kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құмжота

Құмжота — Жамбыл облысы Байзақ ауданы, Бурыл ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км-дей жерде, боз жусан, баялыш, күйреуік басым өскен бозғылт қоңыр, сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 2017 жылы Құмжотаға 30-дан аса ұлт өкілінен құралған 13 мыңға жуық тұрғын қоныстанған. 2017 жылы халық саны 12228 болатын болса, оның ішінде 14-29 жас аралығында жастар саны 2589 адам, жалпы халық санының 21.2 пайызын құрады. Жынысына қарай ерлер саны – 1348, әйелдер саны – 1241. Тарихы Ауыл 1961–1997 жылдары Ровное көкөніс-сүт кеңшарының бөлімшесі болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Құмжотада өндірістік кооператив, ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Бұл атау бұдан басқа тағы Бурыл ауылдық округіндегі Бурыл ауылындағы көше атауына және Меркі ауданындағы тау тәріздес төбешіктің атына берілген. Инфрақұрылымы Құмжота ауылында 2 жалпы білім беретін мектеп (Ы. Алтынсарин атындағы орта мектеп), 1 өнер мектебі, 3 балабақша (Балауса бөбекжай бақшасы), 1 шағын орталық, отбасылық- дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана секілді мекемелер жұмыс істейді. * «Талас» шағын ауданы * Бөбек ата көшесі * Жамбыл көшесі * Абай көшесі * Даңғыл ата көшесі * Даңғыл ата көшесінің бұрылысы * Ауэзов көшесі * Жолдыбай ата көшесі * Жайдарбек көшесі * Битаева көшесі * Қалматаева көшесі * Жайлауова көшесі * Әлмырза көшесі * Айтжанова көшесі * «Нұр» иіні Шаруашылығы Қазіргі таңда ауылда 193 шаруа қожалығы бар. Олардың басым бөлігі мал өсірумен айналысады. Ауылдағы егістіктің түсімі де жаман емес. Су каналдарының тазалануынада көңіл бөлінеді . * Шаруақожалықтар саны – 193; * Жалпы жер көлемі – 6094 га; * Ауыл шаруашылық жер көлемі – 5164 га; * Айдалмалы жер – 2379 га; суармалы жер – 2785 га; жайылым жер – 229 га . Егін шаруашылығы бойынша: Күздік бидай – 500 га, мақсары – 500, арпа – 600, жүгері – 310, көкөніс – 1050, бақша – 50, қант қызылшасы – 341,7, картоп – 70, жоңышқа – 1605 . Мал шаруашылығы бойынша: Мүйізді ірі қара – 3090; қой, ешкі – 9500; жылқы – 965; шошқа – 220; құс – 5800 . Табиғаты Жер бедері Ауыл жерінің топырағы сұр, солтүстігінде құмды, оңтүстігінде бозғылт қоңыр топырақты. Батысына қарай жоталар орналасқан. Аумағындағы Талас және Көделі өзендері, салалары мен тармақтары оңтүстіктен солтүстікке қарай ағады. Климаты Құмжота ауылында ауаның орташа температурасы қаңтарда – 6-9°С, шілдеде – 23-26°С аралығында. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері – 150-300 мм құрайды. Флорасы мен фаунасы Жусан, еркекшөп, көкпек, бұйырғын, күйреуік, жыңғыл, сексеуіл, өзен бойында қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, суыр, борсық, жабайы шошқа, ақбөкен, сарышұнақ, аламан тышқаны, құстардан дуадақ, құр, көкқұтан, қырғауылды кездеседі. Өзендерінде сазан, алабұға, шортан, шабақтың бірнеше түрі кездеседі. Проблемалары Ауыл тұрғындарына ауыз су, ағын су, электр энергиясы мен газдың тартылмағаны, ауыл жолдарының нашар жағдайы мен медициналық қызмет көрсету сынды жағдайлар басты мəселеге айналған . Дереккөздер
Жоғары қысым

Жоғары қысым – денеге түсірілген 0,1 гигапаскальдан (ГПа) артық қысым (шартты түрде алынған). Денеге ұзақ уақыт әсер ететін жоғары қысым статикалық жоғары қысым, қысқа уақыт әсер ететін жоғары қысым динамикалық (не лездік) жоғары қысым, ал тыныштықта тұрған газ бен сұйықтық ішіндегі жоғары қысым гидростатикалық жоғары қысым деп аталады. Табиғатта кездесетін статикалық жоғары қысым, ең алдымен, гравитациялық тартылыстың әсерінен пайда болады. Мысалы, жоғары қысым Жер центрінде 3,5102 ГПа-ға, Күн центрінде 2107 ГПа-ға, ал пульсар бетінде 1020 ГПа-ға дейін жетеді. Техникада және ғылыми тәжірибелерде 1 – 3102 ГПа-ға дейінгі жоғары қысымдар пайдаланылады. Жоғары қысым заттардың тығыздылығын арттырып, оларда өтетін процестерді үдетеді не тежейді. Жоғары қысым кезіндегі изоэнтропиялық процесте дененің ішкі энергиясы, ал изотермалық процесте оның еркін энергиясы артады. Жоғары қысым әсерінен дененің атом және молекула аралықтарының кішіреюі нәтижесінде молекулалар және атомдардың электрондық қабықшалары деформацияланады. Сөйтіп, заттардың физикалық, химиялық қасиеттері өзгереді (Мысалы, қатты диэлектриктер мен шала өткізгіштердің өткізгіштігі асқын өткізгіштік күйге өтіп, олардың механикалық қасиеттері мүлдем өзгеруі мүмкін). Ғылымда заттардың қасиеттерінің осындай өзгерістерін зерттеу үшін (әсіресе, молекулалық деңгейде) жоғары қысым пайдаланылады. 1011 ГПа шамасындағы жоғары қысымда зат атомдары толық иондалып, атом ядроларының бір-біріне жақындайтындығы соншалықты, ядролық реакциялар жүре бастайды. Бұл құбылыс жұлдыздар қойнауында тұрақты түрде жүреді. 20 ғ-дың 2-жартысында статикалық Ж. қаласының көмегімен маңызды ғылыми нәтижелер алынды: алмас және бор нитридінің алмас тәрізді түрі (p4 ГПа және t1100C) синтезделді; диэлектриктердің өткізгіш және асқын өткізгіш күйге ауысуы тіркелді, т.б. жоғары қысым металдарды механикалық жолмен өңдеуде және полимерлерді синтездеуде қолданылады. Статикалық жоғары қысым жылулық немесе механикалық әдістермен алынады. Механикалық әдістерде сорғылар, компрессорлар кеңінен пайдаланылады. Динамикалық жоғары қысымды ұшқынды разрядтың, ядролық және химиялық қопарылыстардың, импульстік магнит өрісінің, т.б. көмегімен алуға болады. Динамикалық жоғары қысым пьезо- және электрмагниттік датчиктер, т.б. арқылы өлшенеді. Газдар мен сұйықтықтардағы жоғары қысым манометрмен, ал қатты денелердегі жоғары қысым цилиндр-поршендік аппаратпен өлшенеді. Қазақстанда жоғары қысым бойынша іргелі зерттеулер жүргізілген жоқ. Дегенмен, ҚазҰТУ-да жоғары қысымның қолданбалы саласынан зерттеулер жүргізген ғалымдар бар Пайдаланылған әдебиеттер
Трушников қонысы

Трушников қонысы – қола дәуірінің мекені. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы, Трушниково ауылынан батысқа қарай 1,5 км жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан. Зерттелуі Қонысты 1953 жылы И.М. Павлюченко ашса, барлау қазбасын 1954 – 56 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.С. Черников, А.Г. Максимова, А.Н. Богданов) зерттеген. Сипаты Зерттелінген үш далалық маусымда 1200 м2 жер 1 – 1,5 м тереңдікте қазылды. Нәтижесінде әр уақыттың екі тұрғын үйі, құдық, ашық түріндегі тас ошақ, әр түрлі өлшем мен мақсаттағы шұңқырлар және екі жерлеу орны анықталды. Ұзындығы 10 м қабырғаларының бойына араларын 30 – 50 см ашық етіп, бір қатарда үшкір жақтарын төменге қаққан бөрене тіреуіштері, шаруашылық құрылыстары 50 см терең қазылып, жертөле ретінде салынған. Едені 15 см-ге дейін күл, т.б. аралас қатты қабаттан тұрады. Үй ортасында ошақ болмаған. Аршу барысында жануарлардың сүйектері, қыш ыдыстың сынықтары (дөрекі өрнекті күнделікті тұрмыстық ыдыстар), тас (кетпен, дәнүккіш), сүйек және қола заттар (пышақтар, әшекей сынықтары, төртқырлы найзаның ұшы, ине, сырға) табылды. Қоныс біздің заманымыздан бұрын 9 – 8 ғасырларға жатады. Дереккөздер
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтары

Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтары – соғыс құралдары мен киім-кешектері. Көшпелілік өмір салтын 20 ғасырдың басына дейін сақтап келген қазақтарда қару-жарақтың өзіндік этникалық сипаты қалыптасты. Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтары ат үстінде соғыс жүргізуге сәйкестендіріліп жасалған, олар шұғыл қимылға ыңғайлы, жеңілдігімен ерекшеленді. Ол қазақ халқын құраған ру-тайпалардың әскери өнері негізінде қалыптасты және тарихи себептерден көрші халықтардың ықпалымен жетілдіріліп отырды. Көшпенділер қарудың сәніне емес, оның сапасына аса мән берген. Алтына балдақты, жылтараған қарудан гөрі, суы қатты, жасуды білмейтін, тасты да кесіп түсетін қаруды артық санаған. Батырлардың негізгі бес қаруы болатын. Оларға: * Қылыш * Найза * Садақ * Айбалта * Шоқпар кіретін. Одан бөлек жалпы батырлардың қолданған қару түрлеріне: * Қанжар * Семсер * Ақберен мылтық * Гүрзі Дереккөздер
Ащылы өзек

Ащылы өзек – Тасмола өзенінің сол саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Ақкөл ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Құрылыс ауылының шығысынан 5 км жерден алады. Гидрологиясы Ұзындығы 30 км. Су жинайтын алабындағы сортаңдау қара топырағында бетегелі боз өсімдіктер, жайылмасында әр түрлі шалғынды өсімдіктер өседі. Өзенге жалпы ұзындығы 14 км болатын 3 сала құяды. Негізінен қар суымен толығады. Жазда кеуіп, қарасуларға бөлініп қалады. Суын жайылымдарды суландыруға пайдаланады. Дереккөздер
Жоғары май қышқылдары

Жоғары май қышқылдары – бір негізді карбон қышқылдары. Жоғары май қышқылдары адам өміріне қажетті май құрамында кездеседі. Ең маңыздылары пальмитин (С 15 Н 31 СООН) және стеарин (С 17 Н 35 СООН) қышқылдары. Олар иіссіз, дәмсіз, суда ерімейтін қатты заттар. Бұл қышқылдар глицериннің күрделі эфирлері түрінде өсімдік және жануар майларының құрамында болады. Пальмитин және стеарин қышқылдарын майларды гидролиздеу арқылы және алкандарды катализдік тотықтыру арқылы алады. Бұл қышқылдардың натрий тұздары суда ерігіш келеді, кәдімгі қатты сабынның негізін құрайды. Жоғары май қышқылдарының ерігіш тұздары сабын өндіруде қолданылады. Пайдалнаылған әдебиеттер
Жас түріктер

Жас түріктер — Түркияда 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалысына қатысушылар. Олардың қатарын, негізінен, “Бірлік және прогресс” ұйымының мүшелері құрады. Олар елдегі сұлтандық билікті конституциялық билікпен ауыстыруды көздеді. “Жас түріктер” атауы Еуропа елдерінің дипломатиялық өкілдіктері мен саяси партиялары арасында 19 ғасырдың 1-жартысында қолданыла бастады. Бұл атау алғашында Осман сұлтандығында прогрестік өзгерістерді жақтаушылардың бәріне қатысты айтылып, Кіші Азияға тек 1908 жылы болған Жас түріктер төңкерісінен кейін ғана тарады. Осы төңкерістен кейін үкімет басына келген “Жас түріктер” 1910 — 1918 жылдары Осман сұлтандығын басқарды. “Жас түріктер” үкіметі Бірінші дүниежүзілік соғыс соғыс кезінде Германия жағында соғысып, 1918 жылы олар үкімет билігінен айырылды. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Спейс Шаттл

“Спейс Шаттл” (ағылш. Space Shuttle, сөзбе-сөз – ғарыштық қайықша) – америкалық көп рет пайдаланылатын, адам басқаратын көліктік ғарыштық кеменің атауы. “Спейс Шаттл” – 200 – 500 км биіктіктегі орбитаға ғарыштық аппарат (ҒА) шығару, орбитада зерттеулер жүргізу; ҒА-дан эксперимент нәтижелерін жерге жеткізу; ҒА-ны жөндеуден өткізу үшін қолданылады. “Спейс Шаттлдың” төменгі орбитаға алып шығатын пайдалы жүгінің массасы 25,4 тонны құрайды; ұшу ұзақтығы 30 тәулік; экипаж құрамы 8 адамнан тұрады. Кеме массасы шамамен 2000 т, ұзындығы 56 м “Спейс Шаттлдың” 1-сатысы 40 км биіктікте бөлініп, мұхитқа құлап түсетін қатты отынды 2 үдеткіш, 2-сатысы – қанатты ұшақпен басқарылып, бірнеше рет қолдануға есептеліп жасалған. “Спейс Шаттл” кемесі 1989 жылдың 1 қаңтарына дейін орбиталық сатының 4 үлгісін (“Колумбия”, “Челенджер”, “Дискавери”, “Атлантис”) пайдаланып, 27 рет ғарышқа сапар шекті. “Спейс Шаттл” негізінен әскери мақсаттағы жүктерді байланыс және ғыл. ЖЖС-ны, “Спейслэб” зертханасын, ғыл. аспаптарды орбитаға шығару; АҚШ Қорғаныс министірлігінің бағдарламасы бойынша әр түрлі тәжірибелер жүргізу үшін қолданылады. Барлық ғарыштық ұшырулар Канаверал мүйісінің шығару кешенінде жүргізіледі. 25-ғарыштық ұшыру кезінде, құрамында “Челенджер“ орбиталық сатысы болған “Спейс Шаттл” кемесі апатқа ұшырады. Пайдаланған сілтеме af:Ruimtependeltuig ar:مكوك فضاء az:Speys Şattl be-x-old:Спэйс шатл bg:Космическа совалка ca:Transbordador espacial cs:Space Shuttle da:Rumfærge de:Space Shuttle el:Διαστημικό Λεωφορείο en:Space Shuttle eo:Kosmopramo es:Transbordador espacial fa:شاتل فضایی fi:Avaruussukkula fr:Navette spatiale américaine frr:Space Shuttle gan:太空船 gl:Carreira espacial he:מעבורת חלל hr:Space Shuttle hu:Space Shuttle id:Pesawat ulang-alik is:Geimskutla it:Space Shuttle ja:スペースシャトル ko:우주왕복선 la:Navicula spatialis li:Space Shuttle lo:ກະສວຍອາວະກາດ lt:Space Shuttle lv:Space Shuttle mr:अंतराळ यान ms:Bolak-balik angkasa lepas nl:Ruimteveer nn:Romferje no:Romferge nv:Yágháhoníkáángóó ałánátʼahí pl:Wahadłowiec kosmiczny pt:Ônibus espacial ru:Спейс шаттл scn:Space Shuttle sh:Space Shuttle simple:Space Shuttle sk:Space Shuttle sr:Spejs šatl stq:Space Shuttle sv:Rymdfärja ta:விண்ணோடம் tr:Uzay mekiği uk:Шатл ur:فضائی مکوک vi:Tàu con thoi yi:ספעיס שאטעל yo:Ọkọ̀-àlọbọ̀ Òfurufú zh:航天飞机 zh-min-nan:Thài-khong-so zh-yue:穿梭機
Ащысай (өзен, Ақмола облысы)

Ащысай (төменгі және жоғарғы ағысында - Шейка өзені) - Ақмола облысы Шортанды ауданындағы өзен. Қалқұтан өзенінің сол саласы. Бастауы Бастауын Шортанды ауданының батысындағы Ақбейіт кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерден алады. Орта ағысында Новоромановка ауылының шығысындағы Балықтыкөлге құйып, одан ағып шығып 3 км жерде Егінді кентін кесіп өтіп, 6 км жердегі Қалқұтан өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 48 км. Ащысайға жалпы ұзындығы - 25 км-ді құрайтын 11 кіші-гірім салалар құяды. Қар, жер асты суларымен толысады. Суы жайылымдарды суаруға, шаруашылыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Белағаш ауылдық округі

* Белағаш ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. * Белағаш ауылдық округі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік. * Белағаш ауылдық округі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жоғары сатыдағы өсімдіктер

Жоғары сатыдағы өсімдіктер – өсімдіктер әлемінің негізгі екі тобының бірі. Екінші тобы – төменгі сатыдағы өсімдіктер. Жоғары сатыдағы өсімдіктерді ұрықты өсімдіктер (Embryobіonta, Emlryophyta), өркенді, жапырақ сабақты өсімдіктер (Cormophyta, Cormobіonta), түтікті (теломды) өсімдіктер (Telomophyta, Telomobіonta) деп те атайды. Жер шарында Жоғары сатыдағы өсімдіктердің 300 мыңдай түрі белгілі. Жоғары сатыдағы өсімдіктерге: риниофиттер, мүктәрізділер, плаунтәрізділер, қырықбуынтәрізділер, қырықжапырақтәріздестер, ашық және жабық тұқымды (гүлді) өсімдіктер жатады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің төменгі сатыдағы өсімдіктерден айырмашылығы – құрылысы күрделі, көп клеткалы, қоршаған орта жағдайына бейімделген организмдер. Жынысты (гаметофит) да, жыныссыз (спорофит) да көбейе алады. Спорофиттерінде қозғалмайтын спора түзілетін көп клеткалы спорангийлер дамиды, гаметофиттерінде көп клеткалы жыныс мүшелері дамиды, бірақ кейбір ашық тұқымдыларда (гнетум, вельвичия туыстары) және барлық гүлді өсімдіктерде эволюциялық даму жолында гаметангийлері жойылып кеткен. Аналық гамета (жұмыртқа) біреу және ол қозғалмайды, зиготадан көп клеткалы ұрық дамиды. Оның алғашқы даму кезеңі гаметофит ішінде өтеді. Жоғары сатыдағы өсімдіктер дің спорофиті негізінен жапырақ, сабақ, тамырға бөлінеді. Кейбір түрлерінде арнайы ксилема (әр түрлі клеткалардан құралған өткізгіш ұлпа) және флоэма (органик. заттарды өткізетін түтікше-талшықты күрделі ұлпа) дамиды, бірақ бұлар өсімдіктердің кейбір тобында жойылып кеткен. Кутикулалы (сірқабық) эпидермисі (жабын ұлпасы), лептесіктері болады, көбінің стелалары (өткізгіш жүйесіндегі арқау цилиндр) бар. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің арғы тегі теңіз балдырлары деп есептелінеді. Олардың құрлыққа бейімделуінің нәтижесінде, өздерін сумен қамтамасыз ететін, гаметангийларын кебуден сақтайтын, жынысты жолмен көбейе алатын бейімді мүшелері пайда болған. Сондықтан құрлықта өсіп-өнетін тұқымды өсімдіктердің жынысты көбеюінің сумен байланысы болмайды. Ал Жоғары сатыдағы өсімдіктердің қарапайым тобы қырықбуын, мүк және қырықжапырақтәрізділердің даму кезеңдері тек суда өтетін болғандықтан, олардың сперматозоидтері, гаметофиттері сусыз қозғала алмайды. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің ең ертедегі қазба қалдықтары силур кезеңінен сақталған. Бұлардың көптеген түрлерінің медицинада, өндірісте маңызы зор. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Құрқылтайлар

Құрқылтайлар – торғайтәрізділер отрядының бір туысы. Дене тұрқы 7,3 – 10 мм, салмағы 9 грамм. Еуропа мен Азияда 51° солтүстік ендікке дейін тараған, ұясын қыл, жүн, өсімдік талшықтарынан тоқып, сілекейімен желімдеп, екі бүйірінен кіріп-шығатын тесік қалдырып, екі бұтақтың түйіскен жеріне не жуан бұтаққа салады. 6 – 7, кейде 8 – 10 жұмыртқа салып, 12 – 14 күнде балапан шығарады. Ұяны қоразы салады, жұмыртқаны мекиені басады. Қазақстанда 3 түрі кездеседі. Кәдімгі құрқылтай Еділ-Жайық алқабында, Елек бойында орман, тоғайлы жерде көп, Талас-Шу, Балқаш-Алакөл алқабында өте сирек кездеседі. Қамыс құрқылтайы Арал теңізі, Сырдария, Шыршық, Балқаш-Алакөл алқабында жиегіне қамыс өскен өзен, көлдерде ұялайды. Қарабас құрқылтай Сырдария, Шу, Талас өзендерінің тоғайлы, тораңғылы алқабында өте көп. Іле, Талас Алатауларында 1500 – 1700 м биіктікке дейін мекендейді. Түрлі насекомдарды көп құртатындықтан орман мен баққа пайдалы. Дереккөздер
Лесхан Сманов

Сманов Лесхан (30.3.1949 жылы туған, Түркістан облысы Отырар ауданы Отырар ауылы) – педагогика ғылымдарының докторы(2000). Шымкент педагогика институтын (1973, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. Түркістан облысы Бөген ауданындағы орта мектепте мұғалім, директор (1973–1981), Шымкент педагогика институтында аға оқытушы (1981–1993), Халықараралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөлімшесінде декан (1993–1999) болды. 1999 жылдан проректор қызметін атқарады. 53 ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Белқарағай ауылдық округі

Белқарағай ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. Бұрын Медведка ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Белқарағай, Өрнек, Согорное, Топқайың ауылдары кіреді. Орталығы – Белқарағай ауылы. Дереккөздер
Асубұлақ кенттік әкімдігі

Асубұлақ кенттік әкімдігі — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Асубұлақ, Белогорский кенттері кіреді. Орталығы — Асубұлақ кенті. Тарихы 2013 жылы таратылған Белогор кенттік әкімдігіне қарасты 2 елді мекен қосылды. Сол жылы Төменгі Тайынты ауылы таратылды. Дереккөздер
Бейсенбай Кенжебаев

Бейсенбай Кенжебаев (4 қазан 1904, Бөген ауылы, Ордабасы ауданы, Түркістан облысы – 17 шілде 1987, Алматы) – ғалым, филология ғылымының докторы (1959), профессор (1961). Өмірбаяны 1925 жылы - Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетін, Әдебиет институтының 2-курсын, 1942 жылы - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. «Жас қайрат», «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш», 1923–28), «Кеңес туы» (1929–30), «Оңтүстік Қазақстан» (1932–33), «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан», 1928–29, 1931–32, 1933–35), т.б. газет-журналдарда бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, редактор, 1938–1941 - «КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ведомостарында» аудармашы, 1941–1944 - Қазақстан мемлекеттік біріккен баспасының бас редакторы болып қызмет істеген. 1961 - жылдан ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі. 1975–1987 жылдары осы университетте профессор болды. «XX ғасырдың бас кезіндегі қазақтың демократ жазушылары (монография бойынша)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Кенжебаев – қазақ әдебиетінің мәселелеріне, қазақ баспасөзінің тарихына арналған іргелі еңбектердің, Абай, С.Торайғыров, Жамбыл Жабаев, М.Сералин, М.О.Әуезов, С.Шәріповтің өмірі мен шығармалары туралы зерттеулердің авторы. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған «XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» оқулығын, «Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясын» (1967) жариялады. Ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, жүйелеу, зерттеумен айналысты. Кеңестік кезеңде коммунистік идеологияға орай, қазақ әдебиетінің тарихы Бұқар жыраудан (XIX ғ.) басталады деген жаңсақ пікірді теріске шығарып, оның Орхон-Енисей жазбаларынан басталатындығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеді. Атақты шәкірттері *Мырзатай Жолдасбеков *Мұқтар Мағауин *Рымғали Нұрғали *Алма Қыраубаева *Құлбек Ергөбек *Қабиболла Сыдиықұлы *Жанғара Дәдебаев Еңбектері *«Көне әдебиет туралы» (1969), *«Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері» (1973) атты еңбектерін жазды. *«Қазақ әдебиеті тарихы» (1948) кітабының фольклорға қатысты тарауларын жазып, *«Жамбыл Жабаев – қазақ халқының жыршысы» (1955), *«Біржан сал мен Сараның айтысқаны» (1955), т.б. зерттеулерін жариялады. *«Тымпи» (1943, 1981), *«Көңіл ашар» (1971) сатиралық фольклор мұраларын бастырды. Кенжебаев – көркем проза («Асау жүрек», 1928) және аударма саласында да (Г.Мопассан, Э.Хемингуэй, Лу Синь, Я.Гашек, А.П.Чехов, т.б. жазушылардың әңгімелері) еңбек етті. А.С.Пушкин шығармаларының қазақша библиографиялық көрсеткішін (М.М.Фетисовпен бірге) жасады. Бірнеше орденмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Айбалдырған

Айбалдырған – шатыршагүлділер тұқымдасының аюбалдырған туысына жататын, екі жылдық, биік сабақты, шөп текті өсімдік. Оның биіктігі 1-2 метрдей болады. Тамыры жуан, қысқа, көптеген қосалқы тамырлары болады. Сабақтары жұмыр да жуан, әрі түзу, арасы қуыс болып келеді. Кезекті жапырақтары ірі де қалың қынапты және екі-үш түкті қабығы бар. Гүлдері ақшыл немесе сары, жасыл, кішігірім шатыр сияқты болып тұрады. Өсімдік май айынан қыркүйекке дейін гүлдейді. Ол көбінесе КСРО-ның Еуропалық бөлігі мен Батыс Сібірдің орманында және орманды далаларында өседі. Химиялық құрамы Айбалдырғанның тамыры мен тамыр сабағында шайыр (6 пайызға дейін), эфир майы (1 пайызға дейін), балауыз, илік және ащы заттар, валериан, ангелико, сіркесу қышқылдары, крахмал, қант бар. Миуасында май (20 пайызға дейін) болады. Қолдануы Дәрі мақсатында тамыры мен тамыр сабағы пайдаланылады. Халық медицинасында оны ішек-қарын ауруларына қарсы, несеп жүргізетін және қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылған. Сонымен қатар метеоризм, спастикалық колитте (ішек ауруы) көкемаралға қосып қайнатынды жасап ішеді. Айбалдырғанды басқа да шөптермен қосып, ет, қарын сөлінің, панкреатиндік сөлдің бөлінуін жақсартатын дәрі ретінде қолданады. Оның өттегі, асқазандағы, ішектегі шырын бөлінуді күшейтетін, диурезді жақсартып, жүрек қан тамырлары мен нерв жүйесін қоздыратын қасиеті бар. Кейбір шетелдерде айбалдырғанның тек тамыры мен тамыр сабағын ғана емес, сонымен бірге миуасын да, шөбін де тер және жел шығаратын хош иісті дәрі ретінде пайдаланылады. Оның миуасы мен тамырында болатын фурокумариндер қатерлі ісікке қарсы қолданылатын келешегі бар дәрі ретінде зерттеліп жатыр. Дереккөздер 1↑"Дәрілік өсімдіктер"/Бас редакторы М.Қожабеков-"Қазақстан" баспасы,1975.
Аққала ауылдық округі

Аққала ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы, Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін Чкалов, 2017 жылға дейін Белый ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Аққала, Жаңажол, Қараөткел, Қойтас ауылдары кіреді. Орталығы – Аққала ауылы. Дереккөздер
Белоусов кенттік әкімдігі

Белоусов кенттік әкімдігі — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Белокаменка, Новомихайловка, Планидовка ауылдары кіреді. Орталығы — Белоусовка кенті. Дереккөздер
Әбілмәжін Мұсайыпұлы Аюлов

Әбілмәжін Мұсайыпұлы Аюлов (1966 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Володар ауданы, (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы) Қопа) — ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты (1995), доцент (1997), экономика ғылымдарының докторы (2008), профессор (2009), Гуманитарлы-техникалық академияның ректоры(2007). Өмірбаяны * 1990 жылы Көкшетау ауыл шаруашылығы институтын ың ауылшаруашылық механизация факультетін үздік аяқтады. * 1990-92 жылдары Көкшетау ауыл шаруашылығы институтында ассистент. * 1992-95 жылдары Ақмола ауылшаруашылық институтының ЭММ кафедрасындағы күндізгі бөлім аспирантурасының аспиранты. * 1995-96 – «Экономикалық теория және кәсіпкерлік» кафедрасының аға оқытушысы, С.Сәдуақасов атындағы Көкшетау ауылшаруашылық институтының экономика факультетінің деканы. * 1996 жылдан бастап Гуманитарлық-техникалық академияда (бұрынғы атауы –Көкшетау экономика және менеджмент институты) қызмет атқарып келеді. * 1996-1997 жылдары экономика және менеджмент кафедрасының доценті. * 1997-2000 жылдары — «Экономика және менеджмент» кафедрасының меңгерушісі. * 2000-04 жылдары —Экономика факультетінің деканы. * 2004 жылдан бастап — бірінші проректор. * 2007 жылдан Көкшетау экономика және менеджмент институты ректоры. Ғылыми еңбектері 360-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монография мен 17 оқу құралының авторы. Оқу құралдары: Стратегиялық менеджмент, 1999; Өндірістік менеджмент, 1999; Қазақстан экономикасы: соңғы жылдардағы даму нәтижелері, 2003; Экономикалық теория негіздері (оқу құралы), 2005; Ауыл шаруашылығындағы техникалық сервис жүйесі: ұйымдастырушылық-экономикалық аспект (монография), 2007; Ауыл шаруашылығындағы техникалық сервисті ұйымдастыру және ұйымдастыру (оқу құралы), 2008; Қазіргі жағдайдағы ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығы мәселелері (монография), 2011; Ауыл шаруашылығында машинаны пайдалану мен техникалық сервисті ұйымдастыру (ғылыми басылым), 2011; Қазақстан экономикасын басқару (оқу құралы),2013; Қазақстан және оның өңірлерінің экономикасы (оқу құралы), 2013; Шаруа-фермер қожалықтарының климаттың өзгеруіне технологиялық бейімделуі (монография), 2014; Экономикадағы статистикалық әдістер (оқу құралы), 2015; Adobe Captivate (I бөлім) бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалана отырып, электрондық білім беру курсын әзірлеу жөніндегі әдістемелік құрал, 2016; Жоғары оқу орындарына арналған электрондық оқулық әзірлеу жөніндегі әдістемелік құрал, 2016; Экономикадағы математикалық және статистикалық әдістер (оқу құралы), 2016; Электрондық оқыту: ЖОО-да қолдану және енгізу жөніндегі нұсқаулық (оқу құралы), 2016 және т.б. Марапаттары * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі (2005). * «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегері (2015). * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалімен (2011), * «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісімен (2005), * Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс хаттарымен (2004 ж., 2022 ж.), * Қазақ КСРО ЛКЖО (1985), БЛКЖО ОК (1986) Құрмет грамоталарымен марапатталды. Дереккөздер
Қазыбай Қараұлы Бозымов

Қазыбай Қараұлы Бозымов (16 ақпан 1949 жылы, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Сексеуіл станциясында туған) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1994 жылы), профессор (1996 жылы). Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын (1976 жылы), Орынбор қаласындағы Бүкілодақтық май және ірімшік өндіру өнеркәсібі ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1981 жылы) бітірген. 1976–79 жылдары Батыс Қазақстан облысы ауыл шаруашылығы институтының ассистенті, доценті (1981–87 жылдары), партия комитетінің хатшысы (1987–90 жылдары), оқу ісі жөніндегі проректор (1990–96 жылдары) қызметтерін атқарған. 1996 жылдан Батыс Қазақстан аграрлық-техника университетінің 1-проректоры. Бозымов 90-нан астам ғылыми еңбектің, 4 монографияның авторы. . Шығармалары 1. "Түйе шаруашылығы", Чапаев, 1993; 2. "Казахская белоголовая порода скота", Алматы, 1994; 3. "Повышение продуктивности мясных пород КРС", Уральск, 1996. Сілтемелер 1. [http://www.wkau.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id493&Itemid1&lang=ru "Су тасқынынан зардап шеккендерге көмек" мақала] 2. [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id8761 "ЖАҚСЫЛЫҚҚА ЖАНЫ ҚҰШТАР" Бозымов туралы мақала] Дереккөздер
Спектакль

Спектакль (, лат. spectaculum – ойын-сауық) – театр өнерінің туындысы. Осы заманғы театрда режиссер-қоюшының басшылығы арқылы театр ұжымы күшімен (актерлер, суретші, композитор, т.б.) жүзеге асырылады. Спектакльді әзірлеп, қою процесі ең әуелі қалың көрермендер қауымының рухани талабы мен эстетикалық талғамына және театр ұжымының шығармашылық мүмкіншілігі мен ұстанған мақсат-мұратына орай пьесаны таңдау жұмысынан басталады. Осыдан кейін пьесаны сахнаға қоюшы-режиссердің актерлермен жұмыс істеуі, болашақ сахналық туындыға қажетті декорация жасау-жиїаздар мен музыкалық шығармамен эмоциялық жағынан байытып, көркемдеу ісімен айналысатын театр суретшісі, композитор, балетмейстер, дирижер, т.б. шығармашылық қызметкерлермен тығыз байланыста жұмыс істеу процесі де қатар жүргізіліп отырады. Спектакль алғашқы сәттен-ақ театр сахнасына қоюға таңдалып алынған пьеса мазмұнын айқындайтын идеялық түпкі ой-мақсатқа негізделеді. Сахналық туындылар жанрына қарай драмматикалық және музыкалық спектакльдерге бөлінеді. Мысалы, драмматикалық спектакльдің негізі пьеса болса, музыкалық спектакль опера либреттосы немесе балет сценарийіне құрылады. Театр шығармашылығының ерекшелігіне байланысты әрбір спектакль қаншама алдын ала ұқыпты дайындалғанымен ол бір-біріне ұқсамайтын әрі қайталанбайтын сахналық туынды болып қалады; қараныз Театр, Режиссерлік өнер. Дереккөздер ar:تمثيلية bg:Пиеса de:Bühnenwerk en:Play (theatre) eo:Teatraĵo et:Näidend fa:نمایش‌نامه fi:Näytelmä fr:Pièce de théâtre he:מחזה hy:Պիես (թատրոն) id:Lakon it:Opera teatrale ja:戯曲 ka:პიესა ko:희곡 lv:Luga mr:नाटक nl:Toneelstuk pt:Peça de teatro ru:Пьеса simple:Play te:నాటకము th:ละครเวที vi:Kịch wa:Pîce di teyåte yi:פארשטעלונג zh:剧本
Жұрнақ

Жұрнақ – жалғанған сөзінен жаңа сөз тудыратын немесе сөзді түрлендіретін қосымша. Қазақ тіліндегі жұрнақ мағынасы мен қызметіне қарай екіге бөлінеді: # сөз тудыратын жұрнақтар өзі жалғанған сөзінен жаңа сөз тудырады. Мысалы, “жылқы-шы”, “біл-ім”, “жасы-қ”, “таға-ла”; # сөз түрлендіретін жұрнақтар өзі жалғанған сөзіне үстеме мағына қосып, сөздің тұлғасын өзгертеді. Мысалы, “көк-шіл”, “көк(г)-ірек”, “сары-лау”, “сары-рақ”, “жаз-ып”, “жаз-ғалы”. Жұрнақтар сөзге белгілі бір жүйеде рет-ретімен жалғанады. Түбірге тете сөз тудыратын жұрнақтар, одан кейін сөз түрлендіретін жұрнақтар, бұлардан соң жалғаулар орналасады. Жұрнақтар түбірге де, туынды сөзге де жалғанады (“бас-шы”, “басшы-лық”, “ұйы-м”, “ұйым-дас-тыр-у-шы”). Жұрнақ құрамы мен қолданылу ерекшеліктеріне қарай да бірнеше топқа жіктеледі. Мысалы, жалаң, құранды, көп мағыналы, дара мағыналы, омонимдес, синонимдес, көне, жаңа, т.б. жұрнақтар. Шығу тарихы жағынан кейбір жұрнақтар жеке сөздердің көмекші морфемаға айналуынан пайда болған. Мысалы, “баратын”, “келетін” деген сөздердің құрамындағы “-тын/-тін” жұрнағы “тұрған” деген сөздің өзгеріске ұшырап, ықшамдалуынан (“бара тұрған – баратын, “келе тұрған – келетін”) жасалған. Жұрнақтардың бір тобы өзі жалғанған сөздердің мағынасын, түбірдің грамматикалық сипатын өзгертуі жағынан сөзжасам қосымшаларына жақын да, бір тобы жалғауларға жақын. Сондықтан олардың бір түрі модификациялық жұрнақтар, екінші түрі таза грамматикалық жұрнақтар деп қарастырылып жүр. Модификациялық жұрнақ жаңа мағыналы сөз тудырмағанмен, түбірге қосымша грамматикалық мағына үстеумен бірге түбір сөздің лексикалық мағынасына семантикалық реңк қосады. Қазақ тілінде модификациялық жұрнақтарға зат есімнің реңдік мәнді жұрнақтары, сын есімнің шырай жұрнақтары, реттік сан есім жұрнақтары, етістіктің етіс, күшейтпелі етістік, болымсыз етістік жұрнақтары жатады. Ал грамматикалық немесе категориялық жұрнақтар өзі жалғанған түбірге таза грамматикалық мағына үстеп, белгілі бір сөз табындағы түрленуінің көрсеткіші болады. Мысалы, есімше, көсемше, рай, шақ тұлғалары етістіктің түрлену көрсеткіштері болып табылады. Дереккөздер
Аюлы (тау, Ақмола облысы)

Аюлы – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы шоқы, табиғат ескерткіші. Константиновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Абсолюттік биіктігі 795 м. Өсімдігі Беткейінде қайың-теректі шоқ орман өскен. Орманда итмұрын, ұшқат, т.б. бұталар, дәрілік өсімдіктерден сиырсілекей, сәлбен, т.б. бар. Сонымен қоса жанаргүл, реликті өсімдіктерден арша, екі сабақты қылша, жартас қарақаты, т.б. кездеседі. Маңайдағы елді мекендер тұрғындарының демалыс орны саналады. Дереккөздер
Белтерек ауылдық округі

Белтерек ауылдық округі – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Белтерек, Балықтыкөл, Сегізінші Наурыз ауылдары кіреді. Орталығы – Белтерек ауылы. Округ құрамында болған Қарашоқы ауылы 2017 жылы таратылған. Дереккөздер
Келешек Және К

«Келешек Және К» – агроөндірістік кәсіпорын, жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Тараз қаласында орналасқан, 1999 жылы бұрынғы қалалық сүт з-ты негізінде құрылған. Серіктестік сүт өңдеуге және сүт өнімдерін өндіруге маманданған. Өндірістік алаңдары – 16,4 мың м2. Тәулігіне 3,5 – 4 т сүт өңделеді. Пайдалған әдебиет
Серік Әкпенұлы Аяғанов

Серік Әкпенұлы Аяғанов (10 сәуір 1952 ж.т., Біржан сал ауданы Степняк қ.) — ғалым, медицина ғылымдарының кандидаты (1999), докторы (2003), ҚР Парламенті Сенатының депутаты (2005). Әкесі - Аяғанов Ақпен (1906-1958), ҰОС қатысқан, жол шебері болған. Анасы - Аяғанова Бәтен (1912-1991), үй шаруасымен айналысқан. * Қарағанды мемлекеттік медицина институтының емдеу факультетін бітірген (1975), дәрігер. * Көкшетау экономика және менеджмент институтын (2005) бітірген. * 1975 жылдан - Қарағанды қалалық №3 ауруханасының дәрігер-интерні. * 1976 жылдан - Ленин аудандық ауруханасының хирург-дәрігері. * 1981 жылдан - Ленин аудандық ауруханасының бас дәрігері. * 1987 жылдан - Көкшетау облыстық денсаулық сақтау бөлімінің бас хирургі. * 1992 жылдан - Ақмола облыстық ауруханасының бас дәрігері. * 2005 жылдың желтоқсан айынан бері - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің хатшысы. * 2011 жылдан бастап Ақмола облыстық ауруханасының бас дәрігері болып қызмет атқарады Ғылыми жұмысы * Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Асциттіксиндромды шағын инвазивтік технологияларды қолдану арқылы анықтау және кешенді хирургиялық емдеу». * «Құрсақ аймағының және іш қуысының ауруларын видеоэндоскопиялық зерттеу» (Санкт-Петербург қаласы, 2001) * «Бауыр және ет шығару жолдарының хирургиясы женіндегі жетекші оқу құралы» (Санкт-Петербург қаласы, 2003) оқу құралдарының, 30 жарияланымның авторы. Қоғамдық қызметі * Ақмола облыстық мәслихатының депутаты (1999-2005). * Ақмола облысынан сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болды (2005-2011). Марапаттары * ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2002). * Кәсіподақтар қозғалысының үздігі (2002). * «Құрмет» орденімен (2002); * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001) * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) * «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006) * «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. Басқа да мәліметтер * Әскери атағы - медицина қызметінің запастағы капитаны. * Үйленген. Жұбайы - Аяғанова Сәуле Ахметжанқызы (1955 жылы туған), мейірбике. ¥лдары - Ербол (1978 жылы туған), Петропавл қаласында банк бас қармасының орынбасары; Ерлан (1983 жылы туған), Ақмола облысы ауруханасының дәрігер-нейрохирургі. Дереккөздер
Сәдуақас Аяндықов

Сәдуақас Аяндықов (1890, Атбасар ауданы — 1970, К.Маркс ұжымшары) — еңбек ардагері, Социалистік еңбек ері (1948). Өмірбаяны * Еңбек жолын қой бағудан бастаған. * 1930 ж. ұжымшарға кірген, қойшы, жылқы фермасының меңгерушісі болып жұмыс істеген. * 2-дүниежүз. соғысы жылдары Кеңес Армия қорына 115 жылқы өткізген. * 1957 жылдан зейнеткер. Марапаттары * Социалистік еңбек ері (1948) * Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер * Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.
Лора Мақсұтқызы Нәрікбаева

Лора Мақсұтқызы Нәрікбаева (30.5.1964 жылы туған, Алматы облысы Талдықорған қаласы) – педагогикалық ғылым докторы (2008). Алматы мемлекеттік консерваториясын (1990, қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) және ҚазПИ-дің (2001, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. Талдықорған педагогикалық университетінде оқытушы (1990–1997, Жетісу мемлекеттік университеті), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде стажер-зерттеуші (1997–1998) болды. 1999 жылдан ҚазҰПУ-да доцент қызметін атқарады. Негізгі ғылыми еңбектері дарынды балалар мен жастарды жан-жақты тәрбиелеудің психология-педагогикалық мәселелеріне арналған. «Развитие профессиональной одаренности будущего специалиста в высшей педагогической школе» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер
Келіншектас

Келіншектас – әдет-ғұрып, діни сенімдерге байланысты тастан мүсінделген адам пішіні, балбал тастардың бір түрі. Ежелгі түркілер «блбл» деп аталған тас мүсіндерді өздерінің қайтыс болған атақты адамдарының басына тұрғызған. Қазақтардың басында кимешек, күндік таққандары обаларда көптеп кездеседі. Бұған қарағанда түркілер әйел адамдардың бейітіне де Қазақтар қойған сияқты. Келіншектас Моңғол жерінен Карпат тауына дейінгі аралықта Еуропа мен Азия аралығындағы жазықта, Қырым, Cолтүстік Кавказ далаларында кездеседі. Археология зерттеулерге қарағанда Келіншектастардың төрт түрі бар: 1) қола дәуірі кезіндегі Келіншектастар; биікт. 2 – 4 м; 2) сақ-сармат кезіндегі Келіншектастар; 3) 6 – 7 ғ-лардағы түркілердің Келіншектастары; 4) 11 – 12 ғасырлардағы қыпшақтар дәуіріндегі Келіншектастар. Тас мүсіндер Қазақстанның көп аймағында ұшырасады. Балбалдың кемпіртас деген де түрі бар. Шығармалары Марғұлан Ә.Х., Ұлытау жеріндегі тас мүсіндер Ежелгі мәдениет куәлары, А., 1966. Пайдалған әдебиет
Биғаш ауылдық округі

Биғаш ауылдық округі – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін Петропавл ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Биғаш, Егінбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Биғаш ауылы. Округ құрамында болған Қарғалы ауылы 2017 жылы, Комсомол ауылы 2019 жылы таратылған. Дереккөздер
Мұқан Тұңғышбайұлы Кенжебаев

Мұқан Тұңғышбайұлы Кенжебаев (11.5.1927 жылы туған, Қызылорда қаласы) *1983 - тарих ғылымының докторы, *1987 - профессор. *1948 - Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген. *1948-1974 - Қызылорда педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, *1974-1985 - Тарих ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, *1985 - Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтының Алматы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан ауыл шаруашылығындағы партия басшылығы мәселелеріне арналған. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Келдімұрат ауылдық округі

Келдімұрат ауылдық округі – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. 2011 жылға дейін Благодарный ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Келдімұрат, Қызыл Жұлдыз ауылдары кіреді. Орталығы – Келдімұрат ауылы. Дереккөздер
Көкшетау тауы

]] Көкшетау – Сарыарқаның солтүстігінде, Көкшетау қыратының солтүстік-шығыс бөлігінде оқшау орналасқан, жақпартасты, орманды көлді тау. Жер бедері Оңтүстіктен солтүстікке қарай 20 км-ге доғаша иіле созылып жатыр, ені 5 км-дей. Ең биік жері – Көкше шоқысы (947 м). Ақылбай кезеңі Көкшетауды екіге бөледі: солтүстігінде Көкше, Бура, Жеке-Батыр, оңтүстігінде Айыртөбе (Седловатка), Шортан шоқылары бар. Тектоникалық жарықтардан, граниттің үгіліп мүжілуінен, денудаттанудан беткейлері көп тілімделген. Соның салдарынан гранит ашылымдары сан алуан қат-қабат тастардан, ғажайып мүсіндерден, қираған мұнара тәріздес тастардан тұратын аласа таулы жартасты бедер құрайды. Қылшықты өзені осы таудан бастау алады. Геологиялық құрылымы Тау девон, силур кезеңі граниттерінен түзілген. Өсімдігі Тау беткейлерінің шымды күлгін топырағында қарағай, қайың, терек, әр түрлі бұта, тау етегіндегі аңғарлардың шалғындық топырағында бидайық, арпабас, бұтақты бидайық, айрауық аралас әр түрлі шөптер өседі. Емделу, демалыс орындары Көкшетауда Бурабай, Оқжетпес, Щучинск, т.б. санаторийлер, көптеген демалыс үйлері, оқушылар лагерьлері орналасқан. Дереккөздер
Спектрлік приборлар

Спектрлік құралдар – оптикалық диапазондағы электрмагниттік сәулелердің спектрлік құрамын зерттеуге, сәуле көздерінің және онымен әсерлескен нысандардың спектрлік сипаттамаларын талдауға, спектрлік талдау үшін пайдаланылатын құралдар. Спектрлік құралдар пайдаланылу мақсатына, сәулені спектрге ажырату және тіркеу тәсілдеріне, толқын диапазонына, т.б. сипаттамаларына сәйкес бөлінеді. Қарапайым спектрлік құралдарға жарық сүзгі жатады. Спектрлік құралдардағы спектрді талдау белгілі толқын ұзындықтарына сәйкес келетін сызықтардың энергиясын өлшеуге тіреледі. Өлшеу әдістеріне қарай спектрлік құралдар көзбен бақыланатын спектроскоптар, фотопластинкаға түсіруге негізделген спектрографтар және камера объективінің фокустық жазықтығында орналасқан саңылаудан шыққан сәуле ағынын өлшеуге арналған спектрометрлер болып бөлінеді. Соңғы кезде ажырату қабілеті өте жоғары, қос сәулелі, бір немесе көп каналды (яғни бірнеше спектрлік сызықтар энергиясын бір мезгілде жеке-жеке өлшеуге арналған) спектрофотометрлер мен өнеркәсіптік мақсаттағы спектрлік талдау үшін қолданылатын күрделі фотоэлектрлік құрылғылар – квантметрлер пайда болды. Қазіргі кезде мұндай квантметрлердің бір мезгілде 80 каналмен жұмыс істейтін түрлері бар. Пайдаланған сілтеме
Ханкелді Махмұтұлы Әбжан

ӘБЖАН Ханкелді Махмұтұлы (1953) — ғалым, тарих ғыл. докт. (1992), проф. Қазақ мемл. ун-тінің (қазіргі ҚазҰУ) тарих ф-тін бітірген (1976). Целиноград инж.-құрылыс ин-тында (1976 — 77), ҚазМУ-де ассистент (1977-79). ҚР Ұлттық ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атынд. тарих және этнология ин-тында (1979 — 93), Абай атынд. ун-тте кафедра меңгерушісі (1993 — 99) болды. 1999 жылдан [http://www.enu.kz/kz/#.UKYfo4cz3JM Л.Н. Гумилев атынд. ЕҰУ-де] гуманитарлық ғыл. орт-ның кафедра меңгерушісі, директордың орынбасары қызметін атқарған. 200-дей ғыл. мақаланың, бірнеше монографияның авторы. Сыртқы сілтеме * [http://www.alashainasy.kz/politics/15642/ Саяси бюро] Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Әсет Кемпірбеков

Кемпірбеков Әсет (23 мамыр 1923 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы Қаракемер ауылы) — еңбек және соғыс ардагері. Дулат тайпасының Жаныс руынан. 1942 жылы әскер қатарына шақырылып, Бішкектегі әскери училищеде оқыды. 1944 жылы кіші лейтенант дәрежесінде соғыс майданына аттанды. 1-Белорусс майданы құрамында болып Польшаны азат етуге, Одер өз-н алуға, Померания – Шнейдемюль операциясына, Берлинді алуға қатысты. Көрсеткен ерлігі үшін оған жоғарғы Бас Қолбасшы И.В. Сталиннің бұйрығымен алғыс жарияланды. Рейхстагты шабуылдау кезінде ауыр жарақат алды. Ол басқарған взвод Рейхстагқа ту тігуді қамтамасыз етті. Рейхстагты алуға атсалысқаны үшін Кеңес Одағының батыры атағына ұсынылды. Бірақ оған Мәскеу 1-дәрежелі Отан соғысы орденін берумен шектелді. 1962 жылы Шымкент педагогикалық институтын бітірді. 1947–1964 жылы орта мектеп мұғалімі, оқу ісі меңгерушісі, 1964–1983 жылы Қаракемер орта мектебінің директоры. «Варшаваны азат еткені үшін», «Берлинді алғаны үшін», «1941–1945 жылдары Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медальдарымен марапатталған. Кемпірбеков есімі «Герой штурма Рейхстага» атты кітапқа енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.zhasalash.kz/makataev-22/1317.html/ Жас Алаш]
Сағындық Жүнісұлы Кенжебаев

Сағындық Жүнісұлы Кенжебаев (15.5.1924 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Бесоба ауылы) *1985 - философия ғылымының докторы, *1987 - профессор. *1950 - Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. *1957-1958 - Қазақстан ЛКЖО ОК-нің 2-хатшысы, *1958-1960 - 1-хатшысы, *1960-1962 - Ақтөбе обкомының хатшысы, *1962-1965 - СОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылыми академиясының аспиранты, *1967-1976 - Қазақ КСР-і Жоғары және арнаулы орта білім министрінің орынбасары, *1976 - жылдан Алматы педагогикалық шет тілдер институтында (қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Оның ғылыми-зерттеу еңбектері ұлт қатынастары, еңбекші бұқараның шығармашылығы мәселесіне арналған. 150 ғылыми, оқу-педагогикалық және публицистикалық жарияланымның авторы. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бозанбай ауылдық округі

Бозанбай ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін Крупский ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Алғабас, Бозанбай ауылдары кіреді. Орталығы – Бозанбай ауылы. 2019 жылы Ақжартас, Қызылсу ауылдары таратылды. Дереккөздер
Бесқарағай ауылдық округі

Бесқарағай ауылдық округі – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін Большая Владимировка ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Бесқарағай ауылы. Дереккөздер
Үлбі кенттік әкімдігі

Үлбі кенттік әкімдігі – Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі аумағында болған бірлік, 2013 жылы таратылған. Құрамына Үлбі кенті, Бутаково, Лениногор орманшар, Лесное (Лениногор демалыс үйі) ауылдары, Үлбіқұрылыс темір жол стансасы кірді. Тишинский ауылы мен 71-километр темір жол айрығы 2009 жылы таратылған. Тұрғыны 6408 адам (2009). Орталығы – Үлбі кенті болды. Дереккөздер
Төлеу Кенжебаев

Төлеу Кенжебаев (1941 жылы туған, қазіргі Жамбыл облысы Байзақ ауданы Аймантөбе ауылы). Мансабы *1992 жылы педагогикалық ғылымының докторы *1994 жыл жылы профессор. *1963 жыл жылы Шымкент педагогикалық институтын (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) және ҚазПИ жылы дің (қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. *1966 жыл -1968 жыл жылдары Қазақ су шаруашылығы ғылыми жылы зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, *1968 жыл - 1978 жыл жылдары Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, *1978 жыл - 1998 жыл жылдары декан, профессор қызметтерін атқарды. *1998 жыл - жылдан Тараз университетінде кафедра меңгерушісі. Кенжебаев қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде жазылған 130-ға жуық ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Қазақтың қысқаша тарихы мен шежіресі

Қазақтың қысқаша тарихы мен шежіресі – тарихи-деректемелік жинақ. 1963 жылы Пекинде қытай тілінде жарық көрген. 1958 жылы Қытай мемлекеті аз санды ұлттар істері күшті ұйымдастырған “Аз санды ұлттардың қоғамдық тарихын тексеріп-зерттеу экспедициясының” нәтижесінде жазылған. Кітаптың төрттен бір бөлігінде қазақ тарихына шолу жасалған. Қалған бөлігі Шыңжаңдағы қазақтардың социалисттік дәуірдегі тұрмысына арналған. Кітап соңында қосымша материал ретінде Шыңжаңдағы қазақтардың рулық шежіресі берілген. Бұл кітап тікелей маркстік-лениндік таптық көзқарас тұрғысынан жазылған. Дереккөздер
Ушанов ауылдық округі

Ушанов ауылдық округі — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Каменный Карьер, Степное, Ушаново ауылдары кіреді. Орталығы – Ушаново ауылы. Дереккөздер
Жердің сәуле шығаруы

Жердің сәуле шығаруы — Жер бетінің сәуле шығаруы. Жер бетінің температурасы Күнмен, жұлдыздармен салыстырғанда төмен болғандықтан, ол спектрдің көзге көрінбейтін аймағындағы инфрақызыл сәулеге жататын, ұзындығы 3 мкм-ден 80 мкм-ге дейінгі электрмагниттік толқындарды шығарып тұрады. Жер беті өзінен жылу бөліп шығаратындықтан суиды. Жер бетінен бөлініп шығатын сәуле ағыны жоғары қарай бағытталады және ол атмосфераны қыздыра отырып, сонда түгелдей тұтылады. Атмосфера жер бетіне қарай, толқын ұзындығы соған шамалас, сәуле (атмосфераның қарсы сәуле шығаруы) шығарады. Бұл сәуле жер беті жоғалтқан жылудың белгілі бір бөлігінің орнын толтырады. Жердің сәуле шығаруы мен атмосфераның қарсы сәуле шығаруының айырмасы әсерлік сәуле шығару деп аталады. Ашық түнде қарсы сәуле шығарып, әсерлік сәуле шығару көбейеді. Сол себептен Жер беті, ал мұның салдарынан ауаның төм. қабаты салқындайды. Мұндай жағдайда тұман болу не шық түсуі, ал көктем мен күзде үсік жүруі мүмкін. Бұған керісінше бұлтты түнде бұлттардың сәуле шығаруы нәтижесінде қарсы сәуле шығару көбейеді, ал әсерлік сәуле шығару және жер бетінің салқындауы азаяды. Жер беті күндіз қарсы сәуле шығару процесіне қосымша Күн радиациясын да қабылдайды. Күн ұзақ болатын кезде бұл екеуінің қосындысы Жердің сәуле шығаруынан асып кетеді де, жер беті қызады. Жердің сәуле шығаруы — Жер беті мен атмосферадағы жылулық режимді анықтайтын аса маңызды факторлардың бірі. Жердің сәуле шығаруын метеорологияның бір тармағы — актинометрия зерттейді; Тағы қараңыз Актинометрия Сыртқы сілтемелер [http://www.liveinternet.ru/users/nikolay_yukhimuk/post93108267/ Жердің сәуле шығаруы және адам денсаулығы] Дереккөздер
Бородулиха ауылдық округі

Бородулиха ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бородулиха, Барышовка, Знаменка, Поднебесное, Успенка ауылдары кіреді. Орталығы – Бородулиха ауылы. Дереккөздер
Әбуов

ӘБУОВ Қасқырбай Әбуұлы (1936 ж.т., Арықбалық ауданы Қаракөл а.) — партия және кеңес қызметкері. Көкшетау қ-ның Құрметті азаматы. Целиноград а.ш. ин-тын, КОКП ОК жанындағы Жоғ. партия мектебін бітірген. Еңбек жолын 1955 ж. Рузаев ауданында меңгеруші болып бастаған. Чистополь ауданы партия к-тінің кадр бөлімінде есепші, жалпы бөлім меңгерушісі, Чистополь ауданы партия к-тінің 2-хатшы, Чистополь партия к-тінде нұсқаушы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған (1957 — 67). Арықбалық ауданы партия к-тінде хатшы , 2-хатшы (1967 — 73), Еңбекшілдер ауданы партия к-тінің 1-хатшысы (1973 — 85), Көкшетау облысы әлеум. қамсыздандыру бөлімінің меңгерушісі (1985 — 86) қызметтерін атқарған. 1986 жылдан Көкшетау облысы халықтық бақылау к-ті төрағасының орынбасары. Көкшетау облысы халық депутаттары кеңесінің депутаты болып сайланған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. ӘБУОВ Қуаныш Қабиденұлы (1946 ж.т., қазіргі Айыртау ауданы Жұмысшы а.) — ғалым, экон. ғыл. канд. (1974), проф. (1991). Целиноград а. ш. (қазіргі Ақмола агр. ун-ті) ин-тын бітірген (1967). «Сырымбет» кеңшарында инженер (1967 — 70), Целиноград а. ш. ин-тында аспирант (1970 — 73). С. Сейфуллин атынд. Ақмола агр. ун-тінде аға оқытушы (1973 — 74), кафедра меңгерушісі, проректор (1974 — 80), ф-т деканы (1980 — 89) болды. 1989 жылдан кафедра меңгерушісі. Ә. 150-ден астам ғыл. еңбектің, 8 монография мен оқулықтың авторы. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"