kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құмкөл мұнай-газ кен орны

Құмкөл мұнай-газ кен орны — Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Қызылорда облысы Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 150 км және Павлодар-Шымкент мұнай құбырынан 230 км батыста орналасқан. 1983 жылы іздеу-барлау нәтижесінде анықталып, 1984 жылы алғашқы ұңғыманы бұрғылау барысында төменгі неоком түзілімдерінен мұнай алынған. Геологиялық құрылымы Кен орны тектоникалық жағынан Сорбұлақ көтерілімінің Арысқұм ойпатынан жапсарлас аймағындағы төменгі неоком мен юра түзілімдеріндегі қабаттардан тұрады. Жатыс сипаты Өнімді қабаттың тереңдігі 1063-1270 м. Коллекторлардың ашық кеуектілігі 19,3-23,7%, өткізгіштігі 0,17- 1,13 мкм 2 , мұнайға қанығу коэффициенті 0,58-0,71, газға қанығу коэффициенті 0,57-0,72. Бастапқы қабат қысымы 11,5-13,76 МПа, қабат температурасы 49-56 °С. 7 мм штуцерде мұнайдың тәуліктік өнімділігі 125,8 м 3 , газ 93,8 мың м 3 . Құрамы Бор және юра шоғырларының мұнайларының құрамы ұқсас. Тығыздығы 0,812-0,819 г/см 3 , күкірт 0,11-0,52%, парафин 10,8-11,5%, асфальтен 0,11-0,92 %, шайыр 4,8-8,42%. Газ құрамында күкіртсутек — 0,02-0,07%, азот — 3,1-10%, көмірқышқыл газ — 0,5-0,9% және гелий 0,01-0,1%. Қабаттағы сулар хлоркальцийлі, минералдылығы 49,784 г/л. Су құрамында бром, литий және стронций кездеседі. Кен орны игерілуде. Дереккөздер
Құмкөл титанды кен қайраңдар тобы

Құмкөл титанды кен қайраңдар тобы - Қостанай облысы Қамысты ауданы, Аралкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы мен сипаты Құмкөл титанды кен қайраңдар тобының титандық минералдануы палеоген шөгінділеріне жақын орналасқан. Геологиялық кесінділері кенқайраң көлемінде шаған шоғырының көлденең қабатты жасыл сазбалшықтарынан (эоцен - олигоцендік) басталады. Сазбалшықтар арасынан кейде қалыңдығы 1-2 м құм қабаттары (кварц - глауконитті) кездеседі. Одан жоғары екі фацияға бөлінген қотанбұлақ шоғырының шөгінділері орналасқан. Сипаты Құмкөл титанды кен қайраңдар тобы төрт өндірістік кентастық денелерден тұрады. Олардың ішіндегі ең ірісі және титаны көбі шілікті шоғырының шалқарнұра қабаттарына жанасып жатыр. Қотанбұлақ және шағрай шоғырларының кендері ұсақ әрі титаны аз. Сонымен қатар Құмкөл титанды кен қайраңдар тобы өндірістік маңызы бар батыс, орталық және шығыс кентастық шоғырларға бөлінеді. Қоры және мөлшері жағынан ең ірі орталық кентастық шоғырдың ұзындығы 22 км, ені 2 – 9 км, қалыңдығы 7,3 м. Құрамы Құмдардың минералдық құрамында кварц (65 – 90%), дала шпаты (7 – 30%), слюда (3%), ауыр фракциядағы кентастық минералдар (6%-дай) бар. Кен бойынша кен байлықтарының орташа мөлшері: ильменит 21,9 кг/м 3 , рутил 3,8 кг/м 3 , циркон 4,0 кг/м 3 . Кентасты құмнан 84,11% ильменит, 98,92% рутил, 64,9% лейкоксен, 99,2% циркон концентраттарын алуға болады. Дереккөздер
Құмқала 1

Құмқала 1 – орта ғасырлардағы бекініс орны, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жалағаш ауданы, Аққыр ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 30,8 км жерде орналасқан. Сипаты 1946-1948 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген. Қүмқала-1 төңірегінде едәуір аумақты алып жатқан қоныс орындары сақталған. Күрделі арықтар торабы мен суармалы жерлер, бұл қоныс тұрғындарының диқаншылықпен айналысқанын көрсетеді. Қала аумағынан бірнеше бекініс мұнараларының орнын тапқан. Қазба жұмыстарының нәтижесінде көптеген жәдігерлер, көне арықтардың орындары табылған. Табылған материалдар (тұрмыс қажетін өтеуге арналған әр түрлі заттар) қаланы адамдар XII-XIV ғасырларда мекен еткенін дәлелдейді. Дереккөздер
Құмсай мұнай кен орны

Құмсай мұнай кен орны – Ақтөбе облысы, Темір ауданында, Темір қаласынан оңтүстікке қарай 70 км жерде. Кен орнының құрылымы 1948 жылы геологиялық түсіріммен анықталып, барлау жұмыстары 1959-1963 жылдары жүргізілген. Кен орны 1960 жылы К-І ұңғымасын тексеру кезінде ашылған. Геологиясы мен сипаты Өнімді горизонт ортаңғы юра шөгінділерінде (жатыс тереңдігі 270-285 м) қалыптасқан. Мұнайға қаныққан қабат 7 м, кейде 23 м, сіңіру коэффициенті 0,8. Ашық кеуектілігі 18%, өткізгіштігі 0,688 мкм 2 . Жабыны ортаңғы юра саздары және юра шөгінділеріне шайыла жайылған Готерив жікқабатының сазды қабаттарынан түзілген. Құрамы Мұнайы ауыр (0,939 г/см 3 ), күкіртті (0,71%), парафині аз (0,36%), мол шайырлы (32,2%). Бастапқы қабат қысымы 2,26-2,46 МПа, температурасы 13 ° С. Ұңғымалардағы мұнайдың тәуліктік өнімділігі 0,82-2,5 м 3 , газ қанығушылығы 1,2-1,9 м 3 /т. Мұнайдағы еріген газ құрамы бойынша ауыр, этанды. Ауыр көмірсутектердің үлесі 40%, метан 58%, азот 0,15%. Дереккөздер
Құмыра

Құмыра– қыштан, шыныдан жасалған ыдыс. Қыш Құмыраларлар Қазақстан жерінде неолит дәуірінен бастап белгілі. Бертін келе шыны Құмыралар пайда болған.Әсіресе, археологиялық қазба кезінде табылған көне мұралар ішінен қалыпқа құйып, күйдіріп жасалған әшекейлі қыш Құмыралар көптеп кездеседі. Ескерткіштердің хронологиялық мерзімін, археологиялық мәдениеттерді анықтауда олардың маңызы өте зор. Ортағасырлық Ақтөбе қалашығында қыш ыдыстар жасайтын үлкен пештер болған. Отырар қаласының орнын қазғанда сынбай сақталған әдемі Құмыра күйдіру пешінің ішінен табылған. Құмыраның көлемі әр түрлі, кейбір үлкен Құмыраға 50 — 60 кг ұн сиятын болған. Күйдіру кезінде Құмыраның пішінін бұзбай қатыру үшін пеш ішінде бірқалыпты жоғары температурада сақталған. Бертін келе шыны Құмыралар пайда болды. Құмыра көбіне бүйірлі, ернеулі, ұзын мойынды, кейбірі тұтқалы болып келеді. Тағы қараңыз *Құман Дереккөздер
Құнақ

Құнақ(Frіngіllіdae) – әнші торғайлар отрядына жататын тұқымдас. *Жер шарында кең таралған, 33 туысқа бірігетін 133 түрі, ал Қазақстанда 18 туысы, 32 түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Дене тұрқы 10-22 см, салмағы 7-100 г-дай. *Басы домалақ, мойны қысқа. Көп түрінің тұмсығы жуан әрі мықты. Мекиені қоразына қарағанда ашық реңді келеді. Топтасып ұшады, көбейген кезде жеке-жеке жұп құрады. Жұбымен жүріп ағаштың бұтағына, жерге, жартас жарығына ұя салады. Кейде ұясын өсімдік сабағы не бұтағынан тоқып та жасайды. Табақша тәрізді ұясының аузы ашық болады. *Ұядағы 3-7 шұбар жұмыртқаны мекиені 2 аптадай басады. Құнақтар өсімдік және оның дәнімен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Құнақтардың ішінде Арал теңізінен Алакөл ойпаңына дейінгі аймақта кездесетін — шөл Құнағы (Rhodospіza obsoleta) бар. Бұл салмағы 22 — 28 гр-дай болатын кішкентай құс. Реңі қоңырқай құм түстес, бауыры ақ, құйрығы мен қанаттары ақшыл қауырсындармен көмкерілген. Қанаты жылтыраған қызғылт дақты. Тұмсығы қара түсті. *Жыл құсы ұясын ағаш, бұта басына салып, онда 4 — 6 көгілдір, ақ түсті жұмыртқасын басады. Наурызда ұшып келіп, қазанда жылы жаққа ұшып кетеді. Бір жылда 2 рет балапан ұшырады. Тек дәнмен қоректенеді. Құнақтардың 3 түрі және 1 түртармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер Тағы қараңыз * Торғайтәрізділер
Күләш Құнантайқызы Құнантаева

{{Ғалым } { } }} Күләш Құнантайқызы Құнантаева (3 наурыз 1931 жылы, ШҚО, Ұлан ауданы, Шомқора ауылында туған) — ғалым. Қоғам және мемлекет қайраткері. Педагогика ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының және ҚР Педагогика ғылым академиясының құрметті академигі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2000). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері. Толығырақ Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты (1952, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) бітірген. Орта мектепте мұғалім (1952–54), Алматы облысы жастар одағының хатшысы (1954–59), Қазақ КСР-і ЛКЖО ОК-нің хатшысы (1959–64), Қазақ КСР-і Жоғары және орта білім беру мин-нің орынбасары (1964–67), Алматы шет тілдері институтында (қазіргі Қазақ халықар. қатынастар және әлем тілдері университеті) проректор (1967–68), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында ректор (1968–84) қызметтерін атқарды. 1984 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі, профессор болып қызмет атқарады. «Развитие женского образования в Казахстане (1920–1975 жж.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақ КСР-і Жоғ. Кеңесінің 9–10-шақырылымының депутаты. Ғылыми атақтары * 1981 жылы Педагогика ғылымдарының докторы (ғылыми атағы); * 1982 жылы профессор құрметті ғылыми атақтары берілді.; * 2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі; * 2002 жыдан Грузия ұлттық ғылым академиясының академигі; * 2005 жылдан ҚР Педагогика ғылым академиясының құрметті академигі. Мемлекеттік марапаттары * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің және КСРО Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. * КСРОның «Құрмет белгісі» Ордені; * КСРОның «Халықтар достығы» Ордені; * КСРО көптеген медалдармен марапатталған. * 1965 жылы «Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі» атағы; * 1980 жылы «КСРО Жоғарғы мектебінің үздігі» атағы; * 2000 жылы «Жыл адамы» сыйлығы; * 2000 жылы ебасының жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді.
Құрайыш әулеті

Құрайыш әулеті — Исмаил пайғамбар ұрпақтарынан тараған әулиет. Құрайыш әулеті Фихр ибн Мәликтің лақап аты. Ол Мұхаммед пайғамбардың он бірінші атасы. Құрайыш әулетінен Жамх, Саһм, Удей, Тәйм, Құсай, Заһра аталары тарайды. Мұхаммед пайғамбар Құсай тұқымынан саналатын һашим ұрпағынан шыққан. Құрайыш әулеті 440 жылдан бастап Мекке қаласына толық иелік етті. Құрайыш әулеті Қасиетті Қағбаның қарауылы мен қызметшілері болып есептелді. Құран Кәрімнің 106-сүресінде Құрайыш әулетіне қатысты оқиға берілген. Мұнда Эфиопия жерінен Мекке қаласына 571 ж. Қағбаны бұзу үшін келген Әбраһа бастаған христиандар туралы айтылады. Соғыста тығырыққа тірелген Құрайыш әулеті жаратушыға жалбарынып, қасиетті үйді Аллаһқа тапсырады да, өздері тау басына шығып кетеді. Құрайыш әулетінің тілегін Аллаһ қабыл етіп, жаудың тас-талқаны шығады. Құрайыш әулетінің сол тұстағы басшысы Мұхаммед пайғамбардың атасы Абд әл-Мутталиб болған. Дереккөздер
Құралайдың салқыны

Құралай, құралайдың салқыны — Қазақстанның орталығы және солтүстік аумақтарында шамамен 20 мамырдан басталып, оншақты күнге созылатын ауа райының құбылмалы күндері; табиғат құбылыстарына байланысты халықтық қағидаларда қалыптасқан амал. Көбінесе адамға да, малға да жайсыз қара суық, ызғырық жел еседі не жауын-шашынды болады. Осы кезде киік лағы (құралайы) аяқтанады. Дереккөздер
Құрама

Құрама — тайпа, ұлыс. Өзбекстан Республикасы ндағы Шыршық пен Ангрен өзендерін мекендеген, өздерін өзбек ұлтының этнографиялық тобына жатқызатын түркі тілдес ұлыс. “Құрама” термині 15 ғасырдан бастап белгілі болды. Құрама қазақтардың 3 жүзінің тайпалары, ішінара өзбек, қарақалпақ руларының араласуынан 18 ғасырдағы “ақтабан шұбырынды” жылдарынан кейін қалыптасқан. 1897 жылғы санақ бойынша Ташкент уезін 17 мың Құрама мекендесе, 1917 ж. олардың саны 53 мың адамға жеткен. Ислам діні нің cүннит тармағын ұстанады. Құрамалар 18 ғасырдан отырықшы тірлікке көшіп, егіншілікпен айналыса бастады. Бау-бақша, жүзім өсіру шаруашылықтары елеулі рөл атқарды. Мақта мен күріш өсіреді, қой, ешкі, ірі қара мал ұстайды. 1939 ж. санақ кезінде Құрамалар жеке халық ретінде тіркелді. Бірақ 1959 ж. өзбек ұлтының өкілдері ретінде санаққа кірді. Құрамалардың қазіргі тұрмыстық тілі қазақ және өзбек тілдерін байланыстырушы тіл ретінде қалыптасқан. Дереккөздер
Құрама жем

Құрама жем — арнайы рецепт бойынша жасалған азықтың майдаланған дайын қоспасы. Қоспа ретінде дән, қатқыл азықтар, өсімдік және шөп ұны, техникалық, химиялық және микробиологиялық өнімдер алынады. Толық рационды құрама жем құрамында малға қажет барлық қоректік заттар бар даяр азық рационы ретінде шығарылады. Концентратты құрама жем — сусымалы біркелкі азық, малға қатқыл, шырынды азықтармен қатар қосымша азық ретінде беріледі. Үстеме құрама жем — құрамында протеин, минерал заттар және витаминдер көп, құнарлы азық. Рацион құрамын теңестіру үшін пайдаланылады. Премикстер — биологиялық белсенді заттардың байытылған қоспасы. Премикстерді құрам жемнің құнарлылығын арттыру үшін және олардың мал организміне биологиялық әсерін күшейту үшін пайдаланады. Құрама жемді азық ұны, балық ұны, жарма, түйіршік, брикет, ұнтақ түрінде өндіреді. Минерал заттар мен витаминдер жағынан теңестіру үшін рационға (оның салмағының 1—5%-ы) қосып беріледі. Дереккөздер
Құрлық әскерлері

Құрлық әскерлері — Құрлықта ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған Қарулы Күштердің түрі. Құрлық әскерлері Құрлықта өз міндеттерін бір-бірімен және Қарулы Күштердің басқа түрлерімен өзара бірлесіп орындайтын әр түрлі әскер салаларының құрамалары мен бөлімдерінен және арнайы әскерлерден тұрады. Қазіргі заманғы қару-жарақпен, әскери техникамен жабдықталған, қуатты атыс, қиратушы, соққы беретін кабілеті бар және өте жылжымалы Құрлық әскерлері жер үсті қарсыласын түбегейлі талқандауда шешуші рөл атқарады. Оның басты атыс күші — ядролық ракеталармен қаруланған және алыс қашықтықта қарсыласының кез келген объектілерін жоюға қабілетті оперативтік-тактикалық мақсаттағы ракеталық әскерлер болып табылады. Құрлық әскерлерінің құрамына алыс жерлерді қосымша жанармай құймай-ақ жүріп өтуге және жүріс барысында қарсыласына екпінді соққы беруге кабілетті, өте жылжымалы танк құрамалары мен бөлімдері кіреді. Мотоатқыш әскерлерінің құрамалары мен бөлімдері автоматты қарулармен, танкілермен күресуге арналған куатты құралдармен және де басқа кару түрлерімен жабдыкталады. Мотоатқыш бөлімдер өтімділігі жоғары сауытты машиналармен қимыл жасай отырып, ұрыс даласында икемді маневр жасап, ядролық қару соққыларынан кейін қарқынды шабуыл жасай алады. Құрлық әскерлері құрамында әуе шабуылына қарсы өздерінің корғаныс құралдары, инженерлік, жол және басқа да арнайы әскерлері, сонымен қатар әуе-десант әскерлері болады. Құрлық әскерлерінің салалары Құрлық әскерлерінің салалары — қарсыласқа қарсы дербес не бір-бірімен байланысты ұрыс әрекеттерін жүргізуге арналған Құрлық әскерінің құрамдас бөлігі. Оларға зымырандық әскер мен артиллерия, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері, мотоатқыштар, танк, әуе десанты әскерлері жатады. Құрлық әскерлерінің салалары ұйымдастырылуына, техникасына, карулары мен ұрыс максатына карай бөлінеді. Сонымен бірге Құрлық әскерлерінің салалары құрамына арнайы әскерлер, инженерлік, химиялық, байланыс, радио және радиотехникалық, автокөлік, жол әскері және т.б. енеді. Дереккөздер bn:আর্মি he:צבא it:Armata ms:Tentera no:Armé ro:Armata terestră
Марат Рамазанұлы Құрманғалиев

Марат Рамазанұлы Құрманғалиев (8.10.1931, Алматы қаласы — 12.9.1989, сонда) — ғалым, техник ғылым кандидаты (1963), Қазақстанның еңбек сіңірген өнертапқышы. Бауман атындағы Мәскеу техникалық училищесін бітірген (1955). Құрманғалиев 1955 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан ұлттық Академияның Энергетика ғылыми-зерттеу институтында лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборант меңгерушісі қызметінде болды. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанда өндірілетін көмірлерді циклондық оттықта жағу процестеріне арналған. Қуаты күшті энергетикалық қондырғылардың көміртозаңдандырғыш қазандықтарда сапасы төмен көмірлерді жағу құбылыстарын оттық модельдерде зерттеу әдістемесін өндіріске енгізді (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, авторлар ұжымымен, 1989 ж.). Көмірді қайнаған қабатта, кейінірек айналмалы қайнаған қабатта жағуды зерттеді. 200-ден астам ғылыми еңбектердің, 5 монографияның, 50-ден астам патенттің авторы. “Еңбек Қызыл Ту”, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Құрық (ауыл)

Құрық (1993 ж. дейін — Ералиев) — Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы ауыл, аудан және Құрық ауылдық округі орталығы. Географиялық орналасуы Облыс орталығы — Ақтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км, Қарақия ойысынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жердегі сораң шөптесін өскен шөлді белдемде орналасқан. Тарихы Іргесі 19 ғасырдың соңында қаланған. 1962 жылы Маңғыстау түбегін игеруге байланысты кент мәртебесін алып, 1973 жылы аудан орталығына айналды. Ауыл 1993 жылға дейін "Ералиев" кенті аталып келді. Халқы Экономикасы Құрықта Қарақия мұнай барлау экспедициясы, құрылыс-монтаж кәсіпорны, материалдық-жабдықтау базасы, кәсіпорындар жұмыс істейді. Кентте 4 минералды ыстық су емханасы бар. Денсаулық саласы Ауыл бойынша 1 емхана , 1 аудандық аурухана және Ералиево станциясында 1 медициналық пункт халыққа қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Құрылтай

Құрылтай — түркі-моңғол ақсүйектерінің ресми кеңесі, Қазақ хандығында аса маңызды мемлекеттік мәселелерді шешуге шақырылатын жиналыс. Түркілерде, кейін Шыңғыс хан империясында Құрылтай үлкен рөл атқарған. Онда, негізінен, ұлы хан сайлау, жауланған жерлерге иелік ету және әскери жорық бағытын белгілеу мен оған әскербасы тағайындау мәселелері шешілді. Ұлыстарда да жыл сайын Шыңғыс хан әулеті мен әскери-көшпелі ақсүйектердің Құрылтайы шақырылды. 1259 ж. Мөңке ханның өлімінен кейін жалпы моңғолдық, яғни ұлы Құрылтай шақырылмайтын болды. 15 — 18 ғасырларда түркі мемлекеттерінде, соның ішінде қазақ хандығында аса маңызды мәселелерді шешу үшін Құрылтай шақырылған (қ. Қарақұмдағы халық құрылтайы, Ордабасы құрылтайы). 1920 ж. Түркіменстан, Өзбекстан, Тәжікстан секілді Орталық Азия елдерінде мемлекеті биліктің жоғары органы Құрылтай болды. Қазіргі Моңғолияның заң шығарушы органы — ұлы халық хуралы. Моңғол және түркі елдерінде бұл жиналыс, кеңес деген мағынаны білдіреді; Құрылтай — партиялардың, қозғалыстардың, т.б. өзге де қоғамдық бірлестіктердің аса маңызды мәселелерге байланысты бастапқы басқосу жиылысы. Тарихы құрылтайлар * 1992 жылы Қазақтардың бірінші Дүниежүзілік құрылтайы Алматыда өткізілді. Құрылтайға алыс және жақын шет мемлекеттерден, соның ішінде Түркия, Германия, Франция, Норвегия, Моңғолия, Қытай, Аустрия және басқа 33 елдерден 800-ден астам өкіл қатысты және дүниежүзі қазақтарының қауымдастығын құру, оның жарғысын қабылдау, басшы органдарын сайлау мәселелерді талқылады. * Бірінші Бүкілодақтық түркология съезі (1926 ж.) 1926 жылы Бакуде өткен съезд түркі халықтарының латын жазуына көшу мәселесін талқылау үшін ұйымдастырылды. Съезге КСРО түркі халықтарының өкілдері мен шетелдік түркологтар қатысты. Жиында жаңа әліпби, түркі тілдерін үйрену және ана тілін оқыту мәселелері қаралып, бірқатар қарарлар қабылданды. Дереккөздер
Құрылымдық Геология

Құрылымдық Геология — геотектониканың бір бөлімі. Жер қыртысы тау жыныстарының жатыс пішіндерін, тектоникалық қатпарлар мен жарылыстардың түрлерін, олардың орналасу заңдылықтары мен геологиялық пайда болу тегін, дамуы мен өзгеру тарихын зерттейді. Тау жыныстарының жатыс немесе құрылымдық пішіндері жер қыртысының қарапайым бөліктерін, яғни шөгінді жыныстардың жеке қабаттарын, магмалық дене бітімдерді, моноклинді қатпарларды, жеке жарықтарды, өзгеріске ұшыраған қабаттарды (лықсулар, ығысулар, бастырулар, т.б.) құрайды. Құрылымдық пішіндер өзіндік табиғи өлшемдес геометриялық денелер болғандықтан, олардың өзара ара қатынастылығы өте қарапайымнан аса күрделіге дейін және үлкен қашықтықтардағы кешендер түрінде ұшырасады. Олардың сыртқы кейпі мен жатыс элементтері өзара салыстырылып, ұқсастықтары мен айырмашылықтары анықталып, морфологиялық белгілеріне қарай жіктеледі; құрылым түзілуге себепші болған қозғалыстар, тектоникалық күштердің бағыты мен түсірілу беті анықталады. Құрылымдық Геология зерттеулері салыстырмалы-тарихи және өзге де әдістер бойынша іске асырылады. Геологиялық құрылымдар туралы деректер жер беті тау жыныстарын тікелей бақылаудан, бұрғы салудан, қазу жұмыстарынан және әр түрлі геофизикалық барлау нәтижелерінен жинақталады. Бұл материалдар көмегімен тау жыныстарының жер бетіндегі және терең қабаттарындағы жатыс элементтерін, жарықшақтар мен жарылыстарды бейнелейтін құрылымдық карта жасалынады. Ол пайдалы қазба байлықтарды іздеу үшін геол. барлау жұмыстарының бағытын анықтауға көмектеседі. Бұдан бөлек ол аймақтық геология, геоморфология, геотектоника, тарихи геология, т.б. геологиялық ғылымдардың жалпы проблемалары мен практикалық шараларын шешуге көмектеседі. Мұнда Құрылымдық Геология кен геометриясы, механика, минералогия, петрография, литология, геофизика мен эксперименттік геологияның деректеріне сүйене отырып, өз алдына геотектоника ғылымының жеке саласы ретінде дамиды. Ал геотектоника жер қыртысының құрылысы, қозғалысы мен дамуы жайлы ғылым болғандықтан, Құрылымдық Геология оның морфол. немесе құрылымдық жағын зерттейді. Құрылымдық Геология жер қабатында седименттік, тектоникалық, атектоникалық, интрузиялық және метаморфтық құрылымдардың болатындығын анықтайды. Седименттік құрылымдар шөгінділердің жиылып тау жыныстары қабаттарына айналуынан түзіледі. Тектоникалық құрылымдар (қатпарлы жарылыстар) түрлі қозғалыстар әсерінен қабаттардың бұрынғы кейпі өзгеріп, деформациялануынан, жиырылуынан пайда болады. Оларға антиклиналдар, синклиналдар, т.б. жатады. Атектоник. құрылымдар түрлі беткі процестердің, гравитациялық күштердің, т.б. әсеріне байланысты құралады. Интрузия жыныстары сыртқы және ішкі құрылымдармен сипатталады. Эффузия жыныстарының құрылымдық элементтеріне лаваның параллельдігі, жыныстардың қабаттастығы, жігі, т.б. жатады. Метоморфтық жыныстардың құрылымында кристалдану, тақтатастағы жолақтылық, кливаж сияқты құрылымдық элементтер байқалады. Дереккөздер
Құрылымдық карта

Құрылымдық карта — тектоникалық пішіндердің тұрқы мен түрін бейнелейді. Құрылымдық картада көлбеу қабаттар, қатпарлы интрузивтік денелер, пайдалы қазынды қабаттары, стратигриялық горизонттардың бірдей биіктік сызықтары (горизонталь, стратоизогипс, изогипс) көмегімен тіректі беттердің (жабыны мен табаны) гипсометриялық қалпы көрсетіледі. Құрылымдық карта масштабы әр түрлі. Көбіне ірі масштабты карталар жиі құрастырылады. Кен орындардың кенді, мұнай-газды денелеріне, бөліктеріне жасалатын ірі масштабты (1:50000 не одан ірілеу) Құрылымдық карта барлау жұмыстарын жобалауға, пайдалы қазбалар қорын есептеуге және кенді өндірудің, пайдаланудың тиімді жолдарын таңдауға мүмкіндік береді. Бұл картаны жасауда құрылымдық түсірулердің, іздеу мен барлау ұңғымалары мен геофизикалық зерттеулердің материалдары негізге алынады. Жер қыртысының аумақты бөліктерінің тектоникалық құрылымдарын көрсететін ұсақ масштабты Құрылымдық карта, негізінен, аймақтық геофизикалық зерттеулер мен жекеленген терең тіректі ұңғымалар мәліметтеріне сүйеніп құрастырылады. Құрылымдық картада зерттелетін қабат бетінің пішіндері, олар орналасқан тереңдіктердің абсолют биіктіктері стратоизогипстер арқылы көрсетіледі. Мұнымен бірге картада аймақтың геол. құрылысы, тау жыныстарының жату элементтері мен қалыңдықтарының өзгеру заңдылықтары, тектоник. жарылымдар, т.б. деректер де ескеріледі. Құрылымдық картаны құрастыру әдісі жер бедері горизонтальдар көмегімен берілетін топографиялық карта жасау әдісімен өте ұқсас. Құрылымдық картаны жасаудың ең сенімді әдісі — бұрғылау ұңғымалары мәліметтерін пайдалануға негізделген. ұңғымалар тіректі горизонттық биіктік мәндерін дәл анықтауға көмектеседі. Бұл мақсатта геофизикалық мәліметтер мен геологиялық қималар да пайдаланылады. Егер тіректі горизонт жер бетіне ішінара шығып жатса, Құрылымдық карта жасау үшін оның жер бетіндегі биіктік нүктелерінің маңыздылығы зор. Құрылымдық карта жасауда үшбұрыштық немесе геометриялық (платформалық көтерілімдер мен тіректі беттері сәл көлбеулі қатпарлы облыстарды бейнелеуге), қималық (күрделі қатпарланған, жарылымдармен тілімделген күрделі тектоникалық облыстарға) және үйлестіру (тектоникасы күрделі емес, бірақ стратигиялық. үйлесімсіздіктері бар аудандарда) әдістері қолданылады. Бұлардың алғашқы екеуі бір тірек қабатының (горизонтының), соңғысы екі горизонттың (жабыны мен табанының) Құрылымдық картасын жасауға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде Қазақстандағы көптеген көмірлі, мұнай-газды, фосфоритті аудандардың түрлі масштабты Құрылымдық карталары жасалған. Дереккөздер
Әбжан Құрышжанұлы

Әбжан Құрышжанұлы(5.9.1930 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Ақүйік ауылы) — түркітанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы (1973), профессор (1986). ҚазМУ-ді (1953), Қазақстан ұлттық Академисының Тіл және әдебиет институтының аспирантурасын (1956) бітірген. Зерттеген еңбектері негізінен тіл тарихы, көне түркі тілдері мен ежелгі қыпшақ жазба ескерткіштері мәселелеріне арналған. Ол 13 ғасырда жазылған “Кодекс Куманикус” жазба ескерткішін, қыпшақ тілдерінің қазіргі түркі тілдерімен, сондай-ақ қазіргі қазақ тілімен арадағы байланысын зерттеп, 8 — 11 ғасырдағы көне түркі тілі мен тарихы жөнінде, Орхон-Енисей жазба ескерткіштері туралы еңбектер жариялады, оқу құралдарын жазды. Ж.Баласағұни, М.Қашқари, А.Иассауи, А.Йүгінеки шығармаларын көне түркі тілінен қазақ тіліне аудару ісіне үлес қосты. Дереккөздер Шығармалары 1.Ескі түркі жазба ескерткіштері.Алматы 2001
Құсаиния медресесі

Хұсаиния медресесі — жоғары дәрежелі оқу орны. Ресми түрде 1891 жылы Орынбор қаласында ағайынды Ахмед (1837 — 1906), Ғани (1839 — 1902) және Махмуд (1839 — 1910) Құсайыновтардың қаржысына ашылған. «Хұсаиния» медресесінің 10 жылға есептелген бастапқы оқу бағдарламасында дүнияуи пәндер басым болды. Кейін діни пәндер күшейтіліп, оқу бағдарламасы 14 жылға созылды. Алғашқы 3 сыныбы — бастауыш (ибтидаи), одан кейінгі 4 сынып — орта (рушди), кейінгі 4 сынып — жоғары дәрежелі білім алуға әзірлейтін (иғдадия) және соңғы 3 жыл — жоғары (ғалия) бөлімі болды. «Хұсаиния» медресесінде әр жылдары Р.Фахретдин, М.Бигей, З.Қадыри, Ф.Кәрими, Ж.Уәлиди, Қ.Сағди секілді түрік білімпаздары сабақ берді. Орта есеппен 120 — 130 шәкірт білім алды. Қазақ, татар, башқұрт, өзбек, қырғыз, құмық, қарақалпақ ұлтының өкілдері оқыған. 30 жыл ішінде 2 мыңнан аса мұғалім тәрбиелеп шығарды. Хұсаиния медресесі 1919 жылы Құсайыновтар атындағы Мұғалімдер институты болып қайта құрылды. Дереккөздер
Асқарбек Қабыкенұлы Құсайынов

Асқарбек Қабыкенұлы Құсайынов (30.5.1951 жылы туған., қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы Қайнар ауылы) — ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998). Қазақстандағы салыстырмалы педагогика және оқулық сапасы мониторингі бағытының негізін салған. Қазақ ұлттық техникалық унститутынтін бітірген (1973). 1973 — 91 ж. ғылыми-педагогика жұмыстармен айналысты. 1976 — 79 ж. Германияда Жоғары техникалық мектепте оқып, неміс тілінде диссертация қорғады. 1991 — 97 ж. Қазақстан Республикасы Білім министрінің басқарма бастығы, департамент директоры, “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясының бас редакторының бірінші орынбасары, “Білім”, “Мектеп” баспаларының директоры, 2001 – 03 ж. Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының президенті (1997 — 2001) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Қазақстанның Педагогика ұлттық Академияныңның президенті. Құсайынов салыстырмалы педагогика мәселелерін, оқулық жасау теориясын зерттеп, осы салада оқулықтар мен монография еңбектер жариялады. Оның ғылыми жетекшілігімен шетелдердің білім беру жүйелері зерттеліп, Қазақстанның білім беру саласын реформалау мен дамытудың жаңа үлгісі ұсынылды. Құсайынов 31 томдық қазақша-орысша, орысша-қазақша ғылыми салалық терминологиялық сөздіктерін және қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздіктер сериясын шығаруға басшылық етті. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2001). Дереккөздер
Құсмұрын (көл)

Құсмұрын — Тобыл алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысының Қарасу, Әулиекөл аудандары аумағында. Гидрографикасы Ауданы 400 – 415 км 2 , су жиналатын алабы 10,5 мың км 2 . Ұзындығы 60 км, ені 15 км. Ең терең жері 3,5 м. Көлді Обаған өзені жарып ағады. Суы жасыл сарғыш түсті, минералдылығы 1 – 25 г/л. Көл түбі тегіс, оны құмтас, лай шөгінділері жапқан. Жағалау сипаты Көлге Қайып, Үшқарасу, Ащықарасу, т.б. өзендер құяды. Орта тұсының жағалаулары жарқабақты (5-7 м) келген. Оңтүстік-батысында Аманқарағай шоқ орманы орналасқан. Алабы негізінен жыртылған. Көлде құстар ұя салады. Дереккөздер
Құсшы ата қорымы

Құсшы ата қорымы – бейіт орны, Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ескерткіш. Тарихы Құсшы ата аңыз бойынша құстардың қорғаушысы болған көрінеді. Бұл кешенде түрікмендер мен қазақтардың 17 — 20 ғасырлар аралығындағы 500-ге жуық ескерткіштері шоғырланған. 1982 жылы Ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясын (жетекшісі С.Әжіғалиев) зерттеген. Орналасуы Үстірттің орталығы бөлігінде орналасқан. 17-18 ғасырларға жататын ескерткіштер зираттың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қорым құрылымы Ескерткіштер ішінде тас қоршаулар, түрлі “қойтастар”, сағана тамдар бар. Осы тарихи мұралардың арасында түрікмендердің салор, қожа, иомутбаға тәрізді тайпаларының, қазақтардың табын (шөмішті) және адай руларының таңбалары ұшырасады. Шөмішті-табын таңбасының 20 нұсқасы бар. Сондай-ақ тарақты-табын, шекті, тама, жаппас сияқты рулардың да таңбасы салынған ескерткіштер кездеседі. Мұның өзі Үстіртті қазақ тайпалары мен рулары орта ғасырлардан бастап қоныс еткендігін дәлелдейді. Бұл кешен тас қашау өнерінің қалыптасуын, дамуын ғана емес, оны жасаушы қазақ халқының рухани дүниетанымын да көрсетеді. Дереккөздер
Құтандар

Құтандар – Ескекаяқты құстар отрядының бір тұқымдасы. * Ежелгі түрлері — олигоцен дәуірінен, ал осы күнгілері — орта миоценнен белгілі. Дүние жүзінде (Антарктидадан басқа) барлық материкте таралған, 32 туысы, 66 түрі бар. * Қазақстанда 7 туысқа бірігетін 9 түрі кездеседі. Құтандардың тұмсығы ұзын, ұшы сүйірленіп келеді. Тұмсығының жиектерінде ұсақ “тісшелері” болады, сол арқылы су түбіндегі ұсақ омыртқасыздарды сүзіп алып қоректенеді. Құйымшақ бездері (қауырсындарын судан қорғайды), ұсақ мамықтары және кеуде-арқа тұсында өте майда мамықты қауырсындары болады. * Топтанып тіршілік етеді. Қазақстанда Каспий теңізінің солтүстік жағалауында, Еділ мен Жайық өзендерінің бойында, Маңғыстау өңірінің сулы-батпақты жерлерінде кіші аққұтан (Egretta garzetta) мен сары Құтан (А. ralloіdes) кеңінен таралған. Бұлардың қанаттарының ұзындығы 23 — 30 см, салм. 345 — 500 г-дай. Кіші аққұтанның түсі ақ, ал сары Құтанның басы мен мойны сары, бауыры ақ түсті, басында ұзын қауырсындардан тұратын айдаршасы болады. * Құтан — жыл құсы. Наурыздың аяғында ұшып келіп, ұяларына 4 — 6 жұмыртқа салып, оны мекиені мен қоразы кезектесіп 20 — 22 күндей басады. * Сары Құтанның бір ерекшелігі — ұясына адамдардың келгенін көрсе, ұясын тастап басқа жерге ұшып кетеді. Ұсақ балық шабақтарымен, ұлулармен, су жәндіктері және ұсақ кемірушілермен қоректенеді. Соңғы мәлімет бойынша кіші аққұтанның саны 500, ал сары Құтан 1 мыңға жуық (2003). Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Ал Құтанның Корея мен Қытайда ғана кездесетін, тіршілігі әлі толық зерттелмеген — сарытұмсық Құтан — Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Ұялары Құтандар үлкен топтармен өмір сүреді. Алайда кейбіреулері жалғыз тұрғанды да қалаулары мүмкін. Бір топ бірнеше жұптан немесе мыңға жуық құстан тұрады. Олар бұтақтар мен таяқшалардан ағаштардың, шатырлардың, мұнара-лардың және түтіндіктердің үстіне үлкен ұялар салады. Олардың ұясының неғұрлым үлкен болғаны олар үшін соғұрлым жақсы. Себебі биік ұядан айналасын жақсы көруге мүмкіндік болады. Сонымен қатар, кейбір құтандар жартастардың жанындағы қуыстарда да өмір сүреді. Құтандардың қорегі Құтандар – етқоректі құстар. Әдетте, олар су бетімен ұшып, балық, бақа, шаян, су жәндігі және жылан секілді қорек тауып алады. Кейбір түрлері өлекселермен де қоректенеді. Түрлері Құтандар құтан тұқымдасына жатады, сонымен қатар бұл топқа ашықауыз құтандар мен ябирулар да кіреді. Құтандар Антарктидадан басқа әлемнің барлық аймақтарында кездеседі. Әсіресе, әлемнің тропиктік аймақтарында көп болады. Құтандардың 18 түрі белгілі, олар – сұр құтан, Африка құтаны, үнді құтаны, Америка құтаны, үнді ашықауыз құтаны, ақбауыр құтан, түкті мойынды құтан, ақ мойынды құтан, Африка ашықауыз құтаны, магуари құтаны, азиаттық құтан, ақ құтан, қара құтан, қара тұмсықты құтан, көкқұтан, ябиру, ява марабуы, үлкен үнді марабуы және африкалық марабу. Дереккөздер
Құты

Құты — оқ-дәрі, шақпақ тас, темекі, т.б. заттар салатын ыдыс. Дәстүрлі қолданыстағы Құтылар сүйек пен мүйізден жасалып, былғарымен тысталып, кісе белдікке тағылған. Құтының түп жағы жарты ай тәрізді, екі шеті қайқы, қылқа мойын, екі бүйірі бедерлі болып келеді, күміс, асыл тастармен әшекейленіп жасалады. Құтыға шебердің талғамына қарай әр түрлі өрнектер салынады. Дереккөздер
Қыздар Училищелері

Қыздар Училищелері — қыз балаларға кәсіптік білім беруге арналған оқу орындары. Қазақ қыздарына арналған Ырғыз қыздар училищесі 1887 ж. алғаш рет құрылды. Қазақ қыздарына білім беруді мақсат еткен Ы.Алтынсарин патша әкімшілігінен Торғай облысының барлық уездерінде Қыздар Училищелерін ашуды сұрады. Кейін осы үлгідегі оқу орындары Торғайда (1891), Қостанайда (1893), Қарабұтақта (1890), Ақтөбеде (1896) ашылды. Бес қазақ-орыс Қыздар Училищелерінде оқушылардың жалпы саны 1896 ж. 211-ге жетті, олардың 141-і орыс, 70-і қазақ болды. Өлкедегі білім беру жүйесінің дамуымен Қыздар Училищелері іргелі қолөнер оқу орнына айналды. Онда қазақ қыздары қолөнер үлгілерін меңгеріп, кәсіптік білімдерін жетілдірді. Дереккөздер
Қыземшек

Қыземшек сөздері мына мағыналарды білдіруі мүмкін: Елді мекендер: * Қыземшек – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл. * Қыземшек – Түркістан облысы Созақ ауданындағы кент. Басқа мағыналар: * Қыземшек (тау, Күнгей Алатау) * Қыземшек (тау, Ұлытау таулары) * Қыземшек (тау, Мұңлы тауы) * Қыземшек (тау, Бетпақдала) * Қыземшек (тау, Қызбелтау таулары) * Қыземшек мыс қорыту пункті * Қыземшек кенттік әкімдігі * Қыземшек (тау, Батыс Қазақстан облысы)
Қыземшек мыс қорыту пункті

Қыземшек Мыс Қорыту Пункті — ежелгі кен орны. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Мыңарал бекетінен оңтүстік-батысқа қарай 48 км жерде. Алғаш 1968 ж. геологтар В.А. Кастюшин, В.В. Волобуев анықтаған. Аңғарлы ауданы 70x150 м жазықтау далада ежелгі дәуір адамдары қалдырған қорытпалар, минералды мыс қалдықтарының шоғыры табылған. Одан батысқа қарай 1,5 — 2 км жерде байырғы адамдар кентас алған орын анықталған. ұалымдардың пікірінше, осы жерден Қыземшек Мыс Қорыту Пунктіне кентас тасымалданған. Оны осы арадан табылған кен өндіруге қажетті құрал-саймандар сынығы да растай түседі. Шығыс жағындағы Қарамыс орнында тереңд. 5 м вольфрам алынған қазаншұңқыр бар. Қыземшек Мыс Қорыту Пунктінің айналасынан тағы да бірнеше кен орны анықталған. Археологиялық деректерге қарағанда Қыземшек Мыс Қорыту Пункті-н б.з.б. 2 мыңжылдықта қола дәуірі шеберлері пайдаланған. Дереккөздер
Қызыл алтын кен орны

Қызыл алтын кен орны – Жетісу облысы Ақсу ауданы Қапал ауылынан солтүстікке қарай 8 км жерде. Геологиялық құрылымы Кен орны кварцты құмтастар мен орта девон тақтатастарының қабатшаларымен жабылып, дайкалармен жанышталған. Жатыс сипаты Кендену сатысының ұзындығы 270 м, созылымы субмеридианды бағытта (қалыңдығы 4,7 м, ұз 8-ден 36 м-ге дейін жететін алты кварц-желілі денелер орталығы бөлікшеге кіріктірілген). Құрамы Кендердің құрамында халькопирит, пирит, алтын, галенит, кварц, малахит, ярозит, темір мен марганецтің гидрототықтары бар. Мұндағы сомтума алтынның мөлшері 0,05-0,4 мм, кен білінімдерде алтын 19,8 г/т, күміс 0,1-149 г/т, ал мыс 3,6%, қорғасын 2,8%. Қызыл алтын кен орны есептелген қоры бойынша ұсақ кен орындарының қатарына кіреді. Оның жоғары бөлігі ашық әдіспен игерілген. Дереккөздер
Қызыларай тас мүсіндері

Қызыларай тас мүсіндері – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ортағасырлық археологиялық ескерткіштер. Орналасқан жері Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қызыларай тау жоталарының аңғарларында орналасқан. Сипаты 1991-92, 1997 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы экспедициясы (жетекшісі Ж. Құрманқұлов) зерттеген. Мұндай ескерткіштер Беғазы, Ақсораң, Қарасораң тауларының шығыс беткейлері мен Қаратал, Жіңішке, Жыланды, Сарыөлең өзендері бойларында көп кездеседі. Қызыларай тас түсіндері негізінен екі үлкен топқа бөлінеді. Бірінші топтағы мүсіндер түркі қағанаты кезеңіне (VI-X ғасырлар), екіншісі қыпшақ мемлекеті кезеңіне (VIII-XIII ғасыр басы) жатады. VI-X ғасырлар тас мүсіндері Алғашқы топта ер кісілер мүсіндері көп. Жартысынан көбі кеудеден жоғары бейнеленген. Бет әлпеті сұсты, қабағы түйілген ерлер — жауынгер, абыз, құсбегілер. Бірқатарының бас киімі, арқасына төгілген көп тарамды шаштары, белінде белбеуі, оған ілінген қылыш немесе семсер, оқшантай, т.б. бұйымдары бар. Бір қолымен ыдыс, кейбірі құс ұстап тұрады. Мойнынан тұмар және жалпақ жағалы киім үлгілерін көруге болады. Бір құлағында кейде екі құлағында да сырға бар. Саны 50-60-қа жететін тас мүсіндер үлкен қақпақ тастардан төрт бұрыш, шаршы етіп салынған қоршаулардың шығыс жағына, тізбектеле тұрғызылған. Тізбектің ұзындығы 100-120 м. Қоршау ішіне тас үйілген, олардың арасында ақ шақпақ тастар кездеседі. Қазылған қоршаулардан ағаш баған, от орнындағы күл-көмір қалдықтары табылды. VIII-XIII ғасырлар тас мүсіндері Екінші топтағы тас мүсіндерде әйелдер көп бейнеленген. Бұлардың басты ерекшелігі үйінді тас немесе арнайы салынған ғибадатханаларға бетін шығысқа қаратып қойылған. Ғибадатханалар екі түрлі: бірі – жеке, төрт бұрышты тастан қаланған, ортасына 2-5 мүсін тігінен көмілген; екінші түрі – қос қоршаулы. Мұнда тас мүсіндер шығыс жағындағы кіші қоршау ішіне қойылған. Осы өңірде бірегей туынды болып саналатын тас мүсіндер, қоршаулар мен ғибадатханалар Қызыларай тауларының түркі-қыпшақ заманында киелі орын болғанын көрсетеді. Мұнда ғұрыптық, салттық жоралғылар өткізіліп тұрған. Қызыларай тас мүсіндері — Қазақстанды мекен еткен ортағасырлық тайпалардың мәдениетінен хабар беретін кешен. Әдебиет * Ермоленко Л.Н., Средневековые каменные изваяния казахских степей, Новосибирск, 2004. Дереккөздер
Қызылауыз мұздығы

Қызылауыз мұздығы – Жетісу Алатауының солтүстігі беткейіндегі аңғарлық мұздық. Лепсі алабындағы Сарымсақты өзенінің саласы Қызылауыздың бастауында. Аумағы Ауданы 4,8 км 2 , ұзындығы 3,3 км, ашық жері 2,7 км. Фирн (мұзқар) алаңы 2,6 км 2 , мұздық тілі 1,7 км 2 , борпылдақ жыныстар жапқан бөлігі 0,5 км 2 . Фирн (мұзқар) сызығы 3500 м биіктіктен өтеді. Мұздық екі камерадан тұратын цирктің солтүстігі және оңтүстігі беткейінен толығады. Дереккөздер
Қызылбастар

Қызылбастар — түркі тілдес ұлыс. Қазақтың батырлық жырында айтылатын Қызылбастар ұлысы 12 шиит имамының құрметіне тігілген 12 қызыл сәлде киюіне байланысты аталған. Қызылбастар Иран, Ирак, Сирия, Ауғанстан тағы басқа. Кіші Азия жерлерінде тайпалар бірлестігін құрған. 15 ғасырдың ортасына қарай осы түркі тайпаларының әскери әрі діни туыстығына айналған шииттік — Севефи әулетінен шыққан қызылбас билеушілері бүкіл парсы жерін өзіне қаратып, астананы Тебризден Исфаһанға көшірген. Саны 200 мыңдай Қызылбастар жеті тайпаға бөлінеді. Бұл тайпалар бір тілдің әр алуан диалектісінде сөйлейді. Діні, тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүрі, мәдениеті мен өнері, наным-сенімі мен ұлттық танымы қашқайларға ұқсас. Дереккөздер
Қызыл Дала

Қызыл Дала — газет. 1930 ж. 21 қарашадан бастап Семей қаласында шығып тұрды. Газеттің бір беті “Жас большевик” деген атпен жастар өміріне арналды. 1931 ж. “Ет алыбы” атты қосымшасы шыға бастады. Газет ауыл жастарына тәлім-тәрбие берді, шаруалар одағын күшейтті. 1932 ж. ақпанда “Қызыл Дала” орнына “Социалды Шығыс” газеті шыға бастады. Кейін “Екпінд” (1935), “Семей правдасы” (1956), “Ертіс” (1963) деген атпен шықты. 1966 жылдан бастап “Семей таңы” аталды. Дереккөздер
Қызылеспе полиметалл кен орны

Қызылеспе полиметалл кен орны - Қарағанды облысындағы Мойынты темір жолы стансасының солтүстік-шығысында 45 км жерде. 1834-1918 жылдары шет елдік кәсіпорындар геологиялық қазу жұмыстарын жүргізген. Қызылеспе полиметалл кенінің геологиясы 1919-1950 жылдары зерттелген. Геологиялық құрылымы Кен алаңы кембрий-ордовиктің карбонатты, силурдың жанартаутекті-шөгінді және девонның жанартаутекті жыныстарынан құралған. Мұнда Қызылеспе массивіне жататын жоғары карбонның аляскит граниті, ірі денелі калий шпатты гранит, дайкалар бар. Олардың жапсарындағы скарндарда мырыш-қорғасын кентастары көптеп кездеседі. Жатыс сипаты Кен орнындағы минералдану процесі темірлі, сирек металды және полиметалды кендер болып бөлінеді. Мұндағы тотығу белдемін қайтадан байыған және алғашқы сульфидтік белдем деп екіге бөлуге болады. Кен денесінің сульфидтермен алғашқы және одан кейінгі баю белдемдері жер бетінен төмен қарай 20-30 м тереңдікке кетеді. Мұнда карбонат, қорғасын, мырыш және мыс карбонаттары, лимонит, псиломелан, вульфенит, хризоколла, опал, халцедон кездеседі. Минералдары, құрамы Кенді құрайтын басты минералдар - церуссит және смитсионит. Сульфидтермен қайта байыған белдемде халькозин, ковеллин, борнит, халькопирит бар. Алғашқы сульфидті кенді ұсақ (0,2 — 2 мм) және ірі (1 см) агрегатты галенит, сфалерит, пирит, халькопирит, арсенопирит, құлпырмалы кендер, аргентит, висмутин, станнин, тетраэдрит, касситерит құрайды. Ал, желі минералдары: кварц, кальцит, серицит, хлорит, аксинит. Кендегі қосалқы элементтер — күміс, кадмий, индий, висмут, қалайы, галлий, германий. Дереккөздер
Қызыл кенші

Қызыл Кенші — газет. Қарсақпай ауданы партия комитеті мен еңбекшілер депутаттары ауданы Кеңес атқару комитетінің органы болды. Алғашқы нөмірі 1931 ж. 7 қарашада жарық көріп, тұңғыш редакторы Әбділда Тәжібаев болды. Газет Қазақстанда жұмысшылар қатарын қалыптастыруды, түсті металлургия өнеркәсібін және мал шаруашылығын өркендетуді насихаттады. 1940 ж. 3 маусымнан бастап Жезқазған ауданы газеті ретінде шықты. 1957 жылдан “Еңбек жолы”, 1962 жылдан “Октябрь туы” деп аталды. 1991 жылдан “Жезді өңірі” аталды. 1995 — 96 ж. Жезді ауданы Ұлытау ауданына қосылғаннан кейін газет шығуын тоқтатты. Дереккөздер
Қызыл Керуен

Қызыл Керуен — қазақтар арасында жүргізілген саяси науқан. .]]1921 ж. Орынбор губерниясының партия комитеті қазақтың көшпелі аудандарына тұңғыш губернияға Қызыл керуен жіберді. 1922 ж. [http://www.shuak.kz/kaz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id307:2010-02-19-07-12-56&catid77:2010-01-14-21-48-16&Itemid=93 Ә.Жангелдиннің ] басшылығымен ҚазАКСР-інің Қызыл Керуені ұйымдастырылды. Бұл Қызыл Керуен 20 мамырдан 9 тамызға дейін Ор, Торғай, Атбасар, Ақмола, Петропавл, Павлодар, Қарқаралы арқылы Семейге дейін барды. Керуеншілер ауыл жұртшылығына Кеңес өкіметінің декреттерін түсіндірді, жергілікті кеңестер жұмысын жолға қоюға көмектесті және оны жақсарту шараларын белгілеп, ашыққандарға көмектесу, қазақ, орыс кедейлерін жерге орналастыру, оларды байлардың кіріптарлығынан қорғау, мекемелерде ана тілінде іс жүргізуді үйрету, бұқара арасында жұмыс жүргізу үлгісін көрсету, сот органдарының жұмысын ұйымдастыру, халыққа дәрігерлік көмек көрсету жұмыстарымен айналысты. Дереккөздер
Қызылқия мұнай-газ кен орны

Қызылқия мұнай-газ кен орны — Қарағанды облысында, Құмкөл мұнай-газ кен орнынан батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Құрылым 1984-1985 жылдары сейсмикалық барлау нәтижесінде анықталған. Алғашқы мұнай өнімі 1986 жылы (3-ұңғыма арқылы) алынды. Геологиялық құрылымы Газ-мұнай шоғыры төмен неокомның арысқұм горизонтының шөгінділерінен (тереңдік ара қашықтығы 1467- 1600 м) табылған. Сонымен қатар аздаған мұнай өнімі 5- және 18-ұңғымадағы іргетас жынысынан алынған. Қанығу сипаты, тығыздығы, құрамы Мұнайға қанығу коэффициенті 0,59, газға қанығу коэффициенті 0,57. Қабат қысымы 15,1 — 15,8 МПа, температурасы 61-70 ° С аралығында өзгереді. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 0,797-0,805 г/см 3 , күкірті аз (0,017-0,33%), парафинді (0,6-36,0%) және онда 0,1- 8%-ға дейін шайыр, асфальтендер бар. Ашық түсті фракциялардың шығымы 300 ° С-қа дейін 57,5%-ды құрайды. Табан сулары хлоркальцийлі, тығыздығы 1,050 г/см 3 , минералдылығы 61,1 г/л. Судың тәуліктік өнімділігі 9,87 м 3 .
Қызылқорған

* Қызылқорған – Жамбыл облысы Талас ауданында орналасқан ортағасырлық бекініс орындары. * Қызылқорған – Түркістан облысы Созақ ауданында орналасқан ортағасырлық бекініс орны. * Қызылқорған – Ақтау жотасындағы Жыңғылды аңғарының шығыс қапталындағы оқшау тау.
Қызылқұм (шөл)

Қызылқұм шөлі — Әмудария мен Сырдария аралығындағы құмды алқап. Ауданы 300 мың км² (оның 1/ 3 -інен астамы Қазақстан аумағында (Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарында). Географиялық орны Қызылқұм шөлі Өзбекстан, Қазақстан (солтүстік бөлігі) және шағын оңтүстік-батыс бөлігі Түркіменстан республикасында жатыр. Солтүстік-батысы Арал теңізіне, оңтүстік-шығысы Өзбекстандағы Зеравшан аңғары мен Нұратау тауларына ұласады. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 53 м-ден (Қызылорда облысы Арал теңізі жағалауы) 300 м-ге дейін (Оңтүстік Қазақстан облысы Қайрақтау таулары, 388 м). Геологиялық құрылымы мен жер бедері Қызылқұмның орта бөлігінде палеозой кезеңінде пайда болған бұйратты қалдық тау жұрнақтары(Бұқантау, Тамдытау, Құлжықтау т.б. Өзбекстанда) кездеседі. Олардың ең биік жері 992 м (Тамдытау тауы, Өзбекстан аумағында). Жалпы, шөлдің жер бедері жазық. Геологиялық тұрғысынан 3 құрылымдық ярустан тұрады. Олар бірнеше жарылыстармен қиылған палеозойдың магмалық тау жыныстары құрайды. Жер қыртысында қалыңдығы 500-2000 м болатын юра және бор жүйелері мен кайнозойдың құмды-сазды, мергельді шөгінділерінен тұрады. Тақыр жерлерде де кездеседі. Юра және бор қабаттарында мұнай-газ кен орындарының барлығы анықталды (Қызылорда облысында). Бор, палеозой қабаттарында артезиан сулары бар. Қызылқұм шөлінің басым бөлігін қырқалы-ұялы және қырқалы құм төбелер алып жатыр. Кейде биіктігі 10-15 м болатын шағыл құмдар да кездеседі. Климаты Климаты континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы -7-9°С, кей жылдары температура -40°С-қа дейін төмендейді. Шілде айының орташа температурасы 26-29°С, кейде ауада температура 46°С-қа дейін жетсе, ал құмда 70-72°С-қа дейін жетеді. Жауын-шашын мөлшері 100-175 мм-ден аспайды, оның 60-65% -ы қыс және көктем айларына келеді. Шөлде қар жамылғысы тұрақсыз. Алғашқы қар қараша айының соңында түседі. Шөлдегі салыстырмалы ылғалдылық жаз айларында 16-25% -ға дейін (оңтүстікте 11-15% ) төмендейді. Желдің орташа жылдамдығы 3-5 м/с. Жаз айларында шаңды дауыл соғады. Су жүйесі Қызылқұм шөлінде тұрақты ағын өзендер жоқ. Тек солтүстігімен өтетін Сырдария өзенінен тартылған каналдар өзен аңғары бойын ғана суландырады. Қызылорда облысының оңтүстігінде Қызылорда, Қуаңдария, Жаңадария және Іңкәрдария, т.б. ірі су жүйелері тартылған. Көктемде құм төбелер, қырқалар арасында шағын көлдер мен өзендер пайда болады. Төңірегі жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Қызылқұмның қазақстандық бөлігін Қызылорда облысының әкімшілік аудандары алып жатыр. Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Шөлдің басым бөлігін (92% -ын) құм басып жатыр. Сондықтан қандай топырақ болмасын құрамында құм болады. Жалпы алғанда топырағы бозғылт қоңыр, құмдақты қызғылт және сұр, сортаң топырақ қалыптасқан. Мәрмәр, графит, тас көмір, алтын, оңтүстік-батысында ірі газ кен орны бар. Өсімдік жамылғысында эфемер аралас жусан, сексеуіл, жүзгін, құмқияқ, бұйырғын, тораңғы, т.б. өседі. Сырдария атырауының төңірегінде тоғай өседі. Қызылқұм өңірі қаракөл қойын, етті-сүтті мал өсіруге қолайлы. Шөл құмдарында қарақұйрық, ақ бөкен, тышқан, сарышұнақ, тасбақалар, т.б. мекендейді. Тағы қараңыз * Қызылқұм артезиан алабы * Қызылқұм суару жүйесі Дереккөздер
Қызылқұм артезиан алабы

Қызылқұм Артезиан Алабы– жер асты суы. Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстары аумағын, Қаратау мен Арал теңізі аралығын алып жатыр. Алап оңтүстігінің аздаған бөлігі Өзбекстан жеріне кіреді. Қазақстандағы бөлігінің ауданы 115 мың км². Грунт сулары тау етегіндегі ысырынды конустарда, ойпаттағы өзен арналарында, Қызылқұм өңіріндегі еспе құмдарда таралған. Бор кезеңінің сенон, тұран, сеномен, альб қабаттамаларымен тығыз байланысты. Бұлардың әрқайсысының құрамында бірнеше сулы құм, құмтас қабаттары кездеседі. Қалыңдылығы тау етегінен ойыс орталығына қарай 30 м-ден 300 м-ге, қалыптасқан тереңдігі 20–30 м-ден 1770 м-ге дейін өзгереді. Ойыс орталығында қазылған ұңғымалардан шығатын атқылама судың өнімділігі 2–70 л/с, температурасы 30–50С. Геотермиялық болжам бойынша Арыс ойысының ең терең бөлігінде судың ыстықтығы 100–110С-қа жетеді, ал олардың болжамдық пайдалану қоры 240 м³/с. Суларының химиялық құрамы, тұздылығы тау етектерінен алыстаған сайын өзгеріп отырады. Қаратау етегіне жақын аудандарда бор қабаттарында таралған сулар тұщы (0,2–0,4 г/л), құрамы гидрокарбонатты-кальцийлі. Арал теңізіне қарай судың тұздылығы арта түседі. Қызылорда қаласының тұсында минералдылығы 1–1,5 г/л, Арал теңізінің жағалауында 3–10 г/л, құрамы сульфатты, хлорлы-натрийлі. Түркістан, Шәуілдір, Арыс елді мекендерінде терең ұңғымалардан шыққан ыстық сулардың шипалық қасиеті бар. Бор, антропоген қабаттарындағы тұщы сулар ауыз су ретінде, егістік суаруға кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер