kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Денисов ауданы

Денисов ауданы — Қостанай облысының батыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Жер аумағы — 6,8 мың км². Аудан орталығы — Денисовка ауылы. Географиялық орны Шығысында Бейімбет Майлин, оңтүстігінде Жітіқара, Қамысты аудандарымен, солтүстігі мен батысында Ресей Федерациясымен шектеседі. Жер бедері Аудан жері жазық, шығысқа қарай еңіс келетін Орал сырты үстірті мен Торғай Үстіртінің солтүстік тұсын алып жатыр. Кен байлықтарынан құрылыстық тас, әктас кездеседі. Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Климаты шұғыл континенттік. Қысы суық ызғарлы, жазы ыстық, құрғақ. Қаңтардағы ауаның орташа температурасы — -17…-18°С, шілдеде — 19…21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 250–300 мм. Басты өзендері: Тобыл, Әйет және оның салалары — Қарағайлыәйет және Қамыстыәйет. Тобыл өзенінде Жоғарғы Тобыл бөгені, Қамыстыәйет өзенінде Қамысты бөгені салынған. Ірі көлдері: Жақсы Алакөл, Светлое, Шыбындысор және Айқоныс. Ауданының жері, негізінен, қара және қызыл қоңыр топырақты, сортаң топырақтар да кездеседі. Өсімдігі жусан аралас қау мен селеу, бетеге аралас далалық шөптерден тұрады. Жануарлар дүниесінен қасқыр, түлкі, сарышұнақ, қосаяқ; құстардан қаз, үйрек, аққу, тырна, қызғыш, бозторғай, т.б. мекендейді. Халқы Тұрғындар саны – 18 376 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 27,20%, орыстар – 39,43%, украиндар – 16,29%, немістер – 7,43%, беларустар – 2,86%, татарлар – 1,59%, башқұрттар – 0,91%, әзербайжандар – 0,83%, басқа ұлт өкілдері –3,45%. Әкімшілік бөлінісі 26 елді мекен 2 ауылдық әкімдік пен 10 ауылдық округке біріктірілген: Ірі елді мекендері Шаруашылығы Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жер аумағы — 452,5 мың га, оның ішінде 329,7 мың га егістік, 116 мың га жайылым бар. Денисов ауданы арқылы батыстан шығысқа қарай Ақмола – Қарталы темір жолы, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Қостанай – Жітіқара темір жолы, сондай-ақ республикалық маңызы бар Қостанай – Рудный – Тобыл – Жітіқара автомобиль магистралі өтеді. Аудан ішіндегі елді мекендер автомобиль жолдары арқылы байланысқан. Дереккөздер
Деңгел

Деңгел , эутрема – орамжапырақ тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік. Қазақстанда альпілік және субальпілік белдеулер мен қылқанжапырақты ормандарда тұтас жапырақты Д. (E. іntegrіfolіum), жалған жүрек жапырақты Деңгел (E. pseudocardіfolіum) және эдвардс Деңгелі (E. edwardsі) өседі. Олардың биіктігі 30 – 80 см, жатаған тамырлы, жалаңаш тік сабағы болады. Ұзын сағақты жапырақтары жүрек тәрізді. Ақ немесе сары түсті гүлдері сабақ ұшындағы шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуірден шілдеге дейін гүлдейді. Мамыр – тамыз айларында жемістенеді. Жемісі – ұзынша келген бұршаққын. Дереккөздер
Деркөл жер асты су көзі

Деркөл жер асты су көзі , Батыс Қазақстан облысы Орал қаласының маңындағы Деркөл өзенінің алабы мен Деркөл-Шаған өзендерінің аралығында орналасқан. Сулы қабатының тереңдігі 50 – 100 м, Ақшағылда – 160 – 175 м, температурасы 10 – 12°С, минералдығы 12 – 25,2 г/л. Суының құрамында азот газы басымдау келеді және ионды тұз (хлоридті натрий) бар. Бұл су көзінің минералды суы «Нива», «Мелиоратор», «Аққайың» санаторий-профилакторийлерінде тіректік-қозғалтқыш органдары, жүрек-тамыр жүйесі, сыртқы жүйке жүйесі, тері және гинекол., т.б. аурулары бар науқастарды емдеу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Дестегүл

‎ Дестегүл , меренде (Merendera) – лалагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың құмды, батпақты, сор жерлерінде өсетін 1 түрі – аласа Д. (М. robusta) бар. Биікт. 12 – 40 см, сабақтары тік өседі, жуашығы ірі, қара қоңыр қабықты. Жапырақтарының пішіні ұзынша. Гүлдері ақ, қызғылт түсті, сабақ ұшында жетіледі. Аталық жіпше тәрізді, жасыл сары түсті. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша қорапша, көп ұялы. Дереккөздер
Джемсонит

Джемсонит – сульфидтер класының минералы. Хим. формуласы ±∑Рb4Sb6S14. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Шашыраңқы сәуле, баған, призма пішінді агрегаттар түзеді. Түсі сұрдан қараға дейін, металша жылтыр. Қатт. 2 – 3, менш. салм. 5,5 – 6 г/см3, морт сынғыш. Д. гидротермальдық кендерде пирит, пирротин, сфалерит, т.б. сульфидтермен бірге кездеседі. Қорғасын мен сүрменің қосымша кентасы. Ағылшын минералогы Р.Джеймсонның құрметіне аталған. Дереккөздер
Джерси сиыры

Джерси сиыры – сүтті сиыр тұқымы. Ұлыбританияда (Джерcи аралында), Нормандия мен Бретанда (Франция) жергілікті тұқымдарын өзара шағылыстыру арқылы шығарылған.Джерси сиыры ашық жирен, сарғылт түстен қоңыр түске дейін болады. Кейбіреулерінің кеудесінің төменгі жағында және аяқтарында ақ теңбілдері бар. Маңдайы кең, бассүйегінің алдыңғы бөлігі қысқа, мойны ұзын, жалпақ, кеудесі тар келеді. Шоқтығына дейінгі биіктігі 122 см, тұрқы 145 см, кеуде орамы 173 см, жіліншік орамы 16,5 – 17,5 см. Ұрғашысы тірідей 360 – 400 кг, бұқасы 600 – 700 кг тартады. Жаңа туған бұзауының салмағы 20 – 22 кг. Джерси сиыры сүтінің майлылығы жөнінен бірінші орын алады (5 – 6%, кейде 7%). Жылына орта есеппен 3000 – 3500 кг сүт береді. Джерси сиыры Алматы облысының бірқатар аудандарында өсіріледі. Бұқасын басқа сүтті сиырлардың сүтінің майлылығын арттыру үшін будандастыру жұмыстарында пайдаланады. Дереккөздер
Диабаз

‎ Диабаз (француз. dіabase) – магмалық тау жынысы, долериттің өзгерген түрі. Негізді плагиоклаз бен моноклиндік пироксеннен тұрады, кейде аз мөлшерде оливин кездеседі. Түсі қара сұрдан қою жасылға дейін. Құрылымы афирлі, порфирлі, ұсақтан ірі түйірліге дейін. Нақышы шомбал, шар, бадамша тәрізді. Құрамы мен құрылысына қарай: авгитті Диабаз , кварцты Диабаз , габбродиабаз, бадамтасты Диабаз , т.б. бөлінеді. Диабаз қатпарлы белдемдер мен платформалық аймақтарда жақсы дамыған. Ол интрузивтік денелермен (сығылмалар, силдар) қоса эффузивті денелер (ағымдар, жамылғылар) құрайды. Диабаз Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Жол құрылысында бетонға толықтырғыш ретінде пайдаланылады. Дереккөздер ja:輝緑岩
Диапауза

Диапауза (грек. dіapausіs – үзілу, кідіру) – жануарлар дамуының белгілі бір кезеңінде зат алмасу, т.б. тіршілік процестерінің бәсеңдеп, организм дамуының кідіруі. Көптеген жануарларда Диапаузаның басталуы және аяқталуы күн ұзақтығына, темп-раға байланысты. Коловраткаларда, төм. сатыдағы шаянтәрізділерде, шегірткелерде, тұт жібек көбелегінде, кейбір кемірушілерде, жыртқыштарда (бұлғын, қара күзен) ұрықтанған аналық клетканың бөлшектенуіне дейін эмбриондық Диапауза болады. Дернәсілдік Диапауза долана көбелегінің, қуыршақтық Диапауза қараала көбелек пен капуста қоңыр көбелегінің дамуында кездеседі. Бұлардың қуыршағы ағашта және топырақ арасында қыстап шығады. Масаларда, жапырақ жегіш қоңыздарда Диапауза имагосатысында байқалады. Диапауза кезінде организмнің қолайсыз жағдайларға төзімділігі артады. Дереккөздер
Диапирлі қатпар

‎ Диапирлі қатпар , диапир – күмбез тәрізді антиклиналь қатпар; ол жер астынан қысыла көтерілген иілгіш тау жыныстардың (тұз, саз) үстіңгі қабаттарды майыстырып немесе тесіп өтуінен пайда болады. Тұз күмбездерінің пішіні әр түрлі келеді, мөлшері 1 – 100 км², биіктігі 0,1 км-ден бірнеше км-ге, онымен жапсарланған қабаттардың еңістік бұрышы 10 – 60°-қа дейін. Диапирлі қатпар тұз қабаттары жақсы жетілген платформалық ойыстарда, шеткі иінді ойыстарда жиі кездеседі. Бұл қатпарлар мұнай және газ кендерінің шоғырлануына өте қолайлы құрылымдар болып табылады. Қазақстанда мұндай құрылымдар Каспий ойысында жиі кездеседі. Дереккөздер
Диаспор

Диаспор – гидрооксидтер тобының минералы. Химиялық формуласы AlOOH. Ромбылық сингонияда кристалданады. Түсі ақ, сұр, сарғыш, қоңыр, қызғылт, жасыл. Қатт. 6,8 – 7,3, қоспаларына байланысты менш. салм. 3,3 – 3,5 г/см3-ге дейін. Морт сынғыш. Қыздырғанда корундқа айналады. Д. алюминий кентасы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Диопсид

‎ Диопсид – моноклинді пироксендер тобындағы минерал. Химиялық формуласы Ca(Mg,Fe)·[Sі 2 O 6 ], моноклиндік сингонияда кристалданады. Призма, баған пішіндес көп қырлы агрегаттар құрайды. Түсі ашық жасыл, күңгірт жасыл, сұр, түссіз болады. Диопсидтің әр түрлі түске боялған зергерлік түрлері де кездеседі: хромдиопсид (жасыл), виолан (көк), лавровит (ашық жасыл). Қатт. 5,5 – 6, тығызд. 3,27 – 3,4 г/см 3 , балқу t 1390°С. Атпа және метаморфтық жыныстардың құрамында кездеседі. Дереккөздер
Дистен

‎ Дистен , кианит – силикаттар класындағы минерал. Химиялық формуласы Al2OSіO4. Триклиндік сингонияда кристалданады. Кристалдары ұзынша тақтай, баған пішіндес. Түсі көкшіл, жасыл, сұр, сазды немесе көмірлі зат араласуынан кейде қара болады. Қаттылығы 4,5 – 7, меншікті салмағы 3,56 – 3,67 г/см3. Отқа, қышқылға төзімді материал. Түссіз түрлері зергерлік бұйымдар жасауда пайдаланылады. Дереккөздер
Дмитриев мұздығы

Дмитриев мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі ең ірі қазаншұңқыр типтес мұздық, Іле алабындағы Талғар өзенінің бастауында. Мұздық 1936 жылы алғашқы зерттеуші және белгілі өлкетанушы С.Е.Дмитриевтің есімімен аталды. Аумағы Мұздық солтүстікке қарай созылып жатыр, ұзындығы 5,7 км, ауданы 17 км 2 , көлемі 1,9 км 3 . Фирн сызығы 3940 м биіктікте. Мұздықтың циркі қысқа сілемдермен 8 камераға бөлінген. Дмитриев мұздығы жылына 10 м мөлшерінде шегінуде. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://wikimapia.org/2504111/ru/Ледник-Дмитриева-Dmitriev-glacier
Доғалаң

Доғалаң – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығысында, Талды өзенінің сол жағалауында, Қарағайлы кентінен оңтүстікке қарай 10 км жерде орналасқан тау. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 957 м. Батыстан шығысқа қарай 6 – 7 км-ге созылып жатыр. Ені 2 – 3 км. Солтүстік және шығыс беткейлері тастақты, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік баурайынан көптеген бұлақтар басталады. Геологиялық құрылымы Орта және жоғары тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Қара қоңыр топырағында бетеге, жусан, қызыл боз, селеу, т.б. өседі. Дереккөздер
Долана

Өсімдік туралы Долана – Қазақстанның таулы аймақтарында жиі кездеседі. Раушан гүлділер тұқымдасына жатады. Табиғатта мыңнан астам түрі болғанымен, оның 200-ге жуығы ғана кең таралған. Тікенекті бұталы өсімдік немесе шағын ағаш түрінде кездесетін долананың биіктігі шамамен 2-8 м болып келеді. Жапырақтарының ұзындығы - 6 см, ені - 4-5 см көлемінде. Барлық сұрыптары көктемде қалың гүл ашады. Гүлдері қызыл, ақ, қызғылт түсті болады. Мамыр айының соңында гүлдері шыға бастайды да, маусымның ортасына таман гүлдеп бітеді. Гүлдегеннен кейін кішігірім қызыл, сары, кейде қара түсті домалақ жеміс береді. Жас көшеті жеті жылдан кейін ғана жеміс салады. Долананың шаң мен газға төзімділігін және ауа тазартатын қасиетін ескере отырып, оны қала көшелеріне молынан егеді. Бірақ қала көшелеріне егілген долананың жемісін жеуге болмайды. Бойы аса биік емес әрі тікенекті болғандықтан, долананы көбінесе жасыл қоршау жасауға қолданады. Жаз айларында қырқып-пішіндеуге болады. Өсуі жай болғанымен, долана төзімді ағаш болып саналады. Дәрілік мақсатта долананың жемісі мен гүлін пайдаланады. Доланадан жасалған дәрілер орталық жүйке жүйесін тыныштандырады, жүрек бұлшық еттеріне күш береді, жүрек пен мидағы қан айналымын жақсартады. Күтімі Кез келген бақтың топырағында тамырланып өсе береді. Ашық күн көзінде өскенді қалайды. Жаздың ыстық күндерінде судың жетіспеушілігіне шыдамды әрі қысқы суыққа да төзімді. Көбейтілуі Тұқымы және қалемшелері арқылы көбейтіледі. Сұрыпты түрлерін арнайы жылыжайларда ғана көбейтеді. Долана туралы тақпақ Төзімді ағаш долана, Ыстыққа да, суыққа. Тазартады ауаны, Балақай, мұны ұмытпа! Жапырағы жайқалып, Долана ағаш тұр гүлдеп. Піскеннен соң дәндерін Теріп жегін бір-бірлеп. ‎ Долана (Crataegus) – раушангүлділер тұқымдасына жататын бұта не ағаш. Долананың Америка мен Еуразияның қоңыржай белдеулерінде кездесетін 200 (кей деректерде 1000-нан астам) түрі бар. Қазақстанда 7 түрі Алтай, Тарбағатай, Іле және Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Көбірек тарағаны – алқызыл долана (C. sangvіnea). Жарықсүйгіш, аяз бен құрғақшылыққа төзімді, топырақ талғамайды. Бұтақтары тікенді, кейбір түрлері тікенсіз болады, биіктігі: 1-4 м. Жапырақтарының жиегі тілімденген. Мамыр-шілдеде гүлдеп, жемісі тамыз-қыркүйекте піседі, жемісі қыста ағаш басында тұра береді. Гүлі ақ немесе қызғылт, қызыл, жартылай шатырша не қылқан тәрізді гүлшоғырын түзеді, қос жынысты. Жемісі – жидек, ұсақ, алқызыл, сары не қара түсті, 1-5 сүйекті, кейбір түрі жеуге жарамды, витаминге бай. Тұқымынан көбейеді. Аралар арқылы тозаңданып, жануарлар арқылы таралады. Долананың 50-ге жуық түрлері қолдан өсіріледі. Долана медицинада дәрі-дәрмек жасауда пайдаланылады. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
Долана көбелегі

‎ Долана көбелегі – ақкөбелек тұқымдасына жататын зиянды көбелек. Жер шарында кең таралған. Қазақстанның солт. аймақтарынан басқа барлық жерлерінде кездеседі. Көбінесе долана, алма, алмұрт, алхоры, өрік, т.б. жеміс ағаштарын зақымдайды. Жас жұлдызқұрттары ағаш бұтағына ұя салып, қыстап шығып, ерте көктемде ағаш, бау-бақшаларға тарай бастайды. Жұлдызқұрттары жемір келеді. Олар алғашқыда ағаштың бүршігін, одан соң жапырағын кеміріп, шанағы мен күлтелерін зақымдайды. Әдетте маусым айының 1-жартысында қуыршақтарынан көбелектер ұшып шығады. Олар күндіз ұшып, түрлі өсімдіктердің шірнесімен қоректенеді. Ұрғашылары 20 – 300-ге дейін жұмыртқа салады. Олар 15 – 20 күннен кейін жұлдызқұртқа айналады. Жұлдызқұрттар, әсіресе, көктемде жеміс ағашына үлкен зиян келтіреді. Күрес шаралары: күзде ағаш жапырағы түскеннен кейін, оларды жинап өртейді. Жеміс ағашына түрлі инсектицидтер бүркеді. Дереккөздер
Доланқара

‎ Доланқара – Құлжабасы тауының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Алматы облысы Жамбыл ауданында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1166 м. Оңтүстік-шығыс беткейі тіктеу келген. Тау солтүстік-батысқа қарай Батпаққайнар төбесімен, т.б. шоқылармен ұласады. Оңтүстігінде шамамен 18 км жерде Отар-Алматы темір жол бойы орналасқан. Шығысында аласа келген Қолаңбас тауы мен құдығы бар. Өсімдігі Қоңыр және сұр топырағында жусан басым, астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Долан су жүйесі

Долан су жүйесі , Алматы облысы Қарасай ауданы жерімен жүргізілген. Ұзындығы 67,9 км. Жүйенің суымен ауданның 6,1 мың га жері суғарылады және суландырылады. Долан су жүйесі Алматы облысындағы ірі су жүйелерінің бірі саналады. Дереккөздер
Долбилово

Долбилово – Тобыл өзенінің алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы Өгізбалық қыстауынан солтүстік-батысқа қарай 22,5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 159 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5,12 км 2 , ұзындығы 9,0 км, енді жері 1,8 км, жағалауының ұзындығы 20,5 км. Жағалауы жайпақ, аз тілімденген. Түбі тегіс, лайлы. Лайдың қалыңдығы 0,4 м-ге жетеді. Негізінен қар және жауын-шашын суларымен толығады. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Суы біршама ашқылтым, аздап тұзды. Көл жағалауында қамыс, құрақ, жусан өседі.
Долгий

Долгий – Каспий теңізінің шығысындағы арал. Бозащы түбегінің батысында, жағалаудан 4 км жерде. Географиялық орны, сипаты Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында орналасқан. Жер бедері жазық келген, аралдың ұзындығы 16 км, енді жері 6 км. Оңтүстігінде шағын келген екі арал орналасқан. Солтүстік-шығыс бөлігі сәл көтеріңкі. Дереккөздер
Долерит

‎Долерит(грек. doleros—алдамшы)— базальт пен габброның аралыгындағы, микрогабброға сәйкес келетін гипабиссал және эффузиялық тау жынысы. Қүрамы — негізді плагиоклаз (35—70%) бен пироксеннен (15—55%) тұрады. Шамалы мөлшерде оливин, горнбленд, биотит, кварц болуы мүмкін. Акцессор минералдар:титанмагнетит, ильменит, пирит, апатит, сфен, рутил, циркон. Түсі — сұрдан қараға дейін, кейде қоңырлау, жасылдау. Бітімі — шомбал, бадамшатасты, бағдарлы. Құрылымы — офиттік, ұсақ түйірліден (микродолерит) ірі түйірліге дейін (габбродолерит). Долерит негізінен платформаларға тон, силдар, сығылмалар, штоктар, қат сияқты денелер құрайды. Долеритпен никельдің, мыстың кендері кездеседі. Долерит диабаз бен микрогабброның синонимі. Дереккөздер
Долматов құламалары

Долматов құламалары – табиғаттың палеонтологиялық ескерткіші. Солтүстік Қазақстан облысыҚызылжар ауданында, Есіл өзені аңғарының тік жарлы беткейінде орналасқан. Биіктігі 25 – 50 м. Есіл – Ертіс өзендері аралығын құрайтын палеоген-неоген жасындағы түпкі континенттік ашық жыныстары аршылған. Түбі аршылған тау жыныстарының бірі Новопавловка аулынан солтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан. Мұндағы тік беткейдің жоғары бөлігі миоцен жасындағы жасыл сұр саз балшықтан түзілген. Құлама сайдың орта тұсы жұқа тасты қабаттан түзілген. Саз балшықтың жазық беткейінен детрит-сағы, жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарынан тұратын түйіршіктер, Торғай қабатының жылу сүйгіш, жалпақ және қылқан жапырақты флорасының ізін көруге болады. Дереккөздер
Доломит

‎{{Infobox mineral }} Доломит (француз геологы Д.Доломьенің есімімен аталған) – 1) карбонаттар класының минералы [CaMg (СО 3 ) 2 ]. Тригональдық сингонияда кристалданады. Кристалдары ромбоэдр, призма пішіндес. Ірі кристалды агрегаттары гидротермальдық түзілімдер мен қайта кристалданған карбонатты қабаттарда кездеседі. Түсі сұрғылт ақ, кейде сарғыш, қоңыр немесе жасыл реңді болады. Қаттылығы 3,5 – 4, меншікті салмағы 2,85 г/см 3 , шыныдай жылтыр, морт сынғыш; 2) негізінен Доломит минералынан тұратын шөгінді карбонатты тау жынысы. Негізгі қоспалары кальцит, ангидрит. Доломит әдетте әктаспен бірге кездеседі және құрамындағы Доломитің мөлшеріне байланысты әктас Доломит (95 – 75%) және Доломитті әктас (50%-дан аз) болып бөлінеді. Егер негізгі қоспа – ангидрит болса, тау жынысы ангидритті Доломит, саз болса Доломит мергель, құм болса құмды Доломит деп аталады. Доломит кембрийге дейінгі және палеозой шөгінділерінде кең таралған. Ол металлургияда (отқа төзімді материал, флюс ретінде), шыны өнеркәсібінде, глазурь және ақ магнезит әзірлеуде, сондай-ақ ауыл шаруашылығында топырақтың қышқылдығын азайту үшін қолданылады. Доломит ұнтағы Сырт көрінісі ұнға яки құмға ұқсайтын доломит кристалшаларынан тұратын борпылдақ та сусымалы масса. Доломит ұнтағы доломитпен жақсы қаныққан аймақгардың морылу қыртыстарында доломитті таужыныстың бірте-бірте босаңсуы және тандамалы түрде шаймалануы нәтижесінде қалыптасады. Балдырлық доломиттер Балдыр тіршілігінің іздерін көптеп кіріктіретін доломиттер. Туынды доломиттер Әкті құрамды шөгіндінің яки таужыныстың доломитпен алмасуы нәтижесінде қалыптасқан доломиттер. Диагенетикалық доломиттер Әктасты шөгіндінің диагенезденуі сатысында сол әктастардың доломитпен алмасуы нәтижесінде қалыптасатын доломиттер. Метасоматиттік доломиттер Әкті шөгінділердің немесе таужыныстардың доломитпен алмасуы нәтижесінде қалыптасатын доломиттердің генетикалық типі. Сынықты доломиттер Карбонатты немесе сазды-карбонатты материалдармен дәнекерленген доломит сынықшаларынан тұратын таужыныстар. Алғаш шөгінді доломиттер Негізінен ашқылтым сулы алаптарда химиялық тұнбалану нәтижесінде түзілген доломиттердің генетикалық типі. Седименттік-диагенетикалық доломиттер Сепкіл-сепкіл сырт бейнесімен ерекшеленетін, әдетге линза тұрқылас денелер құрайтын бүкіл метасоматиттік доломиттер. Орыс ғалымы Страхов олардың қалыптасуын алғашында әкті-доломитті құрамды иеленген шөгінді таужыныстағы доломиттердің диагенез сатысында қайтадан таралуыньщ нәтижесі деп есептейді, алайда бұл тұжырым толығымен мойындалған ресми қағида емес. Строматолиттік доломиттер Негізінен строматолиттер мен олардың сынықшаларынан тұратын доломиттер; көне карбонатты қатқабаттарда кеңінен тараған. Дереккөздер
Домалақ (көл)

Домалақ – Арал теңізі алабының солтүстігіндегі тұйық көл. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде орналақан. Үлкен Борсық және Арал Қарақұмы аралығында теңіз деңгейінен 69 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 35,2 км 2 , ұзындығы 10,3 км, енді жері 6,5 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Жазда тартылып қалады. Суы тұзды, көктемде мал суаруға, алабы шабындық ретінде пайдаланылады.
Домбыралытау

Домбыралытау – Ұзынтау тауының оңтүстік-батысында 9 км жердегі төбе. Географиялық орны Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 380 м. Төбе солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр. Енді жері 1,5 км. Солтүстік-батысында тау жыныстары жер бетіне шығып жатса, оңтүстік, оңтүстік-шығыс бөлігі сай-жыралармен тілімденген. Өсімдігі Сұрғылт қоңыр топырағында баялыш, тұран жусаны, сұр жусан шөптесіндері өседі. Дереккөздер
Дондығұл

Дондығұл – Арғанаты жотасының ең биік нүктесі, жотаның орталық бөлігінде орналасқан. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 757 м. Геологиялық құрылымы Архей және протерозойдың күшті метаморфтанған және дислокацияға ұшыраған жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қиыршықтасты қара және қызыл қоңыр топырақты өңірлерінде тау, дала өсімдіктері (жусан, бетеге, бұталар, қарақат, сиыр бүлдірген, қайың, терек, т.б.) өседі. Дереккөздер
Дон жылқысы

Дон жылқысы – жылқы тұқымы. 15 – 19 ғ-ларда Дон казактарының жергілікті орыс жылқыларын жорықтардан әкелген парсы, қарабах, араб, түрікмен жылқыларымен ұзақ жыл будандастыруы арқылы шығарылған; кейін орыстың орлов-ростопчин, стрелец және ағылшынның таза текті жылқыларымен будандастыру арқылы асылдандырылған. Дон жылқысының сүйегі ірі, шоқтығына дейінгі биіктігі 160 – 163 см, қиғаш өлшегендегі тұрқы 162 – 165 см, кеуде орамы 195 – 198 см, жіліншік орамы 20 – 21 см. Айғырының орташа салмағы 570 кг, биесі 550 кг. Сауыры жалпақ, түсі жирен, көбінесе күрең болады. Дон жылқысы төзімді, аса күтім талғамайды, шаруашылыққа қолайлы, ауа райының ыстық-суығына көнбіс. Сауын маусымында әр биеден 3000 кг сүт саууға болады. Жарыстарда 200 км-ді 16 сағатта 304 км-ді 24 сағатта, бәйгеалаңда (ипподромда) 1200 м – 1 мин 20 с, 1600 м – 1 мин 47 с, 2000 м – 2 мин 15,5 с, 3000 м – 3 мин 28 с-та шауып өткен. Дереккөздер
Доңғал

Доңғал – Кент тауының батыс сілеміндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жеріндегі Талды өзенінің оң саласы Қызылкеш өзенінің аралығында, Қарағайлы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 20 – 22 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1188 м. Ұзындығы мен ені 2 – 3 км, солтүстік бөлігі тік құламалы. Геологиялық құрылымы Тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Таулы қызғылт қоңыр топырағында бетеге, жусан, қызыл боз өседі. Кей жерлерінде қарағай, қарағай-қайың аралас орман өседі. Дереккөздер
Доңға мұнай-газ кен орны

Доңға мұнай-газ кен орны — Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында, Ақтау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Кен орны 1953 жылы аймақтық сейсмикалық жұмыстардың нәтижесінде табылып, 1965 жылы анықталды. Барлау жұмыстары 1966-1974 жылдары жүргізілген. Геологиялық құрылымы, сипаты Құмтастардан түзілген өнімді қабаттар жоғары юра кезеңінің келловей және апт ярустарына шоғырланған. Олардың тереңдігі 1640 – 2250 м. Апт түзілімдеріндегі мұнайлы қабаттардың жалпы қалыңдығы 8,2 – 11,1 м. Құрамы Мұнайдың тығызығы 0,821 – 0,830 г/см 3 , күкірті аз (0,11%), парафині 9 – 13,9%, құрамында аздаған асфальтен (0,48 – 0,7%) мен шайыр (3,39 – 7,3%) кездеседі. Кен шоғырларындағы бастапқы қабаттық қысым 16,5 – 18,6 МПа, температура 70 – 85°С. Мұнайдың тәуліктік шығымы 2 – 15 м 3 . Еріген газы ауыр, құрамында этан (8,87 – 16,04%), ауыр көмірсутегі (30%), метан (57%) және азот (9,3%) бар. Кен орнынан 50 км жерде Өзен – Атырау – Самара магистральдық мұнай құбыры өтеді.
Доңызтау

Доңызтау, Қабантау – Үстірттің солтүстігі мен Каспий маңы ойпатының шектескен жеріндегі аласа тау. Географиялық орны Ақтөбе облысының Байғанин және Атырау облысының Жылыой аудандары аумағында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 215 м, салыстырмалы биіктігі 120 – 150 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 75 – 90 км-ге созылған, енді жері 20 км. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы жоғары миоценнің оолитті әктастарынан түзілген. Жер бедері Таудың солтүстік беткейі тік жарлы, кемері сай-жыралармен тілімденген, етегінде бұлақтар кездеседі. Көлбеу келген оңтүстік беткейі біртіндеп жазыққа ұласады. Өсімдігі Сұр топырағында сұр жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, күйреуік басым өскен. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Доңызтау артезиан алабы

Доңызтау артезиан алабы – Ақтөбе облысының оңтүстігінде, Үстірттің солтүстік-шығысындағы Шошқалы қыраты мен Жем өзені аралығында 100 – 120 км-ге созылған жер астындағы сулы аймақ. Жалпы ауданы 10 мың км²-ге жуық. Арыны күшті, табиғи қоры мол (500 млрд. м3-ден астам) артезиандық су көзі 150 – 600 м тереңдікте, қалыңдығы 60 – 150 м альб-сеноман құмды қабаттарында қалыптасқан. Мұндағы әр ұңғымадан тәулігіне 2000 – 2800 м3-ге дейін су шапшиды. Доңызтау артезиан алабының солтүстігінде суы тұщы (минералдығы 1 г/л), оңтүстік мен батысында аздап ашқылтым (1 – 3 г/л). Бұл су көздері елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, егін суғаруға пайдаланылады, ал Аққұдық, Ақбұлақ, Тескенсу, т.б. су көздерінің минералды суларын асқазан-ішек ауруларын емдеуге пайдалануға болады. Дереккөздер
Допшагүл

Допшагүл (Globularіa) – допшагүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда 2 түрі бар. Соның ішінде Орал қ. маңында, тастақты төбелерде, батпақты жерлерде өсетін реликт түр – сопақша Допшагүл (G. punctata) кездеседі. Биіктігі 10 – 15 см, кіндік тамырлы, тік өсетін сабағына сопақша жапырақтары кезек орналасады. Тостағанша жапырақтары түкті. Күлтесі боз, көкшіл түсті, қос ерінді. Сабақ ұшында жеке жетілетін гүлшоғыры шар тәрізді дөңгеленіп тұратындықтан өсімдіктің аты допшагүл деп аталады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Сопақша Допшагүл өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Дос

Дос, Кіші Быжы – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы және Көксу аудандарының аралығындағы өзен. Бастауы, гидролгиясы Алтынемел жотасының солтүстік баурайынан бастау алатын Быжы өзенінің сол саласы. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 1840 км 2 . Суы тұщы. Қарашаның аяғында суы қатып, наурыздың 2-жартысында мұзы ериді. Дос өзенінің суы тұрмыстық және шаруашылық қажеттеріне, егін суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Досайқопа

Досайқопа – Тобыл өзенінің алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қамысты ауданы Қамысты ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 256,5 м биіктікте орналасқан. Аумағы 8,90 км 2 , ұзындығы 4,1 км, енді жері 3 км, жағалауының ұзындығы 11,5 км. Жағалауы жайпақ, түбі тегіс, лайлы келген. Негізінен қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Көлдің жағалауында қамыс, құрақ, т.б. өсімдіктер өседі. Суы тұзды. Досайқопа көлінің жанында Көбенқопа, Оразқопа, Қояндықопа көлдері бар. Дереккөздер
Доссор мұнай кен орны

Доссор мұнай кен орны — Атырау облысының Мақат ауданында, Атырау қаласынан шығысқа қарай 90 км жерде орналасқан. Қазақстанда ашылған ең алғашқы өндірістік маңызы бар мұнай кені. Тарихы Доссор мұнай кені 1860 –1887 жылы орыс геологтары Н.А.Северцев, Д.В. Кирпичников, М.М. Новаковский барлап, картаға түсірген. Мұнай 1911 жылы сәуір айынын 29-шы жұлдызында 250 м тереңдіктен юра қабатынан мұнай фантаны атқылаған. 1911–17 жылы аралығында Доссор мұнай кенінде 11 мұнай фонтандық ұңғысы болды. Ең үлкен фонтан тәулігіне 525 т мұнай беріп отырды. Сол жылы жалпы шығымы 15700 тонналық 1 ұңғы, 1912 жылы шығымы 16657 т 6 ұңғы, 1913 жылы шығымы 117640 т 16 ұңғы болды. Бұл жылдары негізгі өндірістік алаңы Шығыс Доссорда болатын. Кейіннен (1930 –1940) тұз күмбезді көтерілімнің мұнайлы құрылымы зерттеліп дайындалды. Мұнда 1938 жылы 185-телім ашылып, 1939 жылы өндіріске қосылды. 1941 жылы Солтүстік Доссор мұнай кені ашылып, 1945 жылы пайдалануға берілді. 1944–45 жылдары Оңтүстік-батыс Доссор мұнай]кені құрылымы барлауға дайындалып, іздестіру-бұрғылау нәтижесінде тек 1978 –1982 жылдары ғана нақтыланды. Геологиялық сипаты Кен орны тұз күмбезінің үстіндегі юра кезеңінің шөгінділерінде қалыптасқан. 30-300 м тереңдікте 6 мұнайлы қабат ашылған. Бұл қабаттардың қалыңдығы 2,4-26,7 м аралығында, ашық кеуектілігі 24-30,9%, өткізгіштігі 0,128 – 4,76 мкм 2 , ұңғыманың бастапқы өнімділігі 1,7 – 132,6 м 2 /тәулік, қабат қысымы 14,4-3,6 МПа, температурасы 19-27 ° С. Тығыздығы, құрамы Мұнайдың тығыздыздығы 0,84 – 0,88 г/см 3 , құрамындағы күкірті (0,2 – 0,22%), шайыры (7%), парафині (0,2 – 2,07%) аз. Ілеспе газ, негізінен, метаннан (77,1 – 93,8%), этаннан (7,17%) және пропаннан (0,4 – 5,1%) тұрады.
Достар

Достар - сөзі төмендегі мағыналарда: Топонимика * Достар – Малайсары жотасының солтүстігінде орналасқан тау. * Достар – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы тау. Телевизияда * Достар (телехикая, АҚШ) * Достар (телехикая, Қазақстан) Басқа * Достарға тілек
Достық каналы

Достық каналы – Өзбекстанның Сырдария облысы мен Түркістан облысы Мақтаарал және Жетісай аудандары жерімен ағып өтеді. Республикадағы маңызды су құрылыстарының бірі. Мырзашөл өңірін игеру мақсатында Сырдария өзенінің су қорына негізделіп салынған. Тарихы 1901 жылы «Солтүстік» канал құрылысы басталып, 1913 жылы қазан айында канал бойымен су жіберілді. 1914 жылы «Романов» каналы болып өзгертіліп, 84 км-ге ұзарды. 1926 жылы Орта Азия ауыл шаруашылық еңбеккерлерінің съезінде «Мырзашөлді игеру бағдарламасы» қабылданып, Қазақстандағы 326 мың га жерін суландырып, мақта алабын ұлғайту жедел қарқынмен жүрді. Канал көптеген ұзақ тармақтарға бөлініп, бойында мақта ұжымшарлары ұйымдастырылды. 1938 жылы канал С.М. Киров атындағы магистральды канал деп аталды. 1943 жылы батыс, 1949 жылы солтүстік, 1956 жылы орталық су жүйелері іске қосылды. 1961 жж К-34 Қызылқұм, К-25 Арнасай тармақтары толығымен салынып бітті. Каналдың іске қосылуы Мырзашөл өңірін ең ірі мақта өсіретін ауданға айналдырды. Бастауы, сипаты Өзбекстан жеріндегі Сырдария өзенінің жоғары ағысындағы Бекабат қаласының маңындағы Фархад ЖЭС-ы тұсынан басталады. Каналдың ұзындығы 113 км. Оның 49-ы Қазақстанның территориясынан өтеді. Канал 216 мың га жерді суландырады. Оның 136 мың га Қазақстанда. Дереккөздер
Дөңбет

Дөңбет , цимболена (Сymbolaena) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тасты, тастақты беткейлерінде өсетін 1 түрі – ұзынжапырақты Д. (С. longіfolіa) бар. Биікт. 1 – 15 (20) см. Сабақтары жеке, жатаған, жоғ. жағы бұтақты, сыртын қалың түк басқан. Жапырақтары ұзын, түкті. Күлтелері жіпше тәрізді. Аналық мойны күлте түтікшелеріне тең, екі бөлікті. Жатыны домалақ. Орт. бөлігіндегі гүлдері қос жынысты, ақ, қызғылт түсті. Гүлсебеттері 5 – 12 гүлден домалақ шоғыр құрайды. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жемістенеді. Тұқымы ұсақ. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дөңгелекауыздылар

Дөңгелекауыздылар немесе Қапшық желбезектілер – ертеден тіршілік етіп келе жатқан Жақсүйексіз балықтар тобының жалғыз класы. Дөңгелекауыздылардың Миксиналар және миногалар деп аталатын 2 отряды, 40-тан астам түрі қоңыржай белдеулердің тұщы суында, кейбіреулері теңізде тіршілік етеді. Олар силур кезеңінен белгілі. Пішіні жыланбалыққа ұқсас, денесінің ұзындығы 1 м-ге дейін. Жалаңаш терісінде қорғаныш қызмет атқаратын шырышты бездері көп. Соруға бейімделген дөңгелек немесе сопақ түтікше тәрізді ауыз қуысы сақиналы шеміршекпен қапталған. Дөңгелекауыздылар деп аталуы осыдан. Тілінде мүйізденген тістері болады. Дене бойымен созылған хорда ішкі қаңқаның қызметін атқарады. 5 – 16 жұптан тұратын желбезек тесіктері сыртқа жеке-жеке ашылады. Сезім мүшелері нашар дамыған. Бүйір сызығы арқылы су ағынын, кедергілерді сезеді. Тыныс алу саңылауы біреу, миксиндердің басының екі жағында 1 – 15, миногаларда 7 желбезек саңылаулары бар. Арқа қанаты әдетте екеу, құйрық қанаты – біреу. Дөңгелекауыздылар дара жынысты, жыныс бездері сыңар және оның арнайы өзектері болмайды. Сырттай ұрықтанады, ұрығының дамуы суда өтеді. Кей түрлерінің дернәсілі (миногада) 4 – 5 жылдай түрленіп дамиды. Дөңгелекауыздылардың көпшілік түрі балықтардың экзопаразиті болғандықтан, балық шаруашылығына зиян келтіреді. Ал миногалардың кәсіптік маңызы зор. Тағы қараңыз * Дөңгелекауыздылардың нерв системасы
Дөңгелексор

Дөңгелексор – Қызылорда облысы Арал ауданы. Арал қ-ның солт-нде 45 км жердегі қыстау. Жанында Жаңаталап, Жантақты және басқа көптеген қыстаулар, Аймандай, №272-арт. құдықтары бар. Тізбекті төбешікті құмында сексеуіл, баялыш, күйреуік, жусан өседі. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дөңмаңдай

Дөңмаңдай – тұқы тұқымдасына жататын балық. Қиыр Шығыстағы Амур өзені алабында таралған. 1950 – 60 жылдары тоғанда өсіру үшін Қазақстанда жерсіндірілген. Қазір екі түрі – кәдімгі дөңмаңдай (Hypophthalmichthys molіtrіx) және шұбар дөңмаңдай (Hypophthalmichthys nobіlіs) бар. Олар Арал, Каспий теңіздерінде, Балқаш көлінде, Ертіс, Тобыл, Есіл, Шу, Сарысу өзендерінде тіршілік етеді. Олардың сыртқы пішіндері ұқсас, денелері екі бүйірінен қысыңқы, құрсағы қырлы, басы үлкен. Маңдайы дөңес келеді, аты осыдан шыққан. Шұбар Дөңмаңдайдың түсі қоңырлау әрі дақтары болады. Дене тұрқы 1,2 м-дей, салмағы 40 кг-нан асады. Жыныстық жағынан 5 – 7 жасында жетіледі. Мамыр – маусым айларында 4 млн-ға жуық уылдырығын түбі құмайт не тасты, ағынды су ішіне шашады. Дөңмаңдайдың шабақтары балдырлармен және ұсақ су жәндіктерімен қоректенеді. Дөңмаңдайдың кәсіптік маңызы бар. Дереккөздер
Дөң хромит кендерінің тобы

Дөң хромит кендерінің тобы - Ақтөбе облысы Хромтау ауданында орналасқан. Қоры бойынша дүние жүзіндегі ең ірі хромит кендерінің бірі. 1936 жылы ашылған, қазіргі кезге дейін игеріліп келеді. Геологиялық құрылымы Дөң хромит кендерінің тобында 80-ге жуық кен орындары мен кен көздері барланған. Олар екі субмеридиандық белдем құрайды. Бұл белдемдер Кемпірсай базит-ультрабазит массивінің оңтүстік бөлігінде тереңде тоғысып, бірыңғай кентасты-магмалық жүйе түзеді. Сипаты Массив жыныстары құрамына қарай габбро-пироксенит-дунит формациясына жатады, мұнда ультрабазиттер (дунит, гарцбургит, верлит, пироксенит) массивтің ядросы, ал габброидтар жоғары және ядроаралық бөлігін құрайды. Пішіні линза, желі, ұя тәрізді болып келетін дунит серпентиниттері мен гарцбургиттердегі кен денелерінің ұзындығы ондаған м-ден 1500 м-ге дейін, қалыңдығы бірнеше м-ден 150 м-ге дейін, ал тереңдігі 1400 м-ге жетеді. Минералдары Кен түзуші негізгі минералдары: магно-хромит типті хромшпинелид, серпентин және оливин. Кентастың сапасы өте жоғары: Cr 2 O 3 – 52 – 60%, тұтас кентастарда 64,5%-ға дейін, сеппелі жыныстарда 45 – 52%-ға дейін. Хроммен қоса Tі, Mn, Nі, Co, Cu, V сияқты ілеспе элементтер де кездеседі. Кен орны, негізінен, ашық әдіспен өндіріледі. Дереккөздер
Друза

Друза – тау жыныстарындағы жарықшақтың немесе қуыстың қабырғасына жабыса біткен кристалдар шоғыры. Кристалдардың көрініп тұрған бөлігі жақсы қырланған, бір-бірімен тығыз жанасып, қатарласа тізілген минералдар шоғырын ойлы-қырлы немесе мәуесек тәрізді агрегаттар құрайды. Кварц, кальцит, антимонит және сульфидтердің Друзалары жиі кездеседі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дуақтас

Дуақтас – Қызыларай тауларының солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Солтүстіктен оңтүстікке қарай 20 км-ге созылып жатыр, ені 7 км. Ең биік жері 1207 м. Беткейлері көлбеу, сай-жыра, аңғарлармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Геологиялық құрылымы Кембрий жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, сұлыбас, бұталар, арша өседі. Дереккөздер
Дуана

Дуана – Дегелең тауының оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Абай облысы Жаңасемей ауданы аумағында. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 727 м. Тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Солтүстік бөлігі тіктеу келген, солтүстік-шығыс бөлігі ұсақ шоқылар мен таулар арқылы Мыржық жотасына ұласады. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, бұталар, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Батысынан ағатын Қарасу, Ащысу өзендерінің бойы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Дуанбас

Дуанбас, бургомистр – татреңтәрізділер отрядының шағалалар тұқымдасына жататын құс. Қанатының ұзындығы 80 см-дей, салмағы 1,5 – 1,7 кг, ең ірі шағалалардың бірі. Түсі ақ. Тұмсығы сары-қызыл, дақты. Негізінен Еуразия, Америка құрлықтары мен аралдарын мекендейді. Қазақстанға (Каспий теңізі жағалауына, Ертіс, Іле өзендеріне) бірнеше рет ұшып келген. Қатпар тастардың арасына немесе құс базарына (Солтүстік Мұзды мұхит, Атлант, Тынық мұхиттары, Қазақстанда Арал теңізі жағалауындағы) жақын жерге ұя салады. 2 – 4-тен жұмыртқалайды. Балықтар, шаянтәрізділер, ұсақ жәндіктермен, сондай-ақ құстың жұмыртқасымен, балапанымен қоректенеді. Дереккөздер
Дубовка қыштық саз кен орны

Дубовка қыштық саз кен орны - Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданында орналасқан. 1981-1982 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Ортаңғы юраның күмісқұдық шоғыры мен созылмалы, бірқалыпты созылмалы өнімді қабаттар қоңыр көмір мен қоңыр темір кентасты конкрециялары бар алевролитті қатпарлардан тұрады. Жатыс сипаты Өнімді қабаттың қалыңдығы 4,7-28,0, аршылатын беткі қабатының қалыңдығы 2,3 м. Саз керамик. қасиеттері жағынан біртекті, шашырандылығы орташа және төмен, балқуы қиын, кептіргенде өзгеріске ұшырамайды. Дереккөздер
Дулығалы Жыланшық

Дулығалы Жыланшық – Ұлы Жыланшық өзенінің сол саласы. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 108 км, су жиналатын алабы 3,1 мың км 2 . Бастауы Ұлытаудың оңтүстігіндегі Құсмұрын, Үшқырлытау және Ақтас тауларының батыс беткейлерінен басталып, Бірәлі қыстауы тұсында Ұлы Жыланшық өзеніне құяды. Гидрологиясы Қар және жер асты суларымен толығады. Арнасы енсіз, өзенді бойлай тал, т.б. бұталар өседі, жағасы жарлы келеді. Жаз айларында суы иірімдерге бөлініп қалады. Қараша – наурыз айлары аралығында суы қатады. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Дурнев

Дурнев – Каспий теңізінің шығысындағы Өліқолтық бойында орналасқан арал, Дурнев аралдарының ең үлкен аралы. Орналасқан жері Маңғыстау облысы Бейнеу және Маңғыстау аудандары аумағында жатыр. Дереккөздер
Дүйсе

Дүйсе – Нарын құмындағы аумағы жағынан ең үлкен құм сілемі. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Қызыл, Төлеп, Қарағали, Қарабұдыр шағылдарынан тұрады, ұзындығы 75 – 80 км, ені 15 – 25 км. Құм арасында ірілі-ұсақты ашық жерлер кездеседі. Грунт суы 3 – 4 м тереңдіктен шығады. Дереккөздер
Дүйсебай

Дүйсебай – Түркістан облысы Отырар ауданындағы Төртқұдық Нұрасы тауының солт.-шығысындағы құдық. Тереңд. 9 м, су шығымы 800 л/сағ. Қызылқұмның шығыс бөлігінде орналасқан. Солт.-батысында 7 км жерде Босаға қыстауы мен құдығы, батысында Божменбай, Алтынқұлаш, оңт-нде Ортақұдық, Ошақбай, шығысында Қосымбет құдықтары бар. Жанынан Босаға – Ақдала қара жолы өтеді. Тізбекті төбешікті құмында ақ сексеуіл, еркек шөп, жусан, теріскен, жүзгін өседі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дүйсекеқойтас

Дүйсекеқойтас – Ханшыңғыс тауының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданы жерінде орналасқан. Ащысу өзенінің аңғарында. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 519 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-ге созылып жатыр. Енді жері 6 км. Таудың жанында Қайрақты, Ордатас, Ақтөбе таулары орналасқан. Беткейі көлбеуленіп, қырқалы жазыққа ұласады. Геологиялық құрылымы Дүйсекеқойтас тас көмірдің граниті мен гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, тобылғы, қараған, селеу өседі. Баурайы мен беткейі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Дүйсенбай

Дүйсенбай – Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы Мұзбел жонының солтүстігіндегі құдық. Тереңдігі 30 м, су шығымы 180 л/сағ. Құдықтың оңтүстік-шығысында Қарабауыр жоны, батысында Батыс Үстірт кемері орналасқан. Солтүстік тегіс жазық келген. Оңтүстігінде Қоңыр, Айтман құдықтары бар. Тақыр және сортаңды қоңыр топырағында тасбұйырғын, бұйырғын, жусан, баялыш, күйреуік, сораң өседі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дүңгілше

Дүңгілше (Turrіtіs) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді, таулы аймақтардың шалғынды жерлерінде, тастақты беткейлерінде, қарағайлы ормандарда, жол бойларында, егістіктердің арасында өсетін 1 түрі – жылтыр Д. (Т. glabra) бар. Биікт. 50 – 100 см. Сабағы тік өседі, сыртын түк басқан. Жапырақтары ұзынша, шеті тісті тілімденген. Тостағанша жапырақтарының негізі дорба сияқты. Күлтелері ақшыл сары түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – екі қақпақшалы бұршаққын. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дүңгіршектер тұқымдасы

Дүңгіршектер тұқымдасы – бір және көп жылдық жәндікқоректі өсімдіктер. Дүние жүзінде тараған 5 туысы, 250-дей түрі белгілі. Бұлар негізінен суы мол ылғалды және батпақты жерлерде өседі. Жапырақтары кезектесіп немесе шоғырланып шығады. Гүлдері қос жынысты, жеке жетіледі, салалы гүлшоғырына топталған. Аталығы 2, тозаңдығы бір не екі ұялы. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір ұялы көп тұқымды қорапша. Тұқымдары ұсақ, эндоспермсіз (өсімдіктің тұқымы мен жемісінде болатын ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа болмайды). Қазақстанда Д. т-ның 1 туысы, 3 түрі бар; қ. Дүңгіршек. Дереккөздер
Дүңкеш

Дүңкеш (Peplіs) – тергүлдер тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер. Қазақстанның далалық, шөлді, таулы аймақтарында тараған екі түрі бар. Көбірек тараған түрі – кезекжапырақты Д. (P. alternіfolіa). Бұл Тобыл, Есіл, Ертіс өзендері мен Мұғалжар, Торғай, Ұлытау, Қарқаралы, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Қаратау өңіріндегі сулы әрі дымқыл жерлердегі шалғын шөптер арасында өседі. Оның биікт. 2 – 15 см. Тамыр түбінен бұтақтала өскен сабағына ұсақ жапырақтары кезектесе орналасады. Гүлшоғыры жапырақ қолтығынан шығады. Гүлдері қызғылт түсті. Жемісі – домалақ пішінді қорапша. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дүре жайылмасы

Дүре жайылмасы – Каспий маңы ойпатының солтүстігінде, Жайықтың оң саласы – Көшім өзенінің жағалауында, Шежін (Шыжың) жайылмасының шығысында орналасқан шалғынды жазық. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде. Жер бедері Жайылманың орта бөлігінің абсолюттiк биіктігі 14 м. Ұзындығы 60 км, ені 25 км. Пішіні өте тегіс, жазық келген. Жер бедерінің ойысты жерлерінде көлтабандар, көлшіктер мен бидайықтар кездеседі. Өсімдігі Топырағы қызғылт қоңыр және сортаң келген. Шалғынды-далалық және астық тұқымдас жусан аралас әр түрлі шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Дыркептер

Дыркептер – кептерлер тұқымдасына жататын құс. Денесінің тұрқы 39 – 44 см, салм. 500 г-дай. Денесінің пішіні жағынан түркептерге ұқсас: денесі созылыңқы, құйрығы мен мойны біршама ұзын, басының екі жағында ақшыл жақша тәрізді таңбасы бар. Түсі сұрғылт көкшіл, кеудесі қызғылт сұр, ұшқан кезде қанатындағы ақ дақтары жақсы көрінеді. Қазақстанда Жайық өз-нің аңғарында ұялайды. Жыл құсы. Көктемде ұшып келіп, қылқан жапырақты және аралас ормандардағы ағаштарға ұя салады. Ұясында 2 жұмыртқасын аталығы мен аналығы кезектесіп, 17 – 18 күнде басып шығарады. Балапандарын екеуі ұяда 20 күндей қоректендіреді. Балапандары ұшқаннан кейін де, түнде ұяларына қайта оралады. Өте сақ құс. Шыршаның, үйеңкінің, астық тұқымдас өсімдіктердің тұқымдарымен, жеміс ағаштарының жидектерімен, жапырақтарымен қоректенеді. Кейде аздап моллюскілерді, жұлдызқұрттарды және ұсақ омыртқасыздарды да жейді. Д. спорттық әуесқойлық жолмен көп ауланады. Дереккөздер
Ділдан

Ділдан – Қызылқұмның солт.-шығыс бөлігінде, Сырдария өз-нің аңғарындағы құдық. Қызылорда облысы Шиелі ауд-нда орналасқан. Тереңд. 4 м, су шығымы 900 л/сағ. Құдықтың солт-нде Әмірбек, батысында Мақан, оңт-нде Ережепай құдықтары және көптеген қыстаулар бар. Батысында Бұланбайбауы – Шиелі автомобиль жолы өтеді. Тізбекті төбешікті құмында жүзгін, қияқ, еркек шөп, жусан, ақ сексеуіл, бұйырғын өседі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ебелектің елу аңғары

Ебелектің елу аңғары – Маңғыстау облысы Оңтүстік Үстірттегі Оғыланды тауының шығысындағы аңғар. Жер бедері Өзеннің ұзындығы шамамен 30 – 40 км. Үстірт қырына сұғына еніп жатқан бірнеше аңғар Ақса, Қызылсай ауылдарынан басталып, Басқараған құдығына дейін жетеді. Етегіндегі негізгі су көздері: Несібектің Жаңасуы, Қызылсай, Бас Қараған. Қыр үстіне негізінен бұйырғын, ебелек өседі. Қазан айынан бастап қаңбақ болған ебелек желмен ұшып аңғарлар табанына толып, қыста тебіндеген жылқының азығына айналады. Ебелектің елу аңғары деп аталуы осыған байланысты. Дереккөздер
Ебес

Ебес – Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы. Шалқар қ-нан шығысқа қарай 18 км жердегі қыстау. Үлкен Борсық құмының солтүстігінде. Ебестің солт-нде Шұқыр, шығысында Томарқұдық, оңтүстігінде Қараөлең, Жаңабас қыстаулары, батысында Шалқар көлі орналасқан. Солт.-батысынан Шалқар – Ырғыз автомобиль жолы, оңтүстігінен Арал – Шалқар темір жолымен өтеді. Құмды, сортаңды қоңыр топырағында сұр жусан, еркек шөп, жалманқұлақ, көкпек, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Қыстаудың маңайын мал жайылымына пайдаланады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ебі желі

Ебі желі — Жоңғар Алатауының оңтүстік шығысында Қытайда орналасқан Эбі -Нұр көлі қазаңшұңқырында, жоғарғы қысым пайда болғанда соғады. Мұндай антициклонда шығыс желі тұрады да, Қазақстан аумағындағы Алакөл көліне қарай соғады. Осы кезде төменгі қысым аймағы пайда болады. Жоңғар қақпасы - ені тар тектоникалық жарық, ені 20 км-ден 40 км болатын, ең тар жері - 10 км шамасында. Ауа тау жоталарының арасымен қысылып, үйкеліске ұшырап өтеді, жылдамдығы секундына 60-80 м-ге жетеді. Қыс кезінде қысылып өткен ауаның температурасы қоршаған ортасынан 8-10 C жоғары болады. Сондықтан ол жылы желге жатады. Бұл жел жыл ішінде орта есеппен 70-100 күндей соғады. Ебі желін алғаш рет сипаттап жазған қазақтың ғұлама ғалымы Шоқан Уәлиханов. Жоңғар қақпасынан ескен күшті жел Алакөл көлі маңынан балық аулауды қиындатады, жол қатынасына, басқа да шаруашылыққа зиянын тигізеді.
Егеубас

Егеубас – астық тұқымдасына бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Іле Алатауының, Батыс Тянь-Шаньның, Қаратаудың сортаң жерлерінде өсетін бір түрі – қатты егеубас (S. dura) бар. Оның биіктігі 3 – 20 см-дей. Тамыры сүректеніп кеткен. Түбінен тармақталып шығатын сабағы тік, сырты тегіс болады. Қандауыр тәрізді жапырағының ұзындығы 5 см-дей, ені 4 – 5 мм. Гүлі масақ гүлшоғырына топталған. Жасыл масағының қылтанағы егеу сияқты, өсімдіктің аты осыған байланысты аталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Егеубастың пішенін қой мен ешкі жейді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Егеуқұйрықтар

Егеуқұйрықтар – кеміргіштер отряды қаптесерлер тұқымдасының бір туысы. Қазақстанда үш түрі: * сұр егеуқұйрық (R. norvegicus), * қара егеуқұйрық (R. rattus) және * Түркістан егеуқұйрығы (R. turkestanicus) таралған. Сұр егеуқұйрық республикамыздың батыс және солтүстік аудандарында көбірек кездеседі. Соңғы жылдары басқа облыстарға да тарай бастады. Қара егеуқұйрық тек Каспий теңізі маңында тіршілік етсе, Түркістан егеуқұйрығы Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстарының таулы аймақтарында таралған. Егеуқұйрық денесінің ұзындығы 15 – 50 см, құйрығы ұзын және ол сақина тәрізді қабыршақпен қапталған. Тұмсығы сүйір, денесін сұр, қоңыр-сұр, қара түсті жүн басқан. Егеуқұйрықтар тауда, өзен-көл маңында, елді мекендерде, егістік төңірегінде кездеседі. Көбінесе, тұрғын үйлер мен қора-жайларда, азық-түлік қоймаларында тұрақты тіршілік етеді. Жыл бойы қоректенеді. Жемін түнге қарай іздейді. Қорек талғамайды, етке әуес, көжек, құс, торай аулайды, өсімдік дәні мен қалдығын да жейді. Егеуқұйрықтар – өте өсімтал. Олар жыныстық жағынан 2 – 3 айда толық жетіліп, жылына 2 – 3 реттен (әр жолы 2 – 18-ден) көбейе алады. Егеуқұйрықтар – бау-бақша ағаштарының, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығының зиянкестері. Адам мен үй малдарына аса қауіпті аурулар (оба, безгек, сүзек, т.б.) таратады, сондықтан олар мекендейтін үйлер мен астық қоймаларын мезгіл-мезгіл дезенфекциялап отыру керек. Соңғы жылдары Арал теңізінің оңтүстік-шығысынан егеуқұйрықтардың тағы бір туысы – үнді егеуқұйрығы немесе тақтатісті угеуқұйрық (Nesokia), оның бір ғана түрі – үнді егеуқұйрығы (Nesokia indica) табылған. Дереккөздер
Егеуот

‎ Егеуот (Mіnuartіa) – қалампырлар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы, тастақты тау беткейлерінде, сортаңды топырақты жерлерде өсетін 7 түрі (арктика Е-ы, көктем Е-ы, Крылов Е-ы, қосгүлді Е., Литвинов Е-ы, Мейер Е-ы, Регель Е-ы) бар. Бұлардың сабақтары тік өседі, кейде бұтақты келеді. Жапырақтары жіңішке, жіп тәрізді. Тостағанша жапырақшалары 5, безді, түкті. Күлте желектері де бесеу, бітік немесе ойма, тостағаншасынан қысқа немесе тең болады. Аталығының саны 10, аналық мойны – 3. Сәуірден тамызға дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – домалақ қорапша. Тұқымдары көп болады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы