kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Герцог

Ежелгі германдардағы Герцог, герцогиня (нем. Herzog, фр. duc, ағылш. duke, итал. duca, лат. dux) — рулық ақсүйектер сайлаған әскери жетекші; Батыс Еуропада, ерте орта ғасырларда — тайпалық көшбасшы, ал феодалдық бытыраңқылық кезеңінде — вассальдық иерархияда корольдан кейін бірінші орын алатын үлкен аумақтық иесі. Франк мемлекетінің құрылуымен және кеңеюімен неміс герцогтері корольдің шенеуніктеріне айналды, оларға жеке аймақтардың билеушілері - графтар бағынышты болды. Император Ұлы Карл (768-814) тайпалық алауыздықты тоқтатқысы келіп, герцогинялық билікті жойды. Әрі қарай, Еуропаның әр түрлі елдеріндегі герцогтық биліктің тарихы әр түрлі. Германияда, ол ешқашан біртұтас болмады, қайтадан 5 ірі территориялық формациялар пайда болды - шамамен бірдей дәуірдегі герман тайпаларының зұлмат дәуірінің басында қоныстану аумағында құрылған тайпалық герцогтықтар. Олардың басындағы тайпа герцогтары Германия королі мен Қасиетті Рим империясының императорына бағынышты болды және бір-бірінің империя тағына ие болу құқығына мезгіл-мезгіл қарсы тұрды. Францияда мемлекет ретінде қалыптасу кезеңінде герцогтар (бастапқыда төртеуі - Аквитания, Бретон, Норман, Бургундия) француз тәжінің ірі вассалдары болды, алғашқы кезеңде корольден билігі мен байлығы жағынан да жоғары болды оған іс жүзінде номиналды бағынады. Француз корольдері кейбір жағдайларда өздерінің ең үлкен вассалдарынан қорқып, адалдықтарын негізінен корольдік және герцогиялық отбасылардың өкілдері арасындағы некеге тұру арқылы сақтады. Уақыт өте келе корольдік доменнің біртіндеп кеңеюі нәтижесінде оның аумағында көптеген графтар құруға мүмкіндік туды, олардың көпшілігінің мәртебесі Валуа әулеті кезінде герцогтықтарға көтерілді. Бұрынғы төрт «ұлы» герцогтықтың құрамына кірген көптеген уездер - Аквитания, Бретань, Нормандия, Бургундия да герцогтық дәрежеге көтерілді, өйткені олардың жерлері біртіндеп тәжге қосылды.
Амит Сингхал

Амит Сингхал (ағылш. Amit Singhal; 1968 жылы туылған) - Google компаниясының құрметті қызметкері, Google рейтингтік тобын басқарды. Ол Google іздеу бөлімінің бастығы қызметін атқарды. Компаниядан 2016 жылы 3 ақпанда кетті. [https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальная_инженерная_академия_США АҚШ Ұлттық инженерлік академиясының] мүшесі (2012). Өмірбаяны Үндістанда [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уттар-Прадеш Уттар-Прадеш] провинциясында дүниеге келген. 1989 жылы Рурки университетінде (Үндістан) информатика [https://ru.wikipedia.org/wiki/Бакалавр бакалавры] дәрежесін алды. Ол АҚШ-тағы Миннесота университетінде білімін жалғастырып, 1991 жылы информатика магистрі дәрежесін алды. 1996 жылы ол [https://ru.wikipedia.org/wiki/Корнеллский_университет Корнелл университетінен] Рh.D. дәрежесін алды, онда ол [https://ru.wikipedia.org/wiki/Информационный_поиск ақпараттық ізденістердің] бастаушыларының бірі Джерард салонның жетекшілігімен оқыды. Аспирантураны бітіргеннен кейін ол AT&T ғылыми-зерттеу бөліміне жұмысқа орналасты, онда әр түрлі ақпарат іздеу бағыттарымен айналысты. 2001 жылы рейтингтік жүйені толығымен қайта құрғаны үшін құрметті қызметкер атағы берілді. «India Abroad» газеті оны ең ықпалды 50 үндіамерикандықтардың қатарына қосты. Отыздан астам ғылыми жұмыстардың және көптеген патенттердің бірлескен авторы. Ескертпелер Сілтемелер * [http://singhal.info Амита Сингхалдың сайты]
Эксклав

Эксклав (еж.-грек. ἐξ- «бастап» + лат. clavis «кілт») — бұл елдің негізгі аумағынан бөлініп, басқа мемлекеттермен қоршалған (бір немесе бірнеше) егеменді емес аймақ. Сол аумақ - ол тиесілі мемлекет үшін эксклав және ол иелік етпейтін, бірақ оның аумағымен қоршалған мемлекет үшін анклав. Ерекшелігі — таза эксклав — елдің негізгі аумағынан бөлінген және бірнеше мемлекетпен қоршалған егеменді, сенімді емес аймақ. Теңізге шығатын эксклав жартылай эксклав деп аталады. Теңіз құқығына сәйкес басқа елдердің флоттарының жартылай эксклавқа шығуына тыйым салынады. Күнделікті өмірде жартылай эксклавдар мен жартылай анклавтарды көбінесе жай ғана эксклавтар мен анклавтар деп атайды. Дереккөздер
Кэтрин Боуман

Кэтрин Луиза Боуман (; 1989/1990 Батыс Лафайетт, Типикэну, Индиана, АҚШ) — америкалық инженер және компьютер ғалымы. Компьютерлік көру, суретті өңдеу, атмосфералық оптика, астрофотография және физикалық модельдеуді біріктіретін пәнаралық зерттеу саласында жұмыс атқарады. 2019 жылдың сәуірінде Оқиға Көкжиегі Телескопымен (the Event Horizon Telescope. EHT) Мессье 87 галактикасының ядросындағы өте үлкен қара құрдым бейнелеу алгоритмін жасаушы ретінде ерекше атаққа ие болды. Кэтрин Боуман 2014 жылдан бері осы тақырыппен айналысып келеді. Өмірбаяны Кэтрин Боуман 2011 жылы Мичиган университетінде Электротехника бакалаврының қызыл (summa cum laude) дипломын және 2013 жылы МТИ-де Электротехника магистрі дипломын алды, МТИ-де Кэтрин Боуман аспирантурада мансабын жалғастырды. Кэтрин 2014 жылы магистрлік жұмысы үшін Эрнст Гийемин атындағы сыйлыққа ие болды. 2017 жылы ол "Физикалық модельді инверсиялау арқылы экстремалды түсірілім: бұрышқа қарап, қара тесіктердің суреттерін салу" тақырыбында диссертацияны сәтті қорғады. 2014 жылдан бастап оның ғылыми-зерттеу қызметі оқиға көкжиегі телескопымен тікелей байланысты болды (Event Horizon Telescope); 2015 жылдан бастап ол ғылыми жұмыс кездесулерінде шақырылған спикер болды, 2016 жылдан бастап жаңалықтарда сарапшы ретінде оның есімі пайда болды. 2016 жылдың қараша айында ол "Қара шұңқырдың суретін қалай алуға болады" тақырыбында TED дәрісін оқыды, ол екі миллионнан астам қаралым жинады. Сонымен қатар, ол ғылыми журналдарда және академиялық конференциялардың еңбектер жинағында жариялануын жалғастырды, 2020 жылға қарай Хирш 19 индексіне жетті. Боуманның негізгі идеясы - қара тесіктер қыздырылған газдардың бұлты түрінде "көлеңке" қалдырады, олар қара тесіктен айырмашылығы телескоптар мен олардың камералары арқылы түсіріледі. Сыртқы сілтемелер алғашқы тікелей бейнесі 2019 жылдың сәуірінде жарияланған]] * Дереккөздер
Этта Зубер

Этта Зубер (некеде - Фалконер; ағылш. Etta Zuber Falconer; 21 қараша 1933 — 19 қыркүйек 2002, Тьюпело, Ли округі, АҚШ — тың Миссисипи штаты) — америкалық педагог, математик, АҚШ-та математика пәні бойынша философия докторы дәрежесін(PhD) алған алғашқы екі африкалық-американдық әйелдің бірі. Өмірбаяны Этта Зубер Миссисипи штатының Тьюпело қаласында дәрігер Уолтер А. Зубер және музыкант Зейди Л. Монтгомери Зубердің отбасында дүниеге келді. Зуберлердің екі қызы болды, Этта кіші, ал Элис үлкені. 1949 жылы Джордж Вашингтон орта мектебін бітіріп, 15 жасында Теннесси штатының Нашвилл қаласындағы Фиск университетіне Математика және Химия мамандығы бойынша оқуға түседі. Университетті 1953 жылы үздік бітіреді. Мадисондағы Висконсин университетінде оқуын жалғастырып, математика ғылымдарының магистрі дәрежесін алады (1954). Оқытушылық мансабын 1954 жылы Okolona Junior College-де бастады. Колледжде сабақ беру кезінде Этта баскетбол жаттықтырушысы Долан Фалконермен танысып, тұрмыс құрады. Ерлі-зайыптылардың үш баласы дүниге келеді – ядролық инженер болған Долан Фалконер, бала дәрігері Элис Фалконер Уилсон, және Уолтер Цубер Фалконер, дәрігер. Фалконер отбасы 1965 жылы Атлантаға көшкеннен кейін, Этта Эмори университетінің аспирантурасына түсті. 1969 жылы Эмори университетін бітіріп, математика бойынша философия докторы болды, АҚШ-та осы ғылыми дәреже берілген алғашқы екі африкалық-американдық әйелдердің бірі (жалпы алгебра бойынша диссертация). Атлантадағы Spelman College-де математика бөлімінің бастығы болып жұмыс істей отырып, компьютерлік ғылымдар бөлімін құруға қатысты, Атлантадағы университеттің аспирантурасына оралды, нәтижесінде компьютерлік ғылымдар магистрі дәрежесін алды (1982). Өмірінің 37 жылын оқытушылық қызметке арнады. 2002 жылдың мамыр айына дейін зейнеткерлікке шыққанға дейін математика профессоры және математика бөлімінің бастығы (1972), жаратылыстану ғылымдары бөлімінің бастығы (1982) және математика профессоры және ғылыми бөлім бойынша адъюнкт-проректор (1990) болып жұмыс істеді. 2002 жылдың қыркүйегінде ұйқы безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Математик әйелдер қауымдастығының құрметті мүшесі (1995). 2001 жылы американдық ғылымды дамыту қауымдастығы доктор Э.Зубер Фалконерге көпжылдық жетістіктері мен ғылымға қосқан үлестері үшін сыйлық берді. Э. Зубер Фалконер өзінің сөйлеген сөздерінің бірінде оның бүкіл өмірі "математика саласындағы жоғары білікті африкалық американдықтардың санын көбейтуге арналған"деп мәлімдеді. Дереккөздер
Мария Еврей

Мария Коптская (сонымен қатар: Мария Еврей, Мария Грек, Мария Коптская) — б.з.д. I немесе III ғасырларда өмір сүрген алғашқы алхимик әйел. Ол Александрия алхимия мектебінің негізін қалаған және де осы күнге дейін қолданылатын бірқатар химиялық құрылғылар мен процестерді ойлап тапқан. Шығу тегі Алхимик Олимпиодордың әйгілі үзіндісінен кейін Марияны Мария еврей деп атай бастаған. Өзінің кітабының "киелілігі" туралы (Зосим Панополиттің қайталануында сақталған "пештер мен құрылғылар туралы" трактат) айта отырып, Мария: "егер сіз шынымен біздің отбасыдан болмасаңыз, оған қол тигізбеңіз", - деп ескертеді. Бұл фразаның мағынасы толығымен анық емес, өйткені тырнақшаға алынған үзінді кейбіреулерге мәтінге кейінгі көшіруші енгізген глосса секілді көрінеді. Кейбіреулер Марияны Мариам пайғамбармен (Мұсаның қарындасы) немесе Мария Магдалинамен шатастыратын. Швейцариялық зерттеуші Курт Зелигманның ойынша, Марияның "еврей" деген лақап аты дұрыс емес, керісінше оны "Грек Мариям" деп атау керек деп санайды. Зосим Панополит Марияны біздің заманымыздан бұрын IV ғасырда сақталған алхимиялық трактатта атап өткен, сондай-ақ Александрия алхимигі Останес те өзінің шығармаларында атап өткен. Шығармалары Мария Коптская - алхимия мен химияда қолданылатын арнайы жасалған су моншасы - бенмариді ойлап тапқан. Бұл монша заттарды өте баяу қыздыруға мүмкіндік берген, ал қазіргі күнде ол тамақ дайындау кезінде тұздықтарды жылыту үшін қолданылады. Ол сондай-ақ керокатисті, яғни әр түрлі металдардың жұқа тақтайшаларын булайтын жабық ыдысты және трибикосты, дистилляцияға ұқсас аппаратты ойлап тапқан. Осы құрылғылардың көмегімен әр түрлі сұйықтықтардың қайнау температураларын біле отырып, Мария Профетисса сұйық қоспаларды бөлек заттарға бөлуді үйренді. Бұл күшті алкоголь мен эссенциялар өндірісінің алғашқы қадамдары болды. Философиялық көзқарастары Марияның өз аксиомасында «Біреуі екіге, ал екеуі үшке, ал үшіншісінің арқасында төртіншісіне айналады» деген. К.Юнг бұл ойды даралануға апаратын жол деп түсіндірді.
QazVac вакцинасы

«QazCovid-in», саудалық атауы «QazVac» (КазВак, КазКовид-ин) — Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрліг і биологиялық қауіпсіздік мәселелерінің Ғылыми-зерттеу институты жасап шығарған COVID-19-ге қарсы инактивті вакцина (белсенді емес вакцина). Жалпы сипаттамасы QazVac вакцинасы - инактивті вакцина. Организмді әрекет етуге әзірлеп, иммунитет антиденелері пайда болады. Сыртқы ортада жабайы айналымдағы вируспен кездескен жағдайда, организм көптеген антиденелермен шабуыл жасауға дайын болады. Вакцина 21 күн аралығымен екі дозамен енгізіледі. Қазақстанның биологиялық қауіпсіздік проблемалары ғылыми-зерттеу институты әзірлеген QazVac вакцинасы Цельсий бойынша +2-ден +8 градусқа дейінгі температурада сақталуы мүмкін, бұл өзінің шетелдік баламаларынан айырмашылығы оны тасымалдауға және сақтауға қарапайым етеді. Мысалы, оған арнайы қатаң температура қажет емес. Бұл ерекшелік оның ел өңірлеріне жеткізілуін айтарлықтай жеңілдетеді. Осындай нәтижелерге вакцинаны жасаудың бастапқы кезеңінде ғалымдар таңдаған тәсіл арқылы қол жеткізіледі. Клиникалық зерттеулер 2020 жылдың 25 желтоқсан ында вакцинаны клиникалық зерттеу басталды. 2021 жылдың 11 қаңтарында еріктілерге егу жұмыстары аяқталды, сол уақытта QazCovid-in үшін 9 айға уақытша тіркеу берілді. 26 сәуірде қазақстандық вакцинаны сынаудың үшінші кезеңі (III фаза) зерттеу субъектілерінің 50%-ынан асты. Үшінші кезеңді толық аяқтау 2021 жылғы 25 маусымға жоспарланып отыр, одан кейін QazVac тиімділігіне толық бағалау жүргізілетін болады. Қолданылуы Қазақстанда 2021 жылдың 26 сәуірінен бастап қолданылады. 29 сәуірдегі жағдай бойынша вакцинаны 9 мың адам алды. Дереккөздер
Фин тілі

Фин тілі — фин-угор тілдерінің фин-волга тобының балтық-фин тобына кіретін фин тілі; флективтіліктің маңызды элементтері бар номинативті құрылымның агглютинативті тілі. Фин-угор тілдері мен самодий тілдері (энец, ненец, нганасан, селькуп) орал тілдерінің отбасын құрайды. Фин тілі — Еуропалық Одақтың 24 ресми тілінің бірі. Лингвогеография Ауқымы мен саны Фин тілінде Финляндия халқының көпшілігі (92,1 %), сондай — ақ Финляндиядан тыс жерлерде — Швеция мен Норвегияда, Финнмарк провинциясында, АҚШ, Эстония, Ресейдегі фин диаспорасы арасында (негізінен Ленинград облысы мен Карелияда) тұратын этникалық финдер сөйлейді. Швециядағы фин тілі Фин тілі Швецияда кең таралған, ол ресми түрде мойындалған азшылық тілі болып табылады (мәртебе 1999 жылы берілген). Фин диаспорасы Швецияда негізінен қысқы соғыс кезінде Финляндиядан балаларды эвакуациялау мен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда және 1970 жылдардың басына дейінгі финдердің (негізінен шығыс және орталық Финляндиядан) жаппай еңбек эмиграциясының нәтижесінде қалыптасты. Финдік азшылықтың саны 712 мың адамға дейін жетеді, оның ішінде әртүрлі бағалаулар бойынша 250-ден 470 мыңға дейін адам фин тілін қолданады немесе ең болмағанда фин тілін түсінеді. Шведтік финдер тек швед тілінде сөйлейді немесе екі тілде сөйлейді, ал финді ең жақсы жағдайда мұра ретінде қолданады. Диаспорада фин тілінің стандарты да, фин швед аймағы Турнедаленнің жергілікті нұсқасы - меянкиели де қолданылады. Швециядағы фин тілі швед тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі мәртебесінің төмендеуіне және толыққанды сөйлеушілер санының төмендеуіне алып келген мәртебесі төмен тіл ретінде қабылданды. 1970 жылдардан бастап фин тілінің рөлін арттыру үшін жасалған талпыныстар айтарлықтай нәтижеге жетпегеніне қарамастан, фин тілінде сөйлейтін азшылықтың лингвистикалық құқықтары барған сайын заңнамада бекітілуде: мысалы, 2014 жылдан бастап 290 швед коммуналарының 52-сі Фин тілінде негізгі қызметтерді ұсынып келеді. Екі тілділікке жақын болу Финляндиямен шекаралас Швецияның аудандарында ғана байқалады (Лулео, Хапаранда).
Үйгентас жайлауы

Үйгентас жайлауы — Алакөл ауданы Тентек өзенінің жоғарғы жағындағы Лепсі ауылынан Шығысқа қарай 35 шақырым жерде орналасқан. Тарихы Бұл жерде 1723- 1724 жылдары Қаракерей Қабанбай бастаған қазақтар мен жоңғарлар арасындағы тарихи шайқас нәтижесінде қазақ жері жоңғар басқыншыларынан азат етілді. Шұбарағаш Ойжайлау жеріндегі тас қорғандар жоңғарларды жеңудің айрықша көрінісін және шекара аумағындағы қорғаушылардың ерлік шежіресі іспетті. Аңыз Халық аңыздарында айтылатындай, Қабанбай бас­таған қол жоңғарларды қалай тұтқынға аламыз деп кеңесіп, жоңғарларды қазақ жеріне қайта келместей етуді ұйғарады. Оларға үлкен бір шұңқырға өздері көтере алатын бір-бір тасты тастап, енді қайтып осы шекарадан өтпеуге ант берсін деп бұйрық береді. Жоңғарлардың көп болғандығы сонша, үйілген тас тауға айналады. Деректердің бірінде Қабанбай батырдың бұл жақта да болғандығын хабар береді. Сөйтіп, қазақ батырлары жауды бір жағы Жоңғар қақпасы мен тау-жоталары, екінші жағы Үйгентас үстірті арқылы Қытай жеріне дейін қуып, біржола тізе бүктіреді. 1846 жылы бұл жерде үлкен орданың бес руы арасында Ресейге қосылу жөнінде бейбіт шартына қол қойылды. Шартқа қол қойылғаннан кейін бұл жерде бекет орналасып, оған жақын жерден уездік қала Лепсі бой көтерді. Дереккөздер
Геометриялық абстракционизм

Геометриялық абстракционизм — абстрактілі өнердің бір түрі, композициялары тұрақты формалар мен негізгі түстердің шектеулі жиынтығынан құралған. . Қара супрематикалық шаршы. 1915]] . Composition No. 10, 1939–42.]] ( 1923—2015, АҚШ). Қызыл Сары Көк Ақ және Қара. 1953.]] Негізгі қағидалары # Суретші жазықтықты қолданып, ойланады және салады; архитектурада бос кеңістік «түсті емес» (қара, ақ, сұр), ал құрылыс материалы «түсті» нысан ретінде қабылдануы керек. # Тепе-теңдік сақталуы қажет, ол үшін үлкен бетті «түсті емес», ал кішігірім бетті «түсті» ету маңызды. # Тепе-теңдік нысандар орналасуының қатынасы арқылы жүзеге асырылады және түзу сызықпен көрсетіледі. Тарихы Тарихи тұрғыдан геометриялық абстракционизмнің тамыры Поль Сезанн мен кубизм бағытында жұмыс істеген суретшілердің еңбектерінде жатыр. Бұл жанрдағы кескіндемеге көшуді Пит Мондрианның жұмыстарынан да байқауға болады. Шамамен 1913 жылдан бастап Пит Мондриан өз шығармаларын «композициялар» деп атай бастады. Өзінің және 1917-1928 жылдары Голландияда жұмыс істеген және «De Stijl» («Стиль») журналымен айналысқан суретшілердің шығармағылығы үшін ол Неопластицизм тұжырымдамасын енгізді. Жоғарыда аталған қағидаларға сүйене отырып, абстракционизм дизайн, сәулет және тағы басқа салаларда өз орнын тапты. Геометриялық абстракция 1940 жылдардың ортасына дейін көркем суреттің басым тенденциясы болды. Кейінірек, 60-шы жылдары жанр қайтадан сұранысқа ие болып, жаңа теориялық негізге иеленді. Бұл жанр XX ғасырда кең таралғанына қарамастан, оны заманауи суретшілердің өнертабысы деп айту қате болар еді. Тарихтың әртүрлі кезеңдеріне жататын көптеген мәдениеттердің өнер туындыларын осы жанрға жатқызуға болады. Мысалы, бірқатар тыйымдары бар мұсылман өнерінде абстракцияға жатқызуға болатын нысандар жиі қолданылатыны және көбінесе бұл абстракциялардың өте айқын геометриялық пішіндері бар екені байқалады. XX ғасырда көптеген суретшілер осы жанрда азды-көпті жұмыс істеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, XX ғасырдың екінші жартысында кескіндеменің ерекше жанры ретінде геометриялық абстракционизмді түсінуге ерекше үлес қосқан португал суретшісі және өнер теоретигі, Надир Афонс болды. Танымал суретшілері * Казимир Малевич, * Михаил Ларионов, * Любовь Попова, * Роббер Делоне, * Пит Мондриан, * Тео Ван Дусбург, * Йозеф Альберс. Дереккөздер
Ленка Коткова

Ленка Коткова (26 шілде 1973 дүниеге келген) - Чех астрономы және кіші планеталарды тауып зерттеуші. Ол Прагаға жақын орналасқан Оndřejov обсерваториясында(Оndřejov observatory) жұмыс істейді. Негізгі белдеудің көптеген астероидтарынан басқа, ол Марс арқылы өтетін 9671 Hemera астероидін және Hilda тұқымдасының 21804 Václavneumann астероидін тапты. Ленка Коткова Прагадағы Карлов университетінің физика-математика факультетінде метеорологияны оқыды. Оның Оndřejov-тегі AV ČR астрономиялық институтындағы міндеттері, бірінші кезекте деректер қорын жасау, спектроскопиялық және фотометриялық бақылау мен мәліметтерді өңдеу болып табылады. Планетааралық материя бөлімінде жұмыс істеу кезінде оның негізгі рөлі жерге жақын астероидтарды бақылау болды. Ол Питер Правец және Питер Кушниракпен бірге әйгілі "Қос астероидтардың" көп бөлігін анықтады. Сол кезеңде ол бірлесіп немесе өзі жалғыз жүзден астам астероидты ашты. Қазіргі уақытта Ленка Коткова "Жұлдызды" бөлімде Оndřejov-тің екі метрлік телескопында бақылаушы болып жұмыс істейді. 2000 жылы ол ауыспалы жұлдыздарды зерттеудегі маңызды жұмысы үшін Чех астрономиялық қоғамының "Zdeněk Kvíz" сыйлығын алды. 1997 жылы әріптестері Петр Правец және Марек Вольф ашқан (10390) Ленка астероиды оның есімімен аталған. 1999 жылы өзі ашқан (60001) Аделька астероиды қызының есімімен аталған, ал 1995 жылы ашқан (7897) Богушка анасының есімімен аталған. Табылған шағын планеталардың тізімі Дереккөздер
Дивша Амира

Дивша Амира (қыз кезіндегі тегі - Этин) (ағылш. Divsha Amirà, ивритше דיבשה אמירה, Бранск, 1899 - Иерусалим, 1966) - Израиль математигі. Ол математик Бенджамин Амирдің әйелі болған. Өмірбаяны Дивша Амира Аарон Этин мен Ривка Гарбуздың отбасында дүниеге келген. 1906 жылы отбасы Эрец Израильге қоныс аударып, оның әкесі Джаффадағы Ұлы синагоганың негізін қалаушылардың бірі, алғашқы еврей баспаханасының қожайыны болды. 1914 жылы Тель-Авивтегі Герцлия гимназиясын бітірген соң біраз уақыт Иерусалимдегі Рехавия гимназиясында математика пәнінен сабақ берді. Дивша Амира доктор дәрежесін Геттинген университетінде Эдмунд ландаудың жетекшілігімен алды, содан кейін бірнеше жыл Женевада сабақ берді. Кейін Эйнштейн атындағы математика институтында геометрия курсынан сабақ берді және Еврей университетінде оқытушы болды. Басылымдары 1938 жылы ол 1899 жылы жарық көрген «Геометрияның негіздері» кітабында алғаш рет Дэвид Хильберт ұсынған аксиоматикалық тәсілге негізделген алғашқы еврей мектебінің геометрия оқулығын шығарды. 1963 жылы оқулығының кеңейтілген нұсқасын шығарды. Дереккөздер Сілтемелер * [http://new.antho.net/wp/jj54-evgenij-berkovich/ Ландау рәміздері] * [http://booknik.ru/today/all/nemetskie-korni-evreyiskogo-universiteta/ Еврей университетінің неміс тамырлары]
Татьяна Алексеевна Афанасьева

Татьяна Алексеевна Афанасьева (Афанасьева-Эренфест, Ehrenfest-Afanassjewa, Киев, 19 қараша 1876 - Лейден, 14 сәуір 1964) - орыс және голланд ғалымы, математик, физик. Өмірбаяны Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Санкт-Петербургте ағасының тәрбиесінде болды. 1900 жылы ол әйелдерге арналған жоғары курстардың, физика-математика факультетінің математика бөлімін бітіріп, 1901-1902 жылдары математикадан практикалық сабақ берді. 1902 жылы оны Геттинген университетіне тағылымдамадан өтуге жіберді, онда Д.Гильберт пен Ф.Клейннің дәрістеріне қатысты. Сол жерде ол болашақ күйеуі Пол Эренфестті кездестіріп, 1904 жылы 21 желтоқсанда екеуі үйленді. Олардың екі қызы және екі ұлы болды; қыздарының бірі Татьяна Павловна Эренфест-Ардене де математик болды. 1907 жылы Т.А.Афанасьева және оның отбасы Санкт-Петербургке көшіп келді,ал 1912 жылы Голландияға кетіп, П.Эренфест Лейден университетінде профессор лауазымын алды. Т.А. Афанасьеваның физика, ұқсастық теориясы және өлшемдерді талдау саласындағы маңызды зерттеулері бар. Ол өзінің термодинамиканың аксиоматикасына арналған жұмыстарында термодинамиканың екінші заңына енгізілген екі тұжырымның (энтропияның болуы және оның нақты адиабаттық процестерде көбеюі туралы) логикалық тәуелсіздігін көрсетті және классикалық термодинамиканы келесі ережелермен толықтырды: • термодинамикалық тепе-теңдіктің болуы туралы аксиома; • кез-келген статикалық емес (тепе-теңдік емес) процестің қайтымдылығына тыйым салатын аксиома; • осындай процестің бағытын анықтайтын аксиома; • абсолюттік температура белгісінің тұрақтылығы туралы аксиома (температураның тірек нүктелерінің бірі ретінде абсолютті нөлді таңдағанда). Дереккөздер Әдебиет * * * * * * * * Сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20190718132610/https://kpi.ua/ru/node/17188 Татьяна Афанасьева-Эренфест — математик, физик, педагог]
Македон тілі

Македон тілі (өзін-өзі атауы: македонски јазик) — македондықтардың тілі, славян тілдерінің бірі. Болгар тіліне лингветикалық жағынан жақын, ол сонымен бірге оңтүстік славян тілдері тобының құрамында шығыс топшаны құрайды. Типологиялық ерекшеліктері бойынша ол Балқан Одағының тілдеріне ұқсас. Негізінен Солтүстік Македонияда таралған македон тілі сөйлеушілерінің шағын топтары Албанияда, Болгарияда, Грекияда, Сербияда, Хорватияда, бірқатар Батыс Еуропа елдерінде, АҚШ-та, Канадада, Аустралияда және басқа елдерде тұрады. Македон тілі - Солтүстік Македонияның ресми тілі (1991 жылдан бастап). Албанияда кейбір ресми функцияларды орындайды. Босния және Герцеговина мен Румынияда македон тіліне аймақтық тіл мәртебесін алу мүмкіндігі бар. Сөйлеушілердің жалпы саны, санақ деректері бойынша шамамен 1,408 миллионды құрайды (2015), оның ішінде Солтүстік Македонияда тұратын 1,345 миллион адам үшін македон тілі ана тілі (2002). Македон тілін ана тілі және екінші тіл ретінде сөйлейтіндердің саны 2-ден 3,5 миллионға дейін жетеді (2001). Жазуы Ежелгі уақытта Македония аумағында ескі славян / шіркеу славян әліпбиі глаголит және кириллица (X-XIII ғғ.) Қолданылған. Кейінірек тек шіркеу славяндық кириллица қолданылды, оның әртүрлі нұсқалары 19 ғасырға дейін македондық славяндарда кең таралған. 19 - 20 ғасырдың бірінші жартысында македондықтар болгар және серб әліпбиі мәтіндерді өз диалектілерінде жазу үшін пайдаланды. Қазіргі македон тілінің графикасы XX ғасырдың ортасында дамыды. Македония әліпбиі 1945 жылы кирилл әліпбиінің ѓ, ќ, ѕ, џ, љ және х графемалары бар нұсқасы ретінде құрылды. Соңғы үш әріп сербо-хорват әліпбиі нен алынған. Графема s шіркеу славян әліпбиідегі алфавиттік сипатқа сәйкес келеді. Македон әліпбиі: Дереккөздер
Эстер Марли Конуэлл

Эстер Марли Конуэлл (; 1922—2014) — американдық ғалым, полимерлер өткізетін жартылай өткізгіштер физикасы бойынша танымал болған. АҚШ Ұлттық ғылыми медалімен марапатталған. Өмірбаян Эстер Марли Конуэлл 1922 жылы 23 мамырда Нью-Йоркте дүниеге келді. Ол 1942 жылы Бруклин колледжінде физика бакалавры дәрежесін алды. Конуэллдің магистрлік диссертациясы жартылай өткізгіштерде жарықтың шашырау теориясына арналды, оны Рочестер университетінде Виктор Вайскопфтың жетекшілігімен дайындады. Эстер 1948 жылы Чикаго университетінде Субраманьян Чандрасекардың зертханасында диссертациясын (PhD) қорғады. Аспирантура кезінде ол гидрид-ионның энергетикалық деңгейін есептеді. Конуэлл 1950 жылға дейін Бруклин колледжінде физика пәнінен сабақ берді, содан кейін Уильям Шокл басқарған Белл зертханасында жұмыс істеді. Ол Германияда электронды тасымалдау теориясында жұмыс істеді. Конуэлл 1960 жылдардың аяғына дейін Силван ғылыми-зерттеу зертханасында электронды тасымалдау бойынша зерттеулерін жалғастырды. 1967 жылы оның "High field transport in semiconductors" атты монографиясы жарық көрді. Xerox-та жұмыс істеу үшін Эстер Конуэлл 1972 жылы Нью-Йорк штатындағы Уэбстерге көшіп келді және олардың оптикалық зерттеу бағдарламасына қосылды. Содан кейін ол квази өлшемді органикалық жартылай өткізгіштердің көлігі мен оптикалық қасиеттерін зерттей бастады. Оның Xerox-тегі зерттеулері компания өнімдерінің айтарлықтай дамуына әкелді. 1898 жылы Конуэлл Рочестер университетінің, Xerox және Eastman Kodak қаржыландыруымен фото-индукцияланған зарядты тасымалдау орталығын ұйымдастыруға көмектесті, содан кейін ол директордың көмекшісі болып жұмыс істеді. Ол университеттің химия факультетінде адъюнкт-оқытушы болды. Конуэлл жазушы Абрахам Ротбергке үйленді, оның ұлы Льюис Ротберг Рочестер университетінде ғалым, химия профессоры болды. 1980 жылы АҚШ Ұлттық инженерлік академиясына, ал 1990 жылы АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясына мүше болды. 1997 жылы Конуэллдің көрнекті жетістіктері Эдисон(бірінші әйел) медалімен марапатталды. 1998 жылы Xerox-та зейнетке шыққаннан кейін Рочестер университетінде жұмысын жалғастырды. Ол ДНҚ-да зарядтарды тасымалдау бойынша эксперименттік нәтижелердің теориялық негіздемесін ұсынды. 2010 жылы Конуэлл АҚШ-тың Ұлттық ғылыми медалімен марапатталды. 2014 жылы 16 қарашада Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында жол апатынан қайтыс болды. Дереккөздер
Түркияның әкімшілік бөлінуі

Әкімшілік-аумақтық жағынан Түркия 81 илге бөлінеді (түр. il - «облыс»). Илдер Илдің мемлекеттік басқаруын үкімет тағайындайтын әкім - уәли (түр. vali) жүзеге асырады. Әкімнің резиденциясы уәлаят (түр. vilayet) деп аталады, демек, ил (провинция) деген бұрынғы термин. Әрбір ил илче (түр. ilçe) немесе аудандарға бөлінеді. Илдің әкімшілік орталығы оның орталық аймағында орналасқан - меркез илче (түр. merkez ilçe). Әдетте, немесе олардың әкімшілік орталықтарымен бірдей атауы бар. Бірақ ерекшеліктер бар: Хатай илі (әкімшілік орталығы - Антакия қаласы), Коджаели илі (әкімшілік орталығы - Измит қаласы) және Сакария (әкімшілік орталығы - Адапазары қаласы). 1926 жылы Түркия 57 илге бөлінді, 1939 жылы Хатай қосылды, 1947 жылы Артвин, Тунжелі, Каракүз (қазіргі Бингөл), Битлис және Хаккяри, 1953 жылы — Ушак, 1954 жылы — Сакария және Адыяман, 1957 жылы — Невшехир құрылды. 1957-1989 жылдар аралығында ил саны тұрақты болып қалды — 67. 1989 жылы — Кырыккале, Караман, Байбурт және Аксарай, 1990 жылы — Батман және Шырнак, 1991 жылы — Бартын, 1994 жылы — Ығдыр және Ардахан, 1995 жылы — Ялова, Карабүк және Килис, 1997 жылы — Османие, 1999 жылы — Дүздже. Қазіргі уақытта Түркия аумағы келесі илдерге (провинцияларға) бөлінеді: Илче Негізгі мақала: Түркия аудандары Илдер (провинциялар) илчелер (түрікше ilçe ) немесе аудандардан тұрады. 2013 жылғы жағдай бойынша олардың саны 957-ні құрады. Әрбір илдің әкімшілік орталығында меркез илче (түрікше merkez ilçe) немесе орталық аудан орналасқан. Біраз аудандар болыстарға (буджактарға) бөлінеді. Дереккөздер
Мансұр Мазинов

Мансұр Мұстафаоғлы Мазинов (25 қыркүйек 1906, Гурзуф, Таврия губерниясы, Ресей империясы — 11 наурыз 1983, Қазақ КСР) — Кеңес әскери ұшқышы, Ұлы Отан соғысының қатысушысы. Бірінші қырым татар ұшқышы. Өмірбаяны Мансұр Мазинов 1906 жылы Гурзуфта дүниеге келген. Қырым татары. Оның авиациялық мансабы 1930 жылы Ақмешітте Қырым АКСР Орталық Атқару Комитеті атындағы пилоттық мектептің алғашқы жиынтығына кіргенде басталды. 1932 жылдан бастап ол басқа ұшқыштарды Ақмешіт, Сімбір, Саратовтағы авиациялық мектептерде нұсқаушы болып жұмыс істей отырып, ұшуға үйреткен. Ұлы Отан соғысы кезінде оны Ақмешіт қалалық әскери комиссариаты ЖШҚӘ қатарына шақырды. Көлік авиациясының ұшқышы болған, 1-әуе армиясының 147-авиациялық полкінде қызмет еткен. 1942 жылдың ақпанынан бастап майдан шебінде болды (Калинин майданы). Соғыс кезінде қоршаудағы Ленинградтағы партизандарға ұшатын. Ол Р-5, УТ-2, По-2 ұшақтарымен ұшты. Мансұр Мазинов екі рет Қызыл Ту орденімен, II дәрежелі Отан соғысымен, «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «Кенигсбергті алғаны үшін» медалдарымен марапатталды. Ол соғысты Истенбург полкінің 142-көліктік авиация полкінің эскадрилья командирінің орынбасары лауазымында капитан шенімен аяқтады. Соғыс аяқталғаннан кейін Мазинов Старобельск ұшқыштар мектебінде қызмет етті, содан кейін 1952 жылы Қазақ КСР Павлодар қаласындағы аэродромды басқарып, майор шеніне дейін көтерілді. Тағы қараңыз * Әмет-Хан Сұлтан * Әмір Чалбаш * Әбдірайым Решидов Дереккөздер
Тахикардия

Тахикардия ( — жылдам және — жүрек) — жүрек соғу жиілігінің минутына 90 соққыдан жоғарылауы. Тахикардияны патологиялық құбылыс ретінде де қарастырылады, яғни жүрек соғу жиілігінің патологиялық тұрғыдан жоғарылауы және тахикардия қалыпты физиологиялық құбылыс ретінде де қарастыруға болады, яғни физикалық күштеме кезінде дене белсенділігі жоғарлағанда жүрек соғу жиілігінің жоғарылауы байқалады. Тахикардия ауру емес, симптом болып табылады, өйткені ол көптеген аурулардың көрінісі ретінде пайда болуы мүмкін. Тахикардияның ең көп тараған себептері: вегетативті жүйке жүйесінің бұзылуы, эндокриндік жүйенің бұзылуы, гемодинамикалық бұзылулар және аритмияның әртүрлі формаларында, яғни жүректің қозу және автоматизм функцияларының бұзылыстарында кездеседі. Патологиялық тахикардия әртүрлі асқынуларға әкеледі. Біріншіден, жиі жүрек соғуы аясында жүректің оттегіге деген қажеттілігі де артады және жүрек жұмысының тиімділігі төмендейді, өйткені қарыншалар қанға толық толып үлгермейді, нәтижесінде қан қысымы төмендейді және дене мүшелеріне қан ағымы азаяды. Екіншіден, жүректің қанмен қамтамасыз етілуі нашарлайды, өйткені ол бір уақытта көп жұмыс істейді және көп оттегін қажет етеді, ал жүректің қанмен қамтамасыз етілуінің нашар жағдайлары ишемиялық ауру мен миокард инфарктісінің даму қаупін арттырады.
Орақ (Қазан хандығы)

Орақ — ақсүйектердің көрнекті өкілі, Қазан хандығының саясаткері. Орыс жылнамаларында оны «Қазан мырзаларының мырзасы» деп атайды, шамасы, қарашалардың қатарына жатты. Қазандағы шығысшыл саяси топты басқарды. Өмірбаяны 1490 жылдардың ортасында, Қазанды Мәскеу кінәзі ІІІ Иванның қолшоқпары Мұхамметәмин басқарған кезде және орыс елшісінің хандық істеріне араласуы қиқарланған сипатқа әкелді. Орақ Келахмет, Садыр мен Ағыш мырзалармен бірге үкіметке қарсы оппозицияны басқарды. Олар шығыс көршілерінің әскери қолдауына сүйенді. Сібір ханзадасы Мамық хан тағына үміткер ретінде ұсынылды. 1495 жылдың көктемінде Мамық көп әскерімен Қазанға аттанды, бірақ Қазан үкіметі Мәскеуден қолдау сұрады. Мұхамметәминге көмекке Төменгі Новгородтан жасақ жіберілді; осы жасақ жақындаған кезде шығыс тобының басшылары астанадан қашып кетті. Орыс жасағы Қазанға кіріп, оны қорғауға дайындалды, бірақ Сібір әскері орыс әскерінің келуі туралы естіп, шабуылды тоқтатты. Қауіп өткенін ескеріп, орыс жасағы Ресейге оралды. Содан кейін Сібір әскері күтпеген шабуылмен Қазанды басып алды. Ханзада Мамық хан болып жарияланды. Алайда Мамықтың қылығы Қазан тұрғындарының наразылығын тудырды. Мамыққа қарсы оппозицияны көптеген жақтастарын өз жағына тартқан Келахмет (Қазан хандығы) басқарды, бірақ Орақ мырза басқарған шығысшыл тобының едәуір бөлігі өз сеніміне адал болып қалды. Мамық хан Қазан хандығына тәуелді Нократ жеріне қарсы жорыққа шықты. Келахмет және жаңа ханның басқа да қарсыластары бұл жорықты мемлекеттік төңкеріс және байырғы орыстық саясатты қалпына келтіру үшін пайдаланды. Олар Қазанға оралып, ханды тақтан тайдырды деп жариялап, азаматтарды қолдауға шақырды. Қала дереу нығайтылып, бекініс қақпалары жабылды. Мамық хан тағына орала алмай, Сібірге қайтып кетті. Орақ мырза бастаған жақтастарының біразы онымен бірге көшіп кетті. 1499 жылы Орақ Қазанды басып алып, Сібір әулетін Қазан тағына қайтаруға тырысқан Мамық ханның інісі ханзада Ағалақты қолдады. Алайда, Қазан үкіметі Ресейден әскери қолдау алып, шабуыл тойтарылды. Әдебиет * Похлебкин В. Татарлар және Рүс * Худяков М.Г. Қазан хандығы тарихының очерктері. "ИНСАН", Мәскеу, 1991.
Қаракүш

Қаракүш (XV екі. жар. — XVI ғ. басы) — екі рет Қазан ханбикесі болған, Ноғай биі Жамқұршының қызы. Бірінші күйеуі — Қазан ханы Илһам, онымен бірге Вологдаға жер аударылды. Ноғайлар мен Сібір ханы Ибақ Ресей үкіметіне бірнеше рет ханды немесе тек Қаракүшті ноғай ордасына босату туралы өтініш жазды. Илһам Вологдада қайтыс болғаннан кейін Қазан ханы, Мәскеу итаршысы, Илһамның қандас бауыры Мұхамметәминге тұрмысқа берілді. Бұл неке Мұхамметәмин Мұса бидің қызы, яғни Қаракүштің бөлесі, ноғай бегімі Фатимамен үйленгеннен кейін бірден орын алды. Осылайша, Қазан ханы екі ағайынды — ең маңызды ноғай көсемдері Мұса мен Жамқұршының қыздарына үйленді. Әдебиет * В. В. Трепавлов. Ноғай ордасы тарихы. Мәскеу. «Восточная литература» баспасы, РҒА.
Ғабделлатиф хан

Ғабделлатиф хан (, Габделлатыйф, عبداللطیف‎; шам. 1475 — 19 қараша 1517, Мәскеу) — Қазан ханы (1497—1502), Ибраһим хан мен Нұрсұлтанның ұлы, Гауһаршадтың ағасы. Өмірбаяны 1479 жылы оны анасы Қырымға алып кетті. 1490 жылдардың басында III Иванның қызметіне кіріп, Звенигородты енші жер ретінде алды. Қазан ақсүйектердің қолдауымен Мамық ханның орнына келді. Алдымен Ұлы Мәскеу кінәздігіне бағытталды. 1499 жылы наурызда Мамық ханның інісі Ағалақ Орақпен бірге 80 мыңдық әскермен Қазанға аттанды. Қазан ханына көмектесу үшін III Иван кінәз Федор Иванович Бельский, кінәз Семен Романович Ярославский, Юрий Захарьич және кінәз Даниил Васильевич Щени бастаған әскер жіберді. Алайда, ол дербес саясат жүргізе бастағаннан соң 1502 жылы қызметінен босатылып, Белоозероға айдалды. 1508 жылы қаңтарда Қырым ханы І Меңлі Герей, анасы Нұрсұлтан мен ханзада Мехмет Герейдің кепілдіктерімен босатылып, Юрьевец-Повольскийді өзінің еншісі ретінде алды. 1508 жылы 29 желтоқсанда оны енші жер билеушісі ретінде танытын Ресей үкіметі онымен келісім жасады. Алайда Абдул-Латиф өзінің ұлттық саяси көзқарастарынан бас тартпады. 1512 жылы мамырда I Меңлі Герейдің ұлдары Ахмет Герей мен Бұрнаш Герей бастаған қырым татарлардың шабуылына ықпал етті деп айыпталып, қамауға алынып, мүлкінен айырылды. Белгісіз себептермен шежіреші Юрьевецті емес, одан Кашираны тартып алғанын айтады. Немесе бір жерде жаңылыс кетті немесе Ғабделлатифтің иелігі бір кездері ауыстырылған. 1516 жылы Қазан ханы Мұхамметәмин ұзаққа созылған аурумен ауырады. Ғабделлатифті қамаудан босатып, оны тақтың заңды мұрагері деп тану туралы өтінішпен Шаһ Хұсейін сейіт, Шаһ Жүсіп мырза және Бөзек бақшы тұлғасындағы елшілік Қазаннан Мәскеуге келді. Келіссөздерден кейін Ресей үкіметі Ғабделлатифті мұрагер деп танып, оны қамаудан босатты, бірақ оған Кашираны басқаруға беріп, оны Қазанға жібермеді. 1517 жылы 19 қарашада Мұхамметәмин қайтыс болардан бір жыл бұрын Ғабделлатиф белгісіз себептермен қайтыс болды. Сілтеме * [http://www.magister.msk.ru/library/history/solov/solv05p7.htm С. М. Соловьёв Ежелгі заманнан бері Ресей тарихы. 5-том . 2-бөлім. 2-тарау] * [https://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:448063 Ғабделлатиф хан] «Родоводе» сайтында. Бабалар мен ұрпақтар шежіресі
Елес жасаушы

Елес жасаушы(ағыл.Ghost maker)—бейтарап,2020-нші желтоқсанда Batman Vol 3 #100 комиксте алғаш рет пайда болған DC Comics кейіпкері.Оның жасаушылыры Джеймс Тунион IV және Джордж Джименез. шығу тарихы Елес жасаушы Брюс уэйн сияқты қылмыспен күрескісі келді. Ол мақсатқа жету үшін көп жаттықты. Оның тәлімгерлері Брюспен бірдей болғандықтан, жаттығулар кезінде олар дос болды. Бір күні Елес жасаушы Брюсқе қылмысқа күресте "супергерой образ" қолдануды ұсынды. Бірақ осы идея үшін мазақ болыпты. Бір кезде Брюс оған отбасынан кек алғысы келетінін айтты. Соған ашуланып Елес жаратушы оған шабуыл жасады. Келесі жылдары олар бір-бірімен бірнеше рет шайқасып жүрген. Дағдылар мен қабілеттер * Акробатика * Компьютерлік бұзуы * Допрос * қорқыту * тергеу * жекпе-жек өнері * семсерлесу * төзімділік
Сайып Керей хан

Сайып Керей хан (Сахиб Керей; 1830–1847) — Бөкей Ордасының соңғы ханы (1845–1847), Жәңгір ханның (1823–1845) екінші әйелі Фатима ханымнан туған үлкен ұлы әрі мұрагері. Өмірбаяны Жас Сайып Керей сұлтан Санкт-Петербургтегі императорлық Паже корпусында оқыды. Жәңгір хан билігінің соңында патша үкіметіне сүйікті ұлы Сайып Керейді өзінің орнына мұрагер етіп тағайындау туралы өтініш жіберді. 1840 жылы Жәңгір хан Ресей императоры Николай Павловичтен Паже корпусында оқығаннан кейін Сайып Керейді хан тағының мұрагері етіп бекітуге келісім алды. 1845 жылы 11 тамызда билігінің 22-жылында Бөкей Ордасының ханы Жәңгір хан қайтыс болды. Оның сүйікті әйелі Фатима, Сахибтің анасы, хан тағын үлкен ұлына беруге тырысып, оны хан ордаға шақырады. Бөкей Ордасын басқару үшін 15 жасар Сайып Керей ханға қамқоршылар кеңесі құрылды. 1845 жылдың күзінде Орынбор генерал-губернаторы В.А. Обручевтің қысымымен Сахиб Керей хан Паже корпусында оқуын жалғастыру үшін Санкт-Петербургке оралып, хан ордадан кетуге мәжбүр болды. 1847 жылы шілдеде патша үкіметі Сайып Керей ханға кінәздік атақ пен Шыңғыс есімін берді, ол өз еліне кетуге рұқсат алды. Санкт-Петербургтен қазақ даласына бара жатқан жолда Сахиб Керей хан кенеттен қайтыс болды. Сайып Керей қайтыс болғаннан кейін Бөкей Ордасындағы хан билігі жойылды. Дереккөздер
Сартақ сұлтан

Сартақ сұлтан (1615, Түркістан — 1646) — Есім ханның кенже ұлы. Өмірбаяны Сартақ сұлтан қазақтың ханы Есімнің отбасында дүниеге келген. Сартақ сұлтан Жәнібек хан мен Жәңгір ханның туған бауыры болған. А. Левшиннің айтуы бойынша Жәңгір ханның Сартақ сұлтан есімді бауыры болған; оның Құзырет сұлтан атты ұлы болды, ал соңғысында 1718 жылы Ұлы Петрге хат жазған Қайып хан деген ұлы болды. Тарихта Сартақ сұлтан туралы мәліметтер өте аз. 1646 жылы Батыр қонтайшы Қазақ хандығына қарсы жаңа жорық жасағаны белгілі. Қазақтар жеңіліп, Жәнібек ханның інісі Сартақ сұлтан әйелдері және қызметшілерімен бірге тұтқынға түседі. Хошоуыттар көсемдерінің бірі Күнделі тайшының адамдары тұтқын қазақтар болған қонтайшы керуеніне шабуыл жасағаны көңіл аудартады. Күнделі тайшы туысы және текті тұтқын Сырдақ сұлтанды құтқарып алуға тырысты. Алайда, тосқауыл сәтсіз болып, Күнделі тайшы 250 адамынан айырылып, шегінуге мәжбүр болды. Сілтеме * [http://articlekz.com/article/7215/ II Жәнібек хан XVII ғасырдағы қазақ мемлекетінің тарихында]
Есберген Іңірбайұлы

Іңірбаев Есберген Іңірбайұлы (1950 жылдың 22 қарашасы күні дүниеге келген) – журналист. Өмірбаяны Есберген Іңірбайұлы Түрікменстан облысы, Красноводск ауданы, Қашоба ауылында 1950 жылдың 22 қараша күні дүниеге келген. 1978 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін, 1988 жылы Ташкент Жоғ. Партия мектебін бітірген. Карьера 1968-86 ж. Красноводск ауданында қазақ тілінде шығатын “Жұмысшы” газетінің әдеби қызметкері, тілшісі, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, редакторының орынбасары болып жұмыс істеді. 1987-93 ж. газеттің редакторы, 1993-94 жылдары Маңғыстау облысының архивінің бас маманы қызметтерін атқарды. Ал 1994 жылдан бері облыстық телерадио компаниясы төрағасының орынбасары болып жұмыс атқарып келеді. Сіңірген еңбектері Іңірбаев Есберген І. Бөкенбаевтың “Тоғыз қайық” (Алматы, 1991), “Тоқабай Құрмаш” (Ақтау, 1994), “Боздақтар” (Алматы, 1995) кітаптарын құрастырған. Ол журналистика жанрларының әр алуан саласында 500-ден аса материал жариялаған. 1981 жылдан бері Журналистер одағының мүшесі. Марапаты Ол кісі 1977 жылы Түрікменстан Компартиясы Орталық комитетінің мерекелік Құрмет грамотасымен марапатталған Дереккөздер Маңғыстау энциклопедиясы
Базалық станция

Жалпы радиобайланыстағы базалық станция — соңғы абоненттік құрылғылар тобына орталықтандырылған қызмет көрсетуді жүзеге асыратын қабылдау-тарату аппаратурасының жүйелік кешені. Мысалы, жердегі шағын көлемді мобильді рациялармен байланысты ұйымдастырған кезде стационарлық антенна және қалған шығыс қуатына қарағанда жоғары радиостанция орнатылады. Ол қажет болған жағдайда сигналды қайта таратуды жүзеге асырады, ал оның операторы эфирдегі жағдайды бақылайды. Дереккөздер
Ангора қояны

Ангора қояны — ұзын, жұмсақ жүні бар қоян түрі. Тарихы Француз патшалығы Angora қоянын үй жануарлары ретінде пайдаланды. XVIII ғасырдың ортасынан бастап, содан кейін бұл әдет Еуропа континентінің қалған бөліктерінде қолданылды. Ангора қоян АҚШ-та ХХ ғасырдан бастап пайда болды. Өте жұмсақ мінезімен ол тез арада керемет үй жануарына айналды. Сипаттамасы Ангора қоянының салмағы табиғатына байланысты 2-6 кг болып келеді. Ал жүнінің ұзындығы 80 см-ге дейін жете алады. Жүнінің түсі көбіне ақ, бірақ басқа түстілері де кездесе береді. Ангора қояны 12 түсті бола алады. Олар орта есеппен 5-7 жыл өмір сүреді. Ангора қояндары - бұл өте бейбіт жануар, олар басқа тұқымдарға, мысалы, ойыншық қояндарға қарағанда сәл тыныш. Мүмкін, бұл сипаттама мұндай ұзын шаштармен қозғалу кезіндегі қиындықтармен байланысты болуы мүмкін, сондықтан олар тыныштық пен тіпті қозғалғыштықты қалайды. Ангора қояндары 30 ºC-тан аспайтын ортада өмір сүре алмайды, бірақ олар өте төмен температурасы 10 ºC-тан төмен жерлерде тұра алмайды. Оларға өте кең жерлерде өмір сүру ұсынылады, сондықтан сіз өзіңізді еркін қозғалуға және ойнауға ыңғайлы торға ие болуыңыз керек. Қоян түрлері Ағылшын Ангора қояны- қалыптасқан Ангора қояндарының төрт түрінің ең кішкентай тұқымы, олардың басым көпшілігі үй жануарлары болып табылады. Олардың диаметрі не бәрі он бір (11) мкм шашты, ангораның шашы жұқа және жұмсақ болып табылады. Француз Ангора қояны: Оның домалақ беті мен құлақтары түзу шаштары бар. Француз Ангора қоянының денесі дөңгелек пішінді, салмағы 4-тен 5 кг-ға дейін. Француз Ангора қояндары әртүрлі түстермен келеді. Үлкен Angora қояны: Ангора қояндарының басқа тұқымдарына қарағанда көп жүн өндіреді. Оның денесі өте ыңғайлы және өте тығыз жүн қабаты бар.Үлкен Angora қоян - бұл төрт түрдің ішіндегі ең үлкен Angoraқоян және оның шамамен салмағы 4,5-тен 6 кг-ға дейін жетеді. Бұл Angora қояндары, ең алдымен, жоғары сапалы жүндерімен өсіріледі. Олар сондай-ақ жақсы үй жануарлары бола алады. Атлора сатина қоян: Сатина ангора қоян - орташа мөлшерлі қоян және салмағы 3-тен 4,5 кг-ға дейін. Бұл Ангора қоян тұқымы 7 жылдан 12 жылға дейін өмір сүреді.Оның жүні жарқын атласты, ол Ангора қояндарының басқа тұқымдарына қарағанда әлдеқайда жұқа, әлдеқайда жұмсақ және жібектей. Күтім Енді Ангора қоянына қандай күтім жасау керектігі туралы бірер сөз. Бұл бір ерекше сүйкімді жаратылыс үй жануарына жатады. Дегенмен бұларды күту басқа қояндарға қарағанда, әлдеқайда қиындау. Қиын дейтініміз – оларды бір аптада кемінде екі рет тарап тұру керек. Жүндеріне тұрақты түрде күтім көрсету қажет. Тағы қараңыз * Қоян * Ангора Дереккөздер
Тан әулетінің батыс түріктеріне қарсы шапқыншылығы

VII ғасырда Қытайда үстемдік алған Тан әулеті Батыс Түрік қағанатына қарсы жорықтарын ұйымдастыра бастады. Батыс пен Шығыс Түрік қағанатының арасындағы текетіресті пайдалана отырып, Тан императоры Тай-цзун 640 жылы Гаочанға (Қарақожа) қарсы, 644 жылы Қарашарға қарсы, 648 жылы Кучаға қарсы жорықтарын жүргізді. Бұл шапқыншылық әрекет император Гао-цзун тұсында да жалғаса берді, ақыры 657 жылғы жеңілістен кейін Батыс Түрік қағанаты Қытайға тәуелді болып қалады. Ыдырай бастаған Батыс Түрік қағанатының орнына 704 жылы Түргеш қағанаты құрылады. Алғашқы қақтығыстар Император Тай-цзун 641 жылы батыс пен шығыс түріктері арасындағы азаматтық соғыстың басталуына әсер етіп, Ілбіс Шегуйдың батыс түріктері қағаны ретінде орнығуына көмектесті. Екеуінің арасында түріктерге қарасты болған бес оазис-қаланың кейінгі тағдыры жайында келіссөздер жүргізіле бастады. Ілбіс Шегуй қытайлардың қолдауын әрі қарай таба беремін деп, Тан әулетінің қызын алуға ниеттенеді. Бірақ қытайлар оазис-қалаларға бақылау орнату үшін шапқыншылық жорықтарды ұйымдастырады. Оазис-қалаларға шабуыл Қарақожа оазис-қалалардың ішіндегі ең қытайландырылғаны болған, мұнда қытай жазуы және империялық бюрократия тәртібі орнаған еді. Географиялық жағынан Қытайға ең жақын болғандықтан, халықтың көбісі де қытайлар болған. Қала Ұлы Жібек жолының маңызды бір жері болған, бірақ 638 жылы батыс түріктердің ықпалынан қаланың саудалық мәртебесі тоқтатылды. 640 жылы Хоу Цзюньцзи бастаған қытайлық әскерлер қаланы жаулап алып, империяның бақылауына қайтарды. Қарашар, Қашғар және Хотан 630 жылдардан бастап Тань әулетіне алым-салық төлеп тұрған. Қарашар Қарақожаға жақын орналасқандықтан қытай әскерлерінің келесі нысанасына айналды. 644 жылы олар Қарашарға кіріп, қаланың билеушісін тұтқынға алды, жаңа билеуші ретінде оның інісін қойды. Бірақ сол жылы оны Куча оазис-мемлекетінің күштері алып тастап, өз адамын қойды. 648 жылы Ашина Шээр бастаған Тан әскерлері Қарашарды қайтадан басып алады, кейін Кучаға жетіп, оны қоршауға алады. 649 жылдың қаңтарында Куча қытайлықтарға беріледі. Тан әскерлері мен батыс түріктер арасындағы шешуші шайқас 657 жылы Ертіс бойында болады. Су Динфан Ашина Хелудың жүз мың атты әскерін торуылдап, соққы береді. Қаған тұтқынға ұсталып, Қытайдың астанасына жөнелтіледі. Дереккөздер
Арслан хан

Арслан хан (, Арслан, ارسلان‎; қай. 24 сәуір 1626, Қасым) — Қасым ханы (1614 тамыз – 1626 сәуір). Ол Сібір ханы Әлидің ұлы және Көшім ханның немересі болған. Тәж киюдің алдында оны Сібір ханзадасы деп атаған. Өмірбаяны 1598 жылы Сібір ханы Көшімді тарлық қолбасшы Андрей Воейков жеңді. Оның көптеген әйелдері, балалары мен немерелері тұтқынға алынды. Тұтқындардың арасында Көшімнің үлкен ұлы Әлидің әйелі Ханзада, ұлы Хансүйер, қызы және өгей ұлы Арсланмен бірге болған. Біраз уақыттан кейін тұтқындар Қасымға Ораз Мұхаммед ханға және Бежецкий Верхке Сібір ханзадасы Мәметқұлға босатылды. Бәлкім, Арслан Қасымда тұрақтап қалды. 1603/04 жылы Арслан Борис Годуновтың қабылдауында болды. 1610/11 жылы өлтірілген Қасым ханы Ораз Мұхаммедтің көптеген татарлары Арсланның аяғына бас ұрды. 1612 жылы мамырда Минин мен кінәз Пожарскийдің жағында болды. 1614 жылы 6 (16) наурызда Арслан Қазан сарайының орденінен алғыс хат алып, Қасым ханы атанды. Алайда ресми түрде 6 (16) тамызда ғана хан болып жарияланды. Оның сарайындағы қызметшілердің ішінде 25 адам - қасымдықтар, 11 - сібір татар, 7 - ноғай, 5 - орыс, 6 - басқа болды. 1616, 1617 және 1623 жылдары Мәскеуге патша Михаил Федоровичпен кездесуге келді. 1621 жылғы 16 (26) қазандағы жарлықпен хан билігі едәуір шектелді, қызмет етіп жатқан татарларды - кінәздерді, мырзаларды және қарапайым казактарды соттау, сондай-ақ бұрын өзіне және оған дейін Ораз Мұхаммед ханға тиесілі болған сот алымдарын жинау құқығы Қасым әскер басына өтті. Оның қарамағында оның басыбайлылары мен посад аламлары ғана қалды. Өзіне бағынатын адамдар арасында православиенің таралуына кедергі болды. Мәскеуге бірнеше рет шағымдар, сондай-ақ патша Арслан Әлиұлы жаңадан шоқынған татарлар мен орыс халқын «мұсылмандағаны» туралы хаттар келіп түсті. Әйелдері мен балалары * Салтан бике; * Фатима Сұлтан, Шаһқұлдар сейіті Ақмұхамметтің қызы (шам. 1605), ** қызы Алма бике, Мәметқұл ханзадаға тұрмысқа шықты, ** ұлы Сейітбұрхан; * Нақ Салтан, Сібір мырзасы Есіней Қарамышевтің қарындасы, (1613/14—1619/20); * Қарашай, Ебірдей абыздың қызы, Әзім Көшімовтың жесірі (шам. 1615), ** қызы Салтықай 1616 ж. туғ. Арслан Әлиұлының кезіндегі Қасым әскер басылары * Иван Степанович Большой Колтовский (1613—1614); * князь Семён Григорьевич Звенигородский (1614—1616); * Семён Афанасьевич Бартенев (1616); * Григорий Иванович Феофилатьев (1616/17—1617/18); * Иван Гаврилович Бобрищев-Пушкин (1618/19—1619/20); * Никита Григорьевич Полтев и Григорий Григорьевич Калединский (1620 — 8 маусым 1621); * Абросим Иванович Лодыженский и Иван Вышеславцев (8 маусым 1621 — ақпан 1623); * Андрей Фёдорович Наумов и Иван Фёдорович Кикин (25 маусым — 11 шілде 1623); * Иван Константинович Шетнёв (25 мамыр 1623 — қаңтар 1625); * Алексей Терентьевич Чубаров (қаңтар 1625 — қараша 1626). Әдебиет * Беляков А. В. Арслан Әлиұлы — Қасымның соңғы ханы // Рязанская старина. 2004—2005. Вып. 2—3. — Рязань: Край, 2006. — С. 8—30; * Вельяминов-Зернов В. В. Қасым хандары мен ханзадалары туралы зерттеу. Ч. 3. — СПб., 1866. Сілтеме *