kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тұрысбек Сәукетаев

Тұрысбек Сәукетаев (14.11.1950 жылы туған, Алтай өлкесі) - жазушы. *ҚазҰУ-ды бітірген (1970). *1975 - 1989 жылдары "Қазақфильм" киностудиясы аударма фильмдер бірлестігінде қызмет атқарған. *1989 - 1999 жылдары "Жұлдыз" журналында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған. Шығармалары Сәукетаев "Ұстаз" деп аталатын алғашкы өлеңі 1965 жылы Күршім ауданы "Коммунистік еңбек" газетінде жарияланған. "Сүткенже" (1981), "Айлы түн еді" (1983), "Қайыңдар, аппақ қайыңдар" (1985), "Көлеңкелер патшалығы" (1998) сынды прозалық кітаптары мен "Ай караңғысы", "Желқайық" романдары жарық көрді. С. Ги де Мопасанның новеллаларын, Голда Мерейдің "Менің өмірім" атты ғұмырнамалық повесін, екі жүзге тарта сценарийлерді тәржімалаған. Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (1999). Дереккөздер
Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы (жинақ)

«Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы» - 1975-1989 жылдар аралығында жарық көрген 6 томдық ұжымдық ғылыми еңбек. Жинақта Орталық ғылыми кітапхана мен Әдебиет және өнер институтында сақталған қазақ колжазбаларының ғылыми сипаттамасы берілген. "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасына" енген шығармалардың басым көпшілігі қазақ халқының арғы-бергі өмірінен алынса, біразы шығыс халықтарының шығармаларын қамтиды. Қолжазбалардың жиналуы, басылуы, зерттелуі жайында және олардың авторлары, аудармашылары, көшірушілері, жыршы-жыраулары, жинаушылары туралы мағлұматтар берілген. Ауыз әдебиетін әр жылдары жинаған ғылыми экспедициялардың, географиялық атаулардың, шығармалар тілінің көрсеткіштері мен қай әріпте (араб, латын, кириллица) жазылғандығы көрсетілген. Шығармалар "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының" 1-томында (1975) "Алпамыс", "Ер Тарғын", "Қамбар", "Қобыланды", "Құламерген", "Қырымның қырық батыры", "Ер Қосай", "Төрехан", т.б. батырлар жырының негізгі нұсқалары қамтылған. 2-томда (1979)"Айман-Шолпан","Бозжігіт", "Ғұлқашима", "Еңлік-Кебек", "Қозы Көрпеш-Баян сұлу", "Қыз Жібек", "Ләйлі-Мәжнүн", "Мақпал-Сегіз", "Сейфүлмәлік", "Шокір-Шокірат", т.б. лиро-эпостық жырларға ғылыми сипаттама берілген. 3-томы (1981) 18 - 19-20 ғасырлардың басында қазақ халқының басынан кешкен оқиғаларды бейнелеген тарихи жырларды қамтиды. Абылай, Ағыбай, Арқалық, Ерден, Есет, Жалаңтөс, Қабанбай, Бөгенбай, Олжабай, Исатай, Махамбет, Жанқожа, Бекет, Сұраншы, Райымбек, Сәтбек, Тәуке, Досан, Иса, Бекболат, Амангелді, т.б. аттарына байланысты туған шығармалар нұсқаларына сипаттама берілген. 4-томында (1985) 15 - 19 ғасырларда өмір сүрген қазақ халқының жүз екі ақынының 322 шығармасының қолжазбасына ғылыми сипаттама жасалған. "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының" 5-томында (1986) 20 ғасырдың бас кезінде өмір сүрген 48 ақынның 125 шығармасы қамтылған. Бұл томда 1917 жылға дейінгі кезеңде өмір сүрген, шығармалары қалың жұртқа онша мәлім емес, қолжазба қорларында сақтаулы 478 ақын, жыраудың шығармаларының көрсеткіші бар. 6-том (1989) 1917 жылға дейінгі қазақ ақындарының айтысына арналған. Қолжазба қорларында бар 220-дан астам үлкен айтыстың, 600-дей шағын айтыстың мәтіні қамтылған. Бұл томнан оқырмандар Ақан сері, Әсет, Жанақ, Түбек, Сүйінбай, Орынбай, Майкөт, Мұрат, Кемпірбай, Қашаған, Құлмамбет, Ұлбике, Шөже, Бақтыбай, Біржан, Сара, Жамбыл, Нұрпейіс, Шашубай, т.б. акындардың айтыстары жайында мәлімет ала алады. Дереккөздер
Қазақстан Интернет Қауымдастығы

«Қазақстан Интернет Қауымдастығы» - Заңды тұлғалар бірлестігі 2009 жылдың мамыр айында бірнеше компаниялар жаңа коммерциялық емес ұйымның құрылтайшысы болды - Заңды тұлғалар бірлестігі «Қазақстан Интернет Қауымдастығы». Ал 2009 жылдың 3 маусымында ЗТБ «Қазақстан Интернет Қауымдастығы» мемлекеттік органдарда ресми тіркелген болатын. «Қазақстан Интернет Қауымдастығының» мақсаты: * Қазақстан нарығындағы интернет-қызметін көрсетуге қатысушыларды мемлекеттік билік органдарына ұсыну; * Қазақстан нарығындағы интенет қызметін көрсету жетістіктерін халықаралық дәрежеге ұсыну, қазақстандық интернет-компаниялардың халықаралық проектілерде белсенділігіне қолдау көрсету; * Интернет қызметін көрсету стандарттарын дамыту және құру. * Интернет аумағындағы әлеуметтік мәнді ресурстарға мемлекеттік көмек көрсетілуін қамтамасыз ету және қолдау көрсету. * Қазақстан экономикасының маңызды секторы ретінде интернет-қызметін көрсету саласындағы нарықты дамыту, электрондық бұқаралық ақпараттар құралдары (БАҚ) мен бұқаралық коммуникация құралдарын (БКҚ) қоса. * Халықтың электронды технологияға сенімін нығайту, жарнама берушілер мен инвесторларға интенет-қызметін көрсету нарығын тартымды ету; * Интернет-қызметін көрсету нарығындағы қазақстандық және әлемдік тәжірибені зерттеу және жүйелеу; * Интернет-сервистерді сертификаттау; * Интернет тақырыбындағы шолушы және ғылыми-тәжірибелік конференциялар, форумдар, симпозиумдар ұйымдастыру және өткізу. * Интернет-қызметін көрсету саласындағы мамандардың іскерлік шеберлігін бір дәрежеде ұстау және жетістіктерін қолдау. Сыртқы сілтемелер * [http://iak.kz/ Заңды тұлғалар бірлестігінің «Қазақстан Интернет Қауымдастығының» - Ресми сайты] Дереккөздер
Өмірбай Сәуірбаев

Өмірбай Сәуірбаев (17.9.1946, Түркістан облысы Түркістан қаласы - 10.9.1996) - ақын. 1962 жылы оныншы сыныпта оқып жүрген кезінде қатты сырқаттанып, бес жыл бойына төсек тартып жатқан. Осы кезден бастап өлең жаза бастайды. Мектепті де, Шымкент педагогика институтын да сырттай оқып бітірген. Түркістан ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі, С.Ерубаев мұражайының директоры болып қызмет істеген. Дереккөздер
Сәуле (басылым)

"Сәуле" - "Ақ жол" газетіне қосымша 1924 жылы Ташкент қаласында жастарға арналып шыққан әдеби альманах. Оның 6 нөмірі жарық көрді. Альманах казак, қырғыз, қарақалпақ жастарын әдебиет нұсқаларымен таныстырды. Махамбет Өтемісұлының "Мұнар күн", "Толарсақтан саз кешіп", Әскер жиып аттандык", 44 Ау, Қызғыш құс" деген өлеңдерін түңғыш рет жариялады. Сонымен бірге Ығылман Шөрековтің, Нарымбет, Мцрат ақындардың толғау-жырларын, Л.Толстойдын "Жеті қарақшы" әңгімесін жариялады. Дереккөздер
Сыр (бояу)

СЫР, майлы сырлар. Ішкі және сыртқы жұмыстарға пайдаланылады. Майлы сырлар әр түрлі әрлеу және жөндеу жұмыстарында: сыланған қабырғаларды, ағаш, металды сырлауға көп қолданылады. Сырлы валикпен, бояу жаққышпен немесе пульверизатормен бүркіп жағалы. Сапалы болу үшін екі рет сырлаған жөн. (алғашқы қабаты әбден кепкеннен кейін-екінші рет). Майлы сыр қоюланып қалған жағдайда оны олифамен не майлы лакпен ерітіп, сұйылтып алады. Сырлы еріткішпен ерітпеген жөн, мұндайда сыр жалтырамайды. Түсіне қарай 1 шаршы метр-ге 80 грамнан 160 грамға дейін сыр кетеді. Жауын-шашыннан қорғану үшін және ұзақ сақталуы үшін сырланған жердің бетіне майлы лак жағады. Түсі әр түрлі сырларды араластыруға болады, бірақ дайын майлы сырға құрғақ пигменттер қосуға болмайды, өйткені сыр ірімтіктеп кетеді. Су эмульсиялы сырлар (эмульсиялы). Сыртқы, сондай-ақ ішкі жұмыстарға қолданылады. Эмульсиялы сырлармен ағашты, сылақты, бетонды, тасты, бұрын майлы сыр не эмаль жағылған бұйымдарды, бір қабат сырланған металл бұйымдарды сырлауға болады. Оларды желім сырдың не лактың үстінен жағуға келмейді. Сыр валикпен, сыр жаққышпен немесе пульверизатормен жағылады. 1 шаршы метрге 20 г сыр кетеді. Сауда орындарына әр түрлі сырлар түседі. Сырлы қажетті түске келтіру үшін бір-біріне араластыруға болады. Мұндай сырлармен сырланған жер сумен оңай жуылады. Сырлау жұмыстары деген мақаланы қараңыз). Эмальды сырлар. (эмальдар). Қолдануға дайын түрінде шығарылады. Эмальмен қапталған жерлер жалтырап, суға, температураның өзгерулеріне төзімді болады. Майлы лактағы, глифталь лактағы, майлы-фенолды лактағы және басқа жалпы тұтынылатын лактағы эмальдар қолданылады. Эмаль белгісінде бірінші цифр оның қандай мақсатқа арналғанын көрсетеді: 1 және 5— сыртқы және ішкі жұмыстар үшін, 2— тек қана ішкі жұмыстар үшін, 0— бір қабат жағу үшін, 00— шпательдеу үшін. Эмаль мына мөлшерде (1 шаршы метрге грамм есебінен) жұмсалады: ақ—130, бозаң түс — 170, сары—165, қоңыр—80, қызыл—130, сұр —70, қара —65. Майлы эмальдармен бірге нитроэмальдар да (нитролакқа ерітілген) кең тараған. Нитроэмальдың негізгі артықшылығы — тез кебетіндігі (15—30 минут). Эмальды сыр жаққышпен не бүріккіш-пистолетпен жағалы. Металдың беті алдымен біркелкі тегістеледі. Эмальды еріткішпен тым сұйылтып ерітуге болмайды, өйткені мұндайда сыр жалтырамай қалады. Эмальмен сырланған жерлерді кеп-кеннен, кейін арнайы пасталармен жалтыратқан жөн. Дереккөздер ilo:Pintor
Биоценоздар тұрақтылығы

Биоценоздар тұрақтылығы (Устойчивость биоценозов) — сыртқы әрекеттерге қарсы тұрып, өзінің құрамын, тіршілігін сақтап қалу қасиеті. Мұндай қасиеттерге кебіне қалыптасып, жетілген биоценоздар тұрақты бола алады. Дереккөздер
Тұяқбай Манашұлы

"Манашұлы Тұяқбай" - Мұрын жырау жырлаған "Қырымның қырық батыры" эпосының жеке батырлар цикліне жататын батырлық жыры. 756 жолдан тұратын жырда жау қолынан қаза тапқан Манашы батырдың баласы Тұяқбай бастаған қазақ батырларының бірлесе қимылдап, қалмақтарды жеңуі, ата кегін алуы сөз болады. "Манашұлы Тұяқбай" жырының негізгі идеясы мен тақырыбы - сыртқы жауға қарсы бірлесе күш жұмсап, елін, жерін аман сақтау. Жыр - сол замандағы Ноғайлы билерінің арасында болған алауыздықты сынай отырып, тату болуды үндейтін ұрпақтарды үлгі етеді де, ортақ жауды жеңуге бірлік керек екендігін уағыздайды. Мұрын жырау бұл жырды Қашаған, Нұрым жыраулардан үйренген. 1942 жылы Алматы қаласында Мұрын жырау айтуынан жазып алынған бұл жыр нұсқасы толық, 7-8 буынды жыр үлгісінде құрылған. Жыр композициясы зұлымдықпен ізгілік, ездік пен ерлік сияқты шиеленіскен драмалық сарындарға құрылған, сюжет желісі бай. Мұрын жыраудан жазып алынған жыр нұсқасы "Батырлар жырының" 2-томында (1961), "Қазақ халық әдебиеті" көптомдығының 12-томында (1990) жарияланған. Қолжазба нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Батырхан Құсбегин

Батырхан Құсбегин - (15.11. 1936 жылы туған, ҚХР, ШҰАР, Алтай аймағы, Бұрылтоғай ауданы) - жазушы. Өмірбаяны * Үрімжі педагогика мектебін бітірген. * Үрімші кадрлар мектебін бітірген (1953). * "Іле халық баспасында" редактор * "Шыңжаң" газетінде тілші (1953 - 61) қызметтерін атқарған. * 1962 - 83 жылдары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. Шығармалары * Жан. Эпопея (1-кітаб), Үрімжі, 1987; * Жан, Күйтің (2-кітаб), 1991; * Жан, (3-4 кітаб), Үрімжі, 1998; * Зұқа батыр. Роман. Үрімжі. 1992; * Ей адамдар-ай. Үрімжі, 1992; * Үш қайық. Пекин, 1990; * Сөтеде. Үрімжі, 1986; * Абақ шежіресі (Қапас Сейітұлымен бірге), Үрімжі,1996; * Бір тәулікте, Үрімжі, 1998. Дереккөздер
Задақан Мыңбай

Задақан Мыңбай (1939 жылы туған, ҚХР, ШҰАР, Тарбағатай аймағы, Дәрбілжін ауданы, Қаракемел ауылы) - ақын. Шыңжаң институтын бітірген (1960). 1960- 1980 жылдары солшыл саясат кесірінен айдауда болған. Ақталғаннан кейін 1980 - 1997 жылы ауданы сотта адвокат, 1997 жылдан шығармалар жұмыста. Өлеңдері "Махаббат құрбандары" (Ү., 1982) жинағына енген. "Көкейтесті" (Ү., 1982), "Бетпе-бет" ( 1989), "Дала заңы" ( 1990) өлеңдер жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Ванделин Альбертович Мангольд

Ванделин Альбертович Мангольд (05.09.1940 жылы туған, Ресей, Одесса облысы Разделян ауданы Покровка селосы)- ақын, филололгия ғылымының кандидаты, доцент. Новосібір педагогикалық институтын бітірген (1967). Көкшетау педагогикалық институтында көп жылдан бері ұстаз. "Алғашқы муза", "Түс" секілді жыр жинақтары жарық көрген. Қазақстан Халық ағарту ісінің үздігі. Дереккөздер
Биоэкология

Биоэкология - тірі организмдер және олардың мекен-жайларымен қарым-қатынастары туралы ғылым. Бұл терминдерді 1865 жылы неміс ғалымы Э.Геккель (1834—1919) енгізді. Э.Геккелдің түсінігі бойынша, биологиялық ғылым. Дегенмен кейінгі кездері экологияның қолдану шеңбері кеңеюде. Бірақ оның негізгі биологиялық ғылым екенін ұмытпау керек. Дереккөздер gd:Eigeòlas km:អេកូឡូស៊ី
Сырбүріккіш

Сырбүріккіш (электрлі) Металдан, пластмассадан, ағаштан және басқа материалдардан жасалған бұйымдардың жалпақ және бедерлі беттерін сырлауға немесе лактауға (жұмыс көлемі шағын болған жағдайда), сондай-ақ үй-жайларды әр түрлі сұйықтармен және экстрактылармен ылғалдандыруға және бүркуге арналған. Сипаттама Cырбүріккіш соплосы бар насостан, электр вибратордан (насосты іске қосатын) және сұйықтық құйылатын құтыдан тұрады. Насос пен вибратор пластамасса корпусқа орнатылған, оның төменгі жағынан бұрандамен құты бекітіледі; сырбүріккішті іске қосқанда және ажыратқанда, тапанша сияқты ұстағыш тұтқаға орнатылған кнопканы басады. Іске қосу Приборды іске қосқанда насос әуелі құтыдан сұйықтықты сорып алады да, оны соплоның тесігі арқылы күшпен қысып шығарады; сонда сұйықтық соплодан шыққанда бүркіліп, оның өте ұсақ тамшыларынан «жалын» түзіледі. Сұйықтыңтың аз не көп шығуы және жалынның ені прибордың корпусына орнатылған бүрку тұтқасын айналдыру арқылы реттеледі. Қолданылуы Сырбүріккішпен істелген жұмыстың тиімділігі мен лак-сыр қаптамның сапасы көбіне-көп бүркілетін сұйықтықтың таза болуына және тұтқырлығына байланысты, сондықтан да сырлы не лакты қолданар алдында әбден араластырып, одан кейін металл яки дәке сүзгіден өткізіп алу керек.Сұйықтықтың тұтқырлығын анықтаудың қарапайым әдісі—тамшының тамуын қадағалау; соңғы тамшылар өте сұйық болмауы керек. Су мен еріткіштердің тұтқырлығы болмашы ғана, сондықтан оларды қосымша өңдемей(сұйылтпай) қолдана беруге болады.Бүріккіш согогоға немесе насосқа қоқым тұрып қалса, оның тесігін тазалап, одан кейін құтыны, насосты бөлек алып, еріткішпен мұқият жуу керек. Қуаттылығы Прибор 220 В айнымалы ток желісіне қосуға арналған; тұтынатын қуаты 90 Вт. Дереккөздер
Биполюстілік

Биполюстілік (Биполярность) - түрдің немесе басқа жүйелі категорияның, бір жағынан, солтүстік қоңыржай ендікте, екінші жағынан — оңтүстік жарты шардың қоңыржай ендігіндегі тропиктік және субтропиктік белдемде олардың окілдері жоқта таралуы. Мысалы, сүр дельфин, салпаңқұлақ түлендер, майшабақтық акула, т.б. Дереккөздер en:Balance of power in international relations
Кәдірбек Сауырұлы Сегізбаев

Кәдірбек Сауырұлы Сегізбаев(1.5.1941 жылы туған Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Жарсу ауылы) - жазушы. *ҚазҰУ-ды бітірген (1967). *1967 - 1977 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алап") газетінде. *"Білім және еңбек" (казіргі "Зерде") журналында кызмет істеген. *1977 - 1986 жылдары "Жалын" альманағы бас редакторының орынбасары, *1986 - 1993 жылдары Қазақ Совет энциклопеднясында бөлім меңгерушісі, *1993 - 1995 жылдары "Санат" баспасынын бас редакторы қызметтерін атқарған. *1995 жылдан "Атамүра" баспасының бас редакторы. Алғашқы әңгімелері республикалық баспасөздерде 1968 жылдары жариялана бастады. Шығармалары Бір топ әңгімелері орыс тілінде кітап болып шықты. Орыстың белгілі жазушысы А.Лихановтың "Менің генералым" атты романын, М.Дрючкованың "Ақ ханша" атты ертегілерін, поляк ғалымы Б.Залескийдің "Қазақ сахарасына саяхат" кітабын қазақ тіліне аударған. "Жап-жасыл әлем" повесі "Жалын" баспасы ұйымдастырған жабық бәйгеде бірінші жүлдеге ие болған (1981). Шығармалары *Ашылмаған сыр. Әңгімелер. А., 1972; *Ашылмаған сыр. А., 1972; *Қойнаудағы ауыл. Повестер мен әңгімелер. А., 1975; *Өреңге өскен гүл. А., 1976; *Жылдың ең қысқа күндері. А., 1978; *Люди дальных дорог. А-А., 1981; *Біз қалада тұрамыз. А., 1983; *Жер ортасы А., 1991; *Жылдың ең қысқа күндері. Повестер мен әңгімелер. А., 1978; *Этот зеленый, зеленый мир. Повести и рассказы. А-А., 1984; *Жол. Роман, повесть. А., 1986; *Беласқан. Роман, повестер. А., 2001. Дереккөздер
Болжамдау

Болжамдау (Прогнозирование) сондай-ақ қарастырылып отырған құбылыстың немесе объектінің шеңберінде болу мүмкін өзгерістердің болашақтағы дамуына байланысты белгілі бір пікір түюге мүмкіндік туғызатын ойлау тосілдерінің жиынтығы. Тағы қараңыз * Болжам Дереккөздер ca:Predicció (teoria del senyal) cs:Prognóza de:Prognose en:Prediction es:Predicción fa:پیش‌بینی fr:Prédiction he:חיזוי hu:Jövendölés it:Predizione ja:予言 la:Ars praenoscendi futura lv:Prognoze ml:പ്രവചനം nl:Voorspelling (wetenschap) pl:Prognozowanie ro:Prognoză ru:Прогноз simple:Prediction sk:Predpoveď sr:Предикција th:การพยากรณ์ tl:Hula uk:Математичне прогнозування
Елеукен Хамидоллаұлы Ғабдыров

Елеукен Хамидоллаұлы Ғабдыров(25.12.1912, Атырау облысы Индер ауданы - 16.10.1989, Алматы) - ғалым, филология ғылымының докторы (1968). ҚазҰУ-ды бітірген (1944). 1944 - 62 ж. ҚазҰУ- да оқытушы, аға оқытушы, доцент, филология факультетінің деканы, 1962 - 87 ж. Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылымы қызметкер, Қазақстандағы орыс әдебиеті бөлімі­нің меңгерушісі қызметтерін атқар­ған. 1987 жылдан осы институтың ғылыми кеңесшісі. Ғабдыров 60-тан аса ғылыми-зерттеу еңбектерінің авторы. Шығармалары: * Шабыт қайнары, А., 1978; * М.Горький и қазахская советская лите­ратура. А-А., 1966; * Русские советские писатели и Қазақстан, А-А., 1970; * О на­циональном и интернациональном в со­ветской литературе, А-А., 1978; * Писатель и действительность, А-А., 1984. Дереккөздер
Баян (дастан)

Баян — тарихи дастан. Халық ақыны Көшен Елеуов 1939 жылы жазып, 1947 жылы қайта өңдеген. Дастанда Баян өңірінде болған 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс суреттеледі. Шығармада бас кейіпкер - халық және осы наразылықты ұйымдастырушы ержүрек жігіттердің көтеріліс кезіндегі қам-қарекеті мен жазалаушы әскерге қарсы батыл іс-қимылдарын тізбектеп, суреттеп жырлау арқылы ұлт-азаттық күрес дәуірінің шындығы айқын көрсетіледі. Дастан 15 тарауға бөлінген де, әр тарауға қойылған тақырып (“Баянның екі сыры”, “Болыс үйінде”, “Малшының сезімі”, “Тұңғыш төбелес”, “Аттаныс” және т.б.) сол тақырыпқа сай нақты сюжеттік оқиғаны өрбітеді, бір оқиға желісі екінші оқиға кезеңіне ауысқанда жырдың жалпы сюжет өрісінің дамуы қызықты да тартымды болып отырады. Дастанның өзіне тән сюжеттік, композициялық ерекшелігі бар: шығарманың соңғы бөлімінде көтерілістен кейінгі ел өмірінің екінші бір тың бейнесі айқын көрініп, жас ұрпақтың жаңа өмір орнатудағы айшықты істері сөз етіледі. Шығарма бұрын еш жерде жарияланбаған, өлең құрылысы он бір буынды қара өлең үлгісімен жазылған. Дастанның қолжазба нұсқасы Қазақстан Ғылым Академиясының Орталық ғылыми кітапханасы қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Диуан

Диуан (парсы - жазып алу, кітап) - шығыс классикалык әдебиетіндегі бір немесе бірнеше ақынның шығармаларын қамтитын жинақтың атауы. Диуандағы шығармалар жанр бойынша, әліпбилік тәртіппен орналасады. Шығыс поэзиясында дастандар, поэмалар хамса боп бестен біріктірілсе, Диуанға, негізінен, көлемі шағын көркем шығармалар - ғазалдар, сонымен бірге қасидалар, мұхаммастар, мусаддастар, алты-тармақ, мусаббалар (жетітармақ, қыталар) (үздіктер), рубай, мәснәуилер кірген. Шығыстың белгілі шайырларында бір немесе бірнеше Диуан болған. Мыс., Әлішер Науаидың (1441 - 1501) "Чар Диуан" (төрт диуан) атты шығармалар жинағы болған. Әрқайсысының жеке такырыбы, аты болған. Олар: "Балалық шақтың базарлары", "Бозбала шақтың маржандары", "Орта жастың ғажайыптары", "Қарттықтың қасиетті кеңестері". Сөйтіп, "Чар Диуан" акынның бүкіл өмірін камтып шығады. Батыс әдебиетінде бұл үлгіде жасалған В.Гетенің әйгілі шығармасы - "Батыс-шығыс диуаны". "Диуан" сөзі "кітап" деген мағынаны білдіріп, басқа да жинақтарға қолданылған. Махмұт Қашқари үш томдық түсіндірме сөздігін "Диуани лұғат ат-түрк" деп атаса, Қожа Ахмет Иасауи хикметтер жинағын "Диуани хикмет" деп атаған. Дереккөздер
Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш

Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш (15 маусым 1950 жылы Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Маңырақ ауылы) — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының бас ғылыми қызметкері, жазушы, әдебиеттанушы. Өмірбаяны * Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетті бітірген (1973). * 1976 - 1979 ж. "Мектеп", "Жалын" кітап баспаларында редактор * 1980 - 1984 ж. "Қазақ әдебиеті" газетінде аға тілші * 1984 - 1986 ж. "Жұлдыз" журналында әдеби қызметкер * 1986 - 1987 ж. "Қазақфильм" киностудиясында сценарист * 1987 - 1990 ж. "Қазақстан мұғалімі" газетінде бөлім меңгерушісі * 1990 - 1992 ж. "Халық кеңесі" газетінде парламент шолушысы, алқа мүшесі * "Заң газеті" бас редакторының орынбасары * "Балауса" баспасының бас редакторы * "Білім - Образование" журналының бас редакторы қызметтерін атқарды. * Қазір Әдебиет және Өнер Институтында ғылым қызметкер. Шығармалары * "Үндемейтін ұл" (1982) * "Қияннан келген көгершін" (1984) * "Сынық домбыраның сазы" (1985) * "Таң алдындағы дабыл" (1987) * "Жатақхана қыздары" (1990) * "Ұры қыздың тағдыры" (2001) * А.Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев туралы "Алтынбектің балалық шағы" (2003) * "Балалар елін бағындыру" (2005) атты көркем шығармалар жинағы * "Зұлмат кезең қазақ прозасында" монографиясы (2005) жарық көрген. Балаларға да арналған: * "Жұмбақ іздер" * "Әбдіреден шыққан қылыш" * "Қиырдан келген көгершін" * "Киелі көлдің қарақшылары" * "Бейуақытта жанған от", т.б. шығармалары бар. Жетістіктері Жазушының "Жұмбақ іздер" (1977), "Таң алдындағы дабыл" (1985), "Батпақты тоғай басында" (1986), "Киелі көлдің қарақшылары" 1987 шығармалары кезінде "Жалын" баспасының жабық байқауында жүлделерге ие болған. Дереккөздер
Ілияс Манкин

Ілияс Манкин (13.01.1880, Қарағанды облысы Нұра өзені бойындағы Ботақара деген жерде - 13.10.1950, Қарағанды қаласы) - халық ақыны. Мұсылманша сауат ашқан. Ақындық жолға түсуіне себепші болған нағашысы Соңтуған ақын. "Қобыланды", "Алпамыс", "Қыз Жібек" қиссаларын жаттап, жиын-тойларда айтатын болған. 1900 жылы Спасск мыс зауытында, Қарағанды шахтасында жұмыс істеген. Өлеңдері "Қарағанды пролетариаты" (кейіннен "Советтік Қарағанды") газетінде жарияланған. "Нұра бойын жағалап", "Қайысты қабырғасы жұмысшының", "Көмір ері", "Қимылда кеншілер", "Алтынды Қарағанды даңқың артты" шығармаларының, "Қуат қашқын", "Лұқпан хакімнің өсиеті", "Кара соқырдың жорығы", "Бекболат" дастандарының авторы. Манкиннің өмірі мен шығармашылығы жайында "Қазақ әдебиетінің тарихында" (І-т., 2-кіт., А, 1964) Б.Ысқақов жан-жақты зерттеп жазған. Дереккөздер
Биосфералық деңгей

Биосфера - тірі ағзалар орналасқан жер қабығы. Бұл ғаламшардағы тіршілік жаратылымының ең жоғары деңгейі. Мұнда тірі ағзалардың тіршілік әрекетіне байланысты заттар мен энергия өзгеру айналымы жүреді. Нақты тіршілік деңгейі мен биологиялық ғылым арасында да айқын шектеу болмағанымен, тірі табиғаттағы тіршіліктің жаратылу деңгейін шартты түрде былай межелеп бөлуге болады: ::::::::::::Тіршіліктің жаратылу деңгейлері Дереккөздер
Зубдат әл-асар

"Зубдат әл-асар" ("Жылнамалар қаймағы") - орта ғасырлық тарихи шығарма. Толық атауы - "Тарих-изубдатәл-асар"("Жылнамалар қаймағы аталған тарих"). Авторы - Абдаллаһ бин Мұхаммед бин Әли Насралдаһи, қысқаша Абдаллаһ Балхи. Ол Балх қаласының білімді адамдарының бірі болған. "Зубдат әл-асар" Мұхаммед сұлтанның жеке тапсырмасымен 1525 жылдан кейін шағатай тілінде жазылған. Қолжазба еңбегің 3 нұсқасы Санкт-Петербургте, Ташкентте (бұл екі қолжазба да тақырыпсыз), Лондонда сақталған. Шығармада дүниенің жаратылысынан бастап, Сүйінішқожа хан қайтыс болған 1925 жылға дейінгі автордың өзі білген Шайбани әулетінің тарихына қатысты оқиғалар баяндалады. "Зубдат әл-асар" ғылымының айналымға енгізген В.В. Бартольдтың айтуынша, шығарма "Тамам ат-тауарих" деп те аталады. "Зубдат әл-асар" Шамс әд-Дин Әбу Абдоллах Мүхаммед әл-Мұқаддаси, Әбу Жафар Мұхаммед Ат-Табари, Ала Әд-Дин Ата Мәлік Жуайни, Рашид әд-Дин, Абд әр-Раззақ Самарқанди, тағы басқалардың еңбектері пайдаланылған. Шығарманың Шайбани әулетіне арналған тарауында қазақ халқының тарихына қатысты деректер кездеседі. Автор өзі баяндаған оқиғалардың куәсі болған. Дереккөздер
Құдайғұл Құдайбердіұлы

Құдайғұл Құдайбердіұлы - батыр, шамамен XVIII ғасыры соңы мен XVIII ғасыры басында өмір сүрген. Құдайғұл жасынан ерлік көрсетіп, маңына ел жинаған. Орта жүзбен де байланысы болып, Арғын руының қызына үйленген. Одан туған Кебек деген ұлы ер жетіп, «нағашы жұртымды көремін» деген соң Құдайғұл жолдастарымен жолға шығады. Сол сапарда қалмақтан зәбір керген бір қазақ ауылын бұлар айласын асырып, жаудан аман алып қалады. Риза болған ауыл қариялары «таңдаған қызынды ал» деген. Содан Құдайғұл ауыл биінің үш қызының кенжесі Қарлығашқа үйленген. Одан туған үш ұлдың бірі — ейгілі Байбарақ батыр. Құдайғұлның ұрпақтары Шыңғырлау, Сырым, Жаңақала, Казталов, Бекей ордасы, Құрманғазы (Атырау облысы) ауданында тұрады. Батырдың бір баласы Малбасар Шыңғырлау ауданының Алмаз ауылы маңына жерленген. Құдайғұл өмірі туралы деректер аз. Дереккөздер
Дия Ахметұлы

Дия Ахметұлы, Дияқажы, шын аты - Мұхамедия (1.3.1871, Қарағанды облысы Шет ауданы, бұрынғы Ақшатау болысы (Семей облысы) - 13.6.1931, Қарқаралы қ.) - ақын. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. Есімі мен шығармалары ел есінде сақталып келген. Кеңес дәуірі кезінде Дияның көзқарастары саясатқа сәйкес келмегендіктен әдебиет тарихына енбей қалған. Жоңғар шапқыншылығынан елі мен жерін қорғаған Жарылғап батырдың ұрпағы. Оқу жолындағы ізденісін ауыл молдасынан бастап, Уфадағы медресені тәмамдаумен аяқтайды. Стамбул қаласында болып, кітапханасындағы мол мұралармен танысады. Дия арнаулар мен толғаулар шығарып, айтыстарға қатысқан. Арнаулары мысқылға, кекесінге құрылған, "Бабасқа", "Түсетайға", "Сапарғалиға" деген өлеңдерінде жеке адамдардың кескіп-кейпін бейнелесе, "Ағайынға", "Туған жер" толғауларында елдің тыныс-тіршілігін шыншылдықпен суреттейді. Бабас ақынмен айтысы (1923) өткір тілмен, шындықты бетке айтқан турашылдығымен ерекшеленеді. Дия өз өлеңдерінде ауыз әдебиетінің шағын жырларын (қоштасу, жоқтау, т.б.) байытуға мол үлес қоса білді. Дереккөздер * https://ru.calameo.com/books/002357137191c26711e61
Борығу

Борығу (Выпревание) — жеткілікті мөлшерде тоңазымаған жерге қардың мол түсуі кезінде ұзақ уақыт қарқынды тыныс алу мен қосалқы қоректік заттектерді айтарлықтай жоғалту нәтижесінде өсімдіктердің үсіп кетуі. Дереккөздер
Дию

.]] Дию, жін, пері ( , singular парсы - жын, пері) - мифтік кейіпкер. Денелі, күшті, сиқырлы жан иесі түрінде бейнеленеді. Иесінің (бақсының, т.б.) қалауынша таңғажайып істер істейді-мыс. Дию, көбінесе, ертегілердің кейіпкері түрінде жиі кездеседі. Қазақ халқының қиял-ғажайып ертегілерінде Дию кейде Дәу деп те аталады. Исламға дейінгі жіндер , 1568]] Таяу Шығыс өңіріндегі археологиялық қазбалардан тас және басқа заттардағы суреттерде кездеседі. Исламда Жіндер Інжілде Жін Жанн Мажнун және сөздері аудармаларды кездеседі таныс жан немесе אוב (ob) Жанн және пері (daimónion) for . Дереккөздер
Құли Бекесұлы

Құли Бекесұлы(1902, Қаратөбе ауданы, Шөптікөл ауылы 14.10.1985,сонда) — емші, көріпкел. Құлидың атасы Аққұл, әкесі Бекес те — иман болған, әулие атанған адамдар. Оған ақыл-есі ауысқан, басы ауыратын адамдар келіп емделген, бала көтермей жүрген келіншектер қаралған. Кез келген науқасты сырқат-кеселінен айықтыратын қасиеті болған. Құлидың емшілік қасиеті кейінгі ұрпақтарына да дарыған. Қазір қызы Дәметкен ауруларды қарайды. Құлидың күмбезделген зираты бар, бұрынғы «Шептікел» кеңшарының 1-фермасы аумағындағы қорымда. Дереккөздер
Ұлықпан Сейсекенұлы

Ұлықпан Сейсекенұлы (11.9.1947 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Күлсары ауданы) - ақын. Жамбыл технологиялық институтын бітірген (1970). *1973 - 1974 жылдары Атырау облысы Жылыой ауданы комсомол комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, *1974 - 1987 жылдары Жылыой ауданы ішкі істер бөлімінің тергеушісі, бөлімше бастығы қызметтерін атқарған. Шығармалары "Атырау айдыны" (1982), "Теңіз" (1984), "Ақ бесігім - кең Жылыой" (1985), "Адамзат, Жер-Анаңа табын енді", "Теңіз" (1996), т.б. кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Ғалым Қанапияұлы

Ғалым Қанапияұлы (1 қаңтар 1938, Алтай аймағы, Қытай — 24 ақпан 2000) — жазушы, ақын. ҚХР Жазушылар Одағының мүшесі. Шыңжаң университетін бітірген (1958). 1958—1976 жылдары Пекин ұлттар институтында оқытушы, 1976—1989 жылдары Шыңжаң халық баспасында редак­тор қызметтерін атқарған. «Көкигім» (1980), «Жолшыбай» (1978) атты өлең жинақтары мен «Бұрқасын» үш томдық трилогиясы жарық көрген. Дереккөздер
Ғани Саржанұлы

Ғани Саржанұлы (9.6.1930, ҚХР, ШҰАР, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - ақын, жазушы. ҚХР Жазушылар одағының мүшесі. 1945- 48 ж. Үш аймақ төңкерісіне қатысып, әскерде болған. 1948 - 56 ж. Толы ауданында мұғалім болып жұмыс істеген. 1956 жылдан "Шыңжаң" газетінің қазақ тіліндегі басылымында тілші, редактор. Шығармалары: * Көресі. Роман. Пекин, 1989; * Қайтауыл Роман. Ү., 1991; * Сонар. Өлен­дер жинағы, Пекин, 1982; * Медальды азамат. Очерктер жинағы, Ү., 1981; * Қарауыл Әңгімелер жинағы, Күйтің. 1988. Дереккөздер
Хасен Досайбаев

Хасен Досайбаев (1900, Алматы облысы Жамбыл ауданы - 1945, сонда) - ақын. Отан соғысына қатысқан. Патриоттық өлеңдері майдан газеттерінде басылған. "Жаз", "Жер мен еңбек", "Еңбек үлгісі", "Адал еңбек", "Болат пен дене", "Мұғалім", "Пушкинге", "Фрунзе туралы қойшының өлеңі", т.б. өлендері облыстық газеттерде, жинақтарда ("Халық ақындарының өлеңдері", 1937; "Ел жүрегі", 1937; "Ленин-Сталин туралы жырлар", 1949) жарияланған. Дереккөздер
Құлымбет Көштайұлы

Құлымбет Көштайұлы(туған — өлген жылы белігісіз) Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Петербургке жіберген елшісі. Құлымбет 1730 жылы Әбілқайырдың тапсырмасымен орыс патшасына ханның өз қарауындағы 40 мың қазақпен Ресейдің қол астына кіріісі келетіні жөнінде ықыласын жеткізіп барды. Дереккөздер
Абдукерим Ғаниев

Абдукерим Ғаниев (10.1.1937, Алматы облысы Жаркент ауданы Шолақай ауылы) - ақын. Қазақстан Жазушы­лар Одағының мүшесі (1970). ҚазҰУ- ды бітірген (1959). *1959- 1964 ж. Еңбекшіқазақ және Қарасай ауданындағы орта мектептерде мұғалім, *1964 -66 ж. Алматыдағы "Комму­низм туғи" газетінде қызмет ат­қарған. *1966 - 74 ж. Қазақ радиосы­ның шет елдерге радио хабарларын тарату бас редакциясында редак­тор, *1974 - 87 ж. аға редактор қызметтерін атқарған. *1953 ж. Пан­филов ауданы "Колхозчилар авази" газетінде өлеңдері жарияланған. Шығармалары: Алғашқы өлеңдер жинағы "Жастық сезімдері" 1962 ж. жарық көрген. "Баһадур" атты эпикалық поэма жазған. Кейбір шығармалары "Шынар ағаштары", "Ұйғыр ақындарының дауысы", "Ұйғыр ақындары" сияқты поэзиялық топтамаларға енген." Ағалар жолы", "Қазақстан", "Жер туралы декрет", "Армандарым", "Ақиқат", "Жауынгер монологі", "Ой адамы бәрінен биік", "Ана жұртым Шолақай" кітаптарының авторы. "Отан махаббаты"( 1968), "Қасиетті сурет" (1971), "Аталар жолы" (1978), "Жарайсың, ұлым" (1982), "Жетісу жүлдыздары" жинағы басылып шық­қан (орыс тілінде, 1987). Қазақстан Жоғары Кеңесі құрмет грамотасымен марапатталған (1987). Дереккөздер
Тәбия Қаражанова

Тәбия Қаражанова (1900 жылы туған, Алматы облысы Қаскелең ауданы Жандосов ауылы) - ақын. Жасынан айтысқа қатысқан. 1916 жылы жайлауда өткен бір тойда ауылдасы Омарқұлмен айтысып, бұл айтыс кейін төңірекке тарап кеткен. Оны 1936 жылы Тәбияның өз аузынан жазып алған - Керімбеков Саяділ. Бұл айтыс жинақтарында жарияланды ("Айтыс", 1942, 1965). Тәбия мен Қыдырбай айтысы да жинақтарда басылды. Дереккөздер
Сәду Қайырлапов

Сәду Қайырлапов (1910, Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында Бозашы мекені, - 1970, сонда) - ақын. Маңғыстау, Атырау атырабын, Түрікменстан жерін аралап, "Қырымның қырық батыры" цикліндегі жырларды, Абыл, Қашаған, Елубай, Нұрпейіс, Сәттіғұл толғауларын айтып таратқан. 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында патриоттық шығармаларымен танылған. Өлеңдері аударды, облысттық газеттерде жарияланып тұрған. "Мереке", "Ел қалаған ұлдарыма", "Бір дауыспен", "Өндірісті шолақтау", "Өзгерген өңір", "Ел байлығы", "Ұлы Лении данамыз", т.б. Толғаулары ел арасына кең тараған. Дереккөздер
Ғаппар Біләлұлы

Ғаппар Біләлұлы (7.10.1938, ҚХР, Тарбағатай аймағы, Майль мекені) - жазушы. ҚХР Жазушылар одағының мүшесі, ШҰАР әдеби сыйлығының иегері. Тарбағатай аймақтық педагогикалық мектебін бітірген (1955). Әр түрлі қызметтер атқарған. Шығармалары 1957 жылдан басылымдарда жарық көрген. Шығармалары: *Қалжуыр. Ү., 1983; Өлең-дастандар (Ахметжан Берікбаевпен бірге) Пекин, 1985; *Жүректің жарлығымен. Роман. Пекин, 1990; *Бидайық, Ү., 1992. Дереккөздер
Қайырма

Қайырма - өлеңнің әр тармағынан кейін қайталанып отыратын қосымша тармақтар, түйінді мағынасы бар сөздер. Көбінесе әнмен айтылатын өлеңде қайырманың алуан түрлі нұсқалары қолданылады. Қайырма - халық ауыз әдебиеті туындыларында кездесетін көне композициялық тәсіл. Ырғақтың өрнегі жағынан алдыңғы өлең шумақтарына қарағанда ықшамды келіп, қысқа қайырылады. Ән өлеңде негізгі әннен өзгерек жеңіл әуенмен айтылады. Дереккөздер
Құндызшөп

Құндызшөп — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. Биологиялық сипаттамасы Гүлдену және жемістену кезінде әсем болып келеді. Жапырағынан алынған сіріңдінің бактерия жойғыш қасиеті бар. Өсімдік жас кезінде улы. Тамыр бойындағы жапырақтар гүлденгеннен кейін ашылады. Ірі қоңыраугүлдері күлгін не көк түсті болып келеді. Тұқымынан көбейеді. Тұқымының ұзынша жіңішке түгі болады. Наурыз-мамырда гүлдеп, мамыр-маусымда жеміс береді, кейде тамыз-қыркүйекте қайта гүлдейді. Ешкі тауы етегінде, Қараағаш қойнауында, т.б. жерлерде өседі. Халық медицинасында, мал дәрігерлігінде қолданылады. Дереккөздер
Ғаяр қатын

"Ғаяр қатын" - дастан. 7-8 буынды жыр үлгісі түрінде, кейде 11 буынды болып келетін қара өлең үлгісінде құрылған. Жырды халық ақыны С.Керімбеков Қозыбағар де­ген ақыннан 1935 ж. жазып алған. "Ғаяр қатын" дастанының сюжеті - Шығыс және Батыс әдебиеттеріне ерте дәуірде кеңінен тараған көне үнді фольклорынан бастау алады. Дас­танның қазақ халқының арасына тараған үлгісінің негізгі тақырыбына - теріс жолмен баюды көздеген аяр әйелдің күйеуімен бірігіп істеген түрлі істері, елді арбап, алдауы негіз болады. Дастанның қазақ әдебиетінде қалыптасқан үлгісінің сюжеті - көне үнді фольклорындағы және әлем әдебиетіне тараған нұсқасынан көп алшақ кетпеген. Дегенмен шығыс халықтары әдебиетінде "Ғаяр қатын" дастанының қарасөз түрінде келіп, новеллалық, хикаяттық формада кездесетін үлгісі де бар. "Ғаяр қатын" көптомдық "Қазақ халық әдебиеті" жинағының 13-томында (1990) жарияланған. Толық қолжазба нұсқа­сы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Бөген сыйымдылығы

Бөген сыйымдылығы (Емкость водохранилища) — текше метр мен текше километр өлшеміндегі суқойманың көлемі; * Пайдалы бөген сыйымдылығы — қалыпты тежеме көтерілімдік деңгейі мен жобалық деңгей арасыңдағы су мөлшері. Тағы қараңыз * Бөген Дереккөздер
Бұзылған жерлер

Бұзылған жерлер (Земли нарушенные) — өзінің шаруашылықтық құндылығын жоғалтқан немесе топырақ және өсімдік жамылғыларының, гидрологиялық режімінің бұзылуына, сондай-ақ адамның өндірістік әрекеттерінің нәтижесінде техногенді жер бедерінің түзілуіне байланысты қоршаған ортаға қолайсыз ықпал ету көзі болып саналатын жерлер. Дереккөздер
Досжан Қожбанұлы

Досжан Қожбанұлы (1832, Атырау облысы Исатай ауданы, Кетешағыл ауылы - 1909, Исатай ауданы, Хамит Ерғалиев ауылы) -төкпе ақын. Кіші жүз Жетіру тайпасының Тама руынан шыққандықтан "Тама Досжан" атанған. Xамит Ерғалиевтің атасы. Арабша сауаты болғанымен өлең, толғауларын көне жыраулар дәстүрімен ауызша шығарып, кейін хатқа түсіріп отырған. Досжанның "Ей, жақсылар, жақсылар", "Даңғалға", "Мұқашқаұлы Жәмілжанның қазасын естіртуі" дейтін өлең, толғаулары бар. "Ал, ием, ақ сұңкар құс қолыңда" деп басталатын толғауы Қазан қаласындағы ун-ті кітапханасының сирек кездесетін қолжазбалар қорында сақталған. Бірқатар өлең, толғаулары "ХІХ ғасырдың қазақ поэзиясы" (Алматы, 1985), жинағында, Ө.Әлімгереевтің "Мақаш әкім" (Ганюшкин, 1992) кітабында жарық көрген. Досжан өлең, толғауларында заман халі, өмір мәні, тіршілік сәні, өтпелі дәурен, кісілік қасиет туралы келелі ойлар айтады. Бейнелі де, әсерлі сөздерден, ақындық арынмен тебіріне толғайды. Дереккөздер
Ер Бегіс

"Бегіс батыр", "Ер Бегіс"- "Қырымның қырық батыры" топтамасына енетін жыр. Көлемі - 848 жол. 1942 жылы Алматыда Мұрын жыраудан М.Хакімжанова жазып алып, бастырып шығарған. Жырда Сүйініш батырдың зарыққанда көрген баласы Бегіс батырдың елін қалмақтардан қорғау жолындағы ерлік істері баяндалады. Жыр нұсқасы толық, құрылысы 7-8 буынды. "Батырлар жырының" 3-томында (1964), "Қазақ халық әдебиеті" көп томдығының 11-томында (1989) жарияланған. Дереккөздер
Досжан Сексенбайұлы

Досжан Сексенбайұлы (1838, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы - 1874, Атырау қ.) - ақын. Шыққан тегі - Кіші жүз, Байұлының Есентемір руы. Ел ішінде "Есентемір Досжан" атанған. Досжанның ақындығымен елге ерте танылған. Өмірінің соңғы жылдарында ел әкімдерінің көз қырына ілініп, жаламен ұсталады, отыз алты жасында патша түрмесінде қаза болды. Түрмеде тез ағашына байлаулы жатып айтқан "Даусым, саған не болды?" деген ұзақ толғауы ел арасына кең тараған. Досжан толғауы "Атаман" (1926), "Ақберен" (1972), "XIX ғасырдағы қазақ поэзиясы" (1985) жинақтарында жарияланған. Досжан ақын бұл толғауында өнер адамының озбырлықка, әділетсіз заманға қарсылығын айқын бейнелеген. Дереккөздер
Бейбіт (ақын)

Бейбіт - (туған өлген жылдары белгісіз, бұрынғы Қостанай уезі, Дамбар болысы, Қарабалық ауылы - сонда) - ақын. X. Досмұхамедұлының "Қазақ халық әдебиеті" атты зерттеуінде (1928) оның есімі XIX ғасырдағы белгілі қазақ ақындары қатарында аталады. Шығармалары * "Түкейге" * "Хамзаға" * "Шұбардан көшуші едік..." өлеңдері. Өске Торқаұлымен айтысы сақталған. Бейбіт мұрасының бір бөлігі Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Сейфілмәлік-Бәдіғұлжамал

Сейфілмәлік-Бәдіғұлжамал - оқиғасы "Мың бір түннен" алынып, ел арасына кең тараған ғашықтық дастан. Тұңғыш рет 1807 жылы "Сейфүлмәлік" деген такырыппен шағатай тілінде жарияланды. Осы кітаптан кейін қазақ арасына кең тараған жырдың екі нұсқасы он шақты рет басылып шықты. *1870 жылы В.В. Радлов жинағында басылған нұсқа, оны Лк.Шайхысыламұлы қайта жырлап, 1903, 1908 жылдары Қазан қаласында бастырған. Радлов жинағындағы және Жүсіпбек бастырған нұсқаның тілі таза, араб-парсы сөздері аз, көп сөзділік, қайталау кездеспейтін көркем туынды. *"Қисса-и-Сейфулмәлік", "Қисса-и Ғабдулмалик деген әр түрлі тақырыппен 7 - 8 рет Қазан қаласында басылып шыққан Ақыт Ұлымжыұлы Карымсаков нұскасы. Қазақ арасына мол тараған жырдың композициясы сәтті құрылған әрі көркем жазылған. "Сейфілмәлік-Бәдіғұлжамал" дастаны шығыс сюжетіне құрылса да, қазақ халқының ауыз әдебиетімен орайласып, үйлесіп кеткен шығарма. Дастан "Ғашыкнаме" жинағына енді (1979). Дереккөздер
Мәлікриян Рабиғұлмүлік Қыз Жәмила

"Мәлікриян Рабиғұлмүлік Қыз Жәмила" - шығыстық сарындағы ғашықтық дастан. Шығыс Қазақстан облысы Шар ауданында тұрған ақын Тұлымхан Төлеубайұлының жырлауынан ауыз әдебиетін жинаушы Күсембек Байғұттыұлы жазып алған. Дастан сюжеті арабтың "Мың бір түн" ертегісінен өлеңге түсірілген, "Сейфүлмәлік" ғашықтық дастанына ұқсас келеді. Мәлікриян деген патшаның баласы Рабиғұлмүліктің ғашықтық жолдағы кездескен қиындықтарды жеңіп, Жәмила қызға қосылғандығы жайлы сыр шертеді. Бұл дастан мазмұны осы Шар ауданында тұрған ақын Телібай Манабаев жырлаған "Жәмила" дастанына ұқсас болғанымен тілі, стилі басқаша. Күсембек нұсқасы толық, 11 бір буынды қара өлең үлгісіне құрылған. Қолжазба нұсқасы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы. Дереккөздер
Асан Тәжиев

Асан Тәжиев (1907, Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы — 1976, Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы) — ақын. Өлеңді жазып та, ауызша айтып та шығаруға машықтанған. Ауылда ағарту саласында қызмет істеген. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. "Жауынгер батыр ерлерім", "Харьков азат етілді", "Отан үшін", т.б. майданда шығарылған өлеңдерін қарулас жолдастарының арасында айтып жүрген. Соғыстан кейін "Жас шопандарға", "Балаларыма", "Орыс тілі - ана тілі", т.б. арнау жырлары, "Жақсы мен жаман", "Молда мен қарға", т.б. мысал өлеңдері аударған газеттерде басылды. Біраз өлеңі "Шұғыла" жинағында (1977) жарияланған. Дереккөздер
Досжан Темірбайұлы

Досжан Темірбайұлы (т.ө.ж.б. 19 ғ., қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жаңақала маңы) - қазақтың ақиық акыны. Кіші жүз Байұлы ішінде Алаша руынан тарайды. Ел арасында "Қарабура Досжан" атаған. Тоқсан жасап дүние салған. Досжанның "Жетеді бір уыс түз бір қауымға", "Көшек төренің Салық, Шәріп деген балалары оқудан келгенде айтқаны", "Ай не болар күннен соң", т.б. өлең, толғаулары Орталық ғылыми кітапхананың колжазба қорында (484, 364 бумалар) сақтаулы. Досжан шығармалары - өмірдің мәні мен жарастығы хақында ойлы түйіндер, әсерлі толғаныстар болып келеді. Дереккөздер
Айтбай Досжанов

Айтбай Досжанов (1873, Жезқазған облысы Ұлытау ауданы Қарадыр а. - 1958, сонда) - ақын. Зергерлік, ұсталық кәсіппен айналысқан. Алғашқы өлеңдері Жезқазғандағы "Қызыл кенші" газетінде жарияланды. Кейін осы газетте "Менің жырым", "Жаңа заң" атты толғаулары, басқа да өлең-жырлары жарық көрген. Замандастары Тайжан, Иманжан, Болман ақындармен кездесіп, өнер сынасқан. Дереккөздер
Қашқынбай Қожамбетұлы

Қашқынбай Қожамбетұлы (1830, Нарын құмы, Майтөбе мекені, қазіргі Атырау облысы - 1870 жылы шамамен Өзбекстан, Хорезм өңірі) - акын. Кіші жүз Байұлының Таз руынан шыққан. Қашқынбайдың ел аузында "Әуелі сөз сөйлейін жүрген жайдан", "Айналайын, Ыбыраш", "Сәлем айт барсаң, шырақ, біздің елге", "Дүнияның қызығы", "Ыбыраш, адал туған бір бала едің", т.б. толғаулары сақталған. "Сахара салқын, самал, самиян жел, жақсы еді жаз жайлауға Ойылымыз", "Көп кешер деген сөз бар сынық арба", "Мың қарға тие ала ма бір сұңқарға, он жабы сатсам жетпес бір тұлпарға", т.б. туындылардың авторы. Қашқынбай ақындығын Қарасақал Ерімбет ерекше бағалаған. Ақын өлең, толғаулары "Ақберен" (А., 1972), "Бес ғасыр жырлайды" (1984, II т., 1989, 1-т.) жинақтарында жарияланған. Шығармалары К. Сыдиықовтың "Ақын, жыраулар" (1974) кітабында талданған. Дереккөздер
Орынкүл Орманқызы Тәжиева

Орынкүл Орманқызы Тәжиева (3.6.1943 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Абай ауылы) - жазушы. Шанышқылы тайпасының Тініке руынан шыққан. Шымкент қаласындағы медициналық училищені, ҚазҰУ-ды бітірген (1969). Аудандық ауруханада дәрігер болып қызмет атқарған. Республикалық "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінде, одан соң "Қазақстан" баспасында кіші редактор болып істеген. 1972 жылы Келес ауданында "Мақташы" газетінде алдымен бөлім меңгерушісі, онан соң жауапты хатшы, 1985 жылы Келес ауданында партия комитетінде үгіт және насихат бөлімінің нұсқаушысы, аудан орталығындағы №3 балабақша меңгерушісі болып жұмыс істеген. Шығармашылығы: Жеті Қыз. Повесть. А., 1968; Қара қолғап. Әңгімелер. А., 1970; Менің ауылымның адамдары. Очерктер. А.,1972; Алтын жазулы алқа. Әңгімелер.А., 1981; Шоқ жұлдызды Домалақ ана.Роман. А., 1991; Сырғалылар әулетінің құпия қазынасы. Роман. 1993. Дереккөздер
Зұфар Нұрсапаұлы Сейітжан

Зұфар Нұрсапаұлы Сейітжан (27.5.1941 жылы туған, Шығыс Түркістан, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - фольклортанушы ғалым, филология ғылым докторы (2000), профессор (2001). КазҰУ-ды бітірген (1965). 1965 - 1975 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Таскескен ауданындағы Ы.Алтынсарин атындағы орта мектепте мұғалім, 1975 - 1991 жылдары Әдебнет және өнер институтында ғылыми кызметкер болып жұмыс істеген. 1992 жылы КазҰУ-да филология факультетінің доценті, профессор Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық иегері (1990). "Рауан" (1978), "Таңшолпан" (1988), "Тау самалы" (1993) жыр кітаптары және фольклорлық желі негізінде "Эпостық батырлар" (2001), "Салт-дәстүр" (2001) балаларға арналған кітаптары бар. Сондай-ақ, "Тарихи эпос" (1994), "Шетелдегі қазақ әдебиеті" (1995), "Шыңжаң қазақ әдебиеті (1999),"Халық әдебиеті" (2002), "Ақыт ақын" (2002), "Эпостағы өмір өрнектері" (2004), т.б. монографиялары мен оқу құралдары жарық көрген. Дереккөздер
Досқожа жырау

Досқожа (1801 - 1866) - жырау. Оның есімі "Кенесары қонысынан ауғанда Досқожаның айтқаны" деген жырымен елге мәлім болган. Жыр ата мекенін тастап ауа көшкен елдің туып өскен жерін қимай жылап айрылысқан қоштасуын бейнелейді. Жырда Сарыарқаның жасыл орманы, көгілдір таулары, көк үйірім көлдері мен өзендері көркем тілмен суреттеледі. Дереккөздер
Бұзылусыз даму

Бұзылусыз даму (Развитие без разрушения) — БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасына ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Программа_ООН_по_окружающей_среде ЮНЕП]) сәйкес 1970 жылдардың ортасында ұсынған тұжырымдамасы. Оның орнына экодаму тұжырымдамасы келді, содан соң, әсіресе, Рио-де-Жанейро қаласында 1992 жылдың маусым айында өткен БҰҰ-ның қоршаған орта жөне оны дамытуға байланысты конференңиясынан кейін қабылданған тұрақты даму тұжырымдамасы кең қолдау тапты. Дереккөздер
Көркем өнер

Көркем өнер - қоғамдық сананың көркемдік ойлау тәсіліне негізделетін үлкен бір саласы, өмір құбылыстарын бейнелеп көрсету құралы. Шығарм. өнердің сан алуан түрі (сурет, бейнелеу өнерінен бастап, ән, музыка, сәулет өнері, ою-өрнек, өлең, қара сөз) Көркем өнер дүниесіне жатады. Сан салалы жанрда жасалып тұрғанымен, олардың бәрі, айналып келгенде, дүниені эстетик. жолмен, әдеміні сезіну арқасында пайда болған нәрселер. Көркем өнер адамның екінші өмірі, сезім дүниесінің көркем бейнелер арқылы табиғи жаратылыстан тыс өзгеше өмір сүруі. Мүның бәрі, түйсік, түсінік көркемдік ойлау қабілетінен тумак. Дүниені көркемдік жолмен танып, оның бейнесін келтіруге ұмтылу әріден, көне заманнан басталатыны анық. Ауыз әдебиеті туындылары мен тастағы таңбалар осыны дәлелдейді. Көркем өнердің барлық салаларына ортақ сипат дүниені, өмір құбылыстарын жинақтап, типтік дәрежеге көтере, сонымен бірге нақтылы қалпында бейнелеп көрсету болса, әр саладағы бейнелеу құралы, бейнелеу тәсілдері өзінше бөлек болып келетінін айту қажет. Айталық, сурет өнерінде бейнелеу құралы - бояу, түрлі түсті бояулардың мағыналық мол мүмкіндіктері. Ал музыка, ән-күй шығармаларында өмір шындығы дыбыстық әуезділігі, әннің, мелодияның ой-сезімді жеткізудегі мәнділігі арқылы көрінеді. Көркем әдебиетте өмір құбылыстары, ай- тылған ой-сезім сөзбен мүсінделеді, сөздің мағыналық байлығы, өсерлілігі аркылы жеткізіледі. Әрбір өнер саласының өз тілі, өз бейнелеу тәсілдері бар. Сонымен қатар кейбір тәсілдер, жанрлық түрлер бірнеше өнер саласына ортақ болып та келеді. Түгелдей алғанда Көркем өнердің барлық салалары тамырлас, түп негізі бір, қазіргі дәуірде де бір-бірімен жалғаса дамып келеді. Дереккөздер
Мәлике Ғұмарқызы Ғұмарова

Мәлике Ғұмарқызы Ғұмарова (20.12.1918, бұрынғы Орал облысы Орда ауданы Орда қаласы - 1994, Алма­ты) - фольклортанушы-ғалым, текстология маманы, филология ғылымының қандидаты (1953). ҚазҰПУ-ды бітірген (1941). 1941 - 1942 ж.орта мектепте мұғалім, 1942 - 43 ж. қазақ киностудиясында ассистент, режиссер, 1943 - 87 ж. ҚР FA Тіл және әдебиет институты текстология-қолжазба бөлімінің кіші, аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеген. Дереккөздер
Мәлік-Хасен

"Мәлік-Хасен" - қазақ халқының арасына кең тараған шығыс дастаны. Дастанның түп-төркіні арабтың "Мың бір түн" ертегісінен келген, ел аузында ертеден-ақ ауызша да, жазба түрінде де мол тараумен қатар Қазан қаласында "Қисса-и-Мәлік Хасен" деген тақырыппен жеке кітап болып (1883, 1890,1896, 1898, 1909,1912,1916 жылдары) басылып шыққан. Дастанда Махмұт ханның түсінде көрген ғажайып құсты әкелуге аттанған үш ұлы Асан, Үсен, Хасеннің жолға шығуы, осы жолда қызғаншақ, озбыр екі ағасы Асан мен Үсеннің әрекеттеріне Хасеннің тапқырлық, өжеттік, ерлік, адалдық әрекеттері қарама-қарсы қойылып, суреттелген. Қиын да қатерлі жолда Хасеннің батылдығы (Самұрық құстың балапандарын айдаһардан құтқаруы), тапқырлығы (құс болып жүрген Нұрғызайымды Ғайнижамалдың тұтқынынан құтқарғаны) шебер бейнеленген. Дастан қазақ халқының ауыз әдебиеті нұсқаларымен үндесіп жатқандығымен және адамгершілік абзал қасиеттерді дәріптеумен құнды. Дереккөздер
Шорбану Қонақбайқызы Бейсенова

Шорбану Қонақбайқызы Бейсенова - (14.10.1947 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген (1969). 1968- 80 жылдары "Парасат" (бұрынғы "Мәдениет және тұрмыс") журналында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1980 - 97 жылдары "Қазақстан әйелдері" журналында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген. Қазір ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі Ақпарат және мұрағат кабинетінің бас маманы, "Қазақ әдебиеті" газетінің "Кітап әлемі" қосымшасының редакторы. Алғашқы әңгімелері "Дидар" (бұрынғы "Коммунизм туы") газетінде, "Қазақстан әйелдері" журналында жарияланған. "Тойға келген келіншек" (1980), "Топжарған қыздар" (1985), "Сезімтал жүрек" (1988), "Тағылымды тағдырлар" (2002), т.б. кітаптары жарық көрген. Украин жазушысы Дроздың "Ең ұзақ күн" (1978) әңгімесін, Е.Ермаковтың "Мен он алтыдамын" повесін (1980), Х.К. Андерсеннің ертегілерін (1984) қазақ тіліне аударған. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1985). Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлық берілді (2000). Шығармалары: * Тойға келген келіншек. Әнгімелер жинағы. Алматы, 1980; * Қызғалдақтар. Ұжымдық жинақ - "Зағипа" повесі. Алматы, 1985; * Қазақ ауылы. Ұжымдық жинақ - "Темірқазық" әңгімесі. Алматы, 1985; * Сезімтал жүрек. Повесть және әңгімелер. Алматы, 1988; * Тағылымды тағдырлар. Астана. Дереккөздер
Шолпанқұл Сейітов

Шолпанқұл Сейітов (1900, Жамбыл облысы Красногор ауданы Ораза - 1943) - ақын. Әкесі Сейіт өлең-әнге құмар сауықшыл кісі болған.Шопанқүл да жасынан әйгілі әнші ақын Кененге ілесіп, содан үлгі алады. 1932 - 1941 жылдары әр түрлі салада еңбек етіп, кейін ауылдық кеңестің төрағасы болады. Кенен Әзірбаевтың "Сағындым-ау, Шолпанқұл" деген белгілі әні осы жауынгер ақынға арналған. Бірсыпыра өлеңдері "Жыр-аманат" жинағына (құрастырған - К.Сейдеханов) енген. Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер