kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құрама конструкциялар

Құрама конструкциялар— құрылыс жүріп жатқан орындарда да-йын бөлшектерден (элементтерден) құ-растырылатын қурылыс конструкция-лары. Құрылысты индустриялы әдіс-пен жүргізудің ең басты бағьгты — құрама Құрылыстар. Құрылысты ин-дустрияландыру жүмыстарына Қ. к-ды механикаландырылған арнайы заводтарда жасау, оларды құрастыру орындарына транспортпен жеткізу әрі құрылыс алаңдарында механикалан-дырылған тәсілмен жинап құрастыру жұмыстары жатады. Қ. к-ды пайдала-ну құрылыстың салыну мерзімін қысқартады, еңбек өнімділігін арттырадьқ құрылыстың өзіндік ңұнын кемітеді әрі жұмыс сапасын арттырады. Қ. к. жасауға темір-бетон, болат, ағаш т. б. материалдар пайдаланылады. Темір-бетон Қ. к-ды қүрылыста пайдалану құрылысты индустриялық әдіспен жүргізуге мүмкіндік жасады. Болат Қ. к. көпірлер, діңгектер, мұнаралар салуға, қара металлургия кәсіпорын-дарының негізгі конструкцияларын, эстакадалар, резервуарлар, газгольдер-лер, өндірістік және қоғамдық үйлер-дің ұзын өткіндерін жасауға т. б. қолданылады. Ағаш Қ. к-ынан тұрғын үйлер, қоғамдық және өндірістік үйлер, уақыт-ша кұрылыстар салынады. Шаңа құ-рылыс материалдарынан (полимерлік, асбесті цемент, шыны т. б. материал-дардан) Ң. к. жасаудың маңызы үлкен. Пластмассадан жасалған Қ. к-дың өзіндік тиімділіктері бар. Олар жеңіл, берік әрі тот баспайды. Мүндай Қ. к-дан босаң топырақты және қатынас жолы қиын аудандарда құрылыс салу оңай, хим. жегі орталар цехтарын және ғимараттардың ішкі қабырғаларын жасау тиімді. Алюминий қорытпаларынан жасалған Қ. к-дың салмағы болат конструкциялар-дан жеңіл болатындықтан, олар ұзын өткінді қүрылыстарда жиірек пайда-ланылады. Соңғы кезде әйнек текті Қ. к. қолданылып келеді. Әйнек текті ма-териалдардан жасалған панельдер, блоктармен бірге шлак ситалдар, стемалиттер пайдаланылуда. Жеңіл конструкциялық материалдың жаңа түр-лерінің шығуына байланысты Қ. к-дың түрлері де көбейіп келеді. Дереккөздер
Құрама провинциялар

Құрама провинциялар, Құрама провинциялар республикасы — 16 ғ-дағы Нидерланд бурж. революциясының нөтижесіндө 1579 ж. (шындығында 1572) құрылған конфедеративтік республика; Бат. Европадағы түңғыш бурж. республика. 7 Нидерланд провинциясын: Голландияны, Зеландияны, Утрехты, Гелдернді, Оверэйселді, Фрисландияны, Гронингенді, сондай-ак, Дренте обл-н және кепінірек қосылған Солт. Брабантты біріктірді. 1581 ж. Қ. п. өзінің Ис-паниядан тәуелсіздігін жариялады (бүл тәуелсіздікті Испания таныды және бұл 1618 ж. халықар. ауқымда танылды). Голландияның жетекші провинциясы бойынша Қ. п. республикасы 17—18 ғ ларда Голландия республикасы деп те аталды. Қ. Нидерланд. Дереккөздер
Шәміл Бақытжан Қаратаев

Қаратаев Шәмiл Бақытжанұлы (1899, Орал уезi - 1938) - совет әскери қайраткерi, полк комиссары, Қaзақстандағы Азамат соғысына белсене қатысушы. КОКП мүшесi. Оралдағы гимназияда, училищеде оқығaн. Орынбордағы Борисоглебск әскери училищесiн бiтiрген. 1919 жылы өз еркімен Қызыл Армия қатарына алынып, қазақтың тұңғыш атты әскер бригадасының құpaмындa Орал обл-н ақтардан азат етуге қатысты. 1920 жылы Ырғызда, Темiрде т. б. елдi мекендерде рев. комитет ұйымдастырды. 1933-1938 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысының әскери комиссары болды. Дереккөздер
Құрастырмалы темір-бетон өнеркәсібі

Құрастырмалы темір-бетон өнеркәсібі — күрделі құрылыстар мен ғимараттарға арнап түрлі конструкциялар мен детальдар өндіретін материалдық өндіріс саласы. Құрастырмалы темір-бетон құрылыста көп-тен бері пайдаланылып келеді. Ресейде 20 е-дың бас кезінде қолданыла бас-тады. Соц. құрылыс саласын индуст-риялық әдіске көшіруге байланысты Қ. т.-б. ө-н дамыту қолға алынды. Құрастырмалы темір-бетон конструкция-ларын шығарумен алғаш кіші-гірім заводтар мен цехтар және өндіріс орын-дарының құрылыс полигондары шұғылданды. Социализмніц түпкілікті және толық жецуі нәтижесінде оны өндіру индустриялық әдіспен жүргі-зіледі. КОКП ОК-і мен КСРО Мин. Со-ветінің 1954 ж. 19 августағы «Құрылыстарға қүрастырмалы темір-бетон конструкциялары мен детальдар өнді-руді дамыту туралы» қаулысынан кейін, құрастырмалы темір-бетон шы-ғару шұғыл артты. Қ. т.-б. ө. тех. жолға қою жалпы құрылыс системасын индустрияландыруда шешуші роль ат-қарды. Кәсіпорны жалпы бағыттағы, азаматтық-түрғын үйлер мен өндіріс-тік күрделі объөктілерге арналған жабындық панельдерді, үй қабырғаларын, түрліше құрастырма бөлшектері мен блоктарды, колонналар мен арқа-лықтарды т. б. конструкциялар мен детальдарды өндіреді. Қ. т.б. ө. з-дта-рының бір тобы өз өнімдерін ерекше шаруашылық мүдделеріне бейімдеп темір жол шпалдарын, түрлі трубалар-ды, электр мен байланыс линиялары үшін темір-ібетон бағаналарын және шахта бекіткіштерін өндіреді. 1961 ж. жұмыс істеп отырған заводтар мен полигондардың саны 2500-ге жетті. КСРО-да Қ. т.-б. ө. өнімінің жалпы көл. 1972 ж. 96 млн м3-ден асты, оның ішінде Қазақстанда 4,7 млн м3-ге жетті. Сов. Одағы темір-бетон өнім-дерін шығару жөнінде дүние жүзінде 1-орын алады. 9-бесжылдықта (1971— 75) күрделі құрылысқа арнап құрас-тырмалы темір-бетон конструкцияларын өндіретін задтардың саны 4 мың-ға жететін болады. Ал олардың өнім көл. 122 млн м3-ге жетеді. Дереккөздер
Қарастыру аспабы

Қарастыру аспабы—машина құрастыруда жеке детальдарды біріктіруге арналған аспаптар. Қ. а-ның детальдарды бөлшектенбейтіндей және ажырамалы етіп құрастыратын турлері бар. Детальдарды бөлшектенбейтіндей етіп құрастыратын аспаптарға тойтару балғасы, тойтару машинасы, домкрат т. б. аспаптар жатады. Ажырамалы қосылыстарды (негізінен бұ-рандалы қосылыстар) құрастыру ушін гайка кілттері, винт бұрауыпгтар т. б. аспаптар қолданылады. Қ. а-ның көпшілігі механикаландырылган әрі олар электр, пневматикалық немесе гидрав-ликалық жетектермен жұмыс істейді. Дереккөздер
Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев

Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев (07. 11. 1904, Целиноград обл., Атбасар ауд.) - Қазақстанның партия, совет қайраткерi. 1927 жылдан КОКП мүшеci. Свердлов гидрология-геодезиялық техникумын (1936), КОКП ОК жанындағы 1 жылдық курсты (1957) бiтiрген. 1924-1934 жылдары Ақмола, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан облыстарында сот, шаруашылық, өндiрiс орындарында басшы қызметте iстедi. 1936-1940 жылдары «Карагандауголь» тресiнде инженер, 1940-1952 жылдары Қазақстан КП OK-нiң нұсқаушысы, бөлiм меңгерушiсi, көмip өнеркәсiбi жөнiндегi секретары және 3-секретары болды. Советінің депутаты, 1-дәрежелi Оған соғысы, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгiсi» ордендерiмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Вильгельм Пик

ПИК (Pieck) Вильгельм (3.1.1876, Губен - 7.9.1960, Берлин) – герман және халықтар, жұмысшы қозғалысының қайраткері, ГДР-дің партия және мемлекеттік қайраткері, 1895 жылдан Германия с.-д. Партиясының (ГСДП) мүшесі. ГСДП (К. Либкнехт, Р. Люксембург, Ф. Меринг, К. Цеткин басқарған) сол қанатының өкілі. Атқарған қызметі 1918 жылы “Спартак одағы “ орталық басшылығының құрамына кірді. Германияда 1918 жылы Қараша революциясын әзірлеуге белсене қатысты. Германия коммунистік партиясының (ГКП) негізін салушылардың бірі. 1919 жылы ГКП ОК-ге мүше болып сайланды. Партияның марксистік-лениндік ядросының өкілі ретінде Э. Тельманмен бірге оңшыл оппортунистік Э. Брандлер тобымен, кейін “әсіре солшылдармен” дәйекті күрес жүргізді. 1921 жылдан талай рет Пруссия ландтағына, 1928 жылдан герман рейхстағына, 1929 жылдан берлин муниципалдық, прусс мемл. советтеріне сайланды. 1928 ж. Коминтерн Аткомының (КИАК), 1931 жылы КИАК Президиумы мен Секретариатының мүшесі болып сайланды. Фашизмге қарсы күрескер Германияда фашизмдік диктатура орнағаннан кейін (1933) фашизмге қарсы бір тұтас күрес майданын құру жолында күресті. ГКП ОК-ның ұйғарымымен, 1933 ж. майда Германиядан кетіп, Парижде ГКП-ның шетелдік басшылығын (Ф. Далем, В. Флоримен бірге) құрды. 1935 ж. ГКП-ның Брюссель конференциясында ГКП ОК-нің председателі болып сайланды. 2-дүниежүзілік соғыс (1939-45) кезінде герман империализімінің дүние жүзінде үстемдік орнатуға ұмтылған әрекетін әшкерледі, неміс халқын фашизмдік диктатураны құлатып, өз тағдырын өз қолына алуға шақырды. Неміс халқы фашизімнен азат етілгеннен кейін Германияны демократияландыру, фаш. үстемдіктің зардабын жою жөніндегі жұмысқа белсене қатысты. Жұмысшы қозғалысынжағы жікшілдікті жою, ГКП мен Германияныңшығыс бөлігіндегі ГСДП-н біріктіру жолында күресті. 1946-54 жылы Германияның социалистік Біртұтас партиясы (ГСБП) председательдерінің (О. Гротевольмен бірге) бірі. 1949-60 ж. Орт. басқарма Саяси бюросының мүшесі, кейін ГСБП ОК Саяси бюросының мүшесі. Герман демократиялық Респ. құрылған күннен (1949 ж. қазанда) бастап П. оның президенті болды. ГДР-де социализм орнату, ГСБП мен КОКП, ГДР мен КСРО халықтары арасында достық ынтымақты нығайту жолында, бейбітшілік, халықтардың қауіпсіздігі жолында және соғысқа қарсы қажырлы күрес жүргізді.Ол 1960 жылы 7 қыркүйекте Берлин қаласында дүниеден озды. Марапаттаулар Оған Еңбек Ері атағы берілді. Карл Маркс, “Отан алдындағы еңбегі үшін”, “Еңбек Туы” т. б. ордендермен марапатталды. Дереккөздер
Қарлиев Алты

Қарлиев Алты (06. 01. 1909, Бабадайхан 2, қазіргі Түрікмен СCP-i, Теджен ауд., — l1. 12. 1973, Ашхабад) - түрікмен совет актері, режиссер, КСРО халық артисi (1955). 1948 жылдан КОКП мүшесi. 1929 жылы Түрікменнің драма студиясын (Ашхабад), 1931 жылы Баку театр техникумының режиссерлік бөлімін бiтiрдi. 1931-1963 жылдары Түрікмен драма театры мен Махтұмқұли атынд. опера және балет театрында актер әpi режиссер болды. Рольдерi: Яровой (Треневтің «Любовь Яроваясында» ) т. б. 1956-1960 жылдары «Түрікменфильм» киностудиясының директоры. Ленин ордені және басқа 2 орденмен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Құрылыстық ерітінділер

Құрылыстық ерітінділер — байластырғыш материалдар мен ұсақ толтырғыштардың, судың, кейде қажетіне қарай органикалық немесе органик. емес қоспалардың тиісті үлес мөлшері сақтала отырын дайындалатын ерітіңді. Құрылыстық ерітінділер әр түрлі: салмағына қарай ауыр (құрғақ күйіндегі көлемдік салм. 1500 кг/м3 не одан жоғары) және жеңіл (келөмдік салм. 1500 кг/м3-ден аз); 2) байластырғыштың түріне қарай цементті, әктасты, гипсті, аралас, балшықты; 3) қысым күшіне, шыдамдылығына қарай (кг/см2) — 4, 10, 25, 50, 75, 100, 150, 200, 300 маркалы; 4) қолданылатын орындарына қарай қалауға және ірі құрылыстық элементтерден (панель, блок) қабырға көтеруге пайдаланылатын, сылақтық, арнаулы (құрастырмалы темірбетон конетрукңияларының жапсарын бітеуге, еден төсеуге жұмсалатын, гидроизоляциялық, тампондық, акустикалық, рентген сәулелерінен қорғайтын т. б.) топтарға бөлінеді. Қолданылатын орнына қарай ерітіндінің құрам мөлшерін дәл анықтау және оны дайындау ерекшелігін сақтау марка сапасын қамтамасыз етеді. Толтырғыштар ретінде табиғи құм (өзен, тау құмы), қолдан үсақталған майда тастар, табиғи кеуек жыныстар (үлу тас, пемза т. б.), жасанды кеуек материалдар (керамзит т. б.) пайдаланылады. Құрылыстық ерітінділер заводтарда дайындалып құрылыс алаңдарына арнайы машиналармен (бұлар Құрылыстық ерітінділер араластырғышпен жабдықталған) жеткізіледі. Кейде Құрылыстық ерітінділер құрғақтай араластырылған күйінде құрылыс алаңдарына жеткізіліп, сол жерде сумен араластырылады. Дереккөздер
Құрылыстық есеп

Құрылыстық есеп— белгілі бір статикалық және динамикалың салмақтар мен сыртқы ықпалдар әсерінен құрылыс элементтерінде туатын деформацияларды, құрылыстың бөріктігін, қатаңдығын, төзімділігін, сенім-ділігін және орнықтылық шарттарын анықтайтын есеп. Салуға жобаланған ғимараттардың т. б. құрылыстың қа-жетті қауіпсіздігін, яғни ұзақ мерзім-ге шыдамдылығы мен төзімділігін анықтау үшін Қ. е. орындалады. Егер салынбақшы құрылыс түрі стерженьдік жүйе, атап айтқанда, көлденең қимасы ұзындығынан әлдеқай-да кем эдементтер (мыс., арка, ферма,рама) болса, онда беріктілік пен қа-тацдық және орнықтылық құрылыс механикасы заңдылықтары мен мате-риалдар кедергісі теориясы негізінде есептелінеді. Динамикалық әсерлер ьгқпалы басым болса, Қ. е. құрылыс динамикасы бойынша орьндалады. Конструкция элементтері пластинка не қабықша түрінде болып келген жағдайларда Қ. е. серпімділік теориясына сүйенеді. Қ. е-те кейде пластикалық теорияда да пайдаланылады. Дереккөздер
Құсайын Дүйсенбайұлы

Құсайын Дүйсенбайұлы(1917 ж. т., Баян-Өлгей аймағы) — қазақ актері, МХР-дің еңбек сің. артисі (1960), МХР революциясының ардагері 1972). 1943 жылдан Моңғол Халық Революцияшыл партиясының мүшесі. Жасында күйші, жыршы ретінде та-ныллы. 1950 жылдан Аймақтық Баян-Өлгий театрының драма актері. Рольдері Қалқаман (Б. Ақтанның «Қалқаман — Мамырында»), Өлзий қарт (Ванголдың «Дәрігерлерінде»), Тоқтар (М. Құрманханның «Қезең үстіндесінде»), Демаков (Ә. Әбішевтің «Кім менің әкемінде»), Абыз (М. Әуезовтің «Еңлік — Кебегінде») т. б. Киноға («Шекарада», «Шайқас алдында») түскен. Қ-ның актерлік шеберлігі сахналық кейіпкерлерді даралап бейнелеуімен ерекшеленеді. Еңбек Қызыл Ту, «Алтын Жүлдыз» ордені және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мұхаметжан Құсайынов

Мұхаметжан Құсайынов (1756—1824, Уфа) — Екатерина II-нің жарлығы (1798) бойынша Орынборда құ-рылған мұсылмандық жиналыстың бірінші мүфтиі. Жас кезінде патша үкіметінің құпия тапсырмасымен Бұхара, Кабул қ-ларына барған. Кейін түрлі қызмет атқарып, 1789 ж. мүфти болып тағайындалды. Нұралы, Ералы, Есім және Айшуақ хандардың тұсында Кіші жүз қазақтарын Ресей үкіметіне адал болуға шақырды. Ал Сырым Датов басқарған көтеріліс (1783— 1797) кезінде «Игельстром реформасын» (1786, Кіші жүзде хан өкіметін жою, қазақтың феод. шонжарларының өкілдері мен патша әкімшілігінің өкілдерінен Орынборда шекаралық сот құру) жүзеге асыру мақсатымен шекаралық сот, жазалау топтарын құру жөнінде билер мен старшындар арасында үгіт жүргізді. 1796 ж. Есім хан өлтіріліп, Кіші жүзде хан кеңесі (оны Айшуақ сұлтан басқарды) ңұрылғанда, Қ. патша әкімшілігінің өкілі ретінде кеңестің құрамына кірді. Дереккөздер
Құтбы

Құтбы, Қ ұ т ы п (т.-о. ж. белгісіз) — ертеде қазақ халқынын; этникалық құрамына жататын қыншақ руынан шыққан ақын. Қ-ның өмірі жайлы ма-лімет сақталмаған. Ол Низамидің ізі-мен қыпшақ тіліңде баяндалған «Хус-рау уа Шырын» атты назиралық дас-танын 1341—42 ж. (742-хижрада) жаз-ды. Дастанның Берке ақын (14 ғ.) көшірген нұсқасы (көл. 280 б.) Па-рпждің ¥лттық кітапханасында саң-таулы. Қ-ның бұл дастаны қазақ әдебиеті мен тілінің тарихын зерттеу үшін құнды материал болып табылады (қ. «Қазақ әдебиетінің ертедегі нұсқалары» ). Дереккөздер
Қармыс Досанов

Қармыс Досанов (15 мамыр,1922, Жаңажол мекені, қазіргі Қарақалпақ ACCP-i, Хожелі ауданы – 7 сәуір, 1990) — қарақалпақ совет ақыны, жазушы, 1949 жылдан КОКП мүшесi. Жетіру тайпасының Табын руының Қарақойлы бөлімінен шыққан. Қармыс Досановтың алғашқы өлеңi 1938 жылы жарық көрді. Содан берi оның «Қызыл байрақ» , «Ақын даусы», «Таң самалы» т. б. өлеңдер жинағы, поэмалары басылды. Ұлы Отан соғысы тақырыбықа жазылған «Бiрiншi салют» романын (1959) т. б. повестерiн жариялады. «Арал даусы» атты пьесасы (1970) Қарақалпақ драма театрының сахнасында қойылды. Дереккөздер
Құттыбаев

Құттыбаев(2. 12. 1929, ж. т., қазіргі Шымкент обл., Қызылқұм ауд.) — қазақ совет жазушысы, әдеби-от зерттеушісі. 1953 жылдан КОКП мүшесі. Қазақтың С. М. Киров атынд. Мемл. ун-тін (1952) бітірген. Филол. ғыл. кандидаты (1956). 1956—59 ж. Қазақстан Жазушылар одағында қыз-мет етті. 1960 жылдан Қазақтың мемл. қыздар пед. ин-тыныц қазақ әдебиеті кафедрасының доценті. Ауыл өмірінің бейнесіи суреттейтін «Сыр көктемі» (1963), «Борай» (1969)Г, Отан соғысы кезіндегі тыл еңбеккерлерініц ерлік ісіне арналған «Оның ұрпағы» (1972) повестері мен «Мақтагүл» (1959) әң-гімелер жинағы, «Шындық және шы-ғарма» (1959) атты зерттеуі жария-ланды. М. Горькийдің «Зыковтар», Н. Зарудныйдің «Қанды шекара», Н. По-повтың «Бородино шайқасы», В. Баныкиннің «Чапаев туралы әңгімелер», «Көктемдегі тасқында» повестерін қа-зақ тіліне аударды. Дереккөздер
Құю-тығындау автоматы

Құю-тығындау автоматы- өнөркәсіп орындарында сүт, айран, су-сын және минералды сулар, шарап т. б. сұйықтар құйылған бөтелкелердің аузын тығыңмен бекітетін машина. Бұл автомат құю конвейері бойында орна-ласады. Конвейер бойында Қ.-т. а-нан басқа да (мыс., бөтелкелер жуу машинасы, құю, саиа тексеру және эти-кетка жабыстыру) автоматтары орналасады. Шарап өндірісінде полиэтилен тығындар бекітетін ПУА-71, металл тығындарға арналған УА-2 М авто-маттары пайдаланылады. УА-2 М бір соғ-та 200 бөтелкені тығындайды. Ар-наулы шанақтан түсетін тығындар жылжыма арқылы бөтелкенің аузына тірелген кезде кривошипті механизммен бекітіледі. Механизмнің әрбір қозғалысы кезінде шанақтан бір тығын түседі. Тағамдық және сусындық сұйықтарды сапалы құю үшін вакуумды конвеперлер қайдаланылады, Бұл конвейерде ВУА типті тығындау автома-ты жұмыс істейді. Қ.-т. а. сыйымд. 0,25 л-ден 1 л-ге дейінгі бөтелкелерді ағаш,полиэтилен, темір, қалайы, картонтығындармен бекіте алады. Дереккөздер
Сибуғатулла Рысқалыұлы Қарынбаев

Қарынбаев Сибуғатулла Рысқалы ұлы (01. 03. 1910 жылы туған, Гурьев) — анатом, мед. ғыл. кандидаты (1947), профессор (1971), Қаз. CCP-iнiң еңбек сің. дәрiгерi. 1943 жылдан КОКП мүшесi. Астрахань мед. институтын бiтiрген (1934). Алматы мед. институтының аспиранты (1934–1937), анатомия кафедрасының ассистентi (1937–1939), Ақ финдерге қарсы соғыста полк. мед. пунктiнiң бас дәрiгерi (1939-1940). 1940-1942 жылдары С. М. Киров атынд. Әскери-мед. академиясының оқытушысы (Ленинград). Қарынбаев Ұлы Отан соғысына қатысты (1942–1945), Қаз. КСР Денсаулық сақтау министрiнiң орынбасары (1946–1948), 1949–1950 жылдары Қаз. КСР Денсаулық сақтау министрi. Ленин ордені және басқа 7 орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бәкен Қыдыкеева

Бәкен Қыдыкеева (20 қазан 1923, Қырғыз КСР-і, Қант ауданы - 1993) — қырғыз кеңес актрисасы, КСРО халық артисі (1970). Өмірбаяны Сахналық жолын 1936 ж. Қырғыздың балалар мен жасөспірімдер театрынан бастады. 1941—44 ж. Пржевальск және Нарынның облыстық театрында ойнады. 1944 жылдан Қырғыз драма театрының актрисасы. Рөлдері * Айғаныш (Жантөшев, «Қүрманбек») * Жамал (Диқамбаев, «Нәрлі су») * Сейде (Айтматов, «Бетпе-бет») * Катерина (А. Н. Островский, «Найзағай») * Мария Александровна (Попов «Семья») Психологиялық тереңдік, азаматтық әуен мен ұлттық ерекшелік — оның өнеріне тән қасиет. 1955 жылдан кинофильмдерге («Салтанат», «Ана — Жер ана», «Жорғаның жүрісі», «Қараш-қараш оқиғасы») түскен. Қырғыз КСР-інің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Әдебиет * Гуревич Л., Бакен Кыдыкеева, в кн : Актеры советского кино, в. 9, М., 1973.
Ташмұхамед Нияз Қары-Ниязов

Қары—Ниязов Ташмұхамед Нияз ұлы (02. 09. 1896, Ферғана обл., — 17. 03. 1970, Ташкент) — өзбек совет математигi. Физ. — матем. ғылымдарының өзбек халқынан шыққан тұңғыш докторы, профессор, Өзб. КСР FА-ның академигi (1943). Өзб. КСР ғылым академиясының тұңғыш президентi (1943-1946). Соц. Еңбек Epi. 1929 жылы Орта Азия университетінің физ — матем. факультетін бiтiрген. Қары–Ниязовтың негізгi еңбектерi орта ғасырлардағы математика және астрон. ғылымдарының даму тарихын зерттеуге арналған. Өзбек тiлiнде көптеген оқулықтар мен оқу құралдарын жазып, матем, саласынан өзбвк кадрларын даярлауда көп еңбек сiңiрген. Мемл. сыйлықтың лауреаты (1952). Дереккөздер
Балтабай Қасенов

Қасенов Балтабай (15. 03. 1925 жылы туған, Целиноград обл., Атбасар қ.) — қазақ совет философы. Философия ғыл. докторы (1972), доцент. 1945 жылдан КОКП мүшесі. 1942-1943 жылдары Ақмолада (қазіргі Целиноград) № 33 Ф3У-ды бiтiрiп, слесарь мамандығын алды. 1943-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты, 1949-1954 жылдары А. А. Жданов атынд. Ленинград университетінің филос, факультетiнде оқыды, 1954-1962 жылдары Қарағандының жоғары оқу орындарында ассистент, аға оқытушы. 1963 жылдан Қapaғанды политех. институтының филос. кафедрасының меңгерушiсi. Дереккөздер
Қасым Әуезов

Қасым Әуезов (1897, қазіргі Қарақалпақстан, Шымбай ауданы, «Кеңес» с-зы — 13 қазан, 1938, Ташкент) — қарақалпақ ақыны, драматург, сыншы, қоғам қайраткері. Өмірбаяны * Кедей шаруа семьясында туған. Ауыл мектебінде және Мақтым ақын медресесінде бiлiм алған. * 1920 жылдан ауылды советтендiру және жаңа қоғам орнату ісіне белсене қатысты. * 1921 жылдан бастап Шымбайда мектеп оқытушысы, директоры, округтық оқу бөлімінің меңгерушісі, Қарақалпақ автономомиялық облысының халық ағарту халкомы, * 1925 — 29 жылдары Қарақалпақстан ОАК-нің төрағасы * 1929 — 30 жылдары Қазақстан ОАК-і төрағасының орынбасары, Қазақ АКСР ішкі істер халкомы. * 1930 — 31 жылдары Қарақалпақстанның РКФСР ОАК-дегі тұрақты өкілі * 1932 — 34 жылдары Қарақалпақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы. * 1937 жылдары Қарақалпақ АКСР Халком Кеңесі жанындағы өнер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. * 1938 —Саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Шығармалары * Тұңғыш қарақалпақ пьесасы — 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына арналған “Мақсат жолында” драмасын жазған. * «Ульянов-Ленин» * «Қайта сайлауда» т. б. өлеңдерi. * “Шахта” поэмасы * “Еңбек” * “Көктем келді” * “Намыс құлы” * “Күн” т.б. шығармалары қарақалпақ әдебиетінің дамуына елеулі ықпал жасады. * Пушкин, Мольер т.б. шығармаларын қарақалпақ тіліне аударды. Дереккөздер
Психофизикалық проблема

Психофизикалық проблема – психикалықтың физикалыққа қатысы туралы жайт. П. М. Декарт екі түрлі субстанцияның бар екендігін дәлелдей отырып (материя- созылыңқы және ойлай алмайтын субстанция, жан – ойлай алатын бірақ созылыңқы емес субстанция) жан мен тәнді қарама – қарсы қойғаннан кейін 17 ғ-да ерекше мәнге ие болды бұл алшақтықты окказионалисттер (А.Гейлинис пен Мальбранш) психикалық және физикалық құбылыстар арасындағы қатынасқа құдайдың араласуы туралы қалыптасқан жағдаймен жоюға тырысты. П.м.-ні айқындаудың жалған ағымдары психофиз. Тағы қараңыз *Психофизика Дереккөздер
Мұхамеджан Қасымов

Қасымов Мұхамеджан (09. 05. 1907, Риштан қыстағы, қазіргі Өзб. СCP-і, Фарғана обл., Алтыарық ауд., — 05. 07. 1971, Душанбе) — тәжік совет актері, КСРО халық артисi (1941). 1948 жылдан КОКП мүшесi. Қоқанның пед. және Ташкенттiң кооператив техникумында оқыды. Рольдерi: Рахымбек (Ұлық-заданың «Қызыл таяқтыларында» ), Аллан (Мұхтаровтың «Семья намысында») және т. б. Қасымовтың ойыны қызу қандылыққа, эмоциялық бояуға толы болды. 2 рет Ленин орденімен, тағы басқа 2 орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Психонервоз

Психонервоз(психо... және грек. neuron - жүйке) – жеке адамның ойлауы мен сөйлеу, сезім-эмоция, мінез- құлығындағы әтүрлі ауытқушылықты сипаттайтын психиатрия мен диагностикалық психоталдаудың басты ұғымы. Психоневроздың нышанына ұғынылмаған еріксіз қимыл- әрекетте сірескен психикалық шиеленіс себеп болады. *Психонервозх кейде жыныстық құмарлықпен агрессиялық қимылдың шиеленісу барысында өрши түседі. *Психонервоз. үрей мен күдікті қоздырып адамның жүріс-тұрысындағы қимыл аумағын иемделу мүмкіндігін тарылтып, оның мінезіне жағымсыз. Дереккөздер
Мариям Қасымова

Қасымова Мариям (08. 03. 1917 жылы туған, қазіргі Қарақалпақ ACCP-i, Хожелі ауд.) — қарақалпақ совет ақыны. Қaзақ семьясында туған. 1958 жылдан КОКП мүшесi. Төрткөлдегi оқытушылар институтын бiтiрдi (1940). Баспа және мәдениет орындарында жауапты қызмет атқарып келедi. Шығармалары 1934 жылдан бастап жарияланды, өлеңдерiнде сов. адамдарының ерлiгi, еңбегі, әйелдердің бақытты өмірі бейнелендi. «Гүлжаһан», «Құрылысшы», «Науаи» атты поэмалардың авторы. Ол орыс, өзбек тiлiнде жазылған шығармалармен қоса қазақ тiлiнен Сейфуллин, С. Мұқанов, М. Хакімжанованың жеке өлеңдерiн қарақалпақ тiлiне аударды. Дереккөздер
Қаттабек

Қаттабек (т. – ө. ж. белгiсiз) — моғол әулетінен шыққан Бабырдың Сайрамды билеуге қойған адамы (16 ғ.). Оның eciмi Қасым хан билiк жүргiзген дәyipмeн байланысты. Қаттыбек 1512 жылы Қасымнан өзін Сайрамды қоршап алған өзбек феодалдарынан құтқаруды талап еткен. Ол Қасьм ханға қаланы өз қолынан берiп, оны Ташкентке жорыққа аттануға көндiрген. Қасым хан бұл жорығында Ташкент қаласын ала алмай, тек қана оның төңiрегiн тонаумен шектелген. Дереккөздер
Нұрқожа Ыбырайымұлы Қашқынбаев

Қашқынбаев Нұрқожа Ыбырайым ұлы (1852–1915) — халықты патша укіметіне қарсы көтерiлiске насихаттаушы. Жетісуда Верный уезінiң Күрті болысында туып–өскен. 1892 жылы патшa үкіметіне қарсы қазақтарды көтеріліске шақырғаны үшiн 25 жылға Ciбірге айдалды. Сiбiрде большевик Березовскиймен танысады да және достасып кетеді. 1905 жылы елiне келген соң Бекболат Әшкеевпен дос болады. Және оның көтерiлiске шығуына әсер етті. Дереккөздер
Артур Владимирович Петровский

Петровский Артур Владимирович (1924-2005) - орыс психологі, академик. Ресей білім академиясының президенті. Психология тарихы, педагогикалық, әлеуметтік психология салаларынан 2000-ға жуық ғылыми мақаланың, 30-ға жуық жеке еңбектердің (оқулық, монография т.б.) авторы. Жиырмаға жуық еңбектері шетел тілдеріне «қытай, вьетнам, болгар, неміс т.б.) аударылған. Негізгі еңбектері *«Совет психологиясының тарихы» (1966) *«Жас және педагогикалық психология» (1979) *«Жалпы психология» (1970- 2004) *«Әлеуметтік психология» (1986) *«Психологияның жапы теориялық мәселелері» (2001) т.б. Дереккөздер
Төленді Қаюпов

Қаюпов Төленді (12. 03. 1929, Алматы облысы, Кеген ауданы, — 07. 04. 1962, сонда) — шопан. Қаюпов 1941 жылдан Қаз. КСР ғылым академиясының Күрметі эксперименталды базасында шопан. 1956 жылдан КОКП мүшесі. Бұл жылдары осы шаруашылықта қазақтың арқар–мериносын шығару жөнінде селекциялық жұмыстар жүргізілген. Осы жұмыстарға қатысып, ғалым мамандардың нұсқауын орындай отырып, қойды күтіп–бағуға, дұрыс азықтандыруға көп көңіл бөлген. Қазақтың арқар–мериносы тұқым ретінде қабылданғанда (1950) Қаюпов КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1950) болды. Дереккөздер
Парықсыздық

Парықсыздық- жеке тұлғаның әртүрлі өмір құбылыстарын бағдарлай алу белгісі. *Парықсыздық ақылсыздықтан пайда болады. Әр нәрсенің (заттың, құбылысының, іс-әрекеттің) парқын білу - адамның жауапты міндеті. Өмір құбылыстарын парықтай білуге жас ұрпақты үйрету - ата-ананың, айналасының міндеті. *Парықсыздық - бір нысанға оң немесе теріс эмоционалдық реакциялардың, адамның қызығушылығының жоқтығын сипаттайтын немқұрайдылығы. Тағы қараңыз *Парықтылық Дереккөздер
Проблемалық ситуация

Проблемалық ситуация-күнделікті тыныс-тіршілікте,[өмірде, тәжірибелік зерттеуде түйінді мәселені шешуде адамның ақыл-ой белсенділігінен байқалатын психологиялық қандайда болмасын мәселені шешуде алынған бұрынғы білімі мен тәжірибесінің, дағды икемділігінің қандай жағдайға үйесімді болып, субъектіні жаңаша oйлауға итермелейтін жағдай. *Проблемалық ситуация - шешілуі қиын жолды іздестіру. Жеңіл шешілетін міндет немесе мүлдем шешілмейтін мәселе болса проблемалық ситуация тумайды. Дереккөздер
Эмоционалды- сезімдік компонент

Эмоционалды-сезімдік компонент. Бұл компонентке шығармашылық қабілеттерді дамытуда басты орын алатын қиялдау, шабыт, интуиция сезім, белсенділік сияқты қасиеттер жатады. *Қиялдау - болжау, елестету. Жаңа образдар мен шешімдер жасау үшін шығармашылық қиял керек. *Шабыт - адамның күш-жігері шоғырланған әрекет. Жаңа ойлар, жаңа идеялар тасқынымен, саналықпен, өнімді ойлаумен сипатталады. Оны даму ұғымымен қатар қояды. Өйткені әрбір жаңалық әсіресе интеллектуалдық тұрғыда баланы жаңа психикалық сапаға *Интуиция- шешімнің жолдары мен шарттарын жете меңгерместен-ақ істе нәтижеге жету. *Сезімдер - алдына қойған мақсатқа жетудегі мінез-құлық көрінісі. Сезімсіз ізденушілік болмайды. Жоғарғы сезімдер істі нәтижелі аяқтауға көмектеседі. Интеллектілік сезімділік аңғарылады. Белсенділік - қойылған проблеманы өз бетінше бастап нәтижелі аяқтау. Дереккөздер
Интеллектуалды-логикалық компонент

Интеллектуалды-логикалық компонент. Бұл компонентке талдау, жинақтау, абстракциялау, салыстыру, дәлелдеу, пайымдау, түсіндіру сияқты қасиеттер жатады. *Талдау - тұтас затты, түсінікті, мазмұнды бөліктерге бөлу, ал жинақтау оған керісінше процесс. *Абстракциялау-ақылдылықтың белгісі. «Маңызды» мәселені «мәні төмендеу» мәселеден ажырата білуде байқалады. Ойлау- шығармашылық ойлаудың басты проблемалық жағдайдан басталады. Мәселені өз бетінше шешеді,ойы сергек, өзінше ойлауы бар. *Салыстыру - объектілердің ұқсастығын, айырмашылықтарын ажырата білу елеулі белгілерін анықтау. *Дәлелдеу-бұл күрделі интелектуалдықты талап етеді. Белгілері: өз ойын жеткізе білу, мәселені баяндауда негізгіні көмекшіден ажырата білу проблеманы шешудің жолдарын ашу. Дереккөздер
Александр Константинович Виноградов

Виноградов Александр Константинович (1876 жылы туған)- рев. қозғалысқа белсене қатысушы. Тобольск губерниясы, Есіл уезінде туған. Томск университетінің медицина факультетін бітірді. Омбы с.-д. ұйымының мүшесі, большевик. РСДЖП 5-(Лондон) съезінің (1907) делегаты және мемлекет 2-думаның делегаты. 3 шілде төңкерісінен кейін с.-д. фракцияның мүшесі ретінде ұсталып, Иркутск губерниясына жер аударылды. 1917 жылы мамырға дейін Кронштадт және Петроград советтерінде дәрігерлік-санитарлық комиссияның председателі болды. 1917 жылы маусымда Бурабай етконсерві заводында дәрігер болып істеді, курорттың санитарлық-дәрігерлік бөлімшесін басқарды.Мәскеуде Еңбек халық комиссариатында кеңесші дәрігер болып істеді. 1938 жылдан кейінгі өмірі жайлы деректер белгісіз. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Александр Павлович Виноградов

Виноградов Александр Павлович (21.8.1895, Петербург- 16.11.1975, Мәскеу)- совет геохимигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1953), КСРО ғылым академиясының вице-президенті (1967), Соц. Еңбек Ері (1949). Әскери-медицина және Ленинград университетін бітірген (1924).КСРО ҒА геохим. және аналитикалық химия институтының директоры (1947). Жер қабығының жоғарғы бөлігінде химикалық элементтердің орналасу заңдылығын зерттеді. Ол биогеохимияны және биогеохимия провинциялар туралы ғылымды дамытты. Космохимияны зерттеуді алғаш бастаушылардың бірі. Орыс тіліндегі басты еңбектерінде «Теңіздегі организмдердің химиялық элементтер құрылымы», «Топырақтағы сирек және шашыранды элементтердің геохимиясы» т.б. монографиялар жатады. 5 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен 2 рет марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Борис Степанович Виноградов

Виноградов Борис Степанович (6.4.1891, Вольск-10.7.1958, Ленинград)- совет зоологы, биология ғылми докторы (1934), профессор (1939), В.Харьков университетінің физика-математика факультетінің жаратылыс тану бөлімін бітірген (1918). 1918-1920 жылдары осы университеттің зоология кафедрасында ассистент, 1921-1958 жылдары КСРО ғылым академиясының зоология музейінде, кейін зоология институтында сүт қоректілер бөлімінің меңгерушісі. Осы аралықта ол Харьков және Ленинград университеттерінде мұғалім қызметін атқарған. Ол 120-дан астам ғылми еңбектің авторы. Ол Ленин ордені және Еңбек Қызыл Ту ордені, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Александр Васильевич Винтер

Винтер Александр Васильевич (28.9(10.10).1878, Польша-9.3.1958, Мәскеу)-совет энергетигі, академик (1932). 1944 жылдан КСРО ғылым академиясының Энергетика институты директорының орынбасары. Шатура, Днепр т.б. ірі элекр станциялары құрылыстарын басқарды. Еліміздің энергетикалық ресурстарын және шағын энергетика мәселелерімен зерттеумен шұғылданды. 3 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Виктор Владимирович Виноградов

Виноградов Виктор Владимирович (12.1.1895, Зарайск- 4.10.1969, Мәскеу)- совет филологы. Орыс тілі мен әдебиетінің маманы. КСРО ғылым академиясының академигі (1946). Петроградта тарих-филология институты мен археология институтын бітірген (1917) КСРО ғылым академиясының Тіл білімі институтының (1950-1954), КСРО ғылым академиясының орыс тілі институтының (1958-1968) директоры. 1952 жылдан «Вопросы языкознания» журналының редакторы. Негізгі еңбектері орыс тілі граммтикасы мен орыс тілі әдеби тілі тарихына, жазушылар тілі мен стиліне, стилистика мен поэтика мәселелеріне арналған. Ол «Орыс тілі. Сөз тулары грамматикалық ілім» (1947) дейтін еңбегі үшін КСРО мемлекет сыйлығын алды. Ленин орденімен және 2 рет басқа ордендермен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Павел Гаврилович Виноградов

Виноградов Павел Гаврилович (30.11.1854, Кострома,- 19.12.1925, Париж)- орыс тарихшысы, орта ғасырдағы Англияның аграрлық тарихын зерттеген ірі ғалым. Мәскеу университетінің профессоры (1884). 1902 жылдан Англияда тұрып, Оксфорд университетінің профессоры болды.1905-1907 жылғы бірінші орыс революциясынан кейін оңшылдыққа бой ұрды. Қазан революциясынан кейін Совет өкіметінің дұшпанына айналып, ағылшын азаматтығын қабылдады. Негізгі еңбектері «Лангобард Италиясындағы феодалдық қатынастардың пайда болуы» «Орта ғасырлардағы Англияның әлеуметтік тарихи жөніндегі зерттеулер» «Англиядағы вилландық» «11 ғасырдағы ағылшын қоғамы» Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Василий Сергеевич Волков

Волков Василий Сергеевич (1859(1860), Серпухов қаласы-17(29). 5.1887)-орыс жұмысшы-революционері, Морозов стачкасын (1885) ұйымдастырушылардың бірі. 1884 жылдан Орехово-Зуевта С.Морозовтың Никольск манифактурасының тоқымашысы болып істеді. Жұмысшылар арасында беделі артты, олардың мүддессін қорғап сөйлегені үшін аты кеңінен мағлұм болды. П.А.Моисеенкомен бірігіп стачка әзірледі. Стачка барысында тұтқынға алынды, бұл жұмысшылардың назарлығын тудырып, стачкашылар әскермен қақтығысты. 1886 жылы Вологодск губерниясындағы Усть-Сысольскіге үш жылға жер аударылды, сонда қайтыс болды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Борис Иванович Волков

Волков Борис Иванович (26.3.1900, Мәскеу-23.12.1970, сонда)- совет театр суретшісі, КСРО халық суретшісі (1965). 1923 жылы Вхутемасты бітірген. 1924-1940 жылдары Моссовет атындағы театрдың, 1941-1949 жылдары Станиславский мен Немирович-Данченко атындағы театрдың бас суретшісі. Осында Дзержинскийдің «Тынық Дон», Хренниковтың «Дауылда», «Фрол Скобеев», МХАТ пен Кіші театрда көптеген спектакілдерді көркемдеді. 1967 жылы ол қазақтың М.О.Әуезов атындағы драма театрының «Жат елде» спектакілін безендірді. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Фёдор Григорьевич Волков

Волков Фёдор Григорьевич(20.2.1729, Кострома- 15.4.1763, Мәскеу)-орыс актері , театр қайраткері, «орыс театрының атасы». Көпес отбасында туды. Жан-жақты білім алған. 1735 жылдан бастап Ярославльде тұрды. 1750 жылы осында көпшілік театрын құрды. Әйгілі орыс актерлері И.А.Дмитревский мен Я.Д.Шумский өзінің сахналық өнер жолын осы театрдан бастаған. Оның труппасы 1752 жылы Петербургке шақыртылды.Бірақ театрдың халықтық сипаты патша сарайның талабына сай келмегендіктен, труппа сол жылы ақ таратылды. Біраз актерлер Шляхет корпусына оқуға қабылданды.1756 жылы мемлекет орыс театрын құру туралы указ жарияланды; театр директоры болып А.П.Сумароков тағайындалды. Ол сондайақ орыстың театр мәдениетінде демократия ағымды өрбіткен орыс актерлерінің өнеріне жол ашты.В.Г.Белинский оны «қоғамдық өмірдің қозғаушысы» деп атап, оның есімін М.В.Ломоносовпен қатар қойды.1911 жылы Ярославльдегі театрға оның есімі берілді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Григорий Семенович Волконский

Волконский Григорий Семенович (1742-1824)-князь, инфантери генералы, Орынбор облысының әскери губернаторы (1803-17), 1817 жылдан мемлекеттiк кеңес мүшесі. Оның тұсында Новоилецк шекаралық бекініс шебі салынып, Орынбор шекаралық шебінің сырт жағы қонысқа айналды. Ол үшін қазақтар жерінен ығыстырылды. Шептен малын айдап өткені үшін қазақтардан ақы алу, шекаралық селолар мен қалаларға жұмысқа жалданған қазақтар үшін арнаулы билет жасатып, билет ақы төлету жүйесін енгізді. Оның тұсында Бөкей ордасына қарасты жерлерді оралдық орыс-казак әскерлері басып ала бастады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Краков

Краков , Польша мемлекетінің оңтүстігінде орналасқан көне қала. Висла өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қаланың халық саны - 759 131 адам (2009), маңындағы елді мекендермен - 1,2 миллион адам. Елдің тарихи, мәдени, туризмдік және экономикалық орталығы болып табылады. Көптеген тарихи және мәдени ескерткіштерге бай, қаланың орталығы ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне кіреді. Тарихи ескерткіштері Қаланың басты ескерткіштері: * Висла өзенінің маңындағы орналасқан Вавел қамалы; * Қасиетті Станислав пен Вацлав шіркеуі; * Қасиетті Марияның католик храмы; * Ягеллон Университеті қаланың тарихи маңызы бар орны болып саналады; * Көптеген тарихи ғимараттар мен сәулет өнері "Базар алаңында" және "Патша жолында" орналақан. Бауырлас қалалары * , Киев * , Милан * , Нюрнберг * , Ла-Серена * , Куритиба * , Кито Дереккөздер
Дикирх

Дикирх (, ) — Люксембургтің үш аймағының бірі. Географиясы Мемлекеттің солтүстік жағында орналысқан. Солтүстік және батыс жағында Бельгиямен, шығыс жағында Германиямен және Гревенмахер аймағымен, оңтүстік бөлігінде Люксембург аймағымен шектеседі. Дикирх аймағы келесі 5 кантондардан тұрады; *Клерво *Дикирх, *Реданж, *Вианден, *Вильц.
Гревенмахер

.]] Гревенмахер (, ) — Люксембург коммунасы, Гревенмахер округында орналасқан. Гревенмахер коммунасы Люксембург кантонының бір бөлігі. Халық саны 4263 адамды құрайды 2008 жылғы санақ бойынша, коммунада 1782 үй қожалығы бар. . Гревенмахер коммунасының аумағы 16,48 км² (аумағы бойынша 116 коммунаның ішінде 74 орында). Теңіз деңгейінен ең жоғары нүктесі – 315 м. (116 коммунаның ішінде 108 орын), ең төменгі – 133 м. (2 место из 116 коммун). Галерея Сілтемелер *[http://www.grevenmacher.lu www.grevenmacher.lu] — Коммунаның ресми сайты.
Бақ өсіру

Бақ өсіру - ауыл шаруашылығы өндірісінің жеміс-жидек өсіретін саласы. Жеміс-жидек өсірудің өзіндік агротехникасы, әр дақылдың өз ерекшелігі( құрылысында, өну, жетілу, көбеюінде) бар. Бақ өсірудегі мақсат - халықты жыл бойы жеміс-жидекпен қамтамасыз ету. Қазақстанда бақ, жүзімдік және субтропиктік дақылдар өсіруді зерттейтін ғылыми институттар, тәжірибе станциялары жұмыс істейді. Бақта өсірілетін дақылардың құрамы жақсарды, жер көлемі кеңейтілді. Тың және тыңайған жерді игерген республикамыздың шығысы мен солтүстігіндегі аудандары да бақ өсіретін болды. Қазақстан ғалымдары республиканың табиғи-экономикалық аймақтарына қарай қандай жеміс-жидек сорттарын өсіруге болатынын жоспарлайды. Еліміздің бақтарында 15 мыңнан астам жеміс-жидек сорттары бар, шның 400-і алма. Әр бақтың ерекшелігіне қарай жеміс ағашышың сорттары таңдап алынады. әсіресе жемісінің сапасы, ұзақ сақтауға төзімділігі ескеріледі. Дереккөздер
Қашқынбай Қазиев

Қашқынбай Қазиев (1884, қазіргі Торғай обл., Жанкелдин ауд., — 1956, сонда) — халық ақыны, жыршы, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiсiне («Халық қозғалысы», «Аманкелдi батыр»), сов. өмір шындығына («Ұлы күш», «Социалистiк жарысқа», т. б.), В. И. Ленин бейнесiне («Ұлы жүрек», «Ленин туралы» ) арналған өлең–жырлары мерзімді баспасөзде жарияланған. Қашқынбай Қазиев «Сейфiлмәлiк», «Есiм-3ылиха», «Бозжігіт», «Мақпал қыз» тәрізді қисса-дастандарды, «Алпамыс», «Қобыланды», «Шора батыр», «Ер Сайын» сияқты батырлар жырын жатқа білген. Ауыз әдебиетiнiң үлгiлерiн, халық ақыдарының шығармаларын жинаушы болған. Дереккөздер
Қибатдолда Жұмафиұлы

Қибатдолда Жұмафиұлы (25. 01. 1921 жылы туған, Баян–Өлгий аймағы) — қазақ әншісі, күйшi, композитор, МХР халық артисi (1960). 1943 жылдан Моңғол Халық Революцияшыл партия сының мүшесі. 1942 жылдан МХР Армиясының ән-би ансамблінде әнші, 1945 жылдан Баян–Өлгий де муз. мұғалімі, ұлт-аспаптар оркестрiнде домбырашы, әнші болды. Репертуарында әр ұлттық (орыс, моңғол, тува, қырғыз, баяд, өзбек, татар, т. б.) 200-ден астам әні бар. «Отан» , «Ұлы съезд», «Сухэ-Батор», «Фестивалъ жыры» т. б. атты күйлердiң авторы. Шығармаларының негiзгi арқауы – Моңғолияның бүгiнгi социалды жарқын өмірі. Дереккөздер
Әлиасқар Қожабергенов

Қожабергенов Әлиасқар (1917, Талдықорған облысы, Қаратал ауданы — 16. 11. 1941) — қаһарман 28 гвардияшы панфиловшылардың бiрi, Сов. Одағының Батыры (21. 07. 1942). Балалар үйiнде тарбиеленген. Ұлы Отан соғысына дейiн Қаратал ауданында тракторист болып jстедi. Қожабергенов 1941 жылы Қызыл Армия Қатарына шақырылып, Алматыда жасақталған 316-атқыштар дивизиясының 1075-атқыштар полкiнiң құрамында ұрысқa қатысты. Мәскеу түбiндегi Дубосеково разъезiнiң жанында болған кескiлескен шайқаста ол өз жолдастарымен бiрге өшпес ерлік көрсетіп, қаһармандықпен қаза тапты. Сілтемелер * [http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_028.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 21 июля 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 23 июля (№ 28 (187)). — С. 1.
Баланоглосс

Баланоглосс — Жартылай хордалылар типіне жататын ішек тынысты жәндіктер туысы. Биологиялық сипаттамасы Денесі (бірнеше сантиметрден 2,5 м-ге дейін) үш бөлімге (тұмсық, жаға, дене) бөлінген. Құмға, қорысқа көміліп, теңіздің таяз жерінде тіршілік етеді. Баланоглосстың хордалы жануарлардың, оның ішінде омыртқалы жануарлардың дамуын, шығу тегін анықтауда ғылыми маңызы үлкен. Түрлері * Balanoglossus apertus (Spengel, 1893) * Balanoglossus aurantiacus (Girard, 1853) * Balanoglossus australiensis (Hill, 1894) * Balanoglossus biminiensis (Willey, 1899) * Balanoglossus capensis (Gilchrist, 1908) * Balanoglossus carnosus (Willey, 1899) * Balanoglossus clavigerus (Delle Chiaje, 1829) * Balanoglossus gigas (Fr. Müller in Spengel, 1893) * Balanoglossus jamaicensis (Willey, 1899) * Balanoglossus misakiensis (Kuwano, 1902) * Balanoglossus natalensis (Gilchrist, 1908) * Balanoglossus numeensis (Maser, 1913) * Balanoglossus occidentalis (Ritter, 1902) * Balanoglossus proterogonius (Belichov, 1928) * Balanoglossus salmoneus (Belichov, 1928) * Balanoglossus stephensoni (van der Horst, 1937) Дереккөздер
Сапар Қожаниязов

Қожаниязов Сапар (15. 04. 1910 жылы туған, қазіргі Қарақалпақ ACCP-i, Шымбай ауданы) — қарақалпақ совет жазушысы, драматург. 1952 жылдан КОКП мүшесi. Қарақалпақ ACCP-iнiң халық артисi, Өзбек КСР-iнiң еңбек сің. өнер қайраткері. Москвадағы А. В. Луначарский атынд. Мемл. театр өнері институтын бiтiрдi (1939). Әдеби қызметін 1939 жылдан бастады. «Гүлстан» (1948), «Ақ алтынды атыздың адамдары» (1956), «Сүймегенге сүйкенбе» (1960) т. б, өлеңдер, повестер, пьесалар жинақтары шықты. Қожаниязов негiзiнен драматургиямен айналысады. Оның «Сүймегенге сүйкенбе» атты пьесасы 30 жылдан астам уақыт бойы сахнадан түспей келедi. 2 рет «Құрмет Белгiсi» орденiмен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Біріншілік ашық бұрышты глаукома (БАБГ)

БАБГ патогенезіне екі негізгі патофизиологиялық: гидромеханикалық және метаболикалық механизмдер жатады. Гидромеханикалық дренаждық жүйеде көзден сулы ылғалдың ағып шығуының нашарлауы айқындалады. Бұл көздің ішкі қысымының (КІҚ) жоғарылауының себебі болып табылады. Метаболикалық ығысулар себебінің ішіне гемоциркуляциялық бұрылыстар жатады. Ол ишемия мен гипоксияға алып келеді. Глаукоманы тудыратын метаболикалық факторлорға, сонымен қатар липидтердің қостотықпен тотығуы, коллагендер мен гликозамингликандардың алмасуының бұзылуы да жатады. БАБГ диагностикасы. Глаукоманың ең негізгі белгілеріне КІҚ жоғарылауы, көру жүйкесінің экскавациялық атрофиясы және көру алаңының өзгерістері (мұрын жақтан тарылуы, парацентральды дақтардың көрінуі) жатады. Глаукоманың алғашқы сатыларында соңғы екі белгілері көрінбеуі де мүмкін. Тек КІҚ жоғарылауының анықталуы «глаукома» диагнозын қою үшін жеткіліксіз. Сонымен бірге көру жүйкесінің глаукомалық нейропотиясы қалыпты КІҚ кезінде де туындауы мүмкін. Сондықтан, дұрыс диагноз қою үшін, науқастың барлық қосымша белгілерін ескере отырып, динамикалық бақылауға алғаннан кейін ғана қою керек. Динамикалық бақылау кезінде «глаукомаға күдік» деген диагноз қойылады. БАБГ емі. Глаукоманың емін КІҚ төмендететін медикаментозды әдіспен бастайды. Дәрілік ем тиімсіз болса, операция жасайды. Дәрілік гипотензивті заттардың ішінде бета-адреноблокаторлар (тимолол, бетаксалол, проксодолол) және холиномиметик – пилокорпин тағайындалады. Қалған офтальмогипотензивті заттар (антихолинэстеразды миметиктер, симпато-миметиктер, карбоангидразалар ингибиторлары) екінші кезекте таңдалады. Гемодинамикалық және метаболикалық бұзылыстарға қарсы вазодилататорлар, ангиопротекторлар, дезагреғанттар, антиоксиданттар тағайындалады. Байланысты беттер # Қарттарда көрудің өзгеруі # Көз # Глаукома Дереккөздер
Оразалы Әбілұлы Қозыбаев

Қозыбаев Оразалы Әбілұлы (15. 04. 1924 жылы туған, Қостанай облысы, Меңдiқара (қазiргi Боровой) ауд.) — Қазақстанның партия, совет қызметкерi, Соц. Еңбек Epi (1967). 1948 жылдан КОКП мүшесi. Қостанай оқытушылар институтын (1950), Қостанай а. ш. техникумын (1961), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебiн (1966) бiтiрдi. 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты. 1947- 1951 жылдары Қостанай обл. комсомол комитетiнде жауапты қызмет атқарды. 1951-1955 жылдары Қазақстан КП Қостанай обкомының нұсқаушысы. 3атобол ауд. партия комитетінің 2-секретары. Ленин орденімен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерiмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ақметжан Қойшығұлов

Ақметжан Қойшығұлов (13 қантар 1905 жылы, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы – 17 тамыз 1983 жылы) — Қазақстанның партия, кеңес қызметкері, 1932 жылдан КОКП мүшесi. 1925-1926 жылдары Қызыл Армия қатарында болды. 1926-1929 жылдары Ойыл ауданы, халық тергеушiсi. 1929-1938 жылдары Мемл. қауіпсіздік органдарында iстедi. 1938-1943 жылданы Оңтүстік Қазақстан облысы аткомының председателi, Қаз.КСР Автомоб. транспорты халкомы, Қаз.КСР халкомсовы председателінің орынбасары және Бақылау халкомы. 1943-1947 жылдары Қазақстан К(б) П ОК секретары. 1947-1954 жылдары Қызылорда обл. аткомының председателi, Қаз.КСР Коммуналдық шаруашылық министрінің орынбасары, Қаз.КСР Мин. Советі жанындағы су шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, Қаз.КСР. А. Ш. мин-лігінің көшіру-қондыру бас басқармасының бастығы. Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгiсi» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Біріншілік жабық бұрышты глаукома (БЖБГ)

БЖБГ патогенезінде салыстырмалы қарашық бөгемесі нәтижесінде нұрқабық түбірінің алдыңғы камера бұрышының бөгелуі жатады. Қарашық бөгемесі көзбұршақтың алға қарай орналасуынан туындайды. Бұл кезде нұрқабық көзбұршаққа тығыз жатады да, артқы камерадан алдыңғысына қарай сұйықтықтың өтуін қиындатады. Бұл артқы камераның қысымының жоғарылауына және нұрқабықтың алға шығуына (бомбаж) әкеледі. Алдыңғы камераның бұрышы тарылған көздегі нұрқабықтың алға шығуы оның жартылай не толық бөгелуіне алып келеді, нәтижесінде КІҚ тез жоғарылауы туындап, жіті немесе жітілеу глаукома ұстамасының клиникалық көрінісі орын алады. БЖБГ ұстамасы 45–50 жастан асқан, көзінің алдыңғы камералары ұсақ және бұрышы тарылған адамдарда туындайды. Ұстаманың негізгі себебіне қарашықтың ұлғаюы, тамырлы қабықтың қанмен толығуы және сулы ылғал секрециясы жылдамдығының күрт жоғарылауы жатады. БЖБГ диагностикасы Глаукоманың жіті ұстамасын анықтау қиындық тудырмайды. Науқас көзі мен басының ауыруына, көрудің бұлыңғырлануына, күн көзіне қарағанда дөңгелек сызықтардың көрінуіне шағымданады. Қарағанда көз алмасы тамырларының иньекциясы, мөлдірқабықтың ісінуі, тарылған алдыңғы камера, кеңейген қарашық көрінеді. Көзді пальпациялағанда көз қатты, КІҚ 40–50 с.б.б. дейін жоғарылайды. БЖБГ емі Глаукоманың жітілеу ұстамасында алдыңғы камера бұрышының толық емес бөгемесі және клиникалық белгісі дәл сондай, бірақ айқындылығы төмендеу болады. Глаукоманың жіті ұстамасының емі қарқынды түрде офтальмогипотензиялық дәрілерді (пилокарпиннің 1–2% ерітіндісі, тимололдың 0,5%, трусоптың 2% ерітіндісі тамшы түрінде, ішке диакорб және глицерол) қабылдаудан тұрады. Келесі ұстаманың алдын алу үшін, қысымды төмендеткеннен соң, хирургиялық немесе перифериялық лазерлі иридэктомиялық жүргізіледі. Созылмалы БЖБГ емі БАБГ еміндегідей болады. Байланысты беттер # Қарттарда көрудің өзгеруі # Көз # Глаукома # Біріншілік ашық бұрышты глаукома (БАБГ) Дереккөздер
Тұрар Таласбайұлы Қондыбаев

Қондыбаев Тұрар Таласбайұлы (01. 08. 1901, Гурьев облысы, Махамбет ауданы, 16-ауыл) — қазақ совет геологы, геол.– минералогая ғыл. кандидаты (1940). Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан. 1927 жылдан КОКП мүшесi. Қондыбаев 1921- 1922 жылдарда Гурьевтi ақ казактардың (Серов, Киселев) шабуылынан қорғаудағы ұрыстарғa қатысқан. Гурьев ақтардан азат етiлгеннен кейiн Чапаев дивизиясы Құрамында әскери қызметте болған. Серго Орджонокидзе атынд. Москва геол.–барлау институтын бiтiрген (1932). Ленинградтағы Орталық ғыл.–зерт. және геол.–барлау институтнда (1932-1934), Өзбекстан мен Қырғызстанда (1934-1935) полиметалл, вольфрам, алтын кен орындарын зерттеумен шұғылданды. Қондыбаев — 25-тен астам ғылми еңбектің авторы. Дереккөздер
Тарамыс

Тарамыс - теріден, көннен, былғарыдан жасалған бұйымдарды тігетін, ірі қараның сіңірінен алынған берік жіп-таспа. Тарамыс әзірлеу үшін күзде соғымға сойылған ірі қараның желке, жіліншік сіңірлерін ет ілестірмей сылып алу керек. Сылынған сіңірлерді көлеңкеге іліп қойып, бабымен кептіреді. Әбден кепкен тарамысты дөңбекке салып, ағаш балғамен жаныштай соқса, ол тарамдалып, шашақтана жұмсарады. Сонан соң оны алдымен тарақтың ірі жүзімен, содан кейін жиі жүзімен тараса, біркелкі жіңішке талшықтарға айналады. Теріден, былғарыдан, қайыстан, көннен жасалған бұйымдарды тарамыспен тігеді. Қажет болған жағдайда тарамыс талшықтарын қабаттап, ширатып та пайдаланады. Іс тіккенде тарамысты аздап ылғалдап алу керек. Оны сілемдеу дейді. Сілемделген тарамыс іс тіккенде сәл созылып отырады, кебе келе тырысып, тігісті бүріп, берік ұстайды. Тарамыспен тігілген тері ыдыстар ішіне сұйық құйылғанда ылғал жібермейді. Себебі тарамыс ылғалдана келе ісініп, сұйықтық өтетін тесіктерді бекітіп, бітеп қалады. Дереккөздер