kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Майбалық (көл)

Майбалық – Ақмола облысы, Есіл алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Астана қаласының оңтүстігінде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 14,6-21,1 км 2 -ге дейін өзгеріп отырады. Ұзындығы 8,4 км, енді жері 3,7 км. Орташа тереңдігі 1,5 м. Су жиналатын алабы жатық; оңтүстік-шығыс жағасы жарлы, биіктігі 3-4 м, қалған бөлігі көбіне түйетайлы. Майбалыққа көктемде солтүстігінен Қарасу, оңтүстігінен Қызылсу жылғалары құяды. Минералдары шамалы. Көлден жылына 25-30 т мөңке балық ауланады (2002). Суы шаруашылыққа пайдаланылады, ал алабы - шабындық. Жағалауында Нұрбай ауылы орналасқан. Дереккөздер
Азынабай

Азынабай — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Уәлиханов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2009 жылы Уәлиханов ауылының құрамына енген. Географиялық орны Аудан орталығы — Степняк қаласынан шығысқа қарай 87 км, облыс орталығы — Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Ауыл аумағында минералды су көзі бар. Ауыл жанынан Қарасу өзені ағады. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 68 адам (31 ер адам және 37 әйел адам) болса, 2009 жылы 27 адамды (13 ер адам және 14 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Әбділрахман Советұлы Мадияров

Әбділрахман Советұлы Мадияров (1947 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Аққайнар ауылы) – мал дәрігері. Алматы зооветеринария институтын (1970), Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетін (2004) бітірген. Астрахан ауданы Степняк кеңшарында вет. техник, Егіндікөл ауданы Армавир кеңшарында бас мал дәрігері, Егіндікөл ауданы бас мал дәрігерінің орынбасары (1970 – 74), Астрахан ауданы вет.-бактериол. зертханасының директоры (1974 – 79), Сілеті ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының бас дәрігері (1979 – 81), 1981 жылдан Сілеті ауданы Минск кеңшарының төрағасы, 1991 жылдан Егіндікөл ауданы агроөнеркәсіптік бірлестігінің төрағасы, 1994 жылдан Сілеті ауданы әкімдігінің басшысы, 1997 жылдан Ақкөл ауданының әкімі, 1998 жылдан Ақмола облысы Әлеум. бағдарламалар және халықты жұмыспен қамтамасыз етуді үйлестіру басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. Медальдармен, құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Түркістан шаяны

Туркiстан Шаяны (Astacus kesslerі) – шаянтәрізділер класына, он аяқты шаяндар отрядына, астацидтер тұқымдасына жататын түр. Түркістан облысындағы Қайнар, Бөріжар, Талас (жоғ. ағысында) өзендерінде, Бөріжар су қоймасында кездеседі. Бұрын Сырдария өз-нің ағысын реттегенге дейін, оның жайылма көлдерінде көп тараған болатын. Негізінен өзендердің құлама жағалауларының қуыстарын, тастардың астын мекендейді. Дене мөлшері аса үлкен емес. Карапаксының (шаянның баскөкірек қалқанының) пішіні созылыңқы, жұмыртқа тәрізді. Баскөкірегі тегіс не төмпешіктермен жабылған. Кеудесінің алдыңғы жүру аяқтарының ұшында үлкен қысқышы бар, ол жемтігін ұстауға, оны жұлуға, жауынан қорғануға және денесін тазартуға арналған. Аталықтарының қысқышы қысқа және жалпақ болады. Құрсағы ұзын, аяқтары жүзіп жүруіне жарамайды. Аналықтары жұмыртқаларын құрсақ аяқтарына жабыстырып, ұрпақтары дамып шыққанша өзімен алып жүреді. Аталықтарының құр-сақ аяқтарының 1 – 2 жұбы шағылыс мүшесіне айналған. Дара жыныстылар, іштей ұрықтанады. Аналықтары ұрықтанған уылдырықтарын (200 – 300 аралығында) маусым айына дейін өзімен алып жүреді. Дамуы метаморфозбен өтеді. Көбеюі күзге келеді. Туркiстан Шаяны – өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Доржи Банзаров

]] Доржи Банзаров (шамамен 1822, Ресей, бұрынғы Байкал сырты облысы Кутетуев ұлысы — 1855, Иркутск қаласы) — бурят ғалымы. Қазан университетін алтын медальмен бітірген (1846). Университетте моңғол тіліне қоса санскрит, қытай, маньчжур және түрік тілдерін меңгереді. Студент кезінде маньчжур тілінен “Ту-лишеньнің саяхаты” мен ойрат тілінен “Убашы қонтайшы туралы аңыз” деген қолжазбаларды орыс тіліне аударады. 1847—1848 жылдары Санкт-Петербургтегі Азия музейінде ғылыми-зерттеу жұмыстарымен шұғылданды. 1850—1855 жылдары Иркутскіде арнайы тапсырмалар орындайтын шенеунік болды. “Ергенеқон атауы туралы”, “Моңғол атауының шығу тегі”, “Шыңғыс тасы”, т.б. мақалалар жазды. Негізгі ғылыми мұрасы — “Қара сенім немесе монғолдардағы шамандық” (1846) атты еңбегінде шамандықтың шығу тарихы, діни жүйе ретіндегі мәні мен ерекшеліктерін бай да нақтылы материалдар негізінде көрсетіп берді. Оның жарық көрген 15 тарихи-философиялық, этнографиялық еңбектері, 3 қолжазбасы Шығыс жазба ескерткіштерін терең талдауға негізделген құнды зерттеулер қатарына жатады. Дереккөздер
Байжігіт

(Байжігіт Тоқтарқожаұлы Қабанбай батырдың арғы атасы) Байжігіт Жаулыұлы (1705 — 1795) — батыр, күйші, композитор, сазгер. Байжігіт өмірі дені ат үстінде, қалмақ басқыншыларына қарсы ұлт-азаттық күрес кезеңінде өткен. Найман тайпасының Қаракерей руының Жастабан елінен шыққан. Өмірбаяны Найман ішіндегі Жастабан елі бір жағы Тарбағатайдың сыртын, бір жағы Шыңғыстаудың бауырын жайлаған. Бұл кезде Байжігіт Жәнібек Бердәулетұлы батырды сағалаған деседі. Күйшінің өмірі негізінен қазіргі Шұбартау ауданының шегіндегі Бақанас, Балқыбек, Көксала өзендерінің бойында өткен. Шығыс Қазақстан күйшілік, домбырашылық дәстүрінің, жалпы қазақ күй өнерінің шертпе күй саласының дамуына, көркейуіне мұрындық болған күйші. Ел аңызы Абылай хан заманында өмір сүрген Байжігіт 300 күй шығарған дейді. Заманында «күй иесі Байжігіт», «күй перісі» атанған. Байжігіт өзіне дейінгі күйшілік, домбырашылық өнердің озық қасиеттерін бойына сіңіре отырып, оны жаңа белеске көтерген бірегей тұлға. Артына мол мұра қалдырған өнер иесі Байжігіттің тәлім алған ұстаздарының бірі - Сары Нияз төре деген күйші адам екен. Байжігіт 13-14 жас шамасында киіз үйдің сыртында отырып, іштегі отырған, сол кезде елге атақты Сары Нияз төремен күй тартысқа түседі. Өзімен күй тартысқа түсіп отырған күйшінің орындаушылығына риза болып сыртқа шықса, жап-жас бала екендігін көріп қайран қалады. Осыдан бастап Сары Нияз Байжігітті шәкірт қылып домбырашылық өнердің барлық құпия сырына қанықтырыпты. Тарихта «Ақтабан-шұбырынды» атанған кезеңде Байжігіт 18 жасар жігіт екен. Елмен бірге үрей кешіп, азап шекседе домбырасын тастамапты. Осы кезеңде «Ақтабан» атты күй шығарады. Байжігіттің қилы кезеңге арналған ең елеулі туындысы «Қайың сауған» күйі. Осы күй күйшінің есімін бүкіл елге әйгілейді. Жаңа өрлеп келе жатқан жас сұлтан Абылай, күйшіні ордаға алғызады. Байжігіт өмірінің бірталай уағы осы Абылай төңірегінде өтеді. Күйшінің жоғарыда аталған күйлерінен басқа «Нарын» (төрт бөлімді), «Азат» (екі бөлімді), «Арман», «Көкейкесті» атты күйлері болған. Күйші 80 жасқа келгенде сіреспе деген ауруға шалдығып (сірә паралич болса керек) төсек тартып жатып қалады. Өлім сағаты таяған кезде сахара өнерпаздарының көне салты бойынша жұртпен күй арқылы қоштасады. Оң қолы шертуге келмеген себепті күйші ең ақырғы сырлы күйін алақанының қырымен қағып ойнаған көрінеді. Күй ұрпақ жанында «Көкейкесті» деген атпен сақталған. Шығармалары Сол жорықтар әсерімен “Нарын”, “Қылау батыр”, “Алмажай” сияқты күйлерін шығарған. Эпикалық сарында тартылатын күйлерінде ел қорғаны болған жаужүрек батырлардың бітім-келбеті музыка тілмен өрнектелген. Оның “Секіртпе”, “Бұлғын сусар”, “Тоғыз тоты”, “Қособа” атты күйлері тыңдаушыны ерекше нәзік сыршылдығымен елітеді. Бұлардан басқа “Азат”, “Ақтабан”, “Аңшының зары”, “Беласар”, “Қашқан қалмақ”, т. б. күйлері бар. Байжігіт күйлері қазіргі Шығыс Қазақстан облысында (Семей өңірі, Шұбартау, Аягөз, Абай ауд.) және Шығыс Түркістанда кең тараған. Оның күйлерін Манеке, Мыңқабыл, Бекжан, Талтүс, Рәш, Қоңыр, Ақжүрсін, Қызай, Бодау, Жүнісбай, Құлыншақ сияқты күйшілер кейінгі ұрпаққа жеткізген. Дереккөздер
Хабиболла Құсайынұлы Оспанов

Хабиболла Құсайынұлы Оспанов (10 шілде 1932 — 25 қараша 2022) — химия ғылымдарының докторы (1981), профессор (1983), Халықаралық және Қазақстан Республикасы Минералды ресурстар ғылым академияларының академигі (1995), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнертапқышы (1976). Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан. Еңбек жолы * 1955 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1965) бітірген; * 1955–1958 жылдары Павлодар облысы Майқайың кентіндегі мектепте мұғалім, «Майқайыңалтын » комбинатында инженер; * 1958–1962 жылдары орталық лаборатория бастығы; * 1965–1976 жылдары ҚазМУ-да кіші, аға ғылым қызметкер; * 1976–1983 жылдары профессор; * 1983–2002 жылдары кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді; * 2002 жылдан ҚазҰУ-да профессор қызметін атқарады; Ғылыми еңбектері 1979 жылы «Разработка физико-химических основ и принципов прогнозирования последовательного растворения минералов и неорганических материалов (на примере сульфидов, оксидов, силикатов)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми еңбектері негізінен химияның және электрхимияның неорганикалық физика, химия технологиясын зерттеу мәселесіне арналған. 1100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 22 монография (мысалы: «Физико-химические основы избирательного растворения минералов», 1993; «Общие принципы урегулирования действия гальванического эффекта между сульфидными в условиях гидрохимического процесса», 2004, т.б.), 20 оқулық пен оқу құралының авторы. 150 өнертабыс пен патенттердің, 3 халықаралық жаңалықтың иегері. Дереккөздер
Мағзұмов Амантай

Мағзұмов Амантай (1943 жылы туған, Бурабай ауданы Қоңырағаш ауылы) – шабандоз. Құрметті спорт қайраткері. Еңбек жолын жылқышы болып бастап, кейіннен Абылайхан кеңшарында бригадир болып жұмыс істеген (1963 – 93). Ауданы, облыстық, республикалық ат жарыстарына қатысып, жүлделі орындарды иеленді. Ақан серінің (1993), Ж.Жабаевтың, К.Қасымовтың (2003), Ғ.Мүсіреповтің (2005) мерейтойларына, Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласының ашылу салтанатына (1998) арналған республикалық жарыстарға, Алматы облысы Ұзынағаш ауылында өткен ҚР Президентінің Кубогіне (2000) қатысып, жүлделі 1-орындарды иеленді. Орденмен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Түркістан федералистері партия

Туркiстан федералистерi партиясы – Ақпан революциясынан кейін қалыптасқан саяси ахуал жағдайында Түркістан халықтарының мүддесін қорғау мақсатында құрылған қоғамдық-саяси ұйым. 1917 ж. қыркүйекте Ферғана облысы мұсылмандары ұйымдарының Әндіжанда өткен съезінде құрылған. Оны құру ісімен айналысқандардың қатарында М.Бехбудий, Мүнауар Қари секілді қайраткерлер болды. Партия бағдарламасында Түркістан өлкесінің Ресей федерациясы құрамында аумақтық автономия алу керектігі басты талап ретінде қойылатындығы аталып көрсетілді. Сондай-ақ бағдарламада: * болашақта Түркістанның демократиялық республика болуы * жердің халықтық меншік ретінде жариялануы * дін ісі мемлекеттік істен ажыратылуы * халық ағарту ісін ұлттық мүддемен ұштастыру * әйел теңдігін қамтамасыз ету секілді мәселелер қамтылды. Түркiстан федералистерi партиясы толыққанды партия ретінде қызмет ете алмады. Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына партия атынан депутаттыққа кандидаттар ұсынылмады. Сондай-ақ бұл партияны жергілікті халықтың бірқатар топтары мойындамады. Мәселен, С.Лапин жетекшілік еткен “Шуро-и-Улема” ұйымы Туркiстан федералистерi партиясын қолдамайтындықтарын ашық танытып, оның орнына “Түркістан мұсылмандарының одағы” атты партия құруды ұсынды. Осындай себептерге байланысты 1917 ж. күзде Туркiстан федералистерi партиясы өз қызметін доғарды Дереккөздер
Октябрь Александрович Хан

Октябрь Александрович Хан (1924 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Хоссанский ауданы Нижний Янчиха станциясы) – техника ғылымдарының докторы (1973), профессор (1975). Өмірбаяны * Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1946, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. * Химия ғылымдары институтының аспирантурасын (1951) бітірген. * Ертіс мыс балқыту зауытында ауысым шебері, технолог (1946–1949) * Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1951–1952) * Қазақстан ғылым академиясының ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1957–1963) * Бүкілодақтық түсті металл ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі (1963–1979) * 1979 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері * 1972 жылы «Исследование и разработка электрохимических способов извлечения кадмия и меди в виде не компактных осадков в гидрометаллургическом производстве» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. * 150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Марапаттары * Халықтар достығы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Нөгербек Мағзұмов

Мағзұмов Нөгербек (1936, Зеренді ауданы Жылымды ауылы – 2000) – журналист, жазушы. КСРО Журналистер одағының мүшесі. Астана қаласының Құрметті азаматы. ҚазҰУ-ды бітірген (1958). Көкшетау облыстық «Көкшетау правдасы» газетінде тілші (1958 – 61), облыстық радиода Бас редактор (1961 – 96) болып жұмыс істеген. «Жұмбақтас сыры» жинағы (1980), «Дала құты» (1978), «Мәмбетәлі» романының 1-томы (1996), «Таңғы бозалаң», «Гимназияда оқып жүр», «Қоңыраттың күнделігі», «Зарина» («Сақ патшайымы»), «Бұлт астында күн жатпайды» кітаптарының авторы. «КСРО радио және теледидарының үздік қызметкері» белгісімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Қазмұхамед Мұқанұлы Тәтібаев

Қазмұхамед Мұқанұлы Тәтібаев - Батыc Алашорда қайраткері, қазақтың алғашқы арнайы білімді әскери мамандарының бірі. 1885 жылы Орал облысы, ілбішін уезі, Өріктікөл болысының 6-ауылында туған. Әкесі Мұқан - Гурьев-Орал аралығында түйемен кіре тартып, балық тасыған. Қ.Тәтібаев Өріктікөлдегі екі сыныптық болыстық орыс-қазақ мектебін (1902), Електегі үш сыныптық, қалалық орыс-қазақ училищесін (1905) бітірді. Училищеден «бастауыш училище мұғалімі» атағымен шығып, Орал облысында ауылдық, болыстық мектептерде және Түркістан өлкесіндеғі орыс-түзем мектептерінде мұғалім болды (1905-1916). 1916 жылы бұратана халықтан тыл жұмысына адам алу басталған кезде Ташкент әскери училищесі жанындағы прапорщиктер мектебіне түсті. 1917 жылы ақпанда мектепті бітірген соң Парсы майданына, 9-Түркістан бригадасының қарамағына қызметке жіберілді. Онда қазан айына дейін 3-полк жанындағы әскери көлік бөлімінің бастығы болды. Сол жылғы қараша айында денсаулығына байланысты демалыс алып, елге келді. Жолда Темір уезіне қарасты Жұрын станцасында Ойылда жиналыс өткізіп келе жатқан Ж.Досмұхамедұлымен кездесті. Оның Жайық сырты қазақтарының милициясына жұмысқа шақырған ұсынысын қабылдап, әскери бөліміне қайтпай қалды. 1918 жылдың басында Жаһаншаның тапсырмасымен Жымпитыға қару- жарақ жеткізді. 1918 жылы Қаратөбедегі З-Орал облыстық қазақ сиезіне, 1918 жылы мамырдағы 4-Орал облыстық қазақ сиезіне Өріктікөл болысынан делегат болып қатысты. Қазақ өлкелік әскери комиссариатында Саяси басқарма меңгерушісінің көмекшісі (1920, каңтар), кітапхана нұсқаушысы (1920, ақпан) болды. Бұдан кейін елге оралып, Жымпиты уездік атқару комитеті төрағасының орынбасары болды. 1920 жылы тамыздан заң орындарында: Орал губерниялық ревтрибунал мүшесі (1920, тамыз - 1921, маусым), ревтрибунал және губерниялық сот мүшесі (1921, шілде - 1922, сәуір), 1922 жылы өткен 2-РК(б)П Бүкілқазақ конференңиясының делегаты болды. 1921-1922 жылдары қазақ жігіттерінен құралған эскадронға басшылық етіп, Сапожников бүлігін басуға қатысты, чекистердің Кнопка басқарған бронды отрядымен, Ялов бастаған эскадронымен бірге Сарафанкин жасағының Тополевкаға (Топайлы), Киселев отрядының Бударинге, Серов жасағының Жымпитыға шабуылын тойтаруға қатысты. 1922 жылғы сәуірден - 1923 жылғы желтоқсанға дейін Орал губерниялық соты төрағасының орынбасары, төрағасы (1923, желтоқсан -1925, қаңтар), Сырдария губерниялық сотының мүшесі (1925, маусым - 1925, қараша), Сырдария губерниялық бақылау комиссиясының төралқа мүшесі (1925, қараша - 1926, сәуір), Сырдария губерниялық сотының төрағасы (1926, сәуір - 1927, мамыр), Қазақ Юстиция халкоматы Мемлекеттік нотариаты қосалқы бөлімінің меңгерушісі (1927, мамыр -1927, қараша), 1928 жылы БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінде нұсқаушы қызметтерін атқарды. Одан әрі БК(б)П өлкелік комитетінің өкімімен бүл қызметтен босатылып, партиядан шығарылды. Халық ағарту комиссариаты саласында жұмыс істеу үшін Орынбор қаласына жіберілді. 1930 жылдары сталиндік қуғын-сүргін зардабын шегіп, ұзақ жыл айдауда болды. Кейінгі жылдары Орал облысында, туған ауылында тұрды. Дереккөздер
Жол төсегіш

Жол төсегіш – темір жолдың рельс-шпал торын тасымалдауға және оны төсеуге арналған машина. Рельспен жүретін жол төсегіш құрамында консольдік төсегіш кран, моторлы дизель-платформа және құрамға дайын рельс буындарын жеткізіп тұратын платформа болады (1-сурет). Мұндай жол төсегіштің жұмыс өнімділігі 1,2 км/сағ. Жаңа техникалық жол салуда алдыңғы жағы тракторға тіркелетін, ал артқы жағы 2 шынжыр табанды арбаға орнатылған, порталға сүйенетін жүк көтергіш лебедкамен жабдықталған тракторлы жол төсегіш қолданылады. Мұнда рельс буындары тиелген платформа порталдың астыңғы жағына орнатылады (2-сурет). Тракторлы жол төсегіштің жұмыс өнімділігі бір ауысымда 1 – 2 км. Сілтеме
Байтелиев Төлтай

Байтелиев Төлтай (1938 жылы туған, Түркістан облысы Созақ ауданы Сызған ауылы ) – техника ғылым докторы (1992), профессор (1991), ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Мәскеу мемлекеттік университетінде аға лаборант, ассистент, аспирант (1961–1970), Қазақстан Ғылыми Академияның Математика және механика институтында кіші ғылым қызметкер (1970–1974), Қазақ химия-технология институтында кафедра меңгерушісі, доцент (1974– 1986), Халықар. қазақ-түрік университетінде профессор (1986–1991). 1993 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Нестационарные задачи о волнах напряжений в упругом однородном и структурно-неоднородном массивах горных пород» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Байтелиев 75 ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Надежда Константиновна Лукьянченко

Лукьянченко Надежда Константиновна (1939, Есіл ауданы Гурьяновка ауылы) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1982). 12 жасынан бастап еңбекке араласқан.1954 жылы Зеленая роща ұжымшарында тіркемеші, Заречный кеңшарындағы кешенді бригадада сауыншы (1954 – 89) болып жұмыс істеді. 2 мәрте Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер * «Ақмола облысы» энциклопедиясы * http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=27233
Лукин Владимир Дмитриевич

Лукин Владимир Дмитриевич 1952 жылы 7 тамызда Солтүстік-Қазақстан облысы Марьевка ауылында туған. Орыс. Әкесі - Лукин Дмитрий Григорьевич, марқұм, қызметкер болған. Анасы - Лукина Татьяна Яковлевна, марқұм. К.Д. Ушинский атындағы Петропавловск педагогикалық институтының дене тәрбиесі факультетін (1972) дене тәрбиесі пәнінің оқытушысы мамандығы бойынша; Абай атындағы Алматы педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін (1978) сурет сабағының мұғалімі мамандығы бойынша бітірген. Солтүстік-Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры (2000 жылдан). Орыс және нөміс тілдерін біледі. Көркембейнелеу өнеріндегі әдісі - сурет, мүсін өнері. Орыс тіліндегі өмірбаяндық хикаят - «Екі өмір» кітабының (2007) авторы; 2008 жылы кітап ағылшын тіліне аударылды (Хьюстон); қазақ тіліндегі тәржімесі жарыққа шығу алдында. Мүсін өнеріндегі негізгі жұмысы - Алматы қаласындағы Әулие-Вознесенск кафедралді соборындағы көркем сурет (2000-2005). Республикалық, бүкілодақтық, халықаралық көрмелерге қатысушы, оның ішінде АҚШ қалалары бойынша жылжымалы көрмесі (2007-2008); Америка медицина академиясының 75 жылдығына арналған Сан-Франциско (8 наурыз, 2008); Чикаго (20 шілде, 2008) қалаларындағы көрмелері. Жұмыстары АҚШ, Нидерланд, Грекия, Германия, Англия, Жапония, Корея, Францияның және т.б. жеке коллекцияларында бар. «Сторн Слоун» (Хьюстон, АҚШ), «Стурре» галереяларында (Нидерланд), Қазақстан Республикалық галереясында (Алматы ) көрсетілген. «Саябақта» - «Жаңбырдан кейінгі екеу» (2008) сериясы бойынша салған картинасы үшін АҚШ Көркемөнерлер академиясының алтын медалімен марапатталған. КСРО және ҚР Суретшілер одағының мүшесі. Конькимен тез жылдамдықта жүгіру халықаралық кластағы КСРО спорт шебері. Қазақстан жастары арасындағы абсолютті чемпион (1971). Коньки жарыстары спорты бойынша КСРО БО чемпионы (1972-1973). Діни көзқарасы - православиелік. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Т. Рузвельт. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Оптимистік». Хоббиі - көгал алаңцары, гүлдер. Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық орыс әдебиеті. Үйленген. Жұбайы - Лукина Ольга Михайловна, меди-цина ғылымдарының кандидаты, дәрігер. Ұлы - Игорь (1990 жылы туған.); қызы - Юлия (1992 жылы туған). Дереккөздер
Лузина Светлана Викторовна

Лузина Светлана Викторовна (1968 жылы туған, Ресей, Пермь облысы Очерский ауданы Павлов кенті) – балет бишісі. «Горняк» орталығы мәдениет үйі балет студиясының жетекшісі (1994). Лузинаның шәкірттері Ресей мен Қазақстанның театр сахналарында өнер көрсетіп жүр. Оған «Облыстың үздік балеринасы» атағы берілген (2000). «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Луговое

* Луговое – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл. * Луговое – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл. * Луговое – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл. * Луговое – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл.
Шығыс Қоңырат

Шығыс Қоңырат — Қарағанды облысы Балқаш қалалық әкімдігіне қарасты болған кент (1956 жылдан), 2002 жылы Қоңырат кентіне қосылған. Географиялық орны Балқаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 21 км жерде орналасқан. Халқы 2009 жылы жергілікті тұрғындар саны 405 (195 еркек және 210 әйел) адам болса, 2009 жылы 15 адамды (9 еркек және 6 әйел) құрады. Тарихы Іргесі 1942 жылы молибден кеніші негізінде қаланған. Мұнда Шығыс Қоңырат молибден кенішінің кеншілері, Балқаш қаласының батысындағы Сарықұм қоңыр көмір кенішінің вахталық тәсілмен жұмыс істейтін кеншілері тұрады. Елді мекенде пима басу цехы және ұсақ жеке кәсіпорындар, т.б. жұмыс істейді. Дереккөздер
Байжігіт (Сіргелі)

.]] Байжігіт – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі сіргелі тайпасынан таратылады. Байжігіттің арғы тегі сіргелінің аты қытай жазба деректерінде б.з.б. 4—3 ғасырлардан белгілі. Олар Үйсін хандығының батысын, қазіргі Ташкент төңірегін, Шыршық өзеннің бойын мекендеген. Байжігіттен Оразымбет, Келімбет, Амандық тармақтары бөлінеді. Ұраны — Қурай. Таңбасы — сірге. Дереккөздер
Мүсілім Ысмайылұлы Байтенов

Мүсілім Ысмайылұлы Байтенов (1926, Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы – 2001, Алматы қаласы) – биология ғылым докторы (1990). ҚазПИ-ді (1951, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. институтында (1951–1961), Новосибирск қалысындағы КСРО Ғылыми Академияның Сібір бөлімшесінде кіші ғылыми қызметкер (1961–1964), Қазақстан Ғылыми Академияның Ботаника ғылыми-зертханалық ин-тында ғыл. қызметкер (1966–1975), бөлім меңгерушісі (1975–1995) қызметтерін атқарады. «Солтүстік Тянь-Шань биік таулы флорасының түзілу тарихы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ол әр түрлі туысқа жататын 37 жаңа өсімдік түрлерін ашты және оның екі жаңа түрі Байтеновтың атымен аталады; жәндіктердің 8 жаңа туысы мен 100-ге жуық жаңа түрлеріне сипаттама берді. Байтенов 160 ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монография мен 6 кітаптың авторы. Дереккөздер
Владимир Захарович Луганский

Владимир Захарович Луганский (1930, Көкшетау ауданы (қазіргі Зеренді ауданы), Алексеевка ауылы) – теміржолшы. Қазақстанның еңбек сіңірген теміржолшысы, Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2000). Еңбек жолын 1948 жылы темір жол көлігінде жүргізуші болып бастаған. Жол бақылаушысынан темір жол вокзалының бастығына дейінгі еңбек жолынан өткен. Ақмола жүк тасымалдау бөлімі ардагерлер Кеңесінің төрағасы, қалалық ардагерлер кеңесі Төралқасының мүшесі болып сайланған. КСРО ХШЖК-нің алтын медалімен және «Құрметті теміржолшы» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Лопатников Геннадий Иванович

Лопатников Геннадий Иванович (1928 жылы туған) – ветеринария ғылымдарының докторы (1972), профессор (1976). Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1972). Алматы зооветеринария институтын бітірген (1950). Қостанай, Алматы облыстарының шаруашылықтарында мал дәрігері (1950 – 56), 1956 жылдан Алматы зоовет. институтында аспирант, ассистент, доцент, 1975 жылдан кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. Негізгі ғылыми еңбектері қойлардың жұқпалы аурулары мәселелеріне арналған. Лопатников қойлардың этиологиясын, патогенезін, инфекцияны жұқтырғыштығын зерттеп, осы аурулармен күресу және алдын-алу жолдарын ашқан. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Шілменбет Қарауылұлы

Шілменбет би Қарауылұлы (1836, қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы – 1916, Мойынқұм жайлауы) — белгілі би, шешен. Қаратаудың теріскей бетін жайлаған қазақ рулары арасында Шілменбеттің шешендік, билік сөздері кең тараған. Шілменбеттің Досбай қажы, Көлбай, Бегалы, тағы басқа би, шешендер және Құлыншақ, Молда Мұса, Майлықожа, Мәделі, Қызыл жырау, Зұлпықар ақындармен сөз жарыс, шешендік қағыстары сол атырапта әлі күнге дейін айтылып келеді. Дереккөздер
Ходи Тиллаевич Зарифов

Ходи Тиллаевич Зарифов, Ходи Зариф (20.3.1905, Ташкент, Табиб а. – 13.1. 1972, Ташкент) – өзбек ғалымы, филология ғылымының докторы (1965), профессор (1967), Өзбекстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1967). Өмірбаяны * 1923 – 26 жылы Баку оқытушылар семинариясында оқыған. * Өзбекстан республикасының орталық музейінде тарих бөлімінің меңгерушісі (1929 – 30) * Мәскеудегі КСРО халықтарының орталық музейінде ғылыми қызметкер (1930 – 31) * Өзбекстан ҒА-ның Әдебиет және тіл институтының директоры (1944 –48) болып қызмет істеген. * Ташкент педагогикалық институтында, Орта Азия мемлекеттік университетінде дәріс берген (1957 – 72). Еңбектері * Ауыз әдебиетін, негізінен, эпостық шығармаларды жинап зерттеумен айналысқан. * В.М. Жирмунскиймен бірігіп “Өзбек халқының батырлық жыры” монографиясын жарыққа шығарды (1947). * Зарифовтың өзбек фольклоры бойынша жинаған материалдары “Кеңес фольклорының үлгілері” жинағына (1954) енген. Дереккөздер
Марат Рашитұлы Хантурин

Марат Рашитұлы Хантурин (1955 жылы туған) – биология ғылымдарының докторы (1997). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1978). * Қазақстан ғылым академиясының физиология институтында аға зертханашы (1978–1983) * Қазақстан ғылым академиясының Адам және жануарлар физиологиясы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1983–1997); * 1997 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Ғылыми еңбектері * 1996 жылы «Эволюция транспортной функции лимафатической системы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. * Хантурин М.Р., Бейсенова Р.Р. Изменения сократительной активности лимфатических узлов под воздействием производных гидразина. Вестник КазНУ. Серия биологическая.- 2007, № 4 (34).- С.164-167. * Хантурин М.Р., Тусупова Ж.Б. Салсоколлин как средство детоксикации при действии арсенита натрия. Вестник КазНУ. Серия биологическая.- 2007, № 4 (34).- С.254-257. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.enu.kz/kz/ Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ресми сайты]
Шығыс Қоңырат молибден-вольфрам кен орны

Шығыс Қоңырат молибден-вольфрам кен орны - Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. 1934 жылы ашылды; барлау 1941 жылы, пайдалану 1942 жылы басталған. Геологиялық құрылымы, сипаты Кен жоғарғы девон мен төменгі карбонның шөгінділік-метаморфтық, эффузивті-туфогендік тау жыныстарын қиған Қоңырат гранит массивінің шығыс бөлігінде орналасқан. Граниттердегі тіктеу құлаған тау жыныстарын толтырған кварц желілері кен денелері болып саналады. Жеке кен денелерінің қалыңдығы бірнеше см, ұзындығы ондаған, жүздеген метрге дейін жетеді. Екі кенді белдемде 60 кен денесі шоғырланған. 28 желінің өндірістік мәні бар. Минаралдары Кентас минералдарына: молибденит, пирит, вольфрамит (кварц желілерінде), галенит, сфалерит, флюорит, рутил, сфен (грейзендерде) жатады. Өңделетін металдары: молибден, вольфрам; аз мөлшерде рений, теллур, селен, скандий алынады. Кен орнының гидрогеологиялық жағдайлары пайдалану жұмыстарын жүргізуге қолайлы. Өндірілген кен Балқаш кен байыту фабрикасына жөнелтіледі. Кен гидротермалдық типке жатады. Кеніш молибденге сұраныстың кемуіне орай 1996 жылда жабылған. Дереккөздер
Логачева Анна Никитична

Логачева Анна Никитична (1922 жылы т.) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1971). 1940 жылдан Нан өнімдері өнеркәсібі Алматы бірлестігінің №3 нан зауытында жұмыс істеген. 1961 жылдан Логачеваның бригадасына коммунистік еңбектің ұжымы атағы берілген. Ленин, т.б. ордендермен, медальдармен марапатталған. 1977 жылдан зейнеткерлік демалыста. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Пантелеймон Кондратьевич Пономаренко

Пантелеймон Кондратьевич Пономаренко (9 тамыз 1902 — 18 қаңтар 1984) — қоғам және мемлекет қайраткері, елші, генерал-лейтенант (1943). 1954 жылдың ақпанынан 1955 жылдың тамызына дейін Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы болды. Өмірбаян * Краснодар жұмысшы факультетін (1927), Мәскеу көлік инженерлері институтын (1932) бітірген. * 1938 жылға дейін әскер қатарында болды, инженерлік қызмет атқарды. * 1938 ж. БК(б)П ОК аппаратында нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары * 1938 — 47 ж. Белоруссия К(б)П ОК-нің 1-хатшысы * 1942 — 44 ж. Жоғарғы Бас командование ставкасы жанындағы орталығы партизан қозғалысы штабының бастығы * 1944 — 48 ж. Белоруссия ХКК-нің, Министрлер Кеңесінің төрағасы. * 1948 жылдан БК(б)П ОК-нің хатшысы * 1950 — 53 ж. КСРО Дайындау министрі, КСРО Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары. * 1953 — 54 ж. КСРО Мәдениет министрі. * 1954 жылдың ақпанынан 1955 жылдың тамызына дейін Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы болды. Пономаренко Қазақстанды басқарған кезде тың және тыңайған жерлерді игеру қарқынды түрде жүріп, республикаға басқа ұлт өкілдері көптеп әкелінді. * 1955 — 62 ж. КСРО-ның Польшадағы, Үндістандағы, Непалдағы, Нидерландтағы елшісі * 1961 — 62 ж. Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттікте Кеңес Одағының өкілі. * Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Лиховидов Федор Федорович

Лиховидов Федор Федорович (1930 – 2002) – мемлекеттік қайраткері, Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2000). КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген соң, 1964 жылы Көкшетау қалалық атқару комитетінің төрағасы болып тағайындалады.1965 жылы мамыр айында Лиховидов қалалық партия комитетінің 1-хатшысы болып сайланып, осы қызметті 15 жыл атқарды. Кейіннен Көкшетау облысы партия комитетінің Жеңіл және тамақ өнеркәсібі бөлімінің меңгерушісі, үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі, облыстық атқару комитеті Баспа ісі, полиграфия және кітап саудасы басқармасы бастығының орынбасары, «Полиграфия» бірлестігінің директоры қызметтерін атқарған. 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Зарқұм

Зарқұм – мұсылман әскерлерінің жеңісі мадақталатын, әлемнің көптеген елдеріне кеңінен таралған діни қисса. Қисса қазақ даласына ислам дінінің орнығуымен бірге әуелде ауызша таралған. Алғаш рет қазақ тілінде 1877 жылы Қазан қаласынан кітап болып шыққан. Құрастырушысы мен баспасы белгісіз. 1879, 1881, 1888 жылдары Ш.Хұсайыновтың құрастыруымен университет баспаханасында, 1883 жылы Вячеслав баспаханасында, 1902, 1904, 1907 жылдары Ш.Хұсайынов ұрпақтарының құрастыруымен университет баспаханасында, 1909, 1910, 1914, 1916 жылдары Б.Л. Домбровский баспаханасында (Қазан), барлығы 12 рет жарық көрген. Қиссада Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) заманында ислам дінін қорғау мақсатында болған соғыс қимылдары суреттеледі. Шайқас эпикалық ауқымда жырланған (қара Діни қиссалар). “Зарқұм” қиссасы – ислам дінін қорғау жолындағы мұсылмандар күресін көркем бейнелейтін діни тақырыптағы құнды ескерткіштердің бірі. Дереккөздер
Петр Дмитриевич Литвинов

Петр Дмитриевич Литвинов (1916, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Люботино ауылы – 1943, Украина, Днепропетровск облысы Верхнеднепровск ауданы Бородаевка ауылы) –Кеңес Одағының батыры (1943). 1939 жылдан Қызыл армия қатарында. Далалық майданның 53-атқыштар дивизиясының миномет ротасында бөлімше командирі болған. 1943 жылы 18 қазанда ұрыста қаза болған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Вадим Хрисанфович Харасахал

Вадим Хрисанфович Харасахал (18 қазан 1918, Украина, Николаев облысы – 17 қараша, 1966, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1966), профессор (1966). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1942, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Осы оқу орнында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі (1942–1966) қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері * Ғылыми еңбектері жай дифференциалдық теңдеулердің периодты дерлік шешімдерінің бар болуына, квазипериодты коэффициенттері бар сызықты жүйелердің өткізгіштігіне арналған. Дереккөздер
Никита Васильевич Литовченко

Литовченко Никита Васильевич (1919, Атбасар ауданы Новопетропавловка ауылы) – металлург ғалым, техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1969). 1942 жылы Магнитогорск металлургия институтын бітіргеннен кейін Магнитогорск металлургия комбинатында жұмыс істейді. 1946 – 76 жылдары Кен-металлургия институтында ассистент, доцент, профессор, 1974 жылдан кафедра меңгерушісі, 1976 жылдан Липецк политех. институтының проф-ы қызметтерін атқарған. Литовченко зерттеулері негізінде Кривой Рог, Череповца, Батыс Сібір металлургия зауыттарында, «Азовстальда», сондай-ақ шетел кәсіпорындарында прокат стандары жобаланған. Литовченко – 3 оқулықтың, 12 монографияның авторы. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Литау Фрида Гавриловна

Литау Фрида Гавриловна (1923, Ставрополь өлкесі, Степнов ауданы Довсун с. – 1977) – еңбек ардагері, сауыншы. Социалистiк Еңбек Ері (1966). Еңбек жолын 1935 жылы Ставрополь өлкесі Правда ұжымшарында бастаған. 1941 жылдан бұрынғы Көкшетау облысы Зеренді ауданы Шағалалы кеңшарында, 1949 жылдан Көкшетау Мемл. ауыл шаруашылығы тәжірибе ст-нда сауыншы болып жұмыс істеген. Ленин және «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер * «Ақмола облысы» энциклопедиясы * [http://celin.akmol.kz/res/uploads/images/51/ryslan_2014_konec/12/geroi_soc.tryda.pdf Литау Фрида Гавриловна]
Шығыс Қытай теңізі

Шығыс Қытай теңізі, Дунхай – Тынық мұхиттың жартылай тұйық теңізі. Солтүстігінде Корей бұғазы арқылы Жапон теңізімен, солтүстік-батыстан Сары теңізбен, оңтүстікте Тайвань бұғазы арқылы Оңтүстік Қытай теңізімен жалғасады. Ауданы 752 мың км 2 . Орташа тереңдегі 349 м, орташа көл. 263 мың км 3 . Ең терең жері 2717 м (шығыс бөлігі). Климаты муссондық. Мамыр – қазан аралығындағы оңтүстіктен солтүстікке жылжитын тайфундар (жылына 3 – 4 рет) күшті дауыл тудырады. Ауаның орташа температурасы ақпанда 5° – 15°С, тамызда 26°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1146 – 2244 мм. Теңіздің шығыс бөлігінде тұрақты Солтүстік Пассат жылы ағысының солтүстік тармағы әсер етеді. Бұл ағыстың бір тарамы Жапон теңізіне өтеді, екіншісі Кюсю аралынан оңтүстікте мұхитқа өтіп Куросио ағысының бастамасын береді. Тұздығы 5‰-ден (Янцзы өзені атырауында) 34,5‰-ге дейін. Толысуы жарты тәуліктік (7,5 м). Кит, дельфин, акула, теңіз жыланы, сардина, дыбыс шығаратын балық, камбала, тунец, кефаль, т.б. тіршілік етеді. Тағамдық балдырлар, тұз өндіріледі. Маңызды теңіз жолдары өтеді; ірі порттары – Шанхай, Цзилун, Нинбо, Вэньчжоу (Қытай), Нагасаки (Жапония).
Каолин

Каолин – каолинит минералынан құралған саз тәрізді тау жынысы. Каолин слюдалы-дала шпатты минералдардың (гранитоид, гнейс, тақтатас, т.б.) үгілуінен немесе гидротермальдік өзгерістерге ұшырауынан түзіледі. Каолин алғашқы (түзілген орнында сақталған) және туынды (басқа жерге ауысып шөккен) болып екі түрге бөлінеді. Алғашқы каолиннің ірі кен орындары төменгі мезозойдың үгілу қыртыстарында шоғырланған. Оларда тау жыныстарының бастапқы құрылымы сақталған. Туынды каолин линза, қабат түрінде кездеседі. Олар жер бетіне жақын орналасқандықтан, ашық әдіспен игеруге ыңғайлы. Өңделмеген каолиннен отқа төзімді материалдар дайындалады. Өндірістің басқа салалары үшін каолин байытылады. Байытылған каолиннен фарфор және фаянс бұйымдары жасалады, сондай-ақ, қағаз, резина, парфюмерия, химия өнеркәсіптерінде, медицинада кеңінен қолданылады. Қазақстанда каолиннің Алексеевское, Елтай (Ақмола облысы) кен орындары игерілуде. Қайта түзілгені құмды шөгінділерде линза, ұя, қат пішінді болады. Каолин қыш өнеркәсібінде фарфор, фаянс бұйымдарын, электртехникада оқшаулағыш, отқа төзімді оқбақырлар жасауға пайдаланылады, одан баска қағаз, мата, резеңке, сабын, парфюмерия, карындаш, бояу өндірістерінде және т.б. колданылады. Дереккөздер
Тамара Ивановна Лисовая

Лисовая Тамара Ивановна (1938 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Красивое ауылы) – кітапханашы. ҚазКСР-нің еңбегін сіңірген мәдениет қызметкері (1980). Ақтөбе мәдени ағарту училищесін бітірген (1961). 1956 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін Красивое ауылдық кітапханасының меңгерушісі болып жұмыс істеді. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Любовь Андреевна Липатова

Липатова Любовь Андреевна (1929, Ресей, Курск облысы Глушковский ауданы Алексеевка ауылы) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1967). Есіл ауданы Мирный кеңшарында агроном, 1966 жылдан Целиноград облысы ауыл шаруашылығы тәжірибе ст-нда тұқым өсіруші агроном қызметтерін атқарған. Ордендермен, медальмен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедияс
Каолиндену

:Каолиндену – гидротермальдік және экзогендік процестер нәтижесінде өзге минералдар есебінен метасоматоздық жолмен каолин минералдар тобының түзілу процесі. Каолинену ылғалды субтропик жағдайында, каолиндік үгілу қыртысындағы гранит, сиенит, т.б. дала шпатты жыныстардың үгілуі кезінде жүреді. Бұл процесте дала шпаттарынан әуелі алюминий тотығына бай серицит түзіледі. Серицит сумен әрекеттескенде гидрослюда мен каолинитке айналады. Тау жыныстарының күшті каолиндену процестері карбон, юра, палеоген, неоген кезеңдерінде қарқынды болған. Каолиндену басты кен іздеу белгілерінің бірі болып табылады. Дереккөздер
Трудовое (Ақмола облысы)

Трудовое — Ақмола облысы Жақсы ауданы, Жаңақима ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2016 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Жақсы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 38 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1572 адам (803 ер адам және 769 әйел адам) болса, 2009 жылы 154 адамды (80 ер адам және 74 әйел адам) құрады. Ауылда бастауыш мектеп, 5 шаруа қожалығы бар. Ең жақын темір жол станциясына дейін – 65 км. Дереккөздер
Шығыс Маньчжурия таулары

Шығыс Маньчжурия таулары, Чанбайшань, Чанпэксан – Маньчжурия-Корей тауларының солтүстік-батыс бөлігі. Қытай (көп бөлігі) және Корея жерінде. Ұзындығы 130 км. Негізінен базальттан түзілген. Терең аңғарлармен тілімденген. Биіктігі 2744 м (Байтоушань жанартауы). Беткейлерін қылқан жапырақты орман жапқан. Дереккөздер
Линников Георгий Кириллович

Линников Георгий Кириллович (1903, Краснодар өлкесі, Геочинский станциясы) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1957). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1928 жылы Геочинский ст-ның «Заря» ауыл шаруашылығы артелінің төрағасы болып сайланған. Бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту ауданы Бидайық кеңшарында тракторлы-егістік жұмыстары бригадасының бригадирі болған. Медальдармен және мақтау қағаздарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Тутиков Григорий Яковлевич

Тутиков Григорий Яковлевич - (1907, Ставрополь өлкесі, Строев ауданы Бешалгир с.) – еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1957). Қазақстанға тың игеру кезінде (1954) келіп Атбасар ауданы Бауман кеңшарының директоры болып қызмет жасаған. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Банка (арал)

Банка аралы, Бангка — Индонезиядағы арал. Үлкен Зонд топаралының құрамына енеді. Суматра аралының оңтүстік-шығыс жағалауына жақын орналасқан. Ауданы 11,6 мың км². Жері көбінесе, жазық келеді, орташа биіктігі 60 м-ден аспайды (абсолют биіктігі 699 м). Аралда мәңгі жасыл тропиктік орман өседі. Кей жерлері батпақты. Ірі қалайы кені бар. Басты қаласы — Панкалпинанг.
Лиманов Есенғали

Лиманов Есенғали (1930, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Балуан ауылы – 1992, Алматы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1975), профессор (1976). ҚР ғылымына еңбегін сіңірген қайраткер. Мәскеу геол.-барлау институтын бітірген (1953). Еңбек жолын 1953 жылы бастаған. Қазақстанның титан және темір кендері орнына барлау жүргізу жұмыстарын басқарды. 1956 жылы ҚазКСР Геология мин-нде аға инженер, 1960 жылы Қазақ Минералдық шикізат ғылыми-зерттеу институтында техника және технология зертханасының меңгерушісі, 1967 жылы Қазақ политех. институтында кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. 200-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 19 монография мен брошюралардың авторы, 3 патенттің, 40-қа тарта өнертапқыштық куәліктің иегері. Октябрь революциясы, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Шілік желі

Шілік желі — Іле арнасы бойымен соғатын күшті жел. Жылдамдығы 20 м/с-тен 60 м/с-қа дейін жетеді. Тау мұздықтары үстіндегі салқын ауа массасының үнемі Іле аңғарымен шығыстан батысқа қарай ойысуына байланысты қалыптасады. Сібір антициклоны Іле өңірі үстінен өткен кезде ең күшті деңгейіне жетеді. Дереккөздер
Байзақ

Байзақ — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Ботамойнақ ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан оңтүстікке қарай 1 км жерде, Талас өзені бойындағы боз жусан, еркекшөп өскен бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы – Жамбыл (17 км жерде). Халқы Тарихы 1993 жылға дейін «Кеңес» деп аталып келген. 1956–1997 жылдары «Кеңес» қой кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде ауылда «Байзақ» ӨК, шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі төрағасының 04.05.1993 жылғы №2189-ХІІ қаулысымен "Байзақ" атауы берілді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшірлік-акушерлік пункт т.б. мекемелер бар. Ауыл маңындағы жер атаулары Жеті төбе - Байзақ ауылы мен Ақбұлым ауылына дейінгі аралықта қатарынан орналасқан қарауыл төбелер. Бұл төбелердің саны жеті болғандықтан осылай аталған. Байзақ сөресі - Байзақ батырдың саусағы жерленген жер. Қазіргі Байзақ ауылының солтүстігінен 4 км жердегі төбенің, темір жолдың үстіңгі жағында 500 м-дей жерде үстіртте жатыр. Ауылдың батыс жағында, Талас өзенінің шығыс жағында екі қарауыл төбе бар. Біреуі ауылға жақын, екіншісі 4 км-дей жерде жатыр. Халық оны Рысымбет төбе деп атайды. Кірпіш зауыты мен Рысымбет төбенің аралығын Таластың күншығыс жағалауын "Жыланды" (ол маңда жылан өте көп болған) деп атаған. Дереккөздер
Ли Николай Николаевич

Ли Николай Николаевич (1917, Қиыр Шығыс өлкесі,Уссурий ауданыСанельников ауылы – 1991, Ақмола) – экономист ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1979), профессор (1980). ҚазҰУ-ды бітірген (1958). Еңбек жолын 1936 жылы Биробиджан қаласында мұғалім болып бастаған. 1942 – 55 жылдары «Стройторгплит» ауданы басқармасында аға экономист, орта мектепте мұғалім, 1955 – 59 жылдары Ақмола қалалық партия комитетінде лектор, 1959 – 66 жылдары Ақмола ауыл шаруашылығы институтында оқытушы, 1966 – 68 жылдары педагогикалық институт ректорының орынбасары, 1968 жылдан Целиноград ауыл шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – агроөнеркәсіптік кешеннің экономикасы. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Өтенай (Талдықорған қалалық әкімдігі)

Өтенай (2006 жылға дейін – Заря) — Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Өтенай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Талдықорған қаласының батыс іргесінде, Талдықорған – Үштөбе жолы бойындағы құрғақ агроклиматтық белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1947 жылы “Путь социализма” ұжымшарын құруға байланысты қаланған. 1950 жылы оған “Заря Востока” ұжымшар қосылғаннан кейін “Заря коммунизма” деп аталды. Мемлекеттік ауыл шаруашылық тәжірибе стансасы мен Өтенай ауылдық кеңесінің орталығы болып келген. Тәжірибе стансасының негізінде 1997 жылдан ауылда өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы 2 орта мектеп, клуб, кинотеатр, стадион, мешіт, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, аурухана, балабақша, т.б. әлеуметтік мекемелер орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Шілік оқиғасы

Шілік оқиғасы – Қоқан хандығына қарсы көтеріліс. Шілік оқиғасы туралы нақты жазба дерек көздері өте аз. Басшысы Тұрғанбай датқа болған. Ол Қоқан хандығына қарсы Ташкент ханы Қанағат шахпен бірге бас көтерген. Бірқатар ел басшылары оны көтеріліске шығуға үгіттегендерімен, кейін қол бастағанда қолдау көрсетпей қойған. Осылай дұрыс ұйымдастырылмағандықтан Құдияр бастаған қоқан әскеріне қарсы тұрған көтерілісшілер жеңіліс тауып, көтеріліс басшысы Тұрғанбайдың үстіне ыстық су құйып өлтіреді. Былқылдақ өзені бойында қоқандықтар Сыр қазақтарының 17 биін дарға асып, 40 биін қадаға отырғызу арқылы өлтірген, қалған халықты зәбірлеу, тағы басқа қинау әдістерімен қатаң жазалаған. Осы қырғында 2 кейуана 16 баланы аман сақтап қалып, Жамбыл мен Түлкібас аралығындағы Боралдай тауында 3 жылға жуық уақыт жасырып баққан. Олардан тараған ұрпақ қазіргі Жуалы ауданының аумағында тұрады. Сыр бойы қазақтарының бұл көтерілісі арнайы зерттеле қоймаса да, Қазан төңкерісіне дейін жарық көрген бірқатар еңбектерде сақталып қалған. Мәселен, “Қазақ” газетінің Сырдария губерниясы бойынша тілшісі І.Қоңыратбайұлының Иманжүсіптің ата-тегіне қатысты мақаласында осы оқиға туралы мәліметтер беріледі. Дереккөздер
Тұраров Серікхан Жеңісұлы

Тұраров Серікхан Жеңісұлы (1964 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Тарбағатай ауылы) – ішкі істер қызметкері, полковник (2001). ҚР Төтенше жағдайлар қызметіне еңбек сіңірген қызметкер (2003). ҚР Төтенше жағдайлар минституне қарасты Көкшетау техникалық институтының бастығы (2002). Алматы өрт сөндіру техникалық училищесін (1985), КСРО ІІБ Жоғарғы инжинерлік өрт сөндіру техникалық мектебін (1990), «Фемида» Қарағанды заң академиясын (2005) бітірген. 1985 жылдан өртке қарсы қызмет орындарында жұмыс жасайды. «За отличную службу в МВД» (1997), «Отличник противопожарной службы» (1998), І, ІІ дәрежелі «Қайсар» (2001). «Қазақстан Республикасы төтенше жағдайлар қызметіне қосқан үлесі үшін» – (ІІІ дәрежелі) (2007) белгілерімен; «10 лет Независимости Республики Казахстан» (2002), «15 лет вывода советских войск из Демократической Республики Афганистан» (2006), «Өртке қарсы қызмет органдарындағы мінсіз қызметі үшін» (І, ІІ, ІІІ дәрежелі) (2006), «Қазақстан Республикасы төтенше жағдайлар органдарының ардагері» (2007). Дереккөздер
Неокантшылдық

Неокантшылдық – XIX ғасырдың 2-жартысында Германияда пайда болған ағым. Кейіннен Франция, Италия, Ресейге кеңінен таралып, бірнеше бағыттары белгілі болды. Мысалы, # Кант идеализмін дінмен сабақтастырған “метафизикалық” Неокантшылдық (Либман, Фолькелть); # Канттың таным теориясын сезім органдарының физиологиясымен байланыстырған физиолог Неокантшылдық (Ланге, Гельмгольц, т.б.); # транцендетальды-логик. Неокантшылдық (Маргбург мектебі), # транцендетальды-психологиялық неокантшылдық (Баден мектебі). Неғұрлым кеңірек тараған кейінгі екі бағыт маргбургшілдер (басты өкілдері – Коген, Наторп, Кассирер) ғылыми ұғымдар мен философиялық категорияларды объективті мағынасы жоқ, тек қана логикалық конструкция деп қарастырып, “этикалық социализм” ілімінің негізін қалады. Баденшілдер (Виндельба, Риккерт) болса жаратылыстану мен қоғамдық ғылымдардың өзара ерекшеліктерін ашып, рухани құндылықтардың маңызына ден қойды. Дереккөздер
Шығыс Мұғалжар антиклинорийі

Шығыс Мұғалжар антиклинорийі – Арал теңізінің солтүстігінде орналасқан аса ірі геологиялық құрылым. Ол батысында Магнитогор антиклинорийінің оңтүстік бөлігімен, шығысында Ырғыз (Шығыс Орал) синклинорийімен шектелген. Жоғарғы протерозой және төменгі палеозой тау жыныстарынан, геологиялық жасы әр түрлі гранитоидтардан құралған. Шығыс Мұғалжар антиклинорийі Оралдағы Орал – Тобыл антиклинорийінің оңтүстік жалғасы болып саналады. Ол көршілес синклинорилермен аса терең жарылымдар арқылы түйіседі. Ұзындығы 200 км-ге жуық, ені 50 км. Пішіні асимметриялы; шығыс бөлігінде ортаңғы-жоғарғы палеозой құрылымдары кеңінен дамыған. Шығыс Мұғалжар антиклинорийі ұсақ қатпарлықтарға жиырылып, жарылымдармен тілінген, тізбектеле орналасқан біршама ірі антиклиналдар мен синклиналдардан тұрады. Мұнда оңтүстіктен солтүстік, солтүстік-шығысқа қарай созылған Қарасай антиклиналы, Қарабұтақ антиклиналы сияқты құрылымдар бар. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шортанды (өзен)

Шортанды – Тобыл өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Қостанай облысының Жітіқара ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 74 км, су жиналатын алабы 1200 км 2 . Бастауы Торғай үстіртінің батысында, Шевченко ауылынан 1 км жердегі бұлақтардан басталып, Глебовка ауылы тұсында Тобылға сол жағынан құяды. Дереккөздер