kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Вайоминг

Вайо́минг — АҚШтың солтүстік-батысында орналасқан Таулы штаттар тобына жататын штат. Жер ауданы бойынша 10 орында — 253 348 км², халық саны бойынша АҚШ-та ең кіші штат-582,658 адам (50-ші орын). Әкімшілік орталығы және ең үлкен қаласы — Шайенн қаласы. Географиясы Вайоминг жер ауданы бойынша АҚШ-та 10 орын алады-253 348 км². Солтүстігінде Монтана штатымен, шығысында Небраска мен Оңтүстік Дакота штаттарымен, батысында Айдахо штатымен, ал оңтүстігінде Колорадо және Юта штаттарымен шектеседі. Жалпы аумақтың шекаралық формасы тіктөртбұрыш сияқты. Штаттың батыс бөлігін Сеңгір таулары алып жатыр, ең биік нүктесі — Ганнет-Пик тауы (4207 м). Теңіз деңгейінен орташа биіктігі-2042 м. Батыс бөлігін Ұлы жазықтар территориясы алып жатыр, ал штаттың оңтүстік-батысында Вайоминг үстірті орналасқан.Штаттың 16 %-ға жуық аумағын қалың ормандар алып жатыр. Тарихы Археологтардың айтуынша, бұл өңірдегі алғашқы қоныстанушы-адамдар 13000 жыл бұрын өмір сүрген. Дәстүрлі түрде үндістер тайпаларының кроу, шошоны, шайенны, арапахо, сиу тайпалары өмір сүрген. 1743 жылы бұл аумаққа алғаш еуропалықтар келген. Бұл-Франсе Франсуа и Луи Верендри атты француздар. Сол кезде Вайоминг аумағы Францияның Француздық Луизиана құрамына кірді. 1803 жылы "Луизиандық сатып алу" шартына сәйкес Вайоминг территориясы АҚШ-на өтті. 1869 жылы Вайоминг билігі АҚШ-да әйелдерге сайлау құқығын беру туралы жариялады.Сонымен қатар, штаттағы «Юнион Пасифик» теміржолының салынуы өңірдің дамуына көп үлес қосқан. 1890 жылы 10 шілдеде Вайоминг АҚШ-ның 44-ші штаты болып жарияланды.Сол жылы штаттың конституциясы қабылданды. Экономика 2012 жылға сәйкес аймақтың ЖІӨ (Жиынтық ішкі өнімі) $38.4 миллиард құрады. Вайоминг штаты пайдалы қазбаларға бай.Басты шикізат түрлері — мұнай, табиғи газ, көмір және уран. Бұдан басқа, штаттың дамыған саласы-туризм. Басты ескерткіштері-әлемге танымал Йеллоустон ұлттық саябағы, Девилз-Тауэр және Гранд-Титон ұлттық саябағы. Дереккөздер
Евгений Васильевич Хрунов

Хрунов Евгений Васильевич (10.9.1933 жылы, Тула облысы)- КСРО-ның ұшқыш-космонавы,Совет Одағының Батыры (22.1.1969), инженер-полковник (1969). 1959 жылдан КОКП мүшесі. Тех.ғылми кандидаты.1956 жылы Батайскідегі ұшқыштардың Әскери-авиац. мектебін, 1968 жылы Н.Е.Жуковский атындағы Әскери-Әуе инженерлік академиясын (жұмыстан қол үзбей) бітірді. 1956-1960 жылдары Совет Армиясының авиация бөлімдерінде қызмет етті. 1969 жылы 15-17 қаңтарда А.С.Елисеев және Б.В.Волыновпен бірге «Союз-5» космос кораблімен зерттеуші-инженер ретінде космосқа ұшты. А.С.Елисеевпен бірге космос кеңістігіне шығып, В.А.Шаталов басқарып ұшқан «Союз-4» космос корабліне ауысып мінді. Сол корабльмен жерге қонды. Ленин орденімен т.б. басқа орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том
Владимир Павлович Хрусцелевский

Хрусцелевский Владимир Павлович (17.12.1916 жылы Иркутск облысы)- қазақстандық зоолог және чумалог.Медицина ғылми докторы (1975).Иркутск мемлекет университетінің биология факультетін бітірді (1939). Иркутскіде өлкелік және облыстық музейде ғылми қызметкер (1939-1941), Борзядағы чумаға қарсы станцияда зоолог, чумаға қарсы Қиыр Шығыс және Сібір ғылым-зерттеу институтында алғашында ғылми қызметкер (1946-1953), кейін аға ғылми қызметкер (1953-1955), 1955 жылдан Орта Азия чума ғылым-зерттеу институтында аға ғылми қызметкер. 70-тен астам ғылми еңбек жариялады. Мұның ішінде «Биоценотические факторы природных очагов чумы в Забайкалье и Средней Азии» деген ғылми еңбегінің маңызы зор. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том
Эрмете Цаккони

Цаккони Эрмете (14.9.1857, Реджо-Эмилия-14.10.1948, Виареджо)- итальянның трагик актері, театр өнеріндегі натурализмнің көрнекті өкілдерінің бірі. Актер отбасында туған. Жастайынан әке-шешесімен бірге театр спектакілдеріне қатысты. Медицина білім алғаннан кейін біраз уақыт дәрігер-психиатр болып қызмет етті.1873 жылдан көшпелі итальян труппаларында ойнады.Гастрольдік сапармен Батыс Еуропа, Оңтүстік Америка, Египет және Рессейдің ірі қалаларында өнер көрсетті. Психиатр- криминалист Г.Ломброзоның ілімі ықпалында болған. Ол тұқым қуалаушылық пен психопатология мәселелерін зерттеуге ерекше ден қойды.Оның репертуарынан өзімен тұрлығас драматургтардың, әсіресе Г.Ибсен пьесаларындағы рольдер мол орын алды: Освальд («Елесте»), Штокман («Халық жауында»). Бұдан басқа Никита (Л.Н.Толстойдың «Қараңғылық патшалығында), Коррадо (П.Джакометтидің «Азаматтық қазасында») т.б. рольдерді орындады. 1912 жылдан киноға түскен. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том
Зылиха Жақияқызы Тастемірова

Тастемірова Зылиха Жақияқызы (13 желтоқсан 1910 ж. т., Солт. Қазақстан обл., Бейнетқор ауд., Қырыққұдық аулында туған) — қазақтың алғашқы кітапханашыларының бірі. Қаз. КСР-інің еңбек сіңірген кітапханашысы. Өмірбаяны 1925—28 ж. Орынбор жұмысшылар ф-тіяде оқы-ды. 1934 ж. Ташкент қ-нда Өлкелік мұғалімдер техникумын бітірді. 1930— 66 ж. жоғары білім беретін оқу орындарында (КомВУЗ. КазПИ), Қаз. КСР ғылым академиясының Орт. кітапханасында кітапханашы болып қызмет істеді. Тастемірова өз қызмет орнында жұмысты жақсарту тәсілдерін іздестіріп, кітапхана ісін жолға қоюда көп еңбек сіңірді. 1966 жылдан дербес пенсионер. Дереккөздер
Карл Роджерс

Карл Роджерс(1902-1987). Гуманистік психологияның, жеке тұлға псхологиясының көрнекті өкілдерінің бірі – Карл роджерс Иллинойс штатында дүниеге келген. Көптеген ғылыми қоғамдардың белсенді мүшесі болған. К.Роджерс өзінің психология ғылымына қосқан үлесі үшін Америка психологиялық ассоциациясы тарапынан 1956,1972 ж.ж. екі мәрте марапатталған. Теория және онығ кәсіби психологияға әсері тұрғысынан К.Роджерстің еңбегі өте жоғары бағаланды. Еңбектері *"Психотерапия және тұлғаның өзгеруі" (1954); *"Тұлғаның қалыптасу: психотерапевт көзқарасы" (1969); *"Болмыс тәсілі" (1980 ) Дереккөздер
Татабы

Татабы (ұйғырша-тибетше —дад-пи немесе кумохи, хи; араб.-парс. — кай) — ежелгі моңғол тайпасы. Алғашқы кезде Моңғолияның солтүстік шығысының бір бөлігі Маньчжурияны мекендеген. Тарихи деректерде татабылар б. з. 220 ж. белгілі бола бастаған. Қытай басқыншыларына қарсы Татабылар көршілері қидандар және түріктермен одақ құрып, 696 ж. қытайларды қирата жеңген. 845 ж. Ұйғыр қағандығы құлағаннан кейін Татабылардың бір бөлігі Моңғолияның солтүстігіне қоныс аударып, ондағы қалған ұйғыр және түрік тайпаларымен араласып кеткен. 10 ғ-дың аяқ кезінде татабы ұрпақтарының бір бөлігі Кай деген атпен Алтай және Ертіс өңірінде өмір сүрген. 11 ғ-да бұлар қимақтар құрамына енген. Дереккөздер
Таутининктер

Таутининктер— таутининктердің литвалық одағының, Литваның қаладағы ірі буржуазия, помещиктер мен кулактар партиясының (1924 ж. тамыз құрылған) мүшелері. Т. идеологтары мен басшылары: А. Сметона, Л. Норейка, А. Вольдемарас. Т. 1915— 18 ж. Литваны басып алған герман империалистерін қолдады. 1926 ж. 17 декабрьде Т. христиандық демократ-тар партиясымен бірге реакцияшыл офицерлердің қолдауымен мемл. төңкеріс жасап, фаш. екімет орнатты. Диктаторлық тәртіппен бірге Комму-нистік партияға, солшыл кәсіподақтарға т. б. жұмысшы ұйымдарына террор жасалды. Т-дің өз баспа ор-гандары болды. Фаш. диктатура құла-ғаннан кейін, 1940 ж. июньде Сметона, Т-дің басқа да басшылары Германияға қашты. Ұлы Отан соғысы жылдары (1941—45) кейбір Т. фаш. басқын-шыларға қызмет етті. Эмиграциядағы Т. антисоветтік компанияларға қатынасуда. Дереккөздер
Тауық отряды

Тауық отряды — құстар класының систематикалық бір тобы. Тұрқы 12 см-ден (ергежейлі бө-дене) 235 см-ге дейін( айдарлы ар-гус). салм. 45г-нан (ергежейлі бөдене) 11,5 кг-ға (жабайы күркетауык, асы-ранды күркетауық — 22,5 кг-ға) дейін жетеді. Тұмсығы қысқа, мықты. Аяқ-тары күшті, топырақты қопсытуға бейім. Қанаттары енді, әдетте жерден тез котерілуге ғана жарайды, ұзақ үша алмайды. Қауырсыны тығыз, мамығы аз. Қораздары әдетте айқын түсті, етті, реңді айдары. сырғасы. қа-сы болады. Т. о. екі отряд тармағы-на — гоациндер (1 түр) және кәдімгі тауыққа (қазір 240; 100-ге жуық түрі өліп біткен түр), 6 тұқымдасқа (үл-кен аяқты тауықтар, кракстер не гок-ко, қырғауылдар, құр,мысыр тауығы және күрке тауық) бөлінеді. Т. о. тек Антарктикада ғана жоқ. Т. о-ның Қа-зақстанда 2 түқымдасы (қүр, қырғау-ыл) бар. Көптеген түрі полигамиялы, жерге ұялайды (гоацин мен гокко ағашта), 2—20 не бұдан да кап жұмыртқа салады, 14—30 тәулік жұмыртқа басады. Үлкен аяқ атты тау-ықтар жұмыртқа баспайды, жұмырт-қаларын құм не шіріген жапырақ ара-сына көмеді. Т. о-ның жемі осімдік тұқымы, бүрі, жемісі, қылқаны, сыр-ғасы. жапырағы. Гоациннен басқаларының кәсіптік. эуесқойлық қүс ау-лауда маңызы бар. КСРО-да, оның ішінде Қазақстанда да маңызы бар-лары: ақ кекілік, бұлдырық, қүр, қырғауыл, бөдене. Кейбір түгрін аң-шылық шаруашылықтарында өсіреді, банкив тауығы, күркстауық. мысыр тауығы қолга үйретілгеп. көптеген түрі -үй қүстарьшыц тегі. Дереккөздер
Жан-Батист Андре Дюма

Жан-Батист Андре Дюма (; 14.07.1800, Алес — 02.04.1884, Канн) — француз химигі және мемлекет қайраткері. 1832 жылдан бастап Париж ғылым академиясының мүшесі болған. Женевада фармацевт болған және Женева университетінде оқыған. 1823-1840 жылдары Парижде Политехникалық мектепте жұмыс істеген (Л.Ж. Тенардың ассистенті ретінде, 1835 жылдан бастап профессор болған). Сол мезгілде Сорбоннаның оқытушысы (1832-1868 жж., 1841 жылдан бастап профессор), оның негізін салушылардың бірі болған. Өнер және кәсіптің орталық мектебінде (1829-1852 жж.) және Парижде Жоғары медициналық мектебінде (1839 жылдан) жұмыс істеген. 1849-1851 жылдары ауыл-шаруашылық және коммерция министрі. 1868 жылдан бастап Париж ғылым академиясының міндетті хатшысы болған. Еңбектерінің көпшілігі органикалық химияға жатады. 1826 жылы заттың буларының тығыздығын анықтау тәсілін ұсынды, оның көмегімен бірқатар элементтердің атомдық массаларын, 1827 жылы ацетон мен күрделі эфирлердің құрамын анықтаған. П. Буллемен бірге эфир, вино спирті және этилен құрамдарында бірдей этерин аттты радикал болатынын тұжырымдайды. 1830 жылы осының негізінде этериндік теорияны радикалдар теориясының бірі ретіде ұсынды. Органикалық қосылыстардағы азотты сандық анықтаудың көлемдік тәсілін ұсынған (Дюма тәсілі). О. Лоранмен бірге 1832 жылы таскөмір шайырында антраценді ашты. Камфара мен ментолдың құрамын анықтаған (1832 ж.). Хлордың органиклық қосылыстарға әсерін зерттеген (1833-1834ж.), хлороформ және хлоральдың құрамын анықтаған. Осы зерттеулердің негізінде органикалық қосылыстарда сутегін хлормен ығыструдың эмпирикалық ережелерін құрастырды (1834 ж.), (металипсия реакциясы). Э.М. Пелигомен бірге 1835 жылы ағаш спиртінің зерттеулерін оның құрамы мен қасиеттерінің шарап спиртінің құрамы мен қасиеттерін салыстыра жүргізді және спирттер кластары туралы алғашқы түсініктерді негіздеді. Пелигомен бірге үшхлорсірке қышқылын 1839 жылы алды. Майлар күрделі эфирлерге жататыны анықтады. Лоранның көзқарастарын дамыта келіп сутекті хлормен металептикалық ығыстыру бойынша жүргізілген зерттеулерінің негізінде Й.Я. Берцелиутың дуализмінен бас тартуға шақырып алғашқы типтер теориясын ұсынды. Индигоның эмпирикалық формуласын 1841 жылы анықтады. Ең алғаш рет 1847 жылы нитрилді алып олардың синтезінің жалпы әдісін ұсынды. "Химия курсының мамандарға бейімденуі" (1828 ж.), "Химиялық философия бойынша лекциялар" (1836 ж.) атты жалпылаушы еңбектерінің авторы. "Химия және физика жылнамасының" редакторларының бірі (1840 жылдан бастап). Француз химия қоғамының президенті (1856 ж.). Бірқатар ғылыми академиялар мен ғылыми қоғамдарына мүше. Петербург ғылым академиясының шетелдік мүше-корреспонденті. Дереккөздер #С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Қабылбаев Мәдениет Рахип

Қабылбаев Мәдениет Рапих ұлы (12. 05. 1936 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Улан ауданы) — Қазақ совет архитекторы. 1973 жылдан КОКП мүшесi. 1966 жылы Алматыдағы Қазақ политех. институтының архит. факультетін бiтiрдi. 1967–1974 жылдары «Алматагипрогор» жобалау институтында архитектор және жобалаудың бас архитекторы қызметін атқарды. 1974 жылдан «Казгипроторг» жобалау институтының директоры. Негiзгi еңбектері: Жайылым шаруашылығы ғыл-зерт. институты, Қазақстан Жазушылар одағының творчество үйі, КСРО құрылыс банкiсiнiң обл. кеңсесі, «Интурист» қонақ үйi, Сауда уйi–бәрi Алматыда. Дереккөздер
Өмірбек Қабылов

Қабылов Өмірбек (1898 жылы туған, қазіргi Жамбыл облысы, Мерке ауд.) — халық ақыны. Жас кезiнде байларға жалданды. Сов. дәуiрiнде колхозшы, шопан, ағаш ұстасы болып жұмыс iстедi. Қабылов ақындық өнерін ел аузындағы қиссадастандарды, толғау-жырларды жаттап айтудан бастады. Сов. заманында көптеген жыр шығарды. Қабылов жаңа өмір өзгерiсiн, еңбек адамдарының жасампаз iciн жырлады. Оның «Еңбекші колхоз халқымыз» , «Бақыт берген Октябрь» , «Сүйедi Совет елi бейбітшілік» т. б. өлеңдерi мерзімді баспасөздерде жарияланды. Қабыловтың баспа жүзiн көрмеген көптеген шығармасы Қаз. ССР FА-ның М. О. Әуезов атынд. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақтаулы. Дереккөздер
Ғабит Анабай Қадырбеков

Қадырбеков Fабит Анабай ұлы (15. 12. 1906 жылы туған, Ақмола, қазіргі Целиноград обл., Целиноград ауд.) — Қазақстынның партия, совет қайраткері. 1938 жылдан КОКП мүшесi. Омбы жұмысшы факультетiн (1929), Москва т. ж. транспорты инженерлерi институтын (1936) бiтiрдi. 1920-1936 жылдары Ақмола, Омбы облтарында совет, шаруашылық органдарында қызмет атқарды. 1936-1938 жылы Шымкент, Алматы т. ж. бөлiмдерiнде жауапты жұмыстарда болды. 1938- 1941 ж. Оңт. Қазақстан обл. Советі аткомы председателiнiң орынбасары. Ленин орденiмен, Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелi Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерiмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қадыр Даян

Қадыр Даян (толық аты-жөнi - Қадыр Хаким ұлы Д а я н о в) (14. 02. 1910 жылы туған, Құншақ деревнясы. қазiргi Челябi обл.) — башқұрт ақыны, драматург. Башқ. ACCP-iнiң еңбек сiң. өнер қайраткерi (1969). Уфа пед. институтында оқыды (1930-1933). Ұлы Отан соғысына қатысты. Қадыр шығармaлары 1929 жылдан бастап жарияланды. Оның «Теміркәй» (19З4), «Иeci итiн қалай тапты» (1938) атты балаларға арналған әңгiме, ертегiлерi, бaшқұрт халқы тұрмысын суреттейтін «Рашида» (1934) т. б. поэмалары, драмалары бар. Қадыр 2 орден және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қадыри Абдулла

Қадыри Абдулла (лақап аты- Ж ұ л қ ы н б а й) (1894-1940, Ташкент) — өзбек совет жазушысы. Өзбек көркем прозасының негiзiн қалаушылардың бiрi. Бақшашы семьясында туып, медреседе (1915-1917) араб, парсы тілдерінде бiлiм алған. 1915 жылдан бастап шығармалары («Бақытсыаз күйеу» пьесасы т. б.) жарық көре бастады. «Азғын» (1915) әңгімесінде сабақ тұрмысындағы жағымсыз салтты әшкерелейді. Революцияға дейiнгi шығармаларында жәдидизм ықпалы басым. Қадыри шығармалары қазақ оқырмандарына да кеңінен таныс. «Өткен күндер» романы 1958 жылы қазақ тілінде жарық көрді. Дереккөздер
Сурақан Қайназарова

Қайназарова Сурақан (05. 06. 1902 жылы туған, Қырғ. CCP-i Сұқылық ауд.) — колхоз өндірісінің жаңашылы. Қырғ. CCP-i Сұқылық ауд. «Дружба» к-зының звено жетекшiсi. Соц. Еңбвк Epi атағын екі рет (1948, 1957) алған. 1939 жылдан КОКП мүшесi. Қайназарова звеносы 1947 жылы 15 га егістіктің 1 га-сынан 971,5 ц кант қызылшасын жинады. Кейiнгi жылдары озат агрогехниканы қолдану нәтижесiнде қант қызылшасының әр гектарынан 1000-1100 ц өнім алып келдi. Қырғыз КП 3- 12-съездерiне делегат. 1-және 3-сайланған КСРО Жоғ. Cоветінe депутат. Қырғ. КСР Жоғ. Cоветi Председателiнің орынбасары болды. 3 рет Ленин орденi, Еңбек Қызыл Ту орденi, Бүкiл одақтық А. ш. көрмесінің Үлкен алтын медалімен марапатталған. Дереккөздер
Төлепберген Қайыпбергенов

Төлепберген Қайыпбергенов (07. 05. 1929 жылы туған, Қарақалпақ, ACCP-i, Кегейлi ауд.) — қарақалпақ совет жазушысы. Қарақалпақ, ACCP-iнің Бердақ атынд. Мемл. сыйлығының (1967), Өзб. КСР-iнiң Хамза атынд. Мемл. сыйлығының (1971) лауреаты. 1954 жылдан КОКП мүшeci. Хожелi педучилищесiн (1947), Қарақалпақ пед. институтын (1955) бiтiрген. «Әмудария» журналының редакциясында (1955-1957), Қарақалпақ ACCP-i Жазушылар одағында (1957- 1958), Қарақалпақ ACCP-i Мин. Cоветi жанындағы радио хабарын тарату комитетiнде (1958-1959), «Жас Лениншi» газетiнде (1959-60), «Совет Қарақалпақстаны» газетiнiң редакциясында (1962-1972) жауапты қызмет атқарды. Дереккөздер
Қақпақыл

Қақпақыл — балалардың, кыз -бозбалалардың ойыны. Бес асықпен, кейде бес жұмыр таспен де ойнайды. Қақпақыл ойпаушылардың әр қайсысысы бес асықтан алып, салмақтылау асықты «Құспек» етiп ортаға қояды. Бұдан кейін әр бала қолындағы асығын жоғары қағып жiберiп, оны алақанының сыртымен қағып алады. Kiм көп ұстaса, қалған ойнаушылардың бәрі соған асықтарын бередi. Ол барлық асықты қос уыстап жоғары көтере тастап, алаканының сыртымен қағып алады. Ұстаған асықтарының санына сәйкес жердегi асықтарды алу үшiн «құспектi» биікке лақтырып, қайға түскенше жердегi асықтарды белгiлi мөлшерде алып, «құспектi» жерге түсiрмей қағып алу керек. Бұл ойынның машықтануға, әдісқойлық пен ептiлiктi арттыруға әcepi бар. Дереккөздер
Қалбин Гафур, Гафурун

Қалбин Гафур, Гафурун (1827- 1880 ж. ш.) — 1870 жылы Маңғыстаудағы шаруалар көтерілісіне қатысушылардың бiрi. Хиуада қол астындағы адайлардың биi болды. 1856 жылы өз ауылдарымен орыс мемлекетінің құрамына ендi. Орыс әкімшілігі оны Маңғыстаудағы дистанциялық бастық етiп тагайындады. 1866 жылы зауряд-хорунжий (кіші офицер) деген атақ алды. 1867-1868 жылғы реформа ережелерiне сәйкес қазақтардан ақша жинаудан үзiлдi-кесiлдi бас тартты. Қалбин 1874 жылы көтерiлiс басшысы Досан Тәжиевті ұтауға көмектесті. Дереккөздер
Қалдыбайұлы Қабланбай

Қалдыбайұлы Қабланбай, Қ а п л а н б а й (т.-ө. ж. белгісіз) - Кішi жүздегі феод. қанауға қарсы Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерiлiсi (1836-1837) басшыларының бipi. Байұлы тайпасының Ысық руынан. Султандар мен билерің қисапсыз алым-салықтарын төлеуден бас тартқан. Ақыры қудалау көріп, шаруалар көтерiлiсiне барып қосылды. Қалдыбайұлы билер мен старшындардың мал-мүлкін тартып алып, шаруаларға үлестiрiп бердi. 1837 жылы 28 ноябрьде болған шайқаста атына oқ тиiп қолға түстi. Қалдыбайұлының батылдығынан қoрыққан Геке 40 солдатпен оны Орал қаласына жөнелттi. Оралда Қалдыбайұлы сотталып Сiбiрге айдалды. Дереккөздер
Арнольд Цвейг

Цвейг Арнольд (10.11.1887,Польша-26.11.1968, Берлин)- неміс жазушысы, ГДР-дің қоғам қайраткері. Қолөнершінің баласы, филология,тарих,философия,психология, өнер тарихын зерттеген.Шығармалары 1909 жылдан бастап жарияланды. 1915 жылы ол армия қатарына шақырылды.1-дүн. жүз. Соғыс оның шығармашылығына терең әсер етті.1918 жылдан кейінгі шығармаларында ол қарапайым адамдар өмірін көрсетіге ден қойды. Оның есімін танытқан- 1927 жылы жарияланған «Унтер Гришаның трагедиясы» ( орыс тілінде, 1928) романы.1933 жылдан эмиграцияда болды. Советтік Рессейге көмектесі лигасын құрушылардың бірі және оның президенті болды. 1948 жылы Берлинге қайта оралды.Германия Өнер академиясының президенті, ГДР Халық палатасының депутаты (1949-1967), дүние жүзіндегі Бейбітшілік Советінің мүшесі. Ол 1952 жылы ұлттық сыйлық, 1958 жылы «Халықтар арасында бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықар. Лениндік сыйлық алды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том
Самуил Моисеевич Цвиллинг

Цвиллинг Самуил Моисеевич (1891-3.4.1918, Орынбор губерниясы)- Орынборда Совет өкіметін орнатуға белсене қатысушы. 1916 жылдан Компартия мүшесі.Рев. жұмысы үшін 1905 жылы Томскіде ұсталып, 5 жылға сотталды. Томск түрмесінде отырған кезде В.В. Куйбышевтің ықпалымен кейбір әсерлік, меньшевиктік ауытқулардан ажырап, нағыз лепиндік күрес жолына түсті. Түрмеден босанған соң Оңтүстік Оралда партиялық тапсырмалар орындады. 1907 жылы РСДЖП Омбы комитетінің мүшесі. Советтердің Бүкіл росс. 2-съезінде В.И.Ленин қол қойған мандатпен Совет үкіметінің Орынбор өлкесіндегі комиссары болып тағайындалды. 1918 жылы Орынбордағы тұңғыш соғыс ревкомының председателі. 1918 жылы 14 қарашадан 15 қарашаға дейін қараған түні атаман Дутов Орынборда бүлік шығарып, оны түрмеге жапқызды. Большевиктер түрмеден босатқан соң, ол Дутов басқарған контррев. бүлікке қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол Торғай облысы Советінің съезіне қатысып (1918), облыста Совет өкіметін нығайтуға белсене араласты. Ол дутовшылармен болған ұрыста қаза тапты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том
Қошеуіт

Қошеуіт (қалм./моңғ. хошууд) — Моңғол Халық Республикасы (Хобдос аймағының оңтүстігі) мен ҚХР-дің Шыңжаң провинциясын мекендейтін батыс монғолдардың (ойраттардың) бір тобы. Қошеуіт XV—XVIII ғасырларда Жоңғариядағы көшпелі ойрат тайпалары одағының бір бөлігі болды. Бұл одаққа басқа чоростар, торғауытттар, дөрбеттер кірді. Ойраттар бүкіл XVII ғасыр бойы аздаған үзілістермеп қазақ жерлеріне үнемі шабуыл жасаумен болды. XVIII ғасырдың 1-жартысында қошеуіттер мен торғауыттар князы Хо Урлюк 4 мың үймен Жайықтан өтіп, Еділдің сағасында Қалмақ хандығын құрды. Кезінде қошеуіттердің негізгі кәсібі — көшпелі мал шаруашылығы болған. Діні — буддизм. Тарихи деректемелерге қарағанда, қошеуіттер қазіргі Қалмақ АССР-інің негізгі халқы — қалмақтардың арғы тегі. Дереккөздер
Қошқар (би)

Қошқар (т.-ө. ж. белгісіз) Үлы Жүз Дулат тайпасының Шымыр руынан шыққан атақты батыр әрі би. 18 ғ-дың бас кезінде өмір сүргев. Жоңғар шап-қыншылығына қарсы соғыста ерекше көзге тускен. Сураншы, Саурьқ ба-тырлармен бірге Ұлы жүз қолын бас-қарып, Аңырақай асуында жауға той-тарыс берген батытрлардың бірі. Қабірі қазіргі Луговой с-сының (бұрынғы Құлан қ-сы) түбінде. Дереккөздер
Сүйін Қапаев

Қапаев Сүйiн (1927 жылы туған, Ставрополь өлкесі, Қарашай-Черкес автоном. обл., Адыгей-Хабль ауд., Еркiн Жұрт аулы) — ноғай совет жазушысы. Черкeccк, пед. училищесiн, Ставрополь пед. институтын бiтiрдi. Бiраз жыл туған аулында мектепте мұғалiм болды. 1955 жылдан берi аудандық, обл., («Ленин йолы») газеттерде және баспада редакторлық қызмет амқарып келедi. Қапаев творчестволық жолын 50-жылдардың 1-жартысында өлең, әңгiме жазудан, орыс жазушыларының шығармаларын ноғай тiлiне аударудан бастады. Алғашқы әңгiмелер жинағы Черкесск қаласында 1957 жылы «Өткел» деген атпен басылды. Қапаев — ноғай әдебиетінде әңгіме жанрыв қалыптастырушы жазушылардың бiрi. Дереккөздер
Қуаныш Баймағанбетов

Қуаныш Баймағанбетов(1895, қазіргі Қызылорда обл., Сырдария ауд., Аманкелді атьнд. с-з,—27. 5. 1973, Қызылорда) — халық ақыны, ауыз әдебиетін жинаушы.1940 жыл-дан КОКП мүшесі. 1939 жылдан КСРО Жазушылар одағьтың мүшесі. Әкесі Шәкіұлы Баймағанбет қазақша, орыс-ша сауаты бар, фельдшер болған. Қ. Б. жасында ауыл молдасынан оқып, хат танығап. Теміржол жұмысшысы (1919—25), бастауыш мектеп мүғалі-мі (1925 45), кітапхапа меңғерушісі (1945—60) больш жумыс істеді. Қ. Б. өлеңдер.: 1920 жылдан аудандық, об-лыстық, респ. газеттерде жариялапа бастады. «Мария — Мағауия» даста-ны 1926 ж. «Әйел теңдігі» журналын-да басылды. 1929 ж. «Көдей жыры» деген атпеп елеңдер жинағы жарық корді. «Аңламас батырдың оқиғасы», «Сағит пен Сағат», «Үш жігіттің ерте-гісі» т. б. дастандарында ерлікті, дос-тықты, махаббатты жыр етті. Қ. Б-тың Иса Байзақов (1925) және Айтбай Дүйсенбаевпен (1957) айтыстары бар («Айтыс», 3-т., 1966). Дереккөздер
Қу-Арасан бұлақтары

Қу-Арасан минералды бұлақтары— Талдықорған обл-ндагы Көк-тал с-сының солтүстігінде 23 км жер-де, Борохудзир өзенінің оң жағында кездесетін бұлақтар. 1270—І280 м би-ікте. Суы жылы (23—33° С), тұщы. минералдылығы 0,7—1.0 г/л. Хим. құ-рамы жағынан сульфатты, хлорлы, натрийлі. Өздігінен шығатын бұлақ суында кремний қышқылы (25— 50 мг/л), фтор (3,5—7,5 мг/л) және радон (45—110 эман) бар. Скважина су-ындагы кремний қышқылының мөл-шері 56 мг/л, радон 211 эмандай және жалпы минералдылығы 0,6 г/л. Мине-ралды бұлақтар суын шегендеп пай-далану арқылы бұл арада полиомиә-лит, буын, жүйке, қан жүру жүйелері мен ішек-ңарын ауруларын емдейтін аудан аралық демалыс-емдеу орны ұйымдастырылған. Дереккөздер
Құдайке

Құдайке — Кіші жүз Адай руынан тараған ата. Шежіре бойынша, Құдайке — Тәзіке, Қосай болып екіге бөлінеді. Бұларды Түрікпен-Адай деп те атайды. Енді бір шежіре деректерінде Адайдан Түрікпен-Адай туған, Тәзіке мен Қосай Түрікпен-Адайдың балалары, Адайдың немерелері делінеді. Тәзіке ден Қабақай, Өтей, Сареке, Қосайдан Байбол, Тіней, Бәли, Бегей, Әптей, Сүйіндік ұрпағы өрбіген. Қ. Октябрь соц. революциясына дейін қазіргі Маңғыстау, Шевченко, Гурьев маңын мекендеген. Ұраны — Адай. Таңбасы — Х (ашамай). Дереккөздер
Құйрық (биология)

Қ¥ЙРЫҚ — жануарлар организмінің артқы бөлігі. Сүт көректілердің құйрық омыртқалары еркін қозғалады, өрмелеу (кейбір маймыл, құмырсқа жегіш), шыбын-шіркейден қорғаныш (сиыр, жылқы т. б.) қызметін атқара-тын көмекші орган. Балық, китте жү-зу, кенгуру мен қосаяқта секіру үшін таяныш қызметін атқарады- Кейбір сүт қоректілерде Қ-қа май қоры жиналады (қойдың кейбір тұқымдары т. б.). Дереккөздер
Құйрықты қой

Құйрықты қой— етті-майлы, қылшық жүнді қой тұқымы. Құйрығында 12—16, кейбір тұқымдарында 20 кг-ға дейін май жиналады. Құйрықты қой шөл және шөлейт жер жайылымына көнбіс, күтім талғамайды. Қазақстанда, Орта Азия республикаларында өсіріледі. Қырғызстанда қырғыз және алай қойы, Өзбекстанда жайдары, Тәжікстанда қисар қойы, Түрікменстанда түрікмен және сараджы қойы, Қазақстанның Орал, Гурьев, Ақтөбе, Қарағанды облыстарында қазақы қой, еділбай қойы өсіріледі. Құйрықты қой қошқарының тірілей салмағы (кг): 110—130, таңдаулысы 180, саулығы 72—85, таңдаулысы 130 кг тартады. Құйрықты қой жылына екі рет (көктемде, күзде) қырқылады. Әр қойдан орта есеппен 2—2,2 кг жүн алынады. Жүні біркелкі емес, қылшықты, өлі қылшығы көп. Одан қалың жүн мата, кілем тоқылады, киіз басады, байпақ (пима) жасайды. Жүн түсімін көбейту үшін құйрықты қойды биязы жүнді және биязылау жүнді қой тұқымдарымен будандастырады. Дереккөздер
Пятрас Цвирка

Пятрас Цвирка (12.3.1909, Юрбаркас ауданы- 2.5.1947, Вильнюс)-литван совет жазушысы. 1940 жылдан Коммунситік партияның мүшесі. Шаруа отбасында туған. 1926-1930 жылдары Каунас өнер училищесінде оқыды,1931-1932 жылдары Парижде әдебиет пен өнерден дәріс тыңдады. «Үшінші майдан» деп аталатын прогресшіл жазушылар тобының мүшесі болды (1930-1931). 1940 жылы Литвада бурж. тәртіп құлатылғаннан кейін Халықтық сеимнің депутаты, ал 1947 жылы Литва Жоғарғы Советінің депутаты болып сайланды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алматыда, кейіннен Мәскеуде (1942 жылдан) тұрды. 1945 жылдан Литва Жазушылар Одағының председателі «Жеңіс» журналының редакторы болды. Шығармалары #«Франк Крук» #«Жер-асыраушы» #«Шебер және оның балалары» #«Кәдуілгі тарих» #«Емен түбірі» #«Туыстық ұрығы» Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том
Құлақ-мұрын дәрілері

Құлақ дәрілері- арнайы шипалы заттар. Құлақ ауруларының түріне қарай, мыс., бұлақ ауруын емдеу үшін сульфаниламидтер, стрепто-мицин, пенициллин, тетрациклин, сигмамицин (олететрин), аурсомицин си-яқты антибиотиктер қолданады. Құлаққа тамызу үшін күніне бірнеше рет этил спиртінің; ректификаттары пайдаланылады. Құлақ іріңдегенде де-зинфекциялық ерітінділер — 1: 500 мөлшерінде этакридин, 1:10000 күміс нитраты, 0,25% формальдегид, 1:1000 химотрижин ерітіндісі, 5% левомице-тин эмульсиясы, 3% бор қышқылы қолданылады. Мұрын дәрілері. Мұрын ішіне жара шыққанда 70%-тік этил сиир-тінде ерітілген 1% салицин қышқылын және 10% синтомицин немесе «өксикөрт» майын жағады. Мұрын қанағанда сутектің асқын тотығынын; 3%-тік ерітіндісіне малынған мақтаны танауға тығу керек. Сондай-ақ адре-налин (1:1000) немесе 3% эфедрин т. б. қолданылады. Қан ағуы тоқталмаса, қанды ұйыту үшін тамырға не тері астына 60 мл қан плазмасын, 20— 50 мл қан сары суын, кальций не натрий хлоридінің 10%-тік ерітіндісін жі-береді. Дереккөздер
Құлақты жарқанат

Құлақты жарқанат — жарқанаттар отряд тармағына жататын сүт ңоректі жануар. Дене тұрқы 4—5 см. Құлағы үлкен (3— 4 см). Атлант мұхитынан Тынық мұ-хитқа, Гималай тауынан Поляр шеңберіне дейін Еуропа, Азия, Солт. Африкада кездеседі. Күзде шыбын-шіркей, түрлі насекомдар азайған кезден көктемге дейін қысқы ұйқыга жатады. Үңгірге, үй шарбағына, еден астына денесін қанатымен жауын, аяғымен бір нәрсеге жабысып ұйықтайды. Бір үңгірде мыңдаған, он мыңдаған құлақты жарқанат ңыстап шығады. Жемін ұшып жүріп те, ағаш, бұтақ жапырағында жорға-лап жүріп те ұстайды. Насеком аулауға ымыртта және таң сәріде шығады. Түрлі зиянды насекомдарды жеп а. ш-на көп пайда келтіреді. Құлақты жарқанат Қазақстанда — Оңт. Алтайда, Зайсанда, Жоңгар, Іле, Күнгей Алатауларында, Медеудe кездеседі. Дереккөздер
Юмжагийн Цеденбал

Цеденбал Юмжагийн (17.9.1916 жылы, Убнусур аймағы)- монғол және халықар. коммунистік қозғалыс қайраткері. Монғол Халық Республикасының(МХР) мемлекеттік және саяси қайраткері. 1938 жылы Иркутскідегі финанс-экономик. институтты бітірді.1939 жылы Монғол халық рев. партиясына (МХРП) кірді. 1940-1954 жылдары МХРП ОК-нің бас секретары.1952-1974 жылдары МХР Мин. Советінің председателі.1958 жылдан МХРП ОК-нің бірінші секретары. КОКП 20-25 съездерінде, Коммунистік және жұмысшы партияларының халықар. кеңестерінде (1960,1969,Мәскеу), Еуропа елдері коммунистік және жұмысшы партияларының Берлиндегі кеңесінде (1976) МХРП-нің делегацияларын басқарды. Ол 2 рет Ленин орденімен, (1944,1976), 1-дәрежелі Кутузов орденімен (1945) және Қазан Революциясы (1971) орденімен марапатталды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том
Ғабдулғафур Юнусұлы Құлахметов

Құлахметов Ғабдулғафур Юнус ұлы (4. 5. 1881, Пенза қ.,— 1. 4. 1918) — татар жазушысы, публицист. Қазан мұғалімдер мектебіп бітірген (1902). Алғаш әдеби қызметін публи-цистикадан бастап, 1905 ж. Орыс рево-люциясы кезінде газет-журналдарда рев. рухта жазылған мақалалар жа-риялады. Қазанда болған көтеріліске қатысып, жұмысшыларды революция-ға шақырып сөз сөйледі. Орыс тілінен кітапшалар мен прокламациялар ауда-рып, халық арасына таратты. Қ-тыд еңбекшілерді патшаға қарсы күреске шақырган «Қираган қамал» (1906) поэмасы, социализмнің жеңетінін ас-тарлап бейнелеген «Екі пікір» (1906), татар жұмысшыларының саяси ояну кезін суреттеген «Жас жүректер» (1908) пьесалары, тарих жөнінде «Та-рих беттері» (1909) атты едбегі бар. Дереккөздер
Қаптағаев Мұқтар Қаратай

Қаптағаев Муқтар Қаратай ұлы (23. 10. 1909 жылы туған, Семей облысы, Жарма ауд., Мырзакөл ауыл советі, № 19 ауыл) — Түрксiб т. ж-ның атақты аға машинисi. 1949 жылдан КОКП мүшесi. Қаптағаев өзінің еңбек жолын 1928 жылы Түрксiб т. ж. құрылысында бастады, 1932 жылдан поезда кочегар, кейiн слесарь, машинистің көмекшісі, 1936-1954 жылдары Матай депосында аға машинист болып, локомотив бригадасын басқарды. 3-сайланған КСРО Жоғ. Cоветінің депутаты (1950). Ленин орденiмен (1953), Еңбек Қызыл Ту орденiмен (1950), медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Құл иесі

Құл иесі—Құл иелену қоғамында-ғы құлдың толық қожасы, үстем тап өкілі. Құл иеленушілер көлемді жер мен қолөнері шеберханаларын иемден-ген. Ерте замандағы елдердің көпшілі-гінде құл иесі өздерінің үстемдік право-ларьш сословиелік артықшылықтар-мен қамтамасыз еткен. Көне Грек және Рим мемлекеттері құл иеленуші-лердің құлдар мен басы бос кедей топ-тарды езіп-жаныштау диктатурасы-ның іс жүзіндегі органдары болды. АҚШ-тың оңтүстігінде тіпті 1865 жыл-ға дейін құл иеленуші-плантаторлар болып, олар негр-құлдардың еңбегін барынша пайдаланып келген. Қазақстандағы патриархалдық құлдық жағдайында құл иеленушілер дербес тап ретінде қалыптасқан жоқ. Дереккөздер
Терриген шөгінділер

Терриген шөгінділер- әр түрлі жағдайымен теңізге және мұхитқа әкелінген құрлық денудациясының қатты бөлшектерінен түзілген шөгінділер. Заттық құрамы құрлықтағы үгілу процестерінің сипатына, су жиналатын аумақтағы жыныстарының петрогр. құрамына байланысты. Құрлықтық қайраңда, шельфте терриген шөгінділер ірі кесекті, құмды,алевритті, сазды шөгінділерден құралады.Ең ірі кесекті жыныстар құрлыққа таяу жерге жиылады. Алаптың гидродинамикасына қарай теңіздердегі құм мен лай шекарасы 25-50 м-ден 100-150 м-ге дейінгі тереңдіктерде байқалады. Мұхиттарға ірі мұздар, жеке айсбергтермен келген, іріктелмеген ірі кесекті жыныстар да терриген шөгінділерге жатады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Тапбай Құлқашев

Құлқашев Тапбай Құлқашұлы (25. 10. 1893, Қызыпорда обл., Қармақшы ауд.,— 27. 9. 1967, Алматы) — Қазақ-стандағы соц. құрылысқа белсене қатысушылардың бірі. Өмірбаяны Ташкент оқытушылар институтын (1919) бітіріп, Қармақшы ауданында мұғалім болды. 1920—24 ж. Қазалы уездік оқу бөлімінің меңгерушісі, Қазалы уездік аткомы председателінің орынбасары және председателі. 1924—26 ж. Сырдария облыстық және губ. сотының председателі. 1926—28 ж. РКФСР Жоғарғы соты қазақ бөлі-мінің мүшесі және оның қылмысты істер коллегиясының председателі. 1928—31 ж. Қарқаралы округтық сотының председателі, Қарқаралы пед. тех-никумының директоры. 1931—36 ж. Түрксіб т. ж. басқармасында істеді. 1936—37 ж. Қоңырат руднигінде мектеп директоры. Соңғы жылдары дербес пенсияда болды. Құлқашев — округтық, губ. партия конференцияларының делегаты. Дереккөздер
Құмар ойындар

Құмар ойыны — ақша, түрлі асыл жиһаз, мал салып ойнайтын карта, дәтке, асық ойындары. Бұрын қазақ халқында төрт асықпен ойнайтын ойын да Құмар ойыны аталған. Егер ойыншы жерге соққан асықтың бәрі жаппай үйлес түссе (оңқа, алшы, тәйке, бүге,шіге), онда ол ойыншы мол ұпай жинайды. Бұл ойынға да ақша, мал салып ойнап, кейде мал-мүлкін ұтқызатын адамдар да болған. Дереккөздер
Мұхамеджан Қарабайұлы Қарабаев

Қарабаев Мұхамеджан Қарабайұлы (1858, Торғай облысы, Николаев уезі, №4 ауыл, — 10. 01. 1928, Қостанай) — алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі. Троицк гимназиясын (1881), Қазан университетінің мед. факультетін бітірген (1887). Сол жылы Қазан және Орынборда клиника дәрігері. 1888-1899 жылдары Қостанайда қалалық аурухана дәрігері, Ырғыз уезінде дәрігер (1907-1911). 1911-1916 жылдары Якут облысына жіберіліп, онда ел арасында көп тараған алапес ауруын емдеді. Өзінің 40 жылдық дәрігерлік еңбегімен республикамыздың денсаулық сақтау ісін ұйымдастыру, дамытуға елеулі еңбек сіңірді. Найман тайпасының Ергенекті руынан шыққан. Дереккөздер
Эдгем Рахимович Тенишев

Эдгем Рахимович Тенишев (24.4.1921 жылы Пенза қаласында туған) — совет түркологы, филолог ғылми докторы (1969), профессор (1971). Түркологтардың совет комитеті председателінің орынбасары. КСРО ҒА Тіл білімі институтының түркі тілдері секторында (1960-1964 жылдары аға ғылми қызметкер, 1964 жылдан меңгерушісі) қызмет істейді. 1951 жылдан КОКП мүшесі.1949 жылы Ленинград университеті шығыс факультетін түркі тілдері бөлімін бітіріп, С.Е.Маловтың жетекшілігінде аспирантурада оқыды. 1956-1958 жылдары Бейжіңде аз ұлттар институтында түркі тілдерінен сабақ берді. Осы жылдары Шығыс Түркістан, Ганьсу өлкелерін аралап, ұйғыр, салар, сарыұйғыр тілдерін зерттеді.
Сара Ибрагимқызы Қарабаева

Қарабаева Сара Ибрагимқызы (15. 01. 1921 жылы туған, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Подгорный с.) — патофизиолог,ұйғыр әйелдері арасынан шыққан алғышқы мед. ғыл. докторы (1971), профессор (1972), 1943 жылдан КОКП мүшесі. 1937-1939 жылдары Алматы мед. институтының жанындағы рабфакта оқып, осы институттның емдеу факультетінде оқуға түсті. 1941-1945 жылары Қырғызстанда партия, комсомол жұмыстарында істеді. Бүкіл одақтың патофизмологтар қоғамының пленум мүшесі, Қазақстан патофизиологтар басқармасы председателінің орынбасары. Дереккөздер
Құм саршұнағы

Құм саршұнағы, тараққұйрық — кемірушілер отряды, тиін тұқымдасына жататын сүт қоректі аң. Дене тұрқы 22—30 см, құйрығының ұз. 4,5—10 см. Түсі ашық сары, құйрық ұшының ас-тыңғы жағы қара. Басқа саршұнақ-тарға қарағанда мұның жіңішке ба-шайлары мен тырнағы ұзын келеді. Құм саршұнағы Иран мен Ауғанстанның солтүстік бөлігінде, Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігінде, құмды, шөлді аймақтар-да таралған. Әсіресе Қызылқұм, Мойынқұмда, Балқаш көлі, Іле, Қаратал өзендері алқабындағы құмдарда көп болады. Құм саршұнағы бұта, бидайық тұқымдас шөптер өскен құмды дөңестерді жиі мекендейді. Ол құмға шығатын қияқ, селеу тамырларын және басқа өсімдік-терді жейді. Құм саршұнағы терісі үшін аулана-ды, бірақ жазғы терісінің құны төмен. Ол кейбір жерлерде құмды тоқтату үшін егілген өсімдіктерді жеп зиян келтіреді. Құм саршұнағы қысқы ұйқыға жатпайды. Дереккөздер
Құмтас

Құмтас – ірілігі 0,1-2,0 мм-дей жұмыр не қырлы түйірлерден цементтеліп қатайған шөгінді тау жынысы. Түрлері Түйірлер ірілігінің жыныс құрамындағы мөлшерінің басымдылығына қарай: ұсақ (0,1-0,25 мм), орташа (0,25-0,5 мм), ірі (0,5-1,0 мм), зор (1,0-2,0 мм); түйірлі және минералогиялық құрамы жағынан мономиктілік (кварцтық), олигомиктілік (аркоздық), помимиктілік (грауваккалық) болып бөлінеді. Құрамы Құмтастың құрамы кремнийлі (кварцты, халцедонды, опалды), карбонатты (әк тасты, доломитті, сидеритті), сульфатты (гипс), сульфидті (пирит), темір тотықты (лимонит) цементтермен бірігіп қатаяды. Тығыздылығы 2500-2900 кг/м 3 , қуыстылығы 2-30%, түскен күштің жаншу қысымына уақытша төзімділігі 90-2000 кг/см 2 . Бүкіл шөгінді жыныстардың 12-15%-ін құрайтын құмтас барлық геологиялық жүйелер жыныстарында кездеседі. Құрамында халькозин, барнит және халькопирит сияқты мыс минералдары молынан кездесетіндер мысты құмтастар деп аталады. Бұлар өте құнды мыс кентастары болып табылады. Құрамында уранның концентрациялары кездесетіндерін уранды құмтастры дейді. Қолданысы Құмтас құрылыста (төсеніш, беттеме т. б.), кварцы мол абразиялық өндірісте (қайрау, егеу материалдары, уату диірмендерінің тастары), отқа төзімді материалдар өндіруде (кокс және электр пештерінде, бессемер конверторларында, динас жасауда), металлургияда (балқу процессін жеңілдететін флюс ретінде, болат, көміртек аз құймалар алуға жұмсалатын ферросилиций алу және силумин жасау үшін), шыны өндірісінде қолданылады. Дереккөздер
Құмтекей

Құмтекей – ежелгі қала орны. Орналасқан жері Алматы облысы, Кеген ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км, Кеген өзенінің сол жағасында (2 км) орналасқан. Сипаты Қала ауқымы шығыстан батысқа қарай 2 км, оңтүстіктен солтүстікке қарай 1 км. 1895 жылы Ларионов, 1898 жылы В.Д. Городецкий, кейіннен Л.Ф. Семенов, 1956 жылы Е. И. Агеева бастаған Жетісу археологиялық экспедициясы, 1957 жылы археолог К.А. Ақышев, Г.А. Кушаев қала айналасында зерттеу жүргізіп, Темірлік, Кенбұлақ, Ұзынбұлақтан мыс қорытылған кен орындарын, көптеген қорған, обаларды тапты. Соған қарап ғалымдар бұл өңірде ежелгі заманда ірі мәдениет орталығы болған деген қорытындыға келді. Жазба деректерден белгілі 630 мың халқы болған Үйсін мемлекетінің астанасы Шығу қаласы Ыстықкөлдің оңтүстік-шығысында, яғни қазіргі Қарқара, Құмтөкей маңында болуы керек. Құмтекей орнынан күйген қыш, кірпіш, құмыра ыдыстар табылған. Дереккөздер
Қара Абулфаз Қараев

Қара Абулфазұлы Қараев (; 05.02.1918 жылы туған, Баку) — Азербайжан совет композиторы , қоғам қайраткері, КСРО халық артисі (1959), Азерб. КСР ғылым академиясының академигі (1959). 1949 жылдан КОКП мүшесі. 1935-1938 жылдары Баку консерваториясында оқыды. Творчестволық қызметі 1937 жылы басталды. 1946 жылы Москваның П. И. Чайковский атынд. консерваториясының композиция факультетін бітірді. Баку консерваториясының профессоры (1957). Лениндік сыйлық (1957) пен КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1946, 1948). Ленин ордені, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Құм шайғыш

Құм шайғыш— құмды сумен жуу арңылы бөгде заттардан айыратын машина. Құм шайғыштар сылақ, бетон дайын-дайтын заводтарда т. б. орындарда пайдаланылады. Олар электр жетек-пен жұмыс істейді. Құм шайғыш жасалу ерекшеліктеріне қарай қос шнекті, драгалық болып бөлінеді. Қосшнекті Құм шайғыштың астауы түбіне ңа-рай тарыла түседі. Астаудың ортасын-да қарама-ңарсы бағытта айналып тұ-ратын шнекті араластырғыштар мен су ағыны арқылы құм лаидан ажыра-тылады. Лай ағызылатын арнайы на-уаша бар. Драгалық Құм шайғыштың жұ-мыстың тетігі параллель шынжырлар-ға бекітілген қалақшалардан тұрады. Оның жұмыс өнімділігі шнектіге қарағанда төмен. Сондықтан оны жуу-ды онша көп қажет етпейтін орындарында пайдаланады. Бұл машина 1 т құмды тазартуға 3—6 м су шығын-дайды. Дереккөздер
Қаракеев Құрманғали

Қаракеев Құрманғали (07. 11. 1913, Қырғ. КСР Ыстықкөл обл., Түп ауд.) — совет тарихшысы. Қырғ. КСР ғылым академиясының академигі (1960) және оның президенті, КСРО ғылым академиясының корр. мүшесі (1968). 1938 жылдан КОКП мүшесі. Шаруа семьясынан шыққан. КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1946) және КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1959) бітірген. 6 - 9 - сайланған КСРО Жоғ. Советінің депутаты. КОКП 22, 23 -съездерінің делегаты. Ленин орденімен және басқа орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Денені суық сумен шынықтыру

Денені суық сумен шынықтыру Табиғаттағы суық сумен дене шынықтыру ежелден келе жатқан әдістердің бірі. Суық суды бірнеше зорлық пен зомбылыққа пайдаланғаны туралы қолымызда ғылыми деректер бар. Орыс патшасы Иван Грозный Еділ өзенінің бойындағы татарларды Еділдің мұздай суына шомылдырып кристиан дініне бағындырған деседі. Денені сумен шынықтырудың жолдары өте көп (сүртіну, шомылу, суға түсу, қыста суға түсу, морождану, душ, монша), П.К.Ивановтың «Қарғаш» сауықтыру жүйесі. Мұздай суға түсу осы шараның қағидаларын ескереді. Практикалық ұсынылымдар мен сілтемелерді бұлжытпай қатаң түрде орындау керек. Егер олар дұрыс орындалса, онда ағзадағы өзгерістер қалыпты мөлшерде өтеді. Сондай-ақ, өкпенің тіршілік ету аймағы кеңейеді, шеттік қандағы эритроциттер мен лейкоцидтердің санымен сапасы артады. Жүрек бұлшық еттің қабілеті жақсарады. Бір минут ішінде жүрек арқылы өтетін қан мөлшері көбейеді. Қыс айларында суық суға түсу адамның психикалық қызметіне де үлксн психикалық әсерін тигізеді, осының нәтижесінде адамның ақылы өседі. Еске сақтау үрдісі қыйсапсыз көп мөлшерде артады. Адамның көңіл күйі арта түседі. Қыста суык суға түсуге мені алып келген ағзамдағы ауру еді деп баяндайды С.А.Назарбаева. Ол туралы біз (Ж.Ж.Жатқанбаев, С.А.Назарбаева – педагог, валеолог, ұйымдастырушы деген кітабымызда, Алматы: 2000 орыс тілінде жазған болатынбыз). Оқимын дейтіндерге бұл кітапты тауып беруімізге болады. Тек мына адреске хабарласуға болады, Алматы қаласы, Шоқан Уалиханов көшесі, 107 үй, 18 пәтер Ж.Жатқанбаевқа (г. Алматы, ул. Ш.Уалиханова, дом 107, кв. 18, индекс 480100). Монша. Бу шығарар қайнау көзіне ие болған бу шығарып алу әдістеріне орай,- моншаның сан алуан сипатындағы монша түрін айырады. Рим, араб, түрік, фин- саунасы, орыс буландырылған (ғажап көрініс) сонымен қатар Жапониядағы Сэнино және офуро. Моншаның түрлі бөлімдеріндей температураның алмасуы қан тамырлары үшін гимнастика сияқты, мүмкін одан да артық әсер етуі сөзсіз. Біресе кеңейіп, біресе тартылуы, олардың мойыс-қақтық икемділігі айтарлықтай түлетіп оңайтады. Су мсн адам арасындагы байланыс көне заманнан бері қарай қалыптасып келе жатқан жағдай. Сондықтан да табиғаттың өзі жаратқан суына жан-жақты тоқтатылып өткенді біз жөн көрдік. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004
Саяқбай Қаралаев

Саяқбай Қаралаев (1894, Ыстықкөлдің Үшқойсу мекені, — 07. 05. 1971, Фрунзе) — қырғыз жыршысы, атақты манасшы. Қырғыз КСР-інің халық артисі (1939). Кедей шаруа семьясынан шыққан. «Манас» эпосы мен халық жырларынан жарты млн. өлең жолын жатқа білген. Азамат соғысы жылдары Қызыл Армия қатарында ақ гвардияшылар мен басмашыларға қарсы күресті. Қаралаев «Манасты» жырлауды атақты манасшы Чоюкеден үйренген. «Манас» эпосының толық нұсқасы Қаралаевтан 1930 жылдардан бастап жазылып алынды. 2 рет Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Халық қозғалысының әлемдік көрсеткіштері

Халық қозғалысының әлемдік көрсеткіштері Біздің эрамыздың басында, әртүрлі есептер бойынша, Жерде шамамен 200 ден 300 млн адамға дейін өмір сүрді. Миллиардық санына жету үшін, адамзатқа 1800 жыл қажет болды. Алғаш рет адамдардың саны 1 миллиардқа 1825 жылы жетті. Кезекті миллиардық өсімдер келесі жылдар аралығында жүрді: *2 млрд – 1927ж. (102 жылдан кейін) *3 млрд – 1960 ж. (33 жылдан кейін) *4 млрд -1974 ж. (14 жылдан кейін) *5 млрд –1987ж. (13 жылдан кейін) *6 млрд –1999ж. (12 жылдан кейін) Қойылған болжамдар бойынша, келесі жетімиллиардтық Жер тұрғыны 2007 жылы болады. Бұл көрсеткішке жету үшін небары 8 жыл қажет. Жер тұрғындарының қарқынды өсімі бұл ауқымды мәселе қатарына жатқызылып, планетаға халықтың тым өсу қауіпін тудырады. Ғалымдар мен демографтардың ғылыми болжамдары бойынша, ХХІ ғасырда өсу қадамдары бәсеңдеп, біршама тұрақтанады және небары 10-11 млрд адам құрайды. Демографтардың тұжырымы бойынша, жыл сайын адамзат 80 млн адамға өседі, сондай-ақ, өлгендер саны біздің планетамызда жыл сайын 50 ден 55 млн адамға дейін құрайды. БҰҰ есептері бойынша, халық өсімінің ең үлкен көрсеткіштері әлемнің кедей аймақтарында байқалады. Мысалы, 1995 жылы 90 млн жаңа туғандардан 85 млн. экономикалық дамуы артта қалған елдерге тән болды. Қоғамдағы өлім деңгейіне екі фактор ықпал етеді: орташа өмір жас ұзақтығы, нәрестелер арасындағы өлім деңгейі. Демографиялық көрсеткіштер берілулері бойынша, ең ұзақ орташа жас өмір ұзақтығы Жапония (78жас), Канада, Щвеция (77 жас), Франция (76 жас), Великобритания, АҚШ, Германия (75жас) белгіленеді. Бұл көрсеткіштер, өз арада, тек денсаулық сақтау жүйесінің жағдайын ғана емес, сондай-ақ, бұл елдің өмір деңгейін сипаттамайды. Қоғамның адам алдында экономикалық, әлеуметтік, құқықтық тұлға кепілдігін орнату міндеткерлігімен тығыз байланысты. Жоғарыда айтылғандай, өмір деңгейі – бұл демографияның маңызды категориялардың бірі болып есептеледі. Бүгінгі күні ғалымдар үш басты критерияны белгіледі: орташа өмір жас ұзақтығы, білім мен табыс. Дәл осы көрсеткіштер негізінде елдің өмір деңгейін айқындауға болады. Бүгін едәуір дамыған елдер қатарына Канада, Норвегия, Щвеция, Жапония, Франция, Щвейцария, Финляндия және т.б елдер жатқызылады. Ресми демографиялық статистика және көптеген басқа фактілер бойынша, экономикасы дамыған елдердің тұрғындар құрылымында қарт жастағы адамдар санының өсімі байқалады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Қаранов Сары Қаран ұлы

Қаранов Сары Қаран ұлы (16. 03. 1909 жылы туған, Түрікменстан, Басқаден аулы) — офтальмолог, мед. ғыл. докторы (1953), профессор (1953). Түрікм. КСР FА-ның академигі (1954), Түрікм. CCP-iнiң еңбек сің. ғылым қайраткері (1963). Ташкент мед. институтын бiтiрдi (1936). 1936-1940 жылдары Түрікмен трахоматозия ғыл.-зерт. институтында қызмет iстеп, 1940-1946 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты. Түрікмен мед. институтының аспиранты (1946-1948). 1948 жылдан осы институттың көз аурулар кафедрасының меңгерушісі. Бүкiл одақтық офгальмологтар ғылми қоғамының мүшесi. Ленин орденi және басқа 4 орденмен марапатталған. Дереккөздер
Құпия кеңес

Құпия кеңес— кейбір монархиялык, мөмлекеттерде монархтың жанын-да сенімді кісілерден құрылатын кеңесші орган. Англияда король жанын-дағы Құпия кеңес 13 ғ-да пайда болып, осы күнге дейін сақталған. Әсіресе Тюдор әулеті кезінде Құпия кеңестің мәні күшейе түсті. Кейін парламентаризм жүйесі дамыған шақта оның атқаратын ролі кеми бастады. Осы кезде Құпия кеңес мемле-кетті басқару ісінде ешқандай маңызды роль атқармайды. Россияда жоғар-ғы Құпия кеңес (1726—30) кеңесші сипаттағы үкімет мекемесі деп есептелді. Бірақ ол іс жүзінде маңызды мемл. істерді шешіп отырды. Жапонияда Құпия кеңес неме-се мемл. кеңес (1888—1945) импера-тор шанындағы кеңесші орган болды. Дереккөздер
Құрама команда

Құрама команда— түрлі жарыстарға қатынасатын таңдаулы спортшылар коллективі. Бұған бастауыш физкультура коллективінің белгілі бір ерікті спорт қоғамының, ауданның, облыстың, республикалардың немесе жеке мемлекеттердің спорттьіқ намысын қорғайтын спортшылар таңдап алынады. Құрама команда спорттың белгілі бір түрінен де, программасына спорттың көптеген түрлері енген спартакиада, универсиада және олимпиалың ойын-дар, турнирлер т. б. үшін де құрылады. Комплексті жарыстарда әрбір Құрама команданың алған ұпайы жалпы команда-лық ұпайға қосылады. Жауапты жарыстар алдында Құрама команда мүшелері жиналып белгілі программаға сәйкес дайындық жасайды, команданың капитаны, комсоргы сайланады. Дереккөздер