kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кристалдардың өсу жағдайы

Кристалдардың өсу жағдайы. Қристалдардың өсуі дегеніміз — оны кұрайтын бөлшектердің реттеліп, белгілі бір тәртіп бойынша тізіліп құралуы, кеңістік решетка құруы. Осы бөлшектердің реттесіп кристалл решеткасын құруы үшін сол бөлшектердің шығатын көзі болуы керек. Кристалл заттың өсуіне белгілі бір жағдай керек. Егер сыртқы ортадан кристалдың өзіне алатын бөлшегінен оған беретін бөлшегі кеп болса, онда кристалл ериді. Қерісінше, кристалдың сыртқы ортадан алатын бөлшектері өзінің беретін бөлшегінен кеп болса, онда кристалл өседі. Кристалдың өсетін ортасы көбінесе ерітінділер. Ал ерітінділер ыстық та, салқын да (су ерітіндісі түрінде) болуы мүмкін. Балқыған заттардан да көп кристалдар пайда болады. Кристалдар газдардан да құралады. Ал кейбір жағдайларда кристалдар қатты заттардан құралады, оны қайта кристалдану деп атайды. Сонымен, кристалдардың барлық жағдайларда түзіле алатынын көреміз. Бұл жағдайлар табиғи түрде де, өндірісте де кездеседі. Мысал келтірейік. Кристалдар кебінесе табиғи су ерітінділерінен түзіледі. Қай жерде қанық немесе ете қанық ерітінді болса, сол жерде кристалл пайда болады. Минерал заттардың көп түрлері: тұздар және басқалар сол су ертіндісінен кұралады. Әр түрлі тұздардың, канттың кристалдары өндірістік жағдайда колдан жасалады. Техникаға керекті кристалдарды кебінесе су ерітіндісінен өсіреді. Балқыған заттардың қатаюынан кристалдың пайда болу мысалы ретінде вулкандардан атылатын балкыған ыстық тас тасқынын, яғни лаваны алуға болады. Жер бетіне шығып қатайғанда лавадан кристалдар түзіледі. Металл қорытатын пештерден шыққан шлактар қатайғанда да сол сияқты кристалдар пайда болады. Вулкандардың атқылауынан сыртқа ұшып шыққан газдар қысымнан да, қызудан да кенет құтылып, тез салқындап қатаяды. Демек, газ бірден кристалл түріне айналады. Металл қорыту пештерінен ұшып шығатын газдардан да сол сияқты кристалдар түзіледі. Кристалдардың қатты заттардан өсу мысалына шыныны алуға болады. Шыны вулканның атқылауынан шыққан лавадан да пайда болады, қолдан да жасалады. Сол шынылар қысымға немесе кызуға ұшыраса, олардың ішінде кристалдар пайда болады. Мысалы, күн көзінде кәп жатқан шынылардың кристалға айналып күңгірт тартатыны осыдан. Кристалдану әдісі бір заттан екінші затты айыруда, химиялық таза зат алуда жиі қолданылады. Мысалы, ащы судан таза су бұрын катады! Ащы көлдердің қыстыгүні қатқан беті таза судың кристалдарына (мұзына) айналады. Сол мұзды базға көміп, жаздай пайдаланады. Осы әдісті Балқаш сияқты суы ащы көлдердің жағасындағы ел ерте заманнан бері қолданып келеді. Дереккөздер
Квантометр

Квантометр ( — қанша және - өлшеймін) — металдың химиялық құрамын анықтайтын аспап, тура есептейтін фотоэлектрлік спектрограф. Квантометр көмегімен металл сынамасын сандық талдау кәдімгі спектрографпен талдағанға қарағанда 4-5 есе тезірек, сондықтан квантометр металды балқыту кезінде оның құрамын анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер
Тікелей іздеудің гидрогеохимиялық әдісі

Тікелей іздеудің гидрогеохимиялық әдісі. Мұнай және газ кенорындары мен жатындарынан шашырай тараған көмірсутектер мен суда еріген органикалық заттар үйірімдерінің қалыптан тыс жинақталған алаптарын тап басу мақсатында қойнауқаттық сулардың және гидросфераның төменгі бөлігіндегі суда еріген органикалық заттардың түздық және газдық кұрамын зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. Су сынамалары жер бетінен де, арнайы жасақталған геохимиялық ұңғымадан да алынады. Суда еріген газдардың құрамында көмірсутектердің, ал су құрамында бензолдың, толуолдың, фосфордың, аммонийдің қалыптан тыс мәлшерде ұшырасуы сол өңір қойнауының мұнай мен газ кенорындарына деген мүмкіндігі бар екендігін корсетеді. Әдіс жер кыртысы дамуының қазіргі сәттегі тектоникалық белсенділігі қарқынды аймақтар үшін мейілінше тиімді. Бұл әдіс мұнай және газ кенорындарын тікелей іздеудің өзге әдістерімен кешенді түрде жүргізілуі тиіс, себебі ол жекелей алғанда нақтылы нәтижелер беруге дәрменсіз. Дереккөздер
Ротапринт

Ротапринт ( - , айналдырамын и - печатать, басу) — шағын таралымды (тиражды) басылымдарды офсеттік басу тәсілімен жедел түрде басып шығаруға арналған шағын форматты ротациялық басу машинасы. Ротапринт да басу формасы ролін мәтін мен бейнесурет берілген алюминийден жасалған фольга атқарады. Дереккөздер
Кварцтық калибратор

Кварцтық калибратор - белгілі бір жиілікті лампаның немесе жартылай өткізгіштік генератордың (жиілікті кварцтық тұрақтандыруымен) көмегімен белгіленген жиілікті электр тербелісін тудырып өлшейтін аспап. Кварцтық калибратор шығаратын тербелістер жиілігін және олардың гармоникасының жиілігін біле отырып, радиоқабылдағыштардың, радиотаратқыштардың және т.б. жиіліктерін белгілі бір нүктелерде градуировка диапазонын тексереді. Дереккөздер
Ротациялық басу машиналары

Ротациялық басу машиналары - басу аппараттары үздіксіз айналып тұратын басу формасы орналасқан және оған қағазды жанастыра қысып тұратын басу цилиндрлерінен құрылған машиналар. Табақты (жылдамдығы 10-12 мың баспа/сағат) және рулонды (жылдамдығы 30 мың айналым/сағат) ротациялық басу машиналары болады. Ротациялық басу машиналары негізінен орташа және көп тиражды газет, кітап, журнал т.б. шығаруға қолданылады. Дереккөздер
Кварцтық сағаттар

Кварцтық сағаттар — уақытты дәл өлшеуге арналған аспап. Онда уақытты есептеу үшін кварцтық резонатордың тербелістері қолданылады. Уақытты санау дәлдігі кварцтық резонатордың тербелістер жиілігінің тұрақтылығымен және оның құндылығымен анықталады. Резонатор тербелістерін қоздыру үшін кварцтық генератор пайдаланылады. Кварцтық сағаттар жиілікті тұрлендіргіштерден, синхронды қозғалтқыштан немесе цифрлық санау құрылғысынан және дәл уақыттың сигналдарын беретін түйіспелі құрылғыштан тұрады. Метрологияда, уақыт санауда бір уақытта 2 немесе 3 Кварцтық сағаттар данасы қолданылады да олардың көрсеткіштерін бір-бірімен немесе жиіліктің кванттық стандартымен, сонымен қатар астрономиялық бақылау мәліметтерімен салыстырылады. Дереккөздер
Пермеаметр

Пермеаметр ( - өткізгіштік және - өлшеймін) — ферромагнитті материалдардың магниттік cипаттамаларын өлшеуге арналған құрылғы. Тұрақты магнитті жасауға арналған жоғары коэрцитивті қорытпаларды сынауға арналған (өрісі МА/м дейін), өрісі орта (10 кА/м дейін) магнитті өлшеуге арналған пермеаметрдің түрі болады. Магниттік өткізгіштігі жоғары магнит — жұмсақ материалдарды сынауға арналған пермеаметрдің түрі сирек қолданылады. Дереккөздер
Сәйкестендіру

Сәйкестендіру — баспа-таңбаның қағаз бетіне дұрыс орналасуын, оның екі жақ бетіндегі баспа-таңбаның бір-біріне сәйкес келуін, сондай-ақ көп бояулы басылымда әр бояу таңбаларының бірінің үстіне бірі дәл қабаттасуын қамтамасыз ету. Сәйкестендіру форманы орнынан қозғау және қағаз беру жүйесін реттеу арқылы атқарылады. Сәйкестендіру белгілері Сәйкестендіру белгілері - тік бұрышты қиылысатын қысқа, жіңішке сызықтардан құралған белгілер (крест). Олар түпнұсқаның, фотоформаның не (фотоформалар монтажының), басу формасының шеткі жағына қойылады. Сәйкестендіру белгілері бояулардың сәйкес қабаттасуын қадағалау үшін және басылған табақ беттеріндегі сәйкестендірілу дәлдігін бағалау үшін қолданылады. Дереккөздер
Сермер

Сермер (, маховое колесо) — машинаның жетекші білігіне орнатылған шомбал (массивный) жиекті дөңгелек. Механикалық қуаттың инерциялық аккумуляторы ретінде поршеньді механизмдердің, компрессор, насостардың, т.б. жетекші біліктерін бір қалыпты айналымын қамтамасыз ету үшін қолданылады. Дереккөздер
Түйіспесіз әдіс

(op. бесконтактный метод) — тексерілетін бұйымның бетіне өлшеу аспап ұшын тигізбей өлшеу әдісі. Түйіспесіз әдіспен өлшейтін аспаптарға оптикалық, радиоизотоптық, индуктивтік өлшеу аспаптары жатады. Дереккөздер
Тығыздық өлшер

(ор. плотномер) — сұйық заттардың немесе газдардың тығыздығын өлшейтін аспап. Таразыға салып тікелей өлшеп анықтайтын архимедтік күш принципіне негізделген статикалық және ағыс заңына негізделген динамикалық түрлері болады. Дереккөздер
Ультра оптиметр

(ор. ультраоптиметр) — шекті мөлшерлерді (өлшеуіш тақташаларды, мөлшерлегіштерді және т.б.) салыстырмалы түйіспелі әдіспен өлшеуге арналған аспап. Өлшеу шегі 0 ... 250 мм. Өлшеу қателігі 0,1 мкм. Дереккөздер
Универсал инструмент

(ор. универсальный инструмент) (астрономияда) - көру құбыры вертикаль және горизонталь осьтерімен айналатын тасымалданатын құрал: екі дәл бөлінген дөңгелектері горизонтальді жазықтағы (азимутты) және вертикаль жазықтағы (биіктікті бұрыштарды) өлшеуге арналған. Географиялық ендікті анықтау, сағаттарды түзету және т.б. жұмыстар үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Унификация

(лат. unus — бір және facio — жасаймын) — бірыңғай мақсатқа пайдаланылатын объектілер санын тиімді түрде азайту. Унификация стандарттаудың тиімді және кең тараған әдісі. Оның негізгі мақсаты еңбек өнімділігін арттыру, өнімді өндіруге және пайдалануға жұмсалатын шығынды азайту, сапасын жоғарылату, бұйымдардың бір-бірін алмастыратындай болуын қамтамасыздандыру. Дереккөздер
Үлкен өлшеуіш микроскоп

(ор. большой измерительный микроскоп) — бұрандалық кескіш құрал — бұрамдық жоңғыштар, сызба үлгілер, жұдырықшалар, бұрандалық мөлшерлегіштер, қимаүлгілер пішінді кескіштер және т.с.с. Күрделі пішінді тетіктердің бұрыштары мен үзындықтарын тік төртбүрыштық және полярлық координаттарда түйіспесіз әдіспен өлшеуге арналған аспап. Ү.а.м. бөлудің мөлшері 0,005 мм, өлшеу шегі 0 ... 150 мм (ось х); 0 ... 75 мм (ось у). Дереккөздер
Үшкоординатты өлшеуіш машина

(ор. трехкоординатная измерительная машина) — пішіндері күрделі бұйымдарды (турбинаның қалақтарын, жұдырықшаларды, кемелердің винттерін, тұрқыларды және т.б.) тексеру үшін қолданылатын аспап. Ү.ө.м. "П" және "Г" тәріздес жақтаудан, өлшеуіш құрылғыдан тұрады. Ү.ө.м. өлшемдерінің габариты үлкен. Бастиектің жылжуы арнайы автоматтық есептеу құрылғысымен есептелініп, цифр басу машинаның таспасына жазылады. Шектен тыс ауытқуды тапқан жайда цифрдің түсі өзгереді, бұл ақаулы жерлердің санын және координаттарын тез табуға мүмкіндік береді. Өлшеуіш бастиектің қозғалыс траекториясы мен жылдамдығы бағдарламалық басқару орнынан беріледі. Тексерілетін тетіктердің өлшемдері 0,5 ... 10 м; өлшеу қателігі 0,5 ... 1 м аралықта 2 ... 6 мкм; 5 ... 10 м аралықта 0,05 ... 0,2 мкм. Дереккөздер
Фазакөрсеткіш

(ор. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C фазуказатель]) - үш фазалы электр тізбегіндегі фазалардың ауысу тәртібін анықтау үшін қолданылатын электромагнитті немесе индукциялы түрлі электрөлшеуіш аспап. Дереккөздер
Фазареттегіш

(ор. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80 фазорегулятор]) - екіншілік кернеудің фазасын 0°-дан 360°-қа дейін (біріншілік кернеуден бастап) баяулатып өзгертуге арналған құрылғы. Автоматикада, өлшеу техникасында, есептеу құрылғыларында және т.б. кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Ферродинамикалық өлшеуіш аспап

(ферродинамический измерительный прибор) – екі (қозғалатын және қозғалмайтын) және одан да көп катушкалардың токпен электрдинамикалық әрекеттесуіне негізделген аспап. Ф.ө.а. негізінен техникалық қалқанды (сирегірек тасымалды) амперметр, вольтметр және ваттметр (көрсететін, өздігінен жазатын) түрде жиілігі 50 ... 500 Гц айнымалы ток тізбегінде (сирегірек түрақты ток тізбегінде) өлшеу үшін пайдаланылады. Ф.ө. а. негізгі қасиеттері: айналдыру моменті үлкен, сыртқы магниттік өрістің әсері аз, селкіл қозғалысқа, дірілге және т.б. механикалық әсерлерге тұрақты, магниттелу қисығының сызықты болмауының, сонымен қатар гистерезис пен тагнит өткізгіштегі шығындардың әсерінен болады. Өлшеу шегін ток не кернеу трансформаторы көмегімен кеңейтуге болады. Фазалар ығысу бүрыштары мен жиілікті өлшейтін аспаптарда пайдаланатын ферродинамикалық логометр кеңінен таралған. Дереккөздер
Феррометр (Өлшеу техникасы)

(лат. ferrum — темір және грек. metre ‘o - өлшеймін) — айнымалы магниттік өрісте магнитті-жүмсақ материалдарды өлшеуге арналған аспап. Өзекшесі магниттік материалдан жасалған оралымдарда пайда болатын электр қозғалтқыш күштің орта мәнін феррометрмен өлшейді. Электр қозғалтқыш күш мәні бойынша үлгідегі магниттік индукцияның, магниттейтін токтың лездік мәндерін, яғни магнит өрісінің кернеулігін анықтауға болады. Басқаратын ток фазасын ретретімен өзгерте отырып, әртүрлі уақыт мезгілдері үшін өрістің индукциясы мен кернеулігінің лездік мәндерін өлшейді және өлшеу нөтижелері бойынша гистерезистің динамикалық циклін салады. Феррометрдің көмегімен гистерезиске кеткен шығынды, қүйынды токқа кеткен шығынды да анықтауға болады. Дереккөздер
Флуорметр

(Флюорит деген минералдың аты және грек. metre ‘o - өлшеймін). 1) Флуоресценцияның өшу уақытын өлшеуге арналған аспап. Ол уақыт 1 ... 10 нс (10"9 ... 10-8 с) тең. 2) Люминесцент интенсивтілігін өлшеуге арналған аспап. Флуорометр газдарды, қатты заттарды, сұйық заттарды зерттеуде пайдаланылады. Дереккөздер
Фонометр

(грек. phone — дыбыс және, metre ‘о - өлшеймін) — дыбыс немесе шуыл қаттылығын субъективті түрде өлшеуге арналған аспап. Фонометрдің негізгі бөліктері: шуыл генераторы, телефон аппараты және потенциометр. Онда генератормен телефон аппаратында шығарылған дыбыс зерттелетін дыбыспен салыстырылады Фонометрдің басқаша айтылуы — аудиометр. Дыбыс қаттылығының деңгейін объективті өлшеу үшін, шуылөлшер пайдаланылады. Дереккөздер
Формат

Формат ( — формаға келтіру) # полиграфияда дайын басылымның мөлшері (мысалы 170 • 260 мм) немесе баспа қағазының мөлшері (60x90 см); # полиграфияда теру форматы терілген жолдың ұзындығы мен биіктігі; # басу қағазының форматы — қағаз рулонының ені немесе парақ қағаздың ені мен ұзындығы. Дереккөздер Пішім
Фотоэлектр аспабы

(ор. фотоэлектрический прибор) — жарық сәулеленуінің электр тоғына түрлендіруіне негізделген автоматты электронды аспап. Оған фотоэлементтер, фотодиод, фоторезистор, фототранзистор және т.б. жатады. Дереккөздер
Франклин

(американ ғалымы [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD Franclin (1706 — 1790)] атының құрметіне қойылған) — электрлік мөлшердің бірлігі, белгілеуі — Фр. 1 Фр 3,33564-10"10 Кл 333,564 пКл. Дереккөздер
Фурлонг

([http://en.wikipedia.org/wiki/Furlong ағыл]. furlong) — ұзындықтың британдық бірлігі. 1Ф 220 ярд 201,168 м. 1) фут 12 дюйм 1/3 ярд 0,304800 м 304,8 мм. 2) ұзындық өлшеуінің көне орыс бірлігі 1 орыс футы 12 дюйм 0,3 м. Дереккөздер
Йенсен теңсіздігі

графигінің қиюшысы графиктен жоғары жатады деген ақиқаттың жалпыламасы болып табылады.]] Йе́нсен теңсіздігі — дөңес функция анықтамаларымен тығыз байланыстағы Иоган Йенсен енгізген теңсіздік. Шекті жағдайдағы тұжырымдамасы Функция белгілі бір аралықта дөңес болсын және сандары үшін және болсын. Онда сандарының аралығында кез келген мәндері үшін мына теңдік орындалады: : немесе : Ескерту: * Егер функциясы ойыс(жоғарға дөңес), онда теңсіздік белгісі керісінше болады. * Иоган Йенсен өзі ең жеке жағдайдан, дәлірек айтқанда : , бұл мына жағдайға сәйкес келеді . Дәлелдеу Математикалық индукция тәсілімен дәлелдейік. * жағдайында неңсіздік дөңес функция анықтамасынан шығады. * Жорамал: теңсіздік қандай да бір натурал сан үшін орындалсын, сонда ол үшін де орындалатынын дәлелдейік, яғни : . Осы мақсатпен сол жақтағы соңғы екі қосылғышты бір қосылғышпен алмастырайық : ; бұл жағдайындағы теңсіздікті пайдалануға мүмкіндік береді, яғни жоғарыдағы қосынды мына қосындыдан аспайды : . Функция мәніне соңғы қосылғышқа үшін теңсіздікті пайдалану ғана қалды. Осылайша математикалық индукция тәсілі бойынша Йенсен теңсіздігі толықтай дәлелденді. Жеке түрлері немесе салдары Гёльдер теңсіздігі * болсын, мұндағы (дөңес функция). Онда : , &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; және деп белгілейңк, мұндағы - кез келген оң сандар, онда тогда теңсіздік былай жазыла алады : . Мұнда мынаған ал мынаған алмастырсақ, белгілі Гёльдер теңсіздігін шығарамыз: : Коши теңсіздігі * (ойыс функция) болсын. Онда : , немесе , онда . Жеке түрі болғанда Коши теңсіздігі шығады (геометриялық орташа арифметикалық орташадан аспайды) : Гармоникалық орташа мен геометриялық орташа арасындағы теңсіздік * (дөңес функция) болсын. Онда : . қойсақ, табатынымыз : (Гармоникалық орташа геометриялық орташадан аспайды) Гармоникалық орташа мен арифметикалық орташа арасындағы теңсіздік * (дөңес функция) болсын. Онда Жеке түрі болғанда шығатыны гармоникалық орташа арифметикалық орташадан аспайтыны: : Гиббс теңсіздігі Рао — Блекуэлл — Колмогоров теоремасы Интегралдық тұжырымдамасы дөңес функция және интегралданатын функциясы үшін : орындалады Тағы қараңыз * Юнга теңсіздігі * Минковский теңсіздігі * Гёльдер теңсіздігі
Цифрлі өлшеуіш аспаптар

(ор. цифровые измерительные приборы) - өлшенетін шаманы алдымен кодқа түрлендіріп, цифрмен көрсететін өлшеуіш аспап. Цифрмен көрсететін амперметрлер, вольтметрлер, омметрлер, жиілік өлшерлер, фазаметрлер және т.с.с. болады. Электр механикалық цифрлы өлшеуіш аспапта өлшеу қателігі 0,01 - 0,1 %. Олардың түйіспелі элементі болады. Электронды цифрлі өлшеуіш аспап түйіспесіз, инерциясы жоқ элементпен жасалынады. Оның өлшеу қателігі 0,1 ... 0,5 %. Цифрлы өлшеуіш аспаптың артықшылығына объективтілігі, есептеу және өлшеу нәтижелерін тіркеу ыңғайлылығы, өлшеу дәлдігінің жоғарылығы, олардың автоматты есептеу құрылғыларымен бірге жүмыс істеу мүмкіншілігі жатады, кемшілігіне құрылымдарының күрделілігі жатады. Дереккөздер
Цельсий градусы

Цельсий градусы (швед астрономы және физигі А. Цельсийдің (1701–1744) есімінен) — халықаралық іс-тәжірибелік температура бағанасы бойынша қабылданған температура бірлігі. Шартты белгілеуі — °С. Бұл шкалада 0 °С ретінде мұздың еру температурасы, ал 100 °С ретінде қалыпты қысымдағы судың қайнау температурасы алынған. Цельсий шкаласының бір градусы (1°С) мұздың еру нүктесімен судың қайнау нүктесі аралығында температуралық интервалының 1/100 бөлігіне тең. Цельсий бойыншы температураны t нысанымен белгілейді. Дереккөздер
Хронометраж

([http://fr.wikipedia.org/wiki/Chronom%C3%A8tre фр]. chronome'trage) — қол және машина операцияларына кететін жұмыстық уақытты өлшеу әдісі. Хронометраж секундөлшермен жүргізіледі. Ол уақыт нормасын, операцияны орындау режимін білуге мүмкіндік береді. Дереккөздер ar:ميقاتية
Химиялық индикаторлар

([http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B op]. индикаторы химические) - химиялық қосылыстарға (ерітінділерге) тигізгенде түсін өзгертуі арқылы қосылыстардың қышқыл немесе сілті екенін білдіретін реактивтер (лакмус, фенолфталеин және т.б.). Мысалы, лакмус (көк бояу жағылған) кағазы қышқыл ерітіндіге тигізгенде қызарады, ал сілтіге тигізгенде көгереді. Дереккөздер es:Indicador (química) fr:Indicateur coloré nn:Indikator
Қатаңдық

Құрылманың немесе оның элементтерінің сыртқы күштер әсеріне қарсыласу және пішіні мен өлшемдерін сақтау қасиеті. Қатаңдық — дененің немесе конструкцияның (кұрылымның) деформация болуына қарсыласу касиеті. Абсолют қатты дененің қатаңдығы шексіз зор да, резинаның катаңдығы өте аз.. Дереккөздер
Дмитрий Иванович Журавский

Дмитрий Иванович Журавский (1824-1891) орыс инженер, көпір салушысы арқалықтардың беріктік есебін тұжырымдап, отырушы кернеулер теориясына (журавский формуласын) ұсынады. Ол көпір құрылысын есептеу теориясының негізін салушы деп саналады. Ресей жолындағы хабарламашы және Санкт-Петербург-Мәскеу мостының құрылысшысы. Журавский формуласы Журавский формуласы. Көлденең иілу кезінде жанама кернеулерді анықтайды, мұндағы - көлденең күш, - OX бейтарап өске қатысты кесілген бөліктің статикалық моменті, -өстік инерция моменті, - жанама кернеулер анықталатын нүкте арқылы өтетін көлденең қиманың ені. Дереккөздер
Шекті мөлшерлегіштер

Шекті мөлшерлегіштер (орыс. предельные калибры)— бұл детальдардың нақты өлшемдерінің шекті рұқсат етілген мәнге (допуск) сай келуін тексеруге арналған өлшеу құралы. Олар дайын бұйымның немесе тетік бөлшектің белгілі бір шектерге сәйкес келетін-келмейтінін тексереді. Үлкен сериялы, өндірістерде дәлдік шегі ІТ6 IT17 болатын тетіктерді бақылауға арналған мөлшерлегіштер. Бүл мөлшерлегіштер тегіс цилиндрлік, конустық, бұрандалы жәнс оймакілтекті тетіктердің өлшемдерін, беттердің орналасуын, тереңдікті, биіктікті және т.б. параметрлерді тексереді. Қолданылу мақсаты: * Бақылау: Жаппай өндірісте бөлшектердің сапасын тез әрі тиімді тексеру. * Қателерді болдырмау: Өлшемнің белгіленген шектен аспауын қамтамасыз ету. * Орындалуын растау: Деталь немесе саңылау ГОСТ немесе ISO стандарттарына сай ма, соны анықтау. Шекті калибрлердің түрлері Өтетін (Проходной) — Өлшем нормадан үлкен емес екенін тексереді. Өтпейтін (Непроходной) — Өлшем нормадан кіші емес екенін тексереді. Артықшылықтары * Жылдам және қарапайым қолдану; * Машиналық өндірісте автоматтандыруға жарамды; * Қолжетімді және дәл құрал. Дереккөздер
Шоппер

Дален аспабы (ор. прибор Шогшер-Далена) – қағаздың немесе картонның тесілуге беріктігін анықтайтын аспап. Ол тұрқыдан, индикаторлық бастиектен, микрометрлерден және редукциялық вентилі бар ауа баллонынан тұрады. Тесілуге беріктік тексерілетін қағаздың жыртылуына әсер ететін ауаның қысымымен анықталады. Дереккөздер
Штанген құралдар

(ор. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 штанген инструменты]) — тетіктің сызықтық өлшемдерін абсолюттік өлшеуге арналған құралдар. Оған штангенциркулдер, штанген тереңдік өлшерлер және штангенрейсмустар жатады. Штанген құралдардың негізгі бөлігі - сызғыш бойымен жылжитын қосымша шәкілді-нониус. Нониуспен миллиметрдің оннан және жүзден бір бөлігін санайды. Дереккөздер ar:قدمة ذات الورنية bg:Шублер ca:Peu de rei cs:Posuvné měřítko da:Skydelære de:Messschieber en:Caliper eo:Vernierlongmezurilo es:Calibre (instrumento) et:Nihik eu:Kalibragailu fa:کولیس fi:Työntömitta fr:Pied à coulisse he:קליבר (מכשיר מדידה) hi:कैलिपर id:Jangka sorong is:Skífumál it:Calibro ko:캘리퍼스 lb:Pied à coulisse lt:Slankmatis ms:Angkup nl:Schuifmaat no:Skyvelære pl:Suwmiarka pt:Paquímetro ro:Șubler sl:Kljunasto merilo sv:Skjutmått tr:Kumpas uk:Штангенциркуль vi:Thước
Штанген тереңдікөлшер

(ор. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 штанген глубиномер]) - штангенциркулден еш айырмашылығы жоқ құрал, бірақ олардың жұмыстық беті қарнақтың шет жақ беті болады. Дереккөздер
Штангенциркуль

Штангенциркуль — сыртқы және ішкі өлшемдерді, сондай-ақ тесіктердің тереңдігін жоғары дәлдікпен өлшеуге арналған әмбебап құрал. Штангенциркуль-қарапайым конструкцияның арқасында өлшеудің ең көп таралған құралдарының бірі, айналыстағы қолайлылық және жұмыста жылдамдықтың арқасында. Штангенциркуль, басқа штангенинқұралдар сияқты (штангенрейсмас, штангенглубиномер), негізгі шкаласы бар өлшеуіш штангасы (осы топтың атауы да) және бөлу үлесін есептеу үшін қосымша шкаласы бар. Оның өлшеу дәлдігі-миллиметрдің оныншы/жүздеген (әр түрлі) үлесі. Нониусы бар шкаланың дәлдігі мынадай формула бойынша есептеледі: негізгі шкаланың бөлу бағасы нониустың штрихтары санына бөлу. Штангенциркульдің кейбір даналарында сондай-ақ қашықтықты дюйм өлшейтін жылжымалы шкаланың жоғарғы бөлігінде болуы мүмкін. Мұндай штангенциркульдің нониусы 128-ші дюймді құрайды. Көрсетімдерді алу тәсілі бойынша штангенциркуль: нониус, циферблатты-көрсеткіштерді алу қолайлылығы мен жылдамдығына арналған циферблатпен жабдықталған, сандық — қатесіз оқу үшін сандық индикациясы бар. Штангенциркуль көрсеткіштерін штанганың және нониустың шкаласы бойынша есептеу тәртібі: бүтін миллиметр санын есептейді, ол үшін штанганың шкаласында штрих, нониустың нөлдік штрихіне жақын жерде табады және оның сандық мәнін есте сақтайды; ол үшін нониус шкаласында нөлдік бөлініске жақын және штрих штанганың шкаласына сәйкес келетін штрих табады және оның реттік нөмірі мен нониустың бөліну бағасын (нониустың бөліну бағасы мынадай формула бойынша есептеледі: негізгі шкаланың бөліну бағасы нониустың штрихтары санына бөлу), шц-1 кең таралған штангенциркульдерінде нониустың бөліну бағасы 0.1 мм . штангенциркуль көрсеткішінің толық шамасын есептейді,ол үшін негізгі шкала бойынша (бүтін миллиметр саны) және нониус шкаласы бойынша (миллиметр үлесі) есеп жиналады. Штангенциркуль түрлері ШЦ-I-сыртқы және ішкі өлшемдерді өлшеуге арналған және тереңдікті өлшеуге арналған сызғышы бар екі жақты орналасқан штангенциркуль. ШЦ - (дөңгелек шкаласы бар штангенциркуль). Штанганы ойуда бастиектің тістегершігі тіркелген рейка орналасқан, сондықтан губканың жағдайына жауап беретін штангенциркулдің көрсеткіштері штанганың шкаласы мен бастиектің шеңберлі шкаласы бойынша стрелка жағдайы бойынша оқылады. Нониус бойынша оқу қарағанда Орындаушы үшін әлдеқайда оңай, жылдам және аз шаршатады; ШЦТ-I-жоғары абразивті тозу жағдайында сыртқы өлшемдер мен тереңдікті өлшеу үшін қатты қорытпамен жабдықталған губкалардың бір жақты орналасуы. ШЦ-II-сыртқы және ішкі өлшемдерді өлшеу үшін және белгілеу үшін губкалардың екі жақты орналасуы. Соңғы жеңілдету үшін микрометриялық бергішпен жабдықталған. ШЦ-III-сыртқы және ішкі өлшемдерді өлшеу үшін губкалардың бір жақты орналасуы. ШЦЦ — сандық индикациясы бар (электрондық). Дереккөздер ro:Şubler
Штихмасс

(нем. Stichmafi) — микрометрлік ішөлшер. Өлшеу шектері: 50 ... 75 мм; 75 ... 175 мм; 75 ... 600 мм; 150 ... 1250 мм; 80... 2500 мм; 1250 ... 4000 мм; 2500 ... 6000 мм және 4000 ... 10000 мм. Дереккөздер
Мәнді цифр

Мәнді цифр - нақты санның жуық мәніне қатысты термин. Айталық q негізді сандау жүйесінде нақты х санының q-лық жуықтамасы х≈х*=α n ... α 1 α 0 , α -1 α -2 ,… α -m түріндегі бөлшек болсын. Егер сол жатқан есептегенде нөлге тең емес бірінші цифр α s болса, онда барлық келесі цифрлар х* жуықтаманың мәнді цифрлары деп аталады. Егер |х-x*| абсолют қаталік |x-x*| t теңсіздігін қанағаттандырса, онда α t дұрыс мәнді цифр деп аталады. Әдетте х саны жуық мәні арқылы берілсе, онда осы санның дұрыс мәнді цифрларын көрсету ғана мағыналы болады. Дереккөздер
Шуылөлшер

(ор. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 шумомер]) — дыбыстың қаттылығын өлшеуге арналған аспап. Ол өлшеуіш микрофоннан, электртербелістерін күшейткіштен, шарлы детектордан және индикатордан тұрады. Дереккөздер Шуөлшеуіш
Техникалық жылудинамика

«Жылудинамикасы» - грек сөзінен шыққан: «терме» - жылу, ыстық, от деген сөздерді білдіреді, «динамикос» - күш, қозғалыс, ал барлығы бірге - жылу (от) қозғалтушы күш. Сонымен, жылудинамикасы - жылу қозғалтқышының теориясы пайда болды. Техникалық жылудинамикасы - жылу мен механикалық энергиялардың өзара алмасуының заңдылығын зерттейді, ал, сонымен қатар, осыған қатынасатын алмасуындағы дененің қасиетінде зерттейді. Жылу алмасу теориясымен бірге, ол жылутехникасының теориялық негізі болады. Денелердің жиынтықтағы, өзара әрекетте болуын, жүйелер деп атайды. Осы денелердің арасында, жұмыстық дене, ерекше бөлектенеді, ол жылу мен жұмыстың өзара алмасу процессін жүргізеді. Қалғаны - қоршаған орта көздері (немесе жылу сіңіргіштері). Жұмыстық дене есебіне газдар мен булар жатады. Сұйықтармен салыстырғанда, газдар және булар, қыздыру және салқындату кезінде, қысымы мен көлемін едәуір өзгертеді. Техникалық жылудинамикасының әдістері үшін негізгі өзгешелігі жылудинамикалық процесстері мен жүйелерінің идеализацияда болуынан, процесстегі жұмыс жүйелерінің көбейуіне келтіреді. Мысалы, теңсалмақты жүйелер деп аталуын, оның уақыт аралығындағы өзгермеу қасиетін немесе оның күйін зерттейді. Мұндай жүйелер, қоршаған ортадан бөлектендіріледі және сонымен қатар, сыртқы күштің әсерінсіз, оның күйі сонша ұзақ сақталуы мүмкін. Мұндай жүйелерде, температура - барлық нүктелерінде бірдей, яғни жүйелердің жылу тепе-теңдігі орын алады. Егер, жүйенің жеке бөлшектері, бір біріне қарағандағы алмасуы болмаса, онда, ол кезде қысымы мен тығыздығы жүйенің әр нүктесінде бірдей болып механикалық тепе-теңдігі болады. Сонымен қатар, тепе-теңдік жағдайының үздіксіз кезектілігінің түсінігі арқылы, өзінің күйінің өзгеруі кезіндегі, қаралып отырған жүйенің өтуінің тепе-теңдік процессі зерттеледі. Жеке жағдайда жорамалдау жолымен дәріптелінеді. Процесстерді дәріптеу, жылудинамикасын зерттеуді оңайлатады. Сонымен бірге, идеалды процесс - үлгі ретінде есептелінеді, оған практикалық түрінде жетуге тырысу керек. Нақтылы процессте жүргізілетін жұмыстың істелуін, идеалды процесске сәйкес, жұмысты салыстырумен, сол процесстің жылудинамикалық бағалануының мүлтіксіздігіне мүмкіндік береді. Техникалық жылудинамикасына, нақтылы жағдайында, негізгі процесстерінің өтуінің қаралуы енгізіледі де, жылу техникасы курсының теориялық және практикалық бөлігі арасын байланыстырушы звеносы, шешуші рөл атқарады. Жылудинамикасының негізін, тәжірибемен анықталған екі заңы құрайды - жылудинамикасының бірінші және екінші заңдары, олар техникалық жылудинамикасында жылу мен жұмыстық жеке күйінде қолданылады. Дереккөздер
Ылғалөлшер

(ор. влагомер) — газдардың, сұйықтықтардың және қатты заттардың (ауаның, мұнайдың, қағаздың және т.б.) ылғалдылығын анықтауға арналған аспап. Ауаның ылғалдылығы, әдетге гигрометрмен және психрометрмен өлшенеді. Сұйықтықтың ылғалдылығын (құрамында су негізгі компонент болмайтын сұйықтық, мысалы, мұнай, спирт ішіндегі судың мөлшерін) анықтау үшін сыйымдылықты ылғалөлшер қолданылады. Қатты заттың ылғалдылығын өлшеу үшін сыйымдылықты, кондуктометрлік, радиоизотопты ылғалөлшер пайдаланылады. Дереккөздер
Иверсен теоремасы

Иверсен теоремасы - егер α кешен айнымалы z-тен тәуелді аналитикалық f(z) функциясының оқшауланған маңызды ерекше нүктесі болса, онда Пикар мағынасындағы әрбір айырықша мән a f(z)-тің α нүктесіндегі асимптоталық мәні болады. Мысалы, α 1 0 және α 1 ∞ f(z)e z функциясының α∞ маңызды ерекше нүктесіндегі айырықша және асимптоталық мәндері болады. Ф.Ивенсеннің бұл тұжырымы аналитикалық функцияның маңызды ерекше нүкте маңайындағы өзгеру заңдылығы туралы Пикар теоремасын толықтырады. Дереккөздер
Эвольвентометр

Эвольвентометр(лат. evolventis — қопару және грек. metre’o - өлшеймін) – дөңгелек осіне перпендикуляр қимада тісті дөңгелектің эвольвентті профилінің қателігін үздіксіз өлшеуге арналған аспап. Эвольвентометр профилі теориялық эвольвентамен салыстыруға негізделген. Дереккөздер
Идеал нүкте

Идеал нүкте - өзіндік емес нүкте, шексіз қашықтықтағы нүкте, - кейбір геометриялық қатнастар мен жүйелерді сипаттау үшін жазықтыққа қосылатын нүкте. Мысалы, инверсия - идеал нүкте толықтырылған евклид жазықтығының өзара бірмәнді бейнеленуі. Идеал нүкте толықтырылған афин жазықтығы проектив жазықтық туралы ұғымға әкеледі. Дереккөздер
Экспресс-анализ

(ағыл. express —жүйрік) — технологиялық процестерді тезірек тексеруге арналған химиялық талдау әдістері мен тәсілдердің жиынтығы. Талдаудың физикалық және физика-химиялық әдістерін пайдалану. Мәселен спектралды, бір минуттың ішінде экспресс-анализ жүргізуі мүмкін. Экспресс-анализ химия және металлургия өнеркәсібінде пайдаланылады. Дереккөздер
Электр энергиясын санауыш

Электр энергиясын санауыш — айнымалы немесе тұрақты ток электрэнергиясының шығынын санап отыратын аспап. Дереккөздер Сілтеме * [https://www.luminsmart.com/blog/what-equipment-is-needed-to-clean-solar-panels-2272 What equipment is needed to clean solar panels?]. luminsmart.com
Иенсен формуласы

Иенсен формуласы - мероморф функцияның дөңгелек ішіндегі мәндерін оның шеңбер бойындағы шекаралық мәндері және нөлдері мен полюстарын байланыстыратын қатынас. Егер — белгілі бір тұйық дөңгелек, — аралығындаығ аналитикалық функция, — -тың ішіндегі нөлдер тізбегі (олардың еселігін де есепке алғанда). онда келесі өрнек орынды: Дереккөздер
Метаморфтық кендердің құралуы

Метаморфтық кендердің құралуына қысқаша тоқтала кетейік. Мұны екі түрге бөледі: *метаморфтық кендер *метаморфогендік кендер Бұл екеуінің айырмасы мынада. Метаморфтық кен бұрынғы бар кеннің метаморфоза әсерінен өзгереді. Мысалы, темірдің шөгінді кендері лимониттен өзгеріп гематит немесе магнетит кеніне айналады. Марганец шөгінді кендері де сондай метаморфозалық болады. Метаморфогендік кендер — ол орынында бұрын болмаған, метаморфизм әсерінен жиналып құралған кендер. Мысалы, өсімдік қалдықтарынан метаморфизм әсерінен пайда болатын графит кендері осыған жатады. Жоғарыда айтылған альпалық желілермен байланысты кендер де осыған жатады. Мысалы, альпалы типтес желілерді толтыратын ірі кварц кристалдары болады. Оларды көбісінің пьезоэлөктрлік қасиеті бар кристалдар болғандықтан техникаға майдаланады. Тау жыныстарынын, ішінде өте аз мөлшерде кездесетін кейбір элементтер метаморфизм әсерінен ерітіндіге жиналып көбейеді. Сонан құралған минерал заттар кенге айналады. Дереккөздер
Электрокардиография

Электрокардиогра́фия — бұл жүрек жұмысы кезінде туындайтын электр өрістерін зерттеу және тіркеу әдісі. Электрокардиография кардиологияда қолданылатын электрофизиологиялық аспаптық диагностика әдісі болып табылады. Электрокардиографияның нәтижесінде электрокардиограмма алынады. Электрокардиограмма (ЭКГ) — жүрек жұмысы нәтижесінде туындайтын және дененің бетінде жүргізілетін потенциалдар айырмасының графикалық көрінісі. Аспап Электрокардиограф (грек. kardia - жүрек, grapho - жазамын) - адамның немесе жануарлардың жүрек қызметінде болатын электр құбылыстарын жазып алатын аспап. Қалыпты ЭКГ ЭКГ-да негізінен 5 тізшені ажыратуға болады: P, Q, R, S, T. Кейде U толқынын да байқауға болады. P тізшесі жүрекшелер миокардының қозу үрдісін көрсетсе, QRS кешені — қарыншалар систоласын, ST сегменті және T тізшесі қарыншалар миокардының реполяризация үрдісін көрсетеді. U тізшесінің түзілу табиғаты жайлы зерттеушілердің көрқарастары ажырайды. Бірқатары осы тізшенің түзілуі папиллярлы бұлшық еттердің немесе Пуркинье талшықтарының реполяризациясымен сипатталады деп есептесе, басқалары – диастола кезінде миокард жасушаларына калий иондарының кіруіменен байланысты деп есептейді. Реполяризация үрдісі (Repolarization) — жасуша мембранасынан әрекет потенциалы өткеннен кейінгі осы мембрананың тыныштығының бастапқы потенциалы қалпына келу фазасы. Дереккөздер
Өлшемді функция

Өлшемді функция - Лебег мағынасында өлшемді Е жиынында анықталған және кез келген а саны үшін f(x) 0 санынан кіші болатын [x 1 , x 2 ] кесіндісінің ішжынында өзгертіп, осы функцияны үзіліссіз функцияға айналдыруға болады. Бұл қасиет өлшемді функция С - қасиеті деп аталады (Н.Н. Лузин, 1913). Дереккөздер
Электркимограф

(грек kima — толқын) — рентген аппаратурасымен қоса қолданғанда жүректің соғуын зерттеуге және ірі тамыр диаметрінің өзгеруін анықтауға мүмкіндік беретін фотоэлектрлік аспап. Оның деректерінің өздігінен жазып отыратын аспабы болады. Дереккөздер
Электронды Вольтметр

(ор. электронный вольтметр) – электр кернеуді өлшеуге арналған электрондық аспап. Э.в. электрондық жиынтықтан (түзеткіштен, күшейткіштен) және түрақты токты өлшсу механизмнен тұрады. Э.в. әсерлейтін және орта кернеуді өлшейтін түрі, сонымен Э.в. өлшенетін синусоналды кернеудің амплитудасына немесе қисығының ауытқу түрінің ең биік моні сәйкес келетін кернеудің амплитудалық мәнін өлшейтін түрі болады. Э.в. импульсті түрі де болады. Онымен аз уақыттағы (0,1 ... 300 мс) амплитуданы өлшеуге болады. Өлшеу шегін кеңейту кернеу бөліктерін қолдану арқылы жүргізіледі. Э.в. негізгі артықшылықтары: іс жүзінде өзі қуат пайдаланбайды және жиіліктерінің аумағы кең. Дереккөздер
Изометриялық бейнелеу

Изометриялық бейнелеу - А метрикалық кеңістігін В метрикалық кеңістігіне нүктелері арасындағы қашықтықты сақтап бейнелетін f бейнелеуі. Демек, егер х,уА және f(x), f(y)B болса, онда p А x,y)=p В (f(x),f(y)). Дереккөздер
Интегралдық қисық

Интегралдық қисық - дифференциалдық теңдеулердің немесе дифференциалдық теңдеулер жүйесінің шешімін бейнелейтін қисық. Алғашқы функциялар тұрақтыға дейін анықталғандықтар әр тұрақтыға сәйкес график сызылып — интегралдық қисық деп аталады. Дереккөздер
Интегралдық теңдеулер

Интералдық теңдеулер - ішінде белгісіз функцияны интегралдау кездесетін теңдеулер. Интегралдық теңдеулерді санаттау Сызықтық Интегралдық теңдеулер Бұл белгісіз функция сызықтық түрде берілетін Интегралдық теңдеулер: : мұндағы — искомая функция, , — белгілі функциялар, — параметр. функциясы Интегралдық теңдеудің ядросы болып табылады. Ядросы мен бос мүшесінің түрлеріне қарай сызықтық Интегралдық теңдеулерді тағы жіктеуге болады. Фредгольм теңдеулері 2-ші түрдегі Фредгольм Интегралдық теңдеулері Фредгольмның 2-ші түрдегі Интегралдық теңдеулері былай анықталады: : Интегралдау шектері шекті немесе шексіз болуа мүмкін. Анымалылар мына теңсіздікді қанағаттандырады: , ал ядросы мен бос мүшелері үздіксіз болу керек: , немесе келесі шарт орындалу керек: : Соңғы шартты қанағаттандыратын ядролар фредгольмдік деп те аталады. Егер интервалында болса, онда теңдеу біртекті, әйтпесе біртексіз интегралдық теңдеу деп аталады. 1-ші түрдегі Фредгольм теңдеулері 1-ші түрдегі Фредгольм теңдеулері де 2-ші түрдегі секілдіге ұқсас, айырмашылығы - бұнда интерграл сыртында белгісіз функциясы бар бөлігі жоқ: : ал ядро мен бос мүшесі Фредгольмның 2-ші түрдегі теңдеулері шартын қанағаттандырады. Вольтерра теңдеулері 2-ші түрдегі Вальтерра теңдеулері Вольтерра теңдеулері Фредгольм теңдеулерінен интегралдау шектерінің бірі айнымалы болғанында: : 1-ші түрдегі Вальтерра теңдеулері Фредгольм теңдеулеріндегідей 1-ші түрдегі Вольтерра теңдеулерінде интеграл сыртындағы беймәлім функция жоқ: : Егер келесідегідей ядросын анықтаса Вольтерра теңдеулері Фредгольм теңдеулерінің жекеше түрі деп қарастырса да болады: : Дегенмен Вольтерра теңдеулерінің кейбір қасиеттері Фредгольм теңдеулеріне жарамайды. Сызықтық емес теңдеулер Бұндай теңдеулердің шексіз түрелін келтіруге болады. Төменде тек маңызды әрі қолданбалы түрлері анықталған. Урысон теңдеулері : Тұрақты — оң сан, алдын ала анықтау кей жағдайда мүмкін емес. Гаммерштейн теңдеулері Гаммерштейн теңдеуі Урысон теңдеулерінің жекеше маңызды түрі: : мұндағы — фредгольмдік ядро. Ляпунов — Лихтенштейн теңдеулері Ляпунов — Лихтенштейн аттарымен айтарлықтай сызықтық емес операторлары бар теңдеулерді айтады, мысалы: : Вольтерра сызықтық емес теңдеулері : мұндағы функция барлық айнымалылары бойыншща үзіліссіз. Дереккөздер
Электртүйіспелі түрлендіргіш аспаптар

(ор. электронные преобразующие приборы) — тетіктерді активті түрде бақылауға арналған аспаптар. Э.т.а. бақылайтын шаманың өзгерісі жүйенің орындау элементтерін басқаратын тізбектердің электрліктүйіспелері тұйықтауға әкеледі. Түйіспе күмістен, алтыннан, платинадан және т.б. металлдардан жасалынады. Э.т.а өлшеу аумағы 0,1 ... 1 мм; еркін жүрісі 1,4 ... 3 мм; өлшеу күші 7 Н; бөлу бағасы 1 ... 2 мкм. Э.т.а. кемшіліктеріне түйіспелі жұптардың сенімділігінің аздығы, сезгіштіктің төмендігі, бұйыру сандарының, өлшем шектерінің, релелік шығу сигналының аздығы жатады. Дереккөздер
Электронды сәулелі осциллограф

(ор. электронно-лучевой осиллограф) — осциллографтық түтіктің экранында электрлік процестерді: периодты үздіксіз және жиілігі 1 ГГц дейінгі және оданда көп импульсті, сонымен қатар ұзақтылығы 0,1 ... 1 не бірнеше минутқа дейін периодты емес процестерді және кернеудің немесе тоқтың кенет көтерілуін жазуға (фотосуретке түсіруге) арналған аспап. Зерттелетін процесс о.э. экранында сызықтар немесе пішіндер (осциллограмма) түрінде екі шаманың функционалды байланысы күйінде көрсетіледі. Кеңінен таралған байланыс U = f (t), яғни электрлік кернеудің уақытқа байланысты өзгеруі. Уақыт бойымен созылған процестерді байқау үшін о.э. экранының горизонталь ауытқу пластинкаларына автономды генератордан созатын кернеу келтіріледі. Созу ұзақтығы төменгі жиілікте 100 мкс ... 10 с қалған жиілікте 0,3 мкс ... бірнеше мс. Өлшенетін сигнал вертикаль ауытқудың күшсйткішіне (кең жолақты видеокүшейткіш) жіберіледі. Оның өткізу жолағы 0 ... 1 мГц (төменгі жиілік) 5 ... 10 мГц және одан да жоғары (жоғары жиілік, импульсті, сторобоскопты және және т.б. күшейту коэффиценті 2000-ға дейін. О.э. бір сәулелі және көпсәулелі етіп шығарады. Дереккөздер
Интегралдаушы көбейткіш

Интегралдаушы көбейткіш - P(x,y)dx + Q(x,y)dy 0 дифферециалдық теңдеуінің сол жағын қандай да болмасын бір и(х,у) функциясының толық дифференциалына айналдыратын μ(x,y) көбейткіші. Демек, μ(x,y)P(x,y)dx+μ(x,y)Q(x,y)dydu(x,y) теңдеуін қанағаттандыратын u(х,у) функциясы табылады. Әлбетте, интегралдаушы көбейткіш р(х,у) функция ∂( μ,P)/ ∂y-∂(μ,Q)/∂x=0 дербес туындылы теңдеуін қанағаттандырады. Дереккөздер
Эманометр (Өлшеу техникасы)

(лат. emano - тараламын және грек. metre’o - өлшеймін) радон изотопын анықтауға арналған аспап. Жер қыртысындағы ауа ішіндегі радон концентрациясын өлшеуге арналған, сонымен қатар ұнтақ сынаманың активтілігін өлшеуге арналған геофизикалық аспап. Дереккөздер
Эрстед (Өлшеу техникасы)

(дат физигі [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B4 Oersted 1777 ... 1851] құрметіне қойылған) – СГС бірліктер жүйесіндегі магниттік өріс кернеулігінің бірлігі. Белгілеуі - Э. 1Э 103/4ті А/м 79, 5775 А/м. Дереккөздер
Интервал

Интервал (немесе аралық) - сандар өсіндегі интервал деп кез келген екі нүктесімен бірге олардың арасындағы барлық нүктелері де кіретін нүктелер жиыны. Мысалы a 0 | 0 нүктесінің δ -маңайы делінеді. Интервал түрлері : Дереккөздер
Эталон (өлшеу техникасы)

Эталон (фр. е'talon - үлгі) — бірліктер эталоны — метрологияда бірлікті қайта жаңғырту үшін және сақтауға арналған өлшеу құралы (өлшеу құралдарының кешені). Эталон оның өлшемін тексеру схемасы бойынша төмен тұрған өлшеу құралдарына беру үшін қолданылады. Эталон алғашқы, қайтармалы, арнайы, мемлекеттік, эталон-куәгер, салыстырмалы, жұмыстық эталон және эталон-көшірме болып бөлінеді. Дереккөздер
Парагенезис әдістері

1.Ең алдымен минералогиялық-микроскоптық әдістен бір мысал келтірейік. Табиғи жағдайларда минералдар ассоциациясы бірнеше парагендік минералдар тобынан тұратынын білеміз. Кейбір жағдайларда бір минералдың өзі дүркін-дүркін пайда болуы, яғни бірнеше генерациялық болуы мүмкін. Бірінші генерацияда пайда болған минералдарды екінші генерация минералдарынан айырудың бірнеше белгілері бар. Солардың басты-бастысын қарастырайық. *Бір минералдың ішіндегі жарығына екінші минерал кіріп толтыратын болса, жарылған минерал бірінші генерация минералы, ал оның жарығына кіргені екінші генерация минералы болады. *Алғашқы генерация минералдары көбінесе толық формалы кристалл (идиоморф) түрінде, ал онан кейінгі генерация минералдары алғашқының араларын толтырған формада болады. *Химиялық алмасу реакциясы жүргенде алғашқы генерация минералдарынан қалған қалдықтар екінші генерация минералдары арасынан табылады. Минералдар арасындағы осы сияқты қатыстарды көбінесе микроскоп арқылы айырады. Микроскоптық әдіс дегеніміз осы. 2. Екінші әдіс—физикалық , химия теориялары мен геометриялық сызықтардың қасиеттеріне сүйенген әдіс. Оны парагендік диаграммалар әдісі деуге болады. Бұл әдіс минералогиялық фазалар ережесіне негізделген. Дереккөздер
Түйістілік

Түйістілік - геометрияда «... жатыр» немесе «...арқылы өтеді» деген ұғымды білдіретін термин, мысалы, «нүкте түзуде жатыр» немесе «түзу нүкте арқылы өтеді» деген бір мағыналы сөйлемдерді «түзу мен нүкте түйісті» деп бір сөйлеммен айтуға болады. Түйістілік , немесе С таңбаларымен белгіленеді. Егер А нүктесі мен а түзуі түйісті болса A а деп жазылады. Дереккөздер
Юнг модулі

Юнг модулі немесе серпімділік модулі - Материалдағы механикалық кернеудің зат тегіне және сыртқы шарттарға тәуелділігін сипаттайтын шама. Басқаша айтқанда заттың серпімді деформация кезіндегі созылу не сығылуға қарсылық білдіру қасиетін сипаттайтын шама. XIX ғасыр ағылшын физигі Томас Юнг құрметімен аталған. Механиканың динамикалық есептерінде Юнг модулі жалпы мағынасында пайдаланылады — орта мен процесс функционалы ретінде. Халықаралық бірліктер жүйесінде (СИ) ньютон метр квадратқа немесе паскальмен өлшенеді. Юнг модулі келесідегідей есептеледі: : мұндағы: * E — серпімділік модулі, * F — күш, * S — күш әсер ететін бет ауданы, * l — деформацияланатын білік ұзындығы, * x — серпімді деформация кезіндегі білік ұзындығы өзгерісі модулі (өлшем бірлігі ұзындық l сияқты). Юнг модулі арқылы бойлық толқын таралу жылдамдығы жіңішке білікте былай есептеледі: : мұндағы — зат тығыздығы. Кейбір материалдар үшін Юнг модулі мәні Дереккөздер
Ақырсыз аздар қисабы

Ақырсыз аздар қисабы - дифференциалдық қисаптау мен интегралдық қисаптау енетін математиканың бөлімі. Бұл атау ақырсыз аздар қисабы негізгі ұғымдары - туынды мен интеграл - ақырсыз аз шамалар арқылы қалыптасуымен байланысты. Дереккөздер
Кантор жиыны

Кантор жиыны - сандар өсінде, бір де бір кесінді еңбейтін қарапайым кемел жиын. Кантор жиыны [0;1] кесіндісінің үштік сандау жүйесінде 1 цифрінсіз жазылатын нүктелерінен тұрады. Кантор жиыны өлшемі нөлге тең. Кемел жиын ретінде, кантор жиыны континуум қуатты. Дереккөздер
Жанасу

Жанасу - екі қисыққа немесе қисық пен бетке қандай да болмасын бір нүктеде ортақ жанама түзудің бар болу қасиеті немесе екі бетке қандай да болмасын бір нүктеде ортақ жанама жазықтықтың бар болу қасиеті. Екі геометриялық фигуралардың жанасатын ортақ нүктені жанасу нүктесі деп атайды. Байлынысты ұғымдар * Екі және қисықтарына натуралдық параметризация берілсін. Егер нүктесі екеуіне де тиесілі болса және олардың алғашқы туындылары сол нүктесінде бірдей болса, онда қисықтардың нүктесінде дәрежелі жанасу нүктесі деп атайды. Басқаша айтқында және o(s m ) болып табылады. * math>\gamma қисығының нүктесіндегі жанамасы
Әбдірахман Игіліков

Әбдірахман Игіліков (1936 ж. т.), математик, физика-математик ғылымдарының кандидаты (1969). Жаңаарқаның түлегі. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1960). 1969 жылдан Қарағанды педагогика институтында, содан кейін Қарағанды кооперативтік институтында, ҚарМУ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, факультет деканы, проректоры. 60 шақты ғылыми және ғылыми-педагогикалық еңбектің авторы, 7 оқулық пен оқу құралы авторларының бірі. Дереккөздер
Сапалық теория

Сапалық теория - дифференциал теңдеулердің сапалық теория дифференциал теңдеулер шешімдерінің қасиеттерін шешімдерін анықтамай зерттейтін сала. Сапалық теория бөлімдері: сызықтық мәселелер, сызықтық емес мәселелер және шешімдердің параметрлерден тәуелділігі. Дереккөздер
Сапалы әдістер

Сапалы әдістер - берілген есептің шешімдерін анықтамай олардың қасиеттері туралы дерек беретін әдістер. Мысалы, сапалы әдістерге мыналар жатуы мүмкін: *1) дифференциалды теңдеу шешімдерінің орнықтылығын, тербелісін және қандай типті ерекше нүктелердің кездесетінін анықтау; *2) f(x)=0 теңдеуі түбірлерінің орналасу заңдылығын, нақты немесе нақты сан болмайтындығын, қай жарты жазықтықта жататындығын анықтау. Дереккөздер
Ангкор

бекінісіндегі Байон шіркеуі.]] ]] Ангкор (кхмер. អង្គរ , Яшодхарапура деген атпен де белгілі (кхмер. យសោធរបុរៈ; )) - (Сиемреап штаты, Камбоджа), Камбуджадеш империясының (IX — XIII ғасырлары) астанасы Яшодхарапураның осы заманғы аты. Кхмер билеушілері IX ғасырда мұнда өздерінің астанасын орнатты, қазір оның қалдықтары каналдар және бассейндермен қоршалған бірқатар сакральдық құрылыстар (храмтаулар) мен сарай үйлерін құрайды. Астананың ерекше әйгілі бөлегі — Ангкор Том (ХІІ ғасырда салынған). Мұның орталық сакральдық құрылысы Авалокитешвараның бет пішіні бейнелері салынған 54 тас мұнарасы бар Байон болып табылады. Қала қабырғаларындағы қақпалар да бет-пішін бейнелері салынған мұнаралармен безендірілген. Дереккөздер
Анурадхапура

Анурадхапура - Цейлондағы сингал патшалығының ертедегі орталығы. Бірқатар құрылыстары біздің дәуірімізге дейінгі III ғасырға жатады. Сакральдық және сарай құрылыстары бар қала белгілі жоспар бойынша салынып, қабырғалармен қоршалған; қала қабырғаларынан сырт жерлерде әйгілі монастырь және басқа діни құрылыстар болған. Қаланың батысы мен оңтүстігінен үлкен су қоймалары (вэва немесе покуна) жалғасады. Дереккөздер
Соломон Ефимович Иоффе

Соломон Ефимович Иоффе (1914 - 1989), журналист, ҚазКСР еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1972) МЖПМ-ді бітірген. Қарағанды облыстық «Индустриальная Караганда» газетінің әдеби қызметкері, ұзақ жылдар өнеркәсіп-көлік бөлімінің менгерушісі болды. Орталық Қазақстанның өндірістік шежіресін жасауға, жас журналистер тәрбиелеуге кеп еңбек сіңірді. Дереккөздер
Иса Достайұлы

Иса Достайұлы (1886 - 1950), ағартушы, діни оқымысты, халық емшісі. Ұлытаудың түлегі. Арғы атасы ауқатты адам болған. Руы — Қарабала Шағыр. Әуелі ауыл молдасынан ескіше оқып, Уфа мен Қазан қаларынан діни білім алған (1902 - 1912). Қазан төңкерісіне дейін Уфадағы Ғалия медресесінде оқыған 50 қазақтың бірі. 1912 - 1928 жылы Жезқазған және Ұлытау бойындағы ауылдық мектептерде балаларды Ахмет Байтұрсынұлы әліппесі бойынша оқытқан. Оның көріпкелдік, алдағы оқиғаларды болжайтын қасиеттері де болған. Ал емшілік қасиеті ел арасында кеңінен жайылған. Жылан, қарақұрт, шаян шаққан адамды не малды емдеп жазған. Жүйке ауруына ұшыраған адамдарды емдеген. Дереккөздер