kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жұмыртқа жолы

Жатыр түтікшесі (tuba uterinae, salpinx tuba, Fallori;) — жұп түтікшелі мүше, ұзындығы 10-12 см, аналық жасушаның аналық безден шығып түтікше арқылы жатырға дейінгі жол айтады. Жатыр түтікшесі келесі бөліктен тұрады: жатырлық бөлім ( pars uterina), мойны (isthus tubae uterina), ампула (ampula tubae uterina), түтікше шашағы. түтікше құысы өте кішентай, интерстициалды бөлімі диаметрі 1 мм, түтікше шашағына қарай 6-8 мм шейін кеңейеді. Жатыр түтікшесі үш қабаттан: ішкі-шырышты қабықтан, ортаңғы-бұлшықет қабықтан (өзі екі түрлі бұлшықеттен құралған: тік және айналмалы) және сыртқы-сірлі қабықтан тұрады. Жатыр түтікшесінің ампулярлы бөлімінде жыныс жасушаларының ұрықтану процесі жүреді, ұрықтың пайда болуы және оның бөлшектену процестері 5-7 күн ішінде жүреді. Дереккөздер
Төс қыры

Төс қыры (киль)(лат. carina — төс қыры) — қүстар төс сүйегінің төменгі қыры. Төс қыры — жерде жүгі- ретін (страус) және қалықтап үшатын қүстарда (бүркіт, қаршыға, бөктергі, қырғи, ителгі, сүңқар т.б.) болмайды. Дереккөздер
Геронтократия

Геронтократия - [грек,geron - қария,kratos- билік] - тура мағынасында "қариялар билігі", билік қарттардың қолында болатын басқару принципі. Геронтократия ұғымы XX ғасырдың басында этнографияда енгізілді және алғашқы қауымдық қүрылым кезіндегі, кейіннен таптық қоғамдардағы билік қүрылымын талдау мақсатында қолданылды.Сталин, Тито, Мао Цзэдун, М.Бегин, Ким Ир Сен, В.Брандт, Р.Рейган, Л.Брежнев және басқа да тұлғаларды саяси психологиялық зерттеулер саясатта жастың дәтке қуат болуы да, керісінше, қалыптасқан дәстүрлі және авторитарлы көшбасшылыққа кедергісін келтіруі де мүмкіндігін көрсетті. Әдетте, мүндай жүйелерде саяси көшбасшылар билікке кеш келіп, уақытгары әлдеқашан әтіп кетсе де билік басында қала береді. Тәжірибе көрсеткеніндей, қалыптасқан билік принциптеріне сүйеніп, дағдарысты жағдайларда олар дүрыс шешім қабылдап, әзгермелі жағдайларға жауап қайтара алады. Алайда, қартамыс тартқан көшбасшылардың саясаты шығармашылықтан, креативті шабыттан ада. Оның күшіжайсаңдығы мен ескілікке қүштарлығында. Демократиялық үрдістердің ықпалымен, тіпті, ең дәстүрлі деген басқару қүрылымдары да (мысалы, Ватикан мемлекетін басқаратын рим католик шіркеуінің кардиналдар коллегиясы) өз мүшелеріне жастық шектеу қояды. Геронтократия үғымының қарт адамдарға тән психикалық ерекшеліктердің әдетке беріліп, сіресіп қалған, артта қалған, ескі көзқарастағы, ойы түралап қалған, әрекетсіздік синонимі ретінде қолданылатыны тегін емес. Тағы қараңыз * Геронт * Герусия * Эпоха застоя * Геронтофобия * Геронтология Дереккөздер
Ауғани Мухаммед ибн Сафдар Жалал ад-дин

Ауғани Мухаммед ибн Сафдар Жалал ад-дин (1839-1897), аса ірі діни-саяси қайраткер, мұсылман дүниесіндегі жәдидтік бағыттың негізін қалаушы. Шетел отаршылдарына бүкіл ислам әлемінің бірігіп қарсы күресу жолын ұсынды. «Усу-сул жадид» - «Жаңа жол» деп аталған бул рухани қозғалыс 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап букіл мұсылман әлемін қамтыды. Соның нәтижесінде Таяу Шығыспен қоса Орта Азия мен Қазақстан халқының да ұлттық-діни санасы оянып, оқу-ағарту ісін қатты қолға алды. Татардан шыққан Маржани, Насыри, қырымдық Гаспаринский сияқты ғұламалар түркі ұлттарының бірлігін нысана етіп ұсынды. Әр халық өз тілінде «Әліпби» оқып, білім апуға ұмтылды. Абай Жалал ад-диннің жәдидтік бағытын ғылымға, ұлттық дамуға бастайтын тура жол деп түсініп, сол идеяны «Қарасөздері» мен өлеңдерінде үзбей насихаттады. Абайдың ағартушылық-демократиялық көзқарасы «Усу-сул жадидпен» тікелей байланысты болды. Ә. Бөкейханов, А. Байтүрсынов, Ш. Қудайбердиев, М. Дулатов, М. Тынышбаев, X. және Ж. Досмұхамедовтер сияқты «Алаш» қозғалысының көсемдері мен олардың жолын қуған М. Жумабаев, Ж. Аймауытов. М. Әуезов те сол бағытты ұстанды. Қазақтың жазу үлгісі, қазақ тілінің оқулығы пайда болды, ұлттық мәдениет пен әдебиет дербес дамыды. М. Әуезов өзінің «Қайсысын қолданамыз?» (1917), «Ғылым» (1918), «Жапония» (1918), «Ғылым тілі» (1918), «Мәдениет һәм улг» (1918), «Оқу ісі» (1918) атты алғашқы мақалаларында оқу-ағарту жүйесіне жәдидтік бағытты ұстану қажеттігі мәселесін көтерді. Әйткені бұл кезде Ташкент, Самарқан, Бұхара, Шымкент, Ақмешіт қалаларында қадымдық бағытты қолдаушылардың ұйымы құрылып, әскери қарулы қақтығыс та орын алып, ушығып тұрды. Жәдидшілерді таспен атып өлтіріп, өртеп жіберуге дейін барды. Мысалы, өзбек ақыны Хамза мен Әмен Мәшһүр Жүсіпұлы қадымшылардың қолынан қаза тапты. Әуезов мұның барльғын біліп, сол күреске өзі де белсене араласты. Әуезов өзінің Абай туралы зерттеу еңбектері мен дәрістерінде Жалал ад-диннің есімін үнемі атап, оны ақынның жақсы білгені туралы дәлелді пікірлермен тиянақтай тұжырымдайды. Бірақ та кеңестік идеологияның қысымының кесірінен «Абай - діншіл ақын», «М. Әуезов - түрікшіл» деген жала жабылған кезеңде жәдидтік қозғалыс туралы ойындағысын тура айта алмайды: :«Египет жазушысы Мухаммед Ғабдуки, Жалаладдин Афганский таратқан панисламизм ағымының идеясы бірте-бірте өршіп, бұл ағым Ресейдегі мұсылмандар арасына да жайылды. Алланың құлы болу, айға табыну, халфелерге бағыну сияқты жалған саясат ұстаған бұл ағымды қазақ елінің қажы-молдалары, делдал-бектері де жақтады. Соның бірі - әйгілі пантүрікшіл Исмайыл Гаспринскийдің басшылығымен Бақшасарайда шығатын «Тәржіман» газеті Абай заманының өзінде-ақ қазақ даласына көп тарады. Абай бұл ағымның ауанына түскен жоқ . . . орыс халқының ұлы әдениетінен үлгі алды» деп жанамалап жазды. Эр мақаласында жәдидтік ағымның эр саласынан мағлұмат беріп, М. Әуезов өзінің А. туралы ойын толық жеткізуге ұмтылған. Дереккөздер
Негізгі жасушалар

.]] Негізгі жасушалар (главные клетки) — организм мүшелерінің құрамында кездесетін және белгілі бір қызметтер атқаратын торшалар. Қарынның кардиальды және фундальды (қарын түбі) бездер құрамындағы негізгі жасушалар қарын сөлі құрамына профермент пепсиноген мен фермент химозин, сүт протеинін ыдырататын фермент ренин бөліп шығарады. Қалқаншамаңы безіндегі ашық түсті негізгі жасушалар паратирин гормонын бөледі. Гипофиздің алдыңғы бөлігіндегі солғын түске боялған (хромофобты) негізгі жасушалар — жетілмеген жас камбиальды жасушалар. Олардан гипофиздің алдыңғы бөлігіндегі гормондар түзетін базофилді, оксифилді клеткалары дамып жетіледі. Эпифиздің ашық түсті негізгі жасушалары (пинеалоциттер) серотонин, мелатонин және протеинді гормон пинеальды антигона- дотропин бөліп шығарады. Дереккөздер
Вильфредо Парето

Парето Вильфредо (1848-1923) - итальяндық әлеуметтанушы-позитивист, экономист, элита теориясын жасауға ерекше үлес қосқан функционализмнің негізін қалаушылардың бірі. Өзінің әдістемелік көзқарастары жағынан В.Парето әлеуметтанудың конттық позитивистік бағытын ұстанды. В.Парето үшін қоғам - динамикалық тепе-теңдік жағдайында тұрған жүйе. Ол элитадан, "ең жақсылардан", басқарушылардан және элитаға жатпайтын бағыныңқылардан тұрады. Туринде политехникалық мектепті бітірген соң 1869 жылы "қатты денелердегі тепе-тендіктің іргелі принциптері" деген тақырыпта диссертация қорғайды. В.Парето бойынша барлық қоғамға осылайша жіктеу тән, ал циркуляция, элиталардың алмасуы бүкіл тарихи дамудың қозғаушы күші болып табылады. В.Паретоның негізгі саясаттанулық еңбектері: "Социалистік жүйелер" (1901), "Саясиэкономика оқулығы" (1907), "Демократияның түрленуі" (1921) және т.б. Дереккөздер
Голокринді бездер

Голокринді бездер (голокринные железы); (glandulae holocrinae, лат. glandula — без, holos — толық, crinos — бөлемін) — бөліндіні бөлу кезінде безді жасушалары — гландулоциттері секретке толғаннан кейін, толығымен бұзылып секретке айналуымен ерекшеленетін бездер. Голокринді бездерге майлы бөліндісімен тері эпидермисі мен тері түктерін майлап тұратын терідегі май бездері жатады. Дереккөздер
Саяси шеру

Саяси шеру - саяси қатысудың бір түрі, ол заңды және заңсыз болуы мүмкін. Заңды саяси шеру билік органдарының рұқсат етуімен алдын ала уақыты, өтетін жері белгілену арқылы жүзеге асырылады, ал заңсыз саяси шеру рұқсат етілмеген, күтпеген жерден, халықтың стихиялық жиналуы, ұйымдасуы арқылы да болуы мүмкін. Қазақстан Республикасында 1995 ж. 17 наурызда бейбіт жиналыстар, митингілер, шерулер, пикеттер және демонстрациялар ұйымдастыру мен өткізу тәртібі туралы заң қабылданған. Заңға сәйкес жиналыстар, митингілер, шерулер және демонстраңиялармен қатар қоғамдық орындарда аштық жариялау, киіз үйлер, шатырлар, өзге де құрылыстар түрғызу және пикет қою қарсылық білдіру нысандар ретінде мойындалуы үлкен жетістік дейміз. Ал 1995 ж. Конституция азаматтардың бейбіт жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер өткізу құқын тосқауылдарға түру құқығымен толықтырып, әрі олардың қарусыз өткізілуін ескерткен. Қ.Р. саяси шеру, демонстрациялар, митингілерді өткізу мақсатында жергілікті атқарушы органнан рұқсат алу процедурасы бекітілген. Ұйымдастырушылар туралы толық мәлімет (тегі, аты, әкесінің аты, олардың тұратын жері және жұмыс істейтін (оқитын) жері) талап етіледі. Дереккөздер
Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков

Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков (1893 жыл, Орал облысы – 1937) — кеңестік мемлекет және қоғам қайраткері. Жымпитыда әуелі қазақ мектебінде, кейін, Қарасуда оқиды. 1910 жылы Орал реалды әскери учелищесінен білім алады. Ақпан төңкерісінен кейін Саратов түбіндегі ауылшаруашылық институтын бітірген. Алаш қозғалысы кезінде Жайық өңірінде белсенді жұмыстар істеген, Алашорда кеңестеріне қатысып, ел көзіне көрінеді. 1918 жылғы ақпанда Қаратөбеде өткен үшінші Орал облысы қазақтарының сиезіне қатысады. Кейін қызыл үкімет жағына шығып, кеңес үкіметінде жауапты қызметтер атқарған. 1920 жылы РК(б)П комитетінің бюро мүшесі болған. Осы кезде ол өзінің халқына аз да болса пайдалы істер істей білді. Алаш ордасы қызметкерлерін кеңес жұмысына тартуға байланысты көп жұмыстар жүргізеді. Ол жұмыстарының белгілі нәтижесі де болады. 1920 жылы 4 шілдеде Қазревком ішкі істер бөлімінің комиссары болады. Осы жылғы 28 шілдеде ішкі істер комиссариатының меңгерушісі болып тағайындалады. 8 қыркүйектен бастап ішкі басқару бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. Бірінші бүкілқазақ кеңестер құрылтай сиезінде қазақ өлкелік орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. 1925–1928 жылдары Жетісу губерниялық атқару комитетінің төрағасы болды. Осы қызметтен Ф.И. Голощёкин тарапынан қудаланып, Өзбекстанға кетеді. Ленинградтың гидромелиорация институтын 1932 жылы бітірген. 1928 жылдан 1937 жылға дейін Орталық Азия инженерлік-техникалық ирригация институтына, Ташкент қалалық Мелиорация және ауыл шаруашылығын механизациялау институтына басшылық жасайды. 1937 жылы халық жауы деген айыппен, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://tildamytu.astana.kz/kz/2014-04-10-07-21-04/144-alash-oz-alysy Алаш қозғалысы] * [http://www.namys.kz/?p=16364 МҰРАҒАТТА ӨТКЕН Ә.ӘЛІБЕКОВТЫ ЕСКЕ АЛУ!] * [http://kze.docdat.com/docs/376/index-42704.html?page=5 «Алқа» ұйымы - Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасы «Руханият» орталығы]
Жұмсақ ұлпа

Жұмсақ ұлпа ( — жұмсақ) — тіс қуысында орналасқан тістің жұмсақ бөлігі. Жұмсақ ұлпа қан тамырлары мен жүйкелерге бай, жіңішке талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Ол шеткі, аралық және орталық қабаттардан құралған. Шеткі қабатты пішіні алмұрт тәрізді дентин түзуші жасушалар — одонтобласттар (дентинобласттар) құрайды. Дентинобласттардың өсінділері дентин мен кіреукені (эмальды) минералдық тұздармен қамтамасыз етуге қатысады. Сонымен қатар, шеткі қабатта толық жетілмеген жас коллаген талшықтары кездеседі. Аралық қабат жас коллаген талшықтары мен ұсақ жасушалардан тұрады. Орталық (негізгі) қабат адвентициальды жасушалардан, макрофагтардан, фибробласттардан және коллаген талшықтарынан құралған. Эластин талшықтары болмайды. Жұмсақ ұлпаның негізгі қызметі — тісті қоректендіру және ондағы зат алмасу процесін іс жүзіне асыру. Дереккөздер
Освальд Шпенглер

]] Шпенглер Освальд (1880-1936) (spengier) - неміс философы, тарих философиясы мен мәдениет философиясының негізін қалаушылардың бірі. Шпенглердің циклдік тұжырымдамасы "Еуропаның іңірі" атты кітабында тұжырымдалды (1920). Циклдік тұжырымға: # тарихтың үздіксіздігі ретінде қоғамдық прогресті жоққа шығару; # мәдениет пен өркениеттің қарсы тұруы; өркениеттік прогресті қалыпқа сай түсінуден бас тарту және Батыстың кері кетіп, азғындағанын мойындау. Шпенглер бойынша, мәдениет деп ағзаға ұқсас (онда да сол өмірлік кезеңдерді өткереді: балалық, жастық, ақыл тоқтату, қарттық) тарихи-мәдени тұтастық түсініледі. Мәдениеттердің әрқайсысының әр нәрседен - тілден, өнерден, мемлекеттен, ғылымнан және т.б. көрініс табатын өз жаны болады. Шпенглер 8 дамыған, гүлденудің шегіне жеткен мәдениетті анықтады: антикалық (аполлондық), арабтық (сиқырлы), египеттік, вавилондық, үнді, қытай, мексикалық және еуропалық (фаусттық). Мәдениеттен өркениетке өту ежелгі дәуірде б.д.д. IV ғ. болды, ал оның құлдырап, жойылуы Рим дәуіріне сәйкес келеді. Еуропа өркениет сатысына XIX ғ. өтті, Шпенглердің пікірінше, оның құлдырауы 2000 ж. шамасына сай келеді. Шпенглердің идеялары қазіргі жаһандану процестерін зерттеуде ерекше өзекті болып отыр. Дереккөздер
Саяси шешендік

Саяси шешендік - [грек. Rhetorike] - саяси элита немесе саяси институттар субъектілерінің саяси қарым-қатынас үрдісінде өздерінің тыңдаушыларын нақты идеологиялық қағидалардың қажеттілігі мен ақиқаттылығына сендіру өнері. Саясаткердің ерекше сөйлеу мәдениетінің сипаты. Риторика мәдениет элементі ретінде антика дәуірінде пайда болған, ол саяси қатынаста сендіру мақсатында қолданылған. Көне Грекияда танымал шешендер танымал саясаткерлер болған. Шешендік саясаттың міндетті бөлігі болып есептелген. Саяси шешендік теріс, жағымсыз мағынада саясат объектілерін шындыққа сай емес жағдайларға сендіруге тырысу. Жағымсыз мағынасындағы саяси шешендік пен саяси популизм ұқсас. Саяси шешендік идеологиялық шешендікпен тығыз байланысты, яғни қандай да бір идеялық-саяси көзқарастар жүйесіне сай келетін сөйлеу штамптары, қалыптасқып қалған сөз тіркестері. Бұл жерде жалпы сөйлеу емес, нақты фразеологияны игеру. Саяси шешендік саясаткерлердің бұқара халыққа және бәсекелестерге ықпал ету құралы ретіндегі ғылым және өнер, оған арнайы кәсіби дайындық қажет. Оның өзіндік лексикалық, семантикалық, коммуникативтік, психологиялық және мәдени сипаттағы заңдары бар. Дереккөздер
Олекса Десняк

Десняк Олекса - (шын аты-жөні: Алексөй Игнатьевич Руденко; 1909-1942), украин жазушысы. Шығармаларында азамат соғысы, колхоз өмірі, кеңес өкіметінің орнауы суреттелген. «Батальондар Деснадан етті» (1937), «Тимофей Черняктіһ полкі» (1940) романдары, «Удай-езөн» повөсі (1938) т. б. жарық көрді. Әуезов «Социализм дөуіріндөгі Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиеттерінің дамуы туралы» мақаласында (Е. Лизуновамен бірге) Украин жазушысы О.Десняк «Торғай қыраны» повесінде Азамат соғысындағы қазақ батыры Амангелдінің образын суреттеген, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты дұрыс көрсеткен деп жазды. Дереккөздер
Жұмсақ таңдай немесе таңдай шымылдығы

Жұмсақ таңдай немесе таңдай шымылдығы — ауыз қуысын мұрын қуысынан бөліп тұратын қатты таңдайдың артқы жалғасы. Оның негізін таңдай сүйегінен басталатын таңдай бұлшықеті құрайды. Жұмсақ тандайдың артқы доғасы (бос үшы) ауыз қуысынан жұтқыншаққа шығатын тесік — есінді шектейді. Жұмсақ таңдайдың ауыз қуысы жағындағы беті көпқабатты жалпақ эпителиймен, ал аңқа (мұрын қуысы жағы) беті бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі эпителиймен астарланған. Дереккөздер
Белгісіз Әуезов

Белгісіз Әуезов («Неизвестный Ауезов») — Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің бұрын белгісіз болып келген, көбі қолжазбалар негізінде дайындалған мақалалар мен «Хан Кене», «Дала дастаны (Степные были или Песни степей)» пьесалары, «Абай» киносценарийінің бұрын жарияланбаған бір нұсқасы кірген жинақ (Алматы: Жібек жолы, 2005, 350 бет). Жинақты баспаға дайындаған М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығы. Жинақты құрастырғандар Р. Әбдіғұлов (жауапты редактор), Д.Қонаев. Жинақ таралымы-2 мың дана. Дереккөздер
Саяси шешім

Саяси шешім - саясат саласында нақты нәтижеге қол жеткізу мақсатында саяси іс-қимылдарды жүзеге асыруға бағытталған қаулы. Саяси іс-әрекет субъектісімен қабылданады. Саяси шешім ғылыми негізделуі, уақыт талабына сай болуы керек. Саяси шешім үрдіс ретінде бірнеше кезеңдерді басынан кешіреді: дайындық, дайындау, қабылданған шешімді таңдау және жүзеге асыру, қол жеткізген нәтижелерге талдау жасау. Дайындық кезеңінде саяси шешімді қабылдауға қажет уақыт, ресурс анықталады. Саяси шешімді дайындау кезеңінде мәселені талдауға көп көңіл бөлінеді. Мәселенің өзектілігі, шығу себептері, оның салдары, т.б. Саяси шешімді таңдау кезеңі ақпаратты өңдеуге, оны таңдауды негіздеуге пайдаланылады. Жүзеге асыру кезеңі саяси шешімді жүзеге асыру іс-қимылдарынан, оны түсіндіру мен кедергілерден арылудан тұрады. Қол жеткізген нәтижелерді талдау, бағалау соңғы кезең болып табылады. Саяси шешімді қабылдаудағы бұл сатылық оның тиімділігін арттырады. Дереккөздер
Трофобласт

Трофобласт (трофобласт)(trophoblastus, грек, trophe — тамақ, қоректік зат, blastos — өскін, бастама) — сүтқоректілердің көпклеткалы көпіршік тәрізді ұрығының (бластоциста, стерробластула) сыртқы қоректендіруші қабығы. Ол бірқабат клеткалардан тұрады, бүрлі ұрық қабығы — хорионың симпластотрофобласт қабатын түзуге қатысады. Дереккөздер
Эгалитаризм

Эгалитаризм - [ франц. egali- tarisme, egalite - теңдік] - әлеуметтік тендік принципінің бір түрі; үкімет қызметінде әлеуметтік теңдік пен әлеуметтік саясат басымдық болып табылатын баршаға ортақ берекелі мемлекет теориясының негізгі қағидасы. Дереккөздер
Жұлын түйіндері

Жұлын түйіндері ( ganglion — түйін, spinalis — жұлын) — жұлынның жоғарғы (адамда — артқы) түбіршігі бойында орналасқан, сезімтал нейроциттерден құралған түйіндер (ганглиондар). Сезімтал нейроциттердің дендриттері терідегі сезімтал жүйке ұштарынан басталып, сезімтал жүйке талшықтарын құрайды. Ал олардың аксондары жоғарғы (адамда — артқы) түбіршік арқылы жұлынға енеді. Дереккөздер
Ән-Нәуәуи

Муһи әд-Дин Әбу Зәкария ибн Шараф ибн Мурра ибн Һасан ибн Һусеин ибн Муһаммад ибн Джум’а ибн Һизам ән-Нәуәуи (; 1233, Нәуә — 1278, сол жерде) Ән-Нәуәуи муһәррам айында һижраның 631 жылы, Сирияның Нәуә аулында дүниеге келген. Әкесі оның бойында жастайынан ілімге құштарлық және маһаббат оятқан, 649-ыншы жылы Дамаскқа апарып діни ғылымдарды үйреткізе бастайды. 655-ыншы жылдан бастап Ашрафия медресесінде мұғалім болады. Имам ән-Нәуәуи екі рет қажылыққа барады. Өмірінің соңында Қудс пен әл-Һалилге (Хеврон) барып келеді. Ол һижраның 676 жылының раджаб айында өз туған аулында ауырып қайтыс болады. Бейіті де сол жерде Имам ән-Нәуәуи өзінің білімімен, аскетизмімен және бүкіл уақытын жанжақты білім алу мен Аллаһқа құлшылық жасаумен өткізгенімен танымал. Ән-Нәуәуи шафиилік мәзһабқа бағынған. Ән-Нәуәуи шығармалары # Рийәд-әс-Солиһин (Салиһалылар Бағы) # Ырбәунә Нәуәуи (Таңдаулы қырық хадистер) # Шәрһ Сәһиһ Муслим (Муслим ибн әл-Хәджәдждің сәһиһ һадистеріне талқылау) # Шәрһ Сунан Әби Дәуід (Әбу Дәуідтің сәһиһ һадистеріне талқылау) # Әл-Әзәкәр # Мәнхәж әт-Толибин # Әл-Мақасид Ырбәунә Нәуәуи Имам ән-Нәуәуидің «Ырбәунә Нәуәуи» кітабында діннің ең маңызды бөліктерін қамтитын қырық һадис жазылған. Әр һадис Исламның ең үлкен негіздерінің бірі болып табылады, сол һадистерді әлімдер Исламның тіректері деп атаған. Бұдан басқа, аутор осы һадистердің тек сәһиһ (тура) болғанына, және олардың көпшілігі «Сәһиһ әл-Бухари» мен «Сәһиһ Муслим»де болуын қадағалаған. Ән-Нәуәуиден кейін де дейін де қырық һадис талдаған көп ішінде Нәуәуидің «Ырбәунә Нәуәуи» атты еңбегі күллі мұсылман әлемінде ең танымал әрі ең кең тарағаны. һадис 1 Амал(іс) тек ниетке қарай өлшенеді (әл-Бухари мен Муслим). һадис 2 Ислам, сенім мен тазажүректілік (Муслим, Әт-Тирмизи, Әбу Дәуід, ән-Нәсә’и). һадис 3 Ислам тіректері және оның негізі (әл-Бухари, Муслим, әт-Тирмизи, ән-Нәсә’и, және имам Аһмад). һадис 4 Стадии творения человека и завершение этого творения(Аль-Бухари, Муслим). һадис 5 Дінге сай емес нәрсе мен жаңалық қатудың жағымсыздығы жөнінде (Әл-Бухари, Муслим, Әбу Дәуід пен Ибн Маджа).
Түқымәкеткіш өзекшелердің

Түқымәкеткіш өзекшелердің (семявыносящие канальцы) — қабырғасы екі қабаттан тұрады. Оның ішкі бетін призма тәрізді кірпікшелі жасушалар мен кірпікшесіз текше тәрізді эпителий жасушаларынан құралған бірқабатты эпителий астарлайды. Призма тәрізді эпителиоцитгер кірпікшелері сперматозоидтардың ен қосымшасына карай қозғалуын қамтамасыз етеді. Текше тәрізді эпителиоцитгер сперматозоидтардың қорекгенуіне қажет сөл бөледі. Өзекшенің сыртқы қабатын құрамында жекеленген миоциттер болатын дәнекер ұлпалық қабықша құрайды. Дереккөздер
Негіздік боялу

Негіздік боялу (базофилия); (basophilia, грек, basis - негіз, рһіііа — сүйіспеншілік) - адам мен жануарлар дене мүшелерінен дайындалған препараттардағы жасуша құрамындағы базофильді гистологиялық құрылымдарды (ДНҚ, РНҚ, мукополисахаридтер, негіздік белоктар және т.б.) анықтауға пайдаланылатын, рһ-көрсеткіші 7-ден жоғары бояулармен боялу. Негіздік бояуларға гематоксилин, сафронин, кармин, пиронин, тионин және тағы басқалар жатады. Бұлардың (ядролық бояулардың) құрамына сілтілік топтар кіреді. Гистологиялық препараттарды дайындауда кеңінен қолданылатын әмбебап бояу - гематоксилин, жасуша құрамындағы базофильді құрылымдарды (ядро құрамын) көк түске бояйды. Дереккөздер
Саяси іс-әрекетті жіктеу

Саяси іс-әрекетті жіктеу - топтық тұрғыдан таптық, аумақтық және корпоративтік болып бөлінеді. Кез келген саяси іс-әрекет әлеуметтік топтар мен жеке тұлғалардың нақты мүдделері мен мақсаттарына негізделеді. Осыған орай, екі түрін көрсетуге болады: "жоғарыдан" зорлық, "төменнен" зорлық. "Жоғарыдан" зорлық - саяси іс- әрекет билік органдарымен занды және қалыптасқан құқықтық тәртіпті бұзудан көрінеді; "төменнен" зорлық - әлеуметтік топтармен, саяси партиялармен саяси жүйені күшті қолдану арқылы өзгертуге үмтылуы. Сонымен бірге, саяси іс-әрекеттер заңды және заңсыз, позитивті және теріс, тиімді және тиімсіз, стратегиялық және тактикалық, инерциялық және шығармашылық болып бөлінеді. Дереккөздер
Ұлтабарұшы бездері

Ұлтабарұшы бездері (дуоденальные железы); (glandula duadeni, лат. glandula — без, duadenum — ұлтабар ұшы, 12 елі ішек) — ұлтабар ұшы (күйіс қайтаратын жануарларда осылай аталады, басқа жануарлар мен адамда 12 елі ішек деп аталады) ішегі кілегейлі асты негізде орналасқан құрылыс жағынан қабырғалық асқорыту безі. Олар күрделі түтікше немесе көпіршікше-түтікше бездер. Без қабырғасы секрет бөлу кезеңіне байланысты биік немесе аласа эпителий жасушаларынан тұрады. Без өзектері 12 елі ішек кілегейлі қабығының ішкі бетіне, бүрлер аралығына ашылады. Бездің кілегейлі сөлі көмірсуларды ыдыратуға, асқазан сөлінің қышқыл реакциясын бейтараптандыруға қатысады. Дереккөздер
Тұяқ

Тұяқ (копыто)(лат. ungula) — теріден дамыған мүйізді мүше. Ол тақ түяқтардың бақайындағы түяқ сүйегін қаптап тұратын өте берік, қатты құрылым. Эпидермистен дермадан негізгі қабат және шел қабаттарынан тұрады. Тұяқ терт бөліктен тұрады. Олар тұяқ көбесі, тұяқ жүлығы, тұяқ қабырғасы және тұяқ табаны. Дереккөздер
Саяси экология

Саяси экология - адамзат табиғатпен жарасымды тіршілік ете алады, бұл ұғым XX ғ. 60-70 жж. пайда болған. Жеке және ұжымдық таңдаудың қайқайсысы да экологиялық тұрғыдан дүрыс не бұрыс бола алмайды. Бірақ "қоршаған орта" саясатының салаларын қарастырған кезде өз шешімдерінің экологиялық зардаптарын ғана емес, сонымен бірге экологиялық өз табиғатын білу қажет. Саяси экология экоқұлдырау доктринасына зәру, яғни ол доктрина адамзат табиғатпен жарасымды тіршілік ете алады. Дереккөздер
Бюрократия

Бюрократия ( — бюро, канцелярия және грек, kratos — күш, билік, үстемдік; канцелярияның билігі) — атқарушы билік орталықтарының қоғам мүшелерінің еркінен тыс қалуына негізделген саяси, әлеуметтік және экономикалық жүйе; қоғамның және мемлекеттің саяси, экономикалық, әлеуметтік-мәдени салалардағы қызметтерінде ресми және бейресми шенеуніктік байланыстарға негізделген билік жүйесі. Бұл байланыстар тұйықталған, иерархия заңдылықтарына сай жүргізілетін, заңды және қоғам мүшелерінің еркін белден басатын, әкімшілік нұсқаулар әдісімен басқаратын биліктің қатаң тетігін қалыптастырады. Бюрократия - кез келген ұйымдардың, мемлекеттік аппараттың, басқару құрылымдарының, мекемелердің, фирмалардың туа бітті қасиеті. Кез келген мемлекеттің аппараты бюрократиялық өзгеріске ұшырайды. Нәтижесінде бюрократия билік және басқару жүйесіне, әкімшілік, шаруашылық, құқық қорғаушылық және басқа да аппараттық құрылымдарға "қондырылған" болып шығады. Бюрократияның қоғамдық-экономиқалық құрылымымен, демократиялық үрдістердің дамуымен, мәдениет деңгейімен, адамдардың білімділік деңгейімен, қоғамның өнегелік сипатымен анықталатын ұлттық-мемлекеттік ерекшелігі бар. "Канцелярия билігі" мемле-кеттік билік жүйесінен, оның табиғатынан қашан да тәуелді болады. Билік аппаратын бюрократизациялау мен қоғамдағы демократияның шынайы жағдайының арасында тікелей өзара тәуелділік бар. Бюрократияға арнайы талдау жасаған - Гегель. Оның теориясын К.Маркс дамытты. Бүл мәселе, сондай-ақ М. Вебердің, Т. Вебленнің, Р. Мертонның және т.б. еңбектерінде жан-жақты зерттелді. Дереккөздер
Ұма

Ұма (мошонка, енек); (лат. scrotum — ұма) — енқаптың сыртқы етті-терілі қабығы. Ол теріден және ет-серпімді қабықтан тұрады. Ұманың ішкі ет-серпімді қабығы беткей шандырдан, терінің шел қабатынан және бірыңғай салалы ет ұлпасынан түзілген. Ет-серпімді қабықтың пердесі ұманың қуысын екіге бөледі. Ұманың қуысында ен және ен қосымшасы орналасады. Оның терісінде тер мен май бездері болады. Дереккөздер
Белорус әдебиеті

Белорус әдебиеті - Славян тілдерінің шығыс тобына жататын белорус тілінде қалыптасқан әдебиет. М.Әуезов Мәскеу мемлекеттік университетінде «КСРО халықтары әдебиеті» курсы бойынша арнайы лекция оқыды. Дәрістің бір сабағын белорус әдебиетінің тарихына арнады. Ал өзінің «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» атты мақаласында Францишек Богушевичтің шығармашылығына, «Мұжықтың көргені», «Ол келе жатқан кім!» поэмалары белорус халқының ұранына айналған Янка Купаланың поэзиясына, белорустың жаңа әдебиетінің іргесін қалаушы Якуб Коластың туындыларына кеңінен талдау жасап, әділ бағасын берді. Әуезовтің «Бүркітші» әңгімесі «Полымя» журналының 1967 ж. 11-санында В. Никифировичтің аударуымен белорус тілінде жарық көрді. Дереккөздер
Жұлын жүйкелері

Жұлын жүйкелері (; nervus — жүйке, spinalis — жұлын) - жұлыннан шығатын жүйке талшықтарынан құралған. Жұп жұлын жүйкелері адамда жұлынның алдыңғы (қозғалтқыш жүйке талшықтарынан құралған) және артқы (сезімтал жүйке талшықтарынан құралған) жұлын түбіршіктерінің, ал жануарларда жоғарғы (сезімтал жүйке талшыктарынан құралған) және төменгі(қозғалтқыш жүйке талшықтарынан құралған) жұлын түбіршіктерінің қосылуынан пайда болып, омыртқа өзегінен оң және сол омыртқааралық тесіктері арқылы шығады. Құрамында сезімтал және қозғалтқыш жүйке талшықтары болғандықтан, жұлын жүйкелерін қызметі жағынан аралас жүйкелерге жатқызады. Бұлардың құрамында симпатикалық жүйке талшықтары да болады. Жұлын жүйкелері омыртқа өзегінен шыққан бойда-ақ байланыстырғыш (симпатикалық) және жұлын қабықтарына арналған қайтарма (сомалық) тармақтарды бөліп, сұр байланыстырғыш (симпатикалық) тармақтарды қосып алып, содан соң, адамда алдыңғы және артқы, жануарларда вентральды және дорсальды (сомалық, симпатикалық жүйке талшықтарынан құралған) тармақтарға ажырайды. Жұлынжүйкелерінің дорсальды тармақтары (адамда — артқы тармақтар) омыртқа бағанынан жоғары (адамда — омыртқа бағанының артқы жағында) орналасқан дене бөліктерін (сүйектер, бұлшықеттер, буындар, тері, олардың тамырлары), ал вентральды тармақтар омыртқа бағанынан төмен (адамда — алдыңғы жағында) жатқан дене бөліктерін жүйкелендіреді. Аталған тармақтар өз кезегінде латеральды (беткей орналасқан мүшелерге) және медиальды (терең жатқан мүшелерге) тармақтарға тарамдалады. Жұлын жүйкелері омыртқа бағаны бөлімдеріне сәйкес: мойын, көкірек, бел, құйымшақ және құйрық жүйкелері болып бөлінеді. Олардың саны мойында 8-жүп, құйрықта 5-6 жүп, қалған бөлімдерде адам мен жануарлардың омыртқалар санына сәйкес келеді. Алдыңғы (қол) және артқы аяқтарды жүйкелендіретін жүйкелер жұлын жүйкелерінің вентральды (адамда — алдыңғы) тармақтары түзетін: иық, бел және құйымшақ жүйке тораптарынан шығады. Дереккөздер
Деталь

Деталь - көркем шығармада белгілі бір мағыналық, идеялық-эмоциялық жүк көтеріп тұрған көркемдегіш құрал. Ол бірер сопы сөз, сурет-деректеме арқылы берілуі мүмкін. Детальда аз ғана сөз суретке айналып, оқырманды әсерлі сезімге белейді, шындықтық ой-қырын ашады, яғни шындыққа жанасымды келеді. Мысалы, эпопеяда келіні Қамқа қайтыс болған күйеуінің түсіне кіргенін айтып толқығанды, атасы Қодар: «Түс шіркін жұбаныш па, тәңір-ай» деп қысқа қайырады. Бірақ бұл жай ғана айтылған сөз емес, қыр елінің қатыгез тұрмысынан хабар бөретін деталь Мұның соңы Қамқа мен Қодардың ажалымен бітеді («Қайтқанда»). Дереккөздер
Аксонема

Аксонема (axonema; — білік; — жіп) - плазмалық жарғақпен қапталған жасуша кірпікшесінің өзегі. Аксонема сақина тәрізді шеңбер бойымен орналасқан тоғыз жұп микротүтікшелерден (дублеттер) және сақина ортасындағы екі жеке микротүтікшелерден (сингалеттер) құралған. Дереккөздер
Түяқ көбесі

Түяқ көбесі (копытная кайма) (limbus ungulae, лат. limbus — көбе, жиек; ungula — түяқ) — терінің мүйіз түяққа ауысатын жеріндегі жіңішке аралық. Түяқ көбесі эпидермистен, дермадан және шел қабатынан тұрады. Оның эпидермисінен мүйіз түяқтың сыртқы қабығы — жылтыр мүйіз (глазурь) өсіп жетіледі. Дереккөздер
Саяси эмоция

Саяси эмоция - [франц. emotion, лат. emoveo - толқытамын] - адамның сыртқы және ішкі тітіркендірушілердің ықпалына субъективті реакциясы, ол рахат алу немесе қуану, қорқу түрлерінде көрініс табады. Эмоция адамның өмірі мен қызметінде қатар жүретін, психологиялық қызметі мен мінез-құлқын ішкі реттеудің негізгі тетіктерінің бірі. Оң эмоциялар субъектіні өзінің мақсатына жетуге және оны сақтауға итермелейді. Эмоциялар әлеуметтік-саяси өмірде маңызды рөл атқарады. Тұрақты эмоциялық қатынастар пәніне айналғанда ғана идеалдар, міндеттер, ережелер қызметтің шынайы себептеріне айналып, саяси мінез-құлықты бағыттай бастайды. Эмоциялар саясатта бұқараға күрделі тиімді талдаудың қажеттілігін ауыстырады. Мұндай талдаудың күрделілігіне байланысты саясат негізін эмоциялық сенім немесе эмоциялық сенімсіздік құрайды. Мінеки, сондықтан саясат адамдардың эмоциялық түрде боялған қызметі ретінде өмір сүреді. Эмоциялық көтерілу сатысында бұқара халық сәтті төңкеріс пен ереуілдерді жүзеге асырады. Ал эмоциялық құлдырау сатысында, керісінше, бұқара халық паникаға үшырайды. Эмоциялық құлазу кезеңінде көшбасшылар сайлауда жеңіліске ұшырайды. Саяси эмоция мағыналы қозғалыстардан көрініс табады. Нақты эмоциялар өзекті қажеттілікпен, оны қанағаттандыру мүмкіндігімен анықталады. Мүмкіндікті бағалау жеке тұлғаның, топтың немесе ұйымның саяси тәжірибесіне негізделеді. Жаңа ақпараттың түсуінің нәтижесінде мүмкіндіктер де өседі. Ал бұл өз кезегінде оң эмоцияларды тудырады. Дереккөздер
Ұршық ойығы

Ұршық ойығы (вертлужная впадина); (лат. acetabulum — ұршық ойығы) — жамбас сүйектің мықын, шонданай және шат сүйектерінің тұтаса байланысқан жеріндегі буын ойысы. Ол ортан жіліктің ұршық басымен байланысып, жамбас-ортан жілік буынын құрайды. Дереккөздер
Түяқ қабырғасы

Түяқ қабырғасы (копытная стенка) (paries unguli, лат. paries — қабырға, ungula — түяқ) — түяқтың алдыңғы және бүйір бетгерін қабырғасын түзетін көлемді бөлігі. Түяқ қабырғасы эпидермистен және дермадан тұрады. Шел қабаты болмайды. Түяқ қабырғасының эпидермисінен мүйізді түяқтың ішкі қабырғасы — ақшыл түсті жапырақша қабат өседі. Түяқ үлтанында бүл қабат түяқтың ақ сызығын түзеді. Дереккөздер
Экологиялық терроризм

Экологиялық терроризм -терроризмнің бір түрі, үрей, қорқыныш туғызатын агрессивті бағыттағы әрекет. Адамзат тарихыңда "қорқыныш" сөзі көбіне табиғи астаңкестең өзгерістермен байланыстырылды: вулкан атқылауы, ту тасқыны, жер сілкінісі, цунами, індеттер және т.б. Бүгінгі күні адам осы табиғи апаттармен теңесетін залал тигізіп, қорқыныш, үрей тудыруға қабілетті. Экологиялық терроризм еш талғамайды: ол барлық тіршілікке қарсы бағытталады. Қорқыныш тек бір топ адамда ғана тумайды, ол бүкіл қоршаған ортаға таралады. Бүл түбегейлі жаңа қүбылыс, қоршаған ортада әдейі тыныштықты бүзу арқылы адамдарға эсер ету. Сондықтан да токсиканттар, атмосфералақ жүқтырғыштар, трансшекаралық ағын сулар, жануарлардың, қүстардың, жәндіктердің қоныс ауысуы экологиялық мониторинг арқылы бақыланып отырылуы керек. Қауіпті жағдайлар басқа біреудің қастандығынан ғана емес, байқамай, андамай болуы да мүмкін. Адам табиғи компоненттерді бөлшектеп, олардан қауіпті элементтерді бөліп алатын технологиялар мен тетіктер ойлап шығарды. Қандай жағдай болмасын қорғаныс жүйелерінің болуы экологиялық терроризмнен де қорғалу болып табылады. Дереккөздер
Герменевтика

]] ]] Герменевтика (– түсіндіру, талқылау) — түсіндірудің теориясы мен әдістемесі, мәтіндерді (текст) түсіндіру өнері. Ол көбіне діни мәтіндерді, әдеби шығармалардағы даналықтарды, философиялық мәтіндерді түсіндіреді. Саяси консалтингте, мәтіндерді түсіндіріп анализдеуде және адамның немесе әлеуметтік топтың харекетін анализдеуде қолданылады. Герменевтика тек тіке түсіну сәтсіз болғанда қолданылатын түсіндірмелік қағидалар мен әдістер ғана емес, ол түсіну және коммуникация өнерін (art) де қамтиды. Қазіргі герменевтика вербалды және бейвербалды коммуникацияларды қамтиды, сондай-ақ семиотиканы, болжауды және алдын білуді қамтиды. Герменевтика гуманитарлық ғылымдарда, әсіресе құқық, тарих және теологияда кең қолданылды. Бастапқыда герменевтика библияны түсіндіруде, тәпсірлеуде (экзегетика) қолданылған, кейін жалпы түсіндіру мәселелеріне кеңейген. Герменевтика мен Экзегетика терминдері кейде ауысып қолданыла береді. Герменевтика кең салалы пән болып, ол жазбашаны, вербалдылықты және бейвербалдылықты қамтиды. Тағы қараңыз * Филология * Психоанализ * Экзегетика Дереккөздер
Лимбика жүйесі

Лимбика жүйесі — үлкен ми сыңарларының ішкі бетінде орналасқан көне ми қыртысы (алмұртша бөлік, гиппокамп қатпары және олардың туындылары), жаңа ми қыртысы (белдеме қатпар, гиппокамп аяқшасы) және қыртысасты лимбика орталықтарынан (жолақты дене ядролары — шарбақ, бадамша ядросы), аралық және ортаңғы мидың кейбір ядроларынан құралады. Лимбика жүйесі ішкі мүшелердің қызметтерін, иіс сезімін, жануарлар инстинктерін, ұйқы мен сергектікті реттеуге қатысады. Дереккөздер
Саяси этика

Саяси этика - саяси қызметтің нормативтік теориясы, оның әділетті әлеуметтік құрылысы, жетекшілер мен азаматтардың құқықтары мен міндеттері, еркіндік, теңдік және әділеттілік қарым-қатынастары және т.б. мәселелерін қамтиды. Ол саяси билікті, сонымен бірге әртүрлі басқару түрлерін легитимдендіруде шешуші рөл атқарады. Саяси этика - саясат әлеміне, оның институттарына, қатынастарына, саяси дүниетанымға қандай да бір қауымдастық мүшелерінің мінез-құлқына қатысы бар имандылық бастаулары, құндылықтар мен ережелер жиынтығы. Дереккөздер
Аксоплазма

Аксоплазма (axoplasma; — білік, ось; — қалыптасқан) — нейроцит аксонының цитоплазмасы. Аксоплазмада эндоплазмалық тордан туындайтын базофилді (хроматофилді) заттың кесекшелері болмайды, митохондриялар және жүйкелік медиаторларға толған мөлшері әртүрлі көпіршіктер болады. Ал гранулалалы эндоплазмалық тордың, яғни олардын қабырғаларындағы рибосомалардың болмауына байланысты нейроцитгін арнайы протеинінің синтезі жүрмейді. Аксоплазмаға керекті протеиндік масса нейроцит денесінен (перикарионынан) тәулігіне 1 мм жылдамдықпен ағып келіп отырады. Ацетилхолин көпіршіктері мөлдір болып келеді. Олардың мөлшері 30-50 нм. Норадреналин көпіршіктерінде тығыз келген түйіршіктер болады. Олардың мөлшері ірілеу — 50-90 нм-ге тең. Дереккөздер
Түяқ майтабаны

Түяқ майтабаны (мякиш копытный)(torus ungularis, лат. torus — майтабан, ungula — түяқ) — түяқ сүйегінің артқы бетінде орналасқан терінің серпімді бөлігі. Түяқ майтабаны — эпидермистен, дермадан және шел қабатынан тұрады. Эпидермистің мүйізді қабаты өте күшті жетілген. Дермада көптеген серпімді талшықтар, қан тамырлары мен тер бездері болады Дереккөздер
Жұлдызша түйін

Жұлдызша түйін( ganglion — түйін, stellatum — жұлдыз тәрізді) — симпатикалық жүйке жүйесінің бағаны құрамындағы жүйкелік түйін. Ол соңғы мойын жүйке түйіні мен алдыңғы үш көкірек жүйке түйіндерінің бірігуі нәтижесінде пайда болған. Жұлдызша түйін нейроциттерінен басталатын постганглионды жүйке талшықтары көкірек қуысы мүшелері беттерінде (жүрек, өкпе т.б.) жүйкелік тораптар түзіп, оларды жүйкелендіреді. Дереккөздер
Ұршықша жасушалар

Ұршықша жасушалар (веретеновидные клетки) — жануарлар организмінде кездесетін пішіні ұршық сабына ұқсас екі ұшы сүйір келген жасушалар. Олардың жуандау ортаңғы бөлігінде жасуша ядросы, оның маңында органеллалар орналасады. Ұршықша жасушаларға бірыңғай салалы ет жасушалары миоциттер, ми қыртысының көп пішінді жасушалар қабатындағы нейроциттер жатады. Дереккөздер
Тұяқ табаны

Тұяқ табаны (копытная подошва) (solea ungulae, лат. solea - табан, ungula — тұяқ) — тұяқ сүйегімен берік байланысқан тұяқ ұлтаны. Ол эпидермистен және дермадан тұрады. Эпидермистен мүйізді тұяқтың ұлтанын құрайтын түтікше мүйіз өседі. Дерма — тұяқ сүйегінің сүйекқабымен тығыз байланысып бірігіп кеткен. Дереккөздер
Экспектация

Экспектация - [ағылш. expectation - талап-тілектер] - жеке түлғаның әлеуметтік рөліне қатысты ережелерді орындауын күту, кейде тіпті, талап ету. Экспектация өз кезегінде топтың өз ішінде қолданылатын әлеуметтік санкциялардың ерекше түрі ретінде көрініс табады. Ресми қағидалар мен қызметтік нүсқаулардан гөрі экспектация бейресми сипатта болады және көзге түсе бермейді. Экспектацияға тән негізгі екі қасиет: # айналадағылардан өз рөліне сай әрекет күту, талап ету қүқы; # басқалардың талап-тілектеріне сай әрекет жасау міндеттілігі. Дереккөздер
Ұлы бірлік кітабы

"Ұлы бірлік кітабы" - қытай философы Кан Ювэйдің (1858-1927) еңбегі, конфуциандық дәстүрге негізделіп, саяси реформалар жүргізу арқылы бірлікті мақсат тұтып, ұлы әлем ғасырын елестетті. Қытай моральдық философиясының басты мәселесі болып табылатын әлемді жақсартуға үнемі құлшыну Кан Ювэйдің адам өмірін үйлесіміне шақырған идеяларынан көрініс тапты. Барлық әрекеттің ең жоғары мақсаты ретінде жалпыға ортақ әлем және ұлы бірлікті ұсына отырып, Кан Ювэй саяси және әлеуметтік реформалар жүргізуге көп күш жүмсады. Оның пікірінше, ұлы әлем ғасыры - "адалдыққа, сүйіспеншілікке, дұрыс басқаруға негізделген ұлы бірлік жолы". Ол жеке адамдар мен мемлекетті қайғы-қасіретті жоюға, адамдардың барлығына тән қайырымдылыққа шақырады. Кан Конфуцийді алғашқы және бас саяси реформатор ретінде мойындайды және конфуциандық этиканы жаңғыртуға талпынады. Кан адам табиғаты іштей қайырымды, ал мораль негізі адамдарға қайырымдылық қылу, басқаның қайғысына ортақтасу деген Мэнцзы және тағы басқа ойшыл-неоконфуциандықтардың пікірлерін қолдайды. Дереккөздер
Актин

Актин (aktin; — сәуле) — ет жасушасы (талшығы) мен басқа жиырылғыш құрылымдары бар жасушалардағы жиырылу қызметін атқаруға қатысатын жіпше протеин. Актин бұлшықет талшықтары (симпласт) мен миоцит (ет жасушасы) цитоплазмасындағы жиырылғыш миожіпшелердің (миофибриллалардың) құрамына кіреді. Актин протеині миофибриллалар құрамында өзінің маңызды ферменттік белсенділігімен ерекшеленеді. Ол АТФ құрамының соңғы жағыңдағы фосфатты АТФ-тен бөлуге қатысып, бұлшықет талшықтары (миосимпласттар) мен миоциттер миожіпшелерінің белсенді жиырылуын қамтамасыз ететін қуаттың (энергияның) бөлінуіне атсалысады. Актин-миозин миофиламентімен қосылып, акго-миозин кешенін түзеді. Дереккөздер
Жұлдызша нейроцит

Жұлдызша нейроцит( neuron — жүйке, kytos — жасуша) — ми қыртысының сұрзатында, мишық қыртысының молекулалы және дәнше қабаттарында орналасқан, мөлшері әртүрлі, пішіні жұлдыз тәрізді нейроцит. Мишықтағы жүлдызша нейроциттер алмұрт тәрізді нейроциттердің шамадан тыс қозуын тежейді. Үлкен ми сыңарлары қыртысындағы ішкі және сыртқы дәнше қабаттарындағы жүлдызша нейроциттер аралық нейроциттер қызметін атқарады. Көздің торлы қабығының ішкі ядролы қабатында бір немесе екі қатарда орналасқан горизонтальды нейроциттердің дендриттері фоторецепторлық нейроциттердің аксоңдарымен байланысып, пресинаптикалық тежеу қызметін атқарады. Дереккөздер
Эксперттік бағалау әдісі

Эксперттік бағалау әдісі -халықаралық қатынастарды зерттеудің экспликативті әдістерінің бірі. Бүл әдіс бойынша қарастырылып отырған мәселеге қатысы бар маман сарапшылар арнайы шақырылып, өз бағаларын береді. Дереккөздер
Актомиозин

Актомиозин (aktinomyosin; — сәуле, — бұлшықет) — ет жасушасы немесе бұлшықет талшығы (симпласт) цитоплазмасындағы актин және миозин миофиламенттерінен құралған жиырылғыш миожіпшелердің (миофибриллалардың) протеинді кешені. Бұлшықет талшығының (ет жасушасының) жиырылу процесі актомиозиннің аденозинтрифосфатпен (АТФ) әрекеттесуі нәтижесінде іс жүзіне асады. Дереккөздер
Жұлдызша жасуша

Жұлдызша жасуша( stella — жұлдыз) — жануарлар организмінің әртүрлі мүшелерінде кездесетін, пішіні жұлдыз тәрізді жасушалар. Жұлдызша жасушаға бауыр макрофагы (Купфер жасушасы), афферентті және эфферентті нейроциттерді жалғастыратын байланыстырғыш нейроциттер, көздің торлы қабығының ішкі ядролы қабатындағы жарық сезгіш (фоторецепторлы) және биполярлы неироциттерді баиланыстырып, пресинаптика- лық тежеу қызметін атқаратын горизонтальды нейроциттер, үлкен ми сыңарлары қыртысының ішкі және сыртқы дәнше қабаттарындағы жұлдызша нейроциттер жатады. Дереккөздер
Негіздік денешік

Негіздік денешік (базальное тельце); (corpusculum basale, лат. corpusculum — денешік, basalis — негіздік) — жасушалардың арнайы органеллалары — кірпікшелер мен талшықтар құрамында болатын құрылым. Негіздік денешік кірпікшелер мен талшықтардың цитоплазмада орналасқан проксимальды бөлігін құрайды. Негіздік денешіктің орташа диаметрі 105 нм. Ол құрылысы жағынан центросома центриоліне ұқсас, яғни 9 триплет микротүтікшелерден құралған. Негіздік денешік жасуша кірпікшелері мен талшықтарының қозғалысын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Түк

Түк (волос) (лат. pilus) — сүтқоректі жануарларға тән тері эпидермисінің туындысы. Түк — берік те серпімді мүйіз жіпше. Оның теріден шығып тұрған бөлігін түк сабағы, терідегі бөлігін түк түбірі деп атайды. Түк сыртқы мүйізді қабыршақтардан құралған кутикуладан, ортаңғы қыртысты заттан және ішкі түк өзегінен құралған. Кутикуланы пигменттелген ядросыз бірқабатты мүйізді қабыршықтар, қыртысты затты ұзынша келген мүйізделген қабыршықтар құрайды. Түк өзегі мүйізделген текше тәрізді жасушалардан тұрады. Терідегі орналасу орны мен құрылысына байланысты түк: жабынды, ұзын және сезімтал түктерге бөлінеді. Жабынды түк тері бетінде, ұзын түкдененің белгілі бір аймақтарында (жал, құйрық, кекіл, шаша), ал сезімтал түктерінің бас аймағында (көз, иек, еріндер маңында) орналасады. Жабынды түктерінің сыртынан жауып қаптап, қорғаныс кызметін атқарады және дененің жылылығының сақталуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Ұрық жапырақшалары

Ұрық жапырақшалары (зародышевые листки); (strata germindlia, лат. stratum — қабат, germino — өсу) — ұрықтық дамудың гаструляция (гаструлану) кезеңінде бластуладан пайда болатын маманданған жасушалар қабаттары (эктодерма, энтодерма, мезодерма және эмбриональдық дәнекер ұлпасы — мезенхима). Гистогенез кезеңінде ұрық жапырақшаларынан организмнің мүшелері мен мүшелер жүйелерін қалыптастыратын ұлпалар түзіледі. Дереккөздер
Ұрық көпіршігі

Ұрық көпіршігі (зародышевый бластодермический пузырек, бластоциста); (blastocysts, грек, blastos — бастама, cystis — көпіршік) — бөлшектену кезеңі нәтижесінде түзілетін іші қуыс сүтқоректілер ұрығы. Ұрық көпіршігінің сыртқы қоректендіруші қабығын (трофобластты) ұсақ, ашық түсті бластомерлер түзеді. ірі күңгірт бластомерлер оның ішіндегі ұрық түйінін (эмбриобласты) құрайды. Трофобласттың негізгі қызметі — ұрықты алғашқы тәуліктерде жатыр сөлімен қоректендіру және оны жатыр қабырғасымен байланыстыру. Эмбриобласттан ұрықтың денесі және оның ұрықтантыс мүшелері дамиды. Трофобласт жатыр безі сөліндегі қоректік заттарды сініріп,ұрық көпіршігі қуысына жинап, қоректік заттар қорын түзеді. Дереккөздер
Аудармалы күнпарақ

Аудармалы күнпарақ (Перекидной календарь ) , Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына арналған. 1997 ж. «Жібек жолы» баспа үйі шығарған. Қүрастырғандар: Д. Қонаев, А. Қуанышбаев. Күнпарақ халықаралық Әуезов қорымен бірлесіп дайындалған. Оның әр парағы классик жазушының өміріндегі елеулі оқиғалармен, шығармашылық жолының жылнамасымен толықтырылған. Сондай-ақ суреткердің туған-туысқандарына қатысты мағлұматтар, көрнекті әдебиет, мәдениет қайраткерлерінің М. Әуезов туралы айтқан пікірлері келтірілген, басқа да қызық ты мағлұматтар, деректер бар. Көлемі 11 баспа табақ , таралымы 5000 дана. Дереккөздер
Экстерриториалдық

Экстерриториалдық - [ лат. exterritorialis - сол территорияның қарамағындағы] - органның, үйымның, мекеменің немесе жеке адамның мемлекет аумағынан тыс жерлердегі әрекеттерді өз мемлекетінің заңнамасына бағындыруды қамтамасыз ететін ерекше мәртебесі. Экстерриториалдық әдетте, шетелдік мемлекеттердің дипломатиялық өкілдіктеріне және оның қызметкерлеріне беріледі. Ол қызмет ғимараттарының, түрғын үйлерінің, жеке меншігінің және дипломаттың жеке басының ерекше пүрсаттылығын, ешкімнің тиіспеу қүқын білдіреді. Қүқықтық түрғыда елшілік аумағы ол өкілі болып табылатын мемлекеттің территориясы болып есептеледі, ал оған қол сүғу мемлекеттің егемендігінің бүзылуы ретінде бағаланады. Экстерриториалдықға қатысты қүқықтар мен артықшылықтар қабылдаушы елдің ішкі заңнамасымен де, халықаралық келісімдермен де қарастырылған. Дереккөздер
Варшава келісімі ұйымы

Варшава келісімі ұйымы (орыс: Организация Варшавского договора) — 1955 жылы достық, әріптестік және өзара кәмек жөнінде Албания, Болгария, Мажарстан, ГДР, Польша, Румыния, Чехословакия және КСРО арасында Варшава келісімі негізінде құрылған әскери-саяси одақ. 1955 жылы 14 мамырда Варшавада Келісімге қол қойылды, 1955 жылдың 5 маусымында күшіне енді, қызмет ету мерзімі - 20 жыл, 1975 жылы 10 жылға жалғастырылды, 1985 жылы 20 жылға созылды. Ұйым 1955 жылы 9 мамырда ГФР НАТО-ның құрамына кіргеннен кейін, оған қарама-қарсы сес ретінде "қырғи-қабақ соғыс" жағдайында құрылды. Жоғарғы саяси басқару органы - ВКҰ, үкіметтердің өкілдерінен құралған кеңесші комитет. 1976 жылы көмекші органдар - Бірлескен секретариат пен сыртқы істер министрлерінің комитеті құрылды. Әскери басшылық бірлескен қарулы күштерді басқарды, резиденциялары Мәскеу қаласында орналасқан. 1969 жылдан Әскери кеңес пен Қорғаныс министрлер комитеті құрылған. 1987 жылы қорғаныстық әскери доктрина қабылданды. 1989-1990 жылдардағы Орталық, Оңтүстік-шығыс Еуропадағы саяси өзгерістерден кейін 1990 жылдың ақпанында әскери органдар таратылды. Варшава Келісіміне қатысушы елдердің Қарулы Күштерінің саны 1987 жылдың 1 шілдеде 6 435 900 адамды құрады. 1991 жылдың 1 шілдесінде Прагада, Болгария, Мажарстан, Польша, Румыния, КСРО және Чехословакия өкілдері ВКұ-ның жүмысын тоқтату жөніндегі хаттамаға қол қойды. Құрамы Құрамына сегіз социалистік мемлекет кірді: Келісім шарттары Дереккөздер
Жуан ішек

Жуан ішек( intestinum — ішек, crassum — жуан) — ас (азық) қорыту аппаратының артқы бөлімі. Жуан ішектің қабырғасы да, басқа ішкі түтікше мүшелер сияқты үш қабықтан (кілегейлі, етті, сірлі) тұрады. Жуан ішек өз кезегінде үш бөлімнен: бүйеннен, тоқ ішектен және артқы тесік — ануспен аяқталатын тік ішектен құралған. Бұл ішектерде аш ішектен келген азық одан әрі қорытылып, қоректік заттар, су және тұздар сіңіріледі. Ал қорытылмаған азық қалдығынан нәжіс қалыптасып, сыртқа шығарылады. Адам мен кейбір жануарлар жуан ішектерінің қабырғаларында етті қабықтың ұзынша қабатынан түзілген ет таспалары болады. Олардың аралықтарында етті қабығы тек сақинаша қабаттан тұратын жұқа қабырғалы қалташалар қалады. Дереккөздер
Ақ зат

Ақ зат (substantia alba; — зат; — ақ) — үлпекті (миелинді) жүйке талшықтарынан құралған, орталық жүйке жүйесі мүшелерінің (ми, жұлын) заты. Ақ зат орталық жүйке жүйесінің афферентгі (орталыққа тепкіш) және эфферентті (орталықтан тепкіш) өткізгіш жолдарын құрайды. Дереккөздер
Лимфа қылтамырлары

Лимфа қылтамырлары (кейде Лимфа капиллярлары, , , — тамыр, lympha — ылғал, сұйық, capillaris — қыл) —— пішіні саусақ тәрізді тұйық басталатын, тым жүқа жақтаулы лимфа тамырлары жүйесінің басталар тұсы. Лимфа қылтамырларының жақтауы жалаң қабат эндотелиоциттерден тұрады. Қантамыр қылтамырларына қарағанда лимфа қылтамырлары жақтауларының негіздік жарғағы болмайды және арнасы кең келеді. Лимфа қылтамырлары мида, тері эпидермисінде, шеміршек ұлпасында, көз алмасының ақ қабығында, көз бұршағында, плацентада (ұрық жолдасы) болмайды. Дереккөздер
Әбдісалам Пірмұхамед-заде Дехоти

Дехоти Әбдісалам Пірмұхамед-заде (1911-1962), тәжік жазушысы, ақын. Әуезовпен таныс болған, тікелей қарым-қатынас жасап тұрған. «Заманымыздың ұлы ақыны» атты мақаласында («Коммунист Таджикистана», 1946, 6 шідде) Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының тәжік жұртшылығына тигізген зор тәрбиелік жағын атап көрсеткен. Әуезов «Қазақ өдебиетінің тарихына» жазған КСРО халықтарының әебиеті туралы очеркінде (3-том, А., 1958), кеңес жазушыларының 2-съезінде жасаған «КСРО халықтары әдебиеттерінің көркем аудармасы» деген баяндамасында, «КСРО халықтары әдебиеттерінің еркендеуі» атты еңбегінде Дехотидің шығармашылығын биік бағалаған. Дереккөздер