kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сасық меңдуана

Сасық меңдуана – алқалар тұқымдасына жататын өте жағымсыз иісі бар, біржылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұталар. Сипаты * Биіктігі 1 метрден асады. * Сабағының сырты тегіс, іші қуыс, тік өседі. * Жапырақтарының ұштары сүйір, салалы, ірі, шеттерінде ойықтары бар, сағақтары ұзын, үстіңгі жағы қою жасыл, төменгі бұтақты жерінде олар жалғыз-жалғыздан орналасқан. * Гүл тәжі ұзын түтікше тәрізденіп, гүл тостағаншасынан асып тұрады. Шілде, тамыз айлары аралығында гүлдейді. * Ұрығы - ұзындығы 3-4 сантиметрлік сырты тікенді, жұмыртқа тәрізді қауашақ. Жемісі піскен кезде ішінен 500-ге жуық үлкен қара дәнектері төгіледі. Қазақстанның барлық аймақтарында (тек таулы жерлерде өспейді) кездесетін 1 түрі — кәдімгі Сасық меңдуана (D. stramonіum). Ол үй маңында, бақшада, кейде қоқысты жерлерде топтанып өседі. Емдік қасиеті Сасық меңдуана — дәрілік өсімдік, оның құрамында гиосциамин, атропин, скополамин алкалоидтары, эфир майы (0,04%), каротин (0,1%), илік заттар (0,7%) болады. Тұқымында 45%-дай линол глицериді, 40%-дай олеин, 20% стеарин бар. Сасық меңдуананың емдік қасиеті көне заманнан белгілі. Дәрілік мақсатқа өсімдік гүлдеген кезде жапырақтарын жинап алып кептіреді. Медицинада Сасық меңдуанадан алынған препаратты өкпе демікпесі, тыныс алу жүйесі, теңіз және биіктікке байланысты ауруларға қарсы пайдаланады. Халық медицинасында буын ауруларын, невралгияны, жүйке ауруларын емдеу үшін қолданылады. Сақтық шаралары Өсімдік өте улы. Уланған адамның беті қызарады, көз қарашығы үлкейеді. Кісі тынышсызданады, көзіне әр түрлі нәрселер көрінгендей болады, бірте-бірте есінен айрылады. Сондықтан сасық меңдуанадан жасалған дәрілерді тек дәрігердің қатаң бақылауымен ғана пайдалану қажет. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Этникалық фузия

Этникалық фузия – тілі мен мәдениеті туыстас бірнеше бұрынғы дербес халықтардың жаңадан ірі бір этносқа топтасуы, кірігуі. Этникалық фузия көбіне бір ұлт басқаларына қарағанда саяси, мәдени-экон. жағынан күшейген кезде әрі мұнысын ұзақ уақыт сақтап тұрған кезде іске асады. Ортақ мүдделері бар бірнеше халықтар өздерін сақтап қалу үшін біртіндеп бірігеді де, саяси аренаға бір атаумен танылады. Д. Сүлейменұлы Дереккөздер
Қызылрысбек

Қызылрысбек – ежелгі палеолит ескерткіші. Ол Талас ауданында Ақкөл ауылынан 18 км оңтүстікте орналасқан. Қызылрысбекті 1961 ж. Қаратау палеолит отряды (жетекш. Х.А. Алпысбаев) ашқан. Қызылрысбек бұйымдары осы аттас тау төбесінен жинастырылды. Оларды типологиялық жағынан Х.А. Алпысбаев мынадай негізгі топтарға бөледі: екі жағы өңделген чоппинг – тулс (7 дана); дөңгелек құралдар (4 дана); өзектас тәрізді бұйымдар (3 дана); унифас (2 дана); тас жаңқадан жасалған құралдар (қырғыштар) (3 дана); тас жаңқалары (81 дана). Тас заттар, негізінен, жергілікті сұр және қара ұсақ түйіршікті шақпақ тастардың табиғи сынықтары мен шақпа малта тастан дайындалған. Олар 20 м 2 жерден аршылып алынған. Артефактілер Тоқалы, Дегерес, Сүлейменсай, т.б. кешендердегідей. Қызылрысбек коллекциясын ашель-мустье кезеңімен мерзімдеуге болады. Дереккөздер
Бәйтік оқиғасы

Бәйтік оқиғасы (1947) – Моңғолия мен Қытай мемлекеттерінің шекарасында, Шыңжаңдағы Бәйтік деген жерде болған қарулы қақтығыс. 1947 жылы сәуірде Үш аймақ ұлттық армиясының соққысынан Алтайдан шегінген Оспан батыр жасақтары Бәйтік тауына жақын жердегі Шоқпартас өңіріне келіп орныққан еді. Осы жерден Оспан батыр жасақтары мамыр айында моңғол жеріне өтіп, олардың 8 әскерін тұтқындап әкетті. Бұл Бәйтік оқиғасының шығуына түрткі болды. Моңғол Халық Республикасы Бәйтік тауында орналасқан қытай гарнизонынан тұтқындалған 8 адамды 48 сағаттың ішінде кері қайтаруды және Бәйтік тауы моңғол жері болып табылатындығын айтып, ол жердің босатылуын талап етті. Бұл талаптар орындалмаған соң 1947 жылы 5 маусымда моңғолдың бір батальон әскері Бәйтік тауындағы қытай гарнизонына шабуыл жасады. Оған қарсы тойтарыс беруге қытай әскерлерімен бірге Оспан батыр жасақтары да қатысты. Алғашқы күнгі шайқаста екі жақтан 30 адам қаза тапты. 26 - 27 маусымда моңғол әскерлері Бәйтіктегі қытай әскерлерінің қарсылығын басып, ол жерге толық иелік етті. Екі жақтың қарулы қақтығысы моңғол әскерлерінің 1948 жылы Бәйтік тауын тастап кетуінен кейін тоқтады. Дереккөздер
Макроэкономикалық реттеу

Макроэкономикалық реттеу — экономиканы басқару тәсілі. Макроэкономикалық реттеу жалпы елдің экономикалық жүйесінің жұмыс істеуіне бағытталған. Макроэкономикалық реттеуде нарыққа қатысушылардың іс-қимыл ережелері белгіленіп, қажет болған жағдайда түзетулер енгізіліп отырады. Бұл мағынадағы нарықтық қатынаста макроэкономикалық реттеу мен шаруашылық жүргізуші субъектілердің өзін-өзі реттеуі ұштастырылады. Макроэкономикалық реттеу экономикалық жүйені межеленген бағытта ұстауды көздейді және екі түрге бөлінеді: межелі бағыттан ауытқу бойынша реттеу және қайсыбір параметр жол беруге болмайтын мүшкіл деңгейге жеткенде реттеу. Бірінші жағдайда белгілі бір макроэкономикалық көрсеткіштердің белгілі бір кезеңге арналып межеленген бағдардан ауытқығаны байқалғанда мемлекет ахуалды түзету үшін шаралар қолданады. Мысалы, инвестицияның жетіспеуі себепті белгілі бір өндіріс тым қожырап, құлдыраған кезде жалпы өндірушілерге немесе тек инвестицияға ғана салынатын салықтың төмендетілуі, шетелден несие тартылуы, әлсіз кәсіпорындардың неғұрлым тиімді меншіктенушілерге жекешелендіріліп берілуі, өнімге сұранымның ынталандырылуы сияқты макроэкономикалық реттеу нұсқалары қолданылуы мүмкін. Екінші жағдайда келешекке арналған жоспарда әлеуметтік дүмпу қатерін төндіретін жұмыссыздықтың белгілі бір күйзелістік шектегі деңгейін белгілеуге және осы көрсеткішке жақындаған кезде жұмыспен қамтылуды арттыру мақсатында шұғыл шаралар (жаңа жұмыс орындарын ашқаны үшін кәсіпкерлерді көтермелеу, шағын бизнестің қалыптасуына көмектесу, т.б.) қолдануға болады. Реттеудің макроэкономикалық құралдарына салықтар, үлестемелер, фирмалардың рыноктағы әрекетін құқықтық реттеу, жалақы мен зейнетақы саласындағы шектеулер жатады. Ал нарықтық экономика жағдайындағы макроэкономикалық реттеудің негізгі құралдарына ақша саясаты құралдары (қайта қаржыландыру мөлшерлемесі, орталық банктің несиелік эмиссиясы, коммерциялық банктерге қойылатын сақтық қор талаптары, бағалы қағаздар рыногіндегі алыс-берістер), қазыналық саясат (тікелей және жанама салық салу, бюджет тапшылығын басқару), ұлттық валютаның айырбас бағамы саясаты (айырбас бағамы жүйесі, валютаның айырбас бағамы) жатады. Дереккөздер
Жұмағазы Бәйімбетов

Жұмағазы Бәйімбетов (1874, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы - 1931, Алматы) – Қармақшы көтерілісі жетекшілерінің бірі. * Бұхарадағы діни медреседе білім алған. * 1930 жылы Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясаты кезіндегі зорлық-зомбылығына қарсы Қармақшы ауданы шаруаларының ірі тобына басшылық жасады. Олар Жосалы станциясының солтүстік-шығыс жағындағы Қарақұм деген жерде жиналған Қазалы, Арал, Тереңөзек (Сырдария), Ырғыз аудандары көтерілісшілеріне барып қосылды. Бәйімбетов Орынбордан, Қызылордадан, Ташкенттен, Орскіден жіберілген жазалаушы отрядтарға қарсы күресте шебер ұйымдастырушы ретінде көзге түсті. Әліби Жангелдин бастаған үкіметтің арнайы комиссиясымен келіссөздер жүргізуге қатысып, ел ішіндегі саяси қуғын-сүргінді доғаруды, халықтың діни сенімін қадірлеуді талап етті. Ол көтерілісшілердің Д. Қараев бастаған тобы кеңестік билікті мойындағанына қарамастан, шағын топпен қарулы қарсылықты жалғастыра берді. * Бәйімбетов 1930 жылы мамырдың соңында қолға түсіп, ОГПУ “үштігінің” 21 қарашадағы үкімімен ату жазасына кесілді. Дереккөздер
Костарикалықтар

Костарикалықтар – Орталық Америкадағы Коста-Рика Республикасының халқы. Халқы 4,5 миллион адам. (2008, бағалау). Коста-Рикада 2,94 млн-ы тұрады. Тілі Жергілікті ерекшелігі бар испан тілінде сөйлейді. Діні Костарикалықтар христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Тарихы Коста-Рика этносының негізін (80%) ақтар деп аталатындар 16-17 ғасырлардағы Испаниядан келген иммигранттардың ұрпақтары құрайды (негізінен Галисиядан, сондай-ақ Арагон мен Вискаядан), сонымен қатар Орталық үстіртте, онда барлық Коста-Рика тұрғындарының жартысынан астамы шоғырланған. Коста-Рикандықтардың 10-12%-ы меттистер (ладиностар), этномәдени келбеті жағынан ақ коста-рикандықтарға жақын, олармен бірте-бірте ассимиляциялануда, негізінен Тынық мұхиты жағалауында тұрады. Қара және мулаттар - Батыс Үндістаннан әкелінген құлдардың ұрпақтары - негізінен Кариб теңізінің жағалауында шоғырланған. Кәсібі Коста-Рика тұрғындарының көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысады, олар кофе, банан, какао және қант қамысы өсіреді. Ақ Коста-Рика тұрғындарының едәуір бөлігі фермерлер. Кейбіреулері өнеркәсіпте жұмыс істейді. Плантация жұмысшылары арасында олардың үлесі артып келеді. Қаралар мен мулаттардың дәстүрлі кәсібі - плантациялардағы жұмыс. Дәстүрлі көркемдік қолөнер (қыш бұйымдары, тоқу, тоқымашылық) шығу тегі бойынша үндістердің өнерімен байланысты. Ағаш өңдеу дамыған. Тұрмыс салты Халықтың 1/3 бөлігі бір және екі қабатты тас және бетон ғимараттары басым қалаларда тұрады. Ауылдық жерлерде дәстүрлі ғимараттар қыш кірпіштен тұрғызылған, төбесі жабынқышпен жабылған. Дәстүрлі киімдері: Әйелдер - манжеттері бар аласа блузка, ұзын кең белдемше, мойынға орамал, ерлер – жейде, шалбар, биік етік, мойын шарфы, сабан қалпақ. Коста-Рика тағамдарының негізгі ингредиенттері - жүгері, күріш, бұршақ және жемістер басым. Сусындарға кофе, агуа дульс (қоңыр қантпен қайнатылған су) және гуаро (қант арағы) жатады. Сонымен қатар, кофе елдегі маңызды сусын болып табылады, өйткені ол ғасырлар бойы экономиканың тіректерінің бірі болды. Бұл аймақтағы кофе әлемдегі ең жақсы кофелердің бірі болып саналады. Костарикалықтардың рухани мәдениеті испан мәдениетіне жақын. Дәстүрлі ауыз әдебиеті, музыкасы мен би өнері дамыған. Дереккөздер
Ядролық энергетика

Ядролық энергетика – техниканың ядро ішіндегі энергияны энергияның басқа түріне (мысалы, жылулық, механикалық, электрлік) түрлендіру және оны өнеркәсіптік, тұрмыстық қажетке пайдалану мәселелерін қарастыратын саласы. Өнеркәсіптік ядролық энергетикалық қондырғылардың төмендегідей түрлері бар: жылулық атом стансасы (тұрмыстық және өнеркәсіптік мақсат үшін жылу өндіруге арналған), ядролық күш қондырғысы (локомотив, кеме, ұшақты қозғалысқа келтіру үшін ядролық энергияны пайдаланатын), атом электр станциясы. Ядролық энергетикалық қондырғыда ядроның бөлінуі кезінде түзілетін энергия түгелдей денеде жұтылады және жылуға айналады. Бұл процесс ядролық реакторда жүреді. Дереккөздер: ml:അണുശക്തി
Бәйіт

Бәйіт - өлең-жыр және екі жолды өлең деген ұғымдарды береді. Бұл - араб, парсы және түркі тілдес халықтар поэзиясындағы қос тармақты, егіз ұйқасқа құрылған өлең түрі. Айтылар ой барынша тұжырымды болып келеді. Мұның өзі Шығыс поэзиясындағы шумақ жасаудың негізгі ұйтқысы. Осыдан ғазел, қасида, маснави, рубаят т. б. шығыстың өлең түрлері туындайды. Қазақ поэзиясында аударма шығармалар да кездеседі. Абай «Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы...» деген өлеңінде: Әуелі аят, хадис - сөздің басы, Қосарлы бәйітсымал келді арасы, - дейді. Бұл жерде ақын «бәйітсымалды» өлең-жыр деген мағынада қолданған. Дереккөздер
Макроэкономикалық саясат

Макроэкономикалық саясат — экономиканы тиісті деңгейде ұстау, оның тұрақты жұмыс атқаруын қамтамасыз ету мақсатымен мемлекеттің экономиканы реттеуге бағытталған іс-әрекеті. Макроэкономикалық саясат – бұл əлеуметтік жəне экономикалық мəселелерді шешуге бағытталған шаралар мен ісқимылдар жүйесі. Макроэкономикалық саясаттың объективті мақсаты – ұлттық экономикадағы қарама-қайшылықтарды жұмсарта отырып экономикалық тиімділік пен əлеуметтік əділеттілікті қолдау. Қазіргі уақытта, мемлекеттің макроэкономикалық саясатын Үкімет пен Орталық банк жүргізеді. Мемлекет экономикаға əсер ету мақсатында бірнеше макроэкономикалық саясат құралдарын пайдалана алады. Макроэкономикалық саясат құралдары – бұл бір немесе бірнеше макроэкономикалық мақсаттарды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жəне үнемі мемлекеттің бақылауында болатын экономикалық өзгермелілер. Макроэкономикалық саясат құралдарының мынадай түрлері бар: 1. Бюджет-салық (фискалдық) саясаты – бұл мемлекеттің салық салу жəне мемлекеттік шығындар арқылы экономикаға əсер етуі. 2. Ақша-несие (монетарлық) саясаты – бұл мемлекеттің елдің ақша, несие жəне банк жүйелері жолымен экономикаға əсер етуі. 3. Табыстар саясаты – мемлекеттің инфляцияны ұстап тұру мақсатында жалақы мен бағаларды директивалық шаралармен тікелей бақылауға алу арқылы экономикаға əсер етуі. 4. Сыртқы экономикалық саясат – мемлекеттің ашық экономика жағдайында халықаралық сауда қатынастарына араласа отырып, ұлттық экономиканың өсуі мен тиімділігін арттыру, халықтың өмір сүру деңгейін жақсарту мақсатында таза экспортты реттеуге араласуы. 5. Сауда саясаты – тарифтер, квоталар жəне басқа да сыртқы экономикалық реттеу құралдары арқылы мемлекеттің экспорт пен импортты ынталандыруға немесе шектеуге араласуы. Жоғарыда аталған мақсаттарды орындау барысында қолданылатын макроэкономикалық саясаттармен бірге ұлттық эконо микада əлеуметтік саясат, валюталық саясат сияқты құрал дар да кеңінен қолданылады. Бірақ макроэкономикалық саяс атт ың қандай құралы қолданылса да, олар ұлттық эконом иканың қалыптасқан нақты жағдайына қарай жəне қандай да бір экономикалық мəселені нақты шешу кезінде əрқашанда маңызды болып қала береді. Дереккөздер
Сарымай

Сарымай — қой, ешкі, сиыр сүтінен алынған қаймақты күбіде пісу арқылы алынатын тағам. Сарымайдың түсі сары әрі сүт тағамдарының ішіндегі ең майлылығы мол, құнарлысы. Сарымайды қазіргі уақытта сүтті қаймағынан айыру арқылы алады, оған Сарымай алатын сеператор машинасы қолданылады. Дәстүрлі қазақ асханасында дайындалатын Сарымайдың осы айтылған түрінен басқа өндірістік жолмен алынған басқа да түрлері болады. Сілтемелер * Қой * Ешкі * Сиыр Дереккөздер
Сақтаған Бәйішұлы Бәйішев

Сақтаған Бәйішұлы Бәйішев (1 қазан 1909, қазіргі Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Ақжар ауылы — 18 маусым 1982, Алматы) — қоғам қайраткері, ғалым, экономика ғылымдарының докторы, профессор (1962), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1956), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Өмірбаяны * Марксизм – ленинизм институтын бітірген (Алматы, 1937). * Қазақ марксизм - ленинизм ғылыми зерттеу институтының директоры (1937 - 38) * “Социалистік Қазақстан” (“Егемен Қазақстан”) газетінің жауапты редакторы (1938 - 41) қызметтерін атқарды, осылармен бір мезгілде Алматы жоғары оқу орындарында дәріс оқыды. * Ұлы Отан соғысына басынан аяғына дейін қатысқан (100-атқыштар бригадасының, 364-атқыштар дивизиясының саяси бөлім бастығы, Кеңес Армиясы Саяси бас басқармасы аппаратында жауапты қызметкер болды). * 1946 - 56 жылдары Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институтының директоры * 1956 - 68 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының вице - президенті қызметімен қатар, Экономика институтының директоры (1963 - 67) * 1968 - 82 жылдары осы институттың бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. Еңбектері Осы жылдары ол елімізде ғылыми кадрлар даярлау, жаңа ғылым салаларын қалыптастыру ісіне елеулі үлес қосты. Қазақстандағы социал - демократиялық қозғалыстың тарихын жазу, марксизм - ленинизм классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударып, басып шығару жөнінде үлкен ұйымдастырушылық жұмыстар жүргізді. Оның ұсынысы бойынша Партия тарихы институтында арнаулы аударма секторы құрылды. Мұнда көптеген әлеуметтік - экономикалық ұғымдардың қазақ тіліндегі баламалары тұңғыш рет тілдік айналымға енгізіліп, әлеуметтік - экономикалық әдебиетті ғылыми тұрғыда аударудың негізі қаланды. Бәйішевтің ғылыми еңбектері Қазақстандағы қоғамдық ұйымдардың тарихын, республика экономикасының даму кезеңдері мен саяси экономика мәселелерін зерттеуге арналған. Ғалым 300-ден аса ғылыми мақала, 7 монография жариялады. Бұл еңбектер сол кезеңмен үндес, республиканың әлеуметтік - экономикалық жағынан дамуындағы шұғыл қажеттіліктер талабына сай келді. Бәйішев Қазақстанның өндіргіш күштерін орналастыру, республика еңбек ресурстарын саралау және оларды қоғамдық өндіріс мақсатына тиімді пайдалану, республикада экономика ғылымын дамытудың ірі де келешегі мол бағыттарын тұжырымдаудың көш басында болды. Марапаттары * Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты (1968). КСРО орден, медальдерімен марапатталған. * Октябрь революциясы ордені * 1 дәрежелі Отан ордені * Еңбек Қызыл Туы ордені * Құрмет белгісі ордені * Берлинді алғаны үшін медалі Дереккөздер
Олдувай мәдениеті

Олдувай (Олдувэй) мәдениеті – төменгі палеолиттің ерте кезеңіне жататын археологиялық дәуір. Шамамен б.з.б. 2,5 млн. жылдардан б.з.б. 800 мың жылдарға дейін созылды. 1959 – 63 жылы ағылшын антропологі Л.Лики Танзаниядағы Олдувэй шатқалынан (Шығыс Африка) ежелгі гоминид сүйек қалдықтары мен долбарлап жасалған тас құралдарын тапқаннан кейін ғылымда ол Олдувэй мәдениеті деп атала бастады. Оны еңбек етуге қабілеті болған ең әуелгі өмір сүрген тіршілік иесі Homa habіlіs қалдырған. Олдувэй мәдениеті сипаттайтын ең ерте кездегі ескерткіштер Африкадан табылған. Олар – Эфиопиядағы Вест-Гона (2,8 – 2,4 млн. жыл бұрын), Кениядағы Кооби-Фора (2 млн. жыл бұрын), т.б. Бұл дәуірде алғашқы адамдар тобыр болып өмір сүрген. Олар бірлесіп қорғанды, шабуыл жасады, аң аулаумен және терімшілікпен айналысты. Мамандардың топшылауынша, бұл дәуірде тастан жасалған негізгі құралдар сфероид, түзетілген тас жаңқа, чоппер (қол шапқы), чоппинг (екі жағы өңделген қол шапқы) болған. Адам баласы табиғатқа тікелей тәуелді еді. Ол әлі от жағуды білмеді. Қазақстанда Олдувэй мәдениетіне жататын адамдардың сүйек қалдықтары әзірге табылмаған. Тұрақтары, құралдары Қаратау, Маңғыстау өңірлерінен табылып, зерттелді. 2011.]] .]] Ішкі сілтемелер * Архантроптар * Австралопитек Дереккөздер
Макроэкономикалық талдау

Макроэкономикалық талдау — экономиканың түрлі ұйымдық құрылымдары бойынша дамуының ахуалы мен беталысын макродеңгейде (ауқымды деңгейде) бағалау. Мұнда ауқым, қарқын, үйлесімділік, құрылымдық-құндық арақатынастар туралы мәселелер қамтылады. Дереккөздер
Коммунмаш

«Коммунмаш» – өндірістік кәсіпорын, ашық акцион. қоғам. Тараз қаласында орналасқан. Кәсіпорын 1929 жылы темір бұйымдарын жасайтын майда шеберханалардың бірігуі нәтижесінде «Қызыл темірші» артелі болып құрылған. Одан кейінгі жылдары кәсіпорын аты «Металлист» артелі (1930), Құю-мех. з-т (1956), Коммуналдық машина жасау з-ты (1966) және 1993 жылы «Коммунмаш» АҚ болып өзгертілді. Бұл жеке меншік кәсіпорынның қазіргі уақыттағы негізгі қызметі – өндірістік типтегі кір жуу (кір жуғыш және кір сыққыш машиналар), өрт сөндіру (хим.-көбікті ОХП-10 өртсөндіргіші) құрал-жабдықтарын өндіру және сату. Шығаратын өнім түрлері бойынша республикадағы бірегей кәсіпорын болып табылады. Негізгі өнімдері – КП-336 кір жуғыш машинасы мен кір сыққыш КП-317Б центрифугасының 1972 жылдан бері шығарылуы – олардың сенімділігі мен жоғарғы жұмыстық қасиеттерінің кепілдігі бола алады. Кәсіпорынның бұл өнімдері көптеген мемлекеттердің патентіне ие, сондай-ақ, халықар. сыйлықтармен марапатталған. Акцион. қоғам президенті – Р.О. Боранбаев. Дереккөздер
Сасыққурай

Сасыққурай – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін эфемероидты (вегетац. мерзімі қысқа) өсімдіктер. Қазақстанда шөл және шөлейтті, аласа тау беткейлеріндегі қорымтасты жерлерде, әсіресе Қаратаудың солт.-шығ-ндағы сілемдерінде өсетін 2 түрі: Қаратау сасыққурайы (D. karatavіense) және құмдық сасыққурай (D. sabulosum) бар. Бұлардың биікт. 1 м-дей. Тамырлары жуан, тамыр мойнын қураған жапырақтар жауып жатады. Сабақтары да жуан, қалың түк жапқан, жоғ. жағы (ұшына жақындаған сайын) бұтақталып келеді. Жапырақ тақтасының үстіңгі беті жылтыр, астыңғы жағына қарай түкті келеді. Сабақ түбіндегі жапырақтары ұзын сағақты, сабақ ұшына жақындаған сайын сағақтары қысқарады. Гүлдері өте ұсақ, қос жынысты, ақ немесе сары түсті, олар шатыр гүлшоғырына топталған. Әр гүлшоғырында 15-ке дейін гүлдері болады. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі — түкті, эллипс пішінді, ілмешекті қос тұқымша. Ілмешек деп аталуы — қосақтасқан құрғақ жемістері сырға тәрізді ілініп, төмен қарай салбырап тұрады. Қаратау Сасыққурайы — өте сирек кездесетін эндемикті өсімдік ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Ядролық электроника

Ядролық энергетика– электрониканың ядролық физикада қолданылатын арнаулы радиосұлбалар мен радиоприборларды қарастыратын саласы. Ол тәжірибелік ядролық физикамен де тығыз байланысты. Көбінесе ядролық электроникада арнаулы датчиктерде (мысалы, иондалу камерасы, т.б.) не детекторларда өндірілетін (алынатын) электрлік импульстар қарастырылады. Ядролық электроника даму үстінде. Ядролық электрониканың дамуындағы жетістіктер ядролық физиканың дамуына тікелей әсер етеді. Дереккөздер:
Қызылша мыс балқыту пункті

Қызылша мыс балқыту пункті – б.з.б. 2 мыңыншы жылдықтағы мыс балқыту орны. Мойынқұм ауданы Мыңарал аулынан оңтүстік-батысқа қарай 48 км қашықтықта орналасқан. Бұл орынды 1968 жылы геологтар – В.А. Костюшин мен В.В. Волобуев тапқан. Мыс балқыту пункті маңында мыс кен орындары қазылған. Мыс балқытуда күйдірілген саз балшықтан жасалған тостағандар пайдаланылған. Дереккөздер
Сарықұм

* Сарықұм (Ақтөбе облысы) — Ақтөбе облысы Байғанин ауданының оңтүстік батыс бөлігіндегі құм. * Сарықұм (Қарағанды облысы) — Сарыарқаның оңтүстігіндегі құм. * Сарықұм (Жетісу облысы) — Сасықкөл көлінің батысындағы құмды алқап.
Қанат Қожахметұлы Шәкенов

Шәкенов Қанат Қожахметұлы (5 Мамыр 1955 жылы туған, Алматы облысы Алакөл ауданы Жыланды ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (2003), профессор. Қысқаша өмірбаяны: .]] 1977 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген; 1986 жылы Ленинград мемлекеттік университетінің (Санкт-Петербург) аспирантурасын бітірген; 1977–1980 жылдары Қазақ КСР-і мемлекеттік Жоспарлау ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер; 1980–1981 жылдары ҚазМУ-да ассистент; 1981–1983 жылдары Ленинград мемлекеттік университетінде стажер-зерттеуші; 1983–1986 жылдары аспирант; 1986 жылдан ҚазМУ-да ғылыми-педогог; 2001 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Монте-Карло әдістерімен сүзілу есептерін және Новье-Стокс теңдеулерін шешу» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер:
Құрманғазы энциклопедиясы

«Құрманғазы» — энциклопедиялық жинақ. 1998 ж. Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы шығарған. Бұл күрделі еңбекке қазақ және орыс ғалымдарының ұлы күйші — Құрманғазы Сағырбайұлының күйшілік өнері мен күреске толы өмір жолына арналған зерттеулері, естеліктер мен жаңадан табылған деректер енгізілген. Сонымен қатар өнердегі және әдебиеттегі күйші бейнесін тұлғалайтын қазақ қаламгерлерінің жыр-дастандары мен прозалық туындыларынан үзінділер, оның өнердегі ізбасарлары туралы мақалалар, композитордың 71 күйінің шығу тарихы, нотаға түсірілуі, орындалуы туралы құнды мағлұматтар беретін материалдар топтастырылған. Кітап соңында әдебиеттер тізімі толық келтірілген.. Дереккөздер
Шолпан Бәкірова

Шолпан Бәкірова (15.12. 1924 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Жаңаталап ауылы - 2002 жыл) - актриса, Қазақстанның халық артисі (1980). * Сахнадағы жолын 1941 жылы Қаратал ауылдық театрынан бастады. * Кейін Талдықорған облысы қазақ драма театрында өнер көрсетті. * 1960 жылдан Қызылорда облысы қазақ драма театрының актрисасы. Оның актерлік өнерінің қалыптасуына Мұхтар Әуезовтің драматургиясы ерекше ықпал жасады. Еңлік (“Еңлік-Кебек”), Көклан (“Қарақыпшақ Қобыланды”) рөлдері арқылы өзінің нәзік сезімді әрі парасатты, лирикалық бағыттағы үздік сахна санаткері екенін танытты. Мұнан кейін Баян (Ғабит Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян Сұлуында”), Ақтоқты (“Ақан сері - Ақтоқтыда”) сияқты арулар рөлдерін ойнаса, енді бірде Соқыр кемпір (Сәкен Жүнісовтің “Ажар мен ажалында”), Кемпір (Дулат Исабековтің “Мұрагерлерінде”), Толғанай (Шыңғыс Айтматовтың “Ана - Жер-Анасында”), Комиссар (В.Вишневскийдің “Оптимистік трагедиясында”), Таңқабике (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Бибі (С.Жамалдың “Қара раушангүлінде”), Русудан (Г. Хухашвилидің “Өмір жолында”), Гонерилья (У.Шекспирдің “Король Лирінде”), т.б. рөлдерді орындаған. Бәкірова кейіпкерлерінің ішкі сезім дүниесін, қайшылыққа толы күрделі ой-мінезін терең ашып көрсеткен актриса. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kaztv.softdeco.net/kz/view/kyntizbe/page_49017_15-zheltoksan-dyisenbi-2014-zhyl 15 желтоқсан] * [http://baq.kz/kk/regional_media/post/13850 Шолпан есімі ұмыт қалмасын]
Этнонимика

Этнонимика(грек. ethnos – халық, тайпа, onyma – ат, есім) – ономастиканың этнонимдердің шығуы мен таралуын, қолданылуын және құрылымын зерттейтін саласы. Этнонимдер – тарихи лексиканың ерекше түрі. Бұл этн. құрылым бірлестіктердің (ұлттар мен халықтардың, тайпалар мен тайпалық одақтардың, рулардың) аттары. Этнонимдер құрылымы мен жүйесіне қарай макроэтноним және микроэтноним болып екіге бөлінеді. Макроэтнонимдер – ірі этностар мен этн. одақтарды (орыстар, арабтар, қытайлар, үндістер, т.б.), микроэтнонимдер – кішігірім рулар мен тайпа, ата атауларды (пешенегтер, балталы, бағаналы, ашамайлы, тама, баба, жәнібек, таз, т.б.) зерттейді. Этнографтар мен тарихшылар этнонимдердің шығуын, пайда болуын, тарихи кезеңдері мен таралу шегін зерттесе, тіл мамандары олардың тілдік табиғатын зерттейді. Яғни олардың лексик. құрамын, семантикасы мен мағынасын ашып, этимол. тұрғыдан қарастырады. Этнонимдердің лексик. құрамы әр түрлі. Кейбірі б.з.б. ежелгі замандарға тән болса (үйсін, қаңлы,қыпшақ), басым тобы орта ғ-ға, ал көпшілігі 16 – 18 ғ-ларға саяды. Этнонимдердің ішінде ру аттарының 19 ғ-дың орта кезінде тоқталғаны мәлім. Қазақ этнонимдерінің негізгі көзі – қазақ антропонимдері. Бұрын ру, тайпа аттарынан жер-су (өзен, тау, бұлақ) аттары қойылып келсе, қазір бұл кездеспейтін құбылыс. Бұрыннан келе жатқан Үйсінтау, Арғанаты, Меркі, Қыпшақ, Керей, Қоңырат сияқты жер-су аттары этнотопоним деп аталады. Яғни этнонимдерден жасалған топонимдер. Қазақ этнонимдері туралы этнограф, тілші ғалымдар Ш.Уәлиханов, А.Левшин, Н.Аристов, В.В. Радлов, В.В. Бартольд, А.Бернштам, Ә.Марғұлан, С.Аманжолов, Ә.Қайдаров, С.Толыбеков, Т.Жанұзақов, І.Салғарин, А.Әбдірахманов, т.б. зерттеу еңбектерінде түрлі бағытта қарастырылған. Соңғы жылдары қазақ этнонимдері – қазақ шежірелері жеке-жеке кітап болып жарық көруде. Әдеб.: Аристов Н.А., Опыт выяснения этнического состава казахов Большой орды и кара-киргизов. Живая старина, вып. 3 – 4, СПб., 1894; Аманжолов С.А., Вопросы диалектологии и истории, А., 1959; Әбдірахманов А., Қазақстан этнонимикасы, А., 1979; Джанузаков Т., Очерк казахской ономастики, А., 1982; Валиханов Ч., Соб. соч. в пяти томах, т.1, А., 1984. Т. Жанұзақов Дереккөздер
Қызыр Қожа хан

Қызыр қожа хан (1363 дейін – 1399) – Моғолстан ханы (1389 – 1399). Ол 1360 ж. Қамар Ад-Дин бүлігі кезінде аман қалған хан әулетінің өкілі болды. 1389 ж. дулат әмірлері оны хан етіп көтереді. Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған жорығына төтеп беру үшін Ақ Орда билеушілерімен одақ құрады. 1390 – 1391 ж. Әмір Темір 120 мыңдық әскермен Моғолстанға кіргенде Қызыр қожа хан оған қарсы тұруға төтеп бере алмай Шығыс Түркістанға барып паналайды. Ол жерде Әмір Темірдің әскерінен жеңіліс тауып, оған тәуелді болатындығын мойындайды. Қызыр Қожа хан бұдан кейінгі кезеңде исламды тарату мақсатында Қытай иеліктеріне бірнеше жорық ұйымдастырды. Оның Мұхаммед, Шами Жақан, Накши Жахан, Шер Әлі оғлан атты ұлдары болған. Дереккөздер [Қазақстан энциклопедиясы]
Кроран

Кроран, Лоулан – Шығыс Түркістанда б.з.б. 2 – 4 ғ-ларда өркендеген қала орны. Ол қазіргі ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр ауданындағы Лобнордың батысында 60 км жерде, Көнші өзенінің аңғарында орналасқан. Оны Орта Азияға үш рет ірі экспедиция ұйымдастырған шведтің шығыстанушы ғалымы Свен Гедин ашты. 1906 ж. және 1914 ж. ағылшынның тегі венгрлік Орта Азия зерттеушісі жиһанкезі Аурел Стеин қазып, зерттеді. 1909 – 11 ж. жапон зерттеушілері де осында бірнеше рет зерттеу жұмысын жүргізген. 1979 жылдан қазірге дейін ондағы ескерткіштерді ҚХР-дың археологтары жүйелі түрде зерттеп келеді. Кроранның қазірге дейін сақталып қалған жұрты, негізінен, төртбұрышты. Жалпы 10 мың шаршы метрден астам. Кроранның төрт жағындағы қамал-дуалдардың орта тұсында кіре беріс дарбазалары болса керек, кетік-кетік тұстары бар. Кроранның қамал-дуалдары мен үй қабырғалары саз балшықтан жыңғыл ағашын біріктіре отырып берік соғылған. Кроран жұртын қақ жарып аққан кішігірім өзеннің ескі аңғары бар екендігі анықталды. Кроран құрылысының қираған қалдықтарынан сақталғаны әрі ең көріктісі “үш үй” деп аталып кеткен ғимарат қалдығы. Оның дуалы саз балшық пен жыңғылдан соғылып, төбесі жүздеген ірі сырғауыл бөренелермен шатырлап жабылған. Ғимараттың бөлмелері жүйелі түрде орналасқан. Соңғы қазба кезінде оннан астам мұра, әр түрлі жазбалар табылды. Соған қарап ғалымдар оны қала әкімш-нің ғимараты болуы мүмкін деп топшылайды. Қаладан мұндай жақсы сақталған ғимараттар мен тұрғын үйлер көп аршылды. Жыл сайын оның көбісін жауын-шашын жаумайтын Лобнор шөлінің құмынан жел аршып отырған. Кроран жұртының шығысындағы зираттарды да зерттегенде одан көптеген қару-жарақ, ағаш, қыш ыдыстары, қола айналар, теңгелер, жебелер, алтын әшекейлер бұйымдар табылды. Крораннан табылған ең құнды ескерткіштер ағаш таяқшаларға және қағазға жазылған Қытай және кхароштхи жазуындағы жазба бітіктер (көне жазулар). С.Гедин, А.Стеин және жапон экспедициясы крораннан 1000-ға таяу осындай құнды құжаттарды тауып, елдеріне алып кеткен. Мұндай құжаттар мен ағаш бітіктер соңғы 20 жылдан бері де көптеп табылуда. Қазақстанның бізге белгісіз болып келген “Кроран” атауы да сол кхароштхи жазуындағы құжаттар арқылы анықталды. Құжаттардағы Kr,wr,n (Kroran) деген жер атын А.Стеин шығыстанушылардың көмегімен ашып, оны көне қытай жазбаларындағы осы қаланың аты Лоуланның баламасы деп біледі.. Дереккөздер
Макроэкономикалық тәсіл

Макроэкономикалық тәсіл — экономикалық құбылыстарды зерделеу тәсілі. Мұнда объектінің ішкі байланыстары, ішкі құрылымдары ескерілмейді, тек экономикалық жүйенің тұрақты жұмыс істеуінің жалпылама, сыртқы көрсеткіштері ғана зерделенеді. Макроэкономикалық тәсіл экономиканы зерттеуге макроэкономикалық ғылым (жалпы экономиканың тұрақты жұмыс істеуін зерделейтін ғылым) тұрғысынан қарау дегенге саяды. Ол мемлекеттің жалпы елдің экономикасына ықпал ететін саясат ретіндегі макроэкономикалық саясаттың негізгі ұстанымын білдіреді. Дереккөздер
Қызылқақ (көл, Павлодар облысы)

Қызылқақ – Ертіс алабындағы тұзды көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ертіс ауданының батысында орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 41 м биіктікте жатыр. Аумағы Аумағы 175 км 2 , ұзындығы 18,8 км, ені 14 км. Жағасының ұзындығы 106,5 км, ең терең жері 1,5 м, су жиналатын алабы 2280 км 2 . Жер бедері Көл дефляциялық қазаншұңқырда жатқан көлдің түбі тегіс, лайлы келеді. Жағалауының басым бөлігін сор басқан. Солтүстігі мен оңтүстігінде жарқабақты жағалау кездеседі. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толығады. Деңгейі жылына 0,3 — 0,5 м-ге ауытқып отырады. Қуаңшылық жылдары тартылып қалады. Суының минералдануы 31,0 г/л. Көлге кішігірім 16 өзен құяды. Ірілері: Бірсуат, Ақсуат, Ағынсай, т.б. Төңірегі негізінен мал жайылымына және шабындыққы қолайлы. Алабында Амангелді, Шолақсай, Қызылқақ елді мекендері және бірнеше қыстау орналасқан. Дереккөздер
Бәрбі

Бәрбі (дрель) - бұрғылау аспабын айналдыруға арналған тетік. Ол электрлік бәрбі, пневматикалық бәрбі және қол бәрбі болып ажыратылады. Электрлік бәрбі электр қозғалтқышынан, тісті берілістен және бұрғы бекіткіштен тұрады. Салмағы 2 - 17 кг, айналу жылдамдығы 150 - 220 айн./мин. Пневматикалық бәрбі 5 - 6 атмосфералық қысымға дейін сығылған ауамен жұмыс істейді, ал айналу жылдығы 185 - 1800 айн./мин. Дереккөздер
Сарықора

Сарықора – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік-шығыс сілеміндегі жота. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 2552 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Қытай мен арадағы мемлекеттік шекара бойымен 50 км-ге созылып, Жетісу қақпасына тіреледі. Батыс бөлігінде Селке асуы жатыр. Осы тұсынан Сарышілде өзені бастау алады. Геологиялық құрылымы Биік жері пермьнің жанартаулық жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Солтүстік баурайы мен шатқалдары орманмен көмкерілген. Етегінде бұталар, беткейінде тау шалғыны өседі. Дереккөздер
Бәрсиса

Бәрсиса - дастан. Шәді Жәдігерұлының (1855 - 1933) нәзира дәстүрімен жазылған, сопылық сарындағы шығармасы. Дастанның қолжазба күйіндегі толық нұсқасы Ташкенттегі Шығыстану институтының қорында сақтаулы. Дастанның ықшамдалған, көлемі шағын нұсқасы 1910 жылы “Қисса Бәрсиса” деген атпен Қазандағы Б.Л.Домбровский баспасынан жарық көрген. Дастан сюжетін қазақтың Шәдіден басқа да “кітаби ақындары” жырлаған. Бұл дастанның басты идеясы - исламның қағида-шарттарын сөз жүзінде ғана мойындап, ал іс жүзінде ішкі жан-дүниесі имандылыққа иланбайтын “молда сымақтарды” әшкерелеу. Дастанның басты қаһарманы Бәрсиса есімді “молда” көпшіліктің көзінше құдай жолына әбден берілген шынайы мұсылман болып көрінуге барынша әрекет жасайды. Ол мешітке жиналған жұртты имандылыққа, рухани тазалыққа үндейді. Бірақ сырт көзге абыз бейнесінде көрінетін шайтанмен достасады. Шайтанның айтқанын екі етпей орындайды. Соның сөзіне еріп, патшаның жалғыз қызына жын болып жабысады. Қыз қатты науқасқа шалдығады. Ақыры патша қызын Бәрсиса молдаға емдетуге әкеледі. Бәрсиса қызды оңаша алып қалып, басын айналдырады, азғырады. Қыз жүкті болып қалады. Елге әшкере болып қалудан қорыққан молда қызды өлтіріп, көміп тастайды. Бәрсиса молда құдайдан қорықпайды. Өйткені шайтан оған: “Тәуба - от, күнә - отын деген анық, Тәуба етсең, қылған күнәң кетер жанып” деп ақыл айтып отырады. Қызының қалай өлтірілгенін патшаға “Абыз-шайтан” жеткізеді. Патша Бәрсисаны дереу дарға асуға әмір етеді: “Жендеттер дарға тартты әмір етіп, Денеден жаны шықты уақыты жетіп, Жетпіс жыл тынбай қылған ғибадаттан, Зәредей пайда болмай қалды кетіп”. Дастанда әрбір адамның қоғамда алатын орны, қадір-қасиеті, қызмет дәрежесі оның ішкі жан-дүниесінің тазалығы, рухани байлығы арқылы айқындалуы тиіс деген қорытынды пікір айтылады. Адамның ұзақ өмірінде оған ақ пен қараны, оң мен солды, ізгілік пен зұлымдықты танытатын, әрбір пенденің құдай алдындағы парыздарын ұмыттырмай отыратын құдіретті күш - имандылық екенін Шәді ақын өз оқырманына дидактикалық сарында айтып жеткізген. Дереккөздер
Құрманғазы (Атырау қалалық әкімдігі)

Құрманғазы — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Атырау ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орналасуы Атырау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, Жайық өзенінің Каспий теңізіне құяр сағасында орналасқан. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2007 адамды (966 ер адам және 1041 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1930 жылы ашылған шағын ұжымдастыру кезінде балық аулау кәсіпшілігі ретінде қаланды. 1997 жылы бұрынғы ұжымшар негізінде “Құрманғазы” ӨК құрылды. Әлеуметтік және мәдени нысандары * Дамбы дәрігердік амбулаториясы * Құрманғазы ауылдық кітапханасы Ауыл суреттері Елді мекен көшелері * Ардагерлер көшесі * Балықшы көшесі * Бауыржан Момышұлы көшесі * Боран Нысанбаев көшесі * Ғабді Аяпов көшесі * Камеледен Алдоңғаров көшесі * Құрманғазы көшесі * Өтеп Рысқалиев көшесі * Ферма көшесі * Ізім Хамитов көшесі Дереккөздер
Ядролық энергия

Ядролық энергия – ядроны құрайтын нуклондардың қозғалысына және олардың өзара әсеріне байланысты болатын атом ядросының ішкі энергиясы. Ядролық энергия табиғи жолмен де, жасанды жолмен де алуға болады. Күн және басқа жұлдыздар жарық және жылу түріндегі энергияны береді, ол ядролық энергияны табиғи жолмен алудың мысалы бола алады. Адамдар ядролық реакторлардың көмегімен жүргізілетін ядролық реакциялардың нәтижесінде ядролық энергияны ала алады. Атомдық немесе сутекті бомбалардың жарылысы кезінде алынатын энергия да адамның қолымен жасалады. Ядролық энергияны өндірудің әдіс-тәсілдері Ядролық энергияны екі әдіспен алуға болады: ядроларды бөлшектеу немесе ядроларды біріктіру көмегімен. Ядроларды бөлшектеу Ядроларды бөлшектеу - энергияны алу үшін үлкен ядроларды бөлшектеу әдісі. Атомдардың ядроларын бөлшектегенде, көп мөлшерде ядролық энергия бөлінеді. Атом бомбасы және ядролық реакторлар ядроның бөлшектенуінің принципінде жұмыс істейді. Ядроны ыдыратып энергия алуда уран кеңінен қолданылады. Ядроларды біріктіру Бұл - энергия алу үшін кішкентай ядроларды біріктіру әдісі. Жоғарғы температурада атом ядроларын біріктіру кезінде көп мөлшерде ядролық энергия бөлінеді және жарылыс болады. Күн және басқа жұлдыздар ядролық синтез процесінің көмегімен жарықты және жылуды бөліп шығарады. Сонымен бірге адам қолымен жасалған сутегі бомбасы да синтездеу принципімен жұмыс жасайды. Ядролық энергияның артықшылығы * Ядролық энергия - бұл мұнайдың және көмірдің қорлары таусылғанда электр тогын алу үшін қолданылатын энергия көзі. * Атом электр станцияларына басқа станциялардың түрлеріне қарағанда әлдеқайда аз энергия талап етіледі. Бір тонна ураннан бірнеше миллион тонна баррель мұнайдан немесе бірнеше миллион тонна көмірден алынатын энергиядан көбірек энергия алуға болады. * Атом энергия станциялары қоршаған ортаны, отын ретінде көмірді пайдаланатын электр станцияларына қарағанда аз ластайды. Жылу электр станцияларының экологияға тигізер шығыны өте көп. Ядролық энергияның кемшіліктері * Ядролық қарудың өндірісі ядролық энергияға негізделген, ол біздің Жерімізге қауіп төндіреді. Яғни, атом бомбалары ғаламшардың тіршілігін тоқтатуы мүмкін. * АЭС-да ядроның бөлшектену процесі кезінде апаттар болуы мүмкін, нәтижесінде жарылыс болып, көп мөлшердегі радиация қоршаған ортаға бөлінеді. 1979 жылы Пенсильвания штатындағы Гаррисбургтың қасында орналасқан Тримайл Айленд станциясында және 1986 жылы Украинадағы Чернобыль АЭС-да апаттар орын алды. * Атомдық өнеркәсіптің қалдықтары радиация шығаратын болғандықтан өте қауіпті. Олармен қатынаста болған адамдар тіпті өліп кетуі де мүмкін. * Ядролық реакторды небәрі 40-50 жыл ғана қолдануға болады. Тағы қараңыз * Атом электр стансасы, * Термоядролық реакциялар, * Ядролық реактор, * Ядролық реакциялар, * Ядролық тізбекті реакция. Дереккөздер:
Парсы шығанағы мұнайлы-газды алабы

Парсы шығанағы мұнайлы-газды ауданы , Месопотамия бассейні – Шығыс жарты шардағы аса ірі мұнайлы-газды өңірлердің бірі . Солтүстігінде Шығыс Тавр бөктерінен басталып, оңтүстік-шығысы Араб теңізіне дейін 2500 км-ге созылған; ауданы 2,93 млн. км², оның ішінде су айдыны (акватория) шамамен 290 мың км². Сауд Арабиясы, Ирак, Иран, [http://www.votpusk.ru/country/country.asp?CN=OM Оман], Біріккен Араб Әмірлігі жерлерін түгелдей, Сирияның шығыс бөлігі мен Түркияның оңтүстік бөлігін қамтиды, оңтүстік-шығыстағы біраз бөлігі Парсы шығанағының астында жатыр. Алаптың геологиялық қимасын палеозой, мезозой, кайнозой тобындағы тау жыныстары құраған. Бұл қиманың қалыңдығы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай өсе береді. Мысалы, Загростың (Иран) алдындағы қалыңдық 15 км-ден асады. Мұнай иірімдері бор мен юраның қуыстылығы және өткізгіштігі жоғары әктастарында шоғырланған. Мұнай-газ кендерінің құрылымдары күмбез және брахиантиклинал түрінде 1800 – 3000 м-ге дейінгі тереңдікте орналасқан. Мұнайының тығызд. 0,82 – 0,99 г/см3, күкіртті және жоғары күкіртті (күкірт 1 – 5%). Бастапқы өндірістік қоры: мұнай – 53,6 млрд. т, газ – 26,7 трлн. м3. Бірінші мұнай кенорны (Месджеде-Солейман) 1908 жылы, ал газ кенорны (Парсы) 1965 ж. ашылды. Алапта мұнай мен газдың 400-ден астам кен орны анықталған, соның ішінде бастапқы өнеркәсіптік қоры 300 млн. тоннадан және 500 млрд. м3-тан асатын 36 мұнай (Кенган, Парс, т.б.), 6 газ (Гавар, Үлкен Бурган, Румайла және Солтүстік Румайла, т.б.) алып кен орындары бар. Мұнай-газ құбырының жалпы ұзындығы 30 мың км. Дереккөздер
Костенки тұрақтары

Костенки тұрақтары – жоғарғы палеолит дәуірінен сақталған ескерткіштер, Дон өзенінің жағалауынан, Воронеж қаласының оңтүстігіндегі Костенки селосы маңынан табылған бір топ қоныс орындары. Алғаш рет 1879 ж. И.С. Поляков ашты. 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары П.П. Ефименко, 40 – 60-жылдары А.Н. Рогачев қазба жұмыстарын жүргізген. Қазіргі таңда 20-дан астам қоныс орындары зерттелді. Костенки тұрақтарынан табылған бұйымдарға қарап, ғалымдар палеолит дәуіріндегі баспана түрлерін анықтады, кейінгі палеолитті мерзімдеу мәселелерін шешті. Кейбір тұрақтарда бірнеше мәдени қабаттар сақталған. Костенки-1-ден бес мәдени қабат анықталды. Жоғарғысынан ошақ орны бар үлкен үй (көл. 3515 м), көптеген жертөлелер мен шаруашылық шұңқырлары аршылып, жануарлар сүйектерінен және тастан жасалынған бұйымдардан басқа 40 шақты әйел мүсіндері теріліп алынған. Костенки-2-ден мамонт сүйектерінен құрастырылған үй орны (көл. 78 м) мен оның маңындағы моладан жүресінен отырғызылып қойылған қарт адамның сүйегі шықты. Костенки-3 екі мәдени қабаттан тұрады. Үстіңгісінен диаметрі 6 м шамасында екі қоныс орны, төменгісінен ұзынша келген екі баспана аршылып, олардан тастан, сүйектен жасалынған еңбек құралдары (сүңгі мен найза ұштары, қалақша, балта, сүргі, біз, ине), әйел, аң мүсіндері табылды. Костенки-15-тегі жер үй қалдықтарынан да осындай құралдар, әшекейлер шыққан. Одан 6 жас шамасындағы баланың мүрдесі, тас және сүйек заттар алынды. Костенки тұрақтары ескерткіштерін зерттеуге Қазақстан ғалымы Х.А. Алпысбаев та қатысты. Пайдаланған әдебиет Ефименко П.П., Первобытное общество. 3 изд., К., 1953; Рогачев А.Н., Александровское поселение древнекаменного века у села Костенки на Дону, М. – Л., 1955; Алпысбаев Х.А., Позднее палеолитическое поселение Костенки ҚҚ, Л., 1958; Борисковский П.И., Очерки по палеолиту бассейна Дона, М. – Л., 1963. Д. Байгунаков Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Маймыл

(Macaca fascicularis)]] Маймыл — приматтар отрядына жататын ең жоғарғы сатыдағы сүтқоректі. Маймылдар және адам тәрізді маймылдар отряд тармағын құрайды. Бұлар 2 топқа бөлінеді. Кеңтанаулы маймылдар Оңтүстік және Орталық Американы, ал тартанаулы маймылдар Азия мен Африканы мекендейді. Құрылысы, тегі жөнінен адамға тартанаулы маймылдар жақын. Бұларға гиббон, шимпанзе, орангутан, горилла жатады. Олардың дене тұрқы 15 см-ден (ергежейлі игрунка) 2 м-ге (горилла), салмағы 400 г-нан (игрунка) 180 кг-ға дейін болады. Маймылдардың көпшілігі (жерде жүретін павиан, горилладан басқалары) ағашқа өрмелеп, бұтақтан бұтаққа секіріп, ағаш басында тіршілік етеді, сондықтан бас бармағы, үлкен башайы қалған саусақтарына қарама-қарсы біткен. Орманды, орманды таулы жерлерде мекендеуіне байланысты көру, есту қабілеттері жақсы жетілген, иіс сезімі нашар дамыған. Маймылдар миының көлемі, салмағы, даму дәрежесі жөнінен басқа сүтқоректі жануарлар арасында жоғары сатыда. Жоғарғы сатыдағы маймыл тәрізділер таяқты, тасты, т.б. қорегін алуға, жауынан қорғануға құрал ретінде пайдалана алады. Маймылдардың көптеген мінез-құлқы (ренжу, қуану, т. б.) – адамның мінез-құлығына ұқсас. Маймылдар өздері мекендейтін аумақтарын белгілеп, сол жерде топтасып өмір сүреді. Көбіне ағаш бұтағы арасына бұтақты иіп күрке салып түнейді. Қорегі — өсімдік жемісі, жапырағы, гүлі, тамыр жемісі, жәндіктер, сирек те болса жәндікқоректілер. 4–10 ай көтеріп 1, өте сирек жағдайда 2–3 ұрпақ әкеледі. Адамдар маймылдарды аулайды, хайуанаттар парктеріне, үйде ұстауға сатады. Африка мен Азия тұрғындары етін жейді, терісінен түрлі бұйымдар жасайды. Қазіргі кезде маймылдар Азия, Африка, Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында, Зонд архипелагы мен Филиппинде тараған. 200-ге жуық түрі белгілі. Олардың 62 түрі мен тармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау қоғамының «Қызыл кітабына» енгізілген. Қазақстанда хайуанаттар саябағында ұсталады. Маймылдардың екі тобы Маймылдар кеңтанаулы және тартанаулы маймылдар деп екі топқа бөлінеді. Кеңтанаулы маймылдарды Орталық Америкадан және Оңтүстік Америкадан, ал тартанаулыларды Оңтүстік Азиядан және Шығыс Азия дан, Таяу Шығыс, Африка және Еуропаның кейбір бөліктерінен кездестіруге болады. Дереккөздер
Квадруполь

Квадропуль ( – төртбұрыш, квадрат және – полюс) – толық электр заряды мен электрлік дипольдік моменті нөлге тең зарядталған бөлшектер жүйесі.Квадропульды дипольдік моменттерінің шамасы өзара тең, бірақ таңбасы бойынша қарама-қарсы және белгілі бір қашықтыққа (a) орналасқан бірдей екі дипольдің жиыны ретінде қарастыруға болады. Квадропульдың негізгі сипаттамасы – квадруполь моменті (Q). Суретте көрсетілген квадропуль үшін: Q=2ela, мұндағы e – электр зарядының абсолют шамасы, l – дипольдің мөлшері.Квадропульдан үлкен қашықтықта (R) электр өрісінің кернеулігі (E) қашықтықтың төртінші дәрежесіне (R4) кері пропорционал болып кемиді (E ~ 1/R4). Квадропуль 2-реттік мультиполь болып табылады.
Талас Омарбеков

Талас Омарбеков (29 мамыр 1948 жылы туған, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Ақжар ауылы) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1994), профессор (1995). Өмірбаяны ҚазПИ-ді бітірген (1971). Еңбек жолын Жуалы және Байзақ аудандарында орта мектепте мұғалім болып бастаған. 1980 – 2001 жылы ҚазПИ-де, Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы ин-тында, “Ақиқат” журналында, Қазақ ұлттық университетінде ғылыми-педагогикалық, шығармашылық қызметпен айналысты. 2001 жылдан ҚазҰУ-дегі ежелгі және ортағасырлық Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі. Зерттеулері М.Х. Дулат мұраларын, орта ғасырлардағы тарихи тұлғаларды ұлттық көзқараста зерделеп, Отан тарихын кезеңдеудің теориялық-методологиялық мәселелері бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Қазақстанда сталиндік тоталитарлық жүйенің орнығу тарихы мен оның салдарын зерттеген алғашқы отандық тарихшылардың бірі болды. Ол 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары Қазақстанда байларды тәркілеу, шаруаларды күштеп ұжымдастыру саясатының зардаптарын ашып көрсетіп, сол тарихи кезеңде орын алған халық наразылықтарына жаңа тарихи көзқарас қалыптастырды. Дереккөздер
Олеарий

Олеарий, Ольшлегер Адам (1603 – 1671) – неміс ғалымы, саяхатшы.1633 жылы Шлезвиг-Гольштейн елшілігінің құрамында Мәскеуге, 1635 – 39 жылдары Ресей арқылы Иранға саяхат жасады. 1647 жылы Олеарий Шлезвиг қаласында осы сапары жайында еңбегін жариялады. Онда 17 ғасырдағы Ресей тарихы, оның оңтүстік көршілері Орта Азия халықтары туралы көптеген мәліметтер бар. Бұл еңбекке осы халықтардың өмірінен үзінді келтірген суреттер де берілген. Ішкі сілтемелер * Саяхатшы * Орта Азия Дереккөздер
Бәсентиін

Бәсентиін Малайсары – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүздегі Арғын тайпасының Жеті Момын тармағынан таратылады. Шежіре Ақмайдан, Бекмайдан, Тоқмайдан, Ақтілес, Күшік (ру), Қарабұжыр, Апай, Бөрі, Сырым аталарына бөлінеді. Бәсентиін руынан Малайсары батыр, Жасыбай батыр, Сырымбет батыр сияқты тұлғалар шыққан. Бәсентиіндер XIX ғасырдың орта кезінде бес болыс ел болған. Ұраны - “Барлыбай”. Таңбасы - ойық, тілік. Тұлғалар # Малайсары батыр # Сәбит Дөнентаев # Сырымбет батыр # Қазанғап Сатыбалдыұлы Бөрі # Қанаш Қамзин Бөрі # Нұтфолла Шәкенов Бөрі # Бастемі Айтқожаұлы Көшеншүрек # Скриптонит # Imanbek Иман Дереккөздер
Кроран мумиялары

Кроран мумиялары – Шыңжаңнан табылған көне мүрделер (сембе мүрделер). 1979 ж. Шыңжаң Қытай ҒА археологиялық Ван Бинхуа жетекшілік еткен Кроран Лобнор маңындағы Гумугоу атты қола дәуірінің (б.з.б. 3800 ж.) көне қорымын қазған кезде жасы жиырма-отыз аралығындағы әйел мен жас баланың мумияланған мүрдесін және 1980 ж. Тебан өзенінің Лобнорға құяр сағасындағы қола дәуірі моласынан 40 жастардағы әйелдің мумияланған мәйітін тапты. Зерттеу жұмыстарын жүргізген жапон ғалымдары оларды “Кроран арулары” деп атаған. Такламаканның жауын-шашын болмайтын, тірі жан өмір сүре алмайтын, ауа райы өте құрғақ аймақтарындағы он шақты қорымнан қола дәуірінен орта ғасырларға дейінгі замандардың 100-ден астам өте жақсы сақталған адам мумиялары табылды. Алайда олардың сыры әлі түбегейлі зерттеліп анықталған жоқ. Дегенмен, ғалымдардың көпшілігі оның себебін ең алдымен осы аймақтың шектен тыс құрғақ, жер беті қыртысының өте сортаң, тұзды болуымен мүрделер өте таяз жерленіп, үсті жеңіл-желпі ғана ағашпен, терімен жабылғандықтан құрғақ ауаның жақсы алмасып тұрғандығымен түсіндіреді. Мәйіттердің басына киіз бөрік, аяқтарына былғары етік кигізіліп, тұла бойы жүн шекпенмен оралған, көрдің беті тері-терсекпен, ағаш бұтақтарымен және қамыс тоқымалармен жабылған. Бұл ғылымның көптеген саласы бойынша, атап айтқанда антропология, анатомия, медицина, генетика және археология, палеоэтнография жақтардан жан-жақты зерттелді. Мәйіттер ат жақты, қыр мұрынды, көз шанағы шүңірек, қоңырқай жирен шашты келген, ішкі дене ағзалары, бұлшық еттері, терісі түгел семген күйінде жақсы сақталған, қастары мен дене түктері де бүтін. Антропологтар олардың протоеуропалық (кавказ) нәсілге жататындығын анықтады. Мумия – қола дәуірдегі Орт. Азия халықтарының тарихы мен мәдениетін, шаруашылығын, олардың кейінгі замандардағы халықтармен антропол.-генетик. сабақтастығын және т.б. көптеген мәселелерді зерттеу үшін аса құнды, бүкіл әлемдік ғыл. мәні зор археол. олжа саналады. Бұл қазір ҚХР-дың Үрімші қ-ндағы Шыңжаң мұражайында және Шыңжаң археол. ин-тында сақтаулы.. Дереккөздер