kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ыдырыс әулеті

, 840 жыл]] Идрис әулеті, 8 ғ-дың аяғы – 10 ғ-да қазіргі Марокко аумағында билік жүргізген. Әулет пен мемлекеттің негізін қалаған Ыдырыс ибн Абдаллах (788 – 92 ж. билік жүргізді) Арабия түбегіндегі жергілікті тайпа көсемдерінің бірі болатын. Аббас әулетіне қарсы бас көтеріп, сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Арабиядан Мароккоға қашып келіп, 789 ж. Фес қаласының негізін салды. Оның мұрагері Ыдырыс ІІ тұсында (792 – 828 ж. билік етті) бұл қала Ыдырыс әулеті билеген мемлекеттің астанасына айналды. Ыдырыс ІІ қайтыс болғаннан кейін, мемлекет ұсақ иеліктерге бөлініп, 974 ж. оларды Кордова халифатының әскерлері жойып жіберді. 1010 ж. Ыдырыс әулетінің алыс ұрпағынан тараған хаммудшылар Малага мен Альхесирасты иеленіп, 1057 жылға дейін еншілі билеушілер ретінде патшалық құрды. Ыдырыс әулетінің Мароккодағы ұрпақтары өте көп және олар күні бүгінге дейін ықпалды топ болып отыр. Ыдырыс, Бану-Идрис, әл-Адариса - ыдырысшылар, Магрибтегі тұңғыш Әли әулеті жолын ұстаушылар (789 - 926). Оның негізін салушы ЬІдырыс I - әл-Хасан б. Әлидің шөбересі, Мединеде Аббас әулетіне қарсы әлиліктер көтерілісіне (786 жылы) қатысушы. Соңына түскен қуғыннан Солтүстік Мароккода жасырынып жүріп, аман-есен құтылып кетеді. Бербер-зенат көсемдерінің қолдауына сүйеніп, Улилида шағын мемлекет құрды (788 жылы), осы орталықтың маңында кейін Фес қаласы бой көтерді. Ыдырыстың інісі Сулеймен көп ұзамай Тлемсенді (Батыс Алжир) өрт жасап, тағы бір мемлекет құрды. Ыдырыс мемлекетінің гүлденген дәуірі Ыдырыс ІІ (808 - 28) мен оның ұлы Мұхаммед (828 - 36) патшалық құрған кезеңге дәл келеді, осы кезеңде бұл мемлекет Жоғарғы Атластан бастап, солтүстік-батысқа қарай бүкіл территорияны қамтыды. Осы кезеңде Фес пен Тлемсен қалалары тез көркейіп, жаңа қалалар пайда болды. Ыдырыс ІІ тұтас мемлекетті өзінің мұрагерлеріне бөліп берді. Бұл оқиға кейінгі өзара қырқысқан шайқастардың пайда болуына себеп болды. 917 жылы фатимашылар Йахия IV патшаны талқандады, ол вассалдық тәуелділікті мойындағанымен, 919 - 20 жылдары аралығында тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді. Фатимашылар мен омейялықтардың Марокко үшін ұзақ уақытқа созылған күресін пайдалана отырып, Ыдырыс әулеті Рифтегі иелігін сақтап тұрды. 974 жылы омейялықтар Ыдырыс әулетінің соңғы патшаларын тұтқындады. Олардың бірі әл-Хасан Каирге қашып барып, фатимашылардың қолдауына ие болды, көп ұзамай қайтадан тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді. 1010 жылы Ыдырыс әулетінің алыс ұрпағынан тараған хаммудшылар Малага мен Альхесирасты иеленіп, 1057 жылға дейін еншілі билеушілер ретінде патшалық құрды. Ыдырыс әулетінің Мароккодағы ұрпақтары өте көп және олар күні бүгінге дейін ықпалды топқа айналуда. Дереккөздер Пайдаланылған әдебиеттер * Жюльен Ш.А., История Северной Африки, т. 2, М., 1961; * Африка, энциклопедический справочник, т. 2, М., 1987.
Түркі эстетикасы

Туркі Эстетикасы – қоршаған ортаны көркемдік-эстетикалық тұрғыдан игеретін көркемдік сипатқа ие, дүниетанымдық көзқарас; қ. Қазақ эстетикасы, Түркі дүниетанымы, Түркі этикасы. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Жомарттық

Жомарттық, жауанмәрттілік – адам бойындағы ізгі қасиет. Абайдың 38-қара сөзінде жауанмәрттіліктің үш сипаты айтылады. Олар: шындық (сидық), ақ пейілділік (кәрәм), даналық (ғақыл). Осы үш сипаттан тағы үш түсінік тарайды: шындықтан әділет, ақпейілділіктен шапағат, даналықтан (ғақылдан) ақиқат мағлұм болмақ. Бойында осындай қасиеттері бар жан жомарт аталса, оның жасаған істері Жомарттық деп аталады. Абай мұндай адамдар қатарына пайғамбарларды, әулиелер мен хакімдерді жатқызады. Адамның бәрі пайғамбар, әулие, хакім бола алмағанымен, Жомарттық – осы жолға бастайтын қасиет. Жомарттық әлем халықтары түсінігіндегі меценаттық ұғымымен мәндес. Ежелгі Грекияда Август патша кезінде өмір сүріп, ақындарға ұдайы қамқорлық жасаған Меценат (б.з.б. 74/64 – 8 жыл) есімді адамның құрметіне әлем мәдениеті тарихында меценаттық дәстүр қалыптасқан. Бүгінгі күнгі қазақ ұғымында мұндай іс демеушілік деп те аталады. Бұл түсініктегі Жомарттық – қолында байлығы бар азаматтың мұқтаж жандарға жасайтын қайырымдылық көмегі. Қайырымдылық – Жомарттың негізгі өзегі. Өзін өзі насихаттау үшін жасалған қайырымдылық Жомарттыққа жатпайды. “Жомарт бергенін айтпас, ер айтқанынан қайтпас” деген қазақ мақалы осыны айғақтайды. Қайырымдылық мәнін оны жасаған адам емес, сол қайырымдылықтың игілігін көрген адам түйсінуі керек. Сондықтан да Жомарттық жасау рухсыз адамның қолынан келмейді. Біріншіден, ізгі іс биік рухты талап етеді. Екіншіден, жомарт жан қолындағы байлықты тек таратып беруші ғана емес, сол байлықты жасаушы да болғаны жөн. Барды үлестіріп беру үшін барлықтың мәнін түсіну керек. Олай болмаған іс Жомарттық болмай, Абай айтқандай, тектен-текке “мал шашпақ” болады. Атақ үшін “мал шашу” – даңғазалық, айлакерлік. Бұл Жомарттықтың философиялық мәніне кереғар, қайшы келеді. Үшіншіден, жомарт жан – байлықты дәулетке айналдыра алатын дана адам. Байлық дәулетке айналмай ізгілік жоқ. Қзгілік жасау рух қуатын талап етеді. Ел билеуде жомарт пен Жомарттықтың маңызы зор. Жомарт адам билікке келсе, халық ырысты болмақ. Платонның елді философ билеуі керек дегені – елді жомарт жан басқаруы керек дегені. Кең далада өмір сүрген қазақ халқының Жомартықты ерекше қастерлеуі көшпелі тұрмыс-тіршілігімен байланысты қалыптасқан. Бір шетінен бір шетіне айлап жүріп жететін кең аймақта бүгінгідей қонақүйлер, мейрамханалар болмағанымен, “әр қазақтың үйінде әр қазақтың сыбағасы сақтаулы тұрды”. Осыған байланысты халық ділінде қонақжайлық ғұрып қалыптасқан. Балаға Жомарт, Жомартбек деп ат қою дәстүрге айналып, Жомарттықпен аты шыққан адамды көпшілік “Атымтай жомарт” деп ардақтаған. Халық ауыз әдебиеті туындыларында Жомарттықтың нағыз үлгісі ретінде Атымтайдың кеңпейілділігі мен мырзалық қасиеті айтылады. Шашубай ақын “Қолда мал жоқ болғанмен көңілім бай, Байлығым, жомарттығым Атымтайдай”, – деп өзін Атымтай жомартқа теңейді. “Көңілі түскен адамға көл болу”, “астындағы атын түсіп беру” тәрізді адам бойындағы мырзалық пен мәрттік қасиеттер Жомарттықпен ұштасып жатыр. Олар қазіргі қазақ қоғамында әлі де қастерленеді. Сілтеме
Шаһмардан Мирасұлы Ибрагимов

ШаҺмардан Мирасұлы Ибрагимов (1840, Көкшетау өңірі – 1891, Сауд Арабиясы, Джидда қаласы) – журналист, этнограф, дипломат. Омбы кадет корпусында оқыған. 1850 жылы Көкшетау округтық приказында аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың хатшысы, 1863 – 67 жылдары Омбыдағы қазақ мектебінде оқытушы, 1867 жылдан кейін Ташкентте генерал-губернатордың парсы және түркі тілдерінен аударма жасайтын тілмашы болып жұмыс істейді. 1870 жылы оған қазақ, өзбек тілдерінде айына 4 реттен 14 жыл бойы шығып тұрған “Түркістан уәлаяты газетінің” редакторлық қызметі тапсырылды. Бұл қызметтерді ол арадағы үзілістерін есептемегенде, 1890 жылға дейін атқарады, 1890 жылы Ресейдің Джидде қаласындағы консулы болып тағайындалады, сол жерде 1891 жылы қайтыс болады. Ибрагимов – Шоқан Уәлихановтың жақын досы болған. Шоқан Уәлиханов өзінен жасы кіші ШаҺмарданға ағалық қамқорлық жасаған, оның кадет корпусын бітіргеннен кейінгі жұмыстарына орналасуына көмегі тиген. Ибрагимов 1861 жылы Шоқан Уәлиханов Санкт-Петербургтен елге оралғанда қасында болған, оның кейіннен 1904 жылы жарық көрген шығармалар жинағының қолжазбаларын қайта көшіріп шығып, баспаға дайындап кеткен. Алтынемелдегі Шоқан Уәлиханов зиратының басына ескерткіш тақта қоюға ұйытқы болған. 1870 жылы Ибрагимов Орыс география қоғамының Ташкенттегі “Жаратылыстану, антропология және этнография әуесқойларының түркістандық бөлімін” ұйымдастырады. Ол қазақ халқының өмірі мен тұрмысы, әдет-ғұрпы жайында ғылыми еңбектер жазды. Оның * “Қазақтың мақал-мәтелдері мен жұмбақтары” (1868), * “Қазақ халқының этнографиялық очеркі” (1872), * “Қазақ тіліндегі кейбір термин сөздердің түсіндірмесі” (1873), * “Қазақ молдалары туралы” (1874), * “Қазақ тұрмысының очеркі” (1876), * “Қазақ соты туралы заметка” (1878), , т.б. көптеген мақалалары Орыс география қоғамының жинақтары мен мерзімді баспасөзде жарияланған. Өзбек тілінде “Өзбек календарының” бірнеше санын шығарған. Дереккөздер Тағы қараңыз *Шаһмұрат Мирасұлы Ибрагимов
Асылбек Тәупашұлы Қасабеков

Асылбек Тәупашұлы Қасабеков (28.6.1934, Алматы облысы Алматы ауданы Түрксіб ауылы – 17.11.2005, Алматы) – инженер. 1972 – 78 жылдары Бүкілодақтық инженерлік-құрылыс институтында оқыған. Еңбек жолын Алматы қаласыда бастаған. Негізгі еңбектері Алматы қаласындағы ағын суларды тазарту технологиясына арналған. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (2005). Сілтемелер * Әдебиет * Технология * Инженерия * Қазақстан Дереккөздер
Маклорен қатары

Маклорен қатары, f(z) функциясы үшін Маклорен қатары — түріндегі дәрежелік қатар. 1742 жылы Колен Маклорен (1698 — 1746) қарастырған. Егер f(z) функциясы аналитикалық нөлде дәрежелік қатарға жіктелетін болса, онда ол қатар маклорен қатарымен сәйкес келеді. Егер функция m айнымалысынан тәуелді болса, онда маклорен қатары еселідәрежелік қатарға жіктеледі: мұндағы, k=(k1, k2, ..., km), k — теріс емес бүтін сан. Маклорен қатары Тейлор қатарының дербес жағдайы. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы pl:Wzór Taylora#Szereg Taylora
Александр Васильевич Суворов

Александр Васильевич Суворов (13 (24) қараша 1729, Мәскеу – 6 (18) мамыр 1800, Санкт-Петербург) – әскери қолбасшы, орыс соғыс өнерін дамытушылардың бірі, генералиссимус (1799). Әскери қызметті 1748 жылы капрал дәрежесінде бастаған Суворовтың қолбасылық таланты орыс-түрік соғыстары кезінде көрінді. Бұл соғыстар барысында ноғай, қабарда-черкес, шешен, т.б. халықтар көп қырғынға ұшырады. Ноғайлардың бір бөлігі (180 мың отбасы) Түркияға қоныс аударды. 1774 жылы 10 маусымда Козлуджи елді мекенінің түбінде Суворов 18 мың әскермен түрік армиясының 40 мың қолын талқандап, ірі жеңіске жетті. Ресей патшайымы Екатерина ІІ Суворовты Е.Пугачев бастаған шаруалар соғысын (1773 – 75) басуға да пайдаланды. 1774 жылы тамызда көтеріліс ошағы Еділ мен Жайық аймағына келген Суворовқа Пугачевті тұтқындау және көтерілісті жедел басу тапсырылды. Көтерілісті басуға жетекшілік жасаған генерал П.И. Панинге 1775 жылы 22 маусымда жазған хатында Суворов “Сырым бастаған қарулы топтар тосыннан шабуыл жасап, тез арада ғайып болады. Оның артынан қуғанмен ешкім жете алмайды. Бүгіннен бастап бірде-бір қолайлы сәтті жібермей, Сырым батыр бастаған қазақтарды қай жерде кездессе де өлтіріңдер”, – деп бұйрық берген. 1778 – 79 ж. Қырым және Кубань корпустарының қолбасшысы Суворов Қырым түбегін Ресей құрамына қосу бағытындағы әскери іс-шараларды жүргізді. Генерал-аншеф Суворовтың әскері 1789 жылы 11 қыркүйекте Рымник түбінде түрік әскерінің 90 мың қолын жеңді. 1790 жылы түріктің Измаил қамалын тіке шабуылмен алуы оның соғыс өнеріндегі үлкен жетістіктерінің бірі болды. 1794 жылы поляк халқының ұлт-азаттық көтерілісін басуға жіберілді. Брест, Крупница, Кобылка түбінде көтерілісшілерді талқандап, 24 қазанда Праганы, содан кейін Варшаваны алған Суворовқа фельдмаршал атағы берілді. Сувовров өзінің әскери және соғыс тәжірибесіне сүйене отырып, әскери оқу-жаттығу мен тәрбие жүйесін, әскери тактика мен стратегия мәселелерін баяндайтын “Жеңіс ғылымы” атты еңбегін жазды. Суворов тактикасы тегеурінді соққы, жылдам қимыл және тұтқиыл әрекетке негізделді. 1796 жылы Павел І таққа отырған соң, орыс әскеріне прусс тәртібі мен жарғысының енгізілуіне Суворов ашық наразылығын білдірді. 1797 жылы ақпанда Суворов отставкаға шығарылып, Кончанскоедегі имениесіне жіберілді. 1798 жылы Ресей Францияға қарсы коалицияға қосылғанда, ол қайта шақырылып, одақтастардың Италиядағы әскеріне қолбасшы болып тағайындалды. 1799 жылы сәуірде Адда өзені алабында француз әскеріне соққы берген Суворов алты аптада бүкіл Солтүстік Италияны басып алды. 1799 ж. 1 қазанда Альпі тауы арқылы Швейцарияғаөткен Суворовқа генералиссимус атағы берілді. Суреттер Дереккөздер
Сабыр Жақыпұлы Темірбеков

Темірбеков Сабыр Жақыпұлы (19.12.1946 жылда туған, Абай облысында, Көкпекті ауданында, Черноярка ауылында) – әскери қайраткер, генерал-майор (1993). Уссурий әскери автомобиль училищесін (1969), тыл және көлік әскери академиясын (1977) бітірген. 1965 жылдан әскер қатарында. 1969 – 1974 жылда Германиядағы Кеңес әскерлерінің тобында взвод, рота командирі, 1977 – 1992 жылда. Орта Азия әскери округінде тыл қызметі лауазымдарында, жол-құрылыс бірлестігі командирінің материалдық-техникалық және тылды қамтамасыз ету жөніндегі орынбасары болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Қорғаныс министрінің тыл жөніндегі орынбасары (1992 – 1998), Қазақстан Республика ҚК-нің жалпы қолданыстағы күштер Бас әскери инспекциясында гененерал-инспектор (1998 – 1999) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан Қазақстан Республикасының Қорғаныс минестерствода Бас әскери инспекция бастығы.Темірбеков Сабыр Жақыпұлы көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Василий Иванович Акуленко

Василий Иванович Акуленко (1937 ж.т., Ресей, Брянск облысы Почев ауданы Дымов с.) — еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1980). ж. Брянск облысы Почеп қ. а.ш-н механикаландыру уч-щесін бітірген. 1956 ж. Қазақстан жеріне тың игеруге келіп, қазіргі Егіндікөл ауданы Бауман кеңшарында трактор жүргізушісі болып ұзақ жылдар жұмыс істеген. КСРО Жоғарғы кеңесі 8-шақырылуының депутаты. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты (1986). Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер * [http://krasnoznamenka.webcompass.info/ludi_raiona.html Люди Егиндыкольского района]
Сот медицинасы

Сот медицинасы – сот істерін жүргізу кезінде туындайтын медициналық және биологиялық мәселелерді зерттейтін медицина ғылымының бір саласы. Бастапқыда сот медицинасы мен криминалистика қылмысты ашу мен тергеу жөніндегі біртұтас ғылым болды. Кейіннен мәліметтердің жинақталуына, зерттеу тәсілдерінің түрленуі мен жетілуіне орай сот медицинасы бөлініп шықты. Сот медицинасының дамуы қоғамда құқықтық қатынастардың өркендеуі мен медицина және биология ғылымдардың дамуына тікелей байланысты. Ғылым ретінде сот медицинасының бастауы француз хирургі Амбруаз Пареннің (1579), сицилиялық дәрігер Фортунато Фиделистің (1602), италиялық дәрігер Павл Закхиакстың, неміс дәрігері Иоган Бонның (1689) сот-медицинасы мәселелер жөніндегі еңбектерінде жатыр. 18 ғасырда сот медицинасы бойынша шығармалар саны көбейді. 1821 жылдан Германия, Австрия, Англия, Францияда сот медицинасы бойынша журналдар мен жинақтар шыға бастады. Сот медицинасы теориялық және практикалық бөліктерден тұрады. Теория объективті заңдылықтарды зерттеумен және практикаға қажетті ұсынымдар даярлаумен айналысады. Практика болса сот ісін жүргізу кезінде туатын нақты медициналық-биологиялық мәселелерді шешумен айналысады. Сот медицинасы зерттеуге денсаулықты бұзған немесе өлімге әкеп соққан адамның сырттан әсер алу түрлері негіз болады. Сот медицинасы сараптама тірі адамға, мәйітке, заттай дәлелдемелерге, өзге де іс материалдарына жүргізілуі мүмкін. Сараптама кезінде биологиялық заттай дәлелдемені (қан, шаш, түк, ұрық, сілекей, адам мен жануардың ішкі органдары, тін бөлшектері, т.б.) тексеру үшін және сәбидің әке-шешесін анықтау мақсатында сот-биологиялық зерттеу жүргізіледі. Сот медицинасы сот-медициналық танатология (өлім себептері мен механизмін зерттейді), сот-медициналық травматология (мертігу диагностикасы мен механизмін қарастырады), сот-медициналық токсикология (улануды анықтау және алдын алу әдістерін қалыптастырады), сот-медициналық гинекология бөлімдерінен, сондай-ақ жоғары темп-раның, электрлік және сәулелік энергияның әсерін зерттейтін, т.б. бөлімдерден тұрады. Әдебиет *Қарагөбенов К.Д., Сот медицинасы, А., 1996; *Акопов В.И., Судебная медицина, М., 2003; *Пашинян Г.А., Судебная медицина, М., 2005. Дереккөздер
Санжар сұлтан мазары

Санжар сұлтан мазары — Түркіменстан (Көне Мерв) жеріндегі сәулет өнері ескерткіштерінің бірі. Сәулетшісі — Мұхаммед Атсызұлы. 1157 жылы салжұқ сұлтаны Санжардың қабіріне тұрғызылған. Ескерткіш-мазар текшеленіп келген астыңғы негізден (27х27 м), цилиндр пішінді аркалы барабан мен күмбезден құралады. Жалпы биіктігі 30 м-ден астам. Оның сом пошымын барабандағы аркалы галереялар жеңілдете түскен. Санжар сұлтан мазары құрылыс бөлшектерінің өзара гармониялық үйлесімділігімен және пропорц. дәлдігімен ерекшеленеді. Бедерлі кірпіш қалауы, сылаққа түсірілген геометриялық және көгеріс өрнек, интерьеріндегі нақышты жазулар мазар-ескерткішке әсем көрік береді. Дереккөздер
Іле артезиан алабы

Іле артезиан алабы, Қопа-Іле артезиан алабы – тектоникалық қозғалыстардан пайда болған тауаралық ойыс аумағында орналасқан жер асты сулы өңірі. Оңт-нен Іле Алатауы, солт-нен Жетісу (Жоңғар) Алатауы шектейді. Іле өз. мен Балқаш к-нің алаптарын қамтиды. Алаптың ауд. 27 мың км2, 450 км-ге созылған. І. а. а-ның қоректену аймағына тау өзендері ағынының бірсыпырасын сіңіріп алатын Кетпен жотасының, Іле Алатауының, Жетісу Алатауының тауалды баспалдақтары жатады. Алап ішкі дөңдер арқылы Қопа, Алматы, Жаркент аталатын екінші реттегі артезиан алаптарына бөлінеді. Шөгінділердің жиылуы неогенде, палеогенде, пермь-триаста басталған осы алаптардағы борпылдақ шөгінді тау жыныстарының қалыңд. тиісінше 600, 3200, 4500 м. Гидрокарбонатты кальцийлі және натрийлі тұщы грунт сулары антропоген, жоғ. неоген, бор, юра, триас шөгінділерінде жиылған. Бұлар бірнеше м-ден 3000 м-ге дейінгі тереңдіктерде кездеседі. Суы өздігінен құйылатын ұңғымалар тәулігіне 260 – 16500, кейбірі 560000 м3-ке дейін су береді. Суының темп-расы 11 – 100С және одан да артық болады. Су өткізбейтін тау жыныстары саналатын қалыңд. 2 мың м-ге жететін палеоген-төм. неоген саздарында иодқа, бромға, борға бай хлоридті, сульфатты, натрийлі тұзды және аса тұзды (5 – 54 г/л) сулардың қабаттары бар. Жер асты суларының минералдылығы мен темп-расы таудан басталып, алаптың ортасына қарай және тереңдеген сайын арта түседі (әр 100 м-ге 1,4 – 4С). Алаптың ғасырлық қоры 600 млрд. м3 шамасында, жыл сайын толығатын су мөлш. 35 млрд. м3. Барланған және есепке алынған тәуліктік қоры 5 млн. м3. Тұщы сулар Алматы, Қаскелең, Жаркент қалаларын және көптеген кенттерді ауыз суымен қамтамасыз етуге, жер суаруға пайдаланылады. Минералдық сулар базасында Алмаарасан, Түрген курорттары мен минералды суларды ыдыстарға құятын кәсіпорындар жұмыс істейді. Бор дәуірі қабаттарындағы термал суларын жылыжай шаруашылықтарын, бальнеол. кешендерді ұйымдастыру, елді мекендерді жылумен қамтамасыз ету үшін пайдалануға болады. Пайдаланылған cілтемелер Б. Жұматаев
Концертмейстер

Концертмейстер – 1) жеке скрипкаға жазылған партияны орындайтын, кейде репетиция кезіндегі дирижердің орнын ауыстыратын оркестрдегі бірінші скрипкашы. 18 ғасырда Концертмейстер аспаптық капеллаларда дирижер қызметін атқарды; 2) симфонияның немесе опера оркестрінің ішекті аспаптар (альттер, виолончельдер, контрабастар) тобына жетекшілік ететін музыкант; 3) концерт кезінде жеке әншілерді сүйемелдейтін және олардың жаңа репертуарын меңгеруге жәрдемдесетін пианист Дереккөздер *"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Еміл Сабырұлы Айтқожин

Еміл Сабырұлы Айтқожин (30.5.1933, Алматы қаласы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1993). Өмірбаяны Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. * Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1959). 1959–97 ж. Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика инcтитутында, Физика-техника институтында аға лаборант, инженер, кіші және аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, бас ғылыми қызметкер болды. 1997 жылдан ҚР Ұлттық ядролық орталықтың Ядролық физика институтында бас ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми-зерттеулері радиациялық физика мен радиациялық материалтану саласына арналған. Оның басқаруымен ВВР-К атом реакторында металдардың сырғуын сынауға арналған тәжірибелік база құрылып, құралымдық қорытпалар мен таза металдардың сырғымалылығы зерттелді. Сондай-ақ таза металдардың (уран, мыс, алюминий) радиациялық сырғу құбылысының негізгі заңдылықтарын ашты. Айтқожинның еңбектері көптеген Халықаралық ғылыми конференцияларда тыңдалып, жоғары баға алды. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978). Ішкі сілтемелер *Уран (химиялық элемент) *Мұрат Әбенұлы Айтхожина *Айтхожина Марфуға *Нағима Әбенқызы Айтхожина Сыртқы сілтемелер *[http://depzdrav.gov.kz/journal/view/8/968 Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция] *[http://www.nnc.kz/ru/about/complexes/wwr-k.html Реактор ВВР-К] Дереккөздер
Әкрәм Ыдырысов Сәлімұлы

Акрам Ыдырысов Сәлімұлы (20.6.1905, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Байда ауылы – 14.6.1983, Алматы) – ғалым, медицина ғылыми докторы (1964), профессоры (1966). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1945). Ресейдегі Саратов медицина университетын бітірген (1932). 1932 – 57 ж. Саратов облысында, Қызылорда және Алматы қалаларында дәрігер, 1957 – 60 ж. Семей медицина институтында жалпы хирургия кафедрасының меңгерушісі, 1960 – 62 ж. 1-Республикалық аурухананың бас дәрігері болды. 1962 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында қызмет етті. Ыдырысовтың ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты асқынған туберкулез перитониті мен алапес ауруларын емдеуге арналған. Ол алапес ауруына ұшыраған адамдардың бет әлпетін хирургиялық жолмен қалпына келтіруге болатынын дәлелдеді. Ыдырысовтың басшылығымен Қызылорда қаласынан 43 км жерде алапеспен ауырған науқастарға арнап аурухана салынды. 112 ғылыми еңбегі жарық көрген. 1- және 2-дәрежелі “Отан соғысы”, “Қызыл жұлдыз”, екі мәрте “Құрмет белгісі” ордендерімен марапатталған. Алматы қаласы Төлебаев көшесіндегі өзі тұрған үйге ескерткіш-тақта орнатылған. Қызылорда қаласында бір көше Ыдырысовтың атымен аталады. Сілтемелер * Туберкулезный перитонит, А.-А., 1962; * Хирургия лепры, А.-А., 1965; * Некоторые вопросы современной терапии рака легкого, Тр. НИИОиР, А.-А., 1974.
Оранжерея

Оранжерея (франц. orangerіe, orange – апельсин) немесе жылыжай – өсімдіктер өсіру мен оларды күтіп-баптау үшін арнайы жасалған әйнектелген ғимарат. Оранжереяда ылғалдың, температура мен жарықтың белгілі бір жағдайлары қамтамасыз етіледі. Оранжереяда ағаштар, бұталар, көбінесе мәңгі жасыл өсімдіктер (мысалы, пальма), цитрусті өсімдіктер (лимон, апельсин), жеміс-жидектер мен гүлдер өсіріледі. Оранжерея ішінде температураны белгілі бір деңгейде (1 0 С және одан жоғары) ұстау үшін күн сәулесі мен техникалық жылыту аппаратуралары (электрлік, сумен жылыту) қолданылады. Оранжереяның: бір еңісті, екі еңісті, блокты және ангарлы түрлері болады. Дереккөздер
Третьяков галереясы

Третьяков галереясы – орыс бейнелеу өнерінің Мәскеу қаласындағы аса ірі мемлекеттік мұражайы. Оның негізін белгілі көпес-меценат Павел Михайлович Третьяков (1832 – 1898 жылдары) қалаған. Тарихы Павел Михайлович Третьяков 1856 жылдан бейнелеу өнері туындыларын жинаумен айналысып, соның нәтижесінде 1892 жылы інісі Сергей Михайлович Третьяков (1834 – 1892 жылдары) екеуі өздерінің жинаған жекеменшік картиналар қорын қоғам игілігі үшін сый ретінде Мәскеу галереясына өткізді. 1918 жылдан мұражай Павел және Сергей Третьяковтар атындағы Мәскеу қалалық көркемсурет галереясы деп аталды. Сол жылы 3 маусымнан Третьяков галереясы мемлекет меншігіне көшіріліп, қазіргі атына ие болды. Бұдан кейінгі жылдары да Третьяков галереясының коллекциясы жеке қорлар мен басқа мұражайлардағы бейнелеу өнерінің ең үздік туындыларымен үнемі молайтылып отырылды. *1980 жылы галерея ғимаратының алдыңғы жағына Третьяковтың ескерткіші (мүсіншісі Александр Павлович Кибальников) орнатылды. *1956 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Галерея қоры Третьяков галереясы қорында орыстың II – XVII ғасырлардағы иконалары, XVIII – XXI ғасырлардың аралығындағы кескіндемелік және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) елдері өнері шығармалары, орыс графикасы мен мүсін өнері туындылары жинақталған. Третьяков галереясының қоры кейінгі кезеңде де мемлекет тарапынан арнайы бөлінген қаржымен бейнелеу өнері туындыларын сатып алу арқылы толықтырылып отырды. Галерея қорында 150 мың дана экспонат (2006 жылы) сақтаулы. Жанында өңдеу шеберханасы, мұрағат, кітапхана жұмыс істейді. Ғылыми-зертханалық және насихат жұмыстары жүргізіледі. Көрмелер *Көрмелер топтамасы «Золотая карта России». *«101 икона из Ярославля» атанған 29-я эя Ярославский көркем мұражайымен таныстырылды. Қаланды 1856 жыл Мекен-жайы Лаврушинский көшесі, 10, 117393, Мәскеу, Ресей Директоры Зельфира Трегулова Телефоны +7 (499) 230-7788 Билет құны 180 рубль тың портреті ( суретші: Илья Ефимович Репин)]] Третьяков галереясының жетекшілері *2015 жылдан бүгінгі күнге дейін – Зельфира Исмаиловна Трегулова. *2009-2015 жылдары – Ирина Владимировна Лебедева *1993-2009 жылдары – Валентин Алексеевич Родионов *1980-1992 жылдары Юрий Константинович Королев Сілтеме
Сот өкілеттігі

Сот өкілеттігі — заңмен айқындалатын сот билігін атқарушы ретіндегі сот құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы. Адамды қылмыстың жасалуына айыпты деп тануға және оған жаза тағайындауға, адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануға не мәжбүрлеу жолымен тәрбиелік ықпал ету шараларын қолдануға соттың ғана құқығы бар, жоғары тұрған сот төмен тұрған сот шешімінің күшін тоқтатуға немесе оны өзгертуге құқылы. Қылмыстық іс жүргізудің сотқа дейінгі сатыларында сот ҚҚЖК-ге сәйкес жағдайлар мен тәртіп бойынша қылмыстық із кесу органының шешімдеріне жасалған шағымдарды қарауға құзыретті. Егер сотта істің қаралуы кезінде қылмыс жасауға ықпал еткен жағдайлар, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы, сондай-ақ алдын ала тергеу барысында немесе істі төменгі тұрған соттың қарауы кезінде жол берілген басқа да заң бұзушылықтар анықталған болса, сот қажетті шаралар қабылдауды талап ететін заң бұзушылықтың аталған жағдаяттары мен фактілеріне тиісті ұйымдардың, лауазымды адамдардың немесе басқару міндеттерін орындайтын адамдардың назарын аударатын жеке қаулы шығаруы мүмкін. Егер анықталған құқық бұзушылықтар заңға сәйкес әкімшілік жауапкершілікке тартуды қажет ететін болса, онда сот қылмыстық іс бойынша шешім шығарумен бірге, Қазақстан Республикасының “Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы” кодексіне сәйкес осы іс бойынша айыптау үкімі шығарылған адамдарды қоспағанда, осы құқық бұзушылыққа кінәлі жеке және заңды тұлғаларға әкімшілік жаза қолдануға құқылы. Дереккөздер
Ақадыр (Ақмола облысы)

Ақадыр (2006 ж. дейін — Водопьяновка) — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Шағалалы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1928 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде. Халқы Ауылда фельдшерлік-акушерлік пункт халыққа қызмет көрсетеді. Ауыл жанынан Көкшетау — Атбасар автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол бекеті — Көкшетау (20 км). Дереккөздер
Түркі этикасы

Туркі Этикасы – түркі халықтарына ортақ моральдық, адамгершілік, құқықтық құндылықтар мен салт-жоралғылар, әдеп жүйесінің түп бастауы. Туркі этикасы түркі дүниетанымындағы адам мәселесінің орталығы, негізгі мәселе болуымен айқындалып, адамның әлемдегі орны және оның жаратылыспен үйлесімде өмір сүруі, рухани-адамгершілік, діни-танымдық ұстанымдары негізінде қалыптасты. Туркі этикасы еуразиялық кеңістіктегі қазақ, өзбек, қырғыз, т.б. түркі тілдес халықтардың ұлттық этик. көзқарастары мен ұстанымдарының қалыптасуына игі ықпал етті (қ. Қазақ этикасы). Дәстүрлі қоғам өмірі құқықтық, діни-киелілік негіздегі жарғылар мен тыйымдар жүйесі бойынша қалыптасқан. Бұл қоғам бірыңғай экон. тіршілік салты мен қандастық негіздегі бірлікке сүйенді. Көшпелі мәдениет пен тұрмысты жалғастыру оны сыртқы дұшпаннан бірлесе қорғана алатын ру немесе тайпа болғанда мүмкін болады. Ұран – рудың текті, намысты, даңқты тарихын білдіретін, қуат беретін дәстүрлі символы болып табылады. Ұранның негізгі қызметі ру арасындағы бірлікті нығайту, ортақ мақсат үшін шайқаста ру мүшелерінің батылдық-жүректілігін күшейтеді. Жалпы қазаққа “Алаш” ұраны ортақ болса, жекелеген рулардың өзіне тән ұраны бар. Сонымен қатар әрбір рудың өзіне тән “таңбасы” мен “ені” бар. Алғашқыда дәстүрлі түркі қоғамы адамының Тәңір алдында моральдық әрекеттерге қарағанда культтік әрекеттері басым болды. Уақыт өте келе діни нормаларға негізделген моральдық ұғымдар мен этик. ұғымдар қалыптасты. Бұл ұғымдар мен түсініктер дала өркениетінің моральдық-құқықтық жүйесі, салт-дәстүрі мен әдеттерінде нақышталған. Дәстүрлі дүниетаным адамының рухы, оның мекені, өлім, өмірдің мәні жайлы толғануы түркі мифологиясынан көрініс тапқан. Мәселен, “сүйек – рухтың ұясы” ұғымымен байланысты: сүйек – “тек-жауїар” – субстанция ретінде ұрпақтар арасындағы жалғастықты, генетик. негізді, қонақтың сол шаңыраққа туыстық дәрежесін анықтады, осыған байланысты қонаққа мүше тарту әдебі қалыптасты. Табиғат жағдайының қаталдығы, сыртқы дұшпандармен дамылсыз күрестер көшпелілерге жауынгерлік рух пен қатал әрі ұдайы қозғалысқа негізделген мінез дарытқан. Шыншылдық, жомарттық, қамқорлық, ержүректік, адалдық, сүйіспеншілік пен достықты қастерлеу осы қасиеттер төңірегінде қалыптасқан рухани құндылықтар болып табылады. Көшпелі қоғамдағы адамның ең жиіркенішті әдеті – жалған сөз, өтірік айту. Түркі қоғамының адамы үшін туған жерінің әрбір тау-тасы, ойы мен қыры, сай-саласы мен бел-белесі сол кеңістікте тұнып тұрған тарихын, болған оқиғаларды, сол кеңістіктегі көңіл-күйлерін еске алу болғандықтан кеңістіктің өзі еске алу теориясы қызметін атқарған. Яғни, әлем – көшпелі адамның өз рухымен болған тұтастықты, үндестікті, ғарыштық үйлесімді қамтамасыз ететін айна. Сондықтан Туркі Этикасы табиғатпен үндестікте өмір сүрген адамның тұрмысы мен дүниетанымының ішкі үйлесімін түзуші жүйе. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Темірғали Сәдуақасұлы Қасым

Темірғали Сәдуақасұлы Қасым (30.1.1936 жылы туған,Ақмола облысы Ақкөл ауданы Еңбек ауылы) – ғалым-селекционер, ауыл шаруашылы ғылымының доктары (1995), ҚР ауыл шаруашылығы ғылыми академиясының корректор мүшесі (1997). Қазақтың етті-биязылау жүнді қой тұқымының жетекші авторы (1991), Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тын (Қазақ ұлттық агр. ун-ті) бітірген (1961). 1961 – 64 жылдары осы институтта аспирант, 1964 жылдан Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аға жетекші, бас ғылыми қызметкер. Ғыл. еңбектері Қазақстанда жаңа бағыттағы кроссбред (етті-биязылау жүнді) қойы шаруашылығы саласын қалыптастыру және осы бағытта етті-биязылау жүнді қой тұқымын шығару, шет елден келген қой тұқымдарын жерсіндіру мен бейімдеуге арналған. Темірғали Сәдуақасұлы Қасым көп жылдар бойы (1964 – 84) Англиядан келген асыл тұқымды қойлардың (линкольн,ромни-марш,бордер-лейстер,гемпшир, суффолк) жаңа жер жағдайында биология-өнімділік қасиеттерін, ерекшеліктерін жан-жақты зерттеп, қоршаған ортаға бейімделуінің ғылыми жолдарын және тәжірибе әдістерін ашқан. Осы жұмыстың нәтижесінде ағылшынның асыл тұқымды малдарының репродукторы (500-ден астам бас) дүниеге келіп, Қазақстанда жаңадан 3 қой тұқымын шығаруға, бір қой тұқымының түрін (қазақ гемпшир қойы) жетілдіру жұмыстарына араласты. Темірғали Сәдуақасұлы Қасымның 120-дан астам ғылыми еңбектері жарық көрді. Сілтемелер * Әдебиет * Технология * Инженерия * Қазақстан Дереккөздер
Санитария

Санитария ( — денсаулық) — санитарлық-гигиеналық және жұқпалы ауруларға қарсы шараларды белгілеп, оны жүзеге асыратын денсаулық сақтау саласы. Санитария қала, елді мекендердің тазалығын зерттеп, нақты гигиен. шаралар белгілейді, жұқпалы ауруларға қарсы күрес жүргізілуін бақылайды. 1960 жылдан кейін Санитария терминінің орнына санитарлық-эпидемиологиялық қызмет деген ұғым қолданылады. Бұл — мемл. сан. бақылау жасап, індетке қарсы шаралар жүйесін жүзеге асыратын мекемелер мен ұйымдардың жиынтығы. Сан.-эпидемиол. қызмет құрамына санитарлық-эпидемиологиялық ст., сан. ағарту үйі, ғылыми-зертттеу институттары, биологиялық препараттар өндіретін мекемелер кіреді. Дереккөздер
Сот приставы

Сот приставы – сот процесі кезінде залда тәртіп пен тыныштықтың сақталуын қамтамасыз ететін лауазымды тұлға. Әрбір сот органының жанында сот пиртавы бөлімі қызмет етеді. Сот приставының өзіндік киім үлгісі, арнаулы қаруы болады. Сот приставы сот процесі кезінде іс жүргізуші судьяға бағынады. Сот приставы қызметінің ұйымдастырылуы мен құқықтық мәртебесі арнайы заңмен реттеледі. Дереккөздер
Хиуа экспедициясы

Хиуа экспедициясы — патшалық Ресейдің Хиуа хандығына қатысты Каспий теңізінің шығыс жағын зерттеу мақсатында 18 ғасырдың бас кезінде аттандырған экспедициясы. Хиуа экспедициясының түпкі мақсаты болашақта Хиуа хандығын жаулап алу арқылы Иран жеріне кірудің мүмкіндіктерін іздестіру еді. Экспедиция Петр І патшаның арнайы тапсырмасы бойынша жасақталып, 1714 жылы аттандырылды. А.Бекович-Черкасский басқарған Хиуа экспедициясы Каспий теңізінің шығыс жағын картаға түсіріп, ол жерді мекендейтін халықтар жөнінде мәліметтер жинастырды. Хиуа хандығы жеріне еніп, экспедиция мүшелері Әмударияның ескі арнасы — Үзбойдың ізін тауып, зерттеулер жүргізді. Жинастырылған мәліметтер ресми билік орындарына тапсырылды. Экспедиция 1717 жылы қайта жасақталып, екінші рет аттандырылды. Бұл жолы Хиуа экспедициясының мүшелері Хиуа ханының қарсылығына ұшырап, хиуалықтармен қарулы қақтығысқа түсті. Осы шайқаста Хиуа экспедициясының көптеген мүшелерімен бірге Бекович-Черкасский де қаза тапты. Сілтемелер
Қоспа

Қоспа – бірнеше жай немесе күрделі заттардан құралатын жүйе. Мұндай қоспа физикалық, механикалық және химиялық (құраушы заттары әрекеттессе) деп аталады. Кез келген қоспаны физикалық әдістермен (тығыздықтарының, қату және қайнау температураларының, ерігіштігінің, магниттілігінің, тағы басқа физикалық қасиеттерінің айырмашылықтары арқылы) бөліп алуға болады. Мысалы, ағаш және темір ұнтақтарының қоспасы су мен магниттің көмегі арқылы ажыратылады. Сондай-ақ қоспа біртекті және әртекті болып бөлінеді. Біртекті қоспада кемі екі құрам бөлік (қанттың судағы ерітіндісі, т.б.), ал әртекті қоспада бір, екі не одан да көп құрам бөліктері болады. Пайдаланған әдебиетттер
Жомықшы

Жомықшы – қырғыз халқының әлеуметтік мағынасы терең, көркемдік дәрежесі жоғары эпостық жырларын жатқа айтатын жыршылар. Олардың қатарында Тоқтағұл Сатылғанов, Байымбет Абдрахманов (Тоғалақ молда), Барпы Алықұлов, Алымқұл Өскенбаев, т.б. есімдері бүкіл Орталық Азияға белгілі Жомықшылар, сондай-ақ, Сағынбай Оразбақов, Саяқбай Қаралаев сияқты қырғыздың “Манас” эпосын түгелімен жатқа айтып шығатындар да бар. Соңғыларды манасшылар деп те атайды. Сілтеме
Ұлттар Лигасы

Ұлттар Лигасы (, , ) — халықтар арасында әріптестікті дамытып, олардың бейбітшілігі мен қауіпсіздігінің кепілі болуды мақсат тұтатын халықаралық ұйым. 1920 жылы Версаль бейбіт келісімі конференциясында құрылған Ұлттар Лигасының Жарғысы бастапқыда 44 мемлекетпен, оның ішінде соғыста Антанта жағында болған 31 мемлекетпен және соғыста бейтараптық ұстанған 13 мемлекетпен бекітілді. АҚШ Ұлттар Лигасының Жарғысын бекітпей, оның құрамына кірмей қалды. Ұлттар Лигасының негізгі органдары Ұлттар Лигасының Ассамблея және Кеңесі болды. Ұлттар Лигасында дербес ұйымдар дәрежесінде халықаралық әділ соттың Тұрақты палатасы, Халықаралық еңбек ұйымы және тағы басқаны құрылды. Ұлттар Лигасының негізгі органдары Женевада (Швейцария) орналасты. Мұндай ауқымдағы халықаралық ұйымның құрылуының негізгі алғышарттары Бүкіләлемдік пошта одағы (1874 жылы негізі қаланған), Қызыл Крест, Гаага конференциялары және Тұрақты арбитражды сот (Гаагалық трибунал) сияқты ұйымдар болды. Ұлттар Лигасы I дүниежүзілік соғыстың аяқ шенінде Ян Шмутц, лорд Роберт Сесил, Леон Буржуа сынды көрнекті саясаткерлер, қоғам қайраткерлерінің идеяларының іс жүзіне асуымен болды. Егер бастапқыда Ұлттар Лигасының мүшелері I дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер (АҚШ-тан өзге), сондай-ақ бейтарап елдердің көпшілігі болса, кейінірек басқа мемлекеттер де кірді: Болгария (1920), Австрия (1920), Венгрия (1922), Германия (1926), Мексика (1931), Түркия (1932). 1930-шы жылдары ортасында Германия, Италия және Жапония тарапынан қауіптің өсуіне байланысты Ұлттар Лигасының 30 мүше мемлекеті КСРО-ға ұйымға кіруге ұсыныс жасады. 1934 жылы 18 қыркүйекте КСРО Ұлттар Лигасына мүше болып, Кеңесте тұрақты орын алды (1939-1940 кеңестік-финляндиялық соғыстың басталуынан кейін Ұлыбритания мен Францияның бастамасымен Ұлттар Лигасы Кеңесі 1939 жылы 14 желтоқсанда КСРО-ны құрамынан шығару жөнінде шешім қабылдады). Қызметінің бастапқы жылдарында Ұлттар Лигасы бірқатар халықаралық дауларды шешті. Ұлттар Лигасы босқындарға көмек көрсетіп, құлдар сатуды, опиум сатуды ауыздықтап, алғаш рет қоғамдық денсаулық сақтау жағдайына зерттеу жүргізді, мұқтаж елдерге қаржылай көмек көрсетті, еңбек және жұмыспен қамту саласында халықаралық әріптестікті дамытты. Алайда уақыт өте келе ұйым қызметінің тиімділігі күн санап төмендей берді. 1940 жылы Ұлттар Лигасы іс жүзінде өз қызметін тоқтатты. Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҮ) Ұлттар Лигасынан дербес қызметін жалғастыра берді, кейіннен Біріккен Ұлттар Ұйымының жүйесінің арнайы мекемелерінің бірі болды. Ресми түрде Ұлттар Лигасы 1946 жылы сәуірде арнайы шақырылған Ассамблеяның шешіміне сәйкес өз жұмысын тоқтатты. Ұлттар Лигасы — БҰҰ құрылуына негіз болған, егемен мемлекеттердің халықаралық ұйымының алғашқы үлгісі. Ұлттар Лигасын құру тәжірибесі басқа ұйымдарды құруда қолданылды. Тағы қараңыз * БҰҰ * Саясат * Экономика Дереккөздер
Рашид Бакиров

Бакиров Рашид (29.7.1938 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Жалпақтөбе ауылы) – техника ғылым докторы (1997). Ташкент политехника институтын (1961) бітірген соң еңбек жолын Қарағанды машина жасау з-тында құю цехының мастері, аға технолог-инженер болып істеді. Мәскеудегі жоғары техника училищесінің аспирантурасында оқыған (1964–1967). Қарағанды политех. ин-тында қызметтер атқарды. 1968 жылдан Тараз мемлекеттік университінде доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. 1996 жылы «Теоретические и технологические основы ресурсосберегающих технологий получения литых деталей с применением холоднотвердеющих смесей на основе материалов Республики Казахстан» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Бакиров 100-ге жуық ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 монография, бірнеше оқулықтың авторы. Дереккөздер
Қосүңгір

Қосүңгір (I, II) – ежелгі қоныстар орны. * Қосүңгір-1 Түркістан облысы, Арыс қаласы маңында орналасқан. 1948 – 49 ж. Оңтүстік Қазақстан археология экспедициясының (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Қазіргі уақытта биіктігі 2 м, диаметрі 21x18 м сопақша келген үйінді. Бұл жерден мәдени, экономикалық байланыстарды айғақтайтын саптаяқ, тостаған, көзе секілді бұйымдардың көптеген сынықтары табылған. Ғалымдардың топшылауынша, Қосүңгірді халық Қаңлы мемлекеті тұсында мекендеген. Ал * Қосүңгір-2 Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қараүңгір станциясынан солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде болған. Бүгінгі күні ол биіктігі 2 м, диаметрі 40x27 м төмпешікке айналған. Археологиялық зерттеу жұмыстарының барысында алынған мәліметтерге қарағанда, б.з. бас кезінде Қосүңгірді халық мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған. Дереккөздер
Қоспанемел

Қоспанемел – Сарыарқаның оңтүстік-шығысындағы тау. Абсолюттік биіктігі 1088 м. өз. 20 км, ені 10 – 15 км. Оңтістік-шығыс беткейі тік құлама. Құнарсыз сұр топырағында боз жусан, баялыш, көкпек, бетеге өседі. Батысындағы Ақөзек аңғары Қоспанемелді Қараирек тауынан бөледі. Пайдаланған әдебиетттер
Қабдікәрім Ыдырысов

Қабдікәрім Ыдырысов (28.8.1928, Павлодар облысы Ақтоғай ауданы – 15.10.1978, Алматы) – ақын. Павлодар педагогика училищесін (1948), ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ) бітірген (1962). 1948 – 52 ж. Павлодар облысы атқару кадетінде нұсқаушы, аға нұсқаушы, 1952 – 57 ж. “Қазақстан пионері” (қазіргі “Ұлан”) газетінде бөлім меңгерушісі, 1957 – 61 ж. “Жазушы” баспасында аға редактор, 1961 – 65 ж. “Қазақ әдебиеті” газетінде жауапты хатшы, 1965 – 72 ж. Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, 1972 – 75 ж. Қазақ КСР-і Мемлекеттік кітап палатасының, 1975 – 78 ж. “Жалын” баспасының директоры болды. Тұңғыш өлеңдері 1947 жылдан жариялана бастады. “Өмір гүлі” (1955), “Саяхатта” (1959), “Ол кезде он үште едік” (1961), “Үйелмелі-сүйелмелі” (1962), “Жасырынбақ” (1963), “Әрқашан күн сөнбесін” (1965), “Аршында балақай” (1968) поэзиялық жинақтары жас жеткіншектерге арналған. “Әке жолы” поэмасы (1963), “Шуақты күндер” (1969), “Жарқын жағалау” (1977), тағы басқа жыр кітаптары туған жерге деген пәк сезімді толғаса, “Армысың, Сауд Арабиясы” жинағында (1974) халықтар достығын жырлады. “Ойлайық та ойнайық” пьесалар (1968), “Ел жатса да, енекем жатпайды” әңгімелер (1970) жинақтары басылып шықты. Ян Дрданың “Май күндерінде” повесін, О.Гончардың “Қоңырау” романын, Гарсиа Лорканың “Қасіретті қайыңдар”, И.Куприяновтың “Вьетнам жұлдызы” пьесаларын, А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, К.Л. Хетагуров, Н.Хикмет, М.Луконин, тағы басқа ақындардың көптеген өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Нұрмахан Оразбек

{{Тұлға { } { } { } }} Нұрмахан Оразбек (1937 жылы 1 желтоқсанда Түркістан облысы Түркістан ауданы Қандөз - 2015 жылы 9 желтоқсанда Алматы) - қазақстандық журналист, жазушы, баспагер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2004). Қазақ КСРнің Еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Түркістан қаласының құрметті азаматы. Толығырақ * Нұрмахан Оразбек 1937 жылы 1 желтоқсанда Түркістан облысы Түркістан ауданы Қандөз ауылында дүниеге келген. * Шорнақ ауылындағы орта мектепті бітірген. * 1955 - 1957 жылдары Алматы облысындағы «Іле» кеңшарында, Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатында жұмыс істеген. * 1958 - 1962 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факултетін бітірген. * Еңбек жолын 1962 - 1973 жылдары Қарағанды облысының Жезді аудандық «Октябрь туы», Түркістан облысының Түркістан аудандық «Коммунистік еңбек» газеттерінде, «Лениншіл жаста» (қазіргі «Жас Алашта»), Қазақстан Жастар одағының Орталық Комитетінде, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде, Партия тарихы институтында әр түрлі қызметтер атқарды. * 1974 жылы Қазақ ақпарат агенттігіне (ҚазТАГ) бас редактор * 1982 жылы директордың орынбасары болып тағайындалды. * 1988 - 1991 жылдары Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінің бас редакторы, Баспасөз мин-нің мерзімді баспасөз бас басқармасының бастығы, ағылшын тілінде шыққан республикалық. «Қазақстан» газетінің бас редакторы. * 1995 жылдан «Қазақстан» баспасының директоры, сонымен бір мезгілде 2000 – 02 ж. республикалық. «Ақиқат» журналының бас редакторы қызметін атқарды. * «Қазақстан» баспа үйі» мойынсерігінің директоры болды. * «Қарсыбай Сыпатаев», «Құрбанбай Ырысбеков», «Капитал қамалындағы 18 күн», «Қасиеттісің, сен Отан!», «Қағажу көрген өмірден», «Бар айласы – бас пайдасы», «Мұхиттың арғы жағы, бергі жағы», «Шапық Шөкин» атты кітаптары жарық көрген. Атақты Оксфорд университетінің «Саясаттану», «Әлеуметтану» түсіндірме сөздіктерін түпнұсқадан аударған. * 2015 жылы 9 желтоқсанда Алматыда дүниеден озды. Марапаттары * Қазақ ССРнің Еңбегі сіңген мәдениет қызметкері (құрметті атағы) * КСРОның "Еңбек ардагері", "Тың жерлерді игергені үшін", "Лениннің 100 жылдығы" және т.б медалдармен марапатталған. * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасының иегері. * 2001 - Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Құрмет ордені * 2004 - Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағы берілді. * 2007 - Парасат ордені * 2011 - ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл медалі * Түркістан қаласының құрметті азаматы * Қазақстан Республикасының Баспа жане полиграфия iсiнің кайраткерi (құрметті атағы)
Қос саз

Қос саз – шертер мен домбыраны біріктіріп жасаған бес ішекті шертпелі аспап. Шертердің беті жұқа терімен қапталса, домбыраның беті әдетте жұқа тақтаймен жабылады. Домбыраға – 2 ішек, шертерге – 3 ішек тағылады. Аспаптың қалпына келтірілген нұсқасы этнограф О.Хаймолдиннің сызбасы арқылы жасалды. Қос саздың дыбыстық жүйесін қалыптап, лайықтаған белгілі музыкашы Б.Қабыланов, алғашқы нұсқаларын жасаған шебер А.Құмаров. Ел ішінде қос саздың “қос домбыра”, “қос шанақты домбыра”, “қос мойын аспап”, т.б. атаулары сақталған. Атақты композитор, дирижер әрі домбырашы Н.Тілендиевтің “қос домбырада” ойнау мәнері көпке мәлім. Дереккөздер
Логашкин

Логашкин - Батыс Қазақстан облысы, Тасқала ауданындағы ауыл, Ульянов ауылдық округ орталығы. *Аудан орталығы — Каменка аумағынан оңтүстік - шығысқа қарай 20 км жерде. *Тұрғыны - 1,0 мың адам (2003). *Іргесі 1931 жылы “Шиповский” астық кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Логашкинде және округке қарасты Астраханкин, Белугин, Родники, Черная Падина ауылдарында ӨК және 42 шаруа қожалығы құрылған. Дереккөздер
Қос салық салу

Қос салық салу – бір салық базасына бір салықты (не мазмұны жақын салықты) екі қайтара салу. Бірінші рет дивидендтерге акционерлік қоғамның жалпы пайдасының құрамында салық салынады, екінші рет акционердің жеке табысының бір бөлігі ретінде салынады. Шетелдіктер қатысатын кәсіпорындардың пайдасына да екі рет салық салынады: бірінші жолы кәсіпорын тіркелген елде, екінші жолы шетелдік қатысушының елінде. Дереккөздер ar:إزدواج ضريبي
Сотталушы

Сотталушы — ісі сот өндірісіне қабылданған айыпталушы. Сотталушы өзіне тағылған айыпты жоққа шығаруға міндетті емес. Себебі сотталушыға қатысты соттың айыптау үкімі заңды күшіне енгенге дейін ол кінәсіз болып табылады (кінәсіздік презумциясы). Егер сотталушының жағдайы келмесе оның өтініші бойынша кәсіби адвокат жалдау ақысын мемлекет өтейді. Сотталушы сотта өзіне тағылған айыпты жоққа шығаратын дәлелдемелер ұсынуға, мемлекеттік айыптаушыға қарсы сұрақ қоюға және соңғы сөз айтуға құқылы. Сотталушының соңғы сөзінің дәлелдемелік күші болмаса да сот қылмыстық істің мән-жайларын анықтауда және үкім шығарарда ескереді. Дереккөздер
Квадрант

Квадрант [( – төрттен бір бөлік] – * математикада, дөңгелек квадранты – центрлік бұрышы 90-қа тең сектор немесе дөңгелектің төрттен бір бөлігі; жазықтық квадранты – екі өзара перпендикуляр (координат осьтері ретінде алынған) түзумен бөлінген жазықтықтың төрт аймағының (бұрышының) кез келген біреуі; * артиллериялық қаруларда қолданылатын бұрыш өлшеуіш құралы; * Квадрант немесе Секстант — астрономиялық құрал
Концессия

Концессия (латын. сoncessіo – рұқсат, кеңшілік жасау, көну), 1) құқықта – табиғат байлықтарын, кәсіпорындарды және мемлекетке тиесілі басқа да шаруашылық нысандарды шет мемлекетке, шет ел фирмасына, компаниясына, т.б. тұлғаларға белгілі бір мерзімге пайдалануға беру туралы шарт. Табиғат ресурстарына мемлекеттің егемендігінен мемлекеттердің өз азаматтары мен шетелдіктерге Концессия беру құқығы да, Концессияның күшін өзгерту және қолданылуын мерзімінен бұрын тоқтату құқығы да туындайды. Концессияның тоқтатылуы туралы мәселе халықаралық құқық қағидаттарына сәйкес, ең алдымен, ішкі заңнама негізінде шешіледі; 2) экономикада – бір тарап (құқық иесі) екінші тарапқа (пайдаланушыға) сыйақы үшін құқық иесіне тиесілі айрықша құқықтар кешенін, соның ішінде фирмалық атауға немесе құқық иесінің коммерциялық таңбаларға құқығын, қорғалатын коммерциялық ақпаратқа, тауар белгісіне, қызмет көрсету белгісіне, т.б. құқықты белгілі бір мерзімге немесе мерзімін көрсетпей кәсіпкерлік қызметте пайдалану құқығын беретін құқықтық қатынастар. Концессия шартында құқық иесінің айрықша құқықтар кешенін, іскерлік беделін, коммерциялық тәжірибесін қатаң түрде белгіленген көлемде пайдалану көзделеді, онда пайдалану аумағы көрсетіледі немесе көрсетілмейді және ол кәсіпкерлік қызметтің белгілі бір аясына орай қолданылады. Пайдаланушы Концессия үшін сыйақыны тиянақталған бір жолғы немесе дүркіндік төлемдер, түсімнен аударылатын жарналар түрінде немесе шартта көзделген өзге пішінде төлейді. Құқық иесі пайдаланушыға Концессия нысанын не оның қайсыбір бөлігін басқа тұлғалардың пайдалануы үшін рұқсат беруі (қосымша Концессия құқығы) мүмкін. Кейбір жағдайда белгілі бір тұлғаларға белгілі бір мерзімге қосымша Концессия шартымен белгілі бір құқықтар кешенін пайдалану құқығын уақытша беруге пайдаланушыларды міндеттейді, бұл рыноктарды жаулап алудың бір түрі. Басқа бір жағдайда Концессия әдейі шектеледі, атап айтқанда, осыған ұқсас айрықша құқықтар кешенін пайдаланушыға бекітілген аумақта басқа тұлғаларға олардың пайдалануы үшін бермеуге не осы аумақта осыған ұқсас меншікті қызметтен тартынуға құқық иесін міндеттеу; пайдаланушыны Концессия шарты қолданылатын аумақта құқық иесімен бәсекелеспеуге міндеттеу; құқық иесінің бәсекелестерін осыған ұқсас құқықтардан бас тартқызу; шарт бойынша берілген айрықша құқықтарды жүзеге асыру кезінде пайдаланылатын коммерциялық үй-жайлардың орналасқан жерлерін, сондай-ақ, олардың сыртқы және ішкі ресімделуін құқық иесімен келісіп алуға пайдаланушыны міндеттеу жолымен алдын ала шектеледі. Қазақстан Республикасында Концессия кезінде құқық иесі пайдаланушының тауарды сату бағасын немесе пайдаланушының жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету бағасын анықтауға, бұл бағаның жоғары немесе төмен шегін белгілеуге құқылы емес, ал пайдаланушы сатып алушылардың (тапсырыс берушілердің) айрықша белгіленген санатына не белгілі бір аумақтағы (сонда тұратын) айрықша сатып алушыларға тауарларды сатуға, жұмыстарды орындауға, қызметтерді көрсетуге құқылы емес. Дереккөздер *"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том