kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қорқыт ата мазары

Қорқыт ата мазары – тарихи сәулет өнері ескерткіші. Шамамен 9 – 10 ғасырларда қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қорқыт станциясынан 3 км жерде Қорқыт әулиеге тұрғызылған. 1925 жылдан опырыла бастап, 1952 ж. Сырдария өзені шайып кеткен. Қазір орны белгісіз. Мазар 19 ғасырдың соңында Ә.Диваев, И.А. Кастанье, П.И. Лерх зерттеулеріне негіз болған. Бізге “Түркістан альбомы” жинағында жарияланған фотосуреттер арқылы жеткен. Диваев пен Кастаньенің жазуы бойынша, құрылымы шикі кірпіштен қаланған дөңгелек пішінді 6 – 8 қырлы күмбезді құрылыс. Ішкі көрінісі биік, қабырғалары кереге өрнегімен нақышталған. Исламға дейінгі түрік сәулет құрылысы үлгісімен салынған. Мазардың бұрынғы орнына қазіргі заманғы мемориалдық ескерткіш орнатылған; Қорқыт Ата ескерткіші. Қорқыт ата дананың қабiрi кай жерде екенін тап басып айту мүмкін емес. Оның мазары туралы көнекөз адамдардың әрқайсысы әр түрлі айтады. Неғұрлым анығы хәм атақтысы — Сырдарияның төменгі ағысындағы Қармақшы кыстағының маныңдағы мазар. Осы мазар ұзыннан созылған сегіз қырлы үлгіде, төбесі күмбезделіп салынған. Бұрыштары оюлармен өрнектелген. Мазарға жалауы бар ұзын сырғауыл койылган. Өкінішке орай, Сырдарияның ағынды суы бұл күмбез бен қабір басындағы белгіні баяғыда шайып жіберген. Қазір сол жерге жаңа күмбез салынған. Қорқыт ата күмбезді мазарынан әр кез қобыз күйі естіліп тұрған деседі. Оның жаңа кесенесі төрт қобыз бір-бipiнe суйеніп тұрғандай етіп биікке салынған, одан қобыздың сырлы әуені шығып жатқандай болады. Халық арасында Қорқыт ата қобыз бен күйдің атасы саналады. Ол өзі ойлап тапқан қобызбен күй тартып, ажалды жолатпаған екен. Қорқытты ел шежіресінде мәңгілік өмір жыршысы, бақсылардың атасы, ұлы сазгер ретінде қастерлейді. Дереккөздер
Қорлану қоры

Қорлану қоры – ұлттық табыстың бейөндірістік, жеке басылық және қоғамдық қажеттілікті қанағаттандыру үшін, сондай-ақ бейөндірістік сала ұйымдары мен мекемелерін ұстау үшін пайдаланылатын бөлігі. Материалдық-заттық құрамы бойынша қорлану қоры өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарына бөлінеді. Қорлану қоры, негізінен, өндірістік (ғимараттар, машиналар мен жабдықтар, жұмыс және өнім малы, т.б.) және бейөндірістік (тұрғын үй қоры, оқу-ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет, ғылым, басқару салаларында) мақсаттағы негізгі қорлардан құралады. Қорлану қорының аса маңызды көзі – қосымша өнім, оның есебінен негізгі қорларды, материалдық айналым құралдарын, сақтық қорларын, т.б. қамтитын капитал (инвестициялық қорлар) өсімі жүзеге асырылады. Қорлану қорының ұлттық табысқа қатынасын көрсететін қорлану нормасының өсуі қорлану көлемін ұлғайтып, экономикалық өрлеу қарқынын арттырады. Қорлану нормасы Қорлану нормасы - қорланатын қосымша өнімнің ұлттық табысқа пайыз түрінде көрсетілген қатынасы. Қорланудың ең аз және ең көп нормасының объективті шектері бар, бұл шектен асқанда экономиканың өсуі үшін теріс әлеуметтік-экономикалық зардаптары болуы мүмкін.Қ Дереккөздер
Қорлау

Қорлау — біреудің ар-намысы мен қадір-қасиетін кемсіту. Қылмыстық заңда көпшілік алдында сөз сөйлегенде, көпшілікке таратылатын шығармада немесе бұқаралық ақпарат құралдарында қорлау түрі жеке тармақ ретінде тұжырымдалған. Қорлау әрекеті ауызекі, жазбаша, қол жұмсау жолымен, көпшіліктің көзінше не жәбірленуші жоқта жасалуы мүмкін. жаладан айырмашылығы қорлау кезінде жәбірленушіні масқаралайтын қандай да болсын мәліметтер хабарланбайды, бірақ оның жеке басын, қасиетін, мінез-құлқын дөрекілікпен теріс бағалайды. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінің 130-бабына сәйкес мұндай қылмыс жасағаны үшін кінәлі кісі белгілі мөлшерде айыппұл төлеуге, түзеу жұмыстарына немесе белгілі мерзімге бас бостандығын шектеуге жазаланады. Дереккөздер
Қоршаған орта

Қоршаған орта – адамзат қоғамы өмір сүретін табиғи және антропогендік орта. Адамдар мен олардың шаруашылығына бірлесе және тікелей әсер ететін биоталық, абиоталық және антропогендік орталардың жиынтығы. Адамдар, жануарлар немесе объектілер тіршілік ететін немесе әрекет ететін орта немесе контекст. Қоршаған орта мәселелерімен шұғылданатын бірнеше халықараралық → халықаралық ұйымдар құрылған. Олар: * Қоршаған орта жөніндегі ғылыми комитеті (СКОПЕ, 1969 жылы құрылған), * Қоршаған орта жөніндегі мониторингінің жаһандық жүйесі (1970), * Қоршаған орта мен даму жөніндегі халықаралық институт(1971), * Қоршаған орта мен даму жөніндегі бүкіл дүниежүзілік комиссия (1983), * Қоршаған орта жөніндегі халықараралық ақпараттық жүйе (ИНФОТЕРРА, 1997), т.б. Бұлардан басқа әр құрлықта қоршаған орта жөніндегі алуан түрлі ғылыми-зерттеулер мекемелері, к-ттер, жүйелер, комиссиялар мен ин-ттар құрылған. Дереккөздер
Қорық

]] Қорық– аумағындағы барлық табиғи кешен толығымен шаруашылыққа пайдаланылудан алынған және үкіметтің қорғауында болатын жер не су кеңістігі; типтік, сирек кездесетін және бірегей табиғи кешендерді бүкіл компоненттерінің жиынтығымен қоса, сол қалпында сақтауға арналған, арнайы қорғау режимі бекітілген ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Қорықтың негізгі міндеті – қорғауға алынған табиғат кешенін (эталондық табиғи экожүйелерді), сондай-ақ, осы аумаққа тән организмдердің гендік қорын сақтау және қалпына келтіру, табиғи құбылыстардың даму заңдылықтарын ғылыми тұрғыдан кеңінен зерттеу. Қорық аумағын шаруашылық мақсат үшін пайдалануға болмайды. Қорық қорғалатын аумақ қана емес, сонымен қатар табиғатты қорғау жөніндегі мемлекеттік ғылыми мекеме болып табылады. Мұнда жабайы хайуанаттарға санақ жүргізу әдістері, оларға әсер ететін факторлар анықталып, саны сиреп бара жатқан жануарлар мен қоры азайып кеткен өсімдік түрлерін қалпына келтіру мәселесі терең зерттеледі. Қорықтағы табиғи ресурстарды сақтаудың жолдары белгіленеді. Қазақстанда Ақсу-Жабағылы қорығы, Алматы қорығы, Барсакелмес қорығы, Қорғалжын қорығы, Марқакөл қорығы, Наурызым қорығы, Үстірт қорығы,Алакөл, Батыс Алтай қорықтары бар; қ. Биосфералық қорық. Дереккөздер
Қорым

]] Қорым– ертедегі ғұрыптық жерлеу орны. Қорым, негізінен, тастан қаланып, кейде топырақтан тұрғызылған немесе қиыршық тастан үйіп жасалған бірнеше обалардан, қорған-қоршаулардан тұрады. Мұндай жерлеу орындары көбіне шығыстан батысқа қарай қатар орналасады. Қазақстанда қола, темір дәуіріне жататын қорымдар біршама зерттелген. Мысалы, Бесшатыр Қорымы үлкенді-кішілі 31 обадан, Бесоба Қорымы 12 обадан, Жуантөбе Қорымы (Іле өзенінің сол жағалауы) 300 обадан, Берікқара Қорымы (Талас өзені бойы) 500 төмпешіктен тұрады. Кейде обалардың диаметрі 100 метрден, биіктігі 20 метрден асады. Үйінді астында тас жәшік, циста, ағаштан жасалған төртбұрышты немесе дөңгелек саркофагтар да кездеседі. Қорымдардағы ескерткіштер мен табылған әшекей заттар, бұйымдар байырғы тұрғындардың әлеуметтік даму деңгейін, дүниетанымын, қоғамдық қатынастарын анықтауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Қорымдық мұздығы

Қорымдық мұздығы – Күнгей Алатауы жотасының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Шілік өзені алабында. Ұзындығы 4,9 км, ашық бөлігі 4,5 км. Аумағы Ауданы 6,0 км 2 , фирн (мұзқар) алаңы – 2,5 км 2 , ашық тілі 3,2 км 2 , көмілген бөлігі – 0,3 км. Мұздықтың толығу аймағы 4260 м биіктіктен басталады. Фирн сызығы 3830 м биіктіктен өтеді. Мұздық тілі 3350 м дейін төмендейді. Орташа қалыңдығы 67 метр, көлемі 0,40 км 3 . Соңғы жылдары Қорымдық мұздық шегіну сатысында. Дереккөздер
Қорытынды

Қорытынды, логикада – тұжырым процесінде алғышарт есебінде берілген пікірден логикалық ой қорыту арқылы алынатын жаңа пікір. Қорытындының ақиқат болуының өзіндік логикалық шарттары бар (алғышарттардың ақиқаттылығы, логикалық ой қорытудың дұрыстығы, т.б.). Логикада ой қорытудың, одан Қорытынды шығарудың әр түрлі тәсілдері сараланып, оларға тән заңдылықтар мен ережелер айқындалады; қ. Дедукция, Индукция. Пайдаланған әдебиетттер
Қосақбасы

Қосақбасы– мал ұрлап қолға түскен ұрыға жаза ретінде қолданылатын айып. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұрыға тоғыз айып салынса, оның біріншісін қосақбасы деп атайды. Қосақбасы ірі қарамен не бағалы затпен өтеледі. Пайдаланған әдебиетттер
Қос Алқа

Қос Алқа– қазақ биі. Дәулеткерейдің осы аттас күйінің (музыкасын биге өңдеген А.Жұбанов пен Л.Хамиди) ырғағымен қыздар тобы орындайды. Музыкалық өлшемі 2/4. Бишілер әсем лирикалық ырғақ пен ойнақы әрі нәзік қимылдар жасау арқылы қазақ қыздарының сыршыл жандүниесін, биязы мінезі мен сұлулығын бейнелейді. “Қос Алқа” биі балетмейстер Ю.П. Ковалевтің нұсқасы бойынша Қазақтың Абай атындындағы мемлекеттік Опера және балет театрында (“Абай” операсында) қойылды. Дереккөздер
Қосалқы сөз

Қосалқы сөз, қосалқылар – негізгі сөзге жалғанып, түрлі грамматикалық мағына үстейтін, жеке қолданылмайтын сөздер. Қосалқы сөз туралы алғаш зерттеген Қ. Жұбанов («Қазақ тілінің грамматикасы», 1936), оларды дәйек сөз және аяқ сөз деп екіге жіктеді. Дәйек сөздер негізгі сөздің (түбір сөздің) алдында келеді, оған грамматикалық мағына үстеп, екі түрлі жолмен жасалады. Мысалы, 1) қап-қара, әп-әдемі сөздеріндегі «қап», «әп» буындары жеке қолданылмайды, бірақ «қара», «әдемі» сөздеріне күшейтпе мағына беріп, «нағыз қара», «өте әдемі» дегенді білдіреді; 2) жеке сөз ретінде негізгі сөздің алдында қолданылып, оған қосалқы, күшейтпе мағына береді. Мысалы, өте жақсы, тым әдемі ұғымдары жақсының жақсысы, әдемінің әдемісі екенін білдіреді. Кей зерттеулерде мұндай күшейткіш мағыналы сөздер морфологиялық тұрғыдан үстеулер ретінде қарастырылады. Аяқ сөздер негізгі сөзден соң келіп, оған грамматикалық мағына жалғайды, олар да аналитикалық жолмен жасалады. Аяқ сөздер жіктеме және көмекші болып екіге бөлінеді. Жіктемелер өзара ұқсама буындар және шылау сөздер болып жіктеледі. өқсамалар қатарына шай-пай, ет-мет сөздерінің соңғы буындары жатады. Мұндай ұқсама буын тұлғалары жеке қолданыста кездеспейді. Олар негізгі сөздерге ұқсас қолдану арқылы ұғымның нақтылы мағынасын ашпай, тек соған ұқсас зат, нәрсе деген мағына береді. Көмекші қосалқы сөз қатарына көмекші етістік, көмекші есім және шылаулар жатады. Дереккөздер
Ғұсман Сыйттықұлы Қосанов

{{Жеңіл атлетші } }} Ғұсман Сыйттықұлы Қосанов(25 мамыр 1935, Изатулла ауылы, Белағаш ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ АКСР — 13 маусым 1990, Алматы) — жеңіл атлетикадан КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1964). Арғын тайпасының Қаракесек руының Жалықбас бұтағынан шыққан.. Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген (1965). 4x100 метрлік эстафеташылар жарысынан 17-Олимпиялық ойындардың күміс жүлдегері (Рим, 1960), КСРО чемпионатының 4x100 метрлік эстафеташылар жарысының жеңімпазы (Киев, 1960), 100 метрге жүгіруден КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (Днепропетровск, 1966), КСРО — АҚШ матчының 4x100 метрлік эстафеташылар жарысының жеңімпазы (Киев, 1965) болды. 1967 жылдан жаттықтырушылық қызметпен айналысып, 1968 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген бапкері атағына ие болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Қосанов құрметіне арналған жеңіл атлетикадан «Қосанов Мемориалы» атты халықаралық жарыс 1991 жылдан бастап өткізіліп келеді. Ғұсман Қосанов Лос Анжелес қаласында АҚШ пен КСРО арасында өткен «Гиганттар додасы» атты жарыста басынан кешкен бір өкінішін былай баяндайды. «...Аяқ тірейтін тіреуішімді қапелімде таба алмай қалдым. Бір жігіттің тіреуішін алуға тура келді. Апыл-ғұпыл асығыс қақтым да, жігіттердің қатарына бардым... Пистолеттің жағымсыз үні құлағымның түбінен шықты. Ілкі ілгері ұмтылдым. Сол кезде тіреуіш орнынан босап, кейін кетіп қалды да, жанымдағылардан 3–4 метр қалып қойдым. Соның өзінде жетуге тырыстым. Бірақ 100 метрлік қашықтықта екі-үш метріңіздің өзі жеткізбейтін дүние». Ғұсман марқұм өкінішін осылай жеткізеді... Дереккөздер Тағы қараңыз Алданыш Рамазанқызы
Қосаяқтар

Қосаяқтар – сүтқоректілер класы кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы. Таралуы Қазба қалдықтары Қытайда орта миоцен қабатынан табылған. Солтүстік Африка, Арабия, Кіші және Алдыңғы Азияда, Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Қазақстан мен Орта Азияның шөл, шөлейтті және далалы аймақтарында кең таралған. Дүние жүзінде 14 туысқа жататын 40-қа жуық түрі белгілі. Көбіне 2–3 жыл (кейбіреулері 4 жылдай) өмір сүреді. Қазақстанда 9 туыстың 16 түрі мекендейді. Оның 4 түрі: бессаусақты ергежейлі қосаяқ, Гептнер ергежейлі қосаяғы, бозтүсті ергежейлі қосаяқ, үшсаусақты ергежейлі қосаяқ Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (1996). Биологиялық сипаты * Дене тұрқы 4,5 – 5,0 сантиметр, салмағы 7 – 10 грамм. * Тері жамылғысы тығыз әрі жұмсақ, түсі – сарғыш, құм түстес. * Артқы аяқтары ұзын, 3 не 5 саусақты, алдыңғы аяқтары 5 саусақты. Жүргенде тек артқы аяқтарымен секіреді. Алдыңғы аяқтарымен қорегін ұстап, ін қазады. * Құйрығы дене тұрқынан ұзын, қысқа түкті. * Құлақ қалқандары көпшілігінде үлкен, кей түрінде қатпарланып, қысқарған. * Көздері өте үлкен. * Күздің аяғынан көктемге дейін қысқы ұйқыға кетеді. Уақытша және тұрақты індері болады. Індерінің ұзындығы 1 метрден 4 метрге, ал тереңдігі 20 см-ден 2,5 м-ге дейін жетеді. Өсімдіктермен, жәндіктермен қоректенеді. Ұрғашылары жылына 2 – 3 рет (әр жолы 1 – 9-дан) балалайды. Көптеген түрлері бірқатар індеттерді, әсіресе оба ауруын таратады. Дереккөздер
Қосбасаров Әсімхан

Қосбасаров Әсімхан(1916, Алматы облысы Жамбыл ауданы Ақсеңгір ауылы) – айтыс ақыны, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1977), ҚР халық ақыны (1990). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қосбасаровтың айтыстары “Еңбек күйі” (1972), “Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы” (1975), “Халық поэзиясы және бүгінгі өмір” (1976), “Шашу” (1977), т.б. жинақтарға енді. “Азамат” (1981), “Алатау аясында” (1989), “Ақсеңгірдің ақиығы” (1991), “Жамбылдан алып батаны” (1991), “Ақиық” (2000) аталатын жеке жинақтары жарық көрді. 3-дәрежелі “Даңқ”, 2-дәрежелі “Отан соғысы”, “Қызыл жұлдыз” ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қосдәулет

Қосдәулет – Каспий маңы ойпатындағы құмды алқап. Географиялық орны және сипаты Нарын құмының орта тұсында, Атырау облысы Құрманғазы және Исатай аудандары аумағында. Теңіз деңгейінен 12 – 15 м төмен жатыр. Құм төбелердің салыстырмалы биіктігі 2 – 5 м. Торғай қыстауынан Комсомолец қыстауына дейін шамамен 75 км-ге созылып жатыр, енді жері 40 км шамасында. Аумағы 2,3 мың км 2 . Грунт сулары 2 – 3 м тереңдікте кездеседі. Аумағында құдықтар (Жәрдем, Қаражыңғыл, Үшқұдық, т.б.), қыстаулар (Торғай, Сабағали, Есқали, Ержан, Қалбағай), жайлаулар (Құбақан, Танаш, Рысқали, т.б,) бар. Батысы мен оңтүстігінде құм төбелер арасында шағыр сор және көлшіктер кездеседі. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Өсімдіктерден шағыр, жусан, жүзгін және эфемерлер, жануарлардан ақбөкен, қоян, түлкі, қасқыр, қосаяқ т.б.кездеседі. Дереккөздер
Қос жарнақтылар

Қос жарнақтылар, магнолиопсидтер (Magnolіopsіda) – гүлді өсімдіктердің екі класының бірі. Жер шарында (Антарктидадан басқа) құрлықтарда кеңінен таралған. Ағаштар немесе шөптесін өсімдіктер, кейде қайта сүректенген жартылай бұта, бұталар. Құрамында 8 класс тармағы, 429 тұқымдасы, 10 мыңға жуық туысы және 190 мыңнан аса түрі бар. Ұрығы 2, кейде 1 ғана жарнақты, өте сирек 3 – 4 жарнақтылары да кездеседі. Жапырақтары қауырсынды, кейде саусақ салалы жүйкеленген. Жүйкеленуі ашық тұйықталмаған; айқын сағақты. Сабақтың өткізгіш жүйесі бір шеңберлі камбийлі (өсу клеткаларының жұқа қабаты) өткізгіш шоқтардан тұрады. Флоэмасында (органикалық затты өткізетін күрделі ұлпа) әдетте паренхима бар. Сабақтың қабығы мен өзегі өте айқын ажыратылады. Алғашқы (ұрықтық) тамырша негізгі тамырға айналады. Тамырдың оймақшасы мен эпидермасының онтогенездік жеке дамуы бірдей. Көпшілігінде гүлдері 5 немесе 4 мүшелі, кейбір алғашқы қарапайым таксондарда 3 мүшелі. Тозаң түйіршіктерінің сыртқы қабығының түсі алуан түрлі. Тағы қараңыз * Гүлді өсімдіктер Дереккөздер
Қосжұпаяқтылар

Қосжұпаяқтылар (лат. Diplopoda) – көпаяқтылар класының бір класс тармағы. Жер бетінде кең таралған (тек Антарктидада кездеспейді). 50 мыңға жуық түрі белгілі. Шіріген органикалық қалдықтармен және детритпен (өлексе) қоректенеді. Бұлар орманды жерлердің топырағын түзуде және оны минералмен құнартуда маңызды рөл атқарады. Кейбіреулері өсімдіктердің тамырын зақымдап, зиян келтіреді. Дене құрылысы * Дене тұрқы цилиндр пішінді, дөңес-шығыңқы немесе шар тәрізді қалың хитинді кутикуламен қапталған. * Аяғы 12 жұптан (шыбыққұйрықтыларда) 375 жұпқа дейін (тропиктік кивсяктарда) жетеді. Алдыңғы 2 – 4 сегментінде аяғы 1 жұптан, қалғандарында қос жұптан болады (аталуы осыған байланысты шыққан). * Көп түрінде денесінің әрбір сегментінде орналасқан 1 – 2 улы бездері қорғаныш қызметін атқарады. * Дамуы анаморфоз немесе гемианаморфоз жолымен өтеді. Классификациясы Қосжұпаяқтылардың 13 отряды бар, соның ішінде табиғатта көп таралғандары: * кивсяктар (Lulіforma) * шыбыққұйрықтылар (Pselaphognatha) * сауытты көпаяқтылар (Onіscomorpha), т.б. Дереккөздер
Қосқанаттылар

Қос қанаттылар (Diptera) – жәндіктер класының бір отряды. Жер шарында кең таралған, 150-дей тұқымдасы 100 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 2 отряд тармағы (ұзынмұрттылар және қысқамұрттылар), 114 тұқымдасы, 5 мыңға жуық түрі бар. Қазба қалдықтары триас кезеңінен белгілі. Атауы қос қанатына орай қойылған (кейбір түрлерінің қанаты жоқ), көздері фасетке ұқсайды. Мұртшасы үш не одан да көп бунақтан тұрады. Аузы шаншып тесуге, жалауға бейімделген. Толық түрленіп дамиды. Дернәсілі құртқа ұқсас, аяқтары болмайды. Қуыршағы бос жатады не ең соңғы дернәсіл қабығымен (піллә) қапталады. Кейбір қос қанаттылар түрлерінің дернәсілдері өсімдіктер мен жануарлар денесінде өсіп жетіледі, ересек жәндіктер өсімдік шірігімен, жануар қанымен қоректенеді. Қос қанаттылар арасында синантроптар да (үй жануарлары, өсімдіктер және микроорганизмдерге қатысты; мысалы, тышқан, шыбын) бар. Қан сорғыш жәндіктер (масса, шіркей, т.б.) адам мен малға безгек, энцефаломиелит, күйдіргі сияқты жұқпалы аурулар таратады. Гессен шыбыны, швед шыбыны, ұзынсирақты бақша шыбыны, тері бөгелегі, қарын бөгелегі – аулы шаруашылығы мен мал шаруашылығының зиянкестері. Бірқатар қос қанаттылар пайдалы жәндіктер: гүл шыбыны – өсімдіктерді тозаңдандырады; жеміс шыбыны (дрозофила) генетикалық зерттеулерде пайдаланылады; кейбір қосқанаттылар дернәсілдері (тахина) зиянкес жәндіктермен қоректеніп, шаруашылыққа пайда келтіреді; хирономид дернәсілдері – балық жемі; ктырьлар шегіртке, маса, шыбынды құртады. Қазақстанда 6 түрі (мыс., алып шыбын, жетілмеген эфедрома, құмыты шыбыны, т.б.) “Қызыл кітапқа” енгізілген. Дереккөздер
Қос Қатынас

ҚОС ҚАТЫНАС, түзудің бойындағы М1, М2, М3, М4 төрт нүктенің күрделі қатынасы (М1М2М3М4) символымен белгіленетін және М1М3/М3М2: :М1М4/М4М2 кесінділері ұзындығының қатынасына тең сан. Егер М1М3 және М3М2 кесінділерінің бағыттары бірдей болса, онда М1М3/М3М2 қатынасы оң, ал бағыттары әр түрлі болса – теріс деп саналады. Қос қатынас түзудің бойындағы нүктелердің нөмірлену тәртібіне тәуелді. Төрт нүктенің Қос қатынасымен қатар О нүктесінен өтетін m1,m2,m3,m4 төрт түзудің де Қос қатынасы қарастырылады. Бұл қатынас (m1m2m3m4) символымен белгіленеді және санына тең mі мен mj түзулерінің арасындағы (mіmj) бұрышының таңбасы ескеріледі. Егер М1, М2, М3, М4 нүктелері m1, m2, m3, m4 түзулерінің бойында жатса, онда (М1М2М3М4)(m1m2m3m4). Егер М1, М2, М3, М4 және нүктелері m1m2m3m4 түзулерінің басқа бір екі түзумен қиылысуы нәтижесінде алынса (қ. 1-сурет), онда (М1М2М3М4). Егер m1m2 m3m4 және түзулері, сол түзулерге ортақ М1, М2, М3, М4 төрт нүктені проекцияласа (қ. 2-сурет), онда (m1m2m3m4) болады. Кез келген проективтік түрлендіру кезінде Қ. қ. өзгеріссіз қалады, себебі ол осындай түрлендірулердің инварианты болып табылады. Сондықтан, Қос қатынас проективті геометрияда айрықша рөл атқарады. Әсіресе, Қос қатынасы – 1-ге тең болатын төрт-төрттен жұптасқан нүктелер мен түзулер тобы үшін маңызы зор. Мұндай төрттіктер гармониялық төрттіктер деп аталады. Дереккөздер
Қосқұдық (Алматы облысы)

Қосқұдық — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне бағынысты Шеңгелді ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті. Географиялық орны Қонаев қаласынан темір жол бойымен солтүстік-шығысқа қарай 34 км-дей, Шеңгелді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1930 жылы Түркістан-Сібір темір жолын салуға байланысты қаланды. Дереккөздер
Қос суперфосфат

Қос Суперфосфат – фосфорлы тыңайтқыштардың байытылған түрі. Оны табиғи фосфаттарға фосфор қышқылын қосу арқылы алады, химиялық формуласы Са(Н2РО4)2. Жай суперфосфатта өсімдікке сіңімді 14 – 19% Р2О5 болса, ал байытылған қос суперфосфатта 42 – 45%. Әдетте қос суперфосфат түйіршік және майда ұнтақталған түрде дайындалады. Қазақстанда фосфор тыңайтқыштарының, соның ішінде қос суперфосфаттың басым бөлігі Тараз, Қаратау қалаларындағы зауыттарда дайындалады. Пайдаланған әдебиетттер
Қостам

Қостам– сәулет өнері ескерткіші. 19 ғ. соңы 20 ғ. басында ағайынды Байқожа мен Айқожаға тұрғызылған екі кесене. Қостанай облысы, Арқалық ауданы Жаңақала ауданынан солтүстікке қарай 12 км жерде. Қостамды Байқожаның әйелінің тапсыруымен Сатыбалды шебер салған делінеді. Екеуі де күмбезді шаршы тектес құрылыс. Құрылымдары шикі кірпіштен қаланып, іші мен сырты күйдірілген кірпішпен қапталған. Байқожа кесенесінің қасбеті “П” пішіндес оюлы жолақпен безендірілген. Сырты шырша тәріздес етіп қаланып, жоғарғы тұсы оюлы тақта кірпішпен әрленген. Тақта кірпіштің оюлары ақ, сары, көк түсті жылтыр қорытпамен қапталған. Бүрмелі күмбездің ұшар басында оюлы тақта кірпіш бекітілген. Аумағы 7x7 м, жалпы биіктігі 7,5 м. Айқожа кесенесінің қасбетінде кіреберіс қуыс, оның екі жағында доғал таяз қуыстар бар. Қабырғаларының сырты екі-екіден сүйірлі таяз қуыстармен әрленген. Қуыстардың ішіне өрнектер салынған. Кірпіштері ақ түсті жылтыр қорытпамен қапталған. Екі кесененің де бұғаты оюлы тақта кірпіштермен бекітілген. Екеуінің де ішкі көрінісінде қабырғалары желкен тәрізді қуыстар арқылы күмбезге ұласқан. Оңтүстік-батысқа қараған есігінің сол жағында төбежабынға апаратын баспалдақ бар. Қостамды 1980 ж. Қазақ КСР Мәдениет министірлігі экспедициясы (жетекшісі Ж.А. Шәйкен) зерттеді. 1981 ж. қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, мемлекет қарауына алынған. Дереккөздер
Қостанайдағы екі кластық орыс-қазақ мектебі

Қостанайдағы екі кластық орыс-қазақ мектебі – қазақ балаларына арналған бастауыш мектеп. Іргесін Ы.Алтынсарин қалаған. Ресей үкіметінің Оқу-ағарту министірлігінің “Бастауыш халық училищелері туралы” Ережесіне сәйкес (1874) Торғай облысы Николаев уезінің орталығы – Николаевскіде ашылды. Мақсаты жергілікті басқару орындары үшін отар халықтар өкілдерінен орыс тілін білетін орта дәрежелі шенеуніктер даярлау болды. Оқу мерзімі 6 жыл, 30 бала жатып оқитын мектеп-интернат болды. Мектепке Торғай, Қостанай уезінен қазақ балалары алынды. Шіркеулік-славян тілі, орыс тілі, көркем жазу, арифметика, география, тарих пәндері оқытылды. Оқу жоспары сол кездегі Ресей өкіметінің отаршылдық саясатына негізделіп, қазақ балаларын орыстандыру бағытында жүргізілді. Онда Жангелдин Әліби Тоғжанұлы, Ә.Алдияров, т.б. қоғам қайраткерлері оқыған. Пайдаланған әдебиетттер
Қостанай диірмен комбинаты

Қостанай Диірмен Комбинаты– тамақ өнеркәсібі орны. Жеке меншік нысанда кәсіпорын 1902 жылы салынған диірмен негізінде ірге көтерген. Диірмен жанында МС-3175 элеватор, тәулігіне 300 тонналық үш сұрыпты ұн тартатын диірмен зауыты, ұнды ыдыссыз сақтап, автомобиль және темір жол көлігіне ыдыссыз тиеп жөнелтетін цех жұмыс істейді. 1998 ж. ААҚ-ға айналды. 2000 жылы ақпаннан бастап жаңа кешен пайдалануға берілді, ол тәулігіне 80 тонна жұмсақ және қатты бидай тартады. Пайдаланған әдебиетттер
Қостанай жылқысы

Қостанай жылқысы – жылқы тұқымы. Тарихы Қазақстанның Қостанай, Майкөл және Ресейдің Троицк жылқы зауыттарында күрделі будандастыру (қазақ жылқысының биесін қалмақ, дон, стрелец, орлов-растопчин, ағылшын-араб, таза қанды салт мініс жылқыларының айғырларымен зауыттық будандастыру) нәтижесінде шығарылды. Жеке тұқым ретінде 1951 жылы тіркелді. Қостанай жылқысы негізгі, мініс, дала жылқысы деп үш тұқымдық топқа бөлінеді. Биологиялық сипаты * Бітімі дала жылқысына тән, шымыр, сүйегі ірі, бұлшық еттері жақсы дамыған, аяғы сіңірлі, тұяғы берік. * Айғырларының шоқтығына дейінгі биіктігі 159 – 160 см, тұрқының ұзындығы 161 – 163 см, кеуде орамы 185 – 187 см, жіліншік орамы 20 см; биелерінде тиісінше 155,4; 156,2; 185,2; 19,5 см. Мініске де, жегіске де төзімді. * Жүйріктігі 1600 м-де 1 мин 40,4 с; 2400 м-де 2 мин 38,4 с. * Түсі, көбінесе жирен кейде торы, құла, қара болып келеді. Қазақ жылқысының биесімен Қостанай жылқысының айғырынан туған құлын ірі әрі мініске, жегуге көнбіс. Құлынын енесінен 6 – 7 айлығында бөлектеп, 1,5 жасынан бастап мініске үйретуге, 2 – 4 жасында бәйгеге қосуға болады. Таралу аймағы Қостанай жылқысы Қостанай, Павлодар, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарында таралған. Қостанай облысында Қазақ тұлпары жылқы зауыты ұйымдастырылған. Дереккөздер
Қостанай жылу-энергия компаниясы

Қостанай Жылу-Энергия Компаниясы– мемлекеттік коммуналдық кәсіпорын. Жылу энергиясын өндіру, беру, бөлу және өткізу, суды химиялық әдіспен тазарту, жылыту және ыстық сумен жабдықтау жұмыстарымен айналысады. 2002 жылы 1011 мың Гкал мөлшерінде жылумен қамтамасыз етті. Пайдаланған әдебиетттер
А. М. Горький атындағы Қостанай облыстық орыс драма және қуыршақ театры

А. М. Горький атындағы Қостанай облыстық орыс драма және қуыршақ театры – мәдени-сахналық мекеме. Тарихы 1922 жылы ұйымдастырылған. 1936 жылға дейін губерниялық театр, қалалық, қалалық кеңес театры болды. 1936 жылы облыстық драма театрына айналды. Алғашқы жылдары орыс және украин труппасы болды. Театр сахнасынан шетел жазушыларының шығармалары басты орын алды. Сондай-ақ қазақ жазушылары С. Жүнісовтің “Ажар мен ажал” (1967), Н. Оразалиннің “Шырақ жанған түн” (1982), Ғ. Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” (1991) және М. Әуезовтің “Абай” (1995) пьесалары сахналанды. Қуыршақ театрының труппасы республикалық және халықаралық деңгейдегі қуыршақ театры фестивальдарында жүлделі орындар алды (Челябинск, 2000, Пермь, 2003). Театр жетістіктері Театр спектакльдерін әр кездері Астана, Алматы, Қарағанды, Челябинск, Пермь және тағы да басқа қала тұрғындары тамашалады. Театрдың жоғары кәсіби деңгейі көптеген конкурстар мен фестивальдерде жоғары бағаланды. 1995 жылы Жезқазғанда өткен Абайдың 150 жылдығына арналған IV республикалық театр фестивалінде М. Әуезов шығармасының мотиві негізінде қойылған «Абай» спектаклі бірінші орын алды. А. Дударевтің «Сумерки» спектаклі 1999 жылы Қарағандыда өткен VII театр фестивалінде 1 орын алды, П. Шеффердің «Амадей» спектаклі 2002 жылы Павлодарда өткен X театр фестивалінде көрермендер көзайымы сыйлығына ие болды. 2007 жылы Астанада өткен XV театр фестивалінде М. Ладоның «Очень простая история» спектаклі «Үздік қойылымы және жастар мәселесін сахнада бейнелегені үшін» сыйлығымен марапатталды. Т. Әбдіковтің «Біз үшеу едік» пъесасы бойынша қойылған спектакль 2009 жылы Қарағандыда өткен XVII театр фестивалінде «Қазіргі қазақ драматургиясын үздік игергені үшін» сыйлығына ие болды. Театр талай мәрте Ресейдегі "CHELoВЕК ТЕАТРА" халықаралық театр фестивалінің лауреаты атанады. 2016 жылы "Достық көпірі" халықаралық фестиваліне қатысты (Йошкар-Ола, РФ, Марий Эл республикасы). Оның қорытындысы бойынша театр екі аталымда дипломмен марапатталды. 2015 және 2017 жылдары театр ұжымы гастрольдік сапармен Израильде болды. Нәтижесінде "Театральный дивертисмент" фестивалінің лауреаты дипломын иеленді. Бүгінде театр қабырғасында Қазақстанның халық әртісі Вячеслав Колпаков, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Антонина Олейникова, жетекші актрисалар Раиса Полухина, Валентина Битюкова, Любовь Ромадина өз таланты мен шеберлігін танытып келеді. Театр студиясының жетекшісі Анна Удесиани еңбегінің арқасында актерлік труппа талантты жастармен де толығып келеді. Театрдың бас режиссері Александр Александрович Лиопа – Қостанай сахнасында отыз жылдан астам еңбек етіп келе жатқан Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі болса, бас суретші – Құрманғазы Кәкімжанұлы Қаржанов – театр стенографиясы бойынша Қазақстандағы жетекші мамандардың бірінен саналады. Қазір театр репертуарында А. Пушкин, И. Тургенев, М. Әуезов, Б. Жәкиев, М. Ладо, Э. Шмитт, М. Себастиан шығармашылығы бойынша және 10-ға жуық балаларға арналған спектакль бар. Дереккөздер
Қостанай пима фабрикасы

Қостанай Пима Фабрикасы– жеңіл өнеркәсіп орны. 1930 жылдан Пима басу кәсіпшілік-кооператив артелі ретінде жұмыс істей бастаған. 1967 жылы Қостанай киіз етік фабрикасы болып қайта құрылды. 1974 жылы жаңа кешені салынды. 1993 жылы Аяқ киім АҚ болып құрылды. 1994 жылы “Аяз” ААҚ, 2002 жылы 29 қарашадан Қостанай пима фабрикасы деп аталады. Жеке меншік нысанында. Балалар мен ересектер үшін киізден басылып, боялған, табаны резина аяқ киім өндіреді. Пайдаланған әдебиетттер
Қостанай Таңы

Қостанай Таңы — Қостанай облысының мемлекеттік тілде ақпарат тарататын жалғыз газеті. Алғашқы саны 1922 жылы 25 маусымда “Ауыл” деген атпен шықты. Аптасына 3 рет жарияланады. Қазіргі күні "Сөз әлемі", "Ой-отау", "Тылсым" жобалары жақсы танылған. Қостанай таңы - аймақтық әлеуметтік-саяси басылым. Қазақстан мемлекетінде Қостанай қаласында шығарылады. Облыстың барлық ауданында тарайды. Тарихы Газеттiң алғашқы саны 1922 жылы 25 маусымда «Ауыл» деген атпен шықты. Ол РКП(б) Қостанай губерниялық комитетiнiң органы болды. Басылымды ұйымдастырып, оның алғашқы нөмiрiнiң жарық көруiне қазақтың тұңғыш кәсiби журналистерiнiң бiрi Мұхамеджан Сералин мен қазақ әдебиетiнiң қас шеберi Бейiмбет Майлин ерекше үлес қосты. Заманның ағымына қарай газет атауы да сан рет өзгердi. Ол бiрде «Социалды ауыл» (1931-36ж.), бiрде «Большевиктiк жол» (1936-53ж.), бiрде «Коммунизм жолы» (1953-63ж.), бiрде «Коммунизм таңы» (1966-91ж.) атанды. Ал 1991 жылдан бастап бүгiнгi «Қостанай таңы» деген атпен жарық көрiп келедi. Газет өзiнiң 100 жылға жуық тарихында халқының мұңын мұңдады, жоғын жоқтады, туған өлкенiң шежiресiн жазды. Басылымға әр жылдары басшылық жасаған Тумыш Сарходжаев, Зиябек Рүстемов, Қайыржан Бекқожин, Беген Байсақалов, Сапаржан Хайдаров, Сейiт Әбдiбеков, Бақытжан Жангисин, Сержан Үсенов, Салық Молдахметов, Бақытжан Нұрмұхамедов сияқты көрнектi журналистер болды. Олар дүниеден өтсе де, олардың iсiн редакциядағы бүгiнгi iнi-қарындастары лайықты жалғастырып келедi. Бұл басылымда Сәлім Меңдібай, Дамир Әбіш, Ермекбай Хасеновтар көп жылдар табысты еңбек етіп, зейнетке шықты. Бүгінде Жұматай Кәкімжанов, Мнауара Қабдырахметова, Қуаныш Есқабыл, Нұрқанат Құлабаев, Әлібек Ыбырай, Қыдырбек Қиысхан,Қарлығаш Оспанова, Шұға Қоңқабай, Айтолқын Айқадамова, Бердіболат Ғабдуллин, Жандос Жүсіпбек, Қасқырбай Қойшыманов сынды өңірге танымал журналистер қызмет жасайды. Марапаты * Басылымның ақпараттық кеңiстiкте өз орны бар, оның әр жылдарғы қызметi Еңбек Қызыл Ту орденiмен, Бүкiлодақтық халық шаруашылығы жетiстiктерi көрмесiнiң II дәрежелi дипломымен (екi мәрте), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесiнiң Құрмет грамотасымен, Сорос-Қазақстан қорының сыйлығымен аталып өткен.
Қостанай темір кенді алабы

Қостанай темір кенді алабы – Торғай қолатындағы Қостанай облысының солтүстігі мен орталығын алып жатқан темірлі белдем. Қазақстанда барланып, зерттелген темір кендерінің 85%-ы осында шоғырланған. Зерттеу жұмыстары 1946 жылы басталған. Қостанай темір кенді алабында орналасқан кен орындарының жалпы саны 50-ден астам, кен білінімдер – 3. Геологиялық құрылымы Кен орны жаратылуына байланысты 4 түрге бөлінеді: * магматикалық кен орындары (2); * метасоматикалық (33); * скарндық стратиформдық жапсарлы метаморфтық белдем (5); * шөгінді кендер (17). Кен белдемдегі кен топтары Кен топтары: * Қашар темір кен орны * Сарыбай темір кен орны * Соколов темір кен орны * Ломоносов темір кен орны * Қоржынкөл-Елтай темір кенді торабы, * Шағыркөл темір кен орны, * Адай темір кен орны, * Бенқала темір кен орны, * Жаңадәуір темір кен орны, т.б. Бұл аудандардағы темір кендерінің жалпы қоры 17 млрд. тоннадан асады. Кен орындарының көбі және ірілері скарндық (метасоматиттік) түрге жатады. Шөгінді кен орындары аса көп емес. Ондағы кен қоры екі ірі кеніште (Әйет, Лисаковск) шоғырланған. Қазіргі кезде Лисаковск кенішінен “Испат Кармет” комбинатына жылына 1,38 млн. т байытылған концентрат балқытылуға өткізіледі. Бұл кен қоры комбинаты алдағы 53 жылға дейін шикізатпен қамтамасыз ете алады. Құрамы Кентастың минералдық құрамы гидрогетитті, гидрогетит-сидерит-лептохлоритті, глауконитті. Кентастағы темірдің мөлшері 35 – 37%, фосфор 0,4%, күкірт – 0,7%. Магмалық кендердің геологиялық қоры 965 млн. тонна, оның 945 млн. тоннасы Қашар тау-кен байыту комбинатына жақын орналасқан Давыдов кенішінде. Давыдов кен орнында темір кентасынан басқа кобальт, никель, мырыш бар. Дереккөздер
Қостанай уезі

Қостанай уезі, Николаев уезі – патшалық Ресей тұсында Торғай облысына қараған уезд. 1868 жылы құрылған. Тобыл өзенінің жоғарғы ағысы және оның Обаған атты тармағының оң жақ алқабын алып жатты. Халқының саны – 160 мың адамға жетті (1897), оның 130 мыңдайы қазақтар болды. 1899 жылдан кейін жергілікті халықтан 500 мың десятина қара топырақты құнарлы жер алынып, онда Ресейдің орталық аудандарынан қоныс аударылған орыс шаруалары орнықты. Уезде мал басы 870 мыңға жетті. Мұнда жәрмеңке саудасы кең өріс алды. Дереккөздер
Қостанай Уезіндегі Көтеріліс

Қостанай Уезіндегі Көтеріліс– қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының құрамдас бөлігі. Ресей патшасының майдандағы қара жұмысқа қазақтарды алу туралы 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығына қарсы Қостанай уезінің Қарабалық, Меңдіқара болыстары наразылық білдірді. 12 шілдеде Қарабалық көтерілісшілері болыс Қыдыровты өлтіріп, жасалған тізімді жойып жіберді, болыс кеңсесін өртеді. Тамыз айының басында шақыру орындарына 74 адам келмей қалды. Уезд басшысы жоғарыға жасаған мәлімдемесінде қарулы қазақтар “орыс қоныстанушыларына зиян келтірмесе де, полицияға барынша өшігіп отыр” деп көрсетті. Бестөбе болысында қылышпен, сойылмен және балтамен қаруланған көтерілісшілер тобы 2000 адамға жетті. Ең күшті толқу 500 адамнан жасақ құрған 4, 5, 6 және 8-а-дарда болды. Қаратамыр қонысына (өрқаш к. маңында) жиналғандарды 85 жастағы Е.Жиеналин, молда С.Төребеков, О.Балғожин басқарды. Көптеген қазақтар көрші Торғай уезіндегі көтерілісшілерге барып қосылды. Тамыз айында уезд басшысы өкіметтен әскер алдырды. Жазалаушы әскер көтеріліс басшыларын ұстап, тұтқынға ала бастады. 1916 ж. күзде Аманқарағай болысындағы 2470 шаңырақтың 600-і Торғай уезіндегі көтеріліске қосылды. Желтоқсанда 2 зеңбірек және 2 пулеметпен қаруланған Қостанай әскери отряды көтерілісті басуға шықты. 1916 жылы 21 желтоқсанда басталған көтерілісшілер мен жазалаушылар арасындағы ұрыстар 1917 жылдың ақпанына дейін созылды. Көтерілісшілердің бір бөлігі патша өкіметіне мойынсұнды, қалғандары Амангелді Иманов бастаған көтеріліске барып қосылды. Пайдаланған әдебиетттер
Қостөбе

Елді мекендер: * Қостөбе – Абай облысы Жарма ауданында болған ауыл, 2007 жылы таратылған. * Қостөбе – Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл. * Қостөбе – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл. * Қостөбе – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Қостөбе – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Қостөбе – 6–12 ғасырлардағы көне қала орны. * Қостөбе – ежелгі қоныс орны, орта ғасырлық қала. * Қостөбе – ежелгі қоныс орны, орта ғасырлық қала. * Қостөбе ауылдық округі Таулар: * Қостөбе – Ақжар өзенінің оң жағалауындағы аласа тау. * Қостөбе – Мұңлы тауының оңтүстік-батысындағы аласа тау. * Қостөбе – Талас өзенінің төменгі ағысындағы оқшау төбе. * Қостөбе – Мойынқұм құмды алқабының солтүстік-батысындағы шоқы. * Қостөбе – Қарғалытау тауларының оңтүстік бөлігіндегі тау.
Қосшағыл

Қосшағыл — Атырау облысы Жылыой ауданындағы ауыл, мұнай кәсіпшіліктері орталықтарының бірі, Қосшағыл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Құлсары қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде, Құлсары – Қаратон автомобиль жолы бойында орналасқан. Тарихы Іргесі 1926 жылы өзімен аттас мұнай кен орнын игеруге байланысты қаланды. 1934 жылы кентке айналды. Осы кезден бастап Қосшағылдың инфрақұрылымы қалыптаса бастады. 1935 жылы Қосшағыл мұнай кәсіпшілігінде 19 ұңғыма жұмыс істеді. 1938–54 жылдары аудан орталығы болды. Кейінгі кезде кен орнында мұнай қорының азаюына байланысты мұнай өндіру көлемі кеміді. Халқы Кәсіпорындары Қосшағылда Құлсары мұнай өндіру басқармасының цехы, су және мұнай айдау станциясы, орталық жылу қазандығы, наубайхана, телефон станциясы. Қосшағылдан Қаратон мен Мұнайлы кенттеріне ұзындығы 63 және 46 км су құбыры тартылған. Әлеуметтік және мәдени нысандары * №2 орта мектеп — Бұрынғы М.Ю.Лермонтов мектебі, 1932 ж. бастауыш, 1935 жылы 7 жылдық, 1938 жылы орта мектеп болып үлкейтілді. * «Мейірім» бөбекжай бақшасы * «Қосшағыл» мәдениет үйі * Дәрігерлік амбулатория — 25 келушіге арналған екі қатарлы ғимарат. * Дене шынықтыру-сауықтыру кешені Діни ұйымдар қызметі * Қосшағыл ауылдық мешіті — 2023 жылдың қараша айында ашылды. 300 адамға ықшамдалып тұрғызылған мешітте намаз оқу, құран оқу және имам бөлмесі бар. Құлшылық үйі 1998 жылы пайдалануға берілген 70 орындық бұрынғы мешіттің орнына салынған. Ауыл суреттері Дереккөздер
Қосшағыл мұнай кен орны

Қосшағыл мұнай кен орны — Атырау облысы, Жылыой ауданы, Құлсары қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде. 1926 жылы ашылған. Барлау-бұрғылау жұмыстары 1935-1942 жылдары жүргізілген. Геологиясы мен сипаты * Кен орны төрт қанатты тұз күмбезді құрылымнан тұрады. * Солтүстік қанаттың ортаңғы юра және оңтүстік қанаттың пермь триас шөгінділері мұнайлы. Өнімді горизонттар 81 – 420 м тереңдікте жатыр. * Шоғырлар қабаты биіктігі 12 – 127 м тектоникалық, литологиялық-стратиграфиялық қалқаланған. Өнімді горизонттар терригендік таужыныстардан құралған, коллекторлары кеуекті. Қанығу сипаты * Мұнайға қаныққан қабаттар: ** қалыңдығы 2,6 – 13,6 м; ** ашық кеуектілігі 22,2 – 31,9%; ** өткізгіштігі 0,031 – 9,718 мкм 2 ; ** мұнайға қанығу коэффициенті 0,52 – 0,92. * Мұнайдың шығымы 1-ден 320,2 м 3 /тәулік аралығында ауытқиды. * Қабат қысымы 1,67 – 8,2 МПа, температурасы 19,3 – 29,5 ° С. Құрамы * Мұнайдың тығыздығы: ** 0,827 – 0,927 г/см 3 ; ** күкірттілігі 0,05 – 0,46%; ** парафинділігі 0,22 – 1,87%. * Газ құрамы: ** метан (72,7 – 89,3%); ** этан (2 – 10,1%); ** пропан (1,2 – 2,44%); ** изобутан (0,2 – 3,66%); ** көмір қышқыл газы (0,8 – 3,1%). Қабат сулары хлор-кальцийлі, олардың тығыздығы 1,058 – 1,145 г/см 3 , минералдары 83,6 – 231,8 г/л. Дереккөздер
Қосшы Одағы

Қосшы Одағы– Түркістан АКСР-інде ауыл, қыстақ кедей шаруаларынан құрылған бұқаралық ұйым. Қ. о. ауылда әлеум. өзгерістер мен жер-су реформаларын жүзеге асыру мәселелермен шұғылданды. Мәдени-ағарту жұмыстарын жүргізіп, ірі байлардың мал-мүлкін тәркілеуге қатысты. (1930 жылдан «Кедей одағы» атанды) «Қосшы» одағының белсенділері * Әліби Тоқжанұлы Жангелдин * Ораз Қыйқымұлы Жандосов * Джура Ходжибекович Тюрябеков
Қосылған құн

Қосылған Құн– өнім шығару үшін сатып алынған және пайдаланылған бұйымдарға (материалдарға) жұмсалған шығынды шегеріп тастағандағы құн; өнім көлемінің тұтынылған шикізат пен материалдардың, отын мен энергияның, сатып алынған басқа да ресурстардың құнын шегеріп тастағандағы нарықтық бағасы. Ол есептелген жалақыны, амортизацияны, несие үшін пайызды, жарнамаға жұмсалған шығынды, т.б., пайданы қамтиды. Қосылған құнда “таза” және “жалпы” болуы мүмкін. Жалпы Қосылған құн тауар өндіру, жұмысты орындау және қызмет көрсету мен тұтыну арасындағы айырма болып табылады және ол салалар деңгейінде, яғни макродеңгейде есептеледі. “Жалпы” атауы көрсеткіште негізгі капиталдың өндіріс үдерісінде тұтынылған құнын көрсетеді. Ішкі жалпы өнімнің негізін құрайтын Қосылған құн ұлттық есепшоттар жүйесінде әзірленетін экономика дамуының макродеңгейдегі маңызды көрсеткіші болып табылады. Пайдаланған әдебиетттер
Қосындылауыш

Қосындылауыш(adder – сумматор) – компьютер процессорындағы арифметикалық қосу амалын орындайтын цифрлық сұлбалардың негізгі бөлігі. Қосындылауыш екілік сандармен жұмыс істейтін бір разрядты қосындылауыштар тізбегінен тұрады. Байланысу тәсілдеріне қарай бір разрядты қосындылауыштар тізбекті, параллель немесе тізбекті-параллель болып, ал жасалу принципіне байланысты комбинациялық, жинақтайтын және амплитудалық түрлерге бөлінеді. Қосындылауыштар қосу амалымен қатар, алу, көбейту, бөлу және логик. операцияларды да (логикалық қосу мен көбейту және 2 модулі бойынша қосу) орындайды. Пайдаланған әдебиетттер
Қотан

Қотан би Қотанбай (туып-өлген жылдары белгісіз) – би. Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі. Арғын тайпасының ақындары оны өздерінің түп атасы деп санады. Бұқар жырау: “Бәрімізді сұрасаң, Қотанбайдың баласы, арғындардың сабасы. Қарақожа бас болып, Қабыл да болған дуасы”, Көтеш ақын: “Біздердің түп атамыз ақын Қотан, Өзгеден өлеңге үстін болса керек” деп жырлаған. Шежіре бойынша Қотанның баласы Дайыр қожаны (Ақжол би) Қобыланды батыр өлтіргенде (шамамен 1456 – 1459 ж.), арғындар өзбек ханы Әбілхайырдан бөлініп, Жетісуға көшкен (қазіргі Жәнібек, Керей, Қаптағай). Қотан биден қалған әдеби мұра – баласына айтқан жоқтауы. Қотан би туралы Ш.Уәлиханов, Мәшһүр Жүсіп, Шәкәрім, Г.Н. Потанин, Н.Я. Коншин, М.Шорманов, М.Тынышбаев, М.Мұқанов, Х.Арғынбаев, М.Сәрсеке, Ш.Қуанғанов, тағы басқа шежірешілер мен зерттеушілер еңбектерінде түрлі деректер кездеседі. ҚОТАН – # жайылымдағы қой отарын түнде түнететін, күндіз жусататын орын. Қотанға жыл маусымына қарай, ыстық күндері салқын леп соғатын биіктеу, күзде ықтасын жер белгіленеді. Түрлі жұқпалы ауру микробтарының таралуына жол бермеу үшін, Қотан орны сол маңның жайылым оты сирегеннен кейін ауыстырылады. # Ел жайлауға шыққанда ауыл іргесіндегі мал жусайтын шағын алаң. Түнде Қотанда мал иірілетіндіктен, ит-құстан сақтану үшін оның төңірегіне әр жерден қарақшы қойылады, не Қотанды айналдыра арқан керіп тастайды. Қазақстанның кейбір аймақтарында қарапайым материалдардан (қамыс, жыңғыл, шеңгел, сексеуіл, т.б.) тұрғызылған төбесі ашық қораларды да Қотан деп атайды. Дереккөздер
Қошқаркөл

Қошқаркөл (Ұялы) – Алакөл және Сасықкөлдің аралығындағы көл. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 349,8 м. Гидрографикасы Ауданы 120 км 2 , ұзындығы 18,2 км, ені 9,6 м, орташа тереңдігі 4,07 м, су жиналатын алабы 20,8 мың км 2 . Көлге Жіңішке өзені құйып, Ұялы өзені ағып шығады. Сыртқы пішіні жарты шар тәрізді. Түбі жазық, тұнбалары біркелкі. Суы тұщы, гидрокарбонат класына жатады. Қошқаркөл жауын және жер асты суымен толығады. Өсімдігі, жануарлары Жағалауы қамысты. Су ішінде балдыр, мүйізжапырақ, қарақұмық өседі. Көлде балдырдың 64 түрі, балықтың 8 түрі бар. Батыс және оңтүстік жағалауында ондатр, үйрек, қаз, аққу, шағала, тағы басқа аңдар тіршілік етеді. Дереккөздер
Қоян Биі

Қоян Биі — қазақ биі. Құрманғазының “Ақсақ құлан” күйінің сүйемелімен орындалады. Музыкалық өлшемі 2/4. Ырғағы екпінді. Биді атақты халық бишісі Зәрубай Құлсейітов Қоянды жәрмеңкесінде үстел үстінде тізілген шыныларды құлатпай (қоян қимылдарын бейнелеп) 40 минут билеп, жүлде алған. Бұл би 1928–1930 жылдары Зәрубай бишінің орындауында Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының концерттік бағдарламасында көрсетіліп тұрды. Дереккөздер
Қоян жылы

Қоян жылы – он екі жылдық жыл санау жүйесіндегі төртінші жыл атауы. Ежелгі мүшел есебімен жыл санау жүйесінде циклдің басы әртүрлі болып келеді: көптеген халықта – тышқан, Алтай-Саян түркі тілдес халықтарында – жылан, Еділ бойын жайлаған түркі тілдес халықтарда – қоян деп есептелінеді. Жылдың келеңсіз жақтары Он екі жылдық мүшел есебінде қоян жылы қазақтың соңғы екі ғасырлық тарихында малға жайсыз жұт, аштық пен ауыртпалық сияқты келеңсіз жақтарымен халық жадында сақталған. Қазақ тарихындағы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» бастауы қоян жылға дөп келген. Ол туралы қазақ этноастрономиясының негізін салушы Х. Әбішевтің еңбегінде арнайы талданады. Ескі санатпен 1867-68 жылы болған жұтты «жалпақ қоян жұты», 1879-80 жылдары «үлкен қоян жұты», 1891-92 жылдары «кіші қоян жұты», 1915-16 жылдары «тақыр қоян немесе аққоян жұты», 1926-27 жылдары «көкқоян жұты» деген болды. Мұндағы бас-аяғы 60 жылдың, яғни бір толық мүшел циклінде қоян жылы бес рет келеді. Соның біреуінде ғана яғни 1903-04 жылдары ғана жұт болмаған. Бұл халықтық пайымның негізді екендігін байқатады. Халық қоян жылы жұттың сипатына қарай оған ат берген. Мысалы, жазда құрғақшылық болып шөп шықпай қалудан болған қоян жылы жұтты «тақырқоян жұты» немесе тақырқоян жылы деп атап кеткен. Аталған жұттарда қазақ жұртының негізгі күнкөріс өзегі болған төрт түліктің орасан зор шығынға ұшырағаны ауыз әдебиеті нұсқаларында сақталған. Патша әкімшілігінің статистикалық деректерінде қоян жылдарындағы жұтта кейбір өңірлердегі қазақтардың малының төрттен бірі, тіпті тең жартысы қырылғандығын туралы мәліметтер бар. Қоян жылы жиі болып тұратын жұттардың бір себебі күн көзінің белсенділігінің кемуімен байланысты деген пікірлер бар. Мәшһүр Жүсіп «адамды «жыл билеп ерікке қоймайды деп, адам мінезінің әр жылдағы хайуанға ұқсастығын көрсетеді» деп пайымдайды. Яғни адам туған жылы атауындағы жануарлармен мінездес болатындығын айтады. Халықтық пайымда қоян жылы туған бала әлжуаз, қорқақ, үрейшең болады дейді. Дереккөздер Әдебиеттер * Шахматов В. О происхождении двенадцатилетнего животного цикла леточисления у кочевников. Вестник АН Каз ССР. 1955. №1. С.43-53; * Тюхтенева С.П. Календарь 12-летнего цикла у алтайцев. Проблемы изучения древней и средневековой истории Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1990. С.243-256; * Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі. 3 томдық шығармалар жинағы. Қазақ тіліне аударған, алғысөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А. Егеубай. Алматы: Хант, 1997-1998; * Әбiшев Х. Аспан сыры. Алматы: Жазушы, 2009; * Ысқақов М. Халық календары. Алматы:Жазушы, 2009; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Қуанышев Арысбай Қуанышұлы

Қуанышев Арысбай Қуанышұлы (1922, Ақтөбе облысында Алға ауданында – 19.7.1983, Алматы қала.) – экономика ғылыми докторы (1978). Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1983). Бүкілодақтық политехникалық институтын бітірген (1964). Қазақстанның батыс аймақтарындағы мұнай-газ өндірісі саласында жауапты қызметтер атқарған (1946–70). Қазақстан ҒА Төралқасы хатшысының орынбасары, ғылым академиясының Өндіргіш күштерді зерттеу жөніндегі кеңесі төрағасының орынбасары, төрағасы болды (1970–83). Ғыл. еңбектері мұнай мен газды іздестіру және барлаудың экономика тиімділігін арттыру, мұнай өнеркәсібін басқаруды жетілдіру, өндіргіш күштерді орналастыру мәселелеріне арналды. Қазақ КСР-і Мемл. сыйл. лауреаты (1976). «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Қуаңдария

Қуаңдария – Сырдария өзенінің сол жағалаулық аңғарымен өтетін арна. Географиялық орны Қызылорда облысы Сырдария, Жалағаш, Қармақшы, Қазалы аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 383 км. Бастауы Бастауын Қызылорда қалалық әкімдігі аумағындағы Тасбөгет кенті маңынан алады. Гидрологиясы Арнасының бірінші бөлігі сағасынан бастап 59,5 км-ге дейін Тамырбөгет деп аталады. Оның 9,5 км-ге дейінге ені 60-100 м, тереңдігі 9 м, 9,5 км-ден 59,5 км-ге дейінге тереңдігі 1-2 м, ені 30-70 м. Өзеннің 59,5 км-інен бастап, 100 км-ге дейінгі ені 40-125 м, тереңдігі 2,5 м болатын Арал теңізіне жалғасатын бөлігі Бозкөл (Ақсай) ойпатына құяды. Арнасымен көктемде 3-4 күн су ағады. Қуаңдария үрме құмдар әсерінен өзгеріп отырады. 20 ғасырдың 50-жылдары мұнда бірімен-бірі өзектер арқылы жалғасып жатқан Ақсай-Қуаңдария көл жүйесі болған. Өімен аттас ауылға дейін (Қармақшы ауданында) жүйе арқылы су жүреді. Қуаңдария және оңтүстігіндегі Жаңадария өзендері алабында көптеген каналдар тартылған. Қуаңдарияның бойында көне заманнан қалған ирригация жүйесінің құрылыстары жиі кездеседі. Дереккөздер
Қу-Арасан минералды суы

Қу-Арасан минералды суы - Жетісу Алатауының оңтүстік бөктерінде, Көктал ауылының (Панфилов ауданы) солтүстігінен 23 км, Арасан ауылынан 3 км жерде Бурақожыр (Борохудзир) өзені аңғарының оң жағалауында орналасқан. Теңіз деңгейінен 1050-1160 м биіктікте. Ұңғымалары 1983 жылы бұлақтар маңынан екі ұңғыма қазылған, бірінен су деңгейін 3,6 м-ге, екіншісінен 12,2 м-ге төмендеткенде 3600 м³ су алынған. Ұңғымалардың суы жылы (26 – 36°С), минералдылығы 0,6 – 1,2 г/л, аз сілтілі (рН 7,8), химиялық құрамы сульфатты-хлорлы натрийлі. Құрамы Судың құрамында кремний қышқылы 70-96 мг/л, фтор 7-8 мг/л, литий 0,62 мг/л, күшәла 0,125 мг/л, радон 46-113 эман, т.б. элементтер бар. Ерітінді газдың құрамында азот (74%), оттек (25%), көмір қышқыл газы (2,8%), аргон (0,7%), гелий (0,007%) ұшырасады. Емдік қасиеті Минералды судың қан жүру, қозғалу және жүрек, жүйке, асқазан, кардиосклероз, радикулит, полиомиелит, гинекология ауруларына шипасы зор. Қу-Арасан минералды суының маңында 1967 жылдан "Жаркент-Арасан" шипажайы жұмыс істейді. Дереккөздер
Қуат Терібайұлы

Қуат Терібайұлы(1891 – 1952) – Қазақстанның халық ақыны (1936). 1936 жылы республикалық айтысқа қатысып, жүлдегер атанды. Жыр-терме, толғаулары, Күнсағила, Айжан – Жанша дастандары ел арасына кең тараған. Өмір жыры атты жеке кітабы жарық көрген (1951). 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында үгіт бригадасын ұйымдастырған. Айтыстары "Айтыс" (1966,3-т.) айтыс жинағына енген. 1951 ж. "Өмір жыры" деген атпен таңдамалы шығармаларының жинағы жарық көрді. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен (1939), медальдармен марапатталған. (1946). Дереккөздер