Наурызбек жырау

Наурызбек жырау Нұржаубайұлы (1931–1994) — 1931 жылдың наурыз айында Қарақалпақстан Республикасының Мойнақ ауданындағы «Тоқпақ ата» («Микоян» колхозы) атты елді мекенде дүниеге келген. Тегi – Әлімнің Шектi тармағы, оның ішінде Тілеу-Қабақ руынан шыққан. Наурызбек жырау ХХ ғасырда халқымыздың жыршылық өнерін өзіндік өрнегімен байытып, орындаушылық мәнерімен ерекшеленетін жаңа бір өнер мектебінің негізін салды. Бесқала жыраулық дәстүрінің көрнекті өкілдерінің бірі. Өз жанынан отыздан астам мақам-саз шығарған, ол мақам-саздары бүгінде халық арасында «Наурызбек жыраудың жолы», «Наурызбек жыраудың мақамы» деп аталады. Оннан астам әні бар. Наурызбек жеті жасқа келгенде анасы Айсұлу Аманқұлқызы дүниеден өтіп, екінші анасы Сұлу Керімқұлқызының тәрбиесінде өсіп, жетіледі. Наурызбек жыраудың нағашы атасы Аманқұл Қазықұлұлы – Қарақалпақстанның Қоңырат, Мойнақ өңірлеріне белгілі қобызшы болса, жақын нағашысы Оразбай Тұрымұлы – Бесқала, Хиуа, Түрікменстан аймақтарына танымал жырау болған. Жиенінің өнерге деген талабын байқаған Оразбай жырау бала Наурызбекке көп жылдық серігі болған домбырасын сыйға тартқан. Наурызбек жыраудың жыр-мақамдары елімізде өткен ғасырдың 70-жылдарының басында кең тарай бастады. Сол жылдары Ғарифолла Құрманғалиевтің шәкірттері Жақсылық Сәрсенғалиев, Қаламқас Орашева, Болатбек Ердәулетов және ақтөбелік Ордабай (Бақтыгерей) Сандыбаевтар әйгілі Наурызбек жырауды Қарақалпақстанға арнайы іздеп барып, одан жыраудың өз мақамдары мен репертуарындағы сол өңірдің өзге де мақам-саздарын үйреніп, елімізге әкеліп дәріптеді. Наурызбек жырау 1991 жылы Алматы облысының Қаскелең өңіріне көшіп келіп, 1992-1993 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының сол кездегі ректоры Дүйсен Қасейіновтің шақыруымен осы оқу ордасындағы «Халық әні» кафедрасында ұстаздық қызмет атқарды. Осы жылдары Алматы телеарналары Наурызбек жырауды және оның ең жақын шәкірті Өсербай Сәрсенбайұлын шақырып, «Қарақалпақ қазақтарының терме айту өнері», «Қайта оралған қазына» сынды құнды хабарлар түсірсе, жырау елге оралмастан бұрын, 1989 жылы «Қазақстан» телеарнасындағы белгілі журналист, өнер зерттеуші Жаулыбай Иманәлиев түсірілім тобымен бірге Қарақалпақстанға арнайы барып, Наурызбек жырау жайлы «Жыршылар елінде» деп аталатын көлемді хабар түсіріп, халыққа таратты. Бүгінде Наурызбек Нұржаубайұлының жыраулық өнері күллі қазаққа танымал. Оның өнер жолын ұстанған шәкірттері еліміздің түкпір-түкпірінде жыраулық өнерді кең насихаттап келеді. Наурызбек жырау 1994 жылдың 29 қарашасында дүниеден қайтып, Қарасай ауданындағы «Жібек жолы» ауылында жерленді. Репертуары Наурызбек жыраудың репертуарында бірнеше күнге жететін жыр-термелер болған. Оның Шымбай қаласында бір айтқанын қайталамай, сегіз күн жырлағаны бүгінде ел ішінде аңыздай айтылады. Нақтырақ айтсақ, «Сүлеймен патша», «Шәкір-Шәкірат», «Мұңлық-Зарлық», «Ескендір», «Қырық қыз», «Едіге», «Орақ-Мамай», «Қарасай-Қази», «Құлбек батыр», «Төрехан», «Қызыл ат», «Қыдырбай батыр», «Асау-Барақ», «Есім сері» т.б. авторлық және халықтық жыр-дастандарды, ондаған халық әндері мен халық композиторларының әндері мен Әбубәкір мен ноғайдың, Бала Ораз бен Жібек қыздың, Әсет пен Ырысжанның, Әжінияз бен Меңеш қыздың айтыстарын орындаған. Шығармалары Наурызбек жыраудың «Көзіңді ашып шыққасын», «Өтеді талай қызық тіршілікте», «Домбыраны қолға алып», «Амандасу термесі», «Жамиғат, сөз тыңдаған алдымдағы», «Келдіңдер бүгін топталып», «Ау, жігіттер, сал құлақ», «Әуелі сөзді сөйлейін», «Мен сөйледім жасымда», «Азамат ерді сақтасын», «Қызыл тіл, сөйле жасқанба», «Жақсы менен жаманды», «Жасымнан-ақ көп көрдім», «Шабады ұзағына шапқан тарлан» сынды, т.б. терме-толғаулары белгілі. Сонымен қатар, «Алдаберген жырауға сәлемдеме», «Марданға», «Нұрашқа», «Мақтакеш достарға», «Жаулыбайға», «Теңелбай ақынға хат», «Алматы», «Самолет» сынды арнау өлеңдері мен «Сүлеймен патша», «Әнес сахаба қиссасы мен шежіре», «Құлбек батыр», «Тарихтан қалған сөз» атты көлемді, желілі жыр-қиссалары бар. Дереккөздер