kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тақтұяқтылар

Тақтұяқтылар - сүтқоректілер отряды. Тақтұяқтылардың үшінші саусағы жақсы жетілген, ірі тұяқтылар. Баска саусақтары нашар жетілген немесе редукцияланған. Ертеде тақтұяқтылар өте көп болғанымен, қазір олардың бірден-бірін айқын ажыратуға болатын үш бұтағы ғана: # Тапирлар , # Мүйізтұмсықтар және # Жылқылар сақталған. Тапирлар тұқымдасының алдыңғы аяғы төрт саусақты, арткы аяғы үш саусақты болатын ірі жануарлар жатады. Тапирлар тұқымдасының мұрны жоғарғы ерінімен бірігіп, қысқа тұмсыққа айналған. Терісі кысқа түбітпен жабылған, құйрығы қысқа болады. Қазір бұлардың бес түрі белгілі. Олардың төрт түрі Оңтүстік Америкада және бір түрі — Оңтүстік шығыс Азияда тіршілік етеді. Батпақты тоғайларды мекендейді. Тапирлар су жағасындағы, судағы су өсім-діктерімен қоректенеді. Іңір немесе түн жануары. Мүйіз тұмсықтылар - өте сирек кездесетін жануарлар. Осы заманда тіршілік ететіндерінің алдыңғы және артқы аяқтары үш сау-сақты болады. Ерте заманда тіршілік еткендерінің бірқатарының аяқтары төрт саусақты болған. Терісі жалаңаш, маңдай және мұрын сүйегінің үстінде бір немесе екі эпидермис қабатынан пайда болған мүйізі болады. Шошақ тістері жойылған. Тропиктік Африка мен Оңтүстік Азияда бірнеше түрі кездеседі. Мысалы, үнді мүйізтұмсығы және ерінді Африка мүйіз тұмсығы шөптесін ірі бұта және орманды жерлерді мекендейді. Өсімдікпен қоректенеді. Мұз дәуірінде мүйіз тұмсықтар Еуропа мен Сибирьде мекендеген. Бізде мамонттар мен бір заманда тіршілік еткен 5 тұмсықтардың қазба қалдықтары табылған: * †Rhinoceros hemitoxhus * †Rhinoceros leptorhinus, Cuv. * †Rhinoceros megarhinus * †Rhinoceros philippinensis * †Rhinoceros sinensis Жылқылар тұқымдасы жануарларының үшінші саусағы жақсы дамып, екінші, төртінші саусағы терінің астында жататын кішкене шаша немесе шабақ сүйекке айналған. Жылқылардың ұзын құйрығы және өскелең түгі болады. Олардың осы кезде үш туысы белгілі. Зебра немесе жолақты ат Африкадағы саваннада тараған. Оның құйрығының ұшында ғана қылы болады. Есектердің түсі біркелкі, құйрығы зебрлердің құйрығындай болады. Жабайы есектер Солтүстік-Шығыс Африкада, Алдыңғы, Ортаңғы және Орталық Азияда тараған. Бізде Түркменияның оңтүстігінде кездеседі, ол жерде оларды өсіретін арнаулы қорық ұйымдастырылған. Дереккөздер
Тақырып

Тақырып (Заголовок; header) * программаның, құрылғы драйверінің және т.б. басында орналасатын параметрлер блогы. Ақпараттың негізгі бөлігіне дейін орналасқан құжаттың басқарушы бөлігі; * құжатгың бастапқы бөлігі; мәліметтерді жеткізу желілерінде — берілетін хабардың арнайы басқарушы символынан кейін орналастырылатын және адрес ретінде пайдаланылатын символдар тізбегі; * Windows жүйесіндегі мәтіндерде — құжат беттерінің жоғарғы жағына орналасқан колонтитул ол тарау, тақырып аттарын немесе бет нөмірлерін көрсетіп, сол құжаттың барлық беттеріне орналасады; * терезенің, диалогтық терезенің немесе аспаптар тақтасының жоғарғы бөлігіндегі көк немесе басқа түсті көлденең белдеу. Мұнда программаның, соған жалғасып құжаттың атаулары бейнеленеді. Блок тақырыбы Блок тақырыбы (Заголовок блока; block header) — блоктың басында орналасып, ол жайлы мәліметтер беретін және операциялық жүйеде қолданылатын арнайы жазба. Мысалы, блок тақырыбында оған кіретін логикалық жазбалар саны көрсетілуі мүмкін. Бөлім тақырыбы Бөлім тақырыбы (Заголовок раздела; division header) — программалау тілдерінде — программа бөліктерінің басын көрсететін сөйлем. Пакет тақырыбы Пакет тақырыбы (Заголовок пакета; batch header) — пакеттің құрылымы жайлы мәліметтен тұратын оның бірінші элемент! Программа тақырыбы Программа тақырыбы (Заголовок програм¬мы; program header) — программаның жүктелу форматының алғашқы адрестерінде орналасқан және осы программаны басқаруға қажетті қызметші мәліметтерді анықтайды. Дереккөздер
Талғар ауданы

Талғар ауданы – Алматы облысының оңтүстігінде орналасқан әкімшілік бөлік. 1969 жылы құрылған. Орталығы – Талғар қаласы. Географиялық орны Солтүстігінде Қонаев қаласымен, шығысында Еңбекшіқазақ ауданымен, батысында Іле, Қарасай аудандарымен және Алатау, Алматы қалаларымен, оңтүстігінде Кеген ауданымен шектеседі. Аудан Іле Алатауының солтүстік баурайында орналасқан. Аймақтың климаты шұғыл континенталды, жазы ыстық және қысы суық. Топырақтары негізінен қара каштан, олар оңтүстік бөлігінде қара топырақтармен алмастырылған. Аудан жерінде мұздықтардан бастап жартылай шөлді аймақтарға дейінгі ландшафттар қалыптасқан. Пайдалы қазбалардан тас, гранит, құм, қиыршық тас және саз кен орындары бар. Облыс аумағында ерекше қорғалатын Алматы ұлттық қорығы, Іле Алатауы ұлттық паркінің бөлігі бар. Халқы Аудан халқының саны 196 567 адам (2019), ұлттық құрамы: қазақтар (63,77%), орыстар (18,25%), ұйғырлар (9,69%), түріктер (2,57%), әзербайжандар (1,60%), күрдтер (0,77%), татарлар (0,56%), корейлер (0,44%), немістер (0,42%), өзбектер (0,36%), гректер (0,30%), украиндар (0,20%), қырғыздар (0,18%), поляктар (0,12%), шешендер (0,13%), дүңгендер (0,02%), беларустар (0,03%), басқалары (0,59%). Әкімшілік бөлінісі 46 елді мекен 1 қалалық әкімдік және 10 ауылдық округке біріктірілген: Туризм нысандары Алматы ұлттық қорығы, Талғар шыңы (5017м), Нұрсұлтан шыңы (4376м), Молодежный шыңы (4147м), Амангелді шыңы (3970м). Спорттық шыңдалу нысандары * Табаған спорт және демалыс жүйесі. * Ақбұлақ кешені - Қазақстан ұлттық бокс, футбол жастар құрамасы, алматылық Алматы хоккей клубы, биатлоншылар жаттығатын, жарысатын кешенді орын. Дереккөздер
Талғар спирт зауыты

Талғар спирт зауыты - Талғар ауданындағы байырғы кәсіпорындардың 6ipi. 1866 ж. құрылған. Кеңес өкіметі тұсында бірнеше рет (1928-30, 1948-50, 1958-64) қайта ұлғайтылып, жаңа техникамен жарақтандырылды. 1971-75 ж. зауытта спирт өндірудің жылдық қуаты 180 мың далга көбейтілген. Қазір зауыттың өндірістік қуаты жылына 600 мың дал. Дереккөздер
Талғар шыңы

Талғар шыңы — Қазақстанда, Алматы облысында орналасқан. Орташа биіктігі – 4973 метр. Максималды биіктігі – 5017 метрге жетеді. Географиялық орны Талғар шыңы Солтүстік Тәңір тауларының Іле Алатауы тізбегінде, Алматы қорығында орналасқан, оның Алматы қаласынан байқауға болады. Жыл бойы шыңда қар мен мұздықтар еріп болмайды. Алғашқы рет 1938 жылы Сталинск (қазіргі Новокузнецк) қаласының альпинистері Л. Кутухтин, Макатров, И. Кропотовтар осы шыңға шыққан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.mountain.ru/article/article_display1.php?article_id345&code1 Mountain.ru метериалдар] * [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/tourism/tur_service/nekhoroshev/rus/talgar.htm Шыңына шығу] * [http://issyk.info/fotoalbom/displayimage.php?pid2232&fullsize1 Есік қаласынан көретін шыңы]
Талдықорған Қорғасынды Аккумулятор Зауыты

Талдықорған Қорғасынды Аккумулятор Зауыты– аккумулятор, ортақ қақпақты моноблоктар, мотоцикл батареяларын өндіретін кәсіпорын. 1975 ж. іске қосылған. КамАЗ автомобиліне арналған 6 СТ-19А батареясын құрастыратын желі жұмыс істеді. Дереккөздер
Гүлжан Ізімқызы Талпақова

Гүлжан Ізімқызы Талпақова (12 қыркүйек, 1948 жыл, Атырау, Гурьев облысы, Қазақ КСР) - биші, Қазақстан халық әртісі (1981). Өмірбаяны * 1967 ж. Алматы эстрада-цирк өнері студиясы (Ш.Жиенқұлованың халық биі класы бойынша) бітірген. * 1977-79 ж. Мәскеу эстрада студиясында тәжірибе жинақтаудан өтті. * Шығармашылық жолын "Қазақконцертте" (1967 - 69) бастайды. * 1969-73 ж. "Гүлдер" ансамблінде қызмет етті. * 1973 жылдан "Қазақконцерттің" биші-артисі. Сахнадағы өнері Талпақова дүние жұзі халықтарының көпшілігінің билерін үйреніп, қазақ сахнасына шығарды. Оның репертуарында қазақтың "Айжан қыз", "Қос Алқа", "Алмас қырғауыл", өзбектің "Хорезм биі" және ұйғыр, корей, вьетнам, моңғол, үнді, мысыр, малай, т.б. халықтардың ұлттық билері бар. Гастрольдік сапарлары Гастрольдік сапармен Болгарияда, Германияда (1968), Моңғолияда (1973, 1975, 1977), Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде (Бирма, Малайзия, Сингапур, Шри-Ланка - 1973, 1974), Үндістанда, Жапонияда, Иранда, Таиландта (1975), Финляндияда (1977), АҚШ-та (1981), т.б. елдерде болды. Жетістіктері * 1968 ж. София қаласында өткен Жастар мен студенттердің дүниежүзілік фестивалінің лауреаты. Дереккөздер
Тамды 1

Тамды 1 – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археологиялық ескерткіш, орта ғасырдағы қала. Географиялық орны Талас ауданы Қаратау қаласының батыс жағында, Тамды өзенінің оң жағалауында орналасқан. Кезеңі VІ-VІІІ ғасырлар. Тарихи деректер Ескі қала атауын өзі жағалауында орналасқан аттас өзеннен алады. Қаланың бой көтеруі б.з. VІ-VІІІ ғасырлар. Тұрік қағанаты дәуіріне сай келеді, кейінгі ғасырларда қала құлдырап, моңғол мерзімінен кейін өз өмірін тоқтатты. Кейбір жазба көздеріндегі ескі қаланың орны ежелгі Берукент (Паркент) қаласымен байланыстырылады. Тамды – Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан орта ғасырлық ескі қала орындарының бірі, бұл Ираннан, Қытайдан, Согдианнан, Византиядан және Парсыдан табылған, сонымен қатар, жергілікті өндірістен шыққан суармалы және суарылмайтын керамикадан жасалған олжалармен расталады. Ескі қаланың орны жердің төрт бұрышына бағдарланған, ескі жоспары бойынша екі қабатты тікбұрышты төмпешік түрінде болып келеді. Төмпешік мұнара іздері бар үйінді топырақпен қоршалған. Қимасында тақтатастан жасалған қабырға қаланы қоршап тұрған, өзенге келіп қабысатын солтүстік бөлігінде ғана қоршау болмаған. Шахристан да кішігірім үйінді топырақпен қоршалған. Қазіргі уақытта қорған дуалының оңтүстік бөлігі мен қамал бөлігі бұзылған. Қамалға дәл солай төмен үйінді топырақпен қоршалған шахристан келіп қабысады. Бір кездері ескі қала ежелгі керуен жолында маңызды рөл атқарған, ал қазір 6елгілі туристтік пункттердің бірі болып табылады. Зерттелуі 1941 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов, Д.И. Лобас) зерттеген. Сипаты Қала орнының биіктігі 1 м, аумағы оңтүстігі 300 м, солтүстігі 285 м тікбұрышты төбе. Онда қорған қалдықтары мен мұнаралары жартылай дуал сақталған. Қазба барысында табылған саз балшықтан жасалған ыдыстарға қарағанда қаланы тұрғындар 6-13 ғасырларда мекен еткен. Дереккөздер
Тамды 2 Обасы

Тамды 2 Обасы – топырақ пен тасты үйінділерден тұратын 39 оба. Географиялық орны Жамбыл облысы Талас ауданы Тамды ауылының оңтүстігіне қарай 1,5 км жерде, Тамды өзені бойында орналасқан. Зерттелуі 1941 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Л.Я. Маловицкая), 1949-50 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1962 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Сипаты Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеле жатқан бұл оба үйінділерінің диаметрі 18–30 м, биіктігі 0,3–3 м. Үйінді шеттерінде немесе үстінде дөңгелек тас қоршаулар салынған. Қабір шұңқырының оңтүстік бөлігіне, төсенішке жатқызылған адам мәйіттерінің бастары солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қаратылған. Мүрдені заттармен бірге жерлеген соң қабір үстін ағаш жабындылармен жауып, үйіндісін тұрғызған. Алынған бұйымдарға қарағанда мұнда б.з.б 3-1 ғасырларда өмір сүрген қаңлы, үйсін тайпаларының өкілі жерленген. Дереккөздер
Тамыз бүлігі

Тамыз бүлігі , кейде Тамыз төңкерісі — Кеңес Одағы Коммунистік партиясының жақтастары ұйымдастырған, КСРО президенті Михаил Горбачёвті биліктен құлату және КСРО мемлекетін сақтап қалу мақсатымен ұйымдастырылған сәтсіз төңкеріс. Төңкеріс жетекшілері жоғары әскери және азаматтық шенеуніктерден, соның ішінде КСРО вице-президенті Геннадий Янаевтан тұрды, олар бірге Төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитетті (ТЖМК, ) құрған. Төңкеріс жасау Горбачёвтың Қырымдағы демалысы кезінде орындалған және сәтсіз аяқталды, көптеген бақылаушылар бұл оқиғаны КСРО ыдырауын одан әрі жылдамдатты деп санайды. Дереккөздер
Тандыр

Тандыр — тандыр нан пісіруге арналған пеш. Биіктігі 80–100 см, түбі жалпақ, ауыз жағын тарлау етіп, кірпіштен күмбездеп қалайды. Ішкі бетін жүн, тұз қосып сүтке иленген сағыз топырақпен сылайды. Тандырды қурай, бұта, бұтақпен қыздырады. Галерея
Тантал

Тантал (; Та) — элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы хим. элемент, ат. н. 73, ат. м. 180,948. Ауыр, қиын балқитын, көкшіл ашық сұр металл. Тығызд. 16,6 г/см³, балқу t 2014 °С, қайнау t 5500 °С. Табиғатта ниобиймен (Nb) бірге кездеседі. Тарихы Танталды 1802 жылы швед химигі А.Г.Экеберг Финляндия мен Швецияда табылған екі минералдан ашты. Алайда оны таза күйінде оқшаулау мүмкін болмады. Бұл элементті алудың қиындығына байланысты ежелгі грек мифологиясының кейіпкері Танталдың атымен аталған. Кейіннен тантал мен «колумбий» (ниобий) бірдей деп саналды. Тек 1844 жылы неміс химигі Генрих Роуз колумбит-танталит минералының құрамында екі түрлі элемент – ниобий мен тантал бар екенін дәлелдеді. Пластикалық металдық танталды алғаш рет 1903 жылы неміс ғалымы В.Болтон алды. Танталдың алғашқы өнеркәсіптік басы 1922 жылы алынды, ал ол сіріңке басынан аспады. Содан кейін элемент ағымдағы түзеткіштер мен радио түтіктерде қолданыла бастады. Танталдың белсенді өндірісі Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында басталды. Табиғатта кездесуі Тантал жер қыртысында өте сирек кездесетін металл, шамамен 0,0002%.Танталдың кен орындары жердің әртүрлі орындарында кездеседі, көбінесе Францияда, Мысырда, Тайландта, Қытайда. Физикалық қасиеттер Танталда балқу температурасы үлкен болады, тағыда тантал өте қатты металл болып саналады. Изотоптар Танталда 155-ден 190-ға дейін изотоптары болады.Бірақ табиғатта 181-тантал және 181m-тантал кездеседі. Қолданылуы * Үлкен температураларға төзімді қорытпалар жасау; * Электрондық катодтар өндіру; * Рентген құбырлары үшін аноднық нысаналар жасау; * Коррозияға шыдайтын аппаратура жасау; * Ядролық-энергетикалық системалар үшін жылу алмастырғыштар;
Таң

Таң — Семей губаткомы, РК (б) П губкомы мен кәсіподақ к-тінің 1925 жылдың наурыз - маусым айлары аралығында шыққан журналы. 4 саны жарық көрген. М. Әуезовтің журнал ісіне белсене араласуымен ол жинаған «Абайдың басылмаған сөздері» (Әбдірахман деген баласы өлгенде Абайдың жоқтап айтқан өлеңдері, 1925, №1), «Абайдың кейбір оспақ өлеңдері» (Афоризмдері, 1925, №1), «Абайдың басылмаған қара сөздерінен» (Үшінші, Тоғызыншы сөздері, 1925, №2), «Абайдың жарияланбаған өлеңдері» (Оспан өлгенде айтқан, «Таң», 1925, №2), «Көз жұмғанша дүниеден иманын айтып кеткені-ай» (Әбдірахман өлгенде шығарған бір өлеңі, 1925, №2), «Абайдың басылмаған өлеңдері» (Әбдірахманға айтқан тағы бір жоқтауы, 1925, №3), «Абайдың өз тұсындағы замандасы Абыралы деген кісіге айтқан өлеңінен» (Абыралы атты өлеңінен, 1925, №3), «Абайдың қарасөздерінен» (21 сөзі, 1925, №4), «Әбдірахманның келіншегі Мағрипа деген келініне Абайдың айтқан сөзі» (Өлең, 1925, №4) жариялаған. Дереккөздер
Тапсырыс

Тапсырыс (бизнес)– 1. Сатып алушы сатушымен мәміле жасап, шарттарға сәйкес алдын ала келісілген тауарларды жеткізуді көздейтін құжат. 2. Импорттаушының нақты жағдайда мәміле жасау туралы ұсынысы көрсетілген коммерциялық құжат. 3. Клиенттің биржада белгілі бір тауарды сатып алу ниеті туралы делдалға қуаттау ретінде жөнелтетін құжаты. Дереккөздер
Бейімбет Майлин ауданы

Бейімбет Майлин ауданы (2019 жылғы 24 маусымына дейін Таран ауданы) — Қостанай облысының солтүстік-батысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1936 жылы құрылған. Жер аумағы 7,6 мың км². Орталығы — Әйет ауылы. Аудан жазушы және ақын Бейімбет Майлин құрметіне аталған. Географиялық орны Бейбімбет Майлин ауданы шығысында Әулиекөл, батысында Денисов, оңтүстік-батысында Қамысты, солтүстігінде Фёдоров, Қостанай аудандарымен және Ресеймен шектеседі. Аудан жері негізінен жазық. Халқы Тұрғындар саны – 24 853 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 27,41%, орыстар – 43,49%, украиндар – 12,80%, немістер – 7,81%, беларустар – 2,69%, татарлар – 1,85%, әзербайжандар – 0,93%, башқұрттар – 0,48%, армяндар – 0,43%, молдовандар – 0,36%, мордвалар – 0,26%, удмурттар – 0,25%, басқа ұлт өкілдері – 0,24%. Әкімшілік бөлінісі 34 елді мекен 1 кенттік әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген: Дереккөздер
Тарантас

Тарантас– адам тасуға арналған жеңіл арба. Қорапты және жадағай арба деп аталатын екі түрі бар. Төрт дөңгелекті, екі тертелі болады. Көбіне бір ат жегіледі. Тарантастардың рессорлы, рессорсыз, атқосшысы отыратын ашық қорапты немесе төбесі жеке жабылған күймелі түрлері болады. Үлкен тарантаста әдетте төрт адам екі-екіден қарама-қарсы отырады. XIX-ғасырдың екінші жартысында тарантас деп жолаушы тасуға арналған артқы және алдыңғы доңғалақтарының арасы алшақ, рамасы ұзын екі сырық түрінде жасалған, адам отыратын қорабы орта тұсына орналасқан арбаны атайтын болған. Дереккөздер
Тариф

Тариф(арабша tarіf – түсіндіру, анықтау) – коммуналдық және тұрмыстық қызмет көрсетуші мемлекеттік мекемелердің фирмаларға және халыққа көрсететін түрлі қызметтері үшін ақы төлеу ставкаларының жүйесі. Тарифке қызметтердің өзіндік құны мен есептік пайда кіреді. Дереккөздер
Тарих және этнология институты

Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты – Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитетіне қарасты ғылыми-зерттеу институты. Институт 1945 жылы құрылған болатын. 1991 жылға дейін Тарих, археология және этнография институты деп аталып келді, бірақ 1991 жылы институт құрамынан археология бөлімі бөлініп шықты. Археология институтына тарих және этнография институтының дамуына орасан зор үлес қосқан қазақтың көрнекті ғалымы Әлкей Марғұлан есімі берілді. Институт тарихы Институт басшылары * Әлкей Марғұлан Институттың әйгілі қызметкерлері Тағы қараңыз * Археология институты Дереккөздер
Тарих-и Қыпшақи

Тарих-и Қыпшақи, «Тарих-и Кипчак-хани», «Тарих-и Кыпчак» – 15 – 18 ғасырларда қазақ даласында болған оқиғаларды баяндайтын тарихи шығарма. Оның авторы – Қыпшақ хан, әдетте оны Ходжамкули-бек Балхи деп атаған. Еңбек кіріспе мен 9 тараудан (кейбір деректерде 5 тараудан) және қорытындыдан тұрған. Онда бұған дейінгі деректерде қамтылмаған Қазақ хандығының ертедегі тарихы баяндалады. «Тарих-и Қыпшақи» тек қолжазба күйінде сақталған. Оның жекелеген үзінділері «15 – 18 ғасырлардағы Қазақ хандығының тарихы туралы материалдар» атты еңбекте жарияланды. «Тарих-и Қыпшақидың» В.Г. Тизенгаузен аударған тараулары жарық көрген жоқ. Ол қазір Шығыс зерттеушілерінің архивінде сақтаулы. Әдебиет: Тагирджанов А., Описание таджикских и персидских рукописей, Л., 1962; Материалы по истории казахских ханств XV – XVІІІ веков, А.-А., 1969. Сілтемелер
Тарсатөбе

Тарсатөбе – ежелгі мекен орны. Географиялық орны Түркістан облысы Созақ ауданы Созақ ауылының солтүстік-батыс шетінде орналасқан. Зерттелуі 1946 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан), 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Сипаты Тарсатөбе тік төрт бұрышты, екі сатылы, аумақты алаң. Төбе биіктігі 12 м. Төменгі алаңның ені 65 м, ұзындығы 170 м, айнала бекініс іргелерімен қоршалған. Қазба жұмыстары барысында көптеген қарапайым қыш ыдыстар табылған. Ең көне түрлері – тұтқалары қой бейнесінде жасалған ыдыстар. 6–8 ғасырларға тән ыдыстар ішінде оғыз тайпалары мәдениетін сипаттайтын белгілер кездеседі. Тұрғындары мал өсірумен, аңшылықпен және егіншілік кәсіптермен шұғылданған. Тұрғын үй және басқа да әлеуметтік құрылыс нысандарына күйдірілген кірпіш пайдаланған. Археологиялық қазба нәтижесінде табылған заттарға қарағанда Тарсатөбеде б.з.б. 3 ғасыр – б.з. 9 ғасыр аралығында өмір сүрген. Дереккөздер
Тархан

Тархан– 1) әскери атақ. Түркі-моңғол халықтарында Тархан атауы өте ертеде пайда болып ақсүйектерге, әскери адамдарға берілген. Бұл дәрежесі жағынан ханнан кейінгі екінші дәрежелі ақсүйектер. Батырлар да ерекше әскери еңбегі үшін Тархан лауазымын алғаннан кейін салық жинау құқығын иеленген. Қала, уәлаяттарға әкімдікке тағайындалған. Шыңғыс хан атақты әскербасыларға Тархан атағын берген. Олар бас киімдеріне қауырсын (“қылшан тағушылар”) таққан. Шыңғыс хан Тархан, нояндарға ұлыстарды меншікке беріп, Тархан дәрежесін алғандарды 9 жазадан босатқан. Ресей патшасы да көшпелілердің көне дәстүрі бойынша көрсеткен қызметі үшін қазақ батырларына (мысалы, Есет, Жәнібек тархан) Тархан атағын берген. 2) Ресей өкіметінің Кавказ, Орта Азия, Қырым хандықтарынан шыққан әйгілі адамдарға берген атағы. Тархан атанғандар алым-салықтан босатылған болатын. Дереккөздер Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Тархан грамоталары

Тархан грамоталары – ақсүйектердің артықшылығын көрсететін арнайы құжат. Алтын Орда хандары қоластындағы ықпалды шонжарларды өздеріне тарту үшін Тархан грамоталарын таратқан. Кейін Тархан грамоталарын Қырым, Қазан, Орта Азия хандықтарының билеушілері де кеңінен қолданды. Ресей тарихында Тархан грамоталарына ие болған адамдарды және оның қарауындағыларды негізгі салықтан босату мақсатында қолданылды. Ресейде Тархан грамоталарын беру 1506 жылы тоқтатылды. Қырым хандығы да 18 ғасырдың басында жойылды. Еділ өңірінде тархандық лауазым 19 ғасырдың 2-жартысына дейін сақталды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Тасбөгет

Тасбөгет — Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты кент (1948 жылдан), Тасбөгет кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Қызылорда қаласының оңтүстік-шығыс іргесінде, Сырдария өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 16922 адам (8896 ер адам және 8026 әйел адам) болса, 2009 жылы 18875 адамды (9437 ер адам және 9438 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1946 жылы осы жердегі ежелгі Қатынкөл және Тасарық ауылдары орнында Қызылорда су торабын салуға байланысты қаланған. 1956 жылы кент жанына Сырдария су бөгеті салынды. 1959 – 97 жылдары Сырдария ауданы орталығы болды. 1997 жылы Сырдария мен Тереңөзек аудандары қосылды да аудан орталығы Тереңөзек кентіне ауыстырылды. 1997 жылдан Тасбөгет Қызылорда қалалық әкімдігі құрамында. Кәсіпорындары Бұрынғы кәсіпорындар мен мекемелер, т.б. ұйымдар жекешелендіріліп, олардың негізінде “КЭЦ”, “КРМТЦ”, т.б. АҚ-тарға және ЖШС-ларға біріктірілді. Тасбөгетте Қызылорда қаласының бірнеше кәсіпорындары мен өнеркәсіп салаларының бөлімшелері, базалары орналасқан. Инфрақұрылымы Тасбөгетте 3 орта, 1 орталау мектеп, кәсіптік-техникалық мектеп, спорт және музыка мектептері, аурухана мен емхана, дәріханалар, спорттық кешендер, мешіттер, сауда орталығы, қонақ үйлер, т.б. әлеуметтік-мәдени нысандар жұмыс істейді. Кент жанынан (6 км) Орынбор-Ташкент темір жолы және Шымкент – Қызылорда – Ақтөбе автомагистралі өтеді. Дереккөздер
Тасқайнар флюорит кендері

Тасқайнар Флюорит Кендері– Жамбыл облысы Отар ст-ның оңтүстік-батысында орналасқан. 1963 ж. ашылған. Тасқайнар Флюорит Кендерін Оңтүстік Тасқайнар, Шығыс Тасқайнар, Аралық Тасқайнар, Өрікті, Ырғайты деп аталатын кендер құрайды. Олар Бесмойнақ синклиналдық белдемінің солтүстік-батыс бөлігі ернеуінің солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс және меридиандық жарылыстарының қиылысқан жерінен орын алады. Флюорит ордовик пен карбонның арасындағы женттастарда шоғырланған. Т. ф. к-нің алғашқы үшеуінде жайпақ күмбезді кентас денелері солтүстік-батысқа бағытталып, ұзындығы 600 – 1200 м, ені 70 – 550 м, қалыңд. 2 – 43,7 м, флюоритінің орташа мөлшілері 30 – 34%, ал соңғы екеуіндегі линза пішінді кентас денелері солт.-батыс және меридиандық бағытта созылып, 100 – 180 м тереңдікте және қалыңд. 0,75 – 18,6 м болып келеді. Кендерінің жаралуы герцин кезеңінің аяғындағы магматизм құбылысымен байланысты.Флюорит флотациялық әдіспен байытылады. Дереккөздер
Тасқора алтын кен орны

Тасқора алтын кен орны – Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Кен орны 1965 жылы ашылып, барлау жұмыстары 1966-1974 жылдары жүргізілген. Минералдары Кен минералдары: пирит, сфалерит, халькопирит, молибденит, галенит, саф алтын, магнетит, алтаит, лимонит, гематит. Өндірістік металдар: алтын, күміс. Дереккөздер
Тасөткел бөгені

‎ Тасөткел бөгені — Жамбыл облысы Шу ауданы жерінде, Ақсу өзенінің Шуға құйылатын тұсында орналасқан. 1963 жылы іске қосылып, 1974 жылы қайта жөнделген. Гидрологиялық сипаты Ауданы 78 км 2 , ұзындығы 18 км, енді жері 8,5 км, орташа тереңдегі 8,0 м, ең терең жері 31,0 м. Шарасы толған кездегі мөлшері 620 млн м 3 . Су жиналатын алабы 27 мың км 2 . Бөген арқылы аудан шаруашылықтарының 42,1 мың га жері суарылады. Бөген Қазақстанның маңызды мелиорациялық құрылыстарының бірі. Дереккөздер
Таспа

Таспа (Таспашөп, Сеңгірлек, – бұршақ тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін, бұта, бұташық өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында тараған 3 мыңға жуық түрі бар. Бұдан малдың жеуіне жарайтындары — 70 шамалы. Соның ішіндегі бастылары: ақбас жоңышқа, қоңырау, тарбақ, ақтаспа, арам жоңышқа, сиыр жоңышка, түлкімасақ, ақшатай, сортаспа, кендірмасақ, таутаспа, сұлы масақ, қасқыр масақ, тарбақай, леман, жіп таспа, сабын таспа, ақ тікен, ала таспа, май таспа және тағы басқалар. Қазақстанның барлық өңірінде кездесетін 314 түрі белгілі. Қазақстанда Таспаның 75 түрі эндемиктер, 11 түрі өте сирек кездеседі, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Шалғынды далада, шөлді жерлерде, қиыршық тасты тау баурайында, құлама топырақ шөгіндісінде өседі. Биіктігі 15 – 100 см, сабағы түзу, түкті. Жапырағы сыңар қауырсын пішіндес. Тостағанша жапырақшалары түтік не қоңырау тәрізді. Гүлі сары, қызыл, ақ, кейде сарғыш түсті, олар шашақ, көбінесе масақ немесе шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамызда гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – бұршақ, екі, кейде бір ұялы. Таспаның көпшілік түрі – мал азықтық және дәрілік өсімдіктер, біраз түрі қолдан егіледі. Құрамында алкалоид, глюкозид не сапонин болады, улы түрлері де бар. Геодезияда – сызықтың ұзындығын тұрған орнында өлшеуге арналған геодезиялық аспап. Таспаны болаттан немесе ені 15 – 20 мм, қалыңд. 0,3 – 0,4 мм және ұзындығы 20 – 50 м, кейде 100 м-ге дейін жететін инвардан жасайды. Өлшеу дәлдігі жер бетінде тікелей бөлу кезінде 1:1000-нан 1:3000-ға дейін, өлшеудің басқа әдістерінде 1:20000 және одан жоғары болады. Дереккөздер
Тастөбе

Тастөбе сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: Елді мекен * Тастөбе — Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Көлқайнар ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Тастөбе — Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл, Тастөбе ауылдық округі орталығы. Көне қалалар * Тастөбе — Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы Тастөбе ауылының маңындағы көне қала орыны. * Тастөбе — Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Ақшолақ темір жол бекеті маңындағы көне қорған. * Тастөбе — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ынталы ауылы маңындағы көне қала орыны. Басқа * Тастөбе шайқасы — Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің ақырғы шайқасы өткен жер.
Тастөбе (қорған)

Тастөбе қорғаны – б.з.б. 3 – 2 ғасырлар ескерткіші. Географиялық орны Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Ақшолақ бекетінен оңтүстікке қарай 5,5 км жерде орналасқан. Зерттелуі, сипаты 1940 жылы Геромин Пацевич, 1946 – 48 жылы Н.Ф. Федин зерттеген. Сыртқы көрінісі төрт бұрышты, аумағы 45 м, биіктігі 2 м жер дуалмен қоршалған. Оңтүстігінде үш мұнараның орны сақталған, биіктігі 3 м. Қазба барысында керсендер, күбі көзелер, жайпақ табақтар, тостағанға ұқсас ыдыстар, мойны тар құмандар табылған. Тұрғындары негізінен мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысқан. Дереккөздер
Василий Никитич Татищев

Василий Никитич Татищев (19 сәуір 1686, Псков – 15 шілде 1750) – Ресейдің саяси қайраткері, тарихшы. Түркі текті помещик отбасында дүниеге келген. Мәскеудегі артиллерия мектебін бітірген. Өмірбаяны * Солтүстік соғысына (1700 – 21) қатысып, Петр I-нің түрлі әскери, дипломаттық тапсырмаларын орындады. * 1720 – 22, 1734 – 37 жылдарда Оралдағы қазына заттарын басқарды, Екатеринбург қ-ның негізін қалады. * Татищев 1738 – 41 ж. Орынбор экспедициясын басқарып, қазақ билеушілерімен (Әбілқайыр, Абылай, т.б.) тікелей байланыс орнатты. * 1741 – 45 ж. Астраханның губернаторы болды. * Татищев орыс тарихын зерттеуші және географ ретінде танылды. Ол орыс және шетел деректері негізінде “Ерте заманнан бергі Ресей тарихы” атты еңбек жазды. Бұл еңбек 19 ғ-дың 1-жартысына дейінгі аралықта 5 рет жарық көрді. Татищевтің тарихи көзқарасы Петр Қ-нің реформашылдық қызметінің әсерімен қалыптасты. Мемл. құрылысты монархия, аристократия, демократия сияқты үш түрге бөліп, билік жүргізудің самодержавиелік формасын жақтады. Татищев Ресей тарихын үш кезеңге: * жеке биліктің үстемдігі (862 – 1132) * жеке биліктің бұзылуы (1132 – 1462) * жеке биліктің қалпына келтірілуі (1462 жылдан) кезеңдеріне бөлді. Сөйтіп, Ресей тарихын самодержавие тарихы деп түсіндірді. Татищев жұртшылыққа үлкен ұйымдастырушылығымен танымал болды. Ол ескі кәсіпорындардың өнімділігін арттырып, жаңа кәсіпорындар құруға күш салды. Пайдалы қазбалар іздестіруді ұйымдастырды. Оның басшылығымен бастауыш және арнаулы кен мектептері ашылды. Татищев Ресейде алғаш энциклопед. сөздік әзірлеуді қолға алды. Ол “Ресейдің тарихи геогр., саяси және азаматтық лексиконы” сөздігін “К” әрпіне дейін жасады. Бұл еңбек ол қайтыс болғаннан кейін жарық көрді (1793). Дереккөздер
Тауқұм (құм, Жамбыл ауданы)

Тауқұм – Шу-Іле таулары мен Іле өзенінің төменгі бөлігі аралығындағы құмды алқап. Географиялық орны Алматы облысы Жамбыл ауданы жерінде. Батысы Балқаш көлінің жағалық ойпатына, оңтүстігі Күрті өзеніне тіреледі. Жер бедері Аумағы 8300 км 2 , ұзындығы 200 км, ені 60 км. Тауқұм Мойынқұм, Сарытауқұм, Қорғанқұм атты бірнеше шағын құмдардан тұрады. Оңтүстігінде Жусандала даласы, Бозой және Қараой үстірттері жатыр. Өсімдігі Құм жүзгін, сексеуілді аласа бұталар, жусан, еркекшөп, изен өсімдіктерімен жақсы бекіген. Іле және оның тармақтарын бойлай қамыс, тал, тораңғы, шеңгел, жиде, т.б. өседі. Тұщы грунт суы оңтүстік-шығыста 60 м, солтүстік-батыста 2-10 м тереңдікте кездеседі. Күздік жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Таусағыз

Таусағыз – астралылар тұқымдасына жататын көп, кейде екі жылдық шөптесін өсімдіктер не жартылай бұта. Негізінен Орталығы Еуропадан Шығыс Азияға (оның ішінде Орталық Азия мен Кавказ) дейінгі құрғақ аудандарда өсетін 170-тей түрі бар. Қазақстанда Шығыс Қазақстан, Ақтөбе, Жамбыл, Ақмола облыстарында, Іле, Күнгей, Теріскей, Қырғыз Алатауларында, Кетпен тауында тараған 28 түрі бар. Қиыршық тасты тау баурайында, далалы, сортаң топырақты, шалғынды, құмды жерлерде өседі. Биіктігі 3 – 50, кейде 70 – 90 см. Тамыры жуандап, түйнекке айналған. Сабағы түзу, тықыр не түкті. Жапырақтары таспа тәрізді, ұзын, жиектері бүтін, кезектесіп орналасады. Тілшік тәрізді ірі гүлдерінің түсі сары, кейде қызыл және күлгін болады, жоғары жағы қиықты, 5 тісті, тозаңқаптары түбінде жебе, гүл шоғы цилиндр тәрізді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Жемісі – дәнек. Құрамында каучук бар реликті түр – кәдімгі Таусағыз (S. tau-caghys) жойылып бара жатқан эндемик. Хантау Таусағызының (S. chantavіca) 2 түрі де қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Тау шаңғы спорты

Тау Шаңғы Спорты – шаңғы спортының бір түрі. Тау шаңғы спорты слалом, алып слалом, жылдам сырғанау болып бөлінеді. Слалом жарысы тапталған қалың қарлы тау бөктерінде өткізіледі. Жарыс жолының қашықт. 500 – 700 м, көлбеулігі – 100 – 200 м. Жол бойына қызыл не көк жалау ілінген кедергілер қойылады. Олардың арасы – 3 м. Жарыс кезінде слаломшылар трассаны екі рет өтеді. Соның орташа уақыт көрсеткішінен қорытынды нәтиже шығарылады. Алып слаломда жолдың көлбеулігі 200 – 500 м, ұзындығы 800 – 2000 м, қақпаның ені – 8 м, олардың арасы 15 – 20 м. Жылдамдық сағатына 65 километрге жетеді. Жылдам сырғанауда жолдың көлбеулігі 500 – 1000 м, ұзындығы 2000 – 4000 м, жылдамдығы сағатына 90 – 100 километрге жетеді. Тау шаңғы спортының алғашқы ережесін 1920 жылдары ағылшын А.Лунн құрастырған. Жылдам сырғанаудан 1923 жылы Швейцарияда тұңғыш жарыс өтті. Әлем чемпионаты 1930 жылдан өткізіліп келеді. 1936 жылы олимпиадалық ойындар бағдарламасына енгізілді. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы біріншілігі 1934 жылы басталды. Тау шаңғы спортынан федерация құрылып, ол 1948 жылы халықаралық ұйымға (ФИС) мүше болды. Қазақстан/Қазақстанда Тау шаңғы спорты 2- дүниежүзілік соғыс жылдарында пайда болды. Республиканың тау шаңғы спортшылары А.Артеменко, Ю.Кабин, В.Митрозаев, Г.Минаев, П.Дельвер, О.Жайшыбеков, В.Духанин, Р.Ақжанов, Н.Еремеева, М.Хусайнов, тағы басқалар спорттың бұл түрін дамытуға зор үлестерін қосты. Дереккөздер
Таушешек

Таушешек – көкендер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, жартылай бұта. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездесетін 3 түрі: алтай Таушешек (S. altaіca), Тарбағатай таушешегі (S. tarbagataіca) және Тянь-Шань Таушешек (S. tіanschanіca) бар. Бұлардың биіктігі 7 – 30(40) см. Тамыры жуан, бірнеше бөлікке тарамдалып, тереңге жайылып кетеді. Сабағы бірнешеу, онда қалың, сопақша төрт қалақты жапырақтары кезек орналасады. Гүлдері хош иісті, ақшыл, қызғылт түсті, қос жынысты, аталығының саны 8, аналығы – біреу, жатыны бір ұялы, гүлсерігі түтік тәрізді. Көп гүлді (саны 15 – 20), олар топталып, шоғырбас гүлшоғырын құрайды. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақша. Таушешектердің гүлдері әдемі, хош иісті, сәндік үшін өсіріледі. Тарбағатай Таушешегі мен Тянь-Шань Таушешегі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Таушымылдық

Таушымылдық (Paeonіa) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, бұталар. Қазақстанның шығысындағы таулы, орманды аудандарда кездеседі. Қылқан және аралас жапырақты ормандарда өсетін 2 түрі: кәдімгі Таушымылдық (Р. anomala) және дала Таушымылдығы (кейде оны жаушымылдық деп те атайды) (Р. hybrіda) бар. Бұлардың биіктігі 40 – 80 см. Тамыры бұтақты әрі жуан, қоңыр түсті, салмағы 5 – 6 кг болады. Бұтақсыз сабағы бірнешеу, олар тік өседі. Ірі гүлі бір-бірден сабағының ұшында жетіледі. Үш-үштен шығатын саусақ салалы жапырақтарының шеті тілімделген, сабаққа кезектесіп орналасады. Хош иісті гүлдері қошқыл, қызыл не қызғылт, ақ түсті, қос жынысты, аталығы көп, аналығының саны 1 – 8. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – жапырақша, тұқымының сырты жылтыр, қара түсті. Таушымылдықтың тамырында эфир майы, салицин глюкозиді, крахмал, танин және аздаған алколоидтар болады. Халық медицинасында Таушымылдықтың тамырын емдік мақсатта күзде жинайды. Таушымылдықтың тұнбасы тәбет ашады, асқазан сөлінің қышқылын арттырады, астың қорытылуын жақсартады, жүйкені тыныштандырады. Таушымылдық Қытайда өте ерте заманнан бері мәдени өсімдік ретінде өсіріліп келеді. Қазіргі кезде оның бір мыңнан аса сорты бар. Дереккөздер
Тәжіғали мұнай-газ кен орны

Тәжіғали мұнай-газ кен орны — Атырау облысы жерінде орналасқан. Кен орнынан алғашқы мұнай 1956 жылы өндірілген. Жатыс сипаты Құнарлы горизонттар 383 –1067 м тереңдікте орналасқан. Тиімді қалыңдығы 4-14 м.
Жабағы Сүлейменұлы Тәкібаев

Жабағы Сүлейменұлы Тәкiбаев (28.09.1919, Семей – 31.10.2016, Алматы) – физик, физика-математика ғылымдарының докторы (1958), Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының академигі (1958), профессор (1959), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1967). Өмірбаяны * Ташкенттегі Орта Азия Мемлекеттік Университетін бітірген (1942). * 1942–1944 жылы Нүкіс қаласындағы Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институтында аға оқытушы. * 1944–1949 жылы КСРО Ғылым Академиясының П. Н. Лебедев атындағы физика институтында аспирант. * 1949–1951 жылы Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Астрономия және Физика Институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. * 1951–1957 жылы Қазақ КСР-і Ғылым Академиясы Физика-Техникалық Институтының директоры. * 1957–1970 жылы Қазақ КСР-і Ғылым Академиясы Ядролық Физика Институтының директоры, бөлім меңгерушісі. * 1970–1981 жылы Қазақ КСР-і Ғылым Академиясы Жоғары Энергия Физикасы Институтының директоры, лаборатория меңгерушісі. * 1962–1971 жылы Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының вице-президенті. * 1981–1991 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде ядролық физика кафедрасының меңгерушісі, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының кеңесшісі (1992). * 1993 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық Ядролық Орталығының ғылыми жетекшісі. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері классикалық электродинамикаға, ғарыштық сәулелер физикасына, жоғары энергия физикасына арналған. Дереккөздер
Тәлімдік жер

Тәлімдік жер – суармалы егіншілік аудандарындағы егісті суармай өсіретін жерлер. Таулы аймақтарда тау етегіндегі ауадан түсетін ылғал мөлшері суарылмайтын егіншілікпен айналысуға мүмкіншілік береді. Бұл аймақтағы жауынның тағы бір ерекшелігі – оның басым бөлігінің көктем айларында түсіп, жазға қарай құрғақшылық болуы. Табиғаттың осы ерекшелігін, көктемгі жауынды тиімді пайдаланып, жазға дейін пісіп үлгеретін дақылдар егуді тәлімі егіншілік деп атайды. Тәлімі жерлерде құрғақшылыққа төзімді астық (арпа, бидай, тары), техникалық (күнжіт, мақсары), мал азықтық (қонақжүгері, т.б.) және бақша дақылдары (қарбыз, т.б.), т.б. өсіріледі. Өнім алу мөлшері жауын-шашынның түсу мөлшеріне және уақытына, ауа температурасына, т.б. жағдайларға байланысты. Мұнда ылғал қорын жинап, сақтау, оны тиімді пайдалану үшін түрлі агротехникалық шаралар (қар тоқтату, топырақ өңдеудің арнайы әдістерін қолдану, егісті қысқа мерзімде аяқтау, кең қатарлы егу әдістері, т.б.) қолданылады. Ауыспалы егіс жүйесінде топырақ құнарын қалпына келтіріп жақсарту үшін мал азықтық дақыл – жоңышқа, беде егіледі. Тау етегінің біршама жерлерінде жеміс ағаштары мен жидектер отырғызылады. Тәлімі жерлер егістіктері экономикалық жағынан тиімді (оны суарудың қажеті жоқ), тек агротехникалық шаралар қолданылса жеткілікті. Кавказ маңы, Ауғанстан, Иран, Қытай, Үндістан, т.б. елдерде кездеседі. Қазақстандағы таулы жерлерде орналасқан Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының егіншілік жерлерінің 5 – 6 миллион га-ын осы Тәлімі жерлер құрайды. Сілтемелер
Тәңірқазған

Тәңірқазған Шелль-Ашель тұрағы – палеолит тұрағы, Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарына жататын археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Жамбыл облысы, Талас ауданының Қызыләуіт ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км, Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 34 км жерде. Зерттелуі 1957-58 жылдары Ш. Уәлиханов атындағы Тарихи археология және этнография институтының тас ғасыры ескерткіштерін зерттеумен шұғылданған Қаратау отряды (жетекшісі Х.А. Алпысбаева) ашып, 1961-1963 жылдары зерттеу жұмыстарын жүргізген. Барлық тас бұйымдары жалпақ төбешіктен жинастырылған. 2000 жылы К.М. Байпақовтың басшылығымен Ә. X. Марғұланның атындағы Археология институтының мамандары тұрақты қайта зерттеді. Қарулардың тұрақта таралуы белгілі шекара шеңберімен шектелген, одан тыс өңделген кремний бұйымдары сирек кездеседі. Тұрақтың ауданы 1 шаршы км-ден артық емес. Сұр балшықтардың жұмсақ жоғарғы қабатында көптеген жәдігерлер табылды. Ғалымдардың пікірінше бұл төбешік төменгі антропоген уақытындағы ежелгі аллювий аңғарымен сай келеді. Тас құралдары 1 км² аумақта бірнеше жерде шоғырланған. 1961-1963 жылдары тас қарулары шоғырланған төрт жерге 0,75 м тереңдікке дейін тікқазба (шурф) түсірілген. Заттардың басым бөлігі, негізінен жоғарғы қабаттан алынған. Алынған бұйымдар Бұйымдарды жасауға сұр, қоңыр сұр, сұр қара, қара шақпақ тас пайдаланылған. Көпшілігі сары түсті патина қабаттан жабылған. Тәңірқазғаннан алынған бұйымдар мынадай негізгі топтарға бөлінеді: 1) екі шеті өңделген долбар шапқы құралдары (32 дана); 2) дөңгелек тұрпаттар (7 дана); 3) қол шапқы тәрізді құралдар (6 дана); 4) унифастар (3 дана); 5) тас жаңқадан жасалған бұйымдар (11 дана); 6) өзектастар (26 дана); 7) екінші қайта өңделмеген тас жаңқалары (266 дана). Жинаған заттардың типологиялық және техникалық анықтамасы Тәңірқазған Қазақстан жеріндегі ең көне ескерткіштердің бірі екендігін көрсетеді. Алынған бұйымдарды Еуразия мен Африка құрлығындағы археологиялық кешендермен қатар қоюға болады. Тәңірқазған ежелгі аңшылардың осында келіп қоныстану жолдарын анықтауға мүмкіндік беретін бірегей ескерткіш. Оңтүстік Қазақстан өңірлерінен табылған шелль-ашель уақытына жататын Тәңірқазған секілді археологиялық нысандар республика жерін алғашқы адамдардың плиоцен-плейстоцен кезеңдерінде мекендегенін айғақтайды. Дереккөздер
Тәңірқұт

Тәңірқұт — ғұндардың ең жоғарғы билеушісінің лауазымы. Қытай тарихнамаларында “Тәңірқұт” деген сөздің “Тәңір ұлы” мағынасында екендігі нақты айтылған. Тарихнамада “Тәңірқұт дәнү” деп жазылған “Көктің ұлы дархан (тархан)” немесе “Тәңір ұлы дархан” деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Ерсайын Қандержанұлы Тәпенов

{{Кинематограф { } }} Ерсайын Қандержанұлы Тәпенов (16 қазан 1945 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) — режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері. Өмірбаяны * 1968 жылы Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік театр өнері институтының (қазіргі Ресей театр өнері академиясы) режиссерлік факультетін (педагогтары Н. П. Охлопков, А. В. Эфрос пен В. Д. Дудин) бітірген. * 1974—1976 жылы Мәскеудің Сатира театрында тәжірибеден (В. Н. Плучектің жетекшілігімен) өтті. * 1968—1974 жылы Семей облысы драма театрының (қазіргі Семей музыкалық драма театры) режиссері * 1976—1979 жылы бұрынғы Торғай облыстық музыкалық драма театрының бас режиссері болды. * 1979—1990 жылы Қарағанды облыстық драма театрының бас режиссері болды. * 1990 жылдан Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театрының бас режиссері болды. * 1970—2003 жылы Мұхтар Әуезовтің «Айман - Шолпан», «Дос — Бедел дос», Ғабит Мүсіреповтің «Ақан сері—Ақтоқты», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу» («Махаббат туралы поэма» деген атпен), Е. Г. Брусиловский мен Мүсіреповтің «Қыз Жібек», Бейімбет Майлиннің «Шұға», Қалтай Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», Тахауи Ахтановтың «Махаббат мұңы» мен «Күшік күйеу», Әкім Таразидің «Жақсы кісі», Дулат Исабековтың «Әпке», Олжас Сүлейменов пен Баққожа Мұқайдың «Заманақыр», Мұхтар Шахановтың «Отырар дастаны», Маман Байсеркеұлының « хан», Н. В. Гогольдің «Yйлену», Антон Павлович Чеховтың «Шағала», Еврипидтің «Медея», Уильям Шекспирдің «Асауға тұсау», «Король Лир», т.б. авторлардың шығармаларын сахнаға шығарды. * Поэзияға, пластикалық және біртұтас сахналық әсерлі шешімге ден қою оның режиссурасына тән қасиет. Марапаттары * 1986 жылы Сәкен Жүнісовтың «Өліара» спектакльінің қойылымы (1982) үшін «Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты» құрметті атағы берілді. * 1995 жылы президент жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталды. * 2011 жылы РФ мәдениет министрлігінің бұйрығымен «А.П.Чехов» атындағы алтын медалмен марапатталды. * 2015 жылы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Құрмет грамотасы; * 2015 жылы «Қазақ хандығына – 550жыл» медальі; Дереккөздер
Тәсбих

Тәсбих, Тәспі (- Аллаһты, Пайғамбарды мадақтау, мойындау, кешірім сұрау) - Аллаһты дәріптеу, сыйыну, Пайғамбарға (с.а.у.) мадақ айту дұғаларын оқығанда қолданатын моншақтар тізбесі. Мұсылмандар Тәсбихы 33-тен үшке бөліп Тәсбих тізген. 99 тастан немесе 33 тастан тұруы мүмкін. Кейде 999 тасқа дейін тас тізілген Тәсбих қолданылады. Белгілі бір мөлшерде қайталанатын дұғаларды жаңылмай оқу, Құран аяттарын қайталан оқып жаттау үшін пайдаланылады. Тәсбих тастан, шыныдан, өсімдік дәнінен, ағаштан, металдан, т.б. жасалады. Тәсбих тастары әртүрлі әшекеймен немесе Аллаһтың 99 көркем есімдерін жазып әсемделеді. 33 тастың өзара біріккен жерін ажырататын ерекше пішіндегі тас болады, оны «қожасы» деп атайды. Негізгі біріккен жерінде «Бисмилласы» деп аталатын әшекейлі, шашақты үлкен тас орнатылады. Тәсбих орнына саусақ буындарын санау арқылы 33 сан мөлшерін есептеуге болады. Дереккөздер
Әбдісағит Шаймұханбетұлы Тәтіғұлов

Әбдісағит Шаймұханбетұлы Тәтіғұлов (13 наурыз, 1940 жылы туған, Қостанай облысы Фёдоров ауданы Трактово ауылы) – құрылысшы-инженер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген құрылысшысы (1977), архитекторлық ғылымдардың кандидаты (1979), профессор (1992), Шығыс елдері халықаралық архитектор (2001) және Халықаралық архитиктура академияларының (2002) академигі. Өмірбаяны Арғын тайпасы Тоқал Арғын руының Төлек бөлімінен шыққан. * 1962 жылы Қазақ политехникалық институты институтының (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) архитектор-құрылыс факультетін бітірген. * 1962 – 1975 жылы Ақмоланың (қазіргі Астана) құрылыс орындарында, Қазақ КСР-і Мемлекет құрылыс комитетінде инженер және азаматтық үй құрылысы басқармасында бас маман * 1975 жылдан Қазақстанның қала құрылысын жобалау институтының (1993 жылдан “KAZGOR” жобалау академиясы) директоры * 2003 жылдан “KAZGOR” жобалау академиясының президенті. Жобалары * Алматы қаласында “Қазақстан” қонақ үйі (1978, Ю.Г. Ратушный, Н.Л. Матвиец, т.б.; Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1980) * Орталық мемлекеттік мұражайының ғимараты (1984) * Қазақстан Мемлекеттік мұражайының ғимараты (1985, Ратушный, З.М. Мұстафина, т.б.) * Ұлттық банктің әкімшілік ғимараты (1994) * “Алма” сауда үйі (1999) * Спорттық-сауықтыру кешені (2002) * Стратегелиялық зерттеулер институтының ғимараты (2002 – 06) * “Жиһаз” бизнес орталығы (2005), т.б. құрылыс ғимараттары салынды. Кітаптары Тәтіғұлов басқалармен бірлесіп * “Қазақстанның қала құрылысы” (1973) * “Жобалау кеңесінен жобалау институттарына дейін” (1980) атты кітапты жазған; * Тәтіғұлов Ә.Ш. Өзекті өмір ("Стержень жизни") Алматы, 2000. * Тәтіғұлов Ә.Ш. Парыз (Считаю долгом своим. 1-том), Алматы, "Баспақан" 2010. * Тәтіғұлов Ә.Ш. Ізгілер ізі (Раздумья о современниках, 2-том) Алматы, "Баспақан" 2010. Ахитектурно-строительная элита Казахстана, Алматы, 2005. * сонымен қатар 170 ғылыми-техникалық мақала * 5 монограммалық еңбектің * бірқатар оқулықтардың авторы. Марапаттары * 1999 жылы Мәдениет қайраткері * 2005 жылы Қазақстанның құрметті құрылысшысы атағы. * “Парасат” * Еңбек Қызыл Ту * “Халықтар достығы” * “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тәтіқара

Тәтіқара (1705, қазіргі Қостанай облысы Сарыкөл ауданы – 1780, сонда) – ел бастаған көсем,аға батыр, әрі ақын, қазақ жыраулық өнерінің белді өкілі. Абылай ханның ақылшысы ретінде біршама уақыт хан сарайында тұрған. Руы — Уақ. Олжабай, Бөгенбай батырлардың қалмаққа қарсы жорықтарына қатысып, олардың ерлік істерін мадақтаған, толғауларында жауынгерлерді табандылыққа, төзімділікке үндеген. 1756 жылғы Цин империясы басқыншылары мен Абылай сарбаздары арасында өткен соғысты сипаттаған жалынды жырлары (“Қамыстың басы майда, түбі сайда”, “Кебеже қарын, кең құрсақ”, т.б.) Тәтіқара есімін халыққа кеңінен танытты. Өткір мінезді Тәтіқара ел билеген ханның осал жақтарын сынап, батыр-бектердің кемшін тұстарын беттеріне айтып отырған. “Кеше тоқыраулы судың бойында” атты толғауында ол “Ат құйрығын күзеңдер, Аллалап атқа мініңдер, Ханталау қылып алыңдар” деп халықты күреске шақырады. Бұдан кейін Абылай мен ақын арасы алшақтап, Тәтіқара сарайдан біржола қуылады. Жасы ұлғая келе жағдайы ауырлап, жоқшылық көреді. Алайда ақын қиыншылыққа мойымаған, ханға бас имеген. Бұған көңілін сұрай келген билерге айтқан “Ассалаумағалейкум, жайсаңдар мен қасқалар” дейтін жыры дәлел. Дереккөздер
Мұхаметқали Тәукин

Тәукин Мұхаметқали (1814 – 20.2.1894) – сұлтан, Кіші жүздің Батыс бөлігінің басқарушысы (1847 – 1865). Айшуақ ханның немересі. Орынбордағы Неплюев кадет корпусында оқыған. Корпусты толық бітірместен, 1831 жылы 25 қарашада Кіші жүздің Батыс бөлігі басшысының қарамағына әкімшілік қызметке жіберілді. Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісті басуға қатысты. 1839 жылы Ресейдің Хиуаға жіберген әскери экспедицияның құрамына енді. 1847 жылы Кіші жүздің Батыс бөлігінің сұлтаны (правитель) болып тағайындалды. Сұлтан М.Баймұхамедов бастаған Кіші жүз қазақтары өкілдерінің қатарында Петерборға барып, император Николай I-нің қабылдауында болып, “[[Әулие Владимир” орденімен марапатталды. 1860 жылы екінші рет Мәскеу мен Петерборға Кіші жүз өкілдерімен барды. Осы сапарында Ш.Уәлиханов, П.И. Небольсин, Л.Н. Плотников секілді шығыстанушылармен танысты және императорлық ерікті экон. қоғамға мүше болып қабылданды. Петерборда шығатын “Экономические записки” журналына қазақтардың шаруашылығы туралы мақаласын жариялады. Кіші жүз сұлтандарының шежіресін қағазға түсірумен айналысты. 1865 жылы полковник шенінде отставкаға шықты. 1868 жылы патша өкіметі қабылдаған “Уақытша ережеге” наразылық танытқаны үшін 1870 жылы Архангельскіге жер аударылып, одан 1874 жылы елге оралды. Дереккөздер
Тәшенов Болат Төлешұлы

Тәшенов Болат Төлешұлы (11.4.1941 жылы туған, Түркістан облысы Созақ ауданы, Қызылбайрақ ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымының докторы (1984), профессор (1995), Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазҰУ) бітірген (1964). 1964 – 1984 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясының астрофизика институтында аспирант, кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатария меңгерушісі, 1984 – 2004 жылы осы институттың директоры. Негізгі ғылыми еңбектері атмосфералық оптика мәселелеріне арналған. Тәшенов келешегі зор су буының жолақтарындағы аспан жарықтығына қатысты зерттеулер негізінде жаңа әдісті ұсынды. Ол соңғы кезде атмосфераны лидарлық әдіспен зондтау мәселесін белсенді түрде дамытып келеді. Мұндай әдіс Қазақстанда бірінші рет аэрозоль құрамын зерттеуде қолданылды. Қазіргі кезде Тәшенов Қазақстан аумағында тұрақты Жер атмосферасын оптикалық әдіспен және жасанды жер серіктерінің көмегімен оның экологогиялық күйін қадағалайтын ұялы байланыс стансаларын құру жұмысын белсенді түрде жүргізуде. Медальдармен марапатталған. Сілтемелер