kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гамета

Гамета (грек, gametos — жыныс клеткалары, грек, gamete — әйел, gametes — еркек) — аталық (сперматозоид) және аналық (овоцит) жыныс жасушалары. Соматикалды жасушалардың басқа сорттармақтарымен салыстырғанда гаметалардың біркатар ерекшеліктері болады. Олардың ең бастысы — ядродағы хромосомалардың гаплоидті жиынтығы, ол әрбір организмге тән зиготалардағы хромосомалардың диплоидті санының қалпына келуін қамтамасыз етеді. Шынымен, 23 хромосомалы жұмыртқа жасуша сперматозоидпен ұрыктанғанда, 46 хромосомасы бар зигота түзіледі. Ол адамдардың соматикалық жасушаларына тән. Жыныстық жасуша ( — жар, — жұбай) - жануарлардын және өсімдіктердің репродуктивті жасушасы тұқым қуу қасиетімен қамтамасыз етеді. Жыныс жасушалары - жануарлар мен өсімдіктер организмдерінде пісіп жетіліп, ұрықтану нәтижесінде жаңа дарақтардың дамуы мен оларға ата-анасынан тұқым қуалаушылық қасиеттерінің берілуін қамтамасыз ететін жасушалар. Жыныс жасушаларына: аналық жыныс жасушасы (жұмыртқа жасушасы — овоцит) және аталық жыныс жасушасы (сперматозоид) жатады. Дереккөздер
Александр Александрович Гапеев

Александр Александрович Гапеев (7.8.1881, Ресей, Кромы қ. – 26.7.1958, Мәскеу қ.) – геол.-минерал. ғылым доктыры (1934ж.), профессор (1920ж.), Ресейдің еңбек сің. ғылым қайраткері (1933ж.). Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген (1910). 1923 жылдан Орал тау-кен институтының директоры, 1926 ж. Мәскеу тау-кен академиясында, 1930–1948 ж. Мәскеу тау-кен институтында, 1948–1954 ж. Мәскеу геол. барлау институтында профессор болған. Лонецк, Кузнецк, Екібастұз көмір алабының геология құрылысын зерттеу және жаңа көмір қорларын табу жөнінен алғаш рет іргелі ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген. 1936–1950 ж. оның жүргізген геология зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Қарағанды көмір алабында кокстелген көмірдің жаңа көздері ашылды. Көмір жіктелімінің және қатты кен байлықтарының қоры жөніндегі еңбектердің авторы. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1948ж.). Наградалар (1948 ж.) I дәреженiң Сталин сый ақысы кокстаушы көмiрлердiң жаңа бөлiмшелерiнiң Қарағанды көмiр хауызындағы ашу жабдықтаған геологиялық зерттеулерде. Қызыл туды Трудовое орденi. Ленин орденi. 1941—1945 ж. ұлы отан соғысындағы қажырлы еңбекке медаль. Қарағанды қаласында Гапеева көше бар болады. Дереккөздер
Александр Николаевич Гаркавец

Александр Николаевич Гаркавец (19.10.1947 ж.т., Украина, Донецк облысы Старбешево ауданы Светлый луч дер.) – филология ғылымдарының доктыры (1987). Харьков университетін (1970), КСРО ҒА Шығыстану институты және Украина институтының аспирантурасын (1975) бітірген. 1970–71 ж. «Соціалістична Харьківщина» газетінде, 1971–1972 ж. Харьков университетінің баспасында қызметкер, 1975–1988 ж. Украина Тіл білімі институтында кіші, аға ғылым қызметкер әрі Киев мемлекеттік университетінде оқытушы (1978–1981, 1984–1985), 1988–1992 ж. Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі, 1992–1994 ж. Қазақ ұлттық мәдениет қорының вице-президенті, ғылым және мәдениет бөлімінің директоры болды. 1994 жылдан «Украінскі новини» газетінің бас редакторы. «Разработка и структура тюркских языков в иноязычном окружении» деген тақырыпта доктрық диссертация қорғады. Негізгі ғылым-зерттеулері түркітану, тіл теориясы және тілдердің қарым-қатынасы мәселелеріне арналған. ҚР Президентінің Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлық лауреаты (1998.). Дереккөздер
Гармонь

Гармонь, гармоника (грек. үндес, үйлесімді) — клавишті-пневматикалық аспап, сырнай. Дыбысты көріктің қысымынан туатын ауа ағысы арқылы қозғалысқа келетін металл тілшелер шығарады. Гармоньды 1822 ж. неміс шебері Ф. Бушман ойлап тапқан. 1829 ж. оның сәл жақтағы клавиатурасы дайын ак-компанементтің жиынтығымен қамтамасыз етілген. Гармонь тез арада кең тарады және көп түрі жасалды. Оның қолмен, аяқпен және ауызбен тартылатын түрлері белгілі. Аккордеон мен баян хроматик. дыбыс қатары және аққомпанементтік тонның көптігіне байланысты гармоньның ең жетілген түрлері болып есептеледі. Қазақтың халық әншілері Майра, Нартай, Шашубай, Құтбай, т.б. гармоньмен ән салған. Дереккөздер
Гарнизон

Гарнизон — *1) Елді мекенде немесе оның аймағында тұрақты болмаса уакытша орналасқан әскери бөлімдер, әскери оқу орындары және мекемелер. *2) Бекіністе, бекіністі аудандарда немесе жеке корғаныс құрылысында (мысалы, қала гарнизоны, бекініс гарнизоны, форт (камал), т.б.) орналасқан әскери бөлімдер мен белімшелер. Өте маңызды тапсырмаларды орындайтын әскери бөлімдер жеке болады. Әскери округ колбасшысының бұйрығы бойынша әрбір гарнизонға гарнизон бастығы тағайындалады. Гарнизон бастығы карауыл және күзет кызметтері жөнінен осы гарнизонға карасты барлық құрама мен бөлімдердің командирлеріне (әскери оку орындары мен ұйымдарының бастықтарына) тікелей басшылык етеді. Гарнизон бастығы гарнизондағы жұмыстардың дұрыс ұйымдастырылуына, қарулы күштердің жергілікті объектілерін қорғау жұмыстарынын жүргізілуіне, әскерлердің күнделікті өмірі мен жауынгерлік дайындыгына жағдай жасауға, өртке карсы үйымдастырылган күзет және гарнизон жұмыстарына әскерлерді қатыстыруға жауапты. Гарнизон қызметі ұйымдастырылатын аумақтың шекарасы әскери округ колбасшысының бұйрығымен белгіленеді. Дереккөздер
Гафний

Гафний (лат. Hafnіum; Нf) — элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы хим. элемент; ат. н. 72, ат.м. 178,49. Г-дің құрылысын, валенттігін (+4), цирконийге ұқсастығын 1921 ж. дат физигі Н. Бор жорамалдаған. Оны 1922 ж. мажар химигі Д. Хевеши мен голланд физигі Д. Костер цирконий минералын рентгенспектрлік талдау әдісі арқылы ашқан. Аты ашылған орны — Копенгаген қаласына (лат. Hafnіа) байланысты қойылған. Гаусс күмістей ақ, жылтыр, созылғыш металл. Балқу t 2222Ғ30ӘС, қайнау t 5400ӘС, менш. салм. 13,1 г/см3, жұмсақ, жеңіл өңделеді. Табиғи Г-дің 6 изотопы бар. Гаусс — шашыранды элемент, оның табиғатта өз минералы жоқ, тек циркониймен бірге кездеседі. Гаусс хим. әсерге тұрақты, өз қосылысында +4 валентті, +2, +3 валенттісі де кездеседі, газды сіңіріп, қыздырғанда оттекпен, сумен т.б. әрекеттеседі. HfO2 — Гаусс оксид оксиді, т.б. қосылыстары аса тұрақты, балқымайды, қыздыруға, қышқылға, сілтіге төзімді. Гаусс цирконий өндірісінде оның қалдықтарынан алынады. Ол ядр. энергетикада, электр, радио және рентгентехникасында, отқа берік құймалар алуда қолданылады. Қосылыстары (HfO2) оптикалық шынылардың сапасын арттыруға пайдаланылады. Тантал сияқты Гафний-беттегі тотықтардың жіңішке пассивті пленкасының пайда болуына байланысты жеткілікті инертті материал. Жалпы, гафнийдің химиялық тұрақтылығы оның аналогы — цирконийге қарағанда әлдеқайда көп. Гафнидің ең жақсы еріткіші-фторсутекті қышқыл (HF) немесе фторсутекті және азот қышқылдарының қоспасы, сондай-ақ патша арағы. Жоғары температураларда (1000 К жоғары) гафний ауада тотығады, ал оттегіде жанады. Галогендермен жауап береді. Қышқылдарға төзімділігі шыныға ұқсас. Цирконий сияқты гидрофобтық қасиеттерге ие (сумен суланбайды). Шығу тарихы Элемент 1923 жылы ашылған. Д.И.Менделеев жүйесінің 6-кезеңінің құрылымы нақтыланбағандықтан, гафний сирек жер элементтерінің арасынан іздестірілді. 1911 жылы француз химигі Ж.Урбен жаңа элементтің ашылғанын жариялап, оны цельтий деп атады. Іс жүзінде ол иттербий, лютеций және аз мөлшерде гафний қоспасын алды. Ал Н.Бор кванттық механикалық есептеулер негізінде соңғы сирек жер элементі 71 саны бар элемент екенін көрсеткеннен кейін ғана гафний цирконийдің аналогы екені белгілі болды. Оның қасиеттері мен валенттілігін болжаған Бордың тұжырымдарына сүйене отырып, 1923 жылы Дирк Костер мен Дьерджи де Хевеси рентгендік спектрлік әдіс арқылы норвегиялық және Гренландия циркондарын жүйелі түрде талдады. Цирконды қышқылдардың қайнау ерітінділерімен шаймалаудан кейінгі қалдықтардың рентгендік дифракциялық заңдылықтарының сызықтарының 72-ші элемент үшін Мозли заңы бойынша есептелетіндермен сәйкес келуі зерттеушілерге элементтің ашылғанын жариялауға мүмкіндік берді, оны өздері атады. гафниум ашылған қаланың құрметіне (латынша Hafnia - Копенгагеннің латынша атауы). Осыдан кейін Дж.Урбейн, Н.Костер және Д.Хевси арасында басталған басымдық туралы дау ұзаққа созылды. 1949 жылы «гафний» элементінің атауын Халықаралық комиссия бекітіп, барлық жерде қабылдады.
Гвардия

Гвардия ( — күзетші, бақылаушы) — Қарулы Күштердің құрамындағы арнайы іріктелген бөлім. 12 ғ-да Италияда, кейіннен Еуропаның басқа да елдерінде пайда болды. Мұндай әскер құрылымдары түркі-моңғол мемлекеттерінде, соның ішінде Қазақ хандығында да болған (қ. Төленгіт). Ресейде алғаш рет Петр І патша 1687—1700 жылдары Семенов және Преображенский Г-лық полктерін құрды. Кеңес армиясында Ұлы Отан соғысында ерекше көзге түскен бөлімдерге 1941 ж. 18 қыркүйектен бастап Гаусс атағы беріле бастады. 1942 ж. мамыр айында бұл бөлімдерге айрықша Г-лық ту және кеудеге тағатын арнайы белгі белгіленді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін айрықша әскери бөлім республикалық Гаусс (қ. Ұлан) құрылды. Дереккөздер
Евгений Васильевич Гвоздев

Гвоздев Евгений Васильевич (12.12.1918 жыл, Ресей, Псков облысы, Остров қ. -21.12.2012, Қазақстан) – биология ғылымдарының докторы (1967), профессор (1968), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1979), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1978). ҚазМУ-ды бітірген (1944, қазіргі ҚазҰУ). 1944–97 ж. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында аспирант, лаборатория меңгерушісі, директор (1971–88), бас ғылыми қызметкер (1988–97), 1976–88 жылдары Қазақстан ғылым академиясының вице-президенті болды. 1997 жылдан Зоология институтының құрметті директоры. «Фауна, систематика и экология гельминтов диких животных (рыб, птиц, грызунов и зайцеобразных) Казахстана и природная очаговость гельминтозов домашних птиц» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері жалпы гельминтология мәселелеріне, Қазақстан балықтары, үй және жабайы құстары, сүтқоректілері паразиттерінің фаунасы мен жүйеленіміне арналған. Қазақстан жерінде бұрын зерттелмеген гельминттер фаунасына көп көңіл бөліп, гельминтоздардың табиғи ошақтылығы жөнінде бірқатар мәселелердің шешімін тапты. Қазақстанда жерсіндірілген пайдалы жануарлардың паразиттер фаунасы, ауланатын жануарлар денесінде масылдық тіршілік ететін жалпақ құрттар мен таспа құрттардың биологиясын зерттеп, жабайы тауықтәрізділер мен қазтәрізділердің гельминтоз ауруларын таратудағы рөлін анықтады, гельминттердің ғылымға беймәлім 8 түрін тапты. Екі рет Ленин, Еңбек Қызыл Ту және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Гедин Свен Андерс

Гедин Свен Андерс(1865ж., Швеция, Стокгольм – 1952ж.) – швед саяхатшысы, географ, этнограф. Стокгольм, Упсала, Берлин университтерін бітірген. 1885 ж. Иранға, Месопотамияға сапар шекті. Гедин 1890 ж. швед елшілігінде хатшылық қызметте жүріп, Тегеранның солтүстік-шығысындағы Демавенд тауларында бірқатар зерттеулер жүргізді. Гедин 1899 ж. швед королі мен үкіметінің қаржылай көмегіне сүйеніп, қазақ даласы арқылы Орталық Азияға бет алды. Бұл сапарының қорытындысы ретінде жазылған 27 тараудан тұратын көлемді еңбегінде автор қазақ жерінің географиясы, ондағы халықтың әдет-ғұрпы, тұрмыс-тіршілігіне қатысты құнды мағлұматтар береді. Гедин еңбектерінде, сондай-ақ Ор, Ырғыз, Қазалы, Шымкент қалаларындағы халықтың эконмика, мәдени жағдайы, сауда қатынасы туралы деректер келтіріліп, Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне сипаттама берілген. Дереккөздер
Гейер Иван Ильич

Гейер Иван Ильич (т.ж.б. — 1908) — тарихшы, қазақ этнографиясын зерттеуші. Санкт-Петербургте білім алған. Халықшылдар үйірмесіне қатысқаны үшін “21-дің процесі” деп аталған іс бойынша сотқа тартылған. 1891 жылдан бастап Ташкентте тұрып, Сырдария облысы cтатистика к-тінде хатшылық қызмет атқарды. 13 томдық “Материалы для статистики Сырдарьинской области” басылымына (Ташкент, 1891 — 1907) редактор болды. “Туркестанские ведомости”, “Окраина” газеттерінде, “Северный вестник” журналында бірнеше мақалалары жарық көрді. “Түркістан” аталатын кітабында Сырдария облысы қазақтарының тарихы мен этнографиясы, діні мен рухани мәдениетіне қатысты деректер берілген. Түркістан өңіріндегі мұсылман халықтардың діни ескі аңыз әңгімелерін жинаумен де айналысты. Дереккөздер
Гей-Люссак заңы

Гей-Люссак Заңы— негізгі газ заңдарының бірі. Гей-Люссак заңы бойынша берілген газ массасының көлемі тұрақты қысым кезінде температураға сызықты тәуелді болып өзгереді: VtV0(1+Vt), мұндағы V0 және Vt—бастапқы және соңғы темп-ралар кезіндегі газдың сәйкес көлемдері, t — осы темп-ралардың айырмасы, V — газдың тұрақты қысым кезіндегі жылулық ұлғаю коэффициенті (ол барлық газ үшін шамамен 1/273,15 К–1). Гей-Люссак заңы тек идеал газдар үшін дәл орындалады. Ал нақты (реал) газдар бұл заңға темп-ра мен қысымның кризистік мәндерінен алыс мәндерінде ғана бағынады. Гей-Люссак заңы Клапейрон теңдеуінің дербес жағдайы болып есептеледі. Бұл заңды 1802 ж. француз ғалымы Ж.Л. Гей-Люссак (1778 — 1850) ашқан. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гектар

Гектар (грек. hekatn — жүз және ар; SI белгісі:: ha) — ауданның а. ш. мен орман шаруашылығында бірліктердің халықаралық жүйесінің (СИ) өлшем бірліктерімен қатар қолданылатын жүйеден тыс өлшем бірлігі. Белгіленуі: га. 1га = 100 ар 10000 м2. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том ref-kaz.ucoz.kz
Гелиофизика

Гелиофизика(грек. helіos – Күн және физика) – астрофизиканың Күн физикасына байланысты мәселелерін зерттейтін саласы. Күн – жарық пен жылудың көзі болғандықтан, Күнді зерттеу – ең іргелі мәселенің бірі. Күн табиғатында электрмагниттік күштердің шешуші рөл атқаратындығы анықталып отыр. Күннен Жерге ультракүлгін және рентген сәулелері, радиотолқындар мен зарядталған бөлшектер тасқыны үнемі келіп тұрады. Күн затының тығыздығы мен температурасы, оның атмосферасындағы заттың қозғалыс жылдамдығы, химия элемент атомдарының қозуы мен иондалуы, Күннің электр және магнит өрістері сияқты сан алуан құбылыстар спектроскоптық, спектрометрлік, фотометрлік, фотография және радиоастрон. тәсілдердің көмегімен зерттеледі. Атмосферадан жоғары көтерілетін аспаптардың көмегімен Күн спектрінің ультракүлгін және рентгендік бөлігіндегі сәулелердің қуаты мен Күннің корпускулалық тасқыны анықталады. Осылай алынған деректерге теория физиканың тәсілдерін қолдана отырып, Күннің бірыңғай физика моделін жасауға болады. Бірақ Күндегі процестер тым күрделі, оларды толығымен түсіндіретін теория әзірше қалыптасқан жоқ. Дереккөздер
Гематология

Гематология(грек. haіma, haіmatos – қан және logos – ілім) – қан және қан түзілу жүйесі, олардың құрылысы, қызметі, аурулары, осы ауруды емдеу туралы ғылым; медицинаның бір саласы. Гематология қан клеткалары мен қан жасаушы органдардың эмбриогенезі, морфогенезі және олардың физиологиясының мәселелерін, қан плазмасы мен сарысуының қасиеттерін, Гематологияға жатпайтын аурулардағы қан түзілуінің өзгерістерін зерттейді. Қазақстандағы Гематология саласындағы зерттеулер 1960 жылдан бастап жүргізілді. 1962 ж. Республика қан құю ст-ның жанынан гематология бөлімше ұйымдастырылды. Анемия (қан азаюы), геморрагиялық диатез (қанталап қызару) себептері, патогенезі (дамуы) және оларды анықтау жолдары және лимфома құрылысындағы ерекшеліктер анықталып, ісік клеткасында зат алмасуы, лимфомалардың клиник. белгілері зерттелді. Кейбір анемия түрлерін емдеу әдістері табылды. Гематологияның қан жүйесінің-гемобластоздар (олардың ішінде лейкоз), анемия, тромбоцитопатия және геморрагиялық диатезді зерттейтін клиник. Гематология; радиоактивті сәулелердің әсерінен болатын қан түзілу өзгерістерін зерттейтін радиол. Гематология; қан белоктары мен клеткаларының антигендік қасиетін, қарсы денелер және иммундық факторлардың әрекеттерін зерттейтін иммундық Гематология бөлімдері бар. Гематологияонкология және трансфузиологиямен тығыз байланысты. Қазіргі Гематологияда сүйек майын, бауырды, талақты, лимфа түйіндерін цитохим., цитогенетик., авторадиогр. тексерулер және т.б. әдістер кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Гематома

Гематома (Haemotoma - қанды ісік) - гематома, қанды ісік. Тканьдерді ығыстырып және құрылымдарын бұзып ұйыған немесе жас қанның шектелген жиынтық құруы. Гематоманың *сірі қабық асты гематома, *сүйек үсті гематома, *ет аралық гематома, *ұйыған гематома деген және басқа түрлері болады. Дереккөздер
Геммология

Геммология (лат. Gemma — асыл тас және грек. logos — ілім) — құнды асыл және әшекей тастардың хим. құрамы мен физ. қасиеттерін, декоративтік-көркемдік құндылығын, кен орындарының минерагениясын, сондай-ақ өңдеу технологиясын зерттейтін ғылым.
Моисей Аронович Гендельман

Моисей Аронович Гендельман (25.3.1913 ж.т., қазіргі Житомир облысы Олевск ауданы Каменка с.) — экон. ғыл. докт. (1957), проф. (1958). ҚазКСР-нің еңб. сің. ғылым қайраткері (1968). 1933 ж. Харьков жерге орналастыру ин-тын бітірді. 1933 — 38 ж. Одесса территория ұйымдастыру ин-ты мен а.ш. ин-тында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, 1958 — 61 ж. Целиноград а.ш. ин-ты (қазіргі С. Сейфуллин атынд. Ақмола аграрлық ун-ті) директорының орынбасары, 1961 — 82 ж. ректоры. 1982 — 89 ж. кафедра меңгерушісі. 1989 жылдан салалық зертхананың ғылыми жетекшісі. Ғыл. жұмыстарының негізгі бағыты — жерге орналастыру, а.ш. экон. және оны ұйымдастыру. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Генеалогия

Генеалогия (грек. genealogіa — шежіре) — генетикада және селекцияда жеке өсімдіктер мен жануарлардың немесе олардың белгілі бір тобының шыққан тегі жайындағы мәліметтерді жинау туралы ілім. Мал ш-нда белгілі бір малдың ата-тегінің биол. қасиеттерін және өнімділігін білумен қатар оның алыстау туыстарының да ерекшеліктерін білу малды будандастыруда маңызды орын алады. Мыс., сиыр мен бұқаны шағылыстырудан бұрын, ол сиырдың өзімен және енесімен туыстас сиырлардың сүттілігі, сондай-ақ бұқаның қандай тұқымнан шыққаны, т.б. ескеріледі. Генеалогия негізгі үш генетикалық заңдылықтарға сүйенеді: # тіршіліктің жаңаланып отыруы; # жаңа өзгерістер туғызуға қабілеттілік; # пайда болған қасиеттердің тұқымда бекуі. Қандай да бір белгілердің, қасиеттердің тұқым қуалаушылығын зерттеуде Генеалогия кең көлемде қолданылады. Оның ғыл.-әдістемелік әдістері адам генетикасында да пайдаланылады; қ. Шежіре. Дереккөздер
Генезис

Генезис – белгілі бір заттың, құбылыстың тууы мен онан әрі дамуын бейнелейтін ұғым. Генезис дамудың белгілі бір кезеңін аңғартады. Генезис - пайда болу, жасалу процесі. Генезис (грек. генезис — "жаралу тегі") — генезис. Геологиялық процестер әсерінен нақтылы құбылыстар жағдайында пайда болатын геологиялық түзілімдердің - таужыныстардың, пайдалы қазба кенорындарының т.с.с. - жаралу тегі деген ұғымды білдіретін атау. Геологиялық түзілімдердің табиғатын анықтауда, пайдалы қазбаларды іздеу-барлау жұмыстарына бағыт-бағдар сілтеуде сол түзілімдердің генезисін анықтау өте маңызды рөл атқарады. Дереккөздер sv:Genesis
Генерал-губернатор

Генерал-губернатор — 1) патшалық Ресейдегі жергілікті жоғары әкімшілік лауазым. 1719 ж. енгізілген. Бастапқы кезде құрметті атақ ретінде қолданылды. 1775 жылғы губ. реформаға сәйкес жергілікті әкімш. жұмыс Генерал-Губернатор-ға тапсырылды. Ол бірнеше губ-дан тұратын генерал-губернаторлықты басқарды. 1782 жылғы патша жарлығы бойынша Генерал-Губернатор жергілікті әкімш. жұмысқа және полицияға басшылық етті, сот үкімін бұзуға, оны жүзеге асырмай тастауға еркі болды, соғыс окр-ның қолбасшысы қызметін қоса атқарды. 1796 ж. Генерал-Губернатор қызметі уақытша доғарылды. 19 ғ-дың 2-жартысында империяның бірқатар аймақтарында Генерал-Губернатор қызметі қайта қалпына келтіріліп, Мәскеу, Варшава,Киев, Түркістан, Дала, Иркутск, Финляндия, Амур өңірі генерал-губернаторлықтары құрылды. Патша өкіметінің отаршылық саясатын жүзеге асыруда шет аймақтардағы Генерал-Губернатор-лар маңызды рөл атқарды. 1917 жылғы Ақпан рев-сы нәтижесінде патша өкіметі құлағаннан кейін Генерал-Губернатор қызметін Уақытша үкімет тағайындаған комиссарлар, кей жерлерде бірнеше адамнан тұратын к-т (мыс., Түркістан к-ті) атқарды. 2) Ұлыбритания, Франция, т.б. елдерде губернаторға қарағанда жоғары қызмет. 3) Ағылшын доминондарындағы жоғары билікті иемденуші. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Генерация

Генерация (лат. generatio — ұрпақ) - организмнің дамуы басталғаннан бастап, оның жыныстық жетілуіне немесе жасушаның бөлінуі басталғаннан бастап, оның келесі бөлінуінің басталғанына дейінгі кезең. Дереккөздер
Геноцид

Геноцид (грек,genos- тек, тайпа және лат.caedo- өлтіру) — халықаралық құқық бойынша аса ауыр қылмыс; қандай да бір ұлттық, этникалық, нәсілдік немесе діни топтың өкілдерін түгелдей немесе жекелеп қасақана қырып-жоюды білдіреді. Мынадай әрекеттер геноцид болып есептеледі: ##осындай топ мүшелерін өлтіру; ##оларға ауыр дене зақымын келтіріп, жүйкесін бұзуы; ## оның тұтастай немесе бір бөлігінің құрып кету қаупін туғызатын жағдайлар туғызу; ## осындай топтың ішінде бала тууды болдырмауға бағытталған шаралар; ## осы топтың толық немесе ішінара физикалық жойылуы үшін есептелген өмір сүру жағдайларын әдейі жасау. ## бір топтың балаларын зорлықпен тартып алып, басқа топқа беру. Геноцидтің өзімен қатар, оны ұйымдастыруды мақсат түту қастандығы, геноцидті ұйымдастыруға тікелей және жариялы түрде арандатушылық, геноцидке бірге қатысу да жазаланады. Халықаралық құқық геноцидке ұшыратқан мемлекетті саяси жауапкершілікке, ал оны ұйымдастыруға және жүзеге асыруға қатысқан адамдарды қылмыстық жауапкершілікке тартады. ұлттық, этникалық, діни топтарды түгелдей немесе бір бөлігін жойып жіберуге тырысып, геноцидке ұшыратқан көптеген қылмыстардың беті ашылғаны белгілі. Мемлекеттік мәселелерді шешуде геноцидті қолдану көп жағдайларда аумақтық басқыншылық және езілген халықтарды басқа елдің шекарасында күшпен ұстаумен байланысты. Геноцидтілік езіліп-жаншылған христиан халықтарын - гректерді, болгарларды, сербтерді, румындарды, армяндарды және т.б. жүйелі түрде қырғынға ұшыратып отырған Оттоман империясына тән болды. 1876-1923 жылдардағы армяндарды геноцидке ұшырату салдарынан 1,5 млн. армян қырылған. Бүл езілген халықтардың аумағын тартып алу мақсатында жүргізілген геноцидтің классикалық мысалы болып табылады. Сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық және саяси долбарлармен антисемиттік нәсілдік пиғылға оранған фашистік Германияның өзінің және басып алынған жерлердің аумағынан еврейлерді жаппай қырғынға ұшыратуы геноцидтің айқын мысалы бола алады. Дереккөздер
Григорий Фёдорович Генс

Генс Григорий Федорович(1782–1845ж.) – Ресей империясының генерал-майоры, қазақ даласын зерттеуші. 1807 ж. Санкт-Петербургтегі әскери-инженер. корпусты бітірген соң Орынборға қызметке жіберіледі. 1820 жылдан Орынбор корпусының инженерлер тобының бастығы, 1824–1832 ж. Орынбор кадет корпусының директоры, 1832–1844 ж. Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы болды. Осы жылдары ол қазақ халқының өмірімен жақын танысып, тарихи-этногр. зерттеумен айналысты. Орынбор шекаралық комиссиясының архивін ақтарып, ретке келтірді. ГенсТорғай жерінен табылған мыс, қорғасынның бай көзі туралы хабарды Құлын Сәтиев деген қазақтан естіп, Тобыл мен Торғай аралығына экспедиция ұйымдастырды. Генстің қазақтардың шығу тегі, шаруашылығы, әдет-ғұрпы, т.б. жөнінде мол мағлұматтар беретін шамамен 22 томдық қолжазбасының (күнделіктер, жеке мақалалар) көпшілігі Орынбор облысы архивінде сақтаулы. Оның құнды деректерінің ішінде татар жиһанкезі Мұртаза Файзуллиннің 1807 ж. Аягөз маңындағы бір қазақ ауылында қағазға түсіріп алған «Қозы Көрпеш–Баян сұлу» жырының қысқаша мазмұны да бар. Генстің Бөкей ордасындағы толқулар, қазақ сұлтандарының арасындағы қарым-қатынас, Орал казак әскерлерінің қазақ жеріне көз алартуы, Кіші жүз қазақтарының этн. құрамы, т.б. жөнінде мағлұматтары ғыл. жинақтарға енді. Дереккөздер ar:قالب:معلومات شخصية bg:Шаблон:Биография инфо en:Template:Infobox Biography no:Mal:Infoboks biografi ro:Format:Infobox biografii zh:Template:Infobox Biography
Геоакустика

Геоакустика(грек. g — Жер және акустика) — акустиканың дыбыстық, инфрадыбыстық және ультрадыбыстық толқындардың жер қыртысында таралуын зерттейтін бөлімі. Сондай-ақ Г-ға табиғи процестер кезінде пайда болатын толқындарды (мыс., жер сілкінудің акустикалық хабаршысы), жер қыртысының құрылысы мен оның жоғ. қабаттарының қасиеттеріне байланысты пайда болатын қасиеттеріне байланысты пайда болатын (акустикалық барлау, сейсмикалық барлау, терең сейсмикалық зондылау, т.б.) серпінді толқындарды зерттеу де жатады. Г-ның әдістері ультрадыбыстың практикалық мақсатта алғаш рет пайдалануына байланысты пайда болды. Бірақ жоғары жиіліктегі ультрадыбыстар (20 кГц және одан да жоғары) жер қыртысында көбірек жұтылатындықтан, бұл әдістермен бірнеше ондаған м тереңдікке дейін ғана зерттеулер жүргізіледі. Төм. дыбыстық жиілікте және инфрадыбыстық жиіліктерде дыбыстық есітілу тереңд. өседі де, қиманы жете зерттеу мүмкіндігі азаяды. Сейсмикалық барлаудың көмегімен жер қыртысының бірнеше км тереңдікке дейінгі қабаттары зерттеледі. Қатпарлы қабаттардың құрылысын дәлірек айқындау мақсатында ұңғымаларда дыбыстық каротаж тәсілі пайдаланылады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Атлас

Географиялық Атлас — географиялық карталардың біртұтас жүйелі жинағы. Олар көпсалалық карталарға ортақ жалпы бағдарлама бойынша құрастырылады. Ең алғашқы қолжазба түріндегі карталар жинағын б.з-дың 2 ғ-ында Клавдий Птолемей жасаған. Географиялық карталар жинағына “Атлас” деген ұғымды алғаш рет (1595 ж.) фламанд картографы Меркатор енгізген. “Атлас” атауы аңыз бойынша аспан әлемінің глобусын алғаш рет жасаған Либияның мифтік королі Атластың есімімен аталған. Географиялық Атластың мынандай түрлері болады: аумақтық қамтуына қарай — дүние жүзінің, жеке елдің, облыстың, аудан мен аймақтың, т.б. атластары; мазмұнына қарай — жалпы геогр. карталар атласы, салалық атластар (мыс., геол., және климаттық, а.ш., т.б.); көптеген өзара байланысты құбылыстардың (мыс., Дүниежүзі мұхиттың климаты мен океанографиясы) не көрсетілетін аумақтың толық сипатын беретін кешенді атластар; арналған мақсатына қарай — ғыл.-анықтама, өлкетану, оқулық, туристік атластар; көлемі жағынан — бірнеше томдық үлкен атластан қалта атласына дейін болады. Қазақстан жері көрсетілген тұңғыш тақырыптық карталар жинағы (“Ресейдің Азия бөлігінің атласы”) 1913 ж. Санкт-Петербургте жарық көрді. Одан кейінгі жылдары елімізде “Қостанай облысы” (1963), “Қарағанды облысы” (1969), “Тың өлкесінің атласы” (1964), “Қазақстанның солтүстік облыстары” (1970), Қазақ КСР-нің атласы (2 томдық, 1982 және 1985) және бір томдық “Қазақ КСР-нің физикалық атласы” (1990) басылып шықты. Дереккөздер
Географиялық қабық

Географиялық қабық ландшафттық қабық, эпигеосфера — атмосфера, литосфера, гидросфера және биосфера қабаттарының бір-бірімен тығыз байланыста болатын ортасы, яғни адамзаттың іс-әрекеті өтетін жердің беткі (жоғарғы) қабығы. Географиялық қабықтың негізгі ерекшелігі — мұнда заттар үш агрегаттық күйде (қатты, сұйық және газ) болады. Екінші ерекшелігі — географиялық қабықтың бір-бірімен тығыз байланыста болатын орталығында (ядросында) органикалық өмір пайда болуы. Бүкіл органикалық өмір өзінің әр алуан көрінісі арқылы литосфераның бірнеше жүздеген метрінен бастап, 4 — 5 км тереңдікке дейін (гипергенез қабатына дейін) және ауа ағындары арқылы стратосфераның төменгі қабатына (озоносфера қабатына дейін) дейін таралады. Құрлықтағы географиялық қабықтың төменгі шекарасы жер бетінен 30 — 40 км тереңдікте, ал тау сілемдерінде 70 — 80 км тереңдікке жетеді. Дүниежүзілік мұхиттардағы географиялық қабықтың төменгі шекарасы 5—8 км тереңдікте, яғни жер бетіне жақын орналасқан. Географиялық қабықты түзуші компоненттерге (құрамдарына) тау жыныстары, ауа массасы, топырақ жамылғысы, су көзі және биоценоздар, полюстік ендіктердегі мұздықтар жатады; негізгі энергетикалық құраушыларына гравитациялық энергия, планетаның ішкі (эндогенді) жылуы, күннің сәулелі (радиациялық) энергиясы және ғарыштық энергия жатады. Географиялық қабықтың негізгі ерекшелігі — оның біртұтастығы. Қабықтың құрамдас бөліктері арасында үнемі зат пен энергия айналымы болатындықтан, біреуінің өзгеруі міндетті түрде басқаларын да өзгеріске ұшыратады. Екінші ерекшелігі — зат және сонымен байланысты энергия айналымы, табиғи процестер мен құбылыстардың қайталанып отыруы. Мұнда айналымдардың күрделілігі әрқалай: бірі механикалық қозғалыстар (атмосфера циркуляциясы, теңіз ағындары), екіншісі, заттың агрегаттық күйінің өзгеруі (жердегі ылғал айналымы), үшіншісі химиялық трансформация (биологиялық айналым). Айналымдар нәтижесінде жер бетінде жыл мезгілдері қайталанып отырады. Айналымдарды негізінен астрономиялық және геологиялық факторлар тудырады. Біріне-бірі қарама-қайшы эндогендік және экзогендік күштердің нәтижесінде географиялық қабық үнемі дамуда болады. Дамудың нәтижесінде жер беті мен теңіз, мұхит түбі аумақтық жіктеуге ұшырайды. Құрлықтағы жіктелудің салдарынан географиялық белдемдер пайда болады. Кеңістікте географиялық құрылымның өзгеруінен ландшафттар мен геокешендер түзіледі. Географиялық қабық ұғымын алғаш рет 1910 ж. орыс метеорологы П.И. Броунов, ал географиялық қабық терминін 1932 ж. орыс географы, акад. А.А. Григорьев енгізді. Географиялық қабық екі маңызды қасиеттердің диалектикалық бірлігімен сипатталады: үздіксіздік (континуальдық) және іркілістік (дискреттік). Үздіксіздік географиялық қабықтың кеңістіктегі таралуының тұтастығымен, ал іркілістік - оның жеке геожүйелерге бекінуімен сипатталады. Дереккөздер
Географиялық орта

Географиялық орта — адамды қоршаған табиғат, қоғамдық өмірдің қажетті әрі тұрақты шарты; географиялық қабықтың бір бөлігі. Географиялық орта түсінігі табиғаттың қоғам өміріне әсер ететін құбылыстары мен процестерін де қамтиды. Қоғам дамыған сайын оның материалдық қажеттерін қамтамасыз ететін табиғат ортасы да кеңейе береді. Географиялық қабықтың географиялық ортаға енбейтін бөліктері де ондағы табиғат жағдайларының қалыптасуына әсер етеді. Мысалы, Гималайдың биік шыңдары географиялық ортаға енбегенімен көршілес аймақтардың климатын қалыптастыруға қатысуы арқылы олардың географиялық ортасына да күшті ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, географиялық қабық тұтасымен географиялық орта болып табылады. Географиялық ортаның қоғам дамуындағы рөлі жөніндегі мәселе ойшылдар назарын ежелден-ақ аударып келеді. Қазіргі кезде табиғат пен қоғам арасындағы өзара қарым-қатынастар біртұтас жүйе аумағындағы қарым-қатынас ретінде қарастырылады. Географиялық орта — қоғам дамуының материалдық қайнар көзі. Адамзат қоғамы табиғатты өзгертетін сыртқы фактор бола тұра, осы өзгерістер жүретін географиялық ортаның айрықша құрамдас бөлігі болып есептеледі. Сондықтан географиялық ортаның қоғамдық элементтері мен табиғи элементтерінің қарама-қайшылықтары қоғамдық өндірісті дамытушы фактор ретінде айқындалады. Адамзат тіршілігін табиғат пен қоғамның ұдайы өзара әрекеттесуі ретінде бағалауға болады. Адамзат өз әрекеті нәтижесінде табиғи ортаға тән емес жаңа элементтерді (қалалар мен жолдар, егістіктер мен бау-бақшалар, бөгендер мен каналдар, т.б.) географиялық ортаның құрамына енгізеді. Қоғамның табиғи ортаға әсері қарқындаған сайын географиялық ортаның біртұтастығы да арта түседі. “Адамданған табиғат” ретіндегі географиялық ортаның күрделі сипаты оны танып-білу процесін де күрделендіре түседі. Бұл таным процесі географиялық ортаның үш құрамдас бөлігі (өлі табиғат, тірі табиғат және адамзат қоғамы) арасындағы аса маңызды сапалық айырмашылықтар мен ортақ заңдылықтарды және олардың жеке ерекшеліктерін ескергенде ғана мүмкін болады. Қосымша Географиялық орта - адам қоғамын қоршаған жер бөлігі; географиялық қабықтың адам белгілі бір дорежеде игеріп, қоғамдық өндірісте пайдаланып жүрген бөлігі; адам қоғамының өмір сүруінің материалдық негізін құрайтын табиғи және антропогендік құрамбөліктердің құрылымдық және кеңістіктік жағынан күрделі үйлесімі. Географиялық ортаның адам іс-әрекетінің осерінен ұдайы өзгеріп отыруы, оның антропогендік элементтермен қорлануы адамзаттың бүкіл өмір бойында болады. Әр түрлі елдер мен аудандардың табиғат жағдайларының (ресурстармен қамтамасыздығы, климаты, бедері, тағы да басқалары) әр қилы болуына саятын географиялық ортаның ерекшеліктері кейде қоғам өміріне едәуір әсер етеді, оның дамуын тездетеді немесе баяулатады. Дереккөздер
Географиялық полюс

Географиялық полюс, географиялық үйек (, — үйек) — Жердің айналу өсінің жер бетімен қиылысатын нүктелері, яғни полюстерде жердің барлық меридиандарының қиылысуы. Солт. полюс Солт. Мұзды мұхитта орналасқан. Солт. Географиялық полюсте алғаш рет 1909 ж. 6 сәуірде америкалық теңіз саяхатшысы Р. Пири болған. Оңт. Географиялық полюс Антарктида құрлығында жатыр. Оған норвегиялық полюс зерттеушісі Р. Амундсен 1911 ж. 14 желтоқсанда жеткен. Географиялық полюстерде дүние жақтары болмайды, тәуліктік уақыт (24 сағат) күн мен түнге бөлінбейді. Себебі Географиялық Полюстерде 6 ай (179 тәулік) күн, 6 ай түн (полюс түндері мен полюс күндері) болып тұрады, яғни Күн көкжиектен 6 ай шықпайды не 6 ай көкжиектен төмен түспейді. Жердің ішкі құрылысының күрделілігіне байланысты Географиялық полюстер бір нүктеде тұрақтамай, ауытқып отырады. Дереккөздер
Геодезиялық астрономия

Геодезиялық астрономия – практикалық астрономияның астрономиялық бақылаулардың нәтижелерін геодезиялық және картографиялық жұмыстарда қолдану әдістерін зерттейтін бөлімі. Геодезиялық астрономия - астрономиялық бакылаулар нәтижелерін геодезиялық және каргографиялық жұмыстарға пайдалану әдістерін талдап-белгілейтін практикалық астрономия саласы. Мұнда геодезиялық жұмыстарды жүргізген кезде астрономиялық бақылаулар арқылы белгілі бір орынның ендігі мен бойлығын, сондай-ақ жердегі затқа бағытталған азимут пен жергілікті жұлдыздық уақытты анықтаудың теориясы мен әдістері зерттеледі. Бұл бақылаулар далалық жағдайда жүргізілетіндіктен, Геодезиялық астрономия көбіне далалық астрономия, ал ендігі және азимуты астрономиклық бакылаулар арқылы анықтаған жер бетінің нүктесі астрономиялық пункт делінеді. Дереккөздер ]
Геодезиялық белгі

Геодезиялық Белгі — геодезиялық пункт центрінің үстіне орналасқан, ағаштан немесе металдан жасалған құрылғы. Геодезиялық Белгі пунктті көздейтін объект ретінде және сол пунктте бұрыштық және сызықтық өлшеулер жасау үшін қолданылады. Аспапты жер үстінде орналастырған жағдайда Геодезиялық Белгі пирамида түрінде, ал таулы жерлерде тастан қалаған тур түрінде жасалынып, көздеу нысанасы ретінде пайдаланылады. Аспап орналастырылатын алаңшамен жабдықталуына байланысты Геодезиялық Белгі қарапайым және күрделі болып бөлінеді. Қосымша Геодезиялық белгі - геодезиялық пункттің центріне салынатын, оның жергілікті жердегі орнын белгілейтін құрылғы; пунктке көздеу нысаны болатын геодезиялық белгілер пирамидалар, сигналдар, турлар және тағы да басқалары түрінде болады. Геодезиялық белгі беру көршілес геодезиялық пункттердің бір-біріне дұрыс көрінуін қамтамасыз ететін және геодезиялық аспаптар мен көздеуіш денені орнатуға арналған ағаш немесе металл пирамидалар. Геодезиялық белгі биіктігі Геодезиялық белгінің сырткы бөлігі биіктігі 6—8 м-ге дейінгі тас немесе ағаш бағаналардан жасалады. Биіктіктері 6—8 м-ден 15 м-ге дейінгі геодезиялық белгілер қарапайым пирамида тәріздес, ал 15—18 м-ден биік белгілер күрделі белгілер болып есептеледі. Геодезиялық белгіні орнату Геодезиялық пункт ұзақ мезгіл әрі орнықты сақталу үшін, оны белгілі бір терен біртұтас бетонмен бекітіп ортасына шойын марка орнатылған геодезиялық центр деп бетіне орнатылған НИ1 реперлерден немесе сына орнатылып тұрады. Тердің тарағанда көздеуіш ретінде пайдалану үшін визирлік цилиндр бекітілген пирамидалық мұнараны орнату. Оны геодезиялық белгі деп атайды. Құрылымына қарай геодезиялық белгілер: турлар, пирамидалар, қарапайым және күрделі белгілер болып белінеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Геодезиялық Пункт

Геодезиялық Пункт— геодезиялық өлшеулер нәтижесінде орны белгілі бір координаттар мен биіктіктер жүйесінде анықталған геодезиялық тірек торларының нүктесі. Геодезиялық Пункт центрінің координаттары (абсцисса, ордината және абс. биіктігі), сондай-ақ бағдарлау пунктіне бағытталған дирекциялық бұрыштардың мәндері геодезиялық каталогтарда сақталады. Координаталары триангуляция әдісімен анықталатын Геодезиялық Пунктін триангуляциялық пункт деп, ал полигонометрия әдісімен анықталатын пунктті полигонометриялық пункт деп атайды. Геодезиялық Пункт биіктіктері нивелирлеу арқылы анықталады. Геодезиялық тор құрайтын Геодезиялық Пункттер жер бетінде жүргізілетін әр түрлі топогр. зерттеулерде, инж. жұмыстарда қолданылады. Геодезиялық пункт - жергілікті жерде центр салып және үстіне белгі қойылып белгіленген, айналасы орланған геодезиялық пункт. Пункт центрінің координаталары (абсцисса, ордината және абсолюттік биіктік), сондай-ақ бағдарлық пункттерге карайғы бағыттардың дирекциондық бұрыштары геодезиялық каталогтерде көрсетіледі. Бағдарлық пункттер жергілікті жерде топыраққа салынған центрмен, үстіне орнатылған ағаш немесе бетон бағанмен және шеңбермен орланып белгіленеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Геодезиялық тор

Геодезиялық тор — Жер бетіндегі координаттары белгілі центрі арнайы белгілермен бекітілген геодезиялық пункттердің (нүктелердің) жиынтығы. Геодезиялық тор пункттерінің координаттары астрономиялық немесе геодезиялық әдіспен анықталады. Осылай анықталған пункттердің жиынтығын геодезиялық тіректік тор деп атайды. Олар жиілету немесе толықтыру торларының негізі болып табылады. Пункттердің абсолюттік биіктіктерін геодезиялық биіктіктерді теңіз деңгейі бетіне қатысты анықтайды. Геодезиялық тор пункттерінің пландық координаттары триангуляция, трилатерация және полигонометрия әдістерімен анықталса, биіктіктік жағдайы — геометриялық, тригонометриялық нивелирлеу әдістерімен анықталады. Геодезиялық тор топографиялық түсірімдер, карталар жасау, сондай-ақ барлау, құрылыс салу жұмыстарының жергілікті жердегі дәлдік есептеулеріне байланысты пландық және биіктік негіз ретінде қолданылады. Дереккөздер
Геодинамика

Геодинамика(гр. geo - жер және dynamіs — күш) — Жер деп аталатын алып геологиялық жүйе аумағындағы барша процестерді, сол процестерді қамтамасыз ететін күштер өрісін зерттейтін ғылым. Геодинамика Жер туралы басқа ғылымдармен, әсіресе геофизика, геохимия, петрология, тектоникамен тығыз байланысты. Геодинамика жеке ғылым болып 1950 жылдан қалыптаса бастады. Оның бастауында неміс ғалымы А.Вегенер, Америка ғалымдары А. Холмс пен Х. Хесс тұрды. Зерттеу объектілеріне қарай Геодинамика бірнеше бағытқа жіктеледі. Жалпы Геодинамика немесе ішкі қабықтар Г-сы тереңдегі процестерді зерттейді. Дербес Геодинамика сыртқы қабықтардағы процестерді, яғни литосфералық плиталардың қозғалысын, олардың Г-лық жағдайларын, т.б. анықтайды. Аймақтық Геодинамика литосфералық плиталардың өзара әсерлесуін және жер бетінің нақтылы бір аймақтарындағы әсерлесу нәтижелерін зерттейді. Тарихи Геодинамика немесе палеогеодинамика өткен геол. мерзімдердегі Г-лық жағдайларды қарастырады. Дереккөздер
Геолог (ауыл)

Геолог — Атырау облысының Атырау қалалық әкімшілігінің құрамындағы ауыл, округ орталығы болған. 2019 жылы қала құрамына енгізілді. Географиясы Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, Атырау — Астрахан т.ж. мен автомобиль магистралы бойында, шөл белдемде орналасқан. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша ауылда 8256 тұрады. Тарихы Іргесі 1939 ж. геологиялық барлау жұмыстарының кеңеюіне байланысты қаланды. 1997 жылға дейін Махамбет ауданының “Придорожный” ауылдық кеңесінің құрамында болды. Инфрақұрылымы Геологта кен орындарын іздеу мен зерттеуді жүзеге асыратын “Геолог” мемлекеттік кәсіпорны, орта мектеп, аурухана, клуб, т.б. мекемелер бар. Ауыл суреттері Дереккөздер
Әбдірайым Байтұрсынұлы

Әбдірайым Байтұрсынұлы(қазіргі Қарағанды облысы Шет ауданы Нұраталды, 1897 — 1959) — ақын, жырау. Ауыл молдасынан, кейін Бұхара медресесінде білім алып, шығыс тілдерін жетік меңгерген. Шығыстың көне классик. әдебиетінен, өзінен ілгергі Қызылқұм, Сыр, Қаратау өңірі шайырларынан көп үйренеді. Олардың асыл мұраларын ел арасына насихаттауға ат салысқан. Ел ішіндегі алаяқтарды қуларды шенеген мысқыл, мысал өлеңдері мен жас ұрпақ тәлім аларлық өсиет, нақыл, толғаулары бар. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қарапайым еңбек адамдарының қажырлы еңбектерін дәріптейтін туындылары жергілікті баспасөз беттерінде жиі басылып тұрды. Өз бетінше толықтырған “Алпамыс”, “Шора батыр” жырларының нұсқалары қазақ фольклорының бағалы үлгілерінің қатарында саналады. Әбдірайым шығармалары ҚР ҒМ-ҒА Орт. ғыл. кітапханасының сирек кітаптар қорында сақтаулы.
Геологиялық карта

Геологиялық Карта — жер қыртысының геологиялық құрылысын белгілі бір масштабта графикалық бейнелеу. Геологиялық Карта геол. түсіру, геол. зерттеулер нәтижесінде жиылған материалдарды қорыту арқылы жасалады. Жер қыртысының құрылысы мен дамуы, ондағы кен байлықтарының таралу заңдылықтары туралы тұжырым жасауға, іздеу мен барлау, құрылыс, сумен қамтамасыз ету, мелиорация жұмыстарын жобалауға мүмкіндік береді. Геологиялық Картада тау жыныстарының құрамы мен жаралу тегі, олардың орналасу жағдайы, бір-бірімен жапсарласу сипаты, белгілі түстер, арнаулы ұсақ сызықшалар, әріптер, цифрлар арқылы көрсетіледі. Түрлі түстер жыныстардың геол. жасын, ал сызықшалар литол. құрамын көрсетеді. Барлық шартты белгілер мен олардың түсінігі картаның жиегінде белгілі бір тәртіппен жазылады. Геологиялық Карталар антропоген (төрттік) шөгінділерінің Геологиялық Картасы, литологиялық карта, палеогеографиялық карта, инженерлік геология картасы, кен байлықтар картасы болып бөлінеді. Антропоген шөгінділерінің к-сында осы жыныстардың жасы, құрамы, қалыңдығы, жаралу тегі, мұз басу сатылары, теңіз трансгрессиялары мен регрессиялары, көп жылдық тоңның таралу шектері белгіленеді. Литол. карталарда түп жыныстардың заттық құрамы мен жатыс элементтері белгіленеді. Палеогеогр. карталарда Жер тарихының белгілі кезеңдеріндегі құрлық пен теңізді аудандары, оларда жиылған түрлі шөгінділердің құрамы, қалыңдығы көрсетіледі. Инженерлік геол. карталарында тау жыныстарының құрамы, жасы және физ. қасиеттері (қуыстылығы, су өткізгіштігі, т.б.) көрсетіледі. Кен байлықтары түрлерінің орналасу заңдылықтарын көрсетеді, белгілі бір аудандардың геол. құрылысы негізінде кен байлықтары табылуы мүмкіндігіне тиісті баға беріледі. Геологиялық Карталар масштабына қарай шолу, ұсақ, орта, ірі, дәл масштабты болып бөлінеді. Геол. шолу картасы (1:1000 000 және одан ұсақ) мен ұсақ масштабты (1000000 және 500000). Геологиялық Карталар белгілі бір аймақтың, мемлекеттің, құрлықтың не бүкіл дүние жүзінің геол. құрлысы жөнінде түсінік береді. Орта масштабты (1:100000, 1:200000) Геологиялық Карталарда белгілі бір ауданның геол. құрлысының негізгі сипаттары және олардағы кен байлықтарының болжамды мөлшері көрсетіледі. Ірі масштабты (1:50000, 1:25000) Геологиялық Карталар кен орындарының табылу келешегі бар, а. ш-на игерілетін, қалалар мен кәсіпорындар салынатын аудандардың геол. құрылысын толық сипаттау үшін жасалады. Дәл Геологиялық Карталар (1:10000 және одан ірілері) кен денелерінің орналасу заңдылықтарын анықтауға, кен байлықтар қорын есептеуге, кәсіпорындар, тұрғын және қоғамдық үйлер құрлысының тех. жобаларына байланысты мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Геологиялық Картаға стратигр. бағана мен геол. қималар беріледі. Қималардың масштабы мен шартты белгілері картаға сәйкес келуі тиіс. Қазақстанның аумағы әр түрлі масштабтағы Геологиялық Картамен түгел қамтылған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Геологиялық қима

Геологиялық қима — нақтылы өңір қойнауларының тік жазықтықтағы ерекшеліктерін көрсететін сызбалы кескін. Геологиялық қима жасы, құрамы, әр түрлі тау жыныстарының созылымына көлденең тартылған түзу не сынық сызық бойымен салынады. Геологиялық қима картаға түсіру кезіндегі байқаулар, тау кен қазындылары мен бұрғылау ұңғыларынан алынған деректер, геофиз. зерттеулер т.б. нәтижесінде жасалады. Ол тау жыныстарының астасу ерекшеліктерін, көнелігі мен құрамы әр түрлі жыныстардың өзара қатынас мөлшерін, геол. денелердің пішіндері мен олардың қалыңдығындағы өзгерістерді, қатпарлануы мен жыртылып ажырау сипаттарын, әр түрлі таскелбеттер (фация) және олардың бір-бірімен алмасу заңдылықтарын көрсетеді. Геологиялық қиманың масштабы геол. картаның масштабына сәйкес болады, алайда кейбір өндірістік тұрғыдан маңызды деген алқаптардың Геологиялық Қимасы ірірек масштабта салынады. Қиманың тік және жазық бағыттардағы масштабтары бірдей немесе әр түрлі болады. Кейбір жағдайларда (инженерлік геологияда) қиманың тік бағыттағы масштабы оның жазық бағыттағы масштабынан көп есе артық болуы мүмкін. Геологиялық қимадағы геол. денелердің жай-жапсары арнаулы шартты белгілермен көрсетіледі. Координаттар мен биіктіктер жүйесінде анықталған геодезиялық тірек торларының нүктесі. Геологиялық қима центрінің координаттары (абсцисса, ордината және абс. биіктігі), сондай-ақ, бағдарлау пунктіне бағытталған дирекциялық бұрыштардың мәндері геодезиялық каталогтарда сақталады. Координаталары триангуляция әдісімен анықталатын геологиялық қима триангуляциялық пункт деп, ал полигонометрия әдісімен анықталатын пунктті полигонометриялық пункт деп атайды. Геологиялық қима биіктіктері нивелирлеу арқылы анықталады. Геодезиялық тор құрайтын геологиялық қима жер бетінде жүргізілетін әр түрлі топогр. зерттеулерде, инж. жұмыстарда қолданылады. Бұнда көрсетілетін мәліметтер: * тау жыныстарының астасу ерекшеліктері; * көнелігі мен құрамы; * әр түрлі жыныстардың өзара қатынас мөлшері; * гидрогеологиялық жағдайы; * Геологиялық қима геологиялық карта немесе бұрғылау деректері бойынша жасалып, геофизикалық зерттеулер нәтижесінде кеңінен пайдаланылуы тиіс. Қиманың тік және жазық бағыттағы масштабтары әдетте бірдей болып келеді, бірақ кейде (әсіресе инженерлік геологияда) қиманың тік бағыттағы масштабы оның көлбеу бағыттағысынан бірнеше есе артық болуы жиі байқалады. Геологиялық қима терминінің шартты синонимі-геологиялық кескін. Дереккөздер
Геометриялық прогрессия

Геометриялық прогрессия — әрбір мүшесі (екіншісінен бастап) алдыңғы мүшесінен қандай да бір еселік деп аталатын тұрақты санға көбейтуден шығатын сан қатары : . Геометриялық Прогрессия q>1 болса, өспелі Геометриялық Прогрессия, 0 k ) бірінші мүшесі (b 1 ) мен еселігі (q) арқылы мына формуладан табылады: : . Ал Геометриялық Прогрессияның (еселігі 1-ге тең емес) алғашқы n мүшесінің қосындысы (S n ) мына формула бойынша анықталады: *: Егер |q|<1 болса, және мүше саны (n) шексіз өссе, онда Sn қосындысы шегіне ұмтылады. Осы S саны шексіз кемімелі геометриялық прогрессияның қосындысы деп аталады. а1+а1q+...+а1qn+... (|q|<1 болғанда) өрнегі геометриялық қатар деп аталатын жинақты қатардың қарапайым мысалы болып есептеледі. Мұндай геометриялық қатардың қосындысы мынаған тең: *: егер . Оң мүшелерден тұратын Геометриялық Прогрессияның кез келген мүшесінің мынадай қасиеті бар: . Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Геомеханика

Геомеханика — тау жыныстарының физикалық, механикалық қасиеттерін, кернеуленген күйін, олардың табиғи және технологиялық факторлардың әсерінен деформациялануы мен бұзылу процестерін зерттейтін ғылым. Табиғи факторлар термиялық (суу, қызу) және мех. (жердің тартылыс күші мен Жердің айналуы нәтижесіндегі центрден тепкіш күштер) болып бөлінеді. Г-ның негізі геофизиканың бір саласы ретінде 19—20 ғ-ларда қаланды. Қазақстанда Геомеханика ғылым саласы ретінде 1940 жылдары қалыптаса бастады (А. Машанов, т.б.). Геомеханика мақсаты Жер қыртысының түрлі бөліктеріндегі (қатты, сұйық, газ текті таралымдар) болып жатқан және болашақ деформациялық процестерді түсіндіру. Геомеханика негізгі міндеті — Жер қыртысындағы тау жыныстарының мех. қасиеттерінің объективті заңдылықтармен қалыптасуын, бөліну, таралу процестерін, деформациялануын, жылжуын, бұзылуы мен бекуін анықтау. Қазақстанда Геомеханика тәсілдері түсті металдардың ірі кен орындарын игеруде кеңінен қолданылады. Ірі кеніштерде (Жезқазған, Соколов-Сарыбай, т.б.) арнаулы Г-лық лабораториялар жұмыс істейді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гептнер Владимир Георгиевич

Гептнер Владимир Георгиевич(1901 – 1975) – зоолог, биол. ғыл. докт. (1936), проф. (1934). Орта Азия мен Қазақстанның жабайы жануарларының көпшілік түрлерін анықтаған. 20-дан астам хайуанаттардың жаңа түрлері Г-дің атымен аталады.
Иннокентий Петрович Герасимов

Герасимов Иннокентий Петрович(1905 – 1985) – Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1944), КСРО ғылым академиясының акад. (1953). 1926 ж. КСРО ғылым академиясының экспедициясы құрамында Қазақстанға келіп, Жем (Ембі), Шаған өзендері аңғарларын және ондағы антропогендік кезең шөгінділерін зерттеді, Қазақстанны