kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әмір Рақыш Сәтұлы

Әмір Рақыш Сәтұлы (1930 жылы туған, Жамбыл ауданы Аса ауылы) – филолог ғылым докторы Қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық университетін бітірген (1951). 1954 – 55 жылы мектеп мұғалімі, 1955 – 64 жылы Қазақ КСР Ағарту мин-нің пед. ғылымдары иниверситетында аға ғылыми қызметкер, хатшылық меңгерушісі, директордың орынбасары, 1965 – 69 жылы қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық ун-ті қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, 1966 – 74 жылы декан, 1974 – 87 жылы Алматы пед. шет тілдер институтында (қазіргі Абылай хан атынд. Қазақ мемлекетаралық халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) ректорлық жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі, 1988 – 92 жылы Қазақ КСР Білім мин-нің пед. ғылымдары ғыл. зерттеу иниверситетының «Қазақ тілі мен әдебиет оқыту методикасы» бөлімінің бас ғылыми қызметкері, меңгерушісі қызметтерінде болды. 1992 жылдан әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде қазақ тілі кафедрасында оқытушы. 80-нен аса ғыл. еңбектері, соның ішінде 7 монографиясы жарық көрген. «Құрмет белгісі» орденімен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесі Құрмет Грамотасымен марапатталған 5 ғыл. кандидатын тәрбиелеген. Дереккөздер
Әуезхан Әміреқұлов

ӘМІРЕҚҰЛОВ Әуезхан (23.2. 1920 ж.т., Тұрар Рысқұлов ауданы Құлан а.) – еңбек ардагері. 1937 – 40 ж. ауылдық кеңестің хатшысы. 1940 ж. әскер қатарына шақырылып, 1941 – 43 ж. 2-дүниежүз. соғысқа қатысты. 1944 – 45 ж. аудандағы Қайыңды орта мектебінде мұғалім, 1945 – 56 ж. қой өсіру кеңшарында директордың орынбасары, Луговой жылқы з-тында жұмысшылар к-тін басқарды. 1958 ж. Қапланбек зоовет техникумындағы кеңшар директорларының 2 жылдық білім жетілдіру курсын бітіргеннен кейін, Тұрар Рысқұлов ауданындағы «Подгорный» астық кеңшары директорының орынбасары, 1962 ж. «Алғабас» кеңшарының директоры болып, шаруашылықты 18 жыл бойы қатарынан басқарды. Осы жылдары кеңшар мемлекетке 2 рет млн. пұттан астам астық тапсырды. Ә. жауынгерлік наградалармен қоса Еңбек Қызыл Ту, екі рет Құрмет Белгісі ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесі Президиумының Құрмет Грамоталарымен марапатталды. Бұрынғы «Алғабас» кеңшарының орт. – Өрнек а-ндағы бір көше Ә-тың атымен аталады.
Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары

Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары – Әмір Темірдің 14-ғасырдың соңғы ширегінде Моғолстанға жасаған жаулаушылық жорықтары. Әмір Темір өзінің Шағатай ұрпағының бұрынғы иеліктерінде бір орталыққа бағынған қуатты мемлекет құрмақшы болған мақсаттарына кедергі жасай алатын Моғолстанды әлсіретуді міндет етіп қойды. Ол жиырма жыл бойы Шу мен Талас өңіріне және Жетісуға үздіксіз шапқыншылықтар ұйымдастырып, оны Дешті Қыпшаққа, Хорезмге, Таяу және Орта Шығыс елдеріне жасаған жорықтармен кезектестіріп отырды. 1371 – 72 ж. Әмір Темір Моғолстанға әскер аттандырды. Бұл жорық кезінде Әмір Темір әскері Ыстықкөл өңіріндегі Сегізағашқа дейін жетіп, көп тұтқын мен мол олжа түсіріп қайтты. 1375 ж. жасалған жорық кезінде Әмір Темір әскері Талас алабы арқылы жүріп, Ілеге дейін жетті. Шарын өзені шатқалында Әмір Темір әскерінің Жаhангер бастаған алдыңғы қосынының Қамар Ад-Динмен шайқасы болды. Қамар Ад-Дин әскері осы шайқаста жеңіліс тауып, қашып құтылуға мәжбүр болды. 1376 жылдың көктемінде Әмір Темір Моғолстанға Қамар Ад-Динге қарсы 30 мың әскермен әмір Сасы Бұқа ханды, Әділ-шахты және басқа әмірлерін аттандырды. Бірақ әмірлері Моғолстанға жорық жасамай, Әмір Темірдің Хорезмге кеткенін пайдаланып, бүлік шығарады. Олар Моғолстанға Қамар Ад-Динге барып, оны Әмір Темірдің Мауераннахрда жоқтығын пайдалануға, сөйтіп Әмір Темірге қарсы қимылдарында өздерін қолдау үшін әскер жіберуге шақырды. Алайда, Мауераннахрға қайтып келген Әмір Темір Қамар Ад-Динді Нарын алқабында жеңіліске ұшыратты. Әмір Темір Қамар Ад-Динді 1377 ж. екі рет: біріншісінде – Қаратау етегінде, екіншісінде Шу алқабынан Ыстықкөлге баратын жолдағы Бұғым шатқалында талқандады. Әмір Темірдің 1383 ж. жасаған жорығы кезінде де Моғолстан әскері ойсырай жеңілді. Қамар Ад-Дин болса осы кезде Жетісудың солтүстігіне кетіп үлгерген еді. Ол кейіннен Дешті Қыпшақтағы Тоқтамыс ханға барып, онымен Әмір Темірге қарсы бірлесе күресуге келіседі. 1389 ж. Әмір Темір Моғолстанға жаңа жорық ұйымдастырды. Оның бұл кезде Моғолстандағы басты қарсыластары Енге төре мен Қызыр Қожа хан еді. Әмір Темір әскері Моғолстанға Қаратауды теріскей бетінен айналып, содан соң Шу өзенін бойлай жүріп өтті. Іле өзенінен өткеннен кейін Аягөзге жетіп, онда Әмір Темір өз әскерін екі бөлікке бөлді. Әмір Темірдің өзі Тарбағатайдың батыс жағына бет алды. Омар-Шайх әскердің екінші тобымен Көбік өзеніне дейін жетіп, онда үлкен шайқаста Енге төренің әскерін талқандады. Қызыр Қожа хан Шығыс Түркістанға барып паналап, көп ұзамай ол жерден де қашуға мәжбүр болды. 1390 ж. Әмір Темір Самарқанға оралуға бет алды. Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған жорықтары сол тарихи кезеңде Оңт.-Шығыс Қазақстанның экон. және демогр. жағдайына теріс әсер етті. Әмір Темірдің қайтыс болуы Моғолстанды түпкілікті бағыну қатерінен сақтап қалды. Тағы қараңыз * Әмір Темір жорықтары Дереккөздер
Әнуари

ӘНУАРИ, Оуһәуеддин Мұхаммед ибн Әнвари (т.ж.б. – 1187) – 12 ғасырда өмір сүрген парсы ақыны. Әдебиет, ислам, философия, математика, медицина, астрономия бойынша терең білім алып, Ибн-Синаның дүние танымына еліктеп, оны рухани жауларынан қорғауға бар күш-жігерін сала әрекет еткен. Салжұқтардың соңғы билеушісі сұлтан Санжарды өз өлеңдерінде мадақтап жырға қосқан. Ол қасида және газел жанрында айрықша дарынды екендігін өз ортасында мойындата білген. Ә. өз замандастарынан қалыспай көне Таразды тілге тиек ету дәстүрін жалғастырған ақындардың бірінен саналады. Тараздың сұлу қыздарын жырға қосты. Оның жырларында Тараз аруларының қара қасы, қолаң шашы, мойыл (қарақат) көздері түн ортасы кезіндегі қою қараңғылықпен салыстырыла суреттелген.
Әжібай Әпсеметов

Әжібай Әпсеметов (1923 ж.т., Тараз қ.) – қоғам қайраткері. Прокопьевск (Ресей, Кемеров облысы) тау-кен техникумын (1945), Алматы жоғары партия мектебін (1959) бітірген. 1942 – 43 ж. Қызыл Армияның қатарында, 1943 – 45 ж. «Кузбасскөмір» комб-нда шахтер, 1944 – 47 ж. Оңтүстік Қазақстан облысы «Ленгер-көмір» тресінде инженер, 1947 – 48 ж. КСРО еңбек ресурстары мин. инженер-педагог қызметкерлері Орт. курсының тыңдаушысы, 1948 – 51 ж. Оңтүстік Қазақстан облысындағы «Ачполиметалл» комб-ның ФЗО мектебінің директоры, облысы партия к-тінде нұсқаушы, 1951 – 55, 1959 – 61 ж. Қазақстан КП ОК-де нұсқаушы, 1961 – 63 ж. Жамбыл облысы партия к-тінде бөлім меңгерушісі, 1963 – 70 ж. еңбекшілер депутаттары Жамбыл қалалық Кеңесінің төрағасы, 1970 – 80 ж. Жамбыл облысы кәсіподақтар кеңесінің төрағасы. Екі рет Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет Грамоталарымен марапатталған.
Әсәди Туси

ӘСӘДИ ТУСИ, Әбу Насыр Әли ибн-Ахмет Туси – 11 ғ-да өмір сүрген парсы ақыны. Хорасанда дүниеге келген. Соғыс өрті өршіп, салжұқтардың жеңіске жетіп, Ғазнауи әулеті биліктен кетуге мәжбүр болған шақта туған жерін тастап, Иранның бат-ндағы Әзербайжанға қоныс аударған. Ол жерде Нәғжәвән (Нахичеван) патшасы әмір Әбу Долф Кәркәри сарайына жол тауып, оның уәзірі Мұхамедтің қолдауымен 1064 – 66 ж. аралығында Фирдоусиға еліктеп төрт мың бәйіттен тұратын «Гәршасб наме» шығармасын жазады. Оның бұл шығармасында Тараз қ. да жырланған. «Қаланың барлық жері жібекпен безендіріліп, әнге бөленген. Қарасаң Тараздың шеберханаларындай сәнделген» деп Тараз қ-ның сол дәуірде зергерлік бұйымдар шығару жағынан кеңінен танымал болғанын білдіреді. Ә. Т. патша сарайында ұсталған екі жүзге тарта Тараз аруларының әсем өрілген шаштарымен жұрт назарын өзіне тартатындығын да өлеңнің көркем тілімен жеткізген.
Гүлжан Жарылқасымқызы Әспетова

{{Кинематограф { } }} Гүлжан (Күлжахан) Жарылқасымқызы Әспетова (1946 жылы 28 мамырда Жамбыл облысы, Меркі ауданында туған) - актриса. Қазақстанның халық әртісі (1993). Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1981). Құрмет орденінің иегері (2011). Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Толығырақ * Гүлжан (Күлжахан) Жарылқасымқызы 1946 жылы 28 мамырда Жамбыл облысы, Меркі ауданында дүниеге келген. * 1963 жылы Мерке ауылының орта метебін бітірген. * 1963 - 1967 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «Театр» факултетін Асқар Тоқпановтың сыныбында оқып бітірді. * 1967 жылы дипломдық жұмысында М. Әуезовтің «Қаракөзіндегі» Қаракөз рөлін сәтті орындап, Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамына алынды. * 1967 - 1999 жылдары Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актрисасы. * 1993 жылдан педагогикалық жұмыспен айналыса бастады, Қазақ ұлттық өнер академиясының сахна тілінен сабақ береді. * 1999 жылдан Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының актрисасы. * бүгінгі таңда Қазақ ұлттық өнер университетіның профессоры. Сахнадағы негізгі рөлдері * Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының сахнасында: Театрдағы алғашқы рөлі – М.Әуезовтің «Қарагөз" трагедиясындағы Қарагөз. Содан бері лирик.-драмалы қалыптағы бірсыпыра бейнелерді сахнаға шығарды. Олардың ішінде Еңлік, Құртқа (Әуезовтің «Еңлік-Кебегі» мен «Қарақыпшақ Қобыландысында»), Жәмила (Қ.Мұхаметжановтың «Бөлтірік бөрік астындасында»), Мақпал (Қ.Мұқашевтың «Дала балладасында»), Анар (О.Бөкеевтің «Құлыным меніңінде»), Бәтимә ханым (Т.Ахтановтың «Антында»), Мехменебану (Н.Хикметтің «Фархад-Шырынында»), Электра (Л.Дюрконың «Электрасында»), Иокаста (Софокльдің «Эдип патшасында»), Найман-Ана (Ш.Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күнінде»), т.б. бейнелер бар. * Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының сахнасында: Ш. Айтматов «Ана-Жер ана» – Толғанай, «Ғасырдан да ұзақ күн» – Найман ана, Ә. Сарай «Балуан Шолақ» – Балуаның анасы, Ф. Буляков «Күйеуге шыққан кемпірлер» – Фатима, В. Дельмар «Баянсыз бақ» – Люси Купер, Дж. Патрик «Қымбатты Памела» – Памела, Т. Джюдженоглу «Көшкін» – Бәйбіше және т.б. Кинодағы рөлдері * «Қазақфильм» киностудиясының «Несібелі», «Тоғызыншы ұлдан қорық», «Жау», «Мосфильмнің» «Киттер кеткенде», «Ақ бақсы» көркем туындыларында , «Еңлік-Кебек» телефильмдерінде басты рөлдерге түсті. Марапаттары * 1981 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі * 1993 жылы ҚР халық әртісі (құрметті атақтарымен марапатталған); * 2011 жылы Құрмет ордені * 2015 жылы "Еңбек ардагері" медалі * 2016 жылы Меркі ауданының құрметті азаматы атағымен марапатталған. * 2016 жылы ҚР мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.
Ысқақ Әсімов

Ысқақ Әсімов (1900, Меркі ауданы – 1937) – қоғам қайраткері. Меркідегі орыс-қазақ мектебінде бастауыш білім алған. Т.Рысқұловпен бірге «Қазақ жастарының революциялық одағын» құруға атсалысты. 1917 ж. желтоқсанда Меркі рев. к-ттің төрағасы, милиция бастығы, 1918 ж. БК(б)П қатарына өтті. 1920 – 22 ж. Әулиеата уездік атқару к-тінің комиссары, 1922 – 32 ж. Сырдария облысы Сайрам және Сарыағаш ауданы партия к-тінің хатшысы болды. 1932 ж. Мәскеудегі БК(б)П ОК жанындағы Марксизм-ленинизм мектебіне түсіп, оны 1935 ж. аяқтаған соң Қостанай облысында МТС-тің саяси бөлімінің бастығы қызметіне тағайындалды. 1937 ж. «халық жауы» деген жаламен абақтыға жабылып, кеңестік қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Меркі ауданында Ә. есімі мектепке, көшелерге қойылған.
Планиметрия

Планиметрия (лат. planum — жазықтық және metreo - "өлшеймін") — элементар геометрияның жазықтықта жатқан фигуралардың қасиеттерін зерттейтін бөлімі. Әдетте Планиметрия деп орта мектепте оқылатын геометрия курсының бір бөлімі түсініледі. Планиметрияның мазмұнын ертедегі грек ғалымы Евклид айқындаған және оның баяндалу тәсілін жасаған. Тағы қараңыз * Евклидтің Негіздері Дереккөздер
Басымдық

Басымдық, доминанта (латынша domіnans — басымдық, үстемдік ету) — әр түрлі салада қолданылатын термин: *Басымдық Әдебиетте Үстемдік етуші идея; бір нәрсенің негізгі белгісі немесе оның маңызды құрамдас бөлігі; *Басымдық Физиологияда — адамның және жануарлардың орталық жүйке жүйесіндегі белгілі бір аймағының күшті қозу нәтижесінде басқаларына уақытша басымдық танытып, үстемдік көрсетуі. Басымдық принципін орыс ғалымы А.А. Ухтомский ашқан (1923). Жүйке жүйесінің Басымдық қасиетіне күшті қозған аймақтың басқа аймақтардан қозу толқынын өзіне тартатын және басқа рефлекторлық актілерді уақытша тежеп тастайтын қабілеті жатады. Яғни, мидың күшті қозған бөлігі өзінен басқа әлсіз қозған процестердің (импульстардың) қуатын тартып алады да, соны қорек етіп күшейеді. Басымдықтың қоректік, сақтық, жыныстық, т.б. түрлері болады; *Басымдық Музыкада — мажор мен минордағы тональды дыбыстардың тониканы күшейту қызметі. Басымдық аккордтарының негізін ладтың 5-сатысындағы үш дыбыстылық құрайды. Басымдық қызметін лад тудырған аккордтар да атқара береді. *Басымдық құқық бойынша — уақыттың алдын ораушылық; басымдыққа ие мән, ереже, құқық; қайсыбір жаңалықтағы, өнертабыстағы бірінші болушылық. Дереккөздер Тағы да қарауға сілтеме *Қосалқы басымдылық *Эмоциялы-мәнді басымдылық
Әулиеата Жұмысшы және Солдат Депутаттарының Кеңесі

ӘУЛИЕАТА ЖҰМЫСШЫ ЖӘНЕ СОЛДАТ ДЕПУТАТТАРЫНЫҢ КЕҢЕСІ – Әулиеата жұмысшы және солдат депутаттары к-тінің негізінде 1917 ж. мамырда ұйымдастырылған билік органы. Алғашқыда эсерлер мен меньшевиктер ықпалында болды. Сол жылы жаз айларында Кеңесте большевиктік топ үстемдік алды. Оның құрамына большевик С.К. Хмелевский (төраға), С.Карев, М.Чернышев, Ф.Федоров-Завадский сайланды. Бұлар Қызыл гвардия отрядын ұйымдастырып, контрреволюциялық күштерді басуға, қаладағы өкімет билігін қолға алуға кірісті. Уезд еңбекшілерінің мүддесін батыл қорғады, ірі байлардың астығын еріксіз тәркілеп, ашыққандар үшін асханалар ұйымдастырылды, жетім балаларды қамқорлыққа алды. Осындай саяси, тәрбиелік мәні зор жұмыстардан кейін Кеңестің бұқара арасында ықпалы күшейді. Жұмысшылар мен солдаттардың басым көпшілігі Кеңесті жақтады. 1917 ж. 18 қарашада Қызыл гвардия отрядтарына сүйенген большевиктік топ Әулиеатада және уезде өкімет билігінің жұмысшы, солдат депутаттары Кеңесінің қолына көшуін қамтамасыз етті. Кеңес өкімет билігін өз қолына алғаннан кейін ескі жергілікті помещиктік-бурж. әкімшілігін жойып, қалалық дума мен бұрынғы азық-түлік басқармасын таратты, халықтық мемл. аппарат құру ісіне кірісті, шаруаларға егістік жерді, жайылымдарды бөліп бере бастады, байларға, кәсіпорын. иелеріне салық салды, сауат ашу мектептерін ұйымдастырды. 1917 ж. 1 желтоқсанда Әулиеата уездік шаруалар депутаттарының, ал 16 желтоқсанда қазақ депутаттарының съездері өтіп, Ә. ж. с. д. с-н толық қолдады да оған өзінің депутаттарын сайлады. Осыған байланысты Кеңес Әулиеата жұмысшы, солдат, шаруа және қазақ депутаттарының Кеңесі болып қайта құрылды.
Әулиеата Уездік Ұлттық Кеңесі

ӘУЛИЕАТА УЕЗДІК ҰЛТТЫҚ КЕҢЕСІ – 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін ояздағы қазақ халқының мүддесін қорғап, саяси белсенділігін арттыру мақсатында құрылған қоғамдық-саяси ұйым. Ұйымның төрағасы Ә.Кенесарин болды. Ұйым мүшелері 1916 жылы көтеріліс салдарынан Қытай ауып кеткен босқындардың өз атамекеніне оралуына көмек ұйымдастырып, ұлтаралық қатынастарды реттеуде елеулі еңбек етті. Ел тағдырын шешу міндеті жүктелген Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына жергілікті халықты әзірлеуде белсенділік танытты. Ұйым мүшелерінің үгіт-насихат жұмыстары нәтижесінде Әулиеата оязынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына, Ә. Кенесарин, Б.Тастанбеков, Ғ.Шолпанқұлов, Қ.Әділбеков, Р.Әбдірайымов ұсынылатын болып белгіленді. 1917 жылы желтоқсанда Әулиеата оязының Ұлттық Кеңесінін ұйымдастырумен Әулиеата оязы қазақтарының съезі болып өтті. Онда ұйым мүшелері азық-түліктің ояздағы халықтар арасында дұрыс бөлінуін көтеріп, қазақтар үшін өз алдына бөлек азық-түлік к-тін құру керектігін алға тартты. Сөйтіп, Түркістан өлкесін жайлаған аштықтан ояз қазақтарын құтқару жолында еңбектенді. Түркістан (Қоқан) автономиясына қолдаушылық білдірді. Оязда кеңестік биліктің орнығуына наразылық танытты. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Әулиеата Ұлттық Кеңесі таратылды.
Әулиеата уезі

Әулиеата уезі – әкімшілік-территориялық бөлік. 1867 ж. 11 шілдеде жарияланған «Жетісу Сырдария облыстарын басқару жөніндегі уақытша ережеге» сәйкес Түркістан ген.-губернаторлығына қарайтын Сырдария облысы құрамында ұйымдастырылды. Батыста – Шымкент, шығыста – Жетісу облысының Верный, солт-те – Ақмола облысының Ақмола уездерімен шектесті. Орт. Әулиеата (қазіргі Тараз) қ. болды. Уезде 200 мың халық тұрды. Тұрғындардың саны 1897 ж. 300 мыңға жетті. Уездің жерімен Ташкент – Верный тракты өтті. 1914 ж. Арыс – Бурный т. ж. тармағы салынды. 19 ғ-дың соңына қарай патша өкіметінің қоныс аудару саясатына сәйкес уезде орыс, украин, неміс қоныстары құрылды. Оларға қазақтар иелігіндегі ең құнарлы деген жерлер кесіліп берілді. Оның үстіне 1870 жылдары Шығыс Түркістаннан қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендердің біраз бөлігі Ә. у-не орналастырылды. Уез орталығында 15 кәсіпорын: диірмен, тері өңдейтін зауыттар, т.б. жұмыс істеді. Тұрғындардың негізгі кәсібі мал ш. болып, тау бөктерлері мен Шу өз. бойындағылар егіншілікпен, бау-бақша өсірумен шұғылданды. 1916 ж. ұлт-азаттық қозғалыстың үлкен бір ошағы Ә. у-нде болды. Ақкөз батыр бастаған қозғалыс әскери күш қолдану арқылы басылды. 1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін уездегі жергілікті халық мүддесін қорғау мақсатында Ә. Кенесарин жетекшілік еткен Ұлттық кеңес құрылды. Жергілікті тұрғындар 1917 ж. қарашада құрылған Түркістан (Қоқан) автономиясына қолдаушылық танытты. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Сырдария облысы құрамында Түркістан АКСР-іне, 1924 жылдан Қазақ АКСР-іне енді. 1928 ж. жаңа әкімш.-терр. аудандастыру шаралары жүзеге асырылуына байланысты Ә. у. жойылды.
Әулиеата уезі қазақтарының петициясы

Әулиеата уезі қазақтарының петициясы – 1905 жылы қарашада Әулиеата уезі қазақтарының Ресей империясы Министрлер Кеңесінің төрағасы граф С.Ю. Витте атына жолдаған арыз-тілегі. Телеграф арқылы жолданған бұл арыз-тілекке 50 адам қол қойған. Оны ұйымдастырушылар қатарында Ә.Кенесарин болған. Арыз-тілекте патша өкіметінің отаршылдық саясатына наразылық танытылып, қазақ балаларының ана тілінде білім алуына мүмкіндік беретін мектептер ашу, Түркістан өлкесінде өз алдына дербес діни басқарма құру талап етіліп, қоныс аудару саясатының тоқтатылу қажеттігі аталып көрсетілді. Дереккөздер
Тұтқабай Әшімбаев

Тұтқабай Әшімбаев (01.03.1921, Жамбыл облысы Шу ауданы, Жаңақоғам ауылы – 26.10.1983) – соғыс ардагері, халық шаруашылығы саласының қызметкері. * Ысты руынан шыққан. * Қазақ педогогикалық институтын (1952), Бүкілодақтық инженер-құрылыс институтын (1966) бітірген. * 1946 – 60 жылдары Түрксіб темір жолы басқармасында * 1960 – 64 жылдары Текелі қалалық комитетінің 1-хатшысы * 1965 – 70 жылдары құрылыс министрінің орынбасары * 1971 – 73 жылдары Шығыс Қазақстан облысы комитетінің 2-хатшысы болды * 1973 – 80 жылдары Маңғыстау облыстық комитеттің 1-хатшысы, 1980 – 83 жылдары Қазақ КСР-і ХШЖК-нің директоры қызметтерін атқарды. * КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-10 шақырылымдарының депутаты. * Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Шабдан Байбатшаев

Шабдан Байбатшаев (1896, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Көктал ауылы – 18 сәуір 1972) – қоғам қайраткері. Өмірбаяны * 1921 жылдан бастап ауыл кеңесінің төрағасы, болыстық атқару комитетінің төрағасы, милиция қызметкері. * 1930 – 31 жылдары Алматы облысы, Кеген ауданында халық соты және тергеуші * 1931 – 34 жылдары Республикалық жоғары ауыл шаруашылық мектебінде (КомВУЗ) оқыды. * 1934 – 37 жылдары Түркістан облысы, Әулие-ата аудандық партия комитетінің нұсқаушысы * 1937 – 38 жылдары Түркістан облысы, Шаян аудандық партия комитетінің 2-ші хатшысы * 1938 – 40 жылдары Жамбыл ауданы Билікөл кеңшарында саяси бөлім газетінің редакторы * 1940 – 41 жылдары «Коммунист» газетінде партия бөлімінің меңгерушісі * 1941 – 42 жылдары Жамбыл аудандық партия комитетінде кабинет меңгерушісі, насихат бөлімінің меңгерушісі * 1942 – 47 жылдары Жамбыл аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары * 1947 – 55 жылдары Сарысу, Талас ауданы атқару комитеттерінің төрағасы. Жетістіктері 4-ші, 5-ші сайланған Қазақстан Жоғары Кеңесінің депутаты болған. Марапаттары * "Еңбек Қызыл Ту" ордені * "Құрмет Белгісі" орденімен, медальдармен * Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңестің Құрмет грамотасымен марапатталған. Шығармасы * «Бел-белестер» атты кітаптың авторы. Дереккөздер
Мырзақасым Ниязбекұлы Байбеков

Мырзақасым Ниязбекұлы Байбеков (1 тамыз 1953 жылы туған, Талас ауданы, Ақөзек ауылы) – Экономика ғылымдарының кандидаты. Өмірбаяны * Мәскеу басқару институтын (1982) бітірген. Мамандығы – инженер-экономист. * 1968 – 72 жылдары Сарысу аудандық Байқадам ауылындағы кәсіптік-техникалық училищенің оқушысы * Талас ауданындағы Жданов атындағы кеңшардың тракторшысы, клуб меңгерушісі. * 1972 – 87 жылдары Қаратау қаласындағы Тау-кен құрылыс техникумының студенті, әскер қатарындағы қызмет, Мәскеу басқару институтының студенті. * 1982 – 87 жылдары Алматы қаласындағы Қазақ политехникалық және Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институттарының оқытушысы, Қазақ политехникалық институтының аспиранты. * 1989 – 90 жылдары Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетінің жанындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері, сектор және бөлім меңгерушісі. * 1990 – 93 жылдары Алматы қалалық әкімшілігі экономика жөніндегі комитетінің бөлім бастығы, төрағасының орынбасары. * 1993 – 94 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер кабинеті аппаратының сектор меңгерушісі. * 1994 – 97 жылдары Алматы қаласы әкімінің орынбасары. * 1997 – 98 жылдары Қазақстан Республикасы Экономика және сауда мин-нің Аймақтық саясат және әлеуметтік сала департаментінің директоры, Стратегиялық жоспарлау және реформалау жөніндегі агенттігінің басқарма бастығы. * 1998 – 2003 жылдары Ақмола облысы статистика басқармасының бастығы, Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігінің Астана қаласындағы өкілдігінің басшысы * «KEGOC» ашық акционерлік қоғамының басқарушы директоры – Астана қаласындағы өкілдігінің басшысы. * 2003 жылдың қаңтар айынан Жамбыл облысы әкімінің орынбасары. Дереккөздер
Басып алу

Қытай империясының басып алуы]] Басып алу (латынша occupatіo) — бір мемлекеттің территориясын басқа мемлекеттің (немесе мемлекеттердің) әскер күшімен уақытша жаулап алуы. Басып алынған мемлекеттің үкіметі өз жұмысын тоқтатады. Әкімшілік басқару жұмыстарын әдетте жаулап алған әскери қолбасшылар жүзеге асырады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://i-news.kz/news/2011/05/07/5336570.html Екінші дүниежүзілік соғыс турасындағы басып алу] *[http://www.petropavl.kz/skoipkppk/pp_2/40.shtml Жапондардың басып алуы жайлы құйтырқы саясаты] *[http://www.azattyq.org/content/news/2210370.html АҚШ іскерінің ешқандай басып алуының салдары]
Күзембай Байбосынов

Күзембай Байбосынов (10 қазан 1941 жылы туған, Байзақ ауданы, «Қызыл Жұлдыз» ауылы) – ғалым, өлкетанушы. * Жамбыл мәдени-ағарту училищесін (1961) бітірген. * Шымкент мемлекеттік педагогикалық институтын (1968) бітірген. * 1968 – 84 жылдары Жамбыл облысы тарихи-өлкетану мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1984 – 98 жылдары директор, бөлім меңгерушісі. Ғылыми жұмыстары Бірнеше рет Қазақстан Ғылым Академиясының Археология институтының ғалымдары К.Ақышев, Х.Алпысбаев және К.М. Байпақов басқарған археологиялық ғылыми жұмыстарға қатысты. Өлкеміздің көне тарихын зерттеуде 1990 жылдары Көне Тараз, Төменгі Барысхан, Мойынқұм ауданындағы Қожа бала аңғарындағы қола дәуірінің ескерткіштеріне археологиялық қазба жұмысын жүргізген ғылыми экспедициялар ұйымдастырып, жетекшілік етті. Көп жылғы ғылыми жұмыстарының нәтижесінде * «Жамбыл облысының көне Түркі тас мүсіндері» (1995) * «Бақсылар» (1982) * «Ұлы Жібек жолы және Тараз» (2002) * авторлармен бірге «Қазақстанның мәдениет куәлары» (Италия, 2000) * «Жамбыл облысының тарихи-мұраларының жиынтығы» (1982) сияқты ғылыми еңбектер жазды. Марапаттары * Облыстағы тарихи мұраларды зерттеудегі еңбегі үшін оған 1993 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» атағы берілді. Дереккөздер
Кейнсшілдік

Кейнсшілдік (ағылшынша экономисі әрі публицисі Дж. Кейнстің есімімен) – экономикалық қызметті мемлекеттік реттеу қажеттігін жақтайтын экономикалық саясат. Дж. Кейнс – қатаң баға белгіленіп монополияландырылған экономиканың заңдылықтарын тұңғыш зерттеуші. Ол нарық тетіктерінің құдіретті емес екендігін‚ жұмысқа жарамды халықтың жұмыспен толық қамтылмауы және өндірістік қуаттардың жұмыс істеуі жағдайында тепе-теңдіктің (тепе-тең шаманың) орнатылуы мүмкін екенін көрсетті. Ол және оның ізбасарлары дағдарыстар және сылбыр шаруашылық жағдаяты (конъюнктурасы) кезеңдерінде орнықты экономика өсуді және жоғары деңгейде жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету үшін ағылшын үкіметіне экспансиялық қаржы саясатын (мемлекеттік шығысты ұлғайтып‚ салықтарды төмендету) және несие-ақша саясатын (айналыстағы ақша санын көбейту) жүргізуді ұсынды. Оның пікірінше‚ мемлекет жұмыссыздық пен инфляцияның өсуін жою мақсатында‚ экономика саясатқа араласып‚ оны жүргізуге‚ сұранымның жалпы шамасына ықпал етуге тиіс. Идеяның мәнісі сұранымның көлемін ұлғайта отырып‚ жұмыссыздықтың көбеюін жоюға‚ ал оны қысқарта отырып‚ инфляцияның өсуін болдырмауға болады дегенге саяды. Дереккөздер
Байдаған

Байдаған (Бабдаған) (шамамен 12-ғасырдың 2-жартысы мен 13-ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген) – Жетісу мен Шығыс Түркістандағы дулат тайпаларының әмірі, Шыңғыс ханның замандасы. 13 – 17 ғасырлар Шағатай Ұлысы мен Моғолстан мемлекетінің тарихында саяси ықпалдары зор болған дулат әмірлері Байдағаннан тарайды. Мұхаммед Хайдар Дулати де Байдаған ұрпақтарының бірі. 1225 – 26 жылдары Шыңғыс хан бүкіл жаулап алған жерлерін төрт ұлына бөледі. Екінші ұлы Шағатай ханға Орта Азия, Жетісу және Шығыс Түркістан аймақтары тиеді. Әскерлері мен әмірлерін де бөлгенде дулат тайпаларының жері Шағатайға беріледі. Шағатай хан Жетісу мен Шығыс Түркістандағы «Мыңлай Сүбе» деген аймақты дулаттарға тапсырады. Және осы аймақтың алғашқы билеушісі әмір Байдаған болады. Мұхаммед Хайдар Мырза Дулати ол жөнінде былай деп жазады: Шыңғыс хан заманында оның жарлығы бойынша Өртөбеге жеті артықшылық (мансап) берілген. Біріншісі – дабыл, екіншісі – ту, үшіншісі – өз қызметшісінің екеуіне ол «қосын ту» тапсырады, төртіншісі – ханның мәжілісіне қару алып кіруіне болады, бесіншісі – аңға шыққанда саятшылар оған нөкер болады, алтыншысы – моғолдардың бүкіл ұлысына әмір болады және ол моғол ұлысының сардары деп жарлықтарда жазылады, жетіншісі – әмірлер бас қосқанда ол жиынның төрінде, ал басқа әмірлер оның екі жағында одан бір жебе бойы төмен отырады. Кейіннен Байдаған ұрпақтары мұндай артықшылықтық санын он екіге жеткізді. Дереккөздер
Өмірбек Байділдаев

Өмірбек Байділдаев (10 мамыр 1932, Қордай ауданы, Күнбатыс ауылы – 6 желтоқсан 1997, Алматы) – сазгер. Қазақстан журналистер одағының (1965), Қазақстан композиторлар одағының (1971) мүшесі. Өмірбаяны Дулат тайпасының Жаныс руынан. * Құрманғазы атындағы Консерваторияны халық аспаптары мамандығы бойынша бітірген (1952). * Студент кезінде Құрманғазы атындағы халық аспаптары оркестрінде домбырашы, Ә.Қашаубаев атындағы музыкалық училищеде мұғалім болып жұмыс істеді. * 1957 – 65 жылдары радио және теледидар комитетінде жауапты редактор, бас редактор * 1965 – 67 жылдары Бүкілодақтық «Мелодия» фирмасының Алматы студиясында аға музыкалық редактор * 1967 – 97 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар институтында музыка теориясы және тарихы кафедрасының меңгерушісі болды. Шығармашылығы Ол 70-ке жуық лирикалық әндер мен 80-ге жуық жас өспірімдерге арналған әндер, хорлар, көптеген симфоникалық шығармалар жазды. Сондай-ақ, қазақ халқының музыкалық мұрасын зерттеумен айналысты. Қазақ радиосы мен телеарнасына 100-ден астам «Алтын қорға» жазылған музыкалық хабар ұйымдастырды. Олардың ішінде «Әсемдік әлеміне саяхат», «Камертон», «Музыка әлемінде» деген хабарларды ерекше атап көрсетуге болады. Байділдаев жас ұрпаққа эстетикалық тәрбие беру бағытында да көп еңбек сіңірді. Мектеп оқушыларына арнап тұңғыш рет музыкалық пәнінен оқулықтар жазды. Оның әндері * «Туған ел» * «Қимаймын сені» * «Қазақстан таңы» * «Жаным, сәулем, еркешім» * «Назико» * Айнагүл» * «Алтын дән» халықтың сүйіспеншілігіне ие болды. «Қазақстан музыкасы», «Қазақтың аспаптық музыкасы» деп аталатын күйтабақтар шығарды. Кітаптары: * Туған ел, А., 1965; * Бөбектер жыры, А., 1966; * Ән-музыка сабағы, А., 1970; * Қанатты өнер, А., 1973; * Қимаймын сені, А., 1977; * Музыка сабағы, А., 1988; * Композитор Мұқан Төлебаев, А., 1995. Дереккөздер
Басыр

Басыр, трахома (грекше trachoma, trachys — кедір-бұдырлы) — көздің дәнекер қабығының созылмалы, жұқпалы ауруы. Басырды трахома хламидийлері (вирус) қоздырады. Ауру ерте заманнан белгілі. Алғаш “Трахома” терминін Сицилия дәрігері П.Диоскорид (б.з.б. 1 ғасыры) енгізген. Басыр жер шарында кең тараған, әсіресе, Оңтүстік, Шығыс Азия мен Африка елдерінде жиі кездеседі. Басырмен ауырғанда көздің кілегей қабығы қызарып, оның бетінде бұдыр дақ қалады. Бұл дақ кірпіктің дұрыс өспеуіне, кірпік жиегінің қайырылып кетуіне соқтыруы мүмкін. Басыр кейде көздің қасаң қабығының жаралануына және қарауытуына жеткізіп, көздің көруін төмендетеді, тіпті науқас адам соқыр болып қалуы да мүмкін. Ауруды асқындырмай, Басырдың белгілері білінісімен дереу дәрігерге көрініп, кеңес алып, емделу қажет. Дереккөздер
Құдайберген Байетұлы

Құдайберген Байетұлы (1820 – 1887) – батыр, Қоқан хандығына қарсы соғыста (1864) ерлік көрсеткен мыңбасы. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Орыс патша әскерінің майоры. Ақмолда батырмен бірге Қоқан хандығының езгісіне қарсы күрес ұйымдастырған. Байетұлы 1864 жылы маусымда өз сарбаздарымен Әулие Атадағы М.Г. Черняев басқарған орыс әскеріне қосылды. Байетұлы басқарған сарбаздар Қоқан хандығынан Шымкент қаласын азат етуге қатысты. Ол Меркі – Шымкент арасындағы жол және пошта қатынасын жолға қоюға атсалысты. Байетұлының еңбегі ескеріліп, оған майор атағы (15.10.1864) берілді. Дереккөздер
Байжантөбе күзет мұнарасы

Байжантөбе күзет мұнарасы – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген 8 – 11 ғасырларда салынған археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Талас ауданы, С. Шәкіров ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, биік жота үстінде орналасқан. Сипаты Күзет мұнарасы тастан қаланған. Шеңберлі-сүйір пішіндес. Диаметрі 50 м, биіктігі 5 м. Дереккөздер
Ақтау-Бозашы қорықшасы

Ақтау-Бозашы қорықшасы – республикалық мәні бар зоологиялық қорықша. 1982 жылы Маңғыстау облысында ұйымдастырылған. Жер бедері Жер көлемі 170 мың га. Оған Бозащы түбегінің оңтүстік-батыс, Ақтаудың солтүстік-батыс бөліктері және Каспий теңізінің соған шекаралас жазық жағалауы енеді. Жер бедері құмды төбелі, бұйратты, сортаңды, шағылды, сорлы болып келеді. Қайраңды тегіс алқаптар да кездеседі. Флорасы мен фаунасы Табиғаты шөлейтті, шөлді аймаққа тән. Онда қысқа мерзімді шөл өсімдіктері мен қатар адыраспан, жантақ, көк кекіре, көкпек, сүттіген, жусан, күйреуік, изен, мортық, киікоты, бұйырғын, сораң, балықкөз, шағыр, қияқ, ақселеу, құртқашаш, тобылғы, бозжиде, ақ тұт, т.б. өседі. Қорықшада қосмекенділердің – 1 (дала тасбақасы), бауырымен жорғалаушылардың – 15 (кәдімгі сұржылан, оқжылан, қалқантұмсық, т.б.), құстардың – 300-дей (жылқышы, жабайы кептер, үкі, бөктергі, жағалтай, жамансары, қарақұс, т.б.), сүтқоректілердің – 34 (Каспий итбалығы, құм қояны, қарсақ, дала күзені, қара кірпі, борсық, ақ бөкен, дала мысығы, т.б.) түрі мекен етеді. Ақтау-Бозашы қорықшасындағы бірқатар аң-құстар (жорға дуадақ, безгелдек, қарабауыр бұлдырық, ителгі, бүркіт, жұртшы, шұбар күзен, қарақұйрық, қарақұлақ, сабаншы, шағыл мысығы, арқар, үстірт жабайы қойы – муфлон, т.б.) қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Басытқы

бояғышының басытқысының коды]] Басытқы — #Бояу кезінде әрекеттесіп, жаңа құрылым түзетін металл ионды бояғыш түрлері. Басытқы деп матаға күні бұрын, не процесс кезінде, не соңында сіңірілетін органикалық емес тұздарды айтады. Басытқы ретінде хром, алюминий, мыс тұздары сондай-ақ, сүт, май қолданылады. Олардың құрамындағы металл иондары әр түрлі бояғыштар мен өте берік түсті құрылым түзіп, матаның не жүннің түсін өзгертеді. Қазіргі уақытта ализариндік бояғыштардың маңызы зор. Олар түрлі түс береді. Басытқымен боялған мата мен жүн қатайып, иілгіштігі кемиді; #Қымызды жуасыту үшін қосатын сүт, кілегей. Дереккөздер Сыртқы Сілтемелер *[http://www.mtdi.kz/kz/audarmashyga-komek/sozdikter/tusindirme/238-tusindirme-sozdik-b Басытқыға түсіндірме]
Байзақ батыр ескерткіші

Байзақ батыр ескерткіші — Байзақ ауданының орталығы Сарыкемер ауылына кіре берісте биіктеу төбе үстіне Байзақ Мәмбетұлының құрметіне 1998 жылы орнатылған. Мүсіншісі Ж. Молдабаев, архитекторы Әділ Момынжанов. Еңселі ескерткіш қызғылт-сұр граниттен жасалынған тұғырдың үстінде тұр. Бойының биіктігі 4,2 метр, тұғыры 2 метр. Жылтыр қызыл граниттің бетіне «Байзақ Мәмбетұлы» деп жазылған. Ескерткіш орнатылған төбе көгалдандырылған. Төбенің етегінен ескерткішке дейін ені 1,5 метр баспалдақтар бастап апарады. Дереккөздер
Кембридж мектебі

Кембридж мектебі – маржинализмнің жетекші мектептерінің бірі. Ұлыбританияда 19 ғасырдың 90-жылдары Кембридж университетінің профессоры Альфред Маршалл төңірегінде қалыптасты. “Саяси экономия қағидаты” (1890) атты еңбегінде ол экономика ғылымына “экономикс” (economіcs) деген жаңа атау берді. Ол нарықтық тепе-тең баға теориясын жасап, еркін нарық жағдайында баға белгіленімінің сұраным мен ұсынымға тәуелді екенін көрсетіп берді. Бұл тұжырым “Маршалдың айқастырмасы (кресі)” ретінде баршаға мәлім. Ол өзі жасаған экономиканы талдау әдістерінің арқасында қазіргі заманғы микроэкономиканың негізін қалаушыға айналды, бұл әдістер: сұраным мен ұсынымның икемділігі, уақыт факторының шаруашылық қызметіне ықпалы, фирманың шығынын талдау. Кембридж мектебін ақша, несие, пайыз теориясын дамытты. Қаржы мәселесін жекелеген фирма деңгейінде шығынды, табысты, пайда мен залалды талдау шеңберінде қарады. Сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 Кембридж университеті] *[http://www.albioncom.ru/univercity/england/catalog/?id=10 Кембридж университеті] *[http://uni-versity.info/Cambridge/ Әлемдік университеттер] Дереккөздер
Планктон

]] Планктон (— кезбе) — теңіздің, су айдындарының әр түрлі тереңдігінде мекендейтін және суда қалқып тіршілік ететін, су ағынына төтеп бере алмайтын организмдер жиынтығы. Планктонның бөлінуі *фитопланктон *бактериялық планктон *зоопланктон Тұщы су планктоны — көл планктоны (лимнопланктон) және өзен планктоны (потамопланктон) деп ажыратылады. Тұщы су зоопланктонында ескекаяқты және бұтақмұртты шаяндар мен коловреткалар көп болады. Теңіз зоопланктонында негізінен шаянтәрізділер, қарапайымдар, ішекқуыстылар, моллюскалар, т.б. омыртқасыздар басым келеді. Таза түрде салмағы бойынша алғанда, теңіздер мен мұхиттардағы планктон ондағы басқа тірі организмдерін бәрін қосқандағыдан 20 есе көп екен.Фитопланктон фотосинтез процесі жақсы жүретін судың жоғары қабатын, негізінде 50 — 100 м тереңдікті мекендейді. Ал бактериялар және зоопланктондар судың барлық қабатында кездеседі. Теңіз фитопланктоны диатомдық балдырлардан, талшықтылардан; ал тұщы суда диатомдық, көк-жасыл, жасыл балдырлардың кейбір түрлерінен тұрады. Фитопланктон — судағы гетероторфты жануарлар мен бактериялар қоректенетін негізгі продуцентті органикалық зат. Бұлардың су айдындарында көп болуы — су қабаттарындағы биогенді заттарға (фосфат, азотты қосылыстар, т.б.) байланысты. Судағы планктон мөлшері олармен қоректенетін жануарлар, су ағысы, жыл мерзімі, т.б. көптеген жағдайларға байланысты бірнеше км-ден бірнеше м-ге дейін өзгеріп отырады. Планктон шектен тыс көбейіп кетсе, су көк түске боялады, кейде улы заттар да түзіледі. Көптеген планктон жануарлар тұрақты түрде қоныс аударады (миграция), соның нәтижесінде судың беткі қабатындағы қоректік заттар су түбіне ауысады. Кейбір планктонды организмдер су айдындарының ластануының индикаторы болып есептеледі. Араларында кәсіптік маңызы бар түрлері де жеткілікті. Мысалы, креветкалар, мизидтер, крильдер (эвфаузиидті шаян), т.б. Дереккөздер Тағы қараңыз * Бентос * Нектон
Планк тұрақтысы

Планк тұрақтысы — әсерлерінің сипаты үздікті болатын көптеген физикалық құбылыстарды анықтайтын түбегейлі физикалық тұрақты. Планк тұрақтысы і таңбасымен белгіленеді. Бұл әмбебап тұрақтыны (і-ты) 1900 ж абсолюттық қара дененің сәуле шығару спектріндегі энергияның таралу заңдылықтарын зерттеу кезінде неміс физигі М.Планк енгізген. Оның ең дәлірек мәні Джозефсон эффектісі арқылы анықталған: і(6,6261960,000050)10^34 Джс. Сонымен қатар ћі/2(1,0545920,000008)10^34 Джс тұрақтысы (ол да Планк тұрақтысы деп аталады) да жиі пайдаланылады. Дереккөздер
Планшет

Планшет ( тақтайша) — #топографиялық суретке , түсіруге арналған аспаптар жиынтығына кіретін тегіс төрт бұрышты ағаш тақта және тақтаны үш аяқты мосыға бекітуге арналған құрылғы; #Далалық топографиялық суретке түсіру кезіндегі карта бетінің түпнұсқасы; #Графикалық сызбалар мен олар бойынша есептеулер жүргізуге арналған тендес көрсеткішпен қосылатын сызық торлары бар географиялық карта (сызба қағазының парағы) бекітілген тақта. Бұлар артиллериялық атыс, гидрографикалық жұмыстар жүргізуде және басқа жағдайларда қолданылады; #Әуедегі және теңіздегі жағдайларды суреттеуге, маневр жасау міндеттерін орындауға, нысананы көрсетіп беруге және т.б. арналған әскери-теңіз флоты (ӘТФ) және әуе шабуылына қарсы қорғаныс (ӘШҚҚ) авиацияларындағы басшылық пункттерінің жауынгерлік-ақпараттық постарындағы арнайы құрылғы. Координаттың тік бұрышты немесе полярлы жүйесінде орындалған ашық (мөлдір) негізді координаталық тор оның құрама бөлігі болып табылады. Бұл құрылғылар механикаландырылған немесе автоматтандырылған болуы мүмкін. Дереккөздер
Ақ терек

Ақ терек – талдар тұқымдасы терек туысына жататын ағаш. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 20-25 м, жуандылығы 2 м-дей. * Діңі мен ірі бұтақтарының қабығы көкшіл сұрғылт болады. * Бүршіктерінің, жаңа шыққан жапырақтарының бетін ақшыл түк басып тұрады. * Ақ терек - желмен тозанданатын қос үйлі өсімдік. * Сәуірдің аяғы мен мамырдың басында гүлдейді. Ұсақ түкті тұқымы желмен таралады. * Жемісі құты тәрізді. Өсетін жері мен таралуы Қазақстанның Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарындағы өзен бойларында, шалғындық жерлерде кездеседі. Шаруашылықтағы қолданысы Ақ терек елді мекендерді көгалдандыру, өзен-көл жағалауларын бекіту үшін өсіріледі. Ақ теректің сүрегі құрылысқа және әр түрлі бұйымдар жасауға пайдаланылады. Ақ терек 15 жылдан кейін 1 га-нан 200 м 3 сүрек береді. Ақ теректің сүрегі құрылысқа және әр түрлі бұйымдар жасауға пайдаланылады. Дереккөздер
Пластикалық қасиет

Пластикалық қасиет (грек. plastіkos — жапсырылғыш, созылғыш) — қатты денелердің мех. күштер әсерінен өлшемдері мен пішіндерін қайтымсыз өзгерту қасиеті. Кристалл денелердің Пластикалық қасиеті оның әр түрлі сыртқы әсерлерге (температура, күш, деформациялану жылдамдығы) тәуелді болатын микроскопластикалық құрылымына байланысты. Сыртқы әсерге байланысты дененің Пластикалық қасиеті- диффузиялық, дислокациялық, қосарлану, т.б. болып бөлінеді. *Диффузиялық Пластикалық нүктелік ақаулардың (ваканция, түйін аралық және қоспа атомдар) қозғалысымен сипатталады. Пластикалықтың басқа түрі атом шоқтарының тығыз орналасқан атом қабаттары бойымен жылжуынан туады. Атом шоқтары краудион деп аталады. Краудион орын ауыстырғанда кристалл қайтымсыз деформацияға ұшырайды. *Дислокациялық Пластикалық — сыртқы күш әсерінен атом қабаттарының өзара сырғып жылжуынан пайда болатын дислокациядан дене пішінінің қайтымсыз өзгеруі. Кристалл Пластикалықының ерекшелік қасиеттері дислокацияның өзге ақаулармен (ваканция, қоспалардың атомдары, т.б.) әсерлесу заңдылықтары арқылы түсіндіріледі. *Кристалдың белгілі бөлігінің сыртқы күш әсерінен ығысып кристаллография ось бойынша белгілі бұрышқа бұрылу нәтижесінде қайтымсыз деформациялануы қосарлану пластикалығы деп аталады. Поликристалды материалдарда жоғарыдағы Пластикалық түрлері аралас байқалады. Аморфты денелердегі Пластикалық атомдар мен молекулалардың қайтадан диффузиялық топтасу құбылысына байланысты. Кейбір заттардың Пластикалық қасиеті деформацияланбайтын қатты түйіршіктердің тұтқыр ортада (балшық, дымқылданған сусымалы заттар, т.б.) жылжып қозғалуына негізделген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Ақтерек (тау)

Ақтерек – Қарқаралы тауының оңтүстік-шығыс сілемі. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығысын алып жатыр. Жер бедері Қарқаралы, Жиренсақал тауларынан Ақтерек Қаратоқа тауаралық аңғарымен бөлінген. Солтүстікке ұштасатын 2 қыраттан тұратын тілімденген жартасты тау массиві солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 16 км-ге, батыс қырат оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр, енді жері 6 км. Абсолюттік биіктігі 1185 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған шығыс қыраттың абсолюттік биіктігі 1230 м. Геологиялық құрылымы Ақтерек девон жыныстарының орта және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан және пролювийлік шөгінділерден түзілген. Топырағы, өсімдігі Тауаралық аңғарларда таулық қара, беткейлерде қызыл қоңыр және таудың қызыл қоңыр топырағы, беткейлерден жоғары жалаңаштанған түпкі жыныстарында қарағай ормандары, арша тоғайлары өскен. Етектегі беткейлер мен тауаралық аңғарларда қайың, ақтерек, көктерек, қарағай ормандары мен шілік аралас дәнді, түрлі шөпті-бұталы өсімдік басым. Дереккөздер
Пластикалық хирургия

Пластикалық хирургия, пластикалық операция — хирургияның бір саласы. Пластикалық хирургияда адам органдары мен тіндерінің туа немесе жүре пайда болатын кемістіктерін қалпына келтіру үшін хирург. операция жасалады. Пластикалық хирургияға адам организміндегі барлық кемістікті (жырық, т.б.) жою мақсатында жүргізілген операциялар жатады, сондай-ақ көмекей, өңеш, қарын, т.б. органдарды емдеуде де Пластикалық хирургия қолданылады. Пластикалық хирургия көне заманнан белгілі. Тибетте б.з.б. 3 мың, Үндістанда б.з.б. 1 мың жыл бұрын пішіні бұзылған мұрынды қалыпқа келтіруге жасалған операция (ринопластика) туралы дерек табылған. Қазіргі кезде Пластикалық хирургия күнделікті тәжірибеде кеңінен қолданылады. Мысалы, адам денесіндегі күйіктен кейін теріні алмастыру, беттегі әжімді немесе денеде пайда болған ісікті алу пластикалық операциялар арқылы жүзеге асырылады. Сондай-ақ бүлінген қан тамырларының немесе жүрек клапандарының орнына синтездік тіннен протез (аллопластика) қойылады. Пластикалық хирургияның бірнеше түрі бар. Аутопластика түрінде кемістікті түзетуге не жамауға қажетті тінді науқастың өз денесінен (тін, тері, ішек, т.б.), гомопластикада — операцияға қажетті тінді басқа адамның (кейде өліктің) организмінен алады, гетеропластикада — арнайы пластикалық материалдар үшін жануарлар тіні пайдаланылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Оспан Көбеев

Оспан Көбеев (1876, Маңғыстау облысы Арыстан Шалбар ауданы – 1930) – Ресей империясы армиясының подполковнигі. 7 жасында жетім қалған. Адай уездік әкімшілігінің көмегімен Орынбор кадет корпусына түсіп, оны үздік бітіріп шығады. Мәскеудегі Александровск әскери училищесін үздік бітіреді (1899). Ашхабадтағы Ресей империясы армиясының 2-Түркістан артиллерия бригадасында кіші офицер болады, 1904–1905 жылдары болған орыс-жапон соғысында 1-Шығыс Сібір таулы артиллерия бригадасының кіші офицері ретінде көрсеткен ерлігі үшін офицерлік Георгий кресімен марапатталған. 1907–1912 жылдары 2-Түркістан армиялық корпусы құрамында Кавказ соғысына қатысқан. 1915 жылы капитан, 1917 жылы подполковник атағын алады. Батарея командирі болады. 1918 жылы әскер қатарынан босап, Ашғабад қаласына келеді. Саяси көзқарасы жағынан социалист-революционер (эсер) болған Көбеевті 1-шілдеде Закаспий облысы кеңесі Адай уезінің әскери комиссары етіп бекітеді. Осы қызметте жүріп Көбеев кемеге артып қару әкелген Әліби Жангелдин отрядын қарсы алады, оларға Бозащы түбегіне түсуге кеңес береді. Ашаршылық кезінде Ашғабадтан 7 млн. сом ақша әкеліп, аштарға көмек ұйымдастырады. Маңғыстауда ақтар үкіметі қайта орнап, түбекке генерал Толстовтың жазалаушылары келген кезде жергілікті большевиктерді аман алып қалуға ат салысады. 1920 жылы Колчак үкіметі Көбеевке полковник атағын береді. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін 1922 жылы ВЧК коллегиясы оны 2 жылға соттап, Холмогорскідегі Соловки лагеріне жіберуге үкім шығарады. 1924 жылы елге оралған ол әр түрлі жұмыстар атқарады. 1929 жылы қайта тұтқындалып, ұзақ тергеуден кейін ОГПУ үштігінің үкімімен атылады. Дереккөздер
Қазанат

Қазанат – батырлардың жауынгерлік аты. 19 ғасырдың жазба деректерінде бұл жылқылардың арғымақтар мен далалық қазақы жылқыларды (жабы) будандастыру арқылы алынғаны айтылған. Қазанат дене бітімі жабыдан ірі, шоқтығы биік, омыраулы, кең кеуделі, күпшек санды, құйма тұяқты, басы онша үлкен емес, кең танаулы болып келеді. Денесі келісті, мүсінді де, шымыр. Мініске берік, шабысқа жүйрік. Қазанатты “ер аты”, “жауынгерлік ат” деп атаған. Түркілердің жергілікті жылқыларды араб сәйгүліктерімен будандастырып, асыл тұқымды жылқы алғандығы Тан әулеті тұсындағы Қытай деректерінде айтылады. Батырлардың атын өсіру құлын кезінен бастап, 6 – 7 жасына дейін созылған. Дереккөздер
Шағын калибрлі винтовка

Шағын калибрлі винтовка — мылтық салмағын жеңілдету арқылы оқ қорын молайту үшін шығарылған қару. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін шыққан. Негізінен әскери дайындық курстарында пайдаланылады. Сілтемелер *Автомат *Калашников автоматы *Макаров тапаншасы Дереккөздер
Айғыржал

Елді мекендер: * Айғыржал – Абай облысы Аягөз қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл. * Айғыржал – Ақмола облысы Зеренді ауданында болған ауыл, 2010 жылы таратылған. * Айғыржал – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл. Таулар: * Айғыржал – Абай облысы Аягөз ауданындағы тау. * Айғыржал – Алматы облысы Райымбек ауданындағы тау. * Айғыржал – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданының солтүстігіндегі тау массиві. * Айғыржал – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығыс шетін ала Егіндібұлақ ауылының шығысына қарай 50 км жерде орналасқан тау. * Айғыржал – Өлеңті өзенінің сол жағалауында орналасқан тау.
Күлжанат Нұрымжанқызы Болатбаева

Күлжанат Нұрымжанқызы Болатбаева (17 қаңтар 1962 жылы, Павлодар облысы, Аққулы ауданы, Қазантай ауылында туған) – педагогика ғылымдарының докторы (2001 жылы). Павлодар педагогика институтын (қазіргі Павлодар мемлекеттік университеті), КСРО Педагогика ғылымы академиясының, Екітілдік ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1991 жылы, Мәскеу қаласы) бітірген. Павлодар педагогика институтында стажер-зерттеуші (1985–87 жылдары), аға оқытушы (1991–93 жылдары), Павлодар педагогика институтының Екібастұз бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1993–99 жылдары), Павлодар облысы педагогика мамандардың біліктілігін арттыру институтында (1999–2001 жылдары) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Павлодар мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер, факультет деканы, ғылыми-практикалық орталықтың директоры, профессор. Шығармалары 1. "Речевой этикет в системе обучения русскому языку в казахской школе", Павлодар, 2003; 2. “Функционально-коммуникативная технология обучения русскому языку в казахской школе“, Монография, Павлодар, 2005. Сыртқы сілтемелер 1. [http://college.psu.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id15&Itemid248&lang=kaz «Аударма және мәдениетаралық коммуникация ғылыми-практикалық орталығы: Орталықтың қызметкерлері» Болатбаева туралы мақала] Дереккөздер
Алтынжал тауы

Алтынжал – Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданының солтүстік-шығыс шетінде, Айрық ауылынан шығысқа қарай 50 – 55 км жерде орналасқан тау. Жер бедері Ең биік жері 452 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Геологиялық құрылымы Элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан девон жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қиыршықтасты қызыл қоңыр топырағында жусан, көде, бетеге, қараған бұталары өседі. Дереккөздер
Қазан (техника)

Қазан техникада – отынды жағу, электр энергиясын, ыстық газ, басқа да технологиялық процестер жылуын қолдану нәтижесінде өндірілетін үлкен қысымды бу немесе ыстық су алуға арналған қондырғы. Құралымы бойынша бу Қазандары су құбырлы және газ құбырлы, ал судың таралу сұлбасы бойынша – көп айналымды және тік ағынды болып ажыратылады. Будың қысымы 25 МПа және темп-ра 570С болғанда Қазанның бу өндіру қуаты 2500 т/сағ-қа жетеді;пайдалы әсер коэффиценті 93 – 95%. Пайдаланылған әдебиеттер
Шағырай Мырзагелдіұлы

]] Шағырай Мырзагелдіұлы (шамамен 1780, қазіргі Қызылорда облысы “Қарақ” өңірі — 1848/50, Қуаңдария өзені маңы) — батыр, би. Кіші жүз әлім тайпасының қарасақал руынан шыққан. Қол бастаған батырлығымен қатар, елдің бірлігін сақтаған әділетті би болған. Шағырайдың ерліктері мен билігі ауызша, жазбаша деректерде, Жанқожа батыр туралы архив құжаттарында, Төремұрат жыраудың жырында, ақын Бегежан Наурызбайұлының “Тоғанас батыр” (1992), Ә.Оспановтың “Жанқожа батыр” (1993), Н.Мұсабаев пен ауылы Мұсабаеваның “Ортаймаған қазаны — қасиетті Қазалы” (1998) кітаптарында көрініс тапқан. Сілтемелер *Қызылорда *Кіші жүз *Билер Дереккөздер