kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Раушан Хатиятқызы Байсейітова

{{Тұлға { } { } { Қазақ ССРнің халық артисі (1978) } }} Раушан Хатиятқызы Байсейітова (1947 жылы 16 қыркүйекте Алматыда туған) — балерина. Қазақ ССРнің халық артисі (1978). Қазақ ССРнің мемлекеттік сыйлығының иегері (1981). Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры. Толығырақ * Раушан Хатиятқызы 1947 жылы 16 қыркүйекте Алматыда дүниеге келген. Күләш Байсейітованың тәрбиесінде болған қызы. * 1966 жылы Мәскеудің Үлкен театры жанындағы хореография училищесін бітірген. * 1966 жылдан Қазақ опера және балет театрына қабылданып, сахналық өмірбаянын Ғ. Жұбанованың “Хиросима” балетіндегі Юки партиясымен бастады. Табиғаты драматикалық образдарға бейім биші Мария (Б. Астафьевтің “Бақшасарай фонтанында”), Гамзатти (Л. Минкустің “Баядеркасында”), Бақыт құс (И. Стравинскийдің “Бақыт құсында”) сияқты бейнелерде өзіне ғана тән нәзік сыршылдығымен көрінді. Байсейітованың ерекше шеберлігі А. Серкебаевтың “Ақсақ құланындағы” Баршагүл, Е. Брусиловскийдің “Қозы Көрпеш—Баян сұлуындағы” Баян, С.Еркінбековтың “Мәңгілік отындағы” Ана партиялары арқылы жан-жақты байқалды. Әсіресе, психология тереңдігімен, орындалу мәнерінің ұлттық бояуымен назар аударған Ана бейнесі қазақ балеті тарихына жаңалық болып қосылды. Марапаттары * 1968 жылы Мәскеуде өткен бүкілодақтық балет артистері конкурсының лауреаты; * Қазақ ССРнің Еңбегі сіңген артисі (құрметті атағы); * 1978 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен "Қазақ ССРнің халық артисі" құрметті атағы берілді. * 1981 жылы С.Еркінбековтың “Мәңгілік отын” театрланған қойылымындағы Ана бейнесі үшін Қазақ ССРнің мемлекеттік сыйлығы берілді. * 2003 жылы Қазақстан Республикасы тұңғыш президентінің мәдениет саласындағы президенттік степендиясының иегері. * 2004 жылы Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Құрмет орденімен марапатталды. * 2011 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі. * 2017 жылы ҚР тұңғыш президенті елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. * Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры. Отбасы * жұбайы Базарғали Жаманбаев (1942 жылы туылған) ҚР халық артисі, мемлекеттік сыйлық иегері, профессор. Дереккөздер
Әлеуметтік-этикалық және философиялық трактаттар

Әлеуметтік-этикалық және философиялық трактаттар-ұлы ғалым Әбу Наср әл-Фарабидің (870–950)жалпы философия, әлеуметтік-этикалар мәселелерге арналған шығармаларының жинағы. Оларда әл-Фараби қайырымдылық, ізгілік, ар-ождан, даналық, кішіпейілділік секілді қасиеттерге философиялық тұрғыдан өз көзқарасын білдіреді. Бақыт және оған жету жолдары туралы айтады. «Адам өмірінің мақсаты бақытқа жету болғандықтан ең алдымен оның не екенін ұғынуы және сол бақытқа жету үшін не істеуге тиіс екенін білуі қажет» дейді автор. Адамзат қоғамының дұрыс бағытта дамуы әлеумеуттік тәртіпке, әлеумеуттік құндылықтар жүйесіне тікелей байланысты екенін көрсетеді. Трактаттар орыс және қазақ тілдерінде алғаш рет 1972–1975 жылы жарық көрді. Бұл екі жинаққа әл-Фарабидің этика тақырыбында жазған «Қазіргі қала тұрғындарының көзқарастары жайлы трактат», «Бақытқа жету туралы», «Бақытқа жол сілтеу», «Азаматтық саясат», т.б. еңбектері енген. Дереккөздер
Жарсуат (Батыс Қазақстан облысы)

Жарсуат — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Жарсуат ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақсай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км-дей жерде, Жайық өзенінің сол жағалауында әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен өзен аңғарының шалғын топырақты дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1112 адам (549 ер адам және 563 әйел адам) болса, 2009 жылы 1151 адамды (571 ер адам және 580 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1054 адамды (523 ер адам және 531 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1936 жылы осы маңда “Победа” астық өсіру кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Жарсуатта 6 шаруа қожалығы, 2 акционерлік қоғам ұйымдасқан. Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Балғасын

Балғасын – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген, орта ғасырлардан сақталған көне қорым, тарихи ескерткіш. Орналасқан жері Шалқар ауданы, Талдықұм ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 15 км жерде. Қорым сипаты Ауданы 140х220 м. Балғасында 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Орынбор ғылыми архив комиссиясының мүшелері А. Матов, И. Хохлов, Ж. Кастанье болған. 1979-1980 жылдары Қазақстан Мәдениет министрилигінің экспедициясы (жетекшісі С.И. Әжіғалиев) зерттеген. Қорым Балғасын мұнарасының қалдығынан, Оңалбек ата (шамамен 17 — 18 ғасыр) кесенесінен және шикі кірпіш пен тақта-тастан салынған көптеген бейіттерден тұрады. Көркем стела немесе құлпытас жоқ, сиректеу ғана өңделмеген дөрекі белгілер кездеседі. Олардың кейбірінде шекті руының таңбасы ойып салынған. Дереккөздер
Байсерке Құлышұлы

Байсерке Құлышұлы (1841, Шу өзенінің бойы — 1906, сонда) — күйші, домбырашы, Жетісу күй мектебінің негізін салушылардың бірі. Байсеркенің әкесі Құлыш он саусағынан өнері төгілген ісмер, халық музыкасының парқын білетін сергек жан болған. Байсерке домбыраны бала кезінен меңгеріп, Жетісу алабы мен көрші қырғыз елінің күйлерін 16-17 жасында-ақ игерген, алқалы басқосуларда дәулескер күйшілермен күй тартысына түсіп, алыс-жақынға таныла бастаған. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Байсеркенің домбырашы-күйшіліктің алуан сырына қанықтырған ұстаздары — Есім, үржарлық Сарша дейтін домбырашылар. Байсерке домбырамен бірге мандолина, балалайка сияқты аспаптарды да еркін меңгеріп, өнерін кемелдендіре түседі. Бұрыннан белгілі күйлерді тартуды місе тұтпай, өзі куә болған өмір құбылыстарының әсерлі сәттерін күй тіліне түсіруге машықтанады. Алғашқы “Ат ойыны”, “Жекпе-жек” күйлері өзінің ойнақы ырғағымен жастарды еліктіре баурап, ел ішіне тез тарап үлгереді. Байсерке күйлері өмір шындығына негізделген. Оның “Келіншек”, баласы дүние салғанда егіліп отырып тартқан “Солқылдақ”, қазақ даласындағы жұтқа (1890) арналған “Төрт қарға”, Ресей отаршылдығының кеудемсоқ өктемдігіне наразылығын білдірген “Ұран күй” сияқты туындылары өзі ғұмыр кешкен ортасы мен заманының шежіре сырындай. Байсеркенің Жетісу өңіріне кеңінен мәлім болған “Қалипа — Қалыш” күйіне Далабек батырдың басынан өткен оқиға арқау болған. Күйлері ән әуендес саздылығымен, нақышты ырғағымен ерекшеленеді. Байсеркенің және оның дарынды шәкірттері Бердібек Мықтыбайұлы, Қожабек Жапбасов, Сатқанбай Өлмесұлының бойларындағы асыл өнерін Қатшыбай Таубаев (1880-1930), Темірбек Ахметов (1919-52), Нұрғиса Тілендиев (1924-98) сияқты біртуар күйші-домбырашылар кейінгі ұрпаққа жеткізген. Байсеркенің өмірі мен шығармашылығын алғаш зерттегендер: А. Жұбанов пен Б.Г. Ерзакович. Әдебиет және өнер институтының дыбыс жазба қорында “Байсеркенің 10 күйі” сақтаулы. Мұндағы күйлердің нотасын Б.Г. Ерзакович хатқа түсірген. З. Жанұзақованың құрастыруымен жарық көрген “Қазақ халқының аспаптық музыкасы ” (1964) деп аталатын кітапта Байсеркенің “Жекпе-жек”, “Қалипа — Қалыш”, “Қалипа”, “Қалыш”, Б. Мүптекеева мен С. Медеубекұлы шығарған “Жетісудың күйлері” (1998) атты кітапта “Жекпе-жек”, “Толқытатын күй” (“Толқытпа”) деп аталатын күйлердің нотасы жарық көрді. Байсеркенің күйлері “Отырар сазы” оркестрінің, жеке домбырашылардың репертуарына енген. Дереккөздер
Баранкөл теміржол стансасы

Баранкөл теміржол стансасы ,Боранкөл — Жарқайың ауданындағы темір жол стансасы. Уәлиханов аудандық округі аумағында. Аудан орталығы — Державин қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, Достық ауылында орналасқан. Іргесі 1961 ж. қаланған. Темір жол стансасына жақын жерден республикалық маңызы бар Петропавл – Жезқазған автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Жартас (тау бөлігі)

Жартас (тау бөлігі) — тау сілемінің шығыңқы келген тасты бөлігі. Негізінен, атмосфералық құбылыстарға (жел, жауын-шашын, т.б.) салыстырмалы түрде төзімді келген нығыз тау жыныстарынан тұрады. Дереккөздер
Барап (көл)

Барап — Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл. Ақкөл қаласынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 371 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 7,5 км 2 , ұзындығы 3,7 км, енді жері 2,8 км, жағалауының ұзындығы 10,6 км. Жағалау сипаты Жағалауы аласа, жайпақ, айдынында қамыс, құрақ, қияқ, қоға, боз, селеу, т.б. өскен. Қар және жер асты суларымен толығады. Көл суының деңгейі мамырда көтеріліп, төменгі межесі шілде, тамыз айларында болады. Су деңгейінің жылдық ауытқуы 0,6 м. Суы тұщы, сілтілі. Егістік, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Зигота

Зигота - (грекше "zygotos" – бірге қосылған) – ұрықтанған жұмыртқа клетка; әртүрлі жынысты ағзалардың гаметаларының қосылуынан түзілетін диплоидты клетка (жұмыртқа жасуша ядросы мен сперматозоид ядросының қосылуы). Екі гаплоидты гаметалардың қосылуынан зигота процесінде (зиготалануда) сол түрге тән диплоидты хромосома жиынтығы бар ағза пайда болады. Әдетте, зигота бірден дами бастайды, кейде ол қатты қабықпен қоршалады және өсуге қолайлы жағдай туғанда зигоспораға (мысалы, кейбір саңырауқұлақтар мен балдырлар) айналады. Жыныссыз көбею кезінде пайда болатын споралардан зигоспораның айырмашылығы – ол таралуға емес, “сақталуға” бейімделген. Өйткені, онда қоректік заттардың қоры және қалың қорғаныш қабаты болады. Зиготаның таралуы зигоспораның өсуінен кейін жүреді де, спорангии түзіліп, жыныссыз көбею басталады (қара Жыныссыз көбею). Бір жасушалы зиготадан көп жасушалы ағзаның эмбрионалдық даму кезеңі өтеді, одан кейін дернәсілдік кезең және метаморфоз кезеңі өтеді, соңынан жетілген дарабас пайда болады. Эмбрионалдық даму кезеңінде зигота: # көптеген жасушалар түзе отырып, бірнеше рет бөлінеді; # бұл жасушалар дифференцияланады (бір-біріне ұқсамайтын болады), яғни ересек организмге тән эпителиалды, бауыр, сүйек, т.б. жасушаларға айналады, # ұрық жасушалары жеке тіндерге, органдарға және ағзаларға тән пішінмен сипатталатын әр түрлі құрылымға ауысады. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.eurolab.ua/anatomy/260/ Зигота]
Маман Байсеркенов

{{Кинематограф { } }} Маман Байсеркеұлы (1937 жылы 13 ақпанда Алматы облысы Алакөл ауданы Екпінді ауылы) — театр режиссері, театр педагогы, профессор. Қазақстанның халық әртісі (1998). Қазақстан Білім беру ісінің үздігі. Толығырақ * Маман Байсеркеұлы 1937 жылы 13 ақпанда Алматы облысы Алакөл ауданы Екпінді ауылында дүниеге келген. * 1964 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген. * 1964 — 1965 жылдары Атырау облыстық драма театрында * 1965 — 1970 жылдары Қызылорда облысы қазақ драма театрында режиссер, кейін бас режиссер * 1972 — 1976 жылдары Жамбыл облысы қазақ драма театрында * 1976 — 1981 жылдары Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының бас режиссері * 1981 — 1983 жылдары Республика Корей музыка театрында режиссер болып істеген. * 1983 жылдан Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында дәріс береді. Шығармашылығы * Байсеркенов жаңа көзқарас, тосын шешімге бейім режиссер. Ол қойған В.С. Вишневскийдің “Оптимистік трагедия”, А. Штейннің “Толас”, Ян. Соловичтің “Түлен түрткен тіленші”, С. Шаймерденовтің “Әнім сен едің”, Ғ. Мүсіреповтің “Қазақ солдаты”, У.Шекспирдің “Гамлет”, т.б. спектакльдер көрерменнің ықыласына ие болған. Байсеркенов қазақ театр өнері тарихында бірінші рет бір спектакльді екі кешке бөліп қойып, М. Шолоховтың “Тынық Дон” трилогиясының Т. Әлімқұлов аударған сахналық нұсқасын Жамбыл облысы драма театрының сахнасына шығарды. Байсеркенов — “Түлен түрткен тіленші” атты аударма пьесалар жинағының, “Қолтаңба және қойылым”, “Сахна және актер” деген ой-толғаулар кітабының авторы. Марапаттары * Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі * 2007 - Құрмет ордені * 1998 - Қазақстанның халық әртісі * 1994 - өнертану ғылымдарының профессоры * 1970 - Қазақ КСРнің Еңбегі сіңген өнер қайраткері * 1968 - Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты. Дереккөздер
Сұлтан Байсұлтанов

Байсұлтанов Сұлтан Магамедұлы (1947) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1992). Ленинград консерваториясын бітірген (1978). 1969—1971 жылдары Грозный қаласының қуыршақ театрының артисі болды. 1979 жылдан Қазақ опера және балет театрының әншісі. Осы жылдарда ол опералық қойылымдардың бәріне дерлік қатысып, басты партияларды орындады. Фауст (Ш.Гуноның “Фаустында”), Альфред, Жермон (Дж. Вердидің “Травиатасы”, мен “Риголеттосында”), Альмавива (Дж. Россинидің “Севиль шаштаразында”), Гофман (Ж.Оффенбахтың “Гофман ертегілерінде”), Генрих (И.Штраустың “Жарқанатында”), Равенсвуд (Г. Доницеттидің “Лючия де Ляммермурында”), Ленский, Водемон (П.Чайковскийдің ”Евгений Онегині” мен “Иолантасында”), Владимир (А.Бородиннің “Игорь князінде”), т.б. партияларды нақышына келтіре орындады. Кең тынысты, жағымды да биік үнмен қазақ музыка өнерінің классикалық туындысы — М. Төлебаевтың “Біржан-Сарасында” Біржанның, Ғ. Жұбанованың “Жиырма сегізінде” Қосаевтың шыншыл, драматикалық бейнелерін шеберлікпен сомдады. Сеул (1991), Кипр (1994), Пхеньян (1998) фестивальдерінің лауреаты. Дереккөздер
Каретка

:Каретка (итальянша carretta – арба) – машинаның не механизмнің бөлшектер бекітіліп, бағыттауыш бойымен жылжитын не ішпекте айналатын тетігі. Металл кескіш станоктардың тұғырында (токарьлық станоктарда) бағыттауышты бойлай жылжитын тетіктік (суппорттық) тіректік бөлікті, консольдің бағыттаушысын бойлай қозғалатын станок үстелінің (фрезерлік станокта) бөлігін, тоқыма станогындағы күрделі және ұсақ кесте тоқуға арналған механизмді каретка деп атайды. *Жазу машинасының кареткасы – қағаз қыстыратын біліктері бар рама. *Велосипед картекасы деп педальдік механизмді айтады. Дереккөздер
Ахмет Баржақсин

Ахмет Баржақсин (1894, Атбасар уезі Жезді болысы — 1935, Омбы) — қоғам қайраткері, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы, аудармашы. Білімі * Атбасар қаласындағы 2 сыныпты орыс-қазақ мектебі * Омбы мұғалімдер семинариясы (1918) * Омбы ауыл шаруашылығы интернаты (1922) * Мәскеу әдебиет институты (1926) Өмірбаяны * «Бірлік» мәдени-ағарту ұйымын құруға атсалысқан. * 1920 жылы Ақмола уездік ревкомы қазақ бөлімінің төрағасы * 1921 жылы Ақмола губерниясының атқару комитетінің төрағасы * 1923—24 жылы Қазақ тұтынушылар одағының төрағасы * 1925 жылы ОАК жанындағы Ұлт бюросының нұсқаушысы * Орталық тұтынушылар қоғамы одағының (Центросоюз) Берлиндегі өкілі * 1928 жылы Ақтөбе облысы ауыл шаруашылығы банкінің меңгерушісі болды. * 1928 жылы желтоқсанда большевиктер партиясы қатарынан өз еркімен шықты. * 1929 жылы сәуірде «партия беделін төкті», «троцкийшіл» деген айыппен қамауға алынып, Батыс Сібірге жер аударылды. * 1933 жылы жазасын өтеп келіп, Омбы ауыл шаруашылығы институтына оқытушы болып жұмысқа орналасты. * 1934 жылы 15 наурызда ОГПУ үштігі РКФСР қылмыстық кодексінің 58-бабының 10-, 11-тармағына «сәйкес» Баржақсинді екінші рет Батыс Сібірге 5 жылға жер аударады. * 1935 жылы ОГПУ үштігінің үкімімен атылды. Шығармалары Әлеуметтік төңкерістер заманында өмір сүрген Баржақсин өзінің қысқа ғұмырында артына мол әдеби, ғылыми мұра қалдырды. * Ол қазақтың 1710 мақал-мәтелін жинап, 1915 жылы тұңғыш рет «Мың бір мақал» кітабын қазақ, орыс тілдерінде шығарды. * Оқу-ағарту мәселесі, әйел теңдігі жайлы мақалалары мен әңгімелері «Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа», «Үш Жүз» газеттерінде, «Айқап» журналында басылды. * Л.Н. Толстойдың әңгімелерін аударып, «Айқап» журналында жариялады. * «Ертерек білсең жасырма» атты мақаласы Орыс географиялық қоғамының «Жазбаларында» (1916 жылы, 28-тамызда) жарияланды. * 1927 жылы «Елге шаруа кооперативі мен тұтыну кооперативінің қайсысы қолайлы?» * «Тұтыну дүкенінің ісін қалай жүргізу керек?» деген кітапшалары жарық көрді. * 1937 жылы Баспахана мен әдебиет ісі жөніндегі Бас басқармасы Баржақсиннің «Мың бір мақал» деген кітабын халыққа зиянды кітаптар қатарына қосып, пайдаланудан шығарды. Баржақсин мұралары әлі толық зерттелмеген. Дереккөздер
Албан Сұлтанұлы Балғымбаев

Албан Сұлтанұлы Балғымбаев (9.7.1935 жылы туған, Алматы қаласы) – философия ғыл. докт. (1982), проф. (1995), ҚР Пед. ғыл. академиясының акад. (1997). ҚазМУ-ды (1958, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1962) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Ядр. физ. ин-тында аға лаборант (1958–1959), Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тында оқытушы, аға оқытушы (1962–1966), Қарағанды пед. ин-тында аға оқытушы, доцент (1966–1969), Қарағанды кооперативтік ин-тында декан, доцент (1969–1972), ҚазПИ-де (1972–1985, қазіргі ҚазҰПУ) доцент, проф., Қазақ мемл. а. ш. ин-тында (1985–1995, қазіргі Қазақ ұлттық агр. ун-ті) кафедра меңгерушісі, ҚазҰУ-да проф. (1995–2000, 2002 жылдан) қызметтерін атқарады. «Активность субъекта в теоретическом познании» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Б. 120-дан астам ғыл. еңбектің авторы. Сыртқы сілтемелер * http://dmk.kz/arhiv/?actreadarticle&id980 * http://kazpravda.kz/_pdf/aug10/100810grandi_2010.pdf Дереккөздер
Барлыкөл

Барлыкөл — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы көл. Сергеев ауылдық округі аумағында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 80 га, орташа тереңдігі 0,5 м. Суы тұщы, жиі құрғап қалады. Қар және жаңбыр суымен толығады. Балық (табан) ауланады. Жағалауында 40%-ға дейін қамыс өскен. Дереккөздер
Валериан Павлович Каретников

:Каретников Валериан Павлович (15.12.1908, Ресей, Иркутск облысы Листвиничное селосы – 30.7.1983, Алматы) – дирижер, концертмейстер. *1979 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері; * Ұлы Отан соғысына қатысқан; *1929 жылы Мәскеу музыка техникумы; *1969 жылы Алматы консерваториясы ( қазіргі Қазақ ұлттық консервтория); Шығармашылық өнер жолы Шығармашылық өнер жолын Мәскеудің эксперименталды балетінде концертмейстерліктен бастады. 1931 – 41 жылдары Иркутск, Челябинск, Пермь қалаларының әр түрлі музыкалық ұжымдарында концертмейстер әрі дирижер қызметін атқарды. 1945–46 жылдары Новосибирск опера және балет театрының концертмейстері, 1946 – 55 жылы Қазақ опера және балет театрының концертмейстері және дирижері болды. Осы театр сахнасында ол С.В. Рахманиновтың “Алеко”, Р.Планкеттің “Корневиль қоңыраулары”, тағы басқа спектакльдер қойды. 1946 жылдан Алматы консерваториясының концертмейстері, 1952 жылдан осы консерватория жанындағы опера студиясының дирижері (1981 жылдан доцент) болды. Дереккөздер
Бүркітбай Масыпұлы Батырханов

Батырханов Бүркітбай Масыпұлы (1924 жылы туған, Айыртау ауданы Ботай ауылы) — соғыс ардагері, қоғам қайраткері. Қазақ КСР еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Көкшетау педагогикалық училищесін (1941), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1962) бітірген. Бірлестік ауылындағы орталау мектепте мұғалім болған. 1942 жылы тамыз айында Кеңес армиясы қатарына алынып, Орлов-Курск доғасындағы, Польшаны, Чехославакияны жаудан азат ету ұрыстарына қатысқан. Соғыстан кейін комсомол, партия қызметтерінде болған. 1953–1957 жылдары Қызылту аудандық партия комитетінің 2-хатшысы, Мәскеудегі арнайы бөлімнің меңгерушісі, кейіннен зейнеткерлікке шыққанға дейін Көкшетау облыстық партия комитетінің бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеген. 1-дәрежелі Ұлы Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Жауынгерлік ерлігі үшін», «Германияны жеңгені үшін», «Малая Серебряная ВСХВ» медальдарымен, т.б. марапатталған. Қазір Көкшетау қаласында тұрады. Дереккөздер
Кариатида

:Кариатида (грекше Karyatіdes – Ежелгі Грекияның Карии деген жеріндегі Артемида ғибадатханасының атауы) – Ежелгі Грекия сәулет өнерінде тіреуіш діңгек ретінде қолданылған, тік тұрған әйел мүсіні. Негізінен, Ежелгі Грекиядағы карилер тайпасынан шыққан әйелдер мүсінделген. Аңыз бойынша, гректер мен парсылардың соғысында карилер тайпасының әйелдері жасырын парсылар жағына шығып, байланыс орнатады. Осы үшін гректер оларды өмір бойы бастарына ауыр жүк (ауыр кару) көтеріп өтетіндей жазаға кеседі. Кариатида мүсіндері Ежелгі Грекия сәулет кешендері мен ғибадатханаларында (мысалы, Афинадағы Эрехтейон ғибадатханасы) кездеседі. Дереккөздер:
Байтабын Дербасұлы

Байтабын Дербасұлы (кейбір деректе Жоламанұлы) (туған жылы белгісіз — 1838) — Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысына қатысқан батыр, хан жасауылдарының қолбасы. Табын руынан шыққан. Кенесарының аса жауапты тапсырмаларын орындап отырған. Жасауыл бастығы ретінде қазақ рубасыларымен келіссөз жүргізіп, алым-салық жинаған. Жазалаушы отрядтармен болған қақтығыстарда ерлік көрсеткен. Байтабын Дербасұлы 1838 жылы Наурызбай қолының құрамында, Теке өзенінің бойында көшіп-қонып жүрген жаппас руынан зекет жинауға барғанда, көтеріліске қосылмаған Жанғабыл бидің қарулы қарсылығына кездесіп, 37 адамы шығын болған. Байтабын Дербасұлының іс-әрекеттері Н. Ахметбековтың “Жасауыл қырғыны” дастанында, І. Есенберлиннің “Хан Кене” романында суреттелген. Дереккөздер
Мұнарбек Бүркітбайұлы Батырханов

Мұнарбек Бүркітбайұлы Батырханов 1952 жылы 2 қаңтарда Көкшетау облысы Володар ауданының Володарское ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Батырханов Б.М., дербес зейнеткер, ҰОС ардагөрі, Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, Көкшетау қаласының Құрметті азаматы. Анасы - Батырханова К.Т., зейнеткер. Павлодар индустриялық институтын бітірген (1975), инженер-құрылысшы. Қазақ және орыс тілдерін біледі. «Нұр Отан» ХДП мүшесі (2006 жылдан). 1969 жылдың маусымынан қыркүйегіне дейін - «Целинпроект» МЖИ Көкшетау филиалының сызбашысы. 1970 жылдың тамызынан - Павлодар индустриялық институтының студенті. 1975 жылдан - «Көкшетауауылқұрылыс-4» тресі 407-ҚМК құрылыс учаскесінің шебері, жұмыстарды өндірушісі. 1979 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1981 жылдан - «Көкшетауқұрылыс» құрылыс-монтаж тресі орталық құрылыс зертханасының аға инженері. 1983 жылдың наурызынан - «Көкшетауқұрылыс» құрылысмонтаж тресінің «Тұрғынқұрылыс» ҚМБ өндірістік бөлімінің бастығы. 1983 жылдың қазанынан - «Көкшетауқүрылыс» құрылыс-монтаж тресінің өндірістік бөлім бастығының орынбасары. 1986 жылдан - «Көкшетауқұрылыс» тресі ТБӨ және БК зауытының бас инженері. 1987 жылдан - Қазақстан Компартиясы Көкшетау облыстық комитетінің құрылыс бөлімінің нұсқаушысы. 1988 жылдан - Көкшетау қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1989 жылдан - Көкшетау қалалық жоспарлау комиссиясының төрағасы. 1990 жылдан - Көкшетау қалалық атқару комитеті Халық депутаттары қалалық кеңесі төрағасының орынбасары. 1992 жылдан - коммерциялық құрылымда қызметте. 1997 жылдың сәуірінен - Көкшетау қаласы әкімінің орынбасары. 1998 жылдан - Көкшетау қаласы әкімінің бірінші орынбасары. 1999 жылдан - Ақмола облыстықӨнеркәсіп, сауда, көлік және коммуникация басқармасының бастығы. 2002 жылдан - «Наука-Восток» ААҚ президенті. 2004 жылдан - «Асар» РП Республикалық қоғамдық бірлестігі Ақмола облыстық филиалының хатшысы. 2006 жылдан - Ақмола облыстық Сәулет және қала құрылысы басқармасының бастығы. 2007 жылдан - Ақмола облыстық Құрылыс департаментінің директоры. 2009 жылдан - Ақмола облыстық Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылауы басқармасының бастығы. 2010 жылдың маусымынан 2013 жылдың тамызына дейін - Ақмола облысы Көкшетау қаласының әкімі. Көкшетау қалалық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1990-1994). «Қазақстанның құрметті құрылысшысы» белгісімен марапатталған (2009). Әскери атағы - запастағы капитан. Діни көзқарасы - барлық діндерге құрметпен қарайды. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Тәуелсіз, өркендеген, көшбасшы Қазақстан». Хоббиі - балық аулау. Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи, саяси әдебиет. Үйленген. Жұбайы - Батырханова А.К. (1952 ж. т.), зейнеткер. 3 қызы бар. Дереккөздер
Зидж Елхани

Зидж Елхани, “Елхани зиджі” (арабша және парсы тілінде [өq – астрономиялық кесте, анықтамалық) – орта ғасырлардағы көрнекті астрономиялық еңбектердің бірі. 13 ғ-да Оңтүстік Азербайжанда Әбу Жафар ат-Туси (Насреддин ат-Туси) ұйымдастырған атақты Марага астрономия мектебінің негізгі ғылыми еңбегі. Онда жарық жұлдыздардың каталогы, 279 елді мекеннің географиялық координаттары, сондай-ақ, синустар мен тангенстер кестелері (5-ондық таңбаға дейінгі дәлдікпен) келтірілген. Дереккөздер
Батыс Аршалы гранодиорит кен орны

Батыс Аршалы гранодиорит кен орны – Ақмола облысы Аршалы ауданында Аршалы теміржол стансасынан 5 км жерде орналасқан. 1940 жылдан кен өндіріліп келеді. Геологиялық барлау жұмыстары 1947, 1964, 1970 жылдары жүргізілген. Геологиялық құрылымы Жоғарғы девоннан кейінгі кезеңге жататын Аршалы гранит массивінің оңтүстік-батыс бөлігіне шоғырланған. Жартасты тау жыныстары жоғарғы жағынан қазіргі делювийлі-элювийлі шөгінділердің (саздақ, құмтас, қиыршық тастар) борпылдақ тысымен (қабат) (0,4-2,0 м) жабылған. Барланған ауданның өнімділік қабаты 90% гранодиориттен тұрады. Олардың арасында тау жыныстарының желілі сериялары (аплит, диабазды порфирит, гранит-порфирлер, аляскит гранит) кездеседі. Кен орнының 110 га жері 50 м тереңдікте барланған. Жатыс сипаты Гранодиориттердің физикалқ-механикалық қасиеттері: құрғақ күйіндегі беріктігі 1574-2566 кг/см 2 , сумен қаныққандағы беріктігі 1205-2733 кг/см 2 , суыққа (аязға) төзімділігі 1326-1976 кг/см 2 , массасы 2,63-2,66 г/см 3 , су сіңімділігі 0,3-0,45%. Кен орнындағы қиыршықтасты теміржол салуда балласт ретінде, «500» маркалы ауыр бетон өндіруде, жолға төсеуге беріктілігі жоғары бетон мен шпал жасауға пайдаланады. Дереккөздер
Абдолла Байтасов

{{Ambox }} Абдолла Байтасов (1901 жыл, Ақмола губерниясы Петропавл уезі Ортақшылдар болысы, қазіргі Амангелді ауданы — өлген жылы белгісіз) — қоғам қайраткері. * 1917 жылы Омбыдағы мұғалімдер семинариясын бітірген. * Алаш қозғалысын қолдап, Қазақ комитеттерін құруға атсалысқан. * 1921—1923 жылдары Петропавл қаласында “Бостандық туы” газеті редакциясында * 1923 жылы Ташкенттегі жұмысшы факультеті мен Қазақ халық ағарту институтында қызмет етті. * 1924—1927 жылдары Орта Азия мемлекеттік университетінің шығыстану факультетінің студенті. * 1928 жылы “Ақ жол” газеті редакциясының ғылым мен техника бөлімін басқарды. * М. Жұмабаевпен бірге “Алқа” әдеби ұйымын құруға қатысты. * 1929 жылы қуғын-сүргін кезінде тұтқындалып, 1930 жылы 4 сәуірде ОГПУ “үштігінің” ерекше қаулысымен Архангельскіге жер аударылды. * Байтасов өз заманының білікті қаламгері болды. “Жас алаш”, “Жас қайрат”, “Еңбекші қазақ” газеттерінің белсенді авторы ретінде танылды. Дереккөздер
Зидж Ұлықбек

Зидж Ұлықбек, Ұлықбек зиджі — Самарқандағы Ұлықбек обсерваториясында жасалған ең толық және дәлірек (сол дәуір үшін) жұлдыздар кестесі. “Зидж Ұлықбекте” эклиптикалық координаттар жүйесінде 1018 жұлдыз орнының каталогы берілген. Оның кіріспесінде 15 ғ-дағы Шығыстың астрономия ілімі қорытылған. Сондай-ақ, онда астрономиялық бақылауларға арналған көптеген кесте келтірілген. Оның ішінде синустар мен тангенстер кестесі де бар (9-ондық таңбаға дейінгі дәлдікпен). «Зидж Ұлықбек», оптикалық бақылаулар жүргізгенге дейін, Шығыстағы ең жоғарғы дәрежедегі кесте болып есептеледі. Дереккөздер
Баубек батыр ауылы

Баубек батыр ауылы – Ақмола облысы Жақсы ауданы, Есіл ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2006 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы — Жақсы ауылынан оңтүстікке қарай, Есіл өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тарихы Бұрын "Қызыл Ту" ауылы болып аталған, 1993 жылы Баубек батырдың есімі берілген ( Ақмола облысы әкімдігінің 2006 жылы 29-қыркүйектегі №а-8/314 Қаулысы және облыстық Мәслихаттың 2006 жылы 29-қыркүйектегі «Ақмола облысы Қорғалжын және Жақсы аудандарының әкімшілік-аумақтық құрылымына өзгерістер енгізу туралы» шешімі бойынша ). Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 108 адамды (54 ер адам және 54 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Жөлек

Жөлек – 19 ғасырдың 1-жартысында Сырдарияның оң жағасында, қазіргі Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Бәйгеқұм темір жол стансасының маңында салынған қорған. Қоқан ханы Омардың тұсында (1809 – 22) Сырдарияның төменгі ағысы бойын жаулап алу мақсатында салынған. Ресей әскерлерінің шабуылынан соң, 1856 жылы бейбіт тұрғындар қорғанды тастап кетуге мәжбүр болды. Жөлекті Ресей әскерлері 1861 жылы жаулап алды. Сол жылы Сырдарияның оң жақ жағалауынан, қорғаннан 1,5 шақырымдай жерден №3 флотилия, пошта бөлімі, т.б. құрылыстар бой көтере бастайды, бірақ су тасқынының салдарынан құрылыстар аяқталмай қалады. Жөлек қорғанының 1866 – 71 жылы аралығында түсірілген суреті “Түркістан” альбомында жарияланған. Сілтеме
Байтоқ Алаша

Байтоқ Алаша (туған - өлген жылы белгісіз) — Батыс Қазақстан өңірінде 19 ғасырда өмір сүрген жырау. Бөкей ордасында, Жәңгір ханның жанында болған. Байұлының алаша руынан шыққандықтан ел арасында “Алаша Байтоқ жырау” деп аталған. Оның Жәңгір хан дүниеден қайтқан соң айтқан толғауы, “Мұрат ақынның Ғұмар Қазыоглына айтқаны” (Қазан, 1908), “Шайыр, яки қазақ ақындарының басты жырлары” (Орынбор, 1910) жинақтарында жарық көрген. “Қары азамат сардарбек” деп басталатын толғауы ел арасына кең тараған. Толғаудың маңғыстаулық Т. Жанғабылұлынан 1939 жылы Байтоқ Жақыппайұлы, 1947 жылы И. Ұйықбаев жазып алған мәтіні Қазақстан Ғылыми Академиясының Орталық ғылыми кітапханасының қолжазба қорында сақтаулы (198—705 бумалар). Байтоқ жыраудың 2 толғауы да Жәңгір ханға, оның сән-салтанатына арналған мадақ жырлар. Қолжазба мәліметтерге қарағанда, Жәңгірге жырау сексен жасында барған. Ханның сұрауымен, әуелі жиналып отырған жамағатқа, биге, байға, батырға, қызға, бәйбішеге өмірде не жарасатынын жырлайды, сосын хан мәртебесіне ойысады. “Жәңгір хан дүниеден қайтқан соң айтқан толғауында” әсерлеу әдісін мол қолданады. Жоқтау сарынындағы бұл толғауда жыраудың Ресей үкіметінің қазақ даласын отарлау саясатына қарсы көзқарасы айқын сезіледі. Дереккөздер
Марс Фазылұлы Үркімбаев

Марс Фазылұлы Үркімбаев (23 қараша 1939 жыл, Алматы – 18 ақпан 2012 жыл, Тараз) — қоғам қайраткері, ғалым, техникалық ғылым докторы (1984), профессор (1984), ҚР Инженер академиясының академигі (1992). Қазақ химия-технологиялық институттын бітірген (1962). 1962 – 1968 жылдар аралығында Қазақ химия-технологиялық институттының, Мәскеу Жоғары техникалық училищесінің аспиранты. 1969 – 1973 жылдар аралығында Қазақ химия-технологиялық институттының аға оқытушысы, доценті, кафедра меңгерушісі, деканы. 1971 – 1991 жылдар аралығында Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттының ректоры. 1990 – 1992 жылдар аралығында аймақтық «Тараз» сыртқы-экономикалық ассоциациясының бас директоры – Жамбыл облысы атқару комитетті төрағасының орынбасары. 1992 – 1994 жылдар аралығында Түркістан облысы әкімшілігінің басшысы, Қазақстан ғылым академиясының Оңтүстік Қазақстан бөлімшесінің төрағасы, ҚР-ның экономика министрі. 1994 – 2002 жылдар аралығында Халықаралық «Интеграция – Оңтүстік» қорының президенті, Қазақстан өнеркәсіпшілері мен кәсіпкерлері одағының президенті, ҚР-ның жұмыс берушілер конфедерациясы басқармасының төрағасы, «Қазфосфат» компаниясының құрметті төрағасы. 2002 жылдың ақпан айынан «Каспий Банкі» ААҚ директорлар кеңесінің мүшесі. Шығармалары *Машинажасау саласындағы жетекші ғалым, көрнекті қоғам қайраткері. Ол машина тетігінің беріктігін арттыру жолдарының бірқатар жаңа бағыттарын қалыптастырды және дамытты. *9 монографияның, әр түрлі басылымдарда жарияланған 100-ден астам ғылыми мақалалардың авторы. «Құрмет белгісі», Еңбек Қызыл Ту, «Алтын барыс», «Құрмет» ордендерімен және медальдармен марапатталған. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты, Тараз қаласының құрметті азаматы. *Берлин, Калифорния, Лондон, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, т.б. бірқатар университеттердің құрметті профессоры. Дереккөздер
Сәуле Жұмажанқызы Баяндина

Сәуле Жұмажанқызы Баяндина (1952 жылы туған, Павлодар қаласы) — ғалым, филология ғылымдарының докторы. (2005). Қыздар педагогикалық институтын бітірген (1973). Еңбек жолын Павлодар облысында орта мектептің мұғалімі болып бастаған. Қыздар педагогикалық институтында оқытушы, доцент, 2007 жылы Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі болды. Тіл теориясы, қазақ тілі мен орыс тілінің салыстырмалы типологиясы, тілдерді оқыту әдістері саласында зерттеулер жүргізген. 70-тен аса ғылыми-әдістемелік еңбектері шыққан. «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегері (2008). Сілтеме * http://www.educontrol.kz/objavlenija/spiski_soiskatelei_2009/prezidium10000000/?type=98 Дереккөздер
Барін

]] Барін (баарын, баарін, байрін) — ежелгі тайпа. Барін туралы алғашқы мағлұматтар 1241 жылы жазылған “Моңғол ун ниуча тобчи’ан” атты шығармада кездеседі. Рашид әд-Диннің (14 ғасырда) айтуынша, Барін — моңғолдардың жергілікті нирун руына жатқан және дурбундармен (ойраттар) туыстас. Тарихи жазбаларда Баріннен шыққан бірнеше адамның есімі кездеседі. Соның бірі — Шыңғыс хан заманындағы Наяка ноян. Шыңғыс ханды жақтайтындар мен тайджиуттар арасындағы биілікке таласқан қиян-кескі жанжалдарда Баріндердің басшысы Ширгуэту эбуген одақтасы тайджиуттерді тастап, Шыңғыс хан жағына шыққан. Соның балаларының бірі Наяка-ноян екен. Жылнамашылар оны оң қанаттың әмірі, шихнэ (билеуші) дәрежесіндегі құрметті адам деп атайды. Кейін Барін тайпасының өкілдері Құбалай ханға қызмет еткен. Ал, Хулагу хан Иранға жорық жасаған уақытта Баріндер оның әскері құрамында болды және хан сарайында жоғары лауазымды қызметтер атқарды. Қай ханның тұсында болса да Баріндердің барлық бетке ұстар адамдары Шыңғыс хан империясы әскерінің оң қанатына қызмет атқарса керек. Барін тайпасының бір бөлігі (Барін, байрін түрінде) Моғолстан жерінде (17 ғасырға дейін) болғаны кейінгі мағлұматтарда айтылады. Ғалымдардың пікірінше, мүлде түріктеніп кеткен дәл осы Барін тайпасы қырғыз халқының да құрамына енген. Қырғыздарда “баарын” атты ру осы күнге дейін бар. Дереккөздер
Өмірбек Бәйкенұлы Бәйкен

Бәйкен Өмірбек Бәйкенұлы (1934 жылы туған, Көкшетау облысы) — дәрігер, жоғары санатты хирург-онколог. КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі, Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген дәрігері. Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1958). 1958 жылы Көкшетау облысы Біржан сал ауданының ауруханасында дәрігер-хирург, 1959 жылы Көкшетау облысы онкодиспансерінде хирург болып жұмыс істеді. 1963 ж. диспансердің жанынан емхана ашқан. Облыста оның басшылығымен онкологиялық ауруларға қызмет көрсетудің ұйымдастырушылық-әдістемелік жұмыстары жүргізіле бастады, аудандарда онкологиялық ауруларға тексеру жүргізетін және онкокабинеттер ашылды, онкологиялық ауруларды емдеудің құрама әдістері енгізілді. Облыста алғаш рет радиоизотопты лаборатория іске қосылды. Киев қаласында, Мәскеу қаласындағы П.А.Герцен атындағы Орталық онкологиялық ғылыми-зертеу институтында онкохирургия саласында тәжірибе алмастырған. Мәскеу, Ленинград, Алматы қалаларындағы білімін жоғарылату курстарында оқыған. Онкологтар мен радиологтардың барлық Бүкілодақтық конференциялары мен республикалық съездеріне қатысқан. Халық депутаттарының облыстық (1963), және қалалық (1977) кеңестерінің депутаты. Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2001). Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Ерен еңбегі үшін. В.И. Ленин туғанына 100-жыл» мерейтойлық медалімен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Талпақ Байторыұлы

Талпақ Байторыұлы (туған - өлген жылы белгісіз) — 19 ғасырда өмір сүрген қазақ сәулетшісі. Торғай өзенінің бойындағы Терісбұлақта туып, өмірінің көбін Торғай қаласында өткізген. Ол Торғайдағы қызыл кірпіштен салынған үйлердің, Ыбырай Алтынсарин салдырған мектептің сәулетшісі. Торғай, Жалдама, Қабырға, Терісбұлақ, Жыланшық өзендерінің бойында, Тосынның құмында қызыл кірпіштен үйлер, күмбездер тұрғызған. Кейбіреулері (Түгел, Бегімбет, Алтынай, Жездібай, Бекбау және Берденнің қызыл үйлері) осы күнге дейін сақталған. Байторыұлы жасаған сәулет өнері ғимараттарының ең көріктілері — Досан қопасындағы Қызыл мешіт пен Терісбұлақтағы көп күмбезді Бердікей мешіті. Бердікей мешіті биік күмбезімен, әсем нақышпен өрнектелген бағаналарымен ерекше сәнді болған. Осы мешіттің қасындағы үлкен медресе ғимараты мен байлардың жатақ үйін Ыбырай Алтынсариннің жобасымен тұрғызған. Байторыұлы көптеген қыш үйлерді баласы Қойгелдімен бірлесіп салған. Қойгелді жаз бойы Сарыиін бойынан қаймақтас жинап, қызыл үйлердің есік-терезелерін сонымен нақыштаған. Дереккөздер
Зиккурат

Зиккурат – текше тәрізді тағанға тұрғызылып, биіктеген сайын сүйірлене түсетін параллелепипед немесе қиық пирамида түрінде қаланған баспалдақты алып мұнаралардың ғылымдағы атауы. Ертедегі Шумер (Қазіргі Ирак) адамдары пирамида пішіндес көптеген құрылыстар салып, оларды зиккураттар деп атаған. Мұндай үлгі ғибадаттық құрылыстарда қолданылған. Зиккурат, көбінесе, үш қабатты болады, жоғарғы қабаттың үстіне құдайға арналған (Күн, Ай құдайына, т.б.) әдемі де шағын сарай орнатылатын болған. Зиккураттың қабырғалары әр түсті – қара, қызыл, ақ болып келіп, үстіндегі сарай, көбінесе, алтынмен апталатын. Кейінірек басқа да бояулар қолданылған. Ең көне Зиккурат б.з.б. 5 – 4-мыңжылдықтарда Қосөзен аймағында (Тигр мен Евфрат өзендерінің аралығында) пайда болған. Алғаш ежелгі шумерлер елінде, содан кейін басқа да елдерге таралып (Аккад, Ассирия, Вавилон), сол кездердегі сәнді құрылыс үлгісіне айналған. Біздің заманымызға келіп жатқан Зиккурат Ор (Ур) қаласында (б.з.б. 3-мыңжылдық), Элламда (б.з.б. 2-мыңжылдық) және Вавилонда жартылай сақталған. Көне дәуірлерде Зиккураттарға ұқсас құрылыстар Мысырда (Жасер пирамидасы, т.б.), Америка үндістерінде (Мексика, ацтектердің Теотихуакан пирамидасы) салынған. Зиккураттардың ең жетілген түрі - Урдағы зиккурат. Бұл шіркеу б.з.б. 2100 жыл шамасында саз балшық тастардан салынған және жақын арада қайта жөндеуден өткізілді. Зиккураттарда жүргізілген қазба жұмыстары кезінде археологтар өте мол қазыналар тапқан. Дереккөздер 1. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8 2. Әлемнің ұлы кереметтері, Алматыкітап 2005 жыл.
Беженев

Беженев — Сандықтау ауданының қиыр шығысындағы тау. Қоңыр және Аршалы өзендерінің аралығында, Балкашино ауылынан солтүстік-шығысына қарай 50 км жерде орналасқан. Абсолютті биіктігі 517 м. Солтүстік-батыс және батыс беткейлері Қоңыр өзеніне және оның саласына қарай тік құлайды. Қалған беткейлері көлбеулеу, сай-жыра, шұңқырлармен тілімделген. Тау батыстан шығысқа қарай 10 — 12 км-ге созылған, ені 6 — 7 км. Бірнеше тау бастары айқын көрінеді. Құмды-сазды элювийлі-делювийлі шөгінділермен жабылған төменгі протерозойдың жыныстарынан түзілген. Сортаңдау және нашар дамыған қара топырағында бетеге аралас әр түрлі шөптесіндер және петрофитті-сұлыбасты өсімдіктер өскен. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Ниет

Ниет – адам әрекетінің нақтылы мақсатын, мазмұнын бейнелейтін қозғаушы мақсаттылық. Ниет мәлім себептен болуы мүмкін, ал ол тұрақты түрде әрекетте іске асуға кіріссе мақсатқа айналады. Кісіні нысанаға бағыттайтын да, істің мән-мәнісін белгілейтін де ниет есептеледі. Ниеттің мазмұны адамның қылығы мен пиғылын көрсетеді. Ниет субстанция болса, қылық пен пиғыл – оның акциденциялары. Тілек ниеттендіру мағынасына ие. Тілек айтушы өзінің Ниетін білдіргісі келеді. Ал, үлкен құрметті адамның тілегі бата делінеді, ол ниетті ғана емес, бағыт-бағдар көрсетуді де білдіреді. Бата арқылы жұртшылыққа, әсіресе жастар мен балаларға тәрбие беру қазақ халқының тұрмысына сіңген дәстүр есептеледі. Көңіл құбылмалы болса, да ниет негізінен тұрақтырақ болады. Ниет адамның табиғатынан хабар беретіндіктен, мақсаты мен талпынысына негіз болатындықтан, оны түбірімен өзгерту қиын, бірақ өзгермейтін қатып қалған ниет те жоқ. Ниеттің дұрыс болмауы өзімшілдік, ашкөздік, әдепсіздік секілді этикалық ар-намыс ережесіне қайшы келеді. Ар адамның қазығы, ол ниеттің де өлшемі. Сондықтан ниет тек арға сай, арлы болғанда ғана ізгілік есептеледі. Ниет тазалығы ізгілік ретінде ерекше адами талап. Қателік, адасу, кінәлі болу тек ниеттің шектен шығуы мен жөнсіздігінен болады. Адамда қатып қалған тағдыр жоқ, адам қатал жазымышқа бағынбайды, тағдыр тек мүмкіндік арнасы ғана. Зұлымдықты қара ниетті, бұзық ниетті адамдар көбірек жасайды, бірақ бұл ниеті жақсы адамдар зұлым болмайды дегендік емес, өйткені жақсы ниетпен зұлымдық жасау да тарихта көп кездеседі. Көптеген тарихи зұлымдықтар жақсы ниетті іске асыру үшін жасалғаны о бастан белгілі, мұндағы мәселе шолақ ойлы надандыққа, немесе қате ұстанымдарды басшылыққа алуға, нашар сенімге арқандалуда жатыр. Сөйтіп ниеті жақсы, бірақ істегені жамандық сынды парадокс, тіпті абсурд жағдайлар да пайда болады. Адам айналасын ғана емес, өз-өзін де білгісі келеді, бірақ адам бір күрделі феномен. Адамдарды дұрыс жолға салып, ниеттерін тазарту (ғалымдардың атасы Аристотель оны катарсис деп атаған,) үшін дүниеде философтар, әулиелер, ғалымдар ойлаумен, зерттеумен шұғылданады. Адамдар өздерін түсіну мақсатында соларға ден қойып, соларды тыңдаған, оқып, түсінбек болған. Жан жомарттығы, кісілігі мол адам Ниетінің таза болатыны әуел бастан белгілі, бірақ әлеум. хәл, тұрмыс адамдарды не қилы талқыға түсіреді, сөйтіп Ниет бұзылады, бірақ адамдардың өз Ниеттерін тазарту мүмкіндіктері үнемі болады. Интенция (, ұмтылу) ұғымы - сананың затқа бағытталуын немece зат бейнесiнің ойда сақталуын сипаттайды. Интенция сананың мәнін бiлдiретiн ерекше қасиет деп есептелiнедi. Бұл ұғым ежелгі грек философиясында стоиктердің iлiмi бойынша ең жоғарғы рухани күш, зерде, ынта-жiгердiң негізi деп саналды. Сенека интенция ұғымын рухтың қозғалу жолдарын бейнелеуге қолданады. Томас Аквинат интенцияны танымның қаруы, сана осы интенция арқылы объектiнi түйсiнiп, оны интеллектуалды және интеллигибелдi игередi дейдi. Интенция жөніндегі iлiм Ф. Брентаноның философиясы мен Гуссерль Феноменологиясына негiз болды. Сілтемелер *Қозғаушы күш *Парасат *Тілек Дереккөздер
Бадам қорымы

Бадам қорымы - ежелгі қорым. Біздің заманымыздан бұрынғы 4 ғасырдың – біздің жыл санауымыздың 4 ғасырынан қалған. Бадам өзенінің сол жағалауында сүйірлене көзге түсетін археологиялық ескерткіш. Бадам ауылынан батысқа қарай 5 км қашықтықта. 1980 жылы Шымкент педагогика институтының А.Н. Подушкин жетекшілік еткен тобы анықтаған. Қорым әр қайсысында 2-ден 5 үймеге дейін бар 5 топтан құралған. Әр топтың ара қашықтығы 250 – 400 м, оңтүстіктен-солтүстікке қарай созылып жатыр. Жатаған үймелердің орташа ауқымы – етегінің диаметрі 15 – 30 м, биіктігі 1,8 – 3,2 м. Сілтеме
Жөн-жосық

Жөн-жосық – қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрпындағы кәделердің жиынтық атауы. Жолдастық, ағайыншылық, құдандаластық қарым-қатынастардағы дәстүрлі кәделердің бірінің дұрыс орындалмауы Жөн-жосықты білмеу болып саналып, жақын адамдар арасындағы ренішке негіз болады. Сілтеме
Низам

Низам ( – заң, тәртіп, жүйе, жарлық) – 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында қазақ қоғамында кеңінен қолданылған құқықтық атау. Негізінен дәстүрлі әдет-ғұрып нормалары мен қағидаларын ауыстырған патшалық Ресей заңдарына қатысты қолданылған. Сілтемелер *Заң *Заңнама Дереккөздер
Безымянка

Безымянка — Сандықтау ауданындағы тау. Балқаш ауылынан шығысқа қарай 10 км, Новомарковка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, Жабай өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. Абсолютті биіктігі 626 м. Жер бедерінде айқын көрінеді. Солтүстік және шығыс беткейлері тіктеу, бірнеше тау бастары көрінеді. Солтүстік-батыс етегінен Қабанбайбұлақ өзені ағып өтеді. Коллювийлі және коллювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан жоғарғы палеозойдың гранит және гранитоидтарынан түзілген. Орманның сұр және шымды-сұр топырағында қарағай, қарағайлы-қайыңды орман қалыптасқан. Қына, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Бадрап

Бадрап - қоқыс тастайтын арнайы шұңқырдың археологиялық атауы. Бадрап орта ғасырлық қалалар мен елді мекендер орындарын (Отырар, Тараз, Талхиз, т.б.) қазған кезде көп ұшырасты. Ішінен қала тұрғындарының сол замандағы тұрмыс-тіршілігінен, мәдениеті мен өнерінің дамуынан жан-жақты мәлімет беретін, өмір сүрген уақытын анықтауға көмектесетін заттай айғақтар табылды. Дереккөздер
Надежда Андреевна Лушникова

{{Жазушы { } { } }} Надежда Андреевна Лушникова (1940 жылы 22 қарашада Алматы облысы Қарасай ауданы Шамалған ауылында туған) — айтыс ақыны. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (2010). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1970). Құрмет орденінің иегері. Жамбыл ауданының құрметті азаматы. Толығырақ * Лушникова Надежда Андрейқызы 1940 жылы 22 қарашада Алматы облысы Қарасай ауданы (бұрынғы Қаскелең ауданы) Шамалған ауылында дүниеге келген. * 1961 жылы Қызылорда мемлекеттік университетін (бұрынғы Қызылорда педаогогика институты) бітірген. * 1969 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің филология факултетін бітірген. * Еңбек жолын қазақ тілі мен қазақ әдебиеті пәнінің мұғалімі болып бастаған. * 1962 — 1984 жылдары Қызылорда облысы Сырдария ауданы комсомол комитетінің хатшысы * Қызылорда облысы “Ленин жолы” газетінде әдеби қызметкер, “Жазушы” баспасында редактор, ауыл мектептерінде мұғалім болды. * 1985 жылдан Алматы облысы Жамбыл ауданындағы Ү. Кәрібаев мұражайының директоры. Шығармашылығы * Надежда Лушникова жастайынан домбыра тартып, ән орындаушылығымен танылды, жазба әрі суырыпсалма ақындығымен де белгілі болды. * Ақынның “Елім менің” (1962), “Көңіл қошы” (1970) атты жеке жыр жинақтары шыққан. Айтыстары “Жыр шашу”, “Мәңгі көктем” (1988) жинақтарына енген. Республикалық айтыстарда, М. Көкеновпен (1980), Ә. Манаповпен (1985), т.б. болған жыр сайыстарында дәстүрлі айтыс өнерінің жаңаша дамуына елеулі үлес қосты. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Марапаттары * Қазақ КСР Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (құрметті атағы) * 1970 жылы - Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты ("Көңіл-күй"және "Туған жер" өлеңдер жинағы үшін) * 2010 жылы - Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағының иегері * 2013 жылы - "Тіл жанашыры" ұлт белгісінің иегері * 2017 жылы - ҚР Президентінің жарлығымен Құрмет орденімен марапатталған. * Алматы облысы Жамбыл ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Жөргек

Жөргек – бесікке бөленетін сәбиді орайтын, асты-үстіне салынатын жұмсақ маталар, баланың бесіктегі жатын орнының төсеніші мен жамылғы шүберектері. Қазақ халқының ұғымында Жөргек қасиетті саналады. Сондықтан Жөргек үнемі таза болуы керек. Жөргекгінде дарыған жақсылық өмір бойы үзілмейді деп есептейтін халық Жөргекті кесірден, ауру-сырқаудан сақтасын деп, ертелі-кеш аршамен немесе адыраспанмен аластап отырған. Сілтеме
Елжас (Ілияс) Жүнісұлы Бекенов

Елжас (Ілияс) ЖүнісұлыБ екенов (1892, Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Қарағаш ауылы —1938, Алматы) — жазушы, сыншы. Мәскеудегі Қызыл профессура институтын бітірген (1933). Ауылда жалшы, Петропавлдағы Мұратов диірменінде жүкші (1912), Томск губерниясындағы Судженск көмір кенішінде шахтер (1912 — 15), Петропавл теміржол бекетінде жүкші (1915 — 16) болған. * 1916 жылы Ресей патшайымының Жарлығына сәйкес қара жұмысқа алынып, Пермь теміржолында еңбек етіп, Қазан төңкерісінен кейін елде әр түрлі қызмет атқарған. * 1922 — 24 жылы Орынбордағы жұмысшы факультетінде оқыған. * 1925 — 26 жылдары «Еңбекші қазақ» газетінде бөлім меңгерушісі * 1926 — 27 жылдары Жұмысшыларды ағарту қоғамы жұмысшы баспасөзі секциясының басқарушысы * 1927 — 28 жылдары Жұмысшы-шаруа инспекциясы халкомының нұсқаушысы * 1929 — 31 жылдары Петропавлда «Кеңес ауылы» газеті редакторының орынбасары, кейін жауапты редакторы * 1933 — 36 жылдары Оралда «Екпінді құрылыс» * 1935 — 36 жылдары Петропавлда «Ленин туы» облыстық газеттерінің жауапты редакторы * 1936 — 1938 жылдары Бас әдеби басқарманың бастығы болды. Еңбегі Алғашқы өлеңдері 1922 жарияланған. Тұңғыш прозалық туындысы — * «Бидің жауыздығы» әңгімесі (1922). Кейін * «Жалшы сәулесі» (Ташкент, 1929), * «Октябрь күндеріндегі қуаныш» (1927), * «Ұлтшыл» атты тұңғыш әңгімелері (1927), * «Біздің еңбек» (1934), * «Большевик қызы» (1937), * «Ана құшағында» (1937), тағы басқа шығармаларында жаңа заманнан жақсы үміт күткен кейіпкерлері арқылы сол кездегі қазақ қоғамының шындығын заман талабына сай суреттейді. * «Жәмила қалай сауатты болды» (1927) әңгімесі * «Жаңа жол бойында» (1939) қазақ әйелдерінің қоғамдық жұмысқа араласуын бейнелейтін көрнекті шығармалардың бірі болды. Бекенов сын жанрына да үлес қосып, Ш.Иманбаева, С.Мұқанов, М.Әуезовтің шығармаларын, жас жазушылардың туындыларын талдап, құнды пікірлер айтқан.«Жәмила қалай сауатты болдың» повесть, 1929 жылы «Жаңа жол бойында», «Жалшы сәулесі» әңгіме-очерктерінің жинақтары шықты. * 1936 жылы «Ұлт қозғалысы және ұлтшылдық әдебиет» атты ғылыми-сын еңбегі жарық көрді. Осы сияқты еңбектерінде біраз ақын-жазушылардың қатарында Әуезовтің есімі аталады. * «Тарихи шындықты құр қиялмен суреттеуге болмайды» деген мақаласында «Айман - Шолпан» пьесасының жетістік жақтарын құптап, кейбір тарихи шындықтың бұрмалануына сын айтқан. Әдеби сын саласында жұмысы Елжас Бекенов әдебиеттану саласында да еңбек етті. Мезгілсіз өмірден өткен ақын Шолпан Иманбаеваның шығармашылығы туралы, Сәбит Мұқановтың поэмасы туралы және т.б. мақала жазды. 1935 жылы оның «Ұлттық қозғалыс және ұлттық әдебиет» атты кітабы жарық көрді. Қызықты деректер * Сәкен Сейфуллин «Көкшетау» поэмасын Елжас Бекенов бастаған біраз қаламгерге арнаған. * Елжас Бекеновтің ұлы Болат Ілиясұлы Бекенов әкесінің шығармашылық жолын жалғастырып, бүгінде әдеби қызметпен айналысады. 2003 жылы Болат Бекеновтың «Құмырсқаның көлкесі» атты әңгімелері бар кітабы жарық көрді. * Көкшетаудағы көшелердің біріне Елжас Бекенов есімі берілген. Дереккөздер