kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Авут Масимов

Авут Масимов 1953 жылы 16 наурызда Алматы облысының Шелек ауданына қарасты Қаратұрық ауылында туған. 1970 жылы А. Саттаров атындағы орта мектепті бітірген соң Алматы қаласындағы баспаханада жұмыс істеген. 1981 жылы Санкт-Петербург қаласындағы баспа-полиграфия оқу орнын техникалық редактор мамандығы бойынша бітірген. 1973 жылдан бастап Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеттің баспаханасында «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда» газеттерінің бет жасаушысы, 1975 жылы «Коммунизм туғи» (қазіргі «Ұйғыр авази») газетінде корректор, 1991 — 1996 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының органы «Арзу» журналында жауапты хатшы болып қызмет атқарған. Қазір Алматы электр вагон жөндеу зауытында мастер болып қызмет істейді. «Дастарқан» (1992), «Белгілер бәстестігі» (1993), «Апта және он екі ай» (2004), «Ағмихан» ертегілер жинағы (2007) мен «Саусақтар ойыны» (2007), «Бес күн бос, екі күн демалу» (2008) кітаптарының авторы. Дереккөздер
Алтын ереже

Алтын ереже - этикалық тұрғыда жалпы қабылданған библиялық өсиетте былай тұжырымдалған: «Кім де кім сізбен қандай байланысқа түсіп, қарым-қатынас ретін қалыптастырса, сіз де сол ыңғайда байланысқа түсіңіз». Бұл өте ертеден келе жатқан моральдық ұстаным көп жайдан хабардар етеді - өзіңе қастандық болуын қаламасаң, өзін де біреуге қастандық жасама, - осы орайда Кант бұл тұжырымды былайша кеңейтеді: адам барлық жан үшін дұрыс деп танылатын әрекетте болғаны жөн. Дереккөздер
Жауынгерлік дербестік

Жауынгерлік дербестік — бөлімшелердің, бөлімдер мен құрамалардың ұрыс қимылдарын дербес жүргізе алу кабілеттілігі және белгілі бір уақыт ішінде басты күштен оқшау қалған жағдайда өз тапсырмаларын орындауы. Ол әскери құрылымның ұйымдастырылуына, жеке құрамының толықтырылу дәрежесіне, қару-жарақпен, әскери техникамен жабдықталуына, әскерлердің жауынгерлік машығы мен штабтардың дайындығына, басқару жүйелерінің сенімділігіне, материалдық қамтамасыз етілуіне байланысты болады. Дереккөздер
Ұшақтың радиолоқациялық қоңдырғылары

Ұшақтың радиолоқациялық қоңдырғылары (Самолетные радиолоқационные установки) — ұшаққа орнатылатын, әуеден және жерден нысаналардың (қаралатын объектілерінің) координаттарын табу, бақылау, тану мен анықтауға, сондай-ақ ұшақты жүргізу мәселелерін шешуге арналған радиолоқациялық станциялар жиынтығы. Қазірп ұшақтарда координаттарды тауып анықтайтын радиолоқациялық станциялар, панорамалық радиолоқаторлар, ұшақты тану үшін сұрау салу мен жауап беруге арналған және басқа қондырғылар бар. Дереккөздер
Орын басу

Орын басу - математикалық лингвистикада кездесетін тілдің аналитикалық моделі. Бұл моделдерде негізінен математикалық аппарат колданылып, сөздердің ауысуынан мағана өзгермейді. Сондықтан тілдің аналитикалык моделі теория көбейткіш деп аталады. Аналитикалық моделде көбінесе дұрыс бір сөйлем жүйесіне болатын лексемада «сөз» жиынтығында (үй, үйде, үйге, үймен, үйлер, үйлермен т.б.) көрінеді (Мысалы, «көк» сөзін «көгілдір» сөзімен ауыстыру). Дереккөздер
Уәлихан Қалижан

Уәлихан Қалижан (18 наурыз 1948 жыл, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Жангелді ауылы) - журналист, жазушы, филология ғылымдарының докторы (1999), ҚР еңбек сіңірген қайраткері. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Білімі * 1971 жылы Қаз-МҰУ-ды * 1978 жылы осы оқу органының аспирантурасын бітірген. Қызмет жолы * 1971 — 1978 жылдары «Жетісу» газетінде меншікті тілші, аға тілші * 1978—1980 жылдары Қазақстан ЛКСМ ОК-тінде нұсқаушы, баспасөз секторының меңгерушісі * 1980 — 1986 жылдары «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінің редакторы * 1986—1994 жылдары «Жас Алаш» газетінде редактор * 1995—1996 жылдары ҚР Баспасөз және бұқаралық ақпарат құралдары министрінің орынбасары * ҚР Президенті Әкімшілігі ішкі саясат бөлімі меңгерушісінің орынбасары * 1996—1998 жылдары республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің бас редакторы * 1998— 1999 жылдары ҚР Парламенті Сенатының баспасөз қызметінің басшысы болып қызмет еткен. * ҚР Парламенті Мәжілістің ІІ, ІІІ, IV шықырылымдарының депутаты. Шығармалары * «Президент» * «Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым» * «Жәдитшіл жырлар» * «Шеңбер» атты прозалық кітаптары * шығармаларының бес томдық жинағы жарық көрген. * Г.Гулияның «Омар һаям туралы» романын қазақ тілше аударған. Марапаттары * ҚР еңбек сіңірген қайраткері. Дереккөздер
Жауынгерлік есептоп

Жауынгерлік есептоп — бөлімше әскери қызметшілерінің ұрыс жағдайындағы, тактикалық жаттығулардағы, дабыл кезіндегі, карауылдағы ерекше міндеттерін анықтау. Жауынгерлік есептоп бойынша бақылаушылар, байланысшылар, оқ-дәрі тасушылар және т.б. тағайындалуы мүмкін. Дереккөздер
Қарабұлақ қант зауыты

Қарабұлақ Қант зауыты - Ескелді ауданының орталығындағы кәсіпорын. Оның тарихы 1941 ж. Ресейдің Бузулук қаласындағы өндірісі тоқырап калған зауытты Қарабұлақ кентіне көшіруден басталды. Зауыт жабдықтары жергілікті тұрғындардың күшімен тазаланып, қондырынды. 1947 ж. Қарабұлақ Қант зауыты 8 тәулік бойы жұмыс істеп, 4003 т қызылша өндеді. Бірақ, алғашқы өнім легі — 395 т. қант мемлекеттік стандарт талаптарына сай келмегендіктен, қайта өндеуге жіберілді. 1969-78 ж. зауыттың технологиялық, техникалық жабдықтары жетілдіріліп, өндірістік қуаты арттырылды. "РДА-57" диффузиялық аппараты, "КМЗ-57" қызылша жуғыш қондырғы орнатылды. 1962-65 ж. өкті-газ шаруашылығы қайта құрылып, газ пеші, дискілі сүзгіштер және буландыру қондырғысы орнатылды. Бұдан 391 кейінгі жылдарда да ЖЭО құрылымы жаңартынып, кейбір технологиялық процестер автоматтандырылды, қосымша өндірістік ғимараттар салынды. Соның нәтижесінде 1993-94 ж. кәсіпорын тәулігіне 2000 т. қызылша өндеу мүмкіндігіне ие болды. 1991 ж. мұнда "Визит" крекер печеньесінің алғашқы легі шығарылды. Зауыт ұжымы Ресейдегі, Белорусьтегі, Украинадағы өріптес кәсіпорындармен жүйелі түрде тәжірибе алмасып, озық технологияларды сынау және өндіріске енгізу кестесін жасаған. Қазір кәсіпорын "Алматы қанты" ЖАҚ-ның қарамағында. Дереккөздер
Аутоаллергия

Аутоаллергия ( грек.Аutо -өзі, аllоs - өзге- басқа, еrgon - жұмыс / әрекет/ өзіңдікі+ бөтен+ әрекет)- Өз тканінің кейбір бөлшектеріне әсіресе сезімталдық түрінде белгі беретін организм реактивтілігінің өзгеру күйі. Дереккөздер
Александр Матвеев

Александр Матвеев - 1939 жылы 8 наурызда Алтай аймағына қарасты Өскемен ауданы, Паномарево ауылында туған. 1964 жылы Алматы қаласындағы кинотехникумын, 1975 жылы Халық Шаруашылығы институтын тамамдаған. Әр жылдарда Целиноград қаласындағы кинофикация басқармасына аға инженер, Алматы қаласындағы кинофикация мен кинопрокат басқармасына бастық, «Қазтеплоизоляция» тресінде бастық, «Қазтепломонтаж» Ассоциациясында вице-президент болып қызмет еткен. «Страницы памяти», «Лебеди надлугом», «Линия судьбы» сияқты жыр жинақтарының авторы. Дереккөздер
Жеке тұлғаның автономдылығы

Жеке тұлғаның автономдылығы - жеке тұлғаның өзімен-өзі болуы, өз позициясын өзі анықтауға қабілеттілігі. Адам мінез-құлығының жалпыға бірдей принципі ретіндегі жеке тұлғаның автономдылығын Мартин Лютер жария етті, ал И.Кант теориялық зерттеді («Автономдық этика»). Жеке тұлғаның автономдылығын Кант жеке тұлғаның сыртқы ықпалдардан тәуелсіз, олардан еркін болуымен емес, керісінше жеке тұлғаның жалпы адамзаттың принциптерге - шартсыз талаптарға - берілуімен байланыстырады. Өзінің автономдығын сезіну индивидке қалай болса солай кұрылған өткінші әлеуметтік құрылымдардан, өкімет билігінің үстемдігінен еркін болуға, әлеуметтік тұрақсыздық пен тоталитарлық репрессиялар жағдайында өз өзіне ие болуын жоғалтпауға мүмкіндік береді. Жеке тұлғаның автономдылығы оның жоғары психикалық қасиетімен - руханилығымен байланысты. Жеке түлғаның автономдылығы - бұл оның аморальдық түрткілерден, бірсәттілік мәртебеден, саяси әбігерліліктен тәуелсіздігі, еркіндігі. Дереккөздер
Жанарбек Садыханұлы Әшімжан

Жанарбек Әшімжан - қазақтың ақыны, журналист, публицист. Өмірбаяны 1976 жылы 1 сәуірде Алматы облысы, Кеген ауданы, Жалаңаш ауылында туған. Албан тайпасының Бозым руынан шыққан. 1999 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. Алғашқы туындылары аудандық «Хантәңірі», облыстық «Жетісу» басылымдарында жарық көрген. 1996—1999 жылдары қалалық «Алматы ақшамы» газетінде тілші, 2000 жылы «Қазақстан» журналында бөлім редакторы қызметтерін атқарған. 2000 — 2005 жылдары республикалық «Жас Алаш» газетінде бөлім меңгерушісі, 2005 — 2008 жылдары республикалық «Жас қазақ» ұлттық апталығында бас редактордың орынбасары болып қызмет еткен. 2008 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағына қарасты «Жұлдыз», «Простор», «Сын» журналдары мен «Қазақ әдебиеті» газеттерін біріктірген «Қаламгер-Медиа» орталығының директоры қызметін атқаруда'. Жетістіктері 2002 жылғы Халықаралық «Шабыт» фестивалінің бас жүлдегері. Түркістан қаласында өткен Өмірбай Сәуірбаевқа арналған республикалық жыр мүшәйрасының I жүлдегері, «ТұранӘлемБанкі» ұйымдастырған республикалық жыр бәйгесінің, «Бір өлең — бір әлем» атты халықаралық жыр мүшәйрасының бас жүлдегері. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ректорының «Журналистикаға сіңірген еңбегі үшін» арнайы медалімен марапатталған. Өлеңдері 2004 жылы «Өлке» баспасынан жарық көрген «Жас ақындар антологиясына» енген. Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы республикалық жас қаламгерлер кеңесінің төрағасы. Дереккөздер
Линиялық тактика

Линиялық тактика (Линейная тактика) — линияға түзілген ұрыс тәртіптерін пайдалануға негізделген ұрысты жүргізудің теориясы мен практикасы. Линиялық тактиканың жекеленген элементтері Батыс Еуропа мемлекеттері мен Ресейде 15-16 ғасырларда пайда болған. Батыс Еуропадағы линиялық тактика негізін Нидерландия армиясы салған. Ол толық түрде 17 ғ-дың 1жартысында швед армиясында ресімделіп, 18 ғ. соғыстарында ары қарай дамыды. Құрлықтық әскерлердегі мәні — әскерлерді майдан бойынша біркелкі орналастыру, оларды соғысу үшін 2-3 сызыққа — линияға турғызу (3-4 қатар) және ұрысты көбіне атыспен жүргізуге тырысу болып табылады. 1566-1609 жылдардағы Нидерланд буржуазиялық революциясы барысында Голландия қолбасшысы Мориц Оранский испан ұрыс ретінің ширек лектерін әскерлердің сызықтық caп түзеуімен ауыстырды. Армияны 3 үлкен бөліктерге бөліп — авангард, басты күш, арьергард — олардың әрқайсысын жарты полктен әр линияға 6-10 қатардан қойды. Бұл әдіс атыс каруын тиімді пайдалануга және жаяу әскер атысының соғыстағы ролін көтеруге көмектесті. Әскери теңіз флотының линиялық тактикасы 17 ғ-дың 2-жартысында пайда болды. Ағылшын — голландия теңіз соғыстарының барысында, флоттың галерлік тактикасынан (майдан қатарында немесе жарты ай тәріздес қатармен ұрыс жүргізу) желкенді флот тактикасына (ұрысты кильветерлі лекте жүргізу) өтті. Кильветрлік лек әдетте бірінің артынан бірі жүретін авангард кемелерден, орталықтан және арьергардтан тұратын. Дереккөздер
Ұшақтың сүйеніші

Ұшақтың сүйеніші (Оперение самолета) — ұшақтың бойлама және жол бойғы тұрақтылығын сақтау мен басқару икемділігін арттыруға арналған тірек бет. Ұшақтың бойлама тұрақтылығы мен басқаруға икемділігін ұшақтың көлденең сүйеніші қамтамасыз етсе (тұрақтандырғыш, биіктік рулі), жол бойғы тұрақтылығы мен басқаруға икемділігін тік сүйеніш қамтамасыз етеді (киль, руль, бағыт). Дереккөздер ar:ذيل الطائرة de:Leitwerk en:Empennage es:Cola (avión) fr:Empennage hr:Repne površine zrakoplova it:Impennaggio ja:尾翼 pl:Statecznik (lotnictwo) pt:Empenagem ru:Оперение (авиация)
Ғарышнама

Ғарышнама – галактикалардың кеңістікте үлесуін және олардың қозғалысын, әлемнің құрамын және дамуын түсіндіретін аспантану пәнінің бөлімі. Ғарыштану Галактикалардың, жұлдыздардың және күн жүйесінің пайда болуын, дамуын (эволюциясын) зерттейтін аспантану пәнінің бөлімі. Космос сәулелері Әлемдік кеңістіктен Жерге келетін жоғары энергиялы бөлшектер ағыны, сонымен бірге олардан Жер атмосферасында туған қайталама бөлшектер немесе гамма-сәулелену. Космос нөсері Жалпы тегімен байланысты және космос сәулесі бөлшегінің Жер атмосферасы атомдарымен бірнеше есе электромагниттік және ядролық өзара әсерлесуі нәтижесінде пайда болған микробөлшектер тобы. Космос сәулеленуі Көзі космос объектілері болатын сәулелену. Дереккөздер
Орта ғасырлардың адамзат тарихындағы маңызы

Орта ғасырлар тарихы адамзат өмірінің аса маңызды кезеңінің бірі болды. Орта ғасырлар құл иеленушілік құрылыстың жойылуынан, оның орнына феодалдық құрылыстың келуінен басталды. Феодалдық құрылыс бұрынғы құл иеленушілікке қарағанда озық құрылыс болды. Қоғамның негізгі өндіргіш күші - еңбекші халық бұқарасының еңбек өнімділігін арттыра түсуге деген ынтасы феодалдық құрылыс кезінде әлдеқайда өсе түсті. Орта ғасырлар кезінде әлем халықтарының өмірге, оның мән-мақсатына деген ой-пікірін, көзқарасын тұжырымдауға зор үлес қосқан жаңа христиан және ислам діндері қалыптасты. Христиан дінінің басшылары күпірлерді қудалауға ұшыратты. Батыс Еуропа халықтарын Шығыс елдеріне айдап салып отырды. Орта ғасырларда католик шіркеуін түбірімен қайта құруға бағытталған қозғалыс - реформация өріс алды. Оның жақтастары папалардың діндарларды басқару құқын мойындаудан бас тартты. Шіркеу жерлерін тартып алуды, монастырьларды жабуды, икондар мен әулиелерге табынуды жоюды, индульгенция сатуға тыйым салуды, киелі кітапты адамдардың бәріне бірдей оқуға рұқсат берілуін талап етті. Реформация Еуропаның көптеген елдерінде (Солтүстік Германияда, Швейцарияда, Нидерланд мен Англияда, Дания мен Швецияда т. б.) жеңіске жетті. Орта ғасырларда адамға деген жаңа көзқарастан туындаған гуманистік идея өмірге келіп, нығая түсті. Орта ғасырларда Осман түріктері Византия империясын басып алып, еуропалықтардың Шығысқа баратын жолын жауып тастады. Еуропалықтар өз қазыналарын молайтып отыру үшін Шығысқа теңіз арқылы бет түзеді. Соның арқасында ұлы географиялық ашулар жасалды. Оның нәтижесінде еуропалықтардың әлем туралы, оның халықтары жайлы білімдері, ой өрістері кеңейе түсті. Орта ғасырларда адамзат тарихындағы ұлы жаңалықтардың бірі - кітап басып шығару өмірге келді. Ол білімнің, ғылымның, өнердің кең қанат жаюына мүмкіндік туғызды. Жоғары оқу орындары - университеттер ашылды. Мәдениет қалың халық бұқарасының игілігіне айнала бастады. Көптеген таңғажайып ортағасырлық өнер туындылары дүниеге келді. Ғылым-білімнің дамуы сағат, су двигателі, домна пеші, оқ-дәрімен атылатын қару сияқты құрал-саймандардың өмірге келуіне себеп болды. Орта ғасырларда мемлекеттік биліктің демократиялық жүйесі өмірге келіп, қалыптаса бастады. Бұл жүйе адам құқықтарына негізделген заңдар жиынтығын (Юстиниан кодексі, «Яса» т.б.) қалыптастырды. Орта ғасырларда халықтар мен мемлекеттердің бәрінің даму деңгейі бірдей болмады. Ерте орта ғасырлар мен дамыған феодализм кезінде Шығыс елдері шаруашылығы мен медениетінің дамуы жағынан Еуропа елдерінен едәуір алда болып келсе, кейінгі орта ғасырларда, әсіресе қайта өркендеу дәуірінде даму жағынан Еуропа алға озып шықты. Батыс Еуропа елдері жаңа, капиталистік қатынастарға аяқ басқанда Шығыста феодализм үстемдік қүра берді. Ал Африка мен Австралиядағы, Америка мен Азиядағы көптеген елдерде алғашқы қауымдық құрылыс сақталып қалды. Қорыта айтқанда, орта ғасырлар адамзат тарихындағы шаруашылық пен мәдениеттің қарышты қадаммен алға жылжу кезеңі болды. Дереккөздер
Аутоаллергиялық аурулар

Аутоаллергиялық аурулар ( аутоаллергиялык, аутоагрессивті)- Негізгі даму механизмі сенсибилизацияланған лимфоциттердің, аутоантиденелердің және макрофагтардың организм тканьдерімен реакцияға түсуі болатын аурулар тобы. Дереккөздер ar:انضدادية bg:Автоимунитет ca:Malaltia autoimmunitària cs:Autoimunita da:Autoimmun de:Autoimmunerkrankung en:Autoimmunity es:Enfermedad autoinmune et:Autoimmuunsus eu:Gaixotasun autoimmune fa:خودایمنی fi:Autoimmuunisairaus fr:Maladie auto-immune he:מחלת חיסון עצמי hi:स्वप्रतिरक्षा hr:Autoimuna bolest hu:Autoimmun betegség id:Autoimunitas it:Malattia autoimmunitaria ja:自己免疫疾患 ne:स्वप्रतिरक्षा nl:Auto-immuunziekte no:Autoimmun sykdom pl:Autoagresja komórek pt:Autoimunidade sk:Autoimunitná choroba sl:Avtoimunska bolezen sr:Аутоимуни поремећај sv:Autoimmunitet ta:தன்னுடல் தாக்குமை th:ภาวะภูมิต้านตนเอง tr:Özbağışıklık uk:Автоімунні захворювання zh:自體免疫性疾病
Ньютонның екінші заңы

Ньютон екінші заңы - материалдық нүкте импульсінің уақыт бойынша бірінші туындысы нүктеге әсер ететін барлық күштердің қосындысына теңдігі туралы механиканың заңы. — дененің импульсі, — уақыт, ал — уақыттың туындысы . Біз күшті бір дененің екінші бір денеге әрекетін сипаттайтын және олардың өзара әрекеттесуінің өлшемі болып табылатын векторлык физикалық шама, ал массаны дененің инерттілігінің сандық сипаттамасы ретінде анықтадық. Жүргізілген тәжірибелер негізінде дененің үдеуі мен оған әрекет етуші күш арасындағы ~ ( m = const кезінде) және кез келген дененің үдеуі мен оның массасының арасындағы a ~ (Ғ= const болғандағы) байланыстарды қарастырдық. Исаак Ньютон осындай бақылаулар мен тәжірибелерді қорытындылай отырып, механиканың ең іргелі заңдарының бірін тұжырымдады. Ньютонның екінші заңы төмендегіше тұжырымдалады: денеде туындайтын үдеу оған әрекет етуші күшке тура, ал массасына кері пропорционал: Ньютонның екінші заңының формуласын түрінде жазу әрі қолдану едәуір ыңғайлы. Өйткені формуланы осылай жазу кезінде, теңдеудің бір жағында қозғалыстағы денеге қатысты шамалар, ал екінші жағында оған әрекет ететін күш қарастырылатын болады. Егер денеге бірнеше күш әрекет етсе, онда тең әрекетті күшті іздеуіміз керек. Күш векторлық шама болып табылатындықтан, жалпы түрде: аламыз, мұндағы — тең әрекетті күш. Бұл теңдеу динамиканың негізгі теңдеуі деп аталады. Бұдан тең әрекетті күш үдеудің шамасы мен бағытын анықтайтыны шығады. Ньютонның екінші заңының негізінде күш бірлігі енгізіледі. SI жүйесінде күш бірлігіне ньютон (Н) алынған. Ньютон (Н) — бұл массасы 1 кг денеге 1 с ішінде 1 м/с 2 үдеу тудыратын күш: 1 Н = 1 кг • м/с 2 . Дереккөздер
Елес

Елес — фантом, кумир, сиынушы заты. Фрэнсис Бэкон елес деп адамның танымдық мүмкіндерін шектейтін қате пікірлерді, ұғымдарды, біреулердің беделіне табынуды айтады. Дереккөздер pl:Idol (wyobrażenie) ru:Идол sr:Идол uk:Ідол
Ұшақтың төзімділігі

Ұшақтың төзімділігі (Живучесть самолета) — ұшақтың әуеде апатқа ұшыруына немесе ұрыстық зақым алуына қарамастан ұшуды орындау қабілеттілігі. Ұшақтың төзімділігін жетілдіру тәсілдері — кабинаны сауыттандыру, басқарудың қосарлы жүйелерін, ұшақты құру кезінде отқа төзімді материалды қолдану және т.б. Дереккөздер
Қосымша екпін

Қосымша (көмекші, екпінші, әлсіз) екпін ¥зак сөздер мен сөз тіркестерінде негізгі ек пінмен қатар қолданылатын әлсіз екпін. Қосымша айырма екпін автоматты фонетикалык сипаты емес, накты фономорфологиялық кызметі бар (қосымша екпіннен айырмашылығы) қосымша екпін. Айрықша екпін өзінің негізгі морфологиялык кызметіндегі екпін. Дереккөздер
Тегістеу

Тегістеу - деформацияланатын материалдың бетіне аспапты бастыра сырғытып беттік пластикалық деформациялау әдісімен өңдеу. Құралды жергілікті түйістіріп сырғанату арқылы деформациялайтын материалды беттік илемді деформациялап өңдеу. Дереккөздер
Ұшақтың ұшу-тактикалық сипаттары

Ұшақтың ұшу-тактикалық сипаттары (Летно-тактические характериетики самолета) — белгілі бір типті ұшақтың (тікұшақтың) ұрыстық сапасын сипаттайтын көрсеткіштер: тез көтерілу, ұшудың ең шапшаң жылдамдығы, ұшудың ұзақтығы мен алыстығы, маневрлілігі, басқарылуы, беріктігі, қону сапасы, ұшақтың қарулануы. Өз ұшағының және қарсылас ұшағының ұшу-тактиқалық сипаттарын білу белплі бір жауынгерлік міндеттерді орындау кезінде өз ұшақтарының жауынгерлік мүмкіндіктерін толық пайдалануға жағдай жасайды. Дереккөздер
Қаракемер обалары

Қаракемер – ежелгі заманнан сақталған обалар, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Еңбекшіқазақ ауданындағы Түрген өзенінің оң жағасында. Сипаты 1939 жылы А.Н. Бернштам, 1956 жылы Е.И. Агеева бастаған Жетісу археологиялық экспедициясы зерттеген. Қаракемер обасында 22 қорған болған. Диаметрі 12-60 м. Биіктігі 0,5-12 м. XIX-XX ғасырдағы археологтардың зерттеулеріне қарағанда, Түрген өзенінің екі жағында да ежелгі заманда ірі елді мекендер болған. 1935 жылы Түрген археолгиялық экспедициясы өзеннің сол жағынан ежелгі қоныс жұртын тапты. Ол жерден жиегі өрнектелген қыш ыдыстар, құмыралар алынды, ал 1897 жылы Н.Н. Пантусов орта ғасырлық қола теңге тапқан. 1869 жылы В.В. Радлов Түрген өзенінің сол жағындағы 10 қорғанды қазып, темір қылыштың, қыш құмыралардың сынықтарын жинады. Осы жерге таяу 32 қорғанды 1956 жылы Е.И. Агеева басқарған экспедиция зерттеген. Мұның диаметрі 12-14 м, биіктігі 0,3-7 м. А.Н. Бернштамның пікірінше, Қаракемер обалары б.з.б. III – б.з. II ғасырдың аралығындағы ескерткіштер. Дереккөздер
Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесі

Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесі — жеке құрамды ұрыста іс-қимыл жасауға үйрету мен тәрбиелеу әдістерінің, тәсілдері мен түрлерінің жиынтығы; әскери дидактиканың құрамды бөлігі. Әскери педагогиканың басты-басты қағидаларына негізделеді. Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесі термині қарулы күштерде жауынгерлік және оперативтік дайындықтың құрамды бөлігі болып табылатын пәндерді оқытуда қолданылатын жалпы әдістер мен ұйымдастыру түрлерін қамтитын жиынтық ұғым ретінде қабылданған. Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесінің жалпы мазмұны: *педагогика ғылымы мен ғылыми-техникалық прогрестің жаңа жетістіктерін пайдалана отырып әскери қызметшілерді оқытудың әдістемелері мен түрлерін дайындау; *жауынгерлерді Отанын және халқын сүю рухында оқыту мен тәрбиелеудің ең тиімді әдістерін талдап дайындау; *оқу процесінде оқыту материалдық базасын пайдаланудың ең тиімді жолдарын анықтау; *бағалау өлшемдерін, білім мем дағдыны тексеру жүйесін дайындау; командирлердің, штаб офицерлерінің, әскери мектеп, училише, институт және академия оқытушыларының әдістемелік шеберліктерін көтерудің жаңа әдіс-тәсілдерін іздеу және ескі әдіс - тәсілдерін жетілдіру; *жақсы тәжірибелерді, жеке әдістемелерді тарату. Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесі ұсыныстары нақты пәндерді оқыту әдістемесі бойынша оқулықтарда, әдістемелік нұсқауларда беріледі. Дереккөздер
Ақпараттық қоры

Ақпараттық қоры - тілдік белгілі коммуникантпен немесе сонымен белгіленгенқызмет объектісімен ассоцияланған ақпарат көлемі. Р.К. Миньяр-Белоручев ақпараттық кордың бес дәрежесі айырады: 1-дәрежелі ақпарат қоры, 2-дәрежелі ақпарат қоры, 3- дәрежелі акпарат қоры, 4-дэрежелі ақпарат қоры, 5-дәрежелі акпарат қоры. *1-дәрежелі ақпарат қоры - ұсынылған лексикалық бірлікті өмірдің белгілі бір саласымен салғастыруға мүмкіндік беретін акпараттың шағын көлемі. *2-дәрежелі ақпарат қоры - белгіленген заттардың, кұбылыстарды кластарына қарай емес, тектері бойынша бөлуге мұмкіндік береді. *3-дәрежелі ақпарат қоры - ұсынылған лексикалык бірліктің негізінде бір текті заттар тобынан денотатты белуге мүмкіндік береді. *4-дәрежелі ақпарат қоры - денотат туралы жүйелендірілген мәліметтердің кейбір санын білдіреді. *5-дәрежелі ақпарат қоры- денотат туралы барынша ауқымды мәліметтер. Дереккөздер
Өзгеріс

Өзгеріс - басқаға ауысу, нақты сапалы болмыстың бірінен екінші нақты сапалы болмысқа өту. Гераклит барлығы да тұрақты өзгереді десе, элеаттар болмыс өзгермейді дейді. Демокрит, Левкипп, Эпикур өзгеріс деп атомдардың қосылуын, ажырасуын айтқанда Платон сезімдік заттар өзгереді, ал олардың образдары, (идеялар) өзгермейді, тұрақты дейді. Аристотель өзгерістің төрт түрін: орынның, санның, сапаның, субстанцияның өзгеруін айтады. Дереккөздер ca:Procés ckb:پێواژۆ da:Proces el:Διεργασία en:Process eo:Proceso es:Proceso fi:Prosessi (täsmennyssivu) fr:Processus ia:Processo (disambiguation) it:Processo ja:プロセス (曖昧さ回避) ko:프로세스 (동음이의) nl:Proces no:Prosess pl:Proces ru:Процесс sk:Proces sv:Process uk:Процес
Ұшақтың шассиі

Ұшақтың шассиі (Шасси самолета) — ұшақтың тірек жүйесінен тұратын бір орында тұруына, жер бетінде қозғалуына, қонуы мен ұшуына арналған құрал. Құрлық ұшақтарында дөңгелекті шасси, гидроұшақтарда қайық түрінде немесе жүзгіш шассилі фюзеляж болады. Амфибия ұшақтарында қайық және дөңгелекті шасси болады. Қазіргі ұшақтарда шасси қанатқа, фюзеляжға немесе мотогондолға жиналады (ол ұшу барысындағы кедергілерді азайтады). Дереккөздер
Автоматтандырылған оқу жүйесі

Автоматтандырылған оқу жүйесі — оқытуды дараландыру ұшін арналған, компьютерлік негіздегі техникалық, оқу-әдістемелік, лингвистикалық, бағдарламалық пен ұйымдастырушылықты қамтамасыз ету кешені автоматтандырылған оқу жүйесі функциялары: *бастапқы білім деңгейін, үйренушілердің іскерліктерін, олардың дара ерекшеліктерін анықтау; *оқу материалын даярлау: түсіндірілетін мәтіндер мен оқылатын мәселе бойынша, оқу және бақылау тапсырмалары бойынша иллюстрациялар; *оқу материалын көрсету, оның күрделілік деңгейі ақпаратты беру қаркыны бойынша адаптациясы; *оқушылардың танымдық іс-әрекетін басқару; *олардың жұмыс істеу қабылеттілігінің көрсеткішін анықтау; *меңгеру сапасына қорытынды бақылау жасау; *әр окушы мен бүтін топтың материалды меңгеру процесінің көрсеткіштерін тіркеу және оған статистикалық талдау жасау (жеке тапсырмалардың сипаты мен оны орындауға жұмсалған уақыт, жұмысқа жіберілетіп жалпы уақыт, қателердің саны, т.б.). Дереккөздер
Мүжілу

Мүжілу - #түйісе жүктелуден металл бетінің қабыршақтанып бұзылуы. #ағын су, мұз әрекеті жерінен жер қыртысының үстіңгі бетінің шайылуы, бұзылуы, жыралануы. Дереккөздер cs:Eroze (rozcestník) de:Erosion es:Erosion hy:Էրոզիա (այլ կիրառումներ) nds:Erosion ru:Эрозия
Жауынгерлік және сандық құрам

Жауынгерлік және сандық құрам — штат бойынша тізімдегі адам, қару саны. Әр әскери бөлімше бойынша өз саны болады. Жауынгерлік және сандық құрамның түрақтылығы мемлекеттің әскери-саяси жағдайы мен күш - куатына байланысты. Бейбіт уақытта және соғыс кезінде белгіленген уақытқа үкімет қаулысы, жоғары басшылық жарлықтары мен директивалары бойынша бекітіледі; бөлімшелерде, бөлімдер мен құрамаларда штаттық кесте бойынша айкындалады. Оперативтік (ұрыстык) құжаттар, жұмылдыру жоспарлары жауынгерлік және сандық құрамның мәліметтеріне сүйене отырып, қарулы күштердің құрылуына байланысты даярланады. Дереккөздер
Ұшатын аппараттың әуе жылдамдығы

Ұшатын аппараттың әуе жылдамдығы (Воздушная скорость летательного аппарата) — ұшу аппаратының әуе ортасына қатысты алғандағы ұшу жылдамдығы. Әуе жылдамдығы көрсеткіш көмегімен сағатқа шыққандағы километрмен есептеледі (км/сағ). Дереккөздер
Қарақұм аралы

Қарақұм — Балқаш және Алакөл аралығындағы құмды арал. Теңіз деңтейінен 350-450 м биіктікте орналасқан. Ұзындығы 120 км, ені 30 км, ауданы 1600 км². Қырқалы, төбелі (биіктігі 5-30 м, әсіресе солтүстік-батыс жағында) келеді: бұта, шөппен бекіген. құм бұйраттардың шеті тақыр, тақырлы сораңдарға ұласады. Тұщы грунт суы жер бетіне жақын жатады. Қарақұм — қысқы мал жайылымы. Дереккөздер
Нұрлан Қалқа

Нұрлан Қалқа 1967 жылы 13 шілдеде Алматы облысы, Шелек ауданы, Масақ ауылында (Асы жайлауында) туған. 1984 жылы орта мектепті бітірген. 1984 — 1985 жылдары Ұзынбұлақ кең-шарының құрылыс бөлімінде жұмыс істеген. 1993 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 1990—1992 жылдары Алматы облыстық Жетісу газетінде тілші, 1992— 1997 жылдары республикалық «Жас алаш» газетінде тілші, бөлім редакторы 1997 — 2001 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат құралдары департаментінде бас маман, 2001—2004 жылдары Қазақстан Республикасы Премьер-министрі кеңсесінің Үкіметтік ақпарат бөлімінің консультанты, Баспасөз қызметінің консультанты, 2004 — 2007 жылдары Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің Баспасөз қызметі жедел техникалық қамтамасыз ету секторының меңгерушісі, 2007 — 2008 жылдары Қазақстан РеспубликасыПремьер-министрінің Баспасөз қызметінің Бас сарапшысы болып қызмет атқарған. Қазір Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз қызметінің сектор меңгерушісі. «Әке» атты тұңғыш өлеңі 1984 жылы «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде басылған. «Біздің ауыл Ақкердің баурайында» (1996), «Халық құрметі» (2004), «Тау тұлғалы Темаға» (2004), «Райымбек» (2005), «Алматым жүрегімде» (2008) атты ұжымдық жинақтарға шығармалары енген. «Сейтек сарыны», «Астана», «Ырымдар және түс жору», «Астана — жыршуағы», «Балбөбекке бәсіре», «Елбасы мәртебесі — ел мәртебесі» атты кітаптардың қүрастырушысы. 1995 жылы Қазақстан Журналистер одағының Б.Бұлқышев атындағы сыйлығының лауреаты, 1999 жылы «Шабыт» фестивалінің дипломанты атанған. «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Астананың 10 жылдығы» медальдарымен марапатталған. Бірнеше мүшәйралар мен конкурстардың жүлдегері. Шығармалары *Ұлттық журналиетиканың саңлағы. Зерттеулер, әңгімелер, новеллалар, ертегілер. А., «Ана тілі», 1998; *Қазақстан жас ақындарының антологиясы. Ұжымдық жинақ. Өлеңдер топтамасы. Үкіметтік басылымдар редакциясы. Астана. 2000; *Қос ішек. Өлеңдер топтамасы. Үкіметтік басылымдар редакциясы. Астана. 2000; *Аққу-журек. Өлеңдер, балладалар, толғаулар және поэма. Астана. «Елорда», 2002; *Арман қанатында. Әңгімелер жинағы. А., «Жалын», 2003; *Жыл он екі ай. Балаларға арналған өлеңдер, сана-мақтар, жүмбақтар, жаңылтпаштар, мысалдар. А., «Балалар әдебиеті», 2005; *Отызбесінші шілде. Өлеңдер мен балладалар. А., «Жазушы», 2008. Дереккөздер
Ұшқыш-шар

Ұшқыш-шар (Шар-пилот) көлемі 3-4 текше метрге дейін болатын, сутегімен толтырылған резеңке шар. Ұшқыш-шар теодолиттің көмегімен желдін бағыты мен жылдамдығын, ауа қабатының әр түрлі биіктіктіктен бұлт шекарасын анықтауға арналған. Ұшқыш-шар метеорологиялық барлау құралдарының бірі. Бұлттың сыртындағы желді анықтау үшін Ұшқыш-шарға радиопилот ілінеді де, оның көрсеткіштері жерден қабылданады. Дереккөздер
Жауынгерлік жұмыс

Жауынгерлік жұмыс *Техниканы ұрыс жағдайына келтіру кезіндегі жеке құрамның жүктелген міндеттерін орындауы, нұсқаулар мен басшылықтың талаптарына сәйкес атыс жүргізуге дайындалуы. Жауынгерлік жұмыс уакыты белгіленген нормативтер мен оларды орындау сапасына карай бағаланады. *Ракеталық әскерлердің жеке құрамын арнайы дайындау бөлімі. Оның мазмүны жауынгерлік дайындықтың бағдарламасымен анықталады. Дереккөздер
Қарамұзтабан

Қарамұзтабан – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батыс сілемдері - Бежінтау және Суыршоқы тауы аралығындағы асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі - 3820 м. Батысында Қорғастың саласы - Үлкен Қазан өзені бастауынан шыпысындағы Боротала өзенінің саласы - Ортақсары бастауына соқпақ жол өтеді. Дереккөздер
Алғашқы Ашофф ошағы

Алғашқы Ашофф ошағы — Ішек криптасының, кұрт тәрізді ішектің сына тәрізді қабыну инфильтраты (сіңбесі). Ашофтың инфекциялық теориясы бойынша ол микробтың алғашқы мекендеген орны болып есептеледі. Дереккөздер
Білім берудегі авторитаризм

Білім берудегі авторитаризм - ( , - билік, ықпал) - ерік пен көзқарасын шүбәсіз және қатал зорлап міндеттеумен, беретін білімінің мазмұнын, әлеуметтік құндылықтарды және мінез-құлық нормаларын оларға иланып қабылдауды талап етумен сипатталатын оқытушы мен оқушының өзара әрекетінің түрі. Дереккөздер
Аспиратор

Аспиратор, ауа сорғыш аспап – ауаны сорып алып, ондағы шаңның химиялық құрамын, дымқылдығын анықтауға арналған аспап. Аспиратор — аспиратор — зерттеу мақсатымен ауадағы тозаңды, газдарды және жараның іріңі мен сары суын сорып алатын аспап.. Дереккөздер
Стробоскоп

Стробоскоп - эсері стробоскоптық эффектіге негізделген жылдам мерзімді қозғалысты бакылауға арналған күрал. Стробоскопиялық эффект Стробоскопиялық эффект - көз инерциясына негізделген козғалыстағы затты бірінен соң бірі жылдам келетін қыска уақыт аралыктарында байкаған кезде пайда болатын үздіксіз козғалысты көру жағдайы. Түрлері # Механикалық стробоскоп #* Айналмалы диск немесе ойықтар арқылы жарық өтетін жүйе. #* Алғашқы стробоскоптар осы принцип бойынша жасалған. # Оптикалық стробоскоп #* Жарықтың жыпылықтауын пайдаланады. #* Лазерлік немесе жарықдиодты (LED) жүйелерден тұруы мүмкін. # Электрондық стробоскоп #* Дәлдікпен басқарылатын жарық көздерін қолданады. #* Сандық дисплейі бар және жиілікті реттеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Жауынгерлік кезекшілік

Жауынгерлік кезекшілік — арнайы бөлінген күштер мен құралдар кезекшілігінің айрықша түрі. Олар ұрыс кимылдарын жүргізуде немесе кенеттен туындаған тапсырмаларды орындауда турақты әзірлікке дайын болуы тиіс. Бейбіт уақытта жоне соғыс кезінде жүзеге асырылады. Кезекші күштер мен құралдар аға командирдің өмірі арқылы, ал шүғыл жағдайларда кезекші бөлімше командирінің шешімі бойынша әрекет жасайды. Дереккөздер
Қараой үстірті

Қараой үстірті – Іле өзенінің сол жағалауындағы үстіртті тау. Географиялық орны Алматы облысы Іле ауданында, Күрті және Қаскелең өзендері аралығында жатыр. Шығысы Қапшағай бөгеніне тіреледі. Оңтүстік-шығысында бойлық бағытқа созылып Мойынқұм құмды алқабы жатыр. Оңтүстігінде Сорбұлақ көлі орналасқан. Жер бедері Үстірт бетінде бірнеше жеке таулар (Уәлитөбе, Қостөбе, Тасқара, т.б.) кездеседі. Ең биік жері Қаратөбе шоқысы (764 м). Геологиялық құрылымы Пермь жүйесінің эффузивтік жыныстарынан, саздақты шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Үстірттің сұр топырағында эфемерлі шөптер және жусан өседі. Көп жеріне егін егіледі. Дереккөздер
Шоқтас (қалашық)

Шоқтас-1—3 — палеолиттік ескерткіштер. Кентау қ. маңындағы Шоқтас саяжайының төңірегінде. 1993—2000 ж. Қазақстан—Ресей біріккен археология экспедиция (жетек. А.П.Деревянко, Ж.Таймағамбетов) ашып, зерттеген. Ескерткіштердің бір-бірінен арақашықтығы 700— 800 м. Алынған материалдар Қошқорган ескерткіштеріндегі тас бұйымдарға ұқсас. Ш. кешендері де осы археология нысандар секілді "травертинді шеңберлі" болып келеді. Экспедиция мүшелері травертин қабаттарын бұзып, одан тас құралдарын аршып алды. Қазба барысында тас құралдарының бірнеше түрлері (леваллуа жарықтықтары, үшкір тас, қырғыш, ойықты құрал, кескіш, жонғыш, түзетілген тас тіліктері мен жаңқалары, т.б.) табылған. Олар кварц, шақпақ тас, әк тас, майда түйіршікті күнтас, эффузий секілді жыныстардан дайындалған. Тас құралдарды жасау техникасында леваллуалдық дәстүр басым. Сапа жағынан бұйымдар "микро индустриялық" болып саналады. LLI.-1-ден 3743 дана. Шоқтас 2-ден 178 дана, Ш.З-тен 155 дана тас құралдары жинастырған. Бұлармен бірге плейстоценде тіршілік еткен бизон, мүйізтұмсық, бұғы, жылқы, т.б. жабайы жануарлардың сүйектері аршылған. Материалдар Өзбекстандағы Құл бұлақ сынды ескерткіштен қазып алынған индустрияға ұқсастау болып келеді. Шоқтас және Қош қорған ескерткіштерінің мәліметтері Оңтүстік Қазақстанда адам баласы бұдан 1 млн. жыл бұрын мекен еткендігін айғақтайды. Негізгі материалы мустье мен кейінгі палеолиттен мәлімет беретін Ш. кешенінің отандық археология тарихнамасындағы орны зор. Дереккөздер
Дөңбектену

Дөңбектену - # күш түсуден, шұғыл өңдеуден немесе ыстық әсерінен болатын бөлшек өлшемдерінің жекелеген- өлшемдерінің үлкеюі (ісінуі); # жалпақ дайындаманың бетіне біркелкі түсетін қысым арқылы шұңғыл (қуыс) бөлшек жасауға арналған металды қысыммен өңдеу әдісінің бір амалы. Дереккөздер
Қызыл ығысу

Қызыл ығысу – жарық көзі мен бақылаушының өзара алыстауынан немесе сәулеленуді қабылдағыштың авиациялық өрістің көзіне қарағанда әлсіздеу облыста жататындығынан болатын, эталондық спектрмен салыстырғанды электромагниттік сәулелену спектрінде толық ұзындығының үлкеюі. Жарықтың алыс галактикалардан қызылға ығысуы олардың бір-бірінен алшақтап қозғалатынын көрсетеді, және бұл Үлкен жарылысқа дәлел бола алады. Қозғалыстағы заттар толқын шығарғанда, толқынның ұзындығы мен жиілігі өзгереді. Мәселен, пойыз бір орында тұрған бақылаушыға қарай қозғалса, пойыздан шығатын дыбыстың жиілігі қозғалыссыз тұрған пойыздың жиілігінен көп болып естіледі. Бұл Доплер эффекті деп аталады. Егер пойыз бақылаушы жанынан өтіп, бақылаушыдан ұзап бара жатса, дыбыстың жиілігі азайғандай болады. Мұның себебі, қозғалыстағы пойыз шығаратын дыбыс толқындары алдын-ала шығып қойған толқындарға ілеседі не олардан алшақтайды, бұл толқындардың арақашықтығын азайтады немесе арттырады. Яғни, келіп жатқан толқындардың арасындағы уақыт азаяды немесе көбейеді. Дененің жылдамдығын осы жиіліктің өзгерісі арқылы өлшеуге болады. Жарықта да осы эффект жүзеге асады. Егер дене бақылаушыға қарай қозғалса, толқын ұзындығы спектрдің соңына қарай, "көкке" ығысып, жарқырай бастайды. Ал егер дене бақылаушыдан қарсы бағытта қозғалса, ол "қызылға ығысып", бұлдырай бастайды. Алыс галактикаларды бақылағанда, олар қызылға ығысуға ұшыраған сияқты болып көрінеді. Мұның екі себебі бар: біріншіден, галактикалар бір-бірінен алшақтап қозғалуда; екіншіден, жарық ұлғайып жатқан ғарыш кеңістігі арқылы өткенде, оның толқын ұзындығы артады, бұл да қызылға ығысу туғызады. Дереккөздер
Жауынгерлік машиналарды жүргізу

Жауынгерлік машиналарды жүргізу *ұрыс машиналарын (танк, ЖҮМ, БТР және баскалар) қозғалысын басқарудагы жүргізушілердің іс-қимылы; *әскери дайындықтың оқу пәні. Ол теориялық дайындыкты (козғалыс негіздері мен жүргізу ережелерін оқу), тренажерлерде жаттығу мен машиналарды жүргізіп машықтандыруды қамтиды. Жауынгерлік машиналарды жүргізу дағдысы тактикалық сабақтар мен жаттығуларда жетілдіріледі. Дереккөздер
Иллюзионизм

Иллюзионизм - барлық ақиқатты, әдемілікті және имандылықты иллюзия көрініс, жалған деп білетін философиялық бағыт; Кеңістік пен уакыттағы сыртқы дүниені Майяның жамылғысы дейтін упанишад және Шопенгауэр ілімдері иллюзионизм деп аталады. Дереккөздер
Лоцман

Лоцман (голл. loodsen — кемені жүргізу және man — адам) — арнайы су айдынында (порттарға кіруде, каналдарда жүзуде) кемелерді өткізетін маман адам. Онда жүзу жұмысындағы жергілікті жағдайға орайлас кемел білім талап етіледі. Дереккөздер
Ассистанс

Ассистанс - сақтандыру шарты шеңберінде, керекті мезетте, материалдық-заттық түрінде, немесе техникалық, медициналық және қаржылай қолқабыс ету арқылы, сақтанушыға көрсетілетін қызмет, көмек түрлерінің тізбесі. Саяхатшылардың шет елдерге сапар шеккенде әлеуметтік және ізгілік сипаты акциялары кауіпсіздігін қамтамасыз егуге бағытталған (ауруға шалдыққанда сәтсіз оқиғаға тап болған жағдайларда, дәрігерлік-санитарлык кызмет көрсету емделуге жатқызу, арнайы көлік, т.б.) қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Авторитарлық тәрбие

Авторитарлық тәрбие - тәрбиелеушінің еркіне бағынушылықты қарастыратын тәрбиелік концепциясы. Балалар белсенділігінің дамуын, олардың жеке даралық қабілеттерін тұншықтыратын, тәрбиелеуші мен тәрбиеленушінің арасында кері пиғыл туғызатын тәрбие. Педагогикалық басшылықтың авторитарлық стилі билік қатынастарға негізделген, оқушылардың жеке дара ерекшеліктерін мойындамайтын, тәрбиеленушілермен әрекет жолдарында адамгершілік тәсілдерін ескермейді. Авторитарлық педагогиканың принципі - мұғалім - субъект, ал оқушы - тәрбиелеу мен оқытудың объектісі. Баланы басқарудың түрлі әдістері мұқият карастырылған: қауіп, бақылау, бұйыру, тыйым салу, жазалау. Сабақ қатаң ұйымдастырылған, екпін тәрбиелік окытуға түседі. Көрнекті өкілі - Иоганн Фридрих Гербарт (1776-1841). Мұндай стиль педагогқа ерекше мамандандырылған сипат туғызады: догматизм, күнәсіздік сезімі, педагогикалық әсірелеушілік, ойларындағы кешірімсіздік. Педагогикалық қызметтері оның бір көрінісі - морализацияны пайдалану. Дереккөздер
Жоғарғы технологиялар

Жоғарғы технологиялар - өндірісте, ауыл шаруашылығында, байланыс кұралдарында, медицинада, қаржы мен коммерциялық іс әрекеттерде, білім беруде, тұрмыстық қызмет пен құралдарда, саймандарда, ақпараттық құрылымдар мен автоматикалық құралдарда фундаменталды ғылым мен қолданбалы ғылыми зерттеу нәтижелерінің ең маңызды жетістіктеріне негізделіп құрылған жаңа технологиялық процесс. Дереккөздер de:Hochtechnologie fr:Hautes technologies nl:Spitstechnologie
Критерий

Критерий - # Орындалуы қандай да бір заңның немесе тәсілдің қолданушылығын қамтамасыз ететін шарт. # Мөлшерлік бағаның өлшеуін таңдайтын белгі. * Сапаның комплексті критерийі - техникалық-экономикалық және бұйымның тұтыну сапасының біріңғай көрсеткішінің дайындалған бұйымның сапа эталонына сәйкестігі. * Тоқтап қалу критерийі - конструкторлық және техникалық нормативті құжаттарда белгіленген объектің жұмыс істемеу жағдайының белгілері. * Шекті күй критерийі - нормативті-техникалық және конструкторлық құжаттамада белгіленген объекттің күйі. Дереккөздер
Жауынгерлік машық

Жауынгерлік машық — жеке құрамның білімі, икемі мен дағды кешені, бөлімшелер, бөлімдер (кемелер) мен құрамалар жеке құрамының әр түрлі жағдайларда ұрыс қимылдарын жүргізуге және оның тағайындалуына сәйкес жаттыққандығы; әскерлердің және флот күштерінің ұрысқа әзірлігінің маңызды көрсеткіштерінің бірі. Далалық, теңіз және әуе машығын қамтиды. Дереккөздер
Мауқарұлы Абай

Мауқарұлы Абай 1956 жылы 8 маусымда Моңғолиядағы Баян-Өлгей аймағының Бұлғын өлкесінде дүниеге келген. Дәрігерлік мамандығымен қатар, жазушылықпен айналысып, «Тасқын» («Өлгей», 1984) деген аударма кітабын бастырған және сондағы «Шұғыла» әдеби журналы мен «Жаңа өмір» газетінде біршама әңгімелері мен публицистикалық мақалалары жарияланған. 1991 жылы Қазақстанға қоныс аударған соң, еларалық «Шалқар» газетінде тілші, «Ана тілі» аралығында бөлім меңгерушісі, «Қазақ елі» газетінде бөлім редакторы, еларалық «Көш» газетінің алғашқы редакторы болып қызмет атқарған. Қазір «НұрМүбәрәк» баспасында редакторлық қызметте. Осы мерзімдік басылымдарда шеттегі қазақтар өмірінен «Жүз жылғы көші-қон» атты Моңғолиядағы қазақтар туралы тарихи-эссесі, «Ұлт қамы, сонсоң қарын», «О қазақ пен бұ қазақ», «Жылқы мінез қазақтың жерсінбеген жері бар», «Аймақтың шаңырағын көтеріскен», «Дәстүр үшін жан пида» сынды көптеген ой-толғаулары жарияланған. Түрік-моңғолдың көне әдеби мұрасы «Алтын шежірені» («Өнер», 1998) қазақшаға тәржімалап, жеке кітап етіп бастырды. Еңбектері «Көш — керуен» (Алматы, 1997), «Парасат падишасы» («Атамұра», 1998), «Ата салтыңды аяла» («Ана тілі», 1998), «Қазақ диаспорасының ана тілі мәселелері» (Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы, 2000), «Алғашқы ұстаз» (Алматы, 2000) атты жинақтарға жекелеген туындылары енген. Тибет халқының ғибратнамалық кітабы «Субашид» («Аударма» баспасы, 2004) кітабы жарық көрген. «Мөлдір бұлақ» республикалық балалар журналына, «Әсемай», «Жұлдыз» журналдарында ғибратнамалық әңгімелері жарық көріп келеді. «НұрМүбәрәк» баспасынан балаларға арналған «Он екі маржан», «Сахаба жұлдыздары», «Он екі пайғамбар» кітапшалары шыққан. «Құбыланама» діни эсселер (2009) кітабы жарық көрген. Дереккөздер
Ағын (физика)

Ағын - ортада одан өзгеше параметрлер және ағатын сұйыктар мен газдардын ағу калпы.Адрон ағыны тар конуста бір бағытта ұшатын бірнеше элементар бөлшектерден түзіледі. Ағынның пайда болуының физикалық себебі — кварктың немесе глюонның жоғары энергиямен адронизациясы (пион массасынан әлдеқайда көп). Табиғатта адрон ағындары тек жасанды түрде, жоғары энергия физикасындағы эксперименттерде түзіледі. Қазіргі эксперименттердегі адрон ағындары Эксперименталды түрде адрон ағындары бөлшектер детекторының калориметрінде зарядталған бөлшектер қалдырған энергияны талдау арқылы зерттеледі. Әдетте, калориметр адрондардың "жарықтандырылған" энергиясы өлшенетін көптеген шағын жасушаларға бөлінеді, яғни зарядталған бөлшектердің немесе фотондардың калориметр материалымен әрекеттесу энергиясы. Ұяшықтар ағын үшін жеке бөлшектердің рөлін атқарады және олардан ескісін қалпына келтіруге және оның кейбір сипаттамаларын өлшеуге болады. Адрон ағындарын зерттеу үшін қажет маңызды эксперименттік әдістердің мысалдары: * Реактивті қайта құру (мысалы, қарапайым конустық қайта құру алгоритмі немесе kT алгоритмі) * Реактивті бейтарап компонентті өтеу әдісі (бейтарап бөлшектермен тасымалданатын энергия) * Кварк хош иісін белгілеу (мысалы, b-таңбалау). Ағынның түзілуі Ағындар реактивті заттар партондар, кварктар немесе глюондар шашырайтын немесе туатын қарапайым бөлшектердің шашырау процестерінде пайда болады. Ағындар пайда болатын типтік процестер-электрон мен позитрон күйінің жойылуы гамма-квант/Z-бозон, оның ыдырауы кезінде 2 кварк түзіледі. Әрі қарай кварктар адронизацияланып, ағындар түзеді. Мұндай оқиғалар алғаш рет (олар екі ағынды оқиғалар деп аталады) 1975 жылы SLAC зертханасында (АҚШ) SPEAR электронды-позитронды коллайдердегі эксперименттерде байқалды. Протондардың шашырауы кезінде ағындармен белгілі бір күйді алу ықтималдығын кванттық хромодинамиканың пертурбативті әдістерін және протондағы партондардың таралу функцияларын қолдана отырып есептеуге болады. Дәлірек айтқанда, екі кварктың туу қимасын санауға болады, мысалы, ағашқа жақындағанда, кварктардың импульстары оқиғадағы ағындардың бағытына сәйкес келеді. Сілтеме * М. Пескин и Д. Шредер, «Введение в квантовую теорию поля» (Westview, Boulder, CO, 1995 г. (англ.) или «РХД», 2001 г. (рус.) ) * Б. Андерссон, «Лунд модель» (Cambridge University Press, 1998 г.) (англ.) * Открытие струй: Г. Хансон и др., Подтверждение струйной структуры рождения адронов при e+ e- аннигиляции, Phys.Rev.Lett.35:1609 (1975). (англ.) * Струнная модель для струй: Б. Андерссон и др., «Фрагментация партонов и струнная динамика», Phys. Rep. 97, 31-145 (1983). (англ.) * Алгоритмы реконструкции струй: С. Д. Эллис, Д. Е. Соупер, «Алгоритм последовательного комбинирования для струй в адронных столкновений», Phys. Rev. D48, 3160-3166 (1993). (англ.) * Эффект гашения струй: М. Жюлиасси и др., «Гашение струй и радиационные потери энергии в плотной ядерной материи», в Кварк-глюонная плазма 3 под ред. Р. С. Хва и К.-Н. Ванга (World Scientific, Singapore, 2003). (англ.) * Лекции по КХД и струям: Г. Стерман, «КХД и струи» Дереккөздер
Қарасай мұздығы

Қарасай – Теріскей Алатауының солтүстік беткейіндегі қазан шұңқыр тұрпатты мұздық. Байынқол өзені алабында. Аумағы, жер бедері Ұзындығы 4,8 км оның ашық жері 4,3 км. Мұздықтың жалпы ауданы 9,7 км 2 , мұның ішіндегі фирн алаңы 3,6 км 2 , мұздық тілінің ашық жері 5,8 км 2 . Морена басқан бөлігі 0,3 км 2 . Биік жері - Қарасай шыңы (4520 м). Мұздық 3980 м биіктіктен басталып, 3570 мге дейін төмендейді, қалыңдығы 84 м, көлемі 0,81 км 3 . Қарасай моренамен бөлінген үш тармақтан тұрады. Соңғы кездері жылына 10 м-дей қысқаруда. Дереккөздер
Имманенттік философия

Имманенттік философия - философиялық бағыт ретінде мүмкін болатын тәжірибемен шектеліп, ал тәжірибе тек сананың ішінде болуы мүмкін, сондықтан болмыс саналы болмыс, болмыс санадан тысқары шықпайды. Имманентті философия өкілдері Шуппе, Циен, Рейхман т.б. осы қөзқарасқа позитивисттер де жақын. Дереккөздер sk:Imanentizmus
Кризистік

Кризистік Кризистік масса Ядролық бөліну реакциясы өшпейтін заттың ең аз массасы. Кризистік температура 1. Заттың кризистік күйінің температурасы. Газ және сұйық айырмасы жоғалатын ең төмен температура; 2. Жоғары өткізгіштік күйден қалыптыға өткен кездегі асқын өткізгіштіктің өту температурасы. Кризистік нүкте Күй диафаммасында заттың кризистік күйін бейнелейді. Кризистік құбылыс Eкінші текті фазалық өту температурасы және кризистік нүкте маңайында байқалатын арнайы құбылыс. Кризистік көлем Заттың кризистік күйдегі көлемі. Кризистік параметр Кризистік нүктедегі күй параметрінің мәні. Кризистік ток Одан жоғарылатылған кезде жоғары өткізгіш қалыпты күйге өтетін жоғары өткізгіштегі тұрақты өшпейтін электр тогының шекті мәні. Кризистік қысым Заттың кризистік күйіне сәйкес қысым. Кризистік магнит өрісі Одан жоғарыда, өрістің жоғары өткізгішке толық немесе бөліктеп енуі өтетін магнит өрісі кернеулігінің сипаттас мәні. Кризистік күй Заттың сұйық және газ тәрізді фазалары арасында айырмашылығы болмайтын күйі. Дереккөздер
Көгілдір крест және көгілдір қалқан ассоциациялары

Көгілдір Крест және Көгілдір Қалқан Ассоциациялары (кауымдастықтары) - АҚШ-тағы жекеше коммерциялык сақтандыру жүйесімен қамтылмаған, тұрғындар денсаулығын сақтандырудағы кіріссіз сақтандыру Ассоциациялары. Олар 30-жылдары пайда болған. Қазіргі таңда ең қуатты сақтандыру компаниялары Ассоциацияларының бірі саналады. Дереккөздер
Бабеш түйіндері

Бабеш түйіндері (Corpora- Ваbеs -Negri, (V.Babes 1854-1926, румындық бактериолог, А.Negri 1876-1912, итальяндық патолог), синоним Бабеш-Негри денешіктері, Бабеш түйіндері, Негри денешіктері) — Бабеш түйіндері, тельца Бабеш-Негри. Құтырғанда гиппокамп клеткаларында табылатын цитоплазмалык эозинофильдік шоғырлар. Дереккөздер
Ұшқыштарды дайындау

Ұшқыштарды дайындау (Летная подготовка) — авиацияның ұшқыштар құрамын әскери дайындықтан өткізудің негізгі түрі. Оған ұрыстық және арнайы міндеттерді ойдағыдай орындауға арналған ұшу практикасының арнайы мәселелері (ұшу, қону, ұшақты әуеде басқару), құралдар (аппаратура) мен ұшақтың қаруларын қолдануды меңгеру қамтылады. Ұшқыштарды дайындау ұшу бөлімдері мен бөлімшелерінің ұрысқа үнемі дайын болуын, сондай-ақ ұшқыштар құрамының біліктілігін үздіксіз көтеріп отыруын қамтамасыз етеді. Дереккөздер