kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сомадай

Сомадай. Мұның түсінігі — үлкен, дәу, еңгезердей. «Төр алдында сомадай боп отырған Жауғашар отағасы бірер күрсініп қояды» (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин). Сөздің төркіні боларлықтай, мағынасы — ұзын, биік; тұлғасы —«сама» қалпындағы сөзді араб тілінен кездестіргенмен, «сомадай» сөзін онымен жағыстырудың қисыны келмейді. Сондықтан «сомадай» сөзінің арғы тегін түркі тілдерінен іздестірген жөн сияқты. Айта кететін нәрсе қырғыз тілінде де «сомодой» тұлғасы «ірі, тұлғалы, еңгезердей» мағынасында жұмсалады. Қазақ және қырғыз тілдерінде «бүтін, тұтас» мағыналарына қолданылатын «сом» сөзі бар. Осыған -дай жұрнағы қосылудан «сомадай» тұлғасы туындаған деп жорамал айта салу да оңай. Бірақ, әрбір тұтас, бүтін затқа қандай қосымша қоссақ та одан зораю, ірілену мағынасын беретіндей сөз жасалмайды. Жалпы «сомнан» — сомадай сөзі пайда болды десек, оны тіл заңдылығына сәйкестендіру керек. Демек, бұлай қараудың мүмкіндігі жоқ. «Сомадай» сөзінің төркіні боларлық тұлғаны, іздестіре келгенде, якут тілінен ұшыраттық. Көрсетілген тілде «сомоғо» тұлғалы сөздің бір мағынасы — мұз дәуірінен қалған тау жынысты үлкен домалақ тастар (орысшасы — валун). Сондықтан да тіліміздегі «сомадай» тұлғасы ежелгі заманнан қалыптасып, осы кезге дейін жеткен. Якут тіліне тән жұрнақ түсіріліп, қазақ пен қырғыздар өздеріне меншікті бірі -дай екіншісі -дой қосымшалары арқылы «сомадай», «сомодой» сөздерін тудырған. Жорамалымыз дұрыс болса «сомадай» -дың сөзбе-сөз мағынасы бейнелеу, ұқсатудан туған —«үлкен тастай» дегенді білдірмек. Дереккөздер
Сорғалау

Сорғалау. Төмен қарай ағу, саулау, құйылу сияқты қимылдарды осылай да атай береміз. «Қамшының ұшы тиген иегінің астынан қан сорғалап қоя берді» (И. Есқараев, "Тосқауыл"). Етістіктің пайда болуына нақтылы зат атауының ықпалы, әсері болды дерліктей деректерге тап боламыз. Қырғыз тілінде «чорго», хакастарда «сорға», тіпті монғолша «цорго» сөздері қазақ тіліндегі «шүмек» мағынасы орнына жүреді. Әсіресе, хакас тіліндегі «сорға» біздің тіліміздегі «сорғала» етістігінің тууына әкеліп соқтырған. Әрине, біздің тілімізде өте ертерек пайда болып қалыптасқандықтан қазіргі түсінігіміздегі «шүмектеп ағумен» тең мағынасы ұмытылған. Дегенмен, қырғыз тілінде ұмытылмағандығын «чорголоп куй» сияқты тіркестен аңғару қиын емес. Түйіндей айтқанда, «сорғалау» — қазіргі қолданылып жүрген «шүмектеудің» ертедегі синонимі. Дереккөздер
Состию

Состию Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — үдірею, оқыраю, ақшию деп берілген. «Әмина состиып, не қыларын білмей, әрі Малдыбайдың түрінен қорқып, босағада тұрып қалды» (Ж. Тәшенов, Қаратас). Сөздің шыққан төркіні — парсы тілі. Онда «сости» тұлғалы сөз бірнеше мағынаны береді: #әлсіз, күшсіз; дәрменсіздік, жүдеулік; #босаңдық; #жасытық, ынжықтық. Осы сөз түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне ауысқанда тұлғасын сол қалпында сақтап, мағынасына — жоғарыда аталған сипаттағы адамдарда болатын — үрейлену, "қорқу, шошыну сияқты өзгерістер енген. Дереккөздер
Шашыранды органикалық заттар жіктемесі

Таужыныстармен бірге жаралған шашыранды органикалық заттардың генетикалық түрі және катагендік өзгерістерге ұшырау ережесі тұрғысынан дараланатын топтамалары. Шашыранды органикалық заттардың генетикалық түрі сол шашыранды заттардан таужыныстарға қышқылдармен (HC1 және HF) әсер ету нәтижесінде бөлініп алынған және одан таушайыр тектестері мен гумин қышқылдарын аластағаннан кейінгі калған көмірпетрографиялық және химиялық сипаттарымен анықталады. Дереккөздер
Суқан, суқаны сүймеу

Суқан, суқаны сүймеу Сөз тіркесінің мағынасы — жақтырмау, ұнатпау. «Әйтеуір, сол жігітті суқаным сүймейді» (Қ. Жұмаділов, Көкейкесті). Сөз құрылысын, шыққан тегін ашуда — моңғол тобындағы тілдерге назар аударғанда ғана мүмкіндік аламыз. моңғол тілінің өзінде дус — қан, қалмақтарда цусн — қан мағыналарын білдіреді. Бір кездерде моңғол, әсіресе, қалмақ тілінде біздегі «қан» мағыналы сөз — «цусн» қазақ тіліне сыналап кіріп, өзіміздің төл сөзімізбен (қанмен) қабаттаса қолданған мезгілдер болған деген жорамалға жол бермекпіз. Соның нәтижесінде, екі сөз біріге, кіріге отырып «цуқан», одан әрі «суқан» тұлғасы қалыптасуы ықтимал. Екі сөз-біріккен кездерде дыбыстар түсіп қалып отыратын заңдылықтарды қайталау артық. Сөйтіп, «суқан» екі тілдегі бір мағыналы сөздің қайталануынан туып (қан-қан), шын мәніндегі мағынасы — «қаны сүймеу» дегенді ұғындырады. Дереккөздер
Ұңғымалар жіктемесі

Геологиялық барлау жұмыстарында және мұнай мен газ кенорындарын игеруде ескерілуі тиіс белгілеріне қарай бұрғылау ұңғымаларын топтау. Ұңғымалар әр түрлі топтарға геологиялық барлау жұмыстарының және кенорын игерілуінің әр түрлі сатыларына байланысты атқаратын міндетіне қарай жіктеледі. Аймақтық зерттеулер жүргізу, тектоникалық құрылымдарды анықтау және игеруге дайындау, мұнай және газ кенорындарын іздеу, барлау және игеру мақсаттарын жүзеге асыруға қажетті ұңғымалардың бірегей топтары мен категориялары нақтыланған. Ұңғыма категорияларын даралау негізіне геологиялық барлау жұмыстарының немесе кенорынды игерудің нақтылы сатыларында жүзеге асырылатын жалпылама міндеттерді анықтайтын белгілер алынады. Арнаулы ұңғымалар ғана бұл заңдылыққа бағынбайды, олар барлаудың немесе игерудің кез-келген сатысы барысында бұрғылануы мүмкін. Ұңғымаларды топтарға жіктеу жекелеген ұңғымаларды бұрғылаудың міндеттерінен туындайды, олардың жиынтығы жалпылама мүддені жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Іс-тәжрибеде ұңғымаларды өзге белгілері тұрғысынан жіктеу мысалдары да ұшырасады. Мәселен, ұңғыманы бұрғылаудың сабақтастығы тұрғысынан олар "тәуелсіз ұңғымаларға", "тәуелді ұңғымаларға" және "ілгергі ұңғымаларға" жіктеледі; ұңғыманы бұрғылаудан алынған нәтижеге қарай олар "өз міндетін атқарған ұңғымаларға" және "өз міндетін атқармаған ұңғымаларға", өнімді ұңғымаларға", "өнімсіз ұңғымаларға" және "құрғақ" ұңғымаларға" жіктеледі. Дереккөздер
Қабаттастық жіктемесі

Қабаттастықты жіктеудің басты-басты екі бағыты белгілі, олар - қабаттастықты морфологиялық тұрғыдан жіктеу және оны фациялық-генетикалық тұрғыдан жіктеу. Бірінші ұстанымға сәйкес, қабаттастықтар негізінен өздерінің пішін ерекшеліктеріне орай жіктеледі (қиғаш, қиғаштолқынды, толқынды, жайпақтолқынды, көлбеу қабаттастықтар). Фациялық-генетикалық жіктеме түзілімдердің литогенетикалық типтерін даралау ұстанымына негізделген. Дереккөздер
Стратиграфиялық жіктеме

Стратиграфиялық бөлімшелерді олардың категориялары мен рангтеріне қарай жүйелеу. Мұндай жүйелеу аталған бөлімшелердің даралану ұстанымына, олардың құрамына, бір-біріне бағыныштылығына, көлеміне, географиялық таралу ауқымына тығыз байланысты жүргізіледі, сол сияқты оларды геологиялық уақыт тұрғысынан дараланған бірліктерге, яғни жержылнамалық шкала бірліктеріне сәйкестіру мәселесіне де баса назар аударылады. Дереккөздер
Су-суан

Су-суан Қос сөз мағынасына түсіндірме сөздікте — су, шалап, көже сияқты сұйық тамақ деген анықтама берілген. «Құр сүлдері қалған жұрт кешкі су-суанын ұрттар-ұрттамастан төсегіне құлайды» (Қ. Сатыбалдин, Қараторғай). Қос сөздегі тарихы мен шыққан тегін іздестіретініміз екінші сыңары —«суан». Қадағалап қараған адамға мұның өзі көптеген қос сөздер құрамында ұшырасып отыратын мағынасыз, мәнсіз тұлға емес. Іздестіре келгенде оған да иелік жасап, меншіктенетін тілдердің барлығын көреміз. Қазақ тіліндегі «сүт» мағынасы қалмақтарда —«үсн», бурят тілінің кейбір жергілікті ерекшеліктерінде—«сүн», моңғолша—«сүн». Көрсетілген тұлғалардың қазақ тіліне ауысып, «суан» болып қалыптасуы тіл заңдылығына кереғар келе қоймайды. Осының нәтижесінде тілімізде «су-суан» қос сөзі пайда болғанда, тура мағынасы, бір кездерде, «су-сүт» дегенге ұқсаған. Осы тұста ескерте кетерлік жайт, біздің ойымызша, қазіргі тілімізде жиі қолданылып жүрген —«сусын» сөзінің де төркіні «су-суан» қос сөзімен тектес болса керек. Әрине, мұнда біздегі «су» мен моңғол тілдеріндегі «сүн» тұлғалары біріге келіп, бір сөз құрастырған деуге болады. Дереккөздер
Жарықшақты жинауыштар жіктемесі

Жинауыштар жіктемесінің олардың сиымдылығы тұрғысынан дараланатын түрі. Жарықшақты жинауыштардың ішіндегі ең кең тарағандары — аралас типті жинауыштар, бұлардың сиымдылығы тау жыныстардағы алғашқы және туынды куыстардың (кеуекті-ұралы, карстылы-кеуекті т.с.с.) бір-бірімен күрделі түрде астасуы нәтижесінде қалыптасады. Жарықшақты таужыныстардағы көзге көрінетін қуыстардың көпшілігі өте ұсақ микрожарықшақтар арқылы бір-бірімен байланысқан. Таза жарықшақты жинауыштар типі сирек ұшырасады және олардың өндірістік мәні шектеулі. Дереккөздер
Сұңғақ

Сұңғақ. Ұзын бойлы, бойшаң адам кейде осылай да бейнеленеді. «Абайлар Ділдәның бойын ғана көрді, сырт сымбаты талдырмаш, бірақ аса сұңғақ көрінді» (Мұхтар Омарханұлы Әуезов, Абай). «Сұңғақ», «сұңғақты» сын есімдерінің мағыналарына қай қазақ та қанық. Бірақ оның алғашқы түбірі қалай, тұңғыш мағынасы қандай болғаны беймәлім. Ертедегі жазба моңғол тілінде «сунуға», ал қазіргі моңғолдарда «сунга», бурятша «сунгаа», сондай-ақ тунгус-маньчжур тобындағы көптеген тілдерде «суун» тұлғалы сөздер біздің түсінігіміздегі «созу», «керу», «ұзарту» сияқты етістік мағыналарында қолданылады. Қалмақ тілінде де «созыла тұсу» деген мағынаны «сунх» тұлғасы бере алады. Түркі тілдері ішінен хакастарда «сун» сезінің «созу» мағынасын кездестіреміз. Кезі келгенде айта кетейік, қазақтың ауызекі сөзінде де «қол созым» орнына «қол сұным» сөз тіркесі де кейде ауызға алынады. Келтірілген деректер — сөздің алғашқы түбірі етістік «сұн» тұлғалас сөз де, тұңғыш мағынасы —«созу», «керу» екенін әрі түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерге ортақтығын дәлелдеп береді. Тарихта қоғам, онымен қоса тіл дамуының нәтижесінде бұл сөздің морфологиялық тұлғалары өзгере түсіп, сын есімге айналып,мағынасы да басқаша баяндала бастаған. Анығырақ айтқанда, «созу», «керу» қимыл-әрекеттері заттың ұзаруына әкеліп тіреген. Өсудің осы жолы арқылы қазіргі әңгімелеп отырған «бойшаң, ұзын бойлы» мағынасын беретін «сұңғақ», «сұңғақты» тұлғасындағы сындық сөздер пайда болған. Дереккөздер
Кластиттер

Түйірлі тау жынысытар (шөгінділер) деген ұғымды білдіреді, яғни құрлықтар бетінің, су түбінің механикалық тұрғыдан денудациялануы (жемірілуі) нәтижесінде дараланған тау жынысы (минерал) түйірлері есебінен қалыптасқан шөгінді тау жынысытар (шөгінділер). Дереккөздер
Сүбе би

Сүбе би - кеңесші би, «төбе бидің» кеңесшісі. Көне заманда ел билеген әкімшілік орындарында «төбе би», «сүбе би» аттарын жамылған лауазым иелері болған. Осындағы төбе де, сүбе де біздің бүгінгі таңдағы түсінігіміздегілердің біріне жанаспайды. «Төбе би» туралы кезегі келгенде кеңес құрармыз. Түсіндірме сөздігімізден мынаны оқимыз: сүбе — #қабырға етегіне біткен, майлы қалың ет(одан әрі мысалдар берілген); #(ауыспалы мағына есебінде) маңдай алды, таңдаулы іспеттес мағына жүктейді де, бірнеше мысал келтірілген. Солардың бірі — «Қыпшақтың сүбе биінің бірі — топ жарған шешен Құба би» (I. Есенберлин, Алмас.). Байымдаудың бұл түріне сенсек, сөйлем ішіндегі «сүбе биіміз», алғашқы мағынадан туындаған болып тұр. Енді біз «сүбе би» тұрақты тіркесіндегі «сүбе» сөзінің төркінін іздестіруге тікелей кірісейік. Кейбір түркі тілдері деректеріне зер салғанда мынаны байқаймыз. Якут тілінде «сүбэ», туваларда «сүме» сөздері қазақ тіліндегі «кеңес», «кеңесу» мағыналарында қолданылады. Әрегірек барсақ, моңғолша «зөвлөх», қалмақтарда «сүв-селвч» тұлғалары біздегі «кеңесу», «кеңесші» ұғымдарының орнына жұмсалады. Келтірілген деректердің қайсысы болса да, біздің тіліміздегі «би» сөзімен тіркесте қалыптасқан «сүбе» тұлғасының әуелден-ақ дербес мағынасы болғандығын және шыққан төркіні түркі, моңғол тобындағы тілдер екендігін дәлелдей алса керек. Сонда «сүбе би» -дің мағынасын қазіргі тұрғыдан түсіндірсек — кеңесші би. Демек, «төбе бидің» кеңесшісі. Дереккөздер
Тахиятул-мәсжид намазы

«Тахиятул-мәсжид» намазы, мешітке сәлем беру намазы. Яғни, мешіттің Раббысына сәлем беру, оған тағзым ету мақсатымен екі рәкат намаз оқу - мәндүп нәпіл намаз. Бір күнде мешітке бірнеше мәрте кірген адамға осы намазды бір рет оқыса, жеткілікті. Бұл намазды мешітке кірген сәтте оқыған абзал. Отырып, аздан кейін оқыса да болады. Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: «Кімде-кім мешітке кіргенде екі рәкат намаз оқымай отырмасын». Жұма күні имам хұтба айтып жатқан кезде кірген адам бұл намазды оқымастан отыру керек. Мешітке парыз яки нәпіл намаз оқу үшін кіріп, отырмастан сол ниет еткен намазын оқу да - «тахиятул-мәсжид» намазының орнына жүреді. Дереккөздер
Сүйем

Сүйем Бас бармақ пен сұқ қол аралығымен өлшенетін мөлшер осылай аталады. «Қазақ жауынгерлері Украина, Беларусь, Кавказ жерлерін өзіміздің жер, Отан жері деп бағалап, оның әрбір сүйемі үшін жаумен жан аямай жұлқысты» (Р. Ыдырысов, Отты жыл.). Қырғыз тілінде осы мағынаны «сөөм» сөзі ұғындырады. Осы тіл дерегіне одан әрі зер салсақ, «сеәмей» тұлғасын кездестіріп, мағынасы — біздегі «сұқ қол» екенін білеміз. Дыбыстық құрамы жағынан осы тұлғалас якут тіліндегі «сөмүйә» сөзі «сұқ қол» мағынасында ұшырасады. Тұңғұс-маньчжур тобындағы тілдердің кейбіреуінен де осыны байқаймыз. Тілдік деректер мәліметін қорыта келгенде, «сүйем» сөзінің алғашқы мағынасы — сұқ қол. Ал бізде соның қатынасымен жүргізілетін өлшемде ғана сақталған. Дереккөздер
Карбонатты жинауыштар

Қуыстарының түрлері мейілінше көп, тұз қышқылы мен өзге де реагентгердің жасанды әсері нәтижесінде өздерінің сүзбелегіштік және кіріктіру қабілеттерін айтарлықтай жақсартуға икемді карбонатты таужыныстардан (әктастардан, доломиттерден, олардың бір-бірін алмастыру түрлерінен) тұратын жинауыштар. Дереккөздер
Микроұралы жинауыштар

Ашық қуыстылыгы негізінен бір-бірімен өте тар кеуектілік арналары немесе микрожарықшалар яки жарықшақтар (диаметрі ұра диаметрінен 5-10 есе кем) арқылы жалғасқан микроұралар (еру кеуекшелері) түрінде ұшырасатын көбінесе карбонатты тау жынысытардан тұратын жинауыштар. Бұл жинауыштардың аталған қасиеттері олардың сүзбелеу қабілетін анықтайды, ал олардың қуыстылық коэффициенті бірліктің жүздеген бөлігінен 0,2-ге дейін өзгереді. Дереккөздер
Сүліктей

Сүліктей. Түсіндірме сөздіктегі бұл сөздің мағынасы — жіңішке, жұмыр, жылтыр. «Наурызбай бас бәйгеге тігілген сүліктей қара су жорғаны жанындағы жолдасын жыққан айыбым деп, Ақбөкенге тартқанды (I. Есенберлин, Қаһар). Түсіндірме сөздікте дәл осыған (сүліктейге) анықтама беруші автор сөз түбірін қан сорғыш құрт — сүлікпен байланысты қараған болса керек. Бүгінгі күнде, әділін айтсақ, бәріміз де «сүлік» дегенде соны ғана ұғынамыз. Өте ертеректе «сүліктің» басқа да мағынасы болғанын білмеу автордың кінәсі емес. Өйткені ғасырлар өткен сайын ол сөз дыбыстық өзгерістерге ұшырап, тұлғасын танытпастай түрге енген. Ертедегі түркі жазба ескерткіштері сөздігінен «сүліктей» сөзінің төркіні дерліктей деректер жиі ұшырасады. Солардың бірінде сілік — таза; асыл; әсем, көркем мағыналарын білдіретіндігі айтылады да, VIII ғасырдағы Күлтегін құрметіне арналған ескерткіштен — «сілік қыз оғлуң күң болты» сөйлемін алып, «әсем қыз балаларың күң болды» деп аударған. Осы мағынада бұл сөз М. Қашқари сөздігінде де кездеседі. Шағатай сияқты түркі тілдерінде «сілі», «сіліг» тұлғалары өткен ғасырда да «таза, жарқылдаған, бедерсіз тегіс» мағыналарын сақтаған. Хакастарда «сіліг» сөзі «сұлулық, көркемдік» мағынасын ұғындырады. Уақыт озған сайын сөздердің тұлғасы түгіл, мағынасына да өзгеріс еніп отыратыны бұрынғы жолдарда талай ескертілді. Сол сияқты ертедегі «сілік» дыбыс құрамындағы сөз бері келе, әсіресе, халықтар қалыптаса бастағаннан кейін тұлғасын түрлендіре түсіп, біздің тілімізде «сұлу» болып қалыптасқан. Өзгерістің бәрі тіл заңдылығынан ауа жайылмаған. Ертеректегі «еліг» сөзі — қазір бізде — елу, кейбір түркі тілдеріндегі — тағ, бізше — тау. Дауысты дыбыстардьщ бірінің орнына екіншісінің алмасуы тіпті оңай құбылыс. Осындай тәсілдер нәтижесінде ертедегі түркі тілдеріне ортақ —«сілік», қазақ тілінде «сілік» тұлғасына ауысқан. Байқауымызша, теңеу тудыратын -тей жұрнағы «сілік» сөзіне өте ерте жармасып —«сіліктей», бері келе «сүліктей» ұқсату, бейнелеу тұлғасы жасалған. Қорыта келгенде, «сүліктей» сөзін қазіргі тұрғыдан түсініктірек айтар болсақ «сұлудай» деген. Дереккөздер
Сүмесін

Сүмесін Аталған сөз мағынасын «сүт, ақ, сүме» деп ұғындырады түсіндірме сөздік. Ал «сүме» сөзіне «сүт өнімі» деген анықтама береді. «Жалғыз сиыр мен екі-үш тұяқтың сүмесіні бір үйлі жанның ауыз шаюына да жетпейтін болған...» (3. Ақышев, Ақбел.). Қазақ тіліндегі «сүмесін» сөзінің «сүт, ақ» мағыналарын беруі — соңғы дәуірдің жемісі. М. Қашқари сөздігінде сума — ашытқы үшін буландыратын бидай немесе арпа. Буландырылған бидай немесе арпадан сөл бөлініп шығатыны өзінен-өзі белгілі. «Сүме» сөзінің «сөл, нәр» мағыналары осы кезге дейін түркі, моңғол, туыгус-маньчжур тобындағы тілдердің кейбіреулерінде сақталған: моңғолша «шим, сімэ»; буряттарда «шэмэ»; маньчжур тілінде «симэ», қалмақша «шим, шүүсін». Якут тілінде де «сүмэсин» тұлғасы «сөл» мағынасында қолданылады. Мұның тұлғасы қазіргі біздің тіліміздегі сүмесінге өте жақын. Аталған деректерді жинақтай айтқанда, қазіргі «сү-сүме» «сүмесін» сөзінің шыққан төркіні — түркі, моңғол, маньчжур тілдері де, ал тұңғыш мағынасы — «сөк, нәр, шырын». Дереккөздер
Мұнайтектер

Мұнайтектер - Табиғи таушайырлардың дербес тектік бұтағы; органикалық заттардың жапсарлы метаморфизм процесіне ұшырауы нәтижесінде қалыптасатын болса керек; жалпы қасиеттері мұнай тізбегіне жататын таушайырларға үқсас, "мұнайтектер" деп аталу себебі де сондықтан. Дереккөздер
Сыбау

Сыбау. Біреуді балағаттау, жаман сөздермен тілдеуді кейде осы сөз арқылы береміз. «Қасымдағы екі шалды да, әлгі екі жігітті де қайдағы бір жаман сөздермен балағаттап, сыбап алған» (С. Омаров, Қиыр жол). Дәл осы мағыналы сөзді арабтарда «сибаб» немесе «суббэ» сөздері береді. Демек, бұл сөз бізге арабтардан ауысқан. Араб, парсы тілдерінен қазақтарға ауысқан сөздерді түзуші авторлар кітабына кірмеген. Дереккөздер
Қалыпты типті жинауыштар

Қуыс кеңістіктері түйіраралық (алғашқы) кеуектерден құралған, әдетте өтімділігі кеуектілік дәрежесінің 9-10 пайызындай болуымен және кеуек арналар арқылы сүзбелеуі салыстырмалы изотроптықпен сипатталатын жинауыштар (құмдар, құмтастар, құмайттастар, туынды карбонатты таужыныстар). Синонимдері — "түйірлі жинауыштар "кеуек типті жинауыштар "; "кеуекті жинауыштар". Дереккөздер
Мұнайтану

Мұнайтану - мұнай (нафтидтер) туралы ілім. Кейбір ғалымдар "таушайыртаным "терминін осы терминмен алмастыруды жөн деп есептейді. Алайда "таушайыртаным" түсінігінің мағынасы "мұнайтану" түсінігінің мағынасынан кеңірек, себебі алдыңғы ггүсінік тек қана мұнайларды (нафтидтерді) ғана емес, таужыныспен бірге қалыптасқан органикалық заттардың өзге күрамбөліктерін де зертгеу мүддесін көздейді. Екінші жағынан, "таушайыртаньш" түсінігі органикалық заттардың геохимиялық аспектілерін ғана зерттейді, ал "мұнайтану" мұнайға (нафтидтерге) қатысты барша мәселелерді, тіпті технологиялық мәселелерді де зерттеуге мүдделі. Дереккөздер
Жырғалу

Мағынасы — аспай-саспай, керіліп-созылу, манаурау делінген түсіндірме сөздікте, «Сенің бәйбішең жырғалып бір тамақ істеп бергенше шегіміз шұрқырайтын болды» (Ауызекі тіл). Дәл осы іспеттес мағынада кейде «ырғалу» дыбыстық қүрамда да айтылады. «Ырғалып, орнынан ол әрең түрды, Түрегеліп ант ұрған шалды көрді» (Абай тілі сөздігі, 1968, 177). Екі сөз бірігіп «ырғалып-жырғалып» сияқты қос сөз қалпында да қолданылады. Мұның өзі олардың мағына бірлестігін білдіреді. Сөз төркініне шолу жасай келгенде «жырғалу» сөзінің қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы — туынды мағына екені анықталады. Қырғыз тілінде жырга — рақаттану, ләззат алу, ал жырғал — рақат, ләззат (К. Юд., КРС, 283), якуттарда үөрүү— #рақаттану, #қуаныш, көңілдің көтерілуі(Рус.-як., 659; Як.-рус., 455). В. Радловтың сөздігі бойынша, Алтай төңірегіндегі кейбір түркі тілдерінде,
Сыңар

Сыңар Сөз мағынасы — екеудің бірі - егіздің серігі; «жалғыз» дегенмен бірдей екені әркімге аян. «Айырылған сыңарынан коңыр қозым! Қайдасың қалқатайым? Күн мен айдың, Айтсаңшы, кездескенше көбін-азын» (М. Әлімбаев, Өшпес от.). «Сыңар» сөзінің ертедегі мағынасы езгеше болған. Орхон-Енисей ескерткіштерінің біріндегі «сыңары бодун ічкіді» деген жазу қазақшаға аударғанда «халықтың жартысы (бізге) бағынды» дегенге мезгейді. Осындағы «сыңар» сөзінің мағынасын сөздікте «жарты» деп ұғындырады. Бұған сенбеске қақымыз жоқ әрі соны куәландырарлық тағы бір дерек алдымыздан шығады. Қазіргі якут тілінде «аңар» тұлғасы «жарты» мағынасын ұғындырады. Ертедегі жазба ескерткіш пен қазақ тілінде «сыңар», ал якуттарда неге «аңар» қалпында көрінуін түсіндіру артық. Келтірілген деректерге сүйенгенде, қазіргі «сыңар» сөзінің ертедегі тұлғасы сақталған да, тек мағынасына ғана өзгеріс енген. Дереккөздер
Неостратотип

Неостратотип - Жекелеген ратыграфиялық бірліктің (бөліменің) бұрын дараланған стратотипін алмастыра алатын жаңа стратотип. Стратиграфиялық қиманың өзімен іргелес түстарын салыстыра зерттеуге қажетті алғашқы стратотип аймағына мүмкіндігі мүмкін болмаған жағдайда ғана (аталған аймақ су астында бұрынғы стратотап қимасы өндірістік жарылыстардан жапа шеккенде, өндірістік қазындылармен залалданғанда, немесе өндірістік ғимараттар қалғанда, тағы сол сияқты) неостратотип қимасы жаңадан жасақталатын болады. стратотип бұрынғы стратотип орналасқан ауданда ғана даралануы тиіс, литологиялық-фациялық ерекшеліктері де бұрынғы қиманы айна-қатесіз қайталауы шарт. Дереккөздер
Аралас типті жинауыштар

Қуыс кеңістіктері екі немесе үш қуыс түрлерінен тұратын жинауыштар; геологиялық-кәсіптік тәжрибеде жарықшақты-қалыпты, жарықшақты-ұралы, жарықшақты-қалыпты-ұралы, ұралы-қалыпты жинауыштар болып бірнеше түрлерге жіктеледі. Дереккөздер
Терригендік жинауыштар

Минералдық құрамы әр түрлі, саздылық дәрежесі де түрліше, дәнекерлеуші затгардың құрамы мен сипаты жағынан да түрліше болып келетін, әдетте қалыпты немесе қалыпты-жарықшақты типтерге жататын терригендік таужыныстардан — құмдардан, құмтастардан, құмайттастардан — тұратын жинауыштар. Дереккөздер
Жіпсу

Қазақ тілінде терлей бастау, бусану осылай айтылады. «От қызуына жазық маңдайы жіпсіген Ақан басын төмен салып, ұзақ ойланып қалды» (С. Жүнісов, Ақан сері). Бірқатар түркі тілдерін қарастыра келгенде дәл бұл тұлғадағы және мағынасы сәйкес сөзді кездестіре алмадық. Дегенмен кейбір түркі тілі мен түнгус-маньчжур тілдерінің дерегіне сүйеніп жорамал айтуға бет алдық. Тунгус-маньчжур тілдерінің кейбіреуінде: чив — ағу (ССТМЯ, II, 389). Сөздікте бұл тілдерге якут тілінен ауысқандығы белгіленген. Якуттарда чіпкын — сақылаудан құйылу мағынасыңа нұсқайды (бұл да сонда). Байқап қарасақ, ағу, құйылу — белгілі бір сұйық заттың қозғалысына арналған сөз. Ол сұйық зат — кейде адам денесіндегі тер бөлуі. Бір ғажабы «тер ақты», «тер шықты» деп айтамыз да, ал «тер жіпсіді» тіркесін қолдану дағдыға айналмаған. «Тер» сөзін қоспай-ақ «жіпсіді» десе адамға тердің келе бастағанын түсінеміз. Мұның өзі ертеден келе жатқан, қалыптасқан дәстүр сияқты. Сондықтан да «жіпсудің» берер мағынасын «термен» қосақтамай іздестіруге болатындығы байқалады. Бұл ретте бізге жәрдем беретін тіл — тува тілі болмақ. Оларда шимчээр — 1) қозғалу; 2) қозғала бастау (Рус.-тув.сл., 127) мағыналарына нұсқайды. Тіліміздегі «жіпсу» де, немесе «шып-шып терлеу» де осындағы түбір сөз «шим» тұлғасымен байланысты болуы ықтимал. Өйткені «жіпсу» дегеніміз әлі шындап терлеу емес, оның тек қозғала түсіп, денеде көріне бастауы. Дереккөздер
Литологиялық үйлесімсіздік

Литологиялық үйлесімсіздік - Көзге көрінетін сатиграфиялык, немесе тектоникалық үйлесімсіздіктер байқалмайтын, алайда жақсы кемеледенген таужыныстар кемеледенбеген таужыныстармен (немесе керісінше) сипатталатын шартты үйлесімсіздік. Дереккөздер
Жергілікті үйлесімсіздік

Жергілікті үйлесімсіздік - Антиклиндердің дөңесі (күмбезі) ретінде байқалатын, бірақ олармен көршілес синклондер ауқымында бірте-бірте беруімен сипатталатын таужыныстардың жастау қабаттарының көне жыныстардың шайылу бетін көмкеруі. Дереккөздер
Шашыранды үйлесімсіздік

Шашыранды үйлесімсіздік - Түзілімдену алабының төмен ойысуы, сөйтіп шөгінділердің түзілуі сәтінде қалыптасатын катпарлыклен орайлас өрбитін үйлесімсіздік. Қатпарланудың шөгіндену процесімен орайлас өрбуінің нәтижесі тау жынысытар қимасындағы көне тау жынысы қабаттары оларды көмкерген жастау қабаттарға қарағанда қарқындырақ еңістенуімен анықталады. Дереккөздер
Аймақтық үйлесімсіздік

Аймақтық үйлесімсіздік - Ауқымды аймақтарды қамтитын, қарқынды қатпарланған немесе азын-аулақ қатпарланған көне таужыныстар бетін жастау таужыныстардың көмкеруі. бұрын денудацыяға ұшыраған таужыныстардан түратын аймақтың төмен қарай ойысуы, сөйтіп осы аймақта жаңа шөгінділердің түзілуі нәтижесінде қалыптасады. Дереккөздер
Тектоникалық үйлесімсіздік

Тектоникалық үйлесімсіздік - бұрын түзілген таужыныстар қабатының деформациялану процесі нәтижесінде қалыптасатын үйлесімсіздік; әдетте тектоникалық Құрылымның (бастырманың, қаусырманың, көлбеменің) бір бөлігінің екінші бөлігі бетінде жылжуы нәтижесінде көрініс береді. Дереккөздер
Бұрыштық үйлесімсіздік

Бұрыштық үйлесімсіздік - Геологиялық көнелігі жастау қат-қабатты таужыныстардың беткі жазықтығы шайылып үлгерген көне таужыныстарды көмкеруі таужыныстардың бұл екі түрлі кешендерінің еңістену бұрыштары бір-біріне мүлдем сәйкеспейді. Дереккөздер
Сыптай

Сыптай Түсіндірме сөздікте бұның екі мағынасы берілген: 1)Тартылған сымдай түп-түзу, оқтай. «Сонан кейін сыптай сымбатты теректер өскен қатармен жүріп отырды» (Қ. Әміров, Революция.); 2)қынап тігілген, тап-тар, құнтиған. «Қыздардың үшеуінің де кигені — сыптай трико шалбар» (Ө. Қанахин, Жүрек.). Бұл мағыналардың қайсысы да қазіргі түсінік. Сөз түбірі «сып» қазіргі қазақ тілінде жеке қолданылмайды («сып етті», «сып берді» тіркестеріндегі «сыптың» табиғаты басқаша). Алайда, кейбір түркі тілдерінде дыбыстық құрамы жағынан «сып» сөзіне сәйкес тұлғалар ез алдына мағына меншіктеніп, жеке тұрып та қолданыла береді. Туваларда — «сып», хакасша — «сап», ноғай тілінде — «шап». Осылардың бәрі мағынасы жағынан — сабақ, өсімдік сабағы деген түсінік береді. Әсіресе, тува тіліндегі «сып»— біздегі «сыптай» сезінің түбіріне өте сәйкес. Ертедегі түркі тілдері сөздігінде және тунгус-мапьчжур тобындағы тілдерде де дыбысталуы жағынан ұқсас сөздер жоқ емес. Бірақ олардың мағынасы өзгеше реңкте. М. Қашқари сөздігінде сып — тай. Мұның өзі тай мүшесін өсімдік сабағымен теңеп, көркем көрсету нәтижесі деуге болады. Осыларды ескере келіп, тіліміздегі «сыптай» сезінің мағынасы — түзулік, биік көркемдігін өсімдік сабағымен салыстырудан пайда болған демекпіз. Дереккөздер
Жіптіктей

Жіптіктей. 10 томдық түсіндірме сөздігіміздің ұғындыруы бойынша, жіптіктей мағынасы «сыптығыр етіп ширатылған жіңішке жіп немесе сол сияқты басқа бір зат; талшық; жіп-жіңішке» делінген де, мысалға мына сөйлемді келтірген: «Ол жіптіктей болып, ордың ішінде тұр екен» (Ә. Нұршайықов, Батыр.). Ал 1959—61 жылдары шыққан екі томдықта: жіптіктей — тәп-тәуір, теп-тегіс, ып-ықшам, әп-әдемі, сымбатты мағынасында түсіндірілген де, «Түтіктің аузы дөп-дөңгелек, орта белінен жоғары жері жіптіктей туп-түзу қырлы екен (Иманжанов)» деген мысал берілген. Осы екі түсініктің кайсысы дұрыс деп талдап, сарапқа салу, дәл қазір, біздің міндетіміз емес. Ол туралы төрелікті оқырмандар айтқаны лазым. Өз міндетіміз — «жіптіктей» сөзінің тарихи дамуына бет бұрсақ, дәл осы тұлғаға сәйкес сөзді тек якут тілінен табамыз, бірде: сөптөөх — тұрарлық, лайықты, қолайлы мағынасың берсе (Як.-рус. сл., 336); екінші бір — «чэбдик» дыбыстық құрамдағы сөз — дені сау, ширақ, сергек, күшті іспеттес мағыналарында қолданылады. (Як.-рус. сл., 516). Біздің шамалауымызша, қазақ тіліндегі «жіптіктей» сөзі осы якут тіліндегі тұлғалармен дыбыстық құрамы әрі мағына жағынан қабысып, жағысып жатқандай. Якут тіліндегі «сөптөөк» сөзі және оның мағынасы алғашқы болса керек те, ал «чебдик» тұлғасы мен оның, мағынасы кейін пайда болған деп жорамалдаймыз. Өйткені алғашқы сездің түбірі «сеп», ал мағынасы — дұрыс, жақсы, жарамды деген ұғымға нұсқайды. Якут тілінің өзінде дыбыс сәйкестігі нәтижесінде алғашқы бір түбірдің өзгеріске түскенімен жалпы ұқсастығын жоймай, мағына жағынан да бірі екіншісінің салдары, нәтижесі екендігі байқалады. Ал қазақ тілі қолданылуында якут тіліндегі туынды түбір «сөптөөк» не «чэбдик» тұлғасына сын есім жұрнағы -тей қосылып, «сөптөөктей», «чэбдиктей» тұлғаларын тудырып, тіліміздегі заңдылыққа сәйкес «жіптіктей» қалпына жеткен. Мағына жағындағы өзгеріс онша алшақ кетпеген. Дереккөздер
Бұрғылау кезінде байқалатын мұнай, газ, су бөлінімдері

Бұрғылау кезінде байқалатын мұнай, газ, су бөлінімдері - ұңгыма бұрғылау барысында қойнауқаттық қысым жуғыштау сүйығы бағанының қысымынан артық болған жағдайда сол жуғыштау сүйығына аз-мүз мұнай, газ немесе су массаларының кірігуі. Бұл жағдай бұрғылау кезінде айтарлықтай қиындықтар туғызуы ықтимал. Дереккөздер
Жіті

Қазіргі қазақ тілінде — қырағы, кергіш, байқағыш мағынасында, көбіне тек «көз» сөзімен тіркесе қолданылады. «Күйшінің жіті көзі қыздың әр қимылын қапысыз бағады» (Т. Ахтанов, Дала сыры). «Жіті» сөзінің қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы түркі тілдерінде өте ертеде пайда болған тұрақты тіркестің сақталғандығын аңғартады. Онда йіті көзлүг — өткір көзді (ДТС, 263) мағынасында қолданылған. Ал басқа заттың өткірлігіне «жіті» сөзі қазақ тілінде айтылмайтыны белгілі. Ертедегі түркі тілдерінде «йіті», «йітіг» тұлғалы сөздер кесетін құралдың өткірлігін білдірген: «бу менің йіті қылычымын көрүңләр» (ДТС, 263)—«мына менің өткір қылышыма қараңдар» немесе «нечә йітіг бічәк ерсә өз сапын йонумас» (сонда)— «пышақ қанша өткір болса да өз сабын жона алмас». Қазіргі кездегі кептеген түркі тілдерінде әр түрлі дыбыстық ауытқушылықпен «йіті» немесе «йітіг» сөздері «өткір» (кесетін заттар үшін) мағынасын осы күнге дейін сақтаған: Әзірбайжан, түрік, қырым татарларында — іті (В. Рад. Опыт..., I, 2, 1502); түрікмендерде — йити (Рус.-туркм. сл., 1956, 435); тува тілінде — чидиг (Рус.-тув., 1980, 346); хакасша — чітіг (Хак.-рус., 1953, 319), якуттарда — сытыы (Рус.-як., 1968, 377) және т. б. қорыта келгенде, ертеден мәлім, «йіті» сөзі қазақ тілінде тек көзбен тіркесте ғана сақталған да, қалған жағдайларда оны қазір қолданылып жүрген «өткір» сөзі ығыстырған. Дереккөздер
Жарықшақты-ұралы жинауыштар

Өз болмысында ұра тіпті жинауыштарға тән ұралылықпен және микрожарықшақтықпен қатар ұсақтүйірлі ұралы доломиттердегі және әр түрлі дәрежеде долмиттенген біршама тығыз әксаздар мен әктастардағы микрожарыктар да үлкен рөл атқаратын жинауыштар. Дереккөздер
Сіле, ішек-сілесі қату

Сіле, ішек-сілесі қату Ішегі түйілгенше күлуді кейде «ішек-сілесі қатты» деген қос сөзді трікеспен де ұғындырамыз. «Вагоннан үшеуіміз шыққанда, көршілес купелерде біздің жайымызды білетін адамдар ішек-сілесі қатып күліп қоя берді» (Қ. Қайсенов, Жау тылы.). «Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» (1966, 179—180) «сіле» сөзінің қатысымен жасалған «сілесі қатты», «ішек-сілесі қатты», «сілесі құрыды» іспеттес тұрақты сөз тіркестерінің төркінін іздестіруші автор түркі, моңғол тілдеріндегі «әл, күш, жүйке тамыр, желке тамыр» мағыналарын беретін «сілеге» сәйкес тұлғаларды дерек ретінде алып, «ішек-сілесі қатты» фразеологиясын да солармен байланыстыра қарайды. Біздің байқауымызша, «сілесі қатты», «сілесі құрыды» деген тіркестердегі «сілені» автор көрсеткен тілдік мәліметтермен жұғыстыруға болғанмен — «ішек-сілесі қатты»-ны олармен қатар қоюға реті келмейтін сияқты. Бұнда тек қана «сіле» емес, «қатты» етістігінің де төркініне көңіл аудару қажеттілігі туатын тәрізді. Әдетте, тіл заңдылығы бойынша, қос сөз құрамындағы сөздер мағына жағынан ете жақын болып келіп отырады (жақын-жуық, ілік-шатыс т. б.). Тіпті екінші сыңары түсініксіз деп саналатындары да төркінін аша келгенде мағына жағынан бірдей болады. Мысалы, бала-шаға, қыз-қырқын сияқты қос сөздердегі соңғы «шаға», «қырқын» сыңарларының алғашқысы, түрікмен тілінде — бала, соңғысы, чуваштарда — қыз мағыналарын ұғындырады. Біздің тілімізде олардың мағыналары ұмытылған. Осы тілдік деректерге сүйене келіп, «ішек-сіле»-ні «ішек-ішек» деп ұғынуға болады. Демек, қайталама қос сөз екен. Сөздің тобықтай түйініңе тоқталғанда мынаны байқаймыз. Адам аса көңілдене күлгенде оның белгісі тек бет пішінде ғана сезілмей, бүкіл денесіне әсер ететіні белгілі. Қарқылдап күлкіге кепелген адамның иығына дейін солқылдайтыны да бар. Күлкінің осы қалпын бейнелеуде кейде «ішегі түйілгенше күлді» деу де тілімізде жиі кездеседі. Дәл осындай бейнелеудің бірі — «ішек- сілесі қатты». Демек, адам өзі күліп қана қоймай, «ішек-ішегіне дейін күлді» деген ұғымның ертедегі тұлғасы. Дереккөздер
Су айдындарының мұнайгаздылығы

Су айдындарының мұнайгаздылығы - Әлемдік мұхит түбі шөгінді алабының, ең алдымен көршілес Құрлық өңіріндегі мұнайгазды Құрылымдардың жалғасын қамтитын континенттік қайраң аймағының мұнаймен (газбен) қанығу мүкіндігі. Әлем елдерінің жүзге жуығы Әлемдік мүхит өңірінен мұнай (газ) өндірумен айналысады, аталған кенорындар негізінен кайнозой және мезозой түзілімдерінен, өте сирек палеозой қабаттарынан өндіріледі. Әлемдік мүхиттың континенттік қайраң және континенттік баурай өңірінен, су 2000 метрге дейінгі терендіктерінен мұнай-(газ) өндірумен 96 ел айналысады; 40-тан астам елдер 300 м тереңдік астындағы қабаттардан мұнай мен газ өндіреді. Мұнай мен газ кенорындарын су астынан іздеудің негізгі аудандары - Парсы және Мексика шығанақтары, Маракаибо лагунасы, Солтүстік Теңіз, Гвинейшығанағы,Алясканың, Калифорнияның, Бразилияның, Австралияның қайраңдары, Жерорта және Каспий теңіздері, Оңтүстік-Шығыс Азия теңіздері, т.б. 1999 жылдың тамыз айында Қазақстан Республикасыда Каспий теңізі түбін мұнай кенорындарын ашуға бұрғылай бастағаны белгілі, соның нәтижесінде Шығыс қашаған атаулы ірі кенорын табылғандығы мәлім. Кейінірек сол өңірлерден өзге де ірілі-ұсақты мұнай-газ кенорындары ашылды [мәселен, Құрманғазы кенорны). Теңіз кенорындарын игеруі нәтижесінде Ұлыбритания, Норвегия, Мексика сияқты әлем елдері өте ірі мұнай және газ өндіруші елдер санатына қосылды. Өте ірі мұнай өндіруші елдердің алғашқы ондығына Сауд Аравиясы, АҚШ, Венесуэла, Мысыр, Индонезия, Иран елдері кіреді, бұл жүлделі орындарға Қазақстан Республикасының игеру мүмкіндігі де өте жоғары. Өте ірі газ өндіруші елдердің қатарына кіретіндер АҚШ, Ұлыбритания, Норвегия, Венесуэла, Нидерланд, Ресей, Мексика, Индонезия, Австралия. Кейбір сараптаушылардың пікіріне сәйкес, көмірсутектердің әлемдік ресурстарының біршама қомақты бөлігі су алаптары, негізінен алғанда континенттік қайраң белдемдеріне, шоғырланған. әлемдік мүхиттың континенттік қайраңнан тереңірек өңірлерінде бұкіл імірсутектер қорының 30-35 %-ы ғана орналасқан болса керек; бұлар негізінен континенттік баурайларға және континент етегіне сәйкес келеді. Мүхиттың олардан да гөрі тереңірек өңірлерінде мұнай (газ) шоғырлану мүмкіндігі күрт төмендейді, себебі органикалық заттардың бұл өңірлерде жарытымсыз шақталатындығы және иіөгінді түзілу жылдамдығының мардымсыздығы оларда мұнай (газ) қалыптасу процесін айтарлықтай шектейді. Дереккөздер
Табанды

Табанды Дәл осы тұлғалы сөз түсіндірме сөздікте — алған бетінен қайтпайтын тұрақты, сөзіне, уәдесіне берік мағынасында көрінеді. «Бұл шығармада қажырлы ерлердің, табанды большевиктердің кескіні-кейпі көрсетіледі» (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Суреткер). Сәз төркіні парсы тілінен екенін бірден айтуға болады. Өйткені Сібірдегі түркі тілдері мен моңғол тобындағы тілдерде бұл тұлғалас сөздер ұшыраспайды. Парсыларда таб — төзімді, шыдамды, берік деген ұғымға ие болса, тәбан — қуат, күш дегенге нұсқайды. Әсіресе, соңғы «тәбан» сөзі қазақ тілінде -ды қосымшасын қабылдап, қазақ тіліндегі «мықты, төзімді» сөздерінің синониміне айналғаны көрініп тұр. Қазақ тіліне араб, парсы тілдерінен ауысқан сөздер жөнінде кітап жазған авторлардың тізіміне ілінбеген. Сол себептен де біз еңбегімізге кіргізіп отырмыз. Дереккөздер
Жарықшақ типті жинауыштар

Қуыс кеңістіктері жарықтар мен жарықшақтардан тұратын карбонатты және терригендік жинауыштар. Мұндай жинауыштардың кіріктіру-сүзбелеу сипаттары төмендегі көрсеткіштерге сәйкес келеді: жарықшақтар мен жарықтардың ырсималылығы ондаған микроннан бірнеше мм-ге шейін, жарықтардың(жарықшақтардың) тығыздығы 10-100, жарықшақтылық коэффициенті 0,0006-0,002, өтімділігі 0,01-0,05 мкм2 немесе одан да артығырақ. Синонимі — "жарықшақты жинауыштар. Дереккөздер
Пұшпақ

Пұшпақ. Он томдық түсіндірме сөздігімізде аталған сөздің бірінші мағынасының түсінігі — малдың,аңның тізеден төменгі сирақ терісі. «Қойдың, ешкінің, тайлақтың пұшпақтарынан құрап тіккен ішіктер де болады» (С. Қасиманов, Қаз, қолөнері). Мына мысалда көрсеткендей, ішік тек мал пұшпақтарынан ғана емес, терісі бағалы — түлкі, қарсақ, қасқыр сияқты аңдардың пұшпақтарынан да құрастырып тігіледі. Дәл осындай сырт киім қазақтарда «пұшпақ ішік» деп атау қалыптастырып, дәстүрге айналғалы не заман. Алайда дәл осы тұрақты тіркеске түсіндірме сөздіктен орын тимегеніне таңданамыз. Оның есесіне, орфографиялық сөздікте ұмытылмаған. Зер сала қарасақ, «пұшпақ» сөзінің қазақ тіліндегі бірінші мағынасы деп танылып жүргенінің өзі кейінгі дәуірдің туындысы екендігін аңғарамыз. Түркі тілдері ішінде өте көне саналатын якут тілінде «быстах» сөзі біздің тіліміздегі «кесінді, үзінді, сынық белік» іспеттес мағыналар орнына жұмсалады. Дәл осындай мағыналарды білдіруде тува тілінде «быжынды» сөзі қолданылады. Сөз төркініне дұрыс жол табу үшін, осы сөздердің түбіріне үңілсек — «быс» екенін байқаймыз. Якут тілінде быс — кесу, кесіп алу ұғымына нұсқайды. Ал Алтай өңіріндегі хакастарда «кесу» мағынасын білдіруде—«пыс» сөзі қолданылады. Түркі тілдері ішінде бір дауыссыз дыбыс орнына олардың екіншісі, сондай-ақ дауыстылардың да бірін бірі алмастыра беретіндігі жөнінде, өткен жолдарда, талай қайталаған болатынбыз. Осы тұрғыдан алғанда, жоғарыдағы, якут тіліндегі «быстах» сөзінің тілімізде «пұшпақ» түріне дейін өзгеруі заңды. Өзгеріс жолын түсіндіре түскенде, өз тіліміздегі қазіргі «кес» сөзінің ертеректегі синонимі «піш» етістігін алып, оған -пек жүрнағын жалғасақ «пішпек» тұлғасы туады. Осы тұлға тіл дамуының нәтижесінде «пұшпақ» қалпына дейін түрлене түсіп, қазіргі мағынасы — белгілі бір тұтас заттың «кесіндісі, бөлігі» дегенді аңғартатын дәрежеге жеткен. Қазіргі тілімізде «пішу» мен «кесу» етістіктерінің арасында мағыналық реңк бар екендігін түсіндіріп жатуды артық көрдік. «Пішу» етістігінің ертедегі мағынасы бір ғана іс-әрекетте (еркек малды піштіру де ғана) сақталған. Кесу мен пішудің алғаш синоним болғандығына — тіліміздегі «кесіп-пішу» қос сөзі де дәлелдейтін тілдік дерек. Тіліміздегі «пышақ» сөзінің төркінін де «піш» етістігімен байланыстырған жөн. Дереккөздер
Зымиян

Қазіргі түсінігімізде сұм-сұрқия, залым, қу мағыналарына нұсқайды. «Шорқақ, аңғал жігітке зымиян қыз түлкіше құйрығын шалдырып жүрсе керек» (Ғабиден Мұстафин, Дауыл.). Кейбір түркі тілдері деректеріне қарағанда, «зымиян» сөзінің біздегі қазіргі мағынасы кейінірек пайда болған, туынды мағынаға ұқсайды. Мысалы, якут тілінде «сымыйа» тұлғасы қазақ тіліндегі — өтірік, жалған ұғымында қолданылады (Рус.-як. сл., 1968, 262). Көрсетілген тұлға (сымыйа) қазақ тілі қолданысында сәлкем дыбыстық өзгерістерге түсіп («с» орнына «з») және соңына «н» жұрнағының қосылуы нәтижесінде мағына жағынан да өзгеріске душар болған. Шын мәнісінде де, өтірік пен жалғандықтың өзі сұрқиялық, залымдық, қулықпен негіздес екенін теріске шығару оңай жұмыс емес. Сөйтіп, «зымиян» сезі тұлғалық жағынан мынадай өзгерістерді басынан өткізген де (сымыйа + н>сымы-йан>зымыйан>зымиян), үстеме мағынаға ие болған. Дереккөздер
Сұрыпталмаған таужыныс

Сұрыпталмаған тау жынысы - Әр түрлі мөлшердегі түйірлереден яки кесектерден тұратын шөгінді тау жынысытардың жалпылама атауы; бұл тау жынысытардың құрамы мне жұмырлық дәрежесі де әдетте әркелкі болып келеді Дереккөздер
Пұшық

Пүшық. Түсіндірме сөздіктен екі түрлі мағынасын оқимыз: *Жұқпалы ауру салдарынан мұрны кем болып қалған, батық біткен. «Одан да не ақсақ, не пүшық етіп, бақытты етсе болмас па еді!» (М. Дүйсенов, Гүлжан); *Келте, таңқы (мұрын). «Тәпелтек қара пұшық бала Мақан жүзіне жаутаңдай қарайды» (3. Шүкіров, Ізгілік.). Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен, дәлірек айтсақ, М. Қашқари сездігі мен Жүсіп Баласағұнның «Қүтты білік» шығармасынан «бычуқ» тұлғалы сездің «жарым, жарты» сияқты мағыналарын кездестіреміз. Дәл осы мағына кейбір түркі тілдерінде бүгінге дейін сақталған дерлік дерек те жоқ емес. Қырым татарларының тілінде «буджук» сөзі — біздің түсінігіміздегі «жарты, жарым». Сөз төркінін осыған әкеп тіресе де болар еді. Бірақ «жарты» ұғымының қалай пайда болғандығын білу қажеттігі ойға оралып, тыным, маза берер емес. Ой елегінен өткізе қарасақ, жарты — белгілі бір түтас заттың екіден бір белігі. Табиғатқа түтастық тән. Демек, жарым, жарты — сол тұтастық пен бүтіннің бөлігі. Бүтінді жартыға айналдыру — тағы да адам іс-әрекетінің немесе табиғаттың дүлей күшінің нәтижесі. Жарым не жартыны жасау үшін бүтінді кесіп немесе шабу қимылын жүргізу қажет. Осы себептен де «пүшық» сөзінің пайда болуына негіз тағы да «пыш» етістігі болмақ. Бүған деректі ертедегі түркі жазба ескерткіштері бере алады: быч — кесу, шабу мағыналарын берген. Осы түбірге тілімізде жиі қолданылатын -ық жүрнағы арқылы «бычық» одан әрі «пұшық» сөзі калыптасқан. Ауру нәтижесінде бұрынғы қалпынан айырылған мұрын немесе жаратылысынан келте, таңқы мурындар дағдыдағы мүрынға қарағанда «жарты» сияқты болып көрінетіндіктен де ертеде осы мағынаны меншіктенген «бычуқ» сөзімен тіркесіп «пүшық мүрын», қазіргі түсінігімізше «жарты мұрын», пайда болған да, кейін «мүрын» сөзі түсіріліп, «пүшық» десе де түсінікке зиян келмейтін қалыпқа жеткен. Дереккөздер
Мұнайлы таужыныс

Мұнайлы тау жынысы - Мұнаймен қаныққан тау жынысы; Әдетте бұл тау жынысытардың катарына құм, құмтас, жарықшақты әктас сияқты біршама кеуекті тау жынысытар жатады; алайда саздар мен тақтатастар сияқты біршама шымыр тау жынысытардың да өз бойына мұнай кіріктіру мысалдары некенсаяқ ұшырасып қалып отырады. Дереккөздер
Пысу

Пысу. Қорқу, зәресі үшу деген анықтама берілген түсіндірме сөздікте. «Келіпті деп бір ку мысық, Тышкан біткен кетті пысып» (Ө. Түрманжанов, Менің кітаб.). «Жылқышының бәрі қорқып, пысып жүр» (М. Әуезов, Таңд. шығ.). «Пысу» етістігінің мағынасы сртеректе қазақ тілінде де өзгеше болған деген болжамға басқа түркі тілдері деректері жетектейді. Қырғыз тілінде — пыс, ноғайша — пысув (пыс) түлғалы сөздер қазақ тіліндегі «жасырыну, тығылу, көзден таса болу» деген мағыналарда қолданылады. Ал якут тілінде «жасыру, тығу, бой тасалау» мағыналарын —«кистээ» дыбыстық құрамдағы сөз жеткізе алады. Сөз түбірі бүл тілде «кис» немесе «кист» деп қарасақ, қырғыз, ноғай тілдеріндегі «п» дыбысы орнына «к» қолданылып түр. Бүл да түркі тілдеріне тән заңдылықтан туған қүбылыс. Сөйтіп, сөздің алғашқы мағынасы — жасырыну, тасалану, тығылу. Демек, қорқу, зәресі үшудан қүтылудың шарасы, айласы ертеректе «пыс» сөзі арқылы түсіндірілген. Жорамалымыздың дүрыстығын түркі жазба ескерткіштері одан әрі қуаттай түседі. Онда пус — жасырыну, тығылу мағынасында. Дереккөздер
Сабақтау

Сабақтау. Бүгінгі күнгі түсінігімізде — жіпті иненің көзінен өткізу. «Қарлығаш әкесінің қолынан инені алып, дереу сабақтап берді» (С. Омаров, Өмір). Қазірдің өзінде «сабақты ине» тіркесін естісек, жібі бар инені үғынамыз. Бірақ осы күндері тілімізде «жіп» мағынасын беретін «сабақ» сөзін кездестірмейміз де, қолданбаймыз. Соған қарамастан өткен дәуірде сөздік қорымызда осы іспеттес сөз болғандығына туыстас түркі тілдерінің кейбір деректері куә. Алтай төңірегіндегі шор, лебеді татарлары тілінде «сабақ» дыбыс құрамындағы сөз қазіргі тіліміздегі «жіп» мағынасында қолданылған. «Сабақ» сөзінің алғашқы түбірі «сап» болып, «жіп» мағынасын бергендігін якут тілі анықтай түседі. Осындай тіл деректеріне сүйеніп, қазіргі қолданылып жүрген «ине сабақтау», «сабақты ине сәтімен» сияқты сөз тіркестерінің «ине жіптеу», «жіпті ине сәтімен» деген мағыналар орнына жүретінін білеміз. Дереккөздер
Сағы сыну

Сағы сыну. Тауы шағылу, беті қайту. «Соңғы сөз шымбайына батгы ма, әлде қарулы қолдан жасқанды ма, Әделбайдың сағы сына бастады» (Б. Тоғысбаев, Асыл адам.). Сөз төркіні түркі тілі дерлік те дерек жоқ емес. Хакас тілінде «сағ»— қазақтардағы «күш» мағынасын берсе, оларда «күшім бітті» деген тіркес орнына «саам сыхты» сөз байланыстары қолданылады. Тұлға жағын сәйкестірсек біздегі «сағы сыну» дегенді осыған жағыстыруға да болар еді. Бірақ басқа түркі тілдерінде «күш» мағынасын беретін «сақ» түбіріне ұқсас сез үшыраспады. Сондай-ақ моңғол тілдерінен де кездестірмедік. Бүл бір. Екіншіден, ойға салып қарасақ, «күш сынбайды» тек таусылып, бітуі мүмкін. Келесі топшылауымыз —«сақ» сөзінің төркінін жүйесі басқа тілге жағыстырумен байланысты. Парсы тілінде «сағэ» түлғасындағы сөз біздің тіліміздегі ағаш т. б. сабағы, бүтағы мағынасында қолданылады. Сынуға бейім зат осылар екендігін түсіндіріп жату артық. Бейнелеп, әсерлей айту нәтижесінде «сағы сыну» тұрақты тіркесі парсы тіліндегі «сағэ» сөзі көмегі арқылы пайда болуы мүмкін дегсн жорамалға да жол бердік. Дереккөздер
Сазару

Сазару. Сөздіктегі түсіндіруде — мелшиіп қарап қалу, бедірею делінген. «Шалғай шепте шалқайып cap тап болып, сазарып үстірт жатыр» (М. Сатыбалдиев, Қоңыр қозы). «Ағасында өң-түс жоқ, бір бозарып, бір сазарды» (Ө. Қанахин, Жас дәурен). Екі мысалдың, бірінің сонынан екіншісін қатар берілу себебін сезген де боларсыздар. Мағына жағынан, мысалда келтірілген «сазарудың», түсіндірме сөздікте көрсеткендей, «мелшию мен бедірсюге» жанасымы шамалы. Сөйлем ішіндегі «сазар» сөзі арқылы да, оның төркініне жорамал жасау қиынға соқпайды. «Сазарудың» алғашқы мағынасы «сарғаю, сарғылттану» десек, қүрғақ ойдың жетегіне кеткендік бола да бермейді. Өйткені, кейбір түркі тілдсрі дерегі ойымыздың шындыққа жақындығын жақтайды. Қырғыз тілінде «сазар»— сарғылттану, якуттарда «сасар»—сарғаю мағыналарында түсіндіріледі. Бүларды былай қойғанда, якутша біздегі «сары» мағынасындағы сөз—«сасархай» түлғасында беріледі. Екі тілдін: қайсысында да сөз түбірі бірінде —«саз», екіншісінде — «сас» екендігін іркілмей айта аламыз. Бүл жерде тағы да түркі тілдеріндегі дәстүрлі дыбыс сәйкестіктеріне ( р ~ с , р~з: көз~көр сияқты) жүгінуіміз керек. Осы себептен де «саз», «сас» тұлғалары біздегі «сар(ы)» сөзімен теңбе-тең. Сөйтіп, «сазар», етістігінін. алғашқы мағынасы «сарғай» деген болып шығады. Дереккөздер
Қарақты

Қарақты, көзі қарақты. Тіркес мағынасын түсіндірме сөздікте — хат танитын, сауатты деп көрсетеді. Біздің байқауымызша, осы сөз тіркесіне түсінік берген авторда аздап аңғармаушылық болған сияқты. Келтірілген мысалдың мағынасына ой жүгіртсек те сол жағдай сөзіледі. «Тоқсанбай елдегі көзі қарақты молдалар мен тәуіптерді шақырып, ем-дом істеп жатыр» (С. Омаров, Қайырлы.). Шынына көшсек, «көзі қарақты» сөз тіркесі ертеде қазақтар арасында «тәуіп» аталған, ем-дом жасауды кәсіп еткен, өздерін түк білмесе де «балгер» санаған дүмше молда, бақсыларды дәріптемек болғанда ғана қолданылғанын ескермесек болмайды. Мұндай тіркестің басқа жағдайда қолданылғанын білу былай тұрсын, ешкім де естімеген болар. Бұл бір, реті келгенде, жол-жөнекей айтылған пікір ғана. Мәселе — сөздің алғашқы мағынасын іздестіруде ғой. Мұнда бізге тарихын қарастыруды талап ететіні — тіркесіп келген сөздің соңғысы — «қарақты». Тілде мынадай заңдылық та жиі ұшырасады. Әсіресе, қос сөздер мен тұрақты сөз тіркестерінде тұлғасы әр түрлі болғанмен мағынасы бірдей сөздер ғана ыңғайласып отырады. Мысалы, бала-шаға, қыз-қырқын қос сөздерінің бірінші сыңарлары бізге түсінікті де, ал екіншісін біле бермейміз. Шындығына келгенде, олар да «бала», «қыз» сөздерінің басқа түркі тілдеріндегі тұлғасы: түрікменше біздегі «бала» мағынасын «шаға», чуваштарда «қыз» сөзін «хиир» тұлғалары береді. Дәл осы сияқты, мына «кәзі қарақты» тұрақты тіркесіндегі сөздер де мағыналас болуы мүмкін деп жорамалдап, іздестіре түссек, жорамалымыз теріске кетпейтініне кезіміз жетеді. Якут тілінде—«харах»,тува тілінде—«карак», хакасша — «харах» дыбыс құрамындағы сөздер қазақ тіліндегі «көз» мағынасы орнына қолданылады. Осы тілдерде көрсетілген тұлғалардан («көз» мағынасын беретін) туындаған етістік мағынасындағы сөздер «жақсы көре алатын», «көргіш», «алыстан кәретін» сиякты мағыналарды да береді. Мысалы, хакас тілінде «харахтығ» тұлғасы «көргіш» мағынасында қолданылады. Басқа түркі тілдеріндегідей емес, қазақ тілінде соңғы «ғ» дыбысы түсіп қалып отыратыны белгілі (сарығ — сары; кішіғ—кіші т. б.). Осы дәстүрге сай «көз» сөзіне «характығ» тіркесіп, қалыптасқан десек, «кезі қарақты» дегеніміз «көзі көргіш» болып шыға келеді. Ертеде қазақтар аурудың жағдайынан бірнәрсе біледі деп ойлаған тәуіптерін осындай сөз тіркесі арқылы дәріптегенін байқаймыз. Бір ескерте кетер жайт — «қарақ» сөзінің қазіргі біздегі «көз» мағынасын беруі ертедегі түркі тайпаларына да тән болған. Дереккөздер