kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Болысбай Есбосынов

Болысбай Есбосынов (1910, Маңғыстау ауданы Тиген ауылы – 1994) – соғыс және еңбек ардагері, ауыл шаруашылығы қызметкері. Өмірбаяны * 1943 – 53 жылы Маңғыстау ауданы ұжымшарларында төраға * 1969 жылы «Маңғыстау» кеңшарында зоотехник болды. Марапаттары * 1-дәрежелі Отан соғысы ордені. * екі рет «Құрмет белгісі» (1946, 1966) ордені * бірнеше медальдармен марапатталған. Отбасы * Күлжаһан Сартбекқызы * Жұлдызай Болысбайұлы Есбосынов * Еркеш Болысбайқызы Есбосынова * Зәуреш Болысбайқызы Есбосынова * Айдарбай Болысбайұлы Есбосынов * Айтқұл Болысбайұлы Есбосынов * Қамажай Болысбайқызы Есбосынова * Жанжігіт Болысбайұлы Есбосынов * Ержігіт Болысбайұлы Есбосынов Дереккөздер
Аэродромсыз авиация

Аэродромсыз авиация (Безаэродромная авиация) — тік ұшуға және қонуға (ұшардағы екпінсіз) қабілетті ұшатын аппараттар; тіқұшақтар, қалақшақанаттар, конверт жоспарлар. тік ұшатын және тік қонатын ұшақтар т.б. Дереккөздер
Аэронавигация

Аэронавигация белгіленген уақытта, берілген траектория бойынша бір пункттен екінші пунктке әуеде ұшу аппараттарын нақты, сенімді және қауіпсіз жүргізу туралы колданбалы ғылым. Аэронавигацияда навигациялық құралдарды және әдіс-тәсілдерді колданады және даярлайды, олардың көмегімен оптикалық траекториялар есептеліп, оның бойымен ұшу аппараттарын жүргізу қамтамасыз етіледі, кез келген уақытта ұшу аппаратының қозғалыс жылдамдығы мен бағыты, орны айқындалады. Ұшақ аралық навиғация Аэронавигацияның бір бөлімі болып табылады, ол ұшақтарды сапқа тұрғызу маневрлерін орындау және есептеу әдістері, сапта өз орнын ұстап тұру, қайта caп түзеу, таралу, ұрыстық реттің жазылу, ұшу кезіндегі жанармай қоры және қоштауда кездесу мен сапқа тұруды зерделейді. Дереккөздер
Жұлдызай Болысбайұлы Есбосынов

Жұлдызбай Болысбайұлы Есбосынов (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тиген ауылы) – педагог. Алматы педагогикалық институтын (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1958). 1958 – 91 жылы Маңғыстау облысы мектептерінде мұғалім, мектеп директоры, директордың орынбасары, Бейнеу кенттік кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1991 – 93 жылы Бейнеу ауданы кеңесі төрағасының орынбасары болды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» белгісімен (1969), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Дэн Сяопин

дегі ескерткіші]] Дэн Сяопин (Дың Шяупин) ; (Туғаннан Дэн Сяньшэн (1904-1997)) - Қытайдың мемлекет және қоғам қайраткері. * 1915-1918 жылдары бастауыш мектепте білім алады. * 1920 жылы Францияға оқуға кетіп, екі жылдан кейін осында құрылған Қытай коммунистік жастар одағына мүше болады. * 1926 жылы саяси қызметі үшін Франциядан қуылып, Мәскеуге келіп, Сунь Ятсен атындағы университетте оқыды. * 1927 жылы есімін өзгертіп, Қытайға қайтадан оралып, саяси күреске араласады. Ол Цзянси провинциясында болған котеріліске жетекшілік етті, Қытайдың 7-қызыл армиясын құрды, жапон басқыншылығына қарсы 8 жылға созылған азаттық күрес басшыларының бірі болды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін (1949) Дэн Сяопин елдің басқару жүйесіндегі әртүрлі қызметтерде болды. * 1956 жылы Қытай Коммунистік партиясы ОК-нің Бас хатшылығына сайланып, 10 жыл бойы осы қызметті атқара жүріп, Қытай коммунистері кәсемдерінің біріне айналды. "Мәдени төңкеріс" жылдарында (1966-1976) орнынан алынып, саяси қуғынға ұшырады. Дэн Сяопин саяси әміріндегі өрлеулер мен құлдыраулар оның принциптілігіне, батылдығы мен жаңашылдығына тікелей байланысты. Ол мәдени революция аяқталганнан кейін Қытай халқын "екінші төңкеріс" жасауға шақырды. * 1978 жылы желтоқсан айында өткен Қытай Компартиясы ОК-нің 3-пленумында Дэн Сяопиннің жаңа бағдарламасы қабылданды, онда социализм жайында ел экономикасын нарықтық қарым-қатынастарға көшіру идеясы негізделді. Бағдарламада ел экономикасын дамытудың үш кезеңдік тұжырымдамасы бекітілді. Реформа алдымен ауыл шаруашылығында басталып, шаруаларға үкімет тарапынан қызу қолдау көрсетілді. Кейін ауыл шаруашылығындағы реформаның тәжірибесі қорытындылана келе, қайта құрулар толқыны қалаға қарай ойысты. Нәтижесінде XX ғасырдың 80-жылдарынан бастап Қытайда экономика тез қарқынмен дами бастады. Д.Сяопин енді елдің шет елдермен қарым-қатынасын жан-жақты кеңейту мәселесін көтерді. Осы мақсатта арнайы ашық экономикалық аймақтар құрылды. "Ашық есік" саясаты ел экономикасының даму қарқынын одан әрі жеделдетті. Қытайдың тұтастығын қалпына келтіру үшін ол нақты жағдайды ескере отырып, "бір мемлекет - екі құрылым" деген тұжырымдама ұсынды. Бұл саясатта өз жемісін беріп, 1997 жылы жүз жылдан аса ағылшын отары болған Сянган (Гонконг) аралы Қытайға бейбіт түрде қайтарылды. * 1989 жылы өз өтініші бойынша зейнеткерлікке шыққан Д.Сяопин XX ғасырдағы "Қытай реформасының атасы" болып қалды. Ол өмірінің соңына дейін бас ақылшы ретінде елдегі саяси және қоғамдық істерге араласып отырды. Суреттері Дереккөздер
Мақсат Есбосынов

Мақсат Есбосынов (1951 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – ғалым-педагог, педагогикалық ғылым кандидаты (1999). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы КСРО мемлекеттік банкі есеп-несие техникумын (1971), ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1979). 1979 – 85 жылы «Маңғышлақмұнай» ӨБ есептеу орталығында аға инженер, бөлім бастығы, 1985 – 92 жылы №4 орта кәсіптік-техникалық училищесінде директор, 1992 жылдан Білім саласындағы жаңа ақпараттық технология аймақтық ортлығының директоры. Дереккөздер
Аннона, гуанабана

Аннона, гуанабана. Тропикалық елдерде өсірілетін дәмі қаймаққа шыланған бүлдіргендей жеміс. Одан кремдер және шербеттер дайындайды. Дастарқанға қояр алдында жемісті екіге бөліп, сүйегін алып тастайды, жемісін қасықпен жейді немесе бетіне ликер себелеп, салқындатып қойылады. Дереккөздер
Аэросурет

Аэросурет (Аэроснимок) — әуеде суретке түсіру жолымен алынған жергілікті жердің бейнесі. Аэросурет қарсыластың тұрғынықты жерін зерттеу, топографиялық және арнайы карталар жасау, сонымен бірге бірқатар арнайы тапсырмаларды орындау үшін қолданылады. Картамен салыстырғанда аэросуреттің тиімділігі суретке түсіру кезіндегі жергілікті жердің толық әрі дәйекті, шынайы суретін алуға болады. Аэросурет бойынша адам күші мен әскери техниканың көп жиналған жері, әр қазылған жер, артиллерияның атыс позициясы туралы және ұрысты ұйымдастыру мен жүргізу үшін командирге қажетті басқа да мәліметтер алуға болады. Аэросурет түріне байланысты перспективалық аэросурет және жоспарлы аэросурет болып белінеді. Дереккөздер
Антоциандар

Антоциандар (- гүл, - көк ) - көптеген өсімдік жасушаларының шырынында жиналатын еріген бояулы зат, пигменттер тобына жатады. Антоциандардың түсі қызыл, көк, күлгін, сары. Гүлдер мен жемістер түсі осы Антоциандар болуына байланысты. Ерітіндінің қышқыл немесе сілтілік қасиетіне байланысты Антоциандар түсі өзгеріп тұрады. Қышқыл ортада Антоциандар қызыл түске бояса, сілтіде түсі көгереді. Химиялық құрамы Антоциандардың химиялық құрамын алғашқы рет 1913 ж. неміс биохимик Рихард Мартин Вильштеттер анықтаған. Алғашқы рет 1928 ж. ағылшын химик Р. Робинсон жасаған. Химиялық құрамы жағынан флавиндер және катехиндерге жақын. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Орманды тундра

Орманды тундра белдемдері – субарктикалық белдеудегі тундралық және ормандық ландшафтылары басым табиғи зона. Еуразияның солтүстігі мен Солтүстік Америкада ені 30—50 км-ден 300— 400 км-ге дейін созыла орналасқан. Климаты субарктикалық, ызғарлы. Қаңтардағы орташа температурасы — 10—40°с, шілдеде — 10-14°с, жылдық жауын-шашын мөлшері - 200-400 мм, жылдың көп уақытында қар жамылғысы жатады. Оңтүстікке қарай орман өскен алқаптар көбейе бастайды. Дереккөздер
Аэрофотосуретке түсіру

Аэрофотосуретке түсіру (Аэрофотосъемка) — ұшу аппараттарынан жергілікті жерді және кейбір заттарды суретке түсіру. Аэрофотосуретке түсіру уақытына, орындау тәсіліне, аэрофотоаппараттың оптикалық осінің орналасуына, экспонирлік әдісіне және фотоматериалдарына қарай: күндізгі және түнгі; жоспарлы, перспективалық және панорамалық; жеке, бағыттық, аландық, кадрлық және сацылаулық, акқара түсті, спектрзоналық болып бөлінеді. Ол карталарды жасау және жаңарту үшін, ғылыми және техникалық мақсатта жергілікті жерді, объектілерді окып үйрену кезінде қолданынады және әуеден барлауының бір тәсілі болып табылады, әскердің ұрыс және оқу-жаттығу әрекеттерін бақылау үшін, әуе атысында, фотоқұжаттарды жасау кезінде, объектілердің (нысаналардың) координаттарын анықтау үшін колданылады. Дереккөздер
Антреме

Антреме — негізгі тағамдар арасында немесе десертті тағамдар алдында берілетін тамақтар. Антременің негізгі мақсаты — кейінгі тамақтың дәмін жақсы сезу үшін алдыңғы қабылданған тағамның дәмін бейтараптандыру. Дереккөздер
Қызылғұл Есенаманова

Қызылғұл Есенаманова (1919, Маңғыстау ауданы Ұланақ кенті – 2002) – соғыс және еңбек ардагері, жұмысшы. 1932 – 35 жылы «Ұланақ» серіктестігінде жұмысшы, 1946 – 77 жылы Маңғыстау ауданы 2-бөлімінде қызметкер, 1977 – 89 жылы Шетпе ауылдық кеңесінде жүргізуші болды. Қызыл жұлдыз (1943), 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Аэрофотосуреттерді анықтау

Аэрофотосуреттерді анықтау (Дешифрирование аэрофотоснимков) — аэрофотосуреттегі бейнелер арқылы обьектілердің (жердегі карсыластың) сандық және сапалық сипатын танып білу, анықтау. Әскери обьектілерді анықтау терең білімді, әскерді ұйымдастыру зандылықтарын және қарсыластың әрекетін, сондай-ақ олардың құралдарының тактикалық-техникалық сипатын, соған қоса оның сыртқы түрін анықтауды талап етеді. Аэрофотосуреттерді анықтау — жасыруды ашатын форма, көлем, өзара орналасу, бейнелеу сипаты, обьекті көлеңкесі т.б. секілді негізгі жасырын белгілері бойынша жүргізіледі. Дереккөздер
Есен Ермембет Тұрұлы

Есен Ермембет Тұрұлы (1818–1908) – Адай елі мен Хорезм (Хиуа) хандығы арасында елшілікте жүрген, руаралық дау-жанжалды әділ шешкен мәмілегер би. 1870–1873 жылы Иса мен Досан басқарған көтерілісте жасақ басшыларының бірі болды. 1873 жылдың көктемінде патшаның жазалаушы әскерін Ауызорпа, Мәстек жерлерінде жасағымен тосып алып, ары қарай өткізбеген. Ломакин бастаған басқыншы қолмен Хиуа шекарасында бірнеше партизандық ұрыс жүргізген. Патшаның көтерілісшілерге берген кешіріміне байланысты туған жерге оралып, шаруашылықпен айналысты. 1890 жылы іссапармен келген неміс этнографы Р. Карутцке жолбасшы болып көмектескен. Р. Карутц Есен Ермембеттің фотосуретін түсіріп, «Маңғыстау түрікмендері мен қазақтары» атты еңбегінің немісше басылымында жариялаған. Дереккөздер
Аэрофотосуреттік қызмет

Аэрофотосуреттік қызмет (Аэрофотослужба) — авиациялық бөлімдерде аэросуретке түсіру мәселелерімен айналысатын арнайы авиациялық қызмет. Аэрофотосуреттік қызмет әуеден барлау тапсырмасын орындауға, барлау мәліметтерін өндеуге, оқу және ұрыстық атыс, ракета ұшыру және бомба тастау нәтижелерін бақынауға, әскерлер бүркеніштерінің сапасын бағалауға арналады. Сондай-ак, аэрофотосуреттік қызметке авиациялық бөлімдердің жеке құрамын аэросуретке түсіру және аэросуретті барлау жүргізуге дайындау міндеттері жүктеледі. Дереккөздер
Аперитив

Аперитив — тағамға тәбет ашқызатын және тағамды жақсы сіңіруге әсер ететін сусын. Аперитив ретінде көкөніс және жеміс шырындары, минералды сулар қолданылады. Олар тағамға деген тәбетті бұзбауы қажет. Кейбір елдерде аперитив ретінде сүт, шай, қымыз, айран ішіледі. Дереккөздер
Сомын

Сомын (Гайка) - бұрандалы біріктіруде, жүрістік бүрандаларда немесе бүрамалы берілісте қолданылатын тетік. Ортасында бүрандалы тесігі бар. Сомын, түрікше - бұрамамен (бұрандамамен) бірге бұрама жұпты құрайтын ішкі бұрандамалы тетік. Бұрандама немесе үстастырманың үштарына бүрау үшін жасалған сомындар сыртқы пішініне қарай мынадай түрлерғе бөлінеді: # шаршы, # алты жақты, # қүлақты, # тәжілі, # бүрленген, # тесіктері бар, # қалпақшалы, т.б. Жүрістік бүрандамаларда қолданылатын сомындар қүрастыру бірліктерінің қүрылымына байланысты эр түрлі пішімдер мен өлшемдерде жасалады. Дереккөздер
Аэрофото барлау

Аэрофото барлау (Аэрофоторазведка) — әуеден суретке түсіру аркылы қарсылас туралы дәл мәлімет алу. Оған арнаулы аэрофотоаппараттармен жабдықталған ұшақтар мен ғарыштық барлау аппараттары пайдаланылады. Аэрофото барлау — әуе барлау тәсілдерінің ішіндегі ең тиімдісінің бірі. Ол жоғарыдан қарсыластың тұрған жерін, атыс позициясын, техникасын, объектілерін, құрылыс жабдықтарын автоматты түрде суретке түсіреді де, оны дереу жер бетіндегі барлау пункттеріне хабарлайды. Әскери бөлім командирі қарсылас жөніндегі бұл жаңа мәліметті тексеріп, ұрыс жүргізгенде пайдаланады. Соңғы жылдары аэрофото барлау аппараттары жетілдіріліп, радиолокациялық шолу, лазерлік, телевизиялық жүйелер басты құралға айналды. Дереккөздер
Араме

Араме — жұмсақ дәмі бар қоңыр түсті теңіз балдыры. Құрамында кальций, темір және басқа минералдар көп, теттілеу тамыр түбірлерімен бірге дайындалады және тағамды әшекейлеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Есенқазақ

Есенқазақ – Қаратүлей сорының оңтүстігінде жатқан қоныс. Маңғыстау және Бейнеу аудандары жерінде орналасқан. Жазық келген жер бедері теңіз деңгейінен 100 м-дей жоғары жатыр. Ұзындығы 60 км-ге жуық, енді жері 15 км-дей. Қоныстың солтүстік-шығысында шағын келген сексеуіл тоғайы бар. Шөбі шүйгін, тұщы су құдықтары (Бесшыңырау, Сарлықұдық, т.б.) болғандықтан қоныс мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Ортаңғы массив

Ортаңғы массив - геосинклинальдық жүйелерді бөлетін геосинклинальдық белдеу шегіндегі жер қыртысының салыстырмалы тұрақты бөлікшесі. Геосинклинальдық жүйелерден шамалы жылжымалылығымен және едәуір көнелігімен (негізінде кембрийге дейін) ажыратылады. Палеогеографиялық және палеотектоникалық мағынада ортаңғы массив микроконтиненттерге сәйкес келеді. Дереккөздер
Сопақша

Сопақша , )(Овал) — шеңберлер доғаларын түйіндестіру нәтижесінде алынған түйық сызықты сопақша дейді. Сопақшаларды бір осьті және екі осьті деп ажыратады. Үлкен осі |АВ|, кіші осі |DC| болатьш сопақша (1) Овал (франц. ovale, лат. ovum – жұмыртқа) – тұйықталған дөңес жазық қисық сызық. Бұл жерде дөңестік деп қисық сызықтың кез келген түзумен екіден аспайтын ортақ (нақты) нүктесі болатын қасиеті ескеріледі. Шеңбер мен эллипс овалдың қарапайым мысалы бола алады. Кез келген овалда оның қисықтығы максимум және минимум мәндер қабылдайтын кем дегенде төрт нүктесі болады. Алгебралық геометрияда өзара қиылысатын нүктелері жоқ жазық алгебр. қисық сызықтардың тұйық (дөңес болуы міндетті емес) тармақтары овал деп аталады. Дереккөздер
Арборио

Арборио — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Верчелли провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 961 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 42 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 23 км² шамасында. Пошта индексі — 13031. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Мартин.&nbsp; Демографиясы Коммуна әкімшілігі * Телефоны: 16186114 Сыртқы сілтемелер * * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты ]
Арнайы емдәмдер

Арнайы емдәмдер (диета) (грекше, өмір сүру салты) — тамақтанудың белгілі бір тәртібі. Бейімделінген, аз белокты, сүтті, етті, жеңіл және т.б. түрлері бар. Тамақтанудың әр түрлі ауруларға тигізетін себептерін зерттейтін ғылымды диететика деп атайды. Дереккөздер
Сомын кiлтi

Сомын кiлтi (ключ гаечный) —сомын мен бүрандаларды бүрап тартуға және босатуға арналған ашасы мен түтқасы бар бастиектен түратын қол қүралы. Сомын кiлтi қарапайым бір және екі жақты, дөңгелек омындарға арналған, ажыратылмалы '(ашасының өлшемі реттелетін), газдық, диномометрлі (тарту күшін шектеп отыратын қүрылғысы бар), жамылғыш (түтқасымен топса арқылы біріккен бастиегі бар), ілмекті, ашалы (дүмдік тесіктері бар дөңгелек сомындарға арналған мүйіз тәрізді ашалы), зырылдауық (тарту күшін шектеп отыратын қырылдақ механизмі бар), реттемелі (барынша ықтимал күш пен моментке реттелген және бекітілген), бүйірлі (бастиек бүйіріндегі көп жақты үңгілі немесе шығыңқысы бар), бүйірлі жамылғыш, қысқы, күбыр (ашасының өлшемі реттелетін қүбырларды бүрау кезінде оларды қапсырып үстауға арналған ашасының ішкі беттерінде тістері бар), шынжырлы қүбыр және басқару Сомын кiлтi болып бөлінеді. Дереккөздер
Сорбит

Сорбит — көміртекті темір қорытпаларының құрылымдық құраушысы. Феррит пен цементиттің эвтоидтік қоспасы. Перлиттің дисперстік қоспасының бір түрі.Сорбит магнитен жақсы тартылады. Сорбит легирлеуші элемент ретінде болаттың беріктігіне жоне төзімділігіне әсер етеді. Дереккөздер
Кеуек

Кеуек (Пора) — құю жөне кристалдану кезінде пайда болатын акау түрі. Кеуек өлшемдеріне, орналасу жағдайына, пішініне қарай әр түрлі болады. Кеуекті, әдетте, механикалық өңдеу барысында аңғарады. Тағы караныз: * Кеуектілік Дереккөздер
Аррорут

Аррорут — кейбір тропикалық өсімдіктердің жемістерінен, түбірлерінен және тамырларынан дайындалатын крахмал ұны; марантаның жас өскіндерінен дайындалатын және көжелер мен соустарды қоюландыратын ұн. Дереккөздер
Дюверже Морис

Дюверже Морис (1917) - француз әлеуметтанушысы, саясаттанушысы. Сорбоннада саяси әлеуметтану профессоры болған, саяси жүйелерді салыстырмалы зерттеу орталығына жетекшілік еткен. "Саяси партиялар", "Саясат әлеуметтану: саяси ғылым элементтері", "Янус. Батыстың екі жүзі" және т.б. еңбектерінде ол биліктің екі-жүзділігі тұжырымын қалыптастырды. Билік о бастан екіжүзді, өйткені саясат жеке адамдар мен топтардың арасындағы билік үшін күресті білдіреді, онда жеңгендер жеңілгендерге кесірін тигізетін артықшылықтарды иемденіп, мемлекеттің барлық ресурстарын өздеріне қолайлы әлеуметтік тәртіп орнату арқылы жұмсайды. Билікті осылайша түсіне отырып, Дюверже Морис қақтығғысқа функционалды және интегративті тәсілдерді біріктіруге талпынды. Тағы қараңыз * Дюверже заңы * Эмиль Дюркгейм Дереккөздер
Сорғы

Сорғы (Насос) — #сұйықтықтардың арынды жылжуын қамтамасыз ететін гидромашина, сонымен қатар сұйықтықтың көмегімен гидравликада механикалық энергия алынады; #вакуум ның жоғарылауын түзетін құрылғы; # берілген энергияны сұйық ағынының гидравликалық (механикалық) энергиясына айналдыру нәтижесінде тамшы сұйығын (оның ішінде қатты және газ қоспалары бар) арынмен орын ауыстыруға арналған гидромашина (аппарат, жүйе). Сорғы берілетін энергияға байланысты механикалық, жылу және электромагнитті; құрылымына қарай аксиал поршеньді, радиал поршеньді,екі қалақты, көлемді, тілімшекті, реттелетін, шығыны тұрақты, қоректендіргіш, тістегерішті және сорғы-мотор болып бөлінеді. Сорғының түрлері *Аксиал-поршеньдi сорғы (Насос аксионально-поршневой) — ротордың айналмалы қозғалысынан және поршеньнің ерсілі-қарсылы қозғалысынан энергия алатын роторлы сорғы. Сору қысымы 30 МПа дейін. Аксиал-поршеньдi сорғы гидроберілістерде, күштік бақылау жетектерінде қолданады. *Екі қалақты сорғы (насос каловратный) — жұмысшы органдары айналмалы қозғалатын роторлы сорғы. Роторда орналасқан сорғының екі қалағы арқылы орындаушы механизмдерге сұйықтық беріліп отырады. *Көлемдік сорғы (Насос объемный) — сорғының сұйықтық шығатын бөлігінде орналастырылып, сол камерадағы сұйықтықтың көлемін өзгертетін құрылғы. Қозғалтқыш жетегінің қуаты сақтық клапанның көмегімен максималды түрде тұрақталып тұрады. *Қоректендiргiш сорғы (Насос питательный) — бу қазандарына суды жеткізу процестерінде қолданылады. Қоректендіргіш сорғы электрлі поршеньді сорғылар ретінде қолданылады. *Тiлiмшектi сорғы (Насос пластинчатый) — жұмысшы органдары ерсілі-қарсылы қозғалатын айналмалы роторлы сорғы. Роторда орналасқан сорғының тілімшектері арқылы орындаушы механизмдерге сұйыктық беріліп отырады. *Радиал-поршеньдi сорғы (Насос радиально-поршневой) — ротордың айналмалы қозғалысы мен поршеньнің ерсілі-қарсылы қозғалысынан механикалық энергия алатын роторлы сорғы; Радиал-поршеньдi сорғы қысымы жоғары гидрожүйелерде қолданады. *Тiстегергiштi сорғы (Насос шестеренный) — жұмыс органы екі тістегергіштен тұратын роторлы сорғы; Тiстегергiштi сорғыда сұйықтықтың үлкен қысым мөлшерін реттеп отыратын сақтық клапаны орналасқан. Сорғының гильзасы Сорғы гильзасының пішіні цилиндр болып келген, гильзаның ішінде поршень жылжу үшін қолданылады. Гильза қажалуға төзімді материалдардан жасалып, беттің қажалуын азайтады әрі жөндеуге оңай. Сорғыш түтiк Сорғыш түтiк (Всасывающий патрубок) — сүйыққойма немесе қүбыржол арқылы сүйықтықты, буды, газды соратын іші қуыс, сырты жұмыр қысқа түтік. Дереккөздер
Сормайт

Сормайт — Ғе негізіндегі қүрамында Ni, Si болатын жоғары хромды жене жоғары коміртекті қатты қорытпалардың атауы. Тетіктер мен аспаптардың тез тозатын беттерін балқытып қаптастыру үшін қолданьшады. Дереккөздер
Кокс қабаты

Кокс қабаты (Колоша коксовая) — домна пешіне салынатын салынба материалдардың құрамындағы кокс мөлшері. Салынатын кокс мөлшері тиісті шамадан асып кетсе, домна пешінің тиісті өнімінің бірі — қож мөлшері көбейіп, өндіріс өнімділігі төмендейді. Тағы караныз: * Қарағанды көмір өндірістік бірлестігі * Қарағанды металлургия комбинаты * Көмір * Кокс Дереккөздер
Аспаз шарабы

Аспаз шарабы - ет және балық тағамдарына қосылатын, қытай асханасындағы жай күріш арағы (маотай) немесе сары күріш арағы (шаоинь). Глютамат пен қосылған шарап тағамнық табиғи хош иісін арттырады. Қытайдан сырт елдерде оны ет тағамдары үшін қызыл шараппен (қызыл жартылай құрғақ немесе шери), ал балық тағамдары үшін арақпен алмастырады. Дереккөздер
Аспаздық дайын және жартылай фабрикаттар

Аспаздық дайын фабрикаттар — тамаққа жарамды екенін анықтайтын физико-химиялық, құрылымдық-механикалық, органолептикалық көрсеткіштер. Аспаздық жартылай фабрикаттар Аспаздық жартылай фабрикаттар — бір немесе бірнеше аспаздық өңдеуден өткен, бірақ тұтынуға дайын емес жартылай дайын өнімдер, тамақ өнімдері немесе өнімдер қоспасы. Аспаздық қатынаста барлық дерлік тағамдармен үйлесетін әмбебап тамақ өнімі. Десерт және тәтті тағамдардан басқа, алма көмекші өнім, татымдық ретінде қолданылады. Мысалы, басытқыларда (көкөніс, ет) алмалар анықтаушы акцент береді, "қышқыл" көзі ретінде қолданылады, сондықтан басытқыларды дайындағанда алмалардың тек қышқыл сорттарын пайдаланады. Дереккөздер
Сотан

Сотан (Пуансон) — баспалау немесе қалыптау процесін орындау кезінде баспа түсіретін қысымды өңделетін материалға не болмаса жұмыс ортасына жеткізетін баспа-қалып бөлшегі. Әр түрлі сотаны *Кермелеу сотаны (Пуансон вытяжной) — кермелеу операциясын орындау үшін қолданатын тұтас құрал. *Кенер кесетін сотан (Пуансон обрезной) — кесу операциясын орындау үшін қолданатын тұтас құрал. *Қалыптайтын сотан (Пуансон формовочный) — сырт-пішіндеу (қалыптау) операциясын орындау үшін қолданатын құрал. *Тартпалы сотан (Пуансон обтяжной) — қаптап-керу операциясын орындау үшін колданатын тұтас құрал. *Тескiш сотан (Пуансон пробивной) — тесу операциясын орындау үшін қолданылатын тұтас кұрал. *Сотан ұстағыш (Пуансоно-держатель) — металдарды қысыммен өңдегенде сотанды бекітіп ұстайтын бөлім. *Соташық қуысы (Полость штоковая) — тоқпақтың соташығы қозғалатын қуыс. Дереккөздер nl:Merk (munt)
Соташық

Соташық (Шток; нем. stock - таяқ, оқпан) — # тоқпақтаумен поршеньді қосып тоқпақтың қүлайтын бөліміне кіретін тетік; # машинаның поршеньді сырғақпен біріктіруге арналған цилиндр өзек түрінде гі тетігі. Дереккөздер
Аялдама

Аялдама (Привал) — жорық лектері бөлімшелерінің (бөлімдерінің) жорықта жеке құрамның демалыс, тамақтану, материалдық бөліктердің жағдайын тексеру, ақаулықтарды жою, машиналарды техникалық қамтамасыз ету үшін аялдауы. Аялдаманың ұзақтығы мен олардың аралықтары нақты қалыптасқан жағдайға қарай анықталады. Әдетте, аялдама 3-4 сағат жүрістен кейін 1 сағат, ал тәуліктің екінші жартысында 2 сағат ұзақтыққа дейін белгіленеді. Аялдама үшін жаппай жою қаруынан қорғануға, әскерлерді бүркемелеуге қолайлы жағдайлары және су қорларының жеткілікті мөлшерлері бар аудандар, ал таулы жерлердегі жорық кезінде тастардың құлауы мен опырылуынан қауіпсіз жерлер таңдап алынады. Аялдамада әдетте, бөлімше лектерінің caп түзеуі бұзылмайды, машиналар командирдің бекіткен арақашықтықтарында жолдың оң жақ жиегіне тоқтайды, әскерлерді қорғау ұйымдастырылады. Тағы қараңыз * Көлік аялдамасы Дереккөздер
Аспаздық өнім

Аспаздық өнім - аспаздық дайындыққа жеткізілген тамақ өнімі немесе өнімдер қоспасы. Аспаздық өнімдер Аспаздық өнімдер - тамақтар, аспаздық өнімдер және аспаздық жартылай фабрикаттар жиынтығы. Аспаздық өнімдер сапасы Аспаздық өнімдер сапасы — тұтынушы денсаулығына қауіпсіз, тамақтануға жарамды, тұтыну құрамы және құрам тұрақтылығы сақталған аспаздық өнімдердің сапасы. Аспаздық өндеу кезіндеі қалдықтар Аспаздық өндеу кезіндеі қалдықтар - өнімдерді механикалық өңдеу кезіндегі тағамдық және техникалық қалдықтар (өнімдерді алдын ала өндеу кезіндегі). Аспаздық өндеу кезіндеі шығындар Аспаздық өндеу кезіндеі шығындар - аспаздық өнімдерді өндіру кезіндегі өнімнің массасының төмендеуі. Дереккөздер
Эмиль Дюркгейм

Эмиль Дюркгейм (1858-1917) - француз әлеуметтанушысы, саясаттанушысы. Дюркгейм негізінен ұжымдық сана рөлі, оның әртүрлі түрлерін зерттеген. Ол өз тұжырымындасында әлеуметтік шындықтың ерекше және тәуелсіз принципіне сүйенеді. Осы қағидаға сүйене отырып, ол қоғамды индивидтерден моральдық және күштік (физический) тұрғыдан жоғары қойды. Келесі ынтымақтастық - ең жоғаргы моральдық принцип ретінде қарастырылды. Қоғамдағы екі механикалық және органикалық ынтымақтастықты тұтас даму бөліктері деп көрсетті. Механикалық ынтымақтастық архаикалық қоғамға, индивидтердің, олардың қоғамдық функцияларының бір-біріне ұқсастығына және жете дамымағанына негізделді. Органикалық ынтымақтастық Дюркгейм бойынша қазіргі кезеңдегі қоғамдарға тән, ол еңбекті белуге негізделеді. 1896 жылдан Бордо, 1902 жылдан Сорбонна университеттерінің әлеуметтану және педагогика профессоры, "Annес Sociologigue" журналының негізін салушы. Р. Декарт, К.А. де Р.Сен-Симон дәстүрін жалғастырып, Ш. Монтескье, Ж.Ж. Руссо И. Кант, Т. Спенсер, О. Конт, т.б. шығармаларын зерделеген. Ол негізінен, үжымдық сананың, оның әр алуан пішімдерінің (діннің, ахлақтың, құқықтың) рөлін зерттеді. Әлеуметтануды адам туралы ғылымдардың арасында жоғары бағалап, әлеуметтік болмыстың онтология проблемаларын түсіндіруге арқау етті. Әлеуметтанудағы биологиялық және психологиялық бағыттың редукциялык әдістеріне (барлық пәндер үшін ортақ тұжырым түю арқылы ғылыми білім бірлігі мәселесін шешуге арналған тәсілдер) қарсы шықты. Дюркгеймнің пікірінше, адам дегеніміз - жекеше және әлеуметтік қасиеттерді бойына жинақтаған екіұдай шындық (homo duplex), әсіресе, соңғысы адам болмысында басымдық иеленеді. Міне, сондықтан қоғам индивидтердің алуан түрлі өзара байланыстарының нәтижесінде пайда бола отырып, даралықтан тыс және даралықтан үстем болмысты құрайды. Дюркгейм "Әлеуметтанулық әдістің қағидасы" (1895) атты кітабында өзінің методологиясындағы басты қағиданы "әлеуметтік фактілерді заттар ретінде қарастыру керек" деп түйіндеді. Жалпы, Дюркгеймнің философияға көзқарасы екіұдай әрі қарама-қарсылықта болды. Бір жағынан, ол өзінің әлеуметтанулық тәсілдерінің әлдеқандай философиялық тұжырымдарға тәуелсіздігін ерекше қасиет тұтты, сол арқылы әлеуметтік философияның толып жатқан бөстекі ділмарлығын жек көретіндігін аңғартты. Екіншіден, Дюркгейм философиялық мәселелердің барлығын әлеуметтану ілімі тұрғысынан шешуге талпынды. Тағы қараңыз * Дюверже Морис * Карл Маркс Дереккөздер
Аялдау базасы

Аялдау базасы (Перевалочная база) — әскери жүктерді көліктің бір түрінен екінші түріне тиеуді ұйымдастыратын және жүзеге асыратын тылдық мекеме. Олар жүк алмастыру ауданында орналасады. Аялдау базасы құрамына жүк көтеру және көтеру-көліктік техникамен жарақталған жеке бөлімдер мен бөлімшелер кіреді. Аялдау базасына әскери көліктерді тиеу, тиелетін материалдық құралдардың келіктік құжаттарын толтыру және тиелгеннен кейін оларды тиісті орындарына жіберу, жүктер мен әскери техниканы арту, бекіту, бүркеніштеу бойынша әр түрлі жұмыстарды атқару, санымен қатар жүк тиеу жұмыстары кезінде олардың сақталуын қамтамасыз ету міндеттері жүктеледі. Дереккөздер
Статикалық түрде анықталатын арқалық

*Статикалық түрде анықталатын арқалық (Балка статическая определимая) — түғыр реакциялары тек тепетендік теңцеулері арқылы, ал ішкі күштер қималар тәсілімен анықталатын арқалық. *Статикалық түрде анықталмайтын арқалық (Балка Статическая неопределимая) — түғыр реакциялары тепе-тендік тендеулері арқылы анықталмайтын арқалақ. Дереккөздер ja:梁 (建築) no:Bjelke (flere betydninger)
Әдейі жасалған белсенді кедергілер

Әдейі жасалған белсенді кедергілер (Намеренные активные помехи) — қарсыластардың радиолокациялық станцияларын, радионавигациялық жүйелері мен радиобайланыс құралдарын олардың радиоқабылдағыштарының жиілігіндей жиілігі бар сигналдар шығару арқылы құрту мақсатындағы арнайы кедергілер станциясы жасайтын радиокедергілер. Әдейі жасалған белсенді кедергілер көздеуішті, тосқауылды және жауаптық болып және шығаратын сигналдарының түріне қарай — қарқынды (импульсті), синусоидалы, шуылды және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Әкелу және эвакуациялау жолдары

Әкелу және эвакуациялау жолдары (Пути подвоза и эвакуации) — материалдық құралдарды әкелуге және жаралылар мен науқастарды, жөнделмейтін және кажетсіз қару-жарақтарды, техникалар мен мүліктерді эвакуациялауға арналған жолдар. Ол негізгі және мандайшептік және рокадалық бағыттың запас жолдарынан, бөлімшелер мен бөлімдердің орналасу аудандарына келу жолдарынан, қиын өтпелі өңірлерден айналып өту жолдары және ауыр шынжыр табаңды техниканың өткізілуіне (эвакуациялауға) арналған лек жолдарынан тұрады. Дереккөздер
Ассортимент

Ассортимент — өндірісте — шығарылатын бұйымдар түрі; саудада — бұйымдардың түрлері және сорттары. Ассортимент дегеніміз — белгілі бір белгі бойынша жинақталған тауарлар жиынтығы. Ассортимент өндірістік және саудалық болып бөлінеді. Өндірістік ассортимент белгілі бір кәсіпорынмен (кәсіпорын ассортименті) немесе белгілі бір өндіріс саласында (сала ассортименті) шығарылатын бұйымдарды біріктіреді. Саудалық ассортимент — көтерме немесе бөлшек желі арқылы өткізілетін тауарлар номенклатурасы. Ол кәсіпорын ассортиментіне (дүкен, база) және тауарлық топ ассортиментіне (кондитерлік, сүт, ет және т.б. тауарлар) бөлінеді. Дереккөздер de:Rohwerk fr:Ébauche (horlogerie)
Әлеует

Әлеует (Потенциал; лат. potentia — күш) — қолда бар және белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу, қандайда бір тапсырмаларды орындау үшін жұмылдырылуы мүмкін құралдар, көздер, қорлар. Әскери теорияда әлеует мемлекеттің, коғамның, қарулы күштердің материалдық және рухани күшінің жиынтығы және соғыс мақсатында оларды жұмылдыру мүмкіндіктері ретінде анықталады. Әлеует экономикалық, саяси-моральдық, ғылыми және әскери болып бөлінеді. Бұлардың әрқайсысының өзіндік сандық және сапалық керсеткіштері бар, ал осылардың жиынтығы мемлекеттің әскери күш-қуатының және қарулы күштердің жауынгерлік күш-қуатының деңгейін сипаттайды. Қарсы жақтардың әлеуеттері ара катынасты шамалар болып келеді. Әлеуетте бар мүмкіндіктерді іске асыру саяси және әскери басшылықтың, жалпы халықтың, әскерлердің іс-қимылдарымен орындалады. Дереккөздер
Асхана

Асхана — қоғамдық тамақтандыруда ең көп таралған кәсіпорын түрі. Орналасуына және тұтынушылар контингентіне байланысты: жалпы типті, өндірістік болып бөлінеді. Тағамдар ассортиментіне: салқын тағамдар мен басытқылар, бірінші және екінші ыстық тағамдар, сүт және сүтті өнімдер, ыстық және салқын сусындар, тәтті және ұнды-кондитер өнімдері кіреді. Диеталық асханаларда мәзір кем дегенде диетаның 5-6 түрін қамтуы керек. Асханада әркімнің өзіне қызмет көрсету әдісі жиі кездеседі. Металдан, жартылай фарфордан, фаянстан, шыныдан жасалған ыдыс-аяқтар қойылады. Құрал-аспаптар тот баспайтын болаттан болуы тиіс. Асханада жартылай өнімдер мен кулинарлық тағамдардың сатылуы жүзеге асырылады; ол тамақ жейтін, ішетін үстелі бар бөлек бөлме, осы бөлмедегі жиһаздан тұрады және қоғамдық тамақтану кәсіпорны болып табылады. Асхана құралдары Асхана құралдары - тағамдар дайындауға қажетті құралдар (комбайндер, миксерлер, пышақ, ыдыс-аяқ және т.б). Асхана сәбізі Асхана сәбізі – шатырша- гүлділер тұқымдасына жататын екіжылдық көкөніс. Құрамында қанттар, В, РР витаминдері, каротин бар. Асхана сервизі Асхана сервизі — белгілі адам санына сай асхана ыдыстарының толық жинағы. Дереккөздер
Әрекет ету радиусы

Әрекет ету радиусы (Радиус действия) — #оперативтік әрекет ету радиусы (ӘТФ-да), кеме құрамаларының, топтарының койылған тапсырманы орындауы үшін теңізде жанармай толтырмай, кепілді қор шығынынсыз оралуы үшін орнықкан орындарынан (толық жанармай қорымен, ұрыстық үнемді жылдамдықпен) кетуі мүмкін алыс қашықтық. Оперативтік әрекет ету радиусы орта есеппен кеменің 0,3 жүзу қашықтығынан аспайды; #Тактикалық әрекет ету радиусы ұшақ (тіқұшақ), авиация бөлімшесі, бөлім, құрама жанармаймен толық толтырылған күйде, белгіленген тәртіпте және ұшу әрекеті кезінде ұрыстық тапсырманы орындай алатын және кепілді қор шығынынсыз ұшу аэродромына орала алатын ең алыс кашықтық. Тактикалық әрекет ету радиусы 0,35-0,4 ұшу кашықтығын құрайды. Бұл түсінік ӘТФ-да жеке кемеге колданылады. Ұшақтын әрекет ету радиусы ұшудың ең алыс кашықтығының 30-40 пайызынан аспайды. Ұрыстағы ұшақ саны көбейген сайын әрекет ету радиусы азаяды. Дереккөздер
Асханалық алмұрт

Асханалық алмұрт - раушангүлділер тұқымдасына жататын жемісті ағаштар тұқымы. 60 түрі бар. Жемісінде сахароза, органикалық қышқылдар, тұтқырлы заттектер, витаминдер бар. Бір гектардан 100—250 кг өнім алынады. Жемісінен тосап, сусын, шырын, шәрбат және т.б. дайындалынады. Дереккөздер
Әрекеттегі армия мен флот

Әрекеттегі армия мен флот (Действующая армия и флот) — соғыс уақытында ұрыс қимылдарын жүргізуге тікелей ат салысатын мемлекеттің әскери қызметтік бөлігі (әскери қызметтегі басқа бөлімдерден айырмашылығы). Әрекеттегі армия мен флотқа енгізу және оларға арналған жеңілдіктер әр мемлекеттің өзіне тән үкімет жарлықтары арқылы қалыптасады. КСРО-да әрекеттегі армия мен флот құрамына майдан шебінің басқармасы, операцияларды дайындайтын, ендіретін басқарма, флоттардың басқарма органдары, бірлестірілген, біріктірілген (кемелер), тылдық т.б. бөліктер, әрекеттегі майдан мен флоттың операциялық аумағының тылдық шеқараларында өздеріне жүктелген тапсырмаларын орындау кезінде флоттар мен майдандар қатарына енетін, сонымен қатар су жиегінен 111 км кашықтықтағы мекемелер мен орындар кіретін. Шекаралық әскери күзет әскерлерін, қашықтағы авиация бөліктерін және т.б. әрекеттегі майдандар құрамына енбейтін әскерлерді әрекеттегі армия мен флот қатарына әрекеттегі майданның тыл шекаралары аумағында жауынгерлік қамсыздандыру тапсырмаларын орындауға және әскери әрекеттерге тікелей қатыстылығы болған кезеңде жатқызу қалыптасқан. Дереккөздер
Геодезиялық торап

Геодезиялық торап — жер үстіндегі геодезиялық пункттер жүйесі. Олардың өзара жағдайы геодезиялык өлшеулер негізінде координаттық және абсолюттік биіктік жүйесінде аныкталады. Геодезиялық торап триангуляция, полигонометрия, трилатерация әдістерімен немесе олардың үйлесуінен құрылады. Топографиялық суретке түсіруде, біркатар инженерлік-техникалык тапсырмаларды орындауда, әскерлерді топогеодезиялық істермен қамтамасыз етуде, Жердің көлемі мен өлшемін зерделегенде пайдаланады. Қосымша Геодезиялық торап - жер бетінде бекітілген және координаталары өте жоғары долдікпен анықталған тірек пункт- терінің жүйесі. Геодезиялық торап мемлекеттік геодезия- лық, геодезиялық жиілендіру және түсіру тораптары болып бөлінеді. Геодезиялық торап топографиялық түсірулер мен карталарды жасаудың, сонымен қатар іздеу және құрылыс жұмыстарып жүргізудіц пландық және биіктік негізі болып есептеледі. Геодезиялық тораптарды байланыстыру Геодезиялық торап пункттерінің плаидық координаталары триангуляция, трилатерация, полинометрия әдістерімен, ал биіктік координаталары I, II, III және IV кластық нивелирлеумен анықталады. Триангуляция әдісі геодезиялық торапты үшбұрыштар арқылы құруға негізделген және осында орбір үшбұрыштың үш бұрышы өлшенеді. Трилатерацияда үшбұрыштардың қабырғалары және бұрыштары өлшенеді, ал полигонометрияда сынық сызық қабырғаларының ұзындықтары мен олардың бұрылу бұрыштары өлшенеді. Дереккөздер
Әсері күшті улы заттар

Әсері күшті улы заттар (Сильнодействующие ядовитые вещества) — булануы немесе ағуы кезінде ауада белгілі мөлшерден артық шоғырлана алатын және адамдарға зиянды әсер етіп, түрлі дәрежеде зақымдайтын құралдар. Неғұрлым типтік әсері күшті улы заттарға аммиак, хлор, күкіртті ангидрид, көміртек тотығы, күкіртті көміртек, үш хлорлы фосфор, сутек концентрацияланған кышқылдар және т.б. жатады. Ауа мен топырақтың температурасы неғұрлым жоғары, желдіц жылдамдығы неғұрлым шапшаң болған сайын төгілген әсері күшті улы заттар соғұрлым тез буланады. Әсері күшті улы заттар әсеріне ұшыраған, осының салдарынан адамдардың зақымдану каупі туған аумақты зақым ошағы деп атайды. Оны кейде химиялық зақымданудың екінші ошағы деп те атайды. Дереккөздер
Әскер бөлімшелерін моторландыру және механикаландыру

Әскер бөлімшелерін моторландыру және механикаландыру (Моторизация и механизация войск) — қарулы күштерді мотор арқылы (танктер, БТР-лер, ЖҰМ-дар және т.б.) және түрлі механизмдер арқылы қозғалатын әскери техникамен жаппай жабдықтау. Әскер бөлімшелерін моторландыру және механикаландыру әскерлердің жинақылығы мен соққы беру күшін, олардың ұрыста және операция кезінде шабуыл қарқынының күрт артуын және олардың бірлескен іс-кимыл кабілетінің күшейтілуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Асханалық ыдыс-аяқтарды жуу бөлмесі

Асханалық ыдыс-аяқтарды жуу бөлмесі - асханалық ыдыс-аяқ пен құрал-аспаптарды жууға арналған бөлме. Осы бөлме жіберу орнымен және сауда залымен ыңғайлы жерде жобалану керек. Асханалық ыдыс-аяқтарды жуу бөлмесінде кәсіпорындағы орын санына байланысты ыдыс жуу машиналары мен ванналар саны анықталады. Жуардың алдында ыдыстар тағам қалдықтарынан тазартылып, сортталады (тәрелкелерді, стақаңдар мен құрал- аспаптарды бөлек жуады). Шыны және хрусталь ыдыстар (рюмка, фужер, бокал) екі секциялы ванналарда жуылады. Дереккөздер
Конустың базалық жазықтығы

Конустың базалық жазықтығы (Базовая плоскость конуса) — негізгі жазықтықтың осьтік жағдайын анықтауға немесе берілген конустың қосарланып отырған конуспен салыстыра осьтік жағдайын анықтауға арналған конус осіне перпендикуляр жазықтық. Дереккөздер
Әскер жинау ауданы

Әскер жинау ауданы (Район сбора войск) — ұрыстық дабыл бойынша, оқу-жаттығуға, табиғат апаттарының зардаптарын жоюға шығу кезінде бөлімге, темір жол, су және әуе көліктерімен тасымалдаудан кейін тиеу кезінде батальонға, әскерлерді алмастыру және десант түсіру кезінде батальонға және ротаға тағайындалатын аймақ. Әскери теңіз флотында жинау ауданы десантты кемелер үшін олардың десант құру аудандарына шығуына дейін тағайындалады. Дереккөздер
Асшаян

Асшаян – он аяқты омыртқасыз шаян тәріздестер отряды. Ұзындығы 2—30 см-ге дейін. Теңіздерде және тұщы суларда өмір сүреді. Асшаян жеуге жарамды теңіз шаяны. Жеуге жарамды асшаяндар Көптеген шаянтәріздестер адамзат пайдасына асады, 2007 жылы олардың, шамамен 10 700 000 тоннасы өндірілген. Олардың басым бөлігі онаяқты шаянтәріздестер: шаяндар, омарлар және асшаяндар. Тұтыну үшін ұсталатын барлық шаянтәрізділердің 60%-ын асшаяндар құрайды, олардың 80%-ы Азияда өңделеді. Қытайдың өзінде-ақ дүниежүзі бойынша аса ірі мөлшерде шаянтәрізділерді экспорттайды, тағам өндірісіне пайдаланылады. Онаяқтыларға жатпайтын шаянтәрізділердің кәсіптік маңызы төмен. Мәселен, әлемдегі ең үлкен биомасса екендігіне қарапмастан, крильдің 118 000 тоннасы ғана ауланады екен. Дереккөздер
Әскер (күштер) салалары

Әскер (күштер) салалары (Род войск (сил)) — Қарулы Күштер түрінің құрама бөлігі. Оның құрамына тек қана өздеріне тән негізгі қарулары мен әскери техникалары, сондай-ақ оларды ұрыстық коддану тәсілдері бар әскери құрылымдар кіреді. Қарулы Күштер тегіне: Құрлықтағы әскерлерде — мотоатқыштар, танк әскерлері, ракеталық әскерлер мен артиллерия және т.б., Әуе шабуыльғаа қарсы қорғаныс әскерлерінде зенитті ракеталық әскерлер, зенитті артиллерия, жойғыш авиация, радиотехника әскерлері және т.б., Әскериәуе куштерінде (авиация тегіне) бомбалаушы авиация, жойғыш бомбалаушы авиация, жойғыш авиация және т.б., Әскери-теңіз флотында — су асты және су үсті күштері, теңіз авиациясы, теңіз жаяу әскері мен жағадағы ракеталық-артиллериялық әскерлер жатады. Ұрыс пен операцияда әскер салалары бір-бірімен өзара тығыз әрекетте қолданылады. Әскер салаларының ұрыстық қызметін қамтамасыз ету үшін арнайы әскерлер болады. Дереккөздер
Ацидофилин

Ацидофилин ( - қышқыл және грекше сүйемін) — ацидофильді организмдермен (бактериялармен) сүтті ұйытып алынған ішімдік. Ацидофилин — сиыр сүтіл (қаймағын алып не алмай) қайнатыл, оған сүт қышқылды стрептококк пен ацидофилин таяқшасын, сондай-ақ кефир грибогын қосып ашыту арқылы алынатын диеталық қышқыл сүт тағамы. Сүт заводтары ацидофилиннің майлы (сүт майы 3,2%), майлы тәтті және майсыз тәтті түрлерін шығарады. Ацидофилин сүтке қарағанда асқазанда жеңіл қорытылып, тез сіңеді. Сондықтан да оны емдік тағам ретінде пайдалан ады, өйткені ацидофилин құрамындағы сүт қышқылды бактерия ішекте пайда болатын шіру процесін жолды. Ацидофилинді 80С-тан аспайтын температурада 3 тәуліктей ғана сақтауға болады. Дүкендерде ацидофильді простокваша мен аидофильді қатықта сатылады. (Простокваш мақаласын қараңыз). Тағыда қараңыз * Кефир Дереккөздер
Координаталы-өлшегіш машина

Координаталы-өлшегіш машина (Машина координатно- измерительная) — өлшейтін тетіктің орнатылуын, сүңгіштеу (ощупывание) жүйенің және тетіктің өзара қозғалысын, координата арқылы осы қозғалыстардың өлшенуін, өлшеу нәтижелерінің өңделуін және геометриялық параметрлерінің есеппен анықталынған нәтижелерін қамтамасыз ететін құрылғы. Дереккөздер
Геосинхронды орбита

Геосинхронды орбита — Жер айналасындағы орбита. Бұл орбитада Жер серігі планетаны күніне бір рет айналып ұшып шығады, сөйтіп үнемі сол бір нүктенің үстінде тұрады. Жер серігінің жерге қатысты орны тұрақты болғандыктан, олар байланыс және алдын ала ескерту үшін қолданылады. Дереккөздер
Әскер үлесі

Әскер үлесі (Довольствие войск) — әскердің материалдық құралдар, тұрмыстық кызмет көрсету қажеттіліктерін қанағаттандыру шараларының жүйесі; әскерді жабдықтаудың әр түрлерінін жалпы атауы. 50 ж. ортасынан бастап Кеңестік әскери қызметте жабдықтау түрлеріне байланысты "қамтамасыз ету" және "жабдықтау" терминдері қолданылды. "Әскер үлесі" термині әскерді ақшалай камтамасыз етуге қатысты да қолданынады. Дереккөздер
Әскерге хабар беру

Әскерге хабар беру (Оповещение войск) — барлық бөлімшелер мен бөлімдер үшін арнайы бекітілген сигналдарды (қарсыластардың әуе шабуылы туралы, радиоактивті, химиялық, бактериялық залалдар туралы және т.б.) жеткізу, беру. Әскерге хабар беру әскердің дер кезінде қорғануы немесе қарсы әрекет жүргізуі үшін шара қолдануы мақсатында жүргізіледі. Әскерге хабар беру қарсыластардың тұтқиылдан ядролық шабуыл жасау қаупін жойып, әскердің дер кезінде шара қабылдап, барлық қорғаныс құралдарын барынша толық қолдануына мүмкіндік береді. Радиоактивті, улағыш, бактериялық заттар тапқан кезде бөлімше командирінің нұсқауымен жедел түрде хабарлау сигналы беріледі. Әуедегі қарсыластар туралы хабар радио және байланыстың сигнал құралдары арқылы беріледі. Дереккөздер
Әскерді басқару

Әскерді басқару (Управление войсками) — штаб, саяси бөлім және т.б. басқару органдары басшыларынын (командирлерінің, бастықтардың) әскерді (қарулы күштерді) үнемі әскери дайындықта ұстап, алға қойылған міндеттерді орындауға және ұрыс қимылдарын жүргізе білуге дайындауға басшылық жасауы. Оған болуы мүмкін жағдай жөнінде үнемі мәліметтер табу, жинау, алдын ала зерттеп, талдау жасау, операция (ұрыс) кезінде шешім қабылдау, қарамағындағыларға әскери міндетті жеткізу, операцияны (ұрысты) жоспарлау, өзара бірлесіп қимыл жасауды ұйымдастыру, әскер мен штабты әскери кимылдар жүргізуге әзірлеу және оған тікелей басшылық жасау, әскерді басқару жүйесін құру, қарамағындағы командирлерге, штабқа, әскерге бақылау жасау мен көмек ұйымдастыру, т.б. жатады. Әскерді басқаруды қолбасшы (командир, басшы) тікелей немесе штаб, орынбасарлары, әскер түрлері басшылары, арнайы әскер және кызмет арқылы бұйрық, директива, өзінен жоғары тұрған басшылардың жарлығы түрінде жүзеге асырады. Әскерді басқарудың негізгі принциптері дара басшылық; барлық белімдерді бір орталықтан басқару, соның ішінде бағыныштылардың алдына қойылған міндетті орындау барысында жеке бастама көтеруіне мүмкіндік беру, шешім қабылдау кезінде табандылық пен батылдық көрсету; жағдай өзгеруіне қарай тез шешім шығару; құпиялық пен үзіліссіздік; қолбасшылық (командир, басшы) қабылдаған шешімге қол астындағыларды алға койылған міндеттерді орындауға пайдалануы мен оның нәтижесіне (қарай) тікелей жауапкершілігі; Әскерді басқаруды жүзеге асыру үшін басқару жүйесі құрылып, оған басқару органдары, басқару пункттері, байланыс жүйесі, Әскерді басқаруды автоматтандыру жүйесі, және т.б. арнайы жүйелер кіреді. Дереккөздер
Әскерді бытырата орналастыру

Әскерді бытырата орналастыру (Рассредоточение войск) — ұрыс әрекеті кезінде әскердің тезірек қанат жаюын камтамасыз ететіндей әскерді майдан және оның тереңдігі бойынша (бөлімшелер мен бөлімдер арасындағы қашықтықтарды арттыру) бөліп тастау. Ол, әсіресе, ядролық қарудан, авиация соққысынан және қарсыластың артиллериялық минаатарлық атысынан қорғануда тиімді шара болып саналады. Әскерді бытырата орналастыру ұрыстын кез келген жағдайында жүргізіледі. Дереккөздер
Көлік арбашық

Көлік арбашық (ағыл. pallet jack) — қоймаларда, логистикалық хабтарда, өндіріс кешендеріне, және цехтарға арналған паллета көтеріп, тасымалдаушы көліктік құрал. Көлік арбашық түрлеріне аккумулятормен қоректенетін электрокар және іштен жанатын қозғалтқыш күшімен жүретін автокарлар жатады. Көлік арбашықтың көтеру күші 5 т-ға дейін болады. Дереккөздер
Көпірдің көтергіштігі

Көпірдің көтергіштігі — көпірдің көтергіштік қабілеті. Әскери көпірлердің көтергіштік қабілеті одан өткізілетін шынжыр табанды машинаның шекті салмағымен (тонна) көрсетіледі; дөңгелекті машиналар үшін білікке түсірілген қысымның шекті мөлшерімен сипатталады. Көпір құрылысының ең әлсіз бөлімшесінің көтергіштік мүмкіншілігі бойынша анықталады. Дереккөздер
Әскерді жабдықтау

Әскерді жабдықтау (Снабжение войск) — тыл кызметі ұйымдастырып, іске асыратын бөлімшенің (бөлімнің, құраманың) материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру. Әскерді материалдық және техникалық құралдармен дер кезінде әрі талық камтамасыз етудің бейбіт уақытта да, соғыс кезінде де маңызы зор. Әскери кызметшілерге, бөлімшелер мен бөлімдерге кажетті көптеген әр түрлі заттар қолданылу мақсатына қарай әр түрлі жабдықтау түрлеріне топтастырылады (ракеталық артиллериялық жабдықтау, киім-кешекпен, азық-түлікпен жабдықтау және т.б.). Дереккөздер
Көпірлі өткел

Көпірлі өткел — әскерді өзеннен жаппай өткізу үшін арнайы жабдықталған , айналасындағы жерді қоса алғандағы көпір. Көпірлі өткел әскердің үздіксіз өтуіне оңтайлы және өткелдің басқа түрлерімен салыстырғанда еткізу кабілеті зор. Дереккөздер
Әскерді техникалық қамтамасыз ету

Әскерді техникалық қамтамасыз ету (Техническое обеспечение войск) — қарулы күштерді әскери-техникалық мүліктермен қамтамасыз ету, әскери техниканы пайдаланудың сенімділігі мен тиімділігін арттыру, жөндеу жұмыстары, бұзылған жағдайда қайта сапқа косу үшін арнайы техникалық құралдармен қамтамасыз ету шараларынын жиынтығы. Әскерді техникалық қамтамасыз ету әскери техникаға және инженерлік ракеталық, инженерлік радиоэлектроникалық, авиация, артиллерия, танктік, автотехника, инженерлік техника, химиялық-техника, байланыс техникасы мен автоматты басқару жүйесі, тыл кызметін техникамен қамтамасыз ету бөлімдерінде жүргізіледі. Әскери-теңіз флотында бұған қоса кемелерді арнайы техникамен және қару-жарақпен камтамасыз ету жүзеге асырылады. Әскерді техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастыру үшін техникалық барлау жүргізіліп отырады. Техникалық қамтамасыз ету (Техническое обеспечение) — әскерді (күштерді) ұрыс техникасымен, оқдәрімен, әскери-техникалық мүкәммалмен камтамасыз ету, әскери техниканың пайдаланылу тиімділігін арттыру, оны тез жөндеп қалпына келтіру мақсатында жүзеге асырылатын шаралар кешені; арнаулы-техникалық қамтамасыз етудің бір түрі. Техникалық қамтамасыз ету әскери техниканың түрлері бойынша жүргізіледі, соған орай инженерлік-ракеталық, инженерлік-радиоэлектрондық, инженерлік-авиациялық, инженерлік-артиллериялық, танкілік-техникалық, автотехникалық, инженерлік-техникалық, химиялық-техникалық, байланыс пен автоматты басқару жүйесін техникалық қамтамасыз ету, тыл қызметтері бойынша техникалық қамтамасыз ету болып сараланды. ӘТФ-де кемелерді және олардағы арнаулы қару-жарақты техникалық қамтамасыз ету жүзеге асырылады. Техникалық қамтамасыз ету мүддесі үшін техникалық барлау ұйымдастырылады. Дереккөздер
Көпірлік танк

Көпірлік танк көпір құрылымдарымен жабдықталған және ені шағын кедергілерден өтетін бунақты көпірлер орнатуға арналған танк. Көпірлік танк көпірді бірнеше минут ішінде экипаждар шықпай-ақ жасайды. Дереккөздер
Көміртексіздендіру

Көміртексіздендіру — көміртекті болаттың беттерінен көміртек мөлшерін диффузиялық жолмен азайтатын химия-термиялық өңдеу түрі. Жиі қолданылатын реакциялар: : C + CO2 2CO (Будуар реакциясы) сондай-ақ: : C + H2O CO + H2 : C + 2H2 CH4 : C + O2 -> CO2 : C + FeO -> CO + Fe Дереккөздер