kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жабғу

Ябғу, жабғу - түрік билеушілерінің лауазымы. Куман патшалығының теңгелеріне "Явиго" деп жазылған. Түріктерде Ябғу болып айтылады. Ябғу қағаннан бір саты төмен дәрежеде тұрған. Түрік тайпаларын басқарушы лауазым мағынасында ежелгі түрік ескерткіштері мен руна жазуында, араб және парсы тілінде жазылған деректерде жиі кездеседі. Сонымен қатар, Қаңлы мемлекеттік бірлестігінің басында Уын әулетінен шыққан патшалар тұрды, олар «би» немесе “ ябғу” деген титулға ие болды. Бұдан басқа мемлекеттік аппаратқа патшаның орынбасарлары және үш кеңесші кірді. Сол кезде (б.з.б. II ғасырдың аяғы – I ғасырдың басы) қаңлы мемлекетіне бес иелік – Сусе, Фумо, Юйни, Цзи, Юйцзянь кірді. Қаңлылар Қытай, Рим, Кавказ және Орта Азия елдерімен сауда байланыс жасап тұрды. Олар үйсін, ғұн тайпаларымен соғысқан. Дереккөздер Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X ru:Ябгу
Аутплейсмент

Аутплейсмент дегеніміз жұмысқа орналасу барысында мүдделі тұлғаларға көмек көрсету мақсатында арнайы ұйымдарды тартуды қарастыратын кәсіпорындар мен қызметкерлер арасында еңбек шартын бұзу нысаны. Еңбек шартын бұзу рәсіміне тәуелсіз үшінші тараптың қатысуы шиеленісушілікті болдырмауға және ымыралы шешім табуға мүмкіндік береді. Дереккөздер http://www.telecom.kz/page/single/glossarij-terminov Тағы қараңыз *https://ru.wikipedia.org/wiki/Аутплейсмент *http://www.group-global.org/kz/lecture/view/11213
Сібір самырсыны

Сібір самырсыны (Қарағайлар тұқымдасы) - Қазақстан Алтайында кеңінен таралған бірден-бір түр. Сауыр және Жоңғар Алатауының солтүстігінде кездеседі. Биіктігі 30 м-ге дейін, ағаш діңінің диаметрі 150 см-ге жуық, түзу діңді, тегіс, күл түстес, сұр қабықты өсімдік. Жапырақтары (қылқандары) түспейтін, тегіс, жалпақ, жылтыр, үстіңгі бөлігі жасыл және астыңғы жағында екі ақшыл жолағы бар. Ағаш бірүйлі болғанымен, дара жынысты. Мамыр-маусымда гүлдейді. Жеміс беретін арнайы бүршіктерінің ұзындығы 9 см, ені 4 см, сопақ цилиндр тәрізді, тығыз қабыршақтары бар. Кіндік тамырлы, жерге терең бойлайды. Тау беткейлерін тұрақтандыруда маңызды. Суыққа төзімді емес. Тіршілік ұзақтығы 200 жыл. 1 га самырсын орманынан 2,5 кг шайыр алуға болады. Дереккөздер
Сібір балқарағайы

Сібір балқарағайы (Lárix sіbіrіca) (Қарағайлар тұқымдасы) - Оңтүстік Алтай мен Сауыр орманының негізін құраушы. Ағаш биіктігі 30 м, кең пирамидалы басты және қоңыр күрең сызатты қабықты. Басқа қылқан жапырақтылардан айырмашылығы мәңгі жасыл емес және қылқаны түсіп қалады. Мамыр-маусымда гүлдейді. Тозаң масақшалары әрең байқалады. Қыркүйек-қазанда пісіп, ашық күрең қоңыр және ашық сары түске өзгереді. Қанатты тұқым күзде шашылады, желмен таралады. Балқарағайдың тіршілік ету мүмкіндігі 500 жыл. Топырақ түріне, ауаның газбен ластануына, ыстануына аса мән бермейтіндіктен қаланы көгалдандыруда өте жоғары бағаланады. Дереккөздер
Дерматомикоздар

“Дерматомикоз” термині терідегі микотикалық инфекцияның көрінісін білдіреді. Микологиялық практикада дерматомикоз деген сөзді дерматофиттер тудыратын аурулар деп түсінеді. Дерматоминоздар әртүрлі жерлерде, әсіресе тропикалық зоналауда таралған. Этиология. Дерматомикоз қоздырғыштары қалыптаспаған саңырауқұлақ түрлеріне жатады. Оларда аскомицеттік жыныс стадиялары сипатталған. Дерматофитты-аэробтар, олар қоректі орта ішінде немесе үстінде өседі. Дерматофиттерді өсіру ортасы-көмірсулы әлсіз қышқыл реакциялы орта. Кератинофильдік саңырауқұлақтар адам шаштарында, жануарлар жүнінде жақсы дамиды. Сабуро ортасында осуіне байланысты мынандай түрлерді ажыратады: #.Тегіс терілі #.Бархат тәрізді, әртүрлі түсті #.Ұнды #.Қатпарлы Дерматофиттер қатыру мен кептіруді жақсы көтереді. Қайнатқан кезде 1-3 жылға дейін өледі. Кейбір дерматофиттер тек адамда ғана, кейбіреуі-адам мен жануарларда, кейбірі жерде болады. Морфобиологиялық қасиеттеріне байланысты төрт топқа бөлінеді: #.Трихофитондар #.Микроспорумдар #.Эпидермодофитондар #.Кератиномицес Трихофитондар шашты эндотрике немесе эктотрикс түрі бойынша зақымдайды. Микросорумдар шашты, тегіс теріні, кейбір кезде тырнақты зақымдайды. Эпидермофитондар тек түрі мен тырнақты бұзады. Кератиномицес адам мен жануарлар терісінде, иттің жүнінде табылған. Эпидемиология. Инфекция көзі ретінде ауру адамдар, ауылшаруашылық, үй жануарлары және жабайы кемірушілер болып табылады. Аурулардан дерматофиттер сау адамдарға бас киім, монша немесе шаштараз керек-жабдықтары арқылы жұғады. Дерматомикозға көбінесе балалар төзімсіз болады. Балаларға олардың ауру ата-аналарынан жұғады. Фавус кезінде тырнақтың астында сары нүктелер, кандидоз кезінде валик тәрізді паронихиялар байқалады. Ыстық жерлерде дерматомикоздар теріде үлкен аймақтарды алып жатады. Трихофитийдің ерекше формасы, “тонело” немесе черепитчатный микоз Америка, Африка, Бирмада, Индияда таралған. Ауруларда круг тәрізді терінің құрғауы байқалады. Бұл процесс барлық теріні бірнеше ай зақымдайды. Алақан мен табан терісі зақымдалмайды. Емдеу. Беткей дерматомикозда түлету заттары және фунгицид қолданылады. Эпиленция әдістері: рентген сәулелендіру, эпилендік пластырь 2-12 гр балаларға 20 күн, үлкендерге 10 күн қолданылады. Кейінгі кездері синтетикалық заттар-клотримазол кеңінен қолданылады. Репараттарды 20 мг күніне 6-8 айға береді. Бұл микозда өте жоғары эффект көрсетеді. Профилактика. Ауруды ерте емдеу, ауру ошақтарындағы сапалы дезинфекция болып тбылады. Дереккөздер *http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_24331
Иондар Ассоцияциясы

ИОНДАР АССОЦИАЦИЯСЫ — карсы зарядты иондардың Кулон заңы бойынша электростатикалық әрекеттесуі арқылы ассоциат деп аталатын белшектер түзуі. Иондардың ассоциациялау процестері әрекеттесуші массалар заңына т. б. термодинамп-калық қатынастарға байлалысты. Ассоциаттардың тұздар, сілтілер жәпе қышқыл ерітіпділерінде бар екені сол ерітінділердіц әлектр өткізгіштігіп, оптикалық қасиеттерін анықтау т. б. әдістер арқылы дәлелденген. Иопдар-ПТ.ТИ ассоциациялану дорежесі еріткіштің және электролиттің табиғатына, ерітінді концентрациясына, температураға тәуелді; ерітінділерінің термодина-микалың және кинетикалың қаси-еттеріяе, комплөкс иондарының түзіяу процестеріне, кейбір электролит ерітінділердің аномаль эектр өткіз-гіштігіне, сутектің асқын тотығының ыдырауына, кейбір электролиттердің стабилаизациялану әсері иондардың ассоциациялануына себеп болады. Дереккөздер
Тасымалдаушы (фильм)

«Тасымалдаушы» — криминалды атыс-шабыс фильм. Тұсаукесері АҚШ елінде 2002 жылдың 11 қазанында болды. Фрэнк Мартин рөлін Джейсон Стэтхем сомдап, трюктерді өзі орындады. Актриса Шу Ци Мартиннің сүйіктісі Лаи Кваиды сомдады. Сюжет Френк Мартин - өз ісін тиянақты атқаратын тасымалдаушы. Оның үнемі бұзылмайтын ережелері бар: * 1. Келісім шартты өзгертпеу * 2. Ешқандай есімсіз * 3. Жүкті ашып қарамау Ол әдеттегі жүкті жеткізуге тиіс болатын. Жолда көліктің дөңгелегін ауыстыру кезінде ол жүктің қозғалғанын байқайды. Ол өзінің үшінші ережесін бұзып, жүкті ашады. Оның жеткізуге тиісті жүгі Лаи есімді қыз болып шығады. Лаидың айтуы бойынша, оның әкесімен 400 дей адам контейнер арқылы шетелге тасымалданатын көрінеді. Френк оған көмектесуге шешім қабылдайды. Автокөлік Фильмде Фрэнк Мартин 1999 жылғы BMW 735Li автокөлігін қолданады. Алайда автомобильге дұрыстап назар аударсақ, көлік 1998 жылға дейін жасалғанын байқауға болады. Френк автокөлігін автотұрақта Уолл стритте жарылыс салдарынан жоғалтады. Дегенмен осы эпизодты тамашалау барысында Френктің көлігі емес, басқа көліктің жарылғанын көруге болады. Есесісе Фрэнк Уолл-стрит көшесінен Mercedes-Benz S600(394 л.с.) көлігін алып кетеді. Басты рөлдерде *Джейсон Стэтхем - Фрэнк Мартин *Шу Ци - Лаи Кваи *Мэтт Шульц - Дэррен *«Уолл-стрит» Беттенкурт *Франсуа Берлеан - инспекторТаркони *Рик Янг - мистер Кваи *Дуг Ранд - Лидер *Дидье Сент - МелинБосс Фильмнің саунтрегі *.1. Boogie 2Nite — Tweet *.2. I Got Love — Nate Dogg *.3. Live Big (Remix) — Sacario Featuring Angie Martinez & Fat Joe *.4. Muzik — Knoc-Turn’al *.5. If I Could Go — Angie Martinez Featuring Lil Mo & Sacario *.6. Be All Right — Tamia *.7. Scream AKA Itchin — Missy Elliott *.8. Funny — Gerald Levert *.9. I’m Cool — Hustlechild *.10. One On One — Keith Sweat Featuring Lola Troy And Lade Bac *.11. Bad Girls — 4Bidn *.12. Life Of A Stranger — Nadia *.13. Mission *.14. Transfighter — Replicant *.15. Fighting Man — Dj Pone & Drix *.16. Stanley Clarke — Franck Tries To Leave Дереккөздер Сілтемелер
Франческо Криспи

Криспи (Crispi) Франческо (04. 10. 1818, Рибера, Сицилия,- 11. 08. 1901, Неаполь) - итальян саяси және мемлекеттік қайраткері, адвокат, 1880 жылдардан либералдық бурж. басшыларының бipi. 1848 жылы Сипилия аралындағы революцияға, 1860 жылы Гарибальди жорығына қатысты. 1877-1878 және 1887 жылдары Италияның ішкі істер министрі, 1887-1891, 1893-1896 жылдары премьерминистр. Криспи еңбекшілердің бұқаралық қозғалыстарын аяусыз жаншьп отырды. Италияның Үштiк одақпен (1882) байланысын нығайтты, Африка жерiн отарлауды бастаушылардың бiрi болды. Отарлық арандатушылық күйреп, елде демокр. қозғалыс күшейгеннен кейін Криспи отставкаға шығуға мәжбүр болды. Дереккөздер
Дөңгелек жапырақ қайың

Дөңгелек жапырақ қайың (Қайыңдар тұқымдасы) - тек Алтайдың биік тауларында бұта түрінде өседі, сондай-ақ мүкті бұтақтарда, тундрада, самырсын және балқарағай ормандарында кездеседі. 2 м биіктікке дейін тегіс қалың шілік құрады, кейде жайылып өседі. Бұтақ қабығы күрең, шайырлы бездермен қалың жабылған. Жапырағы ұсақ, дөңгеленген, қысқа сағақты. Маусым-шілде айларында гүлдейді, күзде жеміс беретін сырғалары тік болады. Халық медицинасында бүйрек және буын ауруларында жиі пайдаланылады. Қабығы жүнді сары түске бояуға қолданылады. Дереккөздер
Перикард

Перикард немесе үлпершек — жүректі сыртынан қаптап, оның бірқалыпты қызметін қамтамасыз ететін сыртқы сірлі қабық туындысы. Перикард қызметі Перикард бірнеше қызмет атқарады: * Жүрек пен оның ірі тамырларын көкірек орталығына бекітіп, белгілі жағдайда ұстап тұрады; * Жүректі жарақаттанудан және оған өкпе тіндерінен, көкірек орталығынан микробтардың өтуінен сақтандырады; * Диастола кезінде жүректің тым артық керіліп кетуінен сақтандырады; * Маңызды рефлексогендік орын болып есептеледі. Онда жүрек соғуының күші мен жиілігін реттеуге қатысатын көптеген механо- және хеморецепторлар бар. Перикардтың бүліністерінде қанайналым жеткіліксіздігіне әкелетін көптеген дерттік рефлекстер пайда болуы мүмкін. Перикард қуысында кеуде қуысындағыдай теріс қысым болады. Жоғарғы және төменгі қуыс көктамырларда, оң жүрекше қуысында диастола кезінде қан қысымы перикард қуысындағы қысымнан су бағанасы бойынша 4-6 см ғана артық. Сондықтан перикард қуысында қысымның тіпті азда болса көтерілуі оң жүрекке қанның ағып келуін қиындатады. Мұндай жағдайлар перикард қуысында сұйықтықтың жиналуынан болады. Ол: * Жүрек қалтасының қабынуында (экссудациялық перикардит); * Су мен тұздардың алмасуы бұзылғанда, қанда нәруыздар азайғанда (гидроперикардиум); * Перикард қуысына қан құйылғанда (гемоперикардиум) т.б. жағдайларда кездеседі. Перикард бұзылысы Перикард қуысына сұйық тез және баяу жиналуы мүмкін. Тез жиналуы жарақаттанудан немесе миокард инфаркты нәтижесінде жүрек жыртылу кездерінде болатын қан құйылудың әсерінен немесе гидроперикардиум тез дамығанда байқалады. Перикард нашар созылатындығынан оның қуысында қысым көтеріледі де, жүретің диастола кезіндегі кеңуіне бөгет жасайды, тез дамитын жүрек тығындалысы пайда болады. Бұл кезде жүрек қуыстарының қанға толуы азаяды, систолалық қан көлемі мен артериялық қысым төмендейді, веналық қысым котеріледі. Дереккөздер
Қара сұлы

Қара сұлы – астық тұқымдасының сұлы туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 120 см-дей, сабағы тік, жапырағы ұзын, таспа тәрізді, 2-3 гүлден топталып өседі. * Гүлшоғыры - сыпыртқы. * Тұқымы арқылы өсіп-өнеді. Маусым-шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. * Дәнегі піскен кезде тез төгіледі. Бір түп өсімдікте 600-дей дәнек болады. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанның барлық жерлерінде тараған, тек тәлімі жерлерде өспейді. Қазақстанның солтүстік аудандары үшін ең зиянды арамшөптің бірі. Көк майса кезінде малға жақсы пішен. Егістікке зиянды әсері Қара сұлы - тамыры тереңге кететін арамшөп. Жаздық дақыл егістігінде қалың өседі, егістіктің топырағын кептіреді. Астықтың сапасын төмендетеді. Қара сұлы сұлыға өте ұқсас. Егер егілген ақ сұлыны жөндеп күтпесе, ол қара сұлыға - арамшөпке айналып кетеді. Ақ сұлы сабағының шашағындағы ақ сұлы дәндерінің ішінен қара сұлы дәнін де табуға болады. Қара сұлы мен ақ сұлының бір-бірінен негізгі айырмашылығы - жемістерінің (дәндерінің) құрылысында. Ақ сұлы дәнінің қабыршақтары жұмсақ, дәндері ірі, қоректік заттар көп; орып және басып алғанша дәндері сабағының басынан өз бетінше түспейді және төгілмейді. Қара сұлы дәнінің - қабыршағы тығыз және қара-қошқыл болады, пісісімен дәндері сабағынан төгіліп түседі. Қабыршақтарының бірінде, бетегенікі сияқты, ширатылған қылтығы болады. Ылғал тигенде қылтық жазылып кетеді, кепкен кезде қайтадан ширатылады. Қылтығы біресе - ширатылып, біресе - жазылып кетудің арқасында қара сұлының жемісі жорғалап жүріп, жер бетіне тарала бастайды. Егер столдың үстіне бір шымшым қара сұлы төгіп, үстіне азырақ су себетін болса, олар жан-жаққа қарай, ширатыла баяу қозғалып, бет-бетімен кетеді. Күрес шаралары Егістікке зиянды әсеріне қарсы күрес: * тұқымды тазарту; * жерді сыдыра және терең жырту; * ауыспалы егіс жүйесін дұрыс орындау; * гербицидтерді қолдану. Дереккөздер
Айналма ауруы

Айналма (Coenurosіs cerebralіs — ценуроз) – малдың миын, жұлынын зақымдайтын ауру.Қазақстанда кең тараған. Айналмамен көбінесе күйіс қайыратын мал, әсіресе ірі қара мен қой жиі ауырады. Ауруды миға түскен құрт қоздырады. Айналма құртының пішіні жұмыртқаға ұқсайды, іші кілтілдеген су, диаметрі 5-7 см. Кейбір малдың миында 2-3, тіпті 25-27 таспа құрт болады. Малға айналма иттен жұғады. Иттің ащы ішегіндегі таспа құрт нәжіске араласып сыртқа шығады. Мал сол құрттарды шөппен бірге жеп, ауруға шалдығады.Ауру дернәсілдің өсіп, дамуына байланысты төрт сатыға бөлінеді және орналасқан жеріне қарай әртүрлі болады. Ауру малдың бас сүйегі жұқарады, таспа құрт жатқан жердің тұсын бармақпен басса, былқылдап тұрады. Егер ол шеке немесе самайға орналасса, мал оң немесе сол жағына қарай айналады. Қарақұста орналасса, артқа қарай шегінеді немесе ілгері қарай ұмтылады, ал жұлынды жайлаған болса, малдың жүріс-тұрысы бұзылады. Ауруды анықтау үшін офтальмоскопия әдісі мен аллергиялық реакция қолданылады. Сақтық шаралары: шаруашылықтағы иттер есепке алынып, оларды жылына төрт рет тексеруден өткізу керек.
Генри Вильгельм Кристиансен

Кристиансен (Kristiansen) Генри Вильгельм (12. 10. 1902 — 28. 02. 1942) — норвег жұмысшы қозғалысының қайраткері. Норвегия Компаргиясы (НКП) құрылған күннен (1923 ж. құрылды) бастап онвң ОК мүшесі, 1929-1931 жылдары КСРО-да тұрды. 1931–1934 ж. НКП- нің председателі, 1934 жылдан нкп ОК-нің секретарі. 1934–1941 жылдары бiрсыпыра басылымдардың редакторы. Кристиансен норвег халқын неміс-фашист басқыншылары (олар 1940 ж. апрельде басып кірді) мен оның жергілікті итаршыларына қарсы күреске жұмылдырушылардың бiрi. 1941 жылы күзде фашистердiң қолына түсiп, тұтқын лагерiнде қаза тапты. Дереккөздер
Кристиностар

Кристиностар (исп. Cristinos) — Испаниядағы бiрiншi карлшылдық соғыс кезіндегі (1833–1840) саяси ағым өкілдері. Король Изабелла II-нiң шешесі — регент Мария Кристинаның төңiрегiне топтасты. Оған жеке аймақтарды партикуляризациялауға және жоғары дін басыларының өктемдігіне қарсы шыққан ақсүйектер мен чиновниктерің бiр белiгi және армия мен генералитеттiң едәуiр бөлігі, либералдық дворяндар мен интеллигенция тобы, қала буржуазиясы, қала тұрғындарының демокр. элементтері кiрдi. Дереккөздер
Фердинанд Петрович Врангель

Врангель Фердинанд Петрович - орыс теңіз саяхатшысы, адмирал, Петербург ҒА- ның құрметті мүшесі (1855). Орыс геогр. қоғамын ұйымдастырушылардың бірі. 1817- 19 ж. В. М. Головиннің «Камчатка» шлюпкасымен дүние жүзін айналып шыққан экспедициясына қатысты. 1820- 24 ж. Сібірдің жағалауын зерттеп, Индигиркадан Колючин кірмесіне дейінгі жағаны картаға түсірген экспедицияны басқарды. Жергілікті халықтан сұрау арқылы және теориялық болжамның көмегімен В. Солтүстік Мұзды мұхиттағы бұрын белгісіз аралдың алып жатқан орнын анықтады. Кейін оған В- дің есімі берілді. 1825- 27 ж. «Кроткий» кемесімен дүние жүзін айналып шыққан орыс экспедициясын басқарды. 1829- 35 ж. Аляскадағы орыс қоңыстанушыларының бас әкімі болды. Аляскадағы тауларға, мүйіске және басқа геогр. объектілерге В-дің есімі берілген.
Қабықтылар

]] Дернәсіл хордалылар немесе туникаттар (Огосһопіаіа немесе Типісаіа). Дернәсіл хордалыларға — асцидиялар (Ascidiae), сальпалар (Salpae) және аппендикуляриялар (Appendiculariae) жатады. Олар теңіздерде тіршілік етеді. Бұлардың барлығының да денесі — туника деп аталатын қабықтың ішінде болады. Туника — біріншіден тері эпителиясының туындысы; екіншіден туниканың ішкі қалың қабатына келіп орналасқаң жас клеткалардың есебінен де ол қалыңдап дамиды. Туниканың химиялық құрамы өсімдіктердің клетчаткаларына ұқсайды. Өсімдік клетчаткасы жануарлар дүниесінде тек осы организмдерде кездеседі. Дернәсіл хордалылар немесе туникаттар тип тармағына жататын организмдердің биологиялық сипаттамасы Хорда личинкалық дәуірінде болады, ал аппедикулярйяда ол өмір бойы сақталады. Ересек личинка хордалылардың нервтері қуыс емес. Сезім органдары жетілмеген, кан айналу системасы ашық. Жынысты, жыныссыз жолмен көбейеді. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы орындалады. *Олардың бірнешеуі бірігіп, колония құрып немесе жеке жүріп тіршілік етеді. Қейбір турлері су түбіндегі заттарға бекініп отырып, ал кейбір формалары қозғалып жүріп тіршілік етеді. Дернәсіл хордалыларды көп уақытқа дейін омыртқасыздарға, оның ішінде моллюскаларға, немесе мшанкаларға жатқызып келді.Тек қана 1866 жылы А. О. Ковалевский бұлардың эмбриональдық дамуын зерттеп, хордалыларға жататынын дәлелдеді. Асцидияның эмбриональдық дамуы ланцетниктердің эмбриональдық дамуына ұқсас. Заттарға бекініп отырьш тіршілік ететін асцидиялар, өз бетінше еркін қозғалып жүретін хордалылардан шыққандығы анықталды. Асцидиялар отырып тіршілік етуге бейімделген. Соның салдарынан көпшілік органдары дамымай қалған. Ересек формаларында хордалары жойылып кетеді. Тағы қараңыз *Хордалылар * асцидиялар Дереккөздер
Селеубояу

Селеубояу (селин) — Оңтүстік құмды шөлдерде өсетін қияқтың орнына бетегеге ұқсас астық дақылы. Бұл, тіпті, шағыл құмдарда да өсе алады. Шағыл - сусылдақ жылжымалы құм, желмен бірге сусылдап жылжып отырады. Тынық күндері де жоғарыдан төмен қарай су төгілгендей болып, құм сусылдайды да жатады. Селеубояу жан-жағынан мықты, жуан және қамшының өрімі тәрізді тамырлар шығарады. Селеубояудың жер бетінен биіктігі жарты метрдей - ақ болғанымен тамыры айналасындағы 10 метр жерге дейінгі сусымалы құмды бекітеді. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Алтай жуасы

Алтай жуасы – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын өсімдік. Алтай, Зайсан, Тарбағатай тауларында өседі. Тастақты беткейдерде, жартастарда, тау өзендерінің арна маңындағы малта тастарында өседі. Сабағы 80-100 см болатын, мықты, қампиған, ортаңғы бөлігі кеңейген, ұшына қарай тартыңқы. Жапырағы цилиндр тәрізді қылтиған, сабағынан қысқа. Жылтыраған сарғыш гүлдері гүлшоғырға жинақталған. Шілде-тамызда гүлдеп, жаздың соңы мен күздің басында жеміс береді. Вегетативті, пиязшығынан көбейтуге болады. Бактерияларды жоюға пайдаланылады. Халықтық медицинада асқазан жұмысын жақсарту үшін қолданылады. Дереккөздер
Африкан Николаевич Криштофович

Криштофович Африкан Николаевич (8 қараша 1885 — 8 қараша1953) — совет палеоботанигі, геология ғылыми докторы (1934), КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесi (1953). УССР ғылым академиясының толық мүшесі (1945). Одесса университетін бiтiрген (1908). 1914 жылдан Геология комитетiнде, 1924 жылдан Ленинград Ботаникалық бағында, кейiн КСРО FА-ның Ботаникалық институтында жұмыс істеген. КСРО-дiң барлық аймағында дерлiк, оның ішінде Қазақстанда және Солтүстік Қытай, Корея, Жапонияда көмiрлi палеоген-неоген және мезозой шөгiндiлерiнiң геологиясы мен стратиграфиясына байланысты палеоботаникалық зерттеулер жүргiзген. Криштофович Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1946). Дереккөздер
Автокран

Автомобильді кран – мұнара-стрела тәрізді құралмен жабдықталған жеде тәрізді крандардың бір түрі. Жүкпен бірге немесе жүксіз де қозғала алады. Оның тұрақтылығы ауырлық күшімен қамтамасыз етіледі. Бейнесі мен құрылғысы Автомобильді − крандар өзі жүре алатын, жеде тәрізді крандардың арасында ең көп таралғаны болып келеді. Автомобильді крандар сериялы өндірілетін жүк автомобильдердің шассисында шығарылады. Жұмыс жасап жатқанда тұрақтылық болу және жүк көтерімділікті арттыру үшін шассиның жан-жағына шығарылатын тірегіштер орнатылады. Автокрандар өздігінен қозғала алады және 20° градусқа дейін өзінің жүгін көтере алады. Автомобильді крандардың ең басты құндылығы олардың мобильділігі болып келеді. Бұл оларға алыс қашықтыққа оңай көшірілуіне мүмкіндік береді. Автокрандарды теміржолдар арқылы тасығанда, оларды бөлшектемеуге болады. Себебі олар теміржол трансортының габаритіне оңай сияды. Жұмыс құралдары Автомобильді крандардың негізгі жабдықтарына жатады: # Қатты аспалы бартелескоптық стрелалар. # Иілгіш аспалы кереге көз стрелалар. # Мұнара−стрелалы орындалуы. # Шұбыра стрелалар. # Полиспаст − стреланы көтеру немесе түсіру үшін. # Ырғалы құрсау − дара жүктермен жұмыс жасау үшін. # Грейфер − сусымалы жүкпен жұмыс жасау үшін. Техникалық сипаттамалары Жүктік сипаттамалар әр стреланың ұзындығы үшін әртүрлі болады. Тірегіштер шығарылғанда кранның жүк көтерілімі 80%-ға жоғары болады, тірегіштер шығарылмағандағымен салыстырғанда. Қозғалыста кранмен қолдану машинаның (шассиның) кабинасының ішінен жүзеге асырылады, ал жұмыс кезінде кранның айналмалы бөлігіндегі кранның кабинасынан жүзеге асады. Жұмыс қозғалысының жылдамдығы күш беретін қондырғының валының және беріліс қорабының айналуының жиілігін өзгерту арқылы реттеледі. Бірақ кей кездерде кранның жүкпен бірге қозғалысы рұқсат етіледі. Ол үшін стрела артқы дөңгелектердің секторында орналасып және биіктігі 0,5 м-ден аспай, шассидің осінің бойымен орналасу керек. Жылдамдық та 5 км/сағаттан аспау керек. Қолданылуы Крандар құрылыстарда, жүкті көтеру,түсіру жұмыстарында қолданылады. Жүкті көтеру-түсіру жұмыстарымен қатар автокрандар энергетикалық құрылыста да қолданылады. Құрастыру жұмыстарында олар жәрдемші крандар ретінде жұмыс атқарады. Дереккөздер * *
Маршанция

Бауырмүктерден ең көбірек тарағаны - маршанция. Оның жасыл түсті тақтасында, кішкене зәмбіл сияқты бөлімінде, бүршіктер шығады да, олардан жас өсімдіктер өседі. Бұдан басқа, маршанцияның биіктігі 3-5 сантиметр келетін бағанашасы болады; оның ұшында шатырша немесе жұлдызша сияқтанған жалпақтау бөлімі бар; бұл мүшесінде споралар пайда болады. Маршанция денесі, құрылықта өсетін өсімдіктердің ата-тегі болған, балдыр денесіне өте ұқсас келеді. Жақсы жетілген мүктердің денесінде қабыршақтанған жапырақты кішкене сабағы және тамыр сияқтанған өскіншелері болады. Олар орман топырақтарында және шалшықты жерлерде өседі. Шалшықты жерлердегі мүктердің түсі сұрғылт болады да, оларды сфагнолық мүктер деп атайды. Бұлардан шымтезек пайда болады; оны қазып алып отын және егістікке тыңайтқыш ретінде қолданады. Қазақстан жерінде шымтезекті шалшықтар аз болады, шымтезек кені көбінесе тау ормандарында болады. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Бассүйексіздердің тектері

Бас сүйексіздердің тектері. Осы кезде тіршілік ететін бас сүйексіздердің тегі туралы, палеонтологияда ешбір маглұматтар жоқ. Сондықтан да, бұл жануарлар тобының тегі туралы, салыстырмалы анатомия мен эмбриологияның мағлұматтарына ғана қарап қорытынды жасауға тура келеді. *Академик А. Н. Северцевтің айтуынша, бас сүйексіздердің тегі еркін жүзе алатын екі жақты симметриялы жануарлар болған. Олардың атриальдьік қуысы болмаған, хордасы бас бөліміне жетіңкіремеген. Желбезек саңылаулары аз болған (17-20) және оларда симетриялы түрде орналасқан. Сол алғашқы бас сүйексіздерден екі бұтақ тараған. Біреуі—еркін жүзіп жүріп тіршілік ететін омыртқалардың шығуына себепші болған топ та, екшші— жай қозғалуға су түбінде топырақты қазып тіршілік етуге бейімделгендері. Бұдан осы заманда тіршілік ететін бас сүйексіздер-дің ата тектері шыққан болуы мүмкін. Тағы қараңыз *Бассүйексіздер Дереккөздер
Гиньоль

Гиньоль - француз қуыршақ театрының кейіпкері, көңілді де тапқыр, қушыкеш қолөнершінің типі. Гиньоль маскасын 18 ғасырдың соңында Лион қуыршақ театрының директоры Л. Мурге жасады. Гиньоль Францияда Ресейдегі Петрушка, Англиядағы Панч сияқты белгілі образ болды. 1899 жылы Парижде ашылған "Гран Гиньоль" театрының атынан шыққан. Бұл театрда детективтік, мелодрамалық туындылар көрсетілді, қазір де (1970) гуманизмге, адамгершілікке жат сондай пьесалар қойылды. Ресейде Гиньоль типтес спектакль (аударма пьеса "Өзін-өзі өлтірушілер клубы") 1908 жылы Петербургте көрсетілді. Дереккөздер
Нина Қаюпова

Нина Қаюпова - 1936 жылдың 1 мамырында Шығыс Қазақстан облысындағы Зайсан қаласында дүниеге келген, медицина ғылымдарының докторы, ҚР Алдын алу медицинасы академиясының профессоры, академик. Өмірі мен қызметі Әкесі – Молдағалиев Әмір (1902–1976), кеңестік партия органдарында қызмет еткен. Анасы – Молдағалиева Биғайша (1914–1972), үй шаруасындағы жан болған. Нина Алматы мемлекеттік медициналық институтынның аспирантурасын бітірген. Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Аса қатерлі топтағы екіқабат әйелдерде кезігетін акушерлік асқынуының алдын алу». «Қазақстанда әйелдердің босануға қабілетті денсаулығын қорғаудың ұлттық саясаты», «Екіқабат жағдайындағы аса қатерлі топтар», «Аборт және отбасын жоспарлау» , «Перинатальдік биохимияның негіздері» атты монографиялардың, 200-ден астам мақаланың авторы. 1959 жылдан бастап – Алматы қаласындағы №1 перзентхананың акушер-гинекологы. 1962 жылдан - Алматы мемлекеттік медициналық институтының аспиранты. 1965 жылдан – Ана мен баланы қорғау ҒЗИ-дың кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері. 1971 жылдан – Алматы мемлекеттік медициналық институтының ассистенті, кафедра доценті. 1976 жылдан – Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігінің бас акушер-гинекологы. 1981 жылдан – директордың орынбасары, 1983 жылдан – Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігінің акушерлік және гинекология ҒЗИ-дың директоры. 1991 жылдан – Ана мен баланы қорғау Республикалық ғылыми-зерттеу орталығының директоры. 1999 жылдың қазан айынан – ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Аймақтық дамыту және жергілікті өзін-өзі басқару мәселелері жөніндегі комитеттің мүшесі, Әлеуметтік-мәдени дамыту жөніндегі комиттеттің мүшесі. 2003 жылдан бері – Ана мен баланы қорғау Республикалық ғылыми-зерттеу орталығының бас ғылыми қызметкері – «Акушерлік, гинекология және перинатология» журналының бас редакторы. Қазақ республикалық әйелдер кеңесінің Төрайымы (1991–1995). Қазақстан Әйелдер кеңесінің төрайымы (1995 жылдың маусым айынан). ҚР Президенті жанындағы Отбасы, әйелдер және демографиялық саясат мәселелері жөніндегі кеңестің Төрайымы (1995–1998). ҚР Президентінің жанындағы Әйелдер мен отбасы істері жөніндегі Ұлттық комиссия Төрайымының орынбасары (1999–2005). Қазақстан халықтары Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі. ҚР-ның 12-ші шақырылған Жоғарғы Кеңесінің Депутаты. «Парасат » орденімен марапатталған (1994). Бейбіт және рухани келісім жөніндегі Президент сыйлығының лауреаты (1996). Дереккөздер http://ardaktylar.kz/persons/ayupova-nina-mryzy/
Махараджапурам Ситарам Кришнан

Кришнан Махараджапурам Ситарам (1898–1970) — үндi геологы, Үндiстан геол. қызметінің директоры (1951–1955), 1961 жылдан Орталық геофизик. басқармасының директоры. Үндiстанның геологиясы мен пайда қазбаларын далалық жұмыстар негізінде көп зерттедi. Негiзгi еңбегi «Geology of India and Burma» (1943, ed., 1960, «Үндiстан мен Бирманың геологиясы» , орыс тiлiнде ауд., 1954), «The structural and tectonic history of India» 1953, («Үндiстанның құрылымдық және тектоникалық тарихы» ). «Introduction to the geology of India», 1958, («Үндiстан геологиясына кіріспе» ). Дереккөздер
Аласа ұлпабас

Аласа ұлпабас (Қияскөлеңдер тұқымдасы) - таулы тундрада, балшықтарда, мүкті өзен жағалауларында және биік таулы Алтай мен Сауырда бұлақ жағасында өседі. Сабағының биіктігі 25 см, жуан және дөңгеленген. Сабақ жапырақтары екеу және онша байқалмайды. Төменгі жапырақтары қысқа тақталы, ал жоғарғы жапырақтары тақтасыз, үрмелі қынапты, сабағын қоршаған. Гүлдері қосжынысты, үш аталықты. Гүлдеу мерзімі маусым-шілде, жеміс салу кезеңі жаздың соңы. Ертеректе аласа ұлпабастан қағаз өндіріп, жүннен, мақтадан, жібектен маталар тоқуда қоспа ретінде пайдаланған. Дереккөздер
Дөңгелекауыздылардың нерв системасы

Нерв системасы. Дөңгелекауыздылардың миы бес бөлімнен:алдыңғы (tеlепсерһаlоп), аралық (dіепсерһаlоп),ортаңғы (mеsепсерһаlоп), мишық (mеtепсерһаlоп), сопақша мидан (mуеlепсерһаlоп) тұрады. Әсіресе алдыңғы ми және мишық басқа омыртқалылардың миынан кішірек. Көрсетілген ми бөлімдері бір тегістікте орналасқан, ал жоғарғы дамыған омыртқалылардікі секілді олардың иректері болмайды. Ми қақпағында нервтік заттар болмайды, ол дерлік эпителиядан тұрады. Аралық мидың үстіңгі жағында көру төбешіктері мен эпифиз, ал оның төменгі жағында ми воронкасымен гипофиз орналасқан. *Мидан 10 жұп нерв тарайды. Жұлын нервтері екі түбірлі болып (арқа және құрсақ) кеткенімен, бұлар басқа омыртқалылардың нервтері сияқты бір-бірімен косылмайды, сондыктан ондай нерв аралас нерв болмайды. Сезім органдары — өте қарапайым. Есіту органы ішкі құлақтан ғана тұрады. Көздері де нашар жетілген. Миногаларының қасаң қабығы жетілмеген, ал миксиндердің паразиттік тіршілігіне байланысты көздері өте нашар жетілген. Иіс органы дара болғанымен иіс нервтері жұп болады. Иіс қапшықша-сының түп жағынан іші қуыс өсінді шығып, мидын, астынан хорданың бастамасына дейін созылады. Бұл өсіндінің атқаратын қызметі толық анықталмаған. Шамалы ғана ойыстанған бүйір сызығының түбінде кезеген нервтің ұштары жатады. *Зәр шығару органдары — мезонефрикалық (теsоперһгоs) бүйректерден құралады. Бұлардың алдыңғы бөліміне мезонефростың (ргоперһгоs) қалдықтары жалғасады. Зәр заттарын шығару түтігінің қызметін вольфов каналдары атқарады. Бұл каналдар зәр-жыныс қуысына барып ұштасады. *Жыныс бездері — дара, олардың арнаулы түтіктері болмайды. Жыныстық клеткалар — гонаданың қабырғасын жарып, денесінің ішіне құйылады. Одан арнаулы тесіктер арқылы зәр-жыныс қуысына құйылып, зәртүтік өзегі арқылы сыртқа шығарылады. Миксиндер қос жынысты болады (гермафродит). Тағы қараңыз *Дөңгелекауыздылар Дереккөздер
Құмтышқан

Құмтышқан - кеміргіштер отряды, аламантәрізділер тұқымдасына жататын тышқандар туысы. Биологиялық сипаты * Дене тұрқы 15-19 см, салмағы 138-160 гр. * Арқа жүнінің түсі қызғылт сұр, бауыры - ақ. * Құйрығының ұшында қара сұр шашағы болады. * Күрек тістерінің алдыңғы жағында 1-2 қатар сары жолағы болады. Қоректенуі және көбеюі 60-қа жуық өсімдік түрлерімен, сондай-ақ жәндіктермен (көбею кезінде) қоректенеді. Тереңдігі 45-75 см-ге дейін ін қазып, көбіне түнде белсенді тіршілік етеді. Наурыздан қыркүйекке дейін 2-3 рет көбейіп, 2-10-ға дейін балалайды. Ерте көктемде туған тышқандар шілде-тамыз айларында толық жыныстық жағынан жетіледі, жаздың аяғында туғандары тек келесі көктемде ғана көбеюге қатынасады. Сан мөлшері жыл ерекшелігіне, маусымға байланыста өзгеріп отырады. Жаулары - түнгі жыртқыш құстар мен аңдар. Таралу аймағы Жер бетінде шөлді далалар мен шөлейтті аймақтарда кездеседі. Қазақстанда батыс, оңтүстік, шығыс аудандарындағы құмды шөлдерде кең тараған. Зияны Құмтышқан ағаш бұтағын зақымдап, жер қазып, топырақты кептіріп зиян келтіреді. Денесінде кене, бүрге, бит болады, ал ішкі органдарында гельминттер (құрттар) тіршілік етеді. Сондықтан құмтышқандар эпидемиологиялық және эпизоотиялық (малда болатын індет) жұқпалы аурулар таратады. Дереккөздер
Вильям Штерн

Штерн Вильям(29.4.1871-27.3.1938)- неміс психологы және философы. Берлин университетінде оқыған. Гамбург психол. институтының директоры және Гамбург университетінің профессоры (1916-1933). Оның еңбектері жалпы және генетикалық қолданылмалы психологияның мәселелерін қамтиді. Ол өзінің көптеген еңбектерінде персонализм концепциясының жалпы философиялық мәселелерін педагогиканың нақты проблемаларына көшу жолдарын іздестірді. Ол психологияның ең маңызды мәселелерімен айналысты. Әсіресе, баланың алты жасқа дейінгі кезеңіндегі психологиясын зерттеудегі өте құнды еңбектері «Бала тілі» (1907), «Бөбектер психологиясы»(1914), бүкіл кітап 1915 жылы орыс тіліне аударылды. «Дифференциалдық психология» (1911) атты кітаптың авторы. Ол көбінесе психологияны практикада қолдану мәселесіне ерекше көңіл бөлді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Минкэн уондо

> (толық атауы — >) — Жапониядағы 1874-89 жылдардағы халықтар бостандығы мен құқығы жолындағы қозғалыс. Қозғалыс бірнеше кезеңнен тұрады. 1-кезең либералдық буржуазия мен интеллегенцияның конституциялық және парламенттік басқаруды талап еткен петициясы ретінде өтті. 2-кезеңде самодержавиялық-монархиялық өкіметті құлатып, конституциялық-монархиялық құрылыс орнату мақсаты қойылды. Қозғалыстың 1886 жылдан басталған соңғы кезеңінде > басшылығына тағы да Дзиюто партиясының оң қанаты келді.
Трематодоздар

Трематодоздар-гельминтоздар, сорғыш класына жататын паразиттік құрттармен шақырылады. Трематод денесі жапырақ тәрізді немесе ланцет тәрізді болып келеді (марита), ұзындығы 1 мм-ден бірнеше см-ге дейін жетеді. Паразиттік трематодоздарда примитивті жүйкелі және асқазанды ішек жүйесі бар. Көбінің жыныстық жүйесі гермафродитті болып келеді, шистосомоздарда жыныс диморфизмі айқын келеді. Көптеген трематодоздардың жұмыртқасы тығыз қабатпен қапталған және қақпағы бар, шистосомода қақпақ болмайды. Трематодоздар-биогельменттер, бұлардың негізгі иесі болып моллюскалар табылады. Моллюска денесіне (мирацидий) жұмыртқасы белсенді немесе баяу түссе, кірпікшелі қабығы түсіп спороцистаға айналады. Дереккөздер *http://cureplant.ru/index.php/medicinskaya-enciklopedia/1470-trematodozy *http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/31530/Трематодозы *http://www.medical-enc.ru/18/trematodozy.shtml
Қаратамақ содырғы

Көлдер мен өзендердің жағалауларында қаратамақтарды да кездестіреміз. Бұл көркем құсты басқалардан ажырату оңай: олар жүгіргенде құйрығын селтеңдетіп жүреді. Сондықтан бұларды орыстар селтең құйрық деп атайды. Қаратамақтар ұсақ жәндіктермен және олардың жұмыртқаларымен, өрмекшілермен, құрттармен қоректенеді. Құрттарды лайдан, өзен, көл салындыларының астынан, кішігірім тастардың астынан тауып жейді. Ұясын бұтақ, мүк, жапырақтардан өріп, ішіне қауырсық мамық төсейді. Оған 5-6 жұмыртқа салады, жұмыртқалары сұр сепкілді ақ не жасыл түсті келеді. Бірінші балапандары есейісімен қайта жұмыртқа салып басады. Қаратамақ пайдалы құс, себебі ол аса зияынды жәндіктер мен құрттарды құртады. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Крокандар

Крокандар (croquants) - Франциядағы 16 ғасырдың ақыры мен 17 ғасырдың 1-жартысында антифеод. шаруалар қозғалыстарына қатынасушылар. Олар алым-салықтың азайтылуын, синдиктi (сот көмекшісі, адвокат) сайлауға қатысу правосын талап етті, 1598 жылы үкiмет көтерiлiстi басты, бірақ Генрих IV тiкелей салықты кемітуге, қарыздары үшiн шаруалардьң құралдарын конфискелеуге тыйым салуға мәжбүр болды. 17 ғасырдың 20-40 жылдарында көтерiлiс қайта күшейді, 1643 ж. Фрапцияның оңтүстiгiнде тағы да көтерiлiс оты тұтанды. Олар Вильфраншты басып алды. 1643 ж. оңтүстікте басылған қозғалыс Ангумуаға, Пуату Т. б. өлкелерге ауысты. Олар тек 1645 жылы ғана басылды. 17 ғасырдағы Крокандар сол кезеңдегi басқа да халықтар көтерiлiстерi сияқты, Фронда қарсаңындағы абсолютизмге қарсы антифеод. хальқ оппозициясының күшейгенін танытты. Дереккөздер
Тайтубаева Гүлнар

Өмірі мен қызмет жолы Тайтубаева Гүлнар Құсайынқызы - Қазақстанның жоғары дәрежелі невролог - дәрігері, медициналық оңалту орталығының бастығы. Ол Омбы облысында 1971 жылы 27-мамырда дүниеге келген. Мектепті бітіргеннен кейін Омбының медициналық училищесіне түсті, мейіргер мамандығын алып, Омбы облыстық клиникалық ауруханасының неврология бөлімшесінде мейіргер болып жұмыс істеді.1944 жылдан 2000 жылға дейін – Омбының медициналық мемлекеттік академиясында оқыдыОмбының облыстық клиникалық ауруханасында қалпына келтіре емдеу неврология бөлімшесінде дәрігер болып жұмыс істеді. Жүйке жүйесі ауруларымен ауыратын науқастарды оңалтумен айналысты, Омбы ауданында, Омбы облыстарында емдік-профилактикалық, сонымен қатар жедел неврология бойынша және санитарлық авиацияда консультативтік көмек көрсетті. Санкт-Петербургте балалар неврологиясы бойынша мамандандырудан, Мюнхен қаласында (Германия) балалар оңалтуы бойынша тағлымадан өтті, Пекин қаласында (Қытай) қытай дәстүрлі медицина семинарына қатысты.2007 жылдан Астана қаласындағы «Республикалық балаларды оңалту орталығы» АҚ жұмыс істейді. 2007 жылдан 2011 жылға дейін невролог дәрігер болып жұмыс істеді, 2011 жылдан бастап бөлімше меңгерушісі, 2013 жылдан медициналық оңалту бөлімінің бастығы. Алғыс хатпен, медицина қызметкерлерінің ОК кәсіподағының Құрмет грамотасымен, «Денсаулық сақтаудың үздігі» марапатталды. Дереккөздер http://ardaktylar.kz/persons/tajtubaeva-glnar-sajynyzy/
Тақтажелбезектілер

Тақтажелбезектілер екі отрядқа бөлінеді: акулалар және скаттар. Тақтажелбезектілердің қабыршақтары плакоидты, әрбір сыртқы желбезек тесіктері денесінің сыртқы бетіне келіп, өз алдына жеке сыртқа ашылады. Басының тұмсық жағында — рострум деп аталатын өсінді болғандықтан ауыз басының астыңғы жағына көлденең саңылау .түрінде орналасқан.\ Тақтажелбезектілер клас тармағына жататындардың биологиялық сипаттамасы *Акулалардың денесі ұзынша, ұршық тәрізді болады. Басы-ның екі бүйір жағында 5—7 желбезек саңылаулары бар. Көзінің арт жағында жұтқыншақпен жалғасатын екі тесікті көруге болады. Оларды брызгальцелер деп атайды. Брызгальцелер жақ пен тіл асты доғасының арасындағы желбезек сақылауларының жұрнағы болып саналады. Денесінің бауыр жағында құйрығының түбінде клеткасы болады. Құйрық қанатының жапырақшалары бір келкі емес. Мысалы, үстіңгі жапырақшасы үлкен де, ал астыңғысы — одан кіші. Сондықтан оны гетероцеркалдық құйрық қанаты деп атайды. Көкірегі мен құрсағында горизонталь орналасқан қос қанат-тары болады. Еркектерінің құрсагындағы қос қанатының ішкі жағынан саусақ тәрізді өсінділер пайда болады, олар шағылыс органдарының қызметін атқарады. Скелеттері өмір бойы шеміршекті болады. Скелеті омыртқа жотасынан және бас сүйегінен тұрады. Омырткаларын дене және құйрық омыртқалары деп екіге бөледі. Омыртқа денесі алдыңғы, артқы жағынан да ойыстанады және қатар жатқан омыртқалардың денесінің арасында пайда болған қуысында хорда сақталады (амфицельдік омыртқалар). Сонымен катар хорда әрбір омыртқа денесінің ортасындағы жіңішке тесіктің ішінде де сақталған.Омыртқаларға бекінген қабырғалар дене қуысын үстіңгі және бүйір жағынан қоршап тұрады. Тағы қараңыз *Акулалар *Скаттар Дереккөздер
Виверра описторхозы

Қоздырғышы-сорғыш гермафродит көлемі ланцет тәрізді (5,4-13,2)х(0,8-1,9) мм. Описторхоздың иесі-жабайы және үй жыртқыштарымен мысық тұқымдастар жатады, сонымен қатар виверралар иттер және адамдар. Инвазирленген жануарлардың немесе адамның нәжісімен мирацидии сыртқы ортаға шығып, суға түседі, су арқылы аралық иесіне жұғады. Мирацидии моллюскада өсеп жетіліп церкариге айналды да қосымша балықтарға немесе басқа су жәндіктеріне белсенді түрде енеді. Балықтың бұлшық етінде өсіп, келесі түріне айналады, ол түрі метацеркарии. Адам ағзасына түскеннен кейін ішекті ұрықтар қабыршақтарынан ажыратылып, билиарлы жүйеге және ұйқы безіне енеді де сол жерде жұмыртқа туатын гельминттерге айналады. Ағзада бірнеше жылдарға дейін болуы мүмкін. Эпидемиологиясы. Описторхоз-зооонозды пероральді биогельминттер, инвазиясы табиғи-ошақтық. Көбінесе қоздырғыш көзі болып ақырғы иелері табылады (жабайы және үй мысықтары). Жұғу жолдары шикі тағамдардан және балықтың толық пысырылмаған метацеридің тірі күйінде болған жағдайда, жұғу жағдайы жалпыға қауіпті. Патогенезі. Негізгі патогенетикалық механизмі адам ағзасындағы гельминттерге және жұмыртқаларына аллергиялық және токсикалық әсер етеді, сонымен қатар өт жолдарының мехникалық зақымданылары және де бауыр тініне, ұйқы безіне әсері. Клиникалық көрінісі: Жедел фазасында ауру симптомдары аллергиямен және енжарлықпен көрінеді. Кейін симптомокомплекс дамиды, бұл жағдайда бауыр, өт, өт жолдары, ұйқы безі зақымдалады. Диагностикасы: Эндемиялық аймақта туратын және холецистит, ангиохомет, гепатит, панкреатитпен ауыратын науқастарға капрологиялық тексеру және дуоденальді сұйықтыққа овоскопия жасалынады. Гельминт жұмыртқалары табылса, ол нақты дәлел болып табылады. Емі. Негізгі терапия болып дегельминтизация саналады (бильтрицид) 75 мг/кг дозасын тамақтан кейін, 15-20 минуттан соң 3 рет тәулігіне. Көп елдерде хлоксилонмен емдеу қалыптасып кеткен. Препараттың тәуліктік дозасы тамақтан кейін 15-20 минут өткен соң 60 мг/кг тағайындалады. 5 күнге немесе 150 мг/кг 2 күнге тағайындалады.. Хлоксинді сүтпен бірге ішуге нұсқау берілген. Патогенетикалық және симптоматикалық терапиялар жүргізіледі. Профилактика. Негізгі профилактикалық мероприятия су құбырларын ластанудан сақтау, моллюскаларды жою және аралық иелерімен күресу жүргізіледі. Балық сатылатын жерлерді қатаң түрде санитарлық бақылау өткізу және шикі шала тағайындалған тағамдардың алдын алу. Пaйдаланған әдебиеттер *http://www.appteka.ru/zabol/zabol_o/opistorhoz.htm *http://www.gradusnik.ru/rus/medall/glist/viver/ *http://www.med2000.ru/n3/n54.htm
Шөл қияқтары

Шөл қияқтиары құмдарда майда шөл қияқтары көп өседі. Кәдімгі қияқ әдетте саз-балшықты жерлер мен өзен және көл жағалауларында биік болып өседі. Шөл қияқтары аласа, тамырсабақтары ұзын болады. Бұл тамырсабақтарында көптеген тамырлары бар, олар арқылы өсімдік өзіне керекті суды маңындағы топырақтан сорып алады. Қияқтардың жапырақтары ұсақ болады, олар жазда кеуіп кетеді, сол кепкен күйінде қыстап қалады. Сондықтан бұларды "Тік тұрған пішен" дейді. Құрғақшылық түсе бастаған кезде қияқтың жапырақтары ұшынан төмен қарай кебе бастайды; алдымен қызарады; одан кейін сарғаяды, сөйтіп, ең ақырында күрең тартады. Бұл кезде хлорофил мен қоректік заттар жапырақтың түп жағына келіп, одан әрі тамыр мойнына жылжиды. Алайда жапырақтары кеуіп және уақытша қурап қалғанымен, олардың құрылысы бұзылмайды. Жауын-шашын болса болғаны, әлгі қурап қалған жапырақтар қайтадан бұрынғы қалпына келіп, жапырақ тақталары түбінен бастап ұшына дейін көгереді. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Сергей Николаевич Глинка

Глинка Сергей Николайұлы (16.07.1775, Смоленск губерниясы – 17.04.1847, Петербург) – орыс жазушысы, журналист. Дворян отбасында туған. 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы. Франц. ықпалына қарсы «Русский вестник» (1808- 24) журналын шығарған. Глинка – тарихи тақырыпқа жазылған пьесалардың («Наталья, бояр қызы», 1806; «Минин», (1809), 144 бөлімді «Орыс тарихының» және көптеген өлең, повесть, анекдоттардың авторы ). Оның "1812 жыл туралы жазбалары" (1836) назар аударарлық. Дереккөздер
Гичка

Гичка (ағыл. gig) – 1) шапшаң жүзетін 6 - 8 ескекті жеңіл шлюпка. Ол, негізінен, әскери-теңіз флотында команда құрамы пайдаланатын қайық. Гичка ағаштың қымбат түрінен (көбіне қызыл ағаштан) жасалып, лакпен сырланады. Мыс не никель бекітпелермен бекітілді. 20 ғасырдың басынан бері әскери - теңіз флотында қолданылмайды. 2) 2 – 10 ескекшіге арналған енсіз ұзын спорттық кеме. Гичкалар жаядай әскери кемелерде адмиралдың және командирдың разъездтері үшін Ресей, Еуропа және АҚШ флоттарында XX ғасырдың соңына дейін пайдаланылды. Дереккөздер
Авиетка

Авиетка − қозғалтқыштың қуаты аз болатын, кішкентай көлемді ұшақ. Көбінесе бір немесе екі орынды болады. Қазргі уақытта авиеткалар спорттық ұшықтар деп саналады. КСРО кезінде оларды жаттықпа ұшулар үшін қолданылды. Тарихы Жеңіл және өте жеңіл ұшақтардың классификациясы уақытпен бірге өзгеріп отырды. 1925 жылы КСРО-да қабылданған жүйе бойынша,авиеткаларға қозғалтқышы 35 ат күшіне дейінгі ұшақтар жатты. Уақыт өте келе класстар арасындағы шекара 100 және 300 ат күшіне дейін жетті. Ең бірінші Ресейлікавиетка болып «Касяненко № 4» авиеткасы саналды. Оны Касяненко ағайындылары 1913 жылы жасады. 1920-шы жылдары КСРО-да авиеткалар мотоциклдердің моторымен жасалды. Олардың қуаты 7-18 ат күші болды. Қозғалтқыш қуаты 18 ат күші «Буревестник-4» авиеткасы Мәскеуден Одессаға дейін ұшты. Максималды жылдамдығы 140 км/сағ. және 5500 м биіктікке ұша алды. Сонымен қатар бұл ұшақ ең жоғары пилотаждың фигураларын жаса алды. Дереккөздер * [http://www.tupolev.ru/Russian/Show.asp?SectionID=147 АНТ-1] * [http://www.aeroprakt.kiev.ua/rus_html/main.html Қазіргі уақыттағы авиетка: Аэропракт А22]
Петр Алексеевич Кропоткин

Кропоткин (К р а п о т к и н) Петр Алексеевич (27. 11. 1842 — 08. 02. 1921) — князь, орыс революционерi, анархизм теоретиктерінің бiрi, географ, ғалым. 1862 ж. Паж корпусын бiтiрдi. Амур казак-орыс әскерлерінің офицерi. Орыс геогр. қоғамының мүшесі, Амур алабы мен Шығыс Сiбiрде маңызды зерттеулер жургташ, Олекминск-Витимск экспедициясына қатысты. 1872 ж. Кропоткин революцияшыл жолға түсті, I-Интернационалда бакуниншiлер жағына қосылды. 1874 ж. Кропоткин қамауға алынды. 1876 ж. Англияға қашып кетті. Кропоткин революцияға көп орын бере отырып, революция орындай алмаған мақсатты келесi кезеңде орын басатын эволюция жүзеге асырады деді. Жалпы теориялық концепциясында Кропоткин қоғам дамуының шынайы заңдылықтарын түсіне алмады. Дереккөздер
Кекек

Жайылымда өсетін бұршақ тұқымдас өсімдіктердің барлығы да мал азығына жақсы жарайтын шөптер деуге болады. Дегенмен олардың ішінде малшылар қауіптенетін улы өсімдіктер де кездеседі. Іле өзенінің аңғарында жатаған, шырынды сабағы бар кекек көп кездеседі. Кекек - жоңышқаға ұқсас; бірақ мұның жапырақтары мен шашақ гүлдері аздап ірілеу келеді. Кекек жылқының жүйке жүйесін бүлдіріп, оны ауруға шалдықтырады. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Ақпараттық процестер

XX ғасырдың соңына қарай алдымен кибернетика, кейіннен информатика шеңберінде, әлемнің ақпараттық бейнесі құрыла бастады. Ақпаратты алу мен түрлендіру кез келген организмнің өмір сүру шарты болып табылады. Тіпті қарапайым бір клеткалы организмдердің өзі, өмір сүруге аса қолайлы жағдайды таңдау үшін мысалы, ортаның температурасы мен оның химиялық құрамы туралы ақпаратты қабылдайды. Кез келген тірі организм, оның ішінде адам, тұқым бойынша берілетін генетикалық ақпаратты тасымалдаушы болып табылады. Генетикалық ақпарат организмнің барлық клеткаларында, жеке бөліктерден тұратын ДНҚ молекулалары да сақталады. Әрбір ген организмнің нақты бір құрылу және қызмет ету ерекшеліктеріне жауап береді. Организм неғұрлым күрделі болса, ДНҚ молекулаларында да соғұрлым көп ген болады. 20 мыңнан аса әр түрлі гендерден тұратын адам геномын кері шифрлау жұмыстары компьютерлік технологияларды пайдалана отырып жүргізіледі. Ол 2009 жылы аяқталған. Адам баласы қоршаған ортаны сезім мүшелерінің көмегімен ақпаратты алады. Қоршаған ортаға дұрыс бейімделу үшін, ол алған мәліметтерді есте сақтайды. Қандай да бір мақсатқа жету процесінде адам баласы шешім қабылдайды. Ал басқа адамдармен қарым қатынас жасағанда ақпарат береді және қабылдайды. Адам баласы ақпараттық әлемде өмір сүреді. Ақпаратты алу, сақтау, өңдеу және берумен байланысты процестер ақпараттық процестер деп аталады. Олар: • Алмастыру (қабылдау, беру) • Сақтау • Өңдеу (түрлендіру, пайдалану) Ақпараттық процестер тек тірі табиғат, адам және қоғам үшін ғана емес, техникаға да тән ңасиет. Адам баласы ақпаратты автоматты түрде өңдеу үшін техникалық құрылғыларды, компьютерлерді жасап шығарды. Ауқымды компьютерлік желі ғаламтордың құрылуы. Әлемдік ақпараттың тұрғыдан зерттеу информатика шеңберінде жүзеге асады. Дереккөздер Информатика. Жалпы білім беретін мектептің 7 сыныбына арналған оқулық (Н.Ермеков, Н.Стифутина)
Бауырмүк

Қылқан жапырақты ормандардың топырағын түскен қылқандар мен майда бұтақтардан құралған қорда басып жатады. Қалың орманның арасында басқа шөптер аз болады. Дымқыл сайларда, тастардың және жартастардың араларында көптеген ескі заман өсімдіктері - мүктер (бауырмүктер), қырықбуындар, папоротниктер сақталып қалған. Мүк (бауырмүк) ылғал топырақта мекендейді. Тянь-Шань ормандарында ерте заман мүктері өседі. Оның денесі жасыл түсті тақта сияқты болады да, орман топырағына төселіп жатады. Онымен бір кездерде адамның бауырын емдеген, сондықтан мұны бауырмүк (печеночник) деп атап кеткен. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963