kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бисембай Мамайұлы Ысқақов

Бисембай Мамайұлы Ысқақов (25.3.1948 жылы т., Қостанай облысы Таран ауданы Смайловка а.) – физика-математика ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997). * ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қазақ тау-кен институтының (1974, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аспирантурасын бітірген. * Қазақ тау-кен институтында инженер, аға ғылыми қызметкер, оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор (1971–97) болды. * 1997 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігінде басшылық қызмет атқарады. * 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Қаржы ресурстары

Қаржы ресурстары – экономикалық және қаржы қызметі нәтижесінде, жалпы ұлттық өнімді жасау мен бөлу үдерісінде құралатын ақшалай қаражат, мемлекеттің, кәсіпорындардың, бірлестіктердің, ұйымдардың билігіндегі ақша қаражаты мен қорларының жиынтығы. Қоғамдық жиынтық өнім мен ұлттық табысты қайта бөлу барысында құралады. Экономикасы бір орт-тан басқарылатын елдерде басым үлесті мемлекеттің және муниципалдық құралымдардың қаржы ресурстары құрайды, ал нарықтық экономикасы дамыған елдерде қаржы ресурстарының елеулі бөлігі кәсіпкерлік капиталдан тұрады. Қаржы ресурстарының көздері: белгілі бір кезеңде жаңадан жасалған таза табыс, ұлттық байлықтың бір бөлігі (бұрыннан қорланған қаражат), қарыз алу, сыртқы көздерден тартылған қаражат. Қаржы ресурстарының жұмсалу арналары алуан түрлі. Мемлекеттік қаржы ресурстары негізінен салықтар мен алымдар, мемлекеттік мүлікті пайдаланудан, сатудан алынған түсімдер, елдің босалқы алтын қорын сатудан, мемлекеттік облигациялар мен бағалы қағаздарды шығару мен сатудан алынған қаражат, мемл. кәсіпкерлік қызметтен алынған пайда, сыртқы және ішкі қарыз алу жолымен алынатын ақшалай қаражат, сақтық қорлары мен сақтандыру қорларын, заңды және жеке тұлғалардың ерікті жарналарын пайдалану жолымен алынған қаражат есебінен құралады. Жергілікті (муниципалдық) ресурстар елдің қаржы ресурстарының бөлек, біршама дербес бөлігін құрайды. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің (кәсіпорындардың, коммерция ұйымдардың) қаржы ресурстары негізінен өндірістік-кәсіпкерлік қызметтен алынатын табыс алу, акционерлік капитал қалыптастыру, үлеспұлдық және жарғылық жарналар жинау, меншікті мүлікті жалға беру, сату, қарызға қаражат алу, мемлекет тарапынан қаржылық қолдау, шет ел инвестицияларын тарту, сақтандыру өтемдерінің түсімі, айыппұлдық шаралардан түскен қаражат нәтижесінде құралады. Коммерциялық кәсіпкерлік ұйымдардың қаржы ресурстары өзін-өзі қаржыландыру негізінде түсіп, жұмсалады. Бейкоммерциялық ұйымдардың қаржы ресурстары меншікті қызметтің табысынан ғана емес, сонымен бірге жарналар, құрмалдық, қайырымдылық көмек, мемл. қолдау түрінде де құралады. Сілтемелер *http://www.topreferat.kz/load/referattar/arzhy/arzhy_resurstary_referat/16-1-0-2532 *http://kazreferat.kz/product_909.html *http://www.topreferat.kz/load/kurs/arzhy/ksiporynny_arzhy_resurstary_kursty_zhmys/46-1-0-455 Дереккөздер
Қуғантыр

Қуғантыр – Күнгей Алатау жотасындағы асу. Географиялық орны Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қырғызстан шекарасында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3908 м. Жотаның солтүстігіндегі Шілік өзінінің саласы - Қуғантыр өзені бойымен Ыстықкөл көліне құятын Ақсу өзенінің бастауына Қуғантыр арқылы соқпақ жол өтеді. Онымен салт атты адам мамыр-қазан айларында өте алады.Солтүстігінде мореналар, шағын мұздықтар, оңтүстігіндеде қорымтастар кездеседі. Дереккөздер
Эйнштейн заңы

.]] Эйнштейн заңы – жарық әсерінен жүретін химиялық реакцияларға қатысатын әр молекула жарық сәулесінің бір ғана квантын сіңіретіндігін тұжырымдайтын фотохимияның негізгі заңдарының бірі. Бұл заңды 1912 – 1913 жылдары А.Эйнштейн ашқан. Сіңірілген жарық кванты әсерінен молекуланың бір электроны жоғары энергетикалық күйге ауысып, молекула қозады. Қозған молекула өте қысқа мерзімде басқа молекулалармен реакцияласады, не атом және бос радикалдарға ыдырайды, не энергиясын жоғалтып активсізденеді. Қозған молекуланың өмір сүру уақыты қысқа болғандықтан, ол жарық сәулесінің басқа кванттарын сіңіріп үлгіре алмайды. Фотохимикалық реакцияға қатысатын молекуланың бірден артық жарық кванттарын сіңіре алмайтыны осыдан. Соңғы кезде пайда болған импульсты шам мен лазер сияқты құралдар жарығының әсерінен молекуланың екі квант сіңіре алатыны анықталды. Дереккөздер
Зағира Дүйсенбайқызы Ысқақова

Ысқақова Зағира Дүйсенбайқызы (1944 ж.т.) – экономика ғылымының докторы (2005). Алматы халық шаруалар институтын (1969, қазіргі [http://kazeu.kz/ Қазақ экономикалық университеті] ) бітірген. Қарағанды облысы жолдары басқармасында инженер, аға экономист, жоспарлау-өндірістік бөлімінің бастығы (1962–76), [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%95.%D0%90.%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Қарағанды мемлекеттік университеті] нде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор (1976–91) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан кафедра меңгерушісі. «Финансово-кредитная система Республики Казахстан: состояние, проблемы и перспективы развития» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 103 ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы. Сілтемелер *[http://kazeu.kz/ Қазақ экономикалық университеті] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%95.%D0%90.%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96Қарағанды мемлекеттік университеті] Дереккөздер
Лаптев теңізі

Лаптевтер теңізі, Сібір теңізі, Норденшельд теңізі — Солтүстік мұзды мұхиттың шеткі су айдыны. Батысында Таймыр түбегімен, Солтүстік Жер топаралымен, шығысында Жаңа Сібір аралдарымен шектеседі. Ауданы 662 мың км², орташа тереңдігі 533 м, ең терең жері 3385 м. Ірі шығанақтары: Хатанга, Оленек, Буор-Хая. Теңізге Хатанга, Лена, Яна өзендері құяды. Лаптевтер тенізінің көпшілік бөлігі материктік қайраңда жатыр. Климаты арктикалық теңіздердің ішіндегі ең қатаңы. Полюс түні оңтүстігінде 3 ай, солт-нде 5 айға созылады. Қыста Лаптевтер теңізі үстінде арктикалық максимум мен азиялық максимумның солтүстігінде-шығыс тармағы түйіседі де тұрақты антициклондық ауа райы қалыптасады. Ең суық айдың орташа температурасы –30 — 32°С. Жазы қысқа, әрі салқын. Шілдеде орташа ауа температкрасы солтүстігінде 0 — 1°С, оңтүстігінде 5 — 7°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 мм. Тұздығы 25ү (шығысында) — 34ү (батысында). Судың толысуы жарты тәулік (0,5 — 2 м) уақытты қамтиды. Балықтың 13 түрі кездеседі. Теңіз сүтқоректілерінен морж, теңіз қояны, ақ дельфин, нерпа мекендейді. Жартасты жағаларда құстар көп жиналады. Лаптевтер теңізі — Солтүстік теңізі жолының бір бөлігі саналады. Басты порты — Тикси қаласы Теңіз зерттеушілері Д.Я. Лаптев пен Х.П Лаптевтің есімімен аталған.
Әдебиет Төлепбергенұлы Ысмағұлов

Ысмағұлов Әдебиет Төлепбергенұлы (21.10.1932 ж.т., Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ақкөл а.) – медицина ғылымының докторы (1987), профессор (1988). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1962, қазіргі [http://www.kaznmu.kz/ Қазақ ұлттық медицина университетіті] ) бітірген. 1965 жылдан Қазақстан ҒА-ның Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы. Сілтемелер *[http://www.kaznmu.kz/ Қазақ ұлттық медицина университетіті] Дереккөздер
Католицизм

Католицизм ( – жалпыға ортақ, ғаламдық), католик шіркеуі, католиктер – христиан дініндегі үш тармақтың (православие және протестанттықпен қатар) бірі. Католиктердің діни сенімі православиелік діни сеніммен көп жағынан үндес келгенімен, айтарлықтай айырмашылығы да бар. Католиктік шіркеу басшысы Рим папасы болып табылады. Оның негізгісі Православие ағымында киелі рух тек Құдай-Әкеден жіберіледі делінсе, католиктердің сенімі бойынша, киелі рух тек Құдай-Әкеден емес, Құдай-Ұлдан (Иисустан) да жіберіледі. Христиан діндарларының Нике (325) және Константинополь (381) жиындарында христиан дінінің негізгі рәмізі етіліп қабылданған бұл наным христиандар сеніміндегі Құдай-Әке мен Құдай-Ұлды (Иисусты) тең дәрежеге қойды. Бұл теңестіру “филиокве” (“және Ұлдан”) деген терминдік атауға ие болды. “Филиокве” түсінігі алғаш рет христиан діндарларының Толед (589) жиынында ереже ретінде қабылданып, 11 ғасырда христиан шіркеуінің “Шығыс шіркеуі” және “Батыс шіркеуі” болып бөлінуіне себеп болды. 9 ғасырда Рим папасының қарсылығына қарамастан “Қасиетті Рим империясының” императоры Карл (Ұлы Карл) “филиокве” ережесін бүкіл “Батыс шіркеуіне” күштеп ендірді. Содан бері “Батыс шіркеуді” бейнелеуші ресми атау ретінде қалыптасты. “Шығыс шіркеуінің” христиандары “филиокве” ережесін дінбұзарлық іс деп қабылдады. Католиктер мен православие сенімі арасындағы бұл көзқарас қайшылығы осы күнге дейін жалғасуда. Статист. мәліметтер бойынша, қазіргі таңда әлемде шамамен 600 – 850 млн. адам христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Бұл адамзаттың 15%-ы. Латын Америкасы халқының 90%-ы, Солт. Америка халқының 25%-ы, Еуропа халқының 40%-ы, Африка халқының 13%-ы, Азия халқының 2,5%-ы католиктік сенімді ұстанады. Дереккөздер * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Шемонаиха - Жоғарғы Оба кентасты ауданы

Шемониха - Жоғарғы Оба кентасты ауданы Шығыс Қазақстан облысының жерін қамтып, жіңішке танап түрінде солтүстік-батысқа созылған кенді өңір. Ол Алей антиклинорийінің ядролық бөлігі мен Секисов-Шемонаиха терең жарылымдар белдемін алып жатыр. Солтүстік-батыс және бойлық бағыттардағы көптеген қысқа жарылымдардың ірі, терең жарылымдар белдемдерімен ұштасуы кентасты ауданның геологиялық құрылысына қаңқалы-блокты кейіп беріп, жарылымдарды бойлай жасы әр түрлі гранитоид интрузияларының енуіне себепші болған. Ауданда төмен палеозойдың метаморфтық тақтатастары, ортаңғы девонның березов (эйфель), талов (живет) шоғырларының жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары, қышқыл лавалары, туфтары, туффиттері, туфтық құмтастары, алевролиттері тараған. 80-нен астам кен денелері орналасқан бұл аудан солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай төрт кентасты алаңға (Орловка, Шемонаиха-Ефимов, Опенышев, Жоғарғы Оба) бөлінеді (қ. Орлов мыс кені). Ауданның біршама ірі кендері жарықшалы-метасоматикалық белдемдердің құрылымдық-генетикалық типіне жатады. Дереккөздер
Қушоқы көмір кен орны

Қушоқы көмір кен орны — Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерінде орналасқан. Қарағанды қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде. Қушоқы көмір кен орнын алғаш 1839 жылы кен инженері А. Гофман ашты. Кейін А.А. Гапеев, З.Л. Семенова зерттеді. 1945-1949 жылдары Л.П. Жебеневтің басқаруымен “Казахуглегеология” тресі барлау жұмыстарын жүргізді. 1956-1958 жылдары трест геологтары Т.М. Азизов, П.Г. Корнис, А. Өтебековтар кеннің 1- және 2-телімдерінде қайта барлау, 3-телімде толық барлау, 4-телімде алдын ала барлау жұмыстарын жүргізіп, көмірдің негізгі қорын анықтады. 250 м тереңдікке дейін барланған кен орны 1963 жылдан бастап ашық кеніштік әдіспен игеріліп келеді. Геологиялық құрылымы, сипаты Қалыңдығы 800 м-ге жететін төменгі карбонда қалыптасқан көмірлі қабаттар Қарағанды көмір алабына ұқсас Ащылыайрық (8 көмір кабаты) және Қарағанды (5 кабат) шоғырларына бөлінеді де, аумағы 8х20 км брахиантиклинальді түзеді. Ол солтүстік-батысқа қарай созылған, қанаттарының жатысы солтүстік-шығыста 10–30 ° , оңтүстік-батыста 50–60 ° , созыңқы жарылымдармен тілімделген. Ащылыайрық шоғырының жоғарғы бөлімінде қалыңдығы 0,7-15,0 м (ортасы 2,1-4,4 м) болатын 8 көмір қабаты бар. Қарағанды шоғырының мору процесінен сақталған бөлігінде де қалыңдығы 1,3-26,0 м (ортасы 4-13 м ) 5 көмірлі қабат кездеседі. Бұл шоғырдағы көмірлі қабаттың жалпы қалыңдығы 322 м, жатыс тереңдігі 400 м. Құрамы Қушоқы көмір кен орнының көмірінің күлділігі жоғары (30 – 44%), байытылуы қиын, күкірттілігі төмен, ортасы фосфорлы гумустық тас көмірлер типіне жатады. Жану жылуының қуаты 8,5 мың ккал/кг. Энергетикалық отын ретінде пайдаланылады, жанғандағы жылу беруі 32,635,2 МД ж/кг. Құрамы (%): 5-0,4-1,4; Р-0,01 -0,02, 200 м. терендіктегі газдылығы 1,9-3,2 м 3 / т. Қар суымен және жауын-шашынды есептемегенде көмір разрезіне келетін нақты су ағысы 50 м 3 /сағ.. Көмірдің жалпы қоры 651 млн. т, оның 152 млн. тоннасын ашық әдіспен өндіруге болады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://miningwiki.ru/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%B7_%C2%AB%D0%9A%D1%83%D1%83-%D0%A7%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%C2%BB Қушоқы көмір кен орны]
Каторга

:Каторга (грекше katergon – галера; итальянша galera – құлдар, соғыс тұтқындары және жазаға тартылғандар ескекші болатын көне әскери кеме), каторгалық жұмыстар – қылмыскерлерді ауыр қара жұмысқа салып жазалаудың айрықша түрі. *Басбұзарлық және саяси қылмыстар жасағандарды бас бостандығынан айыру ерекше қатаң режимде, ауыр қол жұмыстарына жегумен бірге жүргізіледі. “Каторга” термині әуелде орта ғасырларда, тұтқынға түскендерге галера (кеме) ескегін естіруге байланысты пайда болды. Ресей империясында 1691 жылы кейбір қылмыс түрі үшін кесілген өлім жазасын ауыр жұмыстар істеуге айдау мен алмастыру жайында патша жарлығы шықты. Каторгаға кесілгендер еңбегі қалалар, порттар, каналдар, жолдар, кеніштер, зауыттар салуға пайдаланыла бастады. 1765 жылы дворяндар басыбайлы шаруаларын Каторгаға айдау құқына ие болды. 19 ғасырда қазақ жеріндегі Ресей империясы әкімдері де өздеріне ұнамағандарды Каторгалық жазаға әкімшілік жолмен кесіп жібере беретін болды. Қазақ халқының жадында бұл жаза түрі итжеккен, қатырға ұғымдары түрінде сақталған. 20 ғасырдың басында Ресей империясында – Шлисельбург, Нерчинск, Александр централы; Елек, Тобыл, Харьков губернияларында – Новоборисоглеб және Новобелгород;Семей губерниясында – Өскемен; Иркут губернияларында –Усть-Кут тұз зауыты, Николай темір жасау зауыты, тағы басқа Каторгалық жаза орындары болды. Каторга 1917 жылғы наурызда жойылды. Кеңес өкіметі кезінде тұтқындар еңбегін ауыр жұмыстарда пайдалану үшін айрықша лагерьлер жүйесі құрылды; Дереккөздер:
Ринат Зақуанұлы Ысмағұлов

Ысмағұлов Ринат Зақуанұлы (1955 ж.т., Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1997). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1978, қазіргі Қазақ ұлттық медицина унверситеті) бітірген. Хирургия ғылыми-зерттеу орталығының дәрігер-хирургі, кіші, аға ғылыми қызметкер (1979–90) болып жұмыс істеді. 1991 жылдан бөлім меңгерушісі. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Сілтемелер * [http://www.kaznmu.kz/ Қазақ ұлттық медицина унверситеті] Дереккөздер
Қуық

Қуық (, , - көпіршік, — зәр, несеп) — бүйректе түзілген зәр несепағар арқылы ағып келіп, уақытша жиналатын, пішіні алмұрт тәрізді қуысты мүше. Қуық негізінен дененің жамбас қуысында орналасады. Зәрге толған кезде ғана құрсақ қуысына қарай шығады. Ол қуық төбесінен, қуық денесінен және жіңішкерген қуық мойынынан тұрады. * Қуықтың қабырғасы үш қабықтан: ** ішкі — кілегейлі қабықтан ** ортаңғы — етті қабықтан және ** сыртқы — сірлі қабықтан (адвентициядан) құралған. Қуықтың кілегейлі қабығы көпқабатты ауыспалы эпителиймен астарланған, бездер болмайды. Кілегейлі қабықтың жоғарғы қабырғасында несепағар білеуліктері мен несепағардың тесіктері көрінеді. * Қуықтың етті қабығы үш қабаттан: ** ішкі және сыртқы ұзынша қабаттардан және олардың аралықтарындағы сақинаша қабаттан тұрады. * Сыртқы сірлі қабық қуықтың денесі мен төбесін қаптап тұрады. Ал оның мойны адвентициямен (борпылдақ дәнекер ұлпасы) қапталған. Қуықтың мойны несепшығар өзегіне жалғасады. Дереккөздер
Болат Ысмайылов

Болат Ысмайылов (16.5.1938 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы, Тұрар Рысқұлов ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1983), профессор (1993). Өмірбаяны * Алматы мемлекетік медицина институтын (1961], қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. * КСРО Медицина ҒА Онкология институтының (Ленинград қаласы) аспирантурасын (1964) бітірген. * Осы институтта ісік радиобиологиясы зертханасының аға ғылыми қызметкері (1964–87), зертхана меңгерушісі (1987) * 1987 ж. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында ісік генетикасы мен оның медицина-биологиялық түрлері зертханасының меңгерушісі болды. * 1993 – 1998 жж. «Бойтұмар» ғылыми-өндірістік АҚ-ның президенті. Қоғамдық қызметі * ҚР Президентінің аппараты жанындағы Ғылым және техника жөніндегі жоғарғы кеңестің мүшесі (1994–95) * «Радиация. Экология. Здоровье» мәселелік комитеті сарапшылық кеңесінің төрағасы * «Невада-Семей» қозғалысының төрағасы. Ғылыми жұмыстары * 6 ғылым кандидатын даярлаған. * 150-ден астам еңбектері жарық көрген. Дереккөздер
Шемонаиха көтерілісі

Шемонаиха көтерілісі 1918 жылы тамыздың 2-жартысы — 1918 жылы 16 қыркүйек) — Сібірдегі уақытша ақ гвардияшыл — эсерлер үкіметіне қарсы бағытталған шаруалардың қарулы бас көтеруі. Көтеріліс орталығы бұрынғы Змеиногорск оязының Шемонаиха ауданында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) болды. Шемониха көтерілісін оған жақын орналасқан 45 ауылдың тұрғындары қолдады. Көтеріліс стихиялы түрде басталды. Оның басталуына Сібір уақытша үкіметінің 1897–1898 жылдары туған жастарды әскер қатарына шақыру туралы бұйрығы себепші болды. Жастардың әскерге алынуына М.Г. Борисов бастаған майдангерлер қарсы шықты. 1918 жылы 31 тамызда Сібір уақытша үкіметінің жазалаушы жасағы Шемонаихаға баса-көктеп кіріп, қарсылық ұйымдастырушыларды тұтқындады. Көптеген адамдар жазалаушылардың соққысына жығылды. Жауап ретінде Шемонаиха тұрғындары қолдарына қару алып, ашық көтеріліске шықты. Көтерілісшілер уақытша революция қолбашысын сайлап, Борисов басқарған соғыс штабын құрды. Көршілес Вавилонка, Красный Яр, Орловка, т.б. ауылдардың тұрғындары да Шемонаиха партизандарын қолдады. Шамамен 1918 жылы 10 қыркүйекте Шемонаихада көтеріліске шыққан ауылдар өкілдерінің 250 адам қатынасқан съезі өтіп, онда соғыс-революция штабы құрылып, партизан жасақтарының командирлері сайланды. Көтерілісшілердің жалпы саны 1000-нан асты. Алайда 46 ауылға шашырай орналасқан партизандар арасында тұрақты байланыс болмады және оларға қажетті қару-жарақ пен оқ-дәрі жетіспеді. Жазалаушы жасақтармен болған бірнеше шайқастардан кейін, көтеріліс асқан қаталдықпен басылды. 16 қыркүйек күні жазалаушылар көтеріліс орталығы Шемонаиха ауданына басып кіріп, көтеріліс басшыларын қырғынға ұшыратты. Дереккөздер
Қуырдақты

Қуырдақты – Ойыл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ойыл ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 74 км, су жиналатын алабы 1070 км 2 . Бастауы Барқын құмының солтүстігіндегі Қызылжар ауылының маңынан басталып, Қарақол ауылы тұсында Ащыойылға құяды. Гидрологиясы Аңғары кең. Көктемде ғана ағын жүреді, жазда иірім суларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 0,046 м 3 /с. Алабы жайылым. Дереккөздер
Қуыстас

Қуыстас – Нияз тауының оңтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Осакаров ауданында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 – 2 км. Абсолюттік биіктігі 679 м. Геологиялық құрылымы Протерозой тобының жыныстарынан түзілген. Жер бедері Беткейлері негізінен жайпақ, тек солтүстік жартасты келеді. Өсімдігі Қызыл-қоңыр топырағында тобылғы, бетеге, сұлыбас, сондай-ақ аласа қараған өседі. Дереккөздер
Нүсіп Наутайұлы Ысмайылов

Ысмайылов Нүсіп Наутайұлы (24.8.1941 ж.т., Алматы облысы Ақкөл ауданы Өрнек а.) – медицина ғылымының докторы (1994). Семей мемлекеттік медицина институтын (1968, қазіргі [http://sgma.kz/kz/ Семей мемлекеттік медицина академиясы] ) және аспирантурасын (1972) бітірген. Осы институтта ассистент (1968–78), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау миністрлігінің Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1978–88), Талдықорған мемлекеттік университетінде (1988, қазіргі [http://vuz-zhgu.kz/index.php?lang=kz Жетісу мемлекеттік университеті] ) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. Сілтемелер *[http://sgma.kz/kz/ Семей мемлекеттік медицина академиясы] *[http://vuz-zhgu.kz/index.php?lang=kz Жетісу мемлекеттік университеті] Дереккөздер
Ларингит

Ларингит (грек. lаrynx — көмекей) — көмекей кілегей қабығының қабынуы. Ларингиттің жедел және созылмалы түрлері бар. Жедел Ларингит көбіне салқын тиюден (салқын тамақ, суық ауа, т.б.) болады. Кейде тұмау, қызылша, қызамық, т.б. аурулар, тіпті көп сөйлеу де Ларингит шалдықтырады. Науқастың дене қызуы көтеріледі де, дел-сал болып, көмекейінің екі шеті қызарып, талаурап ісінеді, тамағы құрғайды, сөйлегенде қиналады, құрғақ жөтел пайда болады. Кейде аурудың асқынуынан көмекейдің екі жағы іріңдеп, ісінеді, жақ, жұтқыншақ безі шошынады, ауырады. Созылмалы Ларингит оның жедел түрін уақтылы емдемеуден және қайталап аурудан, сондай-ақ, темекі тарту, арақ ішу, ұзақ уақыт қатты дауыстап сөйлеу, айқайлаудан, т.б. пайда болады. Созылмалы Ларингит кезінде науқастың дауысы шықпай қалуы мүмкін. Балаларда (6 — 8 жастағы) Ларингиттің ерекше түрі — қатпар асты Ларингит, немесе жалған круп жиі кездеседі. Бұл кезде қабыну салдарынан пайда болған ісік көмекейді тарылтып, баланың дем алуын қиындатады. Ларингиттің бұл түрі экссудативті диатезі және әр түрлі, т.б. аллергиялық аурулары бар балаларда жиі байқалады. Аурудың белгісі: бала аяқ астынан түнде ұйқысынан оянады, қатты тер басады, мазасызданып, тыныс алуы қиындайды. Ерні көгеріп, “қарлықпа” жөтел пайда болады. 20 — 30 минуттан кейін бала тынышталып, ұйықтап кетеді. Дене температурасы қалпына түседі. Егер қатпарлы Ларингитке дауыс саңылауының тарылуы қосылса, баланың өміріне қауіп төнеді. Емі: 5 — 7 күн қатты сөйлемеу, көмекейді тітіркендіретін (ащы, тұзды, қышқыл) аса ыстық, тым салқын тағам ішпеу. Мойынға жылы компресс жасау, кеуде мен арқаға қыша қағаз қою, т.б. ингаляция жасау. Асқынған түріне хирургиялық операция жасалады. Дереккөздер А. Күлімбетов
Шеміршек

Шеміршек (cartіlage) — адам мен жануарлардың кейбір органдарын біріктіріп тұратын тірек; механикалық қозғалыс қызметіне қатысатын иілгіш серпімді тін. Шеміршек кейбір омыртқасыздарда (мысалы, басаяқты моллюскаларда) болады. Дөңгелекауыздылар мен шеміршекті балықтардың қаңқасы шеміршектен тұрады. Басқа омыртқалы жануарлардың қаңқасы тек ұрық сатысында шеміршектен дамиды да, туғаннан кейін өсу процесінде сүйектеніп кетеді. Адам мен сүтқоректілерде шеміршек тек буын сыртында, қабырғаның төссүйекке жалғасқан жерінде, бронх, кеңірдек және құлақ қалқанында болады. Шеміршектің клеткааралық заттарының ерекшелігіне қарай үш түрі ажыратылады. Гиалинді шеміршек — қысымға төзімді, бірақ сынғыш келеді; негізінен бұлар ұрық кезінде болады. Талшықты немесе дәнекерлі шеміршек — қысымға (жиырылуға) да, сынуға да төзімді, ол омыртқа, жамбас-мықын буын аралықтарын жалғастырады. Эластинді шеміршек — гиалинді шеміршектен құралады, құрамында созылмалы талшықтар болады. Шеміршектің сыртынан шеміршекқаппен қапталған. Шеміршекқап сыртқы талшықты және ішкі хондрогенді (камбиалды клеткалы) қабаттардан тұрады. Оның құрамында жас шеміршек клеткалары — хондробластар бөлініп, көбею арқылы клеткааралық заттар түзіп, шеміршектің қалыңдап өсуін қамтамасыз етеді. Шеміршек зақымданған жағдайда шеміршек сырты тінінің өсуі арқылы бұрынғы қалпына келеді. Дереккөздер
Каф

Каф (ағылшынша cost and frіght, C&F – құн және фрахт), КАФ мәмілесі – тауарды жеткізудің және оның ақысын төлеудің базистік шарты, яки сатушы тауар тасымалын ұйымдастырып, оның апарылатын жеріне дейінгі ақысын (кірепұл) төлеуге, тауарды кеме бортына жеткізуге, экспорттық лицензия алуға, сатып алушыға шот пен коносаментті табыстауға, тауарды кемеге тиеу және түсіру шығынын төлеуге міндеттенетін мәміле. Себебі бұлар кеме жалдау шартына енгізілмейді. Сатып алушы тауар жеткізілімін қабылдауға, шот пен коносаментті алған кезде кеме жалдау шартына енгізілмеген шығынды төлеуге міндетті. Дереккөздер
Айгүл Аманжолқызы Ысмайылова

Ысмайылова Айгүл Аманжолқызы (1957 ж.т.) – медицина ғылымдарының докторы (2003), профессор (2006). Қарағанды мемекеттік медицина институтын (1981, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясын) бітірген.Қарағанды педагогика институтында аға лаборант, Қарағанды мемлекеттік медицина институтында стажер-зерттеуші, Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығының аға ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі, ғылыми хатшысы қызметтерін атқарды. 140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Сілтемелер *[http://kgma.kz/kk/blog2.html Ысмайлоап] Дереккөздер
Кафала

:Кафала (арабша Ө–џ) – мұсылмандық құқықтағы кепілдік түрлерінің бірі, қарыз алушы қарыз берушіден қашып кеткен жағдайда оны алып келуді өз міндетіне алу. Екі түрлі себеппен :а) қарыз алушыға жаны ашығандықтан; :ә) қарыз алушының өтініші бойынша беріледі. Қағидасы бойынша: # қарыз беруші мен кафала берушінің келісімі болуы шарт; # қарыз беруші екі адамның бірін таңдап, соның кепілдігін қанағат тұтады; # қарыз алушы қарыз берушінің келісімімен өз міндеттемесін басқа біреуге бере алады; # егер қарыз алушы қарызын дер кезінде төлемесе, ал кафала беруші қарызды қайтару мерзімі өткен соң ол үшін жауап беремін деген болса, онда кафала беруші қарызды өз мүлкінен төлейді. Кафала келісімі куәлар көзінше ауызекі жасалады. Кафала міндеттемесі қарыз өтелген бойда тоқтатылады, сондай-ақ, қарыз алушы мен кафала берушінің біреуі өліп қалған жағдайда да кафала тоқтатылады. Дереккөздер
Петр Иванович Кафаров

Петр Иванович Кафаров (монахтық есімі – Палладий) (29.9.1817 – 18.12.1878) – орыс шығыстанушысы. *Қазан семинариясы мен Санкт-Петербургтің діни академиясында оқыған. *1840 жылы діни миссия құрамында Пекинге жіберіліп, сонда ара-кідік үзілістермен 38 жыл тұрды. *Ғылыми зерттеулері Қытайдың, Моңғолияның ежелгі заманғы және орта ғасырлардағы тарихын, маньчжурлардың, қидандардың, тағы басқа көшпелі тайпалардың тарихын зерттеуге арналған. *“Шыңғыс хан туралы ертедегі моңғол аңызы”, “Даос монахы Чан Чунның Батысқа саяхаты” (1866), “Шыңғыс хан туралы ертедегі қытай аңызы” (1877) атты қытай тіліндегі жазбаларды орыс тіліне аударды. Бұл еңбектер – кезінде жоғары бағаланды. *Моңғолия арқылы Қытайға жасаған саяхаты, Пекинде болған кезінде жазған күнделіктері бұл елдердің тарихы мен географиясы туралы құнды деректер берді. *Ол құрастырған “Қытай-орыс сөздігі” (1 – 2 бөл., 1888, өлгеннен кейін шәкірті П.С. Попов аяқтады) мәнді ғылыми еңбек болып бағаланды Дереккөздер
Ларусс энциклопедиясы

Ларусс энциклопедисы — Ларусс баспасынан шыққан анықтамалықтар. 1852 ж. Парижде педагог және лексикограф П.Ларусс (1817 — 75) ұйымдастырған. “19 ғасырдың Ларусы” аталып кеткен 15 томдық “19 ғасырдың үлкен әмбебап сөздігі” 1865 — 76 ж. (1878 және 1888 ж. 2 қосымша томы) жарық көрді. Онда гуманитарлық тақырыптағы мақалалар басым болды, жеке әдеби және музыкалық шығармаларға елеулі орын берілді. 1897 — 1904 ж. “7 томдық жаңа суретті Ларусс”, 1906 ж. қосымша томы, 1927 — 33 ж.' “19 ғасырдың 6 томдық Ларусы”, 1948 — 50 ж. қайта өңделген басылымы, 1953 ж. қосымша томы шықты. 1960 — 64 ж. “10 томдық үлкен энциклопедиялық Ларусс” (қосымша томы 1968 ж.) жарық көрді. Мақалалары қысқаша анықтамалық сипатта болғандықтан энциклопедияға 450 мыңнан астам термин енген. 1906 жылдан бастап түсіндірме және энциклопед. сөздіктерден құралған бір томдық “Кіші Ларусс” жыл сайын шығып тұрды. Шағын энциклопедиялардан: “Ларусстың жүйелі энциклопедиясы” (1955), Ларусс. Бояулы үш томдығы (1965 — 66), “Ларусстың 3 томдық жалпыға бірдей энциклопедиясы” (1968), екі томдық “Жаңа әмбебап Ларусс” (1969 — 70), балалар мен жастарға арналған энциклопедиялық сөздіктер, музыка, медицина, ауыл шаруашылығы, бау-бақша, үй шаруашылығы, спорт, т.б. бойынша энциклопедиялар жарық көрді. Дереккөздер
Шенеу

Шенеу Шенеу сарказм — ащы мысқыл, кекесін, сықақ, келеке. Ол бейнелеу, сөз қолдану тәсілі жағынан алғанда иронияға (кекесінге) жақын, соның бір түрі деуге де болады. Мұнда да бүкпелеп, тұспалдап айту, сөзді кері мағынада қолдану кездеседі. Алайда кекесіні мейлінше өткір, ызалы, сықаққа толы болады. Шенеу әдісін қоғамдық өмірдегі қайшылықтарды, кемістіктерді сынауда өте шебер қолданған қаламгерлерден орыс әдебиетінде Салтыков-Щедринді айрықша айтуға болады. Қазақтың халық өлең-жырларынан әңгіме, аңыздарынан, ақын-жазушылардың шығармаларынан шенеудің талай келісті үлгілерін кездестіруге болады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Әбдіманап Нұржанов

Әбдіманап Нұржанов (1939ж.т.,Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Қаратөбе а.) – техникалық ғылым докторы (1993), профессор (1997). Қазақстан Инженер академиясының академигісі (1996). Қазақ политехникалық институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және Мәскеу жоғары техникалық училищесінің аспирантурасын (1971) бітірген. Қазақ ұлттық техникалық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1971–1997) болды. 1997 жылдан профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, 4 куәліктің иегері. Дереккөздер
Дәуренсал Құдабайұлы

Дәурен сал Құдабайұлы (1817 – 1889) – ақын, әнші, Жетісудың дүлділі, сал-серісі. Шапырашты тайпасының Асыл руы Әжіке тармағынан тараған. Әйгілі Қазыбек бек Тауасарұлының немересі, Құдабайдың баласы. Атасы бек Қазыбектің кітаптарын алғашқы көшірген,соның ішінде бүгінге жеткен аты шулы "Түп-тұқианнан өзіме шейін" кітабы және "Артқыға, қалдыра алсаң, сөзің жетер" дастандар мен өлеңдер жинағы. Дәурен сал Жетісу музыка мектебінің бастауы. Бұл мектепке әнші-композиторлар Пышан Жәлмендеұлы, Иса Тергеусізұлы, Шүкітай Әбдікерімұлы,Сәдіқожа Мошанұлы, Қалқа Жапсарбайұлы, Омарқұл Итаяқов, Тәбия Қаражанова, Кенен Әзірбаев және күйші-композиторлар Түктібай, Ауғанбай, Досмайыл, Қалдыбек жатады. Ел ішінде “Дәурен салдың белбеуіндей ұзын” деген нақыл бар. Дәурен сал Іленің арғы жағына өткенде, белбеуінің бір ұшы өзеннің бергі жағында жатады деседі. Шығармалары Оның “Керуен дүние”, “Әуелеп ұшқан бозторғай”, “Угәй-ай”, т.б. әндері бар. Ақын Қырмызымен айтысып, оның өнерін жоғары бағалап, “Қош-сау бол, сал қарындас, Қырмызым-ай, Жаһанның таң шолпаны жұлдызым-ай” деген жыр жолдарын арнаған. Дереккөздер
Кахексия

:Кахексия(грекше kakos – нашар, жаман және hexіs – жағдай) – адамның қатты арықтап, жүдеуі; біртіндеп семуі. Пайда болуы Аштықтан, витамин жетіспеушіліктен (бери-бери, цинга, пеллагра, мешел, тағы басқа аурулардан), қатерлі ісіктен , созылмалы, жұқпалы аурулардан (туберкулез, безгек, мерез, тағы басқа), бауыр циррозынан, организмнің күшәла, қорғасын, сынап, фтор, тағы басқа улы заттармен улануынан, ішкі секреция бездері ауруының асқынуынан болады. Аурудың клиникалық белгісі Организмде май мөлшері азаяды, кейде май қабаттары мүлдем жойылады. Май клетчаткалары ылғалданып, кілкілдек, қоймалжың түрге айналады. Мұны серозды сему (атрофия) деп атайды. Сондай-ақ, адамның бұлшық еттері босап, көзі шүңірейіп, сүйек остеопорозы (сүйек тіндерінің ыдырауы) басталады. Шашы құрғап, түсе бастайды, тырнақтары сынғыш келеді, тістері босап, түседі. Тері құрғап, ақшыл тартады, денеге қызыл түсті бөртпелер мен шиқан шығады. Кахексия кезінде гипотония (қан қысымы төмендеуі), қан аздық айқын байқалып, науқас әлсірейді. Кахексияні емдеу үшін ең алдымен организмде метаболизм (зат алмасу) процесінің дұрыс жүруін қадағалау керек. Кахексияның қандай аурудан пайда болғанын анықтап, соған байланысты ем қолданылады Дереккөздер:
Құда бала

Құда бала – туыстық атау. Ерлі-зайыпты адамдардың інілері бір-біріне құда бала болады. Жігіт пен қалыңдықтың бірге туған інілерімен қатар оларға аталас, рулас жасы кіші жігіттер, бозбалалар да құда бала болып саналады. Дереккөздер
Ла Скала

Ла Скала (La Scala, толық атауы — Teafro alla Sckala) —Италиядағы атақты опера театры. 1776 — 78 ж. Милан қаласында “Санта-Мария делла Скала” шіркеуінің орнына салынды (архитектор Дж. Пьер Марины). Алғашқы театр сахнасында опера, балеттермен қатар драмалық спектакльдер де қойылып тұрды. 19 ғасырда “Ла Скала” дүниежүзілік опера орталығының біріне айналып, театр әншілерінің шеберлігі әлемге танылды. “Ла Скала” театрының репертуарын негізінен италиялық композиторлардың шығармалары құрады. Көптеген танымал опералардың премьерасы осы театрда өтті. Опера жанрының шеберлері — Дж.Россини, Г.Доницетти, В.Беллини, Дж.Верди, Дж.Пуччини сынды көрнекті композиторлардың қызметі “Ла Скала” театрымен тығыз байланыста өрбіді. Театрдың музыкалық жетекшісі ретінде дирижер А.Тосканини жұмыс істеген кезең (1898 — 1903, 1921 — 29) театр тарихында ерекше орын алады. “Ла Скала” театрына Қазақстаннан Ж.Баймолдина, А.Сембин секілді бірнеше опера әншілері тәжірибе алмасу сапарына барып, шеберліктерін шыңдады. Дереккөздер Ә. Телғозиев
Құдағи

Құдағи – туыстық атау. Ерлі-зайыпты адамдардың әжелері, шешелері, апалары, жеңгелері, екі жақтың жастары шамалас әйелдері бір-біріне құдағи болып саналады. Дәстүрлі қазақ қоғамында құдағилар бір-біріне ризашылығын, татулық-сыйластығын білдіріп, құдағи жүзік сыйлаған. Қос қанатты қомақты жүзіктің астында екі жақтың ынтымағын білдіретін қос саусаққа бірдей тағатын екі сақинасы болады. Құдағи жүзіктің астарлы мәні үлкен. Мысалы, қыздың шешесі құдағиына (жігіттің шешесіне) “Қызыма жақсы қарасын, ақылды, парасатты ене болып, аналық мейірімін төксін” деп сыйлайды. Ал жігіттің шешесі қызға құда түсе келгенде қолына салып келген жүзігін, қыздың шешесімен, яғни болашақ құдағимен алмастырып тақса, ол балаларын үйлендіруге келіскендіктің белгісі саналған. Ауыл адамдары тойдың болатынын құдағилардың жүзік алмасуынан-ақ біліп отырған. Күйеудің, қыздың әжелері үлкен құдағи делінеді. Үлкен құдағи, кіші құдағи деп атау кейде күйеулерінің жасына да байланысты айтылады. Дереккөздер
Шеңбертал

Шеңбертал — Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы ауыл, Қызылжар ауылдық округінің құрамында. Географиялық орны Ауыл аудан орталығы - Ырғыз ауылынан солтүстік-батысқа қарай 70 км жерде, Ырғыз өзенінің оң жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 561 адам (281 ер адам және 280 әйел адам) болса, 2009 жылы 621 адамды (310 ер адам және 311 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 563 адамды (307 ер адам және 256 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1957-1996 жылдары қой өсіретін кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде Шеңберталда “Өмірзақ” ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Качилер

:Качилер (өздік атауы – цзинпо, чжингпхо) – халық. *Бирманың солтндегі таулы, орманды аймақта тұрады. *Мьянмеде 675 мың, жалпы саны 810 мың адам (1997). Сондай-ақ, Қытайда, Үндістанда, Таиланд пен Лаоста да тұрады. *Антропологиялық жағынан моңғол нәсілінің оңтүстік азиялық тобына жатады. *Будда дінін ұстанады. *Бес тайпаға бөлінеді, олар – марип, латхун, лепай, нхкум, марам тайпалары. *Негізгі кәсіптері – егін шаруашылығы. Күріш, арпа, жүгері егеді. Қосымша мал шаруашылығымен, шошқа, мүйізді ірі қара өсіру, балық аулау мен аңшылық кәсібімен айналысады. *Ұлттық киімдері: ерлер тізеден келетін шолақ шалбар киеді, белін матамен буынады. Әйелдер беліне саронг деп аталатын мата орайды, шолақ бешпент киеді. Бірнеше отбасына арнап салынған көп бөлмелі, шатырмен жабылған үйлерде тұрады. Қазіргі кезде әр отбасы өзіне жеке үй тұрғызады. *Бирма одағында автономиялық статусқа ие болуы качилердің этностық топтасуына, экономикалық, әлеуметтік, мәдени дамуына оң ықпалын тигізді. Дереккөздер
Шеңгел (құс уысы)

Шеңгел — аңшы құс аяғындағы төрт саусағының сыртқы жағындағы шынашағының атауы. Оны кей өңірлерде ілгіш деп те атайды. Өкше жағындағы саусағын тегеурін, ішкі жағындағы саусағын жембасар, ортаңғысын сығым дейді. Құс аяғын, оның уысын да Шеңгел деп атай береді. Қолға үйренген бүркітпен түз құсын ұстаудың бір тәсілі “шеңгелдестіру“ деп аталынады. Ол үшін қолға әбден үйренген қашпайтын қол құсының балақбауына берік етіп аң терісін, ет орайды да, түз құсы көрінген кезде ұшырады. Сонда үй құсы өз тектесімен жұптасып ұшуды аңсап көтерілсе, түз құсы оның аяғындағы жемге шүйлігеді. Мұндай жағдайда екі құстың аяқтары бір-біріне оралып, арпалысқан жағдайда жерге құлайды да, қолға түседі. Дереккөздер
Бекет Ғалымжанұлы Нұржанов

Бекет Ғалымжанұлы Нұржанов (1949 жылы т., Астана қ.) – философия ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994), Әлеуметтік ғылым академиясының академигі. Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * ҚазМУ-да ассистент, доцент (1975–1987) * Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтының (1987–1994, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) Алматы бөлімшесінде доцент, кафедра меңгерушісі * Қазақ экономика университетінде Гуманитарлық білім беру орталығының директоры (1994–1995) болды. * 1995 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі, профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер * «Диалектика Гегела: Бытие и свобода» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * Көптеген оқулықтар мен жарияланымдардың авторы. Дереккөздер
Качиндіктер

:Качиндіктер – қазіргі хакастардың негізін құраған түркі тілдес этнографиялық топ. 17 ғасырда қазіргі Красноярск қалсы маңында, ал 18 ғасыр басында қазіргі Хакас автономиялық облысының жерінде тұрды. Качиндіктер 17 – 18 ғасырларда Краснояр уезінің Ярин және Туба, Аран жерлерінің самодий, кет тілдес тұрғындарының бір бөлігін өзіне сіңістірді. Хакас автономиялық облысы, кейіннен Хакас Республикасы құрылған соң, Качиндіктер тілі хакастың әдеби тілінің негізін қалады. Качиндіктер, негізінен, мүйізді ірі қара мал шаруашылығымен айналысады. Қазіргі кезде олар, негізінен, өздерін хакас деп атайды. Дереккөздер:
Эмануил Ласкер

Эмануил Ласкер (, 24 желтоқсан 1868, Пруссия, Берлинхен (қазіргі Барлинек) — 13 қаңтар 1941, АҚШ, Нью-Йорк) — Неміс шахматшысы, позициялық мектептің өкілі, шахматтан 2-нші әлем чемпионы (1894 — 1921), (бұл атақты 1894 жылы Стейництен жеңіп алып, 1921 жылы Капабланкадан жеңілген). Математика және философия ғылым докторы (1902). Ласкер 27 жыл бойы әлем чемпионы атағын сақтап қалды, бұл шахматтағы рекордтық жетістік. Чемпиондық атағын жоғалтқаннан кейін де ол 68 жасқа дейін жоғары деңгейде өнер көрсетті. Ласкер өзінің шахмат мансабында бірнеше рет математика мен философиямен айналысу үшін бірнеше жылға ойнауды тоқтатқан. Ласкер 1901 жылы математика бойынша докторлық диссертациясын қорғады және оның математикадағы басты жетістігі Ласкердің бастапқы нәтижесін жалпылайтын оның және Эмми Нётердің атымен аталған теорема болды. Сонымен қатар, Ласкер бірнеше философиялық және әдеби шығармаларды жариялады. 1934 — 36 ж. КСРО-да тұрып, халықаралық турнирлерге КСРО атынан қатысты. Дереккөздер
Самат Сағиұлы Нұркеев

Самат Сағиұлы Нұркеев (31.5.1940 ж.т., Алматы облысы Ескелді ауданы Қабанбай а.) – техника ғылымының докторы (1984), профессор (1992). ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Целиноград (қазіргі Астана) қаласындағы мектепте мұғалім (1962–1963), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техниқалық университеті) ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1963) қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектер *300-ден астам ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Кашани

:Кашани, Абд әр-Раззақ Камал әд-Дин бин Аби’л-Ғанаим Кашани (туған жылы белгісіз – 1329) – сопылық дәстүрдің көрнекті өкілі. *Ол туралы Абд әр-Рахман Жәми оның Нури әд-Дин Абдас Самадтың шәкірті екенін, Руин әд-Дин Ала’әд-Дин Дауламен (1336) хат жазысып, пікір таластырғанын айтады. Бұл пікірталастың негізгі себебі – әйгілі сопы, уахдат әл-вужуд ілімінің негізін салушы Әбу Бәкір Мұхаммед ибн әл-Арабидің сунниттік бағытта бар-жоғы мәселесіне қатысты еді. Оның ибн Арабиді жақтап, оның ілімінің сунниттік бағытқа ешқандай қарсы келмейтіндігі жөнінде жазылған хаты Жәмидің еңбегінде толық келтірілген. Ол Құран Кәрімге түсініктеме жазып, бұл “Тауилат ал-Ислам” деген атпен жарық көрген. ибн Арабидің жолын ұстанып, ізбасары болған Кашани, оның “Фусус әл-Хикем” атты шығармасына және Харауидің “Маназил ас-Саирин” атты еңбегіне түсіндірме жазды. Кашанидің “Латаиф әл-Илам”, “Рисала фи’л-Қада уа’л-Қадар”, “Истилахат ас-Суфийа”, тағы басқа еңбектері бар. *“Рисала фи’л-Қада уа’л-Қадар” атты трактатында тағдыр (қада, қадар) және адамдағы “шектеулі ерік (ирада-и жузи)” мәселесіне тоқталып, талдау жасайды, Кашанидің негізгі еңбегі – “Истилахат ас-Суфийа” атты сопылық атаулар сөздігі. Кіріспе бөлімінде автор кітапты бұрынғы түсіндірмелері мен трактаттарында кеткен кемшіліктер мен олқылықтарды толықтыру мақсатында жазғанын айтады. Расында, бұл сөздігінде ол сопылық ілімнің кейбір астары ашылмаған, бұлыңғыр атауларының мән-мағынасын жіті ашып, ислами қағидаларға сай қысқа да нұсқа түсіндіріп берді. Жалпы оқырманға ауыр соғатын ибн Араби ілімі де Кашани еңбегі арқылы айқындалып, түсінікті бола бастады. Кашани еңбектері сопылық тарихын зерттеушілер үшін аса құнды дерек көздерінің бірі. Дереккөздер
Шеңгел (өсімдік)

Шеңгел Шеңгел(Halіmodendron) — бұршақ тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанның шығыс, орталық және оңтүстік облыстарының далалық аймақтарында, құм, саз, топырақты жерлерде, жайылымдардағы бұталардың арасында, өзен-көл жағасында, қиыршық тасты сортаңдарда, тақырларда өсетін 1 түрі — ақ шеңгел (Н. halodendron) бар. Оның биіктігі 50 — 200 см. Сабағы тықыр, кейде күмістей жылтыр, тікенді қабығы қара қоңыр түсті. Жапырағы қос қауырсын пішіндес, қысқа тікенекті. Гүлдері қызғылт не күлгін түсті, гүлсағағында құмыра не қоңырау тәрізденіп топтанған. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, жеміс береді. Жемісі — сарғылт қоңыр бұршақ, тұқымы қызыл қоңыр, жылтыр түсті. Шеңгелді шөл және шөлейт аймақтардағы елді мекендерді көгалдандыру үшін арық бойына егеді. Әдетте тікенді болғандықтан, шеңгелді жерге мал жайылмайды, бірақ күз бен қыста — оның жемісі мен жапырағын түйе мен қой сүйсініп жейді. Шөлді жерлерде шеңгел отын ретінде қолданылады. Тамырынан жүн бояу үшін пайдаланылатын сары бояу алынады. Гүлдеген кезде шірнелі өсімдік. Дереккөздер
Ласло Кунковач

ЛАСЛО КУНКОВАЧ (25.2. 1942 ж.т., Енрөд қалысы) — Венгрияның белгілі өнер қайраткері, визуалды антропология маманы, этнограф. Түркі халықтарының этномәдениеті, социографиясы тақырыбында фотосуреттер түсірумен айналысып, олардың дәстүрлі мәдени болмысын, дүниетанымын жан-жақты насихаттады. 1993 ж. Алматыда “Мажарстандағы қыпшақтар” атты фотокөрмесі өтті. ЛАСЛО КУНКОВАЧ өнер саласының жоғары Б.Рудольф сыйлығының (1996), Мажарстан өнері үшін орденінің иегері (2000). Дереккөздер Б. Қинаят
Шеңгелді суару жүйесі

Шеңгелді суару жүйесі - Алматы облысы Қапшағай қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы 1975 жылы іске қосылған. 6 шаруашылықаралық суару жүйесін біріктіреді. Суын Қапшағай бөгенінен алады. Жалпы ұзындығы 388,4 км, оның ішінде темір-бетон науамен қапталған бөлігі — 88,3 км. Су жүйесінен 12,6 мың га жердің егістігі суғарылады. Негізгі дақылдары: пияз, картоп, көкөніс. Дереккөздер
Оралғазы Ақтайұлы Нұркенов

Оралғазы Ақтайұлы Нұркенов (1959 ж.т.) – химия ғылымының докторы (2000), профессор (2001). Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1981). Қазақстан Ғылым Академиясының Химия-металлургия иститутында аға лаборант (1981–1982), ҚазМУ-да стажер-зерттеуші (1984–1985, қазіргі ҚазҰУ) болды. 1986 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер болып қызмет істейді. Ғылыми еңбектер *«Синтез, строение и биологическая активность новых полуфункциональных производных некоторых алкалоидов» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. *180-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Шеп

Әскери Шеп — қарсыласты өткізбеу үшін жасалған бөгет, кедергі, қорғаныс, қамал. Әр түрлі жергілікті зат және табиғи кедергілер (төбешіктер, сайлар, тау жоталары, өзендер, тұрғын мекендер, тоғайлар, т.б.) шеп болуға лайық. Тарихтан сарматтардың қолдың шыбық сүйегі секілді, ал Әмір Темір әскері жаңа туған ай секілді шеп құрғаны белгілі. Ежелгі және орта ғасырларда көшпелі халықтардың әскери жүйесі он санына негізделіп, оң қанат, сол қанат, орта (қол) болып шеп құрған. Майданда айқас алдында сап түзеуді қазақтар “шеп құру” дейді. Шайқасу үшін шеп құрылғанда әскер жорығында айтылғандай оң қанат, сол қанат болып екіге бөлінеді, олардың алдында жаудың бағытын анықтайтын қарауыл тобы, яғни әскердің кезуілші бөлігі болады. Хан, бас қолбасшысыретінде, өзінің басқару тобымен айқасты бақылап, басқарып отыру үшін әскердің артында орналасады. Оны айнала қоршаған хан жасағы қорғап тұрады. Бұл тосқауылшы бөлік. Ең арт жақта әскердің салықшы тобы — қосымша аттар, көліктер, жабдық заттар салынған арбалар, малшы, қызметші адамдар, әскердің шаруашылық бөлігі орналасады. Жорыққа, соғысқа шыққан әскердің саны, көлеміне қарай әскер құрылымының әр бөлігі, не топтары еселеніп, көбейіп шеп түзілуі мүмкін. Қазіргі соғыс тактикасында шептің бірнеше түрлері бар, олар: 1) шабуыл шебі — бөлім (бөлімше) командирінің жауға қарсы шабуылды бастайтын аймағы; 2) ұрысқа енгізу шебі — екінші эшелонға немесе резерв бөлімдеріне қойылған жауынгерлік тапсырманы орындау үшін ұрысқа енгізетін аймақ. Бұдан басқа жаю шебі, реттеу шебі, ұстап алу шебі, оқ ату шебі, қауіпсіз жерге аластату шебі, радиолокациялық іздеу шебі сияқты шеп түрлері болады. Дереккөздер
Ластану

Ластану — адамға және табиғи экожүйеге кері әсер ететін, физикалық-химиялық және биологиялық заттардың қоршаған ортаға залал келтіруі. Ластанудың салдарынан зиянды және улы заттардың мөлшері көбейіп, қоршаған ортаның экологиялық тепе-теңдігі бұзылады. Тіршілік ортасы мен орнына қарай: ғарыштық, атмосфералық, гидросфералық, т.б.; ерекшеліктеріне қарай: * физикалық (электромагниттік, радиоактивті, сәулелі, жарықты, жылулық) * химиялық (мұнай, ауыр металдар және олардың тұздары мен тотықтары) * биологиялық (микробты, бактериялық, вирусты) * механикалық ластану (агенттердің өз арасындағы ластану, мысалы, қоқыс) болып бөлінеді. Ластану көздеріне қарай: * өндірістік * көліктік * ауыл шаруашылық * тұрмыстық, т.б. болып ерекшеленеді. атмосфералық ауа, су, топырақ - қоршаған ортада көп ластанады. Ауаны негізінен: жылу электростанциялары, түсті және қара металлургия өнеркәсіптері, зауыттар, ал ауылды жерлерде ауа мен топырақты, көбінесе, мал және құс өсіретін шаруашылықтар, ет және сүт өндіретін кәсіпорындар, сондай-ақ, егістік жерлерге қолданылатын улы химикаттар, пестицидтер және минералды тыңайтқыштар ластайды. Автокөліктер - Ірі қалаларда негізгі ластану көзі болып табылады, себебі олар шығарған газдардың құрамында көп мөлшерде зиянды заттар (көміртек және азоттың тотықтары, көмірсутектер, қорғасынның токсиндік байланыстары, канцерогенді заттар, т.б.) кездеседі. Мысалы, бір жеңіл автокөлік ауаға сағатына шамамен 6 — 10 м3 улы газ бөліп шығарады. Қоршаған ортаның ластану дәрежесі әр түрлі қалыптар (стандарттармен) мен нормативтік көрсеткіштер арқылы бақыланады. Тағы қараңыз * Қоршаған ортаның ластануы Дереккөздер
Кашмир аңғары

Кашмир аңғары, Сринагар аңғары – Солтүстік Үндістанда, Үлкен Гималай мен Кіші Гималай (Пир-Панджал жотасы) таулары аралығындағы тектоникалық аңғар. *Теңіз деңгейінен 1600 м биіктікте, 200 км-ге созылып жатыр. Енді жері 60 км. *Климаты субтропиктік, қоңыржай жылы. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы 1С, шілде айында 23С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1000 мм. *Палеоген кезеңінің басында (60 млн. жыл бұрын) Кашмир аңғар Ұзындығы 140 км, ені 30 км, тереңд. 900 м көл алабы болған. Аңғар арқылы *Джелам өзнеі ағып өтеді. Көлдері көп. Ең ірісі Вулар көлі. Тау беткейлерінде жалпақ жапырақты және шыршалы орман өскен. Аңғарда курорттар көп. Халық күріш өсірумен және бау-бақшамен айналысады. Кашмир аңғары Гималай мен Қарақорым таулары қоршап жатқан Азиядағы тарихи облысқа жатады. *Аңғар, негізінен, Үндістанның Джамму және Кашмир штаты аумағында орналасқан. Оның біраз бөлігі Пәкстан мемлекетінің иелігінде. Қарақорым асуы (5575 м) арқылы Қытайдың Яркенд (Жаркент) қаласына ежелгі керуен жолы өтетін. Қазір Хунджераб асуы (4890 м) арқылы автомобиль жолы салынған. Көптеген көлдер, қалың өскен ормандар, шатқалдарында сарқырамалар кездеседі. *Таулар аңғарды ұзақ жауатын муссон жаңбырынан қорғайды. Кашмир аңғарындағы Дал көлі жүзіп жүретін каркас үйлермен және бақтармен әйгілі. Бақ ені 2 м келетін топырақ, қамыс-құрақтан жасалған салдардан тұрады. Жүзіп жүрген бақтан шаруалар қызанақ, асқабақ және әр түрлі әсем гүлдерді жинайды. *1585 жылы Кашмир аңғарын Моғолдар әулеті мемлекетінің билеушісі Акбар жаулап алып, империяның құрамдас бөлігіне айналдырды. Жаз айларын Акбар осы өңірде өткізетін. Сринагар қаласында Ұзындығы 548 м, ені 338 м Нишат-Багх бақшасын салдырған. Дереккөздер: