kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шамшиддин Нұржанұлы Мырзағалиев

Мырзағалиев Шамшиддин Нұржанұлы (1922, Сасықтау пос. Орда ауданы БҚО-1942, Ұлы Отан соғысы майданында), аса талантты ш-тшы, респ-ның 1938-40 жылдарғы ч-ны. Ш-тпен айналысуды 1935 ж. Ж-шы И.Левшиннің қолында бастады. 1938 ж. Орал қаласындағы N4 орта мектептің 8-ші сыныбында оқып жүрген. Қарағанды қаласында өткен респ-ның ч-тында жеңіске жетті. Келесі 1939 жылы Шымкент қ-сында өткен ч-тта шымкенттік К. Кохановпен 15 мүмкіншіліктен 10,5 ұпай жинап 1-2-орындарды бөлісті. Келесі 1940 ж. Алматыда өткен VI ч-тта үшінші рет ч-ндық атақты жеңіп алды. 1940 ж. армия қатарына шақырылып Еңбек Қызыл Ту орденді Балтық дивизиясының құрамында әскери борышын өтеді. Оның ойнаған кейбір партиялары К. Кохановтың жеке мұрағатында сақталған. Орал қ-сында М. атындағы ш-т клубы бар, жыл сайын талантты ойыншыны еске түсіруге арналған респ-лық турнир Орал қаласында өтіп тұрады. Дереккөздер
Анатолий Аристархович Носков

Носков Анатолий Аристархович (13.03. 1937, Алм. к.), СШ-і (1966), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. 8 жасынан ш-т ойнай бастады. Жасөспірімдер арасындағы респ. Біріншілігінің 4 дүркін жеңімпазы, респ-ның ч-ны (1972). 1971-94 ж. Респ. Ш-т бірлестігінің вице - президенті. Ж-шы ретінде зағиптар арасындағы Ә-нің 2 дүркін ч-ны М. Жүнісовты, А. Мүсілімованы, Е. Владимиров, Б. Асановты, Э. Сахатованы ірі турнирлерге дайындады. Дереккөздер
Дәрмен Қанатұлы Сәдуақасов

{{Тұлға { } }} Дәрмен Қанатұлы Сәдуақасов (28 сәуір, 1979 жылы Астанада туған) – Қазақстандық шахматшы, гроссмейстер (1998). 20 жасқа дейінгі жасөспірімдер арасындғы шахматтан әлем бірінішілігінің чемпионы. ҚР Шахмат федерациясының вице-президенті (2011 жылдан). Толығырақ *Дәрмен Қанатұлы 1979 жылы 28 сәуірде Астанада дүниеге келген. *Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық универсиетінің «аударма ісі» мамандығы бойынша бітірген. *2009 жылы Carnegie Mellon University Мемлекеттік басқару магистрі (АҚШ); * Қазақстан-Британ техникалық университетінің доктарантурасын бітіріген. *Кембридж Нидерланды қайта даярлау институттарында «Мемлекет басқару» мамандығы бойынша оқыту курстарынан өткен. Еңбек жолы * 2009 – 2011 жылдары Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігінің Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығының консультанты, меңгерушісі; * 2011 жылдан ҚР Шахмат федерациясының вице-президенті; * «ҚазМұнайГаз» Ұлттық кампаниясының департаментінің директоры Шаматтан жетістіктері *Ерлер арасында Қазақстанның бес дүркін чемпионы; *1995 жылы жасөспірімдер арасында Азия чемпионы; *1998 жылдан Халықаралық гроссмейстер атағы; *АҚШ, Индонезия, Югославия, Испания, Латвия, Дания, Украина және басқа да халықаралық турнирлердің жеңімпазы. *2001 жылы Екі Гарри Каспаров аударады; *2003 жылы Виктор Корчной матчтың жеңімпазы 5-3 есебімен; *2004 жылы Анатолий Карпов матчтың жеңімпазы 4,5-3,5 есебімен; *Бүкілдүниежүзілік 33-інші ш-т олимпиадасына 8 мүмкіншіліктен 4,5 ұпай алды. Мемлекеттік марапаттары *1998 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты; *1998 жылы ҚР тұңғыш президенті – елбасы Н.Ә.Назарбаевтың жеке қабылдауында болып, жеткен жетістіктері үшін жоғарғы мемлекеттік нагарада «Құрмет ордені» мен марапаттады. *2012 жылы жоғарғы мемлекеттік марапат «Парасат ордені» мен марапаттады. *«Дене шынықтыру дамытуға сіңірген еңбегі үшін, спорт және туризм» медалі; *ҚРның мемлекеттік, мерекелік медалдарымен марапатталған. *ҚР президентінің жеке алғыс хаттарымен марапатталған. Дереккөздер
Галимолла Батырханұлы Сайденов

Сайденов Галимолла Батырханұлы (19.09.1934 - 26.09.1998 Алм. қ.), шахмат қайраткері. ҚР-сы шахмат турнирлерін ұйымдастырушы. Филиппиннің Манила қаласында өткен Бүкілдүниежүзілік ш-т олимпиадасына Қазақстанның өкілдерін бастап апарды. Математик, тех. ғыл. кандидаты, профессор, Жамбыл пед. институтының ректоры. К. Панованың "Дебюттер курсы" кітабын қазақ тіліне аударды. Дереккөздер
Дүрен (аудан)

Дүрен — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы — Дүрен қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Солтүстік Рейн-Вестфалияға бағынышты. Жер аумағы 941 шаршы км. Тұрғыны 268,1 адам. Тығыздығы 285 адам/ шаршы км. Ресми коды-05 3 58. Аудан 15 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Дүрен (92 887) # Йюлих (33 054) # Кройцау (17 725) # Лангервеэ (14 174) # Альденхофен (14 029) # Нидерцир (13 995) # Линних (13 575) # Нёрфених (11 028) # Нидегген (10 700) # Мерцених (9764) # Фетвайс (8957) # Хюртгенвальд (8678) # Тиц (8241) # Инден (6865) # Хаймбах (4417) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.kreis-dueren.de/ www.kreis-dueren.de ]
Ақ от

Ақ от - мал азығы, малға сіңімді, жұғымды, тауда, биік құмдақ, тасты, көгалды жерде өсетін тұщы шөптердің түрлері. Суық ұрып (қазан ұрып), күздің ақ жаңбырына шайылған күзеудің шөбі де ақ от деп аталған. Ақ отты төрт түліктің бәрі бірдей жейді. Бірақ соның ішінде ақ оттың көбісі - жылқы малының негізгі азығының бірі. Ақ отқа ңамыс, жоңышқа, ажырық, көде, бетеге, селеу, жауылша, тарлау, жұмырқияқ және т.б. жатады. Бетпақдала шөлінде кездесетін ақ оттардан шырмауъщ, доңыз оты сиякты шөптер теңіз жағасында қамыс арасында да өседі. Сыр қазақтары мал азығы ащы отқа сексеуіл, қара барқын, қара сораң, жантақ, күйреуік, жыңғыл, тал, жиде, тораңғы, торғай оты, балық көз, кекіре, ала бота, боз бота, жалмаң құлақ, бозды бас, көкбек, шыртылдақ, шытыр, қызғалдақ, теріскен, дүзген, ақ бас, теке сақал, бөргек, шайыр, құрғаш сияқты шөптерді жатқызады. Ащы шөптер негізінен шөлейіт жерлерде, яғни Қызылқұм, Қарақұмда көп өседі. Жайылымдар малдың жейтін отына байланысты таңдалды. Ақ от түйеге тойым бермеген, онымен азықтанған түйе жүдей бастаған. Сондықтан да ақ от өскен жерге жайған түйеге күшін сақтау үшін тұзды жиірек беріп, азықтандырудың қосымша әрекеттеріне жүгінген. Түйені алабота, көкбек, жирен, бөргек, қарсүқ, бұран, құрқара, қарабарқыт, балықкөз, жоштал, құрғаша, шайыр, шаңыр, жыңгыл, жас сексеуіл шыбығына жайған. Жылқы малын шөбі шүйгін, яғни тарлау, райық, қоянқарта, қаяқ, майқара, ебелек, зығыр, ергек, жусан, жүгерік, ақбас, көде өскен жерлерге жаяды. Жылқы малы сүйіп жейтін ақ оттың қатарына бидайық, бетеге, қоңырбас, ебелек, изен т.б. осы сияқты шабындық шөптерді жатқызған. Бұлардың екінші атауы - боз от. «Бозды жерде жылқы семірер» деген мақал осы жайтқа байланысты қалыптасса керек. Сиыр жусан, боттауық, буын сүйек, селеу, ши, ңамыс, көде, бетеге өскен алқаптарда жайылады. Қой малының азығының құрамы мейілінше мол болды. Қой малы жайылымындағы илайыр, жерен, бозғанақ, қызғалдақ, жауқазын, балқурай, жантақ, көкбек, жуа, жолкөк, қарпан, баялық, балауса, қараспан, киік оты, майшөп, балықкөз, торғай оты, қара барқын, сары сораң, күиітамыр, бұзаубас, тік санар, селеу, шалғын, торлау, жүзген, тоспашағыр, құртқашаш, аққоңырау, шырмауық, қартұяқ, теріскен, өлең, сарысулан, тіксанар, қарабұршақ, ақбұршақ сияқты өсімдіктер Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Дереккөздер
Ақ өлім

Ақ өлім — өз ажалынан немесе ауырып бақилық болу, халыққа пайдасы тиер іс үшін жанын құрбан ету, шейіт болу. Арам өлу ұрлық немесе тағы да басқа қылмыстық іс үстінде жалғыздықта иманы үйірілмей өлу болса, ақ өлім ағайын-туыстың арасында аяқтай алмаған ісін, арманын өзінен кейінгілерге тапсырып, бақұлдасып абыроймен өмірден өту. Дереккөздер
Ақ сорпа

Ақ сорпа - ет азайып, қараозек шақта сүйектерді қайта қайнатып дайындалатын тағам. Бұрынғы кезде семіз жылқы, сиыр сойған қазақ үйі соғым сүйектеріп далаға тастамай, қапқа салып жинап қоятын болған. Майлы сүйектер қайнаған кезде кәдімгі майлы, түсі ақшыл болғандықтан оны ақ сорпа деп атайды. Мұндай сорпаны суықта жүрген малшы-құсшы, жолшылар ішеді. Мәні тамақты ысыраптамау, нәрлі түрін барынша үнемді, әрі оңтайлы кездерде пайдаланған. Дереккөздер
Ақ сөйле, атым!

Ақ сөйле, атым! - отау көтерген кезде ақ, пәк мәрттік үшін деп айтылатын дағдылы сөз. Оның адалдық, тазалық, отбасы бірлігін меңзейтін серт үшін айтылатын магиялық мәні бар. Осы жерде «атым» сөзі айтушы адам өзінің пәктігін, ақтығын айғақтау үшін өзін өзі сертке байлағандығын бейнелейді. Дереккөздер
Ақ сұпы

Ақ сұпы - тазалықтың белгісі, жас қыз бен күйеу жігіттің алғашқы кездескенде астына салатын ғұрыптық мәні бар төсеніш. Ертеде дәстүрлі ортада төсенішке тамған қанның ізін көрсете отырып, қызының абыройлы, пәк екендігін айтып, қыздың анасынан сүйінші алу ғұрпы болған. Ерте кезде неке қыздың үйінде қиылған. Дереккөздер
Ақ сүт

Ақ сүт - ақ түсті саулық малдан сауылып алынған дәмдік, құнарлық, емдік қасиеті жоғары сүттің атауы. Ақ сүт деп аталуы ақ түсті малдан сауылғандықтан осы тағамның құнарлылығы және емдік қасиеті жоғары болады деген дәстүрлі ортадағы түсінікке байланысты болса керек. Ақ ешкінің сүтін анасының омырауы жарыта алмаған немесе жетім қалған балаларга береді. Дәстүрлі түсінікте ақ сүт коптеген ауруларга қарсы шипа деп саналады: ақ ешкінің сүті баланың ит ауруына, мешелдікке, әлсіздікке; ақтүйе мен ақ биенің сүтін көк жөтелге, кеуде сырылдағанда, жөтелге, өкпе ауруларына қолданылды деген мәлімет бар. Дереккөздер
Ақ тағам

Ақ тағам - төрт түлік малдан алынатын, тағамға пайдаланатын негізгі өнімнің бір түрі - сүттің, сүт тағамдарының жалпы атауы. Мал сауылатын жылы мезгілде, яғни сауын уақытында жазғы тамақтануда сүт тағамдары басым болып келетін мерзімдік ерекшелігі болады. Жаз айларында сүтті пісіріп ішу, шұбат, қымыз ашыту, айран ұйтып ішумен қатар, сүттен түрлі жолдармен қысқы азық қорын дайындайды. Төрт түлік түгел сауылып, сүт, сүттен жасалған түрлі тамақтарды «ақ», «су тамақ», «ақ баласы», «ағарған» (соңғысы батыс өлкеге тән) деп атап, оны «ағы бардың бағы бар» деп ерекше қадірлейді. Сүттен жасалған тағамдарды ақ, ағарған деп айту түрікмен, әзірбайжан, қарақалпақ, моңғол, тува сияқты халықтарда да қолданылады. Қазақтар қой, ешкі, жылқы, сиыр, түйе сүтін түрлі тәсілдермен азыққа жаратады. Әр малдың жазғы уақытта сауылуы көк шыққаннан немесе мал төлдегеннен бастап күзде суалғанша, негізінен орта есеппен 6 айға созылады. Қой, ешкі күніне екі рет түсте және кешке, кей өлкелерде кешке ғана, ал жылқы мен түйе кемінде үш рет, әдетте екі сағат сайын бір рет, яғни 6-8 рет сауылады. «Сауу мөлшері байланган биемен іңгендер санына байланысты. Әдетте, көп биені кеш байлап ерте ағытатын, өйткені, 3-4 сауынның сүті бір үйдің күнделікті керегін әр уақытта қамтамасыз етеді. Ал, шағын биелі үйлер ерте байлап кеш агытады да күніне 8-10 рет сауганда гана сабасын толтыра алатын» (Х.Арғынбаев). Сүттің қою не-месе суйықтығы және басқа да қасиеттері әр малда әр түрлі болып келеді - қоң жинауымен және жергілікті жердің шөп құнарының ерекшеліктеріне тығыз байланысты. Дереккөздер
Ақты қастерлеу

Ақты қастерлеу. Сүт тағамдарына байланысты халық арасында қалыптасқан түсінік, тәрбие көзі - қазақта басқа халықтар секілді сүт және одан дайындалған түрлі (сүт, айран, қымыз, құрт, ірімшік т.б.) тағамдарды қасиетті, киелі, емдік қасиеті бар деп санаған. Ымырт түскен соң қазақтарда сүтті далаға алып шығуға, ішінде сүті бар ыдыстың бетін ашық қалдыруға тыйым салған. Алып шығуға тура келіп жатса, сүт құйылған ыдысқа ай сәулесі түспесі үшін, оның бетін жабады. Олай жасалынбаса, мал ауруға ұшырайды деп санайды. Сондай-ақ, ағын суға сүті ауатын ыдысты жумау, онымен су тасымау, оның шайындысын да ағын суға төгуге тыйым салынған. Оның «су аяғы құрдыммен» түсінігімен байланысты. Дереккөздер
Ақтайғақ

Ақтайғақ - қой, ешкі және сиыр түлігінде кездесетін індет атауы. Қой мен ешкінің және сиырдың жаппай іші өтіп, жаппай қыралатын түрін Торғай қазақтары «ақ тайғақ», сиырдағысын «қара сале», (кровяной понос) атаған. Аурудың себебін жаман шөп, яғни улы шөп жеумен байланыстырады, бірақ қауіпті ауруға саналмаған. Дереккөздер
Ақ түйенің қарны жарылды

Ақ түйенің қарны жарылды - молшылыққа, қуанышқа, жақсылықка, үлкен тойға кенелді деген мағынада қолданылатын дағдылы сөз тіркесі - тоқ тіршіліктің тағы бір метафоралық кеңістіктік образы. Қазақ халқы ақ түсті малды, әсіресе, байлықтың өлшеміне саналған түйе малының ақ түстісін ұстау бақыт әкеледі деп санады. Себебі, ақ түйеге қасиетті Халифа Хазірет Әлінің мәйіті артылып келген-мыс. Қазақ ақ түсті аруана, ақ інген, ақ бураларды төрт түлік малдың «басы», «киесі» деп қасиеттеп салтанат пен байлықтың көрсеткіші ретінде бағалаған. Қазақтың қайтыс болған адамның мәйітін о дүниеге жөнелтуге қатысты мифтері мен аңыздарында игі жақсылары мен батырларының жерлейтін жайлы жерін анықтау үшін ақ түсті түйені пайдаланғаны жөнінде мотив мол кездеседі. Атан, боз інген, аруана қай жерге шөксе, сол жерге адам жерлейтіндігі туралы мифологиялық сюжеттер түйенің ақ түстісін сакральды күшке теңеумен байланысты қалыптасты. Оған Райымбек батыр денесі артылған ақ түйе мысал бола алады. Сонымен қатар, хан Абылай туралы тарихи жырларда ақтық шайқас алдында ақ бас атанға байланысты ғұрып атқарылғаны және ұрыстың алдында жануардың жаудың шабуылын да алдын-ала сезгіштігі, осыған орай оның мінез-құлкы мен қылығын ескерудің қажеттілігі айтылады: Ақ бас атан қараган жаққа жүрсең жеңесің. Қайшы келсең сен оган бақты басқа тебесің, — немесе: Ақ бас атан боздаса, от жағатын салт еді. Жау шабуыл қозғалса, сақ тұратын шарт еді. Мәшһүр Жүсіп: «Абылайдың киесі сары бурасы екен» дейді. Ал, қазақ дәстүрінде ақ түсті түйені сою өте сирек ұшырасады. Оны құрбандықка шалу үлкен қоғамдық мәні бар серттескен немесе өте қуанышты жағдайда ғана болды. Сонымен, Ақ түйенің қарны жарылды идиомасы көшпелі ортада ақ және ақбоз түсті малды ерекше қастерлеу жосыны мен түсінігіне байланысты қалыптасты. Бұл фразеологизм ең алдымен, әлеуметтік аса мәнді қуанышты оқиғаға немесе құбылысқа байланысты көшпелі ортадағы айырықша күйдің когнитивтік образы деуге болады. Дереккөздер
Ақ үй (киіз үй)

Ақ үй - қаңқасы (сүйегі) құрастырылып-ажыратылатын ақ реңк беру үшін бор қосып басылған ақбоз киізбен жабылатын жылжымалы тұрғын жайдың көп тараған жетілдірілген нұсқасы. Ақ үй — молшылық пен сәттіліктің белгісі болып есептелген. Ақ үйдің биікт. 135-140 см-дей 15 басты алты-сегіз қанат керегеден, күмбезін құрайтын ұзындығы 240-250 см-дей 80-90 уықтан, диаметрі 180-190 см-дей делінеді зерттеулерде. Шаңырақ, қос қакпақты ағаш есіктен сықырлауықтан тұрады. Әлбетте, төрт туырлық, екі үзік, түндік, киіз есікпен жабылады. Таңғышы шаңырақтың шеңбері арқылы ішке карай тартылып байланатын киіз есік үзіктің астымен сықырлауықтың сыртынатүсіріледі. Киіз есік күндіз маңдайшаға дейін түріліп байланады. Ақ үй — кебіне үй иесінің мәртебелі қонақты кабылдайтын үйі. Қонақты түсіріп, жатқызатын үйі боз үй, ал қызметші, шаруа адамдар тұратын үй қара үй деп аталады. Дереккөздер
Ақ шашты

Ақ шашты - қазақы ортадағы дәстүрлі түсінік бойынша жасы «жер ортасынан ауған», шашына ақ кіре бастаған адамға қатысты айтылатын, жас ерекшелігін білдіретін ұғым. Тіршілік заңдылығы бойынша жасы ұлғайған кезде, адамның ақыл-ойы толысып, өмірге парасат пайыммен қарайтын, қазақы тілмен айтқанда «көшелі адамға» айналады. Тіліміздегі ақ шашымен - үлкен басымен, ақ шашты ана - жасы үлғайған, егде әйел деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау

Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау - рухани мұралардың сақталуына бағытталған мемлекеттік шаралар кешені. Қазақстанның немесе өзге мемлекеттің аумағындағы қазақ халқының тарихи және мәдени мұралары мемлекет тарапынан қорғауға алынады. Тарихи және мәдени мұраларға тарихи, шығарм., ғыл. немесе мәдени мәні бар діни не зайырлы сипаттағы мүліктік құндылықтар жатады: өнер туындысы, кітап, қолжазба, инкунабула, мұрағат материалдары, архитектуралық, тарихи, шығарм., монументалдық ескерткіштердің құрылымдық бөліктері, т.б. Рухани мұралар тізімге алынып, мемлекет аумағынан сыртқа шығарылмайды. Тек белгілі бір мәдени іс-шаралар кезінде құзіретті органның қатаң бақылауымен уақытша сыртқа шығарылуы мүмкін. Рухани мұраларды қорғау және сақтау мәселесі халықаралық дәрежеде қолға алынған. Көптеген халықаралық актілердің арасынан 1954 жылғы «Қарулы қақтығыс кезінде мәдени мұраларды қорғау туралы», 1972 жылғы «Мәдениет және табиғат мұраларын қорғау туралы», 1979 жылғы «Мәдени мұраларды заңсыз тасымалдау және оларға деген меншік құқығын беруге тыйым салу шаралары туралы» Конвенцияларды атауға болады. Дереккөздер
Қалыбай Тасқұлов

Қалыбай Тасқұлов (15.8. 1922 жылы т., Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Асықата кенті) - 2-дүниежүз. соғысқа қатысушы, барлаушы. Қалыбай 1942 жылдың қаңтарынан 65-армия 69-атқыштар дивизиясы 120-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 15 қазанда Днепр өзенінен (Украина, Чернигов облысы Репки ауданы Радуль кентінің маңы) алғашқы өткен десантшы-жауынгерлер тобының құрамында көрсеткен ерлігі үшін Тасқұловқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (30.10.1943). 1944 жылы кіші л-ттар курсын бітірді. Соғыстан кейін туған ауылында еңбек етті. Кейіннен Өзбекстан Респ. Ташкент облысы Бостандық ауданы Чахчам селосында тұрды. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ақ ши

Ақ ши - жүн орамаған, құр шиден өзінен тоқылып жасалған төсеніш немесе киіз үйдің және тұрмыста қолданылатын бұйым. Шидің халық арасына тарағап негізгі үш түрінің ішінен (ақ ши, ораулы ши, шым ши) ши өсімдігінен қабығы аршылып тоқылатын ақ шидің сәндік, декорациялық сипатынан гөрі, тұтыныстық жағы басым: ақ шиді киіз басуға, өре жабуға, сүзгіге, шыптаға, мал сойғанда еттің астына салуға арналады. Ақ шилердің бірі (КІІ 20734/35) қарақұс (түп) жағы мен бас (шашақ) жағы кезектесе алмастырылып салынып, жүн жіппен 14 қатар етіп тоқылған. Әлбетте, берік болуы үшін шеткі екі жолақтың арасын қиғаштай үшбұрыш етіп бедер шығары 11 тоқылады. Ши талдарын қосып тоқыған жіптің ұшы бір-бірімен қосылып ширатылып, шиді байлайтын бауға ұластырылады. Ақ шидің биіктігі 161 см, ұзындығы 820 см. Қазақстанда таралуы Қазақстан бойынша кең тараған және әр кімге жақсы таныс. Шөлде, Құрғақ далада, өзенде, көлде жағалауында, жиірек сортан, топырақта өседі. Оңтүстік аймақтарда үлкен шіліктер құрып өседі. Бұл түр Қазақстанда кездесетін үш түрдің ең мықтысы, ол үлкен түп құрайды , сабақтың төменгі жағы көп жапырақты, сабағы мықты, биіктігі 2,5 метр құрайды, Жапырағы өте қатты, кейде тегіс, көбіне ортасынан жарыла қайрылған, ені 0,5 см-ге дейін. Сабағы сымдай қатты, гүл шоғыры жіңішке, сыпырғы тәрізді. Масағы дара гүлді, үш аталығы мен қысқа ойысы түзу (1,5–2&nbsp;cm)7 Мамыр айынан бастап г8лдей бастайды (жазықта) Шілдеге дейін (теңіз деңгейінен 2000метр биіктіктегі тауларда). Далаларда және шөлдерде мекендейтін адамдардың өмірінде ақ шидың маңызы зор. Азық ретіндегі рөлі жыл мезгіліне қарай өзгеріп отырады. Көктемде масақтанғанға дейін мал сүйсініп жейді. Осы уақытта шөп ретінде даярлауға болады, құрамында сенімді заттар саны көп бола тұрса да, тек қосалқы азық ретінде ғана пайдаланады. Қыстың кезінде барлығы қар астында қалғанда, шидің биік сабағы кез-келген жануарға азық, сондықтан ши құтқарушы азық болып есептеледі, сондай-ақ жұт жылдары үй жануарларын аштықтан құтқарып қалған өсімдік. Жылына үш-төрт рет шабылып алынған және мал жайылған жерде дүркірей өсетіндігімен бағалы. Қазақстанның 0халықтық дәстүрлі заттарын жасауда шидің сабағы кеңінен қолданылады. Себеттер тоқуға , киіз үйлер үшін қабырға тоқиды. Сабағы мен жапырағы жиһаздарды қиыстыру мақсатында қолданылады, ертеде қатты, түкті тамырларынан щетка жасаған. Дереккөздер Қазақстан жануарлары сериясы Дереккөздер
Ақандоз

Ақандоз — пештен, ошақтан күл алу үшін сабын ұзынша етіп қаңылтырдан жасаған құрал, қалақ. Жергілікті тілде әкендоз, кәкендоз, аташкүрек, қалақша, әтешкүр, әтешкір, әшкір деп әрқалай аталады. Дереккөздер
Ақан ау

Ақан ау - қызыл балық түрлерін, әсіресе бекіре аулауға арналған кең көзді ау берік түрі. Ұзындығы 18-20, ені 2,5 м шамасында. Қорытпа балыққа көзі ірі (30 см), 20 м ұзын, ені 5 м келетін ау дайындайды. Дереккөздер
Ақбақай ат

Ақбақай ат - бақай тұсында ақшыл жолағы бар жылқы түсі. Байырғы кезде күйеу, қайын жұртына ұрын барғанда ақбақай ат мініп бару жігітке абырой саналған. Сондай-ақ, келін келген жеріне, түскен шаңырағына ақбақай атқа мініп келеді екен. Мұндай нышан атқа мініп келген «күйеудің келген аяғы», "қыздың кеткен аяғы құт әкелсін" дегенді білдіреді. Жылқының бақайына ырым етіп байланатын мата да ақбақай деп аталады. Ақбақай ақ жол тілеуді және сүт-сүмесіннің молшылығы дегенді аңғартатын символ да болып табылады. Дереккөздер
Ақбас ауруы

Ақбас ауруы - көшпелі мал шаруашылығы жағдайында кездесетін жылқының аяғын зақымдайтын жұқпалы ауру. Күйіс қайтаратын малда сарып, түйеде бақана аталады. Ауру себебі аттың күтімсіз мінілуі мен ыстық-суықты болуы, яғни пайдаланудың гигиеналық талаптары бұзылудан болады. Ақбақас болған жылқының шашасынан төмен, тұяқтың құндыздығынан жоғарырақта бірнеше ақ бөрткен шығып, іріңдеп, аузы ашылып, асқынып тұяқ астын кеулеп кетеді. Ақбас болған жылқы ақсап қана қоймай, дұрыс емдемесе тұяғы айналып түсіп қалады. Дәстүрлі ортада көлік құралына саналатын аттың қатардан шығуы шаруашылыққа недәуір зиян келтіріп қана қоймай, жаппай өршісе атсыз-көліксіз қалу қаупін тудырады деп аса сақтықпен қараған және Ақбас ауруды мұқият емдеген. Атты емдеу үшін ыстық май мен күкіртті ауырған тұяғы мен шашасына жағады да, жазылғанша құрғақ жерде ұстайды. Дереккөздер
Ақбас жусан

Ақбас жусан , ақшелек, мыңжапырақ (кәдімгі мыңжапырақ, Achillea millifoluim) жапырағы қандауыр тәрізді жайылымдық және емдік маңызы бар жазда гүлдейтін, биіктігі тізеге жететін шөптесін өсімдік атауы. Негізгі тараған жерлері Ресей, Кавказ, Орта Азия, Жерорта теңізі, Қытай, Монғолия. Қазақстанның барлық облыстарында жайылым мен шабындықтарда көп кездеседі. Өсімдіктің жапырығында К витаминді зат-ахиллейн, гүлінде эфир майы бар. Ақбас жусанды жайылымдағы отты мал сүйсініп жейді және ішекке құрт түсуден сақтайды. Дереккөздер
Ақбозат пен көкбозат

Ақбозат пен көкбозат - дәстүрлі этноастрономияда айтылатын көк жүзіндегі Темірқазықты айналып жүретін екі жарық жұлдыздың атауы. Қазақ мифологиясындағы осы екі жұлдыз Темірқазыққа арқандалған екі атқа баланады: оның ақшылдауы Ақбозат, кекшілдеуі Көкбозат аталады. Бұл екі жұлдыз - аспанның солтүстік бөлігіндегі жыл бойы батпайтын жұлдыздардың бірі. Ертеде қазақтар Ақбозатты Темірқазықпен бірге бағыт-бағдар алуға жиі пайдаланған. Қазақта Жетіқарақшы Ақбозат пен Көкбозатты ұстаған күні ақырзаман болады деген аңыз кездеседі. Дереккөздер
Ақдабы

Ақдабы - ақзоннан қалыңдау, екі қабат жіптен тоқылған, дәкеге ұқсас, бірақ одан қалыңырақ арзанқол бұл түрі. Ақдабыдан киім тігіліп, төсек жабдықтары жасалады. Ақдабы үй тұрмысында айран, сүзбе сүзуге де қолданылады. Дереккөздер
Ақдәнекер

Ақдәнекер - таза күміске мыс қосып қорытқанда қосылатын ұнтақ үгінді. Негізінен медицинада қолданылатын борлы қышқылды қазақтар осылайша атаған (орысша - бура). Күміс бетіне Ақдәнекерді сепкеннен кейін белгілі тәртіппен қажетті түрлі өрнек, бедер жасайды, көбінесе сіркелейді, көз орнатады, алтын жалатады. Дереккөздер
Ақжалбыз

Ақжалбыз - халық емшілігінде асқазан жолдарының ауруына қарсы қолданылатын дәрілік шөп атауы. Хош иісті, сабағы төрт қырлы, жапырағы қарама-қарсы орналасқан, жиегінде сирек ара тістері бар, гүлі кішілеу, солғын, жаңғақ жемісін жинап жұмыртқа тәрізді өсімдік. Гүлі толық ашылғанда алып, көлеңкеде кептіреді. Халық емшілігінде асқазан мен ішектің жедел қабынуына ақжалбызды суға қайнатып немесе жаншып шырынын алып суға қосып ішеді. Күн өткенде кезде жалбыз, райхан жалбыз, ақ бұршақты араластырып, суға қайнатып ішеді. Дереккөздер
Ақжамшы

Ақжамшы - қазақ әйелдерінің баскиім астынан салатын жұқа, ұзын жамылғының атауы. Әсемдік үшін ғана емес, шашты шаң-тозаңнан таза ұстау үшін қолданылады. Ақжамшы атауы қазақтың байырғы эпикалық жырларда және дәстүрлі қазақ тұрмыс-салтын сипаттаған шығармаларда ұшырасады (мысалы, сәлемдемеге Баянның домбырасын, бетмоншағын, алтын сандығын, ақжамшысын алады. М.Әуезов). Дереккөздер
Ақжелек

Ақжелек - жесір әйелдер жамылатын желек, орамал. Шығыс Қазақстан өлкесінде XIX ғ.-ға дейін көбінесе жесір әйелдер астарсыз, алдамшы жеңі бар желек жамылған. Кейін оның орнын ақ бүркей деп аталатын гиэлі алмастырды. Дереккөздер
Зёст (аудан)

Зост —Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Зост қаласы. Аудан Солтүстік Рейн — Вестфалияға жеріне қарайды. Арнсбергке бағынышты. Жер аумағы 1328 шаршы км. Тұрғыны 77 918 адам. Тығыздығы 230 адам/ шаршы км. Ресми коды-05 9 74. Аудан 14 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Липпштадт (66 952) # Зост (48 747) # Верль (31 701) # Варштайн (27 302) # Гезеке (20 764) # Эрвитте (15 767) # Энзе (12 748) # Вельфер (12 418) # Липпеталь (12 324) # Виккеде (11 945) # Бад-Зассендорф (11 664) # Мёнезее (11 458) # Рютен (10 619) # Анрёхте (10 508) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.kreis-soest.de/ www.kreis-soest.de Официальная страница]
Зиген-Виттгенштайн (аудан)

Зиген-Виттгенштайн — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Зиген қаласы. Аудан Солтүстік Рейн-Вестфалия жеріне қарайды. Арнсбергке бағынышты. Жер аумағы 1132 шаршы км. Тұрғыны 283,6 мың адам. Тығыздығы 251 адам/ шаршы км. Ресми коды- 05 9 70. Аудан 11 қауымға бөлінеді. Қалалар және ауылдар # Зиген (103 555) # Кройцталь (31 043) # Нетфен (24 169) # Вильнсдорф (20 921) # Бад-Берлебург (19 929) # Фройденберг (18 425) # Хильхенбах (15 618) # Бурбах (14 456) # Бад-Ласфе (14 446) # Нойнкирхен (13 758) # Эрндтебрюк (7265) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.siegen-wittgenstein.de/ www.siegen-wittgenstein.de Официальная страница]
Клеве (аудан)

Клеве - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Клеве қаласы. Аудан Солтүстік Рейна-Вестфалия жеріне қарайды. Дюссельдорфке бағынышты. Жер аумағы 1232 шаршы км. Тұрғыны 307,7 адам. Тығыздығы 250 адам/ шаршы км. Ресми коды-05 1 54. Аудан 16 қауымға бөлінеді. Қалалар және ауылдар # Клеве (49 381) # Гох (34 123) # Гельдерн (33 544) # Эммерих (29 597) # Кевелар (28 339) # Рес (22 329) # Штрелен (15 464) # Калькар (13 888) # Бедбург-Хау (13 217) # Керкен (12 705) # Иссум (11 907) # Веце (10 442) # Краненбург (9972) # Удем (8213) # Вахтендонк (7829) # Ройрт (6743) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.kreis-kleve.de/ www.kreis-kleve.de Официальная страница]
Қозғалыс кестесі

Қозғалыс кестесі белгілі бағыт бойынша жаяу жүргенде бір нүктеден екінші бір жерге жету үшін қозғалыстың жылдамдығы, күні бұрын анықталынады. Айталық, белгілі бір уақыт көлеміне қатысты жолдан өту, қозғалыс графигінің бастапу уақыты мен оның соңғы уақыт кезеңдері нақтылы белгіленеді. Бұл сол жолды жүріп өтуге арналған уақыт ұзақтығы - сағ. және мин. көлемінде таулы жолдардың жоғарғы нүктесі немесе сол қозғалыс кезінде қолданылатын қауіпсіздік шаралары белгілі уақытта жоспарланады. Дереккөздер
Күрделілік категориясы

Күрделілік категориясы туристік жорықтар қиындық дәрежесіне байланысты 3 түрге: ұзақтығы, қашықтығы және сол маршруттың техникалық күрделігіне, әртүрлі табиғи қиындықтардан өтулерінің саны мен сапасына қатысты бөлінеді. Жаяу, таулы жерлермен сулы өңірде және шаңғымен жүру жорықтарына қатысты 6, ал енді велосипедпен, автомашинамен, мотоцикпмен жүру және спелеология жорықтары (жер асты үңгірлері) қатысты 5 қиындық категориялары бар.ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 Дереккөздер
Косфельд (аудан)

Косфельд — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Косфельд қаласы. Аудан Солтүстік Рейн — Вестфалия жеріне қарайды. Төменгі Баварияға бағынышты. Жер аумағы 1110 шаршы км. Тұрғыны 219,9 мың адам. Тығыздығы 198 адам/ шаршы км. Ресми коды-05 5 58. Аудан 11 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Дюльмен (46 780) # Косфельд (36 495) # Людингхаузен (24 182) # Зенден (20 748) # Ноттульн (19 991) # Ашеберг (14 951) # Ольфен (12 221) # Хафиксбек (11 740) # Биллербек (11 525) # Розендаль (10 883) # Нордкирхен (10 433) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.kreis-coesfeld.de ]
Гүлнәр Баяхметқызы Сахатова

Сахатова Гүлнәр Баяхметқызы (24.04.1963, Алматы қ.), ХДСШ-і (1985). 1981-84 жылдардың арасындағы респ-ның, КСРО қарулы күштерінің (1985) ч-ны. КСРО ч-тарында 1984-7, 1985-5, 1986-6,7, 1997-7, 1998-14, 15-орындарға ие болды. КСРО халықтарының IX спартакиадасында 4-ші, Маниладағы ш-т олимпиадасында 8-ші орынға шықты. Гаванадағы (1985), Тулузадағы халықар. турнирлерге қатысты. 1990 жылдан Англияда тұрады. Дереккөздер
Эльвира Баяхметқызы Сахатова

Эльвира Баяхметқызы Сахатова (19.09. 1965, Алматы), ХДСШ-і (1992), халықар. гроссмейстер (1994). Мамандығы журналист респ- ның (1989 - 90) ч-ны. КСРО халықтары IX спартакиадасына ( 4-орын), X спартакиадасында (2-орын), Бүкілдүниежүзілік 3 ш-т олимпиадасына (1992 - Манила, 1994 - Мәскеу,1996 - Ереван) қатысушы. 1996 жылдан Люксембург қ-сында тұрады. Дереккөздер
Татьяна Ильиничина Сергеева (Живаева)

Татьяна Ильиничина Сергеева (Живаева) (1.01.1957 - 15.09.2000 Алм. қ-сы.), ХДСШ-і (1981). Респ-ның 4 дүркін (1977, 1980, 1991, 1996) ч-ны. 2 Рет КСРО ч-тының (1977-т.б., 1981- Алм.) финалында ойнады, Бүкілдүниежүзілік ш-т олимпиадасына (1996 - Ереван, 1998 - Элиста) қатысты. Дереккөздер
Владимир Семенович Середенко

Владимир Семенович Середенко (17.06. 940, Полтава облысы Укр.), ХДСШ-І (1997). Респ- ның (1966, 1976, 1989), КСРО-ның (1972) ч-ны, (ауыл-село ш-тшыларының арасында) және бірнеше мәрте жүлдегері. Командалық есепте Азия (1993) ч-ны және жүлдегері (1995 - Манила). Дереккөздер
Кир Иванович Сиверцев

Кир Иванович Сиверцев (8.09. 1936, С-Санкт-Петербург-22. 08. 1999 Алм. қ-сы.), СШ-і (1975), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1982). Респ-да шахматты, әсіресе сырттай ойынды ұйымдастыруға үлкен үлес қосты. Қазақстанның (1963) ч-ны. Мамандығы дәрігер - фармоколог, әуесқойлылығы ш-т журналисі. Көптеген мақалалардың авторы. Дереккөздер
Сырттай шахмат

Сырттай шахмат, ойнаушылар байланыс жүйесі бар жер шарының кез келген нүктесінде тұрып жүрістерді жауып бір-бірлеріне хабарласу арқылы ойнай алады. Бұрын С.Ш. ойнау хат жазысу арқылы өтеді екен. Казіргі кезде телеграф, радио, телефон, факс, телефакс, интернет арқылы байланысуға мүмкіндіктер бар. Қазақстандағы сырттай шахмат, XX ғасырдың алғашқы жылдарынан бастап дами бастады. Омбы - Верный, Пішкек - Верный қалаларының арасында телеграф арқылы ойындар өткендігі туралы мәліметтер бар. 1957 ж. қарт ш-тшы Д. Руссоның бастауымен респ-лық "С" ерікті спорт қоғамының хат арқылы жарысы өтті. С. Ш-т ойнаудан алғашқы ч-т 1958 ж. ұйымдастырылды. Мұны өткізген К.Сивирцев. Осыдан кейін қатарынан 11 ч-т өтті. Респ. Ч-ны атағына К. Сивирцев, Ш. Гилезитдинов, В. Долгих, А. Лим, И. Вахеров, А. Васильев, К. Кунц, В. Михайлов, А. Секов және А. Сәндібековтар ие болды. Әйелдер арасындағы ч-ттардағы алғашқы ч-ндардың есімдері В. Федорова, Р. Иванова, Г. Айпанова және Т. Гудовалар. 1978 ж. хат жазысу арқылы Қ-нның қалалары арасындағы командалық жарыстар өтті. Мұнда екі рет Алматы қаласының, бір бірден Қостанай, Маңғыстау, Ақмола облыстарының командалары жеңіске жетті. С. Ш-тан КСРО-ның к-далық ч-аты да өтті. Құрамында А. Уфимцев, А. Васильев, Р. Маркарян және С. Федоровалар бар респ-ның командасы ч-тың финалына шықты. Сол сияқты Молдавияның, Қырғызстанның, Өзбекстанның, Ленинград қалаларының к-даларымен С. Ш-т ойнаудан жолдастық кездесулер өтті. Тіпті алыстағы шет мемлекеттердің ш-тшыларымен байланыс жасауға талпыныстар болды. Осындай мақсатпен алматылық шахматшылар Уэльстің (Англия), Венгрияның, Силезияның (Польша) ойыншыларымен хат арқылы сырттай кездесулер өтті. Тіпті 1988 ж. Алматыда С. Ш-т ойнау туралы халықар. конференция да өтті. 1997 ж. ш-ттан респ-лық бірлестік ұйымдастырылып ҚР-ның өкілдері 2004 ж. Үндістанда өткен с.ш-т жөніндегі Бүкілдүниежүзілік тұңғыш конгреске қатысты. Дереккөздер
Ләззат Тәжиева

Ләззат Лепесбайқызы Тәжиева (1969- 1999, Шымкент), ХДСШ-і (1990). Қыздар арасындағы респ-ның әлденеше дүркін ч-ны, КСРО ч-тының қола жүлдегері. ҚР-сы құрамасының сапында екі рет Бүкілдүниежүзілік ш-т олимпиядасына қатысты. Дереккөздер
Серікбай Біләлұлы Темірбеков

Серікбай Біләлұлы Темірбеков (8.08.1961, Көкшетау қ-сы.), ХДСШ-і (1992), халықар. гроссмейстер (1994). Респ-ның 6 дүркін (1985-86, 1988, 1993, 1995 - 96), Азияның (1993) ч-ны. 1995 ж. Азия ч-тының жүлдегері. Бүкілдүниежүзілік ш-т бірлестігінің вице-президенті, жаттықтырушылар кеңесінің төрағасы. Дереккөздер
Сыпабек Теңгебаев

Сыпабек Теңгебаев (1951, Түркістан облысы - 2020, Шымкент қаласы ), жоғары дәрежедегі жаттықтырушы, халықар. дәрежедегі төреші. Мәскеу мемлекеттік орденді дене тәрбиесі ин-тының жаттықтырушылар мектебін бітірген. Белгілі ш-тшылар Т.Клинкті (Коганды), И.Перегудовтарды тәрбиеледі. Рига шахмат университетін 1985 жылы бітірді. Оңтүстік Қазақстанда шахматтан ең алғашқы "Спорт шеберін" 1983 жылы, "Халықаралық спорт шеберлерін" 1994 жылы даярлады. Шәкірті Тамара Григорьевна Клинк Қазақстан Республикасының Әйелдер құрамасында Бүкіләлемдік Олимпиадаларға 4 рет қатысып (Москва - 1994 ж., Ереван - 1996 ж., Элиста - 1998 ж., Стамбул - 2000ж.) Халықаралық гроссмейстер дәрежесіне көтерілді. Дереккөздер
Флюра Сиреньевна Хасанова

Флюра Сиреньевна Ускова (Хасанова) (31.12.1964, Шыршық қ-сы., ОҚО), халықар. гроссмейстер. Өзбекстанның (1979- 80), Қазақстанның (1986-88), қыздар арасындағы (20 жасқа дейінгі - 1983) Ә-нің, Бүкілодақтық "Д" ерікті спорт қоғамының ч-ны. Әйелдер арасындағы КСРО ч-тына, Ташкентте (1986- 1, 2-орын), Алматыда (1987-2, 3-орын), Азовта (1990), Джакартада (1993) халықар. турнирлерге, 1992 - Манила, 1994 - Мәскеу, 1996 - Ереванда, өткен халықар. олимпиядаларға қатысты. *90-жылдардың екінші жартысындағы қазақстандық шахматшылардың көшбасшысы гроссмейстер болды. 20 жасқа дейінгі қыздар арасындағы әлем чемпионы. (1983 ж. Мехико, 13 елден 14 қатысушы). Дереккөздер
Анатолий Гаврилович Уфимцев

Анатолий Гаврилович Уфимцев (11.05.1914, Омбы - 1988 Қостанай қ-сы.), СШ-і (1946). Респ-ның 10 дүркін ч-ны (1947- 1955, 1957), Бүкілодақтық "С" ерікті спорт қоғамының (1949 - 50) ч-ны, 1950-ші жылғы қола жүлдегері. 1947 ж. КСРО ч-тында В. Смысловты, С.Флеерді ұтқан. Ш-т ілімін әрі қарай дамытқан, Югослав ш-тшысы Пирцпен бірге ойлап тапқан дебюті Пирц-Уфимцев қорғанысы деп аталады. Дереккөздер
ФИДЕ

ФИДЕ — 1924 жылы құрылған шахматшылардың дүниежүзілік бірлестігі. Өзінің әнұраны, туы, ұраны («Бәріміз бір отбасымыз») бар. Штаб-пәтеріс Лозаннада (Швейцария) орналасқан. Басшы ұйымы Бас ассамблеясы, атқарушы органы — атқару комитеті болып табылады. ФИДЕ президенттері FIDE шaxмaттaн әлeм чeмлиoндapы Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Сергей Николаевич Фрейман

Сергей Николаевич Фрейман (1882, Ташк. -1946 Алм. қ.), Ұлы Отан соғысына дейінгі Орта Азия республикалары мен Қазақстанның ең күшті шахматшыларының бірі. 1932-33, 1935, 1937 жылдардағы Өзбекстанның, 1937 жылғы Қазақстанның ч-ны. КСРО-ның III, IV, VI ч-тарына қатысқан. Дереккөздер
Шейпинг

Шейпинг, денсаулықты жақсартуға арналған және әйелдердің мүсінін әдемілеуге бағытталған спорт түрі. 1997 ж. ҚР-ның туризм және спорт комитетінің қаулысы бойынша респ-да Ш.-ті дамытуға рұқсат берілді. 1998 ж. Алматыда "Айдана ару" деген атпен Азияның ч-ты өтті. Ш-пен 13-50 жастардың арасындағы әйелдер айналысуға болады. Оның жарыс бағдарламасы классикалық Ш., Ш-классик, Ш-ЮНИ, "Мәңгі жастық", терапиялық шейпинг болып бөлінеді. Алматыда шейпингті дамытуға Чикина Н.В. үлкен еңбек сіңірді. Ростовтағы дәрігерлік-гигеналық және Мәскеуде сауда-қаржы ин-ттарын бітірген маман. Дереккөздер
Шығыс жекпе-жектері

Шығыс жекпе-жектері, Азия құрлығында өмір сүрген әртүрлі халықтар қашаннан бір-бірімен мидай араласып келеді. Бұл олардың арасындағы дене тәрбиесі мен спортта да анық байқалады. Ондағы ерекшелік Азия халықтарының тен жаттығуларында ұқсастық тамырларындағы біртектілік. Бұлардың барлықтары да денсаулықты сақтау мен қорғау, өз отандарының тәуелсіздігі мен тұтастығын сақтау, жауынгерлік дайындық ретінде дүниеге келген. Жалпы Ш. жекпе-жектерінің мынадай негізгі көздер біріктіреді. Оның негізін Оңт.-шығыс халықтарында дао философиясы, Инь-Ян күштерінің біртұтастығы (ағаш, от, жер, металл, су) өзара байланысы; йога-дене мен рух күшінің бірлігі оған психотерапиялық әсер ету; дала халықтарында бостандыққа, кеңдікке деген құштарлық құрайды. Ш. Жекпе-жектерін осылайша жіктеу оны меңгеру үшін қажет. Мұнда мынадай қағиданы есте сақтау қажет: әдістерді үйренуге 6 ай, дене тәрбиесі ретінде білуге 2 жыл, мәдениет деп бойға сіңірген бүкіл ғүмыр қажет дегенді ескерген жөн. Шығыс жекпе-жектері - спорт түрлеріне Азия құрлығын мекендеген халықтар арасында қарсыластарын жеңу және олардың шабуылынан қорғану мақсатында талай ғасырлар бойы дамып, өркендеп келе жатқан Айкидо, Таэквандо, Ката, Каратэ, сияқты т.б. жекпе-жек спорт түрлері жатады. Ш. Жекпе-жектеріндегі қарулар - сойыл, балға, шоқпар; Ағаш қарулар-таяқ, шыбық, айыр, бақан, шанышқы; сапты өткір қарулар - орақ, шалғы, балта, айбалта, ілмек, сүңгі, бекі, пышақ, қанжар, қылыш, семсер; майысқақ қарулар - шылбыр, шынжыр, қамшы, құрық, бүғалық, дойыр, арқан; киетін карулар - киме (кастеттер), ататын, лақтыратын карулар - садақ, арбалет, орақ (бумеранг), шар, тас т. б. Дереккөздер
Маршрут кітапшасы

Маршрут кітапшасы туристік топтардың жол сапарларына арналған 1-6 қиындықтағы туристік спорт жорықтарына арналған туристік топтың негізгі құжаты. Маршрут кітапшасына туристік топтар туралы - қай мекемеге, ауданға, қалаға жататындығы, туристер құрамының саны, туризмнің түрі, жорықтың бағыты және маршруттары, сонымен қоса топтың тізімі, және т.б. жалпылай мәліметтер енеді. Маршрут кітапшасы маршруттық тексеру комиссиясы белгілі бағыт бойынша жүрудің дұрыстығын және туристердің дайындығын тексергеннен кейін олардың қолдарына беріледі. Тексеру комиссиясының мөрімен куәландырады. Бұдан басқа маршрут кітапшасына саяхаттың нақтылы күндеріне арналған күнтізбелік жоспары көрсетіледі - жолдың ұзақтық көлемі және қозғалыс әдістері; жорық маршрутының үлгісі, материалдық жағынан қамтамасыз етілуі, арнаулы құрал-жабдықтар, маршрутқа шыққан күнгі жүктердің салмағы; тексеру орындары және тексеру мерзімі белгіленіп ескертулер жасалынып, маршруттық тексеру, құтқару қызметі комиссиясының ескертулері жазылады. Дереккөздер
Маршрут қағазы

Маршрут қағазы қарапайым, категориясыз және демалыс күндеріндегі жорықтарға қатысатын топтардың негізгі жол құжаты. Маршрут қағазында туристер тобының құрамы және адамдардың саны көрсетіледі. Соның ішінде жорықты бастаушы мен оның орынбасарының аты-жөндері, топтағы әрбір адамның міндеттері, күнтізбелік мерзімі, жорықтың бағыт-бағдары, туризмнің түрі, жорық маршрутының қашықтығы, өту мерзімдері, жүру әдістері, маршруттың белгілі бір бөлігін өткендері туралы белгілер маршрут үлгісі көрсетіледі. Маршрут қағазы бойынша туристер ұйымының, клубтарының жұмыстары есептелініп, жасөспірімдер разрядтары мен "жас турист" және "Қазақстан турисі" белгілері табыс етіледі. Маршрут құжаттары Маршрут құжаттары, туристік жорық маршруттарын жүріп өтуге және қажетті жағдайларды бір жүйеге келтіріп дайындауға арналған жазбаша мәтін мен графикалық материалдар. Маршрут құжаттарына жататындар: * маршрут кітапшасы немесе маршруттың бір бет қағазы; * карталар жобалары әлде баска бір құжаттар; * маршруттың немесе оның кейбір бөлімдеріне арналған жазбаша түсініктер әлде жол көрсеткіштері. Маршрут кітапшасы және жорық бойынша есепке қатысты маршруттық - мамандық комиссиясы жүріп өткен маршрутқа сәйкес есеп беру хаттамаларын жазады. Жорықты басқарған және жорыққа қатысқан адамдарға нақтылы қиындық категориясы көрсетілген анықтама қағаздар қолдарына беріледі. Дереккөздер
Өзін-өзі қадағалау

Өзін-өзі қадағалау жаттығулар немесе жорық кезінде олардың дене дайындықтарын қадағалап байқауымен анықталады. Оның негізгі мақсаты: әсіресе саяхат кезінде өз ағзасының қалыпты жағдайынf аса көңіл аудару. Әсіресе денсаулығына, алаңсыз ұйықтауына, тағамға деген тәбетіне, дене салмағына, жүрек-қан тамырлары жүйесінің жұмысын, тыныс алуын және т.б. жағдайларын үнемі бақылап тексеріп отыруы керек. Ұзақ уақытқа созылған алыс қашықтықта денесіне түскен ауырлыққа қатысты осы жорықтарға бұрын қатыспаған немесе дайындығы төмен адамдардың денсаулықтары нашарлап, тыныс алуы төмендеп қиналуы мүмкін. Сондықтан да, саяхат сәтіндегі әрбір адамның өз денсаулығына көңіл аударуының орны ерекше. Саяхат барысында алғашқы күндері денесіне түскен салмаққа икемделіп үйренетін болады. Көтеріңкі көңіл күйі әсем табиғаттың таңғажайып көріністеріне орай қан тамырларының соғуы 10-15 мин. уақыт демалғаннан кейін қалыпты жағдайына оралады. Егер жоғарыда аталған уақыт мөлшерінде қалыпты жағдайына оралмай, кез келген нәрсеге ашуланып, тәбеті төмендеп, саяхатқа деген қызығушылығы азайып, жүрген кезде сүріне берсе сонымен бірге, тыныс алуы одан әрі нашарласа, шамадан тыс терлей бастаса сол адамның жүгін жеңілдетіп немесе одан әрі қарай жүрулерін тоқтату қажет. Оны бір орынға жайлы отырғызып, арқасындағы жүгін алып сол қолының білезігін тамырын саусағымен басып жүрек соғуының жиілігін анықтайды. Біраз демалғаннан кейін тағысын сол адамның қан тамырын басып, жағдайын қайтадан білгеннен кейін 10-15 мин соң қалыпты жағдайына оралып жақсы тыныс алса жорықты одан әрі жалғастыруға болады. Тамырларының соғуы 15 сек. 15-20 қағыс болғанында, олардың денсаулықтары қалыпты жағдайда деу керек. Қан тамырларының соғуы шағын кітапшаға жазылады. Дереккөздер
Рүстем Хакімұлы Абдалимов

Рүстем Хакімұлы Абдалимов (1.01.1945, Алматы қ.), жекпе-жек әскери спорт түрінің негізін қалаушылардың бірі. Самбо күресінен респ-ның бірнеше дүркін ч-ны, КСРО ч-тының жүлдегері (1977), милиция подполковнигі, респ-лық бірлестіктің вице-президенті. Дереккөздер
Фархад Рүстемұлы Абдалимов

Фархад Рүстемұлы Абдалимов (17.05.1974, Алм. қ-сы.), самбо күресінен ХДСШ-і. Мектеп оқушылары Бүкілодақтық спартакиадасының жеңімпазы, Азия және Ә. Ч-ттарының жүлдегері (1992), Ә. Кубогіне қатысушы (1992-3-ор.), полиция қызметкерлері арасында Ә-нің ч-ны (1997), ж-жек бойынша респ- лық бірлестіктің жауапты хатшысы (2000 жылдан). Ж-сы: Р. Абдалимов. Дереккөздер
Сәкен Аманжолұлы Әубәкіров

Сәкен Аманжолұлы Әубәкіров (1973, Лебьяжье ауданы Павлодар облысы), самбо күресінен және жекпе-жектен ХДСШ-і. ТМД мемлекеттері кубогінің (1994, С.-Санкт-Петербург). Ә-нің (1994-Португалия), Кур.-ның (1996 - Хорватия) ч-ны. Ж-шы- лары: Р. Абдалимов Дереккөздер
Серік Базарұлы Бимұрзин

Серік Базарұлы Бимұрзин (29.06.1957, Ақтөбе облысы), каратэден және ушу-саньдодан Шығыс жекпе-жектерімен 1983 жылдан айналысады. Каратэден, кигбоксингтен, ушудан респ-ның ч-ны, СШ-і. Каратэден КСРО (1990, Мәскеу), Ә-нің (1994-АҚШ), ушу-саньдодан Азия, муайтойдан Ә. Ч-аттарының жүлдегері. Ж-сы: Р. Кливлеев. Дереккөздер
Еркін Әбдіхамитұлы Қаңтарбаев

Еркін Әбдіхамитұлы Қаңтарбаев (23.12.1956, ОҚО), самбо күресінен СШ-і, ҚазКСР-інің ЕССШ-і. КСРО халықтары спартакиадасының күміс жүлдегері (1975), респ-ның (1976 - 84), Ішкі істер қызметкерлері арасындағы КСРО-ның (1986) ч-ны. "КСРО дене тәрбиесінің үздігі" белгісінің иегері. Дереккөздер
Роман Камилиевич Кливлеев

Роман Камилиевич Кливлеев (12.11.1960, Алм. қ-сы.), ХЖСШ-і, ҚР-ның ЕССШ-і (1993). Ушу-саньдодан және әскери жекпе-жектен респ-ның әлденеше дүркін ч-ны. Полицейлердің бүкіләлемдік ойындарының (дзюдо күресінен, 1995-Австралия) жеңімпазы. Дереккөздер
Садырбек Шәдіұлы Мадыбеков

Садырбек Шәдіұлы Мадыбеков (27.11.1957), самбо, дзюдо күрестерінен, әскери жекпе-жектен СШ-і. Дзюдо күресінен Мәскеу қаласы кубогінің (1983) жеңімпазы, Мәскеу қаласының (1985) ч-ны. Ж-сы: К. Беркімбаев. Дереккөздер
Сергей Васильевич Машканцев

Сергей Васильевич Машканцев (11.07.1963), СШ-і, ҚР-ның жекпе-жектен ЕСЖ-сы. Спортпен айналысуды шекарашылардың жоғарғы мектебінде оқып жүріп бастады. Жекпе-жек түрлерінен респ-ның әлденеше дүркін ч-ны, халықар. турнирлердің жеңімпазы. Дереккөздер
Сергей Иванович Толмачев

Сергей Иванович Толмачев (12.09.1957), самбо, дзюдо күрестерінен, каратэден, айкидодан СШ-і. Осы спорт түрлерінен респ-ның ч-ны, КСРО ч-тының жартылай финалында күресті. Ж-сы: Ә. Байбосынов. Дереккөздер
Марат Укуманов

Марат Укуманов (4.03.1965), ХДСШ-і. Жасөспірімдер арасындағы КСРО біріншілігінің (дзюдо күресінен - 1983) жеңімпазы, әскери жекпе-жектің КСРО Ішкі істер қызметкерлері арасындағы ч-ттың жеңімпазы. Дереккөздер
Жолдыбай Тұлматұлы Оспанов

Жолдыбай Тұлматұлы Оспанов (18.12.1958), әскери жекпе-жектен СШ-і. Каратэден, дзюдо, самбо күрестерінен (1983) республикасының жекпе-жектен Орта Азия республикаларының және Қазақстанның чемпионы. Дереккөздер
Қазақстандағы каратэ

Қазақстандағы каратэ, КСРО спорт комитетінің "Шығыс жекпе-жектерін КСРО-да дамыту туралы" қаулысы шыққаннан кейін каратэ Қазақстанда да дами бастады, ұлттық бірлестік құрылды, оның алғашқы төрағасы болып ЕССШ-і А. Быков сайланды. 1989 ж. КСРО кубогы өтіп респ-ның Ж. Санауов, В. Екшин, Е. Шынтуиринов, Г. Лутошкиннен құрылған к-дасы кубокті жеңіп алды. Осыдан кейін олар Ә-нің Х.ч-атына қатысып командалық есепте қола медальға ие болды. Ал құрамында М. Тишина, Е. Соболева, В. Исабаевалар бар респ-ның құрамасы Таиландта өткен Азия чемпионатында қола медальға ие болды. Бұл ҚР-сы каратэшілерінің үлкен табыстарының басы болатын. Осы табыстар үлкен мен ірі халықар. турнирге жол ашты. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қазақстандағы дзюдо күресі * Қазақстандағы ушу
Намазбай Әбдіқұлов

Намазбай Әбдіқұлов (1956, Аққорған ауданы Ташкент облысы), Спорт шебері, ҚР-ның Еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Каратэдан 1-дан қара белбеудің иесі, республика бойынша әділқазылар алқасының төрағасы. Оның шәкірттері: (Б. Төлеев-ХДСШ-і, респ- ның 5 дүркін, Орта Азияның ч-ны), М. Керішов CLU-i, респ-ның Орта Азияның ч-ны, "Босфор" кубогінің қола жүлдегері Ш. Елеусінов респ-ның 5 дүркін ч-ны, С. Жақсығұлов Еур. Ч-тының күміс жүлдегері және т.б.). Дереккөздер
Парвиз Дунямалиоглы Мансұров

Парвиз Дунямалиоглы Мансұров (13. 08. 1959, Доманаси ауд. Грузия), ҚР-ның ЕСЖ-сы. 1993 жылдан каратэ до бойынша респ-ның аға жаттықтырушысы, Ақтау қаласындағы шығыс жекпе-жектері спорт мектебінің директоры. Дереккөздер
Абай Жақсыбекұлы Нұрғали

Абай Жақсыбекұлы Нұрғали (12.12.1956, Бақалы ауылы, Сарқанд ауданы,Алматы облысы). Күрестен СШ-і (1975), каратэ-до-дан ХДСШ-і (1994). 1982-1991 жылдары Алматы қаласындағы №23 орта мектепте дене тәрбиесі пәнінің мүғалімі болып жұмыс жасаған, "Сакура" және каратэ мектебінің жаттықтырушысы. Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1994 жыл, АҚШ). Респ. Құрама к-дасының аға жаттықтырушысы. Дереккөздер
Аслан Абайұлы Нұрғали

Аслан Абайұлы Нұрғали (26.04.1981, Алм. қ-сы.), ХДСШ-і, қара белбеу. Респ-ның (1999- 2001), ҚР-сы халықтары спартакиадасының ч-ны. Жастар арасындағы Ә. Біріншілігінің жеңімпазы (1994-АКШ) , Азия ч-тының (1997-Маско), "Босфор" кубогінің қола жүлдегері. Дереккөздер
Жасталап Санауов

Жасталап Санауов (26. 05.1966, Алм. қ.), каратэ-додан ХДСШ-:, қара белбеу, КР-ның ЕСЖ-сы (1998). Сәтбаев атындағы Ұлттық техникалық ун-тінде оқып жүрген жылдары ж-шы А. Гендриксинның басшылығымен каратэмен айналысты. Респ-ның әлденеше мәрте, КСРО-ның (1990-92), Азияның (1991), Еур-паның (1992 - Фр), Ә-нің (2000 - Лас-Вегас, АҚШ), Голландияның, Жапонияның (ашық жастар) ч-ны. Кубок иелерінің Богомея кубогі (1992- Прага), Булодога кубогінің (1992- 93 - Таллин) басқа да көптеген ірі халықар. турнирдің жеңімпазы. С. Шығыс жекпе-жектері Токио академиясының Қазақстандағы финалының (орталығы Алматыда) атқарушы директоры. Осы академияның бөлімшелері Ақтауда, Ақтөбеде, Қарағандыда, Шымкентте, Семейде, Арқалықта жұмыс істейді. Дереккөздер
Наталья Александровна Солидолова

Наталья Александровна Солидолова (1.02.1978, Атырау қ.), каратэ-додан ХДСШ-і, қара белбеу. ҚР-ның ЕСЖ-сы (1998). Респ-ның, Азияның (1997 - Макос) ч-ны. Бүкілдүниежүзілік Универсиаданың (1997 - Фр), Ә. Ч-тының (1998 - Манила) күміс, "Босфор" кубогінің (1998 - Түркия) қола жүлдегері. Дереккөздер
Кендо, кунг-фу

Кендо, кунг-фу, шеберлікке жол, жекпе-жектерінің байырғы түрлерінің бірі. Адамзат баласы о бастан, тамақ үшін, жайлы орын үшін бір-бірлерімен төбелесе бастады. Осыдан бастап жекпе-жек түрлері пайда болды. Оның әдіс-айлалары дами келе жүйеленді, дараланды. Әр тайпа, әр халық басқаларға үстем болғысы келеді. Сондықтан олар төбелесудің, басқаларды жеңудің жолдарын үйренеді. Осылайша жекпе-жек түрлері пайда болды. Жаңа эраның 527 жылы Бодхидхарма есімді үндіс Қытайға келіп Хэнань аймағындағы Шаолинь шіркеуге орналасады. Оның мақсаты Будда дінін насихаттау болатын. Ол өзімен бірге тек дінді ғана емес дене жаттығуларын да ала келеді. Осы тұстан бастап Қытайда Кунг-фу тарай бастады. Кейін оның жаттығуларымен император сарайы маңындағы шенеуніктер де айналысты. Себебі, оны білмеген адамдар билеушінің маңына жақындай алмайтын. Тіпті император әскерінің сапында қызмет жасаймын деп дәмеленушілер одан арнайы емтихан да тапсыратын. Емтихан үстінде олар отқа шабудан, әртүрлі қару-жаракты қалай пайдалана алатынын, тіпті салмақ көтеріп күш өнерін де көрсететін, әскери-қолданбалы ғылым саласынан ауызша әңгіме айтатын. Біртін келе XIX ғасырда кунг-фу жекпе-жектің бір түрі ретінде қалыптасты. Дереккөздер