kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Александр Иванович Добросмыслов

Добросмыслов Александр Иванович (1854 – 1915) – қазақ халқының тарихы мен этнографиясын зерттеуші. Орыс географиялық қоғамы Орынбор бөлімшесінің және ғылыми архив комиссиясының мүшесі. 1888 – 1901 ж. Торғай облысында мал дәрігері болып қызмет істеген. Қазақ ауылдарын аралап, қазақ халқының сан қырлы шаруашылық өмірімен, әдет-ғұрпымен танысқан. «Торғай облысындағы халықтың қоныстануы туралы» (1893), «Торғай облысы қырғыздарының XVIII – XIX ғасырлардағы сот құрылысы» (Қазан, 1904), т.б. қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне қатысты бірқатар еңбектер жазған. Кейін Орынборда тұрып, жергілікті губерниялық архив қорын зерттеді. Нақты құжаттар негізінде XVIII-ғасырдың 1-жартысындағы Орынбор өлкесі тарихына қатысты құнды құжаттар жинаған («Ресей тарихы туралы материалдар», 1, 2-т, 1900) және XVIII – XIX-ғасырлардағы Батыс Қазақстан тарихы жөнінде «Торғай облысы» (1 – 3 т., 1900 – 02) аталатын 3 томдық ғылыми еңбегі жарық көрді. Добросмыслов өмірінің соңғы жылдары Түркістан өңірін, соның ішінде Оңтүстік Қазақстан қалаларын зерттеп, сол өлкенің тарихына «Ташкенттің бұрынғы және қазіргі тарихы» (1912), «Сырдария облысының қалалары (Қазалы, Перовск, Түркістан, Әулиеата, Шымкент)» (1912) атты еңбектерін арнады. Дереккөздер
Добротин Николай Алексеевич

Добротин Николай Алексеевич (18 маусым 1908 жылы туған, Ресей, Пенза қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (1948), профессор (1951), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982). Дондағы Ростов қаласындағы Солтүстік Кавказ мемлекеттік университетін бітірген (1929). Сол қаладағы Энергетика институтының оқытушысы (1929–31), КСРО Ғылым Академиясының Физика институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1931–76), КСРО Ғылым Академиясы Төралқасының ғылыми хатшысы (1950–55) қызметтерін атқарған. Қазақстан Ғылым Академиясының Жоғары энергия физикасы институтында лаборатория меңгерушісі (1968–76), директордың орынбасары, Қазақстан Ғылым Академиясы Төралқасының мүшесі, Физика-математика бөлімшесінің академик-хатшысының орынбасары (1976–87) болды. 1987 жылдан зейнеткер. Мәскеуде тұрады. Негізгі ғылыми еңбектері атом ядросы мен ғарыштық сәулелер физикасына арналған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1951). 3 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтемелер http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/Добротин Дереккөздер
Леонид Георгиевич Добрунов

Добрунов Леонид Георгиевич (9 наурыз 1907 ж., Украина, Полтава қаласы – 3 мамыр 1982 ж., Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1952), профессор (1953), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденция мүшесі (1954). Полтава ауыл шарушылық институтын бітірген (1927). 1945 жылдан Қазақстанда қызмет жасаған. 1945–58 ж. және 1961–68 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында сектор, бөлім, лаборатория меңгерушісі, сонымен қатар ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) профессор болған. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдік физиологиясына арналған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Сыртқы сілтемелер http://histpol.pl.ua/pages/content.php?page=1776 Дереккөздер
Догма

Догма (грек. dogma – пікір, шешім, айқындау), қ а с а ң қ а ғ и д а – дәлелдеусіз, тәжірибе жүзінде тексерілмей-ақ ақиқат ретінде қабылданатын қағида. Әдетте, оған абырой-беделге көзсіз табыну, сондай-ақ діни нанымдар негіз болады. Мысалы, көптеген діни наным күдік келтіруге не сынап-мінеуге болмайтын догмаларға сүйеніп, нақты болмысқа, кеңістік пен уақытқа тәуелсіз абсолюттік ақиқат ретінде мойындалатыны белгілі. Ал ғылымда кейбір ескірген ережелер догмаға айналып, оны консервативті, қасаң ойлайтын ғалымдардың қорғаштап, қолдайтын жағдайлары ұшырасуы мүмкін. Марксшіл-лениншіл ілім сөз жүзінде қасаң ойлаушылыққа қарсы шыққанымен, іс жүзінде өзі догмаға айналды, өзінің идеялық негіздерін жетілдіруге, уақыт ағымына сай дамытуға талпынғандарды «ревизионистер» деп сынады. Тағы қараныз * Догматизм Сыртқы сілтемелер [http://ru.wikipedia.org/wiki/Догма Догма] Дереккөздер
Доға

Доға— атты арба не шанаға жеккенде, екі жақ шеті терте мен қамыттың құлақбауын ұстап, бекітіп тұратын ағаш сайман. Доғаны қайың, тал, үйеңкі, емен сияқты мықты ағаштардан иіп жасайды. Ол үшін жұмыр ағаштың иілуге тиісті жерін шауып жұқартып алып, морға салып жұмсартады да, тез арқылы екі жақ басын иіп, қалыпқа салып кептіреді. Доға кеуіп қалпына түскеннен кейін иілген жерінен шығыршық орнатады. Доғаның тертемен жалғасатын төменгі екі ұшының сыртқы бетін орнықты болу үшін шауып, ойық жасайды. Доға - қабырғадағы ашық қалдырылған ойықтарды немесе екі тіреудің арасын үстіңгі жағынан қосатын доғал маңдайшасы. Арка ( — доға, иін, иілім)— қабырға немесе тірек аралықтарын ұштастыратын иін. Алғаш рет шығыс сәулет өнерінде қолданылған. Кейін ежелгі Рим архитектурасында кең қолданылды. Қазақстанда Баба ата кентіндегі медреседе (9-12 ғасыр), Айша бибі күмбезінде (11-12 ғасыр), Ахмет Ясауи кесенесінде (14 ғасырдың аяғы мен 15 ғасырдың басы) т.б. құрылыстарда кеңінен пайдаланылған. Аралық мөлшеріне, салмақ көтеру мүмкіндігіне, құрылымдық сипатына қарай арка тастан, металдан, ағаштан және темір бетоннан т.б. жасалады. Ежелгі сәулет өнерінде арка көбінесе тастан, қыштан қаланған. Арка пішініне қарай жартылай дөңгелек, садақ тәріздес (готикада көп таралған), таға тәріздес (араб елдері, сәулет өнерінде жиі кездеседі), дулыға тәріздес, көп қалақшалы, киль т.б. тәріздес болып келеді. Арка бүгінгі заманғы құрылыстарда да өз мәнін жоғалтқан жоқ. Ғимарат тұрғызуда, көпір салуда т.б. құрылыстарда арка негізгі құрылымдық бөлік ретінде қолданылады. Доға – қисық сызықтың бойындағы кез –келген екі нүкте аралығындағы бөлігі. Шеңбер бойындағы екі нүкте оны екі доғаға бөледі. Арка ( — доға)—қабырға ойығында (терезе, қақпа, есікке) доға тәрізді иіп өрген итарқа шатыр немесе екі тіреудің (бағаналардың, колонналардың, көпір тіреулерінің) үстіне орнатылған аркалық өткел. Электр доғасы – физикалық құбылыс, газдағы электр разрядының бір түрі. Дереккөздер Математика әлемі Дереккөздер
Доғал шайқасы

Доғал Шайқасы, Доғал–Үрпек соғысы – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезіндегі А. Иманов бастаған Торғай көтерілісшілерінің Ресей үкіметінің жазалаушы отрядына қарсы соңғы соғысы. Шайқас 1917 жылы 22-23 ақпан күндері Доғал қопасы мен Үрпек қонысы аралығында болған. Бұл кезеңде көтерілісшілердің негізгі күші Торғай қаласынан 150 шақырым қашықтықтағы Батпаққара елді мекенінің маңындағы Жалдама, Торғай өзендерінің бойына орналасқан еді. Ал екінші бөлігі Торғай қаласынан 140 шақырым жердегі Жыланшық өзенінің бойына, үшіншісі қаладан 80 шақырым қашықтықтағы Перовск жолының бойында топтастырылған. Сөйтіп Перовск-Ақмола аймағының аумағы 150 шақырымдық жерін камтыған. Торғайдағы көтерілісті біржолата басу мақсаты мен арнайы ұйымдастырылған генерал-лейтенант Лаврентьев басқарған жазалаушы отряд құрамындағы полк. Тургенев басқарған 13-орынборлық казак полкі Торғай-Жыланшық өзендерінің бойындағы көтерілісшілерді жоюды мақсат етті. Полк кұрамында 6 казак жүздігі, 1 атты батарея взводы, 1 жаяу әскер батареясы взводы, 6 пулемет, 4 зеңбірек болды. Бұл қарулы полк 18 ақпанда Қарақоға болысының 6-ауылын, 21 ақпанда Құмкешуді басып алып, Батпаққараға жетті. 22 ақпанда Доғал аңғарында көтерілісшілерге қарсы соғыс басталды. Амангелді Иманов бастаған көтерілісшілер полкі Тургеневтің осы қарулы полкіне 20 мың сарбазбен қарсы тұрды. Олардың қатарында білтелі мылтық, бердеңкелермен қаруланған 171 мерген болды, қалғандары айбалта, қылыш, найза, шоқпар ұстаған атты сарбаздар еді. Шайқас қарсаңында өткізілген соғыс кеңесінің ұйғаруы бойынша, қолына қару ұстамаған ел түгел дерлік қырдағы қопаларға көшірілді. Арнайы соғыс жоспарына сай Жалдама, Сымтас өзендері бойын - Қараторғай, Көртоғай, Сарыторғай болыстарының, Сарықопа, Мұқырды - Сарықопа, 1-Науырзым, 11-Науырзым болыстарының, Қарасу, Доғал, Сорбұлақты - Қараторғай, Қайдауыл, Аққұм болыстарының сарбаздары мен Көкшетау, Әулиеата, Түркістан, Ақтөбе, Байқоңыр, Қарсақпай, Атбасар, Жаңақала, Ақмешіттен келген көтерілісшілер қорғауға тиісті болды. Сорқұдық, Кемер, Тоқанай бойын - Қарақоға, Тосын, Шүбалак болыстарының сарбаздары қорғады. Күші басым жазалаушылар отрядына қарсы екі күнге созылған ауыр айқаста Амангелді батырдың колбасшылық қабілеті айрықша көрінді. Дұшпан шебіне оқыстан шабуыл жасау, күтпеген жерден тосқауыл қою, жазалаушыларды оппа карға, жылымға түсіріп, тез шегініп кету сияқты тапқыр айла-әрекеттер жасап бақты. Ақыры 23 ақпан күні ымырт үйіріле екі жақтан да атыс тоқтатылды. 24-25 ақпанда Тургенев полкі қайтыс болғандар мен жаралы жауынгерлерін 45 шанаға тиеп, Торғайға шегініп кетті. Доғал Шайқасы Торғай көтерілісшілерінің ұйымдық жағынан бекіп, соғыс шеберлігін меңгерген қарулы күшке айналғанын, сарбаздардың бостандық жолындағы күрестегі табандылығы мен жеңіске деген жігерін танытты. Көп ұзамай Ресейде Ақпан төңкерісі жүзеге асырылды да, Торғайдағы жазалаушы отрядтардың шапқыншылықтары тоқтатылды. Сөйтіп Торғай көтерілісшілері өздерінің алға қойған мақсатын орындап шықты. Қазір Доғал Шайқасы болған жерлерге ескерткіш тақталар орнатылған. Дереккөздер
Ғазиз Ниязұлы Доғашев

Ғазиз Ниязұлы Доғашев (1917–2008) – дирижер, Қазақстанның халық әртісі (1957). М.Төлебаевтың Біржан – Сара, Қ.Қожамияровтың Назугум, Ю.С. Мейтустың Ағайынды Ульяновтар, З.П. Палиашвилидің Даиси операларының, Н.Тілендиев, Л.Б. Степанов және Е.В. Манеевтердің Достық жолымен, Б.В Астафъевтің "Бақшасарай бұрқағы" балеттерінің спектакльдеріне дирижерлік етті. * 1951-56 жылдары Мәскеудегі Үлкен театрда дирижер. * 1959-63 жылдары Украинаның опера және балет театрында дирижер. * 1963-66 жылдары "Мосфильм" киностудиясы симфониялық оркестрінің дирижері болды. * 1966-69 жылдары Беларусь опера және балет театрында бас дирижер қызметін атқарды. * 1951 жылдан педагогикалық қызметпен (Алматы мен Мәскеу консерваторияларында) шұғылданды. * 1974 жылдан Беларусь консерваториясының доценті * 1982 жылдан Мәскеудегі Мәдениет институтының профессоры Марапаттары * Қазақстан Мемлеекттік сыйлық иегері (1972) * Еңбек Қызыл ту * Құрмет белгісі, т.б. ордендермен марапатталған. Дереккөздер
Дойче Банк

Дойче Банк — Германияның ең ірі банкілік концерні. 1870 ж. Берлинде құрылған. Басқармасы Майндегі Франкфурт қ-нда. Германияда және басқа елдерде 1500 бөлімшесі мен өкілдігі бар. Қазақстандағы өкілдігі 1993 ж. 26 сәуірде ашылды. Сілтемелер * [http://www.deutsche-bank.de/ Deutsche Bank AG ресми сайты]
Дойыр

Дойыр — жуан өрімді қамшы. Өрімі жұмыр, кейде торт қырлы болып келеді. Өрімнің арасына қайыстан жұмырлай ширатылған өзек салып, сыртын таспамен тоқи өреді. Таспа кебе келе көнге айналып, өте қатты әрі берік болады. Әдетте, дойырдың сабын ырғай, тобылғы тәрізді қатты ағаштан жасап, мықты болуы үшін ұшы мен дүмін металмен құрсаулап қояды. Кейде өрімнің ұшына тас не металл тобыршық бекітеді. Өрім мен сап тілше қайыс арқылы бекітіледі. Қайыстың сапқа бекітілетін ұшының үстіне сәндік үшін жұқа жез салынады. Дойырдың сабы да күміс, жезбен әшекейленіп, қолға ұстайтын жағына бүлдірге өткізіледі. Дойыр қару ретінде қолданылған. Дереккөздер
Докторантура

Докторантура – жоғары оқу орындары мен ғылыми мекемелердің біліктілігі жоғары ғылыми және ғылыми-педагог кадрларды – ғылым докторларын даярлау бөлімі. Докторантура ведомстволық бағыныштылыққа, меншік түріне тәуелсіз, қазіргі заманға лайық зерттеу және эксперименттік базасы, белгілі бір салада ғылыми мектебі бар, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламаларды жасауға және жүзеге асыруға белсенді түрде қатысып жүрген жоғары оқу орындарында, ғылыми және ғылыми-өндірістік мекемелерде ашылады. Докторантураға ғылым кандидаты дәрежесі бар Қазақстан азаматтары «Жоғары оқу орнынан кейінгі кәсіптік білім беру туралы Ережеге» сәйкес қабылданады. Сыртқы сілтемелер http://ru.wikipedia.org/wiki/Докторантура Дереккөздер
Игорь Александрович Долгушин

Долгушин Игорь Александрович (30 наурыз 1908 ж., Ресей, Омбы қаласы – 4 тамыз 1966 ж., Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1955), профессор(1957). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) Орман техникалық академиясын бітірген (1931). 1933 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, осы институт директорының ғылыми жұмысы жөніндегі орынбасары (1947–53) болған. Республикадағы орнитологиялық зерттеулерге басшылық етіп, осы бағытта ғылыми мектепті қалыптастырған. Қазақстан аумағын орнитологиялық тұрғыдан бірнеше аймаққа бөлді, ондатрды жерсіндіру жұмысына қатысты (КСРО Мемлекеттік сыйлық, 1951). Аң шаруашылығымен және құстарды қорғау мәселелерімен де шұғылданды. «Қазақстан құстары» атты 5 томдық жинақ (1960–74) авторларының бірі (Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1978). Сыртқы сілтемелер http://www.rbcu.ru/information/3396/ Дереккөздер
Доллар

Доллар &nbsp;— Америка Құрама Штаттарының, Канаданың (Канада доллары), Аустралияның (Аустралия доллары) мемлекеттік қазыналық билеті. Басқа елдерде де (Жаңа Зеландия, Либерия, Эфиопия, Малайзия, Сингапур, Гайана, Ямайка, Тобаго, Гондурас және Гонконг) қолданылады. 1 доллар ($1) 100 центтен (¢100) тұрады. Ең алғашқы доллар АҚШ-та 1786 ж. күміс (24,34) доллар ретінде енгізілген. 1900 жылдан бастап долларға таза алтынның 1.50463 грамы теңестірілген. 1934 ж. доллар девальвацияға ұшырап, 40,94%-ке құнсызданды. Оның алғашқы алтындық баламы 1,6 г болса, 1900 ж. 1,5 г төмендеп, 1934 ж. таза алтынның 0,888 гр-ы болып белгіленді. Кейінірек долларлық шақалар айналыстан шығарылып, банкноттық ақша белгілерімен ауыстырылды. 1954 жылдан бастап АҚШ-тың төлем балансының үздіксіз тапшылығына, алтын қорының азаюына және құнсызданудың үздіксіз көтерілуіне байланысты доллардың сатып алу қабілеті төмендеді. 1993 ж. 1 доллар 0.1039 грамм алтын шамасында болды. Бүгінде айналыста 100, 50, 10, 5, 1 долларлық федералды резервтік билеттер және 10, 5, 2, 1 долларлық күміс сертификаттар, 10, 5, 2, 1 мыс-мырыш центтері пайдаланылады. Қазіргі заманғы теорияларда және өзгертілген жазуда «US» нұсқасын қарастырады. «Доллар» атауымен валюталар Галереясы Тағы қаараңыз
Домалақ ана кесенесі

Домалақ Ана Кесенесі – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Қаратаудың күнгей бетінде, Балабөген өзенінің аңғарында. Халық арасында Домалақ ана атанған Нұрила Әли Сыланқызының зиратына тұрғызылған. Кезеңі Жерленуі 1456 жылы, қазіргі кесене 1998 жылы салынған. Тарихи деректер, сипаты Домалақ ана - есімі Нұрила 1378–1456 жылдары өмір сүрген. Түркістандағы Яссы қыстағында туған. Мақтым Ағзымның жалғыз ұлы ержүрек батыр Ақсақ Темірдің қарамағында әскер басқарған Әли Сланның қызы. Шешесінің есімі Нұрбике - Уәйіс ханның апасы еді. Домалақ ананың әкесі Әли Слан 1388 жылы Ақсақ Темір әскерінің құрамында Алтын Ордаға аттанарда әйелі Нұрбике мен Нұриланы (Домала ана), Түркістандағы әкесі Мақтым Ағзам қожаның үйінде қалдырады. Бірде Түркістан маңындағы Қарашық өзенінде суға түсіп жатқанда Нұрбикені жылан шағып өлтіреді. Әкесі әскерден келмеген, анасынан тірідей айырылған Нұрила бабасы Мақтым Ағзамның тәрбиесінде өседі. Мақтым Ағзам Қожа Ахмет Яссауидің қызы - Гауһар бибінің ұрпағы еді. Нұрила - араб сөзі, қазақша «Алланың нұры» деген ұғым береді. Парсы тілінен аударғанда «Дихнат мама», яғни Әулие ана мағынасын білдіреді. Кейіннен Дихнат деген сөз Домалақ деп ауыстырылған. Нұрила (Домалақ ана) - Бәйдібек бабамыздың үшінші әйелі. Тарихи жазбаларда Домалақ ананың адамгершілігі, әдептілігі, парасаттылығы мен шыншылдығы және аналық қасиетінің арқасында «Домалақ ана» аталуы жайлы көптеген деректер жазылған. Нұрила ана 1456 жылы мамырдың 28 жұлдызында қайтыс болған, сол жылы Домалақ ананың немересі Дулат Бұхарадан Абдулла Шері есімді шеберді алдыртып, ана басына төрт қанатты күмбезделген кесене-там тұрғызады. XI–XV ғасырлар аралығында Домалақ ана кесенесі бірнеше рет қайта жөндеуден өткен. Домалақ ана кесенесі жерден 12 метр биіктікте сегіз жапырақты етіп өріліп, негізгі бөлігінің үстіне күмбез орнатылған. Аңыз бойынша, Домалақ ана кесенесінде екі қасиетті тас бар, осы екі тастың арасынан тек жаны таза адам өте алады. XX ғасырда салынған кесене 6 бағаналы болған. 1906–1908 жылдары Ресейден қоныс аударып келген орыстардың тобыры күмбез-ескерткіштерді бұзып талқандап жібереді. 1908 жылдың жазында ақын Орынбай Тайманов (1867–1949) жаңа ескерткіш күмбез салдырады. 1942–1943 жылдары Шошқабұлақтың тұрғын орыстары, кәрістері тағы да бұзып тастайды. 1957 жылы тағы да жаңа күмбез салынады, бірақ ол көп сақталмаған. 1966 жылы Маңғыстаудан алып келінген ақ тастармен қайта қаланды. 1998 жылы Домалақ ана кесенесі жаңартылып, 2000 жылы айналасын көркейту-көгалдандыру жұмыстары аяқталды. Кесененің құрылысын жүргізуші және жобасын жасаушы сәулетшісі - Саин Назарбеков. Домалақ ана мұражайында түрлі көне қолжазбалар, қолдан жасалған көптеген заттар сақталған. Домалақ ана кесенесі - көпшілік тәу етер қасиетті орын. Дереккөздер
Домбағұл

Домбағұл – ортағасырлардан сақталған көне сарай қалдығы. Орналасқан жері Ұлытау облысы Ұлытау ауылынан солтүстікке қарай 80 км жерде, Арғанаты тауының батыс етегінде орналасқан. Деректер мен зерттелуі Оңтүстік Қазақстанды қоныстанған қыпшақтардың Домбағұл сынды көптеген сарайларының болғандығын X-ғасырдағы араб ғалымы Әл-Идриси мен XIII ғасырдағы саяхатшы Вильгельм де Рубрук жазып қалдырған болатын. Сарайдың қалдығын XVIII ғасырдағы орыс саяхатшысы Н. Рычков пен XIX ғасырдың басында қырды аралауға шыққан кен инженері И. Шангин де көріп тамашалаған. 1946-50 жылдары Ә.Х. Марғұлан (Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы) сарайдың ғылыми сипаттамасын жасады. Кейін Ж. Смайылов зерттеген. Сипаты Домбағұл осы өңірдегі Алаша хан бекінісінен кейінгі күшейтілген ірі қамал орнына жатады. Төрт жағынан ормен және қорғаныс жалдарымен қоршалған төртбұрышты алаңқай түрінде салынған. Сарайда көлемді қазба жұмыстары жүргізілмеген, шағын мөлшердегі ұңғымадан көптеген мал сүйектері алынды. Сарай маңындағы кішірек жылғаның айналасынан егістік орындар мен суландыру жүйесінің қалдықтары табылды. Домбағұл жергілікті билеушілердің күшейтілген бекініс ордасы болған. Сарайдың салынған мерзімі жайында ғалымдар арасында екі пікір бар. Ә. Марғұлан мұны Ақ Орда кезеңіне (XIV-XV ғғ.) жатқызса, Ж. Смайылов одан ертерек уақытқа, IX-XI ғасырларды қамтитын оғыз-қыпшақ заманына жатқызады. Әдебиет * Маргулан А.Х., Остатки оседлых поселений в Центральном Казахстане. Археологические памятники Казахстана, А.-А., 1978; * Смаилов Ж.Е., Памятники археологии Западной Сары-Арки (средневековые поселения), Балхаш, 1997. Дереккөздер
Бронислав Александрович Домбровский

Домбровский Бронислав Александрович (18 қаңтар 1885 ж., Украина, бұрынғы Херсон губерниясы, Елизаветград қаласы – 16 шілде 1973 ж., Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1936), профессор (1930), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1945). Киев университетін (1912) бітірген. 1929 жылдан Қазақстанда жұмыс істеген. Елімізде жануарлардың салыстырмалы анатомиясы мен морфологиясының қалыптасуы және дамуы Домбровскийдің атымен тығыз байланысты. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) өзі құрған мал анатомиясы кафедрасын басқарды (1929–37, 1939–50, 1951–54). 1937–39 және 1954–71 ж. ҚазМУ-да жануарлар морфологиясы және зоология кафедраларына басшылық етті. 1971 жылдан өмірінің аяғына дейін осы кафедрада кеңесші-профессор болды. Сыртқы сілтемелер http://ru.wikipedia.org/wiki/Домбровский,_Бронислав_Александрович Дереккөздер
Юрий Осипович Домбровский

Юрий Осипович Домбровский(12 мамыр 1909, Мәскеу – 29 мамыр 1978, Мәскеу) – орыс жазушысы, аудармашы. * 1933-39 жылдары мектепте мұғалім, директор * Қазақстан мемлекеттік орталық музейінде аға ғылыми қызметкер. * Бірнеше рет репрессияға ұшырады, тек 1956 жылы ақталды. * 1956 жылы Мәскеуге қоныс аударды. Романдары жақсылық пен жамандық, ерлік пен ездік сияқты адамгершілік мәселелеріне арналған. «Гоголь көшесіндегі ағаш үй» атты естеліктер кітабында (1973) қазақ қаламгерлері туралы жылы лебіздер айтқан. «Шығармашылық ерлік» деген мақаласында Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясын көркемсөзде жасаған нағыз ерлікпен пара-пар деп бағалаған («Дружба народов», 1958, №11). Дереккөздер
Доместикация

Доместикация ( – үйге үйренген, қолға үйрету) – жануарларды қолға үйретіп, олардың шаруашылық маңызы бар белгілері бойынша жаңа тұқымын алу; жабайы өсімдіктерді қолдан өсіру. Адамның ең алғашқы қолына үйреткен жануары қасқыр болған. Ғалымдардың зерттеулерінің нәтижесі бойынша тас дәуірінде (10-15 ғасыр бұрын) Оңтүстік Азияда қасқырлар доместикацияланғаны белгілі болды. Сонымен қатар қазіргі қойлар сол кездегі оңтүстік Еуропа мен алдыңғы Азияда тауда жүрген муфлоннан шыққан. Ал қазіргі сиырлардың арғы атасы болып қазір жойылған тур жануары болып табылады. Жабайы турлар соңғы кезге дейін Еуропа, Сротүстік Африка, Кіші Азия мен Кавказда болатын. Турдың соңғы дарасы 1627 жылы Польша ормандарынада жойылған. Доместикация хронологиясы Дереккөздер
Домино

Домино (лат. domіnus – мырза) – үстелде ойналатын ойын. Қазіргі Доминода 28 тас бар. Әр тасқа нөлден алтыға дейін белгі салынған. Доминоны көбіне төрт адам ойнайды. Тарихы 11 ғ-да Қытайда куат пай(сүйектегі кесте) деген атпен пайда болған. Еуропаға венециялық саяхатшы Марко Поло әкелген. Ойнау ережесі Екіден төрт адамға дейін ойнайды. Екі адам үшін жеті плитка, үш-төрт адам үшін бесеу бөлінеді. Қалғаны жабық қорыққа («базар») орналастырылған. Қарапайым «аула» доминосында ойыншы 1: 1 дублімен басталады, ал егер ешкімде ондай дубль болмаса, басқалары өсу ретімен жүреді. 0: 0-ден бастап («бос-бос», «жалаңаш ») жүруге тыйым салынады. Егер қолдарда дубль болмаса, олар ең аз ұпай санымен сүйектен басталады: 0: 1-ден бастап және одан әрі қарай. Келесі ойыншылар тиісті ұпайлармен сүйектерді қояды (1: 2, 1: 3, 1: *,…). Егер келесі қадамдағы ойыншының сүйегі болмаса, оны резервтен іздеуі керек («базарға бару»): ол «базардан» бір домино плиткасын қажетті саны бар сүйек түскенше таңдайды. Содан кейін ойыншы өз жүрісін өткізіп жібереді («айналдырады») және келесі әрекетті орындайды. Ойын ойыншылардың бірі соңғы өлімді қойған кезде аяқталады, яғни оның қолында домино қалмағанда. Әрі қарай, онымен бірге қалған серіктестерінің ұпайлары есептеледі, олар жеңімпаздың активіне түседі. Әдетте партия келісім бойынша 200, 300, 500 ұпайға дейін ойнайды. Егер қарсыластың «қолында» 0: 0 бір ғана дубль қалса, онда ол 25 ұпай болып саналады (егер басқа сүйек бар болса, онда «бос-бос» ешқандай жолмен есепке алынбайды). Мүмкін, ойын «балықпен» аяқталуы мүмкін - бұл әр ойыншының қолында әлі де сүйектері болған кездегі бұғаттаудың атауы, бірақ ешкімде есеп беретін ештеңе жоқ. Бұғаттау кезінде («балықтар») жеңімпаз қолында ең аз ұпай бар адамға тиесілі: ол барлық басқалардың ұпайларын өзінен алып тастайды. Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.youtube.com/watch?v=6FjFBB8xFps Домино ойнап үйрену (ютуб)]
Дондук Омбо

Дондук Омбо(т.ж.б. – 1741) – Еділ қалмақтарының ханы. Ол билік еткен тұста Ресей қалмақтардың қарулы күштерін Түркиямен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық жорық ұйымдастырды. Дереккөздер
Донор

Донор ( — сыйлаймын) — шалаөткізгіштердегі өткізгіштік аймаққа электрон беру қабілеті бар қоспалық атом. Мысалы, Ge мен Si үшін негізгі Донор ретінде периодтық жүйенің V тобындағы элементтер Р, As, Sb қолданылады. Донор шалаөткізгіштің рұқсат етілмеген аймағында, донорлық деңгей деп аталатын жергілікті энергетикалық деңгейді құрады. Донорлық деңгей мен өткізгіштік аймақ арасындағы энергия айырымы, осыған сәйкес Донордың ионизациялану энергиясы, рұқсат етілмеген аймақтың енінен өлдеқайда кіші, шамамен 0,01эВ. Сондықтан донорлық шалаөткізгіште тіпті бөлме температурасының өзінде өткізгіштік аймақтағы электрондар концентрациясы валенттік аймақтағы кемтіктер концентрациясынан өлдеқайда көп. Мұндай шалаөткізгішті электрондық немесе n-типті деп атайды. Ал электрондарын беретін қоспаларды донорлық дейді. Донорлық, сондай-ақ акцепторлық қоспаларды енгізіп, таза шалаөткізгіштің өткізгіштігін кең ауқымда өзгертуге болады, осылайша р-n өткелдері жасалады. Дереккөздер ru:Донор (физика)
Доңыз жылы

Доңыз жылы – ит жылынан кейін, тышқан жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 12-жылы. Қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен, әзірбайжан, моңғол, т.б. Орта Азия халықтарының күнтізбелерінде қолданылады. Он екі жылда бір рет қайталанып отырады. Дереккөздер
Доңызсырт

Доңызсырт, сарыкүйік – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алтайдың, Сауырдың, Тарбағатайдың, Жоңғар (Жетісу) Алатауының, Тянь-Шаньның субальпілік және альпілік шалғынында өсетін 6 түрі бар. Көбірек тарағаны – Смирнов доңызсырты (С. smіrnovіі). Оның биікт. 15 – 45 см, сабағы тік, жіңішке. Жапырағы қабыршақты, сары қоңыр түсті, масағы (ұзындығы 10 – 20 мм) сабақ ұшына орналасқан. Гүлі дара жынысты, әрбір масағында 7 гүлі бар. Аталығы 3, аналығы 1, жемісі – жаңғақ. Маусым– шілде айларында гүлдейді. Өте құнарлы мал азығы. 1 га жерден 4,5 – 11,0 ц өнім алуға болады. Дереккөздер
Дүкенбай Досжан

{{Жазушы { } }} Дүкенбай Досжан (1942 жылы 9 қыркүйекте Жаңақорған ауданы Қызылорда облысы — 15 қыркүйек 2013, Астана) — жазушы, Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1996). Парасат және Құрмет ордендерінің иегері. Жалпы мәліметтер * ҚазМУ-ды (ҚазҰУ) бітірген (1964). * 1963 – 1966 жылдары «Жетісу» газетінде әдеби қызметкер, * 1966 – 1975 жылдары «Жазушы» баспасында аға редактор, * 1976 – 1984 жылдары Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. * Кейін Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші, «Жалын» журналында бөлім меңгерушісі болған. Шығармашылығы Тұңғыш өлеңдер жинағы 1964 жылы жарық көрді. Досжан проза саласында өнімді еңбек етіп, 8 роман, 18 повесть, 100-ден астам әңгіме жазды. Досжанның көркем шығармалары мен зерттеу еңбектерінің тақырып аясы кең. * «Отырар» (1965), * «Фараби» (1965), * «Жібек жолы» (1973) хикаяттары мен романдарына тарихи оқиғалар арқау болса, * «Зауал» (1970), * «Кісі ақысы» (1978), * «Дария» (1975), * «Табалдырығыңа табын» (1980), * «Жолбарыстың сүрлеуі» (1984) атты шығармалары бүгінгі заман тақырыбына арналған. Ұлы адамдар өмірін көркем тілмен сөйлеткен * «Мұхтар жолы» (1983-1987 жылдары жазылған; 1988 жылы «Жазушы» баспасында жарияланған), * «Абай айнасы» (1994), * «Алыптың азабы» (1997) романдары өз алдына бөлек топтама құрайды. Досжан шығармалары даралық стилімен, бейнелі тілімен ерекшеленеді. Жазушы кейіпкердің жан толғанысын сезім шырғалаңы, ой ағыны арқылы суреттеуге машық. Оның * «Екі дүние есігі» (1998) атты зерттеу еңбегі – Түркістан қаласының тарихын, сондағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің салыну жай-жапсарын мейлінше мол қамтыған дерекнама. Досжанның шығармалары әлемнің 19 тілінде жеке кітап болып шыққан; * Екі томдық таңдамалы шығармалары жарық көрді (1990), * «Құм кітабы» үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1996), * Он үш томдық таңдамалы шығармалары жарық көрді (2002-2003, «Білім» баспасы), * Төрт томдық (2008, «Фолиант» баспасы). Досжан Түркістан қаласының, Жаңақорған, Созақ, Отырар аудандарының құрметті азаматы. Марапаттары * ҚР Мемлекеттік сыйлығының (1996), * М.Әуезов атындағы Ұлттық сыйлықтың лауреаты (1987). * Түркістан қаласының, бірнеше аудандардың Құрметті азаматы. * «Құрмет» (2001), «Парасат» (2008) ордендерімен марапатталған. * Қаламгер 1974 жылы «Зауал» кітабы үшін «Молодая гвардия» баспасының «Қазіргі заманғы жақсы роман» сыйлығын, * 1988 жылы Украинаның «Днепро» баспасынан шыққан «Жібек жолы» романы үшін «Тарихи тақырыптағы жақсы кітап» сыйлығын алған. * Жазушының есімі АҚШ-тың «Әдебиет және өнер адамдары» энциклопедиясының 2-ші томына, * «Ұлттық энциклопедияның» 3-ші томына, * «Абай энциклопедиясына», * Қазақстан Президенті жанындағы даму институтының «Элита Казахстана» (2008) анықтамалығына енген. Дереккөздер
Тұрғанбай Нұрланұлы Досжанов

Тұрғанбай Нұрланұлы Досжанов (15.05.1928 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы — 16.8.2019, Алматы) – биология ғылымдарының докторы (1984), профессор (1993). Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті) бітірген. 1955–57 ж. Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1957–67 ж. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі, ректордың оқу ісі, ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1967–71 ж. Зоология институтында лаборатория меңгерушісі, 1971–87 ж. директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1991–94 ж. осы институттың директоры болды. 1995 жылдан Зоология институтының бас ғылыми қызметкері. Дереккөздер
Доспамбет жырау

Доспамбет жырау (1490, қазіргі Ресей Федерациясы, Ростов облысы, Азау қаласы — 1523, Астрахан маңы) — жырау, қолбасшы, батыр. Доспамбет жырау қазақ халқының қалыптасу кезеңінде өмір сүрді. Кіші Ноғай ордасында әскери қолбасшы болған. Дешті Қыпшақты көп аралаған, Бақшасарайда, Стамбұлда болған. Қырым ханының жағында көптеген әскери жорықтарға қатысқан. Тайпааралық ұрыстардың бірінде қаза тапты. Шығармашылығы Доспамбет жырау жырларынан оның мұрат-мақсаты, түсінік-талғамы, дүниеге көзқарасы анық аңғарылады. Отан қорғау, елге, жерге деген сүйіспеншілікті бейнелейтін жырларында қырым, ноғай, қазақ жұртының іргесі бүтін, ешкімге бас имейтін ел болып отырған заманды аңсау сарыны байқалады. Жырау ол заманды қайтып келмес бақытты өмір ретінде толғайды (“Айнала бұлақ басы таң”, “Тоғай, тоғай, тоғай су”, “Азау, азау дегенің”, “Арғымаққа оқ тиді”, “Қоғалы көлдер, қом сулар”, “Айналайын, Ақ Жайық”, т.б.). Жырау өткен өмірді жырлағанда туған ел, өскен жерге деген ыстық махаббатын келер ұрпақ болашағымен байланыстыра сипаттайды. Олардың да ертең еліне қорған, тірек болуын қалайды. Доспамбет жырау өз басын өлімге тігіп, сан рет қанды шайқастарға қатысқан ата қонысын үлкен сүйіспеншілікпен толғайды. Жырау ел қорғау, жорық тақырыбына арналған жырларында елі мен жері үшін өлген ердің арманы жоқ деп, отаншылдық рухты бәрінен биік қояды. Ол серілік пен сақилықты, дарқандықты, қонақжайлылықты ата-бабадан келе жатқан асыл дәстүр ретінде дәріптейді. Доспамбет жырау шығармалары қазақ поэзиясы тарихында өзгеше көркемдігімен, екпінді ырғағымен ерекшеленеді. Жырау айтайын деген ойының қуатын еселеп арттыру үшін қайталауларды жиі қолданады. Сөйтіп, оларды ұтымдылықпен пайдаланып, ойдың әсерлілігі мен өткірлігін күшейте түседі. Доспамбет жыраудың ерлік пен елдікке үндейтін толғаулары Бұқар жырау, Махамбет сынды өзінен кейінгі ақындарға елеулі әсер еткені байқалады. Бұл дәстүр толыса, кемелдене келе жаңа сипатқа ие болды. Доспамбет жыраудың шығармалары толық жеткен жоқ. Көпшілігі жорық үстінде қолма-қол айтылған. Ел жадында сақталғандары ғана бізге жеткен. Осы азғана жырларының өзінен-ақ оның жырды түйдек-түйдегімен ағытатын дауылпаз жырау болғаны аңғарылады. Доспамбет жыраудың жырлары ертеректе Османов “Ноғай уа құмық шығырлары” (СПб., 1893) атты жинағына енген. Кейін В.В. Радловтың “Халық әдебиетінің үлгілері” (1896) деген жинақта басылды. “Ертедегі әдебиет нұсқалары” (1967), “Алдаспан” (1971), “XV — XVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы” (1982), “Бес ғасыр жырлайды” (1985), т.б. сан алуан хрестоматия, жинақтарда үздіксіз жарияланып келді. Дереккөздер
Авраам Константин Мурадгеа д'Оссон

Авраам Константин Мурадгеа д'Оссон (26.6.1779 — 25.7. 1851) — швед дипломаты, шығыстанушы. Ұлты — армян. Әкесі Мурадж Д’Оссон Түркиядан (Стамбұлдан) Швецияға қоныс аударған дипломат, шығыстанушы. Д’Оссон 1799 жылдан Париждегі (1801 — 05), Мадридтегі (1805 — 06), Пруссия (1807 — 08) мен Севильдегі (1809) миссияның құрамында хатшылық қызмет атқарды. 1810 — 13 жылдары Швецияның Париждегі өкілі, ал 1816 — 35 жылдары Гаагадағы, 1835 — 50 жылдары Берлиндегі елшісі болды. Д’Оссон ортағасырлық Шығыс тарихын зерттеумен айналысты. Ол Упсаладағы ғылым академиясының (1817 жылдан), Әдебиет және өнер академиясының (1823 жылдан) және ғылым қоғамның (1828 жылдан) құрметті мүшесі. Оның “Моңғолдар тарихы: Шыңғыс ханнан Темірланға дейін” (“Hіstoіre des Mongols depuіs Tschіnguіz — khan jusgu’a Tіmour Bey ou Tamerlan”, 2-ed., v. 1 — 4, La Hoye — \ Amst., 1834 — 35) деп аталатын 4 томдық еңбегі Орта Азия көшпелілерінің тарихына арналған. 1937 жылы бұл еңбектің 1-томы орыс тіліне аударылып, Иркутскіде жарық көрді (1998 жылы Алматыда қайта басылып шықты). Д’Оссонның бұл еңбегінде Рашид әд-Дин, Ала әд-Дин Ата Мәлік Жуайни, т.б. парсы тіліндегі құнды деректері мен армян, грузин, поляк және латын тілдеріндегі жылнамалар пайдаланылған. Д’Оссонның тарихи еңбегі күні бүгінге дейін ғылыми ортада жоғары бағаланып, өз құндылығын жоғалтпаған. Дереккөздер
Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы

Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы — Семей қаласындағы мәдени-ағарту мекемесі. Орыс жазушысы Ф.М. Достоевскийдің туғанына 150 жыл толуы қарсаңында 1971 жылы құрылған. Мұражай жартылай ашылған кітап пішінінде бұрынғы жазушы тұрған (1857 — 59) екі қабат ағаш үйге жапсарлас ғимаратта орналасқан. Мұражайдың кіре берісіне Достоевский мен Ш.Уәлихановтың достығын бейнелейтін қоладан құйылған мүсін қойылған. Мұражайда жазушының алғашқы “Бейшаралар” (1846) романынан бастап, “Ағайынды Қарамазовтар” (1880) романына дейін, сондай-ақ, әр жылдары басылған толық жинақтары, әлем тілдерінде шыққан туындылары, ғалымдардың жазушы шығармалары туралы жазған зерттеу еңбектері қойылған. 2000-нан астам экспонат бар. Жазушының Сібірде өткізген жылдарын (1849 — 59) бейнелейтін экспозициялар бір бөлімде жеке жинақталған. Омбыдағы кезеңі “Өлі үй” атты композиция арқылы көрсетілген. Осы бөлімде жазушының “Сібір дәптері”, “Өлі үйден жазбалар” атты шығармаларына суретшілер А.Н. Корсакова мен З.А. Толкачеваның салған иллюстрациялары қойылған. Мұражайда жазушының Уәлихановпен жазысқан хаттары, оған байланысты көптеген құнды экспонаттар бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://dostoevsky.kz/dom-muzei-f-m-dostoevskogo-v-g-semei Мұражайдың ресми сайты]
Тимур Камалұлы Досымбетов

Досымбетов Тимур Камалұлы (17.7.1957 жылы туған, Алматы қаласында) — спортшы, қазіргі бессайыстан КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1982), КСРО-ның (1984, Мәскеу), командалық есепте (Е.Минеев, А.Сторостинмен бірге) дүние жүзінің (1982, Рим, Италия) чемпионы. Үш рет 1978 — 80 жылдары Киев, Мәскеу, Ереван қалаларында КСРО кубогін жеңіп алды. 1990 жылы республикадағы Ұлттық олимпиялық комитеттің бірінші президенті, Қазақстан бессайыс федерациясының (1992, Алматы) президенті, Халықаралық бессайыс федерациясы техникалық комиссиясының мүшесі (1996, Будапешт, Венгрия) болып сайланды. Дереккөздер
Дотация

Дотация — кірісінен шығысы асып түсетін кәсіпорындарға және кейбір аймақтарға мемлекет тарапынан берілетін жәрдем ақша. Кәсіпорындарға дотация беру, бір жағынан, оларды банкротқа ұшыраудан құтқарады, екінші жағынан, кейбір тұтыну тауарлары мен ақылы қызметтің бағасын көтеруге жол бермейді, өйткені бағаның бір бөлігі дотация есебінен бюджет қаражатынан өтеледі. Алайда дотация мемлекеттік бюджетке ауыр жүк болып, оның тапшылығын туындатады, бұл өз кезегінде кейде қосымша ақша эмиссиясын жасауға, одан барып инфляцияның өсуіне әкелуі мүмкін. Дотация экономикасында мемлекеттік-әкімшілік басқару тәсілі басым елдерде кеңінен қолданылады. Дереккөздер Дотация, демеу қаржы
Дөдеге

Дөдеге– киіз үйдің үзігінің шетін бастыра, айналдыра тігілетін киіз әшекей. Сән-салтанат үшін тігіледі. ұимараттарға, тұрғын үйлерге әшекейлік реңк беру үшін оның күмбезін айналдыра жүргізілген жолақ, жақтау немесе жиектеме де дөдеге деп аталады. Қожа Ахмет Иасауи ғимаратының қатпарлы күмбезінің мойындығы шыр айналдыра, жыланкөз өрнекпен көмкеріліп, әшекейленген. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дөңгелек (математика)

Дөңгелек — жазықтықтың шеңбермен шектелген және оның ортасын (центрін) қамтитын бөлігі. Басқаша айтқанда жазықтықтың белгілі бір нүктесінен қашықтықтыққа дейінгі бүкіл нүктелерінің жиынын қамтитын бөлігі. Дөңгелектің ауданы мұндағы — дөңгелектің радиусы, — дөңгелек диаметрі, — шеңбер ұзындығы, , . Кіші дөңгелек — сфераны оның ортасынан (центірінен) өтпейтін жазықтықпен қиғанда пайда болатын дөңгелек. Үлкен дөңгелек — сфераны оның ортасы (центрі) арқылы өтетін жазықтықпен қиғанда пайда болатын дөңгелек. Дереккөздер
Дөң кен-байыту комбинаты

Дөң Кен Байыту Комбинаты– хром кентастарын өндірумен және оны байытумен айналысатын кәсіпорын. Ақтөбе облысының Хромтау ауданындағы Хромтау қаласында орналасқан. Донской (Дөң) хромит кен басқармасы Кемпірсай хромит кендерін 1938 жылдан пайдаланып келеді. 1973 жылы қуаты 1 млн. т кен байыту фабрикакасы іске қосылып, хром кентастарын күрделі ортада байыту технологиясы енгізілді. 1975 жылдан кен басқармасы Дөң Кен Байыту Комбинаты болып аталады, ал 1993 жылдың 29 желтоқсанында Дөң Кен Байыту Комбинаты акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. 1995 жылдың мамыр айынан Қазақстан Үкіметінің шешімімен Дөң Кен Байыту Комбинаты Japan Chrome Corporatіon (JCC) фирмасына басқаруға берілді. Дөң Кен Байыту Комбинаты ТМД елдерінде өндірілетін хром кентастары көлемінің 95%-ке жуығын өндіреді, ал хром кентастарының қоры мен оны өндіруде дүние жүзі бойынша екінші орында (Оңтүстік Африка Республикасынан кейін). Негізінен, Кемпірсай ультрабазиттік массивінде шоғырланған хром кентастарының қоры 325 млн. т болып саналады (1995). Дөң Кен Байыту Комбинаты құрамында ашық әдіспен кен өндіретін үш карьер бар. Сондай-ақ, оның құрамына Дөң кен орны, екі жер асты кеніші, екі ұсақтағыш-іріктеуіш фабрика және кен-байыту фабрикасы енеді. Дөң Кен Байыту Комбинаты өнімінің жылдық орташа мөлшері 2,0 млн. т (2000). Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дрижд Николай Александрович

Дрижд Николай Александрович (29 желтоқсан 1927 жылы туған, Ресей, Саратов қаласы) — ғалым, технология ғылымдарының докторы (1989), профессор (1989). Днепропетровск тау-кен институтын бітірген (1953). 1953 — 57 жылдары “Қарағандыкөмір” өндірістік бірлестігінің шахтасында учаске бастығы, 1957 — 61 жылдары шахтаның бас инженер, 1961 — 64 жылдары шахтаның директоры болды. 1964 — 67 жылдары “Саранькөмір” тресінің бастығы, 1967 — 76 жылдары шахта директоры, 1976 — 89 жылдары “Қарағандыкөмір” өндірістік бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарды. 1989 жылдан Қарағанды политехникалық институтының (қазіргі Қарағанды мемлекеттік технология университеті) профессор. Негізгі ғылым еңбектері көмір қабаттарын ашық және жер асты әдістерімен өндірудің технологиясы мен механизмін жетілдіруге, олардың жаңа түрлерін енгізуге; нарықтық қарым-қатынас жағдайында көмір кен орындарын игерудің тиімділігін арттыру үшін табиғи және материалды-техникалық қорларды тиімді пайдалануға, Қарағанды көмір алабында көмір өндіру саласын қайта құру мен ұйымдастыруға арналған. Екі мәрте КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1972, 1988) лауреаты, екі рет Ленин, Еңбек Қызыл ту ордендерімен және көптеген медальдермен марапатталған. Сыртқы сілтемелер http://biografia.kz/famous/3313 Дереккөздер
Дробжев Виктор Иванович

Дробжев Виктор Иванович (11 сәуір 1940 жылы туған, Ресей Федерациясы, Алтай өлкесі, Усть-Пристань ауданы, Коробейниково селосы — 29.03.2018) — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1982), профессор (1995), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1989). Томск мемлекеттік университетін бітірген (1962). 1962 — 68 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Ионосфера секторында инженері, аспирант, кіші ғылыми қызметкер, 1968 — 70 жылы 14-кеңестік антарктикалық экспедициясында аға ғылым қызметкер, 1970 — 83 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Ионосфера секторының аға ғылым қызметкері, 1990 — 94 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының физика-математика бөлімшесінің академия-хатшысының орынбасары, 1983 — 96 жылдары Ионосфера институтының директоры, 1996 — 97 жылдары Қазақстан Республикасы ғылым министрінің орынбасары, 1997 жылдан Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министерлігінде департамент директоры қызметтерін атқарған. 1999 жылдан Ионосфера институты ның директоры. Негізгі ғылым еңбектері әр түрлі уақыттық және кеңістіктік масштабтағы табиғи және жасанды жарық көздері тудыратын ионосферадағы толқындық ұйытқуларды зерттеуге арналған. Дробжев орта ендік ионосферасындағы динамикалық процестердің толқындық тұжырымдамасын негіздеді және олардың радио және геофизикалық диагностикасын жасады. Сыртқы сілтемелер http://www.spaceres.kz/index.php?uin1237873843&chapter1271151719&lang=rus Дереккөздер
Николай Михайлович Дружинин

Дружинин Николай Михайлович (13 қаңтар 1886 ж., Ресей, Курск қаласы — 08 тамыз 1986 ж., Мәскеу) — орыс тарихшысы. Мәскеу университетінің заң (экономика құқық бөлімі, 1911) және тарих-филология (1918) факультеттерін бітірген. Революция музейінде (Мәскеу) қызмет істеген, магистрлік диссертация қорғап (1929), 1929 — 48 жылдары Мәскеу университетінде, 1935 — 39 жылы Мәскеу педиатр институтында дәріс берді. Дружинин — Мәскеу университетінің тарих факультетін ұйымдастырушылардың бірі (1934). Ұлы Отан соғысы жылдары Алматыда болып, академик А.М. Панкратова басқарған авторлық ұжым құрамында Қазақстан тарихын жазуға қатысты. “Мемлекеттік шаруалар және П.Д. Киселевтің реформалары” атты ғылым еңбегі бойынша докторлық диссертация қорғады (1944). Соғыстан кейінгі жылдары СОКП-ның жоғары партия мектебінде, Қоғамдық ғылымдар академиясында, КСРО Ғылым Академиясының Тарих институтында жұмыс істеді. 1953 жылы КСРО Ғылым Академиясының толық мүшесі болып сайланды. Дружинин XIX ғасырдағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы, Ресейдегі тарихи процестердің Қазақстанға ықпалы, т.б. мәселелерге қатысты бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның “Мемлекеттік шаруалар және П.Д. Киселевтің реформалары” атты еңбегінің 1-томы үшін (2-томы 1958 ж. жарық көрді) КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1947). “Қауырт өзгеріс кезіндегі орыс деревнясы” (1978) атты монографиясы үшін Лениндік сыйлық алды (1980). Дружинин — 300-ден астам еңбектің авторы. Оның басшылығымен “Москва тарихы” (2-, 3-томдары), көптомдық “Көне заманнан бүгінге дейінгі КСРО тарихы” жарық көрді. 2 рет Ленин орденімен және басқа медальдермен марапатталған. Сыртқы сілтемелер http://ru.wikipedia.org/wiki/Дружинин,_Николай_Михайлович Дереккөздер
Дружные Ребята

Дружные Ребята– орыс тілінде шығатын республикалық апталық балалар газеті. Алғашқы саны “Пионер Казахстана” деген атпен 1933 жылы жарық көрді. 1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталғанда шығуы тоқтаған газет 1957 жылдан бастап “Дружные Ребята” деген атпен қайтадан шыға бастады. Газеттің мақсаты — балалардың шығармашылық қабілеттерін ұштау, танымын кеңейту, республикадағы қоғамдық өмірдің барлық саласында балалар құқығының қорғалуын назарға алу, оларды қажетті ақпараттармен қамтамасыз ету, т.б. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дуанбасы

Дуанбасы– лауазым; дуанға қарасты қауымды билеуші ұлық. 1822 жылғы Ресей империясының “Сібір қырғыздары туралы жарғысына” сәйкес ашылған округтерді қазақтар “Дуан” деп атаса, сол дуанды басқарушы адамды дуанбасы немесе аға сұлтан, ал оның орынбасарларын заседательдер деп атаған және олар төрт адамнан тұрған. 1824 жылы құрылған Көкшетау дуанының дуанбасылары: З.Байтоқаұлы, Т.Зілғараұлы болған. Сол жылы Орталық Сарыарқада ашылған Қарқаралы дуанында Барақ Тұрсынұлының үш немересі кезек сайланып отырған. Сонымен қатар, Қарқаралы дуанында 1849 — 52 жылы Құнанбай Өскенбайұлы дуанбасылық еткен. 1830 жылы Аманқарағай дуаны ашылып, оның дуанбасылары: Жалбыр Абдоллаұлы (1830 — 34), Шыңғыс Уәлиханұлы (1834 — 52), Есеней Естемесұлы болған (1852 — 59). 1832 жылы Ақмола дуаны ашылып, оны Қ.Құдаймендеұлы, Ы.Жайықбайұлы басқарған. Сондай-ақ, бұл лауазым Қазақстанда және кейбір түркі тілдес халықтарда 20 ғасырдың басына дейін сақталып келді. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дуанбек

Дуанбек– лауазым; әскерилендірілген пошта бекеттерінің бастығы. Дуанбектің міндетіне ел арасына әскери бақылау жасау, алым-салық жинау, т.б. кірген. Шығыс Түркістанда Дуанбектер ауқатты адамдардан тағайындалған. Дуанбек атауы 20 ғасырдың басына дейін жетті. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дуань Хуэйзун елшілігі

Дуань Хуэйзун Елшілігі - Хань империясының б.з.б. 30 — 10 жылдары аралығында Үйсін мемлекетіне жіберген елшілігі. Елшілікті Батыс Хань империясының Батыс өлке өкілдігінің (Си юн ду ху фу) бастығы (б.з.б. 33 — 19), дипломат, қолбасы Дуань Хуэйзун (б.з.б. 84 — 10) бастап келді. Б.з.б. 2 — 1 ғасырларда Хань империясы ұұн тәңірқұттарына қарсы күресте одақтас іздеп, батыс өлкеге, әсіресе, үйсін еліне жиі елшіліктер жіберіп, үйсін күнбилері мен шонжарларына қыздарын ұзатып, өзара қарым-қатынас орнатуға тырысты. Бұл үйсін елін іштей ірітіп, берекесін кетірді. Елдің жоғары билігінде үйсін күнбилерінің ғұннан және қытайдан алған әйелдерінен туған мұрагерлері арасында тақ таласы өріс алды. Б.з.б. 53 жылы Үйсін мемлекеті үлкен күнби және кіші күнби билеген иеліктерге бөлініп, үлкен күнбилікті қытай ханшайымынан тараған ұрпақ, кіші күнбилікті ғұн бәйбішенің балалары биледі. Ішкі өзара қырқыс одан әрі күшейіп, ол халық толқуларына ұласты.Хань империясы осы тұста үйсін елімен арадағы қарым-қатынасты өзіне оңтайлы түрде реттеу мақсатымен елшіліктер жіберді. Дуань Хуэйзун өзінің үйсін еліне барған әр жолғы елшілік сапарында мол сыйлық-тартулармен, түрлі айла-шарғылармен үйсін елінің ішкі істерін Хань империясының пайдасына шешіп отырды. Б.з.б. 16 жылы кіші күнби Мочжэнцзян елді біріктіру мақсатымен Хань империясын жақтаушы ұлы күнби Цылимиді өлтіртеді, Хань сарайы Мочжэнцзянды жазаламаққа Дуань Хуэйзунды үйсін еліне аттандырады. Ол үлкен күнбилікке қытай ханшаның немересі Ичжимиді тағайындайды. Дуань Хуэйзунның б.з.б. 14 жылғы үйсін еліне кезекті елшілік сапары шапқыншылық сипатта болды. Ол өз әскерімен Үйсін ордасына басып кіріп, кіші күнби Мочжэнцзянды өлтіреді. Кіші күнби етіп Хань империясын жақтаушы, дәрменсіз Анлиді тағайындайды. Ол осы еңбегі үшін императордан сыйлық алып, жоғары шенге ие болады. Ал үйсін ордасындағы саяси жағдай сол күйінде қала берді. Б.з.б. 10 жылы Дуань Хуэйзун үйсін еліне кезекті елшілік сапармен келеді. Бұл оның Орта Азияға 8-рет, үйсін еліне 5-рет келген сапары еді. Қытай жазба деректері бойынша, (“Ханьнаме, Дуань Хуэйзунның өмірбаяны”) ол осы соңғы елшілік сапарында үйсін жерінде қайтыс болған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Дублет

Дублет (франц. doublet, double сөзінен — қос, егіз) — 1) физикада: бір-біріне жақын орналасқан спектрлік сызықтар жұбы; олар спин-орбиталық өзара әсердің салдарынан болады (мысалы, натрий спектріндегі сары дублет); 2) қандай да бір заттың екінші данасы не бірдей екі заттың біреуі; 3) бір-бірімен желімделген екі бөліктен тұратын жасанды асыл тас. Оның үстіңгі бөлігі нағыз асыл тас болып есептеледі; 4) екі ұңғылы аңшы мылтығының бір мезгілде атылуы. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дулыға

Дулыға — сарбаздардың ұрысқа кірерде киетін темір немесе басқа да берік материалдан жасалған бас киім. Түркі жауынгерлері дулығасының екі жағы мен артқы етегіне темір тор тағылатын болған. Дулығалар жасалуына қарай бірнеше түрге бөлінген. Ең көне түрі көбелі дулығалар киіз, мата, теріден тігілген бас киімге сүйек, металл көбелерді бастыра тігіп жасалынған. Көбелері бас киім астарына қайыспен не шегемен бекітілген. Мұндай дулығалар көбіне көбе сауытпен киілген. Қаттама дулығалар күлпара пішінде жасалып, жібек матадан тігілген астарының ішіне жүн, мақта, кіреуке үзіктері салынған. Кейде бетті қорғау үшін маңдайдан төмен темір тілшелер орнатылады. Орта ғасырлардан бастап дулығалар темірден жасалды. Ыңғайлы болу үшін олар, көбінесе, бірнеше бөліктен құрастырылып, кұрама дулыға деп аталды. Темір дулығаның бір түрі металдан тұтастай құйылып, тұтас дулыға деп аталды. Тұтас дулығаның кейбіреуінде бетті жауып тұру үшін темір томағалары болған. Томағалы дулығалардың қорғаныстық қана емес, ырымдық, магиялық та сипаты болды. Дереккөздер
Думлер Леопольд Федорович

Думлер Леопольд Федорович (20 шілде 1919 жылы туған, Ресей, Саратов облысы, Маркс қаласы) — ғалым, геология-минералдар ғылымдарының докторы (1970), профессор (1977). Мәскеу тау-кен институтын бітірген (1941). 1941–1956 жылдары Қарағанды көмір алабының шахталарында, Орталық Қазақстан геология-барлау экспедицияларында инженер, аға инженер, бас инженер, Орталық Қазақстан геология басқармасының бас инженері (1956 — 71), бастығы (1971 — 79), 1979 — 87 жылдары “Орталыққазгеология” өндірістік-геология бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарған. 1987 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессоры. Негізгі ғылым еңбектері көмірдің аймақтық және термальдік метаморфтану құбылыстарын, көмір кендерінің пайда болу және орналасу заңдылықтарын зерттеуге арналған. Шұбаркөл көмір кен орнын ашқан (1983). Екі мәрте КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1977, 1988). Екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://g-to-g.com/index.php?versionrus&module5&id=2142 .