kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ащылыайрық

Ащылыайрық – Сілеті өзенінің сол саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Шортанды, Ақкөл аудандарының жері арқылы өтетін өзен. Ұзындығы 58 км, саласы Сарықамыспен қосқанда 96 км. Гидрологиясы Су деңгейі көктемде көтеріледі, ағысы баяу, жазда құрғамайды. Жағасы жоғарғы ағысында тік жарлы, төменгі ағысында жазық. Жауын-шашын, қар, жер асты суларымен толығады. Суы қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Су жиналатын алабы 3520 км². Егін, мал жайылымдарын суландырады. Ащылыайрыққа 7 сала құяды. Ішіндегі ірілері: Сарықамыс, Қаражар, Тасмола, т.б. Дереккөздер
Ащылыөзек суғару жүйесі

Ащылыөзек суғару жүйесі , Алматы облысы Сарқант аудында орналасқан. Ұзындығы 46,5 км. Су жүйесімен аудан шаруашылықтарының 2,0 мың га жері суғарылады және суландырылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ащылысай (өзен)

Ащылысай – Қалмаққырылған алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Бастауы Сарыоба тауының оңтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтар суының қосылуынан құралады. Қумола өзеніне сол жағынан құяды. Биіктігі 426 м, ұзындығы 46 км, жағасы жарқабақты. Гидрологиясы Орта және төменгі ағысында өзен кең аңғарымен ағады. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар. Суымен мал суарылады. Дереккөздер
Ащымиір

Ащымиір – Шалқартеңіз көлі алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 118 км, су жиналатын алабы 2150 км 2 . Бастауы Ұлытаудың оңтүстік-батыс беткейінен басталады. Ащымиір батысқа қарай Байқоңыр, Қалмаққырылған өзендерімен қатар ағып, құмды өңірде Ақмола ауылының оңтүстік-батысында 18 км жерде қарасуларға бөлініп қалады. Гидрологиясы Алабында жалпы ұзындығы 97 км шағын 29 саласы бар. Аңғарының ені 1,0 – 1,2 км, сағасында аңғары байқалмайды. Екі жағында жайылмасы бар, арнасы жарқабақты. Көбіне қар еріген кезде суы молаяды. Көп жылдық орташа су шығымы сағасында 0,30 м 3 /с. Жылдық ағымының мөлш. 9,5 млн. м 3 . Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ащымұрын

Ащымұрын – Түпқараған түбегінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі мүйіс. Географиялық орны Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында орналасқан. Сипаттамасы Ащымұрын Маңғыстау шығанағына ұзындығы 3 км болып сүйірлене еніп жатыр. Солтүстік-батысында Зеленый, Жығылған мүйістері бар. Мүйіс жағалауында су асты тастары шығып тұрады. Жағалау бойы тік жарқабақты. Дереккөздер
Ащының сайы

Ащының сайы , Бұралқысор – Қызылорда облысы Қазалы аудындағы құрғақ арна. Сырдарияның ертедегі Арал теңізіне құятын тарамы. Ұзындығы 198 км, арнасы кең, табаны тегіс, “U” пішінді. Көпшілік жері үрме құммен толған. А. с-нда тұрақты ағын жоқ. Арна жағалауында жүзгін, қоянсүйек, шеңгел өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ащыойыл

Ащыойыл – Ойылдың сол саласы Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин, Ойыл аудандарының жерінде. Ұзындығы 114 км, су жиналатын алабы 5210 км 2 . Бастауы Шилісай, Шұбаржылан өзендерінің тоғысқан жерінен бастап Ащыойыл деп аталады. Құрман аулының тұсында Ойылға құяды. Гидрологиясы Көктемде құятын негізгі салалары – Ащыөзек, Қандыағаш, Жарлы, Қаңбақтысай, Қуырдақты. Аңғарының ені 0,3 – 1,5 км-ге, ал жардың биіктігі 1,5 – 2,5 м-ге жетеді. Қар суымен толығады. Суы қарашаның басында қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Көп жылдық орта су ағымы 2,0 – 2,5 м 3 /с. Суында шортан, табан балық бар. Төменгі ағысында жайылымдарды суғаруға пайдаланады. Дереккөздер
Ащыорпа

Ащыорпа – Маңғыстау Үстіртінің шығыс бөлігіндегі төбе. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 195 м. Солтүстігінде Бостанқұм, Сеңгірқұм құмдары жатыр. Өсімдігі Тақыр типті топырағында қара жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ащыөзек (Балқаш алабы)

Ащыөзек – Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Аягөз және Қарағанды облысы Ақтоғай аудандары жерінде. Ұзындығы 108 км, су жиналатын алабы 8600 км 2 . Бастауы Балқаш көлінің солтүстігіндегі Қалмақеміл, Түлкілі тауларындағы бұлақ, қайнарлардан (110-нан астам) басталып, Тұрламбек бейітінің солтүстік-батысында 8 км жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Арнасы тар, көктемгі қар суы кезінде ағысы байқалады. Жаздың ыстық айларында арнасы құрғап қалады. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Өзен мал суаруға, жайылмасы қысқы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Ащышиөзек

Ащышиөзек – Түндік өзенінің оң саласы. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағып өтеді. Бастауы Арқалық тауының оңтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтан басталады. Гидрологиясы Ұзындығы 80 км. Бастапқыда Тоқтысу, орта ағысы Шабасшиөзек, төменгі ағысы Ащышиөзек деп аталды. Таулы-тасты жерді жарып өтеді. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Ащыөзек жайылмасы шөбі шүйгін шабындықтар. Дереккөздер
Ащыөзек суландыру жүйесі

Ащыөзек суландыру жүйесі – Алматы облысы Алакөл ауданы жерінде орналасқан. Суды Лепсі өзінен алады. Ұзындығы 46,5 км. Арна бойында 6 су тартқыш қондырғы орнатылған. Ащыөзек суландыру жүйесінің су өткізу мүмкіндігі 10 – 12 м³/с. Ащыөзек суландыру алабы арқылы 6,0 мың га жер суландырылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ащысай (өзен, Ырғыз ауданы)

Ащысай – Шалқар алабындағы Ырғыз өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 93 км, су жиналатын алабы 1150 км 2 . Бастауы Мұғалжар тауының шығыс беткейінен басталып Ырғыз өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тар, жиегі тік жарлы. Қар, жауын, жер асты суларымен толығады. Жаздың ыстық айларында құрғап қалады. Қарашаның басында суы қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Көктем, күз айларында өзен аңғарына мал жайылады. Дереккөздер
Ащысай (өзен, Түркістан облысы)

Ащысай өзені – Сырдария алабындағы Құркелес өзенінің ең үлкен саласы. Түркістан облысы Шардара, Келес аудандары жеріндегі өзен. Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 1060 км². Географиялық орны Белтаудың оңтүстік-шығыс беткейінен, Сарыағаш қаласының солтүстік батысынан 40 шақырымдай жердегі Сарыжылға жазығындағы қыраттардан басталады. Бірнеше бұлақтардың, жер асты суларының бір арнаға тоғысуынан түзіледі. Арнасы жоғарғы ағысында тік жарлы, төменгі ағысында жайпақ болып келеді, өзен табанын батпақ сор басып жатыр. Қар еріген кезде өзеннің деңгейі көтеріледі. Жазда ұсақ қарасуларға бөлініп қалады. Желтоқсанның аяғында суы қатып, ақпанның аяғында мұзы ериді. Егін суғаруға пайдаланылады. Бірлік ауылынан оңтүстікке қарай 20 км жерде Құркелеске құяды. Басты саласы – Ақсай. Бұдан бөлек оннан аса саласы бар, көбі жаз айларында құрғайды, ең үлкендері: Қамысақтысай, Қауыншысай. Жағалауында мал жайылымдары, Бірлік аулының фермалары бар. Дереккөздер
Ащысай (өзен, Байғанин ауданы)

Ащысай – Сағыз өзенінің сол саласы. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы өзен. Ұзындығы 60 км, су жиналатын алабы 619 км 2 . Бастауы Шұқыркөл қыстауы маңынан басталып, Алтай батыр ауылынан төменде Сағыз өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 10 км шамасында 40-тан астам уақытша ағатын саласы бар. Арнасы кең, жағасы жазық. Жауын, қар суларымен толығады. Көктемде ғана ағын болады, жаз айларында құрғап қалады. Желтоқсанның басында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Суы ащы, көктемде мал суаруға жарайды. Дереккөздер
Ащысай (өзен, Батыс Қазақстан облысы)

Ащысай, Ащысай-Өлеңті – Жайық алабындағы өзен, Өлеңті өзенінің оң саласы. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 59 км, су жиналатын алабы 1510 км². Гидрологиясы Арнасы кең, жағасы жайпақ, ағысы баяу. Жауын, қар, жер асты суларымен толығады. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 17 саласы бар. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Көктемде тасыған су шабындықтарды көлдетіп суғаруға, ал тоспалар мен қарасулар жазда жайылымдарды суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ащысай кен орны

Ащысай кен орны - Ақтөбе облысы Темір ауданы жерінде, Шұбарқұдық темір жол стансасынан солтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан. Жатыс сипаты, минералдары Барлық негізгі геологиялық белгілері бойынша қоры 1,3 млн. т. Мұнда титан кентасының басты минералдары ильменит, рутил, ликоксен, циркон өндіріледі. Дереккөздер
Ащысай қорғасын-мырыш кен орны

Ащысай қорғасын-мырыш кен орны - Түркістан облысы Кентау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км жерде орналасқан. Полиметалл кендеріне жатады. Тарихы Кен орны ежелгі заманнан белгілі. 1866 жылы орыс табиғат зерттеушісі Н.А. Северцов сипаттаған. 1868 жылы орыс көпесі И.Первушин Қаратау аймағындағы басқа кендермен бірге Ащысай кенін де қазақтардан 1200 сом ақшаға сатып алған. Ал орыстың басқа бір көпесі Иванов 9 жыл аралығында (1883-1886 және 1895-1899 жылдары) Ащысай кенінен 357 т таза қорғасын өндірген. Бұл кен орны 1934 жылы Шымкент қорғасын зауытын салуға негіз болған. 1936 жылдан қорғасын кентасы өндіріледі. Геологиялық құрылымы Ащысай қорғасын-мырыш кен орны бірнеше тектоникалық жарылымдар бойынша қыртысталған Белмазар синклиналінің шығысындағы девон, тас көмір кезеңдерінің әктас, доломит және саздан тұратын аралас тау жыныстарынан құралған. Жатыс сипаты Кен орнының ұзындығы 500 м, ені 100, тереңд. 450 м-ге дейін. Ол діңгек, талшыбық, желі, тамыр сияқты тармақталған кен денелерінен тұрады. Олардың қалыңдығы 2-5 м аралығында. Кен сульфид және оксид кентастарынан құралған. Минералдары Негізгі минералдары – пирит, сфалерит, галенит, кальцит, доломит, барит, церруссит, гидрогетит, гетит, смитсонит, липсонит, халцедон. Шикізат Шымкент қорғасын зауытына жіберіледі. Дереккөздер
Ащысай үңгірі

Ащысай үңгірі – Түркістан облысы Созақ ауданы, Ащысай ауылы маңында орналасқан. Сипаты Үңгір карст типіне жатады. Қаратау беткейінің әктасты қабатында жер асты суының жебір әрекетінен пайда болған. Ұзындығы 30 м, ені мен биіктігі 3 м-дей. Қабырғаларында әктастың еруі нәтижесінде әр түрлі ою-өрнекті бейнелер қалыптасып қатып қалған. Табанында түрлі пішінді карбонат үйінділері кездеседі. Дереккөздер
Ащысу (өзен, Жаркөл алабы)

Ащысу – Қарағанды облысының Бұқар жырау, Павлодар облысының Баянауыл аудандары арқылы ағатын өзен. Бастауы Айыр мен Желтаудағы бұлақтардан басталып, Жаркөл көліне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 276 км. Ірі салалары – Жыландыбұлақ, Қорған, Айрық, Қарасу және Күртіөзек. Аңғарының ені 7,5 км. Қар, жер асты суларымен толығады. Жазда тартылып қарасу тізбектеріне айналады. Теңдік ауылы тұсында жылдық су ағымы 0,44 м 3 /с. Қараша – сәуір айларында суы қатады. Суы мол кезде тұщы, сабасына түскенде ащы келеді. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ащысу (өзен, Алматы облысы)

Ащысу – Алматы облысының Жамбыл, Қарасай аудандары арқылы ағатын өзен. Сипаттамасы Қопалысай, Көлбұлақсай, Жартас өзендері бастау алатын, Қараой жазығы маңындағы Қарабастау ауылының солтүстігіндегі Қарақыр қыраттарынан басталады. Солтүстікке қарай ағып, Тасқатын каналы мен Алматы-Қарағанды тас жолын кесіп өтеді. Ащысу ауылының солтүстігінде суы сарқылып қалады Ұзындығы 93 км, су жиналатын алабы 1070 км 2 . Жоғары ағысында өзен тік беткейлі тар арнамен ағады, ал төменгі ағысындағы арнасы жазық келеді. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Аңғары мал жайылымына пайдаланылады. Салалары бірнешеу, оның көбісі жаз айларында тартылып қалады, ең үлкендері Сиректас, Тамғалы. Дереккөздер
Ащысу (бөген)

‎ Ащысу бөгені – Ащысу өзенінің бойындағы бөген. Қарағанды – Қарқаралы автомобиль жолынан 4 км жерде, Бұқар жырау ауданында орналасқан. 1984 жылы салынған. Гидрологиялық сипаты Су айдынының ауданы 670 га, толған кездегі көлемі 20 млн. м 3 , ұзындығы 9 км, ені 2 км-ге дейін, ең терең жері 15 м, жағалауының ұзындығы 23 км. Суының минералдығы су тасу аяқталған кезде 300 мг/л-ден күзгі және қысқы төмен деңгей кезінде 1 г/л-ге дейін ауытқып отырады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Ащысу бөгенінде мөңке, оңғақ, шортан, алабұға, шабақ тіршілік етеді. Ащысу бөгенінің суы аудандағы шаруашылықтардың жерлерін суландыру үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Ащытайпақ

Ащытайпақ – Маңсуалмас (Мыңсуалмас) қонысы мен Бағытбай – Беніке ойысының оңтүстігінде жатқан сор. Бейнеу ауданында орналасқан. Доғаша созылған сордың ұзындығы 45 км, енді жері 6 км. Сордың шығысы мен оңтүстік кемерлі жарқабақты келген. Салыстырмалы биіктігі 43 м, абсолютті биіктігі 126 м. Бағытай – Бенікемен ұласып жатқан батысы сайлы-жыралы, жайпауытты келген қиыр оңтүстігінде Қарабұлақ құдығы орналасқан. Дереккөздер
Ащытақыр

Ащытақыр — Ертіс өзені алабына жататын көл. Географиялық орны Павлодар облысы Шарбақты ауданы, Каховка ауылының солтүстік-шығысында, 3 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 125,6 м биіктікте. Гидрографикасы, жағалау сипаты Аумағы 4,4 км 2 . Географиялық орны бойынша Ұзындығы 3,3 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 8,0 км. Көл суы негізінен еріген қар суымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы ащы. Жағалауы жазық далалы.
Ащытас

Ащытас – Күршім жотасының оңтүстігіндегі төбе. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерінде орналасқан. Географиялық орны Абсолюттiк биіктігі 574 м. Қара Ертіс өзенінің аңғарында орналасқан. Төбе ендік бағытта созылып жатыр. Оңтүстігі құз жартасты келген. Өсімдігі Сұрғылт қоңыр және сортаңды топырағында қарабарақ басым әр түрлі өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ащытасты

Ащытасты – Торғай алабындағы Тасты өзінінің оң саласы. Географиялық орны Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағында. Ұзындығы 130 км, су жиналатын алабы 5240 км 2 . Бастауы Арқалық тауының оңтүстік-шығыс беткейінен басталып, Тасты өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғарының ені жоғарғы ағысында 400 м, төм. ағысында 2 км-ге, сағасында 5 км-ге дейін жетеді. Басты салалары: Байқожа, Ақжар, Түлкісай, Жосалысай. Жауын-шашын, қар, жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 2,76 м 3 /с. Ащытасты жайылымдарды суландыруға және малға суат есебінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ащытасты жер асты су кен орны

Ащытасты жер асты су кен орны - Қостанай облысы Амангелді ауданында, Ащытасты және Қарынсалды өзендерінің құйылысында орналасқан. Жатыс сипаты Сулы қабат жоғары төрттік жүйенің қалыңдығы 8-15 м болатын аллювийлі террасасына шоғырланған. Тәулігіне 75 м 3 су сүзіледі. Ұңғыманың дебиті секундына 2-9 л, суы сәл минералды (0,4-1,0 г/дм 3 ). Кен орнының тәуліктік қоры 20,7 мың м 3 , оның ішінде Амантоғай телімінде 3,0 мың м 3 . Кен суы Амантоғай елді мекенін сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Аэробтық ағзалар

Аэробтық ағзалар, аэробтар — молекулалық бос оттек (О 2 ) бар ортада тіршілік етіп, дами алатын организмдер. Аэробтық ағзаларға барлық өсімдіктер, көптеген қарапайымдылар мен көп клеткалы жануарлар, саңырауқұлақтар, микроорганизмдер жатады. Оттектің (О 2 ) қатысуымен жүретін биологиялық процесті аэробиоз деп атайды. Аэробтық ағзалар өз ағзаларсына енген О 2 -нің тотығуынан пайда болған энергияны пайдаланады. Олар облигатты аэробтық ағзалар және факультативті аэробтық ағзалар болып 2 топқа бөлінеді. Облигатты аэробтық ағзалар тотығу реакциясы кезіндегі энергияны пайдаланады, мысалы, сірке қышқыл бактериялары этил спиртін сірке қышқылына дейін, ал кейбір зең саңырауқұлақтары қанттарды лимон, қымыздық, глюкон қышқылдарын түзгенге дейін тотықтырады. Факультативті аэробтық ағзалар тобына оттектің бар-жоғын талғамай тіршілік ететін организмдер жатады, мысалы, күкірт, темір бактериялары оттекті нитраттардан, сульфаттардан тағы басқа қосылыстардан алады. Аэробтық ағзалардың арасында ең маңыздысы фотосинтез процесіне қатысатын ағзалар — цианобактериялар, балдырлар және түтікті өсімдіктер. Аэробтық ағзалар табиғатта кеңінен таралған және ондағы зат айналымына үлкен әсерін тигізеді. Мысалы, қарапайым аэробтық ағзалар топырақтағы күрделі органикалық қосылыстарды өсімдіктердің жақсы сіңіруіне көмектесіп, топырақтағы түрлі ауру қоздыратын бактерияларды жояды. Аэробтық ағзаларды өндірісте сірке суын алуға, ауыл шаруашылығында, тағы басқа жағдайда қолданылады. Аэробтық ағзалардың тіршілігіне ауаның құрамындағы оттектің белгілі мөлшері мен қысымы қажет, егер осы жағдай шамадан тыс өзгерсе, олар өліп қалады. Дереккөздер
Аюоты

Аюоты , брахиактис (Brachyactіs) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда ылғалды, сазды, көбінесе тұзды топырақты жерлерде, өзен-көл жағалауларындағы шалғындарда өсетін 1 түрі – кірпікшелі А. (В. cіlіate) бар. Биікт. 2 – 60 см, жіңішке тамырлы. Сабағының төм. бөлігі қызғылт, жоғ. бұтақтарын бытыраңқы түктер жапқан. Жапырақтары жіңішке, ұзын кейде қауырсынды. Себеттері көп гүлді, шеткілері аналық гүлді, түзсіз, түтікшелі. Табақшагүлдері гүлтәжілерінен қысқа, қос жынысты, 5 тықыр тісті. Тамыз – қазан айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымдары ұсақ, қоңыр түсті, түкті. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аютас қыраты

Аютас қыраты , Аютас – ендік бағытта созылып жатқан көтеріңкі келген қыратты жерлер. Cолтүстік Қазақстан облысы Шал ақын аудында. Аудан орталығы Сергеевка қ-на таяу жерде орналасқан. Жер бетіне байырғы кристалл жыныстары шығып жатыр. Есіл өзенінің аңғары осы жерде тарылған. Сол жерде Сергеев бөгені салынған. Қырат үстінде қиыршықтас өндіретін карьер бар. А. қ. жайлы ел ішінде әр түрлі аңыз айтылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аяқбас ақжапырақ

Аяқбас ақжапырақ – астралылар тұқымдасының ақжапырақ туысына жататын бұта. Қазақстанның Қаратау, Қызылорда, Түркістан өңірлерінде кездеседі. Биікт. 70 см. Бұтақталған сабағы тік өседі. Жапырақтары жіңішке, шеті сыртына қарай қайрылып келеді, ұзындығы 10 – 20 см, ені 2 – 5 мм-дей болады. Күлте жапырақшалары қошқыл қызыл түсті. Ақ түсті гүлдері дара себет гүшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Тұқымы – төбесі төмен қараған пирамида тәрізді, 4 қырлы. Аяқбас ақжапырақ өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аяқбұлдырық

Аяқбұлдырық – Сарысу өзенінің төменгі бойындағы тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданының оңтүстігінде, батыстан шығысқа қарай 25 км-ге созылып жатыр, ені 10-12 км. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 261 м. 2 шоқыдан (Аяқбұлдырық, Басбұлдырық) тұрады. Оңтүстік беткейінен Бұлдырық бұлағы басталады. Өсімдігі Шөл өсімдіктері (сарысояу, баялыш) өседі. Мал қыстатуға пайдаланылады. Дереккөздер
Аяққалқан минералды суы

Аяққалқан минералды суы – Іле өзенінің сол жағалауындағы палеоген, неоген құмды қабаттарындағы тектоник. жарылымдардан бұрғыланған ұңғымалар арқылы шығып жатқан, арыны мол шипалы су. Ол Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Шелек а-нан солт.-батысқа қарай 45 км жерде, Іле өз-нің сол жағалауында орналасқан. 1956 ж. бұл жерде аудандық санаторий ашылды. 1960 – 70 ж. суы шипалы сусын ретінде “Алматы минералды суы” деген атпен сатуға шығарылды. Суының температурасы 29°С, құрамы хлорлы-сульфатты натрийлі, минералд. 4,5 г/л. Асқазан, ішек, қол-аяқ, бел сырқаттарын және әйел ауруларын емдеуге пайдаланылды. 1970 жылдан кейін минералды су шығып тұрған ұңғымалар, бұлақтар Қапшағай бөгенінің астында қалып, Аяққалқан курорты жабылды. Кейін 1989 – 91 ж. Қапшағай бөгенінің шығыс жағалауында жүргізілген гидрогеол. барлаудың нәтижесінде антропоген құмды қабаттарынан, бұл минералды судың жаңа көздері табылды. Ұңғымалардан атқылаған судың мөлш. тәулігіне 8 – 20 мың м3-ге жетеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аяққамыс

Аяққамыс, Аққамыс – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы Тоқанай ауылының оңтүстік-батысында 32 км жердегі тұйық көл. Гидрографикасы Ұзындығы 6,7 км, ені 2,5 км, аумағы 12 км 2 (жауын-шашынға байланысты өзгеріп отырады). Жағасы жазық. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Суы ащы. Жағалауы мал жайылымы, алабының 30 – 40%-ы егіндік. Дереккөздер
Аяққарасай

Аяққарасай – Үстірт жазығының оңт.-шығыс бөлігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Тереңдігі 6 м, су шығымы 50 л/сағ. Маңайын қалың сексеуіл басқан. Батысында Сыртшаңжал, "Қолыниязқолқа" қоныстары орналасқан. Оңт-нде Түрікменстанмен шектеседі. Дереккөздер
Аяққарауыл

Аяққарауыл – Балқаш көлінің солтүстік-шығысындағы төбе. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 465 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Шығысынан Бақанас өзені ағып өтеді. Өсімдігі Төбеде бұталы ағаштар өседі. Дереккөздер
Аяққұйрықтылар

Аяққұйрықтылар (Collembola немесе Podura) – төменгі сатыдағы [http://қанат қанат] сыз жәндіктер класс тармағының бір отряды. Кейде айрықша класс ретінде саналады. Жер шарында кең тараған, 3,5 мыңдай түрі белгілі. Топырақ астында, өсімдіктердің арасында тіршілік етеді. Дене тұрқы ұсақ, 2 мм-ден 10 мм-ге дейін, пішіні ұзынша, сопақ немесе домалақ болады. Топырақ астында тіршілік ететін түрлерінің түсі солғын бозғылт, топырақ бетінде, шөп арасында тіршілік ететін түрлері қара немесе шұбар түсті келеді. Көпшілігінің тыныс алу жүйесі дамымаған. Ауыз мүшелері кеміруге не тесіп соруға бейімделген. Құрсағының астыңғы жағында ерекше қозғалу органы – секіру аппараты орналасады (отрядтың “аяққұйрықтылар” деп аталуы содан). Протометаболия жолымен дамиды, яғни жұмыртқадан шыққан жас жәндіктің сырт пішіні ересек аяққұйрықтыларға ұқсас болады. А. – органик. заттарды қара шіріндіге (гумусқа) айналдыруда үлкен рөл атқарады, кейбір түрлері өлексемен қоректенеді. А. арасында а. ш-ның мәдени өсімдіктерге (соның ішінде бұршақ тұқымдасының) зиян келтіретін түрлері де бар. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аяққұм

Аяққұм – Аққұмсағыз құмының оңтүстік-батысындағы құмды алқап. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Сағыз өзенінің бойында орналасқан. Жер бедері, өсімдігі Ұзындығы 12 км, ені 7 – 10 км. Қырқалы-төбешікті келген. Құмдақты сортаң топырағында жусан, ебелек, т.б. шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Аяққұнша суғару жүйесі

Аяққұнша суғару жүйесі , Алматы облысы Панфилов ауданында 1974 ж. салынған. Ұзындығы 29,4 км арнаның іші түгелдей қапталған. Қорғас өзенінің суымен 10575 га жерді суғару үшін пайдаланылады. Оның құрамында 57 гидротех. қондырғы және 1 бас тоған бар. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аяқмалайсор

Аяқмалайсор — Павлодар облысы Май ауданы, Жамантұз қыстауының оңтүстік-батысында, 18 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 5,1 км 2 . Теңіз деңгейінен 199,0 м биіктікте жатыр. Сопақ пішінді көлдің ұзындығы 6,5 км, енді жері 1,4 км, жағалау бойының ұзындығы 26,6 км. Көл түбінде тұз шөккен. Алқамерген көлі мен Аяқмалайсор көлдері аралығында бірнеше ұсақ тұзды көлдер бар. Көктемгі еріген қар суы, жауын-шашын су көлемін арттырып, көлдерді тұтастырып кетеді. Жаз айларында су деңгейі төмендеп, орны тұзды батпаққа айналады. Жағалау бойы қамыс, құрақпен көмкерілген. Дереккөздер
Аяқсаз

Аяқсаз – Үйгентас асуының оңт.-шығысындағы қоныс. Алматы облысы Панфилов аудында орналасқан. Қоныстың бойынан Бурақожыр (Борохудзир) өз. ағып өтеді. Оңт.-батысында Алтынемел жотасы жатыр. Тауалдының қара топырақты даласында бұта аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Аяқсыз кесірткелер

Аяқсыз кесірткелер – қабыршақтылар отряды, кесірткелер отряд тармағының тұқымдасы. Тұқымдасқа 2 түр кіреді. Мексика мен АҚШ-та кездеседі. Түрлері * Калифорния аяқсыз кесірткесі (Anniella pulchra) * Джероним аяқсыз кесірткесі (Anniella geronimensis) Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аяқсыз қосмекенділер

Аяқсыз қосмекенділер – қосмекенділер класының отряды; топырақта тіршілік етуіне сәйкес аяқтары жойылғандықтан аяқсыз қосмекенділер деп аталған. Аяқсыз қосмекенділердің 3 тұқымдасының 170-ке жуық түрі Африка, Азия, Американың ылғалды тропиктік аймақтарының өзен-көл жағалауындағы ылғалы мол топырақ арасында тіршілік етеді. Дене пішіні ұзынша, жыланға ұқсас, ұзындығы 30 – 120 см, жер астында ін қазып тіршілік етуге бейімделген. Денесі сақина тәрізді қатпарлардан (400-ге дейін) тұрады, терісі жалаңаш әрі безді келеді. Омыртқасының саны 200 – 300-ге жетеді, қабырғалары, құйрығы қысқа болады. Басы денесімен тұтасып кеткен. Дабыл жарғағы, ортаңғы құлағы, көзі болмайды. Басында өскін түрінде қармалаушысы болады. Иіс сезуі жақсы дамыған. Құрлықта тіршілік етуіне сәйкес іштей ұрықтанады. Олар 5 – 30 жұмыртқа салып, кей түрі тірідей туып көбейеді. Кейбір түрінің (балықжылан, т.б.) денесі ұсақ сүйекті қабыршақтармен қапталған. Топырақ ішіндегі омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Дереккөздер
Әбді

Әбді – Ойыл, Қобда өзендері аралығында орналасқан тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Қобда ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 304 м. Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай созылып жатыр. Өсімдігі Баурайының қызғылт қоңыр топырағында бетеге, боз, селеу өседі. Дереккөздер
Әбдіқай

Әбдіқай – Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Өнеге а-ның батысында 4 км жердегі қыстау. Солт.-шығысынан Волга каналы өтеді. Сұрғылт қоңыр сортаңды топырағында бетеге, боз, селеу, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әбдіраман

Әбдіраман – Қызылорда облысы. Шиелі ауданы. Қызылқұмның солт. бөлігіндегі құдық. Тереңд. 6 м, су шығымы 160 л/сағ. Құдық тізбекті құм төбешікте орналасқан. Құмдауыттың тақыр топырағында жүзгін, сексеуіл, т.б. өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әбдірахман

Әбдірахман – Шығыс Қазақстан облысы. Аягөз ауданы. Ақшатау жотасының оңт-ндегі қыстау. Маңайынан Бүрген, Көксала, Қорымбай өзендері ағып өтеді. Жанында бұталы шабындық, қызыл сұлыбас өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әбдірекше

Әбдірекше – Талдыбұлақ сілемінің солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Ащысай ауылының оңтүстік-батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1474 м. Өсімдігі Жонды-қырқалы беткейінде шырша, қарағай орманы мен таудың қоңыр шалғынды топырағында бұта аралас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Әбуақан

Әбуақан – Қызылқұмның солт.-шығыс бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Жаңақорған ауданында орналасқан. Тереңд. 20 м, су шығымы 1080 л/сағ. Құдықтың маңайында қалың сексеуіл шоғырлары мен құмды тақыр топырағында жусан өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әбілжаппас

Әбілжаппас – Мешкейсор көлінен солтүстік-шығысқа қарай 10 км жердегі қыстау. Ұлытау облысы Ұлытау ауданында орналасқан. Жанында Түгел, Көктал қыстаулары бар. Солтүстігінен Қарасу өзені ағып өтеді. Сұрғылт қоңыр топырағында бетеге, селеу, боз, жусан, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әжі

Әжі – Ерейментау тауының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданында орналасқан. Өлеңті өзенінің оң жағасында. Қасында Ажы ауылы орналасқан. Өсімдігі Баурайындағы сортаң, қызғылт қоңыр топырағында сұлыбас, боз, селеу, қозықұлақ шөптесіндері өседі. Дереккөздер
Әжімбай

Әжімбай – Қараөзен алабындағы канал. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Казталов, Жаңақала аудандарында орналасқан. Гидрологиялық сипаты Ұзындығы 55 км. Бастауын Фурманов каналы арқылы Көшім өзенінен алып, Қараөзен өзеніне құяды. Каналдың бойында Жас, Қорған, Жұмағұлқұдық, Батырбай, Қарамыс, Шөкей ауылдары бар. Сонымен қатар каналдан Талдыапан, Аққұс, Атақұдық, Талсай, Қайшақұдық ауылдарына арықтар тартылған. Әжімбай каналы түрлі шаруашылықтарға пайдаланылады. Дереккөздер
Әйет

Елді мекендер: * Әйет – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы ауыл. * Әйет – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы, Әйет ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған. * Әйет – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл. Өзен: * Әйет – Тобыл өзенінің саласы.
Әйет боксит кен орны

Әйет боксит кен орны – Қостанай облысы, Бейімбет Майлин ауданындағы алюминий кентасы өндірілетін кен орны. Геологиялық құрылымы Бокситті қабаттар мезозойдың үгілу қыртысында түзілген. Үгілу қыртысының табанында ішіне гранодиорит, диорит, порфирит интрузивтері енген тас көмір кезеңінің әктастары, аргиллиттері, жанартаутекті жыныстары жатыр. Карбонатты жыныстардағы эрозиялық-карст депрессиялары мен карст шұңқырлары сазға, лигнитке, бокситке, аллитке толған. Бұларды палеоген – антропоген кезеңінің құмы, сазы, саздақтары жауып жатыр. Жатыс сипаты Кентас негізінен гиббситтен тұрады, сапасы әр түрлі, кен денелері линза, ұя пішінді, ұзындығы 50-600 м, ені 50-350 м, орташа қалыңдығы 5,1-25,3 м, олар 15-48 м тереңдікте қалыптасқан. Кен құрамында 39 – 52 ° алюминий оксиді (Al2O3), 7-19% кремний оксиді (SіO2) бар. Бокситтің абразивтік түрлері кездеседі. Әйет боксит кені Павлодар алюминий зауытының шикізат базасы болып табылады. Дереккөздер
Әйет темір кен орны

Әйет темір кен орны, Әйет темір кентасты алабы – Қостанай облысының Әйет өңіріндегі темір кені тараған аймақ. Ол Торғай Бас темір кентасты алабы, Елтай – Қоржынкөл ауданы құрамына кіреді. Жатыс сипаты Темір кентасының қалыңдығы 3-5 м, кейде 9 м-ге дейін жетеді. Қабат бор жүйесінің төменгі бөлімі мен палеозойлық үгілу қыртысының үстінде жер бетіне жақын жатыр. Кеннің барланған бөлігіндегі темірдің орташа мөлшері 37,1%. Құрамы Кентас құрамында 16% күкірт, 0,39% фосфор бар. Бұл кен Қазақстан қара металлургиясының негізгі шикізат базасы болып табылады. Дереккөздер
Әйке (көл)

Әйке – Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Әйке ауылының батысында орналасқан тұйық көл. Торғай Үстіртінің солтүстігіндегі Сыпсыңағаш қолатында. Аумағы Аумағы 31,0 км 2 , теңіз деңгейінен 244,1 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Су жиналатын алабы 2010 км 2 . Ұзындығы 18,0 км, енді жері 2,3 км. Қуаңшылық жылдары құрғап қалады. Көлге 5 маусымдық ағын сулар құяды. Алабы мал жайылымы, шабындық ретінде пайдаланылады. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді.
Әйтеке би ауданы

Әйтеке би ауданы — Ақтөбе облысының солтүстік-шығыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Темірбек Жүргенов ауылы. Географиялық орны Аудан Ақтөбе облысынан 320 шақырым жерде, облыстың солтүстік-шығысында, Ресеймен шекаралас Ырғыз өзенінің бойында орналасқан. Батысында облыстың Хромтау, Мұғалжар, оңтүстігінде Шалқар, Ырғыз, шығысында Қостанай облысының Қамысты, Жангелдин аудандарымен, солтүстігінде Ресей Федерациясымен шектеседі. Тарихы 1966 жылдың 31 қаңтарында Қазақ ССР-і Жоғарғы Советі Президиумның Жарлығымен Комсомол ауданы болып құрылған. Аудан орталығы Бөгеткөл селосы болып белгіленді. Оның құрамына Қарабұтақ ауданының 8 селолық Кеңесі енді: Жамбыл, Жаңадәуір, Қызылжар, Құмқұдық, Псков, Талдысай, Тереңсай, Ұшқатты. Сол кездегі берілген мәліметтерге сүйенсек, аумағы 870 мың га, ауыл шаруашылығына жарамды жерлері 819 мың га болды. Егінді аудан ретінде қалыптасқан шаруашылыққа «Восточный», «Псков», «Северный», «Урожайный», «Щербаковский», «Ярославский» және ХХІІ Партсъезд атындағы тың совхоздары біріктірілген. 1993 жылы Комсомол ауданының атауы Бөгеткөл ауданы болып өзгертілді. 1997 жылдың 16 маусымдағы Қазақстан Республикасының президенті Н. Назарбаевтың Жарлығымен Бөгеткөл ауданы көршілес Әйтеке би (бұрынғы Қарабұтақ) ауданымен біріктіріліп, Әйтеке би есімін иеленді де, Комсомол селосы аудан орталығы болып белгіленді. Халқы Тұрғыны 24895 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (93,68%), орыстар (4,05%), басқалары (2,27%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 27 елді мекен 15 ауылдық округке біріктірілген: Ірі елді мекендері Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Аудан жері негізінен үстіртті жазық (биіктігі 100 – 400 м) келеді. Солтүстік-шығысын Мұғалжар тауы алып жатыр. Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы –17°С, шілдеде 22°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 200 – 250 мм. Аудан жерінен солтүстіктен оңтүстікке қарай Ырғыз өзені мен оның Қарабұтақ, Қайрақты, Шолаққайрақты, Ұлыталдық, Балаталдық, т.б. салалары ағып өтеді. Аудан аумағында Белқопа, Әйке, Тегіссор көлдері бар. Аудан жері негізінен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты келеді. Өсімдіктерден боз, бетеге, жусан, қамыс, киікоты, жоңышқа, изен, тобылғы, көкпек, қараған, алабота өседі. Жануарлардан түлкі, қарсақ, қоян, қасқыр, күзен, борсық, ақ бөкен, киік; құстардан қаз, үйрек, тырна, дуадақ, жылқышы, тауқұдірет, балықшы, қызғыш, қарақұс, жапалақ, бозторғай, бүркіт, т.б. мекендейді. Ауыл шаруашылығына жарамды жер аумағы 188,9 мың га. Оның ішінде жыртылатын жері 69,3 мың га, шабындығы 4,3 мың га, жайылымы 835,8 мың га. Жол жүйесі Әйтеке би ауданы арқылы Астана-Ақтөбе теміржол сапар желісі өтеді. Негізгі автокөлік жолы Қарабұтақ — Комсомол — Северный — Жайылма елді мекендер үстінен өтеді. Дереккөздер
Әйтек суғару-суландыру жүйесі

Әйтек суғару-суландыру жүйесі , Қызылорда облысы Сырдария, Жалағаш аудандары жерінде. Бастауын Сырдария өзенінен алып, Қараөзек т. ж. ст-сын бойлай ағып, Жалағаш ауданының батысында аяқталады. Су жүйесі негізінен күріш танабын суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әйтен

Әйтен – Тұздықақ сорының солт.-шығысындағы қыстау. Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Сейітқали а-ның шығысында 21 км жерде орналасқан. Өңірдің сортаң қоңыр топырағында теріскен, еркек шөп, боз, селеу өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әкімшілік-аумақтық бөлініс

Әкімшілік-аумақтық бөлініс – мемлекеттің аумақтық ұйымдастырылу жүйесі. Оның негізінде үкімет пен басқару органдары құрылып, тиісті жұмыстар атқарады. Қазақстан Республикасында Әкімшілік-аумақтық бөлініс облыстық, қалалық, аудандық, округтік бірліктерден тұрады. Әдетте елдерде әкімшілік бөліністің бірнеше деңгейі бар. Бірінші деңгейдегі әкімшілік бірліктердің жалпы атаулары: штаттар, провинциялар, жерлер, өлкелер, облыстар, губернаторлықтар, кантондар, префектуралар, өңірлер, департаменттер, әмірліктер және т. б. олар өз кезегінде көбінесе округтер, комаркалар, аудандар, аймақтар, уездер сияқты атаулармен белгілі кішігірім әкімшілік бірліктерге бөлінеді. Олар әрі қарай ең кіші әкімшілік-аумақтық бірліктерді құрайтын муниципалитеттерге, қауымдастықтарға, ұлыстарға, гминдерге немесе коммуналарға бөлінеді. ӘАБ жиынтығы әр деңгей аумақты басқарудың, салық жинаудың және басқа да мемлекеттік функциялардың белгілі бір құрылымдық міндеттеріне жауап беретін жүйені құрайды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әлжанит

Әлжанит – Қазақстан жерінде табылған, бораттар тобына жататын жаңа минерал. Хим. формуласы CaBOCl. Каспий т-нің солт-ндегі кішігірім Әлжан көлінен табылған. Кристалдары қос пирамидалы келеді. Түссіз немесе қызғылт, мөлдір, алмастай жылтыр. Менш. салм. 2,21 г/см3. Галит-карналлит-бишофит құрамды жыныстардың ерімеген қалдығында ангидрит, шалқарит, т.б. минералдармен бірге қалыптасады.
Әлпелік

Әлпелік , иберия – орамжапырақ тұқымдасына жататын шөптесін немесе бұташық өсімдіктер туысы. Негізінен Жерорта теңізі жағалауларында, Кавказда және Кіші Азияда кездесетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда сортаңды жерлерде өсетін 1 түрі – ащы Ә. (І. amara) бар. Биікт. 15 – 40 см, сабағы тықыр немесе сирек түк жауып жатады. Жапырақтары ұзынша, шеті тісті. Гүлдері ақ немесе күлгін түсті, қалқанша гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Ә-ті әсемдік үшін өсіреді. Дереккөздер
Әлпен

Әлпен – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразия және Америкада кездесетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда ылғалы мол шабындықтарда, жазық далалы аймақтарда және тал-терек өскен шоқыларда өсетін 1 түрі – прескот Ә-і (Ch. Prescottіі) бар. Биікт. 50 – 90 см, тамыры түйнекті, шар тәрізді. Сабағы қуысты, тік өседі, жоғары жағы бұтақтанған. Жапырақтарының шеті тілімденген. Тостағанша жапырақтары тіссіз, желектері ақ немесе қызғылт түсті. Ұсақ гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі қысыңқы, ұзынша. Ә. астық тұқымдас өсімдіктердің арамшөбі болып саналады. Оларды жою үшін ерте көктемде жерді терең жыртып, тұқымын тазалап, гербицидтер шашады. Дереккөздер
Әлпешік

Әлпешік (Іberіdelіa) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда өсетін 1 түрі – үшжүйкелі Ә. (І. trіnerva) бар. Биікт. 10 – 30 см, сабағы бұтақты. Жапырақтары етжең, тегіс жиекті. Тостағанша жапырақшалары ұзынша, желектері ақ, кейде қызғылт түсті. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – бұршаққынша, пішіні ұзынша, сырты тықыр. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әлпігүл

Әлпігүл , ломатогониум – көкгүлдер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның таулы аймақтарының биік тау белдеулерінде, өзен-көл жағаларында мәңгі мұздар маңайында өседі. Оның карантий әлпігүл (L. carіnthіacum) және дөңгелек әлпігүл (L. rotatum)деген түрлері кездеседі. Олардың биіктігі 5 – 30 см-дей келеді. Сабақтары тықыр, жіңішке болады. Қандауыр пішіндес жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Көкшіл, кейде қоңыр жасыл гүлдері масақ гүлшоғырына топтасқан. Жемісі қорапша тәріздес. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедиясы 1-том
Әлшінжал

Әлшінжал – Мыржық жотасының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 452 м. Өсімдігі Баурайындағы қоңыр топырағында бұта аралас боз, селеу, жусан өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Әлібекмола

Әлібекмола – Жем өзенінің бойында, Жұрын а-нан батысқа қарай 14 км жердегі қыстау. Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданынды орналасқан. Батысында Темір өзені ағады. Шығысынан Ақтөбе – Ембі автомобиль жолы өтеді. Денудациялық жазықтағы қоңыр қызғылт және сортаңды топырағында көкшұнақ, бетеге өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әлібекмола мұнай кен орны

Әлібекмола мұнай кен орны — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы кен орны. Ақтөбе қаласынан оңтүстікке қарай 240 км жерде орналасқан. Кен орны 1988 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен орны тектоникалық бұзылыс нәтижесінде оқшауланған антиклинальдық иілімді алып жатыр. Сейсмикалық зерттеулер бойынша құрылым өлшемдері 17×5 км, биіктігі 450 м. Өнімді қабаттар тас көмір кезеңінің әктасты шөгінділерінде түзілген. Қанығу сипаты Коллектордың кеуектектігі 6,5 – 12,1%, мұнай сіңімділігі 70 – 81,8. Бастапқы қабат қысымы 31,3 МПа, температурасы 70 ° С. Ұңғыманың тәуліктік өнімділігі 269 м 3 . Құрамы Мұнайдың меншеңді салмағы 0,845 г/см 3 , құрамында күкірт (1,31), парафин (8,08%), шайыр (5,61%) бар. Мұнайлы қабаттардың режимі – арынды серпінді-сулы келеді.
Әменшақ

Әменшақ – Қызылқұмның солт.-шығыс бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Жаңақорған аудында орналасқан. Тереңд. 26 м, су шығымы 720 л/сағ. Маңайында Бектемір, Жоғ. Мұсабай, 2-Әліп құдықтары бар. Құдықты тізбекті төбешікті құмдар мен сексеуіл шоғырлары қоршап жатыр. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әмзе

Әмзе – Ханшыңғыс жотасының солт-ндегі қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Абай аудында, Шаған өзенінің бойында орналасқан. Жанында Аршалы, Қоянбай құдықтары бар. Сұрғылт қоңыр топырағында жусан, боз, селеу шөптесіндері өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әмір

Әмір сөзінің бірнеше мағынасы бар: * Әмір (атақ) - шығыс елдеріндегі әскербасылық атақ. Араб тілінен енген бүл әскери дәреже түркі тіліндегі «бек» дәрежесімен сәйкес. * Әмір Темір - тарихи тұлға * Әмір, қолбасшы * әмір-Әль-бахр - теңiз әмірiшici (адмирал) Дереккөздер Әмір- шығыс елдеріндегі әскербасылық атақ. Араб тілінен енген бұл әскери дәреже түркі тіліндегі "бек" дәрежесімен сәйкес. Мыңдық, он мыңдық (түмен) әскерді басқаратын қолбасылар Әмір атағына ие болған. Әмір атағына ие болған адамға әскери ту, дәреже белгісі- байрақ, соғыс кезінде әскерді басқаруға қолданатын дабыл, шындауыл тапсырылған. Сонымен қатар Әмірлердің иелігіне, әкімшілік басқаруына елді мекендер, ұлыстар, уәлаяттар беріліп, олар сол әкімшіліктен түсетін кірістің не салықтың белгілі бір бөлігін алу құқына ие болған. Бұл иелік Әмірге белгілі бір мерзімге, не мұрагерлікке берілуі мүмкін. Сондықтан Әмірлер әскербасылықты және елбасылықты бірдей ұстаған. Қ.Ахметжан
Әмірбек

Әмірбек – Қызылқұмның солт.-шығыс бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Шиелі ауданында. Сырдария өз-нің сол жағалауында 13 км жерде орналасқан. Тереңд. 5 м, су шығымы 800 л/сағ. Құмның тақыр типті топырағында теріскен, жусан, сексеуіл өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әміржанов (қыстау)

Әміржанов – Атырау облысы Индер ауданы Көктоғай (Зеленый) ауылының оңтүстік-батысында 15 км жердегі қыстау. Жайық өзенінің оң жағалауында орналасқан. Төбешікті құмдар мен аңғардағы қоңыр топырағында жусан, түрлі жұлдызшөптер өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әмірші инелік

Саны азайып бара жатқан түр.Жақсы ұшатын едәуір ірі инеліктердің бірі.Еуроазиаттық-африкандық таралған. ТМД-да Еуропа бөлігінің оңтүстік және батыс аудандарында, Қазақстан мен Орта Азияда даралап таралған.Суы таза тоқтау және жартылай ағатын су қоймаларында дернәсілдері дамиды. Дернәсілдің дамуына температураның әсер етуіне байланысты дамуы 1–2 жылға созылады. Ересектерінің ұшуы маусымнан қыркүйекке дейін созылады.Қансорғыш зиянды қосқанаттарды белсенді құртуда түр өте пайдалы.Таралу аймағының едәуір бөлігінде,сонымен қатар Қазақстанда сирек кездеседі. Соңғы жылдары су қоймаларының ластануына, оқу және әуесқой жиынтықтар үшін ересектерін орынсыз көп ұстауға байланысты саны азайып отыр.Инеліктердің дене мөлшерінің ерекше ірі және бояуының ашық болуы қызықтырады. Ұстауға толық тыйым салып, оқушыларға түрді сақтау қажеттігін түсіндіру керек. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Әндіжан (құдық)

Әндіжан — Қызылқұмның солтүстік бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Шиелі ауданында орналасқан. Тереңдігі 34 м, су шығымы 500 л/сағ. Маңайындағы төбешікті құмда ақ сексеуіл, жүзгін, жусан өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әңгірен

Әңгірен – Ертіс алабындағы көл. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы, Майқайың кентінен солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 204,9 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 7,7 км 2 , ұзындығы 4,0 км, енді жері 2,9 км. Жағалау бойының ұзындығы 18,0 км. Оңтүстік-батысынан Қарасу өзені келіп құяды. Жағалау сипаты Қоңыр қызыл және шалғынды топырағында жусан, боз, селеу, қозықұлақ, қылқұрт, т.б. шөптесіндер өседі. Жағасы жазық келген. Мал жайылымына пайдаланылады. Екібастұз – Майқайың автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Әректікен

Әректікен – айлау тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Облыста бір ғана түрі – бұдыр Әректікен кездеседі. Биік. 20 – 50 см, сортаң жерлер мен құрғақ жыраларда өседі. Жапырақтарының жиегі тілімделіп, ұзынша, сопақтау келеді. Гүлдері әр жапырақтың түбіне жеке орналасады. Күлтесі көкшіл, немесе ақшыл түсті болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс береді. Дереккөздер
Әрем

Әрем – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін (бұта түрі де бар) өсімдіктер туысы. Еуропаның қоңыржай белдеулерінде өсетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда 13 түрі бар. Олар таулы аймақтарда, кейде далалы алқаптарда кездеседі. Биіктігі 20 – 150 см-дей. Төрт қырлы сабақтары тік өседі. Жұмыртқа немесе үшбұрыш тәрізді жапырақтары сабағының қырына қарама-қарсы орналасады. Қос бұйра (дихазий), гүлшоғыры жапырақ қойнауында жетіледі. Гүлдері қызғылт, кейде сары түсті. 5 тостағанша жапырағының жоғары бөлігі ірі ойықты, тісті келеді, 5 күлте жапырағының жоғары бөлігі екі ерін түзеді. Аталығы 4, күлте жапырағының астында орналасады, 2 ұялы, аналығы – біреу, 2 жеміс жапырағынан тұрады. Жоғары жатыны 4 ұялы, әр ұясында бір тұқым бүршігі болады. Мамыр – шілде айларында гүлдейді, маусым – тамызда жеміс береді. Жемісі – 4 жаңғақша. Әремдер – шірнелі өсімдіктер. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедия 1-том
Әсем барылдауық қоңыз

Әсем барылдауық қоңыз , хош иісті барылдауық қоңыз – барылдауық қоңыздар тұқымдасына жатады. Қазақстанда Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі таулы аудандарда, Іле мен Сырдария өзендерінің тоғайлы ормандарында кездеседі. Денесінің ұзындығы 24 – 33 мм, басы, денесінің алдыңғы бөлігі қара көк, қанаты құлпырған жасыл түсті болып келеді. Мұртшалары, ауыз бөлігі, аяғы қара түсті. Қанатының үстінде терең сайлы қатарлар мен жіңішке томпақ аралықтар орналасқан. Қоңыздың ересектері мамыр – қыркүйек айларында белсенді болады. Көктемнің аяғы, жаздың басында аналығы жұмыртқа салады, дернәсілдері мен қуыршақтары екі айдай дамиды. Жылына 2 – 3 рет ұрпақ береді. Тамыз – қыркүйекте жас қоңыздар шығады. Топырақ, көң арасында қыстап шыққан қоңыздар 2 жыл тіршілік етеді. Қоңыздар мен олардың дернәсілдері – жыртқыштар, олар жібек көбелегінің жұлдызқұрттарын жеп пайда келтіреді. Ә. б. қ-дың саны жылдан-жылға азаюда, қазір олар Іле Алатауы жотасының Түрген мен Қаскелең сайлары, Шолақ тауларында сирек кездесетіндіктен қорғауға алынып, Қазақстанның және Алматы облысының «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Әсемгүл

Әсемгүл (Hyalea) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда кәдімгі әсемгүл (H. pulchella) түрі кездеседі. Ол Торғай үстіртінде, Зайсан қазаншұңқырында, Маңғыстау түбегінде,Балқаш – Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда өседі. Биіктігі 70 – 80 см болады. Бұтақты келеді. Оған бүтін жиекті, ұзынша жапырақтары кезек орналасады. Қызғылт, кейде ақ түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жеміс береді. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедия 1-том
Әсем сарықас

Әсем сарықас, әсем сайрауық – торғайтәрізділер отряды, сандуғаштар тұқымдасына жататын әдемі құс. Ол Сахалинді, Шығыс Сібірдің оңтүстік бөлігі мен Солтүстік-Шығыс Алтайды, Қытайды, Гималай, Тибет, Гиндукуш таулары аралығын мекендейді. Қанатының ұзындығы 47 – 58 мм, салмағы 5 – 6 г. Арқасы, басы, тұмсығы, бауыры күрең, қоңыр жасыл, сарғыш түсті келеді, басының орта бөлігінен құйрығының ұшына дейін сары жолағы болады. Әсем сайрауық негізінен ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Әсем сайрауық – жыл құсы. Оңтүстік Қытай, Үндіқытай, Бирма және Солтүстік Үндістанда қыстайды. Әсем сарықасты Алтай өңірінде «жылпылдақ торғай» деп те атайды. Дереккөздер
Әсем шымшық

Әсем шымшық – торғайтәрізділер отряды, шөжелер тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда мекендейтін шымшықтардың ең кішкентайы. Тянь-Шань мен Жетісу (Жоңғар) Алатауында тараған. Арша мен шырша өскен орман-тоғайларды мекендейді. Қанатының ұзындығы 4,5 – 5,5 см, салмағы 6 – 9 г. Денесінің түсі көгілдір көк, күлгін, қызғылт, басы күрең келеді. Ұябасарының түсі сәл көмескілеу болады. Даусы сыңғырлаған. Жазда теңіз деңгейінен 2400 – 3000 м биіктікте мекендесе, ал қыста 800 – 1000 м-ге дейін төмен түседі. Әсем шымшық – отырықшы құс. Көктемде жұптасып, қыс түсе қос-қостан, топталып тіршілік етеді. Ағаш қабығы мен өз мамығынан жасалған шар тәрізді ұясын арша мен шырша бұтақтарының арасына салады. Оның түбіне мамық қауырсындарын төсейді. Ұяға қызғылт теңбілді ақ түсті 5 – 8 жұмыртқа салып, 14 – 17 күнде кезектесіп басып, балапандарын шығарады. Шөжелері жәндіктердің жұлдызқұрттарымен, масамен, шыбын-шіркейлермен, ал ересектері түрлі жәндіктермен, өсімдік тұқымдарымен, жемістерімен қоректенеді. Әсем шымшық – әсемдік үшін және сайрағыш құс ретінде қолда да ұсталады, жәндіктерді жойып, орманға пайда тигізетін құс. Әсем шымшықтың саны аз болғандықтан қорғауға алынып, Алматы облысының «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Әспет

Әспет – Қостанай облысы Жангелді ауданы Көкалаат а-ның оңт-нде 25 км жерде орналасқан құдық. Тереңд. 2 м, су шығымы 50 л/сағ. Оңт-нде Ащытастысор көлі жатыр. Батысынан Қабырға, Торғай өзендері ағып өтеді. Құдық маңындағы бозғылт сұр және сортаңды қоңыр топырағында қара жусан, көкпек, жалманқұлақ, бұйырғын шөптесіндері өседі.
Әсіреп

Әсіреп – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Қарақамыс а-ның оңт.-шығысында 8 км жердегі жайлау. Қарақамыс көлінің жанында орналасқан. Сортаңды қызғылт топырағында көкшұнақ бетеге, боз, селеу өседі. Көлдің жағасы батпақты, қамысты келген. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әтеп

Әтеп , сирения – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда құмды, құмайтты жерлерде, далалық шалғындықтарда және таулардың тастақты белдеулерінде өсетін 4 түрі бар. Олардың биікт. 30 – 90 см, сабағы тік өседі. Жапырақтары ұзынша, сыртын түк жапқан. Тостағанша жапырақшалары тік, бүйірінен қапшыққа ұқсас, желектері сары түсті. Аталығы бос жатады. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қысқа бұршаққынша, 4 қырлы, қақпақшасы қайықша тәрізді. Тұқымы әрбір ұяда екеуден орналасады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әуезов шыңы

Әуезов шыңы , Алматы облысы Талғар ауданы, Іле Алатауы жоталарының тоғысқан жерлерінде орналасқан.Абсолют биіктігі 4200 м. Шыңның солтүстік-батысқа қарай созылып жатқан сілемі Ақсай мен Мыңжылқы өзендерінің аңғарларын бөліп тұр. Шыңға алғаш рет 1949 жылы В.Н. Колодяж бастаған альпинистер тобы көтерілген. Дереккөздер
Әуелбек керамзит шикізат кен орны

Әуелбек керамзит шикізат кен орны - Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы жерінде орналасқан, 1957 –1962 жылдары барлау жүргізілген. 1962 жылдан бастап Саран темір-бетон бұйымдары зауыты пайдалануда. Геологиялық құрылымы Өнім беретін қабаттары төменгі тас көмірдің тығыз алевролиттерінен тұрады. Олар бетон бұйымдары арасына жылуды ұстап тұруы үшін толтырылатын ұсақ керамзит дайындау үшін қолданылады. Дереккөздер
Әукелбек

Әукелбек – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы көл. Сарыкемпір өзенінің сағасынан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км, Бала Көкпекті өзенінің сағасынан солтүстікке қарай 5 км жерде, теңіз деңгейінен 316 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 6,3 км 2 . Ұзындығы 1,7 км, енді жері 1,1 км. Жағалау сызығының ұзындығы 7,4 км. Көл жағалауы жазық, түбі лайлы. Жауын-шашын, жер асты суларымен толысады. Кей жылдары құрғап қалады. Суы тұщы. Жағалауында бұталар өседі.