kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жанартау атқылауы

Жанартау атқылауы - магма балқымаларының немесе өте ыстық қатты кесектердің, сұйық лавалардың және газ бөлшектерінің жер бетінен көрініс беру процесі. Жанартау атқылауы тек қана лавалардың төгілуімен немесе осы процеспен орайлас өрбитін қопарылыстармен сипатталады, қопарылыс барысында магма құрамындағы газдар және сол магма есебінен қалыптасқан кесектер мен күлдер зор қарқынмен аспанға атылуы ықтимал. Нақ осы жанартау өнімдерінің жер бетінен көрініс беру ерекшелігіне орай жанартау атқылауы экструзиялық, эффузиялық, эксполозиялық және эффузиялық-эксполозиялық (аралас) әрекеттер төрт түрге бөлінеді. Экструзиялық әрекет нәтижесінде өте тұтқыр лавалар жанартау тостағанынан сығымдала көтеріліп, байырғы күмбездерге ұқсас денелер түзеді; жанартаудың эффузиялық әрекеті оның көмейінен көтерілген сұйық лава ағындарының лақылдай төгілуімен сипатталады; жанартаудың эксполозиялық әрекеті жарылыстар мен қопарылыстардың көбеюімен, ірілі-ұсақты кесектер мен күлдердің және жанартау газдарының аспанға атылуымен ерекшеленеді; эффузиялық-эксполозиялық (аралас) әрекет барысында лавалардың төгілуі және ірілі-ұсақты қопарылыстар бір-бірімен алмасып отырады. Жанартау атқылауының үзақтығы бірнеше сағаттан бірнеше жылға дейін, кейде одан да көп уақытқа жетуі мүмкін. Жанартау атқылауының түрлері Жанартау атқылауының сипатына қарай * жарылыстық атқылау, * вулкандық типті атқылау, * гавайялық типтегі атқылау, * пелей типтегі атқылау және т.б. болып сараланады. Жарылыстық атқылау Вулкандық типті атқылау Гавайялық типтегі атқылау , 4: Лава көлі, 5: Фумарол дар, 6: Лава ағыны, 7: Лава мен күл қабаттары, 8: Жартас қабаты, 9: Табалдырық, 10 : Магма құбыры, 11: Магма камерасы, 12: Дайк]] Пелей типтегі атқылау Жанартау атқылауының күнілгергі белгілері Жанартау атқылауының күнілгергі белгілері * вулкандық жерсілкіну, * акустикалық құбылыстар, * магниттік қасиеттердің, фумаролдық саздар құрамының өзгеруі және т.б. Жанартау атқылау себептері :тереңдік магмалық ошақтардан жер бетіне лавалар,ыстық газдар мен булар, сондай ақ жер қыртысындағы каналдар мен жарықтардың үстінде пайда болады. Салдары:өлім,өсімдіктердің солып қалуы,цунами,зиянды газдар,лава Дереккөздер
Жанартау атпалары

Жанартау атпалары – жанартау атқылауы кезінде сұйық не илемді күйде атылып шығып, домалақ, ұршықша, жайма бітімдес және т.б. пішінде қатайып суынған лава бөлшектері. Жанартау атпаларының көлденең өлшемдері бірнеше см-ден 5—7 м-ге дейін болуы мүмкін. Жанартау атпалары - жанартау атқылаған кезде сұйық, созылмалы немесе қатты күйінде атылған, ал ауада ұшқан кезінде сөнген лаваның кесектері (5 см-ден бірнеше м-ге дейін). Шар тәрізді, алмұрт тәрізді, ұршық тәрізді және тағы басқа деп бөледі. Дереккөздер
Жанартау әрекетінен кейінгі процестер

Жанартау әрекетінен кейінгі процестер — магмалық процестер әрекетінен кейін ғана болатын минерал қалыптастырушы процестер жиынтығы.Бұл процестердің басты-басты агенттері —жанартау эманациялары, эксгаляциалары және гидротермалар. Жанартау эксгаляциялары мен эманациялары дегеніміз нақтылы жанартаумен тектік байланыста туындайтын, сол жанартаудың қарқынды әрекеттерінен кейін де өз белсеңділігін тоқтатпайтын ұшпа газдар жиынтығы. Дереккөздер
Мерке бұлақтары

Мерке бұлақтары) — Жамбыл облысының Мерке ауданында, Мерке аулының оңтүстік-шығысы бағыты бойынша 14 км жердегі бұлақтар. Аздаған радиоактивті, радонды су шығады. Терендігі 83-310 м ұңғымалар бұрғылаған, су шығатын ұңғымалардың қуаты — 2,5—3,5 л/с, температурасы 20— 23,5°С, минералдылығы — 0,22—0,3 г/л, су құрамы жағынан: сульфатты-хлоридті, натрийлі, сілтілі (рН-7,85—9,4). Радон мөлшері — 40—110 нанокюри/л. Құраушыларының мөлшері (%): фторы — 10—15, молибдені — 0,01—0,06, қорғасыны — 0,001-0,005, никелі — 0,015, кремний қышқылы — 30. Газдар құрамында азот басым (86,6—93,6%). Пайдаланылатын қоры тәулігіне 518 м 3 . Негізінен: жүйке, тамыр жүйелерінің ауруларын емдейді. Дереккөздер
Мерке суармалау жүйесі

Мерке суармалау жүйесі — Жамбыл облысының Мерке және Луговой аудандарының жерін қамтитын суармалау жүйесі. Көршілес Қырғыз жеріндегі Үлкен Шу каналының Қазақстан өңіріне енетін біраз бөлігі 1963 ж. іске косылған. Шу өзенінен басталады. Жалпы ұзындығы — 464,1 км, оның ішінде магистральды каналының ұзындығы — 57,7 км. Жүйе негізінде 20141 га егістік суарылады. Ауыл шаруашылығы дақылдары ішінде қант қызылшасы басым (5 мың га) егіледі. Дереккөздер
Жанартау газдары

Жанартау газдары — жанартаулар әрекеті кезінде бөлініп шығатын газдардың жалпылама атауы. Олар фумарол газдары және эрупциялық газдар болып екі түрге бөлінеді. Фумарол газдары — жанартау әрекетінің саябырлаған сәттеріде жанартау тостағаны түбінде немесе лава ағымдары өңірінде пайда болған тесіктер мен жарықтар арқылы шапши көтерілген газдар шоғыры. Эрупцнялық газдар — жанартаудың басты әрекеті кезінде үлкен қысыммен аспанға атылатын газдар. Дереккөздер
Қаймаққа иленген қаусырма

Қаймаққа иленген қаусырма. Еленіп, сода қосылған үн үстел үстіне үйіліп, ортасы шұңғылданады да, оған қаймақ, қант, тұз салынып, қамыр иленеді. Қамыр төртке бөлініп, одан десертті тәрелке көлеміндей төрт күлше жайылады. Күлшелер 220-240° С температурада пісіріледі. Қаймақ (1 кеседей) қант және ваниль қанты қою көбіктенгенше пісіріп, күлшелердің арасына жағылады. 3 кесе ұнға — 1 кесе қаймақ, кесенің 3/4 бөлігінде қант, ширек шай қасық сода, ширек шай қасық тұз, кремге 1 кесе қаймақ, 0,5 кесе қант, ваниль қанты (ұнтақтың 1/4 бөлігі). Тағы қараңыз *Қаймақ Дереккөздер
Қақ (Накипь)

Қақ (Накипь) — пісіру, қайнату кезінде ыдыстың қабырғасында қалатынның бәрі, яғни кір-қоқыр, сондай-ақ суда еріген минерал тұздар мен басқа да зат тектер. Көкөніс, жеміс, ет, жарма пісірген сұйықтық бетіне шығатын қақ қойылып, ыдыстың қабырғасына қатып қақ болғанға дейін көбік күйінде болады. Мұндай қақ әбден тазартылып жуылмаған өнімдердегі кір-қоқыстың жинақтамасы болуы мүмкін. Ол тез еріп тамақтың дәмін бұзуы ықтимал. Қақты суық суға батырылған таза шүберекпен кетіреді. Шәйнек, кастрөл, қазан, самауырлардың қабырғасына қайнатылған судан жабысатын қақ шикі суда еріген минерал тұздардан түзіледі. Дереккөздер
Жанартау конусы

Жанартау конусы – жанартау көмейі төңірегінде сол жанартау өнімдері есебінен қалыптасатын қиық конус пішіндес құрылым. Жанартау конусының пішіні, негізінен, жанартаудың атқылау типімен анықталады және оның төбесінде, әдетте, кратер болады. Iрі жанартаулардың көбі күрделі конустар болып табылады, олардың беткейлерінде ұсақ паразит конустар мен жарықтар орналасады, беткейлердің беттері көбінесе барранкостармен жырмаланады. Ең үлкен Жанартау конусының биіктігі бірнеше км-ге дейін жетеді (мысалы, Жапониядағы Фудзияма жанартауы — 3776 м). Дереккөздер
Металимнион

Металимнион ( - кейін, соң, limnion — кішкене көл) — шегіндегі температура жазда күрт төмендейтін (1 м терендіктен 10ӘС-қа дейін), мұның есесіне су тығыздығы жоғарылайтын, яғни температуралық секіріс құбьшысы орын алатын — көлдің эпиллимнион және гиполимнион қат-қабаты аралығындағы су қабаты (бірнеше дециметрден бірнеше метрге дейін). Дереккөздер
Метеорологиялық аспаптар

]] Метеорологиялық аспаптар — метеорологиялық элементтерді (құбылыстарды) өлшеп, олардың мәндерін тіркейтін аспаптар мен қондырғылар. Ауа және топырақ температуралары әр түрлі метеорологиялық термометр, термографтармен; ауа ылғалдығы: психрометр, гигрометрмен; атмосфералық қысым: барометр, анероид, барограф және гипсотермометр аспаптары арқылы өлшенеді. Желдің шапшандығы мен бағытын: анометр, анемограф, анеморумбограф, флюгер арқылы өлшейді, сондай-ақ жауын-шашынның түсу мөлшері мен жауу жылдамдығын жаңбыр өлшеуіш, плювиограф және амбрографпен анықтайды. Күн радиациясының үдемелілігі, оның жер бетінен және атмосферадан шағылысу мөлшері: пергелиометр, пиргеометр, актинометр, пиранометр, пиронограф альбедонеметр және баланс өлшеуішімен өлшенеді, ашық күн ұзақтығы — гелиографпен тіркеледі. Қар жамылғысындағы (жер бетіндегі қар) су мөлшері — қар өлшеуішпен, шық көлемі — шық өлшеуішпен, булану — будандырғыш аспаптарымен өлшенеді Дереккөздер
Қамыт

Қамыт – аттың мойнына кигізілетін, имектеу ағаш жақтаулары бар арба шана әбзелі; арбаға, шанаға жегу үшін пайдаланылады. Оның ат қамыт, түйе қамыт, өгіз қамыт сияқты түрлері бар. Қамыттың жасалуы мен бөліктері Қамыт иіліп жасалған екі ағаштан құралған қамытағаштан тұрады. Арба мен шананы пайдаланғанда, әсіресе, осындай көлікпен жүк тасыған кезде қамытқа күш түсетіндіктен, ол қатты ағаштан жасалады. Оның жоғарғы басы қайыспен қозғалып тұратындай етіліп бос шалынып байланады. Оны желкебау дейді. Қамытағаштарының астыңғы (ішкі) жағына ішіне сабан, шөп салынып, былғарымен қапталған шұжық деп аталатын жұмсақ төсеніш бекітіледі. Кей кездері мұның (шұжықтың) орнына қабатталған киізді де пайдаланады. Ол қамытағаштың аттың мойнын қажамауын қамтамасыз етеді. Қамытағаш пен шұжықтың ортан белінен сәл төмендеу тұсына қайыстан жалпақтау етіп тілінген құлақбау тағылады. Бұл доға мен жетек ағашты (терте) біріктіріп бекіту үшін қажет. Қамыттың астыңғы жағындағы қамыттың екі құлағын қысып байлайтын жіңішке қайыс – тамақбау тағылады. Онымен қамытты ат мойнына кигізгеннен кейін қысып байлайды. Қамыттың құлақбауының тұсынан арба-шананы еңістен түскенде аттың аяғына тимеуін, қамыттың аттың басына қарай лықсып сыпырылып кетпеуін қамтамасыз ету үшін шілия тағылады. Ол қайыстан қалыңдығы екі елідей етіліп тілініп жасалады. Шілия аттың сауырынан төмен түсіп кетпес үшін аттың бөксесін орай және қамыттың желкелігінен сауыр тұсына қарай өткізілген қайыс таспалармен бекітіледі. Яғни, шілия жегін көлік әбзелінің әр бөліктерінің өзара орнықты болуын қамтамасыз етеді. Егер арба-шана емес басқа затты сүйрегенде доға сияқты әбзелді салмай-ақ қамыттың өзін ғана аттың мойнына кигізіп, құлақбауына арқанды тағып сүйрете береді. Мұндайда көбінесе неғұрлып қарапайым жабан қамыт қолданылады. Дереккөздер Әдебиеттер * АрғынбаевХ. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987; * ШойбековР.Н. Қазақ тіліндегі күш-көлік атауларының этномәдени мазмұны // Этнос тілін зерттеудің өзекті мәселелері. Алматы: «Кие» лингвоелтану инновациялық орталығы, 2011. 68-75-бб; ҚСЭ.ҮІ.443-б.; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Қант өндірісі

Қант өндірісі — қант қызылшасы мен қант құрағынан кристалды ақ ұнтақ қант және шақпақ-қант өндіру. Біздің елімізде қант құрамында 17,5% қант болатын қант қызылшасынан өндіріледі. Қант өндірісінің негізгі процестері: қызылшаны жуу, жапыр ақшалап турау, диффузиялық аппараттарда өңдеу, диффузиялық шырынды тазарту (дефекация, сатурация, сульфитация), тазартылған шырынды булау, қою шырынды құрғақ заттары 92,5% болғанша қайнату, центрифугалау, ұнтақ кептіру, салқындату; мұның нәтижесінде ұнтақ қант алынады кесек қант құмшекер қанттан жасалады. Тағы қараңыз *Қант *Қант қызылшасы *Қантты түтікшелер *Өсімдіктер Дереккөздер
Әскери күш-қуат

]] Әскери күш-қуат – халықаралық аренада және жекелеген мемлекеттер арасында әскерисаяси мақсаттарға жету үшін қолданылатын мемлекеттің материалдық және рухани мүмкіндіктерінің жиынтығы. Оларға соғысқа дайындық немесе оны жүргізу, агрессия мақсатында немесе оған тойтарыс беру үшін, соғыстың алдын алып, ғаламдық, аймақтық, үлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажетті шаралар жүйесі және т.б. жатады. Өзінің қалпына қарай әскери күш-қуат шынайы және ықтимал болуы мүмкін. Соңғысы қоғамның барлық күштері мен әскери үйымдарды жүмылдырғандағы мемлекеттің барлық мүмкіндіктерін қамтиды. Әскери күш (Военная сила) жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің сырттай, сондай-ақ мемлекет ішіндегі қарулы күш көрсетуден кауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін құрылған әскерлер мен күштер. Әдетте, оларға қарулы күштер, шекаралық әскерлер, ішкі әскерлер, кауіпсіздік органдары жүйесінің әскерлері, темір жол әскерлері, азаматтық қорғаныс әскерлері, сонымен қатар мемлекет құқықтық негізде құратын басқа әскерлер мен күштер кіреді. Әскери қуат (Военная мощь) мемлекеттің барлық материалдық және рухани күштерінің жиынтығы, сондай-ақ мемлекеттің соғыс мақсаттарына жету немесе басқа мәселелерді шешу үшін осы күштерді жұмылдыру қабілеттілігі. Әскери қуат мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, ғылыми-техникалық, моральдық-саяси мүмкіндіктерімен байланысты. Ол тікелей Қарулы Күштерінде, олардың саяси басшылығы койған міндеттерін орындау қабілеттілігінде іске асырылады. Дереккөздер
Метеорологиялық құбылыстар

Метеорологиялық құбылыстар — атмосфералык құбылыс, белгілі физикалық процесс, атмосфераның уақытша өзгеретін кезеңі. Бұларға: атмосфералық жауын-шашын, күннің сууы, қарлы боран, жойқын жел, тұман және т.б. тәрізді табиғат құбылыстары жатады. Дереккөздер
Қантты түтікшелер

Қантты түтікшелер - шай дастарқаны тағамы; қант жұмыртқаға езіліп, біртүтас қоспаға айналғанда май құйылады да, бидай ұны мен жүгері ұны, тұз қосылады. Бәрі жақсылап араластырылып, вафли пісірілетін қыздырылған ыдыстың ортасына десертті қасықпен салынады. Ыдыстың екінші беті — 2—3 минут жабыла тұрады. Дайын күлше тездетіп металл конус тәрізді түтікшеге оралады да, келесі күлше піскенше сол қалпында салқындатылады. Ортасына крем толтырылған түтікшелер ертеңіне де тәтті болады. Крем қант, 1 жұмыртқа, сары май, коньяк, ванилин ұнтағы қосылып дайындалады. Түтікше кремсіз де желінеді. 1 кесе ұнга — 1 кесе жүгері ұны, 4 жұмыртқа, 1 кесе қант, жарты кесе жүгері майы, шай қасықтың 1/3 бөлігінде тұз. Тағы қараңыз *Қант *Қант өндірісі *Қант қызылшасы Дереккөздер
Механикалық жер құрғату

Механикалық жер құрғату - жер құрғату тәсілі, жер құрғатқыш жүйе желілерінің жинаған суын сорғы станциясының желісімен суды сорып, жинап әкеткіш құрылысқа күю. Бұл тәсіл артық суды өз ағынымен алып кетуге болмайтын кезде пайдаланылады. Дереккөздер
Әскери реформа

Әскери реформа - мемлекеттің саяси басқару органдарының шешімімен жүзеге асырылатын елдің Қарулы Күштерінің қүрылымындағы түбегейлі өзгеріс. Әскери реформаны жүзеге асыруға елдің саяси мақсаттарының, экономикалық жағдайлар, өндіріс деңгейі, соғыс құралдары мен соғыс жүргізу тәсілдерінің өзгеруі, т.б. аса маңызды факторлар себепші болуы мүмкін. Әскери реформалар әскери жарғыларда, заңдарда және басқа да қүқықтық қүжаттарда тұжырымдалады. Дереккөздер
Механикалық су көтеру

Механикалық су көтеру — жер астындағы су іріккіш горизонттан және жер бетіндегі су көздерінен сорғы қондырғысы арқылы суды жоғарғы деңгейге көтеріп пайдалану тәсілі. Механикалық жер құрғату жүйесінде және жаңбырлатқыш машинамен қондырғыға суды жеткізіп беру үшін қолданылады. Дереккөздер
Микрофауна

Микрофауна — топырақ құрамының беткі қабатында тіршілік ететін жәндіктер. Топырақ фаунасындағы қарапайымдар, нанофауна топырақ су тамшысында тіршілік етеді. Буынаяқтылардың ұсақ түрлері кене, аяққүйрықтылар және т.б. (микрофауналар) топырақтың қатты түйіршіктері арасындағы су толмаған жерін мекендейді. Дереккөздер
Қарақат тосабы

Қарақат тосабы. Дәмі тіл үйіретін, құрамында С және Р дәрумендері мол тағам. Қызыл қарақат тосабы Жемісті сабағынан ажыратып, салқын суға жуады, табаққа салып, ыстық шырын (1,5 кг қантқа — 2 кесе су) құяды да, 6-8 сағат тұндырады. Егер жеміс қышқыл болса, қантты 1,7 килограмға дейін көбейтеді. Біраз уақыт өткен соң жемісті дуршлаг не елекпен бөліп алып, шырынды қайнатады. Оттан алып 10—15 минут қоя тұрады да, жылы шырынға жемісті салып, дайын болғанша бүлкілдетіп қайнатады. Қара қарақат тосабы Іріктелген жемісті тазартып, жуады да, дуршлагқа салып, қайнап тұрған суда 2—3 минут ұстайды. Сонда қабығы жұмсарып, қант жақсы сіңеді де, тосап сапалы болады. Ыстық шырынды (1,5 кг қантқа — 2 кесе су) жеміске құйып, бірден дайын болғанша қайнатады. Көбігін алу үшін 2-3 минут оттан алып қояды. Тағы қараңыз *Қарақат Дереккөздер
Минималды ағын

Минималды ағын — өзен суының жазда тартылған кезіндегі болатын құбылыс. Оның тәуліктік, орташа, ай ішіндегі ең аз су шығыны тәрізді көрсеткіштері жыл сайын қыста және жазда байқалады, ал көп жылдық бақылау кезіндегі ең аз су шығыны абсолюттік минимумы деп аталады. Дереккөздер
Мөлшерлер сорғысы

Мөлшерлер сорғысы — көлденең немесе тік білікті, бір плунжерлік, бір әрекетті сорғы. М.с. су дайындау және ауыз суды тазарту станцияларының реагенттік шаруашылығында қолданылады. М.с. температурасы 850°С-қа дейінгі таза бейтарап және жемір сұйықтықтарды, эмульсияларды және суспензияларды тасымалдауға арналған. Мөлшерлеу сорғысыкың құрылымы барынша бір ыңғайға келтірілген. Сорғының барлық легі бір реттеуші механизмнің негізінде жасалған. Сорғы өтімді реттеуді 0-ден бастап, бетон жолының немесе плунжердің максималь ұзындық өзгеруіне дейін өлшейді. Реттеуші механизм өнім беруді (су ағынын) жұмыс кезінде де және электрқозғалтқышты іске қосқанда да: ырғытпай, баяу, бірқалыпты атқарады. Сорғының ысырап өлшемдерін қанша өзгертсе де, мөлшерлеудегі қателік 0,1—2,5%-дан аспайды. Мөлшерлеу сорғысынан екі және көп плунжерлі сорғыларды бір қозғалтқышқа жалғауға болады. Мұндай мөлшерлеу агрегаттары бір мезгілде екі немесе үш реагентті мөлшерлей алады. Мөлшерлеу сорғысының жеті түрі 0,04-2500 л/саг. көлемінде өнім бере алады, арыны 100—4000 м аралығында. Дереккөздер
Тұрақталған қозғалыс

Тұрақталған қозғалыс — қозғалыстағы сұйықтықпен толтырылған кеңістіктің тыныш күйдегі әрбір нүктесіндегі шамасы уақыт және бағыты бойынша өзгермейтін ағыстың белгілі бір жылдамдығымен сипатталатын сұйықтықтың қозғалысы (ағысы). Бұл анықтама сығылмайтьін сұйық жағдайына қатысты беріліп отыр. Сұйықтық ағынмен толтырылған кеңістіктің кез келген нүктесінің жылдамдығы тұрақты болатын, яғни шамасы, уақыт немесе бағыты бойынша өзгермейтін сұйықтықтың қозғалысы жағдайында кеңістіктің кез келген тыныштықтағы нүктесі де уақыттың әр түрлі сәтінде келіп жеткен қозғалыстағы сұйықтықтың жекелеген бөлшектері бірдей жылдамдыққа ие болады және осы бөлшектерге бірдей қысым түсіріледі. Қозғалыстағы сұйықтықпен толтырылған кеңістіктің түрлі нүктелерінде жылдамдық пен кысымның әр түрлі болатыны жоққа шығарылмайды. Сонымен, тұрақты қозғалыс кезінде сұйықтықтың жылдамдығы тек кеңістік координаттарына ғана байланысты өзгереді. Сұйықтыктың тұрақталған қозғалысы табиғи және жасанды арналарда, сондай-ақ құбырлар мен машиналарда өте сирек байқалады. Бірақ іс жүзіңде тұрақсыз қозғалыстың жекелеғен кезеңдері үшін кейбір жағдайларда тұрақталған қозғалыстың заңдылықтары қолданылады. Дереккөздер
Тұрақты қайтарымды реттеу

Тұрақты қайтарымды реттеу — тұтынушылардың жыл бойы және бір жылдан басқа жылға өткенде де суды бірдей кестемен пайдалануын реттеу. Пайда болған артық сулар бірінші бөгенді толтыруға, содан кейін бос қашыртқыға жұмсалады. Дереккөздер
Тұрмыстық ағынды су

Тұрмыстық ағынды су — коммуналдық шаруашылықтың сұйық қалдықтары. Қала тұрғыны тұтынған (тәулік ішінде 300-400 л) таза су өте ластанған күйінде ортаға қайтарылады. Т.а.с. барлық ағынды су төгіндісінің жартысын құрайды. Жыл сайын тұрмыстық ағынды суда тазартқыш имараттарда биологиялық жолмен оңай тазаланатын нәжіс және органиктерден басқа қауіпті химиялық ластағыштар құрамы көбеюде. Бұлардың арасында мұнай өнімдері, хлоридтер, сульфаттар, нитриттер, нитраттар, аммонийлік азот, фенолдар, темір, мыс, мырыш, никель, хром, корғасын, кобальт, алюминий, кадмий, кір жуатын ұнтақтар бар. Тұрмыстық ағынды суды өндеу — қала экологиясының ең бір қиын проблемасы. Қала ағындыларын ауыр металдармен және баска да уытты заттектермен ластанғанына байланысты қала тұрғындарына көкөніс және мал шаруашылығы өнімдерін беретін (көп жылдық шөптерді өсіруде) суармалы жерлерде пайдалануға болмайды. Шламды да (Тұрмыстық ағынды суды тазарту нәтижесінде пайда болатын құрғақ қалдық) тыңайтқыш ретінде қолдануға болмайды. Нәтижесінде Т.а.с. қиын өңделетін қатты қалдықтарға айналады. Дереккөздер
Тұтынудың интегралдық қисығы

Тұтынудың интегралдық қисығы— ағындыны реттеу есептеулерін әр түрлі әдіс-төсілдермен жүргізу, бұл есептеулердің бәрі дерлік құйылу мен тұтыну кестелерін салыстыру негізінде жүзеге асырылады. Ағындының құйылу мен тұтынудың ауқымында өзгеруін гидрографтар немесе қосынды (интегралды) қисықтар түрінде беруге болады. Интегралдық қисықтар ағыңдыны қосынды түріндегі хронологиялық бірізділік сипатында кескіндейді. Дереккөздер
Қаттама қамырдан пісірілген бүктеме

Қаттама қамырдан пісірілген бүктеме — үн үстел үстіне еленіп, 2,5 кесе ұннан су мен жұмыртқаға, бірнеше тамшы лимон қышқылы мен тұз қосылып, қамыр иленеді. Беті орамалмен жабылып, 10-15 минут қоя тұрылады да, қалыңдығы 1 — 1,5 см етіп жайылады. Қамырдың ортасына үнмен (қалған жарты кесе) жентектелген сары май салынып, тегістеледі. Қамыр конверт тәрізді етіп жапсырылады да, оқтаумен конвертті абайлап, қалындығы 1 см, ені 20—25 см етіп жайылады. Содан соң үн себілген тақтайға төрт бүктеп 30-40 минут салқынға шығарылады. Салқындаған қамыр да әлгіндегідей жайылып, төрт бүктеліп, тағы да салқынға шығарылады. Бүл процесс үшінші рет те қайталанады, қамыр жайылады. Содан соң ені 5-6 см жолақ тарға кесіледі. Жолақтың ұзындығы ол салынатын металл табамен бірдей болғаны жөн. Қалған қамыр ширатылып, жолақтың жиегіне жұмыртқа жағып жабыстырылады. Жолақтың үстіне көкнәр қоспасы (қант қосылып, жұмыртқаның ақ уызымен көпіршігенше бүлғанған) салынады. 220-230° С температурада пісіріледі. Дайын болған соң салқындатылып, төрт-бұрыштап кесіледі. 1,5 кесе ұнға — 3 ас қасық қаймақ, 50 г сары май, 3 жұмыртқа, ширек шай қасық сода, 1,5 кесе көкнәр, 1 кесе қант. Тағы қараңыз *Қазы *Қарта Дереккөздер
Қылқан жапырақтылар

Қылқан жапырақтылар — сүректі ағаш және бұта түрінде өсетін ашық тұқымды өсімдіктер класы. Ағаштары кейде ересен үлкен болады және 4 мыңнан астам жыл өмір сүреді. Қазақстанда 2 тұқымдасы бар: қарағай тұқымдасы — қарағай, балқарағай, шырша, майқарағай және кипарис тұқымдасы — арша, кипарис; мәңгі жасыл (қыста қылқаны түсіп қалатын балқарағайдан басқасы) өсімдіктер. Көп жағдайда екі түрлі сабағы болады: ұзарған және қысқарған. Жапырағы қылқанды, жіңішке, түкті не қабыршақты болып біткен, сағақсыз, өркендері қысқа, шоқтанып орналасқан. Жапырақтары көп жағдайда отырмалы, кейде олардың үстінгі ұшы ойық (май қарағай), көлденең кесіндісі жалпақ, төртқырлы, жұмыр, ұзындығы 1-2 см.- ден 30-40 см.- ге дейін барады. Қылқанда бір ғана жүйке болады, ал жалпақ жапырақтарында көптеген параллель жүйкелері болады. Қылқан жапырақтылардың бал қарағай, жалған бал қарағай және метасеквойя туыстарынан басқаларының барлығы мәңгі жасыл өсімдіктер. Сүрегінің 90-95% трахеидтен тұрады, сүзгілі түтіктерінде серіктік клеткалар болмайды. Көпшілігінің қабығында, сүрегінде және жапырақтарында схизонгендік смола жолдары болады, оларда эфир майы, смолалар, бальзамдар жиналады. Тұқымы арқылы, кейде вегетативтік жолмен өніп-өседі. Мамыр—шілдеде гүлдеп, шілде—тамызда жеміс береді. Қылқан жапырақтардың сүрегінен құрылыс материалдары жасалады, қағаз жасайтын үгінді, канифоль, скипидар. Көбеюі Бір үйлі, сиректеу екі үйлі өсімдіктер. Бүршіктері (шишки) дара жынысты. Аталық бүршіктері көп жағдайда топтасып, жапырақтардың қолтығында, сиректеу бүйірлік өркендердің ұштарында орналасады. Микроспорофилдері редукцияға көп ұшыраған, қабыршақ тәрізді немесе қалқан тәрізді (тисс туысы). Аналық бүршігінің (стробил, шишки) құрылысы алуан түрлі болады. Микроспорофилдерінде бірден бірнешеге дейін тұқымбүрлері орналасады. Интегументі көп жағдайда үш қабаттан тұрады: ортаңғысы қатты, ал сыртқы және ішкісі жұмсақ. Архегониясы екеу, бірақ көпте бола береді. Гаметофиттерінің пайда болуы, тозаңдануы, ұрықтануы және тұқымның (дәннің) пайда болуы жоғарыда сипаттап жазған қарағайдыңқімен бірдей болады. Дереккөздер
Қауынға жанышқан сок

Қауынға жанышқан сок. Сары не қара күләбі қауын ортасынан қақ жарылады. Дәні (шопағы) алынып тасталады. Қабығын тесіп алмай, ор жерінен тілінеді. Сөйтіп алдын ала мөлшерлеп алынған сок салынып, қалың матамен немесе таза сүлгімен тұмшалап тасталады. Жарты сағаттан кейін сүлгіні алып, жақсылап араластырылады да, 10-15 минут тағы да жауып қойылады. Содан соң ешқандай ыдысқа салмай, сол күйінде дастарқанға әкелінеді. Жарты қауынға — жарты кесе сок. Тағы қараңыз *Қауын *Қауынқақ Дереккөздер
Қауынқақ

Қауынқақ. Тығыз, құрамында қанты коп, әбден піскен қауынның қабығы аршылып, дәні алынып тасталады. Сөйтіп жіңішкелеп тілінеді де, шыптаға немесе фанер тақтаның үстіне жайылады, ауық-ауық аударыстыра отырып кептіріледі. Кебуге айналғанда бірнеше өрме етіп өріледі де іліп қойып сақталады. Қауынқақты (қауынішек) ұзақ уақыт сақтауға болады. Кесіп-кесіп, жайпақ тәрелкеге салынады да, шай дастарқанына әкелінеді. Тағы қараңыз *Қауын *Қауынға жанышқан сок Дереккөздер
Гидрологиялық есептеулер

Гидрологиялық есептеулер — гидротехника, мелиорация, жол құрылысы және басқа да салалардың қажеттері үшін гидрологиялық жүргінің түрлі сипаттамаларының (су ағындысының, су теңдестігінің, тасынды ағындысының, су массалары динамикасының және т.б.) мөлшерін (көрсеткіштерін) есептеуге мүмкіндік беретін, инженерлік гидрологияның негізгі мазмұнын анықтайтын әдістер мен тәсілдер. Уақыт аралығындағы және кеңістіктегі ықтимал кездейсоқ құбылмалылықты есепке ала отырып, түрлі гидрологиялық сипаттамаларды анықтау үшін көпжылдық орташа көрсеткіштерде, әрбір шаманың көпжылдық кезеңдегі қайталану жиілігінің шамалары мен осы кезендегі сол аралықтардағы олардың кеңістіктегі бейсинхрондылығы белгіленеді. Әдетте, гидрологиялық есептеулердің көмегімен: су ағындысының оның ішінде: қалыпты жылдық ағынды, су тасу мен тасқындардың ең жоғары су өтімдері, ағындының жылдық үлестірілімі, ең төмен су өтімдері, тасқын гидрографтары, су жинау алабындағы су алмасуы, су мен құрлық бетінен булану, атмосфералық жауын-шашындар жөніндегі сипаттамаларды жинақтау; жеке су объектілерінің су тендестігіне, тасынды ағындысына, жағалардың қайта қалылтасу мен бөгендердің тұнбалануына, су массаларының динамикасына желдік тербелістерінің элементтеріне, желқумажелбөгеттік ағыстарға, температуралық жүргіге және суқоймалардағы судың қатуы мен еруіне, мұздың қалыңдығы мен қардың еруіне, сондай-ақ суқоймалардағы судың температурасына қатысты гидрохимиялық мәліметтер алу, суқоймалардағы судың минералдылығын анықтау және т.б. мәселелер шешімін табады. Гидрологиялық есептеулердің нәтижесінде белгілі бір мелиорациялық немесе су шаруашылық объектілерін салу мен оларды пайдаланудың техникалық-экономикалық көрсеткіштерімен негізделетін гидрологиялық сипаттамалар белгіленеді. Қуаңшылық аумақтарды мелиорациялауда ағындыны, су тендестігінің құрамдарын, ауыл шаруашылық дақылдарының өніп-өсу кезеңіндегі су жүргісін, су шаруашылық шараларына арналған су ресурстарын, гидромелиорация және өзге де антропогендік әрекеттерден болған гидрологиялық жүргінің өзгерістерін есептеу ерекше маңызға ие. Әдістер Гидрологиялық есептеу әдістері — гидрологиялық жүргінің түрлі сипаттамаларының шамасын, әдетте, олардың көріну ықтималдылығын бағалай отырып есептеп табуға мүмкіндік беретін техникалық амалдар. Гидрологиялық есептеу әдістерін жасау қарастырылған гидрологиялық шамалардың көпжылдық тербелістері туралы мөліметтерді статистикалық өндеуге және гидрологиялық процестердің даму заңдылықтарын зерттеуге негізделген. Дереккөздер
Гидрологиялық желі

Гидрологиялық желі — су объектілерінің гидрологиялық жүргісін зерттеу үшін белгілі бір аумақта (өзен алабы, әкімшілік аудан) орналастырылған гидрологиялық станциялар мен бекеттер жиынтығы. Дереккөздер
Гидрологиялық жыл

Гидрологиялық жыл — күнтізбелік жылмен сәйкес келмейтін, солтүстік жарты шардағы климаттық жағдайға байланысты күзде (1-ші қазан немесе 1-ші қарашада) басталатын 12 айлық су жылы. Әдетте, күзде, өзен алаптарындағы жыл сайын алмасып отыратын ылғал қоры ең төменгі шегіне жетеді. Гидрологиялық жыл жауын-шашын мен ағынды арасындағы сәйкестікті жақсарту үшін қолданылады. Өйткені күнтізбелік жыл есебіндегі су ағындысы мен жауыншашынды мезгіл бір-біріне сәйкес келе бермейді. Күнтізбелік жылдың соңына қарай жауған жауын-шашын осы жылы емес, келесі жылдың көктемінде ғана ағындыға айналады. Гидрологиялық жыл - су айналымының толық жылдық гидрологиялық циклі аяқталатын, арнайы таңдап алынған үздіксіз он екі айлық кезең. Қоңыржай климат жағдайында Гидрологиялық жылдың басы шартты түрде жылдан-жылға өтетін судың қоры аз болатын кез 1 қазанда немесе 1 қарашада қабылданады; қысқы жарты жыл — казаннан (қарашадан) наурызға (сәуірге дейін), жазғы жарты жыл - сәуірден (мамырдан) қыркүйекке (қазанға) дейін болады. Дереккөздер
Гидрологиялық зерттелгендік

Гидрологиялық зерттелгендік — зерттелетін географиялық ауданның шегінде жүргізілген стационарлық және экспедициялық жұмыстар, гидрологиялық деректердің сенімділігі, есептелетін гидрологиялық тұстамалар туралы мәліметтер. Гидрологиялық зерттелгендік мелиорациялық немесе су шаруашылық құрылыстарының жобасын негіздеуге гидрологиялық сипаттаманың құрамында беріледі. Қазақстандағы су объектілері стационарлық зерттеу жұмыстары XIX ғасырдың екінші жартысыңда (1870—1900 жж.) басталды, Қазақ АКСР-ның гидрометеорологиялық қызметі құрылған кезден бастап (1920 ж.) зерттеу көлемі айтарлықтай өсті. Дереккөздер
Гидрологиялық карталар

Анықтама Гидрологиялық карталар — құрлықтағы жер беті суларының таралуын, динамикасын, құрамы мен қасиеттерін (мысалы, өзендердің сулылығы, қатты ағынды, өзен суларының химиялық құрамы, олардың температуралық және мұз жүргілері) сипаттайтын карталар; гидрометриялық және гидрометеорологиялық байқауларды қорыту мен гидрологиялық зерттеулер нәтижесі. Аумақтардың жеке бөліктерінің су ресурстарын бағалау және гидротехникалық имараттар мен мелиорациялық объектілерді жобалау кезіндегі инженерлік-гидрологолиялық есептеулер үшін жасалады. Гидрологиялық карталарда зоналық үлестірімдегі гидрологиялық сипаттамалар мен ағындының есептік мәндерін анықтауға қажетті аудандау көрсеткіштері қамтылады. Гидрологиялық карталарға: жылдық және маусымдық ағынды қалыбының, өзен желісі жиілігінің, өзен еңістіктерінің, су лайлылығының, табиғи сулардың минералдылығы мен химиялық құрамының, ағын сулардың қату және құрғау, жауын-шашын, құрлық және су бетінен буланудың, ағынды коэффициенттерінің, гидрологиялық аудандаудың карталары жатады. Қосымша Гидрологиялық карталар - құрлықтағы жер үсті суларының таралуын, серпінін, режімін, құрамын, касиетін (мысалы, өзендердің сулылығын, катты ағынын, өзен суларының химиялық құрамын, термиялық және мұздық режімін) және қорларын бейнелейтін карталар. Гидрологиялық карталарға гидрографиялық (жалпы көлдердің, өзен торының, су жиналу алаптарының), гидрологиялық зерттеулік, су режімі, мұздану режімі, жеке гидрологиялық құбылыстардың, судың физикалық-химиялық сипаттамаларының, су ресурстарының су балансын аудандаудың карталары жатады. Дереккөздер
Гидрологиялық маусым

Гидрологиялық маусым — жылдық оралымның (цикл) бір бөлігі. Бұл кезде өзендердің су немесе мұздық жүргісінің қалыптасуы ортақ сипатқа ие болады. Біздің коңыржай ендіктерде жылдық оралым 4 маусымға: көктем (су тасу), жаз (саба), күз (тасқындық кезең), қыс (саба, сына түсу) болып бөлінеді. Кейде гидрологиялық есептеулерде астрономиялық жыл негізгі 2 кезеңге бөлінеді: сулы кезең (көктемде суы таситын өзендер үшін) және құрғақ кезең (шектеуші). Гидрологиялық маусым лимнологияда (көлтану) көлдердің термикалық жүргісіне сәйкес белгіленеді. Қосымша Гидрологиялық маусым - гидрологиялық жылдың бөлігі; климаттың маусымдық өзгеруінің әсерінен өзендердің су немесе мұз режімдері қалыптасуының бірқатар жалпы ерекшеліктерімен сипатталады. Қазақстанда жьш 4 гидрологиялық маусымға - көктем (су тасқынды кезі), жаз (сабалық кезі), күз (су көтерілуі кезі), қыс (сабалық кезі) болып бөлінеді. Кейде гидрологиялық есептеуде жылды негізгі екі кезеңге — көп сулы (көктемгі су тасуы болатын өзендерге) және аз сулы (жылдың қалған уақыты) кезеңге бөледі. Көлдер үшін гидрологиялық маусым, негізінен, олардың термиялық режіміне сәйкес (термиялық стра-тификация арқылы) анықталады. Дереккөздер
Гидрологиялық режім

Анықтама Гидрологиялық режім — су объектілері жағдайының белгілі бір заңдылықпен өзгеруі; бұл зандылық алаптың физикалық-географиялық қасиеттерімен, оның сандық және сапалық сипаттамалары негізінен алаптың климаттық ерекшеліктерімен айқындалады. Гидрологиялық режім су деңгейінің, су шығынының, мұздық құбылыстардың, су температурасының, су ағынымен тасымалданатын қатты материалдардың мөлшері мен құрамының, суда еріген заттардың шоғырлануының, өзен арнасының өзгеруінің көпжылдық, маусымдық, тәуліктік құбылмалылығымен ерекшеленеді. Гидрологиялық режім шаруашылық әрекеттердің ықпалымен айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Сондықтан табиғи (немесе тұрмыстық) және реттелген (немесе антропогендік әсер арқылы өзгерген) гидрологиялық режім деп бөледі. Қосымша Гидрологиялық режім - негізінен, алап климатының ерекшеліктерінің осерінен белгілі бір уақыт ішінде су нысандары жағдайының өзгеру жиынтығы. Гидрологиялық режім судың деңгейі мен шығынының көп жылдық, маусымдық және тәуліктік тербелістері, мұз құбылыстары, су температурасы, ағыспен келетін қатқьш материалдардың мөлшері мен құрамы, еріген минералды заттардың құрамы мен шоғырлануы және тағы да басқалары түрінде байқалады. Табиғи гидрологиялық режім адамның шаруашылық қарекетінің әсерінен едәуір өзгереді. Гидрологиялық режімнің зоналылығы жалпы географиялық зоналылықтың салдары ретінде Жердегі жеке географиялық зоналар бойынша болатын жер үсті және жер асты сулары режімінің занды (табиғи) түрде өзгеруі. Горизонтальдық және вертикальдық деп бөледі. Дереккөздер
Гидрологиялық станция

Гидрологиялық станция — 1) су объектілері мен аумақтардың гидрологиялық жүргісін (су деңгейі, температурасы, ағыс жылдамдығы, лайлығы, мұз қату және еру құбылыстары, минералдылығы т.б.) байқап отыратын және зерттейтін ҚР гидрометеорология қызметінің өндірістік мекемесі. Гидрологиялық станцияның қажетті құралдар мен аспаптармен жабдықталған байқау орындары болады. Гидрологиялық станциялар өзендік, көлдік (бөгендік), батпактық, мұздықтық және теңіздік болып бөлінеді; 2) кемеден гидрологиялық байқаулар (теңіздің, көлдің және ондағы ауа райының жағдайы, әр түрлі тереңдіктегі судың мөлдірлігі мен түрі, температурасы мен химиялық құрамы, ағыстың бағыты мен жылдамдығы) жүргізілетін теңіз (көл) бетіндегі белгілі координаторы бар пункт. Дереккөздер
Гидрологиялық-климаттық аудандау

Гидрологиялық-климаттық аудандау — аумақтағы су жағдайларының бір тектес аудандарын топтастыру. Оның негізгі сипаттамасы ретінде аумақтың табиғи ылғалдылығы және күн жылуымен қамтылуы ескеріледі. Дереккөздер
Гидромелиорация

Гидромелиорация – ауыл шаруашылығына пайдаланатын жерлердің топырақ қыртыстарындағы су режімін реттеу арқылы табиғат жағдайларын жақсарту мақсатында жүргізілетін шаралар мен имараттар жиынтығы. Гидромелиорация әдістері — су мелиорациясының әдістері, принциптері, әсер ету әдістері, өсімдік тамырына ылғалдың қалыпты берілуі үшін атқарылатын жұмыстар жинағы. Жердің сазға немесе балшыққа айналып кетпеуі үшін жер құрғату мелиорациясының жер асты суының деңгейін төмендету және оның пайдаланылуын реттеу, жер бетінің суын ойпаң жерге жеткізбей арнаулы су жинағыш каналмен басқа жаққа бұрып әкету, топырақтың ылғал сыйымдылығын ұлғайту, су өткізгіштігін күшейту, суфизикалық қасиетін жақсарту секілді амалдары қолданылады. Гидромелиорациялық жұмыстар — топырақтың су режімін өзгерту жөніндегі шараларды жүргізе отырып, жерді суландыруды дамытуға бағытталған жұмыстар. Дереккөздер
Гидрометаллургия

Гидрометаллургия ( – су, metallurgео — кен өндіремін, металл өңдеймін) — түрлі еріткіштер жәрдемімен руда мен өндірістік қалдықтардан металдарды бөліп алу тәсілі. Гидрометаллургия — химиялық реагенттердің көмегімен суға ерітіп кеннен, концентраттардан және әр түрлі өндіріс қалдықтарынан металды ажыратып алудың металлургиялық процесі. Таза металл кейіннен бұл ертінділерден бөлініп шығарылады.. Дереккөздер
Гидрометеорлар

Гидрометеорлар ( — су, meteora — атмосфералық құбылыстар) ауадан бөлінетін заттар мен жер бетіне қонатын сұйық және қатты күйдегі атмосфералық жауын-шашын. Гидрометеорлар — Жер бетінде және ондағы заттардың беттерінде ауадан бөлініп конған атмосфералық жауын-шашын (шық, қырау, қылау және үсік, көктайғақ). Дереккөздер
Гидрометеорология

Анықтама Гидрометеорология ( — су, meteora — атмосфералық құбылыстар, logos — ілім) — атмосферадағы су айналымын зерттейтін ғылым. Гидрометеорологиялық орталық — халық шаруашылығының барлық салаларын метеорогиялық, гидрологиялық және агрометеорологиялық болжамдармен қамтамасыз ететін ғылыми-әдістемелік мекеме. Гидрометеорологиялық торап — гидрометеорология жөніндегі мемлекеттік комитет жүйесіне енетін барлық обсерваториялардың, бекеттердің, бақылау пункттері мен тұрақтардың жиынтығы (жалпы әлемде, барлық ұлттық гидрометеорологиялық торап). Гидрометеорологиялық торапты құрылыстағы, көліктегі және т.б. орындардағы жер органдары тұрақтары мен бекеттері де толықтырады. Қосымша Гидрометеорология - табиғаттағы су айналымын және су жинау алабындағы су балансының кейбір құраушыларын (жауын-шашын, қар жамылғысы, ауаның ылғалдылығы, булану) анықтайтын процестерді зерттейтін гидрология мен метеорологияның арасындағы ғылымның іргелес бөлімі. Дереккөздер
Гидрометриялық желі

Гидрометриялық желі – гидрометриялық сипаттамаларды (мысалы, су деңгейі мен шығыны, тасындылар ағындысы, судың химиялық сапасы, температурасы және т.б.) өлшеуге арналған құралдармен жабдықталған станциялар мен бекеттер желісі. Дереккөздер
Гидрометриялық зырылдауық

Гидрометриялық зырылдауық — өзендердегі, каналдардағы және құбыр желілеріндегі судың ағыс жылдамдығын өлшеуге және анықтауға арналған құрал. Су ағысының жылдамдық шамасын анықтаудың мәні уақыт бірлігіндегі гидрометриялық зырылдауық айналымының саны n (мысалы, 1 секундта) су ағысы жылдамдығына — жылдамдық v пен айналым санын n байланыстыратын тендеу түрінде беріледі. Ағынның қимыл қимасының әр түрлі нүктелеріндегі жылдамдықтың шамасын таба отырып, оның су өтімін есептейді. Гидрометриялық зырылдауық айналым санына санауыш орналастырылған су ағысымен қозғалысқа келтіретін металл қалақты бұрама тәріздес немесе тостағанды қалақтардан және гидрометриялық зырылдауықты суда орнықты орналастыратын рульден тұрады. 4 м-ге дейінгі тереңдіктерде гидрометриялық зырылдауық өлшеуді іске асыру мақсатында ағынға металл қарнақпен, ал үлкен терендіктерде арқанмен түсіріледі. Гидрометриялық зырылдауық айналымының саны әрбір 25, 50, 100 айналымнан кейін берілетін электрлік қоңырау белгі арқылы немесе акустикалық сигнал беру, сонымен қатар механикалық санауыш арқылы анықталады. Дереккөздер
Гидрометриялық тұстама

Гидрометриялық тұстама — су объектісіндегі (өзен, канал) ағыс жылдамдығын, су шығынын анықтау және басқа да гидрометриялық байқаулар үшін жабдықталған көлденең қима. Гидрометриялық тұстама орналасқан жер өлшеулерді жүргізудің ыңғайлылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және белгілі бір шарттарға жауап беруі тиіс. Осы шарттар орындалған жағдайда ғана өлшеулердің қажетті дәлдігі қамтамасыз етіледі. Гидрометриялық тұстама арнаның табаны астау тәрізді әрі берік болуымен бірге, арнаның түзу сызықты телімінде, ағыстың орташа бағытына тігінен орналастырылады. Гидрометриялық тұстама арнадағы ағынды түгел (басты арна, салалар, тарамдар, жайылма) қамтуға тиіс. Гидрометриялық тұстамада өлшенген су өтімі осы гидрометриялық тұстамада немесе оған жақын жерде орнатылған деңгейлік өлшеуіш өлшенген су деңгейіне бір мезгілде жатқызылады. Дереккөздер
Гидромеханикаландыру

Гидромеханикаландыру — жер қазу, кен өндіру жұмыстарын судың ағын күшімен атқаратын әдіс. Гидромеханикаландыру жер үстінде де, су астында да, жер қойнында (қыртысында) да жүргізіледі, құрылыс жұмыстарында кеңінен қолданылады (шұңқыр қазу, бөгет салу, өзен-көлдерде кеме жүретін су жолын тереңдету, канал қазу, жер суландыру жүйелерін жасау және т.б.). Ағын судың өз жолындағы топырақты шайып, құмды, тасты ағызып алысқа әкететіні ерте кезден мәлім. Бірақ судың керемет қуатты ағынын туғызып, онымен тау жынысын тез бұрып, құбырмен ағызып тасымалдау — техниканың дамуына байланысты мүмкін болды. Алтын аралас құмды сумен жуу үшін аққан судың арын күшімен жұмыс істейтін құрал-гидромонитор (су атқыш) пайдаланылады. Өзен, көл түптеріндегі балшықты сорып, құбырмен айдайтын лай сорғыш машиналар бар, шымтезек қазу жұмысында кеңінен қолданылады. Гидромеханикаландырумен жер қазу, кен өндіру жұмыстары негізгі 3 түрге бөлінеді: : 1) жер қыртысындағы бос топырақты не жұмсақ кенді су атқыш (гидромонитор) машинадан шыққан қысымы 15-35 атм. су ағынымен бұзып, су-топырақ қойыртпағын жасау; : 2) сол қойыртпақты өнімділігі сағатына 1000 м 3 -ге дейін жететін күшті сорғымен сорып, құбырмен айдап тасымалдау; : 3) қойыртпақ топырақты үйіндіге немесе жасанды бөгетке төгіп судан айыру. Жұмсақ кендерді өндіру, бөгет салу, ауыл шаруашылығында жер суландыру жүйелерін және темір жол төсеніштерін жасау, су түбін терендету жұмыстарында гидромеханикаландыру қолдану өте тиімді. Экскаватормен салыстырғанда гидромеханикаландыру техникасының жалпы салмағы ондаған есе аз, әр адамның жұмыс өнімділігі 3-4 есе артық, ал 1 м 3 тау жынысын қазудың өзіндік құны 1,5—3 есе кем. Гидромеханикаландырумен темір жол вагондарына ұсақ тас, құм тиеуге, оларды лезде түсіруге, ауланған балықты кемеден қотарып, құбырмен айдап, заводка жеткізуге т.б. көптеген жұмыстар атқаруға болады. Қазақстанда Зырьян карьерінде, Жайық, Іле, Ертіс арналарын тереңдетуге гидромеханикаландыру қолданылады. Экскаватормен салыстырғанда гидромеханикаландыру әдісін қолданатын салалардағы еңбек өнімділігі он еседей артады да, 1 м 3 топырақ қазып шығарудың өзіндік құны 2 еседен астам кемиді. Дереккөздер
Гидромодуль

Гидромодуль ( — су, — өлшем) — 1) суармалы жерлерге вегетация кезінде каналдар (арықтар) арқылы берілген, осы аумақтың аудан өлшеміне (га) шаққандағы су өтімі (л/(сек. га). Суармалау көзінен алынып, суармалау жүйесі арқылы суармалау ауданына түгел берілуге тиіс судың көлемін анықтау үшін қолданылады. Әдетте, ауыспалы егіс телімдері үшін төмендегі формуламен есептеп (тәулік бойы суарғанда) шығарылады: :, мұндағы — жалпы ауыспалы егіс ауданындағы нақты дақылдың үлесі; m — суару қалыбы; t — суару кезеңі, (тәулік); 2) белгілі бір кезенде ауыл шаруашылығы дақылдарының бір гектарына пайдаланылған судың орташа мөлшері. Ол л/секпен белгіленеді. Гидромодуль екі түрлі: су пайдалану (арық-атыз жүйесінде сіңген суды есептемегенде 1 га жерге жұмсалған су) және суды жіберу (арық-атыз жүйесінде сіңтен суды қоса есептегенде егістікке жұмсалған су). Бір не үш дақылды бірден суарғанда олардың гидромодулі мен жұмсалатын суы қосып есептеледі. Суармалы жердегі каналдар мен құбырларды есептемегенде, бүкіл суару кезеңінде бұл телімге жұмсалатын судың мөлшерін де анықтайды. Бұл үшін барлық суарудың гидромодулін есептеп, суару қалыбы, суару мерзімі белгіленеді, суармалы жердегі ауыл шаруашылығы дақылдарының не бүкіл суару жүйесінің пайыздық (%) арақатынасы анықталады. Гидромодуль кестесі не суды пайдалану жоспары жасалады. Кестеде әр дақыл бойынша суарудың гидромодуль мөлшері көрсетіледі. Шаруашылық ішінде су: әр дақылды егіп-өсіру жоспары, суару тәсілі мен мерзімі, тәулік сайын суарылатын жер аумағы, дақылдардың күйі ескеріліп, бөлінеді. Жаңа суару жүйесін есептегенде кестедегі гидромодульдің ең көп және аз мөлшері ескеріледі. Қуаңшылық аудандарда гидромодуль мөлшері жоғары болады. Гидромодульдің ең аз мөлшері 0,4 л/сек-тан кем болмағаны жөн. Күріш егісінің суару жүйесіндегі гидромодуль бұл көрсетілген мөлшерден едәуір ауытқиды. Мысалы, алғашқы су қаптатудың гидромодулі гектарына 2,5-2,0 л/сек. Қаптаған су қабатын ұстаудың гидромодулі 2,0-1,0 л/сек. Дереккөздер
Гидромодуль кестесі

Гидромодуль кестесі — телімдегі ауыспалы егіс дақылдарын суармалау режімін анықтау үшін, ауыспалы егіске кіретін жеке дақылдың суару алаңдары (аймақша) режімін үйлестіру арқылы анықтайды. Графикте абсцисса осіне уақытты белгілеп, ал ордината осіне — гидромодуль графигінің есепті q — меншікті су өтімін, (л/с.га) салып бейнелейді. Меншікті су өтімін немесе гидромодуль графигінің есепті ординатасын былай анықтайды: : л/с.га; мұндағы — ауыспалы егістегі ауыл шаруашылығы дақылының орналасқан үлесі; m — суару нормасы, м 2 /га; t — суару кезеңі, тәулік; 86,4 — тәуліктегі секунд санын есепке алатын коэффициент. Дереккөздер
Пайдалы сыйымдылық

Пайдалы сыйымдылық — су қоймасының сыйымдылығының пайдалы шығыны мен жұмыс шығынын реттеуге арналган сыйымдылық. Жұмыс сыйымдылығы суқойманың калыпты тежеу горизонты мен нұсқалық деңгейін көбірек босату арасында орналасқан. Суқойманың жұмыс сыйымдылығы былайша бөлінеді: * маусымдық сыйымдылық — тіреліп тұратын қалыпты деңгей мен суқойманың жыл сайынғы деңгейінің босатуы арасында орналасады; * көпжылдық сыйымдылық — аталган деңгейлердің соңғысының астында орналасады; * суқоймаларда жұмыс сыйымдылығы жоғары су шығындарын реттеу кейбір жағдайда су тасуы мен тасқынның алдын алу және т.б. шаралар үшін қолданады. Дереккөздер
Палеогляциология

, Альберта]] Палеогляциология (грекше: - ертедегі,ежелгі)— өткен геологиялық дәуірлердегі табиғи мұздарды және Жердегі қазіргі мұзқұрсанудың туындауы мен даму тарихын зерттейтін гляциологияның бір тарауы. Дереккөздер
Жанартау көшкіні

Жанартау көшкіні - жанартау конусы баурайларынан төмен қарай құлдилай құлайтын әр түрлі жанартау өнімдерінің жиынтығы. Жанартау әрекеті нәтижесінде немесе бұрынырақ суынып-қатайған жанартау өнімдерінің опырыла кұлауы салдарынан қалыптасуы мүмкін. Дереккөздер
Жанартау кратері

Жанартау кратері - жанартаудың белсенді әрекетінен қалыптасатын тостаған тәрізді ойыс; Жанартау кратері жанартау көмейімен, жалпы жанартау өңешімен тығыз байланыста қалыптасады, яғни олар бір ғана тектік жүйенің құрамбөліктері. Дереккөздер
Гидромонитор

Гидромонитор (гидро... + — су атқылау) — грунттарды, таужыныстарды және т.б. материалдарды жуып-шаю және ұсату мақсатында су ағыншаларын түзу және олардың ұшуын басқаруға арналған құрылғы. Қолмен және қашықтықтан басқарылады. Мелиорацияда жер имараттарының құрылысын жүргізу кезінде грунттарды үю, тығыздалған грунттарда орлар, каналдар, шұңқырлар қазуға пайдаланады. Шағын гидромониторлар – ГМ-2, ГМН-250С, ГМРЦ-2, ВНИИГиМ және "Гидроторф" құрылымдары көбірек таралған. Гидромонитордың негізгі техникалық көрсеткіштері мына тұрғыда: Дереккөздер
Жанартау күмбезі

Жанартау күмбезі – жақтаулары біршама тік құлама (еңістену бұрышы 40°-тан кем емес), биіктігі бірнеше метрден 700—800 м-ге шейін жететін, жанартау көмейінен сығыла көтерілген өте тұтқыр лавалар есебінен қалыптасқан мұнара пішіндес экструзиялық дене. Жеке немесе топталып кездеседі. Мысалы, Камчатка түбегінде 40 км²-лік аумақта 14 Жанартау күлі орналасқан. Дереккөздер
Гидроморфологиялық талдау

Гидроморфологиялық талдау — практика барысында пайдаланатын ағынның әрекеттерін саралау. Гидроморфологиялық талдаудың мынадай үш кезеңін атап көрсетуге болады: : 1) қолданыстағы материалдарды саралау; : 2) егістік жұмыстарындағы қосымша мәліметтерге сүйене отырып, қажетті деп табылған материалдарды тандап алу; : 3) ұсынылатын құрылымдық жұмыстарды талдап саралау. Мұндай талдау-сараптау жұмыстары құрылымдық ұсыныс ретінде берілген материалдардың тиімді әрі ысырап болмауы жағдайында жүргізіледі. Дереккөздер
Жанартау қайнары

Жанартау қайнары – жанартау әрекеті болған орын екендігі әр түрлі геологиялық түзілімдер және құрылымдық пішіндер болмысымен қалтқысыз дәлелденетін жер бетінің нақтылы нүктесі.Бұл түзілімдер мен пішіндер қатарына түрлі дәрежеде сақталған жанартау конусының бөліктері, көмейтастар, қопарылыс құбырлары, субвулкандық интрузиялар, жанартау қайнарының басқа да белгілері жатады. Дереккөздер
Гидроморфологиялық теория

Гидроморфологиялық теория — арна процесі теориясының гидрологиялық-морфологиялық бағыты. Арна процесінің басты факторы ретіндегі эрозиялық және жинақтық (аккумулятивтік) процестер тек қана шеткі аумақта және өзен желісінің төменгі бөлімдеріне қатысты болады. Ағынның барлық ағысы бойындағы басты әрекет — сыртқы көрінісі барлық арналық және жайылмалық өзгерістер болып табылатын тасындыларды тасымалдауға саяды. Жергілікті шайылу мен шөгінділер тұтас морфологиялық түзілімдер дамуының біртұтас қайтымды процестері ретінде қарастырылады. Арна процесі теориясы мәселелерін осылай түсіндіру — арна пішіндерінің динамикасын зерттеу деген сөз. Арнаның тар және орта пішіндерінің (құмды құмтізбек) дамуы түптік тасындылардың өтімі, ағынның кинематикалық құрылымы, сонымен қатар оның макротурбуленттілігімен тікелей байланысты. Арна процесінің барлық типтерін анықтайтын үлкен пішіндер (өзен иіні, тармақтар жүйесі және т.б.) сұйық және қатты ағынды құрылысы сипаттамаларының барлық жиынтығына тәуелді. Түптік тасындыларға — өзінің арнасын, ал жүзінділерге — арна мен жайылма қалпының өзгерістерінде тасындылардың ағынға қайта түсуі мен жайылмалық шөгінділерді қалыптастыруда жетекші рөл беріледі. Дереккөздер
Гидроморфты топырақ түзілу

Гидроморфты топырақ түзілу — артық ылғалдану және ауаланудың жетіспеушілігі жағдайында жүретін топырақ түзілу процестері. Бұл процестерге атмосфералық ылғалмен қатар жер үсті, грунт сулары қатысады. Дереккөздер
Жанартау қождары

Жанартау қождары - жанартаудың қопарылысы кезінде аспанға атылып,әуе қабатында қатайып үлгерген кеуекті лава жұрнақтары; өз құрамындағы газдардан оңай арылатын сұйық лавалардан қалыптасады; кеуектері әдетте бұрыс,пішінді(көбінесе сопақша), кеуеқаралық қалқалары біршама қалың болып келеді. Дереккөздер