kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Като Ломб

Като Ломб - (Lomb Kató, Туған жылы: 8.2.1909, Туған жері: Венгрия, Пече, Қайтыс болған жылы: 9.6.2003, Қайтыс болған жері: Будапешт) — танымал венгер аудармашысы, жазушы, дүниежүзіндегі ең бірінші синхронды аудармашылардың бірі. Шет тілдерін үйрену қабілеттері бойынша танымал болды. Ағылшын, неміс, француз, орыс тілдерінде еркін сөйлеп, оқып, жаза алды. Мына тілдерді түсініп, тілдесе алатын: итальян, испан, жапон, қытай, поляк. Сөздікпен болгар, дат, румын, словак, украин, латын тілдерінде оқи алатын. Білімі бойынша — физик және химик, бірақ жастайынан тілдерге қызығушылығы зор болып, өз бетінше үйренген. Еңбектері * Így tanulok nyelveket (Egy tizenhat nyelvű tolmács feljegyzései) — орыс тіліне аударылған: «Как я изучаю языки (заметки знатока 16 языков)», 1970, 1972, 1990, 1995 (ISBN 963-602-617-3) * Egy tolmács a világ körül — «Путешествия переводчика вокруг света», 1979 (ISBN 963-280-779-0) * Nyelvekről jut eszembe… — «Языки напоминают мне…», 1983 (ISBN 963-500-230-0) * Bábeli harmónia (Interjúk Európa híres soknyelvű embereivel) — «Гармония Вавилона (интервью с известными полиглотами Европы)», 1988 (ISBN 963-282-023-1) Сыртқы сілтемелер * [http://www.english-learning.co.uk/lomb.alkire.html Kató Lomb’s Strategies for Language Learning and SLA Theory] ([http://www.tprstories.com/ijflt/ International Journal of Foreign Language Teaching] , Fall 2005) — [https://web.archive.org/web/20070304183500/http://www.english-learning.co.uk/lomb.alkire.html Permanent link by WebCite] * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Linguist/lomb/index.php К.Ломб «Как я изучаю языки»] * [http://linguists.narod.ru/downloads1.html К.Ломб «Как я изучаю языки»] * [http://poliglots.ru/articles/kato-lomb-zapoved-1.htm Комментарии к 10 заповедям Като Ломб] * [http://cvnweb.bai.ne.jp/~preston/languages/books/ Books on learning languages] (mentioning the Japanese translation of her book) * [http://www.google.com/search?q=%22Как+я+изучаю+языки%22 Ссылки в Google на русский перевод] Cанат: Полиглоттар
Армиллярлық сфера

Армиллярлық сфера ( — білезік, сақина) — аспан шырақтарының экваторлық немесе эклиптикалық координаталарын анықтауға арналған ежелгі астрономиялық бұрыш өлшейтін құрал. Армиллярлық сфера өлшемдік бөліктерге бөлінген бірнеше сақинадан құралған. Өзінің орталық осінен айналатын бұл сақиналар диоптр деп аталатын тетіктермен жабдықталған. Осы сақиналардың біреуі аспан экваторына немесе эклиптикаға параллель болады. Армиллярлық сфера 16 ғасырға дейін қолданылған. Қызықты дерек Армиллярлық сфера — Португалия туының бас элементі. Әдебиеттер * Қазақ Совет энциклопедиясы // Бас редакторы М. Қ. Қаратаев — Алматы, 1972, 1 том. Сілтемелер
Армин Арминий

Арминий (б.з.б.18 не 16 ж.т. - б.з. 19 не 21 ж.ө.) - германдықтардың херуски тайпасының көсемі. Бір топ герман тайпаларының римдіктерге қарсы көтерілісіне басшылық етті (б.з. 9 ж.). Рим мирасқоры П.Квинтилий Вардың әскерін Германияның бір түкпіріне алдап апарып, Тевтобург орманында қирата соққы берді (б.з. 9 жылының күзі). Бұл жеңіс Рим әскерлерінің Германияға басып кіруін біржолата тоқтатпаса да, Рейнде қорғанысқа көшуіне мәжбүр етті. Б.з. 17 жылында Маробод түбінде Арминий тағы да жеңіске жетті. Ол тек өзінің жеке билігін күшейтуге ұмтылды. Бұған херуски ақсүйектері қарсы шықты. Арминий солардың қастандығынан қаза тапты. Қызықты дерек Атақты композиторлар 1692 жылы Бибер, 1736 жылы Гендель герман тайпасының көсеміне арнап "Арминий" атты опера шығарған. Билефельд қаласының футбол клубының аты - "Арминия" Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том Сыртқы сілтемелер * [http://www.novaesium.de/glossar/arminius.htm Novaesium, alias Neuss — Arminius] * [http://www.ralf-jahn.de/Arminius.html Auszüge aus der Dissertation «Der Römisch-Germanische Krieg 9-16 n. Chr.» von Ralf G. Jahn, Bonn 2001]
Армяндық апостол шіркеуі

Армяндық апостол шіркеуі ; дәстүрлі, тарихи атауы Арменияның апостолдық шіркеуі — христиан шіркеулерінің өте ертеден келе жатқандарының бірі. "Армян-григориан шіркеуі" деген атау Арменияның өзінде қолданбайды, "Армян киелі Апостол православ шіркеуі" деген атау қолданылады. Арменияда христиан діні 2-ші ғасырда пайда болып, 4-ші ғасырдың басында тарала бастады. Бұл процесс Григорий Просветительдің жүргізілген жұмысына байланысты болып, армян шіркеуі соның есімімен аталып кеткен. 301 ж. христиан діні мемлекеттік дін болып жарияланды. Армян-Григориан шіркеуі діни көзқараста монофиситтік ағымды қолдайды. Православие мен католик шіркеуі Иисус Христостың табиғаты құдайға да, адамға да ұқсаған екі жақты жан иесі деп қараса, бұл ағым оны тек құдай тектес деп қана түсіндіреді. Армяндық апостол шіркеуін барлық армянның жоғарғы патриарх-католикасы басқарады, ол Ереван түбіндегі Эчмиадзин қаласында тұрады. Армениядағы және шетелдегі дінге сенетін барлық армяндарды басқарады. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Мэрилин Вос Савант

Мэрилин Вос Савант Әлемдегі ең ақылды адам Миссури штатының тұрғыны - Мэрилин Вос Савант. Оның парасаттылық коэффициенті (IQ) 228 бірлікті құрапты. Мэрилиннің асқан қабілеті бала кезінде-ақ белгілі болған екен. 10 жасында алғырлығымен көзге түскен ол сол кездің өзінде Гиннестің рекордтар кітабына енгізілді.IQ – парасаттылық коэффициенті – адамның ойлау, алға қойған мақсатына жете білу, дұрыс шешім қабылдай білу қабілетін көрсететін бірлік. Ғалымдардың есептеуі бойынша өткен ғасырдағы ғалымдардың парасаттылық коэффициенті мынадай болыпты: Гетеде - 200 бірлік, Ньютонда 190 бірлік, Галилейде 185 бірлік, Коперникте 130 бірлік. Мэрилин 1946 жылы 11 тамызда дүниеге келген ару. Тегі француз тілінен аударылғанда «ақылды» дегенді білдіреді. Мерилин қазіргі таңда «Парад» журналында «Мерилиннен сұра» деген айдарды жүргізуде. Интернеттегі жеке парақшасы арқылы да халықпен байланысқа түсіп жүр. Зерек жан кітап жазумен де айналысуда.1987 жылы Мэрилин атақты биолог Роберт Джарвикаға тұрмысқа шықты. Роберттің жасанды жүректі ойлап тауып, жұртшылыққа алғаш ұсынған атақты ғалым екендігін айтып өтелік. Оның парасаттылық коэффициенті (IQ) -180 болса, жұбайлардың үлкен ұлының көрсеткіші (IQ) - 164 бірлік екен. Өмірбаяны Мэрилин вос Савант (Marilyn vos Savant) 1946 жылы Сент-Луиседағы Миссури штатында дүниеге келген. Әкесі Джозеф Мэч (Joseph Mach) және анасы Марина фон Савант (Marina vos Savant) Германиядан (Germany) және Италиядан (Italy) келген. Мэрилин вос Савант анасының тегінде, сол уақыттары ұлдар ғана әкесінің тегінде болғандықтан қыздар анасының тегінде болған. Мэрилин жасөспірім кезінде көп оқыған, әкесіне жергілікті газеттерге мақала жазуға көмектескен. Мэрилин Вашингтондағы в Сент-Луисе (Washington University in St. Louis) университетінде оқыған. Бірақ отбасына Мэрилиннің көмегі қажет болғандықтан, университетті аяқтамады. Ол 16 жасында университет студентіне тұрмысқа шығып, 20 жасында ажырасып кетеді, екінші рет тұрмысқа шығып, 35 жасында ажырасты. 1980 жылы Мэрилин Нью-Йоркке (New York) көшіп келді. Ең алғаш 'Omni' журналына 'Omni I.Q. Quiz Contest' мақаласын жазды. Кейіннен өзі жеке баған алып, 'Ask Marilyn' деп атады. Бұл жерде Мэрилин оқырмандардың сұрақтарына жауап жазды. Көптеген даулар туындап, нәтижесінде Мэрилиндікі дұрыс болып шығатын. Мэрилин вос Савант 1986 -1989 жылдары Гиннестің рекордтар кітабына (Guinness Book of World Records) енді. Ең жоғарғы IQге ие болған, әлемдегі ең ақылды әйел санатында болды. Мэрилиннің үшінші күйеуі 1987жылы Роберт Джарвик (Robert Jarvik) болды. Алдыңғы тұрмысынан екі баласы болды. Мэрилин Нью-Йоркте тұрады. Мэрилин вос Савант жолдасының 'Jarvik Heart, Inc.' корпорациясының финанстық директоры болды. Сонымен қатар директорлар кеңесінің Ұлттық экономикалық білім кеңесінде (National Council on Economic Education) жұмыс істеді. Даврынды балалар ұлттық ассоциациясы кеңесінің (National Association for Gifted Children) мүшесі болды. 2003 жылы Мэрилин Нью-Джерси (The College of New Jersey) колледжінен ғылым докторы құрмет дәрежесін алды. Дереккөздер http://massaget.kz/bilim/bilesiz-be/2574 http://www.peoples.ru/champions/marilyn_vos_savant/
Армян тілі

Армян тілі (հայերեն, — Үнді-Еуропа тілдерінің ішіндегі ең көне жазба тілдерінің бірі. Басқа тілдердің ішінде ең жақыны - грек тілі. Қазіргі заманда жойылған фригий, фракий, дакий және пеоний тілдерімен бірге палеобалкан тілдер тобына жатады. Армян тілі — Арменияда, Ресейде, АҚШта, Францияда, Иранда, Грузияда, Сирияда, Аргентинада,Түркияда, Ливанда, Украинада, Иорданияда, Қазақстанда, Өзбекстанда, Канадада, Грекияда, Түркіменстанда, Израильде, Палестинада, Иракта, Венгрияда, Болгарияда, Абхазияда, Чехияда, Мысырда, Кипрда, Эстонияда, Гондураста, Румынияда, Қырғызстанда, Тәжікстанда, Үндістанда тұратын армяндардың тілі. Армян тілінде әр түрлі мәлімет бойынша 5,9 млн-нан 6,7 млн адам сөйлейді. Армян әдеби тілінің тарихы # көне (5-11 ғасыр), # орта (11-17 ғ.), # жаңа дәуір (17 ғ-дан бастап) аталатын 3 кезеңге бөлінеді. Көне дәуірдегі армян тілі - көне армян тілі, ал оның жазба ескерткіштерінің тілі - грабар. Орта дәуірдегі армян тілі - орта армян тілі деп аталады. Жаңа дәуірде қазіргі армян тілі қалыптасып, 19 ғ-дың аяқ шенінде онда жаңа армян әдеби тілінің белгілері пайда болған. Жаңа армян әдеби тілінің шығыс және батыс делінетін екі нұсқасы бар, олардың әрқайсысы көптеген диалектіні қамтиды. Армения халқы осының ашхарабар деп аталатын шығыс нұсқасында сөйлейді. Армян тілінде 6 дауысты, 30 дауыссыз фонема бар. Грамматикалық род категориясы жойылып кеткен. Септік жалғаулары жетеу. Морфологиясының дені агглютинативті, аналитизм элементтері де ұшырайды. Тағы қараңыз * Армения * Армяндар Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Арнемленд түбегі

Арнемленд түбегі немесе Арнем Ленд — Аустралияның солтүстік бөлігіндегі 5 аймақтың бірі. Солтүстік-шығыс жағында Аустралияның солтүстік аймағының астанасы Дарвиннан 500 км қашықтықта орналасқан. Тимор теңізі мен Арафур теңізі және оның шығанағы Карпентариямен жуылады. Түбек аумағы 97 000 км², халық саны 16230 (2007 жылғы мәлімет бойынша). Түбектің атын голландиялық саяхатшы, "Кабо Арнем" атты кеменің капитаны, Уильям ван Колстердің кемесінің атымен қойған. Кемені - Нидерланддағы Арнем қаласының құрметіне қойған. Жерінің абсолюттік биіктігі оңтүстігінде 400 м-ге дейін, солтүстігінде 180 м үстіртті келеді. Көбіне құм тасты, батысында көне кристалл жыныстар көрініп жатады. Үстірт өзендерімен тілімделген. Өзен аңғарларында ылғалды тропикалық орман, үстүрттің жел өтіндегі беткейлерінде эвкалипт ормандары өседі. Арнемленд түбегінде бүкіл әлемнің мұрасы болып саналатын Какаду ұлттық паркі орналасқан. Галерея Әдебиет * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Дәрілік қырлышөп

Дәрілік қырлышөп – қасқыржемдер тұқымдасының қырлышөп туысына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Сипаты * Биіктігі жарты метрге жуық. * Көлбеу өседі, жуан тамырында жыл сайын қурап, түсіп қалатын сабақтарының орнындағы дөңгелек белгілері бар (бұл белгілер мөрге ұқсас болғандықтан халық арасында оны "Сүлеймен патшаның мөрі" деп атайды). * Сабағы тік, қырлы. * Үлкендеу келген жапырақтарының түп жағы сабақты сақина сияқтанып қоршап тұрады. Жапырақтары 2 қатардан өсімдіктің ұшына дейін кезектесе орналасқан. * Гүлдері ақ, 1-2-ден жапырақтарының қуысында, гүл сабағының ұшында төмен қарай салбырап тұрады. Гүл жапырақшалары алтау, олар біріне-бірі жабысып, түтікше жасайды. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. * Тұқымы - қаракөк жеміс. * Дәрілік қырлышөп орманның және бұталардың арасында өседі. Емдік қасиеті Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамырын күзге қарай қазып алады. Өсімдік аз зерттелген, бірақ құрамында глюкозидті заттардың бар екені дәлелденген. Тамырынан бастап барлық бөлігінің құстыратын қасиеті бар. Ғылыми медицинада дәрілік қырлышөп пайдаланылмайды. Халық медицинасында бұл өсімдіктің тамырынан жасалған дәрілерді бронхы мен өкпе қабынғанда, кейді ішек құрттарын түсіруге қолданады. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Дәрілік нарқайсар

Дәрілік нарқайсар – нарқайсарлар тұқымдасына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Дәрілік нарқайсарды гректер адамға бақыт әкелетін өсімдік деп есептеген. Вербена - өсімдіктің ғылыми атауы. Кельт тіліндегі "фер" - жою және "вын"- тас деген сөзден шыққан. Сипаты * Биіктігі 1 метрге жетеді. * Тік өсетін, төрт қырылы сабағы бар. * Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, сағақтары қысқа. Оның орта шеніндегі жапырақтары үш бөлімді. Жоғарғы жағындағы жапырақтары да үш бөлімді, ені ұзындығынан екі-үш есе қысқа. Өсімдіктің ең ұшындағы жапырақтары отырмалы, шеттері бүтін. Әрбір бұтақтың ұштарындағы гүлдері масақ сияқтанып шоғырланып орналасқан. * Гүл тостағаншасы бес қалақшадан тұрады. Ақ немесе ақшыл, кейде көк түсті гүлдердің гүл жапырақшалары бесеу. * Жемісі - 4 жаңғақша. * Нарқайсарлардың иісі жоқ, жолдардың жиегінде, орман ішіндегі алаңқайларда, жалпы табиғаты жылы жерлерде өседі. Жаз бойы гүлдеп тұрады. Емдік қасиеті Құрамында илік заттар, вервенами деген гликозид бар. Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жоғарғы жағындағы гүлдеп тұрған бөлігін сабағымен, жапырағымен қосып жинайды. Халық медицинасында бұл өсімдіктің жапырағынан жасалған дәрілер бауыр мен талақ ауруларына және ревматизмге қарсы, жалпы дененің қуаты азайғанда, бас және тіс ауырғанда қолданады. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Сүйментамыр

Сүйментамыр , Дәрілік зоря – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Сипаты * Биіктігі 2 метрге жуық. * Тамыры ірі, жуан, сырт жағынан қарағанда сары, іш жағынан қарағанда ақ түсті. Тамырын жылдам кескенде, сары түсті сөл бөлінеді. * Сабағы жұмыр, іші қуыс, жоғарғы жағында жайыла өседі. * Жапырақтары теріс қаратып қойған жұмыртқа тәрізді, қалың жасыл түсті. Қауырсын тәрізденіп екі жерінен тілімделген, жоғарғылары да қауырсын тәрізді, шеттері ірі. Ұстап қарағанда жапырақтары қолға салқындау болып сезіледі. Ол жапырақтардың құрамындағы эфир майларына байланысты. * Гүлдері ашық сары түсті, күрделі, шатыр тәрізденіп тұрады. Маусым-шілде айларында гүлдейді. * Сүйментамырды көбінесе мәдени түрде бақшаларда өсіреді. Емдік қасиеті Халық медицинасында зоря несеп айдайтын, қақырық түсіретін, ауырған жерелерді тыныштандыратын дәрі ретінде пайдаланылады. Бүйрек, жүрек, асқазан, ішек, өкпе, шемен ауруларын емдеу үшін де қолданылады. Сонымен қатар жүйке ауруларын емдеуге, ішек құрттарын түсіруге, іш желдегенде қолданады. Құрамында эфир майлары, шайыр заттар, қант, крахмал, илік заттар бар.Дәрі үшін оның тамырын жинайды. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Шаяноттар тұқымдасы

Шаяноттар тұқымдасы , Ароид тұқымдасы – 3000-нан астам биологиялық түрлері, 113 тегі бар дара жарнақты өсімдіктердің ірі тұқымдасы. Халықаралық APG жүйесінде дара жарнақты өсімдіктердің сабына жатады. Таралуы Бүкіл жер шарына кең таралған өсімдік. 3000-нан астам түрі белгілі. Көбі тропикалық және субтропикалық өңірде өседі. Басқа аймақтарда 3000 түрінен 10% ғана өседі. Қазақстанда Ертіс және Зайсан жағаларында, Алтайда, Жоңғар Алатауында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Ботаникалық сипаттамасы Көп жылдық шөптесін, шырмалғыш бұта, шала бұта, сирек те болса ағаш түрінде өседі. Жапырақтары кезек орналасқан, пішіні әр түлі, бірақ барлық дара жарнақты өсімдіктердікіндей - сопақша келген, ұзын, паралельді жүйкеленген, сапсыз. Гүлдері ұсақ, дара жынысты. Аталығы 2-4 не 6, аналығында 1 не 3 ұялы түйіні болады. Өсімдіктің гүлдері алуан гүлшоғырлар құрайды. Көбіне гүлшоғыр дара гүл сияқты көрінеді, гүлдің қасындағы жабылғыш сияқты жапырақ, гүлсерік сияқты болып көрінеді. Осы жапырақтың түрлі-түсті пішінінен өсімдіктің гүлі орхидеяға ұқсайды. Жидек тәрізді не құрғақ жемісі болады. Тұқымы ұсақ. Тұқымдастың тектері Жалпы тұқымдаста 113 тегі бар, оларды зерделеп анықтағанға үлесі зор австриялық ботаник Генрих Вильгельм Шотт. Ғалымның сипаттаған тектерінің қасына «Schott» деген белгі ксылады. Химиялық құрамы Ароид тұқымдасының өсімдіктерінде сантонин т.б. улы заттар және тамыр сабағында крахмал болады. Ароид тұқымдасының көптеген түрлері әсемдік үшінқаолдан өсіріледі. Кейбір түрлері медицинада, парфюмерияда пайдаланылады. Галерея Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Мергендік винтовканы толымсыз бөлшектеу

Мергендік винтовканы толымсыз бөлшектеу — ол винтовканы тазалау, майлау және тексеру үшін арнлаған процес.Винтовканы жиі бөлшектеуге тыйым салынады, өйткені бұл бөліктер мен механизмдердің тозуын тездетеді. Винтовканы бөлшектеу үстел немесе таза төсеніш үстінде жүргізу керек: бөліктер мен механизмдерді ретімен қойып, олармен сақтықпен жұмыс істеу қажет, бір бөлікті екінші бөліктін үстіне қоюға болмайды, артық күш жөне кенет соққы жасамау керек. Мергендік винтовканы толымсыз бөлшектеу реті # Оқжатарды бөлектеу. Оқжатарды оң қолға алып, бас бармақпен ілмекті басып тұрып, оқжатардың төменгі бөлігін алға беріп, оны бөліп алу керек. Содан кейін оқтықта патронның бар-жоқтығын тексеру қажет, ол үшін тежегішті төмен түсіріп, қайта оқтау, сабын артқа беріп, оқтықты тексеріп, сабын жіберу керек. # Оптикалық көздеуішті бөлектеу. Қыспалы бұранда тұткасын көтере, оны көз қалқанына қарай соңына дейін бұру керек; көздеуішті артқа жылжытып, оны ұңғы қорапшасынан бөлектеу қажет. # Дүм жағын бөлектеу. Жақ қүлыбы ілмегін төмен бүру керек; оқтізер ілгегінен түзақты түсіріп, жақты бөлектеу қажет. # Қайтармалы механизмі бар ұңғы қорапшасының қақпағын бөлектеу. Ұңғы қорапшасы кақпағының тұйықтағышын бекіткішке қойылғанынша артқа бұру керек; үңғы қорапшасының артқы бөлігін жоғары көтеріп, қайтармалы механизммен бірге қақпағын бөлектеу қажет. # Бекітпе жақтауын бекітпесімен бөлектеу. Бекітпе жақтауын соңына дейін артқа апарып, оны көтеріп, ұңғы қорапшасынан бөлектеу керек. # Бекітпені бекітпе жақтауымен бөлектеу. Бекітпені артқа апару қажет; оны бекітпенің жетекші дөңесі бекітпе жақтауының фигуралы ойығынан шығатындай етіп бұрып, бекітпені алға шығару керек. # Соққы-ағытқыш механизмін бөлектеу. Тежегішті тік жағдайға дейін жоғары бұрып, оңға жылжыта және ағытқыш тұтқадан ұстап тұрып, ұңғы қорапшасынан бөлектеу керек, төмен қарай козғап, үңғы қорапшасынан соққы ағытқыш механизмді бөлектеу қажет. # Ұңғы жабуын бөлектеу. Жоғарғы тіреу сақинасының түйықтағышын сақина ойығынан түйықтағыш бүгілмесі шыққанша газ түтігіне қысу керек және тұйықтағышты оңға қарай соңына дейін бұрау қажет; жоғарғы тіреу сақинасының ауыспалы бөлігін алға жылжыту керек; ұңғы жабуын төмен қарай қозғалтып, қыса, оны бір жағына апарып, ұңғыдан бөлектеу қажет. Үңғы жабуын бөлектеуде қиыншылық туса, пенал кілтінің ойығын жабу терезесіне кіргізіп қойып, төмен және жанына қарай қозгалта отырып, ұңғы жабуын бөлектеу керек. # Серіппелі итергіш пен газ поршенін бөлектеу. Итергішті артқа апарып, оның алдыңғы ұшын поршень ұясынан шығарып, газ түтігінен поршеньді бөлектеу керек; итергіштің алдыңғы ұшын газ түтігіне кіргізу қажет; итергіш серіппесін көздеу қалыбы арнасынан шыққанша басып тұрып, содан кейін серіппені итергіштен бөлектеу қажет. Пайдаланылғын әдебиет Алғашқы әскери дайындық. Алматы:"Мектеп" ААҚ, 2007
Гармоникалық тербелістер

Гармоникалық тербелістер — физикалық (немесе кез келген басқа) шамасы уақыт өтісімен синусоидалы немесе косинусоидалы заңдылықтар бойынша өзгеріп тұратын тербелістер. Тербеліп тұрған нүктенің ауытқуына пропорционал және осы ауытқуға қарама-қарсы бағытталған күштер әсерінен туындайтын тербелістер гармоникалық болып табылады. : немесе : , мұндағы х — уақыттың t моментіндегі тербеліп тұрған нүктенің тепе-теңдік қалпынан ауытқуы; А — тербеліс амплитудасы - тербеліп тұрған нүктенің тепе-теңдік жағдайынан максимал ауытқуын көрсететін шама; ω — циклдік жиілік, 2π секунд ішіндегі болатын толық тербелістердің санын көрсететін шама; — толық тербеліс фазасы, — бастапқы тербеліс фазасы. Гармоникалық тербелістердің жалпы дифференциалдық түрі : (Бұл диффернциалдық теңдеудің кез келген тривиальды емес шешімі — циклді жиілігі гармоникалық тербеліс болып табылады.) Тербеліс түрлері * Еркін тербелістер жүйе тепе-теңдік жағдайынан шығарылған кездегі жүйедегі ішкі күштердің әсерінен болады. Еркін тербелістер гармоникалық болуы үшін тербелмелі жүйенің сызықты болуы керек (яғни, сызықты қозғалыс теңдеуімен сипатталуы керек), және мұнда энергия диссипациясы болмауы қажет (соңғы болған жағдайда тербеліс өшеді). * Еріксіз тербелістер сыртқы периодты күштер әсерінен болып тұрады. Олар гармоникалық болуы үшін тербелмелі жүйенің сызықты болуы (яғни, сызықты қозғалыс теңдеуімен сипатталуы керек), ал сыртқы күштер өздері уақыт өткен сайын гармоникалық түрде өзгеріп тұруы қажет (яғни, сыртқы күштердің уақытқа тәуелділігі сионусоил\далы боуы керек). Ескерту Гармоникалық тербелістер басқа тербеліс түрлерінен келесі себептерге байланысты ерекшеленеді: * Шынайы жүйелерде болып жататын шамасы аз еркін және еркін емес тербелістерді көбіне гармонкалық тербеліс формасына ие немесе соған жақын деп қарастырса болады. * Периодты функциялардың көбісін тригонометриялық компоненттердің қосындысына ажыратса болады. Басқаша айқанда, кез келген тербелісті гармоникалық тербелістердің қосындысы ретінде келтірсе болады. * Гармоникалық тербелістер жүйелердің көптеген класстары үшін гармонкалық әсерлерге ықпал етуші болып табылады (сызықтыққа тән), сонымен қатар әсер мен ықпал арасындағы байланыс жүйенің тұрақты сипаттамасы болып табылады. Дереккөздер
Ақсай (Солтүстік Қазақстан облысы)

Ақсай (2009 жылға дейін – Кузбасс) — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданы, Восход ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы — Талшық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 499 адам (242 ер адам және 257 әйел адам) болса, 2009 жылы 203 адамды (99 ер адам және 104 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Аю балдырған

Аю балдырған (лат. Archangеlica officinalis) - шатыршагүлділер тұқымдасына жататын, екіжылдық, шөп тектес өсімдік. Сипаты * Биіктігі 2 метрге дейін жетеді. * Тамыры қысқа, жуан, сындырғанда одан ақ сүт тәрізді зат бөлініп шығады. * Сабағының іші қуыс, тік өседі, жуан, сырты тегіс. * Жапырақтары сопақша келеген, 2-3 салалы, ара тісті. Төменгі жапырақтары ірі, сағақтары ұзын. Жоғарғылары отырмалы және әрбір жапырағының түп жағы сақина сияқтанып, сабақты қоршап тұрады. * Гүлдері ақ немесе жасыл сары түсті, шоғырланып тұрады. Мамыр айынын қыркүйек айына дейін гүлдейді. * Өсімдіктің аңқыған ерекше иісі бар және дәмі ащы. Ол батпақты жерлерде, өзен, көл жағаларында, ылғалды шабындықтарды, орман арасында өседі. Құрамы * Шайыр * Эфир майлары * Балауыз * Илік және ащы заттар * Валериан қышқылы * Сірке қышқылы Емдік қасиеті * Медицинада аю балдырғанның тамырын тер шығаратын, өт және несеп айдайтын, жел шығаратын, қақырық түсіретін дәрі ретінде пайдаланады. * Микробтар мен паразиттерді өлтіретін қасиеті де бар. * Аю балдырғанның тамырын бронх қабынғанда, іш желдегенде, ішек түйнеп ауырғанда, іш өткенде қолдану өте пайдалы. * Хорея ауруы кезінде жүйке тыныштандыратын дәрі ретінде береді. * Подагра, ревматизм, бел ауруы кезінде осы өсімдіктен ванна жасап пайдаланады. * Аю балдырғанның өскінінен сығып алған сөл тістің, құлақтың шаншып ауырғанын қойғызады. Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамырын ерте көктемде қазып алады, жемісін күзде жинайды. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Арпад әулеті

Арпад әулеті (, , ) — мажар кінәздарының (889-1000 ж.), кейіннен патшаларының (1001-1301 ж.) әулеті. Негізін құрушысы - Арпад (889-907 ж.). Арпад әулеті Мажарстан феодалдық қатынастар қалыптасып, бытырандылық жаңа басталған дәуірінде билік жүргізген. Арпад әулетті 1301 жылы, ІІІ Андраштың қайтыс болғаннан кейін үзілді. Оның қызы Елизавета Бросьте 1336 немесе 1338 жылы қайтыс болды. Сыртқы сілтемелер * [http://mek.oszk.hu/01900/01955/ Линия венгерских королей после Святого Иштвана (1038—1301)]
Арпалыс

картасы]] Арпалыс - құрлықта, әуеде, теңізде майданның мақсатына және уақытына қарай өз ара байланысты жүргізілетін ұрыс қимылдарының жиынтығы. Арпалыс - операцияның (армиялық, майдандық не бірнеше майдандық) ең маңызды шешуші кезеңі. Арпалысқа соғысушы жақтың (армияның, майданның, армия мен флот топтарының) оперативті құрамалары қатысады. XX ғ-ға дейін Арпалыстың жеке және шешуші түрі болатын. Кейін сан миллиондаған армиялардың көбеюіне, өн бойға созылған майданның құрылуына, оперативтік өнердің дамуына байланысты Арпалыс сипаты өзгерді. 1939-45 ж. ІІ дүние жүздік соғыста Арпалыстың өн бойға ондаған, тіпті жүздеген км-ге жетіп, ол бірнеше күнге, кейде аптаға созылды (мысалы, 1944 ж. Корсунь-Шевченко операциясы, 1945 ж. Балатон қорғаныс операциясы). Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Аррас униясы

Аррас униясы - Нидерландының оңтүстік-батысындағы провинцияларының (Эно, Артуа, Дуэ) бірлестігі, Оны құру жөнінде шартқа 1579 ж. 6 қаңтарда Аррас қаласында қол қойылды. Бірлестік Нидерланд буржуазиялық революциясының (16 ғ.) табысынан үрейі ұшқан реакцияшыл католик дворяндардың бастамасы бойынша құрылған. Аррас униясы Нидерландда испан үстемдігін қалпына келтіру мақсатын көздеді. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том Сыртқы сілтемелер Дереккөздер
Восходское

Восходское — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл, Восход ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Талшық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 40 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 849 адам (417 ер адам және 432 әйел адам) болса, 2009 жылы 406 адамды (202 ер адам және 204 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Дүниежүзілік денсаулық күні

Дүниежүзілік денсаулық күні - Дүниежүзілік денсаулық ұйымының (бұдан әрі - ДДҰ) құрылған күнінен бастап аталып келеді. Оның жарғысы 1948 жылы 7 сәуірде қабылданған. 1948 жылдан бері әлемнің екі жүзге жуық мемлекеті ДДҰ-ға мүше. Тарихы Бұл күнді атап өту 1950 жылдан бастап дәстүрге айналған. ДДҰ әр жылды медицинадағы көкейкесті мәселелердің біріне арнап отырады. Бұл шара адам өз өмірінде денсаулықтың мәні қаншалықты зор екенін түсініп, оны жақсарта түсу мақсатында тиісті шешім қабылдауы үшін өткізіледі. ДДҰ әр адам өз денсаулығын сақтап, күтуге жауапты екендiгiн естен шығармауды ұсынады. Тақырыптары Сыртқы сілтемелер Біріккен Ұлттар Ұйымының атаулы күндері Дереккөздер
Nirvana

Nirvana — америкалық рок топ. Топты 1987 жылы Вашингтон штатының Абердин қаласында, вокалист және гитарист Курт Кобейн мен басист Крист Новоселич құрды. Топ құрамында бірнеше барабаншы ауысты; бәрінен көбірек топпен бірге Дэйв Грол болды, ол топқа 1990 жылы қосылды. 1989 жылы Nirvana Sub Pop инди-лейблінде өздерінің алғашқы Bleach альбомын шығарып, Сиэтл музыка сахнасының бір бөлігіне айналды. DGC Records лейблімен шарт жасасқаннан кейін Nirvana өздерінің Nevermind атты екінші альбомына кіретін «Smells Like Teen Spirit» әнімен танымал болды. Нәтижесінде Nirvana музыкальдік мейнстримге кіріп, альтернативті роктың гранж атты жанрын көпшілікке тараты. Курт Кобейн БАҚ алдында тек музыкант ретінде ғана емес, сонымен қатар өз замандастарының дауысы ретінде танылды, ал Nirvana «X ұрпағының» флагманына айналды.. 1993 жылы топтың үшінші және соңғы студиялық альбомы - In Utero жарыққа шықты, бұл альбом композициялары музыкалық жағынан топтың бұрынғы шығармаларына қарағанда өзгеше болды. Топтың қысқа әрі жарқынды тарихы 1994 жылы 5 сәуірде Курт Кобейннің өлімінен кейін тоқтады, алайда кейінгі жылдары топтың танымалдылығы тек өсе берді. Кобейннің өлімінен ертеректе топ жазып жатқан «You Know You’re Right» әнінің деможазбасы 2002 жылы әлемдік хит-парадтарда алдыңғы орындарға ие болды. Алғашқы альбомы шыққан кезден бастап Nirvana жазбалары АҚШ-та 25 миллион және әлемде 50 миллион данамен сатылған болатын.. Дискографиясы Студиялық альбомдар *1989 — Bleach *1991 — Nevermind *1993 — In Utero Концерттік альбомдар *1994 — MTV Unplugged in New York *1996 — From the Muddy Banks of the Wishkah *2009 — Live at Reading Жинақтар *1992 — Incesticide *2002 — Nirvana (Greatest Hits) *2004 — With the Lights Out *2005 — Sliver: The Best of the Box Дереккөздер
Артавазд ІІ

Артавазд ІІ (, - Ұлы Арменияның 5-ші патшасы, Тигран ІІ-нің баласы. Артавазд ІІ білімді адам болған, өлең және сахналық драмаларын грек тілінде жазған. Тәуелсіздік алу үшін Римге қарсы күресті. Б.з.б. 53 ж. Карр түбіндегі шайқаста парфиялықтардың римдіктерді жеңуі және Парфия-Армения одағының құрылуы Ұлы Арменияның тәуелсіздігін нығайтты. Ертеректе Рим жаулап алған Софена мен Кіші Арменияны Артавазд ІІ қайтарып алды. Кейінрек Парфияның әлсіреуіне байланысты өзін "Рим халқының досы және одақтасымын" деп мойындауға мәжбүр болды. Б.з.б 34 ж. Рим қолбасшысы Марк Антоний Арменияға басып кіріп, Артавазд ІІ-ні алдап қолға түсіреді де, оны 3 жылдан кейін Мысырда дарға асып өлтіреді. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Артек

Артек - халықаралық балалар орталығы, Гурзуф (Украина/ Ресей) қаласының қасында. 16 маусым 1925 жылы Қырым түбегінде Гурзуф қаласында, Аю-Дагтың қасында құрылған. Бастапқы кезде 80 балаға есептелген, бірте-бірте өсіп, 1969 жылы аймағы 3,2 км ²-ге жеткен, 150 құрылыс, оның ішінде медициналық мекемелар, мектеп, киностудия болған. Басқа лагерлерге қарағанда - жылы климатқа байланысты жыл бойы балаларды қабылдаған. Кеңес Одағы кезінде лагерге жақсы оқитын, спортта, өнерде, басқа салаларда жетістіктерге жеткен балалар, және басқа социалисттік елдердің балалары дем алатын. Артекте 1925-69 жылдар аралығында 30 000-нан астам бала дем алған, оның ішінде 13 000 бала шет елдерден. 1991 жылы пионер ұйымы ыдырағаннан соң, лагердің мәртебесі түсіп, қазіргі таңда жай танымалы балалардың дем алатын орны болып есептеледі. Тарихы «Артек» Қызыл Крест Ресей қоғамы басшысы Зиновий Соловьевтің инициативасымен туберкулез интоксикациясымен ауыратын балаларға арналған лагерь-санаторий ретінде құрылды. Артекте балалар лагерін құру туралы алғаш рет 1924 жылдың 5 қарашасында Мәскеу пионерия мерекесінде айтылды. Лагерьді ашу және құру жұмыстарына Ресей Қызыл Крест қоғамы (РҚКҚ), Ресей жастар коммунисттік одағы (болашақта ВЛКСМ) және Жас пионерлер орталық бюросы атсалысты. Лагерь 1925 жылдың 16 маусымында ашылды. Алғашқы пионерлер лагерьге Мәскеуден, Иваново-Вознесенсктен және Қырымнан келді. Лагерьдің алғашқы директоры боп В.Шишмарев тағайындалды. Артектің атақты қонақтары Кеңес Одағының пошта маркаларында Қазіргі "Артек" Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Жарқын (Солтүстік Қазақстан облысы)

Жарқын — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданы, Ұялы ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы — Талшық ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 64 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 78 адам (42 ер адам және 36 әйел адам) болса, 2009 жылы 13 адамды (5 ер адам және 8 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Хосе Хервасио Артигас

Хосе Хервасио Артигас, - Уругвайдың әскери және саяси қайраткері. Америкадағы испан отарларының тәуелсіздігі жолындағы күрескер (1810-26). Помещик отбасынан шыққан. 1811 жылы Уругвай халқының (негізінен бақташы - гоучолар мен үндістер) испан отаршыларына қарсы көтерілісін басқарды. Лас-Пьедрас маңында көтерілісгілер жеңіске жетті. Оның басшылығымен Уругвайға басып кірген Буэнос-Айрес әскері 1815 ж. талқандалды. 1816-20 ж. Артигас Уругвайға басып кірген португалиялықтар мен бразилиялықтарға қарсы күресті басқарды. 1920 жылдың басында Артигас әскери жеңіліске ұшырады. Артигас Парагвайға қоныс аударды да, соңғы өмірін сонда өткізді. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Boeing 757

Boeing 757 — екімоторлы тар фюзеляжды ортамагистральды жолаушы ұшағы. Ұшақ 1982-2005 жылдары американдық Боинг компаниясымен өндірілген. 757 экипажы екі ұшқыштан тұрады. Ұшақта әйнек кокпит (ұшқыштар кабинасы), екі контурлы турбореактивті қозғалтқыш, қарапайым құйрық тірегі және аса критикалық қанаты бар. Ұшақ өндірісі 2004 жылы 28 қазанда тоқтатылды, барлығы 1050 ұшақ өндірілді. Соңғы өндірілген ұшақ 2005 жылы 28 қарашада Shanghai Airlines әуекомпаниясына тапсырылды. Тарихы Алғышарттары Жобалануы Қолданысқа енгізілуі Нұсқалары Техникалық сипаттамасы Тағы қараңыз Дереккөздер Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Иван Иванович Артоболевский

Иван Иванович Артоболевский (9.10.1905 (26.9),Мәскеу, Ресей - 21.9.1977,Мәскеу облысы, КСРО) - машина және механизмдер теориясы саласындағы кеңес ғалымы, 1946 жылдан КСРО ғылым академиясының академигі. Социалисттік еңбек ері (1969) Діни қызметкерінің отбасында туған. 1938 жылы әкесін Кеңес одағы ату жазасымен өлтірген. 1926 ж. К. А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылық академиясын бітірген. 1937 жылдан КСРО ҒА Машина тану институтының машина динамикасылабораториясын басқарды. Артоболевский кеңістік механизмдер жіктелуін жасады, кеңістік механизмдерді анализдеудің жаңа әдісін ұсынды. Тамақ, полиграфия және станок жасау өнеркәсіптерінде қолданылатын автомат-машиналарды зерттеу әдістерін жасауға қатынсты. 1966 жылдан Бүкіл одақтық "Знание" қоғамының төрағасы, КСРО Жоғары Советінің (7-9 шақырылуы) депутаты. Ол 3 рет Ленин орденімен т.б. да ордендермен және медальдармен марапатталған. Артоболевскийға 1946 ж. КСРО ғылым академиясының П.Л.Чебышев атындағы сыйлығы, 1959 ж. Дүние жүздік бейбітшілік советінің Жолио-Кюри атындағы күміс медалы, 1966 ж. Чехославакия ғылым академиясының "Ғылым мен қоғам дамуына еткен қызметі үшін" медалы, 1967 ж. Инженер-механиктер институтының (Англия) Дж.Уатт атындағы халықаралық алтын медалі берілді. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Арту-тарту

Арту-тарту - айрықша сыйлық немесе төленетін айып. Ертеде билік жүргізіп отырған жоғары дәрежелі адамғақұлдық ұру ретінде берілетін болған. Мұндай сыйлықпен айыпқа түйеге артқан алтын, күміс, қалы кілем т.б. асыл бұйымдар, кейде жетім қызбен жесір әйел де қоса берілетін. Ұлы Октябрь социалисттік революциясынан кейін әдет мүлде жойылды. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Архангельск

Архангельск - Ресейдің солтүстік-батысындағы қала, Архангельск облысының орталығы. Теңіз (Ақ теңіз) және өзен порты, темір жол стансасы, Солтүстік Двина өзенінің атырауында. Халқы - 350 985 адам (2013 жылғы мәліметпен). Иван ІV Грозныйдың бұйрығымен 1584 ж. салына бастаған. Әуелі Новохолмогор деп аталған, 1613 жылдан Архангельск аталды. Архангельск - Англиямен және Батыс Еуропа елдерімен байланыс жасаған тұңғыш теңіз порты. Ағаш өнеркісіпбі мен ағаш экспортының ірі орталығы. Машина жасау зауыты, тамақ, жеңіл өнеркәсіп орындары бар. Архангельск - Ресейдің Солтүстік Еуропалық бөлімінлегі мәдени және ғылыми орталығы. Орман-техникалық, медицина, педагогикалық университеттер, көпетеген орта оқу орындары бар. Ресей ғылым академиясының стационарлы, Солтүстік теңіз жолының гидрографиялық базасы, екі мұражай және театрлары бар. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Ащыкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)

Ащыкөл — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданы, Ақжарқын ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы — Талшық ауылынан батысқа қарай 46 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 871 адам (445 ер адам және 426 әйел адам) болса, 2009 жылы 586 адамды (305 ер адам және 281 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Қарғын (роман)

Қарғын - Дулат Исабековтың 1980 жылы жарық көрген романы. "Қарғын" сөзі "сай-сайдан, жылғадан аққан құм-тасы аралас жауын суы; тасқын" дегенді білдіреді. Тарихы Қысқаша сипаттамасы Романның негізгі оқиғасы Алматы қаласында өтеді. Негізгі идеясы – адам бойындағы шынайы махаббат, адал сезім, биік парасатты жан-жақты көрсету. Шығарманың басты кейіпкері – атышулы жас жазушы Жасын және жоғары оқу орнына енді ғана түскен стдудент қыз Бағила. Жасын Мәдиев – ойы алғыр, өмір шындығына жасқанбай тура қарайтын талантты жазушы. Оның Бағилаға деген шынайы сезімі де өз мінезі сияқты қайшылыққа толы, тіпті, ішкі жан-дүниесінің өзімен-өзі арпалысы кезінде байқаусыз жас қыздың арына тиетін де сөздер айтып қалады. Кейіпкерлері *Бағила - 18 жасар жас қыз. Аудандық партия комитетінің бірінші хатшысының қызы. Өмірдің қиындығын көрмей өскен қыз. Алғаш рет әкесімен қалаға келеді, оқуға түседі. *Бағиланың әкесі Қаратай - аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы. Мейірімді, жағымды кейіпкер. *Бағиланың анасы Ғайникамал - Момын, қанша ашуланса да қатты сөзі жоқ, балалары мен күйеуінің қас-қабағына қарап, солардың денсаулығы мен жақсы тұрмысына өмірін бағыштаған, дүниеде жамандық бар деп ойламайтын дарқан адам. *Тұрғат - бидай өңді, қап-қара мұрты бар, әскерге барып келген; сыпайы, жұмсақ дауыспен сөйлейді. Автор оны "Өзін қашан да сылап-сипап жұрт алдында ізетті, алғыр, сыпайы, ақылды боп көрінуге тырысып, бір күй, бір қалыптан таймайтын бидай өңді сұлуша келген жігіт" деп сипаттайды. *Сәргел - Сәргел қымыранды жақсы көреді, соның арқасында екінші әйелі Мәликемен танысады. Ғылым докторы, докторлығын Бағиланың әкесінің көмегімен қорғайды. Жағымпаз, қызғаншақ адам. *Мәлике - Сәргелдің әйелі,бірбеткей,қайсар әйел,өмірден көп қиындық көріп,сонда да мойымаған, Бағиланың сырласы болды. Адамдарға ат қойып жүреді. *Мәликенің бірінші күйеуі - барабаншы. Автор оны былай суреттейді: «Барабанда отырған грек тектес сақалды жігіт кешеден бері өз аспабын сағынып қалған болуы керек, басын тұқыртып алып, құлшына соғуға кірісті». *Жасын Мәдиев - аты шулы жазушы, өмірге деген көзқарасы ерекше, прототипі Асқар Сүлейменов, салқынқанды, басқалардан бөлек ойлайтын болғанлықтан досы да жоқ. *Суретші - Бағиланы 4-5 жыл бойы аңдып жүреді. Сыртынан сурет салады, суретке түсіріп алады. *Мәнсия - Мәликенің қолында тұратын туысқан сіңілісі. 4-5 жасында жол апатына түсіп, мүгедек болып қалған.Сол аяғы тізесінен төмен қарай протез, ал оң қолы шынтағынан ішке бүгіліп жазылмай қатып қалған. Бағиланы жек көреді. *Ректор - Тағы қараңыз Дулат Исабеков Сыртқы сілтемелер #[http://kitap.kz/index.php/catalog/author/111-dulat_isabekov Дулат Исабеков] #[http://kitap.kz/index.php/catalog/book/126-soczializm_zaulimi Cоциализм зәулімі] #[http://kitap.kz/index.php/catalog/book/116-eskertkish Ескерткіш] #[http://kitap.kz/index.php/catalog/book/113-bonaparttyng_ujlenui Бонопарттың үйленуі] #[http://www.halyksozi.kz/news/view/id/1508 «ЖАСЫННАН» АСҚАР СҮЛЕЙМЕНОВТІ ІЗДЕДІК...] Дереккөздер
Шал мен Бала (әңгіме)

Бердібек Соқпақбаевтың Шал мен Бала әңгімесі. Бас кейіпкерлер: Тақыр бала- Сашаның кластасы және көршісі, мейірімді, ақкөңіл бала. Шал- Сашаның атасы, ақсақал, мейірімді, дана адам. Саша- Тақыр баланың досы әрі кластасы. Атасының оң қолы, көмекшісі. Тәртіпті және сабағын жақсы оқиды. Қысқаша мазмұны: Тақыр бала өз қателігін мойындап шалға көмектеседі сөйтіп, шалдың үмітін ақтағаны туралы әңгіме. Бердібек Соқпақбаев басқа шығармалары Чемпион. Повесть (1951) Алыстағы ауылда. Повесть (1953) Менің атым Қожа. Повесть (1957) Бала шаққа саяхат. Повесть (1960) Өлгендер қайтып келмейді. Роман (1963 — 1 том, 1974 — 2 том) Аяжан. Повесть Жекпе жек. Повесть Ақ жал.Әңгімелер Қайдасың, Гауһар?Повесть http://kitap.kz/
Боранда (әңгіме)

Авторы: Бердібек Соқпақбаев (1924-1992) - Жазушы. 1924 жылы Алматы облысының қазіргі Райымбек ауданына қарасты Қостөбе ауылында дүниеге келген. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1949). Еңбек жолын Нарынқолда мұғалім болудан бастаған. Әр жылдары «Балдырған», «Жұлдыз» журналдарында, Жазушылар Одағында қызмет атқарған. Алғашқы жинағы 1950 жылы жарық көрген. «Бұлақ» деп аталатын ол жинақта балаларға арналған өлеңдері топтастырылған. Араға жеті жыл салып, әйгілі «Менің атым – Қожа» повесін жарыққа шығарған. Балалар әдебиетінің классигі саналатын Бердібек Соқпақбаевтың «Балалық шаққа саяхат», «Он алты жасар чемпион» повестері мен «Өлгендер қайтып келмейді» романы – қазақ әдебиетінің қорына қосылған сүйекті шығармалардың қатарында. «Алыстағы ауылда», «Гауһар» повестері де қалың көрерменнің көңілінен шықты. «Менің атым – Қожаның» желісімен түсірілген көркем фильм француздың Канн халықаралық фестивалінде арнайы сыйлыққа ие болды. Повесть орыс, украин, француз, литва, латыш, өзбек тілдеріне аударылды. «Өлгендер қайтып келмейді» романы да орыс тіліне аударылған. Бүгінде туған жерінде және Алматы қаласында Бердібек Соқпақбаев атындағы көше бар. Басты кейіпкерлер: Нұржан - шаңғыш Жолдыбек - Шаңғыш, шаңғы үйірмесінің старостасы Сейдахмет - «Бірінші Май» колхозының қойшысы Сейдахметтің әйелі Шаңғышылар - «Бірінші Май» колхозының сегіз жылдық мектебінің оқушылары. Қысқа Мазмұны: Жеті «Бірінші Май» колхозының сегіз жылдық мектебінің оқушылары, алдағы болатын шаңғы жарысына әзірлік жасап дәл бораннын кезінде үйлеріне қайтқан оқиға туралы әнгіме. Бердібек Соқпақбаев Бердібек Соқпақбаевтың басқа әңгімелері - Хат, Шал мен Бала, Ұлтан оқиғасы, Түнгі Қонақ, Сол бір сапар, Саша, Редакцияға хат жыне басқалары. Ең үздік әңгімесі: Менің атым Қожа Дәйек көз - kitap.kz
Ұлтан оқиғасы

Ұлтан оқиғасы - Бердібек Соқпақбаев жазған балаларға арналған әңгімесі. Бұл автор "Хат", 'Шал мен бала сияқты,әдебиеттің озық туындыларынының қатарына жататыг "Менің атым Қожа" повесін жазған. Қысқаша мазмұны Бір заманда Сәрсебек деген жас адам, студент, Жаңа-Жыл мейрамы алдында ақ жейде мен галстукті магазиннен сатып алып жатақханаға келеді. Кешке қарай ол мейрамына бара жатқанда, үйде өзінше қалады. Кейіпкерлер *""Сәрсебек"" - әңгіменің бас кейіпкері. Ол университеттің үшінші курсының студенті. Костюмды ешқашан кимеген. Фатима деген қызды жақсы көреді. *""Фатима"" - университеттің химикалық факультетінде бірінші курста оқып жүр. Дереккөздер #[http://www.ikitap.kz/reader/ultan_oqihasy#]
Хат

Хат (әңгіме) Бердібек Соқпақбаев Бердібек Соқпақбаевтың "Хат" әңгімесі. Қысқаша мазмұны Осы әңгімедегі жасөспірімдер Шолпан мен Қали өздерінің нәзік сезімдерін көрсетеді. Басты кейіпкейлер * Қали - ол Шолпанға қатты сезім білдірген. * Шолпан - ол Қалидің сезімін жақсы бағалады. Ол оқиғаның соңына тағдырда болатын жағдайларды түсінді. * Әріпбай - ол Шолпанды Қалиге қызғанады. Шолпанға Қалиды жамандап жабысып жүреді.
Лаго-Архентино

Лаго-Архентино — Аргентинаның оңтүстүгіндегі, Патагонияның Санта-Крус провинциясында орналасқан тұщы көл. Көл 1782 жылы Антонио және Франсиско Вьедма ағайынды саяхатшылармен ашылған. Анд тауының шығыс етегіндегі ең ірі көл: 187 м биіктікте, аумағы - 1,415 км², тереңдігі 150 - 500 м. Батыс жағалауы таулы, шығыс жағалауы жайпақ келеді. Көлде балық көп, туристтерге танымалы жер. Мореналардың бөгеуінен пайда болған. Көлге Ла-Леона өзені құйылады да, одан Атлант мұхитына құятын Рио-Санта-Крус өзені ағып шығады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.ilec.or.jp/database/sam/dssam066.html Lake Argentino] [http://www.ilec.or.jp/ Көлдер экологиясы бойынша халықаралық комитет] сайтында * [http://www.scruz.gov.ar/pesca/rios/largent.htm Lago Argentino] Санта-Крус өкіметінің веб-парақшасында
Археологиялық қазбалар

Археологиялық қазбалар - көне заман мен орта ғасырлардан қалған мәдениет ескерткіштерін, жан-жануарлардың сүйектерін қазу, зерттеу жұмыстары. Оны ғылым академиясының арнаулы рұқсаты бойынша ғылыми дайындығы бар, қазудың әдіс-тәсілдерін білетін және археологияның талабына сай жүзеге асыра алатын тәжірибелі адамдар жүргізеді. Қазу объектісі * қаланың жұрты болса, оның ұзындығын, көлденеңін, биіктігін анықтайды, барлық бөліктегіндегі мәдени қабаттың құрамын, демек, археологиялық стратиграфиясын зерттейді. * Зираттар қазылғанда, топырақтан үйілген обаның құрылысы, қабырдың қабырғасы, өліктің сүйегі зерттеуге алынады. Өлікпен бірге қойылған нәрселер кейде бүтін қалпында сақталады, олардың жатқан орнына қарай, қандай кәдеде жаратылғандығы айқындалады. Қабырдың құрылысын зерттеу арқылы өліктің жерлеу ғұрпы, оны тудырған діннің сипаты білінеді. Табылған қаңқа сүйектердің антропологиялық қорытынды жасауға мәні зор. Бірге қойылған бұйыдар өлген адам бай, кедей екенін, ал сүйектер сол замандағы шаруашылықтың түрін анықтауға көмектеседі. Көне мекендерде ғасыралар бойы пайда болған мәдени қабаттарды (ғылыми құжаттарды жасай отырып) мұқият зерттеу хронологиялық дерек береді. Қазақстанда археологиялық ескерткіштер арнайы есепке алынады және оны мемлекет қорғайды. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Архиепископ

Архиепископ (от — «басы» и — «сақтаушы») - христиандық шіркеуіндегі жоғары лауазымның бірі, шіркеу басшысы. Шығыс шіркеуі Шығыс шіркеуінде архиепископ лауазымы IV ғасырдың соңында пайда болды. Дәстүрлі, бұл шенге шіркеудегі ең үлкен епископ тағайындалады. Көбіне қаланың архиерейі - архиепископ болады. Қазіргі орыс православты шіркеуде "архиепископ" титулы Мәскеудің және бүкіл Ресейдің Патриархының үкімімен тағайындалады. Новгород епархиясында 1478 жылға дейін, Мәскеу княздығымен бірікпеген кезде архиепископ жеребе арқылы таңдалып, кейде халық жиналысы - вечеде сайланатын. Батыс шіркеуі жоқ)]] Рим-католик шіркеуінде архиепископтар келесі титулдарға бөлінеді: * митрополиттар - провинциядағы шіркеулерді басқарады, * архиепарияларды (провинциялардың орталығы емес) басқаратын архиепископтар , * персоналды архиепископтар, бұл лауазымды Папаның өзі береді, * титулды архиепископтар - Рим Курияның қызметінде тұратын, қазіргі заманда жойылған көне қалалардың архиепископтары. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Қырықбуынды қылша

Қырықбуынды қылша немесе Тау қылшасы - қылша тұқымдасына жататын бұталы, көп жылдық өсімдік. Таралуы Кавказ, Батыс Сібір, Қазақстанда таудың таспақты беткейлерінде өседі. Сипаты Биіктігі 2,5 метрге жуық. Жоғары қараған жуан бұтақтарына қарама-қарсы ұзындығы 20-30 см-дей жас бұтақтар өсіп шығады. Жапырақтары жетілмеген, қабыршақ сықылды, бір-біріне қарама-қарсы орналасқан. Гүлдері майда, бір жынысты, бірнеше масақша жасап шоғырланып тұрады. Мамыр-шілде айларында гүлдейді. Тамыз айында қызыл түсті, етті, бір тұқымды жеміс береді. Тұқымы - домалақ, қара қоңыр түсті дәнек. Таулы жердегі ормандарда, тастақты беткейлерде өседі. Емдік қасиеті Құрамында эфедрин, псевдоэфедрин, метилэфедрин, илік заттар, аскорбин қышқылы бар. Өсімдіктің құрамындағы эфедриннің қан қысымын көтеретін, бронхтарды кеңейтетін қасиеті бар. Осыған байланысты қырықбуынды қылшаны қан қысымының кенет төмендеуін, бронх демікпесін, көкжөтелді емдеуге пайдаланады. Дәрі жасау үшін өсімдіктің жас бұтақшаларын бір жылда екі рет - сәуір-мамыр айларында және шілде-қыркүйек айларында жинап алып пайдаланады. Өсімдік - улы, одан жасалынған дәрі- дәрмектермен емделу барысы дәрігердің қатаң бақылауымен жүргізілуі қажет. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Жұқа жапырақты көкбас

Жұқа жапырақты көкбас – шатыршагүлділер тұқымдасының көкбас туысына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Сипаты * Биіктігі жарты метрге жуық. * Бірінші жылы тек тамыр жапырақтары шығады, екінші жылы гүлдейді. Тамыр жапырақтары жұмыртқа тәрізді, сағақтары ұзын, ара тісті. * Сабақ жапырақтары отырмалы, қолдың саласы сықылданып тілімделген, шеттерінде тістері бар. Сабақтары әр бұтада бір-екіден болады. Алғаш шыға бастағанда ол жасыл түсті, ал өсе келе сабағы әуелі ақ түске, содан кейін ақщыл көк түске боялады. * Гүлдері көк түсті, майда, жұмыртқа тәрізденіп өсімдіктің ең ұшында тұрады. Маусым-шілде айларында гүлдейді. * Жұқа жапырақты көкбас жолдардың жиегінде, егістіктердің ішінде, құмда және ылғалды жерлерде, бұталардың арасында өседі. Емдік қасиеті Құрамында сапонин, танин, эфир майлары, илік заттар, флавоноидтар бар. Халық медицинасында қақырық түсіретін, аурған жерлерді басатын дәрі ретінде пайдаланады, бронхтың қабынуларын, ұйқысыздықты емдейді. Сонымен қатар жөтелді басу үшін, жүрек ауруын, шеменді, тіс ауруларын емдеу үшін де қолданады. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Жылан таран

Жылан таран – тарандар тұқымдасына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Сипаты * Биіктігі 1 метрге жуық. * Тамыры жуан, жылан тәрізді, өсімдіктің толып жатқан қосымша тамырлары бар. Тамырынан бұтақтары жоқ жалаң 1-2 түзу сабақ өсіп шығады. * Сабақтары ұзын, биік, көптеген отырмалы ұзынша жапырақтары бар. * Тамырдан өсіп шыққан жапырақтары ірі, сопақша келген. Жоғарғы жағындағы жапырақтарының сағақтары қосымша жапырақшалармен бірігіп, түтікке айналған. * Гүлдері қызыл түсті, сабақтарының ұшында ұзындығы 6 сантиметрлік масақ жасап шоғырланып тұрады. Гүлдерінің аңқыған иісі бар. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. * Жемісі - қара қоңыр түсті үш жылтыр жаңғақша. * Жылан таран шабындықтарды, батпақты жерлерде, шөптердің арасында, орман шетіндегі алаңдарда өседі. Емдік қасиеті Құрамында 25% -ке жуық илік заттар, дәрумендер, А провитамині бар. Жылан тараннан жасалынған дәрілерді ішек қабынғанда емдеу үшін, әсіресе тоқ ішектің ауруларына қарсы пайдаланады. Іш өткенде және жатырдан немесе асқазаннан қан кеткенде, өт және несеп жолдары қабынғанда, асқазан мен ұлтабарға жара түскенде қолданады. Дене сыртындағы қанталап тұрған және іріңді жараларды емдеу үшін де пайдаланады. Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің тамырын тамыз-қазан айларында қазып алып, жуып тазалайды. Оны сабағы мен қосымша тамырынан, жапырақтарынан пышақпен ажыратып, 10 сантиметрлік бөліктерге бөліп, кептіріп алады. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер