kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нақты газдар

Нақты газдар. Бойл-Мариот және Гей-Люссак заңдарына бағынбайтын газдар. Газдардың мінсіз жағдайдан ауытқу мөлшері олардың тығыздығы артқан сайын (қысым жоғары, температура төмен) өсе түседі, яғни газ тамшылары неғұрлым бір-біріне жақын орналасқан сайын, олардың бір-біріне әсері солғұрлым күшейе түседі. Дереккөздер
Газ алмасу

Газ алмасу, биологияда – ағза мен оны қоршаған орта арасындағы газ алмасу процесі. Адам мен жануарлар ағзасы тыныс алу кезінде сыртқы ортадан оттекті сіңіріп, өзінен көмір қышқыл газын және зат алмасу нәтижесінде пайда болатын әр түрлі газ қоспаларын сыртқа шығарады. Газ алмасусыз тірі ағзада зат және энергия алмасуы дұрыс жүрмейді. Зат алмасу процесінің нәтижесінде ағза сіңірген қоректік заттардың (белок, көмірсу, май) құрамындағы химиялық энергия бөлініп, ағзаның тіршілік әрекетіне қажетті энергияға (мысалы, 1 л оттек 4,7 – 5,0 ккал жылу береді) айналады. Организм пайдаланатын оттек пен одан бөлініп шығатын көмір қышқыл газдың мөлшері адамның жасына, тіршілік әрекетіне, атқаратын қызметіне, сыртқы ортаның температурасына және тағамның құрамына байланысты өзгеріп тұрады. Адам жұмыс істегенде, ауа райы салқындағанда, калориялы тамақ ішкенде ағзадағы газ алмасу күшейе түседі. Демалыс кезінде, ұйықтағанда газ алмасу төмендейді. Газ алмасу арқылы ағзадағы энергия мөлшерін анықтауға болады. Газ алмасу процесі кезінде ағза оттекті көп мөлшерде пайдаланса, барлық дене мүшелерінің қызметі артып, тыныс алу және қан айналысы жақсарады, осыған байланысты қанның физикалық-химиялық құрамы да өзгереді. Газ алмасу бір клеткалы қарапайымдыларда, олардың бүтіндей денесі арқылы, көп клеткалы жануарларда арнаулы тыныс мүшелері (кеңірдек, желбезек, өкпе) арқылы жүреді. Өсімдіктердегі газ алмасу жануарлар мен адам ағзасындағыдан өзгеше болады. Тірі азғалар сияқты өсімдіктер де барлық мүшелері арқылы тыныс алады, тыныс алу процесі өсімдіктің өсіп келе жатқан жас мүшелері мен тіндерінде, әсіресе, жапырақтарында күшті, ал сабағы мен тамырында баяу жүреді. Өсімдіктер тыныс алған кезде, керісінше, ауадан көмір қышқыл газ сіңіріліп, оттек бөлінеді.
Геном

Геном (, — шығу, тек) — хромосомалардың гаплоидты (сыңар) жиынтығында шоғырланған гендердің бірлестігі. Геном терминін 1920 жылы неміс биологы Г. Винклер енгізді. Гаплоидты жиынтық көбінесе жыныс жасушаларына тән, ал сомалық (дене) жасушаларында хромосомалардың диплоидты (екі еселенген) жиынтығы болады. Кейде хромосомалардың саны қалыпты диплоидты жағдайдан артып кетеді. Егер гаплоидты жиынтықтан Геном үш не төрт есе артық болса, триплоидты және тетраплоидты, ал бір Геном ағзада бірнеше рет қайталанса, автополиплоидты, ал әр түрлі біріккен ағза аллополиплоидты деп аталады. Хромосомалардың жиынтығы еселеніп, артқан сайын Геном саны да өсіп отырады. Әдетте диплоидты клеткада хромосомалар жұп болып келеді. Себебі, ұрықтану кезінде оның бір сыңары аналық гаметадан, екіншісі — аталық гаметадан беріледі, яғни бұл Геномдар сәйкес (гомологты) болады. Сөйтіп екі гаплоидты жасушадан бір диплоидты жасуша түзіліп, жаңа ағза қалыптасады. Әр хромосомада тізбектеліп орналасқан гендердің өзара дәл келуін екі Геномның сәйкестігі деп атайды. Туыстығы қашық буындарда барлық немесе бірнеше Геномдар арасында сәйкестік болмайды. Бұл тұрақтылық бұзылып, белгілі бір факторлардың әсерінен хромосома санының өзгеруін (мысалы, артып, не кеміп кетсе) геномдық мутация деп атайды. Тірі ағзаларда хромосомалардың саны тұрақты болады. Мысалы адамда — 46, маймылда — 48, қиярда — 14, жүгеріде — 20, қатты бидайда — 28, жұмсақ бидайда — 42, дрозофила шыбындарында — 8, т.б. Организм эволюциялық дамуында неғұрлым жоғары сатыда тұрса, соғұрлым олардың Г-ында ДНҚ көбірек болады. Терминнің шығу тегі Геном терминін 1920 жылы Гамбург университетінің ботаника профессоры Ганс Винклер (Германия) жасаған. Оксфорд сөздіктері мен онлайн этимология сөздігі бұл атауды ген және хромосома сөздерінің қоспасы деп болжайды. Биом және тамыр тәрізді бірнеше туыс сөздер бұрыннан бар болған, олар геном жүйелі түрде сәйкес келетін сөздік құрайтын. Анықтамасы Дереккөздер
Генотип

Генотип (ген және – пішін, үлгі) – тірі организмдердің көбеюі кезінде ата-анадан берілетін клеткадағы барлық гендердің жиынтығы. «Генотип» терминін 1909 жылы даниялық генетик В.Иогансен ұсынған. Оған барлық геном (ядролық гендер) мен плазмогендер (цитоплазмалық гендер) жатады. Генотип ағзадағы тұқым қуалаушылық қасиеттің негізі болып есептеледі. Генотип болашақ организмнің дамуында, құрылысында, тіршілігінде, яғни барлық белгілерінде, қасиеттерінде, фенотипінде көрінеді. Организмнің тұқым қуалау белгісі немесе қасиеттері, оның дамып қалыптасуы Генотиптің құрамындағы белгілі бір геннің қызметіне байланысты болады, сондықтан бір геннің қызметі өзін қоршаған генетикалық ортаға байланысты. Мысалы, өсімдік жапырағына жасыл түс беретін пигмент хлорофиллдің түзілуін белгілі бір ген анықтайды. Ал ол ген өз қызметін атқару үшін оған қолайлы жағдай, яғни жарық қажет. Сонда ғана жапырақ жасыл түске боялады. Егер өсімдікті қараңғы жерде өсірсе, ол бозарып кетеді, себебі, ген өзінің қызметін толық атқара алмағаны. Дереккөздер
Генофонд

Генофонд (ген және французша fond — жиынтығы) — бір популяциядағы не бір түрге жататын организмдегі әр түрлі гендердің саны мен құрамы. Генофонд терминін 1928 ж. орыс ғалымы А.С. Серебровский ұсынған. Генофонд термині бөлек бір популяцияның немесе бір түрге жататын барлық организмдердің аллель (сәйкес) құрамын көрсетеді. Тұрақты Генофондтағы гендер жиілігі генотиптен фенотиптің қатынасын кейінгі ұрпақтарға бір күйде беріп, генетикалық тепе-теңдікті сақтайды. Мысалы, будандастыруға алынған екі бидай сортының Генофондтарының бірінде өсімдік сабағының биіктік аллелі, екіншісінде аласалық аллелі бар деп алсақ, бірінші ұрпақта ата-анасында болған аллельдер жиілігі сақталғаны байқалады. Көбею қарқыны, сұрыптау, т.б. жағдайлар генетик. тепе-теңдікті ауытқытады. Ал жаңа тепе-теңдік тиісті ген жиілігінің өзгеруіне жаңа фактор әсер еткенге дейін сақталады. Табиғатта түр тармағындағы организмдер әр түрлі тіршілік ортасы жағдайына тап болып, өсіп-өнуіне байланысты олардың Генофондтары өзгеріп, табиғи сұрыптау нәтижесінде жеке және өзге Генофондтары бар басқа түрлер түзеді. Тұрақты Генофонд жынысты жолмен көбейетін популяцияларда кездеседі. Генофонд — түр және нәсіл түзілу процесінің негізі. Өсімдіктер мен жануарлардың табиғи және жасанды популяцияларының Генофондын қорғау — тірі табиғатты қорғаудың маңызды мәселесі болып есептелінеді. Биосфераның генетик ресурсын сақтау, әсіресе практикалық мәні бар немесе жоғалып кету қаупі төніп тұрған өсімдіктер мен жануарлар Генофондын сақтау әдістері жасалуда. Дереккөздер
Өзен дельфиндері

Өзен дельфиндері – тісті киттердің полифилетикалық тобы, тұщы суда мекендейтін сүтқоректілердің алты–жеті түрін қамтиды. Олар Амазон, Ориноко, Ганг өзендері мен Қытайдағы Дунтинху көлінде кездеседі. Қазір дельфиндерді мұхитариумдарда, дельфинариумдарда қолдан өсіріп, түрлі ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Дельфиннің кейбір түрінің Жапонияда, АҚШ-та, Соломон аралында кәсіптік маңызы бар. Олардың табиғатта санының азаюына байланысты 1966 жылдан аулауға тыйым салынған. Мысалы, Калифорния теңіз доңызы деген түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген. Галерея
Дизельді электр станциясы

Дизельді электр станциясы — электр генераторларының жетегі ретінде дизель қозғалтқыштарын пайдаланатын жылу электр станциясы. Дизельді электр стансасы дербес жұмыс істейді әрі икемді (іске қосу, жүктеу режимдерін реттеу және тоқтату жылдам орындалады) болады. Сондықтан олар біртұтас электр тораптары тартылмаған шалғай аудандарда, орман шаруашылығында, көлікте және ауыл шаруашылығында тұтынушыларды электрмен жабдықтау үшін негізгі, резервтік немесе апаттық, тұрғылықты немесе жылжымалы электр энергиясының көзі ретінде қолданылады. Сонымен қатар олар ірі конденсациялық және атом электр стансаларының резервтік апаттық қорек көздері ретінде де пайдаланылады. Дизельді электр стансасының негізгі элементі – балқытып біріктірілген рамаға орнатылған дизель-генератор. Дизель қозғалтқышы мен генератор, әдетте, бір-бірімен муфтамен жалғастырылады. Дизельді электр стансасының құрамына, дизель-генератор агрегатынан басқа, дизель қозғалтқышын отынмен жабдықтау, дизельді майлау, түтін шығару, ауа тазарту, жылыту жүйелері; басқару, қорғаныс және белгі беру қалқандары; дизельді от алдырып жіберу мен стансаны басқару, сондай-ақ белгі беру мен қоздыру тізбектерін қоректендіруге арналған аккумуляторлар және стансаның электр энергиясын тұтынушыларға тарату құрылғылары кіреді. Жылжымалы дизельді электр стансасы автомобиль тіркемесіне, автомобильдің қорабына немесе жабық вагонға орнатылады. Дереккөздер
Дизель отыны

Дизель отыны — сұйық мұнай отыны. Оған, негізінен, мұнайды бірден айдау арқылы алынатын керосин-газойль фракциялары (шапшаң жүрісті дизельдер үшін) және одан гөрі ауыр фракциялар немесе мұнай өнімдерінің қалдықтары (баяу жүрісті дизельдер үшін) жатады. Дизель отыны — қайнау температурасы 180 – 3600С, тығыздығы 0,790 – 0,860 г/см3, тұтқырлығы 1,5 – 8,0 мм2/с, қоспа мөлшері (көмірсутектің күкіртті, азотты және оттекті туындылары) 4%-ға дейін болатын сұйықтық. Әр түрлі климаттық аймаққа арналып және жұмыс істеу жағдайына қарай дизель отынының арктикалық, қыстық және жаздық үш түрі шығарылады. Олар бір-бірінен қату температурасымен, фракциялық құрылымымен, т.б. көрсеткіштерімен ажыратылады. Моторлық дизель отыны: отынды қолдануға дайындау жүйесімен (қыздыру, тұндыру, айыру) жабдықталған дизельдерге және мұндай жүйемен жабдықталмаған дизельдерге арналып жасалған екі сортпен шығарылады. Тағы қараңыз * Биодизель Дереккөздер
Лубянка

Лубянка - 1919 жж. - 1991 жж. аралығында КСРО және РСФРО Мемлекеттік қауіпсіздік органдарының орналасқан басты ғимараты. Қазіргі кезде Большая Лубянка көшесінің басында (нөмір 2-нші үй), Лубянский алаңында орналасқан бұл ғимараттар кешені Ресейдің Федералдық Қауіпсіздік Қызметінің қарамағында. Қазіргі кезде Ресейдің Федералдық Қауіпсіздік Қызметінің басты ғимараты, құрылысы 1980 жж. аяқталған сұр түсті үйде орналасқан (Большая Лубянка көшесі, үй 1/3). Дереккөздер
Қансейiт Әбдезұлы

Қансейiт Әбдезұлы (6 маусым 1953 ж.т., Түркістан облысы Төле би ауданы Қасқасу ауылы) – филология ғылымдарының докторы (2002), профессор, Қазақстан ҒА академигі. Өмірбаяны Дулат тайпасының Жаныс руынан. * ҚазМУ-дың филол. ф-тiн (1975, қазіргі ҚазҰУ), осы ун-ттiң аспирантурасын бiтiрген. * Өзiнiң ұстаздық еңбек жолын осы ун-тте оқытушы * ҚР Білім және ғыл. мин-лігінiң жоғары бiлiм беру басқармасында бөлiм бастығы * Қазақ мемл. қыздар пед. ин-тында доцент, кафедра меңгерушiсi, филол. ф-тiнiң деканы * ҚазҰПУ-да оқу-әдiстемелiк жұмыстар жөнiндегi проректор қызметтерiн атқарды. * ҚазҰУ-дың филол. ф-тiнiң деканы. Ғылыми еңбектері * «60–80-жылдардағы қазақ прозасы және Т.Әлiмқұлов шығармашылығы» тақырыбында докт. дисс. қорғады. * Қазақ әдебиетiнiң тарихына арналған бiрнеше оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. * «Кейiпкер және тартыс» (1995) * «Т.Әлiмқұлов және қазақ прозасы» (2000) * «Т.Әлiмқұлов және 60–80-жылдардағы қазақ әдебиетi» (2001) * «Әдебиет және өнер» (2002–03) атты зерттеу * «Жазушы және заман шындығы» * «Тарих және тағдыр» (2004) атты сын мақалалар жинағы жарық көрдi. Дереккөздер
Омар Әбдиев

Омар Әбдиев (1958 ж. т., Шымкент қаласы) – ғалым, медицина ғылым докторы (1995). Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1981). 1981 – 86 ж. аурухана хирургі, бөлім меңгерушісі, 1986 – 89 ж. ғылым-зерттеу институтының аспиранты, 1989 – 98 ж. Алматы мемлекеттік медициналық ин-ты филиалының аға оқытушысы, 1991 – 93 ж. Түркістан облысы клиникалық ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары, 1993 – 95 ж. Н.Сызғанов атындағы хирургия ғылым орталығының докторанты болды. 1995 жылдан бері Оңтүстік Қазақстан медициналық академиясының проректоры, факультеттік хирургия кафедрасының меңгерушісі. 40-тан астам ғылым еңбектері жарияланған. Сілтемелер
Тұлан Әбдуәлиев

Тұлан Әбдуәлиев (4.5. 1928 ж. т., Шымкент) – ғалым, техника ғылым докторы (1987), профессор (1988). Шымкент химия-технология инcтитутын бітірген (1952). 1952 – 57 ж. Ашхабад шыны комбинатында кезекші инженер, цех бастығының орынбасары, цех бастығы, 1957 – 95 ж. Оңтүстік Қазақстан техникалық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі. 1995 – 2003 ж. силикаттар технологиясы кафедрасының профессоры. «Ерен еңбегі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен, Түркістан облысы мәслихатының құрмет грамотасымен марапатталған. 260 ғылым еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 11 оқулықтың авторы. Сілтемелер
Әбдуәлі Асқар Бегәділұлы

Әбдуәлі Асқар Бегәділұлы (3.1.1953 ж.т., Жамбыл облысы Байзақ ауданы Диқан) – тарих ғыл. докт. (2006). ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) тарих ф-ті (1979) мен аспирантурасын (1988) бітірген. Халықар. қазақ-түрік ун-тінің, Тараз ин-тының директоры (2002). Ә-нің ғыл. жұмысының негізгі бағыты – 18–19 ғ-лардағы Оңтүстік Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстардың жекелеген тұстары мен тұлғаларына қазіргі заман талаптарына сай тарихи бағасын беру мәселелері. Ол 100-ден астам ғыл. мақала мен зерттеу кітаптарының авторы. Шығармалары * Қазақстан–Хиуа хандығы қарым-қатынастары (18–19 ғасырлар), А., 2002; * Көне Тараз, Тараз, 2002.] Дереккөздер
Абай (энциклопедия)

Абай энциклопедиясы — қазақ халқының ұлы ақыны, ойшыл Абай Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылық жолына арналған іргелі ғылыми-анықтамалық еңбек. Бұл кітап ақынның 150 жылдық мерейтойы қарсаңында, Қазақстан үкіметінің 1990 жылғы 22 ақпандағы арнайы қаулысына сәйкес қолға алынған маңызды жобалардың бірі болды. Тарихы Энциклопедияны дайындау жұмысын «Қазақ энциклопедиясының» ұжымы жүзеге асырды. Көпжылғы зерттеулер мен жинақтау жұмыстарының нәтижесінде, 1995 жылы «Атамұра» баспасынан қазақ тілінде жарық көрді. Бұл басылым тәуелсіз Қазақстан тарихындағы Абай мұрасын түгендеуге бағытталған алғашқы ауқымды қадамдардың бірі саналады. Мазмұны Энциклопедияның мазмұны абайтану ғылымының барлық қырларын қамтиды. Онда ақынның төл шығармаларына, аудармаларына, әлемге әйгілі қара сөздері мен тарихи-зерттеу мақалаларына ғылыми тұрғыда жан-жақты талдау жасалған. Кітапта ұлы ойшылдың дүниетанымына ерекше назар аударылып, оның философиялық, әлеуметтік, діни, психологиялық, педагогикалық, сондай-ақ экономикалық, этикалық және эстетикалық көзқарастары кеңінен ашылған. Сонымен қатар, жинақта Абайдың өмірбаянына қатысты құнды деректер топтастырылған: * Ақынның өскен ортасы, ата-тегі және ұрпақтары; * Ұстаздары мен шәкірттері; * Шығармаларында кездесетін жер-су атаулары мен тарихи тұлғалардың есімдері. Басылымда ақын мұрасын зерттеу тарихы да назардан тыс қалмаған. Абай шығармалары бойынша күрделі зерттеулер жүргізген ғалымдар, оның өлеңдерін өзге тілдерге аударған шетелдік қаламгерлер туралы мәліметтер берілген. Ақынның әр жылдары жарық көрген кітаптары мен ол туралы жазылған жекелеген ғылыми еңбектерге қысқаша анықтамалық шолу жасалған. Бас редакциялық алқа Күрделі еңбекті әзірлеуге Қазақстанның жетекші ғалымдары, белгілі абайтанушылар және шетелдік авторлар атсалысты. Энциклопедияның ғылыми құндылығы мен сапасы мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Редакциялық алқа мүшелері # Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғалиев – Бас редактор # Айтмұхамед Абдуллаұлы Абдулин # Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдин # Мұхтар Әлиұлы Әлиев # Вениамин Михайлович Әмірбаев # Түймебай Әшімбайұлы Әшімбаев # Мұрат Тәжі-Мұратұлы Баймаханов # Иса Омарұлы Байтулин # Еділ Ерғожаұлы Ерғожин # Болат Ахметұлы Жұбанов # Салық Зиманұлы Зиманов # Нұрғали Көбенқұлов – жауапты хатшы # Зейнолла Қабдолұлы Қабдолов # Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдаров # Манаш Қабашұлы Қозыбаев # Аманжол Қошанұлы Қошанов # Зейнолла Молдахметұлы Молдахметов # Шерхан Мұртаза # Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов # Владимир Николаевич Околович # Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев # Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев # Әбу Сәрсенбаев # Райымбек Ноғайбайұлы Сейтметов # Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев # Олжас Омарұлы Сүлейменов # Жақау Дүйсенғалиұлы Сыдықов # Қанафия Темірболатұлы Телжанов # Байұзақ Алпысбайұлы Төлепбаев # Ибрагим Хасенұлы Хасенов – Бас редактордың орынбасары Марапаттар 1996 жылы аталмыш еңбектің авторлары мен шығарушылар тобына, атап айтқанда З. Ахметов, М. Мырзахметов, Р. Сыздықова және М. Құл-Мұхаммедке Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілді. Дереккөздер
Ибор

Ибор - Қараторғай өзенінің оң жағалауындағы қыстау. Қостанай облысы, Амангелді ауданы, Жаңақала ауылының солтүстігінде 2 километр жерде орналасқан. Шығыс бөлігінен Үлкен Сабасалды өзені ағып өтеді. Маңында Қараторғай, Шеңбер, Әбіш қыстаулары бар. Өзен арналарының бойындағы жыралардың биіктігі 5 – 10 метр. Жайылым жерінің шөбі шүйгін, мал шаруашылығына пайдалануға қолайлы. Дереккөздер
Ибрагим

Ибрагим-Нарын құмының орта бөлігіндегі қыстау. Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Көктерек ауылының оңтүстік-батысында 12 км жерде.Қыстау төбелі-жалды құмдардың арасында орналасқан. Шығысын үлкен аумақты сор алқабы алып жатыр. Маңында Қашар, Жаманқара, Шалабай, тағы басқа қыстаулар бар. Қыстау мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ибрайша

Ибрайша-Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы қыстау. Абайдың Жидебайдағы қонысының солтүстік-батысында, аудан орталығы Қарауыл ауылынан солтүстікке қарай 22 км жерде орналасқан. Солтүстік-шығысында Бақшоқы тұзды көлі, батысында Қараадыр таулары бар. Ибрайша алабы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Ибраш

Ибраш - Каспий маңы ойпатындағы қыстау. Атырау облысы Исатай ауданында орналасқан. Қосдәулет құмының солтүстігінде, теңіз деңгейінен 5 м төмен жатыр. Маңында Ибрагим, Тұсбатыр, т.б. қыстаулар бар. Оңтүстігінде Жардым, Үшқұдық құдықтарымен Танаш, Рысқали жайлаулары орналасқан. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Иванов жотасы

Иванов – Кенді Алтайдың батысындағы Үлбі мен Үбі жоталарының аралығындағы жота. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы жерінде. Басты бөлігі Риддер қалалық әкімдігіне қарасты аумаққа кіреді. Үлбі және Кіші Үлбі өзендерінің суайрығы. Жер бедері, геологиялық құрылымы Абсолюттік биіктігі 2775 м. Геологиялық құрылымы құмтас, әктас, қристалдық тау жыныстарынан түзілген. Климаты Климаты батыс жағында жатқан өңірлерге қарағанда ылғалды келеді. Қаңтардың орташа температурасы –22 – 24 ° С, шілдеде 18-20 ° С, биіктеген сайын 10-12 ° С-қа төмендейді. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1500 мм. Өсімдігі Жотаның төменгі беткейіндегі күңгірт қоңыр және қара топырағында шырша, қарағай, қайың, көктерек аралас орман өседі. Атырабы шабындық және жайылым. Дереккөздер
Ивановский белок

Ивановский белок – Иванов жотасының орта бөлігіндегі тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі аумағына қарасты жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2099 м. Үлбі мен Громотуха суайрығында. Геологиялық құрылымы Құрылымы құмтас, әктас, кристалдық тау жыныстарынан түзілген. Жер бедері Тау ендік бағытта созылып жатыр. Солтүстік беткейінен Үлбі өзенінің көптеген салалары бастау алады. Оңтүстік беткейінде Россыпной белок, Проходной белок жоталарымен шектеседі. Өсімдігі Тауалды күңгірт қоңыр топырағында далаға тән өсімдіктер тараған. Жоғарғы белдеуде шырша, қарағай, қайың, көктерек аралас орман өседі. Етегі – шөбі шүйгін жайылым. Дереккөздер Сыртқы сілтеме *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd7&ved0CEEQFjAG&urlhttp%3A%2F%2Fwww.esosedi.ru%2Fonmap%2Fpik_voroshilova_ili_vyishe_ivanovskiy_belok%2F4114038%2Findex.html&eim_75TcXIKY-Rswadr7HIDw&usg=AFQjCNFxK6YcqcBeO7yNCMaLqDN_0jG2EQ Пик Ворошилова или Выше-Ивановский Белок]
Избушка

Избушка Шығыс Қазақстан облысы. Аягөз ауданы аумағындағы қыстау. Аудандағы Шынқожа ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде, Балта тауының солтүстік-шығыс етегінде орналасқан. Қыстаудың жанынан Шәумен өзенінің саласы ағып өтеді. Дереккөздер
Абай планетасы

лар]] Абай планетасы – Күн жүйесіндегі шағын планета. Марс пен Юпитер планеталары аралығында қозғалады. Оны украиндық астроном Н.С. Черных ашып (1979 жылы), Абай есімін берген. Халықараралық планеталарды зерттеу орталығы Абай планетасын 4466-планета ретінде тіркеп, каталогқа енгізді. Абай планетасы Күнді әр бес жылда төрт күнде бір айналып шығады. Ол аспанда тәулігіне 0,19540629 градусқа ығысады. Үлкен жарты осінің мөлшері 0,0279154 астрономиялық бірлікке тең. Орбитасының эксцентриситеті 0,0279154 градус. Сілтемелер * Марс * Юпитер * Орбита Дереккөздер
Изенді

Изенді – Абай облысы Аягөз ауданы Бидайық ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде орналасқан қыстау. Қыстаудың солтүстігінде салыстырмалы биіктігі 54 м болатын төбе орналасқан. Батыс бөлігінен Бақанас өзені ағып өтеді. Өзен аңғарында Кенжеқора, Тілеутай қыстаулары бар. Дереккөздер
Гагарин мұздығы

Гагарин мұздығы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Сарқан өзені алабындағы Ақшығанақ өзенінің бастауында орналасқан. Мұздыққа тұңғыш ғарышкер Ю.А. Гагариннің есімі берілген. Аумағы, жер бедері Аумағы 4,9 км 2 , ұзындығы 4,4 км, көлемі 0,36 км 3 , орташа қалыңдығы 70 м. Мұз қар (фирн) сызығы 3700 м биіктікте өтеді. Орталық моренамен екіге бөлінген мұздық етегі 3140 м биіктікте аяқталады. Мұзтанудың тік бағыттағы биіктігі 1090 м. Мұздықты Гагарин шыңы (абсолюттік биіктігі 4232 м) екіге бөледі, шығыс бөлігі батыс бөлігінен екі еседей үлкен. Аумағы жылына 10 км жылдамдықпен шегініп (кеміп) келеді. Дереккөздер
Газ кені

Газ кені – жер бетінің нақты бөлігі мен қойнаудағы бірыңғай құрылымдық тұтастыққа сәйкесетін газ иірімдерінің жиынтығы. Бір пласты және көп пласты болып келеді. Көп пласты кеннің қимасында әр түрлі тереңдікте бірінен соң бірі орналасқан бірнеше газ иірімі бір алаңды алып жатады. Бір кеннің өзінде түрліше типтегі иірімдер, газдық жапсарлары жаралу тегі өзгеше коллекторлардан құрылуы мүмкін. Кендер әр горизонтқа бұрғыланған ұңғымалармен бөлек-бөлек немесе барлық горизонттарды ашқан ұңғымамен қысымды ұстамай, табиғи режимде пайдаланылады. Нағыз Г. к. 94 – 99% метаннан, болмашы мөлшерде этан мен пропаннан тұрады. Табиғи газ әлемдік энергетик. рынокта тұрақты ұстанымдарына жетті, себебі, ол экон. тиімді және экол. таза энергия тасымалдағыш болып табылады. Табиғи газ ресурстарын 68,1%-ға өз елімізде шығарылғанымен және 24,1% ТМД елдерінен импортымен қамтамасыз етілді. Табиғи газ импортын Ресей (табиғи газ импортының жалпы көлемінен 54,9%, 6390,9 млн. м3), Өзбекстан (28,9% немесе 3372 млн. м3) және Түркіменстан (16,2% немесе 1888,9 млн. м3) жүзеге асырады. Республикада газ саласының дамуындағы маңызды кезең – бұл Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орнын игеру болып табылады. Қазіргі уақытта республикада төрт газ өңдеу з-ттары (ГӨЗ) жұмыс істейді. Олар Қазақ ГӨЗ (Жаңаөзен қ.), Теңіз ГӨЗ (Теңіз кен орны), Жаңажол ГӨЗ, Қарашығанақ өңдеу кешені (Қарашығанақ кен орны). Газды тиімді пайдалану мақсатында газтурбиналық электр ст-ларының құрылысы аяқталды. Дереккөздер
Әбдіжалил баб

Әбдіжәлил баб — Әли Абу Тәліптің (Әзірет Әлінің) жетінші ұрпағы, Хазірет имам Хұсайын әулетінен. 8 ғасырдың 2-жартысында Йеменде патшалық құрған. Сол заманда бауыры Ысқақ бабпен бірге, 150 000 әскермен дін жолындағы жорыққа аттанады. Шам қаласынан Бағдатқа, Исфаханға, одан Мазандеран, Серахс, Балх, Бұхара, Шахрисябзь, Самарқан, Өзгент және Ош шаһарларына келеді. Екі ықылымды бағындырған арабтар Ферғанаға жеткен соң, мұндағы жұртты түгел исламға мойынсұндырып, енді үш бағытқа бөлінеді: бірі Қашқар мен Жаркентке, 2-сі Сырдың сол жағасымен Жетікентке және Отырарға (8 ғасырда Отырар Сырдың сол жағында болғаны туралы бірден-бір мәліметсіз), ал 3-сі Сырдың оң жағасымен Шаш (Ташкент) және Исфиджап (Сайрам) шаһарларына қарай аттанады. Әбдіжәлил баб Сырдың сол жағымен жүретін 2-бағытқа, Ысқақ баб 3-бағытқа басшылық етеді. Әбдіжәлил баб Ходжендті (Сырдың өзгенті немесе Қырғыз өзгент) қоршау кезінде қаза болады. Мұны естіген бауыры Ысқақ баб әскерімен келеді де Ходжентті алып, Өтеміс ханды өлтіреді. Тұрғындарына мұсылмандықты қабылдатады. Аңыз бойынша оның лақап аты Хорасан екен. Хорасан аталуына себеп болған жәйт: шешек шыққан жанның үстінен аттаса — ауру көп ұзамай сауығып кететін көрінеді. Хорасан ата (Әбдіжәлил баб) мен оның ұлы Хұсайын баба (Хұсайын Ғази) зираттары Сырдың ежелгі Баршындария алабы, өгіз жылғасы деген ескі арна бойында (қазіргі Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Задария ұжымшары маңында) жатыр. Әбдіжәлил баб зираты басына кезінде күмбез тұрғызылып, уақыт өте ол бұзылған соң, 11–12 ғасырлар шамасында шикі қыштан қайта көтерген. Бүгінгі күнге жетіп тұрған қос күмбезді мавзолей 14 ғасырдың соңында салынған. Ғимарат төрткүл пішінде. Екі бөлмеден тұрады. Негізгі фасады мен үлкен бөлме есігі шығысқа, кіші бөлме есігі оңт-ке қараған. Үлкенінде Әбдіжәлил баб (Хорасан ата), кішісінде ұлы Хұсайын жерленген. Бөлмелердің үстінен қос белдеулетіп алты қырлы барабандар өрілген де, олардың үстінен күмбездер шығарылған. Кірпіш үлгілері осы маңдағы өзгент, Сығанақ секілді көне шаһарлар жұртынан, Мейрамтөбе, Аққорған қамалдары орындарынан ұшырасады. Әбдіжәлил баб пен оның ұлы Хұсайын баба жатқан жер “Хорасан әулие” аталып, бірнеше ғасырдан бері зиярат ету орнына айналып келеді. Олар жайлы ел аузында таңғажайып аңыздар сақталған. Алматы облысы Жамбыл ауданы жерінде Хорасан ата намаз оқыған және сол кісінің қасиетімен ашылған бұлақ көзі бар. Дереккөздер
Бағлан Қапарқызы Әбдіғұлова

Бағлан Қапарқызы Әбдіғұлова (4.5.1955 жылы туған, Алматы облысы Талғар ауданы Бірлік ауылы) – педагогика ғылымдарының докторы (2005). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1977, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * ҚазҰПУ-да оқытушы. * 2004 жылы «Жалпы білім беретін мектепте Қазақстан тарихын оқытудың дидактикалық негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. * Әбдіғұлова 80 ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Болат Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов

Болат Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов (17.2.1939 жылы туған, Қарағанды облысы Нұра ауданы Нұра кент) – педагогика ғылымдарының докторы (1996), профессор (2001). Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. Қарағанды политехникалық институтын (1962, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 1963–1973 жылы кәсіптік-техногогикалық училище директорының орынбасары, облыс басқарма бастығының орынбасары қызметтерінде болды. 1983–1988 жылы Қазақ КСР-і Кәсіптік-техникалық білім беру комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1990 жылы ҚР Білім министрінің орынбасары, 13-сайлауы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994), 1995 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігі Кәсіптік-техникалық білім беру комитетінің төрағасы, 1996 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты аппаратында сектор меңгерушісі, 1997–2001 жылы Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі, профессор, 2001 жылдан Еуразия гуманитарлық институтында педагогикалық кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады. 200-ге жуық ғылым еңбектің авторы. Дереккөздер
Нұрлан Әбдіқалиев

Нұрлан Әбдіқалиев (4.10. 1951 жылы туған, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Жаңатұрмыс аулы) – медициналық ғылым докторы (1999). Алматы мемлекетік медицина институтын (1978, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1979–1993 жылы. Қазақ кардиология ғылыми-зертеу институтының кіші ғылыми қызметкері, кардиология тәжірибелік лаборатория меңгерушісі, 1993–1995 жылы Қазақстан Республикасынын Денсаулық сақтау министрілігінде Ғылым және жаңа технологиялар басқармасы бастығының орынбасары, 1995–1999 жылы Ғылыми, білім беру мен кадрлар басқармасы бастығының орынбасары, бастығы, Қазақстан Республикасынын Денсаулық сақтау министрі (1999), Қоғамдық денсаулық сақтау жоғары мектебінің проректоры қызметтерін атқарды. Әбдіқалиев 70 ғылыми мақаланың, 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Қанат Әбдіқұлов

Қанат Әбдіқұлов (22.6.1952, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Рысқұлов аулы – 2002, Алматы қаласы) – медициналық ғылым докторы (1992),профессор Алматы мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1975–1983 жылы Жамбыл қалалық тез жәрдем ауруханасында, Қазақстан ғылым академиясының Хирургия институтында хирург, Онкология және радиология институтында аға ғылыми қызметкер, 1983–1992 жылы Мәскеудегі Орталық дәрігерлер білімін жетілдіру институты мен Бүкілодақтық онколгия ғылыми орталықта қызметтер атқарды. 1992 жылы Қазақ ұлттық медицина унверситетіндепрофессор,1995–2000 жылы Алматы облысы клиникалық ауруханасында хирургия бөлімінің меңгерушісі, бас хирург,2000 жылдан Алматы көп салалы клиникалық ауруханасында директор. Ол 120-дан аса ғылыми жұмыстың, 4 монографияның, 5 өнертапқыштық және 4 рационализаторлық ұсыныстың авторы. «Құрмет». орденімен марапатталған. Дереккөздер
Патима Жақсылыққызы Әбдіқұлова

Патима Жақсылыққызы Әбдіқұлова (19.11.1950 жылы туған, Жамбыл облысы, қазіргі Жамбыл ауданы Ерназар ауылы) – экономикалық ғылыми докторы (2006). Алматы мемлекеттік аул шаруашылық институтын (1974, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және Қазақ экономикалық университетінің докторантурасын (2002) бітірген. Қазақ аул шаруашылық экономикасын ұйымдастыру ғылыми-зертеулер институтында лаборант, аға лаборант, ғылыми қызметкер, аспирант, аға ғылыми қызметкер (1974–1991), Алматы зоотех.-малдәрігерлік институтында (1991–1996), Жетісу мемлекетік университетінде (1997–1999), Қазақ ұлттық аграрлық университетінде (1996–1997) қызметтер атқарды. 2002 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде оқытушы. Әбдіқұлов 65-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Әбсаттар Әбдіқұлұлы

Әбсаттар Әбдіқұлұлы (1943, Қарағанды облысы. Жаңаарқа ауданы – 2002) – медицина ғылымдарының докторы (1995). Қарағанды мемлекетік медицина университетін (1969, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1971–1974 жылы КСРО Медицина ғылыми академиясының Қазақ бөлімшесі Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында аспирант, 1975 жылы аға ғылыми қызметкер, 1985 жылы Қазақстан Республикасынын Ғылым Акедамеясының Физиология және еңбек гигиенасы институтында зертхана меңгерушісі болып қызмет атқарды. Әбдіқұлұлы 36-дан аса ғылыми еңбек пен монографиялардың авторы. Дереккөздер
Галенит

Галенит, қорғасын жылтыры – сульфид класындағы минерал. Хим. формуласы PbS. Кубтық сингонияда кристалданып, тұтас масса, түйіршік агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі қорғасындай сұр, металдай жылтыр; қатт. 2 – 3, менш. салм. 7,4 – 7,6 г/см 3 , морт сынғыш, электр тогын өткізеді, түрлі фотоэлектрлік әсер береді, диамагниттік, детекторлық қасиеттері бар. Гидротермальдық және кейбір шөгінді кен орындарында кездеседі. Г. – қорғасынның негізгі кентасы. Одан қорғасынмен қоса күміс, селен, висмут және мырыш өндіріледі. Г-тің концентратынан ақ сыр, бояу алынады. Қазақстанда Г. Кенді Алтай мен Сарыарқадағы қорғасын кен орындарында кездеседі. Ерекшелігі Галена өзіне тән "қорғасын сұр" түсімен және қарқынды "күміс" жылтырымен, сондай-ақ осы минералға тән тығыздығымен оңай анықталады. Галена арсенопириттен түсі, тығыздығы жоғары, қаттылығы төмен, текше бойынша бөлінуімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Галит

{{Infobox mineral }} Галит тас тұзы, ас тұзы – хлоридтер класының минералы. Хим. формуласы NaCl. Кубтық сингонияда кристалданып, түйіршік масса, қабыршақ, талшық пішінді агрегаттар түзеді. Галит мөлдір, түссіз ақ, кейде түрлі түсті болады, көбінесе сильвинмен бірге кездеседі. Қатт. 2, менш. салм. 2,1 – 2,2 г/см3, шыныдай жылтыр. Шөгінді жыныстар арасында Галиттің қалың қабаттары кездеседі. Ол климаты ыстық, қуаңшылық аймақтардағы су алаптарында (шығанақ, көл) өздігінен тұнады. Қазақстанда Галиттің ірі кендері Каспий, Арал теңіздері маңында бар. Галит тамақ өнеркәсібінде, қара металлургияда күкірт қоспаларын жою үшін, инертті газдарды (гелий, неон, аргон, т.б.) тазартқыш ретінде, электртехникада натрий құрамды сымдар жасауда пайдаланылады. Агрегаттары. Өз бетімен көлдерде тұнған тұздар көбінесе кристалды түйіршіктерден құралған қабыршақ кесектер түрінде болады. Олар кейде тығыз, кейде кеуекті келеді. Кристалдардың тіркеліп өскен әдемі қоспақ , друза түрлері кездеседі. Тұзды сорлардың бетінде, су тез буланғанда, тұз кристалдарының тамаша қауашақ қабыршағы пайда болады да, олар ерітінді бетінде жүзіп жүреді («кайықшалар» деп аталатын себебі осы). «Қайықша» төңкерілген пирамида пішіндес болады. Ол аздан соң суға (ерітіндіге) батып, толық кристалл түріне айналады. Галиттің түсі мөлдір, түссіз немесе ақ түсті. Сызығы ақ , дәмі татымды, тұз сияқты ащы. Электр тогын ңашар өткізеді, бірақ жылуды өте жақсы өткізеді. Жылтырлығы шыныдай мөлдір. Жаратылысы көбінесе экзогендік; галит суы құрғаған көл мен шығанақтардан пайда болады. Сонымен қатар галит кейде вулкандардың атқылауынан үшпалы зат ретінде көтеріліп, жарықтарға кіріп құралады. Галит тамақ өндірісінде, химиялық ендірістерде — тұз қышқылың жасауда, натрий алуға, былғары илеу ісінде т. б. қолданылады. Кендері біздің елімізде Эльтодда, Басқ ұншақта, Қырымда, Қазақстанда, Уралда (Соликамск), Украинада кездеседі. Шет елдердегі кендері Величкада (Польша), Пенджабта (Үндістан), Кадзаста (АҚ Ш ) , Табрис (Ирад), Стассфурт (Германия) т. б. бар. Дереккөздер
Совет-Хан Ғаббасов

Совет-Хан Ғаббасов (Ұждан) (12.2.1939 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Сұңқар ауылы) – жазушы, педагогика ғылым докторы (2003), Алматы мемлекеттік медициналық институтының (1965, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) емдеу факультетін бітірген. 1971–78 жылдары Қазақтың клиникалық-эксперименттік ғылыми-зерттеу хирургия институтында, 1978–87 жылдары Онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болып істеді. Дәрігер-ғалым қазақ тілінде «Қан жүрісі – жүрек тынысы» (1968), «Дәрігер келгенге дейінгі көмек» (1973), «Қатерлі ісіктің алдын алуға бола ма?» (1980) кітаптарының авторы. 55 ғылыми мақала, 2 авторлық куәлігі бар. 1989 жылдан Қазақ педагогикалық ғылыми-зерттеу институтында ғылым Ғаббасовтың «Халық педагогикасының негіздері» (1995) еңбегі халық педагогикасының оқулығы ретінде пайдаланылып келеді. Шығармалары: * Қыран қия. Әңгімелер. А., 1971; * Ана жүрегі Повестер. А., 1974; * Өскен үя. Әңгімелер. А., 1976; * Серпер. Роман. А., 1979; * Порыв. Повести. М., 1982; * Нәзік сезім. Роман, повестер. Фрунзе. 1985; * Кәусар. Ғыл.-фантастикалық роман. А., 1985; * Мейірім. Повестер, әңгімелер. А., 1989; * Воззрение. Повести, роман. М„ 1993; ізгілік әліппесі. Оқулық. А., 1991; * Халықтық педагогика негізі. Моногра­фия. А., 1995; Көңіл күсы. Роман. А.. 2004. Дереккөздер
Ғабдеев Қайыржан

ҒАБДЕЕВ Қайыржан Нұртазаұлы (1946 ж.т., Орынбор облысы Ташлинский ауданы Степной ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым докторы (1995), профессор (1996). Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1970–1972 жылдары Орал ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның селекция бөлімінде кіші ғылым қызметкер (1970), 1972–1975 жылдары Херсон ауыл шаруашылық институтының аспиранты, 1975–1977 ж. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында ассистент, аға ғылым қызметкер, 1977–1986 ж. Орал ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның бөлім меңгерушісі, 1986–1993 ж. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында доцент, 1993–1994 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Орал су және биологиялық мәселелер жөніндегі ғыл. орт-ның директоры. 90-нан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Алтын Орда дәуіріндегі обалар

‎Алтын Орда дәуіріндегі обалар – 13–14 ғасырлардағы Қазақстанның орталық, батыс, солтүстік аймақтары тұрғындарының зираттары. 1960 ж. академик Ә.Х.Марғұлан және археолог Ф.Х.Арсланова зерттеген. Павлодар облысы Ақтоғай ауданның батысындағы обалардан жерленген адамның жанына қойылған сыртында түрлі жануарлардың суреті бар қола айна, күмістен жасалған сәукеле табылды. Мұндай заттар Ертіс өзеннің сол жағалауындағы Жданов, Кашыр, Леонтьев зираттарынан да кездесті. Нұра өзеннің бойындағы обалардан 14 ғасырға жататын теңгелер және темір үзеңгі шықты. Обалардан алынған заттай деректер Алтын Орда дәуірінде қыпшақтардың материалдық және рухани мәдениетінің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.arhcentr.kz/arhcentr/index.php?optioncom_content&viewarticle&id74%3A2010-08-07-19-37-57&catid36%3Aour-activity&Itemid54&langkz Ортағасыр археологиялық ескерткіштері]
Альфред Давыдович Кагарлицкий

Альфред Давыдович Кагарлицкий (1 сәуір 1931 ж.т., Ресей, Сахалин облысы Тымовское ауданы Тымовское с.) – химия ғылымдарының докторы. (1976), профессор (1991), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері. * ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтының аспиранты, ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1954–83) * Қазақстан ғылым академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институты директорының орынбасары (1983–89) болды. * 1989 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде профессор, кафедра меңгерушісі * ҚР Білім және ғылым министрлігінің Фитохимия институтында ғылыми кеңесші (1999) қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері * Негізгі ғылыми еңбектері тотығу мен гидролиздің орайластырылған катализдік реакцияларын зерттеуге, пестицидтер мен дәрілік препараттар алу технологиясын жасауға арналған. * 220-дан астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. * 30-ға жуық авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Әлпеншек

Әлпеншек — көкбұта тұқымдасына жататын бұталы өсімдік. Еуразия, Солтүстік Америка елдерінде таулы, орманды жерлерде кездеседі. Бұталарының биіктігі 2 — 6 м, түсі сарғыш-қоңыр, не қара-қоңыр, ал жас бұталары жасыл келеді. Жапырақтары қалыңдау, ұзынша, түкті. Гүлдері ірі, ақ сары, қызыл, қызғылт түсті болады, ал күлтесі қызыл болып ашылады. Олар шатырша гүлшоғырына топталған. Қазақстанда әлпеншек тек қана гүл шаруашылықтарында, ботаникалық бақтарда өсіріледі. Әлпеншек қалемшелеу әдісімен көктем-жаз айларында, арнаулы жылыжай, көшетханада көбейтіледі. Өсіп шыққан жас көшеттерді жәшіктерге, кейіннен қыш құмыраларға отырғызады. Олардың күтімі жақсы болса, 1 — 2 жылдан кейін гүлдей бастайды. Әлпеншек — сәндік өсімдік. Дереккөздер
Әлпет

Әлпет — түр-сипатты, сыртқы көріністі білдіретін эстетикалық ұғым. Болмыс түрін білдіретін төрт ұғымның (атау, сапа, әлпет, мағына) бірі. Болмыс түрінің әлпетіне оның сапасы мен мағынасы әсер етуі мүмкін. Адамның көңіл-күйі, ішкі сезімі, ең алдымен, оның бет-әлпетінен көрінеді. Әлпет жеке адамның өзіне тән сыртқы сипатын көрсетеді. Адам әлпетінен ақыл нұры, жан сұлулығы, мейірімділігі, сабырлылығы немесе қатыгездігі, үрейі, қуанышы байқалады. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедиясы 1-том
Александр Васильевич Казанцев

Александр Васильевич Казанцев (1 қаңтар 1929 жылы туған, Ресей, Новосібір облысы, Маслянино ауданы, Белово селосы) – химия ғылымдарының докторы (1980), профессор (1982). Өмірбаяны * Қарағанды педагогика институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) бітірген. * Қарағанды қаласындағы №26 мектептің директоры (1960 – 1961) * Қарағанды мемлекеттік педагогика институтында оқытушы, аспирант, аға оқытушы, доцент (1961 – 1972), кафедра меңгерушісі, доцент, декан (1972 – 1994). * 1994 жылдан профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * Оның негізгі ғылыми-зерттеулері органикалық қосылыстар химиясына арналған. * Казанцевтің 196-ға жуық ғылыми-зерттеу мақаласы жарық көрген. Дереккөздер
Әлсіздік

Әлсіздік — адамның психологиялық жәнефизиологиялық күйін білдіретін ұғым. Психологиялық әлсіздік адамның таным, ақыл-ой, сезім қабілеттерінің нашарлығын аңғартады. Физиологиялық әлсіздік адамның жүйке жүйесі қызметінінің осалдығын білдіреді. Әлсіздік әр түрлі себептерге байланысты пайда болады. Оған биологиялық факторлар (қартаю, сырқаттану, организмнің тозуы тағы басқа) және психологиялық факторлар (күйзелу, қайғылану, шаршау тағы басқа) себеп болуы мүмкін. Әлсіздік ауыспалы мағынада адамның материалдың және рухани тұрғыдан жұтаңдығын да білдіреді. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедиясы 1-том
Әлует

Әлует — 1. Жойқын күш, [[қуат]]; 2. Белгілі-бір мақсатқа жетуге немесе ауқымды мәселелерді шешуге жұмылдырылған мемлекеттің, кәсіпорынның, жеке адамның тағы басқа мүмкіншіліктерінің жиынтығы (қосымша Экономикалық әлует, өндірістік әлует). Дереккөздер: Қазақстан энциклопедиясы 1-том
Әл-шархият

“Әл-Шархият”, Шығыс жинағының 43-басылымы (1914) — Абай мен Дулатов өлеңдері тұңғыш рет орыс тілінде жарияланған кітап. Қазақтың ұлы ақындарының шығармаларын басқа тілге аударып басудың алғашқы тәжірибелерінің бірі. Мәскеудегі Шығыс тілдері (Лазарев) институты дайындаған бұл жинақ В.А. Гордлевскийдің басшылығымен көрнекті шығыстанушы А.Н. Веселовскийдің құрметіне шығарылды. Жинаққа Абайдың “Жаз”, “Желсіз түнде жарық ай”, “Адамның кейбір кездері”, “Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?”, Міржақыптың “Мұң”, “Қазақ халқының бұрынғы мәслихаты”, “Қазақ жерлері” деген өлеңдері енген. Аудармашылар — Мәскеудегі Петров-Разумов академиясының студенттері Сатылған Сабатаев пен Нұх Рамазанов. Өлеңдер жартылай қарасөзбен аударылған. Аударманың көркемдік дәрежесі қанағаттанарлықтай болмағанымен шығармалардың рухы шыншылдықпен жеткізілген. Бұған қоса Рамазанов Ә.Бөкейхановтың Орыс география қоғамының Семей бөлімшесі жазбаларында жарияланған (1907, 3 басылым) мақаласы негізінде Абайдың өмірбаянын берген. Дереккөздер
Надежда Вениаминовна Казаченко

Надежда Вениаминовна Казаченко (1947 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы. (1993). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Степногорск (1971–73) емханасында дәрігер-офтальмолог. * Қарағанды (1973–75) қалаларындағы емханада дәрігер-офтальмолог. * Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында аға зертханашы, ассистент, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкері (1976–97) болды. ** 1997 жылдан бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері Казаченконың 110-нан астам ғылыми-зерттеу мақаласы, 1 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Нығмет Ғабдуллин

Нығмет Ғабдуллин (26.12.1927, Көкшетау облысы Рузаев ауданы Шұқыркөл ауылы – 11.7.2005, Алматы қаласы) – филология ғылым докторы (1972), профессор (1975), Қазақстанның еңбек сіңген қайраткері (1998). * Қазақ педагогика институтын (қазіргі Алматы мемлекеттік университетін) бітірген (1950). * 1950–1969 жылдары республикалық баспасөз орындарында, * 1962 жылдан жоғары оқу орындарында қызмет еткен. * 1988–1997 жылдары Алматы мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі болды. * «Қазіргі қазақ әдебиетінде жаңа адамды бейнелеу проблемалары» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Шығармалары * Менің достарым. Әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1951; * Алғашқы сапар. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1953; * Жаңа таны отар. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1955; * Құрбылар. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1956; * Гүл. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1959; * Қызық дәурен. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1963; * Өмір, қымбатсың маған. Повесть. А., «Жазушы», 1966; * Сарғайған жапырақ. Повесть. А., «Жазушы», 1970; * Жігер. Роман. А., «Жазушы», 1983; * Уақыт сыры. Әдеби сын. А., «Жазушы», 1981; * Ғабит Мүсірепов - драматург. Монография. А., «Өнер», 1982; * Махаббат жыры. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1998. Дереккөздер
Владимир Лонгинович Казенас

Владимир Лонгинович Казенас (14 сәуір 1941 жылы туған, Алматы қаласы) –энтомолог, гименоптеролог, биология ғылымдарының докторы (1988). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1963 қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қазақстан ғылым академиясының зоология институтында аспирант, кіші, аға, бас ғылыми қызметкер (1965–93), зертхана меңгерушісі (1993–95), жетекші ғылыми қызметкері (1995) болып қызмет атқарады. Ғылыми еңбектері * Казенас 112-ге жуық ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Валерий Валентинович Евдокимов

Валерий Валентинович Евдокимов (1942 жылы туған) – тарих ғылымының докторы (2002), профессор (2002). Орал мемлекеттік университетін бітірген (1966) соң мектеп мұғалімі, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары (1966–1968), Қостанай облысы мұражайының аға ғылыми қызметкері (1968–1969), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, профессор, оқу ісі жөніндегі проректоры (1976–2005) қызметтерін атқарды. 2001 жылы «Эпоха бронзы степей Центрального и Северного Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Евдокимов 80-нен астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Сыртқы сілтеме * [http://www.shuak.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id183:2010-01-18-07-32-26&catid76:2010-01-14-21-48-12&Itemid=93 Валерий Валентинович Евдокимов] Дереккөздер
Райхан Әутәліпқызы Егеубаева

Райхан Әутәліпқызы Егеубаева (15 қаңтар 1944 жылы туған, Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Тұңғыш ауылы) – биология ғылымының докторы (2003). Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтын (1967) және Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1978) бітірген соң осы институтта зертханашы (1970–75), кіші ғылыми (1980–89), ғылыми (1989–91), аға ғылыми қызметкер (1991–97), лаборатория меңгерушісі (1997–2005), 2006 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. «Эфирномасличные растения Юго-Востока Казахстана и пути их рационального использования» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егеубаева 120 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы; 2 патенті бар. Дереккөздер
Қожа ахрар

Қожа Ахрар, Убайдуллаһ Насираддин әл-Ахрар Махмуд аш-Шаши (1404, Ташкент өңірі – 1490, сонда) – діни, саяси қайраткер, әулие-ишан. Қожа Ахрар шейхтер әулетінен шыққан, Самарқан медресесінде діни білім алған. 1431 – 32 жылы шамасында нақшбандийа тариқатын ұстанған Йакуб Чархимен кездесіп, өзіне пір тұтады. Қожа Ахрар мол байлығын дін жолына, қайырымдылық істерге, мемлекеттің бірлігін нығайтуға жұмсады. Ол елдегі тәртіп үшін өзінің мемлекеттік істерге араласуын Алланың бұйрығымен, ал дәулетінің өсуін “баракат” (береке), яғни тылсым құт даруымен түсіндіреді. Қожа Ахрар Кабул, Ташкент, Самарқан қалаларында ірі медреселер салдырды. Ол биліктегі шағатай әулетінің хандары мен бектеріне дінге жат кейбір әдеттерді, жүгенсіздікті, алауыздықты тыю, шариат жолын нығайту жайлы ашық үндеулер жасап, хаттар жолдады. Әбу Сайид (1451 – 1469) және Ахмед Мырза (1469 – 1492) сұлтандардың өзіне мүридтігін пайдалана отырып, Қожа Ахрар Орталық Азияға шын мәнінде 40 жыл бойы өз ықпалын жүргізді. Қожа Ахрар өмір сүрген тұста Орталық Азиядағы нақшбандийа тариқаты шарықтау кезіне жетеді. Бұл тариқат қадырийадан кейінгі ислам әлемінде ең көп тараған сопылық ұйымға айналды, әсіресе, ол Анадолы жері мен Үндістанға өз ықпалын жүргізді. Қожа Ахрардан орталық азиялық, батыс-түркиялық және үндістандық деп аталатын нақшбандийаның үш бұтағы тарайды. Әлішер Науаидің жазуынша, Қожа Ахрардың мүридтері қатарында тіпті Иран, Әзірбайжан, Түркия, Мысыр, Үндістан билеушілері де болған. Шығыс ақындары мен ойшылдары (Жәми, Науаи, Бабыр) Қожа Ахрардың мүридтері болып, әулиені дәріптеген. Мұхаммед Хайдар Дулат “Тарихи Рашиди” деп аталатын еңбегінде атақты Жүніс ханмен бүкіл Моғолстан жұртының Қожа Ахрарды салтанатпен қарсы алғандығы, оның аяғы басқан жерді сүйгені, барлығының да оған мүрид болғаны жайлы айтылады. 1500 жылы Мауераннахрды жаулап алған көшпелі өзбектер (шайбанилер) Қожа Ахрардың ұрпақтарының мүлкін тәркілеп, ықпалын тоқтатты. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Николай Степанович Калачев

Николай Степанович Калачев (20 маусым 1908, Алматы облысы, Сарқант қаласы – 7 шілде, 1974, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968). Өмірбаяны * Орта Азия институтын (1931, Ташкент) бітірген. * «Гидроэнергопроект» ғылыми-зерттеу институтында жетекші, бас инженер (1931–44) * Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі (1944–74) қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері Оның негізгі ғылыми еңбектері су энергетикалық кадастрларды жасау тәсілдеріне арналған. Марапаттары «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Алтынтөбе (Отырар аймағы)

Алтынтөбе – орта ғасырлардан сақталған көне қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар қаласының оңтүстік-батысында 7 км жерде орналасқан. Зерттелуі Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы 1947, 1949 жылдары (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1969-70, 1986 жылдары (жетекшісі К.А. Ақышев) зерттеген. Сипаты Қала орны солтүстіктен оңтүстікке қарай созыла орналасқан төртбұрышты төбе. Сыртқы қорғаныс қабырғалары солтүстіктен оңтүстікке қарай 950 м, батыстан шығысқа қарай 500 м. Цитаделі мен шаһристаны орта тұсында орналасқан. Цитадельдің биіктігі 12,5 м, аумағы 100х100 м. Оңтүстік шетінде орналасқан шаһристанның сыртынан қоршаған дуалдың әр жерінде күзет мұнараларының орындары сақталған. Қабырғаларының аумағы 100х160 м, биіктігі 6,5 м. Жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қыштан, шыныдан жасалған ыдыстар, темір заттардың қалдықтары табылды. Бөлмелердің бірінің еденінен табылған түргеш дәуірінің теңгелері қаланың уақытын анықтауға көмегін тигізді. Ол Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу жерінде VIII-X ғасырлар аралығында пайдаланылған. Құйрықтөбе, Көкмардан, Марданкүйік, тағы басқа қалалар секілді Отырардың серігі болған. Қазба кезінде алынған заттай деректер қаланың біздің заманымыздың басында қалыптасып, XI-ғасырға дейін болғанын көрсетеді. Сілтемелер *[http://www.otraraimak.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id305&Itemid205 Алтынтөбе - Отрар ауданы әкімдігінің ресми сайты] *[http://visitkazakhstan.nur.kz/kk/guide/places/view/480/ Алтынтөбе кен орны / Көрнекті орындар / Портал visitkazakhstan.nur.kz] Дереккөздер