kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қалыпсыздықтар жолағы

Қалыпсыздықтар жолағы. Геофизикада: созылмалы және ұзақ қашықтықтарға сағаланатын жалпылама қалыпсыздық алқабы ауқымында физикалық табиғатының дербестігімен сипатталатын, геологиялық табиғаты да шамамен ұқсас болып келетін жергілікгі қалыпсыздықтардың белгілі бір шартты сыздық бойымен бір-біріне тізбектеле орналасуынан туындайтын жүйе.Қалыпсыздықтар жолағы әдетте өз ауқымына кіріккен нақтылы типке жататын рудалар шоғырымен немесе белгілі бір жататын рудалы денелер кіріктірген арнаулы геологиялық формациямен, иә болмаса таужыныстар жиынтығынмен байланысты туындай отырып, көбінесе ұзаққа сағаланатын рудалы алаңдарға сәйкес келеді. Қалыпсыздықтар жолағының мысалы ретінде "Курск магниттік қалыпсыздығын" атауға болады. Дереккөздер
Жолақтылық

Жолақтылық.Таужыныстарда тек өздеріне ғана тән қасиеттері тұрғысынан оқшауланған жұқа жолақтардың бір-бірін алма-кезек алмастырып отыруы; әрбір жолақты оқшаулайтын қасиеттер әдегге оның минералдық құрам өзгешелігінен, түс және құрылым-бітім ерекшеліктерінен, немесе минералдардың реттеле жүйелену сипатынан туындайды. Дереккөздер
Шіркін, life!

Шіркін, life! — қазақстандық 2011-2013 жылдардағы "Еларна" арнасында көрсетілген, Қазақстанның әншілері мен актерлері қатысқан реалити-шоу, тележоба. Мақсаты Жоба иелерінің айтуынша бағдарламаның басты мақсаты — Қазақстанның спорт және туризм саласын жастар арасында кеңінен насихаттау. Бұл маусым алдыңғы екі бөлімге қарағанда түрлі жаңалықтарымен ерекшеленеді: *Қатысушылар саны 12 адам — өнер жұлдыздары. *Тапсырмалар саны 14. Олардың барлығы дерлік түрлі спорттық ойындар мен арнайы сайыстарға негізделген. *Түсірілім Ақмола облысы, Щучинск қаласы, Бурабай курорттық аймағында өтті. Қатысушылар құқығы Реалити-шоуға кез келген өнерпаз немесе танымал тұлға қатыса алмайды. Қатысушыларға қойылатын басты талаптар: #Біріншіден ол: қазақ тілінде еркін сөйлеу білуі керек; #Екіншіден ол: рейтингі бар, халыққа қызық адам болуы керек; #Үшіншіден ол: жобаның барлық шарттарына төзе біліп, бағдарламаға барынша атсалыса білуі керек; Шарты Жобаға іріктеуден өткен 12 адам қатысады. Бағдарламаның басты ережесіне сәйкес, олардың тең жартысы, яғни 6 қыз, 6 ер болуы керек. Бұлар екі командаға бөлінеді. Бұл жерде басты байқау командаларға негізделеді. Тапсырмалар жалпы командаға беріледі. Сондықтан бұл тұста әрбір қатысушы тапсырманы орындау барысында өз командасында мықтылық немесе тапқырлық таныта білуі керек. Әрбір жетістік командаға ұпай сыйлайды, әрбір кемшілік команданы артқа тартып, жеңіліске ұшыратады. Жобаның ережесіне сәйкес қатысушылардың күнделікті тыныс-тіршілігін, олардың айналасындағы адамдармен қарым-қатынасын жүргізуішілер бақылап отырады. Әрбір командаға күн сайын немесе 2 күнде 1 тапсырма беріледі. Фотогалерея Дереккөздер
Ағаттық

«Ағаттық ісімізді білмедік пе? Көңілін бір нәрседен кірледік пе?» (I. Жансүгіров, Поэма). Поэма үзіндісінен тіліміздің түсіндірме сөздігінде берілген «әбестік, қателік, жаңсақтық» мағыналарын ұғынамыз. Бірақ «ағаттық» сөзінің тұңғыш мағынасын басқа түркі тілдері деректеріне зер салғанда ғана аңғара аламыз. Якут тілінде: оғотук — балалық, аңғырт, аңқау, жетілмеген (Якут— русский словарь, 1972, 266) деген мағыналарға нұсқайды. Якут тіліндегі осы мағыналардың алғашқысы — «балалық» та, басқалары кейін пайда болған — туынды мағыналар. Өйткені бұл тілде: «оғо»—«бала», ал «оғото» тұлғасында «балапаным» дейтін мағына бар. С. Маловтың топтастыруы бойынша, якут тілі — түркі тілдері ішіндегі өте көне тілдердің бірі. Осы көне тілдің ескі сөзі қазақ арасында да сақтала отырып, дыбыстық тұлғасын өзгерткен деуге әбден болады. Түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестігі заңдылығы бойынша көне тілдегі «о» дыбысы қазақ тілінде «а» болып, «оғою» сөзі «ағата», одан әрі «ағат» қалпына дейін жеткен. Бұл тұлға әлі де «бала» дегенді ғана аңғартып тұр. Оның «балалық» мағынасын беруі үшін, белгілі бір қосымша жалғануы қажет. Ол қосымша тек қана қатаң дауыстыдан басталмақ. Осылайша «ағаттық (ағат-тық)» тұлғасы пайда болып, бұл сөз алғаш «балалық» мағынасын аңғартса, уақыт өткен сайын үстеме мағына жамап, «әбестік», «жаңсақтық» ұғымдарын да беретін болған. Ойға салып қарасақ та, мұндай сипаттар көп жағдайда балаға, балалық шаққа тән екендігін байқау қиын емес. Мысалы: «Балам, түне күнгі ағат қылығыңнан соң жұрт көзіне түсуге өте қымсынатын көрінесің»... (Н. Ғабдуллин, Қызық дәурен). Осы сөйлемдегі «ағат» тұлғасының орнына «бала» дегенді қойсақ та, беретін мағынасына онша нұқсан келе қоймайды. Сөйтіп, «ағаттықтың» алғашқы мағынасының қазақшасы — «балалық» болмақ та, кейінгі мағыналары — аңғырттық, аңқаулық, әбестік, қателік, жаңсақтық деп топшылаймыз. Дереккөздер
Шәмші Қалдаяқов көшесі (Астана)

]] Бұрынғы атауы №23-1 желекжол. Шәшмі Қалдаяқов көшесі жаңа әкімшілік орталықта орналасқан. Ұзындығы - 6690 м. Шәмші Қалдаяқов (1930-1992) - ұлы композитор, Қазақстанның халық өртісі. Шымкент, Тараз, Жетісай қалаларының құрметті азаматы. Шәмші Қалдаяқов ұлттық музыка өнерінің ән жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген сазгер. Оның әндері құлаққа жағымды, жүрекке жылы қабылданып, жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленді. Шәмші Қалдаяқов Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранының авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шардара көшесі (Алматы)

Көшеге ортағасырлық қоныстың және Сырдария өзені бойындағы су қоймасының атауы (Алматы қаласы мәслихатының 16.01.2006 № 222 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 18.01.2006 № 1/38 қаулысы) берілген. Көше Алатау ауданындағы «Шаңырақ-1» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 950 метр. Дереккөздер
Шоқан Уәлиханов көшесі (Астана)

]] Шоқан Уәлиханов көшесі — Александр Бараев көшесінен басталып, Ықылас Дүкенұлы көшесінде аяқталады. Рамазан, Жәнібек тархан, Ғ.Қараш, Ағыбай батыр, А.Иманов, Баянауыл, Мұхаммед Дулати, Кенесары, Отырар, Абай даңғылын, Жақып Омаров, Сәкен Сейфуллин, Қарағанды, Әліби Жангелдин көшелері қиып өтеді. Ұзындығы — 2478,1 м. Шоқан Уәлиханов (1835-1865) — қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы, шығыстанушы, тарихшы, этнолог, географ, фольклортанушы, суретші. Омбы кадет корпусын бітірген. «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу», «Едіге» жырларының нұсқаларын хатқа түсірді. 1856-57 жылғы алғашқы саяхаттарын «Ыстықкөл сапарының күнделігі», «Қытай империясының батыс провинңиясы мен Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» атты еңбектерінде баяндайды. Шоқан Уәлихановтың «Алты шаһардың яғни Қытайдың Нан-Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жайы атты» еңбегі - Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, географиясына, әлеуметтік қүрылысына арналып, заман ғылымының биік деңгейінде жазылған әлемдегі тұңғыш зерттеу жұмысы болды. Оның «Абылай», «Қазақтың шежіресі», «Шона батыр», «Қазақтың көші-қоны» сияқты қазақтың тарихы мен этнографиясына, қазақ даласының әлеуметтік-саяси қатынастарына арналған еңбектерінің мәні зор. Бұл көшеде Алматы ауданы бойынша Салық комитеті, «Ботагөз» сауда үйі, «Мастер» құрылыс заттарының орталығы, «Жасыбай» қонақүйі, «Әлем» сауда орталығы орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шақпақ көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Транспортный көшесі. Шақпақ көшесі Мұзтау көшесінен басталып, Ақан сері көшесінде аяқталады. Сыдық Мұхамеджанов, Шабал Бейсекова, Күләш Байсейітова көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 860,1 м. Шақпақ - Түркістан облысы, Бәйдібек ауданындағы ауыл, Алғабас ауылдық округінің орталығы. Аудан орталығы Шаян ауылынан солтүстікке қарай 22 шақырым жерде. Ауылдың оңтүстік-батысындағы төбеле Шақпақ әулие кесенесі бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шашкин көшесі (Алматы)

Көшеге қазақтың көрнекті жазушысы Зейін Жүнісбекұлы Шашкиннің есімі (Алматы қаласы әкімінің 23.09.1997 № 544 шешімі) берілген. Шашкин Зейін Жүнісбекұлы (1912-1966) Солтүстік Қазақстан облысында дүниеге келген. Ол - «Теміртау», «Дерцер Дарханов», «Вера» романдарының авторы. Көше Бостандық, Медеу аудандарында орналасқан. Тимирязев, әл-Фараби даңғылдарымен қиылысады. Бұрынғы атаулары: *а)Университетская; *ә)2-ші Көктем көшелері. Көшенің ұзындығы - 950 метр. Дереккөздер
Шалгөде көшесі (Астана)

Шалгөде көшесі (Астана)-Бұрынғы атауы Тыңның 30 жылдығы көшесі. Шалгөде көшесі Жігер орамынан басталып, Атамұра көшесінде аяқталады. Көкжелек, Көкарал, Құлагер көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 622,1 метр. Шалкөде - Райымбек ауданындағы жайлау. Жайлаудың орта тұсынан Шалгөде өзені ағып өтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Адыраю

Адырай немесе адыраю. Тіліміздің екі томдық түсіндірме сөздігінде оның мағынасы — «ажыраю, көзін шарасынан шығара ашулы пішінмен қарау, бадыраю» дей келе, мысалға «Рахым інісіне көз астымен адырая бір қарап қойды» дегенді келтірсе, 10 томдық түсіндірме сөздікте: Адырай - көздің әдеттен тыс ашылуы, ажыраю, бадыраю. Мысалы: «...екпесі қысылып, екі көзі адырайып шарасынан шыға жаздады». Жеңіл-желпі, сырт қараған жанға «адырай» сөзін түсіндірме сөздіктердегі «адыр» түбірімен тектес қарап, төркінін содан шығара салу қиынға соқпайды. Алайда «адыр» сөзінің екінші — ожар, ұрт, ұр да жық мағынасын естен шығаруға да болмайды. Шындап келгенде, соңғы сөздердің мағынасы «жынды» дегеннен тіпті де алшақ кетпейді. Олай болса, дәл осындай магына берерлік сөз түркі тобына жататын тілдердің басқа біреуінен табылуға тиіс. Якут тілінде: адырай — жын, шайтан деген мағынаны ұғындырады. Егер біз жоғарыда көркем әдебиеттен келтірген мысалдардағы сөйлем ішіне «адырай» орнына «жын» сөзін қойсақ, жалпы мағынаға нұқсан келмей, қайта қабыса түседі («жындана бір қарап қойды» немесе «көзі жынданып, шарасынан шыға жаздады»), «Адырай» сөзінің мағынасын түсіндіруде көмегін тигізіп тұрған «ажырай» тұлғасы «адырайдың» дыбыстық өзгеріске түскен түрі. Түркі тілдерінде дыбыс сәйкестіктерінің жиі құбылыс екендігі жоғарыда көрсетілді. Түркі тілдерін былай қойғанда, тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің кейбіреуінде біздегі «ажырай» тұлғасының «адзарай» болып дыбысталып, мағынасы — сотқар, тентек дегенге келеді. (Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков, т. I, Л., 1975, 16). Мұның өзі алғашқы мағынадан (жын, шайтан), сәл ғана ауытқушылықты көрсетеді. Оны бурят тіліндегі «ажарай» (мағынасы — шайтан, пері) сөзі анықтай түседі. Дереккөздер
Шалқар көшесі (Астана)

Шалқар көшесі «Железнодорожный» тұрғын алабындағы көше. Ұзындығы - 567,6 м. Шалқар - «кең-байтақ, шексіз де шетсіз дала» деген мағынаны білдіреді. «Шалқар» атты елімізде көлдер мен елді мекендер кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шаңтөбе көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №23 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Шаңтөбе көшесі Ордабасы көшесінен басталып, Амантоғай көшесінде аяқталады. Маятас көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 560 м. Шаңтөбе - жер атауына байланысты айтылады. Осындай ауыл аттары да кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ада-жұда

Қазіргі тілімізде «біржола, мүлде» мағыналарын беретін бұл қос сөздің әр сыңары жеке-дара кездеспейді. Кездесе қалған күнде де, жергілікті тіл ерекшелігі (диалектизм) қалпында ғана айтылады. Көркем әдебиеттен мына бір мысалды ұсынайық: «...езгі тіршіліктің ескі жұртынан ада-жұда қол үзіп, жаңа тұрмысқа біржола қоныс аударып жатқандар да аз емес (Ө. Қанахин, Дәмелі). Қазіргі тілімізде «ада» сөзі бар әрі оның мағынасы да көпшілікке мәлім. Бірақ мына қос сөз құрамындағы алғашқы сыңардың оған қатынасы жоқ. Алайда түркі тілдерінің кейбіреуінде, дәлірек айтсақ, якут тілінде бұл тұлғалас сөз жеке тұрып та қолданылады: адьас — тіпті, мүлде, өте мағыналарын береді. (Якут-русский словарь, 1972, 32). Қазақ тілінде «с» дыбысы түсіріліп, «ада» қалпында сақталған. Ал қос сөздің екінші сыңары Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл облыстарын мекендеген қазақтар тілінде «жүдә», «жұда», «жүде» дыбыстық құрамдарында жиі қолданылып, «өте», «тым», «тіпті», «мүлде» мағыналарын ұғындырады. Басқаша айтқанда, жергілікті тіл ерекшелігі есебінде кездеседі. Бұл өңірдегі тұрғындарға «жұда»— өзбек, түрікмен сияқты көрші отырған түркі тілдерінен ауысқан. Осыған қарап, сөз төркінін түркі тілі деп тапсақ, өте қате болар еді. Көрсетілген түркі тілдеріне ол сөз парсы тілдерінен енген. Парсы тілінде: джода — белек, жеке; айырылған, аулақтаған іспеттес мағыналарға ие. Осы сөз өзбек, түрікмен тілдеріне ауысып, «жұда» тұлғасына дейін түрленіп, мағынасы да өзгеріске душар болған. Қорыта айтқанда, «ада-жұдар» қос сөзінің алғашқы сыңары түркі тілдерінің меншігі де, соңғысы иран тілінің еншісіне жатады. Қазіргі тілімізде осы екі сөз қосарлана келіп, бір мағына төңірегіне топтасқан. Егер осы қос сөзді қазіргі ұғымымызға сәйкестіре айтсақ: «өте-өте», «тіпті-тіпті», «мүлде-мүлде» сияқты бір сөзді қайталау болып шығады. Дереккөздер
Шөгіров көшесі (Алматы)

Көшеге мемлекет қайраткері Баймұхамбет Шәгіровтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. Шәгіров Баймұхамбет (1902) Алматы облысы Қапан ауданында дүниеге келген. Кучинск ревкомының хатшысы, Алматы қалалық партия комитетінің екінші хатшысы қызметтерін атқарған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Еспаев, Мұқаев, Чорманов, Қасым Шәріпов атындағы көшелермен қиылысады. Бұрынғы атаулары: *а) Северная; *ә) 25-ші көшелері. Көшенің ұзындығы - 800 метр. Дереккөздер
Шөйкенов көшесі (Алматы)

Көшеге мемлекет қайраткері, заңгер, заң ғылымының докторы Нағашыбай Шәйкеновтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Шөйкенов Нағашыбай (1947-2000) Орынбор облысы Новоорск ауданындағы 216-разъезде дүниеге келген. Ол Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі, Қазақстан Республикасының Әділет министрі, Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары, Қазақ мемлекеттік заң университетінің ректоры қызметтерін атқарған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Жандосов, Бекет-ата, Бейсембаев, Жантөрин, Нұрмаханов, Исаев көшелерімен қиылысады. Бұрынғы атауы - 4-ші көше. Көшенің ұзындығы - 1043 метр. Дереккөздер
Шапағат көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Набережный көшесі. «Күйгенжар» тұрғын алабы. Шапағат көшесі Атақоныс көшесінен басталып, Жаңатұрмыс көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 513,9 м. Шапағат - «рақым, мейірім, шарапат» деген мағынаны білдіретін сөз. Ертедегі қазақтар жақсылығы мол жылды «шапағаты мол жыл», қайырымды адамды «шапағаты мол адам» деп атаған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шаймерденов көшесі (Алматы)

Көшеге қазақтың белгілі спортшысы Саян Шәймерденовтің есімі берілген. Ол көгалдағы хоккейден бірнеше дүркін әлем чемпионы атанған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Жандосов, Пәрімбетов, Саттарханов, Мырзағұлұлы, Нұрмаханов, Сейітжанов, Машан атындағы көшелермен қиылысады. Бұрынғы атаулары: *а) Центральная; *ә) 6-шы көшелер. Көшенің ұзындығы - 1010 метр. Дереккөздер
Шәкәрім көшесі (Алматы)

Көшеге қазақтың дарынды ақыны, аудармашы, композитор, философ, Абай мектебінің ең көрнекті өкілі Шәкәрім Құдайбердіұлының есімі (1991 жылы) берілген. Құдайбердіұлы Шәкәрім (1858-1931) Семей облысында дүниеге келген. Ол «Қалқаман-Мамыр», «Еңілік-Кебек», «Айсұлу-Нартайлақ», «Қодардың өнімі», «Ләйлі мен Мәжнүн» поэмаларын жазды. Көше Әуезов, Алмалы аудандарында орналасқан. Варламов, Тілендиев, Прокофьев, Айвазов-ский, Брусиловский, Түркебаев, Тұрғұт Озал, Гайдар атындағы көшелермен қиылысады. Бұрынғы атаулары: *а) Школьный қиылысы; *ә) Жданов көшесі. Көшенің ұзындығы - 1440 метр. Дереккөздер
Шәрденов көшесі (Алматы)

Көшеге Қазақстан Республикасының Халық суретшісі, Мемлекетік сыйлықтың лауреаты, Чехия Республикасының бірінші президенті Мазарика сыйлығының лауреаты Жаңатай Шәрденовтің (1921-2001) есімі берілген. Көше Әуезов ауданындағы «Алты Алаш» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 470 метр. Координаттары 43.229577, 76.804394. Дереккөздер
Айлас, мұңдас

Бұл сөздерді қатар, қабаттастыра талдауымыздың себебі — екеуі тілімізде қолданылатын «Айлас қатын мұңдас» деген мақалдың құрамында келуі. Сырт қарағанда, «айластың» да, «мұңдастың» да мағыналарын түсіну қиындық тудырмайды: айлас — босанатын айы, мезгілі бір, шамалас, ал мұңдас — «қайғысы мен қуанышын ортаға сала сөйлесетін сияқты ұғымдар береді. Кейбір тіл деректеріне зер салсақ, біздің бұл білетін мағыналарымыз — сол сөздердің соңғы, туынды мағыналары екендігін аңғартады, Хакас тілінде «айлығ» тұлғалы сөз — қазақ тіліндегі «екі қабат», «жүкті әйел» мағынасында қолданылады. Хакас тілінде ондай әйелдердің босану мерзімінің шамалас, бірдей екендігін ажыратпай, тек жалпы екі қабат әйелдерге ғана айтылады. Ал сарыкөл тілінде: мынгдош — әңгіме, сөйлесу мағыналарын береді. Егер осы тілдік мәліметтерді еске алсақ, колданылып жүрген мақалымыздың мағынасы «айы, күні бір қатындар мұңдас» емес, жалпы алғанда, «жүқті әйелдер әңгімелес» немесе «екі қабат қатындардың әңгімесі өзара ортақ, жарасар» дегендей түсінік беретіндігін байқаймыз. Дереккөздер
Аймала

Қазақ тілі түсіндірме сөздіктеріндегі мағыналары былай берілген — сүйіп құшу, иіскелеу, құшақтау, еркелету (1959) елжіреп құшу (1974) «Үлберген Ботакөзді аймалап, бауырына басып, сүйіп, иіскелеп, біраздан кейін мауқын басты» (Мұқанов). Сөздікте берілген түсінікке сенсек, «иіскелеу», «еркелету», «сүйіп құшу», «елжіреп құшу»— бәрі де «аймала» сөзінің синонимі санына қосылғандай. Алайда С. Мұқановтың «Ботакөз» романынан келтірілген мысал — ол түсінікті теріске шығарғандай әсер қалдырады. Шын мәнісінде, иіскеу, сүю етістіктерінің мағына жағынан «аймалаудан» ерекшелігі сезіледі. Әрине, бүгінгі таңда алғашқы етістіктер (сүю, иіскеу) соңғы —«аймала» етістігінің ауқымынан аса алмай, аралас мағына меншіктенгенін теріс дей алмаймыз. Бірақ «аймала» сөзінің алғашқы мағынасы мүлде басқаша болғандығы байқалады. В. В. Радлов сөздігінде бұл тұлғаның түбірі «айма» қалпында көрінеді де, мағынасы — жармасу, ұстай алу. Телеуіт, Тобыл татарлары тілінде осы түбірдей туындаған «айманыш» тұлғасы бірін-бірі ұстау, біріне-бірі жармасу сияқты мағыналарға нұсқайды. Бұл деректер «аймала» сөзінің ертеректегі түбірі — «айма», ал алғашқы мағынасы — «ұстау» екенін аңғартады. Ал оның кейінгі тұлғасы біздің тілімізде «аймалаға» дейін толысып, «құшақтау», «құшу» мағыналарын қосып алғандығын көреміз. Дереккөздер
Шарбақкөл көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №36-7 көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Шарбақкөл көшесі Аягөз көшесінен басталып, Күреңбел көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 352,3 м. «Шарбақкөл» деп айналасы қоршалып жатқан келді айтады. Ақмола облысында Шарбақкөл атты көл бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Әди Шәріпов көшесі (Алматы)

Көшеге қазақ жазушысы, ғалым, қоғам қайраткері Әди Шәріповтің есімі (1997 жылы) берілген. Шәріпов Әди (1912-1993) Семей облысында дүниеге келген. Ол Қазақстан Жазушылар Одағының бірінші хатшысы қызметін атқарған. Көше Жетісу, Алмалы аудандарында орналасқан. Мақатаев, Гоголь, Қазыбек би, Төле би, Жамбыл, Шевченко, Құрманғазы атындағы көшелермен қиылысады. Бұрынғы атаулары: а) Лесная; ә) Мечников көшелері. Көшенің ұзындығы - 1540 метр. Дереккөздер
Шарбақты көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Юбилейный көшесі. Шарбақты көшесі М.Төлебаев көшесінен басталып, Бастөбе көшесінде аяқталады. Атамұра, Құлагер, Көкарал, Көкжелек көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 2374 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қасым Шәріпов атындағы көше (Алматы)

Көшеге Панфилов дивизиясының рота политругі Қасым Шәріповтің есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. Ол командир Иван Васильевич Панфиловтың бейнесін есте сақтау үшін «Қолбасшы таңы» поэмасын жазған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Асфальтная, 1-ші көшелері. Көшенің ұзындығы - 2200 метр. Дереккөздер
Сабыр Шәріпов көшесі (Алматы)

Көшеге қазақ жазушысы, қоғам қайраткері Сабыр Шәріповтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 10.08.1977 № 9345 шешімі) берілген. Шәріпов Сабыр (Мұхамед-Сабыр) (1882-1942) Варзи Вять губерниясында дүниеге келген (Татарстан). Ол - «Алтыбасар», «Лейля», «Рузи», «Бекболат» т.б. шығармалардың авторы. Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Проходная көшесі. Көшенің ұзындығы - 1650 метр. Дереккөздер
Шардара көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы С.Тюленин көшесі. Шардара көшесі Үшқоңыр көшесінен басталып, Бектау көшесінде аяқталады. Құсжолы, Сартүбек, Өндіріс көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 853 м. ---- Шардара - Түркістан облысындағы қала. Шымкент қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 300 шақырым жерде орналасқан. «Шардара» ежелгі парсы тілінен аударылған, «төрт қақпа» деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шевченко көшесі (Алматы)

Көшеге әйгілі украин ақыны, суретшісі Тарас Григорьевич Шевченконың есімі (1957 жылы) берілген. Шевченко Тарас Григорьевич (1814-1861) Киев губерниясы Звенигород уезі Соринцы селосында дүниеге келген. Ол - «Кобзарь» (1840), «Гайдамактар» (1842) туындысының авторы. Көше Медеу, Алмалы аудандарында орналасқан. Көше Кіші Алматы өзенінен басталып, Розыбакиев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Айманов, Жароков, Әуезов, Манас, Д.Қонаев көшесінен С. Мұқанов көшесіне дейінгі аралықта трамвай жолы салынған. Бұрынғы атауы - Лагерь көшесі. Көшенің ұзындығы - 5850 метр. Көше қаланың орталық көшелерінің бірі болғандықтан, оның бойында ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының ғимараты, ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің емханасы мен ауруханасы, Қазақ Көлік және Коммуникация академиясы, «Динамо» ерікті спорт кешені, «Динамо» стадионы, «Восход» киім дүкені, т.б. орналасқан. Кешенін Ш.Уәлиханов көшесімен қиылысқан жерінде Ш.Уәлихановтың ескерткіші орнатылған. Дереккөздер
Шертер көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №65 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Шертер көшесі Манас даңғылынан басталып, Дауылпаз көшесінде аяқталады. Балталы, Арқат қысқа көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 408,5 м. Шертер - екі немесе үш ішекті болып келетін музыкалық аспап. Ертедегі шертерлер ағаштан ойылып, шанағы терімен қапталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шекспир көшесі (Алматы)

Көшеге бүкіл әлемге танымал ағылшын драматургі, ақын 1564-1616 жылдары өмір сүрген Уильям Шекспирдің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 08.06.1966 № 215 шешімі). Берілген. Оның «Гамлет», «Отелло», «Асауға тұсау» т.б. өзге де пьесалары әлем әдебиетінің алтын қорынан орын алған. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Терешкова, Леонов, Беляев, Куусинен атындағы көшелермен қилысады. Көшенің ұзындығы - 500 метр. Дереккөздер
Шелгунов көшесі (Алматы)

Көшеге публицист, әдеби сыншы, қоғам қайраткері Николай Васильевич Шелгуновтың есімі (1966 жылы) берілген. Шелгунов Николай Васильевич (1824-1891) Петерборда дүниеге келген. Ол «Депо» журналының редакторы қызметін атқарған. Көше Медеу ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 500 метр. Дереккөздер
Шет көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Крайний көшесі. Шет көшесі Мақат, Арқарлы, Жолымбет, Қамысты көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1048,7 м. Шет - Қарағанды облысының орта тұсында орналасқан аудан. Аудан орталығы - Ақсу-Аюлы ауылы. Аудан Сарыарқаның оңтүстігіндегі аласа таулы, ұсақ шоқылы жазығын және Бетпақдала шөлінің солтүстік-шығысын алып жатыр. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шиелі көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Л.Чайкина көшесі. Шиелі көшесі Шортанды көшесінен басталып, Қатаркөл орамында аяқталады. Төңкеріс, Төлеген Тоқтаров, Үстірт көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 707,9 м. Шиелі - кент. Облыс орталығы Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 128 шақырым жерде, Сырдарияның оң жағалауында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шортанды көшесі (Астана)

Шортанды көшесі Шиелі көшесімен қиылысып, Қошке Кемеңгерұлы көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 361,1 м. Шортанды - Ақмола облысындағы аудан аты. Аудан орталығы -Шортанды кенті. Шортанды ауданы Сарыарқаның солтүстігінде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шу көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №14 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Шу көшесі Хантау көшесінен басталып, Қаратау, Қозыбасы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1127 м. Шу - Жамбыл облысы, Шу ауданындағы қала, ірі теміржол стансасы. Тараз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 225 шақырым жерде, Шу өзенінің сол жағында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шұғыла көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Лесной көшесі. Шұғыла көшесі Нұрғиса Тілендиев даңғылынан басталып, Абайдың 150 жылдығы, Ардагерлер көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1134,8 м. Шұғыла - «арай», «таң шапағы», «сәуле шашып тұр» деген мағынаны білдіреді. Қазақта көбіне әдемілікке байланысты қолданылады. Осы аттас адам есімдері де бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қайрат Жолдыбайұлы

Қайрат Жолдыбайұлы Мәмбетбаев (14 қаңтар, 1978 жылы Темірлік ауылы, Райымбек ауданы, Алматы облысы) — белгілі дінтанушы, Әзірет Сұлтан мешітінің бас имамы. Өмірбаяны Балалық шағы Темірлік ауылында дүниеге келді. Бастауыш мектепті Темірлік ауылында оқыды. Алтыншы сыныптан бастап тоғызыншы сыныпқа дейін Алматы қаласындағы №4 мектеп интернатында білім алды. Оқу жолы 1993 жылдың қазан айында Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының жіберуімен Түркия республикасының Стамбұл қаласында «Құран сауат ашу" курсында 1 жыл оқып қайтты. 1994 жылдың желтоқсан айында Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы тарапынан Мысыр араб республикасына діни білімін тереңдетуге жіберілді. Мысырда Әл-Азхар университетінің әуелі «Сәнауи» институын сосын «Ислам шариғаты» факультетін тәмамдап 2001 жылы елге оралды. Еңбек жолы 2001-2004 жылдар аралығында «Нұр-Мүбәрак» Ислам мәдениеті университетінде ұстаз болып жұмыс істеді. 2003-2005 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің философия және саясаттану факультетінің Дінтану бойынша магистратурасын тәмамдады. 2005-2006 жылдар аралығында имамдардың білімін жетілдіру иниститутында ұстаз қызметін атқарумен қатар «Алтын қалам» баспасында бас редактор болып жұмыс істеді. 2007-2011 жылдар аралығында ҚМДБ-ның Үгіт-насихат және интернетппен жұмыс бөлімінің меңгерушісі. 2009-2011 жылдар аралығында ҚМДБ-ның аппарат басшысы қызметін атқарды. 2011 жылдың 3 қараша күні Қайрат Жолдыбайұлы Астана қаласында салынып жатқан Хазрет Сұлтан мешітінің бас имамы болып тағайындалды. 2011 жылдың 23 желтоқсаны күні Қайрат Жолдыбайұлы Бас муфтидің 1-ші орынбасары болып тағындалды. Жаңа лауазымын Әзірет Сұлтан мешітінің бас имамдығымен қатар алып жүретін болды. Жанұясы Үйленген, төрт баланың әкесі. Еңбектері *«Ислам ғылымхалы», *«Ақиқат шуағы», *«Күдікпен күрес», *«Дін мен діл», *«Имани гүл», *«Kemel adam» Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.facebook.com/kairatkz.joldubayuli Қайрат Жолдыбайұлы] - Facebook әлеуметтік желісіндегі ресми аккаунты *[https://twitter.com/KairatZholdybai Қайрат Жолдыбайұлы] - Twitter әлеуметтік желісіндегі ресми аккаунты
Шығанақ көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ишимский көшесі. Шығанақ көшесі Кенесары көшесінен басталып, Желтоқсан көшесінде аяқталады. Ә.Жанбосынов, Кенжебек Күмісбеков көшелерімен, Сарыарқа даңғылын қиып өтеді. Ұзындығы - 1969,3 м. Шығанақ - Шідерті өзенінің алабындағы көл. Павлодар облысының Ақтоғай ауданында орналасқан. Ауданы - 1463 шаршы шақырым. Тағы қараңыз Сығанақ көшесі Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шыңғырлау көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Луговой көшесі. Шыңғырлау көшесі Қошке Кемеңгерұлы көшесінен басталып, Гұлдала орамымен қиылысады. Ұзындығы - 312,7 м. Шынғырлау - Жайық алабындағы өзен. Батыс Қазақстан облысының Шынғырлау, Бөрілі аұдандары аумағында. Ұзындығы - 290 шақырым. Сонымен қатар осы облыста Шынғырлау атты аудан бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шыңғыстау көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Теміржолшылар кенті көшесі. Шыңғыстау көшесі Нұрғиса Тілендиев даңғылынан басталады. Ұзындығы - 703,8 м. Шыңғыстау - Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі тау жотасы. Шығыс Қазақстан облысының Абай, Аягөз аудандары аумағында орналасқан. Шыңғыстау солтүстік-шығыста Алтайдан Шар өзенінің аңғарымен бөлінеді, оңтүстік-шығыста Тарбағатайға ұласады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ыбырай Алтынсарин көшесі (Астана)

]] Бұрынғы атауы Климент Тимирязев көшесі. Ыбырай Алтынсарин көшесі Жеңіс даңғылынан басталып, Иоганн Гете көшесінде аяқталады. Қарлығаш, Ілияс Есенберлин, Мұхаметжан Тынышбаев, И.Құтпанов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 758,6 м. Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) - ұлы ағартушы, педагог, жазушы, этнограф, фольклоршы, қоғам қайраткері. Ол Ырғызда қазақ қыздары үшін жанында интернаты бар мектеп аштырған. 1879 жылы «Қазақ хрестоматиясы» атты оқулығы жарық көреді. «Қышлақ Сейітқүл», «Киіз үй мен ағаш үй» тәрізді новеллалары мен «Аурудан аяған күштірек», «Асыл шөп», «Шеше мен бала», «Бай баласы мен жарлы баласы», «Таза бұлақ», т.б. әңгімелері бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мұхтар Әуезов көшесі (Астана)

Мұхтар Әуезов көшесі — Астана қаласындағы көше. А.Иманов көшесінен басталып, Ә.Молдағұлова көшесінде аяқталады. Кенесары, Абай даңғылын, Ж.Омаров, С.Сейфуллин, Ә.Жангелдин, Бөгенбай батыр даңғылын, Ы.Дүкенұлы, Мәскеу көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 2716,8 м. Мұхтар Омарханұлы Әуезов (1897-1961) - қазақтың әйгілі жазушысы, қоғам қайраткері, ғалым, ҚР Ғылым академиясының академигі, филология ғылымының докторы, профессор. Шығыс Қазақстан (Семей) облысының Абай ауданында дүниеге келген. Алты жасынан атасы Әуездің үйретуімен Абайдың өлеңдерін жаттап өскен. «Абай жолы» роман-эпопеясы арқылы қазақ әдебиетін әлемге танымал етіп, ұлы ақынның көркем бейнесін тұлғалауда теңдессіз шеберлік танытқан қаламгер. Қазақ көркем прозасының, оның ішінде роман жанрының, драматургияның дамуына зор үлес қосқан классик. Өз заманының ең жоғары сыйлықтары - КСРО Мемлекеттік сыйлығы мен Лениндік сыйлықтың иегері. Бұл көшеде Украина елшілігі, Соғыс ардагерлерінің ауруханасы, Орталық сөйлесу пункті, Баспочтампт, №2 балалар ауруханасы, «Перизат» мейрамханасы, «Қан орталығы», Австрия Республикасының консулдығы орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Рудзутак атындағы көше (Алматы)

Рудзутак атындағы көше (Алматы) Көшеге мемлекет және қоғам қайраткері Ян Эрнестович Рудзутактың (1887-1938) есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 26.12.1962 №453/26 шешімі) берілген. Ол КСРО Еңбек және Қорғаныс Кеңесі төрағасының орынбасары қызметін атқарған.Көше Медеу ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 700 метр. Дереккөздер
Руставели атындағы көше (Алматы)

Руставели атындағы көше (Алматы) Көшеге грузин ақыны Шота Руставелидің (XII ғ.) есімі 1991 жылы берілген. Ол - әйгілі «Жолбарыс терісін жайылған батыр» поэмасының авторы. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Сүйінбай даңғылынан басталып, Шемякин көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 930 метр. Дереккөздер
Рустемов атындағы көше (Алматы)

Рустемов атындағы көше (Алматы) Көшеге белгілі шығыстанушы ғалым Лениншіл Рүстемовтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 №27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 №5/765 қаулысы) берілген. Рүстемов Лениншіл Түркістан облысы Келес ауданында дүниеге келген. Ол Білім министрінің орынбасары, әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дің проректоры, Шығыстану факультетінің деканы қызметтерін атқарған. Көше Алатау ауданының «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Шәріпханов көшесі мен Қасым Шәріпов көшелерінің аралығында созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 1300 метр. Дереккөздер
Рыбинский көшесі (Алматы)

Рыбинский көшесі (Алматы) Кешеге Ресей Федерациясының Ярославль облысындағы қаланың атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 23.02.1955 №6 шешімі) берілген. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 950 метр. Дереккөздер
Рымжанов атындағы көше (Алматы)

Рымжанов атындағы көше (Алматы) Көшеге қоғам қайраткері, кинооператор әрі режиссер, продюссер Ораз Мақатұлы Рымжановтың (1946-2000) есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Ол Кинемотографияшылар Одағының бірінші хатшысы, «Қазақкино» компаниясының төрағасы қызметтерін атқарған.Көше Әуезов ауданының «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 900 метр. Дереккөздер
Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы)

Рысқұлов атындағы даңғыл (Алматы) Даңғылға қазақтың арда ұлы, мемлекет және қоғам қайраткері Тұрар Рысқұловтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 02.08.1974 №332 шешімі) берілген. Рысқұлов Тұрар (1894-1943) Жамбыл облысы Жуалы ауданында дүниеге келген. Ол Әулиеата уезі Кеңесінің төрағасы орынбасары, Түркістан қаласы ОАК мүшесі, Республиканың денсаулық сақтау халком төрағасы, Ферғана ТЖ комитетінің төрағасы. ТАССР ОАК төрағасы, РКФСР ОНК төрағасының орынбасары, Қазақ өлкелік комитеті баспасы бөлімінің-меңгерушісі, «Еңбекші қазақ» басылымының жауапты редакторы, т.б. жауапты қызметтер атқарған. Даңғыл Әуезов, Алмалы, Жетісу, Түрксіб және Медеу аудандарын қиып өтеді. Қаланың шығысынан батысына қарай Құлжа күре жолынан басталып, Сайын көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атаулары: Москвин; Скотопрогонная; Третьяков көшелері. Даңғылдың ұзындығы - 5600 метр.Даңғыл бойында «Қазреставрация» кәсіпорны, республикалық және қалалық өсімдік қорғау станциялары, автокомбинаттар, зауыттар, т.б. орналасқан. Дереккөздер
Рысқұлбеков атындағы көше (Алматы)

Рысқұлбеков атындағы көше (Алматы) Көшеге қазақтың арда ұлы, 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне қатысқан қайраткер, Халық қаһарманы Қайрат Рысқұлбековтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 22.09.1993 №390 шешімі) берілген. Рысқұлбеков Қайрат (1966-1987) Жамбыл облысында дүниеге келген. Оның ерлігі - бүкіл қазақ жастарына үлгі. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Науаи көшесінен басталып, Сайын көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Семятов, Ким Юри, Мұстафин көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 400 метр. Дереккөздер
Сағатов атындағы көше (Алматы)

Сағатов атындағы көше (Алматы) Көшеге белгілі композитор, профессор, Қазақстан Республикасының Халық әртісі, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері Мансұр Сағатов (1939-2002) есімі (Алматы қаласы мәслихатының 02.08.2008 №129 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.08.2008 №3/558 қаулысы) берілген. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 470 метр. Дереккөздер
Садовников атындағы көше (Алматы)

Садовников атындағы көше (Алматы) Көшеге орыс ақыны, ағартушысы Дмитрий Николаевич Садовниковтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 24.06.1959 №17 шешімі) берілген. Садовников Дмитрий Николаевич (1847-1883) Симбирскіде дүниеге келген. Ол Повольжеден халық көтерілісінің қолбасшысы болған Степан Разин туралы өлеңдер циклін жазған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Жандосов көшесінен басталып, Төле би көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 1500 метр. Дереккөздер
Садовский атындағы көше (Алматы)

Садовский атындағы көше (Алматы) Көшөге Ресей физигі, Ресей Ғылым Академиясының академигі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері, Социалистік Еңбек Ері Михаил Александрович Садовскийдің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 10.01.1961 №1 шешімі) берілген. Садовский Михаил Александрович (1904-1994) Петербор қаласында дүниеге келген. 1966-1967 жылдары Садовскийдің қатысуымен Медеудегі жасанды бөгет құрылысы іске асырылған. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Захаров көшесінен басталып, Гризодубов көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 600 метр. Дереккөздер
Сайын атындағы көше (Алматы)

Сайын атындағы көше (Алматы). Көшеге қазақтың көрнекті ақыны, қоғам қайраткері, Ұлы Отан соғысының ардагері, ұстаз Жұмағали Сайынның есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.03.1964 №113 шешімі) берілген. Сипаттамасы Көше бойында Трамвай-троллейбус жөндеу зауыты, «Орбита» санаторийі, т.б. орналасқан. Көше Әуезов, Бостандық аудандарын қиып өтеді. Алматы қаласының басты магистральдарының бірінен саналады. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр: Рысқұлов даңғылынан басталып, әл-Фараби даңғылына барып жалғасады. Көшенің ұзындығы - 5200 метр. Бұл көше сонау 60-жылдары қаланың оңтүстік-батыс жағына тұрғын үй құрылысы салынып кеңейуіне байланысты пайда болған. Қазір бұл көше Алматы қаласындағы маңызды автомобиль магистралі болып табылады. 2021 жылы қала әкімдігі Сайын көшесін ұзарту жұмыстарының картасын жариялады. Бұл шаһардың ірі жолдардарындағы көлік ағыны мен кептелістерді азайтуға ықпал етеді. Сонымен қатар мұнда Рысқұлов көшесінен Мөңке би көшесіне дейін веложолақтар мен тротуарлар салынбақ. Алматыдағы Сайын көшесінің жалғасын салу 10 жыл бұрын жоспарланған. Алайда қаржы жетіспеушілігіне байланысты жоба кейінге шегерілген. 2020 жылы жоба қайта жандандырылды. Көшенің ұзартылатын бөлігі 3,2 шақырымды құрайды. Дереккөздер
Гипсометрлік сызбанұсқа

Гипсометрлік сызбанұсқа. Жер қыртысы қимасының зерттеушіге қажетті нақтылы жазықтығын (тау жынысы яки кен қабатының немесе сулы қойнауқаттың табаны яки жабыны, т.с.с.) изогипсалар көмегімен қағаз бетінде кескіндеу. Бұл сызбанұсқаға қосымша ретінде әдетте геологиялық барлау қазындыларының орны және олардың ернеуі мен ұңғысының нақты биіктік көрсеткіштері келтіріледі. Дереккөздер
Әргоризонттық сызбанұсқа

Әргоризонттық сызбанұсқа. Кенорынның геологиялық құрылыс ерекшеліктерін оның әр түрлі деңгейлердегі геологиялық қимасы тұрғысынан ашып көрсететін сызба кескіндер жиынтығы; тау қазындыларының және бұрғылау ұңғымасының көмегімен алынған мәліметтер негізінде жасақталады. Дереккөздер
Самғау

Самғау. Түсіндірме сөздіктегі бірінші мағынасы қатты екпінмен ұшу, шарықтау. «Самолет бұйра бұлттардың үстімен самғап келді де, аппақ ақ тұманның арасына кеп килікті» (Р. Тоқтаров, Ертіс.). Біздің тілімізге бұл сөз де арабтардан ауысып келген. Оларда «самағ» тұлғалы сөз «аспан» мағынасын меншіктенген. Бұл дерек бойынша, сөз төркіні — араб тілі де, «самғаудың» дәл мағынасы —«аспандау» дегенмен бірдей. Дереккөздер
Абаз

Абаз - ертеде Кавказда таралған шығыстың ұсақ күміс монетасы. Парсыдан Грузия тәуелдiлiгi уақытында пайда болды және I Ұлы мұндай ақшалардың шекiме бастаған парсыны Аббассаға арналғанның аббасиы атауын бастапқы алды. Шекiмеден және грузиндiк ақшаларға барлық жазуды Ресейге қосуы шейiн парсылық тiлiнелер орындалып, ақшалар бөлiкке грузиндiк және парсылық тiлдердегi екi есе шығын жазулары болды. Дата хиджра бойынша қойды және әрбiр ақшада парсылық шахтың аты жайласты. Картлиға және патшаға құқықты II-шi Екатеринаның трактаттың Георгиевскийiнiң шешiмiнiң Грузия бiрiктiрулерiнен кейiн Ираклийге II олардан портреттi ақша, сонымен бiрге Картлидың елтаңбаларымен, кахетия және Ресейдi өрнектеуге бердi. Бұл құқықтар кейде тек қана iске асырған және тек қана мыс бистиларына. Грузиядағы уақыты бұл Иран ақша жүйесi жайылды. Дереккөздер
Авальшы

Авальшы- аваль жүргізген, яғни вексельдік тапсырыс берген тұлға. Жауапкершілік көлемі мен сипаты аваль берілген тұлғаның көлемі мен сипатына сәйкес келеді; вексельді төлеген авальшы ол өзі аваль берген, сондай-ақ осы авальды алғандарға жауапкер тұлғалардан төлемді етеуді талап ете алады. Дереккөздер
Қойнауқат түрлері

*Cулы қойнауқат. Таужыныстардың гравитациялық су шоғырларын кіріктіретін нақтылы қойнауқаты; сулы кешеннің құрам-бөлігі болып табылады. *Макробіртекті қойнауқат. Өзінің бүкіл қалындығы бойында жинауыш болып табылатын, ауқымы жағынан біршама тұрақты болып келетін қойнауқат. Синонимі — "дербестасты қойнауқат". *Мұнайлы қойнауқат. Белгілі дәрежеде мұнай мен қаныққан кеуекті немесе жарықшақты таужыныстар қойнауқаты. Дереккөздер
Бастырылған мұнайлы қойнауқат

Бастырылған мұнайлы қойнауқат (жатын). Екі мағынада қолданылады: #Бір жақшеті жер бетінен көрініс берген одан сығымдалған мұнай тамшылары тотыға отырып шайыртастарға айналған, сөйтіп мұнайдың одан әрі сығымдалуын болдырмаған, яғни сол мұнай жатынының бірте-бірте түгелдей бұзылуынан шайыртас қалқаны сақтап тұратын мұнайлы қойнауқат. Мұндай қойнауқаттардың төменгі бөлігінде тотықпаған байырғы мұнай жатыны болуы әбден мүмкін. #Шеттік су немесе табандык су қабатымен жапсарласу өңірі бактериялар әсерінен тотығуы салдарынан мұнай тамшылары шайыртасты-шайырлы заттарға айналған, сөйтіп аталған жатыннын басым көпшілігін шеттік немесе табандық сулардан шектеп тұруымен сипатталатын мұнайлы қойнауқат. Синонимі — "қалқаланған мұнай жатыны. Дереккөздер
Таужыныстың иілгіштігі

Таужыныстың иілгіштігі. Таужыныстардың ішкі байланыстарын (тұтастығын) жоғалтпай-ақ деформациялану қабілеті; қысым мен температураның жоғары дәрежесі таужыныстардың иілгіштік (аққыштық) қасиетін өсіре түседі, сондықтан да жердің терең қойнауларындағы (мәселен. 15-20 км, тіпті одан да тереңірек) таужыныстар өздерінің қатты күйін сақтай отырып, иілгіш заттарға айналады, сөйтіп аққыштық қасиетті иемденетін болады. Дереккөздер
Санат, санда бар, санатта жоқ

Санат, санда бар, санатта жоқ. Бұл тұрақты сөз тіркесінің мағынасы — түсіндірме сөздікте «еске алынбайтын, ескермейтін». «Сол сол-ақ екен, осы санда бар, санатта жоқ екеуінің еңбек ақысы әр айда Ырсалдыны қалтасына келіп құйыла берді» (Қ. Тоғызақов, Таңд.). 1966 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» «санат» сөзінің екі мағынасына талдау жасалған (165). Бірақ олар мына біз карастырып отырған тұрақты сөз тіркесі құрамындағы «санаттан» қай жағынан да басқаша (мағына әрі шыққан төркіні). Әңгіме болып отырған тіркестегі «сан» сөзіне тоқталмаймыз. Өйткені ол «есеп» сөзінің синонимі ретінде қолданылып тұр. «Санат» сөзі парсыларда «сәнәд» тұлғасында көрініп, «документ» мағынасын білдіреді. Бұл дерек бойынша, «санда бар, санатта жоқ» дегеніміз «есепте бар, документте жоқ» мағынасымен бірдей. Дереккөздер
Эпигерциндік платформа

Эпигерциндік платформа. Кристалдық іргетасты құрайтын жаралымдар палеозой эрасының аяқ шенінде қатпарлануын аяқтаған (әдетте карбон және пермь кезеңдерінде), мезозойлық және кайнозойлық түзілімдер платформалық тыс рөлін атқаратын жас платформа ("Жас платформа" мақаласын қараңыз). Дереккөздер
Жапон сауыты

сауыты: 1. dou or dō (胴（仏胴）) 2. kusazuri (草摺) 3. haidate (佩楯) 4. tateage (立挙) 5. suneate (臑当（篠臑当）) 6. kōgake (甲懸) 7. sode (袖（当世袖）) 8. kote (籠手（篠籠手）) 9. tekkō (手甲（摘手甲）) 10. kabuto (兜（日根野形頭形兜）) 11. kasa-jirushi (腰巻) 12. mabisashi (眉庇) 13. fukikaeshi (吹返) 14. shikoro (しころ（日根野しころ）) 15. wakidate (立物（水牛の脇立）) 16. maedate (立物（日輪の前立）) 17. menpō or mempō (面頬（目の下頬）) 18. sode-jirushi (垂) 19. yodare-kake (襟廻)]] Жапон сауыты - Жапон әскерінің және жауынгерлерінің сауыты. Әртүрлі тарихи кезеңге сәйкес әртүрлі атауларға ие болған сауыттарға ортақ атау. Олар лакпен (тоттан қорғану үшін) қапталған металл пластинадан және оларға желімделген былғарыдан жасалған. Классикалық сауытта пластиналардың бүкіл бетін дерлік жауып тұрған жібектің молдығынан пластиналардың өздері іс жүзінде көзге түседі (пластиналар бір-біріне кумихимо жібек баулармен бекітілген). Ерте кезеңдегi сауыт * Танко - жаяу жауынгер сауыты, қалқанмен пайдаланылған. * Кейко - атты жауынгер сауыты, қалқансыз пайдаланылған, аттағы жауынгер үлкен садақ атқан. Самурай сауыты Ең бiрiншi самурайлар, атты әскер болғандықтан жапон дәстүрі бойынша олар қалқан пайдаланбаған. Заман өткен соң жапон қалқандары ұмытылған, содан кейін самурайлар ешқашандай да колға ұстайтын қалқандарды пайдаланбаған. Жаяу самурайлар үлкен колға ұстауға жарамайтын жерге түнейтiн бiрнеше кiсiнi жабатын қалқанды садақ атуға пайдаланған. Жапонияда ат жаятын жер жоқ болған соң, оны шаруаларға бамбук шапқызып қолдан жасаған. Сондықтан ат асырау өте қымбат болған, атты ең бай самурайлар мiнген, жағдайы жетпейтiн, кедей самурайлар жаяу соғысқан. Ашигару сауыты Самурай замандағы қарапайым жаяу жауынгерлер. Самурай заманында қалқандар ұмытылған соң, оларда қолға ұстайтын қалқандарды пайдаланбаған. Ащигару дулығасы самурайдың дулығасына құсамайтындай қылып жасалған, оны түрi жай жапондық жалпақ баскиiмге ұқсатып жасаған. Дереккөздер
Эпикаледондық платформа

Эпикаледондық платформа. Кристалдқ іргетасты құрайтын жаралымдар палеозой эрасының орта шенінде қатпарлануын аяқтаған (әдетте ордовик және силур кезеңдерінде), жоғарғы палеозой, мезозой және кайнозой түзілімдері платформалық тыс рөлін атқаратын жас платформа ("Жас платформа "мақаласын қараңыз). Дереккөздер
Эпимезозойлық платформа

Эпимезозойлық платформа. Кристалдық іргетасты құрайтын жаралымдардың ақырғы қатпарлану уақыты мезозой эрасының кезеңдеріне сәйкес келетін (көбінесе юра және бор кезеңдері), платформалық тыс қабаты кайнозойлық түзілімдерден ғана тұратын жас платформа ("Жас платформа "мақаласын қараңыз). Дереккөздер
Акцептілеу

Акцептілеу - компания шығарған акциялар маклерлік фирмаға сақтауга түседі де, оған сол акцияларды салымшыларға сату тапсырылады. Егер акциялар өте көп болса, олардың бәрін өткізе алмауы ықтимал болғандықтан, фирма белгілі бір тәуекелге барады. Оның есесіне операция сәтті өткізілсе, комиссия үшін пайда да көп алынады. Дереккөздер
Саңырау (керең)

Саңырау (керең). Құлағы естімейтін, керең адамды көбіне осылай атаймыз. «Саңырау адамдар бар жағдайды кісінің қас-қабағынан, қимылынан таниды» (Т. Ахтанов,Көк Құтан). Іздестіре келгенде «саңырау» сөзінің түбірі «саң» екендігі анықталады. Түркі, моңғол тілдеріне туыс саналып жүрген тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің көбінде «сеен», «сан» тұлғалы сөздер қазақ тіліндегі «құлақ» мағынасын бере алады. Сол тілдерде осы түбірлерге жұрнақ қосылып, «сеңан», «соңанил» қалпына дейін өзгерген де, біздегі осы әңгіме болып отырған «саңыраумен» мағыналас болады. Осы дерекке қарап, біздегі «саңырау» сөзінің де түпкі түбірі «саң»-ның құлақпен байланысты болуы ықтимал. Бұл ойымызды -ырау жұрнағы арқылы пайда болған қоңырау, шыңырау сияқты сөздер құптайды. Сонда «саңырау» дегеніміз «құлақсыз» мағынасының орнына жүріп тұрған болады. Дереккөздер
Платформалық тыс

Платформаның үстіңгі құрылымдық қабатын қүрайтын, негізінен алғанда мүлдем метаморфтанбаған және қатпарланбаған (кейде азын-аулақ еңістенген) шөгінді таужыныстардың онша қалың емес қабаты; Платформалық тыс рөлін сирегірек жанартаутекті-шөгінді немесе таза жанартаутекті таужыныстар да атқаруы ықтимал, соңғы жағдайда олар әдетте "траптық формация" түріңде оқшауланады. Платформалық тысқа тиесілі таужыныстардың қабаты төменгі құрылымдық қабаттан, яғни платформаның кристалдық іргетасынан өте анық аймақтық үйлесімсіздік арқылы дараланады. Синонимдері — "платформаның үстіңгі құрылымдық қабаты (қатары)"; "платформаның үстіңгі құрылымдық жікқабаты"; "iөгіндітыс"; "шөгіндіжамылғы". Дереккөздер
Айы

Жалғыздықтың айы өтті» сияқты некен-саяқ тіркестер ішінде келгені болмаса, «айы» сөзі қазақ тілінде жеке тұрып ешбір мағынаға ие бола алмайды. Сондықтан да болар, оның тіркес ішінде нендей мағынада қолданылып тұрғанын айыру қиын. Ертедегі жазба ескерткіштер мен кейбір тілдер дерегіне үңілсек, «айы» сөзінің дербес мағынасы болғандығына көз жетеді. Орхон-Енисей жазуында: айын — қорқу, қауіптену мағынасында сақталса, қазіргі түркі тілдерінің ішінен туваларда: айыылдыг — қауіпті, ал айыыл — қауіп деген мағыналарды береді. Тіпті осы тұлғалас әрі мағыналас сөз моңғол тілінен де табылады: айх — қорқу, елегізу, шошу деген мағынаны білдіреді. Осы деректерге сүйене отырып, «жалғыздықтың айы өтті» деген тіркестен «жалғыздықтың қорқынышты (қаупі) өтті» сияқты түсінік алуға болады. Дереккөздер