kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мүсілім Құмарбекұлы

Мүсілім Құмарбекұлы 1939 жылы 10 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданына қарасты Шымқора селосында дүниеге келген. 1964 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Сол жылдан бастап Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») ғазетінде қызмет істеді. Қазір «Ақ Ертіс» — «Иртыш» деген қазақша-орысша шығатын әдеби, мәдени журналда редактордың орынбасары.«Алтайдың ардагері», «Қыз күлкісі», «Асау Ертіс», «Шынар», «Алтайым — алтын бесігім», «Жастық жағалауы» атты кітаптары бар. 2003 жыл «Фолиант» баспасынан «Жар жағасындағы үй» деген повестер жинағы, «Базальт» баспаханасынан «Тауқымет» атты романы жарық көрді. Дереккөздер
Шәрбану Мұхитқызы Құмарова

Шәрбану Құмарова - 1936 жылы, 13 мамырда Алматы облысының Есік қаласында туған. 1961 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің тіл-әдебиет факультетін бітіреді. Сол жылы «Қыз сыры» атты тұңғыш әңгімелер жинағы жарық көреді. 1961 — 1966 жылдары «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінде әдеби қызметкер, 1966 — 1968 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетінде аға редактор, 1968—1972 жылдары республикалық «Мәдениет және тұрмыс» (бүгінде «Парасат») журналында жауапты хатшы. 1972 — 1974 жылдары М.О.Әуезов атындағы академиялық драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі. 1976—1986 жылдары «Жазушы» баспасында редактор, аға редактор, «Қазақстан әйелдері», «Парасат» журналдарында қызмет етті. 1991 жылдан республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (1999), «Құрмет» орденінің иегері. Алматы облысы Есік қаласында Ш.Құмарова атындағы көше бар. Шығармалары *Қыз сыры. Әңгіме-новеллалар. «Жазушы», 1961; *Терезелер. Новеллалар. «Жазушы», 1964; *Қос шынар. Әңгіме, повесть. 1968; *Сәуірдің ақ таңы. Повестер. «Жазушы», 1971; *Қазбауыр бұлттар. Әңгімелер. «Жалын», 1980; *Белое утро апреля. Рассказы-новеллы, «Жазушы», 1978; *Қызыл қайың. Әңгімелер. «Жалын», 1979; *Женщине сорок лет. Повесть. «Советский писатель», 1980; *Өмірім менің - өнерім. Деректі роман (Шара Жиенқұловамен бірге жазылған.) «Жазушы», 1983; *Әйел шырағы. Повестер. «Жазушы», 1985; *Жердің тұзы. Әңгіме, повестер. «Жазушы», 1991; *Құлжа жолы. Повестер, әңгіме-эссе. «Жазушы», 1977; *Сезім патшалығы. Роман. 1 кітап. «Ана тілі», 2003; *Сезім патшалығы. Драмалық шығармалары: «Кімнің тойы» Комедия (М. Әуезов театрында Роман. 2 кітап. «Ана тілі», 2005;1977-1979 жж. қойылған). *«Бір бойдақтық хикаясы». (Халық театрларында қойылған); *«Қара сандық». Драмалық повесть; *«Күләш-Шара». («Өмірім менің - өнерім» кітабының желісі бойынша). Дереккөздер
Кәп Құмарұлы

Кәп Құмарұлы — 1933 жылы 8 наурызда ҚХР-дың Алтай аймағының Көктоғай ауданында туған. 1955 жылы Моңғолияда мұғалімдер даярлайтын мектепті бітірген. Содан бастап мектептерде ұстаз болып қызмет еткен. 1992 — 1994 жылдары Шығыс Қазақстан облысы, Абыралы ауданындағы Қайнар ауылдық С. Бегалин атындағы мектепте, 1994 — 2005 жылдары Үржар ауданының Көкөзек орта мектебінде мұғалім болған. Қазір зейнеткерлік демалыста. Жасыңда айтыс ақыны болған. 1959 жылдан бері өлең жазады. «Қызыл ту», «Кәрібоз», «Таудай болғым келеді», «Қос қанат», «Қос ішек», «Арпа кер» деген кітаптары жарық көрген. «Халықтық педагогика-ұлттық қазына» атты оқу құралының авторы. 1992 жылы Баян-Өлгей аймағының «Маңдай алды озат ұстазы» атағына ие болған. Облыстық білім департаментінің «Құрмет» грамоталарымен марапатталған. Аймақтық, республикалық жыр мүшәйраларының жүлдегері. Дереккөздер
Ежелгі үнді тіл білімі

Ежелгі үнді тіл білімі — Үнділерден бізге жеткен зерттеулер б. з. д. 5 ғасырдан басталады. Үнділердің өте ерте дәуірден сақталған аңыздардан, гимндерден, діни жырлардан құралған "Веда" деп аталатын жазба ескерткіштері (б. з. д. 6 ғасыр). Олардың ең көне түрі "Ригведа" санскритке жатады. Санскрит — сол кездегі брахмандардың, ғалымдар мен шайырлардың өнделтен, қолданылуы зандастырылып қағидаға айналған, нормативті әдеби тілі. Ол халыктың ауызекі сөйлеу тілі пракритке қарама-қарсы қойылып зерттелген. Үнділер қасиетті, киелі деп санаған бұл "киелі" жырлар тілінде үнділерге мағынасы түсініксіз көптеген сөздер, сөйлемшелер болған. Соларды айқындау және "Веда" тілін сөйлеу тілі әсерінен қорғау, оның айтылу мәнерін, беретін түсінігін өзгеріссіз сақтау мақсатымен "Веданың" тілін зерттеген. Өз кезі үшін айтарлықтай жақсы, жан-жақты зерттелген мәселелер қатарына ғалымдар фонетика мен морфологияны жатқызады. Бұлар жөніндегі зерттеулер үнділердің атакты лингвисті Яска мен Панини жазған еңбектер арқылы біздің заманға жеткен. Яска (б. з. д. 5 ғасыр) "Веда" тілінің бес томдық сөздігін жасап, түсінік берген. Панинидің (б. з. д. 6 ғасыр) жазған "Аштадхьян" (грамматикалық ережелердің сегіз бөлімі) деген еңбегінде төрт мындай грамматикалық ереже берілген. Панини "Веда" жыры тілінің дыбыстық жүйесін, сөзжасам, сөз өзгерту жолдарын жан-жақты зерттеген. Зерттеушілердің айтуынша, Панини еңбегі — тіл білімі тарихындағы біздің дәуірге жеткен тұнғыш сипаттама грамматика. Ол санскрит тілінің грамматикасы деп те аталады. Мұнда сөздер тапқа, түбірге, түрлі қосымшаларға бөлініп қарастырылған. Үнділер тілдегі барлық сөздерді есім, етістік, предлог, демеулік деп төрт топқа бөлген де, әркайсысының өзіндік ерекшеліктерін жан-жакты сипаттаған. Етістіктің шаққа бөлінуі, есімдерде жеті түрлі септік жалғаудың барлығы, т. б. көптеген грамматикалық мәселелер өте дәлдікпен шешілген. Үнділер синтаксис мәселелеріне жеткілікті көңіл бөлмеген. Ежелгі үнді тіл біліміде морфологиядан кейінгі көп зерттелген сала — фонетика. Фонетика ежелгі заман тіл білімінің ешкайсысында Үндістандағыдай зерттеудің жоғарғы сатысына көтеріле алмаған. Дыбыстардың физиологиялық сипаттары, сөйлеу органдарының тіл дыбыстарын жасаудағы артикуляциясы, дыбыстардың дауысты, дауыссыз, шұғыл, ызың болып кездесетіндіктері, олардың себептері жан-жақты және дұрыс сөз етілген. Ежелгі үнді тіл білімінің тарихын сөз ете келіп, В. Томсен: "Үндістан тіл білімінің көтерілген биігі ерекше. Бұл биікке, көп нәрсені үнділерден үйрене түрса да, еуропалық тіл білімі 19 ғасырға дейін көтеріле алмады",— деп жазады. Шынында да, үнділер тіл білімінің дамуына елеулі үлес қосқан. Тіл фактілерін зерттеуде олар синтетикалық тәсілді де қолданған. Сол арқылы тілдік элементтердің өзара ұқсастығын және бір-бірінен өзгешеліктерін айқындаған. Кейінгі дәуірлерде Үндістанда Панини грамматикасының мән-мағынасын талдап түсіндірген, оның жолын ұстанған бірнеше лингвист ғалымдар болған. Тағы қараныз: * Ежелгі рим тіл білімі * Ежелгі грек тіл білімі * Тіл білімінің тарихы * Үндістан * Үнді тілі * Фонетика * Грамматика Дереккөздер
Иоганнес Фолькельт

Иоганнес Фолькельт (1848-1930)- неміс философы; 1894 - 1921 жылдары Лейпциг профессоры. Кант, Гегель, Шопенгауэр, Н. Гартман және Ницшенің ықпалында болған. Ең алдымен оның философиялық көзқарастары спекулятивтік негізде болды, кейін спектицизм басшылық етіп, соңында, «транссубъективтік минимум» деп атаған сыртқы субъективтік шындықты мойындауға негізделген сыни метафизика позициясына көшті. Фолькельт эстетиканы жүйелеу саласында, көп еңбек сіңірді. Сонымен бірге ол уақыт пен даралық ұғымдарын сыни-реалистік метафизика позициясы тұрғысынан түсіндіруге күш салды. Дереккөздер
Тарих философиясы

Тарих философиясы (сонымен қатар тарихтану) – тарихи процестің объективті заңдылықтары мен рухани-адамгершілік мәні туралы, тарихтағы адамның маңызды күштерін жүзеге асыру жолдары туралы, жалпы адамзаттық бірлікке жету мүмкіндіктері туралы сұрақтарға жауап беруге арналған философияның бөлімі. Тарих философиясы адамзат қоғамы дамуының имманентті логикасын, тарихи процестің бірлігі мен көп өлшемділігін, әлеуметтік детерминизм мәселелерін зерттеп, тарихи фактілер мен оқиғалардың ақиқаттығын немесе сенімділігін белгілейді. Сондай-ақ тарих философиясымен байланысты тарихи білімнің және әсіресе тарих ғылымының мүмкіндігі, мәні мен шекарасы туралы сұрақтар қарастырылады. «Тарих философиясы» терминінің өзі француз ағартушысы Вольтерге тиесілі болғанымен, қазіргі мағынадағы тарих философиясының пәніне тікелей қатысты тарихи дамудың жалпы заңдылықтарының болуы туралы мәселені неміс педагогы Иоганн Готфрид Гердер өзінің «Адамзат тарихы философиясының идеялары» атты еңбегінде алдыға тартты. Дереккөздер
Густав Теодор Фехнер

Густав Теодор Фехнер (1801-1867) - неміс философы.Фехнер психофизикалық параллелизмге сүйеніп жанның тәнге қатысы мәселесін шешуге талпынған. Психофизиканың негізін салған. Басты ұғымдардан шығатын «жоғарғы эстетиканы», тәжирибемен шектелетін «төменгі эстетикаға» қарсы қояды. Дереккөздер
Ферекид

Ферекид (584\83 - 499\98) - көне гректік космолог, Анаксимандр замандасы, «Теогония» мен «Космогония» шығармаларын жазды. Рухтың айналуы туралы ілімді усынып, 3 элементті от,ауа,су бөліп қарастырды. Дереккөздер
Қайта өркендеу дәуіріндегі тіл білімі

Қайта өркендеу дәуіріндегі тіл білімі (орыс. языкознание эпохи Возрождения) — Еуропа тарихы тұрғысынан алғанда, Қайта өркендеу дәуірі (ренессанс) 14—16ғғ. арасын қамтиды. Бұл — қоғам дамуында орта ғасырдың аяқталып, жаңа тарихтың, буржуазиялық қоғамның басталған кезі. 14 ғ. бастап алдымен Италияда қалыптасқан "Қайта өркендеу" деген термин феодалдық қатынастын орнына келген капиталистік қоғамдағы буржуазия мәдениетімен тығыз байланысты болды. Өйткені, Қайта өркендеу дәуірі — озық ойдын еркін дамуына мейлінше кедергі жасаған, догмалық ережелерге сүйенген ортағасырлық кертартпа дәстүрден, мешеу мәдениеттен шынайылықты, гуманизмді уағыздайтын жаңа дәуір мәдениетіне өту болып табылады. Бұл дәуірде орта ғасырда діннің қуғынына ұшырап, елеусіз қалған көне мәдени мұраларға ерекше көңіл бөлу, оларды қайта көркейту, өрлету ұраны көтерілді. Сірә, жаңа дәуірдің "Қайта өркендеу" деп аталуы да осыдан болса керек ."Бұл дәуірдің лингвистикалық проблемасы: а) ұлттық тілдердің қалыптасып дамуы; ә) бұрын белгісіз, жаңадан ашылған тілдерді зерттеу; б) ежелгі дәуірдің лингвистикалық ой-пікірін көркейтіп қайта дамыту. Жаңа жерлердің, елдердін ашылуы, сауданың дамуы, отаршылық жорық — Еуропа тіл ғылымының дамуына қолайлы жағдай туғызды, бұрын белгісіз толып жатқан тілдердін бәрі айқындалды. Отарлау мүддесі ол тілдерді үйрену, зерттеу, түрлі сөздіктер жасау, грамматикалық мәліметтер жинау міндетін алға қойды. Азия, Африка, Америка халықтары тілдерінен жиналған орасан мол материалдарды зерттеудің сипаттама, салыстырма түрлері бой көрсете бастады. Қайта өркендеу дәуіріндегі тіл білімінде ерекше қолға алынған тағы бір мәселе — орта ғасырда жөнді мән берілмеген ежелгі грек, рим жазба нұсқаларын тауып жариялау, оларға филологиялық талдаулар жасау болды. Өз дәуірі саладағы күрделі істер қатарында И. Скалигердің 1554 жылы шыққан "Латын тілінің негіздері туралы", Р. Стефанустың 1553 жылы шыққан "Латын тілі қазынасы" және "Грек тілі қазынасы", П. Де Алкаланың "Араб тілі грамматикасы", И. Рейхиннің "Еврей тілі грамматикасы" (1505 жыл) атты еңбектерін атауға болады. Осылармен қатар 15—16 ғғ. ішінде испан, корей, нидерланд, жапон, парсы, армян, венгер, ағылшын, француз, мексикан тілдерінің грамматикалары жарық көрді. Сөйтіп, бірінші орынға канондық тілдерді емес, әр халықтың, әр ұлттың өзіндік сөйлеу тілін зерттеу, соның сырын ашу көзделді. Дереккөздер Тіл білімінің тарихы
Піл гамбиты

Піл гамбиты — патшалық гамбиттың : 1. e2-e4 e7-e5 2. f2-f4 e5:f4 3. Сf1-c4 жүрістерімен басталатын шахматта қабылданған түрлерінің бірі. Ашық дебюттерге жатады. Аса күшті жауап болып 3. … Кg8-f6, 4. Kb1-c3 c7-c6 немесе 4. Фd1-е2 Cf8-c5! жалғасуымен еcептеледі. 3. … Фd8-h4+ не ақтар үшін ең ұнамды жауап: 4.Кре1-f1, на 3. … f7-f5 — 4. Фd1-е2 Тарихы Әдебиет * Панов В., Эстрин Я., Калиниченко Н. Дебюттер курсы. М.: Андреевский флаг, 1993. бет. 23-25 * Keres P., Nei I. Dreispringerspiel bis Königsgambit. Berlin: Sportverlag, 1977. S. 298—306 Тағы қараңыз * Патшалық гамбит * Өлімсіз партия * Піл дебюті
Кизерицкий гамбиты

Кизерицкий Гамбиты — дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. f2-f4 ef 3. Кg1-f3 g7-g5 4. h2-h4 g5-g4 5. Кf3-e5 Кизерицкий Гамбиты — қабылданған патшалық гамбит дамытуының ең кең тараған түрлерінің бірі. ашық бастамаларға жатады. Варианттар 5. . . . Кg8-f6 6. Сf1-c4 d7-d5 7. e4:d5 Сf8-g7 — Берлин қорғанысы 5. . . . Сf8-g7 6. d2-d4 d7-d6 7. Кe5:g4 Сc8:g4 8. Фd1:g4 Сg7:d4 9. Кb1-c3 — Паульсен қорғанысы Сілтемелер * [http://www.chess.tushino.com/openings/king.php]
Қаратпа сөз

Қаратпа сөз — сөйлемде айтылған ойдың кімге арналғанын білдіру не оған басқаның назарын аудару мақсатында жұмсалатын сөз немесе сөз тіркесі. Қаратпа сөз, сөйлемде басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түспей, ерекше әуенмен айтылады, сөйлеушінің көңіл күйін, моральдықты білдіреді. Қаратпа сөз болатындар: жалқы есімдер, туыстық атаулар, эмоционалдық мәнді сөздер, көркем әдебиетте жан-жануар, жер-су атаулары т.б. Қаратпа сөз сөйлемнің басында келсе, одан кейін үтір, не леп белгісі, ортасында келсе, екі жағынан үтір белгісі, соңында келсе, оның алдынан үтір қойылады. :Мысалы: Балам, жөніңді айтшы, бізді көрсең сәлем бер деп әкең айтып па еді, жоқ өздігіңнен істедің бе?— деді. (М. Әуезов). Сөйлей бер, ақ домбырам, дүмбірлеген (Жамбыл). Ау, қызғыш құс, қызғыш құс, Қанатың қатты, мойның бос (Махамбет). Қаратпа сөздерді А. Байтұрсынұлы "Тіл — құралында" бұратана сөздердің қатарына жатқызған. ( Дереккөздер
Филидор гамбиты

Филидо́р гамби́ты — дебют, : 1. e2-e4 e7-e5 2. f2-f4 e5:f4 3.Kg1-f3 g7-g5 4.Cf1-c4 Cf8-g7 5.h2-h4 жүрістерімен басталады. қабылданған патшалық гамбиттың нұсқасы. ашық бастадаларға жатады. Соңғы жүрісімен ақтар өз патшаларының позициясын әлсірету арқылы патшалық флангыда пешкалық кернеу тудырады. Мұндай жоспар Джоакино Греко ойнынан бері белгілі. Бірақ толық талдауын XVIII ғасырда Филидор жасады. Сондықтан гамбитты қос атпен да —Греко-Филидор гамбиты деп те атайды. Әдебиет * Глазков И., Эстрин Я. Патшалық гамбит // Гамбит Греко — Филидора. Москва: Физкультура и спорт, 1988, бб. 51 — 54 ru:Гамбит Филидора
Қарқындылық

Қарқындылық ( ( - қарқын)) — дыбысты, әсіресе дауысты дыбысты, айтуда өкпеден шығатын фонациялық ауаның күшеюі мен солғындау дәрежесі. Қарқындылық — бір шаманың күшейтілген, үдемелі шамасы. Дереккөздер
Қарсылықты жалғаулықтар

Қарсылықты жалғаулықтар — жалғаулық шылаулар. Қарсылықты қатынасты білдіретін жалғаулықтар: бірақ, алайда, дегенмен, әйтпесе, әйткенмен, сонда да. Қарсылықты жалғаулықтар қарсылықты салалас құрмалас сөйлемді құрауға көмектеседі Дереккөздер
Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем

Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем — синтаксистік компоненттеріндегі баяндалған оқиға-әрекеттер бір-біріне қарама- қарсы қойылатын құрмалас сөйлем. Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемдегі қарсылықты мағына екі түрлі кұбылысты, іс-әрекетті, көріністі салыстыра баяндауға негізделеді. Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемнің бір компонентінің баяндауышы болымды, енді бір компонентінің баяндауышы болымсыз тұлғада беріліп, қарама-қайшы мән туғызады. Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемдер жасалу жолына бірнеше түрге бөлінеді: *1. Жалғаулықты, Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем— ол бірақ, дегенмен, әйтсе де, алайда, сонда да, әйткенмен сияқты жалғаулықтар арқылы жасалады. Мысалы: Дьяковен де жерде тіл табысып кетерміз деп дәмеленіп еді, бірақ ол ойлағаны болмады (Ә. Нүрпейісов). *2. Жалғаулықсыз, Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем - Мұнда оның компоненттері ешбір жалғаулықсыз іргелес, қатар жұмсалады. Мысалы: Мәмбет екінші рет тағы атайын деп еді, мылтығының шаппасы жүрмей тұрып алды (I. Жансүгіров). Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемді Ахмет Байтұрсынұлы "Тіл — кұралында" қайырыңқы салалас сөйлем деп атаған (А. Байтұрсынов. Тілтағылымы. Алматы, 1992, 302-6). Дереккөздер br:Frazenn liesrann de:Satzverknüpfung en:Compound sentence nl:Samengestelde zin ru:Сложносочинённое предложение sl:Priredje uk:Складносурядне речення
Қатаң дауыссыздардың ұяңдануы

Қатаң дауыссыздардың ұяңдануы —белгілі жағдайда қатаң дауыссыздардың ұяңға айналуы. Дыбыс үндестігіне байланысты п , к , қ , дыбыстарының ұяңданып айтылуы қазақ тілінде жиі кездеседі. *Мысалы: қарақ — қарағым, көп - көбі, керек — керегі, доп — добы. Дереккөздер
Қатыстық сөздер

Қатыстық сөздер — сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрамында қолданылатын, бір-біріне қатысты сілтеу, сұpay есімдіктері: кім — не, қайда — сонда, қанша — сонша, қандай — сондай, кімді — нені, қай жақ — сол жақ т. б. Осы сияқты жұп қатыстық сөздер шартты рай тұлғасымен байланысқан сабақтас құрмалас сөйлемдердің бағыныңқы-басыңқы компоненттерінде жарыса қолданылады. *Мысалы: Қай жақтың атызы бұрын бітсе, сол жақ суды бұрын алады. (Ғ. Мүсірепов). Сұрақ-жауап түрінде айтылып, теңдестік, салыстырмалы сабақтас сөйлем құрамында да қолданылады. Мысалы: Олжабек қалай бұрылса, Жамал да солай бұрылады. (F.Мұстафин). Дереккөздер
Қатыстық шақ

Қатыстық шақ — белгілі бір шақтың сөйлеу кезіне қатысын тікелей емес, жанама түрде білдіретін етістік шағы. Мәселен, өткен шақтын бұрынғы өткен шақ түрі оның жедел өткен шақ түрі арқылы, сонымен салыстыру арқылы ажыратылады. *Мысалы: келіпті, сөйлепті. Кейбір сабақтас кұрмаластың басыңкы сөйлемдеріндегі шақ бағыныңқы сөйлемдердің шағына қатысты болып келеді. *Мысалы: Сіз кейін қалған соң, мен алдыңызды орағыта беремін (Б. Момышұлы). Ауру қалса да, әдет қалмайды (мақал). Бұл сөйлемдердің бағыныңқыларында өткен шақтық, басыңқыларында осы шақтық мағына бар. Дереккөздер
Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас сөйлем

Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас сөйлем — бағыныңқы компоненті басыңқы компонентте баяндалатын іс-әрекеттің қалай болғанын, іске асу тәсілін білдіретін сабақтас сөйлем. Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің жасалу жолдары: # Бағыныңқы компоненттің баяндауышы көсемше тұлғалары (-п, -а/-е) арқылы жасалады. Мысалы: Бір мезгілде қараңғылықты қақ жарып, бір адам суға келді (С. Ерубаев). # Бағыныңқы компоненттің баяндауышы -дай/-дей жұрнақты есімше арқылы жасалады. Мысалы: Кең бөлме бос қалғандай, ой ұясына қарап тұр (Ғ. Мүсірепов). Дереккөздер
Қиысу

Қиысу — синтаксистік байланыстың жиі қолданылатын түрі, сөйлемдегі бағыныңқы мүше басыңкы мүшенің грамматикалық тұлғасына не грамматикалық мағынасына қарай тұлғаланып байланысады. Қиысу сөйлемде бастауыш пен баяндауыштың арасын байланыстырады. Бастауыш пен баяндауыш жіктік жалғаулары арқылы не жіктелу ретімен жақ жағынан жекеше, көпше түрде үйлесіп байланысады. Мысалы: Мен айттым — сен айттың — ол айтты. Біздер айттық — сіздер айттыңыздар — олар айтты. Қиыса байланысқан сөздердің бірінші компоненті қай жақта тұрса, екінші компоненті де сол жақта болып келеді, ал бірініші компоненті жекеше немесе көпше тұлғада келсе, екінші компоненті де сондай тұлғада болады. Қолданбалы тіл білімі (орыс. прикладное языкознание) — тілге байланысты практикалық мәселелерді шешу әдістерімен шұғылданатын тіл біліміндегі бағыт. Тіл білімінің мәселелері Тіл білімінің дәстүрлі, қолданбалы мәселелері мынадай: *әліпби түзу, оны жетілдіру; *ауызекі сөйлеудің, шет тіл сөздерінің жазылуын реттеу; *стенография; *соқырларға арналған жазу жүйесін жасау; *ғылыми-техникалық терминологияны қалыптастыру; *жаңа өнімдер мен тауар атауларының колданылу ережесін жасау; *тілді оқыту әдістемесін жетілдіруге қажетті тілдік материалды сұрыптау, осы сияқты мәселелерді шешу үшін арнайы анықтамалар жасау, жасанды тілдерді қалыптастырып, оларды үйрету. 20 ғ. 2-жартысында Қиысу т. б. жоғарыдағы мәселелерді адамның ғана емес, сонымен бірге автомат-ЭЕМ-нің көмегімен шешу әдістерін қарастырды. Осыған орай "есептеуіш тіл білімі", "инженерлік тіл білімі", "автоматты тіл білімі" терминдері қолданылды. Қиысу т. б. термині 20 ғ. 20 жж. пайда болды. Оның жалпы әдістері теориялық тіл білімінде тілді талдаудың алгоритмдік жүйесінің зерттелуімен, математикалық тіл білімімен байланысты. Қиысу т. б.-ның негізгі бағыттары: ақпараттық жұмыстарды, мәтіндік аудармаларды автоматтандыру, басқару жүйесін автоматтандырудың тілдік мәселелерін шешу, ғылыми-техникалық терминологияны стандарттау. Дереккөздер
Қосарлы дауыссыздар

Қосарлы дауыссыздар — *Сөз ішінде бір дауыссыз дыбыстың қайталанып келуі. Кейбір кірме сөздердің түбір морфемаларындағы ұяң, үнді қосар дауыссыздардың бір сыңары әдетте басқа ұяң дыбысқа ауысып (уммәт — умбет, һамма — әмбе) немесе мүлде түсіп қалады (махаббат — махабат, ләззат — ләзат). Бір дауыссыз дыбыстың түбір сөзде қосарланып келуі қазақ тілінде сирек құбылыс. Мысалы: ашшы (ащы), түшшы (тұщы), қатты, тәтті; *Созылыңқы дауыссыздар. Айтылуында созылыңқылық байқалатын дауыссыз дыбыстар. Қосарлы дауыссыздар жалпы тіл білімінде "Гемината" деп аталады. Дереккөздер
Құпия тілдер

Құпия тілдер — (шартты тілдер) жаргондардың атауы; бұл жаргондар ерекше әлеуметтік топтардың - саудагерлер, кәсіпкерлер, қайыршылар арасыңда тараған. Құпия тілдер белгілі бір ұйымға тән ұжымдық ойын ретінде белгілі болған. Құпия тілдер деп аталуы бұл тілдердің жасырын түрде қолданғандығынан. Еуропада құпия тілдер XIII ғ. белгілі мыс., Германиядағы қайыршылардың тілі. Құпия тілдер негізгі айырмашылығы сөздік қорында (300-400 түбір) және оның сөзжасамында. Құпия тілдер грек, латын, түркі, фин, угор, сыған, идиш және т.б. тілдер сөздерін пайдаланады. Кезбе саудагерлер, жалданып істеуші қолөнершілер, қайыршылар сияқты оңашаланған әлеуметтік топтар қолданатын жаргондардың дәстүрлі атауы, шартты тілдер. Құпия тілдер кейбір оңашаланған бірлестіктерге қатыстылықтын белгілері ретінде ұжымдық ойын болып табылады. "Құпия тілдер" деп аталуы бұл тілдердің жасырын қызметіне байланысты. Құпия тілдер туралы мәліметтер Еуропада 13 ғ.-дан белгілі. Құпия тілдер ең алдымен сөздік құрамы (300-400-дей түбір сөздер) мен сөзжасам жүйесі арқылы ерекшеленеді. Сөздігінде сан есім, есімдік және нақты лексика (дене мүшелері, табиғат, кәсіп атаулары), зат есім, сын есім, етістіктен тұратын шамалы абстракты атаулар бар, көмекші сөздері халықтық тілдегідей. Құпия тілдерде қолданылатын жалпыға белгілі сөздер кейде басқа сөздермен ауыстырылады немесе буындарының орны өзгертіледі (шивар тауар, лапица полиция). Сөзжасамдағы осындай тәсілдеріне қарап, Құпия тілдерді Шартты (жасанды) тіл деп аталған. Құпия тілдердер оны колданушы Әлеуметтік топпен бірге жоғалады, оның жоғалуына әдеби тілдің де ықпалы тиеді. Құпия тілдер әлеуметтік тіл білімінде каралады. Дереккөздер
Қосарлы айқындауыш

Қосарлы айқындауыш (орыс. приложение, необособленное приложение) — өзі қатысты сөзден кейін тұрып, оның мазмұнын дәлдеп тұратын сөз. Мысалы: инженер-технолог, батыр-ұшқыш, Отан-ана. Дереккөздер pt:Termos acessórios da oração#Aposto
Қос болымсыздық форма

Қос болымсыздық форма (орыс. двойная отрицательная форма) — бір сейлемде екі болымсыздық форманың қолданылуы. Бұл әр түрлі жағдайда көрінеді: *I. Сөйлемде етістіктің болымсыз түрі мен болымсыздық мән беретін емес сөзі қатысқанда. Мысалы: Оның мұны білмеуі мүмкін емес. Осындай екі болымсыз форманың қолданылуы нәтижесінде сөйлем болымды мәнге ие болады. *2. Сөйлемнің болымсыздық мағынасын күшейту, нығайту үшін, болымсыздық есімдіктері мен болымсыз етістіктер тіркесіп айтылғанда. Мысалы: Біз ешкімді ешқайда зорлап сайламаймыз(Б. Майлин). *3. Ӏс-әрекетті болжау сипатында айтылатын сөйлемнің баяндауышы кейде болымсыз мәнді тіркес пен шартты рай етістіктің болымсыз түрінен жасалғанда. Мысалы: Колхоздан шығарып тастап жүрмесе (Б. Майлин). *4. Шартты рай етістіктің болымсыз түрі не қылсын арқылы жасалатын модальдық баяндауыш құрамында болымсыз -ма тұлғасы қатысқан жағдайда. Мысалы: Екі бақсының аулы атанбасақ не қылсын (Ғ. Мүсірепов). Қос еріндік дауыссыздар (орыс. двугубные, билабиальные согласные (би екі,labialis - еріндік)) — екі еріннің бір-біріне нық тиісуі арқылы жасалатын дауыссыздар: б, п, м. Дереккөздер
Әбдісаттар Оспанов

Әбдісаттар Оспанов - 1941 жылы 10 қазанда Қызылорда облысы, Арал ауданы, «Ұялы» елді мекенінде дүниеге келген. 1973 жылы «Алматы өнер кәсіп құрылыс» тресі Өндірістік жабдықтау басқармасы жоспарлау бөлімінің бастығы қызметінде жүріп, Қазақ ұлттық унивеситетінің тарих факультетінің кешкі бөлімін сырттай оқып 1979 жылы бітіреді. Алматы жоғары экономикалық мектебін халықаралық насихатшы-экономист мамандығы бойынша тамамдайды. 1955 жылдан бастап өлеңдер жаза бастайды. «Өмір неткен тәтті едің...» кітабы (2000) мен «Жанқожа батыр», «Хан Сырлыбай» атты тарихи деректі романдары (2002) жарық көрді. Халықтық өнердің жанашыры ретінде 1987 жылы Жаңақорғанда Қазақстанның халық ақыны М.Көкенов атындағы, 1996 жылы Қазалы қаласында Нұртуған ақын атындағы ақын-жыршылар дайындайтын мектептер ашады. КСРО халықтары шығармашылығы ІІ фестивалінің лауреаты. Дереккөздер
Банда

Банда - тұрпайы әлеуметтік құрылымы бар шағын топ. Бұл әлеуметтік ұйым түрі америкалық эволюциялық антропологтармен тайпа, клан немесе мемлекетке дейінгі қоғам ретінде бейнеленеді және әдетте аңшылық және терімшілікпен айналысатын қоғамды сипаттайды. Анықтамасын жасап шығару мақсатында ол жіктелген саяси мекемелерінің және күрделі әлеуметтік институттарының болмауымен бейнеленеді. Дереккөздер
Қазан лингвистикалық мектебі

Қазан лингвистикалық мектебі (орыс. Казанская лингвистическая школа) — 19 ғ. 2-жартысындағы орыс тіл білімінің бір бағыты. Қазан лингвистикалық мектебінің өкілдері И. А. Бодуэн де Куртенэ, оның шәкіртері Н. В. Крушевский, В. А. Богородицкий, А. И. Анастасиев, А. И. Александров, Н. С. Кукуранов, П. В. Владимиров т.б. 1873 — 1883 жылдары Қазанда қызмет етті. В. В. Радлов, С. К. Булич, К. Ю. Аппель де осы мектепке жатады. Қазан лингвистикалық мектебінің идеялары Бодуэн де Куртенэнін Қазан университетінде окыған лекцияларының бағдарламаларында, Крушевскийдің "Очерк науки о языке" (1883), Богородицкийдің "Очерки по языковедению и русскому языку" (1911) т.б. еңбектерде баяндалған. Қазан лингвистикалық мектебіне тән принциптер: дыбыстар мен әріптерді, сөздің фонетикалық, морфологиялық мүшеленуін қатан шектеуге мән беру; тілдің қазіргі кезеңі мен тарихи кезеңдеріндегі процестерді қатан шектеу. Қазан лингвистикалық мектебі өкілдері тіл білімінің бірқатар өзекті мәселелерін зерттеп, құнды еңбектер қалдырған. Мәселен, "Қазандықтар" өз еңбектерінде зерттеу объектісі тұрғысынан барлық тілдердің тең құқықтылығын атап көрсетті. Бодуэн де Куртенэ тіл білімін психологиялық-әлеуметтік ғылым деп қарады. Оның еңбектері психолингвистика саласын дамытуға ықпал етті. Крушевскийдін антропофоника бойынша енбектері қазіргі артикуляциялық және акустикалық фонетиканың негізіне жатты. Қазан лингвистикалық мектебі өкілдері (Бодуэн де Куртенэ) тіл жүйесін қортындылаушы конструкция деп қарады. Оның тұтастығын сөздің фонетикалық және морфологиялық құрылымын және сөйлемнің морфологиялық құрылымын зерттеу арқылы ашуға болады деп есептеді. Қазан лингвистикалық мектебі өкілдерінде тілге тарихи көзқарас айқын байқалады. Бодуэн де Куртенэтілдің дамуы мен тарихын ажыратып қараған. 19 ғ. 80 жж. ол статика—динамика—тарихтан тұратын үш таған (триада) идеясын ұсынған. Ол бойынша тілдің статикасы мен динамикасы тарихтың көмегі арқылы түсіндіріледі. Крушевский сөз әлемі мен ұғым әлемінің сәйкестігін тіл дамуының негізгі заңы деп есептейді. Ол үндіеуропа тілдерінің даму процесінде түбірдегі суффикс пен жалғаудың шекарасы тұрақсызданғанын атап көрсетеді. Богородицкий сөздердің морфологиялық өзгерістерге түскен түрлерін (ұксатылуы, бір-бірінен ажыратылуы, қайта жіктелуі) анықтады. Бодуэн де Куртенэ славян тілдерінің екі кұрылымдық белгісіне (дауыстылардың созылмалылығы/қысқалығы және екпіннің қызметі) қарап, олардың типологиялық классификациясының негізін салды. Сонымен бірге ол үндіеуропа және Орал — Алтай тілдерінің морфологиялық типологиясын зерттеді. Жалпы алғанда, Қазан лингвистикалық мектебі психологизм мен сөйлеудің индивидуалдық түріне мән берді де, ал тілдің әлеуметтік аспектілеріне жете көңіл бөлмеді. Қазан лингвистикалық мектебінің неғұрлым нәтижелі идеяларын Мәскеу филология мектебі мен Прага лингвистикалық мектебі және басқа бағыттар мен шетелдік ғалымдар әрі карай дамытып тереңдетті. Дереккөздер
Омарғазы Оспанов

Омарғазы Оспанов (8 қараша, Семей облысы, Бесқарағай ауданы, Семияр стансасы, 1910-1986) - аудармашы. * 1921 жылы сол жерде үш жылдық мектеп бітіріс молдадан қазақша (төте оқу) хат таныған. Техникум, рабфак, жоғары оқу орнына түсуге даярлық курстарынан кейін, ауыл шаруашылығы институтына түскен. Екі курсын бітіріп, газет жұмысына ауысқан. * 1932 жылы Семей облыстық газетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі * 1933 — 1935 жылдары Алматы облыстық газетінің, * 1935— 1937 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің жауапты хатшысы болған. Осы кезден бастап көркем әдебиет аудармасымен айналысқан. 1942 жылы О.Оспановтың аударуына М.Горькийдің әңгімелері жеке кітап боп шыққан. * 1943—1944 жж. Қазақ КСР Радио және телевизия хабарлары мемлекеттік комитетінің төрағасы * 1957—1958 жж. Қазақстан кинематографистер одағының хатшысы * Кейінгі уақытта республикалық баспа орындарында қызмет істеген. Орыс классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударған. А.Пушкиннің, М.Горькийдің, И.Тургеневтің, А.Новиков-Прибойдың, С.Айнидің, С.Залыгиннің, Д.Граниннің, И.Шуховтың көптеген шығармаларын қазақшалаған. * Ұлы Отан соғысына қатысқан. Марапаттары * Қызыл Жұлдыз (1943) * Отан соғысы (1985) ордендерімен, * «За трудовую доблесть» және тағы да басқа көптеген медальдармен, Құрмет граматосымен (1986) марапатталған. Дереккөздер
Серікбай Оспанов

Серікбай Оспанов (1 сәуір 1945, «Балдай» қонысы, «Шилі» кеңшары, Жангелді ауданы, Торғай облысы) — қазақ ақыны, филология ғылымдарының кандидаты, Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлық иегері. 1968 жылы Қазақ ұлттық университетінің журналистикафакультетін бітірген. 1968 — 1978жж. Қазақ радиосында, республикалық «Жалын» баспасында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеді. А. Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент қызметтерін атқарған. Қазір Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтының қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі. Алғашқы топтама өлеңі * 1967 жылы «Жер жүрегі», * 1969 жылы «Жас керуен» атты ұжымдық жинақтарға енген. Бірнеше жыр жинақтарының, аударма өлеңдердің, балаларға арналған тақпақтардың авторы. Шығармалары: * Жүрек лүпілі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971; * Жарқын жастық. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; * Қайнар бұлақ. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1977; * Қоңырау гүл. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1979; * Ай гүл. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981; * Алтын арқау. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1982; * Батыр туралы баллада. Өлеңдер. А., «Жалын», 1984; * Тіршілік тамыры. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1985; * Назқоңыр. А., «Жалын», 1987; * Балдай таудың баурайында. А., «Жалын», 1990; * Шашу. А., «Жалын», 1992; * Бесік. А., «Өнер», 1992; * Қадір түні. А., «Жалын», 1995; * С.Мәуленов - журналист, публицист. А., «Ғылым», 2001; * Публицистика. А., «Сага», 2001; * Ахмет өскен ақындық орта. А., 2004; * Қараторғай. А., «Жазушы», 2004; * Алтынсариннің айналасындағы адамдар. 2006; * Ең жақын кім адамға?. А., «Балалар әдебиеті», 2007; * Сағындым Алматымды. Қостанай. «Шапақ», 2009. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың, А. Байтұрсынов атындағы сыйлықтың лауреаты. «Жаңа ғасыр, жаңа ән» сайысының бас жүлдегері. 2001 жылы облыс әкімінің сыйлығын иеленген. Бірнеше бәйгелердің жүлдегері. 200-ден аса ән мәтіндерінің авторы. Филология ғылымдарының кандидаты, доцент. Дереккөздер
Дмитрий Оськин

Дмитрий Оськин (30.10.1930 жыл, Рязань облысы, Клепиков ауданы, Траново деревнясы) - жазушы. Ұлы Отан соғысының алғашқы күндерінен колхоз жұмысына араласқан. Паровозда от жағушы, тас қалаушы болған. 1956 жылдан бастап өлең жазумен айналысқан. Осы кезде комсомолдық жолдамамен Қазақстан магниткасы құрылысына келіп, тас қалаушы бригадирі болған. Алғашқы топтама өлеңі «Комсомолец Караганды» газетінде 1959 жылы шыққан. 1961 жылдан бастап очерк, әңгімелері орталық «Молодая гвардия», «Юность» журналында жариялана бастаған. 1970 жылы, өндірістен қол үзбей, М.Горький атындағы Әдебиет институтын бітірген. Көптеген очерктері мен деректі повестері Мәскеу баспаларынан шыққан ұжымдық жинақтарда басылған. Оның біраз туындысы қазақ, болгар, неміс тілдеріне аударылған. Шығармалары * Казахстанская магнитка - колыбель моя. Очерки. А., «Қазақстан», 1975; * Верю төбе. Повести и рассказы. А., «Жазушы», 1985. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қайталақтау

Қайталақтау (қайталампаздық), немесе тавтология (; + )— сөзді я пікірді сөзбе-сөз немесе мағынасы соған жуық сөздермен қайталап айту. Сөз болып отырған зат туралы әсерді күшейту үшін стилистикалық мақсатта кең қолданылады. Мысалы: Мұнар да мұнар, мұнар күн; Бұлғыр-бұлғыр, бұлғыр тaу; Бар дегенде бар. Тілде фразеологиялық тіркестер түрінде қолданылатын қайталақтаулар да аз емес: жабулы қазан жабулы күйінде; телегей теңіз; ақ безер де көк безер болу. Дереккөздер hu:Tautológia#Nyelvtudományi és irodalmi tautológia
Баланстық (теңгерілген) билік

Баланстық билік - қоғамда көптеген билік орталықтарының болуы (Гэлбрейт, 1952), мысалы, еңбек пен капитал, сондай-ақ, жеке кәсіпорын мен мемлекет күштерінің өзара тепе-теңдігі. Тепе-теңдік биліктердің болуы қазіргі батыс коғамдарындағы аралас экономика мен плюралистік саясатқа тән сипаттама ретінде бағаланса да, ол негізінен, капитал мен еңбек арасындағы күштің тепе-теңдігі болатындағын білдірмейді. Дереккөздер
Баға ауқымы

Баға ауқымы - белгілі бір елде ақша өлшемі ретінде қабылданған, барлық тауарлардың бағасын өлшеу және тұлғалау үшін пайдаланылатын металдың (алтын мен күмістің) салмақ мөлшері. Баға ауқымы — ақшаның техникалық атқарымы, ақша өлшемінің құнын көрсететін құрал. Заңды сипатта болады және мемлекеттің еркіне байланысты, тауардың құнын емес, бағасын көрсетуге қызмет етеді. Дереккөздер
Құрамды баяндауыш

Құрамды баяндауыш — есімдер мен етістіктердің тіркесуінен жасалған күрделі баяндауыштың бір түрі. Құрамды баяндауыштың негізгі тірек сөзі зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, еліктеуіш сөздер, оларға көмекші сөздер ретінде еді, екен, ет, бол, қыл, көр т. б. көмекші етістіктер және керек, тиіс, шығар, сияқты т. б. модаль сөздер қызмет етеді. Сөйтіп, көмекші сөздер өздері қатысты есім сөздер мен еліктеуіш сөздерге шақтық, модальдық мағына беріп, олардың баяндауыштық қызметін тиянақтап тұрады. Көмекші сөздер қатысқан мұндай баяндауыштарды күрделі есім баяндауыштар деуге болады. Мысалы: Сен іске ынтасыз жігіт емессің (С. Мұқанов). Дыбыссыз тұншығып жатқан Жамалға бір сәуле жарқ eттi (F. Мұстафин). Суырып салма ақын Абайға қызық көрінді (М. Әуезов). Дереккөздер
Математикалық экономика

Математикалық экономика — экономикалық жүйелерде заңдылықтар мен нәтижелерді анықтау үшін математикалық үлгілеу мен әдістерді пайдаланатын теориялық экономика бағыты. Математикалық экономика экономикада болып жатқан қатынастар мен үдерістерді арнаулы нысандалған тілдердің көмегімен сипаттайды және осы үдерістер мен қатынастарға математика әдістерімен талдау жасайды. Математикалық экономика өзінің талдауында экономикалық өрлеу, тепе-теңдік, оңтайлы басқару, т.б. проблемаларды қамтиды. Математикалық экономика Дж. фон К. Эрроудың, М. Моришиманыд, т. б. еңбектерінде дамытылды. Дереккөздер
Дүниежүзілік саясаттағы күштер балансы

Дүниежүзілік саясаттағы күштер балансы - халықаралық деңгейде қабылдайтын әрекеттері мақсаттары мен міндеттерінің арақатынасымен белгіленген әлем саясатының субъектілері ретінде мемлекеттік сипаттың кемшіліктері және артықшылықтарының жиынтығы. Дереккөздер
Жарылқасын Боранбаев

Жарылқасын Боранбаев 1947 жылы 23 ақпанда Түркістан облысы, Алғабас (қазіргі Бәйдібек) ауданының Ақбастау ауылында туған. *Шымкент қаласындағы N912 мектеп-интернатта білім алған. *1972 жылы Шымкент педагогика институтының тіл және әдебиет факультетін тамамдаған. *1972—1994 жылдар аралығында Халық ағарту саласында еңбек еткен. *1995 жылдан Созақ аудандық «Молшылық үшін» газетінің редакторы болып қызмет атқарды. Шығармалары Ақынның «Жанартаулар», «Гүлдесте», «Жылы жақтың жаңбыры», «Мәңгілік өмір», «Мазасыз әлем» жыр жинақтары, «Баба түкті шашты Әзиз әулие» тарихи-танымдық кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Материалдық жауапты адам

Материалдық жауапты адам — сеніп тапсырылған материалдық құндылықтар үшін жауапкершілік жүктелген қызметкер (қойма меңгерушісі, агенттер, кассирлер, т. б.). Олармен толық материалдық жауаптылық туралы шарт жасасылады. Дереккөздер
Гүлнар Өмірзақова

Гүлнар Өмірзақова - 1960 жылы 4 ақпанда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас ауылында туған. 1980 жылы Қыздар педагогикалық институтының тіл-әдебиет факультетін бітірген. «Жетісу», «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттері мен Қазақ радиосында тілші, Орталық мұрағатта қызметкер, аудандық мәдениет үйінде директор, мектепте ұстаз болып жұмыс істеген. Қазір Алматы облысы Жамбыл ауданының «Атамекен» газетінің тілшісі әрі ұстаздық қызметте. «Жапырақ-ғұмыр» атты тұңғыш өлеңдер жинағы 1993 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген. «Қарлығаш» (1987), «Жыр тәңірі» (1995), «Қарасай батыр» (1996) атты ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. Сондай-ақ «Беріктас — берік босағам», «Жүрек лүпілі» атты жыр жинақтары шыққан. Абай, М.Жұмабаев, М.Мақатаев атындағы жыр мүшәйраларының жеңімпазы. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет грамотасымен, аудандық, облыстық Мақтау қағаздарымен марапатталған. «Жігер» фестивалінің лауреаты. Дереккөздер
Құрмалас сөйлемдердің сыйысуы

Құрмалас сөйлемдердің сыйысуы (орыс. усечение сложных предложений) — құрамындағы жай сөйлемдердің бір сөзден болатын баяндауыштары не бастауыштары қайталап келген жағдайда құрмалас сөйлемдердің өзара ықшамдалып (сыйысып) жай сөйлемге айналуы. Құрмалас сөйлемдердін сыйысуы көбінесе шартты бағыныңқылы сабақтас құрмаластар мен бір жақты, бір шақты бірыңғай баяндауышты салалас құрмалас кездеседі. Мысалы: Маған доктор көмек етпесе, өлетін едім (Ж. Өмірбеков) — Доктордың көмегінсіз өлетін едім. Ит жүйрік болса, оны түлкі сүймес (мақал) — Ит жүйрігін түлкі суймес. Құрмалас сөйлемдердін сыйысуының шұбалаңқы сөлемдерді қысқартып, ықшамдап қолдануда стильдік мәні бар. Құрмалас сөйлемдердін сыйысуын А. Байтұрсынұлы "Сыйысулы құрмалас" деп атаған. (А. Байтұрсынов. Тіл тағылымы. А., 1992,301,6.). С. Аманжолов "Сыйыстыру проблемасы" ретінде қарастырған (Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. А. 1994, 211—212 б.). Дереккөздер
Амантай Өтегенов

Амантай Өтегенов - 1951 жылы 26 шілдеде Орал қаласында дүниеге келген. 1978 жылы Қазақ ұлттық унивеситетіің журналистика факультетін бітірген. «Жаңа фильм» журналында, Ақтөбе облысы, Октябрь аудандық «Знамя Октября» газетінде, Ақтөбе облыстық әкімшілігінде жұмыс істеген. Қазақстан Жазушылар одағының Ақтөбе облыстық бөлімшесінің директоры. «Аралдагы көпір», «Тыйым салынған ұрпақ» секілді жыр жинақтары жарық көрген. Қ.Мұхамеджанов, Т.Ахтанов, Ә.Кекілбаев, Б.Мұқай, С.Асылбеков, Ә.Мархабаев, Қ.Шаңғытбаев, Ә.Нұрпейісов шығармаларын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Алпысбай Боранбайұлы

Алпысбай Боранбайұлы 1950 жылы 10 мамырда Түркістан облысы, Түлкібас ауданы, Ақбиік ауылында туған. Алматы Ауыл шаруашылығы институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірген. Көп жылдар бойы «Ақбиік» халық театрында қызмет атқарады. Қазір шығармашылық жұмыста. Сықақтары орыс тіліне аударылған. Шығармалары «Бастау», «Жездеме хат», «Түрыңыздар, сот келеді», «Нарықтың намазы», «Білесіз де, күлесіз», «Әдресім — базар», «Не сатып жүрсіз?», «Пойызда туған махаббат», «Қырық күлкі», «Қызық кітап» және «Что продаете?», «Мой адрес— базар» деген сықақ кітаптардың авторы. Дереккөздер
Рахымжан Тілеуімбетұлы Өтегенов

Рахымжан Тілеуімбетұлы Өтегенов (1949 жыл - 1993 жыл) - журналист, белгілі лирик ақын. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Қазақ әдебиетіне қомақты олжа салған қаламгер, ондаған поэмалары мен балладалары, балаларға арналған туындыларымен танымал. Білімі * Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Шелек ауылындағы Абай атындағы орта мектепті 1966 жылы бітірген. * 1974 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Еңбек жолы Еңбек жолын Шелек аудандық «Еңбек туы» газетінен бастаған ол, Алматы облысының «Жетісу», республикалық «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Қазақ әдебиеті» газеттерінде жалғастырды. Сондай-ақ, Қазақ радиосында, Қазақстан теле-радио хабарларын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетінде қызмет істеген. Шығармалары Алғашқы өлеңдері 1969 жылы «Жас керуен», 1975 жылы «Көктем тынысы» атты жас ақындардың антологиясында жарияланған. Ақынның көзі тірісінде жарық көрген «Ақ шуақ» (1977), «Көңіл көктемі» (1982), «Арманымның ақ құсы» (1985), «Көгілдір көктем» (1987), «Күтіп жүрмін көктемді» (1989) атты кітаптарын жыр сүйер қауым жылы қабылдады. Ақынның кейіннен «Бір шоқ бүлдірген» (2004), «Сыбаға» (таңдамалы 2009), «Ақын болып жаратылған бұл жүрек» (2024), «Қайта оралшы, аққуым» (2024) атты жыр кітаптары баспадан шықты. Отбасы Жұбайы —Дәриға Әлімбаева. Ұлы — Ерлан Рахымжанұлы [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=36074445 Өтегенов]. Қызы — Эльмира Рахымжанқызы Өтегенова. Қызы — Гүлмира Рахымжанқызы Өтегенова. Дереккөздер
Халима Өтеғалиева

Халима Өтеғалиева (1889-1984) - 20 наурызда Орал облысы, Жәнібек ауданында туған. Той-жиында өлең айтып, қайым айтысқа қатысып, «ақын келіншек» атанған. Туған ауылында 1944 жылға дейін сауыншы болып істеген. Өлеңдері аудандық, облыстық газеттерде 1938 жылдан бері жарияланып тұрған. Кенен, Есдәулет, Болмай тәрізді ақындармен өнер жарысына түсті. Республикалық ақындар айтысында жүлде алды. «Ақындар жыры», (1963). «Мақ-танышым — өз елім» (1961), «Ана жыры» (1969), «Әже әлдиі» (1974) атты өлеңдер жинағы жарық көрді. «Өзен тынысы», «Айтылмаған ән», «Даладағы шырақ», «Маңғыстау — мың жолдың торабы», «Құм-шағыл», «Бұлтты күндер», «Теңіз түбіндегі маржандар», «Жолдар мен адамдар», «Рахмет» секілді кітаптары жарық көрді. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мұнайшысы, КСРО-нің құрметті мүнайшысы. «Құрмет», Қызыл Жұлдыз ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қыстырма дыбыс

Қыстырма дыбыс — морфема жіктерінде болатын мағыналары көмескіленген қосымшалар. Мысалы: мына(н)дай — мынадай, кінә(м)шіл —кінәшіл, өш(т)есу — өшесу, тар(қ)ay — тарау. Қыстырма дыбыс - морфема жігіндегі дыбыс алмасулары сияқты морфемалардың өзара қиюласып, кірігіп айтылуы үшін қызмет атқарады. Түбір не негіздің қосымшамен тіркесуі кейде қыстырма дыбысты қабылдау арқылы жүзеге асады. Қыстырма дыбыс сыртқы тұлғасы жағынан қосымша морфемаларға ұқсас болғанымен, сөз мағынасына өзгеріс енгізбейді. Қыстырма дыбыс тіл ғылымында әр түрлі қарастырылады. В.В. Лопатин оны морфемаға жатқызса, В.Б.Касевич мағынасыз бөлшек ретіңде қарастырады. Қыстырма дыбыс терминін қазақ тіліне А.Айғабылов енгізген. Дереккөздер
Материалдық-техникалық камтамасыз ету

Материалдық-техникалық камтамасыз ету материалдық өндіріс аясы мен бейөндірістік қызмет аясында пайдалану үшін кәсіпорындардың (фирмалардың, бірлестіктердің, ұйымдардың, кәсіпкерлердің, т. б.) қажеттерін еңбек күралдарымен және заттарымен қамтамасыз ету үдерісі. Материалдық ресурстарды қажетсіну өнім шығару (жұмыстарды орындау, кызметтерді көрсету) көлемін, шикізат пен материалдар (отын, энергия, сатып алынатьш дүмбілзаттар, дайьш бұйымдар, т. б.), босалқы қорлар шығынының нормаларын басшылыққа ала отырып айқындалады. Жеткізушілер мен тұтынушылар арасындағы шаруашылық байланыстар өнімді өндіруді, тасымалдауды, тұтынуды ескере отырып ұйымдастырылады. Дереккөздер
Дәптүрлі білім

Дәптүрлі білім - білімді кейінгі ұрпаққа жалғастыру және қалыптасқан мәдениетті, әлеуметтік тәжірибені, әлеуметтік жүйені қолдау. Жаңарту, қалпына келтіру, есіне алу жолдарымен сипатталады. Оқытуды кәсіби іскерлікке дайындау және жаңа мәдени-әлеуметтік тәжірибені меңгеру мақсатымен ұйымдастыру. Оқытудың мазмұны- классикалық, пәндік, технократтық. Мұғалімнің рөлі - білім беруші, таратушы, оқытылатын материалдарды меңгеруге лайықты оқу үрдісін ұйымдастырушы. Дереккөздер
Мәжіліс Өтежанов

Мәжіліс Өтежанов (1935-1995) - 6 қыркүйекте Астрахань облысы, Володар ауданы, Алтынжар ауылында дүниеге келген. 1964 жылы Қазақ ұлттық унивеситетіің журналистика факультетін бітірген. Еңбек жолын балықшы болып бастаған. 1959 жылдан журналистік жұмысқа ауысып, аталмыш ауданның «Октябрь туы» газетінде жұмыс істеген. «Соңғы хат», «Ғашықтың жыры» атты жыр кітаптарының авторы. «Алтынжар вальсі» секілді бірқатар әндер шығарған. Өтежанов дәрігерлер мен мұғалімдерді ең маңызды мамандық деп санады және оның көптеген ұрпақтары дәл осы жолдарды таңдады. Оның екі баласы Еркін мен Айжан Қазақстанның ең ірі қаласы — Алматыда, қалғандары туған ауылында Алтынжарда тұрып, жұмыс істейді. Дереккөздер
Рахмет Өтесінұлы

Рахмет Өтесінұлы - 1927 жылы 15 қаңтарда Атырау облысы, Қызылқоға ауданында дүниеге келген. 1945 жылы Мәскеудегі Мұнай институтына түседі. Бітірген соң мұнай саласында мастер, цех бастығы, директор, аудандық, облыстық партия комитеттерінде жұмыстар атқарады. Дереккөздер
Қауіп класы

Қауіп класы - денсаулықты сақтандырудағы сақтандыру қауіп-қатерлігі шамамен бірдей тұлғалар тобы. Мұндай қауіп-қатер кластарын анықтауда, сақтанушылардың жынысы, жасы, денсаулық жағдайы, кәсібі, мекенжайы, т.б. ауруға шалдығып қалу мүмкіндігі, медициналық жәрдемге сұраныс және белгілі бір көлемде бағасы әртүрлі медициналық қызмет көрсетуге мұқтаждық сияқты және оларға әсер ететін факторлар ескеріледі және сақтандыру жарнасын есептеп шығаруда пайдаланылады. Бір қауіп класына жатқызылған сақтанушылардың барлығы да бірдей жарна төлейді. Дереккөздер
Островский қызғалдағы

Островский қызғалдағы - лалагүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық, жуашықты өсімдік. Іле Алатауында кездеседі. Жуашығы жұмыртқа сияқты. Жапырағы қандауыр пішінді, гүлсидам сабағының биіктігі 15-40 см. Әдетте, алқызыл түсті 1 ғана гүлі болады. Cәyip-мамырда гүлдеп, мамыр-маусымда жемістенеді. Жемісі - қауашақ. Сәндік үшін өсіріледі. Сирек кездесетін эндемик түр. Қазақстанның "Кызыл кітабына" енгізілген.таулардың төменгі, ортаңғы белдеулерінде, қоректік қоры мол топырақты беткейлерде өседі. Бүршік жарған кезінде барынша биік иілгіш(40 см-ге дейін) сабағымен, қандауырша тәрізді жиектері толқындаған үш жапырағымен және ұзарған әдемі гүлімен ерекшеленеді. жарық мықты болған кезде, жұлдызы тостаған тәрізді ашылады. Түсі - алқызыл, түбі қара немесе сары, кейде барынша күңгірт қызыл, сары, кейде сап-сары түстер кездеседі. Кеш гүлдейді, сәуірдің аяғынан мамырдың аяғына дейін, маусым шілдеде жеміс береді. Тұқымымен көбейеді. Тиімді декоративті түр, мәдени түрде жақсы өседі, тұқымымен төртінші жылы гүлдейді. Ботаникалық бақтарда танымал және Батыс Еуропаның, АҚШ және Канаданың жеке топтамаларында белгілі. Сұрыптауда қолданылмайды, бірақ көгалдандыруда үлкен қызығүшылық тудырып отырып, әсіресе Қазақстанның оңтүстік елді-мекендерінде. Жеке түрлердің саны табиғи популяцияларда мүлдем азайды, әсіресе Алматы маңында, себебі тау беткейлерін саяжайлар салу мақсатында жаппай игеруі және тұрғындардың гүлшоқтарын жинауы осындай күйге жеткізілді. Түрқорғауды қажет етеді. Басқа қызғалдақтардай ерте көктемде аралар үшін бағалы азық болып табылады. Дереккөздер
Адамның базистік қажеттіліктерін

Адамның базистік қажеттіліктерін - барлық адмдар ортақ негізгі қажеттіліктерге ие болатындығы туралы концепция. Оларды қанағаттандыру - «әлеуметтік өмірге толыққанды қатысудың қажетті алғышарты». Альтернативті көзқарас адам қажеттіліктерінің салыстырмалы, индивидуалды немесе мәдени талғамның көрінісі болатындығында. Дереккөздер
Ермек Өтетілеуов

Ермек Өтетілеуов (1938-2006) - 1 қаңтарда Ақмола қаласында туған. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты филология факультетінің орыс тілі мен әдебиеті бөлімін бітірген. 1962—1964 жж. Целиноград (қазіргі Ақмола) облысы, Қорғалжың аудандық газетінде қызмет істеген. 1964— 1974 жылдары республикалық «Балдырған» журналында, 1974 — 1976 жж. «Жазушы» баспасында редактор, ал 1976 жылдан бастап «Жалын» баспасында аға редактор, бөлім меңгерушісі болып істеді. Шығармашылығы Ақынның алғашқы өлеңдері алпысыншы жылдары жарық көре бастады. Жекелеген әңгіме, өлеңдері орыс, болгар, украин, грузин, армян, азербайжан, татар тілдеріне аударылған. Біраз өлеңдері балаларға арналған басылымдарға, қазақ мектебінің оқулықтарына енген. Қазақ тілінде оның аудармасында Л.Толстойдың, Д.Ушинскийдің балаларға арналған әңгімелері, С.Михалков, О.Дриз, Я.Аким, Б.Заходер, П.Реброның өлеңдері жарық көрді. Дереккөздер
Ләтипа Құрманаева

Ләтипа Құрманаева - 1924 жылы Алматы облысының Қоғалы ауданындағы Шанқанай ауылында туған. 1947 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Талдықорған облыстық газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, осы облыстың аудандық «Кировшы» газетінің редакторы, республикалық «Қазақстан мұғалімі» газетінің әдеби қызметкері және бөлім меңгерушісі, 1968 жылдан сексенінші жылдардың арасында Қазақ совет энциклопедиясы Бас редакциясының ғылыми редакторы болып істеген. «Жасыл көл» повестер жинағы, «Өшпесжалын», «Қыранымменің», «Шымбұлақ», «Тау қызы» романдары жарық көрген. Шығармалары *Қаратау қызы. Роман. А., «Жазушы», 1969; *Мәңгі от. Роман. А., «Жазушы», 1976. Дереккөздер