kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Киборг

Киборг тар кең ауқымда дамып келе жатқан технологияның бір бөлшегі. Киборгтардың пайдасы бұл сал адамдарға шамшырақтай үміт силайтын, адамды техникамен ұштастыратын және медицинаға көмек беретін дамыған технологиялар. Тағы да айта кететін бір жаңалық киборгтардың 1 саусағы - 25 килограммдағы салмақты көтереді. Дереккөздер
Мұрат Ермұханұлы Аманбаев

Аманбаев Мұрат Ермұханұлы 09.04.1955 ж.т. Октябрь ауданы Жұрын с./ мемлекеттік қызметкер. Ақтөбе кооператив техникумың Алматы х.ш. ин-тын бітірген. Еңбек жолын Мұғалжар ауданында есепші болып бастаған. 1980 - 94 ж. Республика Қаржы министрлігі аппаратында, 1994 - 96 ж. "Әлембанктің" басқарма төрағасының орынбасары, ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының қарды, еңбек және ақша айналымы бөлімінің меңгерушісі, ҚР Қаржы министрінің орынбасары, 1999 - 2001 ж. ҚР табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау агенттігі төрағасының орынбасары, 2001 жылы ҚР Премьер Министрі Кеңсесі басшысының орынбасары Дереккөздер А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Әсем шөлмасақ

Әсем Шөлмасақ, Ерінгүлділер тұқымдасы — тау бөктерлерінен бастан субальпі белдеулеріндегі барлық Тянь-Шань және жоңғар Алатау жоталарында кеңінен таралған. Құрғақ тастақты және далалы беткейлерде, кесілген ормандар мен бұталардың түбінде өседі. Онша көп кездеспегенімен де жиі таулы ланшафтың тартымды, көрнекті бір таным белгісі болып табылады. Көп жылдық тамырсабағы қысқа, тамырлы түйнек тәрізді жуандаған. Сабақтары (биіктігі 75 см) түзу мықты, төрт қырлы, ұзын, ақ түк басқан. Сабақ түбіндегі жапырақтар ұзын сағақты, біркелкі емес тісшелі бөліктерге қауырсынды-тілімделген. Сабақтағы жапырақтар сабақ түбіндегілерге ұқсас, тек қысқалау сағақты, гүл маңындағы жапырақтар отырыңқы, тісшелі. Барлық жапырақтардың үстіңгі жағы жасыл түсті, асты сұр (ұзын, айқасты жұлдызшалы түкті). Гүлшоғыры бірнеше топталған (сегізге дейін) шоқтан тұрады, тығыз, соқпақша, масақ құрады. Тостағанша түтікті, ақ түкті, қысқа ш бұрышты тістерімен, (ұзындығы 5 см) сары қос ерінді.Жоғарғы ерні телпек пішінді, төменгісі үш қалақты, жиегі толқындалған. Шөлмасақ маусымнан шілдеге дейін гүлдейді, шілде-тамызда жесіс салады. Жемістері төрт үш қырлы бас жағы түкті жаңғақшаға айырылады. Құрамында эфир майы бар, омарталық және сәндік өсімдік. Өсімдіктің тұнбасы қан қысымын төмендетеді, яғни медицинада қолдануға болады. Тағы қараңыз Өсімдіктер Дереккөздер «Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
Төрехан Рысбекұлы Данияров

Данияров Төрехан Рысбекұлы(10.10.1962 жылы дуниеге келді, Ескелді ауданы, Н.Алдабергенов атындағы ауыл) – журналист, 1993 жылы Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты атанды. 1985 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірді. 1984-1987 жылдары «Жетісу» газетінің тілшісі, 1987-1994 жылдары «Жас Алаш» газетінде тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары. 1994-1996 жылдары «Жас Алаш» газетінің бас редакторы, 1996-2002 жылдары Қазақ радиосының бас директоры қызметтерін атқарды. 2002 жылдан «Қазақбезендіру» мекемесінің бас директоры, әрі республикалық «Көзқарас» және «Позиция» газеттерінің бас редакторы. Алматыдағы әйгілі Желтоқсан оқиғасы («Желтоқсан жарасы») мен XX ғасырдың 60-жылдарындағы Мәскеудегі алғашқы қазақ жастарының ұйымы («Жас тұлпар») туралы мақалалар тізбегі мен деректі повестері жоғары бағаланды. Дереккөздер
Орк

Орк – қиялғажайып жанрының туындыларында жиі кездесетін, ойдан шығарылған кейіпкер. Көптеген фильмдер мен ойындарда олар жағымсыз кейіпкерлер болып табылады. Сонымен қатар, орктер өз алдына жеке нәсіл құрады және гоблин атаулы тіршілікпен өте ұқсас болып келеді. ‎ Сөз атауының мағынасы Жалпы, осы орктер туралы көптеген жазушылар қалам термеген болатын. Осы себепті, жазушылар орк сөзіне әр – түрлі түсіндірулер мен анықтамалар береді. Джон Толкиннің әйгілі “Сақина әміршісі” романында орктерді тірі өліктер ретінде қарастырады. Сонымен қатар, орк сөзі жат елдік, зұлымдық пен өлімді бірге алып жүретін тіршілік деген мағынаны білдіреді. Джон Толкиннің романында кездесетін орктер “Сақина әміршісі” романында орктер зұлым халық болады және сақина әміршісі Сауранға бағынады. Толкиннің романында орктер қысқа бойлы, қара терілі, жауынгер халық ретінде суреттеледі. Бұл тіршілік иелері дүниеге қараңғы жерлерде келеді және күннен қатты қорқатындықтан, шуақты күндері өз күш – жігерлерінен айырылады. Осы әйгілі романда орк халқының ең батыл да қаһарман урук – хай кланын атап кету абзал. Қазіргі заманғы орктер туралы деректер Орктер фильмдер мен ойындарда көп кездесетіндіктен танымал бола бастады. Қазіргі өнер туындыларында орктер гоблиндерден өздерінің қою – жасыл түсті тері түстерімен ерекшеленеді. Орктер – көбінесе, ұзын бойлы, күшті, жауынгер халық, азу тісті, маймылдарға ұқсас жалпақ мұрынды болып келеді. Көптеген романдар мен әңгімелерде олардың мәдениеті мен өмірін варвар(викинг) немесе көшпенді (ғұндар, моңғолдар) халықтарымен тығыз байланыстырады. Яғни, олардың өмір сүруі және әскери істер жөніндегі жағдайлары ұқсас болып келеді. Сонымен қатар, олардың есімдері мен сана – сезімдерін жапон, үндіс халықтарына теңестіреді. Мысалға "Warcraft 3" ойынында кейбір орктердің есімдері (Самуро, Гэндзюрос, Дзюбей) қазіргі есімдерге ұқсас болып келеді. Орк халықтары көбінесе эльф халқының хас жаулары болып табылады. Орктерге көптеген жаман қасиеттерді белгілейді. Мысалға, қатыгездік, арамдық, ақылсыздық, опасыздық жасау. Орктерден төнетін қауіпті айтсақ, ол орктердің көптігінде және күші мен қаһарында. Орк әскерлерін айтар болсақ, онда олар шамалы ұйымдасқан, бейберекетсіз сап құрады. Орк әскербасылары зор денелі, епті болғанымен, тәжірибесіз стратег ретінде сипатталады. Дереккөздер https://ru.wikipedia.org/wiki/Орки
Қаратөс бұлбұл

Қаратөс бұлбұл - ең әдемі биік тау әншілерінің бірі. Аталығы ашық түске боялған: жоғарғы жағы қарасұр, көзінің үстіндеаппақ қасы, тұмсығының астында қара кеудесінде алқызыл дағы бар, құрсағы мен құйрығының түбі - ақ түсті. Сонымен қатар, қара түсті құйрық қанаттарының ұшында айқын ақ дақтары бар. Ол құйрығын жиі тартып, желпіуш сияқты жайып жүреді. Әні жағымды және сазды, күйлеу кезеңінің қызған уақытында әнін бір сағатта 500 рет орындайды. Ұасын жерге, тастың, бұтаның панасына немесе калың бұтаның арасына салады. 4 - 6 көгілдір жұмыртқасын аналығы 2 аптада басып шығарады. Жазда 2 рет балапан шығарып үлгереді. Ұялайтын жерінде мамырдан қазанға дейін кездеседі. Сипаттамасы Төбесі және жоны- қошқыл , қошқыл сұр және ақ қабағы ерекше айқын бөқлініп көрінеді. Құрығының түсі үш түрлі: негізгіжартысы- ақ , құйрық ұшының үштен бір бөлігі - қара және әр қауырсынның ұшы-ақ түсті болып келеді. Аналығының түсі қоңыр , онда қызыл және қара түс болмайды , дегенмен оны құйрығын жиі көтеріп, жазуымен бірге ұйрықтың қара қауырсындарының ұшы ақ болғандықтан, жаңылыспай тануға болады. Мекені Бұл орталық және Оңтүстік Азия тауларының субальпілік белдемінің бұталарында өмір сүреді. Қазақстанда теңіз деңгейінен 2000-нан 3000 метрге дейінгі биіктіктерде субальпілік шалғындарының қалың аршасында мекендейді. Үндістанда және Оңтүстік Азияның басқа елдерінде қыстайды. Мамырда ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. Ерекшелігі Қаратөс бұлбұлдың аталықтары- тамаша сайрағыштар. Әуені қатты жіне әуезді. Сан алуан дербес өргермелі нұсқалы бола тұра , оның әуені жақынырақ болып келеді. Әдетте ысқырған төрт құрамды кіріспе жаңылтпашқа айналып, "сандуғаш сазына " ұқсастау болып кетеді. Өзге құстардың дауысына еліктеу өте дамыған. Қаратөс бұлбұл көбінесе кәдімгі құралайдың, орман жадырақ, қаратұмсық содырғы , бозбас пайыздың, т.б. құстардың әуенін қайталайды. Қаратөс бұлбұлдар мамырдың алғашқы күндерінен бастап, шілденің ортасына дейін, кейде сіркіреген жаңбырда , тұманда , тіпті қалың жауған қарда, әуен әбден қызған кезде, бір сағатта 542 әуенге дейін орындайды. Дереккөздер "Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) - 2010
Қызылбауыр отқұйрық

Қызылбауыр отқұйрық - біздің фаунамыздағы ең әдемі, ашық түсті отқұйрықтардың бірі. Басқаларынан шамалы ірі ( салмағы 23-30 г). Аталығы әр түрлі болып боялған: денесінің жоғарғы жағында (басы, арқасы ортасына дейін, кеудесі) қара түсті, аппақ болады, денесінің төменгі бөлігі жағында (құрсағы, белі, құйрығы) ашық сары түсті. Аналығы қоңыр, құйрық үсті сары түсті. Бұл әдемі құс Қазақстанның оңтүстік – шығысындағы биік таулардың Альпі белдеуінде тіршілік етеді. Ұяларын жартас жарықтарына, адам құрылыстарына салады. 3-5 қызыл дақты ақ жұмыртқаларын аналығы басып шығарады, балапандарын екеуі асырайды. Қызылбауыр отқұйрық – отырықшы құс. Қыста саймен төмен қарай түседі, ұяларына тек наурызда барады. Дереккөздер "Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) - 2010
Түркістан примуласы

Түркістан примуласы – наурызшешек тұқымдасына жататын, Қазақстандық 12 түрдің ішіндегі ең мықтысы, ең әдемісі. Жоңғар Алатауы және Солтүстік Тянь-Шань тауларының альпі белдеуіндегі кішкене көлдердің және бұлақтар мен өзендердің жағалауында өседі. Шөптесін көпжылдық, сабақ түбіндегі жапырақтары сопақ-созыңқы, ірі (ұз. 15 см, ені 5 см) шоғырланған. Гүл садақшалары барынша жуан, жапырақтарынан ұзын, (биік. 40 см) жапырақтары мен гүл садақшаларын ақ өңез басып тұрады, осы түрдің ерекше белгілерінің бірі. Гүлдері 5 мүшелі, кең (7 см) шар тәрізді таспа гүлжапырақтарымен қамтылған. Тостағаншасы түтікті, күңгірт күлгін немесе қаралау, үшкір қалақшаларға терең тілімделген. Күлтесі ірі (диаметрі 2 см) қошқыл күлгін, жоғарғы жағы кеңейген. Ұзын түтікті және воронка тәрізді желбірі бар. Желбірі дөңгеленген бөліктерге бөлінген. Маусым-шілдеде гүлдейді, ұзындау цилиндр тәрізді, қорапшалары сабан түстес жемістері шілде-тамызда піседі.Тұқым саны көп, ұсақ. Дереккөздер «Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
Бурылбас отқұйрық

Бурылбас отқұйрық - кішілеу (салмағы 15 –17гр), сайрауықтар тұқымдасының құсы. Аталығы қара, құрсағы ақ түсті қанаттары кішкене “айнамен” және басында сұр “бас киімі” бар; аналығы қаралау, құйрығы қара, құйрық үсті сары түсті. Жоңғар Алатауы мен Тянь – Шань қылқан жапырақты ормандарында тіршілік етеді. Орманның тасты топырақ пен жартастарға шығатын шалғай жерлерін ұнатады. Ұясын тас арасындағы қуыстарға салады. 3-5 ақшыл жұмыртқаларын аналығы 2аптада басып шығарады. Сонан кейін осынша уақыт балапандарын екекуі ұяда асырайды. Осыдан соң аталығы балапандарына қамқоршы болады да, аналығы келесі жұмыртқаларын басуға кіріседі. Тіпті қысқа тау жазының өзінде 2рет балапан ұшырып үлгіреді. Қазақстанда сәуірден қазанға дейін болады. Дереккөздер "Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) - 2010
Қара ұзынқанат

Қара ұзынқанат - ұзынқанаттылар отрядының әдеттегі өкілі, салмағы 40–45гр, қараторғайдан жеңіл, қанатының құлашы 45см. Ақ тамағы, орақ тәрізді иілген ұзын қанаттары мен ерекше қысқа аяқтары бар қара құс. Ол тегіс жерге қонса, өзінің әлсіз аяқтарымен жүре алмайды, ал қанаттары үлкен, оларды қағып ұшып кету қиынға түседі. Жалпы ұшуы – тез және шебер. Ауада шіркейлерді ұстап қоректенеді.Айғайы – ащы. Қазақстанда кең тараған. Құстың ұшуына ыңғайлы әртүрлі тік беткейлердің қуыстарында ұя салады. Солтүстік ормандарда ағаш қуыстары, оңтүстік және орталық аймақтарда жартастар мен құрылыстарда ұялайды.Қолайлы жағдай болса топтасып қоныстанады. 2-4 ақ жұмыртқасын аналығы 18 күнде басып шығарады, аталығы осы уақытта оған жем тасиды. Ұялау орнына сәуірде ұшып келеді, тамыз – қыркүйекте ұшып кетеді. Дереккөздер "Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) - 2010
Квант сандары

Квант сандары. Әр элеметтің атомы өзіне тән ядро зарядымен сипатталады, ал ол электрондар энергетикалық деңгейлер мен деңгейшелерде орналасады. Бұл электрон микробөлшектер болғандықтан, олардың күйін төрт квант сандарының мәндері сипаттайды. Бас квант саны n. Электронның мүмкін болатын арақашықтығын, яғни электрон бұлтының орташа көлемін және электрон энергиясын анықтайды. Белгілі бір квант санының мәніне сәйкес келетін электрондардың саны атомда электрондық деңгей түзеді, ал электрондар орналасқан деңгейді электрондық қабат дейді. *Бас квант санының мәндері бірден басталатын бүтін сандармен, ал бұларға сәйкес келетін электрондық деңгейлер немесе қабаттар латынша бас әріптермен көрсетіледі. *Бас квант саны 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ... *Энергетикалық деңгей немесе қабат K, L, M, N, O, P, Q … Бас квант санының мәні, энергетикалық деңгейдің нөмірін көрсетеді. Электронның энергиясы оның ядродан қашықтығына байланысты болады. Электрон ядроға жақын болған сайын оның энергиясы азаяды, ал ядродан алыстаған сайын энергиясы артады. Сол себепті бас квант санының мәні өскен сайын оның энергиясы артады. Мысалы, бірінші деңгейде орналасқан электрондарға қарағанда бас квант санының мәні n= 2 болатын екінші деңгейде немесе L қабатында орналасқан электрондардың энергиясы көп болады. т. с. с. Тағы қараңыз *Орбиталь квант саны *Магнит квант саны *Спин квант саны Дереккөздер
Мені алда (телесериал, 2011)

Мені алда (кор. 내게 거짓말을 해봐 / Naege Geojitmaleul Haebwa) — корейлік романтикалық трагикомедиялық телесериал. Басты рөлдерді Сарай (2006) фильмімен танымал Юн Ын Хе мен Кофейня (2010) фильмімен қалың көпшіліктің жүрегіне жол тапқан Кан Чжи Хван сомдап шықты. Сюжеті Фильм Гун Аджон атты мемлекеттік қызметкердің өмірі жайлы болады. Өзінің құрбысынан асып түсемін деген ол өзін Оңтүстік Корея қонақ үйінің иесі Хён Ки Джун болашақ жары етіп көрсетеді. Уақыт өте келе Аджон расмен де Ки Джунға ғашық екенін түсінеді. Бұның соңы неге апарады екен? Рөлдерде •Юн Ын Хе — Кон А Чжон •Кан Чжи Хван — Хён Ки Чжун •Сон Чжун — Хон Сан-Хи •Чо Юн Хи — О Ю-Джун •Хон Су Хён — Ю Со-Ран •Рю Сын Су — Chun Jae-bum •О Ми Хи — Hyun Myung-jin •Квон Се Ин — Пак Хун •Пак Джи Юн — Менеджер Парк Джи Юн •Кан Шин Иль — Гун Джун-Хо •Ли Кён Чжин — Сим Э Гён •Квон Хэ Хё — Хван Сук Бонг •Кан Рэ Ён — Кан Рэ Ён •Сон Джи Ын — Сон Джи Ын •Ким Бо Ён (김보연) — Ким Бо Ён •Чан У Ён (장우영) — Чан У Ён •Ким Гю Джин — Ким Гю Джин •Ан Чжон Хун — Ан Чжон Хунның менеджері •Пак Хё Чун — Хё Чун •Мин Чжун Хён — журналист •Ан Дэни — Ки Чжунның досы Дереккөздер http://tv.sbs.co.kr/lie/ Сыртқы сілтемелер [http://tv.sbs.co.kr/lie/]
Ұсақ гүлді жанаргүл

Ұсақ гүлді жанаргүл, Сарғалдақтар тұқымдасы — Қазақстан үшін әдеттегі түр. Ол құрғақ беткейлерде, шіліктерде, шалғынды құмда өседі. Дала зоналарынан бастап солтүстік шөлдергедейін және Тарбағатай мен Алтайдан басқа барлық таулы аудандарда кездеседі. Алдыңғы түрден ерекшелігі өсіп-өнуі бір жылдың ішінде аяқталады, жіңішке, жиібұтақтанатын сабақты (биіктігі 50 см-ге дейін) және едәуір ұсақ гүлді. Олардың түсі ашық, алау қызыл түсті, ортасында қара дақтары бар. Өсімдіктің халық арасындағы атауы осыған байланысты орыс тілінде - „уголек в огне“ „от шоғы“ ағылшынша — „глаз фазана“ „қырғауылдың көзі“. Оны өсіру - өте жеңіл, бір рет себілген жеріне, тұқымы арқылы өздігінен өсіп шыға береді. Тартымды декоративті өсімдік, гүлдеу мерзімі ұзақ (мамыр-маусым) осы қасиеті алғашқы көгалдандыру үшін қызығушылық тудырады. Дереккөздер «Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
Гидра-70

Бұл- әлемдегі кеңінен қолданылатын, тікұшақтан жіберілетін зымыран түрі. "Гидра-70" -америкалық 70 мм басқарылмайтын авияциялық зымыран. Зымыранды "Дженерал Динамикс" компаниясы шығарады. НАР "Гидра-70" техникалар мен қозғалыстағы қарсыласты жоюға арналған. Зымыранның ұрысқа қатысатын бөлігінің бірнеше түрі бар: М151 қопарылғыш бөліктің салмағы 3.85 келі, М229 қопарылғыш бөлігінің салмағы- 7.3 келі, М255A1 оқ тәрізді зақымдаушы бөліктері бар, сондай-ақ түтіндететін, күйдіретін және жарық беретін түрлері бар. Аталған зымырандар ұшақтар мен тікұшақтар бірнеше түріне орнатылып, бекітеледі. Әдетте зымыран М261-ге 19 оқ дәрісі мен М260-қа 7 іске қосу құрылғысы орнатылды. Стандартты нұсқасында калибрі- 70 мм, салмағы- 11.9 келі. Гидра-70 зымыранын АҚШ авиациясы 1950 жылдардан бастап пайдаланып келеді. Алғашқы түрлері ҒҒАR түріндегі НАР болатын. Дереккөздер 1100 қызықты деректер кітабы (58 бет)
Талуар

Талуар – орта ғасырда үнділердің басты қаруы болған қару. Оны еуропалық қылыштың баламасы деуге болады. Қазірігі кезде талуарды Үндістан, Пәкістан, Бангладеш пен Ауғаныстаннан кездестіруге болады. Талуар арабтардың саифы, парсылардың шамширы, түркі халықтарының қылышымен қатар дамыды. Орталық Азияның жауынгер халықтары – көшпенді түркілердің қайқыиқылышпен жауларына тойтарыс бергені тарихтан мәлім. Талуарды жаяу әскер де, атты әскер де қолданған. Жалпы қылыш басы неғұрлым қайқы болса, оның кескіштік қасиеті де күшті болады. Парсылардың шамширынан айыпмасы: талуардың жүзі жалпақ болады. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Ақбауыр металлинелла

Ақбауыр металлинелла (Metallinella leucogastra F. Mor.) — араның саны азайып бара жатқан, сирек кездесетін түрі. Ортаазиялық жергілікті түр. Қазақстанның оңтүстік-шығысынан табылған.Тау етегі мен белдеуінде, сонымен қатар, өзен аңғарларында тіршілік етеді. Мамырдың ортасынан бастап, шілде бойы ұшады. Helix coconix Credl сабағында ұялағаны белгілі. Жасанды ұяларда, яғни терек кесіндісінің бұрғымен тесіп жасалынған қуыстарында ұялайды. Саны адам әрекетінің әсерінен (малды шектен тыс бағу, мелиттофильді және рудеральді өсімдіктерді құрту) азайып отыр. Түрді сақтап қалу үшін малды шектен тыс бағуды тоқтату, қорықтар мен шағын қорықшалар ұйымдастыру қажет. Түрді жасанды ұяларда өсіру жүргізілді және жетістіктерге қол жеткіздік. Түрді жоңышқаны тозаңдандыру үшін қолдануға болады. Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Дөңгеленген парарофитес

Дөңгеленген парарофитес (Pararophitse orbinus F. Mor., 1875) — сирек кездесетін түр. Ерте үштік дәуір қалдығы, төменгі ара-эвцеридтердің қарапайым тармағы және жеке тұрған өкілі. Орта Азия, Иран, Пакистан, Оңтүстік Қазақстанда таралған. Құмды жерлерде, мүмкін, жартылай бекінген құмдарда тіршілік етеді. Ұшу кезеңі мамыр басынан бастап, маусым, шілденің бірінші жартысына дейін созылады. Қоректік өсімдігі Peganum harmala. Құмды топырақта ұялап, түрлі мөлшердегі топ құрайды. Малды шектен тыс бағудың, яғни ұялаған жерлердің бұзылуынан түр саны азайып отыр. Түрді қорғау мақсатында құмды шөлдерде адам әрекеттерінің әсерін тоқтатып, қорықтар мен шағын қорықтар ұйымдастыру керек. Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Орбиталь квант саны

Орбиталь квант саны L.Бас квант санына тәуелді болады және ол электрондардың пішіндерін анықтайды, сондай–ақ электронның энергиясының бас квант санының мәніне сәйкес келетін орта энергиядан айырмашылығын көрсетеді. Орбиталь квант санының 0 – ден 1 – ге дейін болатын бүтін сандармен көрсетілген мәндері болады, ал ол мәндерге латынның кіші әріптерімен бейнелейтін деңгейшелер немесе қабатшалар сәйкес келеді. *l … 0, 1, 2, 3, … (n – 1) *......s p d f … Бас квант санының мәні қанша болса, оған сәйкес келетін деңгейде электрон бұлттарының пішіні және деңгейде электрон бұлттарының пішіні және деңгейлер сонша болады. Бас квант саны n 1 сәйкес келетін бірінші деңгейде s деңгейшесі болады, оның электроны ядроны айналғанда l 0 сәйкес пішіні шар тәрізді электрон бұлтын немесе орбиталь түзеді. Бас квант саны n = 2 сәйкес келетін екінші деңгейде екі деңгейше болады және оларға орбитальдардың екі пішіні сәйкес келеді. Өйткені 2р деңгейшесіндегі электрон ядроны айналғанда шар пішінді электрон бұлты немесе орбиталь, ал 2р деңгейшедегі электрондар гантель пішінді орбитальдар түзеді. *Үшінші деңгейде үш деңгейшелер болады және оларға электрон бұлттарының үш пішіні сәйкес келеді, мұндағы d – деңгейшесіне орналасатын электрондар ядроны айналғанда пішіндері төрт күрделі электрон бұлттарын немесе орбитальдар түзеді. *Төртінші деңгейде төрт деңгейше болады, ал олардың электрондары пішіндері төрт түрлі орбитальдар түзеді. Сонымен қалай деңгейшеге орналасуына байланысты барлық электрондар s – электрондар, р – электондар, d – электрондар және f –электрондар болып бөлінеді. Дереккөздер
Т-26

іге жақын орналасқан «Ленинград қоршауының серпіні» мұражай-диорамада орнатылған Т-26]] «Т-26» — кеңестік жеңіл танк. Ол 1930 жылы сатып алынған ағылшындық «Виккерс Mk.E» негізінде жасалған. 1931 жылы Кеңес одағының қаруы қатарына қабылданды. 1930 жылдың 28 мамырында жұмысшы-шаруалар армиясының механикаландыру және моторландыру басқармасының жетекшісі И.А.Халепсий басқаратын кеңестік сатып алу комиссиясы ағылшындардың «Виккерс» фирмасымен келісімшарт жасасып, КСРО үшін екі мұнарлы «Виккерс Mk.E» танкісін жасауға уәделесті. Бірінші танк 1930 жылдың 22 қазанында тиеліп, тапсырыс беруші жөнелтілді. Ал соңғысы 1931 жылдың маусымында Кеңес Одағына аттанды. Бұл танкілерді құрастыруға кеңестік мамандар да атсалысты.
Қарапайым дельфин

"Қарапайым дельфин" деп аталатын дельфиннің түсі ерекше. Оның екі жақ бүйірі мен жүзбеқанаттары қанық сары түсті. Қарапайым дельфиндің ұзындығы 3,6 метр шамасында, ал салмағы 80 келіге дейін жетеді. Қарапайым дельфиннің өткір тістері балық пен кальмарларды жеуге өте ыңғайлы. Олардың үстіңгі және төменгі жақ сүйегінде 40-50 тісі болады. Дельфинның бұл түрі топтасып өмір сүреді. Бір топта 100 шақты дельфин жүреді. Бұл дельфиндер қорегін бірлесіп аулайды және бір-бірімен өте нәзік ультрадыбыс толындарын шығару арқылы байланысады. Қарапайым дельфиндерге қауіп-қатерді көбінесе адамзат баласы келтіреді. Бұл дельфин 3-4 жылда жыныстық жағынан жетіледі және 25-30 жыл өмір сүреді. Дереккөздер
Магнит квант саны

Магнит квант саны m. Электрон бұлттары немесе орбитальдар кеңістікте белгілі бір бағытта орналасады. Орбитальдардың кеңістікте орналасу бағытын магнит квант саны m анықтайды. *s, p, d – орбитальдарының пішіндері және кеңістікте орналасуы *Магнит квант саны орбиталь квант санына тәуелді және оның – 1, 0, + 1 мен өрнектелетін бүтін сандарға тең мәндері болады. Осыған байланысты магнит квант санының сандық мәні m = 2l + 1 тең. Осы формула арқылы табылған магнит квант санының сандық мәні осы деңгейшедегі немесе қабатшадағы орбитальдар санын және олардың кеңістікте қанша бағытта орналасатынын да көрсетеді. *Орбиталь квант саны l 0 сәйкес келетін s деңгейшеде шар пішіндес бір бағытта орналасатын бір орбиталь болады. Орбиталь квант саны l 1 сәйкес келетін р – деңгейшеде пішіндері бірдей (гантель тәрізді) үш орбиталь болады, ал олар үш күйде, яғни кеңістікте үш түрлі бағытта орналасады. Орбиталь квант саны l = 2 магнит квант санының бес мәні сәйкес келеді, оның мәнісі d –деңгейшеде әр түрлі бағытта орналасқан пішіндері төрт күлтелі 5 орбиталь болады деген сөз. l = 3 болғанда оған сәйкес келетін f – деңгейшеде пішіндері бірдей, бірақ әр түрлі бағытта орналасқан 7 орбиталь болады. Дереккөздер
Ұзын жүзбеқанатты акула

Ұзын жүзбеқанатты акула – ірі және ауыр денелі жыртқыш. Арқа қанаты - доғал, кеуде жүзбеқанаты айдар тәрізді болып келеді. Бұл акулалардың түсі сұр түстен жасыл түске дейін өзгеріп отырады. Олардың тұмсығым - дөңгелене біткен. Тістері қорегін ұстауға бейімделген, өте өткір. Ұзын жүзбеқанатты акула 4 метрге дейін өседі. Салмағы 167 келіден асып кетеді. Олар тунец сияқты сүйекті балықтармен, скат, теңіз тасбақалары және бунақденелілермен қоректенеді. Олар ұрпағын тірідей туады. Балаларының ұзындығы 65-75 сантиметр аралығында. Бұл түрді Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарының суларынан кездестіруге болады. Тұмсықтары дөңгелек, көздері домалақ және торсылдағы болады. Дереккөздер
Кәдімгі шәңкіш

Кәдімгі шәңкіш (Байсаттар тұқымдасы) — ормандық, ылғал сүйгіш бұта, ағаштың шіліктерін мекен етеді, өзен, көлдердің жағасында, Солтүстік Қазақстанның жазық жыраларында, тау аңғарлары мен тауларында және Орталық аласа төбешіктерде, Алтай және Тянь-Шаньға дейін таралған. Биіктігі 1,5 метрден 4 метрге дейін, ескі бұтақтардыңқабығы жарылған қоңыр түсті, жас шыбықтары жылтыр, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Жүйкелері аздап түкті, 3-4 бөлікті, жапырағынан тәтті шырын бөлінеді. Жас бұтақтардың басындағы гүл шоғырлар жылтыр, шатыр тәрізді, гүлі ақ, алқызыл,тостағаншасы 5 тісті, күлтесі 5 бөлікті қоңырау секілді.Аталығы күлтеден ұзын, тозаңқабы сары. Мамыр-шілдеге дейін гүлдейді, тамыз-қыркүйекте жеміс береді. Тағы қараңыз Өсімдіктер Дереккөздер «Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
Стоунер 63

«Стоунер 63» - Юджин Стоунер жасап шығарған атқыштар қару-жарағы жүйесі. Кейбір бөліктерін алмастыру арқылы қару нұсқасын өзгертіп отыру мүмкіндігі бар. Тактика-техникалық сипаттамасы Пулеметтің салмығы – 4,7 келі, 200 оқ-дәрі салғанда салмағы – 7,3 келіге жетеді. Пулемет екі ұңғымен қоса алғандағы ұзындығы – 397 мм, ал дүмін алып тастағанда 660 мм-ге жетеді. Ал бағытын басқа нысанға өзгерту кезінде сабы төменге немесе сол жаққа 90° бұрылыды. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Астродон

Астродон ерте Бор дәуірінде қазіргі АҚШ аумағаның шығыс бөлігінде өмір сүрген. Ол брахиозаврлармен байланысы бар, шөппен қоректенетін динозаврлар тобына жатады. Динозаврдың сүйектерін 1858 жылы АҚШ-тың Мэриленд штатының ауыл шаруашалаға химигі Филлип Тайсон тапқан. Содан соң оған «жұлдызды тіс» деген мағынаны білдіретін «астродон» атауы берілді. Бұл жерден табылған динозаврдың екі тісі АҚШ жерінен қазып алынған алғашқы динозавр қалдығы болып саналады. Қызықты дерек * Астродон — заурпод тұқымдасына жататын брахтозаврдың жақын туысы. * Астродонның АҚШ-тың Мэриленд штатынан тас болып қатып қалған тістері ғана табылған. * 1998 жылы «астродон джонстони» атауы «Мэриленд штатының динозавры» болып өзгертілді. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 20 тонна *Тұқымдас : Титанозавроформдар *Отряд тармағы : Зауроподоморф Дереккөздер
Нарвал

Нарвал – нарвалдар тұқымдасына жататын қара қоңыр түсті, теңбіл дақтары бар сүтқоректі. Аналықтары біршама кішірек, орта есеппен ұзындығы - 4 метр, ал салмағы 1 тоннаға жетеді. Нарвалдың денесі цилиндр тәріздес, арқа жағы теңбілді сұр болып кетеді. Олардың арқа жүзбеқанаттары болмайды. Нарвал жалпы 488 метр тереңдікке дейін сүңгиді. Сондай-ақ 1005 метр тереңдікте жиырма минутқа дейін жүре алады. Жаңа туған нарвалдың ұзындығы - шамамен 1,5 метр, салмағы - 80 келіге жуық. Нарвалдың өмір сүру ұзақтығы - шамамен 50 жыл. Нарвалдың тағы бір ерекшілігі, олар туған кезде түстері қошқылдау болып, өсе келе ағаратындығында. Аталықтарының салмағы - 1,6 тонна, ал аналықтарының салмағы 1 тоннаға жуық болады. Нарвал аталығының үстіңгі жақ сүйегінің сол жағында 3 метрге жуық, азу тісі бар. Мұндай азу тіс аналық нарвалда өте сирек кездеседі. Нарвал су сүтқоректілерінің ішіндегі теңіздің өте терең жерінде жүретін балық болып есептелінеді. Нарвалдың басы дөңгелек және бас бөлігінде кішкене ауыз қуысы бар. Нарвал көбінесе Солтүсік Мұзды Мұхиттың Атлантика бөлігінде кездеседі. Дереккөздер
СТЕН

СТЕН – Томпосонның тапанша-пулеметіне балама болатын арзан қару ретінде 1941 жылы жасалған ағылшын тапанша-пулеметі. Бұл атау қаруды жасаушылар – майор Реджинальд Шепард пен Гарольд Терпиннің құрметіне аталған. СТЕН осы өсімдердің қысқарған түрі. СТЕН 1941 жылы әскери кезеңді барынша қарапайым әрі арзан қару ретінде жасалды. СТЕН тапаншасының ең арзан нұсқалары небәрі 47 бөліктен жасалды, құны 2 футтан аспайтын. Британдық армия сол уақытта қару тапшылығын қатты сезінетін. Томпсонның тапанша-пулеметін ағылшындар АҚШ-тан сатып алды. Британ армиясына арзан қару сол кезде аса қажет болатын. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Еңкіш түйетікен

Еңкіш түйетікен – астралылар тұқымдасының түйетікен туысына жататын өсімдік. Қазақстанда кездесетін 6 түрдің ішіндегі ең қарапайымы. Дала шабындықтарында, жайылымдарда, егістіктерде, жол бойларында, Маңғыстау облысынан басқа барлық облыстарында өседі. Көбінесе 2 жылдық, кейде көпжылдық. Сабағы 100 см, жай немесе бұтақталған, жапырағы тікенді, қанат тәрізді тілімделген, түкті және тікенді. Гүлшоғыры 6 см, себеттері еңкіш, сыртқы бөліктері еңкіш тікенді айыл жапырақтардан тұрады, қою күлгін. Ашық сұр түсті тұқымдарын ақ түсті түк қаптайды. Бұл парашютке ұқсайды. Осы арқылы тұқым желге таралады. Өсімдік барлық бөлімінде биологиялық белсенді заттар болғандықтан әртүрлі ауруларға ем: ісіктер, өкпе, асқазан және т.б. Бұл түрдің ұзақ гүлденуіне байланысты омарталық қасиеті мен хош иісі жоғары бағаланады. Дереккөздер
Атласкопкозавр

Атласкопкозавр — ерте Бор дәуірінде Австралияның оңтүстік-шығысын мекендеген кішкентай динозавр. Ол өмір сүрген дәуірде Австралия мен Антарктида құрлығы арасында ажырау үдерісі басталған болатын. 1989 жылы динозаврға атау берген — Т. Рич және П. Рич атты ерлі-зайыпты ғалымдар. Ұзындығы — 2-3 метр, ал салмағы шамамен — 125 келі. Атласкопкозавр екі аяқты, ширақ жүретін, шөппен қоректенетін динозавр болған. Үстіңгі тістері АҚШ-тың Монтана штатынан табылған зефирозаврдың тістеріне ұқсайды. Бірақ зефирозавр одан әлдеқайда кіші, тістерінің альвеолалары әлсіз болған. Қызықты дерек * Динозаврдың атауы 1980 жылдардың аяғында Виктория шөліндегі динозавр үңгірінде жасалған қазба жұмыстар үшін перфораторлар мен компрессорлар берген компанияның құрметіне қойылды. * Атласкопкозаврдың жақ сүйектері мен тістері 1989 жылы табылған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 125 келі *Тұқымдас : Гипсилофодонтид *Отряд тармағы : Церапод Дереккөздер
Борнео акуласы

Борнео акуласы – Кархарин тобына жататын сұр акула. Борнео акуласы әлі толық зерттелмеген. Борнео акуласы- ұзынше әрі жіңішке. Бұл акуланың ұзын өткір тұмсығы және тұмсығының ұшында үлкен тісігі болады. Ұзындығы 2 метр. Оның кеуде мен жамбас жүзбеқанаты кішкентай ораққа ұқсайды. Бірінші арқа қанаты- үлкен әрі үшбұрышты. Борнео акуласының жота жағы қара көк түсті болса, қарын тұсы аппақ болып келеді. Үстіңгі арқа қанаты, жүзбеқанаты және құйрығының ұштары- күңгірт түсті. Бұл акулалардың көпшілігі Тынық мұхитының батысында тұрақтанған. Борнеолар сондай-ақ Борнео, Қытай, Филиппин және Ява аралында тіршілік етеді. Оның негізгі қорегі- ұсақ шеміршекті балықтар. Ұрпағын тірідей туады. Жойылып бара жатқан балық болғандықтан Халықаралық табиғатты қорғау ұйымының "Қызыл кітабына" енгізілген. Борнео акуласының саны өте аз. Оны тіпті Борнео аралын мекендейтін жергілікті тұрғындар да өте сирек көреді. Тіпті зерттеушілердің өздері бұл акуланы әрең табады. Борнео акуласын бірінші Голландиялық ихтиолог Питер Бликер 1859 жылы шығыс Сабах теңіз жағалауының Сандахан аймағында тіркелгенін баяндады. Дереккөздер
Джэксонвилл

Джэксонвилл ( Jacksonville ) — АҚШ-тағы Флорида штатының солтүстік-шығысында орналасқан қала. Географиялық көрсеткіштер Ауданы 2264 шаршы км. Бұл көрсеткіш арқылы Джэксонвилл АҚШ-ның құрлығындағы ең үлкен қала екенін біле аламыз. Халық саны 821 784 адам. Тарихы 1513 жылы Испан халқының осы аймаққа тұрақтанған. Әйтсе де, адам саны аз болған. Тек 1564 жылы Француздар келіп Кэролайн фортын ашқан соң, адам саны көбейе бастады. Алайда, ол форт көпке шыдамады. Себебі, сол аймақта тұрған испандықтар оны бұзып тастаған. 1859 жылы Джэксонвилл ҚАЛА статусын алған болатын. Дәл осы уақытта қалада Флорида штатындағы ең ірі форт құрылып, мақта мен ағаш тасуға арналған болатын. Назар аударарлық жерлері "Jacksonville's Main Street Bridge" көпірі көтермелі көпір. Қала дәл орталығында орналасқан. Қаланың мақтанышы деуге болады. "Jacksonville Zoo and Gardens" хайуанаттар бағы қаланың солтүстігінде орналасқан. Осында 2000 жануарлар мен 1500-ден астам сирек өсімдіктер жиналған. Дереккөздер http://www.americancities.ru/index.php/jacksonville http://www.visitjacksonville.com/
Авацератопс

Авацератопс. Авацератопстың қаңқасы 1861 жылы АҚШ-тың Мантана штатынан табылады. Атауы «Аваның мүйіз бетті динозавры» деген мағынаны білдіреді. Бұл есім оған денесінің ерекшеліктеріне байланысты берілген. Авацератопстың ұзындығы — 2,5 метр, салмағы шамамен — 181 келі. Мойында қысқа сүйек «жағасы», тұмсығында жалғыз ғана қысқа мүйізі болған. Динозавр төрт аяғымен жүрді. Қызықты дерек * Ол бұдан 80—75 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрді. * Динозавр папоротник, саго сияқты жатаған өсімдіктер мен қалқанжапырақты ағаштарды қорек қалған. * Қысқа тұмсықты динозаврдың жақ сүйегі үлкен болған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 181 келі *Тұқымдас : Цератопсид *Отряд тармағы : Маргиноцефалия Дереккөздер
Кәдімгі мыңжапырақ

Кәдімгі мыңжапырақ , ақбас жусан – астралылар тұқымдасы, мыңжапырақ туысына жататын, көп жылдық шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 70 см болатын сабағы біреу немесе бірнеше, қатты. * Тамыр сабағы көлбеу өседі, оның жоғарғы жағынан бір топ тамыр жапырақтары мен сабағы өсіп шығады. * Жапырағы көп ланцет тәрізді, 2-3 қауырсынды салаланған. Әр саласы бірнеше жүздеген сегменттерге бөлінеді, сол себептен „мыңжапырақ“ есімі берілген. Күрделі қылқанды, ұсақ себетті. * Сыртқы гүлдері 5 дара жынысты, күлгін, қызыл түсті. Ішкі гүлдері қосжынысты, түтік тәрізді, 5 аналық, 5 тікшелі. * Тозаңқабы — сары. * Жемісі ұсақ тұқымша, жәндіктермен тозаңданады. Тұқым төгілу арқылы таралады. Шілдеден күзге дейін гүлдейді. Өсетін жері Қазақстандағы 12 түрдің арасында кең таралған түрі, орманды дала мен далаларда және құрғақ шабындықтарда өседі. Құрамы Құрамында ахиллеин алкалоиді, эфир майлары, камфора, туйон және құмырсқа, сірке, валериан, аконит, аскорбин қышқылдары, С,К дәрумендері, фитоцидтер, спориттер бар. Емдік қасиеті және қолданысы Кәдімгі мыңжапырақтың қан тоқтататын, қабынуға, аллергияға қарсы әсер ететін, жарақаттардың жазылуын тездететін, қан тамырларын кеңейтетін, ауырған жерлерді тыныштандыратын қасиеттері бар. Осыған байланысты өсімдікті жатырдан, өкпеден, ішектен, мұрыннан, геморрой түйіндерінен қан кеткенде және асқазанға жара түскенде пайдаланады. Сонымен қатар дене сыртындағы жараларға да тұнбасын жағады және жапырақтарын таңып қояды. Халық медицинасында өт қалтасына тас байланғанда және бауыр ауруларын, бронхтың қабынуын, геморройды емдеу үшін қолданады. Дереккөздер
Поляр киті

Поляр китін тек Солтүстік жартышарда, Арктикалық суларда кездестіруге болады. Басы денесінің 40 пайызын құрайды. Поляр китінің терісі қара, көк түсті. Тұмсығының төменгі бөлігінде ақ дақтары болады. Жаңа туған ұрпағының түсі - көк сұр. Ересек аталықтарының салмағы - 60 т, ұзындығы 18 метрге дейін жетеді, ал аналықтарының ұзындығы 20 метрді құрайды. Поляр китін кейде Гренландия киті, кейде Артика киті деп те атайды. Гренландия китінің ұртында салбыраған күміс түсті мұртшасы және 350 жұп қара ұрт тілімшелері бар. Олар жұмсақ денелі омыртқасыздармен қоректенеді. Поляр киті аузын ашып жүзеді. Сумен бірге кірген ұсақ жәндіктер ұрт тілімшелері арқылы сүзіліп, асқазанына түседі. Шағылысу кезеңі көктемде, яғни сәуір мен маусым айларының аралығында өтеді. Олар шамамен 3 жыл сайын өмірге ұрпақ алып келеді. Ал буаздық кезеңі 10 айға созылады. Поляр киті бір сүңгігенде 200 метр тереңдікте сүңгиді. Бұл кит сағатына 20 шақырым жүзеді. Өздерінен өте нәзік ультрадыбысты толқындар шығарады. Поляр киті шағын топ болып тіршілік етеді. Поляр киті шамамен 40 жыл өмір сүреді. Дереккөздер
Гинекологиядағы физикалық емдеу әдістері

Гинекология тәжірибедегі физикалық емдеу әдістері. Гинекологиялық ауруларды емдеу - күрделі процесс, ол бір-бірімен тығыз байланысқан үш звенодан тұрады - екіншілік алдын алу (аурудың үдеуінің және рецидивтерінің алдын алу), емнің өзі (патологиялық процесті жою немесе әлсірету) және медициналық реаблитация (ауру нәтижесінде бұзылған организмнің барлық қызметін қалпына келтіру). Емдік шаралардың нәтижесі қолайлы болу үшін келесі ережелерді қатаң сақтау керек. * Аурудың клиникалық түрін, сатысын асқынуы бар жоқтығын көрсете отырып дұрыс, толық, нақты диагнозын өрнектеу. * Науқастың психологиялық ерекшелігін аурудың ағымы премороидты фонының ерекшелігін ескеру, емдік шаралардың жоспарлығы және этаптылығы. * Емнің нәтижесін динамикалық бақылау және оның нәтижесіздігінің немесе клиникалық нәтижесінің жетіспеушілігінің себебін міндетті түрде бағалау; онкологиялық қауіптіліктің алдын алу. * Таңдалған емдік заттардың этиологиялық, патогенетикалық және симптоматикалық негізделген болуы; емдік шаралардың комплексті болуы. * Егер құрамында әртүрлі емдік заттардың түрі кіретін болса. Дәрілік заттар оперативті (хирургиялық) ол комплексті деп саналады және оперативті емес (консервативті), медикаментозды (дәрілік) және медикаментозды емес болып бөлінеді. Физикалық емдеу әдістері. * Физикалық факторлардың емдік әсерінен механизм негізінде жергілікті әсермен қатар, адам оргаанизмінің клеткалық және тұтастай деңгейіндегі патологиялық процестерді белсенді өзіндік реттеу түрідегі нейрогуморалды жолмен жүретін организмнің рефлекторлы реакциясы жатыр. Гинекологияда емдік мақсатта қолданылатын көптеген физикалық факторларды негізгі екі топқа жинақтайды: Физикалық факторларды: * табиғи факторлар: климатотерапиялық, гидротерапиялық, бальнеотерапиялық (минералды, радонды су, пелоидтар, пелоид тәрізді заттар); * жасанды факторлар: арнайы аппараттар (аппаратты физиотерапия) көмегімен бір энергияны екінші өзгерте отырып алынады. Дереккөздер
Ақбасжусан

Ақбасжусан (Күрделігүлділер тұқымдасы) — Қазақстандағы 12 түрдің арасында кең таралған түрі, орманды дала мен далаларда және құрғақ шабындықтарда өседі. 70 см сабағы біреу немесе бірнеше, қатты. Жапырағы көп ланцет тәрізді, 2-3 қауырсынды салаланған. Әр саласы бірнеше жүздеген сегменттерге бөлінеді. Күрделі қылқанды, ұсақ себетті. Сыртқы гүлдері 5 дара жынысты, күлгін, қызыл түсті. Ішкі гүлдері қосжынысты, түтік тәрізді, 5 аналық, 5 тікшелі. Тозаңқабы — сары. Жемісі ұсақ тұқымша, насекомдармен тозаңданады. Тұқым төгілу арқылы таралады. Шілдеден қыркүйекке дейін гүлдейді. Пайдалы қасиеттері көп: қан тоқтату, тәбет ашу және т.б. Мал сүйсініп жейді. Эфир майы косметикаға қолданылады. Әсіресе күлгін түстісі сәндік өсімдік ретінде қолданылады. Тағы қараңыз Өсімдіктер Дереккөздер «Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
Авимим

Авимим — биіктігі — 45 см, ұзындығы 1,5 м болатын шағын денелі динозавр. Бір қызығы, оның бассүйегі денесіне қарағанда кішкентай, есесіне, миы мен көздері үлкен болған екен. Тістері мүлдем болмаған. Тек қана тотықұстікіне ұқсайтын үшкіл жақ сүйектері мен тіссіз тұрмығына қарап авимим шөппен қоректенген немесе тамақ талғамаған деген болжам жасай аламыз. Курзанов есімді палеонтолог авимимді бунақденелі жәндіктермен қоректенді деп есептейді. Қызықты дерек * «Авимим» атауы «құсқа еліктегіш» деген мағынаны білдіреді. * Ол — сағатына 64 шақырым жылдамдықпен жүгіре алатын, түйеқұс секілді жүйрік динозавр. * Авимим — жетілген теропод, оның ақылы басқа динозаврларға қарағанда жоғары болған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 15 келі *Тұқымдас : Авимимид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Павлова Анна Павловна (Матвеевна)

Павлова Анна Павловна (Матвеевна) (12.2.1881, Петербург,-23.1.1931, Гаага)- орыстың балет артисткасы. Солдат пен кір жуушы әйелдің қызы. 1899ж.Петербург театр училищесін П.А. Гердттің класы бойынша бітіргеннен кейін Мариин театрына қабылданды. 1906ж. балерина атағына ие болды. 1914 жылдан шетелде тұрды. Таңдаулы партиялары: Жизель Пахита(Адан және Дельдевездің осы аттас балеттерінде), Никия Китри(Минкустың "Баядеркасы" мен "Дон Кихотында") т.б. Творчествосы арқылы балет өнерінде жүргізген М.М. Фокиннің реформасында зор игі әсер етті. Ол қойған балет премьераларында Павлова негізгі партияларды биледі. Биінің музыкалық және психологилық тұрғыдан мазмұнды, эмоциялық бояуға толы әрі алуан жанрлы болып келуі оның өнеріне тән қасиет. 1910 жылы өз тобын ұйымдастырып, гастрольдік сапармен Еуропа, Америка және Азия елдерінде өнер көрсетті. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Партенокарпия

Партенокарпия (грек. parthenos- ұрықтанбай даму, karpos-жеміс) -жемістің ұрықтанбай дамуы. Партенокарпия жолымен дамыған жемістің тұқымы болмайды немесе тұқым нәзік, ұрықсыз болады. Партенокарпия кейде басқа тозаңмен тозаңданудан немесе тіпті тозаңданбай-ақ пайда болады. Партенокарпия жабық тұқымды жабайы және екпе өсімдіктер арасында(алмұрт,алма,жүзім, мандарин,лимон,апельсин,банан,ананас,құрма,інжір,асқабақ,қияр,томат т.б.) жиі кездеседі. Өсімдіктің барлық гүлі тұқымсыз жеміс берсе,ол толық партенокарпия деп аталады. Тұқымсыз жеміс беретін сорттар вегетативтік жолмен көбейтіледі. Партенокарпияның маңызы - өсімдік гүлі ұрықтанбаса да жеміс алынады және олар етженді, шырынды, дәмі жақсы келеді. Партенокарпияның түрлі химикалық заттар бүрку арқылы қолдан да тудырады. Мысалы: томат, қияр, жүзім т.б. екпе өсімдіктердің партенокарпия түрлері бар. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Паровоз

Паровоз — қозғалтқыш ретінде бу машинасы пайданылған локомотивтің бір түрі. Онда бу қазаны, бу машинасы және экипаждық бөлік болады. Паровоз өзіне қажет отын, су және жағар май қорларын тіркеме тендермен сүйретіп жүреді. Егер бұлар паровоздың өзінде болса, ол паровоз-танк деп аталады. Паровозға арналған бу машинасы жылу энергиясын шатунды- кривошипті механизм арқылы доңғалақтарды қозғалысқа келтіретін мех. энергияға түрлендіреді. Рама, доңғалақтар жұбы, жүгірме және сүйеме арбалар (бір не екі доңғалақ жұпты), рессора,, сондай-ақ ілінісу тетіктері паровоздың экипаждық бөлігіне жатады. Алғашқы паровоз 1803 жылы (Ричард Тревитик) және 1814 ж. (Джордж Стефенсон) Ұлыбританияда жасалды. Ресейде тұңғыш паровозды әкелі-балалы Е.А және М.Е. Черепановтар жасады. Біздің елде паровоз шығару 1956 жылы тоқтатылды. Дереккөздер
Параметрон

Параметрон- автоматика мен есептеу техникасының электрлік тербелістердің параметрлік қоздырылуы мен күшеюіне негізделіп жасалған элементі. Белгілі жиілікке бапталған тербелмелі контур қарапайым параметронға мысал бола алады. Парамтрон логикалық элемент немесе еске сақтау құрылғысының ұяшығы ретінде 1954ж. Жапонияада (Э. Гото) панеттелді. Параметрон негізінде электронды есептеуіш машинаның басқару жүйесі, еске сақтау құрылғысы, қосындылауыш, тіркеуіш және санауыштары жасалды. Сызықтық емес элементтерінің түріне сәйкес, параметрон индуктивті (феррит өзекшелі,магнит пленкалы), сыйымдылықты (жартылай өткізгішті диодтар мен сегнетоэлектрлік конденсатор түрінде) және резисторлы (туннельді т.б. жартылай өткізгішті диодтар түрінде) түрлерге ажыратылады. Жарық генераторлары мен параметрлік күшейткітердің жасалуына байланысты оптикалық диапазон жиілігін пайдалану мүмкіндігі туып отыр. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Чарльз Стюарт Парнелл

Чарльз Стюарт Парнелл [27.6.1846, Эйвондейл, Уиклоу,- 6.10.1891, Брайтон, Суссекс]- ирланд саяси қайраткері, гомруль (өзін-өзі басқару, автономия) қозғалысының (1877 жылдан) басшысы. 1875 жылдан ағылшын парламентінің мүшесі. Британ империясы құрамында Ирландияға өзін-өзі басқару правосын, кең автономия беру программасын қолдады. Ирланд қозғалысының радикал қанатының (Дж. Девой, М. Девитт т.б.) қолдауына сүйенді. 1879ж. Жер лигасын құруға қатысып, кейін оның председателі болды. 1881 ж. 13 октябрьде. 1882 май айында Килмейнхем түрмесіне қамалып, осында либералдық ағылшын үкіметімен ымырашыл Килмейнхем келісімін жасасты, агр. талаптардан бас тартты. Ағылшын реакционерлерінің арандату саясаты салдарынан 1890 жылдың аяғында гомруль басшылығынан кетті. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Парафинмен емдеу

Парафинмен емдеу - парафинді емге пайдалану. Парафин мұнайдан, көмірден алынатын ақ түсті, иісі, дәмі жоқ, балауыз тәрізді ерігіш зат. Оны меге қыздырып не ерітіп қолданады. Ол үшін парафинді ыстық суға қойып, 100-200°С-та қыздырып ерітеді де, оған дәке не шүберек малып, организмнің ауырған жеріне басады, сыртын кленкамен, одна соң мақтамен орап 30-60 мин ұстайды. Ол денені қыздырып, қан тамырларын кеңітеді. Ауырған жердің қан айналысын қалпына келтіріп, ауырғанын басады, ісігін қайтарады. Парафинмен емдеу жедел және созылмалы буын сырқаттарында, жарақаттанғанда, ревматизм, бруцеллез, құяң т.б. ауруларымен сырқаттанғанда қолданылады. Туберкулез, әр түрлі ісік ауруы адамды емдеуге парафинмен болмайды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Бактрозавр

Бактрозавр атауы «бактерия кесірткесі» деген мағына береді. Динозавр бұдан 97-85 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде Шығыс Азия жерінде өмір сүрген. Бактрозавр шөппен қоректенген. Динозаврдың көлемі ерекше кішкентай. Бактрозаврлар қорғану мақсатында топтасып өмір сүрген. Жыртқыш динозаврлардан құтылу үшін қалың ағаштардың арасын тығылатын болған. Оның қаңқаларындағы маңызды сипаттары гадрозавр тұқымдасына жататын дәлелдейді. Қызықты дерек * Бактозаврдың алғашқы сүйектері Моңғолия мен Қытай жерінде Гоби шөлінен табылды. * Бактозавр ауыруға бейім динозавр болған деген болжам бар. * Жамбас сүйегінің ұзындығы — 80 см. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 1,5 тоннаға жуық *Тұқымдас : Гадрозаврид *Отряд тармағы : Орнитопод Дереккөздер
Дала жоңышқасы

Дала жоңышқасы — жоңышқа туысына жататын шөптесін өсімдік. Солтүстік Каспийден Зайсан ойпатына дейін және Тарбағатайдан Қырғыз Алатауына дейін таралған. Бұталы жерде, орман алаңқайында, құрғақ беткейлерде өседі. Мықты кіндік тамыры құрғақшылыққа төзімді. Көп сабақты, тік, 50-100 см. Жапырағы таспа тәрізді, 3 бөлікті. Гүлшоғыры қою шашақ тәрізді, тостағаншасы түтік тәрізді, өткір тісшелері бар. Гүл тәжі ұсақ, сары. Шілде-тамызда гүлдейді. Қазақстандағы басқа 13 түрден ерекшелігі жеміс түзулігі. Малдың азығы. Сұрыптауға қолайлы: суық пен ыстыққа төзімділігі жоғары. Бағалы омарталық өсімдік. Жабайы аралармен тозаңданады. Тағы қараңыз Қызыл Кітап Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Парвин Этесами

Парвин Этесами (1907, Тербиз- 1941, Тегеран)- иран ақыны. 1925ж. тегерандағы американдық әйелдер мектебін бітірді. Парвин Этесами поэзиясында қанаушылық пен зорлық-зомбылыққа, қиянат пен адам еңбегін қанаушылыққа, үстем тап өкілдері мен дін басыларына қарсылық ("Мас пен сау адам", "Жарамсақ пен ұры", "Еңбеккер" т.б. өлеңдері) басым жырланды. ол өмірінің соңғы кезіндегі шығармаларында адамның жеке басының азаттығы үшін күрес идеясын ("Байлардың езгісі- біздер үшін зіл салмақ " т.б. жырлары) басты нысана етті. парвин Этесами бірқатар шығармаларында негізгі ойын тұспалдап айту әдісін қолданды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Багацератопс

Багацератопс — Моңғолияны мекендеген қарапайым протоцератопсид тұқымдасының өкілі. Төрт аяқты, шөппен қоректенген динозавр көлемі жағынан протоцератопсидтің ішіндегі ең кішкентайы. Басының артқы жағында жіңішке желбіршегі, ал мұрнында шағын мүйізі болған. Осы сияқты мүйіз кейіннен Солтүстік Американың әлдеқайда жетілген, алып, мүйізді церотопсиддинозаврларынан да кездеседі. Қызықты дерек * Багацератопс — тотықұс тұмсықты цератопс тобына жататын динозавр * «Багацератопс» «кішкентай мүйізді динозавр» деген мағынаны білдіреді. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 29 келі *Тұқымдас : Протоцератопсид *Отряд тармағы : Церапод Дереккөздер
Бамбираптор

Бамбираптор. Бамбираптордың сүек қалдықтары Солтүстік Америкадан табылған. Кішкентай денелі, құсқа ұқсайтын динозавр шапшаң жүгірген. Оның аталған шапшандығы құсқа айналу эволюциясындағы маңызды қадам болып табылады. Ғалымдар «динозаврдың денесінде қауырсыны мен үлпілдек мамығы болған» деп жорамалдайды. Бамбираптор құс секілді динозавр болған. Қызықты дерек * 1995 жылы 14 жасар Уэс Листер ата-анасымен бірге Мантана штатындағы Глейшер ұлттық саябағының маңайынан динозавр сүйектерін іздеп жүріп, бамбираптордың қаңқасын тапты. * Динозаврдың ми көлемі бүгінгі күнгі құстардікімен бірдей. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар *Салмағы : 3 келіге дейін *Тұқымдас : Дромеозаврид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Суық примула

Суық примула – наурызшешек тұқымдасына жататын, орман алаңқайларында, арша және шырша түбінде, альпі, субальпі белдеулеріндегі шалғынды беткейлерде Батыс Тянь-Шаньның барлық биік тауларында өседі. Түркістан примуласымен салыстырғанда бөлімдері ұсақтау, жапырақ тақталары дөңгелетеу, бозғылт-күлгін гүлді, желбірінің ойықты бөліктерімен ерекшеленеді. Маусым-шілдеде гүлдейді. Шілде-тамызда жеміс салады. Барлық бөлімдері әсер етуші зат бөледі. Бірақ медицинада қолданылмайды. Дереккөздер «Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.