Аршын мал алан (оперетта)

«Аршын мал алан» (әзерб. Аршын мал алан / آرشین مال آلان) — Узеир Гаджибековтің соңғы және ең танымал опереттасы. Ол 1913 жылы Петербургте жазылған. Гаджибековтың опереттасында ұлттық әуендер, лирика, жанрлық бояулар жанды және типтік кейіпкерлерді жаңғыртуда органикалық түрде үйлеседі. Музыка халықтық бастаулардан шығып, оның әуендері халықтық сипатқа ие болды. Композитор-драматург ескі Бакудің ерекше өмірін шынайы суреттеген. Шығарма жанрына сәйкес бәрі бақытты аяқталса да, автор басқа жағдайда кейіпкерлердің тағдыры мұншалықты қолайлы болмайтынын көрсетеді. «Аршын мал алан» опереттасы қалай жасалды Узеир Абдул-Гусейн оглы Гаджибеков – еуропалық мотивтер мен кавказдық дәстүрлерді үйлестіре отырып, көптеген музыкалық туындылар жасаған белгілі әзірбайжан композиторы. Гаджибеков Әзербайжанның алғашқы әнұраны мен әлемдегі алғашқы ислам операсының авторы болды. Өз халқының дәстүрін зерттей отырып, композитор болашақ опереттаның сюжетін ойластырды. Ол достарының біріне жазған хатында оқумен қатар жаңа оперетта жазып жатқанын айтты. Ол емтихан сессиясында да шығармашылық жұмысын жасауды тоқтатқан жоқ. «Аршын мал алан» ның орысша мағынасы «аршыннан тауар ал» дегендей естіледі. Гаджибеков өз жұмысына осы атауды беруді ұйғарды. Оның екінші орыс әдеби атауы - «Қол бұйымдарын сатушы». Опереттаға балалық шақтағы естеліктері арқау болғанын кейін композитордың өзі де мойындады. Ол кезде Шушада және басқа да ірі Кавказ ауылдарында қаңғыбас көпестер – саудагерлерді кездестіруге болатын еді. Олар қоржын-қораптарымен аулаларды аралап, ашық жібек пен басқа да маталарды сатып алуды ұсынды. Сондай саудагерлердің бірі комедияның басты кейіпкері болып шықты. Кейіннен бұл ақпаратты әнші және актер Рашид Бейбудовтың (1945 жылғы фильмде басты рөлді сомдады) қызы растады. Гаджибеков басқа шығармаларындағы сияқты бұл опереттада да Шығыс пен Батыстың музыкалық дәстүрлерін біріктірді. Олай болса, болашақта зерттеушілер шығарманың кейбір ариялары еуропалық оперетта жанрында жазылғанымен, олардан ұлттық әзірбайжандық мотивтерді де байқауға болатынын алға тартты. Композитор бұл комедияның танымал болатынына сенімді болды және оның сәттілігін болжады. Болашақта бұл шындыққа айналды - өйткені, оперетта көптеген қойылымдарға төтеп берді, түсірілді, бүгінде де танымалдылығын жоғалтпайды. Қойылымдар «Аршын мал аланның» тұсаукесері 1913 жылы 25 қазанда әзербайжан театр сахнасында өтіп, бірден үлкен табысқа жетті. Бірақ мағынасы мен сатира жағынан осындай ауқымды және қуатты туынды үшін жергілікті театр шағын болғаны анық. Комедиялық шығарманың танымалдылығына тез ие болған жергілікті театр көп ұзамай бірқатар басқа тілдерге, соның ішінде ағылшын және орыс тілдеріне аударылды. Жалпы, комедияның театрландырылған қойылымдарының географиясының кеңеюін ескере отырып, ол 80 тілде көрсетілді. Комедия 76 елдің 187 театрында, Нью-Йорк, Париж, Лондон, София, Берлин, Стамбул, Тегеран, Каир, Варшава, Бейжің сияқты қалаларда қойылды. Грузияның 16 қаласында, Болгарияның 17 қаласында, АҚШ-тың 13 штатында, Польшаның 17 қаласында (1500 рет), Ресейдің 28 қаласында, Қытайдың 8 қаласында, т.б. қойылымдар болды. Одан кейінгі онжылдықтарда «Аршын мал алан» мұхиттың екі жағындағы көптеген сахналарда тамаша табыспен көрсетілді, АҚШ пен Қытайдағы көрермендердің пікірлері ерекше ықыласпен болды. Гаджибековтың тамаша музыкалық өнері туралы әлем білгеніне жүз жылдан астам уақыт өтсе де, ол әлі күнге дейін дүние жүзіндегі көрермендердің назарын аударған жоқ. 1915 жылы қызықты рекордқа қол жеткізілді: Тифлисте оперетта бір театрландырылған кеште бірден 6 сахнада және 6 тілде: грузин, әзірбайжан, орыс, айсор, иврит және армян тілдерінде көрсетілді. Кейіпкерлер *Әскер, жас бай көпес (тенор); *Жаһан, оның тәтесі (меццо-сопрано); *Вели, Әскердің қызметшісі (тенор); *Сулейман, заңгер (баритон); *Сұлтанбек, кедей жесір (бас); *Гүлчохра, оның қызы (сопрано); *Ася, оның жиені (сопрано); *Телли, оның қызметшісі (меццо-сопрано). Оқиға XIX ғасырдың аяғында Шушада (Қарабақта) өтеді. Оқиға желісі (сюжет) Бірінші әрекет Жас көпес Әскердің еуропалық үлгідегі әдемі жиһаздалған үйі. Жас жігіт қамығуда, өзіне орын таба алмайды. Өмір мәнсіз өтіп жатыр, күндер бір-біріне ұқсайды, бірдеңе жетіспейді... Оның «Алқызыл раушан үстіндегі бұлбұл» ариясы поэтикалық, мұңды. Жаһан апай жиеніне жаны ашиды, бірақ оған не керек екенін түсіне алмайды. Жауабы қарапайым: Әскердің жүрегі махаббатты аңсайды. Жаһанның қуанышында шек жоқ – бұл қайғыға көмектесу оңай. Ол ата-баба салты бұйырғандай, бүгін оған қалыңдық таңдайды, олар той ойнайды, ал Әскер жас әйелін жақсы көреді. Бірақ Әскер ескі әдетті ұстанғысы келмейді. Ол бірінші қызды көріп, сосын сүйгісі келеді. Жаһан оған таң қалады: себебі туған жері Шушада мұндай жағдай бұрын соңды болмаған. Досына қонаққа келген заңгер Сүлеймен оның ойы әлденемен айналысып жатқанын бірден көреді. Әскер өз армандары мен күдіктерін айтады. «Оңай ештеңе жоқ», - деп жауап береді айлакер заңгер. Саяхатшы саудагер болып өзгеріп, әдемі маталар салынған буманы алып, аулаларды аралап, тауарларыңды ұсыну керек. Мұндай көпес – аршын-малшаға барлық есік ашық. Ол барлық жерді аралап, қыздармен сөйлеседі және өзіне ұнайтынын таңдай алады. Әскер алғашында аң-таң болады: бай саудагер, кенет көшедегі кедейлердің кейпіне енгені қалай, бірақ кейін қуана келіседі. Екінші әрекет Бірінші сурет Кедей бектің үйі. Қыздар - оның қызы мен жиені - қызметшісі Теллимен бірге тігін тігіп отыр. Сұлтанбектің қызы Гүлчоһра оның себебін түсінбей, мұңайып, еңсесі түсіп отыр. Болашағын ойлауда: қыздардың күйеу жігітті көрсетпей күйеуге берілуі қандай сұмдық, кімге екенін ешкім білмейді. Ол алдымен өзінің сүйіктісін көріп, сүйгісі келеді. Ася мен Телли оған күледі: күйеу жігітті білмей үйленуге тура келеді. Үйге Сұлтанбек кіреді, ыңырсып, ауруына шағымданады. Оған ең жақсы ем – үйлену дейді. Көп жыл жесір қалған адамға жаман, әрине ол үйленсе бақытты болар еді, бірақ лайықты қалыңдықты қайдан табуға болады?. Жас қыз оған жараспайды, үйлену тойы қол жетімді болмайды, қарапайым жесір әйел жақсырақ болар еді. Көңілдегісін қызметшіге айтып алған Сұлтанбек қалаға қыдыруға кетіп, үйді қатаң қадағалауды тапсырады. Қария кете салысымен: «Аршын мал алан, мен аулаларды аралаймын...» деп шақырылған дауыс естілді. Қыздар саудагерге кіруді сұрайды, ал көңілді саудагер оның тауарларын алдына шашады. Олардың жарқыраған парча, атлас, жібек төсек жапқыштар, түрлі-түсті сатен маталарды көргенде Асяның көзі жайнап кетті. Бірақ Гүлчоһра маталарға қарамайды – әдемі аршын-малшадан көзін ала алмайды. Әскер де Гүлчохраға қуанышпен, нәзіктікпен қарайды. Ол өз бақытын тапқанын түсінді. Демек, Сұлтанбектің қызы Гүлчоһраға сәуегейлерді жібереді. Әскер кетіп қалады. Гүлшоһра бұлбұл мен раушан гүлінің махаббаты туралы «Таң атса мен бақшаға шығамын» деген нәзік романсты жырлайды. Сұлтанбектің қызы мұңайып кетті. Ася мен Телли оны жұбатып, ақыл айтады. Олардың «Неге сонша көңілсізсің» дуэті нәзіктік пен қамқорлыққа толы. Әйтсе де, олар Гүлчоһраның күңгірт ойларын тарата алмайды. Қыз ғашық, бірақ ол бақыт күтпейді: Сұлтанбек оны ешқашан көше сатушысы ретінде бермейді. Екінші сурет Сұлтанбектің үйінің алдында. Бақытты Әскер «Махаббатымды таптым» әнін шырқайды, билейді. Ол Жаһан апаймен бірге келді, ол Гүлчохраға Аршын-Малшадан сыйлық беруі керек. Сұлтанбек Жаһанға қатты ұнады. Аршын-Малчи нағашысының жесір қалғанын білген қария оған бірден ұсыныс жасайды. «Маған келші, о, менің жарым бол». Нәзік көріністі Әскер үзеді. Бектің нағашы апасын күйеуге беруін өтінгеніне жігіт қызын әйелдікке алған жағдайда ғана келісемін деп жауап береді. Сұлтанбек ашулы: қаңғып жүрген көпес оның Гүлчохрасына тең келмейді. Қыздар бәрін естіді. Гүлчохраның «Сұмдық жел бұтақтарды майыстырады» ариясы мұңды естіледі. Аршын-Малчиден үміт күтер ештеңе жоқ екенін түсінген Әскер өзінің шын атына сәйкес келуші жіберуді ұйғарды. Сүлейменді осы бұйрықпен Сұлтанбекке жібереді, Сұлтанбек келіседі. Гүлчоһра үмітсіз. Ол әкесінен келісімін бермей, жүрегі таңдаған адамға күйеуге беруін өтінеді. Үшінші әрекет Тағы да Әскердің үйі. Керемет безендірілген, талғампаз бөлме. Міне, туған үйінде ұйықтап қалған Гүлчоһра оянып кетті. Шамасы, оны ұйықтататын дәрілермен дәрілеп, алып келген ... Оның ариясы «Қатыгез тағдыр бізді айырды терең ащы - мәңгі қош бол, аршын-малшы!» Гүлчохра сүйіктісімен, өмірмен ойша қоштасады. Ол өлгісі келеді. Кенет есік ашылады, босағада - оның сүйіктісі. Барлық түсініспеушіліктер түсіндіріледі. Ғашықтар бақытты. Оқиғалардың барлық қатысушылары: Сұлтанбек пен Жаһан, Сүлеймен мен Ася, олар да өз бақыттарын тапты, соңында Вели мен Телли шығады. Қойылым бақытты жұптардың қуанышты биімен аяқталады. Дереккөздер