kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Палладиашылдық

сы (сәу. Томас Джефферсон)]] Палладиашылдық — 17—18 ғасырда Еуропа сәулет өнерінде Палладио творчествосы негізінде қалыптасқан бағыт. Онда Палладионың «Архитектура жайлы төрт кітап» (1570) атты трактатындағы идеялар жүзеге асырылды. Палладионың кейбір құрылыстарын аяқтап шыққан итальян сәулетшісі В. Скаммоци Палладиошылдықтың тұңғыш өкілі саналады. 17 ғасырда Палладиошылдық Англия (И. Джонс) мен Голландия (Я. ван Кампен) сәулет өнерінен тиянақты орын ала бастады. 18 ғасырда ағылшын және олардың ықпалында болған неміс сәулетшілері тұрғызған ғимараттардан (негізінен қала сыртындағы виллалар) айқын көрініс тапты. Айшықты нақыш, құрылыс тиімді де ықшам, әрі қоршаған төңірекпен органикалық байланыста болуы осы бағытта тұрғызылған ғимараттардың негізгі ерекшелігі болып табылады. Осы үлгідегі құрылыстар Россияда 18 ғасырдың 80—90 жылдары пайда бола бастады. Ол Ч. Камерон, Дж. Кваренги, Н. А. Львов творчествосынан орын алды. Дереккөздер
Август Пальм

Август Пальм (, — ) — швед жұмысшы қозғалысының қайраткері. Швецияда социализмді алғаш насихаттаушы. Дания, Германия, АҚШ -та да социологиялық насихат жүргізді. Швецияның тұңғыш с.-д. «Фольквильян» (1882—85), «Социал-демократен» (1885—86) газеттерінің негізін салды және редакторы болды. 1887—88 ж. түрмеде отырды. 1907 және 1912 жылдан бастап «Аппель» газетін шығарып, газет бетінде милитаризмге қарсы күрес жүргізді. П. Швепия с.-д. партиясы (ПІСДП) сол қанатының өкілі. Ресейдегі Ұлы Октябрь социологиялық революциясы жеңісін құттықтады.
Пальмитин қышқылы

Пальмитин қышқылы, СНз • (СН2) 14 СООН — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Пальмитин қышқылы түссіз кристалл, 63,1° С-та балқиды, 351,5° С- та қайнайды. Суда ерімейді, спирт, бензол, ацетонда жақсы ериді.Пальмитин қышқылы барлық табиғи май құрамында кездеседі. Пальма майының құрамында 32—40%, шошқа майында 30%, сиыр майында 25%, соя майында 6,5% Пальмитин қышқылы болады. Пальмитин қышқылының күрделі эфирі мен жоғары молекулалы спирт балауыз түзеді. Мысалы, Пальмитин қышқылының цетил эфирінен спермацет, мирицилден ара балауызы түзіледі. Пальмитин қышқылының эфирі мен тұзынан сабын, косметикалық препараттар жасалады. Дереккөздер
Оғыр тілдері

Оғыр тілдері тобы - түркі тілдерінің тобы, қазіргі таңда чуваш тілінен басқасының бәрі өлі тілдер деп саналады. Бөлікшелері Оғыр тілдері тобына келесі тілдер кіреді: * Бұлғар тілі† * Чуваш тілі * Ғұн тілі† * Xазар тілі† * Түркі Авар тілі† Дереккөздер
Ұлы Альфред

Ұлы Альфред (ағылшын-саксон. Ælfrēd se Grēata; ; шамамен 849 — 26 қазан 899 / 28 қазан 901) — Уэссекс патшасы (871—899 жж. аралығында / 901 жылдар). «Англия патшасы» деген дәрежені ресми құжат бойынша иеленген Уэссекстің алғашқы патшасы. Ол өз отандастарының арасындағы ең оқымысты адам еді. Патша сарайында алған тәрбиесінің арқасында ежелгі жазушылардың тілі мен еңбектерін түсініп, оқи алатын. Ол ғылым мен білімді, елінің құқықтық және әскери жүйесін жақсартты. Альфред елін даттық викингілерден қоғап, осының арқасында «ұлы» деген дәриежені иеленді. Альфред 899 жылы, кейбір деректер бойынша 901 жылы Винчестер қаласында қайтыс болған.
Қараматау

Қараматау - алабұталар тұқымдасына жататын көп жылдық жартылай бұта және бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Өсетін жері мен таралу аймағы Жерорта теңізінің аймағынан бастап Орта Азияның шөлейтті жерлер мен тақырларда, тастақты шатқалдарда өсетін 10 түрі белгілі. Қазақстанның өзен мен көл жағалауларында, сор мен сортаң жерлерде, қиыршықтасты тау беткейлерінде өсетін 3 түрі кездеседі: * Марсель қараматауы (Camphorosma monspeliaca) * Лессинг қараматауы (Camphorosma lessingii) * Жоңғар қараматауы (Camphorosma songorica) Ботаникалық сипаты * Биіктігі 15-50 см, сабағы жұмыр, көп бұтақты, түкті болып біткен. * Үшкір біз тәрізді немесе жіп тәрізді жапырақтары кезектесіп орналасқан. * Гүлдері қос жынысты, жапырақтың қолтығынан шығады. Гүлшоғыры - тығыз орналасқан масақ. Гүлсерігі аздап түкті, қысыңқы, 4 тісті. Шілде-қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. * Тұқымдары таға тәрізді, белокқа бай. Қолданысы Қараматау - мал азықтық шөптер, оны түйе, қой, ешкі жейді. Марсель қараматауының құрамында 0,2%-ға жуық эфир майы бар, сондықтан оның несеп жүргізетін, тер шығаратын және жарақат жазатын қасиеті бар. Шөбінің тұнбасымен денедегі жараны жуып, ісіктерді булайды. Дереккөздер
FGM-148 Javelin

FGM-148 Джавелин - Америкалық тасымалды, танкіге қарсы зымыран кешені. Бротехникалық және қорғалған нысандар мен төмендеп ұшатын жылдамдығы аз нысандарды жоюға арналған қару түрі. Зымыранды 1986 жылы АҚШ-тың Техас штатындағы "Джевлин Джойнт венчерс" кәсіпорны жасап шығарды. АҚШ армиясының қаруы қатарында 1996 жылы қабылданды. Ирактағы соғыста сәтті пайдаланылды. Қару басқа да елдерге экспортқа шығарылды. Жаңа танкіге қарсы зымыран кешенін сынау 1993 жылдың маусым айында басталды. 1994 жылдан бастап "Джевлиннің" бекітілген нұсқалары жарық көре бастады. Алғашқы кезде алты жыл АҚШ-тың құрлықтағы әскерлері мен теңіз әскерлері 74000 танкіге қарсы басқарылатын зымыранды жеткізіп беру жоспарланған еді. Бірақ, кейін тасымал мөлшері мен мерзімі азайтылды. 11 жыл ішінде 33000 зымыран жеткізу туралы шешім қабылдады. "Джевлин" - армияның жылдам қозғалатын күштеріне арналған қару. 2022 жылы АҚШ, Украина əскеріне Ресейге қарсы соғыста "Джевлинің" ленд-лиз арқылы сəтті түрде жеткізді Құрылымы Зымыран қанаттары ашылатын классикалық аэродинамикалық схема бойынша жасалған. Джавелин кешенінің зымыраны инфрақызыл бағыттау басымен (IR HSN) жабдықталған, бұл "ату-ұмыту" бағыттау принципін жүзеге асыруға мүмкіндік береді. "Жұмсақ ұшыру" жүйесі — марш қозғалтқышының тұтануы зымыран атқыш үшін қауіпсіз қашықтыққа ұшқаннан кейін орын алады-жабық үй-жайлардан кешенді атуға мүмкіндік береді. Кешен екі бөліктен тұрады — командалық-іске қосу блогы (CPB, CLU) және тұтынылатын ату. Әдебиет * ҚАРУ-ЖАРАҚТАР. - Алматы: "Аруна" баспасы.
Жюль Антуан Лиссажу

Жюль Антуан Лиссажу (; 4 наурыз 1822, Версаль, Франция — 24 маусым 1880, Пломбьер-ле-Дижон) — француз математигі және физигі, Париж ғылым академиясының корреспондент-мүшесі. Ғалымның құрметіне Лиссажу пішіндері (фигуралары) аталған. 1822 жылы 4 наурызда Версаль қаласында туған. Гоша (Версаль) лицейінде оқыған. Луи лицейінде профессор атанды, 1850 жылы в дірілдетуші (вибрациялаушы) тор туралы диссертациясын ұсынды. Акустика мен оптика бойынша жұмыстар жасаған. Жұқа пластиналардағы тербелістерді, толқындардың таралуын зерттеген. Лиссажу пішіндері көмегімен тербелістердің қосылуының оптикалық зерттеу тәсілін жасап шығарды (1855). Оптикалық компараторды ойлап тапты (1857), оптикалық телеграф жүйесін жасаумен айналысты.
Даниил Бернулли

Даниил Бернулли (; 29 қаңтар (8 ақпан) 1700 — 17 наурыз 1782) — швейцариялық физик, механик және математик, газдардың кинетикалық теориясының, гидродинамиканың және математикалық физиканың негізін қалаушылардың бірі. Петербор ғылым академиясының академигі және шетелдік құрметті мүшесі (1733) , Болония (1724), Берлин (1747), Париж (1748) ғылым академияларының, Лондон корольдік қауымдастығының (1750) мүшесі. Иоганн Бернуллидің ұлы. Ғылыми қызметі Даниил Бернулли негізінен математикалық физика мен дифференциалдық теңдеулер теориясы тақырыптарындағы еңбектерімен танымал болды. Д’Аламбером және Эйлермен бірге оны математикалық физиканың негізін қалаушылардың бірі ретінде саналады. Әмбебап-физик болып табылатын ол газдардың кинетикалық теориясы, гидродинамика және аэродинамика, серпімділік теориясы саларындағы білімдерді толықтырды. Ол ең алғаш рет газдардағы қысымның себебі молекулаларыдың жылулық қозғалысы деген пікірді пайымдады. Өзінің классикалық «Гидродинамика» еңбегінде Даниил Бернулли сығылмайтын сұйықтықтың стационарлық ағысының теңдеуін қорытып шығарды (Бернулли заңы). Бұл теңдеу сұйықтықтар мен газдар динамикасының негізі болып табылады. Ол Бойль — Мариотт заңын молекулалық теория тарапынан түсіндіріп берді. Энергияның сақталу заңының (сол замандағы атауы — тірі күш) алғашқы тұжырымдарының бірі, қозғалыстар мөлшері моментінің сақталу заңының алғашқы тұжырымы (1746) (Эйлермен бір уақытта) Даниил Бернуллиге тиесілі. Ол серпімді тербелістерді ұзақ уақыт зерттеді және математикалық модельдеумен айналысты, гармоникалық тербеліс түсінігін ғылымға енгізді. тербелістердің суперпозиция принципін тұжырымдады. 1746 жылы сыртқа тебуші күштің шын күш емес екенін, санақ жүйесіне байланыстылығын алғаш көрсетті. Математикада ықтималдылық теориясы, қатарлар теориясы, сандық амалдар мен дифференциалдық теңдеулер бойынша бірнеше зерттеулерді жарыққа шығарған. Ықтималдылық теориясының есептерінде алғаш рет математикалық анализ тәсілдерін қолданған (1768), бұрын тек комбинаторикалық тәсіл қолданылған. Сонымен қатар, Бернулли математикалық статистиканың бірнеше тәжірбиелік маңыздылық бар есептерін шешуде ықтималдылық тәсілдерін қолдану арқылы ғылымның дамуына септігін тигізді. Дереккөздер
Панчен-лама

Панчен-лама (санскритше «пан» , қысқаша «пандит»- ғалым ,тибетше «чен» - ұлы және лама) — Тибеттегі лама шіркеуші екінші иерархының (Далай-ламадан кейінгі) атағы. 17 ғасырдың орта шенінен басталды. Оныншы Панчен-лама — Лобсан Принлэлхунтруп Чхоки-Гьэцэи 1938 жылы, Панчен-лама лауазымы 1949 жылы берілді, 1951 жылдан Тибет өкімет орындарында жауапты қызметтер атқарады. Қытай баспасының мәлімдемесіне қарағанда, бұл қызметтерінен 1964 жылда босатылған. Дереккөздер
Ваграм Камерович Папазян

Ваграм (Варфоломей) Камерович (Гомэрович, Памирович) Папазян (; 1888—1968) — армян кеңес актері, КСРО халық артисі (1956). Италияда (Венеция, Милан) сахналық білім алып, Э. Дузе, Э. Новелли, Э. Цаккони т. б. труппасында ойнады. 1907—22 ж. Стамбулдың армян театрларында қызмет еткен. 1922 жылдың аяғынан бастап Совет Одағында тұрды. 1922—53 ж. армян және орыс труппаларында (Ереван, Тбилиси, Баку, Ленинград) ойнап, гастрольдік сапармен КСРО-ның көптеген қалаларында (Мәскеу, Ташкент, Алматы, Жамбыл, Шымкент т. б.), сондай-ақ Францияда, Иранда, Болгарияда, Ливанда өнер көрсетті. Басты рольдері: Отелло, Гамлет, Макбет (Шекспирдің осы аттас трагедияларында), Арбенин (Лермонтовтың «Маскарадында») т. б. 1954 жылдан Армян Драма театрында актер болды.Ол — актерлік техникасы жетілген, бат.-европ. актер мектебі мен армян театр өнеріндегі демокр. дәстүрді шебер шендестірген үздік сахна суреткері. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Эзекиас Папаиоанну

Эзекиас Папаиоанну (, 8 қазан 1908 — 10 сәуір 1988) — Кипр жұмысшы қозғалысының, қайраткері. 1930 ж. жұмыс іздеп Ұлыбританияға барды, 1031 ж. Ұлыбритания Коммунисттік партиясына кірді. 1936 ж. интернационалдық бригадалар құрамында Испаниядағы Ұлттық революциялық соғысқа қатысты. 1946 жылы Кипр еңбекші халқының Прогрессивтік партиясы КЕХПП ОК-нің шешімі бойынша Кипрге келіп, ОК органы «Димократис» газетінің бас редакторы болды.1947 жылы КЕХПП ОК-нің мүшесі.1947-1949 жылдары ОК-тің ұйымдастыру мәселелер жөніндегі секретары.1960 жылдан Кипр Республикасы өкілдер Палатасының депутаты. Дереккөздер
Брэм Коэн

Брэм Коэн (; туыл. ) - американдық компьютерлік бағдарламашы, барлығынан бұрын bittorrent программасының авторы ретінде белгілі. Ол Сан-францисконың шығанағындағы облыстың Bay Area P2P-хакерлер ұйымының ұйымдастырушысы және Codeville программасын жасаған авторлардың бірі. Брэм Коэн 1975 жылы қазан айының 12 жұлдызында туған. Ол Нью-Йорк қаласындағы Манхэттенаның батыс бөлігінде өскен және әкесі програмист болған. Ол 5 жасында BASIC тілінде программа құруды білген. Соңғы мәліметтер бойынша Коэн АҚШ-тың Сан-Франциско қаласында әйелі Дженнамен және үш баласымен өмір сүруде. Марапаттары Коэн BitTorrent протоколы бойынша бірнеше марапаттарға ие болған. Олaр: * 2004 Wired Rave Award * 2005 Massachusetts Institute of Technology|MITTechnology Review *Time 100|2005 Time's 100 Most Influential People *2006 USENIX STUG Award *2010 Internet Evolution 100 Дереккөздер
Танто

Танто (жапонша. 短刀 танто «қысқа қылыш») — самурайлар қанжары. Дайындалуы мен құрылысы Танто бір жүзді, кейде екі жүзі бар, ұзындығы 1 сяку (30,3см) болып келеді. Егер бұдан ұзын болса вакадзи болып кетеді. Танто имеет односторонний, иногда обоюдоострый клинок длиной до одного сяку (30,3 см). Танто кеуекті темірден (тамахаганэ) жасалуы керек және бамбуктың артқы ілмегіне мекуги түйреуішімен бекітілген алмалы сабы мен алынбалы домалақ цуба гардасы болуы керек. Танто әдетте хира-дзукури стилінді соғылады, яғни тегіс және қатты қырсыз болып шығады. Кейбір тантолар үш қырлы болады, ёроидоси деп аталып, сайыттарға тығуға арналған. Қолданылуы Танто тек қана көмекші қару ретінде қолданған (бастарды кесуге, харакири жасауға). Бірақ ешқашан пышақ ретінде қолданбаған(Оған арнайы кішкентай когатана пышағы болған болған). Танто самурайларда көп қолданылған, бірақ оны дәрігерлер мен сайдагерлер қорғаныс қаруы ретінде де пайдаланған. Тіпті жоғарғы тап әйелдері оның кайкэн деген кішкентай түрін обиға (кимоно белдігі) жасырып ұстаған (қорғанысқа немесе өзін-өзі өлтіруге). Ең маңызды бекінісі тізе бүгіп, Фусими қамалы қоршауға алынған кезде оның қожайынының барлық отбасысы тұтқын болудан қашу үшін өз-өздерін өлтірген. Кейінірек бұл әрекет барлық самурайлардың ары мен адалдығының символына айналған екен. Сонымен қатар танто қазірге дейін императорлық отбасының үйлену той рәсімдерінде қолданылады. Кейде бұны дайседа сето (екінші қылыш) ретінде де таққан. Тарихы Негізі танто, вакидзаси және катана «әртүрлі өлшемдегі, бірдей қылыштар» деп есептелінеді.Алғашқы танто Хэйан кезеңінде пайда болған. Гэмпэй соғыстары кезінде самурайлар мәдениеті шарықтап, әскери жүйе де дамыды. Хэйон кезеңі аяқталып жатқанда жинаққа садақ, нагитана, ұзын қылыш пен танто кірген. Камакура кезеңінде жоғарғы сападағы, жақсы жасалған, Ёсимицу (ең танымал танто жасаушы) секілді шеберлердің жасаған тантолары шыға бастады. Танто жасау Муромати кезеңінде дамығанымен, Синто (жаңа қылыштар кезеңі) кезеңінде күрт төмендеді. Бұл кезеңде жасалған тантолар өте аз. Син-Синто («жаңадан жаңа» кезең) кезеңінде оларға сұраныс тағы да артып, өндіріс көбейді. Момаяма кезеңінде оның маңыздылығы төмендеді де, Эдо кезеңінде оны ешкім тақпайтын да болды. Мэйдзи Революциясы Токугава сёгундарын құлатып, өзінің жаңа императорлық билігін құрды. Император сарай қызметкерлері ескі дәстүрлерге қайта келіп, танто тағатын болды. Мәдени маңызы Қазіргі Жапонияның ережелері бойынша танто ниппонның (жапон қылышы) бір түрі ретінде елдің құндылығы болып табылады. Тантоны тек қана лицензиясы бар ұсталар ғана жасай алады. Қазіргі таңда осы салада Жапонияда 300-дей адам белсенді жұмыс істеуде. Әрбір танто лицензиялануға тиіс, тарихи тантолар да лицензияланады. Екінші Дүние Жүзі соғысында сериялық болаттан жасалған тантолар лицензиялана алмайды және жойылады. Бұл ұлттық дәстүрлермен байланысты. Басқа түрлері Кусунгобу — жапон салттық жіңішке, жүзі 29,7 см болатын қанжар. Практикада ёроидоси, танто, мэтэдзаси және кусунгобудің бәрі бірдей. Бұл қанжардың көмегімен самурай өзін-өзі өлтіру рәсімінде харакири немесе сэппуку жасаған. Дереккөздер
Дайсё

]] Дайсё (, дайсё «үлкен-кіші») — самурайлардың жұп қылышы; сёто (қысқасы) және дайтодан (ұзыны) тұрады: Дайтоның ұзындығы 66 см болса, сётоның ұзындығы 33 см-ден 66 см-ге дейін болады. Дайто самурайлардың негізгі қаруы болса, сёто қосымша қару қызметін атқарған. Дайсёны тек қана самурайлар табы ғана қолданған. Бұл қағида киелі заң секілді сақталып, әскери көшбасшылар мен сёгундар оны әрдайым мақұлдаған.Жауынгерлер оны өте күтіп ұстап, тіпті ұйықтаған кезде жанында ұстаған. Ал басқа таптар вакидзаси немесе танто секілді қылыштарды ұстай алған. Самурай қылышы жеке қару ретінде қаралып, үнемі егесінің жанында болғанына қарамастан, самурайлар әдебіне (этикеті) сай әдетте олар үйге кірерде ұзын қылыштарын шешіп кірген (үй қызметшісінде қалдырған немесе арнайы қояын орындарда қалдырған. Тарихы XIV ғасырға дейін катана деп белге айланған қысқа және ұзын қылыштарды атаған.Бұл уақыттарда катана сёто ретінде қолданылса, тати қылышы дайто ретінде қолданылған. В XIV—XV ғасырларда катана деп дайтоның қызметін атқаратын ұзын қылышты атаса, сёто ретінде қысқа вакидзаси қылышы қолданыста болды. Осыладан көріп отырғандай дайто және сёто белгілі бір қылыштардың атауы емес, олардың класстары екнін аңғарамыз. Осындай қиындықтар кейбір терминдердің қателігіне әкеп соқтырды. Мысалыға, еуропалық және басқа да әдебиеттерде қателікпен катана деп тек ұзын қылышты (дайто). Әдетте шайқастарда тек дайсе қылыштарының біреуі ғана қолданылған. Ал екі қылышты да қолдану Рёто (両刀術) әдісіне қатысты болып, Тэнсин Сёдэн Катори Синто-рю мектебінде үйретілді. Қызықты деректер *Аңыз бойынша ең бірінші самурай қылышын Амакуни мен оның баласы Амакура жасаған дейді. *Әдетте ұсталар барлық өмірінде орташа жүз қылыштай жасаған. *Ұсталардың жай ғана кәсәпші болғанына қарамастан, оларға қылыш жасау үрдісі кезінде сарай қызметкерлері — кугэлардың киімін киюге рұхсат еткен. *Ұсталар кейде жоғарғы тап өкілдері де болған. Мысалға, Император Готоба өз қолымен бірнеше қылыш соққан. Дереккөздер
Қарашүңгіл гипс кен орны

Қарашүңгіл гипс кен орны - Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан. Бекітілген қоры 7,7 млн.т. Кен орны пайдаланылуда. Гелогиялық құрылымы мен сипаты Мұндағы күмбездің оңтүстік-батысында гипстер жер бетіне шығып жатады. Олар ақ немесе сұр болып келеді. Ұсақ және орташа кристалды, көк және сұр саз бен құм қабыршақтары бар. Гипс текстурасының ұзындығы 1000 м, ені 300-400 м-ге жетеді. Жыныстар солтүстікке, солтүстік-шығысқа қарай жайыла орналасқан, құлама бұрышы 20-40° батысқа және солтүстік-батысқа қарай ойысқан. Морфологиялық тұрғыдан кен орны қабат тәрізді дене болып табылады. Батыс шекарадағы гипстің топырақ астындағы суларға дейінгі қалыңдығы 12-16 м. Құрамы Орташа құрамы: * CaSO 4 x2H 2 O - 85,64%; * SiO 2 - 11,07%; * Al 2 O 3 - 0,82%; * Fe 2 O 3 - 0,27%; * MgO - 0,02%. Дереккөздер
Шырылдауық айқабақ

Шырылдауық айқабақ — жалпы сандуғаш тұқымдас құстардың арасындағы, айқабақтардың ішіндегі ең ірі құс. Мекендейтін аймақтары Бүкіл Қазақстанның жазықтық суқоймаларының қалың өскен қамыстарында таралған. Шырылдауық айқабақ Еуразиядан басқа Африкада, Аустралия[]да, Малай архипелагінің аралдарында мекендейді. Бірақ тауларда кездеспейді, өйткені 760-800 м-ден жоғары көтеріле алмайды. Сипаттамасы Салмағы 30-40г. Дене мөлшері үлкен және дауысы қатты болғандықтан, шырылдауық айқабақты қамысты жерлерден үнемі байқауға болады. Ол өте ширақ және сақ, ұясындағы балапандарын мазалаған адамға шабуыл жасауға дейін барып, бетіне түкіреді, сөйтіп ызалы шу көтеріп, айналадағы құстардың назарын аудара өрекпиді. Жалпы өте бақырауық. Оның шыңғырған дауысы күні бойы естіледі. Бұл құстар көп жерлерде көршілес тіршілік ететін басқа айқабақтардың, тіпті адамның дауысын айқабақ дауысы басып қалады. Әйез шіміркендіре бастағанымен, соңы шыңылдап, ызыңдаған шырылмен аяқталады.Айқабақ кейде өзге құстардың әуезін пайдаланғанда оны бұлжытпай келтіріп сайрайды. Ұясы мен мекендейтін жері Шырылдауық айқабақ Қазақстанның оңтүстігінде көктемде—сәуірдің ортасында, солтүстік облыстарды осы айдың соңында көріне бастайды. Көп кешікпей аталықтарының сайрағаны естіледі, ал аналықтар ұя салуға кіріседі. Ұяны өрілгентостағанша себет түрінде қамыстың тік өскен 3-4 бұтақтарына бекітеді. Ұя әдетте суға жақын қопаға салынады. Сөйтіп, ұя су бетінде, кейде судан бірнеше сантимерт жоғары ілініп тұрады. Қазақстанда мамыр басталысымен (солтүстік аудандарда –осы айдың соңында ғана) шырылдауық айқабақтардың ұяларындағы салындыда 5-6 теңбіл жұмыртқалар пайда болады. Оны екі аптаға жуық аналық басады. Балапандарды сонша уақыт ата-енелері қоректендіреді, олар 11-12 күнде—ақ кішкене ұяға сыймай, ұяның ернеуінде отыра алатын болады. Балапандарды қоректендіру қамқорлығы аталыққа жүктеледі де, аналық екінші рет жұмыртқалауға жаңа ұя салады. Қазақстаннан қыркүйекте ұшып кетеді, ең соңғысы 11-қазанда кездестірілген. Дереккөздер Мектеп энциклопедиясы(А.Ф.Ковшарь,В.А.Ковшарь). Алматы: Атамұра баспасы, 2010.--352бет. Сайт:http://www.iucnredlist.org/details/links/22714745/0
Болгар тілі

Болгар тілі — Үнді-Еуропа тіл шоғырындағы славян тілдерінің оңтүстік славян топшасына жататын тіл, болгарлардың ана тілі. Болгария Республикасының ресми тілі. Болгар тілінде кең көлемде көркем және ғылыми әдебиет жазылған. 2014 жылы әлемдегі болгар тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны шамамен 9 миллион адамды құрады. Көптеген славян тілдермен салыстырғанда болгар тілінде септіктер жоғалған десе де болады, есесіне белгілі және белгісіздік артикльдері және де «нөлдік» деп аталатын артикль қолданылады. Болгар тілі мен оған бауырлас македон тілінен өзге славян тілдерінде артикль жоқ. Лексикасы жағынан болгар тілі шіркеу славян тіліне едәуір жақын және онда әлі күнге дейін шығыс славян тілдерінде архаизм болып саналып кеткен көптеген сөздер бар. Тарихи себептерге байланысты болгар тілінде түркі тектес сөздер де көп кездеседі. Орыс және болгар лексикондарының ұқсастығына шіркеу әсер еткен, ал стилистикалық тұрғыдан болгар тілі серб, хорват және македон тілдеріне әлдеқайда жақын. Жазуы Болгар алфавитінің (българска азбука) негізі — кириллица, ол 30 әріптен тұрады: 1945 жылы жүргізілген лингвистикалық реформаның нәтижесінде болгар алфавитінен ять Ѣ («е двойно» - «е двойное» деп аталады) және үлкен юс Ѫ (голям юс) әріптері алынып тасталды. Ять әрпі я немесе е әріптеріне , үлкен юс әрпі ъ әрпіне ауыстырылды. 1945 жылғы реформа сонымен қатар сөз соңында ъ және ь әріптерінің жазылуын жойды (градъ — қазіргі град, царь — қазіргі цар). Дереккөздер
Папа облысы

Папа облысы, шіркеу облысы, Шіркеу мемлекеті — Орта Италиядағы рим папасы басқарған теократтық мемлекет (756—1870); астанасы — Рим. 756 ж. құрылды. 9 ғ-дың ортасына дейін Ұлы Карл және оның мирасқорлары империясының, 962 жылдан 12 ғ-дың ақырына дейін «Қасиетті Рим империясының» құрамына кірді. 10—12 ғ-да папа иелігі іс жүзінде Рим және Рим округымен шектелді. Обл. шекарасы талай рет өзгерді. Папа облысының халқы папалар мен императорлар, папа мен ақсүйектер арасындағы феод. соғыстардан қатты күйзеліске ұшырады. 1849 ж. ақпанда папа өкіметі құлатылып, Рим республикасы жарияланды. 1870 ж. Рим Италия корольдығына қосылғаннан кейін, Папа облысы өмір сүруден қалды. Дереккөздер
Папаригас Димитрис

Папаригас (Paparegas) Димитрис (22. 2. 1896, Волос,—20. 2. 1949, Афины) — Грекия жұмысшы қозғалысының қайраткері. 1922 жылдан Грекия коммунистік партиясының (ГКП) мүшесі. 1927—31, 1934—35 ж. ГКП ОК-нің, 1927—31 ж. Саяси бюросының, 1945—46 ж. ГКП Орталық бақылау комиссиясының мүшесі. 1928 ж. октябрьде Лаврион кеншілерінің ереуілін басқарды. 1929 жылдан Унитарлық жалпыға бірдей еңбек конфедерациясы Аткомының мүшесі, 1946 жылдан оның бас хатшысы болып сайланды. 1930, 1936—44 жылдары түрмеде отырды. 1944 жылы Хайдари тұтқын лагерінен қашып шықты. 1944—45 жылдары ГКП Афины қалалық комитетінің хатшысы. 1946 жылдан Кәсіподақтардың бүкіл дүниежүзілік федерациясы Аткомының мүшесі. 1948 жылы қайта тұтқындалып, түрмеде өлтірілді. Дереккөздер
Папеэте

Папеэте (, ) — Мұхит аралдарындағы Француз Полинезиясының әкімшілік орталығы, қала. Тайти аралында орналасқан. Халқы 25,7 мың (2012). Порт, шетке копра, ванилин, жеміс шығарылады. Тұрғындары теңізден інжу жинайды. Дереккөздер
Папирус

Папирус – қияқөлеңдер тұқымдасының құйық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Сабағының биіктігі 5 м-ге дейін, үш қырлы, жуан, түп жағы қабыршақ жапырақты келеді, вегетативті өркендерінің жапырағы— жіңішке, қандауыр тәрізді тақташық. Гүл шоғыры ірі, пішіні шатырша тәрізді, цилиндр пішінді 6—16 масақты. Папирус тропиктік Африкада ағысы баяу өзен, көл жиегінде ну қамыс тәрізді өседі. Ежелгі Египетте, Палестина және Оңт. Европаның кейбір елдерінде қолдан өсірген. Сабағы тамаққа, мата, сал, қайық, төсеніш жасауға және жазуға пайдаланылған. Папирусты әсемдік өсімдік ретінде бақ, парк, оранжереяларда өсіреді. Дереккөздер
Ақшыл көк қаргүл

Ақшыл көк қаргүл - сарғалдақтар тұқымдасы, қаргүл туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 4-15 см, жеміс салған кезінде 35 см-ге дейін жетеді. * Сабағы тік, тармақталмаған, сыртын жауып тұрған алдыңғы жылғы сағақтарының қалдығы көлемін қалыңдатып тұрады. Ұзын сағақты тамыр жапырақтары үш саусақ салалы, тісшелі үш тілімге бөлінген. Сабағының төменгі жапырақтары қабыршақты, одан жоғары орналасқан жапырағы қысқа сағақты әрі кең қынапты келеді. Жоғарғы жағындағы жапырақтары сағақсыз. * Сабақ жапырақтары тамыр жапырақтарына қарағанда аздап тілімделген. * Гүлсидамының ұзындығы 1 см-дей, жеміс салған кезінде ұзарып кетеді. * Гүлі жалғыз әрі ірі, көлденеңінен ені 3,5-4 см. Жұмыртқа тәрізді 14-22 тостаған жапырақшалары сұрғылт боз, күлгін түсті. Сары түсті, қандауыр тәрізді шірнелік күлтелерінің ұзындығы 5 мм, түп жағы жасылдау, жоғары жағы домалақ тәрізді, аталық жіпшесімен бердей немесе одан қысқалау. * Күлтесінің негізі орналасқан жерде бал жиналатын кішкене шұңқыр бар. * Жапырақ тәрізді жемісінің ұзындығы 2 мм-дей тік немесе сәл иілген тұмсығы жоғары жағына қарай сәл бүгілген. * Үш қырлы жылтыр тұқымы қара, күңгірттеу. Маусым-шілде айларында гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанда Алтай, Тарбағатай жоталарында, Жетісу, Іле, Қырғыз, Кетпен (Ұзынқара) жотасында, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Теңіз деңгейінен 2200-3400 м биіктіктегі альпілік белдеулерде өседі. Дереккөздер
Қарғалы қорықшасы

Қарғалы қорықшасы – республикалық маңызы бар зоологиялық қорықша. Географиялық орны Қызылорда облысы Жаңақорған мен Шиелі аудандарының аумағында орналасқан. Аумағы 13,3 мың га. Жер бедері Қорықшаны Сырдария өзені аңғарының ежелгі және қазіргі ландшафтысын алып жатыр. Өзен суларымен бөлінген аласа төбешікті құмды-сазды жазықтан, кішігірім құрғап қалатын көлдер мен батпақты жерлерден тұрады. Флорасы Жер асты суы көздерінің жақын орналасуы әсерінен әр түрлі шалғынды-батпақты және бұта өсімдіктеріне бай: сексеуіл, жыңғыл шоғыры, сонымен қатар қамыстың нуы кездеседі. Қорықша маңызы Мұнда Жетісу қырғауылы жиі ұшырасады. Қорықша осы бағалы құсты қорғау, санын көбейту және оның Оңтүстік Қазақстанның, сонымен қатар Қазақстанның басқа да аудандарының әр түрлі ландшафтық жағдайларына бейімделуіне қолайлы жағдай туғызу мақсатында құрылған. Дереккөздер
Дүниежүзі тарихы

Дүниежүзінің тарихы ежелгі тас ғасырынан басталады. Ол кезде адамдар әлі Жер бетін иеленбеген еді. Өркениет, сәулет, мүсін өнерінің дамуы, түрлі өнертабыстар - адамзат тарихының дамуының бастауы. Тектоникалық плиталар Жердің тектоникалық плитасы туралы теорияға сүйенсек, жердің сыртқы қабаты бірнеше плитадан тұрады. Бұл плиталар Жер қыртысы мен мантияның үстіңгі қабатын қамтиды. Тектоникалық плиталар мантияның беткі қабатында жылжып жүреді. Бұл теория Жер туралы қарапайым тұжырымға негізделген. Плиталардың жақындасуы Екі плита соқтығысқан кезде олардың сыртқы қабаттары сыпырылып түсіп қалады, нәтижесінде плиталардың көлемі кішірейе береді. Осылайша, субдукция аймағы (мұхит түбі мантияға қарай тереңдейді) пайда болады. Соқтығыс нәтижесінде пайда болған траншеялар бірігеді. Ол "плиталардың бүліну шекарасы" деген атпен танымал. Плиталардың ажырауы Екі мұхит асты плитасы бір-бірінен алшақтап кеткенде магмадан жаңа мұхит қыртысы түзіледі, бұл құбылысты "спрединг" деп атаймыз (ағылшын тілінен алғанда "spreading" - "созылу", "кеңею"деген мағына береді). Плиталардың бір бүйірлеп жылжуы Екі плита бір-біріне қарама-қарсы жылжып, соқтығысқан кезде жер сілкінеді. Плиталар жылжып келе жатқанда бір-біріне тиіп кетіп, соғылып қалады. Қызықты деректер Әлемдік мұздықтардың жартысынан көбі - Аляскада. Плиталарға жақындау, бір бүйірлеп жылжу, ажырау, т.б. құбылыстар тән. Жер бетін мекендеген алғашқы адамдар жартастарға, үңгірлерге сурет салған. Дереккөздер
Пигмей косаткасы

Пигмей косаткалары - теңіз бен мұхиттың сүтқоректі тұрғыны. Бұл косатка, сонымен қатар, "көк балық" және "сымбатты кит" деген атауларымен де әлемге танымал. Сыртқы келбеті Оның басы - дөңгелек, денесінің ұзындығы - 2,6 м және салмағы 200-225 келі аралығында. Оның денесінің түсі қоныстанған жеріне байланысты қара көк, көк немесе қызыл қоңыр болып өзгереді. Пигмей косаткалары көздерінің ерекше орналасқандығы арқылы өздерінің артқы жағын көре алады деген болжам бар. Өмір сүру ортасы Пигмей косаткалары терең, жылы суда өмір сүреді. Оларды көбінесе Гавай және Жапония суларынан көруге болады. Олар мұхит бетінде сирек көрінеді. Оларды Мексика шығанағында, Жерорта теңізінде, Үнді мұхитында, Оңтүстік-шығыс Атлант мұхитында және Шри-Ланка аралынан кездестіруге болады. Дереккөздер
Пар

Пар — күздік, жаздық дәнді дақылдар үшін даярланатын, ауыспалы егіс танабы. Пар арам шөптен таза болуы, топырақтағы ылғал, қоректік заттар қорын көбейту үшін жаз бойы бірнеше рет өңделеді. Пардың бірнеше түрі бар. Таза қара Пар күзде жыртылған жер көктемде көң шашып қайта өңделеді, тырмалап қопсытылады, культиваторланады. Таза қара Пар қуаңшылық аймақтарда тиімді. Бүкіл одақтық астық шаруашылығы ғыл.- зерт. институтының (Шортандыдағы) зерттеулеріне қарағанда Қазақстанның тың өлкесінде таза Пар жаздық бидайдың бір гектардан алынатын өнімін 5 ц-те арттырады. Ерте Пар егістікті көктемде жыртып өңдейді. Ықтырмалы Пар — ылғалы тапшы аймақтарда егістікке қар тоқтату, топырақты жел эрозиясынан және күздікті суықтан сақтау үшін Парға қатарлап сабағы ұзын өсімдіктер (күнбағыс, жүгері т. б.) егеді. Ықтырмалы Пардан кейін бидай өнімі га-сына 2—3 ц артады. 1974 ж. Павлодар облысыңда ықтырмалы Пардан кейін 207 мың га-ға астық егілді. Ылғалы жеткілікті аймақтарда егістікті үдемелі пайдалану үшін таза пардың орнына екпе Пар қолданылады. Бұл жерге ерте пісетін дақыл егіледі де, ол орылған соң келесі дақылға қолайлы су, қорек жағдайын туғызу үшін топырақ Пар ретінде өңделеді. Жасыл Пар — топырақты тыңайтудың бір түрі. Мұнда жерге бөрі бұршақ тұқымдас егіп, оны көктеген топыраққа араластырып жыртады.Мұндай топырақта қоректік заттар молаяды. Дереккөздер
Парамарибо

Парамарибо — Суринамның әкімшілік орталығы және негізгі порты. Суринам өңірінің сол жағасына орналасқан. Халқы 102,3 мың (1971). Шетке күріш, ағаш, қант, цитрус жемістері шығарылады. Туристтік аймақтар
Рабад

Рабад — ортағасырлық қалалардың қарапайым халық тұратын шеткі бөлігі. Археологиялық зерттеулер, ортағасырлық қалаларды үш бөліктен (цитадель, шахристан және рабад) тұрғындығын анықтаған. Рабадта базар, мешіт секілді қоғамдық орындарда болуы мүмкін. Қаланың дәулетті тұрғындарының жеке иеліктері де сонда салынады. Қаланың азық-түлікпен қамтамасыз ететін а.ш. аймағыда осында. Кейбір ортағасырлық қалаларда Рабадтың сыртынан да қорғаныс дуалдары салынып, айнала ормен қоршалған. Ақтөбе, Отырар секілді ортағасырлық қалалардың Рабадтарындағы жеке тұрған иеліктерден табылған материалдар қалалардың қарапайым тұрғындарының тұрмыс-тіршілігі жайлы маңызды археологтар деректер берды.
Франсуа Рабле

Рабле (Rabelais) Франсуа (1494 Турень пров. Франция -9.4.1553, Париж) - француз жазушысы, Қайта өркендеу дәуірі әдебиетінің өкілі. Ауқатты адвокат отбасында дүниеге келген. Монастрьда көне тілдер мен заң ғылымдарын оқып, жоғарғы дін кызметшісі болған (1510-24) Бакалавр (1530) докторлық дәреже (1537) алған. Әдеби шығармашылығын 1532ж. Лионда жариаланған Гиппократтын "Афоризмдерінен" басталған. Рабле " Гаргантюа мен Пантагрюэль" атты 5 бөлімнен тұратын фантастик романында (1-кітап 1532ж.; 2-кітап 1534ж.; 3-кітап 1546ж.; 4-кітап 1552ж.; 5-кітап 1564ж.) мейірімді Гаргантюа туралы аңызды негізге ала отырып схоластик. тәрбие жүйесін сынады. Ол орта ғасыр әкімдері мен сот жүйесін сынға алып, адам баласы ақыл-ой тұрғысынан дамуы үшін гуманистік тәрбие үлгісін ұсынды. Монастырьдағы темір тәртіптен теперіш көрген Рабле кітаптын 1-бөлімінде тәртіп бостандығын, еркіндікті сөз етеді, оның ұраны "не істесең де шектеу жоқ" сипатында көрініс тапты. Келесі 4-кітапта Гаргантюаның баласы Пантагрюэльдің өмірі жайлы жазылган, Парижде Панург атты қылжақбас, эпикуршыл француз жігітімен танысқан ол Қытайға саяхат жасайды, жолда түрлі дін өкілдеріне, адамға ұқсас құстарға, Барақ мысықтарына кездеседі. Рабле мантиялары мысық терісімен көмкерілген сот қызметкерлерін сықақ етіп, олардың сатқындығы мен қатыгездігін сөзбен түйреді. Рабле туындысында фрацуз ренессансының шынайы манифесі саяси ағарту ісінің жана тәсілдері көрініс тапқан. Рабле есімі Гомер, Данте, Шекспирлермен қатар аталып 19ғ-дың екінші жартысында оның туындысының тарихи-мәдени маңызы айшықталды. 1903ж "Раблені оқып үйрену қоғамы" құрылып, оның шығармалары әлемде кеңінен таныла бастады. Рабле шығармалары дүние жүзінде әдебиеттің дамуынына ықпал жасады. "Гаргантюа мен Пантагрюэль" романы 1938ж. қазақ тілінде жарық көрді.
Парваначи

Парваначи, парвоначи — Орта Азия хандықтарындағы жоғары лауазым. 18 ғасырда Бұхар хандығындағы мансап хақындағы тізімде Парваначи ханнан кейінгі дәрежедегі атақ. Олардың негізгі міндеті — хан жарлықтарын тапсырып, оның орындалуын бақылау. Қоқан хандығында Парваначи уәлаят билеушісі міндетін атқарды. Дереккөздер
Пардубице

Пардубице (Pardubice) — Чехословакияның Шығыс Чехия облысындағы қала.Лаба (Эльба) өзенінің бойында .Халқы 70,8 мың (1970).Машина жасау,химия,мұнай айыру,тамақ кәсіпорындары және химия институты бар. Дереккөздер
Дулэпо Михаил Иванович

Дулэпо Михаил Иванович (15.11.1909, Украина, Полтава губ. Кобеляки с. – 14.6.1996, Алматы) – кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1971). 1928 жылдан кинематографиямен әуестеніп, Одесса кинотехникумында оқиды. 1936 жылдан Қазақстанға келеді. Мұнда «Социалистік Қарағанды», «Казахстаеская правда», «Ленинская смена» газеттерінде тілші болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Киев қаласындағы «Радяньска Украина» газетінде корреспондент, 1949 – 53 ж. Украина студиясында деректі фильмдер редакторы қызметтерін атқарады. 1954 жылдан Қазақстанға қайтып оралып, Алматы көркем фильм және шежірелік фильмдер киностудиясында еңбек етті. Еңбегі «Менің көктемімнің қаласы» (1961), «Жерім менің» (1962), «Даланы оятқандар» (1964), «Индустриальды Қазақстан» (1967), «Менің республикам Қазақстан» (1973) т.б.көптеген деректі фильмдері бар. Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1957, 1959, 1979), Қсазақстан комсомолы Құрмет грамотасымен (1961) және медальдармен марапатталған.
Шетен сайрағы

Шетен сайрақ (Turdus pilaris)-жоны әне иығы - сарғылт,басы және құйрықүсті - сұр, қоқшыл түсті едәуір ірі(96-125г) сайрақ.Бөтегесі және түсі-қандауыр сияқты шұбарланған тат түстес қызыл қоқшыл, тек қана бауырының ортасы- ақшылдау.Бұл - сыртқы кейпі және қылығы бойынша нағыз сайрақ типтес құс.Түзу және шапшаң ұшады,ұшып жүргенде қолтығындағы ақ түс көрінеді.Шақырысу дауысы - "чак...чак...чак",үріккен кезде - қатты шиқылдайды.Әуені - сыбызғыша сызылған әдемі үн және жағымсыз шиқыл мен ащы дауыс естіледі. Шетен сайрақтың тек қана жұбымен өмір сүретін көптеген сайрақтардан айырмашылығы - сиректелген қауымдастық сияқты жұп топтарымен орын тебеді.Шетен сайрақтар топырақпен сыланған сайрақтарға тән тостаған тәріздес ұяларын жерден онша биіктетпей - 1,5-4 м ағаш басына орналастырады.Салындыдағы 4-7 тат түстес безендіруі бар көгілдір жасыл жұмыртқаларды аналығы 11-14 күн басады.Балапандар 10-14 күнде ұядан кетіп, әлі ұша алмағандықтан және әр алуан жыртқыштардан алғашқы күндері өліп қалатындары да аз емес.Шетен сайрақтар бір жазда екі рет балапан өргізу мүмкіндігі бар,бірақ Қазақстан бойынша нақтылы деректер жоқ.Бұлар кеш шыққан ұялас балапандар ұшқан ірі топқа жиналып,көшпенділенеді де,қарашаға дейін, Қазақстанның оңтүстігінде жидектердің жақсы түсімі болған жерлерден азық тауып,бүкіл қысты өткізеді. Дереккөздер' Құстар мектеп энциклопедиясы
Жолбарыс тәрізді құм акуласы

Жолбарыс тәрізді құм акуласы тропикалық мұхиттарда кездесетін танымал ең ірі мұхит жыртқышы болып табылады. Сыртқы сипаты Жолбарыс тәрізді құм акуласының ұзындығы 3,2 метрге дейін жетеді және оның екі үлкен артқы жүзбеқанаты бар. Оның тұмсығы сүйірлеу, ал құйрығы ерекше ұзын. Олар ауаны асқазанында сақтайды және бұл су астында қимылсыз жүзіп қоректі іздеуге көмектеседі. Көбеюі Құм акуласы жұмыртқалау арқылы көбейеді. 9-12 ай буаздықтан кейін 2 ұрпағын дүниеге алып келеді. Әрқайсысының ұзындығы шамамен 1 метрге жетеді. Тіршілік ету ортасы Олар Батыс және Шығыс Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарында, Жерорта және Адриат теңіздерінде кездеседі. Ол құмды жағалауға жақын, таяз суларда, өзеннің сағаларында, жартасты және тропиктік рифтерде тіршілік етеді. Қызықты деректер Олар балықтырмен, ұсақ акулалармен, скаттар, асшаяндар және шаянтәрізділермен қоректенеді. Олардың электр толқындарын табуға көмектесетін алтыншы сезімі бар. Акуланың бұл түрі көбінесе түнде белсенді болады. Олардың түрі қорқынышты көрінгенімен, жуас акула. Ол адамдар мен жануарларға тек өзін қорғау мақсатында ғана шабуыл жасайды. Жолбарыс тәрізді құм акуласының саны өте аз және жоғалып кету қаупі бар. Дереккөздер
Асхат Әлкенұлы Әлкенов

Әлкенов Асхат Әлкенұлы (1935 ж.т., Қорғалжын ауданы Қорғалжын кеңшары) — ғалым, тех. ғыл. докт. (2007), ҚР минералды шикізаттар академиясының корр.-мүшесі (1997). Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1993). КСРО өнертапқышы (1987). КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1988). Қазақ тау-кен институтын (ҚазҰТУ-ды, 1958 ж.) және Қазақстан ғылым академиясының аспирантурасын (1976) бітірген. Павлодар алюминий зауытында аға инженер (1958 — 60), Павлодар облысы комсомол комитетінің хатшысы (1960 — 61) қызметтерін атқарған. «Қазақстан алюминийі» АҚ-нда материалдық-техникалық бөлім, телім, химиялық-металлургиялық цехтың бастығы қызметтерін атқарған (1961 — 2004). 2004 жылдан «Қазақстан алюминийі» АҚ президентінің ғылыми істер жөніндегі кеңесшісі. Павлодар алюминий зауытында «Соғыс және еңбек ардагерлері» кеңесінің төрағасы. Ә. 100-ден астам ғыл. еңбек пен 38 куәліктің авторы және телавторы. «Құрмет», Азамат, Еңбек Қызыл Ту,«Құрмет белгісі», Халықтар Достығы ордендері, медальдармен марапатталған.[ Дереккөздер
Уильям Эдуард Парри

Парри (Parry) Уильям Эдуард (19. 12. 1790, Ұлыбритания, Бат,—8. 7. 1855, Пруссия, Бад-Эмс) — Арктиканы зерттеуші ағылшын саяхатшысы. Солтүстік- батысқа өткел іздеу үшін екі кемеден құралған үш экспедицияны басқарды. 1819—20 ж. солтүстік ендіктің 74°-нда Жатқан Ланкастер, Барроу, Вайкаунт- Мелвилл бұғаздарын және Корнуоллис, Батерст, Мелвилл, Банкс аралдарын ашты. Алғаш рет Девон аралының оңтүстігін, Баффин Жерінің солтүстік жағалауларына зерттеу жүргізді, 1821—22 ж. Фьюри-энд-Хекла бұғазын ашып, Баффин Жері арал екендігін, материктің солтүстік-шығысы Мелвилл түбегімен аяқталатынын дәлелдеді. Дереккөздер
Парри бұғазы

Парри бұғазы — Солтүстік Мұзды мұхиттың Канаданың Арктикалық архипелагы құрамындағы бөлігі. Ланкастер, Барроу, Вайкаунт-Мелвилл және Мак-Клур бұғаздарын біріктіреді. Тереңдігі 1000 м-ге дейін. Сентябрьде қатып, июльде мұзы түседі. Уильям Эдуард Парри құрметіне аталған.
Нотозаврлар

Нотозаврлар(лат. тілінен Nothosaurus, еж.-грек. тілінен νόθος σαῦρος "жалған кесіртке")-орталық триаса заманының балықпен азықтанған теңіз кесірткесі. 240-210 миллион жыл бұрын қазіргі Ресейде, Израильда, Қытайда және солтүстік Африкада тұрды.Ұзындығы 3 метрге дейін жетті, бірақ N-giganteus деген түрі 6 метр ұзындыққа жетті.Ең алғаш Мюнстер 1834 жылы суреттеген Бас сүйегі ұзын және жазық,ұзын бас сүйегі өткір іліп алатын тістермен жабдықталған,кейбіреуі қос азу тіс түрінде келеді.Нотозаврлар жағалаудағы үңгірлерде жұмыртқалау арқылы көбейген,дәл тасбақалар сияқты. дереккөздер
Парри архипелагы

Парри архипелагы (ағыл. Parry Islands) — Канаданың Арктикалық архипелагындағы аралдар тобы. Ауд. 100 мың км². Ірі аралдары: Мелвилл, Принс-Патрик, Батерст, Корнуоллис, Борден, Финдлей. Негізінен әк тас, тақта тас және құм тастан түзілген.Оңтүстік- Шығыс аралдары қырқылы (Мервилл аралындағы Блу-Хилс атауы,1067ж7).Қазіргі кездегі мұздану тек Мелвилл аралында байқалады.Парри архипелагы арктикалық шөл зонасында жатыр.1819 ж. ашқан ағылшын поляр зерттеушісі Парри, Эдуард Уильямс атына қойылған.
Парфия

Парфия (Парфиена) — парфиялықтар қоныс тепкен Иран таулы өлкесінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі тарихи аймақ. Біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырдың орта шенінде Парфия территориясы Парфия патшалығының құрамына кірді. География Парфия Иранның солтүстік-шығысында және Түркіменстанның оңтүстігінде кең таралған. Солтүстікте Қарақұм шөлімен шектеседі, оңтүстігінде Копет-Даг таулары мен Дешті Кавир шөлін қамтыды. Батысында Мидиямен, солтүстік-батысында Гирканиямен, солтүстік-шығысында Маргианамен, оңтүстік-шығысында Ареямен (Герат оазисі) шектеседі. Ол үш аймаққа бөлінді: Астауена, Парфиена және Алаварктикен.
Парфюмерия

Парфюмерия (франц. Parfumerie, parfum — хош иіс) денеге, шашқа, киімге хош иіс беру және гигиеналық сергіту мақсатында пайдаланылатын заттар. Ерте кезде хош иіс беру үшін табиғи заттар: эфир майы, бальзамдар пайдаланылып келсе, бертін келе органикалық химияның дамуына сәйкес парфюмерлік бұйымдар жасанды хош иісті заттардан өндірілетін болды. Парфюмерия бұйымдары үшін ең алдымен қоспаның құрамы (композициясы) даярланады. Қажетті иісті заттар таңдалып алынған соң, олар күштілігі 96% спиртке салынып, үстіне дистилденген су құйылады. Қоспа әбден араластырылып, белгілі мерзімге дейін (мыс., әтір 15 тәулік) тұндырылады. Парфюмериялық бұйымдарға түс беру үшін арнайы бояу қосылады. Парфюмерия бұйымдары сұйық, кейде тозаң (аэрозольды) күйде арнайы ыдыстарға құйылып шығарылады. Парфюмерия бұйымдарының негізгілері — әтір, иіс су, крем-әтір, иіс май, әтір-желе т. б. 2) Парфюмериялық бұйымдар даярлайтын өнеркәсіптің саласы. Парфюмерия бұйымдарын шығару ісі республикамызда жаңадан қолға алынып отыр. Шахтинск қаласындағы (Қарағанды обл.) синтетикалық жуу бұйымдары ф-касында Парфюмерия бұйымдары 1975 жылдан шығарыла бастады. Дереккөздер
Пасквиль

Пасквиль (нем. Pasquill) — жеке адамды, партияны, топты, қоғамдық қозғалысты т. б. масқаралау үшін жазылған мазмұны жалған жала шығарма. «Пасквиль» терминнің тегі 15 ғ-да Римде өмір сүріп, дәрежелі адамдарға зілді эпиграммалар жазған Пасквиноның атына байланысты. Пасквильды саяси қарсыластар бір-біріне басқаның сенімсіздігін тудыру үшін қолданады. Кекті анонимдік Пасквиль ұлы жазушы А. С. Пушкиннің дуэльге шығуына себепші болған. Пасквиль роман, памфлет түрінде де жазылады. Пасквильдың қандай түріне болса да советтік қоғам мен баспа орындары қарсылық білдіріп отырады. Дереккөздер
Андрей Александрович Пассар

Пассар Андрей Александрович (25. 3. 1925— 03.01.2013 Хабаровск өлкесі, Нанай ауд.) — нанай совет ақыны. 1956 жылдан КОКП мүшесі. Балықшы семьясында туған. 1960 ж. КСРО Жазушылар одағы жанындағы Жоғары әдебиет курсын бітірді. «Күн сәулесі» атты алғашқы өлеңдер жинағы 1952 ж. жарияланды. «Мокона туралы аңыз», «Ана туралы жыр», «Он екі аюдың басы» атты поэмалары мен публицистикалық, лирикалық өлеңдерінде нанай фольклоры сарынымен ер жүрек аңшылардың, балықшылардың образын жасады. Пассар прозаик және орыс поэзиясын нанай тіліне аударушы ретінде де танылды. Дереккөздер
Мосин-Наган винтовкасы

Мосин-Наган винтовкасы 1891 жылғы үлгімен дайындалған 7,62мм винтовка - Ресей империясыныӊ қарулы күштері қатарына қабылданған қорапты винтовка. 1891 жылдан бастап Ұлы Отан соғысыныӊ соӊына дейін үнемі қолданыста болды. Осы уақыт ішінде бірнеше рет жаӊартылды. Қарудыӊ аты винтовка дүмініӊ калибріне байланысты туындаған, оныӊ өлшемі 2,54 мм-ге теӊ. 1891 жылы винтовканыӊ негізінде оныӊ бірнеше нұсқасы пайда болды, спорттық және аӊшылық мақсаттарға қолданылатын түрлері де бар. Дүмі ойық немесе тегіс болып жасалған түрлері де кездеседі. Артықшылығы *Баллистикасы жақсы; *Оғыныӊ қуаты күшті ; *Оқпаны мен бекітпесі ұзаққа шыдайды; *Қорабыныӊ аузы жақсы жабылады; Кемшіліктері *Нысананы дәлдеп атуға кедергі келтіретін ауыр әрі ұзын шаппасы бар; *Материалыныӊ сапасы төмен ; *Ұзақ пайдалануға шыдамайды; Қызықты деректер 1889 жылы Сергей Иванович Мосин бұрын өзі дайындаған бір зарядты винтовкаға негізделген үш желілі винтовкасын байқауға ұсынды. Бұрынғы винтовканыӊ бекітпесі мен оқпан қорабы өзгеріссіз қалды. Сондай-ақ қаруды дайындағанда Манлихердіӊ австро венгрлік винтовкасыныӊ құрылымы да есепке алынды. 1891 және 1960 жылға дейін Мосин-Наган винтовкасын Шығыс Еуропаныӊ көптеген елі басты қару ретінде пайдаланды. 1904 жылғы Ресей-жапон соғысы кезінде 3,8 миллион Мосин винтовкасы Ресей армиясына жеткізілді. Дереккөздер Сыртқы Сілтемелер
Пастор

Пастор (лат.Pastor-бақташы)—протестант шіркеуінің шіркеушісі.Оның католиктер мен православие шіркеушілерінен айырмасы ол «Құдайдың рахымына» бөлеген адам деп есептелмейді.Пастордың арнайы киімдері болмайды. Дереккөздер
Виктор Пас Эстенссоро

Виктор Пас Эстенсоро (Paz Estenssoro) (2.10.1907 ж. т., Тариха - 7.6.2001, Тариха) — Боливияның мемлекеттік және саяси қайраткері. Мамандығы - заңгер. Ұлтшылдық революцияшыл қозғалыс партиясының (ҰРҚП) негізін салушы (1941) әрі оның басшысы. 1940—41 ж. депутаттар палатасының вице-төрағасы, 1941—42 ж. қаржы министрі, 1943—44 ж. қаржы министрі, 1952— 56 және 1960—64 ж. Боливия президенті. 1956—59 ж. Боливияның Ұлыбританиядағы елшісі. 1971 ж. тамызда реакцияшыл әскери адамдармен бірге ген. X. Торрестің прогресшіл үкіметін құлатуға қатысты. Дереккөздер
Патет Лао

Патет-Лао (лао тілінде — Лао елі) — 1945 жылғы октябрьдегі көтерілістен кейін Лао Иссара деп аталатын ұлтшылдық қозғалыстың Лаосқа берген аты. 1950—54 ж. елдің отаршылдардан азат етілген, Лаостың азат ету майданының (Нео Лао Итсала) бақылауындағы аймақтар да Патет-Лао деп аталды. Баспасөз бен әдебиетте Нео Лао Итсала басшылық еткен ұлт-азаттық қозғалысы мен оның қарулы күштері, сондай-ақ Нео Лао Хаксат басқаратын Лаостың патриоттық күштері де жиі-жиі осылайша аталады. Дереккөздер
Патом таулы қыраты

Патом таулы қыраты — Ресейдің Иркутск облысындағы территориясындағы қырат. Витим және Чара, Лена өзендері аңғарларының аралығында орналасқан. Көпшілік бөлігінің биіктігі 1200-1300 м (ең биік жері 1924 м). Гранит және кварц желілері қиып өткен протерезойдың кристалдық тақта тас, құм тас және кварциттерінен түзілген. 900-1100 м биіктікке дейін — қарағайлы, май қарағайлы тайга, одан жоғарыда тау тундрасы өседі. Патом таулы қыраты өңірінен алтын (Бодайбо т. б.) және құрылыс материалдары өндіріледі. Дереккөздер
Желтау

Елді мекен: * Желтау — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл. Таулар мен қыраттар: * Желтау – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. * Желтау – Қызыларай тау жүйесінің оңтүстігіндегі оқшауланған тау жүйесі. * Желтау – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік шетінде орналасқан тау. * Желтау – Мұғалжар тауының қиыр оңтүстік-батысындағы оқшау тау сілемі. * Желтау – Шу-Іле тауларының солтүстік-батысындағы таулы қырат. * Желтау – Сарыарқаның солтүстік-шығыс бөлігіндегі қырат. Көл: * Желтау – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы көл.
Патраикос шығанағы

Патраикос шығанағы — Пелопоннес түбегінің (Грекия) солтүстік-батыс жағалауындағы Ион теңізінің бөлігі. Ұзындығы 50 км, ені 11-20 км, тереңдігі 130 м. Жағалауында Грекияның ірі порты — Патры қаласы орналасқан. География Шығанақ грек Пелопоннес түбегінің солтүстік-батыс жағалауы мен Грекия материгінің Этолия мен Акарнания перифериялық бірлігінің оңтүстік жағалауы арасында орналасқан. Шығыста Рион мен Андирионның тар бұғазы Рион — Андирион көпірінің жанындағы Коринф шығанағымен байланысқан. Шығанақтың ұзындығы 40-50 шақырым, ені 10-нан 20 шақырымға дейін, су айдынының ауданы шамамен 350 км2 құрайды. Шығанақтың оңтүстік-шығыс жағалауында ірі қала мен Патра порты, шығанақтың солтүстік жағалауында месолонгион қаласы мен порты орналасқан. Шығанақ жыл бойы мұзсыз. Деңгейлердің айырмашылығы 40-60 см-ден аспайды. Экономика Шығанақта кеме қатынасы дамыған. Тарихы 1571 жылы шығанақта тарихтағы ең үлкен теңіз шайқастарының бірі — Лепанто шайқасы болды. 1772 жылы Ресей флотының алғашқы Архипелаг экспедициясы кезінде шығанақта орыс теңізшілерінің жеңісімен аяқталған орыс және түрік эскадрильялары арасында шайқас болды.
Патриарх

Патриарх (грек. patriarches, pater — әке немесе баба және агсһо — басқарамын) — көне өсиеттегі (Інжілдегі) мифтер бойынша еврей халықтарының арғы тегі, ру аталарының атауы: Авраам, Исаак, Иаков, Израиль. Израилдің 12 баласы еврей тайпаларының негізін құрушы болып саналады. Негізінде олар тайпалық құдайлардың аты болған. Тек Иудей діні қалыптасып, жеке құдай Яхвеге табыну шыққаннан кейін ғана адамдар санасында рулық ата ретінде қасиеттеу салтына айналған. Кейіннен бірқатар елдерде христиан шіркеуінің ғұламаларына берілетін жоғары атақ. Патриарх атағын беруді б. з. б. 451 ж. Халкидон соборы бекітті. Мұндай діни дәреже беру ғұрпын орыс православие шіркеуі 1589 ж. енгізді. Орыс Патриархтары 16—17 ғасырларда ірі-ірі жер иеленуші феодалдар болды. Олар мемлекеттің саяси өміріне белсене араласты. Дереккөздер
Патрицийлер

Патрицийлер (лат. patricii, pater — әке деген сөзден) — Ежелгі Римдегі рулық ақсүйектер қауымы. Ежелгі дәстүр бойынша П. алғашқыда 100, кейін 300 аталық рулардан бірігіп, Рим халқын құраған. Рулардан атақты патриархалдық семьялар бөлініп шыққаннан кейін, Патрицийлер рулық ақсүйектер қауымы болып ұйымдасты. Біздің заманымыздан бұрын 6 ғасырдың ақырынан, таптық қоғам мен мемлекеттің құрылу кезеңінде П. билеуші тапқа — Рим республикасындағы сословиеге айналды. Б. з. б. 3 ғасырдың бас қарсаңында П. мен плебей ақсүйектері сіңісіп, нобилитет (билеуші сословие) құрылды. Дереккөздер