kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дүйсенбек Садырбайұлы Қанатбаев

Дүйсенбек Садырбайұлы Қанатбаев – қазақтың жазушысы, ақыны, аудармашысы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1998) Өмірбаяны 1940 жылдың 27 қазанда Түрікменстанның Красноводск ауданы, Сүлмен ауылында (қазіргі Балқан уәлаяты) туған. Медицина училищесін бітіріп (1957), фельдшерлік қызмет атқарған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген (1965). 1965 — 1973 жылдары республикалық теледидарда аға редактор, 1973 — 1978 жылдары «Жазушы» баспасында редактор, 1978—1982 жылдары «Қазақфильм» киностудиясында бас редактор, ал 1982—1986 жылдары «Жазушы» баспасында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген. Республикалық радиода әдебиет, мәдениет және өнер бөлімінің бас редакторы қызметін атқарған. Алғашқы өлеңдері 1960 жылы жарық көрген. Шығармалары Ақынның негізгі кітаптары: * «Жазира» (1966) * «Жол басы» (1968) * «Серпер» (1970) * «Жетіқарақшы — жеті жұлдыз» (1973) * «Ағын сулар әуейі» (1975) * «Мың сүрлеу, соны соқпақ» (1977) * «Песня бегущей воды» (1978) * «Он бесінен толған-ай» (1979) * «Арнадым саған» (1982) * «Аспан асты, жер үсті» (1984) * «Сейітқұл туралы аңыз» (1985) * «Иек асты, қиян шет» (1988) * «Таңның атысы, күннің батысы» (1989) * «Жатаған ымырт, биік таң» (2000). Өлеңдері орыс, түрікмен, Әзірбайжан, башқұрт, украин тілдеріне аударылған. Мақтымқұлыны, Франческо Петрарканы, Саят-Нованы, Лермонтовты тәржімалады. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. Дереккөздер
Икемді өндірістік кешен

Икемді өндірістік кешен - бірнеше икемді өндіріс модульдерінен, біріктірілген автоматтандырылған көліктік-қоймалық жүйеден тұратын, берілген уақыт аралығында дербес жұмыс істей алатын икемді өндіріс жүйесі. Дереккөздер
Нұржан Мұраталиев

Нұржан Мұраталиев - 1952 жылы Алматы қаласында туған. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. 1974 — 1980 жж. «Жалын» баспасында, одан кейін Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында жұмыс істеді. Еңбектері Алғашқы әңгімелері «Жалын» альманағында, «Қазақстан пионері» газетінде жарияланған.«Ғажайып мекенге саяхат» атты повесі 1984 жылы «Жалын» баспасының жабық бәйгесінде екінші жүлдені жеңіп алды. Джанни Родаридің «Чиполлинаның басынан кешкендері» повесін қазақ тіліне аударған. Шығармалары: Үміт. Әңгімелер. А., «Жалын», 1977; Жасыл көлдің құпия тұрғыны. Повесть. Орыс тілінде. А., «Жалын», 1985. Дереккөздер
Фосген

Фосген – органикалық химиялық қосылыс, оның формуласы COCl 2 . Бұл – уытты, түссіз газ; төмен концентрацияларда оның иісі жаңа шабылған шөптің немесе жасыл шөптің иісіне ұқсайды. Химиялық тұрғыдан оны көмір қышқылының қос ацил хлоридтік аналогы ретінде, ал құрылымдық жағынан формальдегид молекуласындағы сутек атомдарының орнын хлор атомдары басқан қосылыс ретінде қарастыруға болады. 2013 жылы әлемдік фосген өндірісінің шамамен 75–80%-ы изоцианаттарға, 18%-ы поликарбонаттарға және шамамен 5%-ы басқа ұусақ органикалық химикаттарға жұмсалды. Фосген аса улы және ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде химиялық қару ретінде қолданылды; сол соғыста ол шамамен 85 000 адамның өліміне себеп болды. Бұл күшті өкпе тітіркендіргіш газ, әрі ауыр газ болғандықтан, қарсылас траншеяларын тез толтырып отырған. Фосген Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі конвенция бойынша Schedule 3 заттардың қатарына жатады. Өнеркәсіптік жолмен алынуымен қатар, оның аз мөлшері органохлоридтерінің, мысалы хлороформның, ыдырауы немесе жануы кезінде де түзіледі. Тарихы Фосгенді 1812 жылы Корниш химигі Джон Дэви (1790–1868) көміртек оксиді мен хлор қоспасын күн сәулесіне әсер еткізу арқылы синтездеді. Ол бұл затты «фосген» деп атады; атау грек тіліндегі (, жарық) және (, туу, тудыру) сөздерінен шыққан, себебі реакцияның жүруіне жарық қажет болды. 19 ғасырдың ортасынан бастап фосген химия өнеркәсібінде, әсіресе бояғыштар өндірісінде, маңызды қосылысқа айналды. Өндіріс Өнеркәсіпте фосген тазартылған көміртегі тотығы мен хлор газын катализатор қызметін атқаратын кеуекті активтендірілген көмір қабаты арқылы өткізу арқылы өндіріледі: Уыттылығы және қауіпсіздігі Фосген – жасырын әсер ететін у, өйткені оның иісі байқалмай қалуы мүмкін және улану белгілері баяу пайда болады. Төмен концентрацияларда фосгеннің иісі жаңа шабылған шөпті немесе жасыл жүгеріні еске түсіреді, бірақ кейде шіріген банан қабығына ұқсас тәтті иіс ретінде сипатталады. Фосгеннің иісін сезу шегі 0,4 ppm құрайды, бұл уақыт бойынша өлшенген рұқсат етілген шектен төрт есе жоғары. Заттың жоғары уыттылығы өкпе альвеолаларындағы (газ алмасу жүретін аймақ) ақуыздардың -OH, -NH 2 және -SH топтарымен әрекеттесіп, сәйкесінше эфир, амид және тиоэфир топтарын түзуіне байланысты. Бұл процесс қан–ауа тосқауылының бұзылуына алып келеді және ақырында өкпенің ісінуіне (пулмонарлық ісіну) әкеледі. Альвеолалардағы зақымдану негізінен ауадағы фосген концентрациясына емес, жұтылған дозаға байланысты. Сондықтан фосгеннің кездейсоқ шығу қаупі бар жұмыс орындарында қызметкерлер ауыз-мұрынға жақын орналастырылатын арнайы индикатор төсбелгілерін тағады. Аз немесе орташа мөлшерде фосгенмен уланған жағдайда, зардап шегуші бірнеше сағат бойы қадағалауға алынып, сақтық терапиясы жүргізіледі. Ал егер жұтылған доза 150 ppm × мин шамасынан асып кетсе, жиі өкпе ісінуі дамиды; ол рентгендік диагностикамен және қандағы оттегі қанығуының төмендеуімен анықталады. Мұндай жоғары дозаны ингаляциялау бірнеше сағаттан 2–3 күн ішінде өлімге әкелуі мүмкін. Дереккөздер
Универсиялар

Универсиялар - тілдік универсиялар барлық тілдерге немесе олардың көпшілігіне тәң касиеттер. Тілдік универсиялар теориясының қарастырып, анықтайтыны: * 1. хайуанаттардың тілінен өзгеше барлык Адами тілдерге ортақ қасиеттер; * 2. әр тілде түрлі құралдармен айтылатын мазмұндық категориялардың жинағы; * 3. Барлық тілдік деңгейлерге қатысты тілдік құрылымдардың өзіне ортақ қасиеттері. Оның түрлі негіздерде құрылған бірнеше жіктері бар. Мәселен, келесі универсиялар айырады дедуктивті (яғни барлық тілдерге міндетті) және индуктивті (барлық танымал тілдерде орын алған қүбылыс) абсолютті (толық) және статистикалык (толық емес). Соңғыларына көптеген тілдерде кездесетін жиілік құбылыстарына сіңген фреквенталияларда жатады;қарапайым (кейбір құбылыстың бар немесе жоқ екенін бекітеді) және күрделі (түрлі құбылыстар арасында белгілі бір тәүелділікті бекітеді); * 4. Синхронды және диахронды. Дереккөздер
Фотобақылау

Фотобақылау (Фотоконтроль) әскери атуды, ракета ұшыруды, бомба тастауды және т.б. суретке түсіру, сондай-ақ жеке құрамның тренажбен стендіде үйрену кезін имитациялау үшін қажет бақылау әдісі. Ол фотокино пулеметтердің, жоспарлы және перспективалық суретке түсіруші фотоаппараттардың, радиолокациялық, оптикалық, инфрақызыл индикаторлар үлгілері мен көздеуіштерге орнатылған фотоқондырғылардың көмегімен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Гидроаэродинамика

Гидроаэродинамика - сұйықтар және газ тәрізді орталардың қозғалысын, олардың бір-бірімен өзара әсерлесуін және олардың өздері ағатын қатты денелермен әсерлесуін зерттейтін гидроаэромеханика бөлімі. Дереккөздер ca:Hidrodinàmica cs:Hydrodynamika es:Hidrodinámica it:Idrodinamica no:Hydrodynamikk sr:Хидродинамика sv:Hydrodynamik
Бета-сәулелену

Бета-сәулелену - радиобелсенді өзгерістер кезінде атомның ядросынан бөлініп шығатын, иондандырғыштық қасиеті бар электрондар мен позитрондар ағыны. : ( ыдырау), : ( ыдырау), : (электрондық басып алу). Дереккөздер
Фототелеграфты байланыс

Фототелеграфты байланыс (Фототелеграфная связь) — сыммен немесе радиоканалдармен, фототелеграф аппараттарының көмегімен жауынгерлік құжаттарды, фото суреттерді, сызбаларды, мәтіндерді жіберу (қабылдау). Фототелеграфты байланыс жұмысы теледидар жұмысының принципіне негізделген . Дереккөздер
Фотоэлектрлік секстан

Фотоэлектрлік секстан (Фотоэлектрический секстан) — күрделі аэронавигациялық жүйе. Аспан шырақтарының координаттарын анықтау принципі бойынша жұмыс істейді және алысқа ұшатын ұшақтар мен қанатты ракеталарды автоматты жүргізуге арналады. Фотоэлектрлік секстан негізгі элементтері: жарық сезгіш телескоп, күшейткіш және индикаторлық блок. Фотоэлектрлік секстан "Жер—Жер" және "Әуе—Әуе" класты ракеталарды 8000 км қашықтыққа дейін, 3,5 — 13 км-ге дейін дәлдікпен бағыттай алады. Дереккөздер
Өтебай Қанахин

Өтебай Қанахин (1923-1990) - 17 желтоқсанда Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Тәуіп ауылында, Жайсаңбай қонысында туған. Кіші жүздің Шөмекей руы Тоқа бұтағынан шыққан. Шежіре: Өтебай-Итбай-Қанаха-Қабанбай-Төлеген-Райымбай-Шұқыр-Қалақ-Есқара-Тоқа-Шөмекей 1932-37 жж. балалар үйінде тәрбиеленген, Ы. Алтынсарин атындағы қазақ орта мектебі интернатында оқыған. 1940 ж. Ақтөбе қаласындағы педагогикалық курсты бітіріп, сондағы оқытушылар институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетіне сырттай оқуға түсіп, Ырғыз ауданында ұстаз болған. 1941-45 жж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1953 жылға дейін Кеңес әскері қатарында қызмет етті. "Ара" журналында бөлім меңгерушісі болып, 1960 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Әдебиетке елуінші жылдары келді. 1953—1960 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары, 1963—1966 жылдары «Жазушы» баспасында бас редактор, 1966 — 1969 жылдары Қазақстан КП ОК-нің насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1969 — 1970 жылдары «Жалын» альманахының тұңғыш бас редакторы, «Мәдениет және тұрмыс» журналында бөлім меңгерушісі, 1975—1982 жылдары Қазақ КСР Мәдениет министрлігі репертуарлық редакциялық алқасының бас редакторы қызметтерін атқарды. 1 дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдарымен мараппаталған. Алғашқы әңгімесі «Екі кездесу» 1947 жылы жарық көрді. «Ауыр күндер», «Мұрагер» (1958), «Көл жағасында» (1960), «Маздақ» (1964), «Тұңғыш махаббат» (1966), «Жас дәурен» (1966), «Жер басып жүрсем» (1968), «Дәмелі» (1962), «Жүрек қалауы» (1974), «Бақыт бәйшешегі» (1976), «Құдірет» (1979), «Қарт сарбаз хикаясы» (1986), «Ата қоныс» (1990), т.б. кітаптарды^ авторы. М.А.Шолохов, А.М.Кожевников повестерін тәржімалады, бірқатар шығармалары орыс, украин, белорус, өзбек, армян, тәжік, татар, башқұрт, қырғыз және неміс тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Сәбіз пирогі

Сәбіз пирогі (морковник) — орыс пирогі. Жіңішке, ұзынша келген, ортасындағы салмасы майда қуырылған және тұздалған сәбіз бен пияздан тұрады. Шығыс Сібір пирогіндегі сәбіз қаймақта езбеленіп піскенше қайнатылады. Балтық жағалауындағы елдерде сәбіз кондитер өнімдеріне, үгітіліп, құмшекер мен жұмыртқа сарысымен араластырылып қамырға қосылады. Дереккөздер
Биологиялық қорғаныс

Биологиялық қорғаныс - адамдар жұмыс істейтін аймақтар мен радиобелсенді сәулелену көздері арасына сәуле әсерін адам өміріне қауіпсіз деңгейде ұстау үшін қойылатын корғаныс материалдар (су, бетон, қорғасын) қалқаны немесе қалқандар жүйесі. Дереккөздер
Фугас

Фугас (лат. focus — ошақ, от) — топыраққа салынған, объектінің ішіне немесе су астына қойылған және қарсыласты шығынға ұшырату, оған әр түрлі бөгет жасау мақсатында жарылатын жарылғыш заттар заряды. Фугастын кейбір түрлерінде жарылғыш заттардан басқа өртегіш заттар (атылатын Фугас), метал жарықшақтар (жарықшакты Фугас), тастар (тас ататын Фугас) кездеседі. 1970 жылдардан бастап Фугас терминінің орнына көбінесе "жарылғыш заттар заряды", "объектілік мина" деген терминдер қолданылып жүр. Дереккөздер
Фугас әсері

Фугас әсері (Фугасное действие) — жарылғыш зат зарядының қатты ортада жарылысы кезінде материалдардың (топырақтың, тастың т.б.) талқандалып, лақтырылуы. Авиациялық снаряд, мина, фугас, авиациялық бомбаның Фугас әсерінің дәрежесі талқандау мен лақтыру көлемімен сипатталады. Ол, негзінен ортаның қасиетіне, заряд шамасына (салмағына), жарылыс кезіндегі қатты ортаның ашық беті мен заряд орталығының ара қашықтығына байланысты. Дереккөздер
Сервиз бөлмесі

Сервиз бөлмесі - асханалық ыдыс-аяқтар мен құрал-аспаптар сақталатын бөлме. Сервизді бөлме асханалық ыдыс-аяқтарды жуу бөлмесімен іргелес орналасуы керек. Сервизді бөлме шкафтармен, ілінбелі сөрелермен және стеллаждармен жабдықталуы қажет. Асханалық құрал-аспаптар бөлек сақталынып, асханалық ыдыс-аяқтар түрлері бойынша жеке-жеке қойылады. Сервизді бөлмедегі ыдыс-аяқтар мен құрал-аспаптарды, жіберетін материалды, жауапкершілікті, қызметкерді (метрдотель, әкімгер немесе бас даяшы) кәсіпорын директоры тағайындайды. Дереккөздер
Мүтәлләп Қанғожин

Мүтәлләп Мұхаммедұлы Қанғожин - 1937 жылы 17 желтоқсанда Солтүстік Қазақстан облысындағы Қараағаш ауылында туған. Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Орта мектептен кейін өзі туған ауылда жұмысшы болған. 1958—1962 жылдары облыстық комсомол ұйымдарында түрлі қызметтер істеген. 1963—1966 жылдары Қараағаш орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болады. Қазақ мемлекеттік университеті журналистика факультетін 1966 жылы бітіріп, Петропавл телестудиясында редактор, бас редактор, Солтүстік Қазақстан облыстық телерадио компаниясының директоры болып қызмет істеген. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, «КСРО телерадиосының үздігі», Бүкілодақтық және республикалық телебайқаулардың бірнеше мәрте жеңімпазы, Солтүстік Қазақстан облысының және Есіл ауданының Құрметті азаматы, Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. Шығармалары *Ақ қайың аралдары. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; *Қызылжар. Өлеңдер. «Жазушы», 1974; *Көкорай шалғын. А., «Жазушы», 1976; *Айдын шалқар. А., 1979; Өмірім менің. А., 1997; *Язаглянулза горизонт. А., 1997; Моп горизонты А., 2003; *Сарыарқаны сағын дым. 1993; *Мен Мағжанның көшесінде тұрамын. Қызылжар. 2007; *Рухыңды қондырдық кеудемізге. Қызылжар. 2009. Дереккөздер
Беріктік жорамалдары

Беріктік жорамалдары — материалдың бір механикалық күйден екіншісіне өту мүмкіндігін кернеу немесе деформация, әлде осы екеуі арқылы анықталатын бір көрсеткіштің белгілі мәнге ие болуымен байланыстыратын беріктік теорияларының негізінде жатқан жорамалдар. Дереккөздер
Сидр

Сидр — әлсіз алкогольді 7°-қа дейінгі газды сусын. Алма шырынын ашытып алынған, сарғыш немесе жасылдау түсті, балғын алма хош иісі мен дәмі бар. Нағыз сидр Францияның Нормандиясында дайындалады. Дереккөздер
Сиыр майы

Сиыр майының түсі ақшыл-сары немесе сары, жағымды иісі мен дәмі бар, 15—20°С температурада тығыз немесе қатты болады. Ерітілген кезінде мөлдір. Бірінші сортты майда жеңіл қуырылған дәм болуы мүмкін. Сиыр майының балқу температурасы жоғары (42— 52°С), сондықтан оның сіңімділігі төмен (80-94%). Дереккөздер
Есдәулет Қандеков

Есдәулет Қандеков (Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Ақтерек ауылында туған, 1887-сонда, 1971) — ақын, жырау. Дулат тайпасының Жаныс руынан. 1916 жылы Жетісудағы Нұрғожаүлы Әли бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жасақшы-жыршысы болған. Бостандыққа шақырған көптеген өлеңдері мен «1916 жыл», «Тауда» деген дастандарын осы тұста шығарған. Көтерілісті күшпенбасқан, патша жандармдары қолға түскендерді қатаң жазалайды. Ес дәулетті 20 жылға жер аударады. Кеңес дәуірінің тынысын арқау еткен «Заманың туды, кедейлер» (1928), т.б. өлең-жырларын шығарды. Ұлы Отан соғысы жылдары ұстазы Жамбылға ұн қосып, «Жеңіс үшін», «Жауынғерлер», «Жылы киім береміз», «Ерлер естен шыға ма», «Күн бүгін» деген өлең-толғауларын жырлап, елді жеңіске шақырады. «Жетіген батыр», «Күреңбай батыр», «Шаян батыр», «Қос жұлдызды Жазылбек» дастандары бар. Ол Ү.Кәрібаев, К.Әзірбаев, Ж.Жантөбетов, Қ.Жапсарбаев, Ә.Жүргенбаев, Р.Мәзқожаев сияқты ақындармен айтысқа түскен. Ақынның шығармалары жергілікті баспасөзде, жинақтарда жариялайды. Өлеңдер жинағы 1964 жылы жеке кітап болып шықты. 1982 жылы «Жазушы» баспасынан «Тұлпар тұяғы» атты өлеңдері мен дастандары, айтыстары жеке кітап болып шықты. Дереккөздер
Марштық бөлімше

Марштық бөлімше (Маршевое подразделение) — соғыс кезінде соғысып жатқан армия бөлімдерін толықтыру үшін тылдан майданға жіберуге бағытталған әскери бөлімше. Марштық бөлімшені толықтыру және дайындау шараларымен әдетте елдің тыл аудандарында орналасқан қосымша бөліктер мен оқу орталықтары айналысады. Дереккөздер
Фугасты снарядтар мен миналар

Фугасты снарядтар мен миналар (Фугасные снаряды и мины) — зеңбіректер мен ірі калибрлі мина атарлардан атуда қолданылатын артиллериялық снарядтар мен миналар. Олар мықты далалық және бетондалмаған құрылыстарды талқандауға арналады. Жарылыс күшімен снаряд (мина) құрылысты, қаружарақтарды, ұрыс техникасын талқандайды. Жарықшақты және жарықшақты фугастық снарядқа (минаға) қарағанда фугасты снарядтар мен миналар жарғыш зарядының салмағы жалпы салмағымен салыстырғанда арттырылып, корпусының қабырғасының қалындығы кемітілген. Дереккөздер
Инерцияның бас өстері

Инерцияның бас өстері - сыртқы күш болмаған кезде осьтердің біреуінің маңайында айналғанда бекітілген дене оның маңайында қозғалмайтын осьтің айналасында сияқты айналуын жалғастыра беретін, қатты дененің қандай да бір нүктесі арқылы жүргізілген үш өзара перпендикуляр осьтер. Дереккөздер
Слинги

Слинги — ыстықтай немесе салқындай мұз қосып, хайбол стақанына құйып берілетін сергіткіш сусын. Ыстық слингиді жылы стақанға құйып, үстіне қайнаған су құяды да қасықпен араластырады. Дайын сусынды лимон баданасымен әшекейлейді. Дереккөздер
Функцияларға байланысты бақыланатын өзгешелік

Функцияларға байланысты бақыланатын өзгешелік(айырмашылық) (Наблюдаемые различия, связанные с функциями) —ұлттық техникалық құралдар бақылайтын қарулардың қолданылуына байланысты сипаттамаларындағы өзгешілік. Дереккөздер
Смэш

Смэш — ағылшынның "таф" — ауыр соққы деген сөзінен. Джулеп сияқты дайындалатын күшті жалбызды коктейль. Ескі олд-фэшенд стақанымен, ішіне 2—3 кесек мұз түйіршіктерін салып береді. Коктейльді берерде жалбыз сабақшасымен, цирус баданасымен немесе шиемен әшекейлейді. Дереккөздер
Фюзеляж

ұшағының фюзеляжы]] Фюзеляж (франц. fuselage айналшық) — ұшақтың планерінің негізгі бөлігі, корпусы. Қанаттарын қосуға (бекітуге), тіреуге және басқа бөліктерін біріктіруге негіз болады. Фюзеляж экипажды, пайдалы жүкті, қару-жарақты, ұшақтың әр түрлі жабдықтарын орналастыруға арналады. "Ұшқыш қайық" типтес гидроұшақты фюзеляж сонымен қатар, ұшу мен суға қону, суда жүзу, үшін қызмет етеді. Фюзеляж ұшақтың ең үкен жылдамдығына байланысты әр түрлі болады. Құрылымдық сызбасы бойынша фюзеляж фермалық және арқалықты болып бөлінеді. Дереккөздер
Марштық қозғалтқыштар

Марштық қозғалтқыштар — ұшу аппараты (мысалы , ракетаның) траекториясының бүкіл белсенді бөлігінде жұмыс істейтін ракета қозғалтқыштары. Олар қозғалыс энергиясының басым (көбінесе бүкіл) бөлігін береді. Марштық қозғалтқыштар негізгі қозғалтқыш ретінде ұрыстық зерттеу және ғарыштық ракеталарда, реактивтік торпедаларда, ұшақтарда (ракетопландарда) және басқа ұшу аппараттарында орнатылады. Марштық қозғалтқыштардың жұмыс уақыты ұшу аппараттарында орналасқан өзге күш қондырғыларынан айтарлықтай ұзақ. Егер ракета кеп сатылы болса, оның әрбір сатысының марштық қозғалтқыштары болады. Ұшу аппараттарының корпусында қатты тіреуіші бар марштық қозғалтқыш көп жағдайда аппараттың артқы бөлігінде немесе сатысында (көп сатылы ракетада) орналасады. Баллистикалық ракеталарда, әдетте, ракеталық марштық қозғалтқыштар, ал қанатты ракеталарда әуе-реактивтік марштық қозғалтқыштар орнатылады. Дереккөздер
Күштің бас моменті

Күштің бас моменті - қандай да бір қозғалмайтын нүктеге салыстырғанда жүйенің материалдық нүктесіне әсер ететін сыртқы күштер моменттерінің қосындысы. Тағы қараңыз * Күштің нүктеге қатысты моменті Дереккөздер
Хабарлама

Хабарлама (Донесение) — жоғары тұрған командирге (бастыққа, штабқа) белгілі бір мәліметтерді хабарлау мақсатына арналған жауынгерлік немесе қызметтік есеп-ақпарат құжаты. Соғыс жағдайында төмендегідей хабарламалар даярланады: жауынгерлік, барлау, байланыс бойынша, инженерлік және химиялық қамтамасыз ету, тыл бойынша және басқа. Бейбіт уақытта хабарламалар жұмылдыру мәселелері, әскерлер қызметі, әскери тәртіп бойынша, сондай-ақ әскерлерді (күштерді) қару-жарақ, техника және басқа жабдықтау түрлерімен қамтамасыз ету бойынша баяндауы мүмкін. Тапсыру мерзімі бойынша Хабарламалар жедел (жедел хабарламалау табелінде белгіленген уақытқа жеткізіледі) және жедел емес (жай) (жағдайдың шұғыл өзгеру кезінде жедел хабарлар табелін есепке алмай жеткізіледі) болып бөлінеді. Шешім баяндалған жауынгерлік хабарламаларға командир және штаб бастығы, ал қалғандарына — штаб бастығы мен тиісті қызметтің бастығы қол қояды. Қамтамасыз ету мәселелері бойынша (инженер лік, химиялық, тыл және т.б.) хабарламаларға тиісті бастық қол қояды. Дереккөздер
Масштабтан тыс шартты белгілер

Масштабтан тыс шартты белгілер (Внемасштабные условные знаки) — карта масштабында айқындалмайтын ұсақ жергілікті заттарды бейнелеу үшін қолданылады. Жергілікті жердің бір объектісі ірі масштабты картада масштабты шартты белгімен, ал ұсақ масштабты картада масштабтан тыс шартты белгімен бейнеленуі мүмкін. Дереккөздер
Соғым қуырдағы

Соғым қуырдағы - соғым союға көмектескендерге арнап қуырылатын мол қуырдақ. Бұл қуырдаққа мойын ет, көк бауыр, өкпе-бауыр, ішек-қарын, іш май, түрлі кесек еттер қосылады. Жас етті әуелі суға қайнатып, пысытып алып турайды, соңынан сорпаға тұз салып салып әбден қайнатады. Пияз, бұрыш салынады. Кейде шыжғырылған майдың шыжығы да қосылады. Қуырдақтың тұздығына май мен сорпа тең, кейде майы көбірек етіп жасалады. Дереккөздер
Хабарлама жинақтау пункті

Хабарлама жинақтау пункті (Пункт сбора донесений) — командалық пункттің байланыс торабының және бірлестіктердің (құрамалардың) тылдық басқару пункттерінің құрама бөліп. Ұлы Отан соғысы жылдарында ұрыс құжаттарын қабылдау мен жіберуге арналды. 1950 жылдардан бері бұл міндеттер фельдъегерлік-пошталық байланыс торабына жүктеледі. Дереккөздер
Масштабтың шектік нүктесі

Масштабтың шектік нүктесі (Предельная тонка масштаба) — картада 0,1мм-ге сәйкес келетін жергілікті жердің қашықтығы. Әр түрлі масштабтағы топографиялық карталар үшін Масштабтың шектік нүктесі мынадай өлшемдерге тең (масштаб картасы үшін) 1: 25000 — 2,5, 1:50000 — 5 м, 1:100000 10 м, 1: 200000 20 м, 1:500000 50 м, 1:1000000 100 м. Дереккөздер
Созба лағман

Созба лағман — қамырды ерітіндіні жақсылап сіңетіндей етіп илеп, жаңғақ тәрізді бөліктерге бөледі де жіңішке етіп ширатады. Ширатылған қамырды майлап, тақтайдың үстіне қойып созады. Ол үшін қысқа ширатылған қамырды екі ұшынан ұстап, үстелдің үстіне тигізіп ұрғылайды. Сөйтіп оны 1 м-ге дейін жеткізіп, екі бүктейді. Алдыңғы операция қайталанады, Кеспе вермишельдің түріне келтірілген кезде қайнаған және тұз салынған суға қайнатылып, суық суға жуылады. Тұздық сұйық болуы керек. Үстелге лағманды әкелмес бұрын ыстық қайнаған суға қайтадан салып, үстіне тұздығын және туралған омлет себеді. Дереккөздер
Материалдық заттардың жылжымалы қоры

Материалдық заттардың жылжымалы қоры (МЗЖҚ) (Подвижные запасы материальных средств) — бірлестіктердегі, бөлімдер мен бөлімшелердегі, сондай-ақ әскери техника (қару) мен жеке құрамдағы штаттық көліктерге қажетті норма (мөлшер) мен табель бойынша бекітілген материалдық құралдар (оқ-дәрілер, жанар-жағармай заттары, азық-түлік т.б.). Бұл қорлар бөлімшелердің (бөлімдердің) өмірі мен жауынгерлік кызметін мезгілінде және үздіксіз қамтамасыз етуге арналады: олар күнбе-күн белгіленген мөлшерге сай толықтырылып тұруы кажет. МЗЖҚ жұмсалатын бөлік және жұмсалмайтын қор болып бөлінеді. Жұмсалатын бөлігі әскердің ағымдағы қажеттіліктерін өтеу үшін және әскери қимылдарды қамтамасыз ету үшін жұмсалады. Дереккөздер
Азаматтық қорғаныс дабылы

кезіндегі әуе дабылы]] -тың Кристал қаласындағы ауа-райының күрт өзгеруі туралы хабарлайтын дабыл]] Азаматтық қорғаныс дабылы (Әуе дабылы) — техногенді немесе табиғи төтенше жағдай туралы, әскери қимылдардың, сондай-ақ ядролық соғыстың басталғаны туралы және басқа да халықтың өміріне және денсаулығына қауіп төндіретін жағдайлар туралы халықты хабарландыру дабылы. Бұл дабыл азаматтық қорғаныстың бір бөлігі болып табылады. Дабылдың басты мақсаты мүмкіндігінше көп адамдардың назарын аударып, келе жатқан апат туралы хабардар етіп, сәйкесінше барынша тезірек қауіпсіз орын табу туралы ескерту. Тағы қараңыз * Әуе шабуылына қарсы қорғаныс күштері * Өздігінен бағытталу жүйесі * Ракетаға қарсы қорғаныс Сыртқы сілтемелер
Әуедегі ядролық жарылыс

Әуедегі ядролық жарылыс — жер немесе су бетінен әртүрлі биіктіктегі жарылыс. Мұнда жарылыстың жарқыл бөлігі жер (су) бетіне тимейді. Жоғары биіктіктегі ядролық жарылыс және аласа әуе ядролық жарылысы болады. Жарылыс кезінде қас қағым сәтте зор мөлшерде энергия бөлініп, көз қарықтыратын жарқыл пайда болады. Ол жүздеген километр жер мен аспанды жарықтандырып, найзағай ойнағандай қатты дыбыс шығады. Жарқылдан соң отты шар пайда болып, тез ұлғаяды да, бірнеше километрге көтеріліп, тоқтап, дөңгелек бұлтқа айналады. Соның салдарынан қуатты соққы толқын туады. Жерден көтерілетін шаң бірнеше минуттан соң дөңгелек бұлтпен қосылып, саңыраукұлак секілді түрге ие болады. Жарылыс бұлты 10-12 минут ішінде 10-15 километр биіктікке кетеріледі, ал термоядролық жарылыста 20-30 километрге көтеріліп, желмен қозғала отырып, өз тұлғасынан айрылып, бірте-бірте тарайды. Әуедегі ядролық жарылыс қаладағы өнеркәсіп орындарын талқандау үшін, ұрыс даласындағы адамдар мен техниканы, әуежайдағы ұшақтарды, сондай-ақ ұшып жүрген ұшақтар мен қанатты ракеталарды талқандау үшін қолданылады. Әуедегі ядролық жарылыс кезінде жердің радиоактивтік зақымдануы төменгі әуе жарылысы эпицентріне жақын жер үшін ғана қауіпті. Радиоактивті бұлт жолының зақымдауы айтарлықтай емес және әскер кимылдарына елеулі әсер ете алмайды. Дереккөздер
Сайлау Байбосын

Сайлау Байбосын (16 наурыз 1958 жыл, Әжі ауылы, Ақмола облысы) — жазушы, көсемсөзші, ақын, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1998), Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, халық әндерінің «Жастар дауысы» атты республикалық байқауының лауреаты (1987). Өмірбаяны Орта мектепті бітірген соң, туған ауылында жылқышы, жүргізуші болып еңбек еткен. Целиноград кооперативтік техникумын аяқтаған соң, біраз жыл сауда саласында қызмет істеген. 1987 жылдан бастап Ерейментау аудандық мәдениет бөлімінде, 1997 жылдан бастап Ерейментау қаласындағы Үмбетей жырау атындағы мәдениет үйінде жас ақындар мектебінің жетекшісі, сондай-ақ, аудандық «Ереймен», «Ерейментау» газеттерінде әдеби қызметкер, редактор, 2006 жылдан бастап Ерейментаудағы аймақтық «Ереймен елі», «Инфо-Рейтинг» газеттерінің редакторы болып қызмет атқарған. Ақмола облысы «Арқа ажары» газетінің меншікті тілшісі болған. Шығармалары Алғашқы өлеңдері 1986 жылы басылды. «Дат» атты өлеңдер жинағы (2001), «... деген екен Ерейменде» атты әзіл әңгімелер жинағы (2002), «Рух» атты өлеңдер жинағы (2007), «Ерейментау» тарихи-танымдық кітабы (2007) жарық көрген. «Мысли, афоризмы и шутки знаменитых мужчин» атты кітапты (Мәскеу, «Эксмо» баспасы, 2005) тәржімалаған. Жетістіктері 1998 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағын алған. Республикалық және облыстық деңгейдегі жыр мүшәйраларының, ақындар айтысының жүлдегері. Дереккөздер
Танымдылық белсенділік

Танымдылық белсенділік - жануарларда нысана рефлексі түрінде, ал адамда бұдан басқа ырықсыз зейін, білімге құмарлық, әуестену, шығармашылық түрінде керінетін психикалық белсенділіктің түрі. Дереккөздер
Сайын Мұратбеков

Сайын Мұратбеков (1936-2007) – қазақ жазушысы. Өмірбаяны 1936 жылдың 15 қазанда Алматы облысының Қапал ауданындағы Қоңыр ауылында туған. Найман руынан шыққан. 1957-1963 жж. ҚазМУ-де сырттай оқыған, 1971 жылы Мәскеудегі Жоғары әдеби курсты бітірген. 1954-1962 жж. туған ауылында колхозшы, мұғалім, аудандық, облыстық газеттердің әдеби қызметкері, 1962-1972 жж. «Жұлдыз» журналында, «Қазақ әдебиеті» газетінде бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағында кеңесші, Көркем әдебиетті насихаттау бюросының директоры, 1972-1977 жж. Қазақстан КП Орталық Комитетінде жауапты қызметкер, 1977-1980 жж. «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, 1980-1984 жж. Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, 1984-1986 жж. «Жазушы» баспасының директоры, 1988-1991 жж. ҚЖО-ның екінші хатшысы болған. XI сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Шығармашылығы Жазушының алғашқы шығармалары 50-жылдардың аяғында жариялана бастаған. Содан бергі уақытта әңгімелері мен повестерінің «Менің қарындасым» (1961), «Ауыл оты» (1964), «Көкорай» (1967), «Отау үй» (1968), «Жабайы алма» (1972), «Дос іздеп жүрмін» (1973) жинақтары, таңдамалы шығармаларының бір томдығы (1981), 1986 және 1991 жж. екі томдығы, 2004 жылы «Ескек жел» атты әңгімелер жинағы жарық көрген. 1989 жылы «Қалың қар», 1995 жылы «Өліара» повестері кітап боп шықты. Шығармалары көптеген шетел тілдеріне аударылып, жақсы сұраныс тапқан. Алматы баспаларынан орыс тілінде «Дом молодых», «Камен тугай», «Дикая яблоня», т.б. кітаптары, Мәскеу баспаларынан әр жылдары жарық көрген «Дикая яблоня», «На вершине Учкары», «Запах полыни», «У теплого родника», т.б. кітаптары, Ташкентте өзбек тілінде «Евшан иісі», Қазанда татар тілінде «Әрем иісі», украин, белорус, грузин, армян, Әзірбайжан, литва, т.б. туыстас халықтар тілдерінде әңгіме, повестері, араб тілінде «Жусан иісі» повестері мен әңгімелері жеке кітап болып шықты. Жазушының сценарийі бойынша Тел өскен ұл атты көркем фильм жарық көрген. Сайын Мұратбековтың сценарийі бойынша көптеген театралдық көріністер қойылған. Аударма саласында Әнуар Әлімжановтың белгілі роман-повестерін, сондай-ақ Г.Толмачевтің Д.Қонаев, Н.Назарбаев туралы деректі повестерін Алекс ла Гуманың «Тас ғалам» романын қазақшалаған. «Тел өскен ұл» (реж. Ш.Бейсенбаев, 1976) кинофильм сценарийінің авторы. Марапаттары 2003 жылы «Жабайы алма» повесі үшін Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты атанды. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. 1990 жылы «Қалың қар» повесі үшін Қазақстан Жазушылар одағының М. Әуезов атындағы әдеби сыйлығы, 1998 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атағы берілген. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2006). Дереккөздер
Қаскелең батыр

Қаскелең батыр (т.ж. б., - 1729) - қалмақ батыры, жоңғар билеушісі Шамал ханның бас батыры, мың басы. 1723 жылы Жетісуды жаулауға қатысқан. "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның" кезінде Қаскелең (шатыры осында тұрған) қ-сынан шығысқа қарай Нарынқолға дейінгі аралықтың билеушісі атанды. Қапшағайды 1729 жылы Балқаш көлінің оңтүстігінде жекпе-жекте Шапырашты Наурызбай батыр садақпен атып өлтірген. Дереккөздер
Хабарларды тыңдау және тосып алу

Хабарларды тыңдау және тосып алу (Подслушивание и перехват сообщений) — барлау жүргізу тәсілі; тыңдау негізінен түнгі қимыл кезінде, тауларда, ормандарда, елді мекендерде қарсыласпен тікелей түйісу кезінде кару жағдайы нашар болғанда қолданылады. Оны бақылаушы посттардың бақылаушылары, тындаудың арнайы посттары, сонымен қатар қарсыластын тылында әрекет ететін барлық барлаушы бөлімшелер (топтар) жүзеге асырады. Қарсыластың жағдайы мен қимылы дыбысты бүркенішті ашу қасиеттері бойынша анықталады. Байланыс құралдары бойынша берілетін келіссөздер мен хабарларды тосып алу радиоқұралдар көмегімен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Серік Қапшықбайұлы

Серік Қапшықбайұлы - 1935 жылы Қытай Халық республикасында туған. 1956 жылы Шыңжаң институтының тіл-әдебиеті факультетін тамамдаған. Еңбек жолын «Шыңжаң оқу-ағарту» журналында бастап, 1957 жылы елде жүргізілген «Іс-тіл дұрыстау» қозғалысында «ұлтшыл» атанып, 1979 жылға дейін қуғын-сүргінге ұшырады. 1984 жылдан бері «Тарбағатай» журналының бас редакторы қызметін атқарды. 1994 жылы ата мекені — Қазақстанға қоныс аударды. Бірнеше жыр жинақтары мен прозалық шығармалар дың авторы. 1986 жылы «Жылдар арасында» атты таңдамалы өлеңдер жинағы үшін Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілген. Республикалық «Балдырған» журналында бөлім редакторы болған, қазір шығармашылық жұмыста. «Тас», «Жылқы ішінде ала жүр», «Жоқ», «Күншығыс», «Жер басып жүргендер», «Бала» кітаптарының авторы. Қазақстанға келгелі 5 рет халықаралық ақындар мүшәйрасының бас бәйгесін алған. «Қазақстан Тәу елсіз дігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер
Материалдық құралдар

Материалдық құралдар (Материальные средства) қарулы күштерді бейбіт уақытта және соғыс кезінде қамтамасыз' етуге арналған материалдық өнімдердің жиынтығы. Материалдық құралдарға қарудың және әскери техниканың барлық түрі, оқ-дәрілер, әр түрлі отындар, жанар-жағармай, азық-түлік, заттай, инженерлік, медициналық және басқа мүліктердің түрлері жатады. Соғыстардың тарихы мен қарулы күштердің құрылысы армия мен флоттың материалдық құралдарды үзбей пайдалануының өсуіне негіз болып табылады. Олардың атаулары (номенклатурасы) да, салмақтық (көлемдік) көрсеткіштері де өсуде. Бұл қаружарақтың, техниканың дамуына, материалдық өндірістің мүмкіншіліктерінің өсуіне, армияның көпшілікке бірдейлігінің артуына және қарулы ұрыстың ауқымына байланысты. Қарулы күштерде материалдық құралдар жалпы әскерлік және арнайы болып бөлінеді. Жалпы әскерлік материалдык құралдар қарулы күштердің барлық түрлерінде қолданылады. Олар: артиллериялық қару-жарақ, оқ-дәрілер, сауытты танк және автотанк техникасы, әр түрлі отын, жанаржағармай, азық-түлік, жаппай қырып жоятын қарудан қорғану құралдары, байланыс мүліктері, үгіт-насихаттың техникалық құралдары, инженерлік, заттай, медициналық, мал дәрігерлік, пәтерлік мүліктер жатады. Авиациядағы материалдық құралдар: авиациялық ракеталар, инженерлік-авиациялық, инженерлік-әуежайлық, авиациялықтехникалық және басқа да мүліктер. Әскери-теңіз флотында арнайы материалдық құралдарға: миналы-торпедалық, минаға қарсы, кайыққа қарсы қару-жарақтар, әр түрлі техникалық және инженерлік мүліктер және басқа да құралдар жатады. Дереккөздер
Хабарлау шебі

Хабарлау шебі (Рубеж оповещения) — әуе қарсыласының жақындауы кезінде олар туралы әскерлер мен объектілерге хабарлау жүргізілетін шартты желі. Хабарлау шебінің өз әскерлерінен және объектілерінен қашықтығы әуе нысаналарын табу алыстығына, олардың координаттарын анықтау уақытына және ұшу бағытына, сондай-ақ хабарлау сигналдарын беруге байланысты болады. Дереккөздер
Халық жасағы

Халық жасағы (Народное ополчение) — жұмылдыру кезінде армия қатарына шақыруға жатпайтын адамдардан құралған жасақ, бөлімше, бөлім және құрамалар түріндегі еріктілердің уақытша әскери құрамалары. Ұлы Отан соғысы жылдарында Халық жасағы соғыстың бас кезінде халықтың неміс-фашист басқыншыларына қарсы қарулы күреске қатысуының бір түрі болды. Дереккөздер pl:Domobrani
Оқытудың белсенді әдістері

Оқытудың белсенді әдістері 1. оқушының іс-әрекеті өнімді, шығармашылық, ізденіс сипат таситын окыту әдістері; 2. оқушының танымдық іс-әрекетін ынталандырушы және қандай да болсын мәселенің шешу жолдары жөнінде еркін пікір алмасуды көздейтін диалогқа құрылған әдістер. Оларга әңгіме, диспут, тақырыптың семинар, іс ойын, тренинг жатқызуға болады. Дереккөздер
Машиналарға техникалық күтім жасау

Машиналарға техникалық күтім жасау (Техннческое обслуживание машин) — машиналарды тұрақты техникалық дайындықта ұстау мақсатында оларды күтуге байланысты белгілі жұмыстар атқару. Қарулы күштерде машиналарға техникалық күтім жасаудын жоспарлы алдын алу жүйесі белгіленген. Ол машиналарды пайдалану барысында да, сақтаулы тұрғанда да міндетті күтім жұмыстарын орындауға негізделген. Машиналарға техникалық қызмет көрсетуге машиналарды жанар-жағармай заттарымен қамтамасыз ету, салкындатқыш, тежегіш және амортизаторлық сұйықтармен жабдыктау, машинаны жинау, тазалау және жуу, агрегаттардың, тетіктер мен машина құралдарының түгелдігін, бекітілуі мен калпын тексеру кіреді. Дереккөздер
Бауыржан Қарабеков

Бауыржан Қарабеков (25 қазан, 1956 жыл, Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы, Асықата аулында туған) - ақын. Өмірбаяны * 1978 жылы Қазақ политехникалық институтын бітірген * КСРО Радио өнеркәсібі министрлігінде жұмыс істеген. * 1978—1982 жылдары Қазақ политехникалық институтында инженер, кейіннен оқытушы болған. * Мәскеу энергетика институтының аспирантурасын бітірген. * 1991 — 1994 жылдары «Мақсат» мейірімділік қорында қызмет істейді. * 1991 — 2000 жылдары ««Butya» компаниясы құрылымдарында қызмет істейді. * «Үміт» зейнетақы қорында жауапты қызметтер атқарған. * «ҰларҮміт» жинақтаушы зейнетақы қорының басқарушы директоры болған. Шығармалары Өлеңдері 1990 жылдан бері газет-журналдарда жарияланып келеді. * 2001 жылы «Үш қиян» баспасынан «Қызылдың ауыл қүмында» * «Қүмдағы жазулар» (2007) атты өлеңдер жинағы жарық көрген. * Топтама өлеңдері бірнеше жыр жинақтарына енген. Жкетістіктері * М.Жұмабаевтың, С.Мұқановтың 100 жылдық, Қ.Аманжоловтың 90 жылдық мерейтойларына арналған мүшәйралардың жүлдегері. * «Қазақ әдебиеті» газеті жариялаған «Бір өлеңнен білінер» жабық жыр бәйгесінің Бас жүлдегері. Дереккөздер
Жедел сапқа тұру

Жедел сапқа тұру — операция жүргізу үшін құрылған оперативтік бірлестіктің күші мен құралдарын топтастыру. Жедел сапқа тұру қолбасшының (командирдің) операцияны жүргізу жоспарына сай келуі кажет және төмендегілерді қамтамасыз етуі керек: *ядролық қаруды, *сонымен қатар тек әдеттегі құралдарды қолдана отырып операцияны табысты жүргізу; *Жедел сапқа тұрудың барлық элементтерін тиімді колдану; *қарсыластан басты бағытта басым болу; *операция (ұрыстық қимылдар) кезінде күш салуды, маневрді, әскер, күш және құралдармен тез күшейту мүмкіндігі; *жауынгерлік қимылдардың бір түрінен басқа түріне көшу; *ұрыстық қимылдарды үздіксіз жүргізу және әскерлерді басқару түрақтылығы; *әскерлерді жаппай жою қаруынан, әуе шабуылынан сенімді қорғау және т.б. Жалпы әскери құрамының жедел сапқа тұруы жалпы әскери және танк құрамаларынан, ракеталык әскер мен артиллерия топтастықтарынан, майдандық авиация, әуе шабуылынан қорғау әскерінің топтастығынан, арнайы әскерлер, әуе десанты, түрлі максаттағы жылжымалы бөгеу жасақтары және тылдық топтары бар бір, екі, кейде одан да көп эшелондардан түруы мүмкін. Дереккөздер
Әуеден барлау құралдары

Әуеден барлау құралдары — әуе барлауын жүргізуде қолданылатын, әр түрлі жабдықтармен, қондырғылармен жарақталған ұшкышты және ұшқышсыз ұшу аппараттары. Әуеден барлау құралдары ретінде ұшақтар, тікұшақтар, жасанды Жер серігі, қанатгы ракеталар және басқа арнайы аппаратуралармен жабдықталған ұшуаппараттары қолданылуы мүмкін. Әуеден барлау құралдары,барлау мәліметтерін жеткізу уақытына қарай алынған хабарламаны үздіксіз жеткізушілер (теле, фототеле аппаратурасы) және ұшуаппараты базаға оралған сон хабарлама алуға мүмкіндік беретін құралдар (фотоаппарат, радиотехникалық және радиолокациялық қондырғылар, инфрақызыл сәуле арқылы барлау) болып бөлінеді. Дереккөздер
Құмбел (асу, Іле Алатауы)

Құмбел – Іле Алатауының батыс бөлігіндегі асу. Жер бедері Биіктігі 3661 м. Іле Алатауының солтүстігіндегі Ұзынқарғалы өзенінің бастауында. Майбұлақтан, оңтүстігіндегі Кіші Кемин өзенінің шатқалды жоғарғы арнасына соқпақ жол өтеді. Құмбел арқылы Қарғалыдан Ыстықкөлге баратын туристер қатынайды. Асу қорым тасты. Дереккөздер
Халықты жаппай зақымдаушы қарулардан қорғау

Халықты жаппай зақымдаушы қарулардан қорғау (Зашита населения от оружия массового поражения) — ядролық, химиялық және бактериялық (биологиялық) қарудан адам шығынын барынша азайту үшін жүргізілетін қорғаныш. Оған мынадай шаралар кіреді: қорғаныш ғимараттарын дайындау және адамдарды жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету; халықты ірі қалалардан қала сыртындағы аймаққа көшіру, қарсыластың жаппай зақымдаушы қаруларды қолданып шабуыл жасау қаупі төнгендіп жөнінде халықты хабарландыру; зақым ошақтарында құтқару және шұғыл авариялық-қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастыру және зардап шеккендерге медициналық көмек көрсету; радиациялық, химиялық және биологиялық бақылау жасау және айналадағы ортаның, тағам шикізатының, азық-түліктің, ауыз судың зақымдануына бақылау жүрпзіп, қадағалау; санитариялық-гигиеналық, емдеу-профилактикалық шаралар ұйымдастыру. Дереккөздер
Әуеден суретке түсіру

Әуеден суретке түсіру — жер (су) бетін немесе ондағы объектілерді ұшақтан не өзге ұшу аппаратынан суретке түсіру арқылы әуе барлауын жүргізу тәсілі. Әуеден суретке түсіру қарсыластың ракеталық-ядролык құралдары мен артиллериялық атыс бекіністерінің орналасқан жерін аныктау, жергілікті жердің кейбір өңірлерін зерттеу мен маңызды объектілерді табу, топографиялық объектілерді жөндеу мен бақылау мақсатында қолданылады. Аэросурет аппараттарының суретке түсіру кезінде орналаскан орнына қарай жоспарлы, , ағымдағы және жоспарлы-ағымдағы түсіру деп бөлінеді. Әуеден суретке түсіру орындау тәсіліне карай мынадай түрлерге бөлінеді: *жеке-шағын объектілерді жеке суреттерге түсіру; *бағыттық — ұшу бағытының бойында суретке түсіру; *көлемдік — ауданды екі не одан да көп көлденең бағыттарда суретке түсіру. :Әуеден суретке түсіру нәтижесінде алынған суреттер анықталып, жергілікті жердің сипаты мен ондағы қарсыластың объектісі жөнінде дұрыс әрі анық мәліметтер алынады. Дереккөздер
Жеке армия

Жеке армия - құрлықтағы әскерлердің жалпы әскери оперативтік бірлестігі. Ол майдан (армия топтары) немесе әскери округ құрамына кірмейді және өз бетінше операциялық бағытта операцияны жүргізу үшін қолданылады. Жеке армия алғашкы рет Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, майдандар құрылғанда, сондай-ақ оның құрамына кірмейтін армияларды айыру қажеттілігі туғанда пайда бәлды. Екінші дүниежүзілік соғыста орасан кеңістік ауқымы оқшауланған немесе екінші дәрежелі бағыттарда жеке армиялық бірлестіктермен ұрыс қимылдарын жүргізу қажеттілігіне орай қалыптасты. Дереккөздер
Актуализация

Актуализация - Б.Г. Ананьев (1907-1972) және оның оқушылары енгізген, психикалық құбылыстың потенциалды деңгейден көкейтесті деңгейге немесе онша көкейтесті емес деңгейден аса көкейтесті деңгейге ауысуы іспеттегі ұғым. * Актуализация ( - әрекетті) - тілдік элементтердің потенциалды қасиеттерін сөзде жүзеге асыру және оларды сол тілдік жағдайдың тэртібіне бейімдеу. Тағы қараныз: * Актуализатор Дереккөздер
Әуе-авиация армиясы

Әуе-авиация армиясы — жоғары оперативтік немесе стратегиялық әскери бірлестік. Оперативтік және стратегиялық көлемдегі міндеттерді орындау үшін бірнеше авиациялық әскери құрамалардан біріктіріледі. Әуе-авиация армиясы Екінші Дүниежүзілік соғыста ұйымдастырылды. Дереккөздер
Химик барлаушы

Химик барлаушы (Химикразведчик) — химиялық қорғаныс бөлімшесінің сарбазы. Ол барлау, күзет немесе қозғалысты қамтамасыз ету жасағының құрамына барлаудың (күзеттің, қозғалысты қамтамасыз ету жасағының) бағытындағы жергілікті жерде залалданған өңірлерді дер кезінде іздеп-тауып, белгілеу міндетін атқару үшін кіреді. Химик барлаушы керекті құралдармен және қоршау белгілерімен жабдықталады. Дереккөздер
Медициналық барлау

Медициналық барлау (Медицинская разведка) — әскери-медициналық қызметтің әскерлердің ұрыс қимылдары аудандарында жеке құрамның денсаулығына әсер ететін факторларды, әскерлердің санитариялық жағдайын және олардың медициналық қамтамасыз етілуін анықтау мақсатында жүргізетін шаралары. Медициналық барлау әскерлердің санитариялық-эпидемиялық, санитариялық-гигиеналық жайын және жеке құрамның денсаулығын сақтау мақсатында жүргізіледі. Осы максатпен шоғырлану аудандары мен бөлімнің (құраманың, бірлестіктің) ұрыс қимылдары болатын аудандарында, әскерлердің жылжу маршруттарында тұрғындардың тұрмыс жағдайы, тұрғын пунктері мен үйлердің санитариялық жайкүйі зерттеліп, жергілікті тұрғындар арасындағы жұқпалы аурумен ауырушылар, үй жануарлары мен жабайы жануарлар арасындағы эпизооттар анықталады; ауруды таратушылар мен тарату көздері, эпидемиялық аурулардың ошақтары анықталады, жергілйсті жердің залалданған өңірлері, ғимараттар, су көздері, азық-түлік белгіленеді. Медициналық барлау барысында климат, жер беті, су мен жергілікті азық-түлік сапасы зерттеледі, улы шөптер мен жануарлар анықталады; жергілікті денсаулық сақтау орғандарының эпидемияға қарсы шаралар өткізу мүмкіндігі бағаланады. Медициналық барлау сондай-ақ қарсылас әскерінің эпидемиялық аурулары туралы мәліметтер жеткізеді. Медициналық барлаудың маңызды міндеті: әскерлерді медициналық жабдықпен емдеу-эвакуациялық қамтамасыз ету ұйымдарының жай-күйі туралы мәліметтер алу болып табылады. Дереккөздер
Асылқожа Құрманбаев

Құрманбаев Асылқожа (1858, Торғай облысы, Қостанай уезі — 31.12.1923) — қазақтың алғашқы кәсіби педагогтарының бірі, журналисі. Ы.Алтынсариннің шәкірті. 1886 ж. Орынборда мүғалімдер даярлайтын мектепті бітірген, 1888 ж. Красноуфинск реалдық училищесінің, 1889-92 ж. Қапал ауыл шаруашылығы мектебінің меңтерушісі. 1892-93 ж. Семей облысы Зайсан ауылы шаруашылығы мектебінің басшысы, 1893-96 ж. Ақмола облыс сотының аудармашысы болған. 1896 ж. Жетісу өлкесіне көшіп келіп, өмірінің соңына дейін осындағы әр түрлі мекемелерде — Жаркент қалалық приставында, Лепсі мектебінде, Верный округтік сотында қызмет атқарды. Жетісу өңіріндегі ұлт-азаттығы идеясын көтерген Алаш қозғалысына белсене араласын, 1918 ж. Верный қаласында өткен Алашорданың облыс съезіне қатысты. Осы жиыңда облыс к-ттің мүшелігіне әрі төраға орынбасарлығына (төраға Ы.Жайнақов) сайланды. 1918 ж. наурыз айында большевиктер тұтқынынан О.Әлжанов, Ы.Жайнақов, С.Сабатаевты қамаудан босату шараларын ұйымдастырды. 1918 ж. Верныйдағы мұғалімдер курсын басқарып, осының негізінде ұйымдастырынған халық ағарту институтында сабақ берді. 1921 ж. жергілікті "Кедей еркі" газетін шығаруды қолға алын, жауапты хатшысы болды. 1923 ж. "Тілші" газетін-де аудармашылық қызмет атқара жүріп қайтыс болды. Қ. қазақтың кәсіби баспасөзінде өзіңдік қолтаңбасын қалдырған қаламгер. Оның "Дала уөлаятынан" бастап әр түрлі басылым беттерінде жариялаған мақала, өңтімелері сол кездегі қазақ тұрмысын, мәдени-рухани өмірдегі құбыныстар мен жаңалықтарды жан-жақты қамтыды. Ол жас ұрпақты білім алуға, өнер үйренуге шақыра отырып, әсіресе орысшылдықты, қазақ тілін шұбарлап сөйлеуді батыл сынады. Дереккөздер
Жеке барлаушы шолғын

Жеке барлаушы шолғын — барлау жасағында әрекет ететін, батальоннан (ротадан) жіберілетін тактикалық барлау органы. Құрамалардан (бөлімдерден) жіберілетін барлау күзеті жеке барлау шолғыны деп аталады. Жеке барлаушы шолғынның әдеттегі құрамы саперлермен және баска да мамандармен күшейтілген взводтан тұрады. Жеке барлаушы шолғын барлау жүргізу үшін бағыт немесе объект және тапсырма алады. Жеке барлаушы шолғын өз міндеттерін бақылау, торуылдау, шабуыл, ал қажет болғанда ұрыс жүргізу арқылы атқарады. Дереккөздер
Соте

Соте — бұзау немесе қаз бауырынан, балапандардан, камбаладан, алдымен, маринадта ұстап, содан соң жылумен өндеу тәсілімен дайындалатын рагу тәрізді тағам. Осы екі процесс арасында өнім жарты немесе екі сағаттай өңделінбей сақталынады. Тағамда ет мүшелері қай малдыкі екені білініп тұрады. Балықты тұздап, бұрыштап, лимон шырынын құйып аунатып алады да қуырады. Сотенің барлық түрлері мадералық немесе басқа соустармен беріледі. Дереккөздер
Санитарлық статистика бөлімі

Санитарлық статистика бөлімі - министрліктер мен денсаулық сақтау бөлімдері жанындағы халықтың денсаулық жағдайы, денсаулық сақтау мекемелерінін қызметі және медициналық көмектің сапасы жайлы медициналық-статистикалық ақпаратпен қамтамасыз ететін мекеме. Дереккөздер
Медициналық қорғау

Медициналық қорғау (Медицинская защита) — ауруханалар мен емханалар және басқа да медициналық қызмет мекемелерінің күш-құралдарымен жүргізілетін шаралар. Медициналық қорғаудың негізгі міндеттері: жинау пункттерінде, жүру жолында, көшірудің аралық пункттерінде көшіру шараларын медициналық қамтамасыз ету, қала сыртындағы аймақта жайғасқан жерлердегі жұмысшыларға, қызметшілерге және халықка, қалалардағы көсіпорындар жұмысшыларына қызмет көрсету; санитариялық-гигиеналық шараларды атқару, АҚ жасақтары мен халықты медициналық жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету; медициналық барлау жүргізу және зардап шегушілерге дер кезінде көмек көрсету. Дереккөздер
Зағи Құрманбаева

Құрманбаева Зағи (1.6. 1903, Қарасай ауданы - 14.7.1975, Алматы қаласы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1945). Өнер жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. 1932 ж. Қазақ драма театрының (Алматы) құрамына қабылданды. Осы театр сахнасында алғашқы ойнаған рөлі — І. Жансүгіровтің "Кегіндегі" Үндемес. Ол — қазақ сахнасында негізінен аналар бейнесінің галереясын жасаған, өткір мінезді, тұрмыстық жанрдағы актер. Негізгі рөлдері: * Ділда, Аналық, Зере (М.Әуезовтің "Түнгі сарыны", "Қара қыпшақ Қобыланды" және "Абайында" (соңғысы инсценировка бойынша), * Дәмелі, Күнікей (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері— Ақтоқтысы" мен "Қозы Көрпеш-Баян сұлуында"), * Рабиға (Ә.Әбішевтің "Бір семьясында"), т.б. 1957 жылдан киноға түскен. Қазақ драма театрында 1959 жылға дейін қызмет етті. Дереккөздер