Ақмола облысы (Ресей империясы)

Ақмола облысы (1918-1920 жылдары Омбы облысы) — 1868-1920 жылдары болған Ресей империясының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік. Әкімшілік орталығы — Омбы қаласы. Географиясы Ақмола облысы үлкен аумақты алып жатты және Ресейдің Орта Азия иеліктеріндегі ең ауқымды аймағы болды. Облыс Ұлытау мен Есілден (батыста) солтүстік-шығысындағы Ертіске дейін (солтүстік ендікте шамамен 45° бастап 54° дейін және шығыс бойлықта 95° бастап 105° дейін) және солтүстікте Омбыдан оңтүстікте Сарысу мен Шу өзендерінің қайнар көздеріне дейін созылды, оның ауданы 594 672,6 км² (оның ішінде көлдердің астында 1 1747,5 км²) болды. Геологиялық тұрғыдан алғанда облыс физикалық қасиеттерімен бір-бірінен күрт ерекшеленетін үш бөлікке бөлінді. Солтүстік бөлігін Ертіс маңындағы сортаңды жерлер мен тұзды көлдерге (Теңіз) бай, сазды және құмды жазық құрады. Аласа жоталармен кесілген ортаңғы бөлігі Есіл, Нұра және Сарысу өзендерімен суарылды. Кейбір жерлерде тасты және ормансыз болса да, бірақ ХХ ғасырдың басындағы географтардың бағалауы бойынша кейбір жерлерде қоныстануға қолайлы. Мұнда облыстың минералды байлығы шоғырланған, негізінен алтын, мыс және көмірден тұрады. Оңтүстік бөлігі — Сарысу қайнар көздерінен Шу өзеніне дейінгі созылған шөлді, сусыз дала — Бетпақдала деп аталады. Қазіргі уақытта бұрынғы облыстың аумағында бүкіл Омбы облысы, Алтай өлкесінің бір бөлігі, Жаңасібір облысы мен Ресейдің Түмен облысының елеусіз бөлігі, сонымен қатар Қазақстанның Ақмола, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан облыстарының бір бөлігі орналасқан. Тарихы 1868 жылы 21 қазанда Басқарушы Сенатқа берілген №46380 Атаулы Императорлық Мәртебелінің «Орынбор мен Сібір бөлімдерінің қырғыз далалары мен Орал мен Сібір казак әскерлерінің басшылығын өзгерту туралы» жарлығына сәйкес Ақмола облысы құрылды. Жаңа облыс құрылғанға дейін Омбы қаласы уақытша Тобыл губерниясының құрамына кірді. Ақмола облысы Батыс Сібір генерал-губернаторлығының құрамында құрылды. 1869 жылы 1 қаңтарда құрамында 4 округ: Омбы, Петропавл, Көкшетау, Ақмола кірген облыс ашылды. 1869 жылы 3 қазанда Тақсыр Император министрлер азаматтары комитетінің ұстанымына сәйкес келесідей бұйрық берді: 1878 жылы 5 шілдеде облыстың елтаңбасы бекітілді. 1878 жылы 13 қыркүйекте Министрлік Комитетінің империялық бекітілген ережесіне сәйкес Сарысу округі Атбасар болып өзгертілді. 1882 жылы құрылған Дала генерал-губернаторлығының құрамына енді. 1898 жылы облыстық округтер уездерге айналды. 1906 жылы Ақмола облысында әскери губернатор лауазымы «Ақмола мен Семей облыстарының әскери губернаторларын Ақмола мен Семей губернаторлары лауазымына өзгерту туралы» Императорлық қоныс негізінде азаматтық губернатор болып өзгертілді. 1917 жылы 17 маусымда Ақмола облысында земство мекемелері енгізілді. 1917 жылы 18 желтоқсанда облысқа Тобыл губерниясының Тар және Тоқал уездері қосылды. 1917 жылы 18 (31) желтоқсанда Татар уезі құрылды. 1918 жылдың 1-10 ақпанында Тобыл губерниялық земство ассамблеясының кезектен тыс бірінші сессиясы өтті, онда басқалармен қатар «Тар және Тоқал уездерін Тобыл губерниясынан Ақмола облысына бөлу» мәселесі шешілді, бірақ соңғы шешім губерниялық земство кеңестерінің осы мәселе бойынша егжей-тегжейлі есеп беру міндеттемесімен келесі сессияға қалдырылды. Жаңадан құрылған бірнеше болыстардың Қалашық уезінен Ақмола облысына бөлінуі туралы баяндамада көтерілген мәселені талқылап, Жиын болыстарды бір губерниядан екіншісіне ауыстыру мәселесі оның құзыретіне кірмейтінін ескере отырып, Тобыл губерниялық земствосынан Ақмола облысына жоғарыда аталған болыстарды кіргізуге еш кедергі жоқ екенін мойындау керек деп шешім қабылдады. 1918 жылы Тоқал уезінен бөлініп Қалашық уезі құрылды. Алтай губерниясының құрамынан Славгород уезі қосылды. 1918 жылы 18 сәуірде Ақмола облысы Тара уезінен Викуловск, Қарғалы, Озёринск болыстары Тобыл губерниясының Есіл уезіне көшірілді. 1918 жылы тамызда Тобыл губерниясының Қалашық уезінің кейбір болыстары Омбы уезіне берілді. 1918 жылы 19 қаңтарда Ақмола облысы Омбы болып өзгертілді. 1918 жылы 26 қаңтарда Тара және Тоқал уездері қосылды. Алайда Уақытша үкімет билікке келгеннен кейін кво-статусы қалпына келтірілді. Тара, Тоқал, Қалашық уездері қайтадан Тобыл (Түмен) губерниясына берілді. 1919 жылы ақпанда Тобыл губерниясы Тоқал уезінің 6 болысы Ақмола облысының Омбы уезіне берілді. 1919 жылы шілдеде Томбы губерниясының Тобыл, Татар, Тара, Тоқал, Қалашық уездері қосылып, Ақмола облысы қайтадан Омбы болып өзгертілді. 1919 жылы тамызда облыс аумағында ЖШҚӘ Петропавл операциясы басталды, нәтижесінде ақ әскер Омбыға шегінді. 1919 жылы 27 тамызда БОАК Сібірде уақытша орталығы Челябі қаласында болған азаматтық басқаруды қалыптастырды, ол арқылы бүкіл Сібір аумағы большевиктердің бақылауына өтті. Алайда, бұл аумақтың негізгі бөлігі 1920 жылға дейін ақтардың бақылауында болды. 1919 жылдың қараша айының басында Омбы шабуыл операциясы кезінде ЖШҚӘ облыстың солтүстік-батыс бөлігін басып алды, ал 1919 жылы 14 қарашада Ақ қозғалыстың бұрынғы «астанасы» Омбыны қызылдар басып алды. 1919 жылы желтоқсанда ЖШҚӘ Ақмола қаласын басып алды. 1920 жылы 3 қаңтарда облыстың бүкіл аумағында жаңа үкіметтің түпкілікті құрылуымен Омбы облысы Омбы губерниясына айналды. Әкімшілік бөлінісі Ақмола әскери губернаторы мен Ақмола облысы әкімшілігінің резиденциясынан басқа, Омбы қаласында Батыс-Сібір, содан кейін Дала генерал-губернаторының, Сібір казак әскерінің әскери жазалау атаманы мен Омбы әскери округінің қолбасшысының резиденциялары болды. Бастапқыда облыстың құрамы келесідей болды: 1916 жылға қарай уездер мен болыстар 1919 жылдың қарсаңындағы әкімшілік бөліністер Әкімшілік бөліністер 1919 жылдың жазының ортасына қарай * Ақмола уезі; * Атбасар уезі; * Қалашық уезі; * Көкшетау уезі; * Омбы уезі; * Петропавл уезі; * Татар уезі. Облыс жетекшілері Әскери губернаторлар Азамат губернаторлар Уақытша үкіметтің Ақмола облысы мен Дала өлкесі жөніндегі комиссары Уақытша Сібір үкіметінің Ақмола облыстық комиссары Облыс басқарушысы ;Көмекші ;Көмекшінің орынбасары Бейнелемесі 1878 жылы 5 шілдеде Патша 1 қарашада жарияланған Әділет министрі 8 шілдеде Сенатқа жариялаған облыстың елтаңбасын бекітті. Тұрғындары 1897 жылдағы ұлттық құрамы: 1915 жылдың 1 қаңтарында халықтың жалпы саны 1 578 658 адамды құрады. Оның ішінде шаруалар — 729 266 адам, казактар — 111 299 адам, қазақ халқы - 574 498 адам (531 507 көшпелі, 42 991 отырықшы). Халықтың тығыздығы 1 шақырымға 3,5 адамнан келді. Ұлты бойынша халық келесідей болды: орыстар 874 296 (оның ішінде: великоросстар 425 474, малоросстар 443 113, белорустар 5709), қазақтар 592 332, немістер 30 513, мордвалар 27 232, татарлар 25 649, поляктар 17 203, яһудилер 5458, сарттар 2626, басқалары 3344. Әйгілі тумалары * Әшімов Бәйкен Әшімұлы * Березовский Феоктист Алексеевич * Булавский Виктор Константинович * Вяткин Георгий Андреевич * Ғабдуллин Мәлік * Ганус Феодосий Григорьевич * Дубов Николай Иванович * Жанғозин Жақыпбек * Казанцев Александр Петрович * Карбышев Дмитрий Михайлович * Кәрібжанов Фазыл Кәрімұлы * Куйбышев Валериан Владимирович * Куйбышев Николай Владимирович * Люгарин Михаил Михайлович * Мариупольский Вячеслав Минеевич * Мартынов Леонид Николаевич * Пантофель-Нечецкая Дебора Яковлевна * Шаяхметов Жұмабай Шаяхметұлы * Шебалин Виссарион Яковлевич * Щекотов Константин Никитич Сілтеме * [https://book-olds.ru/BookLibrary/96001-Pam-kn-Akmolinskoy-obl.html Царское село кітапханасы, ХІХ-ХХ ғасырлардағы Ақмола облысының тарихы бойынша кітаптар (Естелік кітаптар), PDF] * [https://web.archive.org/web/20170710230153/http://www.centrasia.ru/cnt2.php?st=1174508799 Ақмола облысы] * [http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=33395 Ақмола облысының картасы. 1914] Дереккөздер