kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Адамдық борыш

Адамдық борыш - өзіне ғана емес, өзгелерге көрсете алатын қызметі. Халқыңа қызмет етсең, сенің білімің, кісілігің мол дегенді білдіреді. Ал, адам өзінің жеке басынан аса алмай, күйбең тіршіліктен шыға алмаса, ол өз бойындағы қуатын халқына бере алмаса, ол адам күйзеліске ұшырайды. Халыққа қызмет ету азаматтың кемелденуіне, өрісінің кеңеюіне үлкен әсер етеді. Ал, Шәкәрім қажы адамдық борыш турасында: «Ақжолдан айнымай, Ар сақта, оны біл», - дейді. Сонда таза ісімен, адал еңбегімен және харекетімен көрінетін адамдар болады, олар өзінің ең басты өмір сүру кеңістігі өз халқына еңбек қылу деп есептейді. Шәкәрім сондай адамдар туралы айтып отыр. Алайда, көшпелі ортада адамдық өзінің функционалдық болмысы жағынан туыстық-рулық байланыстардың іргелі нормалары және принциптерімен біте қайнасып жатқандығын аңғаруға болады. Мысалы, көшпелі ортада қоғамдық қатынасты реттеудің ең ілкімді принциптерінің бірі ағайыншылықтың басты шарты адамдық болды. Яғни адамдықты ұстанған руластардың арасында ғана ағайыншылық жүрмек. «У ішсең руынмен» деп келетін мәтел сөздің туыстық-рулық қатынастарды ұйымдастырушылық принципі ретіндегі әлеуметтік-институционалдық қауқары дамдықтың сақталуына тығыз байланысты болды. Дереккөздер
Адастыру

Адастыру сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Адастыру (нәтиже) — Келіссөздер барысында, келісімшарт, мәміле жасауға алып келген, бір тараптың (немесе оның агентінің) жалған мәлімдеме жасау нәтижесі. * Адастыру (наным-сенім) — дәстүрлі мифтік сенім бойынша малға, адамға келген індетке, ауруға қарсы жасалатын магиялық ырым, яғни мал емдеудің (сенім-нанымға негізделген емдеу шарасы) магиялық тәсілі.
Александр Герасимович Батурин

{{Әскери қайраткер } { style="background:transparent" - - } }} Александр Герасимович Батурин (1915, Ақтөбе облысы Марток ауданы Полтавка е., о.ж. б.) — екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, кейіннен майор, ұшқыш, полк командирінің орынбасары. Өмірбаяны Орыс. 1935 ж. Орынбордың аэроклубына оқуға түскен, бұдан кейін Жоғары ұшқыш-планерлер мектебінде оқыды. 1938 ж. Кеңес әскері қатарына шақырылып, Алматы аэроклубында нұсқаушы-ұшқыш болып істеді. Соғыс басталғаннан бастап 61-авиация бригадасының 71- авиация полкі командирінің орынбасары болды. 1941 жылдың 21 тамызында Эстонияның астанасы - Таллинде жаудың 20 бомба тастаушы ұшақтарымен алғаш рет шайқасты. Әсіресе Ленинград үшін болған шайқаста (1942 жылдың 3 сәуірінде) дұшпанның 4 ұшағымен ұрыс жүргізіп, ерекше ерлік көрсетті. Батурин 8 ұшақтан тұратын топты басқарып, 3 неміс ұшағын жойды. 24 сәуірдегі Ленинград үшін шайқаста жаудың 3 ұшағын атып түсіріп, 3 соғыс кемесін суға батырды, 40 зенитті пулемет ұясын, 3 батареясын, әскерлер мен соғыс жүктері тиелген 42 автоколігін, ауада бақылайтын 3 аэростатын, 4 оқ-дәрі қоймасын жойып жіберді. Үздік шабуылшы-истребитель аталған Батуринге КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1942 жылғы 23 қазанда Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Соғыстан кейін Батурин көп жылдар бойы Ақтөбе қаласында тұрып жұмыс істеді. 1996 ж. Ресейдегі Татарстан Республикасы Альметеевск қаласына қоныс аударған. Дереккөздер
Адыра қалғыр

Адыра қалғыр (Әдіре қалғыр) - қатты қорыққанда, ызаланып, ренжігенде, күйінгенде, айтылатын кейіс сөз тіркесі. Қарғыс ретінде айтылады: тұқымы құрысын, жойылып кетсін деген мәнге саяды. Онтологиялық тұрғыдан алғанда, ру-қауымдағы ең ауыр жаза - күнәһар адамның елден, жерден аластату үрдісінің паремологиялық когнитивтік образы. Дереккөздер
Ажа

Ажа - отбасындағы, әулеттегі ең тәжірибелі ақылгөй, сыйлы адам, әже. Әулетте де болсын, ауылда да болсын ажаның пікірімен санасып отырған. Тұрмыстық мәселелерде ажа тіпті, шешуші рөл атқарды. Ажа отбасындағы, әулеттегі әлеуметтік мәселелерді шешіп отырған, айналасындағыларды ұрыс-керіс, дау-жанжалға жібермеуге күш салған, әулеттің билігі ажаның қолында болған. «Ай дер ажа, қой дер қожа жоқ» деген белгілі фразеологизм ажаның көшпелі қоғамдағы өзіндік ерекше беделді рөл аткарғандығын айғақтайды. Дереккөздер
Матай Бәйісов

Матай Бәйісов (1903, Алматы облысы Ескелді ауданы Алдаберген ауылы - 11.11.1943, Украина, Киев облысы Обходнинск ауданы Черняхов с.) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, бөлімше командирі, пулеметші. Қазақ. Соғыстың алдында Талдықортан МТС-ында жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың қазанында шақырылып, Ұлы Отан соғысына Воронеж майданына қарасты 38-армия 136-атқыштар дивизиясының 342- атқыштар полкі құрамында қатысты. 1943 ж. 2 қазанда Днепрдің оң жаталауына алташқы жауынгерлер сапында өтті. Бәйісовтің басшылытындаты шағын топ өздері басып алған плацдармда 2 тәулік бойы жау шабуылына тойтарыс берді. Жеке өзі жаудың 50-ден астам әскерін жойды. Расчет командирі мен пулемет нысанашысының ок- қа үшқанына қарамай Бәйісов станокты пулеметінен оқ атуын тоқтатпады. Бәйісовке КСРО Жот. Кеңесі Төралқасының Жарлығымен ұрыста көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.1.1944). Туған ауылындаты №2 мектеп пен бір көшеге, сонымен қатар Талдықорған, Алматы қалаларындағы бір көшеге батырдың есімі берілген. Туған ауылындаты мектептің алдына батырдың мүсіні орнатылған. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ажыратқыш

Ажыратқыш сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Ажыратқыш (призма) — ажыратқыш микроскоптағы тастілім тұғыры астына орнатылған, жарықтың ажыраған сәулесін түзейтін николь призмасы. *Ажыратқыш (аспап) — араның жүзін шыгарып кайраған кезде тістерінің арасын ашуга, ажыратуға арналған аспап *Ажыратқыш – тізбекті кез келген режимде ажырататын коммутациялық аппарат. Жоғарғы кернеулі ажыратқыштар жоғары кернеулі эдлектр тізбегін қосуға және ажыратуға, сондай–ақ қысқа тұйықталу кезінде ажыратуға арналған. Бұл өндірістік типтерінде түйіспелерінің (контактыларының) арасында өте күшті ұшқын пайда болмас үшін түйіспелері майдың ортасында тұрады. Апаттық жағдай туғанда автоматты түрде кернеуден ажыратып тастайтын ажыратқыштар да бар. Жай ажыратқыштарды біз қолмен іске қосатын болсақ, автоматты ажыратқыштардың жұмысына тек ол жұмыс істемей қалғанда, яғни істен шыққанда болмаса, адам араласа алмайды. Жұмыс кернеуі 1 кВ-қа дейін болатын қондырғыларда жұмыс режимінің бұзылуы салдарынан оларды бүлінуден сақтау үшін осы автоматты ажыратқыштарды қояды. Электротехникалық автомат дегеніміз осы болып табылады. Еритін қорғағыштар электр қозғалтқыштары мен басқа да өндірістік құрылғыларды қысқа тұйықталу токтарыныа қорғайды, бірақ ұзақ уақытқы ауыр жүктемелерден қорғай алмайтындығы себепті қуаты жоғары электротехникалық құрылғыларда еритін қорғағыштармен бірге максималды автоматты ажыратқыштар қолданылады.
Мәди Қайпыұлы Бегенов

Бегенов Мәди Қайпыұлы (1916, қазіргі Қазақстан Республикасы, Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Ақжігіт ауылы – 1 қазан 1943, Украина, Запорожье қаласы) — Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, бөлімше командирі. Ұлты қазақ. Кеңес әскері қатарына 1938 жылы шақырылған. 1942 жылы желтоқсанда майданға жіберіліп, 619-полктің (З-Украина майданы, 12-армия, 203-атқыштар дивизиясы) құрамында ұрыстарға қатысты. 1943 жылдың 25 қазанында Новый Кичкас (қазіргі Запорожье қаласы) маңында Днепр өзенінен өту кезінде ерлік көрсетті. Бегенов жау пулеметінің атыс нүктесі орналасқан жерді анықтап, артиллерия оғымен атқылады. Содан кейін оның бөлімшесі жаудың траншеясына бірінші болып жетіп, қолма-қол шайқаста бірнеше гитлершіні жойды. Бегенов екінші траншеяны басып алу үшін жауынгерлермен шабуылға шықты. Нәтижесінде полк әскері алға жылжуға мүмкіндік алды. Бегеновке жасаған ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (19-наурыз 1944 жылы). Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен марапатталды. Шежіре Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Әли – Қошқар – Жанғозы – Тоқал – Кешу – Бита – Ақбас – Қайпы – Беген – Мәди Дереккөздер
Жауырағаш

Жауырағаш, кескек, мойынағаш, мойынса, ажырғы – арқасы жауыр болған аттың мойнына байланатын ағаш құрал. Бұл құрал жылқының мойнын артына қарай иліктірмей, жараны бүлінуден сақтайды. Пайдаланылуы Жауыр болған аттың шоқтығы мен жотасындағы жараға қонған шыбын-шіркейді қумақ болып, тістелеп, қасып жазылып келе жатқан жараны бүлдіріп, әрі ушықтырып жіберуден сақтау үшін байлайды. Әсіресе, асқынған шилі, жалаң, лоққы жауыр түрлерін емдеу кезінде қолданылады. Әрі мұндай амал жылқылардың бір-бірінің мойынын, желкесін қасып беретін әдетімен, жазылған жалақ жауырдың жарасын қайта бүлдіруінен де сақтайды. Атаулары мен сипаты Құралдың әр өлкеде қалыптасқан түрліше атауы бар: шығыстағы қазақтар оны "кескек" десе, оңтүстікте оны көбіне "мойынағаш", батыс-солтүстік өңірде "мойынса", кей жерлерде "ажырғы" деп те атау кездеседі. Құралдың Эрмитажда сақталған нұсқасы шырыш-крест пiшiндi болып келген. Бұл бұйым музейлік артефакт ретінде мойынса деген атпен тіркелген. Жауырағаштың ертеде кең таралған түрі аттың мойнына қамыт тәрiздi киiлетiн, ұштары қайыс баумен біріктірілген екі жарты доға ағаштан тұрады. Доғаның дәл орта шеніне ұзындығы 3-4 қарыстай көлденең сырық бекітіледі. Ол аттың мойнын оңды, солды бұруға мұрсат бермей кедергі жасайды. Жауырағаштың екінші бір түрі аша ағаштан иіп жасалады. Мұндай жауырағашты әрқайсысын 3-4 жерден тесіп мойынның екі жағына бұрылуға кедергі келтіретіндей етіп мойынынан асыра байлап қояды. Дереккөздер Әдебиеттер * Добросмыслов А.И. Скотоводство в Тургайской области. Оренбург: Тургайский обл. стат. комитет, 1895; * Потапов Л.П. Особенности материальной культуры казахов, обусловные кочевым образом жизни // СМАЭ. Т.XII. М.-Л.: Наука, 1949. С.43-70; * Арғынбаев Х. Мал ауруларын емдеудегi қазақтың халықтық тәжiрибесi туралы этнографиялық очерк // ТИИАЭ. Т.16. Вопросы этнографии и антропологии Казахстана. Алма-Ата, 1962. 3-35-бб.; * Базылхан Б. Моңғолша-қазақша сөздiк. Өлгий, 1984; * Тоқтабаев А. Жылқы ауруларын емдеудiң халықтық тәсiлдері // Маргулановские чтения. Алматы, 1989. 279-283-бб.; Бөкейхан Ә. Таңдамалы (избранное). Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995; * Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995;
Оре (аудан)

Оре - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Хальденслебен қаласы. Аудан Саксония-Анхальт жеріне қарайды. Саксония-Анхальтқа бағынышты. Жер аумағы 1493,61 шаршы км. Тұрғыны адам. Тығыздығы 77 адам/ шаршы км.Ресми коды-15 3 62. Аудан 81 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Хальденслебен (20 021) # Барлебен (9 169) # Нидере-Бёрде (7 783) ;Қауымдар бірлестігі ;Басқару Эльбе-Хайде # Ангерн (1 353) # Бертинген (204) # Борн (245) # Бургсталль (675) # Кольбиц (3 434) # Крёхерн (286) # Долле (577) # Глинденберг (1 348) # Хайнриксберг (398) # Хиллерслебен (837) # Лойче (672) # Мальвинкель (640) # Нойенхофе (788) # Рогец (2 260) # Зандбайендорф (284) # Вендорф (111) # Цилиц (2 164) ;Басқару Хоэ-Бёрде # Аккендорф (430) # Беберталь (1 672) # Борнштедт (454) # Айхенбарлебен (1 206) # Грос-Зантерслебен (1 046) # Хермсдорф (1 617) # Хоэнварслебен (1 580) # Иркслебен (2 424) # Нидерндоделебен (4 231) # Нордгермерслебен (940) # Охтмерслебен (591) # Ротмерслебен (755) # Шаккенслебен (730) # Веллен (1 319) ;Басқару Флехтинген # Аллерингерслебен (472) # Альтенхаузен (385) # Бартенслебен (337) # Бендорф (973) # Бенсдорф (685) # Бельсдорф (208) # Бёддензелль (248) # Брегенштедт (569) # Бюльстринген (794) # Дёрен (219) # Аймерслебен (474) # Эмден (309) # Эркслебен (1 305) # Эшенроде (171) # Эферинген (186) # Флехтинген (1 826) # Хакенштедт (582) # Хёдинген (287) # Хёрзинген (638) # Ифенроде (525) # Морслебен (353) # Остингерслебен (281) # Шванефельд (289) # Зеггерде (101) # Зиштедт (591) # Зюплинген (1 059) # Урслебен (486) # Вальбек (775) # Веферлинген (2 383) ;Басқару Эбисфельде-Кальфёрде # Беренброк (284) # Бёсдорф (456) # Кальфёрде (1 758) # Дорст (187) # Айккендорф (172) # Этинген (533) # Грауйнген (153) # Катендорф (268) # Клюден (308) # Манхаузен (306) # Эбисфельде (7 437) # Рецлинген (827) # Фельсдорф (208) # Вегенштедт (392) # Виглиц (198) # Цоббениц (346) ;Қауымдар бірлестігі ;Басқару Вольмирштедт # Фарслебен (971) # Вольмирштедт (10 716) Сілтемелер * [http://www.ohrekreis.de/ www.ohrekreis.de]
Николай Николаевич Дублицкий

Николай Николаевич Дублицкий (1901-1973 Алматы) Жетісу өлкесінің алғашқы туристерінің және өлкетанушы республиканың өлкелік туризм жене саяхат қоғамың құрушыларының бірі. Тау туризмі секциясының төрағасы (1932 ж). 1959 ж. бастап ҚазКСР туризм бірлестігінің Президиумының хатшысы. 1964 ж. ҚР-ның туризм Президиумының мүшесі болып сайланған, аттестациялық комиссиясының жауапты хатшысы, Бүкілодақтық жағрапиялық қоғамының мүшесі. 1950 ж. Қазақстанның туристік экскурциясы мен туризм саласының аға нұсқаушысы. Дереккөздер
Николай Васильевич Бедренко

Бедренко Николай Васильевич (1923, Ресей, Башқұртстан, Зианчурин ауданы Казанка дер. - 3.7.1985, Алматы облысы Талгар қ.) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, бөлімше командирі. Орыс. 1944 ж. 5 карашада Бедренконың бөлімшееі Тиса өзенінен алғашқылардың бірі болып өтіп, шабуыл жасай отырып, жауды кері шегіндірді. Жаудың алдыңғы шебіндегі плацдармды басып алған олар, полктің қалған бөлімдері өзеннен өткенше қорғады. Осындай ерлігі үшін Бедренкоға КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (28.4.1945). Ол өз бөлімшесімен Жапон соғысында да болды. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Бедренко Қызыл Алаңдағы шеруге қатысты. Соғыстан кейін Бедренко Медногорск қаласында (Орынбор облысы) тұрып, 1950 ж. бастаған үкіметтің арнайы комиссиясымен келіссөздер жүргізуге қатысып, ел ішіндегі саяси қуғын-сүргінді доғаруды, халықтың діни сенімін қадірлеуді талап етті. Ол көтерілісшілердің Д.Қараев бастаған тобы кеңестік билікті мойындағанына қарамастан, шағын топпен Қарулы қарсылықты жалғастыра берді. Бедренко 1930 ж. мамырдың соңында қолға түсіп, ОГПУ «үштігінің» 21 қарашадағы үкімімен ату жазасына кесілді. Дереккөздер
Таңғыт Еңсеұлы

Таңғыт Еңсеұлы (1879, Қытай, Тарбағатай аймағы, Дөрбілжін ауданы - 1952, сонда) - қоғам қайраткері, рубасы, Алаш партиясының зиялы өкілі, әкесі Еңсе болыс қажылыққа барарда Таңғытты өз орнына Найман елінің Жұмық руына болыс етіп қойып кеткен. Ол осы орында 1897 жылдан 1936 жылға дейін болды. Өмірбаяны Әкесі Еңсе ел билеген болыс арғы бабасы Ер Дәулетбай ту ұстап ел қорғаған батырлардың бірі еді. Руы Найман елі ішінде Жұмық атасыннан өрбиді. Таңғыт өзінің әділдігімен, парасаттылығымен ел көңілінен шығып отырған. Халықтың оқу-білімін жетілдіру жағына баса назар аударды. Азамат соғысы жылдары Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов және Райымжан Мәрсеков бастаған Алаш қайраткерлері Қытайға өтіп, Таңғыттан жергілікті қазақтармен кездестіруді сұраған. Таңғыт қарсы болмай, Шәуешек қаласында, Тарбағатай аймағындағы төрт үкірдайдың басын қосқан. Алаш орда басшыларының келу мақсатын естіген кеңес үкіметі өкілдері, іске араласып, бұларды таратып жіберді. 1944 жылы Шығыс Түркістан Республикасы құрылғанда, Таңғыт әскер жинап, заттай көмек берді. Осы еңбегіне орай, Шығыc Түркістан өкіметінен тәуелсіздік орденімен марапатталған (1946). Таңғыт қытай билігіне қарсы 1933 жылы дүнгендермен бірлесіп қарулы көтеріліске қатысты. Осыған байланысты оны 1938 жылы жергілікті қытай өкіметі 10 жылдық қамау жазасына отырғызып, ол жазасын үйінде атқаруға ұйғарым жасады. Қытайда Коммунистік партия билік басына келгеннен кейін «Алаш ордамен тіл табысқан, Кеңес Одағына қарсы шыққан», - деген айыптар тағылып, Еңсеұлы Таңғыт өлім жазасына кесілді. Дереккөздер
Жаяу жорықтар

Жаяу жорықтар - кең жазық далалар мен ойлы-қырлы және басқа да кедергілі жерлерден жүріп өтуге арналған жорықтар. Жаяу жүру туризмнің ең кең тараған саласы; ол жаяу жорықтарға қатысу үшін арнаулы қозғалыс құрал-жабдықтар (велосипед, қайық, сал, автомашина және т.б.) қажет емес; жаяу жүрудің аса бір әдісін білу де қажет емес (шаңғы, ескекті қайықтар, кемелерді басқару құралдары, машиналар және т.б.), осыған орай жаяу жүрудің техникасына тезірек үйренеді; сонымен қатар қарапайым және арзан топтық және жекеленген құралдарды пайдалануға мүмкіндік туады. Жоғарыда аталған жағдайлар туризмнің жаяу жүру түрін әртүрлі жастағы адамдар өздерінің дене дайындықтары деңгейіне қарамастан, туризмнің басқа да көптеген түрлерімен салыстырғанда ең қолайлы және ұтымды түрі болмақ. Сондықтан туризмнің осы түрі көпшілікке тиімді және ыңғайлы: мысалы, демалыс күндеріндегі туризмдік жорықтар туған өлке бойынша саяхаттарға қатысуларына мүмкіндік туады. Дереккөздер
Азан шақырып ат қою

Азан шақырып ат қою (Азан шақырып, қазанның құлағын қағып aт қою) - мұсылмандықты қатаң ұстанатын ортада нәрестеге ат қоюды рәсімдейтін ғұрыптың ерекше түрі. Дүниеге келген балаға ат қойып, азан шақыру мұсылман әлеміне - сүндет. Ата-ананың біреуі (көбінесе әкесі) баланы басын құбылаға қаратып, қолын ұстайды. Ат қоятын молда намазын өтеп, Азан шақырып, баланың оң құлағына ата-анасы таңдап қойған есімді айтады. Нәрестені қолына ұстап тұрып, ұл баланың оң, қыз баланың сол құлағына «мұның аты - .., сенің атың - ...» деп үш мәрте айқайлап айтады да, келесі құлағына Құраннан сүрелер оқиды. Бұл рәсім үш рет қайталанады. Рәсім аяқталарда дұға оқылады, қатысқан туысқандары балаға, оның ата-анасына тілектер айтып, үлкендер бата береді. Мұндай ескі салт бойынша, ат қою рәсіміне жиналғандардың ішінен біреуі қазанның құлағын даңғырлата қағып, балаға қойылған атты үш қайтара қайталап, жұртқа жария етеді. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Ұл бала күтіп жүрген әке-шешесі кезекті қызына «Ұлбосын (ұл болсын)» деп ат қояды. Тілегені орындалған ата-аналар балаларына: «Қуаныш», «Құдайберген», «Күнтуды» деген есімдер береді. «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы Дереккөздер
Тап күресі

Тап күресі - таптар арасындағы мүдделер қайшылығынан туындайтын күресті білдіретін марксизм іліміндегі ұғым. Тап күресі маркстік әдебиеттерде таптық қоғамдағы өмірдің қозғаушы күші ретінде дәріптелініп, ол сөзсіз коммунизм орнатуға негіз қалайтын пролетариат диктатурасына жеткізеді делініп түсіндіріледі. Марксизм ілімі үстемдік еткен кеңестік қоғамтану ғылымы саласында ереуілдер, карулы көтерілістер, демонстрациялар, революциялар Тап күресінің көріністері ретінде негізделіп, капиталистік елдердегі Тап күресінің күшеюіне Қазан төңкерісінің жеңісі және дүниежүз. соц. жүйенің қалыптасуы ықпал етіп жатыр деп насихатталды. Кеңестік тарих ғылымында ұлттардың өткен тарихы Тап күресі ұғымымен тығыз байланыстырыла қарастырылып, қоғамдағы оң өзгерістер соның нәтижесі ретінде көрсетілді. Дереккөздер
Тараншы сұлтандығы

Тараншы сұлтандығы-Қытайдың Іле аймағындағы ұйғырлардың жергілікті билігі (1866-71). Қытайдағы мұсылмандар көтерілісінің нәтижесінде құрылған. Кезінде 1678 жылы жоңғарлар, кейін 18-ғасырдың аяғында Цин империясы Қашқариядан Ілеге жер аударылып, егін еккен ұйғырлар «тараншылар» (моңғол тілінде «егін егушілер» деген сөз) деп аталған. Орт. - Құлжа қаласы болды. Тараншы сұлтандығының сұлтаны Әбіл Оғұлы билікті қолына алғанымен Іледегі қытайлар мен дүнгендердің қарсылығына тап болды. Сондықтан ол қазақтармен одақтасып, олардың Іленің шығыс аудандарына қоныс аударуына жағдай жасауға тырысты. Жетісуда Ресейге қарсы қарулы көтеріліске шығып, жеңілген соң мыңнан аса отбасын алып Ілеге өткен Тазабекті патша өкіметінің ұстап бер деген талабын орындаудан бас тартты. Ол Цин үстемдігіне ғана емес, орыстар мен ағылшындардың да аймақтағы әрекеттеріне шектеу қойып, кедергі жасады. Қазақстанмен шектес жердегі Тараншы сұлтандығының бұл саясаты және Жетісу қазақтарының көрші елге қоныс аудара бастауы Ресейді қатты алаңдатты. Патшалық Ресей үкіметі шекаралық аймақтарының қауіпсіздігі үшін деген желеумен 1871 жылы Тараншы сұлтандығын басып алып, оны жойып, Ілеге 1881 жылғы Санкт-Петербург шартына дейін отарлық саясатын жүргізді. Дереккөздер
Азат омыртқа

Азат омыртқа (жетім омыртқа) - мойын омыртқа мен сабақты омыртқаның арасындағы омыртқа. Омыртқа желісі қасапшылардың айтуынша, былайша бөлінді: бастан темен біріншісі ауыз омыртқа (біреу), екіншісі - бауыздау омыртқа (біреу), ары қарай мойын омыртқа (бесеу). Кейде ауыз омыртқа және мойын омыртқаны «алты мойын кесер бас» деп те атайды. Тегінде, арқаны бір-бірлеп буындап шығару - машақаты көп әрекет. Омыртқалар желісінде не мойын омыртқа тобына, не сабақты омыртқалар тобына жатпайтын болғандыктан, мойыннан кейінгі арқа басталар тұстағысын «азат» немесе «жетім» омыртқа деп атайды. Оны буын жігінен ажырату біраз күшті қажет етеді. Қасапшы арқаны бір-бірлеп үлкен күш жұмсап шығарып, сол еңбегінің арқасында азат омыртқаға (азап арқаға) ие болады. Қасапшы бұл сыбағаны қолкесер үздігі кәдесі ретінде алады. Ыспар қасапшы сараң қожайынның мардымды қолкесер немесе қолүздік бермейтінін сезсе, өзіне бұйыратын азап арқаның етін әдейі молайтып алады. Ол үшін соңғы мойынмен алғашқы арқаның қосындысын үзбей, жалпақ мойын етпен арқаның қалың майлы етін бірақ қосып, тұтас күйінде шығарып алады. Дәстүрлі қазақ қоғамында мал сою мәдениетіне ерекше көңіл бөлінеді. Қасапшы малды жіліктегенде, мүшелегенде әр сүйектің өздігіне тән еттерін бір-біріне ауыстырып алмай ептілік танытуы қажет. Дереккөздер
Азатбас

Азатбас (Азат кереге)- киіз үй керегесінің уық байланбай, бос қалдырылған басы. Егер киіз үйдің керегелерінің қанатын бір-біріне киігізіп құраған кезде, олардың көктерінің биіктігі бір-бірімен сәйкес келмеудің және кереге қанаттарының орны алмасып кету салдарынан керегенің қоспаларының жоғары жағы қиыспай, қазақы ортадағы арханкалық атау бойынша «елікауызданып», сирек болса да азатбас пайда болады. Басқаша атауы - азат кереге. Дереккөздер
Виталий Мефодиевич Безголосов

Виталий Мефодиевич Безголосов (20.5.1920, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Каменка а. - 30.4.1945, Чехия) – екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, старшина, мерген. Риддер қаласындағы металлургия зауытында жұмыс істеген. 1942 ж. майданға келіп, Калинин, Дала, 1 және 4-Украина майдандарындағы жорық жолдарынан өтті. 183-атқыштар дивизиясы 227-полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1945 жылдың 30 сәуірінде 279 жау әскерін, ал Чехияның Моравска-Острава қаласын азат етуде және Одер (Одра) өзенінен өткенде 8 гитлершіні жойды. Осы ұрыста жараланған командирін қорғауда Безголосов ерлікпен қаза тапты. Безголосовқа ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.5.1945). Ленин, Кызыл Ту, «Қызыл Жұлдыз», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Григорий Михеевич Безродных

{{Әскери қайраткер - } }} Григорий Михеевич Безродных (1909, Ресей, Воронеж облысы Увир селосы - 16 қараша 1941, Мәскеу облысы Волоколам ауданы Нелидово деревнясы) — екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер. Өмірбаяны Алматы облысы Алакөл ауданына қоныс аударып, ұжымшарда ұста болып жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1941 ж. шақырылған. 1941 ж. 16 қарашада Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково теміржол айырмасында танкіге қарсы шайқасатын топтың құрамында (саяси жетекші В.Г.Клочков бастаған) жаудың бірнеше шабуылына тойтарыс беруге және 18 танкісін жоюға қатысты. Осы шайқаста Безродных ерлікпен қаза тапты. Волоколам ауданының Нелидово деревнясындағы бауырластар зиратына жерленген. Бұл ерлік 28 батыр-панфиловшылардың ерлігі деген атпен тарихқа енді. Естелік пен марапаттары КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Безродныхқа Кеңес Одағының Батыры атағы, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (21.7.1942). Олардың құрметіне Мәскеу қаласының Северное Тушино ауданындағы бір көше Батыр-панфиловшылар көшесі аталып, онда мемориал орнатылған. 1975 ж. Дубосековода мемориал, Нелидово деревнясында (Дубосеково теміржол айырмасынан 1,5 шақырым жерде) батыр панфиловшыларға ескерткіш орнатылып, мұражай ашылды. Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ бар, онда оларға арналып монумент қойылған. Үшарал қаласындағы көшеге, Алакөл ауданындағы Көктұма орта мектебіне Безродных есімі беріліп, мектеп қабырғасына мемориалдық тақта орнатылды. Дереккөздер
Бейбітшілік

Бейбітшілік: * Бейбітшілік - адамдар мен мемлекеттер арасындағы достық қарым-қатынас, соғысушы мемлекеттер арасындағы Қарулы қақтығыстың тоқтатылуы. * Бейбітшілік - тыныштық, қауіпсіздік, қорқынышсыз өмір Дереккөздер
Азу жарды

Азу жарды - жылқы малы құнан немесе дөнен жасында жетіп толысқанының белгісі ретінде азу «жарады», яғни азу тісі өсіп шығады. Азу жарған кезде жылқының күші кеміс тартады, арықтайды деп бәйге мен көкпарға қоспайды. Дереккөздер
Бейбітшілік корпусы

Бейбітшілік корпусы - халықтар арасындағы өзара түсінушілік пен бейбітшілікті нығайту үшін 1961 ж. 1 наурызда АҚШ Президенті Дж. Кеннедидің жарлығымен құрылған бейресми ұйым. Бейбітшілік корпусына әртүрлі мемлекеттердің халықтары арасындағы ынтымақтастық пен өзара көмекке қол жеткізу мақсатында еріктілер тартылады. Оған шетел тілін білетін, Жоғары білімді түрлі маман жастар жасақталып, арнайы дайындықтан кейін, дамып келе жатқан мемлекеттерге 2 жылдық мерзімге жұмысқа жіберіледі. Еріктілер барған мемлекет жағдайына бейімделіп, тиесілі міндетін атқарады. Құрылғалы бері Бейбітшілік корпусының 140 мың еріктілері 115 мемлекет халқына көмек көрсетті. 1992 ж. 22 желтоқсанда Вашингтонда Бейбітшілік корпусы мен Қазақстан арасындағы келісімге қол қойылып, Қазақстан жерінде 130 ерікті (1999) білім беру, экономикалық даму, экология және денсаулық сақтау бағдарламалары бойынша жұмыс жүргізді (1999). Бейбітшілік корпусының орталық аппараты, Чикаго, Нью-Йорк, Сан-Фран- циско к-ларында еріктілер жасақтау орталықтары, АҚШ-та 15 жергілікті филиалдары, 87 мемлекетте бөлімшелері бар (1998). Бейбітшілік корпусы - АҚШ Конгресінің шешімімен қаржыландырылатын, президентке жауапты ұйым. Штаб-пәтері Вашингтонда. Дереккөздер
Азусыз aт, жиексіз тон

Азусыз aт, жиексіз тон - дәстүрлі әдет-ғұрып құқығындағы айыптың жеңілдетілген түрі. Айыптың бұл түрі кінәнің жеңіл түрі үшін беріледі. Мұндағы азусыз aт қойды, ал жиексіз тон кездеме түріндегі мата немесе бөз дегенді білдіреді. Бұл айып түрін жиексіз тон кейде астарсыз шапан деп те атайды. Әлеуметтік жағынан төмен ғаріп жандардың намысына тиіп, тәлкек қылғаны үшін де аталған айып түрлері белгіленетіндігін 1865 жылы кіші жүз казақтарында таралған ережеде (бөлім) орын алғандығын Л.Ф. Баллюзек атап көрсетеді. Дереккөздер
Бейли миссиясы

Бейли миссиясы - Ұлыбританияның Орта Азия халықтарының ұлт-азаттық қозғалысына қаржылай және әскери-дипломатиялық қолдау көрсету мақсатында ұйымдастырған өкілдігі. «Интеллидженс сервис» барлау тобының қызметкері Бейли Фредериктің (1882-1967) есімімен аталған. 1918 ж. 14 тамызда майор Бейли ағылшын әскери-дипломатиялық миссиясының құрамында Ташкентке келеді. Астыртын түрде басмашылар қозгалысымен және 1918 ж. көктемде құрылған Түркістан одағымен тығыз байланыс орнатады. 1918 ж. тамызда осы үйыммен жасалған шартқа сәйкес, большевиктерге қарсы барлық күштер Қарулы көтеріліске жұмылдырылады. Ағылшындар Бейли миссиясы арқылы Түркістан одағына 22 млн. сом несие беріп, қару-жарақпен қамтамасыз етеді. Орта Азия мен Қазақстан Кеңестер үстемдігінен азат етілген жағдайда мұнда Түркістан демократиялық республикасын кұру жоспарланады. Толық тәуелсіздігі жарияланганга дейін бұл республиканың 50 жыл мерзімге Ұлыбританияның протектораты болуы жөнінде келісіледі. Бүкілресейлік төтенше комиссия органдарына белгілі болып қалуына байланысты 1918 ж. қарашадан бастап Бейли жасырынып жүріп жұмыс істеуге мәжбүр болады. 1919 ж. қаңтар айында Ташкентте болған Кеңес өкіметіне қарсы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін ол 1920 жылдың басында Бұхара арқылы Мешхедке (Солтүстік Иран) өтіп кетеді. Дереккөздер
Азынау

Азынау- ұзақ созылған жағымсыз, қалыптан тыс дыбыс. Ежелгі Тәңір дінінің басты өкілі — бақсының қобыз сарындары азынау деп аталған. Қазақтың аспаптық музыкасында «азынау күйлер» деп аталатын сирек кездесетін жанр бар. Сондай-ақ, суық желдің гуілдеп соғуын азынау дейді. Қазақта айғырдың азынауы мен жылқының шұрқырауын, түйенің сарнап бұрқырауын да жамандықтың белгісіне, дәлірек айтсақ, жаугершілік, зілзала, ұрыс болады деп жамандыққа жориды. Дереккөздер
Бейс

Бейс (моңғолша бэйс, бээс) - Манчжурия патшалығындағы лауазым, «аса мәртебелі» төрт шеннің (ван, бэйл, бэйс, гүн) бірі. Манчжурия патшасы Энхамгалан халха Ойрат (Жоңғария) жерін бірнеше әкімш. бөліктерге бөліп, оларды басқаратын нояндарга лауазым дәрежесін («чин ван, жюы ван, бэйл, бэйс, гүн, засаг), ал тайжыларға 4 шен берген. Лауазым дәрежесіне байланысты халқаға вандар, ванга бейіл, оган бейс бағынған. Бейстер ақсүйектерден тағайындалған. Дереккөздер
Ай (айрық)

Ай сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін: *Ай – айдың аспан сферасындағы белгілі бір нүктесіне қайтып оралуына кететін уақыт аралығы. *Ай – Жердің табиғи серігі, өзінен жарық шығармайтын Жерге ең жақын аспан денесі. Елді мекендер: * Ай – Абай облысы Аягөз ауданы, Мыңбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Ай – Абай облысы Аягөз ауданы, Нарын ауылдық округі құрамындағы таратылған ауыл.
Бейтарап аумақ

Бейтарап аумақ - халықаралық келісім бойынша соғыс кимылдарын жүргізуге тыйым салынған жер аумағы. Суэц, Панама каналдары, Магеллан бұғазы, Шпицберген топаралы, Антарктида, Ай, т.б. аспан денелері Бейтарап аумақ болып есептеледі. Бейтарап аумақ соғыс өртінің тұтануына белгілі бір дәрежеде шектеу қояды. Бейтарап аумақта әскери күштер орналастырылмайды. Дереккөздер
Александр Сергеевич Гончаров

Гончаров Александр Сергеевич (27.03.1959, Алматы - 9.06.1990, Алматы) - көгалдағы хоккейші. ЕССШ-і (1984). Әлденеше мәрте КСРО-ның (1970-71, 1974, 1980), КСРО халықтары жазғы спартакиадасының (1979, С.Санкт-Петербург, 1983 - Мәскеу), Еуропаның (1982, 1983) ч-ны. КСРО кубогінің (1982-84, 1986- 87), Еур. Ч-ндары кубогінің (1982-83) жеңімпазы. Дереккөздер
Бекарыстан Амалдықұлы

Бекарыстан Амалдықұлы (1765, Қызылорда облысы Қазалы ауданы - 1858, Қарақалпақстан, Мойнақ ауданы ) - Әлім тайпасының Шекті руынан шыққан би. Ел арасында сакталған аңыз- әңгімелерге қарағанда Жанқожа батыр жорыққа аттанар алдында Бекарыстанға барып, сәлем беріп, ақылдасып отырған. Абылай ханның ұлы Жанғозы сұлтанды жалғыз ауыз сөзбен тоқтатқан шешендігі, түрікмен барымташыларын садақтың жалғыз оғымен сескендірген айбары туралы ел арасында «Бірауыз сөзбен ханды қайырған, жалғыз оқпен жауды қайырған жайсаңым-ай» деген қанатты сөз де сақталған. Қызылорда облысының Қазалы ауданында Бекарыстан би атындағы ауыл бар. Бекарыстан Амангелдіұлы Қоқан, Хиуа бекеттерінің озбырлығына қарсы шыққан, жарлы-жақыбайларды үнемі қамқорлыққа алып, күрделі қиын мәселелерді байыппен туралықпен шешіп отырған. Елі ішінде би атанып, халықына сыйлы болған кісі. Ел аузында там-тұмдап жеткен бидің сөздері қалған. Оның Жанғазы сұлтанды бір ауыз сөзбен тоқтатқан, түрікмен елінің барымташыларын садақ оғымен қаймықтырғанын аңыз етіп айтады. «Бір ауыз сөзбен ханды қайтарған, жалғыз оқпен жауды қайтарған Бекарыстай бабаларың болған»,- деп отырады көнекөз қариялар. Қазақ халқының тәуелсіздігі жолында күрескен би Бекарыстанға бір ауылдың аты беріліп, баба ескерткіші тұрылған. Би Қарақалпақстанның Аралмен шектескен «Мойнақ» ауданы жеріндегі «Томпақ ата» қорымына жерленген. Мұрағат құжаттарында 1853 жылы Бекарыстан Амалдыковтың (Амандыков) Кішкене Шекті руынын Асан бөлімінің Матығұл аталығынан тарайтын және ол кісінің жасының 68-де екені көрсетілген. Би туралы ауызша айтылған деректер мен жазбаша жазылғадар сәйкес келіп тұр. Жайлауы Арал бекінісі мен Қызылқұмда, қыстауы Қосаралда болған. Өзінен үлкендердің айтқанын бұлжытпай орындайтын кісі екен. Екінші бір құжатта бидің 1856 жылы 2 қыркүйекте 20 сом күміс ақшаны сыйға алғаны жазылады. Дереккөздер
Бекбауыл Өтегенұлы

Бекбауыл Өтегенұлы (1788, Қызылорда облысы Арал ауданы - шамамен 1874, Хиуа) - би. Әлімұлы тайпасының Кішкене Шекті руынан шыққан. Ел бірлігі мен татулығын сақтауға күш салған. Сондай-ақ, ол өзінің ұлы - Құлбарақ батырмен бірге Жанғожа бастаған Хиуа мен Қоқанн хандықтарының езгісіне қарсы күреске және Ресей отаршылдығына карсы көтеріліске қатысқан. Хиуа ханы алдына барып, елдің талап-тілегін жеткізген. Оны Хиуа ханы у бергізіп өлтірткен. Қызылорда облысының Арал ауданында Бекбауыл атында елді мекен бар. Дереккөздер
Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлы елшілігі

Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлы елшілігі - Қайып ханның 1716 ж. қыркүйекте Сібір генерал-губернаторы М.П. Гагаринге жіберген елшілігі. Хан бұл елшілікке өзінің Ресеймен бейбіт қарым-қатынаста болуды, жоңғарларға қарсы бірлесіп күресу жөніндегі келісімге келуді қалайтынын Тобылдағы Ресей өкіметі органдарына жеткізуді тапсырды. Сонымен бірге елшілік Қайып ханның екі ел арасындағы қарым-қатынасқа нұқсан келтіретін жағдайларды болдырмауға тырысатынын, Қазақ Ордасының Ресеймен саудасаттық жасауға мүдделі екендігін жеткізді. Бұл елшілікке жауап ретінде Гагарин 1716 ж. қазанда тобылдық бояр Н.Белоусов бастаған Ресей елшілігін Қайып хан ордасына жіберді. Дереккөздер
Динамо (көгалдағы хоккей, Алматы)

"Динамо" — көгалдағы хоккейден Қазақстандағы, КСРО-дағы күшті клубтардың бірі. Допты хоккейден Еуропа чемпиондар кубогында топ жарған КСРО-дағы жалғыз клуб. КСРО чемпионатында 612 ойын өткізіп, 421 рет жеңіске жетті, 134 рет тең түсті. Доп саны: 1510:386 Жетістіктері * КСРО-ның 18 дүркін чемпионы * КСРО-ның 4 дүркін күміс жүлдегері * КСРО-ның бес дүркін кубок иегері * Еуропа чемпионлар кубогы 1982, 1983 * Ресей қола жүлдегері:1994 Жаттықтырушылары * Эдуард Фердинандович Айрих — (1969—1988). * Борис Прокопьевич Казанцев — (1989—1990). * Михаил Иванович Ничепуренко — (1990—1991, 1993—1994). * Фарид Нургалиевич Зигангиров — (1991—1992). Атақты ойыншылары * Азизов, Миннеула Зинятович (1974—1984), қақпашы * Айрапетян, Сос Дереникович (1981—1987), * Алексеев, Владимир Николаевич (1969, 1973—1977) * Апельганец, Юрий Яковлевич (1980—1992) * Атанов, Игорь Викторович (1983—1988) * Қайырбайұлы Аутәліпов (1983—1988) * Басенко, Дмитрий Викторович (1989—1991) * Мұрат Жетпекұлы Жексенбеков (1971—1992) * Берікқазы Төлеубекұлы Сексенбаев (1988—1992) Дереккөздер
Серікқазы Бекбосынов

Бекбосынов Серікқазы (21.9.1925, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы - 22.3.1977, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант. Қазақ. Соғыстың алдында кеңшарда жұмысшы болды. Кеңес әскері қатарына 1943 жылдың қаңтарында шақырылып, 7-армияға қарасты 99-гвардиялық атқыштар дивизиясының құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1944 ж. 21 маусымда 300-атқыштар полкінің алдына Свирь өзенінен өтіп (Ресей, Ленинград облысы Лодеймое Поле қ. аумағында), оң жағалаудағы күшті бекініс позициясынан дұшпанды қуып шығу міндеті жүктелді. Тапсырманы орындауға іріктеліп алынған батыл да батыр 12 I гвардияшылардың арасында Бекбосынов та болды. Өзеннің арғы бетінде орналасқан финдер жауынгерлерге минометтен, артиллериядан оқ жаудырды. Арғы жағаға алғашкылардың қатарында жеткен Бекбосынов қоян-қолтық айқасқа кірісіп кетті. Көп кешікпей ержүрек жауынгерлер шагын плацдармга ие болды. Жаудың 7 қарсы шабуылын тойтара отырып, өздері басып алған жерді қорғап қалды. Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі мен қаһармандыгы үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Бекбосыновқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21.7.1944). Соғыстан кейін Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Шалабай ауылында тұрып, сонда еңбек етті. Туған ауылында оның құрметіне ескерткіш, ал Лодейное Поле қаласында 12 адамға арналған монумент орнатылған. Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бекежан Айбекұлы

Бекежан Айбекұлы (1667, Ақтөбе өңірі, Мұғалжар тауы маңы - 1730) - батыр. «Қыз Жібек» жырындағы Бекежанның прототипі. Сүрмерген садақшы, «қылыштың перісі» атанған. Ел арасында оның ерлігін баяндайтын көптеген жырлар сақталған. Алғашқы әйелі - башқұрт мырзасы Құрамыстың қызы Салиха. Одан туған Қайрақ Бекежанұлы, Байрақ Бекежанұлы, Тайлақ Бекежанұлы деген үш ұлы да танымал батырлар. Тайлақ Аңырақай шайқасында Кіші жүз жасагын бастаса, Байрақ пен Қайрақ - мыңбасы болған. Бекежан батырдың дүниеден озуы жайында екі түрлі дерек бар: бірінде, 45 жасында соғыста алған жарақаттан қайтыс болды десе, екіншісінде түрікмендермен болған соғыста мерт болды делінеді. Бекежан мен оның ұлдарының қабірлері Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Шідерті өзені бойындағы Тайлақ қорымында. Дереккөздер
Жасөспірімдер арасындағы әлем біріншіліктері

Жасөспірімдер арасындағы әлем біріншіліктері, халықар. Допты хоккей бірлестігінің 1979 ж. 29 қаңтарда өткен конгресінде жасы 17-ге толмаған жасөспірімдер арасында өткізілетін болып шешім қабылданды. Мұндай біріншіліктеріне тек қана халықар. Бірлестікке мүше елдердің командалары ғана қатысатын болып белгіленеді. Бірінші жарыс 1979 ж. наурыз айында Финляндияда өтті. Дереккөздер
Бекет Серкебайұлы

Бекет Серкебайұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — Есет Көтібарұлы бастаған Кіші жүз қазақтары көтерілісіне (1855–1858) катысқан батыр. XIX ғасырда өмір сүрген қаһарман елінің еркіндігі үшін күресіп, Ресей отаршыларына қолдау көрсеткен Арыстан төрені өлтіруге қатысып, жазалы болды. Көтеріліс жеңіліс тапқан соң ел арасынан жаңадан жасақ жинап жүрген кезінде Шернияз деген досының опасыздығынан түрмеге түсіп, Сібірге айдалып, жер аударды. Артынан анасы мен жары іздеп барып, солардың көмегімен түрмеден қашып шығады. Елге келген соң, жауларынан өш алады. Бекет батырға байланысты ерлік пен елдікті, азаттық пен адалдықты өсиет ететін «Бекет батыр» атты дастан жазылған. Тарихи жыр үлгісінде жазылған бұл дастанның бірнеше үлгісі бар. Дастанды фольклоршы, әрі этнограф Әубәкір Ахметжанұлы Диваев жинап, 1922 жылы "Бекет батыр" деген атпен бастырады. Қазақ театрын зерттеуші, халық әртісі Нина Павловна Анненкова-Бернар "Бекет Батыр" атты шағын пьеса жазып, 1922 жылы Орныбор театрында қояды. Сонымен қатар, академик-жазушы Мұхтар Әуезов те 1940 жылы "Бекет" атты пьеса жазады. Ал Әлихан Бөкейханов Бекет Серкебайұлының өмірі мен дастан жайын зерттеп, 1923 жылы "Батыр Бекет" деген мақала жариялайды. Дереккөздер
Ай керек (ұлттық ойын)

Ай керек - топтасып, ұжымдасып ойнайтын балалар ойынының атауы. Бұл ойынды ойнаушылар екі топқа бөлініп, әр топ өз іштерінен бір-бір топ басшысын сайлайды. Олар аралықтарына 15-20 қадам мөлшерде бір-бірлеріне қарама-қарсы сап түзеп, қол ұстасып тұрады. Сол кезде бір қолына ақ, бір қолына кара тас немесе екі түрлі түйме жасырған бір бала ортаға шығып, екі топтың топ басшыларынан: - Бір қолымда ақ, бір қолымда қара тac бар, ақ тасты тауып алған топ ойын бастайды. Қане, қайсы қолымдағыны қайсысың аласыңдар? - деп сұрайды. Ақ тасты тапқан жақ ойын бастайды. Алдымен ойын бастаған топ: Ай керек-ау, ай керек, Айдың жүзі дөңгелек. Күш-қайраты тым ерек, Шепті бұзар ер керек, — деп әндетеді. Оған екінші топтағылар: Ай керек-ау, ай керек, Айдың жүзі дөңгелек. Күш-қайраты тым ерек, Мұнда бізден кім керек?! - деп жауап қайырады. Сонда алғаш ойын бастаған топтағылар: Ай керек-ау, ай керек, Айдың жүзі дөңгелек. Күш-қайраты тым ерек, Сізден бізге Пэлен керек! - деп қарсы топтағы өздері қалаған біреудің атын атайды. Аты аталған адам өз тобынан шығып, қарсы топқа қарап тұрып: Ай керек-ау, ай керек, Айдың жүзі дөңгелек. Өз тобымнан тез шықтым, Шеп бұзуга мен шықтым! - деп екпіндете жүгіріп барып, қарсы жақтың қол ұстасып тұрған осалдау бір тұсынан жарып өтпек болады. Егер ол сол екпінімен топты жарып өтіп кетсе, сол топтағы өзі таңдаған бір адамды өз тобына әкеліп қосады. Ал жарып өте алмаса, өзі сол топта қалып қояды. Осыдан соң кезегі екінші топқа өтеді. Сөйтіп, ойын екі жақтың бір жағында бір адам қалғанға дейін жалғаса береді. Ай кере ойынында балаларда шапшаңдық, жүйріктік, өлең-жыр айту, бәсеке бірлік, батылдыққа үйрену тәрізді дағдылар мен қасиеттер қалыптасады. Ай керек деп аталатын ойынның шарттары мен ретін айгөлек, ақ серек, көк серек деп аталатын ойындарга өте ұқсас, соның бір нұсқасы деп қарауға болады. Дереккөздер
Ай қоралану

Ай қоралану - толған Айдың қызыларайланып мұнартуы. Айға қарап ауа райын болжаушылар Ай қораланса, күн суытудың белгісі деп жориды. Жылы маусымда, жаздың соңы мен күздің басында Айдың қоралануы алдағы қыстың қалыпты болатындығының белгісіне саналған. Сондықтан «Ай қораланса айырыңды сайла, Күн қораланса күрегіңді сайла» деген. Дереккөздер
Айбалта сырға

Айбалта сырға - ертедегі соғыс қаруының бірі - айбалтаға ұқсатып жасалған сырға түрі. Алақаны айбалта пішінінде жасалады да оның жоғарғы жағының орта тұсына тойнақ орнатылып, оған құлақтың сырғалығындағы тесікке кигізелетін ілгек бау орнатылады. Дереккөздер
Айбана (жаза)

Айбана - ұрлық істеген айыпкерге салынатын ең ауыр жаза, айып, ұрыға салынатын айыптың ең жоғары түрі. Қазақтардың әдеттік ғұрпында айып түрлері жасаған қылмысына қарай төленіп отырған, сондай- ақ, қазақтардың әдеттік құқықтарындағы мүліктік жауапкершілікті жіктеуге қатысты заң әдебиеттеріндс құн және айып сияқты жауапкершілік пен жазалаудың негізгі екі тобынан бөлек, үшінші тобы «тоғыз» деп көрсетілген. Айбана өтеу үшін адамдар осы тоғыз айыбын еселеп төлеген. Яғни оны қазақтардың құқықтық жүйесіндегі орнына және рөліне қарай мүліктік жауапкершіліктің жеке тобына жатқызуға болады. Осыған қарамастан, жалпы қалыптасқан көзқарасқа сай, тоғызды айыптың бір түріне жатқызған. XVI ғасырдың соңында қазақ мемлекетінің саяси құрылымында, басқару жүйесінде болған үлкен реформалар барысында дүниеге келген, ұлттық мүддеге үйлесетін жаңаша заңдар ережесі - әйгілі «Жеті Жарғы» тұсында ұрлығы әшкереленсе төлейтін айыбы «айбана» деп аталған. Айбана бойынша біреудің түйесін ұрлағаны үшін бір адамды «тұтқын» береді, жылқы ұрлағаны үшін түйе төлеуді міндеттеген. А.Левшиннің 1820 жылы Кіші жүз қазақтарынан жазып алған мәліметтері бойынша ұрлық жасаған адам ұрланған малды (мүлікті) үш тоғыз көлемде қайтаратын болған. Бұл жаза айбана деп аталған. Яғни қылмыскер ұрлаған мал-мүлкіне қоса қасқа тоғыз, орта тоғыз, аяқ тоғыз деп аталатын үш тоғыз айыптың бірін төлейтін. Егер мал ұрласа түйе ұрлығы үшін онымен қоса бір құл, жылқы ұрласа онымен қоса бір түйе, қой ұрласа онымен қоса бір жылқы қайтаратын. Жүз түйе 300 жылқыға, 1000 қойға тең болған. Күрделі институционалдық құрылым ретінде айып мөлшері мен тапшылығына қарай бірнеше түрлерге бөлінеді. Айыптың ең жоғарғы түрі Айбананың мағынасы төмендегідей: «сойыл айбанасы» - сойылға немесе таяққа жыққаны үшін төленетін ақы, «пышақ айбанасы» — қылмысқа арнайы қару ретінде пышақты пайдалағаны үшін төленетін акы болып табылады. Орыс деректері бойынша егер ұры ұрлық істеп жатқан жерінде ұсталып, өзімен бірге қару-жарағы немесе қарапайым сойылы не таяғы болса, бір сойыл айбана төленіп, аты тартылып алынады. Айыптың кең тараған түрлерінің бірі «тоғыз» деп аталады. Оның бірнеше түрлері бар. Сондай-ақ айыптың «ат-тон», «ат-шапан», яғни ат және шапан, «ат-түйе» - ат және түйе, «ат-тай» - ат және тай, «мойнына қосақ-құйрығына тіркеу», «азусыз aт, жиексіз тон», «астарсыз шапан» сияқты түрлері қолданылды. Дереккөздер
Айбана

Айбана сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Айбана (жаза) — ұрлық істеген айыпкерге салынатын ең ауыр жаза, айып, ұрыға салынатын айыптың ең жоғары түрі. *Айбана (сый кәдесі) — күйеу жігіттің қалыңдығына ұрын барғанда атасының үйіне апарып беретін сый кәдесі.
Айбана (сый кәдесі)

Айбана (айып анасы) — күйеу жігіттің қалыңдығына ұрын барғанда атасының үйіне апарып беретін сый кәдесі. Ә.Диваевтың жазуынша Сыр қазақтарының неке ғұрпында бұл кәде орнына көбіне бір түйе жүрген. Дереккөздер
Жасөспірімдер мен жастар біріншіліктері

Жасөспірімдер мен жастар біріншіліктері, 1971 жылдан (15-16 жас), 1976 ж. (17- 18 жас) өткізіле бастады. Алғашқы жылдары командалар үш аймаққа бөлініп әр аймақтан 1-2- орын алғандар ғана финалдық ойындарға қатысты. Жоғарғы топта ойнайтын к-далары бар қалалар бүл жарысқа к-да қоюға міндетті болды. Дереккөздер
Борис Прокопьевич Казанцев

Казанцев Борис Прокопьевич (4.07.1938, Новосибирск қ., РФ), көгалдағы хоккейден КСРО- ның ЕСЖ-сы (1984), допты хоккейден СШ-і (1964), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1970). Көгалдағы хоккейден КСРО-ның 9 дүркін (1983- 91), КСРО халықтарының спартакиадасының (1983) ч-ны. КСРО, (1984), Еур. Чемпиондары кубогінің (1983, Амстердам, Голл.) Жеңімпазы. 1988-91 ж. Көгалдағы хоккейден КСРО қүрама к-дасының жаттықтырушысы. К. Допты және көгалдағы хоккейден 2- ЕССЖ-ін, 32 ХДСШ-ін, 20-CLD- ін дайындады. Дереккөздер
Қапталдан ойынға қосу

Қапталдан ойынға қосу, ойын үстінде доп қапталдағы сызықтан алаңның сыртына шығып кетсе, доп төменгі жағынан түріліп ойынға қосылады. Бұл кезде барлық ойыншылар доптан 4,5 м. қашықтықта тұрулары керек. Дереккөздер
Александр Иванович Мясников

Мясников Александр Иванович(8.05.1959, Сызрань қаласы., РФ), ХДСШ-і (1980) КСРО жастар құрамасына 1977 жылдан ересектер құрамасына 1979 қабылданды. КСРО-ның (1987- 79), КСРО Халықтар спартакиадасынын, (1979) ч-ны. Мәскеудегі (1980) XXII Олимпиада ойындардың қола жүлдегері. "Д" (Алм.)-ның ойыншысы. Дереккөздер
Песков Анатолий Викторович

Песков Анатолий Викторович (5.06.1938 Алм. қ-сы.), шаңғыдан СШ-і, көгалдағы хоккейден ҚазКСР-інің ЕССШ-і (1983). Жаттықтырушылық қызметті Өскеменде "Алтай"-"Торпедо" спорт клубында бастады. Респ- лық спорт комитетінде спорт ойындары бөлімінің бастығы, Қазақстан бойынша КСРО спорт комитетінің жаттықтырушысы, ҚазКСР-і құрама командасының бастығы болып қызмет атқарды. Дереккөздер
Игорь Николаевич Рыжков

Рыжков Игорь Николаевич (, — ), Халықаралық Дәрежедегі Спорт Шебері. Спортпен 1972 жылдан бастап айналысты. КСРО-ның жастар 1979 жылы ересектер құрамасына 1980 жылы қабылданды. КСРО-ның cегіз дүркін (1979, 1981-84, 1986-90) және КСРО халықтары спартакиадасының (1979) чемпионы. Дереккөздер
Связист (көгалдағы хоккей)

"Связист" 1977 ж. алдымен "Буревестник" деген атпен құрылған көгалдағы хоккейден әйелдер командасы. 1979 жылдан бастап жоғары топта ойнады. Осы командада С. Байкенова, 3. Валуйская, Е. Савинкова сияқты КСРО құрама командасының мүшелері тәрбиеледі. Дереккөздер
Хелмстің спорттық қоры

Хелмстің спорттық қоры, АҚШ-тың көрнекті спорт қайраткері Пол Хелмс 1936 ж. Лос-Анжелесте құрылған спорттық ұйым. Елдің ішінде "ай ішіндегі атлетті", "жылдық үздік спорт- шысын" сондай-ақ ж/атл-дағы, бейсболдағы, футболдағы, баскетболдағы, теннистегі, гольфтагы, жүзудегі, автомобиль жарыстары мен бокстегі ең танымал есімдері анықтайды. Хелмс сыйлығына Африканың, Австралияның, Азияның, Еуропаның, Солт. Және Оңт. Американың таңдаулы спортшылары көбірек иө болуда, ұсынылған кандидатураларды бекітумен арнайы комитет - Хелмс сыйлығы женіндегі Кеңес айналысады. Хелмс спорттық қорының қарауында үлкен және толық кітапхана, сондай-ақ спорт мұражайы бар, онда сирек кездесетін сыйлықтар және спорт мүліктерінің үлгілері бар. Дереккөздер
Шаналар

Шаналар, арнайы соқпақ жолмен шапшаң жүру үшін арналған спорттық жабдық, биіктігі 15 см., ұзындығы 124-150 см. (спортшының бойына байланысты), табандарының ені 45 см-ге дейін, езекше-табаны металл мен ағаштың жасалған. Ш.-ны бір орындық (22 кг.-ға дейін), екі орындық (24 кг.-ға дейін) болып беледі: Спортшы шалқалап жатып шананы экипажда 2 адам болып басқарады; бір орындық үшін-4 рет жүріп өту, екі орындық үшін-2 рет. Жеңімпаз барлык жүріп етулердің уақыт жиынтығы бойынша анықталады. Середен шығу реті жеребе арқылы белгіленіп және әр жүріп етуден кейін алмастырылып отырылады. Бетон немесе ағаштың негізінде мұз жолы жасалады; әрқайсысының ұзындығы 80- 112 м., 11-18 айналым (ең теменгі радиусы - 8 м.), мүз маусымының ені 130-150 см, құлдырау биіктігі 70-120 м. Дереккөздер
Айгөлек (халық биі)

Айгөлек (халық биі) - қазақтың кең таралған халық биі. Кейде ол «Қарақұлақ» деп те аталады. Мал күзету әрекетін бейнелейтін Айгөлек биінің музыкалық өлшемі 2/4. «Айгөлек» әнінің ырғағымен жеке немесе көп қыздар қол ұстасып дөңгелене (толған ай келбеті тәрізді) билейді. Дереккөздер
Айғақ

Айғақ - дәстүрлі әдет-ғұрып құқығында айыпталушының «ақтығын» немесе «қаралығын» дәлелдейтін фактілер мен заттар немесе куәгер. Айғақтың алғашқы туынды, тура, жанама түрлері болады: қылмысты өз көзімен көрген адамның дәлелдерін екінші біреу арқылы куәға тарту туынды айғақ; тергеудегі істің негізгі сұрақтарына тікелей дәлел болатын фактілер (айыпталушының мойындауы сияқты) тура айғаң; бір-біріне байланысты алғанда ғана дәлел бола алатын фактілер жиынтығы жанама айғақ билер сотында өзіндік ережелермен белгіленеді. Айғақтың көрген айғақ, естіген айғақ деген түрі бар. Айғақ берушіні билер соты кез келген тараптан шақыра алады. Одан сұраққа салу «көрген көз - айғақ, естіген сәз - тайғақ» деген принцип бойынша жүргізіледі. Болған қылмыстық іс-әрекет туралы білгені мен көрген дерегін бұлжытпай айтып беру мұсылмандық бойынша парыз ретінде Құранды басына қойып ант ете отырып куә береді. Күш көрсету, мәжбүрлеп айғақ тартуға тыйым салынған. Жалған айғақ беруші адамдар жазаланған. Айталық, дәстүрлі сот билігі бойынша, зинақорлық жасады деп айып тағылған кезде төрт куәгердің үшеуі шын, төртіншісі өтірік айғақ болса, онда бәрі бірдей жазаланады. Басқа қылмыстық істерді анықтауда екі айғақ беруші жеткілікті саналған. Естігеннен айғаққа карағанда көрген айғақ жоғары бағаланады. Дереккөздер