kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Митанни

Миттания – б.з.б. 1500 – 1360 жылдары Месопотамияның солтүстігінде өмір сүрген ежелгі мемлекет. Миттания өзінің даму шегіне жеткенде шығысында Киркук қаласы мен Загрос тауынан басталып, батысында Ассирия арқылы өтетін Жерорта теңізіне дейінгі аумақты алып жатты. Миттанияның орталық астанасы Вассукани қаласында орналасқан Хабур өзенінің маңы болды. Миттания – үнді-ирандықтар Месопотамия мен Сирияда негізін қалаған шағын мемлекеттер мен патшалықтардың бірі. Бұл үнді-ирандық тайпалар Месопотамиядағы хуррит тайпаларымен аралас мекендеп, көп ұзамай марианну деген атқа ие болған билеуші топқа айналды. Алғашқы жылдардан-ақ Миттанияның сыртқы саясаты Египеттен Сирия аумағына бақылау жүргізу үстемдігін тартып алуға бағытталды. Тутмос ІV (б.з.б. 1425 – 27) тұсында Египет пен Миттания арасында дипломаттық қатынастар орнады. Миттанияның ең беделді патшасы Ассирия тағынан үміткер болған Саустатар (Шауштатар) (б.з.б. 1500 – 1450), соңғы тәуелсіз патшасы Тушратта (б.з.б. 1380 ж.ө.) болды. Ол өлгеннен кейін Миттания көрші елдердің ықпалына түсе бастады. Б.з.б. 1275 – 45 ж. Миттанияны Ассирия басып алып, өз провинциясына айналдырды. Оңтүстік Каспийдің жағаларынан келген хурритамдар құрған Митанни корольдігі хеттелердің жауы болды. Хурриттер хеттелердің діни пайымдауларына маңызды әсер етті және екі дөңгелекті арбаны пайдалануды таратты, таяу Шығыста аттардың көбеюіне ықпал етті. Орталық және Оңтүстік–шығыс Анадолыны осы кезеңде Хаттилер мекендеген, олардың ең көлемді құлаған орындары Грекиядағы Микен патшасының мазары болып табылады, осы кезеңге Токат қаласына таяу жердегі Хорозтепе Қара теңіз өңірінде және Кызылырмак елді мекенінде Аладжа Хоьюкте орналасқан құлаған орындары жатады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://www.tourismturkey.kz/
Уратус мемлекеттілігі

Біздің дәуірімізге дейінгі бірінші ғасырдың басында, Урмия көлінен Қап тауының шекараларына дейін созылған Урарту бірегей мемлекетінің астанасы қазіргі Ван қаласында орналасты. Урарту гидравликалық жұмыстарда, суландыруда, жүктерді сумен тасымалдауда шеберлер болды, сондай-ақ арналар мен жасанды көлдер құрылысында да шеберлікпен ерекшеленді. Олар тек жылқы шаруашылығын жақсы білуімен ғана әйгілі болмай, сонымен бірге қуатты және атты әскердің иелері ретінде де танылды. Дереккөздер 1. Көне түркі мәдениеті кітабы, Алматыкітап 2011ж. 2. http://www.tourismturkey.kz/
Сардес ақшасы

Измирден шығысқа Сардыға қарай б.д.дейінгі 800 және 650 жылдары лидиялықтар деп аталатын басқа халықтар өмір сүрді, ақшаны тап осылар ойлап тапты деген болжам бар. Біздің дәуірімізге дейінгі 6 ғасырда лидиялық патша Креза мен парсылар Анадолыны Кызылырмакқа дейін екі бөлікке бөліп алуға келісті. Парсылар бұл келісімді сақтамады және Лидиялықтардың аумағына басып кіруді жалғастыра берді, парсылар Анадолыда б.д.д. 333 жылы Александр Македонской келгенге дейін басымды күшке ие болып қала берді. Дереккөздер 1. Көне түркі мәдениеті кітабы, Алматыкітап 2011ж. 2. http://www.tourismturkey.kz/
Жай және күрделі заттар

Элементтік құрамы бойынша заттар: -Жай заттар - бір элемент атомдарынан тұратын -Күрделі заттар - әр түрлі элементтер атомдарынан тұратын болып бөлінеді. Қазіргі уақытта 500 жай зат түзе алатын 113 элемент белгілі. Бір элементтің қасиеттері бойынша айырмашылығы бар бірнеше жай заттар түрінде бола алу қабілеттілігін аллотропия деп атайды. Мысалы, оттек элементі О екі аллотропиялық түрде: O2 оттек және О3 озон бола алады, олардың молекулаларындағы атомдар саны әр түрлі. Көміртек С элементінің аллотропиялық түрлері - алмаз және графит - кристалл құрылымдары бойынша өзгеше. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. Химия: 8-11 сыныптар. - "Арман-ПВ" баспасы, 2005 ж. - 304 бет. ISBN 9965-636-27-3
Сызықтық масштаб

Сызықтық масштаб - картадағы арақашықтықты өлшеу үшін қолданылады. Сызықтық масштабтағы тең қиындылар масштабтың негізі деп аталады. Осы арқылы сол жақтағы негіздеуші ұсақ бөліктерге бөлінеді. Сызықтық масштабтың графигі бойынша циркуль - өлшеуіштің көмегімен тек түзу сызықтардың ұзындықтарын өлшеумен қатар қисық сызықтарды да өлшеуге болады. Сызықтық Масштаб заттың ұзындығын көрсететін, тең бөліктерге бөлінген, жазуы бар түзу сызықтан құралады. Дереккөздер География: Жоғарғы оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық. ISBN 9965-9783-7-9
Росса итбалығы

Росса итбалығы – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі. Антарктида теңіздерінің тұрғыны. Ол адам аяғы баспаған орындарында кездеседі, қазір олар өте сирек. Мұздарда жалғыз жатады. Ол өте семіз, епсіз аң. Оның мойны қысқа терең қатпарлы - ол мойнына басын түгел тығып тұрады. Үні қатты әрі әуенді шығады. Адамдардан қорықпайды, тым жақындап жүруден де жүрексінбейді. Ол кальмарлармен, теңіз жұлдыздары мен, басқа да бас аяқты молюска лармен, шаянкестермен қоректенеді. Дереккөздер
Өзендер құламасы

Өзендер құламасы деп оның бастауының сағасынан метр есебімен көрсетілген биіктікті атайды. Өзеннің жеке учаскелеріндегі құлама - бір-бірінен белгілі қашықтықта орналасқан екі нүкте аралығындағы биіктігінің айырмасы. Өзеннің бастауы және сағасының, аралығы өзендердің құламасын өзеннің ұзындығына бөлгенде өзеннің еңістігі шығады. Өзен өзінің салаларымен қоса су жинайтын жерді өзен алабы деп атайды. Олар: Солтүстік мұзды мұхит алабы, Каспий теңіз алабы. Дереккөздер География: Жоғарғы оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық. ISBN 9965-9783-7-9
Тәжді көгершін

Тәжді көгершін- әлемдегі көгершін атаулының ең ірісі, оның ұзындығы 75 см, салмағы 2 кг тартады. Оның басында тәжі бар,сондықтан оны тәжді деп атайды. Олар Австралия маңындағы Жаңа Гвинеяның солтүстігіндегі ормандарда тіршілік етеді. Олар бір-бірімен мәңгілікке жұптасады. Ұяларын ағаштарға салады. Балапандарын басқа көгершіндер секілді, ата-анасы бірге өздерінің тамақ сарқынынан шығатын көгершін сүтімен қоректендіреді. Өз тамақтарын жерден табады. Олар жерде жақсы жүреді, жеңіл әрі жылдам ұшады. Дереккөздер
Үлкен паморник

Үлкен паморник Үлкен паморник- шағаланың тұқымдасы.Антарктидада мекендейді. Ол жылдамдығын біресе арттырып,біресе бәсеңдетіп ұша алады.Қанатының ұзындығы 40 см.Ол мұхитта көшіп қонып-күнін өткізеді.Басқа құстардың жемтігін тартып алады.Ол ұсақ құстар мен кішігірім аңдарды да аулайды.Қалдықтардан жиіркенбейді.Ұрпақ қалдыру мақсатында поморниктердің ұясы жердегі кішігірім шұңқырда болады.Оған екі жұмыртқа салынады.Ата-аналары екеулеп басып шығарады.Жұмыртқаны басып шыққан балапандар ұядан бір аптадан кейін шыға бастайды.Олар да үлкендері сияқты жерде жақсы жүре алады. Дереккөздер
Зымыранқұйрықты колиберлер

Зымыранқұйрықты колиберлер Зымыранқұйрықты колиберлер - Оңтүстік Америкада мекендейтін ең кішкентай құстардың бірі. Үстіртті жерлерде тіршілік етеді. Қанаттарының қауырсындары ұзын, ұшында кішкене дөңгелекше бар, сымға ұқсас. Дереккөздер
Карл Дейвид Андерсон

Карл Дейвид Андерсон (; 3 қыркүйек 1905 — 11 қаңтар 1991) — американ физигі-экспериментатор. Позитронды ашқанымен аты шыққан, осы жетістігі үшін 1936 жылы Физикадан Нобель сыйлығын алған. ]] Нью-Йоркта швед иммигрант отбасында туған. 1927 жылы Калифорния технологиялық институтының физика факультетін бітіріп, бакалавр дәрежесін алып, сол жерде сабақ береді. 1930 жылы доктор дәрежесін алған. 1932 жылы тәжірибе жүзінде ғарыштық сәулелер арасынан электронның антибөлшегін бірінші рет байқап “Позитрон” деп атады. Электронның антибөлшегі бар екенін 1931 ж. ағылшын физигі Поль Дирак (1902 — 1984) теория жүзінде ашып, бірақ дәлелдей алмаған. Осы жұмыс үшін 1936 ж. Андерсон (Виктор Гесс екеуі) Физикадан Нобель сыйлығымен марапатталды. Осы 1936 жылы Андерсон өзінің шәкірт студенті - Сид Недермейермен бірге зарядталған элементар бөлшек - мюонды ашты. Атақты еңбегі * C.D. Anderson, «The Positive Electron», Phys. Rev. 43, 491 (1933) Сыртқы сілтемелер * [http://www.nobel-winners.com/Physics/carl_david_anderson.html Карл Дейвид Андерсон] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Андома қыраты

Андома қыраты - Орыс жазығының солтүстігіндегі қырат. Әк тастан түзілген. Ресейдің 3 облысының аймағында орналасқан: Вологда облысы - 78 %, Карелия Республикасы - 17 %, Архангельск облысы - 5 %. Үш өзеннің су айырығы: Ақ, Лача және Ладога . Біршама тегіс келген мореналық төбелер мен көптеген көлдер бар. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Корей халқының салт-дәстүрлері

Корей атауы "коре" деп аталынған орта ғасырлык мемлекеттің атынан пайда болған екен Егер "Чосон" деген сөздің иероглифтік жазбасының аудармасына көңіл бөлсек, онда "коре"—"Таң самалы елі" деген ұғымды білдіреді Жалпы бұл атау Корей құл иеленушілік мемлекеті болып тұрғанға дейін өмір сүрген Корей — өзіндік тарихы мен бай мәдениеті бар ежелгі ел. Алайда ол қазір екі мемлекетке (Солтүстік және Оңтүстік Корея) бөлініп отыр. Кореилер негізінен ауыл шаруашылық кәсібімен айналысады. Сол себепті бұл халық отырықшылық жағдайда өмір сүрді. Теңіз жағалауын мекендеушілер балық аулау ісімен шұғыдданса, таулы жердегі тұрғындар аңшылық пен жабайы (шипалық) шөптерді жинауды кәсіп етті. Корейлердің ұлттык тұрғьн үйлері де ерекше. Көбінесе бір қабатты және бір-бірне жалғастырыла салына береді. Атап айтарлық жәйт, олар "жылы еден жүйесін" (ондоль) пайдаланады. Еденің астыңғы жағынан түтін жүретін бірнеше жол жасалынып, сол арқылы жағылған оттан жылу тартылады Еденге сабаннан тоқылған майлы қалың қағаз төселіп, сабаннан тоқылған бұйым жабылады. Корейлер тұрғын үйін өте таза ұстайды. Аяқ киімдерін үйге кіре берісте, табалдырық жанында шешеді. Корейлер жылытылған еден үстінде отырып тамақ ішеді, үй шаруасын тындырады, ұйықтайды. Ұйықтайтын бөлмеде мақта салып сырыған жұқа көрпе, кесте немесе шілтері бар жастықты пайдаланады. Кейін оларды сандықтың үстіне жинап қояды Бөлмеде киім ілетін және ыдыс-аяқ қойылатын шкаф, газет журналға арналған аласа үлдірік (этажерка) тұрады. Бұл халықтың өмірінде сабаннан немесе напсаннан жасалған (биіктіп 30—50 см) тамақ ішетін үстелдің әр үйде болуы міндетті саналған. Корей халқының киімдерінде де өзіндік ерекшеліктері бар. Ерлер киімі — кең пішілген кеудеше, кең балақты шалбар. Костюм әдетте ақ матадан (қыста мақта сальшып) тігіледі. Шалбар белінен оралады, қызыл асықтан тоқыма баумен байланып, ақ шұлыққа сұғындырылып қойылады. Әйелдер киімі жіңішке ұзын жеңі бар кофтадан, белін жалпақ белбеумен байлап қоятын кең етегі тігілген юбкадан тұрады. Балалар киімдері де пішілуі мен тігілуі жөнінен үлкендердің киімінен көп ерекшеленбейді. Ұлттық киім үлгілері осы уақытқа дейін бастапқы қалпын сақтап келеді. Әйелдері мереке күндері киетін киімдердің бояуының түрлі-түсті болуына мән берген. Қыз балалардың мерекелік киімі қызыл түсті юбка және ашық қызғылт түсті кофтадан тұрады. Дегенімен қазіргі кезде киімдердің аталған үлгіде болуы міндетті саналмай, бүгінгі өмірге бейімделген. Бір аңғаратын жәй — корейлер жұмысқа еуропалық үлгідегі киімдерді киеді. Ерте кезде шаруалар аяқтарына жуан иірілген жіптен немесе соломнан тоқылған сандал, ал жауынды күндері өкшесі биік етіліп ағаштан ойылып жасалған аяқ-киім киетін болған. Мәселен, орыс мұжықтары шіліктен шәрке тоқып кисе, қазақтар мал терісінен жасалған шәркеш пайдаланғаны тарихтан мәлім. Дереккөздер 1. Корей халқының ерекшеліктері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://www.trk.kz/
Таңғажайып төрттік

Таңғажайып төрттік - Әлемге танымал Marvel Comics компаниясының ең алғашқы фантастикалық кейіпкерлер тобы. 1961 ж. жарыққа шықты. Осы кейіпкерлерді даярлаған американдық тұлғалар Стэн Ли және Джек Кирби болатын. Сюжеті Жас оқымысты Рид Ричердс, Ридтің болашақ жары Сью Шторм, Сьюдің інісі Джонни Шторм және олардың ұшқыш досы Бен Гримм университетте оқып жүрді. Олар ғарыштағы нормадан ауытқыған ғарыштық энергия толқынын зерттегісі келіп, рұқсат сұрайды. Бірақ, рұқсатын ала алмаған достар амалсыздан айлақтағы соңғы зымыранды айдап әкетіп,ғарышқа ұшып кетеді. Кейін, жерге қайтып оралғасын кейіпкерлер ғажап қабілеттерге ие болады. Рид денесін резеңке секілді созу қабілетіне ие болды. Сью көзге көрінбеу қабілетіне ие болды және күш өрістерін құра алды. Джонни жалынды адамға айналып, ұшу және отты қолдану қабілетіне ие болды. Ал, Бен тас адам атанып, адам сенгісіз ұлы күш пен қуатқа ие болды. Сөйтіп қабілетті қаһармандар әділдікті қолдап, зұлымдыққа қарсы ұлы күресті бастайды.
Химиялық элементтер тізімі

Химиялық элементтер тізімі элементтердің атомдық нөміріне байланысты және де басқа көрсеткіштерге байланысты реттеуге мүмкіндік береді. Кестеде химиялық элементтің атауы, латынша белгісі (ИЮПАК бойынша), периодтық кестедегі тобы және периоды, атомдық масса, заттың тығыздығы, балқу температурасы, қайнау температурасы, элементті ашқан жылы, ашқан адамның аты-жөні. Және түсі бойынша, элемент қай топта екенің анықтауға мүмкіндік береді: Сыртқы сілтемелер * Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003]. Retrieved маусым 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source. * [http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] (2005). * [http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table]. Retrieved маусым 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers 110—116 taken from this source. * (for atomic weights of elements with atomic numbers from 1-102) * * * (for atomic weights of elements with atomic numbers 103-118)
Сырғалым телехикаясы

Фильм аты: Сырғалым Шыққан жылы: 2014 Жанр: Драма, Телесериал Телехикая pөлдерде: Жұлдыз Маханова, Шер Әлі, Омар Қиқымов, Қалампыр Айсанғалиева, Әлихан Ыдырышева, Жандарбек Садырбаев Мазмұны Қарапайым қазақ отбасы ел қатарлы өмір сүреді. Бір күні бұл шаңыраққа ауылдан отағасының жақын досының қызы келеді. Бұл отбасының үлкен ұлы ауыл қызына қамқорлық танытса, ортаншысы оған ғашық болады. Ал кенже ұлы қызды үйінен кетіруді ойлайды. Ауылдық тәрбие көріп, ұлттық салт-дәстүрмен сусындап өскен қыз қазақы болмысты ұмытуға шақ қалған қала тұрғындарының өміріне өзгеріс әкеледі. Дереккөздер 1. http://www.zharar.com/ 2. http://kinostan.kazjur.kz/
Әпке телехикаясы

Фильм аты: Әпке телехикаясы Шыққан жылы: 2014 Жанр: Мелодрама, Телесериал, Телехикая Мазмұны Туындыда ата-анасынан ерте айырылған бір отбасындағы бес баланың басқа түскен қиындықтарға мойымай, өмірден өз орындарын тапқаны баяндалады. Бір ата, бір анадан туса да, мінездері әрқилы ұл-қыздарды қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай, бағып-қаққан шаңырақтың үлкені Қамажай - бауырларының бақыты үшін өмірлік қызығынан бас тартып, артынан ерген іні-сіңілілерінің жолына барлығын құрбан етуге даяр мейірімді жан. Өрімдей ұл-қызға әке мен шешені жоқтатпаған әпкенің еңбегі еш кетпейді. Дереккөздер 1. http://www.zharar.com/ 2. http://kinostan.kazjur.kz/
Ұстаз телехикаясы

Фильм аты: Ұстаз Шыққан жылы: 2013 Жанр: Драма, Телесериал, Телехикая Мазмұны Бұл - қазақстандық ұстаздардың өмірі туралы хикая. Ұстаздық жолды таңдаған мамандардың күнделікті тіршілігі, бүгінгі мектептің бейнесі, патриоттық тәрбие, оқушы мен ұстаз арасындағы қарым-қатынас осы хикаядан көрініс таппақ. Негізгі кейіпкер - бастауыш мектептің жас мұғалімі. «Ұстаз» көпсериялы фильмі Қазақстандағы тәрбиелік жүйе туралы ғана емес, сондай-ақ, көптен бері күрмеуі шешілмей келе жатқан ауыл шаруашылығы тақырыбын да қозғайды. Фильм желісі бойынша, қала типтес ауылдардың біріне мектеп салынады. Алайда, нысан салынып бітісімен, бірден кадр тапшылығы мәселесі алдан шығады. Мектептің директоры Байзақов Білім министрлігіне оқу ордасына жас мамандарды жолдау жөнінде сұраныс жібереді. Дереккөздер 1. http://www.zharar.com/ 2. http://kinostan.kazjur.kz/
Қатты жапырақты мәңгі жасыл ормандар мен бұталар зонасы

Қатты жапырақты мәңгі жасыл ормандар мен бұталар зонасы Жерорта теңізінің биік таулары мен қоршалған жағалауын алып жатыр. Мұнда жазы ыстық, құрғақ, ал қысы жылы, жаңбырлы болады. Сондықтан өсімдіктер жыл бойы өсуін жалғастырып, мәңгі жасыл сипат алады. Бұл өсімдіктер жаздың ыстығы мен құрғақтығына да жақсы бейімделген: олардың жапырақтары ұсақ, әрі қалың, беті беті жылтыр болады, кейбіреулерінің бетін түк басқан. Ылғалды, жылы қыста шөптесін өсімдіктер қаулап өседі. Зонада субтропиктік орманның құнарлы құнарлы қоңыр топырағы таралған. Ормандар кесу нәтижесінде сиреген, сақталып қалған бөліктерінде тас емен, тығын емен, қолшатыр тәрізді жерортатеңіздік пиния қарағайы, грек жаңғағы, зәйтүн, кипарис ағаштары өседі. Кесілген ормандар орнын мәңгі жасыл бұталар мен аласа ағаштар: бүлдірген ағашы, мирта, аласа тас емен алмастырған. Мұнда майшетен, жүзім, цитрус тұқымдастары сияқты мәдени өсімдіктер де өсіріледі. Казказдың оңтүстігіндегі Колхида және Ленкорань ойпаттарында жалпақ жапырақты және мәңгі жасыл ағаштар аралас өсетін ылғалды субтропиктік ормандар таралған. Бұл өңірлердің климаты ылғалды, жазы ыстық, қысы жылы. Топырағы сары түсті болып келеді. Дереккөздер География. Материктер мен мұхиттар. - Алматы:Атамұра, 2003 ISBN 9965-05-684-6
Бұғнай

«Бұғнай» - Қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Ойын 10-нан 25-ке дейін жететін барлық ойнаушылардың саны шеңбер бойынша тұрып қалатын әркез жерде өткізіледі. Кіші мектеп жасындағы балалар ойнайды. Ойнаушылар шеңбер бойынша қазақша отырады. Жүргізуші (жіребе бойынша тандалады) ойнаушыларды: “бірінші бұғнай, екінші бұғнай, үшінші бұғнай…” және т.с. – ақырғысына дейін санай бастайды. Сосын жүргізуші әркез бір нөмірді кенет айтып қалады (мысалы, “алтыншы бұғнай!”), айтылған орыннан шапшаң тұрып, өзі бір нөмірді айтып қайта шапшаң қазақша отырады. Айтылған нөмір тұрады және әркез бір нөмірді атайды. Дәл солай әркез рет: айтылған шапшаң тұрады, нөмір атайды және шапшаң отырады. Егерде біреудің нөмірін атағанда, ал ол тұрмай және оның орнына басқа бір ойнаушы тұрса, онда оған әркез тапсырма беріледі (сұраққа жауап беру, билеу, өлең айту, бір аяқпен секіру, жұмбақты шешу және т.б.). Осыдан кейін ол өз еркінімен жаңа нөмерді атайды. Ойын аяғында қателеспегендерді белгілейді. Ережелер: 1) әрбір ойнаушы өз нөмірін есте сақтау керек және шақырғанға дейін тұрмау керек; 2) шақырғаннан кейін ойнаушы өзінің орнына малдас құрып отырады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Қасқұлақ

Қасқұлақ - Қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Ойын далада өткізіледі (алаңда, есік алдында), көбінесе кешке қарай. 10-нан бастап 20-ға дейін жоғарғы сынып оқушылары қатысады. “Қасқыр” және “түнгі күзетші” тандалады. Қалған ойнаушылар “қойларды” бейнелейді. Олар не “күзетші”, не “қасқыр” көрмеу үшін жанжаққа таралып тығылады. “Қасқыр” көріну үшін басың ақ орамалмен байлайды. Тығылғандарды іздеумен, ол “күзетшінің” көзіне түспеуге тырысады. “Күзетшінің” тапсырмасы - “қасқырды” андап жүріп оны қуады. Тығылғандар қимылдамауға тырысады. Егер “қасқыр” ойнаушылардың біреуін ұстаса және оны “күзетші” көрмей қалса, онда “қасқыр”, “күзетшінің” орнына тұрады, ал ұсталынған ойнаушы “қасқыр” болады. “Күзетші” болған ойнаушы енді қойдың рөлін атқарып тығылады. Егер “күзетші”, “қасқырды” көрсе, өзінің “отарын” қорғап оны қуады. Ойын уақыты белгіленбеген. Ойын аяғында ең жақсы “қасқырларды”, “күзетшілерді” және “қойларды” белгілейді. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Қандық-сандық

«Қандық-сандық» – сайыс. Бүкіл жастағы оқушы ұлдар ойнайды. Ойнаушылардың саны 2-ден бастап 40 адамға дейін. Ойын ойнаушылары капитандармен екі құрамаға бөлінеді, қайсылары ережелерді сақтауын байқап тұрады. Алаң ортасына әрбір құрамадан бір-бір ойнаушыдан бірінші жұп шақырылады. Бір-біріне арқасымен қарама-қарсы тұрып, олар шыңтақтармен ұстасады. Жүргізушінің бұйрығы бойынша әрқайсысы өзінің қарсыласының аяқтарын жерден (едеңнен) көтеріп алуға тырысады. Бұны жасауға оңай емес, өйткені жүргізушінің белгісі бойынша екеуі жартылай отыру қалпына отырады. Қарсыласын көтеріп алған жеңіске жетеді. Көп жеңіске жеткен құрама жеңімпаз атанады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Хан ату

Хан ату- Қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Ойынға көп асықтары бар 2 немесе 4 ұл бала қатыса алады. Үстел алдында отырып, бүкіл асықтарын шығарады (мысалы, 3 адам 10 асықтан). “Хан” түрінде белгі бір асықты тандайды және бір немесе бірнеше асықтарды ортаға қояды, сосың оларды қолға алып, кезекпен едеңге лақтырады. Егер осы уақытта “хан” алшы қалпында болса, онда осы қалпында тұрған асықпен оны соғу керек. Дәл осылай “хан”, бүк немесе ішік қалпында болса. Соққан асықты қалтасына салып, қатысушы ойынды жалғастырады. Егер ойнаушы”ханға” көздегенде басқа асыққа тигізсе немесе мүлдем тигізбесе, онда ол ойыннан шығады. Асықтарды келесі жинайды және лақтырады. Ойын асықтары біткенше дейін жалғаса береді. Бір ережені ескертуі жөн: асықты лақтырғанда, “хан” асықтардын астында қалуы мүмкін және асықтардан тазаланбайды. Сонда лақтырған: “хан талапай” деп бақырады. Ойнаушылардың бәрі, асықтарға жауылып көбірек алуға таласады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Атынды ата

Атынды ата - Қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Бұл ойынды жастар кештерінде жиі ойнайды. Бұл үшін көзді жауып, байлап тұратын орамал және ұзындығы 1-1,5 м таяқ керек. Қатысушылар көп болғанымен ойын қызықты болады. Жиналғандар қолдарынан ұсталынып шеңберге тұрады. Ортаға көздерін жауып байланған ойнаушы шығады. Ол кез келгенді таяқпен көрсетіп: “атынды ата” – деп айтады. Бұл, таяқтын басқа шетінен ұстасып, танымды болмау үшін өзгерген дауысымен әркез атты айтады. Егер “көзі көрмейтін” таяқпен тигізгенді дұрыс айтса, онда ол сонымен бірге орынымен ауысады, ал егер қателессе, онда қала береді. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Сақина салу

Сақина салу - Қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Ойында саны 10-ға жететін жастар қатысады. Қатысушылар шеңбер бойынша қатарға отырады. Алақандарын бір-біріне қысып, қолдарын алдында, тізе үстінде ұстайды. Жүргізуші (жіребе бойынша) шеңбер ортасында тұрып, өз алақандар арасында сақинаны (тиынды) салып, өз алақандарымен сақинаны олардың алақандарын ашып салған сияқты боп, солай бүкіл қатысушыларды өтеді. Сақинаны біреуге салып, ол бірнеше қадамға артқа қарай кетіп: “қайда менім сақинам?” – деп айтады. Сұрақты естіген соң, сақинаның иесі тұру керек. Оң жақта отырған көршінің тапсырмасы оны (сақина иесін) ұстау керек. Егер сақинаға ие болып жүрген ойнаушыны көршісі ұстай алмаса, онда көршісін жазалайды, ал егер сақина иесі тұра алмаса, онда оны өзің жазалайды. Жаза әр түрлі болуы мүмкін: жеңімпазды арқасына отырғызып жүріп келу, бір аяқпен секіру, билеу, ән айту және т.б. Жазаланған тапсырманы жасағаннан кейін жүргізуші болады және ойын жалғаса береді. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Жергілікті жердің планы

Жер бетінің қағазға кішірейтіліп түсірілген нұсқасын план деп атайды. Латынша "планус" - жалпақ, тегіс деген мағына береді. Планға қарап, жер бетінің жалпы сипатын, ондағы заттардың орнын, бірбірінен арақашықтығын дәл анықтауға болады. Планда заттардың пішіні оның төбесінен қарағандағымен бірдей болады. Сондықтан онда бір, екі және одан да көп қабатты үйлер бірдей болып шығады, өйткені қағазға олардың тек қана алып жатқан орны сызылады. Дереккөздер "Талапкер" топтамасы. География: 6-10 сыныптар. - "Арман" баспасы, 2004 жыл - 432 бет. ISBN 9965-636-23-0
Аяқ астындағы жіп

Аяқ астындағы жіп- Қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Дайындық: 2-4 құрама 2 м қашықтықта бір-біріне параллельді бір қатарға тұрады, қатардағы ойнаушылар арасында қашықтық 1 м кем емес. Әрбір ойнаушы өз орнын дөңгелекпен белгілейді. 6-8 м қашықтықта әрбір қатарға қарама-қарсы бір тұрысты немесе таяқты қояды. Қатар алдында тұратын ойнаушыларға секіргіш (немесе ұзындығы 2 м жіп) беріледі. Ойын жазылуы: белгі бойынша ойнаушылар секіргіштермен бірге өзінің тұрыстарынан дейін жүгіреді, оны айналады және өзінің қатарына келіп, секіргіштін бір шетін алдында тұрған ойнаушыға береді. Секіргішті екі шетінен ұстап, олар өз қатары бойынша, біреуі сол жақтан, басқасы оң жақтан жүгіреді және секіргішті бүкіл қатардағы ойнаушылардың аяқ астынан өткізеді. Қатардағы ойнаушылар секіргіш арқылы секіреді. Жұп жіпті қатардын аяғына дейін өткізеді, сосың ойынды бастаған бірінші ойнаушы қатардын аяғында қалады, ал екінші ойнаушы секіргішпен бірге өзінің тұрысына дейін жүгіреді, оны айналады, қатарына қайтып келеді және секіргіштін бір шетін келесі, алдында тұрған ойнаушыға береді. Екеуі олар тағы да бүкіл қатардын аяқ астынан секіргішті өткізеді. Қатарда тұрған ойнаушылардың бәрі секіргішпен тұрысқа дейін және құрама жолдасымен бірге бүкіл қатардан бәрі өтпегенше дейін ойын жалғаса береді. Ойынды бастаған ойнаушы секіргішті қолына алғанда, ол оны жоғары көтереді және “Тік тұр!” бұйрығын береді. Бүкіл қатар “тік” тұрады. Айып ұпайлары жоқ, жіппен аяқты тигізбеген және ойынды ерте бітірген құрама ойнаушылары жеңімпаз атанады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Секіруден секіру

Секіруден секіру-Қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Дайындық: ойнаушылар екі тең құрамаға бөлінеді, әрқайсысы екі қатарға тұрады. Екі қатар 2 м қашықтықта бір-біріне параллельді тұрады. Ойнаушылардың жұптары едеңнен 50-60 см қашықтыққа созып, қысқа секіргіштердін шеттерінен ұсталынады. Жұптар арасындағы қашықтық – 1 м. Ойын жазылуы: басқарушының белгісі бойынша әрбір қатардың бірінші жұптары секіргіштерді жерге жылдам қояды және біреуі оң жақтан, басқасы сол жақтан өз қатары бойынша оның аяқ жағына жүгіреді. Қатардың аяқ жағынан олар кезек бойы олардың қатарында тұрған бүкіл жұптардың секіргіштері арқылы секіріп өтеді. Өз орындарына келген соң, олар тоқтап, жерден өз секіргішін алады және оны созып, 50-60 см биіктігіне көтереді. Олар секіргішті көтергеннен кейін, қатардағы екінші жұп ойнаушылары өз секіргіштерін жерге қойып, бірінші секіргіш арқылы секіреді және де бағанағындай өз қатарын аяқ шеңіне дейін жүгіріп кері қайтады, өз орнына дейін бүкіл секіргіштерді секіріп өтеді, орнына тұрған соң өз секіргішін көтеріп, оны тартады. Дәл осылай қалған жұптар жасайды. Секіргіштерді секіріп жүгіруді бірінші бітірген құрама жеңімпаз атанады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Қамал күзету

Қамал күзету - Қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Ойнаушылар санынан бір “күзетші” тандалады және ол ортада орналасады. Сол жерде сауыт (қамал) орналасады. Қалған ойнаушылар шамасы диаметрі 10 м шеңбер бойынша тұрып, қамалды доппен лақтырып “атады”, ал “күзетші” орнын ауыстырып отырып оны шабуылдан қорғайды. Қамалға тигізген “күзетшімен” бірге өз рөлдерімен ауысады. Ойнаушылардың минималды саны: 1 қақпашы, 1 шабуылшы; максималды ойнаушылар саны: 1 қақпашы, 3 шабуылшы. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Қалашыққа жеткізу

Қалашыққа жеткізу -қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Екі қатысушы бір-біріне қарама-қарсы тұрады және гимнастикалық таяқтын шеттерінен ұсталынады. Әрқайсысынан екі қадам арақашықтықта қалашықты орнатады. Қарсыласты тартып алып, қалашыққа жеткен ойнаушы жеңімпаз атанады. Кім таяқты жібереді, сол ұтылады. Көшпенді мал шаруашылығының өмірі жанжақты денелік дамуды қажет етті. Сондықтан ұлттық ойындар ереже түрінде ойнап тұрып өзінің іскерлігі мен күшің көрсетіп, өте ырықты болды. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Жауынгерлі әтештер

Жауынгерлі әтештер- - қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Жерде диаметрі 2 м шеңбер сызылады және екі құрама саппен бір-біріне қарама-қарсы тұрады. Капитандары тағайындалады, қайсылары шеңберге өзінің ойнаушысын жібереді. Әрқайсысы бір аяғын бүгеді, қолдарын арқасына қарай бүгіп қояды және белгі бойынша сайыс қатысушылары бір-бірін екінші аяққа тұрмауға тырысып иықпен және денесімен шеңберден итере бастайды. Қолдарын арқа жағынан алуға болмайды. Бүкілі әтештер рөлінде болғанша ойын жалғаса береді, капитандар ақырғы сайысады. Қай құрамада жеңіске жеткендер көп болса, сол жеңімпаз аталады. Егер екі ойнаушы (жұптағы) шеңбер сыртында болып қалса, онда сайыс тең деп аяқталады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Жұптасып тартысу

Жұптасып тартысу-қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Дайындық: алаңның ортасынан сызық сызылады. Осы ортаңғы сызықтан оған параллельді 2-3 м қашықтықта тағы да екі сызық сызылады. Ойнаушылар екі тең құрамаға бөлінеді және ортаңғы сызық жанында бетпе-бет тұрады. Құрамалардың ойнаушылары (қарсыластар) бойымен және күшпен шамалас бірдей болу керек. Ойын жазылуы: қарама-қарсы тұрған ойнаушылар ортаңғы сызыққа жақындайды және өзінің оң жақ қолымен қарсыластын оң жақ қолынан немесе сол жақ қолымен қарсыластын сол жақ қолынан (білезігінен) ұстасады. Басқарушының белгісі бойынша, қарсыласты өз жағына қарай, өз арқасы артында тұрған сызығы арқылы тартып алуға тырысады. Сызық арқылы тартылып алынған ойнаушы ұпайларды санағанша дейін қарсыластар жағында қала береді. Бүкіл ойнаушылар бір немесе басқа жаққа толық тартылып болған соң ғана ойын аяқталады. Көбірек ойнаушыларды тартып алған құрама жеңімпаз атанады. Өз қарсыласын тартып алып, құрама бойынша жолдасының белінен ұсталынып, онымен бірге тартып оған көмектесу түрінде ойынды қиындатуға болады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Тартылу таяғы

Тартылу таяғы-- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Сайыскерлер бір-біріне арқаларымен қарама-қарсы тұрады және қолда ұстап отырған метрлік таяты жоғары көтереді. Ойнаушылардың тапсырмасы – алға еңкейіп қарсыласты жерден көтеріп алу. Кім таяқты жібереді немесе жоғарырақ ауада болып қалса, ол ұтылған деп саналады. Ойнаушылар бір-біріне қарама-қарсы (аяқ табандарымен тіреліп) жерге отырады және гимнастикалық таяқтан ұсталынады. Белгі бойынша ойнаушылар өз жақтарына қарай таяқты тарта бастайды. Кім қарсыласын көтеріп алып, сол қалпында 5 секунд ұстай алған, сол жеңіске жеткені. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Ақсақ қарға

Ақсақ қарға - қазақтың ұлттық ойындарының бірі. “Қарға” деген бұл қарға атта құс, ал “ақсақ” ақсандайтын дегені. Неліктен “қарға ақсақ”? Өйткені “қарға” бейнесін жасайтын бір аяқпен секіреді. Ал екінші аяғы бүгілген және белбеумен немесе орамалмен байланған. “Қарға” қай аяққа ақсандайтыны маңызды емес. Қатысушылар құрамаларға бөлінеді және секірмелі эстафета жасалынады. Бірақ аяқты байлайтын белбеу немесе орамал бір “қарғадан” басқасына ауысып отырады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Шымкент көтерілісі

Шымкент көтерілісі Шымкент көтерілісі - 1967 жылғы маусымның 13-і мен 15-жұлдызы арасында Шымкент қаласында болған оқшау оқиға. Бұл оқиға Кремль басшыларын дүр сілкіндірді. Оқиға көп уақыт бойы өте құпия сақталды. Оқиғаның басты себебі Бұған тереңірек үңілсеңіз, оқиға қарапайым істен басталған және аяқ астынан, ойламаған жерден өріс алған. Қалалық автопарк жүргізушісі Василий Остроухов деген 29 жасар жігітті түнгі сағат бір шамасында көшеде удай мас болып жатқан жерінен милиция жасағы медициналық айықтырғышқа жеткізген. Таңертеңгі сағат 6.00 кезінде жүргізілген кезекті тексеріс Остроуховтың жансыз, өлі денесінің үстінен шыққан. Мәйітті ашқан облыстық сот-дәрігерлік сарапшы В.Нестеров ажал гипертония сырқатына қатты мастық қосылып, миға қан құйылуы мүмкін деген қорытынды жасайды. Мұны Алматыдан жедел шақыртылып, қайта экспертиза жасаған профессор Сидоров та қостайды. Бірақ, кейін анықталғандай, Остроухов милиция жасағының қолына түспестен бұрын біреулермен төбелесіп таяқ жеген. Осыған байланысты өмірге қатер төнерлік болмаса да, денесінен көгеріңкі белгілер табылуы оқиғаға май құя түседі. Оқиға барысы Мәйіттің туыстары, автопарк қызметшілері «сендер оны ұрып өлтірдіңдер, Мәскеуден маман шақырыңдар» деп табандап тұрып алады. Ел-жұрт құлақтанып, милицияны қарғап-сілеп, наразылық білдірушілер саны көбейеді. Автопарк ұжымы «ұйымшылдық» көрсетіп, қаладағы көлік қатынасын тоқтатады. Ақыры тобыр молайып, ішкі істер бөлімін қоршайды, ғимаратын қиратады, өртейді. Автотұрақтағы көліктер от-жалынға оранады. Көшедегі милиция қызметкерлерін ұрып-соғып, бас-көз демей төмпештейді. Тергеу изоляторына барып, ондағыларды қырып-жойып, қақтығыс кезінде түрменің біраз қызметшілері жарақат алады. Көтерілістің нәтижелері Көтерілісшілерді басу үшін әскер күші пайдаланылған. Нәтижесінде тәртіпті сақтау органдарының 20 қызметкері, 2 жауынгер, 3 партия-кеңес шенеунігі әртүрлі дәрежеде жарақат алады. Тәртіп бұзушылардың 50 адамына оқ тиіп, 7-уі қаза табады. 34 адам қылмыстық жауапқа тартылады, 3-уі ату жазасына кесіледі. Лауазымды үлкенді-кішілі біраз адам қызметтен қуылады. 14-маусым күні Мәскеуден КОКП ОК Саяси бюросының мүшесі, ОК хатшысы Андрей Павлович Кириленко мен КСРО Ішкі істер министрі генерал Николай Анисимович Щелоков, Алматыдан Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Дінмұхамет Ахметұлы Қонаев бастаған топ Шымкентке ұшып келеді. Шұғыл түрде арнаулы комиссия құрылып, төтенше оқиғаның жай-жапсары сараптала бастайды.
Қысқа жүгірістер

Қысқа жүгірістер- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Қасында жүгіріп келе жатқандардың бәрін озам деп тырысып, бүкіл аяқ күшімен жүгіруге қажеті жоқ. Мында өзінің төзімділігін көрсетуі маңызды. Қашықтықты өлшейді және барлығы бірге “жалаушадан жалаушаға дейін”, ортаңғы темппен жүгіреді. Жүгіріп келді – тоқтады, барлық бірге бұрылып кері жүгіреді. Осылай бірнеше рет. Біреулері шыдай алмайды. Барлықтармен бірге жугіруге шаршасаң – тоқта, ойыннан шығасын. Әрбір жаңа қысқа жүгірісітен жүгірушілердің саны азайяды, аяқ шеңінде жеңімпаз анықталады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Жылжымалы нысана

Жылжымалы нысана-қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Дайындық: ойнаушылар қолдары алға созылған қашықтықта шеңберге тұрады. Олардың аяқ алдарында шеңбер сызылады. Ойнаушылар волейбол доптарын алады. Шеңбер ортасына шығатын жүргізуші таңдалады. Егер мекеме іші кең ойнауға рұқсат болса, онда ойнаушыларды 2 шеңберге (20 адамнан көп емес) қоюға дұрыс болады және әрқайсында ойынды өзара өткізу. Ойын жазылуы: допты бір-біріне лақтырып, ойнаушылар онымен жүргізушіге тигізуге тырысады. Жүргізуші шеңбер бойынша доптан құтқарылып секіреді, жүгіреді, айналып бұрылып кетеді. Кім сызықты баспай доппен жүргізушіге тигізсе, сол онымен орындарын ауыстырады. 5-7 минут ойыннан кейін, шеңбер ортасында бәрінен ұзақ тұрған ең іскерлікті жүргізушілер және мерген ойнаушылар белгіленеді. Егер екі шеңберде ойнап жатса, олардың арасынан сайыс өткізуге болады. Ойынды бір уақытта бастап, қай шеңберде жүргізушіге доппен жылдам тигізеді. Егер екі шеңберде жатыспен ойнаса, әрбір рет басқа құраманың ойнаушысы жүргізуші болып тұрады. Ережелер: 1) жүргізушінің аяғына немесе денесінің әрбір бөлігіне тигені саналады және басқа тигені саналмайды; 2) егер жүргізушіге жерден немесе басқа бір заттан қиғыс тиіп кетсе, онда тигізілу саналмайды; 3) жүргізушіге допты лақтырған кезде шеңбер сызығын басуға болмайды, егерде сызық басылса, онда тигізілу саналмайды; 4) жүргізушіге допты лақтырған кезде шеңбер сызығын басуға болмайды, егерде сызық басылса, онда тигізілу саналмайды. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Тұмақ ұру

Тұмақ ұру - қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Бұл ойын жасыл алаңда өткізіледі. Ойнаушылар саны шектелмеген. Ертерек көмбені белгілейді. 20 м қашықтықта жылқы бойындағы таяқты орнатады және бұған бас киімді кигізеді. Ойынға сонымен қатар көзді жауып байлауға орамал керек. Жүргізуші қатысушылардың біреуін шақырады, оның көзін орамалмен байлап қояды және қолына қамшы беріп атқа отырғызады. Көздері орамалмен байланған атқа мінуші қамшымен таяқтағы бас киімді қағып түсіру керек. Ереже бойынша ойнаушыда үш мүмкіндігі бар. Сонымен бүкіл ойнаушылар бір шеңберден жасайды, ал ең көп мүмкіншіліктерді қолдаған ойнаушы жеңімпаз атанады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Ордағы қасқыр

Ордағы қасқыр- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Алаң ортасында ұзындығы 10 м және иені 1 м бейнеленген қасқыр шұңқырын сызады. Ойынға қатысушылардың үштен бір бөлігі шұңқырда тығылып қасқырларды бейнелейді. Қалғандары алаңның бір жағында жиналады. Бұлар “қозылар” мен “лақтар”. Жүргізушінің белгісі бойынша олар қасқыр шұңқырын секіріп, алаңның басқа жағына өтеді. Осы уақытта “қасқырлар”, “қозылар” мен “лақтарды” ұстап алуға тырысады. Ойын шарты бойынша “қасқырларға” шұңқыр сызығынан шығуға болмайды. Ал “қозылар” мен “лақтар” бұл сызықты баспау керек, сонымен қатар шұңқырды әрине басуға болмайды. Егер басып кетсе, ұсталынған болып саналады. “Қасқырлар” мен “қозылар, лақтар” саны теңелсе, ойын тоқтатылады және шұңқырға, ойнаушылардың басқа үштен бір бөлігі тығылады, сосың “қасқыр” рөлін ақырғы той ойнатады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Салт аттылар

Салт аттылар - қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Ойын жасаыл алаңда немесе спортзалда төсеген маттар үстінде өтеді. Алдын ала ойнаушылар екіден бөлінеді, жасалынған жұптар екі құрамаға бөлінеді. Ойынға тек қана ұлдар қатысады. Ереже бойынша, әрбір жұпта біреуі басқаның мойына отырады және құрама “салт аттылар” тобын құрайды. Жүргізушінің белгісі бойынша ойынды бастайды. Екі құрамадан ортаға екі “салт аттылар” шығады. Ойын шарты бойынша “салт аттылар” бір-бірін “ат” үстінен құлату керек. Қай топтың “салт аттылары” жиі құласа, олар жеңілген боп аталады. Ойын аяғында жүргізуші жеңімпаздары атайды және алдын ала дайындалған жүлделерді таратады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Көтермек

Көтермек- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Балалар шеңберге тұрады. Өз ерігімен сайысам дегендер екі бала ортаға шығады, бір-біріне құрамалар бойынша қарама-қарсы тұрады және қарсыласты өзінің арқасына көтеріп алуға тырысады. Ойын күшті дамытады.Қазақтардың салт-дәстүрі бойынша, бозбала тәрбиесімен ерлер айналысатын. Ұлдар ойындарында үлкендерге ұқсасып, олардың шаруашылық әрекеттерін жасайтын, ал қыздардын ойындарында тұрмыстық және отбасылық қатынастар көрінетін. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Қазан (ойын)

Қазан- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Ойнаушылар тұрған сызығынан 10, 15 және 20 қадам қашықтықта диаметрі 20 см шұңқырлар қазу. Ойнаушылар кезекпен тастарды шұңқырларға тигізуге тырысады және сол үшін сәйкес ұпайлар қосылады. Кім көп ұпай жинайды, сол жеңімпаз атанады. Ескерту: егер зал ішінде ойнаса, ойынды жарыс түрінде, резеңке доптар мен теннис түйіршіктерін қолдануы жақсы болар еді. Іскерлік пен мергендікті дамытады. Құралдар: отау сөресі. Шұңқырлар орнына таяқтардан немесе тастардан контур жасауға немесе жарамай қалған резеңке доптарын екіге бөліп қолдануға болады. Тастар орнына түрлі түсті скотчпен жабдықталған сереңке қорабтарын қолдануға болады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Ешкіні тарту

Ешкіні тарту- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Қатысушылардың күші, батылдығы, іскерлігі сынақталатын ұлттық спорт ойыны. Ойын қатысушыларына лақ немесе бұзау беріледі. Бұл ойын – жылқымен басқаруды, ертоқымда отыруды, ал негізгісі күшті сынау. Ойын ережесі бойынша, көкпарды, толық шауып келіп, жерден көтереді және қадірлі ақсақалдың немесе өте құрметті адамның босағасына апаруға тырысады. Қарсыластар алып қоюға және өздері қадірлейтін адамдарға апаруға тырысады. Іскерлікті, мықты атқа мінуші жігіт және жақсы жүйрік жылқы жеңімпаз аталады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Жемхана

Жемхана- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Бұл әзіл-күлкі ойыны. Ойнаушылар – ат мінушілер ойын қашықтықта бірнеше күлкілі және қиын тапсырмаларды жасауымен тұжырымданады. «Мал тұратын жерге» қаптармен жақындау және үзеңгілері босатылған ертоқымға отыру. Жылқыны жүргізіп тұрып бөрене үстінен өту. Сәбізді (қартопты) шелекке үймелеу. Ертоқымға тұрып ілініп қойылған бөтелкеден (үстіне төгіп алмай) айранды ішу. Автокөлік доңғалағының резеңке дөңгелегі арасынан (немесе түбі жоқ бөшкеден) өту. Сумен толтырылған шелектегі алманы (немесе допты) ауызбен ұстау. Қаптын ішіне кіріп және жылқыны жүргізіп, бөгет болып қойылған ағаш арқылы секіріп өту керек. Гүлдер салынған ыдыстармен қапталған орындық арқылы бір де ыдысты (бөгет төрешінің қарамағына байланысты әр түрлі болуы мүмкін) құлатпай секіру. Ертоқымға мініп, сумен толы іліңіп тұрған шелектен алманы алу керек. Алманы көмекші қызға арнап, оны ертоқымына көтеріп алып отырғызу және мәреге жеткізу. Бұл жаттығу үшін екі есе санды ұпай беріледі. Ойын серіктестің ойнаушысын ертоқымына тартып алып отырғызу және мәреге жеткізу. Тартып алған ойнаушы екі есе санды ұпай алады. Тартылып қалған ойнаушы ұпайларын жоғалтады. Ертоқымда отырып сәбізбен (немесе қартоппен) толтырылған шелекті жерден көтеріп алу және мәреге (шаппай-ақ) жеткізу. Мәреде жылқы үстінен ертоқымды шешу (бұны жылқыдан түспей жасауға болады) және ертоқымсыз жылқы үстінде отырып төрешілерге сәлем беруге жақындау керек. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Түлкішек (ойын)

Бұл ойында екі немесе үш атқа мінуші «аңшылар» манежде немесе алаңда, иығында орамал немесе түлкі құйрығы бар «түлкішек» атқа мінушідін ізіне түседі. «Аңшылардың» тапсырмасы - «түлкішектің» оң жақ иығында орналасқан «құйрықты» сол жақтан келіп, ал «құйрық» сол жақтан орналасса, оң жақтан келіп жұлып алу керек. «Түлкішек» әр түрлі қимылдайды, бағытын өзгертеді, бөгеттерді өтеді. Ойын ұзақтығы 5-7 минут. Егер осы уақытта «аңшылар» белгіленген «құйырықты» жұлып алса, «түлкішек» жеңіске жетеді, ал егер «құйырықты» жұлып алса, «түлкішек» ұтылады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Мал тұратын жер

Мал тұратын жер- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Бұл ойында манеждін шеткілік қабырғасына бір шетімен жақындатып қойылған ұзын ағаштарды жылқылардың тұратын жерін белгілейді. Жылқы тұратын жердін саны ойын қатысушыларынан аз орнатылады. Салт аттылар (кейде ертоқымы орнатылмаған жылқылармен) жылқы тұратын жерден қарама-қарсы жағына қарай қадамдармен қимылдайды. Төрешінің бнлгісі бойынша олар жылқыларын бұрады және жылқы тұратын жерлерге қарай бос орынға тұрып алуға шабады. Жылқы тұратын орынсыз қалған атқа мінуші ойыннан шығады. Ойын екі атқа мінушіге бір жылқы тұратын орны қалғанша дейін жалғаса береді. Атқа мінушілер жылқы тұратын орның манеждін ортасына жүргенше дейін ақырғы жылқы тұратын орнын манеждін жанама (жақын тұрған) қабырғасына қарай ауыстырады. Ақырғы жылқы тұратын орнын алған атқа мінуші ойынның жеңімпазы аталады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының сал-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Ат ерттеу

қорынан.]] Ат ерттеу – мініс көлігіне ер-тоқым салып жабдықтау, мінуге дайындау. Әдетте жайдақ атқа міну қолайсыз болғандықтан, оны ерттеп мінеді. Жайлы ер-тоқым салып мінген адам ғана ат үстіндегі ұзақ жүріске шыдайды. Ерттеу тәртібі Ат ерттеудің өзіндік тәртібі бар. * Ең алдымен, ат арқасына терлік салынады. Оны кейде іштік, ішкілік деп те атайды. * Терліктен кейін тоқымның екі қабат киізден сырылып, алды-арты былғарымен көмкеріліп тігілген ішпек деп аталатын түрі – тоқым салынады. Тоқымды кейде тебінгі тоқым дейді. Өйткені, көп жағдайда тебінгі киіз тоқымға жапсырылып тігіледі. Яғни оны үнемі өз алдына жеке тігіп жатпайды. Ат әбзелін осылай жабдықтау тоқымның үзеңгі бау тігетін тұсының тез тозбауын қамтамасыз етеді. * Осыдан кейін ер салынады. * Одан соң ерді сәл артқа таман сырғытып, құйысқан салады. Ерді қайтадан тоқымға ыңғайлап алға жылжытып, үстіне көпшігін төсеп, үзеңгісінің тұсынан сәл артқа таман келтіріп, айылмен тартып бекітеді. Арқасы кеткен атқа ер салу амал-тәсілдері қорынан. Теріден ою-өрнек салынып, бұрыштарына күміс пластиналар жапсырылған. Көлемі 45х45 см. Аталған желқом 1940 жылы Шыңжаңда жасалған.]] Қазақ жауыр атқа мінбесе де, өте мұқтаж болған жағдайда арқасы кеткен атқа ер салғанда мүйеттеу, оймалау, тығылдырықтау, желқомдау деп аталатын амал-тәсілдерді пайдаланған. Бұл тәсілдер атауы қолданылу барысында пайдаланылатын заттарына байланысты қалыптасқан. * Атап айтқанда, жауыр жараның төңірегі ішпек тиіп қажалмас үшін салынатын, терлік пен ішпек арасына «қоралай» қоюға лайықталған ортасы тесік киізді мүйет деп атайды. * Ал ойма – ішпек, тоқымның ішкі бетін ат арқасындағы жараға келетін тұсын дәлдеп тесіп, ойып алынған бөлігі. Жауырдың жазылмайтын лоққы, шилі түрлері асқынған кезде мәжбүрлікпен жасалатын айла-тәсіл. * Тығылдырық немесе кепіл киіз – ер қапталының не алдыңғы, не артқы бөлігінің біріне ат арқасына қатты қысып батпауы үшін қабатталып салынатын киіз кесінді. * Желқом – жауыр болған ат арқасын ашық қалдыру үшін екі қапталға қойылатын екі ішпек. Сонда оқпан мүлде ашық қалады да, жауыр жараға тимейді. Лажсыздықтан туған бұл амалдар, сонымен қатар, әбден жауыр болып, жүк артып-тартуға мүлдем болмай қалған жағдайда сиыр мен түйеге де жиі салынады. Ел арасында ерттеуге және ат әбзелдеріне байланысты «Атыңнан айырылсаң да, ер-тоқымыңнан айырылма», «Ат арқасына ер батса аяңшыл болады», «Жаман ерден жайдағым, жаман әйелден бойдағым», «Төреге ерсең, ер арқаларсың, қожаға ерсең, тері арқаларсың», «Қарағай ерге қас болмас, қыз бала елге бас болмас» деген көптеген мақал-мәтелдер кездеседі. Дереккөздер Әдебиеттер * Бабалықұлы Ж. Ер тұрман. Жалын. 1985. №3, №6; * Бегманов Қ. Этнографпен әңгіме. Алматы: Дәстүр, 2010; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Прометий

Прометий (лат. Promethium; Pm) — Менделеевтің периодты системасының ІІІ тобындағы радиоактивті химиялық элемент; рет нөмірі 61, лантанидтер қатарына жатады. Қысқа уақыт сақталатын радитоактивті элемент болғаннан кейін табиғатта өте сирек кездеседі. Ең ұзақ сақталатын изотопының ¹⁴⁵Pm жартылай ыдырау мерзімі Т ½ 18 ж.1945 ж. американ ғылымдары Джакоб Маринский, Лоуренс Гледенин және Чарльз Кориелл уран бөлінуі кезінде пайда болған өнімнен 147 Pm изотопын (жартылай ыдырау мерзімі Т 1/2 2,7 ж. ) алған. Атауын грек мифологияның кейіпкері - адамдарды қорғайтын және отты Зевстен алып кетіп адамдарға берген каһарманы - Прометейдің атынан алған. Металл Прометийдің тығыздығы 7,26 г/сm², балқу температурасы t = 1080°С. Қосылыстарында +3 валентті. Прометийдің таза күйінде тотығы Pm 2 О 3 , хлориді Pm 2 , нитраты Pm(NO 3 ) 3 , сондай-ақ оксалаты Pm 2 (С 2 O 4 ) 3 *10Н 2 O алынған 147 Pm изотопы ұзақ уақыт ыдырамай сақталатын радиоактивті улы зат, бұл атом бомбасы жарылғанда түзеледі. Алынуы Металл прометий PmF 3 -тен металлотермия арқылы алынады. ¹⁴⁷Pm ядролық реакторларда түзілген әртүрлі элементтердің радиоактивті изотоптарының қоспасынан бөлінеді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Олинго

Олинго – жанаттар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі. Орталық Американың ылғалды Тропикалық және Субтропикалық ормандарында мекен етеді. Оның денесінің ұзындығы – 35-47 см, салмағы – 0,7-2 кг. Бұл түрді алғаш 2006 жылы Кристофер Хелджен енгізген. Олингоны 2013 жылдың тамызында ресми түрде жариялады. Ол барлығымен қоректенеді (жәндіктер, өсімдіктер, ет және т.б). Олинго түнде өте белсенді. Олар жалғыз өмір сүреді. Кейде топтармен қосылады. Жылына бір рет қана төлдейді. Олардың балалары жабық көзбен дүниеге келеді. Табиғатта 5 түрі кездеседі: #Аллен олингосы #Габби олингосы #Хелджен олингосы және т.б Олардың басты жаулары – жыртқыш жануарлар. Шамамен 10-15 жыл өмір сүреді. Биологиясы мен экологиясы толық зерттелмеген. Қызыл кітапқа жойылу қаупі жоғары және ареалы шектеулі жануарлар тобына енгізілді. ' Себептері: #Олардың мекен ету ортасының (ағаштарды кесу, ормандарды жою) адам кесірінен жойылуы. #Аңшылардың жаппай оларды қыруы. Дереккөздер http://zooclub.ru/wild/hish/36.shtml