kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нұралы Нысанбайұлы

Нұралы Нысанбайұлы (1857, Ордабасы ауданы Көктөбе ауылы – 1930, сонда) – ақын. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат, тайпасы Шымыр руынан. Бала жасынан сауатын арабша ашып, өлең сөзге құмартқан ол ауыл аймақтың ақын-жыршыларына ілесіп, өлең жаттаған. Зұлпыхар, Шәкір, Бөпе қыз сияқты ақындармен ауызша, жазбаша айтыстарға түскен. Нұралы шығыс әдебиетін, ертегі, аңыздарын көп оқып, олардың бірқатарын өзінше жырлады. Бұған оның «Мұңлы-Сейіл», «Жетім Құбыл», «Қара құл», «Ханым сыры», «Шәкір-Шәкірат», «Сауда ишан», т.б. қиссауылыдастандары дәлел. Оның «Ханым сыры», «Қара құл» атты шағын дастандары Я.Лютш құрастырып, жариялаған «Киргизская хрестоматия» жинағында (1883), Қазығұрт елінің ақыны Мықан Балтекейұлымен айтысы үш томдық «Айтыс» жинағының 1-кітабында басылды (1965). Нұралы Нысанбайұлы шығармалары Ш.Ахметовтың «Қазақ балалар әдебиеті» оқулығында (1974), Ә.Оспанұлының «Қаратау атырабының ақындары» монографиясында, «Қаратау шайырлары» атты зерттеу еңбегінде талданады. Темірланда және Көктөбе ауылында Нұралы Нысанбайұлының ескерткіші бар, Көктөбедегі мектеп ақынның атымен аталады. “Байтұрсын болысқа” атты өлеңі үшін қудалауға ұшырап, орыс зерттеушісі Я.Лютшпен танысқан. Ғалым құрастырған “Киргизская хрестоматия” жинағында Нұралының ұсақ өлеңдерімен қатар “Қарақұл”, “Ханым сыры” дастандары жарық көрді. Ақынның “Қарабатыр Құлшықтың үш қызына айтқаны”, “Шежіре жыр”, “Әби белсендіге”, т.б. туындылары ел арасына кең тараған. Ол “Қуатбай” өлеңінде ел билеуші билер әрекетін сөз еткен, “Алтынбек” жырында елге өктемдік еткен Алтынбек әулетін сынайды. Діни логика мен философияға жетік Нұралы “Дүние – дөңгелек”, “Дүние кезек”, “Жасаған жақсылығың өз басыңа айналып келеді”, “Қуаныш пен реніш алмасып жатады” атты өлеңдерін өмірге әкелді. “Сөз айттым”, “Ілгері зерек дұшпан, жаман достан” өлеңдері нақылға құрылған. Нұралы “Жетім Құбыл”, “Құлқаныс – Зеберше”, “Қарқабат”, “Болат – Жанат” (“Сауда Ишан”), “Мұңлы Сейіт”, “Зайтұлы”, “Шәкір – Шәкірат”, т.б. 70-ке жуық дастан жазып, Шығыстың классик. поэзиясын, ертегі аңыздарын өзінше жырлады. Романтик. үлгідегі ақын дастандарының құрылымы қызықты оқиға мен ғибратты нақылға негізделген. Нұралы Мықан Балтекейұлымен, Шәкір, Зұлпықар, Бөпеқыз, Шәмшат ақындармен айтысқан. Ақын мұрасын З.Балғабайұлы қағазға түсіріп, бүгінге жеткізген, шығармаларының көбі ҰҒА Әдебиет және өнер ин-тының қолжазба қорында сақтаулы. Шығармашылығы: * Нысанбайұлы Н., Сауда Ишан, А., 1974. Сілтемелер
Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов

Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов (11 ақпан 1920 жыл, Қызыләскер ауылы (қазіргі — Лесбек батыр ауылы), Шымкент уезінде (қазіргі — Келес ауданында), Сырдария облысында (қазіргі — Түркістан облысында), Түркістан КФР, РКФСР — 12 тамыз 1980 жыл, Қызыләскер ауылы (қазіргі — Лесбек батыр ауылы), Келес ауданында, Шымкент облысында (қазіргі — Түркістан облысында), Қазақ КСР (қазіргі — Қазақстан Республикасы), КСРО) — Жұмысшы-шаруа қызыл әскерінің лейтенанты, Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945). Биография Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов 1920 жылы 11 ақпанда Қызыләскер ауылында (қазіргі — Лесбек батыр ауылы) шаруа отбасында дүниеге келген. Шанышқылы тайпасының Қият руынан шыққан. Бастауыш мектепті бітірген соң колхозда еңбек етті. 1940 жылы Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов Жұмысшы-шаруа Қызыл Әскерінің қатарына шақырылды. 1941 жылдан — Ұлы Отан соғысы майдандарында. 1944 жылы Кіші Лейтенанттар курсын бітірді. 1944 жылдың желтоқсанына қарай Лейтенант Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов 2-ші Украин майданының 46-армиясының 316-атқыштар дивизиясының 1077-атқыштар полкінің взводын басқарды. Ол Мажарстанды азат ету кезінде көзге ерекше түсті. Соғыстағы ерлігі 1944 жылы желтоқсанның 4-нен 5-не қараған түні Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов өз бөлімшесінде алғашқылардың бірі болып Дунайдан өтіп, плацдармды алуға белсене қатысты. Келесі күні Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасовтың взводы жау бөлімшелерінің он бес қуатты қарсы шабуылын тойтарып қайтты. Ұрыстарда Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов жараланды, бірақ ұрыс даласынан кетпей, ұрысты жалғастырды. Взвод пен оның командирінің әрекеті плацдармды сәтті ұстап тұруға және кеңейтуге ықпал етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1945 жылғы 24 наурыздағы Жарлығымен «Шайқастарда көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін» лейтенант Лесбек Жолдасов-қа "Ленин" және "Ұлы Отан соғысының батыры" деген жоғары атақ берілді. "Алтын Жұлдыз" медалі, нөмірі 7623. Соғысты басынан-аяғына дейін өткені үшін, және соғысқа бағаланбас үлес қосқаны үшін: * "Кеңес Одағының Батыры" атағы берілді (1945); * "Ленин" Ордені (1945); * "Алтын Жұлдыз" медалі (1945); * "КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының" грамотасы (1945); * "Ұлы Отан Соғысы II дәрежелі" ордені (1945) берілді. Соғыстан кейін Соғыс аяқталғаннан кейін Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов запасқа жіберілді, туған жеріне оралды. Педагогикалық институтты бітіріп, одан кейін орта мектептің директоры болды. Денсаулығына байланысты 1980 жылы 12 тамызда өмірден озды. Қазіргі таңда батыр қызмет еткен мектеп Лесбес Жолдасовтың есімімен аталады. Әдебиет Кеңес Одағының Батырлары — қазақстандықтар. Кітап 1. Алматы, 1968 жыл.
Сақтанушы

Сақтанушы — сақтандырушымен ерікті негізде немесе заңға сәйкес сақтандыру шартын жасаған заңды немесе жеке тұлға. Сақтанушы сақтандыру жарналарын төлейді және сақтандырушымен (сақтандыру компаниясымен) нақты қатынастарға түседі. Ол үшінші тараптың мүдделері үшін немесе соның атынан сақтандыру шартын жасауға құқылы. Халықаралық сақтандыру тәжірибесінде оны полис ұстаушы деп атайды. Міндетті сақтандырудың жекелеген түрлері бойынша оларда көрсетілген тұлғалар заңға сәйкес, яғни шарт жасаспай-ақ Сақтанушы болып табылады. Мүлікті сақтандыруда мүлікті меншіктенуші, оралымды немесе сенімгерлікпен басқару құқықтары негізінде тиесілі тұлға, мүлікті жалға, лизингіге, тасымалдауға, кепілзатқа, ипотекаға, сақтауға, комиссияға, сатуға, т.б. мақсаттар үшін қабылдаған тұлға Сақтанушы бола алады.Сақтанушы қайтыс болған жағдайда оның құқықтары мен міндеттері осы мүлікті мұралану тәртібімен қабылдаған тұлғаға көшеді. Басқа жағдайларда Сақтанушының міндеттері мен құқықтары сақтандыру ұйымының келісімімен жаңа меншіктенушіге ауысады. Жеке басты сақтандыруда өзін, басқа тұлғаларды (мысалы, балаларды) сақтандырған әрекет етуге қабілетті азаматтар, сондай-ақ өз қызметкерлерін сақтандырған ұйымдар Сақтанушы болып табылады. Жауапкершілікті сақтандыруда Сақтанушының іс-әрекеті, мүлікті иеленуі салдарынан үшінші тұлғаға келтірілген зиянды өтеу жөніндегі міндеттемелерін сақтандырушыға заң немесе шарт негізінде табыстайтын жеке немесе заңды тұлға Сақтанушы болып табылады. Сақтанушы заңды тұлға қайта құрылған кезде сақтандырудың кез келген түрі бойынша оның құқықтары мен міндеттері сақтандырушының келісімімен мирасқорға көшеді. Әлеуметтік сақтандыруда Сақтанушы – әлеуметтік сақтандыру қорына заңда белгіленген аударымды аударушы ұйым. Міндетті медицина сақтандыруда жұмыс істеуші халық үшін – меншік нысандарына және қызметінің ұйымдық-құқықтық нысандарына қарамастан ұйымдар, мекемелер, өзге де шаруашылық жүргізуші субъектілер; жұмыс істемейтін халық үшін мемл. басқару органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары Сақтанушы болып табылады. Ерікті медициналық сақтандыруда Сақтанушы – азаматтар және кез келген ұйымдық-құқықтық нысандағы заңды тұлғалар. Сақтанушы сақтандыру шартын жасау кезінде сақтандыру тәуекелін бағалау және тиісті сақтандыру тарифін белгілеу үшін елеулі мәні бар барлық мән-жайды сақтандыру ұйымына хабарлауға, сақтандыру жарналарын уақтылы және толық төлеуге міндетті. Сақтанушының сақтандыру уақиғасы болғанда сақтандыру төлемақысын алуға немесе сақтандырылушының немесе пайдасына сақтандыру шарты жасалған басқа тұлғаның алуын қамтамасыз етуге құқылы. Бұл үшін Сақтанушы болған оқиға туралы белгілі бір мерзімде хабарлауға тиіс. Сілтемелер * Сақтандыру уақиғасы * Сақтандыру саласы * Сақтандыру жауапкершілігі Дереккөздер
Сейітқасым Әшіров

Сейітқасым Әшіров (7.7. 1924, Отырар ауданы, Қоғам ауылы – 30.6.2004, Шардара ауданы) – Кеңес Одағының Батыры (24.3. 1945). Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. ҚазМУ-дың заң факультетін, Самарқанд ауыл шаруашылық институтын бітірген (1987). 1941 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, Самарқанд қаласынан мергендердің 3 айлық курсынан өтті. 2-Белорус майданының 96-атқыштар дивизиясы 331-полкінің құрамында барлаушы, взвод командирінің орынбасары, взвод командирі болып, Беларусь, Польшадағы ұрыстарда жау шебіне талай рет өтіп, құнды деректер әкелді. 1946 – 1951 жылдары Шәуілдір ауданы партия комитетінде нұсқаушы болды. 1951 – 1964 жылы Қызылқұм ауданының халық сотында судья, Шардара ауданы, Шардара кеңшарында бас зоотехник, директордың орынбасары, директор болып істеді. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, 1-дәрежелі «Отан соғысы», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Шардара ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Рәтбек Нысанбайұлы

Рәтбек қажы Нысанбайұлы (14 қараша 1940 жыл, Сарыағаш ауданы – көрнекті діни қайраткер. Қазақстан мұсылмандарының тұңғыш бас муфтиі. Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясының құрметті профессоры, белгілі ғалым. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Өмірбаяны * Бұхарадағы «Мир-Араб» медресесін және Бұхар педагогикалық институтын бітірген (1964). * Шетелде Ливия университетінде діни білім алған (1975). * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990). * Қазақстан халықтары ассамблеясы кеңесінің мүшесі. * І және ІІ құрылтайларда бірауыздан сайланған (1990-1992). * Ол бас мүфти болған кезде еліміздегі мешіттер саны 1,5 мыңға дейін көбейді, Алматыда Бас мешіт салынды. Оның бастамасымен Ислам университеті, Жамбыл облысының Меркі ауылында медресе ашылды, «Ислам әлемі» және «Шапағат-Нұр» діни журналдар шыға бастады. * Қазіргі уақытта Есік қалалық мешітінің бас имамы. Дереккөздер
Арыс (көл)

Арыс – Қызылорда облысы Сырдария ауданы Бетпақдала шөлінің батысындағы тұзды көл. Теңіз деңгейінен 59 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы, құрамы Аумағы 124,5 км 2 . Ұзындығы 21,2 км, ені 9,5 км. Су жиналатын алабы 15900 км 2 . Көл табанының қалыңдығы 15 см-ден 50 см-ге дейін тұз басып жатыр. Суының минералдылығы 325 г/л, хлорид класына, натрий тобына жатады. Су құрамында йод, фтор, бром, бор, мырыш, марганец және темір қосындылары кездеседі. Көл негізінен көктемгі жауын-шашынмен толысып, жаз айларында құрғап қалады. Дереккөздер
Климент Аркадьевич Тимирязев

Тимирязев Климент Аркадьевич (3.6.1843, Ресей, Санкт-Петербург қ. – 28.4.1920, Мәскеу қ.) – табиғат зерттеушісі, өсімдік физиологиясы орыс мектебінің негізін қалаушы. Санкт-Петербург ғылым академиясының корр. мүшесі (1890 жылдан). Санкт-Петербург университетін бітірген (1865). 1869 жылдан Егіншілік және орман академиясында (қазір К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу а. ш. академик) оқытушы болды. 1877 ж. Мәскеу университетіне профессорлыққа сайланды, өмірінің соңғы 10 жылында жазушылық-шығармашылық жұмыспен айналысты. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты өсімдік физиологиясына арналған. Тимирязев негізінен фотосинтез процесін зерттеді; спектрлік анализді қолдана отырып, фотосинтездің белсенділігі түсетін жарықтың қарқындылығына байланысты болатынын, ол үшін жарық спектрінің қызыл және көк сәулелерінің маңызды рөл атқаратынын бірінші болып дәлелдеді. Тимирязевтің қолдауымен Санкт-Петербург академиясының аумағында өсімдіктерді қолдан өсіруге арналған Ресейдегі бірінші вегетац. үй салынды. Ч.Дарвиннің эволюциялық ілімін Ресейде ең алғаш насихаттаушылардың және оны ілгері дамытушылардың бірі болды. Ол қазіргі кезде тіршілік етіп жүрген организмдер ұзақ уақыт эволюцияның нәтижесінен пайда болған деп көрсетті. “Дарвин теорияларының қысқаша очеркі” (1865), “Ч.Дарвин және оның ілімі” (15-басылымы, 1941), “Биологиядағы тарихи әдістер” (1922), “Өсімдіктің құрғақшылықпен күресі” (1893), т.б. еңбектерінде өсімдік физиологиясын, тіршіліктің, дүниенің табиғи құбылыстарын тәжірибелік әдістермен ұштастыра жүргізудің тиімділігін материалистік тұрғыдан дәлелдеді. Тимирязев Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1911), Глазго (1901), Кембридж (1909), Женева (1909) университеттерінің құрметті докт., Эдинбург ботаникалық қоғамының мүшесі (1911) болды. Мәскеу қаласында Тимирязевке ескерткіш орнатылып, Мәскеу а. ш. академиясына, Ресей ғылым академиясының Өсімдік физиологиясы институтына, Мәскеудің бір ауданына Тимирязев есімі берілді, тұрған үйінде мұражай ұйымдастырылған. Дереккөздер
Ақтас жылқы зауыты

Ақтас жылқы зауыты, Бәйдібек ауданындағы «Ақтас» жылқы өсіретін кеңшар (1977) негізінде 1983 ж. құрылған. Асыл тұқымды ахалтеке жылқысын өсіріп, оның тұқымын жақсартумен шұғылданған. 1996 ж. оның негізінде Ақбақай асыл тұқымды жылқы шаруашылығы ұйымдастырылды. 1945 ж. Жеңіс шеруінде маршалл Жуков мінген, 1948 ж. Луговой жылқы зауытына әкелінген «Араб» атты ақбоз арғымақтың ұрпағы, әлем чемпионы «Абсент» пен Түркіменстаннан әкелінген екі бас ахалтеке биелерінің тұқымы 50 басқа жетті. Сілтемелер
Жаппархан Асаинов

Жаппархан Асаинов (1919, Астрахан ауданы, Қоскөл а. — 1963, Алматы қ.) — Социалистік еңбек ері (1943). * 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. * Еңбек жолын 1939 ж. «Красный Пахарь» ұжымшарында бастаған. * 1943 ж. жау ұшақтарының шабуылы кезінде А. басқарған әскерлер қару-жарақ тиелген жанып жатқан вагондарды бөліп тастап, қалған вагондарды өрттен аман-сау алып қалған. Аса бағалы жүкті аман алып қалғаны үшін қазақтар арасында алғаш Соц. Еңбек Ері атағына ие болған. * 1946 жылдан Алматы қ-ның көлік кәсіпорнында жұмыс істеді. Сыртқы сілтеме * [http://militera.lib.ru/h/zheleznodorozhnye_voyska_rossii/28.html/ АСАИНОВ ] Дереккөздер
Дүйсенбай Пайзиев

Дүйсенбай Пайзиев (1.7. 1947 жыл, Түркістан қаласы) – өндіріс маманы. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Үш дәрежелі «Еңбек Даңқы» орденінің иегері. Еңбек жолын 1963 жылдары жұмысшы болып бастаған. 1966 жылдан «Ащысайполиметалл» комбинатында жұмыс істеді. 1977 жылдары Кентау кен-металлургия техникумын өндірістен қол үзбей оқып бітірген. Дереккөздер Сілтемелер * [http://supsov.narod.ru/HTML/D1477.HTML Биография] * [http://kazpravda.softdeco.net/print/1348878639 Доброта Л. Будущее Кентау прекрасно // Казахстанская правда. — 29.09.2012.]
Айнабек Нысанұлы

Айнабек Нысанұлы (1900, Бәйдібек ауданы Көктерек ауылы – 1972) – айтыскер ақын. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Үш жасында қызылшамен ауырып, содан екі жанары суалып, зағип болып қалған. Әкесі Нысан ауызы дуалы би болған. Ол 13 жасында-ақ елге ақын ретінде таныла бастайды. Халық ақыны Нұралы Нысанбайұлы Айнабекті қасына алып, тәрбиелейді. Н. келе-келе төкпе ақынға айналады, ақын ретінде соғыс тұсында елге танылады. Ғалым Айнабек Нысанұлы Төреқұлұлының айтуынша, Айнабек Нысанұлы белгілі ақындар Манат қыз, Жылқыбай, Зұлпыхар, Италмас, тағы басқалардан өнеге алған. «Ойсалдың отыз ұлы», «Ілияс туралы жыр», «Өзім туралы», «Айнабек пен Орақтың айтысы», «М.Әуезовке арнау» секілді жырлары бар. Өлкелік, облыстық айтыстарда Құлжабай Төлеуов, Мыңбай Сұлтанбеков, Көпбай Әлімбетов, т.б. ақындармен айтысқа түскен. Оның айтыстары «Айтыс» (3-т.), «Оңтүстік ақындар айтысы» жинақтарында жарияланған. Бейіті Бәйдібек ауданындағы Көктерек ауылында. Дереккөздер
Әнапия Қаныбекұлы Патсаев

Әнапия Патсаев Қаныбекұлы (1948 жылы туған, Мақтaарал ауданы Асықатакент ауылы ) – ғалым, химия ғылым докторы (1996), профессор Қазақ химия-технология институтын бітірген (1971). 1971 – 1972 жылдары «Қызыл Ту» пластмасса фабрикасында шебер. 1972 – 1973 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясы Химия ғылымдары институтында гербицид зертханасының инженері. 1973 – 1978 жылдары кіші ғылым қызметкер. 1979 – 1994 жылдары Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университетінің неорганикалық химия кафедрасында оқытушы, органикалық және биология химия кафедрасының меңгерушісі, ал 1994 жылдан химия кафедрасының меңгерушісі... Ғылыми еңбектер *3 ғылым кандидатын даярлаған. *63 ғылым мақаласы *1 монографиясы бар. Дереккөздер
Әштар Камардинұлы Жолдасов

Әштар Камардинұлы Жолдасов (2 ақпан 1927 жылы туған, Арыс қаласы) – ауыл шаруашылығының маманы. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институттын (1951), СОКП Орталық комитетінің Жоғарғы партия мектебін (Мәскеу, 1960) бітірген. Еңбек жолын Шымкент қаласындағы «Қазқаракөл» тресінде аға зоотехник болып бастаған. 1953 жылы Шымкент қалалық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1954 жылы облыстық партия комитетінің ауыл шаруашылық(ғы) бөлімінің нұсқаушысы болды. 1960 – 1994 жылдары Мақтаарал ауданы партия комитетінің хатшысы, облыстық ауыл шаруашылық(ғы) өнімдерін өндіру және дайындау басқармасы бастығының 1-орынбасары, Шардара ауданы атқару комитетінің төрағасы, партия комитетінің 1-хатшысы, ауыл шаруашылығы қызметкерлері кәсіподағының облысы комитетінің төрағасы, облылыстық мал тұқымын асылдандыру және қолдан ұрықтандыру бірлестігінің бастығы қызметтерін атқарды. «Октябрь революциясы», «Халықтар достығы», екі рет «Құрмет белгісі» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Шардара ауданының құрметті азаматы. Сілтемелер
Сала

Сала – қызметтің‚ ғылымның‚ өндірістің жеке саласы. Өндіріс cаласы – қоғамдық өнімді жасауға қатысуына қарай материалдық өндіріс аясындағы cалаға (өнеркәсіп‚ ауыл және орман шаруашылығы‚ көлік‚ байланыс‚ сауда‚ т.б.)‚ бейөндірістік аядағы сала (материалдық игіліктер жасамайтын сала[шикізат]]тың бір тектілігіне‚ техникалық база мен технологиялық үдерістердің ортақтығына‚ кадрлардың құрамы мен еңбек жағдайының ерекшеліктеріне қарай сипатталатын кәсіпорындардың жиынтығы халық шаруашылығы саласы шеңберінде тиісті саланы құрайды. Мысалы‚ өнеркәсіп шеңберінде: машина жасау‚ тамақ‚ орман‚ ағаш өңдеу өнеркәсібі және т.б. Қандай да болсын белгілі бір аядағы қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы‚ мысалы‚ мемлекеттік‚ әкімшілдік‚ азаматтық‚ еңбек нормаларының жиынтығы‚ құқық саласын құрайды. Сала — ірірек ағын суға немесе көлге қүятын ағын су. Сілтемелер * Машина жасау * Орман * Тамақ Дереккөздер ja:流路形状#支川
Шамшидин Әшенқожаұлы Паттеев

Шамшидин Паттеев Әшенқожаұлы (12.1.1960 жылдары туған, Отырар ауданы Отырабад ауылы ) – журналист. ҚазМУ-дың журналистика факултетін бітірген (1984). 1984 – 86 жылдары Түркістан арнайы ғылым шеберханасының қызметкері, 1988 – 92 жылдары «Өнер» баспасының редакторы, 1992 – 94 жылдары «Алдаспан» Қазақстан шығармашыл жастары ассоциясының бас директоры, 1994 – 99 жылдары «Түркістан» республика газеті бас редакторының орынбасары, 1999 жылдан газеттің бас редакторы болды. «Мәдениет қызметкері» белгісімен марапатталған. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Мейірхан Қуанышбаев

Мейірхан Қуанышбаев(21 қараша 1931 жыл, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы - 1998) - журналист, жазушы. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Жамбыл қаласындағы Абай атындағы педагогикалық училищені, 1957 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 1973 жылы Мәскеудегі Жоғары партия мектебін бітіріп келіп, біраз жыл Жамбыл облыстық «Еңбек туы» газеті редакторының орынбасары, Қазақстан Жазушылар одағы Шымкент облысаралық бөлімшесінің Жамбыл облысындағы әдеби кеңесшісі болған. Тырнақалды әңгімесі 1956 жылы «Апа» деген атпен «Қазақстан әйелдері» журналында басылды. Шығармалары * Жанар. Повесть. А., «Жазушы», 1966; * Кек қылышы. Повесть. А., «Жазушы», 1970; * Жалғыз жиде. Повесть. А., «Жалын», 1979; * Тайталас. Повесть. А., «Жазушы», 1983; * Жолайрық. Повестер. А., «Жазушы», 1989. Дереккөздер
Хайролла Мәметайұлы Нышанбаев

Хайролла Мәметайұлы Нышанбаев (27.12.1953 жылы туған, Қазығұрт ауылы) – әскери қайраткер, генерал. Өскемен жол-құрылыс институтын және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің жоғарғы мектебін бітірген (1980). 1980 жылы ҰҚК-нде қызмет істеді. Қазір Ақмола облысы Ұлттық қауіпсіздік комитеті департаментінің басшысы. Сілтемелер
Мұса Мырзағұлұлы Асайынов

Мұса Мырзағұлұлы Асайынов (1929 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Өскен а. — 1975, Көкшетау қ.) — ақын, әнші. Суырып салма өнерінің шебері. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1974). Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан. Халықтың салт-дәстүрін, айтыс өнерін, халық әндерінің орындалу мәнерін насихаттаушы. Көкшетау қаласынндағы мәдениет үйінің директоры болып қызмет істеген. Бала кезінен өлең шығарған. Облыстық айтыстарға (1943 — 64) қатысқан. Қазақстанның 50-жылдығы, Ж.Жабаевтың 125 жылдығына арналған айтыстарда Е. Әлібаев, Б. Тісенбаевамен болған айтыстары «Қазіргі қазақ поэзиясының антологиясы» мен «Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы» кітаптарына енді. Дереккөздер
Ню Вячеслав

Ню Вячеслав (23.9.1969 жылы туған, Алматы облысы Үштөбе ауылы) – ауыр атлетикадан Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Жаттықтырушысы – Ю.Мельников. Қазақстан біріншілігінің және халықаралық жарыстардың жүлдегері. 12-Азия ойындарының жеңімпазы (1994, Хиросима, Жапония). АҚШ-тың Атланта қаласында өткен 26-олимпиялық ойындарға қатысушы (1996). Шымкент қаласында тұрады. Сілтемелер
Баб (атақ)

Баб - (арабша - қақпа) – орта ғасырдағы ислам дінін уағыздаушылардың құрметті атағы. Бабтар қазақ даласының оңтүстік өңірінде халық тарапынан жоғары құрметке ие болған. Қожа Ахмет Ясауидың «Сайрамда бар сансыз баб, Түркістанда түмен баб, Бабтар бабы Арыстан баб» деп айтатыны сондықтан. 9 – 10 ғасырларда жергілікті тайпалар – қыпшақ, қаңлы, қарлұқ, оғыз-салжұқтардан және Қарахан әулетінен Бабтар көп шыққан. «Бабтардың бабы» есептелінген Арыстан баб Қожа Ахмет Ясауидың ұстазы болған. Оның шәкірті Ысқақ бабты халық Баб Ата деп атаған. Академик Әлкей Марғұланның еңбектерінде Баб Ата халықтың Баба Түкті Шашты Әзізге қойған аты делінеді және шын есімі Мұхаммед Бабаи деп те көрсетіледі. Қожа Ахмет Ясауидың Баб атағын алған шәкірттері халыққа ислам дінін, араб жазуын үйретуге ден қойып, мектеп-медреселер салдырған. Ондай оқу орындары Түркістанда, Сауранда, Сығанақта, Отырарда, Сайрамда, Шымкентте, Созақта, Баладжда ашылған. Оларда Жұм Ахмет Ясауи, Ғамал Қажы, Қожа Ахмет ибн Ахмет Шашти, Баб Ата, Әбутараб Бахши, Әбу Йазит Бистами, Гузи Ора Маргушы (Маргубс) дәріс берген. Бұлардың барлығы да Қожа Ахмет Ясауидың адамгершілік, ақиқат, әділет жөніндегі «хикметтерін» қадірлеген, ағартушылық жұмыспен айналысқан. Дереккөздер
Қуаныш Жұмабекұлы Салықбаев

]] Қуаныш Жұмабекұлы Салықбаев (8.7.1971 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Қызылбұлақ ауылы) – палуан, самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (2000), қазақша күрестен спорт шебері. Алғашқы бапкерлері – Т.Шәкенов, А.Теміржанов. Самбодан Қазақстан бес дүркін чемпионы (1996, 1999, 2000, 2001, 2002) және төрт мәрте кубогінің иегері (2000, 2001, 2004, 2006). Азия чемпионатының күміс (2000, Орал) және алтын жүлдегері (2001, Ташкент). Әлем чемпионы (2006, Ташкент). Қазақша күрестен Қазақстан біріншілігінің үш дүркін чемпионы (2002, 2005, 2007) және Азия чемпионатының үздік чемпионы (2007, Қарағанды). Дереккөздер
Анатолий Романович Обуховский

Анатолий Романович Обуховский (15.5.1925 жылы туған, Житомир қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (10.1.1944). 1943 ж. Оңтүстік Қазақстан әскери комиссариатынан Қызыл Армия қатарына шақырылды. Украинаны азат ету барысында көрсеткен ерлігі үшін батыр атағына ұсынылды. Соғыстан кейін Житомир қаласында тұрып еңбек етті. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Житомир қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Төлеубек Пентаев

Төлеубек Пентаев (12.7. 1946 жылында туған, Созақ ауданы Құмкент ауылы ) – кен инженері-маркшейдер, техника ғылымының докторы (2003), профессор (2004) Экология академиясының корреспондент мүшесі (1997), Халықараралық Ақпараттандыру академиясының академигі (2004). *1970 жылы Қазақ политехникалық институтын бітірген. Еңбек жолын Ғылым академиясының кен институтында ғылым қызметкер болып бастаған. *1983 – 1989 жылдары осы институтта (қазіргі Д.А. Қонаев атындағы Кен институты) аға ғылыми қызметкер болып жұмыс атқарды. *1990 жылдары Алматы архитектор-құрылыс институтына (Қазақ сәулет-құрылыс академиясына) оқытушылық қызметке шақырылды. Қазір «Инженерлік геодезия және геология» кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми еңбектер Ғылым педогогикалық еңбектері 80-ге жуық, оның ішінде 10 өнертапқыштық куәлігі, монография және жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған «Геодезия» оқулығы бар. Қазақ тіліндегі геодезия түсініктеме сөздігі авторларының бірі. Дереккөздер
Зерде (журнал)

Зерде – қазақ тіліндегі республикалық ғылыми танымдық журнал. Алғашқы саны “Білім және еңбек” деген атаумен 1960 жылы жарық көрді. Алғашқы редакторы – Камал Сейітжанұлы Смайылов. 1989 жылдан “Зерде” деген атаумен шығып келеді. Журнал өз оқырмандарын, оның ішінде жастар мен жасөспірімдерді отандық және әлемдік ғылым мен білім саласындағы жаңалықтармен таныстырып келді. Қазақ басылымдарының ішінен алғаш рет әл-Фараби туралы мақала осы журналда жарияланды. Абылай хан мен Әбілхайыр ханның суреттері де тұңғыш рет осы журналда жарық көрді. Тарихы Білім және еңбек - жастарға арналған ғылыми-көпшілік журнал. Қазақстан БЛКЖО OK мен Пионер ұйымы республикалық кеңесінің журналы ретінде 1960 жылы қаңтардан ай сайын қазақ тілінде шыға бастады. Журналдың негізгі бағыты - ғылым мен техника жаңалықтарын, озық технология жетістіктерін насихаттау, жас жеткіншектерді өнер-білімге, техника тілін меңгеруге баулу, оларды табиғат таңғажайыптарымен, әдебиет пен өнердің, сәулет өнерінің үздік туындыларымен таныстыру. Осы мақсатпен журнал бетінде республика ғалымдарының, білікті мамандардың, өнер, әдебиет қайраткерлерінің материалдары жиі жарияланып тұрды. Журналда Қаныш Сәтбаевтың «Қазына қоймасы - Қазақстан» (1960, 10-саны) және «Қазақстан қазынасы - коммунизм игілігіне» (1961, 10-саны) деген публицист, мақалалары жарияланған. Көсемсөзге тән көтеріңкі рухпен желдірте жазылған бұл мақалаларында ұлы ғалым еліміздің кен байлығын мақтан ете отырып, сол мол ырыздықты игеру ушін жастарды білімге, еңбек сүйгіштікке шақырады, елімізде мал шаруашылықтарын өркендету үшін шөлейт аудандарды суландыру, жер асты суларын пайдалану мәселесін алға тартады. Ғылым Академиясының «Еңбекте Шыңдал!» (1960, 3-саны), «Барлаңдар, бағдарлаңдар!» (1961, 7-саны) деген шағын материалдары ақылғой атаның ұрпағына айтар ұлағатты ақ батасы сияқты. Журналдың заңды жалғасы «Зерде» 1989 жылғы 4-санын түгелдей ұлы ғалымның 90 жасқа толған мерейтойына арнады. Мұнда редакция алқасы Сәтбаевтың азамат, ғалым, президент, геолог, ұйымдастырушы, ұстаз, тарихшы, әдебиетші, тәлімгер, қайраткер, геохимик, заң қызметкері, тілші ретіндегі тұлғасын сомдауды мақсат еткен. Оның осы аталған қырларына байланысты А.Абдуллин, Н.Оңдасынов, Б.Момышұлы, В.А.Обручев, Д.И.Щербаков, П.Тәжібаева, Т.Лаумулин, Ш.Сәтбаева, В.И.Штифанов, Ф.В.Чухров, Қ.Жәмінов, Қ.Құсниденов сияқты ғалымдардың қызметтес әріптестеріне, Сәтбаевтанушы жазушы М.Сәрсекеге, шәкірттері мен ұрпақтарына сөз берген. Журналдың бұл арнаулы саны ғалым өмірінің әр түрлі кезеңдерін бейнелейтін фото материалдармен, деректі құжаттар көшірмелерімен көркемделген. Сәтбаевтың «Білім және еңбек» - те жарияланған жоғарыда аталған «Еңбекте шыңдал», «Том қаласындағы ұлттар кеші» мақалалары ғалымның 1989 жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, «Қазақстан қазынасы - коммунизм игілігіне» деген публицистикасы осы аталған кітап пен Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы баспадан шыққан 5-кітабына енгізілген. Дереккөздер
Әшірқара Жолдасов

Әшірқара Жолдасов (1937 жылы туған, Ордабасы ауданы Бейнетқор ауылы) – ғалым, техникалық ғылымының докторы (1991), профессор(ы)(2000). Ташкент мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961 – 70 жылдары Өзбекстан ҒА Кибернетика институтында жұмыс жасады. 1971 – 99 жылдары Жамбыл технологиялық институтының оқытушысы, кафедра меңгерушісі. 2000 жылдан кафедраның профессоры. Әшірқара Жолдасов қолданбалы математика, сұйықтар және газдар механикасын зерттеуші ғалым. Негізгі ғылыми еңбектері мұнай мен газ шоғырларында болатын табиғи сүзілген су ағынын газгидродинамикалық негіздеуге арналған. Сондай-ақ ол мұнай мен газ шоғырын барлаудың қолданбалы есептерін шешу, көмірсулардың артық мөлшерін есептеу және жаңа типті газ шоғырын зерттеу теориясын жасады. 75 ғылыми еңбегі жарияланған. Дереккөздер
Огородников Николай Иванович

Огородников Николай Иванович (11.10.1919 жылы туған, Ресей, Удмурт АКСР-і) – Кеңес Одағының Батыры (16.10.1943). Соғысқа дейін Кемерово облысында тұрып, ұжымшарда жұмыс істеген. Қызыл Армия қатарына 1939 жылы алынды. Кіші лейтенанттар курсын бітірген (1943). Орталық Орталық майданның 8-атқыштар дивизиясының 151-полкының минометшілер ротасы аға лейтенант Огородниковтың басқаруымен Днепрден Навозы селосы тұсынан өтіп жау бекінісін басып алып, көмек келгенше ұстап тұрды. 1945–60 жылдары майор Огородников Ішкі істер министрлігінде қызмет атқарды. 1960 жылы запасқа шығып, Ленгер қаласында тұрды. Ленин, 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Оптикалық жүйе аберрациялары

Оптикалық жүйе аберрациялары (лат. aberratіo – ауытқу) – оптикалық жүйе арқылы алынған кескіндердің бұрмалануы. Оптикалық жүйе аберрациялары оптикалық кескінді көмескілендіреді, жиектерін түрлі түске бояп, нысанмен ұқсастығын бұзады. Оптикалық жүйе аберрациялары түрлері * геометриялық * хроматтық Хроматтық аберрация .]]Хроматтық аберрация ортаның сыну көрсеткішінің жарық толқынының ұзындығына тәуелділігінен пайда болады. Оның салдарынан кескін түрлі түске боялып көрінеді. Оптикалық жүйе аберрацияларын толық жою мүмкін емес. Бірақ әр түрлі әдістер арқылы оны азайтып, кескін сапасын арттыруға болады. Геометриялық аберрация Геометриялық аберрацияға сфералық аберрация, кома, астигматизм, дисторсия жатады. Сфералық аберрация – нысанның бір нүктесінен шығып оптикалық жүйе арқылы оның осіне жақын және одан шеткері өтетін сәулелердің бір нүктеде қиылыспауы. Оптикалық оське көлбеу түскен сәулелер оптикалық жүйе арқылы өткенде нүкте кескінінің сопақ дақ болып түсуі кома деп аталады. Егер оптикалық жүйе арқылы өтетін сфералық жарық толқыны деформацияланып, бір нүктеден шыққан сәулелер бір нүктеде қиылыспай, өзара перпендикуляр екі кесінді бойына бір-бірінен біраз қашықтықта орналасса, ондай аберрация астигматизм деп аталады. Дисторсия – кескіннің түрлі бөліктерінің сызықтық үлкеюінің әр түрлі болуынан нысан мен кескін сәйкестігінің бұзылуы. Сілтемелер * Оптика * Жарық * Кескін Дереккөздер
Қанат Шайханұлы Асаубаев

Қанат Шайханұлы Асаубаев (1948 ж.т., бұрынғы Семей облысы Аягөз ауданы Сергиополь (қазіргі Мамырсу) ауылы) — кәсіпкер. * Қазақ политех. ин-тын (ҚазҰТУ-ды) бітірген. * Осы оқу орнында автоматика және басқару жүйесі ф-тінің деканы (1986 — 92), 1-проректор (1992 — 99) қызметін атқарған. * «Қазақалтын» АҚ-ның президенті (1999 — 2008) * 2008 жылдан «Kazahgold» директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://today.kz/ru/news/business/2010-08-06/Asaubayevy/ АСАУБАЕВ]
Сұлтан Досымбеков

Сұлтан Досымбеков - (1927 жылы туылғaн, Түркістан облысы, Түркістан қаласы) – заң ғылымының докторы (1970), профессор (1973). Мәскеу мемлекеттік университетін (1950) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясында кіші ғылыми қызметкер (1950–1953), 1953 ж. Алматы заң институтының проректоры, 1955 ж. Алматы облысы «Білім» қоғамының жауапты хатшысы, 1956 ж. Алматы милиция мектебінде кафедра бастығының орынбасары, 1958 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық институтында аға ғылыми кеңесші, 1965 ж. Қазақ политехника институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) доцент, 1970 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Ақшуғақ

Ақшуғақ – астралылар тұқымдасының жусан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік немесе шала бұта. Ақшуғақтың түк басқан сабағы жас кезінде боз болады да, кейін түгі түскен соң қоңырланады. Тамыры жуан, қысқа жапырақты, жеміс шығатын өркендері аз. Гүлі қысқа сағақты, гүл шоғы шашақты, қос жынысты, сары немесе қызғылт түсті келеді, қыркүйек – қазан айларында гүлдейді. Қазақстанда құмды, таулы-тасты аудандарда кездеседі. Әсіресе Қызылқұмда, Қаратауда, Түркістанда жиі ұшырайды. Ақшуғақ мал азығы ретінде пайдаланылады, әсіресе мал семіртуде маңызы зор, оның мамыр – маусымда қоректік құны мол. Ақшуғақ жеген қойдың майының дәмі жақсарады, малдың суыққа төзімділігі артады. Ақшуғақ сүрлемге ашытқы ретінде қосылады. Сілтемелер
Октябрьское (Қарасу ауданы)

Октябрьское — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, Октябрь ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 63 км жерде, Тімтуір өзенінің бойында, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 2860 адам (1366 ер адам және 1494 әйел адам) болса, 2009 жылы 3034 адамды (1512 ер адам және 1522 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1955 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты Октябрь ауданының орталығы есебінде қаланған. Октябрьскоеде бірнеше шаруа қожалықтары, байланыс бөлімшесі, дүкен, кәсіптік-техникум мектеп, мәдениет үйі, аурухана, астық қоймасы бар. Октябрьское арқылы Қостанай – Астана автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Айт Досымбетов

Айт Досымбетов (1884, Қызылқұм ауданы – 1970, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (1 желтоқсан 1949). Өмірбаяны *1929 – 1944 ж. ұжымшарда шопан, 1945 жылдан Қызылқұм ауданының «Қожа тоғай» кеңшарында аға шопан болды. Марапаттары 2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Матвей Петрович Окороков

Матвей Петрович Окороков (1915, Ресей, Липецк облысы – 5.3.1945, Польша) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (23.9.1943). 1936–38 жылдары әскери қызметте болды. 1938–41 жылдары Шымкент педагогикалық училищесін бітіріп, Сарыағаш ауданында мектепте мұғалім болған. 1942 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 88-гвардиялық танк бригадасы құрамында шайқасты. 1943 жылы Орел қаласының түбіндегі кескілескен шайқастағы ерлігі үшін лейтенант Окороков батыр атағына ұсынылды. 1945 жылы ұрыста қаза тапты. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Сарыағаш ауданында оған ескерткіш орнатылған. Сілтемелер
Орнықтылық

Орнықтылық– жүйелердің қозғалысын сипаттайтын параметрлердің ұзақ уақыт сақталуы. Орнықтылық мәселелері барлық физика, механика, химия, т.б. құбылыстарды зерттегенде туады. Мысалы, механикалық қозғалыстағы орнықтылықты зерттеген Ж.Лагранж (1736 – 1813), П.Лаплас (1749 – 1827), Е.А. Ляпунов (1857 – 1918), С.Пуассон, Н.А. Жуковский (1847 – 1921), Б.Якоби (1801 – 74), т.б. ғалымдар jрнықтылықтың әр түрлі анықтамасын берген. Солардың ішінде орнықтылықтың ең жалпы, қолайлы анықтамасын беріп, математикалық теориясын жасаған Ляпунов болды. Ляпуновтың теориясы бойынша жүйе орнықтылық күйде болу үшін жүйенің аз қозуынан (жүйеге аз энергия берілгенде) оның келесі уақыт ішінде орнықтылық күйден ауытқытуы аз болуы шарт. Осы жағдайда жүйе өзінің орнықтылық күйіне қайта келеді. Консервативті жүйелер орнықтылық күйде болу үшін олардың потенциалдық энергиясы минимум мәнінде болуы керек. Ляпунов орнықтылығы Ляпунов орнықтылығы - дифференциалдық теңдеу шешімінің бастапқы шарттан бірқалыпты үздіксіз тәуелділігін көрсетеді. Дереккөздер de:Stabilitätstheorie en:Lyapunov stability eo:Stabileco de dinamika sistemo fr:Stabilité de Lyapunov it:Stabilità secondo Lyapunov ja:リアプノフ安定 pl:Metody Lapunowa ru:Устойчивость (динамические системы) zh:李雅普诺夫稳定性
Жота

Жота – көтеріңкі жер бедерінің атауы. Оның биіктігі, ұзындығы және пішіндері, әдетте, жер бедерінің даму ерекшелігіне және түзілген тау жыныстарының литольдік құрамына байланысты. Жоталар таулы жер бедерінің басты құрамдас бөліктерінің бірі. Олар бірлесіп тау тізбегін құрайды. Тау жоталары бір-бірімен қиылыспайтын тау торабынан таралып – радиальді Жота, басты жотадан қарама-қарсы жаққа қарай екінші қатардағы жоталар таралып – қазбауырлы жота, сондай-ақ бұталы жота (виргация) болып орналасуы мүмкін. Жоталар пайда болуына байланысты жанартаулық, эрозиялық және тектоникалық болып бөлінеді. Абсолютті биіктіктеріне қарай – аласа, орта және биік жота болып келеді. Геологиялық уақыт бойында сыртқы (экзогендік) процестердің әсерінен жоталар мүжіліп төбелі тауларға, ұсақ шоқыларға айналады. Мұндай морфологиялық және геологиялық жасы жағынан біршама ескі, мүжілген жоталар аймағына Сарыарқаны жатқызуға болады. Сонымен қатар, Қазақстан жерінде геологиялық жасы едәуір егде болғанымен морфологиялық жағынан жас жоталар кездеседі (мысалы, Қаратау жотасы). Сілтеме
Сәбит Жолдасов

Сәбит Жолдасов (1940 жылы туған, Бәйдібек ауданы Қошқарата ауылы) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1993). Шымкент педагогикалық институтын бітірген (1966). 1966 – 72 жылы Алғабас ауданындағы орта мектептің, Қ.Сәтбаев атындағы орта мектептің (Шымкент қаласы) мұғалімі, 1972 – 75 жылдары Шымкент педагогикалық институтында оқытушы, 1975 – 89 жылдары Шымкент облыстық партия комитетінде нұсқаушы, үгіт-насихат бөлімінің лекторы, 1989 – 95 жылдары Шымкент педагогикалық институтының жалпы тарих кафедрасында аға оқытушы, доцент, меңгеруші, 1992 – 96 жылы Оңтүстік Қазақстан араб тілі институтының проректоры, ректоры, 1996 жылдан Қ.А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөлімінде профессор(ы) 3 монографияның, 1 оқу құралының авторы. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Сілтемелер
Тәшенов Қазис Тәшенұлы

Тәшенов Қазис Тәшенұлы (1.8.1928 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Ақсу ауылы) – физиолог-ғалым, биология ғылымының докторы (1968), профессор (1970), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1994). Омбы (Ресей) ауыл шаруашылық институтын бітірген (1952). Қазақстан Ғылым Академиясы Эксперименттік биология институтының кіші ғылыми қызметкері, аспиранты (1953 – 56); Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясы - Физиология (қазіргі Адам және жануарлар физиологиясы) институтының кіші, аға ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1961 жылдан), директордың ғылыми жұмыстары жөніндегі орынбасары (1980 – 87), директоры (1986 – 90) болды. 1990 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясы Төралқасының мүшесі, биология және медицина ғылымдары бөлімінің академик-хатшысы. Негізгі ғылыми еңбектері мал физиологиясына арналған. Тәшенов күйіс қайыратын малдың таз қарынында микробиологиялық белоктың жинақталу процесі азық рационының сипатына және ас қорыту жолына келіп түсетін сілекей мөлшеріне байланысты екендігін бірінші рет анықтады. Хирургиялық операция арқылы ұйқы безі мен өт жолдарын бөлек шығарудың түтіктік әдісін ойлап тапты. Сондай-ақ жүйкелер мен қан тамырларын бүтіндей сақтай отырып, ұлтабардан бөліп алынған кішкене қарын жасау тәсілін ұсынды. Ас қорыту органдары мен сүт бездерінің қызметін реттеуге бүйрек, қалқанша және жыныс бездерінің қатысын анықтап, ас қорыту және сүт түзілу (лактация) процестерінің өзара байланысты екенін дәлелдеп, сүт шығару механизмін ашты; Чехословакия ғалымдарымен бірлесе отырып, күйіс қайыратын малға арналған жасанды азық рационын ұсынды. Тәшеновтің жетекшілігімен 25-ке жуық ғылым кандидаттары мен докторлары дайындалды. 250-ден астам ғылыми еңбегі бар, оның 4-уі монография, 20-дан астам жұмысы шетелде жарық көрді. Сілтемелер
Салық есебі

Салық есебі – салық заңнамасында көзделген тәртіпке сәйкес топтастырылған бастапқы құжаттардың негізінде салықтар бойынша салық базасын айқындау үшін ақпарат жинау, тіркеу және қорытындылау жүйесі.Салық есебі салық төлеуші есепті (салық) кезең бойына жүзеге асырған шаруашылық операцияларға салық салу үшін, сондай-ақ салықтардың дұрыс есептеліп, бюджетке төленуін бақылау үшін ішкі және сыртқы пайдаланушыларды ақпаратпен қамтамасыз ету мақсатымен есептеу тәртібі туралы толық та рас ақпаратты қалыптастырады. Салық есебінің міндеттері мен атқарымын орындау үшін салық заңмасында арнаулы тәсілдер мен әдістер айқындалған, олардың жиынтығы Салық есебінің өзара байланысты әдіснамасын құрайды. Салық құжаттамасына: есеп беруге-есептесуге арналған салық құжаттамасы, ілеспе салық құжаттамасы, салық есебінің, хабарламасының талдамалы тізілімдері жатады. Салық құжаттамасының ерекшелігі – бастапқы салық құжаттамасы болмаған жағдайда Салық есебін жүргізу үшін шаруашылық операциялардың жасалуы тіркелетін бастапқы бухгалтерлік есеп құжаттары негіз болады. Дереккөздер
Григорий Сафронович Асеев

Григорий Сафронович Асеев (1920, бұрынғы Көкшетау облысы Айыртау ауданы Петропавловка а. —1944) — Кеңес Одағының Батыры (1944). * 1939 ж. мектеп бітірген. * Иркутск тау-кен ин-тына түскен. * Сол жылы Әскери-Теңіз Флотына шақырылады. * 2-дүниежүз. соғысқа аға сержант Асеев Солтүстік Флотында қатысты. * 19-қазан 1944 ж. гвардия экипажы жаудың соғыс кемелеріне қарсы шабуыл жасап, көліктерін суға батырып жіберген. Ұрыс барысында өздері де ерлікпен қаза тапты. * Асеев «Қызыл Жұлдыз», Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Ақындар аллеясы

Ақындар аллеясы — ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер кешені, тарихи-мәдени мұра. Темірландағы аудандық Мәдениет сарайының алдына орнатылған. Оңтүстікте туып өскен ақын-жазушылар Майлықожа Сұлтанқожаұлының, Нұралы Нысанбайұлының, Орынбай Тайманұлының, Бейсенбай Кенжебаевтың, Өтебай Тұрманжановтың, Көпбай Омаровтың, Қосжан Мүсіреповтің мүсіндері қойылып, аты-жөні, өмірге келген және дүниеден озған жылдары көгілдір мәрмәрға ойып жазылған. Мәрмәр тақтада «Ескерткіштер «Ордабасы оттары» газеті жанындағы Ғ.Мүсірепов атындағы әдебиет-өнер бірлестігінің тапсырысы бойынша жасалған. Мүсіншісі Кенжебаев1991 ж. мамырда №2 ЖМК құрылысшылары орнатқан» деп көрсетілген. «Ақындар аллеясының» ашылуына аудандық «Ордабасы оттары» газетінің редакторы, ақын Н.Бегалыұлы ерекше еңбек сіңірді. Дереккөздер
Баба сұлтан

Баба сұлтан, Баба хан (шамамен 16 ғасырдың 30-жылдары – 1582) – 16 ғасырдың 2-жартысында Орта Азиядағы аласапыран оқиғалардың бел ортасында болған тарихи тұлға, Шайбани әулетінің өкілі. Ата тегі: Әбілхайыр хан – Сүйініш Қожа хан – Наурыз Ахмед (Барақ) хан – Баба сұлтан Самарқанды билеген әкесі қаза тапқан соң Түркістан өңіріне иелік еткен. 16 ғасырдың 70-жылдарынан бастап Мауераннахрда ықпалы күшейе бастаған Абдолла (Абдоллаһ ІІ) ханды биліктен тайдыруға әрекеттенді. Самарқанд, Ташкент түбінде болған шайқастарда 1578 жылы Абдолла хан әскерлерінен жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды. Қазақ ханы Ақназардың (Хақназар) қолдауына сүйенген Абдолла хан Ташкентті алып, Түркістан өңіріне жорық жасады. 1579 жылы тамызда Абдолла хан мен Баба сұлтанбейбіт келісімге келді. Баба сұлтанға Түркістан өңірі қайтарылды, бірақ оның Бұхар хандығына тәуелділігі сақталды. Баба сұлтан 1579 жылдың аяқ кезінде Абдолла ханға жаңа жорықтар ұйымдастырып, Ташкент билеушісі Дербіс сұлтанды өлтірді. Абдолла ханға қарсы күресте Баба сұлтан Ақназар ханның билігіне наразы, бүлікшіл қазақ сұлтандарымен (Сарбан сұлтан мен Бұзақұр сұлтан) одақ құрды. Ол Шарапхана өзені бойында 5 қазақ сұлтанын (оның ішінде Ақназардың 2 ұлын) өлтіріп, Бұзақұр сұлтанға Ақназарды өлтіруді тапсырады. Бірақ Баба сұлтан 1580 жылы Шығай хан мен Абдолла ханның қысымына шыдай алмай Ұлытауға қарай қашып, кейін (1582) маңғыттарды паналайды. Баба сұлтанның бұл әрекеттеріне наразы болған Тәуекел хан оның әскерін талқандап, өзін өлтіреді. Баба сұлтанның Абдолла, Ұбайдолла, Абд ас-Саттар, Абд әл-Ғаффар және Абд әл-Латиф есімді ұлдары болған. Дереккөздер
Баспан Құлымбайұлы

Баспан Құлымбайұлы (1843, Қазалы уезіне қарасты Көшербай болысы – 1915, Қазалы ауданы) – ақын, жырау. Кіші жүздің Шөмекей руы Бозғыл (Бозғұл) бұтағынан шыққан. Ел арасына тараған «Есенгүл қаратамыр Баспан жырау, қиырын талай жердің басқан жырау» деген сөз оның көп жерлерде болғандығын аңғартады. Баспанның «Төребай биге», «Көңіл қосымен», «Самұратқа», «Бәшкеннің Оспанына», «Өзім туралы», тағы басқа өлеңдері сақталған. Ақын өлеңдерінде ел жақсыларын татулыққа, бірлікке шақырады. Шежіре: Баспан-Құлымбай-Баймұрат-Ақсақ-Есенғұл-Құттығай-Қожас-Қаратамыр-Бозғыл-Шомекей Дереккөздер
Кенжегүл Жолдыбаев

Кенжегүл Жолдыбаев (17.4.1929 жылы туған, Қызылорда облысы Шиелі ауданы Н.Бекежанов атындағы ауылы) – ұстаз. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1975). Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1951). Алматы қаласындағы Ы.Алтынсарин атындағы педтехникумда (1951 – 54), Түркістан облысы Сайрам ауданы Орджоникидзе атындағы орта мектепте, (1954 – 56), Қазығұрт ауданы Алтынсарин орта мектебінде мұғалім (1970), Рабат ауылы орта мектебінің директоры (1985). Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі (1964). Еңбек Қызыл Ту орденімен, (1974), «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Қазығұрт ауданының құрметті азаматы. Сілтемелер
Қазақстан (Келес ауданы)

Қазақстан (2008 жылға дейін – Октябрьдің 60 жылдығы) — Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл, Бірлесу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Абай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 21 км-дей жерде, Келес өзенінің бойында орналасқан. Халқы Тарихы 1959 жылы құрылған 21-Партсъезд жеміс-жидек шарап кеңшарының құрамында болды. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Дереккөздер
Жошуй өзені

Жошуй өзеңі, Эдзин-Гол – Қытайдың солтүстігіндегі өзен. Оңтүстіктен солтүстікке қарай ағады. Бастауын Наньшан таулы қыратындағы Тхолошан жотасының мұздықтарынан алады (5500 м биіктіктен). Ұзындығы 1000 км-ден асады. Хэйкэ және Бэйдахэ өзендерінің түйіскен жерінен (Динсин қаласының маңы) Жошуй өзеңі атанады. Жоғарғы ағысында тау шатқалдары және тауаралық жазықтармен өтеді. Орта және төменгі ағысында биік жазықты шөл-шөлейтті Алашан және Гоби аймақтары арқылы ағады. Жошуй өзеңі көлдерге құяр тұсында екі салаға бөлініп (Ихэ-Гол және Нарин-Гол) күрделі саға жасайды. Қуаңшылық жылдары өзен суы Гашун-Нур және Сога-Нур көлдеріне жетпейді. Өзеннің толығу көздері – таудағы мұздықтар мен қар суы. Өзен суы жер суғаруға пайдаланылады. Ірі салалары – Линьшуй, Лиюаньхэ. Өзен бойында Динсин, Гоатай, Чжанье (Ганьчжоу), т.б. қалалар орналасқан. Сілтеме
Алатау сілемі

Алатау – Талас Алатауының солтүстік-батыс сілемі. Географиялық орны Түркістан облысы Түлкібас ауданы жерінде, Ақсу-Жабағылы қорығы аумағында орналасқан. Орташа биіктігі 2000-3000 м, ұзындығы 20 – 25 км. Ең биік нүктесі 3137 м. Геологиялық құрылымы Карбонның әктас, гранитті жыныстарынан түзілген. Жер бедері Оңтүстік-шығысы тік жарлы. Беткейіндегі бұлақтардан Жабағылы өзенінің салалары Сарқырама, Жетімсай, Кішіқоянды өзендері бастау алады. Солтүстік беткейінде Қызөлген, Айнакөл көлдері бар. Солтүстігінен Жабағылы өзені, оңтүстігінен Жосалы өзені ағып өтеді. Алатаудың шығысында Ақсуат (4027 м), Ақсутау (3809 м) деген Талас Алатауының сілемдері жалғасқан. Тау атаулары Ақсу өзенімен атымен байланыстырылып қойылған. Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Қоңыр, сұр қоңыр топырақты. Етегінде жусан, бидайық өседі, биіктеген сайын өсімдік түрлері көбейе түседі, шәйқурай, иманжапырақ, жоңышқа шөптесіндері мен жабайы жеміс ағаштары аралас өседі. Жануарлардан таутеке, елік, аю, түлкі, қасқыр; құстардан ұлар, кекілік, бүркіт мекендейді. Дереккөздер Сілтемелер * Ақсу-Жабағылы * Талас Алатауы
Тоқалы

.]] Тоқалы – палеолит дәуірінің ескерткіштері. 1957 жылы Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнология институтының тас ғасыры ескерткіштерін зерттеумен шұғылданатын Қаратау отряды (жетекшісі Х.Алпысбаев) тапқан. Қаратау жотасына кіретін Кіші Ақтаудың солтүстік-шығыс бөлігінен, Тоқалыбұлақ бастауының оңтүстік-батысынан үш жерден Тоқалы-1, -3 ескерткіштері ашылған. .]] Тоқалы кешендері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созыла жатқан үш төбешіктің үстінен жинастырылған. Барлық төбешіктерге тереңдігі 2 м 6 тікқазба (шурф) түсірілген. Археологиялық зерттеулер барысында Тоқалы-1-ден 200 дана, Тоқалы-2-ден 78 дана, Тоқалы-3-тен 57 дана палеолиттік материалдар жинастырылды. Араларында екі жағы өңделген дөрекі шапқы құралдары (27 дана), қол шапқылары (7 дана), дөңгелек өзектастар (23 дана), тас жаңқаларынан дайындалған құралдар (12 дана), өңделмеген тас жаңқалары (266 дана) бар. Алпысбаев зерттеулеріне қарағанда Тоқалы ескерткіштерінің материалдары техника-типологиялық жағынан тас дәуірінің бірнеше кезеңдерін қамтиды. Зерттеуші Тоқалы тас жиынтықтарын Қаратаудағы басқа кешендермен салыстырып, оны ашельмустье уақытына жатқызады. Дереккөздер:
Бабыр бағы ескерткіші

БАБЫР БАҒЫ, “Баги-и Бабыр” — ортағасырлық бағбандық өнерінің ескерткіші. Захир әд-Дин Мұхаммед Бабыр отырғызған бұл бақ әлемдегі қасиетті орындардың бірі. Бақ Кабул қаласыныңтеріскейінде, Шердарбаза тауының Оңтүстік баурайына, тастақ қияға орналасқан. Жалпы аумағы 14 га. Айналасы саз кесекпен және қыш дуалдармен қоршалған. Дуал қабырғаларының үстіңгі жағы тіс тәрізді безендіріліп, кіреберіс арка пішінінде салынған. Баққа алып баратын дәліздің кірер аузы етектегі Гузоргох (көшелі, базарлы, шайханалы Жер дегенді білдіреді) сайын жанамалай өтетін жолдан басталады. Бақ тепкішек түріндегі 15 текше алаңнан тұрады. Арық сулары тепкішектерден асып, төменге құйылады. Орта тұсында үш фонтан бар. Бақ құлама арықтармен суғарылады. Шомылуға арналған хауыз да сол қалпында сақталған. Ең жоғарғы текше алаңдардың бірінде үш түп зәулім шынар ағаш өсіп тұр. Аңыз бойынша оларды Бабыр өз қолымен отырғызған. Дереккөздер