kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Рәзия Рүстембекова

Разия Рүстембекова(1926-2003) 8 ақпанда Ақмола қаласында туған. 1948 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін, 1951 жылы осы оқу орнының аспирантурасын бітірген. 1956—1959 жж. Қазақтың көркем әдебиет баспасында редактор, 1959—1971 жж. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында оқытушы болған. 1964 жылы «Б.Майлиннің драматургия» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғайды. 1971-1983 жж. М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер. Мұқан Иманжанов, Баубек Бұлқышев шығармаларын жинап, бастырған. Қазақ әдебиеті тарихы авторларының бірі. Драматургия, әңгіме, комедия жанрына арналған сын-зерттеу кітаптары жарық көрген. Әдебиеттану саласында «Майлин драматургия» (1969), «Қазақ комедиясы» (1978), «Қазіргі қазақ әңгімелері» (1988) атты кітаптары шыққан. Көркем аударма саласында да еңбек еткен. «Үнді ертегілері», «Тамаша адамдар өмірінен» шағын әңгімелер, Д.Гулиа әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Сергей Рыбаков

1949 жылы 20 сәуірде Мәскеу қаласында туған. Калинин қаласында мемлекеттік университеттің география факультетін бітірген. «Бельская правда», «Московский комсомол», «Смена», «Тур гайскаяновь», «Дружная ребята» секілді әр түрлі газет-журналдарда жұмыс жасаған, ТАСС-тың Шығыс Қазақстан облысындағы тілшісі болған. «Будильник», «Сайрауық қүстар», «Алыптардың алыбы», «Бұғанне ұқсас» атты кітаптары жарық көрген. С.Торайғыровтың өлеңдерін, «Күзгі дақтар» атты балалар антологиясының жыр жинақтарын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Таупық Рымжанов

Таупық Рымжанов — 1937 жылы 21 шілдеде қазіргі Шығыс Қазақстан облысына қарасты Абыралы ауданының Дегелең ауылында туған. Арғын тайпасының Қаракесек руының Жалықбас бұтағынан шыққан. 1962 жылы Семей педагогикалық институтының физика-математика факультетін бітіріп, Аягөз, Жаңасемей аудандарындағы орта мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор болған. 1976 жылдан Петропавловка селосындағы орта мектепте ұстаз. «Өткелдер» атты тұңғыш әңгімесі 1965 жылы облыстық «Семей таңы» газетінде жарық көрді. Балалар әдебиеті саласында қалам тартып келеді. Бородулиха ауданының Құрметті азаматы. Шығармалары * Құбажон. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1984 * Зәйтүнқарлығаштың ерлі гі. Ертегі-повесть. А., «Жалын», 1984 * Өлместің жүлдызы. Ертегі-повесть. А., «Өнер», 1994 * Алтын ара. Ертегі -повесть (дилогия). А., «Балауса», 1995 * Жалықпас шежіресі. (Ядролық поли-гонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997 * Гүл ағашы. Ертегі-повесть. Астана, «Көкше», 1999 * Қарабек, Жөш -Жамал және шайтандар. Ертегі, повесть. 2003 Дереккөздер
Дмитрий Евдокимович Рябуха

Дмитрий Рябуха (1922, Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауданы, Преображенка селосы-1972) - балалар жазушысы. 1940 жылы Семей қаласында бір жылдық мұғалімдер курсын бітіріп, мектепте ұстаздық еткен. 1952 жылдан журналистік қызметке ауысып, «Учитель Казахстана»газетінде әдеби қызметкер, «Советский Казахстан» (қазіргі «Простор») журналында бөлім меңгерушісі, «Жазушы» баспасында аға редактор боп қызмет істеген. Ақынның «Колхоз даласы» («Колхозное поле») атты тұңғыш өлеңдер жинағы 1950 жылы шықты. Содан кейінгі жылдар да «Дорогой мира», «Новоселы», «Малыши», «Навстречу жизни», «О тех, кто рядом», «Маляр небесных тор», «Сказка о правде», «Свирель Аман-жола», «Мы на земле не гости», «Фигуры с натуры», «Чиликане» атты өлең кітаптары мен сурет кітап-шалары жарық көрді. А.Тоқмағамбетовтің, М.Хакімжанованың, Ж.Саинның, С.Мәуленовтің, Қ.Сатыбалдиннің көптеген өлеңдерін орыс тіліне аударды. «Үлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалімен, БЛКЖО Орталық Комитетінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Патиягүл Сабитова

Патиягүл Сабитова (1936-2009) 1936 жылы 29 желтоқсанда Құлжа қаласында (ҚХР) туған. Сегізінші сыныпты бітірген соң, екі жылдық курста оқыды, кейін Шыңжаң университетінде сабақ берді. 1955 жылы отбасымен Қазақстанға көшіп келген. 1960 жылы Абай атындағві Қазақ педагогикалық институтын тамамдаған. Қазақ КСР ғылым академиясының жанындағы Әдебиет және тіл институтының аспирантурасына түседі. 1965 жылы «Ұйғыр совет әдебиетіндегі жағымды кейіпкер образы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. ҚР Үғылым академиясының Шығыстану институты жанындағы ұйғыр орталығының аға ғылыми қызметкері болған. Алғашқы өлеңдері 1957 жылы «Күрес әндері» деген жинақта шықты. Кейін «Жалын шабыты» (1958), «Жастар дауысы» (1961), «Біздің отрядтың бабалары» (1965), «Менің арманым» (1967), орыс тіліндегі «Ұйғыр ақвіндарының дауысы» жинақтарына кірді. «Менің кішкентай достарым» атты балаларға арналған прозалық жинағы (1967), «Қамқоршы Хамза» (1969), «Біздің кластың балаларві» (1970), «Кім айтыпты» (1972), «Қадырдың түстері» (1990) атты әңгімелер жинақтары, «Шаһадат» (1984) повестері, «Дәуір образы» (1975), «Зия Самади» деген монографиялары (1989) басылып шықты. Ұйғыр мектептерінің екінші және оныншы, он бірінші сынып оқушыларын арналған оқулықтардың авторы. «Жүрегімде бір отым бар» атты өлеңдер жинағы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілген (2003). «Достық» орденімен марапатталған (1996). Дереккөздер
Әрмиябек Сағындықұлы

Әрмиябек Сағындықұлы 1956 жылы 13 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Алтай аймағы, Буыршын ауданы, Шұңқыр ауылында туған. Іле педагогика институтын 1982 жылы, Шыңжаң педагогикауниверситетін 1988 жылы бітірген. Іле институтында, Шыңжаң педагогика университетінде оқытушы болған. 1993 жылдан бері Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясында ғылыми қызметкер. 1989 жылдан бері әдебиет зерттеумен, әдеби аудармамен, шығармашылықпен айналысады. «Тарбағатай», «Шұғыла», т.б. баспаларда көптеген зерттеу еңбектері жарық көрген. Дереккөздер
Акрам Садиров

{{Ambox }} 1940 жылы 17 наурызда ҚХР-дың Құлжа қаласында туған. Алматы облысындағы Шелек орта мектебін бітірген. 1967 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының физика-математика факультетін бітірген. 1963 жылдан бері мектепте мұғалім. «Шопан болғым келеді» (1970), «Күлкі» (1971), «Менің балаларын» (1974) атты кітаптары ұйғыр тілінде жарық көрген. Дереккөздер
Берік Садыр

Берік Садыр (20 маусым, 1954 жыл, Алматы облысы, Райымбек ауданы) - сықақшы, журналист. Өмірбаяны * 1977 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген. * Еңбек жолын Нарынқол ауданындығы «Қызыл шекара» орта мектебінде мұғалім болып бастаған. * республикалық «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінде (1978— 1982) тілші * «Қазақ әдебиеті» газетінде (1982 — 1987) аға тілші * «Ара—Шмель» журналында (1987 — 1990) техредактор, фельетонист * «Ұлан» газетінде (1990—1994) жауапты хатшы болып жұмыс істеді. * «Егемен Қазақстан» газетінде аға тілші. Шығармалары * «Не десем екен?!» атты сатиралық тұңғыш кітабы «Жалын» баспасынан 1987 жылы жарық көрді * «Арман қанатында» («Жалын», 1984) * «Кеш жарық» («Өнер». 1989) * «О несі-ай?!» («Жазушы», 1991) * «Қосымша ми» («Елорда», 2002) атты әзіл әңгімелер кітабы * «Бірде...» * «Күлкі әлемінің күлкісі» («Аударма», 2003) атты аударма кітапшалары бар. Марапаттары * Республикалық Журналистер одағының Ж.Алтайбаев атындағы сыйлығының иегері * ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісінің иегері. Дереккөздер
Алдан Саин

{{Ambox }} Алдан Саин 23 қыркүйек Алматы қаласында туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін (орыс бөлімін) бітірген. 1958 жылы еңбек жолын Алматы теледидар студиясынан бастап, Көкшетау облыстық «Степной маяк» газетінде қызмет істеген. Кейін республикалық теледидар студиясында, Қазақ КСР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитетінің жергілікті теледидар мен радио хабарын тарату бас редакциясында, республикалық кәсіподақтар кеңесінің баспасөз орталығында, Қазақстан Жазушылар одағының насихат бюро-свінда қызметкер, Қазақ КСР кітап құмарлар қоғамының жауапты хатшысы, «Қазақтелефильм» студиясы бас редакторының орынбасары міндетін атқарған. «Комиссарлық өкілі» атты повесі шыққан. Ж.Саин, М.Жүмабаев, И.Ескен-диров, Г.Генке, Ж.Өмірбеков, т.б. ақындардың өлеңдерін орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Көкей Сақабайұлы

Көкей Сақабайұлы (1930-1995) 1 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Көкжыра ауылында туған. 1954 жылы Алматыдағы Металлургиялық тау-кен институтын бітірген. Жезқазған, Лениногорск, Өскемен қалаларында мамандығы бойынша инженер болып жүмыс істеген. «Өткел аузында», «Кенші келбет!» , «Көктас», «Төлеген Тоқтаров» секілді көркем прозалық және бірнеше очерк кітаптарының авторы. Дереккөздер
Ибрагим Салахов

Ибрагим Салахов (, 1911-1999) 30 тамызда Көкшетау қаласында туған. Қазан педагогикалық техникумын бітірген. Қазан педагогикалық институтының филология факультетінде оқыған. Бірнеше жыл ұстаздық қызметте болған. 1957 жылдан Көкшетау облысында тың игеру ісіне араласқан. Осы жылдары «Көкшетау даласында» атты роман жазып, оны 1965 жылы татар тілінде, 1969 жылы қазақ тілінде жариялаған. Сонымен бірге поэзиямен айналысады. Ол қазақ, татар, орыс тілінде жарияланған бірнеше проза және поэзия кітаптарының авторы. «Парасат » орденімен (1998) марапатталған. Шығармалары: Дала толқын дары. Өлеңдер. Қазан. 1957; Көкше өлеңдері. Өлеңдер. А, ҚМ КӨБ, 1961; Көкшетау даласында. Роман, повесть. А., «Жазушы», 1982.. Дереккөздер
Қойшығара Салғарин

Қойшығара Салғарин (01.04.1939, Көкалат ауылы, Жангелді ауданы, Қостанай облысы) - жазушы. Еңбек жолын шопандықтан бастаған ол, ҚазМУ-дің филология факультеті журналистика бөлімін бітірген. 1964—1965 жж. «Ауыл өмірі» газетінің редакторы, 1965 — 1971 жылдары Қазақ радиосының Қостанай облысындағы меншікті тілшісі, 1971 — 1975 жж. Торғай облыстық телерадио комитетінің редакторы болған. 1975—1990 жж. «Егемен Қазақстан» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1990—1993 жж. Әдебиет және өнер институтына қызметкер. 1993-1997 жж. ҚР Мемлекеттік хатшысының кеңесшісі, мемлекеттік саясат жөніндегі ұлттық кеңес хатшысының орынбасары, хатшысы, 1997 жылы Қазақстан Республикасының ҚХР-дағы Елшілігінде мәдениет жөніндегі кеңесші қызметтерін атқарған. ҚХР-да жүріп «Сиуңну», «Дуңху. Гаучы», «100 құжат», «Таным тар-мақтары», «Анықтамалық» атты кітаптарын жазды. «Алтын тамыр», «Көмбе», «Қазақтың қилы тарихы», «Қазақтар» роман-эссе, «Қазақ қазақ болғанға дейін», «Қазақ қазақ болғаннан кейін» деген ІІ томдық романдары жарық көрді. «Қазақтар» трилогиясы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды (1996). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. Екі рет медальмен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Шығармалары * Ілгешек. Сықақ өлеңдері. А., «Жазушы», 1966; * Сол бір күндер. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1976; * Үбедей. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1978; * Соқпақ жолға бастайды. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1980; * Тағдырлар тоғысы. Әңгімелер мен повестер. А., «Жалын», 1984. Дереккөздер
Гүлнар Салықбай

Гүлнар Салықбай - 1963 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Жамбыл ауылында туған. Т.Айбергенов атындағы сыйлықтың лауреаты, Қазақстан Республикасы Жастар одағы сыйлығының және Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған мүшәйраның жүлдегері болған. Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегері (2014). Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін 1986 жылы бітірген. «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Арай» — «Заря» журналында, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығында қызмет істеді. «Атамұра» баспасында редактор, «Алаш» баспасында бас редактор, «Қазақстан» телерадио корпорациясында «Жан» бірлестігінің жетекшісі, «Қазақстан» телеарнасында бас редактор болды. Қазір «Ел» продюсерлік орталығында сценарлық топтың жетекшісі. «Бір жұтым ауа, қызыл күн», «Жан» атты жыр кітаптары жарық көрген. «Жан», «Аспандағы аңсарым» атты М.Цветаеваның өлеңдерін аударып, «М.Цветаева» деген атпен кітап болып шықты. Дереккөздер
Снарядтарды шашырата тастау

Снарядтарды шашырата тастау — бірдей жағдайда бір қарудан шашырата оқ ату құбылысы. Мұндай атудың табиғи түрі кездей соқ жағдайларға байланысты болады: Ұрыс зарядтары салмағының әр түрлі болуы, снарядтардың (оқтардың) салмағы, пішіні мен өлшемдерінің әр түрлі болуы, оқ-дәрінің сапасы, ұңғы сапасы мен қызу дәрежесі, қаруды көздеу кезіндегі қателіктер, атмосфералық жағдайлардың әр түрлілігі және т.б. Снарядтарды шашырату кездейсоқ қателіктердің қалыпты зандарына бағынады және шашырату заңы деп аталады. Шашырата атудың табиғи түрімен қатар табиғи емес түрі де болады, онын табиғи шашыраудан айырмашылығы ауқынды және түбірлі максаттарға байланысты зеңбіректен ату кезінде қолданылады. Дереккөздер
Деванагари

Деванагари — шығу тегінің оратқтығымен алфавиттің бірыңғай фонетикалық принципіне, сол сияқты аумақта будда діні мен әдебиеттің таралуына байланысты Үндістанның өз аумағынан басқа Бангладеште, Пәкістанда, Непалда, Шри-Ланкада, Тибетте, Орталық Азияда, Бирмада, Үндікытай тұбегінде, Индонезияда тараған Үндістанлық буынды жазу түрі. Әр әрпі жалғыз дауыстыдан, не «а» дауыстысы ілесетін дауыссыздан тұратын буынды білдіреді. Дауыссыздан кейінгі өзге дауыстылар оған қосақталган (үстінен, астынан немесе бүйірлерінен) қосымша белгілерді білдіреді. Дауыссызды ң жанында дауыстының болмау жол асты «вирама» белгісімен белгіленеді, ол дауыссыздардың тіркесін беру кезінде қолданы- луы мүмкін тіркестің (алғашқы әрпінің жанынан қойылады); дауыссыздардың үйлесу көбіне әріптердің үйлесуіне енетін өзіне тән элементтерді біріктіретін күрделі белгілер-лигатуралармен беріледі. Графикті құру принципі Деванагариде әрбір дауыссыз дыбыс белгісі бірдей дауысты (а) дыбыстың болуымен ерекшеленеді. Дауысты дыбыссыз дауыссызбы белгілеу үшін артайы таңба - халант (вирама) қосу қажет. Басқа дауыстыларды белгілеу үшін семиттік жазу жүйесіндегідей арнайы диакритикалық белгілер қолданылады. Дауыстыларға қатысты арнайы белгілер сөз ьасында қойылады. Дауыссыздар дауысты дыбыстарсыз сөз тіркестерін құрай алады. Дауыссыздар Дауыстылар Басқа белгілер Сандар Юникодталған Деванагари Бұның кейбiр ұяшықтар анықталмаған - оларды кестеде боз белгiлелген Деванагариның клавиатурасы Дереккөздер
Стратегиялық қорғаныс бастамасы (СҚБ)

Стратегиялық қорғаныс бастамасы (СҚБ) (Стратегическая оборонная инициатива (СОИ)) 1983 ж. АҚШ президенті Рейган бастаған, жоғары дамыған баллистикалық ракета қорғанысын жасауға бағытталған бағдарлама. Дереккөздер
Чельпек

Чельпек — құрамында аздаған мөлшерде қант қосылған татардың жұмыртқалы кондитер өнімі. Құрамына 10 жұмыртқа, 100 г сүт немесе қаймақ, қамырға қосылатын 3 шай қасық қант және 100 г қамырды аунататын қант ұнтағы кіреді. Осы компоненттерге қатты ашымаған қамыр шығуға қажетті ұн қосылады. Бір шымшым ас содасын салады. Қамыр жаймаланады да диаметрі 20-25 см етіп шеңберлер кесіледі. Дайын болған дайындамалар терең табаларда майға қуырылады. Чельпек шеттерін ағаш таяқшалармен қысып отырады. Пісіп дайын болған, салқындатылған өнімнің сыртына қант ұнтағын себелейді. Дереккөздер
Чипсы

Чипсы ( — жоңқа) — жұқалап жапырақтап турап қайнатылған және ыстық ауамен кептірілген немесе картоп езбесінен жұқа қабатты етіп кептірілген дайын қытырлақ картоп. Бұлар алғашқыда Англияда шығарылған. Ұлыбританияда чипсылар қуырылған балыққа гарнир ретінде беріледі. Дереккөздер
Чихиртма

Чихиртма — қой етінен немесе үй құстарынан дайындалатын грузиндердің ұлттық сорпасы. Бұл сорпаларға жарма немесе көкөніс салмайды. Ет сорпасын қоюлату үшін ұн немесе жұмыртқалы-қышқылды қоспалар салынады. Етті қайнатып, одан кейін жапырақтап турап қуырады да қайтадан алғашқы қайнатылған сорпаға салады. Піскен етті сорпадан алып қояды да, сорпаға алдымен ұн салып 5 мин-тай қайнатады (тауық сорпасына ұн салынбайды). Жұмыртқалы-қышқылды қоспа әзірлеу үшін бұлғанған жұмыртқа сарысына (1—2 шай қасық ұн, 1 ас қасық жылы сорпа, 4 жұмыртқа сарысына 1/3 стақан лимон шырыны қосылған) жарты стақан жылы сорпа құйылады. Осы пайда болған қоспаны ет сорпасына қосып араластырады. Содан соң сорпаға қайтадан етті, қуырылған пиязды, татымдықтарды қосады және үстіне 50 г ткемали салады. Осы сорпа қайнағанға дейін қыздырылады да 3 мин-тан соң столға қойылады. Дереккөздер
Есек батыр Есенқұлұлы

Есек батыр Есенқұлұлы (Есек мерген) (туған-өлген жылы белгісіз) — Байұлы тайпасы Адай руының Қосай бөлімінен шыққан батыр. 18-ғасырда Адай, Байұлы руларын бастап, Сауран маңынан Арал теңізінің солтүстік батысына қоныс аударады. Ембі, Темір, Ойыл өзендерінің бойын жайлаған қалмақтарға қарсы халық күресін басқарушылардың бірі болды. Есекей халық күресін басқарған шақ Жоңғар шапқыншылығынан туған 18 ғасырдың 1-жартысындағы «Ақтабан шұбырындының...» кезі еді. Қалмақтардың қысымынан қазақтар Орта Азия хандықтарын айналып Ембі, Елек бойына бет түзеген болатын. Есекей бастаған рулар Жем өзені бойына қоныстанды. Ел қамын ойлаған батырдың ісі кейінгі ұрпаққа аңызға айналған. Солтүстік Үстіртте Есекей атында топонимдер мен гидронимдер («Есек жал – биік», «Есет құдығы», «Жемнің құяр саласындағы арал», т.б.) көп сақталған. Дереккөздер
Стратегиялық мақсаттағы ракеталар

Стратегиялық мақсаттағы ракеталар(Ракеты стратегического назначения) — ұшу қашықтығы 1000 кмден асатын басқарылатын ракеталар (оның ішінде құрлықаралық және бүкіл жер шарын қамтитын ракеталар кіреді). Стратегиялық мақсаттағы ракеталар қуаттылығы жоғары ядролық зарядтар тасымалдаушы құрал болып табылады. Соған байланысты қарсыластардың терен (ішкі) тылындағы стратегиялық мәнді әбъектілерді (әскери, өнеркәсіптік, саяси, әкімшілік орталықтарды) жоюға қабілеіті. Қазіргі стратегиялық ракеталардың ұшу қашықтығы және тигізу дәлдігі жоғары. Стратегиялық мақсаттағы ракеталардың ядролық зарядтарды нысанаға жеткізуге деген сенімділігі бірнеше жүздеген километрмен есептелетін жоғары биіктігі мен 30-35 мин. ішінде 10 мыңнан аса км-ді игерегін ұшу жылдамдығына байланысты. Ұшып бара жатқан стратегиялық ракетаға ештеңенің дарымайтындығы бөлек басқарылмайтындығьша, соған сәйкес оның ұшу траекториясына әсер етудің мүмкін еместіғіне, ұшу жылдамдығының аса жоғарылығына байланысты болады. Дереккөздер
Снарядтың өзін-өзі жоюы

Снарядтың өзін-өзі жоюы (зенит снарядтың әуедегі нысанаға (ұшаққа) тимеген жағдайда атылғаннан кейін белгілі бір уақыт өткен соң жарылуы. Снарядтың өзін-өзі жоюы арнайы қондырғының көмегімен, жарылмаған снарядтың (ракетаның) жерге (суға) түсуіне жол бермеу, сөйтіп, әскер мең жер үсті объектілерінін зардап шегуінің алдын алу мақсатында жүргізіледі. Дереккөздер
Жарғылық құжаттар

Жарғылық құжаттар — әскери қызметшілердің оқу-тәрбие ісін, тіршілік-түрмысын, әскердің жауынгерлік және саяси даярлығын, әскери әрекеттерге кіріспе және негізгі дайындықтарын белгілейтін ережелер мен нормалар жиынтығы. Оларға жарғы (ереже), жарлыктар, нұсқаулар т.б. жатады. Дереккөздер
Оңайбай Шотбасұлы Есентұрлиев

Оңайбай Шотбасұлы Есентұрлиев (1945 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – педагог. Өмірбаяны Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау унивеситеті) бітірген (1966). 1966 – 86 жылы Қызылсай, Каменный орта мектептерінде мұғалім, директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, директоры. 1986 жылдан Каменный, Төлеп ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, әкімі. Еңбектері Ел мен жердің қазақы атауын қайтарып беру жөнінде келелі мәселелер көтеріп, бірнеше мәрте мақалалар жазды. Соның нәтижесінде Каменный ауылына Ер Төлеп аты берілді, Каменный орта мектебі Социалистік Еңбек Ері А.Махмутов есімімен аталды.
Жарғыш

Жарғыш — оқ-дәріні әрекетке келтіру үшін қолданылатын құрылым. Жарғыштар: *орнатылуы бойынша (артиллериялық снарядтар мен миналарға, ракеталар мен торпедалардың ұрыс бөлшектеріне, инженерлік және теңіз миналарына, авиабомбаларға және басқаларына), *әрекет ету принципі бойынша (түйіспелі, ара қашықтық, түйіспесіз, аралас әрекеттер), оқ-дәріде орналасуы бойынша (басты, түпкі, бүйірлі, сапалы орналасу) *басқа белгілеріне қарап сараланады. Жарғыштың қауіпсіздігі, нақты айтқанда, оның алдын ала жарылмайтындығы тежегішпен қамтамасыз етіледі. Жарғышты дайыңдыққа келтіру әрекетті жарылғышты қайыру деп аталады. Оқ-дәрінің әр түрлі орындарында орналасқан бірнеше блоктан тұратын жарылғыштар жарғыш құрылымдар деп аталады. Жарғыштардың алғашқы түрлері 16 ғасырда пайда болды. Дереккөздер
Шала қуыру

Шала қуыру ( - уақыт өткізу) — жай отта мол май құйылған ыдыста майдалап туралған көкөністерді жұмсарғанша өндеу. Түбіртамырларды шала қуыру кезінде олардың өзіне тән иісі мен түсі күшейеді. Дереккөздер de:Anbraten en:Sautéing es:Marcado ms:Melayur nl:Aanbraden pl:Passerowanie ru:Пассерование
Сәулеттік акустика

Сәулеттік акустика - дыбыстың ғимарат белмелері ішінде таралуы және жұтылуы туралы ғылым. Ең басты міндеттері: # дыбыстың анық, күштірек естілуін қамтамасыз ету (театр, аудитория, концерттік залдар т.б. жерлерде); # адамның дем алуына, қызмет істеуіне кедергі жасайтын, у-шу, жат дыбыстарды жою не бәсеңдету; Үй ішіндегі дыбыстың даладағыдан айырмашылығы қайталанып естілуінде. Дыбыс қабырға, сәкі, төбеге жеткенсоң жаңғырығады. Бөлме ішінде дыбыс күшінің біркелкі тарауы - үйдің формасы мен акустикалық жабдықтардың дұрыс орналастыруына байланысты. Дөңгелек, эллипс формалы бөлмелер төрт бұрышты бөлмелерге қарағанда, акустика жағынан көбінесе қолайсыз келеді. Себебі, дөңгелек бөлмелерде бір дыбысқа бір дыбыс кеш ұласып, шу пайда болып, дауыс, музыка анық естілмейді. Яғни, жаңғырық та керек, бірақ оның мөлшері тыңдаушыға жету мерзімі дауыстың дұрыс естілуін қамтамасыз ететіндей болғаны жөн. Аудитория мен конференц залдардың қабырғаларын қалаған кезде, дыбыстың анық естілуіне себі тиетін, жаңғырықты азайтатын материалдар пйдаланады, концерт және театр залдарының ішін әшекейлегенде дауыстың табиғи әрі күштірек естілуі көзделеді. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Альвеолярлы эхинококкоз

Альвеолярлы эхинококкоз (Echinococcosis син. Альвеолярлық эхинококкоз, көпкамералы эхинококкоз) — көпкамералы эхинококк личинкалары тудыратын, тенидоздар тобына жататын гельминтоз, бауырда паразитарлық түйін пайда болып, басқа мүшелерге тарайды. Дереккөздер ru:Альвеококкоз
Соғыс

Соғыс — мемлекеттер, үкіметтер, қоғамдар, әскери күштер мен әралуан топтар арасында жалғасатын қарсы жағын - жауын құртуды көздейтін қарулы қақтығыс. Жершарылық деңгейдегі яғни көп елдер қатысқан соғыс - дүниежүзілік соғыс деп аталады. Ал екі ел арасындағы соғыс - мемлекетаралық соғыс деп аталады. Бұдан басқа бір елдің ішкі түрлі күштері арасында немесе билігі мен қарсы топтар арасында болатын соғыс - мемлекет іші соғысы немесе азаматтық соғыс деп аталады. Соғыс - аса қатал жазалау, қырып-жоюды көздеп, қарсы жақты бағындыруға, не қарсы жақтан қорғануға қатысты барлық шара, қимыл қолға алынады, қарсы жақты құрту мен күйрету басты нысана болады. Соғыста көбінесе арнайы соғысушы жасақ-жауынгерлер шайқас жасайды, бірақ еріктілер мен азаматтар да қатысуы мүмкін, және соғыста көбінесе бейуаз, әйелдер мен балалар жәбір көреді. Әдеттегiдей, соғыс мемлекеттік, ұлттық, топтық еріктің қатал жолдармен оппонентiн құрту мақсатына талпынуы. Клаузевиц айтуынша "соғыс зорлық пен құралдар саясатының жаңа түрде жалғасымы". Соғысты арнайы зерттейтін ғылым полемология (polemology) деп аталады. Ол ежелгі гректің Полмос (polemos) - "соғыс", және логия (logy)- үйрену, зерттеу мағынасын беретін сөздерінің бірігуінен жасалған. Кей ойшылдар соғысты адамзат табиғатының атадан жалғасатын ерекше қасиеттерінің бірі, адам табиғаты соғысқұмар деп санаса (мысалы Фридрих Ницше), басқалары оны ерекше саяси-әлеуметтік-мәдени жағдайлардан, ерекше орта мен өзара байланыстан пайда болатын құбылыс деп есептейді. Дереккөздер
Александр Самойленко

{{Ambox }} 1948 жылы 14 тамызда Алматы облысының Талғар қаласында туған. 1971 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. «Простор» журналының бөлім меңгерушісі, «Литературная газетаның» Қазақстан бойынша меншікті тілшісі болған. Қазір «Столичная жизнь» газетінің бас редакторы. Бірнеше повесть, әңгімелер жинағы шыққан. Қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударумен шүғылданып жүр. Аудармалары Т. Иманбеков. Последняя охота. А.,»Жазушы», 1975; X. Абдуллин. Узелки. А.,»Жазушы», 1978; К.Жумадилов. Последнее кочевье. Роман. А., »Жазушы», 1983. Шығармалары Год журавлей. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1979; Дереккөздер
Соғыс жағдайы

Соғыс жағдайы — елде немесе оның жеке бөліктерінде мемлекеттік жоғары үкімет органдарының шешімімен төтенше кезеңде белгіленетін ерекше жағдай. Соғыс жағдайында мемлекеттік үкімет органдарының қорғаныс пен мемлекеттік қауіпсіздікті сактауды қамтамасыз ету жөніндегі барлық қызметі әскери кеңес пен бас қолбасшыға көшеді. Дереккөздер ar:حكم عرفي ca:Llei marcial cs:Stanné právo el:Στρατιωτικός νόμος en:Martial law eo:Militjuro es:Ley marcial eu:Etxeratze-agindu fa:حکومت نظامی fi:Sotalaki fr:Loi martiale gl:Lei marcial hi:सैनिक कानून hu:Statárium id:Darurat militer ilo:Linteg Militar io:Militala judicio it:Legge marziale ja:戒厳 ko:계엄 lt:Karo padėtis nl:Krijgswet pl:Stan wojenny pt:Lei marcial ro:Lege marțială ru:Военное положение sk:Stanné právo sv:Krigslagar th:กฎอัยการศึก tl:Batas militar tr:Sıkıyönetim uk:Воєнний стан ur:فوجی قانون vi:Thiết quân luật zh:戒严 zh-yue:戒嚴
Жарқылдың сәуле шығаруы

Жарқылдың сәуле шығаруы — ядролык жарылыстың зақымдаушы факторы. Ол инфракүлгін, инфракызыл және көрінетін сәулелерден тұрады. Сәуле жарғышы пайда болғаннан кейінгі секундтың алғашқы үлесінде температура миллиондаған градуска жетеді және ультракүлгін сәулелер басым болады, ал отты шардың суыну дәрежесіне карай көрінетін және инфракызыл сәулелер басым болады. Жарқылдың сәуле шығаруы — жарылыстың жарык шығарушы бөлігі. Бүл бөлік жарылыстың 8000 - 10000° С температураға дейін қызып, балқыған газ түріндегі өнімдерінен тұрады. Жарқылдың сәуле шығаруы үлесіне жарылыс энергиясының 35 пайызына дейін келеді. Жарқылдың сәуле шығаруы уақыты жарылыс қуатына байланысты. Ол адамдар мен жануарлар терісінің ашык беліктерін күйдіріп, көзді зақымдайды, өнеркәсіп объектілерінде, елді мекендерде және ормандарда өрттер шығарып, түрлі материалдарды түтандырады. Түрлі заттардың көлеңкелері, сондай-ақ паналау ғимараттары мен паналау орындары қорғаныш бола алады. Дереккөздер
Телебасқару

Телебасқару (Телеуправление) ракетаны және басқа объектілерді қашыктан басқару әдісі. Мұнда әмір шығаратын және оны козгалушы объектіге жіберетін құрал жерде (кемеде, ұшақта) орнатылады. Телебасқару сымды немесе сымсыз каналдар арқылы тиісті кодталған белгілерді (әыірлерді) қашықтан жіберу мен кабылдау агрегаттарынан, механизмдерінен, басқару, реттеу, белгілеу, бакылау тәсілдері мен құралдарынан тұрады. Ол белгілер (сигналдар) тікелей атқарушы органдарға әсер етпейді, аралық аз қуатты аппаратураларға әсер етіп, олар басқарылатын объектінің соған сәйкес атқарушы органдарына әсер етеді. Барлық телебасқару жүйесі: әмірші-шифрлаушы блоктан және басқару постында орнатылатын хабарлаушы қондырғыдан, қабылдаушы қондырғы мен басқарылатьін объектінің шифрды шешуші — атқарушы блоғынан тұрады. Қазіргі жылдам телебаскару жүйесінде аса сенімді аз габариттік жартылай сымды, ферриттік және басқа бөлшектер қолданылады. Телебасқару сондай-ақ, басқарудың әмірлік жуйесі деп аталады. Дереккөздер
Вакуум-сүзгіш

Вакуум-сүзгіш - кеннен алынған флотациялық концентраттар қойылдырғыштардан өткізілгеннен кейін олардың ылғалдылығын төмендету үшін қолданылатын аппараттар жиынтығы. Суспензияларды, яғни ішінде қалқыма қатты бөлшектер бар сұйықтықтарды ажырату үшін пайдаланылады. Сүзуді тездету үшін Вакуум-сүзгіш арқылы сүзгіш матаның екінші жағынан ауа сорылып алынып, вакуум жасалады. Осылайша концентраттағы ылғал азайтылады. Бұл кенді өңдеудің кезекті процесін жеңілдетеді. Вакуум-сүзгіш сүзу бетінің пішініне қарай, барабанды және дискілі болып екі топқа бөлінеді. Дереккөздер
Тіркесім

Тіркесім орыс. сочетаемость — # сөйлемде тіл элементтерінін бір-бірімен тіркесу кабілеті (кapa Валенттілік); # неғүрлым жоғары денгейдегі тіл бірліктерін жасау кезінде тілдік бірліктердін тіркесу кабілеті. Тіркесім тілдік бірліктердін синтагматикалык катынастарын білдіретін негізгі касиеттерінін бірі (кapa Синтагматика).Тіркесімнін жалпы және накты заңдары, тенденциялары болады, олардан ауытку тілдік бірліктердін нормасы бүзылуына немесе оларға тән касиеттердің өзгеруіне әкеп соғады. Тіркесім түрған орнына карай: контактілі (түйіспелі) және дистантты (алые туратын, түйіспелі емес); тіркесу факторларына карай: себептелген және еркін; тілдін денгейіне карай: формалды және семантикаемантикалык Тіркесімдер болып бөлінеді. Фонемалар деңгейіндегі Тіркесім фонемалык белгілердін үйлесу-үйлеспеуінен көрінеді. Үйлеспейтін белгілері бар фонемалар тіркескенде, олар комбинаторлык өзгеріске үшырайды. Сөз Тіркесімі грамматикалык, лексикалык, семантикалык факторлар аркылы айкындалады. Олар сөз тіркесі теөриясында зерттеледі. Кеңес тіл білімінде сөз Тіркесімі синтаксистік және лекcикалык депбөлінді. Синтаксистік Тіркесім сөздің колданысы үстінде туып калыптасады. Лексикалык Тіркесім — сөздің бастапкы атрибуты, лексикалык мағына мен грамматикалык курылымнын аракатынасынан туады (мысалы, фразеологиялыктіркестер). Тілдік лексемаларды сөз таптарына ажыратуда және сөз тіркестерін топтастыруда синтаксистік Тіркесім негізгі тірек болады. Дереккөздер
Сәтімжан Қамзеұлы Санбаев

Сәтімжан Қамзеұлы Санбаев (1939 жыл 16 қыркүйек Атырау облысы Мақат - 2 шілде 2013 жыл Алматы) — жазушы, киноактер. 1974 жылдан бастап КПСС мүшесі. Өмірі Мұғалім семьясында туған. Орынбор ауыл шаруашылығы иснтитутын (1961), КСРО Жазушылар одағы жанындағы Жоғары әдебиет курсын бітірген. Гурьев облысында, Энгельс атындағы колхозда (1962-1966), «Қазақфильм» киностудиясында (1966-1968), жазушы баспассында (1968-1972), Қазақстан жазушылар одағында (1972-1975) жұмыс істеді. 1975 жылдан Павлодар трактор зауытында инженер-конструктор, Балқаш кен-металлургия комбинатында инженер «Жазушы» баспасында редакция меңгерушісі, Азия-Африка елдері жазушыларымен байланыс жөніндегі Қазақ комитетінің жауапты хатшысы,Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші,«Невада-Семей» қозғалысының вице-президенті, Ш.Айманов атындағы ұлттық кинокомпаниясында бас редактор қызметтерін атқарған. Шығармашылығы Шығармаларын орыс тілінде жазады. * «И вечный бой» повесть Простор журналы, 1968 ж. * Белая аруана. Повести. А.,»Жазушы», 1969. * Дорога только одна. Роман. А.,»Жазушы», 1970 * Дорога только одна. Повести и роман. М.,»Молодая гвардия», 1974 * Аруана. Повестер мен роман. А., »Жазушы», 1975; * Колодцы знойных долин. Повести и роман. М., «Известия», 1976; * Времена года нашей жизни. Роман-трилогия. А.,»Жалын», 1981. * Когда жаждут мифа. А., 1989; * Белая аруана. А., 2005; * Медный колос. Роман-дилогия. А., 2006. Шығармалары қазақ тіліне, сондай-ақ КСРО халықтарының көптеген тілдеріне, шетел тілдеріне аударылған. *«Флакон одеколона» атты драмасы М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрында қойылып жүр. Абайдың қарасөздері, М.Әуезовтың, С.Бегалиннің, Ә.Сәрсенбаевтың, Қ.Ысқақтың т.б. қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударған. Ойнаған рөлдері Шығармашылығымен бірге кино саласында да еңбек етіп келеді. * «Мың шақырымдық жол» (1968) * «Ғажайып күн» (1972) * «Ұшы-қиырсыз жол» * «Той боларда» * «Шоқан Уәлиханов (фильм)» * «Батыр баян» көркем фильмдерінде басты рольдерде ойнаған. * «Қыз Жібек» * «Ыстықкөл қызғалдақтары» кино фильмдерді қазақшалаған. * «Там, где торы белые» * «Дом у соленого озера» кинофильмдерінің авторы. Еңбектері «Ақ бас таулар» атты көркем фильмінің сценарийін жазды. Санбаевтың бірқатар туындылары ағылшын, француз, неміс т.б тілдерінде жарық көрді. Марапаттары КСРО Жазушылар одағы, ВЦСПС-тің жүмысшылар тақырыбына арналған шығармалар конкурсының лауреаты (1981). «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қалпен Еңсегенұлы Есетов

Қалпен Еңсегенұлы Есетов (1948 жылы туған, Ресей, Карель АКСР-і, Кондолого қаласы) – экономист. Алматы халық шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ экономика университеті) (1972), Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтын (1994) бітірген. 1966 – 72 жылы Баутинде электрцех мастері, 1974 – 79 жылы қалалық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, 1979 – 83 жылы өндірістік кәсіпорындар комбинатының директоры, 1983 – 90 жылы Маңғыстау балық тоңазыту флоты басқармасының партком хатшысы, өндірістік кәсіпорын комбинатының директоры болды. 1993 жылдан бері Ақтау халықар. теңіз сауда портында бөлім меңгерушісі. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970). Дереккөздер
Соғыс қылмыскерлері

Соғыс қылмыскерлері — бейбітшілік пен адамзатқа қарсы қылмыс жасаушы адамдар. Қылмыс түрлері: зорлық, тонаушылық, соғыс-тұтқындарын өлтіру, бейбіт халыкты қыру, газ және бактериологиялық соғыс жүргізу, атом каруын колдану. * 1943 ж. 30 қазанда Екінші дүниежүзілік соғыста қылмыс жасаған Соғыс қылмыскерлерін жауапқа тарту жөнінде Мәскеу декларациясы қабылданды. * 1945 ж. 8 тамызда Лондонда КСРО, АҚШ, Англия үкіметтері және Францияның уақытша үкімегі Екінші дүниежүзілік соғыстын басты қылмыскерлерін жазалау жөніндегі келіссөзге қол қойды. Нюрнберг пен Иокиодағы халыкаралық әскери трибунал басты Соғыс қылмыскерлерін жауанка тартты. Ленинград, Смоленск, Харьков, Краснодар және басқа да қалаларда Соғыс қылмыскерлеріне сот құрайды. БҰҰ Бас Ассамблеясы 1968 ж. 26 қарашада Соғыс қылмыскерлерінің қылмыс жасаған мерзімі өтіп кеткенімен, олардың адамзатқа қарсы қылмыстары жазаланбай қоймайтыны жөнінде конвенция қабылдады. Дереккөздер
Жартылай арнайы өңдеу

Жартылай арнайы өңдеу — жеке құрамды жартылай санитариялық әндеуден өткізу (дезактивация, дегазация). Жеке құрамның ұрыс міндеттерін орындау барысында немесе жүмыста қолданатын қару-жарақты, ұрыс техникасы мен көлікті дезактивациялау, дегазациялау жоне дезинфекциялау. Жартылай арнайы өңдеу рота (батарея) комаңдирінің нүсқауымен, тікелей ұрыс барысында, табельдік және қолда бар құралдарды пайдалана отырып жүргізіледі. Дереккөздер
Альдостерома

Альдостерома (Aldosteroma альдостерон — oma — бүйрек үсті безінің ісігі) — Бүйрек безінің гормон өндіретін аденомасы (бүйрек безі қыртысының ашық клеткаларының ісігі). Клиникалық көрінісі Конн синдромы деп аталады. Оған ісік, асцит, гипертензия тән. Дереккөздер
Жартылай бәсеңсіту қабаты

Жартылай бәсеңсіту қабаты — радиоактивтік сәуле (гамма сәулесі) ағыны өткенде, оны екі есе кемітетін зат (қабат) қалындығы. Белгілі бір материалдың өткір радиацияны бәсендету кабілеті жартылай бәсеңсіту қабатымен сипатталады. Мәселен, қалындығы 2,8 см сауыт, 10 см бетон, 14 см топырақ, 25 см ағаш, 50 см қалыңдықтағы қар еткір радиация ағынын 2 есе кемітеді. Дереккөздер
Жартылай дуплексті байланыс

Жартылай дуплексті байланыс — екі жақты гелеграфты немесе радио байланысы. Әр станцияда хабар беруден қабылдауға дейінгі немесе оған кері процесс автоматты түрде жүргізіледі; мұнда қабылдағыш станция (корреспондент) хабар жіберуші станцияның жүмысын тоқтатып, хабарды бастай алады. Дереккөздер
Кез келген центрге қатысты қос күш моментінің алгебралық қосындысы

Кез келген центрге қатысты қос күш моментінің алгебралық қосындысы - әсер ету жазықтығында жататын бұл центрді таңдауға тәу елді емес және қос күш моментке тең. Қос күш құраушыларының кез келген оське проекцияларының алгебралық қосындысы нольге тең. Дереккөздер
Ғазиз Сапаев

1926 жылы 10 қазанда Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданына қарасты қазіргі «Ақ мектеп» селосында туған. 1947 жылы Семей қаласында мұғалімдер институтын, 1952 жылы педагогика институтын бітірген. Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауданында, Семей облысының Аягөз ауданында және Семей қаласында он екі жыл мұғалім болып істеп, мектептерде қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берген. 1959 — 1981 жж. Семей облыстық «Семей таңы» газетінде мәдениет және оқу бөлімінің меңгерушісі болып істеген. 1981 жылдан бері шығармашылық жұмыста. Жеке кітап болып шыққан бірнеше повестің, Семей облыстық драма театрында қойылып жүрген бір-екі пьесаның авторы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен, медальмен марапатталған. Шығармалары Жыл жемісі. Повесть. А.., ҚМ КӨБ, 1963; Менің кә гер-шінім. Повесть. А., «Жазушы», 1969; Гүлдана. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1977; Туған жерден алыста. Повесть. А., «Жалын», 1982; Жол үстінде. Повестер. А.,»Жазушы», 1989; Сағыныш. Роман. «Астана», 2002. Дереккөздер
Увуляр дауыссыздар

Увуляр дауыссыздар орыс увулярные согласные (лат uvulaтілше, кішкене тіл) — кішкене тіл аркылы айтылатын көмей дауыссызы: һ. Халықаралық фонетикалық алфавитте увулярлық жуықтаудың белгісі жоқ, оның орнына дауысты фрикативті дыбыстың белгісі қолданылады. Увулярлы аффрикаттар бар, бірақ өте сирек кездеседі: кейбір жоғарғы неміс диалектілерінде, бірнеше африкалық және американдық тілдерде кездеседі. Эйективті увулярлы аффрикаттар грузин және лилуэт тілдерінде жарылғыш увулярлы дыбыстарды жүзеге асыруда кездеседі. Дереккөздер
Соғыс нәтижесі

Соғыс нәтижесі — соғыс барысына қалыптасқан нақты әскери-саяси жағдай, қорытынды. Соғыстың диалектикалық дамуының сонғы сатысы (дайындық, басы, барысы, нәтижесі) болып табылады және көбінде оның тарихи рөлін аныктайды. Соғыс нәтижесі бір жактың жеңуі, екінші бір жақтың жеңілуі түрінде, сондай-ақ соғыста өзінің толық мақсатына жетпеген екі жақтын ымыраға келуі түрінде де көрінуі мүмкін. Соғысушы жақтардын күштері мен жағдайларының соңындағы ара қатысы (тендігі) да әр түрлі болады. Мысалы, Екінші Дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде Германия қарулы күштері толық талқындалды және өмір сүруін тоқтатты десе де болады, ал бұл елдің аумағында антигитлерлік коалиция елдерінің армиялары орналасты. Соғыс нәтижесінің ең маңызды өлшемі армия жағдайы ғана емес, сондай-ақ мемлекеттің тылдық-экономикалық, моральдык, ұйымдастырушылық күштері болып табылады. Осы күштердің талқандалуы соғыстың майдандағы нәтижесін анықтайды. Соғыс нәтижесі заңдылық пен саяси, экономикалық және ең алдымен әскери факторлорга сүйенеді. Соғыс нәтижесі ең алдымен соғысушы жақ әскерлерінің майдандағы жеңісінде немесе жеңілісінде, осы соғысты жүргізуге себепші болған мақсаттардың орындалу дәрежесінде көрінді. Үлкен шығындар жеңіліс ауыртпалыш күшейтуі мүмкін. Соғыс нәтижесі оньң прогрессивті немесе реакциялық рөлін анықтай алады. Дереккөздер
Жиілікті-модульденген радиожарғыш

Жиілікті-модульденген радиожарғыш — жұмыс істеу принципі жиілікті-модульденген үздіксіз радиосәулені қолдануға негізделген радиожарғыш. Жиілікті-модульденген радиожарғыштың радиотаратқыш қуаты аз болғанның өзінде кедергіден қорғану қабілеті жоғары және әрекет ету қашықтығы да үлкен. Дереккөздер
Жартылай жабылған атыс позициясы

Жартылай жабылған атыс позициясы — қаруды (минаатарларды, ұрыс техникасын) немесе бөлімше артиллериясын карсыластардың жер үсті бақылауынан тасалайтын атыс позициясы, бірақ атыс кезінде карсылас атыстыц ұшқынын, түтіні мен шаңын байкауы мүмкін. Жартылай жабылған атыс позициясынан оқ ату жабық атыс позициясындағыдай жүргізіледі. Дереккөздер
Шаулі

Шаулі — палауға ұқсайтын өзбек тағамы, бірақ өнімдердің арақатынасы өзгеше болады. Күріш, ет, сәбіздің арақатынасы 2:1,5:1 немесеі,5:1:1, ал қосылатын майдың мөлшері 50% көп және судың мөлшері де палауға қарағанда молырақ. Пияздың мөлшері де көп болады және шауліге қызанақтар салынады. Шауліні дайындау тәсілі де қарапайым. Дереккөздер
Валенттік бұрыш

Валентік бұрыш — үшінші атоммен байланысатын екі атомның ядроларын қосатын сызықтардың арасындағы бұрыш.Валенттi бұрыштардың бiлiмi молекулалардың геометриясын анықтауы үшiн керек. Будандастырудан да, атом орбитальлерi де валенттi бұрыштар қосылған атомдардың жеке ерекшелiктерiнен тәуелдi болады. Валенттi бұрыштың молекулалардың бос тұрулары үшiн, сонымен қатар кванттық химияның әдiстерiмен есептеу мүмкiн. Дереккөздер
Угарит жазуы

Угарит жазуы (орыс угаритское письмо) — угарит, аккад (өте сирек), хуррит тілдеріндегі мәтіндерді жазу үшін б. з. д. 14—13 ғғ. қолданылған квазиәліппелі консонанттық жазу. Угарит жазуы жазылған мәтіндер Палестинада кездеседі. Шумераккад сына жазуымен ұқсастығы бар, бірақ шыққан тегі бір деу қиын. Угарит жазуының финикий және Онтүстік Аравия жазуымен тектестігі әлі дәлелденген жоқ. Угарит жазуы б. з. д. 2 мыңжылдықта пайда болып, б.з.д. 1 мыңжылдықта қолданудан шыққан. Дереккөздер
Нысана өлшемі

Нысана өлшемі (Размер цели) — нысананың биіктігін, ені мен тереңдігін көрсететін мәліметтер. Нысана өлшемі оқтың (снарядтың) табиғи шашырау мөлшеріне қарай — егер оның мөлшері шашырау өзегінің мөлшерінен аз болса, кіші нысана, ал ірі болса, ірі нысана, егер нысана ені жолақ өзегінен жан-жағына көп мөлшерде шығып тұрса, кең нысана, ал нысана ені жолақ өзегінен жан-жағына аз мөлшерде шығып тұрса, тар нысана, нысана тереңдігі жолак езегінен қашықтыгы жағынан үлкен болса, терең нысана, егер нысана тереңдігі жолақ езегінен қашықтығы жағынан аз болса, терең емес нысана деп аталады. Дереккөздер
Теледидар байланысы

Теледидар байланысы (Телевизионная связь) — теледидар аппаратурасының көмегімен жүзеге асырылатын байланыс түрі. Теледидар байланысы әскерде жергілікті жерді бақылау, өз әскерлері мен қарсыластардың әскерлерінің орналасуы мен қозғалысын, ұрыстық және арнайы техниканы, ядролық, ракеталық, бомбалық соққыларды бақылау, сондай-ақ ұрыс құжаттарын (карта, сызба, фотосурет, мәтіндік құжаттарды) жеткізу үшін қолданылады. Теледидар байланысы жағдай жөніндегі мәліметтерді алу жылдамдығы мен сенімділігін және әскерлердің ұрыс қимылдарын бақылауды қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Узус

Узус (лат usus) — әдеби тілдегідей норма емес, бір тілде сөйлейтін адамдардың басым көпшілігі қабылдаған сөйлеу үлгісі, сөз қолданудағы әдет, дағды.Әдеби нормалар әр дәуір талабына сай үрдіс ретінде өзгеріп отыруы мүмкін, ал Узус тұрақты, оны халық үнемі қолданады. Узус тілдік дәстүрмен ұштасып жатыр. Узус контекстерде не жеке адамдардың тілінде кездесетін, уақытша қолданылатын сөз формаларына қарама-қарсы құрылыс. Қара Тосын (окказионал) сөздер. Дереккөздер
Өзіндік зат және біздер үшін зат

Өзіндік зат және біздер үшін зат - 1. заттардың өздігінен тәуелсіз өмір сүруі; 2. таным процесі кезіндегі адамның заттардың мәнін ашуы. Осы терминдер «өзіндік затты» тану мүмкіндігін жоққа шығарумен байланысты И. Кант философиясында пайдаланылды. Дереккөздер
Нысанаға автоматты түрде бағыттау

Нысанаға автоматты түрде бағыттау (автоматическое сопровождение цели) — нысананың координаттарын арнайы автоматгы қондырғылармен (ізіне түсуші жүйемен) анықтау. Нысанаға автоматты түрде бағыттау нысана координатының жоғары жылдамдығы мен дәлдігін қамтамасыз етеді, операторлардың дәлдігін қамтамасыз етеді, операторлардың санын (бағыт бұрышы) және орны (биікті) бойынша жеке-жеке де, барлық координаттары бойынша да жүргізілуі мүмкін. Анықталған мөліметгер тікелей атысты басқару құралдарына, электрондық есептеу машиналарына т.с.с.беріледі. Дереккөздер
Жоғарғы бас қолбасшылық

Жоғарғы бас қолбасшылық — мемлекеттегі (мемлекеттер коалициясы) Қарулы Күштердін стратегиялық басшылығының жоғары органы. Әдетте, соғыс уақытында құрылып, жоғары бас қолбасшымен басқарылады. Кейде бейбіт уақытта да құрылады. Мысалы, Еуропа мен Атлантиқадағы НАТО ҚК-нің стратегиялық (жоғарғы) басшылығы. Дереккөздер
Орта ғасыр тіл білімі

Орта ғасыр тіл білімі — Орта ғасырды Еуропа тарихы тұрғысынан қарағанда үш кезеңге беруге болады: а) 3—5 ғасырлар арасы. Бұл — құлдық дәуірдің ыдырап, феодалдық қоғамның құрыла бастаған кезең; ә) 6—10 ғасырлар аралығы. Бұл — феодалдық қатынастың әбден орнығып, нығайған заманы; б) 11—16 ғасырлар аралығы. Бұл — феодалдық қатынастың ыдырап, капиталистік қоғамның туа бастаған, тарихта Қайта өркендеу дәуірі (ренессанс) деп аталатын кезең. Дүние жүзілік діндердің тарауымен қатар сол діндердің будда, ислам, христиан сүннет парызын, шариғатын уағыздайтын жазбалар да тарады. Ол жазбалар тілі киелі, касиетті тіл, пайғамбарлар тілі деп жарияланды. Жергілікті халықтар ол тілде жазылған аят хадистердің мағынасын, тілін түсінбесе де жатқа біліп, кұдайға құлшылық ететін дұға ретінде айтуға міндетті болды. Осылайша тіл ғылымында канондық, тілдер пайда болды. Жазба тіл, әдеби тіл канондық тіл болып саналды. Мысалы, түркі халықтары, сондай-ақ қазақ халқы үшін де канондық тіл араб тілі, исламның ең қасиетті, киелі кітабы — кұранның тілі болды. Еуропа халықтары үшін канондық тіл латын тілі болды. Олар латын тілін жазу тілі, ғылым тілі ретінде пайдаланды. Жеке тілдер грамматикасы латын тілі грамматикасы негізінде сөз болып, соның үлгісіне түсірілді. Латын тілі грамматикасы барлық тілдерге бірдей дәрежеде қолдануға болатын ортақ құрал деп есептелінді. Солай бола тұрса да орта ғасырдағы грамматикалық ой-пікір кейінгі заманғы жалпы тіл ғылымының дамуына ықпал етті Элем халықтарының бүкіл рухани мәдениетіне ұлы өзгерістер енгізді. Сондықтан кейбір мәселеде кертартпалығына, діни қарсылықтарына қарамастан, орта ғасырдың прогресс үшін, ғылым үшін мәнділігін жоққа шығаруға болмайды. Зерттеудің өзіндік жаңа жүйесін жасай алмағандарымен, филологиялық, универсалдық және регионалдық грамматика¬лық ("Пор-Рояль грамматикасы", 1660 ж.) мәселелермен орта ғасырда шүғылданушылар да аз болған жоқ. Олардың баса назар аударған бір мәселесі — көне канондық жазбалар тілінің өзіндік нормасын өзгеріссіз сақтау, кейінгі заман жазба тілін көне ка¬нондық тілмен үйлестіру, олардың арасындағы аралықтарды бір ізге салу сияқты нормалаушылық жұмыстар болды. Бұл жұмыстарында олар антикалық қоғам қалдырған грамматикалық, поэтикалық, риторикалық, логикалық тұжырымдарға сүйенді, соларды басшылыққа алды. Канондық жазбалармен қатар біраз елдерде жазба жұмысы мен әдебиет едәуір дамыды. Жергілікті тілдерді зерттеу, нормалау, олардың грамматикаларын жазу талабы күн тәртібіне қойылды. Сөйтіп, 7— 15 ғасыр аралығында Иран, Исландия, француз, испан, итальян, ағылшын т. б. тілдердің грамматикалары жарық көрді. Грамматика мәселелерімен қатар ежелгі дәуірден келе жатқан зат атауларының табиғаты жөніндегі мәселе де ескерусіз қалмады. Оны сөз етушілер бұл дәуірде де екі топқа бөлінді. Оның бірі — реалистер, екіншісі — номиналистер деп аталады. Реалистер заттар жөніндегі жалпы ұғым — ақиқат, ол алғашқы, зат соңғы дегені деалистік бағытты ұсынды. Номиналистер, керісінше, зат болмаса, ол туралы ұғым да болмайды, сондықтан ақиқат нәрсе — зат, ол алғашқы, ал, зат туралы ұғым соңғы деген материалистік бағытты уағыздады. Дереккөздер
Валидол

Валидол — изовалериан қышқылының ментол эфирінің ішіндегі ментолдың 25—30%-тік ерітіндісі; медицинада кеңінен колданылады.Валидол шамалы рефлекторлық тамыр кеңейткiш әсерде болады, седатив эффектiмен ие болады. Препараттың әсерi сезгiш жүйке жұрнақ түршiгуге қатысты рефлекторлық реакциялармен едәуiр дәрежеде шартталған. Шырышты қабықтардың рецепторларының түршiгуi энкефалина, эндорфинов, динорфинов және пептидтер, қатерлi сезiнулердi регуляция, тағы басқа процесстердiң ыдыстарының өтiмдiлiгiндегi маңызды рөлiн және босатуды стимуляциямен жасайды. Ушықтыратын заттардың ықпалменiмен (тағы басқалар гистамин, кининдер) басқа iшкiтектiк физиологиялық белсендi Қосуларының қатары босатады. Препараттың әсерi қолданудың сублингвальномның жанында 5 минуттардан кейiн дамиды Дереккөздер
Өзара әрекет

Өзара әрекет - әр түрлі объектілердің бір-бірлеріне әсерін, ықпалын, олардың өзара байланысын, өзара ауысуын, бір объектіден екіншісінің пайда болуын білдіретін философиялық категория. Өзара әрекет - қозғалыстың, дамудың объективті және әмбебап формасы, кез келген материалдық жүйенің тіршілігін және кұрылымдық ұйымын анықтайды. Дереккөздер Өзара қимыл
Ұзақбай Есқожаұлы

Ұзақбай Есқожаұлы (1884, Түпқараған ауданы – 1957) – еңбек ардагері, жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1932 – 37 жылы Түрікменстан КСР-і Бекдаш кентіндегі Қарабұғаз химия тресінде аға хатшы, 1937 жылы Маңғыстау ауданы Тельман кентінде балықшы болды. Ұлы Отан соғысы жылдарында кеңшарда жылқышы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Теледидарлық барлау

Теледидарлық барлау (Телевизионная разведка) — теледидарлық аппараттардың көмегімен іске асырылатын барлау тәсілі. Теледидарлық барлаудың тактикалық мақсатына байланысты теледидар каме- расы ұшаққа, тікұшаққа, танкіге, автомобильге, кемеге орнатылады, ал бақыланып отырған жағдай кәрінісі радиоканал арқылы баскару пунктіне беріліп, экранда суреті көрсетіледі. Барлау құралы ретінде теледидардын бірқатар пайдалы қасиеттері бар, олардың қатарына барлау деректерін жылдам алу, олардың дүрыстығы және көрнекілігі жатады. Басқару пунктінің экранынан әскерлердің қозғалысын, техниканы және әр түрлі объектілерді олардан зақ қашыктыктан бақылауға болады. Теледидарлық барлаудын кемшілігі — бақылауды тек тура кәріністе ғана жүргізуге болатындығы. Дереккөздер