kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Роберт Бойль

Роберт Бойль (1627 жыл, 25 қаңтар Лисмор, Ирландия - 1691 жыл 30 желтоқсан) - ағылшын физигі, әрі химигі. Итон колледжiнде (1635 - 1638) және Женева академиясында (1639 – 1644) бiлiм алды. Содан кейiн ол ешқайда шықпастан Столбридждегi өзiнiң имениясында тұрды, онда ол 12 жыл бойы өзiнiң химиялық зерттеулерiн жүргiздi. 1656 ж. Б. Оксфордқа, ал 1668 ж. Лондонға көштi. Роберт Бойль ғылыми қызметi физика мен химия салаларына байланысты эксперименталдық әдiстерге негiзделген және атомистикалық теорияны дамытты. 1660 ж. ол газ қысымының көлемге тәуелдiлiгiн анықтайтын заң тапты. Кейiнiрек бұл заң Бойль – Мариотт заңы деп аталды: бұл заңды Бойльден байланыссыз француз физигi Э.Мариотт ашты. Бойль химиялық процесстердi көп зерттедi – мысалы, металды күйдiргендегi, ағашты құрғақ айдағандағы, тұздар, қышқыл және сiлтiлер түрленгенде болатын процесстердi. 1654 ж. ол ғылымға денелер құрамының анализi деген ұғым енгiздi. Бойльдiң бiр кiтабы «Химик - скептик» деп аталған. Ол агрегаттық күйдегi денелердiң ерекшелiгiне алғаш рет түсiндiрме бердi. 1660 ж. Бойль калий ацетатын айдап ацетон шығарды, 1663 ж. Шотландияның тауларында өсетiн лакмус қынасынан лакмус индикаторын тауып өз зерттеулерiнде пайдаланды. 1680 ж. ол сүйектерден фосфорды алу әдiсiн дайындады, ортофосфорлық қышқылды және фосфиндi шығарды. Бойль Оксфордта ғылыми қоғамды құруға белсене қатысты. Бұл қоғам кейiн Лондон Корольдiк қоғамы болып аталынды (ағылшын Ғылыми Академиясымен бiрдей). Ол болашақ ұрпаққа бай ғылыми мұра қалдырды. Бойль өте көп кiтаптар жазды, кейбiреулерi ол өлгеннен кейiн басылып шықты: кейбiр қолжазбалар Корольдік қоғамының архивында табылды.
Айдаһар нұсқасы

Айдаһар нұсқасы — 1. e4 c5 2. Kf3 d6 3. d4 cd 4. K:d4 Kf6 5. Kc3 g6 жүрістерінен соң сицилиан қорғанысында пайда болатын жүйе. Қаралардың патшалық (қараалаңдық) пілінің шеткі дамуымен сипатталады. Бұл атау қара пешкалар орналасуының Айдаһар шоқжұлдызымен ұқсастығынан туған. жартылайашық бастамаларға жатады. Бұл жүйені Л. Паульсен, Лёвенталь, Эм. Ласкер, Мароци, Капабланка, Тартаковер, Алехин, Ботвинник, Решевский, Лилиенталь, Болеславский, Сабо, Смыслов, Геллер, Петросян, Ларсен, Горт, Портиш, Таль, Спасский, Фишер, Карпов сияқты ірі шахматшылыр қолданып, талдаған. Шығу тарихы Бұл жүйе XIX ғасырдың ортасында пайда болды. Ол заман үшін мұндай жоспар шынайы төңкеріліс сынды еді, өйткені онда ашық бастамалар үстем болды, ал жартылайашық немесе жабық қолданылса, олар да ашық ойын принципімен (қарсылас жақтың патшасын көздеген фигуралардың жылдам дамуы) дамытылатын. Сицилиан қорғанысында бұл принциптарға көбінесе a3—f8 диагоналына пілді дамытуға байланысты қараларды жоспарлау сәйкес. Мысалы: 1. e4 c5 2. Kf3 Kc6 3. d4 cd 4. K:d4 e6 5. Kc3 Cb4 (сицилиан шабуылы) немесе 1. e4 c5 2. Kf3 e6 3. d4 cd 4. K:d4 Cc5. Демек, Морфи — Паульсен (1857) жарысының барлық партиялары басталған, оларда қаралармен Луи Паульсен ойнаған. Мүмкін, нақ осы жоспарды қолдану сәтсіздігі Паульсенді қараларға болысудың сенімдірек жүйелерін іздеуіне түрткі болған шығар. Лондон турнирында (1862) ол ақтармен ойнаған Стейницаға қарсы партиясын былай: 1. e4 c5 2. Kf3 g6 бастады. Осылайша Айдаһар нұсқасы дүниеге келді.. Нұсқалары * 6. Cf1-e2 – Классикалық вариант * 6. Cf1-c4 * 6. Cc1-g5 * 6. f2-f4 – Левенфиш шабуылы * 6. g2-g3 – қарсы фианкетто * 6. Cc1-e3 Cf8-g7 7. f2-f3 0-0 8. Фd1-d2 Kb8-c6 – Раузер ** 9. 0-0-0 ** 9. Cf1-c4 Kc6:d4 *** 9... Kf6-d7 *** 9... Cc8-d7 10 Cc4-b3 Фd8-a5 **** 10...Лa8-c8 11 0-0-0 Kc6-e5 12 h2-h4 ***** 12 Kpc1-b1 Лf8-e8 ****** 12...Ke5-c4
Амур

Амур ( – Қара өзен, – Қара аждаhа өзені) — Шығыс Азиядағы өзен. Амур өзенінің алабы 3 мемлекеттің (Ресей, Қытай, Моңғолия) жерінде орналасқан. Алабының ауданы 1855 км². Өзен бастауы Шилка мен Арғұн өзендерінің қосылған жерінен басталады. Охот теңізіндегі Сахалин шығанағына құяды. Амурдың ұзындығы 2824 км, ал Арғұн бастауынан (Хайлар) есептегенде 4400 км. Географиясы Өзеннің гидрографиялық желісіне 10 мың өзен және 61426 көл кіреді. Аңғараның құрылымдық ерекшеліктеріне қарай Жоғарғы Амур (ұзындығы 900 км), Орта Амур және Төменгі Амур телімдеріне бөлінеді. Өзен жаздық, күзгі муссондық және жазғы-күзгі жаңбырлар негізінде толығады. Ең төменгі деңгейі қыс аяғында байқалады. Мұзы көкек–мамыр айларында ериді. Көктемде сең жүру кезінде су деңгейін 15 м биіктікке дейін көтеретін мұзбөгет пайда болады. Кейде күшті нөсерден соң Амурдың орта және төменгі ағысында ені 10-25 км-ге жететін, ұзақтығы 60-70 күнге созылатын су жайылу (басу) құбылысы байқалады. Амурдың көпжылдық орташа ағыны сағасында 10800 м³/с-ке, ал Хабаровск тұсында 7549 м³/с-ке жетеді. Арнасы ұзына бойына кеме жүруге қолайлы. Басты айлақтары: Благовещенск, Хабаровск, Амурдағы Комсомольск, Амурдағы Николаевск. Амур гидроэнергетикалық ресурстарға бай. Алабындағы кішігірім өзендердің потенциалдық қуаты 45 млн. кВт-қа бағаланса, өнеркәсіптік қуаты 15 млн. кВт. Балықтың 99 түрі бар.
Амфибия (көлік)

Амфибия — құрлықпен де, сумен де қозғала алатын әскери немесе азаматтық көлік (танк, транспорт, автомобиль, ұшақ). Амфибия — танктің, транспортердің суда жүзгіштігі герметикалық қорабы қуысындағы суды қажетіне қарай ығыстыру арқылы реттеледі. Ол су бетінде немесе су астында ескек пәре (винт), шынжыр табан (шынжыр табан машиналарда) және су атқыш сорғы көмегімен жүзеді. Амфибия жасау ісі 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында басталды. Амфибия танктің үлгілері 1921—22 ж. Франция мен Америкада жасалды. Қазіргі кезде әскери істе құрлықта да, судың беті мен астында да өте жылдам жүзетін танктер, оқ өтпейтін транспортерлер (бронетранспортерлер) мен оқ өтпейтін автомобильдер (бронеавтомобильдер) кеңінен таралған. Амфибия автомобиль адамдарды және жүктерді тасу, сондай-ақ оларды өзен, көл т.б. арқылы өткізу кезінде қолданылады. Барлық осьтерінің төзімділігі жоғары автомобиль шассиі негізінде жасалады. Амфибия автомобильде автомобильге тән агрегаттар сақталынады, ал оның суда жүзетін түрі саңылаусыз жабылатын қайық типтес қорап, ескек пәре, су рулі, толқынды кесетін қалқанмен және қораптан суды ығыстырып шығаратын сорғымен жабдықталады. Амфибия ұшақ — құрылықта аспанға ұшып шыға алатын және доңғалақ шассиін шығарып қона алатын гидроұшақ. Амфибия аэрошананың қорабы қайыққа ұқсас. Ол қар үстімен де, су бетімен де, таяз өзен, батпақты су тоғандарында да, мұз үстінде де қозғала алады. Дереккөздер
Амхаралар

Амхаралар (өз атауы — амара) — Эфиопиядағы ең көп таралған халық (20 миллионнан астам адам немесе халықтың шамамен 1/3 бөлігі), негізінен таулы аймақтардың орталық және солтүстік аймақтарында (тарихи провинциялар – Шоа, Гондер және Годжам) тұрады. Негізінен шағын қалалар мен жол бойындағы ауылдарда тұрады. Тілі Амхар халқы семит тілдер семьясының эфиопиялық тобына жататын амхар тілінде сөйлейді. Жазуы төл әліпбиіне негізделген. Діні Діни ұстанымдары: Христиан-монофист, католиктер, протестанттар, мұсылман діндерін тұтынады. Тарихы 13-14 ғ. Амхара — Сайнт және Шоа аймақтарында амхарлар этникалық қауымдастығы пайда болды. Геэз тілінен бастау алған әдеби тілі 17 ғасырда қалыптасты. 14 ғасырдан бастап амхарлар Эфиопия мемлекетіндегі басым этносқа айналды. 1974 ж. ұлттық-демократиялық төңкеріске дейін олар қалыптаса бастаған эфиоп ұлтының негізін (тигр, тиграйлармен қоса) құрады және қала халқының көпшілігі болды. Кәсібі Ахмардың негізгі дәстүрлі кәсібі егістік суармалы егіншілік (дәнді дақылдар), дәстүрлі ауыл шаруашылығы құралы – соқа. Мал шаруашылығы (ірі және ұсақ мал, есек, қашыр), құс шаруашылығы (тауық шаруашылығы), ара шаруашылығы, қолөнер (ұсталық, зергерлік, қыш, тері, тоқымашылық) дамыған. Тұрмыс салты Әлеуметтік құрылымның негізі – ауыл қауымы, касталық типтегі кәсіби корпорациялар – қолөнершілер, әнші-ертегішілер және т.б. болды. Үйлену тойлары ерекше. Біріншіден, сыйлық таңдаудың және сатып алудың қажеті жоқ, ол бұл жерде қабылданбайды. Екіншіден, бір-бірін жақсы білмесе де шақырылады. Күйеу жігіт достары мен таныстарының көптігімен мақтануы керек. Тойда үйлену тортының орнына сізге үлкен қаңқадан алынған шикі ет ұсынылады. Шын мәнінде, бұл торттың «баламасы», одан бас тартуға болмайды, бұл сыйламаушылықтың белгісі. Елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Елді мекендердің ортасында бейіт ғибадатхана, оны қоршай ағаш бұтақтары мен қамыстан жасалған лашықтар орналасады. Ерлер мен әйелдердің дәстүрлі киімдері – шалбар, кестемен әшекейленген белбеуі бар туника тәрізді көйлек. Негізгі ұлттық тағамы — инжирден пісірілген тұщы нан, бидай, етке қосылатын ащы шәрдәрі (вот), балдан жасалған жеңіл алкоголді сусын (тэдж), кофе. Дереккөздер
Анаболдану

Анаболизм немесе Пластикалық алмасу ( — көтеру, көтерілу) — тірі ағзадағы жасушалар мен тіндердің құрылымдық бөліктерін түзуге және жаңартуға бағытталған химиялық процестердің жиынтығы, жасушалардың қоректік заттарды сіңіруге бағытталған процессі. Соның нәтижесінде ағза денесі қалыптасады. А. ағзаның қоршаған ортадан келетін заттарды сіңіріп, қоршаған орта мен ағза арасындағы зат алмасуын қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде қарапайым молекулалардан жасуша құрамындағы күрделі органик. қосылыстар құралады. Клетка құрамы күрделенеді, энергия (қуат) жинақталады. А. — катаболдануға (катаболизмге) кері эндоэнерг. процесс. Мұның негізінде түрлі қосылыстар ыдырауынан пайда болған заттардан жаңа заттар түзіледі. А. жануарларда алғашқы жас даму сатысында, ал өсімдіктерде вегетац. көбею кезеңінде өте жақсы жүреді. А. — бейорганик. заттардан органик. қосылыстар құруда яғни фотосинтез процесі кезінде маңызды рөл атқарады. Анобализмде жасушаға тән емес химиялық заттар өзгеріп, түрге тән заттарға айналады. Катаболизммен бір уақытта өтеді. Анаболизм — тірі ағзаға тән зат алмасу процесінің (метаболизмнің) қарапайым заттардан қуатты (энергияны) жинақтау арқылы күрделі молекулалы органикалық заттарды түзу кезеңі, яғни ол метаболизмнің катаболизм кезеңіне (күрделі органикалық заттардың қуатты бөлу арқылы өзінің қарапайым құрамына ыңырау процесі ) қарама-қарсы жүретін процесс . Анаболизмнің жержүзіндегі маңызды көрінісі - жасыл өсімдіктер жасушаларында жүретін фотосинтез процесі . Сыртқы сілтемелер * Ассимиляция * Катаболизм * Анаболиктер Дереккөздер
Анадолы таулы үстірті

Анадолы таулы үстірті — Түркия Республикасында, Кіші Азия таулы қыратының орталық тұсында орналасқан үстірт. Үстірттің оңтүстігін Тавр таулары, ал солтүстігін Понтий таулары қоршап жатыр. Жер бедері тегіс, басым көпшілік бетін шөгінді жыныстар жапқан. Кейбір тұстарда ұшырасатын қазан шұңқырларды аласа бұйраттар бөліп жатыр. Басым көпшілік жерінің биікт. 800-1500 м, ең биік жері — Эрджиес жанартауы (3770 м). Климаты субтропикалық континенттік. Жауын-шашынның орташа мөлш. орта тұсында 200 мм-ден, үстірттің шеткі аймақтарында 400-500 мм-ге дейін жетеді. Шөлейт далада өсімдік қалың өседі. Сор, сортаң жерлер жиі кездеседі. Орталық аймағында ірі тұзды көлдер (Тұз көлі) жиі кездеседі.
Анадыр

Анадыр — Ресей Федерациясының Магадан облысы мен Чукот ұлттық округіндегі өзен. ұзындығы 1150 км, су жинау алабының ауданы 191000 км². Анадыр таулы үстіртінің орталық бөлігінен бастау алады. А. оңт-ке қарай ағып, ойпатқа шығады, одан тау жоталарын айнала отырып, бірнеше мәрте бағытын өзгертіп, шығысындағы Беринг т-нің Анадыр шығанағына құяды. Өз-ің жоғарғы ағысындағы аңғарлары тар келеді, төменгі аңғарлары жазық тау, тарамданып ағады. Басты салалары: Яблон, Еропол, Майн, Чинейвеем, Белая, Тонюрер. Өзен қар және жаңбыр суымен толысады. Құяр сағасынан 254 км жоғарыдағы көпжылдық орташа ағыны 1000 м³/сек. Қазан айының ортасында қатады. Мұзы мамырдың аяғында ериді. Кішігірім су кемелері жүзе алады. Төменгі сағасында балық ауланады. Алабында көмір кеніштері бар.
Ана - Жер-Ана

Ана — Жер-Ана — Қазақ академиялық драма театры сахнасында қойылған спектакль (алғаш 7.3.1964 ж. қойылды, авт. Ш.Айтматов, ауд. Қ.Мұхаметжанов, реж. Ә.Мәмбетов, суретші А.Ненашев, композ. Ғ.Жұбанова). Қазақстанның Мемл. сыйл. алған (1964), Азия, Африка, Латын Америкасы елдерінің халықар. театр фестиваліне (1973 ж. Иранның Шираз қ-нда өткен) қатысты. Спектакль ел басына түскен ауыртпалықты бір отбасының тағдыры арқылы баяндайды. Реж. сахнада дараланған адамдар мен топтанған халық бірлігінің сомдалған бейнесін жасады. Актерлер С.Майқанова, Ф.Шәріпова (Толғанай), Б.Римова (Жер-Ана), Ы.Ноғайбаев, М.Мұраталиев (Сұбанқұл), Н.Мышбаева, Т.Тасыбекова (Әлиман), Р.Сейтметов, Б.Наурызов (Жайнақ) т.б. өз өнерлерінің жаңа қыры ашылды. Спектакль ел басынан өткен қиын кезеңді сахна заңдылықтарына сай ұтымды шешуімен, актерлер ансамблінің тұтастығымен қазақ театр өнерінің жаңа белеске көтерілгендігін көрсетті. Тақырыпты ашу барысында сахналық әдістерді шебер қолдануы, сол кезде жаңадан пайда болған айналмалы сахнаны тиімді пайдалануы көптеген теориялық талдауларға арқау болды. “А. — Ж.-А.” қазақ театры дамуының елеулі белесі болды. Дереккөздер
Анако

Анако (ANACO, Атырау мұнай акционерлік компаниясы) — мұнай өндіретін мемлекеттік емес компания. Жеке тұлғалардың құрылтайшылығымен құрылып, мұнай барлау жұмыстарына мемл. лицензия алған (1994). Шағын вахталық кенті және электр ст-сы бар. Атырау облысындағы жаңа мұнай кеніштерін бұрғылау жұмысына тендер жарияланған кезде оған Шығыс Еуропаның бірнеше елініңғ АҚШ-тың, Ресейдің компаниялары қатысты. Тендерді жеңіп алған компаниялардың арасында қазақстандық АНАКО да бар. АНАКО-ның бизнес жоспары Еуропа Даму және Қайта құру Банкінің талабына сай жасалған. Жылына 200-250 мың тонна мұнай өндіреді (1997).
Анакондалар

{{Taxobox Дене сипаттамалары Анаконданың бүкіл денесі мықты бұлшық еттен тұрады. Бұлшық еттері олардың жерде және суда қимылдауына мүмкіндік береді. Бір жерден екінші жерге қозғалғанда анакондалар қос бүйірлеріндегі бұлшық еттерін жиырып, қайта босатып отырады. Осының әсерінен жылан алға қарай жылжиды. Анаконда тілінің көмегімен иіс сезеді. Иісті сезу үшін тілін ауаға шығарып тұрады. Анаконданың тағы да бір қызық мүшесі – оның еріндері. Олар еріндерінің көмегімен жақын маңда құрбанының бар- жоқтығын анықтайды. Анаконда еріндерінің айналасындағы жылу сезгіш ойыстар арқылы айналада жануарлардың бар-жоқтығын сезеді. Көбеюі Көбінесе анакондастар жалғыз қалады, бірақ олар жаңбырдың басталу уақытына сәйкес келетін және сәуір-мамыр айларында Амазонкада болатын жұптасу маусымы кезінде топтарға жиналады. Осы кезеңде еркектер ұрғашыларды жердегі иісті ізімен табады, әйел шығаратын феромондардың иісіне назар аударады. Анакондастар серіктес тартатын заттарды ауаға шығарады деп саналады, бірақ бұл мәселе одан әрі зерттеуді қажет етеді. Жұптасу кезеңінде бір тыныш жатқан әйелдің айналасында бірнеше мүйізді еркектердің қалай қозғалатынын байқауға болады. Көптеген басқа жыландар сияқты, анакондастар бір-бірімен байланысты бірнеше адамдардан тұрады. Жұптасу кезінде еркек артқы аяқтардың рудименттерін қолдана отырып, әйелдің денесіне оралады (барлық жалған аяқтар сияқты). Бұл рәсім кезінде тән дыбыс естіледі. Әйелдері 6-7 ай ішінде ұрпақ өсіреді. Жүктілік кезінде ол салмағын жоғалтады, көбінесе екі есе жоғалтады. Әйелдерінің ұзындығы 50-80 см 28-ден 42-ге дейін жылан әкеледі (шамасы, олардың саны 100-ге жетуі мүмкін), бірақ кейде жұмыртқа сала алады. Дереккөздер
Анализаторлар

Анализаторлар немесе талдағыштар (анализаторы); ( - жіктелу, талдау) — шеткі қабылдағыш бөлімдерден басталып, ми орталықтарында аяқталатын күрделі жүйке механизмі, яғни ол дененің сыртқы және ішкі ортасын жүйке жүйесінің орталық бөлігімен байланыстырып түрған рефлекторлық доганың сезімтал бөлігі. Талдағыштар үш бөлімнен тұрады: 1) тітіркеністі қабылдайтын шеткі бөлім (рецепторлар); 2) жүйкелік қозуды өткізетін аралық бөлім; 3) қабылданған сезімге талдау жасалынатын ми жабынындағы және қыртыс астындағы сезімтал орталық бөлім. Анализаторлардың көмегімен адам мен жануарлар организмдері мен қоршаған орта арасында байланыс қалыптасады. Сонымен қатар, олар организмдегі зат алмасу процесінің қалыпты өтуі, үлпалар мен мүшелердің қанмен жабдықталуы, әртүрлі жүйелер қызметінің үйлесімді реттелуі туралы ақпараттармен орталық жүйке жүйесін хабардар етіп отырады. Анализатор (Analyzer) - берілген алгоритмге сәйкес объектінің басты элементтеріне сипаттама беретін анализ жасау құрылғысы немесе бағдарлама. Желілік құрылғының жағдайын тексеретін, дестенің мазмұнына анализ жасайтын тәсіл. Анализатор- 1)зат қоспада қайсібір заттың бар жоғын анықтайтын аспап; 2)радио және электротехникада әр түрлі үрдістерді зерттейтін аспап. Дереккөздер
Аналитикалық философия

]] Аналитикалық философия （analytic philosophy, немесе analytical philosophy）- екі мағынада айтылады. Бірі, XX ғ-дың бастапқы мезгілінде Ағылшын тілді мемлекеттерде (бастысы Ұлыбритания және АҚШ, Канада, Австралия және Жаңа Зеландия қатарлылар) пайда болған арнайы мақсат және әдістеме бойынша қалыптасқан философиялық ағым. Енді бірі, бүгінге дейінгі философия зерттеуінің бір "үлгісі", "ерекше әдісі" ретінде кез келген бағыттағы философиялық ағым қолдануы мүмкін әдіснама. Екінші мағынадағы Аналитикалық философияда арнайы мақсат жоқ, ол қарастыратын мәселе алуан түрлі, кең ауқымды болып келеді. Аналитикалық философия ағымы Аналитикалық философия ағымы бойынша заманауи Формальды_логиканы басшылыққа алып, "мәселеге жінтікті талдау жасау"（анализ) — философиялық зерттеуді іске асыратын өзекті міндет саналды. Бұл ағым ХХ ғ-дың басында шарықтау шегіне жетті. Бұл кезде Аналитикалық философия өкілдері тілдегі күңгірт ұғымдар тізбегіне талдау жасап, астыртын логикалық құрылымдарды аршуды дәріптеді. Өйткені логикалық құрылымға мән бермеу тілдің беткі қабатына шектелуден туатын түрлі адасушылықтарды туғызады. Бұл түрдегі логикалық анализ әдіснамасы арқылы аналитикалық философтар философияның негізгі мәселесін шештік, егер шешілмеген мәселе болса, оның бәрін тілдің беткі қабатындағы алдамшылықтар туғызған деп есептеді. Олардың ойынша, мәселе не теріс қойылған "жалған мәселе" болуы, не белгілі бір тілдік формаларды қолдануға байланысты болуы, не философияға қатысы жоқ болуы мүмкін, немесе жеке ғылыми жолмен шешілуі мүмкін. Олардың бұл пікірінің сенімдірек болуына көбінесе Рассел және Фреге қатарлы философтардың математиканы логикаға айналдыру жұмысының табысты болуы, әсіресе Расселдің Шектеулі сипаттама теориясы көмектесті. Бұл мезгілдегі белсенді тұлғалар Карнап, Э. Мур, алғашқы кездегі Витгенштейн қатарлылар болды. Аналитикалық философия әдіснамасы Кезекте, "аналитикалық философия" сөзі арнаулы көзқарас пен жүйелі бағытты емес, бір түрлі зерттеу үлгісін, әдісін көрсетеді. Аналитикалық философтар өз дәлел-дәйектерін айқын және дәл етуге тырысады, логикалық амалдардан толық пайдаланады, эмоциялық бөліктерді жақшаға ала тұрып, нақты талдау жасауға көбірек мән береді. Кәсіп және білім саласында, олар өздерін әдебиетшілерге қарағанда ғалымдарға, әсіресе математиктерге жақынырақ санайды. Мұндағы аналитикалық философия көбінесе Еуропа құрлықтық философиясына （Continental philosophy) салыстырмалы айтылады. Кейінгісі, яғни, құрлықтық философия дегеніміз үлгі-өнегесі жағынан әдебилігі басым, формал логиканы тым ескере бермейтін, қоғамдық саяси, мәдени, адамзаттық, адам болмысындағы мәселелерге көбірек назар аударатын философия айтылады. Негізгі өкілдері * Фреге （Friedrich Frege） * Рассел （Bertrand Russell） * Э. Мур （GE Moore） * Витгенштейн （Ludwig Wittgenstein） * Карнап （Rudolph Carnap） * Куайна (Willard Van Orman Quine) * Дональд Дэвидсон （Donald Davidson) * Сол Крипке （Saul Aaron Kripke) * Джон Ролз （John Rawls * Майкл Даммит （Michael Dummett） * Питер Стросон （Peter Strawson） Қатысты ұғымдар * Вена ағымы （Wiener Kreis) * Логикалық позитивизм * Логикалық эмпиризм * Тіл аналитикасы * Күнделікті тіл философиясы Дереккөздер Дереккөздер
Аналитикалық функция

Аналитикалық функция , голоморфты функция — дәрежелік қатар түрінде өрнектелетін функция. А. ф. теориясының негізі 19 ғ-да француз математигі Огюстен Луи Коши (1789 — 1857), неміс математиктері Б.Риман (1826 — 1866) және К.Вейерштрасс (1815 — 1897) еңбектерінің нәтижесінде қаланды. Математикада А. ф. ұғымы әр түрлі көзқараспен қалыптасты. Олардың біріне алдымен О. Коши, кейіннен Б. Риман одан әрі дамытқан бірінші ұғымның негізіне функцияның құрылымдық қасиеті яғни функцияның комплекстік айнымалы шама бойынша туындысы болуы (немесе дифференциалдануы) алынды. Бұл көзқарас функцияны геометрия тұрғысынан сипаттауға мүмкіндік берді. К. Вейерштрасс дамытқан екінші көзқарас — функцияны дәрежелік қатар арқылы өрнектеу мүмкіндігіне негізделген; ол функцияны кескіндеуге болатын аналитикалық аппаратпен байланысты. А. ф-ның дәл анықтамалары төмендегідей болып келеді. Комплекстік жазықтықта (аймағы беріліп, осы аймақта функциясы анықталсын делік және — нүктесінің өсімшесі, ал оған сәйкес — функциясының өсімшесі болсын. Сонда шамасы функциясының нүктесіндегі туындысы деп аталады. Осы нүктеде функциясы — дифференциалданатын функция. Ал (аймағының барлық нүктелерінде дифференциалданатын функция осы аймақта А. ф. болады. Егер функция нүктесінің аймағында А. ф. болса, онда ол осы аймақта функциясы мынадай дәрежелік қатар түрінде өрнектеледі: Керісінше, (1) қатармен өрнектелетін функция нүктесінің аймағында А. ф. болады. А. ф-ның негізгі қасиеттері тәуелсіз айнымалы шаманың комплекстік мәндеріндегі өзгерістерімен сипатталатындықтан А. ф. теориясы көбінесе комплекстік айнымалы шамалар функциясының теориясы деп те аталады. А. ф-ларға көпмүшелер, тригонометриялық функциялар, көрсеткіштік функция, цилиндрлік функция жатады. А. ф-лар теориясы физикада, механикада, техникада, сондай-ақ арнаулы функциялар теориясында және математиканың басқа салаларында пайдаланылады. Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері - аналитикалық функцияның анықталу аймағының шекарасына жақындағанда айқындалатын осы функцияның қасиеттері. Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері теориясы төменде келтірілген үш бағытта қалыптасты: а) оқшауланған аГ шекаралық нүктесінің аймағында f(z)-тің өзгеру заңдылығын зерттеу. Бұл бағыттағы айтарлықтай маңызды шешімдерге Сохоцкий, Пикар, Жюлиа және Иверсен теоремалары жатады; б) Г шекарасы барлық жерде үзілісті болған жағдайда f(z)-тің шекара маңайындағы өзгеру заңдылығын зерттеу. Бұл бағыттағы маңызды шешімдер В.В. Голубевтің «Однозначные аналитические функции с совершенным множеством особых точек» (1916) еңбегінде келтірілген; в) D аймағы үзіліссіз тұйық Г қисығымен шенелген жағдайда f(z)-тің шекара маңайында өзгеру заңдылығын зерттеу. Дереккөздер pl:Wzór Taylora#Szereg Taylora
Ананьин мәдениеті

Ананьин мәдениеті — б.з.б. 7-3 ғ-дағы Еділ мен Орал өңірін, Кама мен Вятка өзендерінің бойын мекендеген көне тайпаларға тән қоныстар мен зираттар тобының жиынтық атауы. Татарстандағы Ананьин а. маңынан табылған. Алғаш 1958 ж. зерттелген. Зираттар жер бетінде анық көрінбейді. Оларды қабірлердегі құлпытастардан ғана байқауға болады. Акоза, Тетюш, Новомордва-1, Луговской, Ананьин т.б. зираттардағы мәйіттер үстінде қимасы жоқ (алғашқы кезде қима үлгісімен жасалған ағаш жәшіктер болуы мүмкін) қарапайым топырақ қабірлерге аяғын, кейбіреулерінде басын өзенге қаратып қойылған. Ішінара мәйітті өртеу әдісі де қолданылған. Қоныстары шағын (100-120х50-70 м), бірақ айналасы топырақ жалдармен, орлармен, кейде айнала ағаш қоршаулармен бекітілген. Тұрғындардың негізгі кәсібі — егіншілік, мал ш., аңшылық, балық аулау болған. Қыш ыдыстар, тас, мыс, қоладан және темірден жасалған орақ, пышақ, дән үккіш, келі сияқты бұйым түрлері көп сақталған. Қола мен темірден жасалған түрлі қару-жарақ: найза, жебе ұштары, балта, қанжар, семсер т.б. жиі кездеседі. Мұның бәрі жергілікті тұрғындардың ежелгі сақтар сияқты киінгенін көрсетеді: басына төбесі шошақ тымақ, шалбар мен қысқа комзол киіп, сыртынан ақинақ, балта сияқты қарулар ілінген жауынгер белдігін тағынған. Олар көршілес жатқан дала тайпаларымен байланыста болған. А. тайпалары қазіргі удмурт, коми халықтарының арғы тегі болуы мүмкін. Әдеб.: Збруева А.В., История населения Прикамья в Ананьинскую эпоху, М., 1952; Халиков А.Х., Волго-Камье в начале эпохи раннего железа, М., 1977.
Анау мәдениеті

Анау мәдениеті — Оңт. Түркмения жерінде б.з.б. 5-3 мыңжылдықтан сақталған көне мәдениет ескерткіштері. Алғаш 1886 ж. А.В. Комаров Ашхабадтан шығысқа қарай Анау т.ж. ст-ның жанында орналасқан екі биік төбені зерттеген. 1904 ж. американ геологы Р. Пампелли, неміс археологы Г. Шмидт Анау төбелеріндегі қазба жұмыстарын жалғастырды. Табылған ескерткіштер осы жердің атымен Анау мәдениеті деп аталды. Оның дамыған кезеңіне жататын Намазга, Геоксюр, Алтынтөбе ескерткіштері қазылған. Бұл кезде археолог “қалалық типтегі” (ғылымға В.М. Массон енгізген) мекен қалыптасқан. Ескерткіштер аумағы 10 га жерді алып жатыр. Көлемі 28,5 м2 бөлмелердің едендері қара және қызыл түспен боялған. Табылған қыш құмыралардың 30(-і қара, қызыл, ақ түстерге боялып, геом. өрнектер салынған. Анаулықтарда ұсталық, зергерлік өнер жоғары дамыған. Ашылған қабірлерден сырға, моншақ т.б. асыл тастардан жасалған бұйымдар алынды. Ескі қала орындарынан соқа, орақ, қанжар, мөрлер табылды. Алтынтөбе ескерткіштерінде көлемі 1,5 см келетін қасқыр басы, мүйізі, құлағы күмістен, көзі асыл тастармен жапсырылған, көлемі 7,5 см келетін бұқа басының табылуы анаулықтар өркениетінің жоғары болғанын көрсетеді. Бұл мәдениет Орт. Азияның қола дәуірі тұрғындары өміріне көп өзгерістер әкелген. Әдеб.: Массон В.М., Сарианиди В.И., Каракумы: Заря цивилизации, М., 1972; Шишкин И.Б. У стен Великой Намазги, М., 1981; Массон В.М. Первые цивилизации, М., 1989.
Анафаза

Анафаза (anaphasis; — кері, тең; - фаза, кезең) — жасушалардың митоз ды және мейоз ды бөлінуі кезінде жұп хромосомалардың жасушаның қарама-қарсы полюстеріне қарай ахроматин ұршығы жіпшелерінің көмегімен тең екіге бөлініп ажырау кезеңі; хромосом жұрнақтары жасушаның қарама-қарсы полюстеріне ажырайтын ядроның күрделі бөлінуі кариокинез дің үшінші кезеңі. Дереккөздер
Анафилаксия

Анафилаксия (грек. ana — қарсы және phэlaxіs — қорғаныс) — ағзадағы жедел белгі беретін аллергиялық реакция. Ол денеге енген әр түрлі заттардың (дәрілер, емдік сары сулар, витаминдер т.б.) қатерлі ықпалынан пайда болады. А. терминін ғылымға 1902 ж. француз ғалымдары П.Портье мен Ш.Рише енгізген. Олар актиний мұртшаларынан жасалған сұйықты иттерге қайтара еккенде, олардың қан қысымы төмендеп, құсу, іш өтуі сияқты белгілер байқалған. Соның салдарынан кейбіреулері өліп кеткен. А. жалпы А. және аумақтық А. болып бөлінеді. Жалпы А. асқынғанда А-лық ұлтана түрінде болады. Ондай кезде сырқаттың қатты қобалжуы, қорқыныш сезімі, солқылдап бас ауруы, бас айналуы, құлақ шулауы, суық тер бөлінуі, тыныстың тарылуы, іштің еріксіз өтуі, лоқсуы, құсуы, дененің дірілдеуі байқалады. Тіпті қан қысымы күрт түсіп, науқас өліп кетуі де мүмкін. Аумақтық А. кезінде организмнің сырқатқа шалдыққан тұсы қызара бөртіп ісінеді, кейде шіриді. А-ға ұшыраған науқасқа жедел дәрігерлік көмек көрсетіледі, қан тамырларына адреналин, глюкоза жіберіліп, аллергияға қарсы дәрілер (антигистаминдер) беріледі.
Анахорет

Анахорет (грек. anachoretes — дәуріш) — христиан дініндегі дүниені тәрк еткен дәуріш, “тәркі дүние адамы”, “қаландар”. Ерте замандарда дәруіштік жолға түсіп, адамдардан бөлектену; елсіз мекенге кету, Үндістан, Қытай, Жапон, т.б. шығыс елдерінде (мыс., будда дінінде, даосизмде) ерекше көрініс тапты. Христиандар арасындағы алғашқы “тәркі дүние адамдары” 3 ғ-да пайда болып (Мысыр сахарасында), 4 ғ-да Палестинада, Арменияда, онан соң Испания мен Италияға таралды. Орта ғ-ларда монастырлар мен шіркеулер дәуріштік дәстүрін ығыстырып, оны монахтық рәсіммен ауыстырды. Исламда дәуріштік сопылық ағымның көрнекті өкілдерінің іс-әрекеті арқылы әспеттеліп тарихат жолындағы қасиетті қадам саналған. қ. Сопылық cs:Poustevník sv:Anakoret
Анахуан

Анахуан , Анагуй, Анахуан (т. ж. б. — 552 ж. ө.) — Жужан қағаны. 5 ғ. бас кезінде Жужан елінің өз ішінде болған қақтығыста бауыры Шоуну өлтірілгеннен кейін қаған болып сайланған (520 ж.). Бірақ өзге бауырларымен қақтығыста жеңіліске ұшырап, аз қолмен барып, солт. Вэй хандығына бағынады. Қытайдың Лоян қ-нда тұрған ол Сүйфан “Цзюнь чоң” (солт. өлкелердің бегі), Жужан патшасы деген атақтарға ие болды. Кейін інілері оны солт-ке қайтып келіп, хан тағына отыруға шақырды (521 ж.). Бірақ Анахуан таққа отырудан бас тартты. Көп ұзамай оның бауырлары да телелерден жеңіліп, Вэй патшалығына барып паналады. Осы тұста Анахуан ел-жұртына қайтып оралып, қағандық билікті өз қолына алды. 6 ғ-дың Орта шенінде Алтай және Тянь-Шань тауларының аралығында бұрыннан жужандарға бағынышты болып келген Ашина түріктері күшейеді. Олар теле тайпаларының 50 мың қолын бағындырып (546 ж.), жужандарға қарсы шықты. Хуайхуанда (Қытайдың Хэбэй өлкесіне қарасты жер) болған шайқаста (552 ж.) А. Бумын қағаннан жеңіліп, өзін-өзі өлтірді.
Ангара

Ангара (бур. - Ангар мүрэн) — Ресей Федерациясының Красноярск өлкесі мен Иркутск облысындағы өзен. *Енисейдің (Енесай) оң жақ саласы. *Ұзындығы 1779 км, су жинау алабының ауданы 1039 км 2 . *Байкал көлінен бастау алады. *Өзенге бөгендер көп салынған. *Құяр сағасына таяу жерде Енисей бұйратын кесіп өтеді; аңғарының ені 3-4 км. *Басты салалары: Іркіт, Китой, Ақсу, Ока, Ия, Илим, Чадобец. *Байкал көлінің және қар, жаңбыр суларымен толысады. Иркутск қаласы тұсындағы көпжылдық орташа ағыны 1700 м 3 /сек. *Братск СЭС-і маңында 2900 м 3 /сек. *Төменгі ағысында қараша айының 1-жартысында, Братск бөгенінде желтоқсанда мұз қатады; мамырдың 1-жартысында мұзы ериді. Өзен арқылы Иркутскіден Байкалға және Братск СЭС-іне дейін тұрақты кеме қатынайды. *Басты порттары: Иркутск, Ангарск, Братск. Өзеннен шоқыр, бекіре, хариус, елец т.б. балықтар ауланады. Галерея Дереккөздер
Ангиома

Ангиома(грекше αγγειον - «тамырлы ісік») - тек қана жаңадан пайда болған қан тамырларынан (шынайы ангиома) немесе лимфалық кеңістіктерден (лимфангиомадан) тұратын ісік. Шынайы ангиома екі түрде - қарапайым ангиома түрінде және каверниялық тамыр ісігі түрінде кездеседі. Қарапайым ангиома - жалпақ немесе сәл шығыңқы , қараңғы-шие түстен темір-көк түске дейінгі , кеңейтілген, икемденген және шаш кемелерінің корпусы тәрізді бүктелген. Бұл негізінен туылғанда дақ(родимое пятно) ретінде пайда болатын, туа пайда болған ісіктер болып табылады. Негізінен маңдай мен бет байқалды және алақанның өлшеміндей бола алады. Каверноздық ангиомалар, солқылдаған, қара-қошқыл түсті, қарапайым істеген тіндерге ұқсас. Олардың құрылымы кең каверниялық қуыстарға қанның өте тар артериялары арқылы еніп, кең веналар арқылы шығарылатынында. Олар негізінен егде жастағы адамдардың бауырда, сондай-ақ көз алмасының және сүйектердегі май тінінде кездеседі. Дереккөздер
Англдар

Адриан басқаруында (117-138 жылдары билеген), Англдар Ютландия түбегі (Дания)мойнағын мекендеген]] Англдар (Angles) — ертеде Балтық теңізі жағалауынан Британия А-на ауып келген ежелгі герман тайпасы. Б.з. 5 ғ-дың ақырында Батыс Рим империясы құлаған кезде Солт. Германия мен Ютландия түбегінен келген сакс, ют, фриз тайпаларымен бірге А. Британия А-н жаулап алуға қатысқан. 6 ғ-дың ақырында жергілікті кельт тайпаларымен қатты қақтығысқан ют тайпасы Кент корольдігін, сакстар Уэссакс, Эссакс және Суссакс корольдіктерін, А-дар Шығыс Англия, Мерсия және Нортумбрия корольдіктерін құрды. Кейін сакстармен араласып сіңісіп кетті. Англия мемл-нің аты о баста А-дардан шыққан.
Англезит

Англезит, қорғасын купоросы (алғаш Англияның Англези аралында табылуына байланысты осылай аталған) — сульфаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы . Ромбылық сингонияда кристалданып, жапырақша, таяқша, дипирамида, ал кейде топырақ тәрізді масса құрайды. Англезиттің түсі сары, сұр, жасыл, кейде түссіз, мөлдір; қатт. 2,5-3, меншікті салм. 6,1-6,4 г/см3; жылтырлығы алмастай, нашар жымдасқан. Англезит церусситпен бірге полиметалл кендерінің тотығу белдемінде галениттің өзгеруінен және гидротермал ерітінділердің оттекке қанық сумен араласуынан түзіледі. Қазақстанның Алтай, Орал мыс, полиметалл кендерінде жиі кездеседі. Англезиттен қорғасын өндіріледі. Англезиттің ірі кристалл түріндегі таблеткалары сирек кездеседі. Көбінесе ол түйіршікті кесектер құрайды немесе топырақ бейнелес болады. Жаратылысы Англезит қорғасынды минералдары бар кендердің үстіңгі тотық қ ан беттерінде қ ұралады. Кейде церусситпен аралас кездеседі, бірақ онан гөрі едәуір сирек болады. Тек кейбір ерекше жағдайларда ғана англезит гидротермалық бола алады. Англезит қорғасын кенін қорытуда басқ а тотық минералдармен бірге жұмсалады. Бірақ оның жалпы қоры аз. Дереккөздер
Андалус таулары

, Касарес маңында]] Андалус таулары , Бетик таулары — Испанияда, Пиреней түбегінің оңтүстігінде орналасқан таулар. Ұзындығы 630 км, ең биік жері — 3478 м (Муласен тауы). Альпілік қатпарлану процесі нәтижесінде пайда болған ежелгі құрылымдардан түзілген. Ішкі тауаралық тектоник. қазан шұңқырлар мен аңғарларды жоталар бөліп жатыр. А.т-ның солтүстігінде карстты шөгінділер кездеседі. Климаты кәдімгі жерортатеңіздік, құрғақ субтропиктік. Жауын-шашынның басым бөлігі (700 мм-ден астам) қыста түседі. Жазы құрғақ. Тау етегінде пальмитос және гарига, тығын емені мен маквис, тау беткейлерінде мәңгі жасыл орман мен бұталар өседі.
Андаман аралдары

Андаман аралдары — Бенгал шығанағы мен Андаман теңізі арасында жатқан Үнді мұхитындағы аралдар тізбегі. Үндістанның иелігінде. Аралдардың жалпы Аумағы 6,5 мың км². А. а. түбек тәрізді су асты жоталарының биік шоқылары іспетті. Аралдардың айналасын маржан рифтері қоршаған. Жер үсті бедері жанартаулар әрекетінен тілімденген. Оның ең биік жері — Саул-Пик шоқысы (732 м). Жоталардың шығыс беткейлерінің етегі тымық қойнауларға (бухтаға) айналған. Климаты тропиктік муссондық. Қаңтар айының орташа температурасы 40С-ға дейін төмендейді, жазда (шілдеде) ол 260С-ға дейін жоғарылайды. Ауа өте ылғалды, жауын-шашынның орташа мөлш. 2000 мм. Аралдардың көпшілігін тропикті ормандар алып жатыр. Жергілікті халықтар ішінде Жарауа мен Сентинелдіктер кіреді. Кей аралдарына баруға болады, бірақ басқаларына, мысалы Солтүстік Сентинел аралына, заң бойынша баруға рұқсат жоқ. Осылайша мемлекет олардың жеке өмірін қорғауда. 15 ғасырдың басында Парижде шығарылған «ғажайыптар кітабында» бейнеленген Бенгалдың шығанағындағы Андаман аралдарын қоныстанған қасқыр-басты адамдар. Демографиясы 2011 жылға сәйкес Андаман халық саны 343,125 болып, 1960 жылға қарағанда 50,000-нан өскен. Халқының басым бөлігінің шығу тегі — отарлау дәуірінің иммигранттары, көпшілігі бенгалдықтар, үндістер мен тамилдерден тараған.
Андас

Андас — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздің Жалайыр тайпасынан таратылады. А. Қалқа, Толымбек болып екіге бөлінеді; оларға мынадай аталар кіреді: Деріпсалы, Жомарт, Қанай-Қонай, Әйтімбет, Құттық-Қарақұс, Қырғыз, Андабай-Таңат, Алакөз-Жетінар, Меңдібай-Кенжеке, Таймөңке-Байыс, Байқара-Жұман, Түрке-Саурық, Шәкі-Шүкі, Қошқар-Шөрек. Тұлғалар * Балғынбек Имашев * Балпық би * Қарымбай Әулие * Қанабек Байсейітов
Андре

Андре , д`Андре (1819 — 1848) — Орынбор губернаторы кеңсесінің шенеунігі (1830 — 40). 1842 жылдан бастап қазақтардың әдет-ғұрып заңдары жөнінде материалдар жинаумен шұғылданған. 1846 ж. Орынбордың шекара комиссиясы А-ні қазақ даласына қазақтың әдеттік құқығы бойынша мәліметтер жинау үшін арнайы жіберді. Ол Елек қорғанынан шығып, Орта жүзде және Кіші жүздің батыс жақ бөлігінде екі жарым ай уақыт болды. 1846 ж. күзде Орынборға қайтып оралған соң шекара комиссиясына “Қырғыз әдет-ғұрыптарын суреттеп жазу” атты өзінің жүйеленген жинағын ұсынды. Шығ.: Фукс С., Некоторые моменты истории казахского права и “Описание киргизских обычаев”, дӨАндре, Изв. АН Каз.ССР. Сер. юридич. наук. Вып. 1. 1948.
Иван Григорьевич Андреев

Андреев Иван Григорьевич (1743 — 1801) — орыс этнографы, тарихшы. Ұзақ жылдар бойы Ямышев, Омбы, Бұқтырма, Өскемен, Семей бекіністерінде әскери қызметте болды. Сібір губернаторының тапсырмасымен қазақтардың шаруашылығы, әдет-ғұрпы, шығу тегі жөнінде нақты деректер жинады. Семейдің топограф. суреттемесін аяқтады. А-тің қазақтар туралы мәліметтері “Новые ежемесячные сочинения ” деген журналда және “Орта жүз қырғыз-қайсақтарының суреттемесі” деген еңбегінде жарияланды. Соңғы жұмыстың 18 ғ-дың 2-жартысындағы қазақ тұрмысы жөнінде деректер келтірілуімен қатар этнографиялық мәні бар. Шығ.: Описание Средней Орды киргиз-кайсаков, касающимися до сего народа также и прилежащих к российской губерний, по части Колыванской и Тобольской губерний, крепостей. СПб, 1795. Әдеб.: Потанин Г.Н., О рукописи капитана Андреева, Изв. РГО, 1875, т. 11.
Михаил Степанович Андреев

Андреев Михаил Степанович (11.9.1873 — 10.11.1948, Тәжік Республикасы, Душанбе) — шығыстанушы. Өзб. Респ. ғылым академиясының академигі (1943). Түркістан оқытушылар семинариясын бітіргеннен кейін (1893) Ходжентте мұғалім болып істеген. 1894 жылдан Ташкент оқытушылар семинариясында, офицерлер мектебінде сабақ берді. Орта Азия мен Закавказье елдеріне саяхаттар жасап, В.В. Радловтан өзінің шығыс тілдері жөніндегі білімін тереңдетті. 1898 ж. Д.А. Клеменцтің Шығыс Түркістанға жасаған экспедициясына аудармашы ретінде қатысып, археол., фольклорлық материалдар жинады. Парижде (1898 — 99), Үндістанда (1905 — 14) болған кездерінде де шығыс халықтарының тарихы мен тілдерін зерттеуді жалғастырды. 1918-24 ж. Түркістан шығыс ин-тының алғашқы екі жылында директоры, 1924 жылдан доценті қызметін атқарды. Осы ин-т негізінде құрылған Орта Азия мемл. ун-тінде проф-лық жұмыста болды (1939 — 47). 1944 ж. А-ке Тәжікстанның, 1945 ж. Өзбекстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері атағы берілді. Ғалым еңбектері негізінен Орта Азия археол-сы, тарихы, эпиграф., этнол. мәселелеріне арналған. Еңбектерінің толық тізімі А.К. Писарчиктің “Михаил Степанович Андреев” (1873 — 1948) деген мақаласында берілген. Дереккөздер
Телугулер

Телугулер (андхра) — Үндістандағы халық, Андхра-Прадеш штатының негізгі халқы, сонымен қатар Тамил Наду және Карнатака штаттарының маңындағы аудандарда тұрады. Саны 74 миллион адам. (2001, халық санағы). Тілі Дравид тілдері шоғырына жататын телугу тілінде сөйлейді. Діні Дінге сенушілер негізінен индуистар, бір бөлігі сүнниттік мұсылмандар. Тарихы Б.з.б. 1-мың жылдықтың ортасында андхра, калинга тайпалары Солт. Үндістаннан оңт-ке қоныс аударып, телугу тайпасымен араласып, б.з.б. 2 ғ-дан бастап б.з. 3 ғ. аралығында біртұтас халық болып қалыптасқан. Б.з.б. 3 ғ-да ежелгі А. мемл. Маурья империясы құрамында болған кезде буддизм мен жайнизм сенімін қабылдаған. 4 ғ-дан бастап Гуптаның құрамына енгеннен кейін, индуизмді қабылдады. 1956 ж. А. бірыңғай Андхра-Прадеш штатына қайта бірікті. Кәсібі Негізгі кәсібі – егіншілік (қызыл бұрыш, күріш, бұршақ, мақта, кендір және темекі). Телугу қой өсірушілерінің этномәдени тобы бар. Қолөнер дамыған – қыш, тоқыма, маталарды безендіру, зергерлік және лак өнері. Қазіргі уақытта жаңа ақпараттық технологиялар әзірленуде (Хайдарабадта). Тұрмыс салты Телугулар Үндістанның бір бөлігі ғана болғанымен, бұл халық өздерінің ата-бабаларының көптеген ерекшеліктерін сақтап қалды. Үнділердің арасында бұл этникалық топтың өкілдері ұйымшылдығымен және ұқыптылығымен ерекшеленеді. Телугу негізінен касталық бөлуді сақтайды. Касталар экзогамдық тайпалық топтарға бөлінеді, матрилинейліктің кейбір дәстүрлері сақталған (анасының ағасының қызымен некеге тұру, төменгі касталар үшін - мұрагерлік матрилинейлік). Ажырасу мен жесірлердің қайта тұрмысқа шығуына тыйым салынған. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Ауылдарда жоғарғы касталардың өкілдері төртбұрышты аулалары бар кірпіш үйлерде тұрады. Үйдің оңтүстік бөлігінде жатын бөлмелері, шығыс бөлігінде намазхана, батыс бөлігінде қонақ бөлмесі бар. Үйдің қалған бөлігін қоймалар алып жатыр. Орта касталардың шаруалары мен қолөнершілерінің отбасылары бір бөлмелі, кейде тоқылған қабырғалары бар верандалы үйлерде тұрады. Тоқымашылар кастасының мүшелері дөңгелек бамбуктан немесе ағаштан жасалған лашықтарда тұрады. Дәстүрлі киімдері Ерлер дхоти киеді, оның үстіне ақ немесе түсті көйлек, иықтарына орамал немесе шарф тасталады, басына сәлде киеді. Телугу мұсылмандары лунги, көйлек және дөңгелек қалпақ киеді. Әйелдер киімі – сари, астына белдемше, жеңі бар қысқа күртеше (чоли). Шаруа әйелдері дхоти сияқты сари киеді. Косметика, зергерлік бұйымдар (байлар үшін - алтыннан) танымал. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамы - күріш, бұршақ (әсіресе ащы тағамдар), асқабақ, қышқыл сүт. Тамақты манго жемістері, лимондар, дәмдеуіштермен дәмдейді. Мерекелік тағамдар – бұршақтан жасалған тәттілер т.б. Сілтеме * Дереккөздер
Анекдот

Анекдот (грек. anekdotos — жарияланбаған) — қысқа, күлдіргі әңгіме, халықтың фольклор жанры. Басты ерекшеліктері — баяндаудың шындыққа жанасымдылығынан гөрі, тапқырлық танытып, әдейі әзілдеп айту шеберлігі. Анекдот көбінесе нақты адамдар туралы айтылады. Олар екі сипатты, екі ниетті болып келеді. Бір тобы қоғам мүшелерінің жағымды бейнесін, моральдық, психологиялық биік қасиеттерін паш ету мақсатымен шығарылады. Олар ақыл-парасатпен айтылады, күлдіре отырып, қоғамдағы теріс құбылыстар мен адам бойындағы жағымсыз қылықтарды әжуалап, әңгімеге көңілді сипат береді. Мұның мысалы Қожанасыр, Алдаркөсе, Жиренше, Тазша бала есімдерімен байланысты анекдоттар. Екінші топтағы анекдоттар арам ниетпен, жат пікірмен, тарихи адамдарды кекету-мұқату мақсатымен, олардың рөлін, халыққа еткен еңбегін төмендету, халық сүйіспеншілігін, жастардың ықылас-еліктеуін әлсірету үшін айтылады. Оларда әлгі адамдар тұқыртылып, кездейсоқ ауызға ілінген етіліп көрсетіледі. Мұндай зиянды, астарлы анекдотттар өзіндік пікір қалыптастыруға жетпеген, саяси жағынан аңғырт, қоғамдағы азаматтық орнын түсінбейтін адамдарды теріс түсінікте қалдырып, дұрыс жолдан тайғызады. ar:نكتة
Анива шығанағы

Анива шығанағы (Орыс тілі: Залив Анива, Жапон тілі: 亜庭湾) — Сахалин аралының оңтүстігіндегі Охота теңізінің айдыны мен Лаперуз бұғазын қосатын шығанақ. Ені 104 метр, ұзындығы 90 км., ең терең жері 93 м., жағалауы жазық. Қоңыржай белдеудің муссондық аймағында жатыр. Суының температурасы ақпанда 0С, тамызда 15-16С, тұздылығы 32,5. Толығу кезіндегі толқын биіктігі 1,6 метр. Шығанақ балыққа бай (албырттар, майшабақ, түйетабан, краб т.б.). Жағалауындағы басты порттары: Анива және Корсаков.
Анилин

Анилин (араб. ән-ніл — көк), С6H5NH2 — түзсіз, өзіне тән исі бар органик. сұйық зат. Қайнау температурасы 184,40С, қату температурасы – 5,960С. Алғаш рет 1826 ж. алынған. Құрылымын 1843 ж. неміс химигі А.В. Гофман дәлелдеген. А. органик. ерітінділермен кез келген мөлшерде араласады. Көптеген көмірсутектермен, галоген туындылармен азеотропты қоспа түзеді. Сумен түзетін азеотропының (18%) қайнау темп-сы 91,50С. А. — әлсіз негіз. Минералды қышқылдармен әрекеттесіп, тұздар түзеді. А-нің 2000С-та түзілген сульфаты сульфанил қышқылына айналады. А. диазони тұздарын түзеді, оның басқа көптеген реагенттермен әрекеттесуінен азобояулар алынады. А. азот атомы бойынша сутек, альдегид және кетон қатысуымен алкилхлорид олефинге алкинденеді. Өндірісте А-ның спирттермен каталитиктік әрекеттесуі нәтижесінде N-алкиланилин, N, N-диалкиланилин алынады. Оның формальдегидпен конденсаттануынан түзілген n, nо- дииминодифенилметанды фосгенирлеу арқылы полиуретан өндірісіне қажетті шикізат — дифенилметандиизоционат алынады. А-ді никель катализаторымен гидрлеу кезінде капролактан өндіруге қажет аралық өнім – циклогексиламин түзіледі. А-ді өндірістік жолмен алудың негізгі әдісі — нитробензолды сутегімен газ және сұйық күйде тотықсыздандыру. Газ күймен атқарылатын процесс түйіспелі қондырғыда никель немесе мыс катализаторы қатысуымен 250-3500С-та жүргізіледі. Пайда болған сұйықтан А-ді тұндыру және дистильдеу арқылы бөліп алады. Сұйық күйден А. алу процесі сутегінің жоғары қысымында (1,1 мПа) және 160-1700С темп-рада никель немесе паладий катализаторы қатысуымен жүргізіледі. А. сонымен қатар 300-6000С темп-рада 1мПа қысымда қозғалмайтын катализатор қабаты бар (алюминий оксиді, алюмосиликат) адиабатикалық реакторда фенол аммонолизі арқылы да алынады. А-нің сапасы хлорлы әктің сулы ерітіндісі әсерінен күлгін түске боялуымен, азобояулар алынуымен немесе газды хроматография әдісімен анықталады. А. өндірісі басталғаннан бері (1847) бояу, 2-дүн. жүз. соғыстан кейін резина, 1970 жылдан дәрілік заттар өндірістерінде қолданылады. Оның қазіргі әлемдік өндірісі жылына 1 млн. т-ға жетеді. Әдеб.: Николаев Ю.Т., Якубсон А.М., Анилин, М., 1984.
Анималистика

Анималистік жанр (лат. anіmat — хайуанат деген сөзінен шыққан) — графикадағы, кескіндемедегі, мүсіндегі жан-жануарлар бейнеленетін мәнер. Алғашқы қауымдық өнердегі жартас кескіндемесінен жануарлар бейнесін байқауға болады. Сақ, скиф дәуірінде аң нақышында жасалған туындылар пайда болған. Алматы маңынан табылған “түйе мүсіншесі”, Маңғыстау өңіріндегі “қойтас”, “қошқартас” ескерткіштері қазақ халқының дәстүрлі өнерінде жан-жануарларды бейнелеу, мүсіндеу ертеден қалыптасқандығын аңғартады. Қазақстан суретшілері А. ж-да елеулі шығармалар берген. Мыс., Ә.Қастеев “Бие сауу” (1936), Ә.Ысмайылов “Дала жайрандары” (1972), С. Айтбаев “Жайлаудағы түйелер” (1976) картиналарын осы жанрға жатқызуға болады. en:Animal painter et:Animalistika lv:Animālija uk:Анімаліст
Валерий Владимирович Анисимов

Анисимов Валерий Владимирович (7. 7. 1937 ж.т., Алматы) — палуан, Халықар. дәрежедегі спорт шебері (1965), классикалық күрестен ауыр салмақ (97 кг) дәрежесіндегі дүние жүзі чемпионы (1965). Қазақ дене тәрбиесі және спорт ин-тын бітірген (1961). Классикалық күреспен 1953 жылдан айналысты. КСРО чемпионатына 13 рет қатысып, төрт мәрте жүлделі орынға ие болды (1-орын: 1964; 1968; 2-орын: 1963; 3-орын: 1967). Жаттықтырушылары — П. Матущак, А. Мазур. Дереккөздер
Анна (газет)

“Анна” — әйелдерге арналған бейүкіметтік газет. Құрылтайшысы — “Алтын Орда” баспасы. 1991 ж. маусым айынан Алматыда орыс тілінде шыға бастаған. Көлемі — 8 бет, қалыбы — А3. Таралымы — 50-60 мың дана. Негізінен Қазақстанға және Қырғызстанға таралған. Газетте ақпараттық-бәзілдік сипаттағы көшірме материалдар жарияланған. 1992 ж. экон. себептерге байланысты шығуын тоқтатты. Дереккөздер
Анна Иоанновна

Анна Иоанновна (1693 — 1740) — Ресей патшасы (1730—40), І Петрдің немере қарындасы. Оның патшалығы тұсында дворяндардың құқықтары кеңейтілді (1730, 1731, 1736 жылдардағы жарлықтар). Сыртқы және ішкі саясатта А. Иоаннқызының сүйіктісі жат жұрттық Э. И. Бирон үлкен рөл атқарды. Ресей 1733 — 34 ж. «поляк мұрагерлігі» үшін болған соғысқа, 1735—39 ж. орыс-түрік соғысына қатысты, Қырым хандығын жаулап алды (1736 — 38). А. И. кезінде Әбілқайыр хан Ресейдің қол астына енді (алғашқы ант 1731 ж., екіншісі 1738 ж. қабылданды). Қазақстанда Ресей империясының отарлау саясатын кезінде А. И. Тевкелев, И. К. Кириллов, В. Н. Татищевтер белсене жүргізді. Дереккөздер
Борис Владимирович Анненков

Анненков Борис Владимирович (1889, Киев губерниясы. — 25.8.1927, Семей) — Сібір казак әскерінің атаманы. Шыққан тегі — дворян. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1918 — 20 ж. Кеңес өкіметіне қарсы ақ казактарды бастап соғыс жүргізді. 1918 ж. Анненков тың құрама дивизиясы (10 мыңға жуық адам) Қазақстанның солтүстік., орталық аудандары мен Ертіс бойында, ал 1919 жылдың қаңтарынан Жетісуда әскери-соғыс диктатурасын орнатты. Жүріп өткен жерлерін қанға бояды. Қазақ ауылдарын, орыс селоларын қырғынға ұшыратты. Бесіктегі нәрестелерді найзаға ілді. Қарсыластарын атып-шауып, “Азап вагондарында” қинап, пароход пешіне жақты (өскемендік Я.Ушанов т.б.). Анненковшылдар Омбы мұражайынан тонап алған қанішер казак атаманы Ермак туының астында соғысты. 1919 жылдың соңында Колчак Анненковты Жетісудағы ақтар армиясының қолбасшысы етіп тағайындады. 1920 жылғы сәуірде Қытайға өтті. 1926 ж. ұсталып, әскери трибуналдың үкімімен азамат соғысы жылдарындағы бейбіт халыққа жасаған қиянаты үшін атылды. Дереккөздер
Анодтау

Анодтау , анодтық тотығу — металдан жасалған бұйымның сыртқы бетін электролиз жолымен өз тотығымен қаптау. Ол сілті, қышқыл немесе тұз негізді электролит ерітіндісі құйылған ваннада жүргізіледі. Анодтау нәтижесінде пайда болған тот қабаты суда ерімейтіндіктен металды дымқыл ауа әсерінен қорғайды және электр өткізбейтін қасиетке не болады. . Дереккөздер