kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мұрат Солтаншәріпұлы

Мұрат Солтаншәріпұлы (1949 жылы туған, ҚХР, Санжы облысы, ШУАР, Фукаң ауданы). Пекин өнеркәсіп университетін бітірген (1977). Шынжаң №3 механика зауытында инженер, оқу-ағарту баспасында, Қоғамдық ғылымдар академиясында редактор және зерттеуші болып істеген. 1984 — 1995 жылдары "Тіл және аударма" журналының бас редакторының орынбасары қызметін атқарған. 1995 жылдан ШУАР-дың атау-терминдерді арнаға түсіру комитетінде басқарма бастығының орынбасары болып істейді. Қытайдағы Түркі тілдерін зерттеу қоғамының, ШУАР аудармашылар қоғамының, Шуар баспагерлер қоғамының, Шынжаң қазақ тілі, мәдениеті ғылыми қоғамының төрағасы. Аударма, атау-терминдерді бір арнаға түсіру мәселелерімен айналысып жүр. 10-ға жуық кітап, 50 шақты ғылыми мақаланың авторы. "Қазақ тілі емле сөздігін" (Пекин) құрастырушының бірі. Дереккөздер
Суық күйде қысумен өңдеу

Суық күйде қысумен өңдеу - бөлме температурасы жағдайына немесе кейде қыздырумен (рекристалицазия температурасынан төмен) металдарды қысыммен өңдеу үрдісі. Суық күйде қысыммен өңдеу беттері таза, өлшемдері дәл, метал қалдықтары аз, алғашқы дайындамаға қарағанда механикалық қасиеттері жоғары металл бұйымдарын жасауды қамтамасыздандырады. Суық күйде қысыммен өңдеу еңбек өнімділігі жоғары өндірістік тәсіл. Суық күйде өңдеудің негізгі тәсілдері: *суық күйде илемдеу; *суық күйде қалыптау (сонымен қатар бөлігін шөгу; суық күйде сымдау, шыбықтарды, құбырларды сымдау; төмендету; бұрандаларды бүрлеу; ию және түзету). Дереккөздер
Тең кедергілі арқалық

Тең кедергілі арқалық - Бүйір бетінің формасы барлық көлденең қималарында кернеулер бірдей болатындай етіп жасалған арқалық. Тең кедергілі арқалықты дайындауға материал аз жұмсалады, бірақ олардың бүйір беттері қисық сызықпен шектелетіндіктен оны жасау қиынға соғады. Тең кедергілі арқалықтың орнына кейде қиық пирамида немесе қиық конус қолданылады. Көп қабатты ғимараттың қабырғасының сатылы арқалыққа мысал ретінде келтіруге болады. Дереккөздер
Суық күйде пісіру

Суық күйде пісіру — бөлме температура жағдайда қыздырмай екі тетікті бірге илемдік деформация арқылы қосу. Суық күйде пісіру алюминийден, мыстан және олардың қорытпаларынан жасалған сымдарды қосу үшін, сонымен қатар әртүрлі металдарды (мысалы, алюминий мен мысты) және басқа материалдарды (мысалы, шайырларды, шыныларды, пластмассаларды) пісіру үшін қолданылады. Суық күйде пісіру алюминийден жасалған шиналарды мыспен қаптау үшін, жұқа қабырғалы алюминийден жасалған құбырларды және сырт қабыршақтарды жасау үшін қолданылады. Энергия шығыны аздықпен және еңбек өнімділігі жоғарылығымен сипатталады. "Суық күйде пісіру" терминнің басқа да мағынасы бар: шойынды суық күйде пісіру — алдын ала қыздырмай шойынды электрдоғамен пісіру. Дереккөздер
Нұрғабыл Солтаншәріпұлы

Нұрғабыл Солтаншәріпұлы (1954 жылы туған, ҚХР, ШҰАР, Санжы облысы, Фукаң ауданы). 1978-1982 жылдары Шыңжаң университеті филология факультетінде оқыған. 1982—1985 жылдары үкіметте аудармашы болған. 1985 жылдан қазірге дейін ШҰАР-дың тіл-жазу комитетінде ғылыми зерттеулермен шұғылдануда. Солтаншәріпұлы — қазақ тілін зерттеу салаларында тың пікірлер айтып жүрген ғалым. Ол қазақ тілінің сөз табын зерттеп бұрынғы 9 түрлі сөз табына "мөлшерлік" атты сөз табын қосуды ұсынды. Сонымен бірге Шыңжаңдағы қазақтардың жергілікті ай есебін тұңғыш рет жүйелі зерттеді. 80-нен аса ғылыми мақала авторы. "Тіл ғылымына шолу", "Емле туралы білім", "Қазақ тілі айтылымының негізгі ережелері", "Қазіргі қазақ тілі" кітаптарының авторларының бірі. Дереккөздер
Қорларды есептеудің көпбұрыштық әдісі

Қорларды есептеудің көпбұрыштық әдісі. Пайдалы қазба жатындарының ауданы сол ауданда өтілген әрбір тау-кен қазындылары төңірегін қамтитын бірнеше көпбұрыштарға жекелене отырып, қазба қорын әрбір көпбұрыш ауқымында жеке-жеке анықтауға негізделген әдіс. Әрбір көпбұрыш ауқымындағы пайдалы қазба қоры сол көпбұрыш ауданын қазба қалыңдығы мен пайдалы кұрамбөлік мөлшеріне көбейту арқылы анықталады. Пайдалы қазба қорын бұл әдіс көмегімен анықтау шартты түрде болатындығын ескерген жөн, себебі бұл әдіс қазба жатынының көпбұрыштар аралығындағы өзгеру ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік бермейді. Дереккөздер
Башмак

Темір жол вагондарын тежеу үшін рельс үстіне доңғалаққа тақап қоятын тұтқалы болат тежегіш; бағандардың, шахтадағы тіректердің табанына қоятын төсеніш; құбырлардың бастарын түйістіргеңде оларды мықтап қысып тұру үшін кигізетін бұрандалы сақина. Дереккөздер
Мұнай (және газ) қорларын есептеудің көлемдік-тектік әдісі

Мұнай (және газ) қорларын есептеудің көлемдік-тектік әдісі. Мұнайлы алаңдарда мұнай және газ қалыптасу масштабын сандық тұрғыдан бағалау шараларына негізделген әдіс. ("Мұнай жинақтау алаңы" мақаласын қараңыз). Оның көмегімен нашар зерттелген және мұнайдың және газдың өндірістік корларына деген мүмкіндігі әзір дәлелденбеген алқаптар мен аудандардың болжамдық қоры (Д категориясы) есептеліп шығарылады. Мұнай және газ қорларының нақтылы ауданға тиесілі меншікті тығыздығының (т/км 2 өлшемімен) және өнімділік коэффицентінің (сол аудандағы шөгінді түзілімдердің, т/м 3 өлшемімен) сандық көрсеткіштері екі түрлі тәсіл көмегімен — көлемдік-тектік және көлемдік-статистикалық — тәсілдермен анықтала алады. Көлемдік-тектік тәсіл болжам ауданындағы, алқабындағы, алабындағы таужыныстарды геологиялық-таушайыртанымдық тұрғыдан зерттеуге, ал көлемдік-статистикалық тәсіл зерттеліп отырған ауданға ұқсас өзге түзілім алаптарына тән дүниежүзілік орташа көрсеткішті пайдалануға негізделген. Дереккөздер
Мұнай қорларын есептеудің көлемдік әдісі

Мұнай қорларын есептеудің көлемдік әдісі. Мұнайлы қойнауқаттың геометриялық пішім ерекшеліктерін және оның кеуектілігі, мұнаймен қанығу дәрежесі, мұнайдан аласталу мүмкіндігі (қойнауқаттан мұнайды өндіріп алу мөлшері) жайлы деректерді пайдалануға негізделген әдіс. Қойнауқат көлемі мұнаймен қаныққан қойнауқат ауданын сол қойнауқаттың тиімді калыңдығы мөлшеріне көбейту арқылы анықталады. Бұдан кейінгі есептеулерге мұнайды кіріктірген таужыныстардың кеуектілік коэффиценті, қойнауқаттың мұнаймен қанығу, оның бойынан аласталу және отыру коэффиңенттері, сол сияқты мұнайдың меншікті салмағының мөлшері, т.с.с. деректер енгізіледі. Аталған коэффиценттердің, әсіресе қанығу және аласталу коэффиценттерінің, сандық мөлшерлерін анықтау ұңғыма оқпанынан арнайы бұрғылау тасбағандарын алуды және оларды зертханалық жағдайда өте ыждағатты зерттеуді қажет етеді. Дереккөздер
Мұнай қорларын есептеудің статикалық әдісі

Мұнай қорларын есептеудің статикалық әдісі. Мұнай дебитінің жай-жапсары жайлы мәліметтерді немесе жатынды игеру процесінде жинақталған деректерді игеру параметрлерінің түрлі-түрлі көрсеткіштері тұрғысынан статикалық саралауға негізделген мұнай қорларын есептеу әдісі. Бұл әдіс мұнай жатынын игерудің өткен кезеңінде сипатталған әр түрлі байланыстарды табу және оларды сызба түрінде немесе жазба түрінде кескіндей отырып, сол байланыстар болмысын жатынды игерудің ең соңғы сәтіне дейін мұнай дебитінің ең аз ұтымды мөлшері тұрғысынан басшылыққа алу шараларын негізге алады. Дереккөздер
Мөлшерлегіш сақина

Мөлшерлегіш сақина - дәлдік шегі ІТ6 квалитеттен жоғары біліктердің шекті өлшемдерін тексеруге арналған бөлу бағасы жоқ құрал. Оның өтетін және өтпейтін жағы бар. Егер тексерілетін білікше сақина-мөлшерлегіштің өтетін жағынан өтіп, өтпейтін жағынан өтпесе, онда ондай білікше жарамды деп есептелінеді. Дереккөздер
Сөздердің аналитикалық және синтетикалық формалары

Сөздердің аналитикалық және синтетикалық формалары - сөз формаларының грамматикалық түрлері. Сөздің аналитикалық формасы негізгі сөз бен көмекші сөздің тіркесуі арқылы жасалады. Көмекші сөз дербес лексикалық мағынасынан айрылып, сөз түрлендіруші аффикстерге ұқсас грамматикалық қызмет атқарады. Мысалы, бара жатыр, оқып кел, тым жақсы. Сөздің аналитикалық формасының компоненттері біртұтас лексикалық мағынаны білдіріп, сөйлемде бір ғана мүше болады. Қазақ тілінде аналитикалық форма, әсіресе, етістіктің рай, шақ категорияларына тән. Сөздің синтетикалық формалары аффрикстену және дыбыстардың алмасуы (ішкі флексия) арқылы жасалады. Қазақ тілі үшін аффикстену грамматикалық тәсіл ретінде жиі кездеседі, мысалы,жазу - жазушы - жазушылар; оқушы - окушыға - окушымен; төмен - төменірек. Сөздің синтетикалық формаларын жасайтын — сөз түрлендіруші және сөз формаларын тудырушы жалғаулар мен жұрнақтар. Мысалы, көптік, септік, тәуелдік, жіктік жалғаулары сөйлемде сөздерді түрлендіріп, бір бірімен байланыстырады. Дереккөздер
Барре де Сен-Венан

Барре де Сен-Венан (1797-1886)-механика саласында ең ірі француз ғалымы, оның негізгі жұмыстары серпімділік теориясына, механикасына және гидродинамикасына арналған. Сен-Венан қағида бойынша құрылма элементтеріне түсірілген сыртқы күш әсерінен белгілі бір қашықтықта пайда болатын ішкі кернеу сыртқы күштің түсуіне байланысты болмайды. Созылған сыртқы зерттеу кезінде сыртқы күштердің тең әсерін ескеріп, оның түсіру әдісіне көңіл бөлмейміз. Бұл үшін сырықтың сыртқы күшті түсіру аумағын алып тастап, есептеу схемасын қарастырамыз. Дереккөздер
Еріген газ қорларын есептеу әдісі

Еріген газ қорларын есептеу әдісі. Еріген газдардың кәделі қорын және өндірілмек қорын сол жатындағы мұнайдың кәделі және өндірілмек қорларының мөлшерлерін осы мұнайдың бастапқы газ кіріктіру мөлшеріне көбейтіндісі түрінде анықтау әдісі; мұнайдың бастапқы газ кіріктіру мөлшері мұнайдың бір фазалы жағдайын сипаттайтын қойнаулық сынамаларды зерттеу нәтижесінде анықталады. Дереккөздер
Нефелометр

Нефелометр — химиялық сандық талдау үшін (дисперсиялы түйіршіктердің концентрациясын, өлшемін және пішінін анықтау үшін) арналған аспап. Оның жүмыс істеу принципі дисперсиялы жүйеден шағылысқан жарық интенсивтілігін өлшеуге арналған. Судағы, мүнай өнімдерін байқауда, фармацевтік препараттарды, тамақтарды жоне т.б. талдауда қолданылады. Нефелометр көмегімен концентрациясы пайыздың жүз мыңнан үлесі болатын затты анықтауға болады. Нефелометр ретінде калориметрлерді де пайдалануға болады. Дереккөздер
Тұрақты конденсат қорларын есептеу әдісі

Тұрақты конденсат қорларын есептеу әдісі. Газконденсатты жатындағы тұрақты конденсаттың кәделі және өндірілмек қорларын есептеу әдісі. Кәделі қор дербес газ мөлшерінің жатындағы тұрақты конденсаттың бүкіл мүмкін мөлшеріне көбейтіндісі ретінде анықталса, өндірілмек қор тұрақты конденсаттың кәделі қоры мен жатынды игеру барысындағы бүкіл газ шығындарының айырмасы түрінде анықталады. Дереккөздер
Қорларды есептеудің статикалық әдісі

Қорларды есептеудің статикалық әдісі. Кенорынның бүкіл ауданына, немесе оның жекелеген бөлігіне шаққандағы оның орташа өнімділігін анықтауға негізделген пайдалы қазба қорларын есептеу әдісі. Рудадағы пайдалы құрамбөлік біркелкі орналаспаған, яғни кен көздері ұяшалар кұрайтын кенорындар қорын есептеуде қолданылады. Бұл әдіс кез келген өте нашар зерттелген кенорын қорларын жай ғана шамалау мақсатында да қолданылуы мүмкін. Дереккөздер
Нормалөлшер

Нормалөлшер — сыртқы іліністі цилиндрлік тісті дөңгелектердің ортақ нормалының ұзындығын өлшеуге арналған аспап. Тұрқыдан, өлшейтін, алынып-салынатын жақтардан, қарнақтан және есегітеу құрылғысынан тұрады. Өлшеу шегі 700 мм. Есептеу құрылғысының бөлу мөлшері 0,005 және 0,01 мм. Рауалы қателігі 3 ... 28 мкм. Дереккөздер
Мұнайдың болжамдық қорын есептеудің көлемдік-статистикалық әдісі

Мұнайдың болжамдық қорын есептеудің көлемдік-статистикалық әдісі. Бұл әдіс мұнайлы алқаптың алғашында есептеліп шығарылған геологиялық қорының немесе өндіріліп алынуы мүмкін барша мұнай мөлшерінің сол алаптағы шөгінді түзілімдердің 1 км 3 көлеміне шакқандағы орташа өнімділігін анықтауға негізделген. Бұл өнімділік көрсеткіші әр түрлі геотектоникалық типтерге жататын (платформалық алаптар, ілгергі ойысымдар, тауаралық ойыстар) өндірістік мұнайлы алаптардың мұнай игеруге деген мүмкіндігінің орташа мөлшерін статикалық тұрғыдан есептеулер нәтижесінде анықталады. Осылайша анықталған өнімділік көрсеткіші кұрылысы алған кұрылымдарға ұқсас жаңа мұнай алаптарының болжамдық қорын салыстыра есептеуге пайдаланылады. Дереккөздер
Кесу бұрышы

Кесу бұрышы - құралдың алдыңғы бетімен кесу жазығының түзейтін бұрышы. Кесу бұрышы (үстінен қарағанда алдыңғы, бас және қосымша бұрыштармен, бас кесу жиегінің еңістігімен қатар) кесу үрдісінің тиімділігін (бетті өңдеудің сапасын, кесу жылдамдығының шақтамасын, кескіштің шыдамдылығын т.б.) анықтайтын параметрлердің бірі болып есептеледі. Тағы караныз: * Кесу процесі * Кесу терендігі * Негізгі кесу жиегі Дереккөздер
Сүргілеу білдегі

Сүргілеу білдегі — жазық және үлгілі беттерді өңдеуге арналған металкескіш білдек. Бас қозғалысы - ілгерілемелі-қайтымды, беріс қозғалысы — мезгіл-мезгіл ілгерілемелі. Көлденең сүргілеу білдектерде бас қозғалысты кескішпен сырғақ, ал бойлап сүргілеу білдектерде өнделетін бұйым орындайды. Дереккөздер
Нөл индикатор

Нөл индикатор ( - ешқандай емес) - өлшеуіш тізбекте электрлік тоқтың немесе кернеудің жоқтығын белгілейтін аспап. Өлшеуді нөлдік әдістерде — көпірлік, компенсациялық және т.б. пайдаланылады. Тұрақты токтың өлшеуіш тізбегінде Нөл индикатор ретінде магнитэлектрлік гальванометрлер, ал айнымалы ток тізбектерінде дірілдік және электрондық Нөл индикатор қолданылады (магнитэлектрлік өлшеуішімен қоса электрондық күшейткіш, ЭЛТ, арнайы электрондық лампа және т.б.). Нөл индикатор ретінде кейде телефон, электр және ферродинамикалық гальванометрлер, механикалық немесе жартылай өткізгіш түзеткіштері бар нөлдік аспаптар және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Сөздердің тура мағынасы

Сөздердің тура мағынасы - сөздің таза лексикалық ұғымының сөзде бейнеленуі. Сөз мағынасы - заттың, нәрсенің, сапаның, қатынастың, қимыл-әрекеттің, қалыптың, шындықтың басқа да құбылыстардың сөз арқылы бейнеленуі. Сөз мағынасы әдетте екі түрлі болып келеді: сөздің грамматикалық мағынасы және сөздің лексикалық мағынасы. Сөздердің тура мағынасы лексикалық мағынаға тікелей байланысты. Лексикалық мағына көп жағдайда жалпылық қасиетке ие болады. Мәселен, күлді, ашуланды, қуанды деген сөздерді "адамның психологиялық жайына қатысты жайдың етістік арқылы берілуі" деуге келеді, бірақ ол сөздердің әрқайсының өздеріне лайықты нақтылы ерекшеліктері бар: бірі екіншісіне қарама-қарсы (күлді—ашуланды), бірі үшіншісімен мағыналас (күлді-қуанды). Ол айырмашылықтар сол сөздердің тура мағынасы арқылы білініп тұр. Сондай-ақ зымырады, жүгірді, аяңдады дейтін сөздердің бәрі де қозғалысты танытқанымен, біреуінде эмоциональдық реңк (зымырады) басым, екіншісі қозғалыстың бәсеңдігін (аяңдады) көрсетеді. Мұндай нақтылық та сол сөздердің тура мағынасының арқасында мүмкін болып отыр. Сөздердің тура мағынасын тек етістік сөздермен ғана түсіндіріп қоймай, есім сөздермен түсіндірудің көптеген мысалдары бар. Үй, пәтер деген сөздердің тура мағыналары арқылы олардың айырмашылығын әркім ажырата алар еді. Сол сияқты, қара деген бір ғана негізгі сөздің тура мағынасының өзінде бірнеше ұғым тұрады. Біз есімдігін бірінші жақтың көпше түрінде де, сыпайылық мағынасында (әсіресе, ғылыми еңбектерде) жекеше түрде де қабылдауға болады. Дереккөздер
Кеулейжону

Кеулейжону - кеңейжону, тескіш, револьверлі, жоңғалау және басқа білдектерде кескіштермен алдын ала жасалған тесіктің берілген диаметрін қалыптастырып және тесіктің осьтінің бұйымның немесе құралдың айналу осьпен дәл келуін өңдеп қамтамасыздандыру. Дереккөздер
Іздеудің биохимиялық әдісі

Іздеудің биохимиялық әдісі. Пайдалы қазбаларды геохимиялық тұрғыдан іздеу әдістерінің бірі; элементтер таралуының биохимиялық жатындарын анықтауға негізделген. Сөз болған мақсаттағы жүзеге асыру жолында төмендегі шаралар рет-ретімен іске асырылады: # өсімдіктердің әр түрлі бөліктері сынамалар ретінде алынады; # алынған сынамалар отқа жағылып, күлге айналдырылады; # күлдер жан-жақты талдаудан өткізіледі (спектр көмегімен, химиялық тұрғыдан, колориметрлік тәсілмен, т.с.с.); # талдау нәтижелеріне сәйкес, нақты элемент мөлшерінің қалыптан ауытқу, яки кларктан артық аймақтары белгіленіп алынады. Дереккөздер
Ляссе

Ляссе ( - белгілеу) — кітап беті аралығын белгілеуге арналған жібек таспа. Ол кітап түбінің жоғарғы жағына бекітіледі, ал оның ұшы кітаптің төменгі жағынан шығып тұрады, сөйтіп кітап бетін белгілейді. Дереккөздер
Сөз қолданым

Сөз қолданым - сөйлеу не жазу процесінде сөз таңдау, қолдану принципі, сондай-ақ әдеби тіл нормалары тұрғысынан сөз жұмсаудың ережелері мен заңдылықтары. Сөз қолданымның әдеби нормалары сөзді дұрыс (мағыналық жағынан дәл, стилистикалық жағынан ойға қонымды) таңдаумен, сондай-ақ сөздердің грамматикалық тұрғыдан да, стилистикалық тұрғыдан да қатесіз тіркесуімен тығыз байланысты. Демек, ойды мүлтіксіз жеткізу үшін грамматикалық тұлға мен мазмұнның сәйкестігін сақтау талап етіледі. Сөз қолданым талаптарын дұрыс сақтау үшін ол талаптарды бұзудан кететін қателіктерді ескеру қажеттігі туады. Ал тәжірибеде ондай кемшіліктердің бірталайы кездесіп отырады. Мағыналары жуық сөздер мен сөз тіркестерін (синонимдерді) пайдаланғанда, сол синонимдік қатардағы сөздердің белгілі ойды беруде қайсысының ұтымды екенін білу керек. Айталық, шал, ақсақал, қарт, кәрі деген сөздердің ішінен жасы егде адамдардың біреуімен әңгіме-дүкен құрып тұрғанда, "ақсақал" сөзін қолданысқа түсірген жөн. Функциональдық стильдердің бірінде қолданылатын сөзді екіншісінде орынсыз жұмсау да қателік болады. Мысалы, құрметті ханымдар мен мырзалар деп, көпшілік алдында үлкен бас қосуды ашар сәтте немесе ресми жиналыстарда айтуға болады, ал тұрмыс жағдайында, үй ішінде бұлайша сөйлеу күлкі туғызады немесе тыңдаушыға кекетінді әсер етеді. Сол сияқты, әлде бір мерекелік конференцияны немесе симпозиумды ашу ыңғайында қадірлі ағаларым мен апаларым, інілерім мен қарындастарым, жанымдай жақсы көретін әріптестерім, құрдастарым деген сияқты, шұбырта жөнелу публицистикалық немесе ғылыми стильге жатпайды. Мағыналары бір сөздерді жарыстыра қолданудан сақ болған да жөн. Әсіресе, әріптестерім әрі қызметтестерім, коллегаларым деп санамалап, дублеттерді тізіп шығу орынсыз қайталудан (тавтологиядан) кететін қателік болып есептеледі. Қазақ тілінде сөйлейтін азаматтардың көпшілігі варваризмге орын береді. Бұл - басқа тілдерден (әсіресе, орыс тілінен) аудармасы бар сөздерді не өзінің әдеті болғандықтан, не байқамағандықтан орынсыз енгізу. Әдеттегі ауызекі сөйлеу жағдайында экзамен, зачет, сдавать ету, принимать ету тәрізді тұлғалық жағынан да қате, айтылуы да қате сөздер араласып жүреді. Тілдің тазалығы жазба тілде ғана емес, ауызекі тілде де назарда болуға тиіс. Жалпы, сөз қолданым мәселелері бүгінгі таңда тіл білімінің белді саласына айналып бара жатқан тіл мәдениеті мәселелеріне тікелей байланысты. Дереккөздер
Оксигемометр

Оксигемометр ( — оттегі және — қан, - өлшеймін) — қанның оттегімен қанығу дәрежесін оның түсі бойынша анықтауға арналған аспап. Датчик қызметін фотоэлектрлік түрлендіргіш атқарады. Оксигемометр физиологиялық зерттеулерде қолданылады. Дереккөздер
Кокильді қую

Кокильді қую - металдан жасалған қорама — кокильге құю арқылы пішімді құймаларды жасау тәсілі. Металдардан жасалған қорамаларға қысыммен, центрден тепкіш күштердің әсерінен құю тәсілдерінен ерекшелігі, кокильге құйғанда қораманы қорытпамен толтырылуы және оның қатаюы сыртқы әсерсіз жағдайда өтеді. Кокильдің беріктігі жоғары болғандықтан, бұл тәсіл арқылы құмды қорамаға құю тәсілімен салыстырғанда, өлшемдері дәл, механикалық кесіп өңдеуге арналған әдіптері аз құймалар жасауға болады. Кокильге құю арқылы құймалар шойындардан, болаттардан, алюминийдің, магнийдің, мыстың және басқа түсті металдардың қорытпаларынан жасалады. Тағы караныз: *Кокиль Дереккөздер
Табақты қалыптау

Табақты қалыптау (ор. листовое штампование) — табақты материалдардан (қаңылтырлардан, табақтардан, жолақтардан, таспалардан) қалыңдықтарын елеулі түрде өзгертпей пішіндері жазық немесе кеңістікті бұйымдарды жасау үрдісі. Қалыңдықтары 10... 15 мм-ге дейін қаңылтырларды қыздырмай қалыптайды, ал онан қалыңдарды қыздырып қалыптайды. Табақты қалыптауға келесі жатады: кесу (қиып қирамды тілу, тесіктерді тесу), ию, кермелеу, терең кермелеу және басқа да қосымша операциялар (көмкеру, ернеп ию, құрастыру т.б.). Бұл тәсілмен өңдеу автомобиль жасауға (тұтас қалыптастырылған шаңақтар т.б.), радиоэлектронды және басқа да көп өндіріс салаларында қолданылады. Дереккөздер
Деңгейөлшер

Деңгейөлшер - сұйыққоймалардағы, жабық ыдыстардағы, тоғандардағы сұйық заттардың, судың деңгейін өлшейтін аспап. Оның рейкалы, қалытқылы, гидростатикалық, электрлік, фотоэлектрлік, радиоизотоптық түрлері болады. Дереккөздер
Деселерометр

Деселерометр (— алуды білдіретін жұрнақ ) — қозғалыстағы машинаның уақыт бірлігінде жылдамдығының азаюын, яғни баяу жүруім өлшейтін аспап. Деселерометр жұмыс істеу принципі маятниктің инерция күшін (тежеуіш күшіне тең) анықтауға негізделген. Маятниктің ауытқуы арқылы баяу-лықты анықтайды. Деселерометр гидравликалық, электрондық, индикаторлық (көрсететін) немесе өздігінен жазатын түрлері болады. Дереккөздер
Сөз мағынасы

Сөз мағынасы — шындықтың (заттың, сапаның, қатынастың, қимыл-әрекеттің, қалыптың) белгілі бір құбылысының сөзде бейнеленуі. Сөз мағынасының грамматикалық және лексикалық түрлері болады. Грамматикалық мағына сөздің белгілі бір топқа (сөз табына) тән екендігін, басқа сөздермен тіркесу мүмкіндіктері мен ерекшеліктерін, сондай-ақ оның түрлік өзгеріске түсу қабілетін (жіктелу, есептелу), сөз тіркесі мен сөйлем ішінде басқа сөздерге қатынасын айқындайды. Лексикалық мағына да жалпылықты білдіре беруі мүмкін (айталық, күлу, ыза болу, ашулану, ренжу — адамның психологиялық күйін білдіреді). Соған қарамастан, лексикалық мағынаның жеке қасиеті болатынын теріске шығаруға болмайды, өйткені келтірілген мысалдағы сөздердің әрқайсысына тән мағыналық айырмашылықтары бар. Полисемиялық құбылыс болғанда, лексикалық мағынаның ұқсас жайлары көп, бірақ олардың да тура және ауыспалы мағыналарының болатыны анық (жоғары-төмен, сұлу-келісті, қара (етістік)- қара (сын есім), ыржақтау-мәз болу т. б.). Сөздердің лексикалық мағыналары түсіндірме сөздікте белгілі бір контекстке байланысты нақтыланады. Дереккөздер
Макулатура

Макулатура ( - , ластаймын) — қағазды басу процессіне дайындауда, таралымды рулонды ротация машинасында басу барысында(рулондардың орама қағаздары, жыртындылар, қағаз жалғамдары, втулкада қалған қағаздар т.б.), кітапшалау-түптеу, өңдеу процесстеріндегі қағаз қиындыларымен техникалық қалдықтары, сондай-ақ, тұрмыста қажетсіз газет, журнал, кітап т.б. жиынтығы. Қағаз жасау өндірісінде қайта өнделетін шикізат (вторсырье) ретінде пайдаланады. Дереккөздер en:Waste paper
Сөз түрлем

Сөз түрлем — сөздің сөйлемдегі атқаратын қызметіне байланысты қосылып-айырылатын жұрнақтар. Жұрнақтар іштей екіге бөлінеді: бірі — сөзжасам жұрнақтар, екіншісі — сөзтүрлем. Сөзтүрлем жұрнақтары жаңадан сөз тудыра алмайды. Олар түбір сөздерге қосымша айтылғанда, сол сөздің сөйлемде атқаратын қызметіне байланысты қолданылады. Сөзтүрлем жұрнақтары негізгі сөз таптарының бәрінде де бар. Мысалы, азырақ, көбірек деген сын есім сөздер құрамындағы -ырақ, -ірек жұрнақтары жаңадан сөз жасап тұрған жоқ, бірінші, алтыншы дегендегі -ыншы, -інші жұрнақтары, сол сияқты етістік сөздер құрамында айтылатын тұрыңыз, жүргіз сияқты сөздерге -ыңыз, -гіз жұрнақтары мен барып, келіп дегендегі -ып, -іп көсемшенің жұрнақтары ешқандай жаңа сөз тудырып тұрған жоқ. Олар сөзді сөз таптарының ішкі грамматикалық категориясының қызметіне байланысты түрлендіріп тұр. Дереккөздер
Мұнайгаздылықты геологиялық баламалау негізінде болжау әдісі

Мұнайгаздылықты геологиялық баламалау негізінде болжау әдісі. Нақтылы өңірдің зерттелмек бөлікшесі мен бұрын жақсы зерттелген төлнұсқа бөлікшені геологиялық тұрғыдан бір-бірімен салыстыра сараптауға негізделе отырып, сол зерттелмек бөлікшенің мұнай мен газға деген мүмкіндіктерін сандық тұрғыдан бағалау әдісі. Сөз болған екі бөлікшенің өздеріне тән ұқсастықтары мен айырмашылықтарын сараптау төлнұсқа бөлікшенің мұнаймен және газбен қанығу дәрежесі зерттелмек бөлікшенің де осы көрсеткішіне ұқсас деп топшылауға мүмкіндік береді. Бұл орайда сараптау немесе математикалық талдау көмегімен анықталған екі бөлікшенің бір-бірінен айырмашьшығы баламалау коэффиценті көмегімен ескеріледі. Әдіс "кенорын қорының орташа тығыздығы" немесе "орташа көрсеткішке келтірілген кұрылым қоры" деген түсініктерді пайдаланады. Бірінші жағдайда зерттелмек бөлікшенің қоры QҒgК немесе QFg'K теңдеулері көмегімен анықталады, бұл тендеулердегі: Q - зерттелмек бөлікшедегі кенорын қоры; Ғ — сол бөлікшенің ауданы; V - сол бөлікшеге тиесілі таужыныстардың көлемі; g -төлнұсқа бөлікшенің аудан бірлігіне шаққандағы қорының тығыздығы; g — төлнұсқа бөлікшенің көлем бірлігіне шаққандағы қорының тығыздығы; К — баламалау коэффиценті. Екінші жағдайда зерттелмек бөлекшенің кенорын қоры Q=gnК у К теңдеуі көмегімен анықталады, мұндағы: — зерттелмек бөлікшедегі кен қоры; n — сол бөлікшедегі құрылымдар саны; g — төлнұсқа бөлікшенің бір ғана кұрылымына тиесілі кен қоры; К у — төлнұсқа бөлікшені барлау табыстылығының коэффиценті; К — баламалау коэффиценті. Дереккөздер
Кристалданғанда шөгу

Кристалданғанда шөгу - Металдан немесе қорытпаның сұйық күйден қатты күйге өткенде көлемнің азайуы. Бұл құбылыс құймакесектерде және құймалдарда шөгіндік қаяулардың қалыптасуына себеп болады. Дереккөздер
Деформациялық вакууммер

Деформациялық вакууммер ({{ lang-ru | деформационный вакуум метр) — серіппелі тетіктің (қаңылтақтың, сильфонның, спиралды түтікшенің) деформациясы бойынша газдың қысымын өлшейтін механикалық вакуумметр. Деформациялық вакууммер әдетте ЮПа (=0,1 мм с.б) дейінгі қысымды өлшейді. Дереккөздер
Мальта механизмі

Мальта механизмі — үзіліссіз айналу қозғалысын бір бағытты үзілісті қозғалысқа арналған механизм. Мальта механизмі жетекші бөлшегінің саусақшасы айналу барысында екінші — атқарушы бөлшектің қималарына кіріп оны кезекпен-кезек белгілі бір бұрышқа айналдырып отырады. Атауы Атауы атқарушы бөлшектің Мальта кресіне ұқсастығынан алынған. Дереккөздер
Техникадағы білдек

Техникадағы білдек (ор. станок в технике) — әртүрлі материалдарды өңдеуге арналған машина. Металдарды өңдеуге пайдаланылатын металкескіш білдектер; ағаштар, ағашкескіш білдектерде өңделеді, тастарды өңдейтін білдектер болады т.б. тоқыма өндірісінде тоқым білдектері қолданылады. Дереккөздер
Меншікті жұмыс

Меншікті жұмыс. Материалдың механикалық сипаттамаларының ішінде үлгінің үзілуіне дейінгі деформацияға сәйкес келетін, соққы әсерге қарсылық жасау қабілеті. Меншікті жұмыс неғұрлым жоғары болса, үлгінің қирату үшін материалдың көлем бірлігіне келетін энергия да соғұрлым үлкен болуы тиіс. Меншікті жұмысты *: толық жұмыстың үлгінің көлеміне қатынасымен есептеуге болады. Дереккөздер
Октава

Октава ( - сегізінші) - жиілік аралығының жүйеден тыс мөлшерсіз бірлігі. Белгілеуі — окт. Екі жиілік қатынасының негізгі екі логарифмі бірге тең жиілік аралығына тең болады, яғни 1 октава log 2 (f 1 /f 2 ) • f 2 /f 1 2, мүнда f 1 тән f 2 - жиіліктер. 1 окт 1200 бөлігі цент деп аталады. Дереккөздер
Технологиялық үрдіс

Технологиялық үрдіс (ор. технологический процесс) - бір текті немесе сол сияқты бұйымдарды өңдеуде уақытпен кеңістікте жоспарлы және бірізділікпен орындалатын өндірістік үрдістің бөлшегі. Мысалы, пісіру технологиялық үрдіс келесі операциялардан тұрады: дайындау операциясы, орнату, тетіктерді пісіру және пісірілген түзілімді тазалау. Дереккөздер
Мердігер

Мердігер тапсырыс берушімен шарт бойынша жұмысты орындайтын заңды және жеке тұлға; мердігердің орындалатын жұмыстар түрлеріне лицензиясы болуы қажет. Бас мердігер - тапсырыс берушімен жасалған мердігерлік шарт негізінде қажеттілік болса, арнайы мердігерлер ретінде басқа ұйымдарды қатыстыру арқылы, келісім-шарт нысаны бойынша шартпен белгіленген барлық құрылыс жұмыстарын кезінде әрі сапалы орындауға жауап беретін құрылыс ұйымы. Тағы қарағыз * Мердігерлік Дереккөздер
Технологиялықтылық

Технологиялықтылық (ор. технологичность) - өнімнің аз шығынмен жасау технологиясына сәйкестілігі. Бұйымның құрылымы немесе оны құрастыратын элементтер (тетіктер, түзілімдер, механизмдер) технологиялықты болып есептеледі, егерде белгіленген серияда оны жасау үшін кететін еңбек және материал шығындары аз бола келіп, өнімнің шартты пайдалану сапасы қамтамасыздандырылса.ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі. Дереккөздер
Металлкескіш станоктар

Металлкескіш станоктар - дайындаманы кескіш (жонғыш) аспаптар мен жаңқасын алып өңдеуте арналған. Мамандандырылуына қарай: әмбебап, кең ауқымды, арнайыландырған, арнайы, агрегаттандырылған; автоматтандырылу дәрежесіне қарай: қолмен басқару, жартылай автомат, автомат, автоматтандырылған желілер, бағдарламамеп басқарылатын; өңдеу дәлдігіне қарай: жоғарыландырылған, жоғары, ерекше жоғары және ерекше дәлдікті (мастер станки — шебер станоктар); өңдеу технологиясы не қолданатын кесу аспаптарына қарай: токарлы, тесу, кеңейте жону, әрлеу, жетілдіру, аралас, тіс-бұранда жону фрезерлі, жазық жону, үңгі т.б. металл кескіші болады. Дереккөздер
Беттің сапа коэффициенті

мұндағы беті стандартты өңделген үлгіден алынған қажу шегі б.16ет- беттік күйіне сәйкес үлгінің төзімділік шегі. Қажу беріктігін арттыру үшін әсіресе, кернеулердің шоғырлану ошағы маңыңда беттің өте таза болуын қаматамасыз ету қажет. Циклдік кернеулердің ауыр шартгарында жұмыс істейтін бөлшектерді әдетте ажыратып, кейде тіпті жаптырады. Қажу беріктігін арттыру үшін бетті өндеудің арнаулы төсілдердінің бірі, беттік азоттау тәсілі кернеулердің шоғырлануы кезінде біршама дұрыс нәтиже береді. Қажу шегінде бетті роликтермен тегістеу арңылы арттыруға болады. Шоғырлану ошағы бар бұйым бөтен шорын не болат бытыра жаудыр арқылы өңдеудің тиімділіг айтарлықтай үлкен.
Сөйлемнің бірыңғай мүшелері

Сөйлемнің бірыңғай мүшелері - сөйлемнің бір ғана мүшесінің қызметін атқаратын, бір ғана сұраққа жауап беретін, көбінесе бір тұлғада, бір сөз табынан жасалып, бір ғана сөзге қатысты болатын сөздер тобы. Сөйлемнің барлық мүшелері де сөйлемнің бірыңғай мүшелері бола алады. Бірыңғай бастауыш: Жаз келер, қыстыгүні қысым етіп, Қар, суық, аяз, боран — бәрі кетіп (Шәкәрім). Бірыңғай баяндауыш: Ат міндім, атан алдым, шекпен кидім, Жөнім жоқ сені мақтай сөйлемеске (Жамбыл). Бірыңғай толықтауыш: Бай бейілін, мейірін, Сән, салтанат сейілін, Ақыл күшін, зейінін, Ең ақыры, төбетін, Күймен, жырмен мадақтап, Бәйіт қылып беретін (Жамбыл). Бірыңғай анықтауыш: Тапқыр, адал, ақ ниет адамдардың Алданбайсың артынан ерте берсең (Шәкәрім). Бірыңғай пысықтауыш: Ол мойнын бұрып жан-жағына қарады да, түйенің табанындай аяқ-қолдарын асықпай, табандықта сермеп жүзіп жүре берді (Б. Момышұлы). Сөйлемнің бірыңғай мүшелері жалғаулықсыз да, жалғаулықтар арқылы да байланысады. Негізінен, мұндай реттерде ыңғайлас жалғаулықтар, қарсылықты жалғаулықтар және талғаулы жалғаулықтар қатынасады: Арбада, дөңгелектер де, адамдар да, олардың ойлары да қызғылт шаңның ішінде (М. Жұмабаев); Бірыңғай мүшелерідің алдында немесе соңында жалпылауыш сөздер болады. Ондай қызметті есімдіктер, сияқты, тәрізді сөздер, сондай-ақ сан есімдер де атқарады: Арқаға аяқ салып түскен барып Екі оттың — орыс, қытай арасына (М. Жұмабаев). Дереккөздер
Мұнайгаздылықты көлемдік-теңдестік тұрғыдан болжау әдісі

Мұнайгаздылықты көлемдік-теңдестік тұрғыдан болжау әдісі. Табиғи жерасты қорқоймасы көлемі мен осы қорқоймаға табиғи жағдайларда жинақталған мұнай және газ массалары көлемінің арасындағы теңдестікті (байланысты) анықтауға негізделген жатындардағы көмірсутектер қорын бағалау әдісі. Негізгі нысандар ретінде әр түрлі мұнайлы-газды жүйелер, яғни алаптан бастап жекелеген жатындарға дейінгі аралықтағы аудан бірліктері алынады. Табиғи қорқоймалардың көлемі өз өңіріне көмірсутектердің жылжып келуі, жинақталуы және сақталуы мүмкін болып табылатын бүкіл жинауыштар жиынтығының көлеміне сәйкес келеді деп есептеледі. Әдіс Q=10 3 V p jg тендеуін пайдаланады, мұндағы: Q - аудан бірлігіндегі кенорын қоры; V p — табиғи қорқоймалардың көлемі, км 3 ; j - көмірсутектердің концентрация коэффиценті; g — көмірсутекгер жиынтығының орташа тығыздығы, г/см 3 . Дереккөздер
Төмендету

Төмендету - (ор. редуцирование, нем. reduzieren — қысқарту, азайту, (Дат. reduco - кейін қайтарам) — шыбықты металдың және құбырлардың бүйірлерін жан-жағын жаныштау арқылы олардың көлденең қималарының аудандарының төменделуі. Төмендету айналып - соғу машиналарында және соғу машиналарында орындалады. Дереккөздер
Сөйлеу айшықтары

Сөйлеу айшықтары — тыңдаушыға әсерлі болып, сөйлеудің әсемдігін, мәнерлілігін, эксперссивтік мәнін күшейтіп беретін синтаксистік құрылымдардың ерекшеленген формалары; мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан, шешендік сөзде жиі қолданылатын амал-тәсілдер. Оларға: шендестіру (антитеза), градация (дамыту), қайталау, параллелизм, риторикалық сұрау, риторикалық қаратпа, дауыс ырғағы т. б. жатады. Сөйлеу айшықтары жеке адамның сөйлеу шеберлігін, зерделілігін, тіл байлығын көрсетеді. Бұл амал-тәсілдерді үйреніп, пайдалану - тілдің құдіретін танытып, ой-пікірді мәнерлі, парасатты жеткізудің жолдарының бірі. Дереккөздер
Төс (құрал)

Төс — металдарды қолмен еркін соғып өңдегенде қолданылатын тұрақты ұсталық тіреуіш құрал. Бұл болаттан жасалған шомбал құйма. Әдетте ағаштан жасалған тапал тіреуге бекітіледі. Төс - ұстаның түрлі металды қыздырып немесе құрғақтай өңдейтін негізгі құралы. Төстің алдыңғы сүйірлене біткен жағы - тұмсығы, оған қарсы жағы - дүмі, үстіңгі жағы- беті, екі жақтауы - қапталы деп аталады. Төстің беті суғарылған асыл болып келеді. Тұмсығының түбінде, яғни төстің желке тұсында темір кесуге арналған жасық жері, сондай-ақ дүм жағындағы бетінде бір дөңгелек және бір төрт бұрышты тесіктері болады. Дөңгелек тесігіне салып әр түрлі кесу жұмыстары атқарылады. Ал төрт бұрышты тесікке түрлі көмекші құралдар сұғылады. Төстер қайың, қарағаш, емен сияқты қатты ағаштардан көлденең кесіліп алынған дөңбекке бекітіледі. Оны төстұғыр немесе 《мықан》 деп атайды. Мықан ағашты айналдырып, құрсаулап қояды. Темір ұстасы көбіне жұмысты тұрып істейді. Сондықтан жұмыс кезінде белі ауырмау үшін әрі балға соғуға ыңғайлы болу үшін төстің бетіне тиіп тұратындай деңгейде орнатылады. Дереккөздер
Тұрқы

Тұрқы (op. корпус) — машиналардың, механизмдердің және аспаптардың барлық түзілімдері мен тетіктерін ұстап тұратын негізгі бөлшегі.ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі. Дереккөздер
Сөйлеу сазы

Сөйлеу сазы ( — әуенді) — интонацияның негізгі құрамды бөлігі. Сөйлеу сарынының акустикалық көрінісі негізгі тонның сөйлеу барысындағы өзгеріп отыруы болып табылады. Сөйлеу сарыны синтаграммалар мен ритмикалық топтардың әрі жігін ажыратып, әрі басын біріктіріп, бүтін бір сөйлем етіп құрып отырады. Сөйлеу коммуникатив түрлерге (хабарлы, лепті, сұраулы, бұйрық) бөлінеді. Сөйлемнің мағыналық тұрғыдан маңызды бөлігін баса көрсетеді, сондай-ақ көңіл-күй көріністерін, кекесін-қалжың тәрізді астарлы сәттерін аңғартады. Лингвистикалық (акустикалық) талдау үстінде негізгі тонның (дауыс ырғағының) жоғары-төмен деңгейлері, олардың арасындағы алшақтықтың шамасы, әуен сатылары, оның биіктеу шыңы, тік немесе жайпақ көтерілуі мен түсуі, үдемелі, кемімелі және тегіс қозғалуы деңгейлері анықталады. Әдетте зерттеушілер сөйлеудің белгілі бір сөйлем түрлеріне тән сөйлеу сазының пішінін табуға тырысады. Әзірге сөйлеу сазының дыбыстық (акустикалық) көрінісі жайлы тіл білімінде ортақ пікір жоқ. Дереккөздер
Шоғарланудың теориялық коэффициенті

мұндағы σ max ең үлкен жергілікті кернеу, σ ном - номинал кернеу. Шоғырланудың тиімді коэффициенті. Тұрақты кернеулер кезінде r =1 мұндағы σ б шоғырлануы жоқ үлгінің беріктік шегі, σ 1 б шоғырлануы бар үлгінің шартты беріктік шегі. Циклдің өзгеретін кернеулер шартында r= -1:K σ 1 тегіс үлгінін кажу шегі, σ 1 1 шоғырланған кернеуі бар үлгіде номинал кернеумен есептелген қажу шегі. Дереккөздер
Түйістіріп пісіру

Түйістіріп пісіру - (ор. стыковая электросварка) — дайындамалар беттерінің толық жанасуымен пісірілетін түйістіріп электр пісірудің бір түрі. Бұның дайындаманың түйістіретін жерін илемдік күйге дейін қыздырып онан кейін шөктіру арқылы орындалатын электр кедергілі түйістіріп пісіру және шетжақтары балқығанша қыздырып орындалатын балқытып түйістіріп пісіру түрлері болады. Түйістіріп пісіру тәсілдері: #Бірінші тәсіл фазалардан құрастыратын дәндерінің орналасуы мен түрлері біркелкі металдардан жасалған тетіктерді пісіріп қосу үшін қолданылады. Микроқұрылымы бір немесе бірнеше құрылым құрастырушылардан тұрады. #Екінші тәсіл қималарының аудандары әртүрлі әр текті металдардан жасалған тетіктерді пісіріп қосу үшін қолданылады. Дереккөздер
Сөйлеу тілі

Сөйлеу тілі — күнделікті қарым-қатынаста пайдаланатын әдеби тілдің бір түрі. Сөйлеу тілі белгілі бір жағдайда ауызба-ауыз тікелей жалғанатын қатынас тілі болғандықтан, ол сөйлеудің ауызша формасымен тығыз байланысты болады. Ал ауызша сөйлеуде еркіндік басым келеді, яғни үйреншікті жағдайда адамдар емін-еркін сөйлейді. Сондықтан онда сөйлеу тақырыбына сай күнделікті тұрмыста жиі жұмсалатын дағдылы сөздер мен сөз тіркестері қолданылады. Сонымен бірге сөйлеу тілі жазбаша түрде де қолданылады деген пікір бар (жекелеген адамдардың хат жазысу, күнделік жүргізу т. б.). Сөйлеу тілі мен кітаби тіл арасындағы айырмашылықтар көптеген экстралингвистикалық факторлар (бейресми жағдайда, дайындықсыз өтуі, сөйлеуші және тыңдаушы жақтардың болуы т. б.) әсерінен туындайды. Өмірдің барлық саласында сөйлеу тілі кеңінен пайдаланылады, бірақ қарым-қатынас жағдаятына байланысты оның атқаратын қызметі және тілдік құралдардың пайдаланылуы біртекті болып келмейді. Сондықтан сөйлеу мәнері де түрліше болады. Сонымен бірге сөйлеу тілінде интонация, сөз екпіні, ым, дене қимылы үлкен қызмет атқарады. Ым мен дене қимылы сөйлеу үстінде белгілі бір нәрсенің көлемін, түрін т. б. бейнелеуді (мысалы, ұзындығы мынандай—дене қимылы—сала құлаш жылан көрдім), құптау, мақұлдауды (бас изеу), шақыруды (қол бұлғау), қорқытуды (қолын аузына апару) т. б. білдіре алады. Кітаби тіл секілді, сөйлеу тілінің қалыптасқан нормалары бар. Оның өзіндік ерекшеліктері тілдің барлық деңгейінде көрінеді. Дыбыс жүйесінде, мысалы, бір дыбыстың орнына басқа бір дыбыстың айтылуы (анаң қара), дыбыстарды түсіріп айту, (кеп-келіп, босын-болсын), дыбыстың созыңқылығы (ке-ре-мет!) т. б., морфологияда кейбір морфемалардың түсіріліп айтылуы (барам-барамын, барад- барады), синтаксисте сөздердің орын тәртібінің еркін болатындығы (Іштеме шығар ма екен осы көптен! Ғ. М.) т. б. Сөйлеу тіліне тән белгілерді кездестіруге болады. Дереккөздер
Күйге келтіру

Күйге келтіру - пайдалану кезінде қажетті жұмыс режимін қамтамасыздандыру мақсатымен машиналардың, аспаптардың және құрылғылардың түзілімдерін, бөлшектерін және параметрлерін керін реттеу. Дереккөздер
Түржиын

Түржиын (ор. сортамент, искаженное, франц. assortment - ассортимент) - біртекті, әртүрлі бұйымдардың пішіндері, өлшемдері және материалы туралы мәлімет жиыны. Мысалы металлургияда түржиын — илемдер, құбырлар жоне басқа да металдан жасалған пішіндері мен геометриялық өлшемдері бойынша ерекшелетін бұйымдар жайында мәліметтер. Дереккөздер
Пуассон коэффициенті

Пуассон коэффициенті немесе көдденең деформация коэффициенті. Пуассон коэффициенті материалдың механикалық сипаттамаларының бірі болып саналады. Пуассон коэффициенті салыстырмалы көлденең деформацияның салыстырмалы бойлық деформацияға қатынасының абсолют шамасын көрсетеді: : , мұндағы : — Пуассон коэффициенті; : — салыстырмалы көлденең деформация (осьтік созылуда теріс, ал осьтік сығылуда оң болады); : — бойлық деформация (осьтік созылуда теріс, ал осьтік сығылуда оң болады). Кейбір материалдар үшін П. к. - нің мәндері кестеде келтірілген. Дереккөздер
Тісқыру

Тісқыру (ор. шевингование, ағылш. shaving, shave қыру, жону) — машина жасауда тісті және бұрамдық дөңгелектердің бүйір беттерін таза өңдеу. Мұндай өңдеу жұқа жаңқаларды алып тастаумен орындалады. Дереккөздер
Тісті тіліктеу

Тісті тіліктеу (ор. подрезание зуба) — білдекті іліністе тістердің интенференциясының әсерінен болатын құбылысты жою мақсатымен өңделіп жатқан тісті дөңгелектің тісінің табанынан азғантай бетінің бөлшегін кесіп алып тастау. Дереккөздер
Ұң жоңғылау, ұң жоңғы

Ұң жоңғылау, ұң жоңғы (ор. цекование, цековка) — бұраманың бастиегі немесе соным орналасатын тетіктің тесігінің айналасында таза өңделген бетті немесе үңгіні жасау. Кескіш құралды арнайы үңгі (үң жоңғы) деп атайды. Дереккөздер
Қабыршықты қорамаға құю

Қабыршықты қорамаға құю - құймаларды қабыршықты қорамаларға құю арқылы жасау тәсілі. Басқа тәсілдермен салыстырғанда бұл тәсілмен жасалған құймалардың тығыздығы жоғары, құрылымдары біркелкілі, майда дәнді және механикалық касиеттері жоғары, сонымен қатар шөгуі және ішкі кернеулері аз болып келеді. Жасалған бұймалардың өлшемдерінің дәлділіктері 12...15 квалитетке, беттерінің кедір - бұдырлықтарының тазалықтары 4...6 класқа сәйкес болып келеді. Сол бұл тәсілмен жасалған себепті кейде бұймаларды тазалаудың қажеттігі болмайды. Бұл тәсілдің кемістігі ретінде қорама жасайтын материалдардың және қажетті жабдықтар мен әбзелдердің құндары жоғары екенін айту керек. Сол себепті бұл тәсілді қолдану жаппай өндірісте ғана тиімді. Дереккөздер
Огюстен Луи Коши

Коши Огюстен Луи (; 21 тамыз 1789, Париж — 23 мамыр 1857, Со, Франция) - атақты француз ғалымы, инженер, XIX ғасыр ұлы математигі. Математикалық талдаудың негізін салушы. Еңбектері Коши 800 аса еңбек жазған, толық шығармалары 27 томды құрайды. Оның еңбектері математиканың әр түрлі (негізінен математикалық талдауға) және математикалық физикаға қатысты. О. Л. Коши алғашқы болып математикалық талдаудың негізгі ұғымдары — шекке, үзіліссіздікке, туынды, дифференциалға, интеграл, қатарлардың жинақтылықтарына және т. т. нақты анықтама берді. Оның үзіліссіздік анықтамасы өзі ерекше мән берген шексіз кішкене ұғымына арқа сүйеген: Коши бойынша шексіз кішкене — нөлге ұмтылатын айнымалы шама. Өатардың жинақталу радиусы ұғымын енгізді. Дереккөздер
Мухитдин Сражиев

Мухитдин Сражиев (1. 1. 1928 жылы туған, Оңтүстік Қазақстан облысы, Шымкент ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1967), доцент (1970). ҚазМҰУ-ды бітірген (1950). 1950 - 1971 жылдары Шымкент педучилищесінде алғаш мұғалім, соңынан директор. 1958 жылдан Шымкент педагогика институтында оқытушы, доцент болып жұмыс істеп келеді. ҚазКСР ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. Балақаевтың жетекшілігімен "Сәкен Сейфуллиннің прозалық шығармаларының тілі" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Ғылыми мақалалары негізінен лексикология, көркем шығарма тілі мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Үйкелісті баспақ

Үйкелісті баспақ (ор. фрикционный пресс) - жұмыс мәрімі үйкеліс күші (тегершік пен айналып тұратын диск арасы үйкеліс арқылы түйіседі) арқылы орындалатын соққылы машина. Кейде үйкелісті баспақ бұрамалы үйкелісті тоқпақ немесе баспақ — тоқпақ деп аталады. Үйкелісті баспақ ыссы күйде қалыптау, суық күйде табақты қалыптау, безерлеу, суық және ыссы күйде ию, суық күйде түзеу үшін қолданылады. Үйкеліс жетектердің түрлеріне қарай 1-, 2-, 3- дискілі үйкелісті баспақтар болып бөлінеді. Дереккөздер
Бекіту бөлшектері

Бекіту бөлшектері. Машиналар мен құрылмалардың элементгерін бір-бірімен тұтастыратын бөлшектер. Бекіту бөлшектері- не жататындар тойтарма шегі: болттар. бұрандалар,т.б. Оларды белгілі бір стандарт бойынша жасайды. Пайдаланылған әдебиеттер
Статолингвистикалық зерттеу және автоматтандыру тобы

"Статолингвистикалық зерттеу және автоматтандыру" тобы — қазақ тілін математикалық немесе статистикалық әдістерді қолдану арқылы зерттейтін топ. 1968 жылы 13 маусымда ҚазКСР ҒА Тіл білімі институтының жанында құрылды. Бұл топ "Лексикографиялық жұмыстарды автоматтандыру" тобы деп жаңаша аталынып жүр. Toп қызметкерлерінің қатысуымен қазақ тіл білімінің осы жаңа саласынан 8 кітап, 3 ғылыми жинақ және 200-ге жуық ғылыми мақалалар жарық көрді, ғылыми еңбектер қорғалды. "Статолингвистикалық зерттеу және автоматтандыру" тобын бастапқы кезде физика, математика ғылымдарының кандидаты (қазір филология ғылыми докторы, профессор), Шымкент педагогика институтының алгебра және жоғарғы математика кафедрасының меңгерушісі Қ. Т. Бектаев басқарса, соңғы жылдары оның шәкірті филология ғылымдарының кандидаты А. Қ. Жұбанов басқарады. Дереккөздер
Қажақты өңдеу

Қажақты өңдеу - қажақты құрал арқылы металдың жұқа қабатын (майда жаңқа түрінде) алып тастау арқылы материалдарды кесіп өңдеу үрдісі. Қажақты өңдеуге ажарлау, жаныштау, қайрау, ысқылау, бабына жеткізу, әрлеу және т.б. жатады Дереккөздер
Қақталма

Қақталма - илемдік деформацияның әсерінен металдан жасалған бұйымдардың құрылымдары мен қасиеттерінің өзгеруі. Қақталма материалдың илемділігін және соққыға тұтқырлығып төмендетеді, бірақ пропорционалдық, аққыштық шектерін және қаттылығын жоғарылатады. Қақталма материалдың қарсы белгілі деформациясына (Браушингер салдары) кедергісін төмендетеді. Беттер қақталмаланғанда материалдың қалдық кернеу күйі өзгереді және қажу беріктігі жоғарылайды. Қақталма бұйымдарды кесіп, аунақшалармен, жанышпабіліктермен және бытырамен арнайы өңдегенде қалыптасады. Дереккөздер
Мор шеңбері

Кернеулерді графиктік әдіспен анықтау. σ а және τ а кернеулерінің алаңдардың колбеулік бұрышына тәуелділігіне қарапайым шеңбер диаграммасы түрінде геометриялық мағына беруге болады. және , σ а a + Rcosα, τ a -Rsin2α тұрақты шамалар. σ-τ координаттарына τ а және τ а формулалары радиусы R-re тең параметрлік шеңбер тендеуін өрнектейді. Оны Mop шеңбері немесе кернеулер шеңбері деп атайды. α бұрышымен анықталатын әрбір көлбеу алаңға шеңберден бір нүкте сөйкес келеді. Координаттары τ а және τ а болатын К нүктесі бейнеленген нүкте деп аталады. а бұрышы санаудың қабылданған он бағытын көрсету үшін шеңбер диаграммасыңда τ өсі У өсіне қарама-қарсы бағытталу керек. Өстердің α жөне a+90° бұрыштарға бұрылуына өзара перпендикуляр алаңдарға шеңбердің диаметрі ұштарында жатқан К және К' нүктелері сөйкес келеді. Бұл кезде кернеу шеңберінде τ а+90 = -τ а формуласы осы кернеудің бұрылған z' y', z y өстеріндегі τ а - нің таңбасын көрсетеді
Хромды болат

Хромды болат (ор. хромистая сталь) — құрамында хром затында (хромды болат) немесе хром мен басқа элементтермен (кешенді қоспаланған болат) қоспаланған болат. Хромды болаттардың келесі түрлері болады; құрал-саймандық (0,6...1,5% көміртегі, 1...4% хром), мойынтіректі (» 1 % көміртегі, 0,5...1,45% хром), тотбастайтын (»0,05...0,45% коміртегі, 13...27% хром), магнит жасауға арналған (»0,9% көміртсгі, » 3% хром), және басқа хромды болаттар. Кешенді қоспаланған болаттарға хромникельді, хромансиль т.б. жатады. Дереккөздер
Стильдеу

Стильдеу - тілдік материалды ұйымдастырудың негізгі принциптері мен көзге айқын көрініп тұратын сыртқы тілдік белгілерге сәйкес көркемдік баяндауды саналы түрде құру. Сыртқы тілдік белгілер әлеуметтік ортаға, тарихи кезеңге, әдеби бағытқа, мектепке, жанрға, ресми құжаттарға, әлдебір жазушының жеке сөз саптау ерекшелігіне тән болып келеді. Стильдеудің басты түрі фольклорға, ауызекі-тұрмыстық тілге негізделген оқырмандарға мәнерлегіш әсер қалдыратын, эстетикалық жағынан барынша ықпалды стиль болып табылады. Стильдеу сан алуан идеялық-эстетикалық мақсаттарда: тарихи баяндау үшін, өткен кездердегі әлеуметтік топтың бейнесін қалыптастыру үшін, сатиралық немесе юморлық ыңғайда жұмсалуы мүмкін. Тарихи шығармалардың қай-қайсы да (роман, поэма, повесть, драма) сол дәуірге лайық сөздің қолданылуын талап ететіні белгілі. Мұндай мысалдар қазақ тілінде да баршылық. Мысалы, М. Әуезовтің "Абай жолы" роман-эпопеясында, Ғ. Мүсіреповтің "Оянған өлкесінде", Ә. Әлімжановтың, I. Есенберлиннің, Ә. Кекілбаевтың, М. Мағауиннің тарихи тақырыпқа жазылған шығармаларында көнерген сөздер (архаизмдер) мен историзмдердің, фразеологизмдердің мүмкіндігінше мол және орнымен қолданылғанына көзіміз жетеді. Мұндай шығармалары арқылы авторлар, бір жағынан, қазіргі қолданысымызда жоқ немесе өте аз ұшырасатын сөздерді айналымға түсіріп, тілдің байлығын арттырудың тағы бір жолын көрсетіп отырса, екінші жағынан, көркем бейнелер жасауда мүмкіндіктің молая түскенін дәлелдейді. Мұндайда әңгіме жекелеген лексикалық бірліктер мен фразеологизмдер төңірегімен шектеліп қалмаса керек. Стильдеу барысында синтаксистік құрылымдар (конструкциялар) сияқты күрделі тілдік құралдардың да архаизм тұрғысынан жаңартылып отырғанын да назардан тыс қалдырмау керек. Оның үстіне, мұндай жайларды тек авторлық баяндау тұрғысынан ғана емес, кейіпкерлердің сөздер және бұл екеуінің (авторлық баяндау мен кейіпкер тілі) байланысы жағынан бірлікте қарастырған жөн. Дереккөздер
Қатаңдық шарты

Қатаңдық шарты. Деформация немесе орын ауыстыру шамасын шектеу шарты. Иілу кезіндегі қатандық шарттары * y ≤ [Y] және θ ≤ [θ], мұндағы y - майысу, [Y] - мүмкін орын ауыстыру, θ - бұрылу бұрышы, [θ] - мүмкін бұрылу бұрышы. Білеулерді бұру кезіндегі қатаңдық шарты Білеу және онымен байланысты бөлшектер жұмыс істеу үшін, ол жеткілікті қатаң болуы керек, яғни салыстырмады бұралу бүрышы (θ) есептелетін білеудің пайдалануына тәуелді мүмкін бұралу бұрышынан ([θ]) асып кетпеуі қажет: *: немесе *: мұндағы [θ] және - мүмкін салыстырмалы бұрылу бұрыштары, рад/м немесе град/м, мұндағы T -бұралу моменті, - өрістің инерция моменті, G - ығысу кезіндегі серпімділік модулі. Созылу (сығылу) кезіндегі қатаңдық шарты *: мұндағы - үлгінің өлшемдерінің өзгеруі, - өлшемдер өзгеруінің мүмкін шамасы. Дереккөздер