kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қазан (ұлттық ойын)

Қазан — қазақтың ұлттық ойыны. Ойынға 5-12 кісі қатысады. Ойынды жазақ алаңда, алаңқайда өткізуге болады. Ойын тәртібі Ойыншылар алдын-ала дөңгелете сызылған шеңберге бірдей ара қашықтықта, әркімнің алдында қазылған ұяға таяқтарын сүйеп тұрады. Сондай бір шұңқыр ұя дәл ортадан қазылады. Ойынды бастаушы шеңбер сыртында болады. Оның шары үшін ұя қазылмайды. Ойынды жүргізуші шарды ойыншылардың арасындағы кез-келген бос жер арқылы ортадағы ұяға түсіруге тырысады. Өзге ойыншылар шарды өз таяқтарымен шеңбер сыртына қағып жіберудің шарасын қарастырады. Егер шарды қағушы таяғын тигізе алмай өз ұясына жете алмай қалса, онда таяғын қойып үлгерген ойынды жүргізуші сол ұяны иеленеді. Ұтылып қалған кісі жүргізушінің орнын басады да, ойын жалғаса береді. Егер жүргізуші шарды орталық ұяға түсірсе, барлық ойыншылар дереу орындарын ауыстырады. Ойынды ұя жетпей қалған кісі әрі қарай жүргізе береді. Дереккөздер
Махмұт хан

Махмұт хан (1463/1464 - 1508 жылдары өмір сүрген) - Моғолстан ханы (1487 - 1508 жылдары билік құрған). Шағатай әулетінен, Батыс Моғолстанның билеушісі Жүніс ханның үлкен ұлы. Махмұт хан 1487 жылы Ташкентте мұрагерлік жолмен хан тағына отырады. Ол қазақ сарбаздарымен болған екі ұрыста ойсырай жеңіледі. 1500 жылы Махмұт хан Мұхаммед Шайбаниге Бұхара мен Самарқанды жаулап алуға көмектеседі. Бірақ Мұхаммед Шайбани Самарқант тағын иеленіп алған соң, өз қамқоршысына тарпа бас салады. Сөйтіп, 1503 жылы ағайынды Махмұт пен Ахметтің (Алаша хан) әскерін талқандап, екеуін тұтқынға алады. Тұтқыннан босаған соң Ахмет хан қайтыс болады. Оның иелігіндегі Шығыс Моғолстанға Махмұттың үстемдік құрмақ ниеті жүзеге аспайды. Мұхаммед Шайбани Махмұт ханды бес ұлымен бірге алдап шақырып алып, бәрін Ходжент өзенінің суына тұншықтырып өлтіреді.
Зоологиялық мүйіс

Зоологиялық мүйіс. Жануарларды үйде ұстаған жағдайда балалар олардың мінез-құлқының қыр- сырына қаныға түседі, осы арқылы баланың бойында байқағыштық қабілет қалыптасып, хайуанаттарға деген сүйіспеншілік сезімі оянып, қалыптаса түседі. Балалар егер жануарларды қолда ұстап өсіруге жауапсыздықпен жүрдім-бардым, салғырт қарайтын болса, онда жануарлардың шығынға ұшырауы мүмкін екенін естен шығармауымыз қажет. Біршама уақыттан соң еркіне босатып жіберуге болады деген есеппен құсты немесе аңды асырау да ағаттық. Өйткені көп уақыт қолда ұсталған хайуанаттың еркіндікте өздігінен қорек тауып жеуі, кездескен қауіп-қатерден құтылуы екі талай, осыдан келіп көп жағдайда құрбан болады. Дереккөздер
Бас айналу

Бас айналу — аздаған уақытқа айналадағы кеңістіктің немесе кеңістікте өзінен-өзі бастың айналуы сезімі. Бастың қатты айналу салдарынан адам тәлтіректейді, лоқсиды не құсады, өңі қуарып, суық тер шығады, бойы қалтырайды. Бас айналудың негізгі себебі ішкі құлақ пен мидың зақымдануынан, көздің сырқатқа шалдығуынан болады. Дені сау адамдар тұрған қалпын кенет өзгерткенде бас айналады. Ол әсіресе ортаңғы және ішкі құлақтың қабынуынан, жарақаттан, мидың шайқалуынан, ондағы ісіктен, ми тамырларының зақымдануынан болады. Дереккөздер
I Ысмайыл

I Ысмайыл — Ирандағы Сефевидтер әулетi мемлекетiнiң негiзiн салушы. 1487 жылы Ирандағы Ардебиль қаласында дүниеге келiп, 1524 жылы Тебризде қайтыс болған. Ол 1500-1501 жылдары қызылбас тайпаларының көмегiмен Әзiрбайжанда үкiмет басына келдi. 1502 жылы Тебриздi бағындырғаннан кейiн шаһиншаһ (шаһтар шаһы) деген атақ алды. 1503-1510 жылдары Иранды толығымен, Арменияны, Иракты, Орта Азияның бiр бөлiгiн басып алды. I Ысмайылдың Орта Азияға басып кiруi көшпелi өзбектер мемлекетiмен соғысқа алып келдi. Соғыс шииттер мен сунниттер арасында дiни ұранмен жүргiзiлiп, екi жақ алма-кезек жеңiске жетiп отырды. 1510 жылы Мерв түбiнде болған шайқаста I Ысмайыл көшпелi өзбектердiң әскерiн талқандап, Мұхаммед Шайбанидiң басын кесiп алады. I Ысмайылдың батысқа қарай жылжуы 1514 жылы Сефевидтер мен Османлылар арасындағы соғысқа әкеп соқты. Шалдыран түбiнде османлылардан жеңiлiп, Батыс Армения, Күрдiстан, Ирактан айырылады. I Ысмайыл өз заманында бiлiмдi адам болған. Ақындарға, суретшiлерге, ғалымдарға қамқорлық жасап отырған. Ол көрнектi әзiрбайжан ақыны ретiнде де белгiлi болып, өз шығармаларын Хатаи деген бүркеншiк атпен жазған. шах арасындағы Ширван шайқасы]]
Балалар инфекциясы

Балалар инфекциясы — ауа арқылы тарайтын және көбінесе балаларға тән өте жұқпалы аурулар тобы. Оларға желшешек, дифтерия, көкжөтел, қызылша, қызамық, менингит, скарлатина, свинка жатады. Бұл ауруларды қоздыратындар — сырқат адамның немесе ауру жұқтырғыштан бөлінетін бактериялар мен вирустар. Сырқат адам алғашқы күндерде немесе аурудаң бастапқы кезеңдеріне кесел жұқтырғыш келеді. Қоздырғыш жөтелгенде, түкіргенде, сөйлескенде, айқайлаған кезде түкіріктің, шырыштың қақырықтың ауаға шашырауынан (1-3 м-ге дейін) тарайды. Дереккөздер
Ауа ванналары

Ауа ванналары. Нерв жүйесін тыныштандырып, жағымды әсер етеді, тыныс алуды және қанның оттегіне қанығуые жақсартады, организмнің жалпы тонусынжоғарылатады, ұйқының тыныш болуына ықпал жасап, тәбетті ашады. Ауа ваннасының әсері ауаның температурасына, оның ылғалдығы мен қозғалысына байланысты болады. Ауа ваннасын қабылдауы жылжың жылы мезгілінде, ауаның температурасы 20°С-тан төмен емес желсіз күндері бастау қажет, алғашқы кезде аяқ пен қолды ғана, кейін барлық денені жалаңаштан қыздырады. Дереккөздер
Ахмед Мидхат

Ахмед Мидхат (түрікше - Ahmed Midhat Efendi) (1844, Стамбул - 30.12.1913, сонда) - түрік жазушысы, ағартушы. Түрік әдебиетінде қысқа әңгіме мен роман жанрының негізін салушы. Кедей отбасында туған. Алғашқы әңгімелер жинағы - "Әңгіме түйіні" 1870 ж. шықты. Ахмед Мидхат - 80-нен аса әңгіме, роман, пьесаның, тарих, дін, философия, география т.б. туралы еңбектердің авторы. Ахмед Мидхат шығармаларында әртүрлі әдеби бағыттардың (романтизм, реализм, натурализм) сарыны байқалады. Белгілі шығармалары Оның данқын шығарған: * "Янычарлар" - 1871 ж. * "Екінші рет дүниеге келу" - 1874 ж. * "Хасан Меллях" - 1874 ж. * "Хұсейн Феллах" - 1875 ж. * "Парижде бір түрік" - 1876 ж. * "Биші қыз" - 1877 ж. * "Адмирал Бинг" - 1881 ж. * "Дурдане ханым" - 1882 ж. * "Дипломды қыз" - 1889 ж. * "Жас түрік" - 1908 ж. романдар сериясы. Дереккөздер
Бактерия тарату

Бактерия тарату ж ә н е в и р у с т а р а т у — бактериялар мен вирустардың және басқа инфекциялық ауру қоздырғыштардың аурудың белгісі білінбеі-ақ адам организмінде болуы. Ол инфекциялық аурулармен ауырған адамдар да жиі байқалады. Ауруды тарату уақыты бірнеше күннен айға дейін созылуы мүмкін, ал бір жылға созылуы сирек кездеседі. Ауру таратушылар микроорганизмді сыртқы ортаға жая отырып, айналасындағылар үшін қауіп туғызуы мүмкін, сондықтан кейбір аурулармен ауырған науқасты аурухананың инфекциялық бөлімінен шығарады міндетті түрде бактериологиялық тексеруден өткізу керек. Дереккөздер
Хұрма

Хұрма. КСРО-да негізінен Кавказдың Қара таңіз жағалауында, Қырымда, Азербайжанда, Өзбекстанда, Түрікменстанда, Краснодар қлкесінде өсіріледі. Сортына қарай қазан, декабрьде піседі. Кең таралған сорттары: Джиро (бестанидный) және корольковый — Гогио-Гаки, Зенджи-Мару, Хиакуме. Басқа жаққа жөнелтпей, сол жерде пайдаланатын хұрманы алдын-ала жинап алмай-ақ, суық түскенше ағашында қалдыруға болады. Ұзақ сайтатын немесе алысқа жөнелетін хұрманы шала піскен кезінде жинайды. Жаңа піскен хұрманы желдеткіші бар, ылғалдау, қараңғы жерде сақтаған дұрыс. Дереккөздер
Фритюр қуырғыш

Фритюр қуырғыш — ет, балық және көкөніс тағамдарын фритюрде құыру үшін арналған алюминий ыдыс (Фритюр деген мақаланы қараңыз). Корпусында түтікті электрлі қыздырғыш элемент орналасқан, жылу реттегішпен жабдықталған қақпақпен жабылады. Құрғақ спиртпен қыздыруға болатын қосымша құрылғысы бар. 6айыршасына текшелей кесілген ет, балық немесе көкөніс түйреледі. Ең күшті қуаты 1 кВт. Дереккөздер
Ондан сұлтан

Ондан сұлтан - қазақ сұлтаны, батыр, Шығай ханның ұлы. Шамамен 1555 жылы дүниеге келіп, 1585 жылы ұрыста қаза болған. Шығай хан тұсында әскердің бас қолбасшысы болған. Сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсеткен, садақ атудың керемет мергені болған. Көп уәлаяттарды бағындырып, өзіне қаратқан. 30 жасқа келген шағында қалмақтармен шайқаста шейіт болған. Оның қабірі Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің жанында жерленген. Онда сұлтанның әйелі көп болған. Бәйбішесі Алтын ханымнан Ресей жеріндегі Қасым (Касимово) хандығының болашақ ханы Ораз Мұхаммед туған. Басқа ұлдары Абылай және Қайнар Көшек сұлтан.
Тәтті шие

Тәтті шие - раушангүлділер тұқымдасына жататын ағаштар және бұталар. Солтүстік Кавказда, Молдавияда, Украинаның Қырым және басқа облыстарында, Орта Азияда кең таралған. Қысқа төзімді сорттар орталық аймақтарда — Ленинград облыстарында өсіріледі. Жабайы тәтті шиелер Украина ормандарында, Кавказ тауларында жиі кездеседі. Ең жақсы асханалық сорттары: Апрелька, Гедельфингер, Жабуле,Краса Кубани; консервіленетін сорттары: ерте пісетіндері — Бахор, Валерий Чкалов, Кассини ранняя, мерзімінде пісетіндері — Багратион, қара Дайбера, қара Мелитопольская, Францис, кеш пісетіндері — Выставочная, сары Драгона, Нектарная т.б. Белгілі сорттар * Аделина * Алая * Аннушка * Ариадна * Бархатная * Берекет * Бигарро Бурлат * Брянская розовая * Гронкавая * Дагестанская ранняя * Дайбера чёрная * Деметра * Десертная * Долорес * Кавказская * Ярославна * Шпанка Дереккөздер
Ахо

Ахо: * Ахо (қала) — Аризонадағы (АҚШ) қала; * Ахо (ауыл) — Аджариядағы (Грузия) ауыл; * Ахо — фин әулетесімі: ** Ахо Альфред (1941 т.ж.) — канадалық ғалым. ** Ахо Билл (1957т.ж.) — американдық бизнесмен. ** Ахо Йони (1986 т.ж.) — фин футболисты. ** Ахо Калеви (1949 т.ж.) — фин композиторы. ** Ахо Нинос — ассириялық ақын. ** Ахо Эско (1954) — Финляндияның премьер-министр" (1991—1995) ** Ахо Юхани (1861—1921) — фин жазушысы.
Қызылжұлдыз (Солтүстік Қазақстан облысы)

Қызылжұлдыз — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Лесной ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2010 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде. Жергілікті халық 1999 жылы жергілікті халық саны 216 адам (112 ер адам және 104 әйел адам) болса, 2009 жылы 6 адам тұрды (4 ер адам және 2 әйел адам). Дереккөздер
Лесные Поляны (Солтүстік Қазақстан облысы)

Лесные Поляны — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Полтава ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 227 адам (115 ер адам және 112 әйел адам) болса, 2009 жылы 95 адамды (56 ер адам және 39 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Лапсана

Лапсана – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктер туысы. Кавказ, Орта Азия елдерінде, Батыс және Шығыс Сібірде, Жерорта теңізі жағалауында, Балқан, Кіші Азия түбектерінде, Иранда, Солтүстік Америка құрлығында кездеседі. Қазақстанда бір түрі - кәдімгі лапсана (Lapsana communis) Алтай тауларында, Іле және Күнгей Алатауларында өседі. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 40-80(100) см. * Сабағы тік, жайыла бұтақталған, төменгі бөлігін қатты, безді түк жапқан. * Жапырағы жіңішке, екі жағын немесе төменгі жағын, жиегін сирек түк басқан. Төменгі және ортаңғы жапырақтары сағақты, қауырсын тілімді, ұзындығы 3-10 см, ені 1-6 см. Жоғарғы бөлігіндегі сағақсыз ұсақ жапырақтары қандауыр тәрізді, бүтін жиекті. * Тостағаншасы бірнеше гүлшоғырына топтасқан, орама жапырақтарының ұзындығы 7-8 мм, ені 2-4 мм. 3-4 сыртқы орама жапырақтары жұмыртқа тәрізді, өте ұсақ, ішкі ұзынша қандауыр жапырақтарынан 7-8 есе кіші. Күлтесі ашық сары, орамасынан 1,5 есе үлкен. * Сырты жылтыр тұқымы сына тәрізді, жасыл немесе сарғыш қоңыр түсті, ұзындығы 3-4 мм, аздап иіліген, жіңішке 20 қырлы болады, түбіне қарай жіңішкерген. Маусым-шілде айларында гүлдеп, шілде-тамызда жеміс береді. * Бау-бақшаларда, қала көшелерінде, тұрғын үй маңында арамшөп ретінде өседі. Емдік қасиеті Лапсананың емдік қасиеттері: * іш жүргізу; * суық тигенге қарсы; * ауырғанды басу; * жараны жазу. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Ахтуба

Ахтуба (Ақ төбе ) — Еділдің сол жақ тармағы. Волгоград қаласынан 26 км жоғарыда. Еділден бөлініп шығады. Ұзындығы 537 км. Жылдық орта су шығыны - 153 m³/сек шамасында. Еділ мен Ахтуба аралығы (Волга-Ахтуба жайылмасы) - жеміс-жидек және бақша өсірілетін аймақ. Өзен арнасының ені 200 м, кей жерлерде 300 м-ге дейін жетеді. Ірі елді мекендер Ахтуба бойындағы ірі елді мекендер: * Волжский , * Ленинск, * Знаменск, * Ахтубинск, * Харабали Галерея Дереккөздер
Ақтөбе (Астрахан облысы)

Ақтөбе — Ресейдің Астрахан облысындағы қала (1959 жылдан), Ахтубинск ауданының орталығы, темір жол стансасы. Қаланың негізгі бөлігі Ахтуба өзенінің оң жағасында орналасқан. Халқы - 39 386 (санақ жылы 2013). Ет комбинаты, консервілеу зауыты, кеме жөндеу және кірпіш зауыттары бар. Басқұншақ көлінде өндірілген ас тұзы басқа аудандарға Ахтубинск арқылы жөнелтіледі. Физикалық-географиялық сипаттамалары Сағат белдеуі Ақтөбе қаласы халықаралық стандарт бойынша Samara Time Zone (STZ) ретінде белгіленген уақыт белдеуінде орналасқан. UTC-ке қатысты жылжу +4:00 құрайды, Мәскеу уақытымен салыстырғанда +1 сағат құрайды. Ақтөбедегі уақыт географиялық уақыт белдеуіне сәйкес келеді. Географиялық орны Ақтөбе қаласы Астрахан облысының солтүстік-шығыс бөлігіндегі жартылай шөлді аймақта орналасқан Ақтөбе ауданының құрамына кіреді және Еділ өзенінің сол жағалауында созылып жатыр. Оның аумағы 781 мың га құрайды. Ақтөбе - Ақтөбе ауданының аудан орталығы және Астраханнан 292 км қашықтықта орналасқан. Облыс орталығымен байланыс автомобиль, су, темір жол және әуе көлігімен жүзеге асырылады. Аудан солтүстігінде Волгоград облысымен, шығысында Қазақстанмен, батысында Черноярскпен, оңтүстік-батысында Жантаумен, оңтүстігінде Қарабайлы аудандарымен шектеседі. Аумағы біркелкі, табақша тәрізді ойпаң-шұңқырлы жазық. Еділ және Ақтөбе өзендерінің аңғарларында терең, бірақ қысқа жыралар бар. Жалпы жайылма арналы-көлдері бар үлкен жоталы бедермен сипатталады. Климаты Ұлттық құрамы * орыстар — 35 937 (86,5 %); * қазақтар — 2 496 (6 %); * украиндар — 935 (2,2 %); * басқалар — 5,3 % Галерея Дереккөздер
Иса Қонай Ахунбаев

]] Иса Қонай ұлы Ахунбаев (25.09.1908, Торыайғыр, Ыстықкөл ауданы - 05.01.1975, Шу облысы) - кеңес одағының атақты хирургі. Ұлты - қырғыз. Қырғыз ССР ғылым академиясының толық мүшесі (1954) және тұнғыш президенті (1954-60), КСРО Мғылым академиясының корреспондент-мүшесі. 1935 ж. Орта Азия медициналық институтын бітірген. 1935-37 жылдары Қырғыз ССР-і Денсаулық сақтау халкомының орынбасары, Қырғыз медициналық институтының директоры, жалпы хирургия кафедрасының меңгерушісі (1946-48 ж.). Ахунбаевтың медициналық саласынан 120 ғылыми еңбегі жарияланды, оның негізгілері балалардың бұғақ, соқыр ішек және эхинококкоз ауруын зерттеуге арналған. Ахунбаев - 1949 жылдан Қырғыз КП ОК мүшесі, КСРО Жоғары Советінің депутаты (2,4-шақырылуы). Хирургтердің халықаралық ассоциациясының мүшесі (1948). Ленин орденімент.б. 4 орденмен және медалдармен марапатталған. Дереккөздер
Итпен аң аулау

Саятшылықтың ішінде иттерді қолға ұстап үйретуді халық салбурын өнеріне жатқызған. Салбурын – ерте заманнан қалыптасқан қасиетті ұлттық мұра.Салбурынға шығу кезінде ойын-сауық құрып, мереке-думан жасаған. Саятшылар қыстыгүні топтасып тағалаған ат, жылы киім, баптап қолға үйретілген құмай тазы иттерімен қараша айынан бастап, ақпанның аяғына дейін 3 – 4 айға аң аулауға, қансонарға шыққан.Адам енді-енді тіршілік ете бастағанда жан-жануардың ішінен өзіне бірінші серік еткені ит екен. Ол – адамның досы, жанашыры, көмекшісі. Халқымыз асырайтын иттерін тұқымы жағынан дүрегей жəне тазы деп екіге бөлген. Дүрегей иттер үй маңайын, малдарды күзетеді. Олардың ішінен қасқырмен алыса кетсе, алқымынан алатын бөрібасарлар сияқты тайыншадай төбеттер шыққан. Олар түгіне қарай тықыр, сабалақ, жарғақ құлақ, дүрегей түкті, ал сүйек бітіміне қарай ірі сүйектілер болып жіктелген.Аңға салатын итін қазақтар тазы деп атайды. Тазы – орташа ғана бойы бар жүйрік ит. Ол қораға, адамға үрмейді. Суыққа шыдамсыз. Сондықтан қысты күндері үйде ұстайды. Жүні тықыр, сирақты, түстері өскен ортасына бейімді болады. Дала тазысының кеудесі мен бөксесінің биіктігі бірдей, өте шапшаң, сүйегі жеңіл, нəзік келеді. Сондықтан да оны ши тазы деп атайды. Таулы жердің тазысының кеуде жағынан бөксе жағы биіктеу, аяғы сіңірлі, мықты, мойыны ұзын əрі жуандау болады. Əдетте, олар – ашу шақырмайтын байсалды жануар, ал ашу шақырса аянбайтын жыртқыш. Өте ашулы кезінде тайсалмай қасқырға түседі. Аң аулауға шыққанда аңшының дыбыссыз жасаған бүкіл қозғалы сын бақылап, өте естілік көрсетеді. Аңшы бармаған немесе аң шы ескермей кеткен түкпір-түкпірдің бəрін өзі сүзеді. Тəжірибелі аңшы тазыны өте семіртпей не арытпай ұстайды. Құмай əрі жүйрік, əрі алғыр тазы ұғымында қолданылады. Иттің ең жүйрік, ең шалымды түрі құмай. Жүйрік, алғыр тазыларды «құстай ұшады» деп мақтап, қыран құс – құмайға теңеген, содан «құмай, құмай тазы» дейтін атау қалыптасқан. Қазақ аңызында «Ілуде бір италақаз жұмыртқасынан пайда болған ерекше тазының бір түрі» делінеді. Қазақтар жақсы көрген жүйрік тазысын «құстан жаратылған құмай» деп бағалаған. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Құс жемінің түрлері

Құсбегілерден «қайыру» деген сөзді жиі естиміз. Бұл сөз құсты əр кезде əр түрлі бапта ұстау үшін оған берілетін жеміне байланысты айтылады. Мəселен, құсбегі қолындағы бүркітін қайырып, қалаған бір бабына келтіру үшін мына сияқты жемнің түрлерін береді: *Қансоқта – өлген аңның немесе малдың туралмаған, қаны сорғалаған кесек еті. *Қызыл – құстың қылғып қақшуына оңтайланып туралған қызыл ет. Мұның да қан-сөлі өзінде болуы тиіс. *Тартпа – малдың немесе аңның желкесі, толарсағы, шандыры сияқты құнары аз сіңірлі жерлері. *Сарбөртпе – туралған соң суға екі-үш рет шайып, сығып, біршама қан-сөлінен арылтқан ет. *Ақжем – майдалап турап, суға салып қойып, əбден сығымдап, бар маңызынан айырған ет. *Тоят – құс өзі алған аңның етін жұлып жеуі. *Үрген өкпе немесе боз өкпе – сойылған малдың яки аңның өкпесіне пышақ тигізбей кеңірдегімен қоса алып үріп қояды. Сонда өкпе маңызынан айырылып, құсты белгілі күйге түсіретін жем болып шығады. Құсбегілер қолындағы құстың жай-күйін бағып отырады да, қажет болса, бүркітке «ақжем» мен «боз өкпені» жүдету үшін, «тартпаны» шынықтыру үшін, «қансоқта мен «қызылды» семірту үшін, «сарбөртпені» құсты бір қалыпта ұстау үшін береді. Мұны қазақ «ойтамақ» деп те атайды. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Құс жабдықтары

Құсты дұрыс баптап, қолға тез көндіктірудің бір шарты оған қажетті құрал-жабдықтардың дұрыс жасалуында жатыр. Олардың атаулары мынадай: *Томаға – құстың екі көзін саңылау қалдырмай жауып тұратын бас киім. Томаға былғарыдан қос сай, үш сай немесе төрт сай етіп тігіледі. Құс аяғымен қағып түсірмес үшін оған тамақ бау тағылады. *Балақ бау – қолға түскен құстың аяғын қатты қыспайтындай етіп киізден сақина тігеді де, оның сыртын былғарымен қаптайды. Сол былғарыға ұзындығы екі сүйемдей ғана қайыс таспа немесе шыжым жіп тағып, ұшына жеңіл шығыршық өткізеді. Балақ бау, біріншіден, қолдағы құсты тұқырта ұстап, орнықты отырғызу үшін керек. Екіншіден, тұғырда мазасыз болмау үшін, үшіншіден, желі бауды өткізу үшін қажет. *Желі бау – балақ баудың қос шығыршығынан өткізетін, басында түйін тығырығы бар шыжым жіп. Желі бау құсты шырғаға тартқанда немесе қолға жаңадан түскен бүркітті баулығанда қажет. *Шыжым – құстың қашып кетпеуі үшін жасалған арқан. *Тұғыр – бүркіттің құйрығы жерге тимейтіндей етіп жасалған ағаш сəкі, құсты қондырып қоятын орын. Тұғырды ұстаның шеберлігіне қарай əр түрлі етіп жасай береді. *Ырғақ – асау құсты көндіруге арналған орнықсыз, əткеншек сияқты тербеліп тұратын ырғақты тұғыр.Құндақ немесе бөлеуді жасау үшін талды бауырлап шабады да, дөңгелете иіп отырып, екі басын біріктіреді. Сонан соң шеңбердің ішіне жиі етіп күлдіреуіш салады. Мұнан əрі пішіп отырып, дөп-дөңгелек көрпеше тігеді. Əдетте, күнімен аңға салынған құстың қуаты азайып, кешкі салқынға шыдамайтын кездері болады. Сондай шақта бүркіттің аяғын бауырына алғызып, бөлеуге жатқызады. *Бүркіт балдақ немесе қолдық – құсбегінің құс ұстап отырған қолы талмас үшін сүйеп отыратын аша ауыз ағаш. Балдақтың бір жағына бүлдірге тағылады да, ер-тоқымның алдыңғы қапталынан өткен шеттікпен байланыстырады. *Сапты аяқ (жемсауыт) – бүркітке жем салып беру үшін пайдаланылады. Оның қысқа ғана сабы бар, ернеуі жайпақ, сопақша болып келеді. *Түтік немесе шүмек – құстың ішін шаю үшін, су беру үшін тырнаның жілігінен немесе ағаштан бір басын жайпақ ауызды етіп жасайды. *Жемқалта – аңға шыққанда құсты шақыратын жем салынған қалта. Бүркіті бар үйде жын-шайтан болмайды деген ұғым бар. Оның қанат, құйрық қауырсынын, бас терісін, тұяғын, аяғын үйдің төріне, тұскиізге, жас баланың бесігінің бас жағына іліп қояды. Қасиетті құс адамды бəле-жəледен, көз-сұқтан сақтайды, баланы шошынудан қорғайды дегенді білдіреді. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Шілия

Шілия – қамытты аттың мойнына кетірмеу үшін пайдаланылатын əбзел. Шілияны қайыстан тігіп, түйіп өріп істейді, шеберлер күміспен, жезбен қадақтап əсемдейді, əр жеріне қайыстан шашақ тағады. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Омпы

Асықты мұртынан немесе жамбасынан тұрғызуды «омпы» дейді. Омпы ойынына 2-10 балаға дейін қатыса берулеріне болады. Арақашықтығы 10-20 адым (қалаулары бойынша) жерге екі көмбе сызылады. Əр бала көмбенің тең ортасына белгіленген сызық бойындағы көнге екі асықтан тігеді. Ортасына бір асықты омпысынан тұрғызады. Балалар көмбедегі сызық бойына кезекке тұрып, қолдарындағы сақаларымен көнге тігілген асықтарды атып түсірулері керек. Атып алған асықтары өздерінде қалады. Егер омпыға тигізсе, көндегі барлық асықтарды алады. Неғұрлым көп асық ұтып алған бала жеңіске жетеді. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Жас сорпа

Жас сорпа – жаңа сойылған еттен əзірленетін сорпа. Ұсақ тұз салынған соң араластырып, бірнеше рет сапырады. Қазан астындағы от баяу жануы тиіс. Қазанның беті жабулы болады. Қайнауға таяғанда жəне одан кейін анда-санда қазанның қақпағын ашып, еттің көбігін алады. Еттің ең алғашқы қан көбігін алған соң екінші рет көбігіналмай, оны сапырып отырып таратқан жөн. Бір қайнағаннан кейін сорпаның тұзын татып көріп, татымсыз болса үстемеленеді. Жас ет əрі кеткенде 2 сағатта пісіп болады. Етті түсіріп алғаннан кейін қазанның қақпағын жауып, біраз уақыт сорпаны демалдыру керек. Содан кейін 15 – 20 минут суытып, дастарқанға əкелуге болады. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Ардакүрең

XIX ғасырдың басында Ақтөбе аймағын орыс отаршылдары жаулап алады. Олар қамал бекіністерін салып, қазақтардың жерін тартып ала бастайды. Бірде Қызылқала атты бекіністен бес жауынгер шығып елдің адамдарын соққыға жығады. Малын тартып əкетеді. Аңнан келген Құламан батыр ойран-топыр болған ауылын көреді. Ашуланған ол атынан түспестен жауларын қуып жетіп, екеуін қылышпен шауып өлтіреді. Қалған үшеуі жеткізбей Қызылқалаға кіріп кетеді. Қамал қақпасы тарс жабылады. Сонда батыр ойланбастан Ардакүреңге қамшыны басып-басып жіберіп, қамалдан бір-ақ секіріп ішіне түседі. Мұндай жағдайды күтпеген жау əскері абыржып, қолдарына қаруларын ала алмай қалады. Құламан батыр атойлап оңды-солды шапқылайды. Əбден ойрандап құмары қанғанша қылыштаған батыр Ардакүреңмен қамалдан секіріп, қайтадан сыртына шығады. Сөйтіп, жауын қырған Құламан батыр ауылын тұтас көшіріп, Сарыарқа жаққа өтіп кетеді. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Жалғантүктіаталықты қызғалдақ

Биіктігі 7—15 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, қалыңдығы 1—1,5 см, қара қоңыр, жұқа терілі, ішкі жағы қалың түкті қабықты. Сабағы жалаңаш, жапырақ саны екеу, шамалы жақын орналасқан, қайырылған, жалаңаш, тегіс, сызықты, гүлден едәуір биік, төменгісі жалпақтау, ені 6—12 мм. Гүлі біреу, 2 гүлдісі сирек, гүл серігі ақ (өте сирек сары), ұзындығы 15—25 мм, сыртқысы таспа тәрізді, сырты күлгін, ішкісінен 1,5 есе жіңішке, ішкісі сопақша, түбі ұзын тырнақшаға жіңішкерген және осында кірпікшелі; аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, түбі түкті, тозаңдықтары сопақша сызықты, ұзындығы 4—5 мм, сүйір ұшы өте қысқа; түйіні аталыққа тең дерлік, едәуір ұзын бағанды. Мамыр—маусым айларында гүлдейді. Қазақстанда таралуы. Эндемик. Таудың альпілік белдеуінде өседі. Батыс Тянь—Шаньда кездеседі. Ескерту: Ақсу—Жабағылы мемлекеттік табиғат қорығында осы түрдің түгел сары түсті формасынан тұратын шағын популяциясы белгілі. Дереккөздер
Биберштейн қызғалдағы

Биберштейн қызғалдағы немесе Бәйшешек - Лалагүл тұқымдасының Қызғалдақ туысына жататын көпжылдық өсімдік. Ботаникалық сипаттамасы Биіктігі 15—30 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1—2 см, жұқа қабықты, қара қоңыр, ішкі жағының жоғарғы жәнетүп жағы қалың жатаған түкті қабықты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны –2—3, қайырылған, сирек бүктелген, жалаңаш, жиегі кейде кірпікшелі, гүлден аспайды, төменгісі шамалы жалпақтау, сызықша таспа, ені 5—20 мм. Гүлі біреу; гүл серігі сары, ұзындығы 2—3 см, біртіндеп сүйірленген, сыртқыларының сырт жағы күлгін ренді, таспа тәрізді,, ішкілерінен 2 есе жалпақ, ішкілері сопақша жұмыртқа тәрізді, түбі кірпікшелі, ұшы шамалы сақалды; аталығы гүл серігінен 2 есе қысқа; олардың жіптері қалың түкті сақиналы, тозаңдықтары ұзыншақ, жіптерінен 2—3 есе қысқа, ұзындығы 3—4 мм, түйіні аталығынан қысқа, аналық ауызы дерлік орнықты;қорапша ені 1—1,5 см, ұзындығы 1,5—2,5 см, ұшы сүйір. Сәуір —мамыр айларында гүлдейді. Қазақстанда таралуы. Далалы, шалғынды даланың ойпат жерлерінде, орман алаңқайлары мен шетінде өседі. Жалпы Сырт сілемінде, Тобыл–Есіл, Ақтөбе, Торғай, Мұғалжар, Батыс шоқыларында кездеседі. Дереккөздер
Desert Eagle

Desert Eagle , &nbsp;— Израильде және АҚШ-та пайдаланылатын автоматты тапанша. 1983 жылы Magnum Research әрлендіруімен және 1985 жылы Israel Military Industries жасауымен құрастырылып, қарулы күштерде қабылданған қару. Тарихы Газдарды кері жіберу принципі бойынша істейтін тапанша патентіне өтінішті 1983 жылы қаңтарда американдық Magnum Research компаниясының қызметкері Бернардом С. Уайтом (Bernard C. White) берді. Бұл патент Desert Eagle-ді жасап шығару негіз болды. Тапаншаның алғашқы жұмыс істейтін нұсқасын 1983 жылы Magnum Research (АҚШ) компаниясы жасап шығарды. Тапаншаны ақтық түзету жұмыстарын израильдік Israel Military Industries компаниясы жасады, ал 1985 жылы желтоқсанда тапаншаның түрі мен сипаттамасын анықтап берген екінші патент алынып, тапанша жаппай өндіріске берілді. .357 Magnum калибрлі тапаншаның алғашқы партиясы (1000 дана) қазіргі күні топтамалық раритет болып табылады, себебі олардың иір ойықты ұңғылары дәстүрлі тәсілмен жасалған және бұл тапаншаларды басқа калибрлерге өзгертуге болмайды. Тапаншаның жаппай өндірісі Израильдегі Israel Military Industries зауыттарында басталған. 1995-2000 жылдары өндіріс АҚШ-тың Мэн штатындағы Saco Defense фабрикасына ауысқан болатын. 2000 жылы Saco фирмасын General Dynamics сатып алғаннан кейін өндіріс Israel Military Industries зауыттарына қайтадан ауысты. Механизмі Қару-жарақты пайдаланушылар * Израиль — полиция * АҚШ — арнаулы күштері * Польша — арнаулы күштері Модификациялары Mark I, Mark VII және Mark XIX. Дереккөздер
Дін социологиясы

Дін социологиясы адамдардың дінге негізделген әлеуметтік қатынастарын зерттейді. Сондықтан, дін әлеуметтік феномен ретінде социологтар үшін аса маңызды зерттеу объектісі ретінде қарастырылуда. Дін социологиясы діннің кейбір бағыттары бойынша адамдарды белгілі әлеуметтік әрекеттерге жетелейтін қоғам сегменттерін пайда болуын зерттейді. Мәселен, бір діннің яки сектаның (тариқаттың) мүшелері өздерінің діни наным-сенімі бойынша белгілі бір әлеуметтік іс-амалдарды жүзеге асырып жатса, белгілі бір формада киініп, белгілі қоғамдық қатынастарға түсіп жатса, бұл тікелей дін социологиясының зерттеу саласына кіреді.
Күмәнді қоңыраусары

Күмәнді қоңыраусары - асқабақтар тұқымдасы, қоңыраусары туысына жататын көп жылдық өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 0,5-1,5(3) м. * Сабағы түкті, аздап бұтақталған. * Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 5-13 см, ені 4-9 см, ұшына қарай сүйір, түбінде терең ойығы бар, жиегі аздап тісті, екі жағын ұсақ түк басқан. Жапырақ жүйкесінің бойы мен сағағын қатты қылтанақ және қысқа түк басқан. * Гүлсидамының ұзындығы 12 см, аталық гүлдерінің гүл сағағы жіңішке, ұзын әрі жұмсақ түкті, ұзындығы 1-3 см. Аналық гүлдерінің сағағы жуандау. * Қандауыр тәрізді тостаған жапырақшаларының ұзындығы 12-13 мм, сыртына қарай қайырылған. Күлтесі сары түсті, ұзынша жұмыртқа тәрізді, диаметрі 2,5-3 см, сүйір немесе сүйірлеу. Аналық мойны жалаң, бүйрек тәрізді аналық аузы болады. * Жемісі сопақ жұмыртқа тәрізді, жасыл немесе қызыл түсті, томпақ келген және қысқа түкті, ұзындығы 4-5 мм, ені 2,5-3 мм. Көбейуі Маусым-қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз-қазан айларында жемістенеді. Тұқымы және тамыр түйнегі арқылы көбейеді. Өсу ареалы * Қазақстанда Іле және Күнгей Алатауларында өседі. Бау-бақшаларда арамшөп ретінде, қала маңында, тау етегіндегі жол жиегінде өседі, әсемдік үшін де өсіріледі. Дереккөздер
Қонақ тары

Қонақ тары немесе Баттауық. немесе Ит қонақ, немесе Қарабас шөп – астық тұқымдасының Echinоchloa туысына жататын бір жылдық өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 10 см-ден 120 см-ге дейін жетеді. * Сабағы түбінен бастап бұтақталған, домалақ сабан сабақты. * Жапырағы жалпақ таспа тәрізді, тілшесіз, жиегі өткір бұдырлы. * Масағының қос жынысты жұмыртқа тәрізді бір гүлі болады, сағақсыз немесе қысқа гүлсағақты. * Гүлшоғырының ұзындығы 20 см-дей сыпыртқыгүл. * Масағының ұзындығы 3 мм-дей, қатты түкті қабыршағы бар. * Жемісі - сопақша келген дәнек, ұзындығы 2-3 мм, ені 1,2-1,25 мм. Көбеюуі Маусым-қыркүйек айларында гүлдейді, тамыз-қыркүйек айларында піседі. Тұқымынан көбейеді. Дәні құстарға азық ретінде қолданылады. Өсу ареалы Қазақстанның барлық жерінде егістіктерде және бау-бақшаларда өседі. Дереккөздер
Қосқұдық сексеуілді орманы

Қосқұдық сексеуілді орманы - Мойынқұм құмды алқабының солтүстік-шығысында, Шу өзенінің сол жағалық аңғарындағы орманды алқап. Географиялық координаттары * Жамбыл облысының Шу (шығыс бөлігі), Меркі (оңтүстік бөлігі) және Мойынқұм (басым бөлігі) аудандары жерлерін қамтып жатыр. * Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км-ге созылған, енді жері 30 км-ге жуық.. * Аумағы 3,5 мың км². * Алқаптың шағын бөлігі (0,6 мың км²) Шу өзенінің оң жағалық аңғарындағы Сексеуілдала даласында жатыр. * Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 330-400 м, абсалюттік биіктігі 444 м (алқаптың оңтүстік-шығысындағы Аязбай қыстауы маңы). Қосқұдық сексеуілді орманының алқабында Мойынқұм ауданының орман шаруашылығы, сондай-ақ аудан орталығы Мойынқұм ауылы, т.б. елді мекендер, қыстаулар мен жайлаулар, суы тұщы құдықтар орналасқан. Геологиялық құрылымы Палеоген кезеңіндегі тектоникалық қозғалыстың әсерінен әуелі Шу өзенінің аккумулятты жазығы қалыптасса, неогеннің 2-жартысында өзеннің аңғары толығымен қалыптасып, жазық далада құм төбелер пайда болған. Климаты Қосқұдық сексеуілді орманының климаты қоңыржай континетті: * қысы суық, жазы қуаң әрі азынақты ыстық, қаңтар айының жылдық орташа мөлшері -8-12°С, кейде ауа температурасы - 36°С-қа дейін төмендейді. * шілде айының жылдық орташа мөлшері 25-27°С, кейде ауа температурасы 42°С-қа көтеріледі. * жауын-шашынның орташа мөлшері 130-180 мм. * аясыз күннің орташа мөлшері 5,5 айға (170 күн) жетеді. * желдің жылдық орташа мөлшері 2,9-3,3 м/с, кейде оның жылдамдығы 20 м/с-қа дейін болады. Топырағы * Орманның басым бөлігінің топырағы сортаңданған және құмдақты сұр топырақтан тұрады. * Құм төбелер арасындағы шұратты жерлерде грунт сулары жер бетіне жақын жатыр (1,5 м-ден 5 м-ге дейін). Өсімдігі * Топырақ жамылғысында сексеуілден басқа (негізгі алқапта қара сексеуіл өседі) баялышты-жусанды, бұйырғынды-жусанды өсімдіктер басым. * Кейбір жерлерде теріскен, күйреуік, ши, жүзгін жыңғыл шоғырлары кездеседі. * Өзен бойында ну қамыс, шілік жыңғыл аралас тоғай қалыптасқан. Жануарлары Жабайы шошқа (доңыз), ақкіс, сусар, ондатр, қасқыр, қызыл түлкі, борсық және т.б. жануарлар. Тағы қараңыз * Сексеуіл * Орман Дереккөздер
Қарамая (төбе)

Қарамая – Батыс Үстірт кемерінің орта бөлігіндегі төбе. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Төлеп ауылының солтүстік-батысында 65 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 209 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км жерге созылып жатыр. Енді жері 1 км шамасында. Беткейлері жайпақ, пішіні сопақ тәрізді келген. Солтүстігінде Нұртанқазған, шағысында Басқараған құдықтары, оңтүстігінде өзімен аттас Қарамая көлі мен өзен орналасқан. Өсімдігі Сортаң, сор топырақ жамылғысында бұйырғын, көкбуын, баялыш, жусан және т.б. бұталар өседі. Дереккөздер
Сарышешек

Сарышешек, рамматофиллюм - орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта. Қазақстанда кездесетін 2 түрі бар: жуантамырлы, тауды тасты беткейлеінде өседі, биіктігі 10 - 30 см аралығында. Мұғалжар, Жетісу, Күнгей Алатауларында, ұсақ шоқылы аймақтарда, Солтүстік Үстіртте, Арал теңізінің жағалауында, Бетпақдала мен Алтайда кездеседі, бұталы сарышешек шөлейтті жерлерде өседі, биіктігі 50 см-дей. Бұлардың сабақтары бұтақталып келеді, жапырақтары ұзын, жіңішке. Тостағанша жапырақтарының пішіні ұзынша, күлтесінен екі есе қысқа. Аталықтары жіңішке, бос жатады. Аналық мойыны қысқа. Гүлі ақ немесе күлгін түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр - маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі - түзу немесе сәл иіліп келген бұршаққын. Ол екі жағына қарап ашылады. Тұқымының сырты тегіс, қоңыр түсті. Бұталы сарышешек - Бетпакдала, Қарқаралыда және Жетісу Алатауында кездесетін эндемик. Дереккөздер Атамекен географиялық энциклопедиясы
Үлгі (Аққайың ауданы)

Үлгі — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Иванов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Смирново ауылынан шығысқа қарай 35 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 294 адам (151 ер адам және 143 әйел адам) болса, 2009 жылы 132 адамды (68 ер адам және 64 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Камышлово (Аққайың ауданы)

Камышлово — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Тоқшын ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Смирново ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 33 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 694 адам (346 ер адам және 348 әйел адам) болса, 2009 жылы 339 адамды (182 ер адам және 157 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Тоқшын

Тоқшын — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл, Тоқшын ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Смирново ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 41 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2586 адам (1234 ер адам және 1352 әйел адам) болса, 2009 жылы 2066 адамды (1014 ер адам және 1052 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Примус

Примус. Күнделікті тұрмыста, көбінесе саяжайда, селоларда пайдаланылатын шаруашылық примустары, сондай-ақ туристерге, аңшыларға, балықшыларға, геологтарға, альпинистерге арналған шағын примустар да бар. Оған жанармай ретінде керосин пайдаланылады; керосин оттыққа қысыммен беріледі де, мұнда ауа мен керосиннің жоғары калориялы қоспалы түзіліп, осы қоспа оттықтың үстінде жанады. Керосин насос орнатылған резервуарға құйылады, сосын оған қажетті қысым жасалады. Резервуарды оттықпен жалғастыратын түтікше құбырда оттыққа керосиннің берілуін реттейтін механизмі болады. Дереккөздер
Простокваша

Простокваша — диеталық ашқылтым сүт тағамы. Оны пастерленген, стерильденген немесе сиырдың пісірілген сүтін сүт қышқылды бактерияның таза культурасынан жасалған ұйытқымен ұйытады. Сүт заводтары простоквашаның кәдімгі, мечниковтық, ацидофильді, оңтүстік, варенец, украиндық (ряжнка) түрлері шығарады. Май құрамы жөнінен простокваша майлы (3,2 % сүт майлы, ал мечниковтық, варенец, ряженкада 6 %-ке дейін) және майсыз (0,5 %-тен аспайтын сүт майы бар) болып болінеді. Простокваша ешбір іртіксіз, біркелкі ұюға тиіс. Дереккөздер
Петрушка

Ақжелкен - шатырлы тұқымдасының екіжылдық шөптес өсімдік. Барлық жерде өсіріледі. Көбірек тараған сорттарды—Сахарная және Бордовик. Сахарная тез пісетін сорт, тамыры конус тәрізді болып келеді. Бордовик петрушкасының тамыры ұзын да, цилиндр тәрізді, Сахарнаяға қарағанда ұзақ сақтауға болады. Петрушка эфир майына өте бай, сондықтан да хош иісі аңқып тұрады. Петрушка көгінде 10 мг %—каротин (А провитамині), ал тамырында 35 мг %—С витамині бар. Дереккөздер
Патиссон

Патиссон (табақша тәрізді асқабақ). Жер-жерлерде өсіріледі (таңдаулы сорты Белые 13). Тағамға дәні жетілмеген және қабығы жұқа, қытырлақ тығыз еті (2-3 күндік түйіндер — «пуплята») пайдаланылады. Пісіп кеткен жемістер тағамға жарамсыз. Патиссонды 0°С-ден 1°С-ға дейінгі температурада 2-3 апта сақтауға болады. Оның құрамында витаминдер, каротин (А провитамині), минерал тұздар, сондай-ақ калий, пектин және басқа пайдалы заттар бар. Дереккөздер
Малайсары жотасы

Малайсары жотасы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батысында, Іле өзенінің оң жағалауынан бастап ендік бағытта созылып жатқан жота. Географиялық орны Алматы облысы Талғар және Жетісу облысы Кербұлақ аудандары жерінде орналасқан. Солтүстігінде Мойынқұм құмымен, оңтүстігінде Итжон үстіртімен шектеседі. Жота батыстан (718 м) шығысқа (1406 м) қарай биіктейді, жалпы ұзындығы 80-85 км, енді жері 20 км-ге жетеді. Жер бедері Солтүстігі мен оңтүстігінің адырлы беткейлері қатты тілімделген. Олардан жаз айларында құрғап қалатын шағын өзендер бастау алады. Климаты Климаты тым континентті. Ауа райының орташа температурасы қаңтарда -8-12°С (кейде -34°С-ке дейін төмендейді), шілде айында 24-28°С (кейде 35°С-қа дейін жоғарлайды). Жауын-шашынның орташа мөлшері қыс айларында 50-200 мм, жаз айларында 150-180 мм. Топырағы, өсімдігі мен жан-жануарлары Топырағы батысында - сұр, шығысында - бозғылт қоңыр. Өсімдіктері - жусан, бетеге, селеу, көде, қау, ебелек аралас әр түрлі шөптер. Жота қойнауын тышқан, кесіртке, жылан, т.б. жәндіктер, торғай, бұлдырық т.б. құстар мекендейді. Елді-мекендері Жота баурайында қыстаулар (Тоғызқұдық, Қопалы, Малайсары, т.б.), қоныстар (Көкбастау, Кербұлақ, т.б.) мен бұлақтар орналасқан. Шығысындағы Кербұлақ ауданының орталығы Сарыөзек ауылы маңында Малайсары жотасының етегімен Түрксіб темір жолы және Алматы-Өскемен автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Макаревич мұздығы

Макаревич мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқырлық мұздық. Мұздық атауы (1926-1992 жж.) кеңестік және қазақстандық мұзтанушы (гляциолог) Константин Григорьевич Макаревичтің есімімен аталған. Географиялық орны және ауданы Алматы облысы Қарасай ауданының оңтүстігінде Шнитников мұздығының батысында, Ақсай өзенінің бастауында жатыр. Ұзындығы 4,2 км, аумағы 5,9 км 2 , мұз көлемі 0,28 км 2 . Фирн (мұзқар) межесі 3600 м биіктіктен өтеді, мұздық тілі 3100 м-ге дейін түседі. Тағы қараңыз * Алатау таулары Дереккөздер
Майкөбен қоңыр көмір алабы

Майкөбен қоңыр көмір алабы – Павлодар облысы Екібастұз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 65 км жерде орналасқан. Алап Сарыкөл, Шөптікөл, Ащыкөл, Талдыкөл, Жиренкөл, Тасқұдық және Тамды кен орындарына бөлінеді. Аумағы 1040 км². Тарихы Мұндағы көмір туралы мәлімет 19-шы ғасырдың басында алынған. Алғаш А.А.Краснопольский зерттеген. Төменгі және ортаңғы юра көмірлі қабатының қалыңдығы 1850 м. Геологиялық құрлысы Майкөбен қоңыр көмір алабы 4 шоғырға: ащыкөл, талдыкөл, шөптікөл және жиренкөлге жіктеледі. Олардың ішінде ащыкөл, талдыкөл және шөптікөл шоғырларының 500-600 м қимасында негізгі көмір қабаттары мен горизонттары орналасқан. Шөптікөл шоғырының қалыңдығы 250-300 және 150-250 м болатын екі көмір горизонты бар. Оның қалыңдығы 170-340 м. Қалғандары бір-бір қабаттан (қалыңдағы 5-6м) тұрады. Сапалық көрсеткіштері бойынша алаптың көмірін жоғары сапалы энергетикалық отын, газға айналдыруға, кокстенгенде Қарағанды көмір алабындағы долинка шоғырының көміріне қоспа ретінде пайдалануға болады. Көмірлі шөгінділер ендік бағытта 70 км, енді жері 20 км болатын ірі синклинальды құрылымды түзейді. Көмірінің құрамы * Алаптың көмірі қара шірінді, күлділігі орташа (25-28% ). * Көмір шамалы күкіртті (0,5-1% ) және фосфорлы (0,1% ). * Жанғыш массасының жылу бөлгіштігі 7-7,5 мың ккал/кг. * Шайырдың мөлшері 4-7% , кейде 10%. * Гумин қышқылы (шөптікөл шоғырында) құрғақ көмірге шаққанда 5% шамасында. * Битум 2,5% шамасында. * Көмірді газға айналдырғанда жылу бөлгіштігі 1000 ккал/м 3 болатын 3,5 м 3 /кг газ алынған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://geology.gov.kz/ru/pomosh-biznesu/reference-fields-in-kazakhstan/solid-minerals/item/%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9 Майкөбен көмірлі кен орны]
Құмбел сарышатыры

Құмбел сарышатыры – астралылар тұқымдасының сарышатыр туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында санаулы түрде кездеседі. Биіктігі 50 см-ге дейін барады. Көптеген жіңішке қосымша тамырлардан тұратын тамыр сабағы қысқа. Сабағы тік әрі жіңішке, аздап қатпарланған. Түб жағын қалың түк басқан. Тамыр жапырақтары гүлдеу кезінде солып қалады. Сабағында 5-7 жапырағы жалпақ, қандауыр тәрізді, екі жағын да қарапайым және жұлдыз тәріздес түк басқан. Тостағаншасы бірнеше, ұзындығы 1,5 см, сабақтың жоғарғы жағында шатырша гүлшоғырына бекіген. Орама жапырақтары қарапайым, жұлдыз тәрізді және безді түк жапқан, күлтесі ақшыл сары түсті. Қылтанақты қара қоңыр түсті тұқымы цилиндр тәрізді, ұзындығы 2 мм-дей, қыры айқын, айдаршасы ақ түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым-тамыз айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Сирек кездесетін эндемик. Орман алаңқайларында, әр түрлі далалы-шалғынды жерлерде өседі. Таралу аймағының азаюына байланысты Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Құмбел Құмбел - Арасан тауының шығысындағы асу. Алматы облысы Кербұлақ ауданы, Арасан өзенінің жоғарғы ағысында 2600 метр биіктікте орналасқан. Асудан жыл бойы салт атты адам өте алады. Палеозой дәуірінің герцин тау жасалу кезеңінде пайда болған. Беті төрттік шөгінділермен жабылған. Климаты қоңыржай белдеудің тұран континеттік облысына жатады. Қаңтардың орташа температурасы 8-12, ал шілдеде 18-20°C, жылдық жауын-шашын мөлшері 700-800 мм. Топырақ жамылғысы тау шалғындық.
Маймақтәрізділер отряды

Үлкен суда жүзетін құстар. Бұлар солтүстік жартышардың тундралық және тайгалық аймақтарында кең тараған. Бір түрі оңтүстікте Балқаш та және Ыстық көл де ұялайды. Бұл отрядқа жататын құстар ірі болып келеді: ең кішкентайының салмағы (қызылжемсаулы маймаққаз) 2 кг, ал ақтұмсықты маймаққаздың салмағы 4,5 кг асады. Дене тұрқы Дене тұрқы ұзынша, аяқтары денелерінің артына қарай орналасқан. Ал, саусақтары толықтай жарғақпен біріккен. Сол себепті олардың жерде жүруі қиын. Қанаттары жіңішке және үшкір, салыстырмалы түрде қысқа. Қауырсындануы тығыз, денесіне тығыздалып орналасқан қатты қауырсындардан тұрады. Құйрықтары қысқа, бірақ қатты қауырсындардан құралған. Тұмсығы ұзын, тік, үшкір және езуіне қарай тегіс. Күндізгі кұстар Күндізгі кұстар. Олардың тіршілігі сулы ортаға байланысты. Теңіздерде және көлдерде мекендейді. Ұяларын су жағасына жақын орналастырады. Керемет жүзеді және сүңгиді. Сүңгіген кезде көбінесе қанатын денесіне қысып ұстайды, кейде жүзуге көмектеседі. Судың астында екі минуттан аса бола алады. Тез бір түзу бойынша ұшады. Судан зорға жүгіріп барып көтеріледі. Жағаға сирек шығады, жерден көтеріліп ұша алмайды. Құстар ұяларынан суға түседі немесе сүңгиді, содан кейін ғана көтеріледі. Қоректенуі Тек балықтармен ғана қоректенеді. Егер балықсыз немесе балықтары аз су қоймаларына қоныстанса, онда олар басқа көрші су қоймаларына ұшып барып қоректенеді. Балықтардан басқа олар моллюскалармен, шаян тәрізділермен, жәндіктермен жәнс басқа су омыртқасыздарымен қоректенеді. Бұл азықтар тек қосымша болып саналады және олармен балапандары ғана қоректенеді. Моногамдар Моногамдар. Тұрақты жұп құрмайтын сияқты. Жұмыртқа басуға және балапандарды өргізуге екеуіде бірге қатысады. Әдетте, екі жұмыртқа салады. Жұмыртқалары қоңырлау, қара, сүр, алабажақ. Жұмыртқаларын 25-30 күн басады. Ширақ балапанды құстар. Балапандары жұмыртқадан шыққанда мамық жамылғысы бар және аз уақыт ішінде жүзе алады. Балапандарының арқа жағы біртегіс қоңырлау. Балапандарда түрлі екі мамық қауырсыны бар. Екінші мамық қауырсындары қыста түлейді де, ересектерге ұқсайды. Қысқы жамылғыда құстар үш ай болады желтоқсаннан наурыздың аяғына дейін. Толық түлеген кезінде желпуіш қауырсындары да ауысады, мұндай кезде құстар қабілетінен айырылады. Қораздарымен мекендерінің реңдері бірдей, бірақ қораздары ірілеу. Маңызы Маймаққаздар дың онша көп маңызы жоқ. Балықтармен қоректеніп балық шаруашылығына зиян келтіруі мүмкін, бірақ олардың саны аз болғандықтан іс жүзінде зияны байқалмайды. Әуесқой аңшылық нысандары. Олар өте сақ және жаралануға төзімді. Олардың терісі «Құс терісі» ретінде бас киім, жаға тігуге, көйлектерді әсемдеуге пайдаланылады. Маймаққазтәрізділерге тек бір ғана тұқымдас және бір туыс жатады.
Ацератерий

Ацератерий- қазба түрінде табылған керіктер тұқымдасына жататын мүйізсіз керік. Биологиялық сипаттамасы Айератерий осы кездегі керіктерден аласа, бірақ жүрдектеу болған. Дене тұрқы - 2,5 м-дей, бойы - 1 м-ге жеткен. Аяқтары 3 аша тұяқты, тек кейбір ертерек тіршілік еткен түрлерінде алдыңғы аяғы 4 ашалы. Сававнна сияқты ашық далаларда өмір сүрген. Таралуы Ацератерий неоген дәуірінде Батыс Еуропа мен Азияда кең тараған. Ацератерийдің 5 түрінің әр түрлі сүйектері Қырымда, Кавказда, Украинада, Молдавияда жоғарғы миоцен - төменгі плиоцен шөгіндісінен белгілі. Қазақстанда Айератерийдің қаңқасы т.б. түрлі сүйектері жоғарғы олигоцен - төменгі миоцен шөгінділерінен Қостанай облысындағы Жыланшық өзенінің бойынан, Арал теңізі маңынан, Аякөз ауданынан табылған. Дереккөздер
Ацетальдегид

Ацетальдегид немесе сірке альдегиды немесе этаналь немесе метилформальдегид - химиялық формуласы:СH 3 СHO органикалық қосылыс, альдегид. Табиғатта кең таралған: піскен жемісте, кофеде, нанда кездесетін, өндірісте үлкен мөлшерлерде жасалатын маңызы зор альдегид. Физикалық қасиеттері Ацетальдегид - түссіз, тыныс тарылтатын күшті иісі бар сұйық зат. Қайнау температурасы - 20,8°С, балқу температурасы - 124°С, тығыздығы - 783 кг/m³. Су, спирт және эфирмен қандай мөлшерде болса да араласа береді. Уытты зат. Рационалдық құрамы: С 2 H 4 O C 54,53 %, H 9,15 %, O 36,32 % Молярлық массасы: 44,0526 ± 0,0022 г/моль Алынуы 2003 жылдың мәліметі бойынша, бүкіл әлемде ацетальдегид жылына 1 млн тонна алынады. Кучеров реакциясы Ацетальдегидті өндірісте көбіне М.Г.Кучеров реакциясы бойынша (мысалы, Теміртаудағы синтетикалық каучук зауыты) ацетиленге су қосып, 95°С температурада сынап тұзы қатысында алады: : Бұл тәсілде этил спиртің тотықтандырады немесе дегидратация жасайды, мыс немесе кұміс катализатордың қатысуымен: : : Вакер процессі Соңғы уақытта өндірісте ацетальдегидті алу үшін Вакер процесін қолданады). :: Тотықтандырғаш ретінде Паладий хлориді қолданылады. Мыс хлориді мен оттек қатысуымен өтеді: : : : Химиялық қасиеттері Басқа да α-көміртек атомында сутекпен карбонилды қосылыстары бар химикалық заттарда сияқты, ацетальдегидте таутомерия байқалады: бөлме температурасында енол тұзеледі): : Ацетальдегид қышқылдардың әсерінен оңай полимерленіп, сұйық паральдегид (СH 3 СHO) 3 және кристалдық метальдегид (СH 3 СHO) 4 береді, ал екеуіне күкүрт қышқылдан қосып қыздырса, олар ажырап, қайта Ацетальдегид түзеді. Қолдануы Ацетальдегид сірке қышқылы , бояғыштар, дәрі-дәрмек, хош иісті заттар алуда және органикалық синтезде қолданылады. Дереккөздер
Ацетат талшығы

нің фильтірін жасайтын ацетат талшығы]] Ацетат талшығы - ацетилцеллюлозадан жасалатын талшықтар. Ацетат талшықтың диацетилцеллюлозадан және үш ацетилцеллюлозадан алынатын 2 түрі бар. Диацетилцеллюлоза ацетонда ерітіліп, ал үш ацетилцеллюлоза - метиленхлоридте еріп, одан талшықтар жасалады. Ол үзын жіп және штапель түрінде шығарылады. Ацетат талшықтар ылғалды вискозадан аз тартады, созылғыштығы одан екі есе артық. Ультракүлгін сәулелерін жақсы өткізеді. Қышқыл, сілті және кейбір органикалық ерткіштер әсеріне онша төзімді емес. Қостанай қаласындағы химиялық талшық зауытында шығарылады. Дереккөздер