kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ағзалардың жеке дамуы

Онтогенез Бүкіл онтогенез үдерісін 2 үлкен кезеңге бөлуге болады: # Эмбриогенез - ұрықтың дамуы (немесе көптеген омыртқасыздар, балықтар және қосмекенділер дернәсілінің сатылары). # Постэмбриогенез - туу соңынан даму, яғни дернәсілдік немесе ұрықтық сатылардан соң даму. Ұрықтың даму сатылары 1. Ең алдымен аталық жыныс жасушасы аналық жыныс жасушасына сперматозоидпен қосылып зигота түзеді . Одан соң даму сатылары жүреді. 2. Ұрықтану өте салысымен зигота дамуының алғашқы сатысы басталады. Бұл саты бластула (өсу) сатысы деп аталады. Осы саты кезінде қарқынды бөліну - митоз өтеді. Жасушалардың тез бөлінетіні соншалық, қысқа интерфаза сатысында өсіп те үлгере алмайды. Бластула сатысында ұрық ұсақ жасушалар түрінде топтасып, бластомерлер деп аталады. Бұл «жасуша түйірлерінің» пішіні, жасушалар мөлшері, жасушаның орналасуы тірі мақұлықтардың түріне байланысты сан алуан болып келеді. Бластула - бұл жасушалары ерекшеленіп үлгермеген көпжасушалы ұрық.Бұл кезеңде ағзада жыныс мүшесі дамиды. Сондықтан бластула бір қабатты ұрық деп аталады. 3. Гаструла - ұрық дамуының екінші сатысы. Бұл кезенде көптеген маңызды оқиғалар өтеді, яғни жасушалардың жіктелуі - ұрық жапырақшалары; гаструла (қарын) қуысы, желілену (омыртқалыларда) және жүйке тақташалары пайда болады. Біз үшін ең маңызды окиға - ұрық жапырақшаларының - жасушалардың ерекшеленген, жіктелген қабаттарының пайда болып қалыптасуы. Ұрықтың ертерек даму сатысы - эктодерма және ішкісі - энтодерма. Сондықтан гаструланы қосқабатты ұрық немесе ұрық дамуының екі қабатты сатысы деп атайды. Даму барысында үшінші ұрық жапырақшасы - мезодерма жекеленіп шығады. Сөйтіп гаструланың кейінгі сатысы үшқабатты болады. 4. Нейрула (жүйкелік) - ұрықтың тек желілілерге ғана тән гаструладан кейінгі сатысы. Бұл кезеңде жүйке тақташасынан жүйке түтігі қалыптасады. Жүйке түтігінен ми және жұлын дамиды. Дереккөздер
Бұташық

Бұташық (Кустарничек) — діңі анық байқалмайтын (қаражидек, мүкжидек, итбүлдірген және т.б.), өркендері күшті бұтақталған тырбық (биіктігі 5—60 см) көпжылдык өсімдік. Тундраның өсімдік жамылғысында басым, кейде қылқан жапырақты ормандарда, биік тауларда тұтас белдеу кұрайды. Бұташықтар Дереккөздер
Темір Бейісұлы Бейісов

Темір Бейісұлы Бейісов - (1911, Батыс Қазақстан облысы Қамыссамар ауылы - 12.4.1995, Орал қаласы) - ғалым, филология ғылымының кандидаты (1953). Орал педагогика техникум (1932), Саратов педагогика институтын (1937) бітірген. 1932 - 33 жылдары облысы оқу бөлімінде бөлім меңгерушісі, партия қызметкерлері мектебінде оқытушы, 1937 - 39 жылдары Шымкент мұғалімдер институтында аға оқытушы, 1941 - 42 жылдары Орал қаласында орта мектепте мұғалім, оқу бөлімінің меңгерушісі. 1942 жылы облысы оқу бөлімінің инспекторы, 1942 - 45 жылдары Фурманов ауданындағы орта мектепте оқу ісінің меңгерушісі, директоры болған. 1945 - 54 жылдары Орал педагогика институтында аға оқытушы, сырттай оқу бөлімі директорының орынбасары, 1954 жылдан зейнеткерлікке шыққанша оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарған. Шығармалары: * Шевченко в Казахстане. Алма-Ата, 1952; * Некоторые вопросы горьковских традиции в современной казахской литературе. Алматы, 1953. Дереккөздер
Саттар Сейітхазин

Саттар Сейітхазин (12.1.1927, Солтүстік Қазақстан облысы Көкшетау ауданы Қарағай ауылы - 5.3.1999) - ақын, аудармашы Карағанды қаласындағы Окытушылар институтын (1947) Мәскеудегі Әдебиет инстиутын бітірген (1956). 1947 - 1951 жылдары Көкшетау облысындағы орта мектепте мұғалім. 1951 - 1956 жылдары Алматыға келіп, "Оқу құралдар баспасында" (казіргі "Мектеп баспасы) редактор, аға редактор, Қазақстан Мәдениет министрінде референт, "Қазақ әдебиеті" газетінде тілші қызметтерін атқарған, 1956 - 1977 жылдары Мәскеуден оралғаннан кейін Қазақстан жазушылар одағында кеңесші, Қарағанды телевидениесінде аға редактор, Қазақ телевидениесінде аға және бас редактор, "Жазушы" баспасының поэзия редакциясында аға редактор қызметтерін атқарған. 1977 жылы шығармалық жұмысқа бірыңғай ауысқан. Сейітхазиннің "Тарих" атты алғашқы өлеңі 1947 жылы "Советтік Қарағанды" газетінде жарияланған. Сейітхазиннің көптеген өлеңдері орыс, алтай, қарақалпақ, поляк, т.б. тілдерге аударылған. А.Адаровтың, С.Даниловтың, Н.Дамдиновтың, т.б. орыс ақындарының өлең-жырларын қазақ тіліне аударған. Шығармалары *Жүрек сыйы. Өлеңдер. А., 1953; *Алғашқы сапар Поэма. А., 1955; *Беркуты. Поэма и стихи. М., 1958; *Хадиша. Повесть. А., 1973; *Тереңдегі теңіздер.Өлеңдер. А., 1974; *Қоңыр жер. Өлеңдер мен поэмалар. А., 1983; *Аққу тамақ.Өлеңдер мен поэма. А., 1984; *Кең жазира. Өлеңдер, поэмалар. А., 1986; *Окжетпес. Өлеңдер. А., 1999. Дереккөздер
Тұрлыбек Ілиясұлы Мәмесейіт

Тұрлыбек Ілиясұлы Мәмесейіт (17.02.1949 жылы туған, ҚХР, Іле ауданы Құлжа қаласы) - жазушы, сыншы. ҚазҰУ-ды бітірген (1975). 1975 - 1977 жылдары облысы "Жетісу" газетінде, Республикалық кітап палатасында, 1977 - 1995 жылдары "Жазушы" баспасында редактор, редакция меңгерушісі, 1996 - 1998 жылдары "Өнер" баспасының бас редакторы, 1998 - 1999 жылдары "Рауан" баспасында жетекші редактор, 1999 - 2001 жылдары "Атамұра" корпорациясында қызмет істеген. 2001 жылдан "Елорда" баспасында редактор. Сын мақалалары баспасөз беттерінде 1973 жылдан жарияланып келеді. Алғашқы әңгімесі жас жазушылардың "Арман қанатында" жинағына енген. "Тоғысқан толқын", "Зерделілік айнасы" сын кітаптарының, "Беторамал", "Түсіме тау кіреді", "Бесік пен несіп", "Плач охотника", "Әулиешоқы", т.б. повестер мен әңгімелер жинақтарының, "Таңжарық" романы мен "Қанқұйлы жарық" повесінің авторы. Кейбір шығармалары қырғыз, түрікмен, орыс, қытай тілдеріне аударылған. "Тауда өскен ұл" повесі "Жалын" баспасы ұйымдастырған жабық бәйгенің жүлдегері (1986). 2000 жылы "Әулиешоқы" атты повестер жинағы үшін Халықараралық "Алаш" әдеби сыйлығы берілген. Дереккөздер
Жақан Сыздықов

Жақан Сыздықов (10 мамыр 1901, Қарлығаш ауылы, Көкшетау уезі, Ақмола облысы - 23 қазан 1977, Алматы) — ақын, аудармашы. Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. 1920 - 21 жылдары Көкшетаудағы қызыл мұғалімдер курсында оқыған. 1922 - 26 жылы Көкшетау уезінде азық-түлік кызметінде қызмет атқарған. 1926 - 29 жылы Ақмола губерниясының "Бостандық туы" газетінің жауапты хатшысы және редактордың орынбасары, "Қызыл Түркістан", "Оңтүстік Қазақстан", "Сталин жолы" (қазіргі "Жетісу") газеттерінің жауапты хатшысы, 1936 - 60 жылы Қазақ мемлекетін көркем әдебиет баспасында, Қазақстан Жазушылар одағында, Қазақстан Министірлер Кеңесі жанындағы телевизия және радиохабарларын тарату жөніндегі комитетте жүмыс істеген. Шығармалары 1924 жылдан жариялана бастады. "Еңбек жемістері" (1929), "Табыс" (1932), "Найзағай" (1932), "Қызғалдақ" (1932), "Толқын" (1934),"Биік шыңда"(1935),т.б.өлең кітаптары басылып шықты. "Әлі қарттың әңгімесі" (1927), "Майкөл тамы" (1927), "Қос қыран" (1948) поэмаларының авторы. Ақынның шығармалары "Өлеңдер жинағы" (1937), "Шаттық үні" (1938) кітаптарына енген. "Арыс тарихы" (1932), "Маймыл ертегісі" (1933) (мұны парсы ақыны Әділқасым Jla-хутиден аударған), "Алмас" (1950), "Меруерт тау" (1953) дастандары халық ауыз әдебиетінің үлгілері, аңыз әңгімелер негізінде жазылды. "Түркия түнегінде"(1950), "Лақтырылған бөбек" (1954), "Ел бар сонау алыста" (1956), т.б. өлең-жырлары "Патрис Лумумба" (1961) дастаны, "Таңдамалы шығармалар" (1961, 1971, 1978), "Өмір лебі" (1964), "Асулар" (1968) атты өлеңдер мен поэмалар жинақтары басылып шықты. Орыс жазушысы Л.Н. Толстойдың "Арылу" (1955) романын, грузин халқының "Арсен туралы аңыз" дастанын, татар жазушысы Ғ.Ибрагимовтың "Қазақ қыз" (1960) романы мен "Алма шұбар" (1961) повесін, Ғ.Тоқайдың өлеңдері мен поэмаларын (1952) қазақ тіліне аударған. Ақынның бір топ өлеңдері мен поэмалары орыс тіліне аударылып, "Соколиное племя" (1958) деген атпен басылып шықты. Бірсыпыра өлеңдері өзбек, ұйғыр, татар.башқұрт, түрікмен, тәжік, қарақалпақ тілдеріне аударылды. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар ұйымының даму бағдарламасы

БҰҰ-ның даму жөніндегі бағдарламасы ([http://en.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Development_Programme United Nations Development Programme]) — 1965 жылы құрылған. 189 мемлекет қатысады. Мақсаты — дамушы елдерге неғұрлым ұтымды экономика құруларына және табиғи ресурстарды оңтайлы пайдалануларына жәрдемдесу. Негізгі кызметі — табиғи ресурстарды зерттеу, қолданбалы зертгеулерді жүзеге асыру үшін жергілікті жерлерде оқу орындарын және материалдық-техникалық база құру. Тағы қараңыз * Біріккен Ұлттар Ұйымы * Әлемдік экономикалық бағдарламалар * Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі халықаралық және республикалық қызмет * БҰҰ-дың Денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі бүкіл дүниежүзілік Ұйымы (БДҮ) Дереккөздер
Көркем сөз

Көркем сөз - эстетикалық мәні күшейтілген, әсерлі, бейнелі сөз. Болмысты әсерлеп, өрнектеп бейнелеу құралы, яғни "Әдебиеттің ең бірінші элементі" (М.Горький). Көркем сөз әдебиет негізін құрап отыратын мәңгілік мұра. Көркем сөздің кадірі мен құдіретіне арналған қазақ халқының талай даналық ойлары, мақалдары мен мәтелдері бар ("Өнер алды - қызыл тіл", "Сөз тапқанға қолқа жок", "Сөз тұземегенді тез түземейді", "Жүйелі сөз - киелі", т.б.). Ұлы ақын Абай: "Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы", "Кестенің бізі, өткірдің жүзі, Өрнегін сендей сала алмас" деп, Көркем сөз кұдіретін жоғары бағалаған. Акын-жазушылар асыл сөздің сол сиқырлы сырын ашып, әдеби шығармалардың коркемдігін арттырады, тіл байлығын молайтып отырады. Олар осы бейнелеу құралының дәлдігі мен айқындылығына, мөлдірлігі мен тереңдігіне, қарапайымдылығы мен өрнектілігіне ерекше көңіл бөлген. Қазақ тіліне "Көркем сөз" терминін А.Байтұрсынұлы енгізген. 20 ғасырдың 20- жылдарындағы шығармалар қазақ үлттық Көркем сөзінің алғашқы үлгілері ретінде қарастырылып жүр. Бұл кездегі С. Сейфуллин, Б. Майлин, Н. Төреқұлов, М. Дулатов, С. Садуақасов, С. Қожанов, С. Мұқанов, т.б. қаламгерлер жазған Көркем сөз үлгілерінен замана тынысы, көзқарас кайшылығы, айтыс-тартыс бағыты айқын көрінеді. Көркем сөз жанрлары - кезеңдік жанрлар, яғни өз кезеңінің өзекжарды мәселелерін арқау ететін, ұрымтал, елгезек жанрлар. Дереккөздер
Мансұр Бекежанов

Мансұр Бекежанов - (1875, Қызылорда облысы Шиелі ауданы Үлгілі ауылы - 1933, Өзбекстан, Наманган қаласы) - ақын. "Гауһар-жауһар", "Талап", т.б. дастандары бар. Қарақалпақтың белгілі ақын қызы Дәме Тобақылқызымен айтысы (1910) бірнеше жинақта (1936, 1942, 1965) жарияланған. Бригадалар ұйымдастырған. "Сараң байға", "Мырзалық емес", "Жесір дауы", "Бір қойшыға", "Сүйінші", "Сыр", "Ақ алтынды аймағым", "Колхозшыларға", "Мұздыбалақтарға", т.б. өлеңдері, "Толкын", "Нартай сазы", "Ахау, жалған", "Нартайдың әні" әндері ұлттық ән өнерінің алтын қорына қосылды. Шығармалары "Домбыра сазы" (1950), "Өлеңдері мен айтыстары" (1950, 1956), "Өсиет" (1982), "Аманат" (1990) деген атпен жеке кітап болып шықты. "Қүрмет белгісі" орденімен (1945), медальдармен, Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Қызылорда облысы қазақ драма театрына Бекежанов есімі берілген (1970). Осы облыстағы Шиелі ауданында Бекежанов ауылы бар. Дереккөздер
Сүлеймен Мәметов

Сүлеймен Мәметов (01.05.1952 жылы туған) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген. Алматы облысы Ескелді ауданы газетінде тілші, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Нұра ауылындағы орта мектепте мұғалім, 1980 - 1995 жылдары республикалық "Жалын", "Балауса", баспаларында редактор, 1995 жылдан "Егемен Қазақстан" газетінде бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. "Жыр - бесік" атты алғашқы жыр жинағы 1983 жылы жарық көрген. "Ана суреті" (1985), "Перзент парызы" (1995) әңгімелер мен повестер жинағы басылып шыққан. Қазақ ертегілерінің екі томын құрастырушылардың бірі (1 т., 2000). Дереккөздер
Әдия Сексенбаева

Әдия Сексенбаева (20.12.1938 жылы туған, Шығыс Түркістан, Шәуешек қаласы) - ақын. 1955 жылы Қазақстанға қоныс аударған ҚазҰПУ-ды бітірген (1963). "Білім және еңбек" журналында қызметкер, 1967 - 1980 жылдары "Қазақстан әйелдері" журналында аға әдеби қызметкер, бөлім менгерушісі болған. 1980 - 1984 жылдары "Жазушы" баспасында редактор, аға редактор, бөлім менгерушісі қызметін аткарған. 1969 жылы "Жас керуен" жинағына бір топ өлеңдері енді. 1983 жылы төл жырлары "Шуак" деген атпен жарык көрді. Моңғол, карақалпақ, татар, башқұрт, түрікмен, орыс, латын, кырғыз акын-жырауларының әңгімелері мен өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Татар жазушысы И.Салаховтың "Емендер тамыр жайғанда" романын қазақ тіліне аударған (1990). Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған (1975). Дереккөздер
Тасболат Тәжиев

Тасболат Тәжиев (1908, Түркістан облысы, Ленин ауданы Жаңабазар аулы) - ақын. Қазығұрт төңірегіне белгілі Төлеш акынның шәкірті болған. 1934 - 1941 ж. Шымкенттегі қазақ драма театрьінда, Ташкент облысы филармониясында қызмет істеген. 1941 - 1945 ж. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Жауынгерлер арасында "Алпамыс", "Қобыланды", "Ep Тарғын" дастандарын айтқан. "Қызыл сұңқар", "Адамның жауы Гитлер" жырларын жазған. "Сәлем хат" өлеңін жерлестері жатқа айтып жүрген. Соғыстан кейінгі жылдары "Құмсан" балалар үйінде көркемөнерпаздар үйірмесіне жетекшілік еткен. Дереккөздер
Виктор Гаврилович Семерьянов

Виктор Гаврилович Семерьянов 1937 жылы 25 қыркүйекте РКФСР Алтай аймағы Новоегорьевка ауылында туған. Орыс. Әкесі - Семерьянов Гаврил Федорович (1897-1940). Анасы - Семерьянова Наталья Зиновьевна (1900-1953). М. Горький атындағы Мәскеу әдебиет институтының «Поэзия» факультетін бітірген (1972), әдеби қызметкер. «Ертіс мақамы» (1962), «Баспалдақтар» (1976), «Поэзия күні» (1978), «Биік жағалау» (1981), «Тырналардың соңынан» (1983), «Жабылмаған есікше» (1984), «Мен саған баяндап беремін» (1984), «Қысқы кемпірқосақ» (1998), «Қаздардың қайтуы» (1998), «Досқа шалынған қоңырау» (2000), «Жасыбай туралы аңыз» (2000), «Жақсы естелікке» (2002), «Тыныштық тағы жүрек соғысы» (2004), «Машхүр шыңы» (2005), «Уақыт ырғағы» (2007), «Ресей туралы түстер» (2007) жинақтарының; «Нива», «Простор», «Преодоление» журналдарындағы мақалалар жинағының авторы. Қазақ тілінен А. Құнанбаевтің, А. Қанидің, О. Қожановтың, М. Аяғанованың, К. Көпешевтің, А. Нұртазиннің, Г. Айтмағамбетованың өлеңдерін аударған. 1957 жылдан - Жоғарғы Ертіс өзен пароход қатынасы теплоходының жүргізушісі, жүргізуші-моторшысы, штурманы, механиктің бірінші көмекшісі, капитаны. 1969 жылдан - Павлодар облыстық телевизиясының редакторы, әдеби-драмалық бағдарламалар бөлімінің меңгерушісі. 1971 жылдан - «Звезда Прииртышья» Павлодар облыстық газеті редакциясының тілшісі, мәдениет бөлімінің меңгерушісі , жауапты хатшысы, редакторының орынбасары. 2001 жылдан - зейнеткерлік демалыста, П. Васильев атындағы Әдеби бірлестікпен, «Шафердің үй-мұражайымен» қатынасын жалғастыруда, жас әдебиетшілерге, ақындарға кеңес, ақындардың өлең жинақтарына пікір білдіреді. П. Васильев атындағы Павлодар әдеби бірлестігінің төрағасы. Павлодар облысы әкімінің, Павлодар облыстық мәслихатының Құрмет грамоталарымен (2007); ҚазКСР Жоғары Кеңесінің грамотасымен (1987) марапатталған. П. Васильев атындағы сыйлықтың лауреаты (2009). Павлодар облысы әкімінің әдебиет саласындағы грантының иегері (2009). Үйленген. Жұбайы - Семерьянова Альбина Ивановна (1940 жылы туған), зейнеткер. Ұлдары - Сергей (1961 жылы туған), Константин (1961 жылы туған). Дереккөздер
Мұхаммед-Мақсұт Хамидоллаұлы Бекметов

Мұхаммед-Мақсұт Хамидоллаұлы Бекметов - (1883, бұрынғы Семей облысы Қарқаралы уезі - 9.2.1912, Орынбор қаласы) - қоғам қайраткері, публицист. Қарқаралы мен Омбыда білім алған. Елін азаттыққа шақырған іс-әрекеті үшін 1906 жылы тұтқындалып, Қазан қаласына жер аударылады. Осы кезден өмірінің соңына дейін бақылауда болады. 1909 жылы Санкт-Петербургте шығатын "Речь" газетінде Семей түрмесінде азап шеккен Ахмет Байтұрсынұлына бостандық берілуін талап еткен мақаласы басылады. Сол жылы Қазан қаласында "Қазақ өлеңдері" атты жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Ізмұқан Мұқашұлы Құрамысов

Құрамысов Ізмұқан (1896, Орынбор губeрниясы, Ақбұлақ уезі, Томарөткел ауылы — 25.2.1938) мемлекет қайраткері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. * 1934 жылы ақпаннан ҚК(б)П Батыс Қазақстан облысы комитетінің 1-хатшысы. * 1937 жылы шілдеден Қазақ КСР жеңіл өнеркәсіп халық комиссарының 1-орынбасары, сол жылғы тамыздан Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, ҚК(б)П ОК мүшесі. * 1937 жылы қазан айында «халық жауы» деген айыппен ҚК(б)П ОК мүшелігінен, БК(б)П қатарынан шығарылып, қызметтен босатылып, тұтқындалды. КСРО Жоғары соты әскери коллегиясының 1938 жылы 25 ақпандағы қаулысымен «контрреволюциялық ұлттық-фашистік ұйым құрып, басқарды» деген айып тағылып атылды. КСРО Жоғары соты әскери коллегиясының 1957 жылы 9 маусымдағы ұйғарымымен ақталды. Дереккөздер
Төрегелді Бекниязов

Төрегелді Бекниязов - (8.7.1948 жылы туған, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Еңбек ауылы) - ғалым, филология ғылымының кандидаты (1992), доцент (1994). ҚазҰУ-ды бітірген (1973). 1973- 78 жылдары Қазақ радиосында редактор, 1978 - 85 жылдары "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің тілшісі, 1985 - 93 жылдары Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер, 1993 - 94 жылдары Қазақ мемлекеттік басқару академиясының аға оқытушысы қызметтерін атқарған. 1994 жылдан ҚазҰУ-дың доценті. Шығармалары: * Журналистика терминдері. Алматы, 1995; * Журналистің творчестволық лабораториясы. Алматы, 1996; * Еуропа журналистикасының тарихынан. Көмекші оқу құралы. Алматы, 1996; * Кейілкердің адамгершілік проблемасы. Монография. Алматы, 1997; * Парасат пен парыз. Әдеби зерттеу. Алматы, 1998. Дереккөздер
Сеңгір аңызы

"Сеңгір" аңызы - тарихи аңыз. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай, Зайсан өңіріндегі жер атауына байланысты туындаған. Ел аузында сакталған аңызда қалмақ батыры Шаған 80 күнге созылған атақты Шорға ұрысында қолға түсіп қазақ батыры Дәулетбайдың одан не тілегі бар екенін сүрағанда қалмақ батыры осы жолы босатуын, ұрыс даласында өлуге мүмкіндік беруін өтінгендігі айтылады. Содан бұл тілек орындалады да, Шаған өгізге мініп қашады. Дәулетбай батыр көз көрімге дейін Шағанды қудырмайды. Қуғыншыл ар біраздан кейін шығады. Шаған қалың нуға кіргеннен кейін қуғыншылар тосылып қалыпты да, біріне-бірі "сен кір, жоқ, сен кір" деп жүрексініпті. Осыдан бұл жер Сеңгір аталып кеткен екен деседі. Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының фольклорлық экспедициясы бұл аңызды Тарбағатай қазақтарынан жазып алған. Аңыздың бірнеше нұсқасы бар. Қолжазба нұсқасы аталған оқу орнының қазақ әдебиеті кафедрасының арнайы қоры мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы. Дереккөздер
Қажымұрат Сыздықов

Қажымұрат Сыздықов (18.12. 1920 жылы туған, Көкшетау облысы. Чкалов ауданы Қарағаш ауылы) - жазушы, аудармашы. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазҰПУ-ды бітірген (1957). 1945-56 жылдары Қазақ радиосында редактор, "Теміржолшы" газетінде әдеби қызметкер, 1956-68 жылдары "Мектеп" баспасында, 1968-85 жылы Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясында аға редактор қызметін атқарған. С.Сейфуллиннің "Мен қалай өлең жаза бастадым" естелік әңгімесін (1959), Е.Ысмайыловтың "Ақындар" (1958, Ю.О. Домбровскиймен бірге), С.Мұқановтың "Шоқан Уәлиханов" монографияларын (1965) орыс тіліне аударған. Л.Н. Толстойдың "Сергей әулие" (1978), В.Л. Василевскаяның "Қатерлі күресте" (1962), "Айнымас махаббат" (1967) повестерін, Г.М. Марковтың "Сібір" (1977, 2-кіт.), Э.М. Ремарктың "Батыс майданында өзгеріс жоқ", "Қайтқанда" (екеуі де 1985), Фейхтвангердің "Испан хикаясы" (1988) романдарын, А.Е. Макаренконың "Пүшайман болған әулие" (1972). В.М. Шукшиннің "Өлермендер" (1973), Н.Г. Мирошниченконың "Ақ құсты аялайық" (1974) пьесаларын, сондай-ақ, А.П. Чеховтың, И.А. Буниннің, Р.Тагордың, О.Генридің кейбір шығармаларын қазақ тіліне аударған. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Александр Васильевич Скворцов

Александр Васильевич Скворцов (1929, Ресей, Омбы облысы Новознаменко с.) - ақын, аудармашы. Омбы ауыл шаруашылығы институтын (1953), Мәскеудегі Әдебиет институтын бітірген. 1955 ж. Алматыға көшіп келіп, республикалық ауыл шаруашылық министрлігінде қызмет істеді, содан кейін "Простор" журналында бөлім меңгерушісі, "Жазушы" баспасының редактор болды. Дереккөздер
Аманкелді Ғалымжанұлы Құрашев

Аманкелді Ғалымжанұлы Құрашев(2.11.1946 жылы туған, Қаратөбе ауданы) — ғалым, медициналық ғылымдарының докоры (1997). 1973 жылы Алматы мемекеттік медицина институтының стоматология факультетін бігірген. Еңбек жолын Орал облысы клинкалық ауруханасының жақбет хирургы ретінде бастады. 1982-1990 жылдары. Қарағанды мемлекеттік медицина академияның ассисенті; кафедрасы меңгерушісі. Негізгі ғылыми жұмыстары бет-пішінде ауытқушылықтары мен кемшіліктері бар науқастардың кеселін айқындап, хирургиялық жолмен емдеу тәсілдерін жетілдіру. Ол 50-ден аса ғылыми еңбек, солардың ішінде 2 әдістемелік оқу құралын жазған, 9 жаңалық пен 13 өнертабыстың авторы, КСРО өнертапқышы (1985) белгісімен марапатгалған. Дереккөздер
Василий Ефимович Скоробогатов

Василий Ефимович Скоробогатов (14.4.1921 ж.т., Ақтөбе облысы Александровка а.) - жазушы. Ақтөбе педагогикалық училищесін бітірген соң, мектепте мұғалім, аудандық газетте жауапты хатшы болып жұмыс істеген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1955 ж. КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебінің журналистика факультетін бітіріп, облыстық "Актюбинская правда", "Ленинское знамя" (Петропавловск), республикалық "Казахстанская правда" газетінде редактордың орынбасары болып қызмет атқарды. 1968 - 85 ж. Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекет к-ті төрағасының бірінші орынбасары болды. Қызыл Жұлдыз, II дәрежелі Отан соғысы, екі рет "Қүрмет белгісі", "Халықтар достығы" (1981) орденімен, екі рет Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Қазақстанға еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағы берілген. Дереккөздер
Тынышбек Майлыбайұлы Дайрабай

Тынышбек Майлыбайұлы Дайрабай (13.2.1943, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Жаңаталап ауылы) - ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің профессоры (2003). Қазақстан Жазушылар, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі. 1969 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Дайрабай Сыр өңірінен шыққан атақты би, батыр, шешен, жыраулардың шығармаларын жинаумен айналысады. 1969–1974 жылы Қызылорда облысының Тереңөзек ауданы «Еңбек туы» газетінде бөлім меңгерушісі, 1974–1976 жылы «Қараөзек» кеншарының партком хатшысы, 1979–1985 жылы Тереңөзек аупартком бөлімінің меңгерушісі, 1985–1995 жылы ауатком төрағасының орынбасары, аудан әкімінің орынбасары қызметтерін атқарды. 1995 жылдан халықаралық «Түркістан» газетінде қызмет істеген. Кітаптары * «Тоғанас батыр» (1991); * «Қаңлы Жүсіп» (1994); * «Кете Шөмекей шежіресі» (1995); * «Тереңөзек» (телеавтор) (1996); * «Тұғыры биік тұлға» (1998); * «Қорқыт Ата» энциклопедиясы (1999); * «Төребай» (2001) * «Кете Жүсіп» (2003); * «Дүр Оңғар» (2004); * «Мұзарап ақын» (2004); * «Сырдың сырлы сыры»; * «Түркістан альбомы» (2005); * «Ақын Қуаныш Баймағамбетов» (2007); * «Сырдария аудан шежіресі» (2009); * «Сыр перзенттері» (2010); * «Билер сөзі — киелі» (2012); * «Жеті тараудағы — жеті анық» (2012). Марапаттары * Қазақстан Журналистер одағының Құрмет грамотасы (1993); * КСРО Жоғарғы Кеңесінің указымен «Еңбек ардагері»; * Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Құрметті профессоры» (2003); * Әлеуметтік ғылымдар академиясының «Құрметті академигі» (2004); * «ҚР Мәдениет қайраткері» (2005); * Қармақшы, Жалағаш аудандарының «Құрметті азаматы». Дереккөздер
Қисса-и Баһрам

"Қисса-и Баһрам" - назиралық дастан. Шығыс әдебиетінде Фирдауси, Низами, Дехлеви, Науаи, Сайхали жырлаған. "Қисса-и Баһрам" жыры қазақ арасына тікелей Сайхалидің "Бахрам мен Гүләндам" поэмасы негізінде тараған. Бірақ бү нұсқада "Мың бір түннен" алынға "Сейфүлмәлікке", қазақ эпостары на ұқсас жырланатын тұстар бар Жыр мазмұны: Кіші хан тәңірде бала сұрап, мал-мүлкін кедейлерге таратып жібергенде, әйелі Бахрам атты ұл туып, ол көркем жігіт болып өседі. Бахрам аң аулап жүріп алтын киікті жолықтырады. Ол киіп Гүләндам деген қыз болып шығады. Оған үйленіп, мұратына жетеді Дастан Қазан қ-нда 2 рет (1908 - 1912) басылған. Дереккөздер
Биогеохимиялық белдем

Биогеохимиялық белдем (Биогеохимическая зона) — жердің үлкен аумағы. Ол топырақ түзілу процестерінің, климаттық факторлардың, химиялық элементтердің биогендік жылжу процестерінің бірлігімен сипатталады. Ол жалпы заттек алмасу сипаты мен күн энергиясының түсу процесінің бірлігі, биологиялық белсенді қосылыстардың синтезделуі мен организмдердің морфологиялық өзгергіштігінің нақты ұқсастығын ескертеді. Тағы қараңыз * Биогеохимия * Биогеофизика * Биогеология * Белдем Дереккөздер
Ғабдол Сланов

Ғабдол Сланов (, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы - , Алматы) - жазушы. * 1928 — 31 ж. Мақат мұнай кәсіпшілігінде, Қазақстан Жер халық комиссариатында қызмет етті. * 1931 - 57 ж. Қазіргі "Егемен Қазақстан" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалдық музейінің директоры, "Қазақ әдебиеті" газетінде қызмет еткен. Алғашқы өлең, фельетон, очерктері баспасөзде 30-жылдары жариялана бастады. Тұңғыш "Арман ағысы" повесі * 1940 ж. жарық көрді. Ауылдағы әлеуметтік өзгерістерге арналған "Дөң асқан" (1941, орыс тілінде - 1965), Атырау мұнайшыларының 2-дүниежүзілік соғысы жылдарындағы қажырлы еңбегін суреттейтін "Жанартау" (1945) романдары басылды. Соғыстан кейінгі ауыл өмірінің тыныс-тіршілігін көрсететін "Кең өріс" повесін (1949) қайтадан өңдеп, толықтырып "Шалқар" романына (1953; орыс тілінде - М., 1953) айналдырды. Бұл романда 50-жылдардағы ауыл еңбеккерлерінің сан алуан бейнесі жасалды. Ғ.Сланов ұзақ жылдар бойы Қарғалы шұға комбинатының өмірін зерттеп, Жетісу өңірінде көп ұлтты жұмысшы табының қалыптасу тарихын бейнелейтін "Acaу арна" (1963; орыс тілінде - 1971) романын жазды. Өнер тақырыбын сөз ететін "Домбыра күйі - Ақиық" (1960), ауыл өмірінен алынған "Қызбел" (1960) повестері жарык көрді. "Айқайтас" атты аяқталмаған романы жазушы шығармаларының 6 томында жарияланды. Әр алуан тақырыпқа арналған көптеген очерктері "Өмірдің асқар биігінде" (1940), "Бесжылдық өрендері" (1951), "Замандастар" (1958), "Азамат" (1966), "Замана шежіресі" (1970), "Алтай баласы" (1973) жинақтарында жарияланды. "Махамбет" атты пьесасы (1956) республика театрлары сахналарында қойылды. Жекелеген шығармалары орыс тіліне аударылған. А.Фадеевтің "Жас гвардия" романын (1947) қазақ тіліне аударды. "Құрмет белгісі" (1945) орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Таубай Қирабаев

Таубай Қирабаев (1896, Қызылорда облысы Шиелі ауданы Авангард а. - 1967, сонда) - ақын. Сыр бойы ақындарының (Бұдабай, Базар жырау, Кете Жүсіп, т.б.) өлең-жырларын жаттап таратушы. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғыстан кейін бейбітшілік, еңбек тақырыбына жыр-толғауларын шығарған. Әлжанов Аманжолмен, Дулат Шалқарбаевпен айтыстары сақталған. 1916 жылы халық ақындарының республикалық маслихатына қатысқан. Дереккөздер
Әнеш Мұқатайқызы Дайырова

Әнеш Мұқатайқызы Дайырова (9.9.1927, Жезқазған облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылы - 1997, Алматы) - ғалым, филология ғылымының қандидаты(1964). ҚазҰУ-ды (1951), ҚазҰПУ-дың аспирантурасын бітірген (1963). 1951 - 1954,1964 - 1997 ж. Ы.Алтынсарин атындағы педагогикалық ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1954 - 1960 ж. ҚР-ның А.С. Пушкин атындағы мемлекеттік кітапханасында (қазіргі Ұлттық кітапха­на) аға библиограф қызметтерін ат­карған. Шығармалары: *Әдебиеттік оқу кітабы. Орта мектептің IV сыныбына арналған оқулық. А., 1969, 1970; *Әдебиеттану. VIII-X сынып оқушыларына сыныптан тыс оқу үшін. А., 1974; *Абай Құнанбайұлы. Өмірі мен творчествосы. Синтаксистік таблица (Авторлармен бірге). А., 1976; *Ілияс Жансүгіров. "Әдебиеттердің библиографиялық көрсеткіші" (құрастырған). А., 1973; *Ғабит Мүсірепов. Таңдамалы әңгімелері. VIII - X сынып оқушылары үшін (құрастырған). А., 1979. Дереккөздер
Раушанбек Шәкіманұлы Бектібаев

Раушанбек Шәкіманұлы Бектібаев - (27.1.1950, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жосалы кенті - 15.5.2002, Астана) - жазушы. Қазақ химия технологиясы институтын бітірген (1973). 1975 - 88 жылдары КСРО Мелиорация және су шаруашылығы министрлігі жанындағы "Главриссовхозстрой" бас басқармасында инженер, аға инженер, топ, бөлім бастығы, 1988 - 90 жылдары ҚР Мелиорация және су шаруашылығы министрлігінде қызметкер, 1990 - 93 жылдары "Қазсумелиорация" концернінде жетекші инженер. 1993 жылы ҚР Президенті мен Министрлер Кабинетінің жалпы бөлімінде. 1995 жылдан ғұмырының соңына дейін ҚР Парламентінің Баспасөз қызметінде сектор меңгерушісі болып қызмет атқарған. Тұңғыш фантастикалық әңгімесі "Кездейсоқ аялдама" 1970 ж. "Білім және еңбек" (казіргі "3ерде") журналындажарияланды. Бірнеше кітаптың авторы. Дереккөздер
Нәсіреддин Сералиев

Нәсіреддин Сералиев (25.10.1930, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қашқансу ауылы - 20.11.1984, Шымкент) - жазушы. Лақап аты – Н. Сырұлы. Қызылорда педагогика институтын (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1952). 1952- 1958 жылдары "Ленин жолы" газетінде тілші, 1958- 1962 жылдары "Үгітші блокноты", "Ақ желкен", "Балдырған" журналдарында әдеби кызметкер, 1962 - 1965 жылдары "Оңтүстік Қазақстан" газетінің Қызылорда облысындағы меншікті тілшісі. 1964 - 1984 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының кеңесшісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарған. Шығармалары 1952 жылдан жариялана бастады. "Еңлікгүл" көркем фильмінің сценарийінің авторы ("Қазақфильм". 1974). Орыс жазушылары А.П.Гайдардың, И.С.Котяровскийдің. С.А.Баруздиннің бірқатар шығармаларын қазақ тіліне аударған. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, медальдармен марапатталған. Шығармалары *Үшталмаған Қарындаш.Әңгімелер. А, 1956; *Намыс. Әңгімелер. А., 1959: Ақ лақ пен қара лақ. Әңгімелер. А.. 1961; *Әнгелек. Әңгімелер. А., 1964; *Акбөпе. Повесгер. А., 1966; *Ақ қайың. Повесть. А., 1967; *Ыстық күлше. Повестер. А., 1969; *Қантар. Повестер. А., 1971; *Алтын ғұмыр, алғашкы махаббат. Таңдамалы шығармалар. А., 1975; *Дәукен атандын немерелері. Повестер мен әңгімелер. А. 1978. Дереккөздер
Кінәз Ибрагимович Мирзоев

Кінәз Ибрагимович Мирзоев (18.05.1947 жылы туған, Армян Республикасы Масис ауданы Регнаул қыстағы) - сыншы, ғалым, филология ғылымының докторы, профессор, Халықараралық Ғылым Академиясының академигі, ҚР Әлеуметтік академиясының академигі 1974 жылдан Армения мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 1990 жылдары ҚазҰПУ-дың Шығыс филология факультетін басқарған. Қазір осы университеттің Әлемдік тілдер орталығының жетекшісі. "Әзірбайжан-курд әдеби байланысының тарихынан" (1975), "Рйа тезе" газеті бетіндегі Әзірбайжан әдебиетінің сауалдары" (1973), "Ұлттық әдебиет және байланыс"(1985), "Әдебиет көкжиектері"(1986), "Ұлттық әдебиеттегі халықтар достығы тақырыбы" (1988), "Достық көпірі" (1989), "Түрік және Әзірбайжан тілдерінің оқу бағдарламасы" (1992), "Низами және Шығыс халықтарының әдебиеті" (1995), "Курд әдебиетінің тарихи тағдыры" (1996), "Ресейдегі курд әдебиеті" (Мәскеу, 1977), "Курдтардың шағын энциклопедиясы" (2001), "Қазақ пен курд әдебиетінің байланысы" (2002), "Қазақстандағы курдтар" (2002). т.б. еңбектері жарық көрді. Құрмет орденімен марапатталған. Дереккөздер
Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев

Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев (1926, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Ақбұлақ ауылы - 1994, Алматы) — қазақ ақыны, драматург, әнші, сазгер. Алматы көркемсурет-театр училищесін бітірген (1950). 1950 - 1958 жылы Жамбыл, Шымкент облысы драма театрларында актер. 1958 - 1974 жылы Қазақ опера және балет театрында бөлім меңгерушісі. Алматы обысы халық шығармашылығы үйінің директоры. Қазақ театр қоғамында кеңесші-әдіскер болды. 1974 жылдан шығармашылық жұмыста. Алғашқы шығармалары 1956 жылы жарияланған. "Қара торғай" тұңғыш жинағына (1967) новеллалары енген. "Сал сері-Қыз қосан" (1956), "Ана жүрегі (1960), "Қарагөз қарындасым" (Ж.Жұмақановпен бірге, 1962), "Ақтау әні" (1970) пьесалары республикалық, облыстық театрлар сахналарында қойылды. Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев -"Қамар сұлу" операсы (Музыкасы Е.Рахмадиевтікі, 1963) либреттосының, 150-дей әннің авторы. Бірқатар әндері ("Жас дәурен", "Ақбұлақ", "Әппағым-ау, әппағым", "Гүлсің-ау", т.б.) Қытай, Моңғолия, Түркия, Ауғанстан, Иран, т.б. елдерде тұратын қазақтар арасында кең тараған. Бәкір Төлеуұлы Тәжібаевтың орындауында көптеген өз әндері күйтабаққа жазылды. Шығармашылығы Қара торғай. Новеллалар. А., 1967; Біздің Роза. Очерк. А„ 1969; Сахна жүлдыздары. Портреттер. А.,1977; Балбұлақ. Өлеңдер. А., 1969; Ән -дәурен. Өлендер. А., 1973; Жүріп келем. Өлеңдер. А., 1976; Дала жолдары. Өлеңдер. А., 1980; Жыр - жолаушы.Өлендер. А., 1982; Ақбұлақ. Өлеңдер. А.,1985. Дереккөздер
Алғазыұлы Шарғын

Алғазыұлы Шарғын (1903, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Ұзынтам 1988, Райымбек ауданы, Қожманбета.) - ақын. 1920 - 1921 ж. ақын мектебінде ақын Додабаев Маңұтаннан дәріс алған. 1925-1930 ж. болыстық атқару күнде хатшы болып, ауылды ұжымдастыру науқанына белсене араласады. 1932 ж. асыра сілтеушіліктің қамымен Қытайға қонс аударуға мәжбүр болады. 1934 - 1958 ж. аралығында Қытайдағы қазақ ақындарында ағартушылықпен айналысып, мұғалім, мектеп директоры, ауданы оқу мәдениет бөлімдерінің меңгерушісі, халық кеңесінің хатшысы сияқты қызметтер атқарады. Ақын Таңжарық Жолдыұлымен бірлесіп, Құлжада тұңғыш қазақ газеті "іле газетін" шығаруға ат салысады. Бұдан кейінгі ашылған "Төңкеріс таңы", "Білім арнасы", "Одақ" т.б. газет-журналдарда шығармалары жарияланып тұрған. А.Таңжарықпен, Нәсілхан қызбен, Күлшарханмен айтысып, "Шалкөде жырдың жайлауы" дастанын шығарады. Оның туындылары Шыңжаңның барлық баспасөз беттерінде, Пекиндегі "Ұлұқтар" журналында басылды. 1958 ж. туған жерге оралып, алуан түрлі салаларда қызмет атқарды. Өзі қайтыс болғаннан соң, шығармалары "Көшкеруен" (1992) атты жеке жинақ болып басылып шықты. Дереккөздер
Сапабек Әсіпов

Әсіпов Сапабек (12.11.1925 жылы туған, Қостанай облысы, Амангелді ауданы, Алакөл мекені) -ғалым, филологиялық ғылым кандидаты (1973). Алматы Жоғарғы партия мектебін бітірген (1963). 1944 - 72 жылдары Қостанай облысында "Большевиктік жол" (қазіргі "Қостанай таңы") газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, бас редактордын орынбасары, Амангелді ауданында "Социалистік шаруа", Жангелдин ауданында "Социалистік ауыл" (кейін "Жаңа өмір" - "Новая жизнь") газеттерінде редактор, жауапты хатшы, Жангелдин аупарткомының хатшысы. Қостанай облысында "Қостанай таңы" газетінің әдеби қызметкері, меншікті тілшісі, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1972 - 86 жылдары Қазақ Совет Энциклопедиясының бас редакциясында аға ғылыми редактор, бас редактордың бірінші орынбасары, редакция меңгерушісі болып жұмыс істеген. Қазір шығармашылық жұмыста. "Қазақ қасіреті" (1994), "Қатерлі дерт, қалжыраған халық" (1998), "Танталовы муки степи" (2001) кітаптары бар. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1995). Дереккөздер
Жақан Смақов

Жақан Смақов (1932 жыл, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Ынталы ауылы – 1975 жыл) — қазақ ақын. Ертеден қара кешке дейін түтінін үзгізбей айтқызсаң да, тақпақ, жұмбақ, жаңылтпаштары таусылмайтын. Жақан Атасу селосындағы қазақ орта мектебін С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген."Жетісу", "Қазақстан пионері" газеттері мен "Балдырған"журналында, Қазақ телевизиясында жұмыс істеген. Жақан Смақов мектепте оқып жүрген кезінде-ақ өлең жаза бастаға-ды. Ақын саналы өмірін, дарынын бірыңғай балалар поэзиясына арнады. Оның мынадай кітаптары бар "Сәбилерге сәлемдеме", "Қаз-қаз бас", "Бақ-бақ", "Жаңғырық". Ақынның мінсіз өлеңдеі ойнақты, оқиғалы-қимылды, сазды болып келеді де , жеңіл оқылады. Танымдық мәні зор. Әсіресе тілі жаңа шыққан сәбиді ана тілінің сиқырлы сазына еліктіретін де сондай әдемі жырлар,. Дереккөздер
Софы Қалыбекұлы Сматаев

{{Жазушы { } Софы Қалыбекұлы Сматаев (22 маусым 1941 жыл, Киік станциясы, Ақадыр ауданы, Қарағанды облысы) — қазақ жазушысы, драматург. Қазақстанның халық жазушысы (2023), Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының иегері (1992) Толығырақ * Арғын тайпасы Қаракесек руының Кәрсөн бұтағынан шыққан. * Софы Қалыбекұлы 1941 жылы 22 маусымда Қарағанды облысы Ақадыр ауданы Киік ст. дүниеге келген. * 1965 - Мәскеудің болат және қорытпалар институтын бітірген. * 1960 - 1962 ж. Мәскеудегі "Серп и молот" зауытында слесарь, Құюшы, Қазақстан FA-ның Металлургия және кен байыту институтында инженер аға инженер. * 1967 - 1984 ж. "Жұлдыз" журналында бөлім меңгерушісі, * 1984 - 1987 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің жауапты қызметкері болып жұмыс істеген. * 1989 жылдан Қазақстан Мемлекеттік кітап палатасының директоры. Шығармашылығы * "Астана оттары" атты тұңғыш өлеңдер жинағы 1968 ж. жарық көрді. Сматаевтың "Тағдырлар" (1976), "Сен кімсің" (1977), "Әз-әзәзіл" (1978), "Жұлдызым менің жоғары" (1985) пьесалары республикалық, облысы театрларда қойылды. "Жұмбақ қыз", "Жаяу Мұса" операларының либереттосын жазды. В. Г. Короленко, В. В. Иванов, В. А. Солоухин, X. Абдуллин, Ю.Мухлисов, сондай-ақ, У. Шекспир, И. Добози шығармаларын қазақ тіліне аударды. Марапаттары * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасының иегері * 1992 - "Алаш" халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты * 2000 - Құрмет ордені * 2007 - Парасат ордені * Жезқазған, Балқаш қалаларының және Ағадыр, Қарқаралы және Шет аудандарының құрметті азаматы. Дереккөздер
Хұсайын Тәкежанұлы

Хұсайын Тәкежанұлы (1.7.1886, Ақмола уезі, Жыланды болысы, №1-ауылы - 15.5.1972, Астана) - ақын. 1905 - 1910 жылы Қызылжардағы 1910 - 1917 жылы Нұрада мұғалім болған. 1924 - 1940 жылы Ақмолада дәрігерлік қызмет атқарған. Алғашқы әдеби туындылары "Айқап" журналында, "Таң өлеңдері" жинағында (1925) жарияланған. "Ауруға көсемше" (1928) дәрігерлік кітабы, "Термелер" (1959), "Қария толғанысы" (1971) деген өлең жинақтары басылып шықты. Дереккөздер
Компрадор

Компрадор ( - сатып алушы) — экономикасы артта қалған елдерде (отар елде де, тәуелсіз елде де) шет ел капиталы мен ұлттық нарық арасында делдалдық жасаушы жергілікті саудагер. Ол, негізінен, шет ел капиталының саяси-экономикалық ықпалында болады. Дереккөздер
Байбота Серікбаев

Байбота Серікбайұлы Қошым-Ноғай (1993 ж. д. аты-жөні: Байбота Серікбаев) (8.5.1954 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы, Бесарық ауылы (бұрынғы "Талап" кеңшары) - ақын, аудармашы Қазақ ұлттық университетті бітірген (1977). 1978-1988 жылдары "Жалын" баспасында редактор, аға редактор, "Мәдениет және тұрмыс" (қазіргі "Парасат") журналында, "Ана тілі" мен "Қазақ елі" газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, "Жазушы" баспасының жетекші редакторы қызметтерін атқарған. Алғашқы өлендер жинағы "Тұңғыш кітап" 1977 жылы жарық көрді. "Тіршілік ұясы" атты кітабы үшін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атанды (1988). Б.Қошым-Ноғай (Б.Серікбаев) армян ақыны С.Капутикянның "Маша сурет салады" (1983), орыс ақыны Е.Благининаның "Шинельді неге сақтап жүрсің?" (1985) кітаптарын қазақ тіліне аударды. Көптеген шетел ақындарының өлеңдерін ана тілімізде сөйлетуге атсалысты. Шығармашылығы *Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А., 1977; *Гүлдерайым. Өлеңдер. А., 1979; *Жұлдызым жоғары. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., 1981; *Қуыршағым бар менің. Өлеңдер мен ертегілер. А., 1984; *Тіршілік ұясы. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., 1987; *Таңертеңгі тәтті түс. Өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертегілер. А., 1989; *Жариям айдай. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., 1992; *Жүректің көзі ашылса. Өлеңдер, балладалар, поэма. А., 1993; *Сымбат салған суреттер. Суретті кітапша. А., 1996; *Сам жамыраған шақ. Лирикалық дилогия. ACT., 2001; *Тіл ұшындағы тарих. Алғыр оқырмандар кітабы. А., 2003; *Таңғажайып түс. Өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертегілер. А., 2003; *Мүшел. Суретті кітапша. А., 2004; *Он екі қонақ. Суретті кітапша. А., 2004; *Тәңірі таразысы. Бақ пен сор кітабы. Өлеңдер, балладалар, рубаилар, сонеттер. А., 2005; *Мамандықтың бәрі жақсы. Суретті кітапша. А., 2006; *Таниды екен, кәне, кім өз мінезін, әдетін. Мазақтамалар. Суретті кітапша. А., 2006; *Жол әліппесі. Суретті кітапша. А., 2006; *Сауат ашу, оқу және жазу. №1 бөлімі. (Светлана Трофимовамен бірігіп жазған). А., 2007; (2008, 2009 жж. қайта басылды); *Сауат ашу, оқу және жазу. №2 бөлімі. (Светлана Трофимовамен бірігіп жазған). А., 2007; (2008, 2009 жж. қайта басылды); *Екі томдық шығармалар жинағы. Бірінші том. “Тағдыр тамызы”. АСТ., 2008; *Екі томдық шығармалар жинағы. Екінші том. “Сам жамыраған шақ”. АСТ., 2008; *Әдемі әліппе . Суретті кітапша. А., 2009; *Алғашқы мүшел. Өлеңдер, тақпақтар, санамақтар, мазақтамалар, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертегілер. АСТ., 2010; *Жұмақ нұры. Өлеңдер, сонеттер, балладалар. А., 2011; Дереккөздер Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы: 2009. Bold text
Валентин Анатольевич Смирнов

Валентин Анатольевич Смирнов (28.12.1926, Смоленск облысы Сычев- ка қ. - 1994) - ақын, аудармашы. Шахта Құрылысы ұйымдарында проходчик, "Алтай-свинецшахтострой" тресінде комсорг, "Лениногорская правда" газетінде бөлім меңгерушісі болып істеген. Көп жылдар бойы республикалық "Ленинская смена", "Казахстанская правда" газеттерінде журналистік қызметте болды. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Бірнеше өлеңдер жинағының авторы. Таңдаулы өлеңдері Әлем әдебиеті институты шығаратын "Литературное наследство" жинағының 72-томына енген. І. Жансүгіровтің, Т. Жароковтың, Қ. Сатыбалдиннің, Д. Әбіловтің, К. Бекхожиннің бірқатар шығармаларын орыс тіліне аударған. II дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Табиғат лирикасы

Табиғат лирикасы - лирика жанрының бір түрі, ақынның ішкі жан-дүниесі оның әр түрлі табиғат құбылыстарын сезінуі, суреттеуі арқылы танылатын өлең-жырлар. Т. л-ның алғашқы белгі, нышандарын фольклорлық поэзиядан байқауға болады. Өйткені қашанда адамзат табиғатпен етене жақын. Сондықтан айнала қоршаған орта және оның түрлі жаратылыс сырлары адамның назарын өзіне аударған. Осындай жағдайда ақындар табиғатқа арнап лирикалық өлеңдер жазып отырған. Біреулер табиғаттың пейзаждық суреттерін жасаса, енді бір акындар сол табиғат арқылы қоғамдық өмірді, адамның ішкі көңіл-күйін астасты- ра жырлаған. Т. л-н айтқанда, ұлы Абайды еске аламыз. Оның жылдың төрт мезгіліне арнап жазған өлеңдері осы уақытқа дейін оқушысын там- сандырып келеді. Абайдан соңғы қазақ ақындары да (С.Сейфуллин, МЖцмабаев, I.Жансүгіров) Т. л-н көптеп жазды. Ал бүгінде табиғат туралы жазбаған ақындарды кез- дестіру қиын. Демек, Т. л. өзінің мәңгілік жырлана беретін тақырып екенін айғақтайды. Дереккөздер
Виктор Федорович Мироглов

Виктор Федорович Мироглов (21.02.1939, Шығыс Қазақстан облысы Қазаншұңқыр кеніші - 1998) - жазушы, аудармашы. ҚазҰУ-ды бітірген (1961). Инженер-гидролог, мектепте оқу ісінің менгерушісі. "Золотая Чукотка" газетінде бөлім меңгерушісі. "Қазақфильм" киностудиясының деректі хроникалық бірлестігінде бас редактордың орынбасары, "Жаңа фильм" журналында бас редактордың орынбасары. "Простор" журналында қызметкер, "Жазушы" баспасы бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған. Баспасөз беттерінде 1959 жылдан көріне бастаған. Отыздан астам деректі және ғылыми-көпшілік фильмдердің сценарийлерін жазған. Қазақ қаламгерлері Ә.Таразидің, Д.Досжановтың, О.Бөкеевтің, Ә.Нұршайықовтың шығармаларын. І.Есенберлиннің "Алтынорда" трилогиясын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Эксперименттік зерттеу

Эксперименттік зерттеу - елшеу аппаратурасы мен эксперименттік әдістерді пайдалану кезінде зертханалық немесе жол (қырлы) жағдайында ңақты нысанмен өткізілетін зерттеу. Тағы қараңыз * Теоретикалық зерттеу Дереккөздер
Айдабол би

Айдабол би Құлболдыұлы (1660 - ХVІІ) - белгілі би, шешен. Орта жүздің Арғын руының Сүйіндігінен тарайтын Құлболды батырдың баласы. 1660-ХVІІІ ғасырларда Ташкент қаласы маңында туып-өскен. Айдабол 13 жасында би атанған. Шешендік өнерімен, әділ шешімдерімен сый-құрметке ие болған. «Айдабол би айтқан екен» деген сөздер ел аузында нақыл болып қалған. Алысты болжап, адамгершілікті жоғары ұстаған ол дүниеқор, қиянатшыларды аяусыз әшекерлеген. Әділдігі сондай, бір дауда «Төрелішім дұрыс болмаса, ұлым Тайгелтірді ат құйрығына салып өлтіремін» деп ант су ішкені туралы аңыз сақталған. Айдабол Құлболдыұлы Батыр жәнi Тәуке ханның тұсында би болған. Тарихта бізге белгілі бұл уақытта қазақ хандығы мен хандары Ташкент қаласымен өте тығыз байланыста болған. Орта жүздің Арғын тайпасы ішіндегі Сүйіндік руының бір атасы Айдабол би атымен аталады. Айдабол бидің тоғыз ұлы, төрт әйелі болған. Бірінші әйелінен Жанқозы, Малқозы, Бозқозы, Кенжеқозы, екінші әйелінен Аққозы мен Қарақозы, үшінші әйелінен Тайгелтір, төртінші әйелінен Қожагелді, Қосжетер атты ұлдары болған. Айдабол би және оның ұлдары жөнінде баяндайтын қара сөздер М.Көпейұлының жазба мұрасында сақталған. Ұрпақтары Сондай-ақ Айдабол би ұрпақтарынан Қазақстанға белгілі мәдениет, өнер және ғылым қайраткері, КСРО халық артисі Шәкен Айманов (1914-1970), атақты әнші, ақын Жаяу Мұса Байжанұлы (1835-1929), қазақ әдебиетінің классигі, ақын-ағартушы Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1920), КСРО халық артисі, Қазақстанныңеңбегі сіңірген мәдениет қайраткері Кәукен Кенжетаев (1916—2008), ғылым қайраткерлері, академик Хамза Жуматов (1912-1972), академик Шапық Шокин, геолог-академик Жақан Ержанов (1922-2003), академик Арықтай Қайыпов (1814-1993), атақты Жасыбай, Сары, Олжабай батырлар, әкелі балалы Едіге және Шоң билер шыққан. Көкшетау өңіріндегі Айдабол көлі, Айдабол кенті, тағы басқа атаулар би есімімен байланысты туған. Әдебиеттер * Шорманов С., Ескі һәм жана билер, "Қазақ", 1914 ,23 сәуір; * Сейфуллин С., қазақ әдебиеті. Билер дәуірінің әдебиеті. 1 кіт. Қ. - о., 1932 * Аллаберген Қ., [http://library.psu.kz/index.php?optioncom_lib&b_id1966&lang=rus Айдабол Сары батыр], 2008.07.07 Дереккөздер
Құлан Алдабергенов

Алдабергенов Құлан (1861, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Бірлік а. - 1931, соңында) - ақын. Замандастары Шораяқтың Омары, Кете Жүсіп, Тұрмағанбет, Мәделі, Майлықожа, Құлыншақ, т.б. ақындармен кездесіп, өнер сынасқан. Ақын шығармалары туралы Х.Сүйіншәлиевтің "Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері" (1967) монограмасында, "Қазақ совет энциклопедиясында" (7-тарау 1975) мағлұмат берілген. Дереккөздер
Әмір Көшекбаев

Әмір Көшекбаев (1887, бұрынғы Гурьев облысы Ембі ауданы - 1924, сонда) - халық ақыны. Сол өңірге аты әйгілі Абыл, Қашаған, Нұрым, Ақтан, Аралбай тәрізді ақын, жыраушылар дәстүрлерін дамытып, эпик. жыр-дастандарды ("Қырық батыр" циклдарын) жырлаған. Ақынның "Әлеумет келдіц жиылып", "Өсиет", "Айтамын осы заманнан", "Сөз суырсаң шешен, ділмардан", "Жа- рандар, келдім алқына" деген терме, толғаулары "Ақберген" жинағында (1972) жарияланған. Дереккөздер
Қиссасу-л-Әнбия

"Қиссасу-л-Әнбия" - әдеби ескерткіш. "Оны 1311 жылы Рабғузи (Рабат оғызи деген екі сөзден қысқартып алынған) жазған. Рабғузи автордың бүркеншік аты, шын аты-жөні Насредин Бурһанетдин. Ол бұл еңбекті Рабат шаһарының әкімі, бек Насыретдин Тоқбоғаның тапсыруымен жазған. Кітапқа ертедегі түркі халықтарының қисса-хикаялары мен аңыз-ертегілері, өлең-жырлары негіз болған. Еңбекте барлығы 79 шығарма қамтылған. Олар тақырып, мазмұнына, идея-мәніне қарай үш топқа бөлінеді: # жер, көк, адамзат, хайуанат, жын-шайтан, періште, Адам Ата, от, топырақ жайлы түсініктемелер, әңгімелер. # пайғамбарлар, әулиелер өмірбаяндары, іс-әрекеттері туралы қисса, ертегі, аңыздар. # шежіре - мүсылман жыл санауы - хижраның алғашқы он жылы ішінде болған тарихи оқиғалар, жыл, ай, күн аттары, назым өлеңдер. Жинақтың алғы сөзі мен қорытындысы өлеңмен жазылған. "Қиссасу-л-Әнбия" алғаш 1914 ж. Қазан қ-ндағы Каримовтар баспасынан жарық көрген (479 бет). Түп нүсқадан көшіріп бастырған И.Салабхин молла Шәріп. "Қиссасу-л-Әнбия" қазақ арасына кең тараған. Сара Біржан салмен айтысканда осы "Қиссасу-л-Әнбиядан" мысал келтіріп сөйлейді. Дереккөздер