kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кәрім Жұмабекұлы Сауғабаев

Кәрім Жұмабекұлы Сауғабаев (20 қазан 1941 жыл, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы Едірей ауылы - 25 қараша 2002 жыл) - журналист, ақын, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1977). 1964 жылы Қарағанды педагогикалық институтын, 1972 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Ақынның балаларға арналған алғашқы өлең дер кітабы 1972 жылы жарық көрген. 1965-1972 жылдары Егіңдібұлак ауданы «Ленин туы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім менгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, 1972-1985 жылдары редакторы. 1985 жылдан «Білім» қоғамының аудандық бөлімшесінің жауапты хатшысы, «Орталық Казақстан» газетінің меншікті тілшісі. Тұнғыш жыр жинағы «Мойындау» 1972 жылы жарық көрді. Жыр жинақтары: * «Күдеріңді үзбе» (1975), * «Балқантаудың басында» (1982), * «Үш қара оттары» (1985), * «Мәди» (2000) атты повестің авторы. Дереккөздер
Ағынықатты (өзен, Абай облысы)

Ағынықатты – Шар өзенінің жоғарғы бойындағы оң саласы. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданындағы өзен. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 982 км 2 . Бастауы Сантас тауының оңтүстік-батыс беткейінен басталады. Гидрологиясы Жағасы жазық, арнасы құмды, малтатасты. Ағынықатты жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Желтоқсанның басында қатып, сәуір айының соңында мұзы ериді. Көктемде 20 күндей су деңгейі көтеріледі. Жазда құрғамайды. Егіс, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Топтастыру

Топтастыру- ұғымдарды, объектерді жалпы сипатына бір-бірімен байланыстарына қарай жіктеп бөлу. Спорттық топтастыру Кеңес одағының спорт жөніндегі мемлекеттік комитетімен орнатылған топтастыру; қатысушылар құрамына қарай жарыстың дәрежесін және спорт деңгейі мен атақтарды берудің шарттарын белгілейді. Спорттық автомобильдерді топтастыру Совет одағының автомобиль спорты федерациясымен орнатылған; ол бойынша спорт автомобильдерін А,Б,В,Г категорияларына бөлу, құрылысында рұқсат етілген өзгерістердің дәрежесіне сәйкес категориялардың ішінде топтарға бөлу, қозғауыш ерекшеліктері мен литражға қарай топтар ішінде класс немесе формулаларға бөлу қабылданды - (қара - спорт автомобилі). Спорттық велосипедтерді топтастыру Совет одағының велосипед спорты федерациясымен (ФВС) орнатылған, ол бойынша спорт велосипедтерін кластарға: жарыс және жолды бөлу қабылданды. Спорттық мотоциклдерді топтастыру Халықаралық мотоциклет федерациясымен орнатылған, ол бойынша спорт мотоциклдары екі категорияға бөлінуі қабылданды: бір (және одан да көп) жетекші доңғалақпен және арнайы спорт мотоциклдары; совет одағында жарысқа келесі топтардың: *а1 *а2 *аЗ - бірколеялық мотоциклдар, мотороллерлер, мопедтер және *61 *62 екіколеялық мотоциклдар бірінші категориясының мотоциклдары жіберіледі: барлық спорт мотоциклдары қозғауыштың литражына қарай кластарға бөлінеді. Дереккөздер az:Qrup (dəqiqləşdirmə) ia:Gruppo (disambiguation) simple:Group sk:Skupina (sociológia)
Юмор

Юмор — өмірдегі күлкілі болмыс, оқиғаларды зілсіз қалжыңмен әжуалайтын комедиялық жанрдың бір түрі. Ол негізінен, өмірдегі жағымды нәрселер мен құбылыстардың жекелеген мінін жеңіл күлкі, әзіл-оспақпен іш тарта мысқылдайды. Қазақ фольклорында жеңіл юморға құрылған шығармалар жиі ұшырасады (Мысалы, Қожанасыр әңгімелері). Қазақ әдебиетінде Б.Майлин, Ғ. Мүсірепов шығармаларында юморға құрылған оқиғалар өте көп. М.Әуезовтің "Абай жолы", С.Сейфуллиннің "Tap жол тайғақ кешу", I.Жансүгіровтің "Жолдастар", С.Мұқановтың "Өмір мектебі" сияқты шығармаларында юморлық элементтер жиі кездеседі. Бүгінгі әдебиет өкілдері ішінде Ж.Алтайбаев, С.Адамбеков, О.Әубәкіров, М.Рәшев, Ш.Смаханұлы, Ғ.Қабышев, Ү.Уайдин, т.б. сатирик-жазушылар шығармаларында юморға мол орын берілген. Дереккөздер
Философиялық лирика

Философиялық лирика - лириканың тақырыптық табиғатына, мазмұндық-идеялык тұрғыда жіктелуіне қатысты туған ұғым. Философиялық лирика термині әдебиеттануда жиі ұшырасатындығына қарамастан, ол туралы дәйекті, тиянақты байлам жоқ. Сондықтан философиялық лирика термині кейде тым кең аяда - болмыс, өмір, тағдыр жайын толғаған кез келген өлен-жырға байланысты қарастырылады. Философиялық лирика мен кадым заман акындарының туындыларынан ежелгі дүние таным іздері бажайланса, ол - философия мен поэзия арасындагы мәңгі бірліктің, сарындастыктың айғағы. Осы орайда көптеген философиялық еңбектердің өлең сөзбен жазылғанын (мысалы, Гесиодтың философиялық дастандары, Ж.Баласағүнидің "Құтты білік"), тұтас бір философиялық бағыттардың нақтылы поэтикалық шығармалардан ("Илиаданың" әсерімен дүниеге келген гомеризм ағымы) бастау алатындығын да ескерткен жөн. Алайда "филосфемаға" негізделген өлеңдердің баршасын бірдей философиялық лирикаға телуге болмайтыны түсінікті. Өлең рухынан әлемге, өмірге, адам тағдырына деген лирикалық көзқарастың көрініс табуы, жан толқынысынан хабар беретінін лирикалық үн естіліп, болмыс мәнін, шындық елесін іздеген, мәңгілік сауалдарды өзінше қабылдап, өзінше жауап қайтаруға тырысқан лирик. "Меннің" айқын сезілуі - философиялық лирикаға хас айрықша нышандар ретінде танылады. Бұл белгілердің назарға алынбауы философиялық лириканы дидактикалық, афористік, интеллектуалдық поэзиямен шатастыруға апарып соқтырады. Еуропа мен орыс әдебиетінде философиялық лирика көне Грекия мен Рим дәуірлерінен бері келе жатқан философиялық ағымдардың арнасында өркен жайды. "Кәрі дүние" (Абай) даналығынан нәр алған философиялық лирика жанрлық түр ретінде қалыптасып, сан алуан философиялық ойлардың шарпысуынан туған тамаша үлгілерді дүниеге әкелді. Мұсылмандық Шығыста, оның ішінде түркі халықтары әдебиетінде философиялық лирика алғашқы нышандарын софылық поэзиядан аңғаруға болады. Қожа Ахмет Иасауидің, Ә.Науаидың гуманистік тұрпаттағы туындылары өшпес даңққа бөленді, түркі лириктерінің ой-санасына әлденеше ғaсыp бойы ықпал етіп отырды. Тәңірі нанымы мен исламның тоғысынан туындап, өзгеше сыңайда кемелденген халықтық философия аңғарындағы терең ойлы шығармаларға мейлінше бай қазақ поэзиясында қазіргі түсініктегі философиялық лирика Абай өнернамасынан басталады. Шығыс пен Батыс философиясын көп зерделеген Шәкәрімнің философиялық лирикасы, Мағжанның осы бағыттағы өлеңдері төл поэзиямызда философиялық лирика жазу үрдісінің біржолата орныққанын әйгіледі. Дереккөздер
Бұқара Тышқанбаев

Тышқанбаев Бұқара (12.4. 1920, Алматы облысы Ұйғыр ауданы 1985) - жазушы. Үрімжі педагогикалық учщесін бітірген (1941). 1944 - 62 ж. Шыңжаңның Құлжа және Үрімжі қ-нда баспасөз және мәдениет саласында жауапты қызметтер атқарған. Тышқанбаев әдебиетке 1940 жылдан бастап араласты. "Шыңжаң" газеті, "Төңкерістік Шығыс Түркістан", "Алға" газеті, "Шұғыла" журналында өлең, әңгімелері жарық көрген. Шыңжаң өлкелік, облысы театрларында "Құлжа" (1945), "Халық күші (1952) пьесалары қойылды. Тышқанбаев - "Касен - Жәмила" көркем фильмінің сценарийі (1955) мен "Азамат" повесінің (1964), "Махаббат әмірі" (1968) атты пьесасының авторы. Тышқанбаев ұйғыр жазушысы Зия Сәмедидің "Майымхан" романы мен "Бір тал папирос" повесін қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Қасым Сәрсенұлы Тоғызақ

Қасым Сәрсенұлы Тоғызақ (3.11.1910, Қазіргі Қостанай облысы Меңдіқара ауданы - 1984) - ақын, аудармашы. 1926 - 1930 жылы Қостанай педагогикалық техникумында, 1930 - 1933 жылы Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) А.И. Герцен атындындағы педагогикалық интернатта оқыған. 1934 - 1936 жылы қазақстан Жазушылар одағында бөлім меңгерушісі, Ж.Жабаевтың әдеби хатшысы болып жұмыс істеген. Қасым Сәрсенұлы Тоғызақәдеби қызметін 1927 жылы бастаған. Өлең, очерк, фельетондары мерзімді баспасөзде жарияланып тұрған. 30-шы жылдардың аяқ кезінде "Жедел қарт" атты фельетондар жинағы жарық көрген. Өлеңмен жазылған "Сібір Омар" романы (1-бөлім, 1958, 2-бөлім, 1967) жарияланды. Таңдамалы поэмалар мен аудармалары "Айдауық" деген атпен жеке кітап болып басылды (1971). Ол орыс каламгерлері A.С. Пушкиннің "Бақшасарай фонтаны", М.Лермонтовтың "Демон", "Мцыри", "Хажы Әбірек", "Саша", "Ақын өлімі", А.Некрасовтың "Орыс әйелдері", Н.Гогольдің "Үйлену", А.Чеховтың "Шағала", А.Толстойдың "Алтын кілт", т.б. шығармаларын, B.Маяковский, Д.Бедный, С.Стальский, В.Лебедев-Кумач, А.Твардовский, Я.Купаланың бірқатар өлеңдері мен дастандарын, "Ленин Октябрьде", "Ленин 1918 жылы", "Яков Свердлов", т.б. кинофильмдерінің сценарийлерін қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Шафиғи Мақсұт Әминұлы

Шафиғи Мақсұт Әминұлы (21.3.1934 жылы тұған, Шығыс Түркістан, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - көне қолжазбалар маманы, ауыз әдебиетін жинаушы және зерттеуші. Пекиннің халықаралық қатынастар университетін бітірген (1961). 1961 - 64 жылдары ШҰАР Орт. партия комитетінің нұсқаушысі болып қызмет атқарған. 1964 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1974 жылға дейін қазақ a.ш. институтында лаборан болып еңбек етеді. 1974 жылдан бастап Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері болып еңбек етеді. Шафиғи Қазақстандағы қолжазбатан ісіне көп еңбек сіңірген. Оның тікелей еңбегі нәтижесінде және көмегімен ҚР Ұлттық кітапханасы, ҚР Орталық ғылыми кітапхана қорларындағы және Әдебиет және өнер институтындағы қолжазба және мәтінтану бөліміндегі араб әрпінде жазылған көптеген көне қолжазбалар ажыратылып оқылып, қазіргі жазуға түсірілді. "Қазақ халық әдебиеті көптомдығының ертегілер мен дастандарға және Абылай хан туралы тарихи жырларға арналған томдарын, алты кітаптан тұратын "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасын" құрастырушылардың бірі Қожа Ахмет Йасауидің "Диуани хикмет" кітабының қазақ тіліндегі алғашқы ғылыми аудармасын жасап, түсініктерін жазуға баспаға әзірлеуге қатысты. Қазақ ауыз әдебиет мәселелеріне арналған жүзден астам ғылыми мақалалардың авторы. Ол қазақ мектептеріне арналған алғашқы "Араб тілі" оқулығы авторларының бірі. Шығармалары Йасауи Қ. А., "Диуани хикмет" (Ақыл кітабы).1993 (телавтор); Йасауи Қ.А., Хикмет. Жинақ. А., 1998 (телавтор). Дереккөздер
Хафиз Ширази

Шамсуддин Мұхаммед Хафиз Ширази (1306 жылы шамасында, Шираз шаһары – 1371, сонда) — парсы ақыны және сопылық шейх. Құранды жатқа біліп, Хафиз атанған. Өз заманының ең озық ғылыми жетістіктерін меңгерген. Xафиз ғазалдары парсы әдебиетінің жауһар туындылары қатарына саналады. Оның ғазалдарынан басқа рубаи, тәржибәнд және сақинамалары да бар. Оның даңқын шығарған ғазал жанры, негізінен иләһи махаббат сарынында, яки Аллаға деген ғашықтықты жырлайды. Xафиз сопылық әдебиеттің аса көрнекті өкілі, оның сопылық сарынындағы ғазалдары өзінен кейінгі әдебиетке де үлкен әсерін тигізді. Xафиз туындылары Еуропа әдебиетінде үлкен бағаға ие болды, Гёте, Пушкин, А.К. Фет жоғары бағалаған. Xафиз туындылары дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылған. Қазақ әдебиетінде Абай Xафиз туындыларын ерекше қадірлеген. Шәкәрім оны ұстаздары қатарына қосқан. Шәкәрім Хафиздің "Көрініске шоқынған", "Кел, аяқшы қымыз қүй", "Тұр аякшы, бер қымыз", "Көңіл жібі қолымнан", "Егер сүйікті ол бала", "Анық ерге жолдас бол", "Мәжілісінде досыңның", "Кешегі басшымыз піріміз" деп басталатын өлеңдерін аударып, 1918 жылы"Абай" журналының 3 санына бастырған. Өзінің бұл аудармасы "парсы жұртында әрі білгіш данышпан, әрі ақын Қожа Хафизды", "Қазақ жұртының талапты да, алғыр жастарын таныс қылмақ ниетте" жасағанын жазады. Xафиз ғазалдарын қазақша сөйлеткен екінші аудармашы - Ә.Жәмиев. Ол ұлы шайырдың 194 ғазалын, бірнеше рубай, тәржибәндтарын және "Сақинаме" дастанын аударған. Дереккөздер Тағы қараңыз * Хафиз кесенесі
Сауда ишан

"Сауда ишан" - дастан. Қиссашыл ақын Нұралы Нысанбайұлы ауыз әдебиеті үлгісінде жазып, халық арасына кең тараған дастанның негізгі идеясы ел ішіндегі Сауда ишан сияқты дінбұзар, опасыз, арам ниетті адамдарды әшкерелеуге, әйел теңдігі мәселесін көтеруге арналған. Дастанда бас бостандығын аңсаған Жанат қыз бен оның тағдыры үшін жан аямай күрескен ағасы Болат әрекеттері шебер суреттеледі. Ауыз әдебиетінің үлкен білгірі, шымкенттік Қысыраубек Амантайұлы 1946 жылы жазып алған дастан нұсқасы көркемдігі құнды нұсқа қатарына жататындықтан 1974 жылы жеке кітап болып жарық көрді. Дастанның басқа нұсқалары да бар. Мәмбет Жаулыбаев пен созактық Бейімбет Сүйінбаев жинаған нұсқалар алдыңғы нұсқа мазмұнымен ұқсас болса, осы дастанды Нұралы ақынның өзінен үйренген Белгібай Бектұрғановтың жырлауынан 1953 жылы жазып алынған "Опасыз Ишен" мен Әбдірайым Мұратов 1959 жылы жинаған "Сауда Ишен" нұсқалары мазмұнында еш өзгешелік жоқ. Барлық нұсқалар толық, өлең құрылысы 7-8 буынды жыр үлгісімен жазылған. Қысыраубек нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында, ал басқа нұсқалар Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы. Дереккөздер
Тышқанбай Тілеубердіұлы

Тышқанбай Тілеубердіұлы (1832–1891) — би, шешен. Орта жүздің Керей руынан шыққан. Оның қарауындағы елдер Құнанбай би ауылымен қатарлас, аралас көшіп-қонып жүрген. Тышқанбай екі ел арасындағы елшілікте көбірек жүрген мәмлегер кісі ретінде танылған. Ол көбінесе, Абай, Шәкәрім, Ақылбай, Мағауия ауылдарынан табылады екен. Мұхтар Әуезов "Абай жолы" эпопеясында Абай ауылындағы жиынға келген Тышқанбайды беделді би-шешендердің қатарында айтады. Мұқыр сайлауында Абай соққыға жығылды дегенді естіп, ат жетер жердегі ел адамдарын жинап, «Абайды сабатып, тыныш отыра алмаймыз» деп атқа мінген. Абай Тышқанбаймен, балаларымен достық қарым-қатынаста болған. Бұл туралы Тышқанбайдың немересі Ырыздықбайдың (Социалистік Еңбек Ері) естеліктерінде айтылған. Естелік Абайдың Семейдегі республикалық әдеби-мемориалдық қорығыңда сақтаулы. Дереккөздер
Ольга Федоровна Юровская

Ольга Федоровна Юровская (28.1.1939 жылы туған, Семей қаласы) - жазушы. Семей педагогика институтын бітірген (1961). "Прииртышская правда", "Знамя Коммунизма" облыстық газеттерінде әдеби қызметкер, Өскемен облысы радио хабары мен теледидар жөніндегі комитетінің, "Қазақстан" баспасының редакторы, "Вечерняя Алма-Ата" газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі кызметін атқарған. Бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалары *Все в той же галактике. Новеллы. А-А., 1969; *Открытию равно. Документальная повесть. А-А., 1969; *Лелька. Повесть. А-А., 1971; *Дана мне радость.Стихи. А-А., 1979; *Ливень. Поэма. Стихи. А-А., 1983. Дереккөздер
Финал

Финал (, ) - әдеби шығарманың аяқтамасы, ең соңғы эпизоды, суреттемесі. Көркем әдебиет шығармаларын зерттегенде бұған ерекше мән беріледі, өйткені басталып, өрістеп, деңгейіне жетіп шиеленісіп, ақырына жеткен сюжет фабуланың соңғы түйіні болады. Және жеке тараулардың, бөліктердің аяқталып бітуі шартты түрде болады, себебі оны не олай, не бұлай дамытып әкетуге келесі бөлімдерде мүмкіндік бар, шығарманың ең соңында барлық түйіндер бір жерге тоғысып, әбден тиянақталып бітеді. Сондықтан шығарманың аяқтамасы оның идеялық мазмұнын айқындау жағынан ерекше маңызды, салмақты. Әсіресе, эпостық, драмалық шығармаларда бұл айқын байқалады. Әрине, әр жазушы, шығарманың көркемдік шешімін тауып, өзінше тәмамдайды. Бірақ, қайткен күнде де бүкіл шығарма мазмұнының тетігіндей шығарма логикалық тиянақтылық табатындай соңғы шешім болуға тиіс. Дереккөздер
Спорттық топтастыру

Спорттық топтастыру - кеңес одағының спорт жөніндегі мемлекеттік комитетімен орнатылған топтастыру; қатысушылар құрамына қарай жарыстың дәрежесін және спорт деңгейі мен атақтарды берудің шарттарын белгілейді. * Спорттық велосипедтерді топтастыру – Совет одағының велосипед спорты федерациясымен (ФВС) орнатылған, ол бойынша спорт велосипедтерін кластарға: жарыс және жолды бөлу қабылданды. * Спорттық мотоциклдерді топтастыру - халықаралық мотоциклет федерациясымен орнатылған, ол бойынша спорт мотоциклдары екі категорияға бөлінуі қабылданды: ** Бір (және одан да көп) жетекші доңғалақпен және арнайы спорт мотоциклдары; ** Совет одағында жарысқа келесі топтардың: аі, а2, аЗ - бірколеялық мотоциклдар, мотороллерлер, мопедтер және 61, 62- екіколеялық мотоциклдар бірінші категориясының мотоциклдары жіберіледі: барлық спорт мотоциклдары қозғауыштың литражына қарай кластарға бөлінеді. Тағы қараңыз * Топтастыру Дереккөздер
Мәдени өсімдіктердің және үй хайуанаттарының пайда болу орталықтары

Сұрыптаудың маңызды бөлімдерінің бірі ата тектер туралы ілім болды. Оны жете зерттеудегі жетекші рөл көрнекті орыс ғалым-генетигі Николай Иванович Вавилов еді. Ол XX ғасырдың 20-30-жылдарында қызметкерлерімен бірлесіп әлемнің әр түкпіріне 60-тан астам экспедиция жасады. Осы зерттеулер барысында Австралиядан өзге барлық континенттерден мәдени өсімдіктердің ата тектері болып табылатын материалдар жиналды. Барлық мүмкіндігі бар бастапқы, жабайы формалардың тұқымдық зерттеулер нәтижелерінің бірі болып шықты. Олар казіргі кезде Санкт-Петербургте, Өсімдік шаруашылығы институтында сақталуда (төмендегі кесте). Институт ұжымы бұл құнды генетикалық материалды 1942-1943 жылдардағы Ленинградтың қоршауы кезінде де сақтап қалды. Қызметкерлер аштықтан өлді, солай бола тура тұқымдар жинақтамасын қол тигізбей аман сақтады. Бүгінде бұл жинақтаманың саны 300 000- нан асты. Тұқымдардың тіршілікке бейімділігін сақтау үшін жинактамалық материалдардың бөлігі үнемі себіліп, осылай өздігінен жаңартылады. Бұл материал 60-70-жылдардан-ақ жоғары өнімді іріктемелер жасауға пайдаланылды. Соның арқасында Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдерінде аштық проблемасын ішінара шешуге мүмкіндік болды. Қазір де Ресейдің және дүние жүзінің көптеген селекционерлері мұны өз еңбектерінде генетикалық өте құнды материал ретінде пайдаланады. Вавилов іс-әрекетінің тағы бір маңызды нәтижесі мәдени өсімдіктердің пайда болу орталықтары және олардың географиялық таралуы туралы ілімі болды. Вавиловтың басшылыққа алған қағидасы қандай болса да бір іріктеменің пайда болуын оған туыстас басқа түрлердің қай жерден көбірек табылуында деп болжады. Ғалым экспедициядан соң біртіндеп жинақталған материалдардың барлығына кешенді талдау жасап, мәдени өсімдіктердің негізгі түрлері Жер бетінде дүниежүзілік сегіз орталықта пайда болды деп дәлелдеді. Бұл деректер кейінірек жүйеленіп, қайтадан тексерілді, сөйтіп ең соңғы нұсқасында осы заманғы ғылым мойындаған жеті орталықа бөлінді. Жануарларды қолға үйрету орталықтары да мәдени өсімдіктердің пайда болу орталықтары тәрізді ежелгі өркениетті аудандарға сәйкес келеді. Қазіргі кезде қолға үйретуді алты түрге бөледі.
Молдахмет Тырбиев

Тырбиев Молдахмет (1881 Солтүстік Қазақстан облысы Сергеев ауданы - 10.10.1957, сонда) - ақын. Арқаның белгілі ақындарының, әншілерінің, жыршыларының (Жанақ, Орынбай, Үкілі Ыбырай, Сегіз сері, Балуан Шолақ, Біржан, Шәкей сал, Нияз сері, Ақан сері, Жаяу Мұса), т.б. шығармаларын жаттап, таратушы. 2-дүниежүз. соғысы кезінде шығарған әндері ("Терме", "Жеңіс", т.б.) халық арасына кең тараған. 1943 - 46 ж. ауданы облысы айтыстарының жүлдегері. Өлеңдері "Аманат", "Ақан серіге", т.б. әндері, айтыстары ("Қазақтың советтік халық әндері", 1959; "Пернедегі термелер", 1965) жинақтарда жарияланған. Молдахмет Тырбиевтың шәкірті - Кәкімбек Салықов, ол да Солтүстік Қазақстан облысы бұрынғы Сергеев ауданы Еңбек ауылының тумасы. Ақын ретінде танылуына өнердегі ұстазы, ақын Молдахмет Тырбиев көп еңбек сіңірген. Үкілі Ыбырайдың шәкірті болған Молдахмет атасының жанында жүріп, ән-күйге сусындап өскен Кәкімбек Салықов домбыра тартуды да сол кісіден үйренген екен. Дереккөздер Т]
Мәулімбай Саяқбаев

Мәулімбай Саяқбаев (1870, бұрынғы Талдықорған облысы, Киров атындағы кеңшар - 1934, сонда) - ақын. Жетісудың атақты ақындары Қабанбай, Бақтыбай Жолбарысұлынан тәлім-тәрбие алған. Қазан төңкерісінен бұрын шығарған өлеңдерінен сақталғаны аз. Олар: "Байларға", "Меңбай болысқа", "Қожаларға", "Ұлыққа" өлеңдері. "Жасымнан әділдікті аңсап едім", "Ревком", т.б. өлеңдері бар. "Ер білер менің әкем батыр Саяқ" толғауы, "Қайша қыз" дастаны, қырғыздың ақын қызы Балатымен айтысы сақталған. Ақын туралы мәліметтер тек 70-жылдары ғана жиналып, жариялана бастады. Біраз өлең, дастан, айтыстары Талдықорған облысы газетінде жарияланған. Оның өмірі мен шығармашылығы "Ақын-жыраулар" (1979) кітабында берілген. Дереккөздер
Тіл және қоғам

Тіл және қоғам - альманах. Журналда Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілінің ғылым, білім, мәдениет, бұқаралық ақпарат салаларындағы рөлі туралы қоғам қайраткерлерінің, ақын-жазушылардың әр түрлі ой-пікірлері жарияланады. Журнал 2004 жылдан бастап шығып тұрады. Дереккөздер
Клуб

Клуб - қызығушылық бойынша, сонымен қатар демалу мен сауықтыру үшін адамдардың қоғамдық ұйымы. Автомодельдеу клубы Автомодельдеумен айналысатын адамдарды бірлестіретін клуб. Веломобильдік клуб Веломобилистерді бірлестіретін клуб. Ескі автомобилдерді ұнататындардың клубы Ескі автомобильдерді сақтау мен қалпына келтіруге қатынасатын адамдарды бірлестіретін клуб; техника тарихын зерттеуге үгіттеу мақсатымен ескі автомобильдердің жарыс-кермелерін ұйымдастырады. Спорт клубы Спортсмендер мен спортты ұнататындарды бірлестіретін спорт түрі бойынша ерекшеленген немесе жалпы типті клуб; Кеңес Одағында келесі жүйелердің біріне енеді: кәсіподақ, досааф, қару күштері.
Бек Тоғысбаев

Бек Тоғысбаев (10.2.1936 жылы туған, Алматы облысы Балқаш ауданы Жиделі ауылы — 2006) - жазушы, драматург. Лақап аты – Бек Сарин. ҚазҰУ-ды бітірген (1957). 1957 - 58 жылдары Алматы облысындағы "Коммунизм таңы" газетінде әдеби қызметкер, 1958 - 60 жылдары "Жас Алаш", 1964 - 68 жылдары "Қазақ әдебиеті" газеттерінде, Парасат журналында бөлім меңгерушісі; 1969 - 70 жылдары "Жазушы" баспасында бас редактордың орынбасары болып қызмет атқарған. 1970 - 75 жылдары Қазақстан Мәдениет министірлігінде басқарма бастығы, 1975 жылы Қазақстан Кинематографистер одағында, 1983 - 85 жылдары "Жазушы" баспасында да әр түрлі қызметтер атқарған. "Жаңбырлы күз" (1960), "Үміт" (1963), "Алдыңғы толқын" (1967), "Асыл адам айнымас" (1973), "Намыс" (1982), "Шалғайда" (1986), "Тарихтың ашылмаған беттері" (2001), "Бұрын және бүгін" (2003), "Әкеден ұл туса" (2004), т.б. кітаптары және "Шәкәрім қажының қазасы" пьесалар жинағы жарық көрді. Шығармалары шет ел тілдеріне аударылған. "Ақын Сара", "Алтыннан ардақты", "Намыс", "Түнгі от" атты пьесалары республикалық, облыстық театрларда қойылды. Марараттар * Құрмет грамотасы, * "Ерен еңбегі үшін" медалі(2000). * Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлық лауреаты (2003). Дереккөздер
Хикая

Хикая( - әңгімелеу) - шығыс-түркі әдебиеттерінде әңгіме, новелла мағынасында қолданылатын әдеби термин. Хикая - повесть пен романнан бұрын пайда болған жанр. Xикая желісі шытырман сюжетке құрылады. Авторлары белгісіз. ауызша тарап, фольклорлық сипаталған Xикаялар да бар. Хикаяның өлеңмен жазылған түрі "хикаят" делінеді. Дереккөздер
Бекежан Исағалиұлы Тілегенов

Бекежан Исағалиұлы Тілегенов (10 наурыз 1934, Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, Георгиевка ауылы – 10 ақпан 1998, Алматы) — қазақ жазушы. ҚазҮУ-ды бітірген (1957). 1957–1965 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінде, 1965–1968 жылдары сол кездегі Қазақстан Компартиясы Алматы қалалық комитетінде, 1968–69 жылдары Әдебиет және өнер институттында, 1969–1975 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нде қызмет істеген. 1975–1988 жылдары "Жұлдыз" журналының бас редакторы әрі Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, 1988–1992 жылдары шығарм. жұмыста болған. 1993–1996 жылдары Қазақстан Тіл комитетінің бөлім бастығы қызметін атқарған. Алғашқы "Таң нұры" әңгімелер жинағы 1965 жылы жарияланған. "Көктемде ызғарлы" (1966), "Сені қайдан табамын" (1985) повестері, "Аққайнар" (1976), "Уақыт" (1981) романдары жарық көрген. Бірқатар шығармалары орыс тіліне аударылып, "Атамекен" (1986) таңдамалысы басылды. "Құрмет белгісі" (1981) орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ақтасты

Елді мекендер: * Ақтасты – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл. * Ақтасты – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл. * Ақтасты – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл. * Ақтасты – Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл. * Ақтасты – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл. * Ақтасты – Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл. * Ақтасты – Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл. * Ақтасты – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. * Ақтасты – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы таратылған ауыл. Таулар: * Ақтасты – Мұғалжар тауының солтүстігіндегі тау. * Ақтасты – Шошқакөл көлінен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан тау. Өзен, көлдер: * Ақтасты – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданының солтүстік-шығысындағы көл. * Ақтасты – Есілдің сол саласы. * Ақтасты – Сарысу өзенінің оң саласы. Басқа мағыналар: * Ақтасты асуы * Ақтасты көшесі (Алматы) * Ақтасты (Құдық) * Ақтасты, станция
Несіпбек Тұрысбекұлы Айт

Несіпбек Айтұлы (туған кездегі есімі — Несіпбек Тұрысбекұлы Айт; 22 қыркүйек 1950, Шәуешек, Тарбағатай аймағы, Шығыс Түркістан — 16 қазан 2023) — қазақ ақыны, аудармашы, журналист. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2011), Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2012). Өмірбаяны 1950 жылы 22 қыркүйекте Шығыс Түркістанның Тарбағатай аймағы, Шәуешек ауданына қарасты Теректі ауылының Апиынды бұлақ деген жерінде дүниеге келген. 1962 жылы ата-анасымен атамекенге оралып, орта мектепті бұрынғы Семей облысы, Шұбартау ауданы, Баршатас ауылында бітірген. Еңбек жолын Шұбартау аудандық «Жаңа өмір » газетінде бастаған. 1974 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 1974–1984 жылдары «Балдырған » журналы поэзия бөлімінің меңгерушісі, «Жалын » баспасында редактор, 1984–1994 жылдары Қазақстан жазушылар одағында әдеби кеңесші, 1995–1996 жылдары «Ақын» қауымдастығының директоры, 1997–2001 жылдары «Қазақ әдебиеті » газетінде сын бөлімінің, «Жұлдыз » журналында поэзия бөлімінің меңгерушісі болып, 2001 жылдан бері Астанадағы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде, Президенттік Мәдениет орталығында қызмет істеген. «Алтын тамыр» журналының бас редакторы болған. Астанадан 17 шақырымда орналасқан Ұлттық пантеонда жерленген. Шығармашылығы * Алғашқы «Балалық» деген өлеңі 1965 жылы Шұбартау аудандық «Жаңа өмір» газетінде, * алғашқы топтамасы 1972 жылы Мұқағали Мақатаевтың сәт сапар тілеуімен «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде, * алғашқы кітабы 1974 жылы «Қозыкөш» деген атпен жарық көрді. * «Жүректегі жаңғырықтар», * «Әке туралы сыр», * «Жаңбыр әні», * «Түнделеп ұшқан тырналар», * «Рухымның падишасы», * «Мұқағали-Желтоқсан», * «Бәйтерек»; * балаларға арналған «Бала-бақшаға барар жолда», * «Желкілдеп өскен құрақтай», * «Күміс күйме» («Серебряный сундучок») * «Қартаймайды күн неге?» атты кітаптары, * «Ескендір қорғаны» (Ә.Науан), * «Игорь жорығы туралы жыр», т.б. аударма кітаптары шыққан. Түріктің VII ғасырда өмір сүрген ұлы ақыны Жүніс Еміренің, қытайдың көне дәуір ақыны Бо Цызюдың, француз ақыны ДЖ. Родаридың, сондай-ақ М.Исаковский, A.Барто, С.Михалков, С.Баруздин, B.Берестов, Т.Сыдықов, С.Жусуевтің өлеңдерін тәржімалаған. * «Бас сүйектері» (1976), * «Жасынның сынығы» (1977), * «Найзағай» (1978), * «Жүректегі жаңғырықтар» (1979) поэмалары кезінде «Жалын» альманахы жариялаған республикалық конкурстардың жүлделерін, * «Мұхтар мен Абыз» толғауы М.Әуезовтің 100 жылдығына арналған мүшәйраның бас жүлдесін алған. * «Мұқағали-Желтоқсан» поэмасы 2001 жылы республикалық әдеби конкурстық жүлдесіне ие болса, * «Бәйтерек» поэмасы әдеби қауым тарапынан жоғары бағаланды. * 2004 жылы Мәдениет министрлігі жариялаған Республикалық патриоттық әндер конкурсының Бас жүлдегері. * «Көз жасым» (2006), * «Бөрітостаған» (2007), * «Құланойнақ» (2009) атты кітаптары және * «Бөгенбай», * «Бердіқожа», * «Шақантай», * «Қара-өткел қырғыны» т.б. поэмалары жарық көрген. Қазақстан жазушылар одағының Мұқағали Мақатаев және Халықаралық Жамбыл атындағы сыйлықтардың лауреаты. «Парасат » орденінің иегері. Дереккөздер
Досы Исамағанбетұлы Тілегенов

Тілегенов Досы Исамағанбетұлы (1884 ж. т., Атырау уезі, Атырау обылысы - 22.11.1924, Атырау қаласы) - ақын. Әкесінің інісі Есмағамбет қамқорлығымен әуелі ауыл молдасынан оқып, кейін Атырауда, Қаратөбеде орысша білім алады. Жастайынан оқуға зерек, орысша, қазақша, арабша, парсыша сауатты Тілегенов өзі өлең, жыр шығарып, ел арасына тараған шығыс қисса, хикаяларын қазақ тіліне аударып, бастырып шығарады. Ол 1913 ж. Қазан қ-нан "Мұхаммед Ханафия. Хазірет-и Ғалиұғлының Табут падишаһпен соғысқаны" деп аталатын кітапты парсы тілінен қазақ тіліне аударып жариялаған. 1911 ж. жаламен ұсталып, әуелі Оралға, одан Сібірге айдалады. Кейін түрмеден қашып шығып, ел арасында жүреді. 1917 ж. Доссорға келіп қоныстанады. 1920- 22 ж. ішкі істер органына кіріп, ақ гвардияшыларға қарсы күреске қатысады. 1922 - 23 ж. Доссор кәсіподақ комитетінде қызмет атқарады. Ақын "Сапар шектім", "Елімен қоштасуы", "Қапаста", "Сібірдегі қазақ еліне хат", "Хаттан кейін", "Елді ойлау" сияқты өлең, толғауларының, "Ерік" басқармасына (1923), "Жастарға" (1923), "Бірлік туын қолға ұста" (1923), "Доссор мұнайшыларына" (1923) өлеңдерінің авторы. Тілегенов шығармалары "Досы Тілегенүлы" (1990), "Қазақ поэзиясының антологиясы" (1993) кітаптарында жарық көрді. Дереккөздер
Кеңес Сіләмханұлы Юсуп

Кеңес Сіләмханұлы Юсуп (30 маусым 1941 жылы, Шығыс Қазақстан облысы - 14 қаңтар 2017 жылы дүниеден қайтқан. Ұлан ауданы Баймұрат ауылы) - жазушы, аудармашы. Қазақстанның еңбегі сіңген қайраткері (2000). Семей өзеншілерінің училищесін (1959), Қаз¥У-ды (1971) бітірген. 1968 - 1996 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық "Коммунизм туы" (қазіргі "Дидар"), "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газеттерінде, "Қазақстан коммунисі" (қазіргі "Ақиқат"), "Жүлдыз" журналдарында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарған. Біз үшін осы кісі мәңгі болып қала береді 1997 жылдан Қазақстан Президенті Баспасөз қызметінің бас сарапшысы. Шығармашылығы "Ақиқат сапары" (1977), "Қарашадағы көктем" (1981), "Охапка полевых цветов" (1983) әңгімелер мен повестер жинақтары," Анықтама сөздігі"(1992), "Екі тілде іс жүргізу"(1994), "Желқайық" кітабы(2000), "Құжат тілі"(2001) кітаптары жарық көрген. Айдарма саласында да жемісті еңбек етіп, Габриель Гарсиа Маркестің "Жүз жылдық жалғыздық" (1983) романын, жас болгар жазушыларының "Гүлжазира" (1987) әңгімелер мен повестер жинағын қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Дөңгелек

Дөңгелек, доңғалақ - # Делегей, не болмаса сым шабақты тоғын түрлі айналуға не айналымды ары қарай беруге арналған бөлшек; # Берілістің тісті дөңгелектердің тісінің саны көп дөңгелегі. * Автомобиль доңғалағы - жоғары тасу қасиетімен ерекшелінетін реліссіз көлік құралының доңғалағы. * Реліссіз көлік құралғының доңғалағы - пневматикалық шинадан, шеңберден, күпшектен және байланыс элементтен тұратын доңғалақ; зауытішілік және арба көлігінің кейбір түрлерінің доңғалақтарында пневматикалық шиналары жоқ. * Жетектегі доңғалақ - автомобиль қаңқасынан итеруші күш түсетін, автомобильдің ілгерілеме қозғалысын өзінің теңселу қозғалысына айналдыратын доңғалақ. * Жетекші доңғалақ - энергия көзінен келіп түскен айналдырушы иінді күшті тарту күшіне айналдыратын, ал өзінің айналыс қозғалысын автомобильдің ілгерлеме қозғалысына айналдыратын доңғалақ. * Велосипед доңғалағы - аз кендігі мен төмен тасу қасиеттерімен ерекшелінетін, әдетте кегейлік рельссіз көлік құралының доңғалағы. * Делегейлі доңғалақ - шеңбердің күпшекпен байланысы элемент-диск көмегімен іске асырылатын доңғалақ. * Қосымша доңғалақ - жұмыс қатарынан шыққан доңғалақты ауыстыру үшін автомобильде тасымалданатын қосымша автомобильді доңғалақ. * Құрама доңғалақ - бағыттаушы және басқарылатын доңғалақ. * Қалақты доңғалақ - бір немесе бірнешалы тәж қалақпен қамтамасыз етілген доңғалак. * Мотоцикл доңғалағы - рельссіз көлікті құрал, әдетте шыбықты, орташа тасушы қабілеті бар. * Тартушы доңғалақ - шынжырлы қосқышты тартуды өзгертуші доңғалақ. * Өстік доңғалақ - гидродинамикалық қосқыш жұмыс сұйығы өскен қаңталдасып ауысатын гидромеханикапық қосқыштың лопасты доңғалағы. * Рөлдік доңғалақ - жүргізуші автомобильдің басқарылатын доңғалақтарының жағдайын өзгертуге арналған бұралатын рөлдік басқару дөңгелегі. * Басқарушы доңғалақ - рөлдік басқару арқылы көліктің жүрісінің бағытын өзгерту доңғалағы. * Доңғалақ блогi - автомобильдің тоқтағанға дейінгі доңғалақты тежеуіш арқылы тоқтату блогі. Дереккөздер
Сафаржан Хайдаров

Сафаржан Хайдаров (1924-1972) - жазушы. Қазақстан Компартиясы ОК-ті жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1952). Қостанай облысы Семиозер ауданы газетінің редакциясында жауапты хатшы, облыстық "Большевиктік жол" газетінің редакциясында жауапты хатшы, 1952 - 1955 ж. облыстық "Коммунизм жолы" газетінің редакторы болып жүмыс істеген. 1957 - 1959 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-ті Насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, 1959 - 1962 ж. республикалық "Қазақстан коммунисі" журналы редакциясының редколлегия мүшесі және жауапты хатшы, 1962 - 1965 ж. "Тың өлкесі" газетінің редакторы, 1966 - 1972 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-тінің нұсқаушысы, "Социалистік Қазақстан" газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарған. 1967 ж. "Азамат келбеті", 1971 ж. "Азамат сыры" очерктер жинағы жарық көрген. Араб жазушысы М.Таймұрдың әңгімелерін, жазушы Б.Бхаттачарияның романын, түрік жазушысы Ф.Эрдинчтің "Алланың айуандары" әңгімелер жинағын, орыс жазушылары Николай Семенович Тихоновтың, Алексеевтің, Панованың әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Бірнеше медальмен және грамоталармен марапатталған. Дереккөздер
Нығмет Сәбитұлы Сәбитов

Нығмет Сәбитұлы Сәбитов (19.01.1895, Астрахан губерниясы -12.08.1955, Алматы) - шығыс тілдері мен қазақ этнографиясын зерттеуші ғалым, филология ғылымының кандидаты (1944). Мәскеудің Шығыстану институтын бітірген (1935). Сәбитов 1918 - 1930 жылдары Астрахан облысында халық ағарту, баспасөз және кеңес органдарында басшы қызметтерін атқарған. 1935 - 1936 жылдары Тәжікстанның Оқу-ағарту халкоматында, 1936 - 1937 жылдары Қазақстанның жаңа әліпби жасау комитетінде, 1938 - 1942 жылдары А.С. Пушкин атындағы (қазіргі қазақ ұлттық кітапхана) көпшілік кітапханасында жұмыс істеген. 1942 - 1946 жылдары КСРО ҒA-ның қазақ филиалының тіл, әдебиет кейін тарих институтында аға ғылыми қызметкер, 1948 - 1955 жылдары Тарих, археология және этнография институты директорының орынбасары, этнография секторының меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер болған. Дереккөздер
Қарсақ Қопабаев

Қарсақ Қопабаев (1886, Ақмола облысы Державин ауданы Далабай aуылы 1974, сонда) - әнші-ақын. Өлең жырларды сырнаймен орындағы 1916 жылы майданның қара жұмыс рында жүріп жазған хат-өлеңі ау арасына кең тараған. Өлеңдері жергілікті газеттерде жарияланған. Шығырай, Сәмен ақындармен айты "Айтыс" жинағына (3-т., 1966) енгең. Дереккөздер
Пәтигүл Сәбитова

Пәтигүл Сәбитова (29.12.1936 жылы туған, ҚХР, Құлжа қаласы) - ақын, филология ғылымының кандидаты (1965). Екі жылдық курста оқып, кейін Шыңжаң университетінде сабақ берген. 1955 жылы отбасымен Қазақстанға қоныс аударған. ҚазҰПУ-ды бітірген (1960). Қазір Шығыстану институты жанындағы ұйғыр орталығының аға ғылыми қызметкері. Алғашқы өлеңдері 1957 жылы "Күрес әндері" деген жинақта шықты. Кейін "Жалын шабыты" (1958), "Жастар дауысы" (1961), "Біздің отрядтың балалары" (1965), "Менің арманым" (1967), орыс тіліндегі "Ұйғыр ақындарының дауысы" жинақтарына енген. "Менің кішкентай достарым" атты балаларға арналған прозалық жинағы (1967), "Қамқоршы Хамза" (1969), "Біздің кластың балалары" (1970), "Кім айтыпты" (1972), "Қадырдың түстері" (1990) атты әңгімелер жинақтары, "Шаһадат" (1984) повестері, "Дәуір образы" (1975), "3ия Самади" деген монографиялары (1989) басылып шықты. Ұйғыр мектептерінің екінші және оныншы, он бірінші сынып оқушыларына арналған оқулықтардың авторы. Халықараралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (2003). "Достық" орденімен марапатталған (1996). Дереккөздер
Транзисторлі коммутатор

Транзисторлі коммутатор - оталдыру жүйесінің электр қондырғысы-күш шынжырын автоматты түрде қосады және ажыратады, от алдыру катушкасын бастауыш орауды іске қосады. Тағы қараңыз * Транзистор * Коммутатор Дереккөздер
Берік Шаханұлы

{{Жазушы { } { } }} Берік Шаханұлы (17 мамыр, 1941 жыл, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жайылма — 31 тамыз, 2020 жыл, Алматы) — қазақстандық жазушы, аудармашы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. Өмірбаяны ҚазҰУ-ды бітірген (1966). 1966-70 ж. Жамбыл облысында "Еңбек туы" газетінде, 1970-1973 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінде, 1973-89 жылдары "Жазушы" баспасында редактор, аға редактор, 1989-91 жылдары "Жұлдыз" журналында әдеби қызметкер, 1991-96 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында аға референт болып қызмет атқарған. 2002 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары. Шығармалары Шаханұлының алғашқы әңгімелері "Ақ теке" 1962 жылы "Балдырған" журналында, "Менің ағаларым" 1963 жылы қазіргі "Жас Алаш" газетінде жарияланған. "Ғашықтың тілі" (1973), "Ақ иірім" (1979), "Қаратаудың самалы" (1984), "Ночь в горах" (орыс тілінде, 1987), "Көрген түстей дүние" (1989), "Құса" (1992) атты кітаптары жарық көрді. Шаханұлы Әзірбайжан жазушысы Анардың "Ақ жағалау" атты повесі мен әңгімелер жинағын, нивхы жазушысы В.Сангидің "Қайырлы маусым" романы мен бір топ әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Республикасының құрмет Алтын кітабына есімі жазылған (1980). Шығармалары Ғашықтың тілі. Әңгімелер.1973; Ақ иірім. Әңгімелер мен повесть.1979; Қаратаудың самалы. Повестер мен әңгімелер. 1984; Ночь в горах.Повестер мен әңгімелер. 1987; Құса.Повестер мен әңгімелер.1991; Көрген түстей дүние. Әңгімелер. 1998. Мемлекеттік марапаттары * 1992 жылы «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты; * 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі; * 2003 жылы «Ерен Еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2008 жылы «Астанаға 10 жыл» медалі; * 2008 жылыдың 5 желтоқсанындағы президент жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағының иегері атанды. * 2011 Халықаралық "Махмұд Қашқари" сыйлығының лауреаты Отбасы Үйленген. Жұбайы - Базарбаева Дәріжан Төлеубайқызы (марқұм), өнертанушы. Қыздары - Сәуле (1964 жылы туған), Қарлығаш (1965 жылы туған); ұлдары - Бердібек (1969 жылы туған), Қазыбек (1973 жылы туған). Дереккөздер
Компрессия

Компрессия - газды түсірілген күштерімен сығу, қысым және температура қосыла көтерілуі мүмкін. Компрессия - белгілі бір күштің әсер етуі нәтижесінде газдың сығымдалуы. Сығымдалу газ көлемінің кішіреюіне, оның қысымы мен температурасының жоғарылауына әкеліп соқтырады. Қойнау қатіштік жануды қамтамасыз ету немесе қойнауқаттық мұнай қайтарымын жоғарылату үшін оған ауа айдағанда, ұңғымадан табиғи (мұнай) газ жинағанда және оларды құбыр арқылы тасымалдағанда, жерасты және өзге қоймаларда газды жинақтағанда компрессияны іске қосады. Дереккөздер
Тат (кетіру)

Тат(кетіру). Татты кетіру үшін арнайы препараттар — ұнтақтар, пасталар, сұйық заттар қолданылады. Олардың құрамында тат еріткіш және түссіз неатмесе солғын түсті тұздар түзілетін қышқылдар бар.Ұнтақтар мен пасталардың құрамына түрпілі және жуғыш заттар қосылған, сондықтан олар тек таттан ғана емес, басқа да кірден тазартады. Ванналар мен раковиналардағы татты кетіру Ол үшін «Санитарный-1» ұнтағы», «Суржа» пастасы, «Санфор», «Санитарный—2» сұйық ерітінділері қолданылады. Бұл тазартқыштар, сондай-ақ санитарлық-гигиеналық жабдықтарды дезинфекциялау үшін де пайдаланылады. «Санитарный—1» ұнтағын тат-танған жерге сеуіп, 15—20 минут өткен соң, жұмсақ ысқышпен немесе шүберекпен тазалан, сумен шаяды. «Суржа» пастасын қолдану әдісі де дәл осындай. «Санитарный —2» немесе «Санфор» сұйық ерітінділерін кірленген жерге құиып, щеткамен ысқылап, сумен шаяды. Бұл препараттарды ұдайы қолдануға болмайды. Болат бұйымдарындағы татты кетіру Оны арнайы препаратпен тазалауға болады. Алдымен бұйымның бетін кірден тазалап алады; металл щеткамен татын қырып, бензинмен майын кетіреді, содан соң бояу жаққышпен металдың бетіне қоспа жағады. Бұл 4—5 тәулікте кебеді. Бұдан кейін ол жерді бояған жөн. Жұмыс кезінде резеңке қолғап және қорғаныш көзілдірік киіп алған дұрыс. Препарат денеге тиген жағдайда, ол жерді сумен мұқият жуып тастау қажет. Таттанудың алдын алу Тым сирек пайдаланылатын металл бұйымдарды таттанып кетпес үшін сыртынан майлап қойған жөн. Бұл үшін техникалық вазелин немесе парафинді керосинге қосып пайдалануға болады (парафин шырақты үгітіп, 30 г үгітіндіге, 0,1 л керосин келетіндей етіп араластырады). Қоспаны қыздырмау керек. Парафин толық еруі үшін, үгіндіні берік жабылған ыдыстағы керосинге салын, бірнеше күн (3—4) сақтайды. Сілтемелер * [http://ingibitory.ru/ Металды таттанудан сақтау] Дереккөздер Кернеуліжепде
Тортай Қазиұлы Сәдуақасов

Тортай Қазиұлы Сәдуақасов (20.04.1954 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Щучье ауданы Кіндікқарағай ауылы) - ақын, аудармашы. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1977). 1971 - 72 жылдары "Көкшетау правдасы" газетінде әдеби қызметкер, 1978 - 1979 жылдары Кеңес Армиясы қатарында, 1979 - 95 жылдары "Жазушы" баспасында редактор болып қызмет істеген. Қазір Министрлер кабинетінде бас сарапшы. Өлеңдері облыстық және республикалық баспасөздерде 1971 жылдан жариялана бастаған. Сәдуақасов екі томдық орыс совет ақындарының антологиясын, моңғол ақындарының антологиясын аударуға қатысқан. Украин жазушылары И.Франко мен И.Драчтың, беларусь жазушысы Я.Коластың корей жазушысы Мен До Нуктың, молдаван жазушысы Г.Блэнаурдың, югослав жазушысы Дж. Катичтың еңбектерін, А.Яшин, А.Бергольц, В.Павлинов, т.б. ақындардың өлеңдерін, сондай-ақ Ю.Пройковтың "Қас-қағым сәт" атты кітаптарын қазақ тіліне аударған. Сәдуақас Тортай Қазиұлы — 1954 жылғы 20 сәуірде Көкшетау облысы, Щучье ауданының Кіндікқарағай ауылында дуниеге келген. .1977 жылы Қарағанды университетінің филология факультетін тәмамдаған. 1979—1995 жылдары "Жазушы" баспасында редактор болып қызмет істеді. Қазір Премьер-Министр Кеңесінің Үкіметтік басылымдар редакциясында бас сарапшы. "Тұңғыш" (1978), "Жартастағы жаңғырық" (1981), "Жұмбақтас" (1982), "Биші қайындар" (1986), "Айнакөл айшықтары" (1989) сияқты жыр жинақтары жарық көрді. Тарихи-танымдық "Наурызбай би және туған өлке тарихы" (2000), "Ел мен жер" (2003) кітаптарының авторы. Украин жазушылары И.Франко мен И.Драчтың, беларусь Я.көластың,Ко-рей Мен До Нуктың, молдован Г.Блэнаурдың, югослав Джылы Катичтың еңбектерін, монгол ақындарының Шығармаларын, сондай-ақ Ю.Поройковтың "Қас-қағым сәт" атты кітаптарын аударып, қазақ оқырмандарына үсынды. Дереккөздер
Әдеби цикл

Әдеби цикл - тақырыбы, не кейіпкерлері ортақ шығармалар топтамасы. Кейде жанрлық үқсастығы да ескеріледі. Циклге енген әрбір шығарма жеке алғанда өзінің дара сипатын сақтай алады, бірақ тізбегімен тұтас алғанда бірін-бірі толықтырып, ұғымдырақ көрінеді. Лирикалық Цикл XIX ғасырда орыс поэзиясында пайда болды. Кейін символистер поэзиясында кең жайылады. Лирикалық циклді сюжет, тақырыбы, сыршылдық сөз толқуы біріктіреді. XX ғасырдың 20-жыл- дарында А.А. Ахматова, В.А. Луговской циклдері, прозада, М.Пруст, У.Фолькнер, М.Горький, драматургияда Шоу циклдері шықты. Циклдің түрлеріне трилогияны да жатқызу кездеседі. Қазақ әдебиетінде Абайдың махаббат, табиғат лирикасын кең мағынасында алғанда бөлек- бөлек циклге жаткызуға болар еді. Сұлтан махмұттың философиялық лирикасы да жеке түрғанда бір Цикл деуге келеді. Ш.Күдайбердіұлынын жастық, кәрілік туралы өлеңдері осындай Циклге келеді. Бірак әрине тақырыптас, жанры, стилі жағынан ұқсас шығармаларды автордың өзі біріктірген топтамасы ғана, тура мағынада Цикл деп айтуға болады. Осы соңғы мағынасында Цикл деген ұғым қазіргі дәуірдегі әдебиетте ғана қалыптаса бастады. Бергідегі қазақ поэзиясында, мысалы, Қ. Бекхожиннің, Х.Ерғалиевтің Тәжікстан туралы Циклді өлеңдері, Е.Қайырбековтің, С.Жиенбаевтың Қырым жөніндегі топтамалары, Т.Айбергеновтің "Маңғыстау мұнаралары" Циклдан тұрады. Дереккөздер
Тілеков Жәрдем

Тілеков Жәрдем (23.11.1911, бұрынғы Орал облысы Жымпиты ауданы Аралтөбе aуылы - 3.5.1980, Алматы) - жазушы. 1932 - 37 ж. Орал облысы "Екпінді құрылыс" газетінде бөлім меңгерушісі, 1937 - 41,1946 - 57 ж. сол кездегі Орал, Атырау, Семей облыстары бойынша Қазақстан Жазушылар одағының жауапты хатшысы, 1952 - 73 ж. Қазақтың мемемлекеттік көркем әдебиет (қазіргі "Жазушы") баспасында бөлім меңгерушісі, "Жұлдыз" журналында бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Тұңғыш поэмасы "Атырау толқыны" 1940 ж. жарық көрген. Алғашқы өлеңдер жинағы - "Ақсұр ат" 1948 ж. шыққан. "Жаңа жүк" (1953), "Қайнар" (1953), "Хинган асуынан асқанда" (1971), "Сақсолдат" (1975), "Жорық жылында", "Қайнар" (1958) әңгімелер мен повестері, "Темір Масин" (1966) очерктер жинағы, "Жоңғар даласында" (1959), "От кешу" (1967) романдарының авторы. Бірқатар шығармалары шет ел тілдеріне аударылған. Орыс жазушылары А.П. Чеховтың, М.Д. Соколовтың, М.А. Шолоховтың, А.Н. Тихоновтың шығармаларын қазақ тіліне аударған. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Еженова Ардақ

Еженова Ардақ (18.8.1944 ж.т., Алматы облысы Ақсу ауд. Ақсу ауылы.) - ақын. Қазақтың мемлекеттік қыздар пед. институтын бітірген (1969). 1969-1976 ж. Сарқан ауданында мектепте мұғалім, Алматыда "Қазақстан" баспасында, 1976 жылдан "Друг читателя" газетінің редакциясында жұмыс істеген. Еженова өлеңдері бірқатар ұжымдық жинақтарда жарияланған. Дереккөздер <
Долкун Ясенов

Долкун Ясенов(1938 жылы туған, Шығыс Түркістан, Сүйдін қаласы) - ақын. Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961 жылы Шығыс Түркістанға оралған соң, ШҰАР Жазушылар одағының "Тарым" журналында бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеген. 1963 - 1968 жылдары "Ревизионист" ретінде Құмыл облысының Карамучка селосында айдауда болады. 1968 жылы Отанын тастап, жасырын түрде Қазақстанға қоныс аударған. Алматыда "Коммунизм туғи" (қазіргі "Уйғур авази") газетінің редакциясында аға әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметін атқарған. 1999 жылдан "Йеңи һаят" тәуелсіз газетінің бас редакторы. Шығармашылығы "Гүлнардың досы" (1971), "Тастағы гүл" (1973), "Соқпақтар" (1976), "Өмір қоңыраулары" (1979), "Жер әуені" (Зов земли) (1982), "Туған жердің мейірі" (1986), "Жиектер" ("Горизонты", 1988) кітаптарының авторы. "Саадат", "Кәріз туралы повесть", "Соңғы сәтте", "Абдулла Розыбакиев", "Үнсіз өлім", "Сиқырла аса", "Отан және жыр", "Туған жер қадірі", "Шөлдеу", "Керуен жолы", т.б. шығармалар жазған. Өлеңдері өзбек тілінде ("Отанға махаббат"), Қарақалпақ тілінде ("Өмір қоңырауы") жеке кітап болып шыққан және қазақ, орыс, украин, түрік, авар тілдеріне аударылған. Абайдың таңдамалы өлеңдерін үйғыр тіліне аударып, "Көзімнің қарасы" деген атпен жеке кітап етіп шығарған (1972). О.Сүлейменов, Ж.Молдағалиев, М.Шахановтың және басқа қазақ ақындарының, сонымен бірге Пушкиннің, Лермонтовтың, Твардовскийдің Р.Ғамзатовтың, Қ.Кулиевтің, С.Шипашевтің, Э.Вахидовтың, А.Ариповтың өлеңдерін ұйғыр тіліне аударған. Дереккөздер
Һезим Аблиз

ҺЕЗИМ Аблиз (1935 жылы туған., ҚХР, Құлжа қаласы) 1960 жылы Шыңжаң пед институтын бітірген. Жетістіктер 1963 жылы Қазакстанға қоныс аударған. 1991 жылы "Ұйғыр авази" газетінің қосымшасы "Йеңи һаят" газетінде тілші 1991 - 1996 жылдары "Арзу" журналында балалар әдебиеті бөлімінің меңгерушісі болған. Қазір зейнеткер. Шығармалар 1971 -1995 жылдары "Ой ұшқындары" (мысалдар), "Ойлан, тап" (жұмбақтар), "Тас пен тамшы" (мысалдар), "Тоқсан тоғыз жұмбақ" (жұмбақтар), "Теріс кірпік" (мысалдар, сықақ, өлеңдер, "Қоңырау" (балаларға арналғантақпақтар, сөз ойындары, жұмбақтар, ертегілер және т.б.), "Күнгей мен теріскей" (мысалдар, сықақ өлеңдер) сияқты кітаптары, "Тағдыр", "Ишаншы", "Ғарыштағы төңкеріс" деп аталатын драмалық дастандары . Дереккөздер
Құрал Тоқмырзаұлы

Құрал Тоқмырзаұлы (23.4. 1937 жылы туған, Ақтөбе облысы Ойыл ауданы қазіргі Ш.Берсиев атындағы ауыл) - жазушы. Атырау педагогикалық институтын, Алматы партия мектебін бітірген. 1978 жылы Тоқмырзаұлы 1984 жылы "Жалын" және "Жазушы" баспаларында қызмет атқарған. Қазір шығармашылық жұмыста. Әңгімелері 1965 жылдан Ақтөбе облысы бұрынғы "Коммунизм жолы" газетінде жариялана бастаған. "Сыбызғы сазы" (1978), "Оқшау отау" (1980), "Үш кие" (1983), "Үзеңгі достар" (1984), т.б. бірнеше повестер мен әңгімелер жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Мәди Айтбенбетұлы Айымбет

Мәди Айтбенбетұлы Айымбет (14.10.1946 жылы туған, Қостанай облысы, Аманкелді ауданы,) - жазушы. ҚазҰУ-ды (1972) бітірген. 1972 - 77 ж. "Қазақстан пионері" (қазіргі "Ұлан") газе­тінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 1977 - 84 ж. "Пионер" (қазіргі "Ақ желкен") журналында бөлім меңгерушісі, 1984- 86 ж. "Қазақстан коммунист" (қазіргі "Ақиқат") журналында аға редактор, 1986 - 90 ж. Қазақстан баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде көркем әдебиет бөлімінің меңгерушісі, "Ғылым" баспасының бас редакторторы қызметтерін атқарды. 1993 жылдан ҚР Парламенті Сенатының редакторциялық-баспа бөлімі бастығының орынбасары. Алғашқы әңгімесі "Тәтті мүң" 1972 ж. жарық көрді. Кейін "Ерте­гіден келген бала" (1978), "Көгілдір соқпақ" (1980), "Нәзік жаңғырық", "Күнікей", "Ғашық болу бақыты", "Шырақшы Қалжігіт", "Қүм киесі", "Ол дәурен бір көрген түс", т.б. по­весть, әңгімелері, орыс тілінде "Пла­то голубых цветов" (1985), "Чаша печали" (1997) атты прозалық кітабы жарық көрді. Орыс жазушысы В.Шукшиннің, украин жазушысы А.Головконың шығармаларын қазақ тіліне аударған. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен, ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған. Шығармалары: Шілденің күні. Повесть, әңгімелер. А., 1976; Ертегіден келген бала. Повесть. А., 1978; Көгілдір соқпақ. Әңгімелер, повесть. А., 1980; Көлге шомылған ай. Повестер мен әңгімелер. А., 1984; Плато голубых цветов. А., 1985; Шыққа тұнган нұр. Повестер. А., 1989; Ол дәурен бір көрген түс. Повестер мен әңгімелер. А., 1995; "Чаша печали" А., 1977; Тылсым. Повестер, Аст., 2001.