Марокколықтар

Марокколықтар (ма­га­ри­ба – мағриб халқы) — Араб халқы, Марокконың негізгі халқы. Жалпы саны 25 млн. адам (2009). Олар Солтүстік Африканың басқа елдерінде (Судан –300 мың адам, Алжир –200 мың адам ), сондай ақ Еуропада (Франция – 1 миллион адамнан астам, Испания –500 мың адам, Нидерланды -300 мың адам, Бельгия -200 мың адам), АҚШ-та (33,4 мың – 2000, санақ), Канада (28,1 мың – 2006, санақ) тұрады. Этногенезі Марокколықтар екі халықтың бірігуінің нәтижесі болып табылады: Солтүстік Африканың байырғы тұрғындары Берберлер және Солтүстік-Батыс Африкадан келген арабтар. Бұл екі этникалық топ Марокко аумағында үстемдік етеді және әлі күнге дейін өздерінің бірегей мәдениетін сақтайды. Аздаған көшпелі тайпалардың бірі Берберлер африкалық халықтардың көпшілігінен ерекшеленетін ашық тері түсімен ерекшеленеді. Тілі Марокколықтардың көпшілігі араб тілінің марокко диалектісінде, кейбіреулері бербер тілінің диалектілерінде де сөйлейді. Діні Мароккодағы ресми дін – ислам, мұсылман-сүнниттер Құран негізгі кітабы, құранды балалар бірнеше жыл бойы үйренеді. Ол өмір салтын, қоғамдағы мінез-құлқын, өткізілетін рәсімдерге ұсыныстарды анықтайды. Мерекелерде, ресми шараларда құраннан үзінділер оқылады. Исламнан басқа басқа діндер, иудаизм мен христиандық та бар. Тарихы Қазіргі марокколықтардың тарихы орта ғасырларда арабтар елге келіп, византиялықтармен соғыс ашқан кезден басталады. Бұл біздің заманымыздың 682 жылы болды және Араб халифатындағы Марокко өмірінің бастауы болды. Ол кезде мұнда ислам дінін қабылдап, араб тілін үйренуге мәжбүр болған берберлер көп тұратын. Алайда басқыншылардың билігі соншалықты ұзаққа созылмады - 740 жылы көтеріліс болды, Марокко Араб халифатынан шығып, бытыраңқы мемлекетке айналды. 788 жыл ірі мемлекеттің негізін қалаған Ыдырыс әулетінің гүлденген шағы болды. Мемлекет 11 ғасырдан бастап гүлденуін жалғастырды. Одан кейінгі әулеттер Андалусия мәдениетін дамытып, испандар мен португалдықтармен соғысып, елдің бірегей сәулеттік бейнесін жасады. 16 ғасырдан бастап Марокко өмірінің алтын кезеңі басталады. Саадиттер әулеті билікке келіп, аумақтарын кеңейтіп, сәулет өнерінің туындыларын жасауға бұйрық беріп, экономиканы дамытуды жалғастырады. 17 ғасырдан бастап қазіргі әулет — алауиттер (алавиттер) билігі басталады. Мұнда азаматтық қақтығыстар жиі болып тұрды. Испан отарлаушыларының қаупі зор болды. Мұхаммед III француздармен, содан кейін Еуропаның басқа елдерімен одаққа отырып, ел ішінде де, одан тыс жерлерде де бейбіт жағдай жасай алды. Мұхаммед III қайтыс болғаннан кейін Марокко билігі Алжирді қолдауға шешім қабылдады, бұл Франция мен Испаниямен кикілжіңге себеп болады. Еуропа елдері Марокко мемлекетіне белсенді қысым көрсете бастады, бұл оны отаршылдарға тәуелді болуға мәжбүр етеді. 1904 жылы Францияның ықпалы күшейіп, Германияның қарсылығынан мемлекет толығымен француздардың протекторатына айналып, территорияның бір бөлігін испандарға берді. Болған оқиғалар 1921 жылы басталған көтеріліске себеп болды. Нәтижесінде Марокконың тәуелсіздігі жарияланды, бұл елде конституция жасауға, бірқатар реформалар жүргізуге, ауыл шаруашылығын дамытуға және өнеркәсіптік революцияны жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсібі – егіншілік (бидай, арпа, жүгері, техникалық дақылдар, бау-бақша). Цитрустық жемістер мен зәйтүндер кеңінен таралған. Көшпелі және жартылай көшпелілер (түйе шаруашылығы, ірі және ұсақ мал өсіру) бар. Теңіз қолөнері дамыған, қолөнерден – керамика, тері, ағаш ою, кілем тоқу, т.б. дамыған. Марокколықтардың жартысына жуығы өнеркәсіпте, саудада, қызмет көрсету саласында жұмыс істейтін қалаларда тұрады. Марокколықтардың жартысынан астамы ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Тұрмыс салты Жалпы, Марокко араб және еуропалық елдердің ерекшеліктерін біріктіреді. Бұл мәдени салаға да, марокколықтардың дәстүрлеріне де әсер етті. Бұл халықтың қонақжайлылығы басты ерекшеліктердің бірі. Марокколық үйдегі қонақты жақсы қарсы алады, ең құрметті орынға отырғызады және қамқорлыққа бөлейді. Марокколықтар аяқ киімін босағаға қалдыруды әдетке айналдырған, бірақ олар үйде жалаң аяқ жүреді. Бұл ретте шақырылған қонақ үй иелеріне сыйлықсыз келмеуі керек. Ең жақсы сыйлық - жеміс себеті немесе тәттілер. Марокколықтардың мерекелік дастарханында ас құралдары мүлдем жоқ. Дәстүр бойынша олар қажет емес. Дәстүрлі тағам, ұнтақтан жасалған кускусты бір қолдың үш саусағымен ақырын ұстап, қолмен жеуйді. Олар шай үстінде шынайы әңгімелесуді жақсы көреді, бір қызығы, шайды ешқашан үлкен шыныаяқтардан ішпейді. Марокколықтардың сеніміне сәйкес, олар романтикалық сезімдердің қоғамдық көрінісін қабылдамайды. Сондықтан көпшіліктің көзінше сүйісу немесе құшақтау жаман әдет болып саналады. Сыртқы келбетке, әсіресе әйелдерге қойылатын талаптар көп. Марокко әйелдері бүкіл денені жауып, ал басына орамал байланады. Бұл жергілікті климатқа, сондай-ақ әдептілік ережелерін құрметтеуге өте қолайлы. Қысқа немесе ашық киім дөрекі және жарамсыз болып саналады. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі ауылдарда (кария, дуарлар, касбахтар) бүкіл араб аймағына тән ағаш және тастан жасалған құрылыстар басым. Марокконың тарихи орталықтарындағы үйлер көбінесе көшеге қарайтын ашық торлар, көшеге қарайтын миниатюралық балкондардан тұрады. Аула галереямен қоршалған, көбінесе дәстүрлі субұрқақтың ортасында орналасқан. Тұрғын үйдің ерлер мен әйелдер бөліктерін бөлу дәстүрі сақталған. Дәстүрлі киімдері Еуропалық костюммен қатар дәстүрлі киімдер де кең тараған. Ерлерге де, әйелдерге де арналған дәстүрлі киімдер капюшоны мен жеңі ұзын ұзын, кең киім джеллаба деп аталады. Ерекше жағдайларда ерлер бернус деп аталатын қызыл қалпақ киеді. Әйелдер ою-өрнекпен безендірілген кафтан киеді. Ерлер мен әйелдердің барлығы дерлік балга киеді. Бұл өкшесі жоқ жұмсақ былғары тәпішкелер, көбінесе сары түске боялған. Әйелдер сондай-ақ биік өкшелі сандалдар (наиль) киеді. Дәстүрлі тағамдары Марокко тағамдары ғасырлар бойы марокколықтар сауда жасаған берберлер, арабтар және африкалық тайпалардан әсер алғаны белгілі. Ұлттық тағамдар бүкіл араб тағамдарына жақын, сонымен бірге, Магриб елдеріндегі сияқты, афро-бербер тектес тағамдар - кускус, тажин, тәтті кондитерлік өнімдер (бриуат, гриуш) танымал. Негізгі ұлттық сусын – жалбыз қосылған көк шай. Фольклоры Фольклор, поэтикалық баллада-малхун, классикалық Андалусия музыкасы («нуба» жанры) кең тараған. Ырғақтық негізді ұрмалы аспаптар (дербуки тамбуриндері, бендер, гедр) қамтамасыз етеді, фольклорлық ансамбльге рабаб, уд, касба т.б. жатады. Дереккөздер