kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Валюта қоры

Валюта қоры — мемлекеттің валюта курсына ықпал ету мақсатында валюта интервенциясын жүргізуге пайдаланылатын орталық банкісіндегі алтын және шет ел валютасынан тұратын қоры. Алтын монометализмінің алынып тасталуына (1929 — 33) байланысты валюта қорының қазіргі рөлі мен мазмұны жекелеген елдер үшін бірдей емес. АҚШ-та валюта қоры өзінің нақты мәнін жоғалтқан. Себебі, федеральді резервтік банктер валюта интервенциясының едәуір бөлігін “своп” (қолма-қол) операцияларына байланысты қаражаттар есебінен жүзеге асырады. Ұлыбританияда валюта қоры валюта интервенциясын жүргізуді тоқтатып, қазір мемлекеттің барлық ресми алтын-валюта резервімен біріктірілді. ҚР Ұлттық банкі жалпы ақша-несие саясатының бір құралы ретінде валюта рыногындағы операцияларға араласады. Ол теңгенің айырбас курсын реттеп отыру және ақша массасының өсуін тежеу үшін алтын және шет ел валютасы резерві есебінен шет ел валюталарын валюта рыногында сатып отырады. 1995 — 97 ж. таза шетелдік активтердің өсуі ҚР Үкіметіне берілетін кредиттердің өсуіне ықпал етіп, кейіннен Ұлттық банктің екінші деңгейдегі банктерге берілетін кредиттерінің көлемін қысқартты және ҚР Ұлттық банкінің қысқа мерзімді ноттарын сату есебінен ақша массасының өсуін төмендетті. Бұл — валюта курсы саясаты мен айналыстағы ақша массасын реттеу саясаты арасында қайшылық тудырды. Ұлттық банктің теңгенің айырбас курсын реттеуге араласу дәрежесінің азаюы мұндай қайшылықтың алдын алмағанымен, өз кезегінде ақша массасына валюта интервенциясының ықпал ету тиімділігін төмендетеді. Дереккөздер
Вандализм

қаласын тонауы мен бүлдіруі]] Вандализм — мәдени-тарихи ескерткіштерді, басқа да рухани мәдениет құндылықтарды, қоғамдық орындардағы мүліктерді аяусыз, қасақана жою, қиратып бүлдіру, тып-типыл тонау әрекеті. Әдетте ол жабайылық пен зұлымдықтың шектен шыққан бір түрі есептеледі. Вандализм сөзі 445 жылы Рим қаласын басып алып, мәдениет туындыларын қиратқан және тонаған ежелгі герман тайпасы Вандалдардың （vandalі） атынан шыққан. Әрине, Вандалдар тарихтағы ең бұзғыншы халық болды деу қиын, одан неше есе өткен тарихи мұраларды қиратып-тонау оқиғалыры тарихта көп кездеседі. Бірақ, Британия ақыны Джон Драйден Вандалдар туралы: "Готтар, Вандалдар , солтүстіктің дөрекі жабайылары барлық бағалы мұраларды қиратып бітті" - деп жазып қалтырған екен. Бұл сөз бағалы тарихи мұраларды бұзып шағушыларды айыптауға мысал ретінде қолданылған. Тарихта ауыр деңгейдегі, тіпті жан түршігерлік зұлымдық деңгейіндегі ірі вандализм мысалдары ретінде христиандардың ежелгі пагандық сенімдегі мәдениет ошақтарын талқандауын, арабтардың шапқыншылық жасап барған өңірлердегі халықтардың дәстүрлі сенімі мен мәдениетін исламға қайшы келді деп қиратуы мен құртуын, Испандардың латын Америкасындағы талай ежелгі өркениет мұраларын тонап, қиратуын, Ағылшын-Француз отаршылдарының Азияда, Африкада және Америка құрлығындағы жергілікті мәдениеттерді қиратуы мен тонауын, орыс отаршылдығының Орталық Азияда талай ежелгі мәдени мұраларды талқандап, тонауын, Қытайлардың Шығыс Түркістанда және Тибетте талай мәдени мұраларды құртуын, "мәдени революция" желеуімен өз халқының да ежелгі мұраларын коммунистердің қиратуын, тіпті қазіргі Ресей шапқыншыларының Украинада басып алған территориядағы мәдени мұраларды қиратып, талай мұраларды ұрлап кетуін айтуға болады.Олардың бәрінде де адамзаттық мәдени құндылыққа жасалған вандализмдік қылмыс табы бар. Вандализм термині алғаш рет француз революциясы кезінде, 1794 жылы қаңтарда Анри Грегуар （Henri Grégoire）Blois жеріндегі Конституциялық епископқа （constitutional bishop) есеп бергенде Вандализм сөзін тұңғыш рет қолданып, республикашылдар армиясының қылмыстарын айыптаған. Вандализм әдетте “агрессия” (“саяси күш қолдану, әскери шабуыл жасау”) деген ұғыммен тығыз байланысты. Әлеум.-экономикалық тегі мен хал-ахуалына, діни нанымына орай белгілі бір топты қуғындап, геноцидке ұшыратуға, мекенінен көшіріп жіберуге қатысы бар мемл. және қоғамдық негіздегі құрылымдардың іс-әрекеттері, көбінесе, В-ге ұласып жатады. Оның себеп-ауаны әр қилы болады. Мәселен, Вандализм әрекеті формалды лидерлердің бұйрығымен, топтың, тобырдың қаскөйлігімен, саяси, ұлттық не діни әуейіліктен туындаған әлдеқандай мақсат-мұратты көздегендіктен, сондай-ақ, ашу-ыза ырқымен, өш алу пиғылымен жасалуы мүмкін. Қазіргі кезде Вандализм сипатындағы қылмыстар көбейіп отырғаны байқалады. Осыған орай ҚР Қылмыстық кодексіне арнайы бап енгізіліп, қаскөйлік әрекет жасаушыларды жазалау шаралары көзделген. Тағы қарағыз * Сынған терезелер теориясы * Азаматтық тәрбие Дереккөздер
Варваризмдер

Варваризмдер(грек. barbarіsmos — бөтен елдік) — сөйлеу не жазу кезінде орынсыз қолданылған басқа тілден енген сөздер. Мысалы, қазақ тіліндегі 19-шы ғасырдағы кейбір жазбаларда араб, парсы сөздерінің, 20-шы ғасырдағы ауызекі тіл мен жазбаларда орыс сөздерінің орынсыз қолданылуы жиі байқалған. Ғылым, техника жаңалықтарына, т.б. байланысты бір тілден екінші тілге сөз ауысып отырады. Мұндай қажеттіліктен болатын тарихи құбылыстар Варваризмге жатпайды. Дереккөздер
Вариация

Вариация( — өзгеріс)— # музыкада — кең таралған дамыту тәсілі, музыкалық тақырыпты өзгерту; вариациялық форманың құрамдас бөлігі; # балетте — техникалық жағынан күрделі, шағын, жеке адам орындайтын классикалық балет биінің түрі. Жылдам, ойнақы биленеді. Вариация - функцоналдың немесе оның аргументінің ең аз ығысуы. Вариация деп, тура мағынада жеке деректердің өзгеруі, бір нәрседегі ерекшеліктер, вариациялар; 2) (биол.) белгілі бір организмнің түріне байланысты құрылысындағы өзгерістердің пайда болуы, түрленуін айтады. Математикада вариация түсінігі - өзгергіштік сызығындағы кездесу жиілігін көрсететін ең жоғарғы нүкте. Жеке варианттардың жиілігін және вариациялар көлемін көрсететін белгі - өзгергіштіктің қисық вариациялық қисық сызық делінеді. Лингвистикалық мағынада вариация деп айтылым кезінде сөздердің дыбыстық өзгеріс нәтижесінде сол тілдің дыбыс қорында жоқ басқа бір дыбысқа ұқсап айтылуы. Вариацияны С.Кеңесбаев, Т.Жанұзақов белгілі бір фонеманық дыбысталуында я айтылуында аз да болса оттенок я өзгешелік болу жағдайы; мысалы: эти сөзіндегі э — келте; это, э дегендердегі, э ашық деп көрсеткен. Дереккөздер
Вариациялық есептеу

Вариациялық есептеу–— математиканың функционалдар экстремумдарын зерттейтін саласы. В. е-дің ең қарапайым есебі мынадай: F(y)авf(x,y,y,)dx. F(у) функционалы туындысы бар функциялар жиынында әрбір y(x) функциясы үшін анықталған. Берілген F(y) функционалы өзінің ең кіші мәнін қабылдайтын y y(x) функциясын сол жиыннан табу керек. В. е-дің теориялық негіздері Л. Эйлер мен Ж. Лагранж еңбектерінде қаланды. Олардың зерттеулері нәтижесінде қарапайым есептің шешуі болатын y(x) функциясы: f/y—d/dx(f/y)=0 теңдеуін қанағаттандыруы қажет екендігі анықталды. Соңғы теңдеу Эйлер теңдеуі деп аталады. Кейінгі уақыттарда В. е. идеялары жан-жақты дамыды. F(y) функционалы көп айнымалылы у(х1,..., хn) функцияларының жиынында қарастырылған жағдайда Эйлер теңдеуі дербес туындылы теңдеуге айналады. Қарапайым есептерге қосымша шарттар қою арқылы шартты экстремум есептері пайда болды. Олардың қарапайым түрі — изопериметрлік есеп (мыс., периметрлері бірдей фигуралардың ауданы ең үлкенін табу есебі, т.б.). Шартты экстремум есебінің дамуы нәтижесінде 20 ғ-дың ортасында тиімді басқарудың матем. теориясы дүниеге келді. В. е. теориясының тағы бір даму бағыты — дифференциалдық теңдеулер үшін қойылатын есептерді шешудің вариациялық тәсілі. Бұл тәсіл белгілі бір функционал үшін Эйлер теңдеуі болатын дербес туындылы теңдеуді шешуге қолданылады. Мұндай теңдеудің шешімі сәйкес функционалдың минимумын тура табу нәтижесінде анықталады. Сондықтан бұл тура табу тәсілі деп аталады. Ал ол қолданылатын есептер матем. анализдің көлемді бір тарауын құрайды. Республикада өз зерттеулерінде вариациялық тәсілді шекаралық есептерге алғаш рет 1950 — 60 ж. Т. Аманов, Қ. Наурызбаев, Е.Смайылов, т.б. қолданды. Кейінгі кезде В. е. тәсілдерін пайдаланған ғыл.-зерт. жұмыстарының ауқымы кеңеюде. Пайдаланылған әдебиет
Павел Николаевич Васильев

Павел Николаевич Васильев (Лақап аты — Мұқан Башметов; 5 қаңтар 1910, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы - 16 шілде 1937, Мәскеу) - орыс ақыны, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Өмірбаяны * Қиыр Шығыс мемлекеттік университетінде (1926) оқиды. * Мәскеу жұмысшы факультетінде (1927) оқыған. * 1930 жылдары "Голос рыбака" газетінің Каспий мен Аралдағы меншікті тілшісі болған. Өлімі 1937 жылы 6 ақпанда ол тұтқындалды. 15 шілдеде КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны Сталинге қастандық жасауды жоспарлаған деген «террористік топқа» қатысты деген айыппен өлім жазасына кесті. 1937 жылғы 16 шілде күні атылды. Ақтау Ол 1956 жылы 20 маусымда КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасының шешімімен «қылмыс құрамының болмауына байланысты» қайтыс болғаннан кейін ақталды. Шығармалары Алғашқы өлеңдері 1926 ж. жылдан бастап жариялана бастаған. * "Алтын барлауында" (1930) * "Тайга адамдары" (1931) атты очерктер жинағы * "Астрахан хаттары" * "Еділ атырауында" * Арал очерктері жарық көрген. * Ақын "Жаз" (1932) * "Тамыз" (1933) * " Фома шаһзада" (1936), т.б. поэмаларын жазған. * "Салт аттылар" * "Бүркітпен аң аулау" * "Серке туралы жыр", т.б. қазақтың аңыз-әңгімелеріне құрылған шығармалары "Песни киргиз-казахов" ("Қырғыз-қазақ әндері", 1932) ұжымдық аудармалар жинағына енген. Мұқан Башметов деген бүркеншік атпен * "Бал ашу" * "Айырылысу" * "Мен, Мұқан Башметов бір кесе қымызды сіміргенде" * "Ертіс бойында" * "Семей түбіндегі бақша" * "Қоянды жәрмеңкесі" өлеңдерінің авторы. * І.Жансүгіровтің "Дала" поэмасынан "Арнауды" ("Посвящение") орыс тіліне аударған, сонымен бірге татар, башқұрт, чуваш, тәжік, т.б. тілдерден аударма жасаған. Дереккөздер
Васильев алтын кен орны

Васильев алтын кен орны – Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласының оңтүстік-батысында 150 км қашықтықта орналасқан. 1946 жылдан кен қазыла бастады. Құрамы Кентас құрамы: пирит, арсенопирит, сфалерит, галенит, халькопирит, алтын, кварц, графит, карбонаттар.
Анатолий Шьяпович Васимов

Васимов Анатолий Шьяпович(1953 жылы туған) – ҚР ҚК Әуе Қорғаныс күштерінің қолбасшысы, авиация генерал-майоры. 1993 – 1998 ж. Әуе шабуылынан қорғаныс әскерлерінің қолбасшысы, ҚР ҚК Бас штабы бастығының 1-орынбасары болды. 1998 жылы 31 тамызда ҚР ҚК Әуе Қорғаныс күштерінің қолбасшысы болып бастады. Кейіннен звено, эскадрилья, полк басқарды. Әуе шабуылынан қорғаныс әскерлерінің авиация бастығы және ҚР Әуе шабуылынан қорғаныс әскерлерінің 1- орынбасары болып кызмет атқарды. 1993 жылдың қазан айынан 1998 жылдың наурыз айына дейінгі аралықта Әуе шабуылынан қорғаныс әскерлерінің қолбасшысы, ал сәуір айынан ҚР ҚК Бас штабы бастығының 1-орынбасары болды. 1998-2000 жылдары Әуе қорғаныс күштерінің қолбасшысы болды. Дереккөздер
Ватт

Ватт (қазақша қысқартылуы Bт, халықаралық белгіленуі W) – қуат бірліктерінің халықаралық жүйесіндегі (СИ) әмбебап өлшем бірлігі. 1 Вт 10 7 эрг/с 0,102 кгк·м/с 1,36·10 -3 а. к. Техникада Вт-тың еселік бірліктері: киловатт (1 кВт 10 3 Вт) және мегаватт (1 МВт= 10 6 Вт) кеңінен қолданылады. Өлшем бірлігі бу машинасын ойлап тапқан шотланд-ирланд өнертапқышы Джеймс Уатт құрметіне қойылған. Еселік және үлестік бірліктер Дереккөздер
Ваттметр

Ваттметр(ватт және грек. metrй› – өлшеймін) – тұрақты және айнымалы ток тізбегіндегі актив қуатты өлшеуге арналған электрлік құрал. В. жұмысы 2 ораманың (ток және кернеу орамаларының) өзара әсерлесуіне негізделген. Дереккөздер
Әбдікерім Ережепұлы

Әбдікерім Ережепұлы (1867, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы — 1936, ҚХР-дың Шыңжаң өлкесі, Алтай аймағы) — қоғам қайраткері, ағартушы. Найман тайпасы Көкжарлы руынан шыққан. Санкт-Петербург орман ш. ин-тында оқып жүргенде еліне келіп, болыстыққа сайланған. Әбдікерім Ережепұлы елді жаңаша басқаруға талпыныс жасайды. 1904 ж. Шыңғыстайда орысша-қазақша оқытатын төрт сыныптық мектеп ашқан. Онда орыс мұғалімдері, ақын С. Торайғыров ұстаздық еткен. 1913 ж. қыздарды еріксіз атастыруды және әмеңгерлікті жою туралы алты тармақты заң жобасын жасап, бекіттірген. Осы ережені іске асыруды қолға алған. 1920 ж. Семейде өткен Алашорда съезінде Әбдікерім Ережепұлы үкіметтің аймақтық к-нің мүшесі болды. 1928 ж. кеңес үкіметі органдарының құдалауына шыдамай, Қытайға өтіп кетуге мәжбүр болды. Ленинград (Санкт-Санкт-Петербург) ун-тінде оқыған ұлы Қамбар, Мәскеу сауда ин-тында оқыған ұлы Шабдан аймақтың ағарту-мәдениет жұмыстарына қатысады. Әбдікерім Ережепұлы қайтыс болғаннан кейін бір жылдан соң екі ұлы да тұтқындалып, ату жазасына кесілді. Әбдікерім Ережепұлының өлеңдері мен әндері ел аузында сақталған.1936 жылы дүниеден өтті. Дереккөздер
Василий Васильевич Великанов

{{Музыкант { } { Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері } }} Василий Васильевич Великанов (25.04.1899, Ресей, Санкт-Петербург қ. – 29.01.1969, Алматы) – сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1958). Өмірбаяны Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) консерваториясының композиция класын (1930), фортепьяно класын бітірген (1931). Алғашқы шығармалары Ленинград театрларында жұмыс істеген кездерінде жазылды. Онда, негізінен, камералық-аспаптық музыка (фортепьяно мен скрипкаға арналған сонатталар, трио, симфонетта), сонымен қатар, әндер мен романстар (Г. Гейне өлеңдеріне цикл) жазды. 1935 – 36 жылдары Ресейдің солтүстік облыстары бойынша Этнография институты мен Композиторлар одағы ұйымдастырған музыкалық-этнографиялық экспедицияға қатысып, халық шығармшылығын зерттеумен айналысты. Шығармашылығы 1937 жылы арнайы шақыртумен Алматыға келіп алғашқы қазақ ұлттық балеті "Қалқаман – Мамырды" (либреттосын жазған М. Әуезов) жазды (балет 1938 жылы қойылды). Бұдан кейін "Тұтқын қыз" операсын (либреттосын жазған Ғ. Мүсірепов) және "Райхан" кинофильміне музыка жазды. В. Великанов Қазақ академиялық опера және балет театрында ұзақ жылдар еңбек ете жүріп, кәсіби қазақ музыкасының дамуына үлес қосты. "Ленинградтық өрендерім" вокалдық-симфониялық шығармасын (1942), "Амангелді" симфониялық поэмасын (1944), "Көктем әні" атты хор және симфониялық оркестрге арналған поэма (1946), "Қазақ симфониясын" (1947), сонымен қатар, оркестрлік пьесалар, фантазия, камералық-аспаптық шығармалар, ән-романстар, спектакльдер мен кинофильмдерге музыка жазды. 1951 жылы "Қамбар – Назым" балеті (либреттосын жазған Н. Баймұхамбетов) қойылды. 1951 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқытушы болды. Марапаттары * Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1958). * "Құрмет белгісі" ордені. Дереккөздер
Венерология

Венерология (лат. venus – махаббат құдайы және грек. logos – ілім) – клиник. медицинаның венералық ауруларды зерттейтін саласы. Қазіргі уақытта 20-дан астам венералық аурулар (хламидиоз, трихомоноз, кандидоз, микоплазмоз, жыныстық ұшық, қасаға биттеу, бактериалды вагиноз, лямблиоз, т.б.) анықталды. Қазақстанда В. саласындағы ғыл.-зерт. жұмыстары 1931 ж. Қазақ АКСР-і Денсаулық сақтау халкоматының Тері-венерол. институтты ашылғаннан кейін басталды. Осы салада сондай-ақ республикадағы мед. ин-ттары мен Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тының тері және венералық аурулар кафедраларында 900-ден астам дәрігер-венерологтар жүйелі зерттеулер жүргізуде. Кейінгі жылдары аталған ауруларға жүре пайда болатын иммундық тапшылық синдромы (ЖИТС) ауруы қосылды. Республикада венералық аурулардың эпидемиологиясы және олардан арылу шараларын ұйымдастыру мәселелері (М.Омаров, т.б.) зерттелді. Мерез ауруын анықтауда және оны басқа аурулардан ажыратуда Вассерман реакциясының, басқа да серологиялық реакциялардың мәні (М.Б.Брагина, С.Темірғалиев, Л.А.Пшеничная, Д.А.Азизов, т.б.) анықталды. Создың, оған қосарлас аурулардың клиникасы, анықтау әдістері мен емдеу тәсілдері жөніндегі зерттеулер (Омаров, Б.А.Теохаров, И.М.Омаров, В.В.Калугин, К.Ақышбаева, т.б.) аяқталды. Мерезді емдеуге арналған вибрамицин (Е.Р.Федотов), созылмалы простатитті емдеу тәсілі, оған қажетті құралдар (Калугин, т.б.), құрғақ уретроскопия жасау тәсілі мен оған қажетті құралдар (Калугин) ғыл.-тәжірибелік жаңалық ретінде танылды. Уреплазманың экспресс-диагностикасына қоректік сұйық орта (Калугин, Г.М.Тонконогова, т.б.) өңделді. Жыныс қатынасы арқылы берілетін ауруларға клиник.-лабораториялық, мед.-әлеум., электрондық-микроскоптық зерттеулер (М.Шәкіров, т.б.) жүргізілді. Мерез бен созды ерте анықтау үшін иммунодиагностик. клетка тесі (Л.М.Тимофеева, В.Л.Рыбкина) жасалды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Михаил Иванович Венюков

ВЕНЮКОВ Михаил Иванович (5.7.1832, Ресей, Рязань губ. Никитинское с. — 17.7. 1901, Франция, Париж) — орыс географы, саяхатшы және этнограф, генерал-майор. Орыс геогр. қоғамының мүшесі. Бас штаб академиясын бітірген (1856). Қиыр Шығысқа (1857 — 59), Памир мен Жетісуға (1859 — 60), Кавказға (1861 — 63), Жапонияға, Қытайға (1869 — 71), Түркияға (1874), Үндістанға, Солт. Африкаға, Солт. және Оңт. Америкаға, т.б. жерлерге ғылыми саяхаттар жасады. Орыс табиғат зерттеушілерінің 1-съезін ұйымдастырушылардың бірі (1868). В. — физ. география оқулығының, этнографиядан, тарихтан жазылған еңбектердің авторы. Орыс геогр. қоғамының қазақ даласына жіберілген әскери барлау экспедициясы мен топографтар партиясын (1859 — 60) басқарды. Оның жетекшілік етуімен Іле және Шу өзендерінің алабы мен Ыстықкөл (Қырғызстан) маңын картаға түсіру жұмыстары жүргізілді. Зерттеуші еңбегінде өзі болған жерлердің физ.-геогр. жағдайларын сипаттап жазды. Сихотэ-Алиньдегі асу, Куриль аралдарындағы мүйіс В-тың есімімен аталады. Венюков Михаил Иванович (1832-1901, Ресей) — саяхатшы-ғалым, физикалық география оқулықтарының, этнография, тарих, картография, геология және статистика бойынша жазылған көптеген құнды еңбектердің авторы. 1859-60 ж. Венюков Жетісуда әскери-барлаушылар экспедициясын және топографтар тобын басқарды. Өзінін, бірқатар еңбектерінде ұлы жүз қазақтарының және шекара бойында көшіп-қонып жүрген далалықтардың этнографиялық сипаттамаларын жасаған. 1868 ж. C. Петербургте Венюковтың "Путешествия по окраинам русской Азии" атты көлемді еңбегі жарыққа шықты. Осы енбектегі "Очерки Заилийского края", "О внешней торговле через Западную Сибирь", "Колонизация русской Азии" атты тарауларда Қазақстан, оның ішінде Жетісу туралы құнды деректер келгірілді. Пайдаланылган адебиет ""Казак инциклопедиясы"", II том Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
Жоғарғы Берёзовка (Шығыс Қазақстан облысы)

Жоғарғы Берёзовка — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Глубокое кентінен солтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1920 жылы полиметалл кенін өндіруге байланысты қаланған. Дереккөздер
Ветеринария

Ветеринария; (лат. veterinarius — малды бағып—қарайтын қызметкер, жануарларды емдейтін маман) - жануарлар ауруларының алдын алу, оларды емдеу, мал дәрігерлік сараптау және тексеру арқылы санитарлық тұрғыдан таза жануарлар өнімдерін өндіру нәтижесінде, адамзатты антропозооноз (адамға жұғатын) ауруларынан сақтау, сыртқы қоршаған ортаны қорғаудағы ветеринарлық-санитарлық проблемаларды шешу мәселелері туралы ғылыми ілім. Жануарларды емдеу туралы көне мәліметтер 4 мыңыншы жылдардан бері белгілі. Ветеринарияның дамуы медицина, биология, химия, физика және т.б. табиғаттану ғылымдарының дамуымен тікілей байланысты. Ветеринарияның ғылым ретінде қалыптасуына К. Алкмеон, Гиппократ, К. Гален, К. Буржела, Э. Дженнер, В. И. Всеволодов, К.И. Скрябин, С.Н. Вышелесский және т. б. ғалымдар атсалысқан. Ветеринария — қалыпты анатомия, гистология, физиология, биохимия, патологиялық анатомия және физиология, ветеринарлық микробиология және вирусология, эпизоотология, паразитология, ветеринарлық санитария, ветеринарлық-санитарлық сараптау, клиникалық анықтау (диагностика), емдеу (терапия), хирургия (оташылық), фармакология, жануарлар гигиенасы, ветеринарлық акушерлік және гинекология сияқты ғылыми салаларды біріктіреді. Ветеринарияның алдыңда тұрған кезек күттірмейтін мәселелер: жануарларды жұқпалы аурулардан қорғаудың жаңа әдістерін (оның ішінде вирусты және гельминтозды — құрт ауруларды) табу, осы аурулардан адамзатты қорғау, елі- міздегі ветеринарлық жағрапияны зерттеу арқылы жұқпалы аурулар таралуының алдын алу, шаруашылық қожалықтарындағы малдарды жұқпалы аурулардан сақтау және ауырған малды емдеу, сөйтіп, мал басының көбеюіне тікелей ықпал ету. Дереккөздер
Вето

Вето ( – тыйым саламын) – # белгілі бір шешімге құқықтық органның немесе тұлғаның жазбаша, яки ауызша тыйым салуы; # бір өкімет органының өзге билік органының қаулысына үзілді-кесілді немесе шартты-шектеулі тыйым салуы; # халықаралық құқықта БҰҰ Жарғы Тыйым салу; күшін жою. Әлдебір іске өкілеттелген адамның немесе органның шешіміне ауызша немесе жазбаша тыйым салу. Құқықты — биліктің бір органының, екінші біреуінің қаулысына сөзсіз тыйым салуы. Дереккөздер
Взвод

Взвод — рота мен батареяның құрамына кіретін бөлімше. Бөлімдердің, құрамалардың, басқармалардың және мекемелердін құрамында жеке өзіндік штат бойынша жеке взводтар болуы мүмкін. Взводтык құрылым әлемнін көп мемлекетгерінің барлық әскерлерінін және арнаулы әскерлерінін түрлерінде, сонымен катар жабдықтау және қызмет көрсету болімдері мен бөлімшелерінде бар. Мотоатқыш, мотожаяу әскер, жаяу әскер, парашютті-десантты, танк артиллериялық, минаатарлық, танкіге карсы, барлау, байланыс, басқару, коменданттық, қозғалысты реттеу, медициналык-санитариялык, шаруашылык, камтамасыз ету, қызмет көрсету взводтары және басқа взводтар бар. Әдетте 2-4 бөлімшеден (есептоптан, экипаждан) тұрады. Дереккөздер hu:Szakasz
Виза

Виза ( – қаралған) – адамның паспортына не өзге төлқұжатына қойылатын белгі. Ол құжат иесіне мемлекеттен кетуге не осы мемлекеттің шегіне келуге немесе оның аумағы арқылы өтуге рұқсат етілетіндігін айғақтайды. Ол белгілі бір мерзімге беріледі. Дереккөздер
Викинг (ғарыштық аппарат)

Викинг– АҚШ-тың Марсты зерттеуге арналған орбиталық-қону ғарыштық аппараты. 1975 ж. В.-1 және В.-2 ұшырылған. Марсқа 1976 ж. жеткен. Сөйтіп, алғаш рет Марс бетінің фото теледидарлық кескіні түсіріліп, жерге жеткізілді. Дереккөздер
Виндикация

Виндикация(лат. vіndіco – қорғаймын, талап етемін) – азаматтық құқықта меншік құқын қорғаудың бір тәсілі; оның көмегімен меншік иесі бөгде тұлғаның иелігіндегі өзінің мүлкін кері қайтарып алу жөнінде талап қоя алады.
Виолончель

Виолончель(итал. vіoloncello) – ысқышпен тартылатын скрипка тектес 4 ішекті музыкалық аспап. Бастапқы түрінде - до, соль (үлкен октава); ре, ля (кіші октава), яғни альттан 1 октаваға төменірек. Құлақ күйі квинта бұрауымен келтіріледі. Виолончель халық аспаптарын жетілдіру негізінде 15 ғ-дың аяғы мен 16 ғ-дың басында пайда болды. 17-18 ғ-ларда итальян шеберлері А. және Н.Амати, Дж.Гварнери, А.Страдиваривдің классикалық үлгісін жасады. Виолончельге арнап көптеген муз. шығармалар жазылған. Мысалы, Л.Бетховен, Ф.Шуберт, Ф.Шопен, И.Брамс, Э.Григ, К.Дебюсси, С.Рахманинов, Т.Базарбаев, М.Сағатов, т.б-лардың Виолончельмен фортепианоға арналған сонаталары, Ғ.Жұбанова, К.Күмісбековтің Виолончельмен фортепианоға арналған поэмалары, Қ.Қожамияровтың "Элегиясы", Н.Меңдіғалиевтің "Романсы", М.Сағатовтың "Импровизациясы" мен "Экспромты", т.б. атауға болады. Дереккөздер
Витсен Николас Корнелий

Витсен Николас Корнелий(1641 – 1717) – голланд саяхатшысы. Солтүстік және оңтүстік Татария 1692 атты еңбегінде Қазақстанның климатына қатысты және қазақтардың киім-кешегі, дәстүрі туралы мағлұматтар берілген.
Вишневка

Елді мекендер: Қазақстан: * Вишнёвка – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы ауыл. * Вишнёвка – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл. * Вишнёвка – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл. Ресей: * Вишневка – Башқұртстанның Бижбуляк ауданындағы ауыл. * Вишневка – Башқұртстанның Чишмин ауданындағы ауыл. Өзен: * Вишневка – Ресейдегі өзен. Тамбов облысы, Липецк облысы, Рязань облысы жер аумақтарынан ағып өтеді.
Игорь Александрович Вовнянко

{{Кинематограф } { style="background:transparent" } { style="background:transparent" } }} Игорь Александрович Вовнянко (14 шілде 1942, Алматы - 10 қазан 2021) — кеңестік және қазақстандық кинооператор, режиссер, сценарист. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1986), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998). Өмірбаяны Игорь Вовнянко БМКИ-ді тәмамдаған. Еңбек жолын 1958 жылы "Қазақфильм" киностудиясында кинооператордың көмекшісі болып бастаған. Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген (1969). 1969-1971 жылдар аралығы Куйбышев (қазіргі Самара) телестудиясында жұмыс істеді. 1971 жылдан "Қазақфильм" киностудиясында оператор болып жұмыс істеді. 1974 жылдан бері - КСРО Кинематографистер одағының мүшесі. 2005 жылдан Қазақстан Кинематографистер одағының төрағасы болды. 2021 жылы 10 қазан күні Игорь Вовнянко 80 жасқа қараған шағында қайтыс болды. Еңбектері Қоюшы-оператор ретінде "Ерекше күн" (1971), "Көкжиек" (1973), "Қайдасыңдар, шабандоздар" (1974), "Кездеспей кеткен бір бейне" (1977), "Жылан жылы" (1982) секілді кинофильмдер мен бірнеше телевизиялық фильмдерді ("Жеңімпаз", 1979; "Қауын", 1982; 4 сериялы "Шоқан Уәлиханов" 1983 - 1985; "Дермене", 1986, т.б.) түсірді. Сонымен қатар "Құмшағыл тарихы" (1986), "Аустриядағы кездесулер", "Теңіз" (екеуі де 1987) деректі фильмдерінің сценарийін жазды жөне режиссері болды. Марапаттары * Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1986) * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998) * Тәуелсіз жалпыұлттық Тарлан сыйлығының лауреаты (2004) * Құрмет ордені (2008) Дереккөздер
Дмитрий Васильевич Волков

Дмитрий Васильевич Волков (1718 жыл, Мәскеу губерниясы - 1785 жыл) - Ресей империясы мемлекеттік қайраткері. * 1763 жылы Орынборға губернаторлық қызметке жіберді. * Екінші Екатеринаға 1763 жылы Орынбор губерниясы туралы хат ұсынған. Бұл құжат Қазақ қоғамын зерттеуде маңызы зор болған . Дереккөз
Вольт

Вольт (италия физигі А.Вольтаның (1745-1827) есімімен) — электр тоғының кернеуін, потенциалдар айырмасын анықтайтын халықаралық өлшем. Халықаралық белгілеуі V; біздің елдегі белгілеуі В. Ғылыми еңбектерін электрлік құбылыстарға, химия мен физиологияға арналған итальян ғалымы Вольта Александро құрметіне аталған. Дереккөздер
Вольт-Ампер

Вольт-Ампер (қазақша белгіленуі B·A, халықаралық белгіленуі V·A) – айнымалы ток электр тізбегінің толық қуатының бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі. 1 В·А – электр тізбегіндегі 1 А ток күшінің әсерлік мәні мен оның ұштарындағы 1 В кернеудің көбейтіндісіне тең.
Вольтметр

Вольтметр — тұрақты және айнымалы ток тізбектеріндегі электрлік кернеуді өлшеуге арналған аспап. Вольтметр түрлері: аналогты (тілді көрсеткішімен және жарықты көрсеткішімен), цифрлы (механикалық, электрмеханикалық және электрлік индикаторлармен) болады. Тізбектегі жүктемеге немесе электр энергия көзіне параллель қосылады. Дереккөздер
Восток

Елді мекен: Қазақстан: * Восток – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл. Ресей: * Восток – Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл. Өзен: * Восток – Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Смоленск облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Басқа мағыналар: * Восток – Жер орбитасында ұшуға арналған бір кісілік ғарыштық кемелер сериясының атауы. * Восток – 1963-2015 жылдары КСРО және Қазақстан чемпионаттарында ойнаған футбол клубы. * Восток – Өскемен қаласындағы футбол стадионы.
Востокфильм

Востокфильм– РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі жанынан 1928 жылы құрылған акционерлік кино қоғам . Оның мақсаты РКФСР халықтарының өмірінен фильмдер жасау және халыққа кино көрсету ісін басқару. Оған РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі төрағасының орынбасары Т. Рысқұлов тікелей басшылық етті. 1929 жылы Алматыда "Востокфильмнің" өндірістік бөлімі құрылды. Ол Қазақстан өмірін экранда мезгіл-мезгіл көрсетіп отыратын "Соңғы хабар" атты киножурнал шығарды. Бұдан басқа "Ауылдағы кооперация", "Жаңа астана" (Алматы туралы), "Қызыл әскер", "Жайлау" деген деректі шағын фильмдер өмірге келді. Востокфильм Қазақ өмірінен толық метражды 4 фильм "Түрксіб" (режиссер В. Турин, 1929 жылы), "Дала әндері" (режиссер А. Лемберг, 1930 жылы), "Жұт" (режиссер М. Каростин, 1931 жылы), "Қаратау қазынасы" (режиссер А. Дубровский, 1932 жылы) жасады. "Востокфильм" қазақтың ұлттық кино өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. Дереккөздер
Восход

Восход — Жер орбитасында ұшуға арналған көп кісілік ғарыштық кемелер сериясының атауы. 1964 – 65 ж. екі В. кемесі 5 ғарышкермен ұшырылды. Алғаш рет адамның (А.А. Леонов, 1965) ашық ғарышқа шығуы жүзеге асырылды. Восход-1 «Восход-1» ғарыш кемесі 1964 жылдың 6 қазанында «Космос-47» ретінде екі рет ұшты. Бұл ұшу кезінде ғарыш кемесінде адам болған жоқ. Алты күн өткен соң 1964 жылдың 12 қазанында бортында үш космонавты бар ұшу орындалды. Бұл әлемдегі үш адамы бар тұңғыш ғарыш кемесі болды. Кеме бортында космонавт, физик және ғалым болды. Олар 336 км биіктікке көтерілді. Восход-2 «Восход-2» 1965 жылдың 18 наурызында ұшырылды. Оның бортындағы екі космонавт-Павел Беляев (командир) мен Алексей Леонов тарихта бірінші болып кеме сыртына, ашық ғарышқа шықты. Леонов өзінің ғарыш кемесінен Жерді екінші рет айналуы барысында сыртқа шықты. Өзінің тарихи ерлігі барысында ол бақылаулар жасап, қимылды суреттер түсірді. Ол «Восход-2»-ге кіргенге дейін 12 минут бойы сыртта болды. Леонов өзінің ғарышта жүруін Сербияның үстінде орындады. «Восход-2» ғарышта 26 сағат болып,жер атмосферасына қайта оралды. Дереккөздер
Вотум

Вотум - [латынша - тілек, серт, уәде, ант] - дауыс беру арқылы білдірілген шешім. Парламенттің дауыс беру арқылы үкіметтің жалпы саясатын немесе жеке министрдің әрекетін қуаттауы (сенім білдіру вотумы) не қуаттамауы (сенім білдірмеу вотумы). Үкімет парламенттен өзінің бағдарламалары мен декларациясына және кейбір нақты заң жобаларын талқылауға байланысты сенім білдіру вотумын сұрай алады. Әдетте сенім білдіру вотумы үкіметтің беделін арттырып, саясаттың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Вотум : # мұның негізгі жүзеге асырылу принципі үкіметтің парламент алдындағы жауапкершілігі; # парламент жиналысында дауысқа қойылып, қабыл алынған тоқтам шешім, қарар; # үкіметің немесе министрдің қызметін қабылдау; # парламенттегі дауысқа салу бойынша үкіметтің немесе министрдің ісін қабылдамау. Парламент шешіміне орай, егер үкімет жақсы нәтижеге жетпесе, олар отставкаға кетуі тиіс. Сенім вотумы - қайта құрылған үкімет өз бағдарламасын парламент алдында жария етіп, сенімін алу, бұл көптеген елдердің комисиясы бойынша қаралады. Дереккөздер
Эдгард Славомирович Воцалевский

Эдгард Славомирович Воцалевский (21.10.1935 ж.т., Ресей, Чита облысы Оловянный ст.) – геол.-минерал. ғылым доктыры (1990ж.), Оңтүстік Каролина (АҚШ) университетінің профессорі (1992ж.). *Грозный мұнай институтын бітірген (1959ж.). Қазақ мұнай геол.-барлау ғылыми-зерттеу институтының аға лаборанты, ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі, институт директорының орынбасары (1959–1978), Қазақстанның ең ірі мұнай барлау мекемелерінің – «Қазмұнайгазбарлау» басқармасының, «Қазмұнайгазгеология», «Гурьевмұнайгазгеология» бірлестіктерінің, «Каспийгеология» басқармасының бас геологы (1978–1991ж.), 1991 жылдан Қазақстан Ғылыми Академиясының Геология ғылымдар институтының бас ғылым қызметкері болды. Оның негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары Қазақстанның мұнай және газ қорларын болжауға, іздеуге, барлауға арналған. В. Қаламқас (1985ж.), Забурунье (1987ж.), Қарашығанақ (1989ж.) мұнай-газ кен орындарын ашқан. КСРО Мемлекеттік сыйл. лауреаты (1982ж.). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. 1959 жылдан - ҚазҒЗГБИ аға лаборанты, ғылыми қызметкері, Мұнай мен газ қорларын есепке алу, мұнай мен газ кен орындарын іздеу және барлау, Батыс Қазақстанның шөгінді алаптарының мұнайгаздылығын болжау зертханаларының меңгерушісі, Институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (Гурьев). 1978 жылдан - «Қазмұнайгазгеология»,«Гурьевмұнайгазгеология», «Каспиймаңыгеология» ГТБ бірлестіктерінің бас геологы, бас директорының орынбасары (Гурьев, Орал). 1991 жылдан бері – ҚР Білім және ғылым министрлігі Қ.И. Сәтбаев атындағы геологиялық ғылымдар институтының бас ғылыми қызметкері. «Мұнайшы» ҚҚ мүшесі (2004). «Мұнайшы» ҚҚ редакциялық-баспа кеңесінің мүшесі. *КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). Еңбек Қызыл Ту (1980), «Парасат» (1999) ордендерімен, әр түрлі медальдармен (1968-1981) марапатталған. *Діни көзқарасы - православиелік. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - I Петр. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Мұнай-газ саласы белгілі алып кен орындары есебінен табысты дами береді». Хоббиі - табиғат аясында болу. Сүйіп оқитын әдебиеті - классика, шытырман оқиғалар, детективтер. *Үйленген. Жұбайы - Воцалевская Елена Степановна (1937 ж. т.), зейнеткер. Ұлдары - Апександр (1961 ж. т.), Вадим (1970 ж. т.). Дереккөздер Дереккөздер
Лев Абрамович Вулис

Лев Абрамович Вулис (7.8.1912, Украина, Житомир қ. – 11.12.1973, Ресей, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ.] – техника ғылымдарының докторы (1946 ж.), профессор (1944 ж.). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961 ж.). Ленинград политехникалық институтын бітірген (1938). Ленинградтағы Орталық қазан турбинасы институтында (1938–1941 ж.), сондағы «Теплоэнергопроект» мекемесінде (1941–1944 ж.) ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысты. Мәскеу авиация институтының және Әскери-әуе инженер академиясының профессор (1944–1951 ж.), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) және Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1951–1962 ж.), Ленинград жоғары әскери-теңіз инженер училищесінде профессор (1962–1973 ж.) болды. Қазақстандағы жылу физикасы саласының ғылым мектебін ұйымдастырған. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері газ динамикасы, жану теориясы, тұтқыр сұйықтықтың ағын теориясы және магниттік гидродинамика мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Евгений Викторович Вучетич

Евгений Викторович Вучетич (28.12.1908, Ресей, Екатеринослав (қазіргі Днепр қаласы) - 12.4.1974, Мәскеу) - мүсінші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1957), КСРО халық суретшісі (1959), Социалистік Еңбек Ері (1967), КСРО Көркемсурет академиясының академигі (1953). *1926- 1930 ж. Ростов суретшілер мектебінде, 1931 - 1933 ж. оқыған. *Ленинград пролетарлық өнер институтында (қазіргі Санкт-Петербург) оқыған. *1957 - 1959 ж. "Қазақстан сюитасы" деген атпен республиканың атақты тұлғаларының (М.Әуезов, Қ.Сәтбаев, Б.Момышүлы, т.б.) мәрмәрден қашалған 19 портреттен тұратын сериясын жасады. Лениндік сыйлық (1970), КСРО Мемлекеттік сыйлық (1946, 1947, 1948, 1949, 1950) және Дж. Неру атындағы сыйлықтың (1963) ие-гері. 2 рет Ленин орденімен, 2-ші дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Михаил Порфирьевич Вяткин

Михаил Порфирьевич Вяткин (9.8.1895 жыл, Орынбор қ. – 7.12.1967 жыл, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ.) – тарих ғылымдарының доктыры (1944 ж.), профессор (1946) ж., Қырғызстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1954 ж.), РКФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Қазақ, қырғыз халықтарының тарихына қатысты көптеген зерттеулердің авторы. * Томск мемлекеттік университетін бітірген (1921) ж. * 1934 ж. М.Н.Покровский атындағы Ленинград педогогика институтының аға ғылыми қызметкері. * 1945 ж. КСРО тарихы кафедра меңгерушісі болған. * 1957 жылдан өмірінің ақырына дейін КСРО FA Тарих институтының Ленинград бөлімшесін басқарды. Еңбектері * 1935 жылдан бастап КСРО, Қазақстан мен Қырғызстанның тарихын зерттеумен шұғылданды. 70-тен аса ғылым еңбектерінің көбі Қазақстан тарихына арналған. * 1941 ж. Алматыға көшті, Қазақ КСР тарихы 1-томының очеркін жазды. * 1943-49 ж. жарық көрген Қазақ КСР тарихының бірнеше тарауының авторы және редакциялық алқа мүшесі. * Ол 1947 ж. шыққан "Сырым батыр" монографиясы үшін (1951 ж. қазақ тіліне аударылған) КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды (1948). Онда Вяткин Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз халқының ұлт-азаттық көтерілісіне жан-жақты талдау жасайды. Ол Сырымның қайраткерлігіне жоғары баға берген. Дереккөздер
Эдуард Иванович Гаврилов

Эдуард Иванович Гаврилов (8.10.1933 ж.т., Ресей, Воронеж қ.— 15.09.2011) – биол. ғылым доктыры (1980ж.), профессор (1983ж.). Воронеж мемлекеттік университетін бітірген (1956ж.). 1956–1959 ж. Батыс Қазақстан облысы (Чапаев қ.) обаға қарсы күрес ст-нда зоолог, 1959–1969 ж. Қазақ өсімдік қорғау ғылым-зерттеу институтының кіші, аға ғылым қызметкері, 1964–1967ж. және 1986 жылдан Қазақстан ҒА Зоол. институтының аға ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1967–1980), институт директорының ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1980–1987ж.) болды. 1990 жылдан осы институтта бас ғылым қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері орнитология мәселелеріне арналған. Г. құстардың тіршілігін, қоныс аударуын зерттеген. Құстардың көп түрлілігін сақтау, оларды қорғау және пайдалану мәселелерінің ғыл. негізін жасады. Г. – бес томдық «Қазақстан құстары» (орыс тілінде) жинағы авторларының бірі. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1978ж.). Шығырмалар Очерки в сводке «Птицы Казахстана» (тт.3, 4, 5; 1970, 1972, 1974); Сезонные миграции птиц на территории Казахстана. [[Алма-Ата, 1979. 252 с.; Методика сбора и обработки материалов по количественной характеристике видимых миграций птиц//Методы изучения миграций птиц. М., 1976. С. 107-139; Миграции сизой чайки в Казахстане (по материалам кольцевания)//Миграции птиц в Азии, вып. 7. Фрунзе, 1984. С. 158-177.; Изменчивость и эволюция формы крыла деревенской ласточки: действие правила Сибома//Русский орнитологический журнал. 1992. Т. 1, вып. 1. С. 67-76; Сезонные перелеты птиц в предгорьях Западного Тянь-Шаня. Алма-Ата, 1985. 224 с. (соавт. А.П. Гисцов); Фауна и распространение птиц Казахстана. Алматы, 1999. 198 с. А.К Дереккөздер
Матвей Петрович Гагарин

Гагарин Матвей Петрович(туған жылы белгісіз – 1721) – патшалық Ресейдің Сібір губернаторы (1711 – 19). 1716 жылы Қайып хан оған Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлы елшілігін жіберген. Гагарин өз тарапынан қазақ ордасына 1716 жылы Белоусов елшілігін, 1718 жылы Брянцев елшілігін аттандырған. Дереккөздер
Юрий Алексеевич Гагарин

Гагарин Юрий Алексеевич (9 наурыз 1934 жыл, Смоленск облысы, Гжат ауданы (қазіргі Гагарин), Клушино ауылы — 27 наурыз 1968 жыл, Владимир облысы) – КСРО ұшқыш-ғарышкері, Кеңес Одағы батыры, ғарыш кеңістігіне сапар жасаған ең бірінші адам, полковник (1963), Кеңес Одағының Батыры (1961). Өмірбаяны * 1961 жылы 12 сәуірде Восток ғарыш кемесімен Байқоңыр ғарыш алаңынан тарихта тұңғыш рет ғарышқа ұшты. Ол Жерді айналып ұшып, 1 сағат 48 минуттан кейін Жерге қайта қонды. * 1951 жылы Мәскеу маңындағы Люберцы қаласыңдағы қолөнер училищесін, 1955 ж. Саратов индустрия техникумын бітірген. * 1955 жылдан Кеңес Армиясы катарында. * 1-Чкалов әскери-авиац. ұшқыштар училищесін бітіргеннен (1957) кейін Солтүстік флоттың жойғыш авиациялық бөлімдерінде қызмет етті. * 1960 ж. ғарышкерлер қатарына алынды. * 1961 жылдан ғарышкерлер отрядының командирі болды. * 1961 ж. 12 сәуірде тарихта тұңғыш рет "Восток" ғарыш кемесімен Байкоңыр ғарыш алаңынан ғарышқа ұшты. Бұдан кейін ол ұшқыш-ғарышкер ретінде өзінің ұшу шеберлігін жетілдіріп, ғарышкерлерді үйретіп - жаттықтыру ісіне тікелей араласып, ғарыш кемелерінің ұшу процесін басқаруға қатынасып отырды. * 1968 ж. Әскери-әуе инженерлік академиясын бітірді. * 1964 — 68 ж. Ғарышкерлерді даярлау орталығы бастығының орынбасары болды. Ол бірнеше елдерде болып қайтты. * Гагарин ұшақпен жаттығу кезінде қаза тапты (Владимир обл. Киржак ауд.Новоселово селоның маңында). * Мәйітінің күлі Мәскеудің Қызыл алаңындағы Кремль қабырғасына қойылған. Марапаттары * 1966 жылдан Астронавтика халықаралық академиясының құрметті мүшесі. * Ленин орденімен, медальдермен және көптеген шет ел ордендерімен марапатталған. * Чехословакияның Социалистік Еңбек Ері * Болгарияның Батыры * Венгрияның Еңбек Ері атақтары берілді. Есте қалдыру * Монинодағы (Мәскеу обл.) Әскери-әуе академиясына * Айдың арғы бетіндегі кратердің біріне Гагарин есімі берілген. * 1968 ж. Халықаралық авиациялық федерациясы Ю.А. Гагарин атындағы алтын медаль тағайындады. * Ресейдегі ғарышкерлерді даярлау орталығы * Гагарин атындағы Ресей ҒА-ның ғылыми-зерттеу кемесі * Дүние жүзінің көптеген оку орындары * қалалар, көшелер мен алаңдар Гагарин есімімен аталады. Дереккөздер
Газан хан

Газан Хан, Махмуд (5 қараша 1271 – 11 мамыр 1304) (, , кейде батыс әдебиетінде Casanus яғни Касанус дейді)– Хулагу мемлекетінің илханы. Өмірбаяны Сол кездегі бүгінгі Иран аймағын 1295 жылдан 1304 жылға дейін билеген. Шыңғыс хан әулетінен. Ислам дінін мемлекеттік дінге айналдырды. Тебриз қаласының маңына обсерватория мен емханалар салдырып, ғалымдарға қолдау көрсетті. 1299 – 1303 ж. Үндістан мен Сирияға жорықтар жасады. Ғазан билігі кезіндегі негізгі әскери қақтығыстар мысырлық Мәмлүктермен Сирия үшін талас, және моңғолдардың Шағатай қағанатымен соғыстар болды. Сонымен бірге Ғазан хан өзінің алдындағылардың Франк-Моңғол одағын құру әрекетін жалғастыра отырып Еуропамен дипломатиялық қатынас орнатуға талпынды. Өте жоғары мәдениетті Ғазан көптеген тілдерде сөйлеген, көп хоббиі болды, Хулагу мемлекетінде көптеген реформалар жасады, әсіресе ақшаны бірыңғайлау мен фискалды саясат саласында.. Obv: Legend in Arabic: لاإله إلا الله محمد رسول الله صلى الله عليه وسلم/ ضرب تبريز/ في سنة سبع ...ر Lailahe illallah Muhammed resulullah salli aleyhe. Duribe Tebriz fi sene sab`aa xxx: "There is no God but Allah, Muhammad is His Prophet/ Minted in Tabriz in year seven xxx" Rev: Legend in Mongolian script (except for "Ghazan Mahmud" in Arabic): Tengri-yin Küchündür. Ghazan Mahmud. Ghasanu Deledkegülügsen: "By the strength of the Heaven/ Ghazan Mahmud/ Coin struck for Ghazan". Tabriz mint. . Silver.]]Қазан хан Махмұд - Ирандағы Хулагу әулетінен шыққан моңғол ханы, 1295 жылдан билік жүргізді. Хорасан, Мазендеран және Рим мирасқоры болып тұрып, Байду ханға қарсы көтеріліске шықты да, тағын тартып алды. Буддизм тәрбиесінде өсті. Бірақ Иран ақсүйектері мен мұсылман дін иелерінің, сондай-ақ көшпелі моңғол ақсүйектері мұсылман топтарының көмегі қажет болып, ислам дінін қабылдады да, оны қайтадан Иранның мемл. дініне айналдырды. Уәзірі Рашид әд-Диннің көмегімен әкімш. және экономик.реформаларды жүзеге асырды. Қ.х.тұсында каналдар қазылып, обсерватория және Тербиз маңынан аурухана салынды. 1299-1303 ж. Сирия мамлюктеріне қарсы жорыққа шығып, жеңілді. Дереккөздер
Газ Генераторы

Газ Генераторы(газ және лат. generator – өндіргіш) – қатты және сұйық отындарды жылулық өңдеу жолымен жанғыш газдарға айналдыратын аппарат;ауа немесе оттекті шектеп бергенде, қатты отынды генератор газына айналдыратын құралғы. Дереккөздер de:Holzvergasung en:Wood gas generator uk:Газогенератор
Газел

Газел, ғазал – жұп тұяқтылар отрядының қуыс мүйізділер туысына жататын жануарлар. 12 түрі бар. Қазақстанда 1 түрі – қарақұйрық кездеседі. Дене тұрқы 85 – 170 см, биікт. 50 – 110 см салм. 70 – 85 кг. 3 түрі және 7 түр тармағы Халықар. табиғат қорғау
Газ құбыры

Газ құбыры, магистральдық газ құбыры – жанғыш газдарды шығатын жерінен не өндірілетін орнынан алыс қашықтыққа (жүздеген және мыңдаған км-ге дейін) тасымалдауға арналған құрылыс. Ол төселіп жүргізілуіне қарай: * жер асты газ құбыры * жер үсті газ құбыры * үйінді үстімен жүргізілген газ құбыры болып ажыратылады. Газ құбыры кейбір жағдайда үлкен жыраларға салынған темір-бетон не металл эстакада арқылы немесе су қоймаларының түбімен де (дюкер деп аталатын) жүргізіледі. Магистральдық газ құбырының соңғы пунктіне газ үлестіру станциялары орналасады. Оларда газ қысымы тұтынушыларды газбен қамтамасыз ететін қажетті деңгейде төмендейді. Ірі қалалардың маңында жер асты газ қоймалары салынады. Газ тұтынуда жиі болып тұратын тәуліктік бірқалыпсыздық газгольдерлер арқылы реттеледі. Қазақстан аумағында (әсіресе Маңғыстау, Атырау, Батыс Қазақстан облыстары арқылы) Бұхара – Орал, Орта Азия – Мәскеу, Бұхара – Шымкент – Тараз – Бішкек – Алматы, Бейнеу – Александров Гай (Саратов облысы, Ресей), Бейнеу – Хиуа (Хорезм облысы, Өзбекстан), Прорва (Атырау облысы) – Атырау, Кеңқияқ (Ақтөбе облысы) – Орск (Орынбор облысы Ресей) газ тасымалдау газ құбырылары жүргізілген. Дереккөздер
Галера

Галера(итал. galera) – ағаштан құрастырылған әскери еспелі кеме. Ұзындығы 40 – 60 м, ені 4 – 7,5 м, суға батып тұратын төс табаны 2 м, жүзу жылд. 7 узел (13 км/сағ), бір қанатындағы ескектер саны 16 – 32.
Галерея

Галерея (, ) – 1) бір жақ қабырғасы түгелдей бағаналардан тұратын, төбесі жабық ғимарат. Кейінірек галерея деп көркемсурет музейін немесе соның бөлімшесін атайтын болды. ]] Галерея— бетон немесе темірбетон бөгет денесінде қалдырылатын қуыс. Бөгет бетонының ахуалын бақылау, сүзілген суды жинау және алып кету, бөгет денесінің кәрізденуін тазалау мен жұмысын бақылау, тігістерді цементтеуді және жарықтарды бітеу мақсатында бетондауды жүргізу, түрлі коммуникациялар салу және бақылау-өлшеу аппаратураларын орналастыру үшін жасалады. Галерея горизонталь және көлбеу, ұзына бой, көлденең болып келеді Галерея (итал. galleria)—ғимараттың жеке бөлмелерін, сол сияқты театрдің жоғары ярустарын өзара жалғастыратын ұзын да енсіз, жабық қылөт, дәліз, үңгір. Дереккөздер
Галлий

Галлий (лат. Gallіum; Ga) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 31, атомдық массасы 69,72; тығыздығы 5,9 г/см3, балқу t 29,8°С, қайнау t 2237°С, күміс түстес металл. Галлийді 1875 жылы француз химигі П.Э. Лекок де Буабодран ашып, оны Галлия құрметіне галлий деп атаған. Қалыпты температурадағы ауада галлий тұрақты. Қышқылдарда, сілтілерде ериді, амфотерлі қосылыстарында +1, +2, +3 валентті, тұрақтысы +3. Қалыпты жағдайда хлор және броммен, қыздырса оттек, күкірт және йодпен әрекеттеседі. Галлий алюминий, мырыш, темір, қорғасын, германий, титан кендерінде және мұхит суларында кездеседі. Оның негізгі минералы – галлит ( CuGaS2 ). Галлийді алюминий, мырыш, кадмий, германий және өндіріс қалдықтарынан экстракция, электролиз сияқты әдістермен алады. Қолданылуы Галлийдің құймасы және қосылыстары радиоэлектроникада, шыны(арнаулы оптикалық айна дайындау), керамика өндірісінде, электрвакуумдық және лазерлік техникада, медицинада қолданылады. Қайнау және балқу температураларының арасы алшақ болғандықтан галлийден жоғары температура өлшейтін термометр жасайды. Табиғатта кездесуі Жер қыртысындағы галийдің орташа мөлшері 19 г/т. Галлий – қос геохимиялық табиғаты бар типтік микроэлемент. Кристалл-химиялық қасиеттерінің негізгі тау жыныстарын түзуші элементтермен (Al, Fe және т.б.) жақындығына және олармен изоморфизмнің кең мүмкіндігіне байланысты, галлий кларктың маңызды құндылығына қарамастан үлкен жинақтарды түзбейді. Құрамында галий мөлшері жоғары келесі минералдар бөлінеді: сфалерит (0-0,1%), магнетит (0-0,003%), касситерит (0-0,005%), гранаттар (0-0,003%), берилл (0-0,003%), турмалин (0-0,01%), сподумен (0,001-0,07%), флогопит (0,001-0,005%), биотит (0-0,1%), мусковит (0-0,01%), серицит (0-0,005%), лепидолит (0,001-0,03%), хлориттер (0-0,001%), дала шпаттары (0-0,01%), нефелин (0-0,1%), гекманит (0,01 -0,07%), натролит (0-0,1%). Теңіз суындағы галий концентрациясы 3⋅10−5 мг/л.
Илларион Григорьевич Галузо

Галузо Илларион Григорьевич (8.4.1899, Ресей, Витебск облысы Даргейка ауылы – 10.10.1977, Алматы қаласы) – биология ғылым доктыры (1946ж.), профессор (1949ж.), Қазақстан Ғылыми Академиясының акад. (1946ж.), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1946). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) малдәрігерлік институтын бітірген (1926)ж.. 1946 жылдан КСРО Ғылыми Академиясының Қазақ бөлімшесі төрағасының орынбасары, Қазақстан Ғылыми Академиясы Төралқасының акад.-хатшысы (1946–1951ж.) болды. 1946–1977 ж. Қазақстан Ғылыми Академиясының Зоология инситутында лаборатория меңгерушісі, директор (1951–1967ж.) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері қансорғыш және қотыр кенелер (КСРО Мемлекеттік сыйлық, 1951ж.) мен кейбір қарапайым жәндіктер (тейлерия, токсоплазма, кокцидия, трипанозома) фаунасына, экологиясына және биологиясына арналған. Григорьевич жануарлардың жұқпалы аурулары жөніндегі Е.Н.Павловский ілімін одан әрі дамытып, мал ауруларының табиғи ошақтылығы жөнінде теория тұжырым жасады, тейлериоз, безноитиоз ауруларының қоздырғыштарының тіршілігін, табиғаттағы айналым жолдарын, айналаға таралуын зерттеді; токсоплазмозды анықтау, одан сақтану әдістерін тапты. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Шығырамалар *Кровососущие клещи Казахстана. В 5-ти томах. Алма-Ата, 1946-1953. *Токсоплазмоз животных. Алма-Ата, 1965. *Диагностика токсоплазмоза. Алма-Ата, 1971. *Жизненный цикл токсоплазм. Алма-Ата, 1974. Дереккөздер
Гальваностегия

Гальваностегия (гальвано және грек. stg – қаптаймын, жабамын) – электролиттік тұндыру әдісі арқылы бұйым бетіне қорғаныш немесе сәндік металл қаптама жасау. Электролизді таза металдар мысалы мыс , алюминий өндіруге қолданады