kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Николай Александрович Абалкин

Николай Александрович Абалкин (1906 - ө.ж.б.), орыс театр сыншысы. «Станиславский жүйесі жене совет театры» (1954), «Драматургтің дүниетанымы» (1957) т. б. еңбектері театрды дамыту мәселелеріне арналған. «Шынайы мойындау» деген мақаласында («Правда», 1969, 10 маусым) Әуезовтің «Қарақыпшақ Қобыланды» спектаклінің қойылымы туралы өз ойларын алға тартып, шығарманы жазушының зор жетістігі, үлкен табысы деп бағалаған. Дереккөздер
Гиалинді шеміршек ұлпасы

Гиалинді шеміршек ұлпасы (гиалиновая хрящевая ткань); (textus cartilagineus hyaUnus; — ұлпа; — шеміршек, — мөлдір, шыны тәрізді) — жасушааралық заты біртекті мөлдір шеміршек ұлпасы. Гиалинді шеміршек ұлпасы жануарлар организмдеріндегі басқа тірек-трофикалық ұлпалар сияқты шеміршек жасушаларынан (хондроциттерден) және жасушааралық заттан тұрады. Хондроттетер цитоплазмасында Гольджи кешені мен агранулалы және гранулалы эндоплазмалық торлар көптеп кездеседі. Аталған органеллалар шеміршек ұлпасының жасушааралық затын түзуге қатысады. Гиалинді шеміршек жасушааралық затының 75%-ын су құрайды. Оның құрғақ затының 70%-ы диаметрі 10 нм-ден аспайтын жіңішке коллаген талшықтарынан, ал 30%-ы пішінсіз (аморфты) заттан тұрады. Аморфты зат гликозамингликандардан, протеогликандардан, липидтерден, талшықсыз протеиндерден құралған. Гиалинді шеміршек ұлпасы — адам мен жануарлар организмдерінде қабырға шеміршегін, төс бөліктері (стернебралар) аралықтарындағы шеміршектерді, сүйектердің буындық беттерін қаптайтын шеміршекті, мұрындағы, көмекейдегі, кеңірдектегі, ауатамырлардағы (бронхтардағы) шеміршектерді түзеді. Гиалинді шеміршек ұлпасы тіректік қызмет атқарады. Дереккөздер
Кезеген жүйке

Кезеген жүйке (. nervus —жүйке, vagus — кезеген) — ми жүйкелерінің X- жұбы, аралас жүйке. Құрамында жүйке талшықтарының үш түрі болады. Олар: афферентік, эфферентік парасимпатикалық және эфферентік симпатикалық. Афферентік (орталыққа тепкіш) жүйке талшықтары ас қорыту (жұтқыншақтан бастап), тыныс алу (көмекейден бастап) жүйелерінің кілегейлі қабықтарынан, қалқанша және айырша (тимус) бездерден басталады. Олар кезеген жүйкенің жолында орналасқан проксимальды және дистальды жүйке түйіндерінің нейроцитгері өсінділерінен құралады. Афференттік жүйке талшықтары сопақша ми ядросында аяқталады. Эфференттік (орталықтан тепкіш) парасимпатикалық талшықтар кезеген жүйкенің дорсальды қозғалтқыш ядросынан бастап, көкірек және құрсақ қуысындағы ішкі мүшелерді жүйкелендіреді. Эфференттік симпатикалық жүйке талшықтары мойынның краниальды жүйке түйінінің нейроциттері аксондарынан түзілген. Кезеген жүйке симпатикалық жүйке бағанымен бірігіп, кезегенсимпатикалық (вагосимпатикус) бағанын түзеді. Дереккөздер
Ираклий Виссарионович Абашидзе

Абашидзе Ираклий Виссарионович (1909-1992), грузин ақыны, қоғам қайраткері, Грузия Ғылым академиясының академигі (1960), Социалистік Еңбек Ері (1979). Грузия Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1966). Әуезовпен достық-жолдастық ,сыйластық қатынаста, шығармашылық байланыста болған. Дереккөздер
Карункула

Карункула ( саго — ет, сүйелше) — күйіс қайтаратын жануарлар жатырының ішкі кілегейлі қабығындағы төрт қатар орналасқан емізік тәрізді дөңес келген сүйелше құрылым. Карункула кірмелеріне жатыр қуысындағы шарананың сыртқы бүрлі қабығында топтаса орналасқан хорион бүрлері байланысып, көптік (котиледонды) ұрықжолдас түзеді. Дереккөздер
Кариолемма

Кариолемма ( — ядро, lemma — қабықша) — ядроны цитоплазмадан бөліп тұратын, оның сыртқы қабықшасы. Ол бір-бірінен аралығы 20-100 нм ядро- маңы (перинуклеарлы) саңылауымен ажыратылған, екі (сыртқы және ішкі) жалаң қабат липопротеидті жарғақтан тұрады. Диаметрі 80-90 нм кариолемма тесіктері түсында ядро қабықшасының сыртқы және ішкі жарғақтары өзара қосылып жалғасып кетеді. Ал сыртқы жарғақ өз кезегінде цитоплазма эндоплазмалық торы жарғақтарына жалғасып, ядро мен цитоплазма арасындағы зат алмасуды қамтамасыз етеді. Кариолемма тістерінің саны мен олардың диаметрі торшадағы зат алмасу белсенділігімен тікелей байланысты. Дереккөздер
Кардиомиоциттер

Кардиомиоциттер ( kardia — жүрек, mys — ет, kytos — жасуша) — жүректің ортаңғы етті қабығы — миокардтың жасушалары. Қызметіне байланысты кардиомиоциттер жұмысшы және өткізгіш болып екі топқа бөлінеді. Жұмысшы кардиомиоциттер — жүрек қабырғасының жиырылуын, жүректің соғуын қамтамасыз етеді, ал өтгізгіш кардиомиоциттер — жүйке жүйесінен келген жүйке толқындарын (импульстерін) жұмысшы кардиомиоциттерге жеткізіп, жүректің автоматизмін (өз бетімен жиырылуын) қамтамасыз ететін өткізгіш жүйені құрайды. Дереккөздер
Гиалоплазма

Гиалоплазма ( — мөлдір, шыны тәрізді; — плазма) — жануарлар және өсімдік жасушалары цитоплазмасының органеллалар (тұрақты кездесетін құрылымдар - жасушаның тым ұсақ мүшелері) мен қосындылар (тұрақсыз құрылымдар) орналасатын біркелкі қоймалжың заты, жасуша цитоплазмасының негізгі заты. Гиалоплазма жасушаның ішкі ортасын құрайды. Гиалоплазманың құрамына негізінен глобулалы протеиндер кіреді. Олар жалпы жасуша протеиндерінің 20-25% құрайды. Гиалоплазмада қант, азоттық негіздер, амин қышқылдары, липидтер т.б. қосылыстар метаболизмінің ферменттері болады. Гиалоплазмадағы бос рибосомалар мен полисомаларда жасушаның өз керегіне пайдаланылатын протеиндер түзіледі. Дереккөздер
Кардиальді бездер

Кардиальді бездер ( glandula — без; cardia — жүрек, жүрекке жақын) — қарынның (асқазанның) өңеш тесігі ашылатын тұсқа жақын жатқан аймақта орналасқан, секрет бөлетін бөлімдері тарамдалған, қысқа өзекті қарапайым түтікше бездер. Қарынның (адамда - асқазан) кілегейлі қабығы іштен сыртқа қарай төрт қабаттан құралған: бірқабатты призма тәрізді безді эпителий, өзіндік тақташа, етті тақташа және кілегейасты негіз. Қарынның кардиальді бездері кілегейлі қабықтың өзіндік тақташасында (борпылдақ дәнекер ұлпасы) орналасады. Қарапайым түтікше кардиальді бездер секрет бөлетін бөлігінің қабырғасын кілегей бөлетін мукоциттер құрайды. Олардың арасында негізгі, париетальді (көмкерме), эндокринді және жетілмеген жас жасушалар кездеседі. Негізгі жасушалар — қоректік зат құрамындағы протеиндерді қорытатын пепсиноген проферментін бөліп шығарады. Тұз қышқылымен әрекеттесу нәтижесінде пепсиноген белсенді фермент пепсинге айналады. Париетальді безді жасушалар тұз қышқылының түзілуіне керекті хлоридтер бөледі. Кардиальді бездер құрамында пепсин, тұз қышқылы және кілегей болатын қарын сөлін бөліп шығарады. Дереккөздер
Гинекоспермийлер

Гинекоспермийлер (гинекоспермии); (грек, gyne — ұрғашы және сперматозоид) - адам мен жануарлардың ұргашы жынысын анықтайтын сперматозоидтар. Мысалы, еркек адам мен басқа сүтқоректі жануарлар еркектерінің шәуетіндегі сперматозоидтардың ядроларында Х-жыныс хромосомалары болатын аталық жыныс жасушалары. Дереккөздер
Гиногамондар

Гиногамондар (гинегамоны); (грек, gyne — ұрғашы және гамон) — ұрықтану процесінің бірінші кезеңі — адам мен жануарлар жыныс жасушаларының жақындасуы кезінде овоциттер бөліп шығаратын және ұрық- тануда маңызды рөл атқаратын арнайы химиялық заттар. Гиногамондар аналық жыныс жасушалары цитоп¬лазмасы беткей бөлігінің қүрамында кездеседі. Жұмыртқа жасушалары (овоциттер) екі түрлі гамондар бөледі. Оларды гиногамондар (I және И) деп атайды. Құрамында протеин болмайтын, құрылысы қарапайым молекулалы I гиногамондар сперматозоидтар қозгалысының белсенділігін арттырады, ал II гиногамондар (фертизилин) - арнайы протеиндік зат. II гиногамондар сперматозоидтар бөлетін II андрогамондармен (протеиндік табиғаты II гиногамондарға сәйкес келеді) агглютинация реакциясына түсіп, сперматозоидтарды бір-бірімен жабыстырып тұнбаға түсіреді. Дереккөздер
Гиногенез

Гиногенез (грек, gyne — әйел, genesis — шығу тегі) — ұрықтану процесі кезінде кейбір жағдайларға байланысты сперматозоид ядросының (пронуклеусінің) овоцит ядросымен (пронуклеусімен) қосылмай-ақ, ұрықтың тек жұмыртқа жасушасының ядросымен ғана даму процесі. Гиногенез — партеногенездің бір түрі. Дереккөздер
Андрогендер

Андрогендер (андрогены); (androgenae; — еркек; — шығу, шығу тегі) — аталық жыныс гормондары. Андрогендер аталық жыныс безі — еннін бөлікшелерін құрайтын сирек тұқымдық өзекшелер аралықтарындағы борпылдақ дәнекер ұлпасында орналасқан үлкен ядролы, цитоплазмасы ацидофилді боялған ірі жасушалар — интерстициоциттерде (бұрынғы аты — Лейдиг жасушалары) түзіледі. Бұлардың цитоплазмасында эгранулалы эндоплазмалық тор мен түтікше келген митохондриялар көп болады. Кейде протеинді кристалдар да кездеседі. Андрогендер аз мөлшерде бүйрек үсті безінде және жұмыртқалық интерстициоциттерінде де түзіледі. Бүлар аталық жыныс мүшелерінің дамуы мен қызметіне және екінші жыныстық белгілердің жетіліп дамуына ықпал етеді. Андрогендер химиялық құрамы жағынан стероидтарға жатады. Бұлардың негізгі өкілі — тестостерон гормоны. Химиялық табиғаты Жыныс гормондары стероидтық гормондар тобына жатады жəне холестеролдан түзіледі. Холестеролдан прегненолон түзіледі. Одан кейін прегненолон 17-оксипрегненолонға тотығады, ол андростендионға айналады. Соңғы зат С17 жағдайда тотықсызданып, активті тестостерон береді. Қасиеті * Ақуыздар синтезіне, əсіресе бұлшық ет ұлпасындағы ақуыз синтезіне дем береді; * Жас жануарлардың сүйек қаңқасының өсуін дамытады. Сондықтан еркек ағзаларының бұлшық еттері жақсы жетілген жəне бітімі ірі келеді; * Екінші кезектегі еркектік жыныс белгілерін қалыптастырады; * Жыныстық инстинктердің қалыптасуына себепкер болады; * Олар зат алмасуды едəуір күшейтеді; * Қанның қүрамын жақсарады. Емге қолдану Медицинада синтетикалық жолмен алынған тестостерон пропионат қолданылады. Андрогендер анаболикалық əсер көрсетеді. Олар еркектердің жыныстық дамуына нашарлағанда, жыныс функциясы бұзылғанда, қан тамырлары мен жүйке жұмысы бұзылғанда, акромегалияда жəне əйелдердің кейбір науқастарында қолданылады. Дереккөздер
Гиподерма

Гиподерма (грекше «hypo» — төмен, астында, қалыптан төмен; «derma» — тері) — терінің ең төменгі май қабаты. Құрылысы Төменгі май қабаты дермаға жабысып тұрады және ол борпылдақ дәнекер ұлпасының майлы жасушаларынан пайда болған. Гиподерма қабаты арқылы теріге қантамырлары мен жүйке ұштары өтеді. Қызметі Гиподерма соққыларды жұмсарту, ішкі мүшелерді зақымданудан қорғау және жылуды сақтап, май қорының энергия көзі ретінде жинауын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл төменгі қабат ағзаны сусыздандырудан сақтайтын су қоры қызметін де атқарады. Дереккөздер
Гиподинамия

Гиподинамия (грек, hypo - төмен, астында, қалыптан төмен; dynamis — күш) — қимыл-қозғалыс белсенділігінің шектелуі нәтижесінде адамдар мен жануарлар организмдері тірек-қимыл аппараты бұлшықеттерінің, қан айналым және тыныс алу, ас қорыту және т.б. мүшелердің етті қабықтары мен қабаттары жиырылу күшінің төмендеуі. Гиподинамияның пайда болу себептері — Кәсiби ерекшелiктерге байланысты бұлшық ет жұмысын шектеу; — күн тәртiбiн сақтамау; — Ұзақ уақыт бойы организмнің дұрыс функционалдық жұмысын орындамауына байланысты (жарақат, ауру) төсек режимі. Негізгі белгілері (симптом) — Әлсіреу; — Жүрек соғысының және пульстің тез соғуы; — Қан қысымының жоғары болуы; — Ағзаның қажуы; — Эмоционалдық тұрақсыздық, күйгелектік. Ағзаға әсері — Тонустың және бұлшық еттердiң күш беретiн көрсеткiшiнiң төмендетуi; — Сүйек ұлпасынның құрамында және минералды зат алмасуды кальцидiң мөлшер деңгейінiң төмендеуi; — Май iркiлген кейiнге қалдыруларын жоғарылату және артық салмақтың пайда болуы; — Капилляр жүйесiнiң жұмысын бұзады, яғни жұмыс iстейтiн капиллярларды саны, күре тамыр және тамыр бөлiмшелерi қысқарады. Дереккөздер
Андрогенез

Андрогенез ( — еркек; — шығу, шығу тегі) — ұрықтану кезінде жұмыртқа жасушасына ( овоцит ке) сперматозоид енгеннен кейін, ұрықтанған овоцит тің тек сперматозоидтың ядросымен ғана даму процесі . Бүл процесті "еркек партеногенезі" деп те атайды. Андрогенез көбіне ұрықтануға дейін овоцит ядросының кейбір жағдайларға байланысты ыдырап кетуі нәтижесінде, тек сперматозоид ядросының қатысуымен жүретін процесс . Қар. Гиногенез. Дереккөздер
Андрогенетикалық ұрық

Андрогенетикалық ұрық ( — еркек; — шығу, шығу тегі; — ұрық) — жұмыртқа жасушасы ядросын өлтіріп, оның орнына салынған сперматозоид ядросының басқа сперматозоид ядросымен қосылуы нәтижесінде ұрықтанған, яғни екі сперматозоид ядроларының қосылуы нәтижесінде пайда болған ұрық. Тәжірибе (Б.А. Астауров, В.П. Острякова-Варшавер, 1957 ж.) жібек көбелегі жыныс жасушаларымен жүргізілген. Тәжірибеде андрогенетикалық ұрық қалыпты дамыған. Дереккөздер
Анеуплоидия

Анеуплоидия ( - жоқ + εὖ — жеткілікті + πλόος — бірнеше есе + εἶδος — түр) — адам мен жануарлар организмдері жасушалары ядроларындағы хромосомалардың қалыпты жиынтығының өзгеруі; соматикалық жасушаларда хромосом саны гаплоидқа тең емес геномдық мутация. Анеуплоидия кезінде жасуша ядросы хромосомаларының қалыпты жиынтығына көп жағдайда 1 хромосома (моносомия) немесе сирек — 2 хромосома (нуллисомия) жетіспеуі, болмаса бір немесе бірнеше хромосомалар артық болуы мүмкін. Анеуплоидия адам мен жануарлардың бірқатар хромосомалық аурулары нәтижесінде өрбиді. Дереккөздер
Анималькулисттер

Анималькулисттер ( - жануар төлі) - "шәуеттегі сперматозоид — жетілген дайын тым кішкентай организм, ұрықтың дамуы - осы тым кішкентай организмнің мөлшері жағынан ғана өсуі" - деп қате түсінікге болған XV1I-XVIII ғасырлардағы биолог-эмбриологтар. Бұлардың түжырымы бойынша жұмыртқа тек дайын организмнің дамуына қолайлы қоректік ортаның қызметін атқарады. Ұрықтың дамуы туралы ертедегі эмбриолог-ғалымдар арасында екі түрлі теория болған. Олар: преформизм және эпигенез. Көне грек ғалымдары Гиппократ эмбриологияның преформизм ( — алды, алдында; және "форма"), ал Аристотель — эпигенез ( - соңы; — шығу тегі) теорияларының негізін салды. Преформизм теориясының қағидасы бойынша "ұрықта даму және жетілу процестері жүрмейді, ол көзге көрінбейтін тым ұсақ дайын ағза, қолайлы жағдайға түскен бойда ол тек мөлшері жағынан өседі. Предормист ғалымдар: анималькулистгер және овисттер болып екі топқа бөлінді. XVII жөне XVIII ғасырларда еңбек еткен эмбриолог—оқымыстылар А. Левенгук, Я. Сваммердам, М. Мальпиги, А. Галлер, Ш. Бонне — преформисттік көзқарастағы ғалымдар. Қар. Овисттер. Дереккөздер
Анимальды полюс

Анимальды полюс (; — жануар; — полюс) мезолецитгі жоне телолецитті жұмыртқа жасушаларының ядролары орналасқан цитоплазмасының жоғарғы полюсі. Жұмыртқа жасушасы ( овоцит ) цитоплазмасының анимальды полюсінде сарыуыз қоры тым аз мөлшерде болуы болмаса тіптен болмауы да мүмкін. Мезолецитгі және телолецитті овоцит тер цитоплазмасындағы сарыуыз коры негізінен анимальды полюске қарама-қарсы полюсте, яғни жұмыртқа клеткасы цитоплазмасының төменгі вегетативтік полюсінде орналасады. Мезолецитті овоцитке қосмекенділер мен кейбір балықтардың овоцит тері, ал телолецитті овоцит ке көптеген балықтардың, бауырымен жорғалаушылардың, құстар дың, жұмыртқа салушы сүтқоректілердің жұмыртқа жасушалары жатады. Дереккөздер
Ановуляциялық айналым

Ановуляциялық айналым ( — жоқ + — жүмыртқа + ) — жұмыртқалықтың жарылу процесі , жұмыртқаның бөлінуі) — овуляция (жарылу арқылы жұмыртқалықтан жұмыртқа жасушасының құрсақ қуысындағы жұмыртқа жолы қүйғышына түсуі) процесі болмайтын ұрғашы жануарлардың жыныстық айналымы (циклі). Дереккөздер
Антидиурездік гормон

Антидиурездік гормон ( — қарсы; — зәр бөлу) — гипоталамустың алдыңғы бөлімі көруүсті ядросының (супраоптикалық ядроның) ірі мультиполярлы холинергиялық нейроциттері бөлетін нонапептидгік нейрогормоны. Антидиурездік гормонының қызметі парасимпатикалық жүйке жүйесінің қызметіне сәйкес келеді, яғни ол организмдегі тамырлардың бірыңғай салалы ет ұлпасы қабық тарының жиырылуына, сөйтіп, олардың арнала- рының тарылуына әсер етеді. Сондыктан, антидиурездік гормонды вазопрессин (тамыртарылткыш) деп те атай- ды. Тамыртарылткыш гормон қан тамырларының қабырғасын тарылтып қысу арқылы қанның қысымын арттырады, бүйрек нефрондарының төменгі өзекшелері (дистальды бөлімі) мен жинағыш түтікшелері кабырға- ларын астарлайтын эпителиоциттердің өткізгіштігін күшейтіп, алғашқы несеп (зәр) құрамындағы судың бүйрек тамырларына қарай кері сорылуына ықпал етіп, зәрдің бөліну мөлшерін азайтады да, организдегі судың алмасуын реттеуге қатысады. Вазопрессин гормоны- ның жетіспеушілігі — организмді қантсыз сусамыр (диа- бет) ауруына (зәрдің қалыпты мөлшерден көп бөлінуіне әсер етеді) шалдықтырады. Антидиурездік гормон - супраоптикалық ядро нейропитгерінен бөлінгеннен ке- йін, гипоталамустың алдыңғы бөлімі нейроциттерінің аксондары бойымен жылжып ағып, гипоталамустың медиальды дөңесі мен гипофиз аяқшасы арқылы гипофиздің артқы бөлігі — нейрогипофиздің қан капиллляр- лары қабырғаларымен жанаса орналасқан ұсақ жина- ғыш денешікгерде (Херринг денешіктері) жиналып, қажетгі мөлшерде қанға өтіп отырады. Дереккөздер
Антифертилизиндер

Антифертилизиндер - ұрықтану процесі кезінде жұмыртқа жасушасы бөлетін арнайы зат — фертилизинге қарсы әсер ететін, сперматозоид цитоплазмасының беткей қабатында болатын зат. Антифертилизиндер - молекулалық салмағы 10000 жуық қышқыл протеиндер. Дереккөздер
Апикальды

Апикальды ( — төбе, ұшы) — түтік тәрізді мүшелер қуыстарын астарлайтын эпителий қабаттары эпителиоциттерінің, бездердің сөл бөлетін соңғы бөлімі гландулоцитгерінің (безді жасушалар) мүше қуыстары жағына қараған төбе ұшы. Гландулоциттердің төбе ұшына без сөлінің майда тамшылары немесе дәншелері безді жасушалардан бөлінер алдында жиналады. Эпителиоциттердің апикальды ұштары — эпителий ұлпаларына тән сору, сіңіру және бөлу процестеріне белсенді қатысады. Дереккөздер
Аплаценталдар

Аплаценталдар (, — жоқ + — күлше, ұрықжолдас) — іштөлдерінің ұрықжолдасы (плацентасы) жетілмеген сүтқоректі жануарлар. Аплаценталдарға клоакалы (жұмыртқа салатын) және қалталы сүтқоректі жануарлар жатады. Дереккөздер
Апокринді секреция

Апокринді секреция ( — төбе, krinos — болемін) — апикальды (төбе) ұштарына жиналған без сөлінің безді жасушалардан (гландулоциттерден) бөлінуі — гландулоциттердің төбе ұштары жағынан жартылай бүзылуы арқылы жүретін процесс. Безді жасушалар апикальды ұштарында жиналған бөлінді тамшылары немесе дәншелері сыртындағы жасуша плазмолеммасымен бірге үзіледі. Тер, сүт және қосымша жыныс бездері секреттерін апокринді секреция арқылы бөледі. Дереккөздер
Апокринді тер безі

Апокринді тер безі (; — без + — тер + — төбе + — бөлемін) — солін апокринді секреция арқылы бөлетін тер безі. Апокринді тер бездеріне адамның қолтық, шат және күнтимес (аралық), жануарлардың түкті тері аймақтарындағы тер бездері жатады. Апокринді тер бездерінің өзектері тек тері түктері қынабының қуысына ашылады. Тердің құрамында әрбір жеке организмге тән иісті анықтайтын протеин (жылқы терінде протеин 5% дейін) болады. Дереккөздер
Апоневроз

Апоневроз (; — неден; — жүйке) — жалпақ бұлшықеттердің жалпақ сіңірі. Адам мен жануарлар организмдерінде апоневроз — құрсақ, тұлға, бастағы жақаралық бұлшық еттерде болады. Адамда сіңірлі жіпшелермен арқауланған алақан мен табанның шандырларын да, ғылыми тілде апоневроз — деп атайды. Дереккөздер
Апофиз

Апофиз ( — өсік) — адам мен жануарлар сүйектер індегі қосымша шығатын сүйек өсіктері. Өсіктер көбіне біліктік (остік) қаңқа сүйектер інің ішінде қүйымшақта (адамда — сегізкөз), шеткі қаңқа сүйектер інің ішінде жауырында, шынтақ сүйекте, мықын сүйекте, ортан жілікге, асықты жілікге, өкше сүйекте пайда болуы мүмкін. Дереккөздер
Аппозициондық өсу

Аппозициондық өсу ( — қабаттану) — адам мен жануарлар организмдері ұлпалары мен дене мүшелерінің сыртқы жағынан жаңа қабаттар түзу арқылы қабаттана жуандап өсуі. Шеміршек ұлпалары — сыртқы шеміршекқаптағы шеміршек түзгіш жас жасушалар (хондробластгар) түзетін шеміршек ұлпасы қабаттарының, ал сүйек ұлпалары - сүйек қаптағы остеобласттар түзетін қабаттарының қалындауы нәтижесінде жуандап өседі. Дереккөздер
Аралас сүйектер

Аралас сүйектер (; — сүйек, — аралас) — қаңқаның қысқы жөне жалпақ сүйектер інің құрылысына тән қасиеттері ортақ сүйектер . Аралас сүйектердің тұрқы қысқалау және сәл жалпақтау болып келеді. Аралас сүйектерге омыртқалар және бассүйектің негіздік сүйектері (шүйде, сынаша сүйектер) жатады. Дереккөздер
Аралшық без

Аралшық без немесе Лангерганс аралшықтары (; — аралшық, — барлыгы, — ет) — ұйқы безінің гормондар бөлетін ішкі секреция (эндокринді) бөлігі. Аралшық без құрылысы мен қызметі әртүрлі безді жасушалар — инсулощптерден (А, В, D, D , РР) құралған. Аралшықтың орталығында орналасқай В инсулоциттер инсулин гормонын (организмдегі қант алмасуын ретгеуге қатысады, гормон жетіспеген жағдайда қант диабеті ауруы өрбиді), шеткі жағындағы А инсулоциттер глюкагон (инсулинге қарсы әсер етеді) гормондарын бөледі. D инсулоциттер аралшықтардың шеткі жағында орналасқан, сирек кездесетін безді жасушалар. Олардың гормоны А және В инсулоциттердін гормон түзу процесін тежейді. D инсулоциттер тым сирек кездеседі, олардың гормондары қанның қысымын төмендетіп, үйқы безінің сөл бөлу қызметін күшейтеді. РР инсулоциттер гормоны асқазан (қарын) мен үйқы безі сөлінің бөліну белсенділігін арттырады. Дереккөздер
Аралық жасушалар

Аралық жасушалар (; — аралық; — жасуша) - аталық (ен) және аналық (жұмыртқалық) жыныс бездері стромасында кездесетін, мезенхимадан дамыған эпителиоциттер тәрізді жасушалар. Аралық жасушалар жүмыртқалықта аналық жыныс гормоны — эстрогендерді, енде аталық жыныс гормоны — тестостеронды түзеді. Дереккөздер
Аралық бүйрек

Аралық бүйрек — құрсақтағы ұрықтың денесінде бастапқы бүйректен кейін, 10-30-дене сегменттері тұсында, яғни дене түлғасы бойында мезодерманың нефротомынан (сегментті аяқшалардан) қалыптасатын бүйрек. Эмбриондық даму кезінде аралық бүйрек бастапқы бүйректі (пронефросты) алмастырады. Аралық бүйректе пронефросқа тән бүйрек өзекшелерінің (нефрондарының) денедегі метамериялық (сегменггік) орналасуы бүзылады. Нефрондардың екінші дене қуысымен (целомамен) байланысы үзіледі. Бүйрек нефрондарының тостаған тәрізді кеңейіп басталатын ұшы қан капиллярлары шумақшасЬіның қапшығына айналып, бүйрекденешіктерін түзеді. Нөтижесінде аралық бүйрек құрылысы жағынан қомақты бүйрекке ауысады. Аралық бүйрек — балықтар мен қосмекенділер кластары өкілдерінде негізгі зәр түзуші ағза болып табылады, ал бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректі жануарларда ол тек эмбриондық даму кезеңінде ғана уақытша қызмет атқарады. Дереккөздер ru:Спланхнология#Онтогенез мочеполовой системы
Аралық ми

Аралық ми (diencephalon; - аралық, enkephalon — ми) — пішіні сақина тәрізді үшінші ми қарыншасының (қуысының) қабырғасын құрайтын ми діңгегінің алдыңғы бөлігі. Ол үш бөліктен: көру төмпегі бөлігі — таламустан, төмпекасты бөлігі гипоталамустан және төмпекүсті бөлігі — эпиталамустан тұрады. Нейроциттер денелерінен құралған таламустың орталық ядроларында жұлыннан жəне сопақша мидан келетін өрлеме сезімтал өткізгіш жолдар аяқталып, таламус нейроциттерінен басталатын өткізгіш жолдар жүйке толқындарын (импульсін) үлкен ми қыртысына жеткізеді. Аралық мидың таламус бөлігі (көру төмпегі) - орталық жүйке жүйесін ің төменгі бөліктерінен келетін сезімтал өткізгіш жолдардың реттеуші бекетінің (станциясының) және ми қыртысымен байланыстыру қызметтерін атқарады. Гипоталамус — аралық мидың көру жолы, сүр төмпек, қүйғьпи (воронка), гипофиз, емізікше дене бөліктерінен, ал эпиталамус - үшінші ми қарыншасының тамырлы қабығынан, эпифизден, жүгеншектің жұп түйінінен құралған. Дереккөздер
Аранций өзегі

Аранций өзегі — бауырдағы қақпалық вена мен артқы (адамда — төменгі) қуыс венаны жалғастырып тұратын веналық (көктамырлық) өзек. Ол — тек шаранада, іштөлінде (эмбрионда) ғана веналарды жалғастыру қызметін атқарады. Төл туғаннан кейін веналық өзек вена тамырларын жалғастыру қызметін тоқтатып, аталған мүшелерді байланыстыратын байламға айналады. Дереккөздер
Аргентафинді жасуша

Аргентафинді жасуша (; — күміс + — туысқандық, біртекгі; - жасуша) - адам мен жануарлар организмдеріндегі хромды күміс түздарымен боялатын жасуша. Хромды күміс түздарымен боялу кезінде аталмыш жасуша цитоплазмасындағы дәншелер (гранулалар) қалпына келтіру реакциясы арқылы күміс түздарынан таза металл күмісті бөліп, онымен қарайып боялады. Дереккөздер
Аргирофилді талшықтар

Аргирофилді талшықтар — күміс түздарынан таза металл күмісті бөліп, күміспен қара түске боялу қасиеті бар, дәнекер ұлпаларының жасушааралық заты талшықтарының бір түрі. Аргирофилді талшықтар негізінен ретикулалы (торлы) ұлпада көп болады. Сондықтан, олар ретикулалы талшықтар деп те аталады. Дереккөздер
Арнайы бояулар

Арнайы бояулар - гистологиялық препараттардағы белгілі бір құрылымдарды анықтау үшін гистологиялық техникада қолданылатын бояулар. Мысалы, судан III және осмий қышқылынын көмегімен ұлпалардағы, жасушалардағы липидтерді (май және май тәрізді заттар) бояйды. Липидтер судан III пен қара түске, осмий қышқылымен қызғылт-сары түске боялады. Пикрофукциннің көмегімен эпителий, ет және дәнекер ұлпаларының құрылымдарын, ал азур-2 және эозинмен дәнекер ұлпалары мен қанның жасушаларын ажыратып анықтайды. Дереккөздер
Арнайы жиырылғыш ұлпалар

Арнайы жиырылғыш ұлпалар — жасушалары цитоплазмасының құрамында жиырылу қызметін атқаратын құрылымдар болатын ұлпалар. Бүларға: сүт, сілекей және тер бездерінің миоэпителиоциттері, көздің нүрлы қабығының миопигментоциттері, көз қарашығын тарылтқыш миоциттер жатады. Миоэпителиоциттер — пішіні себет (корзинка) тәріздес көпөсінділі жасушалар. Бүлар бездердің бөлінді (секрет) бөлетін соңғы бөлімдерін сыртынан себет тәрізді қаптап тұрады. Соңғы бөлімдер қуысы секретке толғаннан кейін, рефлекторлы жиырылып, бөліндінің без өзектеріне шығарылуын қамтамасыз етеді. Жасушалардың жиырылуын миоэпителиоциттер цитоплазмасындағы жиырылғыш протеиндерден тұратын миофиламенттер іс жүзіне асырады. Көздің нұрлы қабығының миопигментоцитгері мен көз қарашығын тарылғыш миоциттердің құрылысы бірыңғай салалы жолақсыз ет ұлпасының миоциттеріне ұқсас . Дереккөздер
Арнайы органеллалар

Арнайы органеллалар — адам мен жануарлардың тек кейбір жасушалары мен бейжасушалық құрылымдарына, мысалы симпластқа тән құрылымдар. Арнайы органеллаларға: ет жасушалары (миоциттер, кардиомиоциттер) мен ет талшықтарындағы жиырылу қызметін іс жүзіне асыратын протеиндік жіпшелер — миожіпшелер (миофибриллалар), жүйке жасушалары — нейроциттерде өткізу қызметін атқаратын — нейрожіпшелер (нейрофибриллалар), эпителий жасушалары — эпителиоциттердегі кератин белогы жіпшелерінен түзіліп, тіректік қызмет атқаратын — тоножіпшелер (тонофибриллалар) және кейбір жасушалардағы микробүрлер мен кірпікшелер жатады. Дереккөздер
Ресурс

Ресурс (Resource) — процеске немесе пайдаланушыға бөлінетін есептеуіш жүйенің логикалық немесе физикалық бөлігі: орталық процессор уақыты, жедел немесе сыртқы жад аймағы, логикалық немесе физикалық сыртқы құрылғы. Бірнеше программаға бір ресурс берілуі мүмкін. Дереккөздер
Ресурстар қосылған компьютерлік желі

Ресурстар қосылған компьютерлік желі (Компьютерная сеть с подключением ресурсов; computer network with connection of resources) — 1970-жылдардың ортасында Datapoint корпорациясы әзірлеген желілік архитектура. Қатынас құру әдісі шиналық топологиялы желіге маркерді жеткізуге негізделген. Каоксиалды кабель, талшықты-оптикалық кабель мен ширатулы жұп қолданылған. Дереккөздер
Артериола

Артериола (қызылтамырша); (; — ауа; — ішіндегі) — арнасының орташа диаметрі 50-100 мкм, етті артериялар мен капиллярларды (қылтамырларды) жалғастырып тұрған етті артерияның майда тарамы, организмдегі микроайналым арнасының жіңішке келген бастама қан тамыры. Артериоланың қабырғасы, түтікше мүше ретінде, үш қабық тан: ішкі — интимадан, ортаңғы — медиадан және сыртқы — адвентиция қабық тарынан тұрады. Интима өз кезегінде ішкі — эндотелий жөне сыртқы — эндотелийасты қабаттарынан, медиа — 1 не 2 қабат бірыңғай салалы ет ұлпасы мио циттерінен құралған. Миоциттер аралықтарында аздаған эластин талшықтары болады. Адвентиция қабығы талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Артериола қабырғасы қабық тарының шекараларында етті артерия қабырғасына тән ішкі эластинді жарғақ (мембрана) пен сыртқы эластинді жарғақ болмайды. Дереккөздер
Ресурстарды бөлу

Ресурстарды бөлу (Разделение ресурсов; resource sharing) — ресурстарды үлестіруді оңтайландырудың негізінде оның абоненттерінің есептеу желісінің ресурстарын бірге пайдалануы; ресурсты (дискілік жадты, процессорлық уақытты, байланыс желілерін және т.б.) бірге пайдалану, барлық пайдаланушыға кезекпен біртіндеп пайдалану құқығын ұсыну немесе әрбір пайдаланушыға осы ресурстың тиісті бөлігін беру. Дереккөздер
Артерия қаны

Артерия қаны — өкпе тамырларында отгегке қаныққан, түсі алқызыл қан. Артерия қаны — ағза мүшелеріне үлкен қан айналым шеңберінің артериялары және өкпеден жүрекке кіші қан айналым шеңберінің өкпе веналары арқылы жеткізіледі. Дереккөздер
Ресурстарды бөлу режімі

Ресурстарды бөлу режімі (Режим разделение ресурсов; partitioned mode) — мультипроцессорлық жүйелерде — негізгі мен сыртқы жад, басқару құрылғысы мен енгізу-шығару құрылғысы бір-бірінен тәуелсіз жұмыс істейтін бірнеше орталық процессорлардың арасында үлестірілетін режим. Дереккөздер
Ресурстарды ортақ пайдалану

Ресурстарды ортақ пайдалану (Совместное использование ресурсов; resource sharing) — екі немесе одан көп мәселелер үшін сол бір ғана ресурсты (мысалы , файлды) бір мезгілде пайдаланған кездегі есептеуіш жүйедегі қалып-күй. Дереккөздер
Ресурстардың әмбебап локаторы

Ресурстардың әмбебап локаторы (атауы) (Универсальный локатор ресурса; Uniform Resource Locator (URL)) — WWW жүйесінен келген, бірақ Internet масштабында стандартқа айналып бара жатқан желі ресурстары адресін жазу ережесі. Бұл желіге қосылған компьютерлердің және серверлерде орналасқан құжаттардың Web-тегі адресін нақты әрі дәл белгілеп, олардың орналасуын ыңғайлы және бір мәнді түрде анықтайтын адрестеу тәсілі. URL адресінің ішінде бос орын таңбасы болмауы қажет. Қалыптағы URL адресі мынадай түрде жазылады (синтаксисі): хаттама://до- мен_аты/жол/құжат_аты; мысалы , http:// www.microsoft.com/secapl.quoteserver/ doc.html. Дереккөздер
Артерия-веналық жалғама

Артерия-веналық жалғама ( — ; — — артерия-веналық; — жалғама) — микроайналым арнасы тамырларының (артериолалардың, венулалардың, капиллярлардың) қатысуынсыз, артериялар мен веналардың тікелей жалғасуы. Артериялар мен веналарды тікелей өзара жалғастыратын тамырлар: шумақша тамырлар және түйықтағыш артериялар болып екі түрге бөлінеді. Бұлардың құрылысы бір-біріне ұқсамайды. Шумақша тамырлардың қабырғаларында эластинді жарғақ болмайды. Олардың қабырғасы тек екі қабаттан: ішкі эндотелийден және сыртқы жүйке ұштарына бай эпителий ұлпасы тәрізді түрөзгерісіне ұшыраған қалың етті қабаттан тұрады. Шумақша тамырлардың арнасы бір немесе бірнеше жұқақабырғалы веналарға ашылады. Бұлардың қабырғаларында сезімтал жүйке ұштары (барорецепторлар мен хеморецепторлар) көптеп орналасады. Бұған қоса шумақша тамырлардың қабырғалары қан тамырларының қызметіне ықпалын тигізетін белсенді химиялық заттарды да бөледі. Артерия-веналық жалғама қызметін атқаратын тамырлардың екінші түрі — иректеліп келген түйықтағыш артериялар. Бұлардың ішкі қабығы — интимада үзынынан орналасқан, тым жақсы жетілген ет миоциттерінің қабаты болады. Осы ет қабатының жиырылуы немесе босаңсуы нәтижесінде түйықтағыш артериялардың арналары кеңейіп-тарылып, кейде тіптен толық қысылып, бітеліп те қалуы ықтимал. Олардың арналары толық ашылған кезде қан артериялардан тікелей веналарға ағып өтіп, артериялардағы қан қысымының төмендеуіне және жүрекке баратын вена қанының аз да болса оттегпен қанығуына ықпалын тигізеді. Дереккөздер
Артқы аяқ қаңқасы

Артқы аяқ қаңқасы (; — қаңқа, - аяқ, - жамбас, - жануарлардың артқы аяқтарының сүйектерінен тұрады. Артқы аяқ қаңқасы өз кезегінде екі бөлімнен: жамбас белдеуінің қаңқасы мен еркін қозғалатын бөлім қаңқасынан құралған. Барлық жануарларда артқы аяқ жамбас белдеуінің қаңқасын : жамбас сүйек (тазовая кость — ) құрайды. Ол өз кезегінде бір-бірімен тұтаса байланысқан мықын сүйектен (подвздошная кость — ), шонданай сүйектен (седалищная кость — ) және шат сүйектен (лонная кость — ) тұрады. Артқы аяқ еркін қозғалатын бөлімінің қаңқасы өз кезегінде үш бөліктен: жоғарғы (проксимальды) бөліктен, ортаңғы бөліктен және төменгі (дистальды) беліктен құралған. Проксимальды бөліктің (stylopodium) қаңқасын - ортан жілік (бедренная кость — ), ортаңғы бөліктің қаңқасын — сирақ сүйектері, дистальды бөліктің қаңқасын — артқы аяқ басының сүйектері құрайды. Сирақ сүйектеріне (кости голени — ): асықты жілік (болыная берцовая кость — ) және шыбық сүйек (малая берцовая кость — ) жатады. Артқы аяқ дистальды бөлігінің қаңқасын — артқы аяқ басының қаңқасы (скелет стопы — ) деп атайды. Ол өз кезегінде үш қатар орналасқан бөліктерден: жоғарғы қатардағы — негізгі бөліктен , ортаңғы қатардағы — аралық бөліктен , төменгі қатардағы — соңғы бөліктен құралған. Негізгі бөліктің қаңқасын — тілерсек сүйектері (кости заплюсны — ), аралық боліктің қаңқасын — артқы жіліншік сүйектері (кости плюсны — ), соңғы бөліктің қаңқасын - бақай (башпай) сүйектері (кости пальцев — ) құрайды. Тұяқты жануарларда бақай сүйектері үш бунақтан (фалангадан): жоғарғы бунақ — тұсамыс сүйектен (путовая кость — ), ортаңғы бунақ — топай сүйектен (венечная кость — ), төменгі бунақ — тұяқ сүйектен (копытная кость, копытцевая кость — ) құрайды. Итте төменгі бунақ сүйегі — тырнақ сүйек (когтевая кость — ) деп аталады. Дереккөздер
Артқы қуыс вена

Артқы (адамда — төменгі) қуыс вена — вена қанын адамда дененің төменгі, ал жануарларда — артқы бөлігінен жинайды. Аталмыш вена 5-ші бел омыртқаның тұсынан басталады. Ол құрсақ қолқасының оң жағымен алдыңғы (адамда — жоғарғы) бағытта бауырға жетіп, оның доғал жиегінде вена батыңқысын қалдырады. Одан кейін, ол диафрагманың сіңірлі орталығындағы тесік арқылы көкірек қуысына өтіп, жүректің оң жүрекшесіне қүяды. Артқы қуыс венаны түзуге дененің артқы (төменгі) бөлігінен вена қанын жинайтын бірнеше веналар, атап айтқанда, жалпы мықын, ішкі мықын және сыртқы мықын веналары қатысады. Дереккөздер
Артқы ми

Артқы ми (metencephalon; — артқы, enkephalon — ми) — мишық пен ми көпірінен құралған ми бөлімі. Мишық адам мен жануарлар денесінің кеңістіктегі тепе-тендігін сақтау жөне дене мүшелерінің қимыл-қозғалыстарын үйлестіруші (координация) орталықтары орналасқан, пішіні шар тәріздес ми бөлігі. Ол сыртындағы үзынынан өтетін екі бүйірлік сай арқылы ортаңғы — құртша және екі бүйірдегі мишық жартышарларынан тұрады. Мишық сыртқы мишық қыртысынан (сүр зат) және ішкі мишықтың ақ затынан құралған. Ми көпірі сопақша ми мен ортаңғы ми аралығында көлденеңінен орналасқан, пішіні буылтық келген ми бөлігі. Ми көпірі мишықтың ортаңғы аяқшаларымен тікелей жалғасады. Ми көпірі — үлкен ми және мишық қыртыстарынан келетін орталықтан тепкіш (эфферентті) өткізгіш жолдарын төменгі ми бөліктерімен жалғастырады. Ми көпірінің екі бүйірінен ми жүйкелерінің бесінші жүбы — үшкіл жүйке шығады. Дереккөздер
Реттелген жиым

Реттелген жиым (Упорядоченный массив; sorted array) — элементтері реттелген жиым. Егер олар сандық болса, онда элементтер өседі немесе кемиді, ал символдық болса, онда элементтер лексикалық графикалық ретпен орналасады. Дереккөздер
Артқы сілекей бөлу орталығы

Артқы сілекей бөлу орталығы - сопақша мидың сұр затында, ми жүйкелерінің IX жұбы - тілжұтқыншақ жүйкесінің ядросы маңында орналасады. Орталықтың нейроциттері аксондарынан түзілген түйінадцы (преганглионды) жүйке талшықтары тілжұтқыншақ жүйкесі құрамында мидан шығып, жырымдалған тесік маңындағы құлақтық ганглий нейроциттерінің дендриттерінде аяқталады. Қүлақтық ганглий нейроциттерінің аксондарынан түзілген түйінсоңы (постганглионды) жүйке талшықтары — құлақтүбі (шықшыт), ұрт және ерін сілекей бездерін жүйкелендіреді. Дереккөздер
Реттеу қатынасы

Реттеу қатынасы (Отношение упорядочение; ordering relation) — сорттау кезінде — реттелетін жиым элементтері қанағаттандыруы тиіс қатынас. Егер а реттеу нышаны болса, онда келесі нұсқалар болуы мүмкін: а а — кемуі бойынша, а = а — өспеуі бойынша. Дереккөздер
Реттік жоғалу, теріс толып кету

Реттік жоғалу, теріс толып кету (Исчезновение порядка, отрицательное переполнение) — арифметикалық операцияның нәтижесі өзі сақталуы қажет жадтың ұяшығында да көрінбейтін өте аз шама болып табылатын кезде туындайтын жағдай.
Архаллаксис

Архаллаксис (; - бастапқы, алғашқы; — өзгеріс) — организмде немесе оның мүшелерінде эмбриондық дамудың бастапқы сатыларында пайда болып қалыптасқан құрылымдық өзгерістер. Бүл өзгерістер ұрық организмінің тұрақты белгілері ретінде қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Архаллаксис — филэмбриогенездің бір түрі. Филэмбриогенез теориясын А.Н. Северцов ашқан. Дереккөздер
Архентерон

Архентерон (archenteron; — бастапқы, алғашқы; — ішек) — ұрықтық даму кезеңіндеғі ғаструлану процесі нәтижесінде бластуладан пайда болған қосқабатгы ұрық жапырақшаларының арасындағы ғаструла қуысы. Қар. Гастроцель. Дереккөздер
Ассимиляция (биология)

Ассимиляция ( - сіңіру) — адам мен жануарлар ұлпалары мен жасушаларының құрылымдық бөліктерін түзу және жаңарту бағытында тірі организмде жүретін химиялық процестердің жиынтығы; ағза құрамына және тіршілік әрекетіне қажетті анаболизм; қарапайым құрылымды заттардан құрылымы күрделірек заттекті полисахаридтер; нуклеин қышқылы; ақуыз т.б. синтездеу процессі. Дереккөздер
Астар (intimus)

Астар (; — ішкі, астар) - қан (артериялар, веналар, артериолалар, венулалар, капиллярлар) және лимфа (лимфа капиллярлары, әкелгіш және әкеткіш лимфа тамырлары, лимфа өзектері) тамырларының ішкі қабығы. Артериялар астары, яғни интимасы үш қабаттан: ішкі — эндотелий қабатынан, ортаңғы — эндотелийасты қабатынан және сыртқы — ішкі эластинді жарғақтан құралған. Ал қалған тамырлардың (веналардың, артериолалардың, венулалардың, капиллярлардың, лимфа тамырларының) интимасы тек екі қабаттан тұрады. Оларда ішкі эластинді жарғақ болмайды. Лимфа капиллярлары мен жіңішке лимфа тамырлары интимасында, эндотелий мен эндотелийасты қабаттарының шекарасында негіздік жарғақ болмайды. Веналар мен лимфа тамырларының интимасында тек жүрекке қарай ашылатын қалташа қақпақшалар (клапандар) болады. Дереккөздер it:Intima
Әбділхамит Жүндібаев

Жүндібаев Әбділхамит (белгісіз - 1924).Талантты журналист, шебер аудармашы Әбділхамит Жүндібаев (кейде Ғабділхамит) - Ақтөбе облысы, Қобда ауданының Талсай ауылында туған Алаш орданың белгілі қайраткері. Бала кезінде Орынбордағы уездік орыс-қазақ мектебін бітіріп (1906), сондағы екі жылдық мұғалімдер мектебіне қабылданады. Бұл мектепті 1909 жылы бітіреді. Сөйтіп, мұғалімдік мамандық алған Жүндібаев Әбділхамит алғашында Ақтөбе уезінде ауылда мүғалім болып қызмет атқарады. Ол өз мамандығын сүйеді, мұғалімдік қызметтің мән-маңызын, халыққа тигізер пайдасын жақсы біледі, бірақ заманның талабын да есінен шығармайды. Жай ғана мұғалім болып, балаларға білім беру арқылы ұлтты ояту мақсатына жете алмайтынын да түсінеді. Жүндібаев Әбділхамит ауылда мұғалімдік қызмет атқарып жүрсе де, ел ішіндегі ірі мәселелерге назар аударып, ұлттың болашағы туралы ойлайды. Қазақ халқын заманның қыспағынан құтқарудың жолын іздейді. А.Байтұрсынұлы редакторлық еткен «Қазақ» газетіне Ресейдің отаршылық саясатына қарсы үн көтерген мақалалар жазды. Қоғамның түйіні шиеленген мәселелеріне талдау жасайды. Сөйте жүріп ойы ұшталып, топшысы бекиді. Өзін саяси күреске осылай дайындаған Ә.Жүндібаев 1917 жылғы «ақпан төңкерісінен» кейін жалпықазақ съездерін шақыруға атсалысады. Бұл кезде ол елдің ықыласына бөленген, жұрт үміт күткен қайраткер ретінде таныла бастайды. Алаш орданың Торғай облыстық бөлімшесінің құрылуына көп күш салады. Алаш партиясын құру туралы бағдарламаға қол қойған жеті саяси қайраткердің бірі болды. 1917-1919 жылдары Торғайдағы алашордашылардың қатарында М.Дулатов , М.Есполов, А.Кенжин, С.Қаратілеуов т.б. қайраткерлермен бірге саяси қызметке араласады. Алаш милициясын жасақтаудың маңыздылығын жете түсінеді. Милиция жасақтау ісінде ол өзінің толысқан саяси қайраткер екенін көрсетеді. Алаш орда таратылған соң ол қазақ халқының жуық арада тәуелсіздік ала алмайтынын, енді саяси күрестің нәтиже бермейтінін жақсы біледі. Сөйтіп, халықтың рухын сақтап қалу жолында күресуді жөн көреді. Кеңес үкіметі тұсында баспасөз саласында жұмыс істейді. Ол қоғамдық саяси әдебиеттерді аудару ісімен шұғылданады. Сөйтіп, әлеуметтік саяси мәдениеттің өсуіне, қазақ тіліндегі саяси терминдердің қалыптасуына ықпал етуді мақсат етеді. Адамның өмірі шекті болғанмен, сол шекті өмірінде ұтымды қимылдап, өнімді жұмыс істейтін адамдар болады. Жүндібаев Әбділхамит - дәл сондай адамдардың бірі. Ол 1924 жылы аурудан қайтыс болады. Дереккөздер
Төлеген Иманғазиев

Алаш орданың батыс бөлігінде саяси қызметтер мен педагогикалық қызметтерді коса атқарған қоғам қайраткері Иманғазиев Төлеген еді. Ол Орал облысы ілбішін уезі Жақсыбай болысы Айтқали ауылында туған. Әкесі Орал - Жымпиты - Ойылды жалғастыратын күре жолдың бойында дең ұстаған лаушы, дәулетті адам болыпты. Дең ұстаған адамның үйіне елдің игі жақсылары коп келеді, сондықтан Төлеген жастайынан төңіректің төрт бұрышынан хабар алып, көзі ашық болып ержетеді. Ол 1887 жылы Гурьев уезіне қарасты Есбол ауылында екі сыныптық болыстық мектебін, онан соң 1890 жылы Орал қаласындағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебін бітіреді. 1890-1894 жылдар аралығында Орынборда орыс-қазақ мұғалімдер мектебінде оқып, мектепті алтын медальмен бітіреді. Оқуын аяқтаған соң 1894-1896 жылдары Торғай облысындағы Әулиекөл болыстық орыс-қазақ мектебінде, Алшынбай ауылында, 1896- 1904 жылдары Орынбор орыс-қазақ мұғалімдер мектебінде, 1904-1917 жылдар арасында ел ішінде мұғалім болады. 1904 жылы Жымпиты уезі Соналы болысының басқарушысы болып сайланады. 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін өзін- өзі басқару жүйесін құру ісімен шұғылданады. Батыс Алаш орданың оқу-білім комитетіне мүше болып қабылданады. 1918 жылы Қара төбеде өткен үшінші Орал облыстық қазақ съезінің делегаты болады. Алаш милициясының Ойылдағы мектебінде мұғалім болып, Алаш әскерлерін тәрбиелеумен айналысады. 1929- 1937 жылдары Жақсыбай орта мектебінде мұғалім болады. 1937 жылы бұрын болыс болғаны және Алаш орда үкіметіне қызмет еткені үшін «Панисламизмді насихаттаушы, белсенді Алаш ордашыл» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылы 15 ақпанда Орал түрмесінде атылады. Дереккөздер
Нұрғали Ипмағамбетов

Ипмағамбетов Нұрғали (1883 жылы Орал облысы, Орал уезі Қараоба болысының Төлектөбе ауылында (қазіргі Теректі ауылы) - 1922 жылы) - әскери дәрігер. Әкесі Ипмағамбет орта шаруалы адам болған. Өзі 1896 жылы Қараоба болыстық төрт сыныпты орыс-қазақ мектебін бітірген. Кейін Орал реалды әскер мектебіне түсіп, 1905 жылы алтын медальмен бітірді. Бүдан кейін Санкт-Петербург әскери медицина академиясына түседі де, оны 1911 жылы тәмамдайды. 1911- 1913 жылдары Термез қаласында дәрігер, Түркістан атқыштар дивизиясының 113 полкінде аға дәрігер болып істеген. Сол кезде «медицина қызметінің подполковнигі» әскери атағына жетеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Кавказ майданына жіберіледі. 1916 жылы майдандағы орыс армиясының бас хирургі болып тағайындалады. Сол жылы күзде «медицина полковнигі» шенін алады. Ұлт үшін қызмет істеймін деген кісіге қашан да орай табылады. Н.Ипмағамбетов майданда дәрігер болып жүрген кезінде қазақ жастарына «денсаулығы жарамсыз» деген анықтама беріп, елге қайтуы үшін жол ашып отырады. Бұл үлкен ерлік еді. Алайда көзсіз ерлік білінбей қалмақ емес, 1917 жылы сау адамға денсаулығы жарамсыз деп әскер қатарынан босатқаны үшін тұтқындалып, Сібірге жер аударылады. Ақпан төңкерісінен кейін Сібір елге келіп, Алаш қозғалысына араласады. 1917 жылы шілдеде Ойылда өткен екінші Орал облыстық қазақ съезіне Қараоба болысынан делегат болып қатысады. Сол съезде Орал уездік жер басқармасының мүшесі болып қабылданады. 1917 жылы шілдеде өткен бірінші жалпықазақ съезінде Алаш партиясы атынан Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып ұсынылады. 1917 жылы екінші жалпықазақ съезіне Орал обылысынан делегат болып қатынасады. Съезде Алаш автономиясын дереу жариялауды жақтап дауыс берді. 1918 жылы қаңтарда Қара төбеде өткен үшінші Орал облысы қазақтарының съезіне қатысады. Сол жолы «Ақжол» ұйымына кіреді. Съезден соң Орал қаласына келіп, Орал облысындағы солдат, жұмысшы, шаруа және қазақ депутаттарының құрылтай съезіне қатысады. 1918 жылы Ақтөбе майданында Зиновьев басқарған қызыл армия жеңіске жеткен соң Оралға келеді. Сол жылы тамызда жергілікті қазақ атқару комитеттері мен Алаш партиясы атынан Самарадағы құрылтай жиналысы комитетіне мүше болып кірген 11 алаш қайраткерінің бірі болған. Комуч пен Сібір атқару комитетінің 1918 жылы қыркүйекте Уфада өткен мәжілісіне қатысады. 1919 жылы РК(б)П тарапынан өтуге арыз береді. Содан бастап коммунистер қатарында болады. Сол жылы желтоқсанда Орал облысы Денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалады. 1920 жылы Орал губерниялық ревкомының құрамына кіреді. 1922 жылы қайтыс болады. Дереккөздер
Ережеп Итбаев

Итбаев Ережеп (1885-1936) - Алаш қозғалысының қайраткері, өз заманының көзі ашық азаматы, қазақ халқының күрескер, талантты ұлдарының бірі. Қараби руынан шыққан. Өмірбаяны Жасында Омбыда гимназияда оқыған. Зерттеушілердің деректеріне қарағанда, кейін Томск университетіне оқуға түседі. Онда қандай мамандықта оқығаны белгісіз. Оның үстіне, оқуын аяқтамай университеттен шығып кеткен. Итбаев Ережеп университеттен шыққанмен, білімге деген ынтасын жоғалтпай ізденеді. Оқығанын көкірегіне тоқи білетін азамат өзі ізденіп, өмірден мол білім жинайды. Орыс тілін жақсы меңгереді. Соның арқасында әлеуметтік жұмыстарға араласады. 1897-1898 жылдары Қарқаралы, Кереку уездерінің жер мәселесін зерттеуге шыққан экспедицияның құрамында болады. 1900-1917 жылдар арасында Қарқаралы уезі бастығының кеңсесінде, Ақмола округтік сотында аудармашы болады. Орыс тіліне жетік азамат аудармашы бола жүріп патша үкіметінің отаршыл саясатының сырын және жергілікті патша ұлықтарының пиғылын жақсы түсінсе керек, 1917 жылы өз еркімен жұмыстан кетеді. Оның не мақсатпен жұмыстан кеткенін үкімет жұмысынан босай салысымен, Алаш орда қозғалысына қатысуынан білуге болады. Халыктың басын қосып, Алаш туы астына топтастыру үшін 1917 жылы сәуір-мамыр айларында Ақмола облысында тұратын қазақтардың съезін ұйымдастырады, бүл съезді өзі басқарады. Ұлттың бірлігі, болашағы үшін күресуге бел бұған Итбаев Ережеп Алаш орданың Ақмола облыстық комитетінде белсенді қызметтер атқарды. Тыңғылықты да тиянақты жұмыстары арқылы халық алдында, Алаш орда үкіметі алдында өзінің адал ниетін, берік ұстанымын танытады. Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысына Алаш партиясының Омбы қалалық ұйымынан ұсынылады. Ол қашан да өзіне жүктелген міндетті адал орындап отырды. Томск қаласында 1917 жылы қазанның 8-15 күндері аралығында жалпы-сібірлік съезд өткенде Итбаев Ережеп Ә.Бөкейхан, М.Тынышбаев, Х.Ғаббасов, С.Досжановтармен бірге қазақ халқының өкілі болып қатысады. Сол жолы Сібір кеңесінің құрамына қабылданады. 1917 жылы желтоқсанның 5-13 күндері аралығында Орынборда жалпықазақ съезіне қатысып, Алаш автономиясының халық кеңесіне кандидат болып сайланады. Итбаев Ережептің кейінгі өмірі туралы дерек жоқ. Дереккөздер
Ысқақ Кемпірбаев

Кемпірбаев Ысқақ 1899 жылы бұрынғы Семей облысы Абыралы ауданы 2-ауылда туған. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абыралы ауданында 1931 жылы болған шаруалар көтерілісінің басшысы. 1918 жылы Семейдегі Алаш әскери жасағына өз еркімен жазылып, қатардағы жауынгер ретінде қызмет еткен. Кеңес үкіметі жылдарында Ы.Кемпірбаев Абыралы аудандық дайындау мекемесінің 2,4- ауылдарындағы агент қызметін атқарды. Шаруа қожалықтарын жаппай ұжымдастыру жылдарындағы зорлық-зомбылыққа Ы.Кемпірбаев үнемі наразылық білдіріп отырды. Елдің бар малы тәркіленіп, халық ашаршылыққа душар болғанда өкіметтің Абыралы ауданына түсірген ет тапсыру жоспарына наразы болған аудан шаруалары жаппай толқып, оның арты 1931 жылы ақпанда көтеріліске ұласады. Абыралы ауданының Томар, Аққора (қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы «Еңбек», «Прогресс» ауылдары), Жорға, т.б. жерлерінде 300-ден астам шаруа бірігіп, үкіметке бағынбай көтеріліске шығады. Көтеріліс басшысы Кемпіров үкімет алдына зорлық-зомбылықты тоқтату, елден тартып алынған малды қайтару, етке тапсырылған мал өтемақысын төлеу талаптарын қояды. 1931 жылы 15 ақпанда көтерілісті басуға келген аудандық ОГПУ бастығы А.Жамалетдинов, оның орынбасары А.Каигорцев пен аудандағы өзге де басшы қызметкерлерден тұратын 20 адамдық қарулы отрядты көтерілісшілер қоршап алып, ұзақ атыстан соң бәрін қолға түсіреді. 1931 жылы қарашада көтеріліс басшысы Ы.Кемпірбаев серіктестерімен бірге ОГПУ үштігінің үкімі бойынша Семей түрмесінде атылды. Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық. Дереккөздер