kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұлыс

Ұлыс — аймақ, мекен, әкімшілік бірлік мағынасын беретін көне түркі сөзі. Түркі-моңғол халықтарында ұлыс бірнеше мағынада айтылады. 6 ғасырда Ұлыс мекен, қала мағынасында қолданылған. Мысалы, көне түркі қолжазбаларында “халықтан халыққа, ұлыстан ұлысқа, елден елге жүрдім” деген сөз бар. 13 ғасырда Шыңғыс хан әрбір ұлына иелік бөліп бергенде, олар ұлыстар деп аталды. 16 — 19 ғасырларда Сібірді мекендеген буряттар мен қалмақтарда рулық бірлестіктегі әкімшілік “Ұлыс” аталған. Бұл халықтардың көшпелі тіршілігінде ұлыстар арасында жер бөлісі болған. Әрбір Ұлыс орда саналып, оны ноян биледі. Ұлыстар аймаққа, хотанға бөлінді. Ал бірнеше ұлыстың нояны тайшыға бағынды. Бұл халықтар отырықшы тіршілікке көшкенде де ұлыстың әкімшілік сақталды. Орталық Азия халықтарында ұлыс негізінен аймақ мағынасында қолданылды. Мысалы, ноғай ұлысы, он сан ноғай ұлысы. “Ұлыстың ұлы күні” дегенде ұлыс “аймақтың, елдің” деген мағына берген, яғни сол елге тиесілі ең қасиетті мейрамды білдіреді. Дереккөздер
Үлкен Ұласты

Үлкен Ұласты – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Қазақстан (Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы) мен Қытай аралығындағы шекара бойымен ағып өтеді. Бастауы Сауыр жотасының солтүстік-шығыс беткейіндегі Мұзтау тауының (3816 м) етегіндегі бұлақтан басталып, Кіші Ұласты өзенін қосып алып, шекараны бойлай ағып отырып, Зимунай ауылынан (Қытай аумағында) солтүстік-батыста 14,5 км жерде Айғырқұмға (Бозайғырқұм) сіңеді. Гидрологиясы Қыратты жермен ағады. Аңғар беткейі тік, кей жері жақпартасты. Жайылмасы сол жағалауында, ұзындығы 67 км, ені 40 м-ге жетеді. Жауын-шашын, аздап жер асты суымен толығады. Мамыр — шілде айларында суы мол. Орташа жылдық су ағымы сағасы тұсында 1,30 м 3 /с. Дереккөздер
Ұлысбегі

Ұлысбегі, Ұлыбек — Моғолстан мемлекетіндегі жоғарғы лауазым. Ұлысбегі мемлекетте ханнан кейінгі адам болған. Ішкі және сыртқы саясатта ханға ақыл-кеңес беріп отырған. Бахр әл-Асрар шығармасында Моғолстанда мемлекет басқаруға ханға дулат тайпасының әмірлерінен тағайындалатын Ұлысбегі көмектесіп отырғандығы жазылған. Моғолстанда хандардың және мемлекеттің бірден-бір тірегі әрі ұйтқысы ұзақ уақыт бойы дулат тайпасы мен оның көсемдері болды. Елге сіңірген қызметтеріне орай Моғолстанның шағатайлық хандары бастапқыда дулат билеушілеріне жеті “артықшылықтар” берсе, кейін Тоғылық Темір мен Қызыр Қожа хандар тұсында олардың саны он екіге жеткен. Дулат билеушілері Моғол ұлысының әмірі саналған. Ұлысбегі мансабы ұрпақтан ұрпаққа өтіп отырды. Хан жарлығы ханның және Ұлысбегінің мөрлерімен бекітілді. Ұлысбегі мөрі хан мөрінен төмен тұрған. Дереккөздер
Үлкен тұзды көл

Үлкен тұзды көл — Үлкен Алап қыраты мен Сеңгір таулары аралығындағы 1282 м биіктікте, АҚШ-тың батысында орналасқан ағынсыз, тұйық тұзды көл. Плейстоцендегі тұщы Бонневилл көлінің қалдығы. Көлдің ауданы түсетін жауын-шашын мөлшеріне байланысты 2,5 мың км 2 -ден 6 мың км 2 -ге дейін өзгеріп отырады. Орташа тереңд. 4,5 — 7,5 м, ең терең бөлігі 13 — 15 м. Тұздылығы 137‰ (деңгейі төмен кезде 300‰). 1916 жылы тұздарды өнеркәсіпте қолдану мақсатында (натрий, магний, бром т.б. тұздар) пайдалана бастады. Химиялық құрамы 1936 жылдан тұрақты; 1959 жылы көл екіге бөлінген (бөгет тұрғызып, т. ж. салынды), оңтүстік бөлігі Бэр, Джордан, Уибер өзендерінің суымен толығып тұрады (судың минералд. 6 — 7 м тереңдікте 130 — 150 г/л, одан төменде 240 — 280 г/л); солтүстік бөлігі булану алабының қызметін атқарады (минералд. 334 — 345 г/л). Тұзының жалпы қоры 6 млрд. т. Шығыс жағалауында ірі қалалар Солтүстік-Лейк-Сити, Огден орналасқан. Көлді Оңтүстік Тынық мұхиттық т.ж. (ұзындығы 40 км болатын дамба үстімен) қиып өтеді. Дереккөздер
Үлкен Шабақты

Үлкен Шабақты — Көкшетау қыратының солтүстік етегіндегі орналасқан тектоникалық көл. Теңіз деңгейінен 301,6 м биіктікте. Географиялық орны Ақмола облысының Бурабай ауданы жерінде. Гидрографикасы Су айдыны 25,5 км 2 , ұзындығы 8,3 км, ені 5,1 км, орташа тереңдігі 10,8 м, ең терең жері 33,3 м. Аумағы 1900 га, орташа тереңдігі 10 м, ең терең жері 24 м. Су жиналатын алабының (150 км 2 ). Суы қарашаның ортасында қатады, мұздан 15-25 мамырда арылады. Көктемде еріген қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Суы тұщы, ауыз суға, т.б. шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады. Минералдылығы жазда 550 — 750 мг/л-ден қысқа қарай 1000 мг/л-ге дейін өзгереді. Жер бедері Оңтүстік бөлігі Көкшетау қыратында, қалған бөлігі ұсақ шоқылықта жатыр. Оңтүстік жағасы биік, жарқабақты (18-20 м дейін). Солтүстік және шығыс жағалары жайпақ. Түпкі бедері күрделі. Терең шұңғымалар мен су асты қырқалары кезектесіп келеді. Кей жерлерде су асты қырқалары шағын аралдар түрінде көл бетіне шығып жатады (ең үлкен аралы 120 - 200 м). Көлге Бурабай көліненен ағып шығатын Күркіреуік (Громотуха) өзені құяды. Тереңдігі (38 м) мен үлкендігіне байланысты көлді Кіші Байкөл (Байкал) деп те атайды. Өсімдігі Ірі аралдарда қайың, тал, бұта және қарағай өседі. Түбі орталық бөлігінде лай-балшықты, жағаға жақын маңда тастақты. Көл беті таза, ашық. Су беті өсімдіктері (қоға, қамыс, елекшөп) тек таяз солтүстік-шығыс шығанақта ғана бар. Кәсіпшілік мәні Балығының кәсіпшілік мәні бар. Негізінен торта, алабұға, мөңке ауланады. Сондай-ақ аққайран, тұқы балық, таутан мекендейді. Қолдан табан балық өсіріледі.
Алания

Алания — Солтүстік Кавказдың орталық бөлігінде 9-13 ғ-да болған мемлекет. Өздерін ирондар, византиялықтар, аландар, грузиндер, остар деп атаған алан тайпалары б.з. 1-ші ғ-ында Солтүстік Каспий, Дон өңіріндегі сармат қоныстарынан бөлініп, Азов (Азу) т-нің маңы мен Солтүстік Кавказға келіп қоныстанған. 372 ж. аландарды ғұндар жаулап алды. Аландардың бір бөлігі ғұндармен бірге “Халықтардың ұлы қоныс аударуына” қатысты, Галлия, Испания арқылы Солтүстік Африкаға дейін жетті. Ал олардың екінші бөлігі Солтүстік Кавказдың орталық бөлігіне орнықты. Онда аландар мен жергілікті Кавказ тайпаларының бірлестігі пайда болды. Бұл бірлестікті аландар басқарғандықтан византиялықтар оны Алания деп атаған. 8-9 ғ-да Алания Хазар қағандығының құрамында болып, одан 9 ғ-дың соңы — 10 ғ-дың басына қарай бөлініп шығып, өз мемлекетін құрған. Алания Хазарияның Византиямен сыртқы байланыстарында маңызды рөл атқарды. 10 ғ. Аланияға Византиядан христиан діні енді. Аландардың жартылай отырықшылыққа көше бастауы нәтижесінде қалалар пайда болды. Археологиялық қазба жұмыстары аландардың бірнеше қаласы болғандығын айғақтап отыр. Аланияның астанасы Магас қаласы болды. Мемлекет басшысы “кэркундедж” деп аталды. Елдегі бар билік әскери ақсүйектер — “богаторлар” (батырлар) қолында болған. Шыңғыс хан құрған империя жасақтарының 1237 — 39 ж. шапқыншылығы Аланияның құлауына себепші болды. Магас қаласын қоршауды Мөңке хан басқарды. Қаланы қорғау кезінде 270 мыңнан астам аландықтар қаза тапты. Алания құлағаннан кейін 14 ғ-да аландар арасында ислам діні тарай бастады. Қазіргі осетиндер аландардың үрім-бұтағы болып есептелінеді. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ұлытау марганец кенді ауданы

Ұлытау марганец кенді ауданы - Қарағанды облысының батыс бөлігінде орналасқан. Геологиялық құрылымы Құрылымдық жағынан девон түзілімдерімен жабылған Ұлытау-Арғанаты мегантиклинорийінің шөккен бөлігін және онымен шекаралас жатқан Сарысу-Теңіз жақпартасты қатпарлы алқабының бір бөлігін қамтиды. Ұлытау-Арғанаты мегантиклинорийі меридиан бағытында созылған кембрийге дейінгі қатпарлар мен төменгі палеозойдан түзілген күрделі қатпарлы құрылыс болғандықтан Сарысу-Теңіз жақпартасты қатпарлы алқабымен бірігіп, геосинклиндік каледон іргетасын құрайды. Девон, карбон, пермь түзілімдері каледон мен герциннің орогендік және субплатформалық герцин кешендерін құрап, төменгі түзілімдерді жауып жатады. Мегантиклинорий ортаңғы және жоғарғы девонның қалың континенттік түзілімдерінен тұратын Тамды-Шағырлы квазисинклинорийі, Арғанаты және Қарсақпай көтерілімдері мен Ұлытау, Есқұла күмбездеріне жіктеледі. Бірнеше стратиграфиялық горизонттарда орналасқан, генезисі жағынан әр түрлі марганец кенбілінімдері квазисинклинорийдің оңтүстік бөлігін алып жатыр. Барлық кен орындар (Жезді, Аралық, Жақсықотыр) мен кенбілінімдер (Ақтас, Сарыадыр) төменгі фаменнің қызыл түсті конгломерат-құмтас түзілімдерінде орналасқан. Кендену ірі сынықты фациялар мен түзілімдер қалыңдығы азайған телімдерінде жатыр. Жезді типіндегі бұл кен орындары жанартаутекті-шөгінді жолмен түзілген. Кенді ауданның зерттелуі А.Г. Богданчиков, А.С. Богатырев, Д.Д. Топорков, Е.А. Немов, В.Я. Ушаков, Х.Г. Шаңгереев. Геологиясы мен заттық құрамын зерттегендер: А.Г. Бетехтин, Ф.В. Чухров, А.А. Максимов, А.И. Наливкин (1928-1958 жылдары), т.б. жүргізген. Дереккөздер
Үй қоянын өсіру

Үй қоянын өсіру — ет, тері, түбіт алу мақсатында қоян өсіретін мал шаруашылығының бір саласы. Қазақстанда жеке үй шаруасында үй қоянын өсіру 1927 — 29 жж. өріс алды. 1970 ж. қоян өсіруші әуесқойлардың ұйымы құрылып, олар жеке адамдардың тұқымдық қоян, азық, зоотехникалық-малдәрігерлік көмек алуларына көмектесті. Үй қояндары өсімтал. Ересек ұрғашы қоян бір жазда 3 — 4 рет (30 күнде бір рет) көжектеп, жылына 40-қа дейін көжек береді. Көжектері тез жетіліп, 4 — 5 айлық кезінде шағылысады. Жылына бір ұрғашы қояннан 60 — 70 кг ет, 1,5 кг түбіт алынады. Қоянның еті дәмді, тез қорытылатындықтан жас балаларға, кәрі адамдарға және асқазан, бауыр ауруларына өте пайдалы. Терісі жеңіл, жылы, әдемі болады. Оны өнеркәсіпте кеңінен пайдаланады. Түбітті тұқымынан жылу өткізгіштігі меринос қойының ең жақсы жүнінен кем түспейтін жіңішке, жұмсақ түбіт алынып, әр түрлі тоқыма бұйымдары дайындалады. Жеңіл терісінен аяқ киім, галантерея бұйымдары, құлағы мен табанынан желім, қарнынан ұлтабар ферменті жасалады. Ғылыми-зерттеу мекемелерінде үй қоянын зертханалық жануар ретінде әр түрлі тәжірибелер жүргізуге пайдаланады. Қоянның етті-терілі тұқымдарына: кеңес мардері, шиншилла, шампань, т.б. жатады. Етті тұқымдарына: үлкен ақ қоян, үлкен сұр қоян, күміс түсті, қара қоңыр, үлпілдек жүнді ақ қоян, т.б., түбітті қояндарға татар қояны және ангор қоянын жатқызады. Ү. қ. ө. гигиенасы — үйшіктерін құрғақ, суық желден таса жерге орналастыру, жаз айларында ұрғашы қоян жатқан жер желдетіліп тұруы, астын үнемі тазалап тұру қажет. [ Дереккөздер
Ұлытау — Үлкен Қаратау қатпарлы жүйесі

Ұлытау, Үлкен Қаратау қатпарлы жүйесі — Қазақстан облысының батыс бөлігіндегі геологиялық құрылым. Ұзындығы 1500 км-ге созылған. Ұлытау — Үлкен Қаратау қатпарлы жүйесін алғаш академик Н.Г. Кассин анықтап, зерттеген (1934 ж.). 1971 ж. В.Ф. Беспалов оған Көкшетау мегаантиклинорийінен басталып, Орталық Қазақстан, Үлкен және Кіші Қаратау, Орталық Тянь-Шань арқылы шығысқа созылып жатқан Ұлытау — Орталық Тянь-Шань қатпарлы жүйесі деген ат берді. Бұл жүйенің құрамына Көкшетау, Ұлытау, Үлкен Қаратау, Талас, Мақпал антиклинорийлері және Байқоңыр, Кіші Қаратау, Қалмақкөл синклинорийлері кіреді. Жүйенің құрамында байкалдық, каледондық және герциндік үстемеленген ойыстар кешені байқалады. Байкал кешені антиклинорийлер ядросын қосып, ішінара екі қабатқа бөлінеді: төменгі (бектұрған сериясының шөгінділері) және жоғарғы (аралбай және қарсақпай сериясының шөгінділері). Төменгі қабат граниттенген және натрийлік метасоматоздану нышандары бар терең метаморфтанған тау жыныстарынан (амфиболиттер, тақтатасты слюдалар, гнейстер, кварциттер), ал жоғарғы қабат терригенді-метадацит-риолит-базальтты және темірлі-кварцит-вулканитті формациялардан тұрады. Каледондық кешен көбінесе карбонат-кремнийлі-көмірлі формациялардан (байқоңыр, құрым, шынсай свиталары) тұрады. Аймақта көлбеу мен ығысу типтес құрылымдар кең таралған. Олардың ішіндегі ең ірісі ұзындығы 800 км, қанаттарының жылжуы 100 км-ге дейін жететін Бас Қаратау ығысуы болып саналады. Жүйе кен орындарына өте бай: темір кені (Қарсақпай кен тобы), ванадий (Баласауысқан, Құрымсақ, Жабағылы), фосфорит (Жаңатас, Ақтас, Ақсай, Шолақтау), қорғасын-мырыш (Мырғалымсай, Ащысай, Шалқия), алтын (Күмісті, Жолбарысты, Тобылғысай, Увальное, Мийке). Бұл кен орындары кешенді болып есептелінеді. Себебі құрамында Ba, Au, Ag, Cu, Zn, Mo, Ta, т.б. қоспалары бар. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үлкен Шаған

Үлкен Шаған — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Көшім ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталық - Перемётное ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 км жерде, Жайықтың Көшім тармағы бойындағы қамыс, құрақ, аралас боз, бетеге, т.б. әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен шалғынды қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты құрғақ далалық белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1571 адам (734 ер адам және 837 әйел адам) болса, 2009 жылы 1562 адамды (755 ер адам және 807 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1503 адамды (750 ер адам және 753 әйел адам) құрады. Тарихы 1961-1997 жылы “Көшім” астық өсіру кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Үлкен Шағанда және округке қарасты Ақсу, Колесово, Көшім, Кіші Шаған елді мекендерінде ЖШС-тер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Алапа

Алапа (алафа) — # Тұрақты қызметтегі әскердің ат-көлігіне хан, мемлекет тарапынан беріліп отырған азық. Халықтан салық түрінде жиналған. Көшпелі оғыздарда, Салжұқ мемл-де тұрақты әскерге бөлінетін азық-түлік “алафа-улафа”, әскер жалақысы “нафака” деп аталды. Қазақ ауыз әдебиетін де Алапа сөзі азық мағынасында қолданылған. Бұл сөздің тілімізде сақталуы ежелгі қазақ елінде де тұрақты әскерге мемл. азық-түлік беріп отырғанын көрсетеді. # Олжа, пайда, табыс. “Егін жақсы шықса, халыққа үлкен алапа” (мәтел). Ерте заманда жаудан түскен олжа “алапай”аталған. Алапа сол көне ұғыммен түбірлес. # Пара, алым, ауыз бастырық. “Алапаға қызықпа” дейді халық. # Ескі әдет-ғұрып бойынша берілетін кәделі сыйлық, жөн-жоралғы. Бұрын қыз ұзатқанда күйеу қосшыларынан әйелдер Алапа алатын кәделік салт болған. Дереккөздер
Үлкен Шошқалы

Үлкен Шошқалы – Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы жерінде. Гидрографикасы Көл теңіз деңгейінен 162,8 м биікте жатыр. Аумағы 7,41 км 2 , ұзындығы 3,4 км, енді жері 2,8 км, жағалауының ұзындығы 13,6 км. Түбі тегіс, саз батпақты шөгінділер басым. Суы ащы. Жаз бен күз айларында мұнда алуан түрлі құстар жиналады. Дереккөздер
Ұлық

ҰЛЫҚ — әкім, төре, билеуші. Көне түркі тілінде “ұлы”, “ұлылық” деген мағынада қолданылған. Таптық қоғамның пайда болуына байланысты жекелеген иеліктерді, не болмаса тайпалық одақтарды билегендерді де Ұлық деп атаған. Мысалы, үйсін тайпалық одағының бастығы гуньмо (ұлы бек). Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Ұлыкөл

Ұлыкөл — Есіл алабындағы тұщы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданының Березовка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, теңіз деңгейінен 235,3 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 19,1 км 2 , ұзындығы 5,6 км, ені 4,3 км, жағалауының ұзындығы 16,8 км, ең терең жері 3,2 м. Жағасы көбіне құлама жарлы болып келеді, оңтүстік-батысы мен солтүстік-батыс жағасы жайпақ. Түбі тегіс, сазды. Қар және жауын-шашын суымен толығады. Су жиналатын алабының 30%-ы жыртылған, қалған бөлігіне бетегелі-жусанды шөптесін өсімдіктер өскен. Көл суын маңындағы шаруашылықтар пайдаланады. Дереккөздер
Үлкен Юган

Үлкен Юган — Обь өзенінің сол саласы, Ресейдің Түмен облысындағы өзен. Ұзындығы 1063 км, алабының ауданы 34, 7 мың км². Басын Васюгань батпағынан алып, Батыс Сібір жазығының орталық бөлігімен ағады. Негізгі оң саласы — Кіші Юган. Угут селосы тұсындағы орташа су ағымы 143 м3/с. Қазан — қараша айларынан сәуір — мамыр айларына дейін мұз құрсанып жатады. Үлкен Юган алабында жалпы ауданы 545 км² болатын 7,5 мыңнан астам көл бар. Сағасынан 457 км-ге дейін кеме жүзеді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұлы жазықтар

Ұлы жазықтар - Оңтүстік Канаданы алып жатқан, Сеңгір таулары мен Миссисипи өзенінің арасындағы кең алқапты қамти отырып, оңтүстікке қарай созыла түседі. АҚШ-та Ұлы жазықтарда Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота, Монтана, Вайоминг, Колорадо, Небраска мен Канзас штаттары, сондай-ақ неғұрлым оңтүстік штаттар: Оклахома, Нью-Мексико мен Техас орналасқан. Өте ежелгі заманда Ұлы жазықтардың көпшілік бөлігін ішкі теңіз алып жатқан, шөгінді жыныстар жер бетінің астында горизонталь қабаттар түзеді. Климатына Тынық мұхиттан желмен келетін ылғалды жібермейтін Кордильера таулары үлкен әсер етеді. Қыста қар аз түседі, жазы құрғақ, нөсер жауындар сирек жауады, күшті желдердің әсерінен шаңды дауылдар болып тұрады. Бұрынғы замандарда Ұлы жазықтар жалпы саны 50 млн-нан асатын бизондардың алып үйірлері жайылып жүрген, дүние жүзіндегі Ұлы далалардың бірі болған. Бұл далалардың даңқы құнарлы топырағымен шықты, ол XIX ғасырдың басынан бастап қарқынды түрде жыртыла бастады. Ұзақ жылдар бойы жыртқыштықпен пайдалану және шаңды дауылдар топырақтың эрозияға ұшырауына әкеп соқты. Алайда шаруашылықтың қазіргі заманғы технологиясы мен суландырудың нәтижесінде солтүстік америка далалары қыруар мал үшін жайылым, сондай-ақ бидай, қара бидай, арпа тәрізді дақылдар мен жоңышқа себілетін егіс даласы ретінде тиімді пайдаланылуда. Мұнда дүниежүзілік нарыққа шығарылатын бүкіл астықтың 75%-дан астамы өсіріледі. Дегенмен бұл аграрлық штаттарда өнеркәсіптің дамуы мен пайдалы байлықтарын өндіруге де үлкен көңіл бөлінеді. Мысалы, Оңтүстік Дакотадан алтын өндіріледі, ал Солтүстік Дакота, Небраска мен Канзаста мұнай мен газдың ірі кен орындарын игеру жұмыстары жүргізілуде. Дереккөздер
Үлпершек

ҮЛПЕРШЕК — * біріншіден, ұлттық тағам. Мал жүрегінің сыртындағы қапшығы Улпершектен қазақтар дәмді тағам дайындаған. Оны дайындау үшін екі жағындағы құлақшаны кесіп алып қаны әбден сорғыған жүректің жіңішкелеу жағын тіліп, ішіне ұсақтап туралған ет пен іш май тығылады. Содан соң тілінген жағы мұқият тігіледі. Қазанға салып үстіне су құйып, тұз қосып қайнатады. Суығаннан кейін қиялап турап табаққа салып, бетін көк жуамен әсемдейді. * екіншіден, Қазақ қолөнерінде қолданылатын өрнек түрі. Пішіні үлпершекке ұқсас. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Гаусс (Өлшем бірлік)

Гаусс (Гс) — магнит индукциясының бірліктердің халықаралық жүйесі мен бірліктердің СГСМ жүйесіндегі бірлігі. Неміс ғалымы К.Ф. Гаусстың құрметіне қойылған. 1Гс = 10-4 тесла. : 1 Гс = 100 мкТл : 1 Тл = 10 4 Гс СГС негізгі өлшем бірліктері арқылы да өрнектеле алады: : 1 Гс = 1 г 1/2 •см -1/2 •с −1 Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Ұмытшақтық

Ұмытшақтық, ұмыту — меңгерілген материалдың еске түсуі және қайта жаңғыру мүмкіндігінің біртіндеп кемуімен сипатталатын процесс. Ұмытшақтықты алғаш рет Г.Эббингауз зерттеп (1885 ж.), адам жадының уақытқа тәуелділігін тәжірибелік тұрғыда анықтады. Бұдан кейінгі зерттеулер ұмыту процесі есте сақталатын материалдың көлеміне, оның мән-мазмұны мен ұғынылу дәрежесіне байланысты жүргізілді. Қайсыбір материалды еске түсірудің мүмкін еместігі оның мүлдем ұмытылғандығын білдірмейді: материалдың нақты нысаны ұмытылады, бірақ оның субъект үшін мәнді мазмұны сапалық өзгерістерге ұшырап, субъектінің тәжірибесіне қосылады. интерференциялық теорияларға сәйкес, ұмыту практивтік және ретроактивтік интерференцияның ықпалымен жад ізінің өшірілуінің салдары болып табылады. Р.Аткинсон зерттеуі бойынша ұзақ мерзімдік жад мәңгі, ал ұмыту былайша болады: еске түсірудің кілті сынама (айтып жіберетін) ақпарат болып табылады, осының арқасында ұзақ мерзімдік жадтың қоймасында тиісті іздеу жинағының белсенділігі күшейеді: сынама ақпараттың лайықты таңдалмауы және одан кейінгі сәтсіз қайта жаңғырту (көлемі үлкен іздеу жинақтарын тудырады) да осал, өйткені ұмытудың барлық феномендерін түсіндірмейді. Қазіргі уақытта жадтың ұмыту феноменін түсіндіретін психологиялық теорияның жасалу келешегі дәстүрлі іздер доктринасымен байланысты емес, жад туралы осы сөздің өз мағынасындағы іс-әрекет ретіндегі түсінікпен байланысты. Дереккөздер
Гаусс-Лаплас үлестірілуі

Гаусс-лаплас үлестірілуі Гаусс-лаплас үлестірілуі — қалыпты үлестірілудің бір түрі. Қалыпты үлестірілуК. Гаусстың (1809) және 1812 ж. француз математигі П. Лапластың (1749 — 1827) қателер теориясы мен ең кіші квадраттар тәсілі жөнінде жүргізген зерттеулеріне байланысты пайда болды. Мыс., К. Гаусс астрономия және геодезия есептері үшін қателер теориясын зерттеу нәтижесінде кездейсоқ шамалар қателерінің ықтималдық тығыздығы үшін мына функцияны тапты: , ї>0. Ал П. Лаплас ол үшін мынадай интеграл (Лаплас функциясын) өрнегін алды: . Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гаусс теоремасы

Гаусс теоремасы, электр динамикасында — электр статикасының S тұйық бет арқылы өтетін электр индукциясының (D) сол бетті қамтитын көлем (V) ішіндегі зарядқа (Q) пропорционалдығын тұжырымдайтын негізгі теоремасы. мұндағы * — тұйық бет арқылы өтетін электр өрісі кернеулігінің ағыны. * — беті қамтып тұрған көлем ішіндегі толық заряд. * — электр тұрағы. Бұл өрнек теореманың интегралдық түрі. *Ескерту: кернеулік векторының ағыны беттің ішіндегі үлестіріліміне (зарядтардың орналасуына) байланысты емес. Дифференциалдық түрінде Гаусса теоремасы былай жазылады: Мұндағы — еркін зарядтың көлемдік тығыздығы (орта бар кезде — еркін және байланысты зарядтар қосындысының тығыздығы), ал — набл операторы. Бұл формула электр магниттік өріс үшін Максвелл теңдеулерінің 4-сінің интегралдық түрі және ол электр зарядының электр өрісінің көзі екендігін дәлелдейді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Аластау

Аластау — дәстүрлі тәңіршілдік дүние-танымнан, отқа табынудан қалған ырым. Мақсаты - көз, тіл тигенді қайтару, ауру-сырқау, індет-кесел сияқты жамандықтарды, үйді бәле-бетерден аластау арқылы тазалау. Ол екі түрлі мәнде — ел аумағын, мал өрісін, мекен-жайды кесір-кесапаттан сақтау үшін және адам мен малды ауру-сырқаудан айықтыру үшін қолданылған: # ежелгі қазақтар отты тазалық иесі, зұлымдыққа қарсы тұратын құдіретті күш, киелі нәрсе санаған. Б.з. 4 ғ-ында Византия елшісі Земархты, кейіннен Еуропа елшілерін дала жұртының от арасына өткізіп, “тазартып” қарсы алғандығы көне Қазақстан туралы жазылған саяхатшылар еңбектерінен белгілі. Сондай-ақ, қазақтар қыстаудан-жайлауға, жайлаудан-қыстауға қоныс аударарда көш керуенін лаулап жанған екі оттың арасынан айдап, “алас-алас, әр пәледен халас” (араб. — арылу, бостандық алу; төлеу, өтеу) деп дуалаған. Жаңа үйге қоныстанарда бөлменің бұрыш-бұрышына от жағып, немесе адыраспан, арша тәрізді емдік қасиет мол өсімдіктердің түтінімен бәле-бәтірді Аластау салты қазіргі кезге шейін сақталған; # жамандық наным-сенімді ұстанған ежелгі қазақтар адам мен малға тиетін індет атаулының иесі, яғни, құдайы — “бәдік” деп түсінген. Бақсылар от айнала қобыз тартып, сарнау айтып, мал-жанның кеселін Аластауға, жансыз нәрселерге көшіруге тырысқан. Жауыздық пен кесапат кесік (Аңғырат —Майныу) жоқшылық пен ізгілік иесімен, (Ақұра-Мазда) көмегімен жеңіп шығуға болады деп ұғынған. Бәдік айтып, ауруды Аластау нышандары ауыз әдебиетінің нұсқаларында мол ұшыратады. Мыс., “Айт дегеннен айтамын-ау бәдікті, Қара мақпал тоным тозды әдіпті, от оттамай, су ішпей жата берсе, Бәдік емей немене бұл кәдікті. Көш! көш, көш!…” Сонымен қатар аурудан өлген малдың басын сырлап, адам мен жан-жануардың аяғы баспайтын жерге көміп тастау немесе сырқат адамды күн батарда далаға алып шығып, су бүркіп, от айналдырып Аластау ырымы да бар. Дереккөздер
Шора Бисемәліұлы Yмбетәлиев

Шора (Александр) Бисемәліұлы Yмбетәлиев (16.6.1941, қазіргі Астрахан облысы Володар ауданы Тюрино ауылы — 8.1.2007, Алматы) — әнші (бас), Қазақ КСР-інің халық артісі (1984). Өмірбаяны * 1970 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) вокалдық ф-тін (профессор Н.Шәріпованың класы бойынша) бітірген. * Өнер жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастаған. * 1968 жылдан Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының жеке (соло) әншісі. Негізгі партиялары: * Сырттан (А.Жұбанов пен Л.Хамиди, “Абай”), * Бекежан мен Қожақ (Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек” пен “Ер Тарғын”), * Мазамхан (Қ.Қожамияров, “Садыр палуан”), * Мылқау және Абылай хан (С.Мұхамеджанов, “Ақан сері — Ақтоқты” мен “Жұмбақ қыз”), * Кеңгірбай (Ғ.Жұбанова, “Еңлік — Кебек”), * Тайшық (Е.Рахмадиев, “Алпамыс”), * Гремин (П.И. Чайковский, “Евгений Онегин”), * Мельник (А.С. Даргомыжский, “Су перісі”), * Пимен (М.П. Мусоргский, “Борис Годунов”), * Кончак пен Галицкий (А.П.Бородин, “Князь Игорь”), * Сперафучиле Мантероне, Рамфис және патша (Дж.Верди, “Риголетто” мен “Аида”), * Лепорелло (В.А. Моцарт, “Дон Жуан”). Yбетәлиев өзінің концерттік репертуарымен қазақтың халық әндерін (“Япурай”, “Бір бала”, “Қара торғай”, т.б.) насихаттауға да белсене ат салысты. * 1983 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясында ұстаздық етті. Марапаттары Орта Азия мен Қазақстан әншілері байқауының лауреаты (1969). Дереккөздер
Гәуірқала

Гәуірқала — Байрамәлідегі (Түрікменстан) көне қаланың орны. 1948 — 70 ж. акад. М. Е. Массон басқарған Оңт. Түрікменстан археолог экспедициясы зерттеген. Қала жұртының аумағы 3,5 км, солтүстігінде Эркқала қамалы бар. Гаусс б.з.б. 4 — 3 ғ-ларда қала дуалдарымен қоршалған. Кейіннен, б.з.б. 250 — 224 ж. қала көркейген кезде дуалдар бірнеше рет қайта салынған. Қазба жұмыстары кезінде 3 ғ-ға жататын көне үйлердің, темір бұйым соғатын шеберханалардың, диірмендердің орны, т.б. ескерткіштердің қалдықтары табылды. Дереккөздер * «Қазақ Энциклопедиясы», 2-том
Гваделупа

Гваделупа — Кіші Антиль топаралындағы (Кариб теңізі) Францияның территориясы. Ол өзіне жақын орналасқан бірнеше ұсақ аралдармен бірігіп, Францияның “Теңіз сырты департаментін” құрайды. Жалпы жер аумағы 1,8 мың км². Халқы 411 мың (1997). Әкімш. орталығы — Бас-Тер қ. Тұрғындары, негізінен, зәңгілер мен мулаттар. Ресми тілі — француз тілі, бұған қоса креол, ағылшын тілдері де қолданылады. Тұрғындары католиктер. Француз үкіметіне тікелей бағынатын префектура мен жергілікті өзін өзі басқару органдары (Бас кеңес пен аймақтық кеңес) бар. Бұл аралдар тропиктік белдеуде орналасқан. Жауын-шашын мөлшері жоғары (жылына 8000 мм). Топырағы құнарлы, өсімдіктер дүниесі мәңгі жасыл ормандардан тұрады. Аралдың өте бай ерекше табиғатын сақтап қалу үшін Гваделупа табиғи қорығы құрылған. Аралдарды Х. Колумб 1493 ж. ашқан. 1635 ж. Францияның отарына айналды. 17 — 18 ғ-ларда Африкадан құлдар әкелінді. 18 ғ-дың аяғы мен 19 ғ-дың бас кезінде аралды Ұлыбритания басып алды, бірақ 1816 жылғы келісім бойынша Францияға қайтарылды. 1846 ж. құлдыққа тиым салынды. 1946 жылдан бері Францияның департаменті. Экономикасының негізін а.ш., туризм, жеңіл өнеркәсіп салалары құрайды. Жан басына шаққанда орташа табыс мөлш. 8600 долл. Экономикаға негізінен француз компаниялары үстемдік жүргізеді (импорттың 64,4%-і, экспорттың 63%-і). Бұдан басқа сауда серіктестері: Германия, Италия, Жапония, АҚШ.
Үсек балшығы

Үсек балшығы, Үсек көлінің шипалы балшығы, Алматы облысы Жаркент қаласының оңтүстікінде 30 км жерде. Үсек өзеннің Іле аңғарына шығар жеріндегі ұзың 3 км, ені 2 км келген қазаншұңқырда шөккен. Ауданы 200 га. Батпағына қамыс өседі. Орта бөлігінде тұщы көл бар, оның түбіндегі ми батпақ құрамында 3,42% күкіртті сутек бар. Балшықтың қою бөлігінің 40,3%-ы гипстен, карбонаттан, саздан тұрады; ылғалд. 47,07%, тығызд. 1,55 г/см³. Балшықты ерітіндінің минералд. 71 г/л, құрамы сульфатты натрийлі-магнийлі (pH 8.3). Шипалы балшығының орташа қалыңд. 0,4 м, жалпы қоры 27 мың м³. Жергілікті тұрғындар емдеуге пайдаланады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұн

Ұн — дәнді дақылдарды ұнтақтау арқылы алынатын тағамдық өнім. Ол негізінен бидай, сондай-ақ жүгері, арпа, сұлы, бұршақ дәндерінен дайындалады. Ұн: нан, кондитерлік, кеспе өнімдерін, т.б. дайындау үшін пайдаланылады. Ұнның химиялық құрамы, тағамдық және технологиялық сапасы дәннің түріне, ұнтақталу дәрежесіне, т.б. байланысты. 2-сұрыпты және еленбеген ұнда В1, В2, РР және Е витаминдері болады. Жоғарғы сұрыпты ұнда бұл витаминдердің мөлшері өте азайып кетеді. Ұзақ сақталған ұнның сапасы нашарлайды. Оның ылғалдылығы 15%-дан аспау керек, ылғалдылық мөлшері одан жоғары болса, ұн қышқылданып көгереді және өздігінен қызып кетеді. Ал төмен болған жағдайда ұн аши бастайды. Ұн диірмендерде тартылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Гватемалалықтар

Гватемалалықтар — Гватемаланың тұрғылықты халқы. Мексика мен Сальвадорда да аздап кездеседі. Жалпы саны - 12,0 млн адам. (2006, бағалау). Гаусс ақ пен сары нәсілдің араласуынан шыққан аралық нәсілге жатады. Тек 1%-і ғана ақ нәсілділер. Тілі Гватемаланың байырғы үнді халқының тілдері негізінен Майя-Киче отбасына жатады - бүгінгі күнге дейін бұл отбасының 23 тілі сақталған, үндістердің көпшілігі екі тілді. Республиканың ресми тілі - испан тілі. Діні Діні - католицизм, ежелгі нанымдар үндіс халқының арасында әлі де бар. Тарихы Гватемала этносының қалыптасуы 16 ғ-дағы испандардың отарлау кезеңінен басталып, 19 ғ-дың аяғына дейін созылады. 1821 ж. тәуелсіз Гватемала Республикасының құрылуы (қ. Гватемала) Г-дың бір этносқа топтасу процесін жеделдетті. Кәсібі Гвателмалдықтардың негізгі кәсібі — егіншілік, жүгері, майс пен бұршақ дақылын, мақта, темекі, какао, асқабақ, түрлі көкөністер, кофе, банан, қант қызылшасын өсіреді. Ұлттық қолөнерінде тоқу, өру және қыш пен көзеден бұйым жасау дамыған. Тұрмыс салты Қабырғаларын қамыстан, адоба ағашының бұтақтарынан өріп тұрғызып, сыртын балшықпен сылап, шатырын пальма жапырағымен жапқан лашықтарда, ал ауқаттылары қабырғалары кірпіштен қаланған шатырлы, еденді үйлерде тұрады. Ұлттық тағамдары — маис ұнынан пісірілген тоқаш, лобия мен асқабақ қосқан тағам. Сондай-ақ, бұрыш пен көкөністен дайындалған ет тағамдары. Негізгі сусындары суға маис ұны мен бал қосылып даярланады. Гвателмалдықтардың ұлттық киімдерінде Америка үндістері мен испан халқының киім үлгілері байқалады. Гвателмалдықтардың ұлттық мерекелері егіншілік, діни мейрамдар, желеп-жебеуші үндіс әулиелеріне сиыну ғұрыптарымен байланысты. Дереккөздер
Француз Гвианасы

Француз Гвианасы , ресми атауы Гвиана — Оңтүстік Американың солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Франция территориясы. Сипаттамасы Жер аумағы 91 мың км². Халқы 157 мың (креолдар, зәңгілер, үндістер) (1997). Әкімшілік орталығы — Кайенна (41 мың). Ресми тілі — француз тілі. Тұрғындары, негізінен, католиктер. Францияның мемл. атқару органы — префектура мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары (Бас кеңес пен аймақтық кеңес) билік жүргізеді. Жері, негізінен, таулы-қыратты. Қойнауы кен байлықтарына бай. Климаты субэкваторлық, ыстық. Жыл бойғы орт. температура 28° – 29°С. Орташа жауын-шашын мөлш. 3000 мм. Терр-н түгелдей мәңгі жасыл ормандар мен саванна өсімдіктері алып жатыр. Тарихы Елдің ежелгі тұрғындары — үндістер. 1499 ж. еуропалықтардан бірінші болып испандықтар келді. 17 — 18 ғ-ларда бұл өңір үшін Франция, Португалия, Англия, Голландия мемлекеттері өзара таласты. 1817 жылдан бастап қана Гаусс толығымен Францияның отарына айналды. Француз үкіметі бұл аймаққа саяси тұтқындарды жер аударып отырды. 1946 ж. Г-ға мұхиттың арғы жағындағы департамент, 1975 жылдан бастап арнайы аймақ мәртебесі берілді. Гаусс — экономикасы нашар дамыған аграрлы ел, қаржы жағынан француз үкіметіне тәуелді. Тұрғындары а.ш-на қоса қымбат бағалы ағаштарды дайындаумен де айналысады. Пайдалы қазбаларға (алтын, боксит, т.б.) бай болғанымен, оларды өндіру кең көлемде жолға қойылмаған. Негізгі сауда серіктестері: Франция, Германия, Италия, Нидерланд, Жапония, АҚШ.
Гвиана ағысы

Гвиана ағысы Гвиана ағысы— Атлант мұхитында, Оңт. Американың солт.-шығыс жағасындағы жылы ағыс, Оңт.-Пассат ағысының тармағы. Сан-Роки мүйісі (Бразилия) тұсынан басталып Гвиана жағасын бойлай солт.-батыс бағытпен ағып Кариб теңізіне енеді. Суының орташа температурасы 27°С, тұзд. 35 — 36,5 ‰, жылд. 1,8 — 2,3 км/сағ. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гвиана таулы үстірті

Гвиана таулы үстірті — Оңтүстік Американың солтүстік-шығысында, Амазона ойпатының солтүстігінде орналасқан. Венесуэла, Бразилия, Гайана, Суринам және Француз Гвианасы мемлекеттері аумағында жатыр. Абсолютiк биіктігі — 3014 м (Неблина тауы). Жер қыртысы, негізінен, кристалдық тақтатастан, гнейстен, граниттен және кварциттік құмтастар мен конгломераттардан түзілген. Жоғарғы архей жыныстары марганец, темір, уран, алтын, алмаз, боксит кендеріне бай. Жер бедері төбелі-жазықты (150 — 400 м), орт. бөлігі үстіртті және таулы (Серра-Имери, Пакарайма, Ауян-Тепуи және Рорайма). Бұл тұсынан Амазона, Ориноко өзендерінің көптеген салалары бастау алады. Жер бетіндегі ең биік Анхель сарқырамасы осында орналасқан. Климаты ыстық, субэкваторлық және ылғалды экваторлық. Жылдық орташа температурасы 22 — 28°С. Жауын-шашынның көп жылдық орташа мөлш. 1200 — 1700 мм, шығысында 3500 мм. Гаусс таулы үстіртінің батыс және шығыс бөліктерінде ылғалды мәңгі жасыл, орталығында жапырағын ауыстыратын мәңгі жасыл орман өседі. Жоталардың ығында саванна қалыптасқан. Үстіртте кең танаулы маймыл, құмырсқажегіш, сауыттылар, құстар, бауырымен жорғалаушылар кездеседі. Геологиялық жағынан Гвиана қыраты Бразилия таулы үстіртіне ұқсас кембрийге дейінгі тау жыныстарынан жасалған қалқан болып табылады. Ол геологиялық құмтас пен лавамен жабылған ежелгі кристалды жыныстардың кең үстірттерінен тұрады. Үстірттер қадамдары жүздеген метрге жететін үлкен баспалдақтар түрінде бірінен соң бірі көтеріледі. Көп жауын-шашынмен қоректенетін көптеген өзендер үстірттерден басталып, оның шетінен төмен қарай ағып, терең каньондар мен әдемі сарқырамалар жасайды. Венесуэладағы 979 метрлік Анхель сарқырамасы әлемдегі ең биік сарқырама болып табылады. Бұл аймақ өте сирек қоныстанған және өзінің жартылай жапырақты тропиктік жаңбырлы ормандарымен және бай фаунасымен, атап айтқанда жанды тропикалық құстардың алуан түрлілігімен танымал. Оның қолжетімсіздігін 1900 жылдардың ортасында Ориноко өзенінің сағасының маңында осы уақытқа дейін беймәлім биік адамдар тайпасының панарлар үстіртінің оңтүстік-батысында табылған ашу дәлелдейді. Гвиана қыратының кристалды жыныстарында минералдар бар. Темір рудаларының, марганецтің және алюминий оксидінің ірі кен орындары жақында жаңа жолдар мен темір жолдардың арқасында қолжетімді болды. Тау қырқасын игеру үдерісі жүріп жатқанына қарамастан, әлемдегі ең таза және ең аз қоныстанған аймақтардың бірі болып қала береді. 1950 жылдардан бері мұнда Серро-Боливар кен орнында темір рудасы өндіріледі.
Алатағы қорымы

Алатағы қорымы — Сарысу өзенінің төменгі оң жағасында, Алатағы жазығындағы ескерткіш-қорым. Тікбұрышты шикі кірпіштен салынған. Бейіттерден сақталғандарының ең үлкенінің көлемі 4,5 х 4,5 м. Алатағы қорымы кейінгі ортағасырлық құрылыс деген болжам бар. Қорымда осы өңірге әйгілі Талмас атаның (оның кесенесі Сарысу өз.-нің жоғарғы жағындағы Қаражарда) тұлпары жерленген деген де аңыз бар. Ә.Марғұлан Алатағы жазығын Сығанақ хандарының жазғы мекені дейді. Дереккөздер
Гвинея ағысы

Гвинея ағысы — Атлант мұхитының Гвинея шығанағының солт. бөлігіндегі жылы ағыс. Жазда пассатаралық (экваторлық) қарама-қарсы ағысқа жалғасады, ал қыста Канар суық ағысының оңт-ке бағытталған тармағы болып табылады. Осы ерекшелігіне байланысты қыстағы суының беткі қабатының темп-расы 23С, жазда 28С. Тұзд. 34,5 —35‰, ағыстың жылд. қыста 0,4 — 2,7 км/сағ, жазда біршама жоғарылайды. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Айдауыл

Айдауыл - # Көлікті, жүкті, тұтқындарды, қамалғандарды күзетуге және алып жүруге арналған әскери жасақ (команда, бөлімше). # Ұрыс кемелері мен ұшақтарының тікелей қорғауымен теңізде бірлесе жүруді жүзеге асыратын көліктер мен көмекші кемелер тобы. Тікелей күзету арқылы кемелерді алып жүру айдауылдау деп аталады. Тікелей күзету кемесі немесе ұшағы айдауыл деп аталады. Дереккөздер
Ұнаққұм

Ұнаққұм, Уаққұм – Бозащы түбегінің оңтүстік-батыс бөлігіндегі төбешікті-қырқалы құмды алқап. Географиялық орны Маңғыстау облысы Түпқараған және Маңғыстау аудандары жерінде, Каспий теңізінің солтүстік жағалауындағы Қошақ шығанағының солтүстігінде 7 км жерде доғаша созылып жатыр. Жер бедері Теңіз деңгейінен 22,6 м төменде, ауданы 240 км 2 , 5-6 м тереңдікте кездесетін грунт суының минералдығы 3-22 г/л. Шығысының көтеріңкі жерлерінде Қияқты, Тұщықұдық ауылдары орналасқан. Құм ішінде бірнеше құдықтар (Ақши, Қожамқұл, т.б.) қыстаулар мен құмды төбелер (Шөлшағылқұм, Қызылқұм, т.б.) кездеседі. Өсімдігі Құмда жусан, жүзгін, еркекшөп, сораң шөптер өседі. Дереккөздер
Алатау кенті (Алматы)

Алатау — кент, әкімшілік округ орталығы. Алматы қаласының шығысында 18 км жерде орналасқан. Әкімшілік-аумақтық бөлініс тұрғысынан Алматы қаласының Медеу ауданына бағынады. Тұрғыны 4,6 мың адам (1999). Алатау ғылыми мекемелер орналасқан қалашық ретінде 1958 ж. пайда болды. Мұнда Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институты және Физика-техника институты, тағы басқа бірнеше ғылыми-зерттеу орындары орналасқан. Алатауда 2 орта мектеп, Мәдениет үйі, стадион, аурухана, жас техниктер стансасы, кітапхана, тағы басқа мекемелер бар. Іле Алатауының ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан. Тұрғындарының Алматы қаласымен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Гвинея шығанағы

Гвинея шығанағы — Атлант мұхитының Экуаторлық Африка жағалауында орналасқан ірі шығанақ. Ауданы 753 мың км2. Жағалаулары ойпаңды, ол біртіндеп тереңдеп 200 метрге дейінгі жіңішке құрлықтық қайраңға алмасады. Шығанақтың басым бөлігін орташа тереңдігі 4000 метр, ең терең жері 5207 метр болатын Гвинея қазаншұңқыры алып жатыр. Солтүстік-шығысында Биафра және Бенин шығанақтарына бөлінеді. Шығысында бірнеше жанартаулық аралдар (Биоко, Принсипи, Сан-Томе және т.б.) орналасқан. Суының тұздылығы 34 — 35‰, беткі температурасы 24 — 28С. Гвинея жылы ағысы әсерінен кейде температура 28С-қа дейін көтеріледі. Гаусс шығанағына кең атырау жасап Африканың ірі Нигер және Вольта өзендері құяды. Басты порттары — Аккра, Ломе, Лагос, Либревиль. Дереккөздер
Гедик паша

Гедик паша ГЕДИК ПАША — Стамбұлдағы түрік театры. 1869 ж. құрылған. Түрік тілінде спектакльдер қойған алғашқы ұлт театры. Ол 19 ғ-дың соңында Түркия театр өнерінің орталығына айналды. Театрға жеке адамдар қамқорлық жасады. Түріктің көрнекті жазушылары Мехмет Алибей, Реджайзаде Экрем, Намық Кемал, т.б. театр ісіне қызу араласты. Алғашқыда аударма пьесалар (Мольер, Гольдони, Гюго) қойылды. Кейін театр репертуарынан түрік қаламгерлерінің пьесалары (Али Хайдардың “Бехчет Бейі”, Мехмет Алибейдің “Мылжың шаштаразы”, т.б.) орын алды. 1873 ж. Намық Кемалдың “Отан” атты пьесасының қойылуы театр тарихында үлкен оқиға болды. 1876 жылдан бастап музыкалық спектакльдер де қойылған. Мұнда тұңғыш ұлт актерлары — Ахмет Фехим, Ахмет Неджип, Хамит, Бююк Исмаилдар өнер көрсеткен. 1882 ж. Абдулхамид ІІ сұлтанның әмірімен театр үйі қиратылып, осыдан кейін “ Гаусс п.” өз жұмысын тоқтатқан. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гейгер санауышы

Гейгер санауышы ГЕЙГЕР САНАУЫШЫ, Гейгер-Мюллер санауышы — радиоактивті және т.б. иондағыш сәулелердің (- және -бөлшектер, -кванттар, жарық және рентген кванттары, ғарыштық сәуле бөлшектері т.б.) газ разрядты детекторы. Гаусс с-н неміс физигі Х. Гейгер (1882 — 1945) және ағылшын физигі Э. Резерфорд (1871 — 1937) ойлап тапқан (1908), кейін оны Х. Гейгер неміс физигі В. Мюллермен (1905 — 1979) біріге отырып, жетілдірген. Гейгер санауышы с. — ішін қандай да бір газбен толтырылған түтік түріндегі диод (суретті қ.). Санауыштың электродтарына (3, 4) шамасы 0,2 — 1 кВ болатын кернеу беріледі. Иондағыш бөлшектер түскен кезде Гейгер санауышы с-нда тәждік разряд пайда болады. Гейгер санауышы с-ның ішіндегі осы разрядтың әсерінен сыртқы тізбекте пайда болған электр импульстері күшейтіліп, тіркеледі. Гейгер санауышы с. 20 ғ-дың 20 — 40-жылдары ядр. физикада маңызды рөл атқарды. Ол дозиметрияда қазіргі кезде де қолданылады. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Асқар Садықұлы Үсенов

Үсенов Асқар Садықұлы (1.1.1928, Алматы — 19.11.2005, сонда) — боксшы, бокстан спорт шебері (1946), Бүкіл-одақтық дәрежедегі төреші. Бапкері — Ш.Бөлтікұлы. 1945 — 1953 ж. 9 рет Қазақстанның, 5 рет Қазақстан мен Орта Азия республикаларының чемпионы. КСРО біріншілігінің күміс жүлдегері (1947). 1954 жылдан Қазақ а. ш. ин-тында ұстаздық етті. КСРО спорт шеберлерін (С.Қасенов, А.Өтепов) даярлады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Оралхан Үсенов

Үсенов Оралхан (1929 ж. т., Ақмола облысы Көкшетау қаласы) — альпинист, спорт шебері (1959), Қазақ КСР-інің еңб. сің. жаттықтырушысы (1977). КСРО чемпионы (1956). “Горельник” тау дайындығы нұсқаушылары мектебін бітірген (1947). Қазақтың респ. альпинистер клубының нұсқаушысы болды (1947 — 1997). Мәрмәр қабырға (6400), Петровский (5860), Горький (6050), Мушкетов (4550), Пржевальский (6350) шыңдарын алғашқы бағындырушылардың бірі. 1956 жылы Қазақтың республикасының альпинистер клубы командасының құрамында Тянь-Шаньның ең биік шыңы — Жеңіс (7439) шыңына бірінші болып шықты. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Гейзерит

Гейзерит Гейзерит — опалминералынан тұратын кремнийлі шөгінді жыныс. Түсі ақшыл, сарғыш. Нақышы кеуекті, құрылымы аморфты. Гейзерит атқылап жатқан гейзерлердің маңында шоғырланады. Гейзерлі аудандарда, үлкен тереңдікте, жоғары температура мен қысым жағдайында кремний ерітінді күйінде болады. Су жер бетіне атқылағанда қысым мен температураның күрт түсуінен кремний тұнады да Гейзерит түзіледі. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Ұн кенелері

Ұн кенелері — кене отрядының бір тұқымдасы. Топырақта және шіріген өсімдіктің қалдықтарында тіршілік етеді. Дене тұрқы 0,35 — 1 мм, сопақша, түсі жылтыр. Дернәсілдері 6 аяқты, нимфалары мен ересек кенелерде 8 аяқ болады. Жылына 6 рет, кейде одан көп өсіп-өнеді, аналығы 3 — 4 (кейде 60-қа дейін) жұмыртқа салады. Ересек кенелер мен дернәсілдері ұн, астық, жарма; майлы дақылдардан — зығыр, мақта, қыша, күнбағыс; көкөніс дақылдарының тұқымдарын, кептірілген жеміс-жидектерді, саңырауқұлақтарды, т.б. зақымдайды. Ұн кенелері дәннің ылғалдығы — 13%, ал ұнда — 12%-дан жоғары болса, тез дамып, көбейеді. Астық пен ұнды зақымдағанда оларды қоңыр ұнтаққа айналдырады және иісі шіріген заттың иісіндей, қышқыл дәмі болады. Ұн кенелерінің аса қауіпті түрлері: ұн кенесі (Acarus sіro), кәдімгі түкті кене (Glycyphagus destructor), ұзынша кене (Tyrophagus putrescentіae). Бұлар республиканың солтүстік аймақтарында кең тараған. Ұн кенелерімен күресу шаралары: күзде жаңадан астық қабылдағанша қойма ішін, қамба төңірегін бүрку немесе фумигациялау арқылы залалсыздандыру; қамбадағы тұқымды тазарту; астықты немесе ұнды салқындатып, ылғалдылығын кемітіп, қоймада ауаның құрғақ болуына жағдай жасау. Дереккөздер
Александр Константинович Гейнс

Александр Константинович Гейнс (21.08.1834, Ресей — 29.12.1893, Ницца) — қазақ халқының этнографиясын зерттеуші. 2-Константиновское әскери уч-щесін, 1859 ж. Бас штабтың академиясын бітірген. 1865 — 66 ж. қазақтардың әдет құқығы мен қазақ даласының түрлі аудандарындағы шаруашылықты жүргізудің ерекшеліктерін зерттеумен айналысты. Г-тің “Қырғыз очерктері” аталатын еңбегінде Өскемен, Семей, Петропавл, Көкпекті, Аягөз, Қапал, т.б. қалалар мен бекіністер, Орынбор, Есіл, Ертіс, Бұқтырма бекініс жүйелерінің салынуы, Жетісу өңіріндегі қазақ-орыс қатынастары, Абылайкит бұтханасының құлаған орны, Лепсі өз. бойындағы қалмақ бейіттері туралы маңызды мәліметтер бар. Ш. Уәлихановтың өмірбаянына қатысты деректер келтірілген. Гейнс қазақ өлкелерін басқару жөніндегі 1867 — 68 ж. сот-әкімш. реформаларын, “Дала облыстарын басқару туралы ереженің” (1891) бастапқы нұсқасын даярлауға қатысты. Севастополь қорғанысына қатысты. 1863 ж. Полына көтерілісін басуға қатысты. 1867-68 ж. реформа қарсаңында (1865-66) қазақтардың дәстүрлі құқығы мен қазақ даласының түрлі аймағында шаруашылықты жүргізудің ерекшеліктерін зерттеу мақсатымен шыққан комиссия құрамында болды. Гейнс — "Сырдария, Жетісу облыстарын басқару жөніндегі ереже жобасының" авторы. 1867-69 жылдары Түркістан генерал-губернаторы кеңсесінің басқарушысы, Гейнстің 1865-66 ж. Батыс Қазақстанды аралаған саяхатында кең көлемді күнделігі жарық көрді. Дереккөздер
Гейнсборо

Гейнсборо Гейнсборо (Gaіnsborough)Томас (14.5.1727, Канада, Садбери, — 2.8.1788, Лондон) — ағылшын суретшісі. 18 ғ-дағы ағылшын портрет өнерінің ірі өкілдерінің бірі. 1740 жылдан Лондонда француз суретшісі Ю. Гравлодан оқыған. Кейіннен Садбериде, 1750 жылдары Ипсуичте, 1759 жылдан Батеде, 1774 жылдан Лондонда жұмыс істеді. ГЕЙНЕ шығарм. жолын алғашында табиғат көріністерін салудан бастады (“Корнард орманы”, 1748, Ұлттық галерея, Лондон). Әйгілі “Көгілдір бала” (1770 ж.ш., Хантингтон галереясы, Сан-Марино), “Гердита” (1781, Лондон), т.б. портреттері адамның ішкі сезімдерін нәзік жеткізуімен ерекшеленеді. Г-ның жұп портреттерінде (Р. Эндрюстың жұбайы екеуінің портреті, 1749 ж.ш., Тейт галереясы, Лондон; “Суретшінің қыздары”, 1759 ж.ш., “Таңертеңгі серуен”, 1785, Ұлттық галерея, Лондон) жақын, бауырлас кісілердің бір-біріне деген ыстық ықыласы бейнеленген. ГЕЙНЕ , сондай-ақ романтикалық сазда салынған, ауыл тұрмысын бейнелейтін “Базарға бара жатқан пәуеске” (1786, Тейт галереясы, Лондон) атты нәзік түстердің үйлесімділігімен ерекшеленген картинаның авторы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Эрнст Геккель

Эрнст Генрих Геккель (16 ақпан 1834, Германия, Потсдам – 9 тамыз 1919, Йена) — неміс биологы, натуралисті және философы. 1852–1957 жылдары Берлин, Вюрцбург университеттерінде оқытушы, 1861–1909 жылдары Йена университетінде приват-доцент, профессор болды. Радиолярияларды (1862 және 1887), әктасты губкаларды (1872) және медузаларды (1879, 1880) зерттеген. Эволюциялық ілімді ілгері дамыту бағытындағы “Организмдердің жалпы морфологиясы” (1866), “Дүние жаратылысының табиғи тарихы” (1868), “Антропогения немесе адамның даму тарихы” (1874), “Табиғаттың көркем пішіндері” (1904) атты ғылыми еңбектері белгілі. Геккель бірінші болып ғылымға “экология” терминін енгізді (1866). Ол Ч. Дарвиннің түрлердің шығу тегі туралы теориясы негізінде тірі табиғаттың тегі мен даму заңдылығы жайындағы ілімді дамыта отырып, Ф. Мюллермен бірге биогенетикалық заңның негізін салды. Геккель өсімдіктер мен жануарлардың ірі жүйелік топтарының шығу тегі мен дамуын анықтауда “үштік параллель” (салыстырмалы эмбриология, салыстырмалы анатомия және палеонтология) әдісін ұсынды. Эволюциялық даму барысында адамдар мен маймылдарды питекантроптар байланыстырады деген пікір айтқан. Дереккөздер
Фототыныс алу

ФОТОТЫНЫС АЛУ, жарықпен тыныс алу — өсімдік клеткасында жарықтың әсерінен оттектің сіңіріліп, көмірқышқыл газдың бөліну қарқынының арту процесі. Фототыныс алудың табиғаты митохондриялық тыныс алудан ерекше. Хлоропласта фотосинтез барысындағы көмірқышқыл газды байланыстыруға жауапты фермент рибулезабифосфаткарбоксилаза СО 2 -нің мөлшері аз немесе О 2 -нің атмосферадағы шамасы жоғары болғанда, оксигендік қасиет танытуы нәтижесінде рибулезабифосфат үш және екі көміртекті қосылыстарға тотыға ыдырайды. Түзілген екі көміртекті гликоль қышқылы пероксисомаға өтіп, глиоксиль қышқылына айналады да, глицин амин қышқылын түзуге қатынасады. Ол өз кезегінде митохондрияда серинге айналады. Сонымен Фототыныс алу реакциялары үш органелланың (хлоропласт, пероксисома, митохондрия) қатысуымен жүзеге асады. Фототыныс алу барысында біраз фотоөнім ысырап болады. Кейбір өсімдіктерде Фототыныс алу кезінде фотосинтез барысында түзілген өнімнің тең жартысына дейін пайдаланылады. Бірақ Фототыныс алу нәтижесінде өсімдік тіршілігіне қажетті көптеген аралық өнімдер пайда болады. Кейбір тропиктік өсімдіктерде Фототыныс алу мүлдем байқалмайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Гексаэдр

Гексаэдр (грек. hexedron, їх — алты және hgra — табан, шек, жақ) — кубтық сингонияның қарапайым формаларына жататын дұрыс алты бұрыш, куб. Гексаэдр — текше сингонияның 6 жақты ең қарапайым түрі. Синонимі: текше. Бұл ғылыми атауды ежелгі грек математигі Александриялық Папп енгізген. Тағы қараңыз * Куб Дереккөздер
Үсенов Әнуәрбек

Үсенов Әнуәрбек (14.2.1933, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Сабынды аулында — 6.4.1997, Алматы) — металлург, техниқалық ғылымдар кандидат (1973). Қазақ металлургия және тау-кен ин-тын бітірген (1957). 1957 — 1966 жылдары Өскемен қорғасын-мырыш комб-нда мастердің көмекшісі, технолог, цех бастығының орынбасары, 1966 — 1973 жылдары Лениногорск мырыш з-тының директоры. 1973 — 1985 жылдары Қазақ КСР-і түсті металлургия министрінің орынбасары, бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. 1986 — 1991 жылдары Қазақ мемлекеттік бағалы металдар және алмас ғыл.-зерт., жобалау-конструкторлық және технол. ин-тының директоры, 1991 — 1993 жыдары Қазақ мемлекттік “Қазалмасалтын” консорциумында вице-президент, бас директор болды. 1993 жылдан ұлттық акционерлік “Алтыналмас” компаниясының бірінші вице-президенті, “Алтын” АҚ-ның президенті қызметтерін атқарған. Үсеновтің ғылым еңбектері Қазақстанның түсті металлургия және алтын шығару салаларына арналды. Оның тікелей басшылығымен Қазақстанда алғаш рет шикізаттың әр түрінен хим. таза алтын мен күміс алу технологиясы жасалып, “Целинный кен-химия комбинаты” өндірістік бірлестігімен және ғыл.-зерт. ин-ттарымен бірлесе отырып “Құмдыкөл” кен орнынан тех. алмас өндіру бойынша ғыл. зерттеулер жүргізілді. Ү-тің енгізген жаңалықтары ғылымда, өндірісте кеңінен қолданылады. Үсенов Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл.-ның иегері (1984), КСРО-ның Құрметті металлургі, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Гелио

Гелио ГЕЛИО ... (грек. hlіos — Күн) — күрделі сөздің Күн және күн энергиясына қатысын көрсететін құрамдас бөлігі. Мыс., гелиотехника, гелиоқондырғы, гелиоконцентратор. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том