kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сәттібек Оңғарбаев

Сәттібек Оңғарбаев (27.12. 1949 ж.туған, Ордабасы ауданы Боралдай ауылы ) – заңгер, 3-сыныпты мемлекет әділет кеңесшісі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. 1974 жылы Свердлов заң институтын бітірген. 1974–79 жылдары Дзержинск ауданы прокуратурасында тергеуші. 1979–84 жылдары Талдықорған облысы прокуратурасының тергеу бөлімінің прокуроры, Андреев, Қаратал ауданының прокуроры, 1984–86 жылдары Қазақстан КП Талдықорған облысы комитетінің әкімшілік бөлімінің нұсқаушысы. 1986–93 жылдары Талдықорған облысы прокурорының орынбасары. 1993–94 жылдары Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының сот қаулыларының заңдылығын қадағалау жөніндегі басқарма бастығы. 1994–96 жылдары Талдықорған, Шығыс Қазақстан облысының прокуроры. 1996–2001 жылдары Қазақстан Республикасының Бас прокурорының орынбасары, 2001–2002 жылдары Алматы облысының прокуроры. 2002 жылдан Алматы қаласының прокуроры. «Қазақстан Республикасы прокуратурасының құрметті қызметкері», «Қазақстан Республикасы прокуратурасы органдарына 10 жыл» белгілерімен марапатталған. Дереккөздер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" [[
Шымкентмұнайоргсинтез

ШЫМКЕНТМҰНАЙОРГСИНТЕЗ – мұнай өңдеу зауыты (АҚ). 1984 ж. құрылған. Жылына 6 млн. т мұнай өңдейді. Зауыт Құмкөл кенішінің күкірті аз мұнай қоспасын өңдейді және технология жағынан Транссібір мұнай құбырымен жалғастырылған. Құбыр желісінің тармағы Құмкөл кенішінен Шымкентке жақын маңдағы (Қарақойын) ұлтаралық мұнай құбырына қосылады. Зауыт классик. сумен өңдеу тәсілімен (дистиляция, каталитик. риформинг, сумен тазалау) жұмыс істейді, мазутты вакуумдық тәсілмен айдау, баяу кокстеу қондырғылары, газды фракциялаушы қондырғы бар, каталитик. крекинг салынуда. З-т А-76 автобензинін, авиакеросин, дизельдік отын, қа-зандыққа арналған отын (мазут), сұйытылған газ шығарады. З-т өнімдері негізінен Оңт. өлкедегі 4 облысқа, Өзбекстан мен Қырғызстанға өткізіледі. 2000 ж. ШМОС акцияларының 88%-ын “Харрикейн Хайдрокарбонз ЛТД” халықаралық энергетика корпорациясы (Канада) сатып алды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Тұрлан батыр

Тұрлан батыр, Асау-Тұрлан (1807 – 1856) – батыр, би, шешен. Атырау облысындағы Қызылқоға – Тайсойған өңіріне танымал тұлға. Шеркеш руының Қойыс атасынан шыққан. Асау бидің жалғыз ұлы болғандықтан халық Асау-Тұрлан деп те атаған. Бүкіл өмірі отарлау саясатына қарсы күреспен өтті. Махамбетпен пікірлес, үзеңгілес болған. Есет Көтібарұлы көтерілісі кезінде қызу қимылдайды. Іштерінде жүрген жансыздың хабарлауымен патша жазалаушы жасағының қолына түсіп, Орынбор түрмесінде қаза тапқан. Туған жері Қызылқоға, Сарыкөлге әкеліп жерлеген. Дереккөздер
Ысмайыл Шәменұлы Нышан

Ысмайыл Шәменұлы Нышан (1892, Сырдария ауданы Қоғалыкөл ауылы – 1979, Қызылорда қаласы) – Қорқыт күйлерін біздің заманымызға жеткізген қобызшы, абыз. Нышан бір жасында «күйдіргі» (түйнеме) ауруына шалдығып, жасында екі көзінен зағип болып, өмір тауқыметін көп тартқан. Тоғыз жасынан қобыз тартуды үйренген Нышан «Мұсаяз» бейітіне келген қобызшылардан Қорқыт атаның және белгілі бақсы-балгерлер Есақай мен Адасқан, т.б. қобызшылардың күйлерін үйреніп алады. 1975 жылы фольклоршы М. Байділдаев Нышан ойнауында Қорқыт атаның 11 күйін үнтаспаға жазып алған. Қызылорда қаласындағы бір көшеге Нышан есімі берілген. Қобыз күйінің атасы Қорқыт дәстүрін бойына сіңіріп, Ықылас, т.б. күйлерін игерген. Алғаш Н. есімі Сыр бойы өнерпаздары туралы Ә.Қоңыратбаев көрсеткен тізімде аталды (1973). 1975 жылы Нышанның “Ұшардың ұлуы”, “Тарғыл тана”, “Елім-ай, халқым-ай”, “Әуппай”, “Сарын” (1-2 түрі), “Қоңыр”, “Қорқыт”, “Башпай”, “Желмая”, “Байлаулы киіктің зары” күйлері өз орындауында магнитофон таспасына жазылып алынды. Нышан абыздан жазылып алынған бұл күйлер “Елім-ай” (1987) деген атпен Қорқыт шығармалары ретінде жарық көрді. Дұрысында бұл күйлерді Қорқыт дәстүрінен бастау алған Н-ның төл шығармалары деу керек. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы
Нұрила (Нүрила) Әбенқызы

Нұрила (Нүрила) Әбенқызы (1894, Алматы облысы Қаскелең ауданы Кемертоған ауылы – 1921, сонда) – айтыскер ақын. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Нұрила 1918 жылы бір жиындағы айтыста Бармақ, Арғынбай, Мақыш ақындарды қатар жеңіп, Жетісу өңіріне кеңінен танылған. Келесі жылы аталған ақындармен қоса Үмбетәлі, Саяділ, Шүкітай, Оспан, т.б. он бір ақынмен кезек айтысып, жүлде алған. Бұл айтысқа Жамбыл төрелік айтып, Нұриланың ақындығын жоғары бағалаған. Кейін Үмбетәлімен сүре айтысында сөз сынасқан, бұл сөз сайысы “Айтыс” жинағына енген (1965). Ақынның “Жаңа таң” атты жыры ел аузында сақталған. Сілтеме *Айтыс Дереккөздер
Сара Оңғарбаева

Сара Оңғарбаева (1922 – 20.8.2000, Төле би ауданы Зертас ауылы ) – Социалистік еңбек ері (1949). 1948 ж. бидай егіп, мол өнім алды. 1978 ж. зейнетке шықты. Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығымен 1995 ж. 1941 – 45 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 50 жылдығы мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Айыр (тау, Қарқаралы ауданы)

Айыр – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы тау сілемдері. Қарасор көлінен (солтүстік бағытында) 10-15 км жерде орналасқан. Жер бедері Ұзындығы 50 км, ені 10 км, абсолюттік биіктігі 871 м (Жосалы). Девон жыныстарынан тұрады. Өсімдігі Күңгірт қарақоңыр топырағында тобылғы, аласа қараған, бетеге, сұлыбас, жусан т.б. өседі. Дереккөздер
Қараадыр (тау, Ақкөл ауданы Ақмола облысы)

Қараадыр – Ақмола облысы Ақкөл ауданының оңтүстігіндегі тау. Ақкөл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км жерде, Талқара өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 384 м. Ұзындығы мен ені 1-2 км шамасында. Аласа келген тау жер бедерінен онша байқалмайды. Өзенге қараған батыс беткейі тіктеу келген. Шығыс және оңтүстік беткейлері батпақты. Геологиялық құрылымы Аллювийлі және элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан жоғарғы девонның интрузивтерінен түзілген. Өсімдігі Жайылманың шалғынды және даланың сортаңдау келген топырағында қызыл қау аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Вокзал маңайының құрылыстары

Вокзал маңайының құрылыстары – Тараз қ-ндағы тарихи-сәулеткерлік кешен. Кешен құрылыстары 1920 – 29 ж. Жетісу темір жолын салғанда қалыптасты. Негізгі жоспарлы орт. – вокзал алаңы, оның композициялық ортасы 2-қабатты вокзал үйі (1950) болды. Осы кезге дейін сақталып келген құрылыс кешеніне т. ж. қызмет үйлері мен Балуан Шолақ көшесі бойындағы тұрғын үйлер (ғ7, 8, 9, 10, 11, 13), су мұнарасы жатады. Станса маңайындағы ғимараттардың архитектурасы 20 ғ-дың 20-жылдарындағы т. ж. аудандарының құрылысына тән кірпіштік стиль. Ауруханалық кешен сақталмады (1997 ж. қиратылды). Қызмет корпусы (қазіргі т. ж. ішкі істер бөлімі) вокзал алаңының батыс жағында орналасқан. Бір қабатты үлкен үйдің кіре беріс жағы кірпіштен қаланып әктелген. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Ералхан Әлмаханұлы Әбішев

Ералхан Әлмаханұлы Әбішев (24.1.1961 жылы туған, Шардара ауданы, Көксу ауылы) – әнші. Орта мектепті Келес ауданындағы «Бірлік» кеңшарында бітірген. 1978 жылы Алматы музыка училищесінің, ал 1984–1989 жылдары Құрманғазы атындағы консерваторияның ән бөлімінде оқыды. Одан соң Шымкент мәдениет институтында эстрада оркестрінің дирижері мамандығы бойынша білімін жетілдірді. Осы жылдар аралығында «Дос-Мұқасан», «Алматы Варьетесі», «Гүлдер» және «Алтын дән» ансамбльдерінде әнші болып өнер көрсетті. 1991–1997 жылдары Білім министрлігінің Республикалық мәдениет үйінде бас дирижер, көркемдік жетекшісі әрі директоры болып қызмет етті. 1995–2003 жылдары «Тамаша» ойын-сауық отауында әнші, бұдан кейін «Күлкі керуені» әзіл-сықақ театрының әншісі әрі продюсері болды. 2003 жылдан бастап Әбішев өзінің жеке бағдарламасын жасап, көптеген байқауларға қатысты. Республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты (1985), сол жылы Бүкілодақтық студент-жастар конкурсының жеңімпазы болды. 1990 жылы Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде өткен студент жастар өнерінің фестивалінде, 1993 жылы Түркияда халық музыкасы мен билерінің фестивалінде лауреат атанды. Дереккөздер
Артық Есқожаев

Артық Есқожаев (1890, Сарыағаш ауданы Жартөбе ауылы – 1965) – Cоциалистік Еңбек ері (1948), шопан. 1937 – 63 жылдары «Дарбаза», «Сырдария» кеңшарларында шопан, аға шопан болды. 1947 жылы 100 саулықтан 124, келесі жылы 147 қозы алып, қаракөл елтірісінің 85%-ын бірінші сортпен тапсырды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы 1948 жылы 23 шілдедегі Жарлығымен Cоциалистік Еңбек Ері атағын берді. Ол 2 рет Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен, 3 рет Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталды. Сілтемелер
Мезодерма

Мезодерма (мезо... және грек. derma — тері) — көп клеткалы жануарлар (губка мен ішекқуыстылардан басқа) мен адамның ортаңғы ұрық қабаты. Гаструла сатысында мезодерма сыртқы ұрық қабаты эктодерма мен ішкі ұрық қабаты энтодерманың арасында орналасады. Алғашқы ауыздыларда мезодерма, эктодерма мен энтодерма қабаты аралығында жетілген клеткалардан — телобластан дамиды. Бұл клеткалардан дене паренхимасы (төмендегі сатыдағы құрттарда) және ұрықтың мезодермасы (жоғары сатыдағы омыртқасыздарда) пайда болады. Тікентерілілерде, бассүйексіздерде, дөңгелекауыздыларда, балықтармен, қосмекенділерде мезодерма алғашқы ішектің ішкі қабатынан жетіледі. Бауырымен жорғалаушыларда, құстарда, сүтқоректілерде мезодерма бластула сатысында ұрықтың эктодерма қабатынан жетіледі. Жалпақ құрттар мен немертиндерде мезодермадан дәнекер тін, буылтық құрттар мен буынаяқтыларда екінші дене қуысы — целом және жұп сомит дамиды. Сомиттің арқа бөлігін эписомит, бүйір бөлігін гипосомит деп атайды. Эписомиттен склеротом, дерматом, миотом бөлімдері жетіледі. Склеротомнан омыртқа жотасы, дәнекер тін, дерматомнан тері дәнекер тіні, миотомнан дененің қаңқа бұлшық еті пайда болады. Гипосомиттен целом қабырғасынан басталатын бірыңғай салалы бұлшық еттер, нефриттен зәр шығару органдары, ішкі органдар жетілетін спланхнотом бөлімдері дамиды. Ең үлкен бөлімі — спланхнотом, ол ішкі висцеральді, сыртқы париетальді қабаттан құралған. Бұлардың түйісуінен мезодерма қапшығы, яғни екінші дене қуысы целом пайда болады. Бұл қуыста ішкі органдар орналасады. Спланхнотом эпитемитінен жыныс бездері жетіледі. Дереккөздер
Вынхуа

«ВЫНХУА» – дүнгендердің облыстық ұлттық-мәдени орталығы. 1994 ж. құрылған. Президенті – Рашид Бакиров. Орталықтың басты міндеті – ұлттық салт-дәстүрлерді, тілді дамыту, дүнген халқы өкілдерін қоғамдық өмірді жандандыра түсуге кеңірек тарту. Орталықтың ұйымдастырумен 1998 ж. Қордай ауданы ның Масанчи а-нда дүнгендердің Қазақстанға қоныс аударуына 120 жыл толуы аталып өтілді. Бұл іс-шараға ТМД елдерінен, Жапониядан, Қытайдан шақырылған қонақтар қатысты. Орт. Жамбыл ауданының Жалпақтөбе а-нда дүнген халқы тарихының мұражайын, дүнгендер өнері мектебін ашу жолында жұмыстар жүргізілуде. Орталықтың атсалысуымен Қордай ауданының Сортөбе а-ндағы Лермонтов атынд. орта мектепте дүнген тілін тереңдетіп оқытатын әдістемелік орт. ашылды. «В». ұлттық-мәдени орт. облыс көлемінде өткізіліп жатқан қоғамдық-мәдени іс-шараларға белсене қатысуда. Дереккөздер
Исра Уа-л-Мираж

Исра Уа-л-Мираж, әл Исра уа-л-Мираж (1. жіберу, түнде саяхат жасау; 2. баспалдақ, ең жоғары мәртебе, Алла тағаланың құзыры), Мираж оқиғасы – Мұхаммед пайғамбардың (ғасыр) бүкіл әлемнен өтіп, бүкіл жаратылыстан жоғары кө- теріліп, Алла тағаламен сұхбаттасуы. Бұл қасиетті оқиға їижрадан, яғни Мұхаммед пайғамбардың Мединеге қоныс аударуынан бір жарым жыл бұрын, 621 жылы 27 режепте болған. Меккелік мүшриктерден қатты қысым көріп, жапа шеккен Мұхаммед пайғамбар бұл түні Алла тағаланың ерекше сыйына бөленді. Қағба маңынан Бураққа (Пырақ) мініп, Жәбірейіл періштенің жол бастауымен әуелі Иерусалимдегі Меежид-и Ақсаға барып, содан кейін ғарышқа көтерілді. Мұнда өзінен бұрын өткен пайғамбарлармен жолығып, жүздесті. Оған суреттеуге тіл жетпейтін керемет таңғажайыптар көрсетілді. Алла тағаламен сұхбаттасып, өсиеттер алды. Намазда оқылатын “әт-Тахияту л’иллаїи” деп басталатын дұға осы сұхбат кезінде айтылды. Бес уақыт намаз парыз болып, уақыты белгіленді. Намаздың осы қасиетіне орай, бір хадисте “мұсылманның намазы – миражы” деп айтылады. Бұл әрбір мұсылман намазда Алланың құзырына шыға алады деген мағына да береді. Меккеде мүшриктер Мұхаммед пайғамбардың сөзіне сенбеді. Осы арада мүшриктердің тықсыруынан тайсалмай, өзінің қалтқысыз сенімін жария еткен Әбу Бәкір “Сыддық”, яғни шынайы, шыншыл деген атаққа ие болды. Меккеліктер Мұхаммед пайғамбардан Иерусалимді суреттеп беруін талап етті. Алла тағаланың құдіретімен Мұхаммед пайғамбар олардың барлық сұрақтарына толық жауап берді. Мираж оқиғасы – Мұхаммед пайғамбардың ең үлкен мұғжизаларының бірі. Бұл жөнінде Құран Кәрімде және хадистерде баяндалған. Ислам ғалымдары бұл мәселеге көп тоқталмайды. Дегенмен, ақын-жазушылар оқиғаға байланысты көптеген арнау өлеңдер, жыр-дастандар жазған. Бұлар “миражийие” деп аталады. Осы оқиға Қожа Ахмет Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
Шүршіт өзені

Шүршіт – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы және Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 57 км. Бастауы Қытай жерінде Барлық жотасының батыс беткейлерінен бастау алып, Ұзынбұлақ ауылына (Мақаншы ауданы) 4 км-дей жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Суы Алакөл маңында көптеген бұлақ, тұмалар ретінде жер бетіне қайта шығады. Аңғары жоғарғы ағысында (Қытайда) тар шатқалды, орталық ағысында жарлы, төменгі ағысында айқын байқалмайды. Жауын-шашын суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы шекара тұсында 0,10 м³/с. Дереккөздер
Тұрлаулы мүшелер

Тұрлаулы мүшелер - сөйлемге негіз болатын мүшелер. Тұрлаулы мүшелерге бастауыш пен баяндауыш жатады. Логикалық тұжырым бойынша, сөйлем – пікірге, бастауыш – субъектіге, баяндауыш – предикатқа негізделеді. Тұрлаулы мүшелер тек зат есім мен етістіктен ғана жасалмайды, олардың құрамында басқа сөз таптары да кездеседі. Бастауыш негізінен зат есімнен және зат есім мәніндегі сөз таптарынан жасалса, баяндауыш көбіне, етістіктен жасалуға бейім десек те, өзге есім сөз таптарынан да жасалады. Дереккөздер
Озёрное

* Озёрное – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл. * Озёрное – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл. * Озёрное – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл. * Озёрное – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл. * Озёрное – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл. * Озёрное – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл. * Озёрное – Павлодар облысы Железин ауданындағы Майлы ауылының бұрынғы атауы. * Озёрное – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Озёрное – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы, Донецк ауылдық округіне қарасты ауыл. * Озёрное – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы, Краснополян ауылдық округіне қарасты ауыл.
Тұрлаусыз мүшелер

Тұрлаусыз мүшелер - сөйлемнің тұрлаулы мүшелерінің айналасына топтасып, семантикалық жағынан кеңейтіп, толықтыратын мүшелер. Тұрлаусыз мүшелерді тіл білімінде үш топқа бөліп қарау қалыптасқан: * анықтауыш; * толықтауыш; * пысықтауыш. Осылайша жіктеуде олардың тұрлаулы мүшелерге мағыналық қатынасы негізге алынады. Дегенмен, олардың қай сөз табынан болған мүшемен қатысы да ескеріледі. Мысалы, Ол шебер сөйледі. Ермек шебер ойыншы. Мұндағы шебер сөзі бірінші сөйлемде пысықтауыш, екінші сөйлемде анықтауыш қызметінде жұмсалып тұр. Толықтауыш пен пысықтауыш көбіне баяндауышпен, ал анықтауыш көбіне бастауышпен және субстантивтенген басқа мүшелермен байланысты болады десек те, тұрлаусыз мүшелер туралы мәселелер сөздердің тіркесуімен байланыста қаралғанда ғана шешімін табады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Ұлболсын Әденова

Ұлболсын Әденова (1939 жылы туған, Арыс ауданында) – медицина ғылымдарының докторы Алматы медицина институтын (1963), Д.И. Ивановский институтының аспирантурасын (1968) бітірген. Вирусология саласының маманы. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында қызмет атқарды, бес ғылым кандидатын даярлаған. 150 ғылыми еңбегі жарық көрген. Сілтеме
Исфаһан мектебі

Исфаһан мектебі 16 – 17 ғасырларда Иранда өркендеген өнер мектебі. Исфаһан қаласында пайда болып, Аббас шаһтың сарайында (1587 – 1629) дамыған. Исфаһан мектебінде суретшілер кітап көркемдеумен қатар миниатюралық шағын суреттерді салумен айналысты. Егер бұрын Иран миниатюрасында әлеміш бояу мен тым тәптіштеу басым болса, Исфаһан мектебінде табиғи өмір шыншыл бейнеленді. Сонымен бірге адам мен қоршаған табиғи ортаны үйлестіре білу шеберлігі, кейбір тұстарда адам байқай бермейтін жан-жануардың әдемі пластикалық қимыл-қозғалысын, бір сәттік мінез-құлқын дөп басып беру мектебі қалыптасты. Исфаһан мектебінің сол кездегі ірі өкілдері: Реза Аббаси, Мұхаммед Қасым, Мұхаммед Юсуф, Афзал әл-Хосейни, Мұхаммед Әли, Моин Мосаввер, т.б. болды. Негізінен, Исфаһан мектебінде басқа елдердің, атап айтқанда, ұлы моғолдар мен қытай өнер мектептерінің кескіндеме әдістерінің ықпалды ізі жатыр. 1670 жылы Еуропа кескіндемесінің ықпалымен Исфаһан мектебінде жаңа бағыт пайда болды. Оның өкілдері (Мұхаммед Заман, Әли-Кули-бек, Жабадар) өз шығармаларында сәуле құбылысын, табиғатты суреттеуде түзу сызық пен еркін өрістілікті жиі қолданды. 18 ғасырдың басында Иранның өнер әлемінде Исфаһан мектебі ығыстырылып, біртіндеп “еуропашыл” кескіндеме әдістері орын ала бастады. Дереккөздер
Шүршіт атауы

Шүршіт – қытай-маньчжур текті халықтардың қазақтар арасында тараған жалпылама атауы. Кейінгі орта ғасырлардан бастап, 19 ғасырдың соңына дейін кеңінен қолданылған. Қазақтар тілі шүлдірлеп тұрған қытайлықтарды көріп, Шүршіт деп атаған. Кейбір деректер бойынша бойларының қысқалығына байланысты шыққан. Кейіннен қытай атауы Шүршіт сөзін ығыстырып шығарды; Тағы қараңыз Қытайлар Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Исіну

Исіну – бие, сиыр, т.б. сауын малдарының уақытша сүт бермей қоюы. Бұл физиолиялық процесс, шартты рефлекске байланысты. Төлін бауырына салғанда мал иіп, сүт желіннен емшектің үрпіне келеді. Төлін емізбесе, саумаса, мал исініп сүт бермей қояды, бұл жағдай, әсіресе, сауын сиырда жиі кездеседі. Кейбір сиыр иесіне үйренгендіктен бұзаусыз да иіп саудыра береді. Соңғы кезде сүтті сиырлардың сүтін толық пайдалану үшін кейбір шаруашылықтар бір сиырдың бауырына бірнеше бұзау жіберіп, басқаша төл өсіру әдісін қолданып отыр. Бұл әдісте бұзау күту жеңілдейді, бұзаудың ішек-қарын ауруына шалдығуы азаяды, еңбек өнімділігі артады, төл шығыны азаяды, яғни бір маусымда бір сиырға үш рет топтап, 8 – 12 бұзау теліп өсіруге болады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Италиктер

Италиктер (лат. Қtalіcі) – ежелгі Италияның үндіеуропалық тайпалар тобы; олар итали тілдерінде сөйлеген. Италиктер фалис-латин және умброоск-скосабелль деген екі тармаққа бөлінеді. Италиктер әлеуметтік экономика және мәдени дамудың түрлі сатыларында болды: б.з.б. 6 ғасырда, негізінен, ертедегі таптық мемлекеттер сатысында болған латиндер жеделірек дамыды. 19 ғасырда ғылымда Италиктер Апеннин түбегіне б.з.б. 2-мыңжылдықта Альп таулары сыртынан келген деген пікір туындады. Кейбір ғалымдар Италиктер б.з.б. 2-мыңжылдықтың аяғы мен 1-мыңжылдықтың басында (умброоск-косабелльдердің түпкі аталары) Орталық Еуропадан екі толқын болып келді деп есептейді. Ал қазіргі Италия тарихнамасында үнді-еуропа тайпалардың б.з.б. 2-мыңжылдықтың басынан бастап Балқан түбегінен Адриатика арқылы қоныс аударып, Апеннин түбегі батысынан шығысқа, Солтүстік пен оңтүстікке қарай тарағаны туралы пікір басым. Сондай-ақ, Апеннин түбегін мекендеген және б.з.б. 5 – 3 ғасырларда Рим империясы бағындырған барлық тайпалар да Италиктер деп аталады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Академик

Академик – құрметті ғылыми атақ. Бұрынғы КСРО ҒА-сы мен одақтас республикалар ҒА-ларының және кейбір салалық академиялардың (Бүкілодақтық ауыл шаруашылығының ҒА-сы, КСРО Медицина ҒА-сы, КСРО Педагогика ҒА-сы, т.б.) толық мүшелері тиісті академияның Академигі деп аталды. Академияның толық мүшелігіне кандидаттарды ғылыми мекемелер, қоғамдық ұйымдар мен ғылыми қызметкерлер ұсынады да, олар академияның жалпы жиналысында сайланады. Республикада 1946 ж. Қазақстан ҒА-сының ұйымдастырылуымен байланысты оның толық мүшесі, яғни Академик болып ғылым салаларынан 14 ғалым (Қ.И.Сәтбаев, М.О.Әуезов, Ә.Бектұров, И.Г.Галузо, М.И.Горяев, А.Қ.Жұбанов, т.б.), ал 16 ғалым корр. мүшелері (Х.К.Аветисян, А.В.Бричкин, А.Ж.Машанов, К.М.Мыңбаев, т.б.) болып сайланды. 20 ғасырдың 90-жылдары салалық ғылыми академиялары (ҚР Инженер ғылыми академиясы, Жаратылыстану, т.б.) өмірге келуімен орай олардың да Академигі және корр. мүшелері сайлана бастады. Ғылыми академиясында Құрметті Академик және шетелдік мүше деген атақтар да бар. Академик атағы көптеген шет ел академияларында да қолданылады. Дереккөздер Дереккөздер
Тұрлықожа Жансеркеұлы

Тұрлықожа Жансеркеұлы (1863 – 1917, Алматы облысы Райымбек ауданы Сүмбе ауылы) — болыс, Қарқара көтерілісі басшыларының бірі. Тегі албан руы, айт тармағының сүйіндік атасынан шыққан. 4 сайлау мерзімінде 12 жыл бойы (1904 – 1916) айт руының болысы болған. Жаркент уезінің 4-учаскелік келісім сотының 1916 жылы 26 шілдедегі 820-қаулысында Тұрлықожа туралы төмендегідей мәлімет берілген: “53 жаста, қазақ, айт болысынан, заңды некеде туған, кәсібі – малшылық, мұсылман, бай, 1-дәрежелі шапан, үлкен алтын медальмен марапатталған”. 1916 жылы 7 шілдеде Тұрлықожа Жаркент уезді, Нарынқол – Шарын бөлімшесінің приставы Подворковтан майданға тыл жұмысына адам беру жөнінде тапсырма алды. 10 шілде күні Қабан – Қарағай жайлауындағы Ұзақ батырдың үйінде болған игі жақсылардың жиынына қатысқан ол патша жарлығына қарсы шығып, қарулы көтеріліс ұйымдастыру туралы келісімге қосылды. 11 шілдеде Қарқара жайлауындағы Айттөбеде болған ереуілде айрықша белсенділігімен көзге түскен оны шілденің аяғында алғашқы 16 адаммен бірге Қарақол түрмесіне қамап, “аса қауіпті қылмыскер” ретінде ату жазасына кесті. 12 тамыздың түнінде Қарақол түрмесіндегі тұтқындарға қарулы әскер кенеттен оқ жаудырды. 138 адам қаза болған қолдан ұйымдастырылған жаппай қырғыннан Әубәкір Солтанбекұлы, Біләл Разақұлы және Тұрлықожа аман құтылды. 1917 жылдың күзінде қытай қалмақтары мен қазақтар арасындағы жылқы дауына байланысты Құлжа қаласындағы тиісті орындарға барып, мәселенің оң шешілуіне ықпал жасаған Тұрлықожа елге келісімен науқастанып, бір аптаның ішінде қайтыс болды. Сүйегі Сүмбе өзенінің бойындағы әкесі Жансеркенің жанына қойылды. Ел ішінде “қалмақтар үзеңгісіне у жағып жіберіп, қазасы содан болған” деген әңгіме бар. Дереккөздер
Сәрсенбай Есімов

Сәрсенбай Есімов (1929 жылы туған, Қызылқұм ауданы Ұзынқұдық ауылы) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мал шаруашылығы қызметкері. Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер, партия, шаруашылық саласында басшы қызметтер атқарды. 1944 – 63 жылдары Қызылқұм, Киров аудандарының шаруашылықтарында зоотехник, директор болып жұмыс істеді. 1963 – 90 жылдары Өзбек КСР Жызақ облысының Фариш ауданында аудандық партия комитетінің 1-хатшысы болды. Осы аралықта Өзбек КСР-іне еңбегі сіңген мал шаруашылығы қызметкері атағын алды. Ленин, «Октябрь Революциясы», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің лауреаты. Сілтемелер
Омыртқа

.]] Омыртқа (vertebraе) – тұлға тірек қаңқасын құратын сүйектердің бірі. Омыртқаның қалың да жалпақ біткен бөлігін денесі, жұлын орналасатын қуыс құратын артқы бөлігін доғасы деп атайды. Доғаның дара және жұп өсінділері (екеуі көлденең және төртеуі келесі Омыртқамен жалғасады) болады. Түрлері Омыртқаның пішіні әр түрлі. Бірінші мойын Омыртқаны ауыз Омыртқа, екіншісін эпистрофей деп атайды. Кеуде Омыртқада қабырға басы бекитін ойықтар бар. Бел Омыртқаның көлденең қанаттары жалпақтау, ірілеу, бұл – қабырға рудименті. Әр түрлі жануарлар Омыртқасының алдыңғы, артқы беті құрылысында айырмашылық болады. Балықтардың, кейбір қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың Омыртқа денесінің екі беті де ойыс (амфицельді), көпшілік қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың Омыртқасының алдыңғы беті ойыс (процельді), артқы беті кейбір жағдайларда ойыс (опистоцельді), құстарда ер тәрізді (гетероцельді), ал сүтқоректілердің Омыртқасы арасында шеміршек болады, осыған байланысты олардың Омыртқасы беттері жалпақ ойыс (платицельді) пішінді болып келеді.
Шымкент уезі

Шымкент уезі – 1867 жылы 11 шілдеде жарияланған “Жетісу, Сырдария облыстарын басқару жөніндегі уақытша ережеге” сәйкес Түркістан генерал-губернаторлығына қарайтын Сырдария облысының құрамында ұйымдастырылған әкімшілік-аумақтық бөлік. Шымкент уезі оңтүстігінде Ташкент уезімен шектесіп, солтүстік жағынан Шу өзенін кесіп өткен. 19 ғ-дың басында уезд құрамындағы 28 болыста 540 ауыл болды. 1908 ж. уезді 250794 қазақ, 11 мың орыс, 41350 өзбек мекендеді. 19 ғ-дың аяғында Шымкент уезінің тұрғындары мал шаруашылығымен қатар Арыс, Сырдария, Келес, Шаян, Бөген, Арыстанды өзендерінің бойына дәнді дақыл, бау-бақша егіп, отырықшы өмір сүрген. 1916 ж. уездің Георгиевка саудасында цемент заты, тағы басқа өндіріс орындары жұмыс істей бастады. 1928 ж. жаңа әкімш.-аумақтық аудандастыру шаралары жүзеге асырылуына байланысты Шымкент уезі жойылды. Дереккөздер
Италия-Түрк соғысы

Италия-Түрк соғысы – екі ел арасында 1911–1912 жылы өткен соғыс. 1911 жылы Италия корольдігінің құрылғанының 50 жылдығы тойланды. Елде шовинизмді уағыздайтын үгіт-насихат күшейтілді. Шіркеу, баспасөз, парламент мінберінен Рим империясын қалпына келтіру жөнінде үндеу тасталып, нәтижесінде елде Солтүстік Африканы отарлау жөнінде үкімет саясатын қызу қолдаушылар тобы (өнеркәсіп, қаржы буржуазиясы, ірі жер иелері, дінбасылар, әскерилер, т.б.) пайда болды. Осылардың қолдауымен үкімет Осман сұлтандығынан Киренаика мен Триполитанияның Италияға өткендігін мойындауды талап етті. 1911 жылы 29 қыркүйекте Италия Түркияға соғыс жариялады. Италия әскерлері Триполи, Дерне, Хамсе, Бенгази, Тобруке қалаларына келіп жетті. Бірақ жергілікті халық отарлаушыларға қарсы өте қатты қарсылық көрсетті. Қорғанысқа Стамбұлдан жіберілген офицерлер басшылық жасады. Тобруке мен Дернеде Италияға қарсы соғысқа кейін түріктердің көсеміне айналған Мұстафа Кемал Ататүрік қатынасты. Соғыс Италияның әскери және экономикалық жағынан әлсіздігін көрсетіп берді. 1912 жылы көктемде олардың Триполитания мен Киренаиканың ішкі аудандарына ену әрекеттері толық сәтсіздікпен аяқталды. Осыдан кейін италиялықтар Түркияны тізе бүктіру үшін Эгей түбегіндегі Додекан аралдарын (12 арал) басып алып, Дарданелл бұғазына 2 рет (сәуір, шілде айларында) еш нәтижесіз шабуыл жасады. Осы кезде Балқан соғыстары басталып кетті де, Түркия екі майданда қатар соғысуға шамасы келмей, 1912 жылы 18 қазанда Италиямен Лозанна бітімін жасасты. Бітім бойынша 12 Додекан аралдары Түркияға қайтарылды, ал Киренаика мен Триполитания (Ливия) Италияға өтті. Соғыс Италия экономикасын тұралатып, елде өнеркәсіп дағдарысы басталды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Италиян тілі

Италиян тілі — италиялықтар тілі. Үнді-еуропалық тілдер шоғырының роман тобына жатады. Италиян тілі Италиядан басқа Сан-Марино, Швейцарияның Тессин пантонында, Корсика, Мальта аралында, АҚШ, Канада т.б. елдердегі Италия эмигранттары арасында да қолданылады. Жазба ескерткіштері 10 – 12 ғасырларға тән. Әдеби мұралары 13 ғасырдан белгілі. Диалектілік негізгі үш топқа: солтүстік (Пьемонттың галло-италия диалектісі, Ломбардия, Эмилии-Романьи, Венеция және Истри облысы), оңтүстік-орталық (Марке, Умбрия, Рим облысы, Кампании, Апулий, Абруцци, Молизе, Сицилия т.б.) және тосканаға (Флоренция, Сиена, Ареццо, Пиза) бөлінеді. Әдеби тілі флоренция диалектісі негізінде қалыптасқан (14 ғасыр). Қазіргі италиян тілі нде зат есімнің род, сандық мағыналары және етістіктің жақ, шақ, сан, рай категорияларының мағыналары флерсия арқылы беріледі. Сілтемелер * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том * * * Дереккөздер
Гродеково

Гродеково — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Гродеков ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 37 км, Тараз қаласынан 12 км жерде, Талас өзені аңғарының сол жағасында орналасқан. Халқы 20-ғасырдың басында қазақ даласына көтерілісшілерді жазалау үшін өзінің солдаттарымен патшаның генералы Гродеков келген. Олар Талас өзенінің шұрайлы жеріне түпкілікті орнығып, алғашқыда 1903 жылы "Солдатское", 1916 жылы "Гродеково" селосы болып аталды. 1908 жылы патша генералы шіркеу салдырып, 1916 жылы "Приходская школа" атанған мектеп ашады. Кеңес өкіметі кезінде "Сталин", "ХХІІ партсъезд" колхозы болған. 1940 жылдары Кавказдан қарашай, чешен, түрік, еврей және басқа да ұлт өкілдері жер аударылып, қоныстанған. Қырғыз Республикасымен шекаралас. Екі республиканың ортасында "Талас" кедені орналасқан. Тарихы Іргесі XIX ғасырдың аяғында қаланған. Бұрынғы қызылша өсіретін «22-партсъезд» кеңшары негізінде Гродековода шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Жотабай Әділбеков

Жотабай Әділбеков (1886, Созақ ауданы Созақ ауылы – 1972, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1931 – 1938 жылы «Заготскот» құрылымдық шаруашылығында малшы, 1938 – 1957 жылы Қайнар ұжымшарында жылқышы, Созақ кеңшарында малшы болды. 1960 жылы зейнет демалысына шықты. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.Ұрпақтары:Жаңбырбай Нұрсауле Досымқызы Cілтеме
ТАСС

ИТАР-ТАСС, Информационное телеграфное агентство России – дүние жүзіндегі ірі ақпараттық агенттік. 1925 жылы 10 шілдеде құрылған. Санкт-Санкт-Петербург телеграф агенттігінің (СПТА, 1904), Санкт-Петербург телеграф агенттігінің (ПТА, 1914), Ресей телеграф агенттігінің (РОСТА, 1918), Кеңес Одағы телеграф агенттігінің (ТАСС, 1925) ізбасары саналады. 1992 жылы қаңтардан ИТАР-ТАСС деп аталады. Дүние жүзінің 67 еліндегі 132 аймақтық бөлімшелері, тілшілер пункті, деректерді сақтау және тарату құралдарының орталығы, анықтамалық және басқа да қызметтерінің дәлдігі, қалыптасқан әлемдік аймақтық жүйе – ИТАР-ТАСС-тың Ресейдегі орталық мемлекеттік ақпарат агенттігі мәртебесін сақтап қалуына ықпал етті. ТМД елдерінде 15 тілшілер пункті бар. Агенттік ұсынатын апталық ақпарат көлемі 3000 килобайт, немесе 150 газет бетінен астам. Жердің жасанды серіктері және байланыс жолдарымен күн сайын ақпараттық суреттер таратады. Бұл суреттерді Жапониядан АҚШ-қа дейінгі бұқаралық ақпарат құралдары пайдаланады. Ресей империясының патшасы Николай ҚҚ заманынан бүгінге дейінгі бай фототекада 1 млн-дай сурет бар. ИТАР-ТАСС 20 ғасырдың 80-жылдарынан бері толығымен жұмыстың автоматтандырылған техникасына көшірілген. ИНТЕЛСАТ-қа мүше және шет Жер орбитасындағы станцияларында жеке жүйесі бар. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Көтібар Итаяқов

Көтібар Итаяқұлы (шамамен 1825, Қызылорда облысы, Құлеке қорғаны маңы – 1906, сонда) — би, болыс, қоғам қайраткері. Кіші жүз құрамындағы Жаппас тайпасының Жылкелді руынан тарайтын Мойнақ аталығынан шыққан. 1870–1880 жылдары Царская болысында болыс болған. 1885–1895 жылы “Сарқырама” арығының ақсақалы болып бекітіліп, Перовск қаласының (қазіргі Қызылорда) маңына егін егіп, бау-бақша салу ісіне араласады. Көтібар би турасында аңыз-әңгімелер көп тараған. Көтібардың әкесі Итаяқ мұрап болған. Әкесіне арнап Көтібар мұнара соқтырған. Өзі қайтыс болғанда, мұнараның басына жерленген, сондықтан бұл "Көтібар мұнарасы" деп аталып кетті. Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы Шіркейлі ауылы маңында, Көтібар мұнарасының биіктігі 10 метр, екі көлденең шеңбері 4 метр. Ішіне кіріп шығатын ашық қуыс есігі бар, шала күйдірілген саз кірпіштен салынған. Бұл мұнара 1982 жылдан жергілікті ескерткіштерді қорғау қоғамының қарамағында. Отбасы Көтібардың ұлдары: * Әлмұхамед Көтібарұлы - Алаш қайраткері. * Әли Көтібарұлы - дәрігер, Петерборда оқыған алғашқы қазақтардың бірі. Дереккөздер
Мұғалжар ескерткіштері

Мұғалжар ескерткіштері – палеолит дәуірінен сақталған тұрақтар кешені. Ақтөбе облысындағы Мұғалжар тауларының батыс беткейінде, Жем өзенінің жоғарғы ағысында шоғырланған. 1999 – 2001 ж. Қазақстан – Ресей біріккен археолог. экспед. (жетек. А.П. Деревянко) зерттеген. Жалпы саны 30 шақты ескерткіштерді тұрақ және тұрақ шеберханалар деп бөлуге болады. Тас құралдары қатты, орташа және әлсіз дефляцияға ұшыраған топтарға жіктеледі. Мұндай құралдар ақшыл сұр және қызғылт түсті ірі түйіршікті кварцты құмтастардан дайындалған. Ежелгі адамдар қолымен жасалған тас құралдардың жалпы саны 6 мыңға жуық. Олар түрлі өзектастардан, қырғыштардан, тас жаңқалары мен тіліктерінен, т.б. тұрады. Мұғалжар тауларында шикізаттың мол кездесуі ежелгі адамдарға түрлі еңбек құралдарын жасауына, ал плейстоцендегі табиғи жағдайлар түз аңдарын көп аулауына мол мүмкіндік туғызды. Мұғалжар ескерткішінде ашель заманына тән шапқылар, тасбақа пішіндес өзектастар, қырғыштар жиі кездеседі. Бұл Мұғалжар ескерткішінің басқа өңірдегі палеолиттік кешендерден өзгеше екендігін көрсетеді. Сондай-ақ олардың Қаратау, Маңғыстау мен Сарыарқа өңірлеріндегі палеолиттік ескерткіштермен техника және типология жағынан аз да болса байланысы бар екендігі аңғарылады. Әсіресе мұндағы Мұғалжар 3 – 6 ескерткіштерінен алынған, ашель дәуірінен бастап кейінгі палеолитке дейінгі аралықты қамтитын тас құралдар Қазақстандағы палеолиттік ескерткіштердің хронологиясын, кезеңдестірілуін және корреляциясын анықтауда негізгі мағлұмат көздерінің бірі болып табылады. Дереккөздер “Қазақ энциклопедиясы – VI том”
Ерсін Жайлауов

Ерсін Жайлауов (26.7.1977 жылы туған, Шымкент қаласы) – боксшы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Жаттықтырушысы Н.Сафиуллин. Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. ТМД елдері спартакиадасының чемпионы (Санкт-Петербург, 1995). Ізгі ниет ойындарының жеңімпазы (1998, Нью-Йорк, АҚШ). Гран-При халықар. турнирінің күміс жүлдегері (1998, Чехия). Әлемге әйгілі Мұхаммед Әли құрметіне арналған 1-халықар. турнирдің чемпионы (1997, Луисвиль, АҚШ). Ол Бүкіл дүниежүзілік бокс ұйымының (WBO) нұсқасы бойынша интерконтинент чемпионы атанып, Еуропа бокс ұйымының (EBU) рейтингіне кірген тұңғыш қазақстандық боксшы. Сілтемелер
Қызылқұм арқары

Қызылқұм арқары — қуысмүйізділер тұқымдасына жататын аша тұяқты аң. Құлжасының дене тұрқы 130 см-дей, шоқтығының биіктігі 80 см, салммағы 70–125 кг. Негізгі қорегі – астық тұқымдастар (бетеге, қау, бидайық, т.б.), күрделігүлділер (жусан, көбенқұйрық, т.б.) және әр түрлі шөптесін өсімдіктер (таспа, қазжуа). Жыныстық жағынан 2 жасында жетіледі. Қазанның аяғы желтоқсанның басында күйлеп, сәуір–мамырда аналығы жалқы (кейде екі) қозықа табады. Қызылқұм арқары – өте сирек кездесетін аң. Қазақстанда 20 ғасырдың ортасына дейін Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің сағаларының аралығын мекендеген. Қазір Қазақстанда Қызылқұм арқары кездеспейді. Қызылқұм арқары қорғауға алынып, «Жойылып кету қаупі бар жабайы жануарлар мен өсімдіктерді сату туралы халықаралық конвенциясына» және Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Статус I-ші санат. Мүмкін, Қазақстанда жойылған түрше, бірақ Өзбекстанда оның саны біртіндеп қалпына келуде. Халықаралық табиғат қорғау Одағының, Қазақстанның, Өзбекстанның Қызыл кітаптарына енгізілген. Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы Қазақстан фаунасындағы арқардың 5 түршесінің бірі. Таралуы Тамдытау, Нұратау, Ақтау, Малғызартауда және Түркестан тауының солтүстік етегінде мекендейді. Қазақстанда бұл арқар жоқ. Бірақ Нұрытау мен Ақитаудан біздің республика территориясына Қарақтау мен Қойтасқа енеді. Мекендейтін жерлері Қызылқұм арқары-тау жануары Нұратауда теңіз деңгейінен 2169 м дейін кездесе, ал Қызылқұм қыраттарында – 992 м дейін мекендейді. Қазірде бұл аудандарда таулардың орта және жоғарғы белдеулерінде кездесе береді. Саны XX-ғасырдың ортасына Қазақстанда Северцов арқары жойылып кетті. 1959 жылы Актау мен Нұратауда тек бірнеше жүзі ғана қалды. 1960 жылы Нұраты қорықшасын ұйымдастырғанынан кейін оның саны көбейе түсті. Өткен ғасырдың 60-90-шы жылдарында Өзбекстанда 800-ден 2500-ге дейін арқар саналса, оның 550-1200-дей; Нұраты қорығында болды, ал 2006 жылы қорықта 1500-дай бұл жануарлар тіршілік етті. Негізгі шектеуші факторлар Браконьерлердің заңсыз аулауы, тау жайылымдарынан үй малдарының ығыстыруы. Биологиялық ерекшеліктері Көктемде көбіне арпабас, қоңырбас, қияқ сияқты эфемерлершы қоректенсе, басқа маусымдарда көптылдық өсімдіктермен (дәнді дақымды шөптер, жүсан, көде, бидайық және т.б.) азықтанады. Жаздың ыстық күндерінде тастар қуысындағы көлеңкелерде, бұталар арасында тынығады. Жайылуға кешке шығады. Нұратауда күйлеуі қазан айының аяғымен желтоқсанның басында өтеді. Сәуір-мамырда төлдейді. 5 айдай буаз болады. 1-2 қозы туады. Жыныстық жағынан өмірінің екінші жылында жетіледі. Қолда өсіру Мәлімет жоқ. Қабылданған қорғау шаралары «Жойылып кету қаупі бар жануарлар мен өсімдіктер түрлерімен халықаралық сауда жасау Конвенциясының» 2-ші Қосымшасына енген. Өзбекстанда Нұраты қорығында қорғалады. Қорғауды керек ететін шаралары Мекендейтін жерлерінде арқары қорғауды күшейту және Ақтауда осы өте сирек кездесетін бағалы жануарды қорғау үшін қорық ұйымдастыру қажет. Қызылқұм арқарын қолда өсіруді де қолға алу керек. Зерттеу үшін ұсыныстар Қазақстан территориясына кіру мәліметтерін жинастыру керек. Дереккөздер
Үзіктілік және үздіксіздік

Үзіктілік және үздіксіздік - материяның құрылымындағы, жанды-жансыз табиғаттағы, қоғамдағы, ой-дүниесіндегі үрдістерді сипаттайтын философиялық категория. .]] Үзіктілік Үзіктілік материяның дискреттік күйін, кеңістіктік-уақыттық шектеулілігін, табиғи, әлеуметтік және ойлау процестерінің даму кезеңдеріндегі әр алуандық пен жекелеген тұрақты бөлшектер түріндегі диференциалдық деңгейін сипаттайды. Ол сонымен бірге даму және өзгеру процесінің секірістік күйін де бейнелейді. Үздіксіздік Үздіксіздік , керісінше, жекелеген дискретті элементтерден тұратын жүйелердің тұтастығынан, олардың өзара байланысынан, бірінен екіншісіне біртіндеп ауысуынан көрінеді. Үздіксіздік дүниенің субстанционалды сипаттамасын көрсетіп, даму сатыларының өзара ықпалдастығын, сабақтастығын, оларға эволюциялық даму түрі тән екендігін түсіндіреді. Диалектикада зат белгілерінің тек қарама-қарсылығы ғана емес, сонымен бірге олардың өзара байланыстылығы, бірлігі атап көрсетіледі. Қазіргі физика ғылымы дәлелдегендей, жарық сәулесі де, басқа да құбылыстар бір мезгілде әрі толқындық (үздіксіздік), әрі корпускулярлық (үзіктілік) қасиеттерге ие бола алады. Кванттық физикада элементтер бөлшектерінің корпускулярлық және толқындық қасиеттері тәжірибе жүзінде дәлелденген. Үзіктілік және үздіксіздік категорияларын қолданып, олардың өзара байланысы арқылы қозғалыстың мәнін анықтайды, әр алуан қозғалыстардың қасиеттері мен байланыстарын ғылыми теориясын тұжырымдауға мүмкіндік береді. Дереккөздер:
Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы

Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Дауылкөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жосалы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде, Қурайлы каналының аңғарында орналасқан. Ауыл жерін түгелімен Тұран ойпаты алып жатыр. Оңтүстігінде Қызылқұмның төбелі құмдары орналасқан. Климаты Климаты тым континентті, қысы біршама суық, жазы ыстық әрі қуаң, аңызақты келеді. Қаңтар айындағы ауаның жылдық орташа температурасы -9-13 С, шілдеде +27+29 С. Жауын- шашынның орташа жылдық мөлшері- 100-150 мм. Топырағы, өсімдік және жануарлар дүниесі Топырағы солтүстікте сұр, құмайтты сұр, тақыр және тақыр тәріздес топырақ. Орталық бөлігінде құмайтты сұр, бозғылт сұр. Сырдария аңғары мен жайылмасында шалғынды топырақ және шалғынды- батпақты топырақ қалыптасқан. Оларда боз жусан, еркекшөп, баялыш, бұйырғын, тасбұйырғын, көкпек ши, қара сексеуіл, сарсазан, қамыс, құрақ, қаратал, жиде, жыңғыл, шеңгел т.б өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, борсық, құм қояны, құстардан қаз, үйрек, қырғауыл, көкқұтан, т.б мекендейді. Балыққа бай. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2347 адам (1205 ер адам және 1142 әйел адам) болса, 2009 жылы 2240 адамды (1138 ер адам және 11102 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1928 жылы «Талап», «Алға», «Екпін», «Ұмтыл», «Жұлдыз» атты серіктестіктер негізінде құрылған. 1930 жылы ұжымшар, 1933 жылы жерді бірігіп өңдейтін серіктестік (ТОЗ) құрылды. 1937-1938 жылы іріленіп, ұжымшар болып қайта құрылды. 1957 жылы ұжымшар күріш өсіретін кеңшар болып өзгертілді. 1997 жылдан «Тұрмағамбет» ӨК болып аталады. Онда ұн тартатын, күріш ақтайтын цехтар мен диірмендер жұмыс істейді. Ауылдан белгілі ақындар Ешнияз сал, Кете Жүсіп, Тұрмағамбет, Шораяқтың Омары, Жиенбай жырау, т.б. шыққан. Дереккөздер
Жалғызтөбе

Жалғызтөбе — Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданы, Маңырақ ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылды. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақжар ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Маңырақ жотасының батысында орналасқан. Халқы Дереккөздер
Гунмо

Күнби — ежелгі Үйсін мемлекетінің жоғарғы билеушісінің лауазымы. Күнби лауазымы * Ұлы күнби, * Кіші күнби деп бөлінген. Ұлы күнби бүкіл мемлекетті басқарса, кіші күнби бағынышты болғанымен қоса белгіші аумағын ғана басқара алған. ГУНМО, күнби – ежелгі үйсіндердің (б.з.б. 2 ғ. – б.з. 5 ғ.) жоғары билеушісінің лауазымы.Қытай жазбаларында Г. лауазымы үш түрлі жазылған: күнмег, күнлше, күнме. Бұл үшеуінің де дыбысталуы «күнбек», «күнби» сөздерімен жақындау келеді. Қытай жазба деректерінде Үйсін елінің мемлекет басшысы Ұлы күнби және Кіші күнби деп аталған. Кіші күнби Ұлы күнбидің туған баласы не туған-туысқандарынан сайланып, мемлекеттің белгілі бір аумағын ғана басқарған, сондай-ақ, Ұлы күнбиге бағынышты болған. ГУНМО, күнби — ежелгі үйсіндердің (б.з.б. 2 ғ. — б.з. 5 ғ.) жоғары билеушісінің лауазымы. Қытай жазбаларында Гунмо лауазымы үш түрлі жазылған: күнмен, күнлше, күнме. Бұл үшеуінін де дыбысталуы "күнбек", "күнби" сөздерімен жақындау келеді. Қытай жазба деректерінде Үйсін елінің мемлекет басшысы ұлы және Кіші күнби деп аталған. Кіші күнби ұлы күнбидің туған баласы не туған-туысқандарынан сайланып, мемлекеттің белгілі бір аумағын ғана басқарған, сондай-ақ, ұлы күнбиге бағынышты болған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Итемшек

Итемшек гидраденит – тері бездерінің іріңді қабынуы. Негізінен, қолтықтағы, кейде шап, тері бездері ауырады. Тері бездерінде – иісті сұйық зат қалыптасып, қалыпты жағдайда тері бездері өз сөлдерін бір деңгейде шығарып отырады. Ал осы сөлдердің дұрыс бөлінбей теріде қалуы – организмнің улануына әкеледі. Итемшек, көбінесе, тершең адамдарда кездеседі. Тердің сыртқа шықпай, организмде жиналуы, көбінесе, ауадағы шаң-тозаңдардың теріге жабысып, түтік көздерін бітеуінен болады. Итемшек кезінде қолтық астында әр жерден түйін пайда болып, ол біртіндеп ұлғайып, иттің емшегіндей болғандықтан, халық оны “ Итемшек ” деп атаған. Итемшектің клиникалық белгілері: қолтық астында әр жерден түйін пайда болады, оны қолмен басқанда ауырсынып білінеді. Біраз уақыт өткен соң түйіннің ортасы босап, сол жерге ірің жиналады. Кей жағдайда осы ірің өз бетінше жарылып, қабынған жерден қанды-іріңді сұйық шығып, науқас біраз жеңілденіп қалады. Бұл – уақытша құбылыс. Егер сұйықтың ағуы тоқтап, жиналған жағдайда дерт одан әрі асқынуы мүмкін. Түйіннің көлемі ұлғайып ісінеді, тері қызарып, адамның дене темп-расы (38 – 40С-қа) көтеріліп, қалтырайды, бұл организмнің улануына әкелуі де мүмкін. Итемшекті консервативті және хирургиялық жолмен емдейді. Итемшектің серозды, инфильтративті, серозды-инфильтративті кездерінде дәрі-дәрмек (антибиотиктер, сульфамид дәрілері, түйін шыққан жерді шайып, жылы компресс қою) беріледі, ал ауру асқынып, іріңдеп кеткен кезде хирургиялық операция жасалады. Итемшек тен сақтанудың ең негізгі жолы – әрбір адамның жеке басының тазалығын сақтау, салауатты өмір сүру. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 – том
Итерация

Итерация (лат. іteratіo – қайталау) – қандай да бір математикалық амалды қайталап қолдану. Мысалы, егер yf(x) 2 f1(x) х-қа тәуелді қандай да бір функция болса, онда f2(x)f[f1(x)], f3(x)f[f2(x)], ..., fn(x)f[fn-1(x)] функциялар тізбегі f(x) функциясының сәйкес түрде екінші, үшінші, ..., n-итерациясы деп аталады. Сондай-ақ f(x)x 2 деп ұйғара отырып, f2(x)(x 2 ) 2 , f3(x) , ..., fn(x) = тізбегін алуға болады. n индексі итерация көрсеткіші, ал f(x) функциясынан f2(x), f3(x), ... функцияларына көшу итераттау деп аталады. Итерация әдісі әр түрлі теңдеулер мен теңдеулер жүйесін шешуде қолданылады. Ол интегралдық теңдеулер теориясында да маңызды рөл атқарады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Әжі Сапа ата кесенесі

Әжі Сапа ата кесенесі – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Созақ ауданы, Созақ ауылының орталығында. Сипаты Аңыз бойынша, мұнда жерленген адам Меккеге қажылық сапармен жаяу барып келген кісі екен. Сол себепті оның есімінің алдына "қажы" сөзінен шыққан "әжі" деген құрметті атау қосылып айтылған. Шикі кірпіштен қаланып, сыртына сылақ жүргізілген. Сегіз қырлы қабырғаға конус тәріздес биік мұнара орналасқан. Күмбезде үш қатар болып келетін, арақашықтықтары бірдей қырланған ағаштар бар. Ішке кіретін есігі кесененің оңтүстік бөлігінде. Кесененің ортасында шикі кірпіштен қаланған қабыртас тұр. Дереккөздер
Оразалы батыр ауылы

Оразалы батыр ауылы — Жамбыл облысы, Шу ауданындағы ауыл, Ақсу ауылдық округінің құрамында. Географиялық орны Аудан орталығы – Төле би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 63 км жерде, Шу өзенінің сол аңғарының шөлді белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы 1998 жылға дейін "Жданов" деп аталып келді. Ауыл 1950 – 97 жылдары қой өсіретін ұжымшардың бөлімшесі болған. Оның негізінде Оразалы батыр ауылында шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Итжеккен

Итжеккен – Ресей империясында қылмыс жасағандар және саяси қылмыс жасады деп айыпталғандар жазасын өтейтін қиыр терістіктегі аймақтың қазақ тілінде қалыптасқан атауы. Жергілікті тұрғындардың шанаға ит жегетініне байланысты шыққан; қ. Каторга. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том