Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы

Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы — Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы дегеніміз Қазақстан Республикасы аумагының шегін — Құрлық, су, жер қойнауы және әуе кеңістігінің шегін — айқындайтын сызық және осы сызық бойынша өтетін беткі қабат. Мемлекеттік шекара Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен және Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс және Сенат палаталары Кеңесінің шешімдерімен белгіленеді. Қазақстан (1936 жылғы 5 желтоқсаннан 1991 жылғы 10 желтоқсанға дейін — Қазақ КСР) Ресей, ҚХР, Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстанмен шектеседі. Қазақстанның құрлықтағы мемлекеттік шекарасының жалпы ұзындығы 13 398 км, су шекарасы 1730 км құрайды. Қазақстанның мемлекеттік шекара туралы заңнамасы Конституцияға негізделеді және "Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы" 2013 жылғы 16 қаңтардағы Қазақстан Заңынан және республиканың өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады, бұл ретте халықаралық құқықтың мемлекеттен басымдығы қағидаты қолданылады. Шекараны күзетуді Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі Министрліктердің, өзге де орталық және жергілікті атқарушы органдардың және басқа да ұйымдардың күштерімен және құралдарымен өзара іс-қимыл жасай отырып, республика азаматтарын шекараны күзетуге ерікті негізде тарта отырып жүзеге асырады. Шекараны делимитациялау және демаркациялау Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын онымен шектесетін барлық мемлекеттермен халықаралық-құқықтық ресімдеу соңғы кезеңде тұр. Қазақстан онымен шектесетін барлық мемлекеттермен тиісті шарттар жасасты, онда бірлескен шекарадан өту сызығы дәл айқындалған және сипатталған, Қазақстан Парламенті шекараларды делимитациялауды жүргізген және мақұлдаған. Республика шекарасын демаркациялау жалғасуда. Қазақ-қытай шекарасы Тәуелсіздіктің алғашқы 10 жылында Қазақстан Қытаймен аумақтық мәселені толығымен реттей алды. Демаркация жүргізілген шекараның жалпы ұзындығы 1 783 шақырымды құрады. Қазіргі уақытта демаркацияланған қазақ-қытай мемлекеттік шекарасының жалпы ұзындығы шамамен 1783 км құрайды, оның ішінде құрлық шекарасы — 1 215,86 км, су шекарасы — 566,89 км алады. КСРО-дан Қазақстанға шешілмеген шекаралық мәселелер, оның ішінде Қытаймен де шекаралық мәселе мұра болды. Қазақстан - Қытай шекарасының аражігін ажырату даулы аумақтардың болуымен күрделене түсті. Бұл учаскелердегі шекаралар бастапқыда Ресей империясы кезінде 1864 жылғы Чугучак хаттамасымен белгіленді және 1870 жылы Хабарасуй хаттамасымен бекітілді. Чугучак шарты бойынша қазақтар шекараны белгілеу кезінде олардың көшпелілері болған мемлекеттің субъектілері болып саналатыны анықталды. Сондықтан көптеген қазақ рулары бөлініп, әртүрлі елдерде тұрады. Қазақ-түрікмен шекарасы Түркіменстанмен мемлекеттік шекараны делимитациялау қиындықсыз өтті, өйткені Шекара Үстірттің оңтүстік шетімен шөл арқылы өтеді. Шекараны делимитациялауға дайындық үшін КСРО ОСК Президиумының 1932 жылғы 27 желтоқсандағы қаулылары және екі тарап келіскен 1972 жылғы шекара сызығымен топографиялық карталар алынды. Мысалы, шекараға жақын орналасқан Қостанай облысы Қарабалық ауданының Огнеупорный кенті даулы болды. Бұл елді мекенді 1993 жылы Магнитогорск металлургия комбинаты 40 жылға жалға алды және кенттің барлық инфрақұрылымы комбинаттың балансында болды. Ресей тарапы 520 гектар аумақты алып жатқан жерлермен бірге отқа төзімді жерді қалдырып, оның орнына ауылдың оңтүстігінде 520 гектар егістік жер беруді ұсынды. Көптеген жылдар бойы Магниткамен тығыз байланысты ауыл халқы Ресей Федерациясына кеткісі келді. Негізінен бидай өсірумен айналысатын Қарабалық ауданы үшін қосымша жер алаңы қажет болды. Айырбас екі тарапты да қанағаттандырды. Сол сияқты Шығыс Қазақстан облысының Бородулиха ауданы мен Алтай өлкесінің Локтев ауданы арасында Локоть елді мекенінің ауданында жер учаскелері алмасылды. Шекараның іргелес мемлекеттермен түйісу нүктелері Қазақстанның мемлекеттік шекарасында көрші мемлекеттердің шекарасымен түйісетін төрт нүкте бар. Осы түйісу нүктелерін құқықтық анықтау мақсатында мынадай үшжақты халықаралық шарттарға қол қойылды: Шекара арқылы өткізу пункттері Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пункті — теміржол, автомобиль вокзалы немесе станциясы, теңіз немесе өзен порты, халықаралық әуежай немесе әуеайлақ шегіндегі аумақ (акватория), сондай-ақ адамдарды, көлік құралдарын, жүктер мен тауарларды өткізу жүзеге асырылатын тиісті инфрақұрылымы бар жергілікті жердің мемлекеттік шекараға тікелей жақын жерде арнайы бөлінген өзге де учаскесі. Халықаралық өткізу пункттері Төменде Қазақстанның мемлекеттік шекарасы арқылы өтетін халықаралық өткізу пункттері берілген. Қытай Халық Республикасымен шекарада Қырғызстан Республикасымен шекарада Өзбекстанмен шекарада Түрікменстанмен шекарада Ресей Федерациясымен шекарада Дереккөздер