Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)

Әбілқайыр хан (түркі/қыпшақ және парсыша: ابو الخیر خان; шамамен 1412–1468), Болғар хан деген атпен де белгілі, 1428–1468 жылдары Жошы ұлысының сол қанатының ханы болды. Ол хандықты қуатты, біртұтас мемлекетке айналдырды. Оның билігі кезінде ұлы далада тыныштық орнап, өзара қырғын тоқтады. 1468 жылы оның өлімінен кейінгі онжылдықтарда хандық әлсірей бастады. Одан кейін билікті оның ұлы Шейх Хайдар мұра етті. Биографиясы Әбілқайыр 1412 жылы дүниеге келген. Ол Шыңғыс ханның тұңғышы Жошының бесінші ұлы Шибанның ұрпағы. Әбілқайыр мен оның отбасы әдебиетті жақсы көрген және кейбір шығармаларды парсы тілінен түркі тіліне аудартуды бұйырған. Оның дүниеге келген кезінде Шайбани ұлысы жеке-жеке көшпелі топтарға бөлініп кеткен еді, олардың бірін Жұмадық хан басқарған. Әбілқайыр Жұмадықтың әскері құрамында қызмет етті және 1427 жылы Жұмадық соғыста қаза тапқан кезде тұтқынға түсті. 1428 жылы босатылғаннан кейін Әбілқайыр Түмен мен Тобыл өзені маңындағы көне Шайбани ұлысының әртүрлі көшпелі топтарын қайта біріктіруге кірісті. Ол Тобыл өзеніндегі шайқастан кейін Сібір хандығының ханы Қажы Мұхаммедті тақтан түсіріп өлтірді, содан кейін Батыс Сібірдің ханы болып жарияланды. Келесі төрт жыл ол аймақтың барлығында өз билігін нығайтуға жұмсалды. Әбілқайыр ханның бұл біріктіру ісіне Жошы ұлысының сол қанатының құрамындағы тайпалардың бірі — маңғыттар, әсіресе Едігенің немересі Уаққас бегі зор көмек көрсетті. 1430–1431 жылдары Әбілқайыр Уаққаспен бірге Хорезмге жорық жасап, өңірдің астанасы Үргенішті басып алды. Алайда қаланы ұстап тұра алмады да, 1431 жылдың жазында шегінуге мәжбүр болды. Әбілқайырдың әскері далаға қайтып барып, Астрахан маңында қарсы тұрған екі ханды талқандады. 1435–1436 жылдары өзбек әскерлері Хорезмге тағы да шабуыл жасады, ал бірнеше жыл өткен соң Астраханға жорық жасады. 1446 жылдан бастап Әбілқайыр және оның қолы Сырдария өңіріне басып кіріп, ақырында Темір әулетінің бақылауындағы кейбір жерлерді тартып алды. Сығанақ Әбілқайырдың жаңа астанасына айналды, осы жерден ол кейін Мауреннахрға (Трансоксания) бірнеше жорықтар ұйымдастырды. 1451 жылы Әбу Саид, Абдулланың жасағымен соғыста көмек сұрап, Әбілқайыр ханға жүгінді. Әбілқайыр оған қолдау көрсетуге келісіп, екі әскер Самарқандқа қарай жорыққа шықты. Абдулла жеңіліп, қаза тапты, содан кейін Әбу Саид әскерін қаланың ішіне жылдам енгізіп, қақпаларды жапты, осылайша Әбілқайыр мен ордалықтарды сыртта қалдырды. Қарымта шабуылдан қауіптенген Әбу Саид ордалықтарға көптеген сыйлықтар мен байлықтар берді. 1451 жылы Әбілқайыр Темір әулетінен шыққан Әбу Саидтің билікке келуіне көмектесті. Самарқандта ол Мауреннахрдың сұлтаны, астроном әрі астролог Ұлықбектің қызына үйленді. Ұлықбектің қызы Рабия Сұлтан-Бегім кейін оның Көшкүнжі хан мен Сүйүншқожа хан атты ұлдарының анасы болды, олар кейін Мауреннахрды биледі. Әбілқайыр хан 1468 жылы қайтыс болды (кей деректер 1469 немесе 1470 жыл деп көрсетеді). Әбілқайыр өлімінен кейін оның ұрпақтарының екі бөлек тармағы Мауараннахр мен Хорезмдегі егіз өзбек мемлекеттерін биледі. XVI ғасырдың алғашқы онжылдығында оның немересі Мұхаммед Шайбани өзбектерді толықтай біріктіріп, орталығы Самарқанд болған қысқа мерзімдік Шайбанилер империясын құрды. Дереккөздер