kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Лассуэлл Гарольд

Гарольд Дуайт Лассуэл (1902-1978) - Чикаголық мектептің көрнекті өкілі, саяси ғылымда бихевиористік көзқарасты жақтаушы. Йель құқық университетінің құрметті процессоры, Нью-Йорктағы Саяси ғылымдар Орталығының директоры, Американдық саяси ғылымдар Ассоциациясын басқарды. Саяси ғылымның саласында саяси мінез-құлықты әлеуметтік психология мен психоанализ әдістерін кеңінен қолданатын зерттеулерге бағыттады. "Психопатология және саясат" еңбегінде жеке тұлғаның саяси белсенділігіне әсер ететін жасырын, астыртын сананың ықпалы зерттелді. Лассуэлл саяси тұлғалардың жіктелуін жасап, саясаткерлердің түрлерін анықтады. Билікті зерттеу барысында бір индивидтердің әмір етіп, екіншілерінің бағынуын түсіндіретін "билікке - ерік" жайында гипотеза ұсынды, ол бойынша саясаткерлердің сыртқы және ішкі (рухани) кемістіктерінің орнын толтыру мақсатындағы әрекеті түсіндіріледі. Элиталар саясаттың басты субъектілері деген қорытындыға келеді және абстрактылы институттар мен ұйымдарды зерттегеннен сол субъектілердің арақатынасын зерттеу әлдеқайда маңызды деп тұжырым жасайды. "Саясат: кім, қашан, қалай, не алады" деген еңбегінде Лассуэлл саяси ғылымның басты міндетін қоғамдағы құндылықтар бөлінісін зерттеуден кәреді. Егер қоғамның экономикалық саласында материалдық құндылықтар өндірілсе, мәдениет саласында - рухани құндылықтар , ал саяси салада құндылықтар өндірілмейді, тек бәліске түседі. Ққұндылықтарды кім бөлсе, сол билікке ие болады, - дейді ол. Дереккөздер
Сәулебек Асылханов

Сәулебек Асылханов (1949 ж. т.), актер, режиссер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998). 1966 ж. М. Әуезов атындағы Қазақ драма театрының жанындағы актерлік студияны, 1974 ж. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Қазақ драма театрында дипломдық жұмысы ретінде Әуезовтің «Айман - Шолпан» комедиясын қойса, 1975 ж. Талдықорғанда жаңа театрды ұйымдастыруға араласып, Т. Ахтановтың «Әке мен бала», «Күшік күйеу», Қ. Мұхамеджановтың «Қайдасың, Қайдарбек» (Ш. Айтматовтың «Армысың, ақ кеме» повесінің негізінде) т. б. сахнаға шығарды. Әуезовтің «Түнгі сарын» қойылымы - режиссердің ізденісін көрсеткен спектакль. Дереккөздер
Сүйелді дене немесе күсті дене

Сүйелді дене немесе күсті дене (мозолистое тело) (corpus callosum, лат. corpus — дене, callosum — сүйел, күс) — үлкен ми сыңарларын байланыстырып түрған милық ақзат. Ол мидың екі жарты шарының арасын- дагы үзынша сай табанында орналасады. Сүйелді дененің бағаны, алдыңғы және артқы ұшы болады. Алдыңғы ұшы төменгі бағытта иіліп, сүйелді дененің иінін түзеді, ал артқы ұшы ми күмбезімен бірігіп кетеді. Сүйелді дененің жүйке талшыктары оң және сол жақ ми сыңарларындағы орталықтарды жалғастыратын комиссуральды өткізгіш жолдарын құрайды. Дереккөздер
Саяси уақыт

Саяси уақыт - әлеуметтік материяның өмір сүру, үдемелі дамуды қамтамасыз ететін саяси қатынастар жағдайын ауыстыру түрі. Саяси уақыт белгілері ұзақтық пен бірегейлік. Ұзақтық саяси қатынастар түрақтылығын білдірсе, ал бірегейлік ұзақтық арқылы өзгеру бағытын білдіреді. Саяси қатынастардың шынайы түрі болғандықтан саяси уақыт объективті. Ол олардың мәнінің қозғалысынан көрініс табады. Саяси уақыт түзу, тік қана емес, ол үзіліссіз, себебі қоғамдағы оқиғалар бірінен соң бірі жалғасып отырады. Уақыт - өзгерістер белгісі. Әлеуметтік уақыт өлшемі формация болса, онда саяси уақыт өлшемі саяси қатынастар түрі. Саяси уақыт абсолютті және шартты болып бөлінеді. Саяси уақыт барлық елдер мен халықтар үшін бір мезгілде ауыспайды. Дереккөздер
Лаицист

Лаицист - [франц. laque - зайырлы, бұқаралық, шіркеудің, діни мекеменің бақылауына кірмейтін] - барлық әлеуметтік-саяси мәселелерді, оның ішінде білім беру мәселелерін тек зайырлы жолмен шешуді жақтайтындар. Кейде "антиклерикал" ұғымымен пара- пар қолданьшады, бірақ бұл термин жоғарыда аталған мәселелерге шектен шыққан ымырасыз әрі белсенді позицияны ұстанатындарды білдіреді; антиклерикал - тек лаицист емес, ол клерикализмға қарсы күресуші. Дереккөздер
Сынаша сүйек

Сынаша сүйек (клиновидная кость) (os sphenoidale, лат. os — сүйек, sphenoidalis — сына тәрізді) — бас сүйек ми сауыты бөліміндегі шүйде сүйек денесін соқаша сүйекпен байланыстырып тұратын, бас сүйек негізін құрауға қатысатын сүйек. Ол сүйек денесінен, самай және көзшарасы қанаттарынан, қанатша өсіндісінен тұрады. Дереккөздер
Абайдың еңбектері (мақала)

«Абайдың еңбектері», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық «Социалистік құрылыс» газетінің 1945 жылғы 8 тамыздағы санында жарияланған. Абай шығармаларын қазақ халқының көп ғасырлық қасиетін бойына жиған ерекше қазына ретінде зерделеп, ақынның туған халқының және күллі адамзаттың өнер, ой байлығынан алған үш үлкен салалы түп-төркіні, үш қайнар бұлағы бар екендігін жеке-жеке қарастырады: *Мұның біріншісіне қазақ халқының бағзы заманнан есте сақтап, дамытып келе жатқан ауыз әдебиетінен Абай көп нәр алып, сол арқылы өз поэзиясын көркейтумен қатар, өзіне дейінгі қурғақ насихатқа құрылған ақындар шығармашылығын қатты сынға алғандығын, ескі, зиянды әдеттерден арылып, жаңа қоғамды Еуропа мәдениетінен үлгі алуға шақырғандығын паш етеді, қоғамды қайта құру мен тәрбиелеу арқылы халыққа қызмет етуді өзі негізін салған жаңа поэзияның жоғары мақсаты, тарихи парызы екендігіне оқырман назарын аударады. *Екінші рухани қайнар бұлақ - Абайдың шығыс поэзиясымен байланысы да өзгеше болып, оған Фирдауси, Низами, Сағди, Хафиз, Науаи, Физули, Бабыр шығармалары қатты әсер еткендігін, сонымен бірге шығыс әдебиетінің кері бағыттағы ағымдарынан бас тартқандығын айта келіп: «Aраб-мұсылман Шығысының әдебиетін де Абай өз шығармаларына тандап енгізгендігін» тілге тиек етеді. *Ұлы ақын поэзиясының үшінші рухани нәрі - орыс және еуропа әдебиетін, орыс және еуропа әдебиетінің әсері нәтижесінде «Абай қазақ поэзиясына өлеңнің жаңа түрлерін, жаңа тақырыптарын енгізді, жаңа әлеуметтік мазмұн берді. Бұның өзі қазақ поэзиясының сапасын ерекше арттырды» деп, Абай поэзиясының Пушкин шығармашылығымен, Абай сатирасының Салтыков-Щедрин сатирасымен ұқсастық жақтарына талдау жасайды. Абайдың ірі ойшыл, талантты композитор ретіндегі еңбектеріне қысқаша топталып, «Қазақтың жаңа әдебиетінің негізін қалаушы, Қазақтың классикалық поэзиясының биік шыңы» ретінде үлкен баға береді. Дереккөздер
Серафим Павлович Ассуиров

Серафим Павлович Ассуиров (1906-1964), орыс актері. Қазақстан Республикасының халық артисі (1955). Алматыдағы Орыс драма театрының негізін салушылардың бірі. Саран қаласындағы мектепті бітірген соң, осындағы театр труппасында актер болды (1924-26). Бұдан кейін Ресейдің бірқатар театрларында қызмет істеді. 1934-64 ж. М. Лермонтов атындағы Орыс драма театрының труппасында қызмет етті. Ассуиров шығармашылық өнер жолында сан алуан сахналық мінез-кейіптер жасады. Ол 1937 ж. Әуезовтің «Түнгі сарын» спектаклінде оқыған, бұла өскен бай баласы Жүністің бейнесін аса қу, екі жүзді, жымысқы жан ретінде кескіндеді. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Акромегалия

Акромегалия (; — аяқ, қол; — үлкен) — гипофиз аденомасы (аденогипофиздің ісігі) кезінде өсу гормоны — соматотропиннің шамадан тыс көп мөлшерде бөлінуіне байланысты адам мен жануарлар бас сүйектерінің (жақ, қабақ сүйектерінің) және аяқтар мен қол сүйектерінің, сондай-ақ, ішкі мүшелердің шектен тыс өсуі. Акромегалия, әдетте, организмнің өсуі толық аяқталғаннан соң дамиды, ол ішкі секреция бездерінің ауруларына (эндокринді ауруларға) жатады. Дереккөздер
Желіннің шығару өзектер жүйесі

Желіннің шығару өзектер жүйесі (выводящая система вымени) — бөлінген сүттің желіннен шығарылуы мен жиналуын қамтамасыз ететін желін өзектерінің жиынтығы. Без бөлікшелерінен сүттің бөлініп шығарылып, сүт қойнауында жиналуын қамтамасыз ететін өзектертер #соңғы (терминальды) немесе альвеолалы сүт түтікшелері, #жинағыш (бөлікшелер ішіндегі) өзекшелер, #әртүрлі арналы бөлікшелераралық сүт өзектері, #сүт қойнауының өзектері жатады. Жиналған сүт — сүт қойнауынан сүт емшегі арқылы сыртқа шығарылады. Соңғы сүт түтікшелерінің арнасы сүт альвеоласына қарағанда әлдеқайда тар болады (орташа диаметрі 5-15 мкм). Олардың қабырғалары да сүт альвеолары сияқты екі қабаттан: ішкі — бірқабатты текше (куб) тәрізді эпителий қабатынан және сыртқы - миоэпителий қабатынан тұрады. Жинағыш өзекшелердің қабырғасы да екі қабаттан құралған: ішкі — бірқабатты призма тәрізді эпителий қабатынан және ұзынынан жатқан миоэпителий қабатынан. Бөлікшелераралық және қойнау өзектерінің ішкі қабатын екіқабатты эпителий астарлайды. Эпителий қабатының астында борпылдақ дәнекер ұлпалық (өзіндік тақташа) қабат орналасады. Бұл қабатта өзектерді сақина тәрізді орап жатқан бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттері мен эластин талшықтары кездеседі. Қойнау өзектері арналарының бөлінген сүттің жиналуына бейімделген кең қуыстары болады. Сүт желін емшегінің үрпісі арқылы сыртқа шығады. Дереккөздер
Қысым көрсету топтары

Қысым көрсету топтары - билік орталықтарына тұрақты түрде қандай да бір қысым көрсететін ортақ мүддедегі қоғамдық-саяси бірлестіктер. Саяси сипаттағы мұндай топтар күші жағынан саяси партиялардың ықпалынан анағұрлым басым түсіп, басқарушы топқа ықпал етіп, елдің саяси өміріне елеулі әсер ете алады. Күшті ұйымдасқан кәсіподақтар немесе кәсіпкерлер бірлестіктерінің үкіметке өз талаптарын орындатқандығы жайлы оқиғалар аз емес. Осы мақсатта олар саяси қысым көрсетудің әртүрлі әдістерін қолданады: бүқаралық ақпарат қүралдарында үгіт-насихат кампанияларын жүргізу; арнайы талаптарға қатысты қол жинау; ереуілдер ұйымдастыру; үкіметтің жарлықтарына бағынбау; пикеттер, шерулер, т.б. наразылық акцияларын ұйымдастыру. Саяси ғылымда қысым көрсету деп қарқыны жағынан кез келген күшті көз жеткізу талаптары түсініледі. Қысым көрсетудің ең кең тараған түрі - ол сендіруге талаптанатын адамдарға ақпарат тарату. Қысым корсету ашық түрде және заңды жолдармен жүргізілуі мүмкін. Алайда қысым көрсету, заңсыз мүдделерді көздеп немесе заңға қайшы келетін әрекеттерге барған кезде бүркемеленуі мүмкін. Егер топ өз мүддесін қанағаттандыратын шешім қабылдауы үшін қысым көрсетсе, онда ол қарапайым түрі болып саналады. Егер топ өз мүддесін қорғауды басқаға сеніп, өзі тек түр көрсетсе, онда қысым жанама түрде көрсетіледі. Егер топ тұрақты түрде, үздіксіз қысым көрсетсе, ол негізделген болып табылады. Қысым көрсету топтарының билік органдарына ықпал етуінің негізгі тәсілдері: *1) биліктің атқарушы және өкілетті органдарына өз мүшелерін сайлау, сондай-ақ әкімшілік аппараттың қызметшілері ретінде ұсыну; *2) ұйым мүшелерінің парламенттік комиссия мен мекемеаралық комитеттердің жұмысына қатысуы; *3) парламент, үкімет мүшелерімен, мемлекеттік аппарат ше- неуніктерімен "жолдастық" қарым-қатынаста болу. Дереккөздер
Гломус

Гломус (лат. glomus - шумақ) - дәнекер ұлпалық қапшықпен қапталған артериялар соңғы тармақтарының шұмағы. Гломус адам мен жануарлар организмде- ріңдегі артерия-веналық жалғамалардың (анастомоздар- дың) бір түрі. Гломустық артерия қабырғасының етті қабығын ақшыл келген дөңгелек пішінді жасушалар құрайды. Бұлар эндокринді қызмет атқарады. Дереккөздер
Саяси утопия

Саяси утопия - қиялға негізделген, іске аспайтын идеялар мен теориялар, ғылыми негізделмеген идеалды қоғамдық құрылысты аңсау. Ағылшын гуманист-ойшылы Т.Мор 1516 ж. "Утопия" деген атпен өзі ойдан шығарған аралдағы қоғамдық өмірдің құрылымы туралы кітап басып шығарды. Бұл атау содан бастама алады. Қазіргі заманда саяси утопия - алдын ала жоспарланған саяси жобаны жүзеге асыруға кедергі келтіретін немесе оның нәтижесін бұрмалайтын, оған қол жеткізуге мүмкіндік бермейтін саяси үрдіс пен саяси сананың тиімді емес жағдайы. Саяси утопия жоба авторларының есебі мен күтулерінен тәуелсіз пайда болады. Саяси утопияның пайда болуына саяси ақпараттың жеткіліксіздігі, оның бұрмалануы, күтпеген жағдайлар мен кездейсоқтықтар, саясаткерлер амбициясы мен мінез-құлықтарының соқтығысуы ықпал етуі мүмкін. Нәтижесінде соңына дейін ойластырылмаған, есептелмеген жоба саяси утопияға айналады. Саяси утопияның ерекше белгісі - мүмкіндігінше саяси әрекетті тиімдендіруге ұмтылу және қажетті нәтижелерге қол жетпегенін мойындамау. Саяси утопия дағдарыстар, реформалар, маңызды қайта құрулар дәуірінде жиі пайда болады. Дереккөздер
Акромион

Акромион ( — үшы, шеткі; — иық) - жауырын қырының төменгі ұшындагы өсінді. Акромион — жұптұяқты жануарлар (сиыр, қой, ешкі және т.б.) мен жыртқыштардың жауырындарында болады, ал тақұүяқты жануарлар (жылқы, құлан, есек) мен талғаусыздар (шошқа) жауырындарында болмайды. Дереккөздер
Центризм

Центризм - қалыпты реформалар жүргізу арқылы әртүрлі әлеуметтік-саяси күштерді біріктіруге талпынатын көшбасшылар мен үйымдардың саяси көзқарасы. Оңшыл радикалды, солшыл радикалды идеялықсаяси ағымдардың экстремизмі. Дереккөздер
Сілекей безі

Сілекей безі (слюнная железа) (glandula salivalis, лат. glandula — без, saliva — сілекей) — ауыз қуысына сілекей бөледі. 2. Жақасты сілекей безі 3. Тіласты сілекей безі]] Орналасу орнына сәйкес сілекей безі — қабырғалық және қабырғадан тыс жатқан бездер болып екіге бөлінеді. Қабырғалық сілекей безі ауыз қуысы мүшелерінің кілегейлі қабығында (ерін, ұрт, таңдай, тіл бездері) орналасады. Қабырғадан тыс жатқан сілекей безі ауыз қуысымен өздерінің өзектері арқылы жалғасады. Бұларға шықшыт, тіласты (бұғақ) және төменгіжақ (ал- қым) бездері жатады. Сілекей безінің сөлі ауыз қуысына түскен азықты дымқылдандырып жібітеді. Сілекейдің құрамында көмірсуларды ыдыратуға қатысатын ферменттер болады. Дереккөздер
Зуһра Атабаева

Зуһра Атабаева (1909-1974), актриса. Қазақ драма театрында Ж. Шаниннің «Арқалық батырындағы» Қарагөз, Б. Майлиннің «Майданындағы» Пүліш т. б. бейнелерін сахнаға шығарды. Әуезовтің «Қарагөз» және «Бәйбіше-тоқал» трагедияларындағы бас бостандығын аңсаған қыздардың Қарагөз бен Дәмештің рөлдерін орындап, шеберлігін танытқан. Әуезов «Қазақстан мемлекет театры» атты мақаласында жаңадан құрылған қазақ театрындағы саны аз актрисалардың ішінен Атабаеваның өнерін бөлекше атап, «Зура Қарагөз рөлінде қайта туғандай» әсер қалдыратынын жазған Дереккөздер
Саяси үстемдік

Саяси үстемдік - біреулер басшылық ететін, ал біреулер бағынатын мемлекеттік-құқықтық құрылыстағы бекітілген саяси тәртіп. Саяси үстемдік - мемлекеттік билікті жүзеге асыру тәсілі; авторитарлық түрдегі көшбасшысы бар қатаң шектелген адамдар тобының шексіз саяси, экономикалық және идеологиялық билігі. Саяси үстемдікке қарулы күшті қолдану, құқық пен бостандықты шектеу тән. Саяси үстемдік билікті жүзеге асыру тәсілі ретінде төтенше, қоғамдағы тұрақсыздық, қоғамдық қарама-қайшылықтар шиеленіскен, т.б. жағдайларда қалыптасады. Саяси үстемдік жағдайына шынайы билікті бөлу емес, азаматтық қоғамды басып-жаншу тән. Яғни, азаматтық бағынбаушьшыққа қарсы террор мен нәубет қолданылады. Билік диктатордың, бір адамның немесе бір топтың қолына шоғырландырылады. Ал саяси құқық пен бостандықты шектеу әр түрлі салалардағы "азаматтық міндеттерді" орындауға мәжбүрлеу шараларына ұласады. Саяси үстемдік жағдайында саяси шешімдерді қабылдауға агрессивті сипат себептенеді. Саясат қатаң тәртіпке негізделеді. Саяси бақылау әдістері қорқыту, үркіту, тіптен көзін құртуға дейін баратын күштеу, зорлауға сүйенеді. Саяси үстемдіктің тарихи қалыптасқан түрлері: тайпалық, монархиялық, әскери, теократиялық және идеологиялық. Тайпалық саяси үстемдік әлі күнге дейін артта қалған Африка елдеріне тән, алғашқы қауымдық құрылыстың қарапайымдылығы мен трайбализмге, туыстық-рулық қатынасқа негізделеді. Ал монархия үстемдікке шексіз болған, яғни билік бір адамның - билеуші қолына шоғырланған жағдайда айналады. Әскери саяси үстемдіктің классикалық түрлеріне XX ғ. латын америнандық тәртіптерді жатқызуымызға болады. Бұл жағдайда басқолбасшы әскерге сүйенеді. Діни сенімдерге негізделген саяси үстемдік кейбір Азия елдеріне тән. Әлеуметтік идеологиялық саяси үстемдікке кезіндегі "пролетариат үстемдігін" жатқызуымызға болады. Фашистік саяси үстемдік ұлттық артықшылық идеясына негізделді. Пайдаланылған әдебиеттер
Сіңір

Сіңір ( — қатаю, созылып керілу) — бұлшық еттерді қанқа сүйектеріне бекітетін бұлшық ет бөлігі. Сіңірді бір бағытта тығыз жатқан коллаген талшықтарының будалары түзеді. Сіңірдің құрамында біріншілік, екіншілік, үшіншілік кейде төртіншілік коллаген талшықтарының будаларын ажыратады. Біріншілік талшықтар будаларының араларында фиброциттер қатарлары және аморфты зат орналасады. Талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасымен (эндотеноний) қапталған бірнеше біріншілік талшықтар будалары екіншілік будаларды түзеді. Бірнеше екіншілік талшықтар будалары жалпақ келген талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасы қабатымен (перитеноний) қапталып, үшіншілік талшықтар будаларын құрайды. Көптеген сіңірлер үшіншілік талшқктар будаларынан тұрады. Ірі сіңірлерді түзуге төртіншілік талшықтар будалары қатысады. Перитеноний мен эндотонийдің құрамында сіңірді қоректендіретін қан тамырлары және жүйкелер болады. Сіңір тіректік қызмет атқарады. Дереккөздер
Акроподий

Акроподий (; — үшы, шеткі; — аяқ, негіз) — қол мен аяқтардың еркін қозғалатын бөлімінің соңғы бөлігі — қол жөне аяқ бастарының (автоподийлердің) ұшындағы саусақтар мен бақайлар. Акроподий, өз кезегінде, 2-3, ал құстарда 4-5 буыннан тұрады. Тұяқты жануарларда акроподийдің қаңқасын жоғарыдан темен қарай: тұсамыс, топай, тұяқ сүйектері кұрайды. Дереккөздер
Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер

Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер - ұлттық мүдделерді жүзеге асыруға кедергі келтіретін, ұлттық құндылықтар мен ұлттық өмір салтына зиянын тигізуі мүмкін жағдайлар мен факторлар жиынтығы. Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіптің көзі мыналар болуы мүмкін: шетелдік мемлекет (мемлекеттер тобы), бірлескен топтар, жекелеген тұлғалар, экономикадағы, экологиядағы, әлеуметтік, ақпараттық саладағы процестер мен құбылыстар және тағы басқалар. Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер ішкі және сыртқы болып бөлінеді: сыртқы - ықпал ету қауіп көзі ұлттық шекара аумағынан тыс жерлерде; ішкі - қауіп көзі мемлекеттің өз ішінде. Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіпқатерлердің объективті және субъективті себептері бар, олар жүзеге асырылу мүмкіндігіне қарай: шынайы, ықтимал, жорамал; әсер ету ауқымына қарай: ғаламдық, аймақтық, субаймақтық, мемлекеттік, шағын сипатта болады. Дереккөздер
Саяси үрдіс

Саяси үрдіс - саяси жүйенің бір қалыпты жағдайдан екінші жағдайға келуі, ауысуы, өзгеруі, қозғалысы. Бұл үрдіс саяси деп аталғандықтан ондағы өзгерістер ең алдымен билікке, оны бөлу және қайта белуге, азаматтарды шешім қабылдауға, басқарушылардың қызметін бақылауға, жүмылдыруға, халықтың саяси белсенділігін арттыруға байланысты болады. Саяси үрдістің басты белгісі азаматтардың әр түрлі мүдделерін біріктіріп, жинақтайтын саяси шешім қабылдауда және оны іске асыруда. Дереккөздер
Өмірзақ Атаев

Өмірзақ Атаев (1900-1948), Мұхтар Әуезовтің досы. Шыңғыс елінің тумасы, руы - тобықты. Тілі майда, жолдастыққа сенімді, саятшы адам болған, Абай ауылында өскен. Әуезов Семейде оқып жұрген кезінде демалысқа шыққан шақтарында көлік әкеп, ауылға алып қайтып жүрген. Сауатты, кейін кеңсе қызметінде істеген. Әуезов 1920 ж. Кәмила Мағауияқызына үйленген кезде екеуінің қосылуына көп септігін тигізген. Сот ісінде куәлік жасаған. Кәмиланы ұзатылған жерінің адамдары қайта алып кетуге әрекеттенгенде, оны жасырып ұстаған. Кейін үй іші тәркіге ұшыраған. Оңтүстік Қазақстан облысының Шаян ауданына барып паналаған. Атаев Алматыға қызмет бабымен келген сапарында Уәсила Мағауияқызының үйінде кенеттен қан қысымынан қайтыс болған. Оны ақырғы сапарға шығарып салу рәсімінің бәрін Әуезов өз мойнына алған. Дереккөздер
Сірлі без

Сірлі без (серозная железа) (glandula seroca, лат. glandula — без, serum — сары су) — құрамында ас қорыту ферменттері болатын протеинді секрет бөліп шығаратын экзокринді без. Сірлі бездерге құлақ түбі (шықшыт) сілекей безі жатады. Сірлі бездердің секрет бөлетін соңғы бөлімдері пішіні конус тәрізді бірқабат безді клеткалар — сероциттерден құралады. Соңғы секрет бөлетін бөлімдер сыртынан жиырылу қызметін атқаратын жұлдызша келген миоэпителиоциттермен қапталған. Сероцит цитоплазмасының базальды бөлігі базофилді, ал бөлім қуысына қараған ұшындағы протеинді түйіршіктер ацидофилді боялады. Дөңгелек келген ядросы жасушаның базальды бөлігіне жақын орналасады. Сірлі бездердің сілекейі құрамында протеинді ферменттер болады. Дереккөздер
Шағын (жергілікті) өркениеттер

Шағын (жергілікті) өркениеттер - жер шарының қандай да бір бөлігіндегі кең аумақта өмір сүретін тарихи қалыптасқан, басқа қауымдастықтардан өзіндік мәдениетімен, қүндылықтарымен, дінімен, салт-дәстүрімен, өмір салтымен және т.б. ерекшеленетін адамдар қауымдастығы. Шағын өркениеттердің, әдетте, кең аумағы және көп халқы болады (аумағы мен халқы салыстырмалы түрде аса үлкен емес жапон өркениетін есептемегенде). Шағын өркениеттер (мысалы, шумерлік, египеттік) пайда болды, дамыды, жойылды немесе әлі де өмір сүру¬де немесе басқа өркениеттерге негіз болды (мысалы, ежелгі грек және рим өркениеттері батыс өркениетіне негіз болды). Қазіргі шағын өркениеттерге батыс, ислам, православиелік, конфуциандық-буддистік,индуистік, латын американдық,ресейлік, жапондық және африкандық жатады. Шағын өркениеттердің қүрамына субөркениеттер кіруі мүмкін. Мысалы, батыс (батыс-христиандық, батысеуропалық, католиктік-протестанттық) өркениеттерден еуропалық, солтүстік- американдық, австралиялық субөркениеттерді ажыратуға болады; исламдық өркениеттен - сунниттік, шииттік, африкандық мүсымандық және түріктік, индонезиялық-малайзиялық субөркениеттер тармақталады; конфуциандық-буддистік өркениеттен - тибеттік-буддистік және жапон субөркениеті таралады. Дереккөздер
Акросома

Акросома (acrosoma; — үшы, шеткі; — дене) — сперматозоид басының алдыңғы бөлігінде орналасқан оймақ тәрізді құрылым. Ол — құрылысы күрделі өзгерістерден өткен Гольджи аппаратының туындысы. Акросома ішкі және сыртқы жарғақтан және олардың арасындағы гидролаза ферменттеріне толған денешіктен тұрады. Ұрықтану кезінде сперматозоид акросомасы жұмыртқа жасушасының (ооцит) сыртқы қабығын құрайтын жасушалардың желімдегіш гликозамингликандарын (мукополисахаридтерін) ерітетін гиалуронидаза, протеаза, арильсульфатаза, акрозин ферменттерін бөледі. Нәтижесінде ооцит цитоплазмасына, оның мөлдір аймағы арқылы сперматозоидтың басы мен мойынының енуіне толық мүмкіндік туады. Дереккөздер
Біріккен ұлттар ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы (БЖҚБ)

Біріккен ұлттар ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы (БЖҚБ) - босқындар мен қоныс аударушыларды қорғау ісін жүзеге асырып, әлеуметтік мәселелерді құқықтық тұрғыдан реттеумен айналысатын халықаралық ұйым. Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясын 1949 ж. 3 желтоқсандағы № 319 (IV) қарарына сәйкес құрылды. Штаб-пәтері Женева қаласында. Ол босқындар бас сауғалап келген мемлекеттің келісімімен сол елде өзінің өкілдігін аша алады. Жоғарғы комиссар Экономикалық және әлеуметтік кеңес арқылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясына өз қызметі туралы есеп береді. 1995 ж. тамызда Қазақстанда осы басқарма өкілдігі ашылып, нақты шаралар бойынша Үкіметпен бірлесе жұмыс істеуге кірісті. Әсіресе, көші-қон легін халықаралық стандарттарға сай реттеу бағытында мемлекеттік органдарға жан-жақты көмек көрсете бастады. Дереккөздер
Сергей Карпович Даронян

Сергей Карпович Даронян (1925 ж. т.), армян әдебиет зерттеушісі. Филология ғылымының докторы, профессор. «Микаэл Налбандян», «Мирза Ибрагимов», «Түгелбай Сыдықбеков» т. б. монографиялар мен зерттеулер жариялады. Әуезовпен шығармашылық және достық қарым-қатынаста болған. Олардың достығы 1955 ж. «Абай» диафильмін түсірген кезден бастапған. «Үндістан университеттерін аралап» деген мақаласында ұлы Мұхтар Әуезовтің Үндістанға барып-қайтқан сапарынан кейін, Мәскеу студенттерімен кездескені жөнінде қалам тербеген («Московский университет» газеті, 1955, 19 наурыз). «Ұлы халықтың ұлы перзенті» атты естелігінде заңғар суреткердің кішіпейілділігі, асқан білімі, асқар дарыны туралы ақтарыла жазды («Со­циалист Қазақстан», 1970, 20-21 маусым). 1956 ж. 7 шілдеде Әуезовке жазған хатында «Абай» диафильмінің жарыққа шыққанын хабарлап, Мәскеу баспасынан жарық керетін қазақ әдебиетінің антологиясына алғы сөз жазуды өтінеді («М. О. Әуезовтің емірі мен шығармашылық шежіресі», А., 1997, 540-541-беттер). Ал Мұхтар Әуезов 1954 ж. 24 маусымда Даронянға жазған хатында Москвада шығатын «Абай жолының» «нағыз лайықты басылыммен, жақсы көркемделіп» шығуына, Даронянның өзінің редактор болуына тілек білдірген. Дереккөздер
Сатылған Атамқұлов

Сатылған Атамқұлов (1907-1955), актер. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1946). Шығармашылық жолы әр түрлі көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан басталады. Абай атындағы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының өркендеуіне белсене ат салысты. Көбінесе өр мінезді, ер қайратты рөлдерде ойнады. Әуезовтің «Еңлік - Кебегіндегі» Кебек, Кеңгірбай, «Түнгі сарындағы» Тәнеке бейнелерін жасады. Орындаған рольдері *Талтаңбай (Б.Майлиннің "Талтаңбайдың тәртібінде"), *Кебек,Кеңгірбай, Тәнеке (М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі" мен "Түнгі сарынында"), *Сердәлі, Жантық (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысы" мен "Қозы Көрпеш- Баян сұлуында"), *Махамбет (М.Ақынжановтың "Исатай- Махамбетінде"), *Базарбай, Шеге (Е.Г.Брусиловскийдің "Қыз Жібегінде"). Дереккөздер
Жеке гистология немесе микроскопиялық анатомия

Жеке гистология немесе микроскопиялық анатомия — организм мүшелері мен мүшелер жүйелерінің микроскопиялық және субмикроскопиялық (нәзікмикроскопиялық) құрылысы туралы ілім. Бұл бөлімде мүшелер жүйелерін құрайтын мүшелер құрамындағы ұлпалардың жоғары құрылымдық деңгейдегі өзара орналасу және қызметтік арақатынасы туралы заңдылықтары қарастырылады. Дереккөздер
Саяси рейтинг

Саяси рейтинг - [ағылш. rating - бағалау, разряд] - саяси құбылыстарды берілген шкалалар негізінде оларға тән ортақ қасиеттердің танымалдық деңгейін анықтаушы салыстырмалы эксперттік баға. Саяси рейтинг саяси көшбасшының, ұйымның, топтың, партиялардың, олардың қызметінің, бағдарламасының танымалдығы мен беделін нақты саяси уақыттық-кеңістік жағдайын сандық көрсеткіштер арқылы бағалау. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты Даму Жөніндегі Комиссиясы

Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты Даму Жөніндегі Комиссиясы - - Біріккен Ұлттар Ұйымымен 1992 жылы құрылған ұйым (53 мемлекет). Басым мәнге ие келесі мәселелерді шешуге жәрдемдеседі: тұщы су, энергетика, көлік және қоршаған орта, орман, әлемдік мұхит. Негізгі міндеті: кедейлікті жою, қазіргі тұтыну мен өндіру құрылымдарын өзгерту. Өзара байланысты экономикалық, әлеуметтік және экологиялық бөліктердің тұрақты дамуы, сондай-ақ әртүрлі деңгейдегі әріптестікті қамтамасыз ету қажеттігін ескеруге ерекше мән беріледі. Дереккөздер
Қостілділік

Қостілділік — жеке адамның немесе қоғамның екі тілді қолдануы. Қостілділіктің мынадай түрлері ажыратылады: жеке адамдық қостілділік – белгілі бір этностың жекелеген мүшелерінің екі тілді білуі мен қолданылуы және жаппай қостілділік – екі тілді этностың басым көпшілігі білуі мен қолданылуы; жеке адам тудырған қостілділік және ұжымда өмір сүретін қостілділік; аймақтық қостілділік – елдің белгілі бір аудан тұрғындарының екі тілді білуі мен қолдануы және ұлттық қостілділік – елдегі сол этностың екі тілді білуі; табиғи қостілділік – сол тілдің тұтынушыларының тікелей өзара қатынасының нәтижесінде екі тілді білуі мен қолданылуы және жасанды қостілділік – екінші тілді үйренуге арнайы бейімделу және әлеуметтік жағдай жасау нәтижесінде екі тілді білу мен қолдану т.б. Сондай-ақ егер әрбір екі тіл биливгте жеке жүйе ретінде өмір сүрсе, таза (Л. В. Щерба) немесе үйлестірмелік (координированное) қостілділік (Ч. Осгуд. У. Вайнраих. С. Эрвин т.б.); егер екі тіл бір жүйеге біріксе, аралас қостілділік; және екінші тілді меңгертудің ерте дәрежесіндегі субординативтік (У. Вайнрайк) қостілділік деп те бөлінеді. Қосымша қостілділік (билигв бірінші тілдік құзіретін жоғалтпай екінші тілді қолданады) және ауыстырмалы қостілділік (қар: Функционалдық қостілділік) және этникалық қостілділік (этникалық қостілділік) деп бөлінеді. Жер шарының барлық тұрғындарының жартысына жуығы қостілді екендігі анықталған. Кейбір елдер үшін қостілділік өте аз кездесетін феномен болса (АҚШ, Франция, Ұлыбритания т.б.) өзге елдер үшін бұл норма (Индия, Батыс Африка, Тайланд, Папуа, Жаңа Гвинея, Колорун т.б.) Қазақстанда қазақ не орыс тілінің араласуынсыз, өзге тілдерден құралған қостілділіктің оншақты түрі бар. Олар: тәжік-өзбек, дүнген-ұйғыр, ұйғыр- өзбек, түрік-Әзірбайжан, татар-ноғай және т.б. Қостілділіктің бұл түрлері туралы мәлімет аз болса да, тілдердің аймақтық қатынасының айғағы. Дереккөздер
Акросомалық реакция

Акросомалық реакция — ұрықтану кезеңінде сперматозоид басының жұмыртқа жасушасына жанасуы кезінде акросома қабықшасының еріп, акросомалық жіпшелердің жұмыртқа жасушасы қабықшаларына ену реакциясы. Электронды микроскопиялық зерттеуге дейін, "акросома ұрықтану процесі кезінде жұмыртқа жасушасы кабыкшаларын қандауыр тәрізді тесіп өтеді" деген жаңсақ ұғым болған. Шын мәнінде, жұмыртқа жасушасындағы ұрықтану төмпегінің пайда болуы осы акросомалық реакцияға байланысты. Дереккөздер
Капилляр

Қылтамыр (капилляр); (vasa capillaria; — тамыр, capillus — қыл) — ең жіңішке және тым жұқа қабырғалы тамыр. Қылтамыр қан және лимфа қылтамырлары (капиллярлары) болып бөлінеді. Қан қылтамыры қан мен ұлпалар арасындағы зат алмасуды іс жүзіне асырады. Қан қылтамырының арнасы мүшелердің құрылыс ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі (4,5 мкм-30 мкм) болады. Оның қабырғасы үш қабаттан: ішкі - эндотелийден, ортаңғы - негіздік жарғақта орналасқан перициттерден, сыртқы - адвентициальды жасушалардан тұрады. Перициттер жиырылу арқьшы қылтамыр арнасының диаметрін реттеп отырады. ішкі эндотелий қабатын құрайтын эндотелиоциттер мен оның сыртындағы негіздік жарғақтың (базальды мембрананың) құрьшыс ерекшеліктеріне байланысты қылтамыр: сомалық қылтамыр, фенестерлі қылтамыр және қойнауша (синусоидты) қылтамыр болып үш түрге бөлінеді. Сомалық қылтамырда эндотелиоциттер бір-біріне тығыз жанасып, үзіліссіз түтас жатқан негіздік жарғақта орналасады. Фенестерлі (терезелі) қылтамырда эндотелиоциттердің цитоплазмасы жұқа рып, зат алмасуға бейімделген терезе тәрізді жүқарған құрылымдар түзеді. Синусоидты қылтамырда негіздік жарғақшада және эндотелиоциттер аралықтарында ірі молекулалар (макромолекулалар) өте алатын саңылаулар болады. Қан қылтамыры — жануарлар организміндегі жасушалық және үлпалық деңгейдегі зат алмасуды іс жүзіне асырады. Қан капиллярлары негізінен артериолаларды венулалармен жалғастырады. Лимфа капиллярлары — тым жүқа қабырғалы лимфа тамырларының бастамасы. Лимфа капиллярларының арнасы (5 мкм - 100 мкм) мүшелердегі атқаратын қызметтеріне байланысты өзгеріп отырады. Олардың қабырғалары да жалаң қабат жалпақ келген эндотелиоциттерден тұрады. Бірақ, эндотелий мен оны сыртынан қоршап жатқан борпылдақ дәнекер ұлпасының коллаген талшықтарының арасында негіздік жарғақ болмайды. Сондықтан, лимфа қьштамырларының арнасы қан капиллярларына қарағанда кең де, созылмалы болып келеді және оларды қоршаған ұлпа сүйығы мен капиллярлар арасындағы зат алмасу процесі жеңіл жүреді. Эндотелиоциттердің аралықтарында, лимфа капиллярларының қуысына ірі молекулалы заттар, клеткалар мен олардың ірі бөліктері өтетін саңылаулы тесіктер болады. Эндотелиоциттердің цитоплазмасында, лимфа капиллярлары қабырғаларының жиырьшу арқьшы, олардың откізгіштігін реттеп отыратын актинді микрофиламенттер болады. Жануарлар ұлпалары мен мүшелерінің құрьшысы және олардағы зат алмасу ерекшеліктеріне байланысты, лимфа капиллярлары — тарілмекті және кеңілмекті торлар түзеді. Дереккөздер
Глутамин қышқылы

Глутамин қышқылы — моноаминодикарбон қышқылы. Глутамин қышқылы — тірі организмдегі протеиндер, әсіресе, қарапайым молекулалы заттар (глутатион, фолий қышқылы т.б.) құрамына кіреді және бос түрінде де кездеседі. Ол организмдегі азоттык, алмасуда атап айтқанда,амин тобы тасымалдауда және зиянды аммиакты бейтараптандыруда маңызды рөл атқарады. Глутамин қышқылын кейбір ауруларды емдеуде және тамақ өнімдерін дайындауда татымдық қосымша ретіндеде пайдаланады. Дереккөздер
Желін емшегі

Желін емшегі ; ( papilla - емшек, uber — желін) — ішкі қуысы емшек қойнауы мен емшек өзегінен құралған желіннің терілі-етті өсіндісі. Желін емшегінің қабырғасы үш қабықтан: ішкі — кілегейлі қабықтан, ортаңғы — етті қабықтан, сыртқы — теріден тұрады. Емшек қойнауының кілегейлі қабығы өз кезегінде үш қабаттан құралған. Кілегейлі қабық ішкі жағынан екіқабатты текше тәрізді эпителиймен астарланған. Оның астында борпылдақ дәнекер ұлпасынан құралған өзіндік тақташа мен тым нашар жетілген кілегейліасты негіз болады. Емшек өзегі кілегейлі қабығының құрылысы да осы аталған қабаттардан тұрады. Бірақ, бұны көпқабатты жалпақ эпителий астарлайды. Емшек қабырғасының ортаңғы — бірыңғай салалы ет ұлпалық қабығы төрт қабаттан тұрады: ішкі — ұзынша қабат, оның сыртындағы — сақинаша қабат, одан кейінгі үшінші — аралас қабат және сыртқы сәулелі (радиальды) қабат. Етті қабықтың сақинаша қабаты — емшек ұрпінің қысқыш етінің (сфинктерінің) қызметін атқарады. Ол жиырылып емшек ұрпін қысып, сүтті ұстап тұрады. Емшек қабырғасының сыртқы қабығы — тері. Дереккөздер
Саяси рекруттау

Саяси рекруттау - кез келген билік жүйесінің қызметін қамтамасыз ету үшін билеуші элита мен жетекшілер құрамын қалыптастыру және іріктеу жолы. Саяси теорияда жетекшілер мен элитаны рекруттау, яғни таңдау мен іріктеудің екі жолы қалыптасқан. Бірі - әмбебап тәсіл. Зерттеушілер жалпы тәсілдермен қатар, бір-біріне ұқсамайтын екі әдісті көрсетеді: гильдиялық және антрепренерлік. Гильдиялық әдісте іріктеудің нақты белгілері, ережелер мен процедуралар маңызды рөл атқарады. Бұл мамандарды таңдаудың бюрократиялық жүйесі, бұған сатылық, протекциялық тән. Антрепренерлік әдісте элитаны демократиялық іріктеу тәсілінде үміткерлердің сапасын баға¬лау қоғамдық пікірге және танымал проңедураларды орындауға тәуелді. Дереккөздер
Жемір жасушалар

Жемір жасушалар (макрофаги); ( makros — үлкен, ірі; phagein — обу, жеміру, жеу) — организмге түскен бактериялар мен басқа протеиндік бөгде заттарды қармап, оларды қорытуға қабілетті жасушалар. Жемір жасушаларға макрофагиялық жүйе жасушалары (мононуклеарлы фагоциттер жүйесі), моноцит туындылары (гистиоциттер, бауыр, қан жасаушы мүшелер, өкпе, сірлі қуыс, тері, буын макрофагтары, остеокластар, микроглия т.б. жасушалар) жатады. Жемір жасушалардың орташа мөлшері 10-15 мкм, ядросының пішіні дөңгелек, сопақ немесе бұршақ тәрізді, цитоплазмасы базофилді көкшіл түске боялады. Жемір жасушалар дәнекер ұлпасының жасушааралық заттарына биологиялық белсенді заттарды және ферменттерді бөліп шығарады. Жемір жасушалар сүйектің қызыл кемігіндегі діңгекті жасушалардан және олардан туындайтын моноциттерден (қан жасушасы) дамиды. Бұл организмде фагоцитоз процесін іс жүзіне асырумен қатар, организмдегі иммунологиялық реакцияларға қатысып, Т және В лимфоциттердің эффекторлық қызметін, сондай-ақ фибробласттардың белсенділігін арттырады. Дереккөздер
Саяси ой

Саяси ой - адамзаттың рухани мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігінің бірі, мемлекет, мемлекеттің шығу тегі, билік, саяси билік, бостандық, саясат мәселелерін зерттеудегі негізгі бағыттары мен көзқарастардың даму дәуірлері және қорытындыларының жиынтығы. Адамдар жарқын болашаққа қол жеткізу үшін әркезде өткенге қайта-қайта оралып отырған. Бірнеше ғасырлар бұрын қойылған сұрақтарға жауап іздеу арқылы әр ұрпақ өткен мен бүгіннің ортасындағы өз орнын табуға тырысады. Осы тұрғыдан қарастырғанда саяси ой эволюциясының мәні зор. Саяси ой әртүрлі көзқарастар мен ұстанымдардың өзара күресінің арқасында мемлекет, саясат, бостандық, т.б. мәселелерін тану, олар туралы түсініктер мен тұжырымдарды тереңдеу үрдісі жүрді. Саяси ой саяси құбылыстарды тану үрдісінің тереңдеуі нәтижесінде тарихи қалыптасқан дамушы білім, логикалық-түсінік түрғысынан жинақталған теориялық тұжырымдар, идеялар, қағидалар мен конструкциялар. Дереккөздер
Сірлі сұйық

Сірлі сұйық (серозная жидкость) — дене қуыстарындағы (көкірек, құрсақ, жамбас) бірқабатты жалпақ эпителий жасушалары - мезотелиоциттер бөліп шығаратын сұйық. Сірлі сұйық — ішкі мүшелердің бір-біріне жабыспай өзара еркін қозғалуын қамтамасыз етумен қатар, қорғаныс қызметін де атқарады. Дереккөздер
Ұлт-мемлекет

Ұлт-мемлекет - [Nasion - State] - адамдардың политэтникалы, әлеуметтік мәдени және саяси қауымдастығы; аумақтық егемендік пен мәдени егемендіктің саяси түрлерінің өзара үйлесуі; "ұлт", "ұлттық мемлекет" түсініктерінің синонимі. Дереккөздер ca:Estat Nació
Біріккен Ұлттар Ұйымының еуропалық экономикалық комиссиясы

Біріккен Ұлттар Ұйымының еуропалық экономикалық комиссиясы - Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесінің арнаулы аймақтық органы. Негізі 1947 ж. қаланған. 1951 жылдан Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты ұйымы құқын алған. Штаб-пәтері - Женевада (Швейцария). Оған 55 ел мүше. Негізгі мақсаты - ұйымға мүше елдердің басқа мемлекеттермен экономикалық қарым-қатынастарын дамыту мен нығайтуға қолғабыс тигізу, орнықты дамуды қамтамасыз ететін саясат жүргізу, үкіметаралық ынтымақтастықты нығайту, экономикалық, техникалық, статистикалық ақпараттар жинап тарату немесе осы салаларда көмек беру. Оның құрамында өнеркәсіптің, көліктің, сауданың түрлі салаларын қамтитын тұрақты комитеттер жұмыс істейді. Комиссияның жоғарғы органы - жылына бір рет шақырылатын сессия, атқарушы органы - Хатшылық Комиссияның пленарлық сессиясында ұйымның жалпы саясаты мен жұмыс бағдарламалары қаралады, Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесіне ұсыныстар жасалады. Дереккөздер
Қылтамыр адвентициясы

Қылтамыр адвентициясы (адвентиция капилляров); — қоршаған үлпалармен байланыстырып жалғастыратын қан және лимфа қылтамырларының сыртқы борпылдақ дәнекер ұлпалық қабығы. Қылтамыр адвентициясында борпылдақ дәнекер ұлпасына тән адвентициялык жасушалар көптеп кездеседі. Олар камбиальды қызмет атқаратын, пішіні ұзынша келген өсінділі сопақша ядролы жас діңгекті жасушалар. Адвентициялық жасушалардан фибробласттар, липоциттер (адипоциттер), шырлы жасушалар (лаброциттер, ұлпа базофилдері) өсіп жетіледі. Қьштамыр адвентициясында бұлардан басқа плазмоциттер, гистиоциттер, ретикулоциттер де кездеседі. Дереккөздер
Шантаж

Шантаж - [франц. chantage] - қоқанлоқы көрсету арқылы абыройын төгіп, әшкерелейтін мәліметтерді таратумен қорқытып, арандату. Шантажист қашан да қандай да бір нақтылы материалдық және т.б. пайданы көздейді. Дереккөздер
Дворян ұясы романының аудармасы туралы

> романының аудармасы туралы-жазушының мақаласы. Алғаш рет «Әдебиет жене искусство» журналында жарияланды (1952, N° 9). Кейін И.Тургеневтің осы романы қазақ тілінде басылым көргенде кіріспе орнына берілді. Әуезовтің «Уақыт және әдебиет» (1962, 350-354-беттер), 20 томдық (14-том, А., 1983, 292-297-беттер) шығармалар жинақтарында қайта жарияланды. Мақалада орыс халқының классик жазушысы Тургеневтің бұл романын қазақ тіліне тәржімалауды көптен мақсат етіп келгенін, көркем аудармадағы бұрынғы тежірибелеріне «өзімше жаңалық ретінде қостым деген ізденулерім бар» деп, оны оқырман көпшіліктің сынына салмақ ойымен аудармаға кіріспе ретінде әдейі жазып отырғандығын ескертеді. Автор негізгі мәселеге көшуден бұрын роман туралы аздап тоқталып өтеді. Бұл роман Тургеневтің аз уақыт ішінде жазған бір топ романдарының «еһ көрнекті, көркемінің бірі» деп бағапап, оны А.Пушкиннің «Евгений Онегин» романының дәстүрін жалғастырғандығын халық өмірін шынайы суреттеуі, кейіпкерлер арнасының үйлестігі, көркемдік ерекшеліктерінің үндестігі арқылы дәлелдей келіп, шығарманың «Орыс әдебиетінің тарихында қарасөзбен жазылған поэма» екендігін атап керсетеді. Одан әрі романды аудару арқылы асыл нұсқаның шебөрлігін үйренуге және оның ерекшеліктерін оқушы жұртшылыққа дәл өз қалпында жеткізуге тырысатынын айта келіп, «дәл аудару дегенді мен сөйлеміне сөйлем орай етіп аудару деп түсінемін... Сөйлемін дәл беру жазушының стилін дәл беруге тетелей себепші болады» дейді. Ол үшін аударып отырған шығарманың кейіпкерлерінің немесе автордың аузына қазақтың мақал-мәтелі сияқты ерекше, қазақша әшекей бояуларды салмау керек. Қысқасы, қазақ тіліне аударылғанымен, Тургенев шығармаларына қазақтың тон-тымағын кигізу керек емес» деген өзінің табанды пікірін ортаға салады. Кезінде, кейінірек те Әуезовтің бұл пікірі мен осы аудармасы әдеби жұртшылық назарын өзіне аударып, түрлі пікірлер айтылған. Дегенмен Әуезовтің аудармада өзі ұстанып, ұсынып отырған табанды пікір-көзқарасын терістеуге ешқандай негіз жоқ. Сыншылардың ұғымдылық, көркемдік деп отырғандары дәлдікке қайшы емес. Кейде түпнұсқаның да ұғымдылығы мен көркемдігі әр түрлі дәрежеде кездеседі. Сондықтан көркем аудармада, ең алдымен, дәлдік деген талапты қойып, сонан соң ұғымдылық, көркемдік жағын қарастыру қажет. Дереккөздер
Тобық

Тақылжар немесе тобық (коленная чашка) (лат. patella — тақылжар, тобық) — ортан жіліктің тобық шығырымен байланысып, тобық буынын құрауға қатысатын ірі тиекше сүйек. Ол тобық сүйек негізінен, сүйек төбесінен және буын бетінен тұрады. Тобыққа санның төртбасты бұлшықетінің сіңірі бекиді. Дереккөздер
Саяси ойлау

Саяси ойлау - әлеуметтік-саяси саланы түсінуде танымның тиімді тәсілдерін қолданатын саяси сананың бөлігі, оның түрі. Саяси ойлау - саясаттағы саяси сананың негізгі түрлерінің бірі. Саяси ойлау салалары мен түрлері сан алуан. Ол теориялық және қолданбалы, тәжірибелік түрлерден тұрады. Теориялық деңгейде тұжырымдар мен стратегиялық ұстанымдар қалыптасады. Теориялық саяси ойлау саяси мәселелерді ауқымды қарастыруға, саяси қарама-қайшылықтарды концептуалды шешуге тырысады. Саяси ойлау - ғылыми ізденістер нәтижесі. Онымен саяси шындықты ұйымдасқан түрде ой елегінен өткізгісі келген мемлекеттік, партиялық, тәуелсіз зерттеу құрылымдары айналысады. Тәуелсіз зерттеушілер саясат мәселелерімен жалпы, жалпы мәдени деңгейде айналысады. Ал саяси ойлауды қалыптастырумен әлеуметтік және саяси философия, әлеуметтану, саясаттану, салыстырмалы саясаттану сияқты ғылымдар айналысады. Ойлау саласына саяси тұтастықтың жалпы анықтамалары жатады. Мысалы, ұлттық-таптық үйлесімділік қозғалысы, саяси келісім, ортақ саяси кеңістікті орнатуға ұмтылу, т.б. Дереккөздер
Қоғамдық сана

Қоғамдық сана — қоғамның рухани өмірінің, адам ойында шындықтың бейнеленуінің барлық түрлерін қамтитын философиялық категория; әртүрлі әлеуметтік қауымдастықтардың өмір сүруі процесінде пайда болатын адамдардың әлемге және өздеріне деген қатынастарының рухани тәсілдерінің жүйесі. Оған қоғамдық идеялар, теориялар, саяси, құқықтық, адамгершілік, эстетика, философия және діни қозғалыстар, ғылыми білімдер, т.б. жатады. Қоғамдық сана әлеуметтік сезімдер мен көңіл-күйлерді, әдет-ғұрыптар мен мінез- құлықтарды, қалыптасқан дәстүрлерді, ұлттар мен халықтардың психикалық кейіп ерекшеліктерін де қамтиды. Қоғамдық сана қоғамдық болмыстан туып, соның бейнесі мен туындысы болып табылады. Сана болмыстың бейнесі болғандықтан, қоғамдық болмыс өзгергеннен кейін сана да өзгереді. Бірақ қоғам мүшелерінің санасы белгілі бір мерзімге дейін өзгерген болмысқа сәйкес келмеуі мүмкін, яғни артта қалып қоюы. Қоғамдық сана болмысты тек бейнелеп қана қоймайды, сонымен бірге сол бейнеленген шындыққа ықпал етіп, оны өзгертеді және дамытады. Оның күрделі ішкі құрылымдарының деңгейі мен түрлерін ашып көрсетуге болады. Қоғамдық сананың деңгейлеріне тікелей бұқараның, жекелеген әлеуметтік топтар өмірінің күнделікті жағдайларынан туатын қарапайым, эмпирикалық сана және қоғамдық топтардың түпкілікті мүдделерінің рухани көрінісі ретінде ғылыми-теориялық сана жатады. Қоғамдық сананың түрлері объективтік дүние мен қоғамдық болмыстың адам санасында бейнеленуін көрсетіп, адамның тәжірибелік іс-әрекеттерінен байқалып, қоғамның рухани мәдениетінің қүрамдас бөлігіне айналады. Қоғамдық сананың тарихи қалыптасқан түрлеріне: саясат, құқық, философия, мораль, өнер қоғамдық болмысты бейнелей отырып, оған белсенді түрде ықпал етеді. Оның әрқайсысының өз нысанасы мен бейнелеу тәсілінің болуына қарамастан, болмыс пен адам санасына өзіндік әсерін тигізіп, идеялық-саяси күресте ерекше рөл атқаруымен сипатталады. қоғамдық таптар - ортақ мүдделері және құқылықтары бар әлеуметтік тұрақты (салыстырмалы) топтар (мысалы, шаруалар, жұмысшы табы, буржуазия, орта тап және т.б.). Таптар мен тап күресі тұжырымдамасы XIX ғ. Еуропада кеңінен таралды (К. А. Сен Симон, О. Тьерри, Ф. Гизо және т.б.). К.Маркс пен Ф.Энгельс таптардың болуын қандай да бір өндірістік әдістермен байланыстырды, таптар күресін тарихтың қозғаушы күші ретінде санады және пролетариатта буржуазияны күшпен төңкеріп тастау және тапсыз қоғам құру тапсырмасын жүктеді. Әлеуметтануда қоғамды тапқа және әлеуметтік топтарға (жастық, экономикалық, кәсіби, құқықтар мен міндеттер жүйесі, әлеуметтік мәртебе) бөлу орын алған. Қазіргі қоғамда қоғамдық еңбек бөлінісі, жекеменшік қатынастары, басқа да факторларға сай әлеуметтік жіктелу және ықпалдасу процесіне орай араларында әріптестік, бәсекелестік немесе қақтығыс туындайтын, дегенмен, демократиялық принциптер негізінде реттелетін әртүрлі жіктер мен топтар қалыптасады. Дереккөздер
Жүйке ұштары

Жүйке ұштары( terminatio — ұшы және neuron — жүйке) — жүйке талшықтарының соңғы ұштары. Жүйке ұштары: рецепторларға (тітіркеністі қабылдайтын соңғы құрылым) және эффекторларға (жүйке толқынын орындаушы жұмысшы мүшелерге —Бұлшықеттерге, бездерге жеткізетін аппарат) бөлінеді. Рецепторлар бос (соңғы жүйке тармағы) және қапталған (жүйке үшін нейроглия жауып тұрады) жүйке үштарына ажырайды. Қапталған жүйке ұштары өз кезегінде қапшықталған (жүйке ұштары қосымша дәнекер ұлпалы қапшықпен қапталады) және қапшықталмаған болып екіге бөлінеді. Эффекторлар — нейромускулалы (Бұлшықеттерде), нейрогландулалы (бездерде) және нейросекретті (секрет бөросекретті жүйке ұшына — неирогипофиздегі жинағыш денешіктер жатады. Дереккөздер
Ауатамырлар тарамы

Ауатамырлар тарамы (бронхиальное дерево); (arbor bronchialis, лат. arbor — тарам, грек, bronchos — тыныс, көмекей) - кеңірдектен ауатамырлар (бронхтар) мен ауатамыршалардың (бронхиолалардың) тарамдалу жүйесі. Кеңірдектен негізгі оң және сол ауатамырлар (негізгі бронхтар), олардан кезегімен ірі, орта, кіші ауатамырлар, одан әрі ауатамыршалар таралады. Ауатамырлар тарамы — соңғы ауатамыршамен (терминальды бронхиоламен) аяқталады. Ауатамырлар тарамында ауа тазаланады, жылынады және су буымен қанығады. Дереккөздер
Талдағыштар

Талдағыштар (анализаторы) (analisatores, грек, analisis жіктеу, талдау) — дененің сыртқы және ішкі ортасын жүйке жүйесінің орталық бөлімімен байланыстырып түрған рефлекторлық доғаның сезімтал бөлігі. Дереккөздер
Саяси ойын

Саяси ойын - нақты әлеуметтік-мәдени шеңбердегі саяси тәжірибені игеруге және қайта орнына келтіруге бағытталған шартты саяси жағдайдағы қызмет түрі. Саяси ойында саяси өмір сүрудің ережелері қалпына кетіріледі, ал ойынға қатысушыларға саяси шындықты түсінуге және оған икемделуге, интеллектуалдық, эмоциялық және имандылық тұрғысынан дамуға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, саяси ойын саяси субъектінің өзін-өзі табу түрі. Саяси ойын нақты жағдайды немесе мәнді келтіру, не жарыс ретінде өтеді. Саяси ойын құрылымы: :-ойынға қатысушылардың өздеріне алған рөлі; :-осы рөлді жүзеге асыру құралдары ретінде ойындық іс-әрекеттер; :-символдарды қолдану; :-ойынға қатысушылар арасындағы қатынас. Саяси ойынның барлық аспектілерін біріктіретін саяси рөл болып табылады. Саяси ойын арқылы адамның саяси әлеуметтенуі жүзеге асады. Дереккөздер
Біріккен ұлттар ұйымының жанындағы Қазақcтан республикасының тұрақты өкілдігі

Біріккен ұлттар ұйымының жанындағы Қазақcтан республикасының тұрақты өкілдігі - әлемдік қауымдастықта Қазақстанның мүддесін білдіретін мекеме, Нью-Йорк қаласында ашылған (1992). Оның қызметі 1975 жылы 14 мамырдағы мемлекеттер өкілдігі мен олардың халықаралық әмбебап ұйымдармен арақатынасы жөніндегі Вена конвенциясы құжаттарымен реттеледі. Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Қазақстан Республикасының алғашқы тұрақты өкілі - А.Арыстанбекова болды (1992-1999). Қазақстанның Германиядағы елшісі - Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа бөлімшесіндегі Қазақстанның тұрақты өкілі болып сайланған. Өкілдік Қазақстан атынан Біріккен Ұлттар Ұйымының сессияларына қатысады. Өкілдер Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен тағайындалады. Дереккөздер
Қынап (мүше)

Қынап ( – қынап) — жыныстық қатынасты және төлдің туу процесін қамтамасыз ететін, жатыр мен несеп-жыныс кіреберісі аралығында орналасқан тақ түтікше мүше. Ол жамбас қуысында жатырдан кейін орналасып, ешқандай шекарасыз несеп-жыныстық кіреберіске өтеді. Олардың шекарасын уретраның сыртқы тесігі белгілеп тұрады. Түтікше мүше ретінде қынаптың қабырғасы: ішкі — кілегейлі, ортаңғы — етті және сыртқы — адвентиция қабықтарынан тұрады. Оның қатпарлы безсіз кілегейлі қабығы көпқабатты жалпақ эпителиймен астарланған. Ортаңғы етті қабығы — ішкі сақинаша және сыртқы ұзынша бірыңғай салалы ет ұлпасы миоциттері қабаттарынан құралған. Қынаптың сыртқы алдыңғы бөлігін ғана сірiлі қабық, ал қалған негізгі бөлігін — адвентиция (борпылдақ дәнекер ұлпасы) қабығы қаптап жатады. Дереккөздер