kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Адам құқықтары жөніндегі комиссия

Адам құқықтары жөніндегі комиссия - Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия - консультативті кеңесші орган. ҚР Президентінің 1997 ж. 22 сәуірдегі Жарлығымен құрылған. Комиссия Президенттің адам және азамат құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беру жөніндегі конституциялық міндеттемелерін жүзеге асыруына, сондай-ақ осы мақсаттағы тетіктерді жетілдіруге жәрдемдесуі тиіс. Комиссия адам құқықтары мен бостандығын қамтамасыз ету, қорғау жөнінде ҚР Президентінің атына және тікелей өзіне жолданған хат- хабарларды қарап, осыған орай жыл сайын арнаулы баяндамалар дайындайды, адам құқығын қорғаудың тетіктерін жетілдіруге қатысты ұсыныстар жасайды. Қазақстан мүддесіне қатысты адам құқықтар жөнінде сараптамалық материалдар, арнайы халықаралық-құқықтық құжаттар, сараптамалық қорытындылар әзірлейді. Осы сала бойын¬ша маманданған халықаралық ұйымдардың жұмысына қатысады. Адам құқықтары жөніндегі комиссия туралы ереженің 7-пунктінде "Комиссия Мемлекеттік хатшының ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті бекітетін төрағадан, комиссияның хатшысы мен мүшелерінен тұрады" делінген. Дереккөздер
Мәңгі қар

]] Мәңгі қар— көп жылдық қар, полярлық аймақтар мен таулы аймақтардың қар сызығынан жоғары орналасқан аудандардағы қар мен мұздың жиынтығы. Бұл аймақтарда жауған қатты атмосфералық жауын-шашынның тендестігі оң мәңге ие, қардың бір бөлігі жыл сайын жинақтала келе — мұздақ қарға (фирн), ал одан кейін мұзға айналады. Дереккөздер
Кен түзілу

Кен түзілу - кенді заттардың қозғалмалы орталар (магма балқымалары, сулы және газды-сулы ерітінділер, газдар) есебінен түзілу процесі; балқымалар мен ерітінділерде кристалданудан, химиялық реакциялар, механикалық тұнбаға түсу немесе тірі организм әрекеттері нәтижесінде, коллоидтердің коагуляциялануы және т.б. процестер есебінен жүзеге асады. Кен түзілу жағдайлары Кен түзілу процесін, оның жылдамдығын, минералдық парагенезистер сипатын, кендердің дербестелу пішіндерін және т.б. анықтайтын жағдайлар. Кен түзілу процесіне себептесетін әр түрлі физикалық-химиялық факторлар: температура, қысым, тотығу-тотықсыздану потенциалы, кен кіріктіруші ерітіндінің қышқылдық-сілтілік көрсеткіші, кіріктіруші тау жыныстарының химиялық белсенділігі, сорбциялық қабілеті, өткізгіштігі, табиғи электр өрістерінің қалыптасуы және т.б. Кен шоғыры Жер қыртысының нақтылы өңірлерінде жинақталған, кіріктіруші тау жыныстарынан анық ерекшеленетін кенді денелер. Кен штогы Тұтас дерлік немесе тұтас тұлғалы кенді дене; көлденеңі әдетте ондаған метр болады. Кендену :1) тау жыныстарында кенді минералдардың ұшырасуы; терминнің бұл мағынасында тау жынысы құрамындағы кенді минералдардың мөлшері мен таралу ерекшеліктері нақтыланбайды, алайда олардың сапалық сипаттары көрсетіледі; :2) тау жыныстарында кенді минералдар пайда болатын процесс. Кендену белдемділігі Кен құрамының нақтылы бағытта заңды түрде өзгеріп отыруы. Кендену белдемділігінің бірінші түрі Кенденудің белдемділік кезеңділігі терминінің синонимі. Дереккөздер
Адам құқықтары жөніндегі пактілер

Адам құқықтары жөніндегі пактілер - адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған, адамды кемсітушіліктің барлық түріне тыйым салатын халықаралық құжаттар. 1966 жылы 19 желтоқсанда халықаралық құқықта олардың екеуі қабылданған. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы пакті мен "Азаматтық және саяси құқықтар туралы пакті" басшылыққа алынады. "Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясынан" (1948) айырмашылығы бұл халықаралық пактілер заңды тұрғыдан міндетті құжаттар болып табылады.Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы пактіде адамның еңбек ету құқы, кәсіпті еркін таңдау құқы, әділ еңбек ақы алу құқы, кәсіподаққа кіру және кәсіпшілдер одағын құру құқы, әлеуметтік қамсыздандыру, денсаулығын сақтау, білім алу құқықтары көзделген. Осы пактіге қосылып, оны мақұлдаушы мемлекет өз халқының бақуатты өмір жайларын қамтамасыз ету жөнінде міндеттеме қабылдайды. Экономикалық және әлеуметтік Кеңес тағайындаған сарапшылар өз еліндегі адам құқықтары мен бостандықтарының жүзеге асырылуы туралы мемлекеттердің баяндамаларын жүйелі мерзіммен тыңдап отырады. "Азаматтық және саяси құқықтар туралы пактіде" адамның өмір сүру, өзінің бостандығын қамтамасыз ету құқы, негізсіз тұтқындалудан қорғану құқы, әділ сот төрелігіне жүгіну құқы, ойын еркін айтуға, ождан еркіндігіне, еркін жүріп-тұру құқы, соның ішінде еркін эмиграцияға және өз Отанына қайтып оралу құқы, бейбіт жиындар өткізу, т.б. құқықтары көзделген. Осы құжат бойынша "Адам құқықтары жөніндегі комитет" құрылды. Бұл комитетке осы пактіні бекітіп, ресми түрде оған қосылған мемлекеттердің баяндамаларын қарап, талқылау міндеті жүктелген. Комитет осы пактіні бекіткен, бірақ оның нормаларын бұзған мемлекеттерге қатысты басқа мемлекеттердің де шағымын тыңдау құқына ие. Дереккөздер
Герберт Густавович Генке

Генке Герберт Густавович (1913 жылы туған) - неміс жазушысы, аудармашы. 1913 жылы 14 қазанда Ресейдің Житомир облысы, Ярунск ауданы, Анетал селосында туған. 1937 жылы Энгельс қаласындағы педагогика институтын тамамдайды. Содан кейін неміс тілінде шығатын журналдар мен газеттердің редакцияларында, Қазақ радиосында қызмет істеген. Қазақ ақындарының шығармаларын, сондай-ақ Абайдың бірнеше өлеңін неміс тіліне аударған. Генке аударған Абайдың «Бай сейілді» өлеңі «Дала ырғағы» (А., 1976, немісше) жинағына енген. Шығармалары Алғашқы өлеңдері мен әңгімелері 1935 жылы, «Орау Волга» атты алғашқы өлеңдер жинағы 1938 жылы жарық көрген. *Орау Волга (неміс тілінде). М., «Правда» баспасы, 1938; *Көктем (неміс тілінде). М., «Правда» баспасы, 1939; *Бал мерекесі (неміс тілінде). А., «Қазақстан», 1967; *Көгілдір жаңғырық (неміс тілінде). «Қазақстан», 1970; *Алхорылар (неміс тілінде). А., «Қазақстан», 1973; *Баспалдақ (орыс тілінде). Өлеңдер. А., «Жалын», 1985; *Таңдамалы. Өлеңдер мен әңгімелер. А., 1988; *«Круговорот». Стихи. А., 1990. Дереккөздер
Каскадтық тәуелсіз реттеу

Каскадтық тәуелсіз реттеу— есептеулері ең жоғарғы бөгеннен басталып, өз кезегімен әрбір төменгі бөгенде жасалатын реттеу түрі. Мұндай бір ізді есептеулер кезінде төменгі бөгенде жоғарыдағы қондырғылар реттеуінің қосынды әсері есептеледі, содан кейін оған келесі кезекте сол бөгеннің әсері қосылады. Күнтізбелік гидрологиялық қатарлармен реттеу есептеулерін жүргізу үшін интеграл қисықтары немесе әрбір қондырғы тұстамасындағы (есептеу кезеңі үшін) шығындар кестелері болуы қажет. Сонымен бірге интегралдық қисықтар немесе шығындар кестесі әрбір қарастырылып отырған қондырғылар тұстамасында ағындының толық шамаларын, яғни бүкіл жоғарыда жатқан су жинау алабы ауданына қарасты сипаттауы тиіс. Кестелік есептеу әдісін жүргізу, бұған коса, әрбір бөгеннің жеке су жинау алаптарына қатысты шығын шамаларын анықтау кажет. Бұл реттеудің нақты әдістері әлі жоқ. Дереккөздер
Көмбелер

Көмбелер — жалпы отқа, қоламтаға көміп пісірілген ет, бауыр мен көк бауыр, бүйрек, айналдырған тоқ ішекқималары, нан, картоп тағамдары; жол азықтар ішінде көмбеге көбіне көміп пісірген мол ет жатады. Көмбенің — қой көмбе, сылама көмбе, қарын көмбе, тандыр көмбе, жаужұмыр деп аталатын түрлері бар. Бүл көмбелерді әдетте марқаның, бағланның, ту қой мен серкенің етін түгелімен отқа немесе қыздырылған ұраға көміп пісіреді. Ұраға көміп пісірудің де бірнеше әдісі бар, мысалы, малдың терісін бітеу сойып, етін онша ұсақтамай жіліктеп, тұзын татытып, ішек-қарнын, бауырын бөлшектемей тазартып, пияз, бұрыш салып, бітеу сойылған теріге түйрейді, жыртылған жерлерін тігіп немесе оны да тұмшалап түйрейді. Басты кейде терісінен ажыратып, кейде бөлек үйтіп, жағын айырып салады. Етке ешқандай су құйылмайды. Ет көмілетін жер ошақ мал сойылмастан бұрын қазылып, ішіне от жағылып қыздыра беріледі. Жер ошақ әбден қызған кезде қоламтаның ортасын шұңқырлап теріге салынған етті көмеді. Оның үстін 15—20 см қалындықта топырақпен жауып, үстіне тағы да от жағады. Көмгеннен кейін қоламтаны, сыртында жанып жатқан отты көсеуге болмайды. 2—3 сағат мөлшерінде көмбе пісіп болады. Сол кезде үстіңгі оттың күлін, еттің бетін жапқан топырақты ептеп ашады да, терінің үстіңгі жағын тіліп жіберіп, етті алып жей беруге болады. Кейде көмбені ертеңіне ашып жеуге де болады. Бүл әдіспен піскен ет ерекше дәмді, өзіне тон хош иісі болады. Еттің өз қан-сөлінің өзіне тұздық болуы, иісі, буы, дәмі бәрі өзінде сақталуы оған айрықша дом береді. Мұны қой көмбе деп атайды. Сылама көмбе қой көмбенің бір түрі. Ол әдіспен пісіргенде малдың терісін сыпырмайды, жіліктемейді, тек бауырынан іреп, қалың еттерді оспалап, құйрық майды жұқалап, өтін, қуығын, қамшысын, бездерін алып тастап, түз, бұрыш, сарымсақ, лавр жапырағын салып, іреген жерді қайтадан тігеді де, терінің жүні жағын қоймалжың батпақпен сылайды. Содан кейін оны да алдын ала қыздырған ұраға салып, үстінен от жағады. Қоламтаның қызуынан буланған тері пісе келе жүнінен арылып, етпен бірге қалады да, жүні батпаққа жабысқан бетінде қабықтанып қыш сауытқа айналады. Піскен етті басқа ыдысқа түсіріп алудың керегі жоқ. Оны сол қабыршақ сауыттың ішінен Тағы қараңыз *Ет Дереккөздер
Кендену жиек сәулесі

Кендену жиек сәулесі - кен орнының кен сыйыстырушы таужыныстарында, оның жабынындағы борпылдақ шөгінділерде, топырақта, жер асты мен жер үсті суларында, өсімдіктер мен жануарлар организмдерінде, атмосфера мен ауа тозаңдарында сол кен орнына тән химиялық элементтердің шамадан көп мөлшерде кездесуі. Кендену төңірегінің өзгерістері белдемділігі Кенділік кенді құрамбөліктердің белгілі бір аймаққа шоғырлануы, сөйтіп рудалы кендердің калыптасу процестері; бұлар минерал калыптаеу процестерінің бір бөлігі болып табылады. Кен құбыры Кенсіз бүйір таужыныстар арасынан ұшырасатын құбыр пішіндес кенді дене; бұлардың кен бағанынан айырмашылығы мүлдем кенденбеген таужыныстар арасынан кездеседі. Кен құбырының астасу жағдайы мен морфологиясы оның төмен құлдилау бұрышымен, ұзындығымен және кескін пішінімен яғни мөлшерімен сипатталады; әдетте тік құлайтын түрлері көбірек ұшырасады. Кен құбыры көбінесе тектоникалык жарықтардың бір-бірімен тоғыскан тұстарынан ұшырасады, мұның өзі кен денесінің көпшілігі сол жарықтар бойымен көтерілген кен кіріктіруші ерітінділер осерінен қалыптасатындығының дәлелі. Кен линзасы Линза тұрқылас кенді дене; көбінесе сингенетикалық кендер осы пішінде ұшырасады. Кен орны морфологиясы Кен орнының немесе оның жеке денелерінің пішіні. Үш бағыттағы мөлшерлер арақатынасына карай бөлінеді: :1) изометрлік пішіндер; :2) бір бағытта созылған пішіндер (діңгек тәрізді және т.б.); :3) екі бағытта созылған пішіндер (қат және қат тәрізділер және т.б.). Күрделі және бүрыс пішінді кенді денелер де кездеседі. Кен орнының барлану дәрежесі Кен орнының барлау арқылы анықталған геологиялык өнеркосіптік параметрлерінің тау-кен өндірісін жобалау кезінде қойылатын талаптарға сай болуы. Дереккөздер
Мәңгі тоң

]] Мәңгі тоң — көпжылдық тоң; үш түрлі шартты түсінікпен анықталатын термин: 1) жер қыртысының жоғарғы бөлігіндегі таужыныстардың 0°-тан төмен температурадағы тоңға айналу құбылысы; 2) таужыныстардың ұзақ уақыт бойы ерімейтін (жібімейтін) қабаты; 3) бойындағы ылғалы тоңға айналып, берік шегенделген таужыныстар. Мәңгі тоң қалыңдығы бірнеше метрден 600—700 м-ге дейін жетеді. Мәңгі тоң бүкіл Сібірді қамтумен бірге, биік тау бастарында (Тянь-Шань, Памир және тағы да басқалары) да таралған. Мәңгі тоң табиғаттың барлық құрамдарының сипатына ықпалын тигізеді, яғни мәңгі тоң таралған аумақтарда ерекше жер бедері түзіледі (шығанақтар, батпақты ойыстар, өзегі мұздаң тұратын төбешіктер және тағыда басқалары); топырақ түзілу процесі баяу жүреді; ағаш, өсімдік түрлері тамырын тереңге жая алмайтындықтан, орман-тоғай сирек өседі және т.б. Мәңгі тоңның тигізетін әсері түрлі құрылыстарда, жол салуда, пайдалы қазбалар өндіруде, егін егуде есепке алынып отырады. Дереккөздер
Ора-төбе, Ұра төбе

Ора-төбе, Ұра төбе - Шағатай нәсілінен шыққан Жүніс ханның бірі қазақ жерін, екіншісі Тәшкенді билеп тұрған балалары Сұлтан-Ахмет хан мен Жәнке ханның қол біріктіріп, Жошы ұрпағы Шайбақ ханмен соғысқан жері. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» атты тарихи еңбегінде осы соғыста «ағайынды екеуін де бала-шағаларына дейін Шайбақ өлтіргендігін» айтады. Ақын бұл деректі қазақтардың «өзбек өз ағам» деп Шайбаққа қосылып кеткендігінен мағлұмат беру үшін келтірген. Дереккөздер
Кен орындарының моруы

Кен орындарының моруы - кен орындарының жер бетіне жақын бөліктерінің мору процестері әсерінен химиялық және физикалық бұліну арқылы өзгеруі. Физикалық мору нәтижесінде кенорындары механикалық қирауға түсіп, еруі және бұлінуі қиын минералдардан шашылымдар жиналады. Химиялық мору нәтижесінде бастапқы руда ыдырап (әсіресе сульфидтер), қайта рудажаралу орын алады. Кен тастілімі Таскесім терминінің синонимі. Кен типтері Кенорындарға тән кендердің жіктелу түрлері; негізінен құрам және құрылым-бітім ерекшеліктері тұрғысынан жүйеленеді, бұл орайда олардың түсі мен физикалық-механикалық сипаттары қосалқы рөл атқарады. Табиғи кен типтерін даралау — кенорынды барлау шараларындағы ең басты мақсаттардың бірі. Кен торабы Кенді аймақтың немесе кенді белдемнің жеке-дара бөлшегі болып табылатын, өз шендестеріне қара ерітінділерінің жылжу жолдары мацында кендену төңірегі өзгерістері өнімдерінің белдемділік және көбінесе реттілік пен процесінің реттілігі себептеседі. Кенденуді бақылау Кендердің шоғырлану процесін геологиядык(металлогендік) тұрғыдан қамтамасыз ететін факторлар жиынтығы. Әдетте кенденуді бақылаудың құрылымдық, магмалық немесе стратиграфиялық түрлері жайлы түсініктер қалыптасқан. Мысалы, кенденуді бақылаудың құрылымдық түріне сәйкес, кейбір кендердің қайсыбір шоғырлары нақтылы қатпар түрімен немесес жыртылып-айырылу өңірімен тығыз байланыста ғана қалыптасуы, яғни олардың түзілуін құрылымдық кен бақылаушы факторлардың арнаулы түрлері ғана қамтамасыз етуі мүмкін. Кенденудің аймақтық белдемділігі Әр түрлі құрамды эндогендік кен орындарының, планетарлық және өте ірі кен кіріктірушілік аудандардың реттілікпен алмаса орналасуы. Ерітінділердің көтерілуі жарықтардың жарылуымен, жаңғыруларымен байланысты. Дереккөздер
Абай сөзіне жазылған әндер

«Абай сөзіне жазылған әндер» - Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1954 ж. қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген жинақ. Музыкалық редакторы - Б. Г. Ерзакович. Кітапқа Қазақстан композиторлары С. Мұхаметжановтың, М. Төлебаевтың, М. Қойшыбаевтың, Ә. Еспаевтың, С. Кәрімбаевтың Абай өлеңдеріне жазған 10 әнінің нотасы, «Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп», «Мен сәлем жазамын», «Таңғажайып бүл қалай хат», «Ғылым таппай мақтанба», «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да», «Құйқылжыр көңіл құсы шартарапқа» әндерінің сөздері берілген. Кітап көлемі 5,02 баспа табақ, 5000 дана болып басылған. Дереккөздер
Абай тағылымы

«Абай тағылымы» - «Жазушы» баспасынан 1986 ж. жарық көрген әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер жинағы. Құрастырған - Н. Ғабдуллин. Кітапқа енгізілген қазақ жазушылары мен ғалымдарының Абай мұрасы жайлы әр жылдарда жазған таңдаулы 31 еңбегі іштей: «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп», «Мақсатым - тіл ұстартып, өнер шашпақ», «Арттағыға сөзің мен ісің қалсын» деген тақырыптар төңірегіне топтастырылған. Кітап соңында ақын өміріне қатысты архив материалдары тізіліп, арнаулы түсініктемеде зерттеу мақалалардың қашан жазылып, қайда жарияланғаны туралы қысқаша мағлұматтар берілген. Көлемі 24,1 баспа табақ, 4700 дана болып басылған. Дереккөздер
Темірхан Ордабаев

Темірхан Ордабаев (1950) - график-суретші. Қондырғылы және кітап графикасы саласында жұмыс істейді. Абайдың туғанына 125 жылдық мерейтойына орай ашылған көрмеге арнап «Абай портретімен бірге натюрморт» атты линогравюра жасады (1971, автордың жеке қоры). Шығарма көтеріңкі де салтанатты сипатымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Меандр

Меандр немесе Өзен ирелеңі — (Кіші Азиядағы ирелеңділігі аса жоғары өзен аты) — өзен айналымы, жазық өзендері арнасының баяу ағысты иіндері. Меандрдың қисықтық радиусы өзендегі судың молдығы мен ағыс жылдамдығына тәуелді. Меандрдың қалыптасуына негізгі өзен ағынымен сәйкес емес ағыстар себепші болады: беткі ақпалар ойыс жағаға, ал тасындыға қаныққан түптік акпалар шығыңқы жағаға карай бағытталады. Ойыс жаға, әдетте, тік әрі биік, шығыңқы жаға қайырланған, көлбеу болып келеді. Өзен иіндері біртіндеп тұзақ сипатқа ауысады. М. — шектелген, еркін, бітпеген болып жіктеледі. Өзен ирелеңі үлкен жайылмасы бар жазық жердегі өзендерге тән бұрылыстар, өзен ирелеңінің екі түрі бар: * тосын өзен ирелеңі — өзен аңғарындағы шайылмайтын берік телімдерді тасқынның айналып өтуінен пайда болады; * еркін өзен ирелеңі — тұрақты пішін жасамайды, уақыт өткен сайын арнасын өзгертіп және өзеннің ағыс бағытымен орын алмастырып отырады. Өзеннің ирелеңділігі Өзеннің ирелеңділігі – өзен арнасының иректелу пішінінің дәрежесі. Өзеннің режіміне, алабы мен аңғарының геологиялық құрылысына және топырақ құрамына байланысты. Өзеннің ирелеңділігі коэффиңиентімен бастауы және сағасының арасындағы ұзындығының олардың арасындағы түзудің ұзындығына қатынасымен сипатталады. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
«Абайтану»

«Абайтану» - Абайдың туғанына 140 жыл толуына орай қазақ және орыс тілдерінде «Ғылым» баспасынан 1988 ж. жарық көрген библиографиялық көрсеткіш. Авторы - М. Мырзахметов. Еңбек кіріспе сөз бен үлкен 2 бөлімнен тұрады. Онда 1939-85 ж. аралығында Абай және оның мұрасы жайлы қазақ және орыс тілдерінде жарияланған мақалалар, зерттеулер, моногр. еңбектер тізілген. Ақын шығармалары және оның басқа тілдерге аударылуы туралы деректер келтірілген. Әр бөлім 60-тан астам тақырыпқа шоғырландырылған. Кітап соңында әр бөлім бойынша пайдаланған газет-журналдардың тізімі ұсынылған. Кітап көпшілік оқырманға, мектеп оқушыларына, студенттерге, аспиранттарға, әдебиетшілерге, әдебиет зерттеушілеріне, кітапхана қызметкерлеріне арналған. Көлемі 12,6 баспа табақ, 1990 дана болып басылған. Дереккөздер
Кенденудің атқылама таужыныстармен байланысының критерий

Кенденудің атқылама таужыныстармен байланысының критерий — мұндай байланыстылықтың болатындығын айқындайтын белгілер. Олар кеңістіктік, уақыт аралығындық, құрылымдық, генетикалық,парагенетикалық болуы мүмкін. Кенденудің бастапқы белдемділігі Кендену құрамының кеңістіктегі өзгеру зандылығы (геологиялық тұзілімнің кейбір түріне байланысты — тектоникалық белдем, интрузия,жарылым, жапсар және т.б.); байқалу ауқымына қарай оның аймақтық белдемділік, кен тораптылық белдемділік, жеке кен орындардың белдемділік деңгейлері сараланады. Кенденудің жасырын көрсеткіштері Алғашқы немесе қайта тұзілген шашырау жиек сәулелерінде байқалған игеруге жарайтын минералдар немесе олармен генетикалық байланысты серіктес — минералдар. Алғашқысы тура, ал екіншісі — жанама көрсеткіштер деп аталады. Кенденудің жікқабаттық белдемділігі Кенденудің бір таужыныстан екіншісіне өтуі кезіндегі сандық және сапалық өзгеруі. Кенденудің жікқабаттылығы таужыныстың құрамына, сіңіргіштік реакциялық қасиетіне және т.б. байланысты. Кенденудің кезеңдік белдемділігі Кенденудің пульсациялық белдемділігінің жеке бір түрі. Жеке кен денелеріне тән бұл белдемділік, тектоникалық ажыраудың қайталануымен, жарықтардың ашылу кезектілігімен және кен іші метасоматозымен байланысты. Кенденудің кері белдемділігі Кенді дене немесе кен орны көлеміндегі жоғары температуралық ассоциацияның терендеген сайын төмен температуралықпен алмасуы. Дереккөздер
Кенденудің кешендік белдемділігі

Кенденудің кешендік белдемділігі — белдемділіктің әр түрлі типтерінің қосарлануы нәтижесінде пайда болады. Кенденудің концентрлі белдемділігі Белгілі бір телімнің айналасында концентрлі түрде кенді дененің, кен орнының минералдық құрамының өзгеруі. Кенденудің моноасцендентті белдемділігі Түзілімдер белдемдігі терминінің синонимі. Кенденудің пульсациялық белдемділігі Металкіріктірушілік ошағынан бөлек үлестер түрінде бөлінген, құрамы әр түрлі ерітінділерден тұзілген кенді нысандардың кеністікте реттілікпен бөлініп орналасуы. Бұл белдемділік кенденудің кезеңділігін айқындайтын кен кіріктіруші ерітінділердің дифференциациясымен байланысты. Сыртқы белдемде, әдетте, минерал түзілудің соңғы кезеңінің өнімдері орналасады. Кенденудің температуралық белдемділігі Интрузияның геотерминдік өрісінде кенді дененің минералдық құрамының реттілікпен өзгеруі, яғни интрузиядан алыстаған сайын минералдық ассоциацияның қалыптасу температурасы біртіндеп төмендейді. Кенденудің тура белдемділігі Кен денесінде немесе кенорнында минералдық ассоциацияның жоғары температуралықпен алмасуы. Дереккөздер
Су тұтыну

Су тұтыну нормасы ]] Су тұтыну нормасы— арнайы құрылыс нормасы мен ережесі бойынша судың сапасына сәйкес тұтынушының белгілі бір уақыт аралығында суды пайдалануының сандық көрсеткіші немесе кез келген өнім түрін өндіруге жұмсалатын қажетті судың сандық көлемі. Су тұтынудың қатаң кестесі Су тұтынудың қатаң кестесі— су көздерінде су мөлшері белгілі бір көлемнен 10 пайыздай төмендеп кеткенде, әрбір ұжымның, шаруашылықтың, жеке тұлғалардың су пайдалануын қатаң шектеу. Су тұтынудың максималды сағаттық бірқалыпсыздығы ]] Су тұтынудың максималды сағаттық бірқалыпсыздығы — су тұтынудың сағат ішіндегі құбылмалылығы коэфициенті. Су тұтынудың максималды сағаттық бірқалыпсыздығы сағат ішіндегі ең жоғарғы су шығынының, орташа мәнінің қатынасына тең: Kтәуелд.max=Qmax/Qтәелд.орт Су тұтынушылардың талабы Су тұтынушылардың талабы — тұтынушы өнеркәсіп салаларының су және энергияны пайдалану мөлшерінің нақты қажеттілік нормасы. Суды қолдану мөлшерінің нормасы жыл маусымы мен төулік мезгіліне карай өзгеріп отырады. Өнеркөсіп орындары көбейген сайын суға сұраныс та өседі. Мұндай кажеттілікті бірнеше бөліктерге бөліп, ажыратуға болады: а) халық шаруашылығының өркендеуіне байланысты қажеттіліктің өсуі; ә) циклдық өзгерістер; б) шаруашылықтың жыл маусымына қарай кездейсоқ өзгерістерге тап болуы; в) күн мен түннің ауысуына орай тәуліктік өзгерістер; г) апталық өзгерістер, жұмыс кундері мен демалыс күндеріне байланысты апталык өзгерістер. Кейбір кездерде қажеттілік нормасы әр түрлі сипаттағы өзгерістерге душар болады. Мысалы, ауа райының ылғалды, бұлтты күндеріндегі кажеттілік басқаша болады. Суға қажеттіліктің өсуін кей кездері сумен қамтитын қондырғыларды қолдану аркылы реттеп отыруға да болады. Дереккөздер
Абайтану арнайы курсы

Абайтану арнайы курсы - ұлы ақынның мұрасын зерттеп, танып-білу мақсатында республиканың жоғары оқу орындарында оқылатын арнаулы пән. ҚазМУ-дің қазақ әдебиеті каф. жанынан, 1942-43 оқу жылында, М. О. Әуезов ұйымдастырған. Абайдың әдеби мұрасын ұзақ жылдар бойы зерттеу, оның қорытындыларын Абайтану арнайы курсында шығармашылық тұрғыда жетілдіріп, пайдалану нәтижесінде Әуезовтің «Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер» (А., 1967) ғылыми еңбегі жарық көрді. Абайтану арнайы курсы негізінен Әуезовтің ұлы ақын мұрасын зерттеп, танып білудегі ізденістерінен туындаған шығармаларымен қатар Абайдың әдеби мұрасын тікелей не жанама түрде зерттеген ғалымдардың еңбектеріне де сүйеніп отырды. Курсты 1942-61 ж. аралығында Әуезов жүргізді. 1966-67 оқу жылынан бастап абайтану мен абайтану тарихынан арнайы курс оқу Қазақстан мен Өзбекстанның бірқатар педагогикалық институттарының қазақ әдебиеті кафедраларында жүргізіліп келеді. Осы мақсат тұрғысында хронологиялық және тақырыптық жүйедегі библиографиялық көрсеткіштер мен абайтану бағдарламасы жарық көрді. Дереккөздер
Кенденудің шөгінділік (седименттӀк, седиментогендік) белдемділігі

Кенденудің шөгінділік (седименттӀк, седиментогендік) белдемділігі - шөгінділену алабының жағалық бөлігіндегі шөгінді түзілудің әр түрлі жағдайларымен және химиялық дифференциация процестерімен байланысты шөгінді кендер металы құрамының өзгешелігі. Мысалы, жағалау маңынан алаптың түбіне карай, яғни ірі түйірліден ұсақ шөгінділерге қарай мыс кендерінің, қорғасын, онан соң мырыш кендерімен алмасуы байқалады. Кенденудің эпигенетикалық белдемділігі Таужыныстардың жер асты суларымен өзара әрекетгестігінен туындайтын эпигенетикалық өзгерістерінің реттілік қатары. Көптеген экзогендік эпигенетикалық кен орындарына және үгілу қыртысына төн құбылыс. Бұның немесе кенорнының қысқа аралық шегіндегі минералдык ассоциацияның бір-біріне үстемеленуі немесе қосымшалануы. Минералдық ассоциациялар бір-бірінен қалыптасу температурасымен ерекшеленеді және кеңістікте жеке орналасады. Кендену қарқындылығы Өндірістік маңызы бар нысандардың шығу пайызы немесе кен көзінің орташа мөлшері. Кендену қаркындылығы әр түрлі жолдармен есептелінетін зерттелу деңгейінен бөлек карастырылуы мүмкін емес. Кенді алан Шығу тегі мен жаралу уақыты жағынан ұқсас, белгілі бір геологиялық объектіге орайлас рудалы кенорындары бар сараланған алаң. Кенді аландар бір-бірімен бейкенді немее нашар минералданған алаптар арқылы жалғасып жатқан кенді аудандардың, кенді белдемдердің және кенді тораптардың жекелеген бөліктері іспетті, олардың ауқымы әдетте 10—20 шаршы километрден аспайды. Кенді аудан Металлогендік аймақтың (атыраптың, белдемнің) біршама шағын бұрыс пішінді кенкіріктіруші бөлігі. Кенді аудандардың металлогениясы Дәл зерттеу әдістерімен кенді аудандардағы кенденудің таралу заңдылығын, яғни кенді аудандардың геологиялық орнын айқындайтын металлогенияның бөлімі. Кенді белдем Геологиялық құрылыс ерекшеліктері түрғысынан нақтылы кен пішіндері мен түрлерін кіріктіруге мейлінше бейім ауқымды аймақ—құрылымдык-металлогендік белдемдердің, кенді атыраптар мен аудандардың бір бөлігі. Әрбір кенді белдем бірнеше кенді торапты біріктіруі ықтимал. Кенді белдеу Қандай да бір геологиялық құрылымды бойлай орналасатын (кейде мыңдаған км) рудалы кенорындар тізбегі. Монометалдық және полиметалдық кенді белдеулер болып сараланады. Дереккөздер
Гили ас-Саид Абд ар-Рахман

Гили ас-Саид Абд ар-Рахман (1934 ж. т.) - судандық араб ақыны, әдебиетші, аудармашы. 1973 ж. Азия және Африка жазушыларының 5-конференциясына (Алматы), 1975 ж. Әл-Фарабидің 1100 жылдық тойына қатысқан. Шетел ақын-жазушылары шығармаларын араб тіліне тәржімалаумен де айналысады. Ол аударған Абайдың таңдамалы өлеңдері мен дастандары 1971 ж. Москваның «Прогресс» баспасынан араб тілінде жарық көрді. Кітапқа алғы сөз ретіңде Мұхтар Әуезовтің «Қазақ халқының ұлы ақыны» атты мақаласы алынған. Екінші кітабы - Абайдың өлеңдер жинағын 1989 ж. «Жазушы» баспасы шығарды. Аудармашы ақынның қазақ халқының мәдени-тарихи өмірімен жете таныстығы араб оқырмандарына Абай шығармаларының тілі жатық, мән-мағынасының, өзіндік керкемдік-идеялық дәрежесінің бұзылмай жетуіне игі ықпалын тигізген. Бұл жөнінде Египеттің «әл-ГумҺурийа» («Республика»), «әл-Маса» («Кеш»), Ирактың «Тарих аш-Шағб» («Халық жолы») газеттері жылы лебіздер білдірген. Дереккөздер
Крокеттер

Крокеттер— үгітілген мусс, балық, картоптан не жармалардан дайындалатын, көбіне ұнға аунатып алып, қайнап тұрған майға қуырылған үлкендігі жаңғақтай өнім. Ет пен жарма немесе балық пен картоп араластырып дайындалған түрлері көп. Тек қана еттен не картоптан дайындалған крокеттер де болады. Барлық жағдайда да крокеттер гарнирмен не олардың құрамымен үйлесімді тұздықпен беріледі. Тағы қараңыз *Ет *Балық *Картоп Дереккөздер
Абайтану бағдарламасы

Абайтану бағдарламасы - ұлы ақын мұрасы туралы ізденістер мен зерттеулердің бір ізге түсіп жүйеленген жоспары. Республиканың жоғары оқу орындарында ақынның мұрасын зерттеп, тереңірек танысатын Абайтану арнайы курсы мен Абайтану сабақтары 1942-43 оқу жылынан тұрақты түрде өтіле бастады. 1951 ж. республиканың саяси-әлеуметтік өмірінде тұрпайы социологиялық танымның қысымы күшейе тусті. Соның бір көрінісі - М. Әуезовтің Абайдың шәкірті Көкбайдың «Сабалақ» дастаны туралы айтқан тұжырымдарына байланысты ұлы жазушының ғылыми-шығармашылық туындыларына жатырқай қарау сарындары белгі беріп жатты. Сол себепті және абайтану саласында болып өткен пікір таласынан кейін, Әуезовтен абайтанудан оқылатын арнайы курсының бағдарламасын жасау талап етілді. Бағдарламаның алғашқы нұсқасын Әуезов «Абайды тану» атты арнаулы курстың С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің әдебиет факультетіне лайықталған бағдарламасы (8 ақпан, 1951 ж.)» деген атпен жазып шықты. Нұсқада Абайдың ақын шәкірттері жайындағы танымы толығырақ, нақтырақ қамтылған еді. Алайда, Абайтану бағдарламасы әдебиет саласында орын алған бұрмалаушылықтардың қысымымен сынға алынып, 1951 ж. қараша айында еріксіз қайта жазылды. Бұл нұсқадан Абайдың ақындық мектебі және ақын шәкірттері туралы деректер алынып тасталды. Абайдың әдеби мұрасы туралы жазылған монографиясының («Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер». А., 1967) қолжазбасынан да «Абайдың әдеби мектебі» деген тарауы қысқартылды. Әуезов жасаған абайтанудың арнайы курсының бағдарламасы түңғыш рет «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» (А., 1988) кітабында жарық көрді. Дереккөздер
Мезотрофтық көл

Мезотрофтық көл ( - орташа, trophe — қорек, қоректену)— суында ағзаларға керекті қоректік заттар орташа мөлшерде болатын көлдер. Суы мөлдір, таза болады. Планктон жақсы дамыған, түптік фаунасы жетілген көлдер. Дереккөздер
Абайтану бөлімі

Абайтану бөлімі. Абайдың әдеби мұрасын жан-жақты қамтып, тереңдей зерттеу мақсатымен 1944 ж. ҚазССР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институты жанынан М. Әуезовтың жетекшілігімен ұйымдастырылған. Абайтану бөлімінің 1945-46 ж. арналған ғылыми-зерттеу жоспары мына тақырыптарды қамтыды: «Абай дүние- танымының тарихы», «Абай - қазақ әдеби- етінің негізін салушы», «Абай Құнанбаевтың дүниетанымы», «Абай (Әмірбаян және естеліктердің деректі кездері)». Абайтану бөлімі 1947 ж. Қазақстан КП ОК-нің «Тіл және әдебиет институттарының өрескел саяси идеялық қателіктері» деген қаулысынан кейін жабылды. Алайда Абай мұрасын ғылыми-зерттеу жұмыстары өз алдына жүргізіле берді. Қазақстан КП ОК мен ҚазССР Мин. Советінің «Абай (Ибраһим) Құнанбаевтың туғанына 150 жыл толуына әзірлік және оны өткізу туралы» 1990 ж. 22 ақпандағы № 68 қаулысынан кейін А. б. ҚазССР ғылым академиясының Әдебиет және өнер институты жанынан 1990 ж. 1-шілдесінде М. Мырзахметовтың жетекшілігімен қайта ашылды. Абайтану бөлімі ақынның академиялық толық жинағын шығару мен абайтанудың күрделі мәселелерін арнайы зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Дереккөздер
Орта жүз рулары туралы

«Орта жүз рулары туралы» - Семей облысы Статистика комитетінің 1900 ж. басылып шыққан «Памятные книжки Семипалатинской области на 1900 года» кітабында жарияланған мақала (шежіре). Абай 1878 ж. ұйымдастырылған Семей облыстық Статистикалық комитетінің жұмысына белсене араласып, оның мәжілістеріне қатынасып, облыста мәдени-ағарту мекемелерін, қоғамдарын ұйымдастыру ісіне белсене атсалысумен бірге, ғылыми- зерттеу жұмыстары саласында да барынша еңбек еткен. 1886 жылдан бастап, 18 жыл бойы Статистика комитетінің толық мүшесі болған Абай ғылымның әр саласына зер салып, көп оқып, көп ізденген. Комитет мүшелерінің көпшілігі Е. П. Михаэлис, Н. Я. Коншин сияқты озық ойлы, терең білімді орыс зиялылары болды. Олардың достық мәслихат, өнер-ғылым мәселесіндегі игі әсері Абайдың мәдениетті, оқымысты-ғалым ретінде рухани жедел жетіліп, өрлеп өсуіне себеп болса, орыс достарының Абайдан алған тағылымы да аз емес. Абай оларға қазақ халқының тарихы, салт-дәстүрі туралы кеңінен әңгімелеп отырған. Абай Статистика комитетінің толық мүшесі болып қызмет атқарып жүрген жылдары туған халқының тарихын зерттеп, 1890 ж. «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген еңбегін жазады. Ал Статистика комитеті мүшелерінің күшімен шығып тұратын кітаптың 1890 ж. «Памятные книжки Семипалатинской области на 1900 года» деп аталатын басылымында «Орта жүз рулары туралы» деген мақала жарияланып, оны жазған адамның аты-жөні аталмаған. Мақаланың сөз басы ретінде Н. Я. Коншин: «Әр жылға берілген ескертулермен қоса бұл мақала түгелімен Семей облысына өте танымал қазақтың сөзі негізінде түзілді. Бұл қазақ (арғын руының тобықтысынан) жарияланғалы отырған мәлімет өздерінің шығу тегі туралы алуан турлі аңыздарға бой ұрып жүрген кейбір рулардың көңіліне келіп қалар деген қауіппен өз фамилиясын көрсетпеуді өтініп отыр», - деп жазған. Коншин түсіндірмесінен атын атамаса да, мақала (шежіре) авторы Абай екені анық. Ақын мақалада Орта жүз құрамындағы 7 тайпаның: Арғын, Найман, Керей, Уақ, Тарақты, Қыпшақ және Қоңырат ұрпақтарын таратады. Бірақ оларды өз заманындағы буынға дейін әкелмей, сол кездегі белгілі аталарға дейін ғана жеткізген. Тек Қыпшақ тайпасы туралы ешқандай дерек бермеген. Шежіреде жеке рулар, аталар, билер тарихынан құнды деректер келтіреді. Шежіренің ескертпе бөлімінде жеке рулар мен аталардың атауларына түсініктеме берілген. Бұл материалдар Абай еңбегінің тарихи құндылығын көтере түседі. Дереккөздер
Абайтанудан жарияланбаған материалдар

«Абайтанудан жарияланбаған материалдар» - «Ғылым» баспасынан 1988 ж. жарық көрген ғылыми зерттеу мақалалар мен құжаттар жинағы. Авторы - М. О. Әуезов. Жинақ алғысөзден және көлемді 8 тақырыптан тұрады. Онда академиктің абайтану мәселелеріне байланысты орыс және қазақ тілінде жазылған зерттеулері, жүйелеген материалдары, баяндамалары, оқыған дәрістері, хаттары, жоспарлары енгізілген. Сондай-ақ ақын өмірбаянынан бастап, оның шығармаларының басылымдарына енгізген текстологиялық өзгерістері, Абай мұрасының рухани көздеріне, ақындық дәстүріне байланысты ғылыми болжамдары мен нақты тұжырымдарын танытатын еңбектері жүйелі түрде топтастырылған. Жоғары оқу орындарында абайтанудың арнаулы курсында оқыған дәрістері жеке тарауға жинақталған. Кітап соңында ғалымның осы жинаққа енгізілген мақалаларына ғылыми түсініктеме берілген. Кітап әдебиетшілерге, тарихшыларға, философтарға, көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 19,2 баспа табақ, 2300 дана болып басылған. Дереккөздер
Купаждау, Араластыру

Купаждау, Араластыру (Купажирование) — әр түрлі жартылай фабрикаттарды (су, спирт, қышқылдар, бояғыштар және т.б.) араластыру; ликер-арақ өндірісіндегі негізгі операциялардың бірі. Араластыру алдында шырындар тұнбаларынан арылып, сүзіліп, қажет болса, бентонитпен ағартылады. Лимон қышқылын алдымен суда ерітіп алады. Эфир майы мен ванилін спирті ерітінді ретінде қолданылады. Қантты қою шырын, спирт пен хош иісті заттар буланбау үшін суытылады. Осы құрауыштар рецептура бойынша араластырылып пайда болған ерітінді купаж (араласпа) деп аталады. Дереккөздер
Ерванд Аршакович Годжабашян

Ерванд Аршакович Годжабашян (1939 ж. т.) - мүсінші, суретші. Монументті өнер саласында жұмыс істейді. Қара туфтан болмашы құралдармен дәл кертіп, тастың табиғи өткір қырлары мен кедір-бұдырын ұтымды пайдалана отырып, Абай портретін жасады (1968). Бұл портрет қазақ өнерінің Арменияда өткен он күндігі кезінде көрсетіліп (1969), кейін Қазақстан Республикасы мемлекттік өнер музейіне сыйға тартылды. Дереккөздер
Абайтану сабағы

Абайтану сабағы - республиканың жоғары оқу орындарында студент жастарды ұлы ақынның әдеби мұрасымен тереңдей таныстыру үшін өтілетін арнайы семинар-сабақ. 1942-43 оқу жылында ҚазМУ-дің филология факультетінде М. Әуезовтың жетекшілігімен ұйымдастырылған. Абайтану сабағында Әуезов негізінен ақынның шығармаларын оқып-білу, мән-мағынасын терең меңгеру, оны өз бетімен талдау арқылы ой қорыту, оған сын пікір айту, реферат жаздыру, баяндама, қосымша баяндама жасату жолдарына ерекше мән берген. Мәселен, «Абай жөніндегі тақырыптар» ұсынғанда Абай шығармаларының толық қамтылуын және оларды студенттердің жан-жақты танып-біле алатындай болуын ескерген. Мәселен, «Абайды тану жөніндегі зерттеулік мәселелер», Отыз бесінші сөз деп аталатын сабақтарында студенттердің Абай поэзиясы мен қарасөздеріндегі пікір сабақтастығы мен тақырып жағынан үндестігін ажырата білуіне ден қойған. Дереккөздер
Көшетхана

Көшетхана немесе көшетжай - көкөніс және гүл көшеттерін, сондай-ақ ерте пісетін көкөніс өсіруге арналған жабық құрылыс. Жылыжайға қарағанда ауданы және сиымдылығы жағынан кішірек болып келеді. Сонымен қатар, жұмыс істеу мерзімі және жабдықталуы жағынан айырмашылықтары бар. Қалмасына қарай көшетжайлар бір еңісті және екі еңісті болып ажыратылады. Шұңқырға және тегіс жерге жасалады, соңғысының орнықты әрі жылжымалы түрі болады. Жылыту үшін күн сәулесі, биологиялық (био отын жылуы) не техникалық (әр түрлі жылыту қондырғылары) жылу пайдаланылады. Тәуліктің суық кезінде беті шынылы жақтау немесе жарық өткізгіш полимер үлбірлермен жабылады. Жыл маусымына қарай ерте, қалыпты және кеш пайдаланылатын түрлері бар. Ақпанның соңынан наурыздың басына дейін ерте көшетхана , наурыздың 2- жартысынан — қалыпты көшетхана, ал сәуірдің басынан кеш көшетхана пайдаланылады. Тағы қараңыз * Жылыжай * Бақша Дереккөздер
Орыстар қазақ әдебиеті туралы

«Орыстар қазақ әдебиеті туралы» («Русские о казахской литературе») - әдеби-сын мақалалар жинағы. Қазақ мемлекеттік баспасынан 1957 ж. орыс тілінде жарық көрген. Құрастырған Ә. Әлімжанов. Жинақтың «Абай Қунанбаев» бөлімінде: Л. С. Соболевтің «Абай Қунанбаев», Л. М. Леоновтың «Абай Құнанбаев туралы» мақалалары орын алған. Бұл мақалаларда Абайдың орыс классикалық әдебиеті дәстүрлерімен байланысы сөз болады. Кітап көлемі 8,75 баспа табақ, 500 дана болып басылған. Дереккөздер
Григорий Александрович Головков

Григорий Александрович Головков (1935 ж. т.) - суретші. Графика саласында жұмыс істейді. Ол Семейдегі Абайдың республикалық әдеби-мемориалының музейіне арнап «Абай-ақын» (1983; қағаз, литография, автордың жеке қоры) атты сурет салды. Онда ақынның шабытты сәттегі ойлы жүзі табиғат аясында, жұмыс үстінде бейнеленген. Дереккөздер
Абай термесі

«Абай термесі» - 1916 ж. Орынборда «Дин уә мағишат» баспаханасы шығарған Абай өлеңдерінің жинағы. Ақынның 1909 жылғы жинағынан кейінгі 2-басылым. Бастырушы - ақын Самат Әбішұлы Нұржанов. Кітапқа Абайдың бұрын баспасөзде жарияланбаған «Жазғытұры қылтиған бір жауқазын» (10 жол), «Ата-анаға көз қуаныш» (30 жол), «Құр айқай бақырған» (8 жол), «Білікті сөз өлді» (4 жол), «Күшік асырап ит еттім» (4 жол), «Тайға міндік» (25 жол), «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да» (4 жол) өлеңдері енген. Жинақтың беташарына Абайдың бірінші қарасөзін «Сөз басы» деген атпен беріп, кітап соңында Нұржановтың «Ойлы жұртыма» атты толғауы басылған. Жинақ ақын өлеңдерінің текстологиясына көңіл бөліп, қарасөзін жариялауымен тарихи құнды басылым болды. Көлемі - 10 бет. Дереккөздер
Василий Васильевич Голубович

Голубович Василий Васильевич (10.01.1910, Толочин ауданы - 28.12.1991, Минск) - театр суретшісі. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Ол М.Әуезовтің «Абай» романы бойынша Ш.К.Айманов пен Я.С.Штейн қойған «Абай» инсценировкасын (1949) безендірді. Г-тің ұлттық бояу ерекшеліктерін терең пайдаланған ашық та айқын түстермен өрнектелген сахналық суреттері қойылымға ерекше ажар беріп, спектакльдің көркемдік құнын күшейте түсті. Осы еңбегі үшін 1952 ж. қоюшылар тобымен бірге Г-ке КСРО Мемлекет сыйлығы берілді. Дереккөздер
Күзуағаш

қорынан.]] Күзуағаш – тоқыма өрмегінің желі жіптерінің шатыс түсуі үшін ерсісін (ұрғашы жіп) күзужіптің көмегімен көтеріп байлайтын ағаштың атауы. Оны "белағаш" немесе "күйеуағаш" деп те атайды. Қолданысы Күзу жіңішке қатты ағаштан жұмырлап жасалады. Күзуағаштың ұзындығы өрмектің жалпақтығына байланысты болады. Ол көбіне өрмектің екі шетінен асып тұрарлықтай ұзын етіп алынады. Күзуағаштың екі ұшына таяу жерінен кертіп, ілгіш жіп байланатын тиянақ жасалады. Өрмек жіптің өрмек тоқушыдан екі метрдей қашықтағы жерінен, үстіңгі жіптерді жеке-жеке мықты шуда жіппен күзуағашқа орап (шалып) бекітеді. Күзуағаш өрмек жіптен 10 см-дей биік тұрады. Өрмек жібі күзуағашқа байланғаннан кейін күзудің ұшындағы кертпелерге жуан жіптің екі ұшы байланып оның ортасы мосының тіліне іліп қойылады. Сонда үстіңгі жіп пен астыңғы жіптің арасы жарты метрге таяу ашылып тұрады. Бүл өрмек тоқушының астыңғы жіп пен үстіңгі жіпті шатастырып алмауы үшін қажет. Күзуағашты өрмек тоқушы оқтын-оқтын ілгері жылжытып отырады. Өрмек әбден тоқылып болғанда күзуағаш пен жіп жинап алынады. Ол келесі өрмек тоқығанда тағы пайдаланылады. Дереккөздер Әдебиеттер * Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. Алма-Ата: Казахстан, 1979; * Шобай Қ. Қазақ, урианхай халықтарының ұлттық қолөнері. Өлгий, 1980; * Райымханова К.Н. Ата кәсіп: этнографиялық зерттеу. Алматы: Қазақстан, 2001.
Абай халық театры

Абай халық театры - халық драма ұжымы. Көркемөнерпаздардың Семей облысы Абай ауданының Қарауыл селосындағы мәдениет үйі жанынан ұйымдасқан драма үйірмесі негізінде құрылды. 1917 ж. маусымда Ойқудықта М. Әуезовтың «Еңлік-Кебек» спектаклімен шымылдық ашқан. 1967 ж. халық театры атағы берілді. Театр ұжымы бірнеше рет облыстық, республикалық байқауларға қатысты. Москваның Кремль театрында да өз өнерлерін көрсетті. Театрдың көркемдік жетекшісі ҚазССР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, режиссер Б. Баймұратов. Театр 1984 жылы Әуезовтың «Абай» спектаклін сахнаға шығарды. Ұжым құрамында Бүкілодақтық Комсомол сыйлық лауреаты Б.Сағымбаева, Бүкілодақтық және респ. байқаудың лауреаттары М.Жанболатов, Ә.Закиров, М.Исатаев, Г.Қабышева, Ғ.Қасымов, Н.Момынжанов, Р.Нүрпейісова, О.Садуақасов, Т.Сәкенова,Б.Шағатаев, т.б. өуесқой өнерпаздар болды. Театр репертуарында М.Әуезовтің "Абай", Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлу", И.Мақатов пен С.Сұбханбердиннің "Соңғы күш", Т.Ахтановтың "Боран", Ә.Әбішевтің "Қолға түскен шайтандар", т.б. пьесалары болды.Абай халық театры Семей облысы халық театрлары мен драма ұжымдарының байқауына М.Әуезовтің "Қарагөз" трагедиясымен қатысып 1- орынды жеңіп алды. 1966 ж. Алматыда өткен респ. байкауда осы спектакльді көрсетіп, 7 адам лауреат атанды. 1976 ж. Мәскеу қаласыннда Кремль театрында Б.Майлиннің "Жалбыр" спектаклін көрермен назарына ұсынып, театр ұжымына Бүкілодақтық байқаудың лауреаты атағы беріліп, медаль тапсырылды. Дереккөздер
Абай шығармаларындағы эстетикалық тағылым

«Абай шығармаларындағы эстетикалық тағылым» («Эстетическое в творчестве Абая») - монография, «Қазақстан» баспасынан 1979 ж. орыс тілінде жарық көрген. Авторы - Ә. С. Қалмырзаев. Монография Абай шығармаларының эстетикалық, негізін, ақынның эстетикалық, көзқарасын анықтауға арналған. «Абайдың эстетикалық көзқарастарының идеялық - тарихи бастауы. Ақынның эстетикалық түсінігі - оның қоғамдық-философиялық көзқарасының құрамдас бөлігі» және «Абай шығармаларындағы эстетикалық категориялар» атты 2 тараудан құралған. Оларда ақын өлеңдерін нақты ғылыми салыстырып тексерудің негізінде түрлі эстетикалық, категориялардың (сұлулық, жоғарғы рух, күлкі, қайғы) қолданылу жүйесі ашып көрсетіледі. Автор Абай өнер адамының шындыққа деген эстетикалық, талғамының ең жоғарғы көрінісі сұлулық деп білді. Оның түсінігінде жоғары рух аңыздарда айтылатын керемет құбылысы емес, адам санасының ақиқат күші. Ақынның өмірлік мұраты - адамгершілік қарым-қатынастарды жетілдіре түсу. Сондықтан да Абайдың әдеби мұрасы қазақ халқының эстетикалық, мәдениетін қалыптастыруда және оны одан әрі дамытуда маңызды қызмет атқарды - деп атап көрсетеді. Көлемі 8.4 баспа табақ, 8 500 дана болып басылған. Дереккөздер
Абай шығармаларының текстологиясы жайында

«Абай шығармаларының текстологиясы жайында» - Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1959 ж. жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - Қ. Мұқаметханов. Абай мұрасын зерттеуші ғалым 1954 ж. ҚазССР ОА-ның баспасынан жарық көрген ақын шығармаларының 2 томдығын тілге тиек ете отырып, бұрынғы - соңғы басылымдардағы текстологиялық өзгерістерге, кемшіліктер мен қателіктерге ғылыми тұрғыдан жан-жақты талдау жасайды. Ғалым өз нұсқасын ұсынғанда құжатты деректерге, қолжазбаларға, бұрынғы басылымдарға, логикалық тұжырымдарға сүйенеді. Ақынның ғақлия сөздерінің Абай жинақтарындағы басылу ретін, Мүрсейіт және Р. Жандыбаев қолжазбаларындағы жазылу ретін салыстырады. Кітап көл. 7, 4 баспа табақ, 1200 дана болып басылған. Дереккөздер
Абай шығармаларының тілі

«Абай шығармаларының тілі» -«Ғылым» баспасынан 1968 ж. жарық көрген монографиялық еңбек. Авторы - Р. Сыздықова. Кітап алғы сөзден, көлемді 3 тараудан, қорытындыдан және библиографиядан турады. Ғалым еңбегінде Абай шығармалары тілінің сөздік құрамы мен грамм, ерекшеліктерін жан-жақты қарастырады. Қазақ әдеби тілінің 19 ғ-дың 2 жартысындағы жай-күйіне, ондағы Абайдың орны мен еңбегіне баға береді. Қазақ тілінің ақын қолданған байырғы төл сөздерімен бірге, Абай мұрасында кездесетін араб-парсы, орыс сөздеріне тоқталады. Ұлы қаламгердің өзі қосқан немесе жандандырған жаңа сөздерге зер салады. Ақын поэзиясы тілінде, әсіресе прозасында кездесетін кейбір грамм, тұлға-тәсілдерге талдау жасайды. Еңбек тіл білімі мамандарына, әдебиетшілерге, студенттерге арналған. Көлемі 18 баспа табақ, 2 мың 750 дана болып басылған. Дереккөздер
Иван Иванович Гоннаренко

Гоннаренко Иван Иванович (1908-88) - украин халық ақыны. «Достар», «Біздің бақытымыз үшін», «Одесса, Севастополь», «Дунай дастаны», «Матрос Гайдай», «Обелиск», «Кордон», «Отызыншы батарея» атты кітаптарымен украин оқырмандарына жақсы танымал. Гоннаренко 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Уағалайкумүссәлам», «Жазғытұры қалмайды қыстың сызы...», «Заманақыр жастары...» атты елеңдерін украин тіліне аударған. В. К. Костенко. Дереккөздер
Махмұд Хабайдоллаұлы Абдрахманов

Махмұт Хабайдоллаұлы Абдрахманов (20 шілде 1934 жыл Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Ташкенсаз ауылында туған) - Филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан ұйғыр әдебиеті тарихы авторларының бірі. Өмірбаяны * 1958 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. * Ұйғыр тіліндегі «Коммунизм туғи» газетінде әдеби қызметкер * Қазақ КСР Ғылым академиясының Ұйғыртану бөлімінде аға ғылыми қызметкер болып істеген. * 1983 жылдан Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде ұзтаздық етіп келеді. Ғылыми еңбектері Оның ұйғыр, қазақ және орыс тілдерінде, әр түрлі басылымдарда жарияланған 200-ден астам мақалаларында ұйғыр ақын-жазушыларының шығармашылық жолы, ұлт әдебиетінің даму ерекшеліктері, әдеби байланыстар зерделенген. М.Абдрахманов — орта мектепке арналған әдебиет бағдарламаларының және оқулықтары авторларының бірі. Шығармалары мен еңбектері Бірнеше өлеңдер жинағының авторы. Ол Абай, Пушкин, Р.Ғамзатов, Х.Ерғалиев, Қ.Мырза-Әли, Т.Молдағалиев, т.б. өлеңдерін ұйғыр тіліне аударған. Өз өлеңдері қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген. * "Жүрек жырлары". Өлеңдер. «Жазушы», 1967; * "Ұйғыр совет әдебиеті тарихы". «Ғылым», 1967; * "Әрлеу үстінде". Әдеби-сыни мақалалар. «Жазушы», 1977; * "Белестер". Өлеңдер. «Жазушы», 1983; * "Адымдар. Өлеңдер. «Жазушы», 1984; * "Ұйғыр совет әдебиетінің тарихы". «Ғылым», 1986; * "Жылдар жаңғырығы". Мақалалар мен өлеңдер. Чонжа, 1999; * "Түйіндер". Өлеңдер мен мақалалар. «Білім», 2004; * "Шеберлік шыңына үмтылып". «Мир», 2009; * "Ұйғыр әдебиеті". Оқулық пен хрестоматия, 8 сынып үшін. «Мектеп», 2000; * "Ұйғыр әдебиеті". Оқулық пен хрестоматия, 10 сынып үшін. «Мектеп», 2003. Дереккөздер
Гржевичек Людек

Гржевичек Людек (т. ж. б.) - чех ғалымы, қазақ тілі мен әдебиетін зерттеуші. Ол 1963 ж. «Абай лексикасының кейбір сандық қасиеттері туралы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Бұл ғылыми еңбектің қысқартылған мазмұны Қазақ КСР ҒА Хабаршысының 1964 жылғы 4-санында жарияланды. Дереккөздер
Валентин Александрович Григорьев

Валентин Александрович Григорьев (1937-90) - суретші. Қондырғылы және кітап графикасы, плакат, экслибрис саласында жұмыс істеген. Абайдың Семейдегі республикалық әдеби-мемориалдық мұражайы (қаз. Абайдың мемлекеттік қорық мұражайы) үшін плакат жарнама (1971, қағаз, тушь, қаламұш; көп данамен шығарылған) және мұражайдың жол көрсеткіш кітапшысының Абай портреті бейнеленген мұқабасын (1971, қағаз, линогравюра, кеп данамен шығарылған) жасаған. Абайдың 125 жылдық мерейтойына арналған альбом үшін ақынның «Қансонарда бүркітші шығады аңға» деген өлеңіне сурет салған (1971, қағаз, линогравюра, Респ. ұлттық кітапханасында). Осы мерейтой үшін Григорьев шақыру билетінің үлгісі мен жарнамасын жасап және Республикалық көркемсурет көрмесі каталогінің мұқабасын көркемдеген (1971, қағаз, аралас техн., кеп данамен шығарылған). Жоғарыда аталған кермеге Абай шығармашылығының мәңгілік екенін паш ететін «Уақыт» деген жұмысымен қатысқан (1971, қағаз, автолитографика, суретшінің отбасы меншігінде). Дереккөздер