kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Айсұлтан Әбділлаұлы Қалыбаев

Айсұлтан Әбділлаұлы Қалыбаев (25 қаңтар 1947 жылы туған, Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Ащысай кенті) — қазақ ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1989), профессор (1990). ҚазҰУ-ді бітірген (1969). 1971–73 жылы КСРО ҒА Сібір бөлімшесінің Математика институтында стажер-зерттеуші, 1973 – 76 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында аспирант, 1976 – 86 жылы Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1986–90 жылы Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында жетекші ғылыми қызметкер, бас ғылыми қызметкер. 1991–92 жылы Қазақстан ғылым академиясының Механика және машинатану институты директорының орынбасары, сонымен қатар “Жер қойнауы” ғылыми-инжинер орталықтың бас директоры. 1992–94 жылы ҚР Үкіметі жанындағы Ұлттық аэроғарыштық агенттігі бас директорының орынбасары, бас директоры (1994 – 98). 1999 жылдан бері Қазақстан – Ресей “Индустриалдық технология” ғылыми өндірістік бірлестігі директорлар кеңесінің төрағасы. Ғылыми-зертханалық жұмыстарының негізгі бағыты – аспан механикасы және ғарышқа ұшу динамикасы. Ол Жер полюсінің ғасырлық қозғалысын зерттеді (Қазақстан комсомол сыйл., 1977). Оның “Жер айналысының жалпы теориясы” атты еңбегі (М., 1984; Ж.С. Ержановпен бірге) Халықаралық астрономдар одақтың шешімімен (Лондон, 1987) барлық астрон. бақылаулар түріне (жерден, мұхиттардан және ғарыштан) редукциялық түзетулер енгізудің Халықар. стандарты болып қабылданды. Ғарыштық кеңістікті бейбіт мақсатта пайдалану бағытындағы зерттеу жұмыстары үшін С.П. Королев атынд. алтын медальмен (1996) марапатталды. Дереккөздер
Мұратбек Тұрабайұлы Жүгінісов

Мұратбек Тұрабайұлы Жүгінісов (1951 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы Тереңөзек ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1999), професор Қазақ химия-технология институтын бітірген (1975). 1975–78 ж. өндірісте жұмыс істеді. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының аспирантурасында, осы институтта аға оқытушы, аға, жетекші ғылыми қызметкер, доцент (1978–98). 1998 жылдан Тараз мемлекеттік университетінде професор 60-тан аса ғыл. жарияланымның авторы, 12 авторлық куәлік пен патенттің иегері. Дереккөздер
Мал тұқымын асылдандыру

Мал тұқымын асылдандыру — малдың тұқымдық сапасын жақсартуға, өнімділігін арттыруға бағытталған шаралардың біртұтас жүйесі. Ол малды зоотехникалық тұрғыдан бағалау, тиімді белгілеріне қарай таңдау, сұрыптау, жұптау, төлді дұрыс өсіру сияқты басты-басты жұмыстардан тұрады. Тұқым жақсарту ережелері биологиялық әсіресе генетика жетістіктеріне негізделеді. Асыл тұқымды мал зауыттары, асыл тұқымды мал шаруашылықтары, мал тұқымын асылдандыру станциялары мал тұқымын асылдандыру базалары болып саналады. Асыл тұқымды мал шаруашылықтарының басты міндеттеріне малдың өнімділік және тұқымдық қасиетін жақсарту, өздерін және басқа өндірістік шаруашылықтарды қамтамасыз ету үшін сапалы тұқымды мал өсіру жатады. Mал тұқымын асылдандыру жұмысын жетілдіруге бағытталған мемлекеттік шаралар тұқымдық мал көрмесін ұйымдастыру және мал тұқымдарын әр түрлі аймақтар мен облыстар бойынша аудандастыру болып табылады. Аудандастыру жоспарын жасағанда үш қағида басшылыққа алынады: 1) халық шаруашылығына қажеттілігі; 2) мал тұқымының биологиялық және өнімділік ерекшеліктері; 3) аймақтың табиғи-климаттық және экономикалық жағдайы. Өзге тұқымдарға араластырмай, таза күйінде өсірілген малдың бағалы қасиеттері сақталады. Mал тұқымын асылдандыру барысында аса бағалы асыл тұқымды мал алынып, белгілі бір тұқымдық топқа жатқызылады. Тұқымдық мал зауыттарында, станцияларында жаңа желілер, аналық ұялар, жаңа тұқымдар шығарылады. мал тұқымын асылдандыру жұмысында, мұнымен қатар, шағылыстыру гибридтеу әдістері кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов

Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов(1.1.1948 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы Арасан ауылы) – тарих ғылымының докторы (1997), професор (1997). ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірді. ҚазМУ-да оқытушы, деканның орынбасары, декан (1972–92) болды. 1992 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Основные проблемы развития древнегерманского общества до Великого переселения народов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 50-ден аса ғылыми мақаласы, оның ішінде 2 монографиясы бар. Дереккөздер
Қалығұл Байұлы

Қалығұл Байұлы (1785, Қырғызстан, Ыстықкөл өңірі, Қараой а. - 1855, сонда) – қырғыз ақыны. Қ. Ресей отаршылдығы дәуіріндегі қазақ “зар заман” ақындарының өлең-жырларымен тақырыптық-мазмұндық жағынан да, көркемдік-стильдік жағынан да үндестік тапқан қырғыз әдебиетіндегі “заман ағымы” деп аталған әдеби ағымның негізін салған. Қ. бастаған Арыстанбек Бұйлашұлы, Молла Нияз, Молда Қылыш, Алдаш молда сынды ақындар шоғырын қырғыз әдебиетінде “заманчы ырчылар” деп аталады. “Заманчы ырчылар” шығармаларында ұлт мүддесі алға қойылып, отаршылдыққа қарсылық сарыны белең алды. Қ-дың шоқтығы биік шығармасы “Ақырзаман” толғауы. Ел ішіне отаршылдардың дендеп ене бастағанынан шошынған ойшыл ақын бұл толғау-өлеңінде айналадағы құбылыстарға көзқарасын көркем тілмен баяндады. Қоныстың отарлануын, діннің бұзылуын заманның азып-тозуы деп бағалады, өзі қолайсыз көрген жайларды ақырзаманға теңеді. Келешекті болжап, халыққа жайсыз тиетін жайттарды анық айтып, зар жырына айналдырды. Қазақ әдебиетіндегі “зар заман” ақындары сияқты Қ. шығарм. да біраз уақыт бойы кезең талабына байланысты зерттеушілер тарапынан теріс бағаланып келді. Қ. қырғыз елінің айтулы тұлғасы, ойшыл ақыны, қоғамдық ой-сананы биікке көтерген ұлт қайраткері ретінде құрметтеледі. Қ-дың “Ақырзаманнан” басқа бірнеше өлең-толғаулары, арнау өлеңдері, жыр-термелері сақталған.
Жебір ауруы

Жебір ауруы— мал ағзасында витаминдердің жетіспеуінен болатын ауру. Аурудың негізгі себебі — малды құнарсыз жемшөппен азықтандыру. Көбінесе жас төл, буаз және сауын сиырлар ауырады. Жебір қыстың екінші жартысында және ерте көктемде байқалады. Жебірмен ауырған жас төл өспей қалады, жемшөпке тәбеті болмай, жата береді. Ересек малдың жыныстық қабілеті бұзылады, төлі әлсіз туады. Жетіспейтін витаминге байланысты аурудың өзіне тән белгілері болады. Мысалы, ретинол (А витамині) жетіспесе, мал нашар көреді, тыныс алу жолдары және көздің шырышты қабаты қабынады; тиамин (В витамині) жетіспесе жүйке жүйесінің қызметі бұзылады, т.б. Аурудың алдын алу және емдеу үшін жемшөпке витаминді препараттарды қосып, малды құнды жемшөппен азықтандыру керек. Дереккөздер
Лептондық заряд

ЛЕПТОНДЫҚ ЗАРЯД, лептондық сан (L) — лептондарды сипаттайтын айрықша кванттық сан. Лептондар саны мен олардың антибөлшектері санының айырмасы барлық процестер кезінде тұрақты болып қалатындығы тәжірибе жүзінде анықталған. Мысалы, электрондық қармау процесінде протонның (р) электронды (е–) жұтуы электрондық нейтриноның (nе) ұшып шығуымен қабаттаса жүреді: е–рnе, ал протонның (р) теріс мюонды жұтуы мюондық нейтриноның () ұшып шығуымен қатар жүреді: –рn; нейтронның электронмен бірге бета-ыдырау процесінде электрондық антинейтрино, т.б. пайда болады. Мұндай заңдылықтар лептондарда айрықша “заряд” — Лептондық зарядтың болуымен түсіндіріледі. Лептондар үшін L+1-ге, ал антилептондар үшін L–1-ге тең. Тәжірибе мәліметтері көрсеткендей үш Лептондық заряд — электрондық Le, мюондық L және ауыр лептондар (–) мен оның нейтриносының () L бар. Ал қалған барлық элементар бөлшектер үшін Летондық заряд нөлге тең деп есептеледі. Бөлшектер жүйесінің Лептондық заряды — жүйе құрамына енетін бөлшектердің Лептондық зарядтарының алгебралық қосындысына тең. Пайдаланған әдебиет Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Өнеркәсіп капиталы

Өнеркәсіп капиталы – қосымша құн өндіру үшін алдын ала төленген капитал. Оның құрылымы айналыс кезеңінен де, өндіріс кезеңінен де құралады. Ол материалдық және бейматериалдық өндірісі капиталдық негізде ұйымдастырылған кез келген салада: тек өнеркәсіпте ғана емес, сонымен бірге ауыл шаруашылығында да, құрылыста да, көлікте де, қызметтер көрсету саласында да жұмыс істейді. “Өнеркәсіп капиталы” ұғымын ғылдық айналымға К.Маркс енгізді (Капитал, 2-том). Өнеркәсіп капиталы қозғалысының формуласы: А – Т…Ө…Т*–А*. Өнеркәсіп капиталы өзінің қозғалысын ақшадан (А) бастайды, өнеркәсіп капиталының ауыспалы айналымының бұл сатысында өндіріс үдерісін (Т) жүзеге асыруға қажетті жұмыс күші мен өндіріс құрал-жабдығы сатып алынады, сөйтіп, құн өндіру мұқтажына алдын ала төленетін капиталды ұлғайту үдерісі жүзеге асырылады. Екінші саты – өндіріс үдерісі (Ө). Мұнда жаңадан тұтыну құны жасалады және алдын ала төленген капиталдың құны көбейеді; бұл сатыда өнеркәсіп капиталы өндіргіш капитал нысанына айналады. Үшінші саты алдын ала төленген капиталдың көбейген құнынан құралатын өндірілген тауарды сату үдерісін – қосымша құнды (Т*), яғни осы тауардың ақшаға айналуын (А*) қамтиды. Бұл сатыда өнеркәсіп капиталы тауар капиталы нысанына айналады. Өндірілетін өнім заттық сипатта болмайтын, ал өндіріс үдерісі уақыт жағынан тұтыну үдерісімен сәйкес келетін бейматериалдық өндіріс саласында өнеркәсіп капиталы қозғалысы біраз басқаша түрде болады: А–Т…Ө*–А*. Өнеркәсіп капиталы 15 – 16 ғасырларда капиталдың алдындағы нысандары болып табылатын тауар қатынастарының – сауда, несие қатынастарының дамуы, феодалдық қатынастардың ыдырауы нәтижесінде, капиталдың бастапқы қорлануы, жұмыс күшінің тауарға айналуы барысында пайда болды. Өнеркәсіп капиталы дамудың төрт кезеңінен өтті, олар: жай капитал кооперация, мануфактура, феодалдық өнеркәсіп, ғылымында зерттеулер мен өнеркәсіптік өндіріс ұйымдық және технология жағынан ұштастырылған ғылымдық-өндірістік кешендер. Өнеркәсіп капиталының пайда болуына орай өндіріс үдерісі алғаш рет капиталдың қозғалысқа түсу сәтіне айналады; мұның өзі оған қуатты даму серпінін береді: ол пайданы иемдену міндетін ғана емес, сонымен бірге оны жасау міндетін де атқарады. Ғылымның (ең алдымен қолданбалы ғылымның) дамуы, ғылымда өндіріс кезеңінің өнеркәсіп капиталы қозғалысының үдерісіне енгізілуі капиталдың айрықша міндетіне айналады. Өнеркәсіп капиталы қозғалысына күрделі, жаңа сапалы жұмыс күшінің ұдайы қалпына келтірілуі үдерісінің енгізілуі өнеркәсіп капиталы қозғалысындағы басқа бір жаңа құбылыс болып табылады. Дереккөздер
Серік Ахметұлы Қалымбаев

Серік Ахметұлы Қалымбаев (, Алматы қаласында) – көгалдағы хоккейден спортқа еңб. сің. шебер (1984). 1983 жылы Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі ин-тын (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы) және Абай атынд. Алматы мемл. ун-тін (1999) бітірген. Тоғыз жасынан бастап спорттық гимнастика және самбомен, 1975 жылдан көгалдағы хоккеймен айналысты. Алғашқы бапкері И.Рогачев. Жетістіктері Жасөспірімдер арасындағы КСРО-ның екі дүркін чемпионы (1977, 1978). Алматының “Динамо” командасы құрамында 1979, 1981 – 90 жылы 11 рет КСРО чемпионы болды. 1978 – 79 жылы КСРО-ның жасөспірімдер құрамасы, ал 1980 – 89 жылы ересектер құрамасы сапында өнер көрсетті. 1979 – 83 ж. Қазақстан құрамасы сапында КСРО Халықтары спартакиадасының жеңімпазы атанды. Бес рет КСРО кубогін иемденді. 1980 ж. КСРО чемпионатында күміс жүлде алды. Екі рет Еуропа чемпиондары Кубогін жеңіп алған “Динамо” хоккейшілері құрамында өнер көрсетті (Париж, Франция, 1982; Амстердам, Голландия, 1983). Командалары КСРО құрамасы сапында халықар. “Достық” турнирінің жеңімпазы (1984). 1993 – 94 ж. Италияның “Кальяри”, 1996 ж. “Кус” (Италия) командалары құрамында өнер көрсетті.
Қалыңдық

Қалыңдық – 1) тұрмысқа шығатын бойжеткен; 2) дәстүрлі қазақ қоғамында – айттырылған қыз. Ежелгі қалыптасқан дәстүр бойынша, қазақ жұртында отау тігу – құда түсіп, қалың мал беріп, үйлену арқылы жүргізілген. Жігіт үйленер алдында өзіне ұнайтын теңін іздестіреді (“қыз көру”, “жар таңдау”). Кейде оның ата-анасы атастыруы, ғұрыптық салтымен алдын ала қыздың әке-шешесімен келісуі де мүмкін. Екі жақ келісіп, құйрық-бауыр жесіп, баталасқаннан кейін қыз айттырылған немесе атастырылған болып саналады. Алдын ала қалың мал төленеді. Қ. атауы “қалың мал” сөзінен, яғни мал беріп әйел алуға байланысты шыққан. Келісілген мерзімде жастар міндетті түрде қосылатын болған. Қ-тың басқа адамға шығуына қатаң тыйым салынған. Галерея
Қалыңдық ойнау

Қалындық ойнау – тұрмыстық рәсім. Дәстүрлі қазақ салтында айттырылған қалыңдық пен оның болашақ күйеуі ұрын барып танысқанға дейін бірін-бірі көруге, кездесуге рұқсат етілмеген. Күйеу баланың қалыңдығымен ресми кездесуін – “ұрын келу”, осыған орай ұйымдастырылған той-думан – “ұрын той” деп аталады. Осы рәсімнен кейін күйеу жігіттің қалыңдығымен кездесіп тұруына ешкім кедергі келтірмейді. Болашақ күйеудің Қалындық ойнауға келуін қалыңдықтың туған-туыстары көрсе де көрмеген, білсе де білмеген рай танытады. Жастардың кездесулерін ұйымдастырған қыз жеңгелері күйеу жігіттен арнайы сыйлықтар алып, жастарды оңаша қалдырады. Бұл түні күйеу мен қалыңдықтың еркін сырласуына мүмкіндік жасалады, бірақ олар одан әрі жақындаса алмайды. Таң атар-атпастан, атасы мен енесі оянғанға дейін, күйеу өз үйіне кетуге тиіс. Қалындық ойнау кезінде жастар ақ некелі түнге дейін абыройын сақтап, адалдықтың ала жібін аттап өтпеген. Дереккөздер Сілтемелер
Төстік

ТӨСТІК – қазақтың ұлттық тағамы. Сойылған қойдың төс еті құйқасымен сылынып алынып екіге бөлінеді де, істікке шаншылып, сексеуіл шоғына қақталып пісіріледі. Піскен төстік істіктен алынып, ұсақ етіп туралып, көкөніс қосылып, дастарқанға қойылады. Қой сойылғанда кейде оның төсінің тұсындағы терісін сол күйінде қалдырады да, төстің майлы етін әлгі терісімен қоса сылып алады. Оны үйітіп, тұздайды. Бірнеше күн күн тигізбей кептіріп, тұзы сіңгеннен кейін отқа қақтап пісіргенде онсыз да дәмді болатын төс ет енді құйқалы, майлы , тұзды, өте дәмді тағам болып шығады. Малдың басқа майлы етіндей емес, төс майы мен етінің дәмі жүрекке тимейді. Соңғы жылдары мұның да ұмытылып бара жатқаны , әрине өкінішті. Мұндай тағамдарды қазақ дастарқанына әкелу қиын емес. Дереккөз •
Төтенше билер съезі

ТӨТЕНШЕ БИЛЕР СЪЕЗІ – билер сотының бір сатысы. Ресей өкіметінің 1864 жылғы сот реформасынан кейін енгізілген үш сатылы сот дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер институтының соңы және бүгінгі сот жүйесінің алғышарттарының бірі болды. Төтенше билер съезі шулы істермен қатар алғашқы сот инстанциясы өкілеттігінде де іс қарады. Сілтеме
Шариф Ханафияұлы Ярмұхамедов

Ярмұхамедов Шариф Ханафияұлы (17.2.1927 ж.т., Қырғызстан, Пржевальск қ.) – техника ғылымының докторы (1983), профессор (1985). Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласындағы Қырғыз педагогика институтын бітірген (1951) соң Қырғыз қыздар педагогика институтында оқытушы (1951–61), кафедра меңгерушісі (1961–66), Донецк мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1973–78), профессор (1985), Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі (1985–96, қазіргі [http://agun.kz/?lang=kz Қазақ ұлттық аграрлық университеті] ), профессор қызметтерін атқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері композициялық жұқа қабаттар мен материалдарды алудың ғылыми негізін жасауға арналған. 172 ғылыми жарияланымның авторы. 8 өнертабыстың иегері. Сілтемелер *[http://agun.kz/?lang=kz Қазақ ұлттық аграрлық университеті] Дереккөздер
Лептоспироз

Лептоспироз ( — жіңішке және — ирекше, бұрама; — ауру) — адамдарда, сүтқоректілерде және құстарда кездесетін тез жұғатын жұқпалы ауру. Қоздырғышы — спираль пішінді лептоспира бактериялары. Негізінен, онымен бауыр, бүйрек және майда қан тамырлары зақымданады. Лептоспирозды 1888 ж. Ресей ғалымы Н.П. Васильев анықтаған. Қоздырғышын жапон зерттеушілері 1914 — 15 ж. А.Инадо және А.Ол қоздырғышты денесі сарғайып ауырған адамдардан тапқан. Қазіргі кезде бұл дертті ауру қоздырғышының түрлеріне, клиникалық белгілеріне, ауру ағымына байланысты үш түрге бөледі: # интерогеморрагиялық лептоспироз (дене сарғаяды) немесе Васильев-Вейль ауруы деп аталады; # каникол лептоспироз (немесе Помон) (денеде қан құйылу байқалады); # “су қызбасы” деп аталатын жеңіл өтетін (дене сарғаймайды) түрі. Қазақстанда лептоспироз “су безгегі” деп атайды, республиканың солтүстік және шығыс аймақтарында жиі байқалады. Лептоспироз тағамдық өнеркәсіп мекемелері қызметкерлерінің, шахтерлердің, қалалық қоқыс тазалаушылардың, ветеринарлар және ит питомнигі жұмысшыларының арасында жиірек кездеседі. Ауру таратушы, яғни инфекция көзі — дала және су тышқандары, егеуқұйрықтар; үй жануарларынан — ірі қара мал, шошқа (әсіресе иттер). Лептоспира бактериялары Лептоспира бактериялары — тасымалдаушы жануарлардың бүйрегінің майда өзекшелерінде өсіп-өніп сақталады, сыртқы ортаға несебімен шығады. Лептоспира адамдарға лептоспира бактерияларымен ластанған су, топырақ, ас тағамдары, тұрмыстық және мал өнімдерін өңдейтін өндірістік қалдық заттармен ауыз қуысы, мұрын, көз шырышты қабығы және зақымданған тері арқылы жұғады. Лептоспира жұққаннан кейін 3 — 5 миннуттан соң қанға өтіп, бүйрек пен бауыр тіндеріне таралып, жылдам өсіп-өне бастайды. Аурудың жасырын (инкубациялық) кезеңі орта есеппен 7 — 13 күнді қамтиды. Сонан соң науқастың бірден дене қызбасы басталады (39 — 40°С), өзі қалтырап, бұлшық еттері қатты ауырады; көзі қызарады; лоқсып құсып, ұйқысы қашады. Ауру асқынғанда сандырақтап, мұрнынан қан кетіп, ерін, мұрын айналасына ұшық шығады. Бауыры ісінеді, денеге бөртпе шығады, дененің сарғаюы байқалады. Ауруды дер кезінде емдемесе, адамдардың өліп кетуі (әсіресе, жасы келген) де мүмкін. Ал сарғаймай, жеңіл түрімен науқастанғанда 6 — 12 аптадан кейін толық айығып кетеді. Ауру диагнозы лабараториялық әдістермен анықталады. Емі: антибиотиктер (пенициллин, тетрациклин, т.б.) беріледі. Гамма-глобулиндер егіледі. Алдын ала сақтану үшін медицина-санитар-ветеринарлық кешенді шараларды қолдану, тұрғындарды таза, сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету, мал суаратын жерлерден ауыз су алмау, т.б. қажет. Дереккөздер
Қылмыстық іс жүргізу

Қылмыстық іс жүргізу— анықтау, алдын ала тергеу, прокуратура, сот органдарының өзге де мемлекетік, қоғамдық, лауазымды адамдар мен азаматтардың қатысуы арқылы заңмен реттелген және құқықтық қатынастар түрінде белгіленген қызметі. Қылмыстық іс жүргізу қылмыстық іс қозғау, тергеу, сотта қарау және шешу, сондай-ақ үкімдерді ішінара орындау түрінде болады. Қазақстанда Қылмыстық іс жүргізу ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі бойынша мынадай қағидаттарға негізделеді: заңдылық, сот әділдігін тек соттың ғана жүзеге асыруы, жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін қорғау, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, жеке өміріне, тұрғын үйге, меншікке қол сұқпау, судьялардың тәуелсіздігі, сезіктінің, айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету, жариялылық, қылмыстық сот ісінің мемл. тілде жүргізілуі, қажет болған жағдайда орыс тілі мен басқа да тілде жүргізілуін қамтамасыз ету, іс жүргізу әрекеттері мен шешімдері жөнінде шағымдану бостандығы. Қылмыстық істі қозғауда анықтау органы, тергеуші, прокурор заңды себеп болған жағдайда іс жүргізуге жеткілікті негіздің бар-жоғын анықтайды. Тек қылмыстық іс қозғалғаннан кейін ғана жауап алу, беттестіру, тінту, басқа да тергеу әрекеттерін жүргізуге болады. Алдын ала тергеу кезінде прокурордың қадағалауымен анықтау және алдын ала тергеу органдарының қылмыстың бар-жоғын, оларды жасаған адамдарды, зиянның сипаты мен мөлшерін, өзге де мән-жайларды анықтау үшін айғақтар жинау, тиянақтау, зерттеу қызметі жүзеге асырылады. Алдын ала тергеу заңда көзделген негіздемелер болған жағдайда істі қысқартумен немесе сотқа жіберумен аяқталады. Егер соттың істі қарауына заңды кедергілер бар болса, онда судья істі қосымша тергеу жүргізу үшін қайтаруға, іс жүргізуді тоқтата тұруға, оны сот қарастылығы бойынша талқылауға жолдауға немесе қысқартуға құқылы. Сот талқылауында сот істі қарап, шешеді. Сот шығарған үкім не өзге де шешім жөнінде іс жүргізуге мүдделі адамдардың шағымдануы мүмкін немесе прокурордың жоғары тұрған сотқа наразылық білдіруі мүмкін. Үкім (өзге де сот шешімі) күшіне енгеннен кейін орындалады. Қылмыстық іс жүргізу қызметін қылмыстық сот ісін жүргізу деп те атайды, мұның өзі соттың қылмыстық істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыратын бірден-бір орган екенін көрсетеді. Қылмыстық іс жүргізудің міндеті қылмысты тез әрі толық ашу, айыптыны әшкерелеу, заңды дұрыс қолдану. Дереккөздер
Төтенше заңдар

Төтенше заңдар – төтенше жағдай кезінде қабылданатын заңдар. Төтенше заңдар парламент толық жиналмай қалғанына қарамастан, кезек күттірмес мәселеге қатысты шұғыл қабылданады. Төтенше заңдарды президент немесе конститутциялық-құқықтық нормаларға сәйкес үкімет қабылдауы мүмкін. Төтенше заңдар өз күшін төтенше жағдай аяқталғанда жояды. Дереккөздер
Қылмыстық істерді біріктіру

Қылмыстық істерді біріктіру— бір қылмысқа не бір айыпталушыға қатысты дербес қылмыстық істерді бір іске айналдыру. Бір оқиға бойынша түрлі өкілетті органдар дербес қылмыстық іс қозғап, сотқа дейінгі тергеуді бір мезгілде екі не бірнеше орган қатар жүргізетін жәйттер бір қылмыс үшін бір адамды екі рет қылмыстық жауапкершілікке тартпау қағидасын бұзуға апарып соғуы мүмкін. Оған қоса бір оқиғаға қатысты істердің бөлек жүргізілуі қылмыс көрінісін тұтастай қалпына келтіруге кедергі болып, сот төрелігінің шындыққа жетуін қиындатады. Мұндай келеңсіздіктер қылмыстық істерді бір іске біріктіру жолымен жойылады. Дереккөздер
Жезде

Жезде — туыстық атауы ұзатылған қыздың күйеуі оның сіңлілері мен інілеріне Жезде болады. Қазақ халқының тұрмысында Жезде мен балдыз, қайын інілер бірін-бірі қатты сыйлайды, бір-біріне қалтқысыз қамқорлық жасайды. Бұл — ежелден ұрпақтан ұрпаққа үзілмей беріліп, орнықты қалыптасқан дәстүр. Дәстүр бойынша, балдыздары Жезденің құлағынан тартып ойнайды. Балдыздың әйелі Жездеге келін болады, бірақ оның да “жезде” деп әзілдесуге хақы бар. Дереккөздер
Магниттік алғырлық

Магниттік алғырлық Магниттік алғырлық — заттың магниттелушілігі мен магнит өрісі арасындағы байланысты сипаттайтын физикалық шама. Статик өрістегі Магниттік алғырлық заттың магниттелушілігінің (J) магниттеуші өріс кернеулігіне (Н) қатынасына тең: J/H; — өлшемсіз шама. Заттың 1 кг-ындағы (немесе 1 г-ындағы) Магниттік алғырлық меншікті Магниттік алғырлық деп (менш../, мұндағы  — заттың тығыздығы), ал оның бір молінің Магниттік алғырлықғы — мольдік (немесе атомдық) Магниттік алғырлық деп (менш..М, мұндағы М — заттың молекулалық массасы) аталады. Статик өрістегі Магниттік алғырлық магнит өтімділігімен () мынадай қатыста болады: 1+4 (СГС бірлігінде), 1+ (СИ бірлігінде). Магниттік алғырлық оң да, теріс те бола алады. Диамагнетиктердің Магниттік алғырлықғы теріс, олар өріске қарсы магниттеледі; парамагнетиктер мен ферромагнетиктердің Магниттік алғырлықғы оң, олар өріс бағыты бойынша магниттеледі. Диамагнетиктер мен парамагнетиктердің Магниттік алғырлық болмашы (10–4—10–6), өріс кернеулігіне (Н) онша тәуелді емес, тек өте күшті өріс маңайында ғана (төменгі темп-рада) Н-ға аздап тәуелді болады. Ферромагнетиктерде Магниттік алғырлық үлкен мәндерге (бірнеше ондық бірліктерден көптеген мыңдық бірліктерге дейін) жетеді және ол Н-ға өте күшті және күрделі түрде тәуелді болады. Сондықтан да ферромагнетиктерге дифференциалдық Магниттік алғырлық шамасы енгізіледі дdJ/dH, бұл магниттелу қисықтығының әр бір нүктесіндегі J(H) тәуелділігін сипаттайды (суретті қ.). Н=0д болғанда ферромагнетиктер үшін нольден өзгеше а мәніне ие болады, оны алғашқы Магниттік алғырлық деп атайды. Денелердің Магниттік алғырлықғы негізінен темп-раға тәуелді. Мысалы, температура жоғарылаған сайын парамагнетиктердің Магниттік алғырлықғы Кюри заңы (немесе Кюри — Вейсс заңы) бойынша кемиді, ал ферромагнитті денелердің Магниттік алғырлықғы артады да, Кюри нүктесінің маңында өзінің ең үлкен мәніне жетеді. Антиферромагнетиктердің Магниттік алғырлығы температура жоғарылағанда Неель нүктесіне дейін артады да, одан әрі Кюри — Вейсс заңы бойынша кемиді. Айнымалы магнит өрісінде Магниттік алғырлық— кешенді шама. Анизотропты денелердің (ферро- және ферримагнетиктердің) Магниттік алғырлықғы — тензор. Ферромагнетиктердің Магниттік алғырлық айнымалы магнит өрісінің жиілігіне тәуелді. Бұл тәуелділік магнит спектроскопияда зерттеледі. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Өсімдіктің химиялық құрамы

Өсімдіктің химиялық құрамы Өсімдіктің химиялық құрамы – өсімдік тұлғасын құратын органикалық және минералдық заттар. Өсімдік клеткасының химиялық құрамында су – 70%, белоктар – 15%, көмірсулар – 3%, амин қышқылдары – 0,4%, нуклеотидтер – 0,4%, липидтер – 2%, бейорганикалық заттар (Mg, Ca, Mn, Na, K, Fe, Zn, Cu, Mo) – 1,5%, ДНК – 0,5%, РНК – 0,8% болады. Клетканың құрамындағы су бос (95%) және байланыс түрінде (5%) кездеседі. Өсімдіктің химиялық құрамы өсімдік өскен жер жағдайына, жасына, сортына, тәуліктік, вегетац. мерзіміне байланысты өзгеріп отырады. Әдетте пісіп жетілген тұқымда құрғақ зат мөлшері көбірек болады. Өсімдіктегі макроэлементтердің (құрғақ заттар – азот, фосфор, калий, кальций, магний, күкірт, темір) мөлшері 0,01 – 5,0%-дай, ал микроэлементтердің (бор, молибден, мыс, марганец, мырыш, кобальт, йод, фтор) мөлшері 0,001 – 0,00001%-дай болады. Өте аз мөлшерде ультрамикроэлементтер – рубидий, цезий, селен, кадмий, күміс, сынап, т.б., ал органикалық заттардан – көмірсу (қант, крахмал, клетчатка, глюкоза, фруктоза, сахароза, т.б.), белок, май болады. Өсімдіктің химиялық құрамындағы органик. заттар мөлшері өсімдік түріне қарай әр түрлі болады. Минералдық заттар тұз түрінде (NaCl, KCl, т.б.) кездеседі, олар клетканың осмостық қысымын және қышқылды-сілтілі тепе-теңдікті бір қалыпты деңгейде ұстап тұрады. Май және май тектес заттар өсімдік тұқымы өнген кезде негізгі энергет. зат ретінде пайдаланылады. Өсімдіктегі белок зат алмасу процесіне қатысып, осы процесті реттейді, ал ферменттер өсімдік тіршілігіндегі биол.-хим. реакциялардың жүруін тездетеді. Өсімдік құрамында түзілетін витаминдер мөлшері көп болмағанмен, олардың өсімдік тіршілігіне және жануарлар мен адам организміне маңызы зор. Өсімдіктің химиялық құрамын өзгертуде түрлі селекциялық, агротехниакалық, т.б. шаралар қолдана отырып, өсімдіктің майлылығы, қанттылығы, өнімділігі арттырылып, т.б. жаңа сорттар алынады. Пайдаланған әдебиетер І. Өрісбаев Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өсімдіктер морфорлогиясы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өсімдіктер Физиологиясы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өсімдіктер биотехнологиясы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өсімдіктер биохимиясы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B Өсімдіктер генетикасы.]
Травертин

, АҚШ]] Травертин (Ежелгі Италиядағы Тибур, қазіргі Тиволи қаласының атымен аталған), әктасты туф – көмірқышқылды қайнарлардан кальций карбонатының тұнуы нәтижесінде түзілген кеуекті тау жынысы. Травертинде көбінесе өсімдіктер мен әр түрлі органикалық қалдықтардың іздері байқалады. Травертин — әкті туф терминінің синонимі. Сипаттамасы Травертин кеуекті және қуысты болып екіге бөлінеді. Түсі ашық, сары сұр, ақсары, қоңыр сұр болып келеді. Жұмсақ, оңай кесіліп, өңделеді, көлемдік массасы 1,5 – 2,6 г/см³, кеуектілігі 2-ден 40%-ға дейін. Кен орындары Травертиннің кен орындары Армения, Әзірбайжан, Тәжікстан, Украина, т.б. жерде кездеседі. Қазақстан жерінде Қорам Травертин кені бар. Ол Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Қорам аулынан оңтүстік бағытқа қарай 6,5 км жерде орналасқан. Линза тәрізді кен денесі көлбеу созылған, ұзындығы 130 – 150 м, ені 65 – 150 м, қалыңдығы 0,4 – 15 м, жатыс тереңдігі 5 м. Кальцит пен арагониттен тұрады. Қоры 141 мың тонна, резервтегі кен. ---- Травертин цемент, әктас, кальций карбидін өндіруде және әрлеу тастары ретінде қолданылады. Ашық сары рим Травертині (Римнен солтүстікке қарай орналасқан Сабини тауынан) Колизей мен Римдегі әулие Петр соборын салуға қолданылған. Сілтеме
Жезді (өзен)

Жезді өзені – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. өзен 91 км, су жинайтын алабы 3850 км 2 . Бастауы Ұлытаудың шығыс беткейінен басталып, Жезқазған қаласынан 25 км оңтүстікте Қаракеңгір өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тік жар. Қар, жаңбыр суымен толығады. Көктемде ғана су ағады. Жылдық орташа су ағыны 1,22 м 3 /с. Жездінің кішігірім 16 саласы бар, олардың әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайды. Өзен бойында Жезді кенті, Жезді бөгені орналасқан. Дереккөздер
Ярочкина Нина Павловна

Ярочкина Нина Павловна (17.5.1918 ж.т., Ресей, Орынбор облысы Каширин ауданы Тачки с.) – медицина ғылымының докторы (1978), профессор (1978). 3-Мәскеу медицина институтын бітірген (1977). Алматы қаласындағы денсаулық сақтау мекемелерінде дәрігер (1947–52), Алматы мемлекеттік медицина инситутында ассистент (1952–61, қазіргі [http://agun.kz/?lang=kz Қазақ ұлттық медициналық университеті] ), доцент (1961–72), кафедра меңгерушісі (1972 жылдан) қызметтерін атқарған. Оның негізгі ғылыми еңбектері бала ауруларына (ішек-қарын, өкпе ауруларының белгілері, патогенезі, емі) арналған. 5 авторлық куәліктің иегері. Сілтемелер *[http://agun.kz/?lang=kz Қазақ ұлттық аграрлық университеті] * место захоронения [https://billiongraves.ru/grave/Нина-Павловна-Ярочкина/41295139 Алматы] Дереккөздер
Баян Өмірбекқызы Жолдасбекова

Баян Өмірбекқызы Жолдасбекова (1.3.1962 жылы т., Мәскеу) – филология ғылымдарының докторы (2006), професор (2007). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды ([1983, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * қазіргі ҚазҰПУ-дың аспирантурасын (1987) бітірген. * Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер (1988–1992) * Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында кеңесші (1998–2001 * Әлем әдебиеті және журналистика университетінің ректоры (2000–2003) * Д.А.Қонаев атындағы университеттің проректоры (2003–2007) * 2008 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Еңбектері * «XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы Қазақстанның орыс эпикалық прозасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 60-тан астам ғылыми мақаланың, бірнеше оқу құралының авторы. Дереккөздер
Трагедия

Трагедия – драмалық жанрдың бір түрі. Трагедия алғаш ежелгі грек мәдениетінде қалыптасып, сахна өнерімен қатар дамыған. Сипаттамасы Трагедияның жанрлық ерекшелігі – өмірдегі шиеленіскен тартысты, бір-біріне қарама-қарсы күштердің ымыраға келмес күресін, қақтығысын суреттеу. Трагедияда қоғамдағы түрлі көзқарасты ұстанған күштердің, кертартпа топтардың арасындағы тартыс бейнеленеді. Өмірдегі ауыр жағдай мен қиын-қыстау кезеңдегі адамзат басына түскен ауыртпалық баяндалып, шығарма көбіне негізгі кейіпкердің қазаға ұшырауымен аяқталады. Бірақ жеке адамның трагедиялық халге ұшырауы оның үміті кесіліп, арманы орындалмады деген сөз емес, керісінше, ол ғұмырын арнаған арман-мақсаттың биік те зор екендігін танытады. Әдетте кертартпа топтар әшкереленіп, шығарма оқырманды алға ұмтылуға, ізгі арман-тілек, мақсат үшін күресуге жігерлендіреді. Мысалы, “Абай” трагедиясындағы жауыздыққа батыл қарсы тұратын, жазықсыздың жақтасы Абай бейнесі, “Ақан сері – Ақтоқтыдағы” өмір қыспағына түсіп, қиянат-зорлықты көп көрген Ақан бейнесі. Трагедиялық кейіпкердің бойына үнемі жақсы қасиеттерді үйіп қою шарт емес. Мысалы, ақын С. Пушкиннің “Борис Годунов” трагедиясындағы Годунов бейнесі – қатпары көп, қайшылығы мол тұлға. Оның трагедиясы мансапты, тәж бен тақты халық мүддесінен жоғары қоюынан туындаған, сондықтан халық оны қолдамады. Шекспирдің “Отелло”, “Гамлет”, Мұхтар Әуезовтің “Қарагөз”, Ғабит Мүсіреповтың халық эпосының сюжетіне құрылған “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” трагедиялары дүние жүзі мәдениетіне қосылған зор үлес саналады. Ахмет Байтұрсынұлы “Әдебиет танытқышта” тартыс басты-басты үш тарауға бөлінеді: # мерт, яки әлектекті тартыс (трагедия); # сергелдең, яки азапты тартыс (драма); # арамтер, яки әурешілік (комедия). Тартыс күйге ән-күй қосылса, тартыс ‘‘зауықты’’ деп аталады. Тартыс сөз қу тілді болса, ‘‘қулықты’’ деп аталады; қисыны қызық болса, ‘‘күлдіргі’’ тартыс болады; сиқыр мазмұнды тартыс ‘‘сиқырлы’’ деп аталады. Қазақ әдебиетінде бұл түрлердің бірі бар, бірі жоқ. Кейбірі жетіспеген, шалалау, балалау түрде дейді. Дереккөздер
Трагикомедия

Трагикомедия — драмалық шығарманың бір түрі. Сипаттамасы Драмалық шығарманың басқа да түрлері сияқты трагикомедия да шиеленіскен оқиғаға құрылады, оқиға кейіпкер сөздері (монолог, диалог) арқылы өрбиді. Трагедияда қақтығыс-шиеленіс суреттеліп, шығарма көбіне кейіпкердің қазаға ұшырауымен аяқталса, комедия әзіл-оспаққа, күлкіге толы болады, мұнда адам мінезіндегі түрлі кемшіліктерді әжуалау, сықақ ету басым келеді. Ал осы екі түрге жатпайтын, сахнаға арналған басқадай шығармаларды ‘‘жалпылама драма’’ деп атай береді. Ал, трагикомедияда трагедияға да, комедияға да тән сипаттар кездеседі. Мысалы, А.С. Грибоедовтың “Ақылдың азабы” (“Горе от ума”) шығармасында трагедия да, комедия та сипат-белгілер бар. Шығарманың басты кейіпкері өз ортасынан орнын таба алмай, белді адамдармен ұғыса алмай, олардан қол үзіп, өз бетімен кетуге мәжбүр болады. Яғни, ауыр трагедиялық жағдайға ұшырайды. Сонымен қатар біршама кейіпкердің оғаш мінездері, надандығы, аңқаулығы әжуа-күлкімен беріледі, бұл шығармаға комедия сипат үстейді. Ахмет Байтұрсынұлы “Әдебиет танытқышта”: “Әуреленістің сүйініші адамның арын кетіріп, ыза қылып, күйдіреді, күйініші адамды мәз қылып, күлкісін келтіреді. Сөйтіп, әуреленістің ұстаушылары ұсақтығымен, адамшылығы аздығымен адамның намысын келтіріп, арландырады да, әурешілігімен күлкіңді келтіріп, көңіліңді көтереді” дейді. Трагикомедия - драмалық шығарманың бір түрі. Сахнаға арналған әдеби шығармаларда трагедия, комедия, драма деп үш түрге бөлінеді. Ал жіктемей - түгелдей алғанда бұлардың бәрін де драма, драмалық шығарма деп атай береді. Драмалық шығарманың қай түрі болсын, оларға ортақ басты сипат шиеленіскен оқиғаға құрылатыны және сол оқиға кейіпкерлерінің сөйлеген, өзара сөйлескен сөздері (монолог, диалог) арқылы баяндалып, өрбіп-өрістеп отыратыны. Ал трагедия, комедия, драма деп жіктегенде осы түрлердің әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктер ескеріледі. * Трагедияда қатты қақтығыс-шиеленіс суреттеліп, шығарма әдетте кейіпкердің қазаға ұшырауымен аяқталады. * Комедия болса, ол күлкілі, әзіл-оспаққа толы шығарма. Мұнда тұрмыстағы адамның бойындағы, мінезіндегі әр түрлі кемшіліктерді әжуалау, сықақ ету жағы басым болады. * Ал осы екі бөлекше түрге енбейтін, басқадай сахнаға арналған шығармаларды өзінің жалпылама атымен драма деп атай береді. Трагикомедия деп аталатын шығармада трагедияға да, комедияға да тән сипат-өзгешеліктер кездеседі. Дереккөздер
Қылтанжақтылар

Қылтанжақтылар, теңіз жебесі (Chaetognata) — омыртқасыз жануарлардың бір типі. Барлық теңіздер мен мұхиттарда кездеседі (140 түрі белгілі), саяз су түбінде тіршілік ететін түрлері де бар. Денесі көп қабатты тері эпителийімен қапталған, оның астында бұлшық еттер орналасады. Дене пішіні жебе тәрізді, ұзындығы 0,5 — 9 см, үш бөлімге (бас, тұлға және құйрық) бөлініп, бүйір (жұп), арқа және құйрық жүзбе қанаттарымен көмкерілген. Тұлғасындағы және құйрық бөліміндегі екінші реттік қуысы көлденең екі бөлікке бөлінген. Бас бөлімінің арқа жағында негізгі сезім мүшелері (көздері және тербелмелі эпителий ілмегі) орналасады. Мұндай эпителий клеткаларынан тұратын екі қатар сақина тәрізді құрылым тек Қылтанжақтыларға тән. Тербелмелі ілмектің Қылтанжақтылар тіршілігінде атқаратын маңызы өте зор, осы мүшесімен азығын, не даму кезінде өз түрінің басқа дарабастарынан шығатын сигналды сезеді. Басында ауыз аппараты және екі бүйірінен жебе тәрізді ұстағыш қылтандары орналасады, аты осыған байланысты қойылған. Ішегі түзу түтік тәрізді, дененің алдыңғы ұшындағы ауыздан басталып, тұлға мен құйрықтың арасындағы ануспен аяқталады. Жүйке жүйесі — жұтқыншақ үсті мен жұтқыншақ асты түйінінен құралған мидан және күшті құрсақ түйінінен тұрады. Тыныс алу, қан айналу және зәр шығару жүйелері дамымаған. Қылтанжақтылар — тез жүзетін жыртқыштар, қатты қылтандарымен кейде балық шабақтарына да шабуыл жасайды. Негізінен шаянтәрізділермен қоректенеді. Қылтанжақтылар — гермафродиттер. Тек жыныстық жолмен дамиды. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Қынагүл тұқымдасы

Қынагүл тұқымдасы (Balsamіnaceae) — бір немесе көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында,Кетпен тауындағы қылқан жапырақты, аралас ормандардағы бұта арасында, ылғалды жерлерде өсетін 1 туысы — шыңқетер не шытырлақ (Іmpatіens) бар. Оның 4 түрі, ең көп тараған түрі — кәдімгі шыңкетер (Іmpatіens nolіtangere). Биіктігі 30 — 120 см-дей, сабағы тік, тармақты. Жапырақтарының жиегі ара тісті тілімденген, жалпақтығы 1,5 — 2 см-дей, сабақта қарама-қарсы не топтасып орналасады. Аталығы — 5, жатыны ұзынша келген 5 ұялы, аналығы — біреу. 3 — 5 ірі гүлдері сары түсті, жеке-жеке жетіледі. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қорапша тәрізді. Ол піскен кезде қақырап ашылып, ішіндегі тұқымы (2 м-ге дейін) жан-жаққа шашылады. Шыңқетер — [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 дәрілік өсімдік], одан бояу алынады. Дереккөздер Қазақстан Энциклопедиясы
Малыбай (көл)

Малыбай Ертіс алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Павлодар облысы Аққулы ауданы, Малыбай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде. Теңіз деңгейінен 143,1 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 12,2 км 2 , ұзындығы 9,5 км, ені 2,2 км, жағалау сызығы 23,4 км, тереңдігі 2-5 м-ге жетеді. Су жиналатын алабы 142 км 2 . Қалың қамыс өскен жағалауы түйетайлы, батпақ. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Суы карбонатты, кермек. Қамыс-қорығында ондатр, құстар мекендейді. Суында балық бар. Дереккөздер
Траектория

Траектория (кейінгі – ығысу немесе орын ауыстыруға қатысты) – материялық нүктенің өз қозғалысы кезінде сызатын біртұтас сызығы. Егер траектория түзу болса нүктенің қозғалысы түзу сызықты, басқа жағдайда қисық сызықты қозғалыс’’ деп аталады. Еркін материялық нүктенің траекториясы оған әсер ететін күштерге, бастапқы қозғалыс жағдайларына, қандай санақ жүйесіне қатысты қозғалуына және айналасындағы денелермен байланысына тәуелді. Мысалы, бастапқы жылдамдықсыз белгілі биіктіктен жердің тарту күшінің әсерінен төмен қарай құлайтын материялық нүктенің (дененің) траекториясы түзу сызық болады; ал ол дене горизонтқа бұрыш жасай V 0 жылдамдықпен ауасыз кеңістікте лақтырылса, оның траекториясы ұштары төмен қарай бағытталған парабола болады. Дереккөздер
Жезқазған (кент)

Жезқазған — Ұлытау облысы Сәтбаев қаласына қарасты кент, 2024 жылы таратылған. Елді мекен астында мыс өндіруге байланысты тұрғындары Сәтбаев қаласына көшірілген. Географиялық орны Жезқазған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км, Сәтбаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 627 адамды (365 ер адам және 262 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі дүние жүзіндегі аса ірі Жезқазған мыс кенін игеруге байланысты 1907 жылы қаланған. 1937 жылдан кент. Өндіріс орындары Жезқазғанда жоғары дәрежеде механикаландырылған 10 шахта, 2 ашық карьер жұмыс істейді. Кентте сыра зауыты, құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорындар бар. Инфрақұрылымы Орта және орталау мектептер, мәдениет үйі, клуб, кітапхана, аурухана, емхана, тубдиспансер, санитарлық-эпидемиологиялық станциялар бар. Өндірісті және тұрғындарды сумен жабдықтау үшін Кеңгір бөгені және жер асты суы пайдаланылады. Жезқазған арқылы Жезді - Жезқазған темір жол тармағы және Жезқазған - Арқалық автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Қылтықсыз арпабас

Қылтықсыз арпабас — астық тұқымдасының арпабас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде (орманды, орманды дала, дала аймағында) кездеседі. Әсіресе, өзен алқабындағы шабындықтарда, егістіктен қалған жерлерде, таудың биік белдеуінде көп өседі. Биіктігі 40 – 120 см. Тамыр сабағы тармақты, шым түзеді. Сабағы тік, кейде түптеніп өседі. Жапырағы жалпақ, кейде ширатыла түскен 4 – 9 мм, бет жағы түкті болады. 5 – 12 жасыл немесе күлгін сұр гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған, ұзындығы 10 – 15 см. Масағының ұзындығы 15 – 30 мм, ені 3 – 5 мм. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Дәні ірі (8 – 12 мм), ыстық пен суыққа төзімді. Құнарлы мал азығы. Кейбір жерлерде қолдан егіледі. Ерте көктемде шығады, га-сынан 30 – 610 ц пішен шабылады. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Трайбализм

Трайбализм, рушылдық – қоғамдық жікке бөлінушілікті тудыратын этнос ішіндегі ру-тайпалар мен жеке адамдар бойындағы тайпалық, рулық сезім, құбылыс. Трайбализм негізінен билікке таласушылықты, сепаратизмді қоздыратын құбылыс ретінде саяси мәдениеті төмен, демократиялық институттары нашар дамыған елдерге (Азия, Африка елдері, т.б.) тән. Этногенетикалық тегі тайпалық-рулық құрылыс негізінде қалыптасуына және ғасырлар бойы жүздік құрылымдар бойынша басқарылуына байланысты қазақ халқында тайпалық, рулық сезім осы күнге дейін сақталған. Қазақ дәстүрлі әдет құқығы бойынша әр адам өз шыққан тегі мен жеті атасын білуі тиістігі тұқым тазалығы мен тектілік қасиеттің орнығуына, адамдар арасында туыстық қатынастардың жойылмауы мен сол арқылы халықтың өзін-өзі сақтап қалуына жағдай жасады, мемлекеттік басқару құрылымын оңтайландырды. Дегенмен, жеке адамдар арасындағы ірілі-ұсақты билікке таласушылық ру-тайпалардың залалды бақталастығы мен бәсекелестігіне, дау-жанжалға ұласып, рулық сезім рушылдық-жікшілдікке соғып отырды. Қазақ еліндегі трайбализм өзге елдердегі жершілдік, этностық жікшілдік секілді құбылыстарға ұқсас қызмет атқарды, тиісінше қазақ мемлекеттілігін нығайта түсуге кедергі жасады. Қазақ хандығы дәуірінде Тәуке ханның “Жеті жарғысы” рушылдық құбылыстарға батыл тосқауыл қоюымен ерекшеленді. Әр кезеңдерде өмір сүрген қазақ зиялылары рушылдықты “мемлекетке іріткі салатын қоғамдық дерт” ретінде бағалап, оны біржола жоюды, елдік, мемлекетшілдік сананы жоғары қойып, орнықтыруды ұсынды. 20-ғасырдың соңынан бастап қазақ қоғамында урбанизация және нарықтық үдерістердің күшеюі трайбализмнің бәсеңдеуіне ықпал етті. Дереккөздер
Қайнарбұлақ (Сайрам ауданы)

Қайнарбұлақ — Түркістан облысының Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, бұрынғы Қайнарбұлақ ауылдық округі орталығы. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Қаратау ауданындағы тұрғын үй массиві. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсукентнан батысқа қарай 28 км жерде, Шұбарсу өзенінің бастауы маңында, қоңырбас, қияқ, т.б. эфемероидті өсімдіктер өскен сұр топырақты қуаң далада орналасқан. Халқы Тұрғыны 1781 адам (2009). Тарихы 1973 – 97 жылдары етті құс өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен акционерлік қоғам құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Соколова Светлана Павловна

Соколова Светлана Павловна(1942 жылы туған, Ресей, Чита облысы, Нерчинск қаласы) – техника ғыллымдарының докторы (1994), профессор (1995). Ленинград политехникалық институтын (1965, қазіргі Санкт-Петербург) бітірген. Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аға инжинер, аға ғылыми қызметкер (1970–1977), Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында жетекші ғылыми қызметкер (1977–1990) болды. 1990 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. 90 ғылыми жарияланымның, 3 монография|монографияның]] авторы. .]] Шығармалары * Immunocomputing: Principles and Applications. Springer, New York, 2003, 195 p. * Artificial Immune System for the Gerbil Natural Plague Focus, Almaty, 2002,180 p. * Mathematical Modelling and Investigation of Dynamic Properties of Biological Systems at the Population Level. Almaty, 2003, 123 p. Дереккөздер
Мальдив аралдары

ның астанасы — Мале]] Мальдив аралдары — Үнді мұхиты,Шри-Ланка аралдарының оңтүстік-батысында экваторлық белдеуде орналасқан. 850 км-ге созылып жатқан маржандық атолдық аралдар тізбегінен тұрады. Мұндағы ірілі-ұсақты 2000-дай аралдардың 200-нде халық қоныстанып, тіршілік етуде. Ең биік жері 24 м. Климаты экваторлық муссондық. Ауаның орташа жылдық температурасы 24 — 30°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 2500 мм. Мальдив аралдарында Мальдив Республикасының астанасы — Мале орналасқан. Туризм дамыған. Дереккөздер
Қайнатпа

ҚАЙНАТПА, медицинада – дәрі-дәрмектің сұйық түрі. Оларды дәрілік өсімдік шикізатынан алынған концентратты суда еріту немесе су моншасымен қыздыра отырып сумен экстракциялау арқылы алады. Қайнатпаны сұйық дәрі ретінде ішеді (жүрек, бауыр, бүйрек, т.б. ауырғанда) және денеге шыққан жараны жуып, шаю үшін пайдаланады. Қайнатпаны дайындау үшін өсімдіктердің жапырақтары мен, гүлдерінің ірілігі 5 мм, сабағы, қабығы, тамыры мен тамыршаларын 3 мм, жемістері мен тұқымдарын 0,5 мм-дей, ал қабаты қалың өсімдік жапырақтарын 1 мм-ден артық болмайтындай етіп ұсақтайды. Ұсақталған өсімдік шикізатын фарфор, эмаль немесе тотықпайтын металдан жасалған ыдысқа салып, үстіне салқын (бөлме темп-расындағы) су құйып, ыдыстың қақпағын жауып, оны қайнап тұрған су моншасында 30 мин қыздырады. Алынған қайнатпа суығаннан кейін (10 мин-тай) сүзіліп, ыдыста қалған өсімдік шикізаты арнайы түтікше үстінде (воронка) сығылады. Сұйықтықтың көлемі рецептте көрсетілген көлемге жеткенше таза қайнаған су қосады. Қайнатпаны экстракт концентратты еріту арқылы дайындайтын болса, онда экстракт концентрат мөлшерін рецептте көрсетілген өсімдік шикізатының мөлшеріне тең етіп алады. Егер рецептте дәрілік шикізат мөлшері көрсетілмесе, онда өсімдік шикізатының 10 салмақ бөлігінен 100 көлем бөлік қайнатпа дайындалады. Күшті әсер ететін дәрілік өсімдік шикізаттарынан қайнатпаны тек дәрігер жасаған рецепт бойынша дайындайды. Жанаргүл, меруертгүл, мекет, шүйгін шөп, т.б. өсімдіктер тамыры мен тамыршасынан Қайнатпаны 1:30 қатысында дайындайды. Сироптар, тұндырмалар және сұйық экстракттар алдын ала дайындалған Қ-ға қосылады. Құрамында алколоидтар болатын өсімдік шикізатынан Қайнатпаны дайындағанда, оған лимон, шарап немесе сутек хлор қышқылын қосады. Қышқыл мөлшері өсімдік шикізатының құрамындағы алколоидтың салмақ мөлшеріне байланысты қосылады. Емдік мақсатта жаңа дайындалған Қайнатпаны пайдаланады. Оны қолданар алдында шайқайды және салқын жерде сақтайды. Дереккөздер
Трал

ТРАЛ (ағылш. trawl) – #балық аулау Тралы – пішіні конус тәрізді, әр түрлі тереңдіктен балық аулауға арналған тордан тоқылған сүзгі құралы. Тралдар теңіз кемелеріне ваер деп аталатын болат арқандардың көмегімен тіркеледі. Балық аулау процесі тралдық зонд арқылы бақыланады. Барлық мемлекеттерде дерлік балықтың басым бөлігі Тралмен ауланады; #гидрографиялық Трал – су астындағы белгілі бір тереңдіктегі кедергілерді анықтап, қауіпсіз жүзуді қамтамасыз етуге арналған құрылғы; #әскери істегі Трал – миналарды анықтау мен жоюға арналған құрылғы. Тактикалық мақсатына қарай іздеуші Тралдар, залалсыздандыратын Тралдар және жоюшы Тралдар болып бөлінеді. Алып жүретін көлігіне байланысты Тралдар кемелік, авиациялық және танкілік болып ажыратылады. Сілтеме tr:Trol
Қылша

Қылша(лат. Ephedra) — қылшалар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл бұтақтар, биік ағаштар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 2 — 7 см-ден 1 — 8 м-ге дейін жетеді. * Сабағы бунақты. Бұтақтары қырлы - қырлы, жасыл түсті, онда фотосинтез процесі жүреді. * Жапырағы қабыршақ не жіп пішінді. * Гүлі қос үйлі, бір үйлісі сирек. Аталық масақшасы шоқтанған гүл серігінен тұрады. Аналығы 1 — 3 бүрлі. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. Тозаң желмен, кейде насекомдармен тұқымбүріне жеткізіледі. * Жемісі — сары, қызыл түсті, етті шырынды жидек. Өсетін жері мен таралуы Құрғақ климатты жерлерде: Солтүстік жарты шардың басым бөлігінде - Оңтүстік Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияның оңтүстік-батысы мен орталығында, Солтүстік Американың оңтүстік-батысында, Ресейдің еуропалық бөлігі мен Батыс Сібір жазығының далалы жерлерінде және Оңтүстік жарты шарда, Оңтүстік Америкада таралған. Қазақстанда қылшаның Балқаш-Алакөл ойысында, Қаратау сілемдерінде, Жетісу (Жоңғар), Теріскей, Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездесетін 7 түрі бар. Қолданылуы Құрамында С дәрумені бар, жеуге жарамды. Қылшадан дәрілік зат — эфедрин, алкалоидтар алынады, өсімдік бойында илік заттар (пиракатехин, флобафен, т.б.) бар. Қылшаның бір түрі (E. lamatolepіs) эндемик болып саналады. Дәрілік өсімдіктер қатарына масақты қылша (Кузмич шөбі — Ephedra dіstachye), қырықбуынды қылша (E. equіsetіnc), қызыл тамырлы қылша (Ephedra іntermedіa) түрлері жатады. Дереккөздер
Қайны

ҚАЙНЫ, қайын іні – туыстық атаулары. Ерлі-зайыпты адамдардың өздерінен жасы кіші інісі. Күйеуіне әйелінің інілері, әйеліне күйеуінің інілері қайны болады. Ерлі-зайыптылар бір-бірінің аталас, рулас інілерін де қайны деп атайды. Кей жерлерде балдыз атаулары да қайны мағынасында қолданылады. Дереккөздер