kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Экономикалық ақпарат

Экономикалық ақпарат – экономика және оны басқару аясында туындайтын, сондай-ақ осы аяны зерделеу нәтижесінде жасалатын мәліметтер, деректер. Экономикалық ақпарат макроэкономикалық үдерістерді, еңбек, тауар мен капитал қозғалысын, нарықтың, өндіріс пен тұтынудың жай-күйін көрсетеді. Статистикалық, өндірістік-экономикалық, коммерциялық, іскерлік, жағдаяттық, банкілік, биржалық, анықтамалық (соның ішінде, салық, баға, тариф туралы), ғылыми-экономикалық, нормативтік (экон. аядағы құқықтық қатынастарды реттейтін), т.б. Экономикалық ақпарат түрлеріне ажыратылады. Экономикалық ақпараттың аталмыш түрлерінде айқын шекара жоқ. Айталық, “іскерлік ақпарат” ұғымы серпінді қатарлар, үлгілер мен бағалаулар түрінде экономикалық және статистикалық ақпаратты (сандық экономикалық, демографиялық., әлеуметтік) қамтуы мүмкін; коммерциялық ақпарат компаниялар, фирмалар, олардың бірлестіктері туралы, сондай-ақ баға, компанияның қаржылық жағдайы, олардың байланыстары, мәмілелері, өнімдері, т.б. туралы мәліметтерді қамтуы мүмкін; биржалық және қаржылық ақпаратта валюталардың бағамы, есептік мөлшерлемесі, бағалы қағаздардың баға белгіленімі, инвестиция, баға туралы мәліметтер қамтылуы мүмкін. Статистикалық ақпаратта мемллекеттік статистика, халық санағының деректері, серпінді қатарлар, әлеуметтік зерттеулердің, қоғамдық пікірді сұрау салу жолымен анықтаудың нәтижелері қамтылады. Банк ақпараты мәліметтердің кең ауқымын біріктіреді, олар: банкілердің беделін бағалайтын ақпарат, банк жұмысында пайдаланылатын анықтамалық ақпарат – клиенттер мен серіктестердің мекен-жайлары, шоттары, т.б.; биржалық және қаржылық ақпарат бағалы қағаздардың баға белгіленімі, түрлі банкілердегі валюта бағамы туралы ағымдағы және ретроспективті ақпараттан тұрады; мамандандырылған ақпарат; жалпы мақсаттағы коммерц. ақпарат мекенжай-анықтамалық деректерді, негізгі басшылар туралы мәліметтерді, жалпы қаржылық мәліметтерді – жарғылық қорлардың, активтердің мөлшерін, т.б. қамтиды. Қазіргі заманғы ақпараттық жүйелер тұтынушыға Экономикалық Ақпаратты дәстүрлі кітаптар, дүркіндік, жалғаспалы басылымдар, ғылыми-зерттеу, тәжірибелік-құрастырымдық жұмыстар туралы есептер түрінде де, электронды сақтауыштардағы деректер қоры түрінде де береді. Сайып келгенде бәрі тұтынушының ақпаратты қажетсінулерінің ерекшеліктерімен, оның кәсіптік мүдделерінің шеңберімен, қажетті оңтайлылық пен белсенділік дәрежесімен, ақпараттық жүйеге тікелей жүгінумен, ақыр соңында оның техникалық мүмкіндіктерімен айқындалады. Дереккөздер
Экономикалық аудан

Экономикалық аудан – жалпы ел аумағының тұтастай бірігіп жатқан ірі бөлігі. Ол өз кезегінде бірнеше әкімшілік-аумақтық бөлініс бірліктерін қамтиды. Экономикалық аудан бір-бірінен жер аумақтарының экономикалық-географиялық орналасу жағдайының, табиғат және еңбек ресурстарының, шаруашылығының кешенділігі мен оның салалық мамандануының, өндіріс орындарының өзара ауданішілік тұрақты байланыстарының бірыңғайлы үйлесуімен, әрі олардың ел экономикасындағы маңызына қарай ерекшеленеді. Әдетте халқының еңбек дағдысына және табиғат жағдайына байланысты белгілі бір аумақтағы шаруашылықтың тиімді салалары бағытында дамуы барысында географиялық еңбек бөлінісі туындайды. Олармен тығыз байланыста басқадай қосалқы қызмет көрсетуші өндіріс салалары пайда болуы арқылы үлкен аумақты қамтитын Экономикалық аудан дүниеге келеді. Кейбір экономикалық аудан бір бағыттағы өнімдер өндірсе, екіншісі көп салалы болады. Осылайша экономикалық аудан арасында үнемі қызмет пен өнімдер алмасуы нәтижесінде ауданаралық экономикалық байланыстар орнығады. Ел ішіндегі экономикалық аудандар жиынтығы, сол мемлекеттің жалпы ұлт-тық экономикасын құрайды. Халық ш-ның дамуы барысында экономикалық ауданның мамандану бағыты да өзгеріп отырады. Мысалы, жаңа кен байлықтарының үлкен қорлары ашылуы немесе ірі өндіріс орындарының салынуларына байланысты. Осы себепті, экономикалық аудан құрамында іргелі өзгерістер болып, оның орналасу шекараларының өзгерісі нәтижесінде жаңа экономикалық аудан қалыптасады. Қазақстан, жер аумағының кеңдігіне және табиғи ресурстарының молдығына, табиғат жағдайларының әр түрлілігі мен әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктеріне қарай 5 ірі Экономикалық ауданға (Батыс экономикалық аудан, Солтүстік экономикалық аудан, Орталық экономикалық аудан, Шығыс экономикалық аудан, Оңтүстік экономикалық аудан) бөлінген. Еліміздің жер аумағын экономикалық география ғылымы тұрғысында аудандастырудың негізін қалаған ғалым-географтарға Н.Н. Баранский, , т.б. жатады. Кез келген экономикалық ауданның экономикалық-географиялық сипаттамасы төмендегі жоспар бойынша беріледі: # Экономикалық аудан құрамы, оның шекаралары; # Экономикалық-географиялық жағдайлары мен ресурстары, оларға шаруашылық тұрғысынан баға беру және тиімді пайдалану мүмкіндігі; # Халқы және еңбек ресурстарының орналасу ерекшеліктері; # Шаруашылығының дамуындағы тарихи алғышарттар; # Шаруашылығының, оның ішінде өнеркәсіп және а. ш. салаларының мамандануы мен орналасуы; # Өндірісті орналастыру формалары (аумағы-өндірістік кешен, өнеркәсіп тораптары, өндірістің шашыраңқы орталықтары, т.б.); # Ірі қалалары; # Экологиялық жай-күйі; # Сыртқы байланыстары және экономикалық ауданның даму болашағы. Дереккөздер
Экономикалық Бағдарлама

Экономикалық Бағдарлама – қоғамдық өндіріс дамуының басым нұсқаларын және мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының стратегиялық тұжырымдамаларын көрсететін жалпы шаруашылық (кейде жоспарлар деп те аталады) негізінде экономиканы реттеу жүйесі. Экономикалық Бағдарлама индикативтік, яғни кеңес берушілік, ұсыныс жасаушылық сипатта болып келеді: бағдарламалардың көрсеткіштері көбінесе, тіпті жеке фирмалар мен концерндер туралы айтпағанда, мемл. органдар үшін де жалпы бағдар болып табылады. Дереккөздер
Экономикалық Блокада

Экономикалық Блокада, Экономикалық торуыл – мемлекетті ішкі немесе сыртқы саясатын өзгертуге итермелеу мақсатымен онымен сауда, қаржы, несие және басқа да байланыстарды тоқтату жолымен оны сыртқы әлемнен экономикалық оқшаулау. Экономикалық Блокада саяси, кейде әскери (тіпті соғыс қимылдарын жасамай-ақ), соның ішінде теңіз блокадасымен ұштасып жатады. Экономикалық Блокада толық, яғни бір мезгілде экон. байланыстардың барлық нысандарына қолданылатын блокада, ішінара – байланыстардың бір немесе бірнеше нысандарына қолданылатын блокада болуы мүмкін. Ішінара Экономикалық Блокаданың мысалы – несие блокадасы – мемлекеттің, мемлекеттер тобының немесе халықар. қаржы ұйымының басқа елге (елдер тобына) несие беруден бас тартуы. Ол несиегер елдің қарызгер елге экон. және саяси қысым жасау құралы болып табылады. Осындай толық Экономикалық Блокаданың мысалы – құрылықтық блокада деп аталатын, Франция бастаған Еуропа елдерінің 1806 – 07 ж. Ұлыбританияға қарсы қолданған блокадасы. Экономикалық Блокада 1- және 2-дүниежүз. соғыстар кезінде кеңінен қолданылды. 1914 – 18 ж. Антанта елдері Германияға Экономикалық Блокада саясатын жүргізді (Германияға соғыс мақсатындағы бұйымдарды, стратег. шикізатты әкелуге тыйым салынды). 1939 – 45 ж. 2-дүниежүз. соғыстан кейін БҰҰ негізінде басқыншы мемлекетті басқыншылық саясатты өзгертуге мәжбүрлеу мақсатымен оған ұжымдық ықпал ету тетігі құрылды. БҰҰ жарғысында Экономикалық Блокада бейбітшілікті қалпына келтіру және қолдау жөніндегі ұжымдық шара ретінде қарастырылады және оны мүше елдер БҰҰ жарғысының 39 және 41 баптары негізінде Қауіпсіздік Кеңесінің шешімімен жүзеге асырады. Сонымен қатар БҰҰ жарғысында әскери және теңіз блокадасы Қауіпсіздік Кеңесінің шешімімен белгіленетін Экономикалық Блокада ретінде қарастырылады. Бұл нысандар БҰҰ-ның төтенше күштерінің (ЮНЭФ) көмегімен іске асырылады. Дереккөздер
Экономикалық бірігу

Экономикалық Бірігу, Экономикалық интеграция – экономикалық объектілердің жуықтасуы, өзара астасуы (бірлесуге дейін). Э. б. үдерісі түрлі деңгейлерде жүргізіледі. Деңгейлес Э. б. (компания бәсекелестің компаниясын өзінің бақылауына алады немесе өндірістік үдерістің бірдей сатысындағы бірдей салада істейтін компанияларды қосып алады) және сатылас Э. б. (компанияның қызметі ақырғы өнімді өндірудің технол. тізбегіндегі екі не одан көп буынды қамтиды; ол өнімді өндіру мен өткізудің барлық сатысын: шикізатты өндіруден көтерме немесе бөлшек саудаға дейін қамтуы мүмкін) түрлеріне бөлінеді. Э. б. халықар. сипатта болады және ұлттық шаруашылықтарды бірыңғай халық ш-на бірігуге дейін жақындастыруды көздейді. Э. б. – шаруашылық өмірдің интернационалдануының жоғары нысаны. Оның негізін капитал мен өндірістің интернационалдануы құрайды, ол әуелі микродеңгейде (фирмалар мен банкілер деңгейінде), сонан соң макродеңгейге (мемлекеттер деңгейіне) шығады. Сонда Э. б. халықар. келісімдермен және шарттармен ресімделеді. Э. б. өзінің жоғары көрінісінде институттық сипат алады, яғни тұрақты әрекет ететін халықар. органдар нысанында болады. Халықар. интеграц. бірлестіктердің басты нысандары: еркін сауда аймағы, кеден одағы, ортақ нарық, экон. және валюталық одақтар. Қазіргі кезде әлемде Э. б-дің жоғары сатысында Еуропа одағы (ЕО) тұр, ол ортақ нарық сатысынан өтті. Еркін сауда аймағына НАФТА (Солт.-американ еркін сауда қауымдастығы) үлгі бола алады. Ресей, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан арасында Кеден одағы туралы келісім жасалынды.
Экономикалық ғылымдар

Экономикалық ғылымдар — қоғамның экономикалық жай-күйі мен дамуының объективті заңдылықтарын зерделеумен‚ шаруашылық өмір құбылыстарын статистикалық өңдеумен және теориялық жүйелеумен‚ материалдық игіліктерді өндіру‚ бөлу‚ тұтыну және оларды айырбастау саласында тәжірибелік ұсыныстарды әзірлеумен айналысатын ғылымдар жүйесі. Олар бірқатар белгілер бойынша сыныпталады‚ олардың негізгілері – зерттеу объектісінің ортақтығы және іс жүзінде қолданылуы. Зерттеу объектісінің ортақтығы дәрежесіне қарай жалпы және нақты (жеке) экономикалық ғылымдар түрлеріне бөлінеді. Жалпы жкономикалық ғылымдарға саяси экономика (экономикалық теория)‚ қоғамдық өндірісті басқару теориясы‚ т.б. жатады. Экономикалық статистика‚ бухгалтерлік есеп‚ шаруашылық қызметті талдау‚ экономикада математикалық әдістерді қолдану‚ т.б. ерекше орын алады. Нақты экономикалық ғылымдар сала аралық (атқарымдық) белгі бойынша – қаржы‚ несие‚ ақша айналысы‚ баға белгілеу‚ еңбек экономикасы‚ т.б.; салалық белгі бойынша – өнеркәсіп‚ ауыл шаруашылығы‚ көлік‚ байланыс экономикасы‚ т.б.‚ сондай-ақ өнеркәсіп пен өндірістердің жекелеген салаларының экономикалық мәселелерін зерделейтін пәндер; аумақтық (аймақтық‚ ел танушылық) белгі бойынша – жекелеген елдердің‚ аймақтардың экономикасын зерделеу бойынша ажыратылады. Бұлайша ажырату шартты сипатта болады. Зерттеу нәтижелерінің іс жүзінде қолданылуына қарай экономикалық ғылымдар іргелі және қолданбалы Экономикалық ғылымдар түрлеріне бөлінеді. Іргелі талдамалар қолданбалы талдамалардың негізін құрайды‚ бұларды экономикалық зерттеулерде оңтайлы түрде ұштастыру жекелеген бірлестіктерді (фирмаларды‚ кәсіпорындарды)‚ өнеркәсіп салаларын‚ жалпы халық шаруашылығын дамытудың тиімділігін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Экономикалық дағдарыс

Экономикалық дағдарыс – дағдарысты, тоқырауды, жандануды және өрлеуді дәйекті түрде қамтитын ұдайы өндірістік цикл кезеңдерінің бірі. Нарықтық жағдаяттың күрт құлдырауымен, ұлттық экономиканың тұрақсыздануымен, қоғамдық ұдайы өндірістегі үйлесімсіздіктің күшеюімен сипатталады. Экономикалық дағдарыс тауар капиталын артық өндіруден (сатылмаған өнімдердің өсуі), өндірістік капиталдың артық қорлануынан (өндірістік қуаттардың толық қуатпен жұмыс істемеуінің көбеюі, жұмыссыздықтың өсуі), ақша капиталының артық қорлануынан (өндіріске жұмсалмаған ақша санының көбеюі) көрініс табады. Өндіріс шығындарының өсуі, баға мен пайданың, жалақының төмендеуі, халықтың қалың жіктерінің тұрмыс деңгейінің құлдырауы экономикалық дағдарыстың жалпы нәтижесі болып табылады. Дағдарыс – нарықтық экономиканың өзін-өзі реттеу тетігінің аса маңызды нышаны. Ол шет-шегін тауып қана қоймай, сонымен бірге ынталандыру міндетін де орындай отырып, экономиканы дамытуға серпін береді. Циклдік дағдарыс халық шаруашылығының барлық аясын қамтиды. Тұрақты сипаты жоқ дағдарысқа аралық, ішінара, салалық, құрылымдық дағдарыстар жатады. Дереккөздер
Экономикалық Дирижизм

Экономикалық Дирижизм – 1) экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттігін, бағыттары мен нысандарын негіздеуші экономикалық ой-пікір тұжырымдамасы. Алғаш рет 18 ғ-да Францияда пайда болды. Реттелетін, жоспарланатын, аралас экономиканың жалпы теор. тұжырымдамаларында; келісілген экономиканың әлеум.-экон. тұжырымдамасында; келісімшарттар экономикасында; нақты экон. тұжырымдамаларда; саяси-заңды тұжырымдамаларда; социол. тұжырымдамаларда көрініс тапты. Э. д-нің көзқарастары мен тұжырымдамасының қалыптасуына меркантилизм, тарихи мектеп, катедер-социализм өкілдерінің, әсіресе Дж. М. Кейнстің және оның ізбасарларының көзқарастары ықпал етті. Дирижистердің пайымдауынша, мемлекет нарықтың жағдаяты мен жиынтық сұранымға ғана емес, сонымен бірге мемлекетпен байланысқан және оның қызметін реттеп отыратын немесе бақылап отыратын экономика субъектілеріне де (кәсіподақтарға, кәсіпкерлер мен кәсіподақтар қауымдастықтарына, мемлекет, кәсіпкерлер мен кәсіподақтар бірлестіктерін) ықпал жасауға тиіс; 2) мемлекеттің экон. үдерістерге айтарлықтай араласуын көздейтін экон. саясат. Ол 1950 – 60 ж. Француз республикасының саяси-экон. доктринасына айналды; 3) мемлекеттендіру практикасы. Тікелей инвестициялар салуда және қоғамдық ұдайы өндірістің әлеум.-экон. үдерістеріне мемлекеттің араласуының “ұшқары” нысандары мен әдістерін пайдалана отырып, экономиканы жаїандық ауқымда реттеуде көрініс тапты.
Экономикалық Жоспар

Экономикалық Жоспар – жалпы экономикалық жүйенің, ел шаруашылығының, аймақтардың, салалардың, кәсіпорындардың, компаниялардың болашақтағы межелі жай-күйінің үлгісі. Жоспар жалпы жүйенің жоспарлы кезеңдегі жай-күйін сипаттайтын көрсеткіштерді қамтиды, алға қойылған мақсаттарға және сол үшін қажетті ресурстарға қол жеткізу тәсілдерін белгілейді. Жоспарлар перспектив. (10 – 15 жыл мерзімге арналған ұзақ мерзімді); ағымдағы (бір жылға дейінгі кезеңге арналған қысқа мерзімді) жоспарларға бөлінеді. Сондай-ақ директив. (қатаң түрде орындалуға тиісті) және индикативтік (болжауларға жақын ұсынылмалы) жоспарларға бөлінеді. Дереккөздер
Экономикалық Игілік

Экономикалық Игілік – экономикалық қызметтің сайып келгенде адамның қажеттерін қанағаттандыруға арналған нәтижесі. Э. и. ұғымының мәні құндылықпен байланысты. Егер жай игілік ұғымы тек пайдалылықты ғана білдірсе, құндылық екі сипаттаманың – пайдалылық пен сирек кездесушіліктің ұштасуын білдіреді. Кез келген игіліктің пайдалылығы тек оны тұтыну немесе пайдалану үдерісінде ғана көрініс табады. Э. и. өзінің тікелей мақсатына қарай қажеттілікті қанағаттандыру үшін, жеке басының тұтынуы үшін емес, сату үшін өндірілетін тауар ретінде; табыс алу көзі ретінде (мыс., капиталдың иесі өндірістің қалған факторларын сатып алып, өнім шығарады, оны өткізу табыс әкеледі) өндірілуі және тұтынылуы мүмкін. Э. и. экон. қызметтің өнімі болғандықтан экон. циклдіктің болуымен сипатталады. Оның екі қыры бар: экон. циклдердің кезеңдеріне сәйкес Э. и-ті өндірудің көлемі, оны айырбастау, бөлу, тұтыну көлемі өсіп немесе төмендеп отырады; материалдық активтер болып табылатын Э. и-тің өміршеңдік циклі деп аталатын өзінің өміршеңдік кезеңі болады. Игіліктер классификациясы Үлестірім қажеттілігі бойынша. *Тегін игіліктер - үлестірімді қажет етпейтін көлемде шығарылатын игіліктер. *Сирек игіліктер - үлестірілетін игіліктер. Бәсекелестік бойынша *Бәсекелетік - игілікті қолдану басқаларға оны қолдануға кедергі жасайды. *Бәсекелестік емес - кез-келген адам онымен басқаларға кедергі жасамай қолдана алады. Қосылуы бойынша *Қосылатын - иемденуді қалаушылар өте көп болатын игілік. *Қосылмайтын - тек ақы төлеуші қолдана алатын игілік.
Экономикалық идеология

Экономикалық Идеология – экономикалық теорияда қайсыбір тап, әлеуметтік топ немесе жалпы әлеуметтік-экономикалық жүйе мүдделерінің баламалы бейнесін беретін идеялар жүйесі. Марксизм-ленинизм ілімі бойынша Э. и. таптық қоғамның экон. теориясының сөзсіз құрамдас бөлігі болып табылады. Қазіргі кезде бұл ілім өзінің өміршеңдігін жоғалтып алды. Дегенмен әлемдік қауымдастықта әлі де болса әр түрлі әлеум. топтар арасында мүдде қақтығысы сақталып қалған. Экон. теорияның екінші құрамдас бөлігі – экономика ғылымы. Ендеше экон. теорияның екі жақты құрылымы бар. Бір жағынан, ол нақты экон. өмір шындығының баламалы бейнесін көрсететін экономика ғылымы ретінде әрекет етеді, оның дұрыстығы әрқашанда іс жүзінде тексеріледі. Екінші жағынан, экон. теорияның белгілі бір ережесі белгілі бір қоғамдық таптың, әлеум. топтың немесе жалпы экон. жүйенің мүдделерін көрсететін сәт болып табылады. Бұл жағдайда Э. и. ретінде, экон. теория нақты экон. өмір шындығының баламалы бейнесін беру мақсатын көздемейді. Осы тұрғыдан алғанда оның міндеті мүлде басқа нәрсе – өзінің қамқорлығындағының – таптың, әлеум. топтың, т.б. мүдделерін қорғау. Э. и. экономика ғылымынан гөрі мүлде басқа құралдар мен категорияларды пайдаланады. Ғылымнан өзгеше түрде идеология іс жүзінде тексеруге келмейтін ұғымдарды пайдаланады. Мұ-ның мәнісі идеология ғылымға тән теор. ережелердің шынайылығы өлшемдерін жоққа шығарады немесе ауыстырады деген сөз. Э. и-ның экон. құбылыстарды тану үдерісіне ықпалы тым күрделі, жан-жақты, кейде тіпті оғаш. Э. и. таптық қоғамның қоғамдық санасының сөзсіз элементі болып табылады, мұның өзі таным үдерісінің сипатына әсерін тигізбей қоймайды. Экон. ойдың бір бағытының өкілдері (бұл ретте – классик. дәстүрдің, атап айтқанда классик. мектеп пен марксизмнің өкілдері) өзінің назарын өндіріс үдерісін, тауар өндірушілер еңбегінің ерекшеліктері мен рөлін және жасалатын тауарларды, т.б. зерделеуге шоғырландырады, өйткені бұл олардың идеол. нысанасына сай келеді. Сонымен қатар олар мәселенің басқа жақтарын – осы тауарларды тұтынушылардың дербес рөлін елемейді, өйткені бұл олар қабылдаған идеол. шеңберге сыймайды. Басқа теорияшылар (неоклассик. дәстүрдің өкілдері, атап айтқанда австриялық мектептің теорияшылары), керісінше, өндіріс үдерісін, еңбектің экон. өмірдегі рөлін байқамаған болады, ал оның нәтижелерін тек субъективтік бағалауға және шаруашылық жүргізуші субъектілердің шаруашылық қажеттеріне жататын әлдебір деректер ретінде қарайды. Сонымен таным үдерісі негізінен экон. ойдың бір-біріне қарама-қарсы тұрған түрлі ағымдарының өкілдерінде түрліше болып келетін идеол. кеңестік шеңберінде жүзеге асырылады. Түрлі идеол. ұстанымдағы экон. ойдың әр түрлі мектептерінің өкілдерінде таным үдерісінің түрлі бағытта болып келетінін нақ осы мән-жаймен түсіндіруге болады. Бір-біріне кереғар экон. тұжырымдамалар экон. құбылыстардың жеке-жеке алғанда бір жақты түсіндермесін беретіні, жиынтықтап алғанда олардың зерделейтін объектісінің тұтастығына толық сай келетін тұтас экон. білімді құрайтыны, міне, сондықтан. Сонымен, Э. и. экон. ойдың түрлі ағымдарын ажыратып қана қоймайды,сонымен бірге олардың тұтас ғыл. білімге бірігуі мүмкіндігін де жасайды.
Экономикалық Картография

Экономикалық Картография — экономикалық карталар мен әлеуметтік-экономикалық карталарды дайындаумен және пайдаланумен байланысты тақырыптық картографиядағы бағыт. Мұнда да картографияның қағидалары мен материалдар (карталардың географиялық негіздері, картографиялық бейнелеудің тәсілдері, карталардың мазмұны, оны қорытудың ғылыми-негіздемесі және т.б.), әлеуметтік-экономикалық статистикалық материалдар (бастапқы статистикалық материалдар, оларды өңдеудің әдістері және т.б.) пайдаланылады. Қазіргі кезде Экономикалық картографияның дамуына географиялық қағидалармен бірге жаңа әдістер мен құрал-жабдықтарды: математикалық-картографиялық үлгілерді пайдаланудың, автоматтандырудың және бірыңғай географиялық деректер қорын құрудың, ғарыштық түсірімдерді пайдаланудың маңызы өте зор. Экономикалық картографияның ғылыми теориясы КСРО-да күшті дамыды (Н.Н. Баранскийдің және т.б. еңбектері). Дереккөздер hr:Ekonomska geografija
Экономикалық Көрсеткіштер

Экономикалық көрсеткіштер – экономикалық қызметтің барлық саласын талдауда, есептеуде, жоспарлауда қолданылатын сандық сипаттамалар жүйесі, яки экономикалық үдерістер мен құбылыстардың, олардың даму заңдылықтары мен үрдістерінің сандық сипаттамасы үшін пайдаланылатын абсолютті және салыстырмалы шама. :Бұл салалардың әрқайсысында Экономикалық көрсеткіштердің өз жүйесі қалыптасқан, сондықтан мақсатына қарай жоспарлық көрсеткіштер, қаржылық көрсеткіштер, бухгалтерлік көрсеткіштер, статистикалық көрсеткіштер делінеді. Көрсеткіш экономикалық субъектінің қайсыбір қасиетінің, үдерістің немесе шешімнің санмен көрсетілген сипаттамасы ретінде айқындалады. Экономикалық көрсеткіштер директивалық (басқарушылық, жоспарлық) және есептемелік (негізінен статистикалық) болуы мүмкін. Экономикалық үдерісті басқару тұрғысынан бірінші тектегі көрсеткіштер әрбір шаруашылық жүргізуші субъекті (немесе субъекті топтары) үшін жеке-жеке жасалған директивалық-атаулы, баршаға қатысты директивалық-иесіз көрсеткіштер болуы мүмкін. Есептік, математикалық тұрғыдан көлемдік, орташа, шектік, өсімдік (сараланбалы), индекстік көрсеткіштерге ажыратылады. Экономикалық мазмұнына қарай Экономикалық көрсеткіштер заттық, құндық (ақшалай), еңбектік көрсеткіштер болып келеді. :Экономикалық көрсеткіштер абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерге бөлінеді. Бірінші жағдайда олар өнімнің көлемі сияқты шаманы (құндық немесе заттық тұлғада) немесе пайдаланылатын ресурстың, мыс., жердің көлемін сипаттайды, екіншісінде еңбек өнімділігі (бір жұмыскерге шаққандағы өнім көлемі), пайдалылық (тиімділік) қордың бір өлшеміне шаққандағы пайда, өнім өлшемінің өзіндік құны сияқты шаманы сипаттайды. Ақпаратты автоматтандырылған өңдеу теориясы мен тәжірибесінде көрсеткіште (оны қарапайым көрсеткіш деп те атайды) мынадай құрылым: сандық мән (негіздеме) және оның көрсеткіштің бірегейлендіргіші деп аталатын мазмұндық белгілерінің жиыны анықталады. Деректерді бірегейлендіргіштермен өңдеу кезінде қисындық операциялар, негіздемелермен өңдеу кезінде арифметикалық операциялар жүргізіледі. Дереккөздер
Экономикалық қатынас

Экономикалық Қатынас, Халықаралық экономикалық қатынастар – әлем елдерінің арасындағы шаруашылық байланыстар жүйесі. Э. қ-дың аса маңызды нысандары – халықар. сауда, жұмыс күшінің көші-қоны, капитал әкетілімі мен халықар. несие, халықар. валюталық (есеп айырысу) қатынастары, халықар. ғыл.-тех. және өндірістік ынтымақтастық. Бұл нысандар бір-бірімен тығыз байланысты және өзар іс-қимылда болады. Халықар. сауда Э. қ-дың жетекші нысаны болып табылады. Дүниежүзілік шаруашылықтың негізі халықаралық сауда - дүниежүзіндегі елдердің барлығының сыртқы саудасында қалыптасатын халықаралық тауарлы-қаржылық қатынастар жүйесі. Ол дүниежүзі елдер арасында алғаш XVI - XVIII ғасырларда әлемдік нарықтың пайла болу үдерісінде дами бастады. Халықаралық сауданың дамуы жаңа уақыттағы әлемдік экономикадағы маңызды факторлардың бірі ретінде саналады. Халықаралық сауда термині ХІІ ғасырда қолданылған болатын. Халықаралық экономикалық байланыстар көлемінің 80%-ы сауданың үлесіне келеді. Халықаралық сауданың географиялық таралуы әркелкі. Жалпы айналымның 70%-дан астамы батыстың экономикасы дамыған елдеріне, оның ішінде 50%-ға жуығы Батыс Еуропаның үлесіне тиесілі . Бұл елдер сыртқа бағалы өнімдер шығарады. Халықаралық сауданы ұйымдастыру үшін Халықаралық сауда ұйымы (ХСҰ) құрылған, оған 140-қа жуық мемлекет кіреді, әлемдік тауар айналымының 9/10-ын қамтамасыз етеді. Қазақстан ХСҰ-ға 2015 жылы мүше болды. Халықаралық еңбек бөлінісі жеке елдердегі өндіруші және өңдеуші өнімдер арасындағы салааралық халықаралық айырбастауды анықтап береді. Халықаралық экономикалық қатынастың көш бастап тұрған формасы несие-қаржы қатынастары болып табылады. Қазіргі дүниеде халықаралық экономикалық қатынастардың жаһандануы мен аймақтануы өзекті болып тұр. Әлемдік экономикалық тәртіп орнатуда Халықаралық банк және Халықаралық Валюта қоры үлкен рөл атқарады. Оның негізгі түрлері: *Сыртқы сауда; *Капитал(.Негізгі капиталдың бір елден екінші елге аусуы); *Ғылыми-техникалық байланыс.(ҒТР шарты жаңа техникалық жетістіктерді енгізу,табиғат ресурстарын үнемді пайдалану және т.б); *Орнына келтіру жұмыстары(Мемлекеттің соңғы жылдарындағы жасаған маңызды экономикалық байланыстары) *Нисие-қаржы қатынастары(Несие мен займ беру арқылы және тура инвестиция негізінде ірі кәсіпорындар мен қызмет көрсету салаларының салынуы); *Қызмет көрсету салалары *Халықаралық туризм.
Экономикалық қызмет

Экономикалық қызмет – адамның экономикалық игіліктерді өндіру және қызметтер көрсету жөніндегі саналы қызметі. Негізгі, көмекші және жанама қызметті қамтиды. Кәсіпорынның негізгі қызметіне оның жалпы қосылған құнында көп үлес салмақ алатын өнімдерді өндіру және қызметтерді көрсету жатады. Жанама қызметке негізгі өнімдермен қатар басқа өнімдерді өндіру және қызметтерді көрсету жатады. Көмекші қызметке кәсіпорынның бейөндірістік көмекші бөлімшелерінің қызметі (көлік, қойма шаруашылығы, жабдықты жөндеу, кадрлар даярлау және қайта даярлау, еңбек қорғау, т.б.) жатады. Экономикалық қызмет жасау жолындағы әрекеттерге нақты тауарларды өндіру мен қызметтер көрсету үшін ресурстар (жабдық, жұмыс күші, технологиялар, шикізат, материалдар) жұмылдырылғанда ғана қол жеткізіледі. Экономиканы сипаттау мақсаттары үшін экономикалық қызмет түрлерінің жіктелу құрылымын жасаған жөн, бұл жіктелімде қандай да болсын салада жүзеге асырылатын қызметтің барлық түрлері қамтылуға тиіс. Бұл орайда экономикалық қызмет түрлерінің топтамалары атаулары бойынша осы түрлерге тән саланы құрайтын кәсіпорындардың топтамаларына сай келеді. Аталмыш тұрғыдан алғанда сала Экономикалық қызметтің алуан түрлерінің жиыны болып табылады. Дереккөздер
Экономикалық мүдде

Экономикалық мүдде – шаруашылықты жүргізуші субъектілер арасындағы олардың әрқайсысына тән экономикалық қажеттіліктерді қанағаттандыру жөніндегі әлеуметтік-экономикалық қатынастар жүйесін іске асырудың тәжірибелік нысаны. Адамдардың шаруашылық қызметіне түрткі болатын себептер олардың меншік қатынастары мен қоғамдық еңбек бөлінісі жүйесіндегі орнына және экономикалық қажетсінулерге байланысты болады. Нарықтық экономика жағдайында экономикалық қызметтің басты уәжі – өзіне пайда алуға ұмтылыс. Осы ұмтылыс – әрбір нарықтық субъектінің ажырағысыз құқығы, әрі сонымен бірге қоғамдық ұдайы өндіріске қатысушылардың өзінен-өзі келісілген қызметінің басты серпіні. Жеке экономикалық пайдаға қол жеткізу – қарама-қайшы құбылыс. Оның нәтижесі нарықтық қатынас субъектілерінің экономикалық мүдденің қақтығысы болып табылады. Тауар өндіруші (сатушы) мен тұтынушы (сатып алушы) нарықта өзара байланысты, бірақ олардың экономикалық мүддесі қарама-қайшы: сатушы өз тауарын қымбатқа сатқысы келеді, сатып алушы оны арзанға алғысы келеді. Екеуі де өз бағасын ұсынып, ымыраға келгенде ғана мәміле жасалады. Оларды келісілген шешімге келуге нарықтық экономиканың аса қуатты және ажырағысыз тетігі – бәсеке көндіреді. Нарықтық бәсеке тауар өндірушілерді тауарға жұмсалатын шығын мен оның бағасын төмендетуге мәжбүр етеді. Мұның бәрі жалпы қоғамның әлеуметтік-экономикалық мүдделеріне сай келеді. Демек, жеке экономикалық мүдденің бірлігі мен қарама-қайшылығы, олардың жүйелік өзара іс-қимылы сайып келгенде жасампаздық сипатта болады. Қоғамның экономикалық мүдделері жүйесінде мүдделерді келістіру мемлекеттің және оның арнаулы ұйымдарының атқарымына жатады. Олардың қолында осы келістіруді іске асыратын құралдар мен әдістер бар. Дереккөздер
Экономикалық Операция

Экономикалық Операция – экономикалық бірліктердің активтері мен пас¬сивтері ауыстырылатын мәміле. Ұлттық шоттар жүйесінде ол екі жақты (екі немесе одан көп экон. агенттер қатысатын) және бір жақты (бір экон. агент шегінде жүзеге асырылатын) операцияларға бөлінеді. Жүзеге асырылу сипатына қарай өтемақылы негіздегі операцияларға (мұнда игіліктердің, көрсетілетін қызметтердің немесе ақшаның ағыны олардың қарсы ағынын туғызады) және трансферттерге бөлінеді. Мәміленің объектісіне қарай материалдық игіліктермен және қызмет көрсетумен жасалатын операцияларға (экономикада материалдық игіліктерді өндіру, айырбастау және пайдалану, қызметтер көрсету), бөлу операцияларына (жалпы қосылған құнның, экономикадағы ұлттық табыстың бөлінуі мен қайта бөлінуін көрсетеді) және қаржы операцияларына (валютамен, алтынмен, қаржы құралдарымен жасалатын операцияларды қамтиды) ажыратылады.
Экономикалық Пайда

Экономикалық Пайда – фирманың белгілі бір кезеңдегі жиынтық табысының және иеленуші капиталын бөлудің баламалы шығыны мен жиынтық шығынының арасындағы айырма. Э. п-ны тек табыстың және нақты шығын мен өтемпұлдық (амортизац.) аударымды қамтитын меншікті шығынның арасындағы айырма түрінде есептелетін нақты пайдадан ажырата білу керек. Теріс Э. п. жағдайында фирманың нарықтан кеткені жөн. Барлық фирмалардың Э. п-сының тепе-теңдігі жағдайында ол нөлге теңеледі, бірақ бұл үрдіс фирманың салада тиімді жұмыс істемейтінін, әйтпесе, саланың өзі бәсекелі екенін көрсетеді. Меншікті тех. патенттері бар немесе басқа шығындармен салыстырғанда неғұрлым төмен шығынмен өнім шығаруға мүмкіндік беретін өзге де артықшылықтары бар фирмалар ғана қысқа мерзімді кезеңде жоғары Э. п. алады.
Экономикалық рента

Экономикалық рента – өндіріс факторын өндірістік үдеріске тартуға және онда қосымша күш-жігер жұмсамай-ақ кәсіпкерлік қызметті ұстауға жетерліктей болуы үшін артық төлеу. Өндіріс факторынан алынатын табыс пен қызмет көрсетудің осы көлемін сол фактордың қамтамасыз етуі үшін қажетті ең төменгі сома арасындағы айырма. Экономикалық рентаның экономикалық-теория ұғымын сақтандыру рентасы, мемл. рента, сондай-ақ көбінесе рента деп аталып жүрген жер үшін жалдау ақысы тұрпатындағы қаржы-шаруашылық ұғымдармен шатыстыруға болмайды. Экономикалық рентаның түрлері: * таза экономикалық рента: фактордың сапасына қарамай, тек оның шектеулілігі себепті алынады, ұзақ уақыттық кезеңде мұндай факторды ұсыну икемсіз – мыс., жер осындай; * сараланбалы рента: ресурстың сапасымен байланысты (а. ш-нда – жер телімдерінің өнімділігімен байланысты); инфрамаржиналдық рента: басқалардан гөрі рента алушыда баламалы шығынның аз болуымен байланысты.
Экономикалық талдау

Экономикалық талдау – экономика дамуының жай-күйі мен үрдістерін оның түрлі құрылымдары бойынша бағалау. Макродеңгей мен микродеңгейде орындалады. Біріншісі ауқым‚ қарқын‚ үйлесімділік және құрылымдық-құндық ара салмақ туралы мәселелер төңірегіне шоғырландырылады. Екіншісінде (кәсіпорын деңгейінде) шығынды‚ пайда алу үшін сатудың ықтиал көлемін талдау‚ кәсіпорын (фирма) қызметінің жекелеген бағыттары бойынша кіріс пен шығыс сметаларын жасау‚ үрдістерді талдау және солардың негізінде қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді болжамдар жасау‚ ресурстар мен дайын өнімнің бағасын талдау‚ т.б. қамтылады. Дереккөздер
Экономикалық Үлгілер

Экономикалық Үлгілер – зерделенетін жүйелердің түрлі элементтері арасындағы логикалық және сандық тәуелділіктерді анықтау үшін экономикалық үдерістерді‚ құбылыстар мен міндеттерді математикалық құралдармен сипаттау. Экон. үдерістердің сапалық заңдылықтарына және экон. құрылым элементтерінің арасындағы тәуелділіктерге сандық айқындылық беруге мүмкіндік туғызады. Үлгінің сипаттары бойынша объектінің барлық сипаты туралы емес‚ тек үлгіде де‚ объектіде де ұқсас сипаттары туралы пайымдауға болады‚ мұндай сипаттарды елеулі сипаттар деп атайды. Объектінің сәттік жай-күйі сипатталатын Э. ү. статикалық Э. ү.‚ объектінің дамуы көрсетілетін болса‚ серпінді Э. ү. деп аталады. Үлгілер сандық‚ талдамалы‚ матрицалық (кестелер нысанында) және торлық (торлы кестелер) үлгі түрлеріне бөлінеді. Э. ү-ді үлкен екі топқа бөлуге болады: басым түрде жоспардың өндірістік аспектісін көрсететін үлгілер және дамудың әлеуметтік аспектілерін көрсететін үлгілер.
Экономикалық ықпал шаралар

Экономикалық Ық¬Палшаралар, Экономикалық санкциялар – қаржы-шаруашылық қызметінде бұр¬малаушылыққа жол берген, сол арқылы өзінің серіктестеріне және мемлекетке зиян келтірген кәсіпорындарға (ұйымдарға) қолданылатын күштеп ықпал жасау шаралары.
Экономикалық Цикл

Экономикалық цикл – нарықтық экономиканың бір дағдарыстан екінші дағдарысқа жылжу кезеңі; ол іскерлік белсенділіктің (өндіріс көлемінің, табыс және жұмыспен қамтылу деңгейінінің, қаржы және сауда қызметінің) ауытқуымен сипатталады. Кезеңділік нарықтық экономиканың өзін-өзі реттеу тетігі болып табылады. Дереккөздер
Экономиканың Долларлануы

Экономиканың Долларлануы – ұлттық валютадан долларға (басқа да шетелдік валютаға) “безіну” (“қашу”); капиталдың шекарадан өтпей “безінуінің” бір түрі. Э. д. елде қалыптасқан түрлі объективтік және субъективтік себептерге байланысты туындайды. Негізгі факторлары: елдегі саяси және экон, жағдайдың тұрақсыздығы; дүрбелеңдер қатерінің төнуі; валюта бағамының ауытқымалылығы; инфляция; өтімді тауарлармен жеткілікті қамтамасыз етілмеген ұлттық валютаның әлжуаздығы; халықтың өз валютасына сенімсіздігі. Э. д. халықтың және шаруашылық жүргізуші субъектілердің өз капиталының табысын көбейту, оны қатерден қорғау, неғұрлым сенімді де пайдалы орналастыру, инвестициялау мақсатымен долларды, өзге де шетелдік валюталарды сатып алу нысанында жүзеге асырылады. Доллардың ішкі шаруашылыққа және ақша айналымына енуін бағалау қиын. Өйткені бұл шетелдік валюталардың тасқыны көбінесе заңсыз сипатта болып, көлеңкелі экономикаға қызмет көрсетеді, ресми статистикада көрсетілмейді. Халық пен шаруашылық жүргізуші субъектілер табысының валюталық операциялар аясына ауысуы инвестиц. үдеріске, экон. өрлеуге салқынын тигізеді, салық түсімін азайтып, мемл. бюджетке зиян келтіреді. Елдің ақша-несие және қаржы жүйесін қожыратады, ұлттық валютаға деген сұранымды ығыстырып, инфляц. факторды туғызады, жергілікті халықтың өз валютасына деген сенімсіздігін күшейтеді. Э. д. салдарынан ақшалай қорланым экономиканың нақты секторына жұмсау үшін пайдаланылмайды. Долларды сатып алу шын мәнінде АҚШ-қа несие беру деген сөз. Э. д-н еңсеру үшін экономиканы сауықтырудың кезең-кезеңдік бағдарламасын іске асыру, инфляция мен валюталық бағамды тиімді реттеу, мемлекеттілікті және қаржы-банк жүйесін нығайту, халықтың ұлттық валютаға деген сенімін қалпына келтіру, теңгелей салымдар және ақшалай қорланымды ұлттық экономикаға салу үшін пайдалану бойынша кепілдіктер беру қажет. Әлемдік практикада долларланудан арылу мақсатында экономиканы реттеудің нарықтық әдістері де, мемл. әдістері де қолданылады.
Экономика секторы

Экономика Секторы – экономикалық мақсаттары, атқарымы, қылығы ұқсас институттық резидент-бірліктердің жиынтығы. Э. с. экон. жүйенің мына белгілері бойынша құрылымданады: меншік нысаны бойынша – мемл. муниципалдық, жекеше Э. с.; өндірістің көлемі бойынша – ірі (корпоративтік), орта және шағын Э. с.; инвестиц. қызметтің бағытталуы бойынша – нақты, қаржылық Э. с.; салалар бойынша – өнеркәсіптік, банкілік, тұрғын үй-коммуналдық, т.б. Мемл. Э. с. – жер, жер қойнауы, орман және басқа табиғи ресурстар, мемл. меншіктегі зияткерлік меншік нысандары мен оған берілген құқықтар; шаруашылықты жүргізу немесе оралымды басқару құқығына негізделген мемл. біртұтас кәсіпорындарға, мемл. мекемелерге бекітіліп берілген мемл. мүлік, елдің мемл. қазынасы, сондай-ақ мемлекеттің коммерц. ұйымдарға қатысуынан туындайтын мүліктік құқықтары жатады. Мемл. Э. с-ның дамуын мемл. кәсіпорындар өндірісі көлемінің жалпы ұлттық өнімнің жалпы көлеміндегі үлесі сияқты көрсеткіш айқындайды. Бейкорпоративтік Э. с. – бейкорпоративтік (яғни акцион. қоғамдарға жатпайтын) кәсіпорындар секторы – жеке сектор, шағын бизнес, т.б.; халық ш-нда кәсіпорындарды топтастыруда (“меншік нысаны” өлшемі бойынша) пайданылады. Жеке меншік Э. с. – жеке тұлғалардың меншігіндегі бизнес. Э. с-дың бұл түрі кәсіпкердің жеке және мүліктік жауапкершілігіне, шаруашылықты жүргізудің неғұрлым күрделі жағдайларына орай кәсіпкерлік қабілетті ашуға көбірек бағдарланған. Жеке меншік Э. с-нда ұйымдар негізгі үш нысан: жеке дара иелену, серіктес және корпорация нысандары бойынша бөлінеді.
Экран

Экран (французша ecran – қалқан, перде) – бет жағы энергияның әр алуан түрлерінің таратқан сәулелерін сіңіріп алатын, өзгертетін немесе шағылыстыратын құрылғы; ол осы сәулелерді белгілі бір мақсатқа пайдалану үшін немесе олардың әсерінен қорғану үшін қажет. Оның негізгі түрлері: 1) оттық экраны; 2) электрондық-сәуле құбырының экраны; 3) рентген қондырғысының экраны; 4) жарық экраны (мыс., киноэкран).
Экситон

Экситон (латынша excіto – қоздырамын) – электрон-кемтік жұбының түзілуіне сәйкес шала өткізгіштер мен диэлектриктердегі пайда болатын электрлік бейтарап элементар қозған күй. Э. ұғымын ғылымға 1931 ж. кеңес ғалымы Я.И. Френкель енгізген. Э. молек. және атомдық, сондай-ақ иондық кристалдарда да байқалады. Валенттік белдемдегі қозған электрондар өткізгіштік белдемге ауысқанда, валенттік белдемде оң зарядталған кемтік пайда болады. Кулондық өзара әсердің нәтижесінде электрон мен кемтік бір-біріне тартылады. Егер қоздыру энергиясы (Е) тиым салынған белдемнің енінен артық болса (ЕЕ), онда кристалдағы қозған электрондар мен кемтіктердің өзара байланысы үзіліп, олар еркін квазибөлшектерге айналады, яғни кристалда фотоөткізгіштік пайда болады. Ал егер Е<Е болса, онда электрон мен кемтік өзара байланысқан күйде, яғни электрлік бейтарап күйде болады. Кристалдағы осындай қозған күй (квазибөлшек) Э. деп аталады. Бұл квазибөлшек кристалл ішінде өз орнын ауыстыра алады (мұны Э-ның миграциясы дейді) не бір орында тұрады (локалданады), бірақ электр зарядын тасымалдай алмайды. Оның энергет. спектрінің белдемдік құрылымы бар. Э. бүтін спинді квазибөлшек болғандықтан Бозе-Эйнштейн статистикасына бағынады. Э-ды тәжірибе жүзінде алғаш рет кеңес ғалымдары Е.Ф. Гросс пен Н.А. Каррыев (1952) дәлелдеді. Э. кристалдарда энергия тасушы квазибөшекке жатады.
Экскаватор

Экскаватор (лат. excavo — түйгіштеймін, оямын) — топырақты қазып, жанындағы үйіндіге төгу немесе көлік құралдарына тиеу үшін қолданылатын жер қазатын машина. Бір шөмішті және көп шөмішті болып бөлінеді. Әскерде, негізінен, бір шөмішті Экскаватор окоп, блиндаждық шұңқыр, бойтаса пана, әскери техниканы жасыратын орындар, жол, аэродром салу үшін және т.б. міндеттерді орындау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Экспансия

Экспансия ( – таралу, тарату) – монополистік бірлестіктердің, мемлекеттердің, әлеуметтік топтардың экономикалық әдістермен де, басқа әдістермен де (аумақтарды қарулы күшпен басып алу, дипломатиялық қысым жасау, т.б.) ықпал ету аясын кеңейтуі. Дереккөздер cs:Expanze da:Ekspansion de:Expansion en:Expansion fr:Expansion hr:Ekspanzija it:Espansione nl:Expansie sk:Expanzia sv:Expansion
Экспатриация

Экспатриация – адамдардың отанынан шет жерге ерікті түрде немесе мәжбүрлі түрде қоныс аударуы, азаматтығынан айырылуы. Экспатриация оптация, азаматтықтан шығу кезінде болады, сондай-ақ мемлекеттің жоғары заң шығарушы немесе сот органдарының азаматтықтан айыру туралы шешімімен мәжбүрлеу тәртібімен жүзеге асырылады. Кейде азаматтықтан айырғаннан кейін елден қуу басталады. Дереккөздер
Экспедитор

Экспедитор – 1) көлік экспедициясы шартының тарабы; 2) еңбек шартына (келісімшартына) сәйкес жүктерді алушы, оларды тасымалдау кезінде жеткізіп салушы, өткізуші, тауар жөнелту құжаттарын ресімдеуші компания немесе жеке тұлға.
Экспедиция

Экспедиция (лат. ехpedіtіo – тәртіпке, ретке келтіру) – 1) Ресей империясындағы кейбір мемлекеттік мекемелердің немесе олардың бөлімдерінің атауы (мыс., Сенаттың құпия экспедициясы, 18 ғ.); 2) көлік экспедициясы шартынан туындайтын азаматтық-құқықтық қатынастар; 3) құ-жаттарды, материалдарды, т.б. салып жіберумен айналысушы ұйымның құрылымдық бөлімшесі немесе осындай ұйымның өзі.
Эксперимент

Эксперимент ( – сынама, тәжірибе), Тергеу эксперименті – Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 203-бабының ережелері бойынша жүргізілетін тергеу әрекетті, іске қатысты мәні бар деректерді тексеру және нақтылау үшін арнайы жасалатын тәжірибе. Э. жүргізу кезінде, атап айтқанда, әлдебір фактілерді қабылдау, жекелеген әрекеттердің жасалу, әлдебір оқиғаның болу ықтималдығының тексерілуі, сондай-ақ болған оқиғаның реті және іздерінің пайда болу тетігі анықталуы мүмкін. Э. куәгерлердің міндетті түрде қатысуымен жүргізіледі. Қажет болған жағдайда Э-ке өздерінің келісімі бойынша сезікті, айыпталушы, жәбірленуші, куә, маман, сарапшы және тәжірибелік іс-қимылдарды жүргізетін адамдар қатыстырылуы мүмкін. Э. қайта жаңғыртылып отырған оқиғалар немесе әрекеттер болған жағдайларға ұқсас жағдайларда жүргізіледі. Психология жөнінде ғылыми-зерттеу жүргізуде Эксперимент кеңінен қолданылады. Эксперименттің артықтылығы, бізге керекті үрдіс пен құбылыс қашан көрінеді деп күтіп отырудың қажеті жоқ. Эксперимент жасағанда психикалық үрдістерді неғұрлым дәлме-дәл көрсететін олардың уақыттын, өту шапшандығын т.б. өлшейтін арнаулы аспаптар, аппараттар қолданылады. Дереккөздер
Explorer

Explorer — жер төңірегіндегі ғарыштық кеңістікті зерттеуге арналған америкалық ғарыштық ұшу аппараттарының және ұшыру жоспарының (1957 жылдан бастап) аты. Explorer 1 — АҚШ-та алғаш рет ұшырылған Жердің жасанды серігі (1.2.1958). Аппараттардың геом. пішіні әр түрлі (мысалы, шар, көпбұрыш, цилиндр, конус) болып жасалады. Оның ұзындығы 2 м-ге жуық, массасы 8,3 кг-нан (Explorer 1) 720 кг-ға (Explorer 55) дейін жетеді. Серіктер хим. және күн батареясымен қоректенеді. Орбитада өмір сүру уақыты 3 жылдай. Explorer көмегімен ғарыштық сәулелер, күн мен жұлдыздар, магнит өрісі, метеор бөлшектер, ионосфера мен атмосфера, жер төңірегіндегі кеңістіктің радиац. күйі, т.б. зерттелуде. Дереккөздер
Экспозиция

Экспозиция ( – көрсетілім, мазмұндама) – әдебиетте көркем шығармада оқиға дамитын, өрістейтін орынды, ортаны, сол оқиғаға қатысатын кейіпкерлерді сипаттап, алғаш оқушыға таныстыру. Экспозиция негізгі оқиға желісіне, сюжетке тікелей байланысты болмай, өз алдына окшаулау тұрады. Себебі, сол оқиғаның басталуы емес, тек қана оны неғұрлым айқын, анық түсініп-білуге кажетті дерек, суреттемелер. Музыкада басты тақырыпты түсіндіруге негізделген сонаталық форманың немесе фуганың бірінші бөлімі. Экспозицияда әдетте әуелі бір немесе бірнеше тақырыптан тұратын музыкадағы негізгі материалдың тұжырымды мазмұндамасы баяндалады. Бейнелеу өнерінде экспозиция мұражайлар мен көрмелерге қойылған материалды (экспонаттарды) белгілі бір жүйе бойынша орналастыру мағынасын білдіреді. Дереккөздер cs:Expozice de:Exposition en:Exposition fr:Exposition it:Esposizione ka:ექსპოზიცია nl:Expositie sk:Expozícia
Экспонометр

Экспонометр (лат. expono – ұсынамын, көрсетемін және ...метр), экспозиметр – фотоппарат жапқысының (затворының) ашылып-жабылуы уақытының ұзақтығын және объектив диафрагмасының саңылауының мөлшерін анықтау үшін қолданылатын тетік. Ол фототүсіру, кинотүсіру не фотокөшіру кезіндегі экспозицияны қажетке сай таңдап алуды қамтамасыз етеді. Оның оптик. Э., фотоэлектрлік Э. және таблицалық Э. (калькулятор) деп аталатын 3 түрі бар. Бұлардың ішінде фотоэлектрлік Э. кең тараған.
Экспорттық Лизинг

Экспорттық Лизинг – лизингілік компания ұлттық фирмадан жабдық сатып алып, оны кейіннен шетел кәсіпкеріне белгілі бір мерзімге және уағдаластық шартпен жалға беру мәмілесі. Э. л. объектілері көбінесе – көлік құралдары, қымбат тұратын жабдық, машина-тех. өнім, жылжымайтын нысандар (мыс., қойма жайлары). Лизинг шарты бір мезгілде ұзақ мерзімді жалдау туралы және несие беру туралы шарт болып табылады. Өйткені лизингіні пайдаланушының шарт объектісін жалдау мерзімі аяқталғаннан кейін қалдықтық құны бойынша сатып алу көзделуі мүмкін. Осы тұрғыдан Э. л. шарты шетелдік сатып алушының тауардың ақысын бөлшектеп (мәулеттік) төлеу нысаны ретінде қарастырылады. Халықаралық валюта қорының ережелеріне сәйкес халықар. жалдаудан туындайтын міндеттемелер мемлекеттің сыртқы қарызының сомасына енгізілмейді. Сондықтан Э. л. көптеген елдерде мемл. қолдау тауып, оған белгілі бір жеңілдіктер беріліп отыр. Халықар. жалдаудың алуан түрлері бар, атап айтқанда: рентинг – мүлікті жалдаушының кейіннен оны сатып алу құқығынсыз қысқа мерзімді (бір күннен бірнеше айға дейін) жалдау; хайринг – мүлікті орта мерзімді (6 айдан 3 жылға дейін) жалдау, мұнда мүлік үшін төленетін соманың соңғы бөлігі төленгенге дейін ол сатушының меншігінде қалады.
Экспорттық Несие

Экспорттық Несие – тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді сатуды қаржыландыру мақсатымен шетелдік сатып алушыларға немесе олардың банкілеріне берілетін несие; экспортты ынталандыру құралы. Импортшылар мен экспортшылар несиені тікелей өздерінің шетелдік контрагенттерінен немесе оларға қызмет көрсетуші банкілерден алады. Ол әрқашанда сыртқы сауда келісімшартын жасау жолымен беріледі. Оның мөлшері, мерзімі, құны, пайыз төлеу және өтеу шарттары экспортшы және импортшы елдердің экон. және саяси жағдайына, тауардың түріне және тараптардың өзара қатынастарының сипатына қарай айқындалады. Э. н-нің дәстүрлі және кең таралған нысандары: шетке шығарылатын тауарларды өндірушілердің өздерінің шетелдегі сатып алушыларына жеткізілетін тауарлар үшін төлем төлеу мерзімін ұзарту нысанында беретін коммерциялық несие; шетке шығарылатын тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді жеткізушілерге де, сатып алушыларға да берілетін банк несиесі; түрлі мемлекетаралық келісімдер шеңберіндегі несиелер; экспортшылар мен импортшыларға брокерлік фирмалар арқылы берілетін брокерлік несие; экспортты несиелендірудің кеңінен таралған нысаны – акцептілік несие болып бөлінеді. Банкілер ірі экспортшыларға револьверлік (жаңартылмалы) несие береді. Э. н-нің дамуы барысында сыртқы сауда операцияларын факторинг, форфейтинг, лизинг негізінде қаржыландыру пайда болды. Ірі көлемдегі сыртқы сауда келісімшарттарын несиелендіру үшін банк консорциумдары құрылады. Олар ірі көлемдегі несие ресурстарын жинап, несие тәуекелін қатысушы банкілердің арасында бөлуге мүмкіндік береді (қ. Синдикатталған несие). Э. н. беру әрқашан да тәуекелмен байланысты болғандықтан, дамыған елдердің көбісінде олардың сақтандырылуын қолдау жүйесі қалыптасқан.
Экспортты Лицензиялау

Экспортты Лицензиялау – 1) халықаралық саудада экспортты мемлекеттің әкімшілік жолмен шектеуіне байланысты шарттардың бірі; 2) шетке шығару үшін лицензия – тауардың бір түрін белгіленген мерзімде экспортқа шығаруға рұқсат беретін құжат алу талап етілетін және көрсетілетін қызметпен сауда жасау мониторингі. Лицензия алу үшін негіздеме: үлестемелі тауарлар үшін – тауарлардың үлестеме немесе сатып алынған сертификат есебінен жеткізілуін қуаттайтын құжат; делдал арқылы экспортқа шығарылатын жағдайда – тауарлар жеткізіліміне жасалған келісімшарт; айрықша тауарлар үшін – тиісті министрліктің немесе ведомствоның шешімі; қосарлы мақсаттағы (азаматтық және әскери) тауарлар үшін – тиісті органдардың қорытындысы қажет. Бас лицензия және бір жолғы лицензия түрлеріне бөлінеді. Бас лицензия мемл. мұқтаж үшін бір күнтізбелік жыл мерзіміне ресімделеді. Бұл лицензия бойынша экспорттық операциялар бір немесе бірнеше мәміле бойынша жүзеге асырылады. Бір жолғы лицензия әрі кеткенде 12 айлық мерзімге бір ғана мәмілеге беріледі.
Экспресс

Экспресс (ағылш. еxpress – жүрдек, шапшаң) – жолаушы тасымалдайтын жүрдек пойыз немесе шапшаң жүзетін кеме. Э. – автобустың тоқтайтын аялдамалары кәдімгі маршрутты автобустармен салыстырғанда сирек болады.
Экспресс К

“Экспресс К” – қоғамдық-саяси газет. Алғашқы саны “Юношеская правда” деген атпен 1920 жылдың 7 қарашасында Орынбор қ-нда жарық көрді. Қаржының жетіспеушілігі мен материалдық-тех. базасының нашарлығына байланысты бұл газеттің шығуы 1923 жылдың басында тоқтатылып, оның орнына 1924 жылдың қаңтарынан 1925 жылдың аяғына дейін әуелі Орынборда, соңынан (1925 ж. тамызынан) Қызылордада “Комсомолец” деген атпен, 1928 жылдың қазанынан Алматыда “Ленинская смена” деген атаумен шығарылды. 1991 жылдан Алматы қ-нда қазіргі атауымен басылуда.
Экспромт

Экспромт – ақынның ешқандай дайындықсыз, ұшқыр ойынан туған ауызша немесе жазбаша қысқа өлеңі. Бұл өлеңдер көбіне әзіл-қалжың мағынасында болып келеді. Көлемді, ұзақ айтылған өлең-жырды суырып салып (импровизация) шығару мен тұтқиылдан бірнеше шумақ өлеңді төгілтіп, экспромт үлгісінде айтып жіберу – бұлар түп тамыры бір, екеуі де қуатты ақындық шабыттың көрінісі. Ал мұндағы экспромт деген ұғым – жарқ еткен бір ойды ықшам түрде өлеңмен айту болса, суырып салып айту (импровизация) – көлемді өлең-жырларды түгелдей табан астында бірден жанынан шығарып айту шеберлігі. Қазақ әдебиетінде үлкен орын алатын ақындар айтысына осындай ұзаққа сермейтін суырып салма өнері тән дей отырып, кейде арасында жарқ етіп көрінетін ұтымды шумақтарды экспромт тәсілімен айтылған деп те қарауға болады. Қалай болғанда да, экспромт өлеңді суырып салып айтуға негізделеді, оны импровизацияның бір сәті деуге болады. Музыкада, импровизациялық жағдайда туатын аспаптық (көбіне фортепьянолык) музыка пьеса. Экспромт әдетте лирикалық әуезді әрі тосын келеді. Ф.Шуберт, Ф.Шопен және А.Н. Скрябиннің көптеген туындылары экспромттың озық үлгілеріне жатады. Дереккөздер