kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ибн әл-Фарид

Ибн әл-Фарид, Шараф әд-Дин Омар б. Әли Әбу Хафс (немесе Әбу-л-Қасым) әл-Мисри ас-Сади (1181 - 1235) - арабтың ірі мистик-ақыны. Каирде, Хама қаласынан шыққан мүлік бөлу жөніндегі іс жүргізушінің міндетін атқарушының отбасында туған. Ақынға танылған ибн әл-Фарид деген ат осыдан шыққан. Жас шағынан-ақ әкесі оны мұсылман дін ілімінің негіздеріне, діни тәжірибеге, сабырлылық тәртібіне және Құдайға құлшылық етуге, шафиғалық фикһқа тәрбиеледі. Хадиспен ол Ибн Асакира және әл-Мунзирдің басшылығымен танысты. Жасынан-ақ Ибн әл-Фарид жалғыздықты ұнатты, әкесінің рұқсатымен әл-Мукаттам атты төбеле жалғыз өзі тақуалық ойлар мен сабырлылыққа беріле отырып, аңызға сәйкес, жабайы аңдармен ғана тілдесті. Сопылыққа деген бейімділігіне қарамастан Ибн әл-Фарид шартты түрде Мысырдың ешқандай бауырластығына жатқан жоқ, оның ұстаздары сопылар болды деген деректер де жоқ. Ибн әл-Фарид он бес жылдай ғұмырын Хиджазда еткізді, өз еңбектерінің көпшілігін сонда жазды деген болжам бар. Каирге қайтып келген соң көп ұзамай Ибн әл-Фаридтің аты көпке танымал болып, Уәли атағын алды. Ол әл-Азхар мешітіне орналасты. Замандастарының айтуынша, бұл жерге оны іздел ақсүйектер де, жай халық та келіп тұрған. Әл-Мукаттам төбесінің етегіндегі оның зираты тәжім ету орнына айналды. Зираты осы күнге дейін сақталған. Ибн әл-Фаридтің көпке белгілі «әл-Хамрийа» және «Назм ас-сулук» атты екі мистикалық еңбегі, көптеген шағын шығармалары бар. Ақын сопылық ілімнің негізімен де, терминологиясымен де таныс болған. Алайда Ибн әл-Фаридтің өзінің ұлы замандасы ибн Арабиден өзгешелігі, оны әрі қарай өңдеу және дамыту жолын ұстаған. Ол талантты ақын ретінде дәстүрлі әдістер мен араб поэзиясындағы образдар арқылы өмірдің сан қырлы құбылыстарының арасында жасырынған өзінің бөлінбейтін тұтастық туралы сезімдерін жеткізуге тырысты. Егер ибн Арабидің шығармалары әр уақытта ұтымды жағдайлы көркемдеуге қызмет етсе, Ибн әл-Фаридтің поэзиясында бірінші орында сезім мен мистик, көңіл-күй тұрады. Дереккөздер
Нәзір құрбаны

Белгілі шарттардың орындалуына байланысты немесе байланыссыз мұсылман баласының бір малды құрбандыққа шаламын деп, Аллаһ Тағалаға уәде етіп, уәденің уақыты келгенде шалатын мал «Нәзір құрбаны» делінеді. Мысалы, ауырып жатқан адам осы ауруымнан айықсам бір қойды құрбандыққа шаламын деп ниет етсе, ауруынан айыққан жағдайда, бір қой шалуы - уәжіп. Нәзір құрбанына шалынған малдың етінен шалғай адамның өзіне, балаларын, немерелеріне және әке-шешесіне, тіпті ата-әжелеріне жеуге болмайды. Түгелдей садақа ретінде кедейлерге таратылуы тиіс. Шалынған құрбанның бір бөлшегі аталмыш адамдар тарапынан желінген жағдайда сол желінген бөлшектің құнын кедейлерге тарату керек. Дереккөздер
Мұсылмандық шарты (шығарма)

«Мұсылмандық шарты» - Шәкәрімнің еңбегі. 1911 ж. Орынборда басылып шыққан. Шәкәрім Ислам дінінің басты қағидаларын, иман, ғибадаттарын қазақ тілінде халыққа түсінікті қылып жазып тығулы мысал еткен. Ең әуелі иман шарттарына тоқталған. Аллаһ Тағаланың барлығына ақылмен ойлап иман келтіруге ерекше мән береді. Өз пікірін Құраннан, ғұламалардың пікірінен мысал келтіре отырып дәлелдейді. Адам кәлима айтқанмен, мағынасын түсінбесе, иманға есеп емес екенін ескертеді. Иман шарттарының ішінде Аллаһқа, оның бірлігіне, Пайғамбарларына, періштелерге, Аллаһ Тағаланың Пайғамбарларға жіберген кітаптарына, ақирет күніне, жақсылық, жамандықтың бір Аллаһтан екеніне және қияметте қайта тірілуге иман келтірудің әр-қайсысына жеке-жеке тоқталады. Оларды Құраннан аяттарды қазақ тіліне аударып бере отырып түсіндіреді. Ақиқат туралы білмеген болса сұрап білудің қажеттігін айтады. Аллаһтың жоқтан бар қылу сипатын сөз еткенде, оған адамның ақылы жете бермейтініне назар аудартады. Бар нәрседен бар қылу адам кодынан да келетініне мысал келтіреді. Ажал туралы, қабырдағы жауап алу туралы да айтып өтеді. Кәпір болуға себепкер күнәһарлықтан тыйылуды ескертеді. «Адам өзін таныса, құдайды да танымақ» деп арнайы тоқталып, өзін-өзі танудың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Сондай-ақ, адам хақы, хайуан хақына қатысты, адамның жақсы, жаман мінездері, күнә, тәубә, ниет, т.б. істер жөніндегі шариғат үкімдерін жіктеп береді. Ислам дініндегі парыз, уәжіп, сүннет, мүстәни, мүбах, харам, мәкрүһ, мәфсад сияқты істерге түсінік береді. Намаз, ораза, зекет, қажы сияқты ғибадат түрлерінің әрқайсысын жеке-жеке таратып түсіндіреді. Дәретке, намазға қатысты парыз, сүннет, мүстахап болған және тыйым салынған амалдарды айтады. Күнделікті тұрмыста кезігетін мал сою, неке қию, қарыз беру, жерге, суға иелік жасау, аманат, ақы алу, т.б. жағдайларға байланысты шариғат үкімдерін таратып жазған. Әсіресе неке және адам құны жайлы мәселеге кеңірек тоқгалған. Өйткені жесір дауы, құн дауы қазақ ішінде жиі кездесіп елдің берекесін алған. Әмеңгерлік жолымен алғанда, ықтиярсыз зорлықпен алуға болмайтынын Құран аяғын келтіре отырып көрсеткен. Құранда төрт әйел алуға рұқсат бергенін, бірақ әйелдерді әділдікпен ұстау туралы бұйырылғанын аятпен дәлелдейді. Бұл мәселедегі өз пікірін де айтып кетеді: «Әлбетте біздің қазақта екі катынға ғаділет аз. Сол себелен қазақ тысырсыз екі қатын алмаса жарайды». Шәкәрім еңбекте Ислам дінін әр мұсылман білуге тиісті қағида, ережелерін қарапайым халыққа түсінікті тілде шариғатқа сай жазған. «Мұсылмандық шарты» - 1993 жылы Алматыда «Қазақстан» баспасында қайта жарық көрді. Баспаға дайындау және жауапты редакторлары: филология ғылымының докторы М.Мырзахметов, М.Қазбеков. Профессор М.Мырзахметов кіріспе мақала жазып, еңбектің ғылыми құндылығын, тарихи маңызын атап көрсеткен. Дереккөздер
Талут

Талут-'Құран кейіпкері, Израиль патшасы. Жаяулы жеңуші, таураттағы Саул. Құран бойынша израилдіктердің Пайғамбары өздеріне билік жүргізуші патша болуын қалап, Талутты сол үшін тағайындалуы. Алғашқы кезде олар Талутты патшалыққа сай деп есептемеген, өйткені ол ақсүйектің де, байдың да тұқымынан емес еді. Аллаһтың қалауынатек Талут ғаналайык келгенінің дәлелі- Мұса мен Харон заманының қасиетті сақинасы мен тұмарлары салынған өсиет сандығын періштелердің израилдіктерге әкеліп беруі болды. Әскерін бастап Жалутқа қарсы тұрған Т-тың жасақтарын сыннан еткізді, бұйрығын орындағандар мен бұлар өтуге тиісті өзеннен су ішпегендерге ғана жорықты жалғастыруға рұқсат етеді. Ондай төзім танытушылар аз болады да, соғысуға беттемейді, алайда Аллаһ Тағала оларға жеңіс сыйлап жауын қашырды, Дәуітке Жалутты өлтірт. Құранда айтылған Талут мен Жалут туралы аңыз Медине дәуіріне жатады. Ол саны аз мұсылмандарды шағын күшпен қалың жауға қарсы күреске жігерлендірудің «тарихи» мысалы болып та былады. Бұл оқиға Бадрмаңында (624 ж.) болған соғыста мұсылмандардың шағын тобының Мекке жасақтарының үлкен күшін жеңуімен «тарихи» теңдестіғін көрсетеді. Құран аңызына сүйенсек, Бадр маңындағы Талуат жауынгерлері мен мұсылман әскерлерінің саны тең болды. Құраннан кейінгі шыққан әдебтерде Таураггағы көптеген оқиғалар жан-жақты суреттелген. Дереккөздер
Ибн Бабуиа

Ибн Бабуиа, аш-Шайх ас-Саддық Мұхаммед б. Әли Әбу Джафар әл-Кумми (т.ж.б. - 991 ж.ш.) - белгілі шиит діндары және факих, шиит аңызының білгірі. Кум шейхысының баласы Ибн Бабуиа жастайынан зор беделге ие болған. Шиит авторларының пікірінше, бүкіл Хорасанда шиттік аңыздарды одан артық білетін жан болмаған. 965 ж. Бағдатқа келіп Бундамимен жақындасқан соң белсенді үгітшілік қызмет жүргізген. Артында көптеген шәкірттерін және шығармалар қалдырған Ибн Бабуиа Рейде қайтыс болған. Ан-Наджаши Ибн Бабуианың 200-ғе жуық шығармасы барын айтады. Саналған 20 еңбеғінің жартысы жарық көрген. Ибн Бабуианың басты еңбегі - «Май ла йахдуруһу әл-факих» (шииттердің имамдық фикһтың қағидалары) деп таныған 4 аңыздар жинағының бірі. Бұл шығарманы жазуына әйгілі дәрігер ар-Разидің «Май да йахдуруһу ат-табиб» атты еңбегі көп әсер еткен. Ибн Бабуиа көптеген еңбектерін дін ілімінің өзекті мәселелеріне, шиит ілімінің негізін түсіндіруге арнаған. Оның «Акаид аш-шиа әл-имамийа» атты еңбегі, сондай-ақ оған түсіндірме ретінде әл-Муфид жазған «Шарх акаид ас-Садук ау Тасхик әл-итикад» атты шығармалары күні бүгінге дейін шииттік Исламның классик, мұрасына айналуда. Ибн Бабуианың шиит аңыздары туралы еңбектері, әсіресе «Маани әл-ахбар», «Уйун ахбар ар-Рида», «әл-Амали», т.б. шиит әлемінде үлкен беделге ие. Дереккөздер
Тозаңдану (көлік)

Тозаңдану - сұйықтардың газдарда дисперсиялану. * Кабюратор тозаңдатқышы - карбюратордың іштен жанатын қозғауыш карбюраторының араластырғыш камерасына отынды беруге арналған жіңішке түтікшенің соңы. * Бағыттағыш тозаңдатқыш - дизельді қозғауыш цилиндріне отынды бүрку кезінде шырақтың жақсы құрылуы үшін бірден онга дейн тесіктері бар форсунка соңы. * Штифттілі тозандатқыш - отынды бұру кезінде тозаңдату шырағын құратын бағытташ инепі болып келген дизельді, қозғауыш форсункасының соңы. Дереккөздер
Мүпсит

Мүпсит - басталған ғибадатты бұзатын нәрсе. Мүпситтің әдейі жасалуы күнә тудырады. Қателесіп жасаса, күнә мен азап жоқ. Намазда өз-өзін ұстай алмай күлу секілді іс-әрекеттер осыған жатады. Дереккөздер
Quest Pistols

Quest Pistols - украиналық поп-рок ән-саз тобы. "Quest" би балетінен құрылды. Алғашқы рет топ ретінде 1 сәуір 2007 жылы сахнаға шықты. Одан кейін Украина қалаларын аралып тур өткізді. Топтың қазіргі құрамында үш адам бар. Олар - Антон Савлепов, Никита Горюк және Константин Боровский. Топ орыс тілінде ән айтып жүр. Әндердің сөзін Изольда Четха жазады. 2008 жылы Quest Pistols Украинаның ең үздік тобы болып табылып MTV Europe Music Awards марапатын алды.
Танасух

Танасух танасухәл -аруақ - біртіндеп ауысу, жанның басқаға көшуі. Мұсылмандық дін ілімдерінде және демографиялық әдебиеттерде жанның басқаға көшуін қуаттайтын әртүрлі уағыздар. Олар асхаб ат-танасух немесе ат-танасухийа деген атаумен белгілі. Жанның басқаға ауысуына сену - ежелгі халықтардың көбіне кең тараған ұғымы. Мысалға, үнділіктерді алуға болады. Жанның ауысуы туралы ілім грек-эллинистік философиялық құрылымына, оның ішінде Сократ іліміне және манихейлердің діни-философиялық жүйесіне жалпылама түрде енген. Жанның ауысуы ертеректегі Исламға жат болса да, кейін ол туралы ілім қайсалықтар сияқты «әсіре» шииттерде кең өріс алды. «Әсіре» шииттердің ілімінде жанның басқаға көшуі «қайта жаңғыру» идеясымен астасып жатады, тәңірінің рухы адамның денесіне «кірелі», сол себепті танасухшыларды асхаб ал-хулул немесе әл-хулулийа деп те аталы, ал Танасух термині - тәңір рухының адамдарға таралуы жарық бөлшектер сияқты ұғымға ие болды. Жанның басқаға ауысуы идеясын исмаилшылар, нусайриттер, друздер, мутазила-хабиттер, т. б. уағыздады. Жанның басқаға көшуі осы дүниеде жүреді деген ұғым бұлардың арасында кең тарады. Адам үстіндегі тозған киімін жаңаға ауыстырғаны сияқты жан да өзі тұрған денеден бөлініп, басқаға көшелі. Жан рақаттанатын, болмаса күйінетін жаңа дененің жағдайы жанның бұрынғы қандай күйде болғанына байланысты. Бұл ұғымға қарағанда, бұрынғы денеде күнәға батқан жан күнәсіз балалардың денесіне ауысса, олар азап шегеді (мысалы,аурудан). Танасухшылардың арасында жанның басқаға ауысуы туралы төрт сатылы ілім тараған, жанның біртіндеп ауы-суы, осы мерзім ішінде өлген денелердің жаны бірінен біріне ауысып, әбден күнәлан тазарғанша сынақтан өте береді. Осыған байланысты танасухшылар дүниеде қайта тірілуді жоққа шығарды, ал жұмақ пен тозақты денедегі жанның азап пен рақатты көрінісі ретінде тұспалды түрде талдайды. Дереккөздер
Автомобильдерді күту жүйесінің техникалық іс қағаздары

Автомобильдерді күту жүйесінің техникалық іс қағаздары - автомобиль дерді күту жүйесінің кызмет етуіне қажет құжаттар: дербес карточка, жоспар-есеп, техникалық қызмет ету мен жөндеудің тіркеу парағы, бақылау талоны, оперативті ауыстырмалы жоспар және т.б. Дереккөздер
Сынау

Сынау- әртүрлі әсер ету жағдайында жұмыс істейтін объектінің сандық немесе сапалық сипаттамаларын тәжірибе (эксперимент) жүзінде анықтау. Жетілдіре сынау берілген деңгейге дейін сапалық көрсеткішті көтеру процесінде енгізілетін өзгерістердің әсер етуін тексеру үшін өткізілетін сынаулар. Жолдық сынауы жолды жерде, кейде жолсыз жерде көлік құралының жүру кезінде өткізілетін сынау. Иммитациялық, еліктете сынау көлік құралының кез келген бөлшегін немесе қандай да болмасын әсер етуді жасанды Құрастыру арқылы өткізілетін қондырғыда сынау. Зерттей сынау құрастырылып жатқан өнімнің параметрлерін, сызбаларын, жинақталуын таңдап алу бойынша қабылданатын шешімді негіздеуге мәліметтерді жинау мақсатында өткізілетін сынаулар. Біліктілікке сынау сериялық шығаруға өндірістің дайындығын анықтау мақсатында өнімнің бірінші өнеркәсіпті партиясын сынау. Зертханалық сынау көлік құралын зертханалық жағдайда арнайы бағдарлама бойынша сынаудан өткізу. Машина мен механизмдерді сынаудан өткізу техникалық талаптарға сәйкестікті орнату мақсатында машина мен механизмдердің құрылыстық параметрлерін, сенімділігін және қызметтік қасиеттерін тексеру. Әдеттегі ресурстық сынау әдеттегі жағдайда өткізілетін ресурстық сынаулар. Мерзімділік сынау белгілі мерзім аралығында сериялық өнімнің сапасын бақылау үшін өткізілетін сынаулар. Қыр далада сынау ауыл-шаруашылық жұмыстарын орындау кезінде өткізілетін тракторлардың сынауы. Полигонда сынау полигонда өткізілетін сынаулар. Алдын ала өткізілетін сынау тәжірибелік үлгілерде жетілген нәтижені бақылау мақсатында өткізілетін сынаулар. Қабылдап-тапсырасынау сериялық немесе жөнделген үлгілерді өндіруге, жөндеуге немесе тұтынушыға жеткізуге техникалық талаптарға сәйкес келетініне сынау. Мемлекеттік қабылдай сынау алдын ала сынаудан кейін жетілген тәжірибелік үлгілерді өндіріске қою туралы шешімді қабылдау үшін олардың техникалық талаптарға сәйкестігін сынаудан өткізу. Ресурстік сынау пайдаланудан бастап, күйдің шегіне жеткенге дейін өнімнің жұмыс істеу шамасын сынаудан өткізу. Сертификаттық сынау сертификатты жасау үшін сериялық үлгілерді сынаудан өткізу. Қондырғыда сынау зертханалық жағдайда арнайы стендте келік құралының жүйелері мен жеке агрегаттарын сынаудан өткізу. Жеделдетілген ресурстық сынау аз жүктемемен жұмыс режимін шығару нәтижесінде сынау мерзімін көп есе қысқартатын, арнайы бағдарлама бойынша өткізілетін ресурстік сынаулар. Қызметтік сынау көлік құралының қызметтік қасиеттерін анықтау және олардың техникалық талаптарға сай келетінін орнату үшін өткізілетін сынаулар. Эксплуатациялық сынау пайдалану-техникалық және сенімділік көрсеткіштер бойынша қосымша ақпаратты алу үшін нақты пайдалану жағдайында өткізілетін әдетте тәжірибелік үлгілер партиясы үшін сынаулар. Сынауды өткізуші сынауға қатысатын адам. Дереккөздер
Ат-Танзих

Ат-Танзих-(«тазалау», «жағымсыздық пен жаманшылықтың бәрінен тазару») - мұсылман дінін уағыздаушылардың теологияық термині, Құдай жайында қандай да болсын бағалаушылықты және анықтама беруді теріске шығаруды білдіреді, өйткені оның жаратқандарының ішінде Өзімен теңдес ештеңе жоқ. ат-Танзих ұғымына мутазилашылар Құдайда өзінің нақты жаратылыс бейнесінен басқа ерекше ештеңе болмайды деген қағиданы, ал- фаласифалар тек жақсы қасиеттерді ғана жатқызды. ат-Танзих терминіне қарсы ұғым ретінде ат-ташбих қолданылды. Сифатиттермен әл-мушабихты қуаттаушылар ат-Танзихты ат-татил есебінде бағалады. ат-Танзихтың синонимі ретінде такдис және ташбихтерминдері қолданылды, бұлардың соңғысы кейде Құдайдың қасында қандай да болсын екінші біреудің, серіктесінің жоқ екенін немесе онда әлдеқандай жарамсыз қасиеттің, Мысалы, осалдық, не болмаса дәрменсіздіктің болмайтындығы секілді нақты ұғымды білдіреді. Дереккөздер
Ибн Тумарт

Ибн Тумарт, Мұхаммед б. Абд ар-Рахман (1078 - 20 тамыз 1130, Марракеш) - Солтүстік Африкадағы Әлмохад әулетінің негізін қалаушы және қозғалыс басшысы. Оңтүстік Мароккодағы Сусадан шыққан. Көпшілік мұсылман тарихшылары оның тегі Әли б. Әбу Тәліп десе, берберлер тарихының білгірі Ибн Халдун оны берберлерге жатқызады. 1106 ж. Ибн Тумарт Фикһпен айналысу үшін Кордоваға келеді. 1108 ж. оқуын Александрияда жалғастырып, кейін біршама уақыт Бағдатта оқыған. Ибн Тумарт хадиске негізделмеген еркін ойдың қарсыласы, ашариттің жақтаушысы болды. Нанымды тазалау, бастапқы қалыпқа қайта оралуға шақырған әшкерелеуші уағыздары үшін Ибн Тумарт Беджайядан қуылды. Беджайяның іргесіндегі Маллаһла ауданынндағы бұған дейін белгісіз, кейіннен өзінің көмекшісі әрі жолдасы болған Абд әл-Муминмен кездесті. 1120 ж. Марракеште Әлмурабит әулетінің әмірі Әли б. Жүсіп Ибн Тумарт мен жергілікті оқымыстылардың ғылыми айтысын еткізді. Осы кездей бастап, Ибн Тумарт нанымды тазалау деген ұранмен әлмурабитшілермен ашық саяси қақтығысқа түсті. Оған берберлер тайпаларының көпшілігі қолдау көрсетті. Үш жылға созылған соғыстан соң ол Нфис үстіртіндегі Тинмалал таулы қамалына орналасты. Наным тазалығы үшін қуғында жүрген Ибн Тумарт біртіндеп барлық жағынан Мұхаммед пайғамбарға (с.а.у.) ұқсауға талаптанған иеархиялық ұйымның басшысына айналды. Ибн Тумарт өзін қателеспейтін имам және Мәһди деп атады. 1130 ж. Марракешті сәтсіз қоршаудан кейін Ибн Тумарттың әскері талқандалып, көп ұзамай өзі де қайтыс болды. Оның өлімін Абд әл-Мумин өзін қозғалыстың басшысы деп жариялаған күнге дейін жасырып келді. Тинмалалдағы Ибн Тумарттың зираты XVI ғасырға дейін тағзым ету орны болып келді. Дереккөздер
Тарауық

Тарауих намазы — Рамазан айында құптан намазынан кейін жамағат болып оқитын намаз. Тарауих намазы сауабы орасан зор сүннет амалдардың бірі болып саналады. Имамға ұйыған жамағат немесе жеке адам, құптан намазынан кейін 20 рәкәғат тарауих намазын оқиды. Тарауих намазына көбінесе қарилар имамдық етіп, 30 күн бойы 30 пара Құран хатым етіліп, яғни Құран Кәрім бастан-аяқ оқылып, сауабы дүниеден өткен аруақтарға бағышталады. Әр екі бас намаздан немесе 4 рәкәғаттан соң көпшілік болып дауыстап қосыла тарауық тәспілері оқылады. Дереккөздер
Ибн Хазм

Әбу Мұхаммед Әли ибн Ахмад ибн Сағид ибн Хазм әл-Қуртуби әл-Андалуси (7 қараша 994 — 15 қазан 1064) — заһири мазһабының имамы, фақиһ, мутакаллим, әдебиетші, ақын, пантеисттердің қарсыласы, бірақ кейбіреулер оны философ деп сипаттаған; Умәйя әулетінің саясат министрі (уәзір). Діни көсемдерге соқыр еруді (тақлид) құптамай, еркіндікті жақтаған. Андалустың ең ұлы ғалымларының бірі саналады. Оған малики мазһабының жақтастары қарсы шығып, кезінде отанынын тастауға мәжбүр болған. Ибн Хазм әке-шешесінің қазіргі Испаниядағы Уэльва қаласының қасындағы «Мент Лешем» иелігінде қайтыс болды (қазір: гасиенда «Мантиджья» деп аталады). Өмірбаяны ындағы Андалусияның картасы]] Дереккөздер
Көлікті реттеу

Реттеу - механизм бөліктерінің дұрыс орналасуы немесе талап етілген параметрлер орнатылуы. * Қақпақшаларды реттеу - іштен жанатын қозғауыштағы қакпақша өзегімен оның арасындағы саңылау мөлшерін орнату. * Доңғалақтарды реттеу - жантаю және жиналу талабы бойынша басқарылатын автомобиль доңғалақтарын бекіту және орын ауыстыру. * Отырғышты реттеу - ыңғайлы жағдайға жету үшін көліктегі әр-түрлі жазықтарда отырган арқалығын және жастықтың жағдайын орын ауыстыру және бекіту. * Фараларды реттеу - қозғалыс кезінде жарықтың қалыпты таралуын алу үшін жатық және тік жазықтарында фараларды орнату. Дереккөздер
Реттеуші

Реттеуші - жол қозғалысын дене жайымен, ишарат сабын қолданып қолдарының қимылымен, дискпен немесе онсыз, сонымен қатар ысқырық сигналымен реттеуші полиция қызыметкері. 5.2.Реттерушінің сигналдары (ҚР-ның жол қозғалысы ережелерінен: алғашқы сан ереже, екінші сан тармақ ретін білдіреді) Реттеушінің денесі мен қолдарының, оның ішінде мынандай мәндерді білдіретін жезлдермен жасаған қимылдары реттеушінің сигналдары болып табылады. қолдары екі жаққа созылған немесе төмен түсірілген: сол және оң бүйір жақтарынан — қозғалыс трамвайға тіке, рельссіз көлік құралдарына тіке және оңға қозғалуға рұқсат етіледі, жаяу жүргіншілерге жүріс бөлігін кесіп өтуге рұқсат етіледі; кеуде және арқа жағынан — барлық көлік құралдарының және жаяу жүргіншінің қозғалысына тыйым салынады. оң қол алға созылған: сол бүйір жақтан — қозғалыс трамвайға солға, рельссіз көлік құралдарына барлық бағыттарға рұқсат етіледі; кеуде жағынан — барлық қозғалыс құралдарына қозғалыс тек оңға рұқсат етіледі; оң бүйір және арқа жағынан — барлық қозғалыс құралдарына қозғалыс тыйым салынады, жаяу жүргіншілерге жүріс бөлігін кесіп өтуге реттеушінің арт жағынан рұқсат етіледі. қол жоғары көтерілген: Ереженің 5,6 тармағында көзделгеннен басқа жағдайларда барлық көлік құралдары мен жаяу жүргізушілердің барлық бағытта қозғалысына тыйым салынады. Сигналдар жақсы көрінуі үшін реттеуші жезлді немесе сигналды дискіні (жарық қайтарғышты) қолдануы мүмкін. 5.3. Көлік құралының аялдауын талап ету қатты дауыстау құрылғысымен немесе бір мезгілде ысқырып сигнал бере отырып, көлік құралына бағытталған қол қимылымен көрсетуі мүмкін. 5.4. Ысқырықпен берілген қосымша сигнал қозғалысқа қатысушылардың назарын аударуға беріледі. 5.5. Бағдаршамның (реверсивтіден басқа) реттеушінің тыйым салатын сигналы кезінде жүргізушілер тоқтау сызығының (5.3.3-белгісінің) алдында, ал олар болмаған кезде: жол қиылысында — кесіп өтетін жүріс бөлігінің алдында (Ереженің 13.8 бөлігін ескере отырып), жаяу жүргіншілер үшін кедергі тудырмай; теміржол өтпесі алдында — Ереженің 15.4-тармағына сәйкес; басқа жерлерде — қозғалыс рұқсат етілген көлік құралы мен жаяу жүргіншілерге кедергі туғызбай тоқтатуға міндетті. Дереккөздер
Тариқат

Тариқат - Исламдағы ақиқатқа жетудің мистик, танымдық жолы. Тариқат Исламның моральдық-этикалық жүйесінің, психологиялық тәжірибесінің практикада жүзеге асуы. Тариқатта, шариғат сөзі де араб тілінде жол деген мағынада қолданылады. Бірақ шариғат үлкен жол,Тариқат жалғыз аяқ жол дегенді білдіреді. Ал діни терминологияда шариғат - дін, Тариқат - хақ пен ақиқатқа жету жолындағы діндегі арнаулы жол, түсінік деген сөз. Тариқаттың практика-әдістемелік негізі, шарттары сопылықпен тең қаралады. Дегенмен,Тариқат тек әдіс, шарттармен ғана байланысты емес. Ол сопылықтағы адам элементтерінің (шайх, халифа, мүрид сияқты) орны мен зауия, текке, рибат сияқты кеңістіктік элементтер арасындағы үйлесімділікті білдіреді. Сондықтан да осы тұрғыдан Тариқат дегенде сопылық ұғынылады. Тариқаттың негізі сопылық мәдениет. Сопылық мәдениеттің Тариқат аясында қоғамдасуы негізінен ХІІ-ХІІІ ғасырларда басталған. Шахабуддин Сухрауардидің «Ауариф-ул Маариф» еңбегінде Тариқат дәстүрінің басталуын сопылық ағымның шығуымен бірге қарастырады. Яғни, Тариқат пен сопылық Хазірет Пайғамбардай (с.а.у.) бастау алады. Тариқат, негізінен, атақты сопылық ілімі негізінде құрылады. Бұдан басқа да Тариқаттар бар, олар өз ілімдерін тікелей Пайғамбардай (с.а.у) алғандықтарына сенеді. Негізінде шайх төңірегінде қалыптасқан Тариқаттар саны алтау, қалғандары осылардан шыққан Тариқаттар. Негізгі Тариқаттар: *Иасауийа - құрушысы Қожа Ахмет Иасауи. Негізінен Ханафи түріктер арасында кеңінен жайылған, одан Нақшбанийа мен Бекташийа Тариқаттары шыққандығы айтылады. *Қадирийа - кұрушысы Абдулқадыр Жайлари (1077 - 1166), арабтарда, әсіресе, Ханбали мазхабындағылар ұстанатын. *Көптеген кіші Тариқаттарға бөлінген. Кубрауийа - кұрушысы Нажмудцин Кубра (1221 ж.ө., ХIII ғасыры), түріктер мен парсылар арасында кеңінен тараған. *Сухрауардийа - құрушысы Абу Нажиб ас-Сухрауарди (1234 ж.ө.), көптеген тармақтары бар, көбінесе Шафиғилар арасында тараған. *Рифаийа - құрушысы Ахмедар-Рифаи (1118 - 83), арабтар мен түріктерарасында тараған. *Маулауийа - кұрушысы *Маулана Жалалуддин Руми (1209 - 1273), түріктер арасында кеңінен тараған. Дереккөздер tr:Tarikat Kapısı
Тарихи Алмарайи Аббаси

Тарихи Алмарайи Аббаси(«Әлемді нұрландырған Аббастар тарихы») - тарихи шығарма. Авторы Аббас шахтың (1587 - 1629) қол астында қызмет еткен Сефеви әулетінің тарихшысы Ескендір Түрікмен Мунши. Еңбек 2 томнан тұрады. *1-томда Аббас шахтың туған күнінен бастап таққа отырғанға дейінгі оқиғалар баяндалған. * 2-том 2 бөлімнен тұрады. 1-бөлім 1616 жылға дейін, 2-бөлім Аббас шахтыңт өлген күніне дейінгі билік еткен кезінің тарихына арналған. Шығармада айтылған көптеген тарихи оқиғалар автордың өзі көріп қатысқандықтан, оның мәліметтері ерекше құнды. Еңбекте Тәуекел ханның Шайбани әулетінің өкілі Абдолла ханмен Сыр бойындағы қ-лар үшін күресі, Бұхара түбіндегі қазақ ханының соңғы шайқасы және өлімі туралы эңгімеленеді. Сондай-ақ, Есім ханның алғаш билікке келген жылдары Мәуереннахрдың жаңа билеушілері Аштархан әулетінің бейбіт келісімі сияқты маңызды оқиғалар сипатталған. Қазақ хандығының аумағында Ислам дінінің таралуы мен рөлі жөнінде де мәліметтер бар. «Тарихи Алмарайи Аббаси» Тегеранда (1896) және Ис-фаханда (1956) жарық көріп, Мэуереннахр және түрікмендер мен Түрікменстан тарихына қатысты тұсы 1938 жылында аударылған. Дереккөздер
Реттегіш

Реттегіш - машинаның немесе үрдістің кезкелген айқындауышын берілген шектеулерде ұстауға арналған құрылғы. * Контактісіз реттегіш - жартылай өткізгіш аспаптарында дайындалған кернеу реттегіші. * Оталдыру шының ваккумды реттегіші - іштен жанатын козғауыштағы енгізу колектіріндегі ваккум мөлшеріне байланысты ерте оталдыру бұрышын автоматты өзгерту құрылғысы. * Бүкілрежимдік реттегіш - жанармайберубаспасының жагдайымен сәйкес козғауыш айналу білігінің берілген жиілігінің үстауын қамтамасыздандыру үшін арналған дизельді қозғауыштың реттегіші. * Ішінен орнатылған реттегіш - көліктің генераторына орнатылған кернеу ретгегіші. * Қысым реттегіші - жұмыс сұйықтығының қысымын басқаруға арналған гидравликалық басқару жүиесінің құрылғысы. * Компрессор қысымы реттегіші - жүйедегі қысым берілген мағынага жеткен кезде, компрессорды бос жүріс жұмыс тэртібіне шыгаратын құрылғы. * Екі режимді реттегіш - козғауыш білігінің тах және тіп айналу жиілігі бойынша шектеулерді камтамасыздандыратын дизельді қозғауыштын реттегіші. * Шанақтың реттегіші - автомобиль шанағының жагдайын тік бойынша, сонымен қатар бойлық және көлбеу жазықтықтарында теңестіруге мұмкіндік беретін құрылғы. * Кернеу реттегіші- генератор білігінң эртұрлі айналу жиілігіндегі өлшем бойынша тұракты кернеуді ұстауға арналған реттсгіш. * Ерте оталу реттегіші - ерте оталу бұрышын автоматты және қолмен өзгертуге арналған құрылғы. * Шығын реттегіші - гидравликалық басқару жүйедегі, - жұмыс сұйықтығының шығынын басқаруға арналған құрылғы. * Тежеуші күштер реттегіші - тежеуші күштін қосындысын көбейту үшін, көліктіңалдыңғы және артқы тежеуіш механизмдері арасындағы қатынасын автоматтық өзгертуге арналған құрылғы. * Ортадан тепкішті оталдыруыштың реттегіші - іштен жанатын қозғауыш білігінің айналу жиілігінен тәуелді, таралатын жүктердің көмегімен ерте оталу бұрышын автоматтық өзгертуге арналған құрылғы. Дереккөздер
Ат-Татил

Ат-Татил(«айыру»). Мұсылман теологтарының мынадай ілімдерге анықтама бергенде өз ұйғарымдарынша қолданған термині: *1) әлемнің жаратылысын кездейсоқтық деп санайтын «кейбір дахриттердің» ілімінде көрсетілгендей, әлем жаратушысынан айрылады; *2) әлем ежелден мәңгілік деп есептейтін дахриттер ліміндегідей жаратушы жаратқан дүниесімен аластатылады; *3) «кейбір көне дәуір философтарының», «әсіре» шииттер мен батиниттердің ілімінше, жаратушы атрибуттардың, атауларынан, талдауларынан айырылады, *4) Құдайдың үлесін аралық қана деп және жарамсыз атрибуттармен сипаттаған шығыс перипатеттері іліміндегі жаратушы мәнді, жағымды мағыналы атрибуттарынан айырылады немесе *5) мутазилашылардың ат-таухид ілімі бойынша, жаратушы ежелгі маңызды, тек өзіне ғана тән атрибуттарынан айырылады; Құранның сөздері мен сүрелері: анықтап айтқанда, өзінің мазмұндық мағынасы жағынан өте «анық» қасиетті сөздер символдык-аллегорикалық талдауға түскен кезде қолданылады. Осы мәндердің бәрінде де ат-Татил термині ойшылдар мінездегенде қолданылатын әл-муаттила термині сияқты, жоғарыдағы 3 - 5 бөліктерде айтылған Құдайды атаулары мен талдауларынан «айыратын» жағымсыз мағынада болды. Бұл ойшылдардың өздері осыған лайықты көзқарастарын ат-танзих деп бағалап, ат-ташбихқа қарсы қойды. Дереккөздер
Тауаккул

Тауаккул-- өкіл ету, өзін Аллаһқа тапсырыл, бел байлау Сопылықта Тауаккул жүректің ісі. Тауаккул деп жүректің әртүрлі қобалжудан, үрейден арылып, тек қана Аллаһқа сүйенуін айтады. Сопылық жолда «Хасбуналлаһ уа-ни'мал-уакил», «тауаккулту-'ала -Аллаһ», «Аллаһ кафи» сияқты зікірлер осы тәуекелшілердің ұстанымы. Олар бүкіл болмысы мен жан дүниесін Аллаһқа тапсырады. Аллаһтың құзырында «әлік» сияқты халде болады. Дереккөздер
Оразаны бұзбайтын жағдайлар

Оразаны бұзбайтын жағдайлар. 1. Ұмытып ішіп-жеу Оразаны бұзбайды. Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: «Аузы берік адам ұмытыл ішіп-жесе, оразасын бұзбай толықтырсын. Өйткені оған жегізген де, ішкізген де Аллаһ» (Муслим, Сиям, 171). Басқа бір хадисте: «Рамазанда ұмытып оразасын бұзған адамға қаза да, кәффарат та керек емес» (ибн Мажа, Сиям, 15) - делінген. Ұмытқан адам есіне түскен кезде ішіп-жеуді дереу тоқтатуы керек. 2. Бір адам таңертең жүніп болып тұрса және кешке дейін де осылай жүніп күйінде жүрсе, Оразасы бұзылмайды. Бірақ, әлбетте, намаз оқу үшін ғұсыл алу парыз. Аллаһ Құранда: «Егер жүніп болсаңдар, толық тазаланыңдар» («Әл-Мәида », 6-аят), - дейді. 3. Қан алдыру немесе сүлік салдыру Оразаны бұзбайды. Пайғамбарымыз (с.а.у.) қажылықта аузы берік кезінде қан алдырған (Бухари, Тыбб, 11). 4. Құлаққа су кіру, бұлық ағу Оразаны бұзбайды. 5. Көзге, құлаққа дәрі тамызу немесе көзге сүрме жағу Оразаны бұзбайды. 6. Мисуак Оразаны бұзбайды. Өйткені мисуак қолдану - сүннет. Тіпті тіс пастасын қолдану да Оразаны бұзбайды. Бірақ ішке кетіп қалса бұзылады. Ең абзалы таң намазы кірмей тұрып, жуу. 7. Тіс жұлдыру Оразаға кедергі жасамайды. Бірақ жұлдырған уақытта ауыздағы қанды, яки дәріні жұтау шарт. 8. Ауыз бен мұрынға су алып шайқау Оразаны бұзбайды. Бірақ тамаққа кетпеуін қадағалау қажет. 9. Тамаққа түтін немесе топырақ, шаң, ұнның тозаңы, қардың ұшқыны, жауынның тамшылары еріксіз кірсе, Оразаға зиян бермейді. Бірақ бұларды әдейі ішіне тартса, Ораза бұзылады. 10. Түкірік немесе мұрынды тарту арқылы бір нәрсе тамаққа кетсе, Ораза бұзылмайды. 11. Тістердің арасында қалған тамақ қалдықтары ноқаттан кішкене болса, оны жұту Оразаны бұзбайды. Гүл, әтір секілді жақсы иістерді иіскеу Оразаға зиян бермейді. 12. Еріксіз құсу (ауыз толы құсық болса да) Оразаға кедергі жасамайды және оның еріксіз ішке қайта кетуі де. 13. Салқындау үшін жуыну, жүзу немесе ылғалды бір көйлек кию Оразаны бұзбайды. Бірақ су жұтпастан суға батып жүзу қиын болғандықтан түспеу абзал. Сілтемелер #Оразаның түрлері #Оразаның уақыты мен Рамазан айының анықталу жолы #Рамазан айының анықталуы #Ораза Дереккөздер
Рондо

Рондо (, - шеңбер, дөңгелек) - түрлі мазмұндағы эпизодтармен алмасып отыратын басты тақырыптың бірнеше рет қайталануына негізделген музыкалық форма ("айналмалы форма"). Басты тақырып (кейде "рефрен" деп аталады) негізгі тоналдықта үш реттен кем қайталанбайды. Эпизодтар көбінесе басқа тоналдықта өтеді. Рондо музыкалық форма ретінде алғаш хороводтық әндердің негізінде туды. Ескілікті немесе куплетті Рондо 17 - 18 ғасылардағы француз клавесиншілерінің шығармашылығында кең өріс алды. 18-19 ғасылардағы классикалық музыкада Рондоның құрылысы өзгерді. Мұнда негізгі тақырып кеңінен дамып, қайталанғанда вариациялық өзгеріске түседі. Эпизодтар мен тақырыптың арасында оларды өзара байланыстыратын дәнекер бөлімдер пайда болды; ал эпизодтардың өзі негізгі тақырыпқа және өзара қарама-қарсы қойылып, көлемі жағынан кеңейе түседі; Рондоның соңында кода пайда болады. Кейбір аспаптық шығармалар, романстар, сондай-ақ көптеген симфониялар мен сонаталардың финалдары, операның ария, т.б. нөмірлері Рондо түрінде жазылады. Рондо, негізінен, жеңіл де ойнақы, икемді характерімен, ән-би әуенді сазымен ерекшеленеді. Әдебиет: Головинский Г., Рондо, М., 1963. Дереккөздер
Тәшриқ тәкбірі

Тәшриқ тәкбірі. Тәшриқ (сөздікте) - еттерді бөліп, Күннің астына қою деген мағынаны білдіреді. Құрбан айтта құрбандық бөліп таратылғандықтан осылай атаған. Құрбан айттың алдындағы күнді «Арафа күні» деп атайды. Бұл - Зулхижжәның тоғызыншы күні. Арафа күнінің таң намазының парызынан кейін, құрбан айттың төртінші күнінің намаздыгер уақытына дейінгі айтылатын тәкбірді - «Тәшриқ тәкбірі» дейді. Ол былай айтылады: «Аллаһу акбар, Аллаһу акбар, лә иләхә иллАллаһу уАллаһу акбар, Аллаһу әкбар уа лиллаһи-хамд». Мағынасы: «Аллаһ ұлық (2 рет), Аллаһтан басқа тәңір жоқ! Аллаһ ұлық (2 рет), Барлық мадақтар мен мақтаулар тек Аллаһқа тән». Әбу Юсуп пен Имам Мұхаммед бойынша, парыз намазы міндетті адамға тәкбір айту - уәжіп. Яғни, жеке намаз оқыған адам, жолаушы, тұрғын, ауылда, қалада тұрған ер, әйелдің бәріне бірдей ортақ. Бірақ Әбу Ханифа бойынша, Тәшриқ тәкбірі уәжіп болу үшін адамның тұрғын, азат, ер кісі және бұл тәкбірдің айтылу тиіс намаздың жамағатпен оқылған парыз намаз болуы керек. Сол себепті жолаушы, тұтқын, әйел және жеке басы намаз оқыған жайға тәкбір уәжіп емес. Бірақ бұлар имаммен бірге намаз оқыса, жамағатпен бірге тәкбір айтады. Жұма мен айт намаздары оқылмайтын кіші ауылдарда Тәшриқ тәкбірі айтылмайды. Айт күндері мұсылмандардың бір-бірлерін кұттықтаулары, бір-бірлерімен қол алысып, дұға етулері мәндүп. Дереккөздер
Қырғын қорымы

Қырғын қорымы (XIX-XX ғасырлардың басы) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Маңғыстау облысы, Қарақия ауданы, Жетібай ауылынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Сипаты Қорым атауы жергілікті тұрғындардың қырғынға ұшырауына байланысты аталған. Қорымның көне бөлігіндегі кесене мен сағанатам айналасында 26 ескерткіш орналасқан. Кесененің шығыс жағында бірнеше белтас және үштас түріндегі қойтастар кездеседі. Кесененің көлемі 4,17×6,17 м, биіктігі 6,34 м. Құрылыс дәстүрлі сұлбада тұрғызылған: жоспарда тік бұрышты негізгі көлемі кішігірім цокольден биік, конус тәрізді күмбезі цилиндрлі барабанда орналасқан. Есіктің 2 жақ шетінде негізгі қасбеті және ішкі көрініс өсімдік және геометриялық өрнектермен безендірілген. Ер адам, әйел адам аяқ киімі, араб тіліндегі жазулар кездеседі. Есік қуысы екі жақ фасадында қуыстар орналасқан, парапетінде өрнектелген жазуларкездеседі. Сыртқы көрінісінде бұрыштарында тромптар кездеседі. Кесененің қабырғалары сағанатам қабырғаларындай дәстүрлі: 2 қабатты, араларына ұсақ тастармен толтырылған. Сағанатам өзіндік ерекшелігі бұрышынан төмен кететін трапеция түріндегі төбелер орнатылған. Барлық жақ бетінде бедерлі жануар суреттері бар. Дереккөздер
Редуктор

Редуктор # айналдырушы иінді күшті азайтып айналу жиілігін көбейтуге арналған беріліс; # газдың немесе сұйықтықтың қысымын төмендетуге арналған құрылғы. ** Қосымша редуктор - қосымша беріліс қораптың тісті берілісі. ** Доңғалақтық редуктор - бастапқы берілістің бөлігі болып келетін жетекші доңғалақтың жанында орналасқан тісті беріліс. ** Негізгі редуктор - негізгі беріліс кораптың тісті берілісі. ** Ортаңғы редуктор - бастапқы берілістің бөлігі болып келетін тетекші мосттың ортаңғы бөлігінде орналысқан тісті беріліс. Жұмыс істеу принципі Кез — келген редуктордың жұмысы механиканың Алтын ережесіне сәйкес келеді: редуктор айналу арқылы берілетін қуатты іс жүзінде өзгертпейді (тиімділікке түзетілген), тек оның екі компонентін-момент пен бұрыштық жылдамдықты өзара өзгертеді. Өзгерістің шамасы беріліс қатынасымен анықталады. Бұл жағдайда күштің қысқаруы редукторға кірудегі момент одан шығуға қарағанда аз болады, ал бұрыштық жылдамдық, тиісінше, керісінше — кірісте Шығысқа қарағанда көп болады деп болжайды. Кез-келген осындай редуктордың беріліс қатынасы бірліктен үлкен, ал оған ешқандай қосымша анықтамаларсыз айтылған "редуктор" термині дәл осындай жоспардың редукторын білдіреді. Сирек жағдайларда (негізінен орналасу себептері бойынша) беріліс коэффициенті біреуден аз редукторлар техникада қолданылады. Орыс тіліндегі мұндай редуктор "күшейтетін редуктор" деп аталады. Мұндағы "күшейту" анықтамасы соңғы құрылғыны басқаруға қажетті күштің жоғарылауынан да, осындай редуктордағы беріліс қорабының бұрыштық жылдамдығының жоғарылауынан да туындайды. Ресми түрде, "редуктор" терминінің этимологиясына сүйене отырып," редукторды күшейту "термині оксиморон болып табылады, бірақ іс жүзінде орыс тілінде кең таралған синоним жоқ, және, мүмкін, бұл жерде" мультипликатор " термині іс жүзінде қолданылмайды және түсініксіз. Сонымен қатар, "күшейту" термині ГОСТ-пен ресми түрде бекітілген және инженерлік-техникалық лексикада заңды түрде бар. Дереккөздер es:Transmisión fr:Réducteur mécanique he:הילוכים ru:Редуктор sv:Kraftöverföring
Умраның уақыты

Умра ғибадатын кез келген уақытта орындауға болады, бірақ Құрбан айт күндері орындау - тахриман мәкрүһ. Умраның Рамазан айында жасалуы абзал және сауабы мол. Умра ғибадатын орындағысы келген адам миқатта ихрамға кіру үшін дайындалып, екі рәкат ихрам намазын оқығаинаи кейін «Аллаһым, мен сенің ризалығың үшін умра жасауды ниет еттім, умраны маған жеңілдет және менен қабыл ал», - деп ниет етіп, артынан тәлбия дұғасын айтып, ихрамға кірелі. Басқа уақыттардағы халал кейбір нәрселер ихрамдағы уақытта харам болады. Мәсжидул-Харамға келген уақытта «Аллаһым, мен сенің ризалығың үшін умра тауабын жасауды ниет еттім, тауапты маған жеңілдет және менен қабыл ал», - деп ниет етіліп, умранын тауабы жасалады. Тауап біткеннен кейін, мүмкін болса, Ибраһим мақамында, болмаса мешіттің кез келген жерінде екі рәкат намаз оқиды. Сосын «Аллаһым, мен сенің ризалығың үшін умра сағиін жасауды ниет еттім, сағиді маған жеңілдет және менен қабыл ал», - деп ниет етіп, Сафа және Мәруа төбелерінің арасында төрт рет бару, үш рет қайту рәсімін жасап, жеті рет барып-келумен умраның сағи міндеті атқарылады. Сағиді орындағаннан кейін шаштарын алғызып немесе қысқартыл ихрамнан шығады. Осылайша умра ғибадаты аяқталады. Дереккөздер
Уәли

Уәли, (көпше түрі - араб. әулия) — әулие. Құранда Уәли термині Аллаһ пен Пайғамбарға (с.а.у.) қатысты «жарылқаушы», ал адамдарға қатысты Аллаһтың үмбеті деген ұғымды білдіреді. Хадистерде ол «жақын болу» деген мағынаны аңғартады. Сөйтіп, ол Құдайдың (Аллаһтың Уәлиі) «жақыны», «досы», тіпті «сүйіктісі» деген түсінікке ие болады. Уәлиді ертеректегі дін шолушылары, мухаддистер мен захидтер осындай мағынада қолданған. Зу-н-Нун әл-Мысри сопыньщ (IX ғ.) ой толғауларында Уәли. айқын теософ. реңге ие болды. Оньмен тұстас өмір сүрген ат- Тустари, әл-Джунайд және әл-Харраз (IX - X ғ.) тәрізді сопылық ілім авторларында әулие - дінтануца да, Құдай туралы білімпаздықта да әбден жетілген адамдар, «оларға «жасырын нәрсенің» құпиясы мәлім, олар Құдаймен жүздесе алады». әл-Харраздың, әсіресе әл-Хаким ат-Тирмизидің еңбектерінде Уәли туралы егжей-тегжейлі баяндалған. Ибн Арабидің ілімінде әулие үғымына қатысты сопылық және шииттік дәстүр бір арнаға тоғысты. Оньщ ұғымында Пайғамбарлық - жаңа діни заңның ешізілуіне байланысты «әулиеліктің» жеке адамньщ бойылдағы көрінісі. Уәли Пайғамбарлық қызмет атқаруға міндетті емес, есесіне әрбір Пайғамбар Уәли болуға тиіс. Жалпы алғанда оның топшылаулары әулие Пайғамбардай артық дегенге саяды. Халықтық Исламда «әулие» - керемет жасаушылар, «Құдайға ТӘН қайырымдылық» иелері, түрлі кәсіпті желеп-жебеушілер, қолдаушылар ретінде кұрметтеледі. Халыққа жақындығына, дін жолына құнай берілгендігіне, тақуалық өмір салтына орай «әулиенің» халық арасындағы беделі күшті болды. Сондықтан да билік басындағылар солардың қолдауына ие болуға ұмтылды. Мұның өзі түптел келгенде көптеген «әулиелердің», билеушілердің қарауына көшіп, ірі меншік несіне айналуына апарып соқта. Сонымен бірге «әулиенің» ұлт азаттық қозғалысын басқарып, отаршылдарға қарсы белсене күресетін кездері де аз болған жоқ. «Әулиелерге» және олардың табытына сиыну мұсылман елдерінде кең тараған. Дереккөздер
Ораза ұстай алмайтындардың жағдайы

Ораза ұстай алмайтындардың жағдайы. Ораза ұстауға шамасы келмеген жандарға пітір беру - уәжіп. Бұлар ауруларының айығуы үміт етілмеген жандар мен Ораза ұстауға шамасы жетпеген қарт кісілер. Олар Оразаның орнына әрбір күні үшін бір кедейді тамақтандырады немесе пітірді ақшалай береді. Бір кедейді алпыс күн таңда және кешке тамақтандыру немесе алпыс кедейді бір күн таңертең және кешке тамақтандыру, яки жүз жиырма жок-жітікті бір күн таң ертең немесе тек қана кешке тамақтандыру жеткілікті. Құранда Аллаһ Тағала «Ораза ұстауға шамасы келмейтіндер бір ,жарлының тамағын төлесін» («Бақара», 184-аят), - дейді. Ибн Аббас бұл аят жайлы былай дейді: «Аят - кәрі адамдар үшін түскен. Оразаны өтеу - парыз». Дегенмен, кейбір қариялар жоқ-жітікті тамақтандыруға шамасы келмесе, Аллаһтан кешірім тілейді. «Аллаһ адамға көтере алмайтын жүкті бермейді» (Бақара, 2/186.3). Сөл секілді жазылмайтын науқасқа да пітірдің уәжіп болғаны жайлы Ислам факихшілері арасында ауызбірлік бар. Мұндай адамға Ораза ұстау парыз емес. Аят дәлел: «Аллаһ сендерге дінде қиыншылық жасаған емес» («Хаж», 78-аят). Дереккөздер
Тауил

Тауил(«негізгі бастауға оралу») - Құранды немесе суннаны ұтымдылық немесе символикалық-аллегориялық түсіндіру әдісі. Тауил термині Кұраннан алынған. Шолушылардың пікірі бойынша онда ол сегіз жерде «түсті түсіндіру» деген ұғымды білдіреді, ал қалған тоғызында - «шығу», «салдар». Тауилді тафсирге - дәстүрге негізделген тарихи-филологиялық және заңды шолуға қарсы қою кездейсоқ пайда болған жоқ. Қауымның Құранды тура мағынасында түсінетін және түсіндіретіндер және оның «құпия», «жасырын» астарын білемін дейтіндер болып екіге бөлінуіне және соңғыларының діни және саяси кездейсоқтығының есе түсуіне орай Тауил дихотомиясы — тафсир айқындыққа ие бола түсті. Фақиһ -«турашылдар» үшін Тауил «жауапсыздықтың», «бетімен кетушіліктің», қасиетті сөздерді түсіндірудің жарқын дәстүрінен бейхабарлықтың баламасына айналса, батинитшілер үшін Тауил қасиетті сөздердің астарын түсінуге қол жеткізу жолындағы бірден-бір құрал. Мутазилашылар Тауилді жақтады. Кұранға сілтеме жасай отырып, олар басқа да шолушылардан кейін іле-шала аяттарды «түсінікті» және «түсініксіз» деп екіге бөлді. Мутазилашылардың сілтемесіне сәйкес, ақыл-ойдың таразысына қайшы келетін аяттар «түсініксіз» деп танылды. Соның ішінде Құдай бірлігі мен әділдігі туралы ілім мутазилашылдық тұрғыдан түсіндірілді. Тауилді өздерінің діни және саяси мақсаттарына «бірқалыпты» шииттер мен исмаилшылар кеңінен пайдаланды. «Әсіре» шииттермен салыстырғанда исмаилшылдық Тауилдің бірқатар ерекшеліктері болды. Бір жағынан ол исмаилшыларға тән «арналғандардың» құпия иерархиясын «насихаттауға» неофиттерді әзірлеу практикасына, т.б. саяси бейімдігін негіздеуге қызмет етті. Осымен бір мезгілде олар Тауил өздерінің эзотерикалық космологиясы мен түп негізі неоплатонизмге барып тірелетін құтқару туралы ілімінде айтылған қағидалардың ақиқаттығын дәлелдеу үшін жүгінді. Абдуллаһ ибн Аббас (686 ж.ө.) пен Джафар әс-Садиқ (765 ж.ө.) имамның есімімен, негізінен, сопыларға тән Т-дің теософиялық және «рухани» дәстүрлерінің пайда болуын байланыстырады. Сопы экзегеттері ибн Аббас пен Джафардың беделіне сүйене келіп, Құранның әрбір аятынан төрт «астарды» айырады. Ертеректегі сопылық ілімдегі Тауил процесі Құран сөздерімен терең сіңісіп, ой топшылауларымен ерекшеленсе керек. Міне, осындай ой толғаулары барысында, кейде тіпті бастапқы мазмұнымен байланысы алшақтап кеткен түрлі теософиялық тұжырымдамалар туындады. Жалпы алғанда Тауилдің дамуына сопылық теория мен практикасы көп әсер етті. Тауил суфизмде, әсіресе ибн Араби мен әл-Кашаниде философ өзіндік ой толғаудың негізіне айналды. Белгілі бір мистика-философиялық сілтемелерден ой түйе отырып, сопы-философ соларды бекемдей түсу үшін Құран мен сунналык материалдарды пайдаланды. Бұл орайла сәйкес аяттарды, тіркестерді не болмаса хадистерді іріктеу - оның тек өзіне ғанатән ерекшеліктермен реттелді. Ой топшылаулары барысында экзегеттің бастапқы тұжырымдамасы толықтырылып, Құрандағы және Хадистегі материалдардың ықпалымен жаңа мазмұнмен де байытылды. Сопылық Тауил сунниттік дінтанушылардың басым көпшілігінің тарапынан қатты сынға ұшырады. Олар сопыларды исмаилшылармен философтардың Тауил ілімін жалғастырғаны үшін кінәлады. Дереккөздер
Уәси

Уәси - рухани өсиетті орындаушы. Әрбір Пайғамбардың рухани өсиетті қабылдап алатын өз Уәсиі болатынын алғаш айтқан—Абдолла б. Саба. Мыс., әулие Петр Иисустың Уәсиі, Әли б. Өбу Тәліп Мұхаммедтің (с.а.у.) Уәсиі болған. Ал имаматтың доктринасында Әли әулетінің ерекше жаратылғаны туралы түсінік берік орнаған. Бұл доктрина бойынша Пайғамбар өзінің тікелей бұйыруымен Әлиді мұрагер етіп сайлады. Уәси туралы ілімді, әсіресе қайсаншылар қауымы неғұрлым белсенді насихаттады. Уәси туралы түсінік имамиттік ашариттердің арасында одан әрі дамыды. Олардың ілімі бойынша алты Пайғамбарлық әрқайсысында Адам Атадан Мұхаммедке (с.а.у.) дейін бірбірімен сабақтаса байланысып жатқан 12 Уәси болды. Ең соңғы 12 Уәси Әлидің тұқымынан тарайтын 12 имам - Мұхаммедке (с.а.у.) қызмет етті. Бұлар - «Пайғамбарлардың серіктері», «діни заңдарды сақтаушьшар». Әр Пайғамбарға Аллаһтан хабар жіберіліп, ал Пайғамбар бұл құпияны Уәсиге ғана сеніп айтатын болған. Себебі ол Аллаһтың адамдар алдындағы «дәлелі» саналушы еді. Дереккөздер
Уасыл ибн Ата

Уәсіл ибн Ата, Васил, Әбу Хузайфа әл-Ғаззал (699, Медине - 748, Басра) - мутазилизмнің негізін қалаушылардың бірі. Басрадағы әл-Хасан әл-Басра үйірмесінің жұмысына белсене қатысқан. Ауыр күнәға батқан адамның ахуалын анықтау барысында соңғылармен келісімге келе алмаған ол өзінің бір топ серіктерімен бірге әл-Хасан әл-Басридің үйірмесін тастап, мүтазилизмнің негізін қалауға кіріседі. Өз ілімін тарату үшін ол Халифаттың Мағриб, Хорасан, Йемен, әл-Жазира, әл-Арминия өңіріне құпия өкілдерін жібереді. Оның құпия өкілдері, сонымен бірге Омейяға қарсы насихат жүргізу арқылы аталған әулеттің құлдырауына ықпал жасайды. Зерттеушілер Уәсіл б. Ата мутазилалық пікірге жол ашып, соның діни ілім доктринасының негізін қадаған деп есептейді. Уәсіл б. Атаның діни ілім тезистері мутазилизмнің «Бес негізгі ережелерінің» құрамына енді. Уәсіл б. Ата Аллаһты антропоморфтық, яғни адам тәріздес деп қабылдауға қарсы. Осыған сәйкес ол Құранның осы ойға қатысты жерлерін символикалық астармен түсіндіруге ұмтылған. Айталық, «өз қолыңмен жаса» ұғымы, оның түсіндіруі бойынша «өз билігіңмен» болуға тиіс. Ол ашық алақан жомарттық, жұмулы алақан сараңдықты бейнелейтін әйгілі символдық теңеуді көрсетеді. Ол бірнеше шығармалардың авторы. Соның ішінде: «әл-Манзила байна-л-манзилатайн», «ат-Таухид уа-л-адл», «Табакғат ахл әл-илм уал-хакк», «ас-Сабил ила марифат әл-хакк». Бұл шығармалар мұсылман құқығының тарихында үлкен рөл атқарды. Онда Уәсіл б. Ата ақиқатты түйсінудің төрт әдісін тұңғыш рет айқындап берді. Олар: жазу арқылы бір ауыздан қабылданған анық мәлімет, оймен, ақылмен дәлелдеу және қауымның бірауызды пікірі арқылы. Дереккөздер
Көлік жүргізу тәртіптері

Тәртіп — уақыт және қосымша шарттар бойынша нақты белгіленген қайсы-бір іс-әрекеттердің тәртібі – қойылған мақсатқа жету үшін арналған ережелер жүйесікинематикалық айқындауыштарымен және басқару жүйесінің нақты жағдайымен анықталатын жұмыс істейтін машинаның немесе механизмнің нақты күйі. * Жылдамдық бойынша қозғалыс тәртібі – көліктің жүру барысында аңықталатын тәртіп-үдеулету – жылдамдату, бірқалыпты қозғалыс, тежеу тәртібіндегі ақырындау, сонымен қатар шығып кету барысында тәртіп. * Траектория бойынша қозғалыс тәртібі – көліктің козғалыс кезінде траекторияның өзгееруі мен бұрылысқа кіру, бұрылыстан шыгу, түзусызыісғы және айналымды қозғалыспен аңықталатын тәртіп. * Зарядтау тәртібі – аккумулятор батареясымен немесе кез келген аккумулятормен жиналатын энергия тәртібі. * Озбалы жұмыс тәртібі – жетекші және жетектегі біліктердің айналу бағытымен сатысыз берілістің тежеуіш жұмыс істеуі. * Кері қайтымды жұмыс тәртібі – түтытумыдан қозғауышқа беріліс арқылы қуаттын өтуімен аңықталатың сатысыз берілестердің жұмыс тәртібі. * Мәжбүрленген бос жүрістің тәртібі – көліктің козғалысындағы жанармай беру баспасын босаткан кезде қозғауышпен тежелгенде ісқае асатын іштен жанатын козғауыштың жұмыс тәртібі. * Сатысыз берілістің жұмыс тәртібі – басқаару жүйесінің және беріліс катынаспен аңықталатың жұмыс тәртібі. * Қозғауыштың жұмыс тәртібі – жанармай беру баспасының араласуымен және козғауыш білігінің айналу жиілігімен аңықталатын тәртіп. * Карбюратор жұмысының тәртібі – дросселдік қалқанмен және карбюратордың дозаландыратын құрылғылардың: қозғауыштың оталуы, аз жүктемелер мен бос жүріс тәртібі, бөлек жүктеулер, максималды жүктеулер, дроссельдік жапқыштың тез ашылуың орналусуынан анықталатың тәртіп. * Кері айналу жұмысының тәртібі – жетектегі біліктің айналу бағытының тарту тәртібінің салыстырмалы өзгертілген сатысыз берілістің тежеуішінің жұмыс тәртібі. * Зарядтан айыру тәртібі – аккумулятор батареясынан немесе кезкелген аккумулятордың жиналған энергиясынан айырылу. * Тежелу тәртібі – келіктік құралдын тежелу кезіндегі баяулату өлшемімен анықталатың тәртібі: апаттық, қызметгік, сонымен қатар жылжымайтын жағдайда үстағанда. * Тежеуіш жұмысының тәртібі – куатты беріліске қозғауыштанда және тұтынушыданда келтірілген кезде анықталатын сатысыз берілістің жұмыс тәртібі. * Тартымды жұмыс тәртібі – козғауышган тұтынушыга қуатты тасымалдап берілуі кезінде анықталатын сатысыз берілістің жұмыс тәртібі. Дереккөздер