kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Фотолитография

Фотолитография немесе оптикалық литография (әдетте, толқын ұзындығы 1 = 0,36 — 0,45 мкм болатын сәулелену пайдаланылады) — микроэлектроникадағы литографияның ең көп тараған түрі. Фотолитографияның көмегімен элементтерінің өлшемі 1,0—2,0 мкм және одан үлкен суреттерді алуға болады. Фоторезисті жарықтандыру фотошаблон арқылы жүргізіледі. Түйіспелі және проекциялық фотолитография деп ажыратылады. Бірінші әдісте фотошаблон фоторезист қабатына нығыздалып жапсырылады, екінші әдісте фотошаблон кескіні фоторезист бетіне проекцияланады. Осы фотолитографияның бірінші түрінің жұмыс істеу принципі мынадай: Si02 қос тотығы бетіне фоторезисттің, яғни фотоэмульсияның біртекті қабаты салынады. Фоторезист үстіне фотошаблон — перде қойылады. Осы перде арқылы фоторезистті кәдімгі фото басып шығарғандағы сияқты ультракүлгін жарықпен сәулелендіреді. Осыдан кейін фоторезисті бар пластинаны айқындайды: айқындау кезінде фоторезист¬тің жарықтандырылған бөліктері ойылып өңделеді де, осы жерлерде кремнийдің қос тотықты беті ашылады. Фоторезисттің калған (жарықтандырылмаған) қабатын термиялық қатаңдату — полимеризация әсеріне түсіреді, соның нәтижесінде осы қабат химиялық ойып-өңдеуге сезімтал болмайды. Сондықтан келесі жолы пластинаны ойып-өңдегенде кремний қос тотығының пластина бетіне дейінгі ашық жерлері ғана ериді, соның салдарынан тотықтық пердеде "терезелердің" қажетті жиынтығы пайда болады да, олар арқылы келесі операцияда жергілікті диффузия жүргізіледі. Осы әдіс қарапайым болғандықтан көп колданылады, ал екінші әдіс жоғары ажыратушылық қабілетімен ерекшеленеді, бірақ жабдықталуы күрделі. Сәулелендірудің жарықтандырушы көздері ретінде жоғары және аса жоғары қысымдағы сынап шамдары қолданылады. Терең ультракүлгін сәулеленуді (УФСЛ) (1 = 0,2 - 0,3 мкм) пайдаланатын литография фотолитографиядан жарықтандыру сәулеленуінің қысқа толқын ұзындығы есебінен одан жоғары ажыратушы қабілеттілігімен ерекшеленеді. Өлшемдері 0,5—0,8 мкм және одан кіші элементтерді алуға болады. УФСЛ де түйіспелі және проекциялық болады, мұнда Резист ретінде терең ультракүлгін сәулеленуге сезімтал арнайы материалдар қолданылады. Дереккөздер
Фоторезист

Фоторезист - ультракүлгін жарыққа сезімтал және фотолито¬графия процесінде ИС-да үлдірлердің қажетті конфигурациясын жасау үшін пайдаланылатын фотоэмульсияның түрі. Фоторезисттің екі түрі болады: негативті және позитивті. Негативтілер УК сәулелендіру әсерінен полимеризация жасап, ойып-өндеуге төзімді болып қалады. Позитивті фоторезистте, керісінше жарықтың әсерінен жарық түспеген жерлер қатайып, ал жарық түскен жерлер ойып-өңдеушілермен өндегенде аласталады. Дереккөздер
Фоторезистор

Фоторезистор - жұмысы ішкі фотоэффектіге негізделген, жарық әсерінен электрлік кедергісі кеміп, электр өткізгіштігі артатын шалаөткізгіш аспап. Фоторезистордың негізгі бөлігі — шалаөткізгіш материалдың (кадмий және қорғасын сульфиді, кадмий селениді, висмутты-күкіртті және т.б.) жұқа фотосезімтал қабаты. Дереккөздер
Фототранзистор

және құрама транзистор]] Фототранзистор — ішкі фотоэффекті негізінде жұмыс істейтін, фототокты күшейту үшін колданылатын транзисторлар, құрылымдары мен жұмысы пайдаланылатын фотоэлектрондық шалаөткізгіш аспап. Индикаторлық құрылғыларда, автоматикада колданылады. Фототранзистор құрылымы p-n-p немесе n-p-n транзисторлардікіндей болуы мүмкін. Дереккөздер
Фотошаблон

Фотошаблон - мөлдір және қарайтылған бөліктері, яғни микросызбаның қабатты суреті бар шыны перде немесе фотоүлдір. Фотошаблон фотолитография процесінде ИС жасағанда фоторезист қабатын жергілікті жа¬рықтандыру үшін қолданылады. Фотошаблон төсенішін кәдімгі шыныдан (толқын ұзындығы 1 = 300 нм-ден асатын сәулемен жарықтаңцырғанда) немесе кварц шыныдан (1 300 нм) жасайды. Дереккөздер
Фотоэлектрондық аспаптар

Фотоэлектрондық аспаптар — оптикалық ауқымдағы электромагниттік сәулеленудің энергиясын электр энергиясына түрлендіретін немесе көрінбейтін (мысалы, инфрақызыл) сәулелердегі кескіндерді көрінетін кескіндерге түрлендіретін электровакуумдық немесе шалаөткізгіш аспаптар. Фотоэлектрондық аспаптар ақпаратты сақтауға, жинауға, таратуға және қайталап шығаруға арналған. Фотоэлектрондық аспаптардың жұмыс қағидасы фотоэффектіге негізделген. Фотоэлектрондық аспап¬тарға әр түрлі фотоэлементтер, фотоэлектрондық көбейткіштер, фоторезисторлар, фотодиодтар, электронды-оптикалық түрлендіргіштер және т.б. жатады. Дереккөздер
Функционалдық электроника

Функционалдық электроника — бір қатты дене көлемінде әр түрлі сызбатехникалық функцияларды интеграциялау үшін және осындай интеграциясы бар электрондық құрылғыларды жасау үшін қатты орталардағы әр түрлі физикалық құбылыстарды пайдаланудың мәселелерін қамтитын қатты денелі электроника бағыттарының бірі. Өлшемдерін мүмкіндігінше кішірейтумен, сондай-ақ электрлі қосылған дискреттік элементтердің санын көбейтіп, нығыздалу тығыздығын арттыруға негізделген дәстүрлі микроэлектроникадан айырмашылығы — функционалдық электроникада, әдетте, нақты бір немесе басқа функцияны орындайтын элементтердің тобын бөліп көрсетуге болмайды және мұнда берілген функцияны орындауға мүмкіндік беретін ортаның қасиеттері пайдаланылады. Дереккөздер Электроника
Хабар (электроника)

Хабар — мәліметтерден жиналған ақпаратты тарату түрі. Ақпаратты әр түрлі хабарлар арқылы беруге болады. Мысалы, телефон арқылы сөйлесу, жеделхат беру, радиохабар тарату, теледидар хабарлары, қозғалмайтын бейнені беру (фотожеделхат, факс) және деректемелер беру. Дереккөздер
Адвокатура

Адвокатура – құқықтық институт болып, ол адвокаттық қызметпен шұғылданушы адамдар және жеке адвокаттық операциямен шұғылданушы бөлек кісілердің кәсіптік бірлесулерін өз ішіне алады. Адвокатура функциялары Адвокатураның атқаратын функциялары: # адвокаттар қылмыс процессінде қорғаушы өкіл болып қатыса алады. # адвокаттар коллегиясының қызметкерлері халыққа заңи кеңес береді. # адвокаттар арыз, сенімхат, мирасқорлық бланкасын т. б. құқықтық құжаттарды толтырып береді. Адвокатураның басқа мақсаттары: * мекемелерге, қарттар үйіне, қарапайым халыққа жоғарғы дәрежелі жәрдем беру; * Азаматтық құқықтарының сақталуына жәрдем беріу; * Халықты құқықтық нормативтерге тәрбиелеуге жәрдем беру болып табылады.
Жалпыға жайлы мемлекет

Жалпыға жайлы мемлекет - саяси теорияда "әлеуметтік мемлекет" ұғымымен қатар қолданылатын түсінік. Бүл екі үғым да бір қүбылысты - постиндустриалдық (ақпараттық) қоғам жағдайындағы қазіргі демократиялық үлгідегі мемлекетті атауға қолданылады. Мүндай мемлекет түжырымның авторы - американдық экономист Дж. Гэлбрейт. Алайда оның түп негізінде ағылшын экономисі Дж. Кейнстің көзқарастары жатыр. Ол азаматтардың жүмысбастылығын қамтамасыз ету, экономикалық дағдарыстардың алдын алу, әртүрлі әлеуметтік жіктердің арасында табысты әділ әрі теңдей бөліп, халықтың басым бәлігінің жағдайын жақсарту мақсатында мемлекеттің экономикаға белсенді түрде араласуын негіздеді. Дереккөздер
Өрмелі қабық

, 2-Апоневроз, 3-сүйек қабығы, 4-сүйек, 5-Ми қабығы: 6-қатты ми қабығы, 7-өрмелі қабық, 8-жұмсақ ми қабығы]] Өрмелі қабық (паутинная оболочка); (arachnoidea spi-nalis, — өрмекші тәрізді, — жота) — жұлынның ортаңғы жұқа да нәзік қабығы. Оның екі беті эндотелиймен қапталған. Жұлынның сыртқы қатты қабығы мен өрмелі қабықаралығындағы қаттыасты (субдуральды) кеңістікпен және өрмелі қабықпен оның астындағы жұлынның жұмсақ қабығы аралығындағы өрмеліасты (субарахноидальды) кеңістікпен жұлын сұйығы ағып жатады. Өрмелі қабықжұлын және жұлын қабықтарымен қан, лимфа тамырлары, жүйкелер, жұмсақ қабық тісшелері және аспалы торлы байламдар арқылы байланысады. Дереккөздер
Алдан Байжанов

Алдан Байжанов (1906, Шілік ауылы — 1968, сонда) — жергілікті басшы. Ауыл молдасынан сауатын ашқан. 1923 жылы Ташкент қаласында С.Қожановтың демеушілігімен жоғары білім алған. Түркістан қаласында сот орындаушысы болып еңбек жолын бастаған. 1927 жылы Түркістан қаласы атком төрағалығына тағайындалады. Кейін Сайрам ауданы аткомының төрағалығына ауысқан. Мұнда "бай баласы" деген жаламен қуғындалған. 1935 жылы партиядан шығарылып, қызметтен босатылады. Әділеттілік іздеп Мәскеуге барғанымен, тұтқындалатын болған соң Қазақстанға кайта оралады. Бостандық ауданы тұтынушылар қоғамының бастығы болып қызмет атқарады. 1937 жылы қайтадан қуғын көреді. Ақтөбе ауылындағы бастауыш мектепте меңгеруші болып қызмет етеді. II дүниежүзілік соғысқа қатысады. Дереккөздер
Ордабай Баймышев

Ордабай Баймышев (1897- 1.11.1937) — жергілікті басшы. Баймышев саяси қуғын-сүргін құрбаны, 1924-36 жылы №2, №24 ауылдық кеңестерінің, "Отырар", "Қарғалы" ұжымшарларының төрағасы болған. 1937 жылы "халық жауы" деген жаламен ұсталып, сол жылдың 1 қарашасында ату жазасына кесілген. 1987 жылы ақталған. Баймышев атында Шәуілдір ауылында көше бар. Дереккөздер
Шашақ (анатомия)

Шашақ ( - шашақ, кейде Өрім немесе торап) — жұлын жүйкелерінің төменгі (адамда — алдыңғы) тармақтары бір-бірімен байланысып ажырап, жүйке талшықтарымен алмасып түзетін құрылым. Соңғы үш мойын және алдынғы екі көкірек жүйкелері тармақтарының түзетін иық шашағынан адамда қодды, жануарларда алдыңғы аяқты жүйкелендіретін жүйкелер шығады. Жұлынның бел, құйымшақ (сегізкөз) жүйкелерінің тармақтары бел-құйымшақ өрімдерін түзіп, одан бел-құрсақ және адамда аяқты, жануарларда артқы аяқты жүйкелендіретін жүйкелер шығады. Дереккөздер
Байраш

Байраш – Сырдарияның сол жағалық аңғарына карай 1 км жерде орналасқан көл. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы Ақтөбе ауылдық округіне қарасты аумақта, Маяқұм ауылынан оңтүстік-шығысқа карай 14 км жерде. Гидрографикасы Көлдің ұзындығы 1 км, ені 200 м, аумағы 1,2 км 2 . Жағалауы жазық келген. Қамыс, құрақ, сарсазан өскен. Сырдария бойын тораңғы өскен тоғай қамтыған. Көлдің шығысында қыстау орналасқан. Дереккөздер
Байраш төбе

Байраш төбе - ерте ортағасырлык қоныс орны. Шеңгелді ауылынан солтүстікке қарай 4 км жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі экспедициясы, 2005 жылы " Көксарай барлау тобы" зерттеген. Ескерткіш аралығы 120 м 2 үлкен, 1 кіші төбелерден тұрады. Төбелер оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа карай созыла жа¬тыр. Солтүстік-батыстағы ең үлкен төбе ауданы 43x34 м, биіктігі 1 м, ортадағы кіші төбе аум. 12x12 м, биіктігі 50 см, үшінші төбе ауданы 35x30 м, биіктігі 30 см келген. Ескерткіштің оңтүстік-батыс жағы¬нан арық іздері байқалады. Үстіңгі бетінен керамика үлгілері табылмады. Дереккөздер
Аққұм төрткүлі

Аққұм төрткүлі - көне қалашық орны. Аққұм елді мекенінен оңтүстік-батысқа карай 3 км жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің археологиялық экспедициясы (жетекші С.Ахмет), 2005 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық кешенді экспедициясының "Көксарай барлау тобы" (жетекші Х.Айтқұл) зерттеген. Ескерткіш орны төрт бұрышты созыла жатқан төбе, солтүстік-шығыс жағының ұзындығы 65 м, солтүстік-батысының ұзындығы 66 м, оңтүстік-батыс жағының ұзындығы 37 м. Төрт бұрышында мұнара іздері бар. Есігі солтүстік- шығыс қабырғаның ортасында сияқты, өйткені бұл жер басқа қабырғалар деңгейіне қарағанда сәл төмен орналасқан. Төрткүлдің солтүстік жағынан ескі канал арналары анықталған. Дереккөздер
Халықаралық электр байланысы одағы

Халықаралық электр байланысы одағы (ХЭБО) (ағылш: International Telecommunication Union (ӀТО)) — деректер таратудың әмбебап стандарттарын бекітетін халықаралық ұйым, телекоммуникация және радио саласындағы ұсынымдарды айқындайтын, сондай-ақ радиожиіліктерді халықаралық пайдалану мәселелерін реттейтін халықаралық ұйым (радиожиіліктерді тағайындаулар бойынша және мемлекеттер бойынша бөлу). 1865 жылы Халықаралық Телеграф одағы ретінде құрылған, 1947 жылдан бастап БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі болып табылады. ХЭБО-на 193 ел және секторлар мен қауымдастықтар (ғылыми-өнеркәсіптік кәсіпорындар, мемлекеттік және жеке байланыс операторлары, радиохабар компаниялары, өңірлік және халықаралық ұйымдар) бойынша 700-ден астам мүше кіреді. Бұрын International Telegraph and Telephone Consultative Committee (телефондау және телеграфтау бойынша халықаралық кеңесші комитет) деп аталған. Әлемнің түрлі елдеріндегі телекоммуникациялық компаниялар мен ұйымдар ХЭБО мүшесі болып табылады. Дереккөздер
Цифрлық байланыс хаттамасы

Цифрлық байланыс хаттамасы — сандық пішінге түрлендірілген сөздер мен деректерді бір ғана байланыс жолымен таратуға пайдаланылатын фирмалық хаттама. Сандық байланыс хаттамасының жолы 64 Кбит/с екі ақпараттық [Ӏ-] арналардан 8 Кбит/с үндік сигналдаудың бір [S-] арнасынан құралады. Дереккөздер
Байтоғай (тоғай)

Байтоғай — тоғай. Қожатоғай ауылдық округі аумағында орналасқан. Сырдарияның оңтүстік жағалық аңғарын бойлай Байтоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде. Қожатоғай тоғайымен бірге 1197 мың га жерді алып жатыр. Өсімдік дүниесінде тораңғы, жыңғыл, шеңгел, қызылмия, т.б. шөптесіндер басым өскен. Жануарлар дүниесі қасқыр, шибөрі, қарсақ, түлкі, үйрек, қаз, мәлін, борсык, қоян және көптеген бауырымен жорғалаушылардан тұрады. Байтоғай тоғайының өсімдік әлемін заңсыз кесуден, орман зиянкестері мен орман ауруларынан, жануарлар дүниесі сүғанақтарының заңсыз іс-әрекеттерінен корғалады. Дереккөздер
Шалаөткізгіш аспаптар

Шалаөткізгіш аспаптар — іс-әрекеті шалаөткізгіштер ішіндегі электрондық процестерге негізделген электрондық аспаптар. Электроникада шалаөткізгіш аспаптар электр сигналдарын өндеуге арналған құрылғыларда, сондай-ақ энергияның бір түрін екінші түрге түрлендіру үшін пайдаланылады. Шалаөткізгіш аспаптар екі үлкен топқа бөлінеді: құрылымы бойынша дербес құрылғылар ретінде жасалған және интегралдық шалаөткізгіш аспаптар — біртұтас интегралдық сызбалардың белсенді элементтері. шалаөткізгіш аспаптарға тән өлшемі, массасы және тұтынатын қуаты шағын, сенімділігі жоғары және механикалық беріктігі олардың кең таралуына және электрониканың қарқынды дамуына әкелді. Дереккөздер ru:Полупроводниковые приборы
Сеанстар сервисі

Сеанстар сервисі (мәлімет терді жеткізуді басқару) (сервис сеансов (управление передачей данных); session service) — міндеті қолданбалы процестер арасында мәлімет тер алмасу, берілетін мәлімет тер жиымының шекарасын анықтау, алмасуды сұхбаттық басқару болатын есептеу желілеріндегі сервис түрі. Дереккөздер
Шалаөткізгіш болометр

лар Шалаөткізгіш болометрлерге жатады]] Шалаөткізгіш болометр (— сәуле және — өлшеймін) — өлшенетін сәулелену энергиясы салдарынан қыздырылатын шалаөткізгіш термосезімтал элементтің электр кедергісінің өзгеру әрекетіне негіз¬делген, электромагниттік сәулелену энергиясын анықтауға және өлшеуге арналған аспап. Шалаөткізгіш болометрдің сезімтал элементі ретінде үлкен температуралық кедергі коэффициенті бар (0,04-0,06 град-1 және одан жоғары) шалаөткізгіш материалдың өте жұқа қабаты (қалыңдығы бірнеше ондаған мкм) алынады. Дереккөздер
Елеусіз Байырбеков

Елеусіз Байырбеков (1892, Созақ ауданы, Қаратау әкімшілік аймағы, Бақырлы мекені — 1944, Отырар ауданы, қазіргі Д.Алтынбеков ауылы) — ақын. Сыр өңірінің белгілі ақындарымен кездесіп, өнер жарыстырған. "Ұлы Совет сайлайық" атты өлеңі "Ел жүрегі" (1937) жинағында жарияланды. 1934 жылы Қазақстан жазушыларының 1-ші съезіне, 1939 жылы халық ақындарының республикалық слетіне қатысқан. "Өзгерген өмір" дастанында ("Пернедегі термелер", Алматы, 1965) 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысын, ел басына түскен тауқыметті баяндады. Ал "Ұйысты ойдан ел көп, қырдан-дағы", "мекенім Раң еді, таудан ары", "Замана сарыны", "Жаралы жауынгер", т.б. шығармалары Отырар руханияты музей-кітапханасының қорында сақтаулы тұр. 1934 жылы «Халық ақыны» атанады. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Ол туралы Ілияс Жансүгіров: «Одаққа мүше болуға 100-ге жуық шығармашылық өкілдерінің ішінен іріктелгені, сүзгіден өткені Жамбыл Жабаев, Нұрпейіс Байғанин, Кәрібай Үмбетәлиев, Иса Байзақов және Елеусіз Байырбеков болды» деп жазады. Ақынның соңында екі перзент қалды. Үлкені Жамалбек 1921 жылы туған, оның ұрпақтары бүгінде Кентау қаласында тұрады. Екінші перзенті 1941 жылы дүниеге келген Перде есімді қыз. Дереккөздер
Зүбайра Байырбекова

Зүбайра Байырбекова (8.3.1909, Қоғам ауылы - 1.8.1991, сонда) — жергілікті басшы, мақташы. "Қоғам" ұжымшарын басқарған. 1935 жылы Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық ауылышаруашылық көрмесіне катысқан. Ленин, "Құрмет белгісі" (1935) ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Дереккөздер
Өсу кезеңі

Өсу кезеңі (период роста) — жыныс жасушалары гаметогенезінің екінші кезеңі. Гаметалар ядроларында хромосомалардың диплоидты жиынтығы сақталады, бірақ тұқымқуалаушылык материалында күрделі өзгерістер жүреді. Өсу кезіңде гаметалар біріншілік сперматоциттер, біріншілік овоциттер деп аталады. Өсу кезіңде гаметалар төрт: лептотен, зиготен, пахитен, диплотен сатыларынан өтеді. Лептотенде аталық және аналық гомологиялық хромосомалар бір-бірімен жанаспайды. Зиготенде олар бір-бірімен жанасып, гендерімен алмасып, диадтар түзеді. Пахитенде хромосомалар шыратылып жуандайды және қысқарады. Диплотенде диадтағы хромосомалар қақ жарылып тетрадалар түзеледі. Хроматидтер бір-бірінен ажырай бастайды. Дереккөздер
Өтқап

Өтқап (желчный пузырь); (vesica fellae, — қап, fella — өт) — өт уақытша жиналатын жұқа қабырғалы қапшық. Қабырғасы: ішкі — кілегейлі (бір қабат призма тәрізді эпителий астарлайды), ортаңғы — етті, сыртқы — сірлі қабықтардан құралған. Өтқап бауырдың ішкі бетінде орналасады. Өтқап жылқыда, түйеде, бұғыда болмайды. Дереккөздер
Программаны баптау

Программаны баптау (Настройка программы; program setting) - бірнеше варианттық нұсқасы бар программаны оны орындайтын техникалық құралдардың құрамы мен құрылымын, атқаратын жұмысының мүмкіндік режимі мен түрлерін таңдай отырып, программаның осы жолы орындалуға тиіс нақты нұсқасын қалыптастыру. Дереккөздер
Көшірілген адамдар

Ko'shirilgen shaxslar - ekinshi jer ju'zi urısı da'wirinde gitlershiler ta'repinen basıp alıng'an aymaqlardan ma'jbu'riy tu'rde ko'shirip a'ketilgen shaxslar. Burıng'ı Sovet Awqamı qatar ma'mleketler menen sovet puqaralarınan ibarat ko'shirip a'ketilgen shaxslardı represiyalaw haqqındag'ı pitim du'zgen. 1951-jıldag'ı Qashqınlar da'rejesi haqqındag'ı Konvensiyada ko'shirilgen shaxslar ataması ushıramaydı. Son'g'ı jıllarda qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması ta'jiriybesinde ayırım ishki qashqınlar kategoriyasına, o'z ma'mleketinin' qandayda bir bo'leginen o'z ıqtıyarına qarsı taslap ketip basqa bir bo'leginde jasap atırg'an shaxslarg'a qarsı qollanıw ko'zge taslanadı. Ayırım jag'daylarda olar ma'jbu'riy ko'shirilgenler dep ataladı. Sanat:Халқаралық құқық
Өт жолы

Өт жолы (желчный канал); (canalis fellae, —жол, канал) — өт өзекшелерінен құралып, өтті өт қабына әкелетін өзек. Өт жолы — диаметрі 4-5 мм түтікше мүше. Қабырғасы кілегейлі, етті және адвентация қабықтарынан кұралған. Дереккөздер
Программаны дайындау

Программаны дайындау (Оформление программы) — құрамына мынадай мәліметтерді қамтитын программаны дайындау: программа атауы, автор туралы мағлұмат, программаны дайындаған мекеме, программаның дайындалған уақыты, мәселерді шешу тәсілдері, программа орындалуға қажетті уақыт, қажетті жад көлемі, компьютер операторына нұсқау. Дереккөздер
Балтабай Тебейұлы

Балтабай Тебейұлы (1892, Отырар — 1968, сонда) — ақын. 1927 жылы республиканың сол кездегі астанасы Қызылорда қаласына шақырылып, өлең-жырларын жаздырған. Сол жолы семейлік ақын Н.Баймұратовпен айтысқа түскен. Қаратау мен Сыр бойын аралап, жерлестері Айтбай, Елеусіз, Қызыл жырау, Байбосын сынды ақындармен өнер сайысына түскен. Ақынның "Отырар шежіресі", "Насабнаме", "Қоңырат шежіресі", "Шежіре", "Дәуріш". Руы – қоңыраттың ішіндегі божбан. Дереккөздер
Автоматтық кросс

Автоматтық кросс (Автоматический кросс) — арнайы кіріске басқарушы сигнал берген кезде жалғанатын бірнеше кірістері мен шығыстары бар құрылғы. 3-категориядан аспайтын өткізу қабілетін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Мырқы Бапақов

Мырқы Бапақов ( 1906, Шытты ауылы — 7.11.1983, сонда) — құсбегі. Қаршыға мен ителгіні бірдей баптап, үйретіп, түлетіп, аңға салған. Ол бүркіт аңшылығына арналған құрал-жабдықтарды, ат әбзелдерін өзі жасаған. Солардың біразы Отырар музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Абонементтік жәшік

Абонементтік жәшік (Абонементный ящик) — пошта мекемелерінде пайдаланатын арнайы шкафтардың жәшігі. Ол абонентке белгілі бір мерзімге жалға беріледі және оның атына келіп түсетін пошта сол жәшікте иесі келгенге дейін сақталады. Дереккөздер
Абоненттік құрылғы

Абоненттік құрылғы (Абонентское устройство) — байланыс қызметін пайдаланушылардың ақпарат алатын құрылғылары (телефон аппараттары, радиоторапқа қосылатын қатты сөйлегіштер, абоненттік телеграф, телетайп аппараттары және т.б.). Дереккөздер
Абразивті өңдеу

Абразивті өңдеу (Абразивная обработка; лат. abrasio — кыру) — металл, шыны, керамика, шалаөткізгіш, пластмассадан жасалатын бұйымдарға белгілі бір пішін, өлшем, дәлдік немесе қажетті физикалық-механикалық қасиеттер беру үшін абразив көмегімен механикалық өңдеу. Электрондық техника бұйымдарын өндіру технологиясында ең көп тарағаны — абразивтік кесу, тегістеу және жалтырату. Дереккөздер
Зоогеографиялық карталар

Зоогеографиялық карталар - жануарлардың орналасуып, санын, миграциясын (мекен ауыстыруын) және геграфиялық ортамен байланысын бейнелейтін карталар; жалпы және жеке зоогеографиялық карталар деп бөледі. Жалпы зоогеографиялық карталар жануарлардың әр түрлі топтарының мекен типтерінің, биоценоз типтерінің, фауналық типтерінің және т.б. карталарын, жеке зоогеографиялық карталар — ареалдар (даралардың, популяцияның) мен олардың уақыт ішінде өзгерулерінің, жануарлардың мекен ауыстыруының карталарын, жануарлар дүниесінің санының және олардың өзгеруінің карталарын қамтиды. Дереккөздер
Өт өзекшелері

Өт өзекшелері (желчные канальцы); (ductuli fellae, — өзекшелер) — бауыр бөлікшелеріндегі түзілген өтті өт жолына әкелетін майда түтікшелер. Диаметріне байланысты өт өзекшелерінің қабырғаларын бірқабатты текше (куб) тәрізді немесе бірқабатты призма тәрізді эпителий құрайды. Дереккөздер
Автобұғаттау сигналы

Автобұғаттау сигналы (Сигнал автоблокировки) — кенеттен болатын жағдайларда, мысалы, қысқа тұйықталуда, ток жүрмей қалғанда, электрондық құрылғының жұмыс режімін автоматты түрде реттеу, оның істен шығуын болдырмау сигналы. Дереккөздер
Автогенератор

Автогенератор - тұрақты ток көзінің қуатын пайдаланып, өздігінен қозатын, белгілі жиіліктегі және амплитудадағы гармоникалық тербелістерді немесе белгілі бір ұзақтығы мен амплитудасы бар импульстік сигналдарды тудыратын электрондық схема. Дереккөздер
Бастабақ

Бастабақ — этнологиялық жәдігер. Бұл қонақтарға бас тартатын, жайпақ, үлкен ернеулі ағаш табақ. Оны қайыңның безінен шауып, мұқият өндеп, қара шұбарлап жасаған. Бастабақты арнайы жасалған тысқапта сақтайды. XVIII ғасырдың соңында жасалған бір үлгісін Кентау қаласының тұрғыны Т.Ермашқызы Отырар руханият музей-кітапханасына тапсырған. Оның көлемі ірі қараның басы сиярлықтай, биіктігі 7,5 см, диаметрі 63,5 см. Дереккөздер
Игапо

Игапо ( igapo — аласа жайылма) - Амазонка өзенінің алабындағы үлкен өзеңдердің бойларыңцағы аласа жайылмалар ландшафтысы; жылдың көп бөлігінде ұзаққа созылған жаңбыр мен су басудың салдарынан су астында қалады. Көлдер, батпақтар және мезгілдік ағын сулар көп. Шырмауықтар мен эпифиттері мол тропиктік ормандар өседі. Дереккөздер
Автоиондық эмиссия

Автоиондық эмиссия (Автоионная эмиссия) — күшті электр өрісінде атомның (молекуланың) бір немесе бірнеше электрондарының туннельдік эффектісі есебінен сиретілген газдық ортада иондардың пайда болуы. Дереккөздер
Парасимпатикалық жүйке жүйесі

Парасимпатикалық жүйке жүйесі (parasympathica systematis nervosi, - маңы, systema — жүйе, nervus — жүйке) — қызметі автономды түрде іс жүзіне асатын жүйке жүйесінің бөлігі. Парасимпатикалық жүйке жүйесінің жүйке орталықтары ортаңғы және сопақша мида, жұлынның құйымшақ (сегізкөз) бөлімінде орналасады. Орталық жүйке орталықтарынан шыққан миелинді түйіналды (преганглионды) жүйке талшықтары жүйке ганглийлеріндегі мультиполярлы нейроциттерде аяқталып, жүйке толқындарын жеткізеді. Ганглий нейроциттерінің аксондары постганглионды миелинсіз жүйке талшықтары ретінде ганглийлерден шығып, ішкі мүшлердегі етті қабықтар мен етті қабаттарды және бездерді жүйкелендіреді. Интрамуральды парасимпатикалық жүйке түйіндері (ганглийлері) тым майда болып келеді. Оларды тек микроскоппен ғана көруге болады. Интра-муральды парасимпатикалық жүйке түйіндері жүйкелендіретін мүшелердің қабырғаларындағы кілегейлі, етті, сірлі қабықтар аралықтарында орналасады. Бұлардың преганглионды жүйке талшықтары ұзын, ал постганглионды жүйке талшықтары қысқа болып келеді. Парасимпатикалық жүйкелену тері тамырларында, тер бездерінде, түк бұлшықеттерінде, бүйрекүсті безінде, көкбауырда, бұлшықеттерде болмайды. Дереккөздер
Автоматтандырылған жинақтау үстелі

Автоматтандырылған жинақтау үстелі (Автоматизированный монтажный стол) —жұмысты сапалы орындауды қамтамасыз ететін кұрылғылар және құрал-жабдықтармен жабдықталған электрондық құрылғыларды жинастыратын (құрастыратын) жұмыс орны. Қазіргі автоматтандырылған жинақтау үстелдер арнайы кассалармен жабдықталған. Олар арнайы ықшам ЭЕМ бағдарламасы бойынша автоматты түрде керекті бөлшекті лезде алып беріп, сәулелік проектордың көмегімен тақтадағы (платодағы) осы бөлшек орнатылатын жерді жарықтандырады. Дереккөздер
Баусексеуіл қорғаны

Баусексеуіл қорғаны - ортағасырлык қамал орны. Ызакөл ауылынан 2 км оңтүстік-батысқа қарай Сырдарияның ескі арнасының жиегінде. 2002—03 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейімен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зертттеу орталығының археологиялық экспедагогикалық (жетек. С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Қорғанның оңтүстік оңтүстік-батыс жағында Сырдария өзенінің ескі арнасы (өзек) өтеді. Осы арна өзектен 27 м жерден қорған басталады. Қорған екі бөліктен тұрады, әр бөліктің сырт жағын айналдыра ені 7x5 м болатын ор қазған. Бірінші қорған 6 мүнаралы болып келген. Әр мұнара корған қабырғасынан ерекше шығыңқы етіп көтерілген. Қорған ауданы 20x31 м, биіктігі 2,50x2,20 м. Оның оңтүстік батыс және солтүстік-батыс қабырға жағында доға пішінді екінші қорған орналасқан. Екі қорған арасын ені 10x8 м келетін ор бөліп тұр. Екінші қорғанның ауданы 36x30 м. Солтүстік-батыс жақ қабырға бойында 4 мұнара орны анықталған. Қабырға дуалының қазіргі жайылып кеткендегі жалпақтығы 12x10x20 м. Екінші қорғанды да айналдыра ені 8 м келетін ор қоршап тұр. Ордың сыртынан 110x69x48 м жерден өзектен тартылған, ені 3x7м келетін арық қазылған. Археологиялық зерттеу барысында Баусексеуіл қорғанысын халық 9—12 ғасырларда мекен еткен. Дереккөздер
Еңбек ресурстары

Еңбек ресурстары - халықтың еңбектік әлеуеті, ел (аймақ) халқының шаруашылық саласында жұмыс істеуге қажетті білім деңгейі бар, дене күші толысқан және дені сау бөлігі; елдің экономикалық әлеуетінің маңызды элементі. Еңбек ресурстарының өлшемі халықтың санына, оның өсіп өнуінің режіміне, демографиялық құрылымына байланысты барлық демографиялық процестерінің қарқындылығына сәйкес болады. Қазақстанда оған I және II топтағы мүгедектерден басқа барлық еңбек жасындағы адамдар (16—63 жастағы ерлер, 16—63 жастағы әйелдер) және жеңілдік жағдайда жасы бойынша зейнетақы алатын зейнеткерлер, еңбек жасынан жоғары және төмен тұрған жұмыс істейтін адамдар жатады. 1999 жылғы халық санағы бойынша, Қазақстанда Еңбек ресурстары бүкіл халықтың 56%-дан астамы болды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://Malimetter.kz/enbek-resurstary/ Malimetter.kz Еңбек ресурстары реферат] (қазақша) * [http://Malimetter.kz/kazakstannyn-enbek-resurstary/ Malimetter.kz Қазақстанның еңбек ресурстары реферат] (қазақша)
Перделік

Перделік (трабекула); (trabecula, - перде) — организм мүшелеріндегі дәнекер, ет және сүйек ұлпаларынан түзіліп, тіректік қызмет атқаратын бағаналар. Перделік лимфа түйіндерінде, көкбауырда, сүйектерде жақсы жетілген. Дереккөздер
Автоматты баптау

Автоматты баптау (Автоматическая настройка) — автоматты түрде операциялық күшейткіштегі каскадтарды баптау. Күшейткішті өте дәл баптағанда шығыс сигналдың дрейфіндегі температураға байланысты кіріс токтар өзгереді жене басқа әрекеттердің әсерінен әжептәуір әлсірейді. Дереккөздер
Автономиялық облыс

Автономиялық облыс (грек. автопотаз — өзін-өзі басқару) — ұлттық құрамы мен тұрмыс-салты жағынан әкімшілік автономиясы бар аумақтық бөлік. Негізінен, Ресейде сақталған. Автономиялы облыс - КСРО-дағы ұлттық-мемлекеттік құрылым. Дереккөздер
Автоматты жалғау жүйесі

Автоматты жалғау жүйесі (Система автоматической коммутации). Автоматты жалғау жүйелері қолмен іске косылатын жүйелерге қарағанда әлдеқайда жетілген: олар абоненттерге тұтыну шығындары аз кезде телефон байланысын қолдануда үлкен жетістіктер мен ыңғайлылық тудырады және қалалық телефон желісінің шексіз дамуына мүмкіндік береді. Дереккөздер
Баусексеуіл төрткүлі

Баусексеуіл төрткүлі - ортағасырлық қоныс орны. Ызакөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. 2002—03 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі мен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зерттеу орталығының археологиялық экспедагогикалық (жетек. С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Қазіргі орны бұрыштары әлемнің төрт тарапына бағытталған төбе. Әрбір қабырғасының ұзындығы 170х170х 170x150 м, биіктігі 1 мх70 см аралығында. Қорған қабырғалары табиғат әсерінен өбден мүжіліп, жайылып кеткен. Сондықтан қабырға жалпақтығы 4—16 м аралығында. Қорғанда 10 мұнара орны бар. Ескерткіштің қақ ортасының ені 5 м, тереңдігі 10 м арық кесіп өткен. Арық ортасында диаметрі 32—36 м ауыз орналасқан. Қорғанды айналдыра қазылған арық орны сақталған. Батыс бұрышында ауданы 28x30 м, биіктігі 90 см келетін төбе орналасқан. Жинастырылған материалдарға қарағанда ескерткішті халық 8—12 ғасырларда мекендеген. Олар егін егіп, мал өсірумен айналысқан. Дереккөздер
Автоматты жалғаудың телефон торабы

Автоматты жалғаудың телефон торабы (Телефонный узел автоматической коммутации (УАК)). Басқару пункттері орналасқан жерлерде жол бөлімшелері мен үлкен тораптық станциялардағы АТС-қа қосымша арнайы автоматты жалғау тораптары орнатылады. Автоматты жалғау торабының негізгі қызметі, шеткі және транзиттік жалғануларды ең қысқа жолдармен қамтамасыз ету болып табылады. Дереккөздер
Изаллобаралар

Изаллобаралар (грекше: isos - бірдей, allos — басқа, baros — салмақ) — атмосфералық қысымның белгілі бір уақыт ішінде (12 сағ, 3 сағ, т.б.) бірдей шамаға өзгеру нүктелерін қосатын географиялық картадағы сызықтар. Дереккөздер
Автоматты қалааралық АТС

Автоматты қалааралық АТС (АқТС) (Автоматическая междугородная АТС (АМТС)). Қалааралық байланысты автоматтандыру жергілікті телефон тораптарының автоматтандырылуынан, оларды арналар санының көбеюімен және бағасының төмендеуімен, жылдамдығының жоғарылауымен, жалғау аппаратуралары мен арна құрушы аппаратуралар көлемдерінің кішіреюі және дұрыс жұмыс істеу сенімділігінің артуы арқылы мүмкін болады. Автоматты қалааралық байланыстың негізгі жетістігіне қолмен жалғау кезінде көп уақыт кететін арналардың транзитті жалғануы жатады. Дереккөздер
Агроклиматология

Агроклиматология, ауыл шаруашылығы климатологиясы - ауыл шаруашылығы өндірісінің даму факторы есебінде климатты зерттейтін климатологияның бір бөлігі. Агроклиматтық аудандау Егін шаруашылығын өркендету мақсатында әр жердің климат жағдайының әркелкіліктерін ескере отырып, елдің аумағын агроклиматтық аудандарға бөлу. Агроклиматтық зоналар Егін шаруашылығына климат жағдайлары әсерінің сипаты бойынша белгіленген климат зоналары. Агроклиматтық карталар Ауыл шаруашылығына, әсіресе егіншілікке арналып жасалған карталар. Агроклиматтық карталар талдаулық, кешендік және жинақтауыш деп бөлінеді. Дереккөздер
Изаллобаралық атырап

Изаллобаралық атырап - қысым өзгерулерінің картасында (изаллобара картасында) изосызықтар жүргізу арқылы анықталған атмосферадағы белгілі бір уақыт ішінде (тәулік, 12 сағ, 3 саг жоне т.б.) қысымның төмендеген немесе көтерілген атырабы. Дереккөздер
Автоматты телефон станциясы

Автоматты телефон станциясы (АТС) (Автоматическая телефонная станция (АТС)) - бір телефон аппаратындағы шақырыс сигналын басқа аппаратқа автоматты түрде жіберетін құрылғы. АТС-ке алғашқы патент (US Patent No. 447918 10/6/1891) 1889 жылы американ өнертапқышы Элмон Строуджерге берілді. АТС жұмыс істеу принципі мынадай: құралдардың жұмыс істеуі абоненттің бақылауымен, АТС-тің басқару құралдарымен қашықтан бақылау арқылы жүзеге асады, ал олардың дәйектілігі алдын ала анықталып, автоматты түрде орындалады. АТС-тегі әрбір шақыруға қызмет көрсету кезіндегі барлық іс-әрекеттер, тығыз байланысқан процестердің күрделі жиынынан тұрады. АТС құрылғысы жалғаушы құралдардан, сигнал беруші құралдардан, басқарушы құралдардан тұрады. АТС құрылғысының негізгі жалғаушы құралдарына іздегіштер мен жалғағыштар жатады. АТС-тің түрлері АТС-тің түрлері төмендегілер жатады: -машиналық; -электромеханикалық (декадты-қадамды және координатты, квазиэлектронды); -электронды; -цифрлық (дәстүрлі және IP). Дереккөздер
Изаллотермдер

Изаллотермдер - географиялық картадағы белгілі бір уақыт ішінде ауа температурасыиың бірдей шамаға өзгеру нүктелерін қосатын сызықтар. Синоптикалық метеорологияда көбінесе тәуліктік изаллотермдер қол-данылады. Дереккөздер
Еңбек ресурстарының географиясы

Еңбек ресурстарының географиясы — еңбек ресурстарының аумақтық құрылымын, оның ішінде олардың құрамындағы, өсіп-өнуі мен пайдаланылуы жағдайындағы аумақтық айырмашылықтарды зерттеумен айналысатын географияның саласы. Сонымен қатар еңбек ресурстарының жыныстық-жастық және кәсіптік құрамындағы, біліктілік деңгейіндегі, шаруашылық саласында пайдаланылу (жұмыспен қамтылуының) дәрежесіндегі, жұмыспен қамтылғандардың шаруашылықтың салалары бойынша бөлінуіндегі, жұмыс істеушілердің жылдық жүктемесіндегі (жұмыспен қамтылудың маусымдық өзгерістеріндегі) аумақтық айырмашылықтарды зерттейді. Дереккөздер
Изанабата

Изанабата — географиялық картадағы жел жылдамдығының вертикальдық құрамдылығының бірдей нүктелерін қосатын сызык. Жылдамдықтың оң мәні оның өрлеу қозғалысына, ал теріс мәні құлдилау қозғалысына жатады. Дереккөздер
Дүйсек Бекназаров

Дүйсек Бекназаров (1888, Отырар ауданы, Маяқұм ауылы — 1965, Отырар ауданы, Маяқұм ауылы) — айтыс ақыны. Қоңырат тайпасының божбан руынан. Әкесі Бекназар да айтулы айтыс ақыны ретінде сөз сайысына түскен. Дүйсек туралы ел аузында әңгіме көп. Соның бірінде ол өзінің өмірлік жарын да айтыста жеңіп алған дейді. Дүйсектің Таңатармен айтысы дейтін үзік жыр ел аузында сақталған.. Дереккөздер
Автоматты телефон станциясындағы баусым жинағы

Автоматты телефон станциясындағы баусым жинағы (Шнуровой комплект АТС). Координаталы типтегі АТС-тің баусым жинағы телефон аппараттарын қоректендіру үшін, сонымен қатар жалғау процесіндегі қызметтік сигналдарды қабылдап-жіберу үшін кажет. Баусым жинағының негізгі екі түрі колданылады — кіріс (КБЖ) және шығыс (ШБЖ). Сондай-ақ қалааралық кірісті жалғауда КБЖ және таксофондар үшін ИШКТ колданылады. Дереккөздер
Автоматтық тұрақтандыру

Автоматтық тұрақтандыру (Автоматическая стабилизация) — электрондық күшейткіштерде, қоректену кезінің кернеуі немесе қоршаған ортанын температурасы өзгергенде жұмысты (тыныштық нүктесін) тұрақтандыру үшін қосымша элементтер көмегімен жасалатын тұрақтандыру түрлері. Дереккөздер
Еуропалық муссон

Еуропалық муссон - жазғы айларда қоңыржай ендіктерден Еуропа материгіне батыстан басып кіретін теңіз ауасы. Мұндай басып кірулер тұрақты емес. Еуропада желдің басым бағыттары онша тұрақты емес және қарсы бағытта соғатын қысқы муссон болмайды. Мұнда муссондық циркуляция емес, керісінше, батыстан шығысқа қарай ауысатын ауаның жыл бойғы үрдісі орын алады. Дереккөздер
Изаномалдар

Изаномалдар - географиялык картадағы белгілі бір метеорологиялық элементтің (температура, қысым және т.б.) Оның орташа мәнінен бірдей ауытқитын пүктелерді қосатын сызықтар орналасқан параллельдегі оның орташа мәнінен бірдей ауытқыған нүктелерін қосатын климатологиялық картадағы сызықтар. Дереккөздер
Тұрғанбай Бердалиев

Тұрғанбай Бердалиев (1.7.1928, Қарақоңыр ауылы — 25.1.1999, сонда) — шопан, Социалистік Еңбек Ері. (1966). Ленин орденімен марапатталған. Қаракоңыр ауылында Бердалиев атындағы көше бар. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Дереккөздер
Автотербелмелі мультивибратор

Автотербелмелі мультивибратор (Автоколебательный мультивибратор) — пішіні тікбұрышты және тік фронтты импульстерді алу үшін қолданылатын, автотербелмелі, яғни ездігінен қозу күйінде жұмыс істейтін, релаксациялық генератор деп аталатын электрондық құрылғы. Автотербелмелі мультивибратордің екі квази тепе-тендік (орнықтылыққа жақын) күйі бар, бірде-бір орнықты күйі жоқ. Осы режімде автотербелмелі мультивибратор ешқандай сыртқы әрекетсіз, қоректену көзінің қуаты арқасында бір квази тепетендік күйден екінші күйге шұғыл көшіп, шығысында тікбұрышты импульстерді калыптастырады. Автотербелмелі мультивибратор көп жағдайда импульстік немесе сандық әрекетті жүйелердегі түйіндер мен блоктар үшін қоздырғыш кіріс импульстерін беретін генераторлардың функциясын атқарады. Дереккөздер
Изоамплитудалар

Изоамплитудалар - географиялық картадағы белгілі бір метеорологиялық элементтің (температура, қысым, т.б.) белгілі бір уақыт аралығындағы амплитудаларының мәні бірдей нүктелерін қосатын сызықтар. Дереккөздер
Рәш Бердияров

Рәш Бердияров (22.5.1916, Қарғалы ауылы — 30.6.1983, сонда) — дихан, 1943—45 жылы Екінші Дүниежүзілік соғысқа катысқан. 1972 жылы әр гектардан 110 ц өнім алғаны үшін Ленин орденімен марапатталған.. Дереккөздер
Жабылған карст

Жабылған карст - суда еритін тау жыныстары онша ерімейтін геологиялық қабаттармен (моренамен, теңіздің құмды-сазды шөгінділерімен, флювиогляциалық түзілімдермен) бүркелген карсттың бір түрі. Мұнда грунт отыруының беткі пішіндері: шұңқырлар, ванналар, тұйық сайлар дамыған. Олар көбінесе Шығыс Еуропа жазығында тараған. Кавказ бен Шығыс Сібірде де кездеседі. Дереккөздер
Жабысқақ қар

Жабысқақ қар - ағаштарға, бағаналарға, тағы басқа заттарға жабысқан жылбысқы немесе қатқан (мұзданған) қар қабығы. Алғашында дымқыл жабысқақ қар, одан кейін қатқан жылбысқы қар түрінде кездеседі. Дереккөздер
Автотрансформаторлық байланыс

Автотрансформаторлық байланыс (Автотрансформаторная связь) — электрондық техникадағы автотрансформаторлық деп аталатын оң-кері байланыс түрі. LC типті автогенераторларды құрғанда колданылады. Осындай генератордың схемасында индуктивтігі L тербелмелі контур ретінде автотрансформатордын бірінші орамасы W пайдаланылады. W 1 орамасымен индуктивті байланысы бар W 2 орамадан алынған оң-кері байланыс сигналы, бөліп жібергіш конденсатор арқылы күшейткіштің кірісіне беріледі. Кері байланыс кернеуінің қажетті фазасы трансформатор орамалары шығысындағы сымдардың бір-біріне қалай қосылғанына байланысты болады. Дереккөздер
Изоаномалдар

Изоаномалдар - картадағы немесе кесіндідегі белгілі бір көрссткіштердің (температура, жауын-шашын т.б.) норма ретінде алынған коп жылдық орташа шамадан бірдей ауытқитын нүктелерін қосатын сызықтар. Дереккөздер
Автоэлектрондық эмиссия

Автоэлектрондық эмиссия (Автоэлектронная эмиссия, полевая электронная эмиссия) — кернеулігі жоғары (107В/см) сыртқы электр өрісі әсерінен электрондардың қатты немесе сұйық өткізгіштерден не шалаөткізгіштерден (эмиттерлерден) ұшып шығуы. Автоэлектрондық эмиссия салқын эмиссияның бір түрі. 1897 ж. Р. Вуд (АқШ) ашқан, ал 1928—1929 ж.ж. Р. Фаулер (АқШ) мен Л. Нордхейм (Алмания) анықтаған. Автоэлектрондық эмиссияға туннельдік эффект негізінде түсініктеме берілген. Вакуумдағы металдар үшін Автоэлектроидық эмиссия толық зерттелген. Автоэлектрондық эмиссияның маңызды ерекшеліктері: j ток тығыздығының жоғарғы шектік мәндері (108—1010 А/см2) және j-дың Е-ге 0 К температурадағы экспоненциальды тәуелділігі мынадай (Фаулер—Нордхейм заңы): j~A(E 2 (φ)ехр(-B(φ 3/2 /Е)), мұндағы φ — электрондардың шығу жұмысы, А және В — эмиттердің қасиеттеріне, сондай-ақ Е шамасына тәуелділігі төмен коэффициенттер. Шалаөткізгіштердегі Автоэлектроидық эмиссия толық зерттелмеген. Мұнда шалаөткізгіштерге өткізгіштермен салыстырғанда өткізгіштік аймақтағы электрондардың кішкентай шоғырының салдарынан j мәнінің шектелуі; өрістің шалаөткізгіш ішіне өтіп кетуінен электр өрісінің j-ға қосымша әсерінің болуы; термо және фотосезімталдық; шалаөткізгіштің аймақтық құрылымының ерекшеліктері, сондай-ақ үлгі арқылы ток өткеңде потенциалдың таралуына сезімталдығы әсер етеді. Автоэлектроидық эмиссия электровакуумдық аспаптарда, жоғары токты электроника құрылғыларында, аса жоғары жиілікті (АЖЖ) техникада, электрондық және туннельдік сканирлейтін микроскопияда пайдаланылады. Дереккөздер
Бағдарламаны жөндеу

Бағдарламаны жөндеу (Отладка программы; program debugging) — бар екендігі тағайындалған бағдарламалық қателерді табу, анықтау, оңашалау және жоюдан тұратын бағдарламаны әзірлеу кезеңі. Бағдарламаны жөндеу, әдетте, бағдарлама компиляцияланбағанда немесе дұрыс жұмыс істемегенде ғана орын алады. Синтаксистік қателер бағдарламаны компиляциялау процесінде анықталатын болады. Кейбір синтаксистік, соңдай-ақ мағыналық немесе семантикалық қателер бағдарламаны тестілеу процесінде анықталады. бағдарламалау жүйелерінде арнайы құралдар кездеседі. бағдарламаны жөндеуді түсініктеме беру режимінде бақылау нүктелерін тағайындауға, бағдарламаның жеке бөліктерін орындауға және операторлар жұмысының нәтижесін қарап шығуға мүмкіндік беретін жөндеуіштер іске асырады. бағдарламаға із салу өте тиімді, бірақ берілетін ақпарат көлемі мұқият жоспарланбағандықтан бағдарламалаушының реттеуге шамасы келмейтіндей жағдай болады. Алайда бағдарламалаушының бағдарламаны жөндеудің стандартты құралдарымен шешуі сирек жағдай. Дұрысы: бағдарламалау кезеңінде бағдарламаға алгоритмнің орындалу барысын, айнымалылар мен айнымалылардың мәндерін жаңғыртушы бағыныңқы бағдарламаларға қатынауды қадағалайтын бағдарламалық жөндеудің өзіндік құралдарын қарастыру жөне енгізу. Бұл жағдайда қателер үлкен дәлдікпен анықталады. Дереккөздер
Изобазалар

Изобазалар (изо... және грекше: basis — негіз) — географиялық картадағы тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде бірдей уақыт аралығында бірдей көтерілген немесе төмен түскен жерлерді қосатын сызықтар. Дереккөздер
Программаны оңтайландыру

Программаны оңтайландыру (Оптимизация программы; program optimization) — тиімсіз программаларды нақты белгілері бойынша тиімді, біріншіге баламалы программаға түрлендіру. Программаны оңтайландыру жергілікті жөне ауқымды болып бөлінеді. Дереккөздер
Жаңа діни қозғалыстар

Жаңа діни қозғалыстар (ЖДҚ) (дәстүрлі емес діндер, дәстүрлі емес табынушылар) - XX ғасырдың екінші жартысында пайда болған, әлемдік дін дердің басты принциптерінің синкретизм идеяларына негізделген, қүрылымдық түрғыда дәстүрлі (әлемдік және үлттық) діндерге оппозициядағы жаңа конфессиялар. ЖДҚ-дың қалыптасуы, бір жағынан, дәстүрлі христиандық идеяларды модернизациялаумен байланысты болса (мысалы, мормондар іліміндегі - Иса пайғамбардың соңғы күндердегі Әулиелер шіркеуі жөне Иегова Куәгерлері), екінші жағынан, ЖДҚ-да батыстық және шығыстық дәстүрлі діндердің (мысалы, Бірігу Шіркеуі; Кришна санасының Халықаралық одағы; Аум Сенрике және т.б.) қосылып, бірлесуі себеп болуда. Онымен қоймай, ЖДҚ-ға діни және ғылыми менталдылықты бірлестіру, сөйтіп, діни мифологияның жаңа түрін (мысалы, халықаралық сайентологиялық шіркеу, Ресейдегі пүтқа табынушылар қозғалысы) қалыптастыру тән. ЖДҚ дамуының басты ісі - дәстүрлі діни қүндылықтарды киесіздендіріп, қазіргі ғаламдық мәселелерге жауап бере алатын жаңа жүйелерді қасиеттендіруге талпынуында: Шығыс пен Батыстың арасындағы дәстүрлі шекараларды бүзып, әлемдік діндерді біртүтастандырып, сонымен қатар, ғылыми және діни қағидаларды синтездеу арқылы адамзат табиғатын қайта қүруға тырысу. ЖДҚ идеологиясы мен тәжірибесі әлемді тануда қарапайым жолдарды іздестіретін қазіргі адамдардың талаптарына бағытталған ықшамдылығымен, қарабайырлығымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Ағынды жылулық тесіп өту

Ағынды жылулық тесіп өту (Лавинно-тепловой пробой) — соққы ионизациясы және заряд тасымалдаушылардың ағындық көбеюінде шалаөткізгіштің (диэлектриктің) электродаралық қабатының қыздырылуына байланысты, шалаөткізгішті аспаптың электродтары арасындағы токтың шексіз өсуі. Ағынды жылулық тесіп өту температура жоғарылағанда негізгі емес, заряд тасымалдаушылардың концентрациясының өсуінен, ол өз кезегінде ағындық токтың ұлғаюына және шалаөткізгіш температурасының әрі қарай жоғарылауына әкелетін құбылыстан туындайды. Ағынды жылулық тесіп өту нәтижесінде электродаралық қабаттың қайтымсыз жылулық бұзылуы және аспаптық істен шығуы мүмкін. Дереккөздер
Ағындық транзистор

Ағындық транзистор (Лавинный транзистор) — ағындық тесіп өту кернеуіне жақын коллекторлық өткелдегі кернеулерде орнықты жұмыс істейтін биполярлық транзистор. Ағындық транзистор жасау үшін Ge және Si негізіндегі р + —р - -типті немесе n + —n - - типті эпитаксиаль құрылымдар пайдаланылады; базалық аймақ диффузия әдісімен немесе имплантациямен орындалады. Ағындық транзистор қысқа импульстер генераторларында қолданылады, мұнда өрлеу уақыты 10 −9 с токтың қуатты импульстерін (оншақты А-ге дейін) алуға мүмкіндік бар. Осындай қайталау жиілігі 100 МГц-ке дейін қысқа импульстерді қоздыру мүмкіндігі aғындық транзисторды импульстердің сәйкес келу құрылғыларында және стробоскопиялық осциллографтарда пайдалануға әкеледі. Дереккөздер
Жағалық зона

Жағалық зона - кұрлық пен суқойманың (мұхиттың, теңіздің, көлдің, тағы басқа) немесе құрлық пен ағын судың (өзеннің, арналық уақытша тасқындардың) өзара жалғасқан тұстары. Жағадан (су бетінен жоғары жатқан) және жағалық беткейден (судан төмен жатқан) тұрады. Толқындардың, соқпа толқындар мен арналық тасқындардың құрлықпен жалғасқан жерін шаюы әсерінен пайда болады. Теңіздер мен мұхиттардың қазіргі кездегі жағалық зоналары 6 мындай жыл бұрын, соңғы мұздық трансгрессиясының нәтижесінде континенттердің шеттерін су басқан, мұхит деңгейі шамамен 90—100 м-ге көтерілген кезде калыптаса бастады. Бұл кезде әр түрлі типтегі ингрессиялық жағалар: мұздықтық (фьордтық, шхерлік), эрозиялық (риастық жаға, көлтабандық), эолдық (аралдық жаға), құрылымдықденудациялық (долматтық) жағалар пайда болды. Әр түрлі табиғи факторлардың үйлесімінен атыраулық, інжулік, мангрлық, камыстық, тағы басқа жағалар қалыптасады. Дереккөздер
Жомарт Бөкенбаев

Бөкенбаев Жомарт (1910-1944), қырғыз ақыны, драматург. Шығармаларында Отан, туған жер, өскен ел, еңбек, достық турапы жырлады. А. Пушкин, М. Лермонтов, Абай шығармаларын қырғыз тіліне аударды. Әуезов КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі деген зерттеуі мен қырғыз әдебиеті туралы жазбаларында Бөкенбаевтың есімін, шығармаларын атап, өзінің ой-пікірлерін білдірген. Мысалы, туысқан халықтар әдебиетінің ірі жазушылары мен ақындарының шығармаларына баға бере келіп, Бөкенбаевтың да өзіндік жаңа үлгілер тудырғанын атап көрсеткен. Дереккөздер
Ағып кету тоғы

Ағып кету тоғы (Ток утечки) — шалаөткізгіш диодтарды жасайтын материалдар бетінің ластануынан пайда болатын токтың белгілі бір бөлігі, диодтық кері тоғының ағып кету тоғы активті генерация мен рекомбинацияға жағдай тудыратын беттің энергетикалық деңгейлеріне байланысты пайда болады, сондай-ақ p-n өткелін тұйықтайтын мөлекулалық немесе иондық үлдір болуынан туындайды (бұлар негізгі материалдардың тотықтары, мөлекулалары, газ, су мөлекулалары, сутегі иондары және т.б. болуы мүмкін). Дереккөздер
Жағалық бел

Жағалық бел - теңіздің немесе көлдің толқындану әсерінен пайда болған бедердің аккумуляциялық пішіні. Өзімен құралыптас жағалық сызықпен қатарласа созылып жатқан, биіктігі бірнеше сантиметрден бірнеше метрге дейін болады. жағалық бел құмнан, малтатастан, қиыршық тастан, үлу тастардан тұрады, көлденең қимасы асимметриялы, су жақ беткейі көлбеу болады. жағалық бел суқоймалардың көлемдері мен деңгейлері өзгерулерінің көрсеткіштері болып табылады. Деңгейлері жиі өзгеріп тұратын кейбір суқоймаларда, әсіресе көлдерде су асты жағалық бел сақталған (мысалы, Ыстықкөл көлінде). Дереккөздер
Ағытпа

Ағытпа (разъем) — қосқыш электр тізбектерін, электрондық блоктарды бір-біріне қосып, ажыратып тұратын электромеханикалық құрылғы. Ағытпа, әдетте, цилиндрлі немесе үшкір түйіспелі қадауыштардан және түйіспелі ұяшықтары бар розеткадан тұрады. Түйіспелі қадауыштар мен ұяшықтар, көбіне металл немесе пластмасса корпустағы оқшаулағыштарда орналастырылады. Олар блокаралық жалғауларды көп талшықты иілгіш сымдар немесе кабельдермен қосады. Оқшаулағыштары мен корпустарының түріне қарай ағытпа: цилиндрлі және төртбұрышты болып бөлінеді. Цилиндрлік ағытпа кабельдер мен сымдарды қосу үшін, ал төртбұрыштар блокаралық және ішкі блоктық жалғауларды, мөрлі төсеніштерді қосу үшін қолданылады. Қазіргі кезде ағытпа таспа түрінде де жасалады. Ағытпа (connector) - оптикалық талшықты немесе есілген жұптарды көп мәрте қосуға және ажыратуға мүмкіндік беретін оптикалық немесе электрлік ағытпалы қосылыс. Ағытпалар өлшемдері, пішіндері, ашаны розеткаға бекітіп, ішке қосу түрлері, тұтастырылған өткізгіштердің немесе сәулежолдардың саны арқылы бір-бірінен ерекшеленеді. Жұмысқа пайдалану параметрлерін төмендетпестен қосудың және ажыратудың бірнеше жүздеген циклдарымен қамтамасыз етеді. Дереккөздер