kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дезинфекциялау ерітінділері

Дезинфекциялау ерітінділері — ауру тудыратын микробтарды және олар бөліп шыгаратын уыттарды жою үшін колданылатын химиялық заттардың ерітінділері. Қорғаныстық және басқа да құрылыстарды, жергілікті жерді, қару-жарақты, ұрыс техникасын және тасымалдау құралдарын дезинфекциялау үшін арнайы дезинфекциялау ерітінділері (формалин, фенол және т.б.), сонымен бірге газсыздандыратын заттар (хлорлы әк, кальций гипрохлоритінің екі-үш негізді тұзы, дихлорамин және т.б.) қолданылады. Дереккөздер
Параллакстық бұрыш

Параллакстық бұрыш –– оптикалық қашықтық өлшеуіштердің өлшеу үшбұрышының қысқа қабырғасына қарсы орналасқан сүйір бұрыш. Әр түрлі қашықтық өлшеуіштердегі түзілген параллакстық бұрыш тұрақты немесе айнымалы шама болуы мүмкін. Қашықтық өлшеуіштерде параллакстық бұрыштың төбесі рейкалы аспаптың өзінде, ал рейкасыз аспапта түсірілетін нүктеде орналасады. Дереккөздер
Авиациялық фотографиялық бомба

Авиациялық фотографиялық бомба (АФОТБ) — түнгі аэрофототүсірілім кезінде жергілікті жерді жарықтаңдыру үшін қолданылатын бомба түрі. Бомба фотоқұраммен (мысалы, алюминий-магний ұнтақтарының тотықтырғыштармен косындысы) және жарылғыш зарядымен жабдықталады. Қысқа мерзімді жарқ ету (0,1-0,2 сек.) бірнеше млрд. кд-га тең жарық күшін береді. Дереккөздер
Әлмұрат Құлшарұлы

Әлмұрат Құлшарұлы(1873, Адай уезі(қазіргі Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы), Жыңғылды ауылы – қайтыс болған жылы белгісіз) – әнші, күйші, саятшы. Тоғыз тарау «Науайы», Елбайдың, Есірдің және Қырықмылтық Құлшардың айтыс күйлерін, сондай-ақ алпыс екі тарау «Ақжелеңнің» бірнешеуін кейінгі ұрпаққа жеткізген. Бұдан басқа оның күй қорында «Балбырауын Ханқожа» мен «Қызыл қайың» атты итіне арнап шығарған күйі де болған. Құлшарұлының шәкірті – Шамғұл Ыбырайымұлы. Дереккөздер
Перформатив

Перформатив ( - әрекет жасаймын) — іс- әрекетке сәйкес, соған балама боларлық пікір. Мысалы, соғыс жариялау, есиет, ант (ету, беру), кешірім (ету, сүрау), әкімшілік, әскери бұйрықтар т.б. сөздер соған сай ұғымдарды дәл білдіріп тұр. Перформатив белгілі әлеуметтік ортада қабылданған нормаларға сүйенеді. "Перформатив" терминін, ұғымын енгізген Дж. Остин (Англия). Дереккөздер
Параллакстық тілімшелер

Параллакстық тілімшелер –– бойлық параллакстардың айырмашылығын өлшейтін тетік. Бір жағы қиғашталып қиылған екі бірдей мөлдір тілімшеден тұрады. Бір тілімшенің қиғашталып қиылған жағына бөліктерімен шкала, ал екіншісіне есеп алу индексі салынған. Параллакстық тілімшелермен өлшеу синустық сызғышпен өлшеуге ұқсас. Дереккөздер
Зәбира Ұзақбаева

Ұзақбаева Зәбира (1910, Бейнеу ауданы Сыңғырлау ауылы – 1990) – мал шаруашылығы саласының қызметкері. Ұлы Отан соғысы жылдарында жылқы бақты. Ұзақбаева бағып өсірген жылқылар майданға жіберіліп тұрды. Соғыстан кейін де мал шаруашылығында еңбек етіп, 1971 жылы зейнеткерлікке шыққан. Ленин орденімен және «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Жабық жерлерде бағдарлану

Жабық жерлерде бағдарлану — қозғалыс бағытын компас бойынша бағдарлау. Сондыктан да қозғалыс маршрутын зерделеп, тандағанда азимут бойынша қозғалыс үшін мәліметтер міндетті түрде дайындалады. Ормандағы қозғалыс кезінде бағдар ретінде алаңқайларды, орман жолдарын, өзендерді т.б. пайдалануға болады. Дереккөздер
Авиациялық химиялық бомба

Авиациялық химиялық бомба (АХБ) — жергілікті жерді және ауаны бүлдіретін, адам күшін улағыш заттармен зақымдайтын бомба түрі. 1925 ж. Женева хаттамасында улағыш заттарды қолдануға тыйым салынса да, авиациялық химиялық бомба кейбір мемлекеттердің армия қару-жарағының құрамында бар. Бомба әр түрлі улағыш заттармен жабдықталады және қашықтан (200 м биіктіктегі жарылыс) немесе түйіспесіз (50 м биіктіктегі жарылыс) жарғыштармен жарақталады. Дереккөздер
Декларативті саясат

Декларативті саясат — мемлекеттің ядролық қарулар бойынша ресми саясаты. Оның мақсат саясатынан, яғни қаруды нақты қолдану немесе жабдықтау саясатынан ерекшелігі күштердің шынайы құрылымын белгілейді. Дереккөздер
Жеңіс Құлымжанов

Жеңіс Құлымжанов(1945 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы) – жылқышы. Ұзақ жылдар үздіксіз мал бағып, ауылшаруашылығының дамуына ерекше үлес қосқан. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), КСРО ХШЖК-нің алтын медалімен (1987) марапатталған. Социалистік жарыстың жеңімпазы (1973). Дереккөздер
Демалыс билеті

Демалыс билеті — демалысқа босатылған әскери қызметшілерге берілетін белгіленген түрдегі құжат. Онда әскери қызметшінің әскери атағы, тегі, аты, әкесінің аты, демалыс түрі, демалысты өткізетін жердің (қала, ауыл) аты, демалыстын ұзақтық мерзімі (тәулік саны), демалыстан оралу мерзімі, берілген тасымал құжаттары көрсетіледі. Демалыс билетінің сырткы бетінде әскери қызметшінің өзімен бірге болатын огбасы мүшелері көрсетіледі. Демалысын өткізген жердегі әскери комендант басқармасында, әскери комиссариатта немесе жергілікті жер әкімшілік орғандарында келгені және кеткені (есепке алынғаны және шығарылғаны) туралы белгілер қойылады. Демалыс билеті әскери бөлім командирінің (мекеме, әскери оку орны бастығының) қолымен бекітіледі. Демалыс билеті жеке куәлікпен (әскери билетпен) бірге ғана жарамды. Әскери қызметші демалыстан оралған соң демалыс билетін штабқа тапсырады. Дереккөздер
Инженерлік-авиациялық қамтамасыз ету

Инженерлік-авиациялық қамтамасыз ету Инженерлік-авиациялық қамтамасыз ету (Инженерно- авиационное обеспечение) — авиациялық техниканың әуедегі сенімділігін, тұрақты әскери даярлығын қамтамасыз ету мақсатында жүргізілетін іс-шаралар жиынтығы. Сонымен қатар, кез келген әскери жағдайда авиациялық техниканы дұрыс пайдалану мен техникалық тұрғыда дұрыс жөндеу жұмыстарына ұшу және инженерлік-техникалық құрамның даярлығын қамтамасыз ету болып табылады. Инженерлік-авиациялық қызмет Инженерлік-авиациялық қызмет (Инженерно-авиационная служба) — әскери-әуе күштеріндегі және қарулы күштердің басқа да түрлеріндегі авиацияның әскери қимылдар мен ұрысқа дайындығын инженерлік-авиациялық камтамасыз етуге арналған қызметінің бір түрі. Қазіргі инженерлік авиациялық қызмет әскери-әуе күштерінің, елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері авиациясының авиациялық бөлімдеріндегі, құрамаларындағы, авиациялық округтері мен орталык басқару органдарындағы инженерлік-техникалық құрамның ұйымдастырушылық-штаттық құрылымы болып табылады. Инженерлік-авиациялық қызметтің негізгі міндеттері: ұшақтарды, тікұшақтарды, планерлерді, авиациялық қозғалтқыштарды, қару-жарақ пен құралсаймандарды дұрыс және пайдалануға дайын қалпында ұстау, авиациялық техниканы техникалық дұрыс пайдалану; ұшқыштар мен инженерлік-техникалық құрамның техникалық дайындығына жетекшілік ету. Инженерлік-авиациялық қызметтің жұмысы тиісті ережелермен, нұсқаулармен, басқа да құжаттармен реттеледі. Дереккөздер
Цанга

Цанга — цилиндр немесе призмалық заттарды қысуға арналған серіппелі тілікті төлке түріндегі айлабұйым. Кей жағдайларда Цанга бағыттағыш элементтің де рөлін атқарады; цилиндр немесе призма іспетті заттарды қысуға арналған бүйірі қиылған серпімді төлке. Дереккөздер
Параллель радиусы

Параллель радиусы –– әрбір географиялық параллель – шеңбер, оның радиусы осы параллельдің геодезиялық ендігінің мына функциясы болып табылады: : мұндағы ендігінен эллипсоид бетіне нормальдың ұзындығы; — үлкен жарты ось; — меридиандық эллипс эксцентриситетінің квадраты. Дереккөздер
Қуаныш Құлынтаев

Қуаныш Құлынтаев (1941 жылы туған, Түпқараған ауданы, Таушық ауылы) – еңбек ардагері. Ауылшаруашылық механикаландыру училищесін бітірген (1960). 1960 жылы Маңғыстау аудандық өндіріс комбинатында жұмысшы, 1962 – 76 жылдары «Жетібаймұнайгазбарлау» экспедициясында жүргізуші, ұңғымаларды зерттеу операторы, «Жетібай» бұрғылау кеңсесінде моторист, жылжымалы бу қондырғысы агрегатының машинисі, 1976 – 80 жылдары Маңғыстау ауылшаруашылық суландыру мекемесінде мастер, 1980 – 2004 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» бірлестігіне қарасты «Бозащы» технологиялық көлік басқармасында машинист, «Қаламқас» кен орнында оператор болды. «Құрмет белгісі» (1986) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жартылай жеңіл шарап

Жартылай жеңіл шарап — асханалық шараптар. Жүзім шырынына спирт қоспай ашы- тудың арқасында алынады. Жартылай жеңіл шараптың құрамында 9—14% табиғи ашудың арқасында пайда болатын спирт және 0,3%-дан аспайтын кант болады. Жартылай тәтті асханалық шарапта 9—12% спирт, 3— 8% ашымаған қант бар. Дереккөздер
Параметриялық теңдестіру тәсілі

Параметриялық теңдестіру тәсілі — есепті жанама жолмен шешуде қолданылатын теңдестіру. Бірінші кезекте таңдалған анықталатын шамалардың жуықталған мәндеріне түзетулер табылады, содан соң олар арқылы теңдестірілетін шамаларға (қажет болса) түзетулер анықталады. Шешу бірнеше варианттармен жүргізілуі мүмкін: бірсыпыра анықталатын шамаларды шығарып, түзетулердің параметриялық теңдеулерін түрлендіруі арқылы; барлық түзетулер теңдеулерін бір салмаққа келтіру арқылы; жалған салмақты енгізу арқылы және т.б. Дереккөздер
Өлшеулер мен есептеулердің дәлдігі

Өлшеулер мен есептеулердің дәлдігі 1. Өмірде, практикалық жұмыстарда, әсіресе, ғылыми-зерттеулерде физикалық шамаларды өлшеудің дәлдігі аса маңызды орын алады. Өлшеу дәлдігі адамның тәжірибелігіне, пайдаланатын аспабындағы бөліктердің мәніне байланысты болады. Осы екі сызғышпен дененің ұзындығын өлшеп көрейік. Бұдан адам тәжірибесінің молдығына қарамастан, өлшеудің аспаптық қатесі немесе жаңылысы үнемі туып отыратынын көреміз. Сондықтан өлшенген физикалық шамалардың мәнін жазғанда оның қандай дәлдікпен орындалғанын да керсетіп отыру керек. Өлшеудін екінші нәтижесі, біріншіге қарағанда жоғары дәлдікпен алынған. Сейтіп біз құралдық (аспаптық) жаңылыс деп аталатын өлшеу қателеріне үнемі кездесіп отырамыз. 2. Өлшеу қатесі аспаптық жаңылыстан баска әр түрлі себептерге де байланысты болуы мүмкін. Өлшеудің мұқият жүргізілмеуі, аспапты жеткілікті білмеу, өлшенетін шаманың құбылмалығы - осының бәрі де өлшеу қатесін арттыра түседі. Мысалы, айдындағы судың температурасы оның тереңдігіне қарай әр түрлі болуы мүмкін. Сол сияқты ұзын сымның диаметрін өлшегенде бірдей мән алу өте қиын. Осыған байланысты қателерді абсолют, салыстырмалы, т. б. деп ажыратады. Олармен жоғары сыныптарда танысасыңдар. Бұл жерде тек өлшеу аспабына байланысты туындайтын қатені ескере отырып, өлшеу нәтижелерін дұрыс жазудың мысалдары көрсетіледі. Зерттеу жүргізгенде немесе зертханалык жұмысты орындағанда өлшенетін физикалық шамалардың мәнін жазудың арнайы үлгісі белгіленген. Ондай үлгіні жазуда мына жайт ескеріледі: аспаптардың көмегімен дурыс орындалган өлшеулердің ең үлкен жаңылысы аспап бөлігі құнының жартысына тең. Сондықтан өлшеу қателігі оның жартысына, яғни 0,25 см-ге тең деп аламыз. Сонда дененің өлшенген ұзындығының мәні былай жазылады: l=(4,00 ± 0,25) см, мұндағы 4,00 см - дененің өлшенген ұзындығы; 0,25 см - өлшеудің аспаптық жаңылысы (қатесі). Сөйтіп бұдан мынадай қорытынды туындайды: бірінші сызғыш бойынша дененің l ұзындығы 3,75 см және 4,25 см аралығында болады, яғни 3,75 см а деп алатын болсақ, онда өлшеу нәтижесі былай жазылады: А=а ± һ а немесе (a - һ а ) а ). 3. Физикада өлшеудің тура және жанама тәсілдері қолданылады. Тура тәсілде физикалық шаманың мәні тікелей құралдың көрсетуімен анықталады. Мысалы, уақытты - сағатпен немесе секундомермен, ал ұзындықты сызғышпен анықтайды. Көптеген жағдайларда физикалық шаманы тікелей өлшеу мүмкін емес. Мысалы, сызғыштың жәрдемімен көлемді тікелей табуға болмайды. Бірақ көлемді дененің ұзындығын, енін, биіктігін өлшеу арқылы есептей аламыз. Сондықтан бұл амал жанама тәсіл деп аталады. Жанама тәсілдегі есептеулердің дәлдігі өлшеулер дәлдіктеріндей болады. Мысалы, кубтың қыры а екі таңбалы цифрдың дәлдігімен өлшенген болсын: a 2,4 см. Онда оның есептелген көлемі екі немесе әрі кеткенде, бір артық цифрмен шектелуі керек. Сонда кубтың есептелген көлемі: V a 3 һ13,824 см 3 -дің орнына V13,8 см 3 немесе жуықтап - V14 см 3 деп жазуымызға болады. Дереккөздер
Құлыш Түменбайұлы

Құлыш Түменбайұлы (1807, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы – 1897) — би, қажы. Даңұлы Түменбайдың отбасында өмірге келген Құлыш жеті жасында Әлім Аққұлы бидің аузына түйінді сөз салып, жылқылы байлар Өте мен Бегалының арасындағы дауды шешкен. Құлыш ата қоныс – жер мен мал дауының адайлар мен түрікмендер арасындағы дауда қарсыласы Жапақсарыны жеңіп, 1 000 түйе олжамен оралған адам. Иса-Досан көтерілісі жеңілгеннен кейін патша үкіметінің шақыруымен Петербургке барған, көптеген жеңілдіктер алып, келісім жасасқан Есен Ермембет би, Шоңай Құлыш би, Ақбота Қабыл, Беріш Бердалы екеніне тарих куә. 1874 жылы Маңғыстау болысына басқарушы болды. Ол алғашқылардың бірі болып өз қаржысына Жыңғылдыдан медресе, мешіт салып, елді сауаттандыруға ат салысқан ағартушы, мәдениеттің ұрығын себуші. Маңғыстау топырағынан патша үкіметінің арнайы рұқсатымен тұңғыш рет Мекке, Мединеге сапар шегіп, қажы атанып елге оралған. Бейіті Жыңғылдыдағы «Сарытөбе» қауымында. Бүгінде Құлыш бидің мешіті тұрған жер кеңейтіліп, қазіргі заманға лайық мешіт үйі тұрғызылған. Дереккөздер
Демарш

Демарш — бір мемлекет үкіметінің не сыртқы істер ведомствосының басқа мемлекетке тиісінше қысым жасау мақсатында жолдайтын өтініші, қарсылығы не ескертпесі. Нота, меморандум, мәлімдеме және т.б. түрінде болуы мүмкін. Біріккен Ұлттар Ұйымының жарғысы бойынша күшпен қорқытуға тыйым салынған, сондықтан демарш болмауға тиісті. Дереккөздер
Жасанды тәттілендіргіштер

Жасанды тәттілендіргіштер — құнды емес тәттілендіргіштер, сонымен қатар калориясыз тәттілендіргіштер деп аталады, өнім өндірісінде және аспаздықта басқа қанттар орнына қолданылатын заттар. Сахарин 1879 жылы табылған, қазіргі кезде таскөмір шайырында болатын тазаланған заттан өндіріледі. Сахарин қанттан 300 есе тәтті, бірақ сәл металл татымы бар. Дереккөздер
Параметриялық түзетулер теңдеулері

Параметриялық түзетулер теңдеулері –– параметриялық әдіс бойынша теңдестіру кезінде әрбір өлшенген шама үшін мынадай ережемен құрастырылатын бастапқы түзетулер теңдеулері: таңдалған қажетті белгісіздер арқылы көрсетілген өлшенген шаманың теңдестірілген мәні өлшенген мәнге теңдестірілу есептеулерінен табылған түзетуді қосқанға тең. Параметриялық түзетулер теңдеулерінде қажетті белгісіздер, әдетте, жуықталған мәндері және теңдестіру есептеулерінен табылған түзетулер арқылы білдіріледі. Дереккөздер
Жұмабек Ұлықпанов

Ұлықпанов Жұмабек (1922, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 2005) – соғыс және еңбек ардагері. 1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысында ерлікпен ел қорғап, жеңісті Берлинде қарсы алған. Соғыстан кейін ұжымшар жұмысына белсене араласып, ауыл шаруашылығын өркендетуге ерекше үлес қосқан. Бірнеше орден, медальдардың иегері. Дереккөздер
Желінің даму нормасы

Желінің даму нормасы -жапырақ түбінде орналасқан, қызғылт немесе ақ түсті болады. Шілде, тамыз айларында гүлдейді. Орта Азияда бал арасын ұстайтын жерде егіледі. Дәрілік есебінде өсімдіктің шөбі пайдаланылады. Онда эфир майы, С витамині, тұтқырлық заттар бар. Бұл шөптен жасалған тұнба ас қорыту процесін жақсартады, жүйке жүйелерін реттеуге әсері күшті. Дереккөздер
Парамо

Парамо, парамос ( - дала, құла түз) — ылғалды тропиктік ормандар зонасындағы биік тау ландшафтысы. Андының солтүстік бөлігінде 3000— 3800 м-ден 4500 м биіктікке дейін таралған. Жыл бойы бір қалыпты салқын (ауаның температурасы 10°С-тан жоғары көтеріледі), жыл маусымдары айқын білінбейді, ауа райы тәулік ішінде күрт өзгеріп тұрады. Ксерофитті, астық тұқымдас (селеу, бозшағыл, т.б.) өсімдіктер өседі, жеке дара аласа ағаштар кездеседі. Парамоға ұқсас ландшафт Орталық Америка мен Шығыс Африканың биік таулы өңірлеріне тән. Дереккөздер
Жағалау артиллериясының атысы

Жағалау артиллериясының атысы — су үсті нысаналары бойынша тура бағыттаумен (кіші калибрлі артиллерияға тән) немесе жабық атыс позицияларынан жүргізілетін атыс. Бастапқы мәліметтер кысқа түрде дайындалғанда нысананы жою атысын атыспен дәлдеуден кейін бастайды және оны 3-4 зеңбіректің ең жоғарғы қарқынды дүркінімен жүзеге асырады. Жер үсті нысаналары бойынша атыс жер үсті артиллерия атысына ұқсас болады. Дереккөздер
Инженерлік ахуал

Инженерлік ахуал (Инженерная обстановка) — әскерлердің ұрыс міндеттерін және ұрыс қимылдарын инженерлік камтамасыз ету міндеттерін орындауға әсер ететін факторлар мен жағдайлар. Инженерлік ахуалға инженерлік өскерлердің (өздерінің және қарсыластың) құрамы, топтастығы мен мүмкіндіктері, қолданылатын кұралдар, ұрыс қимылдары алабындағы жергілікті жердің инженерлік жабдықталу сипаты мен физикалық-географиялық жағдайлары (бүркеніш және қорғаныш касиеттері, өтімділік пен танк өтімділігі, жолдар мен өткелдердің жағдайлы болуы, табиғи кедергілердің жағдайы мен сипаты, сумен қамтамасыз ету); аумақтық әскери-экономикалық базаның болуы мен оны қолдану мүмкіндігі, объектілер мен атом энергиясы, химия өнеркәсібі өндірістерінің, гидротехникалық құрылыстардың қирауы, қарсыластың ядролық және жоғары дәлдікті қару қолдануынан жергілікті жерде болатын ықтимал өзгерістер. Инженерлік ахуалда радиациялық, химиялық, биологиялық, бактериялық, радиәэлектрондық жағдайлар қамтылады. Дереккөздер
Демилитарландыру

Демилитарландыру — қарусыздандыру. Халықаралық құқықта мемлекеттер арасындағы келісім бойынша белгілі бір аумакта, мемлекетте қарулы күштер ұстауға, әскер орналастыруға, соғыс базаларын орнатуға тыйым салу. Екінші дүниежүзілік соғыста антигитлерлік коалиция елдерінін жеңісі нәтижесінде 1945 жылы Потсдам конференциясында КСРО, Ұлыбритания, Франция және АҚШ әскерлерінін Германияны басып алуының негізгі мақсаттарынын бірі — оны толық демилитарландыру, карулы күштерді қарусыздандыру және тарату, Бас штабты, барлық әскери оқу орындарын жабу, кандай да бір әскери дайындықка және әскери үгіт-насихатка тыйым салу; кару-жарақтың барлық түрлерін жою және оларды жасауға тыйым салу болын белгіленді. Дәл сондай шаралар 1945 жылы Жапония жөнінде белгіленді. Батыс мемлекеттер (АҚШ, Англия, Франция) бұл шешімдерді орындамады. КСРО-ның қатысуынсыз олар Федеративтік Германия Республикасында милитаризмнің өршуіне және онын батыс мемлекеттердің әскери топтарына косылуына бағытталған шешімдер кабылдады. Сондай-ақ Жапонияны милитарландыруға катысты белгілі бір топтардың іс-әрекеттері күшейді. Дереккөздер Территорияның демилитаризациялануы
Құмтіл

Құмтіл – теңіздің жағалық бөлігіндегі жіңішке құрлықтық алқап. Жағаға соғылып, кейін қайтқан әлсіз толқынның жаңа толқынмен қарсы кездескен жерінде, жағадан шайылған жыныстардың жиналуынан пайда болады. Арнасы кең өзенге құйылатын екінші бір баяу ағатын өзен саласының құйылысында да Құмтіл байқалады. Маңғыстау облысының Каспий туған суымен шайып жатқан аласа жағалауларында жиі кездеседі. Дереккөздер
Оқбақыр

Оқбақыр (Тигель; нем. tiegel) — түрлі материалдарды балқыту, қыздыру, қайнату үшін, сондай-ақ зертханалық химиялық жұмыстар жүргізу үшін пайдаланылатын ыдыс. Әдетте, үстіңгі негізі үлкен цилиндр не қиық конус бітімдес болады. Дереккөздер
Үдек

Үдек, Өдек – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген бірнеше құдығы бар тарихи жер. Атаудың сөзжасамдық сипаты М.Қашқари сөздігінде үдек «құм арасында кездесетін қатты жер». Ал түркі тілдерінде үдек - өзек сөзінің бір варианты ретінде қолданылады. Атаудың мағынасы «сай-салалы жерден қазылған құдық». Орналасқан жері Түпқараған түбегіндегі Сарытас шығанағының оңтүстігіндегі беткейде орналасқан. Жалбарт шатқалына қараған сай тұйығын жиектей қазылған. Суы кермек тартады. Аңыз деректері Үдек Шыңғыс хан шапқыншылығы кезінде Маңғыстауды билеген түрікменнің ханы Өдектің қонысы дейді. Соның ақиқаттығын айқындайтын ежелгі қорымдық, қорған орындары сақталған. Үдектен Сарытасқа шығатын тіке жол бар. Жолдың шығыс қапталында сай тұйығында бір түп тұт ағашы өскен. Дереккөздер
Парма

Парма — Италиядағы қала, Эмилия-Романья әкімшілік аймағына қарасты Парма провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 174471 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 671 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 260 км² шамасында. Пошта индексі — 43121-43126. Елді мекеннің қамқоршысы — Иларий Пиктавийский.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 13 қаңтар. Демографиясы Сыртқы сілтемелер * [http://www.comune.parma.it Ресми сайты] * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты ]
Латын қалып

Латын қалып (Штамп универсально-переналаживаемый) — дайындаманың орнығуын екі жақтан реттейтін сызғыштардан, сотаннан және ұяқалыптан, керісқысқыштан және қыспақтан тұратын, жазық дайындаманы жарым-жартылай кесетін қалып. Дереккөздер
Демилитарландырылған аймақ

Демилитарландырылған аймақ — халықаралық құқық бойынша қарулы күштер ұсталуына тыйым салынған, әскери бекіністер мен құрылыстар жойылған аумақ. Демилитарландырылған аймақтың толық және шектеулі түрлері бар (ядросыз аймақ, Рейн демилитарландырылған аймағы т.б.). Толық демилитарландырылған аймақ орнатылғанда мешіекет ескі бекіністерді жоюға және жаңаларын салмауға, онда тәртіпті сактауға, қажетті әскерден басқа күштер әскери база ұстамауға, сонымен қатар жарым-жартылай демилитарландырылған аймакта ескі бекіністерді сақтап, жаңа бекіністер тұрғызбауға, келісім-шартта белгіленген мөлшерден аса әскери күш және база ұстамауға міндеітеме алады. Ядролық қаруды және оған қызмет ету қондыргыларын орнатуға, сақтауға, өндіруге бәлмайтын ядро қаруынсыз аймактардың түзілуі жарым-жартылай демилитарландырылған аймақтың мысалы болыл табылады. Бірінші дүниежүзілік соғыста Гeрмания талқандалғаннан кейін Голландия, Бельгия, Люксембург және Франция шекараларының қауіпсіздігі үшін Рейн демилитарландырылған аймағы құрылды. Кейінірек, демилитарлаидыру мемлекет шекарасы бойындағы белгілі бір аймақтарда өткізіле бастады. Дереккөздер
Қазақстанның қауіпсіздігін қамтамасыз ету

Қазақстанның қауіпсіздігін қамтамасыз ету --- Әскери қауіпсіздікті қамтамасыз етудің басты мақсаты — елдің аумағын, егемендігін, экономикасын, мемлекеттік институттары мен азаматтарын соғыс қатерінен қорғау, агрессияның немесе әскери қақтығыстар туғызудың алдын алу, Қазақстан Республикасының орнықты дамуы үшін қолайлы жағдай туғызу. Міндеттері Әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін мемлекет мынадай міндеттерді шешеді: Бейбіт кезенде: *әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыру тетігін жетілдіру; *қорғаныс әлеуетін неғұрлым ықтимал соғыс қатеріне сайма-сай және елдің экономикалық мүмкіндіктеріне сәйкес келетін деңгейде ұстау; *Қарулы Күштерді, басқа да әскерлер мен әскери құрылымдарды олардың сыртқы және ішкі қатерлердің алдын алу мен жолын кесу жөніндегі үйлесімді ісқимылдарға әзірлігін арттыру мақсатында жан-жакты қамтамасыз ету және сапалык тұрғыда жетілдіру; *Қазақстан Республикасының егемендігіне, аумақтық тұтастығына және баска да әмірлік маңызды мүлдесіне қол сұғушылық және арандату әрекеттерін анықтап, жолын кесу; *елдің мемлекеттік органдарын, ұйымдары мен халқын әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді шешуге, азаматтык және аумақтық қорғанысқа катысуға жан-жақты дайындау; *экономиканың жүмылдыру даярлыгын қамтамасыз ету; *әскери инфрақүрылымды дамыту және жетіддіру; *әскери қызметтің беделін арттыру, әскери қызметшілерді және олардың отбасы мүшелерін, сондай-ақ әскери қызметтен босатылған адамдарды әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік шаралар кешенін жүзеге асыру; *қазақстандық патриотизмге тәрбиелеу, ел азаматтарының Қазақстан Республикасын қорғау мен әскери кауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі ісшараларды орындауға моральдық психологиялык әзірлігін қалыптастыру; *Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери кұрылымдардың әскери кауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді орындауға әзірлігіне, сондай-ақ іс-шаралардың жүргізілуіне мемлекеттік бақылауды ұйымдастыру; Қатерлі кезеңде және әскери қақтығыс басталғанда: *әзірленігі жатқан қарулы шабуылды немесе жағдайдың қатерлі дамуын уақытында анықтау және оларды болдырмау жөнінде шаралар қолдану; *соғыс жағдайын уақытында жариялау, елде немесе оның жекелеген аудандарында төтенше немесе соғыс жағдайын енгізу, Қарулы Күштерді стратегиялық орналастыруды агрессияға (қарулы қақтығыска) тойтарыс беру мен оның жолын кесуді ұйымдастыру жөніндегі ісәрекетпен үйлестіру; *Соғыс уақытының нормативтік қүқықтық актілерін қолданысқа дереу енгізу, соғыс қимылдарын даярлау мен жүргізу жөнінде шешім қабыддау және іске асыру; *ел экономикасын, көлік пен коммуникацияларды соғыс уақыты жағдайында жұмыс істеуге көшіру жөніндегі іс-шаралардың барынша қысқа мерзімде орындалуын қамтамасыз ету; *азаматтық және аумақтык қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру мен жүзеге асыру; *мемлекет қарамағында бар күштердің, құралдар мен ресурстардын күллі жиынтығымен сыртқы агрессияга тікелей тойтарыс беру немесе қарулы қақтығысты болдырмау. Дереккөздер
Женуаз

Женуаз— бисквитті қамырға жақын кондитерлік қамырдың және одан жасалған өнімдердің ерекше түрі. XVI ғасырда Парижде жұмыс істеген Генуя кондитерлері ойлап шығарған. Бисквиттен айырмашылығы құрамына бисквитгін құрамдас бөліктерінен басқа (жұмыртқа, қант, үн) үгітілген жаңғақ пен май кіреді. Май женуазға қамыр дайын болғанда, ең соңында помада төрізді күйде, яғни жылытылған, бірақ ерітілмеғен күйде қосылады. Бұл женуаздың басқа қамырлардан ерекшелігі болып табылады. Женуаз бисквит сияқты қалыптарда пісіріледі. Тек басқаша: кремдерге, желеге, балмұздаққа, компотқа, шоколадты суфлеге қоспа ретінде, кішкене тілімдер түрінде, торттардың үстін безендіру үшін қолданылады. Себебі олардың дәмі нәзік және хош иісті, ал консис- тенциясы — көпіршікті, бірақ бисквиттен құрғақтау. Дереккөздер
Опа

Опа (Пудра) — ұсақ тальк, коалин, жүгері крахмалы, бояу, хош иісті заттар қоспасынан тұратын косметикалық сәнді зат. Опа ұнтақ, баспаланған және т.б. түрде шығарылады. Қорамалау жәшіктерінің ішкі қабатына опаны жағу арқылы, оны шығару жеңілдейді сапалы өнім шығару мүмкіндігі артады. Дереккөздер
Демобилизация

Демобилизация - # армияның сандық құрамын қысқарту немесе әскери қызметін өтегеннен кейін босату; # қаруланған күштерді және, сонымен қатар, халықаралық шаруашылықтың нақты салаларыи әскери жағдайлардан бейбітшілікке аудару. Қарулы күштер мен елдің халық шаруашылығының соғыс жағдайынан бейбіт жағдайға көшірілуі. Қарулы күштердің демобилизациялануы соғыс уақытында құрылған штабтар мен мекемелердің әскери бөлімдер мен бірлестіктерді бейбіт уақыттағы штаттар мөлшеріне дейін таратыла кысқартылуынан, артық жеке құрамды запасқа босатудан, жұмылдыру (мобилизация) кезінде алынған техника мен мүліктерді халық шаруашылығына қайтарудан тұрады. Дереккөздер
Әбілхайыр ханның тарихы

("Әбілхайыр ханның тарихы") — парсы тілінде жазылған тарихи шығарма. Оны Масуд ибн Осман Кухистани 1540— 51 ж. Әбу әл-Лати ханның тапсыруымен жазған. Онда Әбілхайыр ханның Көшпелі өзбек мемлекетінің (қ. Әбілхайыр хандығы) негізін қалауы жайлы әңгімеленді. Еңбекті жазу барысында автор Жувейнидің, Жүзжанидің, Шараф ад-Дин Әли Йездидің, Абд әр-Разақ Самарқандидің тарихи шығармаларын пайдаланған. Шығарма кіріспе мен 12 тараудан және қорытындыдан тұрады. Көптеген ғалымдардың пайымдауынша, ол 15 ғасырдағы Шығыс Дешті Қыпшақ өзбектерінің тарихын баяндайтын бірден-бір еңбек. Онда Әбілхайыр ханның таққа отырар алдындағы тарихы, бұлікшіл өмірлердің одан бұрынғы билеуші Жұмадүк ханды талқандауы, т.б. жайлар сөз болады. Әбілхайырдың Махмұдқожа, Мұстафа хандармен, бауырлары Ахмет, Махмуд ханмен соғыстары баяндалады. Шығармада қазақ даласының 15 ғасырдың 2-ширегінде саяси бытыраңқылықта болғаны айтылады. Сондай-ақ Орта Азия мен Темір әулеті арасындағы қарым-қатынастарға едәуір орын берілген. Дереккөздер
Центрден тепкіш сауыт-қорам

Центрден тепкіш сауыт-қорам (Изложница центробежная) — балқыған металл ортадан тепкіш күштердің әсерімен қалыптың қабырғаларына ысырылып барып құйма болып қататын сауытқорам. Шойын және болат құбырлар, балдақтар, төлкелер, ернеушелер алу үшін қолданьшады. Дереккөздер
Күзембай Үйсінбаев

{{Тұлға { } { } { } Күзембай Үйсінбаев (8 қаңтар 1953, Маңғыстау облысы, Шевченко ауданы – 14 тамыз 2021, Ақтау) — педагог. Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі (2002). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005). Маңғыстау облысының құрметті азаматы (2008). Толығырақ * Күзембай Үйсінбаев 1953 жылы 8 қаңтарда Маңғыстау облысы Шевченко ауданында Кендірлі жерінде дүниеге келген. * Гурьев педогогикалық иститутын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1979). * 1971 – 1979 жылдары Куйбышев атындағы мектепте тәрбиеші, бастауыш әскери дайындық пәнінің мұғалімі, комсомол комитетінің хатшысы * 1979 – 1984 жылдары Маңғыстау ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, Маңғыстау ауданы мәдениет бөлімінің меңгерушісі * 1984 – 1990 жылдары кәсіподақ комитетінің төрағасы, ауданы партия комитетінің 2-хатшысы * 1991 – 1992 жылдары Маңғыстау ауданы кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары * 1992 – 1999 жылдары Маңғыстау ауданы әкімінің 1-орынбасары * 1999 – 2005 жылдары Маңғыстау ауданы білім бөлімінің меңгерушісі болды. * 2006 жылдан бастап Маңғыстау ауданы білім бөлімінің бастығы. Марапаттары * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасының иегері. * 2001 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2002 жылы "Қазақстан Білім беру ісінің үздігі" атағы * 2005 жылы "Қазақстан конститутциясына 10 жыл" медалі * 2008 жылы "Астанаға 10 жыл" медалі * 2008 жылы Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері құрметті атағымен марапатталды. * 2008 жылы Ерен еңбегі үшін медалі мен марапатталды. * 2008 жылы Маңғыстаудың құрметті азаматы атағының иегері. * 2011 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі. Дереккөздер
Әлем тілдері

Әлем тілдері — жер шарын мекендейтін (немесе бұрын мекен еткен) халықтар тілдері. Олардың жалпы саны 2500-нан 5000-ға дейін. (Дәл санын анықтау мүмкін емес, себебі әр түрлі тілдер мен бір тілдің диалектілерінің арасындағы айырмашылық шартты түрде белгіленген). Аса кең тараған әлем тілдерінің қатарына (млн адам есебімен 1985 жылы мәлімет бойынша) кіретін тілдер: қытай (1 млрд-тан астам), ағылшын (420), хинди, оған жақын урду (320), испан (300), орыс (250), индонезия (170), араб (170), бенгал (170), португал (150), жапон (120), неміс (100), француз (100), пенджави (82), итальян (70), корей (65), телугу (63), маратхи (57), тамил (52), украин (45) тілдері. Бұл есепке оларда сөйлеушілермен бірге ұлтаралық, халыкаралық қарым-қатынас ретінде қолданушылар да кіреді. Барлық әлем тілдері туыстық қатынастарына қарай тілдік семьяларға бөлінеді. Олардың әр-қайсысы бір-біріне жақын диалектілер тобынан шыққан, көне замандарда бір тілдің диалектілері болған немесе бір тілдік одаққа кірген (қараңыз Генеалогиялық топтастыру). Тіл семьяларының бір талайы тек жеке жер атаулары мен кірме элементтерде сақталған немесе із-түзсіз жоғалған деуге болады. Кейбір өте көне тілдерден сақталған ескерткіштердің (мысалы, криттегі иероглиф тілі) мағынасы ашылған жок. Кейбір өте көне мәдени тілдер (шумер, этрус) сонғы жылдарда бір қатар көрнекті зерттеулер барына карамастан, тілдердін генеалогиялық топтастырылуында әлі нақты орнын танқан жоқ. Америка, Африка, Оңтүстік-Шығыс Азия, Жаңа Гвинея және Океаниядағы көптеген тілдер әлі түбегейлі зерттеліп топтастырылған жоқ. Сол себепті казіргі ғылым адамзаттілі тарихының көрінісің тым болжалды түрде ғана аныктап отыр деуге болады. Билингвизм Екі немесе одан да көп тілде сөйлейтін адамдардың саны үнемі өсіп келеді. Мысалы, соңғы зерттеулерде, (штаттардың бірінде - жартысынан көбі) үнді студенттерінің елеулі бөлігі ана тіліне қарағанда ағылшын тілінде жақсырақ сөйлейді. Ең көп таралған тілдік отбасылар # Үнді-Еуропа тілдері ~ 2,5 млрд қолданушылар, оның ішінде Үнді-Арий тілдері, герман тілдері және балтық-славян тілдері; # Қытай-тибет тілдері ~ 1,2 млрд қолданушылар, оның ішінде негізгі қытай тілі; # Орал-алтай тілдері (суботбасылардың құрылу деңгейі) ~ 500 млн қолданушылар, негізгі түркі тілдерін қоса алғанда. Жаһандық маңызды тілдері Қазіргі заманғы халықаралық деп қарастыруға болатын тілдер (тілді меңгерген жалпы санының кему ретімен): Халықаралық тілдердің таралу картасы Картада әрбір халықаралық тілдің таралуы көрсетілген. БҰҰ-ның ресми тілдері Ағылшын, араб тілі, испан тілі, қытай, орыс және француз тілдері Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми тілдері болып табылады. Тағы қараңыз * Тіл жүйелеу * Тілдерді генетикалық классификациялау Дереккөздер Сілтемелер * Иванов В. В.
Пассатаралық қарсы ағыс

Пассатаралық қарсы ағыс, экваторлық қарсы ағыс –– Солтүстік және Оңтүстік пассаттық ағыстар арасындағы мұхиттардың төменгі ендіктеріндегі беткі орын толтыратын ағыстар. Тымық зонада жел өрісінің біркелкі болмауының нәтижесінде дамиды. Бағыты батыстан шығысқа қарай болады. Атлант және Тынық мұхиттарында 3—10° с.е., Үнді мұхитында 9-10° о.е. орналасады. Кейде 300 м терендікте байқалады. Дереккөздер
Деморализация

Деморализация ({{lang-fr|demoralis — station — адамгершілік) — адамгершіліктік тоқырау, өнегеліліктің, тәртіптің, рухтың құлдырауы. Әскер армиясының жеке құрамының деморализациясы кезінде әскер кажетті жауынгерлік қасиеттерді жоғалтады. Деморализацияға әдетте халық бұқарасының түпкі мүддесіне қарсы мақсатта әділетсіз жаулап алушылық реакциялық соғыс жүргізуші армия душар болады. Деморализацияның тікелей себептері: соғыс барысынын жағымсыздығы, үлкен шығындар, әскердің шектен тыс қажуы, материалдық қамтамасыз етудің қанағаттангысыздыгы, қарсыластың идеологиялық ықпал етулері болуы мүмкін. Дереккөздер
Абсурд

Абсурд- мағынасыз, мазмұнсыз, ақылға сыймайтын, логикаға негізделмеген тұжырым. Алғашкы рет осы терминді христиандық философ К.Тертуллиан қасиетті жазулардың «әділеттілігінің» кепілі деп білген. Осыдан оның ұстанған формуласы: «сенемін, өйткені барлығы акылға сыймайды». «Абсурд» ұғымын экзистенциалист А.Камю пайдаланған. Дереккөздер en:Absurd fi:Absurdi fr:Absurde nl:Absurd pl:Absurd
Деривация

# Деривация — тез айналмалы снарядтардың (оқтардың) ауада тік емес траектория бойымен қозғалуы кезінде лақтырылу жазықтығынан (ұңгының канал осі арқылы өтетін тік жазықтық) жүйелі түрде жанама ауытқуы. Деривация көлемі негізінен ату қашықтығына, траектория айналымына, көбейген сәтте үдей түсетін снарядтардың (оқтардың) айналу жылдамдығына, ал Деривация бағыты снарядтардың өзіндік айналым бағытына байланысты. Деривация артиллериялық атыстар үшін бастапқы деректер дайындығында ескеріледі. # Деривация ( - жасалу) — бастапқы тіл бірліктерінің негізінде басқа тіл бірліктерін (дериваттарды) жасау процесі. Дериваттар аффикстер дін көмегімен түбірді "кеңейту" немесе сөздерді біріктіру, тіркестіру арқылы жасалады. Соған байланысты Деривация кейде сөз тудыру, сөзжасам ретінде қаралады. Неғұрлым кеңірек көзқарас бойынша, Деривация сөз түрлендіру мен сөзжасам терминдерінің жинақты атауы немесе тілдегі екінші белгіні (түбірді, сондай-ақ сөйлемдерді де) жасаушы процесс атауы ретінде түсіндіріледі. Деривация процестерінде бастапқы тіл бірліктерінің құрылымы мен семантикасында өзгеріс туып отырады. Деривация ұғымын 20 ғасырдың 30-жылдарында Е. Курилович енгізген. Оның лексикалық және синтаксистік Деривацияларды бөліп қарауының Деривация теориясында зор мәні болды. Лексикалық Деривация бастапқы тіл бірлігінің лексикалық мағынасының жаңаруына (ср. мал — малшы), ал синтаксистік Деривация — оның тек синтаксистік қызметінің жаңаруына (ср. мал — малдың, малды) бағытталған. Кейін бұл бағыттар сөздердің үлкен топтарына байланысты қолданылатын болды. Деривация процесі тіл бірліктерінің екінші рет жаңаруымен аяқталмайды, онда сонымен бірге ерекше Деривациялық қатынастар пайда болады. Тағы қараңыз: * Деривациялық мағына * Тіл Дереккөздер
Ақжарқын Сидағұлқызы Үмбетова

Үмбетова Ақжарқын Сидағұлқызы (1942 жылы туған, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы) – кітапханашы, ҚР-ның мәдениет қайраткері (1998), ҚР «Білім беру ісінің үздігі». Алматы қаласындағы Қазақтың мемлекеттік қыздар педогогикадық иститутын (1967) бітірген. Осы қаладағы Республикалық кітапханада (қазіргі Қазақ Ұлттық кітапханасы, 1962 – 1967), Гурьев (қазіргі Атырау қаласы) облысы кітапханада аға кітапханашы, бөлім бастығы (1967 – 73), Маңғыстау облысы кітапханада бөлім меңгерушісі (1973 – 79), облысы жасөспірімдер кітапханасының директоры (1979 – 88) болып жұмыс істеді. 1988 жылдан облысы әмбебап кітапханасының директоры. Дереккөздер
Қылышбай Жолдасбайұлы Құрақов

Қылышбай Жолдасбайұлы Құрақов (1920 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Қаратөбе ауылы) – соғыс ардагері, жұмысшы. 1939 – 42 жылдары Таушық көмір өндіру шахтасында шахтер, соғыстан кейін Мәскеуді қалпына келтіру жұмыстарында жұмысшы, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы кеңесінде жүргізуші, 1968 жылдан Маңғыстау геологмялық барлау экспедициясында жүргізуші, дәнекерлеуші болды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Илемді деформация әдісі

Илемді деформация әдісі (Метод пластической деформации) — бұйымның керекті түрін алу және сапасын жақсарту мақсатымен әдейі құралды қолдану нәтижесінде бастапқы дайындаманың түрін өзгерту. Тағы караныз: * Илемділік Дереккөздер
Балтабай Жолдасбайұлы Құрақов

Балтабай Жолдасбайұлы Құрақов (1924 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы) – соғыс және еңбек ардагері, пошта қызметкері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан соң Маңғыстау ауданы мал дайындау конторында, Жармыш ауданында пошта-байланыс бөлімінде меңгеруші болды. 2-дәрежелі Отан соғысы (1943), Еңбек Қызыл Ту (1981) ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жидектер

Жидектер — шөптесін өсімдіктер мен бұталарда өсетін шағын ылғалды жемістер. Жидектер көбіне кондитерлік істе қолданылады. Олардан тосаптар, конфитюрлер, джемдер, повидло, мармелад дайындайды, тәтгі тағамдарға қосады (мусс, суфле, желе, қою шырын) және сусындар жасайды (шырындар, экстрактар, морстар, квас, құймалар, тұнбалар, ликерлар). Кейбір жидектерді жартылай ашытып жабайы құс етімен бірге береді. Дереккөздер
Айтым Үмітбаев

Үмітбаев Айтым (1930 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы Баутин кенті) – еңбек ардагері, жұмысшы. 1943 – 1990 жылдары Каспий итбалық зауытында балықшы, мұнай барлау экспедициясында, Қарақия уран кенішінде, УПТОиКО мекемесінде жұмысшы болды. Еңбек Қызыл Ту (1971) орденімен, «Еңбек ардагері» (1987), т.б. медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жульен

Жульен — аспаздықта бұл терминмен көжелер мен соустарға арналған нәзік консистенция беретін немесе тағам дайындалуын тездететін көкөністерді суық өңдеуді (турауды) айтады. Тәжірибе жүзінде жульен деп түтікшелеп (тамыржемістерді) және жіңішке сақиналармен пияз бен қызанақты турауды айтады. Жіңішке туралған көкөністерден жасалған салаттарды жюльен деп атайды, осылайша туралған көкөністер салынған көжелерді де жульен деп атайды. Кейде арзанқол мейрамханаларда көкөніс емес тағамдарды, мысалы, қаймақта бұқтырылған саңырауқұлақтарды да жульен деп атайды. Бұл пісіру және бұқтыру алдында саңырауқұлақтарды жіңішке түтікшелеп туралғанын білдіреді. Дереккөздер
Жұмалбек Үсенбаев

Үсенбаев Жұмалбек [1931 жылы туған, Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Тұщықұдық ауылы] – кеңес, партия қызметкері, оқу-ағарту ісінің үздігі (1960). Гурьев педогогикалық училищесін (1950), Гурьев педогогикалық иститутын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1966). 1962 – 1967 жылдары Маңғыстау ауданы партия комитетінде ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, бөлім бастығының орынбасары, 1967 – 1974 жылдары ауданы кино жүйесі мекемесінің директоры, 1974 – 1980 жылдары «Бозащы» кеңшарында партком хатшысы, 1980 – 1988 жылдары Мұнайлы ауданының «Жаңажол» кеңшарында партком хатшысы, кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметтерін атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Десант жасағы

Десант жасағы — теңіз десантын жағалауға тасуға және түсіруге арналған түсіру күштерінің кемелерінен құралған уакытша құрылым, әскери тәртіпте теңіз десантын түсіру күштерінің элементтері. Десанттық және корғаныс кемелері десанттарга қарсы қойылған кедергілерді талқандау кемелерін қамтиды. Десант жасағы теңізден өтуде ұрыс қимылдарын жүргізу үшін жауынгерлік сапқа тез тұруларын қамтамасыз ететін, десанттардың түсірілуін тапсырылған қарқында жүзеге асыратын жорықтық өткелдер аркылы отеді. Десант кемелері ордердің орта тұсында кильватерлік лектерге орналасады. Лектегі кемелер, сонымен қатар лектер арасының қашықтығы төнгелі тұрған қауіптің сипатына байланысты әр уақытта белгіленіп отырады. Сақтық кемелері десант кемелерінің шеткі лектерінің сыртқы жағына орналастырылады. Десант жасағы түсіру ауданына жақындағаннан-ақ түсіру күштері командирінің белгісі бойынша ұрыс тәртібімен қайта caп құрады да басқа түсіру күштерінің қосылуымен бірге десант түсіру ұрысына кіріседі. Дереккөздер
Жур

Жур — польша және батыс беларусь ұнтақталған сұлы дақылының (геркулес) тәуліктік тұнбасынан немесе үнынан дайындалатын ұлттық көже. Сэл қышқыл жағымды дәмі бар жур, әдетте, жас картоп қосып пісіріледі. Қазіргі заманғы диетологтар журды ұзақ өмір сүру көжесі деп атайды. Дереккөздер
Рахмет Үсенов

Үсенов Рахмет (1926 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 1942 – 1968 жылдары Чапаев ұжымшарында колхозшы, 1968 – 1987 жылдары Жармыш орта мектебі директорының шаруашылық жұмыстар жөніндегі орынбасары, Маңғыстау ауданы шикізат дайындау кеңсесінің қызметкері болды. Ленин (1949) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Көп операциялы қалып

Көп операциялы қалып (Штамп комбинированный) — шағу және тесу, тесу және кесу, шағу және кермелеу, мөлшерлеу және безеулеу операцияларын бір өзінде жүргізуге болатын, күрделі бұйымды жасағанда қолданылатын қалып. Дереккөздер
Десант кемелері

Десант кемелері — теңіз десанттарын жабдықталмаған жағалауга түсіру мен тасымалдауға арналған арнайы жабдықталған кемелер. Міндеттері мен көлеміне қарай десант кемелері төмендегідей жіктеледі: *1) десанттық бірінші эшелон әскерлерін түсіруге арналған кеме, мотоатқыштар әскерін тасуға арналған десанттық катерлер мен десанттық кемелер; *2) танктер мен әскери техниканы тасуға арналған десантты танкті кемелер; *3) әскерлер мен көліктерді жағаға тасып түсіруге, оқ-дәрі мен басқа да жүктерді жағаға тасуға арналған сауытты амфибиялар; *4) ұзақ кашықтыққа әскер мен техниканы тасымалдауға арналған десант көліктері; *5) десантты атыспен колдайтын кемелер; *6) десантты түсіру құралдары мен кеме құрамаларын тасымалдау, базалау, жөндеу, материалдық-техникалық жабдықтау мен шаруашылық жағынан қамтамасыз етуге арналған жүзбелі базалар; *7) десантты түсіруге катысатын кемелер мен жүзбелі құралдарды жөндеуге арналған десанттық жөндеу кемелері. Өзенді су кедергілерінен өткенде арнайы құрылысты, десант кемелері инженерлік әскерлердің табельдік құралдары, өзен кемелері, нонтондар, паромдар, қайықтар мен қол астындағы материалдар қолданылады. Дереккөздер
Жұмыртқа тағамдары

Жұмыртқа тағамдары - дайындалу технологиясы жеңіл әрі қарапайым тағамдар тобына жататын тағам. Жұмыртқа тағамдарына — пісірілген, қуырылған, дәмдік қоспалар салы- нып бұлғанған жұмыртқалар, омлеттер, бисквиттер жатады. Жұмыртқа тағамдарының ішінде әр түрлі қоспалар салыну арқылы жасалатын көптеген аспаздық тағамдар бар: пор- тугаль, швед, полыиа, украин, беларусь, Россини жұмыртқалары, а-ля ройяль және т.б. Қоспа ретіне көбіне қызанақ, зөйтүн, сыр, шүжық, пияз, саңырауқұлақ қолданылады. Жұмыртқа тағамдарын ойлап табу оңай. Мысалы, Россини (композитор) жұмыртқасын қуырылған жұмыртқаның сарысын ойьш алып, үстін піскен қаз бауырының кесегімен жауып, мадерадан дайындалған соус қүйып береді. Бірақ жұмыртқаны күнделікті жеудің зияны да бар. Артық салмағы бар адамдардың организміндегі зат алмасу процесінің түзелуін тежейді Жұмыртқа — құнды тағамдық өнім. Қабығы аршылған тауық жұмыртқасының химиялық құрамы 73,6% судан, 12,8% белоктан, майлардан, көмірсулардан, минералдық заттардан тұрады. Жұмыртқада адам организміне қажетті, тіршілік үшін маңызы зор амин қышқылдарының бүкіл жиынтығы бар. Жұмыртқа құнды бөлігінің бірі — сары уызы. Ол майлар мен белоктарға, көмір сулар мен минералды заттарға ғана емес, сонымен бірге витаминдерге (А, В, Д, Е т.б.) де бай. Жұмыртқа емдемдік тағамдар қатарына жатады. Сары уызы жеңіл сіңеді. Шикі жұмыртқа ақуызы ұзақ қорытылады, тек пісірілген кезде оның сіңуі артады. Жұмыртқа көптеген тағамның құрамына енеді, Жұмыртқа құнарлылығы жағынан қондылығы орташа сиыр етіне теңеседі. Тамаққа негізінен тауық, бөдене жұмыртқалары пайдаланылады. Жұмыртқа өнімдеріне меланж және жұмыртқа ұнтағы жатады. Жұмыртқаның құрамында 12,7 % белок, 11,5% май, 0,7% көмір су, 1,0% күл бар. Энергетикалық құндылығы 157 ккал. Тауық жұмыртқалары емдемдік және асханалық болып бөлінеді. Дереккөздер
Жағалау ракета бөлімдері

Жағалау ракета бөлімдері — ракеталарды ұшыратын түрақты және жылжымалы қондырғылармен қаруланған әскери-теңіз флотынын бөлімдері мен бөлімшелері.Жағалау ракета бөлімдері әскери-теңіз базасының қорғаныс құрамында болады, жағалау мен аралдардағы маңызды аймақтарды теңізден қарсыластың шабуыл жасауынан сактайды, теңіз бағытында кимыл жасаушы құрлықтағы әскерлерге және теңіздегі кемелерге жәрдемдеседі. Жағалау ракета бөлімдері тактикалық ракеталармен жарақтандырылады. Тактикалык ракеталар карсыластын тылда орналаскаин объектілеріне соққы береді. Бүл объектілерге жататындар: ядролық шабуылдың тактикалық құралдары, артиллерия, әскерлердің бір жерге шоғырланған аудандары, қорғаныс құрылыстары және баскару пункттері (әскери құрамалардың командалық пункті, авиацияны баскару пункттері), радио және радиолокациялық станциялар. Дереккөздер
Қазақ әдебиеті және шетел әдебиет сыны

«Қазақ әдебиеті және шетел әдебиет сыны» («Казахская литература в оценке зарубежной критики »), қазақ әдебиеті туралы жинақ 1971 ж. «Ғылым» баспасынан орыс тілінде шыққан. Құрастырғандар: Ш. Сәтбаева мен А. Мусинов. Кітап 6 тарауға бөлінген. Әуезовке арналған тарауда бір топ шетел (чех, неміс, венгр, поляк, француз, румын) қаламгерлері жазушының дарынына, дүниеге көзқарасына, әлем әдебиетіндегі орнына, әсіресе, «Абай жолы» эпопеясының керкемдік құндылыгы мен гуманистік идеяларына зор баға берген. Жинақ Әуезовтің өмірбаяны, туып-өскен ортасы, шығармашылык және қоғамдык қызметі жөнінде де баяндай келіп, оның орны толмас қазасы туралы сез еткен. Көлемі 10 баспа табақ, таралымы 1900 дана. Дереккөздер
Орнықтандыру

Орнықтандыру — тетікті орнату, бағыттау және тіреу процестерін орнықтандыру дейді. Орнықтандыру - таңдап алынған координаталар жүйесіне байластыра отырып дайындама немесе бұйымды белгілі бір бағытта орнату. Дереккөздер
Әлеуметтік бағыт

Әлеуметтік бағыт — тілді ең алдымен әлеуметтік құбылыс, адамдардың қоғамдық жағдайы, қызметі, білімімен тағы басқа байланысты қарым-қатынас құралы деп түсіндіретің ағымдар мен мектептердің, жеке көзқарастардың жиынтығы. Осы тұрғыда әлеуметтік тіл білімі әлеуметтік бағытка қатысты болып келеді. бірақ "Әлеуметтік бағыт" термині көбінесе жас грамматизмнің индивидуалды психологизміне, сондай-ак идеалистік неофилологияға қарама-қарсы әлеуметтік құбылыс ретінде шетел тіл білімінде қолданылған (К. Фосслер тағы басқа). Тілдің әлеуметтік табиғатын бұрын Джон Локк, Дж. Вико, В. Гумбольдт, Г. Штейнталь тағы басқа атап керсеткеніне қарамастан, әлеуметтік бағыт 19—20 ғасырлар шеқарасында қалыптасты. Марксизм-ленинизм классиктері тілдің қоғамдық мәніне тарихи-материалистік тұрғыдан қарады. Әлеуметтік бағыт Францияда (сондағы әлеуметтік мектепте), Швецияда (Женева мектебінде), Америкада (У. Д. Уитни, Э. Сепир тағы басқа) пайда болған. Әлеуметтік бағыт өкілдері тілдің жүйелік, таңбалық сипатын мойындай отырып, онын қарым-қатынастық кызметін негізгі деп санайды. Тілді әлеуметтік құбылыстарға жаткыза отырып, Франциядағы әлеуметтік бағытты жақтаушылар әлеуметтік құбылыстарды алғашында қоғамнан жоғары тұрып онын мүшелеріне зорлап танылған құбылыстар деп қарады (Э. Дюркгейм). Тілдік өзгерістердің себебі қоғамдағы өзгерістердің нәтижесі деп түсіндірілді (А. Мейе). Америкада тіл материалдық мәдениет қалыптасқанға дейін болған, онымен ілесе дамыған тарихи ұжымдык мұра деп түсіндірілді. Бұл идея кейін этнолингвистика, антропологиялық лингвистика теориясының негізіне жатты. Тілдін қарым-қатынас құралы, әлеуметтік табиғаты туралы көзқарастарды орыс тіл мамандары да колдады (М. В. Ломоносов, Л. В. Щерба, Б. А. Ларин, В. М. Жирмунский, Р. О. Шор тағы басқа). Әлеуметтік бағыт өкілдерінің кейбір идеяларын "Тіл туралы жана ілім" (Н. Я. Марр) сын көзімен қарамай қабылдап, ірі қателіктерге ұшырады (тілдін таптығы, тіл тоғысуы тіл дамуының негізгі факторы деп қарау тағы басқа). Шетелдік әлеуметтік бағыт өкілдері жергілікті және әлеуметтік диалектілерді, олардың жалпы ұлттық тілмен байланысың зерттеуге айрықша мән берді. Сонын нәтижесінде диалектология мен лингвистикалық географиянын негізі қаланды да, әлеуметтік диалектілер кейін әлеуметтік тіл білімінің зерттеу объектісіне айналды. Дереккөздер