kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ғұлама Қоғамы

Ғұлама Қоғамы– 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Түркістан өлкесінде жергілікті халықтың мүддесін қорғау мақсатында құрылған қоғамдық-саяси ұйым. С.Лапин төрағалық еткен. Қоғам Уақытша үкіметтің Түркістан комитеті жанынан «Махкама-и шариат» (Шариғат мекемесі) деген атпен өкілдер мәжілісін (сенат) құруды, Бүкілресейлік құрылтай жиналысы мен болашақта құрылуға тиіс Бүкілресейлік парламент тарапынан Түркістанға қатысты шығарылатын заңдарды осы шариғат мекемесінде бекітуді талап етті. Ташкенттегі халық бұқарасы арасында зор беделге ие болғанына қарамастан, «Ғұлама қоғамы» бұл талапты Түркістан Ресейге тәуелділіктен біржола құтылғанда ғана жүзеге асыруға болатындығын ескермеді. Осыған байланысты сол тарихи кезеңде қалыптасқан саяси жағдайда байыптылық танытуды жақтаған «Шуро-и-ислам» ұйымымен араздасты. «Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық кеңесінің» «Шуро-и-ислам» ұйымымен ымыраға келуге шақырған ұсынысына құлақ аспады. «Ғұлама қоғамы» Түркістан өлкесіне ұлттық-территориялық автономия берілуін жақтады. 1917 ж. 6 желтоқсанда Түркістан автономиясына қолдау көрсету мақсатында Ташкент қаласында өткен митингіге «Ғұлама қоғамы» өкілдері де қатысты. Түркістан автономиясы құлағаннан кейін «Ғұлама қоғамы» кеңестік билікпен келісіп жұмыс істеуге ризалық танытты. . Дереккөздер
Ғұмырнама

Ғұмырнама,мемуар ( - өмір, grapho - жазамын) - жеке тұлғаның өмірі мен атқарған жұмыстарының жылнамасы. Әде­биеттану ғылымында жазушының өмір жолын зерттеу. Бұл зерттеушілік жұмыс үшін өте қажетті, өйткені суреткердің өмірлік тәжірибесінің әлеуметтік тұрмыстық жай-күйі, толғаныстары көркем шығармашылықта кө­рініс береді. Көркем образдардың прототиптерін білуге, шығармашылық процесте жеке өмірлік материалдардың қорытылу жайын түсінуге, суреткердің лабораториялық құпиясын ашуға көмектеседі. Сондай-ақ, күнделіктер, хаттар, замандастарының естеліктері және суреткердің өзі жазып қалдырған әр түрлі деректер ғұмырнама жазуға негіз болады. Биографияның бір тү­рі - автобиография, яғни, автордың өзі жазып қалдырған ғұмырнамасы. Ғұмырнама - көркем ғұмырнама, ғылыми ғұмырнама, академиялық ғұмырнама, т.б. түрлерге бөлі­неді. Ғұмырнама жазу дәстүрі көне дәуірден басталады (мысалы, Плутахтың "Салыстырмалы өмірі"). Әлемдік әдебиетте ғұмырнама жазудың шеберлері қатарында Дж. Вазары, Дж. Фостер, С.Цвейг, Р.Роллан, т.б. аталады. Көне түркі ескерткіштері де (7 г.) ғұмырнама үлгісімен жазылған. Мұның өзі қазақ әдебиетіндегі ғұмырнама жанрының та­рихы ертеден басталатынын аңғартады. М,Дулатовтың 20 ғасырлың басындағы ғұмырнамалық мақалалары, М.Әуезовтің Абай, Қ. Жұбановтың Құрманғазы өмірі мен шығармашылығы туралы жазған кітаптары қазақ әдебиетіндегі ғұмырнама жанрының кемелденуіне ықпал ет­ті. Кеңестер Одағында "Тамаша адамдар өмірі" ғұмырнамалық сериясы танымал болған. 20 ғасырдың соңында Д. Қонаев, X. Ерғалиев, М. Мағауин, Ә. Нұршайықов, Қ.Жұмаділов, т.б. тұлғалардың ғұмырнамалық шығармалары жарияланған. Дереккөздер
Ғұндардың Қап тауына жорығы

Ғұндардың Қап тауына жорығы– 4 ғ-дың соңына қарай ғұндардың Кіші Азияны бағындыру мақсатына жасаған әскери жорығы. Ғұндар Қара т-дің солт. жағалауын жаулап алғаннан кейін Кіші Азияға бет бұрды. 395 ж. Қап (Кавказ) тауынан өтіп, Кіші Азияға басып кірді. 397 жылға дейін Сирияны,Каппадокияны, Месопатамияны бағындырды. Ол өңірдегі халықтардың ішінде Шығыс Рим империясының қол астына қараған парттар ғана ғұндарға бағынбай қалды. Осылайша Кіші Азияға түркі тілдес халықтың енуі ғұндардан бастау алды. Дереккөздер
Ғұн тілі

Ғұн тілі, Ғұн сөзі делініп жүрген атаулардың көбісі ертедегі Қытай жылнамаларында сақталған адам аттары, атақ-лауазым, жер-су, ру-ұлыс атаулары мен ішінара қару-жарақ, мал және мал өнімдері, музыка аспаптарының атаулары ғана. Қазіргі қолда бар деректерге қарағанда
Дабыл

Дабыл — ертедегі ұрмалы саз аспабы. Дауысы зор болғандықтан дабылды ертеде жаугершілікте ел шетіне жау келгенін хабарлауға, жауға аттанар жасақты жиюға қолданған. Қазақ ауыз әдебиеті үлгілерінде дабыл батырлардың бес қаруына қоса алып жүретін бұйымы ретінде көрсетіледі. «Қобыланды батыр» жырында: ...Қара қасқа aт мінген, Aт құйрығын шарт түйген. Алдына дабыл төңкеріп, Артына сауыт бөктерген... - деп сипатталады. Дабыл қатты дыбыс-белгі (сигнал) беретін аспап болғандықтан, басқа да тұрмыстық қажеттіліктерге пайдаланылған. Қазақтың музыкалық аспаптарын зерттеген мамандардың бірі Б.Сарыбаев өз еңбегінде бірқатар зерттеушілердің дабыл туралы айтқандарына сілтеме жасап дабылдың басқа да қажеттіліктерге қолданылғанын жазады. Осыған орай, П.Тиховтың «Дабылды мешіт мұнарасына алып шығып, діндарларға келе жатқан мерекені хабарлау үшін қолданған», -деген мәліметін және 1769 жылы қазақ ауылында болған П.Палластың байырғы ортада емдеу-дауалаумен, жын шақырып аластаумен шұғылданған, күн райына әсер етіп, қалауынша құбылта алатын бақсылардың да дабылды қолданғаны туралы жазған дерегін дәйек ретінде келтіруге болады. Сонымен бірге дабылды аңшылар аң-кұс үркіту үшін де қолданған. Саятшы дабыл қағып үйрек, қаз, қарабауыр, шіл, қырғауыл сияқты құстарды үркітіп ұшырып барып қолдағы құсын босатып, ұшқан жабайы құсты ілдірген. Халықтық мерекелер мен той-томалақтарда, сондай-ақ халықты жиынға, ғұрыптық рәсімдерге жию мақсатында кеңінен пайдаланылған дабыл кейін келе түрленіп, музыкалық аспап ретінде би қимылдарын сүйемелдеуге қолданылып жүр. Дабылды шанағын июге оңай көнетін тал, қайың тәрізді ағаштарды жұқарта шауып алып морға көміп балқытып шеңберлендіре иіп жасайды. Иген кезде жарылып кетпеуі үшін ішкі жағынан пышақпен көлденеңдей жиі кертіп арнаулы қалыппен иіп, әбден кепкенше көлеңке жерге қояды. Жеткілікті дәрежеде кепкеннен кейін, шеңбердің қосылған тұсы бекітіліп, желімделіп, мық(ағаш) шегемен шегеленеді. Бұдан соң көлеміне қарай дабылдың шанағының екі бетіне (асты-үсті) түгі мұқият тазартылған бұзау немесе түйенің иленбеген терісі керіле қапталады. Дабыл өтe үлкен болған жағдайда көн кепкен соң қысып сындырып жібермеуі үшін шанақтың іш жағынан бір-біріне тимейтіндей етіп, айқыш-ұйқыш ағаш кергілер салынады. Шанағы сәнді болуы үшін сыртынан өн бойын қуалай өрнек салады. Ер қасына іліп қою, иыққа іліп алып жүру үшін қайыстан өріп жасалған тұтқабауы болады. Дабылды тұтқасынан ұстап, екінші қолмен ұрып ойнайды. Үлкен дабыл арнайы дайындалған шоқпармен, кішілеулері таяқшамен ұрып ойналады. Дабылдың шанағының сыртына бедерлі өрнек оймыштап, мүйіз бен сүйекті қиюластыра безендірілген түрлері де болған. Кейде сәндік үшін үкі, шашақ тағылады. Дереккөздер
Даваци

Даваци, Дабашы, Дебачи (; т.ж.б. – 1756) – Жоңғар хандығының билеушісі (1753 — 1755). Батыр қонтайшы әулетінен. 1753 ж. Лама-Доржыны өлтіріп, таққа отырған. 1754 ж. Әмірсанамен күрес бастады. Пекинде абақтыда қаза тапты. 1761 жылы Қытай империясы Жоңғарияда Шыңжаң әкімшілігін құрды. Дереккөздер Әдебиет * Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635—1758), М., 1964. * Чимитдоржиев Ш. Б. Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII—XVIII вв.
Дағанделі

Дағанделі – Балқаштың солтүстік алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы және Абай облысы Аягөз ауданы жерінде. Ұзындығы 203 км, су жиналатын алабы 3710 км 2 . Бастауы Көкшетау (1135 м) және Қарақойтас (1082 м) тау жұрнақтарынан бастау алып, Құрбақанас өзенімен қосылып, Бақанас өзеніне құяды. Дереккөздер
Дайрабай Нұрғожаұлы

Дайрабай Нұрғожаұлы - (1823, Ақмола облысы Есіл өзені бойы - 1893, Ақмола облысы Есіл өзені бойы) - күйші, домбырашы. Өмірбаяны Дайрабай әкесінің інісі Нарқожадан сыбызғы, ал ұстазы Көрпештен жетіген тартуды үйренген. Дайрабай Сегіз серінің көрнекті шәкірттерінің бірі. Одан қобызда, сырнайда ойнауды үйренеді. Дайрабай Сегіз серінің тобында болып, өз өнерін жан-жақты дамытады. Ұстазы оны күйшілікпен қатар жауынгерлікке, мергендікке, қолөнерге, аңшы-саятшылдыққа, атбегілікке баулиды. Дайрабай, сондай-ақ, Нияз сері, Біржан салдармен бірге болып, өнерін тыңдайды. Күйлері * "Айымжан", * "Көк қаршыға", * "Құла жорға", * "Ителгі", * "Қара нар", * "Кер бала", * "Қайран ұстаз", * "Кеттің, асыл Жиенбай", * "Дайрабай", * "Қожық", * "Тілеубай шаһбаз" Күйшінің "Дайрабай" күйі көптеген халық аспаптар оркестрлерінің репертуарынан берік орын алған. Осы күйдің негізінде Е.Рахмадиев 1963 ж. "Дайрабай" атты симфониялық поэма жазды. Дереккөздер
Дайрабай Ерназарұлы

Дайрабай Ерназарұлы (1860, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Атасу өзені бойы - 1937, Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) - күйші. Арғын тайпасының Қуандық руының Сармантай бөлімінен шыққан. Дайрабайдың бойындағы сал-серіге тән мінез-қылық, әншілік-күйшіліқ қасиет ата-анасынан дарыған. Дайрабайдың есімі Ақмола, Қараөткел, Қорғалжын төңірегіне жақсы таныс болған. "Шұбартау", "Қараторғай", "Келіншек" деген әндер шығарған. Дайрабай Кебен дейтін баймен бас араздығы салдарынан қуғын көріп, ақыры Қараөткел түрмесіне түседі. 1904 ж. түрмеден қашып шығып, ағайындарымен қоштасып, оңтүстікке бет түзейді. 1937 жылғы репрессия сүргіні басталғанда Дайрабайға "жүйрік атқа, ит жүгіртіп, құс салуға құмар, ән шығарып, күй тартқан, бұрынғы заманның сән-салтанатын жақсы көреді" деген айып тағылады. НКВД-ның қызметкерлері оны тұтқындауға келер алдында ғана әйгілі күйші көз жүмады. "Дайрабай", "Қоштасу", "Қыр", "Сыр", "Сырдың суы", "Шөуілдір", "Әттеген-ай", т.б. күйлері бар. "Дайрабай" күйінің төрт нұсқасы белгілі. Дереккөздер
Дайыр сұлтан

Дайыр(т.ж.б. – 1786) – Орта жүз сұлтаны, Барақ ханның үшінші ұлы. 18 ғ-дың 70-жылдарының ортасында Орта жүздегі найманның төртуыл, арғынның қаракерей, қоңыраттың кейбір руларының старшындары Д-ды хан етіп сайлаған.
Дактилология

Дактилология ( - саусақ, - білім) — мылқау-саңырау адамдардың ымдап сөйлесетін саусақ әліппесі. Қолмен "сөйлескенде" сөйлеуші саусақтармен әріп таңбасын көрсетеді, ал тыңдаушы саусақ қимылына қарап оны аңғарады. Тағы қараныз: * Дактилография Дереккөздер
Дактилоскопия

Дактилоскопия (грек. daktylos – саусақ және skopeу – қараймын, көремін, бақылаймын) — тұлғаны криминалистикалық сәйкестендіру, қылмыстық тіркеу және қылмыскерлерді іздестіру мақсатында саусақтарының ұшындағы тері өрнектерінін құрылысын зерттейтін криминалистиканың бөлімі. 1877 жылы адам терісінің алақан беттеріндегі папиллярлық өрнектің өзгермейтіндігі туралы гипотезаны ұсынған ағылшын Уилья Гершельдің идеяларына негізделген. Бұл гипотеза автордың Үндістанда полиция қызметкері ретінде қызмет ету барысында жүргізген ұзақ зерттеулерінің нәтижесі болып табылады. 1902 жылы 18 сәуірде Ұлыбританияда қылмыскерді анықтау үшін дактилоскопия алғаш рет қолданылды. Әлемнің әртүрлі елдері келесі бір жарым-екі онжылдықта дактилоскопиялық әдістерді енгізді. Әр саусақ іздерінде екі түрлі локальді және глобальді белгі болады. Дереккөздер
Дала өлкесінің мұражайы

Дала өлкесінің мұражайы– ғылыми-мәдени мекеме. 1971 ж. А. Иманов пен Ә. Жангелдиннің Торғай обл. тарихи-өлкетану мұражайы ретінде ашылған. 1998 жылдың басынан Дала өлкесінің мұражайы деп аталады. 50 мыңға тарта экспонат жинақталған (1997).
Далбағай

Далбағай– жұқа ақ киізден немесе қалың матадан астар салып, тымақ тәрізденіп тігілетін бас киім. Екі жаны мен артқы етегі желке мен иықты тұтас жауып тұрады. Қыстыгүні малшылар тымақ сыртынан киеді. Жалбағай, жалбай, далбай, күләпара деп те аталады. Дереккөздер
Далу

Далу– ежелгі Үйсін мемлекетіндегі жоғары әкімшілік лауазым. Көне қытай деректерінде Үйсін мемлекетіндегі елбасы гуньмодан (көне үйсінше күнбек немесе күнби) кейінгі жоғ. мемл. билік лауазымдары тоғызға бөлінген, оны он бес адам атқарған. Солардың ішінде күнбиден кейінгі жоғ. шен есептелген Далулауазымындағылар саяси және әскери билікті қоса атқарған. Оған, көбінесе, күнбидің әулетінен тараған адамдар тағайындалатын болған. Далу сөзінің толық мағынасы белгісіз. Ертеректе қытай тілінде хатқа түсірілген Үйсін мемлекетіндегі бірқатар атаулар мен есімдерді (гуньмо – күнби, Вэнхоу – жабғу) көне үйсінше қалпына келтіру әлі күнге шешімін тапқан жоқ. Көне қытай деректерінде Далу атауының алдына көбінесе «сян» иероглифі тіркеліп жазылады, оның қытайша мағынасы бас уәзір, премьер-министр. Ал Далу – көне үйсін тіліндегі шен атауының қытайша транскрипцияланып берілуі. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Владимир Иванович Даль

Владимир Иванович Даль (22.11.1801, Украина, Луганск қаласы – 4.10.1872, Мәскеу қаласы) – дәрігер. Ресей ғылым академиясының корресподент мүшесі (1838). * Дерптск университетінің медицина факультетін бітіріп, Түркияда, Польшада, Санкт-Петербургте, Орынбор губерниясында қызмет еткен. *Э.А. Эверсманның «Орынбор өлкесінің жаратылыс тарихы» атты көлемді еңбегін автормен келісе отырып, түсіндірмесімен неміс тілінен орысшаға аударған (1840, Қазан). *Дальдің аудармасында Үстірт ғылымда тұңғыш рет аты дұрыс жазылып, табиғаты, жер бедері, жануарлары (сүтқоректілер, құстар және жәндіктер) жақсы баяндалған. Бұл еңбек күні бүгінге дейін маңызын жойған жоқ. 50 жылдан астам уақытын орыстың көп томдық түсіндірме сөздігін жасауға сарп етті. Осы еңбегі үшін Дальге Ломоносов атындағы сыйлық иегері және Ресей ғылым академиясының құрметті академия атақтары берілді (1863). Дереккөздер
Дана Хикар Сөзі

Дана Хикар Сөзі– армян әліпбиімен жазылған қыпшақ ескерткіші (16 – 18 ғ.). Нұсқалары Вена кітапханасында сақтаулы. Француз ғалымы Ж. Дени мен поляк зерттеушісі Э.Трыярский Дана Хикар тарихының армян-қыпшақ нұсқасы деген атпен бастырып шығарған (1964). Фотокөшірмені зерт
I Дарий

Ұлы патша І Дарий (Дариуш, Дараявауш, көне парсыша 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, Dārayavahuš) – Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы және Мысыр перғауыны. Б.з.б. 522 – 486 ж. аралығында патшалық билік құрған. Дарий басқарған патшалыққа парсылар мен мидиялықтардан бөлек Кіші Азия мен Кавказ, Орта Азия, Қос өзен аралығы, Сирия мен Палестина, Мысыр жеріндегі 80 халық қарады. І Дарий заманынан шумерше жазылған мыңдаған ескерткіш табылған: мысалы жартас жазулары; Ахемен мәдениеті туралы шаруашылық, заңнамалық, әкімшілік және діни мәтіндер. Бұл уақыт Ахемен патшалығының ең өркендеген кезеңі болып саналса да, Дарий билігінің соңына қарай патшалық әлсірей түсті. Сақтарға жорық Б.з.б. 519 жылы І Дарий патша бастаған әскер Орталық Азияға қарай беттеді. Жорықта сақтарды жаулауды мұрат етеді. Тарихшылар парсы әскері Сырдария мен Әмудария арасындағы Мәуереннахрға жетті деп санайды. Бұл жорық туралы Бехистун жазбасының аяқ жағында баяндалған. Бехистун жазбасының бүлінген мәтінінің келесі ғана бөлігі сақталған: "... Мен сақ жеріне қарай беттедім ... бағытымды өзгерттім ... өлтірдім; басқа адамды тұтқындап маған әкелді, мен оны өлтірдім... тұтқынның есімі Скунха еді... Оның орнына басқаны билеуші етіп бекіттім. Бұл елді бағындырдым..." Сондай-ақ, Дарий патша өзі бағындырған елдер қатарына сақтарды жатқызады екен. Мұны өзінің қабірі жатқан Накіше-Ырыстам жартасында "Сака Һумауарка" деп жазып қалдырған. Басқаша оларды "шошақ бөрікті сақтар", "жиек сақтары" деп атаған. Бірақ, қанша талпынса да, шын мәнінде, парсылар Қырым көшпенділерін бағындырса да, Орталық Азия сақтарын өзіне бағындыра алмады. Дереккөздер
Дастарқан

Дастарқан — ас қоюға арналған мата төсеніш. Дастарқанды кейде «асжаулық» деп те атайды. Дастарқан сол үшін көбінесе ашық түсті не гүлді маталардан көлемі әртүрлі етіп тігіледі. Дастарқанның жиегін қайырып сыриды, сәнді болуы үшін шашақ тағады. Қазіргі кезде көбіне клеенкадан жасалған дастарқан пайдаланылады. Дереккөздер Тағы да қараңыз * Дастарқан жаю
Датқа

Датқа - Қоқан және Бұқар хандығы және өмірлік жүйесінде қалыптасқан лауазым. Датқа билік жүйесінде билерден жоғары, сұлтандармен шендес дәреже болып саналған. Тек ханға немесе әмірге ғана бағынышты болған. Датқа - парсы сөзі, дад+хаһ «тілек, әділдік», соттың әділдігін талап етуші деген мағынаны білдіреді. Қоқан хандығындағы датқа дәрежесін иеленгендер әкімшілік қызметпен қатар, әскери қызмет те атқарған. Датқалар хандық билікке өз ықпалын тигізіп, хан сайлауда, хандықты басқаруда үлкен рөл атқарған. Ферғана өңірінде 1804-1876 жылдары аралығында датқа атағын алған тұлғалар саны 100-ге дейін жеткен. Орыс зерттеушілері датқа дәрежесіндегі адамдарды генералға, генерал-губернатор лауазымына тең дәрежеде санаған. Датқалар ханнан жылына 700 батпан (65,2 кг) астық, 1000 теңге көлемінде ақшалай сыйлық алып отырған. Қоқан хандығына Үйсін, Қаңлы, Қоңырат, Қыпшақ, Кіші жүздің кейбір рулары қараған. Осы қазақ қауымын саяси-әкімшілік тұрғыдан датқалар басқарған. Зерттеуші А.Махаева өз еңбегінде қазақтын Үш жүзінен шыққан датқалардың аттарын атап өтеді. Олар: Ұлы жүзден шыққан датқалар - Шымыр руынан Байзақ Мәмбетұлы, Сіргелі руынан 17 жасында датқа атағын иеленген Батырбек Рысбекұлы. Ошақты руынан - Сапақ Байшуақұлы, Жалайыр руынан - Бекбау, Үйсінен Момынбек, Шанышқылыдан - Молда Қошық, Ұлы жүздің Үштаңбаларын бастаған - Құдайберген. Орта жүз датқалары - Қыпшақтың Малай-Құтылымынан - Тұрғанбай Сіргебайұлы, Қоңыраттан - Мырзабай, Қанай, Қоныс, Жайымбай, Тұрысбек, Асқарқожа, Шоқай, Көктіңұлы Сапақ датқа, Саяқ, Құрымбай, Торғай. Алғидан - Қожамұрат. Кіші жүздің Тамасынан ел арасында «Кедей датқа» аталған Айгелді және т.б. Атақты Мұстафа Шоқайдың атасы Торғай датқа араб және парсы тілдерін жетік меңгерген сауатты адам болған, екі рет қажылыққа да барып қайтқан. Майлықожа ақын «Датқалардың Петірбор барғаны» атты өлеңінде сол заманда қазақ жерінің оңтүстік өңірінде болған датқалардың атын атайды. ...Әулеті Үйсін Төле - Момынбек датқа, Көрмеген жамандықты жеті тегі Дулаттың баласы еді дегдар затқа. ...Датқасы шанышқылының Молда Қошық, Қайтпаған ерегісте тәні шошып. ...Датқасы Әулиеатаның Құдайберген, Ұлы жүзде үштаңбалы соңына ерген. Жүз мың үйлі қырғыздан Бәйтек датқа Солармен мүсәпірлі бірге көрген. Датқалар Ресей отаршылдығына қарсы күрес жүргізіп, мұсылман халықтарының ынтымақты болуып уағыздаған. Жазушы С.Бақбергенов «Алтын құс» атты кітабында Батырбек датқаның генерал Черняев әскеріне қарсы күрескендігін, Ш.Уәлихановты отаршылдардан іргесін аулақ салуға үгіттегендігі туралы жазған. Датқалар ислам дінін насихаттап. мектеп-медреселер аштырған. Егіншілікпен шұғылдануға жағдай жасап, арық-тоған қаздырған. Дереккөздер
Дауысты дыбыстар

Дауысты дыбыстар — дыбыстау мүшелерінің бірыңғай толық қатысуынан, фонациялық ауаның кедергісіз, еркін және баяу шығуынан жасалатын дыбыстар. Дауысты дыбыстар фонациялық ауаның көмейде керіліп тұрған дауыс шымылдығына соқтығуынан пайда болған дірілден жасалады. Дауысты дыбыстардың басты қасиеті сөз ішінде буын жасап, дауыссыз дыбыстармен тіркесе алатындығында. Қазақ тілі Қазіргі қазақ тілінің дауыстылар жүйесі 12 дыбыстан құралған: а, ә, е, и, о, ө, у, ұ, ү, ы, і, э. Дауысты дыбыстар айтылғанда жақтың, еріннің, тілдің қатысу дәрежесіне қарай: ашық–қысаң, еріндік–езулік, жуан–жіңішке болып бөлінеді. Қазақ тілінде дауысты дыбыстардан құрылған дифтонгтар да бар: и, у, ю, я. Мысалы: ми [мый], миіз [мійіз], мия [мыйа], тиым [тыйым], тию [тійіу], тию [тыйыу], жиын [жыйын], жиен [жійен], шипа [шыйпа], шие [шійе], сүю [сүйіу], сия [сыйа], би [бій], бидай [быйдай], зиян [зыйан], ию [ійіу], у [ұу], су [сұу] сурет [сүурет]. Қазақ тіліндегі дауыстылар жіктелуі: Тілдің қатысына қарай: * Жуан дауыстылар — тілдің кейін жиырылуы арқылы жасалатын дауыстылар: а, о, (у), ұ, ы * Жіңішке дауыстылар — тілдің ілгері созылуы арқылы жасалатын дауыстылар: ә, е, (и), ө, ү, і Жақтың қатысына қарай: * Ашық дауыстылар — тілдің таңдайға қарай төмендеп барып көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар, оларды айтқанда жақ кең ашылып, иек төмендейді: а, ә, е, о, ө * Қысаң дауыстылар — жақтың кең ашылмай, тілдің таңдайға қарай жоғары көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар: ы, і, (и), (у), ү. Еріннің қатысына қарай: * Еріндік дауыстылар — айтылуда еріннің алға қарай сүйірленуі арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: о, ө, ұ, ү, (у). * Езулік дауыстылар — айтылуда еріннің кейін тартылып, езудің жиырылуы арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: а, ә, е, э, ы, і, (и). Қазақ тіліндегі кірме сөздердің дауыстылары көбіне қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктеріне бейімделіп айтылады. Мысалы, қазақтың төл сөздерінде кездеспейтін [э] дыбысы русизмдерде ғана қолданылады (экран, эффект). [и] және [у] дыбыстары қазақ тілінде әдетте қос дыбыстар түрінде беріледі (бій – би, сұу – су), бірақ кірме сөздерде олар дербес дауысты дыбыс ретінде айтылады (институт, функция). Тағы қараңыз * Дауыссыз дыбыстар * Дауыссыздар үндестігі * Дауыстылар үндестігі Ескертпелер Дереккөздер
Дәлен

Дәлен – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Көбінесе тау беткейлерінде, қылқан жапырақты және аралас ормандардың, бұталардың арасында өседі. Қазақстанда қылтанды дәлен (O. arіstata) деген түрі бар. Оның биікт. 30 – 80 см. Тік сабағы жіңішке, жылтыр болады. Үшқұлақты, қауырсынды күрделі жапырақшаларының жиектері терең ойықталып, тіс тәрізді иректелген. Майда гүлдері жай, кейде күрделі шатырша гүлшоғырын құрайды. Бір шатыршаға топталған 10 гүлдің 4-і ғана жеміс береді. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемісі пісіп-жетіледі. Жемісі – ұзынша келген ұршық пішіндес, ұзындығы 20 – 25 мм, ені 2 мм. Қылтанақты дәлен өте сирек (тек Үбі жотасында) кездесетін өсімдік. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Дәреже

Дәреже сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін: * Дәстүрлі қазақ дүниетанымында мәртебе, бедел, абырой сөздерінің баламасы түрінде қолданылатын атау; * Мемлекет тарапынан берілетін марапаттардың ресми жүйелілік реті (мыс., 1- және 2-дәрежелі Даңқ ордені), сондай-ақ әр түрлі қызмет саласындағы лауазымдар; * Болжалды, кесімді шама, мөлшер, жай-күй, уақыт (мысалы: Оның халі тіптен төмен дәрежеге жетті); * Санның n дәрежесі — санды өз-өзіне n рет көбейту.
Дәруіш

Дәруіш – дүниедегі істер мен қызықтардан бас тартқан, жұрттан оқшау жүретін, оңаша тұрмыс кешіретін, рухани жетілуді мақсат еткен, мәлім діни не мистикалық ағымға берілген оқшауланушы адам; ол көбінесе сопылық ағымдағыларда кездеседі. Олар кейде қайыр сұрау арқылы өздерін асырайды, бірақ байлық жинамайды, олар өздерін рухани жетілуші деп есептейді, өмір талпыныстарынан қағыс жасауға тырысады, немесе қоғамдық өмірді жек көреді. Дәруіштердің сопылық бауырластығы XIII—IX ғасырларда мұсылман әлеміне кең тараған. Қожа Ахмет Ясауи тариқаты жолын ұстанған дәруіштер түркі халықтарына исламды насихаттап, басқа елдермен рухани, мәдени байланыстар орнатуға өзіндік үлес қосты. Бірақ олардың өмірге жат көзқарастары мен мистикасы жұрт арасында түрлі жаңсақ пікірлерді де туғызуға себеп болды. Түрлері Дәруіштер екі түрлі болады: *бірі, дорба арқалап, ел кезіп, рухани ілім таратушы сопылар; *екіншісі — сопылық бауырластыққа (тарикатқа) кіріп, пір (шейх) басқаратын арнаулы мекен-жайларда тұратын, бір жерде уағыз жүргізіп, сондай-ақ, өзін-өзі жетілдіріп отыратын Дәруіштер. Дегенмен, қазіргі заман мағынасында, жұрттан оңашаланып, қаңғырып, өмірдің қоғамдық формасынан алшақ қалған адамдарды да, мейлі ол діни, не басқалай себеп болсын, біртұтас дәруіш, дуана, сопы деп атауы мүмкін. Дереккөздер
Дәстем Қарабасұлы

Дәстем Қарабасұлы (1677, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Гүлтөбе қонысы - 1752, Ресей, Қорған облысы, Петухово ауданы, Өзентал қыстауы) - ақын, күйші, Толыбай сыншының немересі, Қарабас батырдың үшінші ұлы. Ауыл молдасынан сауат ашқан. Дәстем өлең-жыр шығарып, ән салу, сыбызғы, домбыра тарту өнерін медреседе жүргенде тастамай, жетілдіре берген. Ел арасында сыбызғымен күй тартып, домбырамен ән шырқап, өлең-жырлар шығарып, сал-серілік құрғандықтан, ақын Дәстем, әнші Дәстем, сал Дәстем, сері Дәстем, жыршы Дәстем атанады. Дәстем 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың 1-жартысындағы қазақ-қалмақ соғысына қатысқан. "Хан - сұлтандар", "Бозқозыұлы Бөкенбай", "Дәстемнама" тарихи дастандар, "Гүлжаһан", "Майдан", "Ақбоз ат" деген әндер, "Шайқас", "Жекпе-жек", "Ақиық", "Шыжым", т.б. күйлер шығарған. Керей руыннан шыққан. Дереккөздер
Дәу Би

Дәу Би, Нәнби, Мань Доу-ми (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздан бұрынғы 178 ж.) – Үйсін тайпасының күнбиі. Қытай жылнамаларындағы деректер бойынша, Үйсін тайпалар бірлестігінің негізгі әскери күші оңт-те Бактрияда соғыста жүргенде ел ішінде б.з.б. 178 ж. тайпааралық қақтығыс басталады. Билікке таласқан асы және арыс тайпаларының көсемдері Шу өз-нің бойында отырған Дәу бидің ордасына тұтқиылдан шабуыл жасап, шағын жасақпен қаша соғысқан Дәу биді Арыс өзенінің аңғарында қуып жетіп мерт қылады. Дәу бидің денесі сол жердегі шатқалға жерленеді. 1893 ж. Түркістан өлкесіне ғылыми сапармен келген академик В.В. Бартольд исламға дейінгі ескерткіштерді іздестіру кезінде жергілікті адамдардың айтуымен Дәу бидің бейітін табады. Әулие саналған тұлғаның басына қойылған көне жазуы бар ескерткіш тақтаны беліне 14 аршын арқан байлап түскен жол көрсетушілері шатқал түбінен ала алмайды. Бартольдтың мәліметі бойынша, Дәу бидің денесі Машат а-нан оңт.-шығысқа қарай 16 шақырым жерде жатыр. Ол жер Дәубаба тауы, Дәубаба өз-нің аңғары аталады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Хакім Дәулетбекұлы Дәулетбеков

Хакім Дәулетбекұлы Дәулетбеков (22 наурыз 1910, Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы – 11 қаңтар 1983, Алматы) – тұңғыш қазақ киноактерлерінің бірі, кинорежиссер, Қазақстан кинематографистер Одағының мүшесі. Ойнаған рольдері * "Жұт" * "Қаратау құпиясы" фильмдеріне түседі. * 1935 жылы "Мосфильм" киностудиясында О. Преображенская мен И. Правов "Жау сүрлеуі" атты фильмді экранға шығарады. Бұл фильмде актер малшы Абылайдың рөлін сомдайды. * "Востоккино" тресі жабылғаннан кейін Хәкім Дәулетбеков "Мосфильмге" жұмысқа ауысады. Мұнда ол көбінесе эпизодтық рөлдерді орындайды. Осы уақыттары актер М. Горький атындағы әдебиет институтының драматургия бөліміне оқуға түсіп, 1940 жылы бітіріп шығады. Актер Ұлы Отан соғысына қатысқан. Режиссерлігі 1946 жылы соғыстан келіп, деректі кино режиссеры болып жұмыс атқарады. Осы салада ол көптеген ғылыми көпшілікті фильмдерді дүниеге әкеледі. Қазақфильм киностудиясында 100-ден аса ғылыми-көпшілік, тарихи, әлеуметік, экономикалық, т.б. тақырыптардағы деректі-хроникалық фильмдер түсірді. Оның аса көп танылған фильмдері: * "Ауылдан келген қыз" (1948) * "Шөлейттің іргесінде" (1952) * "Народный учитель" (1952) * "Лимонное орошение в Казахстане" (1956) * "Кегей жазығы" (1958) * "Ауыл даласы" * "Жазылбек Қуанышбаев" (1962) * "Мәдени егіс негізі - ауыспалы егін" (1969) т.б. деректі фильмдері бар. Марапаттары * Қазақстанның еңбек сіңген өнер қайраткері (1958). * Қызыл Жұлдыз * 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Дәуіт

Дәуіт – жыртқыш жәндіктер қатарының бірі. Дәуіттің басы қозғалысқа өте икемді, денесі ұзынша (40 – 75 мм), жасыл, сары, қоңыр түсті. Ал жазда өсімдіктің маусымдық өзгеруіне байланысты түсі құбылып тұрады. Қос қанатты, алдыңғы екі аяғы жемін қармауға икемді келеді. Қазақстанның барлық облыстарында 20-дай түрі, әсіресе, кәдімгі дәуіт, теңбіл қанатты дәуіт, қауырсын тұмсықты эмпуза жиі кездеседі. Дәуіттер шала түрленіп дамиды, олардың қыстаған жұмыртқасы көктемге салым қанатсыз дернәсілге айналады да, 7 – 8 рет түлейді. Дәуіт түрлі ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Олар ауыл шаруашылығына зиянды жәндіктермен қоректенетін болғандықтан пайдалы, бірақ кейбір түрі бал арасынан, пайдалы қоңыздарды жеп, зиян да келтіреді. Ұзындығы 11 см. Басы қозғалмалы аяқтары жақсы дамыған алдыңғы аяқтарында тікенектері бар, жайылған кезде ұстағыш аппаратқа айналады. Ауыз аппараты кеміргіш. Алдыңғы қанаттары жіңішке артқылары желдеткіш тәріздіс бүктеледі. 2 мыңнан астам түрі белгілі тропик және субтропикалық аймақтарда таралған, ТМД-да 20 түрі бар. Дәуіт жыртқыш жәндіктермен қоректенеді,кейде ұсақ кесіртке құстармен. Түсі қорғанысты жасыл, сары-қоңыр; жазда өсімдіктің солуына байланысты түсін өзгертеді. Дамуы толық емес өзгеріспен өтеді. Ортақ қабықшамен топтастырып өсімдіктерге тастарға салған жұмыртқалары әдетте қыстайды. Дернәсілдері 2-ші жазда ересекке айналады. Дәуіттің 3 түрі КСРО Қызыл кітабына енгізілді. Дереккөздер
Дәуітбай Тауданбекұлы

Дәуітбай Тауданбекұлы - (1873, Шығыс Қазақстан облысы Бұқтырма өзенінің бойы - 1937) - күйші, композитор, ақын. Дәуітбай бала кезінен домбыра мен сыбызғыны қатар ұстап, бозбала шағында құрбы-құрдастарына, жеңгелеріне арнап күй шығара бастаған. Жиырма жасыңда Дәуітбай ау-қаттылау үйдің қызына ғашық болып, бірақ қыз әкесі оң шырай бермеген соң ол қызды алып қашып, Баян Өлгий жағындагы нағашы жұртына өтіп кетеді. Дәуітбай сол жақта ел ісіне белсене араласады. Оның "Жалама айдаған", "Ертіс толқыны", "Арна", "Жаяу солдат", "Қайран Бежең", "Тарту", "Арнау", т.б. күйлері бар. 1991 жылы жарық көрген "Күй керуен" атты Қарасұлы Сақайдың кітабында Дәуітбайдың күйшілігі туралы деректер берілген. Дереккөздер
Дәуіт Пайғамбар

Дәуіт - Пайғамбар. Исраил қауымы Мұсадан (а.у.)-нан соң 300 жылдан аса Пайғамбарсыз қалып, ғамалиқалардың, арамейлердің және палестиндердің шабуылына тап болып тұрды. Соңғы кездері бәни Исраилдің әміршісі Талут (Шәул) болды. Ол палестиндерге соғыс жариялан, «Таурат» салынған Табутты (сандықты) тартып алды. Осы тұста Исраил қауымынан Дәуіт атты жас баһадүр шықты. Бала жігіт бір соғыста Жалутпен жекпе-жекке шығып, жеңді. Бұған риза болған Талут оған өз қызын қосты. Сан шайқаста жауларды жайратқан Дәуіттің аты шығып, беделі асты. Көп адам енді оны қолбасшы ғана емес, елбасы етуді талап етті. Бірақ ол патша тағына Талут қайтыс болған соң, 30 жасында отырды, 40 жасында Пайғамбарлық қонды. Қауымына Таурат тағлымдарын бұлжытпай орындатты. Аллаһ Тағала оған самауи (көктен түскен) төрт кітаптың бірі Забурды түсірді. Забур - Аллаһның бірлігін, ұлылығын дәріптейтін, өлең үйқасты мадақ (қасида) кітабы. Дәуіт (а.у.) Оны өзінің әсем дауысымен оқығанда тыңдаушылар тебіреніп, төңірек түгел үн қосып кететін еді, деп дәріптеледі. Тәңірі оған темір қорыту өнерін дарытты. Пайғамбар қолында темір қамырдай иленуші еді дейтін риуаяттар бар. Дәуіт (а.у.) темірден қару-жарақ сауыт-сайман соғады екен. Сүлеймен пайғамбар осы Дәуіттің ұлы. Дау-шар, айтыс-тартыста Дәуіт оны жиынға қатыстырып, әділ үкім айтқызып, баулып өсірген. Ибну Жадридің айтуынша Дәуіт жүз жасаған. Құранда бұл есім 16 жерде ауызға алынады. Дереккөздер
Дебют

Дебют - – адамның белгілі бір істі бастаудағы ең алғашқы қадамы. Мысалы, актердің сахнада немесе белгілі бір театрда, байқауда, т.б. бірінші рет өнер көрсетуі. Мұндай адамды дебютші (дебютант) дейді. 18 ғасырда Еуропа және орыс театрларында актерді труппа құрамына алмас бұрын көрермендердің алдында сынақтан өткізу үрдісі болған. Көптеген ірі театрларда актерлер 3 дебютке дейін, кейбір елдерде (Францияда) 10 дебютке дейін көрсететін болған. Ал Кеңес заманындағы КСРО театрларында бұл дәстүр жойылып, дебют тек бірінші рет өнер көрсету мағынасында қолданылады. Дереккөздер
Дегелектәрізділер

Дегелектәрізділер немесе Ұзынсирақтылар – қырлы төсті құстардың бір отряды. Шығу тегі жөнінен бірқазандарға жақын, олигоцен дәуірінен белгілі. Дене тұрқы орташа, мойны, тұмсығы 4 бармақты, аяқтары ұзын. Тұмсығы үшкір, тік не орақ пішінді келеді. Қауырсындарының түсі әр түрлі. Қораздары мен мекиендерінің қауырсыны біркелкі болады. Дегелектәрізділер су айдындарына таяу жерлерде тіршілік етеді, көпшілігі қорегін таяз судан ұстайды, тек марабу деген түрі тропиктік өңірдің құрғақ жерлерінде тіршілік етіп, өлексемен қоректенеді. Дегелектәрізділердің 6 тұқымдасының (құтандар, дегелектер, қайықтұмсықтылар, китбастылар, балғабастылар, тырнақұтандар) 118 түрі Арктика мен Антарктидадан басқа жерлерде (әсіресе, тропиктік, субтропиктік аймақтарда) кеңінен тараған. Көпшілік түрі моногамды, топталып тіршілік етеді. 2 – 9 жұмыртқа салып, оны қоразы да, мекиені де 15 – 35 күндей кезектесіп басып шайқайды. Балапандары қызылшақа болып туады, оларды аталығы да, аналығы да бірігіп 1 – 4 айдай қоректендіреді. Дегелектәрізділер – жыл құстары. Көпшілігінде дыбыстық сіңірлер, жарғақтар, жемсауы болмайды. Ұсақ су жәндіктерімен, омыртқалы жануарлармен (балық, көлбақа, құрбақа, жылан, т.б.) қоректенеді. Дегелектәрізділердің дегелек тұқымдасының 2 түрі (ақ дегелек, қара дегелек), құтан тұқымдасының 2 түрі (кіші құтан, сары құтан), тырнақұтан тұқымдасының 2 түрі (қалбағай, қарабай) Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ал Қиыршығыс дегелегі, Сарытұмсық құтан, Қызылаяқты тырнақұтан өте сирек кездесетіндіктен қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер nn:Storkefuglar
Дедуктивті пайымдау

Дедуктивті пайымдау (немесе Дедуктивті логика, , — бөліп шығару) — сенімді сипатқа ие логика заңдары негізінде бір немесе бірнеше алғышарт (premise) пайымдардан жаңа бір логикалық қорытынды (logical consequence) шығару әдісі. Дедуктивті пайымдау — білімнің көбіне жалпыдан жекеге қарай көшуі, қорытындылардың алғышарттардан шығарылуы. Ғылыми танымда дедукция индукциямен ажырағысыз байланысты. Психология дедуктивті пайымдаулардың дамуы мен бұзылуын зерттейді. Білімнің көбінесе жалпыдан кемірек жалпыға қарай қозғалысы оның барлық психикалық процестермен, тұтас алғандағы ойлау қарекетінің құрылымымен шарттастылығында талданады. Дедукциялық пайымдауларды эмпириялық зерттеулердің, мысалы, алғышарттарға және олардан шығатын қорытындыларға деген сенімнің талдануы болып табылады. Дедукция - жалпы білім негізінде белгілі бір объект туралы жаңа білім тұжырымдалатын ой қорытындыларын пайдалану. Мұнда материалға сәйкес логикалық процесс пен мазмұндау жолы жалпы қағидалардан басталып, оларды сол немесе басқа нәрсеге пайдаланумен аяқталады. Дедукция - жалпыдан жекеге қарай дамитын ой қорытындысы, логикалық ойлау формасы. Дедукциялық ойдың кең тараған түрі — силлогизм. Екі немесе одан көп пікірлердің байланысы нәтижесінде жаңадан бір пікір шығару. Дедукцияның келесі бір түсінігі бойынша, дедукция дегеніміз бастапқы пайымдаулар (алғышарттар) жиынтығынан қажетті шығарылатын салдарларды алатын рационалды танымның әдісі. Дедукция процесінде пікірлердің тек логикалық қатал, әдепті (корректный) амалдары – логикалық формалары − ақиқатты алғышарттардан ақиқатты салдарларды алуға кепіл беретін дедуктивтылы пікірлер деп аталатындар пайдаланылады. Дедуктивтік әдістің сипатты ерекшелігі мынада: шығарылатын пікірдегі ақпарат (информация) бастапқы пайымдаулардың тұтас ақпаратының бөлігін құрайды. Дедукцияның мәнін осылай түсіну оның (д.) жалпыдан жалқыға ауысу ретіндегі дәстүрлі көзқарасқа маңызды дәлелдеме (анықтау) береді. Дедукция әдісін негіздеуге фр. философы, математигі, физигі, физиологы Рене Декарт үлкен үлес қосты, ал оның аппаратын (ғылыми түсініктерін, терминдерін, категорияларын) жасаумен ғылым ретінде пайда болған кезінен бастап логика айналысады (аристотельдік, дәстүрлі логика). Дедукцияны Бринкерхов Д., Уейтс Р., Ортега С. теориядан алынған гипотезаларды тексеру арқылы теориядан деректерге көшу процесі деп көрсеткен. Сондай-ақ, дедукция деп жалпылау, ойлаудың жалпыдан жалқыға, бүтіннен бөлшекке көшіп нәтиже шығаруын айтады. Дереккөздер
Дейтерий

Дейтерий (лат. deuterіum – екінші), ауыр сутек, D – сутектің тұрақты изотопы, газ. Массалық саны 2, атомдық массасы 2,014. Сутектің басқа изотоптарымен протодейтерий (HD; молекулалық массасы 3,02205) және дейтеротритий (DT; молекулалық массасы 5,03034) молекулаларын түзеді. Балқу t –254,5°С.
Декларация

Декларация ( - мәлімдеу, хабарлау) — мемлекеттер белгілі бір түрде әрекет етуге келіскен құжат. Егер бұзушылық болса, БҰҰ егер бұл декларация болса, мүше мемлекеттерге қарсы әрекет жасай алмайды. Декларацияның заңды күші болмайды. # Мемлекеттік саясат пен құқықтық, халықаралық қарым-қатынастардың негізгі принциптерін салтанатты түрде жариялайтын құжат; # Елдің саяси-экономикалық даму принциптерін мәлімдейтін мемлекеттік құжат (Мысалы, 1990 жылы 25 қазанда жарияланған Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы декларациясы); # Халықаралық саясаттың өзекті мәселелері бойынша бірнеше мемлекет немесе халықаралық ұйым қабылдайтын құжаттың түрі (мысалы,БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылы 10 желтоқсандағы Адам құқықтары туралы жалпыға бірдей Декларациясы); # Заңдық мәні бар мәліметтерді хабарлайтын кейбір ресми құжаттар (мысалы, салық декларациясы, кеден декларациясы). # жекелеген саяси-заңдық актілердің атауы, олардың мақсаты салтанатты сипат беру, актілердің сәйкес мемлекет тағдырындағы ерекше маңызы бар екендігін атап көрсету; # халықаралық құқықта жақтармен келісілген жалпы принциптер мен мақсаттарды құрайтын салтанатты акт, негізінен міндетті күші болмайды. Тағы қараңыз * Экономика Дереккөздер
Декреттік уақыт

Декреттік уақыт (лат. decretum - жарғы, қаулы) — тәуліктің жарық бөлігін (күндізгі уақытын) халықтың нәтижелі пайдалануы үшін 1 сағатқа ілгері жылжытылған белдеулік уақыт. Бұрынғы КСРО-да 1930 жылы енгізілген. Дереккөздер
Делбе

Делбе— арбаға не шанаға жегілген көлікті бұрып отыруға арналған әбзел. Оны қайыстан немесе есілген қылдан жасайды. Делбенің ат сулығына байланар екі ұшында ағаш тиегі, кейде темірден жасалған бекітпесі болады. * Ұзындығы шамамен 7—10 м. Дереккөздер
Демаркация

Демаркация - * Медицинада: өлі еттенген жердің сау тканьдерден ажырап шектелуі. Осыған орай демаркациялық сызық гангрена, некроз кезінде байқалады. * Әлеуметтануда: шекара делимитациясы туралы келісімге сәйкес және оған қосымша карталар мен суреттеуге байланысты мемлекеттік шекара сызығын анықтау және белгілеу. Дереккөздер
Дембет

Дембет – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда шалғынды далаларда, тау баурайы мен тастақты жерлерде өсетін 4 түрі бар. Дембеттің биіктігі 10 – 40 см, сабағы жалаң, жапырағы жүрек пішінді болады. Гүлшоғыры сабақтың ұшында орналасады. Гүлі көк түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жаңғақшасы ақ түсті, сырты тегіс болады. Тарбағатай дембеті (M. tarbagataіca), жағастай дембеті (M. dshagastanіca) және Попов дембеті (M. popovіі) өте сирек кездесетін эндемикті түрлер болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Демилитаризация

Демилитаризация (- бөлінуді, алып тастауды, жоюды білдіретін қосымша және - әскери) - # қарусыздану, халықаралық келісіммен бекітілген белгілі бір мемлекетке қарулы күштерді ұстауға, әскери өндірістің болуына тиым салу; # бейбіт уақытта әскери мақсатта қолдануға тиым салынатын белгілі бір территорияның халықаралық құқықтар режимі.Әскери өндірісті, қарулы күштерді, әскери бекіністерді, құрылғыларды жартылай немесе толық жою, сондай-ақ нақтылы аумақты немесе ауданды әскери мақсатта қолдануға тыйым салу.' Дереккөздер
Виктор Леонидович Демьяненко

Виктор Леонидович Демьяненко (26.08.1958 жыл, Алматы) - боксшы. Орыс. Әкесі - Демьяненко Леонид Андреевич, ағаш ұстасы болып жұмыс істеген. Анасы - Демьяненко Надежда Кузьминична, дезинфектор болып жұмыс істеген. Алматы жеңіл өнеркәсіп және тұрмыстық қызмет көрсету техникумын (1979) тұрмыстық аппаратура техник-технологы мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институтын (1984), дене шынықтыру және спорт жаттықтырушысы мамандығы бойынша бітірген. *1985 жылдан - «Динамо» Республикалық кеңесінің бокстан аға жаттықтырушысы. *1991 жылдан - Тунис құрама командасының бокстан аға жаттықтырушысы. *1993 жылдан - Қазақстандық кәсіпқой бокс федерациясының вице-президенті. *2007 жылдан бері - Қазақстан республикалық кәсіпқой бокс федерациясының президенті. КСРО-ның жасөспірімдер арасындағы біріншілігінің жеңімпазы (1975), КСРО жасөспірімдер арасындағы біріншілігінің жеңімпазы (1976, 1977), Э. Греемо кубогының иегері (Стамбул, 1978), екі мәрте Еуропа чемпионы (1976, 1979), Әлем кубогының иегері (1979), КСРО чемпионы (1979, 1980, 1983), үш мәрте КСРО Халықтары спартакиадасының чемпионы (1979, 1980, 1983), Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері (1980). «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен (1980), ҚазКСР Жоғарғы Кеңес Президиумының құрмет грамоталарымен (1979, 1983) марапатталған. КСРО көрнекті боксшысы. КСРО Еңбек сіңірген спорт шебері (1989). *Үйленген. Жұбайы - Демьяненко Фатима Владимировна, аудармашы. *Ұлдары - Демьяненко Виталий, Демьяненко Сергей. Дереккөздер
Дене (айрық)

Дене — жалпы мағынада макроәлемдегі кеңістіктегі зат түрлерін білдіреді. * Дене — ағзаның бүкіл тұлғасы ** Адам денесі — адам ағзасының тұтас құрылымы ** Өлі дене, мәйіт, өлік, өлген адамның денесі * Физикалық дене — қандай да бір көлемге және массаға ие объект * Аспан денесі — астрономиялық объект * Геометриялық дене — барлық жағынан шектелген кеңістік бөлігі * Кен денесі — жер қыртысындағы кен шоғыры Тағы қараңыз * Тұлға (айрық) * Тұрқы * Корпус * Объект
Денисовка (Қостанай облысы)

Денисовка — Қостанай облысы Денисов ауданының және Денисов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 143 км-дей жерде. Солтүстігінде және батысында Челябі облысымен, оңтүстігінде Қамысты және Жітіқара аудандарымен, шығысында Қостанай облысының Бейімбет Майлин ауданымен шектеседі. Ауданы 6,8 мың шаршы шақырым. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 6611 адам (3209 ер адам және 3402 әйел адам) болса, 2009 жылы 5196 адамды (2465 ер адам және 2731 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1903 жылы қаланған. Май зауыты, тамақ комбинаты, элеватор, т. б. тұрмыстық, мәдени-ағарту мекемелері жұмыс істейді. Дереккөздер
Деноминация

Деноминация - * Деноминация (экономикада) - қағаз ақшаның бағалы кағазға өзгеруі; көбінесе елдің ақша бірлігінің іріленуі және ескі қағаз ақшаны белгілерінің ақша қатынасын реттеудің мақсатында жаңаға нақты сәйкестендіру бойынша ауыстыру. * Діндік деноминация - шіркеу мен сектаның дәстүрлі түсініктеріне жатпайтын діни бірлестіктердің бір түрі;
Денонсация

Денонсация - ( - хабарлау, бұзу) — бір мемлекеттің екіншісіне екеуара уағдаласқан келісім-шарттың уақыт мерзімі аяқталып, тәртіп ережесіне сай өз күшін жойылғандығы туралы мәлімдеуі. Денонсация — екі жақты халықаралық келісімнің әрекетінін немесе көп жақты халықаралық келісімнен ондағы жазылған тәртіп пен мерзімдерде жойылуы немесе шығуы. Денонсацияның жалпы ережесі болып әдетте келісімге қатысатын жақтардың біреуінің келісімді жоюы немесе одан шығуы туралы алдын ала хабарлауы табылады. Дереккөздер
Депо

Депо — вагондарды, локомотивтерді, темір жол көтергіш крандарын, моторлы вагон секцияларын, өрт сөндіру машиналарын, т.б. пайдалануды және оларға жөндеу жұмыстарын жүргізуді қамтамасыз ететін кәсіпорын. Дереккөздер
Дератизация

‎ Дератизация (де... және лат. rat – егеуқұйрық) – індет ауруларын тарататын кеміргіштерге (егеуқұйрық, тышқан, т.б.) қарсы күрес. Дератизация кеміргіштер тарататын түрлі аурулардың (оба, туляремия, құтыру, сарып, күйдіргі, сальмонеллез, т.б.) қоздырғыштарын дер кезінде құрту, олардан сақтандыру үшін жүргізіледі. Сақтандыру үшін тұрғын үйлер мен ғимараттардың астындағы жертөлелерді, қоймаларды, мал мен құс қораларын таза ұстап, азықты тышқан кіре алмайтын қоймаларда сақтайды. Тышқан інін бітейді. Су кемелері тоқтайтын порттарда басқа шет елдерден ауру жұқтыру қаупі бар кеміргіштер тарап кетпеуі үшін халықар. тазалық ережелері мұқият сақталуы керек. Дератизация жүргізгенде механикалық (тор, тұзақ, қақпан қою, т.б.); биологиялық (ит, мысықпен ұстау, оларды қыратын микробтарды пайдалану); химиялық (улы зат, газдар пайдалану) әдістері қолданылады. Әдетте улы, еліктіргіш заттар ретінде крысид, цинкфосфид, зоокумарин, дифторан, стрихнин, фторацетамид, күкіртті ангидрид, т.б. пайдаланылады. Дератизация жұмыстарын қалалар мен жергілікті жерлерде Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттіктің қызметкерлері, арнайы мед. мекемелер (СЭС, дезостанса), өсімдік қорғау мамандары мен агрономдар атқарады. Дератизация жасалған жерде темекі тартуға, тамақ ішуге болмайды. Дератизация — егеуқұйрықтар мен тышқандарға, атжалмандар мен суырларға, сондай-ақ саршұнақтарға және т.б. зиянды кеміргіштерге қарсы қолданылатын алдын алу шараларының жүйесі. Алдын алу (профилактикалық) шаралары санитарлық-гигиеналық және санитарлық-техникалық болып бөлінеді. Санитарлық-гигиеналық шараларға: тұрғын үйлерді, қоймалар мен сауда саттық орындарын, мал қораларын және құрылыс маңындағы жер телімдерін таза ұстау, сондай-ақ тамақ өнімдерін кеміргіш зиянкестер тимейтін жерде сақтау, тағамның қалдықтары мен қоқыстарын мұқият жинап, тазарту (тағамның қалдықтары мен қоқыстарды беті жабық ыдысқа салу), тұрғын үйлер мен оның подвалдарын қоқырсытпау жатады. Ал санитарлық-техникалық шаралардың мақсаты — тұрғын үйлерде, қоймалар мен сауда орындарында, мал қораларында кеміргіштердің пайда болуына жол бермеу. Ол үшін подвалды үйлердің есіктері қиюына келтіріліп, тығыз жабылуы тиіс; сондай-ақ терезелер әйнектеліп, құбырлар енетін саңылаулары цементпен бітеліп, желдеткіштердің тесіктері де 5 мм-лік ұяшығы бар торлармен жабылуы қажет. Кеміргіштерді жою шаралары механикалық, химиялық және биологиялық тәсілдермен жүргізіледі. Механикалық шараларға әр түрлі қақпандар мен ұстағыштар жатады. Қақпандардың серіппелі үлкен (егеуқұйрықтарға арналған) және кішкене (тышқан қақпан) түрі коп қолданылады. Химиялық тәсілге уланған жемді пайдалану жатады; у ретінде көбіне зоокумарин қолданылады. Ал биологиялық тәсілмен кеміргіштерге қарсы күрес жүргізгенде олардың табиғи жаулары мысықтар мен егеуқұйрық ұстайтын иттерді пайдаланады. Дереккөздер
Деректі әдебиет

Деректі әдебиет– танымдық-бағалау мәнерінде жазылған, мазмұн шынайы өмірде болған жеке тұлға, құбылыс, оқиғаны қамтитын очерк, басқа да жанрлар түріндегі шығармалар. Деректі әдебиет жанрындағы туындыларда мұрағат құжаттары, естеліктер, хаттар кеңінен пайдаланылады. Қазақ әдебиетінде деректі әдебиет үлгісінде жазылған шығармалар көп. Олар: * 3. Ақышевтің "Жаяу Мұса" * С.Бақбергеновтың "Ақ боз атты ару" * С.Бегалиннің "Шоқан асулары" * Ә.Нұршайықовтың "Ақиқат пен аңыз" * С.Мұқановтың "Балуан Шолақ" * Т.Кәкішевтің "Сәкен Сейфуллин" * Ш.Мұртазаның "Қызыл жебе" * С.Жүнісовтің "Ақан сері" * М.Сәрсекеевтің "Қаныш Сәтбаев", т.б. Бұлардың ішінде Кәкішевтің "Сәкен Сейфуллин" мен Сәрсекеевтің "Қаныш Сәтбаев" кітаптары Мәскеуден "Тамаша адамдар өмірі" сериясымен орыс тілінде жарық көрді. Деректі әдебиет жанрында жазылған шығармаларда мұрағат құжаттары, естеліктер, хаттар пайдаланылып, әлеуметтік орта мен кейіпкердің табиғи болмысы, өмір материалы мен көркемдік шындық шебер ұштасқан. Мыс., Мұқанов "Балуан Шолақ" атты деректі повесінде халқымыздың ақын, әнші, батыр ұлы хақында ел аузындағы аңыз-әңгіме, шежірелік жазбаларды пайдалана отырып, басты тұлғаның бұрын-соңды беймәлім қырларын ашқан. Нұршайықовтың "Ақиқат пен аңыз" атты сұхбат-интервьюге құрылған романында өмір материалы мен көркемдік шындық сипаттары нактылы деректермен беріледі. Деректі әдебиет "... жалықтырмайтын жанр" (М.Горький), әрі уақыт шындығын, тарих пен тұлға тағылымын, ұрпақтар сабақтастығын нақтылы окиға, мұрағат құжаттарымен көркем суреттейтін сөз өнерінің іргелі салаларынын бірі. Дереккөздер