kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сифондық су қашыртқы

Сифондық су қашыртқы — суқойманың жоғары бъефінен төменгі бъефіне сиретілген ауа әрекеті аркылы иілген құбырша бойымен автоматты түрде су ағызуды камтамасыз ететін гидротехникалық құрылыс. Сифондық су қашыртқының су басқан шыға беріс ойығындағы су арыны жоғары және төменгі бъефтердің жобалық соқ деңгейінің айырмасына орнатылған сифон немесе шығыр қимасы су баспаған жағдайда жұмыс істейтін болса, оның арыны суқойманың жоғары бъефі мен шығыр ойығы ортасының айырмасына тең. Сифонды құбырдың су басқан шыға беріс ойығы телімі әр түрлі құрылғылар және ағын энергиясын бәсеңдеткіштермен жабдықталған. Егер су арыны 8—10 м-ге дейін болса, сифонның тұрақты қимыл қимасын немесе құбырдың шыға беріс ойысын кеңейтіп бұған керісінше — су арыны 10 м-ден артып кетсе, онда шығаберіс ойысты тарылтып пайдаланады. Сифондық су қашыртқының су өтімімен құрылымдық түрі сифонды құбыр батареясының саны мен оның көлденең қимыл қимасының өлшемі арқылы таңдап алынады. Сифонды кұбырлар кима қатынасының түрлеріне карай: * тұрақты қимыл қималы; * ауыспалы қимыл қималы болып ажыратылады. Сифондық су қашыртқы апат кезінде мелиорациялық жүйедегі артық суды ағызу және су қашыртқы құрылыстан (арықтан) суару жүйелеріне тікелей су айдау тәсілі. Дереккөздер
Сібір

Сібір — Азияның Орал таулары мен Тынық мұхит жағалауының және Солтүстік Мұзды мұхит жағалауы мен Моңғолия шекарасы, Сарыарқа етегі аралығындағы бөлігі. Климаты Сібір Антарктиканы қоспағанда жер бетіндегі климаты қатал аймаққа жатады. Қыс ұзақ және өте суық, қаңтардағы орташа температура -0° шамасында, оңтүстіктен төмен аудандарда -46°С дейін төмендейді. Шілде айы ең жылы ай болып саналады, ол кездегі температура барынша жоғары, бірақ жалпы алғанда 70° F болады. Халқы Сібірде 40 миллионнан астам адам тұрады, олардың көбі - орыстар, украиндар, қалғаны - басқа славян ұлтының өкілдері. Славяндар көбіне үлкен қалаларда тұрады. Сібір өлкесіне әсіресе ауылдық жерлерде басқа ұлттардың да өкілдері бар. Олар - түріктер, моңғолдар, алтай тіл тобына жататын этникалық топтарының түркітілдер халықтар. Дереккөздер Абай «Жиырма жеті жасында» деген өлеңінде: «...Ресей, Сібір қалмады. Хабарланып әр тұстан, Көрмей дамыл алмады...», - деп, сүйікті ұлы Әбдірахманның жастайынан оқу-білімге ден қойып, ізденіп, дүниенің төрт бұрышымен, С. өлкесімен де таныс болғаны туралы айтады. Дереккөздер
Сіләмбек Берікбайұлы

Сіләмбек Берікбайұлы (1877-1934) - қобызшы, бақсы. Абай ауылының адамы. 1924 ж. Семейде Абайдың қайтыс болғанына 20 жыл толуына байланысты өткізілген еске алу кешінде С. те өнер көрсеткен. С-тің бұл қобызы Абайдың Семейдегі респ. әдеби-мемориалдық қорығында сақтаулы. Дереккөздер
Сифонды бұлақ

Сифонды бұлақ (грекше: siphon — түтік) — оқпалық (карс) қуыс пен оны жер бетімен жалғастырып тұратын сифондық канал суға толғаннан кейін ғана әрекет жасайтын су көзі суы қуыстан канал аркылы ағып кеткенде бұлақ құрғап қалады. Дереккөздер
Ескен Аманжолұлы Сіргебаев

Ескен Аманжолұлы Сіргебаев (19.05.1940, Алматы) - суретші, мүсінші. Қондырғылы және монументті мүсін саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. Өмірбаяны * 1969 жылы қазіргі Санкт-Петербург кескіндеме, мүсін және архитектура институтын бітірген.* * 1969-74 жж. Алматы көркемсурет училищесінде сабақ берді. * 1978-93 жж. Алматы театр және көркемсурет институтында, Қазақ көркемсурет академиясында сабақ берді. * 1986-88 ж. Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының хатшысы болды. Туындылары 1960 жылдан бастап жасаған мүсіндерімен көрмелерге қатысып келеді. Ол қондырғылы, монументті, монументті-безендіру мүсін саласымен айналысады. * М. Әуезов (мыс, 1977, Алматы) * әл-Фараби (Оңтүстік Қазақстан облысы, мыс) мүсіндерінің авторы. * Н. Байғанин (Ақтөбе облысы Байғанин ауданы, бетон) * І. Жансүгіров (бұрынғы Жансүгіров ауылы, қола) * М. Әуезов (Алматы, қола мен гранит, 1980) т.б. ескерткіштерін жасаған. Монументті-безендіру саласында еңбек етіп: * "Шопан мен құрішші"(1975, Қызылорда қ.) * "Ф.М. Достоевский" (1975, Семей қ.) * "Қазақ эпосы" (1977, Атырау қ.), т.б.жасады. * «Жас Абайдың портреті» (1963, гипс, Керкемөнер көрмелерінің дирекциясы қоры) * дипломдық жұмысы ретінде «Абай портреті» (1969, гипс, Санкт-Петербургтегі Көркемсурет Академиясы қоры) ** осы еңбектің көшірмесі негізінде «Абай портреті» (1971, гипс, Павлодар облысы өнер музейі қоры) * Абайдың Семейдегі мемлекеттік қорық-музейі үшін креслода отырған «Абай ескерткіші» (1970, мыс) суреттерін салды. * «Абай портреті» (1974, қапталған мыс, Ақмоладағы өнер музейі қоры) * сол жылы «Абай портреті» (1974, гипс) жұмысы Қазақстан Республикасы жас суретшілерінің көрмесіне қойылды. * Абайдың мемлекеттік қорық-музейінде (үлгі ретінде) қолына кітап ұстап тұрған «Абай» тұлғасы (1979, гипс) тұр. * Сіргебаевтың тағы бір «Абай портреті» (1977-79, ағаш, Қазақтың мемлекеттік өнер музейі қоры) * граниттен жасалған 2 еңбегі «Абай» (1983, бюст, Қазақтың мемлекеттік өнер музейі қоры) * «Абай» (1985, Көркемөнер көрмелерінің дирекциясы қоры) туындысы бар. Марапаттары * Ш. Уәлиханов атынд. Мемлекеттік сыйлығы лауреаты. Галерея Дереккөздер
Флэш-жад

Флэш-жад (Флэш-память; flash memory) — BIOS-ты (basic input-output system) сақтауға арналған, тұрақты сақтауыш құрылғыны алмастыратын жад. Тұрақты жадтан айырмашылығы, Флэш жадқа мәліметтер жазуға және қажет болған жағдайда, BIOS-ты оңай ауыстыруға болады. Флэш жад энергия көзінен тәуелсіз жад болып табылады. Дереккөздер Flash жады
Сифон

Сифон суды каналдан, науадан және уақытша арықтардан суарушы жүйекке беру құралы. Полиэтиленнен жасалған сифон (НВН-40Т) екі су жинағыш басы бар, оның негізгі қасиеті — су деңгейі көтерілген кезде автоматты түрде қысым айырмасымен жұмыс істейді. Су өтімі — 0,960 л/с, биіктігі — 37 см; ұзындығы — 154,4 см; өнімділігі — шамамен 260 м 3 /сағат. Дереккөздер ru:Сифон
Фондық программа

Фондық программа (Фоновая программа) — көп программалы режімде артықшылығы ең төменгі дәрежелі программа. Бұл программа процессор одан артықшылық дәрежесі жоғары программалардан босаған кезде ғана жұмыс істейді. Дереккөздер
Мен боламын демеңдер...

«Мен боламын демеңдер...» — Абайдың кейін табылған өлеңі. 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Өлеңді 1940 ж. Қ. Мүқаметханов пен Ә. ЫсқақҰлы Көкбайдың баласы Ахметқалидан жазыпалған. Бұл туынды ақын өмірінің аяқ көздерінде бұрын өзі сан айтқан, көп ескерткен шындықты енді ақтық жан айғайымен білдірген Ұлы мақсүт, зілді нүсқау, қара қылды қақ жарған ұкімге ұқсайды. Менмендікке, жетесіз асқақтыққа, керкөкірек надандыққа қар- сылық байқалады. Жұртқа ұйретемін, халыққа та- быстаймын деген асыл ойлардың түпкі бір қоры- тындысы көрінеді. Ақын жеке адамның «менін» тілге тиек етіп, соның төңірегінен ой тұрткі іздейін деген талапты алдына қоймаған. Ол жай қарапайым адамның «меніне» білек сыбанып қарсы шығып отырғанжоқ, оны назаландырып, сарсаңға салатын: «Бәрін мен жасап жатырмын, менің қолым, дүниені ұстап тұрған мен ғанамын» дейтін қүбыжық. Өлеңдежағымсыз кейіпкердіңбейнелі мінез-құлқы: қуыс кеуде, мисыз бас, мәнсіз маңғаздық, алшаң басуға үйренғен аяқтың өзінен нәрсіздік, үкідей салмақсыздық, жалғандық айқын көрінеді. Ақын осынау ойсыз паңдықты сынай отырып, тексіздерді тектілікке, тереңдікке, білімге, ғылымға шақырады. Дүниенің бар кілті ғылымда екендігіне мойын үсындырмақ болады. Ғылымнан өзге жолға тұскеннің күні қараң, адасары хақ. Байламы баянсыз, тірлігі тоқтамсыз, қадамы қүтсыз, көңілі кесел. Адам ешқашан асып-тасымау керек. Асқан адам түбінде Алланың қаһарына үшырамақ. Екі шумақ өлең осылай қүран сөзіне ұқсап, көңілде жатталып қалады. Өлең 6,7 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1945 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер көздеспейді. Қарақалпақ тіліне аударылған. Өлең Мен боламын демеңдер, Аяқты алшаң басқанға. Екі көзің аларып, Құр қарайсың аспанға. Бір ғылымнан басқаның, Бәрі де кесел асқанға. Өйткен адам жолығар Кешікпей-ақ тосқанға. Дереккөздер
Фондық режім

Фондық режім (фонның режімі) (Фоновый режим (режим фона); background mode) — 1) жұмыс істеуші адамның назарын аудармай-ақ, программаның өз тапсырмасын әрі қарай орындау режімі. Фондық режімдегі жиі кездесетін жұмыстарға электрондық кесте есептерін қайталап есептеу, құжаттарды баспаға шығару және модем арқылы файлдарды жөнелту және т.б. жатады; 2) программалауда — бетінде тұрған терезе фоны түсінен өзгеше, экранның артқы жағында тұрған терезе фонының түсі программалардың фондық режімі деп аталады. Фон түсінің графиктік және мәтіндік операциялар кезіндегі терезенің түсіне немесе экранның түсіне сәйкестену режімі фонның режімі деп аталады. Дереккөздер
Фонды-оперативті монитор

Фонды-оперативті монитор (Фоново-оперативный монитор) — екі тапсырманы — фонды және оперативті — бір мезгілде орындауды жасақтайтын микрокомпьютердің операциялық жүйелеріндегі басқарушы программалардың топтамасы. Оперативті тапсырма орындалмаған кезде басқаруды фонды тапсырма алады. Дереккөздер
Платон Михайлович Мелиоранский

Платон Михайлович Мелиоранский (1868-1906) - орыс шығыстанушысы, түрколог. Өмірбаяны 1868 жылы Санкт-Петербургте дүниеге келген. 1891 жылы Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетінің араб-парсы-түрік-татар бөлімін бітірген. Радловтың жетекшілігімен түркі тілдерін қосымша зерттеген. 1894 жылдан бастап сол факультетте лекция оқыған. Санкт-Петербург университетінің профессоры. Мелиоранскийдің «Қазақ-қырғыз тілінің қысқаша грамматикасы», «Шайбанинама» деген еңбектері белгілі. Ол Орыс Географиялық қоғамына Санкт-Петербург университетінің профессор И. Н. Березин арқылы келіп түскен Абай өлеңдерімен жақсы таныс болған. Қолжазбаны «Географиялық қоғам жазбалары» журналының 1900 жылғы 9 санында жариялау мақсатымен Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский редакциялап, баспаға әзірлеу үшін Мелиоранскийге берген. Мелиоранский бұл қолжазбалардың Абай шығармалары екенін білмесе де, оны жоғары бағалаған. Бірақ, қолжазба белгісіз себептермен журналда жарияланбай қалған. Еңбектері *Краткая грамматика казак-киргизского языка. Ч. 1—2, СПБ, 1894—97; *Араб-филолог о турецком языке. СПб., 1900; *Турецкие элементы в языке «Слова о полку Игореве» // ИОРЯС. 1902. Т. 7, кн. 2. С. 273—302; *Вторая статья о турецких элементах в языке «Слова о полку Игореве» // Там же. 1905. Т. 10, кн. 2. С. 66—92. Дереккөздер
Форма (философия)

Форма (кейде Пішін, Қалып, Үлгі, Нұсқа; (, )) — 1) мәліметтерді ұсыну тәсілі; 2) мәліметтер базасын басқару жүйелеріңде (мысалы, Access-Te) — мәліметтер базасындағы ақпаратты (мәліметтерді) енгізу мен редакциялауға пайдаланылатын дисплей экранына көрнекі түрде ұсыну тәсілі. Дереккөздер
Формальды емес тестілеу

Формальды емес тестілеу (Неформальное тестирование) — тестілеу мен процедуралар жоспарына сәйкес орындалған, бірақ белгілі бір деңгейдегі басшылық немесе қолданушы, тапсырыс беруші талқыламаған және мақұлдамаған тестілеу. Дереккөздер
Тайға міндік

«Тайға міндік...» — Абайдың 1890 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 9 тармақты 5 шумақтан тұрады. Мазмұнына, тақырып тегіне, сын-сырына қарағанша «Сап, сап көңлім» атты өлеңмен бір бітімдес, екеуі де бір мезгілдің туындысы. Ой түсе бастаған сыншыл, өр талапты ақынның жастық толғауын танытады. Енді азаматтық санада өзіне жаңа өр, өріс белгілеп отырған ойшыл жас бұл кезге шейін басынан өткен балалық пен бозбалалық, жігіттік шақтарын сынай шолып өтеді. Бір өзі емес, қазақтың жасының бәріне де ой сала, шіміркене жырлайды. Өлеңінде келтірген дәл деректі бапалық суреттері, бозбалалық алданыш, жұбанышы, болымсыз тәрбие, шала сауаттылық, арзан әуейілік және солардың нәрсіз нәтижесіндей дайынсыз күйде үйлі-баранды өмір бастау - осының бәрін де ақын салқын оймен қатаң сынай келіп, оқу-тәрбиенің өзінше өрісін мақсат еткен бағыт байқатады. :«Қайын бардық, Қатын алдық, Енші тиді аз ғана. Шаруа атандық, Еңді ойландық, Қала берді бозбала. Бұрынғы қайда? Ойбайла- Не пайда?» деген соңғы жолдарында өткен өмір жолына өкіне қараған ширығуды танытады. Бұл өкініші - өзін-өзі қамшылап, намысты талапқа бет қойған, ізденген жігердің өкініші. Ақын тіл, теңеуде, өмірлік нақтылы деректерін тізіп теруде ақындық тың жаңа үлгіде жолын іздей бастаған өнерпаз сезіледі, шумақ, ырғақ, ұйқас құбылыстарымен де өлеңге жаңаша соны түрлер енгізуді мақсат еткен талабын көрсетеді. Өлең 5 буынды жыр үлгісінде жазылған. Туындының 1-, 2-, 4-, 5- жолдары -а, -а, -а түрінде келеді де, 3-, 6-жолдары -б, -б пішінде айқасып ұйқасады. Бұл ақынның қазақ өлең құрылысына енгізген жаңалықтарының бірі болып саналады. Өлеңнің түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан (1907, 1910) алынып, алғаш рет С. Нұржановтың құрастыруымен 1916 жылы Орынборда жарық керген «Абай термесі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында текстол. өзгерістер жоқтың қасы. 1939 жылғы басылымда өлеңнің 1-шумағының 8-жолы «Құс етті» делініп алынса, кейінгі жинақтарда бұл жол «Құс етті» ретінде берілген. Өлең башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т.б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Формула

Формула (Formula) — электрондық кестедегі (Excel) математикалық өрнек, оның жұмыс нәтижесі торлардағы мәндерге байланысты болады. Мысалы, D5 торына енгізілген мынадай формула =а 5 +b 5 +с 5 A 5 , В 5 , С 5 торындағы сандардың қосындысын D5 торына орналастырады. Дереккөздер
Формулалар редакторы

Формулалар редакторы (Редактор формул; equation) — Microsoft Word мәтін процессоры құрамындағы математикалық формулалар мен символдар енгізетін сервистік программа. Мәтін арасына формула енгізу үшін керекті позицияны тандап алып, Кірістіру-Объект-Microsoft Equation командасын орындау қажет. Сонда формула теруге мүмкіндік беретін математикалық таңбалар тақтасы бар терезе ашылады. Формула теріліп болған соң, бос кеңістікте тышқанды басу — бұрынғы мәтіндік режімге қайтарады. Дереккөздер
Форт

Форт (Forth) — дербес жүйелермен тиімді жұмыс істеуге арналған бағдарламалау тілі, ағылшын тілінде алға деген мағына береді. Ассемблердің тіліне жақын процедуралық-икемделген тілдер қатарына жатады. 1970-ші жылдардың басында АҚШ-та Чарлз Мур әзірлеген. Форт жай ғана бағдарламалау тілі емес, ол — тілдің тілі, себебі тіл тілдің өзінде әзірленген. 1980-ші жылдардың ортасында Форт дербес компьютерлерде пайдаланылуы жағынан Бейсик пен Паскальдан кейінгі үшінші орында болды. Дереккөздер
Талай сөз бұдан бұрын көп айтқанмын

«Талай сөз бұдан бұрын көп айтқанмын» - Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. 90-жылдар Абайдың ақындық қуатының барынша толысып, поэзиясында халықтың қамын жеген азаматтық сарын күшейе бастаған тұс болатын. Бұрын ақын өлеңдерінде махаббат, табиғат туралы, тіршілікте кездесіп қалатын кейбір көлеңсіз құбылыстарды сынау басты тақырып болып келсе, енді ел өмірінің келелі мәселелері басым сипат ала бастайды. Өз халқын шын сүйген, оның бойындағы мерездерді дәл көре білген ақын оған қарсы барынша күресе де білді. Ақынның бұл өлеңінен халқы үшін жаны шырылдаған адамның үні естіледі. Өлеңнің негізгі идеясы - ештеңемен ісі жоқ, ертеңгі күнін ойламай қамсыз жатқан қалың елді келешекке кез салып, «түзу жолға шығуға» үндеу. Ол үшін еңбектену, ғылым іздеу керек, ал қазір «Ең болмаса кеттің ғой мал баға алмай» деп налиды. Абай «қазақтың өзге жұрттан сөзі ұзын»деп, халықтың ең бір елеулі мінін дәл ұстап, аяусыз мінейді. «Сөзі ұзын» тіркесі өзгеше ернек тауып, айтар ойдың әсерлілігін, бейнелілігін арттырып тұр. Абай бұдан бұрын да осындай - халықтың қамын жеген «сездерді көп айтқанмын», әлі де айта беремін дегенді ескертеді. «Іштің мұзын» көздің жасы, жүректің қаныменен, ерітуге болмайтынын біле тұра ақын «Жұртым-ау, шалқақтамай сөзге түсін, ойланшы» деп, халқын парасаттылыққа шақырады. «Шығарған сөз емес қой әңгіме үшін» деп, айтылған ойлы сезге құлақ салуға, ойлануға үндейді. «Адасып алаңдамай», бір жерде ұйлығып «қамалмай», өнерлі езге жұрттар секілді білім, енер іздеп, еңбек ет, сонда ғана дұрыс жолға түсесің дегенді өлеңнің өн бойында қайта-қайта қадай айтады. Өлең «ең болмаса кеттің ғой мал баға алмай» деген күйінішті сөздермен аяқталған. Өлеңнен «елім» деп еңіреген, «халқым» деп жүрегі қарс айрылған азамат ақын Абайдың жан-жүрек лүпілі сезіледі. Өлең 11 буыңды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш 1909 ж. С - Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында текстол. өзгерістер кездеспейді. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Степан Михайлович Литвин

Литвин Cтепан Михайлович (1931) - украин ақыны, аудармашы. Өмірбаяны «Жүрек тыным таппайды», «Қырымаспаныастында», «Шексізмахаббат», «Таңғы самал соққаңда» атты өлең кітаптарымен украин оқырмандарына жақсы таныс. 1874 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген «Бір сұлу қыз түрыпты хан қолыңца...», «Жастықтың оты жалыңцап...», «Ауру жүрек ақырын соғады жай...» өлендерін украин тіліне аударған. Дереккөздер
Талаптың мініп тұлпарын

«Талаптың мініп тұлпарын...» - Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 5 шумақтан тұрады. Өлең ақынның сүйікті ұлы Әбдірахман өліміне арнап шығарған жан тебіреністі жырларының бірі. Ақын өнегелі іспен енер еріне құлаш ұрған жанның өжеттікпен алған биігін мақтан тұту арқылы сүйікті ұлының жарқын бейнесін жасайды. Петербургте білім алған баласының халық игілігі үшін қызмет ете алмағандығына құса болады. Дүние жалғанның опасыздығынан, құр сүлбісін сүйретіп шығып, өлексе өмір сүруге де болатындығын көкіректің пәлсапалық күңіренісімен дәлелдеді. Жалпы адамгершілік жолындағы небір қиян асулардың оңай еместігін және оған жалындаған жігер, топшысы берік төзім, ерінбей істер еңбек қажет екенін өлең жолдары арқылы өзгелерге өнеге ретінде ұсынады. :«Талаптың мініп тұлпарын, :Тас қияға өрледің, :Бір ғылым еді іңкәрің, :Әр қиынға сермедің...»- деген жолдардан Әбіштің бойындағы өжеттік көрінсе, екінші жағынан білімге, ғылымға деген құштарлық айқын аңғарылады. Өлең тұжырымынан қанша жерден қайғырғанмен тағдыр жазмышына еш қауқар жасай алмайтынын түсінген өкініш сезіледі. Өлең 6-8 буынды шапыс ұйқас үлгісімен жазылған. Алғаш ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында текстол. өзгерістер кездеспейді. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Батухан Әбдікәрімұлы Бәйменов

Батухан Әбдікәрімұлы Бәйменов (1955 жылы туған) - график-суретші. Қазақстанның 70 жылдық мерекесіне арналған республикалық көркемсурет көрмесіне оның «Абай шығармаларының әуені бойынша» графикикалық топтама жұмысы (1986; қағаз, линогравюра, автордың жеке қоры) қойылды. Топтамадағы «Наурыз», «Қаңтар», «Маусым» деп аталатын жеке беттері жанрлық сипатта, салтанатты да мұқият баяндау жолымен шешім тапқан. Оның гравюрасындағы халық тіршілігінің көріністері Абай өлеңдерінің мазмұнымен үндес келеді. «Наурыз» топтамасында ұлан-ғайыр тойға сүйсіне қарап тұрған ақын бейнесі сомдалған. Дереккөздер
Мәуіті

Мәуіті-Абайдың Семей қаласындағы сыйлас адамы. Баласы Тұрағұлдың айтуынша өмірінде қысылып-қымтырылып, біреуге тәуелді болғанды жаны қаламайтын ақын «байдың қабағы- нақарап, андапбасып, абайлап сейлеп, күшік күйеуі сықылданып жатамын ба» деп көбіне кедейлеу кісілердің үйіне тұседі екен. Әйелі пысық, тесек- орнытаза, тағамы демді Мәуіті ақынның жайлыжатып, жұмыс істеуіне барынша жағдай жасаған. Дереккөздер
Тана мырза Тілемісұлы

Тана мырза Тілемісұлы (1803–1868) — болыс, ел билеушісі, Құнанбайдың замандасы, құдасы. Тананың әкесі Тілеміс Байжігіт-Мұрын елінің атақты биі болған. Найман тайпасы Қаракерей руы Мұрыннан шыққан. Оның немере қызы Тектіге Құнанбайдың баласы Ысқақ үйленген. Одан Кәкітай туған. Тана Мұрын еліне, Құнанбай Тобықты еліне бір жылда (1844) болыс болып сайланған. Тана мырза Лепсі аймағының Шұбар ағаш деген жерінде орыс-қытай шекарасы туралы комиссияның мүшесі ретінде (1858) құжатқа қол қойған. Оған поручик (1868) шені берілген. Тана мырза Ертіс өзеніне таяу жердегі Көкпектіде мешіт салдырған. Мешіттің ашылу тойына Құнанбайды да шақырған. Сол тойға Құнанбай Абайды да ертіп барды деген деректер бар. Абай ел басқару ісінде Тана мырзаның тәжірибесін пайдаланған. Өмірбаяны Тана Тілемісұлы - ел ішінде Тана мырза деген атпен мәлім атақты мырза әрі би. 1803 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Ақсуат өңірінде дүниеге келген. Жасынан мұсылманша сауат ашқан ол ел билігіне ерте араласқан. 1842 жылы Мұрын-Назар болысының басқарушысы болған. Тана мырза салдырған елдегі алғашқы білім ордасы "Ақ мектеп" орны әлі күнге дейін бар. Өзі билік жүргізген елде суармалы жерлерге егін ектірген, елді өнер-білімге баулып, мешіттер салдырған. 1849 жылы Көкпекті округіне ғылыми зерттеумен келген инженер А.Влангалидің, 1863 жылы К.Струве мен Г.Потаниннің экспедициясына қатысып, жолбасшы болған. Бұл жөнінде осы аталған ғалымдардың жолжазбаларында айтылады. Патша өкіметінен поручик шенін алып, Анна лентасымен марапатталған. 1868 жылы осы өңірде, Сұлутал ауылының маңында қайтыс болған. Көкпекті ауданының орталығы Көкпекті ауылында Тана мырзаның атында мешіт бар. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы бір ауыл қазір Тана мырза ауылы деп аталады. Дереккөздер
Таңбалау

Таңбалау (транскрипция)- бөгде тілдің сөздерін, әдетте, жалқы есімдерді, геогр. атауларды, ғыл. терминдерді жазуды ез ана тілінің әріптерімен таңбалап беру амалдары. Басқа тілден енген сөздердің түпнұсқа фациясын (дыбысталуын) ғылым тұрғысынан дәлме-дәл таңбалау тәсілі фонетик. Т. деп аталады. Т. соңдай-ақ, бір әліппені екінші бір әліппемен ауыстырып жазудың жүйесі болып табылатын транслитерациямен де тығыз байланысты. Абай туындылары қадими араб әліппесімен жазылғаны мәлім. Алайда оның өз қолтаңбасы аса кеп сақталмаған. Бірақ, ақынның көпшілік көлеңдері мен ғақлия сөздерін Мүрсейіт көшіріп алып, кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдырған. Осы қолжазбаның негізінде Абайдың шығармалары араб, латын және орыс графикалы қазақ жазуымен бірнеше қайтара жеке кітап болып басылды. Мыс., Абайдың 100 жылдық мерейтойына байланысты шыққан акад. жинақты баспаға даярлаушылар төмендегідей Т- лық жұмыстар жүргізілгенін келтірген. Онда«Араб- парсы тілдерінен енген сөздердегі өзгеше дыбыстарды дұрыс таңбалауға қазіргі алфавиттегі әріптер жетпесе де, үндес дыбыстардың таңбалары арқылы нобайлап берілді; арабтың рАі-с (ғазым), •зК (ғиззат), ё (зәррә) деген сездеріндегі үш түрлі айтылатын араб дыбыстарының таңбалары орнына бір ғана «з» әрпі алынды. Сол сияқты арабтың у әріптері «с»таңбасымен, -Ц о әріптері «т» графемасымен берілді... Араб сөздерін айтқандағы дауыс толқынын көрсететін, я созылыңқылықты білдіретін белгілерді беру мүмкін болмады. Дереккөздер
Фрейм

Фрейм (Frame) — 1) эксперттік жүйелерде — білімдерді ұсыну құрылымы. Құрылым элементтерін-слотгарды белгілі бір мәндермен толтырғанда ол нақтылы бір фактінің, оқиғаның, процестің сипаттамасына айналады; 2) мәліметтерді жеткізу жүйелерінде — желілік әрекеттестіктің арналық деңгейі арқылы берілетін ақпараттың (кадрдың) бөлігі. Дереккөздер cs:Frames
Таңғажайып бұл қалай хат

«Таңғажайып бұл қалай хат...» («Онегиннің Татьянаға жауабы») -Абайдың 1889 ж. А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан тәржімелеген өлеңі, Онегиннің Татьянаны жұбатып айтқан сезінің аудармасы. Өлең түпнұсқада 68жол, Абай аудармасында 76 жол. Орысша түпнұсқада: :«Вы ко мне писали, Не отпирайтесь. :Я прочел, Души доверчивой признанья, :Любви невинной излиянья», - деп басталады. Абай туындыны мағынасын ғана сақтап, еркін аударған. Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны ИбраҺим Қүнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945жылғыжинақта 3-шумақтың 3-жолы «Ол перизат ойды өзің біл» болса, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда 1909 жылғы жинақ бойынша «Ол - перизат, ойла, өзің біл» болып алынған. 1945, 1954,1957, 1977 жылғы басылымдарда шығармасының соңғы шумағы: «Ол - жас ағаш, бір қызыл гүл, Жапырағы жаңғырар, Сорлы Онегин, жолды өзің біл, Қай тарапқа каңғырар», - деп қабылданса, 1909 жылғы жинақта: «Ол - жас ағаш, жас қызыл тал, Жапырағы жаңғырар, Сорлы Онегин, жолды езің біл, Қай тарапқа қаңғырар», -деп берілген.Бірақ, «жас қызыл тал» 3-жолдағы «жолды езің біл» мен үйлеспейді. дл, Абай аудармасында басынан аяғына дейін әр шумақтың 1-жолы мен 3-жолы ұйқас келіп отырады. Осыған қарағанда 1-жолдың «Ол - жас ағаш, бір қызыл гүл» болуы орынды сияқты (Мурсейіт қолжазбасы бойынша). 3. Ахметов. Ақын бұл өлеңіне ән шығарған. Әнді музыка зерттеушісі Қ. Жүзбасов 1984 ж. М. Мұхамеджановадан таспаға жазып алып, нотаға түсірді. Бұл әннің мелодиялық сазы «Тәңрі қосқан жар едің сен...» атты әнмен аз да болса сарындас келеді. Әуен аумағының шеңбері октавалық өлшемнен аспайды да, аралас өлшем-ырғақ желісіне түсіп, баяу орындауды қажет етеді. Екпіндік - ырғақтық жағынан кейбір тармақтары А. Рубинштейн музыкасымен сарындас. Ал, комп. А. Жұбановтың М. Мұхамеджанованың орындауынан нотаға түсірген «Онегиннің Татьянаға жазған хаты» атты әні - оның 1984ж. хатталған түріне өте жақын. Екі әннің сөзі бөлектігі болмаса, жалпы бір ән деп қабылдатарлықтай. Екеуінде де пунктирлық ырғақ желісі басым естіледі. Дереккөздер
Павел Дмитриевич Лобановский

Павел Дмитриевич Лобановский (1857/55, Төменгі Белоомут ауылы, Зарай уезі, Рязань губерниясы (қазіргі Мәскеу облысы) – 1887) — әскери қызметкер, әуесқой суретші. Өмірбаяны «Халық еркі» тобының құрамында Ресейде мемлекеттік төңкеріс ұйымдастыруға қатысқаны үшін сотталып, Семей (сол кездегі Семипалатинск) қаласына жер аударылған. Мұнда 1884–1887 жылдары тұрған. Осы уақытта ол Абай Құнанбайұлымен танысқан. 1887 жылы Абайдың портретін қарындашпен салып жазған. Бұл портрет тарихи құжат болып табылады, себебі ол шынымен де Абаймен таныс болғанын дәлелдейді (Абайдың портреті әдеби-ескерткіш музейінің қорында сақтаулы). Талантты суретші Абайдың көп қырлы болмысынан таң қалған. Оны тек сауатты орыс тілінде сөйлегені ғана емес, сонымен қатар Абайдың Батыс пен Шығыс классикалық әдебиетінің алдыңғы қатарлы үлгілерімен терең таныстығы таңғалдырды. Достық белгісі ретінде Лобановский Абайдың портретін салды. Суретші қазақ ойшылының терең әрі ақылды көзқарасын дәл көрсетуге тырысты. Автор портретті мынадай сөздермен сипаттаған: «Ибраһим Құнанбаев — Семей уезінің Шығыс болысының қазағы. Құнанбай Өскенбайұлының ұлы, қазақ даласында ерекше танымал адам. Өзінің халқының әдет-ғұрыптарын жақсы біледі. Қазақ ортасында үлкен беделге ие. Жасы қырық бесте. Облыстық статистикалық комитеттің мүшесі» «1887 жыл» деп жазылған портрет глянец қағазға салынған. Өлшемі 30x40 сантиметр. Қарындашпен орындалған картинаны Павел Лобановский қаладағы өлкетану музейіне тапсырған. 1887 жылдың 7 қарашасында статистикалық комитеттің мәжілісі өтті. Онда Сібір-Орал ғылыми-өндірістік көрмесіне экспонаттар дайындау мәселесі қаралды. Көрмеге Абайдың портретін ұсыну туралы шешім қабылданды. Осылайша, Лобановский салған картина Сібір мен Оралды аралап шықты. Бұл Абайдың портреті көптеген жылдар бойы Семейдің өлкетану музейінде сақталды. Ал 1940 жылы қалада Абайдың республикалық әдеби-ескерткіш музейі ашылғанда, ол сол музейге тапсырылды. Дереккөздер
Владимир Степанович Лосовский

Лосовский Владимир Степанович *1879 жылдан Семей уезінің бастығы, колледждің хатшысы. *1876-1884ж. Үзікбай Берібаевтың Абайдың үстінен жазған жала қорлық арыздарын тексеріп, Батыс Сібір генерал-губернаторына баяндап, арызда жазылғандардың түгел дерлік жалған екенін анықтап, істі қысқартқан. Дереккөздер
Татьяна

Татьяна - Александр Сергеевич Пушкиннің «Евгений Онегин» атты романының негізгі кейіпкерлердің бірі. Онегинге ғашықтық сезімін білдіріп хат жазуы жас қыздың батылдығын, ашық мінезін айқын танытады. Арада бірнеше жыл өткеннен соң екеуі қайта кездескенде, өмірден ез орнын таба алмай торығып жүрген Онегин жоғалтып алған махаббатын қайта таппақ ниетін білдіреді. Т. оған басқа адамға жар болғанын айтып: :«Қол-аяғым берік бекілді, Енді ненің орны бар?...» - деп, үзілді-кесілді жауап береді. Абай Т-ның адалдығын қастерлеп, оның еркін мінезін, табандылығын, тұрақтылығын қазақ қыздарына үлгі етеді. «Амал жоқ - қайттым білдірмей», «Тәңірі қосқан жар едің сен» деп басталатын өлендерін ақын жас арудың сүйкімді бейнесін әсерлі, еркін суреттеп, оның ойлау, сөйлеу ерекшелігін қазақ оқырмандарының ағымына жақын етіп көрсетеді. Т-ның Онегинді «сен жаралы жолбарыс ең», өзін «мен киіктің лағы ем» деген теңеуі, арманына жете алмағанда: «Қаймақ еді көңілімде, Бізге қаспақ болды жем...» - деп, айтқан сөздері қазақы түсінікте берілген. Онегинге сыр ашып, ғашықтық сезімін білдіргендегі Т-ның көңіл-күйін, ынтықтығын Абай: :«Жас жүрек жайып саусағын Талпынған шығар айға алыс» - деп, өзіндік көркемдік шешіммен бейнелеп айтады. Т. бейнесін Абай жарқын, әсерлі сипаттаған. Татьянаның онегинге жазған хаты- Абайдың А.С. Пушкиннен аударған өлеңі, қ. «Амал жоқ қайттым білдірмей». «Татьяна сөзі» - Абайдың А.С. Пушкиннен аударған өлеңі, қ. «Тәңірі қосқан жар едің сен...» Дереккөздер
Лотос (журналы)

«Лотос» - Тунисте 1983 жылдан тоқсан сайын араб, ағылшын, француз тілдерінде шығыл тұратын (1968 жылдан Каирде, 1979 жылдан Бейрутте) Азия мен Африка жазушылары Ассоциациясының әдеби журналы. 1973 ж. Азия және Африка елдері жазушыларының Алматыда өткен 5-конференциясына орай Қазақ Республикасына арналған санында Абай Қүнанбаевтың өмірі мен қызметі туралы қысқаша мағлұмат беріліп, ақынның «Алыстан сермеп...», «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Ғашықтың тілі - тілсіз тіл...» өлеңдері жарияланған. Абайдың ұлт әдебиетіне қосқан үлесі, қоғамдық қызметі, композиторлық қыры жайында Әлімжановтың, М. М. Әуөзовтың, Б. Сарбалаевтың мақалалары берілген. Дереккөздер
Максим Антонович Таубе

Максим Антонович Таубе (т.-ө. ж. б.) - 1889 жылдан Бат.-сібір ген. губернаторы. Ол қызмет бабымен қазақ даласын аралаған кезде, қызметті жақсы істеген Ысқақ Солтыбаевқа шапан, алтын белдеулі қылыш, Қасым Оразбаевқа күміс стақандар, Шыңғыс болысының құрметті ел адамы Ибраһим (Абай) Құнанбаевқа аңшы мылтығын сыйлаған. Бұл мылтық Семейдегі Абайдың әдеби-мемориал. музейінде сақтаулы. 1898 ж. аты шулы Мұқыр сайлауының екі рет болмай қалуын ескеріп, ондағы төбелес-жанжалды, Абайдың соққыға жығылғанын біліп, Т. Мұқыр сайлауының құқығын жойып, басқа болыстың адамын тағайындаған. Дереккөздер
Тау жебелеп жортады көк бөрілер

«Тау жебелеп жортады көк бөрілер...» - Абайдың кейін табылған өлеңі. Көлемі 4 тармақтан туратын бір шумақ. Немере інісі Смағұлға арнаған. Смағұл Құнанбайдың Айғыз деген әйелінен туады. Мінезі тіктеу, өкпешіл, палуан тұлғалы бір тоға адам болған. Смағүл қонысқа өкпелеп, біраз уақыт елден жырақ, қиыр жайлап кеткен кезде Абай осы өлеңін шығарған. Ақынның өкпешіл інісіне басу айтқан ағалық назы ғана. Ешқандай көңіл күйі байқалмайды. «Сен түгілі тау жебелеп жортқан көк бөрі де бір күн атқа бөктеріледі, жат жерде жақсы бола алмайсың» деген ескерту. Соның езінен де ақынның ағайын бірлігіне деген ықыласы аңғарылады. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен шығарылған. Алғаш рет 1945 ж. Ермұса Елібаев деген қарттың аузынан жазып алынып, ақынның 1961 жылғы толық шығармалар жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарда ешқандай текстол. өзгеріс кездеспейді. Дереккөздер
Бақтияр Хасанұлы Тәбиев

Бақтияр Хасанұлы Тәбиев (1940 жылы т.) - суретші-кескіндемеші, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Жанрлы картина саласында жұмыс істейді. Ол Қазақ драма театры үшін «Абай» портретін (1988, кенеп, майлы бояу, автордың жекеменшігінде) салды. Портретте кітап ұстап тұрған ақынның беліне дейінгі тұлғасы шабыт үстінде бейнеленген. Дереккөздер
Михаил Кузьмич Луконин

Луконин Михаил Кузьмич (1918-78) - орыс ақыны. Шығармашылығы Өлеңдер жинақтары *«Журеклупілі», *«Бейбітшіліккежол», *«Қиындықты жеңу», *«Оралхикаясы», *«Бескітап»т. б. Повесі *«Махаббатқатабыну» , *«Жолдас» Аударма Абайдың: *«Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы», *«Білектей арқасында өрген бұрым», *«Ата-анағакөзқуаныш», *«Жүрегім, ойбай соқпа енді», *«Қарашада өміртүр», *«Базарға, қарап түрсам, әркім барар» Сыйлықтары *«Жұмысшы күні» мен «Қажеттілік» атты кітабы үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген. Дереккөздер
Мәкен Мүхаметжанова

Мәкен Тұрағұлқызы Мүхаметжанова (1912) - Тұрағұлдың кенже қызы, Абайдың немересі. Ұлы Отан соғысы жылдарында қазақ радиосында қызмет атқарды. Жастайынан өнерге ықыласты, әкесі Тұрағұлдан ақын атасы туралы естелік-әңгімөлерді көп естіп, қүймақүлақ, көкірегі ояу Мүхаметжанова Абай әндерін ыждағаттылықпен үйреніп өскен. Мұхтар Омарханұлы Әуезов Мүхаметжанова орындауындағы Абай әндерін зорсүйіспеншілікпен тыңдап, 30 жылдары А. Жұбанов нотаға тұсірген. Солардың бірі - «Онегиннің Татьянаға жазған хатының» алғашқы нүсқасы «Абайдың музыкалық творчествосы» (1954) атты этногр. жинақта жарық көрді. Кейін Мүхаметжанованің орындауындағы Абай әндерін музыка мамандары Б. Г. Ерзакович, А. Ю. Серікбаева, Қ. Жүзбасов нотаға тұсіріп, магнитофонтаспасына жазыпалған. «Өнер» баспасынан 1986 ж. жарық көрген «Айттым сәлем, қалам қас» жинағына Абайдың Мүхаметжанова орындап жаздырған 19 ӘНІ енген. Дереккөздер
Батысшылдар

Батысшылдар - XIX ғасырдың алғашқы жартысындағы феодалдық- крепостниктік қатынастарды жойып, Ресейдің "батыстық" жолмен, яғни буржуазиялық жолмен дамуын жақтаған орыстың қоғамдық ой-ағымының өкілдері. Батысшылдардың қатарында Гер¬цен, Грановский, Огарев, Боткин,Каве¬лин, Кетчер,Корш және баскалар бол¬ды. Батысшылдармен Белинский тығыз қарым-қатынас жасап түрды. Көзқарастарында белгілі бір бірліктің болуы (самодержавиелік-крепостниктік қүрылысты айыптау, "ресми халықшылдық" идеологиясына қарсы күрес, Ағарту идеяларын дамыту, Ресейді еуропаландыруға үмтылу және т.б.) және олар¬дың объективті-буржуазиялық мазмүнын мойындау олардың арасында алауыздық болмады деген сөз емес. Бастапқыда Батысшылдар арасында айтыс үйірме шеңберінен шыға алмады. Алай¬да 40-жылдардың соңына таман негізгі екі үрдіс барған сайын айқындала түсті: Белинский, Герцен және Огарев материалистер, төңкерісшіл-демократ және социалистер ретінде әрекет етті; Каве¬лин, Боткин, Корш және басқалары идеализмді қорғап, саяси мәселелерде буржуазиялық-помещиктік либерализм идеяларын дәріптеді. Сонымен қатар, жекелеген Батысшылдар (мысалы, Грановский) таптан тыс ағартушылықты ғана мойындады. Дереккөздер
Батыс өркениеті

Батыс өркениеті - елдер жиынтығы, оларға ортақ қасиеттер: дамыған экономика, жеке түлғаның еркіндігін, жеке меншіктің, адам құнына басымдық беруді мойындайтын құндылықтар Жүйесі және т.б. Көне Грекиядан бүгінгі күнге дейінгі сақталған Еуропалық халықтар мен елдердің мәдениеттерінің жиынтығы ретіндегі еуропалық мәдениеттің синонимі. Екінші кең таралған мәні – Батыc Еуропа ауқымынан шығып, Солтүстік Америка мен Австралияны, т.б. бірқатар елдерді қосып алатын батыстық әлем- нің қүндылықтары мен өмір салтының мәдени өздігінше орындалуының тәсілі. "Батыстық" үғымды шығыстық мәдениеттен бөліп жіктейді, ал, "өркениет" үғымы ішкі тынысты және мәдени үстанымдарды ғана емес, сонымен қатар жиынтығында батыс мәдениетінің әсерін туғызатын оның салдарын, нәтижесін, батыс мәдениеттің технологиялық жабдықталғанын білдіреді. Бүл түрғыда сөз мәдениеттің үстемдік етуші түрі жайлы болып отыр. Қазіргі зерттеулерде әдетте Батыc өркениеті еуропалық техногенді мәдениетпен теңестіріледі. Техника мен ғылыми жетілген технологиялар еуропа өркениетінің мүмкіншілігін арттырды. Еуропалық ғылымға негізделген мәдениет үнемі жаңарып, өндірісті модернизациялап, бүкіл әлеуметтік өмір салтын өзгертуді білдіреді. Батысты ғаламдық өркениеттік сипаттау әдетте Батыc пен Шығыстың арасында айырмашылықты қандай белгілерге сүйеніп жүргізумен шектеледі. Осы орайда, көптеген жаһандық мәселелер бойынша Батыстағы "механистік" ғьшым мен Шығыстағы (Қытайдағы) "организмдік", осыған сәйкес, жеке түлғаның экстравертті және интровертті түрлері, гилозоизм мен иррационализм Шығыстағы дүниетаным басым түрі және рационализм мен прагматизм Батыстық үлгі ретіндегі сияқты айырмашылықтар бар. Батыстық өркениеттің мызғымас негіздері ретінде көбіне Қайта Өрлеу дәуіріндегі, Ағарту дәуіріндегі, XVII-XVIII ғасырлардағы ғылыми төңкерістің мәдени жетістіктері аталады. Жаһандық түрғыда әлемдік өркениет тарихында Батысқа ерекше орын берілуін, даму динамикасындағы алшақтық бар болса да, Батысты Шығысқа қарсы қою үшін қолданбау керек. Батыc әдеттегіден жоғары жаңару мен жүмылудың үлгісін көрсетіп отыр; Шығыс үшінші мыңжылдық қарсаңында өзіндік дәстүрлі мәдени қүндылықтары мен бағдарларына адал күйінде қалуда. Ғылымды әлеуметтік мәдени институт ретінде қалыптастырған дәл осы Батыc. Бүл жерде сөз тек ғылыми-техникалық қоғам қүратын эксперименталдық ғылым жайлы болып отыр. Осы орайда Еуропа өркениетіндегі бүкіл үш мәдени оқиғаның өзара байланысы мен өзара тәуелділігін айтып өту ләзім: Қайта Өрлеу, Реформация, ғылыми-техникалық төңкеріс. Қазіргі әлемде ғылым әлеуметтік жаңару институты ретінде дүниежүзіне кеңінен таралуда. Осыдан келіп, мәдени даму үрдісін қайта құру, дәстүрлі өркениеттердің негізгі (Қытай, Үнді, Араб әлемі, Латын Америкасы, Африка) түрлеріне қайта көңіл белуге тура келеді. Бұл жағдайда ежелгі дүниеден бастап, Батыстық өркениеттің ерек- шеліктерін, қайталанбастығын анықтау мүмкін болмақ. Міне, тарихи дамудың осы кезеңінде әлемдік мәдениеттердің көп, түрленген сипаты анықталады. Осы көзқарасқа сай, батыстық өркениет қазіргі әлемнің ғаламдық факторына айналады. Дереккөздер
Диханбай әлипбиі

Диханбай әлипбилері Диханбай әлипбилер жүйесі 2000-2005 жылдары Қазақстанда жасалды. Қазақ тілінің латын таңбаларымен жасалған әлипбилері бар, кирилл таңбаларымен жасалған түрлері тағы бар, орыс тілінің латын таңбаларымен жасалған әлипбилердің 2 түрі бар. Бұл әлипбилер жүйесі қазақ жазуын латын таңбалары негізіндегі Тура Жазуға көшіру мақсатымен жасалған. Толық мағлуматты [http://www.perghauwn.idhost.kz www.perghauwn.idhost.kz] сайтынан алуға болады.
Фреймдер желісі

Фреймдер желісі (Сеть фреймов; frame network) — пән саласы бойынша білімдерді ұсыну үшін фреймдерді пайдалануға негізделген логикалық-лингвистикалық модель тобы. Ол күрделі және әртекті жүйелерді тиімді түрде модельдеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Функционалды пернелер

Функционал перне (Функциональная клавиша; function key) — программаланатын функциялды пернелер тобына кіретін перне. * Анықтаманы шақыру; * Белгіленген элементтің атын өзгерту; * Файл немесе бумаларды іздеу; * Windows жетектегішінде (проводник) адрестік жолдар тізімін көрсету; * Белсенді терезені жаңарту; * Жұмыс үстелі немесе терезе экранындағы элементтер арасында жылжу; * Ағымдағы бағдарлама мәзірі жолына көшіп, белсенді ету; * Белсенді терезені үлкейту және кішірейту; * Құжатты сақтау сұхбаттық терезесін ашу. Дереккөздер
Функционалдық бағдарламалау тілі

Функционалдық бағдарламалау тілі — декларативті типтегі бағдарламалау тілі. Функционалдық тілдегі бағдарлама функциялар анықтамаларының жиынтығы түрінде ұсынылады. Ӏс жүзінде барлық функциялар рекурсивті болады. Функционалдық тілдердің өкілдері ретінде ЛИСП және Лого тілдерін атауға болады. Дереккөздер
Бәйісов үйі

Бәйісов үйі - Абайдың қамқорлығын кеп көрген Бекбай Бәйісұлының (т. ж. б. - 1938) үйі. Ата-анасынан ерте айрылған Бекбайға Абай қол ұшын беріп, аяқтанып кетуіне де қаржылай көмектесіп тұрған. Бекбай кейін Белағашқа қоныс аударып, егіншілікпен айналысқан. Ісі өрге басып, 1870 жылдары Семей қаласынан үй салдырған. Абай Семейге келгенде осы үйге түсіп жүрген. Абай балалары елден даярланып келіп, мешіт, молдасы бар Семейдегі туыс, таныстарына осы үйде Абайға құран оқытып, қырқын берген. Қайтар түнде ауырмай-сырқамай Ақылбай қайтыс болады. Оның сүйегін осы үйден елге аттандырған. Осы үйде 1940 жылы Абай музейі ашылып, 1944 жылға дейін жұмыс істеді. Бүгінде бүл үйдің фотосуреті ғана сақталған. Дереккөздер
Функциялық артықтық

Функциялық артықтық (Функциональная избыточность; functional redundancy) — бар болуы оған жүктелген міндетті жүзеге асыруға принципті түрде қажетгі саналмайтын жүйенің қосымша міндеттері мен құрауыштары. Дереккөздер
Функциялық диаграммалар

Функциялық диаграммалар (Себеп-салдарлық байланыстар диаграммалары) әдісі (Метод функциональных диаграмм (диаграмм причинно-следственных связей) — программаларды "қара жәшік" принципі бойынша тестілеу әдісі; шарттардың комбинациясы түрінде тестілердің туындауына мүмкіндік беретін қызметтік диаграммаларды пайдаланады. Дереккөздер
Функциялық модель

Функциялық модель (Функциональная модель; functional simulator) — тұп тұлғаның сыртқы көрінісін ұқсататын, бірақ басқа ішкі құрылымы бар болуы мүмкін, модель анықтаушы прагматикалық процедураларды ескеретін жүйенің функциялық құрылымының математикалық сипаттамасы. Дереккөздер
Ләйла Мұхтарқызы Әуезова

Әуезова Ләйла Мұхтарқызы (1929-93) - тарихшы-ғалым, тарих ғылымының докторы. 1963 жылдан өмірінің ақырына дейін М. О. Әуезовтың әдеби-мемориалдық мұражайының меңгерушісі болды. Оның «19 ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанда егін шаруашылығының дамуы» және «М. О. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері» деген келемді монографиялық зерттеулері қалың оқырманға жақсы таныс. Ғалым соңғы еңбегінің «Абай Құнанбаев және оның өскен ортасы» деген тарауында (211-267- б.) ұлы ақын өмір сүрген тарихи кезең мен әлеум. ортаға жан-жақты ой жүгіртіп, тиянақты шолу жасайды, Абай шығармаларына өзек болған тақырыптарды талдайды. Тарихшы Абайдың азамат, қайраткер ретінде қалыптасуына орыс демократтарының әсерін анықтау мәселесіне де елеулі үлес қосты Ол езінің «19 ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанда егін шаруашылығының дамуы» деген негізгі тарихи еңбегінде ақынның Семейге саяси көзқарастары үшін жер аударылып келген орыс достары және олармен қарым-қатынасы туралы сез қозғайды (220-261-6.). Солар арқылы ақынның орыс мәдениеті мен әдебиетіне деген ықыласының өсе түскендігін нақты мысалдармен дәлелдейді. Дереккөздер
Функцияны пайдалану кезіндегі қате

Функцияны пайдалану кезіндегі қате (Ошибка при использовании функции; improper argument) — хабар экранға шығарылған кезде, пайдаланушы өзі пайдаланатын функциясын дұрыстап, ұқыпты қарауы керек. Мысалы, теріс саннан түбір алуға болмайды. Әдетте, функцияны пайдалану кезіндегі қате программа жұмысын тоқтатуға әкеліп соқтырады. Дереккөздер
Функцияны сипаттау

Функцияны сипаттау (; ) — міндетті анықтайтын жоғары деңгейдегі бағдарламалау тілінің конструкциясы. Функцияға атау беруге (егер қажет болса), оның формальдық параметрлерін көрсетуге және алгоритмнің жүзеге асырылатын міндетін анықтауға қызмет етеді. Функцияны сипаттау бағдарламадағы сипаттамалар бөлімінде (мысалы, Паскальда) немесе бағдарламалық модуль түрінде әзірленген бас бағдарламадан (мысалы, Фортранда) кейін орналасады. Функцияны сипаттау формасы нақтылы тілдің синтаксисімен тағайындалады. Әдетте, Функциялық сипаттау денесі мен функцияның бас тақырыбынан тұрады. Тақырыпта функцияның атауы көрсетіледі және формальдық параметрлері көрсетілуі мүмкін. Ал міндеттің денесінде орындалатын алгоритм міндеттері бағдарламаланады. Дереккөздер
FTP серверіне анонимді қатынас құру

FTP серверіне анонимді қатынас құру (Анонимный доступ к серверу FTP; Anonymous FTP) — пайдаланушы адамның программалық жүйеге кіріп, онымен файлдар алмасу хаттамасына өзінің аты мен паролін көрсетпей қатынас құру тәсілі. Дереккөздер
Абай зерттеу еңбегі

«Абай» зерттеу еңбегі - қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1935 ж. жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - Ғ. Тоғжанов. Кітап Қазандағы «Кәмил Жақып» баспаханасынан латын алфавитімен жарық көрген. Автор өз зерттеуін шағын 10 тақырыпқа және қорытынды бөлімге бөліп, Абайдың ақындық жолына, ол өскен уақыт пен ортаға, ақынның жекелеген көзқарастарына, оған шығыс және орыс әдебиетінің ықпалы тақырыптарына шолу жасауды ниет еткен. Автор Абай шығармалары туралы кезінде келелі пікір айтқан А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, I. Жансүгіров, Т. Рысқұлов тұжырымдарын теріске шығаруға күш салып, әділ төрелік тізгінін әміршілдік-әкімшілік нұсқауларға ұстатып, елеулі қателіктерге ұрынған. Абайды байшыл-феодалшыл ақын ретінде көрсетіп, оның әйел теңдігіне, кедейлерге көзқарасы керітартпа діншілдік талаптардан аса алмады, ұлт ақыны емес, ұлтшылдық пиғылы басым болды деп айыптайды. Абай ақындығының қалыптасу жолындағы Шығыс классиктері шығармаларының маңызын теріске шығарып, оның шыншылдық сара жолын белгілеп берген орыс әдебиеті ғана деген сыңаржақ тұжырымға ұрынады. Күнбе-күнгі тұрмыстық көріністерді ғана сынап, үлкен әлеум. мәселелерді, жалпыхалықтық тақырыптарды көтере алмады, көп өлеңі қысқа үгіт, өсиет түріндегі нәрселер ғана деген қате тұжырымдар жасайды. Дегенмен кітап соңында «Абай – самородок, қарадан оқымай шыққан талант» деп мойындауға мәжбүр болады, оның шыншылдық, қазақ поэзиясындағы жаңашыл-дық қызметін, аудармашылық шеберлігін жақсы жағынан атап өтеді. Кітап соңында қосымша ретінде автордың «Ескі әдебиет мұраларын пайдалану жайында» деген мақаласы берілген. Кітап көлемі 10,5 б. т., 8000 дана болып басылған. Дереккөздер
Жазғытұрым

«Жазғытұры» өлеңінде: «Күн - күйеу, жер - қалындық сағынысты, Құмары екеуінің сондай күшті... Күн күйеуін жер көксеп ала қыстай, Біреуіне біреуі қосылыспай, Көңілі күн лебіне тойғаннан соң, Жер толықсып түрленер тоты құстай...» - деп, көркейте жетілдіріп, сомдап қолданады. Осы тұрғыда М. Әуезовтың: «Абайдың кейін жазатын осы алуандас «Жазғытұры», «Жаз», «Күз» «Қыс» дейтін өлеңдерінің бәрінен біз жаңағы айтылған, Алтынсарин салған тың жолдың түгелімен қабыл алынып, онан әрі көркейіп, дами түскенін білеміз» деген пікірі өте орынды айтылған (Әуезов М. Көрсетілген еңбегі. 213-6.). Абай мен Алтынсаринның табиғат лирикалары мағыналық жағынан ұқсас, оларда жарыса жырлау дәстүрі (нәзира) мен стиль бірлігі ортақ және өлеңдерінің мазмұны мен құрылысы сабақтас, өзара үндес келеді. Қазақтың ұлы ағартушыларының адамгершілік ой-тұжырымдары өрнектелген Абайдың «Ескендір» поэмасы мен Алтынсаринның «Жаратты неше алуан жұрт бір құдайым» атты өлеңі Ескендір патшаның төңірегінде құрылып, өрбітіледі. Алтынсаринде оқиға желісі жинақталып, қысқа қайрылса, Абай шығармасы дамымалы мазмұнға құрылған. Ескендір патшаның уәзірі ретінде Алтынсаринде Қыдыр Ілияс, Абайда ежелгі грек философы Аристотель алынған. Бұл шығармаларында Абай мен Алтынсарин дүние жүзін түгел жаулап, адам қанын судай шашқан тойымсыз патшаны әшкерелейді, сол арқылы бүкіл адамзатқа ой салып, адамгершілікке шақырады, ізгілікті ту етіп көтереді. Екі ақын да бір тақырыпты өздерінше қайталай жырлап, адамгершілікті, имандылықты арнайы сөз етеді. Мұндай ұқсастықтар Абай мен Алтынсарин шығармашылығының бір бағыты - орыс классиктерін тәржімалау тәжірибесінен де байқалады. Олар орыс әдебиетінің рухы мен стилін сақтап, қазақ оқырмандарының табиғатына етене жақын етіп аударудың көркем үлгісін жасады. Абай буған қоса өлеңнің түпнұскалық мән-мазмұнын дәл беруге, ой-қорытындысын өзгертпей жырлауға ерекше көңіл бөледі. Ал Алтынсарин дәлдіктен гөрі, мазмұн бірлігін сақтауға зер салған. Абайдың И. А. Крыловтан аударған «Қарға мен түлкі» мысалы мазмұны мен стилі жағынан түпнұскаға мейлінше жақын болып келетін болса, Алтынсарин осы өлеңді Абай секілді 7- 8 буынды жыр үлгісімен емес, 11 буынды қара өлең түрінде аударған. Ол Крыловтың «ангельский голосок» деген тіркесін: «сөзің күміс, алтын» десе, енді бірде: «сандуғаш, бұлбұлдарды көріп едім» деп, қазақ ұғымына жақындатып алады. Қоғамдық құрылысы мен әлеум. ортасы ортақ, бір дәуірде өмір сүрген қазақтың екі ұлы ағартушысы туған халқын өнер-білімге үндеді. Абай ел-жұрттың көкірек-көзін оятпақ болса, Алтынсарин техника тетіктерін үйренуге шақырды. Олардың жастарды білім алуға, ғылым жолына түсуге үндеген ой-тұжырымдары өзара өзектес, сабақтас келеді. Дереккөздер
Құзайыр Мекаилұлы

Құзайыр Мекаилұлы (1912-45) - Абайдың немересі. Шешесі - Дәмежан. Құзайыр байтұқымы ретінде жер аударылып, елден қуылған. Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласына барып паналап, қара жұмыс істеген. Сол жерден әскерге алынып, майданда қаза болған. Фотосуреттері мен өмірі жайлы материалдар Абайдың Семейдегі қорық-музейі қорында сақтаулы. Дереккөздер
Бәкизат Ақылбайқызы

Бәкизат Ақылбайқызы (1885-1924) - Абайдың немересі. Ақынның баласы Ақылбайдың қызы. Ағасы Әубәкір екеуі Оспанның бауырында, Еркежанның қолында тәрбиеленген. Оспан қайтыс болғаннан соң, Абай Еркежанға үйленеді де, Бәкизат Абайдың да тәрбиесін керіп еседі. Абай оған «Бәкизатым, шұбарсың...» деген өлең арнап кішкентай қыздың білімге құмарлығын құптағанын білдірген. Бәкизат 1902 жылы Шаған болысының адамы Сыпатай Молдабайұлына ұзатылған. Өзіне жасау ретінде берілген Абай үйінің, Ұлжан бәйбішенің, Еркежанның біраз дүние-мүлкі қызы Бәзилаға мұраға қалып, Бәзила оларды 1948 жылы Абайдың Жидебайдағы музей-үйіне табыс еткен. Сыртқы сілтемелер * http://oks.kz/Muragat/9-10/Abai%20urpak.htm Дереккөздер