kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Интенция

Интенция (лат. intentio — ұмтылу ) - сананың затқа бағытталуын немece зат бейнесiнің ойда сақталуын сипаттайтын идеалистiк филос. ұғымы. Интенция сананың мәнін бiлдiретiн ерекше қасиет деп есептелiнедi. Бұл ұғым ежелгі грек философиясында стоиктердің iлiмi бойынша ең жоғарғы рухани күш, ақыл, ынта-жiгердiң негізi деп саналды. Сенека интенция ұғымын рухтың қозғалу жолдарын бейнелеуге қолданады. Фома Аквинский интенцияны танымның қаруы, сана осы интенция арқылы объектiнi түйсiнiп, оны интеллектуалды және интеллигибелдi игередi дейдi. Интенция жөніндегі iлiм Ф. Брентаноның идеалистiк философиясы мен Гуссерль «Фенемонологиясына» негiз болды. Интенция теориясы жеке адам санасында объектiнiң бейнеленуi бүкiл тарихи қоғамдын практиканың нәтижесi екенін түсiнбеуден туады. Дереккөздер
Хосе Инхеньерос

Инхеньерос (Ingenieros) Хосе (24. 04. 1877, Буэнос-Айрес, — 31. 10. 1925) — аргентина ғалымы және қоғам қайраткері. Кордова унивеоситетін бiтiрдi, мед. психол. және филос. профессоры. Жас кезінен рев. күреске араласып, Аргентина Социалистік партиясының негізін салушылардың (1896) және жетекшiлерiнiң бiрi болды. Оппортунистерден қол үзiп (1913), революцияшыл марксизм бағытына шықты. Октябрь революциясын қуанышпен қарсы алып, оның дүн. жүз. маңызын уағыздады. Американ империализмiн Латын Америкасы халықтарының қас жауы деп әшкереледі. Дереккөздер
Салқын тағамдар

Салқын тағамдар Түсініктеме Қазақтың ұлттық салқын тағамдары мол болған. Бірақ оның кейбіреуі ғана болмаса дені ет өнімдерінен дайындалған. Мәселен, әсіп, бұжығы, қазы, қарта, жал, жая, піскен өкпе, бауыр, сүр ет, құйрық – бауыр, ішек – қарын секілдісалқын тағамдар ұлттық дастарханымыздың сәні. Оның үстіне бұл тағамдар ыстық күйінде де, салқын күйінде де тұтыныла беріледі. Қазір салқын тағамдар түрі, соған орай оның саны да күн сайын көбейіп, молайып келеді. Көптеген салқын тағамдардың құрамына көкөністер, көктер, дәмдеуіштер енеді. Ал олар витаминдердің, минералды тұздардың бірден бір көзі болып табылады. Мәселен, салаттар асып пісірген, тұздалған, маринадталған және жас көкөністерден, жемістерден дайындалады. Салаттар қоректік заттарының молдығымен ғана емес, сонымен бірге асқазан – ішек жолдарынан сөлдің бөлінуін күшейткіш ретінде де құнды. Асығыс уақытта тез тамақтана қоюға немесе жол азық ретінде алып шығуға ыңғайлы, оның үстіне дайындалуы да оңай тағамның ең негізгісі бутербродтар. Бутербродты кез – келген өнімнен, мәселен, көкөністен, жемістен, жұмыртқадан, еттен, балықтан, майдан, уылдырықтан, ірімшіктен, т.б. дайындауға болады. Соған орай ол – май, витамин, белок, минералды тұздары мол, организмге пайдалы тағам. Бұл бөлімде бүгінгі қазақ дастарханының салқын тағамдарын дайындау технологиясы жайлы сөз болады. Дереккөздер
Асқан ет

Асқан ет Қазақша ет асу үшін жылқы еті болсын, қой еті болсын немесе сиыр еті болсын жуылып, салқын су құйылған қазанға тұтас салынады да отты басыңқырап қойып, бабымен қайнатылады. Бір қайнаған соң көбігі алынады да одан әрі ауық – ауық сапырылып қойылады. Сонда көбігі тарайды. Ал еттің бар маңызы сол көбігінде болады. Ет қайнап жатқанда оған салынатын қамыр дайындалады. Ол үшін алдымен еленген ұн шұңғыл ыдысқа салынып, аздап су құйылады да шикі жұмыртқа жарылып, қамыр иленеді. Содан кейін дөңгелектеп, күлше қалпына келтіріледі де әлгі табақ 30 – 40 минут төңкеріліп қойылады. Сонда қамыр көтеріледі. қамыр көтерілді – ау деген кезде оқтаумен жұқалап (1 - 1,5 мм) жазылып, 8х8 сантиметр мөлшерде төртбұрыштан кесіледі. Тағамға байланысты салт-дәстүр Бір айта кететін жайт – Қазақстан кең байтақ өлке. Соған орай оның түкпір – түкпіріндегі салт – дәстүр де әр түрлі. Мәселен, Шығыс Қазақстан облысында еттің жайылған наны әлгіндегідей төртбұрыштап кесілмейді. Сорпаға сол жайылған қалпында тұтас салынады. Содан соң піскеннен кейін сол формасын бұзбай табаққа салып әкеп, құрметті қонағына не болмаса от басының үлкеніне кескізеді. Еттің пісуіне 30 минуттай қалғанда қабығы аршылып, жуылған картоп салынады. Картоп та, ет те піскеннен кейін бөлек ыдысқа түсіріліп алынады. Сорпаның беті кесеге қалқып алынып, тұз, сақиналап туралған пияз немесе көк жуа салынады. Бұрышталып, беті жайпақ шағын тарелкамен жабылып, бұқтырылады. Сөйтіп, қазанның астындағы от күшейтіліп, сорпаға манағы дайындалған қамыр салынып пісіріледі. Қамыр қазанға түсісімен бірден қайнап кетуі тиіс. Сонан соң ғана отын басып қояды. Нан піскен соң жайпақ табаққа түсіріліп алынады да, үстіне ет салынып, дастарқанға әкелінеді. Ет дастарқан басында қиялай туралып, үстіне әлгі кесеге бұқтырған тұздық құйылады. Картоп бітеу күйінде табақтың жиектеріне қойылады. Республикамыздың кейбір жерлерінде оны да турайды. Дереккөздер
Бағлан етінің сорпасы

Бағлан етінің сорпасы Түсіндірме Атауынан көрініп тұрғандай бұл сорпа бағлан етінен немесе лақ етінен пісіріледі. Ет аздық етсе сол малдың жүрегі, бүйрегі, өкпесі, талағы (көк бауыр), тілі қоса салынады. Осы аталған өнімдер жуылып, қазанға салынады да, үстіне салқын су құйылып, отқа қойылады. Үстіне сақиналап кесілген пияз салынып, бабымен қайнатылады. Қайнағаннан кейін сорпаға қабығы аршылған сәбіз, ал пісуіне 15 минуттай қалғанда жас помидор, болгар бұрышы салынады. Тұздалып, бұрышталады. Ас пісіруші қажет деп тапса, сәбізбен бірге картоп та салуға болады. Піскеннен кейін ет өнімдері сәбізбен бірге үлкен табаққа кепсермен сүзіп түсіріледі де, үстіне ұсақталған көк жуа себіліп, дастарқанға сол күйінде әкелінеді. Сорпа кесеге құйылып бөлек беріледі. Құрамы: 1,5 кг ет (жүрек, бүйрек, өкпе, талақ, тіл), 3 пияз, 4 сәбіз, 3 помидор, 1 – 2 дана болгар бұрышы, 2 – 3 тал көк жуа, бұрыш пен тұз дәмі мен татымына қарай. Дереккөздер
Ашытқан капустадан дайындалған щи

Ашытқан капустадан дайындалған щи Түсіндірме Ашытқан капустадан дайындалатын щи адам организміне өте сіңімді әрі пайдалы. өйткені онда С витамині көп болады. Капуста ыдысқа салынады. Ірілері тез арада ұсақтап туралады. Әйтпесе, яғни тездетпесе тұздығынан ажыраған капустада С витаминінің құрамы бұзылады. Ашытқан капуста тым қышқыл болса, онда оны бір рет жуу керек. Ол үшін 1 кг капуста 1 литр салқын суға 1 – 3 сағат салынып қойылады. Содан соң суы төгіліп тасталады. Ал капуста онша қышқыл болмаса тұздығынан айырып – ақ пайдалана беруге болады. Бірақ ол тұздығынан тек тағам пісер алдында ғана айырылады. Сонымен, капуста кеңірек ыдысқа салынып, үстіне сорпа немесе ыстық су құйылады. Ыстық су құйылып, май және осы мақсатқа арналған томат пюресінің жартысы салынады да тез – тез араластырылып, отқа қойылып бұқтырылады. Капуста біркелкі қызған кезде от бәсеңдетіледі. Содан соң 2 – 2,5 сағат бұқтырылады. Бұқтыру кезінде капустадан ащы иіс шықса, ыдыстың қақпағы ашылып тасталады. Дайындау әдісі Пияз, сәбіз, петрушка тазаланып, ұсақтап туралады. Томат пюре қосылып, 4 – 5 минут қуырылады да, бұқтырылып жатқан капустаға салынып, жақсылап араластырылады. Ыдыстың қақпағы жабылып, одан әрі бұқтырылады. Сонда капуста өте жұмсақ болып шығуға тиіс. Дайындалған көкөніс қайнап жатқан сорпаға салынып, 10 – 20 минут тағы да қайнатылады. Содан соң щиге ақ тұздық құйылып, лавр жапырағы салынады. Бұрышталып, 5 – 10 минут тағы бір рет қайнатылады. Щи піскеннен кейін 15 – 20 минут оттан түсіріліп қойылады. Сонда щидің дәмі де, иісі де одан сайын жақсара түседі. Егер щиге ет салынатын болса, онда ол щидің сорпасына салынып, бір қайнатып алынады. Щи сорпасының дәмі сіңген еттің дәмі ерекше себіледі. Құрамы: 500 гр ет, 500 гр капуста, 2 – 3 сәбіз, петрушканың 2 – 3 жапырағы, 1 – 2 пияз, 1 ас қасық томат пюресі, 1 ас қасық бидай ұны, 2 қасық май, 4 ас қасық қаймақ, тұз бен бұрыш томатына қарай. Дереккөздер
Тұздыққа піскен майшабақ

Тұздыққа піскен майшабақ Түсіндірме Басы кесіліп, ішек – қарны алынып тасталған майшабақ жақсылап жуылады да , 1 – 2 сағат сүтке салынып қойылады. Осы мерзім өткеннен кейін сүттен алынып, сорғытылады. Осы тұздыққа сорғып, дегдіген майшабақ салынып, үстіне ыстық су құйылады. Тұздыққа майшабақ толық батып жатуға тиіс. Сөйтіп 7 минуттай қайнатылады. Содан кейін майшабақ шығарып алынады. Ал сорпасы дәкемен сүзіледі де, салқындатылып, үстіне жұмыртқаның сары уызы, қаймақ құйылады. Қыша салынып, қызыл бұрыш себіледі. Дайын майшабақ жайпақ ыдысқа салынады да, үстіне манағы тұздықтан құйылып, дастарқанға әкелінеді. Құрамы: 4 майшабақ, 2 кесе сүт, 2 ас қасық сірке суы, 1 кесе ақ шарап, 1 пияз, 1 сарымсақ, 1 шай қасық қыша, 1 шай қасық қызыл бұрыш, 5 – 6 түйір қара бұрыш. Дереккөздер
Қуырған жүгері

Қуырған жүгері Жүгерінің сорты көп. Солардың ішінде қуыруға қолайлысы – ақ жүгері. Оны қуыру үшін собығынан үгіп түсіріп, жайпақ табаққа салынады. Желпіп, бөгде заттардан тазартылады. Қазан отқа қойылып, су құйылады. Тұз салынады. Сөйтіп табақтағы алдын ала дайындалған жүгері соған аударылып, 10 – 15 минут қайнатылады. Бір қайнаған соң жүгері сүзіп алынады да, басқа ыдысқа салынып, дегдітіледі. Қазандағы су төгіледі де, өзі жақсылап тазартылып, қайта қыздырылады. Ол қыза бастағанда дегдіген жүгері салынып қуырылады. Май өз алдына бөлнек ыдысқа ерітіліп, жүгенрінің үстіне құйылып отырады. Сонда жүгерінің аузы ашылып, жақсы жарылады, баданалайды. Егер қазанның аузын ашық қалдырса әрі қызып, әрі жарылған жүгері ыршып сыртқа түседі. Соған орай жүгері жарыла бастағанда қазанның қақпағын сол қолмен көлегейлеп жауып, оң қолдағы бұлғауышпен бұлғап тұрған дұрыс. Қуырылып болған соң сол ыстық күйінде оған аздап қант себелеуге болады. Сонда ол жабысқақтанып, дәмі жақсара түседі. Жалпы жүгері сапар кесеге салынып, шай дастарқанына қойылатын ұлттық дән тағамдарының ішіндегі тәуірлерінің бірі. Құрамы: 8 – 9 кесе жүгері, 1 кесе ұсақтап туралған құйрық май, 3 литр су, 1 ас қасық тұз, 1 – 2 ас қасық қант. Дереккөздер
Ен – таңба салу

Ен – таңба салу Тарихы Көшпелі өмір салтымен сабақтасып жатқан малға ен – таңба салу дәстүрінің мыңдаған жылдық тарихы бар. Малдар жоғалғанда, өзгелердің малымен араласыпкеткенде иен – таңбасыз өз малын тану, табу мүмкін емес. Сондықтан малдың кімдікі екенін ажырату үшін жыл сайынғы төлдер мен өзге де белгі салынбаған малдарға ен және тамға салынып отырған. Төрт түлік малға ен – таңба салу қажеттілігі бүгінгі күні де сақталып отыр. Ендеше, ен – таңба салудың дәстүрін, әдіс – тәсілін, атауын білу кімге де болса артық емес. Ен Ен – малдың құлағын тілу – кесу арқылы салынатын белгі. Ол төрт түлік малдың барлығы салына береді. Ен салу, әдетте, жаздың басына қарай атқарылады. Ол үшін ен салынатын малдарды жинап, олардың құлағына өткір бәкімен кесу, тілу, тесу арқылыен салынады. Әдетте, ен төлдер марқайған соң жазғытұрым салынған. Малға салатын еннің қазақ арасында тілік, кез, қиық, қиықша, ойық, құмырсқа, кесік, тесік, сырға деп аталатын түрлері бар. Бұларды малдың оң және сол құлағына, құлақтың алды – артына алмастыра немесе қатарластыра салу арқылы ен – таңбаның түрін өзгертіп отыруға болады. Ежелгі дәстүр бойынша, құлақтан түскен қиындыларды балаларға жинатқызып, құмырсқаның илеуіне тастататын болған. Таңба Тамға (таңба) – малдың терісіне қыздырылған темірді басу арқылы күйдіріп салынатын белгі. Бұрыннан келе жатқан дәстүр бойынша, тамға жылқы, түйе, сиыр түліктеріне салынады. Тамға көруге ыңғайлы болуы үшін, негізінен, малдың сол жақ қапталының алдыңғы немесе артқы санына, сауырына басталады. Кейде оң қапталына салынуы да мүмкін. Күйдірілген терісі жазылғаннан кейін ол жердің жүні өзгеше өсіп шығады да, көзге бірден көрініп тұратын белгіге айналады. Дұрыс салынған тамғаның ізі өшпей, біржолата сақталып қалады. Тамғаның әр рудың немесе әулеттің ежелден келе жатқан нәл тамға, көсеу тамға, айыр тамға сияқты көптеген түрлері бар. Кейінгі уақытта мал иесінің қалауымен белгілі бір әріпті немесе малдың туған жылын тамға ретінде басу кең етек алған. Дереккөздер
Бес сәйгүлік

Бес сәйгүлік Тарихы Қазақ тарихында ел қорғаған атақты батырлар мен олардың тұлпарлары қатар айтылады. Жақсы аттардың есімдері эпостарда, тарихи жырларда, ел аузында және жер атауларында жиі кездеседі. Қазақтар баланы үш жастан бастап атқа ашамай салып, мінгізіп үйрете бастаған. Ашамай – баланы атқа үйрету үшін арнайы істелген ер – тоқымның қарапайым түрі. Қазақ шағырағында дүниеге ұл бала келген кезде сол күндері туған құлынды немесе ботаны нәрестенің «бәсіресі» деп атаған. Кейде жеті – сегіз жасқа толып, ат жалын тартып мінген шақта да балаға тәуір тұқымды құлыннан «бәсіре» берген. Ол жылқыдан ғана болады. Мұндай малды мінбеген және сатпаған. Халқымыз атақты сәйгүліктердің, жүйрік бәйге аттарының, батырларға серік болған тұлпарлардың етін жемеген. Өз ажалынан өлген мұндай аттарды қадірлеп, жерлеген. Дереккөздер
Керкекіл

Керкекіл Тарихы Керкекіл – 1916 жылғы қазақтардың орыс отаршылдарына қарсы күресінің батыры Жәмекеңнің аты. Керкекілдің құлын кезінен бестісіне дейінгі өмірі Алатаудың ең сұлу жері, жазы шыбын – шіркейсіз салқын, суы тұнық әсем Қарқарада өткен. 1910 жылдары Жәмекеге Ташкенттегі қырғыз досы Қыдыреке қонаққа келіпті. Бір жаз қымыз ішіп демалып, кетерінде досынан Керкекілді сұрайды. Жәмеңке атын сыйға тартады. Разы болған досы атты өзімен бірге еліне әкетеді. Бірақ бір аптаға жетпей Керкекіл қашып кетіп, Қарқараға оралады. Жәмеңке досына хабар береді. Қыдырекенің шабармандары атты Ташкентке тағы алып кетеді. Бір ай өтісімен Керкекіл қайта қашып келеді. Ташкент пен Қарқараның арасы бір жарым мың шақырымнан артық екен. Осы аралықта ақылды жануар күндіз үнемі тығылып тұрып, тек түнді пайдаланып жортқан деседі. Сөйтіп, Керкекіл жолда ит – құсқа жем болмай, адамға ұсталмай еліне жетіпті. Жат жерге барған аттың көзіне туған жердің бейнесі елестейтін көрінеді. Оны ұмыттыру үшін айнаға қаратып кірпігін жұлады екен. Ел аузынан Сонда Қыдыреке: Жәмеке, атыңды бір емес, екі ретбердің, оған алғыстан басқа айтарым жоқ. Жануардың тілі жоқ демесең, ақылы көп адамнан артық. Туған жерінде қалсын, - деген сәлемдемесін жолдапты. Дереккөздер
Түз құсын ұстау және баптау

Түз құсын ұстау және баптау Тарихи деректер Тұз құстарын қолға түсірудің бес – алты түрлі әдісі белгілі. Олар: аумен ұстау, тор жаю, қарға орану, тояттатып алып тұтқиылдан басып қалу, шеңгелдестіру, ұядан алу. Аумен ұстау үшін шарық жіптен тоқылған ауды елсіз иен жерге құрады. Ол үшін бес – алты талды жерге әлсіздеу қадап, тормен қоршайды да, ау ортасына мықтап қазық қағады. Қазыққа тірі түлкі немесе қоян, кейде бір – екі тауық байлап қояды. Тұз құстары төбесі ашық тордан ішіне оңай кіргенмен, еш уақытта тік көтеріліп ұшпайды. Жүгіре көтеріліп ұшамын дегенде торға оралады. Әдістері Тор жаю әдісі қыс айларында қар түскен соң қолданылады. Ол үшін қар түстес ақ шаңқан торды қар үстінен бір метрге жуық биіктікте кере құрады да, астына тірі түлкі немесе қоян байлайды. Жемін көріп шүйіліп түскен қыран құс аяғын торға шалып алады. Солқылдақ тор бүркіттің аяқ тіреп, серпіле ұшуына кедергі жасайды. Қарға орану әдісі қар бекіген соң ғана қолданылады. Ол үшін екі адам бүркіттің аңға түскен сәтін аңдып жүріп, ұшырып жібереді де, біреуі қарға көміліп, жемді төбесіне қойып жатады. Суық сорып, аш өзек болып жүрген жыртқыш кешікпей жемге оралғанда, қар астындағы жасырынған адам оны ұстап алады. Тояттатып ұстау үшін түз тағысының аңға түскен немесе жемтікке қонған сәтін аңду керек. Сол сәтте аңшы ұшқыр атқа мініп, әбден мелдектеп тойған бүркітке тұтқиылдан тап береді. Күн желтең болса, құстың жел жағынан шықса, тойған құс ыққа қарай жүгіргенде бетегесімен жер соғып, көтеріліп кете алмайды. Сол кезде ұшқыр атпен төніп келіп құстың үстіне шапан сияқты киімді жаба салады. Дереккөздер
Висла

Висла (, ) — Польшаның ең ұзын және маңызды өзені. Балтық теңізінің бассейндегі ең ұзын, ал су көлемі бойынша Невадан кейін екінші өзен. Жалпы ұзындығы – 1047 километр. Өзен бассейнінің ауданы – 198,5 мың шаршы км. Географиясы Өзен теңіз деңгейінен 1106 метрде Батыс Карпаттан бастауын алады. Құятын жері — Гданьск шығанағы. Висланың жоғарғы ағысы Бескидке дейін (60 км) - таулы ағынды су. Краков қаласының маңында салаларымен бірге көп сулы болады, өзен арнасы-шамамен 200 метр. Сан өзенінің маңында өзен арнасы — 600-1000 метр. Өзен суы көбіне еріген қар суымен, жаңбыр суымен қоректенеді. Жазда және қыста су тасқындары жиі болып тұрады. Соңғы кездері су тасқындары мұздардың бөгелісі нәтижесінде болады. Салалары Негізгі салалары - Дунаец, Вислока, Сан, Вепш, Батыс Буг (оң), Пилица және Брда (сол). Орташа су ағысы - 1080 м³/с. Дереккөздер Сілтемелер * http://history.org.ua/LiberUA/Book/Sha/8.pdf
Сайлаубек Қалиұлы

Сайлаубек Қалиұлы доцент (1976 жыл), профессор 2003, 1939 жылы 12 желтоқсанда Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан), Ақсуат ауданы (қазіргі Тарбағатай) Егіндібұлақ ауылында туған. 1957 жылы "Қызылкесік" ауылындағы С.М.Киров атындағы орта мектепті бітіріп, Семейдің мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне түсіп, оны 1962 жылы үздік дипломмен аяқтаған. 1966 жылдан 1997 жылға дейін Cемей ет және сүт технологиялық институтында түрлі лауазымды қызметтер атқарған:жоғары математика кафедрасының доценті, меңгерушісі, факультет деканы. сы еңбек жолында аталған сала мамандарын даярлауға өзінің лайықты үлесін қосты. Білімін жетілдіру мақсатында 1971 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының математика-механика институтына аспирант болып қабылданып, 1974 жылы "Диференциалдық және интегралдық теңдеулер теориясы бойынша" физика-математика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алады. Шығармалары * Сызықтың алгебралық элементтері және аналитикалық геометрия * Анықталған және еселі интегралдар * Жай дифференциялық теңдеулер және вариациялық есептеу негіздері Дереккөздер * Көңіл көріністері [Электрондық ресурс] / С. Қалиұлы. - Алматы : [б. ж.], 2009. - ISBN 978-601-7206-00-0 Тарбағатай аудандық кітапханасы қорынан.
Иоанн Лейденский

Иоанн Лейденский (Jan van Leiden, Johann von Leiden) Я н Б о к е л з о н (Jan Beukelszoon, Bokelson) (1509 ж. ш., — 23. 01. 1536) — Нидерланд анабаптистерi бас жетекшілерінің бiрi, Мюнстер коммунасының басшысы (1534-1535). Иоанн Лейденский 1534 жылы 13 қаңтарда авабаптизмнің ұйтқысы болған Мюнстерге келіп, Б. Ротман, Б. Книппердоплинктермен бiрге анабаптистердiң өкіметт басып алуын дайындады. Бұл мiндет орындалғаннан кейін 1534 жылы 5 апрельде Ян Матисген соң И. Л. Мюнстер коммуналық өкіметінің жоғарғы органы — «12 апостол» советін басқарды. Дереккөздер
Далэльвен

Далэльвен, Даль-Эльвен -Швецияның орталығындағы өзен.Даларна, Евлеборг и Уппсала лендері (Швецияның әкімшілік территориялары), және Вестманланд ленінің шекарасы арқылы өтеді. Балтық теңізінің Ботния шығанағына құяды.Өзеннің ұзындығы-220 километр.Өзен бассейінінің ауданы-28 953,8 км².. Өзен шығысқа қарай ағады.Бурленге қаласы арқылы өтеді, сол қалада су электр станциясы жұмыс істейді.Өзен жағалаулары биік және тік қиялы.Кеме жүретін өзен. Дереккөздер
Иоанн Скот Эриугена

Иоанн Скот Эриугена, Э р и г е н а (810 ж. ш. т. — 877 ж. ш. ө.) — орта ғасырда тұңғыш рет бiр тұтас объективті — идеалистік және пантеистік филос. жүйе жасаған философ. Франц. королы Карл Лысыйдың шақыруымен Францияға келіп, филос. жұмысын Парижде жүргiздi. Ол бірсыпыра ежелгi грек ғалымдарының шығармаларын латын тiлiне аударды. Өзінің «Табиғаттың белiнуi туралы» кітабын жазды. Бұл еңбегi бiрiншi рет 1681 жылы Оксфордта басылып шықты. И. С. Э. нағыз философия мен дiн арасында ешқандай қайшылық болуы мүмкін емес деп пайымдады. Дереккөздер
Дридж Николай Александрович

Дридж Николай Александрович (29.12.1927 жылы дүниеге келген, Саратов қаласы) – технология ғылымының докторы (1989), профессор (1989). Днепропетровск тау-кен институтын (1953) бітірген. Қарағанды қаласындағы «Саранкөмір» тресі №101, №120 шахталарында бас инжинер, бастығы, трест басқарушысы болды. 1964-1976 жылдары Ленин атындағы шахтаның директоры. 1976-1989 жылдары «Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігініңөндіріс жөніндегі директоры, бас директоры, 1989 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде директор. Дридж Николай Александрович 150-ден астам ғылыми жариялымның, оның ішінде 5 монографияның авторы. Дереккөздер Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.
Борис Владимирович Иогансон

Борис Владимирович Иогансон (25. 07. 1893 жылы туған, Москва) — совет кескіндемешiсi, КСРО халық суретшiсi (1943), КСРО Көркемсурет академиясының академигі (1947), Соц. Еңбек Epi (1968). 1943 жылдан КОКП мүшесi. 1953-1958 жылдары КСРО Көркемсурет академиясының вице-президентi, 1958-1962 жылдары президенті болды. Москваның кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесiнде оқып (1912-1918), Н. А. Касаткин, С. В. Малютин, К. А. Коровиннен сабақ алған. 1937-1961 жылдары Ленинградтың кескіндеме, мүсін және архит. институтында сабақ берген (1939 жылдан профессор). КСРО Суретшiлер одағының бiрiншi секретары (1965-1968). 3 рет Ленин ордені және «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Михаил Трифонович Иовчук

Иовчук Михаил Трифонович (06 (19). 11. 1908 жылы туған, Брест обл., қазіргі Кобрин ауд., 3аужовье деревнясы — 09. 01. 1990, Москва) — совет философы, партия қайраткері, профессор (1939), ғыл. докторы (1946), КСРО ғылым академиясының корр. мүшесi (1946). 1926 жылдан КОКП мүшесі. 1931 жылы Коммунистік тәрбие академиясының филос. бөлiмiн бiтiрдi. 1933-1936 жылдары партия жұмыстарында болды. 1936–1939 жылдары жоғары оқу орындарында филос. кафедрасын басқарды, 1968 жылдан КСРО ҒА Филос. институтының сектор меңгерушiсi. «Философские науки» журналының бас редакторы (1958). КСРО ҒА филос. және право бөлiмшесiнiң бюро мүшесi (1955). Ленин орденімен және басқа 4 орденмен медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Галл (ботаника)

Галл ( — сия жаңғақ) немесе цецидия — ауру қоздығыш немесе зиянкестер әсерінен болатын өсімдік бойындағы патологиялық өзгеріс. Саңырауқұлақ, бактерия, кене, жәндіктер, құрт токсиндері Галға шалдықтырады. Галла дамуын галлогенез, ал қоздырғыштарын галлогеноидтер дейді. Галланың 15 түрі белгілі, олардың пішіні, түсі, мөлшері, әр түрлі болады. Галла әсіресе еменде, раушан гулде, кейбір күрделі гүлдерде жиі кездеседі, сондай-ақ, картоп, жүгері сияқты а.ш. өсімдіктерінің Галла қоздырғыштары едәуір зиян келтіреді. Галла түзушілігіне қарсы химимялық заттармен газдау, топырақты қыздырып дизенфекциялау, инсектицидтермен және фунгицидтермен тұқымды зарарсыздандыру, иммунды сорттар шығару, ауыспалы егіс, топырақты өңдеу, тыңайтқыштар пайдалану, егісті т.б. агротехникалық және галла қоздырғыштарын құрту шаралары қолданылды. Дереккөздер
Галикарнас

Галикарнас (( немесе Аликарнассос; ) ) – байырғы заманда б.з.б. 4 ғ.ш. Кіші Азияның оңтүстік батысында, Жерорта теңізі жағалауында Кариядағы ірі сауда және мәдениет орталығы болған қала. Қазіргі заманда қаланың қираған үйінділерінде Түркияның шипажай қаласы - Бодрум орналасқан. Арголидалық грек колонистері негізін салған. Б.з.б. 5 ғасырда 1-Афины теңіз одағына енген. Галикарнастың гүлденген шағы б.з.б. 4 ғасырдың 1-жартысы. Б.з.б. 334 жылы Макендонский жаулап алған. Қираған қала, кейін қалпына келтірілген Галикарнас қаласында көне грек пен Кіші Азия архитектурасының тамаша үлгілерінің басын біріктірген, әлемдегі «жеті кереметтің» бірі саналған Галткарнас мавзолейі (Мавсол патшаның табытханасы) бар. Сыртқы сілтемелер * [http://www.livius.org/ha-hd/halicarnassus/halicarnassus.html Halicarnassus] at livius.org * [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?docPerseus%3Atext%3A1999.04.0064&layout&loc=halicarnassus-geo Halicarnassus], Dictionary of Greek and Roman Geography (1854) (ed. William Smith, LLD)
Мирза Асадулла-хан Галиб

Мирза Асадулла-хан Галиб (; ) немесе Галиб (; ); Агра, 27 желтоқсан 1797 — Дели, 15 ақпан 1869 — әйгілі үнді ақыны. Парсы, урду тілдерінде жазған. Ақсүйек мұсылман отбасында шыққан. Галиб шығармаласына алғашқы кезде діни бағыттағы шығармалардың ықпалы болған. Кейін классикалық поэзияға бет бұрды, гуманизмді, халық мүддесін жырлады. 1857-59 жылдары халық көтерілісі жазушыға үлкен әсер етті. Галибтің соңғы шығармаларында Үндістанның жаңа өмірі бейнелейді. «Дастанбу», «катийи бурхан», «Дерафши Кавияни» шығармалары Иран физиологиясына, хат түрінде жазылған «бес бөлім» трактаты («Панджаханч») өнерге арналған. Сыртқы сілтемелер * [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ghalib/ghazal_index.html The Divan-e Ghalib] — in Urdu, with Devanagari and Roman transliterations. Also includes concise commentaries on each verse, as well as other critical information. * [http://www.ghalib.org/ The Love Sonnets of Ghalib] — Biography, selected works, and all things Ghalib * [http://www.msci.memphis.edu/~ramamurt/ghalib.html biography and selected works] * [http://www.yagmin.com/ghalib/joy.cgi The Joy of the Drop] — 37 poems by Ghalib in English translation.
Кузьма Корнилович Галето

Кузьма Корнилович Галето (1.11.1896, Киев губерниясы - 1.11.1967) – Семей облысында совет өкіметін орнатудың белсене қатысушы. 1918 жылдан КОКП мүшесі. 1915 жылы патша армиясы қатарында болды. 1917 жылы батыс сібір советтерінің аткомы мен РСДЖРП Омбы комитеті жергілікті революцияшыл күштерге көмек көрсету үшін жіберді. Советтердің Семей уездік 1-съезін (17.2.1918) әзірлеп, өткізуге басшылық етті. Галето атком председателі болып сайланды. 1918 жылы 11 маусымдағы ақ гвардияшылар бүлігі кезінде партизан отряды құрамында болды. Кейін РК(б)П Семей губкомының бөлім меңгерушісі, 1924-23 жылдары Қарқаралы, Бұқтырма укомдарының секретары, 1924-31 жылдары Қостанай, Орал губкомдарының бөлім меңгерушісі және секретары, РК(б)П ОК жанындағы марксизм- ленинизм курсының тыңдаушысы, БК(б)П ОК бөлім меңгерушісінің жәрдемшісі. 1933 жылы Москвада Қызыл профессура институтын бітірді. 1933-38 жылдары Батыс Сібір өлкесінде Галето – Исток МТС Саяси бөлімінің бастығы, БК(б)П ауд. комитеті мен алтай өлкелік комитетінің секретары. 1939-57 жылдары Мәскеуде шаруашылық мекемелер мен қалалық оқу орындарында істеді. 1957 жылдан Одақтық дәрежедегі зейнеткер. РК(б)П 11- съезінің делегаты, 1-сайланған РКФСР жоғары Советінің депутаты Дереккөздер
Нұрмақ Байсалықов

Нұрмақ Байсалықов (1893, Ақмола губерниясы, Сарытерек уезі - 1937) – партия-кеңес қызметкері, Қазақстандағы жұмысшы қозғалысына қатысушы. 1920 жылдан КОКП мүшесі. Өмірбаяны * Екінші дәрежелі бастауыш мектепті бітірген. * 1922-24 жылдары Орынборда жұмысшы факультетінде оқыған. * 1908-20 жылдары Успенск кенінде, Спасск зауытында, Қарағанды шахталарында жұмысшы болды. Сол жылдары осы кәсіпорындарында өріс алған тап күресіне белсене аралысты. * Азамат соғысы жылдары ЧОН отрядында, азық-түлік комитетінде істеді. * 1923-27 жылдары ҚАССР ОАҚ председателінің орынбасары. * 1927-29 жылдары жер, орман қызметкерлері өлкелік одағының председателі * 1929-34 жылдары Қарсақбай комбинаты директорының орынбасары * Орталық халық шаруашылығы өлкелік советінің бөлім бастығы * Ақмола облысы аткомы председателінің орынбасары қызметтерін атқарды. * Өмірінің соңғы жылдары Қарағанды облысындағы Қоңырат аудандық партия комитетінің 1-секретары болды. Қоғамдық қызметі * 1922-29 жылдары обл. өлкелік партия комитеттерінің, ҚАССР ОАҚ-нің мүшелігіне сайланды. Дереккөздер
Георгий Филиппович Байдуков

Байдуков Георгий Филиппович (28.5.1907 жылы туған) – авиац. ген.-полковнигі (1961), Совет Одағының Батыры (1936). Омбы т.ж. бойындағы Тарышта разъезінде темір жолшы отбасында туған. 1936 жылдан КОКП мүшесі. 1926 жылы өз еркімен Совет Армиясының қатарына алынды. 1928 жылы Әскери ұшқыштар мектебін бітіріп, сынаушы-ұшқыш болды. 1936 жылы В.П. Чкалов, А.В. Беляковпен бірге Москвадан Удд (Чкалов) аралына, 1937 жылы солтүстік полюс арқылы Портленд (АҚШ) қаласына қонбастан ұшып барды. 1939-40 жылдары Совет-Финляндия соғысына қатысты. Ұлы Отан соғысында (1941-45) 31-, кейін 211-авиадивизияның командирі, 4-екпінді армия әскери-әуе күштерінің командышысы, 212- (соңынан 4-гвардия) штурмдық авиадивизияның командирі, 1947-49 жылдары Азаматтық әуе флоты бас басқармасының бастығы болды. 1951 жылы Бас штаб әскери академиясын бітірді. 1952 жылдан КСРО Қоғаныс министрлігінде жауапты жұмыста істейді. Байдуков – «Наш полет в Америку» (1937), «Записки пилота» (1938), «О Чкалове» (1939) кітаптарының авторы. 2 рет ленин орденімен, 4 қызыл ту ордені, 4 Қызыл Жұлдыз ордені және басқа орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Баж салығы

Баж салығы – белгілі бір көрсеткен қызметі үшін мемлекет органдардың азаматтардан, мекемелерден және ұйымдардан алатын алымдары. Орта ғасырларда жолды, көпірді, порт ғимараттарын т.б. пайдаланғаны үшін мемлекеттің, қалалар мен жекелеген феодалдарың алатын алым- салықтары Баж салығы деп аталады. Орталықтанған мемлекет өкіметтің нығаюымен Баж салығын мемлекет өз қолына алды. Қазіргі заманғы капитал мемлкеттерде баж салығы өкіметтік органдарға ісі түсіп келген клиенттерден ( мүлік бір кісіден екіншісіне ауысқанда, сыйды, мұраны т.б. тіркегенде) алынады. Баж салығына қойылған нарық әдетте, көрсетілген қызметтің құнынан әлдеқайда жоғары болады. Баж салығының ауыртпалығын бүркемелеу мақсатымен буржуазия статистика оны салықтар қатарына қоспайды. Басқа салықтардан баж салығының басты айырмашылығы, ол барлық азаматтардан бірдей алынбай, тек тиісті мемлкет органдармен белгілі бір қатынасқа түскен адамнан алынады. Соц. елдердегі баж салығы бірсыпыра мекемелердің ( сот, Мемл. арбитраж, нотариалдық конторлар т.б.) кәсіпорындарға және кейбір азаматтарға көрсеткен белгілі бір қызмет үшін алатын ақысы. Оның нарқы қызмет құнынан аспайды. КСРО-да 1930 жылғы салық реформасына дейін баж салығының бірнеше түрі болды, олар 1930 жылы қыркүйекте бірыңғай мемлекет баж салығына енді, ал 1942 жылы оның орнына арйнайы баж салығы енгізілді. Дереккөздер Қазақ Энцклопедиясы
Баженов Василий Иванович

Баженов Василий Иванович (12.3.1737/38, Малоярославец маңындағы Дальское селосы, - 13.8.1799, Петербург) – орыс архитекторы, суретші, архитекторы теоретигі, педагог; классицизм өкілі. Дьяк Отбасында туған. Москва университетінің әр түрлі гимназияларында оқып, 1755 жылы Петербургте қайта ашылған Көркемсурет академиясына жіберілді. 1762- 64 жылдары Италияда болды, Римдегі Әулие лука академиясының профессоры, Болонья мен Флоренция Көркемсурет академиясыеың мүшесі болып сайланады. 1765 жылы Ресейге қайта келіп, академик атағын алды. 1799 жылы петербург көркемсурет академиясының вице- президенті болды. Баженов орыс архитекторларының ішінде қала құрылысы, оның жалпы жобасы, кеңістік және композиция жарасымдылығы жайында елеулі еңбек етті. Оның қала құрылысындағы аса ірі еңбегі – Москва-Кремль сарайының жобасы (бүкіл ансамбль мен қызыл алаңды қайта құруды қосқанда). Бұл жоба бойынша Кремль күн сәулесі сияқты тарамданған көшелердің түйіскен жеріне, негізгі салтанат алаңына айналмақ еді. Екатерина 2 Москваны шектен тыс дәріптегісі келмегендіктен, ғажайып жоба жүзеге аспады. Бірақ Баженов өз идеясын Москвадағы Пашковтың үйін салуда біршама іске асырды (1784-86; қазір В.И, Ленин атындағы кітапхананың ескі үйі). Пашков үйі Баженовтің Москвада салған өзге ғимараттары сияқты (1-Мещанскийдегі Долговтың үйі, қазіргі Бейбітшілік проспектісі, 1770 жылы) фасадтарының сәи-салтанаттылығы ғимараттың бүкіл бөліктерінің айқын үйлесімділігімен жарасым тапқан. Баженов Москваның Ходин даласында сәи-салтанат құрылыстарынын салумен де шұғылданды (1774-75). Оның Царицындағы құрылыстары да екатерина 2 қарсы болған соң бітпей қалды. Баженовтің редакциясымен Витрувидің аудармасы орысша басылып шықты. Баженов – М.Ф. Казаков, К.И. Бланк, И.В. Еготов, Е.С. Назаров сияқты сәулетшілер жұмыс істеген Кремль құрылысының Экспедициясы жанындағы архитектор команда мен мектепті ашты. Дереккөздер
Валерьян Семенович Бажанов

Валерьян Семенович Бажанов (2 маусым 1907, Новоузенск—1984) – биология ғылымдарының докторы (1962). * Мәскеу мемлекеттік университетінің физика-математика факультетінің биология бөлімін бітірген (1930). * Орынбор ауыл шаруашылығы институтында (1930-33) * Камчатка облысындағы Пенжі аң-кәсіпшілік станциясында (1933-36) * Алматы қорығында (1936-38) * Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде (1937-42) * КСРО ғылым академиясының Қазақстандағы бөлімінде жұмыс істейді. * Қазак КСР ғылым академиясының зоология институтында (1942-64) жұмыс істейді. * 1964 жылдан Өскемен педагогика институтында жұмыс істейді. * 1967 жылдан Тамбов педагогика институтында жұмыс істейді. Ғылыми еңбектері Бажанов алғашқы кезде сүт қоректі жануарларды зерттеген, 1946 жылы Қазақстанның омыртқалы қазба жануарларын зерттеуді ұйымдастырып, 1964 жылға дейін Қазақ КСР ғылым академиясының Зоология институтының палеозоология (палеобиология) зертханасын басқарған. Бажанов 100-ден астам еңбек жазған. Дереккөздер
Саид Сулейменович Бадуев

Бадуев Саид Сулейменович ( 1904, Грозный, - 20.12.1943) – чечен жазушысы, чечен әдебиетін бастаушы. Бадуевтің әдеби қызметі 1927 жылдан басталады. «Құдық», «Бешто», «Отты тау» әңғімелерінде Бадуев өткендегі ұлттық езгіні суреттеп, діни соқыр сенімге қарсы күреске шақырды. 1930 жылы «Әдет» атты әңгімелер жинағы, «Аштық» повесі және «Молдаға күнде той бола бермес» пъесасы жеке-жеке кітап боп басылды. Бадуев – «Қызыл қамал», «Цаэбаның үйленуі», «Алтын көл», «Саяси бөлім» (1934) пъесаларының авторы. «Петимат» (1930) поэмасында тау халықтарының әйелдері күндікте ұстауына қарсылық білдіреді. 1935 жылы «Біздің бақ» атты өлеңдер жинағы шықты. Дереккөздер
Алексей Егорович Бадаев

Бадаев Алексей Егорович (4.2.1883 – 3.11.1951) – совет мемл. және партия қайраткері. Орел губ. Карачаев уезінің Юрьево дер- сында кедей шаруа отбасында туған. 1904 жылдан Компартия мүшесі. Александров з-дында және Николаев т. ж-нда слесарь болып істеді. 1912 жылы Петербург және Петербург губ. жұмысшылары атынан 4-Мемл. думаға депутат болып сайланды. Онда большевиктік фракцияның мүшесі болды. РСДЖП ОК-нің Краков және Поронин кеңестеріне (1913) қатысты. РСДЖП Петербург комитеті мен ОК Орыс бюросының мүшесі (1913-14), В.И. Лениннің ұсынысы бойынша «Правданың» ресми шығарушысы болды. 1914 жылы қарашада тұтқындалып, Турухан өлкесіне жер аударылды. 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін Петроград қалалық думасына сайланды, Петроградта Октябрь қарулы көтерілісіне қатысты. Октябрь революциясынан кейін жауапты партия, сов. қызметтерінде болды. Бадаев 1930 жылдан Тұтыну қоғамдары Москва қалалық Советі председателінің орынбасары қызметін атқарды. КСРО ОАКөнің мүшесі. 1938-43 жылдары. РКФСР Жоғары Советі Президиумының Председателі және КСРО Жоғары Советі Президиумы Председателінің орынбасары, 1943 жылдан КСРО Тамақ өнеркәсібі министрлігі коллегиясының мүшесі болды. Бадаев партияның 11-13 съездерінде РК(б)П ОК-нің мүшелігіне кандидат, 14-18 съездерінде ОК- нің мүшесі болып сайланды. Бадаев 1929 жылы «Большевиктер мемлекеттік думада» естелігін жахды. 2 рет ленин орденімен, басқа да орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Уильям Галлахер

Галлахер Уильям (25.12.1881, шотландия, пейсли, - 12.8.1965, сонда) – ағылшын және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. Жұмысшы отбасында туған. Тәуелсіз жұмысшы партиясының, 1911 жылдан бастап Британ соц. партиясының мүшесі. 1-дүниежүзілік соғыс кезінде фабрика-зауыт старосталары қозғалысын басқарып, Шотландияның кеме жасаушы жұмысшылары мен кеншілерінің ереуілдерін ұйымдастыруға белсене қатысты. Ұлыбритания Компартиясының ОК саяси бюросының мүшесі (1921), Ағылшын тредюниондары қозғалсын ұйымдастырушылардың бірі. 1935-1950 жылдары парламент депутаты. 1943- 56 жылдары. Компартия Атқару Комитетінің председателі, 1956-63 жылдары президенті, 1963 жылдан бері Ұлыбритания Компартиясы Атқару Комитетінің құрметті мүшесі. Дереккөздер
Николае Йорга

Иорга, (Jorga) Николае (18. 06. 1871 — 20. 11. 1940) — румынның саяси қайраткері, тарихшы, әдебиет зерттеушісі. Яссы, Париж, Берлин және Лейпциг университеттерінде оқыды. 1894 жылдан Бухарест университетінің профессоры, 1910 жылдан Румын ғылым академиясының мүшесі, 1906 жылы реакцияшыл Ұлттық-демокр. партияның негізін қалаушылардың бірі болды. 1918—1920 жылдары Ұлттық жиналыстың председателі, 1931—1932 жылдары премьер–министр және ағарту министрі. «Темір гвардия» фашистерінің қолынан қаза тапты. Дереккөздер
Тыныбек хан

Тыныбек хан — Алтын Орданың 10-шы ханы. Басқаруы Әкесі Өзбек ханның көз жұмған қаралы хабары Тыныбекке Ақ Ордада жүргенде жеткен болатын.Әкесі оны Ақ Ордаға 1328 жылы жіберген болатын.Тыныбек таққа құрылтай шақырылмай отырды.Олай болған себебі,Өзбек хан кезінде Алтын Ордада хан билігі әбден күшейіп, құрылтай шақырудың қажеті болған жоқ.Жаңа әміршіге әкесінен мұраға алып империя қалды. XIV ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген араб тарихшысы әл-Омари көпес Бедр әд-Дин Хасан ар-Румидің айтуы бойынша Алтын Орданың шекара аймақтарын баяндап жазады. Ол былай деп түсіндіреді:"Бұл мемлекеттің Жейхун жақтан шекарасы-Хорезм, Сығанақ, Сайрам, Жаркент, Жент, Сарай, Маджар, Азақ, Ақща-кермен, Кафа, Судақ, Саксин, Укек, Бұлғар, Сібір аймағы, Ібір, Башқырд және Чулыман. Ширван аймағының бір кенті Баку қаласы,түркілер Димирқапу деп атайтын"Темір қақпа" соған жақын". Тыныбектің билікке келуі Византия империясындағы биліктің ауысуымен тұспа-тұс келді. 1341 жылы 15 маусымда Константинопольде III Андроник Палеолог қайтыс болды. Империя тағына оның 18 жасар ұлы V Иоанн отырды.Бірақ империяны іс жүзінде оның анасы Анна Савойская мен регент Иоанн Кантакузин басқарды,ол өз саясатын жүргізуге кіріседі.Осыған орай,күзде Адрианопольде оған қарсы көтеріліс шықты,Иоанн Кантакузин өзінің туған жері Дидимотик қаласына қашып кетеді.Кешікпей көтеріліс үкімет әскерімен басып-жаншылды. 1341 жылдың 26 қазанында жақтастары VI Иоанн Кантакузинді император жариялайды.Ол V Иоанн мен анасы Анна Савойскаяға кешіріммен қарады. VI Иоанн Константинопольді басып алуға әрекет жасады,алайда бұл бірнеше жылға созылған соғысқа айналды.Сонымен қатар,Византияда азамат соғысы әлі де болса жалғасып жатты.Кезекті бір жеңілістен соң VI Иоанн Сербияға барып жасырынды.Сербия королі Стефан Душан әуелі қашқынға көмектеспек болады,бірақ артынша бұл ойынан айнып,оның жауларына қол ұшын береді.Соғысқа басқа елдер де араласады.Соңында,Византияны түріктер басып алады.Византияда азамат соғысы жүріп жатқанда,Алтын Ордада билік басына басқа әмірші келді.Шейх-Увейстің сөзіне қарағанда,Тыныбек әкесінен кейін көп ұзамай бауыры Жәнібектің қолынан мерт болған. Дереккөздер Тағы қараңыз
Самуил Залманович Галкин

Галкин Самуил Залманович (5.12.1897,Рогачево- 21.9.1960, Мәскеу)- еврей совет ақыны,драмматург. Тұңғыш өлеңдер жинағы 1922 жылы шықты. «Азап пен ерлік» (1929) жинағының негізгі тақырыбы-еврей бұқарасының ескі өмірден безіп, соц. құрылысқа араласуы. Осы сарын одан кейінгі шығармаларына да өзек болды. «Жер үстіндегі жолдар» (1945) жинағында ол сов. адамдарының Ұлы Отан соғысы кезіндегі ерлігін жыр етті. Оның « Бар-Кохба», «Суламифь», «Әнші жүрек» пьесалары театрларында қойылды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Гальваностереотипия

Гальваностереотипия-гальванопластикалық тәсілмен шығыңқы баспа қалыбының көшірмесін жасау әдісі. Гальваностереотипия процесі негізгі 3 кезеңнен тұрады: матрицалау, баспа қалыбын алу үшін электролиттік жолмен матрицаға металл бастыру, алынған қалыпты өңдеу. Кәдімгі құйма стереотиппен салыстырғанда, бұл қалыптың бастапқы түп нұсқасын мейлінше дәл береді. Мысалы: гальваностереотип 200-250 мың рет таңба басуға жарайды. Гальваностереотиптер көбінесе иллюстрацияға бай кітап-журналдар, көп тиражбен түрлі-түсті репродукциялар басуда қолданылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Петр Григорьевич Галузо

Галузо Петр Григорьевич (10.6.1897 жылы Витебск облысы)- тарих ғылымының дәрігері(1965),профессор. 1920 жылдан КОКП мүшесі. Ол 1914 жылдан бастап мұғалім,1918-1919 жылы Витебск облысында Сенно қаласында уездік халық ағарту бөлімінде инспектор. 1919-1921 жылдары Қызыл Армия қатарында болды. 1923 жылы Мәскеудегі Я.М.Свердлов атындағы Коммунистік университетті бітірді. 1923-1926 жылдары Ташкенттегі Орта Азия Коммунистік университеттің оқытушысы. 1930-1934 жылдары Ташкенттегі Орта Азия Коммунистік университетінде кафедра меңгерушісі, оқу ісі жөніндегі проректор, 1935-1937 жылдары Ашхабадтағы Жоғары Коммунистік а.ш. мектебінің ректоры. Ол бұл жылдары патша өкіметінің Орта Азиядағы отаршылдық саясаты, Түркістан өлкесін мекендеген халықтардың ұлт-азаттық қозғалысы туралы ғылми еңбектер жазды. Оның еңбектері негізінен 19-20 ғасырда Қазақстандағы аграрлық мәселерге арналды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Николай Федорович Гамалея

Гамалея Николай Федорович [5.(17).2.1859, Одесса, - 29.3.1949, Москва] – совет микробиологы, КСРО ғылым академиясының Мғылым академиясының академигі (1940), 1948 жылдан КОКП мүшесі, Одессада Новороссия университетін (1880), Петербургте Әскери медицина академиясын (1883) бітірген. Гамалея түйнеме, туберкулез, құтыру, оба, тырысқақ, бөртпе сүзек, қайталама сүзек ауруларын зерттеген. 1898 жылы организмдегі бактериялар тіршілігін бұзатып зат – бактериолизин болатынын ашқан. Тырысқақ ауруларына қарсы ваксина ұсынған. «Этиолгоия холеры с точки зрения экспериментальной патологии» деген тақырпта 1892 жылы докторлық диссертация қорғаған. 1912-28 жылдары Қызылша ауруына қарсы егу институтының (Ленинград), 1930-38 жылдары Орталық эпидемиология және микробиология институтының ғылми жетекшіс. 1938 жылдан өмірінің аяғына дейін Москвадағы 2-медицина институтының микробиология кафедрасында профессор, КСРО Мғылым академиясының эпидемиология және микробиология институтында лаборатория меңгерушісі. Марапаттары КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1943). 2 рет Ленин Орденімен, Еңбек қызыл ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Иван Тимофеевич Галочкин

Галочкин Иван Тимофеевич (12,11,1909 жылы туған) – зоотехник- селекционер, 1944 жылдан КОКП мүшесі. Галочкин 1931 жылы Қазақтың өлкелік зоотех.-мал дәрігерлік ин-тын бітірді. Галочкин республикасының әр түрлі а.ш. орындарында зоотех. жұмыстарға басшылық етті және ҚазССР а.ш. министрінің орынбасары болды. 1957-61 жылдары Ақмола облысы атқару комитеті председателінің орынбасары, 1961-62 жылдары Тың өлкелік жоспарлау комитетінің председателі, 1962-63 жылдары Алматы облысы атқару комитеті председателінің орынбасары. 1965 жылдан «Қазглавптицпромның» бастығы. Марапаттар 1951 жылы Алтау сиырын шығаруда ғылыми жұмысқа қатысқаны үшін КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты деген атақ берілді. Галочкин 3 рет «Құрмет Белгісі» орденімен (1950,1957,1971) марапатталған. Дереккөздер
Галогендеу

Галогендеу – органикалық қосылыстардың сутек атомдарын галоген атомдарына тікелей алмастыру процесі. Галогендеу нәтижесінде құрамында әр түрлі көмірсутек радикалдарымен байланысқан галоген атомдары (F, Cl, Br, J) бар органикалық қосылыстар тобы түзіледі. Олар галоген алмасқан көмірсутектер деп аталады. Органикалық қосылыстарды галогендеу үшін бос күйіндегі галогендер, оң зарядталған галоген атомы бар заттар (гипохлорит, хлорлы сульфурил т.б.) қолданылады. Бастапқы көмірсутектің түріне, галогеннің немесе галоген қосылысының табиғатына қарай галогендеудің әр түрлі әдістері бар: 1) тікелей галогендеу, яғни сутек атомын галогенге алмастыру; 2) галогендердің және галоген сутектердің еселі байланыстарға қосылу реакциясы; 3) ОН топты галогенге алмастыру; 4) ароматты ядродағы амин топты галогенге алмастыру т.б. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Гамбетта Леон Мишель

Гамбетта Леон Мишель (2.4.1838, Каор - 31.2.1882) – француз саяси және мемлекет қайраткері. Екінші империяның кезінде Гамбетта буржуазия республикалық оппозиуияның сол қанат басшыларының бірі. 1869 жылы Заң шығаратын корпусқа сайланды. Оның сайлауда табысқа жетуі радикалды-демократиялық реформаны (Бельвиль бағдарламасын) ұсынуына байланысты еді. 1870-71 жылдары «Ұлттық қорғаныс үкіметінің» ішкі істер министрі. Буржуазия республикашылардың оңшыл топтарымен жақындасты. Үшінші республиканың бірінші он жылдығында Гамбетта буржуазия республикашылардың жетекшісі болды. Бертін келе бұрынғы демократиялық реформалар бағдарламасынан бас тартып, оппортунистік саясат жүргізді. Премьер-министр әрі сыртқы істер министрі (1881-82) болды. Дереккөздер
Яков Ганецкий

Яков Ганецкий (; туған кездегі есімі — Якуб Фюрстенберг 15 наурыз 1879, Варшава — 26 қараша 1937, Мәскеу) — поляк және орыс революция қозғалысының қайраткері, сов. мемлекет қайраткері. 1905 жылы Варшава жұмысшыларының рев. бас көтерулерін ұйымдастырушылардың бірі. РСДЖП-ның 5-съезінде (1907) ОК мүшелігіне сырттай сайланды. 1914 жылы В.И.Ленинді Австрия түрмесінен босатуға жәрдемдесті. 1917 жылы Ленинніңі эмиграциядан оралуына белсене күш салды.1917 жылы РСДЖП(б) П Шетелдік бюросының мүшесі. Қазан революциясынан кейін комиссар әрі халықтық банкты басқарды т.б. жауапты қызметтер атқарды. 1935 жылдан КСРО Революция музейінің директоры. В.И.Ленин жайындағы естеліктердің авторы. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Димитр Ганев

Димитр Ганев Вербанов (28.10.1898-20.4.1964)- болгар мемлекет және саяси қайраткері. 1923 жылы Қыркүйектегі антифашистік қарулы көтеріліске қатысушы. 1929 жылдан БК (т.с.) П ОК мүшесі. 1929-1935 жылдары Добруджа революция ұйымы ОК-нің секретары. 1934-1935 жылдары Румыния Компартиясы ОК және ОК Секретариатының құрамына енді. 1942-1948 жылдары Болгар Жұмысшы ОК партиясы ОК саяси бюроның мүшесі. 1948-1952 жылдары БКП ОК Саяси бюросы мүшелігіне кандидат,осы жылдарда сыртқы сауда министрі. 1954-1959 жылдары БКП ОК-нің секретары. 1958 жылдан БХР Халық жиналысының председателі. БХР-дің Соц. Еңбек Ері. (1958) Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Юлиус фон Ганн

Юлиус фон Ганн (23.3.1839, Линц-1.10.1921,Вена)- Австрия метеорологы. Вена университетінің профессоры (1873-1910). Австрия метеорогиялық институтының директоры (1877-1897) болды. Австрия метеорология қоғамының негізін қалаушылардың (1863) және «Метеорогише пайтшрифт» журналын ұйымдастырушылардың бірі. Ол қарама-қарсы екі ауа ағысының өзара байланысты әрекетінен пайда болатын циклондардың динамикалық теориясын ашты. Жер климатын зерттеумен шұғылданды, фён құбылысына сипаттама берді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Георгий Аполлонович Гапон

Гапон Георгий Аполлонович (5(17).2.1870-28.3 (10.4).1906)- священник,тыңшы. 1903-1904 жылдары үкіметті қолдайтын жұмысшылар ұйымын құруға бастама көтеруші. 1902 жылы күзден Мәскеу тыңшылығының бастығы С.В.Зубатовпен байланысты болды. Оның бастауымен петиция жазылып, 1905 жылы тоғызыншы каңтарда жұмысшылардың патшаға шеруі ұйымдастырылды. Жұмысшылар атылып, қырғынға ұшыратылды. Ол шетелге қашып кетті. 1905 жылы күзде Рессейге қайта оралды, эсерлерге қарсы тыңшылық жүргізді. Көп кешікпей әшкереленіп, 1906 жылы наурызда Петербург түбіндегі Озерқада дарға асылды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Абрам Фёдорович Иоффе

Иффе Абрам Фёдорович (17 (29). 10. 1880, Полтава губ., Ромны қаласы, — 14. 10. 1960, Ленинград) — совет физигi, КСРО ҒА–ның академигі (1920; 1918 жылдан корр. мүшесі). КСРО ҒА–ның вице-президентi (1926–1929, 1942–1945), Соц. Еңбек Epi (1955). 1942 жылдан КПСС мүшесі. Санкт-Петербург технологиялық институтын (1902) және Мюнхен университетін (1905) бiтiрген. 1903–1906 жылдары Мюнхенде В. К. Рентгеннің ассистентi болған. 1906 жылдан бастап Санкт-Петербург (1924 жылдап Ленинград) политех. институтында жұмыс iстедi. 3 рет Ленин орденімен марапатталған. Мемл. (1942) және Лениндік (1961) сыйлықтардың лауреаты, көптеген шетелдік ҒА-лары мен ғылми қоғамдардың мүшесі. Дереккөздер
Александр Дементьевич Гарагаш

Александр Дементьевич Гарагаш (1906ж.,Екатеринославль)-Қазақстанның партия,совет қайраткері. 1927 жылдан КОКП мүшесі. 1930 жылы Днепропетровск жұмысшы факультетінде, 1931-1932 жылдары Мәскеудегі Шығыс халықтарының институтында оқыды. 1943-1951 жылдары Қазақстан КП Қызылорда обкомының 2-секретары және Семей обкомының 1-секретары. 1963 жылдан дербес пенсионер. Ол Қазақстан КП 1-11съездерінің делегаты, 3-11-съездерінде ОК құрамына сайланды. 1951-1954 жылдары Қазақстан КП ОК-нің бюро мүшесі болды.1938-1967 жылдары Қазақ ҚСР Жоғарғы Советінің депутаты, Ленин орденімен, 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, 2 рет «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Мұхамедназар Гапуров

Мұхамедназар Гапурұлы Гапуров (, 15 ақпан 1922 жыл, Чарджау, қазіргі Лебап уәлаяты – 13 шілде 1999 жыл, Ашхабад) — кеңестік мемлекеттік, партиялық қайраткер, Түрікмен КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы (1963–1969), Түрікменстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы (1969–1985) және Ұлы Отан соғысының ардагері. 1954 жылы Шаржау педагогикалық институтын сырттан оқып бітірген Гапуров 1944 жылдан 1991 жылға дейін КОКП мүшесі болған. 1943–1944 жылдары мектепте оқу ісінің меңгерушісі, директоры, 1948-1956 жылдары Шаржау облысы БЛКЖО комитетінің бірінші хатшысы, Түрікменстан ЛКСМ ОК-нің хатшысы, 1963–1969 жылдары Түрікмен КСР Министрлер Кеңесінің хатшысы, КОКП XXII- және XXIV-съездерінің делегаты. Партияның XXIII-съезінде КОКП ОК мүшелігіне кандидат, XXIV-съезінде КОКП ОК-нің мүшелігіне сайланды. VI–VIII-сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 5 мәрте Ленин орденімен және басқа да түрлі кеңестік медаль-ордендермен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы