Алып ана қорымы

Алып ана қорымы – Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ХVIII-XX ғасырларда ірге көтерген діни-мемориалдық ескерткіштер кешені. Орналасқан жері Атырау облысы Қызылқоға ауданы, Сағыз ауылынан 9 км оңтүстік-шығыста, Ақтөбе облысымен шекаралас жерде (Атырау облысына жатқызылатын қорымның аумағы бойынша бөлінеді), Сағыз өзенінің орта ағысының сол жақ жағалауында, оның тармақтары бірінің оңтүстігінде орналасқан. Тарихи деректер, аңыздар Ескі қорымның эпонимі зираттың батыс жағына, шырақ және қадамен белгіленген жерге жерленген батыр қыз/әйелмен (алып) байланысты шыққан. Әуелде мұнда күйдірілген кірпіштен қаланған кесене болған болуы керек. Бірақ бүгінде оның тек тікбұрышты жоспардағы ізі ғана сақталған. Алып ана туралы аңыз нұсқалары жергілікті қазақ тұрғындары арасында баяғыдан белгілі. Олардың бірі бойынша (Б. Аманшин, 1948 жылы келтірген нұсқасында) Алып ана қыз Түкті ата жігіттің сүйіктісі болған, "ата-анасы тыйым салғандықтан, тірі кезінде оларға бірге болу бұйырмаған", сондықтан олар өз-өздеріне қол жұмсап, жақын жерде, Сағыздың екі жағасында ("көзі тірісінде бір-біріне жақын бола алмаса да, дүниеден өткеннен кейін жақын жерде") жерленген. Қазір мұндағы аттас бейітте "атам заманнан" бері келе жатқан екі әдемі кесене тұр. Келесі бір аңыз бойынша (өлкетанушылардың Мұқыр ауылында 1990 жылы қайтыс болған А. Рысмұқановтан жазып алынған), Алып ана (немесе Шашты әзіздің перизаты) осы аймақта аты аңызға айналған тұлға Түкті атаның (Баба түкті) жұбайы және тарихтағы әмір Едігенің анасы болған. Әрі қарай Едіге батыр туралы эпостық аңыздың желісінде, оның Сырдарияда дүниеге келуі, Тоқтамыспен шайқасқа түсуі, одан соң шыңдыққа негізделген Алтын Орда билеушісі болуы баяндалады. Бұл аңыздар, Алып ана қорымынан табылған ортағасырлық үлгідегі күйдірілген төртбұрышты кірпіштердің қалдығы (сондай-ақ кейінгі кездердегі қазақ ескерткіштерінде де қолданылған) кешеннің ең ерте мерзімін анықтауға негіз болады, алайда оны археологиялық зерттеулер ғана нақтылап дәлелдеуі мүмкін. Сонымен қатар қорымның Алып ана аталуы күресте өзін жеңген адамға ғана тұрмысқа шығуды қалаған батыр қыз туралы орта ғасырда түркі халықтары арасында кеңінен тараған аңызға байланысты болуы да мүмкін. Бұл бейне қазақ эпостарында Дариға деген атпен беріледі. Жалпы алғанда, кешен эпонимиясының осындай "гендерлік" бағытта болуы ескерткіштің белгілі дәрежеде "әйел" ескерткіші екенін дәлелдейді. Олай болса, Түкті ата бейіті секілді Алып ана зираты да Ембі-Сағыз аудандары мен Алтын Орданың (Жошы ұлысы) өмір сүрген дәуірі мен құлауы кезеңіндегі Қазақстанның далалық тарихындағы оған іргелес аймақтардың маңызды оқиғаларын куәландыратын тарихи аңыздармен байланысты. Зерттелуі "Қазақстан археологиялық картасының" мәліметтері бойынша, Алып ана қорымын 1950 жылы А.Х. Марғұлан зерттеген. 1979-1980 жылдары Қазақстан Мәдениет министрлігі экспедициясы ескерткішке алғаш рет кешенді зерттеу жүргізеді (жетекшісі С.Е. Әжіғали). 2004 жылы Батыс Қазақстандық кешенді этноархеологиялық экспедициясы қорымдағы зерттеу жұмыстарын жалғастырады (жетекшісі С.Е. Әжіғали, топ басшысы Р.А. Бекназаров). Қорым сипаты Алып ана қорымы Сағыз өзені алқабындағы ең ірі мемориалдық сәулет өнері кешендерінің бірі болып табылады (250-ге жуық нысан тіркелген). Ол негізінен құмды-әктасты тақталардан тұрғызылған XIX ғасырдың екінші жартысы – XX ғасыр басына жататын ескерткіштерден тұрады. Бұл – ең алдымен, тақта кесенелер. Олардың құрылыстарында қабырғаларының сыртына блоктар қаланса, ішкі жағы тақталардың сынықтарымен толтырылған. Төбе жабындысындағы болмашы (жалған) күмбезі өтпе тоғыстарға негізделсе, сырты ұшында сүмбісі бар дуылға түрінде орындалған. Қазақтың халық сәулет өнерінің үздік үлгісі болып табылатын ХІХ ғасырдың үшінші ширегіне жататын алты қырлы фасадты ескерткіш ерекше қызығушылық туғызады. Қорымда уақыты шамамен ХІХ ғасырдың екінші жартысына жататын күйдірілген кірпіштен қабырғалары қиғаш қаланған шағын кесенелер түрі сирек кездесетінін атап өткен жөн. Оларға материал ретінде ескі кесененің кірпіштері пайдаланылған тәрізді. Алып ана сағанатамдары үшін әдеттегі құрылым мен қарапайым сәндік шешім тән. Олар ереже бойынша батыс жағынан стела-құлпытастардың орнатылуымен толықтырылған. Мемориалдық архитектураның шағын түрі негізінен әр түрлі құлпытастардан тұрады. Олардың бірсыпырасына "әйелдердің" атрибуты: әшекейлер, мәсі, өкшеліаяқ киім және т.б. бедерленіп бейнеленуі қорымның "негізін салушы" әйел деген аңызбен жақсы үйлеседі. Алып ана қорымында негізінен кете және адай руларының өкілдері жерленген. Ескерткіш жақын жатқан Атырау және Ақтөбе облысы тұрғындары арасында танымал болғандықтан, бүгінгі күнге дейін пайдаланып келеді және аса көрнекті тарихи-мәдени және тарихи-архитектуралық нысаны болып табылады. Сонымен бірге ескерткішті сақтау-қалпына келтірудің, археологиялық зерттеулер жүргізудің және аймақтық деңгей де туристік бағыттарға енгізудің келешегі зор. Нысан – жергілікті маңызы бар сәулет өнері ескерткіші мәртебесіне ие. 2011 жылы желтоқсанда Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Мәдениет комитеті бекіткен "Туристік қызығушылық тудыратын нысан ретінде тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне" енгізілген. Дереккөздер