқыштар — қарапайым және қосарлы суперфосфат; 2) фосфоры суда ерімейтін, бірақ әлсіз қышқылдарда (2%-дық лимон қышқылында) немесе аммоний цитраты сілтілік ерітіндісінде еритін тыңайтқыштар — преципитат, томасқож, термофосфаттар, фторсыздандырылған фосфат. Фосфор тыңайтқыштары — өсімдіктер үшін қолайлылығы орташа нысан; 3) суда ерімейтін және әлсіз қышқылдарда нашар еритін, тек күшті қышқылдарда толық еритін тыңайтқыштар — фосфорит ұны, сүйек ұны, өсімдіктер үшін жетуі қиын фосфор көздері. Суда еритін тыңайтқыштар ұнтақ және түйіршік түрінде, лимондық және цитраттық ерімелі тыңайтқыштар ұнтақ түрінде, еруі қиын тыңайтқыштар өте майда ұнтақ түрінде сондай-ақ, жануарлардың сүйектері және металлургия өнеркәсібінің фосфоры көп қалдықтары. Қандай шикізаттан алынғанына және өндірілу әдісіне байланысты қоректік элементінің (Р205) құрамы жөнінен фосфор тыңайтқыштары біршама әр түрлі болады. Дүние жүзінде өндірілетін фосфор тыңайтқыштарының жартысына жуығы суперфосфаттың үлесіне келеді. Бұл әмбебап фосфор тыңайткышын топырақтың барлық түрлеріңде және кез келген дақылға әр түрлі әдістермен қолдануға келеді. Түйіршіктелген суперфосфаттың ұнтақты түрден едәуір артықшылықтары бар: физикалық қасиеттері жақсы, қатараралық сіңіру кезінде нәтижелілігі мол. Жаздық бидай егістігінде 20 кг заттектің енгізілуі әр гектардың түсімін 3 — 3,5 ц арттырады. Алайда фосфор тыңайтқыштарын біліксіз қолданғаннан топырақтың басы артық фосфорлануы секілді зардабы болуы мүмкін. Фосфор уытты элемент болмаса да, фосфорлану кезінде топырақта тұздар концентрациясының көп болуы өсімдіктердің өсуі мен дамуына, әсіресе вегетация басталған кезеңде, теріс әсер етеді. Мұның үстіне топырактың фосфорлануынан басқа элементтердің біршама тапшылығы күшейіп, өсімдіктердің қоректенуі бұзылуының экологиялық тұрғыдан қауіпті түріне апарып соғуы мүмкін. Мұндайда өсімдіктер басқа элементтерді, соның ішінде ауыр металдарды көбірек сіңіруі ықтимал. Дереккөздер
Қабылдау (лингвистика)

Қабылдау - сөйлеу дыбыстарының тыңдап түсінуге әсер ету қабілеті, тыңдап, қабылдау. * Сөйлеуді қабылдау - сөз арқылы қатынас барысында сөйлеушіден жеткен семантикалық информацияны тыңдаушының байыптауына орай болатын дара психикалық әрекет, тілдік сигналдарды өңдеу процесі. Дереккөздер uk:Соціальна перцепція
Дала суыры

Дала суыры, байбак - суыр туысының сүтқоректісі. Дене ұзындығы 60 см, құйрық 15 см, салмағы 6,5 кг. КСРО да, Еуропада далалық жерлерінде және Солтүстік Қазақстанда эндемик. Тoп түзіп терең індерде жанұясы мен тіршілік етеді. Ін айналасындағы қазылған жер үлкен аймақта өсімдіктер құрамын өзгерте алады. Белсенділігі таңертен және кешке байқалады. 6 айға ұйқыға кетеді. Жылына бір рет 4-5 ұрпақ табады. КСРО Еуропа жағында соңғы уақытқа дейін оба қоздырушысының тасымалдаушы болғанымен қазіргі уақытта қорғаудағы жануар. Дереккөздер
Тірілей жұмыртқалау

Тірілей жұмыртқалау (Яйцеживорождение) — жануарлардың жетілген ұрығы бар жұмыртқа тууы. Ұрық аналық организмнен қосымша қөрек алмайды. Бұл омыртқасыздарға (көптеген кенелер, бітелер және тағы басқа) және омыртқалы жануарларға (кейбір балықтарға, жорғалаушыларға — кесірткелерге, су жыландарына, кәдімгі сүр жыланға, теңіз жыландарына) тон. Дереккөздер
Суқұзғындар

Суқұзғындар, қарақаздар – ескекаяқтылар отрядына жататын құстар. Дене тұрқы ұзынша (ұзындығы 50-100 см) жүзу және тереңге сүңгуге бейімделген. Қанаттары қысқа құйрығы қатты, ұзын. 2 түрі: Nannopterum Галапагос аралында ұшу қабілетін жоғалтқан түр және Phalacrocorax . 29 түрі барлық құрлықтардың (С. Азиядан және Америкадан басқа) теңіз жағалауларымен ішкі су қоймаларында таралған. КСРО 6 түрі бар; одан басқа 19 ғасырдың ортасына дейін Беринг а. ұшпайтын стеллер немесе көзілдірікті суқұзғындары (P. perspicillatus) тіршілік еткен. Ыкшамсыз бірақ жылдам үшады. Қорегі балық, шаянтәрізділер. Суқұзғындары үлкен қолониялары Чили және Перу жағалауларында. Бір түрі және түр тармағы ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Айдарлы суқұзғын (P. aristotelis) КСРО Қызыл кітабына еңгізілген. Қазақстанның оңтүстік аймағында тұрақты, ал батысы мен Солтүстігінде сирек ұялайды. 2 түрі: үлкен суқұзғын (P. carbo) және кіші суқұзғын (P. pygmaeus) бар. Ұшып келіп-кету мерзімдерінде барлық жерде, тіпті Оңтүстік Алтай өңірінде де кездеседі. Балығы мол әр түрлі суқоймаларында мекендейді. Қанатының ұзындығы 32 – 35 см, салмағы 1,6 – 3 кг. Пішіні ерекше: қауырсыны жылтыр қара, денесі созылыңқы, құйрығы ұзын. Ұзын тұмсығының түсі қоңыр, ұшы ілмек. Басының екі жағындағы жалаңаш терісі сарғыш түсті болады. Көктемде желкесінде ұзын қауырсындар өседі. Осы белгілері арқылы оны су құстарының арасынан бірден тануға болады. Қарақаз жақсы жүзеді әрі сүңгиді. 10 м тереңдікке дейін сүңгіп, су астында 1 – 2 мин бола алады. Ұшуы – қаз тәрізді жылдам. Ұшқанда құйрығы, мойны мен тұмсығы бір сызықтың бойымен созылады. Жерде денесін тік ұстайды және жай жүреді. Жас су құзғындары ағаш бұтақтарына жақсы өрмелейді. Шоғыр құрып топталып ұялайды. Ұясын суға батқан ағаштарға, қамыс арасына, жағалаудағы жартастарға, ағаш басына салады. Қорегі – балықтар, оларды сүңгіп ұстайды. Көп жиналған жерінде балық шаруашылығынана зиян келтіреді. Қарақаз – жыл құсы. Наурызда ұшып келеді, сәуір – мамырда көкшіл не жасылдау реңді 3 – 5 жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп 28 – 30 күндей шайқайды. Балапандарын балықпен қоректендіреді. Қазан – қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Дереккөздер
Бактериялды капсула

Бактериялды капсула – полисахаридтерден, полипептидтерден немесе протеидтерден тұратын қопсыған үстіңгі беті. Ол бактерияларды қоршаған ортаның қолайсыз әсер етуінен қорғайтын құрал қызметін атқарады. Дереккөздер
Уақытша мекен станциясы

Уақытша мекен станциясы (Станция переживания) — тіршілік етуге айрықша қолайлы жағдайлардың болуына байланысты, белгілі бір түрдің өзі үшін ең ауыр кезеңдерде паналайтын мекені (аумақ, акватория). Дереккөздер
Спутник (акционерлік қоғам)

Спутник — акционерлік қоғам. * 1960 жылы облыстағы халықар, жастар туризмінің бюросы ретінде құрылды. * 1981 жылы шаруашылық есепке көшірілді. Басты мақсаты — шетел және ТМД елдеріне баратын жастардың саяхат тобын ұйымдастыру. Қазіргі уақытта әлемнің 70 елінің 200 туристік фирмасымен әріптестік байланыс орнатып, 100 шақты қала бойынша туристік маршрут ұйымдастырады. * 1991 жылы «С.» акционерлік қоғамы ретінде қайта құрылды. Дереккөздер
Улы шоғырлану

Улы шоғырлану (Токсическая концентрация) — әр түрлі уақыт аралық- ауқымы; қазіргі кезде зиянды заттектің 30 күн ішінде сынақтағы жануарлардың тең жартысының опат апарын соғатын шоғырлануы ұлы шоғырлану болып есептеледі. Дереккөздер
Улылық

Улылық, уыттылық (Токсичность) — кейбір химиялық элементтердің, қосындылардың және тіршілік заттектерінің организмдерге (адамға, жануарларға, өсімдіктерге, тағы басқа) зиянды әсер ету қабілеті. Дереккөздер Уыттылық
Столыпин Аркадий Дмитриевич

Столыпин Аркадий Дмитриевич (1821 — 1899) - генерал, дворян тұқымынан, Жайық қазақ-орыстар әскерінің жоғарыдан тағайындалған атаманы (1857-1862). Жан-жақты білімді, тарихшы, мүсінші, музыкант, дін ілімін меңгерген. 1877-1878 жылы Қырым және орыс-түрік соғысына қатысқан. Атаманның белсенділік көрсетуімен Оралда театр ұйымдастырылды, сондай-ақ Орал-Самара почта жолы, Орал-Бузулук-Самара телеграф желісі және түңғыш әскери баспахана (1862) жұмыс істей бастады, бірнеше мектеп және діни училище, шіркеу ашылды. Дереккөздер
Фотосинтездік белсенді радиация

Фотосинтездік белсенді радиация (ФБР) — жасыл өсімдіктер фотосинтез процесіне пайдаланатын күн энергиясының бөлігі. Өсімдіктердің көміртекті фотосинтетикалық бекіту қабілеті пигменттердің (хлорофилдердің тобынан) болуымен анықталады. Бұл пигменттер сәулелік энергияны 380— 710 нм толқын ауқымында байланыстырады. Оған Күннің барлық сәулелік энергиясының шамамен 44%-ы ғана кетеді, ал күн спектрінің қалған бөлігі жасыл өсімдіктер үшін энергия көзі бола алмайды. Мысалы, солтүстіктегі күңгіртқыл қанды және аралас ормандарда иін тірескен ағаштардың жантығы фотосинтездік белсенді радиацияның спектрлік талдауын өзгертіп, 1—2%-ын ғана өткізе алады. Өсімдіктердің фотосинтездік белсенді радиацияны ең көп пайдалануға бейімделуі жапырақтарының кеңістікте бағытталуынан көрінеді. Мысалы, жапырақтары тік орналасқан өсімдіктерде (астық тұқымдастар, қияқ- өлең) күн сәулесі таңертең және кешке толығырақ сіңіріледі. Жапырақтары көлденең орналасқан өсімдіктер (негізінен сциофиттер) тал түстегі күн сәулесін толық пайдаланады. Дереккөздер
Шақай Мерғалиев

Шақай Мерғалиев (1901, Жаңақала ауданы — өлген жылы белгісіз, Казталов ауданы) — Социалистік Еңбек Ері (23.6.1948). 1935 жылдан «Интернационал» ұжымшарында шопан. 1942-46 ж. Кеңес армиясының еңбек батальоныңда жұмыс істеген. Әскерден оралған соң ұжымшарда 1951 жылға дейін шопан. 1961 ж. зейнеткерлікке шыққан. 1947 ж. қозы алуда жоғары көрсеткішке жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болған. Дереккөздер
Святослав Земцов

Святослав Земцов - 1949 жылы 30 наурызда Қостанай облысының Демьяновка селосында туған. Мектеп бітірген соң дәнекерлеуші, жүргізуші, мастер болып жұмыс істеген. 1979 жылы индустриалды-пед-гогикалық техникумды бітірген. 1985—1990 жылдары Талдықорғандағы I. Жансүгіров атындағы педагогикалық институтының филология факулътетінде оқыған. Ауданаралық «Светлый путь» газетінің редакторы болып істеген. 1992 жылы «Шелковый конь», 1993 жылы «Ожидание» өлеңдер жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Стоматологиялық емхана

Стоматологиялық емхана — тұрғындарға тіс емдеу және арнаулы протездер салу қызметін көрсететін медициналық мекеме. Әдетте олар ересектерге және балаларға арналған Стоматологиялық емхана болып бөлінеді. Облыста стоматологиялық қызмет көрсету 1948 жылдан басталады. Оны тұңғыш ұйымдастырушы дәрігер-стоматолог Я.А.Замаховский болды. * 1972 жылы облыстық Стоматологиялық емхана (106 дәрігер) ұйымдастырылды. * 1981 жылы облыстық балалар Стоматологиялық емхана ашылды. Дереккөздер
Улыхимикаттар

Улыхимикаттар (Ядохимикаты) - шаруашылық немесе медициналық тұрғыдан жағымсыз организмдермен күресу үшін қолданылатын химиялық заттектер. Қазіргі кезде пестицидтер деген термин жиірек қолданылады. Мысалы, ауыл шаруашылығында ауру тұдыратын бактерияларды, зиянкес құрт-құмырсқаларды, кенелерді, арам шөптерді және тағы басқа жоюға кеңінен қолданылатын пестицидтер. Дереккөздер ms:Racun perosak
Айыр өркешті түйе

Айыр өркешті түйе — түйе туысына жататын сүтқоректі. Дене ұзындығы 250-360 см, биіктігі 180-210 см. Жабайы айыр өркешті түйе (1877) Н. М. Пржевальский ашқан Моңғолия шөл даласында ғана кездеседі. Қазақстанда 18 ғасырға дейін жойылмай ұсақ үйір құрып тіршілік еткен. Сирек кездесетін жануар саны 400-600-ден аспайды. Үй жануарлары ретінде Орталық Азияда және Қазақстанда өсіріледі. Жабайы айыр өркешті түйе қолдағылардан айырмашылығы өркештері кішіріктеу және аяқтары ұзын. Айыр (қос өркешті) түйе — сірі табандылар отрядының түйе тұқымдасына жататын ашатұяқты сүтқоректілердің бір түрі. А.т. екі өркеші бір-біріне жаналас, арасына екі кісі еркін орналаса алатындай алшақ орналасқан. А.т. негізгі мекендеген ортасына қарай Қазақстандық, Моңғолиялық, Астрахандық (қашақа), Орта Азиялық, т.б. болып бөлінеді. Бұлардың ішінде кең тарағаны қазақстаңдық қос өркешті түйе - қазақы бактриан. А.т. Қазақстанда өсірілетін түйенің 95 пайызын құрайды. Өте жүндес, шудалы болғандықтан, суыққа төзімді, шөлейт, қуаң далалы өңірде өсіруге жақсы бейімделген. Тірілей салмағы - 500-650 кг, таза ет шығымы — 60-62%. Әр інгеннен 7 айда орта есеппен майлығы 5,5% 1200 кг сүт сауылады, таза жүн түсімі 80-85% 6-7 қг жүн қырқылады. А.т. шамамен 35-40 жыл жасап, жұмыста 20-25 жыл пайдаланылады. 2-3 жасында жынысы жетіледі, бірақ інгені (бұзбашасы) алғашқы рет 3-4 жасында қайытылады, бурасы 5-6 жасында келеге шағылысқа түсіріледі. Буаз а.т. інгені 410 күн көтеріп, екі жылда бір жалқы боталайды. А.т. тұқымын асылдандыру жұмысымен Қазақтың ғылыми-зерттеу қаракөл шаруашылығы институты айналысқан. Галерея Дереккөздер
Меркурий (дүкен)

«Меркурий» - Орал қаласындағы сауда үйі, шаруашылық есептегі дүкен. «Меркурий»-дің жалпы ауданы 15.960 м², оның ішінде қойма белмелерінің ауданы 3.580 м², сауда алаңы 5.282 м². Сауда үйінде 23 секция, 3 қойма, 1 асхана, 1 кафе, 1 десерт- бар, 1 кондитер цехы бар. Дереккөздер
Металл бұйымдар зауыты

«Металл бұйымдар зауыты» ЖШС - күнделікті тұрмыстық тұтынымға қажетті бұйымдар, аспаптар мен ыдыстар шығаратын кәсіпорын. Ол 1929 ж. Орал қаласында «Молот» атты шағын үстаханалық артель ре- тінде құрылды. 1960-63 ж. «Тәжірибелік-сынақтық металл бұйымдар зауыты», 1963-68 ж. «Рембытметалл», 1968-98 ж. «Орал металл бұйымдар зауыты» деп аталды. Қазір «Металл бұйымдар зауыты» жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Зауыттың жалпы аумағы — 17500 м2, онда өндірістік және әкімшілік корпустары, түсті метал- дарды құю және тефлонмен қаптау, аспап, компрессор цехтары, қоймалары орналасқан. 120 адам еңбек етеді. Зауыт өнімдері (электр сеператорлар, кескіш құралдар, автомобиль домкраттары, табалар және т.б.) республика көлемінде, сондай-ақ шет аймақтарда жоғары сұранысқа ие. Дереккөздер
Мешіт ғимараты

Мешіт ғимараты - Орал қаласындағы мұсылмандардың ғибадат үйі. Қазір жұмыс істеп түрған бұл мешіт 19 ғ-дың 90- шы жылдары салынған (Жұмысшы көшесі, 27). Ескі ағаш мешіт қаланың тарихи бөлігі — «Хан тоғайына» жақын Курени көшесінде болған. Себебі, 1775 ж. Оралдағы қазақтар, текелік ноғайлар (ноғай татарлары), қызылбас-түріктер (парсылар) аталмыш көшеде және 2 татар селосыңда (слободка) орналасқан. Оның қашан салынғаны жөнінде толық мәлімет жоқ. Болжам бойынша, Жайық қ-мен бірге, шамамен 1620 ж. түрғызылғанға ұқсайды. Ол кезде қалада қазақгармен қоса татарлар, басқа да көптеген мұсылман халықтары тұрған. 18- 19 ғ-дағы қаланың жоспарында мешіт орнатылған екі жер көрсетілген. Олар ағаштан салынғандықтан өртеніп кеткен. 19 ғ. 20-шы жылдарынан бастап мешітті тастан салған. Олар осы күнге дейін сақталған. Біреуі қаз. Достық-Дружба даңғылындағы 27-нші, екіншісі Орджоникидзе к-ндегі 57-үйде. 18 ғ- дың соңы мен 19 ғ-дың басында салынған 4-ші мешіт шамамен Пугачев және Орджоникидзе к-нің қиылысында болған. Дереккөздер
Зияш Құнанбай

Зияш Құнанбай - 1953 жылы 30 наурызда Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Ақтөбе ауылында туған. *1976 жылы Алматы қаласындағы зоотехникалық мал-дәрігерлік институтын тамамдаған. *Еңбек жолын Жамбыл қаласындағы «Тері илеу және өңдеу» зауытында қатардағы жүмысшыдан бастаған. *1976 жылдан Жамбыл облысы, Қордай ауданындағы «Георгиевский» кеңшарында зоотехник-селекционер, *1980 жылдан Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы «Жасөркен» жеміс-жидек кеңшарында бас зоотехник, *1983 жылдан Торғай облысы, Қима ауданындағы «Авангард» кеңшарының бас зоотехнигі, директоры, *1986 жылдан Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы Аса кеңшарының бас зоотехнигі қызметтерін атқарған. *1989—1998 жылдар аралығында Жамбыл облысы, Свердлов (қазіргі Байзақ) ауданындағы «Көлқайнар» ауыл шаруашылық кооперативінің төрағасы, *1998 жылдан Ақмола облысындағы Степногорск қаласында «Жаңалық» деген атпен газет, « Стелла » телерадиокомпанясының жанынан қазақ тілінде «Шолу» атты телеарна ашқан. Өзі редактор, телерепортер-журналист қызметін бірге атқарыл, монтаждау жұмысына белсене араласқан. «Операция опиум» атты 2 сериялы фильмнің сценарийін жазған. *2002 жылдан Жамбыл облысы әкімшілігінің табиғи ресурстар және табиғат байлықтарын пайдалануды реттеу департаментінің баспасөз хатшысы әрі өзі ашқан «Арыстан» газетінің Бас редакторлық қызметін бірге атқарған. Қазір Алматы облысы, Жамбыл ауданына қарасты «Жас кешу» шаруа қожалығының зоотехник-малдәрігері. Қаламгердің мақалалары, очерк, повестері газет беттерінде жарияланып тұрады. «Соңғы сапар», «Кездесу» атты романдары жарық көрген. Дереккөздер
Жоғары өрмелеу жұмыстары

Жоғары өрмелеу жұмыстары - жердің, аралық жабынның немесе жұмыс төсемі бетінен 5 м астам биіктікте орындалатын жұмыстар, олардың үстінен құрастырғанда не жөндегенде ті- келей құрылымдармен немесе жабдықтармен жұмыстар өндіріледі, сонымен жұмыс орындаушыларды құлаудан сақтайтын негізгі құрал сақтық белдігі болады. Дереккөздер
Фотохимиялық реакциялар

Фотохимиялық реакциялар - электромагнитті толқындардың, оның ішінде жарықтың әрекетімен болатын химиялық процестер. Табиғатта кеңінен тараған, фотосинтездің, озон қабатының түзілуі мен бұзылуының, фотохимиялық у түтін пайда болуының және ластағыш заттектердің, басқа да бірқатар айналуларының негізі осы фотохимиялық реакциялар болып табылады. Фотохимиялық реакциялардың басқа мысалдары: * фотопластинканың сәулесезгіш қабатындағы күміс бромидінің ыдырауы, * фотоизомеризация, * фотохимиялық индукцияланатын перициклді реакциялар, * фотореактивация - ДНҚ-ны бұзылулар кезінде қалпына келтіретін механизмдердің бірі (прокариоттарда, қарапайымдыларда, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, омыртқасыздарда және т.б. болады). Фотоқозу - фотохимиялық реакцияның бірінші кезеңі, бұл кезде тітіркенуші зат жоғары энергиялы күйге жетеді. Фотосенсибилизатор сәулелерді жұтып, энергияны тітіркенуші затқа жеткізеді. Кері үрдісте фотоқозған күй химиялық реагент арқылы деактивтенеді. Фотоқозу фотоизомеризация үрдісінде негізгі рөл атқарады, сонымен қоса, фотохимияда, люминисценцияда, т.б.-ларда қолданылады. Дереккөздер
Мешітқұм

Мешітқұм – Нарын құмындағы жоталы құмды алқап. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Хан Ордасы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Жер бедері Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 28 км-ге созылған, енді жері 4–6 км. Өсімдігі Мұнда ақ қайың, қара ағаш, құм етегінде жиде өседі. Мешітқұм жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ультракүлгін сәуле шығару

Ультракүлгін сәуле шығару — жарық сәулелері спектрінің күлгін бөлігіне іргелес, күлгін және радиосәулелер аралығында орналасқан, толқын ұзындығы 400—10 нанометр (нм) аралығына сәйкес келетін электрмагниттік сәулелер. Толқын ұзындығы қысқарған сайын мөлдір денелердің оларды сіңіруі күшейе түседі, ал ұзындығы 100 нм-ден кем сәулелер толық ұсталып қалады. Көптеген ғарыш денелері, әсіресе Күн ультракүлгін сәуле шығарады. Жерге түсетін ультракүлгін сәулелер А (толқын ұзындығы 400—320 нм), В (320-290 нм) және С (290-40 нм) болып бөлінеді. "А" ультракүлгін сәулесі Жер бетіне көрінетін сәулелермен (жарық сәулелерімен) қатар келіп жетеді, айтарлықтай фотохимиялық әсері бар, мысалы, теріпі "тотықтырады" (секпіл басып кетеді). "В" ультракүлгін сәулесінің едәуір бөлігі Жер атмосферасының озон қабатында тұтылып қалады, тірі протоплазманы жою қасиеті бар. Ол көп мөлшерде әсер еткен жағдайда теріні күйдіреді, қабыршақтандырады, тері обырының кейбір түрлерінің (базальдық клеткалар ісігі, терінің тікенек тәріздес клеткаларының обыры, меланома) себепші болады. Жер бетіне келіп жететін "С" ультракүлгін сәулесі толығымен дерлік атмосфера қабатында тұтылып қалатындықтан, Жер бетіне жетпейді. Ультракүлгін сәулелер организмнің иммунитетін төмендетеді, әр түрлі көз ауруларына себепші болады. Тарихы Инфрақызыл сәуленің анықталғанынан кейін, неміс физигі Иоганн Вильгельм Риттер спектрдің қарсысындағы, күлгін түстен толқын ұзындығы қысқа сәулені зерттеуді бастады. 1801 жылы көрінбейтін ол жарықта ыдырайтын күміс хлориді күлгін ауданның шекарасынан тыста орналасқан көрінбейтін сәуле әсерінен тезірек ыдырайтынын байқады. Күміс хлориді жарықта бірнеше минут ішінде күңгірттенеді, ал спектрдің әр бөлігі процесс жылдамдығына әртүрлі деңгейде әсер етеді. Күлгін түске дейінгі ауданда бұл процесс ең тез байқалады. Сол кезде көпртеген ғалымсдар жарық үш компоненттен құралады деген тұжырымға келді: тотықтандыратын(инфрақызыл), жарықтандыратын (көрінетін жарық) және тотықсыздандыратын (ультракүлгін). Адам ағзасына әсері Спектрдің 3 әр түрлі бөлігінде сәулеленудің биологиялық эффекті әр түрлі болғандықтан, биологтар өз ісінде ең маңызды деп келесілерді атайды: *Жақын ультракүлгін, УКА сәулелер (UVA, 320-400Нм) *УК-В сәулелер (UVB, 290-320Нм) *Алыс ультракүлгін, УК-С (UVC, 40-290Нм) Дереккөздер hu:Ultraibolya sugárzás
Дмитрий Лаврентьевич Стрелец

Дмитрий Лаврентьевич Стрелец — Кеңес Одағының Батыры. Өмірбаяны * 1930-1941 жылы теміржолшы болған. * 1942 жылы майданға аттанды. 47-атқ. дивизиясының құрамында Берлинге дейін барған. Познань қаласы (Польша) маңындағы Варта өзенінен өту кезінде көрсеткен ерекше ерлігі үшін Батыр атағы берілді. Соғыстан кейін Орал қаласына көшіп келген. Дереккөздер
Валерий Зубов

Валерий Зубов (1956 жылы 21 шілдеде Пермь қаласында дүниеге келген) - ақын. Мектеп бітіріп, әскери борышын өтегеннен кейін Семей педагогика институтының тарих-педагогика факультетін, кейіннен Алматы қаласында КИМЭП-ті тамамдаған. Педагогика институтында, ішкі істер органдарында қызмет етіп, комсомол және партия жұмыстарын белсене атсалысты. Мәскеуде өткен XII әлемдік жастар және студенттер фестивалінің делегаты. Новосібірде өткен поэзия байқауының дипломанты. Шығармалары *Сто стихов о любви. 1998; *Я подарил төбе звезду. 1999; *Вечный спор. 1999; *Мироощущение. 1999; *Сакристия. 2001; *Избранное. 2002; *Цветстрасти. 2004. Дереккөздер
Мешітқұм қарағайы

Мешітқұм қарағайы - Бөкей Ордасы ауданындағы орман шаруашылыгының питомнигінде өсірілетін шыршаның жаңа түрі. Ол жергілікті климатқа бейімделген, ұзақ жыл еседі. Мешітқұм шағылының қазаншұңқырларында өсетін бұл ағаш түрін тұрғылықты халық «Нарын шыршасы» деп те атайды. Дереккөздер
Бандикуттар

Бандикуттар, қалталы борсықтар – қалталылар ықшам класы бандикуттәрізділер отрядының тұқымдасы. Дене ұзындығы 17-50 см құйрығы 9-26 см; салмағы 4,7 кг. Алдыңғы аяғында екінші төртінші саусақтары ұзын тырнақтары қатты; артқыларында екінші және тертінші саусақтары біріккен тек тырнақтары ғана бөлінген (жүн тазалауга қызмет етеді). Қалтасы артына және астына қарап ашылады. Қалталылар арасында бандикуттар ғана плацентасы бар; 7-8 туыс 1719 түрі Австралияда, Тасманияда, Жаңа Гвинеяда және бірқатар басқа аралдарында таралған. Құрлық түрлері секіріп жүреді. Көп түрі жәндіктермен қоректенеді. Жылына бір рет 2-8 ұрпақ табады. Бандикуттар буаздылығы сүтқоректілер арасында ең аз уақыт алады 12,5 тәулік. Кейбір бандикуттар кәсіпшілік нысаны (еті және терісіне бола). 2 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Құрылысқа қатысушылардың әрекеттестігі

Құрылысқа қатысушылардың әрекеттестігі - құрылысты өрістетуді, үймереттер мен ғимараттарды жоспарлаған қарқынмен тұрғызуды және жоғары техника-экономикалық көрсеткіштері және құрылыс-құрастыру жұмыстарының кажетті сапасымен берілген мерзімдерінде өндірістік күштерді және объектілерді пайдалануға беруді алдын ала ескеретін объект құрудың инвестициялық процесінің барлық қатысушыларының (тапсырушы-салушының) жобалауы. Дереккөздер
Урбажүйе

Урбажүйе (Урбаcистема) * 1) сәулет-құрылыс объектілерінен және қатты бүлінген табиғи экожүйелерден тұратын табиғи-антропогендік орнықсыз жүйе, кенттелген аумақтарда қалыптасады; * 2) қаланың өзара байланысты әлеуметтік- экологиялық сипаттамаларының жиынтығы. Дереккөздер
Мирас мәдени орталығы

«Мирас» - Ақсай қаласындағы мәдени орталық. 1992 ж. «Қарашығанақ» мемлекеттік газ кәсіпорнының жанынан ұйымдастырылды. Орталық қазақ халқының әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін және өнерін жұртшылық арасына насихаттады. «Мирас» Сырым Датұлының 250 жылдық, Абайдың 150 жылдық тойларын өткізуге қатысты. 1993 ж. Италия теледидары мен радио бағдарламалары арқылы қазақтың ас беру, бесікке салу, т.б. салт-дәстүрлері туралы танымдық хабар берді. Сондай-ақ «Наурыз тойы», «Келіндер сыны», «Жас дарын», т.б. байқауларға қатысты. Дереккөздер
Мұхтар Мейірманов

Мұхтар Мейірманов (1901, Жаңақала ауданы, Қоңырқұдық ауылы - 1976 ж.) - шаруашылық басшысы, Социалистік Еңбек Ері (28.7.1948). 1920-33 ж. Жаңақала ауданы кеңес атқару комитетінің төрағасы, ауданы кәсіподақ к-тінің төрағасы. 1933-39 ж. «Правда» ұжымшарының төрағасы қызметін атқарды. 1941 ж. Орал ауыл шаруашылығы техникумында оқыған. 1948 жылдан Жалпақтал ауданы атқару комитетінің төрағасы, ал 1951-52 ж. ауданындағы «Бірлік» ұжымшары- ның төрағасы болды. Дереккөздер
Өлшенген қабат

Өлшенген қабат - түйіршікті материал белшектерінің кабаты, газ өрлеп келе жатқан толассыз араластырудың немесе сұйықтық нәтижесінде жеңіл қозғалмалы күй-жағдай кешіп, қайнап тұрған сұйықтықты еске түсіреді. Дереккөздер
Михаил Ефимович Зуев-Ордынец

Михаил Зуев-Ордынец - 1900 жылы 1 маусымда Мәскеуде туған. 1918 жылы өз еркімен Қызыл Армия қатарына барған. Ярославльде контрреволюциялық қатерді жоюға қатысқан. Әскерден қайтқаннан кейін уездік милицияның бастығы (бұрынғы Тверь губерниясының Вышневолоцкий уезі) болып, 1924 жылы уездік «Наш край» газетіне жұмысқа ауысқан. Ордендермен, медальдармен марапатталған. Шығармашылығы Мақалалары, очерктер мен әңгімелері «Известия», «Комсомольская правда», «Беднота», «Литературнаягазета», «Труд», «Ленинская правда», «Казахстанская правда», басқа көптеген газеттердің беттерінде, сондай-ақ «Безбожник», «Прожектор», «Комсомолия», «Наши достижения» журналдарында жарияланды. «Жиырма бес» атты таңдамалы шығармаларының бір томдығы жарық көрді. *Остров потопленных кораблей. А., ҚМ КӨБ, 1963; *Хлопушин пой ек. А., «Жазушы», 1966; *Исторические поести и рассказы. А., «Жазушы», 1981. Дереккөздер
Банкивтік қораз

Банкивтік қораз - қырғауыл тұқымдасына жататын құс; белгілі төрт жабайы тауық түрінің бірі. Қоразының басы мойны және кеудесі алтынсары құйрығын ұзын қара-жасыл құйрық үсті қауырсындары жапқан. Түсі тексіз тауықтарға ұқсас сұрғылт-қоңыр. Ұзындығы 66 см дейін. Үнді және Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған. Ява, Филиппин, Жаңа Гвинея және Полинезия аралдарына қолға жерсінірдірілген түрлері қайта жабайыланган. Жазық және тау джунглиларында жасырын тіршілік етеді. Жерде қоректеніп ағашта қонақтайды. Үндістанда қолға үйретіліп Еуропаға тасымалданғандарынан үй тауықтарының көп тұқымдары алынған. Дереккөздер
Алексей Аврамович Стрижаченко

Алексей Аврамович Стрижаченко - Кеңес Одағының Батыры (1944). Өмірбаяны Алматы кооператив техникумын бітіргеннен кейін Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы тұтынушылар қоғамының төрағасы болған. Ұлы Отан соғысы кезінде Сталинград түбінде танк ротасының командирі болды. Днепр үшін болған шайқас кезіндегі көрсеткен ерлігі үшін Батыр атағы берілген. 1946 жылдан Алматыда тұрады. Дереккөздер
Білісбек Әбдіразақ

Білісбек Әбдіразақ (30 желтоқсан 1968 жыл, ҚХР, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы Күнес ауданы, Шалкөде деген жері) - ақын. * 1990 жылы Іле педагогика институтының тіл-әдебиет факультетін тамамдады. * 1990-1999 жжылдары Шыңжаң Ұйғыр Автомиялық Республикасының Іле Қазақ облыстық әдебиет-көркем өнершілер бірлестігінің «Қазақ ауыз әдебиетін зерттеу қоғамында» іс жүргізуші, жауапты хатшы міндеттерін атқарды. * 1999 жылы қыркүйек айында ата жұрты — Қазақстанға көшіп келген. * «Мен жалындап өтемін» жыр жинағының авторы. Мерзімді баспасөзде өлең, поэма, ғылыми-зерттеу еңбектері жарияланып тұрады. Дереккөздер
Жарылыс қауіптілі қоспа

Жарылыс қауіптілі қоспа - тұтанған кезінде жануы жанбай қалған қоспаның бүкіл көлеміне таралатын және 5 кПа -ден асып түсетін қысымы дамитын қалыпты атмосфералық жағдайлардағы (қысым сынап бағ. б.-ғы қысым 760 мм және 20°С температурадағы) ауамен жаңғыш. Дереккөздер
Михаил Ларионович Михайлов

Михаил Ларионович Михайлов (16 қаңтар 1829 жыл, Орынбор — 15 тамыз 1865 жыл, Забайкалье, Кадка ауылы) — орыс ақыны, жазушы әрі аудармашы. Лақап аты — Михаил Илецкий. * Уфа гимназиясында оқып, 1844 жылы Петербург университетіне оқуға түскен. * Алғашқы шығармалары «Иллюстрация» журналында (1845) жариялана бастаған. * Кейін Нижний Новгородта әскери қызметте болып, туындылары «Москвитянин» журналында шықты. * 1852 жылы Петербургқа көшіп келіп, «Современник», «Отечественные запискиде» қызмет істеді. * 1956-57 жылы Теңіз министрлігінің тапсырмасы бойынша Оралдан Атырауға дейінгі жерлерге саяхат жасап, әдеби-этнографиялық материалдар жинады, жергілікті балық шаруашылығы мен теңіз ісін зерттеді. Сол кездегі жинаған әдеби-этнографиялық материалдары «Морской сборник» (1859, N 8) журналында «Жайық очерктері» деген атпен жарық көреді. * 1861 жылы шет елден оралған соң саяси қызмет бабында ұсталып, Сібірге жер аударылды. Оның көптеген роман-повестері, аудармалары бар. Дереккөздер
Фотокезеңділік

Фотокезеңділік - организмдердің күн мен түннің белгілі бір ұзақтығы болуын қажетсінуі, яғни, күн мен түннің кезектесіп алмасып отыруын керексінуі. Осыған орай, адамдардың биік ендіктердегі жағдайларға (Арктика, Антарктида) бейімделуі кезінде елеулі проблемалардың бірі полярлық күн мен полярлық түн болып шығады. Дереккөздер
Бантенг

Бантенг - бұқа туысының сүтқоректісі. Кейде гаур және купреймен Bibos туысына жатқызады. Дене ұзындығы 2 м биіктігі 1,5 м. Мүйіз ұзындығы 40-50 см үстіне қарай қайырылған. Ареалы– Бирма– Үндіқытай– Малакка– Суматра аралдары– Ява– Бали– Калимантан. Көп. Жабайы түрінде тек Явада және Калимантанда сақталған. ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Бантенг бұдан 6-5 мың жыл бұрын қолға үйретілген. Үй түрі балии ірі қарасы. Түр тармағы Бантенгтердің үш түр тармағы белгілі, олар – явалық бантенг, борнеолық бантенг және бурмандық бантенг. Дереккөздер
Фотооксиданттар

Фотооксиданттар - атмосферада күн жарығының әсерімен азот оксидтері мен көмірсутектерінен түзілетін химиялық қосылыстардың жалпы атауы. Басты-басты фотооксиданттар — озон мен азот қышқылы. Фотооксиданттар адамның денсаулығына зиян келтіреді және ормандардың жай-күйіне теріс ықпал-әсер етеді. Дереккөздер
Масимжан Шамиұлы Зулфикаров

Масимжан Шамиұлы Зулфикаров - 1925 жылы 7-қарашада Алматы облысы, Шелек ауданында туған. 1961 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының тарих және тіл-әдебиет факультетін бітірген. Ұлы жүз Албан руынан. Алматыдағы А.Розыбакиев атындағы ұйғыр мектебінде директор, Қазақстан Жазушылар одағында кеңесші болып істеген. 1985 жылдан бері зейнетте. Поэзия, проза, драматургия саласында еңбек етеді. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. Шығармалары *Таң сырлары. Дастан. Қазәдебкөркем баспасы, 1958; *Коммунар. Дастан. Қазәдеб-көркем баспасы, 1960; *Ризвангүл. Дастан мен өлеңдер. Қазәдебкөркем баспасы; 1962; *Күз өрнектері. Өлеңдер жинағы. »Жазушы», 1980; *Бұралаң жолдар. Дастан, өлеңдер. «Жазушы», 1993; *Өмір ағымы. Повесть, әңгімелер. «Жазушы», 1965; *Самғау. Повесть, әңгімелер. «Жазушы», 1973; *Сүйіспеншілік. Повесть, әңгімелер. «Жазушы», 1980; *Тағдыр. Повесть. «Арзу», 1994; *Жүрек тынысы. Повесть. «Комтуғи», 1986; *Лутпулла. Роман. «Жазушы», 1969; *Найзағай жарқылы. Повесть, әңгімелер: *«Жалын», 1979; Өмір ағымы. Таңдамалы повестер, әңгімелер. «Жазушы», 1976; *Балалар ауыз әдебиеті. Ғылыми еңбек. «Мектеп», 1988; *Жанар тау Роман-трилогия. Бірінші кітап. «Жазушы», 1985; *Жанар тау Роман-трилогия. Екінші кітап. «Қазақстан», 1994; *Жанар тау. Роман трилогия. Үшінші кітап. «Жазушы», 1995; *Вулкан(орыс тілінде). Роман. «Жазушы», 1990; *Ұлттық дәстүрлер. «Қалалық білім басқармасы», 1993; *Сағым ат. «Астана», 2001; *Жасынның жарқылы (орыс тілінде). «Жалын», 1979; *Садахат, Мәшрап (ойын-сауық). Бейнефильмдер. 1990. Дереккөздер
Амазония үндістері

Амазонка жағалаулары мен оның негізгі салаларының бойында бұдан 500 жыл бұрын үндістердің көптеген гүлденген қоныстары шашыла орналасты. Тарума және омагуа сияқты тайпалар жауын сулары алып келген шөгінділермен тыңайған егістіктерден жүгерінің, маниоктің және күріштің мол өнімін жинады және ешқашан балықтан немесе тасбақа етінен тапшылық көрген жоқ. Солай болғанмен де соғыстардың, құлдану мен құл саудасымен айналысушылардың, ақ нәсілді адамдар әкелген аурулардың нәтижесінде, бұл тайпалардың бәрі біртіндеп жоғалып кетті. Бүгінде Амазонияда қалған үндістердің көпшілігі дәстүр бойынша негізгі өзендерден қашық, сельвада өмір сүргендер Өздерінің ата-бабалары сияқты бұл бытыраңқы тайпалар, көбінесе көшпелі өмір сүреді. Кедей жер телімдерін уақытша егістіктер үшін тазартады, бірақ, негізінен, аңшылық және балық аулаумен айналысады. Олар орман бере алатын нәрселерді жақсы пайдалана біледі. Тариано тайпасының үндістері, мысалы, 300-ден астам жабайы өсімдіктердің емдік қасиеттерін біледі. Амазониядағы үндіс халқы шамамен 100000 адамға дейін азайды, алайда бұрынғыша әр түрлі тілде сөйлейтін 150-дей тайпалар сақталған. Олардың көпшілігі Бразилияның солтүстік-шығысындагы каяполар сияқты Ұлттық үндіс қорының қорғауына алынған. , Бразилиядағы Үндістер резервайиясында.]] Бірақ оларға жерлерінің неғұрлым жылдам қарқынмен өзгеруі дәрежесіне байланысты күнелту үшін күрес жүргізуге тура келеді. XX ғасырдың соңындағы Амазония сельвасының жанашырлық жағдайы өткір экологиялық және саяси проблемаға айналды. Бұл Амазонияны жуырдағы уақытқа дейін тек романтикалық нышан, жабайы джунгли деп білетіндердің де назарын аударды. Экологтерді адамның ғаламшардағы аумағы жағынан ең үлкен ылғалды тропиктік орманға аяусыз шабуыл жасауы көбірек алаңдатып отыр. Ағаштарды кесіп құлату мен ағаш дайындау сельваға деген жыртқыштық қатынастың ең көзге көрініп тұрған формалары. Аумағы жағынан орасан үлкен 6 орман кен-байлықтарын ашық әдіспен өндіру, ауыл шаруашылығын, мұнай өндіруді дамыту мен су электр станцияларын салудың нәтижесінде құрып бара жатыр. Егіншілік пен мал шаруашылығының мұқтаждықтарына алаңдар дайындау үшін сельваның үлкен телімдері өртеледі. Бұдан бәрінен бұрын ірі өзендердің бойындағы адам аяғы жетпейтін аудандар зардап шегеді. Дегенмен соңғы уакытта Амазония ормандарын жоюдың қарқыны баяулай бастады. Дереккөздер
Барасинга

Барасинга, батпақ бұғысы - бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректі. Түсі янтарлы-сары немесе алтын-қоңыр. Еркектерінің мүйіздерінің ерекшеліктері көзүстінде ұзын өсінділерімен-бағанықатар мүйіз қисық тармақталған және ұшар басында шашақталған өсінділері бар. Дене ұзындығы 180 см, салмағы 280 кг. Орталық және солтүстік-шығыс Үндістанда - Непалда таралған. Сазды саванналарды мекендейді (жүні супанбайды түягы жақсы ажыратыпады). ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Уытты тау жыныстары

Уытты тау жыныстары - өсімдіктер мен жануарлардың өсуі мен дамуын тежейтіндей, адамның денсаулығына әсер ететіндей шамада уытты заттектер бар таужыныстар. Бұлар — ауыр металдар, ортаның қышқылдығын не сілтілігін арттыратын заттектер, радонтүзуші заттектер болуы мүмкін. Дереккөздер
Фотореактивтер

Фотореактивтер - фотоүлбірлер мен фотоқағаздарды өңдеу кезінде қолданылатын химиялық заттектер. Фотореактивтердің барлығы уытты, ал көптеген түрлері канцерогенді заттектер болып табылады. Сондықтан үйдегі фотолабораториялар жағдайында сақтық шаралары бұлжытпай қолданылуы керек. Лабораторияда жақсы желдету қамтамасыз етілуі тиіс. Фотореактивтер теріге тимеуі керек (пинцеттерді қолдану), ал тие қалса, дереу ағын сумен жуу қажет. Фотореактивтердің көбінде ауыр металдар болады, сондықтан оларды әдеттегі канализацияға төгуге болмайды. Пайдаланылған фотореактивтерді ерекше қауіпті қалдықтарды жинайтын пункттерге тапсыру қажет. Пайдаланылған бекіткіш ерітінділерде күміс болады, оны арнаулы лабораторияларда ажыратып алу экономикалық тұрғыдан тиімді. Дереккөздер
Сыртқы көлік

Сыртқы көлік - өнеркәсіпті өнеркәсіпорындары өндірістік процестеріне қызмет көрсетуге арналған көлік құралдарының, жабдықтар мен механизмдердің кешені, олар арқылы шикізат; жартылай фабрикаттар және дайын өнімдерді жеткізу жұзеге асырылады. Сонымен ең жиі темір (әдеттегі жай тар табанды) және автомобиль жолдары пайдаланады. Дереккөздер
Барибал

Барибал, қара аю – аюлар тұқымдасына жататын сүтқоректі, кейде бөлек Euarctos туысына жатқызады. Дене ұзындығы орташа 1,75 м биіктігі 1 м; салмағы 150 кг. Түсі әдетте қара, кейде сұр түсті тұмсық ұшы ақшыл-сары. Солтүстік Америкада мекендейді. Көпшілігінде өсімдікпен қоректенеді кейде жабайы тұйяқтыларға және үй жануарларына шабуыл жасайды. Қыста аю апанында ұйқыға кетеді. Қантар-ақпанда (әдетте 2-3) ұрпағы пайда болады. Спорттық аңшылық нысаны. Кей жерлерде жойылған, ал АҚШ хал. парктерінде және қорықтарында көп. Дереккөздер
Шырындар

Шырындар. Жеміс-жидек және көкөніс шырындарында нәрлі заттар көп және оларды организм оңай сіңіреді. Тамақта витамин тапшы болатын қыс пен ерте көктем айларында жеміс және көкөніс шырындары, әсіресе балалар үшін өте бағалы тағам болып табылады. Шырының құрамында жас өнімнің қасиеттері толық сақталады, ал олардың кейбіреулерінің дәмі мен жұғымдылығы, қант қосудың нәтижесінде, айтарлықтай жақсарады. Әсіресе, жемістерден жұмсақ етімен қоса жасайтын шырындар бағалы (мысалы, өрік, шабдалы, қара өрік, томат т. б.). Мұндай шырындар басқа қасиеттеріне қоса ішектің жұмысын жақсартады. Жүзім шырыны тез қорытылатын қантқа (глюкоза және фруктоза), органикалық қышқылдарға (алма, шарап және лимон), минералды тұздарға бай. Жүзім шырынында витаминдер өте көп емес, негізінен каротин (провитамин А), В және С. витаминдері бар. Жүзім шырынының колориялылығы жоғары, сондықтан бағалы диеталық тағам ретінде пайдаланылады. Алма шырыны қантқа, пектин заңдарына және минералды тұздарға (әсіресе темір тұзына) бай. Шабдалы шырынында (жұмсақ етімен) калий мен темір тұзы мол. Оның құрамында каротиннің мол болуы ерекше маңызды. Қара өрік шырынын жұмсақ етімен қоса және қант қосып әзірлейді: оның құрамында пектин заттары мол болады, шөлді басады, қарын ішек трактісіне босаңсытатын әсер туғызады. Апельсин және мандарин порындары витаминдерге, әсіресе С витаминіне бай, цинготқа қарсы қасиеттері бар. Етімен қоса жасалған қара қарақат шырынында С витамні өте көп болады қой бүлдірген мен қарлыға шырындарында С витамині мұнан аздау. Томат шырынының құрамында өсімдік тағамдарында кездесетін витаминдердің барлығы дерлік болады. Бірақ томат шырыны каротин мен С витаминіне ерекше бай, онда сонымен бірге минералды тұздар, қант және органикалық қышқылдар да мол. Томат шырыны қышқылдылығының төмендігімен сипатталады және жағымды, бой сергітерлік дәмі болады, шөлді басады. Сәбіз шырынында каротин көп, сонымен бірге онда организмге қажетті кальций, фосфор және темір тұздары бар. Өзінің калориялылығы мен қорытылуы жағынан сәбіз шырыны басқа көкөніс шырындарымен салыстырғанда артық, демек энергиялық құндылығы жоғары. Ол, әсіресе балаларға, жүкті және бала емізетін әйелдерге пайдалы, қызылша шырыны қантқа, минералды тұздарға және азоттық заттарға бай. Өнеркәсіптік жолмен шығарылатын араластырылған және қойытылған шырындар жоғары тағамдық маңыздылығымен және жақсы дәмдік қасиеттерімен ерекшеленеді. Араластырылған шырындар (мысалы, алма — мүкжидек, алма — сәбіз) екі немесе одан да көп түрлі шырындардан тұрады. Қорытылған шырын алу үшін кәдімгі шырынды (негізінен алма шырынын) арнаулы аппараттарда суалғанша қайнатады. Қойытылған шырындағы құрғақ заттар кәдімгі шырындағыдан 6 есе көп. Жеміс-жидек және көкөніс шырындарын, сондай-ақ, үй жағдайларында да дайындауға болады. Дереккөздер
Ішкі су әкету

Ішкі су әкету - елді мекен немесе өнеркәсіптік кәсіпорнының тиісті міндет атқаратын су әкету желісіне санитарлық-техникалық аспаптары мен технологиялық жабдықтардан және қажет болғанда жергілікті тазартқыш ғимараттарымен, ағынды суды, сонымен қатар жаңбыр мен еріген суларды бұруды қамтамасыз ететін қорыту құрылымдарының сыртқы бетерімен және шығыңқы жерлерімен бірінші байкау құдығына дейін шектелген көлеміндегі құбырлар мен құрылғылардың жүйесі. Дереккөздер
Су шүйлімі

Су шүйлімі - суда өсетін бір жылдық шөптесін өсімдік. Гүлі су үстінде өседі. Тұқымынан көбейеді. Жемісі ромб тәрізді, 4 мүйізді, ені 2,5-4 см, ұзындығы 2 см. Су түбіне түскен тұқымның өнгіштігі 50 жылға дейін сақталады. Жайық өзенінің бойында таралған. Жаңғақ жемісі азық-түлікке, мал азығына пайдаланылады, сондай-ақ халық медицинасында да қолданылады. Дереккөздер
Ұжымдық тауар

Ұжымдық тауар - жеке меншіктік те, қоғамдық та емес тауарлар. Мұндай тауарды пайдалану пайдаланушылар арасыңда ерекше болғанымен (оны тұтынушылардың шектеулі саны ғана пайдалана алады), бәсекелестік бола алмайды (Ұжымдық тауарды бір тұтынушының пайдалануы мұны басқалар пайдалана алмайды дегенді білдірмейді). Мұның мысалдары кинотеатрлар, саябақтар, жүзу бассейңдері мен аумақтары болып табылады. Алайда мұндай тауарды пайдаланушылардың оңтайлы саны да, ең көп саны да болады. Дереккөздер
Жаңақала кәсіптік мектебі

Жаңақала кәсіптік мектебі (N 8) - Жаңақала ауданындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. * 1963 ж. 29 қаңтарда Новая Казанка аулында 8-Казталов ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі ретінде ашылды (алғашқы директоры — E.Лeпесов). * 1964-68 ж. училищеде Мордва, Чувашия, Удмуртия, Коми, Молдавия, Башқортстан, Татарстан, РКФСР, Украина, Белоруссия республикаларынан келген балалар оқыды. * 1980 ж. оқу орны ауданы орталығы Жаңақала а-на көшірілді. * 1981 ж. 1 қазанда ол кәсіптік-техникалық уч-ще ретінде қайта құрылды. * 1984 ж. уч-щенің 480 орындық оқу-өндірістік кешені пайдалануға берілді. * 2000 ж. тамыз айынан «Жаңақала кәсіптік мектебі» деп аталады. Мұнда кең профилді механизаторлар, арендатор-фермерлер, бухг-лер, жүргізушілер, сондай-ақ тігіншілер мен аспаздар даярланады. Сонымен қатар коммерциялық негізде оқушылар «В», «С» категориялы жүргізушілікті меңгеріп шығады. Дереккөздер
Есләм Зікібаев

Есләм Зікібаев (5.06.1936, Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданының Өрнек ауылы - 12.04.2002, Алматы) - ақын, жазушы. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. * 1961 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика бөлімін бітірген. * Еңбек жолы «Қазақстан пионері» («Ұлан») газетінде басталып, одан «Қазақстан әйелдері» журналында, «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан»), «Жетісу» газеттерінде жалғасқан. * Бұдан кейін Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеттің бөлім бастығы, «Жалын», «Жазушы» баспаларының редакция меңгерушісі, «Кітап жартысы» — «Друг читателя» газетінің бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының әдеби кеңесшісі, көркем әдебиетті насихаттау бюросының директоры, «Ақиқат» журналының бөлім меңгерушісі және алқа мүшесі болды. Жетістіктері Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Өзі туған Есіл ауданының Құрметті азаматы. Бірнеше мүшәйралардың жүлдегері. Шығармалары Алғашқы өлеңі 1958 жылы республикалық жастар газетінде жарық көрген. Қазақстан Жазушылар одағының 1986— 1996 жылдары басқарма мүшесі болған. Серб жазушысы Змайдың бірталай шығармаларын башқұрт ақыны Ш.Бикколдың «Жүрегімнің жарығы», қырғыз ақыны Ж.Садықовтың «Тау жолы» жыр кітаптарын, түркмен жазушысы К.Қүрбаннепесов шығармаларын т.б. тәржімалаған. Оның өлеңдеріне біршама әндер жазылған. *Ақ қайыңдар. Өлеңдер. «Жазушы», 1975; *Аққу-арман. Өлеңдер. «Жазушы», 1977; *Мен космонавт боламын. Өлеңдер. «Жалын», 1978; *Ақ қайнар. Өлеңдер. «Жалын», 1982; *Ақ айдын. Алматы. 1980; *Ақ сағым. Алматы. 1982; *Алтын сағым. Өлеңдер. «Жазушы», 1985; *Верую в людей. Стихи. «Жазушы», 1989; *Құс ғұмыр. Өлеңдер. »Жазушы», 1992; *Дүние жалған. Өлеңдер. «Аман» ЖШС, 1998; *Арна. Өлеңдер. «Аман»ЖШС, 2001; *Жыр тағдырым. Алматы 2003; *Қас қағым сәт. Алматы. 2004; *Армандай ғұмыр. Алматы. 2007; *Өмір - бәйге. Астана. 2007. Дереккөздер
Су ұрма

Су ұрма - ақпанын соққысын қабылдау және қотарыла аққан су тасқынының энергиясын басу үшін және де су ағу жолының арнасы мен ғимарат негізінің топырағын су шайып кетуден қорғауға арналған шомбал тақта түріндегі, бөгеттің суағарынан (су түсіруден) кейін орналасқан, су ағу жолының түбін бекіту элементі. Дереккөздер
Барракудалылар

Барракудалылар, теңіз шортаны – Кефале тәріздес отрядының балық тұқымаасы. Ұзындығы 3 м (әдетте 1 м). Денесі шортан тәріздес. Ауызы үлкен -тісі мықты алдынғылары азу тіске ұқсас. 1 туысы барракудалар (Sphyraena) 20 түрі Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарының тропикалық және субтропикалық суларында таралған; ТМД-да 2 түрі: (екеуі де сирек кездеседі) ұсақ қабыршақты сфирена (S. sphyraena) Қара теңізде; S. pinguis Жапондық тенізде кездеседі. Жыртқыштар; шағын топ құрайды. Жыныс мүшелерінің жетілуі 2-4 жылда аяқталады. Уылдырығын суға бөліп шашады. Үлкен барракудалылар адамға қауіпті. Кәсіпшілік балығы. Дереккөздер