kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сәлкен Хасенұлы Сұбханбердин

Сәлкен Хасенұлы Сұбханбердин (04.05.1914, Баянауыл ауданы, Павлодар облысы – 09.05.1986, Алматы) – фармацевт-ғалым, драматург, медицина ғылым докторы (1972), Қазақстанға еңбегі сіңірген фармацевті (1965). Арғын тайпасы Сүйіндік руы Айдабол бөлімінен шыққан. Мәскеу медицина институтын бітірген (1959). Сұбханбердин Семейдегі өлкелік фармацевтика техникумы оқу бөлімінің меңгерушісі (1933 – 1935), директоры (1935 – 1938), Алматы (1938 – 1942) және Жамбыл (1942 – 1945) облыс, республика (1948 – 1973) дәріхана басқармаларының меңгерушісі, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі (1973 – 1975) қызметтерін атқарды. Сұбханбердиннің негізгі ғылыми жұмыстары Қазақстандағы дәріхана ісінің даму тарихына арналған. Сұбханбердиннің басшылығымен Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында фармацевтика кафедрасы ұйымдастырылды, орта медицина оқу орындарында фармацевтика факультеті, Шымкент қаласында фармацевтика институты, Алматы қаласында фармацевтика факультетикасы ашылды. Оның “Дәрі – дертке дауа, жанға шипа” (1965), “Өсімдік дәрі-дәрмек қоймасы” (1968), “Денсаулығыңды ойласаң” (1974, М.Әлімбаевпен бірге) атты еңбектері, “Шындық”, “Сатып алған ауру”, “Жаңа жандар”, т.б. пьесалары “Шындық” атты жинаққа енген (1977). 74 ғылыми еңбектің авторы. 2 рет “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Отбасы Әйелі Үшкілтай Сұбханбердина Дереккөздер
Тәзіке

Тәзіке– көп өспеген ауыл. Тәзікеден үш бала болады. Олар – Қабақай, Сәріке, Өтей. Қабақайдан – Есен, Құлымпый, Пысақ. Сәрікеден – Байқара, Жанқара, Орыс, Шеге, Тас, Көсе. Өтейден – Есім, Төлек, Құл, Шора, Жебеке, Сенгін, Сары. Дереккөздер
Қосай

Қосай Қосай – Адай елінің ірі ұлысы. Адай геноцидінен кейін бұл ұлыс та күрт азайған. Қосайдан – Әйтей, Бегей, Байбол, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаман Адай). Олар өскен ауыл Адай шежіресінде Алты Қосай болып аталады. Аналары түрікмен қызы болғандықтан олар ел арасында «Түрікмен Адай» деп аталып кетеді. Әйтей мен Бегей өспеген, әкесінің қарғысына ұшырап, аз болған. Сондықтан бұлар Байболмен еншілес болып қалады. Қосайлар туралы ноғай, қазақ, қарақалпақ елдерінде сан түрлі аңыздар сақталған. Ноғай халқында ежелден сақталған Қосай жыры бар. Түркі халықтарының ішінде Қосайды қайтпайтын мінезі мен қасарысса қан қалатын қағидасы үшін сұр қасқырға теңейді. Қосайдың ұраны - Телеген. Дереккөздер
Байбол

Байболдан – Мәмбетқұл, Қадыр, Есенқұл, Есембет. Мәмбетқұлдан –Тоқтамыс, Тоқмамбет, Арыстан, Балтай, Елқонды, Бегей. Тоқтамыстан – Өгіз, Нияз, Есенбек, Кенендік, Сардарбек. Тоқмамбеттен Шыбынтай, Жамантай, Қарағұл, Әлібек, Шаң туады. Осылардан көп өскені – Шыбынтай. Жамантай сол күйінде қалады. Арыстаннан – Жолманбет, Бимағанбет, Мәмбетжан. Балтайдан – Шақаман, Текебай, Бөкебай, Бәйімбет, Бақтыбай. Елқондыдан – Күнібай, Босалдақ, Айтбай, Айтқожа, Шақаман, Кенже. Бегейден – Өтебай, Қожабай, Сапақ. Мәмбетқұл – өскен ауыл. Олардың бірқатары Астрахан, Нарын, Тайсойған, Қарақалпақстанды мекен етеді. Мәмбетқұлдың аулынан Қалнияз сияқты белгілі ақын, Мұңаттай би, Тілеп сияқты атақты адамдар шыққан. Дереккөздер
Лигатура

Лигатура ( — байланыс) сөзінің бірнеше мағынасы бар: * Лигатура (типография) — Бір ғана дыбысты білдіретін екі немесе одан көп әріптердің қосындысы. * Лигатура (медицина) — жіңішке сым, болаттан, күмістен, қола мен алюминий қоспаларынан дайындалады. Бұған жібек жіптерінен жасалған лигатура да жатады. Ортопедтік аспаптар байлау, керу және қыстыру үшін керек. Босаған тістерді, сынған жақ сүйектерін емдеуде жиі қолданылады.
Машақайтөбе

Машақайтөбе – ортағасырлық қалашық, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл ауданы Ащыбұлақ ауылынан солтүстікке қарай 1,5 км жерде орналасқан. Зерттелуі, сипаты 1936 жылы КСРО ҒА Қазақ бөлімшесі мен ММТИ экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы, 1986 жылы Ш.Уәлиханов атындағы ТАЭИ-дың тарихи және мәдени ескерткіштері жинағының археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов, М. Қаратаев) зертеген. Қоныстың табанының ұзындығы 73 м, биіктігі 5-5,5 м. Үстіндегі алаңның ауданы 30-32 м. Жоғарғы қабатындағы зират қабірлерінен шығарылған топырақ арасынан құмыра тәрізді сыры жоқ қыш ыдыстардың сынақтары кездеседі. Табылған заттарға қарағанда Машақайтөбе қонысын халық VII-VIII ғасырларда мекен еткен. Дереккөздер
Лигнин

Лигнин ( — ағаш) — түтікті өсімдіктердің жасушасында кездесетін күрделі полимерлі қосылыс. Ол, негізінен, жасушаның сыртқы қабықшасын инкрустациялайтын зат болып табылады. Клетка қабықшасында Лигнин жиналуы оның ағаштануына алып келіп, беріктігін жоғарылатады. Лигнин жалпақ жапырақты өсімдіктерде 20 — 30%, қылқан жапырақты өсімдіктерде 50%-ға дейін кездеседі, ал төменгі сатыдағы өсімдіктер (балдырларда) мен мүктерден ол анықталмаған. Лигнин молекуласы ароматты спирттердің полимерлену өнімдерінен тұрады; негізгі мономері — кониферил спирті. Лигнин қоңыр сары түсті аморфты зат; молекулалық массасы 1-ден 150 мыңға, тығыздығы 1,25 — 1,45 г/см3-ге дейін болады, суда және органикалық еріткіштерде ерімейді; негізгі бояғыштармен боялып, фенолға тән түсті реакциялар береді. Лигнин биосинтезі толық зерттелмеген. Өсімдіктегі басқа да ароматты қосылыстар сияқты оның шығу тегі шиким қышқылынан тұрады. Лигниннің негізгі түзілу сатылары: шиким қышқылы фенилаланин корич (даршын) қышқылы ферул қышқылы кониферил спирті Л. Өнеркәсіпте Лигнин целлюлоза өндірісінде (сульфатты Лигнин, лигносульфон қышқылы) және өсімдік материалдарының гидролизінде (гидролизді Лигнин) қалдық ретінде алынады. Лигнин туындылары құрылыста, пластмасса, құйма өндірісінде, бұрғылау ісінде, тері илеуде, т.б. қолданылады. Медицинада Лигнин немесе ағаш мақтасы деп механикалық және химиялық өңдеуден кейінгі қылқан жапырақты ағаштардан алынатын жұқа қатпарлы қағаздарды айтады. Дереккөздер
Сүлеймен Демирел

Сүлеймен Демирел (1.11.1924 жыл, Түркия, Ыспарта провинциясы, Исламкой кенті - 17.06.2015, Анкара) – Түркияның мемлекет қайраткері, елдің тоғызыншы президенті. Ыстамбұл техникалық университетін бітірген (1949). Саяси жұмысын 1961 жылы “Әділет” партиясына мүше болудан бастады. 1964 жылы өткен 2-құрылтайда осы партияның бас төрағалығына сайланып, үкіметте вице-премьер қызметін атқарды. 1965 жылы 10 қазанда өткен сайлауда “Әділет” партиясы көпшілік дауысқа ие болды. Сүлеймен Демирел партия жетекшісі ретінде Түркия үкіметін 4 жыл басқарды. Осы мерзім аралығында ел экономикасы дамып, әлеуметтік салада оңды өзгерістер болды. 1969 жылы 10 қазандағы кезекті сайлауда “Әділет” партиясы тағы да жеңіске жетіп, ол екінші рет премьер-министр болып сайланды. 1971 – 1980 жылдары аралығында бұл партия 3 қайтара жеңіске жетіп, үкімет құрды. Елді экономикалық дағдарыстан шығу жолдарын қарастырып, жаңа өзгерістер енгізді. Сүлеймен Демирелдің басқаруымен 1980 жылы “24 қаңтар экономикалық қаулысы” атты жаңа экономикалық саясат өмірге келді. Осы жылы қыркүйекте болған әскери төңкерістен кейін Сүлеймен Демирел көп жылға саяси қызметтен шеттетілді. 1986 жылы өзіне салынған тыйымдарды алып тастау мақсатында ұлттық науқан ұйымдастырып, бүкілхалықтық дауыс берумен 1987 жылы 6 қыркүйекте толық ақталды. 1987 жылы 24 қыркүйекте “Тура жол” партиясының бас төрағалығына сайланды. 1991 жылы 28 қазандағы жалпы сайлауда оның партиясы жеңіске жетіп, Сүлеймен Демирел жетінші рет премьер-министр болды. 1993 жылы 16 мамырда Түркия Конституциясына сәйкес ел Президенті болып сайланды. 2000 жылы өкілеттік мерзімінің бітуіне байланысты демалысқа кетті. Сүлеймен Демирел үкіметті басқарған жылдары Түркияның дамыған елдер қатарына қосылуына зор еңбек сіңірді. Түркия Еуропалық кеден одағына енді, “Қара теңіз достық аймағы” құрылды. Ол 1975 жылы алғаш рет Еуропа қауіпсіздігі хартиясына қол қоюға қатысты. 20 ғасырдың соңындағы Еуропа қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының соңғы бас қосуы Сүлеймен Демирелдің бастамасымен Ыстамбұлда өтіп, әлемдік тарихқа “Ыстамбұл саммиті” деп енді. Сүлеймен Демирел туыстас түркі халықтарының ынтымағы мен іс-қимыл бірлігін жетілдіріп, экономикалық, мәдени байланыстарын нығайтуға зор үлес қосты. 1992 жылы 29 сәуір – 1 мамыр аралығында ресми сапармен Қазақстанда болып, Қ.А. Ясауи атындағы Түркістан мемлекеттік университетіне халықаралық қазақ-түрік универсететі мәртебесін беру туралы бірлескен мазмұндамаға қол қойды. ҚР Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевпен бірге университет қалашығының алғашқы іргетасын қалауға қатысты. 2000 жылы Сүлеймен Демирел қамқорлығымен Алматыда қазақ-түрік университеті ашылып, оған Сүлеймен Демирел есімі берілді. Дереккөздер
Мәшә Аллаһ

Машалла, Алланың қалағаны болды деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз көбіне таңданған не қуанған жағдайда айтылады. Мәселен, бір жақсы хабарды естігенде немесе керемет нәрсені көргенде Алланы ұлықтау, шүкіршілік ету мағынасында қолданылады. Сондай-ақ М. ұғымы ақида (сенім-наным) түсінігінде адамның Алла белгілеген тағдырына ризалығын білдіреді. Ислам діні бойынша барлық нәрсе Алланың құдіреті мен қалауы нәтижесінде болады. Бұл сенім Құран Кәрімдегі: “Расында Раббың қалағанын орындаушы” (һуд, 107), “Алла тағала әр нәрсеге құдіреті жетуші” (Бақара, 20) деген аяттарға негізделген. А. Махат Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Лигнит

Лигнит (латынша lіgnum — ағаш, сүрек) — көмірлену дәрежесі төмен қазба ағаш қалдықтары. Негізінен қылқан жапырақтылардан түзіледі. Қоңыр көмір қабаттары арасында және жеке қабаттар түрінде де орналасады. Құрамында жартылай ыдыраған ағаш қалдықтары көп Лигнит кайнозой түзілімдерінде кездеседі. Тығыз қоңыр көмір қабаттарында да ұшырасады, оның ылғалдылығы жоғары (20 — 40%), ұшпа заттардың шығымы 45 — 60%, көміртегінің мөлшері 60 — 73%, жылу бөлгіштігі 7000 ккал/кг-ға дейін жетеді. Қазба көмір құрамындағы гельге айналған микроқұраушылар да Лигнит деп аталады. Дереккөздер
Тіней (Кіші жүз)

Тіней (Кіші жүз руы) Тіней Тіней. Алты Қосайдың бірі, өскен ауыл. Одан төрт бала – Арық, Таңат, Ырыс, Шолақ. Арықтан Құдайберген, Тәңірберген. Құдайбергеннен Қасаболат,Бекболат, Байдәулет. Қасаболаттан Қожагелді, Қожаберген, Сәдірқылыш. Қожагелдіден Нар, Дулыға, Дүйсе, Сүгір, Шанышбай, Төлеген, Сегіз, Бостан. Қожабергеннен Байлы, Иман, Жандыр, Самбай. Сәдірқылыш ел арасында әңгіме етілмейді. Бекболаттан Қарағұл, Көтеш, Алтай. Байдәулет өспеген ауыл. Одан тек Маябас ауылы ғана белгілі. Дереккөздер
Лигурий теңізі

Лигурий теңізі (, , , ) — Жерорта теңізінің Корсика және Эльба аралдары, Франция және Италия жағалары аралығындағы бөлігі. Аумағы 15 мың км². Тереңдігі 2546 м. Толысуы — жарты тәуліктік (0,3 м). Жағалауы ірі курортты аудан (Ривьера). Ірі порттары — Генуя, Ливорно, Специя (Италия), Ницца (Франция).
Мейіржан Серікұлы Машан

Машан Мейіржан Серікұлы (7.11.1970 ж.т., Ақтөбе қ.) – ғалым, саясаттану ғыл. докт. (2000), проф. (2002). Ақтөбе пед. ин-тын бітірген (1992). 1995 — 2003 ж. Қазақстан даму институтының ғыл. қызметкері, саяси зерттеулер орт-ның директоры, вице-президенті, “Стратегия” талдау орт-ның директоры, 2003 — 2004 ж. ҚР Мемл. хатшысының көмекшісі, ҚР Президенті әкімш-нің мемл. инспекторы қызметін атқарды. 2004 жылдан ҚР Президенті әкімш-нің бас инспекторы. М. 90-нан астам ғыл. еңбек жазған. Мемлекеттік “Дарын” жастар сыйлық лауреаты (1999). Шығ.: Политическая система Казахстана: трансформация, адаптация, целедостижение, А., 2000; Эволюция политической системы Казахстана, А., 2001 (телавтор). Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Біләл Сүлеев

Біләл Сүлеев (1893, Баянжүрек қонысы, Қапал, Ақсу ауданы, Жетісу облысы – 1937) – қоғам қайраткері, ақын, ағартушы, журналист, драматург. Найман ішінде Матай руынан. Алғашқы білімді әкесі Сүлей Майлыұлынан алған. 1911 жылы өзі туған өңірде ашылған “Мамания” мектебін бітірген. Бірер жыл оқыған зерек баланы осы оқу орнын ұйымдастырушылардың бірі Есенғұл Маманұлы болыс өз қаражатымен “Ғалия” медресесіне оқуға жіберген. 1913 – 1916 жылдары Орынбордағы мұғалімдер семинариясын бітірген. 1916 жылы маусым жарлығына ілігіп, қара жұмысқа алынған қазақтарға мыңбасы болып Минск қаласына барды. 1916 – 1918 жылдары Қапалдағы татар мектебінде оқу ісін басқарушы болып қызмет етті. 1918 – 1927 жылдары халықты жаппай сауаттандыру ісімен айналысып, Жетісу өлкесіндегі қазақ ауылдарында екі жылдық бастауыш мектеп, аудан орталықтарында жеті жылдық орталау мектеп, облыста тоғыз жылдық орта мектеп ашуға мұрындық болды. Бұл мектептерде кейбір пәндер орыс тілінде оқытылған. Сүлеев енгізген бұл тәжірибе Жетісудағы қазақ жастарының Кеңес Одағының барлық қалаларындағы жоғары оқу орындарына оқуға түсулеріне мүмкіндік берді. 1928 – 1929 жылдары Ақтөбе облысы оқу бөлімінің меңгерушісі, 1930 жылы Семей педогогокалық институтының алғашқы ректоры болды, соңғы қызметінде жүргенде жазықсыз қамауға алынып, 1932 жылы 5 қыркүйекте босанып шықты. 1932 – 1934 жылдары Мәскеу өндіріс орындарында мәдени-ағарту саласында қызмет істеді. 1934 – 1937 жылдары Қарақалпақ АКСР-інде халық ағарту комиссары болды. 1937 жылдың соңында екінші рет қамауға алынып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Семинарияда оқып жүргенде өлең, әңгіме жазумен айналысқан. Сүлеев Орынборда шыққан “Қазақ” газетінде қосымша жұмыс істеп, газет бетінде “Матай“, “Қаптағай” деген бүркеншік атпен бірнеше өлең, мақалаларын жариялады. Татардың “Шура” журналының 1916 жылы 3-санында татар ұлтшылдарына қарсы “Науширван эфенді мақаласы жайлы” атты ғылылыми мақаласын жариялады. Осы журналда және татар тіліндегі “Вахит” (“Уақыт”) газетінде Сүлеевтің мақалалары мен өлеңдері жиі жарық көрді. Сүлеев әдебиет әлемінде сатирик ақын, жалынды көсемсөзші, талантты драматург ретінде танылды. Өлеңдері мен мақалаларында қоғамның келеңсіз жақтарын аяусыз әшкереледі, өткір тілмен мінеді. “Картаға салынған қатын” атты өткір әжуаға құрылған комедиясы 1921 жылы Алматыда бірнеше рет қойылды. 1922 жылы жазылған “Қабанбай мен Сазанбай” атты өлеңмен жазылған ұзақ сатирасы Жетісудағы алғашқы жер бөлінісіне арналған. “Қыз бен жігіттің айтысы”, “Қазақтың 24 басалқа дыбысы”, “Қайтсең де көсем боларсың” (1922), “Нақысбек” (1922), “Жұт жеті ағайынды”, “Қазақ мұғаліміне” (1923) атты сатиралық өлеңдері “Қаптағай”, “Бұйрас” деген аттармен газет-журналдарда жарық көрген. Отбасы * Әйелі - Фатима Ғабитова Зайнуллиновна (ұлттық татар) (1903-1961). Біләл Сүлееваның ұсталуына байланысты ол ажырасып, Жансүгіровке, ал ол қайтыс болғаннан кейін Мұхтар Әуезов ке үйленді. Ілияс Жансүгіров Фатима Ғабитованың Біләл Сүлеевпен некесінен екі бала асырап алды: ** Ұлы - Жәнібек Сүлеев (1923-1943) - Ұлы Отан соғысында Смоленск маңында қаза тапты. ** Ұлы - Азат Сүлеев (1930-1997) - түрколог. Дереккөздер
ХОК коды тізімі

, бірден үш кодқа ие — EUN, IOA ж-е IOP]] МОК кодтары — үшәріптік аббревиатура, Халықаралық олимпиада комитетімен (ХОК) жасалған. Бүкіл Ұлттық Олимпиада Комитетіне (ҰОК) ж-е Олимпиада ойындарына қатысатын басқа спортшылар тобына арнайы дайындалған. Олардың негізіне стандарт кодтар алынғанмен , олар әрдайым сәйкес бола бермейді. Қазіргі кодтар Қолданылмайтын кодтар Кетіп қалған ҰОК кодтары Аты өзгертілген елдердің туы Әдейі кодтар Бұл кодтар бір-ғана елді көрсетпеген Олимпиада Комитетері тарапынан қолданылатын ту. Қазір бұл кодтар қолданылмайды бірақ қолданылуй мүмкін. Источники * [http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv12n2/johv12n2l.pdf Билл Маллон ХОК кодтары туралы] * [http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp База данных сайта МОК] Коды
Лидер

Лидер (ағылшынша leader — жетекші) — қоғамға, ұйымға немесе топқа ықпал етуге қабілетті тұлға. Халықтың немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мақсат-мүддесін толық сезініп, қорғай білетін, бойына саяси қайраткерге лайықты қасиеттерді жия білген адам Лидер ретінде танылады. Лидер алға қойған мақсатқа жету үшін белгілі бір әлеуметтік ортада адамдардың күш-жігерін біріктіріп, іс-әрекетін қоғам мүддесіне сай жүргізеді. Лидерге алғырлық, ақылдылық, қажырлылық, ұйымдастырушылық, жұртқа жағымдылық, сондай-ақ өзіне жауапкершілік ала білу және іскерлік таныта білушілік, т.б. қасиеттер мен қабілеттер тән. Кез келген тарихи кезеңде, қоғамдық-саяси өмірде Лилер аса беделді тұлға ретінде танылады; қара Көсем, Көшбасшы. Лидер— басшы, жетекші. Топта, ұжымда әдетте жетекшілік міндетін өзіне алатын бір адам болады. Әлеуметтік психологиада мұндай адамды "лидер" деп атайды. Лидер топты ұйымдастыруға және басшылық етуге сайланады не ұсынылады. Лидер әдетте топтың іс-әрекеті жайлы, оның құрамы мен мүмкіндіктері жайлы мейлінше хабардар болады. Ол топ мүшелерімен қатынаста өзін еркін, сенімді ұстайды. Психологиядағы зерттеулерде лидердің мынандай қатынаста қызмет аткаратындығы айқындалған: * ол топ алға қойған мақсатқа жетудің жолдары мен құралдарын жоспарлайды; * топ мүшелері арасында атқарылатын іске жауапты адамдарды белгілейді; * егер топтың алдына маңызды іскерлік мүдде қойылған болса және бұл топ өндірістік еңбек ұжымы болса, белгілі бір топтық шырай орнатады; * топ мүшелерінің әлеуметтік белсенділігін дамытады. Психологтар зерттеулерінде мектеп ұжымдарындағы лидерлердің бірнеше типі болатынын көрсетті: Бірінші тип — лидер жағдайға байланысты өзін танытады. Мысалы, оқушы сыныпта музыка викторинасын ұйымдастырып өткізді делік. Ол көптеген музыкалық шығармаларды біледі, домбыра, гитарада, фортопианода, аккордеонда ойнайды. Бұл жерде ол өзінің дарыны мен шеберлігін көрсетті. Ол лидер мақсаттарды жүзеге асыратын даму деп ұғынылады. Дереккөздер
Сүлгі

Сүлгі – беті-қолды, ыдыс-аяқты жуған соң сүртуге арналған, жұмсақ матадан жасалған орамал. Ұзындығы жарты құлаштан бір кезге дейін, ені бір шынтақтай, яғни екі-үш қарыс болады. Сән үшін екі шетін кестелеп, оюлайды. Сүлгі көне түрік сөзі – сүрту, сүйкеу, сүйреу дегендегі “сү” түбірінен туындайды. Дереккөздер
Лидит

Лидит — тығыз кремнийлік шөгінді тау жынысы. Құрамында аздаған саз қосындылары, өте майда шашыранды көміртекті заттар мен битум бар. SіO2 мөлшері 92 — 93%-ға дейін жетеді. Лидиттің түсі қара. Өндірісте Лидит қайрақ тас ретінде қолданылады. Қазақстанда Қаратау, Ұлытау, т.б. аймақтарда көп кездеседі. Дереккөздер
Сүйіртұмсық бақа

Сүйіртұмсық бақа – бақа тұқымдасына жататын қосмекенді. * Қазақстанның солтүстік өңірлеріндегі орманды, орманды-дала аймақтарында, Батыс және Орталық Қазақстан облыстарында кездеседі. * Әдетте денесінің ұзындығы 5 – 7, ең ірілері 8 см-дей. * Түсі қоңыр, терісінің сыртында қара қоңыр дақтары болады, көбейер кезде аталықтарының тері жабындысы көгілдір түске боялады. Бауыры ақ немесе сарғылт. * Сүйір тұмсықты көзінен жонына дейін созылған қара дақ жіңішкеріп барып бітеді. Шұбар өрнекті алқымы ақшыл түсті. * Аналығы 1200 – 3500 жұмыртқа салады, тек суда ұрықтанады. * Судағы және құрлықтағы жәндіктермен, моллюскалармен, өрмекшілермен қоректенеді. * Сүйіртұмсық бақаның шөмішбалықтарын (дернәсілдерін) жыртқыш қоңыздар, ал ересек бақаларды көлбақа, сарбас жылан, сұр жылан, кейбір құстар (қалбағай, әупілдек), сүтқоректілер (борсық, түлкі) жейді. * Қысты шұңқырларда, тышқандардың інінде, томар, қураған ағаштардың жапырақ үйінділерінің астында жатып өткізеді. Қысқы ұйқысы 6 – 7 айға созылады. * Омыртқасыздардың сан алуан түрімен қоректенетіндіктен, экологикалық және шаруашылық маңызы бар. Дереккөздер
Дуглас Зияевич Серазетдинов

Дуглас Зияевич Серазетдинов (19.2.1934 жыл, Ақтөбе қаласы — 1994 жыл, Алматы) — ғалым, химия ғылымдарының докторы (1983), профессор (1987). * КСРО өнертапқышы (1987). * ҚазҰУ-н бітірген (1956). * 1956 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында ғылыми қызмет атқарды. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты Қазақстан жерінің полигалитті және астраханитті шикізатын пайдалану жолдары, тұздарды гидротерм. қайта өңдеу, сополимерлену реакциялары негізінде полифосфатты тыңайтқыштарды синтездеу әдістерін зерттеуге арналған. * Серазетдинов шыны типтес және аморфты фосфаттарды түпкілікті зерттей отырып, олардағы ерігіштік процестерді, полимерлердің гидролиттік деструкциясын реттеу, коррозия мен үйкеліске төзімділік, тағы басқа көптеген қасиеттерін айқындады. Серазетдиновтің бұл зерттеулері Қазақстандағы Жамбыл фосфор, Жамбыл суперфосфат, Жаңа-Жамбыл химия, ДПО Химпром зауыттарында сынақтан өткізіліп, өндіріске енгізілді. * Серазетдинов 200-ден аса ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 30 авторлық куәлігі мен 4 монографиясы бар. * Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сүйінші

Сүйінші – қуанышты хабар әкелушіге берілетін сыйлық. Дүниеге жас нәресте келуін, келін түскенді, алыстағы сағынған адамның келгендігін, жоғары атақ, үлкен сыйлық берілуін, т.б. қуанышты сәттерді алғаш хабарлаушы сүйінші сұрайды. Сүйіншіге бағалы зат немесе ақша береді. Қуанышты хабар жеткізуші адам «сүйінші-сүйінші» деп келеді. Мұндайда қуанышты үй иесі «қалағаныңды ал» дейді. Немесе оған риза болатындай сыйлық ұсынады. Бұл қуанудың, ризалықтың белгісі. Сүйінші сұраудың да, оның сүйіншісін алудың да ешқандай сөкеттігі жоқ. Халқымызда біреу екінші адамға жақсы хабар жеткізіп қуантса, сүйінші кәдесін алатын салт бар. Бұрынғы әдет‑ғұрып заңы бойынша жоғалған қымбат затты тауып, не оның қайда екенін көрсеткен, не ұрыны ұстаған адамдар иесінен сүйінші дәметкен, егер иесі бұны беруден қашқақтаса, биге жүгінуге хақылы болған. Сүйінші көлемі хабаршының көрсеткен қызметіне және жоғалып табылған заттың бағасына байланысты анықталған. Мәселен, ұрланған малды тауып әкеліп берсе, одан әлгі малдың құнынан жиырмадан бірін, ал ұрыдан тартып алса, бестен бірін, ал ұрының өзін әкелсе, ұрланған малдың жарты құнындай сый алған. Егер хабаршы жоғалған малды көрмей, оның қайда екенің естуі бойынша жеткізсе, құлақ сүйінші алған. Ұры жоғалған малды өзі әкеліп берсе, әрине сүйінші дәметуге хақысы жоқ. Егер жоғалған малды табуға, не ұрының мойнына қойып беруге уәде етіп, сүйінші алған адам, уәдесін орындамаса, алған сүйіншісінің белгілі бір бөлігін қайтаруға тиіс. Жалпы қазақ халқында сүйінші жақсылықтың нышаны. Беті балбұл жанып сүйінші сұрай келген адамға қалағаныңды ал, деп қолын еш қақпаған. Күні бүгінге дейін бұл дәстүр жалғасын тауып, сүйінші сұрау жақсылықтың, қуаныштың нышаны болып келеді. Сүйінші берілмеген жағдайда, сұраушының бағалы зат алып қашуына болады. Дереккөздер
Сүйіндік (Адай)

Сүйіндік Сүйіндік (Жаман Адай). Сүйіндіктен – Құрманқұл. Құрманқұлдан Мырза, Бөгілі. Мырзадан Айтуған, Қоныс, Қалқаман. Бөгілі Бөгілі – өскен ауыл, одан – Құдайназар, Қараменде, Тоқа, Бұқар, Құл. Құдайназардан Қарпық, Шақшақ, Ақсары, Әлі. Қарпықтан – Қожабек, Қашқын, Керім, Көбей. Қожабектен Байқабыл, Жанқабыл, Жарқынбай, Маңдай, Жұлдыз. Қарамендеден Сейтін, Бошалы, Сералы, Кенжебай, Шектібай. Бұқардан Бердібек, Санбай, Сансоқ, Қыдырбек. Сегіз арыс адайдың үлкен бір тобын құрайтын осы Алты Қосай (немесе «Түрікмен Адай») болып есептеледі. Дереккөздер
Серам

Серам — Молукка аралдары тобына кіретін таулы арал. Индонезияға қарайды. Жерінің аумағы 17,1 мың км² (іргелес аралдарымен бірге 18,7 мың км²). Орталық бөлігі қатпарлы Бинайя массивінен (биіктігі 3019 м), батысы мен шығысы қырқалы үстірттен тұрады. Жағалауы жазық, жағалық маржанды рифтер тараған. Климаты экваторлық, муссондық. Жылдық жауын-шашын мөлшері жазықта 2000 мм, таулы бөлігінде 4000 мм-ге жетеді. Серамда ылғалды тропиктік орман өседі. Жазық жерінде күріш, темекі, қант құрағы, қалампыр, бұрыш, кофе, какао, каучук ағашы, кокос пальмасы өсіріледі. Балық аулау дамыған. Ірі қалалары: Амахай, Вахай.
Серәлі Ералыұлы

Серәлі Еруәліұлы (1835, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы — 1876, сонда) — айтыс ақыны. Суырыпсалма өнерімен елге танылып, өз заманының белді ақындары Орынбаймен, Ұлбикемен айтысқан. Серәлінің “Уа, дүние, мұнша қатты еттің мені”, “Біреуге жүз салмақты қиын білдім”, “Дос емес, дос сыртынан жамандаса”, “Дүние жарға ойнаған лақтайсың”, “Сұлушаш”, т.б. өлең, толғаулары заман ағымын, достық, адамгершілік, имандылық секілді қасиеттерді жырлауға арналған. Серәлінің Орынбаймен айтысының екі нұсқасы сақталған. Алғаш бұл айтыс 1914 ж. Қазан қаласында жарық көрген “Қазақтың айтысқан өлеңдері” жинағында, екінші нұсқасы 1931 ж. Сәкен Сейфуллин құрастырған “Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары” атты жинақта жарияланды. “Айтыс” (1965, 1-т.), “Қазақ халық әдебиеті” (1988, 2-т.), “Бес ғасыр жырлайды” (1984, 2-т.) жинақтарында сөз қағысулары мен өлеңдері жарық көрген. Серәлінің ақындық талантын Сәбит Мұқанов, Мұхтар Мағауин, т.б. жоғары бағалады. Шығармалары ҚР ҰҒА ОҒҚ қорында сақтаулы. Дереккөздер
Алты Келімберді

Алты Келімберді – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Әйелі қарақалпақтың Қият аулынан шыққан ақын Еспенбеттің (кейде Есенжан деп те айтады) қызы. Келімберді аулынан білікті билер де, әулие пірлер де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты байлар да көп шыққан. Келімбердіден алты бала болады, олар – Құнанорыс, Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Мұңал, Тобыш. Құнанорыстан {{бұтақ | style=font-size:75%;line-height:75% }} Дереккөздер
Сүйінқара Үргенішбайұлы

Сүйінқара Үргенішбайұлы (1756–1848) — Байұлы тайпасы Адай руының Жары бөлімінен шыққан атақты батыр, би. Ресей империясының, Хиуа хандарының, түрікмен билеушілерінің үстемдігіне қарсы күрескен. 1831 жылы Орынбор әскери губернаторы граф П.П. Сухтеленге орыс тұтқындарын қайтарып, өзі басшылық жасайтын маңғыстаулықтардың атынан Ресеймен достықта болатыны жайлы сенімхат жазған. Граф Сухтелен өзінің ризашылығын хат арқылы білдіріп, батырға қылыш сыйлаған. Сүйінқара 1837 жылы Жайықтың шығыс бетіне өткен Исатай-Махамбетке қол жинауға көмектескен. Сүйінқараның інісі Кежінің, балалары Бүркіталы, Сатыбалды, Көтібардың ерлігі, қыздары Айсалқам мен Жансалқамның қайғылы тағдыры туралы ел аузында аңыздар көп сақталған. Батыр туралы А.Ф Рязанов пен В.Ф. Шахматовтың ғылылыми еңбектерінде, Ә.Кекілбай, Қ.Сыдиық, Е.Жаманбай, Қ.Шыртан, Ә.Спанның көпшілікке арналған мақалаларында сөз болады. Оған А.Өтембетұлы, Ы.Шөрек жыр арнаса, М.Әбдіқалық “Сүйінқара” атты роман жазған. Сондай-ақ Ә.Әлімжан “Махамбеттің жебесі” романында, Кекілбаев “Күй” повесінде Сүйінғараның бейнесін сомдаған. Дереккөздер
Мигель де Сервантес

Мигель де Сервантес Сааведра (; 29 қыркүйек 1547 жыл, Алькала-де-Энарес — 23 сәуір 1616 жыл, Мадрид) - әлемге аты әйгілі испан жазушысы. Өмірбаян Вальядолида қаласында иезуиттер коллегиясында (1557 — 61), Мадридте оқыды. Испан әскері қатарында қызмет етіп, еуропа флотының түріктермен соғысында жараланған (1571, сол қолы семіп қалған). 1575 ж. Отанына қайтып келе жатып теңіз қарақшыларының қолына түсіп, Алжирге құлдыққа сатылған. Тұтқыннан 1580 ж. миссионерлер босатып алды. 1587 жылдан Севильяға ауысып, портта сауда ісімен айналысты, онда 3 рет (1592, 1597, 1602) түрмеге жабылды. Шығармашылық Әдебиетке жасы ұлғайған шағында келген Сервантес тұңғыш шығармаларын жастық шақ туралы өлеңдерден бастады. Пасторальдық романы “Галатея” (1585) екі бақташының сымбатты сұлу Галатеяға ғашықтық сезімін бейнеледі. Отызға жуық драмалық шығармасы Мадрид театрларында сахналанған. “Алжир каторгасы” пьесасы испан жігітіне арналған сүйіспеншілікті сөз етсе, “Алжир әдет-ғұрпы” алжирлік жұбайлардың тағдырын бейнеледі. “Нумансия” трагедиясына Рим әскері шабуылына қарсы төтеп берген ежелгі қала тұрғындарының ерлігі негіз болған. “Нақыл новеллалары” (1613) повесінде ерлік пен махаббат, уақыт, мінез мәселелері жайлы толғаныстар, адамгершілік, қайырымдылық, т.б. тақырыптар қамтылған еді. Оның “Парнасқа саяхат” поэмасы (1614), “Сегіз комедия мен интермедия” (1615), т.б. туындылары бар. Сервантес есімін дүние жүзіне танытқан шығармасы — “Дон Кихот” романы (1-бөлім 1602 — 05; 2-бөлім 1615). Ол романның 1-бөлімін түрмеде отырғанда жазған. Динамизм мен шиеленіскен оқиғаларға толы романда 700-ге жуық кейіпкер бейнеленген. Өрлеу дәуірінің үздік туындыларының бірі саналатын шығарма әлем әдебиетіне зор ықпал етті. Жазушы серілерді сықақтай отырып, Испаниядағы феод. құрылыстың ыдырауы мен қоғамдық қарым-қатынастардың қым-қуыт оқиғаларын бейнелеген. Романда адамгершілік қасиеттері мол, бірақ өмірден мүлде алшақ тұрған қиялшыл идеалист, сері Дон Кихотқа қарапайым да іскер, өмірге бейім атқосшы Санчо Панса бейнесі қарсы қойылған. Дон Кихот бейнесі кейін қиялшылдықты, шынайы өмірден алыстағандықты аңғартатын жалпылама мән алды. Исландия королінің ұлы Персилестің фриз королінің қызы Сигизмунда үшін күресі баяндалған “Персилес пен Сигизмунданың жиһанкездігі” (1616) романын Сервантес өмірінің соңында жазып кеткен. Ә.Баженов Сервантес шығармаларының 4 томдығын испан тілінен қазақ тіліне аударған (1979 — 83). Дереккөздер
Сервис

Сервис (ағылшынша servіce — қызмет) — тауарларды (бұйымдарды) өткізумен және пайдаланумен байланысты қызметтер кешенін қамтамасыз ететін маркетинг атқарымы. Сервистік қызмет көрсетудің сапасы өнімнің (тауардың) бәсекеге жарамдылығына ықпал етеді, сұранысты, фирманың беделін көтереді. Сатудың алдындағы және сатудан кейінгі (кепілдікті) сервис түрлеріне бөлінеді. *1) пайдаланушыға қызмет көрсетуге арналған құралдар жиынтығы; *2) жоғары деңгейдегі объектіге осы деңгейлердің арасындағы интерфейс арқылы қатынас құруды жасақтайтын есептеу желісінің программалық құрылымы деңгейлерінің біріндегі қызметтердің жиынтығы. Дереккөздер
Сервитут

Сервитут міндеткерлік (латынша servіtus — міндет, міндеттеме, міндеткерлік), — 1) бөтен біреудің мүлкін белгілі бір шекте заңмен немесе шартпен бекітілген пайдалану құқығы (мысалы біреуге тиесілі жер телімі арқылы жүріп өту немесе көлікпен өту құқығы) немесе біреудің меншік құқықтарын шектеу (мысалы көрші телімге көлеңке түсіруі мүмкін құрылыстарды салуға тыйым салу; әкімшілік сервитут жеке меншіктегі жер телімдерінде инфрақұрылымдық желілерді тартуға мемлекеттің құқығы болып табылады); 2) халықар. құқықта — бір мемлекеттің аумақтық егемендігін басқа мемлекеттің пайдасына шектеу (мыс., әскери күштерді өз аумағы арқылы өткізуге қатысты жолдарды пайдалану). Дереккөздер
Евгения Васильевна Лизунова

Евгения Васильевна Лизунова (31.8.1926, Днепропетровск — 16.1.1993, Алматы) — ғалым, сыншы, әдебиеттанушы. Филология ғылымдарының докторы (1964), профессор (1966), Қазақстан Ұлттық Академиясының корреспондент-мүшесі (1975), ҚР ғылымының еңбек сіңірген қайраткері (1982). ҚазМУ-ды (1946), Қазақстан Ұлттық Академиясының аспирантурасын (1950) бітірген. 1950 жылдан ҚР ҰА Тіл және әдебиет институтында, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында жұмыс істеді. Лизунова қазақ әдебиетінің тарихы, әдеби байланыс, Әуезов шығармалары жөнінде ғылыми-зерттеу еңбектер жазды. “Мұхтар Әуезов” (1957, Ы.Дүйсенбаевпен бірге), “Қазіргі қазақ романы” (1964), “Мұхтар Әуезовтің шеберлігі” (1968) атты монографиялары жарық көрді. Лизунова “Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі” (1957, 1958, 1960), “Қазақ совет әдебиетінің тарихы” (1967, 1971), “Көп ұлтты совет әдебиетінің тарихы” (М., 1970), “Братство литератур” (1986), т.б. ұжымдық еңбектерді жазуға қатысты. Ол Әуезов шығармаларының орыс тілінде 5 том болып басылуына белсене атсалысты. Оның бірқатар шығармалары қазақ, өзбек, тәжік, украин, қырғыз, түрікмен тілдерінде жарияланды. Дереккөздер
Сергеев су торабы

Сергеев су торабы — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданының орталығы — Сергеевка қаласының оңтүстік шетін ала орналасқан шаруашылық нысаны. 1969 ж. салынған. Су торабына темір-бетон құрылымдарымен жабылған Есіл арнасы, шағын СЭС кіреді. Сергеев су торабының ғимаратында Сергеевка қаласын сумен қамтамасыз ететін су сорғысы орналасқан. Дереккөздер
Лиманов

Лиманов Есенғали (25.8. 1930, Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Балуан ауылы — 6.3.1992, Алматы) — геолог-ғалым, техника ғылымдарының докторы (1975), профессор (1976), Қазақстан Республикасының ғылымға еңбек сіңірген қайраткері (1991). Мәскеу Геологиялық барлау институтын бітірген (1953). Лисаков, Адай темір кенінде және Алакөл титан кен орнында (1953 — 56), Қазақ КСР Геология минстрлігінде (1956 — 60), Қазақ минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында (1960 — 67), 1967 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ политехникалық институтында қызмет атқарған. ғылыми жұмыстарының бағыты ұңғымаларды бағыттап бұрғылаудың теориясы мен практикасына және бұрғылаудың тиімді әдістерін жасап, өндіріске енгізуге арналған. Лимановтың ғылыми басшылығымен қойтасты-малтатасты түзілімдердің өнімділігін 12 — 15 есе арттыруға бағытталған пневмосоққылы бұрғылау жасалған. 200-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 19 монографияның, 38 авторлық куәліктің, 3 патенттің авторы. “Қазан төңкерісі”, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары Направленное бурение разведочных скважин, М., 1978 (соавтор); Направленное бурение — новый способ разведки месторождений полезных ископаемых, А.-А., 1984; Направленное бурение гидроударными машинами, А.-А., 1990. Дереккөздер
Сүйіндік (Арғын)

Сүйіндік – Орта жүз арғын тайпасының рулар бірлестігі. Шежіре деректері бойынша Сүйіндік – арғынға кіретін бес мейрамның бірі. Сүйіндіктен қаржас, орманшы, құлболды (айдабол, күлік, ақбура, тұлпар, қаблан), жанболды және мәжік(малай, жәдігер) ұрпақтары тарайды. Бұл рулардың мәжіктен басқасы төңкеріске дейін 8 болыс ел болып, Павлодар уезінің Баянауыл өңірін мекендеген. Бұлар 18 ғасырдың 30-жылдарында Сүйіндіктен тарайтын төрт ру (қаржас, орманшы, құлболды және жанболды) төртуыл деген атпен бірігіп, Сыр бойынан Сарыарқаға қоныс аударған. Ал мәжік ұрпағы (Жанайдар батырдың елі) төңкеріске дейін Қостанай уезінн мекендеген. Тұлғалар # Қаржастар # Жүсіпбек Аймауытов Құлболды # Сақау Мәукеұлы Құлболды # Қобылан Бөрібайұлы Құлболды # Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Күлік # Көтеш Райымбекұлы Күлік # Қадыр Баспақұлы Тайшықов Күлік # Әкімбек Мырза Әлдебекұлы Күлік # Садық Кәрімбаев Күлік # Суат Әуезбекұлы Әбусейітов Күлік # Қуат Әшірбекұлы Әбусейітов Күлік # Қайрат Қуатұлы Әбусейітов Күлік # Халел Арғынбайұлы Арғынбаев Күлік # Еділ Айдарханұлы Әбсаттаров Күлік # Қуандық Фазылұлы Жүсіпов Күлік # Мейрам Жанайдаров Мәжік # Жанайдар Орынбайұлы Мәжік # Берік Әбдіғалиұлы Мәжік # Жанақ Жаңабатырұлы # Қали Байжанов Ақбура # Уалиев Ғахип Орманшы # Уәлиев Зайыр Ғахипұлы Орманшы # Марат Мұратұлы Ахметжанов * Айдабол: # Жапар Құттыбайұлы # Едіге би Төлебайұлы # Шоң би # Жаяу Мұса Байжанұлы # Сұлтанмахмұт Торайғыров # Әлкей Хақанұлы Марғұлан # Шапық Шөкіұлы Шөкин # Олжас Омарұлы Сүлейменов # Кәукен Кенжетайұлы Кенжетаев # Арықтай Қайыпұлы Қайыпов # Шәкен Кенжетайұлы Айманов # Хамза Жұматов # Олжабай Толыбайұлы # Мұстафа Бүркітбайұлы # Машанұлы Молда Мұқан # Жұмат Досқараев # Шаймардан Қожахметұлы Торайғыров # Нұржан Сәлкенұлы Сұбханбердин # Сәлкен Хасенұлы Сұбханбердин # Қалкен Шәкенұлы Әділшінов # Шөкин Әлихан Ризаұлы # Темірхан Дуабекұлы Дуабеков Дереккөздер
Сүйіндік (ауыл)

Сүйіндік — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл, өзімен аттас ауылдық округтің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Құрманғазы аулынан солтүстік-батысқа қарай 340 км жерде, Каспий маңы ойпатының солтүстік-батыс жағында орналасқан. Сипаттама Іргесі 1957 жылы тың жерлерді игеру кезінде ұсақ ұжымшарларды біріктіру негізінде қаланған. 1957 – 1996 жылдары асыл тұқымды қой өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. 1996 жылы кеңшар негізінде Сүйіндікте және округтегі Батырбек, Егінқұдық, Жалғызапан, Үштаған ауылдарында “Сүйіндік” АҚ және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2470 адам (1244 ер адам және 1226 әйел адам) болса, 2009 жылы 2113 адамды (1054 ер адам және 1059 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1823 адамды (949 ер адам және 874 әйел адам) құрады. Әлеуметтік және мәдени нысандары * Сүйіндік орта мектебі — 1922 жылы ашылды. 1934-1935 ж оқу жылында 7 жылдық, 1960-1961 ж оқу жылында орта мектепке айналды. Қазіргі мектеп ғимараты 1985 жылы пайдалануға берілді. * Сүйіндік ауылдық ауруханасы — 1960 жылдың бас кезінде ашылып, 1965 ж. 35 орын, 1970 ж. 50 орынға өсті. * Сүйіндік ауылдық мәдениет үйі Діни ұйымдар * Бекмұханбет Халпе мешіті Ауыл көшелері * Абай көшесі * Айтқали Таңатаров көшесі * Ардагерлер көшесі * Бекмұханбет Хазрет Қалпе көшесі * Ғабдолла Омаров көшесі * Жастар көшесі * Жеңіс көшесі * Құрманғазы көшесі * Сисен Омаев көшесі * Шәден Тұржанов көшесі Дереккөздер
Әукен Қиясұлы Машкеев

Әукен Қыясұлы Машкеев (19.10.1933 ж.т., Алматы облысы Кеген ауданы Көлбастау а.) — ғалым, медицина ғыл. докт. (1991), проф. (1993), Қазақстанның еңб. сің. қызметкері (1998). Алматы медицина ин-тын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина ун-ті) бітірген (1958). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. 1964 жылдан Педиатрия және балалар хирургиясы ғыл. орталығында [директордың орынбасары, директор (1985 — 92), гастроэнтерология бөлімінің бас ғыл. қызметкері (2001 жылдан) болып жұмыс істеді. 1992 — 94 ж. ҚР Денсаулық сақтау министрінің ғыл. жұмыстары жөніндегі орынбасары, 1998 жылдан осы мин-тің Қазақстанда полимелитті жою жөніндегі сертификациялау к-тінің төрағасы. Негізгі ғыл. еңбектері сәбилер тағамы гигиенасы, емшек жасындағы балаларды тамақтандыруды оңтайландыру, балалардың тағам жетіспеушілік және ішек-асқазан ауруларын емдеу мәселелеріне арналған. М- тің басшылығымен балаларды құрамы ана сүтінің құрамына жақын ұйытылған сүт қоспаларымен қолдан тамақтандыру мәселелерінің концептуальді жолдарының тиімді клиник.-гигиен. негіздері жасалды. Сол арқылы балалар гипотрофиясы, мешел, анемия ауруларының алдын алуға болатындығын дәлелдеді. Сауып алынған емшек сүтінің құрамын сол қалпында сақтай отырып, оны өңдеудің ерекше тәсілін тапты (1991). М-ке акад. Т.Шармановтың басшылығымен орындалған “Қазақстан Республикасында тағамтану ғылымының іргелі де қолданбалы аспектілерін дайындау” ғыл.-зерт. жұмыстар циклдері үшін Қазақстан Мемл. сыйл. берілді (2001). “Құрмет белгісі” орденімен медальдармен марапатталған. Шығ.: Жас балаларды тамақтандыру, А., 1978; Балалар тағамындағы ұйытылған сүт қоспалары, А., 2001 (телавтор); Балалар микробиоценозының қалыпты және патологиялық жағдайындағы ерекшеліктері, А., 2002 (телавтор).Қ. Мәжібаев Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Серебряково

Серебряково — Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы, Круглоозёрный кентіне қарасты ауыл. Географиялық орны Облыс орталығы - Орал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде, Жайық өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. Халқы Тұрғыны 1339 адам (2009). 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1367 адамды (688 ер адам және 679 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1961 жылы қаланған. Ауылда Орал қаласының шағын кәсіпорындарының базасы орналасқан. Серебряково арқылы Орал-Атырау автомобиль магистралі өтеді. Ауыл көшелері * Ақмешіт (Учительская) көшесі * Болашақ (Красноармейская) көшесі * Борисюк көшесі * Жаңа өмір (Новостройка) көшесі * Жаңарқа (Чапаев) көшесі * Жеңіс (Победа) көшесі * Кемер (Набережная) көшесі * Көшім (Советская) көшесі * Шырайлы (Пролетарская) көшесі * Ынтымақ (Степная) көшесі Дереккөздер
Мая

Мая, Майя — Ресейдің Хабаров өлкесі мен Якутия Республикасындағы өзен, Алдан өз-нің саласы (Лена алабы). өз. 1053 км, су жиналатын алабы 171 мың км². М. екі бастаудан басталып, негізінен Юдома-Мая қыратының шатқалдарымен ағады. Орташа су ағымы 1180 м3/с. Мамырдан қыркүйекке дейін суы мол болады. Қазан айында қатып, мамырда мұзы ериді. Ірі саласы — Юдома. Сағасынан 500 км-ге дейін кеме жүзеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Серектас

Серектас — Алматы облысы Көксу ауданының шығыс жағындағы табиғат ескерткіші. Лабасы тауының солтүстігінде, Көксу өзеніне салынған аспалы көпірдің дәл тұсында. Серектас үшкір, үш шошақ тастан тұрады. Оны жұрт “Найзатас” деп те атайды. Тастың биіктігі 50 — 60 м. Осы тастың түбінен ертеде бұлақ аққан. Ел арасындағы деректерге қарағанда, қос ғашық — Мұңлық пен Зарлық елінен қашып шығып, күн ыстықта осы найзатастың түбіндегі бұлақтан су ішкен. Дереккөздер
Серенада

Серенада (французша serenade, италянша. serenata, sera — кеш) — 1) әйелдерге арналған махаббат әні. Провансалдық трубадурлардың “серена” (“кешкі ән”) деген сөзінен шыққан. Бұл жанр оңтүстік роман халықтары тұрмысында кең тараған. Серенаданың тұрақты поэзия формасы қалыптаспаған. Ол лютня, мандолина, гитараның сүйемелдеуімен орындалады. Бертін келе Серенада операға (В.А. Моцарттың “Дон Жуан” мен Дж.Россинидің “Севиль шаштаразы”, т.б.) енді, кейіннен камерция-вокалдық музыканың жанрына айналды. 2) Вокалдық серенада сипатын танытатын жеке кейде аспаптық ансамбльмен орындалатын пьеса; 3) Кассация, дивертисмент және ноктюрнге ұқсас циклдік ансамбльді аспаптық шығарма; 4) 17 — 18 ғасырларда Батыс Еуропада сарай салтанаты құрметіне арналған музыкалық шығарма. Ол музыкалық аспаптың, көбіне оркестрдің сүйемелдеуімен орындалады. Дереккөздер da:Serenade
Серицит

Серицит (латынша serіcus — жібек тәрізді) — силикаттар класының слюдалар тобындағы минерал. Серицит ақ слюдалардың, әдетте мусковиттің KAl2[AlSі3O10]Һ(OH)2, кейде парагониттің NaAІ[AeSі3O10]Һ Һ(OH)2 ұсақ қабыршақты түр өзгерісі. Құрамындағы К мен Na азайып, SіO2, MgO, H2O мөлшері жоғарылағанда гидрослюдаларға, фенгитке, иллитке жуықтайды. Серицит әдетте жасырын түйірлі, өте ұсақ қабыршақ тәрізді, түссіз немесе болмашы жасыл түсті жібекке ұқсас масса түрінде кездеседі. Жаратылысы гидротермалды. Серицит Ертіс жаншылу белдемінің, Салаирдың, Оралдың шығыс беткейлерінің метаморфизмге шалынған жасыл тасты тау жыныстары құрамында елеулі мөлшерде шоғырланған. Дереккөздер
Лимпопо

Географиялық орны Лимпопо (Lіmpopo) — Оңтүстік Африкадағы өзен. Ұзындығы. 1600 км, алабының ауданы 440 мың км². Бастауы Витватерсранд жотасының солтүстік беткейінен басталады да (Велд үстіртінен) Оңтүстік Африка Республикасы, Мозамбик, Ботсвана және Зимбабве мемлекеттері арқылы ағып өтіп, Үнді мұхитына құяды. Гидрологиясы Ірі салалары: Улифантс, Нотвани, Шаши, Шангане. Жазғы жаңбырлы маусымда су деңгейі төменгі ағысында 5 — 7 м-ге дейін көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы 800 м3/с. Сағасынан 160 км-ге дейін кеме жүзеді. Дереккөздер
Мұрат Бекмұхамедұлы Серкебаев

Мұрат Бекмұхамедұлы Серкебаев (13 қыркүйек 1940, Алматы) – скрипкашы, дирижер, композитор, Қазақ КСР халық әртісі (1991). Өмірбаяны * 1959 ж. Алматы музыка училищесін бітірген. * Алматы мемлекеттік өнер институтын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) (1968), оның аспирантурасын (1973; профессор В.С. Хесстің жетекшілігімен) бітірген. * Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрада-симфония оркестрі (1959 — 65) * кейін камера оркестр (1968 — 70) құрамында скрипкашы ретінде қызмет етті; * осында бас дирижер әрі көркемдік жетекші (1976 — 96), * 1998 жылдан Алматы қаласы әкімі Концерттік оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері болып, Қазақстан композиторларының, орыс және шетел классикалық музыка туындыларын насихаттауда елеулі еңбек етті. * Алматы музыка училищесінде (1968 — 73) және бұрынғы Алматы мемлекеттік консерваториясында (1973 — 78) педагогикалық қызметпен де айналысады. Шығармалары * “Айнамкөз” поэмасы (1983) * “Аққуым-әнім” (1984) * “Дала келбеті” (1985) * “Элегия” (1986) * “Рапсодия” (1987) * “Туған жер туралы ән” (1989) атты ән-романстар, оркестрге лайықталып өңделген көптеген музыкалық шығармалар жазған. Дереккөздер
Серне жеу

Серне жеу — жылқышылар арасындағы кәде-жоралғылардың бірі. Қыста соғым сойылған соң жылқышы сәнді киініп, айғыр ерттеп мініп, ауыл аралап, қыдыруға шығуын серне жеу деп атайды. Айғырды жылқышы жайшылықта, қыстан басқа жыл мезгілдерінде мінбеген. Хандар мен сұлтандардың ғана мініс көлігі болғандықтан, айғыр мініп ауылға келу үлкен мәртебе саналған. Айғыр мініп келген жылқышының құрметіне мол ет асылып, қазан көтерілген. Бұл салтанаттың түпкі мәні соғым малы жылқы мен оны бағып-қағатын жылқышыға деген құрметтен туындаған. Дереккөздер
Тобыш

Тобыш Тобыш – ұлыс. Тобыш ұлысынан: "Жайық", "Шегем", "Бегей", "Қараш" арыстары тарайды. Шегем арысынан: Жаубасар, Бабық, Сырлыбай (Жайылған), Ожау (Қызылшегем, Жетім-Қараш, Қоңыршегем) рулары тарайды. Жайық арысынан: Әлмәмбет балалары - Табынай, Бәубек, Шоңай, Зорбай, Қожа тармақ рулары тарайды. Бегей арысынан: Қозыбақ, Қосақ, Малай рулары тарайды. Қараш арысынан: Еділ, Жетім-Қараш рулары тарайды. Тобыш ұлысының жері Сағыз өзенінен Арал теңізінің шығысына дейін. Арал теңізінің солтүстігінде Әлімдермен көршілес, солтүстік батысында (Ойыл) Кенжелермен көршілес, батысында Жеменей, Жары, Ескелді руларымен көршілес. Байғанин ауданын қамтыған "Адай көтерілісі" салдарынан бұл ұлыс күрт азайып, кейбір рулар жойылып кетудің аз ақ алдында қалған. Байғанин жерінде болыс болған Бабық Мыңбай батыр басқарған. Сондай-ақ Шегем Көбен би, Таймас Ишан, Байтақ "Мақсым", Түрікпенбай палуан Байғаниннің қадірлі тұлғалары. *Тобыштан - Ораз, Бегей, Көпес. *Ораздан – Жайық, Шегем. *Жайықтан – Әлмәмбет. *Әлмәмбеттен – Табынай, Бәубек, Шоңай, Зорбай, Назарқожа. Бұлар ел арасында Бес Әлмәмбет деп аталады. *Зорбайдан - Төлеке, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құлбай. *Ер Бегейден - Қадырқұл. *Қадырқұлдан - Қозыбақ батыр, Қосақ бай, Малай батыр. *Қозыбақтан - Дәуілдір, Қаржау, Қарақұл, Шаян. Шаяннан - Құрманалы, Құрман. *Дәуілдірден - Сеңгір, Мыңғыр, Елемес. Елеместен - Өтеген, Тоғызбай, Сатыбалды, Дүзжасар. *Сеңгірден - Жарылғап, Жақып, Оразалы, Шығыс. Шығыстан - Дос. *Жарылғаптан - Сүгіралы, Шанай, Дәулет, Құдайберген. Құдайбергеннен - Төлеген, Тасмағанбет, Бөлтек, Мәлігелді. *Сүгіралыдан - Өтеғұл, Сарғұл, Тақырбас, Жүнбас. Жүнбастан - Базар, Сағызбай *Тақырбастан - Нысанбай, Бектілеу, Естілеу, Қали, Жұмағали. *Қалидан - Мұхаммедділлә, Абыз, Рахмет, Тұрды, Аманжол. *Абыздан - Қуантай, Амангелді, Нұрлан. Қуантайдан - Нұрәділ. Амангелдіден - Сәтбек. Нұрланнан - Нұраят, Орынбек. *Қосақтан - Қосаяқ, Есен, (Көней, Шеру, Тасай, Төле, Үсен) - бұл 5-тоқал Бегей деп бөлінеді. *Қосаяқтан - Әлен, Шөмен. Тасайдан - Нұрбай, Қоңыр. Үсеннен - Ақжігіт, Есіркеп. *Малайдан - Өтей, Жапалақ, Бәйдеу. Өтейден - Бәйті, Көбес. Бәйдеуден - Сүйіндік - Өмір, Темір батырлар. Дереккөздер
Серпентин

Серпентин (латынша serpens — жылан, түсі мен түрі жылан терісіне ұқсас болғандықтан осылай аталған), серпентин тобы — силикаттар класының минералы. * Химиялық формуласы: Mg[Si4O10](OH)2. * Морфологиясы мен кристалдық торының деформациялануына қарай cерпентин төртке бөлінеді: ** ұсақ қабыршақты, жапырақшалы — антигорит ** жіңішке талшықты — хризотил ** ұсақ түйіршікті — лазардит ** аморфты — серпофит * Сингониясы моноклиндік, ромбылық. * Түсі ашық жасылдан күңгірт жасылға дейін, кейде ақ, сарғылт; қатты. 2,5 — 3,5, тығыздығы 2,5 — 2,7 г/см 3 , жіктілігі жетілген. * Серпентин ультранегізді магмалық тау жыныстары құрамындағы оливин мен пироксеннің метаморфизмге және гидротермалдық ерітінділер әсеріне шалынуынан түзіледі. Қазақстанда Мұғалжар, Жетіқара, Семей кенді аймақтарда хром, темір, никель, платина, магнезит, тальк, асбест кендерімен бірге кездеседі. * Серпентин әшекей бұйымдар, отқа төзімді материалдар жасау ісінде қолданылады. Сипаттамасы Серпентиндер тығыз массалар түрінде кездеседі, кристалдар түзбейді. Кейде олар жапырақты немесе талшықты құрылымға ие (хризотил-асбест). Біркелкі және ашық түсті, көбінесе мөлдір, серпентиннің тығыз түрі асыл серпентин (син: офит) деп аталады және сәндік тас ретінде қолданылады Дереккөздер
Серпентинит

Серпентинит, жылантас — серпентин тобындағы минералдардан тұратын метаморфтық тау жынысы. Серпентинит терминін петрографияға 1933 ж. В.Лодочников (1887 — 1943) енгізген. Түсі сарғыш жасылдан жасыл-қараға дейін; бітімі шомбал, тақтатасты, жыланға ұқсаған теңбіл. Құрылымы ұсақ түйірліден әр келкі түйірліге дейін болады. Серпентинит ультранегізді тау жыныстарына гидротермалды ерітінділердің тигізетін әсерінен құрамында магний карбонаты бар шөгінді тау жыныстардың, ультранегізді тау жыныстарының жапсарлық метаморфизмінен түзіледі. Қазақстанда Мұғалжар, Қостанай, Торғай, т.б. өңірлерде асбест, магнезит, тальк, хромит, мыс, никель, кобальт, платина кендерімен бірге кездеседі. Серпентиниттен тыңайтқыш, отқа төзімді бұйымдар, құрылыс материалдары, т.б. дайындалады. Шала мөлдір түрлері (офикальцит) әшекей тас ретінде қолданылады. Дереккөздер