kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ибраһим ІІ

Ибраһим ІІ (1128 – 1158) – Шығыс Қарахандар әулеті мемлекетінің билеушісі. Ахмад Арслан ханның баласы. Ибраһим ІІ туралы бір-біріне қарама-қайшы тарихи деректер сақталған. Деректердің бірінде оны “шаҺид”, яғни мұсылман емес қидандармен соғыста қаза тапты десе, енді бір мәліметтерде өзінің қол астындағы көшпелі қарлұқтар мен қаңлыларға қарсы шайқаста қидандардан көмек сұраған деп көрсетілген. Ибраһим ІІ салжұқ билеушісі Санжар сұлтанмен бірігіп, қидандарға қарсы Хорасандағы Катван шайқасында жеңіліс тауып, қашып кеткен ағасы Мұхаммедтің орнына билік басына келген. Ибраһим ІІ қидан әміршісі Елюй Дашиге тәуелді болған. Ибраһим ІІ Бұхарадағы Келлябад деген жерде “жөнсіз істері” үшін қарлұқтардың қолынан қаза тапқан. Тағы қараңыз *Қарахан мемлекеті Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Париж клубы

]] Париж клубы - (француздың club de Parіs ) – әлемнің экономикалық жағынан дамыған елдерінің бейресми бірлестігі. Клуб қатысушы мемлекеттердің үшінші елдердің борышына қатысты қаржы саясатын үйлестіреді. Ұйым дамыған несиегер-елдер өкілдерінің борышқор-елдердің борышты өтеуіне байланысты мәселелер туындаған кезде ара-тұра кеңесуі негізінде қалыптасты. ЮНКТАД-тың (БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясы) қамқорлығымен ең нашар дамыған елдердің берешегі бойынша 1978 жылы Парижде өткен келіссөз кезінен тұрақты сипат алды. Оның әрбір отырысы нақты бір борышқорға арналады. Оған борышқор-елдің, осы борышқорға несие берген елдердің, сондай-ақ Халықаралық валюта қоры мен ЮНКТАД-тың өкілдері қатысады. Өзінің отырыстарында Париж клубы несие мерзімін ұзарту, қайта құрылымдау, қосымша несие беру, борышты өтеу мүмкіндіктерін айқындау, борышқор-елдің атына ұсыныс-кеңес әзірлеу сияқты қалыптасқан жағдайдан шығу шаралары туралы шешімдер қабылдайды. Сілтемелер * ЮНКТАД * БҰҰ * Франция Дереккөздер
Айсұлу Байқадамова

Байқадамова Айсұлу (4.10.1927, Торғай — 3.7. 1992, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1961). Мәскеу консерваториясында оқыған (1949—1954). 1954 жылы Алматы консерваториясын бітіріп, Қазақ опера және балет театрында Жібек (Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек”), Ажар (А. Жұбанов пен Л. Хамидидің “Абайында”), Сара (М.Төлебаевтың “Біржан—Сарасында”), Шура (Н. Тілендиев пен Қ. Қожамияровтың “Алтын тауларында”), Қамар (Е. Рахмадиевтің “Қамар сұлуында”), Марфа (Н.А. Римский-Корсаковтың “Патша қалыңдығында”), Лакме (К.Ф. Делибтің “Лакмесінде”), Людмила (М.И. Глинканың “Руслан мен Людмиласында”), Чио-Чио-Cан (Дж. Пуччинидің “Чио-Чио-Cанында”) партияларын орындады. Композитор С.Мұхамеджанов “Айсұлу” операсын Байқадамова Айсұлуға арнап жазған. Мұнда ол Айсұлудың партиясын айтты. Байқадамова Айсұлуның шығармашылығына нәзік лирикаға бейім образдар тән еді. Дереккөздер
Жас Бұхаралықтар

Жас Бұхаралықтар — Бұхарада 1916 жылы құрылған жәдитшілдік бағытындағы ұлттық саяси ұйым. 1918 жылы әмірді тақта қалдыра отырып, елде ішінара демократиялық өзгерістер жасауға тырысқан бірнеше сәтсіз әрекеттері үшін әмірлік тарапынан бұл ұйымға қатаң тыйым салынып, көп ұзамай ол тарап кетті. Ұйымға қатысушылардың неғұрлым солшыл бөлігі 1920 жылы қаңтарда Ташкент қаласында Ф.Ходжаевтың басшылығымен “Жас бұқаралық революционерлердің түркістандық орталық бюросы” болып қайта құрылды. Олар Бұхарада әмір үкіметін құлатып, демократиялық республика құру мақсатын көздеді. Бюро Кеңес үкіметіне сүйене отырып, бұрынғы бүкіл “Жас Бұхаралықтарды” өз маңдарына топтастыруға тырысты. Қозғалыс жеңіске жетіп, Бұқар Халық Кеңестік Республикасы (БХКР) орнағаннан кейін, “Жас Бұхаралықтар” Түркістан коммунистерімен ресми түрде бірікті. Дегенмен олар жергілікті халықтың мүддесін көздеп, ұлтшылдық көзқарасты жақтады. Сондықтан Бұхарада басмашылар қозғалысы талқандалғаннан кейін БХКР-дегі Кеңестердің 4-съезінде (1923 жылы, қазан) олар орталықтан келген коммунистер тарапынан буржуазиялық ұлтшылдар ретінде айыпталып, билік басынан тайдырылды. Осыдан кейін “Жас Бұхаралықтардың” көпшілігі большевиктер партиясы қатарынан шығарылды. Дереккөздер
Нибелунгтар туралы жыр

Нибелунгтар туралы жыр – неміс халқының батырлық эпосы. 1200 ж. ш. жазылып, 1757 ж. кітап болып жарық көрген. 16 жырдан тұратын нибелунгтер циклінде мазмұн тұтастығы байқалмайды. Бөлек-бөлек жыр үлгілерінде Зигфрид атты батыр мен оның әйелі Кримхильданың мифологиялық образдары, трагедиялық сюжет пен сиқырға негізделген мотивтер қамтылған. Ғұндар мен бургундар (нибелунгтер) арасындағы соғыс тарихы, оларды ғұндардың талқандауы (436 ж.ш.), рыцарьлық өмірдің көріністері бейнеленген. Зерттеушілер бұл қаһармандық эпосты “Аттила” дастанының негізінде қыпшақ ақындары жазған деген болжам айтады. “Ниьелнугтар туралы жырдың” мифологиялық концепциясы негізінде неміс композиторы Р.Вагнер “Нибелунг жүзігі” (1854 – 74) аталатын опералық тетралогиясын жазған. Сілтемелер *Ғұндар *Бургундар *Эпостық жыр Дереккөздер
Ибраһим Ата

Ибраһим Ата, ИбраҺим шейһ (XI ғасырдың аяғы, Түркістан өңірі, Сайрам қаласы – XII ғасырдың басы, сонда) – белгілі шейх, Қожа Ахмет Ясауидің әкесі. Аңыздар, жазба деректері Ибраһим ата туралы XVII ғасыр аяғы - XVIII ғасыр басындағы жазба деректер мен XIX-XX ғасырлар басындағы фольклорда Қожа Ахмет Ясауидің әкесі екендігі бірауыздылықпен айтылады. Бір топ аңыздарға сәйкес Ифтихардың ұлы Махмұдұлы Ибраһим – XI ғасырдың екінші жартысында Сайрамда (Исфиджабта) өмір сүрген түргеш тайпасының ұрпағы, жергілікті түріктерден шыққан сопы шейхы. Оның Сәдір шейх және Ахмет Қожа атты екі ұлы болады. Екінші ұлына түріктің ұлы ақыны және сопылық дана болу тағдыры жазыпты. Екінші бір ағыз шежіре нұсқасы бойынша Ибраһим ата Ысқақ баб әулетінің төртінші ұрпағына жатса, Мұхаммед пайғамбардың немере бауыры мен күйеу баласы тақуа Әли халиф әулетінің он бесінші ұрпағы болып табылады. Ибраһим ата Қожа Ахмет жеті жаста болған кезде қайтыс болады. Аңыздар бойынша ол – мыңдаған мүридтердің ұстазы. Ол көрегендік қасиетке ие болған. Кейінгі уақыттағы фольклорда ол өсімдіктермен түрлі ғажайыптар жасайтын бақшашы немесе диқаншы ретінде бейнеленеді. Ол Қожа Ахмет Ясауидің ең жақын туыстары – сайрамдық әулиелер тобын басқарған. Сайрамда бүгінгі күнге дейін Ибраһим Ата мен оның зайыбы Айшаның мазарын құрмет тұтады. Ибраһим Ата және оның баласы Қожа Ахмет Ясауи – қазақ жерінде исламды таратуда шешуші рөл атқарған. Дереккөздер
Өлшем

Өлшем – физика және математика ғылымдарында математикалық кеңістіктің (немесе объектінің) өлшемі деп ондағы әрқандай нүктені көрсету үшін шектеулі мөлшердегі қажетті координаттар саны айтылады. Бір өлшем деп дененің бір қимасы айтылады. Мысалы, түзуде бір (1D) өлшем бар, өйткені ондағы нүктені көрсету үшін тек бір координат қажет болады. Цилиндрдің немесе шар секілді беттің өлшемі екі (2D) болады, себебі ондағы нүктені көрсету үшін екі координат қажет, яғни, беттегі нүктені айқындау үшін ендік және бойлық өлшемдері қажет. Екі өлшемді Евклидтік кеңістік — жазықтықтағы екі өлшемді кеңістік. Ал, кубтің, цилиндрдің немесе шардың ішкі жағы үш өлшемді (3D), себебі осы кеңістіктердегі нүктені табу үшін үш координат қажет. Классикалық механикада кеңістік пен уақыт ұқсамайтын категорияға жатады, әрі абсолютті кеңістік пен уақытқа байланысты. Ғалам ұғымы 4 өлшемді болып табылады, бірақ электромагнетизмді сипаттауға ол жарамайды. Уақыт-кеңістіктің төрт өлшемі (4D) кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан абсолютті анықталмаған, қайта бақылаушы қозғалысына орай мәлім оқиғаларға сай анықталған. Минковский кеңістігі алғаш гравитациясыз ғаламды мөлшерлейді; жалпы салыстырмалы теорияның псевдо-римандық түрленісі (pseudo-Riemannian manifolds) уақыт-кеңістікті материямен және гравитациямен сипаттайды. 10 өлшемділік суперструна теориясын (6D гиперкеңістік + 4D) сипаттау үшін пайдаланылады; ал 11 өлшемділік супергравитация мен М-теориясын (7D гиперкеңістік + 4D) сипаттай алады; ал кванттық механиканың күй кеңістігі шексіз өлшемді функция кеңістігін білдіреді. Өлшем ұғымы физикалық нысандармен шектелмейді. Жоғары өлшемді кеңістіктер математика мен ғылымда жиі кездеседі. Олар евклидтік кеңістіктер немесе жалпы параметрлік кеңістіктер немесе Лагранж немесе Гамильтон механикасындағы секілді конфигурациялық кеңістіктер болуы мүмкін; бұлар физикалық кеңістікке тәуелсіз абстрактілі кеңістіктер. Философияда өлшем көбінесе нәрседегі сан-сапа бірлігі мен қайшылығының ең жинақы стандартын білдіреді. Гегель диалектикасында өлшем сан-сапа өзгерісіндегі сандық және сапалық күйдің түрлі деңгейлерін бідіреді. Ол бойынша, сапа мен сан арасында терең байланыс бар. Өзгеріс сандық өлшемдердің өзгерісінен басталып, мәлім шекке жеткенде сапалық өлшемдердің өзгерісіне ауысады, сөйтіп зат өзінің жаңа нұсқасына ауысады. Сондықтан Гегель өлшемді “сандық сапа” немесе “сапалық сан”, яғни сапа мен санның бірлігі деп анықтаған. Дереккөздер
Тілеуов Асхат Халелұлы

Тілеуов Асхат Халелұлы (1950 ж.т., Қостанай қ.) – техника ғылымының докторы (1996), профессор (1997). ҚР Жаратылыстану ғыллым академиясының корреспондент мүшесі. Целиноград ауыл шаруашылық институтын (1974, қазіргі [http://agun.kz/?lang=kz Астана агротехнологиялық университеті] ) бітірген. Осы оқу орнында ассистент (1974–77), Ауыл шаруашылығын электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының аспиранты (1977–80), 1980 жылдан қазіргі Еуразия ұлттық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, қазіргі кезде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 80-нен астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Операторлар

Операторлар – берілген жүйені сипаттайтын функцияны түрлендірудің математикалық түрлі операцияларын (алгебралық, дифференциалдық, интегралдық, т.б.) жасайтын математикалық өрнек. Қолданылуы Физикада әрбір динамикалық шамаға бір математикалық оператор сәйкестеледі. Операторлардың математикалық жолмен жан-жақты зерттелген түрі – Гильберт кеңістігіндегі сызықтық түрі. Мұндай сызықтық Операторлардың өздік мәні сол оператор сипаттайтын физикалық шаманың өзіне тең, ал оператордың өздік функциясы – зерттеп жатқан жүйені сипаттайтын функциялардың толық жинағы болып табылады. Теориясы Операторлардың өздік функциясы мен өздік мәнін табуға арналған теңдеу – кванттық теорияның басты теңдеуі болып табылады. Осы теңдеудің берілген физикалық құбылысқа арналған түрі сол құбылысты жан-жақты толық сипаттайды деп есептеледі. Ал Операторлардың математикалық дәйекті түрі осы оператор анықтайтын жүйе спектріне сәйкес келетін өздік функцияларды өрнектейтін кеңістіктік координатты таңдап алуға байланысты. Сілтемелер * Операторлар теориясы * Оператор * Кванттық теориялар Дереккөздер
Патернализм

Патернализм ( – әкелі, отандық) – фирма деңгейіндегі әлеуметтік-еңбек қатынастарын реттеу нысаны; кәсіпкерлердің өз жұмыскерлеріне көрсететін қамқорлығы мен қайырымдылығында байқалатын еңбек қатынасы аумағындағы идеология және әлеуметтік тәжірибе. Ол жұмыс берушілердің білікті кадрларды тарту және орнықтыру, өнімділікті арттыру, моральдық-психологиялық ахуалды жақсарту мақсатымен қызметкерлерге еңбек заңнамасында және ұжымдық шартта көзделген игіліктерден тыс қосымша игіліктер (жеңілдіктер, төлемақылар, еңбек, демалыс жағдайын жақсарту, т.с.с.) берудегі бастамасын көрсетеді. Бұл қызметкерлер тарапынан фирмаға деген адалдықты, ортақ мүдделер үшін ынтымақтаса білуді және тілектестікті дамытады. Дереккөздер
Жорықбай Табынбайұлы

Жорықбай Табынбайұлы Жорықбай Табынбайұлы (1864, бұрынғы Сырдария облысы, Перовскі уезі, Қабылкөл ауылы – 1932, сонда) – ақын, жырау. Шығармалары “Нақыл сөздер”, “Ошақты Садақбайға”, “Әліпбай милицияға”, “Қожамұраттың Жақыбына”, “Сапар құдаға”, “Мыңбайдың бағасы”, “Жорықбай деген шайырың”, “Қармақшыда”, “Ақназар ұстаға”, т.б. өлеңдері сақталған. Әсіресе, Қарабалық болысы Алдияров Қараға шығарған өлеңі ақынды көпшілікке танымал еткен. Сілтеме
Тоқайтөбе

Тоқайтөбе – бекіністі мекен, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Отырар ауданы, Шәуілдір ауылының түбінде, Отырар қаласының оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. Сипаты 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Оның жалпы көрінісі трапеция тәрізді, бір жақ қабырғасы ішіне иілген, оңтүстік жағы 280 м, солтүстік-батысы 260 м, батыс жағы 240 м, солтүстік-шығыс жағы 380 м. Тоқайтөбе айналдыра тереңдігі 2 м, ені 20 м ормен қоршалған. Бекіністі мекеннің батыс жағындағы бұрышында орталық қорғаны бар, оның биіктігі 5 м, ауданы 80×80 м. Тоқайтөбенің аймағында үш жерде осындай бекініспен салынған тұрақты мекендердің орны байқалады. Алайда олар жартылай бұзылып, егістік жерге айналдырылған. Қазба барысында табылған заттарға қарағанда мекен орны б.з. І-VІІІ ғасырларына жатады. Дереккөздер
Нивальды белдеу

.]] Нивальды белдеу, нивалдық белдеу, нивалдық-гляциалдық белдеу ( – қарлы, суық), көп жылдық қар белдеуі (мәңгі қар мен мұз белдеуі) – таудағы ең жоғарғы табиғи белдеу; мәңгі қарлар мен мұздықтар белдеуі; қар сызығынан жоғары орналасқан таулардағы, сондай-ақ полюс атыраптарындағы нивальдық климатты ең жоғары биіктік белдеу. Қар шекарасынан жоғары жатады. Нивальды белдеудің төменгі шекарасы полюстік аймақта: Антарктида мен Гренландияда теңіз деңгейіне ұштасады, Орталық Азияның Гималай, Гандисышань, Памир, тағы басқа тау жоталарында және Оңтүстік Америкадағы Анд тауларында 6500 м биіктіктен өтеді. Қатты түрде түсетін жылдық жауын-шашын мөлшері олардың еру және булану мөлшерінен артық. Мұздықтар мен қар алаңы көбіне беткейдің көлеңкелі жағында пайда болады. Тау беткейінің тік жерлерінде қар көшкіні жиі болып, беткей жыныстарының физикалық үгілулері қарқынды жүреді. Өсімдік дүниесі өте кедей: Нивальды белдеуде мүк пен қына ғана өседі. Сілтемелер *Нивальды климат Дереккөздер
Сүтбұлақ

Сүтбұлақ – Күнгей Алатауының шығыс бөлігіндегі асу. Жер бедері Биіктігі 3901 м. Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі Сүтбұлақтың (Шілік алабы) арнасымен оңтүстік беткейдегі Ыстықкөл алабындағы Сүтбұлақ өзенінің бастауына қарай соқпақ жол өтеді. Дереккөздер
Өлшем (құрал)

Өлшем – берілген мөлшердің физикалық шамасын көрсететін өлшеу құралы. Мысалы, кіртас – масса өлшемі, кванттық генератор – жиілік өлшемі, т.с.с. Өлшеу дәлдігіне және қолдану мақсатына байланысты өлшем үлгілік (эталондық) және күнделікті қолданыстағы болып бөлінеді. Дереккөздер
Нивальды климат

.]] Нивальды климат, нивалдық климат, нивалдық-гляциалдық климат – климаттың өте суық, қатаң түрі; геомофологиялық жіктеуге сәйкес қардың еруі мен булану мөлшерінен қардың жауу мөлшері көбірек болатын, соның нәтижесінде мәңгі қарлар мен мұздықтар түзілетін климат. Таулардың ең биік бөліктеріне және Антарктидаға, Арктикаға, Гренландияға тән. Нивальды климат өңірінде де қатты күйде жауған жауын-шашын мөлшері оның еруі мен булануынан әлдеқайда артық болып, көп жылдық мұздықтар мен қар үйінділері шоғырланады. “Нивальды климат” терминін алғаш 20 ғасырдың басында неміс ғалымы А.Пенк климатты геоморфол. жіктеу кезінде енгізді. Сілтемелер *Нивальды белдеу *Климат *Жер бедері Дереккөздер
Қызылжыңғыл

Қызылжыңғыл — тарихи қоныс. Қызылорда облысының солтүстік-шығысында, Телікөл атырабында. Сарысу мен Шу өзендерінің Телікөлге құяр жеріндегі бұл алапты көшпелі тайпалар ерте заманнан-ақ қоныстанған. Кейбір тарихи деректерге қарағанда, Сыр бойын жайлаған көне оғыз-қыпшақ жұртының астанасы Жанкент (Янгикент) шаһары осы Қызылжыңғыл маңында болған. Сарыарқа мен Балқашты, Алатау мен Атырауды жайлаған орта ғасырдағы көшпелі түркі тайпалары осы маңда бас қосып, кеңес құрған. Осындай тарихи оқиғалардың айғағы ретінде ноғайлы дәуірінен қалған Байғана мазары мен кейінгі 17 – 18 ғасырларда Жоңғар шапқыншылығы кезінде қаза тапқан бірқатар қазақ батырларының бейіттері (Тамғалының Нұрасында) әлі күнге дейін сақталған. Жоңғар шабуылы кезінде «Ақтабан шұбырынды – Алқакөл сұлама» оқиғасына ұшыраған қазақ рулары 18 ғ-дың алғашқы жартысында тарихта Алқакөл деген атпен қалған қазіргі Телікөл маңына келіп тоқтаған. Қызылжыңғыл осындай тарихи ауыр күндерде бүкіл қазақ руларының ес жиып, жоңғарларға қарсы күш біріктірген қасиетті жері ретінде мәлім. Қызылжыңғыл алабын 1917 жылға дейін Ұлытаудың 12 болысы мекендеді. Қоқан хандығына қарсы халық көтерілісін бастаушылар Тұрғанбай, Басықара батырлар өз жасақтарын алғашқыда Қызылжыңғыл алабында ұйымдастырған. 1916 жылғы Торғай көтерілісіне Қызылжыңғыл өңірінен көптеген сарбаздар қатысқан. Дереккөздер
Сүтбұлақ мұздығы

Сүтбұлақ мұздығы – Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқыр пішінді мұздық. Мұздықтан Шіліктің оң саласы – Сүтбұлақ өзені басталады. Аумағы Мұздықтың ұзындығы 4,0 км, ашық жері 3,6 км. Жалпы ауданы 6,4 км 2 , мұзқар (фирн) алаңы 2,6 км 2 , ашық жатқан тілі 3,5 км 2 , борпылдақ жыныстар жапқан бөлігі 0,3 км 2 . Мұздықтың орташа қалыңдығы 70 м шамасында, көлемі 0,44 км 3 . Дереккөздер
Өлшемділік

Өлшемділік, физикалық шамалардың өлшемділігі – берілген физикалық шамалардың басқа негізгі шамалармен байланысын көрсететін өрнек; берілген бірліктер жүйесінде негізгі етіп алынған шама бірлігі өзгерген кезде шама бірлігі қанша есе өзгеретіндігін көрсететін өрнек. Өлшемділік белгілі көрсеткішке дәрежеленген негізгі физикалық шамалар символдарының көбейтіндісі түрінде жазылады. Мысалы, үдеу (символы а) үшін өлшемділік: [а]=LT–2, мұндағы L – ұзындықтың, Т – уақыттың (2) дәрежеде өлшемділік символдары. Барлық негізгі шамалар нөлдік дәреже арқылы енетін шамаларды өлшемсіз шамалар деп атайды. Пайдаланылған әдебиеттер
Байқара (тау)

Байқара – Шу-Іле тауларының қиыр солтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Жамбыл облысының Мойынқұм ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 665 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр, ені 6 км. Геологиялық құрылымы Кембрийге дейінгі және палеозой эрасының эффузиялық шөгінді жыныстарынан түзілген. Жер бедері Көлбеу келген беткейі онша тілімденбеген, етегінде ысырынды малтатастар көп. Өсімдігі Тау баурайында шөлді белдемнің қиыршықты тасы басым сұр, сұрғылт құнарсыз топырағы қалыптасқан. Онда жусан, бұйырғын, күйреуік, баялыш өседі. Дереккөздер
Жаскілең

Жаскілең — авторы белгісіз дастан. Тіл және әдебиет институтының фольклорлық экспедициясы 1948 жылы Омбы сапарында Иманғали Бекмағамбетовтен жазып алған. Дастан оқиғасының желісі қазақ жігіті Жаскілеңнің түсін баяндаудан басталады. Қалмақ ханының қызы Қоңыршаға ғашық болған Жаскілеңнің өз мақсатына жету жолындағы қиямет-қайым сапары баяндалады. Дастан мәтіні толық күйінде жеткен. Қолжазба Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Жорық белбеуі

Жорық белбеуі – дәстүрлі қазақ қоғамында жауынгерге арнап жасалатын белбеу, белдік. Жорық белбеуі жібектен, жүннен тоқылған маталардан және былғары, қайыстан жасалған. Оны қоламен, мыспен, жезбен, алтынмен, күміспен оймыштап, әдемі доғабастармен, салпыншақтармен, бастырмалармен ажарлайтын болған. Жорық белбеуіне қынапты семсер немесе қылыш, қынды пышақ, оқ-дәрі, білте салатын, сіріден, былғарыдан жасалған құты, қалталар байланған. Сілтеме
Қар тазартқыш

Қар тазартқыш – көше, алаң, тротуар, автомобиль және темір жолдарын, т.б. жерлерді жауған қардан тазартуға арналған машина. Темір жолдағы қар тазартқыш: соқалы, фрезерлі және роторлы болып ажыратылады. Жұмыс тетігі вагонның алдыңғы жағына орналастырылады. Қар тазартқыштың қозғалысы локомотивтің итеру күші арқылы жүзеге асырылады. Автокөліктегі қар тазартқыштың: түренді, түренді-щеткалы және шнекті-роторлы болып бөлінеді. *Түренді қар тазартқыштың жолдарды тазартады; *Түренді-щеткалы қар тазартқыш қала көшелеріндегі жаңа жауған қарды күреу, сыпыру үшін жиірек қолданылады. Түрен мен цилиндр щетка жазда көшеге су себетін маусымдық машиналарға орнатылады. Машинаның алдына бекітілген ойық түрен жол үстіндегі қалың қарды ысырады, ал одан қалғандары машина рамасының астына орнатылған цилиндр-щеткамен сыпырылады. Жиналған қарды көлікке тиеу жұмыстары әмбебап қар тиегіштер арқылы жүзеге асырылады. *Шнекті-роторлы қар тазартқыш жолдағы қарды жиекке атқылау үшін қолданылады. Қар тазартқыштың жабдықтары жүк машиналарына, өздігінен жүретін доңғалақты тракторларға орнатылады. Сілтемелер *соқалы қар тазартқыш *фрезерлі қар тазартқыш *роторлы қар тазартқыш *түренді қар тазартқыш *түренді-щеткалы қар тазартқыш *шнекті-роторлы қар тазартқыш Дереккөздер: OS7
Байқау

Байқау: *1) философияда — негізгі таным тәсілдерінің бірі. Байқау арқылы нысанның әрекеті, ерекшеліктері, т.б. анықталады. Байқаудың зерттеу нысаны алдын ала белгіленіп, ұзақ уақыт бойы жүргізіледі. Арнайы жоспар жасалып, одан белгілі бір деңгейде нәтиже алу көзделеді. Алынған фактілерді сұрыптау, оған үнемі талдау жасау — Байқаудың негізгі міндеті. Байқау тікелей, жанама,ашық, жабық, табиғи және эксперименттік болып бөлінеді. *2) өнерде — өнерпаздар арасында әр түрлі деңгейде (халықаралық, республика, облыс, аймақтық, аудан, т.б.) өткізілетін мерзімдік өнер сайысы, конкурс. Байқау, көбінесе, музыка өнерінің белгілі бір түрінен (ән, би, күй) немесе жалпы көркемөнерпаздар арасында өтеді. Мысалы, Кеңес Одағы кезінде халық өнерпаздарының, көркемөнерпаздар ұжымдарының, эстрада әншілерінің Байқаулары тұрақты өткізіліп тұрды. Қазақстанда халықаралық, республикалық, аймақтық дәрежедегі әр түрлі Байқаулар өткізу дәстүрге айналған. *3) әскери істе — Жарғы ережелеріне сәйкес, әскери техникалар мен қару-жарақтардың, жауынгерлердің әзірлік деңгейлерін айқындау мақсатында жүргізілетін тексеру жұмыстары. Дереккөздер
Прайм-рейт

]] Прайм-рейт (ғылыми prіme rate – бірінші сыныптағы мөлшерлеме) – қамтамасыз етілмеген қысқа мерзімді несие (несиелендірудің нақты мақсаттарымен байланысты емес несие) бойынша ең аз пайыздық мөлшерлеме. Бұл мөлшерлемені АҚШ-тың коммерциялық банкілері “бірінші дәрежелі” (ең сенімді) қарызгерлерге несие беру үшін белгілейді. Әрбір банк “Прайм-рейтты” ақша несие нарығының жағдаятын ескере отырып тағайындайды. “Прайм-рейт” коммерц. несие бойынша пайыздық мөлшерлеме деңгейін айқындау үшін негіз болады. Мөлшерлемеден тыс үстеме несие тәуекелінің дәрежесін көрсетеді. Ол үшін Батыс Еуропа елдерінің көбісінде “базалық мөлшерлеме”, ал Жапонияда “стандарттық мөлшерлеме” деген терминдер қолданылады. Сілтемелер * Несие * АҚШ * Жапония Дереккөздер
Баяу балқитын қорытпалар

]] Баяу балқитын қорытпалар - темірдің балқу температурасынан (1539°С) жоғары температурада балқитын қорытпалар. Баяу балқитын қорытпалар негізі титан, тантал, ванадий, хром, цирконий, ниобий, молибден, вольфрам сияқты баяу балқитын металдар немесе олардың металл емес элементтермен қосылысынан құралады. Мысалы, кейбір баяу балқитын қорытпалардың балқу температурасы мынадай: MоSі2 - 2000°C, ZrO2 - 2700°C, TіC - 3140°C, TaC - 3900°C. Олар ыстыққа төзімді материалдар ретінде қолданылады. Титанның қорытпалары өте жоғары температураға (3140°C) ұзақ уақыт шыдайды. Мұндай қорытпалардан ғарыштық техника бөлшектері, ыстыққа төзімді лабораториялық ыдыстар, тағы басқа жасалады. Цирконий қосылыстарының маңыздысы - цирконий диоксиді. Ол ыстыққа (2700°C) және химиялық әсерге төзімді болып келеді. Сондықтан одан ыстыққа төзімді бұйымдар (мысалы, тигель, балқуы қиын шыны, зертас, эмаль) дайындалады. Қазақстанда Баяу балқитын қорытпаларды зерттеумен Металлургия және кен байыту институты айналысады. Онда титанның оксиді мен петрохлоридін алу мен тазалау, титан өндірісіндегі шала өнімдерден ілеспе элементтерді бөліп шығару технологиясы жасалынып, өндіріске (Өскемен титан-магний комб-нда) енгізілді. Сондай-ақ, институтта әр түрлі металлургия шикізатынан ванадий алу әдістері табылды, құрамында алюминий тотығы және ванадийі бар домналық күлдерді гидрохимиялық жолмен қайта өңдеу процесі зерттелді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Тілеуов Талғат Халелұлы

Тілеуов Талғат Халелұлы (7.2.1948 ж.т., Астана қ.) – тарих ғылымының докторы (1990), профессор ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005). Мәскеу энергетика институтын бітірген (1971). Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы партия тарихы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1971–73), Қазақ КСР-і Оқу министрлігінде инспектор (1980–82), [http://www.kazgasa.kz/kk/ Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы] нда доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1982–93); 1993 жылдан «Қайнар» университетінде кафедра меңгерушісі, профессор қызметін атқарады. «Основные тенденции развития энергетики Казахстана в 1971–1986 годах» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Сілтемелер *[http://www.kazgasa.kz/kk/ Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы] Дереккөздер
Тәуекелшілдік

Тәуекелшілдік Тәуекел (– үміттену, арқа сүйеу) – алға қойған мақсатына берік сеніммен ұмтылу. Тәуекелшілдік адамның өз мақсатының хақтығына деген сенімінен бастау алып, бастаған ісінің нәтижелі болуына Құдайдың жәрдемі болады деген үміттен тұрады. Тәуекелшілдік ұғымының өз еркін Құдай еркіне толық билеттім деген сеніммен, ертеңгі күннің қамын ойлаудан бас тарту деген мағынасы да бар. Тәуекелшілдік сопылық мақамының атауы ретінде, тақуа адамның рухани жолдағы түп мақсатынан бас тартпай, қандай қиындыққа болсын мойымай төзуі, болашақтан үмітін тек Аллаға артуы деген мағынасы болған. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы “Тәуекел түбі – жел қайық жүзесің де өтесің” деген мәтелге орайлас түсініктің қалыптасуы Тәуекелшілдік ұғымының осы түп мағынасынан алшақ кетпегенін көрсетеді. Тәуекелшілдік үлкен сенімнен бастау алғанда ғана адамгершілік қасиетке айналады. Тәуекелшілдік берік адамның жолындағы кездескен қандай да бір қиындық ол адамды күйзелтпей, қайта жігерін шыңдай түседі. Ал адам ықтималдыққа ғана сеніп, әрбір нәтижесі айқын емес мақсатқа ұмтылуын тәуекелшілдікпен шатастыруға болмайды. Себебі, тәуекелшілдіктің алғышарты ретіндегі мақсаттың айқындығы мен ақиқатқа сенім болмайынша, адамның әрекеті толықтай мән-мағынаға ие бола алмайды. Ықтималдыққа ғана үміт артқан адамның жолында кездескен қиындық оның жан дүниесінің күйзеліске ұрынып, тіптен рухани дағдарысқа түсуіне, болашаққа деген үмітінің жоғалуына әкелуі мүмкін. Сілтемелер
Алтын Байдерқызы Әбішева

Алтын Байдерқызы Әбішева (1947 жылы туған, Ақмола облысы Біржан сал ауданы Бұланды ауылы) – медицина ғылымның докторы (1993), профессор (1993). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) және Мәскеу қаласындағы КСРО Денсаулық сақтау министрилігі Орталық дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын (1976) бітірген. 1973 жылы Қарағанды мемлекеттік медицина институтында стажер-зерттеуші, ассистент, доцент (1976–1991), аға ғылым қызметкер (1991–1993), профессор (1993–1995) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан хирургия кафедрасының профессор 80-нен астам ғылыми еңбек пен 2 монографияның авторы. Шығамалар * Острые абсцессы легких, А., 1995. Дереккөздер
Эмиссиялық бағалы қағаздар шығарылымын тіркеу

“Эмиссиялық бағалы шығарылымын тіркеу” – эмиссиялық бағалы қағаздардың есебін жүргізетін уәкілетті мемлекеттік органдардың қызметі. Тіркеу кезінде осы шығарылымға мемл. тіркеу нөмірі беріледі және оны беру тәртібін мемл. тіркеу органы белгілейді. Мұндай орган құжаттарды қабылдаған күннен бастап 30 күннен кешіктірмей Э. б. қ. ш. т-ге немесе тіркеуден бас тарту туралы уәжделген шешімді қабылдауға міндетті. ҚР аумағында тіркеуші органдардың тізбесін Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігі белгілейді. Дереккөздер
Сарбас Майкөтұлы

Сарбас Майкөтұлы (1846, Қордай ауданы Мәтібұлақ маңы – 1914, сонда) — қазақ айтыскер ақыны. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Ол Ұлы жүз ақындарының ұстазы іспетті болған. Қабан жыраудың жиені, Жетісу атырабына аты мәшһүр Кебекбай шешеннің жақын туысы. Ақындық қуаты жағынан Сарбас өз тұсындағы майталман сөз шеберлерінің көбінен басым болған. Оның өлеңдері өткір, батылдығымен қатар өрнек-айшығымен де, тапқырлық-ұтқырлығымен де ерекшеленген. «Сарбас ақынның байларды мазақтауы», «Сарбастың сайлау туралы айтқаны», «Сарбастың өлердегі қоштасуы» сияқты шығармалары соны дәлелдейді. Бізге оның Қуандық ақынмен, қырғыз ақыны Қалмырзамен, Жамбылмен айтысы жеткен. қырғыз ақыны Қалмырза мен Сарбас айтысы жұмбақ айтыс түрінде өткен. Айтыс Сарбастың жеңісімен аяқталған. Оның Жамбылмен айтысы 1895 жылы Верныйда (Алматы) өткен. Сарбас ұрпақтары Отар бекетінде тұрады. Сілтемелер * Қордай * Жетісу * Отар Дереккөздер
Байқожа (өзен)

Байқожа – Нұра алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы ның Қарқаралы ауданы арқылы өтеді. Нұраның сол саласы. Ұзындығы 99 км, су жинайтын алабы 1154 км 2 . Бастауы Сораң, Отар тауларындағы бұлақтардан басталатын Керегетас пен Ұзынбұлақ өзендерінің қосылған арнасы. Гидрологиясы Негізінен қар, ішінара жер асты суымен толығады. Аңғарының беткейлері көлбеу, кең жайылмасы бар. Басты салалары: Керегетас, Ұзынбұлақ. Жылдық орташа ағыны 0,75 м 3 /с. Қараша — сәуір айларында мұз қатады. Өсімдігі Жайылмасының қызыл қоңыр, күңгірт топырағында селеу, сұлыбас, қылқан селеу, ал биіктеу жерінде бұта өседі. Дереккөздер
Эмиссиялық банк

Эмиссиялық банк – ақша белгілерін шығаруға құқығы бар несие ұйымдары. Олар ұлттық банк жүйесіндегі басты буын, мемлекеттік бюджетке қызмет көрсету жөніндегі агент, экономиканы мемлекеттік реттеу құралы болып табылады. Қазақстан Республикасында ақша шығару құқығы Қазақстан Ұлттық банкіне тиесілі. Дереккөздер
Эмиссиялық жүйе

Эмоциялық жүйе – ақша белгілерін айналысқа шығарудың заң жүзінде белгіленген тәртібі; ақша жүйесінің құрамдас бөлігі. Қазақстан Республикасында ақша белгілерін шығаруға монополия Қазақстан Ұлттық банкіне тиесілі, ол коммерциялық банкілердің кассалық айналымы болжамын және өзіндегі талданған материалдарды пайдалана отырып, эмиссияны болжайды. Айналысқа ақша эмиссиялық құқық негізінде шығарылады. Ұлттық банкінің есептесу-кассалық орталықтарында эмиссиялық операциялар жасау үшін банкнот пен монетаның сақтық қорлары құрылады. Эмиссиялық операциялардың нәтижелері Ұлттық банкінің эмиссиялық теңгерімінде күнбе-күн көрсетіледі. Еуропа Одағы елдеріндегі еуро эмиссиясы – Еуропа орталық банкінің монополиясы. Дереккөздер
Эмиссиялық пайда

Эмиссиялық пайда – банкілер мен қаржы компанияларының бағалы қағаздар эмиссиясынан алатын пайдасы. Акциялардың жаңа шығарылымына жүгінетін акцион. қоғамдар жарғылық капиталды көбейту үшін әдетте акцияларды орналастыруды ірі банкілерге табыстайды. Олар қолында қыруар ақша капиталы болғандықтан бұл капиталдарды акцияларға өткізілгенге дейін ішінара салады. Акцияларды орналастыру үшін банкілер өз бөлімшелері желісі мен көпшілік клиенттерді де пайдаланады. Жаңадан шығарылған акцияларды өткізуді мойнына алған банкілер олардың акцион. компаниялардан сататын бағасынан неғұрлым төмен бағаммен сатып алады. Бағамдағы осы айырма Эмисиялық пайданы құрайды, бұл пайда әдетте жаңа шығарылым сомасының 4 – 6%-ын, кей ретте 8 – 10%-ын және одан да көп болуы мүмкін. Мемл. қарыз облигацияларын шығарудан алынатын Эмисиялық пайда мемлекет банкілерге сататын облигациялар бойынша бағам олардың атаулы құны мен нарықтық бағамынан төмен болуына байланысты құралады. Банкілер облигацияларды олардың атаулы құны бойынша өткізген кезде Эмисиялық пайда облигациялардың атаулы құны мен шығару бағамы арасындағы айырмаға тең болады. Нарықтық бағам атаулы құннан ауытқығанда Эмисиялық пайда нарықтық бағам мен шығарылу бағамы арасындағы айырманы құрайды. А. Тоқсанбай Дереккөздер
Бәбіш Молда

Бәбіш Молда — б.з.б. 4-2 ғасырдардай сақталған археологиялық ескерткіштер кешені. Сырдарияның көке арнасында (Жаңадария) орналасқан. 1950 ж. Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедиция (жетекш. С.П.Толстов) зерттеген. Ескерткіштер тобына қала-бекіністер, жерлеу құрылыстары, бірнеше қоныстар және суландыру жүйелерінің қалдықтары жатады. Бәбіш Молда ескерткіштер кешеніңдегі бекікіс-қала қалашығы пахсалы қолдан үйілғен төбеле орналасқан, күйдірілмеген кірпіштен қаланған қамалмен (қалыңд. 5,3 м-ге жуық) қоршалған. Қаланың төртбұрышты қорғанының (100x100 м) өн бойында мұнаралары, ішінде төртбұрышты (44x44) сарай ғимараты болған. Батыс жағындағы күрделі құрамды пасхалы алаңдары (биікт. 3,5 м, аум. 30x30 м) төртбұрышты жерлеу ғимараты (21x21 м, биікт. 7 м) 4 бөліктен тұрады. Өзара қиылысқан екі дәлізбен бөлінген. Қабырғалары қүйдірілмеген үлкен (40x40x10 ем) кірпіштерден қаланған. Дәліз бен қабірхананың төбесі трапеция пішінді кірпіштерді қисайта қалау тәсілімен қүмбезделіп жабылған. Мүрделер қабірхананың еденіне жөне оссуарийларға (арнаулы қыш табыттарға) жерленғен. Бәбіш Молда кешенінің құрамындағы басқа да кішігірім ежелгі қоныстар тобы суландыру каналының бойына орналасқан. Дереккөздер Толстов С.П., Воробье-ва М.Г., Раппопорт Ю.А., Работы Хорезмской археолого-этнографической экс.педиции в 1957 г., Полевые исследо-вания Хорезмской экспедиции в 1957 ж., М„ 1960; Толстов С.П., Подрев-нпм дельтам Окса и Яксарта, М., 1962.
Хлороз

Хлороз — өсімдіктерде болатын ауру түрі. Хлороз кезінде өсімдіктерде хлорофилдің түзілуі бұзылып, фотосинтездің белсенділігі төмендейді. Хлорозды потогендік микроорганизмдер, топырақта темір және басқа микроэлементтердің жетіспеуі, шамадан тыс артық ылғалдылық тудырады. Көбіне хлорозға жеміс ағаштары мен әсемдік дақылдар ұшырайды. Негізгі белгілері: жапырақтың ерте сарғаюы мен түсуі, сирек жапырақтылық, өркен ұштарының солуы, тамыр жүйесіндегі белсенді бөліктердің өлуі, т.б. хлороздың жұқпалы және жұқпалы емес немесе әрекеттегі және тұқым қуалағыш (алажапырақтылық, күлжапырақтылық) түрлерін ажыратады. Күресу шаралары: тыңайтқыш қолдану, карбонатты топырақты қышқылдандыру, инфекция жұқтырғыштарымен күрес, топыраққа жетіспейтін элементтерді енгізу, ауру өсімдіктерді отау, т.б. Дереккөздер
Өлшеу техникасы

Өлшеу техникасы – ғылым мен техниканың нысандардың күйі және оларды сипаттайтын шамалар туралы мәлімет алуды зерттейтін саласы. Б.з.б.-ақ адамдар салмақ, жер, уақыт және кейбір астрономиялық өлшеулерді кеңінен қолданды. 15 ғасырға дейін өлшеу техникасы математика ғылымымен тығыз байланыста болды. 16 – 18 ғасырларда жаратылыстану ғылымдарының қауырт дамуы ғылыми зерттеулерге арналған өлшеу техникасын жетілдірумен қатар жүрді. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында бу қозғалтқыштарының кең тарала бастауы мен машина жасаудың өркендеуі әр түрлі тетіктердің жасалу дәлдігіне қойылатын талаптарды арттырды. Бұл жайт өндірістік өлшеу техникасын дамытты. 19 ғасырда өлшеу техникасының және метрологияның негіздері қаланды. Ғылым мен өндірістегі өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ететін өлшеуіштердің метрлік жүйесі тарала бастады. 20 ғасырдың басында кез келген шаманы (механикалық, оптикалық, жылулық, химиялық, т.б.) өлшеуге мүмкіндік беретін электрлік және электрондық аспаптар пайда болды. Өлшеудің радиоөлшеу, спектрометрия, т.б. жаңа салалары туды. Аспаптар жасау өндірісі пайда болды. Өлшеу техникасынан ақпарат қабылдау, түрлендіру және кейбір процестерді автоматты басқару мәселелерімен шұғылданатын кибернетика ғылымы туды. Өлшеу техникасы пайдалану мақсаты мен өлшенетін шамалардың түріне байланысты ұзындық және бұрыштық өлшеу; механикалық, оптикалық, дыбыстық, физикалық-химиялық өлшеу; электрондық және магнитттік өлшеу; радиоөлшеу; жиілік және уақыт өлшеу; сәуле өлшеу техникалары болып бөлінеді; қысқышы Метрология. Дереккөздер
Тілеуова Тыныскүл Сүлейменқызы

Тілеуова Тыныскүл Сүлейменқызы (1943 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1995). Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетін) бітірген. Қызылорда облысы Сырдария ауданы ауруханасында дәрігер (1967–70), Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1970–96); 1996 жылдан бас ғылыми қызметкері. 160-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Эмиссиялық салық

Эмиссиялық салық – # алтын стандарты жағдайында банк билеттерінің алтынмен өтелмеген, белгіленген лимиттен асып түскен эмиссиясына салынған салық; # ақшаның шектен тыс шығарылуы салдарынан оның құнсыздануы себепті халық көтеретін шығын; # нақты тікелей салық түрлерінің бірі. Салық салу объектісі – бағалы қағаздар шығарылымы. Эмиссиялық салық кәсіпорындардың акциялануы үдерісінің кеңейтілуіне және қор нарығының дамуына байланысты пайда болды. Салықтың мөлшерлемесі шығарылымның атаулы сомасына пайыз түрінде белгіленеді, кейде шығарылатын бағалы қағаздардың түріне қарай сараланады. Дереккөздер
Перу ағысы

Перу ағысы (Гумбольд ағысы) — Тынық мұхиттың суық беткі ағысы, Батыс Желдер ағысының бір тармағы. Судың температурасы 15 — 20 о С, жылдамдығы шамамен 0,9 км/сағ. Су ағымы 15 — 20 млн. м 3 /с. Перу мен Чилидің батыс жағалауларын бойлай 45 o және 4 o о. е. аралығында оңтүстіктен солтүстік бағытқа қарай қозғалып, қоңыржай белдеу суын экваторға дейін алып барады. Перу ағысы мұхиттық, жағалық және олардың аралығынан оңтүстікке бағытталған Перу — Чили қарсы ағыстарынан тұрады; 4 o о. е. маңында батысқа бұрылып, Оңтүстік Пассат ағысына қосылады. Перу ағысы құрлық жағалауында ауа температурасының төмендеуіне және жауын-шашынның аз түсуіне (Атакама шөлі) әсер етеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Әлия Қажымұратқызы Әбішева

Әлия Қажымұратқызы Әбішева(13.6.1963 жылы туған, Алматы қаласы) – философия ғылымның докторы (2005), профессор (2007). ҚазМУ-дың (1985, қазіргі ҚазҰУ) биология факультетін және аспирантурасын (1995) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Молекулярлық биология институтында (1985–1987), ҚазПИ-де (1987–2006, қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, аға оқытушы, ал 2007 жылдан осы университтің профессоры қызметін атқарады. «Психоанализдің антропологиялық концепциясы және философиядағы құндылық мәнінің проблемасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – мәдениет философиясы, философия антропология, дінтану, ғылыми тарихы мен философиясы. Әбішева 44 ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Нигер (өзен)

Нигер (Nіger) – Батыс Африкадағы өзен; алабы мен ұзындығы жөнінен Конго мен Нілден кейін үшінші орында. Гвинея, Мали, Нигер, Нигерия мемлекеттерінің аумағы арқылы ағып өтеді. Қысқаша мәлімет ға өтетін көпір]] Ұзындағы 4160 км, алабының аумағы 2,1 млн. км². Жылдық орташа су ағымы 12000 м³/с. Солтүстік Гвинея қыратынан басталып, Атлант мұхитындағы Гвинея шығанағына атырау жасап құяды. Басты салалары: Бани (оң), Сокото, Кадуна және Бенуэ (сол). Жоғары және төменгі ағысы тұсында жауын-шашын мол, орта ағысы климаты құрғақ аймақта. Өзенде Каинджи СЭС-і мен бөген салынған. Жеке бөліктерінде кеме жүзеді. Балық ауланады. Сахарамен іргелес өңірде кең көлемде жер суаруға пайдаланылады. "Нигер" бұл атауының ең ерте қолданылуы 1550 жылы итальян тілінде жарияланған "Африка сипаттамасы (рамусио кітабы)" кітабында Лео Африкаға тиесілі. Бұл атау бербердің сөз тіркесінен "өзендер өзені" дегенді білдіретін "ger-ger" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Тимбукту Жерорта теңізінің батысындағы негізгі транссахара сауда жолының оңтүстік шеті болғандықтан, бұл аймақ туралы Еуропалық білімнің қайнар көзі болды. Порттары және қалалары Нигер бойындағы ірі қалалар: Куруса, Бамако, Томбукту, Ниамей, Джебба, Локоджа. Атырауында Порт-Харкорт теңіз порты бар. Сілтемелер *Нигерия *Атлант мұхиты *Гвинея Дереккөздер
Байқоныс (Павлодар облысы)

Байқоныс — Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл, Байқоныс ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Тереңкөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Ертістің оң жағасына таяу, Павлодар-Омбы автомобиль жолы бойында, бетеге мен селеу өскен қоңыр қызғылт топырақты дала белдемінде орналасқан. Тарихы Іргесі 1912 жылы қаланған. 1930 жылдан ет-сүт бағытындағы кеңшардың орталығы болды. Кеңшар негізінде кооператив шаруашылық, жөндеу шеберханасы, шаруа (фермер) қожалықтары ұйымдастырылған. Халқы Дереккөздер
Эмпириялық және теориялық

Эмпириялық және теориялық – ғылыми танымның негізгі формаларын, сондай-ақ ғылыми білімнің құрылымдық компоненттері мен деңгейлерін сипаттайтын категориялар. Ғылыми таным эмпириялық және теориялық зерттеулерге бөлінеді. Зерттеу тікелей объектіге бағытталып, бақылау мен тәжірибе деректеріне сүйенеді. Теориялық зерттеу ғылымының түсінік аппаратын жетілдірумен және дамытумен байланысты және объективті ақиқаттың нақты байланыстары мен заңдылықтары тұрғысынан алғанда оны жан-жақты танып-білуге бағытталған. Зерттеудің екі түрі де бір-бірімен табиғи байланыста және бірін-бірі ғылыми танымның біртұтас құрылымында деп біледі. Эмпириялық зерттеу бақылау мен тәжірибенің жаңа деректерін анықтай отырып, теориялық зерттеудің дамуына жәрдемдеседі, оның алдына жаңа міндеттер қояды. Екінші жағынан, теориялық зерттеу ғылымның мазмұнын байытып, оған нақты сипат бере отырып, фактілерді түсіндіру мен көріп-білудің жаңа перспективаларын ашады, эмпириялық зерттеуді бағдарлап, оған жөн сілтеп отырады. Ғылым жаңа эмпириялық деректермен толыға отырып дамиды. Өмірде ғана көрінетін қозғалысты шын мәніндегі ішкі қозғалысқа айналдыруды көздеген ғылым міндетін эмпириялық таныммен тығыз байланысты теориялық ойлау жүйесі шешеді. Эмпириялық және теориялық мәселесінің диалект.-материалистік шешімі гносеологияның, методологияның және ғылыми логиканың болжамдарды тексерудің ғылым заңдарын білдіретін білімнің және бақылау мен тәжірибе деректерін қалыптастыратын білімнің арақатынасын, идеализацияның, типологияның, түсіндірудің табиғаты, т.б. маңызды мәселелерді пысықтау негізі болып табылады. Т. Ғабитов Дереккөздер
Жорамал сан

Жорамал сан – нақты бөлігі нөлге тең комплекс сан, яғни іy түріндегі сан (мұндағы y – нақты сандар). Ғылымда “Жорамал сан” термині бұл сандардың нақты мәні әлі ашылмаған кезде-ақ қолданыла бастады. Сілтеме
Генрик Ибсен

Генрик Юхан Ибсен (норв. Henrik Johan Ibsen; 20 наурыз 1828 жыл, Шиен, Норвегия – 23 мамыр 1906 жыл, Осло, Норвегия) — норвег драматургы, ақын, жазушы және публицист. Алғашқы драмасы – “Катилина” (1950). Мұнда Ибсен Еуропадағы 1848 жылғы халық қозғалыстары кезінде болған оқиғаларды көрсетті. 1850 жылы “Қаһарман қорған” атты бір актілі лирикалық драмасы сахнада қойылған. 1852 – 57 жылдары Берген қаласында елдегі тұңғыш ұлт театрын, 1857 – 62 жылдары Кристиансанндағы норвег театрын басқарды. Оның осы кезде жазған және сахнаға қойылған пьесаларының ішінде “Эстроттен шыққан Фру Ингер” (1855 – 57) тарихи драмасы мен “Сульхаугедегі той” (1856) лирикалық драмасының орны өзгеше. Ибсен 1864 жылы Италияға қоныстанды. Онда “Бранд” (1866), “Пер Гюнт” (1867) драммалық поэмаларын аяқтады. Саяси және тарихи-философиялық өлеңдер, “Кесарь мен галилеяндық” (1873), “Қуыршақ үй” (1879), “Құрылысшы Сольнес” (1892), т.б. драмалар жазды. Ибсен драматургиясы – 19 ғасырдың 70 – 80-жылдардағы Батыс Еуропа әдебиетінің биік шыңдарының бірі. Ол өзінен кейінгі драматургия мен театр өнерінің дамуына үлкен ықпал жасады. Б.Шоу, Г.Гауптман, т.б. драматургтер Ибсен тәжірибесінен үйренді. Ибсеннің “Қуыршақ үй”, “Елестер”, т.б. пьесаларын А.Тоқпанов, Қ.Ысқақов, т.б. қазақ тіліне аударған. Ибсеннің бірнеше шығармалары республика театрларының сахналарында қойылған. Дереккөздер
Виктор Алексеевич Радус-Зенькович

Виктор Алексеевич Радус-Зенькович (31.12.1877, Архангельск – 4.10.1976, Мәскеу қаласы) – кеңестік мемлекет қайраткері, Қазақ АКСР-інің алғашқы басшыларының бірі. Өмірбаяны * Мәскеу университетінде оқыған; * 1902 жылы – Иркутск губерниясына жер аударылып, шет елге қашады; * 1903 жылдан РСДЖП мүшесі ретінде партияның әскери ұйымдарында (Николаев, Баку, Мәскеу қалалары) жұмыс істейді; * 1908 жылы – каторгага жіберіліп, 1913 жылы Иркутск губерниясына жер аударылады; * 1917 жылы – Саратов атқару комитетінің мүшесі, “Социал-демократ”, “Известия Саратовского Совета” газеттерінің редакторы; * 1918 жылы – РКФСР еңбек халық комиссарының орынбасары; * 1920 жылы – Қырғыз (Қазақ) Революциялық комитетінің төрағасы, ҚАКСР Халкомкеңесінің төрағасы; * 1921–22 жылдар – РК(б)П ОК Кирбюросының хатшысы; * 1925–27 жылдар – БК(б)П Орталық бақылау комиссиясының төрағасы (Минск қаласы); * 1930–33 жылдар – РКФСР еңбек халкомының орынбасары; * 1933–37 жылдар – байланыс қызметкерлері одағы ОК төрағасы; * 1940 жылдан КОКП ОК жанындағы марксизм-ленинизм институтында жұмыс істеді; * 1956 жылы зейнетке шықты. Марапаттары * "Ленин ордені". * “Құрмет белгісі” ордені. Дереккөздер
Тесімкарта

Перфокарта, перфорациялық карта ( — тесемін және карта) — белгілі тәртіп бойынша тесіктер (перфорация) тесу арқылы әр түрлі ақпарат түсіруге арналған қалың қағаз (пластмасса). Перфокартаның бетіне вертикаль бағаналар мен горизонталь қатарларға бөлінетін цифрлық тор түсірілген. Перфокарта ЭЕМ-ларда, сандық (цифрлық) басқару пульті бар стандарда ақпарат енгізу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Байқоңыр (өзен)

Байқоңыр – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 235 км, алабының ауданы 4940 км². Бастауы Ұлытау жотасынан бастау алатын Құрамбай және Ақтас өзендері қосылған жерінен Байқоңыр деп аталады. Бас жағында төбелер арасымен, Қурайлы өзенінің құйылысынан төмен белесті жазықпен ағып, Шұбартеңіз көліне құяды. Гидрологиясы Аңғарының ені 50 м-ден 2 км-ге дейін жетеді, орташа су ағыны 0,85 м³/с. Байқоңырға ұзындығы 10 км-ден астам 77 сала құяды. Өзен жер асты және қар суымен толығады. Наурыз, сәуір айларында тасиды. Суы тұщы, ал жазда суы тартылған кезде сортаң тартып, ащыланады. Дереккөздер
Эндемик

Қазақстанда Талас Алатауынан Іле Алатауына дейінгі аймақта кездеседі]] Эндемик ( – жергілікті) – жер шарының шағын аймақтарына ғана таралған өсімдіктер мен жануарлар. Эндемик ұғымы түр, туыс, тұқымдас, т.б. жүйелік топтарды қамтиды. Эндемиктік түрлердің пайда болуы мен дамуына оқшаулану, климаттық, т.б. сыртқы орта жағдайлары және биотик. факторлар (қ. Фактор) әсер етеді. Мысалы, Әулие Елена аралында кездесетін өсімдік түрінің 85%-ы Кавказ тауының өсімдіктерінің 20%-ын құрайды. Эндемик түрлер ежелгі замандардан сақталып келе жатқан (палеоэндемиктер) және соңғы геол. замандарда пайда болған (неоэндемиктер) деп бөлінеді. Палеоэндемиктерге: екіқалақты гинго ағашы (Шығыс Қытайда ғана кездесетін), мәңгі жасыл секвойя ағашы (Батыс Орегон мен Калифорния тауларында өсетін), латимирия балығы (Комор аралдарының маңында кездесетін) мен үйректұмсық (Тасмания аралында ғана таралған) жатады. Ал неоэндемиктерге: Қырымда кездесетін кейбір өсімдік пен жануар түрлері, Британ аралдарында таралған кейбір жануарлар жатады. Қазақстанда өсімдіктердің 730-дан астам түрі Эндемикге жатады. Олардың 175 түрі далалық алқаптарда, ал 540 – 570 түрі таулы өңірлерде таралған. Тек Қазақстанның оңт-нде өсетін өсімдіктердің 165 – 170-тей түрі Эндемиктер болып саналады. Мысалы; Қаратау қауы, Қаратау маралтамыры, Іле ұшқаты, Алатау бөденешөбі, Бетпақдала сылдыршөбі, Қарқаралы бөріқарақаты, Тарбағатай кемпіршөбі, т.б. Тек республика аумағында ғана кездесетін жануарлардың Эндемик түрлеріне – Түркістан шаяны, Балқаш алабұғасы, Жетісу бақатісі, Қарабалық, Іле жорға торғайы, Көкқұс, Арал қаязы, Шу сүйрік қанаты,Тарғақ, Жұпар, Қаратау арқары, Жалман, т.б. жатады. Эндемик түрлердің көпшілігі сирек кездесетіндіктен, әрі ғылыми тұрғыдан толық зерттелмегендіктен Қазақстанның “Қызыл кітабына” (1981, 1996, 2006) енгізілген. Мұндай Эндемик түрлер қатаң қорғауды қажет етеді. Р. Сәтімбекұлы Дереккөздер
Саргасс теңізі

Саргасс теңізі (, — саргассо балдырларының атынан қойылған) — Атлант мұхитының солт.-батысындағы 25 — 35 с. е. және 30 — 70 б. б. аралығындағы бөлігі. Субтропиктік теңіздерге тән антициклондық беткі айналыс орт-нда, Гольфстрим, Солт. Атлант, Лабрадор, Канар және Солт. Пассат ағыстарының аралығында орналасқан. Аум. 6 — 7 млн. км2 (ағыстардың шекарасы маусым бойынша өзгеріп тұратындықтан шекарасы тұрақсыз). Тереңд. 7110 м. Суының темп-расы қыста 18 — 23Саргасс теңізітан, жазда 26 — 28С-қа дейін өзгереді. Тұзд. 36,5 — 37‰ шамасында. Суы өте таза (мөлдірлігі 60 м-ге жетеді). Саргасс теңізінде көптеген әр түрлі теңіз жануарлары мекендейді, оның негізгі бөлігін макрельдік және ұшқыш балықтар, теңіз шаяндары, теңіз тасбақалары, т.б. құрайды. С. т-нде Бермуда аралдары орналасқан. Теңізді 1492 ж. Х.Колумб (1451 — 1506) өзінің бірінші саяхаты кезінде ашқан. Пайдаланылған cілтемелер