Б.з.д. 411 жылғы Афинадағы төңкеріс

Пникс жартас жотасының алаңы — Бесжүздер кеңесінің отырыстары өткен орын. Мұнда саясаткерлер сөйлеу кезінде орнынан тұрып сөйлейтін.]] Афина төңкерісі (б.з.д. 411 ж.) — Пелопоннес соғысы кезінде (Афина мен Спарта арасындағы) орын алған төңкеріс нәтижесінде болған оқиға. Бұл төңкеріс ежелгі Афинадағы демократиялық билікті құлатып, орнына қысқа мерзімге ғана билік еткен «Төрт Жүздік Кеңес» (олигархия) құрылды. Б.з.д. 413 жылы Афина әскери күштерінің Сицилия жорығындағы сәтсіздігінен туындаған қаржылық дағдарыс аясында, ұзақ уақыт бойы қаланың кең ауқымды демократиялық жүйесін ұнатпаған беделді афиналық азаматтар билікті бай-элитаға беруді көздеді. Олар сыртқы саясатты, қаржыны және соғысты қазіргі үкіметке қарағанда жақсырақ басқара аламыз деп есептеді. Бұл олигархиялық қозғалысты Самос аралындағы Афина әскерінде билікке ие болған ықпалды әрі ауқатты азаматтар бастап, оны Алкивиадпен біріге отырып ұйымдастырды. Алғышарттар Пелопоннес соғысы басталғанға дейін Афинадағы демократиялық басқару шамамен 100 жылдай жұмыс істеп тұрған еді. Жоғарғы таптың көпшілігі бұл басқару формасын қабылдап, кейбірі оның ішінде басшылыққа таласса, кейбірі сырттай бейтарап қалып отырды. Соғысқа дейінгі кезеңде Афинаның жетекші саясаткерлерінің көбі ақсүйек отбасыларынан шыққан болатын. Алайда қала-мемлекет ретінде Афинадағы демократиялық құрылым грек әлемінде ерекше жағдай еді, себебі басқа грек полистерінің көбі немесе тираниямен, немесе (жиі жағдайда) олигархиямен басқарылатын. Фукидид пен Аристотель екеуі де: «Бұл төңкерісті Сицилияда жеңілу арандатты» деп жазған. Ақсүйектер мәдениетінің ықпалы Афинадағы демократиялық құрылымға қарамастан, грек дәстүрі өзінің аристократиялық сипатында қала берді, ал Гомердің еңбектері ақсүйектердің дүниетанымын мадақтап, шешімдерді ақсүйектер қабылдап, қарапайым халық бағынатын тәртіпті дәріптейтін. Мегаралық Феогнид (б.з.д. VI ғасыр) пен фивылық ақын Пиндар (б.з.д. V ғасыр) жазған өлеңдер сол кезеңдегі афиналық ақсүйектер арасында кең таралған болатын. Бұл шығармалар демократияны адамгершілікке жат, әділетсіз құрылым ретінде суреттеп, игі (яғни ақсүйек текті) адамдардың төмен шыққан тектілермен жасанды түрде теңестірілуіне қарсы болды. Бұл өлеңдерге сәйкес, парасат, ұстамдылық, әділдік, ар-ұят сынды қасиеттерді үйренуге болмайды, олар тек тумысынан санаулы адамдарға ғана тән, ал қалғандары «ұятсыз әрі паң» болады деп сипатталды. Бұл ақындар халықты тумысынан жоғары тұрған ақсүйектермен салыстыра отырып, олардың арасындағы айырмашылықты білім арқылы жою мүмкін емес екенін меңзеді. Соғыс кезінде «Афиналық полития » атты памфлет жарық көрді, оны қазіргі зерттеушілер «Ескі Олигарх » деп атайтын автор жазған деп есептеледі. Бұл автор демократияны мазақ етіп, былай деп жазған: «Афиналықтардың конституциясына келсек, мен олардың оны таңдағанын мақтамаймын, өйткені олар оны таңдау арқылы игілік пен артықшылықты жақсы адамдарға (chrestoi) емес, керісінше, қарапайым халыққа (poneroi) берген» деген. Аталған конституцияда жайлы, еңбекақысы бар қызметтер азаматтарға жеребе арқылы тағайындалатын, ал қауіп-қатерге толы қызметтер — мысалы, стратег (бас қолбасшы) немесе атты әскер командирі — тек «ең лайықты» адамдар сайлау арқылы тағайындалатын жүйе қарастырылған. Бұл автор және оған ұқсас ойдағы адамдар Спарта мен Коринф сияқты полистердегі еуномияны («жақсы заңдар») мадақтады. Олар Афинаның көрші мемлекеттер сияқты тек «ең жақсы және ең білікті» адамдарға ғана мемлекеттік істерге араласуға және заң шығаруға мүмкіндік беретін жүйені қабылдағанын қалады. Мұндай жағдайда, олардың пікірінше, халық «өздігінен құлдыққа түсетін» болады. Қаржылық жүктеме Пелопоннес соғысы Афинадағы ауқатты таптарға бұрын-соңды болмаған қаржылық ауыртпалық әкелді, және бұл ауыртпалық соғыс ұзаққа созылған сайын үдей түсті. Әскери шығындар бастапқыда да елеулі болғанымен, кейін Пелопоннес флоты афиналықтардың азық-түлікпен қамтамасыз етілуін үземіз деп қауіп төндірген кезде, шығындар күрт өсті. Бұл қауіпке жауап беру үшін афиналықтар жыл бойы теңізде мүмкіндігінше үлкен флотты ұстауға мәжбүр болды. Сол уақытта азаматтарға бөлінетін қоғамдық шығындар азайтылмаған, керісінше көбейтілген еді. Сонымен қатар, бағынышты мемлекеттердің көтеріліс жасап, салық төлеуден бас тартуы, және соғыстың салдарынан сауданың төмендеуінен кедендік алымдардың азаюы — мұның бәрі Афинаның мемлекеттік қазынасына үлкен қысым түсірді. Бұл полистің шығындарын көтере алатын азаматтар санының күрт азайғанын білдіреді. Тарихшы Дональд Каганның ежелгі деректерге сүйене отырып жасаған есебіне сәйкес, Афина полисі ауқатты азаматтарға 411–404 жж. аралығында жеті жыл ішінде соғыс салығы, діни қызметтер және басқа да міндетті шығындар бойынша 2,5 талант (1 талант = 6 000 драхма) жүктеген. Каган былай деп ескертеді: «Талант 6 000 драхмаға тең болса, ал бір драхма V ғасырдың соңында өте жақсы күндік жалақы саналған. Сол кезде Афина флотында ескекші ретінде қызмет еткен азаматтар сол күнде жарты драхмаға өмір сүретін». Алкивиад, сол кезде көрінгені бойынша Спартаның қызметінде болғанымен, батыс Анатолиядағы парсы сатраптарынан, мысалы, оған қорған бола білген Тиссаферннен, Афинаға қажетті қаржылай көмек алып бере алатынын айтып, олигархтардың арасында дамып келе жатқан идеяны қоздырды. Бірақ бұл көмек Афина демократиясын жою шартымен берілетін еді. Бұл сонымен қатар Алкивиадтың қуғыннан оралуына жол ашатын. Оның парсылармен жүргізген келіссөздері спарталықтардың күдігін туғызды, өйткені олар Алкивиад өз мүддесін ғана көздеп жүр деп қауіптенді. Сонымен қатар, ол Спарта патшаларының бірін — Агис II-ні — әйелін азғыру арқылы ашуландырғаны туралы хабарлар тараған. Алкивиад делегация мүшелерінің сәл жұмсақтау көңіл күйін байқап, ашық түрде олигархияны талап етудің орнына, Афинадағы таза тікелей демократияны енді сақтамауды сұрады. Самосқа оралған соң, делегация мен басқа да беделді тұлғалар, сондай-ақ Милет жорығына қатысқан гоплиттердің арасынан жіберілген жауынгерлер, ксюномосия (συνωμοσία — астыртын келісім, сөзбе-сөз: "бір ант беру") құрып, Алкивиадтың ұсынысы жайлы бір-бірімен ант беріп сөйлесті. Делегация алған мәліметтерін баяндап, барлық Самостағы әскери күштерге Алкивиадтың ұсынысын жариялауды шешті. Фукидид былай деп жазады: «Олар барлығын жинап алып, өпшілікке ашық түрде — егер олар Алкивиадты қайтадан қабылдап, демократиялық басқарудан бас тартса, Патша олардың досы болады және оларға ақша береді. ... Жұртшылық, ... болған оқиғаларға сәл ренжулі болса да, Патшадан жалақы алуға үміттеніп, үнсіз қалды.» Тарихшы Дональд Каган бұл әрекеттерді тек Патшаның ақшасына құныққандықтан болды деу артық дейді: «Бұнда олардың өз қалаларын құтқару мәселесі тұрды, бәлкім өз өмірлері мен отбасыларының тағдыры да шешіліп жатты. Өйткені жау жеңіске жетіп, кек алатын болса, Афинаны Скиона мен Милосқа жасағандай жазаламайтынына еш кепілдік жоқ еді.» Сондықтан: Бұл ұсынысқа келісу арқылы, олар соғысты жалғастырып, жеңіске жетуге мүмкіндік беретін қаржылық қолдау ала алатын еді. Фрасибул және оның серіктері афиналық теңізшілерді Самостағы демократияны қорғауға жұмылдырды. Көтерілісшілер басым күшке төтеп бере алмай, демократиялық күштер барлық сарбаздарға, әсіресе олигархтармен байланысы болғандарға, демократияға адалдық антын бергізді. Жаңадан ант берген әскер қолбасшылары орнынан түсіріп, орнына сенімді демократтарды сайлады. Солардың бірі — Фрасибул болды. Шешен Лисийдің айтуынша, Ферамен олигархияны енгізуге қатысқан жетекшілердің бірі болған, ал оның әкесі, пробулдардың бірі ретінде, «бұл істе белсенді әрекет еткен». Аристотель «Риторика » атты еңбегінде пробулдардың бірі, трагедия драматургы Софоклдың, 400 адамның үкіметін құруды қолдағанын айтып кеткен: ол мұны жасаудың өзі дұрыс еместей көрінгенімен, «бұдан жақсы жол болмады» деген. Қала Төрт Жүздердің олигархиялық үкіметінің бақылауына өтті. Уильям Джодж Форесттің айтуынша: [Оны] белсенді түрде қолдағандардың нақты саны белгісіз (меніңше, бұл сан төрт жүзден гөрі елуге жуықтайды), өйткені жаңа режимде ресми түрде танылған адамдармен ғана шектеу арқылы жауапкершілікті азайтып көрсеткім келмейді. Алайда Самоста бәрі басқаша болды: төңкеріс әрекеті афиналық флоттағы самос демократтары мен демократияны қолдаушы басшылардың арқасында сәтсіздікке ұшырады. Флот жауынгерлері Афинада төңкеріс болғанын естіген соң өз қолбасшыларын қызметтен босатып, олардың орнына жаңаларын сайлады. Олар «қала бізден бөлінді, біз қаладан емес» деп мәлімдеді. Жаңа басшылық Алкивиадты Самосқа қайта шақырып, Спартаға қарсы соғысты жалғастыруға бел байлады. Ішкі алауыздық пен құлдырау Афинадағы Төрт Жүздердің үкіметі тұрақсыздықтан зардап шекті, себебі олигархтар арасында бірден байсалды және экстремистік топтар арасында қақтығыстар басталды. Байсалды топ, Ферамен мен Аристократ бастаған, Төрт Жүздерді кеңейтілген олигархиямен — "Бес Мыңдықтармен" (зеугит мәртебесі немесе одан жоғары барлық азаматтар кіретін) ауыстыруды талап етті. Экстремистер қысымға ұшыраған соң, Спартамен бейбіт келіссөздер бастады және Пирей портында бекініс сала бастады. Байсалдылар бұл бекініс Спарта әскеріне Афинаға кіруге жол ашу үшін салынуда деп күдіктенді. Фринихтың өлтірілуінен кейін байсалдылар батыл әрекетке көшіп, Пирейде бір экстремистік қолбасшыны тұтқындады. Соның нәтижесінде қарулы қақтығыс туындап, Пирейдегі жаңа бекініс гоплиттер тарапынан қиратылды. Бірнеше күннен кейін Төрт Жүздер биліктен кетіп, олардың орнын Бес Мыңдықтар үкіметі басты. Бұл үкімет бірнеше ай бойы билік жүргізді — Кизик түбегіндегі Афина жеңісінен кейін ғана демократия толық қалпына келтірілді. Соңында Афинада жаңа саяси құрылым орнады, ол олигархия мен демократияның белгілерін біріктірген. Кейінірек Аристотельдің өзі бұл құрылымды Афинада болған ең жетілдірілген басқару түрлерінің бірі деп бағалаған. Билік өзін ауыр қарумен қамтамасыз ете алатын бес мың азаматтың қолында болды. Жалпы алғанда, 9000 адам толыққанды азамат деп танылды. Кедейлерге жәрдемақы беру қайта жаңғырды. Алкивиадтың флоты Геллеспонтқа бағытталып, сол жерде спарталықтарға бірқатар жеңілістер келтірді. Халкедон мен Византия қайтадан Афинаның билігіне өтті, соның арқасында Қара теңізден бидай тасымалы қайта басталды. Алкивиад Афинаға оралып, кең өкілеттілікпен стратег болып сайланды. Алайда бұл құрылым ұзақ өмір сүрмеді — көп ұзамай толық демократия қайта орнады. Себебі соғыста ерлік көрсеткен көптеген жауынгерлер жаңа басқару жүйесінде толық құқықты азаматтар болып саналмағандықтан, бұл өз кезегінде жаппай наразылыққа себеп болуы мүмкін еді. Дереккөздер