kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бәден

Бәден , анис – шатыршагүлділер тұқымдасының балбырауын туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Кавказда, Оңтүстік Еуропада, Жерорта теңізі жағалауларында өсетін 2 түрі кездеседі. Ал Қазақстанда 1 түрі кәдімгі Бәден (A. vulgare) бар. Оның биіктігі 60 – 75 см. Тамыры жуан, тік сабақты. Тамыр түбіндегі жапырақтары қысқа сағақты, ал сабақ ұшындағы жапырақтары сағақсыз болады. Ақ түсті гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырын құрайды. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қос тұқымды қорапша, сыртын жіп сияқты түк басқан. Бәденнің құрғақ жемісінің құрамында 2,2 – 3,2% эфир майы, 18 – 20% май, 17 – 20% белок болады. Майы сабын қайнатуда, жемісі тамақ өнеркәсібінде және парфюмерияда қолданылады. Ал күнжарасын ұсақ мал сүйсініп жейді. Дереккөздер
Бәйбіше жотасы

Бәйбіше – Арал Қарақұмы мен Бетпақдала аралығындағы таулы жота. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25-27 км-ге созылған, абсолюттік биіктігі 254 м. Оңтүстік-батыс беткейі тік жарқабақты. Шығыс беткейі еңіс, батыс және оңтүстік беткейлері сай-жырамен тілімденген. Геологиялық құрылымы Палеоген жыныстарынан тұратын тау үсті жазық, мүжілген. Топырағы, өсімдігі Шөлді белдемнің бұл өңірі сұр, бозғылт сұр топырақты. Онда бұйырғын, тасбұйырғын, астық тұқымдас өсімдіктер мен ақ жусан өседі. Бәйбішетау маңайы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Запырангүл

Бәйшешек, Запырангүл – құртқашаштар тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр түйнекті өсімдіктер. Еуразияда, Жерорта теңізінің жағалауларында өсетін 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Іле, Жетісу (Жоңғар), Теріскей Алатауларында, Ұзынқара (Кетпен) жотасында, Қаратауда өседі. Запырангүлдің Алатау бәйшешегі (C. alatavіcus) және Корольков бәйшешегі (C. korolkovіі) деген түрлері бар. Биіктігі 10 – 30 см-дей. Тамыр түйнектері ұзынша немесе шар тәрізді домалақ болады. Шоғырланып біткен таспа жапырақтарының саны 6 – 9, ұзындығы 10 – 12 см. Сары немесе көкшіл түсті дара гүлінің гүл қоршауы қарапайым күлте жапырақшалардан тұрады. Гүл қоршауының ортасынан ұзындығы 10 см-дей түтік шығады да, гүлі сол түтіктің ұшында жетіледі. Аталығы үшеу, аталық жіптері қысқа болады. Аналығы біреу, ол 3 жеміс жапырағынан тұрады. Жемісі – үш ұялы, көп тұқымды қауашақ. Наурыз – мамыр айларында гүлдейді. Гүлдері түнге қарай және бұлтты күндері жабылып қалады. Оларды аралар немесе көбелектер тозаңдандырады. Запырангүлдер негізінен сәндік өсімдіктер. Табиғатта таралуы Республикамыздың Шығыс Қазақстан, Алматы, Талдықорған облыстарының, жабайы өсетін бұталардың арасында өседі. Дәрілік шикізат ретінде бәйшешектің жапырағы, тамыр – сабақтары және тамырдың өзі пайданылады. Химиялық құрамы Дәрілік шикізатының құрамында сапониндер, эфир майлары, С дәреумені,глюкозидтер, флавондар және примевериндер бар. Қоланылуы Мал дәрігерлігі практикасында бәйшешектің тұнбасы зәр, тер шығаруды үдету үшін, сондай–ақ тыныс алу органдары қабыгнып ауырған малдың қақырығын түсіру үшін пайдаланады. Тұнба 1:10 қатынаста жасалып, бұзауға – 50 – 80 мл, қозыға — 10-15 мл мөлшерінде күніне 3 рет ішкізіледі. Көктем кезіеде бәйшешектің жапырағы төлге дәреумендік шөпиретінде жемге қосып беріледі. Бәйшешектің дәрілік шикізатының малға ешқандай зияны жоқ, дәлірек айтсақ ол улы емес. Сондықтан оның жапырағын дәрумендік – С дәрумені – қоры ретінде бұзаудың, қозының жегенінше беруге болады. Дереккөздер
Бәшек

Бәшек (Hymenolobus) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, далалы, таулы аймақтардың сор, сортаңды жерлерінде, өзен бойларында өсетін 1 түрі – жатаған Б-і (Н. procumbens) бар. Биікт. 2 – 27 см. Жапырақтары қанат не қауырсын бөлікті. Тостағанша жапырақтары бірдей, күлтесі ақ түсті. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршаққынша. Тұқымдары қоңыр түсті. Дереккөздер
Беғазы (тау)

Беғазы – Қаратал өзенінің сол жағындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Ақтоғай ауылынан шығысқа қарай 27 км жерде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 4,5 км. Ең биік жері 1169 м. Жер бедері, геологиялық құрылымы Беткейі жайпақ, оңтүстік және батыс бөлігі сай-аңғарлармен тілімденген. Тас көмір жүйесінің ортаңғы бөлім кезеңінің тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, селеу, бетеге, боз, қараған, арша, аңғарларда астық тұқымдас шалғындар өседі. Дереккөздер
Беде

Беде (Тrіfolіum) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық кейде бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Солт. жарты шардың қоңыржай белдеулерінде, сирек Оңт. Америка мен тропиктік Африкада кездесетін 200-ге жуық түрі белгілі. Республиканың барлық жерінде, шалғындықтарда, ойпаң жерлерде, өзен, жол бойларында, тау бөктерлерінде өседі. Жиі тараған түрі – қызылбас беде (Т. pratense). Оның биікт. 15 – 50 см-дей, сабағы жұмыр, тамыры жуан болады. Жапырағы күрделі, 5 – 9 жапырақшалары бар. Гүлі ұсақ қызыл, қызғылт, сары не ақ түсті, шар тәрізді домалақ немесе сопақша келген шашақ гүлшоғырға топталған. Жемісі – бұршақ, оның 1 – 2, кейде 3 – 6 дәні бар. Мамыр – тамыз айларында гүлдейді. Б-ні таза күйінде немесе еркек шөппен, бидайықпен, тарғақшөппен қосып себеді. Бұл жағдайда ол мол өнім береді әрі мал сүйсініп жейді. Б-нің құрамында протеин, каротин, витамин, азотсыз заттар, клетчатка, май, күл және фосфор көп болады, жылына 3 – 4 рет орылады. Б-нің топырақтың сортаңданбауына, эрозияға қарсы күресте тигізетін әсері зор, сонымен қатар гүлдеген кезінде одан жақсы бал жиналады. Дереккөздер Сілтеме * [http://flower.onego.ru/anpine/trifoliu.html Беде Энциклопедия декоративных садовых растений]
Беде қоңыр көбелегі

Беде қоңыр көбелегі , зығыр қоңыр көбелегі – қоңыр көбелектер тұқымдасына жататын ауыл шаруашылығы дақылдарының зиянкесі. Қазақстанның далалы және орманды-далалы белдемдерінде кездеседі. Қанатының жайғандағы ұзындығы 30 – 35 см-дей. Көбелек 600 – 700, кейде 1500 жұмыртқа салады. Оны жарып шыққан жұлдызқұрт жасыл не қызғылт сұр түсті (ұзындығы 21 – 40 мм). Беде, зығыр, соя, мақта, кендір, арахис, күнбағыс, темекі, көксағыз, т.б. дақылдардың жапырағын, тұқым бүрін, тұқымын жеп қоректенеді, топырақ арасында (2 – 5 см тереңдікте) қуыршаққа айналады. Одан шыққан көбелек мамыр айының басында (оңт. аудандарында) не аяғында (солт-те) ұша бастайды. Жылына 2 – 3 рет ұрпақ береді. Негізгі күрес шаралары: Б. қ. к. қуыршаққа айнала бастаған кезде егістікті қопсыту, оның шөбі алынғаннан кейін сүдігер жырту, тех. дақылдар мен бұршақты өсімдіктер себілген жерлерге инсектицид (хлорофос, метафос, т.б.) шашу. Дереккөздер Сілтеме [http://www.trowbridgemuseum.co.uk/cloth/fin_raiser.html Teasel Handles and Teasel Gigs in the Trowbridge Museum]
Безгек масасы

Безгек масасы (Anopheles) – масалар отрядының қосқанаттылар тұқымдасына жататын бір туысы. Жер шарында Безгек масасының 360-тай түрі, ал Қазақстанда 6 түрі мекендейді, солардың ішінде көп тарағаны және безгек ауруын тарататыны кәдімгі Безгек масасы (A. maculіpennіs) және бояулы Безгек масасы (A. superpіctus). Дене тұрқы ұзынша келген, бас, кеуде және құрсақтан тұрады. Басында көздері мен 15 буыннан тұратын иісті және ауаның қозғалуы мен ылғалдылығын сезетін мұртшалары бар. Тұмсығы ұзын, адамдар мен жануарлардың қанын сорып қоректенуге бейімделген. Қуыршақтан ұшып шыққан масалар ауада шағылысып ұрықтанады. Ұрғашылары малдың, жабайы жануарлардың және адамның қанын сорып, ал аталықтары өсімдік шырынымен қоректенеді. Ұрғашылары жұмыртқаларын су бетіне тізбектеп салады, одан 2 – 4 күнде дернәсілдері шығады. Олар судағы балдырлармен, қарапайымдылармен қоректенеді. 14 – 18 күнде жұмыртқадан қанаттанған маса шығады. Безгек масасы бір жазда 2 – 6 рет ұрпақ бере алады. Қыста масаның ұрғашылары аңдардың інін, үңгірлерді, үйлердің төбесінде, қоймаларда, т.б. жылы жерлерді мекендейді. Безгек масасын жою үшін инсектицидтер қолданылады. Батпақты жерлер құрғатылады. Биологиялық әдіс – оның дернәсілімен, қуыршағымен қоректенетін балықтарды суға жіберу әдісі де қолданылады.
Безсонов мұздығы

Безсонов мұздығы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік-батыс бөлігінде, Қора өзенінің бастауында орналасқан аңғарлық мұздық. Алғаш рет мұздықты 1909 жылы орыс топырақтанушысы А.И. Безсонов зерттеген. 1950 жылы Қазақстан ҒА География секторының экспедициясы мұздыққа топографафиялық түсірім жүргізді, мұздың еруін, қозғалыс процестерін бақылады. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3902 м, аумағы 12,6 км 2 , ұзындығы 6 км, көлемі 1,2 м 3 . Кең ауқымды фирндік (мұзқарлы) алаңнан құралған. Мұздық тілі 2937 м-ге дейін төмен түседі, фирн (мұзқар) сызығы 3420 м-ден өтеді. Дереккөздер
Безсонов шыңы

Безсонов шыңы – Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы Солтүстік Орта жотаның батыс бөлігіндегі шың. Биіктігі 3954 м. Шыңға академик А.И. Безсонов есімін берген (Қазақстан ғылым академиясының География секторының экспедициясы (1950–1952 жж.)). Жер бедері Безсонов шыңының құзды массиві өзі аттас мұздықты 2 камераға бөледі. Дереккөздер
Бекболат газ-мұнай кен орны

Бекболат газ-мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Боранқұл ауылының оңтүстік-шығысында 55 км жерде орналасқан. 1994 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Жоғары палеозойдың терригендік-карбонатты шөгінділері өнімді қабат болып саналады. Жатыс сипаты Мұнайлы алаң 2253 мың м 2 , пластың жалпы мұнайлы қалыңдығы 50 м, коллектордың кеуектігі 0,1, қаныққандығы 0,75, тығыздығы 0,78.
Бекетов бипаны

Бекетов бипаны – орамжапырақ тұқымдасы, бипан туысына жататын көп жылдық өсімдік. Орта Азия мен Қазақстанның өсімдік жамылғысын зерттеген орыс ботанигі А.Н. Бекетовтің құрметіне аталған. Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларының, Ұзынқара (Кетпен) тауының орта белдемдерінде, тасты, тастақты, сортаң жерінде өседі. Биіктігі 15 – 40 см. Негізгі сабағында жапырақ болмайды. Жапырағы сабақ түбіне шоқталып орналасқан, пішіні сопақша болады. Сабағы мен жапырағының сыртын түк басқан. Тостаған пішінді жапырақшаларының ұзындығы 9 – 11 мм, түсі қоңыр қызыл, желегінің ұзыдығы 20 – 23 мм, ол көкшіл немесе қызғылт түсті келеді. Бекетов бипаны тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – бұршаққын, ұзындығы 4 – 8 см, ені 3 – 4 мм. Жемісі жас кезінде түкті, піскеннен кейін жалаң болады. Бекетов бипаны сирек кездесетін эндемик өсімдік, таралу аймағы жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Бектауата

Бектауата – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. Этимологиясы Бұл таудың атауын сөзбе-сөз аудару қиын. Көптеген аңыздардың бірі - қазақтар жоңғарлармен соғысқан ғасырларда өмір сүрген әулие Атабек туралы баяндайды. Бірде ол қуғыншылардан бас сауғалап, осы таудың ең үлкен үңгіріне тығылыпты. Ал Аллаһ тағала әулие қарияға үңгірдің ең түкпірінде тұщы су көзін ашыпты-мыс. Жау қаншама іздесе де, бұл үңгірді таба алмапты, өйткені ол таудың етегінде емес, биік жартасында екен. Мүмкін Бектауата - "Атабек тауы" деп аталуы осыдан болар. Қазақтың белгілі ғалымы Әлкей Марғұлан бұл сөзді "Бек тауы" деп түсіндірсе, топоном Еркебай Қойшыбаев оны ертедегі түрік сөзі "биік" сөзімен байланыстырады да, Бектауата деген топонимді түгелдей алғанда "қасиетті биік тау" деп тәржімалайды. Толып жатқан аңыздар бұл тауға, әсіресе әулие үңгіріне қажылық етіп келушілердің қатарын көбейтті. Балқаш өңірін зерттеушілердің бірі Н.И. Красовский 1868 жылы былай деп жазды: "Шамамен 600 фунт жерді алып жатқан алаңға жақын тұста бой көтерген Бектауата гранитті жартастары шоғырланған жер ең биік жер болып саналады. Гранитті құздар өсімдік атаулыдан ада, мүлде жалаң, айтарлықтай биіктікте су шайып жасаған үңгірлерді Карсон Керней ауылдарының тұрғындары қасиетті жер деп таниды. Географиялық орны Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданында, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде, ұсақ шоқылы-белесті жазықта орналасқан. Солтүстік-шығыстан оңтістік-батысқа қарай 7 км-ге созылып жатыр, ені 3 км, абсолюттік биіктігі 1213 м. Құбылтайөзек аңғары оны батысындағы Сарықұлжа (1082 м) тауынан бөліп тұрады. Жер бедері Бектауатаның беткейлері тік, жалтыр тақыр тасты, төбесі үшкірлеу келген. Пьезооптикалық минералдардың ұсақ кен орындары мен табиғи үңгірлер бар. Олардың ішіндегі ең ірісі – Бектауата үңгірі. Геологиялық құрылымы Тас көмір кезеңінің қызғылт граниттерінен түзілген. Өсімдігі Беткейлерінде өте сирек бұта мен селдір шөп өседі, тауаралық аңғарларында көктерек, тал, түрлі бұта кездеседі. Олардың 45 сирек кездесетін болса, 8-і Қызыл кітапқа енгізілген. Некен-саяқ елік, арқар мекендейді. Галерея Дереккөздер
Бектауата тиынтағы

Бектауата тиынтығы (Hedysarum bectauatavicum) – бұршақ тұқымдасы, тиынтық туысына жататын көп жылдық өсімдік. Орталық Қазақстанның Бектауата тауының тасты беткейлерінде, жартастардың қуысына жабыса өседі. Биіктігі 20 см, бұтақталған жер асты сабағы бар. Жапырақтары ұзын сағақты, 4 – 5-тен жұптаса орналасқан дөңгелек жапырақшалары болады. Гүлсағақтары жапыраққа тең немесе ұзындау келеді. Желегі қызғылт көк түсті, ұзындығы 15 мм. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жеміс бұршағы 2 – 3 бөлікке жіктелген, маржан тәрізді тізбектеліп орналасқан, әрбір бөлігі жалаңаш болады. Бектауата тиынтығ өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Бектауата үңгірі

Бектауата үңгірі – Бектауата тауының оңтүстік-батыс беткейінде, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан. Сипаты Үңгір биотитті гранит пен аплит тау жыныстарының жапсарындағы жіктің үгіліп, еріп бұзылуынан пайда болған. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ұзындығы 45 – 48 м-дей. Үңгірдің аузы тау етегінен 80 – 100 м биіктікте орналасқан, оған тас қорымы арқылы көтеріледі. Алдында ұзындығы 6 – 7 м, көлденең 4 – 5 м тегіс ашық алаң бар. Үңгірге кірер қуыстың биіктігі 3 м-дей, ені 1,5 м, одан әрі ені 2 – 2,5 м-ге дейін кеңейеді, табаны 15 – 16 м-ге дейін тегіс, одан әрі сәл көтеріңкі, сонан соң төмендейді. 29 м-ден әрі үңгір түбін тереңдігі 1,5 м-дей көлшік алып жатыр. Үңгір бірте-бірте жоғарылап, ені 1,5 м-ге дейін тарылады. Жоғарғы жағы мұржа тәрізді дөңгелек тар тесікке айналып жер бетіне шығады. Суы мөлдір, өте салқын, түбі лай. Су деңгейі бір қалыпта сақталады. Ертеректе Бектауата үңгірі ауру адамдар, бала көтермейтін әйелдер басына түнеп, құрбан шалып, құдайдан тілектерінің орындалуын сұрап жүретін орын болған. Кейін туристерді қызықтыратын мекенге айналған. Дереккөздер
Бектау бұғазы

Бектау бұғазы – Арал теңізінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі бұғаз. Географиялық орны Қызылорда облысының Арал ауданының жерінде. Сипаты Кезінде бұғаз батысындағы Биіктау аралын шығысындағы бірнеше ұсақ аралдан бөліп, Көшенбай және Алтынкөл шығанақтарын жалғастырған. Ұзындығы 6 км, ең енсіз жері 1 км-дей, тереңдігі 3 м-ге жуық болған. Арал теңізінің тартылуына байланысты бұғаз пішінін өзгертіп, сор далаға ұласып кеткен. Дереккөздер
Бектемір

Бектемір – Қызылқұмның солтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Жаңақорған ауданында. Тереңдігі 16 м, су шығымы 500 л/сағ. Құдық маңындағы тізбекті төбешіктердің теңіз деңгейінен биіктігі 200 м шамасында. Оңтүстігінде Әменшақ, Жоғары Мұсабай, Әліп құдықтары орналасқан. Бектемірдің айналасын сексеуіл тоғайы қоршаған. Дереккөздер
Бектұрлы газ конденсат кен орны

Бектұрлы газ конденсат кен орны — Маңғыстау облысы Ақтау қаласының шығысында 80 км жерде орналасқан. Құрылым 1967–1968 жылдары аймақтық геологиялық-геофизикалық жұмыстар жүргізу кезінде анықталды. Геологиялық құрылымы Терең іздестіру бурғылауы 1973 жылы басталған. Осы жылы-ақ ортаңғы юра шөгінділерінде газконденсат жатындары анықталды, ал 1975 жылы төменгі юрада жаңа жатын ашылды. Құрылым ендікке жуық созылған броахиантиклин екені анықталды. Бат жікқабаты шөгінділерінің беті бойынша құрылымның өлшемдері 2x1 км, амплитудасы 15 м. Өнімділік ортаңғы юраның байос жікқабатының бір горизонтында, аален жікқабатының екі горизонтында және төменгі юраның бір горизонтында анықталған. Бір горизонттың жатыны мұнай-газ-конденсатты, өзге үш горизонттың жатындары мұнайлы. Жатыс сипаты Мұнай иірімдерінің биіктігі 16 – 62 м, мұнай-газ конденсат иірімі 37 м. Коллекторлардың ашық кеуектігі 11 – 17%, өткізгіштігі 0,018 – 0,02 мкм 2 . Қабаттардың жалпы қалыңдығы 73 – 122 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы 3,7 – 8,6 м, газдық фактор 91 – 145,2 м 3 /м 3 . Құрамы Мұнай тығыздығы 855 – 870 кг/м 3 , күкірттілігі 0,2%, жоғары парафинді (23 – 25%), шайырлар мөлшері 11,8%-ға, асфальтендер мөлшері 6,2%-ға жетеді. Еріген газ құрамы жағынан ауыр, олар этан кіріктіруші болып келеді. Ауыр көмірсутектердің мөлшері 14%- дан 25%-ға дейін ауытқиды, газдың метандық құраушысы тереңдеген сайын 68%-дан 82,5%- ға дейін өседі. Газ құрамында 3-6%-ға дейін азот бар екендігі байқалады, көмірқышқыл газы жоқ. Жатынның режимі суарынды. Кен орны 1974 жылдан бері пайдаланылып келеді. Дереккөздер
Бектібай

Бектібай – Бәйбіше жотасының оңтүстігіндегі құдық. Қызылорда облысы Қармақшы ауданында орналасқан. Тереңдігі 6 м, су шығымы 500 л/сағ. Бектібайдың оңтүстігі-батысында Тарғыл тауы орналасқан. Құдық 180 м биіктікте, төбешікті, жалды жерде орналасқан. Дереккөздер
Бекі (құдық)

Бекі — Маңғыстау түбегіндегі құдық. Сипаттамасы Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Тереңдігі 12 м, су шығымы 800 л/сағ. Құдық шамамен 250 м биіктікте жатыр. Бекі, Көктөрткіл тауының баурайында орналасқан. Құдықтың оңтүстігінде өзімен аттас елді мекен бар. Дереккөздер
Бекіре

Бекіре , қызыл балық – бекіретәрізділер отрядына жататын ірі балық. Қазақстанда Каспий теңізінде, Еділ-Жайық өзендерінде тіршілік ететін 2 түр тармағы бар: кәдімгі бекіре (A.g. gueldenstaedtі) және парсы бекіресі (A.g. persіcus). Олардың дене тұрқы 2 м-ден астам, салмағы 10 – 30 кг, кейде 80 кг-ға жетеді. Бекіренің тұмсығы қысқа, доғал не сүйрік, мұртшалары тұмсығының ұшына жақын, жотасында 5 – 19, бүйірінде 24 – 30, ал бауырында 6 – 14 қырлы сүйектері болады. Бекіренің аталығы 7 – 8, аналығы 9 – 10 жылда жыныстық жағынан жетіледі. 50 жылға дейін тіршілік етеді. Өзенге көктемде шыққандары сол жылы, ал күзде өрістегендері келесі жылы көктемнің аяғы – жаздың бас кезінде өзеннің ағысы қатты, тасты, тығыз қиыршық құмды жерлеріне 0,1 – 1 млн-дай уылдырығын шашады да, теңізге қайтып оралады. Шабақтары ұзындығы 15 – 20 см-ге жеткенде теңізге шығады. Бекіренің шабақтары шаян тәрізділермен, құрттармен, ал ересектері моллюскілермен, балықтармен (бұзаубас, майшабақ, т.б) қоректенеді. Бекіре – еті дәмді, қара уылдырығы өте бағалы кәсіптік балық. Бекіре қортпа, арал бекіресі, шоқыр, сүйрікпен табиғи будан береді. Бекіре санын көбейту үшін шабақтары тоғандар мен питомниктерде қолдан өсіріледі. Дереккөздер
Бекіш

Бекіш (Genіsta) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық бұташық өсімдіктер туысы. Негізінен Жерорта теңізі жағалаулары мен Батыс Азияда кездесетін 75 түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтардың орман, бұта арасында, құмды немесе әктасты топырақты жерлерде өсетін 1 түрі – бояулы бекіш (G. tіnctorіa) бар. Биіктігі 0,5 – 1,5 м. Сабағы тікенді. Жапырағы қарапайым не үш салалы. Гүлдері ашық сары түсті шашақ кейде ұзын сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршақ. Тұқымы қара қоңыр түсті, жылтыр, улы. Бекіштің гүлінің құрамынан бояу алынады. Онымен жүн және кенеп маталарды бояйды. Сондай-ақ цитизин алкалоиды бар, оны медицинада пайдаланады. Бекіш гүлдеген кезде өте әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі. Дереккөздер
Белгітөбе

Белгітөбе – Қызылқұмның солтүстік-шығыс бөлігіндегі төбе. Географиялық орны Қызылорда облысы Шиелі ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері, өсімдігі Абсолюттiк биіктігі 225 м. Солтүстігінде Далақұдық, 2-Ұзынқұдық, Шекара құдықтары орналасқан. Батысында 10 км-де Өзбекстанмен шектеседі. Құмында ақ сексеуіл, жусан, жүзгін, еркек шөп, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Белдікгүлділер тұқымдасы

Белдікгүлділер тұқымдасы (Loranthaceaе) – қос үйлі, көп жылдық өсімдіктер. Жер шарында кең тараған, 30 – 60 туысқа бірігетін 900-дей түрі белгілі. Бұлар қылқан жапырақты ағаштардың бұтақтары мен діңдерінде, кейде олардың тамырларына жабысып өсіп, паразиттік тіршілік етеді. Белдікгүлділер тұқымдасының 1 туысы Арцеутобиум (Arceuthobіum) және оның 1 түрі Арша арцеутобиумы (A. oxycedrі) Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньда өседі. Биіктігі 20 см. Бүйірінен қысыңқы сабағы болады. Қарама-қарсы орналасқан етті, мәңгі жасыл жапырағы кейде қабыршаққа айналып кетеді. Гүлдері негізінен қос жынысты, олар жапырақ қойнауларынан жетіліп, масақ тәрізді гүлшоғырын түзеді. Аналық гүлде гүл тұғыры аналық түйінімен кірігіп кеткен. Бос гүл қоршауы қарапайым тостағанша тәрізді жапырақшалардан, ал аналық гүл қоршауының жоғарғы жағы екі бөліктен тұрады. Тұқым сағағы мен тұқым бүршігі аналық түйінінде емес, ұрық қалтасында, ал аталықтары гүл қоршауы жапырақшаларының ішкі бетінде жетіледі. Аталығының да, аналығының да саны 2 – 5. Тамыз – қыркүйекте гүлдеп, жемістенеді. Жемісі алдамшы жидек тәрізді, түсі көкшіл болады. Жемісінен бөлінетін висцин деген кілегейлі зат арқылы өсімдіктің тұқымы ағаш қабығына жабысады. Ол зардаптаған өсімдік кеуіп қалады. Дереккөздер
Белинский боксит кен орны

Белинский боксит кен орны - Қостанай облысы ның Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. 1964 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен орны Ворошилов синклиналінің шығыс қанатындағы жоғарғы бордың сеноман шөгінділерінде, жанартаутекті жыныстар мен әктас жапсарында орналасқан. Бокситті жыныстардың орташа қалыңдығы 40 метрдей. Белинский боксит кен орнының төрт телімі («Солтүстік», «Оңтүстік», «Батыс», «Қарасор») бар. Құрамы Құрамы әр түрлі, қабат, линза, ұя пішінді кен денелері әктастардағы карст шұңқырларында. Бокситтер минералдық құрамы жағынан гиббситті типке жатады. Оның тасты, борпылдақ, сазды түрлері бар. Негізгі құраушылары: Al 2 О 3 – 41,80%, SіО 2 – 8,34%, FeO – 22,10%, TіО 2 – 0,61%, S – 0,23%; бокситтер Б-5 маркасына жатады. 1985–1986 жылдардан бастап Белинский боксит кен орны Павлодар алюминий зауытының өндірістік мұқтаждығы үшін игеріле бастаған. Дереккөздер
Белқайың

Белқайың – Жетісу Алатауының солтүстік-шығысындағы тау массиві. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде, Тастау өзенінің оң жағалауында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2087 м. Тау батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Батыс беткейі өзен арналарымен тілімденген, етегі қорымтасты. Геологиялық құрылымы Көбінесе палеоген шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Таудың қоңыр және шалғынды топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, бұталар, солтүстік-батыс беткейінде шыршалы орман өседі. Дереккөздер
Белқопа (көл)

Белқопа – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы көл. Гидрографикасы Ауданы 14 км 2 . Ұзындығы 5,6 км, ені 4 км, тереңдігі 1-1,8 м. Ырғыз алабындағы Жоса өзенінің құяр сағасының оңтүстік-батысында 22 км жерде. Аумағы 15,2 км 2 . Су жиналатын алабы 274 км 2 . Көл көбіне қар суымен толысады. Қарашаның 1-онкүндігінде қатып, сәуірдің ортасында мұзы ериді. Жағалау сипаты Көлге солтүстік-батыстан және оңтүстігінен кішігірім 9 өзен құяды. Жағасы жайпақ. Жазда жиі-жиі құрғап қалады. Көлдің тұщы суы мал суаруға пайдаланылады.
Белқұдық (Ақтоғай ауданы, Қарағанды облысы)

Белқұдық – Бетпақдаланың солтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. Қарағанды облысы Ақтоғай ауданыннда орналасқан. Тереңдігі 2 м, су шығымы 360 л/сағ. Құдықтың маңайындағы шүйгін шөбі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Белқұрақ

Белқұрақ, Шілікті – Лепсі өзенінің оң тармағы. Географиялық орны Жетісу облысы Сарқан ауданы жерімен ағады. Бастауы Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінен (Қарабөгет ауылы тұсында) Лепсіден бөлініп шығып, Арқарлы ауылынан төменде Сарықұмға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Ұзындығы 80 км. Қараша айының ортасында суы қатып, наурыздың 2-жартысында мұзы ериді. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Белое (көл, Айыртау ауданы)

Белое – Есіл алабындағы ащы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Әлжан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, теңіз деңгейінен 375,3 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 18,3 км 2 , ұзындығы 5,6 км, енді жері 4,4 км, жағалауының ұзындығы 17,4 км. Жауын-шашын, қар суларымен толысады. Жағалау сипаты Көл қазаншұңқырының пішіні сопақша, түбі күрделі келген, жағасы жайпақ. Су жиналатын алабының 25%-ы жыртылған, қалған бөлігінде бетеге, боз өскен. Заря ауылының тұсында (көлдің оңтүстік бөлігі) көктеректі-қайыңды тоғай шоғырлары кездеседі.
Белое (көл, Қызылжар ауданы)

Белое (Большое Белое) – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Петропавл қаласынан 7 км солтүстік-шығысқа қарай орналасқан көл. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 128,9 м биіктікте. Аумағы 10,03 км 2 . Ұзындығы 4,5 км, енді жері 3,2 км. Есіл өзенінің алабында орналасқан. Жаз айларында көл аумағы бірқалыпты деңгейін сақтайды. Қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуір – мамырда мұзы ериді. Суы кермек, тұтқыр, аздап сілтілі келген. Өсімдігі Көл жағалауында бұта аралас емен, қайыңнан тұратын орман, қара топырақты шалғындарда астық тұқымдас шөптесіндер өседі.
Белокаменное

Белокаменное — Үй өзенінің алабында орналасқан көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қарабалық ауданы Новотроицкое ауылынан 21 км оңтүстікте. Теңіз деңгейінен 217,2 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 5,08 км 2 . Ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,1 км. Жер асты және қар суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуір – мамырда мұзы ериді. Суы кермек, тұтқыр, аздап сілтілі келген. Жағалау сипаты Солтүстігінде Сасықкөл, Қашықбай, Шұбаркөл, оңтүстік-шығысында Светлое көлдерімен шектеседі. Жағалауында қамыс, құрақ, боз, селеу, т.б. өседі.
Белоусов полиметалл кен орны

Белоусов полиметалл кені – Кенді Алтайдағы полиметалл өндірілетін ірі кен орны. Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданында, Өскемен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде орналасқан. Ол ежелгі кен қазбаларының орнында ашылған. 1931 жылы жүргізілген геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде 250-500 м тереңдікте жатқан бірнеше кен денелері ашылды. Геологиялық құрылымы Кен өрісінің астында ордовик кезеңінің терең метаморфталған амфибол-пироксенді гнейстері және слюдалы-кварцты тақтатастары, ал үстінде жоғарғы девон кезеңінің кварц-дала шпатты порфирлері, туфтекті альбитофир-тақтатасты қабаттары, тас көмір кезеңінің шөгінді жыныстары жатыр. Кен орны осы қабаттар аралығында орналасқан. Минералдары, құрамы Кентастарды құрайтын минералдар – халькопирит, сфалерит, галенит, пирит, барит, ал мысты-колчеданды кентастарды борнит, халькозин, пирит, сондай-ақ күміс минералдары; сирек кездесетін элементтерден селен, теллур, висмут, алтын, кадмий, т.б. бар. Тотығу белдемі 65 м тереңдікке жетеді. Белоусов полиметалл кені орнынан өндірілген кентас Ертіс кен-металлургия комбинатының шикізаты. Дереккөздер
Белсексеуіл

Белсексеуіл – Балқаш көлінің оңтүстік-шығысында Көкенжоны мен Тауқұм аралығында орналасқан құмды алқап. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде. Жер бедері Ұзындығы 40 км шамасында, ені 8-12 км. Орташа биіктігі 340 – 500 м. Жер бедері негізінен құм төбешіктерден тұрады. Көшпелі сусыма құмды жерлер жиі кездеседі. Төбешіктердің биіктігі 5-8 м, беткейі өсімдікпен бекіген құм төбелер 20 – 25 м-ге дейін көтеріледі. Олар ойыс, қазаншұңқырлармен бөлінген. Кейбіреуі сорға айналған. Өсімдігі Өсімдік жамылғысында жүзгін, теріскен, қоянсүйек, жусан басым өскен. Грунт суы жақын жерлерде шеңгел, жыңғыл өседі. Дереккөздер
Белтау

Белтау – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы жота. Орташа биіктігі 400 – 500 м, ең биік жері 592 м. Ұзындығы 25 – 30 км. Жер бедері Аласа қырқалы, төбелерінің беткейі жайпақ. Белтау жотасының батысында Бесқотан, солтүстігінде Қырыққұдық, т.б. құдықтар бар. Өсімдігі Оңтүстік аймаққа тән ашық сұр топырағында қияқ, қоңырбас, т.б. шөлейт белдемінің эфемерлі өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Белтоған суғару жүйесі

Белтоған суғару жүйесі , Алматы облысы, Райымбек ауданындағы егістікке жарамды алқапты игеру мақсатында іске қосылған. Темір-бетон, т.б. жапқыштармен қапталған бас каналдың ұзындығы 14 км. Белтоған суғару жүйесінен ауданның 1,0 мың га-дан астам егістік суғарылады және суландырылады. Дереккөздер
Бемит

{{Infobox mineral }} Бемит – гидрооксидтер тобының минералы. Химиялық формуласы AlOOH. Рентгенометрлік зерттеу әдісімен минералды алғаш ашқан неміс ғалымы И.Бемнің құрметіне осылай аталған. Ромбылық сингонияда кристалданады. Кристалдары – өте жұқа қабыршақ. Түссіз немесе сары реңді, ақ, қаттылығы 3,5 – 4, меншікті салмағы 3 г/см 3 шамасында. Экзогендік жағдайда, бокситтер ішіндегі жарықтарда немесе пегматиттерде, сілтілі тау жыныстары арасындағы қуыстарда түзіледі. Алюминий шикізаты (Al2O3) алынатын маңызды минерал. Дереккөздер
Беннеттиттер

Беннеттиттер — мезозой дәуірінде тіршілік еткен ағаш тәрізді ашықтұқымды өсімдіктер. Қазбаларда қалдықтары табылған. Беннеттиттер қазіргі саговниктерге ұқсас, олардың биіктігі 2 м-дей, сабақтары бұтақсыз болған, ал қауырсын тәрізді тілімденген жапырақтары ағаштың басында орналасқан. Беннеттиттердің саговниктерден айырмашылығы – гүлдері жапырақ қолтығында орналасқан, көпшілігінде қос жынысты. Тұқымы қос жарнақты, эндоспермсіз (ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше тін). Осы белгілерді алғаш рет ашқан ағылшын ғалымы Дж.Беннеттің (1801 – 76) құрметіне бұл өсімдік тобын Беннеттиттер деп атаған. Бұлардың 20-дай туысы белгілі, негізінен, Беннеттиттер юра және бор кезеңінің бірінші жартысында көп болған. Олардың қазба қалдықтары Қазақстанда Елек өзенінде триас кезеңі, Қаратау мен Маңғыстауда юра кезеңі, Ақтөбе облысындағы Шошқакөлден бор кезеңінің флорасы құрамынан табылған. Беннеттиттердің өсімдік эволюциясын анықтауда, триас, юра, бор кезеңдері шөгінділерінің түзілу мерзімін ажыратуда маңызы зор. Дереккөздер
Берг мұздығы

Берг мұздығы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Лепсі алабындағы Балақора өзенінің бастауында. 1947 жылы мұздыққа көрнекті географ-ғалым Л.С.Берг есімі берілді. Аумағы Мұздықтың ұзындығы 8 км. ашық жатқан бөлігі 6,5 км. Жалпы ауданы 16,7 км 2 , орташа қалыңдығы 80 м, көлемі 1,83 км 3 , фирн алаңы 8,0 км 2 , мұз тілінің ашық жері 6,3 км 2 , моренамен жабылып жатқан жері 2,3 км 2 . Фирн сызығы 3570 м биіктіктен өтеді, ең биік жері 4093 м шамасында. Дереккөздер
Берг шыңы

Берг шыңы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік-батыс беткейінде орналасқан. Географ, академик Л.С.Бергтің құрметіне аталған (1947). Аумағы Жалпы аумағы 14,4 км 2 , орташа қалыңдығы 80 м, көлемі1,5 км 3 , 4247 м абсолюттік биіктікте орналасқан. Мұздықтан Лепсі алабындағы Балақора өзені бастау алады. Дереккөздер
Берденсор

Берденсор – Ақтөбе облысы Шалқар ауданының Бегімбет ауылының батысында 15 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 132 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы, сипаты Аумағы 13,61 км 2 , ұзындығы 6,8 км, енді жері 3 км. Көлдің солтүстік-шығыс жағалауына түйісетін сортаң жерін көктемде су басады. Суы қарашаның аяғында қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Шағырай үстіртінен бастау алатын Жыландысай өзені батыс бөлігінен құяды. Жаз айларында өзен және көл суы тартылып қалады. Негізінен қар суымен толығады. Суы тұзды және кермек. Дереккөздер
Берді

Берді – Баршақұм құмының батысындағы құдық. Қызылорда облысы Арал ауданында. Тереңдігі 2 м, су шығымы 80 л/сағ. Солтүстік-шығыс және оңтүстік бөліктерін тізбекті төбешіктер қоршап жатыр. Батыс бөлігі тегіс жазықты келген. Берді құдығының жанында Бөбешік және т.б. қыстаулар орналасқан. Дереккөздер
Березовка (кен өрісі)

Березовка – БЕЛОУСОВКА КЕН ӨРІСІ – Кенді Алтайдағы ірі полиметалл кен орындары шоғырланған өңір. Кен өрісі Өскемен қаласының солтүстік-батысында 25 км жерде, Ертістің сол жағалауымен 30 км-ге созылып жатыр, жалпы аумағы 100 км 2 . Мұнда полиметалл өндірілетін негізгі 4 кен орнында (Березовка, Белоусовка, Жаңа Березовка, Ертіс) 10-нан астам ірі дербес кен денелері ашылған. Кен орындары Ертіс жаншылу белдемінің тармақтарында орналасқан. Кен өрісі жаншылу белдемінің оңт.-батысында девон, тас көмір кезеңдерінің әктасты-хлоритті, филлит типті көмірлі-алевритті тақтатастарынан, порфироидтардан, ал белдемнің солт.-шығысында девонның эффузивті-шөгінді жыныстарынан құралған. Габбродиабаз, плагиогранит-порфир интрузивтері қалыңд. 15 – 20 м, ұзындығы 2 – 3 км болатын силдер және сығылмалар (дайкалар) түрінде қабаттарды қиып өтеді. Кентас денелері филлит типті хлоритті-серицитті тақтатастардың бойында қалыптасқан. Кен өңірінде жыныс қабаттары жиі қатпарланған және жарықтармен бөлінген. Березовка – Белоусовка кен өрісіндегі кен орындары полиметалды-колчеданды кентас формациясына жатады, оларда мысалы, мырыш және қорғасын мөлшері басым. Қосымша өнім ретінде алтын, күміс, кадмий, сүрме, висмут, күшәла, сынап, теллур, индий, т.б. алынады. Дереккөздер
Беренгүл

Беренгүл , линдерния – Linderniaceae немесе сабынкөктер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, далалы және таулы аймақтардағы батпақты жерлерде, егістіктерде өсетін 1 түрі – шұңқыр беренгүл (L. pyxіdarіa) бар. Биіктігі 2 – 18 (25) см. Сабағы төрт қырлы, түбінен бастап бұтақталған. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақтары бес бөлікті, күлтесі түтік тәрізді, көкшіл түсті. Аталығы төртеу. Гүлдері жапырақ қолтығынан жеке жетіледі. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы көп. Дереккөздер
Берилл

.]] Берилл – сақиналы силикаттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы Вe 3 Аl 2 (Sі 6 O 18 ). Берилл гексагондық сингонияда кристалданып, бағана тәрізді және 6 қырлы призма бейнелі болып түзіледі. Бериллдің жасыл түстісі изумруд, көк және көгілдірі аквамарин, ал қызыл, қызғылты воробьевит, сарысы гелиодор деп аталады. Берилл шыныдай жылтыр, қаттылығы 7,5 – 8,0, морт сынғыш келеді, меншікті салмағы 2,65 – 2,75 г/см 3 . Берилл интрузивті жыныстарындағы пегматит және кварц желілерінде пневматолитті, метасоматитті жыныстарда, грейзендерде, аздап граниттерде, топаз, турмалин, флюорит, кейде хризоберилл, вольфрамит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Бояуы қанық берилл түрлерінен (изумруд, аквамарин) зергерлік бұйымдар жасалады. Берилл – жеңіл минерал, алюминий және магниймен қоспасы өте берік болғандықтан авиация өндірісінде, тұздары медицинада, т.б. салаларда қолданылады. Соңғы уақытта жасанды берилл алу тәсілі игерілді. Дереккөздер
Бериллий кентастары

.]] Бериллий кентастары – құрамында бериллий металы болатын минералдар тобы. Бериллийдің 42 минералы белгілі, олардың басым бөлігі силикаттар класына жатады. Басты бериллий құрамды минералдардағы бериллий оксидінің (ВеО) мөлшері: берилде 14%, фенакитте 42 – 45%, бертрандитте 40 – 42%, гельбертрандитте 32 – 35%, хризобериллде 18 – 20%, гельвин мен даналитте 10 – 12%, эвклазда 16 – 17%, лейкофанда 10 – 12%. Бұл минералдардан механикалық іріктеу немесе уатып көбікке шығару (флотация) тәсілдерімен 10%-дық, 8 – 6%-дық және 5%-дық ВеО концентраты алынады. Бериллий минералдарда изоморфты қоспа түрінде де кездеседі (мысалы, везувианда 1 – 4% және бериллий-маргаритте 1 – 3%). Бериллий кентастарының көпшілігі магма әсерінен пайда болған жыныстарда – лейкократты граниттерде, сілтілігі жоғары гранитоидтарда түзіледі. Негізінен олар 7 кентастық формацияларға жіктеледі: #бериллийлі гранит-пегматиттер (ВеО-ның орташа мөлшері 0,05 – 0,4%); #фенакит-гентгельвинді дала шпатты метасоматиттер (0,3 – 0,55%); #гельвинді және хризобериллді грейзендер (0,1 – 0,3%); #берилл және бертрандит құрамды слюдалы грейзендер мен кварцты желілер (0,1 – 0,15%, кейде 1%); #берилл, хризоберилл және фенакит құрамды слюда-флюоритті грейзендер (0,1 – 0,15%); #фенакит, бертрандит және т.б. құрамды флюоритті метасоматиттер және дала шпаты-кальцийлі ұсақ желілер (0,2 – 1,5%); #гельбертрандитті флюориттелген риолит туфтары (0,4 – 0,7%). Әлемде пегматиттік формация кендеріндегі бериллий қоры 80%-ға жуық, бірақ олардан тек 30 – 35% ВеО өндіріледі, ал флюориттелген риолиттерден ВеО өндірілу мөлш. 65 – 70%-ға жетеді. Қазақстанда бериллий кен орындары Қарағанды облысында (Бакен, Ақшатау, Қараоба, Нұраталды, Қоңырат), Шығыс Қазақстан облысында (Ақтау, Жоғарғы Лабан, Желке, Талдысай, Қаражал) бар. Дереккөздер
Беркшир шошқасы

Беркшир шошқасы – тез жетілгіш шошқа тұқымы. 19 ғасырдың орта шенінде Оңтүстік Англияның Беркшир графтығындағы кеш жетілетін жергілікті ірі мегежіндерді тез жетілгіш cиамдық және ішінара неапольдік, қытай шошқаларының қабанымен будандастыру арқылы шығарылған. Беркшир шошқасы Орталық Қазақстан мен Оңтүстік Қазақстан шаруашылықтарында өсіріледі. Беркшир шошқасы өндірістік будандастыру үшін ең тиімді тұқым. Қазіргі беркшир шошқасының дене бітімі жақсы жетілген, басы жеңіл, мойны жуан, кеудесі кең, арқасы жалпақ. Түсі қара, қара қоңыр, бақайында және құйрық ұшында ақ жолақтары болады. Терісі жұқа, қалың қылшықты. Сүйегі жеңіл әрі берік. Ересек қабандарының орташа салмағы 220 – 250 кг (ауырлары 250 – 280 кг), ал мегежіндері 180 – 200 кг. Төлділігі – 8 – 9 торай, тәулігіне 600 – 700 г салмақ қосады. Ет шығымы 88%. Дереккөздер
Берлин отқа төзімді кентас орны

Берлин отқа төзімді кентас орны - Қазақстанның (Қостанай облысы) Ресеймен шекаралас жерінде орналасқан. Кен орны 1950 –1953 және 1975-1980 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Пайдалы қабаты горизонталь бағытта орналасқан миоценнің терригендік шоғырының құм-сазды түзілімдерінде орналасқан. Сипаты Ақ, ақшыл сұр түсті сазы майлы, жабысқақ келеді. Отқа төзімді саздар ұзындығы 18 км, ені 4-9 км болатын ірі шоғырларды құрайды. Орташа аршылым қуаттылығы 3,4-7,1 м. Кен орны өнімдерінен отқа төзімді шамотты бұйымдар, қышқылға төзімді тақтатастар мен кірпіштер дайындалады. Дереккөздер
Бертіс

Бертіс – Балқаш көлінің солтүстік жағасындағы түбек. Географиялық орны Балқаш қаласы мен Шашубай кентінің арасында орналасқан. Сипаты мен геологиялық құрылымы Аумағы 18,7 км 2 , ұзындығы 7,5 км, ені 2,5 км. Жер бедері – аккумуляттік жазық. Орта және жоғарғы тас көмір кезеңі жүйесінің гранитінен, құмтасынан, тақтатасынан, әктасынан түзілген. Олардың бетін төрттік кезеңнің элювийлі-делювийлі шөгінділері жауып жатыр. Өсімдігі Түбекте шөлге тән сортаңды сұр қоңыр топырақ қалыптасқан. Баялыш, сұр жусан, т.б. шөлейттің сортаң өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Берікқара (тау, Қарағанды облысы)

Берікқара – Сарыарқаның шығысындағы Қызылтас тауы сілемдерінің бірі; күміс, қорғасын, мыс өндірілген ежелгі кеніш орны. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Нұра, Тоқырау өзендерінің бастауында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1093 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 8-10 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Беткейлері көлбеу, сайлармен тілімденген. Таудан көптеген бұлақтар бастау алады. Геологиялық құрылымы Жоғары девон кезеңінің кремнийлі-карбонатты жыныстарынан (кварц, порфир) түзілген. Өсімдігі Беткейлеріндегі қызыл қоңыр және ашық қызыл қоңыр топырағында бетеге, жусан, сұлыбас, қараған, тобылғы, тасжарған, т.б. өседі. Тауаралық аңғарлар мен сайларда көктерек, тал, түрлі бұталар, астық тұқымдас және түрлі шөпті шалғын кездеседі. Арқар, елік мекендейді. Тағы қараңыз * Берікқара кен орны Дереккөздер
Берікқара (тау, Абай облысы)

Берікқара – Тарбағатай жотасының солтүстік-батыс сілеміндегі тау. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы жерінде. Геологиялық құрылымы, жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 35-40 км-ге созылып жатыр, ені 10-25 км. Абсолюттік биіктігі 923 м. Батыс бөлігі силур жыныстарынан, шығыс бөлігі девон және ордовик кезеңі жыныстарынан түзілген. Беткейлері өзен аңғарларымен тілімделген. Өсімдігі Қызылқоңыр топырағында жусан, бетеге, селеу, қайың, тал өседі, аңғары шалғынды. Дереккөздер
Берікқара терегі

Берікқара терегі , Берқара терегі – талдар тұқымдасының терек туысына жататын ағаш. Қаратау жотасындағы Берікқара қорықшасының солтүстік беткейінде, 1000 — 1200 м биіктікте топтана өскен кішкене тоғайы белгілі. Теректің биіктігі 10 — 12 м, бұталары жайыла өскен. Жас бұтақшаларын ақ түсті түк басқан. Жапырақтары қалың, сағағының ұзындығы 6 см., ені 5 см. Жас жапырақтарының астыңғы жағы ақ киіз сияқты түкті, бет жағы тықыр. Берікқара терегі — қос үйлі өсімдік, тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Сәуірде гүлдейді, маусымда жемістенеді. Берікқара терегі — сирек кездесетін, жойылып бара жатқан эндемик түр болғандықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 1970 жылдан Берікқара ботаникалық қорықшасында қорғалады. Дереккөздер
Берікқара қорықшасы

Берікқара – республикалық маңызы бар кешенді мемлекеттік табиғи қорықша. Географиялық орны Жамбыл облысының Жуалы ауданында 1986 жылы құрылған. Аумағы 17,5 мың га. Қорықша Қаратаудың Билікөл маңындағы өсімдіктер мен жануарлардың реликт және эндемик түрлері көп кездесетін өңірде орналасқан. Флорасы Қорықшада сирек кездесетін Семенов үйеңкісі, Сиверс алмасы, согдиана шағаны, т.б. өседі. Мұнда әсіресе берікқара терегіне ерекше мән берілген. Өйткені қазір бұл терек тек Қазақстанда ғана сақталып қалған. Реликт түр болғандықтан берікқара терегіне Канада ботаниктері үлкен көңіл бөлуде. Олар 4 жыл сайын келіп, теректің өсу ерекшелігін зерттеп отырады. Өсімдіктің 51 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның қызыл кітабына енгізілген. Қорықшада торғайдың сирек кездесетін, қауырсындары құлпырып тұратын түрі – жұмақ шыбыншы қорғалады. Дереккөздер
Берік сүттіген

Берік сүттіген – сүттіген туысына жататын бұта. Үстірттің солтүстік-батысында, Маңғыстау түбегіндегі Қауынды ойысы мен Сеңгір құмында өседі. Биіктігі 25 — 50 см. Сабағының төменгі бөлігі сүректенген. Бұтағын сындырғанда сүт бөлінеді. Жапырақтарының ұшы үшкір, бүтін жиекті, эллипс немесе ланцет тәрізді. Ұзындығы 3 — 15 мм, ені 2 — 6 мм. Гүлдері дара жынысты, бір не екі үйлі. Гүл шоғырының 2 орам жапырағы бірігіп, сырты жалаңаш, ішін қалың түк басқан қоңырау тәрізді дене түзеді. Осы денеге байланысты бұл өсімдік берік сүттіген деп аталады. Гүл шоғырының ұшында бір аналығы жетіледі. Оның түйіні — үш ұялы. Аталық гүлдері қоңырау тәрізді, орам жапырақтарының қойнауында топталып жетіледі. Берік сүттіген тұқымынан көбейеді. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қазанда жемістенеді. Жемісі — үш жаңғақша. Тұқымдары жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 2 — 3 мм, ашық сұр түсті. Берік сүттіген өте сирек кездесетін, реликт өсімдік болғандықтан, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Берік сүттіген — мал жемейтін улы өсімдік. Гүлінен аралар бал жинайды. Дереккөздер
Берішті клавулина

Берішті клавулина (Clavulіna cartіlagіnea) — клавариялар тұқымдасына жататын саңырауқұлақ. Қостанай облысының Боровск орман шаруашылығы алқабынан табылған. Жемісінің биіктігі 4 — 5 см. Жоғарғы жағы кеңейген саусақ салалы цилиндр тәрізді, майда қыртыстары бар бұтақтардан, ал төменгі бөліміндегі аяқшасының ұзындығы 0,5 — 4 см, ені 2 — 4 см. Шумақталған жемісінің бір клеткасы екі ядролы, дикардионды жіпшелерден (мицелийден) тұрады. Қыртыстарының бетінде спора түзетін — базидийлер жетіледі. Ал спора түзбейтін клеткаларды парафизалар немесе гимений қабаты деп атайды. Өніп-өскен споралардан топырақ астында мицелий, одан топырақ бетінде жемістік денесі пайда болады. Олар қоректік зат іздеп, ұзарып, әсіресе, жаңбыр жауғанда қарқынды өседі. Ол алғашқы кезде қызғылт сұр, кейін сұр түсті. Саңырауқұлақ піскенде құрғақ, морт сынғыш келеді. Олар шіріп, топырақ түзуге қатысады. Жеуге жарамайды. Берішті клавулина өте сирек кездесетін саңырауқұлақ болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Бесбақан

Бесбақан – Абай облысының Үржар ауданындағы өзен. Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 964 км 2 . Бастауы Тарбағатай жотасының батыс сілемі Қызбелтаудан басталып, Сасықкөлге 18 км жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Текебұлақ ауылына дейін тау арасында тар шатқалмен ағады, жағасы тік. Орта және төменгі ағысында жағасы жайпақ. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Өзен алқабы қысқы мал жайылымы. Дереккөздер
Бессаусақты ергежейлі қосаяқ

Бессаусақты ергежейлі қосаяқ – кеміргіштер отрядының қосаяқтар тұқымдасына жататын кішкентай аң. Қазақстанда Солтүстік Балқаш өңірінде кездеседі. Көбінесе, ұсақ қиыршық тасты шөлдерді мекендейді. Дене тұрқы 5,7 — 6,5 см, салмағы 15 — 17 г. Артқы аяғы бес бармақты, құлағы түтік тәрізді, құйрығы денесінен 2 еседей ұзын. Табанында сүйелді-мүйізді қабат бар. Ін қазып тіршілік етеді. Қорегін түнде аулайды. Негізінен өсімдік жапырақтарымен, тұқымымен қоректенеді. Бір жасында жыныстық жағынан жетіледі. Мамыр — маусымда ұрғашысы 2 — 4 қосаяқ табады. Қыркүйектің аяғынан сәуірдің ортасына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Сирек кездесетін түр болғандықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996). Дереккөздер
Бескемпір

Бескемпір – Қарынжарық құмының батысындағы төбе. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 221 м. Төбе тегіс, жазық тақырда орналасқан. Солтүстік-батысында Маңғыстау үстірті, солтүстігінде Құнабай тауы жатыр. Дереккөздер
Бесқотан

Бесқотан – Белтау жотасының батысындағы құдық. Түркістан облысы Сарыағаш ауданында орналасқан. Тереңдігі 6 м, су шығымы 300 л/сағ. Сырдария өзені мен Ызақұдық құмының шығысында орналасқан. Құдықтың солтүстік бөлігі тік төбешікті келген. Құмында жусан, жүзгін, сексеуіл, т.б. өседі. Дереккөздер
Бесмұрын

Бесмұрын – Шығыс Қаратаудың оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 292 м. Шығысы мен батысы сайлы-жыралы, жарқабақты. Оңтүстігінен Шетпе – Үштаған автомобиль жолы өтеді. Өсімдігі Беткейінде жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, баялыш өседі. Дереккөздер
Бесмүйізді қаттыбас

Бесмүйізді қаттыбас – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Субальпілік белдеудің қиыршық тасты беткейлерінде өседі. Биіктігі 30 см, тамыры жуан, ұршық тәрізді, сабағы нашар дамыған. Жерге төселіп өсетін сабағының айналасына жапырақтары дөңгелектене қоршай жертағандап орналасады. Жапырақ тақтасы қауырсын тәрізді тілімделіп салаланып келеді. Ұсақ ақ гүлдері жиналып жай шатырша гүлшоғырын құрап, олар топтанып күрделі гүлшоғырына бірігеді. Әр шатыршада 10 — 15-тен гүл болады. Гүлдері — дара жынысты. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі призма тәрізді, ұзындығы 5 мм, көп қырлы, ұшы қалың, қысқа, біз тәрізді бүртікті, сәл сыртқа қарай иіліңкіреген 5 мүйізге ұқсас өсінділермен бітеді. Оны осы белгісіне байланысты Бесмүйізді қаттыбас деп атайды. Бесмүйізді қаттыбас өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Ақсу-Жабағылы қорығында өседі. Дереккөздер
Бесоба

Елді мекендер: * Бесоба – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл. * Бесоба – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл. * Бесоба – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Бесоба – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Бесоба ауылының маңында орналасқан қола дәуірінен қалған обалар тобы. * Бесоба – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы, Сарыжар ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км жерде орналасқан б.з.б. 6 — 4 ғасырлардан сақталған ғұрыптық жерлеу орындары. * Бесоба – 13—14 ғасырлардан қалған күмбездер кешенінің орны.
Бесоқты

Бесоқты – Түйесу құмының шығысындағы құдық пен төрткіл атауы. Сипаттамасы Маңғыстау облысы Қарақия ауд-ндағы Сенек а-нан шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Тарихы Көне аңызда өзін қуған бөріні мерген осы жерде 5 оғымен жайратқаны айтылады. Жер атауы осыған байланысты қойылған. Дереккөздер
Бестау (тау)

Бестау – Қызылтас тауының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде. Абсолюттiк биіктігі 695 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 9-10 км-ге созылып жатыр. Енді жері 3-3,5 км. Жер бедері Солтүстік-батыс бөлігі тіктеу келген оқшауланған тау массивінен тұрады. Пішіні доға тәріздес. Өсімдігі Тақыр типті сұр қоңыр топырағында сұр жусан, күйреуік, баялыш, эфемерлі шөптесіндері өседі. Дереккөздер
Бестөбе алтын кен орны

Бестөбе алтын кен орны – Ақмола облысының Ерейментау ауданында орналасқан. Көне қазбалардың ізімен 1931 жылы ашылған. 1932 жылдан осы уақытқа дейін кен өндірілуде. Геологиялық құрылымы Бұл желілі кен орны (150-ден астам желілер) орта ордовик қабаттарының грабен-синклиналь құрып иілген жерінде жатыр. Интрузивтік жыныстар (габбро-диориттер, диориттер, кварцты-диориттер) шток тәрізді екі массив — батыс және шығыс массивтерін құрайды. Батыс массивтегі березиттелген магматогендік женттастан тұратын шток тарамдалып, жеке кен денесін құрады. Жатыс сипаты Кен денесінің жазықтықтағы қимасының өлшемі 100-150 м, ондағы алтын мөлшері 5,7 г/т. Желілердің морфологиясы күрделі келеді, кейде олар ұсақ тарамдалып кетеді. Бұлардың ішінде балансты кендердің негізгі қорлары кварцты-желілі типті кентастарда шоғырланған, олардың құрамындағы алтынның мөлшері өте жоғары (20-30 г/т), кейбір жерлерде бірнеше кг-ға жетеді. Бестөбе алтын кені орнынан 1932 жылдан осы уақытқа дейін барлығы 115 т алтын өндірілді. Кен орнын Қазақалтын акционерлік қоғамының Бестөбе кеніші игеруде. Дереккөздер