kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шамалған (ауыл)

Шамалған — Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Шамалған ауылдық округі орталығы. 2010–2017 жылдары Үшқоңыр деп аталған.Бұл Ауылда Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Туған Географиялық орны Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде, Үшқоңыр тауының етегінде, Шамалған өзені бойында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1910 жылы қаланған. 1961-1997 жылдары көкөніс-сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Шамалғанда, Айқым және 2013 жылға дейін Шамалған ауылдық округі құрамында болған Еңбекші, Құмарал, Сауыншы және Үштерек ауылдарында 700-ге жуық шаруа қожалығы, ауыл шаруашылығы бағытындағы 8 ЖШС, “Т.Рысқұлов атындағы университеттің биокомбинаты” ЖАҚ-ы, “Қазтеміржол-жабдықтау”, “Достар”, “Селден қорғау” ЖШС-тері орналасқан. Шамалған атауы Алматы облысы әкімдігінің 2010 жылғы 10 ақпандағы N 11 қаулысы және Алматы облыстық маслихатының 2010 жылғы 10 ақпандағы N 28-179 шешімімен Үшқоңыр деп өзгертілген болатын , алайда 2017 жылғы 27 шілдеде Алматы облыстық мәслихаттың VI шақырылымының кезектен тыс XIX сессиясы шешімімен ауылдық округ пен ауылға бұрынғы Шамалған атауы қайтарылды Көпшілік-танымдық орындары * "Атамекен" тарихи-мәдени орталығы ; * "Үшқоңыр" спорттық-сауықтыру кешені Дереккөздер
Құртқашаштар тұқымдасы

Құртқашаштар тұқымдасы – дара жарнақтылар класына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Жер бетінде Құртқашаштар тұқымдасының 80 туысы 1800-ге жуық түрі бар. Бұлар тропиктік, субтропиктік және қоңыржай салқын аймақтарда кең тараған, негізінен, Оңтүстік Африка, Жерорта теңізінің маңайы, Батыс және Шығыс Азия, Оңтүстік және Оңтүстік Америкада өседі. Қазақстанда Құртқашаштар тұқымдасының 5 туысқа жататын 36 түрі бар. Бұл тұқымдастың негізгі түрлері Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс аймақтарында, таулы өлкелерінде кездеседі. Төрт түрі Қазақстанның эндемиктері (Альберт құртқашашы, Людвиг құртқашашы (І. ludvіgіі), Кушакевич шиқылдағы (Juno huschakewіctіі), Алматы шиқылдағы) болып табылады. Қосжынысты. Гүл серігі тек күлте жапырақшаларынан тұратын гүл тәжі сияқты, ұзын түтікшелі және әр түрлі ішкі және сыртқы 6 бөліктен тұрады. Таспа тәрізді ұзынша тозаңқапты аталықтарының саны — үшеу, кейде 3, жеке-дара немесе бірігіп келеді. 3 ұялы аналық түйіні төмен орналасқан. Жемісі — көп тұқымды, сопақша, шытынағыш қауашақ; тұқымы — негізінен дөңгелек, кейде қырлы-бұрышты, ұрығы шағын, ақуызды. Жылжымалы немесе түйін түзуші етті тамырсабақты, жапырағы таспа пішінді. Құртқашаштар тұқымдасының басым көпшілігі шаруашылықта әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктер ретінде кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Қоянтәрізділер

Қоянтәрізділер – сүтқоректілер класының бір отряды. Бұларды 20 ғасырдың ортасына дейін жұп күрек тістілер отряд тармағына жатқызып келді. Қоянтәрізділердің кеміргіштермен ұқсастығы дивергенция емес, керісінше конвергенция процесімен түсіндіріледі. Бұлар бор кезеңнің аяғында қарапайым жәндік қоректілерден пайда болған. Ең көне қазба қалдықтары жоғары палеоцен қабатынан табылған. Жер шарында кең таралған, тек Антарктидада, Оңтүстік Америкада, Мадагаскар аралында кездеспейді. Ал Аустралия, Жаңа Зеландия аралдарында жерсіндірілген. Арктика тундрадан тропиктік ормандар мен шөлді аймақтарға дейінгі жерлерде, тіпті тауда альпі белдеулерінде тіршілік етеді. 4 тұқымдасы 65-тен астам түрі белгілі. Маусымдық түлеуі (жүнінің түсі өзгеріп отырады) көп түрлеріне тән қасиет. Үстіңгі жағында екі жұп күрек тістері болады, алдыңғы күрек тістері өте үлкен, өткір қашау тәрізді. Күрек тістері мен азу тістері нің аралығында тісі болмайтын жері диастема деп аталады. Ерекшелігі – соқыршегі спираль тәрізді қатпарланып жатады. Жылына 2 – 5 рет 2 – 8 көжек туады. Шөп, ағаштың қабығымен, бүршігімен, бұтағымен қоректенеді. Қоянтәрізділердің кәсіптік маңызы зор (терісі, жүні, түбіті, еті пайдаланылады). Кейбір түрлері жайылымға, жеміс бағына, орманға зиян келтіреді. Сондай-ақ, ауру (туляремия, т.б.) да таратады. Өте өсімтал, сондықтан тым көбейіп кеткен жылдары жоспарлы түрде ауланады. Қазақстанда Қоянтәрізділердің 2 тұқымдасы: қоян (Leporіdae) және шақылдақ бар. Қоянның дене тұрқы 75 см-дей. Артқы аяғы алдыңғы аяғынан едәуір ұзын. Құйрығы қысқа, құлағы ұзын болады. Қазақстанда қоян тұқымдасының 3 түрі (ақ қоян, құм қоян, ор қоян) мекен етеді. Дереккөздер
Ақкүңгір құдық

Ақкүңгір құдық – Шошқакөл бұйратының солтүстік-батысындағы құдық. Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 310 м биіктікте. Маңайынан Жайынды, Атжақсы өзендері ағып өтеді. Қоңыр сортаң топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. өседі. Дереккөздер
Шама

Шама — мәні математиканың дамуына байланысты жалпыланып отырылған негізгі математикалық ұғымдардың бірі. # Ұзындық, аудан, салмақ сияқты тағы басқа нақты ұғымдардың жалпылануы нәтижесінде алғашқы шама (скаляр оң шама) ұғымы пайда болды. Шаманың әрбір нақты тегі физикалық денелерді немесе басқа нысандарды салыстырудың белгілі бір әдісіне байланысты; # бағытталған шамаларды (мысалы, түзуде қарама-қарсы екі бағыты болатын кесінді, жылдамдық) қарастыру нәтижесінде скаляр шаманың жалпы ұғымы (нақты бір сан арқылы сипатталатын нысанды) пайда болды; # скаляр шамалардың жалпылануы нәтижесінде векторлық шамалар (қ. Векторлық есептеу) мен тензорлық шамалар (қ. Тензорлық есептеу) алынды. Сілтемелер *Өлшем *Бірлік *Құн Дереккөздер
Өгізтіл

Өгізтіл, анхуза – айлауықтар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле және Күнгей Алатауларының тау беткейлерінде, далалы алқаптар мен құмды жерлерде өсетін 3 түрі бар. Олардың биікт. 40 – 100 см. Өсімдіктің сыртын қатты, ұзын қылтанды түктер жапқан. Сабағы жуан, бұтақты, тік өседі. Ұзынша жапырақтары қандауыр тәрізді. Тостағанша жапырақшалары бес тілімді, күлтелері түтікшелі-қоңырау тәрізді. Көгілдір, сары, сиякөк, сирек ақ түсті гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жаңғақтары жұмыртқа тәрізді, қисық, кедір-бұдырлы, төм. жағында үшкірлеу қыры болады. Бір өсімдік 10 мыңға дейін жаңғақша береді, оларды негізінен құмырсқалар таратады. Ө-дің арасында ара бал жинайтын түрлері де бар. Дереккөздер
Құрттар

Құрттар — омыртқасыз жануарлардың бір тобы. Дене пішіні ұзынша, жылжып қозғалады. Денесінің алдыңғы бөлімі сыртқы ортаның тітіркенісін қабылдаушы болғандықтан, жүйке түйіндері, сақиналары және жүйке тізбектері мен сезім мүшелері бас жағына шоғырланып орналасқан. Қазіргі жүйеленім бойынша бұл топқа жалпақ құрттар, жұмыр құрттар, немертиндер, тікенбас құрттар,буылтық құрттар жатады. Алғашқы үш тип төменгі сатыдағы құрттар тобын құрайды. Құрт алғашқы ауыздыларға жатады. Құрттардың кейбір түрлері (мысалы, полихеттер, эхиуридтер) тек теңізде, екіншілері (мысалы, турбелляриялар, нематодтар) теңіз бен тұщы суда тіршілік етеді; кейбір түрі (трематодтар, таспа Құрт) — басқа жануарлар мен өсімдіктердің паразиттері, топырақта мекендейтін түрлері де кездеседі. Дереккөздер
Ромни-марш

Ромни-марш — тез жетілгіш етті-биязылау жүнді қой тұқымы. 19 ғасырда Англияның Кент графтығында жергілікті қылшық жүнді саулықтарды тез жетілгіш, ұзын жүнді лейстер қошқарларымен будандастыру арқылы алынған. Ромни-марш қойлары жұмыр да берік бітімді, мүйізсіз жалпақ басты, арқасы тегіс болып келеді. Жүні ақ, салалы, жіңішкелігі 46 — 50 сапада, ұзындығы 12 — 15 см. Қошқарларынан 6 — 7, саулықтарынан 3 — 4 кг жүн қырқылады. Таза жүн шығымдылығы 50%-дан жоғары. Қошқарлары 90 — 130 кг, саулықтары 70 — 90 кг салмақ тартады. Ромни-марштың тез жетілуге, бордақылануға бейімділік қасиеттері мен ет сапасы өте жоғары. Сүт ему кезеңінде жақсы жайылымдарға бағылған қозылар тәулігіне 200 — 300 г салмақ қосып, 4 айда 32 — 35 кг, 1 жылда 60 — 70 кг-ға дейін жетеді. Бордақыланған қойлардың сойыс шығымдылығы 50 — 55%. Саулықтарының сүттілігі жоғары, төлшеңдігі 115 — 130%. Қой тұқымы Еуропа, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Америка елдерінде қойлардың ет, жүн өнімділіктерін жақсарту мақсатында будандастыру жұмыстарына кеңінен пайдаланылады. Ромни-марш қошқарлары қазақтың етті-биязылау жүнді қойы мен қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы, кроссбред қойы тұқымдарын шығаруға пайдаланылды. Дереккөздер
Идеал сұйықтық

Идеал сұйықтық – тұтқырлығы мен жылу өткізгіштігі болмайды деп есептелетін сұйықтық. Идеал сұйықтықта ішкі үйкеліс болмағандықтан оның көршілес екі қабатының арасында жанама кернеу болмайды. Идеал сұйықтық – үзіліссіз дене және оның өзіне тән құрылымы да жоқ. Идеал сұйықтықты мұндай етіп сипаттау гидроаэромеханикада қарастырылатын ағындардың көпшілігі үшін дұрыс болып есептеледі әрі ол сұйықтықтар мен газдардың нақты ағындарының заңдылықтарын ашу кезінде жақсы нәтиже алынады. Идеал сұйықтық моделін қолдану сұйықтықтар мен газдардың әр түрлі пішінді құбырлардағы қозғалысын, олардың сорғалап ағуы мен денелерді орай ағып өтуі жөніндегі есептерді теориялық тұрғыда шешуге мүмкіндік береді. Тағы қараңыз *Бернулли теңдеуі Дереккөздер
Сындыбала Оңғарбаева

Сындыбала Оңғарбаева (1902 жыл – 2001 жыл) — Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Байзақ ауданы, Қызыл Жұлдыз колхозының звеношысы (1939 – 1960). Еңбек жолы мен жетістігі * Еңбек жолын зауытта жұмысшы болып бастайды. * 1929 жылы «Қызыл Жұлдыз» ұжымшарына мүше боп кіреді. * 1939 – 1960 жылдары қызылшашылар звеносын басқарды. Осы мерзім ішінде ол өз мамандығын жақсы меңгеріп, бай тәжірибе жинақтайды. Осының нәтижесінде оның звеносы бірнеше жыл қатарынан жоғары көрсеткіштерге жетеді: ** 1945 жылы - межеленген 180 центнердің орнына 6 гектар қан қызылшасы алқабынан 210 центнерден; ** 1946 жылы - 7,3 гектар жерден межеленген 200 центнердің орнына 315 центнерден; ** 1947 жылы - 4 гектар жердің әр гектарынан 703 центнерден, ал 2 гектардың әр гектарынан 801 центнерден рекордтық өнім алады. Ол ондаған әйгілі қызылшашыларды тәрбиелеп шығарды. Олардың ішінде Социалистік Еңбек Ерлері: П.Шидақова, Қ.Төребаева, М.Ибрагимова, озат звено жетекшілері Я.Ағалиева, т.б.. Наградалары * 4 наурыз Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * «1941 – 1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі еңбектегі ерлігі үшін» медалі (1946) * Социалистік Еңбек Ері (1948) * Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің үш медалі Дереккөздер
Ибрахим Шәмшәтұлы

Ибрахим Шәмшәтұлы (4 тамыз 1921 жылы туған, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Төрткүл ауылы) – тарих ғылымдарының докторы (1979), профессор (1982). КСРО Оқу-ағарту ісінің үздігі (1978). Қазақстан Республикасы Жоғары мектеп ғылым академиясының құрметті академигі (1996). Қысқаша өмірбаяны: * 1949 жылы Шымкент оқытушылар институтын (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген; * 1952 жылы Қызылорда педогогикалық институтын (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген; * 1941–1943 жылдары Қызылорда облысы Қармақшы ауылындағы мектепте мұғалім; * 1946–1948 жылдары директор; * 1949–1953 жылдары аудандық партия комитетінде меңгеруші; * 1965–2001 жылдары Қазақстан КП Орталық комитеті жанындағы Партия тарихы институтында (қазіргі ҚазҰПУ) доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарған. * 200-ден астам ғылыми жарияланым мен 11 монографияның авторы. * «Отан соғысы» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Көбелек (би)

Көбелек – қазақ халқының ұлттық биі. Осы аттас күйдің сүйемелімен биленеді. Музыкалық өлшемі 2/4. Үш бөлімді. Бірінші және үшінші бөлімінің ырғағы жылдам, екінші бөлімі лирикалық бәсең екпінде орындалады. Би көбелектің ұшып-қонуын, қанат қағыстарын, т.б. қимыл-әрекеттерін бейнелейді. Биді 1956 ж. балетмейстер Д.Әбіров қойды. “Көбелек” қазақ бишілерінің репертуарынан берік орын алды. Ал оның А.Бекбосынов қойған, бір топ бишіге арналған түрі көркемөнерпаздар үйірмелерінде орындалып жүр. Дереккөздер
Шалтабай

Шалтабай Алпарұлы (шамамен 1830 — 1900) — батыр, ақын. Ұлы жүз албан ішінде құрман руынан. Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы күрескен. 300 жігіттен жасақ құрып, Тазабек Пұсырманұлы бастаған көтеріліске қатысқан. Өз жасағымен Қарқара өңіріндегі орыс әскерлеріне астыртын шабуыл ұйымдастырды. Сондай әрекеттері үшін 1871 жылы ұсталып, он жылға бас бостандығынан айрылған. Жазасын өтеп оралғаннан кейін, қырғыз еліне кетуге мәжбүр болды. Сол жақта дүние салған. Шалтабай туралы мәліметтер мен оның өлеңдерін алғаш Ілияс Жансүгіров хатқа түсірген. Айдауда жүріп шығарған “Менің атым — Шалтабай” әні қазір ел ішінде орындалып жүр. Сілтемелер *Ұлы жүз *Албан *Батырлар Дереккөздер Әдебет *Медеубекұлы С., Мүптекеев Б., Жетісу әуендері, ауылы , 1998.
Құршаян

Құршаян (Scorpіones) — өрмекшітәрізділер класының бір отряды. Қазба қалдықтары силур кезеңінен белгілі. Жер шарында 750-дей түрі бар, әсіресе, тропиктік және субтропиктік аймақтарда көп таралған. Қазақстанда 12 түрі, соның ішінде шұбар құршаян (Buthus eupeus) жиі кездеседі. Оның тұрқы 6,5 см-дей. Денесі баскөкірек және құрсақ бөлімдерінен тұрады. Бас-көкірек бөлігі тұтас сауытпен қапталған, онда 1 жұп және бірнеше бүйір көздері орналасқан. Құршаяндардың 4 жұп аяқтары бар. Құрсақ бөлімінің иілген инесі бар томпақ соңғы буынында (тельсонында) 2 улы безі орналасқан. Оның ұшына улы бездердің өзектері ашылады. Қармалауыш аяқтары мықты қысқыштармен (қармағыш мүше) жалғасқан. Өкпемен тыныс алады. ұрпағын тірідей туады. Дернәсілдері аналығының денесінде қалып қояды. Қорегін әдетте түнде аулайды, негізінен жәндіктермен қоректенеді. Қорегін қысқышымен қысып тұрып, шағып алады. Құршаян шаққан бала өліп кетуі мүмкін, ал ересек адам қатты ауырсынады (шаққан жері қызарып, дуылдайды, ісінеді). Құршаян шаққан жерді сығып, уын ағызып, мүсәтір спиртін жағу керек. Дереккөздер
Мұсахан Байпақбайұлы Мұратбеков

Мұсахан Байпақбайұлы Мұратбеков (1953 жылы , Жамбыл облысы Шу ауданы туған) – физика-математика ғылымдарының докторы (1994). * Ысты руынан шыққан. ҚазМУ-ды (1976, қазіргі Қазақ ұлттық университетінің), Қазақстан Ғылым Акакдемиясының математика және механика институтының аспирантурасын (1982) бітірген. Жезқазған педагогикалық институтында (қазіргі Жезқазған университеті) оқытушы (1976–82), кафедра меңгерушісі (1982–89), КСРО Ғылым Акакдемиясының Мәскеу математика институтында аға ғылыми қызметкер (1989–90), Тараз педагогикалық институтында (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) кафедра меңгерушісі (1990–96) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан осы институтта кафедра меңгерушісі, профессор, деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, 1 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер *Тараз мемлекеттік университеті *Мәскеу математика институты
Шалсу

Шалсу – Қорағаты алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 57 км, су жиналатын алабы 208 км 2 . Бастауы Шал тауының солтүстік бөктерінен басталып, Құмарық ауылынан төменде 15 км жерде тартылып қалады. Гидрологиясы Жоғарғы және орталығы ағысындағы арнасы тік, жарқабақты, төменгі аңғары кең жазықты келген. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Шалсудың солтүстік бөліктерінде суармалы егіншілік дамыған. Дереккөздер
Қуақы

ҚУАҚЫ – әжуа, мысқыл, шымшыма әңгімелерді жанынан шығарып айтатын күлдіргі өнерпаз. Қуақы түркі тілдес халықтарда, дәстүрлі қазақ қоғамында қиыннан қисын табар тапқыр, ой-қиялы жүйрік ділмар адамның жиынтық бейнесі ретінде көрініс тапқан. Мысалы, аты аңызға айналған Алдаркөсе, Жиренше шешен, Қожанасыр және Тазша бала есімдерімен байланысты күлдіргі әңгімелер ел арасында кең таралған. Қуақылар дәстүрлі мереке-жиындарда, шілдехана мен жәрмеңкелерде, той-думандарда өнер көрсеткен. Олардың өнері кейіпкерлерінің оқшау мінез-құлқын күлкі тудыратын қимыл-әрекеттер арқылы тұспалдауға құрылады. Белгілі халық Қуақылары Айдарбек,Битан-Шитан, Зәрубай, Күндебай, Қонтай-Тонтай, Мауқай, Текебай, Торсықбай, т.б-лардың өнері туралы Ш.Хұсайынов пен Қ.Қуанышбаев (”Шаншарлар”), Ғ.Мұстафин (“Мазасыз мейман”), Ж.Шанин (“Айдарбек”, “Торсықбай”), т.б. драматургтер пьесалар жазды. Қ. Қуанышбаев, Е.Өмірзақов, т.б. актерлар халық Қуақыларының өнерін кең пайдаланып, қазақ театр өнерінің ұлттық бет-бейнесі қалыптасуына игі әсер етті. Дереккөздер
Өгізшағала

Өгізшағала – шағала тұқымдасына жататын құс. Сипаттамасы Ересек өгіз шағаланың басы, мойны, құйрығы, және бауыры ақшыл, ал арқа жоны мен қанат қауырсындары күңгірт сұр болып келеді. Тұмсығы сары, ұшы қызыл сарғыш келеді. Қара түсті қанатының ұшы ақ теңбілді, аяғы – қызғылт. Қыста төбесінде қошқыл секпілдер болады. Дене тұрқы 60 см-дей, қанатын жазғандағы алымы – 1,3 м, салм. 700 – 1800 г., қанаты 400-485 мм, табан сүйектері 55-88 мм, тұмсығы 47-65 мм. Өгізшағала Қазақстан жеріндегі шағалалардың ең ірісі. Мекені Тұзды және ірі тұщы су қоймаларын мекендейді. Өгізшағала – солт-те жыл құсы, оңт-те отырықшы құс. Қазақстанға ерте көктемде (наурыздың басы) ұшып келіп, Балқаш – Алакөл ойысында, Шалқартеңіз, Зайсан көлінің маңында жеке жұптасып, кейде шоғыр түзіп, ұя салады. Тұрмыс қалпы Негізгі қоректері шаян тәрізділер мен моллюскалар, сондай-ақ балықтармен, кеміргіштермен, жұмыртқалармен және құстардығ шақа балапандарымен де қоректенеді. Ұясын қамыс пен шөптен салады, кейде табиғылығын сақтау үшін қарапайымдау етіп, кейде айқындап салады . Төсеніш ретінде құрғақ шөп шалаң мен қауырсындарды пайдаланады. Ұяларының көлемі 9 дан 30 см дейін жетеді, диаметірі 20-40 см , кейде одан да үлкен болады. Ұясына 3 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларының түсі ашық-жасыл немесе қоңыр қылаң түстес болады, қою сұр теңбілдері бар . Жұмыртқаларының көлемі 69 х 49 мм. Өгіз шағала - мамыр-маусым айларында топтасып келіп ұя сала бастайды. Бірінші жұмыртқасынан бастап басып оны 26 тәуліктей шайқайды. Қатпайтын теңіздердің жағасын қыстап шығады. Балапандары бір жарым айда қанаттанып ұшады, суда жақсы жүзеді. Өгізшағала – шағалалардың ішіндегі жыртқышы. Қорек талғамайды, ұсақ кемірушілерді, балықтарды, жәндіктерді жейді. Қыс түсе бастағанда жылы жаққа ұшып кетеді. Отырықшы түрлері Каспий және Арал т-дерін қыстайды. Дереккөздер *Шығыс Қазақстан. Безендірілген атлас. Шығыс Қазақстан облысы, 2012.
Орталық Азия ойындары

Орталық Азия ойындары – екі жылда бір рет өтетін бұрынғы КСРО Орталық Азия республикаларының спортшылары қатысатын спорттық жарыс. Ойындар Азия Олимпиада кеңесінің және Халықаралық Олимпиада комитеті қамқорлығымен өтеді. Тарихы 1994 жылдың сәуір айында Ташкентке Халықаралық Олимпиада комитеті президенті Хуан Антонио Самаранч келді. Кездесу барысында Өзбекстан президенті Ислам Кәрімов Ташкентте Олимпиада ойындарын өткізу мүмкіндігі туралы сұрады, оған ХОК президенті Олимпиада хартиясының өтініші бойынша кем дегенде аймақтық жарыстар өткізу керек деп жауап берді. Осыдан кейін Ташкентте Қазақстан, Өзбекстан, Кыргызстан, Түрікменстан және Тәжікстан Ұлттық Олимпиадалық комитеттер басшыларының кездесуі өтті, онда Орталық Азия ойындарын ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Әр ойындар екі жылда бір рет өткізілетіне қарамастан, әртүрлі себептермен олар бірнеше рет жойылып, 2005 жылдан кейін іс жүзінде өткізілмейді. Алғаш 1995 жылы Ташкент қаласында өтті. Ресми ашылу салтанатына сол кездегі Халықаралық Олимпиада комитетінің президенті Хуан Антонио Самаранч қатысты. Ойын барысында қазақ спортшылары 75, өзбек спортшылары 65 алтын медальға ие болды. Екінші Орталық Азия ойындары 1997 жылы Алматыда өтті. Оған Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстан спортшылары қатысты. Қазақстандықтар 125, өзбекстандықтар 35, қырғызстандықтар 13 алтын жүлдені еншіледі. Осы ойындар барысында боксшылар Б.Жұмаділов, І.Бұқаров, Р.Мусинов, Н.Сманов, Е.Ибрайымов, С.Өмірбеков, ауыр атлет А.Храпатый, палуандар Б.Байсейітов, Ю.Мельниченко, М.Мамыров, М.Мәмбетов ерекше көзге түсті. Үшінші Орталық Азия ойындары 1999 жылы Бішкекте өтті. Мұнда да қазақстандықтардың басымдығы айқын аңғарылды. Қазақстан 119, Қырғызстан 27, Өзбекстан 18 алтын медаль алды. 2001 жылы Түрікменстанда өтуі тиіс төртінші Орталық Азия ойындары Түрікменстанның бас тартуына байланысты өтпей қалды. Бесінші Орталық Азия ойындары 2003 жылы Душанбе қаласында өтті. Қазақстандықтар көптеген спорт түрлері бойынша қосалқы командаларды жіберді. Соның өзінде 44 алтын медальмен I орынға шықты. Өзбектер 25, тәжіктер 15, қырғыздар 4 алтын медаль алды. Қатысатын елдер * Қазақстан * Қырғызстан * Тәжікстан * Түрікменстан * Өзбекстан Ойындар тізімі Сілтемелер * [http://www.ocasia.org/Game/GamesL1.aspx?j72yDNndeVyJ2ChZBk5tvA Ресми сайты] * [http://www.olympic.kz/content.php?id=014 Қазақстан ҰОК Орталық Азия ойындары сайтында] Дереккөздер
Шалма

Шалма — ауыл шаруашылық құралы. Қазақтар берік қайыс немесе арқанның бір ұшын тартқанда ол тарыла түсетіндей етіп байлап, Шалма жасайды. Көшпелі мал шаруашылығы мен айналысқан қазақтар Шалманы асау малды ұстау үшін пайдаланып келген. Малшылар жылқының мойнына Шалма салып, асау малды күшпен тоқтатқан. Асау жылқыларды кейде бұғалық салу, құрық салу, арқан лақтыру арқылы да ұстауды Шалмамен ұстау деп те айта береді. Сілтемелер *Қазақтар *Мал шаруашылығы *Ауыл шаруашылығы Дереккөздер
Кванттық сандар

Кванттық сандар– кванттық жүйелерді (атом ядросын, атомды, молекуланы, т.б.), жеке элементар бөлшектерді, жорамал бөлшектерді (кварктер мен глюондарды) сипаттайтын физикалық шамалардың мүмкін мәндерін анықтайтын бүтін немесе бөлшек сандар. Кванттық жүйе күйін түгелдей анықтайтын кванттық сандардың жиынтығын толық кванттық сандар деп атайды. Атомдағы электронның күйі үш кеңістіктік координата және спинмен байланысқан электронның төрт еркіндік дәрежесіне сәйкес келетін төрт кванттық санмен анықталады. Олар сутек атомы және сутек тәрізді атомдар үшін былайша аталады: бас кванттық сандар (n), орбиталық кванттық сандар (l), магниттік кванттық сандар (ml), магнитті спиндік не спиндік кванттық сандар (ms). Кванттық сандар микродүниеде өтетін процестердің дискретті сипаты бар екендігін бейнелейді әрі олар әсер квантымен, яғни 'Планк тұрақтысымен тығыз байланысты болады. Спин-орбиталық өзара әсер ескерілген кезде электронның күйін сипаттау үшін ml мен ms-тің орнына толық қозғалыс мөлшері моментінің кванттық саны (j) мен толық момент проекциясының кванттық саны (mj) пайдаланылады. Атомның, т.б. кванттық жүйелердің күйін сипаттау үшін күй жұптылығы (P‘) делінетін тағы да бір кванттық сан енгізіледі. Ол +1 не –1 мәндерін қабылдайды. Элементар бөлшектер физикасы мен ядролық физикада бұдан да басқа кванттық сандар енгізіледі. Мысалы, электрлік заряд (Q), бариондық заряд (B), электронды-лептондық заряд (Le), мюонды-лептондық заряд (L), изотоптық спин (T), ғажаптылық (оғаштық) (S) не гиперзаряд, т.б. Кванттық сандар элементар бөлшектердің кванттық сандары олардың (бөлшектердің) өзара әсері мен бір-біріне айналу процесін анықтайтын ішкі сипаттамасы болып табылады. Кең мағынада кванттық сандар деп, көбінесе, кванттық механикалық бөлшектер (немесе жүйелер) қозғалысын анықтайтын және қозғалыс кезінде сақталатын физикалық шамаларды айтады. Пайдаланған әдебиет kk:Спин
Сәуле Әбдіхамитқызы Бәйішева

Сәуле Әбдіхамитқызы Бәйішева (1938 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылым докторы (1986), профессор (1990). Алматы мемлекеттік медмцина институтын (1961, қазіргі Қазақ ұлттық медицина академиясы) бітірген. 1961 жылдан ҚР Денсаулық сақтау министрлігі жанындағы Қазақ ұлттық онкология және радиология ғылым-зертхана институтында кіші, аға, жетекші ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. Бәйішеваның 225-тен астам ғыл. еңбегі, 4 монографиясы жарық көрген. Шығармалары *Клинико-патогенетические и имунно-эндокринологические особенности рака молочной железы в Казахстане, А., 1996 (соавт.); *Современные аспекты терапии рака, А., 1996 (соавт.). Сілтеме * http://www.inform.kz/articlekaz?selectShowArticle&id1199988 Дереккөздер
Баттерфляй ханым

"Баттерфляй ханым"— операсына жазылған балет. Премьерасы Қазақ опера және балет театрында 30.04.1992 жылы қойылды. Авторы Дж.Пуччини — Ғ.Жұбанова, балетмейстер-қоюшылар: Асами Маки, Кеодзо Метани, дирижері В.Руттер, суретшісі А.Коженкова. Белгілі операның балеттік нұсқасын жазуды қазақ композиторынан жапон балетмейстерлері өтінген. Балетте адам өміріндегі ең әдемі сезім — тұрақты махаббат адамдардың, замандардың арасындағы үзілмес арқау ретінде көрсетілген. Дәстүрлі классикалық хореографияға жапонның таза ұлттық қимыл-көріністерін енгізу балетке ерекше өң берген. Премьерада Баттерфляйді Р.Байсейітова, Пинкертонды А.Нүсіпов, Сузукиді А.Асқарбекова, Шарплесті С.Асқарбеков, Гороны А.Бүркітбаев, Ямадори ханзаданы Б.Әбдірахманов, Бонзаны А.Бестембаев биледі. Дереккөздер
Өжет би

Өжет би, Уцзюту (т.ж. б. – б.з.б. 33 ж. ө.) – үйсін мемлекетінің кіші күнбиі (б.з.б. 51 – 33). Оңғай бидің ғұн әйелінен туған баласы. Тарихы Оңғай би өлген соң, оның ғұн әйелі мен қытай ханшасынан туған балаларының арасында тақ таласы басталады. Оған Хань империясы араласып, қытай ханшасынан туған Янғұйды үлкен күнби, ал ғұн әйелінен туған Өжет биді кіші күнби етіп, Үйсін мемлекетін екіге бөледі. Осы тұста екі күнби арасындағы бақталастық үйсін елін әлсіретті. Дереккөздер
Эдуард Денисон Росс

Эдуард Денисон Росс (1871 — 1940) — ағылшын шығыстанушысы. Парижде оқыған. Британ музейінде парсы, түрік және араб тілінің белгілі маманы Ч.Рьенің қол астында қызмет істеді. Орыс шығыстанушысы В.Р. Розеннен дәріс алған. Лондон университеті құрамындағы колледжде парсы тілінің профессоры болды. Кейінірек Лондонда шығыстану мектебін ашып, оның директоры болды. Ағылшынның белгілі шығыстанушы Э.Браунмен бірге Үнді офис (Lndіa offіce) кітапханасында сақталған парсы және араб қолжазбалары каталогының екі коллекциясын құрастырды (Лондон, 1902). Росс Түркістан тарихының тұңғыш очеркін жариялады (1899), алғаш рет Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарихи Рашиди” еңбегін парсы тілінен ағылшын тіліне аударды (1895). Дереккөздер:
Шалқошқар батыр Әлібекұлы

Шалқошқар Әлібекұлы (шамамен 1770, қазіргі Қызылорда облысы Қазалы ауданы Бекарыстан би ауылы — 1811, қазіргі Арал ауданы Жаңақұрылыс ауылы ) — батыр, Кіші жүз әлім тайпасының шекті — кішкенесінен шыққан. Ел аузында сақталған аңыз-әнгімелерге қарағанда Шалқошқардың батырлығы, алып-күштілігі жас кезінен-ақ аңғарылған. Ағайын-туысқа өте сыйлы, қолы жомарт, дау-дамайды бітімгершілікпен шешетін ақылды адам болған. Түрікмендерге қарсы соғыстарға қатысып, олардың бейбіт жатқан елге тұтқиылдан жасаған шапқыншылықтарына өз жасақтарымен тойтарыс берген. Тұтқынға түскен адамдарды азат етіп, барымтадағы малды қайтарған. Дереккөздер
Құрық минералды суы

Құрық минералды суы — Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы Құрық ауылында орналасқан минералды су көзі. 1961 жылы ұңғыма бұрғылау кезінде табылған. Температурасы 69,7 0 С, тәулігіне 1235 м 3 су шығатын бұл шипалы су қоры 966 — 1031 м тереңдіктегі құм қабатында жиналған. Құрамы сульфатты-хлорлы-натрийлі, аздап сілтілі, минералдылығы 8,1 — 8,8 г/л. Азоты басым болып келетін газ құрамында литріне 11 мг-ға дейін күкіртті сутегі, микроэлементтерден марганец, темір бар. Су қоры негізінде 1972 жылдан “Қарақия” санаторийі жұмыс істейді. Шипалы суды ішуге, шомылу үшін де пайдаланады Дереккөздер
Ломоносов ағысы

Ломоносов ағысы Ломоносов ағысы, экваторлық су беті астындағы қарсы ағыс, Атлант мұхитында. Шығысқа қарай 2Ә о.е. және 22Ә с.е. аралығымен, батысқа қарай Оңтүстік Пассат ағысының астымен оған қарсы ағады. *Тереңдігі - 50 м-ден 200 м-ге дейін *Ұзындығы - 5000 км *Батысында ені - 370 — 440 км *Шығысындағы ені - 185 — 220 км *Ағыстың ортаңғы бөлігінің ең жылдам ағысы - 3,6 км/сағ *Жылдық орташа су ағымы - 20 — 40 млн. м3/с. Ломоносов ағысын 1959 ж. кеңестік ғылыми-зерттеу экспедиция “М.Ломоносов” кемесімен ашқан. Аты кеме атымен аталған.
Адам және биосфера

Адам және биосфера(The Man and the Biosphere Programme (MAB)) - 1978 жылы ЮНЕСКО-ның 16-Бас сессиясының конференциясында қабылданған халықаралық ғылыми-зерттеу бағдарламасы. Бұл бағдарламаға 100-ден аса мемлекет қолдау көрсетеді. биосфера қорықтарының картасы]] Негізгі мақсаты – жер шарындағы барлық құрлықтарда адам баласының биосфераға әсерін, ықпалын, табиғаттағы күрделі өзгерістердің адам денсаулығына тигізетін зиянын зерттеу, бақылау және оған дұрыс баға беру. Сондай-ақ оған адамзаттың табиғатқа тигізетін сан қырлы іс-әрекеттері (жерді пайдалану, инженерлі-техникалық жұмыстар, энергия көздерін пайдалану, т.б.), жер шарының биомдарына (орман, тундра, саванналар, дала, шөл-шөлейттер, т.б.) әсері және қоршаған ортаға ғылыми-техникалық жетістіктердің тигізетін теріс ықпалы туралы сияқты мәселелерді зерттеу де енеді. Ірі жобалармен қатар 1000-нан астам «аймақтық, жергілікті» мәселелерді шешуді де (қ. Биологиялық алуантүрлілік конвенциясы) қамтиды. Оның ішінде ауа бассейнінің ластануына байланысты орман, тоғай экожүйелеріндегі өзгерістер, табиғаттағы ауытқулар, табиғи қорлардың (ресурстар) сарқылуы, жер қорларының құнсыздануы (қ. Климаттың ғаламдық өзгеруі туралы шектемелі конвенция), шөлге айналу фактілері және таулы өлкелердегі туризмнің дамуына байланысты туындап отырған мәселелер жан-жақты қарастырылған. «Адам және биосфера» жобасында жер шарында ұлттық саябақтар мен биосфералық қорықтар ұйымдастыруға көп көңіл бөлінген. Қазақстанда «Адам және биосфера.» шеңберіндегі шараларды жүзеге асыруға ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі, Ғылым министрлігі, ғылым академиясының ғылыми-зерттеу мекемелері, жоғары оқу орындары қатысады. Дереккөздер
Оңтүстікгеодезия

«Оңтүстікгеодезия» – геодезиялық-картографиялық жұмыстармен айналысатын мекеме, республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын. Орналасуы Тараз қаласынданда орналасқан. 1947 жылы ғ62 геодезиялық отряд болып құрылған, кейіннен Қазақ аэрогеодезиялық кәсіпорнының ғ102 экспедициясы болып қайта құрылды, 1993 жылдан қазіргі атымен аталады. Мақсаттары Кәсіпорын Қазақстан аумағында топографиялық-геодезиялық және картографиялық жұмыстармен айналысады. Кейінгі жылдары «Оңтүстікгеодезия» отандық және Қазақстанда жұмыс істейтін шетелдік мекемелер мен ұйымдардың тапсырысы бойынша жұмыстар атқарады. Кәсіпорын қазіргі талаптарға сай геодезиялық және фотограммометриялық аспаптармен, компьютерлік техникамен жабдықталған, мамандарының біліктілігі жоғары. Кәсіпорынды 1993 жылдан С.Р.Оспанов басқарады. Сілтемелер * Карта * Картография * Экспедиция Дереккөздер
Мұқаш Имантайұлы Бәкеев

Мұқаш Имантайұлы Бәкеев (1930 жылы туған, Қарағанды қаласы) – химия ғылым докторы (1991), профессор (1993), ҚазМУ-ды (1952, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Нью-Йорк академиясының мүшесі (1995). Қазақстан ғылым академиясының Химикалық ғылымдары институтында кіші ғылым қызметкер, бас ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі, 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра профессор 200-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Сілтеме * http://biblus.ru/Default.aspx?auth18899j1&acls23022 * http://www.ksu.kz/modules.php?nameContent&pashowpage&pid=306 Дереккөздер
Өжеттілік

Өжеттілік – адам мінезіндегі ұнамды қасиет. Өжеттілік жүйке жүйесі күшті, ми қыртысындағы тежелу процесінен қозуы басым адамдарда жиі көрінеді. Өжеттілік адамның ерік-жігер, жүректілік, батылдық, төзімділік, қайсарлық секілді қасиеттерімен үндесіп жатады. Көбінесе ержүрек, батыл адамдардың бойында кездеседі. Өжеттілік қасиеті бар адамдар өз мақсаттарын жүзеге асыру жолында тез шешім қабылдап, табандылық көрсетеді. Дереккөздер
Ксилолит

Ксилолит (грек. xylon – кесілген ағаш және lіthos – тас) – ағаш ұнтақтары мен магнезитті байланыстырғыш қоспаларынан алынатын жасанды тас материал. Ксилолит өте қатты, дыбыс өткізбейді, сондықтан аралық қабырға және еден жабуға қолданылады. Қатты Ксилолиттен еденге арналған престелген тақташалар жасалады. Ксилолиттен төселген еден қышқыл және сілті ерітінділеріне, ылғалға төзімді.. Дереккөздер
Михаил Григорьевич Пенкин

Михаил Григорьевич Пенкин (1929, Қырғызстан, Шу ауданы Покровка ауылы – 15.2.2009, Алматы қ.) – техника ғылымының докторы (1983), профессор (1984). *1953 Ленинград (Санкт-Петербург) ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру институтын бітірген. *1959 Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының (ҚазАШМЖЭҒЗИ) аспирантурасын бітірген. *1953–1956 Тоқмақ техникумында оқытушы. *1959-1960 Шығыс Қазақстан тәжірибе станциясында бөлім меңгерушісі. *1960 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазАШМЖЭҒЗИ-нда аға инженер, бөлім меңгерушісі, аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеген. Ғылыми жұмыстар 120-дан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. 21 авторлық куәлік пен патенттің иегері.. Дереккөздер
Парана

]] Парана (үндістерше Parana — үлкен өзен) — Бразилия мен Аргентина жеріндегі өзен. Ішінара Аргентина мен Парагвай шекарасымен ағады. Ұзындығы 4380 км, алабының аумағы 2663 мың км² (Уругвай өзенімен бірге 2970 мың км²). Бастауын Бразилия таулы үстіртінен ағып шығатын Риу-Гранди және Паранаиба өзендерінен алады. Сол жағынан Тьете, Паранапанема, Игуасу, Уругвай, оң жағынан Парагвай, Рио-Саладо салалары қосылады. Орташа су ағымы 17,5 мың м3/с. Парана Парана лавалық үстіртінен ағып өткенде шоңғалдар мен су құламаларын (Игуасу — биіктігі 72 м, Сети-Кедас — биіктігі 33 м) құрайды. Ла-Плата ойпатына шыққаннан кейін нағыз жазықтық өзенге айналады. Сағасында Уругвай өзенімен қосылып Ла-Плата эстуарий-шығанағын түзеді. Парана жаңбыр суымен толығып, жылына екі рет тасиды (қаңтар — мамырда және маусым — шілдеде). Сағасынан Посадас қаласына дейін кеме қатынайды. Су құламаларының бойында бірнеше қуатты электр станциялары салынған. Басты қалалары: Посадас, Корриентес т.б. (Аргентина); Ла-Плата жағалауында [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%91%D1%83%D1%8D%D0%BD%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%81 Буэнос-Айрес] (Аргентинаның астанасы) және Монтевидео (Уругвай астанасы) орналасқан. Дереккөздер
Орталық Азия экономикалық кеңістігі

.]] Орталық Азия экономикалық кеңістігі – экономиканың жаһандану жағдайында дүниежүзілік экономика құрылымында өзіндік орнын растай алатын, әлемдік ұдайы өндіріс үдерісінде қарым-қатынас жасай алатын бірегей кеңістік. Оған Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан мемлекеттері кіреді. Бұл кеңістіктегі халық саны 57 млн-нан астам адам, ал жер аумағы 4,0 млн. км 2 және дүниежүзі бойынша тиісінше 24 және 9-орында. Аталған кеңістіктің жер асты және жер үсті байлықтары мен энергетика ресурстары аса мол. Ауыл шаруашылығы өнімдерімен өзін-өзі қамтамасыз ете алады. Болжам бойынша, Қазақстан, Түрікменстан және Өзбекстан аумағыннда 30 млрд. тоннаға жуық мұнай, 7 трлн. м 3 -дей газ, 40 млрд. тонна көмір және 715 мың тонна уран бар. Жалпы алғанда бұл кеңістік мұнай қоры жөнінен дүние жүзінде 3-орында, газ өндіру жөнінен 4, уран байлығы бойынша 3-орында, түсті, қара және сирек металдар қоры жөнінен 1, алтын өндіруде 9-орында, ал егістік жер көлемі бойынша алғашқы ондыққа кіреді. Қырғызстан мен Тәжікстан су-энергетика ресурстарға бай. Осыған орай Орталық Азия кеңістігінің бірыңғай геосаяси және экономикалық тұрғыдан дамытылған жағдайда бірыңғай геоэкономикалық стратегияны толық жүзеге асыруға мүмкіндігі зор. Қазақстан тарабы Орталық Азия экономикалық кеңістігін дамытуға мүдделілік танытып, нақты ұсыныстар жасады. Нәтижесінде 1994 жылы Орталық Азия экономикалық қауымдастығын құру, 2002 жылы Орта Азия ынтымақтастығын құру туралы келісімдер жасалды. Бірақ олар айтарлықтай нәтиже бере қойған жоқ. Осыған орай ІР Президенті Н.Назарбаев 2005 жылы Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан арасында жасалған мәңгілік достық туралы шарт негізінде және Орта Азия кеңістігіндегі экономикалық мүдделердің, сондай-ақ мәдени-тарихи тамырдың ортақтығын, тілдің, діннің, тіпті экологиялық мәселелердің де, сыртқы қатердің де ортақ екендігін ескере отырып, Орталық Азия елдері одағын құруды ұсынды. Дереккөздер
Кванттық сұйықтық

Кванттық сұйықтық — қасиеті кванттық эффектілермен анықталатын сұйықтық. Температурасы абсолют нөлге жуық сұйық гелий кванттық сұйықтыққа мысал бола алады. Сұйықтық бөлшектерінің жылулық қозғалысы бойынша есептеген де Бройль толқындарының ұзындығы мен олардың өзара ара қашықтығы шамалас болған кезде, белгілі бір температурада кванттық эффектілер байқала бастайды. Бұл шарт сұйық гелий үшін 2 – 3 К-де орындалады. Металдағы электрондар да кванттық сұйықтық қасиетіне ие бола алады. Классикалық механика негіздері бойынша абсолют нөл темпертурада кез келген денедегі бөлшектердің тербелісі тоқталуға, яғни кез келген дене кристалға айналуға тиіс. Кванттық механикадағы анықталмағандық принципіне сәйкес абсолют нөл температурада дене бөлшектері белгілі бір орында бола алмайды. Олардың кинетикалық энергиясы нөлге ұмтылса да нөлдік тербелістер сақталады. Кванттық сұйықтықтар Бозе сұйықтығы және Ферми сұйықтығы болып ажыратылады. Олар Бозе–Эйнштейн және Ферми-Дирак статистикаларымен (қ. Статистикалық физика) сипатталады. Бозе сұйықтығына, атомының спині нөлге тең, сұйық 4He жатады. Ал жартылай бүтін спинді 3He изотопы мен металл электрондары Ферми сұйықтығы болып саналады. П.Л. Капица ашқан (1938) және Л.Д. Ландау түсіндірген (1941) асқын аққыштық құбылысы сұйық гелийде (4He) байқалады. Теория бойынша аса жоғары қысым мен өте төмен температурада барлық зат кванттық сұйықтық күйіне ауысады. Дереккөздер
Ломоносов жотасы

Ломоносов жотасы — Солтүстік Мұзды мұхиттағы су асты жотасы. *Жаңа Сібір аралынан мұхиттың орталық бөлігі арқылы Канада Арктика топаралының Элсмир аралына дейін 1800 км-ге созылып жатыр. *Ені - 60 — 200 км. *Мұхит түбінен - 3300 — 3700 м-ге дейін көтеріледі. *Теңіз деңгейінен ең биік жотасы - 900 м-дей. *Беткейлері салыстырмалы түрде тік, каньондары көп, құмдауыт тұнбалармен жабылған. Ломоносов жотасын 1948 ж. кеңестік ғылыми-зерттеу экспедициясын ашты. М.В. Ломоносов құрметіне аталған.
Көбік

Көбік – газ немесе бу көпіршіктерінің шоғырлануынан түзілген ұяшық құрылымды дисперстік жүйе. Көбік – сұйықтықты қатты шайқағанда, сұйықтық қайнағанда немесе ерітінді арқылы газ жібергенде пайда болады. Көбік – тұрақсыз жүйе. Тұрақты Көбік алу үшін жүйеге үшінші құраушы – көбік түзгіштер қосады. Ол бастапқы сұйықтыққа қарағанда құрамы өзгеше беттік қабаттар түзеді де, Көбіктің тұрақтылығын арттырады. Көбіктің пайда болуы мен оның өздігінен жойылуы арасындағы уақыт көбік ғұмыры деп аталады. Көбік ғұмыры температура артқан сайын азаяды, ал сұйықтықтың тұтқырлығы артқан сайын көбейеді. Тұрақтылығы жоғары Көбікті сабын, сабынға ұқсас заттар бере алады. Көбік тоқыма өндірісінде маталарды жуу үшін, тұрақты Көбік өрт сөндіру, флотациялық процестерде, кондитерлік өндірісте, шарап ашыту, т.б. салаларда қолданылады. Кейбір өндірістерде (сабын, қант, каучук өндірісі, т.б.) Көбіктің болуы зиянын тигізеді. Ондай жағдайда Көбікті болдырмайтын арнайы зат – көбік сөндіргіштер (күрделі эфирлер, май қышқылдары) қолданылады. Дереккөздер
Шалқия молибден кен орны

Шалқия молибден кен орны - Жезқазған облысының Жаңаарқа ауданы жерінде орналасқан. 1947 жылы ашылып, 1948-1958 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Кең аумағындағы метаморфтануға шалынған, каледондық негіз құрамды тау жыныстары (габбро, амфиболит) оңтүстігінде ерте герциндік, солтүстігінде соңғы герциндік гранит массивтері арасынан орын алған. Кен өрісінің негіз құрамды тау жыныстарын ерте герциндік микрогранит штогы мен фельзит-порфир дайкалары қиып өткен. Гидротермалдық процестерден фельзит-порфирлер березитке айналып кварцты-молибденитті тарамшалармен айғыздалып, штокверк типті кентас құраған. Жатыс сипаты Үш кентас денесінің екеуі фельзит-порфирдің березиттелген дайкаларынан (кентастың негізгі массасы шоғырланған), үшінші кварцтенген және біраз березиттенген микрограниттерден тұрады. Өзгелерден маңыздырақ штокверкті денелердің ұзындығы 150-700 м, қалыңдығы 20-270 м. Кентас 400 м-ге дейінгі тереңдікке кетеді, тотығу белдемінің тереңдігі 42 м. Минералдары, құрамы Негізгі кентас минералы — молибденит, аз кездесетіні: пирит, ильменит, халькопирит, галенит, сфалерит, шеелит, вольфрамит. Молибденит пен пиритте селен, теллур, рений бар екендігі анықталған. Дереккөздер
Жәмила Төлегенқызы Баспақова

Жәмила Төлегенқызы Баспақова (15.1.1966 жылы туған, Қарағанды облысы, Теміртау қаласы) – әнші (лирикалы колоратуралық сопрано), Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі (1994) және ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (1999). Теміртау қаласындағы музыка училищесін (1987), Қазақ ұлттық консерваториясының вокалдық факультетін (профессор С.Ғ. Құрманғалиеваның жетекшілігімен) бітірген. 1992 – 93 жылдары Озимо қаласындағы (Италия) Опералық өнер академиясында (профессор М.Менанидің жетекшілігімен) оқыды. 1994 жылдан Қазақтың мемлекеттік академиясы опера және балет театрының соло әншісі. Осы театр сахнасында Джузеппа Вердидің “Травиата” операсынан Виолетта партиясын орындаумен сахналық дебютін бастады. Кейін классикалық операларда Джильда (Верди, “Риголетта”), Розина, Лиу, Мюзетта (Дж. Пуччини, “Севилья шаштаразысы”, “Турандот” пен “Богема”), Микаэла, Лейла (Ж.Бизе, “Кармен” және “Інжу іздеушілер”), Марфа (Н.А. Римский-Корсаков, “Патша қалыңдығы”), т.б. партияларды өзінің әдемі әуезді үнімен орындап, тыңдаушылар құрметіне бөленді. 1995 жылдан концерттік қызметпен де айналысады. Гастрольдік сапармен ТМД елдері, шет ел қалаларында болып, өнер көрсетті. 2004 жылы классикалық опералар ариясы мен қазақ композиторларының шығармалары бойынша жазылған компакт-дискісі (Ресейдің П.И. Чайковский атындағы Үлкен симфония оркестрі сүйемелдеуімен) жарық көрді. Дереккөздер
Құрылым

Құрылым ( — түзіліс, орналасу, тәртіп) — объектінің тұтастығын, тепе-теңдігі мен негізгі қасиеттерінің сақталуын қамтамасыз ететін байланыстар мен қатынастар жиынтығы. Құрылым жүйе және элемент ұғымдарымен тығыз байланысты. Оны жүйенің (объектінің) элементтері арасындағы мәнді және қажетті байланыстар мен қатынастардың біртұтас жиынтығы деп қарастыруға болады. Құрылым мен элементтер құрамы жүйенің өзіндік сапасын айқындайды. Жүйенің түрленуі кезінде салыстырмалы түрде сақталатын, өзгермейтін, тұтас сапалық ерекшелігін білдіретін арқауы іспеттес. Құрылым мен элементтер құрамы арасында бір мәнді сәйкестік жоқ. Элементтер құрамы бірдей болғанымен, Құрылымның түрленуі жүйенің сапалық өзгеруіне әкелуі мүмкін. Мысалы, химиядағы изомерия (заттардың химиялық құрамы бірдей болғанымен, өзінің Құрылымына орай сапаларының әр түрлі болуы) құбылысы. Табиғат жүйелерінде материяның әрбір құрылымдық деңгейіне объектілердің белгілі бір Құрылымы сәйкес келеді. Жүйенің сандық өзгерістері мөлшердің шегінен шығып, оның сапалық өзгерістерін тудырғанда, соңғысы әрдайым жүйе Құрылымының өзгерісіне айналады. Құрылымдағы элементтердің байланысы бүтін мен бөліктің өзара қарым-қатынасының диалектикасына тәуелді. Құрылымдық қатынастар мен байланыстардың объектілер сапасын анықтаудағы маңызы 19 ғасырда ғылымның әр түрлі салаларында байқалып, оны зерделеуге ерекше көңіл бөлінді. 20 ғасырдағы ғылыми танымда құрылымдық зерттеудің арнайы әдістері қалыптасып, олар тілді, әдебиет пен өнер шығармаларын, жалпы мәдениетті, этникикалық қауымдастықтарды, т.б. объектілерді зерттеуде кеңінен қолданылып, философиялық-методологиялық тұрғыдан сұрыптаудан өтті. Нәтижесінде ғылым мен философияда құрылымдық талдау, құрылымдық-функционалдық қызметін талдау, жүйелі құрылымдық талдау әдістері, структурализм сияқты филосиялық-мәдениеттану ағымдары пайда болды. Си тілінде Си тілінде — айнымалылар, тұрақтылар және басқа құрылымнан құралған мәліметтердің күрамды типі. С++ тілінің құрылымы құрамында функциялар да болуы мүмкін; құрылымның барлык элементтері жалпы өзара байланыста болады. Дереккөздер io:Strukturo
Шалқия

Шалқия — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы кент, Шалқия кенттік әкімдігі орталығы. Халқы Тұрғыны 1926. Географиялық орны Аудан орталығы Жаңақорған кентінен солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде, Өгізмүйіз тауының оңтүстік етегіндегі сайлы-жыралы келген тауалды жазығында орналасқан. Ауылда полиметалл кендерін өндіретін Шалқия кен басқармасы орналасқан. Елді мекенге таяу жерде Шалқия полиметалл кен орны бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://wikimapia.org/#languk&lat43.953900&lon67.421980&z14&mb&show/32087446/uk/ Викимапияда]
Өжір

Өжір, щуровския – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның қиыршық тасты тау беткейлерінде, жартастарда және шөгінді жерлерде өсетін 2 түрі кездеседі, оның біреуі Қаратаудың эндемигі болып саналатын – маргарита өжірі (S. margarіtae), биікт. 30 см-дей. Білеуленген тамыры тереңге кетеді. Сабағы түп жағынан бұтақталып шығады да, жоғары қарай өскен сайын қисая береді. Жапырақтары қысқа сағақты, қауырсын тәрізді тілімденген. Гүлшоғыры – ұзынды-қысқалы 10 сәулелі бөліктен тұратын шатырша, онда 8 – 15-тей гүлдері орналасады. Дәл ортасындағы жеміс салатын гүлі қосжынысты болады, оның сыртын аталық гүлдері қоршап жатады. Күлтелері ақ түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусымда гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі ұзынша, цилиндр тәрізді, ұзындығы 3 мм-дей. Маргарита өжірі – өте сирек кездесетін өсімдік, жылдан жылға таралу аймағы азайып барады, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Паранойя

Паранойя ( — есі ауысу, жындану), қияли ауру—ұдайы сандырақтаудан болатын созылмалы психоз. Бұл кезде адамның ақыл-ой қабілеті төмендемейді, бірақ науқас неше түрлі елестердің салдарынан қияли ойларға беріледі. Қорқыныш және үреймен сипатталатын бұл сырқат басқаларға жала жабу мен сенімсіздікпен тығыз байланыстырылады. Мысалы, көпшілік кездейсоқтық деп санағанды, паранойяға шалдыққан пиғыл деп көреді. Паранойяның бірнеше түрлері бар. Мысалы, сандырақтаудың ағымына қарай: жедел паранойя (аяқ астынан адамда ұлылық қасиеттің пайда болуынан маңызды бола қалуы); мерзімді паранойя, созылмалы паранойя болады. Ал сандырақтаудың мазмұнына қарай: діни паранойя, ипохондриялық паранойя, сүйіспеншілік паранойясы, қызғаныш паранойясы, т.б. болып бөлінеді. Кейде паранойя терминін әр түрлі этиологилық жағдайлардың әсерінен болатын сандырақтау психозын көрсету үшін де қолданады. Мысалы, маскүнемдік паранойя (ұзақ уақыт алкоголь қабылдаудан ерлі-зайыпты адамдардың арасында бір-біріне деген сенімінің жойылып, әр түрлі қияли ойларға берілуі); инволюциялық паранойя (45 — 60 жастағы адамдарда болатын қартаю алдындағы депрессиялық күй); сондай-ақ, елестік ([http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/psihologiya_i_pedagogika/GALLYUTSINATSIYA.html галлюцинация] ) паранойя (көзге әр нәрсенің елестеуінен сандырақтау). Паранойяға әйелдерден гөрі ер адамдар жиі шалдығады. Паранойяны өз алдына жеке ауру ретінде ғылыми түрде дәлелдеген неміс психиаторы Э. Крепелин (1856 — 1926) болды. Дереккөздер
Джоаккино Россини

Джоаккино Антонио Россини (; 29 ақпан 1792, Пезаро, Италия — 13 қараша 1868, Пасси қаласы, Франция) — италия композиторы, дирижер, пианист. 1806—1810 ж. Болон музыкалық лицейінде А. Каведани (виолончель), С. Маттейден (композиция) дәріс алған. 14 жасында талантымен танылып, Болон филармония академиясына мүшелікке қабылданды. 1816 ж. 20 күннің ішінде жазылған «Севиль шаштаразы» атты операсы Россиді әлемге әйгілі етті. 1822 жылға дейін Сан-Карло (Неаполь) опера театрында қызмет істеп, кейіннен Вена, Лондон қаласын аралап, 1924 ж. Парижге тұрақтады. Екі жыл Италия операсына басшылық жасаған Росси «Корольдің бірінші композиторы» деген даңққа ие болды. Ол 40-қа жуық операның авторы. Әсіресе «Жібек баспалдақ» (1812), «Отелло» (1818), «Золушка», «Ұрлықшы сауысқан», «Моисей Египетте» (1818), «Вильгельм Телль» (1829), «Салтанатты месса» (1819), т.б. опералары белгілі. Сондай-ақ оның шығармашылығында 17 кантата, 5 квартет, скрипкаға арналған 6 соната, фортепианоға арналған 12 вальс, романстар, оркестрге арналған басқа да көптеген шығармалар бар. Дереккөздер
Оңғарбай кесенесі

Оңғарбай кесенесі – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасырдың архитектуралық ескерткіші. Орналасқан жері Мойынқұм ауданы орталығы Мойынқұм ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км қашықтықта, Шу өзені аңғарында, ескі бейітте орналасқан. Сипаты 1890 жылы халық шебері Таласбаев балшық және күйдірілген кірпіштен салған. Мазардың маңдайалды халықтық мемориалдық ғимарат дәстүрінде өрнектелген. Құлау жағдайында тұр, жоғарға күмбезі, беталды кіреберісі, ішкі сылағы бүлінген, батыс бетіне терең сызаттар түскен, өрлік бедерлері өшкен. Қабырғасы 23×23×4 см, бұрыштары 23х33х4 см шаршы кірпіштерден қаланған. Күмбезі 1986 жылы металл қаңқалармен бекітіліп, сырты кірпіштен жапсыра қаланды. Бір камералы шаршы мазар сфералы конустық күмбезбен жабылған. Күмбезде жарық түсетін саңылаулар бар. Басты кіру есігінің жан-жағы терең ойықтармен салынған, иірлі сатылы бұрыштары мұнараланған. Солтүстік-шығыс маңдайалды – шағын диаметрлі, тұтас және биік. Мазар салынған кезде бас кіреберіс есігі аяқталмай қалған. Күмбезге жалғана кіретін тұстарында кірпіш шығынқы қаланып, олар бұрыштардағы көлденең ағаштардың үстінен өткізілген. Кіреберістің екі жағына мұнара баспалдақтарына қарай ойықтар жасалған. Қабырғасы балшықпен сыланған, бұрынырақ дастарқан жанында пиала ұстап, самауырға жақын отырған адам бейнесімен және арабша оюлармен безендірілген. Дереккөздер
Адамтас шамшырағы

Адамтас шамшырағы, Адамтас – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы мүйіс. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданында, Кендірліқиясай үстіртінің теңізге қараған оңтүстік-батысында орналасқан. Жер бедері Мүйістің теңізге қараған бөлігі тік жарқабақты. Су асты тастары шығып тұрған жағалауы кеме тоқтауға қолайсыз. Кезінде Адамтас мүйісінде су асты тастарынан теңіз кемелерін сақтауға арналған шамшырақ оты болған. Дереккөздер