kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жылдамдық

Жылдамдық, механикада – нүкте қозғалысының негізгі кинематикалық сипаттамаларының бірі:  dr/dt (мұндағы r – нүктенің радиус векторы, t – уақыт) теңдігімен анықталатын векторлық шама; физикалық шама өзгерісінің осы өзгеріс өткен уақыт аралығына қатынасымен анықталатын, осы айнымалы шаманың уақыт бойынша өзгеруінің лездігі. Бірқалыпты қозғалған нүктенің жылдамдығы (), сан жағынан, нүктенің жүрген жолының (s) сол жолды жүруге кеткен уақыт аралығына (t) қатысына тең:  s/t, жалпы жағдайда: ds/dt. Ж. векторы нүкте траекториясына жанама бойымен бағытталады. Егер нүкте қозғалысы x, y, z декарттық координаттарға байланысты тәуелділікті өрнектейтін теңдеулермен берілсе, онда: , мұндағы x dx/dt, y dy/dt, z= dz/dt, ал Ж. векторының координат осьтерімен жасайтын бұрыштарының косинустары сәйкес түрде мынаған тең: x/, y/, z/. Жылдамдықтың өлшемділігі: LT–1. Жылдамдықты, әдетте, м/с-пен (бірліктердің халықаралық жүйесінде), кейде км/сағ-пен өлшейді. Бір қалыпсыз (айнымалы) қозғалыс Нақты жағдайларда денелердің қозғалысы ешқашан дәлме-дәл бір қалпыты болмайды. Дене бірдей уақыт аралықтарында әр түрлі жол өтетін болған қозғалысты бір қалыпсыз немесе ' 'айнымалы қозғалыс' ' деп атайды. Айнымалы қозғалыс жолдық νор орташа жылдамдығымен және лездік жылдамдығымен сипатталады. Орташа жылдамдық Дененің S жүрген жолының осы жолын жүрген t уақыт аралығына қатынасын орташа жолдық жылдамдық деп атайды. νор=S/t S жол және t уақыт – скалярлық шамалар, сондықтан орташа жылдамдық – скаляр. Нүкте қозғалысының жылдамдығы Нүкте қозғалысының жылдамдығы - нүктенің орын ауыстыруының осы орын ауыстыру өткен уақыт аралығына қатынасымен анықталатын нүкте қозғалысының сипаттамасы. Нүктенің жылдамдығы Нүктенің жылдамдығы - нүкте қозғалысының кинематикалық өлшемі, берілген санақ жүйесінде нүктенің радиус-векторынан уақыт бойынша алынған бірінші туындыға тең. Траектория бойындағы нүктенің жылдамдык-векторы сол нүктеде траекторияға жүргізілген жанаманың бойымен қозғалыстың бағытына қарай бағытталады. Жылдамдық векторы - жылдамдыктық модулі мен жанама бірлік вектордың көбейтіндісіне тең вектор. Пайдаланылған әдебиет fr:Vitesse
Жылдық есептеме

Қысқаша мәлімет ЖЫЛДЫҚ ЕСЕПТЕМЕ – заңды тұлғаның (кәсіпорынның, бірлестіктің‚ ұйымның) есепті кезеңдегі өндірістік-шаруашылық және қаржы қызметінің нәтижелері туралы бухгалтерлік құжаттар кешені. Түгендеу жолымен және басқа тәсілдермен тексерілген есеп деректері негізінде‚ бекітілген үлгіде әзірленеді. Жаңадан құрылған заңды тұлғаның әділет органдарында тіркелген күнінен бастап ағымдағы жылдың 31 желтоқсанына дейінгі мерзімі‚ ал жұмыс істеп тұрған заңды тұлға үшін 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейінгі мерзім есепті кезең болып саналады. Ж. е. бухгалтерлік баланстан‚ қаржы-шаруашылық нәтижелері туралы есептен‚ ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы есептен‚ түсіндірме жазбадан‚ бірлескен кәсіпорындар мен шетелдік кәсіпорындар үшін нәтижелердің растығын қуаттау жөніндегі аудиторлық қорытындыдан тұрады. Ж. е. меншік иелеріне‚ статистикалық органдарға, мемлекеттік бақылау және қадағалау органдарына‚ олардың құзыретіне сәйкес‚ есеп беріліп отырған жылдан кейінгі жылдың 30 сәуірінен кешіктірмей тапсырылады. Ашық акцион. қоғамдардың есептемелері құрылтайшы құжаттарында айқындалған мерзімде қысқа түрде бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануға тиіс. Сілтемелер * Дереккөздер
Әлқуат Нұрмағамбетов

Әлқуат Нұрмағамбетов (1945 жылы туған, Қызылорда облысы) – геология-минералдық ғылымының докторы (1996). Оқу жолы Қазақ политехникалық институтын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Жұмыс жолы Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1967–1976), ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының Сейсмология институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1976–1996) болды. 1996 жылдан «Казселезащита» республикалық мемлекеттік коммуналдық кәсіпорнында бас ғылыми қызметкер. Ғылыми еңбектер *1993 ж. «Сейсмичность и сейсмическая опасность территории Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. *100-ден астам ғылыми жарияланымның, 6 монографияның авторы. Дереккөздер
Жылдық жиынтық табыс

Жылдық жиынтық табыс – салық төлеушінің жылдық табысы‚ оған жөнелтілген өнім‚ орындалған жұмыстар‚ көрсетілген қызметтер және салық төлеуші алуға тиіс (алған) заттар үшін үшінші бір тұлғаларға өзара есеп айырысу тәртібімен немесе тіке және жанама шығыстарды өтеу үшін жіберілген ақшалай немесе басқа да қаражат кіреді. Резиденттердің жылдық жиынтық табысы ел аумағында да‚ шетелде де барлық көздерден алынған табыстарынан тұрады. Бейрезиденттердің жылдық жиынтық табысы ел ішіндегі көздерден алынған табыстардан тұрады. Дереккөздер
Жылжымайтын мүлік салығы

Жылжымайтын мүлік салығы – жылжымайтын мүлік үшін бюджетке жыл сайын төленетін міндетті төлем. Меншік нысандарына қарамастан заңды тұлғалар‚ олардың бөлімшелері‚ өкілдіктері‚ сондай-ақ жеке тұлғалар жылжымайтын мүлік салығын төлейді. Салық заңды тұлғалардың меншігі болып табылатын негізгі өндірістік қорлар мен бейөндірістік қорлардың‚ жаңа және аяқталмаған құрылыс нысандарының, сондай-ақ жеке тұлғаларға тиесілі ғимараттардың құнына салынады. Дереккөздер
Жылжымалы телевизия стансасы

Қысқаша мәлімет ЖЫЛЖЫМАЛЫ ТЕЛЕВИЗИЯ СТАНСАСЫ – студиядан тыс жерде әзірленген бағдарламаны телевизия орталығының тұғырлы аппаратына жеткізуге арналған жабдықтар кешені. Ж. т. с. құрамында бірнеше таратқыш камера, автомобильде орналасқан ықшам кескін тракт аппаратурасы (режиссерлік пульт, синхрогенератор, күшейткіш) және сантиметрлік диапазондағы радиотолқынмен телевизия орталығына кескін мен дыбыс сигналдарын жіберетін таратқыш болады. Ж. т. с. токты айнымалы ток көзінен немесе автономды генератордан алады. Мұндай станса студиядан тыс орналасқан (театр, цирк, стадион, көрме, музей, т.б.) жерлерден тікелей телевизиялық хабар бере алады. Ж. т. с. берілетін хабарды автобус үстіне орнатылған параболалық таратқыш антенна арқылы телевизия орталығының мұнарасында орналасқан қабылдағыш антеннаға бағыттайды. Қабылданған сигнал телевизия орталығындағы қондырғылар арқылы жан-жаққа таратылады. Студиядан тыс телевизиялық хабар жүргізілген кезде ең негізгі шарт – Ж. т. с-ндағы антенналар телеорталықтағы қабылдағыш антенналарға тікелей оптикалық көрінуі. Сондықтан қабылдағыш антенна телемұнараға орнатылады. Радиотолқындардың таралу мүмкіндігіне байланысты Ж. т. с-нан телеорталықтан 50 – 70 км-ге дейінгі қашықтықтан хабар жүргізуге болады. Одан алыс қашықтықтан жедел хабар тарату үшін ғарыштық байланыс желісі қолданылады. Сілтемелер * Дереккөздер
Жылжымалы электр стансасы

Қысқаша мәлімет Жылжымалы электр станциясы – көлікке орнатылған электр стансасы. Жылжымалы электр станциясы қозғалтқыштан, генератордан, басқару және бақылау аппараттарынан тұрады. Жылжымалы электр станциясында қозғалтқыш ретінде іштен жану қозғалтқышы (негізінен, дизель), бу және газ турбиналары немесе жылжымалы электр станциясының генераторына түсетін жүктемеге байланысты жұмыс режимі автоматты түрде реттелетін, тасымалдау көлігінің жетекті агрегаты қолданылады. Жылжымалы электр станциясылары тасымалдық, автомобильдік, тіркемелік, темір жолдық және кемеде орнатылған (жүзбелі), аз (10 кВт-қа дейін), орташа (10– 150 кВт) және үлкен (150 кВт-тан жоғары) қуатты болып жіктеледі. Олар тұрақты ток, бір не үш фазалы жиілігі 50 Гц және одан жоғары айнымалы ток өндіреді. Жылжымалы электр станцияларының дизельді (150 кВт-қа дейін) және дизель-электр агрегатты энергопоездары (қуаты 5 – 10 МВт) кеңінен таралған; қ. Дизель электр стансасы. Сілтемелер * Дереккөздер
Қасым Бөдеев

Бөдеев Қасым (1900 жылы туған, қазіргі Қарағанды облыстық Байқоңыр ауданы) — Қазақстанның еңбек ардагері, Социалистік еңбек ері (1966). Қыпшақ тайпасы Ұзын руының Алтыбас бұтағынан шыққан. 1932 жылдан Тереңөзек ауданы Амангелді атындағы ұжымшарда күрішші. 1952 жылдан күрішшілер звеносын басқарды. 1966 жылы Қ. Бөдеев звеносы 20 гектар егістіктен 107,6 ц астық жинаған. Ленин орденімен марапатталған (1956). 1930 жылдың жылдың көктемінде Балталы найман Рахметтің қызы Күнбаламен отау тіккен. 1930 жылы елді жайпаған аштық басталғанда, кіндік қаны тамған жерін тастап, Cыр бойына қоныс аударған. Қызылорда облысы Тереңөзек ауданындағы «Еңбек» ұжымшарына қабылданып, қызу еңбекке араласады. Бүгінде де өз маңызын жоғалтпаған атақты Қалжан ахун мешіті жанынан Алтыбастарға жер алып, бір-бірінен алыстамай орналасады. Алғашқы күндерден ақ қажырлы еңбегі еленіп, 1932 жылдың басында аудан хатшылығының шешімімен Аманкелді ұжымшарына біріккен Еңбек, Аманкелді және Каганович ұжымшарларын басқарды. Осы кезеңнен бастап бар өмірі диханшылықпен өтіп, адал еңбекпен халық марапатына ие болды. Қасым Бөдеев жайлы мұрағатта «Сонау 1932 жылдан еңбек жолын Сыр өңірінде диханшылықпен бастаған Қасекең өмірінің соңына дейін күріш даласында болды. 1952 жылдан бастап ол колхозда звено басқарды. 1956 жылы Қасым Бөдеев басқарған звено 40 гектар күріштің әр гектарынан 51 центнерден өнім жинап, еңбектегі зор табысы үшін Ленин орденімен марапатталды» делінген. Жер инженерлік жүйеге келтірілмеген, тегістелмеген, негізі қару кетпен болып табылатын, ХХ ғ. 60-жж. гектарынан 107,6 центнерден өнім алып отырған. Одаққа аты шыққан Ы.Жақаевтың ізбасарларының бірі атанған. Ұзақ жылдарғы еңбегі мен рекордтық өнімдері ескеріліп, 1966 жылдың 26-шы маусымында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының шешімімен Бөдеев Қасымға Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Социалистік Еңбек Ері, екі мәрте Ленин ордені, Октябрь революциясы медалінің, төсбелгілер мен мақтау қағаздардың иегері. Бір қыз, бір ұл тәрбиелеп өсірді. Қызы Бөдеева Гүлжахан (1938 ж. туған) 12 бала тәрбиелеп өсірген ана. Ұлы Бөдеев Тұрым (1947-1997жж.) әкесі еңбек еткен ұжымда ұзақ жылдар есепші болып қызмет атқарды. Жұбайы Есназарова Гүлбаһараммен бес бала тәрбиелеп өсіріп, немере, шөбере сүйді. Тұрымның отбасында спорт шебері (бокс), екі ғылым кандидаты (биология), бір PhD доктор (тарих) бар. Дереккөздер
Люминесценттік камера

Люминесценттік камера Люминесценттік камера сцинтилляциялық камера — шапшаң қозғалған зарядталған бөлшектер люминофор (сцинтиллятор) арқылы өткен кезде оның жарқырау қасиетіне негізделген иондаушы бөлшектердің траекториясын (іздерін, тректерін) бақылауға және тіркеуге арналған аспап. Зарядталған бөлшек өз траекториясының маңында орналасқан атомдар мен молекулаларды иондай және қоздыра отырып, зат ішінде энергиясын жоғалтады. Энергияның осы кеміген үлесі есебінен сцинтилляторда жарқыл пайда болады. Мұны сезгіш фотоэлектрондық көбейткіштер арқылы, ал кейбір жағдайларда жақсы адаптацияланған (бейімделген) көзбен де көруге болады. Іздің жарқырауының ұзақтығы люминофордың қасиетіне байланысты. Бейорганикалық сцинтилляторларда жарқырау ұзақтығы 10–4 с-тан 10–7с-қа дейін, ал органикалық сцинтилляторларда 10–9 с-қа дейін жетеді. Ең жетілдірілген сцинтилляторда иондаушы бөлшек ізінің әрбір см ұзындығынан 105 — 107 жарық кванты (фотоны) ғана ұшып шығатындықтан ізді тікелей суретке түсіру мүмкін емес. Алғашқы Люминесценттік камераны кеңестік физик Е.К. Завойский әріптестерімен бірлесіп жасаған (1952). Люминесценттік камераның бір нұсқасы а-суретте көрсетілген. Мұнда сцинтиллятор (1) ретінде иодты цезий (CsІ), ал кескін жарықтылығының күшейткіші ретінде көп каскадты электрондық оптикалық түрлендіргіш (ЭОТ) қолданылған. Объектив (3) арқылы кристалдағы бөлшек ізінің (2) кескіні ЭОТ-тың фотокатодына (4) проекцияланады. ЭОТ-тың көмегімен жарықтылығы 105 — 106 есе күшейтілген бейне түрлендіргіштен шығар жердегі люминесценттік экранға (5) түсіп, фотоаппаратпен (6) суретке түсіріледі. Мұнда түрлендіргіштің көмегімен күшейтілген іздің бейнесі тікелей суретке түсірілмейді, ол ең алдымен, таратқыш телевизор түтіктің (7) жәрдемімен бейнесигналға түрленеді. Сөйтіп, өте қашыққа орналасқан теледидар (8) экранында қайта көрсетіледі, ал дыбыс магнитофон (9) таспасына жазылады. Осыдан алынған мәліметтер шапшаң жұмыс істейтін ЭЕМ-де (10) өңделеді. Бейненің контрастылығы мен жарықтылығы радиотехника жабдықтардың көмегімен реттеледі. Кейбір Люминесценттік камерада талшықты оптиканың көмегімен жарық бірнеше есе көп жиналады. Люминесценттік камера сезгіштігі жоғары, әрі инерциясыз детектор ретінде авторадиографияда, дефектоскопияда, рентгеноскопияда да пайдаланылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бостан Ұзақұлы

Бостан Ұзақұлы (кейде Бейбітұлы деп атайды (туған-өлген жылы белгісіз) – би, тілді, шешен адам болған. Елді бірлікке, татулыққа шақырып, шындық пен әділдікті ту еткен. Бостан өмірін Сыр сүлейлері Т.Ізтілеуов пен Шораяқтың Омары жырларына арқау еткен. Мазары Қармақшы ауданындағы ауылда. Дереккөздер
Өндірісті дамыту қоры

Өндірісті дамыту қоры – кәсіпорындарды қайта жарақтандыру, өндірісті жаңғырту және қайта құру мақсатымен құрылған экономикалық ынталандыру қоры. Қор пайдадан аударылатын қаржы, негізгі қорларды толық қалпына келтіруге арналған амортизациялық аударым, істен шыққан, негізгі қорлар құрамында есепте тұрған артық мүлікті сатудан түскен ақша және басқа түсімдер есебінен құралады. Дереккөздер
Жылқышы Ақтайұлы

Жылқышы Ақтайұлы (1820, Қытай, Алтай өлкесі – 1890, сонда) – Қытай қазақтары арасынан шыққан қоғам қайраткері, шешен. Абақ Керейдің бақат руының үкірдайы болған. Қытай өкіметінің “гауҺар тас” белгісімен марапатталған. Асылбек Көбешұлымен бірге Қытай өкіметінің Қобда қазақтарынан заңсыз салық төлеуді талап еткен қатаң саясатына қарсы шығады. Ж. өз ауылын бастап Қобда асып, Дайын, Сүңгіті, Ақсу, Жаматыны қоныстанады. Бұл өңірде күні бүгінге дейін оның есімімен байланысты “Жылқышы асуы”, “Жылқышы хүрэн” аталатын жер атаулары кездеседі. Дереккөздер
Жылнамашы

Қысқаша мәлімет Жылнымашы – жылдар шежіресін жазатын адам. Жылнымашылар, көбінесе,абыздар мен діни қызметшілер, патша, князь хатшылары мен тарихшылар арасынан шыққан. Олар патшаның, князьдің, архиепископтың, т. б. тапсыруымен ел ішінде болған оқиғаларды жыл жылға бөліп жазып отырған. Олардың жазбаларында құнды тарихи деректер көп кездеседі. Дереккөздер
Сейіл Боранбайұлы

Боранбайұлы Сейіл (1930, Қазалы ауданы, Сағындық ауылы– 20.7.2005) – ақын. * Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін) тарих философиясы факультетін бітірген (1953). * 1957 жылға дейін Қостанай облысының Жангелді ауданы, Қызылорда облысының Қазалы аудандарында мұғалімдік қызмет атқарды. * 1957 – 62 жылы ауданы «Социалистік жол» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактор болып істеді. * 1962 – 90 жылы ауданы «Ленин туы» газетінде редактор, облыстық «Ленин жолы» газетінде бас редактордың бірінші орынбасары, облыстық баспасөз басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. * Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы Қызылорда облыстық ұйымының төрағасы болды. Шығармалары Боранбайұлының тұңғыш жинағы: * «Ұстаз» 1966 жылы жарық көрген. * «Табиғатқа тіл бітсе», * «Мырза маусым», * «Қайырлы таң», * «Төрт түліктің төлдері», * «Халқым қалай күн көрер» атты жыр кітаптарын жазған. Бірқатар өлеңдері қарақалпақ тіліндегі «Дала туысқандығы», латын тіліндегі «Дала қызғалдақтары» кітаптарында жарық көрген. Дереккөздер
Жылпостық

Жылпостық — адам мінез-құлқының жағымсыз қыры ретінде жиі айтылатын қасиет. Ол жылдам қимылдау, қошеметшілдік немесе дәріптеу сияқты ерекшеліктер арқылы көрініс береді, бірақ кейде ептілік пен пысықтық ретінде де пайда болады. Жылпостық шапшаңдық (жылпың) немесе асығыс мінез (жалпылдақ) түрінде байқалады. Оның қалыптасуы тәжірибе мен қоршаған ортаға байланысты. Дереккөздер
Өндірістік-аумақтық кешен

Өндірістік-аумақтық кешен – экономиканың өзара байланысты салаларының белгілі бір шаруашылық аймағында жоспарлы түрде дамуы. Қалыптасуының басты мақсаты – өндірістің экономиялық тиімділігін арттыру. Өндірістік-аумақтық кешен негізін энергия өндірістік цикл (ЭӨЦ) тұжырымдамасы құрайды. ЭӨЦ – белгілі бір шикізат пен энергия негізінде әр түрлі салалардағы өзара шарттасқан өндірістік процестер жүйесі. Өндірістік-аумақтық кешеннің маңына басты өндірістің қалдықтарын пайдаланушы кәсіпорындар мен тұрмыс қажетін өтеуші көптеген мекеме орындары шоғырланады. Нарық жағдайында ЭӨЦ тұжырымдамасының экономиялық мазмұны үнемі жаңарып, өндіріс технологиясының жаңа түрлері пайда болады. Шикізат көздерін кешенді пайдалануда жаңа цикл құру өнімнің бәсекелестік қабілеттілігінің жоғарылауына, аумақтағы өндірісті тиімді ұйымдастыруға алып келеді. Өндірістік-аумақтық кешеннің негізгі құраушыларына кәсіпорындар жатады. Ал олардың өзара байланысы табиғи, экономиялық және тарихи жағдайлардың аумақтық айырмашылығын пайдалана отырып шығаратын өнімнің құнын төмендетуге мүмкіндіктер береді. Өндірістік-аумақтық кешен – мамандану, кооперациялау, кәсіпорындарды біріктіру, өндіріс орындарын шоғырландырудан тұрады. Өндірістік-аумақтық кешен теориясын қалыптастыруда Н.Колосовский, Г.Кржижановский, И.Александров, Қазақстанда , М.Исаева үлкен еңбек сіңірді. Дереккөздер
Тілеу Нұрмұратов

Тілеу Нұрмұратов (1938 жылы туған, Алматы облысы Ақсу ауданы) – биология ғылымының докторы (1997). Оқу жолы Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1961, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Жұмыс жолы Талдықорған орман шаруашылығында орманшы, Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында (1965–1974), ВАСХНИЛ-дің Шығыс бөлімшесінде, Қазақстан КП ОК ауыл шаруашылық бөлімінде (1974–1981), Қазақстан Ғылым Академиясының Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін (1981–2001) атқарды. Ғылыми еңбектер 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Жылу (физика)

Қысқаша мәлімет ЖЫЛУ – денені құрайтын бөлшектердің (молекулалардың, атомдардың, электрондардың, фотондардың, т.б.) бейберекет (тәртіпсіз) қозғалысының бір түрі. Ж-дың сандық өлшемі ретінде жылу мөлшері алынады. Ж. мөлшері – жүйенің жылу алмасу кезінде (жүйенің сыртқы параметрлері өзгермеген жағдайда, мыс., көлемі, т.б.) алған не берген энергиясының мөлшері. Ж. мөлшері, жұмыс тәрізді, жүйенің ішкі энергиясы (U) өзгерісінің өлшемі болып есептеледі. Ж. алмасу кезінде, жүйе молекулаларының оны қоршаған дене молекулаларымен тікелей әсерлесуі (соқтығысуы) нәтижесінде, жүйенің ішкі энергиясы өзгереді. ішкі энергия (U) – күй параметрлерінің бір мәнді функциясы. Ал Ж. мөлшері (Q) физ. процесс кезіндегі ішкі энергияның (U) толық өзгерісінің бір ғана құраушысы болып есептеледі. Жүйеге берілетін Ж. мөлшері (Q), жұмыс тәрізді (A), жүйенің бастапқы күйден соңғы күйге ауысу тәсіліне тәуелді болады. Қайтымды процестерде, термодинамиканың екінші бастамасына сәйкес, элементар Ж. мөлшері (dQ) мынаған тең: dQ = TdS, мұндағы T – жүйенің абсолют температурасы, dS – жүйе энтропиясының өзгерісі. Сонымен, жүйеге берілетін Ж. – сол жүйеге берілетін белгілі бір энтропия мөлшерімен пара-пар. Ал жүйеден әкетілген Ж. энтропияның төмендеген шамасына тепе-тең болады. Жалпы жағдайда, қайтымсыз процестерде: dQ
Тінәлі Тайсоғанұлы

Тінәлі Тайсойғанұлы, Балуан Тәни (1789 – ө. ж. б.) – Бөкей Ордасындағы Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліске белсене қатысқан старшын. Ұста-зергерлердің басын қосып, қару-жарақ соғатын орт. ашқан. Ол көтерілісшілердің Тақсалғандағы, Райымдағы, Теректідегі, Қандыағаштағы, Тастөбедегі шайқастарына қатысты. Тінәлі көтерілісшілердің Орынбор губернаторына, Орал казак әскері атаманына, Жәңгір ханға жазған хаттарына қол қойған. Сілтемелер
Жылу ағыны

Қысқаша мәлімет ЖЫЛУ АҒЫНЫ – уақыт бірлігі ішінде изотермалық бет арқылы берілетін жылу мөлшері. Ж. а-ның өлшемділігі қуаттың өлшемділігімен бірдей және ол ваттпен немесе ккал/сағ-пен өлшенеді (1 ккал/сағ=1,163 Вт). Бірлік ретінде алынған изотермалық бетке келетін Ж. а. жылу ағынының тығыздығы (q) деп аталады және ол Вт/м2-пен немесе ккал/(м2сағ)-пен өлшенеді. Ж. а-ның тығыздығы – векторлық шама. Сілтемелер * Пайдаланылған әдебиет
Жылу алмасу

Жылу алмасу — қыздырылған денелер арасында жылу шығару, конвекция, жылу өткізгіштік, т.б. жылу беру түрлері арқылы жылу алмасу. Жылу алмасу түрлері Сондай-ақ, жылу берудің әртүрлі түрлері бар, олар элементтік типтердің қосындысы болып табылады. Негізгілері: * жылу алмасу (сұйық немесе газ ағындары мен қатты дененің беті арасындағы конвективті жылу алмасу), * жылу беру (ыстық ортадан (сұйық, газ немесе қатты) суық ортаға оларды бөліп тұратын қабырға арқылы жылу алмасу), * конвективті-сәулелік жылу алмасу (сәулелену және конвекция арқылы біріктірілген жылу беру), * термомагниттік конвекция. Дереккөздер
Жылу беру

Қысқаша мәлімет ЖЫЛУ БЕРУ – қатты дене беті және онымен жанасатын орта – жылу тасығыш (сұйықтық, газ) арасындағы жылу алмасу. Ж. б-ді одан да гөрі жалпы процесс – жылу берілісінің бөлігі ретінде қарастыруға болады. Ж. б-дің қарқыны жылу беру коэффициентімен (К) сипатталады: К=q/T. Мұндағы q – энергия ағынының (жылу ағынының) тығыздығы, ал Т – жылу тасымалдағыштар арасындағы темп-ра айырмасы. Ж. б-дің өлшем бірлігі (СИ жүйесінде) – Вт/(м2К). Қозғалатын орта мен олардың бөлігі бетінің басқа ортамен (қатты дене, сұйық немесе газ) арасындағы конвективтік жылу алмасу да Ж. б. деп аталады. Сілтемелер * Пайдаланылған әдебиет
Жылу берілісі

Қысқаша мәлімет ЖЫЛУ БЕРІЛІСІ – арасы қатты қабырғамен (не бөліну бетімен) бөлінген екі жылу тасығыш (сұйықтық, газ) арасындағы жылу алмасу. Ол ыстығырақ сұйықтықтан (газдан) қатты қабырғаға берілетін жылу беруден, қатты қабырғаның жылу өткізгіштігінен және қатты қабырғадан одан гөрі салқындау жылжымалы ортаға берілетін жылу беруден құралады. Ж. б. кезінде жылу берілісінің қарқындылығы жылу өткізгіштігі коэффициентімен (k) сипатталады. Ол (k) – екі жылу тасығыш арасындағы температура айырмасы 1 К болғанда, бірлік уақыт ішінде, қабырға бетінің бірлік ауданы арқылы берілетін жылу мөлшеріне (сан жағынан) тең шама. Сілтемелер * Дереккөздер
Алмагүл Божанова

Божанова Алмагүл Божанқызы (14. 3.1946 жылы туған, Тереңөзек (қазіргі Сырдария) ауданы Қызылөзек ауылы ) – қызметкер. Мәншүк Мәметова атындағы қыздар педагогикалық училищесін (1964), Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университет) бітірген (1970). 1964 – 72 жылы Тереңөзек ауданындағы Шаған ауылында балалар бақшасының меңгерушісі, Бесөзек ауылындағы мектепте мұғалім болып істеді. 1972 – 77 жылы аудан комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1977 – 83 жылы А.Тоқмағанбетов ауылында мектеп директоры болды. 1983 – 92 жылы ауданы партия комитетінің хатшысы, халық депутаттары Тереңөзек ауданы Кеңесі атқару комитетінің орынбасары, төрағасы қызметтерін атқарды. 1992 – 99 жылы Тереңөзек ауданының әкімі болды. 1999 және 2003 жылы облыстық Мәслихаттың депутаты, хатшысы болып сайланды. «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Республикалық ұлттық Кеңестің мүшесі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Кеулімжан Ерқуанышұлы Нұрмұхаметов

Кеулімжан Ерқуанышұлы Нұрмұхаметов(25.6.1960 жылы туған, Ресей, Челябі облысы Бредин аудагы Андреев селосы) – филология ғылымының докторы (1998), профессор (1996). ҚР Білім беру ісінің үздігі (2000), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2001). Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (2000). Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан. Оқу жолы Полтава мемлекеттік педагогикалық институтын (1983) және Қостанай мемлекеттік университетін (2000) бітірген. Жұмыс жолы Полтава мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы (1983–1985), ассистент, доцент, профессор, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі (1985–1991) болды. 1992 жылдан осы институтта қазақ филологиясы факулььтетінің деканы қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Өндірістік емес сала

Өндірістік емес сала - бейөндірістік сала – материалдық игіліктерді тікелей өндірмейтін салалар кешені; тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету, жолаушы көлігі, байланыс (өндірістік емес ұйымдар мен халыққа қызмет көрсету жөніндегі), денсаулық сақтау, дене шынықтыру мен спорт, әлеуметтік қамсыздандыру, ағарту, мәдениет, көркемөнер, ғылым мен ғылымдық қызмет ету, басқару және т.б, қарекет түрлері. Көбінесе ол адамның бейматериалдық қажеттіліктерін қанағаттандырумен байланысты салалар. Оларға өндірілу үдерісі уақыт жағынан тұтынылуымен сәйкес келетін қызметтер көрсету (кино, театр, монша, саябақ, аттракцион, шаштараз, т.б.), әлеуметтік сипаттағы қызмет көрсету (әлеуметтік қызметтер), тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы, тұрмыстық қызмет көрсету, халық пен бейөндірістік салаға арналған көлік пен байланыс, денсаулық сақтау, дене шынықтыру мен спорт, әлеуметтік қамсыздандыру, ағарту, мәдениет, өнер, ғылым және ғылыми қызмет көрсету, баспасөз, басқару саласы, қоғамдық ұйымдар, т.б. жатады. Бейөндірістік саланың жұмыспен қамтылу аясындағы үлес салмағы елдің дамуы деңгейінің көрсеткіші болып табылады. Кеңестік дәуірде бейөндірістік салалар тұтыну қорының тек шығыс бөлігінде ғана көрсетілді; бұл салалар табыс әкелмейді деп есептеліп, мемлекеттік жәрдем қаражатқа сүйенді, өйткені олардың көбісі тегін немесе оны төмен бағамен қызмет көрсетті. Қазіргі кезде бұл салалар өндірісінің көлемі елдің жалпы ішкі өнімі мен жалпы ұлттық өнімнің жалпы құнына кіреді. Дереккөздер
Жылудың механикалық эквиваленті

Қысқаша мәлімет ЖЫЛУДЫҢ МЕХАНИКАЛЫҚ ЭКВИВАЛЕНТІ – жылу мөлшерінің бірлігіне (калорияға немесе килокалорияға) эквивалентті жұмыс мөлшері. ЖЫЛУДЫҢ МЕХАНИКАЛЫҚ ЭКВИВАЛЕНТІ ұғымы мех. жұмыс пен жылу мөлшерінің әр түрлі бірліктермен өлшенуіне байланысты шыққан. Мех. жұмыс пен жылудың эквиваленттігі тағайындалғаннан кейін Ж. м. э-н тәптіштеп жүргізілген өлшеулер 1 ккал 426,9 кгкм екендігін көрсетті. Бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ) жұмысты және жылу мөлшерін өлшеу үшін жалғыз ғана бірлік – джоуль қабылданған (1 Дж0,239 кал=0,102 кгкм). Сілтемелер * Пайдаланылған әдебиет
Терморегуляция

Жылу реттеу, терморегуляция ( – жылу және – реттеу) – қоршаған орта температурасының ауытқуына қарамастан адам, сүтқоректілер және құстардың дене температурасын тұрақты деңгейде сақтау қабілеті. Дене температурасының тұрақтылығы – жылу түзілу және жылу шығару және олардың өзгеруіне байланысты болады. Жылу реттеу процесіне аралық мидағы (гипоталамус) жылу орталығы, орталық жүйке жүйесінің әр түрлі бөлімдеріндегі жылу сезетін жүйке жасушалары, ішкі органдар мен шырышты қабаттың жылу рецепторлары, терідегі арнайы жүйке өткізгіш жолдары, эндокринді және тері бездері, бұлшықеттер қатысады. Дене қыза бастаса, қан тамырлары кеңейіп, тер бөлініп, тыныс алу жиілейді, жылуды сыртқа шығару үдейді. Ал ағза салқындай бастаса, қан тамырлары тарылып, тер шығу тоқтайды, сыртқа жылу аз бөлінеді. Осылайша ағза жылу түзу мен жылу шығарудың тепе-теңдігін реттеп отырады. Жылу реттеу нәтижесінде ағзаның температурасы тұрақты болады (мысалы, құстарда 40 – 41,5˚С, сүтқоректілерде 32 – 39˚С, адамда 36˚С). Сыртқы ортаның температурасының айтарлықтай ауытқуынан немесе жылу түзілудің жылдам өзгеруінен адам мен жануарлардың жылу температурасы қалыпты жағдайда 0,2 – 0,3-тен 1 – 2 С-қа ауытқуы мүмкін. Денедегі жылудың тұрақтылығын реттеу механизмі адам мен жоғары сатыдағы жануарларда ғана жақсы дамыған. Мысалы, терлеу тек адам мен маймылға, сондай-ақ тақ тұяқты жануарларға ғана тән. Құстар терлемейді. Жәндік қоректілер, кемірушілер, т.б. аз терлейді. Ал төм. сатыдағы жануарларда (мысалы, бақа, кесіртке) жылу реттеу механизмі дамып жетілмеген. Сондықтан олардың дене температурасы сыртқы орта температурасына тәуелді болады. Адам қалыпты жағдайда жылудың 70%-ін ішкі органдардың қызметінің, ал 30%-ін бұлшық еттердің жиырылуы нәтижесінде алады. Адамның дене қимылы арқылы түзілген жылуы тері арқылы, тыныс алғанда, зәр шығарғанда және дефекация кезінде шығарылады. Дереккөздер
Жылулық қозғалтқыш

Жылулық қозғалтқыш – жылу энергиясын механикалық жұмысқа түрлендіретін қозғалтқыш. Жылулық қозғалтқыш табиғи энергетикалық қорларды химиялық немесе ядролық отын түрінде пайдаланады. Жылулық қозғалтқыш піспекті (поршеньді) қозғалтқыштар (іштен жану қозғалтқыштарының көпшілігі, бу машиналары), піспекті сығымдауыштар (компрессорлар мен сорғылар), роторлы қозғалтқыштар (мыс., Ванкель қозғалтқышы) және реактивті қозғалтқыштар болып бөлінеді. Осы түрлердің құрамасы түріндегі қозғалтқыштар да болуы мүмкін (мыс., турбореактивті қозғалтқыштар). Жұмыстық денені қыздыру үшін жылу беру тәсілі бойынша Жылулық қозғалтқыш іштен жану қозғалтқыштары және сырттан жану қозғалтқыштары (мыс., Стерлинг қозғалтқышы) болып ажыратылады. Жылулық қозғалтқыштардың тиімді п. ә. коэфф. (оның білігінің шығысындағы мех. энергияның қозғалтқышқа келіп түскен жылу энергиясына қатынасы) 0,1 – 0,6 шамасында болады. Дереккөздер
Жамал Бозова

Жамал Бозова (5.11.1970 жылы туған, Қызылорда қаласы) – палуан. Халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Бапкері – Ишанбек Жұмабаев. Азия чемпионы (1992, Владивосток), әлем кубогының қола (1992) және әлем чемпионатының күміс (1993) жүлдегері. 1989 жылдан Қазақстан құрама командасында. * Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1992). * 1987 – 88 жылы Қызылорда облыстық жасөспірімдер спорт мектебінде жұмыс істеді. * 1992 – 98 жылы Қызылорда мемлекеттік университетінде «Дене тәрбиесі» кафедрасында оқытушы болды. * 1998 жылдан Қызылорда облыстық балалар мен жасөспірімдер олимпиада резервінің арнайы мектебінде дзюдодан жаттықтырушы. Дереккөздер
Жылулық құбыр

Жылулық құбыр — үлкен жылу қуаттарын температураның аз өзгерістері жағдайында бере алатын құрылғы. Жылулық құбыр сұйық жылу тасымалдағышпен ішінара толтырылған герметикалық құбырдан тұрады. Сұйық жылу тасымалдағыш Ж. қ-дың бір ұшында буланып, жылуды сіңіреді, ал құбырдың екінші ұшында конденсацияланып жылу береді. Бу қозғалысы булану және конденсация аймақтарында қаныққан будың қысымдары айырмасы есебінен жүреді. Сұйықтың кері бағыттағы қозғалысы ауырлық күштің әрекетінен немесе жылулық құбырдың ішкі қабырғаларында орналасқан капилляр құрылым арқылы жүзеге асырылады. Ж. қ. энергетикада, ғарыш техникасында, т. б. қолданылады. Дереккөздер
Клеро теңдеуі

Клеро теңдеуі – yxy'+f(y') түріндегі 1-ретті жай дифференциалдық теңдеу (мұндағы f – берілген дифференциалданатын функция). Бұл теңдеуді тұңғыш рет француз математигі әрі астрономы А.Клеро (1713 – 1765) қарастырған (1734). Клеро теңдеуі шекті түрде интегралданады. Клеро теңдеуінің жалпы шешімі: yCx+f(С) (*) түріндегі түзулер үйірі, мұндағы С – кез келген тұрақты. Клеро теңдеуінің мұндай жалпы шешімінен басқа: x–f '(p), y–pf(p)+f (p) түріндегі ерекше шешімі де болады (мұндағы p – параметр) және ол (*) түзулер үйірінің орауышы болып есептеледі. Клеро теңдеуі – Лагранж теңдеуінің дербес түрі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Жылулық сәуле

Қысқаша мәлімет ЖЫЛУЛЫҚ СӘУЛЕ, температуралық сәуле – заттың ішкі энергиясы есебінен шығарылатын электрмагниттік сәуле. Бұл оның энергияның сыртқы көзі әсерінен қоздырылатын люминесценция құбылысынан өзгешелігі болып есептеледі. Жылулық сәуленің спектрі тұтас спектр болады, әрі оның ең үлкен (максимум) мәндері заттың температурасына тәуелді. Заттың температурасы жоғарылаған сайын жылулық сәуленің энергиясы арта бастайды, ал оның үлкен мәндері толқын ұзындығы кіші аймаққа қарай ауысады. Жылулық сәулені, мыс., қызған металл беті, Жер атмосферасы, т.б. шығарады. Барлық сәуле шығармайтын процестер үшін дәл тепе-теңдік шарты (қ. Дәл тепе-теңдік принципі) орындалған заттарда ғана жылулық сәуле пайда болады. Кеңістіктің әрбір нүктесіндегі заттың тепе-теңдік күйі – локальды термодинамикалық тепе-теңдік күйі – берілген нүктедегі жылулық сәуле тәуелді болатын температураның мәнімен сипатталады. Жалпы жағдайда, тек жергілікті термодинамикалық күй орнаған және әр нүктесінің температурасы әр түрлі болатын денелер жүйесінде, жылулық сәуле затпен термодинамикалық тепе-теңдікте бола алмайды. Ыстық денелер сәулені жұтқаннан гөрі көбірек шығарады, ал салқын денелер, керісінше, сәулені шығарғаннан гөрі көбірек жұтады. Бұл жағдайда сәуле ыстығырақ денеден салқынырақ денеге тасымалданады. Жүйеде температураның таралуы бірқалыпты сақталатын тұрақты күйді ұстау үшін сәуле шығаратын дененің жылу энергиясының шығынын толтыру және оны салқындау денеден алып кету қажет. Толық термодинамикалық тепе-теңдік күйдегі денелер жүйесінің барлық бөлігінде температура бірдей болады және әрбір дененің шығаратын жылулық сәулесі өтемеленіп отырады. Бұл жағдайда сәуле шығаратын ауысулар үшін дәл тепе-теңдік күй орнайды да, жылулық сәуле затпен термодинамикалық тепе-теңдікте болады және ол тепе-тең сәуле деп аталады. Абсолют қара дененің жылулық сәулесі тепе-тең сәулеге жатады. Тепе-тең сәуленің спектрі заттың табиғатына тәуелді емес әрі ол сәуленің Планк заңымен анықталады. Қара емес денелердің жылулық сәулесі үшін сәуленің Кирхгоф заңы орындалады. Бұл заң қара емес денелердің сәуле шығарғыштық және жұтқыштық қабілетін абсолют қара дененің сәуле шығарғыштық қабілетімен байланыстырады. Локальды термодинамикалық тепе-теңдік күй болған жағдайда, сәуленің Кирхгоф және Планк заңдарын газ бен плазмадағы жылулық сәулесінің шығу және жұтылу процестеріне қолдана отырып, сәулені тасымалдау процесін зерттеуге болады. Мұндай жүйеде зерттеу астрофизикада, оның ішінде жұлдыз атмосферасы теориясында кеңінен қолданылады. Сілтемелер * Дереккөздер
Жылулық ұлғаю

Қысқаша мәлімет ЖЫЛУЛЫҚ ҰЛҒАЮ – қыздыру процесі кезінде дене мөлшерінің ұлғаюы. Тұрақты қысымда (p) Ж. ұ. сандық түрде  изобаралық ұлғаю коэффициентімен (көлемдік Ж. ұ. коэффициентімен) сипатталады: 1/V(dV/dT)р, мұндағы V – дененің (қатты, сұйықтық не газ түріндегі) көлемі, T – дененің абсолют темп-расы. Қс жүзінде, -ның мәні мына формуладан анықталады: , мұндағы V және V – дененің сәйкес түрде T1 және T2 темп-ралар (T2 T1-ден жоғары) кезіндегі көлемдері. Қатты дененің Ж. ұ-ын сипаттау үшін  коэффициентімен қатар сызықтық Ж. ұ. коэффициенті де ендіріледі: c1/l(dl/dT)p, мұндағы l – дененің қабылданған бағыт бойындағы бастапқы ұзындығы. Анизотропты денелер үшін, жалпы жағдайда: x+y+z, мұның үстіне, x, y, z сызықтық Ж. ұ. коэффициенттерінің x, y, z кристаллографиялық осьтер бойында әр түрлі немесе тең болуы кристалл симметриясымен анықталады. Мыс., кубтық жүйедегі кристалдар, сондай-ақ, изотропты денелер үшін: xyzс және 3с. Көпшілік денелер үшін >0, бірақ ауытқулар болады. Мыс., суды атмосф. қысым кезінде 0С-ден 4С-ге дейін қыздырғанда ол сығылады (
Ержігіт Бозғұлов

Ержігіт Бозғұлов (2.2.1931 жылы туған, Қазалы ауданы, Ғ. Мұратбаев атындағы кеңшар) – Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген инженер-гидротехнигі (1976). * Алматы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1954). * 1954–59 жылы Қазалы аудандық машина-экскаватор станциясында бригадир, шебер, прораб, аға прораб, өндіріс бөлімінің бастығы. * 1959–61 жылы Қызылорда обкомының ауылы шаруа бөлімінде нұсқаушы болып істеді. * 1961–63 жылы Ирри құрылыс жөніндегі Құрылыс-мелиорация басқармасының бас инженері. * 1963–66 жылы Қызылорда плотина құрылыс. * 1966–69 жылы «Күрішкеңшар құрылыс бас басқармасына» қарайтын облыс жайылымдарды суландыру жөніндегі құрылыс-мелиорация басқармасының бастығы. * 1969–72 жылы 2-құрылыс-монтаж тресінің бастығы болды. * 1972 жылдан Қызылорда құрылыс-өндірістік мелиорация бірлестігінің бастығы, бастығының орынбасары, осы бірлестіктің бас инженері, бірлестік бастығының бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. Ол Қызылқұм, Қарақұм мал жайылымдарын суландыруға, Сыр жағалауындағы күріштік алқаптарын тегістеуге атсалысты. Марапаттары * Октябрь Революциясы, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. * Қызылорда облысының Құрметті азаматы (2008) Дереккөздер
Жылу машинасы

Қысқаша мәлімет Отынның ішкі энегргиясын механикалық энергияға айналдыратын машиналарды - Жылу машиналар деп атайды. Механикалық энергияны әрі қарай электр және басқа кез келген энергия түрлеріне айналдыруға болады. Қазіргі жылу машиналардың көбінде механикалық жұмысты қыздырылған газ ұлғайғанда істейді. Осы газ жұмыс денесі деп аталады. Автомобиль қозғалтқышында жұмыс денесі - ауа,жылу бу турбиналық станцияларда судың буы. Жұмыс денесі қыздырғыштан Q жылу мөлшерін алып көлемін ұлғайтқанда, механикалық жұмыс істейді. Мысалы, автомобиль қозғалтқышының цилиндріндегі ауаның қызуы осы цилиндрдің ішінде бензин жағу арқылы өтеді. Сілтемелер * Дереккөздер
Оразбек Бодықов

Бодықов Оразбек (29 наурыз 1927, Шиелі ауданы, Нартай Бекежанов – 1997, Алматы) – жазушы. * Еңбек жолын Республикалық жастар газетінен бастаған. * 1952 – 1954 жылы «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш»), * 1954 – 1957 жылы «Қазақ әдебиеті», * 1957 – 1960 жылы «Казахстанская правда» газеттерінде әдеби қызметкер, * 1960 – 1969 жылы Қызылорда облыстық Халық шығармашылық үйінің директоры, * 1973 – 1979 жылы Республикалық Қуыршақ театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі, * 1970 – 1973, 1983 – 1987 жылы Қазақ радиосында бас редактор, бас редактордың орынбасары болды. Шығармалары * Алғашқы әңгімесі 1950 жылы «Жас аңшы» деген атпен «Пионер» (қазіргі «Ақ желкен») журналында жарық көрген. * «Қанат аспанда қатаяды» * «Өмір жолдары» * «Ақ құс» * «Шәмші Қалдаяқов» атты роман-повестері * драматургия саласында «Қанжар мен домбыра» «Әл-Фараби» «Қорқыт», тағы басқа драмалық шығармалары жарық көрген. Пьесалары Қазақстан және одақтас Республикалық театрларының сахналарында қойылды. А.Тоқмағамбетовтің «Әке мен бала» романын орыс тіліне (1978), В.Смирнованың «Авиценна» романын қазақ тіліне аударған (1986). Дереккөздер
Тінту

Тінту – үй-жайды, қора-қопсыны не біреудің меншігіндегі жерді еріксіз түрде қарап, тексеру арқылы айғақты заттарды, тығылып қалған қылмыскерді тауып алу үшін жүргізілетін тергеу әрекеті. Тінту жүргізуге айғақты заттардың сол жерде немесе бір адамның қолында болуы мүмкін деген деректер негіз бола алады. Тінту жеке азаматтардың заңда көрсетілген құқықтарын бұзумен ұштасатын болғандықтан ол прокурордың немесе оның орынбасарының санкциясымен ғана жүргізіледі. Тінтілетін объектілерге қарай жеке адамды тінту, тұрғын үйді немесе мекеме үйін тінту, көлікті тінту, саяжай, қора-қопсыны тінті түрлеріне бөлінеді. Бұл объектілерді тінту ерекшеліктеріне байланысты оларды тінту үстінде қолданатын криминалистік тәсілдер бар. Бұл тәсілдер дайындық үстінде және тінту жүргізілгенде қолданылады. Азаматтың талабын, сондай-ақ мүлікті тәркілеу мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатымен тінту кезінде табылған мүлік хатталып, оған тыйым салынады. Сілтемелер
Жылумен емдеу

Жылумен емдеу, термотерапия ( және терапия) – жылу әсерін әр түрлі физикалық әдістер арқылы емдік мақсатта пайдалану. Жылумен емдеу үшін су (Сумен емдеу), саз, құм, парафин, озокерит (Балшықпен емдеу), электр шамдары, жоғары және ультражоғары жиілікті электр тогы (Электрмен емдеу), Күн сәулесі (Гелиотерапия), т.б. қолданылады. Емдейтін ауру түріне және қолдану тәсіліне қарай жылумен емдеу аумақтық және жалпы әсер ететін болып екіге бөлінеді. Адам организмінің жеке бір аумағына пайдаланылатын жылудың әсері, әуелі сол аумақтың жүйке талшықтарына білінеді. Жылудың әсері қызудың мөлшеріне, қыздыратын жердің аумағына, пайдалану уақытының ұзақтығына байланысты адам организмінде реакциялар туғызады. Жылумен емдеудің ішкі мүшелерге әсері теріде орналасқан жүйке ұштарын қоздыру арқылы байқалады. Жылумен емдеу организмді жылытып, одан бөлінетін жылуды азайтады, зат алмасуын күшейтеді, жүрек соғысы жиілейді, қан қысымы төмендейді, тыныс алу тереңдейді, жиілігі азаяды, бұлшық ет тонусы әлсірейді, эндокриндік бездердің қызметі жақсарады. Ішкі органдардағы өзгерістердің қарқыны, негізінен, жүрек-қантамыр жүйесінің жұмыс істеу жағдайына байланысты болады. Сондықтан жылумен емдеуді организмнің жалпы реактивтік жағдайын тіркеумен қатар өткізу қажет. Жылумен емдеу тек дәрігердің рұқсатымен тірек-қимыл қызметі бұзылғанда, орт. және шеткі жүйке жүйесі, тері, т.б. ауруларын емдегенде қолданады. Ал жүрек, қантамыры, қатерлі және қатерсіз ісік аурулары бар адамдарға Жылумен емдеуді қолдануға болмайды. Тағы қараңыз * Сумен емдеу * Балшықпен емдеу * Электрмен емдеу * Гелиотерапия Дереккөздер
Жылумен жабдықтау

Жылумен жабдықтау – тұрғын үйлерді, қоғамдық және өндірістік ғимараттар мен құрылыстарды, сондай-ақ, тұтынушыларды жылу тасығыштар (ыстық су немесе бу) арқылы жылумен қамтамасыз ету; тұрғын, қоғамдық және өнеркәсіптік үймереттер мен технологиялық тұтынушыларға жылыту, ауа алмастыру, ыстық сумен жабдықтау жүйелерін жылу тасығыштың (ыстық су не бу) көмегімен жылумен жабдықтау. Жылумен жабдықтау жылу көзінен, жылу тасығышты тұтынушыға жеткізетін жылу торабынан және жылу тұтынатын қондырғылардан тұрады. Жылумен жабдықтау бір орталықтан жылумен жабдықтау және жергілікті жылумен жабдықтау болып ажыратылады. Бір орталықтан жылумен жабдықтау жылуды өндіру орнынан тысқары орналасқан көптеген тұтынушыларға жылу жеткізуді қамтамасыз етеді. Мұндай жағдайда қала мен өндіріске қажетті жылу көзі ретінде жылу электр орталықтары (ЖЭО) және жылыту қазандықтары кеңінен таралған. Бір орталықтан жылумен жабдықтау жергілікті жылумен жабдықтау жүйесіне қарағанда отынды едәуір үнемдеуге мүмкіндік береді. Оның құрамына жылу көзі (қазандық немесе ЖЭО) және жылуды тұтыну орындарына жеткізіп беретін құбырлар (қ. Жылу торабы) кіреді. Үйлерді ыстық сумен жабдықтау жүйелерін жылу тораптарына қосу тәсіліне қарай бір орталықтан жылумен жабдықтау жабық және ашық жылумен жабдықтау жүйелеріне бөледі. Бірінші жағдайда үйлердің ыстық сумен жабдықтау жүйелері жылу тораптарына су ысытқыштар арқылы жалғанады. Мұнда жылумен жабдықтау жүйесінің барлық тораптық суы жылумен жабдықтау көзіне қайтып оралады. Екінші жағдайда су жылу торабынан тікелей алынады. Жергілікті жылумен жабдықтау жүйелерін дербес (цех, бөлме немесе пәтер дербес жылу көзінен, соның ішінде пеш арқылы жылумен қамтамасыз етіледі) және жеке (әрбір ғимарат өзінің жылу көзімен жабдықталады, оны ғимаратты орталықтан жылыту деп атайды) жылумен жабдықтау түрлеріне ажыратады. Дереккөздер
Люминесценттік технология

Люминесценттік технология — люминесценция құбылыстарымен және олардың заңдылықтарымен байланысты технология. Люминесценцияның жарықтылығы және оның бірқатар заттар үшін энергетикалық шығымының жоғарылығы пайдалы әсер коэффициенті жоғары жарық көздерін (газразрядтық және люминесценттік шамдарды) жасауға мүмкіндік берді. Бірқатар заттардың жарық люминесценциясы қоспалардың аз мөлшерін байқау, олардың люминесценциясы бойынша сұрыптау қоспаларды (мысалы, мұнайды) зерттеу әдісінің дамуына себепші болды; қазіргі флуоресценттік талдаудың сезімталдығы жекелеген иондарды детекторлауға мүмкіндік береді. Катодтық люминесценция осциллограф, теледидар, локатор экрандарын және тағы басқа жарқыраудың негізі болып табылады. Көптеген шала өткізгішті жарық диодтары электрлік люминесценцияға негізделген; рентгеноскопияда рентгендік люминесценция пайдаланылады. Люминесценция дефектоскопияда, криминалистикада қолданылады, люминесценттік бояулармен маталарды, жол белгілерін бояйды, қағазды ағартады және тағы басқа Люминесценциялануға қабілетті заттар Люминофорларды алудың технологиясы мынадай: бастапқы реактивтерді әзірлеу және тазалау, термиялық өңдеу, қоспаларды бөлу үшін бетін тазарту және тағы басқа соңғы өнімдегі сөндіруші қоспа 10-4 — 10-5%-дан аспауы тиіс. Бейорганика люминофорлардан жарық техникасында, теледидарда, өлшеуіш техникасында (ақпараттарды оптикалық бейнелеу жүйелерінде), медицинада, ядролық физикада, кванттық электроникада және тағы басқа кристалдық фосфорлар кеңінен қолданылады. Лазердің активті ортасы ретінде қолданылатын люминесценциялаушы шынылар (оған, негізінен, сирек жер элементтерін қосады) бейорганикалық люминофорлар болып табылады. Жиілігі қайтара өзгеретін лазерде жұмыстық зат ретінде органикалық люминофорлардың (бояулардың) ерітінділері қолданылады. Органикалық люминофорлардан алынған флуоресценттік бояулардың жарықтылығы люминесценттік жарық пен беттен шағылған жарықтың қосылуынан артады. Карбамид пен меламиноформальдегидтік шайырдан жасалынған пигменттер пластмасса мен талшықты бояуға, матаны, қағазды ағартуға және әр түрлі жабындылар жасауға қолданылады. Органикалық люминофордың (мысалы, флуоресциннің, сары апрединнің, мероцианиннің) аздаған мөлшері Дереккөздер
Алдаберген Бисенов

Бисенов Алдаберген (26.11.1926-23.06.2002) – Қазақстанның ауыл шаруашылығын дамытушылардың бірі, еңбек ардагері, Социалистік еңбек ері (1971). 1926 жылы Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы , Аққұм ауылында туған және сонда қайтыс болған. Жетіру тайпасы Керейіт руынан шыққан. Еңбек жолы * 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, көрсеткен жауынгерлік ерліктері үшін І-ІІ дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен марапатталған. * 1951–1952 жылдары Тереңөзек ауданының байланыс жүйесінде істейді. * 1955 жылы Қызылорда ауыл шаруашылығы техникумын бітіреді. * 1955–1960 жылдары Жалағаш ауданының «Мәдениет» атындағы МТС-та бөлімше механигі және «Еңбек» ұжымшарының бас инженері қызметтерін атқарды. * 1962 –1972 жылы Жаңаталап кеңшарының директоры болып істейді. * 1964 жылы жұмыстан қол үзбестен Алматыдағы кеңшар директорларын даярлайтын бір жылдық курсын, ал 1970 жылы Қазақ ауылшаруашылығы институтын оқып бітіреді. * 1972 – 1988 жылдары «Қазақстанның 50 жылдығы» шаруашылығын басқарды. Осы жылдар ішінде ауыл еңбеккерлерінің тұрмысын биік деңгейге көтеріп, егіншілік ахуалды жақсарту жолында нәтижелі еңбек еткен. Жетістіктері * КСРО жетістіктері көрмесінің алтын және күміс медальдарының иегері. * Есімі Қазақстанның Алтын кітабына жазылған. * Аққұм ауылындағы орта мектепке Алдаберген Бисеновтың есімі берілген (2003 ж.).Есімі Жалағаш кентіндегі (2006 ж.), Н.Ілиясов ауылындағы (2006 ж.), Тереңөзек кентіндегі (2016 ж.) көшелерге берілген. Аққұм ауылында ескерткіші бар. Марапаттары * Ленин ордені (1971 ж.) * Еңбек Қызыл Ту ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі (1971 ж.) * Социалистік еңбек ері (8.4.1971 ж.) * Октябрь революциясы ордені (1978 ж.) Дереккөздер
Жылу өткізбеу

Қысқаша мәлімет ЖЫЛУ ӨТКІЗБЕУ, жылулық оқшаулау – өндірістік және тұрғын үйлерді, өнеркәсіптік жылулық қондырғыларды, тоңазытқыш камераларын, құбырларды, т.б. қоршаған ортамен орынсыз жылу алмасуынан қорғау. Ж. ө. арнаулы қоршау құрылғылары (қаптамалар, жабындар), жылу өткізбейтін материалдар арқылы жүзеге асырылады. Ж. ө. технол. құралдар үшін белгіленген темп-ралық режимді қамтамасыз етумен қатар өндіріс пештерінің жылу қуатын арттыруға, технол. процестерді тездетуге, тоңазытқыш аппараттарға жұмсалатын қуатты азайтуға жағдай жасайды. Ж. ө-ді құрылыста қолдану қоршау құралымдарының қалыңдығын азайтуға, құрылыс материалдарын (кірпіш, цемент, ағаш, металл) үнемдеуге, ғимараттардың салмағы мен бағасын төмендетуге мүмкіндік туғызып, құрылыс технологиясын жетілдіруге көмектеседі, үйлердің сан.-гигиеналық жағдайын жақсартады. Сілтемелер * Дереккөздер
Өндірістік инфрақұрылым

Өндірістік инфрақұрылым – өндірістің жалпы жағдайын қалыптастырушы шаруашылық салаларының жиынтығы. Өндірістік инфрақұрылым қоғам мен адам факторларын ескере отырып, әлеуметтік жағдайды жақсартуға, халықты жұмыспен, материалдық және рухани қажеттілікпен қамтамасыз етуге әсерін тигізеді. Мемлекет өндірістік инфрақұрылымды дамыта отырып, өндірістік үдерістердің ұтымды жұмыс істеуіне экономикалық, өндірістік және технологиялық жағдайлар тудырады. Халықаралық өндірістік инфрақұрылым – ұлттық көлік жүйесі, байланыс және ақпарат таратушы жүйе элементтерінің жиынтығы. Ол халықаралық қарым-қатынасқа, ішкі экономикалық байланыстарға қызмет етеді. Табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға, қоршаған ортаны қорғауға бағытталған. Өндірістік инфрақұрылымды жетілдіру және дамыту аймақтың еңбек бөлінісінің дамуына қолайлы жағдайлар туғызады және екі жаққа тиімді халықаралық шаруашылық байланыстарын қалыптастырады. Эконикалық жаһандану дәуірінде өндірістік инфрақұрылым халықаралық аумақтық еңбек бөлінісінде дүниежүзілік шаруашылық байланыстарын күшейтуге өзіндік септігін тигізетін элемент; қысқышы Инфрақұрылым. Дереккөздер
Жүсіп Бисариев

‘’’Бисариев Жүсіп‘’’ (5.5.1913, бұрынғы Сырдария ауданы Қостам елді мекеніне қарасты 17 ауылы – 18.3.1978, Қызылорда қаласы) – қызметкер. Қазақ КСР-на еңбек сіңірген қайраткер. Тараз теміржолшылар училищесін (1933), Алматыдағы жоғары партия мектебін (1951) бітірген 1928 – 41 жылы Перовск теміржолындағы депода слесарь, паровоз машинисінің көмекшісі болды. 1941 – 43 жылы 2- дүниежүзілік соғысқа қатысады. 1943 – 46 жылы облыстық партия комитеті әскери бөлімінің нұсқаушысы, 1946 – 49 жылы Қазалы, Арал аудан партия комитетінің екінші хатшысы, Арал аудан комитетінің 1-хатшысы (1951 – 53), 1953 – 69 жылы Сырдария аудан атқару комитетіті төрағасының орынбасары, «Коммунизм», «1 май» ұжымшарларының төрағасы, Жалағаш ауданы «Жаңадария» кеңшарының директоры қызметтерін атқарды. 1969 жылы республика дәрежедегі зейнеткерлікке шығып, облыс саңыраулар қоғамының оқу-өндірістік кәсіпорнының директоры болып істеді. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том