kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Атпа

Атпа - суармалы егіншілікте егістік суаратын, сабы үш аяқты мосыға ілінген, биікке су шығарушы құрал немесе үлкен күрек ожау. Ожаумен арнаулы тоғанға жиналған немесе құйылған су eric алқабына жіберілген. Атпада мосыға екі жағын тең етіп, сырық орнатылады. Оның бір басына күбі шелек, екінші басына ауыр нәрселер (зат) байланады. Ауыр нәрсе байланған жағы жоғары көтерілгенде, күбі шелек төмен түсіп, оған су толады. Ал ауыр зат төмен түскенде, яғни басылғанда шелек жоғары көтеріліп, ішіндегі су арыққа төгіледі. Шығыр болмаған аймақтарда егінді құдықтан немесе көлден суарғанда қазақ егіншілерінің жер суару үшін атпа әдісі қолданылған. Атпаның қолқауға, атпасамар, қолсамар деген түрлері бар. Егіннің суаратын құралы - атпа, Атпа атып, аш адамдар болды қатпа, - деген өлең шумақтары атпамен су айдаудын, әлегі мол, машақаты көп әрекет болғандығын көрсетеді. Дереккөздер
Атпаз

Атпаз- бәйгеге қосылатын жүйрік және жорға аттарды бабына келтіруші, жаратушы, күтуші адам. Атбегінің, атсейістің нұсқауымен бәйгеге алдын ала жаратып, жем-суын үйлестіреді, терін алып бабына келтіреді. Сондай- ақ бәйге жолында балаға атты қалай жүгіртудің жолын үйретеді, мінез-құлығы туралы ақпарат береді. Ал мініс атының бабы үшін жауап беретін адамды атшы атайды. Дереккөздер
Аламан ау

Аламан ау — көзі өте ұсақ (8 мм), майшабақ аулауға арналған құрал. Үсті толған қалтқы, төменгі табандық астында шығыршықтар арқылы арқан өткізіледі. Арқанды тартқан кезде доғалана жиналған тордың ішінде майшабақтар толып қалады. Батыс өңірі қазақтары ежелден қолданған аудың бұл түрі кейін Қазақстанның барлық өңірлеріне тарады. Дереккөздер
Аламан хан

Аламан хан - асық ойынының түрі. Онда, ойыншылар бір жолда екі адамнан алма-кезек (бірі қалса, екінші) ойнайды. Ойынға қатынасушы әрбір адам әр реткі ойынға жетіден жоғары асық қосады. Сонымен бірге, үлкен, әрі әдемі асықты «хан» сайлайды. Оны ойнаушылардың асығына қосып араластырып, кілем, киіз үстіне шашып жібереді. Асықтың жағдайына қарай отырып онымен бірдей болып түскен жақпен басбармақ немесе сүк саусағымен атып «ханды» алады. «Ханды» атқан асыкпен оның маңайындағы тағы екі асықты атып алады. Мұнан кейін шашылған асықтардың кез-келген жерінен бір-біріне оңай тиетін асықтарды атып үтып отырады. Ойынның шарты - ұтқан асықтың саны жетіге жеткенше ойын ережесін бүзуға болмайды. Яғни ойыншының қолы немесе атқан асығы басқа асықтарға тиіп кетсе, ол қолындағы асықтарын ортаға тастайды - барлық асық ханталауға түседі. Ойын кезегі екінші адамға тиесілі болады. Бірақ қолындағы асықтың саны «ханды» қосып есептегенде жетіден артық ойыншы әлгі ереженің шарты- на бағынбайды. Яғни қолындағы асығы ханталауға түспей өзінде қала береді. Ондайда ханталауға жерде қалған асықтар түседі. Соңында ұтқан асық саны мен ханның кімнің колында екендігіне қарай қорытынды жасалып, ұтылғандардан тоқинек айып алынады. Дереккөздер
Аттан (ұран)

Аттан (ұран) - жаугершілік заманда тұтқиылдан жау шапқанда дауыстап дабыл беру, яғни елді жауға қарсы дайындалсын деген белгі беру. Сондай-ақ суыт хабарды білдіру үшін айтылатын «атқа мін», «атқа қон» дегенді білдіретін одағай сөз. Бұл көне заманнан келе жатқан, сөзбен айтылатын, дауыспен берілетін әскери дабыл түрі саналған. Жаугершілік заманда, тұтқиылдан жау тигенде, жұртқа хабар беру үшін ұрмалы музыкалық аспаптармен берілетін түрлі дыбыстық дабыл беру құралдарымен бірге, осылай дауыспен айғайлап белгі дабыл түрі ретінде қалыптасты. Осындай төтенше жағдайда ғана айтылатын «белгіні» естіген ер адамдар бөгелместен жедел түрде қару-жарағын асынып, атқа қонып, жауға қарсы шығуға дайын болуы міндеттелген. Барымташы немесе ұрылар мал мен жанның тыныштығын бұзып жылқы қуалаған кезде малшы-қосшылар «Aттaн, Aттaн» деп, айқайлап ауылдағы азаматтарды көмекке шақырған. Дереккөздер
Сейітжан Әбдікәрімов

Сейітжан Әбдікәрімов (1941, Жамбыл қаласы), Спорт шебері. Республиканың әлденеше мәрте және бүкілодақтық "ЕР" ерікті спорт қоғамының чемпионы. Жамбыл қаласында жаттықтырушы және ұйымдастыру жұмысында басшылық қызметте болды. Дереккөздер
Аттарақ

Аттарақ - аттың түгін тарайтын тарақ, жылқыны баптап, күтуге арналған құрал. Ұзақ жол жүру, алысқа шабу, жүк арту т.б. жағдайларда терлеген жылқыдан бөлінген тұз түгіне жабысып, сор болып кеуіп қалған қалдық пен шаң-тозаңды түсіру үшін аттарақпен тарап тазалаған. Оны көбінесе жалпақ қақ сүйектен жасаған. Ол үшін жіліншік сүйекті ортасынан қақ жарып, ағаштың аша бұтағына шегелеп, қырлы қапталына егеумен бедерлеп, тіс тәрізді жүз салады. Аттарақ жүзінің тереңдігі пышақ сыртындай, яғни 3-5 мм шамасында болады. Сондай-ақ аттараққа құстың ұзын тұмсықтарын (айталық бірқазанның) пайдаланса, ат желдей жүйткитін жүйрік болады деп сенген. Ондай аттарақ түрін қырғыш деп те атаған. Ертеде аттарақтың сандал, жаңғақ ағашынан дүзі жиі жасалған пұшты деп аталған түрі болған. Дереккөздер
Аттау

Аттау- май, қаймақ шайқайтын аспап. Оны тегене немесе шараға құйылған қанжылым сүтке жартылай малып тұрып, таяқшасын екі алақан арасында ысқылай айналдырып, май шайқайды. Аттау ағаштан жасалады, қазіргі кезде өте сирек кездеседі. Оның ҚР MOM қорында (КП 23986 /15) екі түрі сақталған: бірі - басында ағаштың аша бұтақтарының түйісінен белқанжығаның ілгектері тәрізді төрт ілгекті етіп жасалған. Ұзындығы 28 см. Екіншісі — сиырдың мүйізінен жасалған піспек түріндегі Аттау. Диаметрі 6,5 см. Пішіні - тостаған тәрізді. Екі шеті ашық болып келген мүйіз тәрізді тұсының ортасын тесіп, жіңішке, жұмыр ағаштан ұзындығы 38 см сап орнатылған. Дереккөздер
Аттұяқ

Аттұяқ- үлкен, жылқы тұяғымен барабар алтын немесе күміс құйма. Аттұяқ арнаулы қалыппен жасалады. Қазақта «ат тұяғындай алтын» деген теңеу бар. Аттұяқ жөнінде С.Мұқановтың еңбегінде төмендегідей мәліметтер келтіріледі: «сол сапарында ол қытайлардан және моңголдардан қойтұяқ», «тайтұяқ», «аттұяқ» аталатын алтын жентектеріне қоржынының бір басын толтырып қайтқан». Мұндай алтын, күміс құймасын қазақтар «атбас жамбы» деп те атаған. Дереккөздер
Атты жығу және байлау

Атты жығу және байлау – әртүрлі шаруашылық және тұрмыс қамы қажеттілігіне (сою, емдеу, тағалау, таңбалау және т.б.) байланысты жылқыны аяқтарынан байлап жығу үшін қолданатын тәсіл. Жығу тәсілдері * Бірінші тәсілі – жылқының мойнынан аpқанды қос қабаттап салып күpмеп байлаған соң, қамшылаp жақ аpтқы аяғының (бақайынан) шідеpлігінен іліп алып қусыра тартады. Екінші адам ноқтаның шылбыpын шоқтығынан асыpып оған қаpама-қаpсы бағытта таpтқанда аpтқы аяғы бауыpына тықсыpылған жылқы өздігінен шоңқайып отыpуға мәжбүр болады. Осы кезде көмекші жігіттер жылқыны итеріп жеpге бүйірлей құлатады. Осылайша жығып алған соң жылқының құлағынан ұстап, басын жерге басады, яғни "құлақтайды", сонымен бірге құйpығын екі сан ортасынан шапқа қарай өткізіп, кері таpтып, күшпен басып отыpады. Бұл "шаптау" деп аталады. Мұнан соң аяқтаpын кеудесіне қарай жапсыpа таpтып мойнындағы аpқаннан таpтып шалып байлайды. Мұны "күpделей отырып жығу" тәсілі деп те атайды. Жылқының шылбыpымен немесе қысқышпен астыңғы еpнінен қысып еpіндіктегеннен кейін жануар тебінбей тыныш жатады. * Екінші тәсілі – бір адам жылқының басын ұстап тұрады, келесі адам алдыңғы екі аяғын мінер жағынан тұрып бір-біріне жақындата ұзын арқанның бір ұшымен мықтап тұсап, күрмеп бекітеді. Ендігі кезекте арқанды жылқының қамшылар жақ артқы аяғының бақайынан іліп әкеліп алдыңғы екі аяғы ортасынан (тұсау үстінен) өткізіп арқанды кері қарай (мінер жағына) екі-үш адам тартады. Алдыңғы екі аяқ, артқы бір аяқ бір жерге түйісіп жылқы бір жағына қарай (қамшылар) құлайды. Арқанды енді мінер жақ артқы аяқтың бақайынан абайлап тұрып шалып алып алдыңғы екі аяқ ортасынан қайтара өткізіп оны да түйістіріп тартып, арқанды артқа тартып тұрып артқы екі аяқты қоса қазықбау шалып мықтап тұрып бекітіп, алдыңғы аяқты да осылай қазықбау шала мықтап бекітеді. Дереккөздер Әдебиет * Кәмалашұлы Б. Моңғолиядағы қазақтардың салт-дәстүрлері. Өлгий, 1995.
Атты тарту

Атты тарту — деп ат бәйгесі барысында шалдыққан атты көмбеге таяғанда ердің екі қасынан болмаса шылбырынан немесе қанжығасынан, тіпті, тоқымның екі жағынан демеп көмектесуді айтады. Ат бәйгесі басталардан бұрын бұл рәсімге байланысты шартты алдымен келісіп алады: көмбеге бір шақырым қалғанда, жердің рельефінің ыңғайсыздығына байланысты атты тартуға рұқсат етіледі. Оны ат айдаушылар белгілейді. Келісім бойынша, атты тартатын кісілер бәйгеге көлденеңнен қосыла кетіп, аттың шылбырын қолдарына алады немесе екі атты кісі қанжығаны екі жағынан тартып, атқа демеу көрсетеді. Кейде атты тартуға рұқсат берілмеуі мүмкін. Ондайда атты тарту жасырын жасалып та жатады. Ұсталған адамдар айыпты деп саналып, бәйгеден шығып қалады немесе бәйгедегі шауып келе жатқан аттың реті кейін шегеріледі. Дереккөздер
Аласапыран

Аласапыран - дәстүрлі фенологиялық күн I іііыру жүйесіндегі амал атауы. Григориан күнтізбесі бойынша көкек айында қар күрт еріп, жер лайсаң болып, шаруашылыққа қолайсыз мерзімді аласапыран деп атайды. Амалдың кейбір жерлерде өзгеше атауы бар. Көкектің орта кезінде діни аш найзағайдың жарқылдап, күн күркірегін кезін яғни үстікте қызырдың қамшысы шартылдады, қыс кетті» деп, Маңғыстауда киіктің күйек кезеңіне дөп келетіндіктен " киіктің лақ өргізбесі» деп атайды. Дереккөздер
Алаштың бөлінбеген еншісі

Алаштың бөлінбеген еншісі - қазақы ортада қалыптасқан моральдық-этикалық әрі әлеуметтік мәнді ұғым. Алаштың бөлінбеген еншісі жалпы қазақтың ортақ ата тегі - түп атасы Алаша хан өзінің қартайған шағында малдарының бір бөлігін өзінде қалдырып, қалғанын үш ұлына бөліп берген нтен аңызбен байланысты қалыптасты. Генеологиялық мифке сәйкес, кейін, үш ұл (Ақарыс - ұлы жүз, Бекарыс орта жүз, Жанарыс - кіші жүз) қазақтың үш жүздік к үрылымының негізін қалаушылар болды. Сан алуан енші ішститутының бірі- Алаштың бөлінбеген еншісі. Қазақы ортада ауылга келген кез келген қонактың өзі түстенген үйден тиесілі үлесі - ішетін тағамы, оған арнайы төсек- орынның дайындалуы және конақтың көңілін көтеру мен пулауға байланысты әртүрлі шаралар (ойын-сауық, тіпті, үй иесімен бірлесе аңга шығу және т.б.) бөлінбеген енші немесе Алаштың бөлінбеген еншісі деп аталды. Сондай-ақ, келген қонақты немесе конақтарды олар түстенген үйдің иесі ғана күтіп қойған жоқ, оларды көршілері де шақырып, құдайы қонақ еткен. IX ғасырдың аяғында Сырдария облысына саяхат жасаған Н.Н. Гродековтың айтуынша, үйге келген қонақты көршісі іс міндетті түрде қонақасы арнап, үйіне шақырады. Көршісі құдайы беріп және оның қонақтарының саны ойлағаннан көп болса, көмек беру парыз деп санаған. ( оіітіп, көрші үйге келген қонақтардың біразына қонақасы пісіріп, жатар орнын дайындап, қондырып жібереді. Бірнеше жыл қатарынан көрші отырғандар бір-бірінің құда-жекжаттарын да осылай күтеді. Алаштың бөлінбеген еншісі атқарылуы біртүрлі ғұрыптық құқықтың принциптері арқылы реттелініп отырды. Осыған сәйкес, егер, қонақ түстенген үй иесі оны дәстүрге сәйкес күтпесе немесе күте алмаса, әлгі қонақтың биге шағымданып, айып талап етуге құқы болды. Деректерге қарағанда, осындай жағдайда билердің кесімі, көбінесе, қонақтың пайдасына шешілді. Бітімің басқа да түрлері сияқты егер, қонақ түстенген үй иесі оны дәстүрге сәйкес күтпесе немесе күте алмаса, әлгі қонақтың биге шағымданып, айып талап етуге құқы болды де, бір жағынан, іиікі рулық-қауымдық қатынастар жүйесін нығайтудағы маңызы ерекше болды. Екінші жагынан, руаралық байланыстарды ұйымдастырудың және реттеудің пәрменді институционалдық компоненттерінің бірі болды. Дереккөздер
Алғадай

Алғадай - ертеде жаугершілік заманда жетім қалғандарын жинап, тәрбиелеп, бағып-қағып, соғыс өнері ісіне, адал қызмет етуге баулып тәрбиелеген жеткіншектер. Алайда, бұл ұғымды онтологиялық тұрғыдан дәйектейтеу үшін қажетті деректер жоқтың қасы. Алғадай ұғымы қазақтың көне жауынгершілік салт-дәстүрлерінен хабардар етеді. Әдетте екі жақтың қалың қолы жаппай ұрысқа кірісер алдында жекпе-жекке батырлар шығаратын болған. Алғашқы жекпе-жекке елге әйгілі батырлардың алдынан өтіп, баталарын алып, жас жауынгерлер шыққан. Міне, солар алғадайлар деп аталған. Дереккөздер
Бүкіләлемдік бокс кеңесі

Бүкіләлемдік бокс кеңесі (WBC) - кәсіпқой бокс ұйымы. 1963 жылы 14 ақпан күні Аргентина, Бразилия, Ұлыбритания, Венесуэла, Мексика, Панама, АҚШ, Филиппин, Чили елдерінің ұлттық бокс ұйымдарымен құрылған. Ұйымға Хосе Сулейман басшылық етеді. Әр жылдары WBC нұсқасы бойынша Мұхаммед Али, Ларри Холмс, Рэй Леонард, Флойд Мейвезер кіші, Рой Джонс кіші, Олег Маскаев, Юрий Арбачаков секілді боксшылар чемпион аталған. Әуесқой боксты AIBA бақылайды, ал кәсіпқой боксты WBA, IBF, WBC, WBO және басқалар бақылайды. Кәсіпқой бокста 17 салмақ бар, әуесқой бокста барлығы 11. Әуесқой бокс әр боксшы қатарынан бірнеше жекпе-жек өткізетін турнирлерден тұрады, ал кәсіпқой жекпе-жектер оларда аз ұйымдастырылады. Сондай-ақ, кәсіпқой бокс раундтар, жабдықтар және басқа да маңызды емес айырмашылықтар бойынша әуесқой бокстан ерекшеленеді. Қазіргі WBC нұсқасы бойынша әлем чемпиондары Ерлер Қыздар Бокс ұйымдары Әлемдік деңгейдегі бокстан негізгі ұйымдар * Бүкіләлемдік бокс кеңесі WBC * Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы WBA * Халықаралық бокс федерациясы IBF * Бүкіләлемдік бокс ұйымы WBO Әлемдік деңгейдегі маңыздылығы жағынан екінші бокс ұйымдары * Халықаралық бокс ұйымы IBO * The Ring Беделді бокс журналы Басқа да ұйымдар * Дүниежүзілік бокс федерациясы WBF * Дүниежүзілік Кәсіби бокс федерациясы WPBF * Еуропалық Бокс Одағы EBU Тағы қараңыз * [http://www.wbcboxing.com/ WBC-тің ресми сайты] Дереккөздер
Алдашы

Алдашы - қазақтың дәстүрлі түсінігіндегі жанал бейне. Бұл кейіпкер алтайлықтарда бар. Алдашы есте жоқ ерік заманда адамдардың көзіне көрініп келеді де, ажалы жеткен пендені атына мінгестіріп, о дүниеге апарып тап сыратын болған екен-мыс. Ол заманда адамдар момын бейуаз, уәдесіне берік болғандықтан маңдайдағы сызығы таусылып, дәм-тұзы біткен соң, Тәңірдің құзырына қайта кете беретін болған деседі. Кейіннен бірін-бірі алдауға үйренген адамдар алдашыға да көне қоймайтын болған. Сол себептен енді алдашы пенденің көзіне көрінбей жасырын келетін болған. Алдашы адам жанын алғалы келіп бауыздаған керегенің үшінші көгіне дейін қан шашырайды-мыс деген аңыз ел арасына таралған. Дереккөздер
Алды артыңнан бір уыс топырақ

Алды артыңнан бір уыс топырақ - қарғыс. Қазақтар қатты ренжіп кетіп бара жатқан адамға «Кетсең кет, қараңды батыр, алды-артыңа бір уыс топырақ!» деп қарғайды. Бұлай деп қарғау оны тірі көрмеймін, маған ол өлген адаммен тең деген мәнді білдіреді. Дереккөздер
Михаил Терентьевич Харин

Михаил Терентьевич Харин (1923 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зырянов ауданы Снегирево селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, барлаушы, топ командирі. Соғыстың бас кезінде әкесі майданға аттанды. 1944 жылы әскерге алынды. 1944 жылдың 4 желтоқсанында Дунай өзенінен Эрни (Венгрия) қаласы маңына өту кезіндегі ұрыста ол айрықша көзге түсті. Xарин бастаған бір топ жауынгер өзеннен өткен соң жау траншеясына жетіп, қоян-қолтық ұрыс жасап жаудың 6 пулемет ұясын және миномет батареясын, көптеген жау әскерлерін жойды. Xарин өзі 14 жау әскерін жойып, 8-ін тұтқындады. Плацдармды ешқандай шығынсыз басып алды. Бірақ гитлершілер қайта бас көтеріп, 4 рет қарсы шабуылға шықты. Гвардияшылар оларға тойтарыс беріп отырды. Xарин жолдасымен бір ыңғайлы позицияда жау траншеясына баса-көктеп кіріп, тағы 11 гитлершіні жойды. Күші тең емес ұрысты бір сағаттан артық жүргізді. Нақ осы сәтте плацдармды сақтап қалу үшін көмек келді. Ол езінің 2 барлаушысымен бірге Будапешттің орта шеніне жетіп, өтіп бара жатқан жеңіл машинаны қиратты. Оның ішінде неміс генералы болып шықты. Барлаушылар оны тұтқындап, бөлімге жеткізді. Көрсеткен ерлігі мен тапқырлығы үшін Харинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.3.1945). Соғыстан кейін кіші лейтенанттар училищесін (1954), 1961 жылы М.Фрунзе атындағы Әскери академияны бітірді. X. Молдова Республикасының Тирасполь қаласында тұрады. Дереккөздер
Георгий Андреевич Хачин

Хачин Георгий Андреевич (15.3.1915, Ресей, Башқұртстан, Зилаир ауданы Кананикольское селосы - 2.5.1978, Қостанай облысы Жітіқара қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, қатардағы жауынгер. Орыс. Кеңес әскері қатарына 1937 жылы шақырылған. 1939 жылы Кеңес-фин соғысына қатысқан. Ұлы Отан соғысы кезінде 1942 жылдың тамыз айынан танкіні жоятын дивизионда өзінің жауынгерлік борышын атқарды. Ұрыс күндерінің бірінде жау Сталинград қаласындағы трактор зауытын басып алмақ болып, бір полк жаяу әскерін жіберді. Оларды орташа және ауыр танкілермен, ал әуеде 53 ұшақпен қорғады. Осы ұрыста Xачин ауыр жараланғанына қарамастан, жаудың 4 танкісін жойды. Ол әскерлерді біріктіріп, қорғаныс құрып, күні бойы бекіністі ұстап тұрды. Тек бригада командирі майор Дурневтің «қоршаудан атыса отырып шық» деген бұйрығынан кейін ғана ол бекіністі тастап шықты. Осындай ерекше қайсарлық жасағаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Хачинге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (8.2. 1943). Соғыстан кейін ол Башқортостанда орман шаруашылығында жұмыс істеді. 1971 жылы Қостанай облысы Жітіқара қаласына көшіп келіп, өмірінің соңына дейін Жітіқара асбест комбинатында жұмыс істеді. Дереккөздер
Благовещенск кафедралы соборы (Павлодар)

Кафедрасы бар православиелік храм (Павлодар қ., Жағалау шағын ауд) Хронология * 1993-99 салынған. * 22.10.1999 Астана архиепископы мен Алматылық Алексий храмды аластап, оған кафедралды собор дәрежесін берді, шіркеудің аға попы етіп игумен Иосифті тағайындады (Еременко), Павлодар облысының 1 Аймағының Әдептісі. * 02.08.2000 соборға ҚР президенті Н. Назарбаев келіп, соборға арналған сыйлық – Иса Құтқарушы иконасын тапсырды. Естелік элементтер * Собор үн шығарғышы, жалпы салмағы 1314,5 кг, 9 қоңыраудан тұрады, олар «ЗИЛ» Мәскеу акцонерлік қоғамында құйылған. * Паникадило (орталық аспашам) Орыс православиелік Шіркеуіне арналған көркем-өндіріс кәсіпорнында дайындалған, салмағы 2232 кг. * 2001 жылы соборда Томск қ. суретші-монументалисттері дайындаған витраждар орнатылға. Соборда иконостас қойылған. 2002 жылдан ескерткіш сәулет ескерткіші болып табылады. Дереккөздер Әдебиеттер # Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі).
Андрей Максимович Хименко

Хименко Андрей Максимович (7.12.1915, Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы Елизаветинка ауылы - 6.10.1944, Польша, Магнуш қаласының маңы,Подолье ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы гвардиялық атқыш жауынгер. Украин. 1927 жылы Бішкекке қоныс аударған. Мұнда ол пошташы, «Союзпечать» агенттігінде бухгалтер болып жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың қазан айында шақырылып, майданға 1942 жылдың ақпан айында келді. Ол Солтүстік-Батыс, Оңтүстік-Батыс, З-Украина, 1-Беларусь майдандарында болды, Холм қаласы (Ресей, Новгород облысы) үшін болған ұрысқа және 1942 жылы Демян гитлер топтамасын қоршауға алып құрту операцияларына, Харьков және Полтава облыстарын азат етуге, сонымен қатар 1943 жылы Запорожье қаласы маңындағы шайқастарға, кейіннен 1944 жылы Никополь плацдармын істен шығару және Апостолов қаласын азат ету, Березнеговато-Снегирев және Брест- Люблин операцияларына қатысты. Әсіресе Висла өзенінен өтіп, Магнуш плацдармын кеңейту операциясында Xименко аса ерлік және батылдық көрсетті. Осы ерліктері үшін Хименкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Петропавловск қаласындағы бір көшеге Xименконың есімі берілген. Ол сондай- ақ Ленин орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Борис Никитович Хитеев

Борис Никитович Хитеев (15.6.1909, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы - 14.9.1943, Украина, Чернигов облысы Бахмач ауданы Гайворон селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, гвардия капитаны, байланысшы. 1942 жылдың қаңтарынан Орталық майдан 60-армия 18-гвардиялық атқыштар корпусы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы Мәскеу Әскери академиясы жанындағы командирлер курсын тәмамдаған. 1943 жылы 14 қыркүйекте Днепрден өтуде көрсеткен ерлігі үшін Хитеевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (17.10.1943). Хитеевке Мәскеу облысы Коломна қаласында бюст орнатылып, Гайворон селосының бір көшесіне есімі берілген. Ленин, 2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Алқа

Алқа сөзі мынадай мағыналарды айқындауы, білдіруі мүмкін: * Алқа (коллегия)— коллегия; * Алқа (зергерлік бұйым)— әшекей; * Алтын алқа — он және одан да көп бала туып, тәрбиелеп өсірген аналар марапаты; * Күміс алқа — сегіз және тоғыз бала туып тәрбиелеп өсірген аналар марапаты.
Алдынан шығар

Алдынан шығар (күйеу көрді (көру)) - дәстүрлі үйлену салтында күйеу жігіт арнайы келген кезде күйеу тарапынан атқарылуга тиісті жосын атауы. Күйеу жігіттің келгенін естіген қалыңдық әпкесі, жеңгесі және ауылдың бойжеткендері күтіп алып, алдынан шығады.Олар қолдарына құрт, май, бауырсақ және т.б. дәм алып шығады.Содан соң күйеу жігіт қолы-аяғына жеткенше үш peт иіліп сәлем береді. Сәлемді қабыл алғандар «көп жаса», «жасың ұзақ болсын», «тәңір жарылқасын» деп алғысын білдіреді. Бұл жосынның кең таралған атауы күйеу көру (көрді) деп те аталады. Дереккөздер
Алжапқыш

Алжапқыш (алжапғыш)- тазалық үшін алдына байлап алатын жұмыс адамының қосалқы киімі. Ертеде мал сауғанда, етік тіккенде т.б. жұмыста алға байлап алатын, омырауы бітеу, қолтығы оймалы жұмыс киімнің түрі. Темір ұсталары жұмыс үстінде теріден, көннен кейде кенептен жасалған.Алжапқышты пайдаланады. Алжапқыштың ұзындығы белден байлағанда көйлектің етегінен сәл қысқа тұрады, ені адамның екі санына ілігетіндей, жоғары жағы доғал, етектерінің шетін сүйір етіп пішеді. Астар мен өң беті арасына киіз салып қалыңдатып, формасын сақтайтындай етті. Алжапқыштың бұл түрі суық кезде пайдаланылды. Сондықтан да егделерге арналған түрі тек белден төмен шалуға арналған доғал төртбұрыш емес, адамның сауырын, жонын жауып тұратындай қалқанды бөлігі қоса сырылып тігіледі. Алжапқышпен белдемше зер, теңге, күміс түйме, кестелі өрнектермен сәнделеді. Дереккөздер
Алқа қотан (ақсақалдар кеңесі)

Алқа қотан— ақсақалдар кеңесі, билер кеңесі, билер соты сияқты алқалы жиындардың көпшіліктің (яғни белгілі бір жиынның күн тәртібіне тікелей қатысы бар адамдардың) қатысуымен болатын өзіндік ұйымдасу тәртібі. Алқа қотан аталмыш жиындардың белгілі бір өзекті мәселелерді талқылау немесе пысықтау сияқты кезінде кеңейтілген түрлері деп те айтуға болады. Дереккөздер
Алқау

Алқау - дәстүрлі ортада қалыптасқан, халықтың моральдық-эстетикалық, наным-сенімдік ұстанымдарынан туындаған қауым мүшелері арасындағы қатынас нормаларын белгілейтін атау. Мұнда адамдардың әлеуметтік және экономикалық деңгейіне, қатынас субъектілерінің - тараптардың бір-біріне туысқандық жақындығына байланысты қалыптасқан ұғымдар мен атаулар қолданылады. Осыған орай, адамдар бір-бірінің атын атамай, өзара еркелету, сыйлау, құрметтеу мағынасындағы сөздерді қолданды. Мысалы, әйелдер күйеуін би аға, мырза аға, отағасы десе, үлкендер кішілерге айнам, күнім, шырағым, жарқыным, айым, жаным, тентегім, балапаным, жарығым, ботақаным және т.б. деген сияқты. Бұл сөздер көбіне әңгіме барысында немесе әңгімені бастау үшін екінші адамға бағытталған қаратпа сөз ретінде айтылады. Әңгіме барысында әйелдерді сынау мақсатында тергеп айту тәсілі де қолданылды. Мақсаты - әйелдердің аталмыш дәстүрге беріктігін сынау. Демек, әйел адамдар өздерін мейлінше абай ұстаулары қажет. Өйткені, абайсызда айтылып кеткен тыйым сөздердің арты жайсыздыққа әкелуі мүмкін. Дереккөздер
Алқымазу

Алқымазу - жылқының төрт жасқа шыққанда жарып шығатын ұрт азуының арғы жағынан асты-үстіне үш-үштен орналасқан тістер. Алқымазу жарып шығу жылқының ұрғашысының байтал жасына жеткендігін, еркегінің бесті болғандығын айғақтайды. Мұндай жастағы жылқыларды күші қайтады деп бәйгеге қоспайды және үйірге салмайды. Дереккөздер
Алқа қотан

Алқа қотан сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Алқа қотан (ақсақалдар кеңесі) — ақсақалдар кеңесі, билер кеңесі, билер соты; *Алқа қотан (тәртіп) — қазақ ауылының қоныстану жүйесіндегі ертедегі дөңгелене қоршау құра орналасу тәртібі.
Алқым шалу

Алқым шалу - кимешек пен бой киімдерінің алдыңғы өңіріне әшекейлеу үшін салынған сәндік бөлігінің атауы. Кимешектің ойығының жиегін түрлі-түсті жіппен шалып тігуді алқым шалу деп атайды. ҚР МОМ қорында кимешек бар. Төбесі 18 см; арқа жағының ұзындығы 108 см; өңірі 83x80x80 см; бет ойығы 2x32x32 см. Алдыңғы өңірі мен күләпара бөлігі тұтас пішілген, артқы бөлігі ортадан біріктірілген екі үшбұрыштан құралған. Өңірі мен күләпара тұсына астар салынған. Алқымын бүрмелеп тіккен. Бет ойығы трапеция пішінді, айналдыра қызыл, күміс, зер жіптермен көгеріс өрнек кестеленген. Маңдай тұсы мен жағындағы өрнектің үстіне ұсақ шытырлар қондырған. Кестені айналдыра жағы мен алқымына төрт, маңдайына екі қатар етіп маржан қадалған. Оған қоса, маңдайына алалы қиықша өрнек пен сәдептен көз салған. Өңіріне екі қатар су (өрнегі) «жүгіртіліп», кереге, сағатбау, етегіне екі қатар су, қосарланған гүл, кереге сияқты көркем тігістер қызыл жіппен сырылған. Күйеуі дүниеден озған соң әйел адам киімнің алқымы, кимешектің жағындағы әшекейді алып тастап, аза жолы ретінде оның қарапайым түріне көшеді. Бұл ғұрыпты жақ бұзу деп атайды. Дереккөздер
Алқа қотан (тәртіп)

Алқа қотан - қазақ ауылының қоныстану жүйесіндегі ертедегі дөңгелене қоршау құра орналасу тәртібі. Ертеде көшіп жүрген ру немесе ауыл бір жерге аялдағанда тосын жау шабуылынан сақтану үшін, көшпелі үйлерді шеңбер түрінде орналастырып, оларды айналдыра немесе арасына арба мен күймелер қойылып, шеңбердің ортасында рубасының шатыры немесе киіз үйі орналасқан. Қоныста жылжымалы баспана түрлерінің бұлай орналасуы жау шапқыншылығы кезінде қажет болған жағдайда олардың тасасында қорғаныс ұрысын жүргізуге мүмкіндік берді. Соғыс жағдайында бір қауым ел бір жерге жиналып, осы әдіспен арбалар мен киіз үйлерді бір-біріне байлап, шеңбер құра орналастырып, қотанның сыртына ор қазып, топырақтан жал салып, қамал кұрады. Айдап кетуден сақтау үшін малдар осылайша жасалған жылжымалы бекіністің ішіне кіргізілді. Жаудың тосын шабуылынан сақтану үшін айналдыра көптеген атты жауынгерлер кұзеті орналастырылды. Қотан көптеген түркі тілдерінде ауыл ортасы, мал жусайтын қора деген мағына береді. Қазақта ауылдың алқа қотан отыру қазақ үйі дөңгеленіп орналасуды білдіреді. Ал адамдардың алқа қотан отыруы дөңгелене отыру және отырыстың бұл түрінде тор жақ, төмен жақ деген ұғым болмайды. Сондықтан, белгілі бір әлеуметтік мәні бар мәселені ақылдаса шешуде алқа қотан отырыстың мәні ерекше болды. Дереккөздер
Алла жолына көже

Алла жолына көже - ертедегі метеорологиялық магияға қатысты жасалатын рәсім, жаңбыр тілеп тасаттық жасағанда пісірілетін көже түрі. Оңтүстік Қазақстан аймағы тұрғындары жаңбыр шақыру үшін жүгері немесе бидайдан Алла жолына көжесін әзірлейді. Әркімнің пісіріп әкелген көжелері бір қазанға құйылып, біріктіріледі. Рәсім үлкен жолдың бойында жолаушылар көп жүретін жерде өткізіледі. Дереккөздер
Алман салығы

Алман салығы - Шыңжаң мен Моңғолиядағы қазақтар арасында ертедегі әкімшілік салығының жергілікті атауы. Алман моңғол тілінен кірген сөз, мағынасы әкімшілік дегенге саяды. Алтайдағы қазақтарда саяси- потестарлық дәстүрге негізделген жүйедегі «төрт орын» (сайланған төрт би) атты билік өкілдері алман салық салудың жолы мен мөлшерін белгілеп отырған. Дереккөздер
Алтайы қызыл бөрік

Алтайы қызыл бөрік - жүні салаланып өскен, қызыл реңкке енген түлкі терісінен немесе оның пұшпағымен жұрындалып жасалған маусымдық баскиім. Қызыл түспен аталатындығы бөріктің алтайы қызыл түлкінің терісінен жасалғандығына байланысты. Дереккөздер
Алып қарақұс

Алып қарақұс - қазақ танымындағы мифтік кейіпкер. Жаңа туған нәрестені дүниеге келген күннен бастап қырқынан шыққанша оның жанын алып кетуге әрекет ететін күш. Нәресте қараусыз қалса алып қара құс оның жанын алып кетеді екен. Мұнан кейін отбасының кейінгі нәрестелері де тоқтамайды-мыс. Отбасының бірнеше нәрестесі тоқтамаған жағдайда жаңа туған нәрестені жеті үйдің шаңырағынан немесе ұзақ жасын нәрестеге берсін деген ырыммен егде тартқан жеті адамның бұтының арасынан өткізетін болған. Сондай-ақ атақ-даңқы елге тараған ат үстіндегі батыр адамның ұзеңгі таралғысының астынан жас нәрестені өткізу ғұрпы атқарылды. Ел арасында қалыптасқан тағы да баска ырымдар өте коп. Айталық, осындай жағдайда нәрестені кіндік шешесі үйіне алып кетеді де, оны өзінің әке-шешесі «сатып» алатын болған. Ырымның көне бір түрі - босанған әйелдің терезесінің алдына сүт құйылған ыдыс қойса, ол нәрестеге келе жатқан алып қара құстың назарын аударады-мыс. Дереккөздер
Алыпсатар

Алыпсатар - дайын өнімдерді алдын ала сатып алып, қайтадан қымбат бағасына сатып пайда табатын саудагер. Ертеректе қазақы ортада мұндай жолмен пайда табатындарды көшпелі ортаның ұстанымдары мен құндылықтары оны кабылдамаған, қырын қараған. XIX ғасырдың 80-жылдарынан бастап, Ресей отаршылығының қазақ даласындағы әсері мейлінше күшеюіне байланысты қазақы ортадағы қоғамдық қатынастар үлкен өзгерістерге ұшырады. Ең алдымен, бұрнағы өндірістік қатынастардың негізгі объектілері жер мен мал сауда-саттық қатынастардың нысанына айналды. Осыған орай,алыпсатар казақы ортадағы әлеуетті әлеуметтік категориялардың біріне айналды. Дереккөздер
Спандияр Хасенұлы Майбасов

Спандияр Хасенұлы Майбасов (08.07.1952 ж.т., Сарқант ауданы, Кеңжыра аулы), еркін күрестен спорт шебері. Қазақстанның ЕСЖ-сы. Қазақстанның (1967-75) тоғыз дүркін чемпионы. КСРО ауыл спортшыларының чемпионы (1971, Ереван), күміс жүлдегері (1972, Кишинев). Жастар арасындағы КСРО біріншілігінің жеңімпазы. Бүкілодақтық "Спартак" ерікті спорт қоғамының үш мәрте чемпионы (1974-76). Дереккөздер
Марид Камилович Муталимов

Марид Камилович Муталимов (20.02.1980, Солтүстік Осетия, РФ), — ресейлік және қазақстандық еркін күресші, Халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Республиканың әлденеше мәрте чемпионы. Азия кубогінің жеңімпазы, Әлем чемпионатына қатысушы. Пекиндегі Олимпиялық ойындардың қола жүлдегері. 2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында 4-орын алды. 2005, 2006, 2010 жылдары Азия чемпионы атанды. "Құрмет" орденінің иегері. Дереккөздер
Бақыт Одынай

Бақыт Одынай (24.12.1954, Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы, Сенгүл аулы) - Еркін күрестен Монғолияның төрт дүркін чемпионы, Моңғолияның еңбегі сіңген спорт шебері. * 3 рет Әлем чемпионатына қатысқан. * Әлем кубогінің қола жүлдегері. * Көптеген халықаралық жарыстардың жеңімпазы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kk.sport.gov.kz/?p=6779 Бекен Қайратұлы. Атақты балуан – Бақыт Однайұлы]
Сәуле Асылбекқызы Сардарова

Сәуле Асылбекқызы Сардарова 2001 жылы Апматыда өткен ҚР чемпионатында 1 -орын, Шымкент қаласында Қазақстан халықтарының 1-ші спартакиадасында 1-орын алды. 2003 жылы Тараз қаласында ҚР чемпионатында 1-орын. 2004 жылы Корея Азия чемпионатында 3-орын, Шымкент қаласында ересектер арасында ҚР чемпионатында 1-орын. 2005 жылы Испанияда өткен ересектер арасындағы Әлем чемпионатында 5 орын., Алматыда өткен ҚР кубогінде 1-орын, Астана қаласында ересектер арасында ҚР чемпионатында 1-орын, Тегеран қаласында өткен дүниежүзілік ислам ойындарында 2-орын алды. 2006 жылы Шымкент қаласында ҚР чемпионатында 1 -орын, Катар- Доха қаласында Азия ойындарында 3-орын алды. 2007 жылы Тараз қаласында ҚР чемпионатында 1-орын, Алматы қаласында II Бүкілқазақстандық оқушылар спартакиадасында 1-орын, Кореяда өткен халықаралық турнирде З-орынға ие болды. Республиканың және мектеп, колледж оқушылары спартакиадасының әлденеше дуркін чемпионы, дүниежүзілік Ислам ойындарының күміс жүлдегері. Дереккөздер
Атшабар бала

Атшабар бала - ат жарысында атпен жарысқа түскен шабандоз бала. Тақымы қатқан жас балалар ат үстіне әрі жеңіл, әрі икемді болады. Әлбетте денесі толысып, буыны қатып, омыртқалары бекіген соң жеті-сегіз жасар кезінен бастап баланың атқа шабуына рұқсат етіледі. Қыз балалардың атқа шабуы ішінара кездеседі, олар көбінесе жорғаға мінеді. Атшабар бала бастарына орамал байлап, үстілеріне қызыл-жасыл түсті шыт көйлек киеді. Атшабар бала жарыс бойында аттың күшін есептеп отырады. Ол үшін аттың тынысын кеңейтіп отыруын қамтамасыз ету мақсатында желдің бағыты мен күшін есептейді. «Ат шаппайды, бала шабады» деген сөз осындайда айтылса керек. Атшабар балаларды ат иесі өз елінен ала келетін. Бәйгеге шабатын аттардың ер-тоқымы да шағын, үзеңгілері көбінесе ағаштан жасалды. Атшабарлықка ат иесі кейде өз баласын таңдайтын. Немесе ауыл арасынан атқа икемді елгезек бала таңдалынды. Атшабар баланы ат баптау кезінде ат иесі өзімен бірге ертіп жүрген. Бәйгеден жүлделі оралған баланың тиісті үлесі заттай, кейде ақшалай беріліп отырған. Дереккөздер
Саурық Садықов

Саурық Садықов (18.05. 1941, Кексу аулы, Каратал ауданы - 22.06.1993, Талдықорған қаласы), спортшы, еркін, самбо, дзюдо, қазақша куресінен спорт шебері. Қазақстанның 11, Орта Азия республикалары мен Қазақстанның 6 дуркін чемпионы. 1993 ж. Садықов құрметіне қазақша курестен турнир ұйымдастырылды. Дереккөздер
Атшы

Атшы- алыс жол, сапарларда аттардың жем-суын қадағалап, олардың бабына жауап беретін ат бағушы адам. Сондай-ақ атшы сапар барысында жылқының әртүрлі себептерге байланысты туындайтын сырқаттар мен аурулардың алдын алуға қам жасайды. Осыған орай атшы аттың арқасы мен аяғын суытудың шараларын жасайды. Ол үшін айылды босатып, қажет болған жагдайда, ер-тұрманды алып, атты дамылдатады. Бұл аттың аяғына қан немесе жем түсу немесе аяғы ақсау, арқасы кету сияқты сырқаттарға жол бермейді. Дереккөздер
Алты таспа жалпақ өрім

Алты таспа жалпақ өрім - алтау етіп тілінген таспадан жалпақ айыл тәрізді етіп өрім өру әдісінің атауы. Қайысты алты таспа етіп тіліп алған соң ортасынан бастап өреді. Ол үшін ортадағыларын, атап айтсақ үшінші таспаны төртіншінің үстін бастыра, бірінші таспаның астынан шалып, алтыншы таспаны көлденең бастыра оң жаққа тастай отырып бастайды. Содан соң, төртінші таспаны екінші таспаның үстін бастыра, екінші таспаның астынан шалып, екінші таспаның үстін көлденең бастыра, бірінші таспаның астына келтіріп, сол жаққа қарай өреді .Осындай ретпен қайталап өрбітіп өріп жалғастырады, ұшын таспалап бекітеді. Алты таспадан өрілген осындай жалпақ түрін халық шеберлері алтыбасар деп те атайды. Айыл, жырым түрлері осы тәсілмен өріледі. Дереккөздер
Аты теріс

Аты теріс - дәстүрлі неке-отбасылық қатынастарда қалыптасқан әйелдердің сөйлеу мәдениетінде орын алған табудың (тыйымның) баламасы, тұспал атауы. Жасы мен жолы үлкен, көзі тірі, тіптен дүниеден өтіп кеткен ата-апаларының аттарын атамай тұспалдап айтқан. Жанама немесе телінген есімі жоқ адам туралы сөз сөйлеу, баяндау, қажет болған жағдайда әйел әдебі бойынша оның атын атамай «аты теріс» (аттеріс) деп тергейтін болған. Бұл анықтама тіркеске қосымша аты теріс көрші, аты теріс бала, Атайдың аты теріс тамыры, балалардың (отағасының) бұрынғы өткен аты теріс әжелері және т.б. жолдармен білдірген. «Тентегім, сен теріс айтып жатырсың» (М.Әуезов). Халық дәстүрінде адамға құрмет көрсетудің жолдары көп. Соның бірі – ат тергеу. Ұлт дәстүрі бойынша әйелдер атасының, қайнаға, қайынсіңлісінің атын атамай, өзіне лайықты ат қойып «мырза қайнаға», «бай атам», «би атам», «жалқы бала», «тентегім», «еркем», әйел болса «шебер шешей», «ақ әже», «сырғалым», «шашбаулым», «күлімкөзім» деп атайды. Жеңгелер жағы небір күлкілі аттар да қоя береді. Мысалы: тапалды «сұңғағым», жайбасарды «жүйрігім» дейді. Мұның бәрі шын мәнінде сыйластық пен құрметтің ерекше белгісі болып табылады. Ер адамдар да ақсақалдар мен өзінен үлкендерді «ата», «әке», Ереке, Аха, Жәке, Сәке деп құрметтеген. Бұл да осы ғұрыптың бір түрі. Ат тергеу – біздің халқымыздың адам сыйлау жөніндегі ізеттілік, көргендік, кішіпейілділік қасиеттерінің биік көрінісі. Өзінен үлкен адамның атын тура атау анайылық болып табылады. Халық аузында мынадай қызықты әңгіме бар: Бір келіншек «сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп жатыр! Білемені жанымаға жанып-жанып тез келіңдер!», - депті. Сөйтсе ол Өзенбай, Қамысбай, Қойлыбай, Қасқырбай, Қайрақбай, Пышақбай деген қайны, қайнағаларының атын атай алмай тұр екен! Жолаушылар су әкеле жатқан әйелден: «бұл кімнің ауылы» деп жөн сұрапты. Сонда келіншек «өзінде ғана бардай, өзгеде жоқтай атамның ауылы» депті. Сөйтсе бұл Көтібар ауылы екен. «Ат тергеу» басқа жағдайларда да қолданылады. Мысалы, халық қасқырды «ит-құс» деп, қорасан, шешек,қызылша сияқты ауруларды «әулие» деп атайды. Ол осындай пәле-жала бізден аулақ болсын деген ырым. Дереккөздер
Мұхамеджан Боқаев

Мұхамеджан Боқаев (1911, Карағанды облысы, ЖаңаАрқа ауданы, Атасу аулы - 1988, сол жерде), жас кезінде бойы 1 м. 96 см., салмағы 120 кг. болған. 1936 ж. ҚазКСР- інің құрылғанына 15 жыл толуына байланысты салтанатты мерекеде күреске түсіп чемпион атанған. 1945 ж. Ж.Жабаевтың туғанына 100 жыл толуына байланысты тойда нар балуан атанған. Дереккөздер
Атыраулық суару тәсілі

Атыраулық суару тәсілі - ертедегі егін суару тәсілі. Бұл тәсіл өзен арнасын, жанама сай-салаларындагы суды бөгеп, реттеп, жиналган суды арықтармен егістікке таратып әкету принципіне құрылған. Ол үшін суды қарабурамен буу, тоғанның, шығыр қондырғыларды қолдану және т.б. тәсілдерді пайдаланған. Осылайша жиналған суды оман арық деп аталатын үлкен арықтарға біріктіре отырып, қажеттілігіне қарай суды егістікке жіберген. Дереккөздер
Еңсеп Досқалиев

Еңсеп Досқалиев, Түйепалуан (т.ж.б. Қаратөбе ауданы - 1944. Украина Иваново-Франков облысы Колимин ауданы Печежинск селосы) - балуан, қазақша күрестен республикалық тұңғыш абсолюттік чемпионы (1939). Өмірбаяны * Жастайынан ауылдағы жиын тойларда күресіп, әуелі "ысық балуан", 1937 ж. мамыр мерекесінде Қаратебе ауданының "Сталин жолының" балуаны Сүйесінді жеңгені үшін "түйе балуан" атанды. * 1939 ж. Семей қаласында қазақша күрес бойынша өткен республика чемпионатына қатысқан орта салмақтағы Досқалиев барлық салмақ дәрежелері бойынша қарсыластарын жеңіп, республиканың абсолбттік чемпионы атанды. * 1940 ж. 21 шілдеде Мәскеудегі Бүкілодақтық физкультурашылар шеруіне, 1941 ж. ақпан айында Қырғыз КСР-інің 15 жылдық мерекесіне қатысып, шаршы алаңда белдесуде қарсыластардың барлығын жеңген. * Соғыс басталған шақта жергілікті тұтынушылар одағының, кейін "Сәуле" ұжымшарының төрағасы қызметін атқарып жүрді. * 1942 ж. өзі сұранып, майданға аттанды, Сегізінші атқыштар дивизиясының 310-полкінің құрамында ерлікпен шайқасып, Украина жерінде қаза табады. Есте сақтау * Қаратөбе ауданы Музейінде оның майданнан жазған хаттары сақтаулы. * Облыс келемінде жыл сайын қазақ күресінен Досқалиев атындағы жарыс өткізіліп тұрады. Дереккөздер
Ау тоқу

Ау тоқу - жібек, кендір т.б. жіптен, сондай ақ жылқы қылынан торшалап ау дайындау тәсілі. Ау тоқығанда төртбұрыш қалып ағашты араларына салып отырып көзін біркелкі етіп тоқиды. Тоқу, жамауға инелік, иінағаш деп аталатын тілшелі тарақ тәрізді агаш құралды пайдаланады. Ол - ағаштан жасалған басы сүйір, оған жақын жерде ойып жасалған тілі бар, соңғы жағы қиық құрал. Оны балықшылар қолдан жасаған. Өндірісте тоқылған ауды қазақтар көкіл деп атап, оны үшке бөліп, асты-үстіне сарөшек орнатып, көңге жіппен (пасадка) бекітіп, үш шағын ау жасайды. «Бүтін ау бір ауылды асырар» немесе «саңырау балықшыға сәлем берсең, «ау жамап жатырмын! - дер» деген халық мәтелдері үлкен аудың балықшылар қауымы үшін ерекше маңызды болғандығын аңғартады. Дереккөздер
Омар Жігітбекұлы Исаханов

Омар Жігітбекұлы Исаханов (18.04.1943, ШҚО, Үржар ауданы, Науалы аулы), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы. 1973 жылдан республикалық спорт комитетінде қазақша күрестен, самбодан, дзю-до күресінен мемлекеттік жаттықтырушы, бөлім бастығы болып жұмыс істеді. КСРО-ның спортына еңбек сіңірген қайраткер. Көптеген үкімет наградаларымен марапатталған. Дереккөздер
Қожамқұл Қабаұлы

Қожамқұл Балуан Қабаұлы (XIX ғ. өмір сүрген), қырғыз халқының атақты балуаны. Қордай асуы арқылы қазақ жеріне келіп, талай рет күреске түскен. Бір аңызда Қожамқұл балуанның астындағы аты Қордайдан асқан кезде зорығып құлайды. Сонда балуан атын арқалап таудан түскен дейді. 1972 жылдан бері Бішкек қаласында Қожамқұл атындағы халықаралық турнир өтіп келеді. Дереккөздер
Серік Қоржыкенов

Серік Қоржыкенов (1.01. 1955, ШҚО, Көкпекті ауданы), СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Көп жылдар бойы ШҚО- тық спорт комитетінің аға жаттықтырушысы болып қызмет істеді. Халықаралық дәрежедегі төреші. Абайдың 150 жылдығына арналған тойда қазақ күресінен бас төреші болды. Дереккөздер
Қызылбас балуан

Қызылбас балуан, XIX ғ. Сырдария уезінде өмір сүрген. Белгілі қолбасшы, Сыр дихандарының ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы. Жанқожа батырдың балуаны болған. Аңыз бойынша оның ауылына Хиуа басқыншылары тұтқиылдан шабуыл жасап, Қызылбас балуанды Арал теңізінің Каратерең деген жеріне мойнына тас байлап, суға батырып өлтіреді. Дереккөздер
Бақытжан Рахбиев

Бақытжан Рахбиев (10.04. 1946 жыл, Атырау облысы, Жылыой ауданы Ақкиізтоғай ауылы) - Қазақша күресінен және Еркін күрестен СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. * Күреспен Түркістан әскери округінде азаматтық борышын өтеп жүрген кезінде айналыса бастады. * Кейін Атырау облысында жаттықтырушы болып қызмет істеді. * Облыстық Қайрат және Еңбек резервтері ерікті спорт қоғамдарында облыстық спорт комитетінде басшылық қызметтерде болды. Дереккөздер
Садыр балуан Хушахмәтұлы

Садыр балуан Хушахмәтұлы (1798, Шығыс Түркістан, Құлжа қаласы, Молла тоқты қыстағы, - 1871, сонда), ұйғырдың халық батыры әрі атақты жырау. Бүкіл өмірін маньчжур-қытай басқыншыларына, жергілікті феодал- бектерге қарсы күреске арнап, бірнеше рет қамалған. Садыр балуан Құлжадағы шаруалар көтерісіне (1864-67) басшылық етушілердің бірі. Ол өз өлеңдерін өзі орындаған. "Садыр атады басқа, Дұшпан атады тасқа", "Жамбылда көп жатып", "Ат міндім күрең қасқа" т.б. өлеңдері халық арасына кең тараған. Садыр балуан өмірінен пьеса (М. Асимов, "Садир балуан", 1958), повесть (И. Мухлисов, "Садир балуан", 1964) жазылды. Дереккөздер
Әлімшайқы Сәлімбаев

Әлімшайқы Сәлімбаев (1915. Қарағанды облысы, Ақадыр ауданы - 1984. сол жерде), Қазақша күресінің атақты шеберлерінің бірі. 1949- 50 жылдардағы республиканың және Орта Азия республикаларының чемпионы. 1995 ж. бері Ақадыр ауданында Сәлімбаев атындағы республикалық турнир өтіп келеді. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. Дереккөздер
Тәжі балуан

Тәжі балуан (1856, Сырдария уезді, Аманөткел аулы - 1925, Қызылорда облысы Бөген аулы), атақты балуан. 1925 ж. В.Ленин аштыққа ұшыраған Еділ бойы еңбекшілерінен көмек сұрап, Арал алықшыларына хат жазғанда осы қозғалысқа белсене қатысқан адамдардың бірі. Тәжі балуан қара күшке байлығы сондай, 100 кг. тартатын балық салынған қапты оп-оңай көтеріп, вагонға лақтырып сала береді екен. Дереккөздер
Рысманап Шаңлақбаев

Рысманап Шаңлақбаев (1937, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы - 1996, сол жерде), СШ-і. Бірнеше рет республиканың нар балуаны атанды. 2 мәрте Социалист Еңбек Ері Ж.Құанышбаев атындағы республикалық турнирді ұйымдастырушылардың бірі. Дереккөздер
Шеріпбай

Шеріпбай балуан (1891, Қазалы уезі, Райым аулы - 18. 09.1959, Кызылорда облысы Сексеуіл станциясы), XX ғ. басындағы атақты балуандардың бірі. Алғаш рет 1914 ж. Қазалы қаласында Жетес биге ас берілгенде Орынбордан келген цирк балуандарын жығып, көзге түседі. 1915-20 жылдардың арасында Үргеніш, Паровск, Торғай уездерінде өткен үлкен күрестерге қатысады. Дереккөздер
Жанәділ Әбдірахманұлы Атай

Жанәділ Әбдірахманұлы Атай (10.05.1946. ШҚО. Зайсан ауданы Қарабұлақ аулы), СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ- сы. ШҚО-тық самбо күресі бірлестігінің төрагасы. Осы облыста жүріп көптеген СШ-лерін дайындаған. Дереккөздер
Алты таспа жұмыр өрім

Алты таспа жұмыр өрім - алтау етіп тілінген таспадан жұмырлап өрген өрім түрінің атауы. Оны қазақы ортада өрімнің сыртқы бейнесіне қарай шеберлер жыланбауыр немесе бұзаутіс деп те атайды. «Алты таспа бұзаутіс, былжырамай аттан түс!» деген идиома бұл өрімді қамшының әлеуетті қару да болғандығын аңғартады. Өйткені, таспаны жуандап етіп өріп, өзегіне қорғасын жүгірте жұмырлап өрілген қамшының расында да жау қайтарар қауқары ерекше болды. Өрімнің бұл түрін өру үшін, алақан қалдырып, алты таспа тіліп, жұмырлап сыдырып, сыптығырлап алғаннан кейін ортасындағы таспадан бастайды: төртінші таспаның үстінен көлденең бастыра, екінші таспаның астынан шалып, солға қарай қайырада да, бесінші таспаны үшінші таспаның астынан өткізіп, сол жаққа қарай қайырып, алтыншы таспаны қалған таспалардың астыннан шалып, екінші, төртінші таспаны бірінші, төртінші, алтыншы таспалардың астынан шалып, сол жаққа қарай тастай отырып өреді. Әрі қарай осы тәртіппен өруді қайталап өрбітсе жұмыр өрім шығады. Дереккөздер
Қоныс Сатыпалдыұлы Жетпісов

Қоныс Сатыпалдыұлы Жетпісов, (13.02.1973. бұрынғы Тайпақ ауданы), самбо күресінен ХДСШ-і (1995). 1988 ж. М. Ондағановтың басшылығымен Тайпақ спорт мектебінде самбомен айналыса бастаған. 1994 ж. студенттер арасында Әлем чемпионы болды.1998 ж. Калининградта өткен Әлем біріншілігінде, 1999 ж. Әлем біріншілігінде күміс жүлдегер атанып, Испанияда Әлем кубогін жеңіп алды. Дереккөздер
Алты (тоғыз) қатын жортақай

Алты (тоғыз) қатын жортақай - дәстүрлі неке салтында күйеу жолдас тарапынан берілетін кәде түрінің атауы. Қыз жеңгелерінің күйеу жігіттің қасына еріп келген күйеу жолдастан «жортақайын», яғни кәдесін талап етеді. Күйеу жолдас жортақайын бермесе, алты қатын (шынында онан да көп) жабылып тартып алуға тырысады. Жетісудің кейбір жерлерінде құдандалық салтында ойналатын ойын түрі де алты (тоғыз) қатын жортақай деп аталады. Осы тектес басқа да ойындардың негізгі мәні кәде алу үшін жасалады. Сондықтан тиісті кәдесін беріп құтылады. Мысалы, келген құдаларын күтуші әйелдер кіші құдаларды әжуалап, бетіне айран, ұн жағу кәдесін жасайды. Мұндайда кіші құдалар әйелдерге сыйлықтарын береді. Кәде сыйын бермей бұлтарса, құда жағының біреуін еңбектетіп қойып, алты әйел аттай мінген ишарасын жасайды. Солтүстік өңірде осының параллелі ретінде құданы арбаға жеккен. Дереккөздер
Амантай Қарақұлы Қарақов

Амантай Қарақұлы Қарақов (28.07.1946 Байғанин ауданы, Ақтөбе облысы), СШ-і (1970), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы (1988), Педагогика ғылымдарының кандитаты (1998), Педагогика ғылымдарының докторы, профессор (2009). 1968- 72 жылдардың арасында Қазақ Ұлттық дене тәрбиесі институтын бітірді. Содан кейін Қазақ Ұлттық экономика университетінде дене тәрбиесі кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі, факультет деканының орынбасары қызметтерін атқарды. Ал 2007 ж. Бұқаралық спорт түрлері бойынша жоғары республикалық мектептің директоры болып тағайындалды. Қарақов республикадағы дене тәрбиесі мен спорт саласындағы көрнекті ғалымдардың бірі. Оның ашқан және ұсынған ғылыми жаңалықтары жас ұрпақтың дене мәдениеті мен рухани жағынан жан- жақтан жетілуіне игі әсер туғызып орта және жоғары оқу орындарында кеңінен пайдаға асуда. Шығармалары: "Дене тәрбиесінің теориялық негіздері", "Дене тәрбиесінде ұлттық күрес түрлерін пайдалану", "Дене тәрбиесінің үйрету әдістері", "Дене шынықтыру, сауықтыру жүйелерінің ілімі мен тәсілдөрі". Дереккөздер
Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек

Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек (22.03.1950, Жанысата аулы, Созақ ауданы ОҚО), самбо күресінің СШ (1978), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы (1986), Бүкілодақтық турнирдің жеңімпазы (1978, Бішкек), Педагогика ғылымдарының кандитаты (1996), Педагогика ғылымдарының докторы (2007), "Республика еңбек сіңірген спорт қайраткері" (2000). Спорт тарабына арналған 3 монографияның, 68 ғылыми мақалалардың авторы. Дереккөздер
Қошқарбай Төремұратұлы Табынбаев

Қошқарбай Төремұратұлы Табынбаев (26.01 .1960, Мұқыр аулы, Қызылқоға ауданы, Атырау блысы-02.03.2009. Атырау қаласы.) СШ-і, ҚР-ның ЕСЖ-сы, Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің профессоры. Жаттықтырушылық қызметінің барысында ол Әлем және Азия чемпионаттарының Қ.Досқалиев, ағайынды Үсеновтар, А.Жұмағалиев, Н.Алманиязов, Н.Ермұханов, А.Жақсылықов, Б.Салықов, А,Тайжанов, Р.Ерманов, Б.Баймұратова, А.Хатип, М.Оралбеков, Б.Қошқаров сынды республикаға белгілі балуандарды дайындады. Дереккөздер
Сумо

Сумо, жапондардың ұлттық күресі. Жапондардың арасында кең тараған күрес түрлерінің негізінде дамыған. Негізінен мұнда салмағы өте ауыр балуандар кілемге шығады. Сондықтан да күрескердің бойы ұзын, денелі және ауыр болса сол көбірек жеңіске жетеді. Тарихи құжаттарда 1650 ж. биіктігі 225 см. , салмағы 115 кг. келетін Девагтаке есімді балуанның белдескені жазылған. Сумо күресінде мамандар небәрі 48 әдіс бар деп есептейді. Олар 12 лақтырудан, 12 ұстаудан, 12 бұраудан, 12 итеруден тұрады. Сумо күресінде балуандардың шеберлігі 11 дәрежеге белінген. Күрес болатын кундері Кодакан спорт сарайына ондаған мың жанкүйерлер жиналады. Балуандар шеберліктеріне қарай 3 дәрежеге бөлінген. 1-дәреже - Макуучи, мұнда 20 балуан бар. 2-дәреже - Дзю-ре, мұнда 30 балуанға дейін татамиге шығады. Келесі 3-дәрежеде 80 балуанға дейін күресіп, ең күштілерін анықтайды. Калғандары 700 адамға дейінгі саны бар ең төменгі бұқаралық топ болып есептелінеді. Белдесу көлемі 9x4,5 м. келетін кілем үстінде өтеді. Мұны татами деп атайды. Татами орнатылатын тұғыр еденнен 4 см. биік болуы керек. Күрес басталар алдында "рицзю-рей" және "тиру-тозу" деп аталатын ұлттық рәсімдер орындалады. Сумо күресінен әрбір елде езіндік және халықаралық бірлестіктер бар. Мұнда 4 салмақ дәрежесі бойынша бәсекелер өтеді. Кіші салмақтар 85-115 кг. арасы, ал 115 кг. жоғарылар ауыр салмақ болып есептелінеді. Дереккөздер