kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Удольская Надежда Львовна

Удольская Надежда Львовна (26.3.1903, Ресей, Қорған қ. – 22.9.1986, Алматы қ.) – биология ғылымының докторы (1963), профессор (1964), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1968). Иркутск университетін бітірген (1925). Омбы тәжірибе станциясында ассистент, лаборатория меңгерушісі (1926–37), Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1937–38), Алматы селекциялық станциясында топ жетекшісі (1938–54), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) доцент (1954–64), 1964 жылдан профессор қызметтерін атқарды. 1963 ж. «Биологические основы селекции яровой пшеницы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми еңбектері өсімдіктер физиологиясына арналған. Ол бидай мен сұлы сорттарының минералды тыңайтқыш сіңуі нәтижесінде қанша қосымша өнім беретінін анықтап, олардың қуаңшылыққа төзімділігі жөнінде соны пікірлер айтқан. Жаздық бидайдың 4 сортын (Украина жаздық бидайы, Қазақстандық 3, Қазақстандық 4, Қазақстандық 126) шығарып, аудандастырған. Удольская бидай гетерозисін зерттеген. Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Уезд

Уезд — төменгі қатардағы әкімшілік–аумақтық бірлік. Алғаш рет "Уезд" термині XIII ғасырдағы орыс құжаттарында кездеседі. 1775 жылдан бастап Ресейдегі әкімшілік-аумақтық, қаржылық бірлік есебінде губернияның құрамдас бөлігіне айналды. КСРО-да 1920 жылы әкімшілік аудан болып аталды. 1867 — 1868 жж. Ресейде жүргізілген реформа негізінде Қазақстанның саяси-әкімшілік өміріне енді. Осы реформаға сәйкес Орал облысында Орал, Гурьев, Калмыково, Жем; Торғай облысында - Торғай, Николаевск (Қостанай), Ырғыз, Елек; Ақмола облысында — Ақмола, Көкшетау, Омбы, Петропавл, Сарысу (Атбасар); Семей облысында — Семей, Көкпекті, Павлодар, Қарқаралы; Жетісу облысында — Сергиополь (Аягөз), Қапал, Верный, Ыстықкөл, Тоқмақ; Сырдария облысында — Қазалы, Петровск, Ходжент, Жизақ уездері құрылды. Уезд болыстарға бөлінді. Уезді патша офицерлерінен тағайындалған бастықтар басқарды, олардың көмекшілері ретінде қазақ шонжарлары тағайындалды. Уездік әскер күші, сот қызметі құрылды. КСРО-да 1923-1929 жж. жаңа әкімшілік-аумақтық бірлік пайда болуына байланысты Уезд жойылды. Дереккөздер
Б. Жарбосынов атындағы Урология ғылыми орталығы

Урология ғылыми орталығы - Б.О.Жарбоснов атындағы – Алматы қаласындағы урологиялық қызметті дамытудың стратегиясын айқындайтын, урологиялық ауруларды емдеудің осы заманғы озық технологияларын қолданатын және тарататын ғылыми мекеме. 1990 жылы 14 желтоқсанда Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің қаулысымен Урология ғылыми-зерттеулік институты болып құрылды. 1996 жылы ҚР Үкіметінің қаулысымен Урология ғылыми орталығына проффессор Б.О.Жарбосыновтың есімі берілді. Құрамында ғылыми-ұйымдастыру бөлімі (ғылыми жоспарлау және ұйымдастыру тобы, кітапхана, ғылыми-медициналық архив, медициналық статистикалық бөлме), клиникалық-лабораториялық зерттеу бөлімі (жалпыклиниктік, биохимия, иммунология және микробиология топтары), 7 бөлімше (андрология, өңдеу-пластикалық урологиясы, балалар урологиясы, несеп тас ауруы, эндоурология және литотрипсия, сәулелі диагностика, жалпы урология), аспирантура (1990) және дисс-лық кеңес (1993) бар. Негізгі ғылыми-зерттеу бағыты – ер адамдар жыныс органдарының ауруларын емдеу және хирургиялық коррекция жасау; гидронефрозды, несеп жолының жүйке-бұлшықеттік дисплазиясын, әйелдерде стресстің әсерінен зәрдің тоқтамауын, несептік-жыныстық жыланкөзді азинвазивті хирургиялық лапароскопты пайдаланып емдеуді жетілдіру, т.б. Х. 60-тан астам өнертабыстық ұсыныс жасалды, сонымен қатар бірнеше монографиялар, әдістемелік ұсынымдар және ғылыми жинақтар шығарылды. Қазақ тілінде «Урология» оқулығы жарық көрді. Дереккөздер
Михаил Ильич Усанович

Михаил Ильич Усанович (16.6.1894, Украина, Житомир қ. – 15.6.1981, Алматы қ.) – химия ғылымының докторы (1938), профессор (1930). Қазақстан ҒА-ның академигі (1962). Қазақ КСР-інің (1967) және Өзбек КСР-інің (1943) еңбек сiңірген ғылыми қайраткерi. Киев университетiн бiтiрген (1917). Украина ғылым академиясының лабораториясында ғылыми қызметкер (1918–20), Киев қаласындағы Химия-фармацевтика зауытында басшылық қызметте, сонымен қатар Политехникалық институтында оқытушы (1920–29) болды. Томск университетінде (1930–34), Орта Азия университетiнде (1935–43, Ташкент қ.), Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында лаборатория меңгерушісі (1944–49), аға ғылыми қызметкер (1949–61), ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі (1944–81, қазіргі ҚазҰУ), декан (1946–48) және лаборатория меңгерушісі (1964–81) қызметтерін атқарған. 1938 ж. оған диссертация қорғамай-ақ химия ғылымының докторы дәрежесі берілді. Негiзгi ғылыми еңбектерi ерітінділер теориясына арналған. Ол ерітінділердің сандық теориясын (1932) қорытты, аномальды электр өткізгіштік кездейсоқ құбылыс емес, заңдылық екенін дәлелдеді; қышқылдар мен негіздердің жалпы теориясын қорытып, химиялық реакция құрамы жағынан тепе-теңдік концентрациясына тәуелді болған жағдайда ғана идеалды ерітінділер заңына бағынатынын анықтады; сонымен бірге ерітінділердің қасиеттері (тығыздығы, тұтқырлығы) олардың құрамына байланысты екенін химиялық теңдеулер арқылы дәлелдеді. Усанов «Қышқылдар мен негiздердiң Усанович теориясының» (1938) және 300-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. 3 рет Еңбек Қызыл Ту орденiмен (1945, 1961, 1974), медальдармен марапатталған. Шығармалары.: Исследования в области теории растворов и теории кислот и оснований, А.-А., 1970. Дереккөздер
Устименко Борислав Петрович

Устименко Борислав Петрович (9.7.1928 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қ.) – техника ғылымының докторы (1971), профессор (1973), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1988), ҚР ҰҒА-ның академигі (2004). ҚазМУ-ды (1951, қазіргі ҚазҰУ) бiтiрген. Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кiшi, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушiсi (1951–75), осы институт директорының ғылыми жұмыстар жөнiндегi орынбасары (1975–88), директоры (1988–92); 1992 жылдан лаборатория меңгерушiсi, бас ғылыми қызметкер болып еңбек етті. 1970 ж. «Исследование аэродинамики и теплообмена во вращающихся течениях вязкой несжимаемой жидкости» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негiзгi ғылыми еңбектерi жылу энергетикасы, жылу физикасы, қолданбалы газ динамикасы мәселелерiне және бу генераторының оттығы мен жанарғысын модельдеуге, т.б. арналған. Устименко жылу энергетикасы мен өндiрiстiң басқа да салаларында кеңiнен қолданылып жүрген гидромеханика және сұйықтық пен газдың турбуленттiк ағысында айналатын жылу алмасуға, баяу және ағыстың басқа да күрделi түрлерiнiң аэродинамикасына теориялық негiз жасап, терең зерттеулер жүргiздi. Устименконың басшылығымен қуатты энергетикалық блоктың қазан агрегаттары габаритiн елеулi азайтатын және олардың тиiмдiлiгiн арттыратын жаңа, жоғары тиiмдiлiктi оттықты әрі жанарғылы құрылғылар зерттелiп жасалды. Осы кешендi жұмыстары үшiн Устименко Қазақ КСР-iнiң Мемлекеттік сыйлығын алды (1986). 350-ден астам ғылыми еңбектiң, оның iшiнде 9 монографияның авторы. «Құрмет Белгiсi» орденiмен, медальдармен марапатталған. Шығармалары *Процессы турбулентного переноса во вращающихся течениях, А.-А., 1971; *Теплотехнические основы циклонных топочных и технологических процессов, А.-А., 1977; *Диффузионное горение турбулентных потоков, А., 1993 (соавт.). Дереккөздер
Лев Леонидович Ухоботов

Лев Леонидович Ухоботов (29 шілде 1933 жылы туған, Төменгі Новгород) — архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1970). Өмірбаяны * 1957 жылы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және архитектуралық институтын бітірді. * 1963 жылдан Алматы қаласында тұрып, Қазақстан қала кұрылысын жобалау институтында (жобалау тобының жетекшісі, бөлім бастығы, 1970–71 жылдары институтының бас архитекторы) қызмет етті. Архитектуралық жобалары Ухоботов Лев Леонидовичтын жобасы бойынша: * археологтар Н.И. Рипинский, Ю.Г. Ратушный, т.б.- мен бірге Алматы қаласында Республика сарайы (1970, КСРО Мемлекеттік сыйл.) * "Қазақстан" конақ үйі, т.б. ғимараттары салынды. Дереккөздер
Учитель Казахстана

Учитель Казахстана– апталық газет, Қазақ КСР-і оқу мин-нің ағарту, жоғ. мектеп және ғыл. мекемелер қызметкерлер кәсіподағы респ. комитетінің органы. 1952 жылдың қараша айынан бастап шығады. Тағы қараңыз * Қазақстан мұғалімі
Ұждан

Ұждан — адамның өз мінез-құлқын бақылау, қадағалау оған белгілі бір шек қойып, мүлтіксіз орындау қабілетін бейнелейтін әдеттану санаты. Ұждан адамның халық пен қоғам немесе жеке адамдар алдындағы өз әрекеті, іс-қимылы үшін моральдық жауапкершілігін сезініп, саналы түрде ұғынуын, өз ойы мен іс-әрекетін адамгершілік ұжданымен бағалай білуін бейнелейді. Ар-ұждан намыс деген ұғыммен тығыз байланысты. Ар — адамның өз тәртібін өзінің қадағалауына негізделген, тұлғаның эстетикалық қарым-қатынасымен байланысты қарастырылатын мінез-құлықтық категория. Дереккөздер
Ұжым

Ұжым – ортақ қоғамдық мақсаттар мен міндеттер біріктірген адамдар тобы. Мұндай топқа жоғары деңгейде дамыған бірлескен қызмет барысында қол жеткізіледі. 2.(nam.collectivus - жинақтаушы деген сөзінен) - бір-біріне әсер ететін, өзара әлеуметтік негізделген мақсаттармен, мүдделермен, өзін ұстаудың нормалары мен талаптарының қажеттілігімен, бірге атқарылатын қызметпен, қызмет құралдарының ортактығымен, басшылық білдіретін еріктің ортақ болуымен біріккен адамдар тобы. Ұжым жай топқа қарағанда дамуы жағынан жоғары. Ұжым белгілеріне адамдардың саналы түрде бірігуі, оның тұрақтылығы, анық белгіленген ұйымдастыру құрылымдары, қызметті реттейтін органдардың болуы жатады. Дереккөздер
Ұзынағаш (Алматы облысы)

Ұзынағаш — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, аудан (1934) және Ұзынағаш ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы - Қонаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 121 км, Алматы қаласынан батысқа қарай 44 км жерде, Қарасу және Ұзынағаш өзендері аралығында, Іле Алатауының сайлы-жыралы келген солтүстік етегінде, бұта, ши аралас бетеге, қау, селеу өскен тауалдының сұр, сортаңды сұр топырақты шөлейтті белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы 1929-56 жылдары Ленин атындағы және 1956-97 жылдары өзімен аттас сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Ұзынағаштағы бұрынғы кәсіпорындар мен мекемелердің басым көпшілігі жекешелендірілді. Олардың негізінде ЖШС, өндірістік кооперативтер мен акционерлік қоғамдар, т.б. шаруашылық субъектілері құрылды. Аудандық бағыныстағы коммуналдық шаруашылық, электрлі энергия желісі, баспахана, телекоммуникация, байланыс бөлімшелері, т.б. мекемелер бар. Инфрақұрылымы Аурухана, емхана, дәріхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, санэпидстанса, мектеп, мектеп-интернат, спорт мектебі, кітапхана, мәдениет үйі, клуб, стадион, мешіт, қонақ үйі, т.б. әлеуметтік және мәдени ошақтар жұмыс істейді. Ұзынағаш жанынан республикалық дәрежедегі Алматы-Шымкент автомагистралі өтеді. Дереккөздер
Ұзынбұлақ (археология)

Ұзынбұлақ – мустьер мәдениетінің жоғарғы кезеңіне жататын қоныс. Географиялық орны Жамбыл облысы Талас ауданы Қаратау қаласынан солтүстікке қарай 35 км жерде. Зерттелуі, сипаты 1958 жылы Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археологиялық және этнологиялық институтының Қаратау экспедициясы (жетекшісі Х. Алпысбаев) ашып, зерттеген. Археологиялық ізденістер барысында әр түрлі көлемдегі сан алуан бұйымдар (әр түрлі қырғыштар, тескіш-қырғыштар, өзек тастар, өңделген тас құралдар) табылған. Бұлар Ұзынбұлақты байырғы адамдар мустьер уақытында мекендегенін айғақтайды. Дереккөздер
Ұзынжал қорғасын-мырыш кен орны

Ұзынжал қорғасын-мырыш кен орны - Қарағанды облысы жерінде орналасқан. Кен орны 1954 жылы ашылған. Жатыс сипаты Кен орталық, солтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс телімдерінен тұрады. Кен денелерінің құламы 10 ° C – 55 ° C, кені жер бетінен 60-100 м тереңдікте. Бастапқы кентас күкірт-колчеданды, сфалеритті, сфалерит-галенит. Дереккөздер
Ұйғыр қағанаты

Ұйғыр Қағандығы (745 – 840) – Орталық Азияның шығыс бөлігінде түркі тілдес тайпалардан құрылған мемлекет. Шығыс Түрік қағандығының құлауына себепші болып,орнына құрылған. Селенга,Орхон,Тола өзендері бойында орналасқан. Моңғол үстіртінде 100 жылдай билік құрып, көршілерімен үздіксіз соғыс жүргізді. Қырғыздардың шабуылынан құлап, бір бөлігі қазіргі Қашқарияға қоныс аударған.
Ұйқы

. Ұйқыдағы бала]] Ұйқы – адам мен жануарлардың міндетті физиологиялық жағдайы. Бұл кезде сыртқы орта тітіркендіргіштеріне ешқандай жауап қайтарылмайды және организмде жүріп жататын физиологиялық процестердің белсенділігі төмендейді. Оның қалыпты (физиология) ұйқы және терең ұйқы түрлері болады. Сөздің қысқаша түсінігі — іс-әрекетке араласпай, түн мезгілінде жатып, дем алудың табиғи тәсілі. «Пырылдап жұрт ұйқыда, мал күйісте, өтпейді жүргінші де қара жолдан» (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин Таңд. шығ.). Физиология Ұйықтау кезіндегі барынша айқын физиологиялық өзгерістер бас миында орын алады. Ми ұйқы кезінде, әсіресе, баяу ұйқы кезінде, ояу жүргенге қарағанда әлдеқайда аз энергияны пайдаланады. Белсенділігі төмендеген аумақтарда ми энергияны қысқа мерзімді сақтау және тасымалдау үшін пайдаланылатын молекула аденозинтрифосфаты (АТФ) қорын қалпына келтіреді. Негізгі гормондардың қажетті көлемде шығарылуы орын алады. Тыныш ояу жүру кезінде, ми дене энергиясы пайдаланылуының 20%-ына жауап береді, осылайша бұл төмендеу энергияның жалпы тұтынылуына едәуір әсер етеді. Ұйқы сенсорлық шекті арттырады. Басқа сөзбен айтқанда, ұйқыдағы адамдар тітіркендіргіштерді қабылдайды, бірақ жалпы алғанда, қатты дыбыстарға және басқа да маңызды сенсорлық оқиғаларға мән бере алады. Баяу ұйқы кезінде адамдар өсу гормонын бөледі. Барлық ұйқы, тіпті күндізгі ұйқы да пролактин секрециясымен байланысты. Ұйқы кезіндегі өзгерістерді бақылау мен өлшеудің негізгі физиологиялық әдістеріне ми толқындарының электроэнцефалографиясы (ЭЭГ), көз қимылдарының электроокулографиясы (ЭОГ) және қаңқа бұлшықеттері белсенділігінің электромиографиясы (ЭМГ) жатады. Бұл өлшемдерді бір мезгілді жинау полисомнография деп аталады және мамандандырылған ұйқы зертханасында орындалуы мүмкін. Ұйқыны зерттеушілер сонымен қатар жүрек белсенділігін анықтау үшін жеңілдетілген электрокардиографияны (ЭКГ) және қозғалыс қимылдары үшін актиграфияны пайдаланады. Ұйқының фазалары Ұйқы екі негізгі фазаға бөлінеді: * **Баяу ұйқы (NREM)** — бұлшықеттер толығымен босаңсиды, дене қалпына келеді. * **Тез ұйқы (REM)** — мидың белсенділігі артады, түс көру осы кезеңде жүреді. Бұл фазалар бір түнде бірнеше рет ауысып отырады. Ұйқының маңызы Ұйқы ағзаның қайта қалпына келуіне, мидың тынығуына және есте сақтау қабілетінің жақсаруына ықпал етеді. Ұйқының жетіспеушілігі көңіл-күйдің төмендеуіне, иммунитеттің әлсіреуіне және денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Ұйқының ұзақтығы Ұйқының қажетті ұзақтығы жасқа байланысты: * Сәбилерге — 14–17 сағат * Жасөспірімдерге — 8–10 сағат * Ересектерге — 7–9 сағат * Қарттарға — 6–8 сағат Әр адамға жеке биоритм тән. Ұйқының бұзылуы Ұйқы бұзылыстарына ұйқысыздық (инсомния), ұйқы апноэсы, сергек ұйқы және түнгі қорқыныштар жатады. Бұл бұзылыстарды дұрыс режим, тыныш орта және қажет болса, медицина көмегімен түзетуге болады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://Malimetter.kz/ujky/ Malimetter.kz Ұйқы реферат] (қазақша)
Ұлттық кітапхана

Ұлттық Кітапхана — мемлекет қарауындағы арнайы кітапханалар. Ол мемлекеттік кітаптар қоры ретінде, әрі көпшілік халыққа өз қорын қол жетімді ету мақсатын іске асырады. Көп жағдайда бұл кітапханалар өте бағалы, сирек кездесетін кітаптарды сақтайды. Басқа кітапханаларға қарағанды ұлттық кітапханалар ауқымды, кең көлемді келеді. , Мадрид]] ]] ]] ]] Ұлттық Кітапхананы түрлері * Австрия ұлттық кітапханасы * Литва ұлттық кітапханасы * Мажарстан ұлттық кітапханасы * Аустралия ұлттық кітапханасы * Белорусь ұлттық кітапханасы * Грузия ұлттық кітапханасы * Корея ұлттық кітапханасы * Франция Ұлттық кітапханасы * Украина ұлттық кітапханасы * Латвия ұлттық кітапханасы * Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы Дереккөздер
Ұлттық табыс

Ұлттық Табыс - елдің халық шаруашылығында немесе материалдық өндіріс саласында белгілі бір кезең (әдетте бір жыл) бойына жаңадан жасалған күннің макроэкономикалық көрсеткіші, жалпы қоғамдық өнімнің оны өндіруге жұмсалған шығынды шегергеннен кейін қалатын бөліп, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының қорытындылаушы көрсеткіші. Заттай және құндық нысандары болады. Заттай нысаны — халықтың жеке қажеттіліктерін және өндіріс құралдығын қанағаттандыратын тұтыну заттары. Оның белгілі бір тұтыну заттары мен өндіріс құрал-жабдығының сақтық қорларын толықтыруға арналған. Ұлттық табыс елдің (саланың) бүкіл таза өнім көлемін көрсетеді. Онда материалдық өндіріс аясындағы сондай-ақ қызмет көрсету аясындағы өнімнің құны камтылған статистиканың әдіснамасы бойынша жалпы ішкі халық арасындағы сандық айырма тозымпұлдық аударым құнына тең. Ұлттық табыс өндірілген және тұтыну мен заңды пайдаланылатын ұлттық табыс түрлеріне бөлінеді. Дереккөздер
Ұлттық тіл

Ұлттық Тіл, ұлттык тіл орыс. национальный язык — ауызекі және жазба түрде ұлттык қарым-қатынас кұралы кызметін аткаратын тарихи-әлеуметтік категория. Ұлттық Тіл ұлтпен бірге калыптасады, әрі онын пайда болуының алғы шарты, әрі өзі де сол процестін нәтижесі болып табылады. Капитализм коғамы кезінде буржуазиялыкұлттардың калыптасуында тіл бірлігі экономикалык, территориялык, мәдени бірліктермен бірге аса кажетті негізгі шарттардың бірі болған. Әрбір Ұлттық Тіл өзіне тән дербес жолмен дамып калыптасады. Тіл білімінде Ұлттық Тілдердін үш түрлі негізден туатыны көрсетілген: # тілдік белгілері бірынғай, кұрылымында айырмашылык жоқ бір диалект негізінде; # бірнеше диалектінін шоғырланып бірігуі негізінде; # диалектілердің ауыса отырып, өзара шоғырлануы негізінде. Қазақ Ұлттық Тілінің халықтық тегінде осы айтылғандардың екінші түрі, яғни қазақ жеріндегі өзара туыс бірнеше диалектінін шоғырланып бірігуі жаткан сияқты. Ұлттық Тілдің кұрылымдық негізі онын халық тілі болып калыптаскан дәуірінде салынады. Ұлттық Тіл өзінін ішкі кұрылымы жағынан халық тілінін мұрагері болып табылады. Бірак Ұлттық Тіл айтылуы, қолданылуы әбден тұрақталған сөздер мен формаларды халық тілінен дайын қалпында қабылдаған деңгейде калмайды. Ұлттық дәуір талабына сай Ұлттық Тіл деңгейі де онан әрі дамып жетіліп отырады. Ұлттық Тіл өте кең ұғым, өзінің кұрамы жағынан бірынғай емес: оған бүкіл ұлтқа кызмет ететін баспасөз тілі — әдеби тіл де, ауызекі сөйлеу тілі де, жеке аймақтарға тән жергілікті диалектілер мен говорлар да, кәсіби мамандыққа тән сөздер де, жекелеген әлеуметтік топтарға тән жаргондар да кіреді. Дереккөздер
Ұрлық

Ұрлық — мүлікті жасырын қымқыру. Ұрлық қоғамдық немесе жеке меншікке қарсы жасалған қылмыстардың қатарына жатады. Жәбірленуші мен басқа адамдар байқамайды деген сеніммен қылмыскердің мүлікті жасырын жымқыруы ұрлықтың тонау мен барымталаудан айырмашылығы болып табылады. Кейбір мемлекеттердің қылмыстық кодекстерінде ұрлықты мемлекеттік немесе қоғамдық меншікті иемдену мақсатындағы ұрлық және жеке меншікті иемдену мақсатындағы ұрлық деп екіге бөледі. Мемлекеттік немесе қоғамдық меншікті ұрлық үшін жеке меншікті ұрлағаннан гөрі қатаңдау жаза қолданылады. Азаматтардың жеке мүлкін ұрлағаны үшін жауапкершілікті ауырлататын мән-жайларға заң бойынша мыналар жатады: ұрлықты қайталап жасау; ұрлықты бір топ адамдардың алдын ала келісіп жасауы; жәбірленушіге едәуір залал шектіру; ұрлықты аса қауіпті кәнігі қылмыскердің жасауы. Пайдакүнемдік мақсатпен бөтен мүлікті жасырын ұрлау. Бөтен мүлікті осы мүліктің меншік иесіне немесе өзге иеленушісіне залал келтіре отырып айыптының немесе басқа адамдардың пайдасына заңсыз қайтарымсыз алып қою және (немесе) айналдыру. Дереккөздер
Ұшқат

Ұшқат – ұшқаттар тұқымдасына жататын шырмалған бұта, кейде ағаш. Қазақстанның тау беткейлерінде, кейде шыршалы ормандар арасында, тастақты жерлер мен өзен жағалауларындағы тоғайда өсетін 21 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15—200 см. Жапырақтары жай, қарама-қарсы орналасады. Гүлдері қос жынысты, 2 кейде дара гүлді, шатырша құрайды. Жатыны 2—3 (5) ұялы. Аталық мойны ұзынша, күлтесі ақ, сары, қызыл, қызғылт, қоңыр, қара түсті. Гүлшоғыры — масақ. Жемісі — жидек, құрамында флавонды заттар, С витамині бар, кейде тағам ретінде пайдаланылады. Кейбір түрлері тасты, тастақты тау беткейлерін бекіту үшін өсіріледі. Ұшқаттың: Іле ұшқаты, Қаратау ұшқаты (L. karatavіensіs) — өте сирек кездесетін өсімдіктер, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Ұшырғыш ракета

Ұшырғыш Ракета — Жердің жасанды серігі (ЖЖС), планетааралық автомат стансаны, ғарыштық ракетаны, орбиталық стансаны, т.б. пайдалы жүктерді ғарышқа шығаруға арналған көп сатылы (2-4 сатылы) баллистикалық ракета. Көпшілік ұшырғыш ракеталар құрлықаралық немесе орташа қашықтыққа ұшатын баллистикалық ракета негізінде жасалады. Ұшырғыш ракетаның алғашқы сатыларында әдетте керосин және оттек сұйық, ал соңғы сатыларында сұйық сутек пен оттек жағылады. Ұшырғыш ракетаның соңғы сатысы бірнеше қайтара іске қосыла алатындықтан орбита биіктігін өзгерту, серік орбитасынан әрі қарай ұшу, т.б. іске асырылады. Ұшырғыш ракетаның активті траекторияда ұшу ұзақтығы 17 минуттан астам уақытқа созылады. Дереккөздер
Ұшыру қондырғысы

Ұшыру қондырғысы — әр түрлі мақсаттарға (тактикалық, стратегиялық және зениттік) пайдаланылатын ракеталарды қажетті бағытқа бағдарлауға әрі ұшыруға арналған құрылғылар мен механизмдер жиынтығы. Бұл қондырғы ракета түріне, басқару жүйесіне, ұшырылу ерекшелігіне (тік немесе көлбеу) байланысты әр түрлі болып жасалады. Ұшыру қондырғысы ракетаны жерден, кемеден және ұшақтан (авиациялық) ұшыратын түрлерге ажыратылады. Жерден ұшыру қондырғысы орнықты (шахталы түрі де осыған қосылады) және көшпелі қондырғыға топталады. Ұшыру қондырғысында әдетте өзге бөліктері орнатылатын тұғыр, бағыттауыш (кейде бірнешеу болады), бағдарлауыш механизм және ұшыру аппараты болады. Ұшақтағы ұшыру қондырғысында бағдарлау механизмі болмайды. Бағдарлау ұшақтың ұшу бағытын бұру арқылы іске асырылады. Дереккөздер
Үзенбаев Ештай Қолбекейұлы

Үзенбаев Ештай Қолбекейұлы -1906 жылы ақпанның 15-і күні Өзбекстанның Төменгі Шыршық ауданы Балта ауылында дүниеге келген. [http://i-news.kz/news/2011/02/15/4073638.html Ештай Қолбекейұлы] - селекционер-генетик, ауыл шаруашылығының ғылым докторы (1954), профессор (1957), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесi (1962). *1931 жылы Ташкент ауылшаруашылық институтын бітірген *1935-1936 жылдары бұрынғы Шымкент облысы Мақтаарал тәжiрибе станциясының директоры *1936-1938 жылдары - Қазақтың мақта-жоңышқа өсіру тәжірибе станциясының директоры *1938-1946 жылдары - Ташкент ауылшаруашылық ирригация және механикаландыру институтының доценті, аға агрономы *1946-1960 жылдары - Өзбек КСР Ғылым Академиясының Ботаника және зоология ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары *1960-1965 жылдары - Қазақтың мақта шаруашылығы тәжірибе станциясының директоры, осында генетика және селекция бөлімінің меңгерушісі *1965-1974 жылдары - Қазақ КСР Ғылым Академиясының Орталық Ботаника бағының директоры және генетика зертханасының меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері мақтаның тозаңдану және ұрықтану биологиясы, биохимиясы, физиологиясы, анатомиясы мәселелеріне, осы дақылдың радиациялық мутагенезін зерттеуге арналған; мақтаның бірқатар сорттарын (ПА-158, ПА-164, ПА-170, ПА-173) шығарды. Ү. мақта жөнiнде 50-ден астам ғылыми еңбек жариялады. Құрмет Белгiсi орденiмен және медальдармен марапатталған. Шығармалары: Мақташылық, Таш., 1935; Вегетативная гибридизация хлопчатника, Таш., 1954; Генетико-селекционные исследования и задачи ботанических садов, А.-А., 1969. 1974 жылы қыркүйектің 19-ы Алматы қаласында дүниеден озды. Ciлтемелер : [http://i-news.kz/news/2011/02/15/4073638.html i-News.kz] Дереккөздер:
Үкім

Үкім — соттық қылмыстық істі сотта талқылау нәтижесінде шығарған және кінәсіздікті (ақтау үкімі) немесе кінәліге жазалау шарасын (айыптау үкімі) белгілейтін, сондай-ақ сотталушыны кінәсіз немесе кінәлі деп танудың басқа да салдарын белгілейтін шешім. Үкім қаулысының ережелері Қылмыстық іс жүргізу кодексінің баптарына сәйкес айқындалады. Көрінеу әділетсіз Үкім шығару қылмыстық заңнама бойынша ҚР Қылмыстық кодексінде көзделген сот әділдігіне қарсы қылмыс болып табылады. Үкім шығарылған адамдардың Үкімді немесе заңды күшіне енген өзге де сот актілерін қасақана орындамауы қылмыстық жазаға тартылатын әрекет болып табылады. Дереккөздер Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Үкімет

Үкімет — мемлекеттік биліктің жоғары атқарушы органы. Үкімет түрлі елдерде түрліше аталуы мүмкін: мысалы, министрлер кеңесі, министрлер кабинеті, мемлекеттік кеңес, т.б Президенттік республикаларда Үкіметті президент, парламенттік республикаларда және монархияларда — премьер-министр басқарады. Үкімет бір партиялық немесе одақтасқан Үкімет болуы мүмкін. Парламенттік елдерде Үкіметті мемлекет басшысының тапсыруымен бір партиялы парламентте немесе екі партиялы парламенттің төменгі палатасында көпшілік орын алған партияның көшбасшысы (одақтасқан үкіметте — партиялар көшбасшыларының бірі); президенттік республикаларда президент жасақтайды, оның үстіне ол тағайындайтын Үкімет мүшелерінің әрқайсысын парламент (әдетте жоғары палата) бекітуге тиіс. Үкімет мүшелері (министрлер), портфельсіз министрлер, мемлекеттік министрлер, мемлекеттік хатшылар мемлекеттік басқарудың нақты орталық органдарын басқарады, парламенттік елдерде олар міндетті түрде парламент мүшелері болуға тиіс, президенттік, сондай-ақ жартылай президенттік республикаларда министрлік портфель мен депутаттық мандатты қоса алып жүрмеу қағидаты қолданылады. Парламенттік елдерде Үкіметке парламенттің алдында (қос палаталы парламентте төм. палатаның алдында) алқалы жауапкершілік жүктеледі. Мұның мәнісі: парламентте көпшілік дауыстан айрылған жағдайда (мысалы, үкіметтік коалиция екіге жарылған кезде) Үкімет не қызметті доғаруға (Үкімет дағдарысы басталып, жаңа Үкіметтің жасақталуымен және парламентке сенім білдірілуімен аяқталады), не парламентті таратып, мерзімінен бұрын сайлау тағайындау деген сөз. Федеративтік мемлекеттерде орт. (федералдық) Үкімет және мемлекеттік құрылым федерациясының құрамына кіретін Үкімет болады; қ. Қазақстан Республикасының Үкіметі. Үкімет түрлері Демократиялық емес жүйе: Кейбір елдерде бір партияның болуына ғана рұқсат етіледі де, қалған партияларға тыйым салынады. Сайлау өтетін кездерде жеке дара партия өз кандидаттарын ұсынады да, сайлаушыларға осы таңдауды мақұлдауға ғана қалады. Бұл бірпартиялық басқару жүйесіндегі мемлекет немесе дмократиялық емес жүйе деп аталады. Мысалы: Куба Республикасы демократиялық емес жүйені қолдайды. Монархия: Көптеген елдерде, мәселен Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігінде мемлекеттің басшысы болып табылатын король немесе королева болады, бірақ олар елді басқармайды. Дереккөздер
Үлбі жотасы

Үлбі жотасы – Алтай тауларының батыс бөлігіндегі таулы жота. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы жерінде. Үлбі және Бұқтырма өзендерінің суайрығы, биіктігі 2371 м. Геологиялық құрылымы Негізінен құмтас, әктас, кристалдық тау жыныстарынан түзілген. Климаты Климаты батыс жағында жатқан өңірлерге қарағанда ылғалдылау келеді. Қаңтардың орташа температурасы -17 -20 °С, шілдеде 20-12 °С, биіктеген сайын 10-12 °С-қа салқындайды; жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 2000 мм. Өсімдігі Жотаның төменгі беткейіндегі күңгірт қызыл қоңыр және қара топырағында далаға тән өсімдіктер тараған, одан жоғары шырша, қарағай, қайың, көктерек аралас орман өседі. Атырабы шабындық және жайылым. Дереккөздер
Үлкен

Елді мекен: * Үлкен – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. Өзендер: * Үлкен – Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. * Үлкен – Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді. * Үлкен – Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді.
Үлкен Алматы каналы

Үлкен Алматы каналы – гидротехникалық құрылыс. Шілік және Шамалған өзендері аңғарларын қосады. Географиялық орны Алматы облысындағы Еңбекшіқазақ, Талғар, Іле, Қарасай аудандары жерімен ағады, Алматы қаласын шығыстан батысқа қарай қиып өтеді. Алматы облысы тұрғындарын ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз етуді түбегейлі жақсарту үшін салынған. Құрылысы 1979 жылы басталды. Гидрологиялық сипаты Бастауындағы бөген (алғашқы кезегі 1982 жылы іске қосылған) теңіз деңгейінен 1010 м жоғары жатқан Бартоғай шатқалында. Шілік өзенінің жайылмасындағы бөгеттің биіктігі 60 м, ұзындығы 330 м. Бартоғай бөгенінің сыйымдылығы 320 млн. м 3 , су айдынының ауданы 14 км 2 . Каналдың жалпы ұзындығы 170 км, тереңдігі 4 — 4,5 м, ені 6 — 25 м. Алматы қаласы шегіндегі арнасының ені 30 м-ге дейін жеткізілді, тереңдігі 1,5 — 2,0 м-дей. Каналдың бас жағындағы су ағымы 87 м 3 /с, қала ішіндегі телімінде 25 м 3 /с. Су қаланың өнеркәсіпті аймақтарының тұсынан құбырмен ағады. Каналдың ұзына бойында 550-ден астам гидротехникалық қондырғылар (су жинауыш, су бөлгіш, тұндырғыш, т.б.) іске қосылған. Дереккөздер Сілтемелер *https://inbusiness.kz/ru/news/bak-im-d-kunaeva-chto-s-nim-stalo-36-let-spustya-fotoreportazh-inbusiness-kz
Үлкен Қараой

Үлкен Қараой – Ертіс алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданында, Қулыкөл ауылының солтүстігінде, Талшық кентінің солтүстік-батысында. Гидрографикасы Аумағы 305,5 км 2 , ұзындығы 67,7 км, ені 11,9 км, жағалау ұзындығы 126,2 км. Көлге Ащысу және Қарасу өзендері құяды. Дереккөздер
Үлкен Тораңғыл

Үлкен Тораңғыл, Үлкен Таранкөл – Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы Корнеевка және Советское ауылдары жанында. Гидрографикасы Аумағы 42,2 км 2 , ұзындығы 10 км, енді жері 4,9 км, жағалауының ұзындығы 29,6 км. Ең терең жері 5-6 м. Су жиналатын алабының аумағы 2000 км 2 -дей. Көл түбі құмайтты-саз балшықты. Суы тұщы (0,5-1,0 г/л), кермектілігі 4-6 мг/экв. Сипаты Алабының 80%-ы жыртылған. Жағалау бойы құмдауытты, ені 70-00 м. Мұнда суда гүлдейтін гүлді өсімдіктің 25, балдырдың 5, мүктің бір түрі өседі. Көлде балықтың 21 түрі, олардың ішінде байырғылары мен жерсіндірілгендері (пелядь, рипус, сиг, тұқы, т.б.) бар. Көл ағынды. Батыстан Қамысақты өзен, солтүстіктен Есіл-Үлкен Тораңғыл каналы келіп құяды. Көлдің шығыс жағынан Басқарасу өзені ағып шығады. Көл суы мал, сонымен қатар егістік, шабындыққа, бау-бақшаны суғаруға пайдаланылады. Көл облыстың балық аулайтын маңызды кәсіпшілігінің бірі саналады. Аумағы жағынан Сергеев бөгенінен кейінгі 2-орында. Үлкен Тораңғыл (Иманбұрлық өзені–Питное көлі) суландыру жүйесіне кіреді. Дереккөздер
Дәулет Үмбетжанов

Дәулет Үмбетжанов (25.7. 1932, Ақтөбе облысы Шалқар қаласы — 30.7.1996, Алматы) — математик ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1983), профессор (1984), ҚР Ұлттық ғылым академиясының — корреспондент мүшесі (1994). ҚазМУ-ды бітірген (1955), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). 1955 — 1973 жылдары ҚазМУ-да аспирант, аға оқытушы, деканның орынбасары. 1973 — 1985 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында декан, кафедра меңгерушісі. 1985 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Теоретикалық және қолданбалы математика институтында зертхана меңгерушісі. Негізгі ғылым еңбектері дифференц. теңдеулердің периодтық шешімі теориясына арналған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://45minut.org/2012/01/21/%D1%88%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D1%88%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80/ Шалқардан шыққан математиктер] * [http://mektep10a.jimdo.com/ Біздің мектеп]
Үржар

Үржар, Өржар – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Үржар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 206 км, су жиналатын алабы 5280 км². Бастауы Тарбағатай жотасы ның оңтүстік беткейінде екі тау өзенінің қосылуынан пайда болып, Қамысқала ауылы тұсында Алакөлге құяды. Гидрологиясы Оң жағынан Каначка, Егінсу, сол жағынан Шошқалы, Қусақ өзендері қосылады. Аңғары Қазымбет ауылына дейін таулық сипатта, одан төменде біртіндеп кеңейіп, сағасында айналадағы ортамен тұтасып кетеді. Жағасы жоғарғы бөлігінде тік жарлы, биіктігі 5 — 8 м. Қазымбет ауылы тұсында таудан шыға үлкен ысырынды конус қалыптастырады. Конус аумағында арнасы тармақталып, Каначка мен Шошқалы салалары құйған тұстардан бір арнаға қайта тоғысады. Жайылмасы тармақталған тұстарында кеңейіп, шабындық шөп өседі. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Жазғы — көктемгі кезеңдерде тасып, жаз соңынан күз басталғанға дейін және қыста сабасына түседі. Суының минералдылығы су тасу кезінде 100 — 300 мг/л, сабасына түскен кезеңдерде 200 — 500 мг/л. Алабының таулық бөлігінде орман ағаштарының сиректігі, беткейлерінің тік жарлылығы, қорым тастардың мол қоры, нөсерлі жауындардың көптеп орын алуы сел қаупін туғызады. Көп жылдық орташа су ағымы Сарыбұлақ өзен сағасынан 0,7 км төменде 19,1 м³/с. Суы егін суаруға, шабындықтар мен жайылымдарды суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева

Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева (4 маусым 1958 жыл, Түркістан облысы Арыс қаласы) — әнші (лирика-колоратуралық сопрано), Қазақстанның халық әртісі (1996). Өмірбаяны * Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. * 1984 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) вокалдық факультетін (профессор Б.Жылысбаевтың класы бойынша) бітірген. * Сол жылдан бастап Қазақ опера және балет театрының соло-әншісі. Осы театр сахнасында орындаған аса елеулі партиялары қатарына Қыз Жібек, Дана (Е.Г. Брусиловский, Қыз Жібек пен Ер Тарғын), Ажар (А.Жұбанов пен Л.Хамиди, Абай), Сара (М.Төлебаев, “Біржан — Сара”), Зылиха (Б.Жұманиязов, Махамбет), Наталья (Жұбанов пен Ғ.Жұбанова, (“Құрманғазы”), Розалинда (И.Штраус, Жарқанат), Виолетта (Дж. Верди, Травиата), Антония (Ж.Оффенбах, Гофман ертегілері), т.б. бар. Қазақ әндерін де (Шилі өзен, Алқоңыр, т.б.) үлкен шеберлікпен орындайды. Биік деңгейдегі кәсіби шеберлік пен шынайылық, баурап алар сахналық тартымдылық пен табиғи талғампаздық оның әншілік өнеріне тән қасиет. Үсенбаеваның репертуарынан ұлттық және шет ел композиторларының әр алуан музықалық шығармалары мол орын алған. Сыншылардың пікірлері * «Үздік ресейлік Виолетта (Травиата операсы) – еуропалық шеберлі вокалы бар алматылық сүйкімді Нұржамал Үсенбаева» («Известия», Мәскеу, 2000). * «Бұл жеңіске кім қарсы тұра алады?! Осы еркін ағып жатқан, балғын, толы, жанды дауысқа қарсы ма?! Оның бойында қандай күшті нәзіктік, жанқиярлық естіледі ... »(«Кешкі Қазан(қала)», 2000) * «Нұржамал Үсенбаева өз халқының ән құсы» («New York Daily News|Daily News», Нью-Йорк, 2007) Марапаттары * Глинка атындағы Бүкілодақтық вокалшылар байқауының арнайы жүлдесінің иегері. * 1991 жылы - Халықаралық вокалшылар байқауында Джино Беканың арнайы жүлдесі. Франциско Виньас - Барселона, Испания. * 1993 жылы - Елбасының қолынан «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» (24 қазан 1993 ж.) * 1994 ж. – Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері * 1996 жылы - «Қазақстан халық әртісі» * 2000 ж. – Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2000 ж. 15 желтоқсан) – 1995-1999 жылдары опера және концерттік қызметі үшін. * 2000 ж. – «Музыка» номинациясы бойынша Қазақстан меценаттарының тәуелсіз «Платиналы Тарлан» сыйлығы. * Татарстан Республикасының халық әртісі * 2006 ж. – «Құрмет» (2005) орденімен марапатталған. * 2013 ж. – өнер және мәдени қызмет саласындағы «Алтын Еуропа» («Алтын Еуропа»). Отбасы * Тұрмыс құрған. Күйеуі - Төлеген Мұхамеджанов (1948) - белгілі сазгер, ақын, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты (2007 жылдан). * 4 баласы бар. Қызы - Қарлығаш Мұхамеджанова (1983) - киноактриса. Дереккөздер
Үстірт артезиан алабы

Үстірт Артезиан Алабы– Маңғыстау түбегінен Арал теңізіне дейінгі аймақты қамтитын жер асты суы бар өңір. Ауданы 270 мың км². Алап шығысында Қарақалпақстанмен және оңтүстігінде Түрікменстанмен шектеседі. Оның нағыз арынды артезиандық су кешендері (қалыңд. 2000 — 3500 м, минералд. 3 — 20-дан 100 — 200 г/л-ге дейін) қатпарлы пермь-триас қабаттарының үстіндегі юра, бор, палеоген, төм. неогеннің құмтасты, құм-балшықты, әктасты шөгінділерінің қойнауында қалыптасқан. Бұл шөгінділердің бетінде түгелдей жоғ. неоген (сармат кезеңі), кей жерлерде төрттік кезеңнің әктасты, борпылдақ құмды тау жыныстарында ауыз су ретінде пайдалануға жарамды арынсыз грунттық сулы қа-баттар орналасқан. Арынды қабаттарға жеткізіле қазылған ұңғымалардан алынған су тым ыстық (100 — 130°C), өнімділігі шамалы (тәулігіне 250 — 400 м³). Бұлар ауыз суы ретінде пайдалануға жарамсыз. Минералдылығы жоғары (100 — 200 г/л) тұздық сулардан әр түрлі өнеркәсіптік бағыттарда пайдалануға болатын ас тұзын, көптеген шашыранды және сирек кездесетін элементтерді және калий, стронций, бром, аммоний, бор қосылыстарын алуға болады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үшбас (үңгір)

Үшбас — кейінгі палеолит бұйымдары жинастырылған үңгір. Түркістан облысы Созақ ауданы Әулиетоғай үңгірінен табылған. Теңіз деңгейінен 700 м биіктікте, Үшбас өзенінің оң жағалауындағы жарқабақта орналасқан. 1958 жылы Қаратау палеолит отряды (жетек. Х.Алпысбаев), 1968 жылы геолог Б.А. Волчков зерттеген. Үңгірдің шығыстан батысқа қарай ұзындығы 20 м, биіктігі 1,5 — 2 м. Одан әрі үңгір едені бірден жоғары көтеріледі де, ені 0,8 — 1 м-дей, ұзын 11 м-ге жуық қуысқа айналады. Зерттеудің алғашқы жылында кірер ауызға тікқазба түсіріліп, шеті жонылған кескіш, шақпақ тас жаңқалары, сүйек бігіз, бұрғыланған сүйек бөліктері, сондай-ақ кейінгі палеолиттік фауна кешеніне жататын бірқатар түз аңдарының (мүйізтұмсық, бизон, киік, түлкі, қарсақ, т.б.) сүйектері табылған. 1968 ж. жүргізілген зерттеуде көлемі 1,3×1×0,85 м тікқазба (шурф) түсіріліп, үңгірдің тарихи стратиграфиясы алынды. Қазба жұмыстары 4 мәдени қабатты анықтап берді. Одан бірнеше ошақ орындары, хайуанаттар сүйектері, қатарынан түсірілген 10 тісі бар ұзын тас (материалы-алевролит) аршылып алынған. Трассолог С.А. Семеновтың айтуынша, соңғы құрал еңбек операцияларына пайдаланылмаған. Ф.П. Григорьев, Б.А. Волчков сынды зерттеушілер аталмыш бұйым есептеу үшін қолданылған деп пайымдайды. Ойық тіс түсірілген бұл есептеу құралы Қазақстанды мекендеген кейінгі палеолит адамдарының дүниетанымы туралы нақты мәліметтер береді. Еуразия аумағында осындай бұйымдар табылған ескерткіштер өте аз ұшырасады. Сондықтан да Үшбас археологиялық нысанының әлемдік тарихтағы орны өте зор. Дереккөздер
Үшқатын марганец кен орны

Үшқатын марганец кен орны - Қарағанды облысындағы Қаражал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 60 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орны Жайылма мульдасының бойында 10 км-ге созылған Үшқатын Қ — ҚV және Оңтүстік-Батыс Үшқатын, Қарасай, Перстнев, т.б. телімдерінен тұрады. Оның геологиялық құрылымы ортаңғы-жоғары девон мен төмендегі карбондық континенттік жанартаутекті-терригендік формациядағы тау жыныстарынан түзілген. Олар кайнозой құмды-сазды шөгінділермен көмкерілген бірыңғай қатпарлы кешеннен құралған. Девонның фамен ярусы кен сиыстырушы терригенді-карбонатты флишоидты қима күйінде екі горизонтқа бөлінген: төменгісі — қалыңдығы 10-60 м полиметалл минерализациялы және жоғарғысы — қалыңдығы 70 м темірлі-марганецті. Темірлі-марганецті кендену әр түрлі стратиграфиялық деңгейлерде байқалып созылымы мен құлау бағытының өне бойында бірқалыпты қат-қабатты денелер түбін сиыстырушы тау жыныстарымен бірге қатпарланған. Жатыс сипаты Марганецті кенді денелер марганецті кенді қабатшалар (қалыңдығы 0,5-тен 60 см-ге дейін) мен әктастар темірлі яшма және темір кендерінің жиі алмасып отыруымен ерекшеленеді. Кенді қабатшалардың жиілігі бойынша кеннің сапасы анықталады. Кенді қат-қабаттардың қалыңдығы 5,8 м, ені 1100 м-ге дейін, ұзынындығы 470-2680 м. Минералдары, құрамы Негізгі минералдары: гаусманит, браунит, якобсит. Марганецке бай кендерінің бітімі шомбал, ал кедей кендері қабатты болып келеді. Тотығу белдемі 50-80 м, кейде 120 м-ге дейін дамып пиролюзит, псиломелан, вернадит, манганит, т.б. минералдармен сипатталады. Құрамындағы марганец 22,1-28,84%, темір 9,08-11,71%, кремнезем 11,76-23,92%. Марганецтің баланстық қоры 193,8 млн. т. Үшқатын марганец кен орны 1983 жылдан игерілуде. Дереккөздер
Үшшоқы алтын кен орны

Үшшоқы алтын кен орны - Қарағанды облысы Жезқазған қаласынан солтүстік-шығыс бағытқа қарай 120 км жерде орналасқан. 1963 жылы ашылып, 1969-1972 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Кен алаңында девонның орта және қышқыл құрамды лавалары, әкті құмтастары, әктастары, трахилипарит-порфирлері тараған және ендік, солтүстік-батыс бағыттағы жарықтармен тілінген. Жанартаутекті тау жыныстары гидротермалдық өзгеріске түсіп кварцтану, серициттену, пропилиттену және турмалиндену процестеріне ұшыраған. Жатыс сипаты Кен орны кварцты-желілі типке жатады. Кен денесі кеуектелген кварцты және кварцты-гематитті желілер жүйесінен тұрады. Желілер 250-2500 м-ге дейін созылған, қалыңдығы 0,1-6 м, алтынның мөлшері 30 г/т-ға жетеді. Минералдары Кентас минералдары: пирит, халькопирит, галенит, гематит, висмутин, солғын түсті кентастар, молибден, магнетит, алтын, кварц, барит, серицит, кальцит. Тотығу белдемінің тереңдігі 50-60 м. Кентасы флюстік материал ретінде пайдаланылады, флотациялық әдіспен байытылады. Дереккөздер
Фабрика-Зауыт Мектебі

Фабрика-Зауыт Мектебі–1926 — 1934 ж. КСРО-дағы қалаларда, зауыт-фабрикалық аймақтарда жалпы біліммен қатар, кәсіби білім беру мақсатында құрылған мектептер. Жеті жылдық Фабрика-Зауыт Мектебін бітірген оқушылар орта білім беретін мектептерге түсіп оқу мүмкіндігін алды. 1934 ж. Фабрика-Зауыт Мектебі толық емес орта білім беретін мектептерге айналды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фактура

Фактура(лат. factura — өңдеу, құрылым) — көркемсурет туындысының сыртқы өңі, түр сипаты. Бейнелеу өнерінде — ұғымы көркем туынды өңінің сипатын әрі оны өңдеуді білдіреді. Фактура шығармашылық ойдан туған туындының эмоциялық әсер-ықпалын күшейте түсуге қолданылатын көркемдік бейнелеу әдістерінің (бояу жағу ерекшелігі, кескіндемедегі бояу қабаты, жалатпа, мүсіннің сырттай көрінісі) бірінен саналады. Фактурада суретшінің өзіне тән қолтаңбасы айқын байқалады. 20 ғасырдан бастап Фактураны құлпыртып байыту мақсатымен кескіндемелік туындының бетіне әр түрлі жапсырманы қондырумен қатар, бояуға ағаш үгіндісі мен құмды да қосып пайдалана бастады. Кейде кез келген материалдың табиғи сыртқы өңі де Фактура деп аталады. Музыкада — әуен, аккорд, фигурация секілді, т.б. музыкалық материалдарды айту әдісі, нақты түрде музыка тінін әрлеп әшекейлеу. Композитор музыкалық шығарманы жазу кезінде барлық музыкалық мәнерлеу әдістерін өзара ұластыра өңдеу тәсілін кеңінен қолданады; әдетте әрбір музыкалық шығарма өзін құрайтын негізгі дауыс тұрғысынан қарастырылады. Фактура музыкалық шығарманың сипаты, жанры және стилімен тығыз байланысты болумен бірге оны тембр, регистрлік желі мен дауыс ұласымы құрайды. Фактураның бір дауысты, яғни монодия, гетерофония, гомофония және полифония сияқты түрлері болады. Дереккөздер uk:Фактура
Фантастика

Фантастика ( – көзге елестету өнері) — әдебиеттің өмір шындығын қиял тұрғысында әсірелеп бейнелейтін жанры. Ғылыми түсінік жоқ кезде фантастика мифологиялық және діни шығармаларда орын алған (Гомердін "Одиссеясы", Овидийдің "Метаморфозалары", шығыс халықтарының "Мың бір түні" және т.б.). Ғылымның дамуына байланысты халық қиялынан шыққан туындылар жарық көре бастады. Мысалы, ғылыми-фантастикалық әдебиетте ғылым мен техниканың перспективалары, адамзаттың табиғат сырларына тереңірек үңілуі өмірдегідей тартымды суреттеліп, басты идеясы ғылымда негіз бар, бірақ әлі іске аспаған жаңалықтармен ұштасып жатады. Ғылыми-фантастикалық әдебиет Ф.Бэконның "Жаңа Атлантида" кітабынан (1627) басталады. 17-18 ғасырда планетааралық сапар (Сирано де Бержерак, Ф.Годвин), болашақ туралы шығармалар (С.Мерсье, "2440 жылы", т.б.) жарық көрген. Фантастика саласында Жюль Верннің шығармашылығы ерекше. 19-20 ғасырларда Герберт Уэллстің "Уақыт машинасы" (1895), "Әлемдер соғысы" (1898), А.Х. Дойлдың "Жоғалған әлем" (1912), т.б. фантастикалық романдары жарияланды. Р.Брэдберидің "Марс хроникалары" жинағына енген "Фаренгейт бойынша 451" романы дараланып шықты. Поляк жазушысы Станислав Лем космос кеңістігіне жауапкершілікпен қарау жөніндегі философиялық ой-толғамдары арқылы ("Астронавтар", 1951; "Солярис", 1961; "Тұмау", 1976, т.б. романдары) әлем жұртшылығына танылды. Кеңес әдебиетінде А.К. Толстой фантастика жанрының негізін салды. Қазақ әдебиетінде фантастика халық қиялынан туған хайуанаттар жайлы, қиял-ғажайып, тұрмыс-салт ертегілерінен бастау алады. Мысалы, "Ер Төстікте", "Керқұла атты Кендебайда", "Қырық өтірікте" фантастика жанрының негізгі элементтері кездеседі. Жазба әдебиетте фантастикалық оқиғалар Абай Құнанбайұлының "Масғұт", "Ескендір" дастандарында, С.Ерубаевтың "Келешек соғыс туралы" повесінде, М.Әуезовтың "Дос - Бедел дос" және "Елу жылдан соң" пьесаларында да бар. Қазақ кеңес әдебиетінде фантастика 1950 жылдан басталады. А.Машановтың "Жер астына саяхат" повесі (1957) республикада ғылыми-фантастикалық әдебиеттің тууына ұйытқы болды. М.Сәрсекеевтің "Ғажайып сәуле" (1959), "Көрінбестің көлеңкесі" (1960), Т.Сұлтанбековтың "Көшпелі алтын" (1964), «Лұхман Хакім» (1966), Ш.Әлімбаевтың "Данышпандық альфасы" (1967). Т.Шахановтың "Көгілдір мұнаралар" (1968), Т.Сүлейменовтің "Жұлдыз адамы" (1969), "Әл-Фараби көпірі" (1968), Ә.Мархабаевтың "Ғарыштағы қымыз" (1972) повестері қазақ фантастикасына елеулі үлес қосты. Соңғы кезде жарық көрген Т.Әбдіковтің "Айтылмаған ақиқат" (1980), М.Гумеровтың "Жұмбақсәуле" (1981), С.Ғаббасовтың "Кәусар" (1985), Н.Кенжеғұлованың "Қиын шешім" (1985), Р.Бектібаевтың "Ионосферадағы алаң" (1988) атты жинақтарында болашақ өзгерістер туралы болжамдар бейнеленеді. Фантастикалық шығармалар кинода елеулі орын алады. Дереккөздер
Фатхнама

Фатхнама, “Фатх-и Хани" (“Жеңіс кітабы немесе жеңіс жыры”) – Мұхаммед Шайбани ханның ерлік жолын өлеңмен баяндайтын тарихи шығарма. Еңбектің авторы Шайбанидың замандасы – Шади. Шығарма Шайбани ханның тірі кезінде, оның тікелей тапсырмасымен жазылған. “Фатхнама” жеке тақырыптармен берілген 74 немесе 78 шағын тараудан және қорытындыдан тұрады. Еңбекті тұңғыш рет ғылыми жүйеге қосқан академия В.В. Бартольд. Одан кейін шығарманы көптеген зерттеушілер тарихи дерек ретінде пайдаланды. Еңбектің Қазақстан тарихын қамтитын тараулары Қазақ КСР-і ғылым академиясының шығарған “15 – 18 ғасырлардағы қазақ хандықтарының тарихы туралы материалдар” атты кітапқа енгізілген. Шығарманың қолжазбалары Санкт-Петербургте, Ташкентте және Душанбеде сақтаулы. “Фатхнама” атты бұдан басқа да бірнеше тарихи, әдеби шығармалар бар (белгісіз автордың, “Иран мен Ресейдің соғысы (1804 – 1813) және 1813 жылғы Гүлстан бейбітшілік шарты”, Ахмад Әли әл-Харавидің поэмасы, мұнда Қарабағанның билеушісі Амир Баїадүр Хаджи ханның (1832 – 1839) ерлігі жазылған. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"