kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жалған бөденешөп

Жалған бөденешөп – бақажапырақ тұқымдасына жататын өсімдік. Жалған бөденешөп Қазақстан даласында кең таралған. Әдетте бұл өсімдік орманды далалы аймақтарда,құрғақ шабындықтарда және қайыңды ормандарда кездеседі. Сабағы биік-120 сантиметр,жапырақтары 3-4-тен орналасқан ұзын жіңішке, гүлдері ұсақ, біркелкі көкшіл, ұзынша қою шашаққа жиналған, сабақ ұшында сыпырғышқа ұқсас гүл құрайды. Бөденешөп ешуақытта үлкен шілік құрмайды, гүлдеу кезеңінде маусым, шілде айларында ерекше көзге түсетін кәдімгі орманды дала өсімдігі болып табылады. Дереккөздер
Жалпақтостағанша шөлмасақ

Жалпақтостағанша шөлмасақ (ерінгүлділер тұқымдасы) Жалпақтостағанша шөлмасақ-Қазақстанда өсетін осы туыстың 23 өкілінің ішіндегі ең көп тарағаны.Шөлді мекен ететіндігі туыстық атауынан көрінеді.Құмды,сазды,тастақты топырақта,Арал-Каспийден бастап,Зайсанның шөлдерінде,сонымен қатар аласа таулардың беткейлерінде Тарбағатайдан Қаратауға дейінгі аралықта өседі.Бұл көпжылдықтың жер үсті бөлігін қою жалбыраған түк басқан және тамыры шалқан тәрізді жуан.Сабағы жалғыз, кейде бірнешеу.Мықты,төрт қырлы,40 сантиметрге дейін биік,тіпті түбінен бастап жазыла бұтақтанған.Сабақ түбіндегі жапырақтар кең сағақты,тақталы жиегі жұмыр тісті дөңгеленген.Сабақ бойындағылары тең көлемінің кішілігімен ажыратылады.Гүлшоғыры-бірнеше бұралған жапырақтардан тұрады.Әрқайсысы лалагүлдер гүлжапырақтарымен қамтылған төрт-алты гүлден жиналған.Тостағанша үлкен,ұзындығы 3-4 сантиметр,жеміс салған мезгілде үлкейе түседі.Пішіні воронка тәрізді.Төменгі бөлігі түтікті,жоғарғы жағы шұңғыл кеңейіп кеткен.Кейде дөңгелек тәрізді желбір,күлтенің ұзындығы 4-5 сантиметр,желектері өсіңкі,пішіні қосерінге тән.Үстіңгі ерні сарғыштіпті ақ,астыңғы ерні ашық сары немесе қызғылт сары,ұш жағы үш бөлікке бөлінген.Аталықтардың саны 4,күлтенің түтігінен қылтиып шығады,әрең байқалады.Шөлмасақ сәуірдің соңынан шілденің басына дейін гүлдейді.Жемістері-төрт бөлікті құрғақ жаңғақтар,маусым-шілдеде піседі.Тұқымының құрамында қою май бар,гүлдеу мерзімі аяқталған соң құрғақ гүл шоқтарын жасауға пайдаланады. Дереккөздер:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Қанат дән шырыш

'Қанат дән шырыш(асфоделовтар тұқымдастары) Көшпелі және тұрақтанған құмда өседі.Қазақстанда кең тарамаған,тек Сырдария өзенінің бассейнінен Балқаш-Алакөлге дейінгі аралықта.Индер шырышынан жіңішке жапырақтарымен,салыстырмалы түрде онша биік емес-30-70 сантиметр сабағы және кең шашыраңқы гүл шашағымен ерекшеленеді.Үлкен болып ашылған,аппақ немесе күлгін,ұзындығы кең шашыраңқы гүл шашағымен ерекшеленеді.Үлкен болып ашылған,аппақ немесе күлгін,ұзындығы 3-4сантиметрге дейін жұқа гүлтабанына орныққан әдемі гүлі де осы түрге ғана тән.Шөлде орналасқан қалаларды,басқа да елді мекендерді көгалдандыруда,әсіресе ерте гүлдейтіндігі қызықтырады.Тамырынан желім даярлайды. Дереккөздер Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы
Мушкетов түйесіңірі

Мушкетов түйесіңірі – тарандар тұқымдасының түйесіңір туысына жататын өсімдік. Қазақстандық 14 түрдің ішіндегі ең сирек кездесетіні, тек Іле Алатауының орталық бөлігінде,яғни Алматы қаласының маңында таралған. Бұл шектеулі жергілікті түр, үштік кезеңдегі ылғалды ормандарда сақталып қалған қалдық түр болып табылады. Оның жасы 10млн. Жылдан кем емес. Қазіргі кезде тау етегіндегі шалғынды беткейлерде, жапырақты ормандарда және бұта шіліктерінде өседі. Бұл биік бұта (1.5м), ағаштанған қызғылт-қоңыр бұтақтарымен, туыстың көптеген басқа өкілдерінен тікенектерінің болмауымен және ірі созыңқы-сопақша ашық-жасыл жапырақтарымен ерекшеленеді. Гүлдері қосжынысты, бозғылт-күлгін немесе ақ, қысқа бүйір шашақ гүлшоғырына жиналған. Гүлсерігі жай бес мүшелі. Оның жапырақтары екі шеңберге орныққан, сыртқы екеуі ішкілерінен ұсақтау және жеміс салу кезінде төмен еңкейеді, ішкі үшеуі үлкейіп өседі, жемісті қоршап тұрады. Аталығы алтау, түйіні бір ұялы, үш бағанасымен.Түйесіңір мамыр-маусымда гүлдейді, жемісі шілдеде піседі. Саны аз және ареалы шектеулі. Гүлдеген мерзімде түр өте декоративті, қолда жақсы өтеді, сондықтан оңтүстік қалаларды көгалдандыруға ұсынылған. Дереккөздер
Ольга зығыры

Ольга зығыры(зығырлар тұқымдасы) Қазақстандық 12 түрдің ең көзге түсетіні.Ірі қиыршық тасты және тасты беткейлерде,шалғындық алқаптарда,кесілген арша орнында,орталық және Батыс Тянь-Шаньның жоғарғы белдеулерінде өседі.Онша биік емес, 45 сантиметр.Көпжылдық,ұзын,бұтақтанған,көптеген жіңішке таспа тәрізді,көкшіл-жасыл,жоғарыда гүлсағағына ауысады.Түрдің ерекше белгілері-гүлсағағының және тостағанша жапырақшаларының жиегінде ірі жабысқақ бездерінің және қылшықтарының болуы.Гүлдері бес мүшелі,ұшында босаң гүлшоғырына жиналған.Күлтелері ірі, төменгі бөлігі түтікті,ашық күлгін.Түйін бес ұялы,беске бөлінген бағаналы.Зығыр мамыр-шілдеде гүлдейді,жемістері шілде-тамызда піседі.Тамаша декоративті өсімдік,көгалдандыруда қызығушылық тудырады. Дереккөздер:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Сары цистанхе

Сары цистанхе – сұңғыла тұқымдасына жататын цистанхе түрі. Сабағының биіктігі 1метрге дейін жетеді.Көлемі барынша үлкен және біркелкі сары гүлдерімен құм төбелерінде өседі,жүзгіндердің паразиті.Оңтүстік Балқаш маңы және Қызылқұмда(Алматы,Оңтүстік Қазақстан) яғни Қазақстанның тек шөлінде кездеседі.Шаруашылық маңызы жайында мағлұмат жоқ.Кейде түйелердің,қойлардың жейтіні белгілі.Сары цистанхэ сәндік өсімдік ретінде құмды шөлдегі шөптесін өсімдіктер арасында гүлдеп тұрған кезде( сәуір-мамыр)әдемі көрінеді. Дереккөздер
Төртқалқан жуантамыр

Төртқалқан жуантамыр, төртқалқан риндера – айлауыктар тұқымдасына жататын жуантамыр түрі. Қазақстанда таралған алты түрдің ішіндегі ең танымалы және көп тарағаны.Республиканың барлық территориясында далалы және шөлді зоналарда кездеседі,тек тауларда,орманды дала және оңтүстік шөлде кездеспейді.Далаға,тасты беткейге,тау қорымдарына тән өсімдік.Шөптесін көпжылдық,шашақбасты бірнеше жапырақтары бар және тік,биіктігі 40 сантиметр сабақты.Түбіндегі жапырағы көкшіл сұр-жасылдау,ұзын сағақты және созыңқы,кейде жиегі бұйраланып кетеді,сабақ бойындағылары отырыңқы,үшкір.Гүлшоғыры қалқан тәрізді сыпыртқы,осы тұқымдасқа тән бұйраланған.Гүлдеу мерзімінде бұйралары қалың,жеміс беру кезеңінде ұзарып кетеді.Тостағанша ақ түсті қою түкке малынған,түбіне дейін таспа тәрізді 5 бөлікке бөлінген.Күлтесінің биіктігі 1.5 сантиметрге дейін тостағаншадан екі еседей ұзындау,кең түтікті,бес ұшталған тік жапырақшалы.Аталықтары бесеу,қысқа,түйіні төртжапырақты,гүл тәжінен азғана асыңқырап тұрған жіп тәрізді бағаналы.Гүлдің түсі сұрғыш-сия түсті немесе күлгіндеу.Гүлдеу мерзімі сәуір-мамыр.Ерте жеміс береді.Жемістері үлкен тегіс жаңғақтардың жиегі толқынданған.Пісіп жетілген соң олар төгіледі де желмен жеңіл таралады.Тамырының жер беті бөлігі және тұқымының құрамында айтарлықтай көп емес улы заттар бар.Тәжікстанда өсімдік жараны емдеуге қолданылады,басқа жерлерде жапырағын салат ретінде жейді. Дереккөздер
Ұзын желайдар

Ұзын желайдар (сарғалдақтар тұқымдасы) Қазақстандық 11түрдің ең көп кездесетіні, кейде көлемді алқап құрайды. Шалғындықта Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньның тастақты беткейлерінде өседі. Ортаңғы және жоғарғы тау беткейлерінде, еріп жатқан қарлардың маңында кездеседі. Шөптесін көпжылдық, қиғаш тамырсабақты, биіктігі 60 сантиметр болатын жапырақсыз сабақтарымен. Сабақ түбіндегі жапырақтар ұзын сағақты, үш бұрышты тақталы, үш қайтара тісті бөліктерге тілімденген. Шатыр тәрізді гүлшоғыры 2-6 гүлден тұрады. Гүлдері ірі, диаметрі 4 сантиметрге дейін. Гүлсерігінің жапырақшаларының саны 5-8, аппақ астыңғы жағы түкті, аталықтары мен аналықтары көп. Мамырдың ортасынан тамызға дейін гүлдейді, шілде-тамызда жеміс салады. Әдетте жайылымда желінбейді, себебі мал үшін улы, тамаша декоративті өсімдік, әсіресе гүлдеген мезгілінде. Дереккөздер
Ұсақ торлы жуа

Ұсақ торлы жуа – амариллистер тұқымдасының жуалар тегінің көпжылдық шөптес өсімдігі. Қазақстанда Алтайдың тек батыс бөлігінде кездеседі. Кейде тау өзендерінің аңғарларында үлкен алаңдарды алып жатады және самырсынды шыршалы ормандарда, әсіресе Риддер қаласының төңірегінде. Басқа пияздардан жалғыз емес,түптенген тамырсабақтармен жіңішке цилиндр тәрізді пиязшығымен, сұрғылт торлы қабығымен ерекшеленеді. Сабағының биіктігі 76 сантиметр,төменгі бөлігі күлгін қабықшалармен оралған, ортасында екі, көбіне үш тегіс жалпақ эллипс тәрізді жапырақтары болады. Торлы жуаның жапырағының пішіні жағынан меруертгүлдің жапырағына өте жақын. Гүлдері ұсақ сарғыш, шатыр тәрізді гүлшоғырына жиналған, аталық жіпшелер гүлсерігінен ұзындау, сондықтан аталықтар түйін бағанасымен бірге гүлдерден көзге түсе қылтиып тұрады. Бұл түр маусым-шілдеде гүлдейді. Шілде-тамызда жеміс береді. Тұқымымен және вегетативті түрде көбейеді. Пиязшықтары және жер үсті бөлігі эфир майын бөледі және көп мөлшерде дәрумен С, сондықтан ұсақ торлы жуа барлық өзі өсетін орындарда қалаулы тағамдық өсімдік болып табылады. Оны жас күйінде, тұздалған, маринадталған, ашытылған күйінде жейді. Гүлдегенге дейін пиязшығымен қоса топырақтан сілкіп жұлып алып жинайды. Одан кейін жапырағы да, сабағы да қатайып кетеді де жеуге жарамсыз болып қалады. Өсімдіктің осы мүшелерін халықтық медицинада бронхы ауруын, склерозды емдеуде және ішек құртын түсіруге қолданады. Үнемі жаппай жинаудың нәтижесінде көптеген жерлерде, әсіресе елді-мекендердің маңайында торлы жуаның саны азайып барады, сондықтан Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Синонимдері * * , nom. inval. * * * * * * * * * * * * , nom. inval. * *
Буын, сүйек жарақаттары кезіндегі алғашқы жәрдем

Сіңір,буын,сүйек жарақаттары кезіндегі алғашқы жәрдем Сіңірдің созылуы-адам абайсызда ойлы-шұқырлы жерден аяғын ыңғайсыз басудан болады. Аяқ басы бұралып,сіңірі созылып кетеді. Сіңірдің созылған жері шыдатпай ауырып, ісінеді. Алғашқы жәрдем-ісінген жерге суық шүберек басып, қатты таңып тастау. Кейінірек дәрігерге көріну қажет. Буынның шығуы-адам жығылғанда,өте ауыр зат көтергенде,ебедейсіз қимылдағанда сүйек басының таюы. Мұндайда буын қапшығы созылып немесе жарылып кетуі мүмкін. Бұл жарақат кезінде аяқ қатты ауырып,ісініп,қозғалмай қалады. Ауырған жерге суық шүберек басады. Содан соң хирург дәрігерге қаралу керек. Сүйек сынуы-егер адам қатты құласа немесе басқа оқыс жағдайға ұшыраса. Оны 2 түрге бөлуге болады:шытынап сыну және морт сыну. Морт сынуды басқаша ашық сынудейді. Бұл жарақат түрі қантамырларына,бұлшықеттерге, теріге зиян келтіреді. Жарақатқа микробтар да түсуі мүмкін. Сынған жер қатты ауырып,шыдатпайды, сондықтан қозғалмайтындай етіп шендеуіш салып таңады. Шендеуішке кез-келген қатты тақтай,таяқ т.б жарайды. Ең алдымен,жарақатты тазалап, жұмсақ мата салады. Оның үстіне шендеуішті сынған мүшемен толық біріктіріп,таңады.Дәрігер көмегі ауадай қажет,өйткені морт сыну өте қауіпті. Ендеше,осындай жағдаяттарда жол табуға болады. Дереккөздер:адам ағзасы кітабы,биология кітабы,8 сынып.
Перикардит

Перикардит — перикардтың (үлпершектің) қабынуы, вирустық инфекция немесе жүректік ұстаманың нәтижесінде дамиды. Перикардит ревматоидтық шабуылдың, бүйрек ауруларының немесе үлпершекті тесіп өткен жарақаттың нәтижесінде дамуы мүмкін. Оның симптомдарына тыныс алудың қиындауы, дене қызуының көтерілуі, шаршағыштық жатады. Оларды көп жағдайда қабынуға қарсы заттарды қолдану арқылы басуға болады, кей жағдайларда хирургиялық ем қажет. Перикард қызметтері Перикард бірнеше қызмет атқарады. Оларға мыналар жатады: Жүрек пен оның ірі тамырларын көкірек орталығына бекітіп, белгілі жағдайда ұстап тұрады; Жүректі жарақаттанудан және оған өкпе тіндерінен, көкірек орталығынан микробтардың өтуінен сақтандырады; Диастола кезінде жүректің тым артық керіліп кетуінен сақтандырады; Маңызды рефлексогендік орын болып есептеледі. Онда жүрек соғуының күші мен жиілігін реттеуге қатысатын көптеген механо- және хеморецепторлар бар. Перикардтың бүліністерінде қанайналым жеткіліксіздігіне әкелетін көптеген дерттік рефлекстер пайда болуы мүмкін. Перикард қуысында кеуде қуысындағыдай теріс қысым болады. Жоғарғы және төменгі қуыс көктамырларда, оң жүрекше қуысында диастола кезінде қан қысымы перикард қуысындағы қысымнан су бағанасы бойынша 4-6 см ғана артық. Сондықтан перикард қуысында қысымның тіпті азда болса көтерілуі оң жүрекке қанның ағып келуін қиындатады. Мұндай жағдайлар перикард қуысында сұйықтықтың жиналуынан болады. Ол: Жүрек қалтасының қабынуында (экссудациялық перикардит); Су мен тұздардың алмасуы бұзылғанда, қанда нәруыздар азайғанда (гидроперикардиум); Перикард қуысына қан құйылғанда (гемоперикардиум) т.б. жағдайларда кездеседі. Бұзылысы Перикард қуысына сұйық тез және баяу жиналуы мүмкін. Тез жиналуы жарақаттанудан немесе миокард инфаркты нәтижесінде жүрек жыртылу кездерінде болатын қан құйылудың әсерінен немесе гидроперикардиум тез дамығанда байқалады. Перикард нашар созылатындығынан оның қуысында қысым көтеріледі де, жүретің диастола кезіндегі кеңуіне бөгет жасайды, тез дамитын жүрек тығындалысы пайда болады. Бұл кезде жүрек қуыстарының қанға толуы азаяды, систолалық қан көлемі мен артериялық қысым төмендейді, веналық қысым котеріледі. [1] Дереккөздер биология,8 сынып,адам ағзасы кітабы. ↑ "Патофизиология" Әділман Нұрмахамбетұлы 2000 жыл
Хлопуша

Хлопуша (шын аты-жөні — Соколов Афанасий Тимофеевич) шаруалар соғысы кезіндегі Е.И. Пугачевтың сенімді серіктерінің бірі. Ұрлыққа қатысқаны үшін жазаланып, каторгалық жүмыста жүргенде үш рет қашқаны үшін өмір бойы Орынбор түрмесінде ұстауға үкім етілді. 1773 ж. Пугачев отряды Орынборды қоршап алған гезде губернатор И. А. Рейнсдорп Хлопушаны Пугачовке қарсы үгіт жүргізуге және оны қолға түсіруге жұмсады, бірақ ол көтерілісшілер жағына шығып кетті. Пугачев оған полковник атағын беріп, завод шаруаларының отрядын басқартты. Пугачев отряды Татищева түбінде талқандалған соң (22 наурыз, 1774), Xлопуша үйіне оралды. 23 наурызда Xлопуша ұсталып, құпия комиссия оны өлім жазасына кесті. Дереккөздер .
Хлудов стачкалары

Хлудов стачкалары — Смоленск губерниясының Ярцеводағы және Рязань губерниясының Егорьевскідегі көпес Хлудовтардың мақта-мата фабрикаларында болған стачкалар. Ярцево фабрикасынкасындағы стачка 1880 ж. 9 қыркүйекте басталды. Оның тууына 1 қазаннан өнімнің нарқын белгілеу дәрежесін 10%-ке төмендету, түрлі айып төлеу, ақша ұстап қалу себепші болды. Егорьевск фабрикасындағы стачка 1893 ж. 25 мамырда басталып, 7 тамызға дейін созылды. Оның тууына шеберлердің парақорлығы, 2 сменалық (12 сағаттан) жұмыстың енгізілуі себепші болды. Ереуілге шыққан 3 мыңнан астам жұмысшылар жалақыны арттыру, айына 2 рет есеп айырысу, мереке және жексенбі күндері түнгі жүмысты тоқтатуды талап етті. Егорьевск стачкасын жаншып басуға бір полк жіберілді. Дегенмен әкімшілік бірқатар нарақор қызметшілер мен шеберлерді шығаруға, ірі мерекелер қарсаңында түнгі сменаны тоқтатуға мәжбүр болды. Дереккөз
Реативтік қозғалтқыш

Реактивтік қозғалтқыш Реактивтік қозғалтқыш – жұмыстық дененің бастапқы энергиясын сол дененің реактивтік ағынының кинетикалық энергиясына түрлендіру арқылы тарту күшін тудыратын құрылғы. Қозғалтқыш соплосынан жұмыстық дененің сыртқа қарай ағып шығуы нәтижесінде жұмыстық дене ағынының тербелісі түрінде реактивті күш пайда болады. Реактивтік ағынның кинетикалық энергиясына түрленетін энергия химиялық, ядролық, электр., т.б. болуы мүмкін. Қазіргі кезде реактивтік қозғалтқыштарда алғашқы энергия көзі ретінде көбінесе химиялық энергия пайдаланылады. Реактивтік қозғалтқыштардың негізгі бөлігі – жану камерасы. Оның бір жағында жанған жұмыс денесі үдемелі жылдамдықпен (реактивтік ағын түрінде) ұшып шығатын сопло болады. Реактивтік қозғалтқыштардың айналадағы ортаны жұмыс қажетіне пайдалану не пайдаланбауына қарай реактивтік қозғалтқыш ауа реактивтік қозғалтқыш (API)және ракеталық қозғалтқыш (PI)болып бөлінеді. API-ының барлығы жылу қозғалтқыштарына жатады. Мұнда жұмыстық дене жанған зыттың ауадығы оттекпен тотығу реакциясы кезінде түзіледі. API-ының жұмыстық дене массасының басым бөлігін жану камерасына атмосферадан келетін ауа құрайды. PI-тардың API-тардан өзгешілігі – жұмыстық дененің барлық 09раушылары реактивтік қозғалтқышпен жабдықталған аппараттың бортында болады. Бұл қозғалтқыштардан тарту күші жоғары турбореактивті қозғалтқыштың алғашқы сұлбасын орыс инженері Н.Герасимов ұсынған (1909). Олар ғарышқа массасы ондаған тоннадан асатын ғарыш кемелерін, басқа да қажет жүктерді жеткізу үшін қолданылады. Дереккөздер: Балалар Энциклопедиясы, 1 том
Терістік линнея

Терістік линнея – ұшқаттар тұқымдасына жататын өсімідік. Алтайдыӊ және Көкшетау өрініӊ қыраттарына (солтүстік Ақмола және Шығыс Қазақстан облыстарыныӊ) жапырақты және қылқан жапырақты аралас ормадарына тән мекендеуші. Алтайда мүкті шыршалы және самырсынды ормандарда қалыӊ жамылғы құрайды. Жиі қаулап өскен күйінде кездеседі. Өсімдіктіӊ атауы белгілі ботаник, қазіргі өсімдіктер номенклатурасыныӊ авторы Карл Линнейдіӊ құрметіне берілген. 1737 жылдан бастап К.Линнейдіӊ кітаптарыныӊ алдыӊғы бетітерістік Линнейдіӊ кескінімен, К.Линнейдіӊ портреті және ата тектік таным белгісімен безендіріледі. Туыстыӊ жалғыз түрі Еуразия континентінде тараған, басқа екеуі тек Америкада кездеседі. Бұл аласа төсемелі бұташық,жұқа ағаштанған бұтақтары метрден ұзындау. Жапырағы күӊгірт жасыл, қабықты қыстайтын бұтақтыӊ бойымен қарама - қарсы орналасқан. Жапырақтыӊ сағақтары қысқа,тақтасы дөӊгеленген 2 см жиегі жалғыздап немесе 2 - 3 онша тереӊ емес тістерімен. Гүлдеп тұрған бұтақтар көтеріӊкі 15 - 20 см - ге дейін, гүлдері қосжынысты екіден, жиі үш төрттен бас жағындағы жартылай шатырға жиналған. Тостағанша түтүк тәрізді. Жіңішке бес бөлікке тарамдалған өсіңкі түйінмен. Күлтесі воронка тәрізді, қоңырау пішінді, ұзындығы 1 см. Түсі бозғылт күлгін, ақ, сирек күлгін, ашық қызыл. Қызғылт және сары дақтарымен ерекшеленеді. Аталықтары төртеу, алдыңғылары артқыларынан аздап қысқа, түйіні төрт ұялы, тек бір ұя, бір тұқым бүршігімен жетіледі. Гүлдеу мерзімі маусым - тамыз, ұзақ (гүл салатын жаңа бұтақтың пайда болуына байланысты). Тозаңдану жәндіктердің көмегімен жүреді. Олрады гүлдердің хош иісі мен гүлдердегі ашық дақтар тартады, жемісі ұлпа, жұмырқа пішінді, бір ғана тұқымды, тамыз - құркүйекте піседі. Ерекше сәндік түр,вегативті түрде көбейеді. Бұтақтары,жапырақтары және жемістері халықтық медицинада жүйке ауруларын және жұқпалы ауруларды емдеуде кеңінен қолданылады. Гүлдерді шай орнына пайдаланады. Дереккөздер
Таспатамыр қазтамақ

Таспатамыр қазтамақ Таспатамыр қазтамақ- қазтамақтар тұқымдасына жататын өсімдік.Қазақстанда кездесетін 16 түрдің ішіндегі шөлді аймаққа кең таралғаны (Арал теңізінің сотүстік жағалауынан бастап Балқаш- Алакөл ойпаттарына дейін),тығыздалған құмда және қиыршық тасты топырақта,бұталардың түбінде және оңтүстік Алтайдан бастап Тянь-Шаньға дейінгі аласа таулардың құрғақ беткейлерінде өседі.Бұл шөптесін көпжылдық.Басқа түрлерден тамыр сабағының құрлысының өзгешелігімен ерекшеленеді.Тамырсабақ бір-бірімен төсбих тәрізді жалғасқан бірнеше дөңгеленген түйнектерден тұрады.Олар барынша жіңішке байланған сабағы жұқа (40 см-ге дейін биік),қою түкті,тек гүлшоғырларына бұтақтанған.Сабақтың бойындағы жапырақтар тек бас жағында гүлшоғырдың астында және оның бұтақтарында орналасқан.Гүлдері дұрыс құрылған,қос жынысты.Тостағанша жапырақшасы бесеу, 10 желек және 10 аталық.Түйін бес жеміс жапырақшасынан тұрады.Бұл түр сәуірде гүлдеп,мамырда жеміс береді.Жемістерінің ұзын бес ұялықты қорапша тұқым тарату механизмі ерекше.Қорапшаның ашылуы бөліну жолымен жүреді.Алғашында ұялықтың төменгі кең жазылған бөлігі (оларға тұқым бірден орналасады),сосын жоғарғылары жемістің барынша жіңішке жоғарғы бөлігі сағаттың,серіппесіне ұқсап тез бұралады және күшпен тұқыммен бірге шетке шығарылады.Жиі вегативті жолмен түйнектерінің көмегімен көбейеді.Сол себепті жеке топтанып өседі.Көктемде гүлдеп тұрған қостамақ ( диаметрі бірнеше метрге жететін)жазық далаға жазып тастаған ашық күлгін шатырға ұқсап жатады. Дереккөздер
Физикалық үгілу

Физикалық үгілу ауа температурасының өзгеруіне байланысты жүреді. Күндіз күн көзінен тау жыныстары қатты қызады, ал түнде керісінше, қатты суынады. Соның нәтижесінде олардың көлемі бірде үлкейіп , бірде кішірейіп өзгеріп тұрады. Температураның тез өзгеруінен жыныстар шытынап жарылады, одан соң бөлшектеніп кетеді. Тау жыныстары, әсіресе жарықтарға су кіргенде тез бұзылады. Жарыққа кірген су, қатқаннан кейін өзінің көлемін үлкейтіп, жарықты кернейді, соның салдарынан жыныс қақ айырылады. Қираған жыныстар салмағымен тау беткейімен төменге сырғып түседі. Климаты құрғақ аймақтарда таудың төменгі беткейін және етегін орасан зор үйінділер басып жатады. Физикалық үгілу жер бедерін қатты өзгертеді. Оның әсерінен тау бастары біртіндеп бұзылып, аласарады. Беткеймен түскен жыныстар ойыстарды толтырады. Сөйтіп таулар бірте-бірте тегістеліп, жазыққа айналады. Дереккөздер Физикалық география: Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: Атамұра, 2011. ISBN 978-601-282-252-6
Сібір тасжарғаны

Сібір тасжарғаны Сібір тасжарғаны-тасжарғандар тұқымдасына жататын өсімдік.Қазақстандық он түрдің ішіндегі жиі кездесетіні.Барлық шығыс тау жоталарында және Қазақстанның оңтүстігінде Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейін кездеседі.Ірі қиыршық кейде ортаңғы және жоғарғы тау бөктерлеріндегі сирек ормандарда өседі.Онша үлкен емес,көпжылдық,жұқа сабақты биіктігі (30 см-ге дейін) және ақшылдау жер асты түйнектерімен.Жапырағы бүршік тәрізді,ұшына қарай біртіндеп кішірейе түскен,терең тілінген жеті-тоғыз дөңгеленген қалақшалы.Гүлдері жұқа,ұзын гүлтабанында,гүлшоғыры онша үлкен емес,сыпыртқыға ұқсас (2-7 гүлден тұрады).Гүлдердің құрылысы алдыңғы түрдікіндей.Тостағанша безді түктерімен,желектері ақ,барынша ірі (ұзындығы 1,5 см ,ені 1 см)тостағаншадан екі есе ұзын.Гүлдеу мерзімі мамыр-шілде,шілде-тамызда жеміс береді.Өзіндік ерешелігі бар декоративті омарталық өсімдік.Халық медицинасында жер үсті бөлігі бауыр ауруларын емдеуге қолданады. Дереккөздер
Людмила Петровна Кюн

Кюн Людмила Петровна - орыс совет актрисасы. ҚазССР - інің еңбек сіңірген халық артисті. 1932 жылы Петрозаводск орыс драма театры жанындағы студияны бітірді. Сахналық қызметі де сол жылдан басталды. 1937 жылдан өмірінің соңына дейін Орыс драма театрының құрамында ойнап, сан алуан сахналық бейнелерді жасады. Ойнаған негізгі рольдері қатарында Верочка, Мег, Сахно, Авдотья, Смеральдина, Марсела, Денизи, Турбазаның қожасы, Элинор, Живко Попович, Ануш т. б. бар. Қазақ драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге де қатысып, Ділдә рөлін нанымды бейнеледі. Ол ойнаған әрбәр сахналық кейіпкерінің әлеуметтік-тұрмыстық бояуының қанық болуына ден қойды; сахналық өнерімен Орыс драма театрының өсіп өркендеу жолына мол үлес қосты. "Құрмет Белгісі" орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер ↑ .Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Сібір ушырмауығы

Сібір ушырмауығы — сарғалдақтар тұқымдасына жататын өсімдік. Туыстың Қазақстандағы жалғыз өкілі. Тянь-Шаньда (әсіресе солтүстігінде көп), Жоңғар Алатауында, Тарбағатай және Алтайда кездеседі. Қылқан жапырақты ормандарды, тау өзендері жағалауларында, бұта шіліктерінде, орман белдеуінің жоғарғы шекарасына дейін (теңіз деңгейінен 3000 м-ге дейін) көтеріле өседі. Бұл бұта ұзын (8 м-ге дейін) өрмелегіш сабақтарымен, лиандар тобына жатады (мысалы: жүзім тәрізді). Бұтақтанған сабағы сүйенішке ұзын иректелген жапырақ сабақтарының көмегімен бекінеді. Жапырағы ортасынан екіге бөлінген, ұшы үшкір, сопақандауырша ,жиегі аратісті. Гүлдері гүлтабанында жалғыздан, ірі (диаметрі 7 см-ге дейін) ұзын. Тостағанша жапырақшаларының саны төртеу, ақ немесе сәл сарғыш. Желектерінің саны көп, тегіс, жіңішке тостағанша жапырақшаларынан 2-3 есе қысқа. Аталықтары да бағаналарымен, қауырсын тәрізді түк басқан. Ушырмауық мамырдың ортасынан шілденің басына дейін гүлдейді. Өте тиімді декоративті бұта, өнімді омарталық өсімдіктің бірі. Әр гүл, 90 миллиграмға дейін шірне бөледі. Жер үсті бөліктері жапырағы мен гүлдері халықтық медицинада бас ауруына, безгек, асқазан және бауыр ауруларына, кейбір ісік түрлерін емдеуге кеңнінен қолданады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2664910 Atragene sibirica L.] * [http://www.plantarium.ru/page/view/item/5922.html Atragene sibirica L.]
Кітапхана ғимараттары

Кітапхана ғимараттары баспа шығармаларын қоғамдық түрде пайдалануды ұйымдастыратын мәдени-ағарту және ғыл.-қосалқы мекемелердің кітапханаларына арналады. Түрлі міндеттеріне сәйкес кітапхана ғимараттары 2 негізгі: оқырмандарға қызмет ететін және қызметтік-өндірістік бөлікке бөлінеді. Оқырмандарға қызмет көрсететін бөлмелер негізінен зал түрінде салынады. Үлкен оқырман залы көбінесе ғимарат кіндігіне орналасып, қасбет құрылымымен үйлеседі. Негізгі кітап қоймалары ғимараттың не төменгі қабаттарында, не болмаса жоғары қарай бойлаған арнаулы бөлмелерде орналасады. Қазақстан территориясында кітапханалар кітап жиынтығы ретінде 19 ғасырдан белгілі. Бұл кезеңде Семейде, Керекуде, Қарқаралыда көпшілік кітапханалары салынды. ҚазССР-інде арнаулы кітапхана ғимараттары 1930 жылдардан бастап ірге көтерді. Көлемдерінің үлкендігі, әрі архитетектуралық шешімі жағынан Алматыдағы ҚазССР А. С. Пушкин атындағы мемлекеттік кітапханасы , Жамбылдағы Шоқан Уәлиханов атындағы, Қостанай мен Целиноградтағы облыстық кітапханалар көз тартады. Дереккөздер ↑ .Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Ақкісұлы Сайлаухан

Ақкісұлы Сайлаухан (1940-1995) Түгіскен колхозында туған. Қарағанды пединститутының тарих-филология факультетін бітірген. Еңбек жолын халық депутаттары Қарағанды қалалық кеңесінде бастайды. 1973 жылы жаңадан қүрылған Жезқазған облысының атқару комитеті төрағасының көмекшісі қызметіне шақырылъш, бұл жауапты міндетті бірнеше жыл абыроймен атқарды. Қызмет бабымен Қарағаңдыға қайта оралған соң шығармашылықпен айналысты. 1993 "Жол болсын" атты өлендер жинағы жарык, көрдіі. "Атыңнан айналайын, Жаңаарқам" жинағына өлендері басылған. Дереккөздер 1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Михаил Данилович Балыкин

Балыкин Михаил Данилович (1924-2001), ақын, КСРО Жазушылар одағының мүшесіі (1960). 1941-45 ж.Ұлы Отан соғысына катысқан. Семей облыстық радиосының, облыстық «Прииртышская правда» газетінің, «Советский Казахстан» (казір «Простор») журналының редакцияларында қызмет атқарды. 1957-1966 ж. «Қайнар» баспасының редакторы, 1966-1981 ж. «Индустриальная Караганда» газетінің бөлім меңгерушісі, 1981-82 жылдары Қазақстан Жазушылар одағьшьщ әдеби консультанты. 1983 жылдан шығармашылық жұмыста. Балыкиннің «Мысалдар», «Басни» атты алғашқы кітабы 1951 жылы шықты. Одан кейінгі жылдары «Утро надежд» (1971), «Свидание в Боровом» (1976), «Мой белый свет» (1984) кітаптары жарык көрді. Қаламгер шығармашылығында өнеркәсіпті өлке тақырыбы үлкен орын алады, ол Қазақстан Магниткасының алғашқы құрылысшылары туралы «Начало пути» поэмасын (1960), Карағанды шахтерлері жөніңде «Марианна» атты (1981) өлеңмен жазылған повесть шығарды. Балыкин аудармамен де шұғылданады. 1964 жылы Қазақтың Абай атыңдағы мемлекеттік академиялық oпера жөне балет театрының сахнасында қойылған Е. Брусиловскийдін «Наследники» операсына либретто жазған. 2- ші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Дереккөздер 1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Амур шығанағы

Амур шығанағы - Ұлы Петр шығанағының (Жапон теңізі) солтүстік- батысындағы жағалауындағы ішкі шығанақ. Қиыр Шығыстағы Приморье өлкесінің оңтүстігімен шектеседі. Ұзындығы - 65 км, ені 9 км-ден 20 км-ге дейін, тереңдігі 50 м-ге дейін. Амур шығанағы - Тынық мұхиттың кішкене бір бөлігі. Қараша айынан бастап наурыздың соңы- сәуірдің басына дейін дейін қатады. Мамыр айында су жылу температурасы - +14 °C. Амур шығанағының батыс жағасында жағасында портты қала - Владивосток және Трудовое елді мекені орналасқан, осы жаға бетінде курорт аумағы көптеген пансионат, санаторийлар және балалар демалыс орындары бар. Солтүстік жағасында - Угловое, Прохладное, Зима Южная, Де-Фриз, Тавричанка және Девятый Вал елді мекендері орналасқан. Батыс жағалауында - Береговое, Перевозная және Безверхово. Шығанақ жағалауында Щетинина мүйісі және шығанақ аймағында Коврижка, Речной аралдары бар. Уссурийск шығанағына қарағанда жылы болып есептеледі. Владивосток, Амур шығанағының панорамасы Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Жойқынбеков Қанат

Жойқынбеков Қанат (1937 ж. т.), ақын, жазушы. Нұра ауданының түлегі. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. ҚазМУ-ді бітірген (1961). Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде аға қызметкер, республикалық «Социалистік Қазақстан» газетінің Целиноград облысындағы меншікті тілшісі, «Жазушы» баспасында редактор болған. «Махаббат әлдиі», «Азамат арманы», «Оралу», «Біздің ауылдың адамдары», «Замаңдасттар», «Өз тағдырыңа қожа бол» атты прозалық кітаптардың, «Төрт боздақ пен бір қыз», «Азамат болсаң» пьесаларының авторы. Дереккөздер 1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Сайлаухан Нәкенов

Нәкенов Сайлаухан (1940 ж. т.), ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1986). ҚазМУ-ді бітірген (1962). Жаңа арқа ауданы Өркендеу ұжым шарында мектеп мұғалімі, дирек­торы (1959-1962), «Советтік Қарағанды» («Орталык Қазақстан») меншікті тілші (1963-1973), «Жезқазған туы» («Сарыарқа») газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары (1973-1997), Қазақ радиосының Жезқазған облысындағы меншікті тілшісі (1979-1983). Жергілікті қаламгерлердің «Құрыш» («Желкен») әдебиет бірлестігін басқарды (1978-1989). 2002 ж. бастап «Ақ жол» әдеби бірлестігінің жетекшісі. Өлендері «Жас керуен» топтамалар жинағына ентен (1976). Нәкенов - «Кұдіретті қолдар» (1977), «Жұмақтың жолы» (2001) өлеңцер жинақтарының авторы. Дереккөздер 1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Жақсыкелді Кемалов

Кемалов Жақсыкелді (1960). Әнші, Қазақстан жастар одағы сыйлығының лауреаты (1992). Ресей – Қазақстан гуманитарлық университетін бітірген. Бірінші республикалық «Жігер» (Алматы, 1985), республикалық «Жастар дауысы» (Алматы, 1987), фестивалінің лауреаты 1988 жылдан бері Қ.Байжанов атындағы коцерттік бірлестік әншісі. Үкілі Ыбырайдың «Қызыл асық», Біржан Салдың «Айбозым», Ақан серінің «Жамал қыз» әндерін ешкімге ұқсамайтын өзіндік мәнерімен орындайды. Көптеген шет елдерде өнер көрсетті. Тәттімбет атындағы өнер колледжінің оқытушысы. Дереккөздер 1. Қазақстан әншілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Амфибрахий

Амфибрахий ( - "екі жағынан қысқаша") - өлең өлшемі силлабикалық-тоникалық өлең құрылысында (орыс өлеңінеде де) дыбыс екпіні ортадағы буынға (˘ ¯ ˘) түсетін үш буынды бунақ. Мысалы, : Не ве́тер бушу́ет над бо́ром, : Не с го́р побежа́ли ручьи́ - : Моро́з-воево́да дозо́ром : Обхо́дит владе́нья свои́. :: (Н. А. Некрасов) Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Северцов жалғаншөлмасағы

Северцов жалғаншөлмасағы – ерінгүлділер тұқымдасына жататын сирек кездесетін, жеке типті туыстың дерлік эндемиктік түрі. Негізгі таралу ауданы Қаратау жотасы мен Талас Алатауының батыс бөлігі. Жекелеген оқшау тіршілік ортасы қырғыз жотасы мен Қаржантаудан анықталды. Тасты және шағыл тасты беткейлерде, тау етегі мен субальпі белдеулерінің басына деін өседі. Көлемі 10 шаршы метр жерде шағын топ болып кездеседі, бірақ тығыздығы жоғары, бір шаршы метрде 100-180 бұтаққа жетеді. Жынысты жетілген өркендер үлесі әр жылда әр түрлі, бірақ әдетте 10%-дан аспайды. Қара қошқыл-ақшыл көк "ерінді" гүлдері мен түйнек тәрізді жуандаған тамыры бар қысқа сабақты ерекше сәндік өсімдік. Мәдени түрде тек Алматы қаласы ботаника бағында өсірілді. Табиғаттан әкелінген даралары 18 жыл өсіп, 1-2 рет ғана гүлдеді. Ақсу-Жабағылы және Қаратау қорықтарында қорғалады. Дереккөздер
Нұржан Керменбаев

Керменбаев Нұржан 1989 жылы Қарағанды облысы, Сәтбаев қаласында дүниеге келген. Ән айтуды кішкентай кезінен бастаған. № 19 мектепте 9- сыныпқа дейін білім алған. Жезқазған музыкалық колледжін тәмәмдаған. (2009). 2006 жылғы «SuperStar KZ» мегажобасының жеңімпазы. 2009 жылы Юрмала қаласында өткен халықаралық «Жаңа толқын» байқауына қатысқан. Қазір «Арнау» дуэтінің әншісі. Дереккөздер 1. Қазақстан әншілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/ 3. http://kaztrack.ru/load/n_rzhan_kermenbaev/12
Роман Николаевич Ким

Роман Николаевич Ким - 1985 жылы Теміртау қаласында дүниеге келген. Әкесі Николай Романович - корей, анасы Гүлнәр Мәжкенқызы - қазақ. Роман қазақ тілін жақсы біледі. Репертуарындағы біраз өлеңдері қазақ тілінде. Теміртау қаласындағы № 24 орта мектепті бітіріп, Тәттімбет атындағы өнер колледжін аяқтаған. 4 жасынан музыкалық мектептің скрипка класына барған. 2001 жылы жас талант «Жас қанат» байқауынан екінші орын алған. 2003 жылы Super Star. Kz тележобасына қатысып екінші орын алған. Дереккөздер
Жанар Хамитова

Жанар Хамитова (1989, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы - 2019, сонда) - әнші. 5 жасында бірінші сыныпқа барған. Кішкентай кезінен спортпен шұғылданған, бес жыл домбыра үйірмесіне қатысқан. 8- сыныптан бастап, үлкен сахналарға шыға бастады. 2006 жылы «SuperStar KZ» мега-жобасына қатысқан. Бұған дейін де «Жас сұңқар», «Замана бұлбұлдары» сияқты көптеген байқауларда бақ сынаған. «Super Starдан» кейін «Superstar shou» деген 8 адамнан тұратын топта, одан кейін қыздардан тұратын «China Town» құрамында болды. Кейін Нұржан Керменбаевпен бірге «Арнау» дуэтінің әншісі болды. 2009 жылы «Арнау» дуэтінің құрамынан бөлініп кетті. Дереккөздер
Амеев Бектемір Шапенұлы

АМЕЕВ БЕКТЕМІР ШАПЕНҰЛЫ (1949-2003). 1969 жылы Алматы көркем сурет училищесін бiтipгeн, кескіндеме, монумент өнерімен шұғылданды, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Бектемір Амеев өнердегі сезімтал және ұтымды бастаулардың басын қосқан суретшілердің бipi. Оның жұмыстары ipiктeлгeн, болып жатқан оқиғаларға байланысты жасалды. Cypeтші көрермендеріне өз туындыларындағы айтатын деген ойларын айқын, кейіпкерлерінің психологиялық жағдайын айшықты жеткізді. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Раймқұл Есіркеұлы Есіркеев

Есіркеев Райымқұл (1921-80) - суретші-кескіндемеші. Негізінен пейзаж және портрет жанрларында еңбек етті. 1968 ж. «Абай портретін» жазды (кенеп, майлы бояу, суретшінің жеке қоры). Иығына шапанын желбегей жамылып, қолына кітап ұстаған ақын туған табиғат аясында бейнеленген. Жөңкіле кешкен шуда бұлттар, ақынның жел көтерген шалғайы, сәл ұмтыла түскен кейпі суретке қимыл-қозғалыс бітіргендей. Сол арқылы автор аласапыран уақыттың тынысы мен Абайдың ішкі жан дүниесіндегі буырқанысты бере білген. ECIPKEEB РАЙМҚҰЛ ЕСІРКЕҰЛЫ .(1921-1980) - суретші. Арнайы білім алмаған. Кескіндеме, графика өнерімен шұғылданды. КССР суретшілер Одағының мүшесі, ҚР суретшілер Одағы Қарағанды облыстық ұйымын құрушылардың бipi. Раймқұл Есіркеев творчествосының тақырыбы - адам. Ол өзінің жерлестерінің көптеген портреттерін салу арқылы танымал болды. Олардың әрқайсысынан өзіне қымбат адамдық қасиеттерді байқады. Раймқұл Есіркеевтің көптеген портреттері композициялық тәсілмен құрылған. Қыл қалам шeбepi күнделікті өмірде адамның өзін қоршаған ортада еркін және батыл сезінетінін көрсетуге тырысты. Дереккөздер
Марат Қайсынұлы Жүнісов

ЖҮНІСОВ МАРАТ ҚАЙСЫНҰЛЫ (1947-1999) - суретші. 1967 жылы Алматы көркем сурет училищесін, 1973 жылы Ленинградтың И. Репин атындағы кескіндеме, мүсін және сәулет институтын бітірген. Кескіндеме өнерімен шұғылданды. ҚР суретшілер Одағының мүшесі Марат Жүнісов лирик суретші. Ол өз творчествосында өмірлік әсерлерін електен өткізіп, көркемдік бағытта баяндады. Оның портреттеріндегі, пейзаждарындағы образдар түрлі-түсті күйге еніп, қоюланып, оның астарынан адамдар мен жануарлардың, символдық бейнелері пайда болады. Суретшінің полотноларында ғарыш, жер, табиғат, тipi тipшілік бip тұтастық тауып жатады. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Афлатун жуасы

Афлатун жуасы – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын Қазақстанда сирек кездесетін түр. Тек Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Ферғада және Ұзынахмет жоталарында таралған. Жапырақты ормандар мен бұталар арасында, орта тау, кейде жоғарғы тау белдеулерінде шөптесінді беткейлерде өседі. Бытырап және сирек кездеседі. Өте әдемі сәндік өсімдік - сабағы биік, ұзын көкшіл топтанған жапырақтары бар, ақшыл күлгін гүлдері үлкен гүл шоғырында жиналған. Мәдени түрде төзімді, тұқымы арқылы көбейеді. Тек Алматыда ғана емес, тіпті Мәскеуде де жақсы өседі. Табиғи популяциялары пиязшықтарын тағамдық және жоғарғы сапалы желім алу мақсатында жаппай жинау нәтижесінде зардап шегіп отыр. Түрдің табиғаттағы жағдайына бақылау жасап, зерттеп, мәдени түрде өсіруді қолға алу керек.
Устьянцева Лидия Игорьқызы

Устьянцева Лидия Игорьқызы -1949 жылы туған қолданбалы-суретші, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. 1994 жылы Е.Бөкетов атындағы Қарағанды Мемлекеттік Университетін бітірген. Л. Устьянцева гобеленде, батикте жұмыс істеп, киіз бұйымдарды қолданғанды ерекше ұнатады. Бұл ежелгі техниканы жаңа түрінде дамытып, көлемді шығармалар шығарады. Оның шығармашылық кредосы - жайдарылық, сезімдер, ойлар, дүниені сезінудің ашық болуы. Табиғат пен адам арасындағы үйлесім – міне, суретші өзінің басты мақсатын осында көріп, архитектоникалығымен, сабырлы оюлармен, түсінің талғампаздығында айырмашылығы бар өзінің композицияларын осыған сәйкестіріп құрайды. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Манатбек Сағындықұлы Аманбаев

1959 жылы туған, 1981 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген, графика өнерімен шұғылданады. ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Манатбек Аманбаев станокта және линографюра мен офорт баспа техникасындағы кітап графикасында жұмыс жасайды. Елінің тағдырына мазаланған суретші өз шығармаларында дәстүрлік күнделікті өмір мен бүгінгі күнгі мәдени дамудың өзара әсерін қарастырады. Ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салтын шайқап, дала мен жартылай шөлейт жерлердің осал экологиясына ойланбай жасалған кеселді icкe назар аударып нақтылы тарихи кезеңдердің белгілерін беру арқылы өз халқының, өз елінің дамуының бip жүйелі тізбегін жасайды. Манатбек Аманбаев жаратылысынан график, ол өз композицияларында ақ пен қара түстердің үйлесімдігін таба білген.Оның штрихтары қанық және айқын. Cypeтші өзінің осындай ерекшелігімен жүрек сезімін жеткізе алған. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Дәуренбеков Нұрлан Мухамеджанұлы

1969 жылы туған, 1989 жылы Алматы көркемсурет училищесін 1994 жылы Қазақтың Мемлекеттік көркемсурет академиясын бітірген, кескіндеме өнерімен шұғылданады. ҚР суретшілер Одағының мүшeci. Нұрлан Дәуренбеков көркемдік бейнелеу бағытында дәстүрлі және авангардтық тәсілдерді бірдей меңгерген. Ол өз туындыларын стилистиқалық бip үлгіден екінші үлгіге еркін ауысу арқылы жеңіл де әсем бейнелейді. Сол арқылы өзіндік ойын жеткізуге тырысады. Көп мағыналы мазмұнға ие композицияларында ашық түстерді біріктіріп, кенепті ауамен толықтырып, айқын пікірді көрсете отырып сезім тұтастығын байқатады. Суретшінің пейзаждарында, портреттері мен тақырыптық картиналарында әдеби сюжет болмайды. Олардың барлығында дерлік әсердің күші басым жатыр. Cypeтші негізінен абстрактілі, жартылай абстрактілі полотноларымен ерекшеленеді. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Қалмаханов Сейтмахан Қалмаханұлы

1940 жылы туған, 1972 жылы Москваның Жоғары өндірістік көркемсурет училищесін бiтipгeн, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі Сейтмахан Қалмаханов өзінің шығармашылық жолын интерьер мен экстерьерлерде жұмыс жасайтын дизайнер ретінде бастап соңғы он жылын кескіндеме өнеріне арнады. Оны қазіргі кезеңдегі жаңа мәдениетті қалыптастыруға әсер ететін ата-баба рухындағы тарихи феномен қызықтырады. Оның полотноларында осы кезеңге дейін өзінің маңызын жоғалтпаған дәстүрлі тұрмыс пен дәстурлі кәсіптің бейнеленуі осыдан. Олар әрқашанда пайымдаулық жағынан нанымды әpi жинақы болып келеді портрет жанрында cypeтші дәyip мен ұрпаққа тән типтік образдарды бейнелеуді артық санайды, соның нәтижесінде сомдаған кейіпкерлері ерекше монументальдық маңыздылыққа ие. Суретшінің шығармаларынан өз отанына, еліне деген үлкен сүйіспеншілікті көруге болады. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Осипенко Андрей Иванович

1927 жылы туған, 1954 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітірген, театр cypeтшісі, кескіндеме өнерімен шуғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі, Г. Цадас атындағы сыйлықтың лауреаты. Андрей Осипенко өз дарыны бойынша - театр суретшісі. Суретші өзінен басқаша жандардың өмір тәжірибесінен, өзі куә болған оқиғалар көріністерінен үлгі алып, сол арқылы өз өмірін байытуға құштар. Қыл қалам шебері өзі ұққан тарихи шындықты замандастарымен, келер ұрпақ өкілдерімен бөліскісі келеді В. Шекспирдің, Б. Брехтың, А. Чеховтың, Н. Гогольдің, Р. Гамзатовтың кейіпкерлерімен бipгe қиын да күрделі өмір кешеді. Оның сценографиялары - спектакль образының формуласы. Олар кейін спектакль кейіпкерлерімен толықтырылады. Ал станоктік өнерде ол баяндаудан гөpi идеялар беруге талпынады. Суретші ретінде ол қазіргі адамдардың сана- сезіміндегі өзгерістерден шет қала алмайды. Андрей Осипенко кемеліне жетпеген қоғамдық рухани құрылымның iш-жарасын көрерменге аудармай, белглі кейіпкерлердің бейнесі арқылы баяндап, өмірдің теңіздей тереңіне жол табады. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Плотников Алексей Петрович

1940 жылы туған, 1970 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітірген, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚP суретшілер Одағының мүшесі. Алексей Плотников барлық жанрда жұмыс жасайды, оның iшінде ерекше ұнататыны сюжетті- тақырыптық картиналар. Оның көптеген полотнолары Қарағанды кеншілерінің, металлургтарының еңбектеріне, Қазақстан Магниткасына арналған. Өзінің ерекше мәнерлі жазу үлгісімен суретші натюрморттарында ашық та айқын түстердің үйлесімділігін айшықты формалармен бере отырып, пайымдаулық тәсілдерді шебер қолданады Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Раков Игорь Анатольевич

1961 жылы туған, 1986 жылы Пенза көркемсурет училищесін бітрген, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағанын, мүшесі Игорь Раков негізінен пейзаж, натюрморт, әйелдер бейнесін жасаумен шұғылданады. Суретшіні белгілі бip зат қызықтырмайды, оны адам жүрегіне қымбат, мәңгілік құнды заттар мазалайды. Ол қашанда көңілді жұбататын, жүректі қуанышқа толтыратын, өмipгe деген құштарлықты күшейтетін жағдайларды бейнелеуге тырысады, Cypeтші таза әсемдікті көрсету - басты міндет деп санайды. Оның жұмыстарынан ерекше бip музыкалық сезім туындайды. Ол адамның көңіл күйін, сезімін кеңістік шеңберіндегі түстер арқылы жеткізеді Оның полотнолары қарапайым, бipaқ олардың мазмұны күрделі. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Снищук Петр Поликарпович

1945 жылы туған, 1970 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipгeн, мүсін өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі Петр Снищук ағашты оюмен шұғылданады. Ол өзінің саусақтарының ұшымен өзi еңбек ететін материалдың жылылығы мен нәзіктігін жақсы сезінеді. Cypeтші мүсін, жіңішке рельефтер, сәндж оюлары арқылы ағашты жандандырады. Cypeтші ізденісінің негізгі рухани байлық, пен өмipгe деген құштарлық. Бұл қасиеттер оның Дева Марияға арналған рельефті икондарында кездеседі. Оларда ана мен баланың арасындағы бip-бipiнe деген жылы сезімге болашақтың қайғысы көлеңке түcipeтiн сияқты. Шебер өз туындыларында негізінен фольклорлық бейнелерге назар аударады. Олар оның туған жері Украинаның табиғатында көpiнic табады. Нәзік те балғын қыз денесі ағашпен тұтасып жапырақтар мен бұтақтардың жанында нәзік және әсем болып көрінеді. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Сергей Данилович Щеголихин

1953 жылы тyғaн, 1977 жылы БСО жанындағы қалпына келтіру орталығы Ленинград политехникумының көркемсурет бөлімшесін бітрген, кескіндеме өнерімен шұғылданады,ҚР суретшілер Одағының мүшесі Сергей Щеголихин лирика және қала пейзажы саласында жұмыс жасайды. Өзін қоршаған ландшафтардың қарапайым әсем көpiнiciнe көз тоқтатып, оның өзгерістегі тipшілін бейнелейді. Дарынды кескіндемеші ерекше композициялар іздемейді, әшейінде көзге түсе бермейтін нәзік түстер арқылы табиғат жағдайының сол сәттегі көңіл-күйін, өмірді сезіну түйсігін бере алады. Tiптi көңілсіз қоңыр-салқын күздің күндерін ғажайып күн сәулесін байқауға болады. Егер де ол ашық кұнді суреттейтін болса, онда полотноның үстіңгі жағынан төгілген күн сәулесінен бар тipшiлiк жадырап, жайнап тұрғандай әсер қалдырады. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Амфидиплоид

Амфидиплоид ( — екі жағынан да, — қосқабат және — түр) - екі өсімдік түрінің немесе туысының өз ара тозаңдануынан пайда болған будан. Амфидиплоидтың ерекшелігі - оның жасушаларындағы хромосомалар саны ата-ана жасушасының диплоидты хромосома санына тең болады. Амфидиплоид ағзаның тіршілік қабылеті жоғары және ол сыртқа орта жағдайына бейімделгіш келеді. Осыған байланысты Амфидиплоид жаңа ағза түрі ретінде табиғи жағдайда сақталып, өсіп-өнеді. Осы кезде алыс туысты өсімдіктерді будандастырып Амфидиплоид алу өсімдіктер генетикасы мен селекциясында кең қолданылады. Мысалы, * Тікенді қара өрікті (Prunus spinosa) алшамен (Prunus divaricata) будандастыру нәтижесінде селекционерлер (Prunus domestica) алхорын дүниеге келтірді. * Тритикале — қарабидаймен бидайдың амфидиплоиды * Рафанобрассика — орамжапырақ пен шомырдың амфидиплоиды между рожью и пшеницей. Амфидиплоидтар жануарлардың арасында да болады. Мысалы, тұт жібек құрты (Bombyx mori) және жабайы жібек құрты (Bombyx mandarina) арасында. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Даулет Юсупович Айтуаров

1956 жылы туған, 1987 жылы Ленинградтың И. Репин атындағы кескіндеме,мүсін және сәулет өнepi институтын бітірген, графика және қолданбалы өнермен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Бейнелеу өнерінің, көптеген жанрларымен шұғылдана отырып Даулет Айтуаров акварельді басқалардан жоғары қояды. Heгізінен ол табиғаттың әсем көркін, табиғаттан көpiп-байқағанын кейбір кездерде қиялдан туған кескіндемелер сипатында беруге талпынады. Олардың бәpiн жай ғана табиғат көріністерінің ерекшеліктері деп қана түсінуге болмайды, олар суретшінің түpлi дүниелердің iшкі сырын айтқысы келген көркемдік әрекеттері деп ұғыну қажет. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Арент Виктор Антонович

1960 жылы туған, 1993 жылы Красноярск Мемлекеттік көркемсурет институтын бiтipгeн, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Виктор Арент керамикамен жұмыс жасайды. Осы бip күрделі материал арқылы ол Қарағанды саябақтары мен көшелерінің сәнін келтірген көптеген көркем де қолданбалы мүсіндер жасады. Оның шығармалары қала көркіне еніп тұpғaн көптеген кафелер мен ресторандардың және қоғамдық орындардың интерьерлерін безендіруге арналған. Ол түрлі формаларды айшықты өрнектеу арқылы сәтті стилизация жасай отырып адамдарды көркемдік ойға жетелеуге тырысады. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Баграмов Игорь Маратович

1961 жылы туған, 1986 жылы Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтын бітірген, кескіндеме, графика өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Игорь Баграмов өзінің, шығармаларын сәнді үйлесімділікке әуестену арқылы шарттылауға ұмтылады. Оның туындылары бөгде әpi күрделі құрылымдарымен, қиялдың күрделілігіме, философиялық толыққандылығымен ерекшеленеді. Суретшіге тән қажеттілік - заттар әлеміндегі ерекше белгілер мен көркемділікті нақтылы көрсете білу. Осындай қарапайым үйлесімділік арқылы образдың символикалық әсемдігін көрсету мүмкіндігі туындайды. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Бексұлтанов Амангелді Қуанышбекұлы

1951 жылы туған, 1972 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipгeн, мүciн өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Амангелді Бексұлтанов станоктік және монументальді мүсінде жұмыс жасайды. Ол өз творчествосында әдеби мазмұннан бас тартып, образдарды көлем мен кеңістік арасындағы қарым-қатынас арқылы шешеді. Осы eкeyi шығарма пластикасын құрудағы бастама болып саналады. Cypeтші оны басты тipeк деп санайды. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Валерий Николаевич Иманасов

1950 жылы туған, 1971 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipгeн, графика өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Валерий Иманасовтың шығармалары қазіргі кезең немесе өткенді ойға салатын пайымдаулар арқылы өрнектелген. Суретші өзінің әpбip туындысындағы сюжеттік мазмұнды уақыт кеңістігіндегі өзгерістер арқылы қарастырады. Ол үшін ең қажеттісі өткен кезең мен қaзipгi уақыттағы жаңалық. Суретшіге тән ерекше белгі әдетке айналған композициялық әдіс-тәсілдермен шектелу ғaнa емес, тарихи өзгерісте болып жатқан күнделікті өмipді өзіндік көркемдікпен шеше білу. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/