kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Өмірзая (роман)

Өмірзая (роман) - Баққожа Мұқайдың орыс-совет кезеңіндегі қазақ халқының рухының жанышталуы, құлдық сана туралы жазылған романы. Баққожа романы XX ғасырдың 80-жылдардағы қазақ идеясы турасында. Мұнда ажалға қарсы шапқан азамат туралы жазылған. Басты кейіпкері – Аяған Қуатов. Зерделі тарихшы, жасы 35-ке жеткен, қалыптасқан азамат. Парасаты, кісілігі, мейірбандығы, бар мінезіне тәнті боламыз. Ең басты қасиеті – туған халқын сүйетіні. Намыс, жігері. Ақыр түбінде мінге айналған, басын құртып тынатын тағы бір мінезі – қызбалығы. Аяған әуел баста Совет үкіметінің қағазға жазылған заңына сенеді. Бұрмалаушылар беріде деп ойлайды. Ұстазы, профессор Алдияр Ақпанұлының жолын әрі қарай жалғастырып, ол Кенесары туралы еңбек жазса, бұл Сыздық төре туралы көлемді зерттеуін тәмамдайды. Бар шырғалаң содан басталған. Әуелі Алдияр ақсақал құлаған. Содан соң өз басына қатер төнеді, жұмыстан шығарады. Бірақ Аяған әділ заңның күшіне сенеді. Ақсақалдың да, өзінің де ешқандай жазығы жоқ. Аяған ең жоғары советтік мекемелерге, ең биік партиялық басшыларға арыз жазады. Жаздым, жаңылдым деп емес, ісім ақ, қазақ тарихына қиянат жасалып отыр деген сарында. Нәтижесінде әуелі түрмеге түседі, одан шығысымен жындыханаға қамайды, ақыр аяғында өлтіріп тынады. Міне, озбырлық кезең – зобалаң заман шындығы. Романда күрес жолындағы азаматтың барлығы да шейіт болады. Сұмпайылар мен опасыздар ғана қалады. Бірақ халық рухының өлмегені, елінің әлдебір терең қойнауында жаңа ұрпақ өсіп келе жатқаны оймен аңдалып, көңілмен ұғылғандай. Роман-трагедияның ең басты мұраты – отарлық заманның қара түнек зұлматын айғақтау екен. Бұл мақсат өзінің үдесінен шыққан. Романның ой тұрғысынан тиянақтаушы – Алдияр Ақпанұлы деген қарт. Ескінің сарқыты, тарихшы профессор. Атағы алашқа мағлұм адам. Алдияр ақсақал отаршылдық сабағын жақсы біледі, ұлтын жарыққа жетелеу жолындағы күрес құралы – халқының тарихи зердесін ашу деп санайды. Осы орайда Кенесары хан туралы зерттеу жазады. Ресми саясатқа қайшы бұл еңбек халыққа жат деп жарияланып, атақты ғалымның басына қара бұлт орнайды, күштілер тарапынан қудалауға ұшырап, шал ауру болып қалады. Оның түбіне жеткен отарлық саясатының ұраншысы ғана емес, қиын кезде бас сауғалап кеткен шәкіртінің опасыздығы. Ғұлама профессорды оп-оңай құлатқан, институт ректоры Мұса Байларов. Әлдебір жоғары мансапты партия қызметкерінің жекжаты. Сөзде майда, істе аяусыз. Бір көрімге тәуір адам, қулығына құрық бойламайды. Ең ақырында, Желтоқсан дүрбелеңі кезінде өкімет әрекетіне қайшы сөз айтып, көзге шалынып қалған туған әкесін өз қолымен жындыханаға қамайды. Бұл да – отаршылдық сананың жемісі. Бірақ құрбаны емес, құрбан – Алмас деген жас жігіт. Ол қабілетті жігіт, әуелде оң жолда болады. Өзінің жолдастарын жалаға береді, ақыр түбінде ұстазына пәле жабады, жалған куәлік жасайды. Желтоқсанға қатысқан барлық таныстарын түрмеге, бұл оқиғаға мүлде араласпаған ұстазын (Аяғанды) өлімге кесіп береді
Еңбекшіқазақ

Еңбекшіқазақ — бірнеше сөзге мағына беру мүмкін: Елді мекен * Еңбекшіқазақ — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл. * Еңбекшіқазақ — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл. Газет * Еңбекші Қазақ газеті — «Егемен Қазақстан» газетінің бұрынғы атауы.
Hybrid Theory

Hybrid Theory (қаз. Гибридттер теориясы) — америкалық Linkin Park рок тобының алғашқы альбомы. Ол 24 қарашада 2000 жылы Warner Bros. лейблімен шықты. Бұл альбом үлкен коммерциялық жетістікке иеленді. Тек қана АҚШ-тың өзінде 2012 жылғы кезеңге дейін альбомның 9,6 миллион көшірмесі сатылды. Альбом «Billboard 200» чартында екінші орынға көтерілді және әлемде шамамен 25 миллион көшірмемен таралды. «Hybrid Theory» топтың ең сатылымды альбомы болды және онжылдықтың ең сатылымды альбомдардың ішінде екінші орынға ие. 2002 жылы Linkin Park «Crawling» әні үшін ең үздік хард-рок номинациясында «Грэмми» иеленді, ал Hybrid Theory «Ең үздік рок-альбом» номинациясына ұсынылды. Hybrid Theory альбомының арнайы шығарылымыекі жылдан кейін — 2002 жылдың 11 наурызында жарық көрді. Композициялар тізімі Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Прикаспийская коммуна

«Прикаспийская коммуна» — Атырау облысында орыс тілінде шығатын қоғамдық-саяси газет. Тарихы Газет 1920 жылдың 26 ақпан айынан бастап Гурьевтік уездком КОКП оргбюро мүшесі және уездік ревкомы боп, «Трудовая Правда» атымен аталынды. Бірінші баспашысы мен редакторы Фёдор Голованов болды. 1924 жылдың 6 қаңтарынан бастап «Рабочая Правда» атауын алады. 1925 жылдың екінші жартысы бойы «Рабочая правда» Чапаев уездік комитеті, уисполком, укоргбюроның мүшесі болып шығарылды. «Рабочая правда» сол уақыттан бастап төрталабты болды және аптасына екі рет шыға бастады. Жауапты редактор С.Возняк оған жазылды, кейінірек — Флейс. 1933 жылы мекемемен байланысты сол кездегі Гурьевтік округінің администратвтік-территориялдық бөлінісі бойынша, «Рабочая правданы» «Прикаспийская коммунаға» атын өзгертті. Ұлы Отан соғысынан бастап және кейін газеттің жауапты редакторлары М.И. Матвеев және П.И. Богданов болды. 1940-1949 жылдар аралығында С.В. Верновты, әйгілі журналистті КОКПОК «Прикаспийская коммунаның» редакторы боп сайлады. 1963 - 65 жылдары Хрущёвтік реформалары бойынша, «Прикаспийская коммуна» шығарылмады. Жетекші қызметкерлер ел ішінде «әдеби жұмыс» ізденуден таралып кетті. 1965 жылдың наурызында «Прикаспийская коммуна» екінші рет туған. Оның басшысы И.П. Свербихин — тұрақты редактор 17 жыл бойы болады. 1982 жылдан бастап газеттің редакциялық коллективін И.Н. Свидин басқарды.1995 жылы қызметтен босанғаннан кейін оның орнына көп мерзімсіз Ф.Н. Перов болды. Келесі жылы 2002 жылдың желтоқсанына дейін басты редактор Л.М. Монастырская болды. 2002 жылдан бері басты редактор — В.М. Шигаев. 2010 жылдан бері басты редактор — Р.М. Кульмагамбетов. Қызықты мәліметтер Көптеген жылдар бойында, әдеби қызметкері, басты редакторының орынбасры Мира Богословская — әйгілі ресейлік кинорежиссёрдің, Темір Нұрбахытұлы Бекмамбетовтың анасы болды. 1949 жылы Калмыкияның халық жазушысы Тимофей Бембеев өзінің бірінші әдеби мақаласын колхозшылардың өмірі туралы газетте жариялады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://pricom.kz «Прикаспийская коммунаның» електрондық версиясы]
Джон Тайлер

Джон Тайлер кіші (ағыл. John Tyler, Jr., 29 наурыз 1790, Чарльз Сити Округі, Виргиния штаты — 18 қаңтар 1862, Ричмонд, Виргиния) — АҚШ-тың оныншы президенті (1841—1845). Тайлер президенттік қызметіне сайдану жолымен емес, бұрынғы мемлекет басшысының қазасынан кейін вице-президент ретінде келген болатын. Президенттікке дейін Виргиния жерінен шыққан, құқықтану ілімін игерді, 1816—1821 жылдар арлығында конгрессөкілдері палатасының мүшесі, Миссурийлік келісім туралы тартыста құлдыққа қарсы принципін қолдаған болатын, алайда жеке шаттарда құлдықты тоқтатуы немесе ұйғаруын құқығына қарсылар одағымен бірге болатын. 1825—1827 жылдары - осы штаттың сенаторы. Вига партиясының құрылуы кезеңінде бұрынғы өзінің әрекетіне қарама-қарсы әрекетпен осы партияның мүшесі болды. 1840 жылы вига партиясының үміткері ретінде вице-президенттікке тартылып, осы қызметке сайланды. 1841 жылы 4 наурызда өз қызметін атқаруға кірісті, ал 1841 жылы 4 сәуір айында Гаррисонның қазасына байланысты президенттік таққа отырды. Тайлер конституцияны президенттің қазасы уақытында вице-президент тек президент міндетін атқарушы емес, қызметтегі президент болуы керектігі турасында талқыға салды (аталмыш прецедент 1967 жылы конституцияға жаңадан өзгерістер енген уақытқа дейін күшін жойған жоқ). Президенттігі Оны сайлаған партияның үмітін ақтамады, керісінше, басқару жүйесінде демократтарға сүйенді. Вигалық кейбір заңнамадағы оларға салынған тыйымдар салдарынан , көп жағдайда, 1841 жылы шілде айында сол уақыттардағы Гаррисон тағайындаған конгресс, кабинет демалысқа кеткендіктен, Тайлердің демократтарға ашық түрде арқа сүйеуіне мәжбүр болды. Бұл қатты кейістіктің туындауына алып келіп, көп жерлерде оның портреттері халықтық митингілерде жандырылды. Тайлер өз басқаруының уақытына дейін өз саясатын жалғастыра берді және өзінің басқаруының соңғы кезеңіне дейін (1845 ж) конгресспен жаулық қатынаста қалып қойды.
Джеймс Нокс Полк

Джеймс Нокс Полк (ағылш. James Knox Polk, Поук деп айтылады; 2 қараша 1795, Паинвиль, Солтүстік Каролина штаты — 15 шілде 1849, Нэшвилл, Виргиния штаты) — АҚШ-тың он бірінші президенті, 4 наурыз 1845 - 4 наурыз 1849 жыл аралығы.
Бала арқалап жарысу

Бала арқалап жарысу- қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Ойынның негізі желісі «aт жарысына» еліктеуге кұрылған. Ойынға қатысу үшін үлкен, ересек балалар мен кішірек балалар топтасады. Үлкен балаларды «жүйрік» ретінде таңдап алып, олар кішкентай балаларды арқалап, «aт шығар» жерден «aт тосар»жерге қарай жарысады. Озып келгендер жеңіске жетеді Дереккөздер
Закари Тейлор

Закари (Захария) Тейлор (, 1784 – 1850) — АҚШ-тың 12-президенті, ірі қолбасшы. Виргиния штатында дүниеге келді. 1812 - 1815 жылдардағы үндістер көтерілісінде ерекше танылды. 1840 жылы Техасты алғаннан кейін әскердің басты қолбасшысы болып тағайындалды; 1846 жылы Америка-мексика соғысы басталғаннан кейін, Рио-Грандеге өтіп, бірнеше кіші көтерілістерден соң, Монтеррейді басып алып, жеңіс мұның жағында қалған болатын (2 қыркүйек 1846). Осы жеңістердің барлығы оны танымал етіп, бұрнағы уақыттарда ешқандай саяси қызметтерде болмағанымен, вига партиялары АҚШ президентіне үміткерлікті ұсынды. Бұл кандидатура Тейлордың жеке танымал болуы себебінен аса маңызды дәрежеде сәтті болып шықты да, 1848 жылы қараша айында АҚШ-тың 12-президенті болып сайланды. Ол 1849 жылдың 5 наурызында Джеймс Н. Полктің президенттік өкілетттігі аяқталғанына тәулік өткен соң, міндетін атқаруға кірісті. 4 наурыз жексенбі күнге келгендіктен Тейлор басқа да көптеген протестанттар сияқты жексенбі күнін иудейліктер сенбісіне (тыныштық күні ретінде) ұқсас атап өтетін, сондықтан да діни танымға байланысты бұл күндегі ант қабылдаудан бас тартты. Сол сияқты онымен бірге вице-президент Миллард Филлмор да сайланған міндетіне кірісті. Сонда да Тейлордың президенттік мерзімі антты қабылдау-қабылдамау жағдайына қарамастан 4 наурызда басталды, ал «қала аңызы» бойынша бір тәулік көлемінде президент болған (немесе міндетін атқарған ) Сенат төрағасы Дэвид Атчисон екені туралы дерек дәлелденбеген. Президент мансабында Тейлор ұсақ партиялық мүдделерден жоғары тұруға тырысты, алайда үнді саяхаты кезінде денсаушылығына нұқсан келіп (бірнеше рет безгекпен ауырған болатын), президенттігінің екінші жылында (жұқпалы іш ауруы несесе сүзектен болуы мүмкін) қайтыс болды. Күшаламен уландырылған деген деректерге байланысты 1991 жылы Тейлор мүрдесін эксгумация мен химиялық жолмен зерттегенімен дәлелденбеді. Алайда 1835 жылы Тейлордың бір қызына оның қарамағында қызмет еткен болашақ Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис үйленген болатын (тұрмысқа шыққан Тейлор қызы үйлену тойынан соң үш ай өткен мерзімде қаза болды). Дереккөздер
Принстон университеті

Принстон университеті — АҚШ жеке меншіктегі университет. АҚШ-тағы ең танымал, әрі әлемдегі жетекші жоғарғы оқу орындарының бірі, Принстон қаласында, Нью-Джерси штатында орналасқан. Құрылымы орналасқан Робертсон-Холл.]] Жоғарқы оқу орыны жүйесі Принстон университеті, магистратура мен зерттеу орталықтарынан тұрады. Келешекке арналған зерттеулер институтымен бірге ортақ ғимараты бар. Университет құрылымына Вудро Вильсон атындағы қоғамдық және халықаралық қатынастар мектебі , жетекші аймақтық МакКартер театры , көркем мұражай және дүниетану мұражайы, сонымен қатар Файрстоун Гарви Самуэл атындағы әлемдегі ірі кітапханлардың бірі кіреді. Дереккөздер
Пенсильвания университеті

Пенсильвания университеті — америкалық зерттеуші жеке меншік университеті. Филадельфия, Пенсильванияда орналасқан бұл университеттің негізін 1751 жылы Бенджамин Франклин салған. Пенсильвания университеті — дүние жүзіндегі ең ескі жоғарғы оқу орындардың бірі және АҚШ жеріндегі ең ескі университет (университеттің негізі АҚШ тәуелсіздік декларациясының күшке енуіне дейін қаланды). Пенсильвания университеті — жеке меншік болып келетін оқу орны. Оны кейде қоғамдық Пенсильвания штатының университетімен шатастырады. Дереккөздер
Иордан

Иордан (; (Эль-Урдун), немесе Эш-Шериа — Батыс Азиядағы өзен, көпшілік бөлігі Иорданияда. Геоографиясы Ұзындығы 252 км, Джебель-әш-Шейх (Хермон) жотасынан басталып, Өлі теңізге құяды. Жоғарғы жағында аңғары тар, арнасының кей тұсы шоңғалды келеді. Төмен қарай аңғары кеңейіп, маңындағы жерлер шөлейтке айналады. Су шығыны жазда 50 м3/сек. Грунт , көл суымен қоректенеді. Басты саласы - Ярмук (солынан). Иордан жер суаруға кеңінен пайдаланылады. Иорданның аңғары - елдің басты егіншілікті ауданы. Өзенде плотиналар мен СЭС бар. Галерея Дереккөздер Сілтемелер * *
Брайан Трейси

Брайан Трейси (, қаңтардың 27, 1944 жылы, Ванкувер, Канада) — дүлдүл, психолог. Бизнес жолында ең көп жетістіктерге жеткен американдық шешен-дүлдүл. Адамға қалай өз байлықтарына қалай жетуге болатындығын және нағыз мансапқа жеткізетін жайлы кітаптар жазаған. Өзінің ерекше дарындылғымен көптеген жетістікке жеткізетін жайлы кітаптарды жазып, сан мыңдаған адамдардың байлыққа деген жол ашары болды. Библиография * Goals!: How To Get Everything You Want — Faster Than You Ever Thought Possible (2003) ISBN 978-1-57675-235-7 * The Psychology of Selling: The Art of Closing Sales (1995) ISBN 978-0-7435-2069-0 * Focal Point (2001), American Management Association, ISBN 0-8144-7278-8 * Time Power: A Proven System for Getting More Done in Less Time Than You Ever Thought Possible (2004), American Management Association, ISBN 0-8144-7247-8 * Something for Nothing : The All-Consuming Desire that Turns the American Dream into a Social Nightmare (2005) ISBN 1-59555-038-0 * The Power of Charm: How to Win Anyone over in Any Situation (2006), American Management Association, ISBN 0-8144-7357-1 * Eat that Frog: 21 Ways to stop Procrastination and get More Done in Less Time (2001) ISBN 1-58376-202-7 * Get Paid More and Promoted Faster (2001) ISBN 1-58376-207-8 * Victory!: Applying the Proven Principles of Military Strategy to Achieve Success in Your Business and Personal Life (2002) ISBN 0-8144-0750-1 * Turbostrategy: 21 Powerful Ways to Transform your Business and Boost Your Profits Quickly (2003) ISBN 0-8144-7193-5 * Getting Rich Your Own Way: Achieve All Your Financial Goals Faster Than You Ever Thought Possible (2004) ISBN 0-471-65264-4 * Create Your Own Future: How to Master the 12 Critical Factors of Unlimited Success (2002) ISBN 0-471-25107-0 * Be a Sales Superstar: 21 Great Ways to Sell More, Faster, Easier in Tough Markets (2002) ISBN 1-57675-175-9 * Advanced Selling Strategies: The Proven System of Sales Ideas, Methods, and Techniques Used by Top Salespeople Everywhere (1995) ISBN 0-684-82474-4 * The 100 Absolutely Unbreakable Laws of Business Success (2000) ISBN 1-57675-126-0 * The 21 Success Secrets of Self-Made Millionaires: How to Achieve Financial Independence Faster and Easier Than You Ever Thought Possible (2001) ISBN 1-58376-205-1 * Maximum Achievement: Strategies and Skills That Will Unlock Your Hidden Powers to Succeed (1993) ISBN 0-671-86518-8 * Jones and the Salesman (1999) * Flight Plan: The Real Secret of Success (2008) ISBN 1-57675-497-9 Дереккөздер
Миллард Филлмор

Миллард Филлмор (, 1800–1874) — АҚШ-тың 13-президенті (1850—1853). АҚШ Вига партиясының соңғы президенті және ізашарының қазасынан соң президенттік орынға отырған екінші президент. Кейін екі рет президенттікке өз еркімен кандидатурасын ұсынды, алайда екі ретте де сәтсіздікпен аяқталды. Әдетте Филлмор өзінің тікелей мұрагерлері Пирс пен Бьюкенен сияқты АҚШ президенттері тарихындағы нашар президенттердің бірі деп есептелді.(қайнар көзі көрсетілмеген) Мансабының бас кезеңі Миллард Филлмор — Нью-Йорк штатының аса бай емес фермерінің ұлы. Тігінші шеберлігін үйреніп, 15 жасында шұға фабрикасында еңбек етті. Миллирд Филлмор бос уақытын кітап оқуға арнайтын. Миллард бірнеше дәулетті адамдардың көмегімен Буффалода құқықтануды игеруге мүмкіндік алып, ары қарай қарыздарға бола жеке тұтқынға алуды жою туралы заң жүргізіп, штаттың заң шығару жиылысының мүшесі және қорғаушы қызметіне ие болды. 1828 жылы Миллард Филлмор Т.Уидпен танысты. Ол болашақ президентті масондық қозғалысқа қарсы қозғалысқа қосылуға шақырды. Ал келесі жылы Миллардты Нью-Йорк штатының заң шығару мәслихатына сайланды. Сол уақыттарда ол Уидтің ізімен Джексонға қарсы қозғалысқа өтіп кетеді. 1833—1835 және 1837—1843 жылдары АҚШ конгресінде мәслихатшы болды. 1830 жылы вига партиясына кіріп, ымыраға бейімділігі мен үлкен ұстамдылығымен ерекшеленіп тұрды. 1848 жыл сайлауында АҚШ вице-президенттер орнына оның кандидатурасын ұсынып, 1849 жылы 4 наурызда осы орынды иемденді. 1850 9 маусымдағы Закари Тейлордың қазасы оны Құрама Штаттардың он үшінші президентті етті. Президенттігі Ол Калифорниядағы Одақ құрамына еркін штат құқығы заңымен басқа да еркін штаттардың қашқын құлдарын іздеудегі құл иеленушілерге сыйақы берген Клей ымырасын жүргізуге атсалысты. Бұл заң Филлмор мен демократтарды келестермеді, алайда оны Солтүстік вигтерден аластатты, 1852 жылы президенттіктің келесі төрт жылына үміткерлікке ұсынылғанда, тек Оңтүстік вигтіктердің азғантай бөлігінен қолдау тауып, нәтижесінде президенттікке партиядан Уинфрид Скотт кандидаттыққа ұсынылды. На выборах 1856 жылғы сайлауда президенттікке оның кандидаттығын Know nothing эфемерлік партиясы (сол құлиелену отты мәселесіне бейтарап көзқарасты ұстанған және Құрама Штаттарға қоныс аударушылардың келуін тоқтату талабындағы ) ұсынды. Соңғы үміткерлікке ұсынылуда 296 сайлаушылардың 8 ғана жауыс берді ( сайлауда 4 млн. жалпы санынан 874 000 дауыс қана берілді). Осыдан соң оның саяси мансабының жолы тәмамдалған болатын. Қараңыз. J. Chamberlain, «Biography of Millard F.» (Буффало, 1856) Дереккөздер #Энциклопедический словарь Брогкауза и Ефрона #Миллард Филлмор на сайте «Peoples» #Газета "Аргументы и Факты", №51 от 2007 г.
Әкімқара

Әкімқара / Әкімқаралар - Істің байыбына бара бермейтін және өз ісіне немқұрайлы қарайтын, қарапайым халыққа тікбақайшылық танытатын жергілікті әкімшіліктің басшыларына халықтың берген атауы. Сондай-ақ, ащы кекесін, ажуалы мағынадағы бұл атау мансапқор, жалтақ, кеңсеқұмар, менменшіл дегенді де білдіреді. Көбінесе көпше түрінде қолданылады. Бұл атаудың қара деп аталатын қосымшасын кейбір лауазымды адамдардың жоғарыда аталған жағымсыз қасиеттерінің көп кездеседі деген мағынадағы халықтық типологиясы деуге болады . Әкімқара XX ғ.-дың 20-60-шы жылдары халық арасында кең тараған партия және совет органдарының жергілікті басшыларының шолақбелсенді, шолақетек деген атауларының қазіргі кезеңдегі эквиваленті деуге болады Дереккөздер
Әсемпаз

Әсемпаз - жеке адамның сәнқойлығын, әуесқойлығын білдіретін сөз . Әсемпаз адам сыртқы сән-салтанатқа әуестеніп, сұлулықтың ішкі болмысына мән бермеуімен ерекшеленеді. Әсемдіктің ішкі дүниесін емес, сыртқы пішінін ғана бағалайтын адамдардың әдетте көрсеқызарлыққа, мінсіз үлгіге, формаға құмарлығы басым болады Әсемпаздықтың мәні қоғамға байланысты өзгеріп отырады. Бір кездері қазақ ортасы сал-серілерді де әсемпаз деп атаған. Әсемпаздық арқылы адам бойындағы ерекше қасиеттерді ерекше даралап алуға болады . Дереккөздер
Әскери атақ

Әскери атақ — әскери қызметкердің атқаратын қызметіне, сіңірген еңбегіне, әскери немесе арнайы дайындығына байланысты берілетін атақ. Көшпенді түркі халықтарының әскери атақтарының жүйесі VI ғасыр ларда қалыптасты. Түркі жазба ескерткіштерінен бег, тархан, апа-тархан сияқты әскербасылық атақтар мен құрметті әскери титулдарды кездестіреміз. Ортағасырлық әскери атақтар жүйесінде әскердің қатардағы мүшесінің жауынгер, шерік деген атақтары, әскербасылардың онбасы, жүзбасы, мыңбасы, түменбасы деген лауазымдары болды. Мыңбасы, түменбасы, қолбасы атақтары жоғары дәрежелі әскери атақ болып, оларға бек мансабы қоса берілген. Әскердің Бас қолбасшысы беглер бегі деп аталды. Түркі халықтарында тікелей әскери қызметке байланысты лауазымдық атақтармен бірге тархан, батыр, баһадүр сияқты құрметті әскери титулдар да болды. Әр кезеңде кейбір әскери атақтардың мәні, атауы өзгеріп, кейбірі қолданыстан шығып, оның орнына әскери атақтардың жаңа түрлері пайда болып отырды. XV–XVI ғасырлар арасында жоғары дәрежелі әскербасылық атақтар болған бек, беглер-бегі дәрежелерінің орнына араб тілінен енген әмір, әмір әл-умара атақтары қолданылған. Сарбаз, сарәскерб сардар т.б. әскери жүйе атақтары қазақ ортасына кейінгі кезеңде парсы тілінен еніп, әскери жүйеде берік қалыптасты. Ерте түркілер дәуірінде ханның оң және сол жағында отыратын кеңесшілері, ұрыс кезінде әскердің оң қолы, сол қолы болып саналғандар майсары немесе маймене деп аталған. Дереккөздер
Әскери тұрақ

Әскери тұрақ - әскердің соғыс, жорық жағдайында тұрақтанған орны. Әскери тұрақ жаудың шабуылына тойтарыс беруге дайындалған және түрлі соғыс мақсаттарын орындауға тірек бекеті болған далалық бекіністердің алғашқы формасы болды. Көшпелі халықтарда әскери тұрақ әдетте шеңбер түрінде құрылды да, бекініп, тұйықталған қорғаныс түріндегі ұрыс позициясына айналды. Құрылымы мен қолданылуына қарай лагерьлер уақытша (жорықтық) және тұрақты (көп уақытқа арналған) болып бөлінеді. Кейін көп уақытқа арналған лагерьлердің көбінде тұрақты құрылыстар салынып, терең қазылған ормен және балшықтан, тастан жасалған қабырғалармен қоршалып, қамал-қалаға айналды Дереккөздер
Зоогигиена

Зоогигиена- қоршаған орта мен күтім жағдайларының жануарлар денсаулығы мен өніміне әсері жөніндегі ғылым. Зоогигиена жануарлар организмі мен қоршаған ортаның байланысын зерттейді, қоршаған ортаның қолайсыз әсерін жою тәсілін іздестіреді және малдың денсаулығын сақтап, мол өнім алу үшін оларды бағып-күту, азықтандыру мен суару, пайдаланудың тиімді жолдарын белгілейді. Жекелеген түліктің жыныс, жас, өнім бағытының ерекшелігін ескере отырып мал қорасы салынатын жерге, құрылыс материалдарына, мал басына қажетті орын, жарық, қораның жылылығы мен ылғалдылығы, ауасының құрамы, оны қалыпты сақтайтын ауа алмастыру жүйесіне, жегізілетін жемшөп пен суарылатын су сапасына, азықтандыру мен суару, малды пайдалану тәртібіне қойылатын талаптарды Қазақстанның әр түрлі табиғи-экономикалық аймақтарына сәйкес белгілейді. Ол талаптар мал түлігінің түріне, өніміне, жасына, жынысына карай ерекшеленеді. Оны бұлжытпай орындау мал өсірушілердің міндеті. Дереккөздер
Зооинженер

Зооинженер - мал өсірудің жоғары білімді маманы. Зооинженер - мал тұқымын асылдандыруды, табыңды өз төлінен өсіруді, мал азық қорын құрып, малды тиімді азықтандырып, пайдалануды, мал өнімін өндіру мен оны өндеу технологиясын жетік меңгерген мал шаруашылығының шебер ұйымдастырушысы әрі басқарушысы. Дереккөздер
Нимейри Гаафар Махаммед аль

(Nimeiri, Gaafar Mohamed el-) (1930ж. 1 қаңтар, Вал-Нубави, Омдурман, Судан), Судан елбасы (1971-1985). 1969ж. Исмаил аль-Азхаридің азаматтық тәртібіне қатысқан. 1971ж. Нимейридің өз үкіметі қуғынға ұшыраған, бірақ плебисциттен кейін билікке қайта оралған. 1972ж. Оңтүстік Суданға автономия берілді, 1981ж. дүниежүзіндегі ең ірі қант зауытының жобасына қатысқан, сондай-ақ ауыл шаруашылығын дамытуға ұмтылған. Оның ислам заңдарын жүргізгісі келгені христиандар мен оңтүстіктің басқа да тұрғындарының қарсылығын оятты, осы қадам оны тақтан түсірген.
Нимёллер Фридрих Густав Эмиль Мартин

Нимёллер Фридрих Густав Эмиль Мартин (Niemoiier, (Friedrich Gustav Emil) Martin)(1892ж.14 қаңтар, Липштадт, Германия – 1984ж. 6 наурыз, Висбаден, Германия) — неміс дін ғалымы. Бірінші дүниежүзілік соғыста суасты қайығында пәрмен жүргізіген, соғыс батыры. 1924ж. өмірін рухани санға арнаған. Билік басына ұлтшылдар келген соң, 1933ж. Шіркеу өміріне тиісулеріне қарсы шығып, христиан еврей тектілердің қуғындалуына қарсы күрескен. Ұлтшылдарға қарсы шоқынатын шіркеуде белсенді жұмыс істеген. 1937ж. тұтқындалып және соғыс біткенше концлагерьде болған. Соғыстан соң Евангелий шіркеуін қалпына келтіруге көмектескен. Қарусыздандыруға барынша қарсы шығып, ядролық қаруды қалдыруды қолдаған. 1947-1964 ж. Гессен-Нассаудағы Евангелий шіркеуінде епископболды. Кеңестік елдерде достық байланыстарды кеңейту ісіне күш салғандығы үшін дүниежүзілік Ленин сыйлығын алған (1967ж.), ал ГФР үкіметі – қызметі үшін үлкен крест берген (1971ж.).
Честер Уильям Нимиц

Нимиц Честер Уильям (Nimiz, Chester W(illiam)) (1885 ж. 24 ақпан, Фрейдериксберг, Техас, АҚШ – 1966 ж. 20 ақпан, Сан-Францискоға таяу, Калифорния, АҚШ) — америка әскери-теңіз офицері. 1905 ж. АҚШ-тың әскери-теңіз академиясын бітірген, Атлантикадағы суасты күштері құрамында Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1939 ж. әскери-теңіз навигациялық бюросын басқарған. Жапондардың Перл-Харборға шабуылынан кейін АҚШ-тың Тынық мұхиттағы флотында пәрмен жүргізді, Мидуэй және Коралл теңізіндегі ұрыстарда жеңген (1942 ж.). Кейіннен оның пәрменіндегі Тынық мұхиттағы флоты Соломон аралдарындағы (1942-1943), Гилберт аралындағы (1943 ж.), Иодзимдегі және Окинавадағы (1945 ж.) ұрыстарға қатысты. Жапонияның берілгендігі жөніндегі құжатқа оның жалаулы «Миссури» кемесінде қол қойылған. 1945-1947 жж. Америка теңіз әскері құрамында пәрмен жүргізген. Дереккөздер
Нимфей

(nymphaeum), су нимфаларына арналған Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римдегі храм. Үйлену тойларын өткізуге және суқоймасы ретінде қызмет еткен. Алғашқыда шынайы түрде сыңғырлайтын үңгір бұлақтары атанған, кейін жасанды үңгірлер мен құрылыстар, өсімдіктер толып, мүсіндер мен субұрқақтары және әдемі суреттермен сәнделген. Коринфте, Константинополдегі Антиохиде, құлаған қалдықтары Римнен, Кіші Азия мен Солтүстік Африкадан табылған. Сілтеме [http://www.sea-vacation.org/монументальный-источник-нимфеум-г-си/ Монументальный источник (НИМФЕУМ) г.Сиде]
Нимфенбург форфоры

(Nimphenburg porcelain), 18ғ. ортасынан қазір де Баварияда өндірілетін немістің қатты және нағыз [форфоры. Рококо стиліндегі мүсініне қарай ол әйгілі, бұл 1654 және 1763 Франц Артон Бустелли (Bustelli; 1723-1763)ұсынған моделі. Мюнхеннің маңайында орналасқан Нимфенбург фабрикасының асхана ыдысы жиегіндегі өрнегімен ерекшеленеді.
Нимф тотықұсы

Нимф тотықұсы (Nymphicus hollandicus), австралия тотықұсы. Басында сары айдары, құлағында қызыл дақтары бар. Тұмсығы ірі, какаду тұмсығына ұқсас. Денесінің ұзындығы 32 см. Нимф тотықұсы ашық кеңістікті мекендейді, шөп дәндерімен қоректенеді. Үйде өсірілетін құстардың бірі, түрлі түсті нұсқалары бар. Дереккөзі
Анаис Нин

Анаис Нин (1903ж. 21 ақпан, Нейи, Франция – 1977ж. 14 қаңтар, Лос-Анджелес, АҚШ), америка жазушысы, ұлты-француз. Куба сазгері Хоакин Нинаның (1878-1949) қызы. 1932ж. Парижде өзінің әдеби мансабын бастаған. 1940ж. Нью-Йоркке көшкен, өзінің қаржысымен романдар мен әңгімелер жариялаған. Нин шығармалары және Жандар қаласы романы 5 томнан тұрады (1959), психоталдау және сюрреализм әсерімен жазылған. 1966 ж. жеке күнделіктерінің бірінші томы шыққанда ғана мойындалып, кейін тағы 7 томы жарияланған. Оның әкесімен ұзақ уақыт қанаралас қарым-қатынасы туралы әңгімесі ол қайтыс болған соң жарияланды.
Нинсун

Нинсун (Ninsun) - Месопотамия дінінде Куллаб қаласының құдайы. Оңтүстік Месопотамия көшпенділері ерекше саналған. Сиыр секілді салынған, құдайдай қабілетті барлық сапаларымен малға ұқсас. Адам түріне ұқсас және адам тууылуын сыйлайды деп ойлаған. Оның баласы жабайы бұқа болған, ол жыл сайын салт-дәстүрге байланысты. Оның күйеуі – Лугальбанда аты аңызға айналған батыр. Шумер таңғажайыптарының ішінде Нинсун Нинхурсаг құдайы болған. Дереккөздер
Әулие-әнбие

Әулие-әнбие - халық түсінігінде ерекше тылсым қасиет иелері - әулиелердің жалпы атауы. Қазақы мұсылман агиологиясында әулие-әнбиелер қатарына Мұхаммед пайғамбардың серіктері мен үрім-бұтақтары да жатқызылады. Қазақы ортада әулие-әнбиелер этникалық реңкке ие болды. Осы категорияға мұсылман агиологиясында рәсімделген әулие-әнбиелерден басқа мифопоэтикалық образға айналған әулеттің, рудың, тайпаның ата тектері деп саналатын тұлғалар және өзінің қамқор қарекетімен, ерекше өнегелі ісімен әулие атанып, ел жадында мәңгі қалған жандар да кірді. Қазақ халқының дүниетанымында әулие-әнбиелерге табыну, жалбарыну дәстүрі ежелден бар. Әулие-әнбиелер білімпаздығымен ізгі қасиеттерімен сондай-ақ, халыққа келетін апаттарды алдын ала болжау, бағдарлау, көріпкел, алдағыны болжағыш, көреген, сәуегейлігімен халық арасында үлкен беделге ие болды. Күнге, айға, отқа табыну, ел иесі Көкбөріні қасиет тұту, су иесі Сүлейменге жалбарыну, мал пірлері Қамбар ата, Шопан ата, Ойсылқара, Зеңгі баба, Шекшек атадан жәрдем күту сияқты жосындар әулиеліктің, көріпкелдіктің негізгі атрибуттары болып табылады. Қазақ халқының ислам дінін қабылдауы барысында тәңірлік дүниетанымның кейбір элементтері жаңа дүниетанымдық ұстанымдармен біте қайнасып әулие-әнбиелер ұғымының мазмұны толыға түсті. Бақсы, әдетте, төмендегідей сарын айтқан. Оның мотиві әулие-әнбиелерге сыйынудан басталады: Мағруптағы әулие, Машруптағы әулие, Түркістанда Түмен баб, Сіздерден медет тілеішін. Сайрамдагы Сансыз баб, Отырарда отыз баб, Ец үлкені —Арыстан баб, Ең кішісі — Алаша қап, Сіздерден медет тілеймін. Қазығұрт ата, әулие, Арғы жақта Қыңырақ бар, Бергі жақта Қарақ бар, Сіздерден медет тілеймін. Қарамұрт ата, әулие, Бекбау ата, бек ата, Бегіш ата, қолдай гөр. Шақпақ ата, әулие, Қошқар ата, әулие, Сіздерден медет тіледім. Тектұрмас ата, әулие, Қарахан бабам, қолдай гөр, Шілтен бабам, қолдай гөр. Айналайын атыңнан, Тілеуімді оңдай гөр, Шайқы Борық, әулие, Аруақты жиын жинаған, Сайтан көрсе байлаған, Жина бермен, дәу пірім Бақсы өзінің білетін әулие-әнбиелерінен ешкімді қалдырмай түгел атап, ақырында:Жер жүзіндегі әулие, Күн көзіндегі әулие, Ал, сыйындым сіздерге, Жәрдем бергей біздерге,— деп түйеді. «Мен оның сөзінен түк те ұққаным жоқ, - дейді А.Янушкевич, - бірақ әртүрлі құдайлардың, әулиелердің ішінде Ысырайыл мен Жебірейіл де болды» . Бақсы әулие-әнбиелерге сыйынып болдым-ау деген кезде сарынын аз-кем тоқтатып, отырғандарға: «Ләилаһа илла Алла» (Алладан басқа Тәңір жоқ) деңдер», - дейді, қатысушылар мұны бір ауыздан қайталайды. Бұдан кейін ол аруақтарды шақыруға кіріседі. Аруақтарды шақырудың бірнеше типі бар. Дереккөздер
Нинся

(Ниң шиа-Хуэй Қытайдың солтүстігіндегі автономды ауданы), (Ningxia; Ningsia; HuiAutonomous Region of Ningxia). Халқы: 5 620 000 адам (2000). Шэньси және Ганьсу провинцияларымен, Ішкі Моңғолия автономды аудандарымен шекаралас. Ауданы: 66 400 км. Ұлы Қытай қорғаны оның солтүстік-шығыс шекарасымен қатар өтеді. Әкімшілік орталығы: Иньчуань. Аудан территориясы 13ғ. басында Шыңғыс хан жаулап алған көне тангуттар корольдігі астанасының жеріне дәл келеді. Ауданның біраз жері халқы аз шөл дала, кең дала Хуанхэнің солтүстігінде сан ғасырлық көш-қон жүйесі бар; көптеген каналдар ұрпақтан ұрпаққа жалғасып салынған. Тарихы Шамамен III ғасырдпа Қытай империясынның құрамына Цинь әулетi мерзiмiнде автономды ауданның аумағы ендi. Хань және Таңның әулеттерiнiң өлкесiндегi мерзiмге iрi қалалар негiзделiп, Суна әулетi бақылайтын тайпалар тангутскиенiң XI ғасыдың аяғында аумағы Сяолардың Батыс әулеттерiне шекараларда негiзделген. Иньчуаняны XIII ғасырда жаулап алғаннан кейін Шыңғысханға бағынады. Маңғолдардың кеткені олардың ықпалы қысқартылды, Нинсяға батысынан түркi тiлдi мұсылмандарды кiре бастады. XIX ғасырда мұсылман көтерiлiсі болды. Нинся 1914 жылы Ганьсу провинциясымен қаланған. 1928 жылды Нинсяда қайта бөлiну болды және дербес провинция болып қалыптасады. 1914-1928 жылдары Цинхай, Нинся және Ганьсу провинцияларын Ма атты үш ағалар басқарды (кейбір әдебиетте "солтүстiк-батысты Ма" деп аталады). Нинся басқарған Хункуй Ма милитарист және Гоминьданға жататын мұсылман болды. 1958 жылы Нинся ҚХР-дың автономды ауданының мәртебесiн ресми түрде алды. Нинсяға 1969 жылы АРВМ-ның бiр бөлiгi қосылды, бiрақ ол жерді 1979жылы керi қайтарды. Нинся қазiргi аумағы - Шыңғысханмен XIII ғасырда тартып алынған Хуэйский автономды ауданы Тангут хандығымен дәл келетiн территория. Экономикасы 2009 жылдағы ауданның ҰЖТ-сы 133,4 миллиард юаньге жетті, салыстырмалы бағада, алдыңғы жылға қарағанда өсу пайызы - 11,6% құрады. Жалпы қаржы табыстары 19,61%-ға өстi және 21,3 миллиард юань құрады. Көліктер Әуежайлары * Аэропорт Хэдун Иньчуаня (银川河东机场) * Аэропорт Хэлашань Иньчуаня (银川贺兰山机场) * Аэропорт Чжунвэй Сяншань (中卫香山机场) * Аэропорт Гуюаня (固原机场) * Аэропорт Ухай (обслуживает северную часть) Көпірлер Көліктер көпірі Хуанхэ - Таолэ (陶乐黄河大桥) арқылы. Автожолдар * Годао 109 * Годао 110 * Годао 211 * Годао 307 * Годао 309 * Годао 312 Теміржолдар анықтамасы * Баотоу-Ланьчжоу теміржолы (包兰铁路) * Бао-Чжун теміржолы (宝中铁路) Халқы дегі мешіт]] Нинся — көпұлтты аймақ. 2009 жылдың басында 6,22 млн халқын, ханьцылар - 62 %, титульды ұлты , хуэйцзу, 34 %, яғни 1/3-і. Барлығы аймақта 1/5-і ҚХР хуэйцтері. Халықтың көпшілігі солтүстік аймақта өмір сүреді, орталығы аздап қонысталған, ал оңтүстігінде өте аз. Ең үлкен халықтың тығыздығы: * Иньчуань - 260,5 адам/км 2 ; * Шицзуйшань - 150,4; * Гуюань - 110,1; * Учжун - 65,9. Әкiмшiлiк аумақтары Автономды аймақ 5 қалалық округтерге бөлінеді. Тағы да қараңыз * Мэнцзян * Тангуттар Сілтемелер * [http://www.nxny.gov.cn/ Нинся үкіметінің аудандық ресми сайты(қыт.)] * [http://muhranoff.ru/342/ Нинся muhranoff.ru да ] * [https://web.archive.org/web/20051031125617/http://www.muztagh.com/images/map/map-of-ningxia-large.jpg Карта]
Нинурта

Нинурта (Ninurta) - месопотамия дінінде Гирсу қаласының құдайы. Энлил мен Нинлильдің баласы, күн күркіреуі, көктемгі жаңбырлар, тасқын, егістік құдайы. Бастапқыда Имдугуд деген аты болыпты («Жаңбырлы бұлттар»); оның жас кезіндегі суретіде күн күркірегендегі бұлтқа ұқсаған, күн күркіреуін шығаратын үлкен арыстан басты қара құс секілді болған. Кейін Нинуртаны адам жүзіндей етіп суреттейтін, ал бұрынғы суреті оның жауын білдірген. Егістік басталғанда оған мейрам арналған. Туысқандық қатынастары: * әйелі — Гула ханым; * ағайындары — Нергал және Ниназу жер астындағы патшалықтың құдайлары. Тағы да қараңыз * Нинурта-кудурри-уцур — Вавилон патшаларының кейбір есімдері. Әдебиеттер * Дереккөздер
Нинхурсаг

Нинхурсаг (Ninhursag) - месопотамия дінінде Адаб пен Киш қалаларының құдайы. Солтүстік Месопотамия көшпенділері үшін ерекше есептелген. Тасты қырлы жерлердің құдайы және шөл дала мен тау бөктерін тірілтетін қабілеті болған. Ананың жүзіндей және туу құдайы саналған. Қиналған ана және баласын аңсап жылаған ана, жас құлын бейнесінде болған. Оның күйеуі - Шульпа құдай. Балаларының ішінде ажалды құдай Мулуллиль болып, жыл сайын оған қайғыру рәсімін жасаған. Бұл құдайдың мiндеттерiнiң шеңберi бiр жағынан айқын сызбай және мәдени оның шумер тарихтың кенжелеу мерзiмдерiнде айқын кең таратуы болмай, патшалар және үкiметтер көне заманда оны өз аналарымен деп атады. Әртүрлi аттардың астында алға шыққан Нинхурсаг - (өмiр берген ханым) Нинту, (биiк ханым) Нинмах тағы басқалар, ең ежелгi тiзiмдерде Энки құдайы алда тұрады. Сiрә, бұл құдайлар - бастапқыда Ки(жер)деп аталды және Ананың(таңдай) әйелі болып есептелдi, ең ежелгi бейнелеумен, мақлұқаттарды аталуы тек құнарлылықтың қамқоршысы және өнiмдер болып табылды. Ол - құдай және оның сызығының анасы әйел етегi тәңiрлерi көпшiлiгiнде мәлiм болады. Нинхурсаг адам жаратудағы өте маңызды рөлде ойнады, сонымен бiрге болды. Оның мәдениеті кешiрек Инанны инанна мәдениетімен ығыстырылған. Дереккөздер
Ниобид Живописi

.]] (Niobid Painter)(б.ж.с.д. 475-б.ж.с.д. 450, Грекия), грек құмыра жазғышы, кратер атанған, Ниоба балалары өлімінің суретін салушы. Ниобид Живописецтің кеңістік пен тереңдікті ойлағаны денелерді әртүрлі дәрежеде қоюы, ыдыс бұрын жоғалған қабырға суретшісі Полигноттың жаңашыл техникасын қайталаған бейне саналады. Niobid-шi суретшi бiр тарапқа Аполлон құдайға көрсететін және барлықтарын "Niobids" деп атайтын, Niobe балаларды оның апасы Артемида қырып-жоятын деп көрсететiн, "krater" атына аталған стильге ежелгi Афиналық көзешi болды. Ешбiр iшiнен таңба жасамағандықтан, қарсы жақта бейнеленетiн туралы кейбiр тәртiпсiздiк бар. Бiр де бiр сендiрмегендiгiменнен, алайда, белгiлi, мынау не болып табылады - немесе "аргонавттар" жиын "Жетi Фивқа қарсы". Бұл суретшi болуы мүмкiн және сонымен бiрге ол Poikileнiң портигi қабырға әшекейлеген Афины Micon Miconi суретiн салған фрескалардағыны көрген шебер элементтер қолданатын Тасоса Polygnotos ықпалымен болды. "Кrater Mus" ендi Парижде Musée du Луврде орналастырылған. Бұл - биiктiктігi 54см және диаметрдігi 56 см. Көркем жұмыстар санның стильсiнiң қызыл техникаларын қолданды, стиль айнала 530BC тарқатқан. Суретшi үш өлшемдi кеңiстiктi алдыңғы жоспар, middleground және фонды жалпы көріністерде сызып шығуға талаптанды. Үш өлшемдi мақсат ойдағыдай бiтiрмедi, бiрақ күш оңай байқалған. Формалар әр түрлi қолданылатын түстер және қолданған бөлшектi сан оңай көрсетiлген. Естен тану грек мәдениетiнде классикалық мерзiмге мифологиялық сенулерді және тарихтарды көптiк ететiнiн көрсетедi. Бұл амазонка, кентавр және Trojansтермен алысушы гректерге көрсетедi. Бұл үлкен суреттер Афиналық жетекшiлiк туралы бейнелi түрде болып табылады. Тағы қараңыз *Қазақ энциклопедиясы
Нипигон

(Nipigon, Lake), Канаданың Онтарио провинциясындағы көл, көлдің солтүстігінде Жоғарғы көл және солтүстік-шығысында Тандер-Бей қаласы бар.Ұзындығы 110 км, ені 80км-ге жуық, ауданы: 4840 км². 320 м биіктікте жатыр, тереңдігі 165 м. Оның үндіше атауы «терең, таза су» деген мағына береді. Көлде көптеген орманды аралдар бар, жағалауы толған зауыттар. Көлден Нипигон өзені ағады, ол Жоғары көлге құяды. Нипигон Көл Ұлы Көлдердiң Ұлы Көлдерi жүйесіне жатады, олардың iшiнен аттас өзен (өзен ) Нипигон шығады - Жоғарғы Көл Жоғарғы Көлге солтүстiк ойшаң тандер (онтарио ) тандер қалалар шығысқа таман орналасқан. Көл жағалалары өте аз қонысталған, жағалау сызығы күштi кескiнделген, көлде 500-ге жуық арал бар. Су жинағыштың аумағы - карибқа бұғылардың мекендеуiнің ортасы. Геологиялық көл үлкен Агассис (Көл ) Агассис мұз дәуiрi қарсаңындағы көлiнiң хауызының қалдықтары болып есептелінеді. Тарихы Аталуы Оджибве халқында үздiксiз суды бiлдiретiн Animi-bee-gong-нiң сөзiнен құрастырылды. Көл қабақ бүгiн орналастыратын Оджибвелер кридiң бұрынғы мекендеушi халықтардың бұл орындарынан XVIIIғ. ығыстырды. Еуропалықтармен бiрiншi көл тiркеулi 1667 жылдың 29 мамырында болды. 1684 жылы көл жағасына солтүстiк-шығыстарда бiрiншi форт - Fort La Tourette құрастырылды. Содан соң, Гудзон шығанағының серiктестiгiнiң аралығында күндестiктiң нәтижесiнде және көлдер серiктестiкпен солтүстiк-батыс жағаға бiрнеше саудалық факторлар пайда болды, бiрақ олар сол сияқты iрi елдi мекендерге айналып кетпедi. Көл, олардан ептеген тұрғынмен, қозғаусыз дерлiк табиғатпен, демалыс және күштердiң қалпына келтiруi үшiн тамаша ағыл-тегiл балық қорларымен тамаша. Әуесқойлық балықшылықтағы мамандандыру - көксерке, көл бахтағы, көл сигi, солтүстiк шортаны бойынша қалыптасқан. Нипигон көлі Онтариода көлемі бойынша төртiншi, ептеген коммерциялық балықшылықты қолдайды, көршi көлде қағаз өнеркәсiбiмен жергiлiктi целлюлоздар қолданылады. Огоктер өзеннiң 1940 суларында Нипигон кезiнен бастап оның табиғи сыйымдылығын Олбани өзенiнiң хауызыдан көлге асыра лақтырған Нипигонды өзенде СЭС электр энергиясының 266 мың киловаттына үшке iстеп шығаруға мүмкiндiк беретiнiн деңгейге жеткізілген. Дереккөздер
Ниписсинг

Географиясы (Nipissing, Lake), Канададаның Онтарио провинциясының оңтүстік-шығысындағы көл. Оттава өзеннің жарты жолында және Джорджиан-Бей шығанағы орналасқан. Ұзындығы 80 км, ені 48 км. Ауданы: 832 км². Ең максималды тереңдігі: 80м, орташа тереңдігі: 5м. Жағалауының ұзындығы: 794,6км. Судың көлемі: 3,2куб км. Алгонкин мұз көлінің қалдығы, көлде аралдар көп. Көлден Френч өзені ағады, Джорджиан-Бейге құлайды. 1610ж. Этьенн Брюл ашқан, кейін Ұлы көлдердің жоғары бөлігі мен Оттава өзенін жалғастыратын қымбат тері саудасының жолы болған. Жағалау сызығын бойлай кішігірім аралшықтар орналасқан. Кішігірім өзендер мен Кклдердiң жиынынан қоректенеді. Френч-Ривер өзені бойынша Гуронның-Джорджиан шығанағына ағып шығады. Желтоқсаннан сәуiрге дейiн мұз қату байқалады. Ниписсинг көлі провинцияда мәнi бойынша он бiрiншi көл болып табылады. Атауы "кiшкентай су" сияқты аударылады. Бұл факторды ептеген тереңдiк көл суына жақсы аэрацияға мүмкiндiк туғызады және балықтың өмiрi үшiн ғажайып шарттарды құрады. Көлде балықтардың 40 түрлерi, олардың ішінде - малып-аланың бiрнеше түрлерi, көксерке, көл сигi және маскинонг, солтүстiк шортаны. Спорттық балықшылық дамыған. Ірi қала Норт көлдің солтүстiк-шығыс жиегiнде орналасқан (54мың тұрғын). Тарихы Көлдің жағасына алғаш рет 1610жылы француз зерттеушiсi Этьен Брюль келді, көл келесi 200жыл бойында терiлердiң саудагерлерi үшiн көлiк коридоры сияқты маңызды мәндi алды. Тұрақты тұрғын 1874 жылы көл ауданында пайда болды, 1882 жылы Канадалық Тынық мұхит темiр жолы көл жағасының солтүстiк-шығысымен жеткенде едәуiр үлкейдi. Көл - көшiп келгендер және ағаш дайындаушылар, бумен жүретiн қатынас үшiн Бiрiншi әлемдiк соғыс басталғанға дейiнгi 80-шi жылдардың XIX ғасырларымен сол кезде жүйелi болатын бас көлiк маршрут болды. Дәл қазiр көлдегi су көлiгi туристтардың қызмет көрсетуi үшiн негiзiнде арналған. Табиғатты қорғау Табиғатты қорғаулар үшiн бiрнеше провинциал бақтары жасалған: Маниту - (Грейт, Литл - Маниту, Колдер) Маниту Остравадағы Айлендсi. Дереккөздер
Ниппур

(Nippur), Вавилонның оңтүстік-шығысындағы көне месопотамия қаласы. Қазіргі Ирак территориясында. Қала Ефрат өзенінің жағасына орналасқан, кейін өзгерген. Б.ж.с.д. 2500 Ниппур найзағай құдайы Шумер Энлилоға табыну орталығы болған. Парфиян құрылысында (Парфия) бұл құдайдың көне қасиетті заттарын бірге көмген. 3ғ. бастап, құлаған. 12ғ. немесе 13ғ. қала халқы тастап кеткен. Қазба жұмыстары храмдар, зиярат жасайтын жер және мыңдаған сазды тақташаларды тапқан – бұл Шумер өркениетінің көзі саналады. Аккад кезеңіндегі (Аккад) табыттар мен месрпотамия дәрігерлігіне арналған үлкен храм табылған. Тарихы кезіндегі Вавилония]] Бұл қала басқа қалалардағы монархтарында "Хан санасы" толық Мәжiлiске қабiлеттi деп санағандықтан Ниппур саяси гегемониямен өз алдына ешқашан ие болмады, бiрақ оның бақылауы маңызды болды. Бұл айқын қасиеттi қала, маңызды Enlil-дiң белгiлi қасиеттi жерiн иелiктен болды. Tummal, Enmebaragesi-нiң ұзақ тарихына сәйкес, Kish-тiң ерте үкiметi, бұл храмды жасалуы үшiн бiрiншi болды. Сонымен бiрге Ниппурға оның ықпалы археологиялық тұрғыдан болған. Хроника храмдағы аумалы рәсiмдерiн жалғастырғандықтан бiртiндеп ерте шумер үкiметтерiн қайта санады: Киша, Enmebaragesi-нiң ұлы Mesannepada; оның ұлы Мескиэнгi - Нанн; урук Gilgamesh; оның ұлы Ур - Nungal; Оның Meskiang-лерi - Нанни ұлының күтушісі болған. Сонымен бiрге бұл тәжiрибе жаңа шумер Уро замандарында қалпына келтiргенiн көрсетедi - күтуші Nammu, Enmegalana-ның бас дiн қызметшiсiн уруктегi Ibbi - күнәні тағайындамады (шамамен б.з.д. 1950ж.). Lugal-Zage-Si және Lugal-kigub-nidudu-дiң жазуы, хан уруктер және сәйкесiнше үкiметтердiң ерте семит басқарушылары, есiк ұялар және тас құмыраларына тағы басқалар, ежелгi қасиеттi жерге сонда жүргiзiлетiн табыну және заңдылықтың нақтылы мөрiнiң беру оның иелiк берiлген мәнін сәйкесiнше көрсетедi. Бұл үкiметтердiң кейбiрi ұсыныс дiни ант бойынша оларды орындалған ensis, немесе губернаторлар сияқты өздерiн тағайындады. Тағы да қараңыз *[http://www.sas.upenn.edu/aamw/resources/fieldwork/#Nippur%20%28Iraq%29 University of Pennsylvania Museum excavations at Nippur] *[http://oi.uchicago.edu/research/projects/nip/ The Nippur Expedition: the holy city of Nippur; history of excavations.] *[http://oi.uchicago.edu/gallery/asp_meso_nippur/ Nippur Archaeological Site Photographs at Oriental Institute] *[http://www.millikin.edu/staley/archives/collections/Pages/cuneiforms.aspx Drehem cuneiform tablets at Milliken University] *[http://maps.google.com/maps?q32.12693857568549+N,+45.23078533531251+E&spn0.028035,0.082191&th&iwlocA&hl=en GeoLocation from Google] *[http://www.powerhousemuseum.com/collection/database/?irn48255|title85/452 Tablet, cuneiform receipt for livestock, terracotta, Drehem, 2041 BCE] Дереккөздер
Нисрани

(Nasrrani, Cape; Ras Nasrani), Мысырдың Симай жартыаралы оңтүстік-шығыс жағалауындағы қойнау және мүйіс. Қойнауда Израильдің Синай компаниясы 1956ж. (Суэцк дағдарысы) басып алған Мысыр әскери базасы орналасқан. 1967ж. Израиль 6 күн соғыстан соң, бұл жер тілімін қоршап Синая әскері шыққанша, 1980ж. дейін ұстаған. 1972ж. онда Офира қаласы салынып (қазір Шарм-әл-Шейх), аудан тиризм және демалыс аймағы болып дамуда.
Нисса

Нисса тұқымына жататын ағаштың (Nyssaceae) 7 түрі. Бес түрі Солтүстік Американың шығысында сулы және батпақты аймақта, біреуі-Шығыс Азияда және біреуі Малайзияның батысында кездеседі. Бұтақтары көлденең және салбыраңқы, жапырақтары үлкен, аталық пен аналық гүлдері әртүрлі өсімдікте өседі. Солтүстік америкалық түрлерінде гүлдері жасыл-ақ және жемістері ұсақ көкшіл-қара немесе күлгін болады. Солтүстік америкалық түрі-орман ниссасы (N. aquatica) кең таралған.Ағашы (көбіне су ниссасы қолданылады) ашық сарыдан және ашық қоңырға дейін мықты өрілген. Себеттер, қораптар, еден жаймалары, ағаш ыдыстар және фанерлер жасалынады.
Орман ниссасы

Орман ниссасы (Nyssa sylvatica), жапырақты ағаштар ылғалды аймақтарда, АҚШ-тың шығысындағы Мэн штатының оңтүстігінде Мексикан шығанағына дейін және Оклахома штатының басына дейін, ниссаның көп тарған түрі өседі (қараңыз: нисса). Ағашы жеңіл, жұмсақ, бірақ мықты. Ниссаны жалтыраған алқызыл күзгі жапырақтарынан кейде сән бұйымы ретінде өсіреді.
Нитирэн

(Nichiren Buddhism), Нитирэн негізін салған жапон буддизмінің ірі мектебі. Будда ілімінің мәні Лотос сутрасында және басқа будда мектептерінің ілімі қате. Нитирэн мектебі Лотос сутрасының алғысөзін монотонды қайталау құтқаруға жеткізеді. Нитирэн қайтыс болған соң, мектеп бірнеше сектаға бөлінген, олардың ішінде әйгілісі Нитирэн негіздеген Минобу қаласындағы храмды басқарған - Нитирэн-сю және Фудзиями етегінде орналасқан храм орталығындағы Нитирэн-сю]], онда АҚШ-ты қолдаушылар бар, Жапонияда оның ізін қуғандар-миряне Соко-гаккай ұйымына енген.
Дзэннити

Дзэннити (Nichiren; Zennichi)(1222ж. 30 наурыз, Коминато, Жапония – 1282ж. 12 қараша, Икегами), жапон буддизм идеясын қолдаушы, Нитирэн мектебінің негізін қалаушы. Балықшының баласы, будда монастрына 11 жасында барған. Жапонияның негізгі будда мектептерін әбден үйренген соң, 1253ж. Лотос сутрасы оның дәуіріне сай келетін жалғыз ілім деген шешімге келіп, басқа секталар өздерінің ілімін тоқтатпаса Жапонияға жамандық келетінін алдын ала болжаған. Айтқан үшін оны монастрдан қуды. Жапонияның таңдамалы ел екенін бекіте айтқан, басқа елдердің құтылуы осы елден тарайтынын да мәлімдеген. Ақырында Жапония теңізіндегі аралға айдалды, онда 1272 ж. өзінің Соқырлықтан құтылу еңбегін жазған.
Жіп кресті

(thread cross), екі таяқтан жасалған нысан, түрлі түсті жіптермен бір-біріне крест сияқты, жіптер шатасатындай етіп байланған; жауыз рухтарды шатастыру үшін тибеттің магиялық салт-дәстүрінде қолданылған. Осыған ұқсас заттар Оңтүстік Африкадан, Перуден, Австралия мен Швециядан табылған. Олар жай ғана ромбыдан дөңгелекке дейін күрделенеді, ұзындығы 3м. жетеді. Жүндер арқылы, қауырсындар мен қағаз бөліктерімен бай өрнектелген.
Нитриттейтін бактериялар

(nitrifying bacteria), аэробты бактериялардың кішігірім тобы, азотты энергия көзі ретінде пайдаланады. Азот циклінде үлкен мәні бар, аммиак тұқымын нитраттарға, өсімдіктерге пайдаланатын қосындыларға айналдырады. Нитрификация үшін екі әртүрлі бактериялар тобы қажет: бірі-аммиакты нитритке, екіншісі-нитритті нитратқа айналдырады. Ауыл шаруашылығында тұқымды тыңайтуға аммаиак ерітіндісіне араластырып, нитриттер мазмұнын жоғарлатып, нәтижесінде тұқымды нитриттетін бактериялар болады.
Нитроқосындылар

(nitro compound), химиялық қосындылар класы, молукулалық құрылымы нитротоп (-NO2). Көптеген жалпы мысалдарда органикалық, яғни көміртегі атомы ковалентті байланысқан азот атом нитротобының азот қышқылдары күрделі эфирлерінің изомирлері қосынды саналады. Көптеген нитро қосындылар коммерциялық қолданысқа ие: жарылғыш заттар, еріткіштер немесе шикізат материалдары және химиялық аралық заттар. Оларды негізінен азот қышқылынан және органикалық қосындылардан алады.
Ни Цзань

(Ni Zan; Ni Tsan) (Уси, Цзяньсу провинциясы, Қытай ), қытай суретшісі. Қытай суретшілер тобының мүшесі, кейіннен Юань әулетінің 4 шебері атағын иеленген (оның арасында: У Чжень, Хуан Гунван және Ван Мэн бар). Бай отбасында дүниеге келген, бірақ шетелдік Юань моңғол әулетіне қызмет еткісі келмеген және оның орнына сабақ беру мен жеке өмір сүруді ұнатқан. Оның замандастары өте тыныш және талап қойғыш екенін, оның өнерінен бұл сапаларды аңғаруға болаынын айтады. Өзінің суреттерінде, әсіресе пейзажды, монохромды тушпен салған, қағаздың көп бөлігін бос қалдырады. Оның жұмыстарына тұнжыраған тыныштық және деревня хижинасы, бірнеше ағаштар не өсімдік белгісі және жер түрлері тән. Оған өзінен кейін өмір сүрген суретшілер еліктеген, сондықтан оның жұмыстарының түпнұсқасын табу қиын. Сілтемелер * [http://www.chinapage.com/calligraphy/nizan/nizan.html Ни Цзань каллиграфиясының үлгілері]