kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үкімет басшысы

Үкімет басшысы — мемлекеттегі жоғарғы алқалы органының атқарушы билігінің немесе оның өзін-өзі басқаратын бөлігінің басшысы. Үкімет басшысы, конституциялық құқықта — мемлекеттік биліктің жоғары атқарушы органының жетекшісі: парламентарийлер басқаратын елдерде — премьер-министр, министрлер кеңесінің төрағасы, канцлер; үкімет басшысы жоқ президенттік республикаларда оның атқарымын орындаушы — президент. Парламентарийлік елдерде Үкімет басшысын қызметке мемлекет басшысы тағайындайды. Әдетте не парламент сайлауында жеңіске жеткен саяси партияның көшбасшысы, не үкімет одағын құрайтын партиялар көшбасшыларының бірі Үкімет басшысы болады. Дереккөздер
Айтболат күмбезі

Айтболат күмбезі, Сарысу өзенінің құйылысына таяу, Айтболаттың Ақшиі деген жерде қыпшақ заманында (12-13 ғ.) тұрғызылған сәулетті күмбез. Кейін қирап, тек қабырғасы мен маңдай алдының кейбір сілемдері қалған. 19 ғасырдың орта кезінде Ш.Ш. Уәлиханов күмбездің өзі көрген қалпын қағазға сызып қалдырған. Дереккөздер
Ұстын

Ұстын — қыстау-үйлердің төбесін жабу ісінде арқалық (бел ағаш) астына қойылатын тіреу. Ол арқалықтың ортасы немесе екі басына тіреледі. Ұстын ағаштан алуан үлгіде (жұмыр, төрт қырлы, бунақты, оймышты, т.б.) жасалады. Дереккөздер
Үкі тағу

Үкі Тағу — 1) әсемдік үшін үкінің үлпілдек жүнін тағу. Дәстүрлі қазақ қоғамында үкі қасиетті құс саналған. Сондықтан халық үкі қауырсындарын жас нәрестенің бас киіміне, бесігіне таққан. Қасиетті құс сәбиді жын-шайтаннан қорғайды, оның тыныш ұйықтауына септігін тигізеді деп сенген. Осыдан келіп, қыздар мен сері жігіттер бас киімдеріне, жас келіндер екі бұрымына сәндікке Үкі тағуды дәстүрге айналдырған. Үкі көбіне қыздардың бас киімдеріне (тақия, сәукеле, т.б.) тағылған. Қазақ сал-серілерінің арасында да үкі қауырсынын тағып, елден ерекшеленіп жүргендер де болған. Мысалы, Үкілі Ыбырай, т.б. Үкі қауырсынын халық бойтұмар ретінде көріп, бағалаған. 2) Қызға құда түскенде оның айттырылған қалыңдық болғандығының белгісі ретінде берілетін кәделердің бірі. Қыздың ата-анасына мал немесе ақша беріліп, екі жақ құда болуға уәделеседі. Үкі тағу дәстүрі көбіне қыз бен жігіт бірін-бірі ұнатқанда жасалынады. Бастапқыда үкі қауырсыны бәле-жаладан келінге қорған болсын, ешқандай жамандықты жолатпасын деген ниетпен кәдеге қоса берілген. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Мензбир

.]] Мензбир Михаил Александрович (4.11.1855, Тула қаласы – 10.10.1935, Мәскеу) – ғалым, биолог-эволюционист, зоогеограф. Ресейдің (1896) және КСРО ҰА-ның академия (1929). Мәскеу университетін бітірген (1878). Н.А. Северцовтың шәкірті. Негізгі еңбектері орнитология, зоогеография және салыстырмалы анатомия мәселелеріне арналған. Мензбир палеоарктиканы зоогеографиялық аймақтарға (тундра, тайга, шоқ ормандар, дала, өзен-көл, теңіз жағалаулары мен аралдар, шөл аймақтары) және Түркістан өлкесін зоологиялық бөліктерге (1914) бөлді. Қазақстан фаунасын зерттеген ғалымдар П.П. Сушкин мен Н.А. Зарудныйға ғылыми көмек көрсетті. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Моншақ

Моншақ — мойынға тағатын әшекей бұйым. Моншақ ұсақ, түрлі-түсті, пішіні әр түрлі (шар тәрізді, сопақша, қырлы) болады. Асыл тастардан, басқа да бағалы заттардан жасалынады. Моншақ сөзі екі түбірдің бірігуі арқылы жасалған. Сөздің алғашқы буыны “мон” көне түрік тіліндегі бойун (бойын), богін, “Кодекс куманикусте” кездесетін “Мойын” – дене мүшесінің атауы екендігі аңғарылады. Ал сөздің екінші сыңары жәй жасаушы жұрнақ қана емес. Көне түрік тілінде “Чағ”, “Чек” мағынасындағы сөздер қазіргі ұғымымызда байлау етістігі орнына жұмсалған, яғни Моншақ сөзінің әу бастағы алғашқы мағынасы “мойынға байлау” екендігі сөзсіз. Моншақтың сонау ерте замандарда қолданыста болғандығын қазба жұмыстары нәтижесінде табылған әшекей бұйымдары дәлелдейді. Моншақ неолит дәуірінде тастан және сүйектен, қола дәуірінде металдан, Ежелгі Египетте шыныдан, орта ғасырларда Венецияда, Русьте, Орта Азияда, т.б. жерлерде шыныдан, асыл тастардан жасалды. Дереккөздер
Ғапар Айтиев

Айтиев Ғапар (15.9.1912, Қырғызстанның Ош облысы 1-Төлеукен селосы — 1984, Бішкек) — қырғыз суретшісі, Қырғыз Республикасының өнер қайраткері (1941), КСРО халық суретшісі (1971), КСРО Көркемсурет академиясының корреспондент мүшесі (1973). 1935 — 38 жылдары Мәскеу бейнелеу өнері техникумында Н.П.Крымовтан оқыған. Поэзиялық-эпикалық сипатта бейнеленген “Ұжымшар ауласы” (1946, Бішкектегі Қырғызстанның бейнелеу өнері мұражайы), “Ыстықкөлдегі шаңқай түс” (1954, Третьяков галереясы), “Ақшам” (1974) аталатын пейзаждық картиналары, “Замандастар портреттері” топтамасы (“Р.Чокоева— биші”, 1979) т. б. 120-дай бейнелеу өнері туыңдысы бар. Бірқатар театр спектакльдерін көркемдеді. Қырғызстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). 2 рет Ленин орденімен т.б. ордендермен марапатталған. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Мензбир суыры

Мензбир суыры, көк суыр – сүтқоректілер класы кемірушілер отрядының тиіндер тұқымдасына жататын ең кішкентай суыр. Қазақстанда Сайрам, Сарыайғыр, Бадам және Өгем өзендерінің таулы аңғарларында теңіз деңгейінен 2000–3400 метр альпі және субальпі шалғындарын мекендейді. Дене тұрқы 41–50 см, салмағы 2,6–4,6 кг. Арқа жотасы сарғыш қоңыр, бауыры ақшыл-сарғылт. Тұрақты індерінде 7–8 айға созылатын қысқы ұйқыдан наурыз – сәуір айларында оянады. Жыныстық жағынан үш жылда жетіледі. Жылына 1 рет көбейіп, 2 – 7-ден ұрпақ береді. Көктемде өсімдік тамырын, жуашығын, ал жазда өсімдіктердің бұтағымен, жапырағымен, гүлімен қоректенеді. Сондай-ақ жауын құрты, қоңыз, моллюскілермен де қоректенеді. Негізгі жаулары – түлкі, қасқыр, бүркіт және аю. Мензбир Суырының саны жылдан жылға азаюда. 1940 жылы Қазақстанда 40–50 мыңдай Мензбир суыры болса, қазіргі саны 20–25 мыңнан аспайды. Мензбир Суыры – терісі бағалы аң, майының шипалық қасиеті бар. Аулауға тыйым салынған, Халықараралық табиғат қорғау Одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Моншақ, Буншақ, Пунчак

Моншақ, Буншақ, Пунчак (туған жылы белгісіз – 1669) – Еділ қалмақтарының билеушісі (1664 – 69), Қалмақ хандығының негізін салушы. Өзін Ресей патшасының боданымын деп есептеді. Ресейдің көмегіне сүйене отырып, башқұрттарға, солтүстік кавказ халықтарына, қазақтарға жиі-жиі жорық жасап тұрды; Дереккөздер
Құсайын Айтқалиев

{{Тұлға { } }} Құсайын Айтқалиев (1930 жылы Атырау облысы Махамбет ауданында туған — 23.6.2020) — қазақ тілі мен қазақ әдебиеті пәнінің ардагер мұғалімі. КСРОның халық мұғалімі (1980). Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі. Қазақ КСР Халыққа білім беру саласының құрметті қызметкері. Атырау облысының құрметті азаматы. Толығырақ * Құсайын Айтқалиев 1930 жылы Атырау облысы Махамбет ауданында дүниеге келген. * 1950 жылы Гурьев мұғалімдер институтын бітірген * 1950 жылдан Бақсай ауданының Күлтай жетіжылдық мектебінде мұғалім. * 1956—58 ж. осы ауданның Талқайраң жетіжылдық мектебінің директоры, * 1958 - 1970 жылдары Махамбет ауданындағы Алға орта мектебінде директордың орынбасары, 1970-95 ж. директоры, * Айтқалиевтың ғылыми-тәжірибелік жұмыстары оқу ісін демократияландыру бағытында жүргізілді. Оқушыларға бағдарламалық біліммен қатар кәсіби білім беруді ұйымдастырды. Айтқалиев қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен блок-сабақтар өткізу тәжірибесін қолдады. Мұндай жүйемен оқыту пән материалын алдын-ала ірілендірген мөлшерде тапсыру, алға жылдам жылжу принципін ұстанады. Оқу бағдарламасында құбылыстар, процестер, заңдылықтар бір-бірімен логикалық біте қайнасқан блок-блокқа топтастырылады. Блок жүйесімен өту басты мәселелерге тірек болатын ұғымдарға көңіл аударуды, оқу материалының себеп-салдар байланыстарын айқындауды қамтамасыз етеді. Айтқалиев облыста бірінші болып атаулы мектеп ұйымдастырды. Марапаттары * 1970 жылы - КСРОның "Еңбектегі ерлігі үшін" медалі және "Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі"мен марапатталған. * 1970 жылы - КСРОның жоғарғы мемлекеттік марапаты Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған * 1980 жылы - КСРО Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен КСРОның халық мұғалімі құрметті атағымен марапатталды * 2005 жылы - ҚР Президентінің жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Парасат орденімен марапатталды. * Қазақ ССРнің Еңбек сіңірген мұғалімі * Қазақ ССРнің Халыққа білім беру саласының озық қызметкері және т.б көптеген медалдармен құрмет грамоталарымен марапатталған. * Атырау облысының құрметті азаматы.
Виссарион Григорьевич Белинский

Виссарион Григорьевич Белинский (11.6.1811, қазіргі Финляндия, Свеаборг қаласы — 7.6.1848, Санкт-Петербург) — орыс әдебиетшісі. Мәскеу университетінде оқыған (1829 — 32). “Телескоп” (1833), оның қосымшасы "Молва” (1836), “Московский наблюдатель” (1838), “Отечественные записки” (1839) журналдарында қызмет істеген. Студент кезінде “Дмитрий Калинин” драмасын жазған (1830). * 1831 ж. “Листок” журналында Белинскийдің “Орыс оқиғасы” деген өлеңі мен А.С. Пушкиннің “Борис Годуновына” рецензиясы жарияланады. * 1833 ж. “Телескопта” француз журналдарынан аудармалары шығады. * 1833 ж. Н.В. Станюкевичтің үйірмесіне қатысып, Кант, Фихте, Шеллингтің философия жүйелерін зерттей бастайды, кейіннен М.А. Бакунинмен танысып, ол екеуі бірігіп Гегельді зерттейді. * 1834 ж. Белинскийдің тұңғыш көлемді мақаласы “Әдеби қиялдар” жарық көреді. Осы мақаласынан бастап әдебиет сыншысы ретінде таныла бастады. Белиский В. — В.Г. Гоголь, М.Ю. Лермонтов, И.А. Гончаров, И.С. Тургенев, Ф.М. Достоевский, А.И. Герценнің, т.б. шығармаларының көркемдік, эстететикалық қуатын алғашқы болып таныды. А.С. Пушкиннің шығармаларын жан-жақты талдап, орыс әдебиетіндегі орнын айқындап берді. Оның негізгі шығармалары қазақ тіліне аударылған. Дереккөздер
Менмендік

Менмендік – адам бойындағы жағымсыз қасиет. Менмендік бойын жайлаған адам тек өзінің түйсігіне, күйзелісіне, қызығушылығына көңіл аударады. Менмендік адамның өзін басқадан артық санап, бақ пен байлықты көтере алмай, ақымақтық пен тәкәппарлыққа салынуынан көрінеді. Менмен адам өзімшіл болып, басқа адамдардың көзқарасымен, пікірімен санаспай, тек өз мүддесін ғана ойлайды. Менмендіктің шектен шыққан түрлері психикалық аурулардан да байқалады. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Бөгенбай Маянбайұлы

Бөгенбай Маянбайұлы (1630, Батыс Сібірдегі Шетқурай деген жерде (қазіргі Екатеринбург қаласының шетіндегі Шатрово қонысы – 1708, сонда) — қазақ батыры. Орта жүз Керей тайпасының Ашамайлы руынан. Әз Тәуке заманында қазақ, қарақалпақ, ноғайдың біріккен әскерін басқарып, ордабасы сайланған (1668). Бөгенбай қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат ету жолындағы бірқатар шайқастарды басынан кешіріп, Сібір татарларын Еділ бойы қалмақтарының шапқыншылығынан қорғауда үлкен үлес қосқан. Бөгенбай 1688 жылы көктемінде қалмақтардың шабуылына тойтарыс беріп, өзі осы соғыста жараланады. Бөгенбай батыр — Жанкісі жыраудың “Бөгенбай батыр” қиссасының бас кейіпкері. Дереккөздер
Бункер

Бункер(ағылш. Bunker) — # әскери терминологияда баспана деген ұғымды білдіреді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен қолданылды; # кесек немесе сусымалы материалдарды қысқа мерзімге сақтауға және оларды өздігінен түсіруге арналған орын. Болаттан, темір-бетоннан, кейде ағаштан жасалынады. Ішіндегі сусымалы материалдарды төгу үшін Бункер, көбінесе, конус немесе пирамида тәрізденіп жасалынады; # автоматты жұмыс машиналарындағы коректендіргіш құрылғы; # теңіз кемелерінің отын сақтауға арналған бөлігі. # ұнтақ немесе кесек заттарды (мыс., астық, құм, көмір, кен, т. б.) сақтайтын қорап, шанақ.. Дереккөздер
Ұтыс

Ұтыс — мемлекеттік қарызхат облигацияларын ұстаушыларға табыс төлеу нысанын қарызхат. Ұтыс төленетін облигациялар таралым бойынша айқындалады. Белгілі бір қаржы құралын сатып алу бағасы мен оны сату сәтіндегі бағасының арасындағы айырма капитал ұтысы деп аталады. # ойында, бәйгеде, бәсекеде, жарыста (олимпияда), байқауда жеңіп шығу, осы жеңістің нәтижесінде алынған жүлде, олжа. # ұтыс облигацияларынан лотереяларға, салымдар бойынша ұтыс ойындарына қатысудан алынған заттай және ақшалай табыс түрі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Моңғол-алтай тау жүйесі

Моңғол-алтай тау жүйесі – Алтай тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігі; Моңғолия және Қытай жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 1000 км-ге созылған, ені 300 км-ге (солт.-батысында), 150 км-ге (оңтүстік-шығысында) дейін. Биіктігі 4204 м-ге дейін (Мунх-Хайрхан-Ула тауы). Негізінен палеозойдың кристалдық тақта тас, порфир, порфирит және граниттерінен түзілген. Тектоникалық аңғарлармен бөлінген параллель жоталардан тұрады. Жота шыңдары тегістелген, жұмырланған. Жазда ерімейтін қар мен мұздың ауд. 810 км 2 (кей деректерде 300 км 2 -дей). Қарлар мен аспалы мұздықтар (ең ірісі – Потанин мұздығы) көп кездеседі. Оңтүстік-батыс беткейі ылғалды, орманды-шалғынды келеді. Етегі дала, ал жоғарғы бөлігін альпілік шалғын алып жатыр. Дереккөздер
Микрофлора

]] Микрофлора (микро... және флора) – белгілі бір ортада кездесетін микроорганизмдер жиынтығы. Олардың қатарында белгілі бір экологиялық факторға сәйкес, сол жерде тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктерге тән әр түрлі түрге жататын микроорганизмдер де бар. Табиғи жағдайда әр түрлі микроорганизмдер: бактериялар, актиномицеттер, микроскоппен көрінетін саңырауқұлақтар, балдырлар белгілі бір ортада тіршілік етеді. Солардың ішінде Жер шарының кез келген жерінде кездесетін топырақ Микрофлорасы. Олар топырақ құрылымын түзуде үлкен рөл атқарады. Топырақтың 1 граммында 10 миллионнан бірнеше миллиардқа дейін Микрофлоралар кездеседі. 3 – 5 га топырақта 3 – 5 т Микрофлора биомассасы жиналады. Микрофлораның ең көп таралған жері – су. Олардың мұндағы мөлшері әр түрлі факторларға байланысты өзгеріп отырады. Осыған байланысты судың Микрофлорасын бірнеше аймақтарға бөліп зерттейді (полисапрофты, мезасапрофты, т.б.). Микрофлоралардың тағы бір шоғырланған жері адам мен жануарлар денесі. Мысысалы, олар теріде, тыныс жолдарында, ауыз қуысында, күйіс қайтаратын малдардың таз қарынында да кездеседі. Олар қарын ішіндегі клетчатканы қантқа дейін ыдыратады. Сонымен бірге асқазан, ішектерде тіршілік етіп, ас қорытуға зиянын тигізбейтін Микрофлоралар да бар. Сілтемелер * Флора * Асқазан * Микроорганизм Дереккөздер
Михраб

Михраб, әл-Михраб, Махариб (араб. KAohӘ – жиын өтетін жер, әміршілерді қабылдайтын орын, “күрес алаңы”) – мешіт қабырғасындағы Меккеге бағытталған қуыс белгі. Мінажат етушілерге арналған бұл белгі құбыланы, намаздағы имамның орнын көрсетеді. Ислам тарихында алғаш Михраб қазіргідей қуыс емес, біртегіс болып, мешіттің солтүстік қабырғасына салынған. Құран Кәрімдегі: “Аспанға қарап, қыбла іздей бергеніңді көрдік. Өзің ұнататын тарапты қыбла етеміз. Енді жүзіңді Мәсжид әл-Харам жаққа бұр. Мүминдер, қай жерде жүрсеңдер де, жүздеріңді сол жаққа бұрыңдар” (Бақара сүресі, 144) деген аят түсірілгеннен кейін михраб бағыты әл-Ақса мешітінен әл-Харамға, яғни оңтүстікке ауыстырылды. 88 жылы (хижра бойынша) әл-Уалид ибн Абд-ул-Мәліктің нұсқауымен Мединедегі Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) мешіті толығымен жаңартылып, михраб қуыс үлгісінде салынды. Осы кезден бастап барлық мешіттерде михрабтар қуыс үлгісінде салынатын болды. Жартылай шеңбер немесе жарты ай түрінде, кейде төртбұрышты келіп, керегелері мен жақтаулары, маңдайшасы мен босағасы бедерлі нақыштармен, түрлі-түсті кірпіштермен көмкерілді. Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи мешітіндегі михрабтың жақтау керегелері араб жазуы аяттарымен, мозаикамен өрнектелген.Ол мешіттің намаздық бөлмесіндегі құбылаға қараған қабырғасынан ойып жасалады. Оның жобасы жарты ай, немесе жебеге ұқсас, кейде төрт бұрышты болып келеді. Михраб босағасы мен мандайшасыбедер-накыштармен(ағашқа, мәрмәрға, т.б. түсірілген) безендіріледі. Сілтемелер * Мекке * Ислам * Түркістан Дереккөздер
Мен тұжырымдамасы

"Мен" тұжырымдамасы – адамның өзі жайлы біршама тұрақты, азды-көпті мәні бар түсініктерінің жүйесі. "Мен" тұжырымдамасы негізінде жеке адам өзгелермен қарым-қатынас жасап, өзіне деген көзқарасын қалыптастырады. Адам бойындағы “мендік” қасиет адамның іс-әрекеті мен әлеуметтік ортамен қарым-қатынас жасауы барысында қалыптасады. Кез келген адамның өз “менін” айыра алуы тұлғалық қасиеттің өзекті белгісі болып табылады. "Мен" тұжырымдамасы әлеуметтік өзара іс-қимылдың алғышарты мен салдары бола тұра, әлеуметтік тәжірибе барысында анықталады. Оны құрайтындар: * шынайы “мен” (осы шақтағы өзі туралы түсінік), * идеалдық “мен” (өзінің пікірі бойынша, субъектінің моральдық нормаларға бағдар алғанда қандай болуға тиіс екендігі), * серпінді “мен” (субъектінің қандай болғысы келетіндігі туралы ниеті), * фантастикалық “мен” (егер мүмкін болса, субъектінің қандай болуды армандайтындығы), т.б. "Мен" тұжырымдамасының қалыптасуы адамдар арасында қызмет алмасу жағдайында жүріп, оның барысында субъект “басқа адамға айнадағыдай көрінеді” және сол арқылы өз менінің бейнесін сақтап, айқындайды және түзетеді. Дереккөздер
Бурабай (кент)

Бурабай — Ақмола облысының Бурабай ауданындағы кент, Бурабай кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы — Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 90 км, аудан орталығы — Щучинск қаласынан 22 км жерде, Бурабай көлінің солтүстік-шығыс жағасында, қарағайлы-қайыңды орман өскен сұлу Көкшенің етегінде орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 6,5 мың адам (1998); * 5,8 мың адам (2012). Тарихы Іргесі 1910 жылы қымызбен емдеу шипажайының ашылуына байланысты қаланған. 1939 жылдан кент. Оның төңірегінде көптеген денсаулық сақтау мекемелері ұйымдастырылған. Мұнда Қазақстандағы ең ірі Бурабай шипажайы орналасқан. Одан басқа балалар санаторийі, әскери санаторий және демалыс үйі, медициналық жабдықтар жөндеу шеберханасы, орман шаруашылығына, жалпы білім беретін мектептер, музыкалық мектеп, мәдениет үйі, кинотеатр, табиғаттану музейі, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Ұтыс биі

Ұтыс биі — қазақтың халық биі. Музыкасы — халық күйі “Қаражорға”. Музакалық өлшемі 4/4. Ырғағы өте екпінді. Алғаш 1954 жылы Алматы қаласында өткен а. ш. слетінде Ж.Оразғалиев орындады. Бидің кәсіби сахналық түрін (М.Төлебаевтың “Біржан — Сара” операсына) балетмейстер Д.Т. Әбіров қойды. “Ұтыс биін” 1963 жылы Мәскеуде Съездер сарайында өткен қазақ өнер шеберлерінің концертінде 36 биші орындады. Көркемөнерпаздар ансамбльдерінің репертуарында “Ұтыс биінің” бірнеше нұсқалары бар. Дереккөздер
Үштік байланыс

Үштік байланыс — екі атом арасында үш рет электрон жұптасуынан пайда болатын химиялық ковалентті байланыс. Ол бір сигма (σ) және екі пи (Π) байланыстан тұрады. Байланысқан екі ядро арасындағы электрондардың орналасуы симметриялы болады. Химиялық қосылыстардың құрылымдық өрнектеріндегі атомдардың арасындағы үштік байланыстар үш валентті сызықшамен белгіленеді: N·N, C·C, C·N. Егер үштік байланысың бір немесе екі байланысы донор-акцепторлық жолмен түзілсе (А·В, А·В) квази үштік байланыс деп аталады; қара Валенттік, Химиялық байланыс. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Айтман күмбезі

Айтман күмбезі — сәулет өнері ескерткіші. Маңғыстау облысындағы Үстірттің оңтүстік-шығыс жағында Айтмансу құдығының басында Артық тамымен қатарлас орналасқан. Айтман күмбезін Айтманұлы Жарылқасын деген азамат әкесі мен өзіне арнап 1897-98 жылдары халық шеберлері ағайынды Дүйсенбай мен Өмір Қаражүсіпұлдарына салдырған. Сәндік порталдарының үш жарты шарға бөлініп, парапеттерінің садақ бейнелі болуы, барабан цилиндрі мен оның күмбезінің шошақ келуі Айтман күмбезі тұлғасына жарасымды тұтастық берген. Күмбез ішіне кіретін есік алдыңғы жақтан шығарылған, ауа райының ашық кездерінде күнге сәулеленіп тұрады. Қабырғалары арасына ұсақ тастар толтырылып мықты болуы үшін көлденең байламдар салынған, екі қатар құрғақ жікпен қаланып, үстінен ылаймен бекітілген. Қабырғаның ішкі беті оюлармен әшекейленіп, ақ, қызыл, қоңыр, көк түстерге боялған. Ойынды қуыстарына қару-жарақ (мылтық, қорамсақ, қанжар, қайқы қылыш, найза) және үй жабдықтарының (дастарқан, самаурын, шәйнек, құман, домбыра) суреті салынып, өсімдік өрнегімен безендірілген. Дереккөздер
Иван Владимирович Мичурин

Иван Владимирович Мичурин [15(27).10.1855, Рязань облысы Пронск ауданы Вершина елді мекені – 7.6.1935, Тамбов облысы Мичурин қаласы] – биология, КСРО-да жеміс-жидек дақылдары селекциясының негізін қалаушы, КСРО ғылым академиясының құрметті мүшесі, Бүкілодақтық ауыл шаруашылық академиясының шығыс бөлімшесінің (ВАСХНИЛ) акададемиясының академигі (1935). Ол 1899 жылы Рязань қаласының шет жағынан жер (13 га) алып, оған ең құнды өсімдіктерді отырғызды. Мичурин бұл жерде өмірінің соңғы күніне дейін қызмет етті. Мичурин генетика ғылымының (әсіресе, жеміс-жидек дақылдары) дамуына зор үлес қосты. Мичурин өсімдіктердегі тұқым қуалаушылық белгілерін онтогенез заңдылықтарымен және сыртқы жағдайдың әсерімен ұштастыра отырып зерттеп, басымдылық туралы ілімнің негізін жасады. Будандастыруға қажетті ақырғы өнімді (форманы) іріктеу теориясын ұсынды. Соның нәтижесінде будандастырылатын екі өсімдіктің шыққан жері мен олар өсу үшін қажетті қолайлы орта жағдайы неғұрлым алшақ болса, олардан алынған буданның жаңа орта жағдайына бейімделуі соғырлым оңай болатынын дәлелдеді. Мичурин шығарған жеміс-жидек, алманың 300-ден артық сорттары (алманың: Славянка, Бельфлер-қытай, т.б., алмұрттың: мичуриндік қысқы Бере, т.б.) белгілі. Ол Ленин, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Иван Мичурин жеміс ағаштары мен басқа да мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару ісіне 60 жыл қажырлы еңбек сіңірді. Алғашқы жұмысын ол өткен ғасырдың 70-жылдарында бұрынғы Тамбов губерниясына қарасты Козлов (қазіргі Мичуринск) қаласының шағын тәлімбағында бастаған еді. Өсімдіктер селекциясының жетістіктері *И.В. Мичурин мұндай үлкен табыстар жеткізген әдістер мен көзқарастарға бірден келген жоқ. Өз жұмысының бастапқы кезеңінде ол оңтүстік сорттарын қысы суық, қатаң болып келетін Тамбов губерниясының климатына жерсіндіруге арналған тәжірибелерге көп күш жұмсады. Бірақ оның бұл әрекеттері сәтсіз болып шықты. Оңтүстіктен әкелінген сорттар қыста үсіп кетті. Қарапайым жерсіндіру әдісінің нәтижесіздігіне көзі жеткен И. В. Мичурин енді селекцияның жаңа әдістерін жасауға кірісті. *И. В. Мичурин еңбектерінің негізінде үш әдістің: гибридтендіру, сұрыптау және дамып келе жатқан гибридтерге (оларды қажетті бағытта «тәрбиелеу») орта жағдайларымен әсер етудің жиынтығы жатады. *И. В. Мичурин гибридтендіру үшін ата-енелік формаларды таңдап алу мәселесіне көп көңіл бөлді. Ол аязға төзімді жергілікті сорттарды оңтүстіктен әкелінген ең жақсы сорттармен будандастырды; шыққан екпе көшетті мұқият сұрыптап, оларды құнарлы топыраққа отырғызбай, мейлінше қатаң жағдайда ұстады. И. В. Мичурин гибридтердің даму кезінде доминантты белгілерді басқаруға болатынын көрсетті. Сыртқы факторлардың доминанттауға әсер етуі гибрид дамуының бастапқы кезеңдерінде ғана тиімді болады. Осы әдістермен алынған сорттардың қатарына, мысалы, Антоновка мен Ананас ранетінің оңтүстік сорттарын гибридтендіру нәтижесінде алынған Славянка алма ағашы жатады. Дереккөздер
Вера Менчик

Вера Менчик (чех. Věra Menčíková, ағылш. Vera Menchik; 16.02.1906, Ресей, Мәскеу қаласы – 27.06.1944, Англия, Лондон) – шахматтан әйелдер арасындағы әлемнің тұңғыш чемпионы. Биографиясы Ұлты чехиялық 1923 жылдан бастап Гастингс қаласындағы шахмат клубына мүше болып, ерлер арасындағы турнирлерге қатысты. Бапкері Дрюйттің жетекшілігімен теориялық білім алды. * 1925 жылы Англияның чемпионы Прайспен екі матч ойнап, екеуінде де жеңіске жетті. * 1927 жылы Лондонда өткен әйелдер арасындағы тұңғыш әлем чемпионатынан бірінші орын алды. Неміс шахматшысы С.Графпен екі рет матчтық кездесуде (1934, Роттердамда) 3:1, (1937 Заммерин) 11,5:4,5 есебімен ұтып әлем чемпионы атағын сақтап қалды (1927 – 1944). Ерлер арасындағы халықаралық турнирлерде де табысты өнер көрсетті: * 1929 жылы Рамсгетте (Ұлыбритания) 2-орын, * 1934 жылы Лондонда (Ұлыбритания) 2-орын, * 1934 жылы Мариборда (Югославия) 3-орын, * 1935 жылы Грейт – Ярмутда (Ұлыбритания) 3-орын, * 1939 Монтевидеода (Уругвай) 3-орын алды. Менчик 1944 жылы Лондонда неміс авиациясының шабуылы кезінде қаза тапты.
Бурабай кеніші

Бурабай кеніші, “Бурабай қазынасы” — Солтүстік Қазақстанда IV – V ғасырлардағы қабірден табылған материалдық мәдениет ескерткіштері. Бурабай орман техникумы маңынан құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде кездейсоқ ашылып, кейін А.Н. Бернштам зерттеген. Беті үлкен тас плитамен жабылған қабірдің ұзындығы 4,5 м, ені 1,5 м, тереңдігі 0,7 м. Оның ішінен адам сүйектерімен қатар, қоладан құйылған қазан, айылбас, темірден соғылған найза, ауыздық, 7 жебе ұшы, алтын мен күмістен жасалған түрлі әшекей бұйымдар, тастан, сүйек пен шыныдан істелген моншақтар, т.б. алынды. Қазынаның арасындағы алтын тәті (диадема), сырғалар, қапсырмалар мен тұмаршалар өзінің орындалу әдісі мен әсемдігі жағынан көне дәуір қолөнерінің теңдессіз үлгілері болып саналады және түгелдей ежелгі ғұн тайпалары мәдениетіне жатады. Типологиялық тұрғыдан бұл бұйымдар сақ дәуірінің “аң стилінің” орнына келген “полихромдық стиль” үлгісіне жатады. Әшекей бұйымдарды түрлі асыл тастармен безендіру (инкрустация), оның негізгі бөлігіне ұсақ алтын түйіршіктер қондыру (зернь), т.б. тәсілдерді қолданумен ерекшеленетін бұл “стиль”, шын мәнінде, сонау сақ өнеріндегі “аң стилінен” бастау алады. Бурабай кеніші бұйымдарындағы көркемдік және тех. әдістер Қазақстан жеріндегі басқа ескерткіштерде де (Орталық Қазақстандағы Қарағаш, Қанаттас обалары) кездеседі. Ғалымдардың пайымдауынша, Бурабай кенішіндегі обада ғұн дәуірінің бай әрі батыр шонжарлар әулетінен шыққан ақсүйек әйел жерленген. Дереккөздер
Ақтышқық

Ақтышқық (Colіbacterіosіs) — жаңа туған бұзауда болатын жұқпалы ауру. Ақтышқық 19 ғасырдан белгілі. Қоздырғышы — ішек таяқшасы. Ол мал денесіне желіннің үрпісі арқылы енеді. Ауру жұққан бұзаудың іші өтеді, ыстығы көтеріліп, жем жемей, біртіндеп арықтап, әлсірейді, емдемесе өледі. Емі — ауру бұзауға сүттің орнына физиологиялық ерітінді немесе жұмыртқа қосылған қою қара шай. Ауру малды антибиотиктермен (левомицитин, тетрациклин, биомицин, колимицин, полимиксин) емдеу жақсы нәтиже береді. Ауруды болдырмау үшін жаңа туған бұзаудың азығы мен күтіміне ерекше назар аударған жөн. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Үштік нүкте

Үштік нүкте, термодинамикада — заттың үш фазасының да бірдей бір мезгілдегі тепе-теңдік күйіне сәйкес келетін, күй диаграммасындағы нүкте. Фазалар ережесі бойынша жеке химиялық зат (бір құраушылы жүйе) тепе-теңдік кезінде, үш фазадан артық күйде бола алмайды. Бұл үш фазаның (қатты, сұйықтық және газ) бір мезгілде тепе-теңдікте болуы температура (Т) мен қысымның (р) белгілі бір мәндерінде ғана жүзеге асады. Мысалы, көмір қышқыл газы (СО 2 ) үшін Тү.н.T 216,6 К, рү.н.р 5,12 атм, су үшін Тү.н.Т 273,16 К (дәл), рү.н.4,58 мм сын. бағ. Дереккөздер
Бурабай қорымы

Бурабай қорымы – қола дәуірінен қалған зираттар тобы, Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Бурабай ауданы Бурабай кентінің (Бурабай шипажайының) жанында. Сипаты Қорымды алғаш 1927-30 жылдары П.И. Преображенский, Ю.А. Орлов, Б.Н. Жданов зерттеген. Жүйелі қазба жұмыстарын 1954 жылы археологтар К. Ақышев, А. Оразбаев жүргізді. Тас дуалдармен шаршы және дөңгелек етіп қоршалған 122 оба бар. Оның 32-сі қазылған. Әркелкі орналасқан қабірлердің басым көпшілігі Андроново мәдениетінің Нұра кезеңіне, ал кейбіреулері Атасу және Замараев кезеңдеріне жатады. Бірінде тас, бірінде топырақ, енді бірінде ағаш сияқты қосымша материалдар пайдаланылған. Қабірлер тас плиталармен, ішінара ағашпен жабылған. Ашылған қабірлердің алтауынан жерленген мүрде қалдығы табылса, қалғандарында өртелген басқа мүрделердің күлі мен тірісінде пайдаланған заттарын (сәнді қыш ыдыстар, қола пышақтар, алтын жалатылған қола сырғалар, алқалар, ине, біз, т. б.) қоса көму әдісі қолданылған. Дереккөздер
Бура-Би

“Бура-Би” — күлдіргі халық биі. Музыкалық өлшемі 4/4. Сюжеті шағын. Ойнақтаған бураның келесінен адасып қалуы, ұрыға кезігуі, ең соңында бура мен оның иесінен ұрының жан сауғалап қашуы би тілімен өрнектеледі. “Бура-Биді” 1936 жылы сахнада тұңғыш рет Солтүстік Қазақстан облысының халық бишілері орындады. Дереккөздер
Үлбірек

Үлбірек, хатьма – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер, бұталар, кейде ағаштар. Қазақстанның барлық аймақтарындағы далалы, шалғынды жерлерде, бұталар арасында, өзен, көл жағалауларында және жол бойында өсетін 1 түрі — тюринген Үлбірегі (L. thurіngіaca) бар. Биікігі 25 — 200 см. Бірнеше жай тармақталған немесе жоғ. жағы бұтақталған сабақтары болады. Жүрек тәрізді жапырақтары бес қалақты. Гүлдері қос жынысты, ірі, олар бір-бірден жапырақ қолтығында орналасады. Күлтесі қызғылт түсті, аталық түтікшелері бүйрек тәрізді тозаңқаптан, түйіні (жатыны) 6 — 40 жеміс жапырақтарынан құралады. Аналық аузы үшкір, ішкі жағы түкті болады. Маусым — қыркүйекте гүлдеп, жеміс береді. Жемісі екі жағынан қысыңқы, ашылмайды, бүйрек тәрізді, піскен кезде шашылады. Тұқымы қара қоңыр түсті, жылтыр. Үлбіректен кендір, арқан жасайтын талшық алынады; гүлі әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі, жақсы мал азығы және шірнелі өсімдік. Халық медицинасында тамырынан алынған тұнбаны тыныс жолдарын емдегенде ішеді. Дереккөздер
Бурак

Бурак (арабша — ұшқыр, пырақ) — діни аңыздарда Мұхаммед пайғамбар мінген қанатты тұлпар. Бурак ақ түсті, ұзын құлақты, аяғында қанаты бар, түгі жылтыраған жануар түрінде суреттеледі. Кейбір ортағасырлық деректерде ол қанатты адам бейнесіндегі ат. Бурак кірпік қаққанша Мұхаммедті Меккеден Иерусалимдегі әл-Масжид әл-Аксаға жеткізіп, содан соң аспанға (әл-исра уә-л мираджға) алып кетеді. Буракқа салт мініп, көкте ұшып бара жатқан пайғамбар — орта ғасырлардан бүгінгі күнге дейінгі кітаби кескіндемелерде ең көп тараған сюжет. Дереккөздер
Үшүнділік

Үшүнділік, үшдыбыстылық — музыкада дыбыстары терция интервалында орналасқан немесе орналаса алатын аккорд. Терминге құрылысы және мәнерлілік қасиетімен ерекшеленетін төрт түрлі аккордтар кіреді.Таза квинта интервалына екі түрлі үшүнділік орналаса алады. Олар мажорлық (үлкен терция + кіші терция) және минорлық (кіші терция + үлкен терция) үшүнділіктер. Үшүнділік аккордтың және тональдық жүйенің негізі ретінде 17 — 19 ғасырларда қалыптасты. Мажорлық және минорлық үшүнділік еуропалық музыкадағы ең басты ладтардың (мажорлық, минорлық) негізі болды. Дереккөздер
Бурбаки Никола

.Бурбаки Никола (Bourbakі Nіkolas) — Франциядағы математиктер тобының жинақтауыш бүркеншік аты. Бұл топ 1937 жылы Франциядағы Жоғарғы нормаль мектебін бітірген түлектерден құралған. Оның құрамындағы адамдар саны мен есімдері айтылмайды, құпия сақталады. Олар неміс математигі Д.Гильберттің (1862 — 1943) әр түрлі математика теориясына шолуды формальді математикалық әдіс тұрғысынан жасау керек деген идеясын жүзеге асыру үшін 1939 жылдан бастап еңбек етуде. Бурбакидің “Математика элементтері” атты көптомдық трактаты 1939 жылдан жарық көріп келеді. Авторлар математиканың басты тарауларын “Жалпы тұжырымдаманың дербес қырлары” ретінде қарастыра отырып, формальді аксиоматикалық жүйені дамытуды көздейді. Трактат өте абстрактылы әрі формальді сипатта және ол теорияның логикалық қаңқасы ғана болып келеді. Трактаттың негізіне аксиомалар арқылы анықталатын матем. структуралар деп аталатын ұғымдар (мысалы, реттік структуралар, топтық структуралар, топологиялық структуралар) алынған. Ал трактаттағы талдау жүйесі жалпыдан жекеге қарай жүргізіледі. Математиканы структуралар бойынша жіктеу дәстүрлі жіктеуден едәуір өзгеше. Бурбаки тобының “Бурбаки семинары” деп аталатын кеңесі жүйелі түрде өткізіліп отырады. Семинарда трактаттың негізгі нұсқасы дайындалады, сондай-ақ, әр елдердің ғалымдарының баяндамалары тыңдалады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Үлгі

Yлгі (франц. modele, modulus — өлшем, үлгі, норма) — белгілі бір заттың өзіне салып пішілген нұсқасы, киімнің немесе ою-өрнектің үлгісі. Көбіне кілем, кесте, ши, т.б. жиһаздық заттар алдын ала әзірлеген Yлгі (халықтық Yлгі, яки суретші арнайы даярлаған Yлгі) бойынша тоқылады. Геология Үлгі — жан-жақты зерттеу мақсатында ашылымнан немесе тасбағаннан кертіліп алынған тау жынысытың, минералдың немесе таснұсқаланған ағзалардың қалдықтарының кесегі. Таскертпе терминімен орайлас түсінік. Тоқыма Киім-кешек пен ою-өрнектің қалыптасқан мәнері. Қазақ тайпалары мен ірі руларының, жүздерінің киім киінуінде, ою-өрнек түрін жасауда өздеріне тән ерекшелік сипаты болған. Yлгі ерекшелігі әр қауымның талғамына, географиялық орнына, шаруашылық кәсібі мен ауа райына, көршілес ру-тайпалардың рәсім-салтына орай қалыптасқан. Осыған байланысты қазақтың ертедегі сән және қолөнерінде Ұлы жүз Yлгісі, Орта жүз Yлгісі, Кіші жүз Yлгісі немесе арғын Yлгісі, найман Yлгісі, керей Yлгісі секілді мәнерлер көптеп кездеседі. Кейде Yлгілер кең ұғымда ұлттың, елдің, жердің атымен Қазақ кілемі, Иран кілемі, Әндіжан кілемі болып та атала береді. Үлгі — зерттелетін белгілі бір объектінің немесе объектілер жүйесінің сипаттап түсіндіру арқылы немесе материалдық түрде жасалған шартты бейне-үлгісі. Түсініксіз немесе аз зерттелген құбылыстың бейнесін, схемасын, сипаттамасын жасау үшін бұрыннан мәлім әрі зерттелген объектімен салыстыра отырып, осы құбылыстың үлгісі ретінде зерттеу немесе түсіңдіру мүмкіндігі. Физика Кедір-бұдырлық үлгісі (Образец шероховатости) — үлгіліктің бет тегіссіздігінің бағыттары түзусызықты, доға тәрізді немесе айқасқан түрде жасалынады және кедір-бұдырлықтың негізгі параметрі (Ra) мен үлгіліктің өңдеу түрі көрсетілген. Осы үлгілік тетіктердің бет кедір-бұдырлықтарының сапасын бақылау үшін пайдаланылады. Кертілген үлгі (образец надрезанный) — ақаудың әсерін анықтау мақсатында қолданылатын үлгі. Стандарт үлгі (Образец стан¬дартный) — объектінің құрылымын немесе қасиеттерін сипаттайтын шама мәндері стандарт түрде бекітілген үлгі. Сынау үлгісі (Образец для испытания) — материалдың немесе бүйымның қасиеттерін анықтау мақсатымен сынау жүмыстарын жүргізу кезінде гіайдаланылатын үлгі. Үлгі астындағы тақта (Доска подмодельная) — көбінесе металдан жасалып, астыңғы және үстіңгі бөліктерден түратын, үстіне металл үлгілері орныктырылатын тақта. Құю жолының үлгілері де осы тақтаға койылады. Үлгі астындағы тақтаның бір жақты және екі жақты болатын түрлері бар. Үлгі жиынтығы (Комплект модельный) — қорытылған металды қалыптарға құйып алу үшін қажетті барлык аспап түрлерінің (қалып, қорама, қорам жәшік, қосымша қондырғылар, аспаптар) жиынтығы. Дереккөздер Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том ar:نموذج (توضيح) bg:Модел ca:Model (desambiguació) cs:Model da:Model de:Model (Begriffsklärung) eo:Modelo es:Modelo fi:Malli fr:Model hu:Modell (egyértelműsítő lap) id:Model it:Modello ja:モデル ko:모델 lv:Modelis nl:Model no:Modell pt:Modelo ro:Model ru:Модель (значения) simple:Model sk:Model sv:Modell th:แบบจำลอง zh:模型
Үш фазалы ток

Үш фазалы ток, (Электртехника) үш фазалы жүйе — жиілігі мен амплитудасы бірдей, ал фаза жағынан периодтың 1/3 бөлігіне ығысқан гармониялық үш ток жүйесі. Үш фазалы ток жүйесін 1888 ж. М.О. Доливо-Добровольский ашқан. Үш фазалы ток энергиясы үш кейде төрт өткізгіш сым арқылы беріледі. Үш фазалы токтың генераторымен тұтынушыларды өзара жалғастырудың 2 тәсілі бар: үшбұрыш немесе жұлдызша тәсілмен қосу. Үш фазалы токты жұлдызша тәсілімен қосу кезіндегі жеке фазалардағы кернеу ауытқуын шектеу мақсатында тұтынушы мен генератордың бейтарап нүктелерін өзара жалғастырушы сым нөлдік сым деп аталады. Электр энергиясын алыс қашықтыққа тасымалдауға үш фазалы токты пайдалану экономикалық жағынан тиімді. Үш фазалы ток көмегімен айнымалы магнит өрісін алу сенімді әрі қарапайым асинхронды қозғалтқыштарды пайдалануға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Фталь ангидриді

Фталь ангидриді, С 8 Н 4 О 3 — о-бензолдикарбон (фталь) қышқылының ангидриді. Фталь ангидриді ине тәрізді кристалды зат, балқу t 130,8°, қайнау t 284,5°С, тығызд. 1,527 г/см3 (20°С-та). Cуық суда нашар, спиртте жақсы, органикалық еріткіштерде біркелкі ериді. Ыстық суда еріткен кезде о-фталь қышқылына дейін гидролизденеді. Фталь ангидридін алу үшін о-фталь қышқылының дегидролизін және нафталинді катализдік жолмен тотықтырады. Оның маңызды туындыларының бірі балқытылған Фталь ангидридін аммиакпен әрекеттескенде түзілетін — фталимид. Фталь ангидридінің фенолмен конденсаттану реакциясы химиялық технологияда кеңінен қолданылады. Фталь ангидридін алкид шайырларын және басқа қосымша өнімдер алуда, бояғыш заттар синтезінде, т.б. пайдаланады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үлгілі

Үлгілі деген жақсы үлгі көрсете алатын адамды немесе басқа да объектілерді айтады, сын есім. Дегенмен осындай атаумен Қазақстанда ауыл аттары да кездеседі: * Үлгілі – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл. * Үлгілі – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Үлгілі – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы таратылған ауыл. * Үлгілі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл. * Үлгілі – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл. * Үлгілі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл. * Үлгілі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл. * Үлгілі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл. * Үлгілі – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл. * Үлгілі – Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл.
Бурбондар

Бурбондар (французша Bourbons, испанша Borbones, итальянша Borbonі) — көптеген Батыс Еуропа елдерінің корольдері шыққан ежелгі француз әулеті. Бурбондар 1589 — 1792, 1814 — 15, 1815 — 30 жылдары Францияда; 1700 — 1808, 1814 — 68, 1874 — 1931 жылдары Испанияда; 1735 — 1805, 1814 — 60 жылдары қос Сицилия корольдігінде (Неаполитанда); 1748 — 1802, 1847 — 59 жылдары Парм мен Пьяченц герцогтықтарда билік еткен. Бурбон — Орталық Франциядағы Бурбонне жерінің атауына байланысты шыққан. Бурбондар әулетінің түпкі атасы — 9 ғ-да барондық алған Адемар. Бурбонне 10 ғасырларда Франциядағы ең ірі барондық болған. 1242 жылы Агнесса Бурбон мен Иоанн Бургунның қызы Беатриса король Людовик ІХ-ның ұлы Робертке тұрмысқа шығады. Олардың ұлы Ақсақ Людовик І 1327 жылы Бурбон герцогы титулын алады. 1488 жылы Бурбондардың барлық иеліктерін граф Петр Боже өз қол астына біріктіреді. Ол Людовик ХІ-нің қарындасына үйленіп, Карл VІІІ-нің регенті болған. Ал Боженің қызы Сусанна Шарль де Монпансьеге тұрмысқа шығады. 1527 жылы ол қайтыс болған соң, Бурбондар әулетінің бір тармағы өмір сүруін тоқтатты. Бурбондардың корольдік шежіресі (Вандом) [Ақсақ Людовик І|Ақсақ Людовик І-нің екінші ұлы Яков Бурбоннан (граф Де Ла Марш) басталады. Оның төртінші ұрпағы Людовик (герцог Вандом) Бурбондар король үйі мен Конде, Конти және Монпансье секілді отбасының ұйытқысы болған. Бұл әулеттен алғаш корольдік билікке қол жеткізген — Антуан Бурбон. Ол Наварра тағының мұрагері Жанна д' Альбреге үйленіп, 1554 жылы сол елдің королі болған. Олардың ұлы Генрих ІV 1589 — 1610 жылдары Франция тағына отырып, абсолюттік монархияны қалыптастырды да, 1610 — 43 жылдары Людовик ХІІІ, 1643 — 1715 жылдары Людовик ХІV, 1715 — 74 жылы Людовик ХV оны одан әрі күшейткен. 1792 жылы Ұлы француз революциясы Бурбондарды тақтан тайдырған соң, Бурбондар әулетінен шыққан Людовик ХVІІІ (1814 — 15, 1815 — 24) бен Карл Х ғана (1824 — 30) Франция тағын қайта иемденеді. 1883 жылы Франция тағынан үміткер Генрих V (граф Шамбо) қайтыс болған соң, әулеттің корольдік шежіресі үзіледі. Бурбондардың кіші орлеан шежіресі герцог Филипп Орлеаннан басталады. Әулеттен шыққан Людовик ХІІ 1498 — 1515 жылдары, Луи Филипп 1830 — 48 жылдары Франция тағына отырады. Қазіргі уақытта осы әулет өкілі герцог Филипп Орлеан монархиялық орлеаншылдар партиясын басқарып, билік үшін күрес жүргізуде. Бурбондардың неополитан шежіресін бастаушы — Карл ІІІ 1759 жылы баласы Фердинанд І-нің пайдасы үшін тақтан бас тартады. Фердинанд ІІ қос Сицилия корольдігін (Неополитан) Италияға қосылғанға (1860) дейін басқарған. Бурбондар Парм мен Пьяченцте 1859 — 60 жылдарға дейін билік құрды. Олар Бурбондар әулетінің испан тармағынан тарайды. Бұл тармақтың алғашқы өкілі Филипп V Анжуй таққа 1700 ж. отырды. Оның ұрпақтары әлі де (арада азын-аулақ үзілістер болған) Испания тағын (Альфонс ХІІІ) басқаруда. Қазіргі таңдағы ұрпағының бірі Испания королі Хуан Карлос І зайыбымен Қазақстан Республикасына ресми сапармен келіп (1997), екі ел арасындағы достық қарым-қатынасты нығайтуға негіз салды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Менье формуласы

Менье Формуласы – беттің жазық қимасы қисықтығының қасиетін өрнектейтін дифференциалдық геометрия формуласы.  – S бетінің М нүктесіндегі МТ жанамасы арқылы өтетін кез-келген жазықтықты алайық.  – бетке түсірілген MN нормалі мен  жазықтық арасындағы бұрыш. 1/R – S беті MN нормалі және MT түзуі арқылы өтетін S беті мен  жазықтығы қиылысатын DMC қисығының М нүктесіндегі қисықтығы (DMC – беттің нормаль қимасы). S беті  жазықтығымен қиылысатын АМВ қисығының М нүктесіндегі 1/ қисықтығы нормаль қиманың 1/R қисықтығымен формуласы арқылы байланысады. Бұл формуланы 1776 жылы Ж.Менье (1754 – 1793) тапқан, бірақ ол 1785 жылы жарияланған. Пайдаланылған Әдебиеттер
Үшінші әлем

“Үшінші Әлем” — әлемдегі дамушы елдердің шартты атауы. Шамамен 1945 — 1990 ж. дүние жүзі мемлекеттері капит. және соц. болып 2 лагерьге бөлінді. Осы жылдар аралығында отарлық езгіден енді ғана құтылып шыққан Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка, Латын Америкасы елдері шартты түрде “Үшінші Әлемге” жатқызылды. 1989 — 1991 ж. Оңтүстік-Шығыс және Орталығы Еуропа мен КСРО-дағы социалдық жүйе ыдырағаннан кейін екі лагерьге бөліну өз-өзінен жойылды. Оның орнына аса жоғары технол. жетістіктерге жеткен мемлекеттерде (Батыс Еуропа елдері, АҚШ, Жапония, т.б.) постиндустриалды елдер деген атау орнықты (қара Постиндустриалды қоғам). Ал дамушы елдерде “Үшінші Әлем” деген түсініктер қалып қойды. Қазіргі кезде “Үшінші Әлемге” негізінен Азияның, Африканың, Латын Америкасының артта қалған дамушы елдері жатқызылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жабық экономика

Жабық экономика — халықаралық сауда-саттық процесінен оқшауланған экономика. Ол тек қана өз елінің технологиясы мен тауарларын пайдаланады, шет ел инвесторларын өз еліне жібермейді, олардың тауарларын алмайды, шет елден әкелінетін тауарларға шектен тыс көп салық салады, халыққа сапасы төмен болса да, өз елінің тауарларын өткізеді. Ғылыми-техникалық жетістіктерді пайдалануда шет елдермен байланыс болмағандықтан, жабық экономика елдері экономикалық даму тұрғысынан мешеу қалады, халқының әлеуметік жағдайы төмендей береді. Шет елдің көмегінсіз өз экономикасын, ғылымын, техникасын дамытуға тырысады, халықарарық байланысты дамытуда экономикалық интеграцияны өркендетуге үлкен кедергі туғызады. Жабық экономика — теориялық жағынан халықаралық саудадан толықтай қол үзген, ал тәжірибе жағынан — басқа елдермен сауданың және капиталдың қозғалысына қатаң шек қоятын экономика. Дүниежүзілік экономиканың қазіргі даму дәрежесі барлық елдер үшін ашық экономиканың пайдалы екендігін дәлелдеп отыр. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Бургундар

Бургундар (латынша Burgundі, Burgundіones) — шығыс германдықтар тайпасы. Бургундар з-дың алғашқы ғасырларында Б. Борнхольм аралынан құрлыққа қоныс аударған. 406 жылы Рим империясына қарасты Галлияға баса көктеп кіріп, Рейн өзенінің жағасында алғаш корольдық мемлекет құрды (Орталығы — Вормс қаласы). 437 жылы Аттила басқарған Ғұн ордасы оларды талқандағаннан кейін 457 жылға дейін Ғұндар мемлекетіне тәуелді болды. 457 жылы Бургундар Родано өзенінің атырауын басып алып жаңа корольдік мемлекет құрды (орталығы Леон). Батыс Рим империясы ыдыраған кезде Галлияның көп бөлігін иеленді. Бургундар 6 ғасырдың басында христиан дінін қабылдады. 534 жылы Бургундар корольдігі Франк мемлекетіне қосылғандықтан, халқы француз халқы құрамына еніп, герман тілін ұмытты. Бургундар ертедегі герман халықтарының аса мәдениетті тайпасының бірі. Олардың неміс тілінде жазылған шығармасы — “Нибелунга туралы жыр” Бургундардың алғашқы корольдігі (406 — 457) тұсындағы оқиғалар туралы жырлайды. Бұл жырдың әр түрлі нұсқасы, көптеген бөліктері бар. Мысалы: “Хилдебранд туралы жыр”, “Зигфрид батыр туралы жыр”, “Берндік Дитрих”, “Равен шайқасы”, т.б. жоқтаулар. Осындай туындылардағы кейіпкерлер Гибехе — Бургундия корольдігінің негізін қалаушы Гуптер — оның баласы, ғұндармен болған шайқаста қаза табады. Ал, оның қызы Кримхилда ғұн королі Аттилаға тұрмысқа шығады. Бургундар шығармалары сол кездегі тарихи оқиғалар мен тұлғаларды дәл жеткізуімен маңызды. Сондай-ақ, ғұн королі Аттила бейнесі тамаша жырланған. Нибелунга туралы жырлар соңғы кездегі тарихи және әдеби шығармаларға негіз болды. Дереккөздер
Жабын

Жабын : * Геологияда: өз тектестерімен қалыпты яки стратиграфиялық тұрғыдан астасқан таужыныстар қабатының беткі жазықтығы.> * Taу-кен ісінде: пайдалы қазба қабатшасының (желісінің, шоғырының, т.с.с.) үстіңгі жапсарындағы пайдасыз таужыныстар қабаты. Жабын терминінің осы мағынасының синонимі ретінде кейде "қақпақ" сөзі қолданылады.
Бургундия

Бургундия (Bourgogne) — Франциядағы тарихи аймақ, орта ғасырларда осы аттас мемлекеттің орталығы болған. Жері 31 мың км²-ден астам. Халқы 1,6 млн (1988). Орталығы Дижон қаласы. Бұл аймаққа 5 ғасырда германдардың бургун тайпасы келіп қоныстанды да, орталығы Лион қаласы болған Бургундия корольдігін құрды. 6 ғасырда корольдік Бургундия деген атпен Франк мемлекетінің құрамына кірді. Франк мемлекеті ыдырағаннан кейін 9 ғасырда Бургундия герцогтығы құрылып, француз корольдеріне вассалды тәуелдікте болды. 14 — 15 ғасырларда Бургундия герцогтары Францияның Жүз жылдық соғыс кезіндегі (1337 — 1453) аса ауыр жағдайын пайдаланып, дербес саясат жүргізді. Жергілікті қала тұрғындарының қолдауымен олар ағылшын және француз корольдерімен кезек-кезек одақтаса отырып, төңірегіндегі ұсақ графтықтарды күшпен өздеріне қосып алды, сөйтіп Қайырымды Филипп (Felіpe of Bueno) заманында (1419 — 1467) Еуропадағы аса қуатты мемлекеттердің біріне айналды. Ол Францияға бағынғысы келмеген бүлікшіл феодалдарды өз жақтарына шығарып алды және Эно, Нидерланд, Зеландия, Брабайт, Лимбург, Люксембургті өзіне қосып алып, Эльзас пен Лотарингияны басып алуға тырысты. Бұл Франциямен екі арада болған бургун соғысына (1474 — 1477) алып келді. Этн. құрамы әр түрлі әрі өзара саяси-экономикалық байланыстары нашар болғандықтан бұл соғыста Бургундия күйрей жеңіліп, мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатып, Францияның провинциясына айналды. 1780 жылы Бургундия провинциясы Сона мен Луара, Эн, Кот-д’ор, Йонна департаменттеріне бөлінді. Бургундия орта ғасырлардағы Еуропа мәдениетінің дамуына үлкен үлес қосты. 11 — 12 ғасырларда роман стиліндегі архитектураның негізгі орталығы болды. Осы стильде салынған шіркеулер күні бүгінге дейін өзі орналасқан жерге көрік беруде әрі тарихи ескерткіштер ретінде бағаланады. Дереккөздер
Жабындық материалдар

Жабындық материалдар — үй және құрылыс төбесін жабу үшін қолданылатын материалдар. Олар силикатты, органикалық және металл материалдардан жасалып, қатты не жұмсақ болып бөлінеді. Жабындық материалдар су өткізбейтін және ыстық-суыққа төзімді, өртену қаупі аз болуы қажет. Силикатты жабындық материалдарға шифер, жабындық асбесті цемент (асбоцемент), балшықтан, құм мен цементтен, қыштан жасалған черепица жатады. Органикалық жабындық материалдар тақтай, битум не қара май сіңірілген қалың қағаздан, т.б. жасалады. Металл жабындық материалдарға мырыш жалатылған не қара қаңылтыр жатады. Қара қаңылтыр жиі сырланып тұратындықтан қымбатқа түседі. Сондықтан ол кейінгі кезде сирек қолданылады. Дереккөздер
Фтонит

Фтонит — шөгінді тау жынысы. Ол терең сулы теңіздер мен мұхиттар түбінде түзіледі. Құрамында 95 — 98% кварц пен халцедон минералдары және аздаған органикалық заттар (көмір, графит тозаңдары) болады. Ол өте берік, қара түсті, қат-қабатталып орналасқан. Физика-химиялық қасиеттері жөнінен яшмаға ұқсас. Фтониттердің құрамында кейбір микроорганизмдердің (радиоляриттер, конодонттар, т.б.) қазба қалдықтары кездеседі. Дереккөздер
Бурда

Бурда — 1) жамылғы. Жүннен немесе матадан жасалады. Оны күндіз киім ретінде денеге орап, түнде жамылғы ретінде пайдаланады. Аңыз бойынша, оны Мұхаммед пайғамбар да пайдаланып, кейін оны өзі жөнінде алғаш мадақтау өлең шығарушылардың бірі Қабаб Зухайрға сыйға берген делінеді. Қабаб Зухайрдың өлеңдері Мұхаммед пайғамбар беделінің халық арасында арта түсіп отырғандығының көрсеткіші іспетті. Бұл Бурданы ақынның баласынан Муавийа сатып алып, кейін ол мұны дінге табыну белгісіне айналдырған Аббасидамның меншігіне көшеді; 2) Касидат әл-Бурда Каба бин Зухайра мен Мұхаммед бин Саид әл-Бусиридің (1212 — 1294) Мұхаммед пайғамбарды мадақтаған атақты поэмаларының аты. Аңыздың айтуынша, әл-Бурда өзінің денесінің жартылай жансызданып қалғанына қарамастан, поэманы жазып шығып, оны қатты дауыстап оқитын болған. Бір рет түсінде Мұхаммед өзінің атақты Бурдасын мұның үстіне жабады да, бұл ауруынан жазылып кетеді. Содан кейін поэманың бойында табиғаттан тыс құдіретті күш бар деп есептелініп, жұрт оның жолдарын мойынға тағатын тұмардың ішіне салып жүретін, үйлердің қабырғаларын әшекейлейтін, түрлі жора, рәсімдерде Құран сүрелерімен қатар оқылатын қаситетті нәрсеге балаған. Бұл шығармалар өздерінше дербес діни трактаттар ретінде де оқылатын болды. Екі қасида да өз маңызын осы уақытқа дейін сақтап келеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том