kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әсия Абылаева

Әсия Бозайқызы Абылаева (4 қаңтар 1938, Лепсі ауылы, Сарқан ауданы, Алматы облысы, Қазақ АКСР — 2015) — актриса, Қазақстанның халық әртісі (1990). Қазақ мемлекеттік консерваториясын бітірген (1961). С.Сейфуллин атындағы Қарағанды облысы қазақ драма театрының белгілі актрисасы. Қарагөз (М.Әуезовтің "Қарагөзінде"), Баян, Ұлпан (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы-Көрпеш — Баян сұлуында", "Ұлпанында"), Шұға (Б.Майлиннің "Шұғасында"), Анар (О.Бөкеевтің "Құлыным меніңінде"), Алтынай (Ш. Айтматовтың "Алғашқы мұғалімінде"), Таңқабике (М.Көрімнің "Ай тұтылған түнінде"), Қыз (Назым Хикметтің "Елеусіз қалған есіл ерінде"), Катарина, Леди Макбет (Шекспирдің "Асауға — тұсауы" мен "Мақбетінде"), Медея (Еврипидтің "Медеясында") тұлғаларын сахнаға шығарды. Дереккөздер
Радиологиялық қару

Радиологиялық қару — тірі күштерді иондаушы сәулелермен жою, жергілікті жер, акватория, ауа, әскери техника мен басқа объектілерді зақымдау үшін радиоактивтік заттарды қолдануға негізделген әрекеттегі жаппай жою қаруының мүмкін түрлерінің бірі. Бұл мақсатта радиоактивті заттар жұмыс істеуші ядролық реакторлардың қалдық заттарынан бөлінуі немесе түрлі химиялық элементтерге бағытталған радиоактивті изотоптарды құру үшін нейтрондар тасқынымен әсер ету жолымен арнайы алынуы мүмкін. Радиоактивті заттар оқ-дәрі (ракета, бомба, снаряд және т.б. ұрыстық бөлігі) түрінде, сонымен қатар қоршаған ортаны радиоактивті зақымдауға арналған құрылғылар көмегімен қолданылуы мүмкін. Радиологиялық қарудың адамға зақымдау әсері оның сәулелі ауруды дамытуға немесе ошақты сәулемен зақымдануға (теріні, көзді және т.с.) әкелетін радиациялық, сәулеленумен байланысты, мұның салдарынан ол бірден немесе белгілі бір уақыттан соң жарамсызданады. Оның қолдануы зиянды генетикалық зардаптар мүмкіндігімен байланысты болғандықтан радиологиялық қару өте қауіпті. Иондаушы сәулелену әрекеті адам организмінде тұқым бойынша беріліп, ұрпағының толыққанды болуына кері әсерін тигізеді. Мысалы, бұл өзгерістер ұрпақтардың тұқымсыз болуына, психикалық аурулар бейімділігіне, организмнің жұқпалы ауруларға нашар қарсыласуына т. б. әкеп соғады. Дереккөздер
Радиолокацияға қарсы бүркеніш

Радиолокацияға қарсы бүркеніш — радиотолқындардың электрмагнитік қуаттарын тиімді сіңіретін диэлектрлерден жасалған арнайы бүркеніш құралдары. Ол әр түрлі объектілердің (ракеталардың, ұшақтардың, танкілердің және т.б.) радиолокациялық бақылауларынан бүркену үшін, оларға жергілікті жер заттарымен таралатын радиобелгі әсерлерін азайту мақсатында радиоқабылдағыш қондырғыларын экрандау үшін қолданылады. Дереккөздер
Базарбай Исаев

Базарбай Исаев - 1941 жылы 5 қазанда Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы қазіргі Манап ауылында туған. Қызылорда қаласындағы педагогикалық (қазіргі Қорқыт ата атындағы) институтының филология факультеті қазақ тілі мен әдебиеті бөлімін бітірген. Шиелі аудандық «Өскен өңір», Қызылорда облыстық «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр бойы»), «Жас алаш», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінің редакцияларында істеген. 1977—1986 жылдары Қазақ КСР Ішкі істер министрлігінің аппаратында жауапты қызмет атқарды. 1986-1990 жылдары «Жалын» баспасында аға редактор, 1990—1995 жылдары ҚР Ішкі істер министрлігінің «Сақшы» — «На страже» газетінде тілші, редактордың орынбасары, редактор, 1996 жылдан бастап шекара әскерлері Әскери институтының редакциялық-баспа бөлімі бастығының орынбасары, 1997 жылдан «Улан» — «Гвардия» газетінің бас редакторы, «Қазақстан сарбазы — Воин Казахстана» газеті жауапты редакторының орынбасары болған. ҚР Қарулы Күштерінің запас-тағы полковнигі, Жаңақорған ауданының құрметті азаматы. «Отызыншы көктем», «Ақ жауын », «Ақ қайнар »,» Көктем шерткен күй», «Бақыт қүсы», «Қауышу мен қоштасу» , «Сезім селі», «Мөлдір», «Арайна» атты жыр жинақтары жарық көрген. А.Чайковскийдің «Алыс жүлдыздың жарығы» повесін, Н.Думбад-зенің «Алаң болма, апа!» романын, С.Радионовтың «Магнитофон-дағы жазу» повесін қазақ тіліне аударған. Жазушының «Өң мен түс», «Алтынай, ақ көйлек», «Көрбала және тергеуші», «Жігіт пен жендет» атты прозалық шығармалары бар. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1994). Дереккөздер
Радиолокациялық алаң

Радиолокациялық алаң — радиолокациялық станциялар берілген ықтималдықпен қарсыластың нысаналары мен өз объектілерінің тактикалық сипаттамаларын табу, сүйемелдеу және анықтауды қамтамасыз ететін шектегі кеңістік. Радиолокациялық алаң кеңістігі, ұзындығы, құрылымы және диапазон биіктігі радиотехникалық бөлімдер, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің (күштерінін) құрамына, радиолокациялық станциялар (РЛС) санына және тактикалық-техникалық сипаттамаларына байланысты болады. Белсенді локациялау алаңы радиолокациялық алаңның негізгі бөлігі болып келеді. Енжар локациялау алаңы қарсыластың радиоэлектрондық басуды қолдануы жағдайында жасалады. Радиолокациялық алаң жалпы немесе ошақты болуы мүмкін. Жалпы радиолокациялық алаңда кез келген нүктеде нысаналарды табу, сипаттамаларын анықтау және үздіксіз сүйемелдеу бір радиолокациялық станциялармен жүргізіле береді. Радиолокациялық алаң бір және көп сөрелі болуы мүмкін. Бір сөрелі радиолокациялық алаң бір типті радиолокациялық станциялармен, көп сөрелі — әр түрлі типті радиолокациялық станциялармен жасалады. Радиолокациялық алаң нақты биіктіктегі шеппен, төменгі және жоғарғы шептер биіктігімен, жабу коэффициентімен сипатталады. Нақты биіктіктегі радиолокациялық алаң шегі алаң мен барлық нүктелері жер (теңіз) бетінен бірдей қашықтықта болатын елестетілген жазыктықпен қиылысуынан пайда болған тұйық сызықтан тұрады. Радиолокациялық алаңның төменгі және жоғарғы шектерінің биіктігі — кем дегенде жалғыз радиолокациялық станциялармен әуе нысанасын табу және үздіксіз сүйемелдеу қамтамасыз етілетін, жер (теңіз ) бетінен саналатын ең кіші және ең жоғарғы биіктіктер. Көру алқаптары алаңның нақты нүктесінде өзара жабылатын радиолокациялық станцияларлар санына тең сан кеңістіктің нақты нүктесіндегі радиолокациялық алаңнын жабылу коэффициенті деп аталады. Дереккөздер
Баянқазақ

Баянқазақ — Ұйғыр ауданындағы ауыл, аудандық әкімшілік округ орталығы. Аудан орталығы — Шонжы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Тұрғыны 2,3 мың адам (1999). Ұзынқара (Кетпен) жотасының солтүстік етегіндегі қуаң агроклиматтық белдемде жатыр. 1930-1997 ж. қой өсіретін "Илтыз" ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 ж. Аватта бірнеше шаруа қожалығы мен ЖШС ұйымдастырылды. Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, тағы басқа мәдени және денсаулық сақтау мекемелері бар. Ават тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Радиолокациялық бағдар

Радиолокациялық бағдар — айналасындағы жерден өзінің бейнелегіштік қасиеті арқылы айкын ерекшеленіп тұратын, сондықтан радиолокациялық станция экранында жақсы байқалатын жер үстіндегі объект. Қалалар, өзен-көлдер, теңіз жағалаулары, аралдар мен басқа да объектілер радиолокациялық бағдар болып саналады. Дереккөздер
Ибрагим Исаев

Ибрагим Исаев (07.01.1949 ж. Қызылорда облысы Сырдария ауданы Жетікөл ауылы - 27.12.2014 ж. Алматы) - ақын, халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. Сырдария аудандық газетінде әдеби қызметкер, Қызылорда облыстық халық шығармашылығы үйінде нұсқаушы-әдіскер, Қазақстан Жазушылар одағының көркем әдебиетті насихаттау бюросында тілші-әдіскер, «Ара» журналында фельетоншы, «Жалын» альманахында редактор, «Сахна-сцена» журналында бас редактор, «Сақшы — На страже» газетінде, «Арай» журналында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген. Өлеңдері бірқатар шетел тілдеріне аударылған. Көптеген ән мәтіндерінің авторы. «Ән-аға» атты ән альбомы шыққан. Коми ақыны И.Куратов, орыс ақыны Н.Рубцов өлеңдерін қазақша сөйлеткен. «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен марапатталған. Шығармалары * Алтын сырға. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1974; * Таң алдындағы ән. Өлеңдер мен балладалар. А., «Жазушы», 1976; * Тербеледі қайыңдар. Өлеңдер мен баллада. А., «Жалын», 1981; * Жанымның жарығы. Өлеңдер мен баллада. А., «Жазушы», 1983. Дереккөздер
Радиолокациялық барлау

Радиолокациялық барлау — объектілерден (нысаналардан)радиотолқындардың шағылысу құбылысын пайдалануға негізделген объектілерді (нысаналарды) табу мен олардың координаталарын немесе қозғалыс параметрлерін анықтау; радиолокациялық қамтамасыз етудің құрама бөлігі. Радиолокациялық барлау кез келген метеорологиялық жағдайларда күндіз және түнде объектілердің (нысаналардың) құрамын, орнын және кимыл сипатын анықтауға, ұшақтар мен тікұшақтардың ұшу параметрлерін, миналар, снарядтар, ракеталардың ұшу траекториясын анықтауға, қарсыластың артиллериялық атыс бекіністері мен ұшыру бекіністерінің аудандарын анықтауға; қарсыластың радиолокациялық кедергілерінің түрі мен карқынын анықтауға; өз артиллериясының атысын дәлдеуге; ядролық жарылыстардың эпицентрін белгілеуге және т.б. мүмкіндік береді. Ол жергілікті жерде, ұшақтарда, кемелерде және басқа жылжымалы объектілерде орнатылатын радиолокациялық станциялар көмегімен жүргізіледі. Бүйірлік шолуда радиолокациялық станцияларын қолданумен әуелік барлау жүргізілген кезде ұшақ (тікұшақ) курсының жақтарында жергілікті жерді бір жақты немесе екі жақты шолуға қол жеткізіледі. Мұндай радиолокациялық станциялардың шешуші мүмкіндіктері әуе барлауының фото және теледидарлық құралдарынын шешуші мүмкіндіктеріне жақындайды. Дереккөздер
Радиолокациялық құралдар

Радиолокациялық құралдар — әуе, жер үсті және су үсті әскери объектілеріне барлау жасау, ұшақтар мен ұшақсыз құралдарды бағыттау мен басқару, артиллерия атысын басқару, көздеп бомбалауды жүзеге асыру және т.б. мақсаттарда қолданылатын радиотехникалық құрылғылар. Мақсатына қарай әр түрлі әскер мен қарулы күштер құрамындағы көптеген радиолокациялық станцияларда әр түрлі мақсаттағы радиолокациялық құралдар болады. Дереккөздер
Гауһар Исаева

Гауһар Исаева 1951 жылы 10 қаңтарда Алматы облысы, Шелек ауданындағы «Қазақстан» кеңшарында туған. Ж.Қайыпов атындағы қазақ орта мектебін бітіргеннен кейін ҚазМУ-дің журналистика факультетіне оқуға түскен. Қазақ радиосында жұмыс істеген. Қазіргі кезде акционерлік-коммерциялық банк кеңесінің төрағасы және Дүниежүзі кәсіпкер қазақтары орталығының бас директоры. «Жалын» баспасынан «Бетбұрыс», «Теңізші» повестері мен әңгімелер жинағы жарық көрген. «Қайнар» баспасынан деректі повесі, очерктері жеке кітап болып шыққан. Дереккөздер
Радиолокациялық бүркеніш

Радиолокациялық бүркеніш — қарсыластың радиолокациялық станцияларымен әскери объектілерді табуын қиындату немесе болдырмау шараларының жиынтығы; бүркеніш түрі. Радиолокациялық бүркеніш радиолокациялық станциялардың шектелген шешуші мүмкіндігін (бір-біріне жақын орналасқан екі немесе бірнеше нысаналарды экранда жеке көрсету мүмкіндігі) пайдалануға, сонымен қатар әскери техникалардан, кейбір жергілікті заттардан және түрлі жасанды шағылдырғыштардан шағылған сигналдар радиолокациялық станциялардың экранында бірдей көрінетіндігіне негізделген. Радиолокациялық бүркеніш объектілердің және қоршаған фонның радиолокациялық қарама-қарсылығына байланысты объектілерді жасыру және ұқсатумен, сондай-ақ радиолокациялық станциялар экрандарында объектілер бейнелерін қоршаған жергілікті жер фонына "келтіру" арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Әскери техника объектілерінің радиолокациялық қарама-қарсылығы радиожұтқыш заттарды қолданумен және электрмагниттік қуаттың шашылуының тиімді ауданы ең кіші жағдайға сай сырт формаларды берумен кішірейтілуі мүмкін. Жасыру техника мен құрылыстарды жергілікті жер биіктіктерінен және жергілікті жер заттарынан кейін немесе оларды радиолокациялық станцияның шешуші мүмкіндігі қашықтығына жақын қашықтықта орналастыру, радиотолқын өткізбейтін заттардан (темір тор, ағаш бұта, өсімдіктер және басқалар) жасалған бүркеніш-экрандарды қолдану, техниканың орналасү (жылжу) орнына жақын жерде радиолокациялық станцияларға енжар кедергі жасау үшін шағылдырғыштар қою арқылы қол жеткізіледі. Объектілерді ұқсату мен жергілікті жерде жалған жағдай жасау радиолокациялық шағылдырғыштар немесе арнайы жалған радиолокациялық нысаналар қоюмен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Радиолокациялық жарғыштар

Радиолокациялық жарғыштар — Радиолокациялық әдіспен жұмыс жасайтын түйіспейтін жарғыштар. Радиолокациялық жарғыштар өткізгіші кеңістікке радиотолқындар шығарады. Нысанадан түскен толқындарды кабылдағыш қабылдап алады да, оны күшейтіп, радио-жарғыштардың белгілі бір қашыктықта тұрып-ақ жұмыс жасауына мүмкіндік береді. Радиолокациялық жарғыштар әуе және жер үсті мақсаттарында атыс кезінде ракеталарда, артиллериялық снарядтарда авиациялық бомбаларда және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Сарманбай Исақ

Сармайбай Исақ - 1952 жылы 5 мамырда Түркістан облысы, Ордабасы ауданындағы XXI партсъезд кеңшарының Қайтпас ауылында дүниеге келген. 1977 жылы Шымкент совхоз-техникумын бітіріп, сол жылы Бөген аудандық «Коммунизм таңы» газетінде қызмет атқарды. 1984 жылға дейін Төрткөл орта мектебінде мұғалім, «Көк-арал» совхозында агроном, бөлімше меңгерушісі болды. 1988 жылы Алматы ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1994 жылға дейін Шымкент облысы, Абай ауданына қарасты XXI партсъезд совхозында агроном болып жұмыс істеді. 1994 — 1998 жылдары Бозарық ауылының әкімі қызметінде болды. Бүгінде қалалық әкімшілікте қызмет атқаруда. Алғашқы фантастикалық әңгімелері аудандық, облыстық, республикалық баспасөзде, ұжымдық жинақтарда жариялайды. Жазушының төрт жеке кітабы бар. Қазақстан Жазушылар одағы облыстық бөлімшесінің Қарауылбек Қазиев атындағы сыйлығын (1993) иеленді. «Қызыл сәуле» (Фантастикалық повесть және әңгімелер. 1992) «Үрей жайлаған дала» (Повесть және әңгімелер. 1994), «Құмар» (Повесть және әңгімелер. 1997), «Сенсация века» атты кітаптары жарық көрді. Дереккөздер
Радиолокациялық кедергілер

Радиолокациялық кедергілер — радиолокациялық құралдардың:радиолокациялық станциялардың, басқарылатын ракетхчардың немесе авиабомбалардың өздігінен бағытталатын бас бөліктерінің, радиожарғыштардың және т.б. қалыпты жұмысын қиындататын немесе бұзатын электрмагниттік сәулелер. Олар радиоэлектрлік кедергілердің құрамдас бөлігі болып келеді. Радиолокациялық кедергілер радиолокациялық станциялардың индикаторларында олардың операторларының жұмыстарын едәуір қиындататын шу фонын немесе нысаналардың жалған белгілерін жасайды. Кедергілер радиолокациялық станциялар жүйесіне ықпал ете отырып, мәліметтерді автоматты өңдеу құрылғыларына шамадан тыс жүк түсуін, нысаналарды автоматты түрде сүйемелдеуді бұзуды, олардың орны мен қозғалыс параметрлерін анықтауда үлкен қателер жіберуді тудыруы мүмкін. Дереккөздер
Нүсіпбек Исахметов

Нүсіпбек Исахметов(1935-1999) - 13 қарашада Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Будеті ауылында туған. Абай атындағы Қазақ педагогика институтын тамамдағаннан кейін мектепте мұғалім, мектеп директоры, көп жыл Алматы облысы, Іле аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі болған. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Өлеңдері республикалық баспасөз бетінде шәкірт кезінен жариялат бастады. 1961 жылы «Жырға сапар» атты ұжымдық жи-наққа бір топ жыры енген. Одан бері оншақты кітабы шыққан. Шығармалары *Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964; *Туған таулар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; *Ұландарым. Өлеңдер. А., «Жазушы»,1974; *Ер кезеп. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1978; *Раушан гүл дер. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981; *Тау дап ескен жел. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983. Дереккөздер
Автомобиль жолы

Автомобиль жолы — автомобиль көлігінің жүруіне арнап салынған жол. Автомобиль қозғалысының жиілігіне байланысты техникалық топтастыруға сәйкес aвтомобиль жолы 5 категорияға бөлінеді. I категориялы aвтомобиль жолында автомобиль жылдамдығы сағатына 150 км болса, V категориялы автомобиль жолында жылдамдық сағатына 60 км. Автомобиль жолы бойында жол белгілері, қызмет көрсету ғимараттары (автовокзал, май құю стансалары, мотельдер және басқалары) болады. Біздің елімізде aвтомобиль жолының жалпы мемлекеттік, республикалық, облыс, жергілікті, шаруашылық түрлері бар. Қазақстанда табиғи ресурстар мен ірі экономикалық орталықтар бір-бірінен алшақ болғандықтан жүк көп тасылады, яғни жол-көлік кешенінің жұмысына басқа елдерге қарағанда көбірек тәуелді. Елімізде пайдаланатын aвтомобиль жолдарының ұзындығы 87,337 мың км, соның 17,67 мың км республикалық маңызы бар жолдар (93%-іне асфальт төселген), 69,667 мың км жергілікті жолдар (57%-іне асфальт төселген). Үш мыңнан астам көпірлер мен жол өткелдері бар. Олардың 90%-і темір құйматастан құйылған. Автомобиль жолдары мен жол бойындағы қызмет көрсету ғимараттарының күтімі оны пайдаланушылардың төлейтін төлемдерінен, бензин мен дизель отынын сатудан түскен алымдардан, ақыны мемлекеттік жолдардан жүргені үшін төленетін төлемдерден құралатын жол қоры есебінен жүргізіледі. ҚР-ның жол қоры 5296439 мың теңге (1998). Қазақстанның басты даңғыл жолдары: * Алматы-Астана-Қостанай; * Алматы-Петропавл; * Алматы-Талдықорған; * Алматы-Шымкент; * Қызылорда-Ақтөбе-Орал қала жолдары. Өзбекстан мен Түркіменстан арқылы Иранның, Түркияның, Пәкістанның теңіз порттарына шығатын халықаралық бағыттардағы автомобиль жолы. Дереккөздер
Радиолокациялық қамтамасыз ету

Радиолокациялық қамтамасыз ету — зениттік ракеталық әскерлердің (ЗРӘ) және әуе шабуылына қарсы қорғаныс (ӘШҚҚ) авиациясының ұрыстық қимылдарын табысты жүргізуіне жағдайлар жасау мақсатында радиотехникалық әскерлер жүргізетін шаралар жүйесі. Оның құрамына: радиолокациялық барлау, әскерлерді басқаруды радиолокациялық қамтамасыз ету зениттік ракеталық әскерлердің және әуе шабуылына қарсы қорғаныс авиациясының ұрыстық кимылдарын радиолокациялық қамтамасыз ету кіреді. Радиолокациялық барлау алыс қашықтықтарда қарсыластың әуеден шабуылдау құралдарын уақытылы табу, олардың координаттары, құрамы және ұрыстық реттерін анықтау мен үздіксіз бақылау мақсатында әуе кеңістігін үздіксіз радиолокациялық шолу түрінде жүргізіледі. Әскерлерді басқаруды радиолокациялық қамтамасыз ету әуедегі жағдай туралы мәліметтерді әуе шабуылына қарсы қорғаныстың басқару пункттеріне үздіксіз беруден тұрады. Зениттік ракеталық әскерлер мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс авиациясының ұрыстық қимылдарын радиолокациялық қамтамасыз ету шептерді анықтау және зенитті ракеталық бөлімшелерге нысана көрсету мен тосып алушы жойғыштарды бағыттау үшін қажет дәлдікпен әуедегі қарсылас туралы уақтылы мәліметтер беруден тұрады. Радиолокациялық қамтамасыз етуге қойылатын негізгі талаптар тиімділік және сенімділік. Тиімділікке радиотехникалық бөлімдерді мақсатқа сай орналастыру және қажет параметрлі радиолокациялық алаң құрумен, сонымен қатар тұрақты жауынгерлік кезекшілік жүргізумен қол жеткізіледі. Сенімділікке басқару мен байланыс жүйелерінін жұмыстарын ұқыпты ұйымдастыру, радиотехникалық әскерлер, зениттік ракеталық әскерлер мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс авиациясы жауынгерлік есептерінің келісімді қимылдарымен, радиотехникалық әскерлердің бөлімшелері мен бөлімдерінің жоғары төзімділігі және радиоэлектрлік құралдардың кедергіге беріктігімен қол жеткізіледі. Дереккөздер
Радиолокациялық қорғаныш

Радиолокациялық қорғаныш — қарсыластар тарапынан радиолокациялық кедергілер болған жағдайда радиоқұралдардың тұрақты түрде жұмыс жасауын қамтамасыз етуге байланысты ұйымдастыру-тактикалық шаралар жиынтығы. Мұндай шараларға мыналар жатады: қарсыластардың радиолокациялық кедергі таратқыштарына барлау жасау және жою; әр түрлі жиілікте жұмыс жасайтын бір мақсатқа арналған радиостанцияларды қолдану; радиостанциялардың бекітілген жұмыс тәртібін қатаң сақтау; радиостанцияларды қарсылас барлауынан бүркемелеу. Дереккөздер
Радиолокациялық нысаналардың жіктелуі

Радиолокациялық нысаналардың жіктелуі — нысаналар белгілерінін бейнелеу сипатына және карқындылығына, өзгерісіне қарай экранда бақыланатын радиолокациялық станциялардың белгілерінің бейнелеуіне қарай радиолокациялық нысаналарды табу, тану және оны бөлу. Көп жағдайда радиолокациялық нысаналар мына белгілеріне қарай топталады: су бетіндегі, әуедегі, жердегі, үлкен, орташа, кіші; кеңістікте тарауына қарай — (жердегі, су бетіндегі, жаңбыр, қар, бұлт және т.б.) жай, тез қозғалатын, жалғыз, топтық, жалған локациялық нысаналар. Дереккөздер
Ракетаны интернационалды басқару

Ракетаны интернационалды басқару — алдын ала белгіленген траектория мен ракета ұшуын қамтамасыз ететін навигацияның интернационалдық кұралдарын қолдануға негізделген баллистикалық ракеталарды дербес басқару жүйелерінің бірі. Ракетаны интернационалды басқару мен ұшу аппараттарының интернационалды навигацияларының ұстанымы ракетада (немесе басқа қозғалатын объектіде) орнатылған акселерометрлердің көмегімен өлшеуге, ракетаны жылдамдатуға, ұшып өткен жолы мен координатын, жылдамдығын өлшеу нәтижелерін бағдарламада көрсетілген шамамен салыстыра есептеуге негізделеді. Берілген және алынған координат сәйкес келмеген жағдайда автоұшқышқа қателерді жою туралы белгі беріледі. Дереккөздер
Алмат Исәділ

Алмат Исәділ 1976 жылы 20 желтоқсанда Алматы қаласында туған. 1994 жылы Алматы облысы, Райымбек ауданы, Кеген ауылындағы орыс мектебін, 2000 жылы ҚазМҰУ-дың журналистика факультетінің сырттай оқу бөлімін тамамдаған. Еңбек жолын өзі оқыған мектепте ұстаздық етуден (1994—1996) бастап, кейін Алматыдағы республикалық оқушылар сарайында жұмыс істеді. 1998 — 2001 жылдары «Алматы ақшамы» газетінде журналист, жауапты хатшы, «Елорда» баспасында редактор болып жұмыс істеген.2002 жылдан бері республикалық «Қазақ әдебиеті» газе-тінде бөлім меңгерушісі, «Әдебиет айдыны» газетінде бас редактордың орынбасары қызметтерінде болды. «Алаш айнасы» газетінде бөлім редакторы. 2014 жылдан Қазақ ауылшаруашылық институтының баспасөз қызметі бөлімінің жетекшісі болып жұмыс істеуде. Өлеңдері республикалық басылымдарда жарияланып жүр. Орыс тілінде де шығармалар жазып, аударма ісімен шұғылданып келеді. «Жас қазақ ақындарының антологиясына» топтамасы енген. Алматы қаласында өткен студент жастардың бірқатар мүшәйраларының жүлдегері. Астана қаласында 2001—2002 жылдары өткен IV және V Халықаралық «Шабыт» фестивалінің «Әдеби шығарма» номинациясы бойынша дипломанты. «Отырар кітапханасы» сериясымен «Жолдар, жолдар» атты өлеңдер жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Изим Искәндеров

Изим Искәндеров -(1906-1970) Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Ават селосында туған. Ол 1920 жылға дейін өз ауылында, кейін Алматы және Ташкент қатарында оқыды. Көп жыл мұғалім болды, баспасөз органдарында, Қазақстан Жазушылар одағында жұмыс істеді. Жыр жолында жемісті еңбек етіп, көптеген шығармалар жазды. Ақынның жеті жинағы және «Ұйғыр қызы», «Хан тәңірі», «Гудок» поэмалары жарық көрді. Аудармамен де айналысқан. Татар ақыны Ғабдолла Тоқай, қазақ ақыны Тайыр Жароков, т.б. ақындар шығармашылығын ұйғыр тіліне аударуға атсалысты. «Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мүғалімі» атағы берілген. Дереккөздер
Іле ұшқаты

Іле ұшқаты – ұшқаттар тұқымдасына жататын бұта. Іле өзенінің аңғарында кездеседі. Биіктігі 1,5 м-ге жетеді. Ескі бұталары сұр, қатпарлы қабықты; жас өркендері алқызыл сұр түсті, барқыт тәрізді түк басқан. Жапырақтары сопақтау, қандауыр пішінді, орташа ұзындығы 2,5 см, ені 5-7 мм. Гүлсидамы орташа жапырақ қолтығынан шығады, күлтесі сарғыш түсті, түбек тәрізді, ұзындығы 10 мм. Мамыр-маусымда гүлдеп, маусым-шілдеде жеміс салады. Жемісі қара көк түсті, шар тәрізді, ұзындығы 6-7 мм. Сәндік үшін өсіріледі. Сирек кездесетін эндемик. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Іле ұшқаты (Lonіctra іlіensіs) – ұшқат туысына жататын бұта. Қазақстанда Іле өз-нің атырабындағы тау етектерінде, өзен аңғарындағы терек-тал өскен ормандар мен бұталы тоғайлардың арасында кездеседі. Биікт. 1,5 м-дей, сабағы жіңішке, өте көп қатты бұтақты. Жапырақтары жіңішке, пішіні қандауыр тәрізді, ұзындығы 2,5 см, ені 5 – 7 мм. Гүлі сары түсті, қос жынысты, олар масақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Жемісі – қара көк түсті, шар тәрізді дәнек. Өте әдемі өсімдік, сәндік үшін өсіріледі. І. ұ. өте сирек кездеседі, жылдан жылға таралу аймағы азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Іле өңірінің эндемигі ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер Әдеб.: Красная книга Казахстана, ч. 2, А.-А., 1981. Р. Закирова
Қазбек Исмагилов

Қазбек Исмагилов 1934 жылы 1 қаңтарда Башқұртстандағы Карамалы селосында туған. 1957 жылы Свердловск қаласындағы Тау-кен институтын тамамдаған. Төрт жылдай Орал мен Донбаста шахтада жұмыс істеген. 1961 жылдан Тәжікстанда, Қазақстанның көптеген облыс орталықтарында СЭС салуға қатысқан. 1980—1983 жылдыры Алматыдағы құрылыстарда, Үлкен Алматы каналында да қызмет істеген. 1968 жылдан сықақ әңгімелер жаза бастаған. Алғашқы туындылары «Ара — Шмель» журналында жарық көрді. 1982 жылы «Литера-турная газетада» жарияланған «Золотой теленок» атты бәйгенің иегері болды. Шығармалары *Большой пөре-күр. А., «Жазушы», 1978; *В зеркале обратного вида. А., «Жалын», 1980; *Козорный папаша. А., «Жазушы», 1982; *Роскошный автомобиль. А., «Жазушы», 1984. Дереккөздер
Апудома

Апудома (Apudoma - апуд- жүйелі ісік, апудома) — Апуд жүйесі клеткаларынан туындайтын ісік. Апуд жүйесінің торлары ( ішектің кілегей қабығындағы Кульчицский клеткалары, калқанша бездің С-клеткалары және т.б.) биогендік аминдер түзейді және олардан карбоксил тобын бөліп шығарады. Дереккөздер
Грамматикалық категория

Грамматикалық категория ( әріп, жазу, пікір айту, пайымдау ) — мағынасы біртиптес грамматикалық тұлғалардын бір-бірінен өзгеше жүйесі. Бұл жүйеде категорияландыратын белгі басты қызмет атқарады. Мысалы: шақ, жақ, етіс т. б. категориялардын жинақты мағыналары соларға сай тұлғалар жүйесін қалыптастыратын категориялық белгі болып тұр. Грамматикалық категорияны анықтауда мағыналық тұрғыдан қарап, оны бірінші қатарға шығару кең тараған. Шынында, грамматикалық категорияның ен басты белгісі мағынасы мен тұлғасының бірлігі болып табылады. Одан грамматикалық категорияның екі жақты сипаты көрінеді. Грамматикалық категория морфологиялық және синтаксистік болып бөлінеді. Морфологиялық категорияларға етіс, түр, шақ, жақ, рай, септік т. б. жатады. Бұл категориялардың жүйелі түрлері сөздердін ірі грамматикалық топтарын (сөз таптарын) жасайды. Тілдерде грамматикалық категориялардың саны бірдей емес. Мысалы, қазақ тілінде орыс тіліндегідей вид, род категориялары жоқ. Синтаксистік категориялар тұлғалардың сөз тіркесі мен сөйлем құрамында тіркесу қабілетіне қарай жіктеледі. Грамматикалық категория ұғымы негізінен морфологиялық материал негізінде қалыптасқан да, ал синтаксистік материал негізінде жетімсіз талданған, Грамматикалық категория ұғымының синтаксиске қатысты қолдану шегі әлі айқын емес деген пікір бар. Грамматикалық категория ұғымына байланысты әлем тілдері бір-бірінен: # Грамматикалық категорияның саны мен құрамына карай; # Бір грамматикалық категорияның ішіндегі қарама-қарсы тұрған мүшелер санына қарай (мысалы, септік жалғаулары орыс тілінде — 6, қазақ тілінде — 7, кейбір дағыстан тілдерінде 40-ка дейін); # Белгілі бір категориялардың қандай сөз таптарына кіретініне қарай жіктеледі. Грамматикалық құрылыстың тілдік бірлігі (единица) деген ұғым грамматикалық категориямен тікелей байланысты. Бұл мәселе жөнінде тіл білімінде әр түрлі көзқарас бар. Бірқатар ғалымдар грамматикалық құрылыстың тілдік бірлігі (единицасы) морфема деп, енді бірсыпырасы — сөз деп пайымдайды. Ал, A.M.Пешковский, Л. В. Щерба, В. В. Виноградов, А. И. Смирникий еңбектерінде грамматикалық құрылыстын бірлігі грамматикалық категориялар деген пікір қалыптаскан. Тағы қараныз: * Графика * Графема * Граммема * Грамматика * Дактилография * Грамматикалық форма * Грамматикалық мағына * Грамматология Дереккөздер
Ірі ақжапырақ

Ірі ақжапырақ – астралылар жататын көп жылдық өсімдік. Іле Алатауында, Шу-Іле тауларында кездеседі. Биіктігі 40 см-ге жетеді. Тамыры жуан, қалың түкті. Сабағы әдетте тік, сирек тармақталған. Жапырақтары қалың жасыл түсті, жұмыртқа пішінді, ірі, қатты, бүтін жиекті. Дегелек жапырағы қысқа сағағына жиналған. Себеті ірі, біреу ғана, ұзындығы 4 см; жапырақшалары көп, қандауыртікен тәрізді. Күлтесі алқызыл түсті, ұзындығы 3-4 см. Маусым-шілдеде гүлдеп, шілде-тамызда жеміс салады. Жемісі — дәнек, ұзындығы 7-9 мм; айдаршасы ақ түсті, ұзындығы 20 мм. Тұқымынан көбейеді. Сирек кездесетін, эндемик және реликт түр. Сәндік үшін өсіріледі. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Сәуле Ілиясқызы Адамбекова

Сәуле Ілиясқызы Адамбекова (6.2.1959 жылы туған, Талғар қаласы) - ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (2002). * 1976 ж. Алматы қаласындағы № 119 мектепті бітірді. * 1980 ж. Қазақтың дене тәрбиесі институтын бітірді. * 1980-1983, 1991-1997 ж. Алматы қаласындағы № 1 республикалық олимпиада резервтерін дайындайтын училище комсомол комитетінің хатшысы * № 3 училище директорының орынбасары * 1983-1991 ж. республикалық Оқушылар сарайында аға әдіскер * 1997-2000 ж. Ыбырай Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясында зертхана меңгерушісі болды. * 2001 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігі Ұлттық ғылыми-практикалық дене тәрбиесі орталығында зертхана жетекшісі қызметінде. Бірқатар халықаралық конференциялар мен конгрестерге қатысып, дене тәрбиесі маңызы жөнінде баяндамалар жасады. 70-тен аса ғылыми-методикалық еңбектің авторы. Дереккөздер
Ораз Исмаилов

Ораз Исмаилов (24 маусым 1940 жыл, Алматы облысы Ескелді ауданы Шұбар ауылы) - драматург. * 1962 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетіне түскен. Сол кезде «Дәуаға» деген тырнақалды тұңғыш новелласын жазады. * Аудандық «Жетісу шүғыласы» газеті редакторының орынбасары * республикалық телерадиокомитеттің Талдықорған облысындағы меншікті тілшісі қызметтерін атқарады. * 2004 жылдан Қазақ гуманитарлық Заң университетінде ректордың кеңесшісі әрі айрықша тапсырмалар жөніндегі көмекшісі. «Жетісуым-жаннатым менің» атты драмасы, «Тарланбоз», «Ел жүрегіндегі Ескелді» атты пьесалары театрларда табысты қойылған. Шығармалары * Әке сыры. А., «Жалын», 1982; * Шаңды жол. А., «Жалын», 1985; * Қанша қыз. А., «Жалын», 1991; * Ескелді би. «Үштөбе», 1992; * Қабан жырау. Талдықорған.1993; * Балпық әулие. Талдықорған. 1994; * Орақты батыр. Талдықорған. 1995; * Бабалар сөзі - даналық көзі. А., «Білім», 1996; * Шұбар ата - Жолбарыс. Талдықорған, 1997; * Қаратәуіп және оның шөбе-ресі. Талдықорған, 1998; * Әлем тарихындағы жалайырлар. А., «Дәуір», 1999; * Бақтыбай. А., «Шартарап», 2000; * Қараның ханы - Байтүрбай. А., «Шартарап», 2001; * Бақыттың қиын баспалдақтары. А., «Атамұра», 2004, Данагөй. А., «Атамүра», 2006; * Трудные ступени счастья. А., «Атамура», 2006; Бабамыз Балп ық әулие. А., «Атамүра», 2007; * Жыр атасы - Қабан жырау. А., «Атамүра», 2007; * Алтынемел аясында, А., «Атамұра», 2007. Дереккөздер
Рабик Изимұлы Исмаилов

Рабик Исмаилов (2 қыркүйек 1934 жыл, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Шелек ауылы) - жазушы, әдебиеттанушы, филиология ғылымдарының кандидаты. * Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінің шығыс факультетін бітірген. * 1960—1963 жылдары «Мектеп» баласына қызметке ауысып, корректордан бас редакторға дейін көтеріледі. * 1973 жылы «Ұйғыр драматургиясының дамуы мен қалыптасу» тақырыбына кандидаттық диссертация қорғайды. * 1992—1997 жылдары республикалық ұйғыр мәдениет қоғамын басқарды. * Бүгінгі таңда ұйғыр мектептерінің мәселері жөніндегі үйлестіру орталығының төрағасы. Шығармалары * «Ұйғыр әдебиетін үйренудің кейбір мәселелері» (1966) * «Іздену жолында» (1976) * «Заман және қаһарман» (1987) * «Уйгурская драматургия от «Анархана» до...» атты монографиялар * 2 жинақтың * ұйғыр әдебиеті, мәдениеті және қазіргі дәуірдің өзекті проблемаларын сөз еткен 200-ден астам мақалалар, очерктер * 9 және 11 сыныпқа арналған «Ұйғыр әдебиетінің» авторы. * Тарих, география, педагогика, философия, экономика саласындағы оқулықтарды ұйғыр тіліне аударды. Марапаттары * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне Құрмет Грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Ірі жапырақты пахифиссиденс

Ірі жапырақты пахифиссиденс — тұқымдасына жататын өсімдік. Іле Алатауында (Түрген, Тескенсу өзенінің шатқалында), Жетісу (Жоңғар) Алатауында (Қаратал өзені) кездеседі. Су астындағы таста, өзендер мен жылғалардың жағасында өседі. Сабағының ұзындығы 10 (20) см, қызыл қоңыр түсті дамыған ризондтары бар сабағы жапырақ қолтығынан шоғырланып тармақталады. Жапырақшалары бір жерге жиылған, ұзындығы 3,4-3,9 мм, ені 0,6-0,7 мм, қандауыр пішінді, доғал. Өсінділері жапырақтың қынап бөлігінен кіші; жүйкесі жапырақ төбесіне жетпей аяқталады. Өте сирек кездесетіндіктен Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Төлеужан Исмаилов

Төлеужан Исмаилов(1932-1972) - Шығыс Қазақстан облысының Абыралы ауданындағы Аққора ауылында дүниеге келген. Сондағы орта мектепті, 1951 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Қазақтың көркем әдебиет баспасында, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасында әдеби кеңесші, «Қызыл ту» (Кереку), «Ленин туы» (Қызылжар) облыстық газеттерінің редакцияларында әрқилы қызметтер атқарған. Біраз уақыт «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде де еңбек етті. Өмірінің соңғы жылдарында туған ауылында ауыр дертпен арпалысты. 1951 — 1961 жылдары аралығында «Есіл», «Дала министрі», « Жылқышы » «Үгітші», "Қойлар" поэмаларын, қырықтан астам өлең, отыздай астам сатира жазған.А.С.Пушкиннің «Батыс славяндар жырларын», М.Ю.Лермонтовтың «Мцыри» поэмасын, В.В.Маяковскийдің бірнеше өлеңдерің Т.Драйзердің «Америка трагедиясын» аударған. Шығармалары *Әлдекімге бір шапалақ. Өлеңдер мен сатиралар. А., ҚЦКӘБ, 1958; *Есіл. Поэма. А., ҚМ КӨБ, 1959; *Сырымды аттам. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1984. Дереккөздер
Ажар кәсіпорны

"Ажар" — әр түрлі тігін бұйымдарын: костюмдер, көйлек-шалбар, жұмыс киімдерін шығаратын кәсіпорын. 1933 ж. Талдықорған қаласында күнделікті тұтыным тауарлары мен үй шаруашылығына қажетті бұйымдар өндіретін "Красный Октябрь" өнеркәсіптік артелі ретінде құрылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында өндіріс көлемі ұлғайтылып, майдандағы әскерлерге киім тікті. Соғыстан кейін мұнда тері-былғары бұйымдарын, химиялық өнімдер шығаратын, сондай-ақ май, ұн өндіретін цехтар, шаштараз, суретке түсіру бөлімдері ашылды. Артельдің аты кейін бірнеше рет өзгерді: 1961 ж. "Қазақстанға-40 жыл", 1961 ж. "СОКП 25 съезі атындағы тігін фабрикасы" аталып, ірілендірілді. Кәсіпорын 1972 ж. 5 қабатты жаңа ғимаратқа орналасты. 1970-1980 ж. ол Қазақстандағы мектеп оқушыларына арналған костюм тігетін бірден-бір жеңіл өнеркәсіп орнына айналды. 1992 ж. фабрика жекешелендіріліп, "Ажар" ұжымдық кәсіпорны болды. Осы кезеңде кәсіпорынның Алматы, Сарқант, Жаркент қаласында, Қоғалы, Қарабұлақ, тағы басқа кенттерде филиалдары ашылды. Дереккөздер
Юлдаш Абдықадырұлы Азаматов

Юлдаш Абдықадырұлы Азаматов (8.6.1947 жылы туған, Панфилов ауданы, Жаркент қалысы) — жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001). 1971 ж. ҚазМУ-ді бітірді. 1971-1987 ж. "Ұйғыр авази" газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, облыс партия комитетінде жауапты қызметте болды. 1987 жылдан "Ұйғыр авази" газетінің бас редакторы. Орыс, қазақ жазушыларының бірқатар шығармаларын ұйғыр тіліне тәржімалаған. Әр жылдарда "Жоғалған пышақ", "Жәдігер атай", "Үміт", тағы басқа прозалық кітаптары жарық көрген. Қазақстан Журналистер одағы сыйлық лауреаты. Жетістіктері: Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстан халықтары ассамблеясының, Қазақстан жазушылар одағы басқармасының мүшесі. ҚР Журналистика Академиясының академигі (2001). Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен (2007), «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған. Панфилов ауданының Құрметті азаматы. Дереккөздер
Сая Исабаев

Сая Исабаев (Исса) — қазақ мұғалім және журналист. Қазақстан Республикасы Жазушылар одағының мүшесі. Өмірбаян 1956 жылы 9 тамызда Семей облысы, Жарма ауданы, Георгиевка ауылда туған. Семей педагогика институтын бітірген. Мектепте мұғалім болған. Алғашқы әңгімесі аудандық газетте 1984 жылы жарияланған. 1986 жылы «Жігер» жастар творчестволық фестиваліне қатысқан. «Иртыш» облыстық газетінде, «Советы Казахстана» газетінде жауапты қызметтер атқарған. «Простор» журналы бас редакторының орынбасары болды. 1986 жылы «Жігер» Жастар шығармашылық фестиваліне қатысқан. Дереккөздер
Ясенов Долқұн

Ясенов Долқұн, Үчқұн — ақын, жазушы, 1938 жылы, 25 сәуір Шығыс Түркістанның, Сүйдін қаласында дүниеге келген. 1956 жылы Үрімші қаласындағы филология факультетін бітірген. Сол жылы Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне окуға түседі. 1961 жылы аталған университетті бітіpiп, Шығыс Түркістанға оралады да, СУАР Жазушылар одағының «Тарым» журналында бөлім меңгерушісі болып жұмыс істейді. 1963 жылдан 1968 жылға дейін «ревизионист» ретінде Құмыл облысының Карамучка селосында айдауда болады. 1968 жылы Отанын тастап, жасырын түрде Қазақстанға келуге мәжбүр болады. Алматыда «Коммунизм туғи» (казіргі «Уйғур авази») газетінің редакциясында аға әдеби қызметкер, кейін адебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі қызметін аткарды. 1999 жылы «Йеңи һаят» тәуелсіз газетінің Бас редакторы болды. Шығармашылығы: «Гүлнардың досы» (1971), «Tacтағы гүл» (1973), «Соқпақтар» (1976), «Өмір қоңыраулары» (1979), «Жер әуені» («Зов земли») (1982), «Туған жердің мейірі» (1986), «Жиектер» («Горизонты»,1988) сынды көптеген поэтикалық кітаптардың авторы. Бұлардан басқа оның қаламынан «Саадат», «Кәріз туралы повесть», «Соңғы сәтте», «Абдулла Розыбақиев», «Үнсіз өлім», «Сиқырлы аса», «Отан және жыр», «Туған жер қадірі», «Шөлдеу», «Керуен жолы» сияқты лиро-эпикалық шығармалар туған. Өлеңдері өзбек тілінде («Отанға махаббат»), қара-қалпақ тілінде («Өмір қоңырауы») жеке кітап болып шыққан және қазақ, орыс, украин, түрік, авар тілдеріне аударылған. Абайдың таңдамалы өлеңдерін ұйғыр тіліне аударып, «Көзімнің карасы» деген атпен жеке кітап етіп шығарған (1972). О.Сулейменов, Ж.Молдағалиев, М.Шахановтың және басқа қазақ ақындарының өлеңдерін аударған. Сонымен бірге Пушкиннің, Лермонтовтың, Твардовскийдің, Р. Гамзатовтың, Қ.Кулиевтін, С.Шипачевтің, Э.Вахидовтың, А.Ариповтың, басқа да бауырлас халықтар ақындарының өлеңдерін ұйғыр тілінде сөйлеткен. 1983 жылы «Жер әуені» атты поэмалар жинағы үшін Казақстан Жазушылар одағының Ілияс Жансүгіров атыдағы сыйлығына ие болды. 2003 жылы Халықаралық Нобель сыйлығының 100 жылдығына орай мерекелік алтын медальмен марапатталған. 1998 жылы Халықаралық ғылыми ағарту, өнер жане индустрия академиясының академигі болып сайланды (АҚШ, Калифорния). Әдебиет # Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Иван Калашников

Иван Калашников (1915-1981) 21 қыркүйекте Ресейдің Челябі облысы, Брединск ауданы, Румынск поселкесінде туған. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін 1948 жылы бітірген. Қазақстан Жазушылар одағы орыс әдебиеті секциясының кеңесшісі, «Большевик Казахстана» журналы редакциясының жауапты хатшысы, Қазақтың мемлекеттік баспасының редакторы, Қазақ радиосының редакторы болып қызмет атқарған. Иван Федоровичтің алғашқы өлеңдері 1934 жылы жариялайды. Шығармалары *Молодость. Стихи. А.,«Казогиз»,1938; *Возвращение. Стихи. А., ҚМКӘБ, 1958; *Левитан. Поәмы. А., ҚМКӘБ, 1962; *Мышка-Мишка. Стихи.А., «Жазушы», 1966; *Илийская степь. Стихи. А., «Жазушы», 1972; *Зимняя сказка. Стихи. А., «Жазушы», 1972; *Воробейка - Воробей». Стихи. А., «Жазушы», 1974; *Левитан. Поэма. А., «Жазушы», 1983. Дереккөздер
Тауфик Каримов

Тауфик Каримов - 1958 жылы 1 ақпанда Атырау қаласында туған. 1979 жылы Атырау педагогикалық институтын, 1991 жылы Алматыдағы Саясаттану және басқару институтын, 1995 жылы Атырау қаласындағы Мұнай және газ институтын тамамдаған. Әр жылдарда Атырау қаласындағы N213 Кәсіптік техникалық училищеде оқытушы, Халықаралық жастар туризмң бюросында референт, нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, төраға, Гурьев қалалық Комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, Мемлекеттік ішкі экономикалық компаниясында эксперт, Атырау облыстық әкімі аппаратының жетекшісі, «Қазақстанкаспийшельф» АҚ вице-президенті, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің бас инспекторы болып қызметтер атқарған. Қазір Ақтау қаласында «Каспий» Ұлттық Компаниясы АҚ басқармасы төрағасының бірінші орынбасары. Республикалық «Нұр Отан» партиясы Саяси Кеңесінің мүшесі. Х.Досмүхамедов атындағы университет Құрметті профессоры. Қазақстан халықтары Ассамблеясының мүшесі, «Қазақстандағы татар, башқұрт мәдени орталығы Ассоциациясының» Президенті. АҚШ-тың Туссон қаласының Құрметті азаматы. «... и все цвета радуги» (2000), «КаШагзіз» (2003), «Где ты, моя Родина, боль моя, и свет?...» (2003), «Армысың, менің жанұям ...» (2005), «Облака плывут...» (2006) сияқты прозалық, публицистикалық кітаптардың авторы. Бірнеше медаль, ордендермен, Құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Айтжан Айдарбеков

{{Ambox }} Айтжан Айдарбеков (1.1.1937, Жамбыл ауданы, Таран (қаз. Б.Қыдырбекұлы атындағы) ауылы — 30.6.2001, Алматы қаласы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1984). 1956 ж. Алматы қаласындағы № 12 мектепті, 1958 ж. опера және балет театрының хор студиясын бітірді. 1958-1963 ж. Абай атындағы опера және балет театрының солисі болды. 1967 ж. Құрманғазы атындағы консерваторияның актерлер даярлайтын бөлімін бітіріп, М.Әуезов атындағы академия драма театрына қабылданды. 1969 жылдан өмірінің соңына дейін Ғ.Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театрында еңбек етті. Ол Әуезовтің "Жас Абайында" Майбасар, С.Мұқановтың "Мөлдір махаббатында" Текебай, Б.Майлиннің "Шұғасында" Шоқпарбай, У.Шекспирдің "Гамлетінде" Полонин, Б.Мұқаевтың "Қош бол, менің ертегімде" Әли қарт, Ә.Тауасаровтың "Аса құрметті ИКС-інде" Бақай, тағы басқа бейнелерді сәтті сомдады. Бірқатар көркем фильмдерге түсті. Дереккөздер
Айдарлы (тау, Ерейментау ауданы)

Айдарлы – Ерейментау тауының солтүстік тарамдары. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау қаласынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 454 м. Ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 6-7 км-ге, ені 3,5-4 км-ге созыла орналасқан. Геологиялық құрылымы Беткейлері негізінен жазық келеді. Девон тау жыныстарынан құралған. Дереккөздер
Грамматикалық мағына

Грамматикалық мағына — тілде қалыпты сипаты бар (стандартты) сөздер тобы мен сөз тұлғаларына, синтаксистік құрылымдарға тән жинақты, дерексіз тілдік мағына. Морфология саласында сөз таптарының жалпы мағыналары болсын немесе сөз тұлғалары мен сөздердің жеке мағыналары болсын морфологиялық категориялар дәрежесін сақтай отырып, бір-бірінен өзгеше болады. Синтаксис саласында Грамматикалық мағына предикативтіліктен, сондай-ак сөз тіркестері мен сөйлем компоненттерінің әр түрлі қатынасын білдіретін дерексіз грамматикалық құрылымдардан көрінеді. Мысалы: семантикалық субъект пен объектінің мағынасы, құрмалас сөйлемдердің шылау арқылы байланысы т. б. Грамматикалық мағынаға сөз таптарында қалыптаскан жалпы сөзжасамдық мағыналарда жатады. Грамматикалық мағына сөздерге немесе сөздердің белгілі топтарына ғана тән, дерексіздігі әлсіз лексикалық мағыналардан өзгеше. Грамматикалық мағыналар жүйесі болмыстағы заггар мен құбылыстардың және олардың өзара байланыстары мен қатынастары туралы ұғымдардың дерексізденуі аркылы қалыптасады. Мысалы, қимыл ұғымы етістіктің жалпы мағынасымен бірге неғұрлым шағын категориялық мағыналарының (шақ, жақ, етіс) дерексізденуінен туады. Грамматикалық мағына референциялық (синтаксистік емес) және Реляциялық (синтаксистік) болып бөлінеді. Референциялық мағына тілден тыс болмыстағы заттар мен кұбылыстардың касиеттерін білдіреді, мысалы, көлемдік, мөлшерлік, қимыл-әрекеттік сияқты мағыналар. Ал реляциялық мағына сөз тіркесі мен сөйлем құрамындағы байланысты білдіреді. Тағы қараңыз: * Графика * Графема * Граммема * Грамматика * Дактилография * Грамматикалық форма * Грамматология * Грамматикалық категория Дереккөздер
Айдарлы (Алматы облысы)

Айдарлы — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Айдарлы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Ұзынағаш ауылынан солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде, Бозой үстіртінде, Тасқатын каналының жағалауындағы эфемер тәрізді шөптесін аралас боз жусан, баялыш, күйреуік өскен сұр, қошқыл сұр топырақты шөлді жазықта орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1964-1997 жылдары қой өсіретін "Айдарлы" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Айдарлыда және округке қарасты Шилібастау ауылында 1997 жылы 23 шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылмы Орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Махмет Бүркітбайұлы Айдарханов

Махмет Бүркітбайұлы Айдарханов (12.1.1948 жылы туған, Алматы қаласы) - ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1992), профессор (1997). 1971 ж. ҚазМУ-ді, 1977 ж. КСРО Ғылым академиясы Есептеу орталығының аспирантурасын (1992 ж. — докторантурасын) бітірген. 1971 жылдан Қазақстан Ғылым академиясы математика және механика институттында қызмет істеді. Қазір ҰҒА Информатика және басқару проблемалары институттының директоры. Негізгі ғылыми жұмыстары образдарды тану және жіктелімін жасау мәселелерін зерттеуге арналған. 80-нен аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 4 монографиясы жарияланған. Оның жетекшілігімен 2 ғылым докторы және 5 ғылым кандаты даярланды. Сондай-ақ, математика-ақпараттану саласындағы ғылыми-зерттеу бағдарламаларын ұйымдастырып, бірнеше ғылыми-шығарм. кеңестерге басшылық етеді. Дереккөздер
Жәнібек Кәрібозин

Жәнібек Кәрібозин (1933-1984) - 15 мамырда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Дегерес ауылында дүниеге келген. Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультеті бітірген соң, «Балдырған», «Пионер» журналдарында қызмет атқарған. 1953 жылы «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде «Еркіннің бәтеңкесі» атты тұңғыш өлеңі жарық көрді. Жамбыл, Күрті (Алматы облысы) аудандарында ұзақ жылдар әдебиет пәнінің мұғалімң, мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, мектеп директоры қызметтерінде болған. Балаларға арналған өлеңдермен қатар, «Кербақбай», «Қолқанат», «Қарабек пен қарақшы», т.б. пьесалар жазды. Шығармалары *Бәйшешек. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1959; *Менің шеберханам. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; *Біздің Бөкен қайда екен? Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1970; *Біздің ауыл балалары. Өлеңдер, ертегілер. А., «Жалын», 1976; *Тампайдың хикаялары. А., ҚМКӘБ, 1963; *Бір шоқ гүл. Өлеңдер. А., 1972; *Біздің ауыл балалары. Өлеңдер, ертегілер. А., «Жалын», 1984. Дереккөздер
Аманғазы Кәріпжанәулеті

Аманғазы Кәріпжанәулеті — 1964 жылы бұрынғы Семей облысы, Ақсуат ауданы, Қызылкесік ауылында туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика факультетінде оқыған. Желтоқсан оқиғасына байланысты оқудан және комсомол қатарынан шығарылып, қауіпсіздік комитетінің тергеуіне алынады. 1992 жылы журналистика факультетін тамамдайды. 1993 жылдан республикалық «Қазақ әдебиеті» газетінде тілші, 1995 жылдан қазақ теледидарында редактор қызметін атқарыл келді. Өлеңдері республикалық газет-журналдар мен Қытай Халық республикасында шығатын «Шұғыла» журналында жарияланып келеді. «Жаралы Желтоқсан» («Жалын», 1995) жыр жинағының авторы. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты. Шақшақ Жәнібекке арналып Қазақстан Жазушылар одағында өткен жыр мүшәйрасының бас жүлдесін, Бұқар жырауға арналған республикалық жыраулар байқауының үшінші жүлдесін және бірнеше ақындар айтысының жүлделі орындарын иеленген. Сазгерлер байқауы, «Жігер», «Жігіттің сүлтаны», «Студенттер көктемі» сияқты фестивальдерге қатысқан. 1995 жылдан теледидар саласында суырыпсалма ақындардың өлеңмен жүргізілетін «Қазақ деген ақын халық», сондай-ақ мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш, өзге ұлттардың қазақша өнері сияқты әдебиет пен мәдениеттің тағы да көптеген саласына арналған жанрлық сайыстардың басын біріктірген авторлық бағдарламаларын жарыққа шығарды. Дереккөздер
Өмір Кәріпұлы

Өмір Кәріпұлы - 1940 жылы 5 мамыр да Қарағанды облысы, Жаңарқа ауданының Құмдауыт ауылында дүниеге келген. ҚарПИ-дің филология факультетін бітірген. Ауыл мектептерінде жиырма жыл ұстаздық қызмет атқарған. 1980 жылдан бері Ақадыр ауданында тұрады. Аудандық «Ақадыр таңы» газетінде журналистік мектептен өтті. Аудандық «Қазақ тілі» қоғамын басқарған. 1997—2003 жылдары аудандық «Заман» газетінде қызмет атқарды. Арғын тайпасы, Тарақты руынан шыққан. Проза жанрында «Сарыбел сазы» (1977 ), «Атасының баласы» (1980), «Есік тоған» (1985), «Бұрқақ» (1991), «Тайталас» (2001), «Серілер мен перілер» (2003) кітаптарын ұсынды. Дереккөздер