kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Рощин ауылдық округі (Тайынша ауданы)

Рощин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Рощинское, Димитровка, Краматоровка, Макашевка, Октябрьское, Сарыбай ауылдары кіреді. Орталығы – Рощинское ауылы. Округ құрамында болған Комсомольское ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1590 адамды құрады. Дереккөздер
Пирротин

Пирротин (грек. pyrrotes — оттай қызыл), магнитті колчедан — сульфидтер класының минералы. Хим. формуласы: Fe1-xS. Хим. құрамы ауыспалы: х=0,0 — 0,11. Іоспалары Nі, Co, Cu, Pb, Mo, As. Одан басқа қатты ерітінділері — халькопиротиндер (FeS — CuFeS2) белгілі. Құрамындағы темірдің мөлшеріне байланысты гексагондық және моноклиндік сингонияларда кристалданып, тұтас масса, бұрыс пішінді сеппе, түйірлі, жалпақ кристалдар түзіп, кейде радиалды бағаналы және талшықты агрегаттар күйінде кездеседі. Табиғатта гексагонды троилит (FeS) және моноклинді клинопирротин (Fe 7 S 8 ), т.б. минералдары кездеседі. Пирротин эндогендік геологиялық процестерде жаралады. Түсі қола түстес сары, металл сияқты жылтыр күңгірт, морт; қаттылығы 3,5 — 4,5, тығыздығы 4,5 — 4,7 г/см3, электр тогын жақсы өткізеді. Күкірті мол моноклиндік Пирротиннің ферромагн., ал күкірті аз гексагонды Пирротиннің 348 o С-та жойылатын парамагн. қасиеттері бар. Қазақстанда Шығыс және Батыс Ұлытау (Қараторғай, Тойғыл), Шар мен Горностаев (Мақсұт) ультрамафиттерінде, мыс-полиметалды кен орындарында (Ақбастау, Іұсмұрын, Ертіс) кездеседі. Пирротин күкірт қышқылы және күкірт өндірілетін шикізат ретінде қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Тебіссор

Тебіссор, Тебізсор – Өлкейек алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Ырғыз ауылынан солтүстікке қарай 95 км жерде. Гидрографикасы Ауданы 11,0 км 2 , ұзындығы 5,7 км, енді жері 2,8 км, жағалауының ұзындығы 14,6 км. Көл теңіз деңгейінен 152,1 м биіктікте жатыр. Су жиналатын алабының аумағы 448 км 2 . Жағалау сипаты Жағалауы жайпақ. Көлге Қарасай өзеншесі құяды. Қар суымен толығады. Күзде көпшілік жері сорға айналады. Алабы көктемде жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Мүтәліп Қыраубаев

Мүтәліп Қыраубаев (1921, Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы – 23.12.1987) – айтыскер ақын. 1942 ж. Қызылорда педагогика институтында оқып жүріп, майданға аттанған. 1943 ж. ұжымшар шаруашылығының әр-түрлі саласында бригадир, директордың орынбасары, ұжымшар төрағасы, инженер-технолог қызметтерін атқарған. Ол 1979 ж. облыстық ақындар айтысында бірінші, 1980 ж. республика айтыста үшінші орын алған. «Шаһнама», «Кеншімбай мен Ақсұлу», «Мансұр мен Дәме қыз» айтыстарын, «Сұрмерген», Нартай, Тұрмағамбет, т.б. ақындардың көптеген жыр-дастандарын жатқа айтып, жыршылық-жыраулық дәстүрді дамытқан. Қыраубаевтың «Өмір туралы», «Балаларға», «Сақтанғанның майданнан хаты», т.б. туындылары «Жыр шашу» (1982), «Өсиет» (1989) кітаптарында жарияланған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Оңалбай Аяшев

Оңалбай Аяшев (25 қараша 1950 жылы, Сарыағаш ауданы Сарыағаш) – педагогикалық ғылым докторы, профессор (1991). Халықаралықпед. ғылымдары «Еуразия» эконом., Ресей педагогикалық және әлеуметтік ғылымдар академияларының толық мүшесі. Шымкент пед. ин-тын бітірген (1971). Мәскеуде 1983 ж. аспирантураны, 1991 ж. докторантураны бітірген. «Сырдария» университетінің президенті болып қызмет атқарған. 2004 ж. ҚР Парламентінің Мәжілісіне депутат болып сайланды. 2003 ж. Түркістан облысының «Үздік ғалымы», Мақтаарал ауданының құрметті азаматы. Аяшев 1 ғылым докторын, 8 ғылым кандидатын даярлаған, 14 монографияның, 95 ғыл. мақаланың авторы. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер
Рузаев ауылдық округі

Рузаев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Рузаевка, Берёзовка, Золотоноша, Сарыадыр, Сивковка, Чернобаевка ауылдары кіреді. Орталығы – Рузаевка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 5993 адамды құрады. Дереккөздер
Александр Владимирович Богдан

Александр Владимирович Богдан (5 тамыз 1946 жылы, Ресей, Краснодар қаласында туған) – техника ғылымының докторы (1993 жылы). Новочеркасск политехника институтын (1969 жылы) бітірген. 1972–73 жылдары Павлодар индустриялды институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1977 жылы), доцент (1997 жылы) қызметтерін атқарған. Дереккөздер
Давид Лазаревич Шамис

Давид Лазаревич Шамис (10.12.1902, Украина, Одесса облысы Рени қаласы – 16.5.1972, Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1948), профессор (1949). Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1958). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Одесса халық-ағарту институтын бітірген (1926). 1944 жылдан Қазақстанда тұрған. 1944–1963 жылы Қазақстан ғылым академиясының Микробиология және [[вирусология ғылыми-зерттеу институтында зертхана, сектор меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер, директор (1956–1963); 1963 жылдан өмірінің соңына дейін зертхана меңгерушісі қызметін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері техникалық микробиология мәселелеріне арналған. 70-тен астам ғылыми жарияланым, оның ішінде 1 монографияның авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Төлегетай баба

Төлегетай баба жазба деректерде Тұлын Қожа, Толым бек (шамамен XV ғасыр) — қазақ батыры, тарихи тұлға, ел бастаған би, көш бастаған көсем. Тарихи деректер Деректер бойынша, Төлегетай баба – тарихи тұлға, Алтын Орданың билерінің бірі, найманның ақсүйектер әулетінен шыққан, Ақсопы әмірдің шөбересі Найман хандығының билеушісі Күшлік ханның ұрпағы. Наймандар жерді бөліп алғаннан кейін, Төлегетайдың үлесіне Сырдарияның сол жағалауындағы Өзкент қаласы тиеді. Бұл аймақтарда Төлегетай дана атанып, Қылышты батырмен танысады. Олардың достығы, құрметі мен бір-біріне деген сыйластығы ұрпақтарына үлгі боп қалды. Олардың кесенеслері (Төлегетай-Қылышты ата кешені) Жаңақорған ауданы, Әбдіғаппар ауылынан оңтүстікке қарай 7-8 км жерде орналасқан. Аңыз бойынша, Төлегетай баба тек атақты жауынгер ғана емес, сонымен бірге күшті көріпкелдігімен де танылды. Әсіресе, оның жерасты суларының орналасуын дұрыс таба білу қабілеті ерекше аталады. Қуаң шөлді ландшафтты аймақтардағы сулармен мұндай сакралды байланыстың өзіндік ерекшелігі болды. Оның адамдардың бірлігі, әділеттілік пен біреумен бөлісу қабілеті туралы рухани өсиеттері әлі күнге дейін халық арасында айтылады. Найманнан – Белгібай, одан Сүйініш. Бұл күнде "Төрт Төлегетай" атанып жүрген Найманның төрт тайпасы: Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл – Төлегетай бабаның немерелері. Дереккөздер
Жарық (өзен)

Жарық – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 76 км, су жиналатын алабы 766 км 2 . Бастауы Бастауын Тоқмансай темір жол станциясы тұсындағы бұлақтардан алып, Қарамола тауының солтүстігіндегі Елек өзеніне құяды. Гидрологиясы Қар және жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 0,92 м 2 /с. Суы тұщы. Дереккөздер
Салқынкөл ауылдық округі

Салқынкөл ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Салқынкөл, Тақты ауылдары кіреді. Орталығы – Салқынкөл ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 597 адамды құрады. Дереккөздер
Пірмағамбет Лаубаев

Пірмағамбет Лаубаев (1892, Қармақшы ауданы Ақжар ауылы – 07.04.1930, Қараүңгір қыстағы) – Қарақұм көтерісшілерінің басшысы. Алшын тайпасының Шөмекей руының Бозғұл аймағынан шыққан. Атақты Қашқынбай батырдың ұрпағы. 1930 жылы ірі байларды тәркілеуге қарсы шыққан адамдардың бірі. Алғашқы Қарақұм шайқасында қаза тапты. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Қарақозы Әбдәлиев

Қарақозы Әбдәлиев (1908, Төле би ауданы – 22.10.1943) – Кеңес Одағының Батыры (1.11. 1943), гвардия лейтенанты. Ұлы жүздің Сіргелі руынан шыққан. Сіргелі тайпасының Тутаңбалы руынан шыққан. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде 126-горловтық дивизияның 690-атқыштар полкінің құрамында ұрысқа қатысқан. Мелитополь қаласы үшін болған ұрыста Әбдәлиев өз взводымен дұшпан бекінісіне шабуыл жасап, 17 үйді жаудан босатты, фашистердің оқ жаудырып тұрған 23 ұясын, 60-тан астам гитлершілді жойды. Көше бойындағы жекпе-жек шайқаста сол қолынан жараланғанына қарамастан, Әбдәлиев қаптап келе жатқан жау танкілеріне пулеметтен оқ жаудырды, тұтанғыш гранаталар лақтырып, олардың бірнешеуін істен шығарды. 20-дай автоматшыны өлтірді. Осы ұрыста Әбдәлиев қол созым жерден жау танкісіне гранат лақтырып, қаһармандықпен қаза тапты. Дереккөздер
Дариялықтақыр

Дариялықтақыр – Сырдария өзенінің оң жағалық аңғарындағы (көне арнасында жатқан) тегіс жазық. Географиялық орны Қызылорда облысының Жалағаш, Сырдария, Шиелі аудандары жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 230 км-ге созылған, ендірек жері 50 км. Теңіз деңгейінен 110–145 м биіктікте жатыр. Жазық жерлерінде құдықтар (Доңыз, Табаққабыл, Қатын, т.б.) және қоныстар (Жайсаң, Қаракемер, т.б.) көптеген. Жер қыртысы бор шөгінділерінен түзілген. Оның үстін ысырынды құмдауыт балшық жапқан. Өсімдігі Тақырдың сор, сортаң топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, күйреуік, жусан басым өскен. Оңтүстік-шығысындағы құмды алқабында және құрғақ арналарда жыңғыл, жүзгін, сексеуіл шоғырлары кездеседі. Қараөзек өзені сағасында тоғай, орталығының жазық бөлігінде сексеуіл өседі. Дереккөздер
Виталий Александрович Кащеев

Кащеев Виталий Александрович (1953 жылы туған, Ресей, Тверь қаласы) * 1994 - биология ғылымының докторы, * 1997 - профессоры. * 1976 - Харьков мемлекеттік университетін бітірген. * 1976–77 - Кировоград облысы Знаменка ауданында, * 1977–78 - Харьков қаласында мектеп мұғалімі, * 1978–89 - Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында лаборант, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1989–95) қызметтерін атқарды. Кащеев 73 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Төлек ата кесенесі

ТӨЛЕК АТА КЕСЕНЕСІ – орта ғасыр ескерткіші. Жаңақорған ауданы орт-нан 30 км жерде, Қырөзгент пен Қылауыз Ата арасында, Қылышты Ата кесенесімен бір жерде орналасқан. Төлек Ата 11 – 12 ғ-ларда өмір сүрген. Төлек атадан төрт ата Найман тарайды. Ол кісі Қылышты атаға өкіл бала болып тәрбиесін алған. Қылышты ата өзінің қызын беріп, күйеу бала еткен. 1992 ж. Қылышты ата ұрпағы Есқожа Ысқақұлының ұйымдастыруымен екі ата басына кесене орнатылып, ас берілді. Қазір ата басына жұртшылық зиярат жасайды. Төлек Ата к-нің ауданы 6х6 м, биікт. 4 м. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Светлопольский ауылдық округі

Светлопольский ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Знаменское, Байсал, Метлишино, Новоникольское ауылдары кіреді. Орталығы – Знаменское ауылы. Округ құрамында болған Янцено ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1624 адамды құрады. Дереккөздер
Александр Алексеевич Генбач

Александр Алексеевич Генбач(1952 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылым доктыры (1992ж.), профессор (1990ж.). Алматы энергетика институтын (1975, қазіргі Алматы энергетика және байланыс институты) бітірген соң осы институтта 1975–1980 ж. стажер, оқытушы, 1981–1986 ж. ассистент, аға оқытушы, 1986–1990 ж. доцент, 1990–1992 ж. Мәскеу мемлекеттік тех. университетінде докторант, 1992–1995 ж. Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясында (қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) профессор 1995 жылдан Алматы энергетика және байланыс институтында профессор қызметтерін атқарады. 160-тан астам ғылым мақала мен 6 монографияның авторы. Дереккөздер ar:قالب:معلومات شخصية bg:Шаблон:Биография инфо en:Template:Infobox Biography no:Mal:Infoboks biografi ro:Format:Infobox biografii zh:Template:Infobox Biography
Төлеп бағы

ТӨЛЕП БАҒЫ – Сырдария өз-нің сол жақ жағалауы мен Қуаңдария аралығында орналасқан жасыл желек. Жаңақала қорғанынан 6 км төмен Өтетілеу қолтығы, Маметек арығының тұсында орналасқан. Оны 19 ғ-дың басында медресе балаларына қамқор болған Төлеп деген молда еккен. Райым бекінісінің салынуына орай Төлеп молда Қуаңдарияның батыс жағалауына көшіп кеткен. Өлерінде балаларына мұра етіп қалдырған бақ күтімсіз қалып, тек 1857 ж. орыс әскерлері қоныстанып, баққа талдың бірнеше түрі, тобылғы, тұт ағашы, жиде, жүзім, т.б. көптеген ағаштар өсірілген. Бүгінде оның орнын құм басқан. Бақ жөнінде А.Макшевтің, Майердің қолжазбалары мен Н.Ановтың еңбектерінде айтылған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Әлемдік валюта жүйесі

]] Әлемдік валюта жүйесі – валюталық қатынастарды ұйымдастырудың және реттеудің мемлекетаралық келісіммен баянды етілген нысаны. Әлемдік валюта жүйесі атқарымының сипаты мен тұрақтылығы оның құрылымдық қағидатының дүниежүзілік шаруашылықтың құрылымына, күштердің орналасуына және жетекші елдердің мүдделеріне сәйкес келуі дәрежесіне байланысты. Осы шарттар өзгергенде Әлемдік валюта жүйесі дүркін - дүркін дағдарысқа ұшырап отырады. Әлемдік валюта жүйесі ғалами әлемдік шаруашылық мақсаттарды көздейді. Олар: халықаралық айналымды сенімді төлемдік және есептесу қаражатымен жеткілікті мөлшерде қамтамасыз ету; халықаралық валюталық қатынастардың біршама тұрақтылығын және валюталық тетіктің әлемдік шаруашылықтағы өзгерістерге және әлемдік орталықтар күштерінің ара салмағына икемділікпен бейімделу. Әлемдік валюта жүйесі ұлттық валюта жүйесімен тығыз байланысты. Әйтсе де ұлттық валюта жүйесінің Әлемдік валюта жүйесінен міндеттері, атқарым және реттеу қағидаты, жекелеген елдердің экономикасына және әлемдік шаруашылыққа ықпал етуі жағынан өзгешеленеді. Бұл байланыс пен айырмашылық олардың элементтерінде көрініс табады. Әлемдік валюта жүйесі алғаш рет 19 ғасырда өздігінен қалыптасып, 1867 жылы Париж конференциясында мемлекетаралық келісіммен заң жүзінде ресімделді. Онда алтын әлемдік ақшаның бірден бір нысаны деп танылды. Ұзаққа созылған валюталық аласапыраннан кейін 2 Әлемдік валюта жүйесі 1922 жылы Генуэ халықаралық экономика конференциясында үкіметаралық келісіммен ресімделді. 2 дүниежүзілік соғыстан кейін Бруттен Вуд келісімі негізінде 3 Әлемдік валюта жүйесі құрылды. Бұл келісім Бреттен Вудтта өткен валюталық қаржылық конференцияда (1944 жылы) қабылданды. Онда доллардың үстемдігіне негізделген долларлық стандарт бекітілді. Бреттен Вуд валюталық жүйесі әлемдік сауда мен өндірістің дамуына 25 жылдай септігін тигізді. Бұл жүйенің дағдарысы 1960 – 70 жылы басталды. Валюталық дағдарыстан шығу жолын ұзақ іздестіру нәтижесінде 1976 – 78 жылдары Ямайка валюталық жүйесі құрылды. 1999 жылы Еуропа экономикалық қоғамдастығына мүше елдер аймақтық Еуропа валюталық жүйесін құрды. Ол Әлемдік валюта жүйесі нің құрамдас бөлігі болып табылады. Дереккөздер
Семиполь ауылдық округі

Семиполь ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Семиполка, Балуан, Өзтоған, Ступинка ауылдары кіреді. Орталығы – Семиполка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1769 адамды құрады. Дереккөздер
Жарыпшыққан (өзен)

Жарыпшыққан, Жанкелді – Ойыл алабындағы өзен. Географиялық орны Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 244 км. Миялы селосынан төмен 7 шақырым жерде Ойылдан 73 тармакталып шығып Тайсойған құмын оңтүстікке қарай қақ жарып ағады. Тайсойған аулынан төменірек Жаманаша, Үлкенаша, Қарабау тармақтарына бөлініп кететін өзен. 50-60 км-ден дейін Айғыркөл көліне қайта қосылады да, Ұлкияқ көліне құяды. Суы кермектеу келеді. Жағасында Қарабау ауылы орналаскан. Бастауы Бастауын Қамыстыкөл аулының тұсындағы Ойыл өзенінен алып, Миялы аулынанан төмен 7 км жерде Ойылдан тармақталып шығып Тайсойған құмын кесіп өтіп, Бөлекаяқ көліне құяды. Гидрологиясы Арнасы ауысып отырады, орта ағысында бірнеше тармаққа бөлінеді. Суы кермектеу келеді. Жағасында Қарабау ауылы орналасқан. Көктемде қар ерігенде суы көтеріледі, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Өзенді Қызылқоға ауданының шаруашылықтары пайдаланады. Дереккөздер
Рашит Саттарұлы Кәренов

Рашит Саттарұлы Кәренов (1944 жылы туған) – *1992 экономика ғылымының докторы, профессор (1993). *1967 Қарағанды политехникалық институтын, (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген соң осы институтта *1970-90 аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, *1991–94 ҚР ҰҒА Жер қойнауын кешенді игеру Қарағанды ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі. *1994–2001 және 2002 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Кәренов 1200 ғылыми және әдеби жарияланымның, оның ішінде 23 монографияның авторы. Дереккөздер
Радиохимиялық талдау

Радиохимиялық талдау — аналитикалық химияның ядролық өзгерістер өніміндегі радиоактивті изотоптардың сапалық құрамы мен мөлшерін анықтайтын әдістер жиынтығы. Табиғи және жасанды жолмен алынған изотоптардың g және a бөлшектерін шығару активтілігі арнайы спектрометрде өлшенеді. Егер зат изотоптардың қоспасы немесе b сәулесі мен рентген сәулесін шығарса, онда оны суда болмаса қышқылда ерітіп, оған изотопты, изотопсыз өнімді қосып радиохимиялық талдау жасайды. Тұнбаға түсіру, экстракция, хроматография, т.б. әдістермен қоспаны іздестірілуші элементтерге жіктеп, бөліп, тазалайды. радиохимиялық талдау жаңа радиоактивті изотоптар ашуда және олардың қасиеттерін зерттеумен байланысты ғылыми жұмыстарда кеңінен қолданылады. *Қазақ энциклопедиясы
Бақыт Кәрібаева

Бақыт Кәрібаева (2.11.1943 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы) – ақын, филолология ғылымдарының докторы (1994), профессор (1994). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1965, қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) және аспирантурасын (1973) бітірген. * (1965-66) Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Ынталы орта мектебінде мұғалім, * (1967–70) Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында кітапханашы, (қазіргі Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті), аға оқытушы, доцент, * (1975) профессор қызметтерін атқарды. Еңбектері Кәрібаева бірнеше ғылыми-зерттеулер мен кітаптардың * «Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы», Астана, 1988; * «Қара өлең мен лирика», Астана, 2001; * «Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары», Астана, 2001). Дереккөздер
Даңмұрын Кенжебекұлы

Даңмұрын Кенжебекұлы (1870 жыл, Жалағаш ауданы Аққошқар ауылы – 1923 жыл, Жалағаш ауданы Аламесек (қазіргі Есет батыр ауылы) ауылы) – ақын. Жасында мұсылманша оқып, хат таныған. Егіншілікті кәсіп етіп, арық қаздырып, елдің отырықшылыққа бет бұруына ықпал жасаған. «Даңмұрын арығы» деп аталатын арық қазір де бар. Даңмұрын толғау, терме, арнау өлеңдер мен дастандар шығарған. Олардың негізгі тақырыбы – адамгершілік, әділдік, ел тағдыры. Даңмұрын ақындар айтыстарына да қатысқан. Оның Қаңлы Жүсіппен айтысы «Айтыс» кітабының екінші томына (1965) енген. Дереккөздер
Алтын дән ауылдық округі

Алтын дән ауылдық округі – Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін "Совет ауылдық округі" деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Советское, Придорожное ауылдары кіреді. Орталығы – Советское ауылы. Округ құрамында болған Сүлікті ауылы 2017 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2652 адамды құрайды. Дереккөздер
Юрий Александрович Шаповалов

Юрий Александрович Шаповалов (1946, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1992). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Осы оқу орнында ғылым қызметкер (1966–1971), Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға ғылым қызметкер (1971–1992); 1992 жылдан Эргономика институтында лаборатория меңгерушісі болды. Физиология институтында жетекші ғылым қызметкері. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Ақжарқын ауылдық округі

Ақжарқын ауылдық округі (2009 жылға дейін – Совхозный ауылдық округі) – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақжарқын, Ащыкөл ауылдары кіреді. Орталығы – Ақжарқын ауылы. Округ құрамында болған Бауырқамыс ауылы 2008 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1285 адамды құрайды. Дереккөздер
Төлепова Шәмшат

Төлепова Шәмшат (1930, Қармақшы ауданы Т. Көмекбаев а. – 17.7.2002, сонда) – термеші, жырау. Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қызметкері (1990). 12 жасынан ән мен жыр, терме айтып жыраулық дарыны мен өнерге бейімділігі ерте байқалған. 1948 жылдан Н.Бекежанов басқарған эстрад. өнер тобында жұмыс істеп, ұстазы Р. Жиенбаевтан жыраулық өнердің қыр-сырын толық меңгерген Төлепова 1976 ж. жыраулардың облысы слетінде алғашқы жүлдесін алды. 1986 ж. Қармақшы ауданы мәдениет үйі жанынан «Жиенбай жырау» мектебін ашып, Сыр бойы мақамының кең таралуына үлкен ықпал жасады. 1987 ж. Алматыда өткен Бүкілодақтық халықтар шығарм. фестивалінің лауреаты болды. Сол жылы ғыл.-теор. конференцияда Т-ның дауысын жапондық мамандар «алтын» дискіге жазып алған. 1997 ж. Алматыда болған «Лорд» конференциясында ән салып, еуроп. саз өнері мамандарының құрметіне ие болды. 1999 ж. ауданы комиссия қорытындысымен «Ғасырдың өнер шебері» атағын алды. Т. белгілі Сыр сүлейлері: Базар, Оңғар, Омар, Тұрмағамбет, Нартай, т.б. жырау-ақындардың дәстүрін жалғастырушы. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Соколов ауылдық округі

Соколов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Соколовка ауылы кіреді. Орталығы – Соколовка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2749 адамды құрады. Дереккөздер
Эдуард Бернетт Тайлор

ТАЙЛОР Эдуард Бернетт (1832 – 1917) – ағылшын этнографы, антрополог]] ғалым. Тайлордың көзқарастары Канттың эволюциялық теориясының ықпалымен қалыптасты. Ол мәдениет тарихын ілгерілемелі даму процесі ретінде қарастырып, мәдениеттің даму барысында құрал-жабдықтар, өнер салалары, діни наным-сенім түрлері – бәрі де жетілдірілу үстінде болады деп білді. Тайлор өзінің мәдениет тарихын, діннің бастауларын зерттеген шығармаларымен белгілі. Ол мәдени эволюционизм позициясын ұстанды, яғни мәдениеттің дамуы ілгеріге ұмтылу, өткеннен асып түсу, бұрынғыны жетілдіру деп түсіндірді. Мәдениет прогресі бүкіл дүние жүзі халықтарының (олардың әрқайсысының қандай даму сатысында тұрғандығына қарамастан) әкелген үлесіне тікелей байланысты. Оның айтуы бойынша “мәдениет туралы ғылым – реформалар туралы ғылым”. Мәдени реформалар көбіне діни наным-сенімдер мен табынушылық түрлерін жетілдіруден, күрделі де өнімді еңбек құралдарының пайда болуынан, жаңа өнер түрлерінің көбеюінен көрінеді. Осы орайда Тайлор көне наным-сенім түрлерін, анимизмді жете зерттеді. Ол діннің негізін адамның психикасынан, рационалды қызметінен іздестірді. Сілтемелер * Введение к изучению человека и цивилизации (Антропология), П.–М., 1924; Первобытная культура, М., 1989. * "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Жұмыс күші

Жұмыс күші – 1) дүние жүзінің көптеген елдерінің статистикалық көрсеткіштерінде қолданылатын ұғым. Экономикалық белсенді тұрғындар санын, яғни елдегі еңбекке жарамсыз адамдарды қоспағанда, 16 жастан бастап зейнетке шығу жасына дейінгі аралықтағы жұмысқа қабілетті (жұмыс істеп жүрген және жұмыссыз) тұрғындардың жалпы санын білдіреді. Елдегі Жұмыс күші жалпы Жұмыс күші және азаматтық Жұмыс күші болып бөлінеді. Жалпы Жұмыс күші – елдегі еңбекке қабілетті адамдардың жалпы саны. Азаматтық Жұмыс күші – елдегі әскери қызмет атқарып жүрген азаматтарды қоспағандағы еңбекке қабілетті адамдардың жалпы саны. Қазақстанда еңбекке қабілетті 16 жастан 63 жасқа дейінгі ер адамдар, 16 жастан 58 жасқа дейінгі әйелдер елдегі Жұмыс күші көрсеткішін құрайды. Олардың жалпы саны 8,531 млн. адам (2000); 2) белгілі бір адамның еңбекке қабілеттілігі, яғни оның бойындағы қоғамдық пайдалы өндіріске қажетті физикалық және ақыл-ой қабілеттерінің (білігі, дағдысы, тәжірибесі) жиынтығы. Жұмыс күші ұсынысының кері қисығы Жұмыс күші ұсынысының кері қисығы - еңбек жалақысы өсуге емес, керісінше қосымша сағаттарға жұмыс істеуге дайындықты төмендетуге әкеп соқтыратын жағдаят. Мысалы, әдеттегі ісімен айналысатын шаруалар және толық жұмыс кестесі бойынша оқу жылы ішінде жұмыс істейтін студенттер қосымша ретінде «мақсатты табыс» алуы мүмкін; осыған байланысты аз сағатты жұмыс пен еңбек жалакысын жоғарлату арасындағы таңдау. Дереккөздер de:Produktivkraft der Arbeit en:Labour power es:Fuerza de trabajo eu:Lan indar fr:Force de travail ru:Рабочая сила sv:Arbetskraft tr:Emek gücü uk:Робоча сила
Спасов ауылдық округі

Спасов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Спасовка, Сарман, Тауағаш ауылдары кіреді. Орталығы – Спасовка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 984 адамды құрайды. Дереккөздер
Сәмит Далдабаев

Далдабаев Сәмит (5.11. 1938 жылы туған, Жалағаш ауданы Еңбек ауылы Ынтымақ мекені) – қайраткер, Қазақ КСР-на еңбек сіңірген ауыл шарушылығы қызметкері (1973), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1998). Жетіру тайпасы Керейіт руынан шыққан. Алматы зоотехникалық – малдәрігерлік институтын (ҚазҰФУ),СОКП жоғарғы партия мектебін бітірген (1961). 1961 – 64 жылы Тереңөзек ауданында (қазіргі Сырдария ауданы) бас мал дәрігері, малдәрігерлік станциясының бастығы, 1965 – 74 жылы Тереңөзек ауданындағы Кеңесі атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары, аудан ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, Жалағаш аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, 1975 – 79 жылы Сырдария ауданы Кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1979 – 89 жылы Жаңақорған аудандық партия комитетітінің бірінші хатшысы, 1989 – 91 жылы облыс партия комитетінің хатшысы, 1991 – 92 жылы облыс Кеңес төрағасының кеңесшісі, облыс атқару комитетінің бірінші орынбасары, Жалағаш ауданының әкімі (1992 – 97), 1998 жылдан облыс тәртіптік кеңестің төрағасы. «Құрмет белгісі», Халықтар достығы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Жаңақорған, Жалағаш аудандарының құрметті азаматы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
Төленді Кәрімов

Төленді Кәрімов (26.12.1939 жылы туған, Атырау облысы Теңіз ауданы) – фармаколог, медицина ғылымының докторы (1988). *1969 Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген соң осы институтта аспирант (1970 жылдан), ассистент, доцент болып қызмет атқарды. Кәрімовтің негізгі ғылыми-зерттеулері фармакология және тағам гигиенасы на арналған. Дереккөздер
Төлешов Сейділда

Төлешов Сейділда (1906, қазіргі Шиелі ауданы – 1955, Алматы) – жазушы, фельетоншы. Төлешовтің журналистік қызметі 1931 жылдан басталды. Ауданы газеттің редакторы, кейін «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінде, екі жыл Қазақстан Компартиясы Орт. к-тінің органы «Коммунист» журналының редакторы қызметтерін атқарған. Ұзақ жылдар бойы ұстаздық қызметпен айналысқан. ҚазМУ-да (ҚазҰУ) арнаулы курстар мен семинарлар жүргізді. Ол фельетондарын бүркеншік атпен (С.Шынаров) жариялап тұрған. Сонымен қатар әдеби сын саласында да еңбек етті. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Станов ауылдық округі

Станов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Афонькино, Орёл ауылдары кіреді. Орталығы – Афонькино ауылы. Округ құрамында болған Пробуждение, 2574 км ауылдары 2014 жылы, Орлёнок аялдамасы 2017 жылы, Новоукраинка ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 939 адамды құрайды. Дереккөздер
Раушан Байдалықызы Кәрімова

Раушан Байдалықызы Кәрімова (3.9.1953 жылы туған, Түркістан облысы Түркістан қаласы) – психология ғылымының докторы (2002), профессор (2006). *(1976) Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. *(1994–2004) ҚазПИ-де аға оқытушы, *(2004) кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. :«Особенности нарушений психического развития дошкольников с церебрально-органической патологией и основы их комплексной коррекции» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кәрімованың 70 ғылыми жарияланымы, оның ішінде 2 монографиясы, 7 оқу-әдістемелік құралы жарық көрген. Дереккөздер
Степной ауылдық округі

* Степной ауылдық округі — Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. * Степной ауылдық округі – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы әкімшілік бірлік. * Степной ауылдық округі — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Степной ауылдық округі — Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. * Степной ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы Құртай ауылдық округінің бұрынғы атауы.
Игорь Львович Квасов

Квасов Игорь Львович (1939 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – ветеринария ғылымының докторы (1988), профессор (1991). *(1962) Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. *(1962–68) Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында мал дәрігері, лаборант, аспирант, *(1969–1991) Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында аға лаборант, аға ғылыми қызметкер, ғылыми-өндірістік бөлімнің бас маманы болып істеді. *(1991) жылдан қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Квасов 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Квитка Валерий Васильевич

Квитка Валерий Васильевич (1939 жылы туған, Украина, Днепропетровск облысы Кривой Рог қаласы) – техникалық ғылымының докторы (1994), профессор (1996). *1963 жылы Криворожск тау-кен институтын бітірген. *1963–68 жылдары түсті металдар ғылыми-зерттеу институтында инжинер, аға инжинер, кіші, аға ғылыми қызметкер, *1968–92 жылдары бөлім және лаборатория меңгерушісі, *1992–96 жылдары институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. *1996 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде профессор қызметін атқарады. Квитка 98 ғылыми-зерттеу жарияланымның авторы. Дереккөздер
Шахизат Хамитұлы Төребаев

Төребаев Шахизат Хамитұлы (20.9.1948 ж.т., Жалағаш ауданы, «Таң» а.) – қайраткер. Қазақ политехн. ин-тының (ҚазҰТУ) «Автоматика және есептеу техникасы» ф-тін (1971), Алматы мемл. ун-тінің (ҚазҰУ) заң ф-тін (1998) бітірген. Жетіру тайпасы Керейіт руынан шыққан. 1971 – 1976 ж. Қызылорда политехникумының оқытушысы, ЛКЖО облысы к-тінің, 1976 –1986 ж. облысы партия к-тінде жауапты қызметтер атқарды. 1987 – 1995 ж. Қызылорда қ-лық халық депутаттары кеңесі аткомы төрағасының орынбасары, 1992 – 1995 ж. Қызылорда қ. әкімінің орынбасары, 1-орынбасары болды. 1995 – 1999 ж. Парламент Мәжілісінің депутаты, Қызылорда облысы әкімінің орынбасары, 2001 – 2004 ж. Қармақшы ауданының әкімі, 2004 жылдан облысы орман және аңшылық шаруашылығы аумақтық басқармасының бастығы. Көптеген медальдармен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Сухорабов ауылдық округі

Сухорабов ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Сухорабовка, Ольгинка ауылдары кіреді. Орталығы – Сухорабовка ауылы. Округ құрамында болған Неждановка ауылы 2018 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1244 адамды құрады. Дереккөздер
Сықырлауық

Сықырлауық – киіз үйдің ішкі жағынан жабылатын екі бөлек тақтай есік. Ол өте сәнді табалдырық пен маңдайшадан, қос босағадан және жарма беттен құралады. Қос босаға мен маңдайша ұласымды өрнектермен оймышталып, есік нәзік өрнекті, бедерлі сүйекпен немесе металмен қапталады, бел ортасынан ашылып-жабылатын жарма есіктерге ұқсас. Екі таянышқа көкпен немесе шот ілмек арқылы ұстастырылғандықтан ашып-жапқанда сықырлап тұрады. Сықырлауықты көздеп, оймалап, сүйектеп, бояп жасайды. Сықырлауық – Киіз үй есігінің ағаштан жасалған маңдайша мен табалдырыққа ергенек арқылы айналмалы (шарнирлі) жалғасатын, екі жарылып ашылатын есігі. Тағы қараңыз Есік (қазақ үй) Дереккөздер
Жұмыспен қамтылу

Жұмыспен қамтылу – елдегі еңбекке қабілетті тұрғындардың жұмыспен қамтамасыз етілу көрсеткіші. Бұл көрсеткіш елдегі мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелерде жұмыс істейтін жұмысшылар мен қызметшілердің‚ ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен айналысатын шаруалардың‚ фермерлердің‚ елдегі мемлекет емес мекемелерде‚ саяси және әлеуметтік ұйымдарда жеке шаруашылықтар мен қожалықтарда‚ кооперативтерде жұмыс істеушілердің‚ жеке еңбек қызметімен айналысушылардың‚ әр түрлі оқу орындарында өндірістен қол үзіп оқитын жастардың‚ әскери қызметшілердің‚ т.б. жалпы санын сипаттайды. Негізгі жұмыс орны бойынша еңбек ететіндер саны – бастапқы Жұмыспен қамтылу‚ негізгі жұмыстан бос уақыттағы еңбекпен айналысушылар саны – қосалқы Жұмыспен қамтылу түрлеріне бөлінеді. Елдегі халықтың Жұмыспен қамтылу көрсеткішінің төмендігі сол мемлекеттің әлеумекеттік және экономикалық дамуындағы дағдарыстар салдарынан болады; қ. Жұмыссыздық. Сілтеме
Төребай би ауылы

Төребай би — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Жосалы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жосалы кентінен батысқа қарай 20 км жерде, Сырдарияның сол жағалық жайылмасында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 869 адам (445 ер адам және 424 әйел адам) болса, 2009 жылы 526 адамды (259 ер адам және 267 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1997 жылға дейін «Қызылжұлдыз» деп аталып келген. Ауыл 1964-1996 жылдары күріш өсіретін «Жосалы» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Төребай би ауылында шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Садық Әбдіжаппаров

Садық Әбдіжаппаров (15.7.1925, Бәйдібек ауданы Алғабас кеңшары – 31.7.2004, Алматы қ.) – Кеңес Одағының Батыры (22.7.1944). Ұлттық қауіпсіздік органдарының ардагері, полковник. Ысты руынан шыққан. Екінші Дүниежүзілік соғыс кезіндегі ерлігі 1943 ж. өз еркімен майданға аттанып, 90-гвардиялық атқыштар дивизиясында пулеметші болды. Калинин, І-Балтық жағалауы майдандарында Великие Луки, Невель, Витебск, Полоцк, Шяуляй, Клайпеда қалалары үшін болған шайқаста ерліктің үлгісін көрсетті. 1944 ж. 24 маусымда Бат. Двинадан жалғыз өзі жүзіп өтіп, жау пулеметінің ұясын талқандады және 30 шақты неміс солдатын өлтірді. Соғыстан кейінгі қызметі 1954 ж. Мәскеу мемлекеттік университетін бітірді. 1961 ж. мемлекеттік қауіпсіздік органдарына шақырылып, мемлекеттік қауіпсіздік комитеті (МҚК) Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша Тергеу тобының тергеушісі, одан кейін жедел уәкіл, аға уәкіл, бөлімше бастығының орынбасары, бөлімше бастығы болды. 1971 ж. Киев қ-ндағы КСРО МҚК басшылық және құрам білімін арттыру курсын аяқтады. Ол сондай-ақ Қазақ КСР-інің Әділет министрлігінде, Түркімен КСР-інің Ашхабад қалалық 3 учаскелік халық соты, Түркімен КСР-і Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінің бөлім бастығы, Петропавл, Шымкент қалалары прокурорының көмекшісі болып қызмет істеді. Ленин, 3-дәрежелі «Даңқ», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. Қызықты фактілер КСРО Халық әртісі, Халық Қаһарманы әнші Роза Бағланованың алғашқы күйеуі. Соғыстан кейін екеуі Бәйдібек ауданы, Жүзімдік аулында үйленген, кейін ажырасқан. Дереккөздер
Квон Сергей Сын-Гувич

Квон Сергей Сын-Гувич (7.8.1923 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі. Хасан ауданы Посьет кенті) – техника ғылымының докторы (1971), профессор (1973). Мәскеу тау-кен институтын бітірген (1948). *1950–67 жылдары «Қарағанды мемлекеттік шахта» жобалау институтында жобалаушы, бас инжинердің орынбасары. *1967 жылдан Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) доцент болды. Оның негізгі ғылыми еңбектері шахта алаңдарын аршу және әзірлеу әдістерін жетілдіруге, көмір шахталарын жобалауға арналған. 145 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 11 монографияның авторы, 40 өнертабыстық куәлік алған. «Шахтер даңқы» белгісінің толық иегері. Дереккөздер
Жұмыс стажы

Жұмыс стажы, еңбек стажы – қызметкердің еңбек еткен және басқа қоғамдық пайдалы қызмет атқарған уақытының жиынтығы. Қазақстанда ол жалпы Жұмыс стажы, үздіксіз Жұмыс стажы және арнаулы Жұмыс стажы болып бөлінеді. Жалпы Жұмыс стажына жұмыстың сипаты мен нақты мазмұнына, үзілістеріне қарамастан қызметкер еңбек еткен уақыттың жиынтық ұзақтығы жатады. Оған қызметкер мемлекеттік сақтандыруға жатқызылған кез келген жұмыс уақыты, әскерде қызмет өткерген, партизан отрядтарында болған уақыт, мемлекеттік қауіпсіздік және ішкі істер органдарындағы, әскерилендірілген күзеттегі қызмет, жоғары және арнаулы орта оқу орындарында, училищелерде, мектептерде, кадрларды қайта даярлау, біліктілікті жетілдіру, қайта біліктілік алу курстарында, аспирантурада (магистратурада), ординатурада, доктарантурада күндіз оқыған уақыт, жұмыстан мәжбүрлі түрде қалған, ауырған, түрмеде және айдауда болған (кейін ақталған жағдайда) уақыт, т.б. кіреді. Жалпы Жұмыс стажы зейнетақы тағайындау кезінде есепке алынады. Үздіксіз Жұмыс стажы – адамның бір кәсіпорында үздіксіз жұмыс істеген уақытының ұзақтығы. Заңда көзделген реттерде оған басқа кәсіпорындардағы бұрынғы жұмысы немесе өзгедей қызметі де қосылады (мысалы, бір жұмыстан басқа жұмысқа ауыстырылғанда немесе көшірілгенде, үзіліс белгілі бір кезеңнен аспаған жағдайда). Үздіксіз Жұмыс стажы еңбекке уақытша жарамсыздыққа ұшыраған адамға жәрдемақы төлеу кезінде, басқа да жағдайларда есепке алынады. Арнаулы Жұмыс стажы жұмыстың, адам еңбек еткен халық шаруашылық саласының, еңбек жағдайының (жер астындағы, зиянды жұмыстар мен басқа да жағдайлар) ерекшелігі бойынша айқындалады. Арнаулы Жұмыс стажы адамға жеңілдікті зейнетақы тағайындау кезінде, еңбек сіңірген жылдары үшін сыйақы белгілеу кезінде есепке алынады. Сілтеме
Геральдика

Геральдика (heraldіca) – гербтерді зерттейтін тарих ғылымының бір саласы. Генеология, нумизматика, палеография, cфрагистика сияқты тарихи пәндермен тығыз байланысты. «Геральдика» термині латынның «heraldus» яғни жаршы деген сөзінен шыққан. Ортағасырлық Еуропа корольдерінің сарайында гербтердің кімге тиесілі екенін анықтайтын, тіркейтін, жүйелейтін және жаңа гербтерді жасайтын арнайы адамдар – герольдтар болған. Кейіннен олар «Герольдия» атты мекемелерге біріктіріледі. Олар Геральдиканыңның белгілері мен бояу түстері ұғымдарының ерекше жүйесін жасады. Геральдика 19 ғасырдыдың 2-жартысынан тарихи пән ретінде қалыптасты. Қазақстан Республикасының гербі, туы, т.б. мемлекеттік рәміздері, еліміз қалаларының гербтері Геральдиканың озық үлгілерінің бірі болып табылады. Дереккөздер
Тахтаброд ауылдық округі

Тахтаброд ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Тахтаброд, Ковыльное, Литвиновка, Привольное, Рухловка ауылдары кіреді. Орталығы – Тахтаброд ауылы. Округ құрамында болған Сазоновка ауылы 2013 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2281 адамды құрады. Дереккөздер
Талшық ауылдық округі

Талшық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Талшық, Қазан, Тұғыржап, Үлгілі ауылдары кіреді. Орталығы – Талшық ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 4802 адамды құрады. Дереккөздер
Орынбай Тайманов

Орынбай Тайманов (1884, қазіргі Түркістан облысы Төле би ауданы – 1946, Төле би ауданы) – ақын. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Жасынан ел аралап, өлең-жыр айтып, айтыстарға қатысқан. Ноғайлы дәуірінің батыры Жәнібектің жорықтарын баяндайтын “Жәнібек батыр” дастаны бар. Соғыс кезінде дүниеге келген отансүйгіштік тақырыбындағы туындылары ел арасына кең тараған. Өлең-жырлары, толғау-термелері 20 ғасырдың 30-жылдарынан мерзімді баспасөзде жарияланып тұрды. П.Кузнецов орыс тіліне аударған Таймановтың “Домбыра” атты жыры “Правда” (1936, 18 мамыр) газетінде жарияланды. Республика ақындар айтысында (1943) қызылордалық Ә.Бәйкеновпен сөз сайысына түскен. Көптеген айтыстары, толғаулары ел аузында сақталып, әдеби жинақтарда (“Пернедегі термелер”, 1965; “Айтыс”, 3-т., 1966) жарық көрген. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сылдырмақ

Сылдырмақ – сұңғыла тұқымдасына жататын бір жылдық жартылай паразитті өсімдік. Облыстың шалғынды жерлерінде, өзендер мен көлдердің жағалауында өсетін 4 түрі бар. Биіктігі 20 – 50 см, сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақталған. Жапырағының жиегі ара тісті иректелген, қандауыр тәрізді, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. 4 тостағанша жапырақшалары бірден қурап түспей, ұштары жіңішкеріп, үрлеген қарын сияқты томпайып, жемісінің сыртын қаптап сақталып қалады. Гүлі сиякөк, сары, сарғыш жасыл. Күлтесінің түбі кірігіп, түтік құраған, қос ерінді, үстіңгі ерні дулыға тәрізді, астыңғысы сәл төмен қарай иіліп, ұшы 3-ке тілімделген тегіс болады. Аталығы – төртеу, екеуі ұзын күлтеден шығып көрініп тұрады. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамыз айларында жеміс салады. Жемісі – екі бүйірі қысыңқы, қақырайтын құрғақ қауашақ. Тұқымында қанатша тәрізді жұқа өсіндісі болады, кей түрінде болмауы да мүмкін. Сылдырмақ басқа өсімдіктің тамырынан су мен ондағы еріген заттарды тамыр сорғыштары арқылы қабылдайды. Сондықтан шалғында өсетін мал азықтық өсімдіктерге көп зиян келтіреді. Дереккөздер
Әлпұхар Әбдірайымов

Әлпұхар Әбдірайымов (1919 ж. т., Қызылқұм ауданы (Қызылқұм ауылы) – Cоциалистік Еңбек Ері (29.3.1958). 1940 – 45 ж. Самарқанд қаласындағы мақта зауытында жұмысшы. 1946 – 60 ж. Шымқорған, Қызылқұм кеңшарларында аға шопан, 1961 жылдан Қызылқұм кеңшарында ферма меңгерушісі болды. Әлпұхар Әбдірайымов Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Таман ауылдық округі

Таман ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Таман, Майбалық, Пулемётовка ауылдары кіреді. Орталығы – Таман ауылы. Округ құрамында болған Сейфуллин ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1376 адамды құрайды. Дереккөздер
Телжан ауылдық округі

Телжан ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Телжан, Көбенсай ауылдары кіреді. Орталығы – Телжан ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1093 адамды құрады. Дереккөздер
Ақмырза Төсов

Ақмырза Төсов (Төсұлы), Ақмырза ишан (1881, қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылы – 1930, Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылы) – діни қайраткер, көтеріліс басшысы. Алшын тайпасының Шөмекей руының Бозғұл аймағының Жолай аталығынан шыққан. Биографиясы * Ауыл молдасынан білім алып, кейіннен Бұхарадағы Көкілташ медресесінде оқыған. * Стамбұл қаласында діни білім алып, “ахун”, “ишан” дәрежесінде 1908 жылы Қармақшы өңіріне оралды. * Қуаңдария бойында мешіт салдырып (бүгінде Ақмырза Төсов атында), шәкірт тәрбиеледі. * Ақмырза Төсов 1928 жылы Кеңес үкіметінің ірі байлар мен орташаларды тәркілеу саясатына қарсы шықты. * 1930 жылы наурыз айында Қарақ елді мекенінде қарулы көтеріліс басталды. Ақмырза Төсовтің жасағында 500-ден астам көтерілісші болған. Ақмырза Төсов бастаған көтерілісшілер жазалаушы Пукановтың жасағымен екі рет кескілескен ұрыс жүргізді. Ұрыс кезінде көтерілісшілерден 170 адам, жазалаушылардан 4 адам қаза тауып, 5 адам жараланды. Қызылқұм ішінде болған екінші шайқаста Ақмырза Төсовтің 107 адамы қаза тауып, 150-дейі жарақат алды. Осы 26 наурыздағы соңғы шайқаста Ақмырза Төсов қасындағы 3 адамымен және көтеріліс басшысы Жанұзақ Батыров қаза тапты. Оның Тоқмырза, Тоймырза атты інілері мен 200-дей көтерілісші Қарақалпақ өңіріне бет алды. Кейін оларды ОГПУ жасағы ұстап, 10 адам ату жазасына, 41 адам 10 жылға дейін еңбекпен түзеу лагеріне жіберіліп, 6 адам жер аударылды. Жазалау барысында мешіт бұзылып, діни кітаптар өртелді. * Ақмырза Төсов бірнеше діни кітаптардың авторы. * Бүгінде Ақмырза Төсовтің ұрпақтары Ауғанстан, Түркия, Иран елдерінде, Қызылорда облысы Қармақшы ауданында тұрады. Дереккөздер
Теңдік ауылдық округі

Теңдік ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. 2010 жылы құрамына қысқартылған «Кантемиров ауылдық округінен» 2 елді мекен қосылған. Әкімшілік құрамы Құрамына Кантемировское, Котовское, Теңдік ауылдары кіреді. Орталығы — Теңдік ауылы. Округ құрамында болған Бірлік, Көзашар ауылдары 2014 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1021 адамды құрайды. Дереккөздер
Федор Евгеньевич Корш

Корш Федор Евгеньевич (4.5.1843, Ресей, Мәскеу – 1.3.1915, сонда) – орыс шығыстанушысы, Санкт-Петербург Ғылым Академиясының академигі (1900). Мәскеу (1877–1900; арасында үзілісі бар), Новороссийск (1890-92) университеттерінің және Лазарев институтының (1892) профессоры. Мәскеу университетін бітірген (1864). Корш Мәскеу диалектология комиссиясының (1901), Славян мәдениеті қоғамының (1908) және Мәскеу археологиялық қоғамы жанындағы славян комиссиясының (1909) төрағасы болды. Негізгі еңбектері славян, араб, иран, түркі тілдерін, әсіресе, олардың дәстүрлі әдебиетіндегі өлең құрылысын зерттеуге арналған. Ол тіл білімінде салыстырмалы-тарихи әдісті жақтап, әр түрлі тілдерді типологиялық жағынан салыстыра зерттеуге көп көңіл бөлді. Шығармашылығы * О турецком языке семиреченских надгробных надписей, “Древности Восточные”, 1889, т. 1, в. 1; * Турецкие элементы в языке “Слово о полку Игореве”, “Известные отделы русского языка и словесности имперской АН”, 1904, т. 8, кн. 4; * Происхождение настоящего времени 6 западных турецких языках, “Древности Восточные”, 1907, т. 3, в. 1; * Классификация турецких племен по языкам, “Этнографическое обозрение”, 1910, кн. 84 – 85, в. 1 – 2; * О принципе классификации турецких племен по их диалектам, “Древности Восточные”, 1914, т. 23, в. 2. Пайдаланылған әдебиеттер * Шахматов А.А., Федор Евгеньевич Корш, СПб., 1915; * Ушаков Д.Н., Памяти председателя комиссии академика Федора Евгеньевича Корша, М., 1915; * Гордлевский В.А., Ф.Е. Корш и востоковедение, “Зап.-вост. отд. русского археологического общества”, 1917, т. 24. в. 1 – 4; * Дмитриев Н.К., Федор Евгеньевич Корш, М., 1962. Дереккөздер
Таймен

Таймен – албырттар тұқымдасы, өзі аттас туысқа жататын түр. Қазақстанда Ертісте, Бұқтырма су қоймасында және оларға құя-тын Қалжыр, Күршім, Үлбі, Ұба өзендерінде кездеседі. Ұзындығы 1 м-дей, салмағы 3 – 15 кг. Топтанбай, жеке тіршілік етеді. Тез өседі, бір жастағы балықтың ұзындығы 17 см-дей болса, бес жаста – 73,5 см-ге жетеді. 4 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Көктемде мұз ерісімен тау өзендерінің жоғарғы бөлігіне уылдырық шашу үшін ірі тасты тұнық жер іздеп өрістейді. Аналықтары 34 мыңға дейін ірі уылдырық салады. Кері қайтуы тамыз айынан басталып, ұзақ уақытқа созылады (уақытының көбі жол бойы иірімдерде, шұңқырларда, өзен қалтарыстарында қоректенумен кетеді). Ертіс пен оның ірі салаларында, су қоймаларында қыстап шығады. Таймень – жыртқыш балық, негізінен омыртқасыздармен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. 2 жасынан бастап балықтарды, сүтқоректілерді (ондатр, тиін, т.б.), құстарды (үйрек, т.б.) жейді. Республика су алаптарындаТайменьдердің саны жылдан жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Жұмаш Әбенов

Жұмаш Әбенов (2.1.1912 – 1985, Қазығұрт ауданы Еңбекші ауылы) – шопан. 1927 жылдан Күйік кеңшарында шопан болып еңбек еткен. 1955 – 57 ж. Бүкілодақтық ауылы шаруашлық көрмесіне қатысты. 1956 ж. «қой шаруашылығының шебері» деген атақ берілді. 1963 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. Сілтемелер
Бас сақинасы

Бас сақинасы, мигрень (, — бас сүйегінің жартысы) — бастың ұстамалы ауруы, әдетте бір жартысы ауырады. Ауру кезінде автономдық жүйке жүйесінің қызметі бұзылып, ми табанындағы қан тамырлары кеңейіп кетеді. Бас сақинасы тұқым қуалайды, сондай-ақ, жасөспірімдердің жыныстық жағынан жетілу кезінде байқалады. Аурудың жиі қайталануы — адамның жас ерекшелігіне, тіршілік ету ортасына, жұмысына, демалысына, тамақтануына байланысты. Бас сақинасымен ауырар алдында науқастың ыстығы көтеріліп, тамаққа тәбеті болмай, көңіл-күйі өзгеріп, ұйқысы келе береді. Ауру қозған кезде қол-аяғы мұздап, ішкен тамағын құсады. Аурудың ұзақтығы 2—3 сағаттан бірнеше күнге созылуы мүмкін. Бас сақинасының негізгі белгілерін және емдеу шараларын бас ауруымен байланыстыра қарау қажет. Дереккөздер
Майшай Әбенова

Майшай Әбенова (1923, Түркістан қаласы – 1987, Түркістан ауданы) – Cоциолистік Еңбек Ері (8.4.1971). 1942 – 58 ж. Түркістан МТС-нда тракторшы, комбайншы, 1958 – 87 ж. «Коммунизм» ұжымшарында мақта өсірушілер бригадасының бригадирі болды. Балалар бақшасының меңгерушісі қызметін атқарды. 2 рет Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Тимирязев ауылдық округі (Тимирязев ауданы)

Тимирязев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Тимирязево, Рассвет ауылдары кіреді. Орталығы – Тимирязев ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 4667 адамды құрады. Дереккөздер