kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Салыстырмалы қозғалыс

Салыстырмалы қозғалыс — дене орнының өзгерісі бақыланатын денелер арасындағы қашықтықтың өзгерісімен анықталады. Салыстырмалы қозғалыстағы нүктенің жылдамдығы салыстырмалы жылдамдық (сал.), ал үдеуі салыстырмалы үдеу (сал.) деп аталады. Жылжымалы санақ жүйесіндегі барлық нүктелердің жылжымайтын санақ жүйесіне қатысты қозғалысы бұл жағдайда тасымал қозғалыс деп, ал берілген уақыт мезетінде қозғалған нүктемен беттесетін жылжымалы жүйе нүктесінің жылдамдығы мен үдеуі тасымал жылдамдық (тас.) және тасымал үдеу (тас.) деп аталады. Ақырында нүктенің (дененің) жылжымайтын санақ жүйесіне қатысты қозғалысы күрделі немесе абсолют қозғалыс деп, ал бұл қозғалыстың жылдамдығы мен үдеуі абсолюттік жылдамдық (абс.) және абсолюттік үдеу (абс.) деп аталады. Мысалы, егер кемемен жылжымалы санақ жүйесін, жағамен жылжымайтын санақ жүйесін байланыстырсақ, онда кеме палубасында домалаған шариктің палубаға қатысты қозғалысы салыстырмалы қозғалыс, ал жағаға қатысты қозғалысы абсолют қозғалыс болып табылады. Шариктің бірінші қозғалыстағы жылдамдығы мен үдеуі сәйкесінше сал. және сал., ал екінші қозғалыста абс. және абс.. Жағаға қатысты бұл кеменің қозғалысы шарик үшін тасымал қозғалыс, ал берілген уақыт мезетінде шарик жанасып тұрған палуба нүктесінің жылдамдығы мен үдеуі сал. және тас. болады (шарик нүкте ретінде қарастырылады). Сәйкес жылдамдықтар мен үдеулер арасындағы байланыс классикалық механикада мына теңдіктермен беріледі: абс.=сал.+сал. абс.=сал.+тас.+кор. 1) мұндағы кор. — Кориолис үдеуі. Бұл формула кинетикада нүктелер мен денелер қозғалысын зерттеу кезінде кеңінен қолданылады. Динамикада салыстырмалы қозғалыс деп Ньютон механикасының заңдары орындалмайтын бейинерциялық санақ жүйесіне қатысты қозғалысты айтады. Пайдаланылған әдебиеттер: ru:Сложное движение
Краснопреснен ауылдық округі

Краснопреснен ауылдық округі – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Красная Пресня, Балықты, Лоба, Молодёжное ауылдары кіреді. Орталығы – Красная Пресня ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1627 адамды құрады. Дереккөздер
Магниттік меридиан

Магниттік меридиан — Магнит өрісіне тән ортақ мөлшерге келтірілген кернеу сызықтарының жер бетіндегі нақты нүкте арқылы жүргізілген проекциясы болып табылатын түзу сызық. (қ. Жер магниттілігі). Жалпы мәліметтер Географиялық солтүстік бағыт пен геомагнитті өріс кернеулігінің жазық бағыттағы түрбөлшегі аралығындағы бұрыш магниттік ауытқу деп аталады. Географиялық ендік көрсеткіштері өскен сайын магниттік ауытқу мөлшері де өсіп отырады. Дереккөздер ar:مغناطيسية أرضية bg:Земно магнитно поле bs:Zemljino magnetno polje ca:Camp magnètic terrestre cs:Magnetické pole Země da:Jordens magnetfelt de:Erdmagnetfeld el:Γήινος μαγνητισμός en:Earth's magnetic field eo:Geomagnetiko es:Campo magnético terrestre fa:میدان مغناطیسی زمین fi:Maan magneettikenttä fr:Champ magnétique terrestre gl:Campo magnético terrestre he:השדה המגנטי של כדור הארץ hi:पृथ्वी का चुम्बकीय क्षेत्र hr:Zemljino magnetno polje hu:Földi mágneses mező it:Campo geomagnetico ja:地磁気 ko:지자기 lb:Äerdmagnéitfeld nl:Aardmagnetisch veld no:Jordens magnetfelt nv:Nahasdzáán bimagnetic field pl:Ziemskie pole magnetyczne pt:Campo magnético terrestre ro:Geomagnetism sh:Magnetsko polje Zemlje sk:Magnetické pole Zeme sr:Магнетско поље Земље sv:Jordens magnetfält ta:புவியின் காந்தப்புலம் th:สนามแม่เหล็กของโลก tr:Jeomanyetizma uk:Магнітне поле Землі vi:Từ trường Trái Đất zh:地磁场
Құйыршық хан

Құйыршық хан (туған жылы белгісіз – 1410) – Алтын Орданың 32-ші ханы, онымен қоса Ақ Орда ханы, Ұрыс ханның баласы. “Бахр әл-асрар” атты еңбекте Құйыршықтың ұзақ жылдар Әмір Темірдің сарайында тұрғаны айтылады. Өмір баяны 1378 жылы Тоқтамыс Ақ Орда жасақтарын талқандап, Құйыршықтың туған ағасы Темір-Мәлікті өлтіргеннен кейін, әмірлер мен билердің бір бөлігі Тоқтамыс жағына өтті, ал басқалары Ұрыс ханның ұрпақтарына адал болып қалды. Олардың кейбіреулері тұтқынға түсіп, өлім жазасына кесілді (мысалы Едігенің әкесі Балтышақ), басқалары қашып үлгерді. Темір-Мәлік өлгеннен кейін, шығысқа қарай, Моғолстан шекарасына шегінген Ұрыс хан жақтастарын Ұрыстың кіші ұлы Құйыршық басқарды. Қашқардан Құйыршық пен оның жасақтары Ақ Орда тағын қайтаруға көмектесер деген үмітпен Мавераннахр билеушісі Әмір Темірге келді. Сүйтіп Құйыршық 1395 жылға дейін Темірдің қол астында болды. 1390 жылы Ақсақ Темір Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы үлкен жорыққа шықты. Ұлытау маңында Темірленг бұл жорығы туралы әйгілі тастаңба қалдырып кетті (бүгінде ескерткіш Эрмитаж мұражайында). Бұл жорыққа Құйыршық та, әйгілі әмір Едіге де Темірдің қолбасшылары ретінде қатысады. 1395 жылы Әмір Темір әскері Терек өзені алабында Тоқтамыс әскерін шайқаста ойсырата жеңеді. Темір бұл жеңісінен кейін еш қорғаусыз қалған Алтын Орданы талқандап, бүкіл қалаларын жермен жексен қылып, мемлекетті қатты әлсіретеді. Бұл жорықтың мақсаты, кезінде өзі таққа отырғызған Тоқтамысты жазалау ғана емес, Ұлы Жібек Жолы сауда жолының солтүстік бағытын жойып, бүкіл сауданы өз ордасына бұру еді. Нәтижесінде Алтын Ордадағы орталық билік әлсіреп, мемлекет ыдырай бастайды. Жорықтан қайтар жолда, Еділ өзені өткеліне келгенде Әмір Темір жанындағы Құйыршықты өзінің таңдаулы жасақтарының біріне басшы етіп, Алтын Орда тағына отырғызады. Сонымен қоса патшалық дәреженің белгісі – алтын зерлі шапан мен алтын белбеу сыйлайды. Едіге болса қасында беклербек болып тағайындалып, Құйыршықтың қызын өзіне әйел қылып алады. Алайда Құйыршықтың билігі бүкіл Алтын Ордаға тараған жоқ, оның қарауындағы аумақ ел ордасы Сараймен шектелді. 1396 жылы Тоқтамыс соңғы қалған жақтастарын жинап Алтын Орданың дәстүрлі астанасы Сарай-Беркені басып алуға тырысады. Бірақ Құйыршық қаланы қорғап, Тоқтамысты тағы бір жеңіліске ұшыратады. Бұдан кейін Тоқтамыс Литва княздігіне қашып, билеушісі Витовттен қамқор тауып, Орданы қайтару үшін көмек сұрайды. Құйыршықтың күшейуінен сескенген Едіге, өзіне бағынатын хан іздеп, Құйыршықтың немере інісі Темір Құтлұғпен бірігіп, 1397 жылы Құйыршықты Алтын Орда тағынан тайдырып, қашуға мәжбүрлейді. Осы жеңілістен кейін Құйыршық Алтын Ордадағы билік үшін күреске араласпай, Шығыс Дешті Қыпшақ даласына, өз әулетінің ұлысы Ақ Ордаға шегінді. Құйыршық 1410 жылы қайтыс болғаннан кейін Ақ Орда тағы оның ұлы Бараққа өтті. Жанұясы Құйыршық Ұрыс ханның кіші ұлы, ағалары Құтлұғ Бұға, Тоқтақия, Темірмәлік бәрі Әмір Темір және Тоқтамыспен болған соғыстарда қайтыс болды. Өзінің үш ұлы – Барақ хан, Ракый, Баянды-сұлтан және бір қызы Сүйіндім-бегім (Едігенің әйелі) болды. Барақтың ұлы Жәнібек 1465 жылы Керей ағасымен Қазақ хандығын құрады. Дереккөздер
Уәзір

Уәзір ( - уазир) - мейл. әкімш. басшысы. Құранда бұл сөз «көмекші» деген алғашқы мағынасында қолданылады. Мұхаммедтің (с.а.у.) мұрагерлік сайлау барысында да осы мағынада қолданылған. Онда мұхаджирлер ансарларға былай деген: «Бізден - әмір, ал сізден - уәзір». Әбу Саламның тұсындағы Аббас әулетінде Уәзір «әулие көмекшісі» деген құрметті атақтың құрамдас бөлігі ретінде қолданылды. Әл- Мансұрдың (754 - 75) тұсында ғана Уәзір әкімш-тің басшысы ретінде қолданылған. Ортағасырлардағы арабтардың тарихи және әдеби шығармаларында Уәзір Сасани әулетінің вузург фрамандары деп аталды. Мұндай үйлестіруге, бәлкім, Аббас әулетінің Уәзір қызметі мен вузург фрамандарының атқаратын міндетінің толық сәйкес келуі негіз болған шығар. Уәзірдің мемл. әкімштің басшысы ретінде тарихтан орын алуы, сөз жоқ, Аббас әулеті тұсындағы Иран мәдени дәстүрінің қайта өрлеуімен байланысты. Уәзірдің негізгі міндеті әкімш. пен қаржыны реттеу болды. Әскер мен заң қызметіне араласқан жоқ. Батыста тап осындай міндет атқаратын адам басқаша аталды. Осман империясында бірнеше Уәзір болды. Соның ішінде Ұлы Уәзір ғана сұлтанның алдына кіру құқығын иеленді. Ахмедтің (1703 - 30) тұсында Уәзір лауазымын бір ғана адам иеленді. Кейінірек ол ірі елді мекендердің патшаларына жүктелді. Нағыз уәзірлік қызметті тек Ұлы Уәзір ғана жүзеге асырды. Осымен бір мезгілде ол сұлтан мөрінің сақтаушысы да болды. Сілтемелер
Салыстырмалы принцип

Салыстырмалы принцип — оқшауланған тыныштық күйдегі материалдық жүйеде немесе бірқалыпты түзу сызықты қозғалыс жағдайындағы жүйеде кез келген процестің бірдей өтетінін құптайтын физиканың іргелі заңы. Мұндағы қозғалыс немесе тыныштық күй ерікті түрде таңдап алынған инерциялық санақ жүйесіне қатысты анықталады. Салыстырмалы принципін басқаша инерциялық санақ жүйелерінде физиканың заңдары бірдей формаға ие болады деп тұжырымдауға болады. Дереккөздер:
Шалабай Арқабайұлы

Шалабай Арқабайұлы (1718/38, Іле бойы — 1758/70, Шу өңірі) — жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерлігімен көзге түскен батыр, қолбасы. Ұлы жүз дулат ішінде ботбай руынан. Жастайынан Көтентай батырдың соңына еріп, жоңғарларға қарсы бірнеше шайқастарға қатысты. Шайқастарда бірнеше жекпе-жекке шығып, жеңіп шыққан. Шалабай қалмақ тілін жетік білгендіктен арнайы тапсырмамен жау арасына еніп, олардың саны мен соғыс қимылдарын дер кезінде жеткізіп отырған. Ол жаумен күрестегі осындай батыл қимылдармен халық арасында зор құрметке ие болып, қолбасы дәрежесіне көтерілді. Сілтемелер *Шу *Ұлы жүз *Жоңғар шапқыншылығы Дереккөздер
Қазақ құс шаруашылығы зерттеу институты

.]] Қазақ құс шаруашылығы зерттеу институты – құсты жемдеу, өсіру және күтіп-бағудың технологиялық жаңа ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіріп отыратын мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы мин-нің қарамағында. Қазақ мал ш. ғыл.-зерт. ин-ты мен Солт. мал ш. ғыл.-зерт. ин-тының құс ш. бөлімдері, сондай-ақ Қазақ егіншілік ғыл.-зерт. ин-тының “Қаскелең” тәжірибе ш-на қарасты құс фермасы негізінде 1966 ж. құрылған. Алматы облысының Қарасай ауданындағы “ҚазКСР-інің 50 жылдығы” кентінде орналасқан. 1992 – 2002 ж. қазіргі атымен аталды, ал 2002 жылдан “Мал шаруашылығы және ветеринария” ғыл.-өндірістік орталығының құс ш. мәселелері бойынша бөлімшесі. Құрамында: жемдеу және оның технологиясы, селекция және генетика секторлары, жемшөп сараптау өндірістік лаб. бар. Негізгі ғыл. бағыттары: а. ш. құстарының қолда бар линияларын жетілдіру және жаңа кросс шығару; республиканың көп салалы экон. жағдайында құс өнімдерін өндірудің энергияны үнемдейтін технологиясын әзірлеу; құс рационының жемшөп құрамына енгізілетін заттардың ғыл. негізделген нормаларын жасау және оның биол. тиімділігін зерттеу; құс ш. үшін селекциялық-технол. бағдарлама даярлау. Ин-тта құс жемдеу, оның тұқымдарын жақсарту және өсіру технологиясын жасау жөнінде ұсыныстар енгізіліп, құсқа берілетін құрама жем, витаминді-минералдық қоспалар рецептурасының экон. тиімділігі және жемдеу мөлшерін даярлау жұмыстары жүргізілді; лазер сәулесі мен үйектелген (поляризацияланған) қызыл жарықты пайдаланудың нәтижесінде құстардың жұмыртқалағыштығы мен балапандардың өміршеңдігі артатындығы анықталды. Ин-тта жұмыртқа өндіру бағытында өсірілетін тауықтың “Алатау”, үйректің “Медеу”, “Арман” кросстары шығарылып, Орт. Азия республикаларының көптеген шаруашылықтарына таратылды. Ин-тта Қазақстан ҰҒА-ның корр. мүшесі Н.П. Егоров, а. ш. ғылымдарының кандидаттары А.К. Сәбденов, В.И. Абрикосова, Д.К. Ахметжанов, т.б. ғалымдар жұмыс істейді. Ин-т ғалымдарының 4 ғыл. жинағы жарыққа шықты. Дереккөздер
Қартқожа Жананұлы Тоғанбаев

Қартқожа Жананұлы Тоғанбаев (1896, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 28.2.1938, Алматы) – қоғам қайраткері. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Ауыл мектебін, орыс-қазақ мектебін (Баянауыл), мұғалімдер курсын (Павлодар), Омбы рабфагын (1927), Томск технологиялық институтын (1931) бітірген. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысқан, 1-дүниежүзілік соғыстың қара жұмысына алынған. 1917 – 20 ж. Алаш қозғалысының қайраткері, Баянауылда кеңес қызметкері, ревком мүшесі болды. 1920 – 26 ж. Далба, Қызылтау болыстарында мектеп мұғалімі, Қызылжарда мұғалімдер курсының оқытушысы (1926), 1931 – 33 ж. “Қазақ” баспасының жауапты редакторы, зоотех.-малдәрігерлік институтында оқытушы, 1933 – 37 ж. Алматыдағы жоғары ауыл шаруашылық мектебінің оқытушысы, Қазақтың марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеу институтының аудармашысы, редакторы қызметтерін атқарды. “Халық жауы” деп айыпталып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. 1958 ж. ақталды. Тоғанбаев қоғамтану, геометрия, физика, ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру оқулықтарын, ауыл шаруашылық машиналары жөніндегі ғылыми-техникалық әдебиеттерді аударған. Тоғанбаевтың өмірі мен қызметі Ж.Аймауытовтың “Қартқожа” (1926) романында суреттелген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.psu.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id5287:art-ozha-to-anbaev-tken-k-nder-zha-yry-y&catid279:stati-sms&Itemid687&langkaz ҚАРТҚОЖА ТОҒАНБАЕВ: ӨТКЕН КҮНДЕР ЖАҢҒЫРЫҒЫ] * [http://pps.kaznu.kz/2/Main/FileShow/795012/91/446/9650/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%20%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/2014/2 «Қартқожа» романындағы замана шындығы] * [http://tildamytu.astana.kz/kz/2014-04-10-07-21-04/144-alash-oz-alysy Алаш қозғалысы]
Магниттік механикалық қатынас

Магниттік механикалық қатынас Магниттік механикалық қатынас, гиромагниттік қатынас — элементар бөлшектердің (және олардан тұрған атом, молекула, атом ядросы жүйесінің) магниттік моменттерінің оның қозғалыс мөлшері моментіне (механика моментіне) қатынасы. Нөлден айрықша механика моменті (спині) бар әрбір элементар бөлшекке Магниттік механикалық қатынастың белгілі бір мәні сәйкес келеді. Әр түрлі күйдегі атом жүйенің Магниттік механикалық қатынасы: *=g0 формуласы бойынша табылады мұндағы *0 — Магниттік механикалық қатынас бірлігі *g — Ланде көбейткіші. Бұл жағдайда Магниттік механикалық қатынас бірлігі ретінде атомдағы электронның орбиталдық қозғалысы үшін — *е/2mec (мұндағы e — электрон заряды, me — электрон массасы), ал ядродағы протон үшін e/2mpc шамасы алынады (c — жарық жылдамдығы, mp — протон массасы). Магниттік механикалық қатынас магнит моменті бар жүйеге магнит өрісі тарапынан болатын әсерді анықтайды. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Транс

Транс (лат. trans – өткін, арқылы, артында) – күрделі сөздің алғашқы бөлімі: #қандай да бір кеңістік арқылы қозғалыс, оны қиып өту, мысалы, трансатлантикалық. #қандай да бір нәрсенің артынан ілесу, қандай да бір нәрсенің қарсы жағында орналасу, мысалы, трансальпілік. #қандай да бір нәрсенің қатысуы арқылы белгілеу немесе беру, мысалы, транслитерация. Сілтеме sv:Trance
Салыстырмалы тарихи әдебиеттану

Салыстырмалы тарихи әдебиеттану — әдебиеттанудың сөз өнері тарихын, әдеби байланысты, әдеби процесс пен оның заңдылықтарын, көркем әдебиет мәселелерін зерттейтін саласы. Әрбір халықтың сөз өнерінің пайда болуы мен қалыптасуын, даму жолдарын, сондай-ақ өзге халықтар әдебиетімен байланысын, көркем туындының әлем әдебиетіндегі орнын, әдебиет әлеміндегі алмасуларды, аударманы, т.б. мәселелерді өткені мен бүгінгісін салыстыра отырып, кең ауқымда зерттейді; қ. Әдебиеттану, Әдеби байланыс, Әдебиет тарихы, Қазақ әдебиеттану ғылымы. Дереккөздер:
Топологиялық кеңістік

Топологиялық кеңістік – нүктелері мен ішкі жиындары арасындағы шектік қатынас немесе жақындық қатынас  анықталған Х жиыны. Бұл жиын сонымен қатар төмендегі аксиомаларға бағынуы керек: 1) бос жиынға ешбір нүкте жақын емес; 2) барлық хХ үшін х{х}; 3) егер хА және АВХ болса, онда хВ; 4) егер х(АВ) болса, онда хА немесе хВ; 5) егер уВ және хВ үшін уА болса, онда хА. Топологиялық кеңістік нүктелерінің жиынынан тұйық және ашық жиын бөлініп алынады. Кез келген метрикалық кеңістік Топологиялық кеңістік болады. Сандық түзу, кез келген өлшемдік санның евклидтік кеңістігі, әр түрлі функционалдық кеңістіктер метрикалық, олай болса Топологиялық кеңістіктің де мысалы бола алады. Топологиялық кеңістікте үздіксіз функциялар мен үздіксіз бейнелеулер де қарастырылады. Топологиялық кеңістікті тұйықтау операциясы, т.б. арқылы анықтауға болады. Берілген Х жиынына топология енгізіп, оны Топологиялық кеңістікке айналдырудың бірнеше тәсілдері бар. Мыс., метрик. кеңістік жағдайында топология арақашықтық ұғымының көмегі арқылы енгізіледі. Көп жағдайларда берілген жиынға топология нүктенің маңайы (төңірегі) арқылы енгізіледі: Х жиынының кез келген элементі (нүктесі) үшін Х жиынының кейбір ішкі жиындары берілген нүктенің төңірегі ретінде ерекшеленеді. Топологиялық кеңістік ұғымының төтенше жалпылануы шектік қатысқа қойылған сол немесе басқа шарттармен шектеледі. Бұл шарттар Топологиялық кеңістіктің аксиомасы деп аталады. Топологиялық кеңістіктің әдістері ҚР ҰҒА-ның акад. Н.Білиев, А.Жұмаділдаев, Ә.Қасымов, Ө.Сұлтанғазин, М.Өтелбаев, Т.Кәлменов, ғылым докторлары Г.Бижанова , К.Кенжебаев, т.б. еңбектерінде кең қолданыс тапқан.
Уәйіс Байжанұлы

Уәйіс Байжанұлы (1796 – 1876) – би. 1831 жылы Ресей өкіметі Ұлытау өңірін болыстық басқару жүйесіне көшіргенде, Уәйіс бағаналы руының ішінен тұңғыш рет болыс болып сайланды. Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын белсене қолдады. Сол үшін патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшырады. Уәйіс басшылығындағы ел мекендерінен қуылып, олардың жерлері казактар иелігіне өтті. 1858 жылы Ұлытау станицасы жабылғаннан кейін, бағаналылар ата қонысына көшіп барды. Бұл мәселе Уәйіс пен Ерден Сандыбайұлының табандылығы арқасында ғана шешілді. Уәйіс өз заманында талай дауға түсіп, айрықша беделге ие болған. Ел аузында Қарасарт бидің “Қайыс созылса да, Уәйіс созылмайды”, Қарадос бидің “Уәйіс дегенше барыс десеңші” деген оның әділдігін бағалаған сөздері сақталған. Сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленген. Дереккөздер
Ойыл (өзен)

Ойыл – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе, Атырау және Батыс Қазақстан облыстары жерімен ағады. Бастауы Ақтөбе облысындағы Қандыағаш темір жол станциясының солтүстік-батысында 50 км жерден басталып, Тайсойған құмында (Атырау облысы) бірнеше тармаққа бөлініп, Каспий маңы ойпатындағы Жалтыркөл, Ақтөбе көлдері аралығындағы Қаракөл қонысы тұсында тартылып қалады (ертеде Жайық өзеніне құйған). Гидрологиясы Ұзындығы 800 км, су жиналатын алабы 31 мың км 2 . Өзеннің жоғарғы және орта бөлігіндегі аңғары терең сай-жырамен тілімденген, төменгі бөлігі белесті жазықпен ағады. Негізгі арнасының ені 20 – 40 м. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Көктемде қар суымен өзен деңгейі көтеріледі, минералдылығы азаяды. Жазда иірімдерге бөлініп тұздылығы артады. Жылдық орташа су ағымы Миялы ауылы тұсында 10,8 м³/с. Ірі салалары Ащыойыл, Кенжалы, Қайыңды, Қиыл. Жайылмасы – Ақтөбе, Атырау облыстары шаруашылықтарының шабындығы. Суымен егін, мал суарылады. Өзен бойына Миялы, Ойыл, т.б. елді мекендер орналасқан. Наурыз-мамырда тасып, су деңгейі 10 м, одан да жоғары көтеріледі. Дереккөздер
Топографиялық түсірім

Топографиялық түсірім – белгілі бір телімнің топографиялық картасы мен планын жасау үшін жүргізілетін жұмыстар жиынтығы. Топографиялық түсірімге әр түрлі топографиялық зерттеулер: аэрофототүсірім мен ғарыштық түсірулер, тахеометриялық және мензулалық түсірулер (шағын телімде мензула мен кипрегельдің көмегімен атқарылады), сондай-ақ түсіру торларын құрастыру әдістері (геодез. және астрон.), нивелирлеу (жер бедерін түсіру, биіктік негізін құру) жатады. Топографиялық түсірілім жергілікті жердің топогриялық планы түсірілетін нүктелердің барлық үш координатын есептеп шығаруға мүмкіндік беретін мәліметтерді жинайтын далалық жұмыстар мен планды сызу және ғыл. өңдеу жұмыстары нәтижесінде жасалынады; қ. Топографиялық карталар; Геодезиялық және картографиялық аспаптар мен құралдар.
Транс медицина

ТРАНС (франц. transe, transіr – мелшиіп қатып қалу), медицинада – адам санасының тұнжырау жағдайы. Бұл кезде адам еркінен тыс, сырттай қарағанда дұрыс кейде күрделі іс-әрекеттер жасайды (мысалы, көшелерді кезіп кету, көлікке отырып алып саяхат жасау, т.б.). Транс кезіндегі іс-әрекеттер адамның есінде сақталмайды. Транс негізінен эпилепсия, истерия, терең гипнозға түскенде байқалады, сондай-ақ өмірден безу, экстаз, “көріпкелдік”, т.б. жағдайларды да білдіреді. Сілтеме
Намазбай Жаппарұлы Орманов

Намазбай Жаппарұлы Орманов (1948 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Дербісек ауылы) – медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1992). Оқу жолы Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Жұмыс жолы Oсы институтта аспирант (1972–1975), ассистент (1975–1979), қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінің Шымкент бөлімшесінде аға оқытушы, доцент (1979–1982), Қазақ өлкелік ғылыми-зерттеу институтының Шымкент бөлімшесінде лаборатория меңгерушісі (1982–1991), Шымкент мемлекеттік фармацевтика институтында кафедра меңгерушісі, ғыл. (1991–1994) мен оқу ісі (1994–1996) жұмыстары жөніндегі проректоры; 1996 жылдан кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектер «Разработка и внедрение методов ранней диагностики хронической интоксикаций соединениями фосфора» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 120 ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Магниттік механикалық құбылыстар

Магниттік механикалық құбылыстар Магниттік механикалық құбылыстар, гиромагниттік құбылыстар — магнетизмді тасымалдаушы микробөлшектердің магнит және механикалық моменттерінің өзара байланысына негізделген құбылыстар жиыны. Қозғалыс мөлшерінің моменті бар кез келген микробөлшектің (электрон, протон, нейтрон, атом ядросы, атом) белгілі бір магниттік моменті де болады. Сондықтан микробөлшектер жүйесінің (физикалық денелер, үлгілер) қозғалыс мөлшерінің моменті артса, денеде (үлгіде) қосымша магнит момент пайда болады; керісінше, магниттелу кезінде дене қосымша механикалық моментке ие болады. Магниттік механикалық құбылыстар атомның магнит моментінің оның толық механикалық моментіне қатынасын (гиромагниттік немесе магниттік механикалық қатынас) анықтауға және әр түрлі заттардағы магнетизмді тасымалдаушылардың табиғаты туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Магнетизм құбылысын зерттеуге арналған жаңа әдістердің, әсіресе, резонанстық әдістің жасалуына байланысты Магниттік механикалық құбылыстардың ғылыми-зерттеулер жұмыстарындағы рөлі төмендеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Тоңазыту техникасы

Тоңазыту техникасы – техниканың салқындатқыш заттардың немесе тоңазыту машинасының көмегімен белгілі бір көлемде төменгі температура алу және оны бір қалыпта ұстап тұру мәселесін (жасанды салқындату процесін) қамтитын саласы. Еру (мысалы, су мұзы), сублимация (қатты көмір қышқылы – құрғақ мұз), булану (сұйық азот) сияқты процестер С-тан төменгі температурада жүретін заттар салқындатқыш заттарға жатады. Тоңазыту не салқындату, сондай-ақ мұз етіп қатыру кезінде азық-түліктердегі биол. процестердің өтуі баяулайды. Жасанды жолмен салқындату процесі химия, мұнай өңдеу және газ өнеркәсіптерінде, машина жасауда, т.б. кеңінен қолданылады. Сондай-ақ т т-ның құрылыста, медицинада, спортта маңызы зор.
Қазақстанның инвестициялық қоры

Қазақстанның инвестициялық қоры — республикалық арнаулы қаржы қоры. 2003 жылы 30 мамырда акционерлік қоғам ретінде құрылған. Қордың республикалық бюджет қаржысы есебінен бөлінген 23 млрд. теңге жарғылық капиталдағы мемлекеттің үлесі – 100%. Негізгі міндеттері: шикізаттар мен материалдарды тереңдете өңдейтін, бәсекелесуге қабілетті және қазіргі заманғы озық технологияларды пайдалана отырып өнім өндіретін, сондай-ақ, келешегі бар өнеркәсіп орындарына тиімді өндірістік қызмет көрсете алатын жаңадан құрылған кәсіпорындардың жарғылық қорларына инвестиция салу; инвестиция көлемін кеңейту жолымен республикада корпорациялық бағалы қағаздар рыногінің дамуына ықпал ету, қор рыногінің қазіргі заманғы құралдарын қолдануға жағдай жасау; әлуетті инвесторлар үшін кәсіпорындардың тартымдылығын арттыру; отандық және шет елдік кәсіпорындар арасындағы өндірістік кооперацияларды қамтамасыз ету үшін, қосымша аралас өндірістердің дамуы үшін шетелдік инвестицияны жүзеге асыру; қазақстандық кәсіпорындардың шет елдегі инвестиц. белсенділіктерінің артуына ықпал ету; халықаралық стандарт пен тәжірибелер негізінде инвестиц. қоржындарды басқарудың алдыңғы қатарлы үлгісін жасау; Қордың инвестиц. жобаларына қатысу үшін менеджерлер даярлау. Дереккөздер
Кәсіподақтардың дүниежүзілік федерациясы

:Кәсіподақтардың дүниежүзілік федерациясы (КДЖФ) – 2-дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылы 3 қазанда Парижде құрылған халықаралық ұйым. Алғашқы Америка еңбек федерациясынан басқа барлық елдердің кәсіподақтарын біріктірді. 1949 жылы Британия тредюниондары, АҚШ-тың өндірістік кәсіпорындары, тағы басқакейбір елдердің кәсіподақтары ұйымынан шығып кетті.КДЖФ-нің негізгі міндеттері: нәсіліне, дініне, діни және саяси көзқарастарына қарамай, барлық жерлерде еңбекшілерге өз кәсіподақтарын құруына көмектесу, еңбекшілердің эконикалық және әлеуметтік құқын қорғау, баянды бейбітшілік үшін жұмыс істеу. КДЖФ-нің жоғары басқарушы органы – Кәсіподақтардың дүниежүзілік конгресі. Оларда Бас кеңес пен Атқарушы комитет сайланады. Бас кеңес – конгрестер аралығында, ал Атқарушы комитет Бас кеңес сессиялары аралығында басқарушы орган болып табылады. Дереккөздер
Манси тілі

Манси тілі, мансилердің тілі, вогул тілі деп те аталады, фин-угор тілдері шоғырының объ-угор тармағына жатады. Генетикалық жағынан ханты (остяк) және венгр тілдеріне жақын. Манси тілі төрт жергілікті ерекшелікке бөлінеді. Әдеби тілі сосьвин солтүстік диалектісі негізінде қалыптасқан. Манси тілінде 44 әріп бар, дауысты фонемалар қысқа және созылыңқы айтылады. Манси тілі жалғамалы тілге жатады, онда орыс, татар, коми, пермь және түркі тілдерінен енген сөздер көп. 1937 жылдан кирилл әліпбиін қолданады. Дереккөздер
Магниттік момент

Магниттік момент — заттың магниттік қасиеттерін сипаттайтын негізгі шама. Электр-магниттік құбылыстардың классикалық теориясына сәйкес магнетизмнің (Магниттік моменттің) көзі электр макротоктар және микротоктар (атомдық) болып табылады. Магнетизмнің қарапайым көзі ретінде тұйық ток алынады. Электр-магнит өрістің классикалық теориясы және тәжірибелік деректер бойынша тұйық токтың (тогы бар контурдың) магнит әсері ток күші (і) мен контур ауданының () көбейтіндісі (М) белгілі болғанда ғана анықталады: *М=і/с (бірліктердің СГС жүйесінде). Анықтама бойынша М векторы Магниттік момент болып табылады. Оны электрлік диполь моментіне ұқсастырып, М=ml, түрінде жазуға болады: мұндағы *m — контурдың эквиваленттік магнит заряды *l — қарама-қарсы таңбалы “магниттік зарядтардың” ара қашықтығы. Элементар бөлшектердің, атом ядросының, атомдар мен молекулалардың электрондық қабықшаларының Магниттік моменті болады. Кванттық механика көрсеткеніндей жеке элементар бөлшектердің (электрон, протон және нейтронның, т.б.) Магниттік моменті олардың меншікті механикалық моментінің — спинінің болуымен байланысты. Ядроның Магниттік моменті осы ядроны түзетін протондар мен нейтрондардың спиндік Магниттік моментінің, сондай-ақ, олардың ядро ішіндегі орбиталдық қозғалысымен байланысты туындайтын Магниттік моментінің қосындысынан тұрады. Макроскопиялық денелердің магниттік күйін сипаттау үшін денені құрайтын барлық микробөлшектердің қорытқы Магниттік моментінің орташа мәні есептелінеді. Дененің бірлік көлеміне қатысты Магниттік момент магниттелушілік деп аталынады. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Қыз кәде

Қыз кәде — ұлттық ойын. Бұл ойында ұзатылатын қыздың жеңгелері мен күйеудің қосшылары тартысқа түседі. Ойынды қыз жағының жеңгелері бастайды. Олар “қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу жоқ” деп жол-жора жасаттырады. Екі жақ әзіл-қалжың қағыстырып, өнер жарысына түседі. Кейбір аймақтарда ұзатылғалы отырған қызды үйден кілемге салып көтеріп алып шығып, дәл аттанар сәтте ойынды бастайтын болған. Ал Қазақстанның шығыс, орталық өңірлерінде Қыз кәде қызды аттандырудан бір күн бұрын өткізілген. Ойында білегін сыбанып, белін буған жеңгелер мен өңешін созған жігіттердің ортасында басына сәукеле киіп ұзатылатын қыз тұрады. Әзіл сөз, айтыс өлеңмен жеңсең қызды алып жүре бер деген. Суырыла сөйлейтін шешен жігіт пен тілмәр келіншек тартыса келіп, сөзге тоқтар жолға жүгінеді, осылайша ойын жалғаса береді, Ойын тым ұзаққа созылуы да мүмкін. Дегенмен ойынға үлкендерден болатын басшылық — бақылаудың нәтижесінде екі жақ тоқтамға келіп, қызды шығарып салады. Дереккөздер
Қабырға ауылдық округі

Қабырға ауылдық округі – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қабырға, Жаңатай ауылдары кіреді. Орталығы – Қабырға ауылы. Округ құрамында болған Бестам ауылы 2009 жылы, Алакөл ауылы 2013 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 358 адамды құрады. Дереккөздер
Құқық объектісі

ҚҰҚЫҚ ОБЪЕКТІСІ – құқықтық қатынасты туғызатын, құқық нормаларымен реттелетін нақтылы қоғамдық қарым-қатынас. Адам тек құқықтық қатынастың субъектісі болады, ал адам құқықтары мен бостандығы және міндеттері Құқық объектісіне жатады. Құқықтық қатынастар мен қоғамдық қатынастардың ортақ объектілері: мүліктік құндылықтар, жеке бастың игіліктері, субъектілердің іс-әрекеті, рухани шығарм. туынды, құнды құжаттар мен ресми қағаздар. Дереккөздер
Қарулы күштердің түрі

]] ]] Қарулы күштердің түрі – мемлекеттің қарулы күшінің белгілі бір салада (құрлықта, теңізде, әуе кеңістігінде) әскери қимылдар жүргізуге арналған бөлігі. Қарулы Күштердің әрбір түрінде әскерлер, арнайы әскерлер және тыл әскерлері болады. Қарулы күштердің түрін қолбасшы (бас қолбасшы) басқарады және оның штабы (бас штабы) болады. Көптеген мемлекеттердің (соның ішінде АҚШ, Ресей, т.б. аса ірі елдердің) Қарулы күштері құрлықтағы әскери күштер (армия), әскери-әуе күштері, әскери-теңіз флоты тәрізді үш түрден құралады. ҚР Қарулы күштері де әскердің осы үш түрі бойынша ұйымдастырылған. Сілтемелер *құрлықтағы әскери күштер *әскери-әуе күштері *әскери-теңіз флоты *ҚР Қарулы күштері Дереккөздер
Қазанбасы ауылдық округі

Қазанбасы ауылдық округі – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Октябрь, Бағаналы, Дәңгірбай, Қазанбасы, Қарақалпақ ауылдары кіреді. Орталығы – Октябрь ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2202 адамды құрады. Дереккөздер
Шалап

, Қазақстан]] Шалап , кейде тан — көбіне жаз айларында шөл басатын бірден-бір пайдалы сусын. Шалап дайындау үшін алдымен айран немесе шұбатты үлкен ыдысқа құйып алады да үстіне су қосады. Оған бұлақ немесе құдық суын қосқан дұрыс. Өйткені олар өте таза, мөлдір, әрі салқын болады. Су қосылған соң қасықпен жақсылан араластырады. Бір литр айран немесе бір литр шұбатқа бір литр су қосу керек. Айран немесе шұбат ащы болса үстіне құйылатын судың да мөлшері өзгереді. Дереккөздер
Қызмет

Қызмет - қойылған міндеттерді орындауға қажетті құқықтар беріп, міндеттемелер жүктейтін, қандай да бір мекемеде тағайындау не сайлаумен бекітілетін лауазым; белгілі бір іс-шараны үздіксіз атқарумен шұғылданатын, сол үшін де арнайы мамандармен және арнаулы құрал-сайманмен, техникамен жабдықталған ұйым. Дереккөздер
Петрогриф

.]] Петрогриф–тақтатас, жартастарға салынған суреттер, бейнелер. Ежелгі Петроглифтер соңғы палеолиттің ақырында пайда болды. Кейінгі голецендік тарихи-мәдени кезеңдерде (мезолит, неолит, қола дәуірі, темір дәуірі, т.б.) қоғамдағы өзгерістерге байланысты дамыды. Мұндай суреттер Швеция мен Норвегия (Богуслен, Таннум), Солтүстік Италия (Велкамоника), Португалия мен Испания жерлерінен, Солтнстік Африкадан Араб жарты аралынан табылған. Жартас суреттері Үндістан мен Пәкстан, Қытай, Корея мен Жапонияда да бар. Америка құрлығында жартас өнерінің ескерткіштері Канада, АҚШ, Аргентина, Чили мен Бразилияда кездеседі. Олар Австралияда да көп. Мұның өзі Петроглифтар жалпы адамзат мәдениетінде маңызды құбылыс болғандығын айғақтайды. Қазіргі ТМД елдерінің жерінен де Петроглифтер көптеп табылған. Олар Кавказда, Орталық Азияда, Сібірде, Орал-да, Қиыр Шығыста шоғырланған. Ескерткіштердегі суреттер сан алуан тәсілдермен шекіліп, бедерленген. Әр өңірдегі мұндай өнер өнер туындылары тас ғасырынан кейінгі орта ғасырларға дейінгі адамдардың шаруашылығынан, тұрмыс-салты мен жолоралғыларынан, дүниетанымынан, хабар береді. Суреттер қызыл охрамен және тастың бетін қашап, шекіп салу тәсілдерімен түсірілген. Соңғы тәсіл көп жерлерде кеңінен пайдаланылды. Қазақстанда 200-ден астам жартас суреттерінің шоғырланған орындары белгілі болып отыр. Солардың ішінде жан-жақты зерттеліп, ғыл. айналымға түскендері: Ақбауыр, Арпаөзен, Баянжүрек, Ешкіөлмес, Қаратау, Қойбағар, Майдантал, Мойнақ, Таңбалы, Теректі-Әулие, т.б. Падаланылған әдебиеттер
Клиника

Клиника (грек. klіnіke – емдеу; klіne – төсек) – науқас адамдарды емдеумен қатар педагогикалық және ғылыми-зерттеу жұмыстары бірге жүргізілетін емдік-профилактикалық мекеме. Алғашқы Клиника 1728 ж. Страсбург қ-нда (Франция) ашылған. Мұнда дәрігерлер теориялық және Клиникалық дайындықтан өтетін болған. Клиника белгілі бір бағытта жұмыс істейтін ғылыми-зерттеу институты жанынан ашылады. Ғылыми-зерттеу институттары, жоғары медициналық оқу орындары, дәрігерлер білімін жетілдіру институттары көп жағдайда ірі қалалық (облысы, аймақтық, респ.) ауруханаларда орналасады да, онда емдеу, педогогикалық және ғылыми-зерттеу жұмыстары қатар жүргізіледі. Егер аурухана педогогикалық дәріс беру орны мақсатында және ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізетін орын ретінде пайдаланылса, онда оған “клиникалық аурухана” деген мәртебе беріледі. Дәрігерлер даярлау мақсатына сәйкес Клиникалар және клиникалық ауруханалар науқас адамдарды сырқат түріне қарай іріктеп, соған сәйкес емдеу жүргізеді. Клиникалық кафедра (бөлім, лаборатория) басшылары ғылыми-зерттеу жұмыстарына басшылық ете отырып, ұжымдағы аспиранттар, клиникалық ординаторлар және ғылыми қызметкерлердің қатысуымен бөлімдер мен лабораториялардың емдеу-диагностикалық қызметінің деңгейі мен сапасына жауап береді. Қазақстанда алғашқы Клиника 1925 ж. Қызылорда қ-нда Өлкелік санитариялық-бактериологиялық институт (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) жанынан ашылды. Кейін республикада медициналық жоғары оқу орындары, ғылыми-зерттеу институттары мен емдеу мекемелері көбейе түсті, осыған орай Клиника саны да артты Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Қызметкер

Қызметкер, жұмыскер — жұмысты еңбек шарты (келісімшарт) негізінде орындаушы, кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің ішкі еңбек тәртібіне бағынушы адам. Еңбек заңнамасына сәйкес азаматтық-құқықтық шарттардың кез келгені бойынша (мердігерлік шарт, тапсырма, авторлық шарт бойынша) жұмыс атқарушы адам қызметкер болып саналмайды. “Қызметкер” ұғымы еңбек заңнамасына 1992 ж. енгізілді, ол “жұмысшы және қызметші” деген ұғымды ауыстырды. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес әрбір қызметкердің: қауіпсіздік пен тазалық талаптарына сай келетін жұмыс жағдайына; жұмысқа байланысты денсаулығына зақым келтірілгені себепті шеккен зиянның өтелуіне; тең еңбек үшін ешқандай кемсітілмей және сыйақының заңмен белгіленген ең аз мөлшерінен төмен болмайтын мөлшерде сыйақы алуға; жұмыс уақытының шекті ұзақтығын белгілеумен, бірқатар кәсіптер мен жұмыстар үшін қысқартылған жұмыс күнімен, апта сайынғы демалыс күндерін, мереке күндерін, сондай-ақ жыл сайынғы ақы төленетін демалыстар берумен қамтамасыз етілген тынығуға; кәсіподақтарға бірігуге; жасына қарай, еңбек ету қабілетінен айрылғанда және басқа заңмен белгіленген жағдайларда әлеум. қамсыздандырылуға; өзінің еңбек құқықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар. Қызметкер өзінің еңбек міндеттемелерін адал орындауға, еңбек тәртібін сақтауға, кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің мүлкіне ұқыптылықпен қарауға, белгіленген еңбек нормаларын орындауға міндетті. Қызметкерлер мынадай түрлерге бөлінеді: ақы төленбейтін отбасылық қызметкерлер — туысқанның иелігіндегі жеке отбасылық кәсіпорында ақысыз жұмыс істейтін адам; жалданбалы қызметкерлер яки жалданып жұмыс істеушілер. Бұл қызметті орындау үшін қажетті негізгі қорлар, кейбір немесе барлық аспаптар, үй-жайлар олардың меншігіне жатпайды. Жалданбалы қызметкерлер кез келген меншік нысанындағы кәсіпорынның басшысымен еңбек қызметінің жағдайлары туралы жазбаша еңбек шартын, келісімшарт немесе ауызекі келісім жасасады, оны орындағаны үшін жалданушы белгіленген ақыны ақшалай немесе заттай алады. Кәсіпорындардың директорлары мен басқарушыларын қоса, ақы төленетін қызметке сайланған, тағайындалған немесе бекітілген адамдар жалданып жұмыс істеушілер деп саналады. Жалданбалы қызметкерлердің бұл санатына Қарулы күштерде, т. ж. әскерлерінде, мемл. қауіпсіздік және ішкі істер органдарында қызмет өткеріп жүргендер де жатады; тұрақты қызметкерлер — жасасылған еңбек шартына (келісімшартқа) сәйкес белгісіз мерзімге яки оның аяқталатын уақыты көрсетілмей қабылданған тізімдік құрамдағы адамдар; уақытша қызметкерлер — жұмысқа екі айдан аспайтын мерзімге, ал жұмыста уақытша жоқ, бірақ жұмыс орны сақталатын қызметкердің орнына төрт айға дейінгі мерзімге қабылданған жұмысшылар мен қызметшілер; штаттан тыс қызметкерлер — кәсіпорын, ұйым, мекеме үшін жұмысты штаттық (арнаулы) құрамға алынбай орындайтын адамдар. Дереккөздер
Қаламқарасу ауылдық округі

Қаламқарасу ауылдық округі – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қаламқарасу, Шұбалаң ауылдары кіреді. Орталығы – Қаламқарасу ауылы. Округ құрамында болған Жаңақұрылыс ауылы 2007 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 636 адамды құрады. Дереккөздер
Қарабатыр ауылдық округі

Қарабатыр ауылдық округі – Қостанай облысы Қамысты ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарабатыр ауылы кіреді. Орталығы – Қарабатыр ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1025 адамды құрады. Дереккөздер
Қарулы күштер тылы

Қарулы күштер тылы – әскерді тылмен және техникамен қамтамасыз етуге арналған күштер мен құралдар жүйесі. Ол ел экономикасы мен қарулы күштерді жалғастырушы буын қызметін де атқарады. Қарулы күштер тылы құрамына кіретін әскер бөлімдері мен мекемелері мынадай міндеттерді орындауы тиіс: қарулы күштер үшін қосымша материалдық құралдар ұстау және әскерді бекітілген норматив бойынша үздіксіз қамтамасыз етіп отыру; көлік құралдарын, байланыс жолдарын дайындауды, пайдалануды, техника бүркемелеу мен қалпына келтіруді ұйымдастыру; әскердің барлық түрлерінің жүріп-тұруын қамтамасыз ету; әскери техника мен адам күшін қалпына келтіру; авиация және флот күштері базасын ұстауға жағдай туғызу, жаралылар мен сырқаттанғандарға медициналық көмек көрсету; оларды көшіру мен емдеу, жұқпалы ауруларға қарсы алдын ала емдеу шараларын, санитарлық-гигиеналық және ветеринариялық іс-шараларды іске асыру; тұрмыстық-сауда орындарымен қамтамасыз ету, қаржы қорын ұйымдастыру, қарулы күштердің жауынгерлік қабілетін сақтауды қамтамасыз ету. Дереккөздер
Мантисса

Мантисса (латынша mantіssa — үстеме) — ондық логарифмнің бөлшек бөлігі. Логарифмдік таблицаларда келтірілген ондық логарифмдердің мантиссалары белгілі бір ондық таңбаға дейінгі дәлдікпен жуықтап есептеледі. N саны логарифмінің мантиссасы санды 10n-іне көбейткенде немесе бөлгенде (мұндағы n — бүтін сан) өзгермейді. Дереккөздер
Магниттілік өтімділік

Магниттілік өтімділік Магниттілік өтімділік — магниттік өріс (Н) әсер еткен кездегі ортаның магниттік индукциясының (В) өзгерісін сипаттайтын физикалық шама. Ол  таңбасымен белгіленеді. Изотропты орта үшін =В/0Н (бірліктердің халықаралық жүйесінде, мұндағы 0 — магниттік тұрақты), ал анизотропты кристалдарда Магниттілік өтімділік — тензор. Магниттілік өтімділік магнит алғырлықпен мына қатыс арқылы байланысады: *1+4 (бірліктердің СГС жүйесінде) немесе 1+ (бірліктердің халықаралық жүйесінде). Физикалық вакуум үшін 0 және 1, диамагнетиктер үшін 0 және >1. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Қызмет көрсету

Қызмет көрсету — заттық нысан сипатына ие болатын және тұтынылу құны еңбектің заттық өнімінен өзгеше түрде нақты еңбектің пайдалы нәтижесінен көрініс табатын арнайы еңбек өнімі. Дәрігер, мұғалім, актер, шаштараз, т.б. көрсететін қызмет осындай еңбек өніміне жатады. Олардың еңбегімен сатып алу және сату нысаны, тұтыну заты бола алатын бейзаттық нысандағы белгілі бір өнім өндіріледі. Алайда Қызмет көрсету ұрлана алмайды, бірақ оны өндіру мен тұтыну үдерісі уақыт жағынан үйлес келеді. Қызмет көрсету бейматериалдық (жаттықтырушылардың, заңгерлердің, актерлердің, банк қызметкерлерінің, т.б.) және материалдық Қызмет көрсету (тұрмыстық техниканы жөндеу, жеке тапсырыспен киім тігу, т.б.) түрлеріне бөлінеді. Материалдық Қызмет көрсету жағдайында материалдық зат өндіріс нәтижесі және тұтыну нысаны болып табылады. Қызмет көрсету аясының ілгерілеуі үшін іргелі негізі болып табылатын материалдық өндірістің дамуы, сондай-ақ Қызмет көрсету аясындағы еңбек бөлінісі Қызмет көрсету түрлерін кеңейте түседі. Қызмет көрсету мазмұнына қарай жеке адамға үйде Қызмет көрсету (аспаздар, үй қызметшілері, т.б.), жаңа бұйымдар жасайтын Қызмет көрсету (халықтың жеке тапсырыстары бойынша тұрғын үйлер салу, киім-кешекті не аяқ киімді жеке-дара тапсырыс бойынша тігу, т.б.), бұрын пайдаланылған тауарлардың тұтынылу қасиетін қалпына келтіру (тұрғын үйлерді, тұрмыстық техниканы, т.б. жөндеу), зияткерлік Қызмет көрсету (жаттықтырушылық, жарнама, т.б.), білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет аясындағы Қызмет көрсету, көлік, пошта телекоммуникация көрсететін қызмет, банктер мен сақтандыру қоғамдарының Қызмет көрсетуі, сауықтыру мекемелерінің, қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарының Қызмет көрсетуі түрлеріне жіктеледі. Тұтынушы үшін қоғамдық тұтыну қорларын бөлу тұрғысынан Қызмет көрсету ақылы (Қызмет көрсетуге тұтынушы ақы төлейтін) және ақысыз (бюджеттік қаражат есебінен көрсетілетін) Қызмет көрсету түрлеріне бөлінеді. Қызмет көрсету өндірістік қатынастардың сипатына қарай түрлі әлеум.-экон. нысанда болуы мүмкін. Тауар ретінде Қызмет көрсету екі жақты құрылымға ие болады: арнайы тұтыну құны (нақты еңбектің пайдалы нәтижесі) мен құн (Қызмет көрсетудегі қоғамдық қажетті еңбек) сипатында көрініс табады. Демек, Қызмет көрсету аясы өзінің тіршілік етуі мен дамуына қажетті қорды өзі ғана ұдайы өндіреді, ал осы аяға жұмсалған еңбек Қызмет көрсету өндірісіне қатысушылар табысының көзі болып табылады, бірақ ол материалдық өндірісте жасалған құнды Қызмет көрсету аясының пайдасына қайта бөлу нәтижесі болып табылмайды. Қоғамдық еңбек бөлінісі құрылымында Қызмет көрсету аясы экономиканың “бірінші” секторына жататын ауыл шаруашылығы мен “екінші” секторына жататын өнеркәсіптен өзгеше түрде заттай тауарлар сияқты жалпы ұлттық өнім мен ұлттық табыстың құрамына кіреді. Қоғамдық өндіріс жүйесіндегі Қызмет көрсету аясының үлесі елдің экон. дамуы деңгейінің өзіндік көрсеткіші болып табылады. Дереккөздер
Уәкіл

Уәкіл (араб. ҐұсӘ – 1. сенім жүктелген, уәкіл; 2. 1) агент; 2) көмекші, орынбасар) – басқа тұлғаның өкілі болып табылатын, қажет болса соның атынан әрекет етіп, дауыс беретін заңды немесе жеке тұлға. Сілтемелер
Магниттік полюс

.]] }||(2004) || (2005) Магниттік полюс Магниттік полюс — жер бетіндегі магниттік еңкеюі 90°-қа тең, бұрылу сызықтары (изогоналар), яғни магниттік меридиандары түйісетін нүктелер. Магниттік полюсті жер магнетизмін зерттеуге байланысты қарастырады. Магниттік полюстер географиялық полюстерге тақау орналасса да, олармен толық сәйкес келе бермейді. Магнит компастың тілі өзінің солтүстік Магниттік полюсімен солтүстік полюс бағытын (дәлірек айтқанда, солтүстік жарты шарда орналасқан жердің оңтүстік Магниттік полюсін), ал оңтүстік полюсімен оңтүстік полюс бағытын (жердің солтүстік Магниттік полюсін) көрсетеді. Дереккөздер de:Nordpol#Der magnetische Südpol pl:Biegun północny#Północny biegun magnetyczny
Кеңарал (Қостанай облысы)

Кеңарал — Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл, Қосарал ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Фёдоровка кентінен солтүстік-шығысқа қарай 80 км жерде, Үй өзенінің оң жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1634 адам (810 ер адам және 824 әйел адам) болса, 2009 жылы 982 адамды (482 ер адам және 500 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1929 жылы ауыл шаруашылығын ұйымдастыру кезінде Ленин атындағы кеңшардың «Живсектор» бөлімшесі ретінде қаланды. 1942 жылдан Кеңарал деп аталады. 1997 жылдан бастап кеңшар негізінде өндірістік кооперативтер мен шаруа (фермер) қожалықтары құрылды. Негізгі бағыты — егіншілік және сиыр өсіру. Кеңаралда май және кірпіш зауыты, ағаш өңдеу цехы, машина-трактор жөндеу шеберханасы, орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Уәкілетті банктер

Уәкілетті банктер * Қазақстан Республикасының Ұлттық банктің банк заңнамасында (Валюталық реттеу туралы ҚР заңы, 1-бап, 11-тармақ) көзделген шетел валютасымен операциялар жүргізуге лицензия алған, валюта операцияларын, соның ішінде клиенттердің тапсырмасы бойынша да операцияларды жүзеге асырушы банктер мен несие-қаржы ұйымдары; * Халықар. валюта-несие ұйымдарында өз елі үкіметінің мүдделерін білдіретін банктер; * Мемлекеттік, аймақтық жергілікті билік органдары тиісті бюджеттің кассалық атқарылуы, мемлекеттің, муниципалдық құралымдарының валюталық құндылықтары мен басқа да уақытша бос қаражатының сақталуы тапсырылған банктер. Дереккөздер
Қыз ойнақ

Қыз ойнақ — ұлттық ойын. Қыз ойнақ көбіне ши тарту, жүн сабау, киіз басу жұмыстары жасалған кеште өтеді, себебі мұндай іске жас қыз-келіншектер көптеп тартылады. Кеште ән салынады, домбыра шертіледі. “Кемпір мен шал”, “Бүркіт пен қоян”, “Қасқыр мен түлкі” тәрізді ойындар ойналады. Қыздың ұзатылар алдында ауыл жастарымен қоштасу ретінде өткізілетін ойын-сауық кеші де Қыз ойнақ деп аталады. Дереккөздер
Уәлаят

Уәлаят, уилаят – Шығыс елдерінде жиі кездесетін аймақтық-әкімшілік бөлік: * басқарма, басқару; *өлке, аймақ, облыс деген мағынада қолданылады. Ертеден тарихи жағынан қалыптасып, өз алдына жеке өмір сүрген әкімш.-аумақтық аймақты анықтау мақсатымен айтылады. Мысалы, Түркістан Уәлаяты, Дала Уәлаяты, т.б. Сілтемелер
Шалғын көбелегі

Шалғын көбелегі (Loxostege stіctіcalіs L.), қанкөбелек тұқымдасына жатады. Ол Қазақстанның батыс, шығыс, солтүстік және оңтүстік аймақтарында кең тараған. Қанаттарының өрісі 18 — 26 мм, алдыңғысы сұрғылт, қызыл қоңыр қара жолақты, ал артқы қанаттары қоңыр сұрғылт болып келеді. Топырақты паналап қыстап шығатын жұлдызқұрттары көп қоректі, көбінесе шырынды, жұмсақ жапырақты өсімдіктерге (қант қызылшасы, күнбағыс, бұршақ, жоңышқа, жүгері, картоп, көкөністер мен бақша өнімдері және жусан) көп зиян келтіреді. Ол көктемде қуыршақтанып, [[мамыр — маусым айларында көбелекке айналады. Шалғын көбелегінің өмірі 15 — 20 күнге созылады. Күресу шаралары: агротехникалық талаптарды қатаң сақтау және егістікті химиялық препараттармен өңдеу. Сілтемелер *Көбелек *Жәндік *Құмырсқа Дереккөздер
Қарулы қақтығыс

Қарулы қақтығыс – бір-біріне қарсы тұрған күштер арасындағы әскери қимылдар. Онда белгілі бір саяси, экономикалық, әскери, т.б. мақсаттарға жету үшін ұйымдасқан түрде қарулы соғыс құралдары қолданылады. Қарулы қақтығыс кезінде мемлекеттер әр түрлі мүдделерді көздейтін саяси күштер, әлеуметтік топтар арасындағы қарама-қайшылықтарды шешуді мақсат етеді. Әлеуметтік-саяси, ұлттық, діни, аймақтық және басқа негіздерде қарулы күреске, әскери жанжалға ұласып, адам шығындарына әкелуі мүмкін. Қарулы қақтығыс мемлекеттің қоғамдық-саяси дамуына кері әсер етіп, оның ішкі қауіпсіздігіне, саяси тұрақтылығына нұқсан келтіреді. Дереккөздер
Статут

Статут (; ) – Ұлыбритания парламенті және бірқатар ағылшын-саксондық құқық жүйесіндегі елдердің (Австралия, Канада, Үндістан, т.б.) жоғары өкілдік органы шығаратын заңнамалық акт. Бұл елдер заңды кең және тар мағынада түсінеді. Кең мағынада сот қорғауға тиісті кез келген жазылған-жазылмаған құқық нормасы заң болып танылады, тар мағынада парламент актісін заң деп санайды. Ұлыбританияда қауымдар палатасы мен лордтар палатасы қабылдап, мемлекет басшысы бекіткен заң жобасы (билл) статутқа айналады. Статут нормалары Статуттық құрастырықықты құрайды. Статуттық құқық ағылшын-саксон құқық жүйесіндегі елдерде жалпы құқық жүйесімен қатар қызмет етеді. Дереккөздер