kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Арифметикалық қондырғы

Арифметикалық қондырғы- электронды есептеу машинасының арифметикалық және логикалық операциялар жүргізетін негізгі тетігі. Кейде арифметикалық қондырғы қосқыш, көбейткіш немесе логикалық блок түрінді де өз алдына қолданыла береді. Сан енгізілу тәсіліне қарай Арифметикалық қондырғы тізбектей, параллель немесе аралас әрекетті болып келеді. * Тізбектес әрекетті арифметикалық қондырғыдасандарды енгізу және олармен жүргізілетін амалдар разряд бойынша тізбектеліп жүргізіледі.Параллель әрекетті арифметикалық қондырғыға қарағанда жабдықтар саны аз, бірақ жұмысшапшаңдығы баяу. * Параллель әрекетті арифметикалық қондырғыда бір санның барлық разрядтты канал арқылы бір уақытта түседі де, сан кодтарымен жасалынатын амалдар да барлық разрядтарда бір мезгілде жүргізіледі. * Аралас әрекетті арифметикалық қондырғы параллель және тізбектес арифметикаық қондырғылардың қізметін бірден атқара алалады. Арифметикалық қондырғы блоктың кез келген разрядын нөлге келтіру, сан кодын қабылдау, код беру, код алмастыру, кодты үлкен және кіші разрядтар жағына ығыстыру, код қосу операцияларын орындайды.
Батик

Батик (малайяша - batɪk) - айшықтау әдісі және нақышталып, безендірілген алуан түсті мата. Бұл әдіс бойынша бояу сіңбейтін құрамдас заттармен ( «ыстық батикті» қолданғанда қыздырылған балауыз, «суық батикті» қолданғанда резина желім) матаға әр алуан айшықты кескіндер, нақыш-өрнектер салады, одан кейін матаны бояйды. Қосымша түс, рең беру үшін жапсырылған балауыз ара-тұра аланып тасталады да, мата еселеніп қайта боялады. Индонезия, Үндістан т.б. халықтары ыстық батикті ертеден білген. Индонезиялық батиктің негізгі түс-реңі көгілдір және қоңырқай болып келеді. Дәстүрлі нақыш-өрнек, айшықтар әр алуан әрі белгілі бір мағынаны білдіреді. Еуропада батикті сәнді маталарға 20 ғ. басында қолдана бастады . Галерея Дереккөздер
Батиплан

Батиплан немесе су астында буксирленетін камера ( — «терең» және — «кеңістік») - су астында фотокиноға түсіруде және трал жұмысы мен балық шоғырын бақылауда, су асты зерттеу жұмыстарында пайдаланатын бір кісілік аппарат. Ұзындығы 4,45 м, қанат серпіні 4,3 м, салмағы 2 т-ға жуық. Батиплан әдетте су бетінде жүзіп жүреді, ал буксирге алып сүйреген кезде гидродинамикалық күш әсерінен суға батады. Руль көмегімен оны белгілі тереңдікте ұстап тұруға болады. Бақылаушы-ұшқыш берік әрі су өткізбеітін корпуста орналасып, Батипланды рульдік тетік көмегімен басқарып отырады. Батиплан 200 м тереңдікке бата алады, бірақ оның жұмыс атқаратын тереңдігі 100 м. Бақылаушы-ұшқыш Батипланда бірнеше сағат бойы бола алады. Корпустың тұмсық бөлігіндежүзу бағытындағы аймақты көріп отыратын 4 иллюминатор орнатылған. Мұнымен қоса Батиплан әрқайсысының қуаты 500вт 5 прожектормен және лып етіп жанатын электр лампасымен жабдықталады. Лампы фотоаппаратпен синхронды түрде байланысады. Батипланарнаулы троспен буксирленеді. Трос сонымен қатар электрэнергиясын жеткізу және сымтетік байланысы қызметін де атқарады. Дереккөздер
Қоректік тізбек

Қоректік тізбек — қоректену типімен біріктірілген организмдер жиынтығы. Топтары * Өндіргіштер - өздігінен қоректенушілер (делдалдар жоқ, мұндай организмдер энергияны тікелей күннен немесе бейорганикалық заттарды тотықтырып алады - фотоавтотрофтар және хемоавтотрофтар). * Фитофагтар - делдал біреу - өсімдіктер. * Бірінші реттік зоофагтар - делдалдар екеу - өсімдіктер және фитофагтар. * Екінші реттік зоофагтар - делдалдар үшеу - өсімдіктер, фитофагтар, бірінше реттік зоофагтар және т.б. * Бір қоректік деңгейдегі организмның тұтынған энергиясының 10%-ы өтуі мүмкін. Қалған энергия организмнің тіршілік етуіне жұмсалады. * Ыдыраушылар мен қалдық қоректілер - әр түрлі қоректік деңгей көрсетуі мүмкін. Қурап қалған өсімдіктерді пайдаланғанда олар екінші, фитофагтар өлігінде - үшінші, бірінші реттік өлексесінде - төртінші, т.б. қоркетік деңгей көрсетеді. * Бір қоректік деңгеймен байланысты емес жануарлар (эврифагтар) бар. Эврифагтар қатарына адам да жатады, себебі, ол өсімдіктерді де және әр түрлі қоректік деңгейдегі жануарларды да тағамға пайдаланады. Қоректік деңгейлер * Бірнші қоректік деңгей - жасыл өсімдіктер (өндіргіштер) . * Екінші қоректік деңгей - өсімдік қоректі жануарлар (бірінші реттік тұтынушылар). * Үшінші қоректік деңгей - өсімдік қоректі жануарлармен қоректенетін жыртқыштар (екінші реттік тұтынушылар). * Төртінші қоректік деңгей - екінші реттік жыртқыштар (үшінші реттік тұтынушылар). * Шірік қоректі организмдер (ыдыратушылар) екінші деңгейден бастап барлық деңгейде кездеседі. Дереккөздер Тағы қараңыз * Экологиялық жүйе * Экологиялық пирамида ережесі * Экологиялық пирамида
Ауыл шаруашылық өндірісі

Ауыл шаруашылық өндірісі - белгілі өндіріс жағдайында табиғат байлықтарын пайдаланып ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру. КСРО халық шаруашылығының ең ірі қажетті саласының бірі - бұл ауыл шаруашылығы болған. Қазақстан жалпы өнімінінің 30%-ынан астам ауыл шаруашылықтың үлесіне тиеді. Халық шауашылығының өзге саласынан ауыл шаруашылық өндірісінің ерекшелігі: * Ұдайы өндірістің экономикалық процессі табиғи жағдаймен тығыз байланысты. * Ауыл шаруашылық өндірісі, кең аймақты алып жатады және адам еркіне көне бермейтін табиғат құбылысының әсеріне көп ұшырайды. * Дайын өнім онан әрі ұдайы өндіріс процесіне араласады, бұы - халық шаруашылығының басқа саласында сирек кездесетін құбылыс. * Жұмыс маусымы мен өндіріс маусымы бір-біріне тура келмейді, халық шаруашылығының өзге саласына қарағанда, ауыл шаруашылығында өнімді ұйымдастыру, технология, техникалық қаруландырудың да өзіндік ерекшеліктері бар.КСРО-да әлеуметтік ауыл шаруашылық жүйесі қоғамдық меншікке, оның мемлекеттік және корпаративтік-колхоздық түріне негізделген. Бұл - колхоздар мен совхоздар адам табиғат байлығы мен күшін жие пайдаланады. Сондықтан ауыл шаруашылық өндірісін тиімді пайдалану үшін қоғам дамуының экономикалық заңдарын ғана емес, табиған даму заңдарын да пайдаланып, бұны шедер қолдану қажет. Дереккөздер Алматы кітап, 1972
Инесса Арманд

Арманд Инесса (26.04.1874 - 24.9.1920) - халқаралық коммунисттік партияның қайраткері. 1904 жылдан Компартия мүшесі, Парижде артист отбасында туған. Арманд Ресейдегі 1905 - 1907 жылдар арасында болған көтеріліске белсене қатысты. 1909 жылғы эмиграция арқасында шетелге кетеді. 1911 жылы Лонжюмода партия мектебін ұыймдастырушы әрі мұғалімдерінің бірі. 1912 жылы Петербургке партиялық астыртын жұмысқа жеберілді. 1915 - 1916 жылдардағы большевиктердің Берн интернацианалисттердің Цеммирвальдық және Кинталь большивиктер партия атынан халқаралық әелдер мен жастар коференциясына қатысты. 1916 жылдарры Парижде тұрын, В. И. Лениннің еңбектерін және партиялық қаулы қараларын француз тіліне аударды. 1917 жылы, Февральды көтеріліс аяқталған соң қайта Ресейге оралады. Москвадағы қарулы көтерілісті әзірлеу жұмысына қатысадын. Октябрьлық революция соң Москаның губком мүшесі, губатком мүшесі, губернаторлық халық шаруашылық кеңесінің председателі болады. Ал 1920 жылы комитеттің 2-конгресі жұмысына қатысты, комунисттік әйелдер халқаралық 1-конференциясының жұмысын басқарады. Бірнеше кітаптардың авторы. Москвада Қызыл алаңға жерленді. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы, I том
Николаевск

Николаевск - 18 ғасырда салынған әскери бекінісі. Патша үкіметінің отарлау үшін Орынбордың әскери губернаторы В.А.Перовский 1835 жылы Императорск, Насльдиницк, Константинск, Н. Михайловск әскері шептерін салдырып, оларға казак-орыстарды орналастырды. 1850 жылға дейін Н. Саратов, одан кейін Смар губ-ларына, ал қазақ даласын басқару жөніндегі 1868 жылғы уақытша ережеге сәйкес Торғай облысының құрамына енді. Кейіннен уезд орталығы да болды. Н. уезіне 1880 жылы 8 болыс, 51 ауыл қарады. 1882 жылдан Н. бекінісі Қостанай деп аталады. Дереккөздер
Шашақ гүлді қызат

Шашақ гүлді қызат – наурызшешек тұқымдасы, талқурай туысына жататын көп жылдық өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 25-60 см. * Сабағы тік, жалаң. * Қандауыр тәрізді жапырақтары сағақсыз, қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 5-10 см, ені 0,5-2,5 см, үшкір, жиегі тегіс. Төменгі бөлігінде жапырақты қоңыр түсті жарғақты қабыршақ алмастырады. * Ұсақ гүлдері жапырақ қолтығынан шығатын гүлсағаққа бекіп, тығыз гүлшоғырына топтасқан. Гүлсидамы мен гүлшоғырының ұзындықтары бірдей (1,5-3 см), жапырағынан 2-4 есе кіші. Гүлсағағының түбінде таспа тәрізді үшкір гүлжапырағы бар, ол гүлсағағынан екі есе ұзын. Күлтесі сары, қызыл қоңыр дақтары бар, ұзындығы 5-6 мм, ұшына қарай доғал. Аталық жіпшесі күлтесімен бірдей немесе одан ұзын, аналық мойнынан аздап қысқалау. Мамыр-шілде айларында гүлдейді. Өсетін жері мен таралуы Солтүстік жарты шардың салқын қоңыржай белдеуінде орналасқан елдерде: Еуропаның орталығы мен шығысында, Орта Азияда, Скандинавияда, Моңғолияда, Қытай және Канадада таралған. Қазақстанда Тобыл-Есіл аралығында, Семей орманында, Көкшетау қыратында, Ақтөбе облысында, Сарыарқаның батыс ұсақ шоқылығында, Балқаш-Алакөл ойысында, Алтай тауларында кездеседі. Өсетін орны - батпақты жерлер, су жайылмасы, өзен және көл жағалауы. Дереккөздер
Радиолярия

Радиолярия - сәулелер, саркодо класының класс тармағы. Ралиолярия жылы теңіздерде тіршілік ететін планктон организмдер, мөлшері 40 мкм-ден 1 мм-ге дейін, кейде одан да ірі келеді. Радиолярияның ішкі қаңқасы - орталық қапшығы болады. Қапшықтың ішкі беті эктоплазма қабатымен қапталған, қапшық ішінде ядролы эндоплазма бар. Қапшықтың сыртқы эктоплазма қабатында шырыш және май түйіргіш болуы, оның судағы қозғалысын жеңілдетеді. Радиолярияның эктоплазма қабатында симбиозды тіршілік ететін бір жасушалы балдырлар - зооксантелла кездеседі. Радиолярия қорегін жіп тәрізді жіңішке немесе бұтақтанған жалған аяқтары арқылы ұстайды. Радиолярияның сыртқы минералды қанқасы кремнезем немесе күкірт қышқылы стронциден тұратын шар, не көп қырлы сақина жеңіл инелерден құралған. Мұндай қаңқа суда Радиолярияның меншікті салмағын жеңілдетеді және қорғаныш қызметін атқарады. Радиолярия көбіне бөліну арқылы, жынысты жолмен сирек көбейеді. Радиолярияның 4 отрядқа жататын мыңдаған түрлері бар. Оның қазба қалдығы докембрий дәуірінен белгілі, стратирафиялық маңызы бар. Дереккөздер
Ұлыбритания және Ирландия біріккен патшалығы

: Бұл мақала — «Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы» (1801—1922)) деп аталатын тарихи мемлекет туралы. Қазіргі таңдағы ізбасар-мемлекет туралы білгіңіз келсе, мына мақалаларды қараңыз: Ұлыбритания. : Терминдерді түсіндіру үшін Англия, Ұлыбритания, Британия және Біріккен патшалық, сондай-ақ тағыда қараңыз Британ аралдары (терминология). Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы 1801 жылдың 1 қаңтарындағы Ұлыбритания (өз кезегінде 1707 жылы Шотландия мен Англияның бірігуінен пайда болған) және Ирландия Патшалықтарының қосылуынан пайда болған монархия. Мемлекет 1922 жылдың 6 желтоқсанында Ирландияның өз тәуелсіздігін алуына байланысты тарих сахынасынан кетеді. Тек 1927 жылы қабылданған акт бойынша мемлекет атауы — Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы деп өзгертілді. XIX ғасырда отарлау саясатына байланыста әлемнің ірі, әрі экономикалық тұрғыдан дамыған және үстемді мемлекетіне айналды; бейресми — Британ империясы деген атқа ие болды.
Miles Monitor

Miles M.33 Monitor — Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталар кезінде британдық Miles Aircraft компаниясы жасап шығарған жоғары жылдамдықты нысаналар буксирлеуші ұшақ. Ұшақтың прототипі әуеге алғаш 1944 жылы 5 сәуірде көтерілді. Барлығы 20 ұшақ шығарылды. Олар Ұлыбританияның Теңіз авиациясында шектелген уақыт қолданыста болды. Тарихы Нысаналарды буксирлеуге арналған жылдам M.33 Monitor ұшағы Q.9/42 спецификациясы бойынша жасалған болатын. Ұшақ аэродинамикалық таза, екі моторлы, жоғарғыплан, консольді қанаттармен және жинақталатын шассимен жабдықталған болатын. Miles компаниясы осы спецификация аясында екі жоба ұсынған болатын. Қажетті моторлардың болмауына байланысты алғашқы жоба басшылық тарапынан қолдауға ие болмады. Ал 1700 ат күші бар Wright Cyclone R-2600-31 қозғалтқышы орнатылған нұсқасы сәтті шықты. Miles компаниясы алғашқыда 600 ұшаққа тапсырыс алды. 1944 жылы 5 сәуірде алғашқы прототип әуеге көтерілді. Жақсы ұшу сипаттамаларына ие болғанымен, соғыстың аяқталуына байланысты ұшақ бойынша жұмыстар тоқтап қалды. Кейінрек тапсырыс саны 200, артынша 50 ұшаққа дейін азайтылды, бірақ соңында 20 ұшақ ғана жасалды. Бірақ Британ Әскери әуе күштері ұшақтарды тікелей мақсатта қолданбады. 10 ұшақ артынша Теңіз авиациясы бөлімшесіне жіберілді. Мұнда ұшақтар шамалы уақыт Monitor TT.Mk II деген атаумен қолданылды, сосын ұшақтар De Havilland Mosquito TT.Mk 39 ұшақтарымен алмастырылды. Нұсқалары ;Monitor TT Mk I :Корольдік Әуе күштеріне арналып жасалған буксирлеуші ұшақ, бір дана шығарылған. ;Monitor TT Mk II :Ұлыбритания Теңіз Авиациясына арналып жасалған буксирлеуші ұшақ, бір прототип және 20 сериялы ұшақ жасалған. Техникалық сипаттамасы TT.Mk II нұсқасының техникалық сипаттамасы: Тағы қараңыз * De Havilland Mosquito Дереккөздер
Батрахозаврлар

Батрахозаврлар - тас көмір мен пермь дәуірінде тіршілік етіп, кейін құрып кеткен қос мекенділер класс тармағы. Бұл класқа жататын қазба жануарлар - Антракозаврлар деп аталатын бір отрядқа біріктіріліп, эмболомерлер және сеймуриаморфтар деген екі отряд тармағына бөлінеді. Біркелкі қарапайым құрылысты эмболомерлер суда тіршілік еткен, басының ұзындығы 40 см-ге дейін, денесі 4-5 м болған. Олардың 4 тұқымдасқа жататын қазба қалдықтары орта және жоғарғы тас көмір дәуірінің шөгінділерінен Батыс Еуропада, АҚШ-та, Шотландияда табылған. Бұлардан күрделілеу құрылысты сеймуриаморфтар құрлықта тіршілік етуге бейімделе келіп, эволюциялық дамуы жағынан бауырымен жорғалаушыларға жақындау болған. Қазба қалдықтары Чехияда, Тәжікістанда, Ресейдің Еуропалық бөлігінде, ал - деген түрі Қазақстанда төменгі перьм шөгінділерінен табылған. Батрахозаврларды зерттеудің омыртқалы жануарлар эволюциясын (әсіресе қос мекенділер мен бауырмен жорғалаушылар арасын) анықтауда үлкен маңызы бар . Дереккөздер
Қылшалар тұқымдасы

Қылшалар тұқымдасы (лат. Ephedraceae) - ашық тұқымдылар, қос жарнақты бұта немесе ағаш. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 2-7 см-ден 1-8 м-ге дейін жетеді. * Тарамдалған бұтақтары және қабыршақты жапырағы бар. * Гүлдері әдетте қос үйлі, сирек бір үйлі. * Тозаңдық масағы сағақсыз немесе бағана тәрізді сағағы болады. Оны айнала жабын тәрізді гүл жапырағы жұптаса орналасқан. Тозаңдығының бас жағында кішкене саңылауы бар. Жемістенген аналық масағы гүлшоғырына топтасады, сағақты немесе сағақсыз. 1-3 тұқым бүршігінің сыртында екі жамылғысы бар, оны айнала 2-4 жұп гүл жапырағы қоршаған. Тұқым бүршігінің сыртқы жамылғысының жоғарғы жағы ашық, ішкі жамылғысы тік немесе иілген түтік болып бітеді. * Піскен жемісі сары немесе қызыл етті жалған жидек. * Тұқымы - эндоспермалы және 2 тұқым жарнағы болады. Өсетін жері мен таралуы Оңтүстік және Орта Азия, Иран елдерінде, Қытайдың Қашқария, Тибет аймақтарында, Еуропаның оңтүстігінде, Қырым түбегінде, Кавказ, Солтүстік Америка елдерінде, Моңғолия жерінде, Ресейдің Қиыр Шығыс аймағында, Гималай тауларында, Қытайдың батысында кездеседі. Қазақстанда 1 туысы, 7 түрі өседі. Қолданысы Қылшалар тұқымдасының кей түрлері дәрілік өсімдіктер, құрамында эфедрин, псевдоэфедрин болғандықтан ревматизмге, ас қорыту жүйесі нашарлағанда, медицинада дәрі ретінде және халық медицинасында қолданылады. Дереккөздер
Нарық капитализациясы

Нарық сыйымдылығы — сатып алушылардың төлем қабілеті бар сұранысының жиынтығы. Тұтыну заттары мен қызметтерінің нарық сыйымдылығы негізінен халықтың төлем қабілеті бар сұранысымен, яғни тұтынушылардың аманат ақысын шегеріп тастағаннан кейінгі ақшалай табысының мөлшерімен сипатталады. Өндіріс құрал-жабдығының нарық сыйымдылығы халық шаруашылығының еңбек заттарымен еңбек құрал-жабдығына деген қажеттеріне байланысты. Халық тұтыну тауарларының нарық сыйымдылығы қоғамды қажеттердің дамуына сәйкес өзгеріп отырады. КСРО-да тұтыну тауарларының нарық сыйымдылығы үздіксіз өсіп келеді. Бұл халық қажеттерінің үнемі артуына, сондай-ақ жалақы мен халықтың ақшалай табысының өсуіне байланысты тұтыну тауарларының нарығы құрлымдық жағынан да өзгеріске ұшырады. Халық табысы өскен сайын, бұның азық-түлік емес тауарларға деген сұранысы біршама тез өседі, ал азық-түлік тауарларының нарық сыйымдылығы баяуырақ жүреді. Табыс мөлшері белгілі бір дәрежеге жеткеннен кейін халықтың азық-түлік тауарларына сұранысы тұрақтанады. Әлеуметтік шаруашылықта үздіксіз ұлғайып отырған қоғамдық өндіріс жағдайында тек тұтыну тауарларын ғана емес, сондай-ақ өндіріс құрал жабдықтарын да нарық сыйымдылығын зерттеудің маңызы зор. Сілтеме * Алматы-кітап, 1997 жыл, 9-том
Пагода

Пагода - Ежелгі Шығыс елдеріндегі діни құрылыстың бір түрі. Пагода Буддалардың діни заттарын сақтайтын бір орын, әрі қасиетті ғибадатханасы еді. Ол әр түрлі үлгімен тұрғызылған. Пагоданы 6, 8, 12 қырлы етіп салу кең тараған. Құрылыс материалы: * ағаш, * қыш, * тас, * металл Пагоданы тұрғызу тұңғыш рет б. з.-ның алғашқы ғасырларында Қытайда пайда болып, Вьетнам, Корея, Жапонияға тараған Пагода архитектурасы туралы «Японская художественная традиция» атты кітабында Т. Григорьева «В архитектуре пагоды запечатлён принцип цикличности, круговращения по спирали, который является универсальным для Дальнего Востока, который можно обнаружить и в храмовой архитектуре, и в классических повестях, и в знаменитых поэтических антологиях, и в структуре отдельного стихотворения, потому что таков принцип видения мира» -дейді. Дереккөздер Алматы-кітап, 1997 ж. 9-том
Луганск (Павлодар облысы)

Луганск — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, Луганск ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Павлодар қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 42 км-дей жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1908 жылы қаланды. 1930 жылы “Ротефане” ұжымшарының орталығына айналды. 1950 жылы оған Эрнест Тельманның есімі берілді. 1959-60 жылдары тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты ол бұрынғы Чапаев атындағы және “Путь Ленина” ұжымшарларымен біріктірілді. 1997 жылдан кейін ұжымшар негізінде бірнеше ЖШС мен шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Батыс Аустралия ағысы

Батыс Аустралия ағысы - Аустралияның батыс жағындағы Үнді мұхитының суық ағысы. Батыс Желдер ағысының солтүстік тармағы. Оңтүстіктен солтүстікке қарай бағытталған бұл ағыстың жылдамдығы сағатына 0,7-1,1 км. Температурасы ақпанда 19-дан 26 °C-қа дейін, тамыз айында 15-тен 21 °С-қа дейін болады. Тұздылығы 35,5-35,70 грамм литрге. Оңтүстік жарты шардағы тропикте Батыс Аустралия ағысы Оңтүстік Пассат ағысына ауысады. Дереккөздер
Қышатүс

Қышатүс – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 15-40 см шамасы аралығында. * Жапырақтары қауырсын тілімді, тостаған жапырақшалары тік. * Күлтелері ақ, сары немесе күлгін, күңгірттеу жүйке жүйесі бар. Аналық аузы домалақ. Ішкі жағындағы қысқа аталығының түбіне қарай жарты ай тәрізді бал жиналатын томпақ без болады. * Жемісі - қысқа, ортасынан ашылатын екі қабықты дән. Өсетін жері мен таралуы Батыс Моңғолияда, Кіші және Орта Азияда, Иранда, Ауғанстанда, Пәкістанда, Ресейде, Батыс Қытайда кездеседі. Қазақстанда Оңтүстік Алтай жотасында (Катонқарағай ауданы), Зайсан қазаншұңқырында егістік қышатүс (Eruca sativa) өседі. Дереккөздер
Батыс Бенгал

Батыс Бенгал (, Pościm Bôngo) — Үндістанның солтүстік-шығысындағы штат. Әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы - Калькутта. Жер аумағы - 88 752 км², халқы - 91 347 736 адам (2011 жылғы мәлімет). Бенгалдықтардың арасында будда дініндегілер - 72,5 %, 25,5 % - мұсылмандар, қалғандары - сикхизм, христиандық т.б. діндерге табынады. Жері Инд-Ганг жазығының шығыс бөлігін алып жатыр. Климаты - тропиктік, муссондық. Желтоқсанның орташа температурасы +19&nbsp;°C, мамырда +30&nbsp;°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 мм. Батыс Бенгал - Үндістанның экономикалық басты аудандарының бірі. Халқының 60%-ға жуығы ауыл шаруашылығымен айналысады, жерінің 60%-ы жыртылған. Егістігінің 85%-ына күріш, қалғанына - жут, шай, қант құрағы, темекі егіледі. Кәсіпорындары Калькутта (100-ге тарта жут және 30 шақты мақта-мата фабрикалары, металл өндеу, машина жасау, химикалық зауыттары), Асансол, Ранигандж (тас көмір өнліру, қара металлургия), Жайкайнагар (алюминий), Читтаранджан (паравоз жасау) қалаларында шоғырланған. Шай фабрикаларының көбі штаттың солтүстігіндегі елді мекендерде. Жүк және жолаушы тасуда темір жол және өзен жолдарының маңызы зор. Әкімшілік бөлінуі Батыс Бенгал 19 әкімшілік аймақтарға бөлінген. Сыртқы сілтемелер * [http://www.banglamusic.com/ BanglaMusic.com — Bengali site features artist, concerts, news, downloads and more] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/westbengallocation.htm Map of India showing location of West Bengal] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/westbengal-district.htm District map of West Bengal] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/h3s3205.htm Railway map] Галерея Дереккөздер
Қышқыл жауын-шашын

Қышқыл жауын-шашын, қышқыл сулар - атмосфералық жауын-шашын түрлері. Жаңбырдың қышқылды қасиетіне құрамында сутектің өте белсенді иондарының болуымен байланысты. Қышқылдану процесі Жаңбыр суының нормалдық реакциясы сәл қышқыл келеді (pH - 5,6). Бұл ауа құрамындағы көмір қышқыл газының еруінен әлсіз көмір қышқылы пайда болады. Кейде электр стансасы, өнеркәсіптік қазандар, автомобильдерден шығатын газдар, т.б. ауаны күкірт және азот оксидтерімен ластағанда жаңбыр, тұман, қар, бұршақ, т.б. тамшыларында күкірт және азот қышқылдарының бар екенін байқауға болады. Қышқыл жауын-шашынның түсуі атмосферадағы күкірт диоксидтері мен азот оксидтерінің болуын антропогендік ластану дейді. Табиғатта ауадағы азот молекуласы оксиді табиғи процестер жағдайында (найзағай, күн күркіреу, т.б.) және топырақтың нитрификациялануы, орман өрттері негізінде байқалады. Жер атмосферасында жыл сайын орта есеппен 3 млрд-қа жуық найзағай болып тұрады. Олардан пайда болған мыңдаған градус температура кезінде радикалды-тізбекті механизм үрдісі азот молекуласының қышқылдану процесін туындатады: * O→2O N ² +O→NO+N; * O ² +N→NO+O Кері реакцияға реакция кезіндегі азот оксиді өнімінің - 2NO+O ² →2ONO ² тез сууы кедергі жасайды. Атмосфералық ылғалмен өзара әрекеттескенде азот қышқылы пайда болады. Азот оксидінің негізгі көзі болып энергетика және көлік саналады. Олар ауаға 90% -ға жуық ластағыш шығарындыларды шығарады, ал химия өнеркәсібінің үлесі 5% -дай ғана. Экологиялық зардабы * Организмге мөлшерден тыс түсетін нитраттар нәтижесінде жұқпалы және тері аурулары жиілей түседі, тері асты клеткалары зақымдалады, құлақ, мұрын, өңештің (кеңірдектің) иммунитеті төмендейді, аллергиялық аурулардың көбеюіне әсер етеді. * Қышқыл жауын-шашын нормадан тыс мөлшерде болу салдарынан балықсыз көлдер, орман алқаптарының қурап жойылуы (ағаштардың өспей солып қалуы, т.б,), ауыл шаруашылығының өсімдіктер өнімділігінің кемуі, топырақтың құнарсыздығына алып келеді: ** тұщы су қоймаларда рН 6,5-тен төмен болғанда ақ мүктің тез көбейіп, нәтижесінде су қойма биологиялық тұрғысынан өлі деп саналады; ** топырақта рН 3-тен кем болғанда топырақ толығымен дерлік құнарсызданады; ** қышқыл жауын-шашын топырақ қышқылдығын көбейтіп, ондағы калий, магний, кальций сілтісізденеді, фосфор таралмай қалады, ауыр металдардың улары жиналады, нәтижесінде өсімдіктердің өсуіне залал келтіріледі. * Қышқыл жауын-шашын су экожүйелеріне, өсімдіктерге, архитектура ескерткіштеріне, ғимараттарға т.б. зиянды әсер етеді. Таралуы Алғашқы қышқылдық жауындар 1907-1908 жылы Англияда байқалған. Қышқылдық жауындар солтүстік жарты шарда кеңінен таралған. Бұл жерде қышқыл заттардың шығарылуы мен олардың жаңбыр, қар, тұман түрінде ылғалды тұндыруға қолайлы жағдай бар. Қышқыл жауын-шашындар Скандинавия елдері, Англия, Германия, Бельгия, Дания, Польша, Канада, АҚШ-тың солтүстік аудандарына тән. Тағы қараңыз * Атмосфералық жауын-шашын * Жауын-шашын инверсиясы * Жауын-шашын қарқындылығы Дереккөздер
Европеоидтік нәсіл

Европеоидтік нәсіл - жер жүзінде көп таралған көне нәсілдердің бірі. Еуропа ға, Солтүстік Африка ға, Алдыңғы Азия ға, Солтүстік Үндістанға еуропалықтар отарға айналдырғыан аймақтар - Америка, Аустралия, Оңтүстік Африкаға тараған. Олардың ең алғаш шыққан жері - Еуропа, қалыптасқан дәуір - палиолиттың соңғы кезі. Еуропиойдттық нәсілге жататын халықтардың жалпы саны шамамен 1473 млн., оның ішінде: * Еуропада тұратындары - 623 млн., * Азияда - 580 млн., * Америкада - 247 млн., * Африкада - 63 млн., * Аустралия мен Мұхит аралдарында 13 млн. шамасында. Антропологиялық сипаттама ерекшеліктері Еуропиойдтық нәсілге антропологиялық сипаттама шашының, көзінің, тісінің түс ерекшеліктеріне қарай бөлінеді. Осыған байланысты бұны 3 топқа бөлуге болады: # Ақ немесе ақшыл сары еуропеоидтер, олардың шаштары мен көздердің түсі мейлінше ашық болып келеді. Бұлардың көп тараған жері, Солт. Еуропа мен Солт. Америка. # Қара шашты, қой көзді еуропиойдтер, бұған Оңтүстік Еуропа, Солт. Африка, Солт. Үндістан, Пакистан, Ауғаныстан, Латина Америка тұрғындары жатады. # 1-топ пен 2-топ аралығындағы еуропеоидтер, бұл топтағы аламдардың шаштары қоңырқай, көздері солғын қоңыр немесе ашық көк болып келеді. Еуропеоид нәсілінің бұл үш тобы өзара бірнеше нәсіл типтеріне бөлінеді. 1-топтың ішінде бастарының ені орташа солтүстік-еуропа типін жұмыр басты, қайық мұрынды шығыс - Балтық нәсіл типінен бөлек жіктейді. 2-топ сопақбасты жерорта теңіздік нәсіл, жұмыр басты, қыр мұрынды үнді-паирлік нәсіл типтеріне бөлінеді. Орыс халқының көпшілігі еуропиойдтық нәсілдың 3-тобына, соның ішінде ортаеуропты типке жатады.Еуропеойдтық нәсілдің шет аймақтарында тұратын халықтары көптеген аралас типтер арқылы монголоид және негроид нәсілдеріменен бірігіп кеткен. Дереккөздер Алматы-кітап, 1997 ж. 4-том
Литогенез

Литогенез (грек. лито - тас, генезис - пайда болу) - шөгінді, жанартаутекті шөгінді жыныстардың және кен байлықтарының одан әрі өзгеруі мен қалыптасу процестерінің жиынтығы. Теорияның шығу тарихы 1923 жылы ең алғаш Я.В.Самойлов (1870-1925) шөгінді жыныстарды зерттеу әдістемесі мен міндеттерін ашып көрсетіп, литологияны жеке ғылым саласы ретінде анықтап берді. 20 ғасырдың ортасында Ресейдің ғалым-литологы Н.М.Страхов (1900-1978) литогенез теориясын дайындаған. Бұл теория қазіргі және ежелгі шөгінді, сондай-ақ жыныс түзілудің салыстырмалы-литологиялық талдауына негізделген. Литогенездің даму сатылары * Седиментогенез - тұнбаның түзілуі. * Диагенез - тұнбаның нығыздануы. * Катагенез (эпигенез) - температура және қысымға, кей жағдайларда газ және су ерітінділеріне байланысты өзгеруі. * Метагенез - метаморфизмге дейінгі өзгеруі (құрамының өзгеруі). Типтері * Гумидті литогенез типімен көмір, боксит түзілуі және марганецті темір кен орны байланысты. * Аридтік литогенез типінде фосфориттік, табиғи тұздар мен мысты құмтас кен орындары түзіледі. * Мұздық литогенез Солтүстік Тянь-Шаньның, Іле, Жетісу Алатауларының, Алтайдың биік таулық мұздықтарымен байланысты. * Жанартаутекті шөгінділік литогенез жанартаулы аудандарға тән. * Мұхиттық литогенез ірі су қоймасы ағыстарында (теңіздер, мұхиттар) пайда болады. Дереккөздер
Жоғарғы партия мектебі

Жоғарғы партия мектебі - КСРО кезіндегі жоғары партиялық-саяси оқу орыны. 1918 жылы маусымда, Я. М. Свердлов атындағы Коммунисттік университет, БОАК жанындағы үгітші-нұсқаушылар курсы және Я. М. Свердлов атындағы насихатшылардың жоғарғы мектебі болды.1939 жылдан КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебі деп талды. Ол партия және кеңес мемлекеттік қалаларына идеялық-теориялық білім берді, оларды қайта даярлықтан өткізді. Оның баспасөз, радио және телевизия бөлімінде бұқарлық информация құралдарының басшы қызметкерлері оқыған: * Мектептегі КОКП тарихы, * Маркстік-лениндік философия, * Ғылыми коммунизм, * Сол заманғы халықаралық коммунисттік жұмысшы және ұлт-азаттық қозғалыс, * Кеңес экономикасы, * Мемлекеттік құқық және кеңес кұрылысы, * Журналистика және әдебиет, орыс тілі, * Шет тілдері кафедралары болған. Олар оқу методикалық жұмыспен бірге ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізген, монография әзірлеп, оқулық және оқу-методика құралдар құрастырған. Кафедрада ғылым докторлары мен ғылым кандидаттары жұмыс істеген. Жоғары партия мектебін қорғау үшін кандидаттық және докторлық диссертацияларды қабылдаған. Жоғары партиялық мектебіне жоғары білімді, кемі 5 жылдық партиялық стажы бар 40 жасқа дейінгі коммунисттер түсіп оқыған. Тыңдаушыларды одақтас республикалар КП ОК-ның өлкелік партия коммитетінің ұсынысымен КОКП ОК қабылдайды. Оқу мерзімі 2 жыл. Жоғары партия мектебі жанында басшы партия және кеңес қызметкерлерін қайта даярлайтын тұрақты курс жұмысын істеген. Жоғары партия мектебі әлеуметтік елдердің партия және мемлекеттік кадрларын даярлауға да көмектеседі. Мектепті 10 мыңнан астам партия және мемлекеттік қызметкерлері бітіріп, 15 мыңдай қызметкер қайта даярлық курсын өтті. 1967 жылы Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер Алматы-кітап, 1997ж. 9-том
Йоги Берра

Йоги Берра (шын аты Лоуренс Питер Берра, 1925 жылы 12 мамыр дүниеге келген) — кэтчера және аутфилдера позицияларында Басты лигада ойнаған, американдық бейсболшы, сонымен қатар менеджер және бейсбол жаттықтырушы. Бейсболдағы барлық карьералық 19 жылын «Нью-Йорк Янкиз» командасында ойнаған. Осы ойын тарихында, қатарынан үш рет Америка Лигасының бас жүлдегері болған әлем бойынша 4 ойыншы қатарында. Содан кейін Американдық та, Ұлттық Лиганы да басқарған 7 жаттықтырушы қатарына кірді. 1972 жылы «Ұлттық даңқ залы»-ндағы таңдаулы тұлға болды. Бейсбол тарихында ең үздік спортшы былып атанды. Сыртқы сілтемелер * * [http://global.britannica.com/EBchecked/topic/62684/Yogi-Berra Статья в Encyclopedia Britannica] Дереккөздер
Miles Satyr

Miles M.1 Satyr — 1930-жылдардағы Британдық бір орынды аэробатикалық биплан. Ұшақ конструкторы Фредерик Джордж Майлс оны өзінің George Parnall and Company компаниясында жасап шығарды. Тарихы Satyr ұшағын Ф. Дж. Майлс 1932 жылы жобалап шығарды. Ағаштан жасаған бір орынды аэробатикалық биплан 75 ат күші бар Pobjoy Rengine қозғалтқышымен жабдықталды. Ұшақтың алғаш ұшуын 1932 жылы тамызда Ф. Дж. Майлстың өзі өткізді. Ұшақ жақсы ұшу сипаттамаларына ие болғанымен, тек бір дана өндірілді, себебі бұл кезде Майлс монопландар жасаумен айналысқан болатын. Өндірілген жалғыз Satyr (тіркеу нөмірі G-ABVG) 1936 жылы қыркүйекте әуе апатынан кейін жойылды. Техникалық сипаттамасы Ұшақтың техникалық сипаттамасы : Дереккөздер
Майбалық (Мағжан Жұмабаев ауданы)

Майбалық — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Таман ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 65 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 599 адам (296 ер адам және 303 әйел адам) болса, 2009 жылы 411 адамды (208 ер адам және 203 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Сейфуллин (Солтүстік Қазақстан облысы)

Сейфуллин — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Таман ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 56 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 511 адам (240 ер адам және 271 әйел адам) болса, 2009 жылы 183 адамды (89 ер адам және 94 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Miles Hawk

Miles M.2 Hawk — 1930-жылдары британдық Miles Aircraft Limited компаниясы жасап шығарған екі орынды жеңіл моноплан ұшақ. Тарихы Hawk ұшағын Ф. Дж. Майлс 1933 жылы жобалап шығарды. Ұшақ қанаттары төмен орналасқан. Ұшақ екі адамға арналған ашық кокпитке ие болған. Прототип ADC Cirrus IIIA (95 ат күші) қозғалтқышымен жабдықталған прототип Philips and Powis Limited (қазір Miles Aircraft атауымен белгілі) компаниясымен Вудлей аэродромында жасалып шығарылды. Ұшақтың алғашқы ұшуы 1933 жылы 29 наурызда болды. Өз кезі үшін ұшақ сатылымы жақсы деңгейде болды (бір ұшақ бағасы 395 фунт болды). Ұшақтың түрлі нұсқалары шығарлыған болатын, оның ішінде жабық кабиналы моноплан (M.2A), бір орынды ұзақ қашықтықты (M.2B) және үш орынды (M.2D) ұшақ нұсқалары болды. 1934 жылы Cirrus қозғалтқыштырының жетіспеушілігінен ұшақтың жақсартылған нұсқасы — Miles Hawk Major жасалып шығарылды. Нұсқалары M.2 — 95 ат күші бар A.D.C. Cirrus IIIA қозғалтқышымен жабдықталған екі орынды нұсқа. M.2A — de Havilland Gipsy III қозғалтқышымен жабдықтаған кабиналық нұсқасы, бір дана өндірілген. M.2B — ұзақ қашықтықтық бір орынды нұсқа, A.D.C Cirrus Hermes IV (120 ат күші) қозғалтқышымен жабдықталған, бір дана өндірілген. M.2C — 120 ат күші бар de Havilland Gipsy III қозғалтқышымен қайта жабдықталған нұсқасы, бір дана өндірілген. M.2D — 95 ат күші бар A.D.C. Cirrus IIIA қозғалтқышымен жабдықталған үш орынды нұсқа, алты дана өндірілген. Техникалық сипаттамасы Ұшақтың техникалық сипаттамасы: Қоданушылары Әскери қолданушылар ; *Аустралия Патшалық Әуе күштері - екі ұшақ ; *Жаңа Зеландия Патшалық Әуе күштері ; *Оңтүстік Африка Әуе күштері Дереккөздер
Жүк тасымалының жоспары

Маңыздылығы Жүк тасымалының жоспары - халық шаруашылығын өркендету жоспарынынң негізі құрамды бөліктерінің бірі. Жүк тасу жоспары еліміздің тасымалдау мұқтажын толық және дер кезінде қанағаттандыруға байланысты шығындарды азайтуды, халық шаруашылығында транспортты-экономикалық қатынастарды тиімді ұйымдастыруды қамтамасыз ету үшін қажет. Жүк тасымалының жоспарының нормалары Транспорттың барлық түрлерін тиімді пайдалану үшін жүк тасымаланың бас, перспективті, жылдық, тоқсандық және айлық жоспарлары жасалынады. Жүк тасымалы жоспарлауын жасау вагондардың, кемелердің, автомобильдердің жүк көтеру қабілеттілігін неғұрлым толық пайдалануға олардың арлы-берлі бос жүруін азайтуға мүмкіндік береді. Ұзақ мерзімге арналған жүк тасымалының бас жоспары халық шаруашылығын өркендетудің бес жылдық жоспары негізінде жасалады. Жылдық және сандық жоспарлары ауыл шаруашылық өнімдерін дайындаудың, материалдық-технологиялық жабдықталудың, күрделі құрылысы көлемінің жоспарлары бойынша жасалынды. Жылдық және тоқсандық, айлық жүк тасымалының жоспарын орындау мен бекіту тәртібі КСРО министрлер кеңесінің 1970 жылғы 4-қаңтарда бекітілген жылдық және тоқсандық жүк тасымалының жоспарын орындау ережелері негізінде реттеледі. Бекітілген жүк тасымалының жоспары міндетті түрде орындалуы тиісті жүк тасымалы жоспарын орындамағаны үшін айыпты жақ материалдық жауапкершілікке тартылады. Дереккөздер Алматы-кітап, 1997ж., 9-том
Хромакей

Хромакей (ағылшын тілінен - chroma key, тура мағынасында «түстердің кілті» деген мағына береді) — екі немесе одан көп кескін дерді немесе кадрларды бір композицияға қиыстыру технологиясы. Хромакей – бір композицияда, яғни бір кескінде екі және одан көп сурет немесе кадрларды арнайы түстер арқылы ажырату технологиясын білдіреді. Бұл технология кино түсіруде және теледидарда терең қолданылады. Бейнені түсіру кезінде объект (адам немесе кез келген зат) бір түстік фонға орнатылады, түсіріп болған соң бейнені монтаждау кезінде объект артындағы біртүстік фонды алып тастап, яғни өшіріп оның орнына кез келген бейнені орналастыруға болады. Объекттің артыңғы қабатына біртүстік фонына кез келген түспен түсіруге болады, дегенмен дүниежүзілік стандарт бойынша жасыл және көк біртүстер қабылданған. Стандартқа сәйкес киноларды түсіруде жасыл түс қолданылады, ал теледидарда көк түс қолданылады. Ескерту: егер адамда немесе заттарда сондай түстер бар болса, онда сол жері көрініссіз болып қалады, яғни артыңғы қабаты көрініп қалады. Бұл – бірнеше бейнені бір композицияға біріктіру. Яғни, хромакей әдісін пайдаланғаннан кейін экранда шын өмірде болмаған жаңа көрініс пайда болады. Бала кезде көбісі бір суретті қиып алып, оны басқа суреттің үстіне жабыстырып ойнағандай хромакей де сол жүйе бойынша жұмыс жасайды. Әр бейне жеке-жеке түсіріліп немесе компьютермен салынады да, кейін бірінің үстіне бірі жабыстырылады. Нәтижесінде толыққанды композиция құрылады. Телевидение саласында және қазіргі заманғы кино өндірісінің сандық технологиясында қолданылатын түстердің рирпроекциясы. Түсірілім барысында нысан бір түсті түс фонына орналастырылады. Рир-проекция кезінде кең қолданылатын түстер - жасыл және көк түстер, себебі мұндай түстер адам терісінде жоқ. Алайда, практикалық тұрғыдан қара түс те, ақ түс те қолданылуы мүмкін. Киноөндірісінде аралас түсірілімдер үшін фонның түсі ретінде кең таралған түс - жасыл түс ("Green screen" технологиясы деп аталады), телевизиялық хабарлар үшін көк түс пайдаланылады. Дегенмен рир-экранның түсі режиссердің шығармашылық міндетіне және рир-проецирлеу жүргізілетін жабдықтың сипаттамасына да байланысты болады. Сыртқы сілтемелер * https://books.google.ru/books?idUtN3CwAAQBAJ&pgPA413#vonepage&q&ffalse * https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/kino/47942/ * https://engime.org/sabatan-tis-jmistar-jinafi-eem-operatori.html?page=3
Дәуіт (айрық)

Зоология * Дәуіт — жәндік Тұлғалар * Дәуіт Пайғамбар — қасиетті кітаптарда, соның ішінде Құранда сипатталатын пайғамбар. * Дәуіт Асауұлы — 19 ғасырда өмір сүрген батыр. * Дәуіт Дүйсенов — маңғыстаулық соғыс ардагері. * Дәуіт Артығалиев — соғыс әрі еңбек ардагері, мұнайшы. * Дәуіт Қошанұлы Нүкенов — инженер-ғалым. Тарих * Дәуіт ата қорымы
Кодекс

Кодекс - заң ның белгілі бір салаларына жататын нормаларды жаңа талаптар мен жағдайларға сәйкес, ішкі мазмұны жағынан күшейтіп, өзгертіп, толықтырып бір жүйеге салу арқылы жасалған заң актісі. Кезіндегі КСРО-ның құру жолында ілгері басқан сайын мемелекеттік мүшелерінің заң нормаларын жасақтау міндеті де күшейе түсті. Бұрын қабылдаған кейбір заңдар күшін жояды немесе оларды жаңа жағдайға бейімдеп толықтыру талабы қойылады. Осыған байланысты мезгіл-мезгіл сол заңды нормаларды қайта қарау, реттеу, бір жүйеге келтіру қажет. Нормативті актілерді реттеудің негізгі 2 жолы бар: Олар - интерпретация және кодификация деп аталады. # Интерпретация - қолданып келген заңдылық нормаларды мазмұны жағынан өзгертпей, сол күйінде қалдырып, сыртқы белгілері мен көріністері бойынша бір жүйеге келтіру, сөйтіп, оларды пайдалануды жеңілдету. # Кодификация - заңды нормаларды салаларына сәйкес талдап жинау, қайта қарап жаңа жағдайға сай жаңа заң шығару, яғни заңды мейлінше жетілдіру. Кодекс - осы кодификацияға жатады. Дереккөздер Алматы-кітап, 1997ж., 4-том
Аденозинүшфосфор қышқылы

Аденозинүшфосфор қышқылы немесе Аденозинүшфосфат (қысқаша АТФ немесе АҮФ, - adenosine triphosphate) — энергетикалық нуклеотид. Бұл — тірі жасушадағы негізгі энергия көзі. Оның ағзалардағы бүкіл процесстерінде және зат алмасуында маңызы зор. АТФ 1929 жылы Гарвард медицина мектебінің ғылымдарының Карл Ломан мен Йеллапрагада Суббарао зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ашылған. 1941 жылы Фриц Липман АТФ-тың жасушадағы негізгі энергия таратушы ретінде айқындаған . Атауы АТФ-тың систематикалық атауы: : 9-β-D-рибофуранозиладенин-5'-үшфосфат немесе : 9-β-D-рибофуранозил-6-амино-пурин-5'-үшфосфат. Химиялық жіктеу бойынша АТФ - аденозиннің (аденин және рибозаның туындысы) үшфосфорлық эфиры. Жалпы сипаттамасы Органикалық молекулалардың тотығу реакцияларында бөлініп шығатын энергия Аденозин үш фосфат қышқылы түрінде митохондрияларға жиналады. Аденозин үш фосфат қышқылы гидролизденіп бір макроэнергиялық байланыс үзілгенде, 8,4 ккал/моль бөлінеді. Глюкозаның бір молекуласы клеткада көміртек оксиді (СО2) мен суға (Н2О) дейін ыдырауынан Аденозин үш фосфат қышқылының 38 молекуласы синтезделеді. Қызметі және биологиялық рөлі Аденозин үш фосфат қышқылы энергиясы организмде органикалық молекулалар биосинтезіне, бұлшық еттердің жұмысына, жүйке импульстерінің берілуіне, иондардың клетка мембранасы арқылы тасымалдануына, т.б. жұмсалады. Биологиялық тотығу кезінде бөлініп шығатын энергияның бір бөлігі сақталмай жылу энергиясына айналады. Бұл энергия жылы қанды организмдердің дене температурасын бірқалыпты ұстау үшін пайдаланылады. АТФ-тың рөлі мен қасиетін акырына дейін түсіну үшін АТФ молекуласының кұрылысын білу керек. Бұл - жалғыз нуклеотид. Ол РНҚ тізбегіндегі нуклеотидтерге ұқсас, өйткені оның құрамында қант - рибоза болады. Азотты негізі - аденин. Негізгі айырмашылығы мынада: АТФ-та фосфор қышқылының бір қалдығының орнына рибозаға бірінен соң бірі үш қалдық қосылады, сондықтан «үш-фосфат» деп аталған. АТФ негізгі биологиялық энергия жинақтау қызметін атқаруға фосфор қалдықтарының арасындағы химиялық байланыс мүмкіндік жасайды. Ол молекуладан «үзілген» кезде - энергияны жинақтау. энергия бөлінеді. Сонымен бірге бөлінген энергия тірілік үдерістеріне - бұлшықет жиырылуына, зат синтездеу немесе жүйке серпінділігіне пайдаланылады. Егер жасушада энергия (құнарлы заттардың ыдырау үдерісінде) пайда болса, онда АТФ-ты оңай қалпына келтірудің қайтымды үдерісі жүреді. АТФ - ағзалардың бүкіл пайдалы энергиясы іс жүзінде сол арқылы «өтетін» зат. Бүкіл тіршілік үдерістері негізіне жататын химиялық реакциялардың жасушада жүзеге асуына жылу, механикалық, өзге де ешқандай энергия түрі пайдаланылмайды. АТФ-ны «жасушалардың энергетикалық нарқы» деп жиі айтатыны сондықтан болса керек. Заттар ыдырау арқылы энергиясын АТФ синтезіне береді. Осыған қатарласа ағзамен және жарғақша арқылы биосинтездің, өсудің, бұлшықет жиырылуының, жүйке серпілісінің заттар тасымалдауды және өзге де көптеген тіршілік үдерістері жүреді. Осы үдерістердің барлығына тек АТФ-ның ыдырау энергиясы ғана шығындалады. АТФ-ның бір молекуласы тәулігіне 2-ден 3 мың рет ыдырап, қосылыса алады. Дереккөздер
Берлин пактісі

Берлин пактісі-1940 жылы 27 қыркүйекте Берлинде Германия, Италия, Жапония өкілдерінің 10 жыл мерзімге агрессиялық одақ құрып, қол қойған шарты. Берлин пактісі жер жүзін үш империалистік мемлекеттің бөліп алуын көздеді. Берлин пактісіне қатысушы мемлекеттер бір-біріне саяси, экономикалық, әскери көмек беруге міндеттенді. Берлин пактісіне сол кезде Германия мемлекетіне тәуелді Венгрия, Румыния, Словакия (1940 ж. қараша), Болгария (1941 ж. 1 наурыз), кейіннен Финляндия, Испания, Таиланд сияқты елдер және Хорватия, Маньчжоу-Го қол жаулық үкіметтері, Қытайдағы Ван Цзинь-вэй үкіметі де қосылды. Берлин пактісі агрессорлардың КСРО-ға шабуыл жасау жоспарымен тығыз байланысты еді. II дүниежүзілік соғыста фашистік одақ күйреген соң, Берлин пактісі жойылды.. Дереккөздер
Volugrafo Aermoto 125

Жалпы түсінік Volugrafo Aermoto 125 — 1942 - 1944 жылдар арасында, Officine Meccaniche Volugrafo зауытында шығарылған, италианды жеңіл, әскери мотоцикл. Барлықғы шамамен 2000 дана шығарылған. Тарихы Осы елдерінің арасында болған Ұлы Отан соғысы басталған соң, Мальтаға қону жоспарын дайындау бастады (Операция «Геркулес»). Осы операцияға дайындалу барасында Италия әскері, әуе десанты көлікке тапсырыс берді. 1936 жылы Клаудио Бельмондомен шығарылған жоба, Officine Meccaniche Volugrafo зауытын салуған бастамасы ретінде алынды. Бірақ, операция жүзеге асырылмай қалғандықтан, мотоцикльдердің шығарылуы жылдамдығы әлде-қайда төмендеді. Тәжірбиелі мотоцикль тек 1942 демонстрациядан өтіп, 1943 жылы шығарыла бастады. 1943 жылы Тарквиния аймағында пайда болған «Ciclone» атты 183-әуе-десантты дивизия батальоны алғашқы 600 мотоциклге тапсырыс берді. Осы мотоциклдармен Тарквиния қаласындағы дисант мектебі қамптылды. Дереккөздер * [http://digilander.libero.it/historiabis/motoretta.htm ақпарат digilander.libero.it сайтында ]
Диспетчерлік қызмет

Диспетчерлік қызмет, ауыл шаруашылығында - осы заманғы есептеулер техникасы мен математикалық тәсілдерді пайдаланып, ауыл шаруашылық өндірісін радио, телефон және тағы басқа да құралдар арқылы басқару жүйесі. Диспетчерлік қызмет өндіріс тапсырмаларын орындауда, техниканы дұрыс пайдаланып, оның бос тұруын болдырмау үшін, шұғыл хабарды қабылдауға және өңдеуге, орындаушыға қолма-қол тапсырма, нұсқау, бұйрық беруде көмек көрсетеді. Диспетчерлік қызмет шаруашылықтың бүкіл өндірістік - тұрақты және уақытша салаларын түгел қамптиды. Мұнда істейтін адам саны шаруашылық көлеміне қарай белгіленеді, әдетте штаты үш адамнан тұрады # Бас диспетчер, # Диспетчер-оператор, # Радио-техник, Бұл жұмыстың тиімділігі техникалық жабдықты таңадй білуге және бұны дұрыс пайдалануға байланысты. Диспетчерлік қызметтің бірнеше түрі бар; * Жалпыға ортақ ішкі өндірістік телефон байланысы; * Диспетчерлік телефон байланысы; * Радиобайланыс; Кезінде, Қазақстанның 100-ге тарта колхоз, совхоздарында диспетчерлік қызмет ұйымдастырылған. Облыстағы ауыл щаруашылық басқармалары 940-тан астам колхоз және совхозбен, 124 аудандық ауыл шаруашылық басқармаларымен байлансы жасаған. Ал колхоздар мен совхоздар шаруашылықтың ішкі саласымен байланыс жасау үшін 10 мыңнан астам радиостанцияны пайдаланған. Дереккөздер Алматы-кітап, 1997ж., 3-том
Тінтуірдіӊ оӊ жақ пернесі

Тінтуірдің оң жақ пернесі - мәтіндік мәзірді шақыру үшін қолданылады (мәзірде осы бағдарламада немесе бейне беттің осы аймағында жұмыс істеу кезінде рұқсат етілген, әмірлер қамтылған), бұл көптеген әмірлердің орындалуын жылдамдатады. Тінтуір жүгіргісін нысанның үстіне апарып, тінтуірдің оң жақ пернесін бір рет шерту қажет. Кей кездері тінтуір орнына текбол, сезімтал тақта немесе трекпойнт қолданылады. Қызметі жағынан бұл құрылғылардың бәрі тінтуірге пара-пар. Дереккөздер
Ахметбек Әлпекұлы (Қисықұлы)

Ахметбек Әлпекұлы - Моңғолия мемлекетік еңбек сіңірген өнер қайраткері, Моңғолия композиторлар одағының (сазгерлер) мүшесі, Моңғолия қазақтарының «Сыбызғы домбыраға арналған күйлері» кітабы редакторы. 1958-1962 жылдар аралығында Мәскеуде Чайковский атындағы консерватория қасындағы музыкалық училищені композитор және хормейстр мамандығымен бітіріп, театрда оркестр дирижері, хормейстр болып жұмыс істеді. Ленинградтағы Римский-Корсаков атындағы консерваторияның Хормейстр және Опера дирижері класында оқып, профессор Рабинович, Тилзе, Михайлов сияқты атақты дирижерлерден дәріс алып, соңынан 1967-1972 жылдарды Қазақ ССР-ның Құрманғазы атындағы корсерваториясында оқып, оны оркестр дирижері және теориялық пәндердің оқытушысы деген мамандықпен бітірді. 1991 жылы Қазақстанға Талдықорған облысы, Талдықорған қаласына қоныстанып, Талдықорған облысының М. Төлебаев атындағы филармонияның оркестрін ашуға атсалысып, оркестр дирижерін 7 жыл, І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінде 1992-жылдан 9 жыл аға оқытушы, Жетісу халық аспаптар оркестрінің жетекшісі әрі дирижері, және Қ. Байсейітов атындағы училищеде ұстаздық қызметтерін атқарды. «Тәуелсіз Қазақстан» хор, «Қаракерей Қабанбай» ерлер ансамблі, «Тәуелсіз Қазақстан» оркестрға арналған поэмасы, «Жерұйық» оркестрға арналған шығармасы, «Туған жер» қыздар ансамблі, «Туған жерін сағынбайтын жан бар ма?» жеке әні, «Қыздар гүлге құмар ма?», «Айбала» жеке әндері, «Университет композиторларының ән-күй шығармаларының жинағы» кітабы, Көбес Ақылбайұлының 30-дай ән – күйлеріне клавирь жасап, баспаға дайындады. Музыкалық шығармалары #Сырғалы толқыны (Төлеубаймен бірге); #Адуучин (Цэрэвпен бірге); #Фантазия; # Дөрвөд Рапсодиясы; #Мерекелік увертюра; #Вальс варияция; #Баярын удиртгал; #Жерұйық. Музыкалық драмалары #Ғ. Мүсірепов «Ақансері-Ақтоқты» музыкасы; #Қ. Сіләм «Гүлжан» музыкасы; #Д. Гомбосүрэн «Хуурын эгшиг» музыкасы; #Д. Мягмар «Эрдэмтний яриа» музыкасы. Қазақ оркестріне арнап түсірген классикалық жанр композиторларының шығармалары #Дамдинсүрэн «Жұмбақ төбелер» операсының жаңа нұсқасы; #Хасбаатар «Симфониялық поэма»; #Чулуун «Уран хас» балетінің увертюрасы; #Чойдог «Найрамдлын удиртгал»; #Моцарт «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасы; #Шуберт «Музыкальный момент»; #Шуман «Бодол»; #Ж. Бизе «Кармен» операсының увертюрасы; #Бетховен «Эккессозі»; #Бетховен ІV-симфониясының финалы; #Брамс «Венгер биі». Марапаттары Алтын жұлдыз орденінің иегері, 40, 60, 70 жылдық медальдарымен сыйланған. Моңғолия мәдениетінің озат қызметкері, 30-дан астам мақтау грамота иегері, Баян-Өлгей аймағының құрметті азаматы. Талдықорған облысы әкімінің құттықтау грамотасымен марапатталған. Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің құрмет грамотасын иеленген, Қазақстанның «Жаңа ғасырға жаңа ән» конкурсінің дипломанты атанып, «Қазақстанға сіңірген ерекше еңбегі үшін» зейнетақы алды. Дереккөздер
Гамазидтер

Гамазидтер - Parasitiformes отрядына жататын кенелер тобы. Денесі домалақ, сопақша, немесе ұзынша келген ( 0,3 - 0,4 мм). Аяқтары алты буынды, ауызы шаншуға, соғуға бейімді. Трахея арқылы тыныс алады. Жұмыртқалайтын да, тірі туатын да түрі бар. Тірі туған 6 аяқты дернәсіл түлеп, 8 аяқты бірінші, екінші сатыдағы нимфаға, содан ересек кенеге айналады. Гамазидтердің көпшілігі топырақ арасында, жерге түскен жапырақ арасында, көңде кездеседі.Ұсақ буын-ақтылар, нематод құрттарымен қоректенеді. Кейбір түрлері бауырмен жорғалаушыға, кұстарға, сүт қоректілерге жабысып, олардың қанын сорып, паразиттік тіршілік етеді. Адамды шағатын түрі де бар. Тек Қазақстанда паразиттердің 100-ге жуық түрлері бар. Гамазидттер инфекциялық ауру коздырғыштарын тасымалдайды (сүзек, чума, спирохитоз, туляремия, бурцелиоз). Тауық кенесі тауық тері ауруына шалдықтырады. Түрлі тышқандарда болатын гамазидтер де қауіпті. Дереккөздер Алматы-кітап, 1997ж., 3-том.
Шағалалы

Елді мекендер: * Шағалалы – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ауыл. * Шағалалы – Ақмола облысы Алексеевка кенттік әкімдігіне қарасты ауыл. * Шағалалы – Ақмола облысы Зеренді ауданы, Шағалалы ауылдық округi құрамындағы ауыл. * Шағалалы – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Шағалалы - Ертіс алабындағы өзен. * Шағалалы қонысы – қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс.