kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Иван Степанович Исаков

Иван Степанович Исаков (Ованес Исаакян (Տեր-Իսահակյան);10 (22) тамыз 1894 жыл Аджикент, Елизаветпольск губерниясы, қазіргі Әзірбайжан - , Мәскеу) - Кеңес Одағының флот адмиралы (1955), Кеңес Одағының Батыры (7.5.1965), КСРО ҒА - ның корреспондент мүшесі(1958). 1939 жылдан КОКП мүшесі. Әскери - теңіз академиясының жанындағы бастықтар құрамының жоғарғы курсын бітірді(1928). 1918 жылдан Әскери - Теңіз Флотында қызмет атқарды. Азамат соғысы кезінде Балтық флоты мен Волга - Каспий әскери флотилиясында түрлі корабльдердің командир көмекшісі және командирі болады. 1923 жылдан Қара теңіз флотында қызмет істеді. 1933 - 1938 жылдарда Балтық флотының штаб бастығы және қолбасшысы. 1938 - 46 жылы Әскери - Теңіз Флоты халкомының орынбасары және 1 - орынбасары. 1946-47 жылдары Әскери - Теңіз қызметі Бас штабының бастығы. 1947-50 жылдары Әскери - Теңіз Флоты бас қолбасшысының орынбасары. 1947 - 1954 жылдары "Морской атластың" жауапты редакторы. 1954 - 1955 жылдары КСРО Теңіз флоты министрінің орынбасары. 1955 жылдан Қорғаныс министрлігінде басшы жұмыста істеді. 40 - тан астам ғылыми еңбектердің авторы. 1 - сайланған КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты(1951). 6 рет Ленин орденімен, 9 рет Қызыл Ту, 2 рет 1 - дәрежелі Ушаков, 1 - дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Михаил Васильевич Исаковский

Михаил Васильевич Исаковский (, қазіргі Смоленск облысы, Восход ауданы, - Мәскеу) - орыс кеңес ақыны. Социалистік Еңбек Ері (1970). 1918 жылдан КОКП мүшесі. Кедей шаруа отбасында туған. Исаковскийдың өлеңдері 1914 жылдан жариялана бастады. 1921 жылы Смоленскіде шағын үш кітабы басылды. Әйтседе Исаковский өзінің шығармашылық қызметінің басталу кезін "Бақташы бала" атты өлеңдері жарияланған 1924 жылдан бастап есептейді. Исаковскийдің Москвада басылған "Сабандағы сымдар" (1927) жинағын А.М.Горький жоғары бағалады. Оның "Түкпір өлке" (1930), "Дихандар" (1931), "Төрт тілек" (1936) атты жинақтарында шаруалар өміріндегі жаңа тұрмыс көріністері суреттеледі. Отан соғысы жылдары Исаковский патриоттық өлеңдер жазды. "Орыс әйеліне", "Ресей туралы сөз" т.б. Исаковскийдің поэзия туралы мақалалары мен хаттары "Ақын, өлең және ән туралы" (1968, 1972) деген атпен жинақ болып жарияланды. Соңғы кезде "Ельнинск жерінде" атты өмірбаяндық шығармасын жазды. Исаковский "Катюша", "Қоштасу" т.б. таңдаулы ән мәтіндері үшін (1943), "Өлеңдер және әндер" жинағы үшін (1949) 2 рет КСРО Мемлекет сыйлығын алды. 4 рет Ленин орденімен және басқа ордендермен, медальдармен марапатталған. Шығармалары "Подпаски", "Родное" (1927), "Провода в соломе", "Провинция" (1930), "Мастера земли" (1931), "Четыре желание" (1936), "Катюша", "И кто его знает", "В прифронтовом лесу", "Огонек", "Ой, туманы мои...", "Жаулар менің үйімді өртеп жіберді", "Снова замерло все до рассвета", "Летят перелетные птицы" және т.б.өлеңдер. Дереккөздер
Нәки Сиразиұлы Исанбет

Нәки Сиразиұлы Исанбет (Наки Сиразиевич Закиров, , 1899 - 1992) - татар совет жазушысы , драматург, фольклорист. Татар АССР-і (1957) мен РКФСР - дің (1960) еңбек сіңірген өнер қайраткері. Уфа халық ағарту интернаты мен Харьков мемлекеттік университетінде білім алды. Алғашқы өлеңі 1914 жылы "Ақ жол" журналында жарияланды. Тұңғыш кітабы - "Дабыл" 1925 жылы жарық көрді. "Қожанәсір" (1940), "Мулланур Вахитова"(1947),"Зифа"(1955), "Мұса Жәлел"(1955) атты пьесалар жазды. Исанбет балалар жазушысы ретінде де белгілі. "Кекшіл көжек","Мысық" атты шығармалары - татар балаларының сүйікті кітабы. Ол "Татар халқының балалар фольклоры" (1941), "Татар халық мақалдары"(1959-67) т.б. жинақтарын бастырып шығарды. А.С.Пушкиннің "Полтава", "Бақшасарай фонтаны", А.С.Грибоедовтың "Ақылдан - азап", В.Шекспирдің "Гамлет","Король Лир" шығармаларын, Низами өлеңдерін татар тіліне аударды. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер Қолданылған әдебиет * Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы ,5 том.
Сұр қаз

Сұр қаз - едәуір ұзын мойынды, басы кішкене және аяғының ұзындығы қалыпты, ірі денелі сұр реңді қаз. Биологиялық сипаттама Салмағы—2,5-4,4кг, кейде 6 кило шамасында. Ол реңі бойынша үй қазына ұқсас. Үй қазы қолтұқымдарының көпшілігі осы түрден бастама алған. Денесінің үстіңгі жағы жонына қарай - сұрғылт қоңыр, белі - күлгін сұр, құйрықүсті - ақ. Сұрғылт қоңыр қапталында ашық түсті көлденеңжолақтар болады, төсінде және бауырының алдыңғы жағында қара теңбілдері бар. Тұмсығы - сарғыш, тұмсық ұшы - ақ, аяғы - ашық қызыл. Дауысы - ерекше қаңқыл. Құрлықта көп уақыт жұмсап, жеңіл қозғалады, оның үстіне жақсы жүзеді және сүңги алады. Өзі жиі қоректенетін жайылма шалғыннан қашық емес қиын қопаларда ұя салады. Қандай да болса көтеріңкі жерде орналасқан салындыға аналығы 3-9 күлгін немесе жасылдау реңкті ақшыл жұмыртқа туып, айға жуық жұмыртқаларды басады. Балапандарды аталық және аналық қаздар өргізеді. Балапандар екі ай шамасында қанатына көтеріледі. Бұл мезгілде аталық пен аналық кезектесіп түлейді де, осы кезеңде ұша алмайды. Тұқымтоп жаңадан ұша бастағанда олар қоректену үшін егістік пен шалғыннан ұдайы ұшып, соңынан тынығу және суат үшін суға оралады. Топқа оңай жиналады. Жылыстау кезінде мың-мыңдап жинақталады да, қорек бар болса (егістікте қалған дән), дәл сол суқоймаларда ұзақ болады. Әуесқой аңшылар аулайтын аңшылық кәсіпке пайдаланылады. Таралуы Қазақстанда қамыс және қоға қалың өскен барлық жарамды суқоймаларда қоныстанады. Қазақстанда ақпанның соңынан қараша айы бойынша болады. Қолданылған әдебиет * Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
Қала қарлығашы

Қала қарлығашы - Қазақстандағы қала қарлығаш туыстылардың жалғыз өкілі. Биологиялық сипаттама Қала қарлығашының дене мөлшері мен пішіні әдеттегі қыстау қарлығашқа ұқсас болып келеді, алайда құйрығы едәуір қысқалау (бұрымшасы жоқ), қара, реңді жонындағы және құйрық үстіндегі ашық ақ түс айқын көрінеді, құйрығы да жоны сияқты қара реңді. Ұяларын үстіңгі жағы кесілген жар¬ты шар түрінде тік бетке бекітіп, жапсы¬рып жасайды. Қыстау қарлығаштың ұясынан айырмашылығы - қала қарлығашы ұясының ернеуі ішке қарай тартылып, ұя аузын тарылтады. Әдеттегідей, бірнеше ондаған жүптан бірнеше жүздеген жүпқа дейін шоғыр түзіп орнығады. Оның үстіне мүндай шоғырлардың орындары тұрақты болады, ал қарлығаштар жаңа ұя салумен қатар ескі ұяларды да жөндеп, оларды да пайдаланады. Ұяны ата-енесі бірлесіп жасайды. Салындыдағы жұмыртқаларды да 14-15 күн (күн райы қолайсыз болса, әлде- қайда ұзақ 20-23 күнге дейін басады. Балапандарын ұяда 20-25 күн шамасында бірлесіп қоректенеді. Күн салқын тартқанда ұядан ұшқан балапандар ұяға келіп, ата- енелері оларды қоректендіруін жалғастырады. Таралуы Бастапқыда жартастарда мекендегендіктен, Қазақстанның оңтүстік және шығыс тауларындағы жартастарда шоғыр түзіп, өмір сүруде. Дегенмен бұл қарлығаш жазықтық аумағындағы, соның ішінде Қазақстанның елді мекендерін игеріп алды, сондықтан биік ғимараттары бар кез келген қалалардан (кез келген ауылда өмір сүретін қыстау қарлығаштан ерекше бүл қарлығаш қала қарлығаш аталған) кездесуі мүмкін. Қыркүйектің соңында Африкада және Азияның оңтүстік аудандарында қыстауға ұшып кетеді, көктемде сәуір айында оралады. Ұшып өту кезінде бүкіл Қазақстанда кездеседі. Қолданылған әдебиет * Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
Секпілтөс қарлығаш

Секпілтөс қарлығаш - қыстау қарлығашқа туыстас құс. Одан айырмашылығы - мойны және құйрықүсті қызылсары реңді. Одан басқа, бауыры - таза ақ емес, бойлай созылған сепкілді. Секпілтөс қарлығаштың ұясы өте ерекше - ұя пішіні аузы ашық жарты тостағанша емес, кіретін аузы ұзын түтікшелі, толық жабылған ыдыс сияқты. Мұндай ыдыс көбінесе ғимараттың төбесіне немесе қабырға мен төбе ұласатын бұрышқа бекітіледі. Секпілтөс қарлығаш Оңтүстік Қазақстан тауларында теріс орналасқан бұрыштары бар жартас төбесіне жапсырып ұя салады. Оның мінез-қылығы қыстау қарлығашқа өте ұқсас, балапандарын да жазда сол сияқты екі рет өргізеді. Таралуы Секпілтөс қарлығаш Қазақстанда тек қана оңтүстік облыстардың - Арыс өңірінен шығыста Бұқтырма тау баурайындағы аудандарда орын тебеді. Қыстау қарлығаштан біраз ертерек ұшып келіп, әдетте одан бұрынырақ ұшып кетеді (қазанның бірінші жартысынан кешікпейді). Қолданылған әдебиет * Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010
Шөл құнағы

Шөл қунақ - шағын денелі қунақ, Қунақ тұқымдасының Шөл қунақтар туысы атты монотипті туысының жалғыз биологиялық түрі. Биологиялық сипаттама Қара қанатында кішкентай қызғылт дағы бар, ашық реңді (құла-құм түстес реңкті), салмағы 22-28 г. Ересек құстың тұмсығы - жуан, қысқа, қара реңді, осы белгісі бойынша шөл суықторғайдан шапшаң ажыратуға болады, алайда жас қунақтардың тұмсығы ақшыл болып келеді. Ұшып жүріп "трррю, трррю- ррю, трррю" деп құбылтып, әдемі үн шығарады, ол әуені - назды, әуенді сайрау.Өсімдік үлпегін астына төсеген әдемі тостағанша тәрізді ұясын ағаштар мен бұталардың басына орнатады. Бір жазда екі ұя балапан өргізеді. Салындыдағы 4-6 сирек секпілді көгілдір ақ жұмыртқаларды аналығы 13-15 күн басады, ал аталығы өсімдіктің аршылған тұқымын аналыққа тасып, қоректендіреді. Кейін ата-енесі балапандарға осындай қорек тасиды. Балапандар 12-13 күнде ұяны тастайды. Осы уақыттан бастап аталығы балапандарды өз қамқорлығына алады, ал аналық екінші ұяға жүмыртқа басуға кіріседі. Екінші ұядағы балапандар тамызда ұяны тастайды. Осы уақыттан бастап шөл қунақтар топтарымен қыстауға қарай жылыстайды. Таралуы Азияның ішкі аудандарындағы шөлдерде таралған. Қазақстанда шөлді зонаның үлкен бөлігінде - Арал теңізінен Алакөл қазаншұңқырына дейін бұталары бар жерлерде орын тепкен. Тәңіртаудың солтүстік тау етектерін бойлай орналасқан елді мекеннен, соның ішінде ірі қалалар - Шымкент, Тараз, Алматыдан да кездестіруге болады. Оңтүстікке таман, Алдыңғы Азия елдерінде қыстайды. Төтенше жағдайларда Қазақстанның қиыр оңтүстігінен де қыста кездестіруге бола¬ды. Көктемде - наурыз және сәуірде, күзде тамыздан қараша айы бойы ұшып өтеді. Дереккөздер
Інжурең қунақ

Інжурең қунақ - аршашыл қунақ тәрізді тау қунақтар туысына жататын танымал өкіл. Биологиялық сипаттама Аршашыл қунақтан сәл үлкен денелі (26-35 г), інжурең қунақтың реңі аздап ақшылдау. Оның жоны - сұр, бауыры - ақшыл сұр; қанаты және басындағы "телпегі" - қара. Қанат бүгіндісіндегі ұсақ жабын қауырсындардың бозғылт қызыл "қабыршақтары" сұр бояу аясында болғандықтан, құсқа әдемі атау соның негізінде берілген. Дауысы едәуір алуан түрлі. Ұшып жүргенде қорсылдаған шақыру үнін шығарады. Жем жеген кездегі құстың шақыру үні - сыңғырлаған «чвик-чвик». Ұялары жартас астындағы қуыстарда немесе ірі тастардың арасында орналасады. Ұядағы балапандар торғайлар сияқты шиқылдайды. Биік тау өсімдіктерінің тұқымымен қоректенеді. Балапандарын қоректендіру үшін қунақтарға бірнеше шақырымға ұшып, кейде тіке биіктіктен бірнеше жүздеген метр төмен түсуге тура келеді. Қыста қары аршылған беткейді бойлап, кейде мыңдаған дарақтардан топ түзіп жылыстайды. Таралуы Аршашыл қунаққа қарағанда бұл құс одан да биік тауды ұнатады. Ол теңіз деңгейінен 3 500 м жоғары деңгейден төмендемейтін альпілік белдемнің жартастарында ғана (Тәңіртау, Жоңғар Алатауы, Сауыр) өмір сүреді, ал 4000 метрге жуық биіктікте ұялайды. Оның тіршілік дағдылары туралы мәлімет жоқ, тіпті көпке дейін ұясын да таба алмаған. Алғашқы үясы 1953 жылы Памирден табылған, ал Тәңіртаудағы ұясы тек қана 1980 жылы анықталды. Дереккөздер
Құмғақша

Құмғақша – құмдауық туыстасқа жататын ең кішкене өкіл. Биологиялық сипаттама Салмағы — 22-27 г. Тұмсығы әжептәуір жіңішке, қысқа және түзу. Жоны - секпілді қоңырқай, бауыры - тамағында, бөтегесінде және төсінің алдыңғы бөлігінде аздаған сары теңбілдері бар ақ түсті. Қыста реңі едәуір сұрғылт және біркелкі реңкті болады. Ұялау орындарына кеш ұшып өтуші құстар мен ерте оралатын арасындағы үзілістің аздығы соншалық, көпке дейін популяцияның жарты бөлігі Қазақстан шегіне, тіпті балшықшы құс тек қана тундрада ұялайтыны анықталды. Салындыдағы 4 жұмыртқаны аналық пен аталық басады. Құмғақшаның ұялау кезіндегі және ұялаудан соңғы өмір сүру дағдысы анықталмаған. Таралуы Еуразияның тундралық бөлігінде орын тебеді. Қазақстанда сәуірде пайда болып, қазанның ортасында толық кетіп болады, дегенмен бүкіл жаз бойы ұшып жүрген дарақтардың топтары кездеседі. Одан басқа жылыстау кезеңі созылыңқырап кетеді. Дереккөздер
Кәдімгі құрқылтай

Кәдімгі құрқылтай - шымшыққа ұқсас кішкене денелі құс. Биологиялық сипаттама Салмағы - 8—10 г. Жонындағы қауырсындар үлесі - сұрғылт қоңыр және басының екі жағында өзіне тән қара бөртпелері бар. Құрқылтай ұдайы болатын ағаштардың бөрікбасында өзінің бар екенін «тсссии...тсссии» деген назды ызыңмен жиі айқын білдіреді. Қолғап тәрізді ерекше ұяны жыл сайын жаңадан тоқиды, кейде оған сақталған ескі ұялардың мамығы мен тінін пайдаланады. Салындыдағы 7-8 ақ түсті жұмыртқаларды аналығы 12-14 күн басады. Ол қалай болғанда да балапандарды өзі қоректендіреді. Аталық бұл кезде жаңа ұя салу үшін аналыққа жағынады. Бір аналықта бірнеше аталықтардың болуы да (бұл полигамия деп аталады) мүмкін. Балапандар ұядан 23 күн шамасында кетеді де ұяластарымен ұзақ бірге болады. Бәлкім, ұяластар қыстауға ұшып кеткенге дейін бірге болуы да ықтимал. Қазақстанда құрқылтайлар соңғы рет қазанның 13-інде кездеседі. Таралуы Қазақстанда бұл жайылымдық тоғайлар тұрғыны жеке үлескілерде: Жайық өзенінің алабында өте көп, сондай-ақ Семейдің төменгі жағындағы Ертіс жайылмасында және солтүстік орманды дала бойынша кейбір жерлерде таралған. Қазақстан шегінде, өте таяу болса да Оңтүстік Каспий маңында және Өзбекстанның шекаралас жерлерінде қыстайды. Дереккөздер
Қарабас құрқылтай

Қарабас құрқылтай - кәдімгі құрқылтайға өте ұқсас құс. Айырмашылығы - ақ төбелі қара телпегінің болуы. Таралуы Қазақстанның оңтүстігінде кәдімгі құрқылтайдың орнын басады. Қазақстанға көктемде наурыздың соңында - сәуірде ұшып келіп, күзде қыркүйекте ұшып кетеді. Тәңіртаудың баурайында және Сырдария, Талас Шу өзендерінің шөл жайылмасында орныққан. Өмір сүру дағдысы Өмір сүру дағдысы басқаларына ұқсас, дегенмен мал шаруашылығы жақсы дамыған өңірде ұясының қабырғасында өсімдіктер үлпегінен басқа қойдың жүні де жабысады. Ғалымдарға құрқылтайдың үлпектен ұя қабырғасына жапсыратын жіпті қалай дайындайтынын бақылаудың сәті түскен. Құрқылтай үлпекті тұмсығымен тістеп әкелген соң ұя жасалып жатқан тұстан қашығырақ орналасқан жіңішке бұтаққа қонады да, тұмсығындағы үлпекті түсіріп алмай бір аяғымен оны басады. Бұдан соң үлпекті табанынан бөлшектеп, бабына келтіре созады. Құс осылай бабына келтіріп алып, үлпекті табанымен бұтаққа қысады да, табанның астынан үлпекті біртіндеп соза түсіп, жіпті ширату үшін бұтаққа орап, өрмелей бастайды. Жіп дайын болғанда құс ұясына ұшып барады да, енетін ауыздан төменірек (ұшып келіп ұяға бірден енуі сирек кездеседі) жіпті іліп қояды. Дереккөздер
Кәдімгі қызылқұйрық

Кәдімгі қызылқұйрық - дене мөлшері бойынша да (10-17 г), реңі бойынша да қызылқұйрык, туыстастардың негізгі өкілі. Биологиялық сипаттама Аталығының жоны - күлгін сұр, бауыры - ашық қызыл- сары: тамағы, бөтегесі және бастың екі жағы - қара; маңдайы, төбесі, және қасы - ақ. Аналығы басқа қызылқұйрықтардың аналықтарына ұқсас. Жоны - қоңырқай, бауыры - қызылсары реңкті күңгірт сұр; құйрығы - қызылсары. Өте орманшыл құс. Бұл - біздегі қызылқұйрықтардың арасындағы жақсы сайрағыш құс. Аталығының бүлкілдете салған әуені бүкіл мамыр бойы таң атқаннан күн батқанға дейін (дәлірек айтқанда 3 сағ. 47 минуттан 20 сағ. 45 минутқа дейін) сағатына 535 әуенге дейінгі жылдамдықпен естіліп тұрады. Іле Ала- тауында өмір сүретін қызылқұйрықтың сайрауынан кәдімгі құралай, орман жадырақ, сұржон содырғы, сарықастардың және басқа қатар мекендейтін құстардың әуенінен үзінділер естіледі.Ұяларын ағаш қуыстарына, шала тесілген ағаш қуыстарына, таушаларға және жарларға, жартас жарықтарына салады. Үй шатырларына ұя салуға әуес. Ұяны аналығы 3-6 күн жасап, салындыдағы 3-6 ашық көгілдір жұмыртқаларды басады. Аталығы тек аналыққа анда-санда қорек тасиды. Жұмыртқаларды басу ұзақтығы 12-13 күн. Балапандарды аталығы мен аналығы ұяда - 14-18 күн, балапандар ұшқан соң тағы 2 апта оларды қоректендіреді. Бұл құстар Қазақстаннан қыркүйекте ұшып кетеді, алайда оңтүстікте оларды қазанның ортасында да кездестіруге болады. Таралуы Қазақстанда Жайық аңғарын бойлай жапырақты ормандарда, Көкшетау көтеріліміндегі қарағайлы ормандарда, Ертіс маңындағы қарағайлы тоғайда, Алтайдағы қайыңды және балқарағайлы ормандарда орнығады. Алматыға таяу Іле Алатауының солтүстік беткейінде шыршалы ормандарында оқшауланып ұялайды. Кешірек, сәуірде ұшып келеді. Іле Алатауының биік тауларындағы ұялау орындарында мамыр ортасында пайда болады. Дереккөздер
Қошқыл қызылқұйрық

Қошқыл қызылқұйрық - дене мөлшері де, реңі де кәдімгі қызылқұйрыққа өте ұқсас құс. Биологиялық сипаттама Аталығы денесіндегі қара реңнің көптігімен ерекшеленеді. Өйткені қошқыл қызылқұйрықтың тамағы мен бөтегесі ғана емес денесінің алдыңғы бөлігі де қара түсті болады. Бұлардың аналықтары біріне-бірі ұқсас. Алайда бұл екі құс түрліше өмір сүреді. Қошқыл қызылқұйрық кәдімгі қызылқұйрықтай сайрай алмайды, оның әуені онша үнді де әуезді емес. Ол шуылдаған және шіңкілдеген дауыс шығарады, соған қоса кейбір дауыстары сусымалы тастардың сыбдырын қайталайды.Ұяларын жартас жарықтарына және басқа қуыстарға салады. Жұмыртқалары кәдімгі қызылқүйрықтылардікіндей көк емес, ақ түсті. Салындыдағы 4-5 жұмыртқаны аналығы екі аптаға жуық басады. Балапандарды аталық пен аналық екі аптадай қоректендіреді, балапандар ұядан ұшып кеткеннен кейін де ұзақ жемдейді. Таралуы Қошқыл қызылқұйрық кәдімгі қызылқүйрықтар сияқты орманда емес, тауда тіршілік етеді, оның үстіне Қазақстанда Тәңіртау және Алтайдың биік тауларында басымырақ кездеседі. Қошқыл қызылқұйрықтар Қазақстанда жарты жылға жуық - наурыздың аяғынан қазанға дейін болады. \ Дереккөздер
Үлкен қырқылдақ

Үлкен қырқылдақ - Sternidae тұқымдасының құсы, Қазақстандағы қырқылдақтардың ең үлкені. Үлкен қырқылдақтар туысы- жалғыз түрі бар қырқылақ тұқымдастарға жататын құстар туысы. Биологиялық сипаттамасы Өзен қырқылдағынан 6-7 есе ауыр, салмағы 70 г шамасында, қанатының алымы -135 см шамасында. Сырттай қарағанда өзен қырқылдағына өте ұқсас, алайда ашық қызыл тұмсығы едәуір үлкен және аяғы қызыл. Жазықтық көлдерінің жайпақ аралдарында - жиірек, тұзды көлдерде көбірек ұялайды. Өте қауымшыл құс, үлкен шоғыр түзеді. Қиқушыл, содырлау, кез келген қасына шабуыл жасайды. Үлкен қырқылдақтың ұялары - үлкен шұңқыр, онда 1-3, көбінесе 2 шұбар жүмыртқа болады, жұмыртқаларды ата-енелері 3 аптаға жуық босады. Көбінесе жұмыртқадан жарып шыққан балапандар екі күннен соң суға барып, бір айдан кейін қанатына көтеріледі. Таралуы Негізінде Азия қуаңшылық аудандарының ішкі тұзды суды суқоймаларында мекендейді. Бұдан басқа Солтүстік Америка, Еуропа, Африка, Австралия және Жаңа Зеландияның жағалауларын бойлай шоғырлары кездеседі. Қазақстанда негізінде оңтүстік өңірлерде өмір сүреді, бәлкім барлық жерлерінде кездесуі мүмкін. Мұрда сәуірдің аяғынан қыркүйекке дейін кездеседі. Дереккөздер
Кіші қырқылдақ

Кіші қырқылдақ - өзен қырқылдаққа өте ұқсас, бірақ одан денесі кішірек құс. Биологиялық сипаттама Салмағы 50 г, қанатының алымы - 0,5 метрден кіші. Тұмсығы және аяғы - сары, маңдайы ақ болғандықтан, ақмаңдай қырқылдақ десе де болады. Басқа су маңы құстары сияқты дауысы ащы - «кирр» деген сықырлаған жеке қиқу шығарады. Басқа қырқылдақтар тәрізді ұсақ балықтармен, сондай-ақ ірі бунақденелілермен қоректенеді. Қорек іздестіріп ұшқан кезде қанатын дірілдетіп, ауада қалықтап тұрып, балық шабақтарын қарайды да, байқай салысымен қанатын қомдап, шүйіледі, олжасын суға иығынан батып аулайды. Шоғырлы құс болғанымен үлкен шоғыр түзбейді. Ұялау орындарында өзен қырқылдағы және алуан түрлі балшықшылармен бірге кездеседі. Ұяларына адамның немесе үй хайуанаттарының ізінен түзілген шұңқырларды жиі пайдаланады. Көбеюі өзен қырқылдағына ұқсас. Таралуы Оңтүстік Америкадан басқа дүниенің басқа бөліктерінің барлығында мекендейді. Қазақстанда жаппай ұялайды. Мұнда сәуірден қыркүйектің ортасына дейін болады. Дереккөздер
Орман маңқысы

Орман маңқы - тауқұдіретке ұқсас, бірақ одан денесі ірілеу маңқы. Биологиялық сипаттама Орман маңқының жоны - ақшылдау, бауыры - біркелкі түсті үлескісіз көп теңбілді болып келеді. Салмағы - 150 г шамасында. Осы туыстың сан алуан түрлерінен жақсы ажыратылатын құсойнақ типі де көңіл аударады. Жер бетінен шеңбер жасап биіктеп ұшқан құстар қанатын артқа жіберіп, құйрығын тарқатады да төмен қарай көлбей шүйіледі. Тарқатылған құйрық дірілдеп, дырылдаған дыбыс шығарады. Аталық жер бауырлай ұшып, қанатын қайтадан жаяды да, барлығын басынан қайтадан қайталап, қанатын жоғары қағады. Көбінесе бірнеше аталықтар бірден құсойнақ жасайды. Ұясын жерге салады. Салындыдағы 4 жұмыртқаны аналығы басады, балапандарға қанатына көтерілгенге дейін аналық қамқорлық көрсетеді. Таралуы Сібірдің оңтүстігіндегі жапырақты және ақшылқылқанды ормандарында мекендейді. Қазақстанда тек қана Батыс Алтайда ұялайтыны белгілі, Алтайдың басқа бөліктерінде де ұялауы мүмкін. Бұл - Қазақстанда сирек кездесетін құс, өмір сүру дағдысының құпиясы көп, сондай-ақ ол туралы көптеген егжей-тегжейлер бізге белгісіз. Дереккөздер
Тау маңқысы

Тау маңқы - тауқұдірет тұқымдас орташа денелі (130— 150 г) балшықшы құс. Биологиялық сипаттама Тау маңқы - кәдімгі тауқұдіреттен үлкендеу. Оның реңі аздап ақшылдау келеді. Ол үріккен кезде үнсіз ұшып көтеріледі және жан-жағына қатты арбаңдамай, тауқұдіретке қарағанда баяуырақ ұшады. Біздің елде оның ұялау орны тек қана Алтайдан анықталды. Алтайдан екі ұясы және бірнеше рет балапандары табылды. Қазақстанның басқа таулы өңірлерінде, мысалы, Тәңіртауда ол тек қана қыстау үшін қалады. Жалпы алғанда бұл - біздің құстардың ең азырақ зерттелгендердің бірі. Ол әрқашан жалғыз жүреді, сондықтан атауы соған сай берілген. Құсойнақ жасап ұшқанда ызылдаған өзіне тән дыбыс шығарып, шылпылдатады. Алтай тауларындағы ұялау орындарынан сәуірден қазанға дейін кездестіруге болады. Таралуы Орта Азия тауларына Сібірдің оңтүстігінде және Қиыр Шығыста қоныстанатын тау құсы, сондықтан оны «тау маңқысы» деп атайды. Дереккөздер
Мысыр құтаны

Сарықұйрық немесе Мысыр құтаны - тропиктер және субтропиктер тұрғыны, бір ғана туыстың (Сарықұйрық құтандар туысы - ) жалғыз өкілі. Биологиялық сипаттама Лимон түстес сары тұмсығы бар кішкене (тұрқы - 50 см шамасында) әдемі құтан. Күйттік жасану кезінде басында, төсінде және арқа бөлігінде қызыл қошқыл түсті ұзарып тарқатылған безендіруші қауырсындар пайда болады. Батпақты жерлерде өмір сүреді, дегенмен ірі тұяқты жануарлардың қатысына тәуелді. Тек қана бунақденелілермен қоректенеді десе де болады. Жайылған жануарлардан үріккен шегіртке тұқымдастарды көбінесе ерекше аулайды. Бұдан басқа, ұйысқан жүннің арасындағы әр алуан бунақденелілерді және кенелерді қопарыстырып, сиырдың және енекелердің (буйвол) арқасына қонақтауды ұнатады. Таралуы Біздің елде өте сирек кездеседі. Қазақстанда тек қана Каспий маңына ұшып өткенде кездеседі, алайда біздің шекараға тікелей таяу Еділдің сағасында ұялайды. Соңғы онжылдықта Ескі Дүниенің тропиктері мен субтропиктері бойынша күшті таралып мекендеуде, сондай-ақ Америкаға еніп, онда да таралып орнығуда. Дереккөздер
Джон Голсуорси

Джон Голсуорси ( ; 14 тамыз 1867, Кингстон-апон-Темс, Суррей — 31 қаңтар 1933, Лондон) — ағылшын прозашы және драматург, «Форсайт туралы Сага» танымал циклының авторы, әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1932). Джон Голсуорси 14 тамыз 1867 жылы Кингстон-апон-Темс қаласы (Суррей графтығы, қазір Үлкен Лондон құрамына кіреді), ауқатты отбасында дүниеге келген. Харроу элиталық мектебінде адвокаттықты, содан кейін Оксфорд университетінде оқыды. Голсуори бұл кәсіп өзінікі еместігін сезіп, заңгер мамандығын бастау үшін шетелге сапарға шығып кетіп, ол жерде теңіз тасымалдау отбасы бизнесіне көмектеседі. Өзінің саяхаты кезінде, Австралиядағы рейсінде оның жақын досы болып кеткен әрі сол кездегі капитанның бірінші көмекшісі Джозеф Конрадамен кездеседі. Дәл сол кезде Голсуорси Конрадқа саяхат туралы өзінің әңгімелерін жариялауды, өзінің екінші әдебиет мансабының бастамашысы болғанын сендіреді. 1905 жылы Голсуорси Аде Пирсонмен (1864—1956) үйленген. В 1921 жылы Кэтрин Эми Доусон-Скоттпен бірлесе отырып, ПЕН-клубты құрып және оның бірінші басшысы болады. 1929 жылы әдебиетке сіңірген еңбегі үшін Құрмет Орденіне мүше болады. 1932 жылдың қарашасында әдебиет саласы бойынша Голсуорсиге Нобель сыйлығы лайық деп танылды. Ол сол уақытта ми ісігінің нәтижесінде басы қатты ауырып қалады. Әріптес ағылшындық жазушылары оны тек сырттай құттықтады. Голсуорси 1933 жылдың 31 қаңтарында Лондонда дүниеден озды. Голсуорси алғашқы кітабы 1897 жылы «Төрт желден бастап» қысқаша әңгімелер жинағы жарық көрді. Одан кейін Джослин романы «өзіндік трагизмде поэтикалы» пікір бойынша Джозеф Конрад тарапынан жоғары бағаланды. Осы екі немесе бірнеше келесі кезектегі жұмыстар Джон Синджон атымен жарыққа шығады. Оның алғашқы «Күміс қорапша» пьесасы 1906 жылы шығып, табысқа жетті. Форсайт туралы трилогияның алғашқы кітабы сол жылы оның артынан «Собственник» романы жарық көрді. Голсуорси сол кезде жазған пьесалары мен романдары, сол уақытта басқа көптеген жазушылар сияқты басты тақырыптарда әлеуметтік және топтық қатынастардың орын алуы артығырақ деп есептейтін еді. Дегенмен, Голсуорси өзінің романдары арқасында ең танымал болған, айрықша аттас жанұя туралы трилогиясы «Форсайт тулалы Сага» еді. Басқа романдар сияқты бұл романда әлеуметтік таптың тұрмысы, әсіресе орта таптың жоғары қаьаты толығырақ бейнеленген. Өз кейіпкерлеріне сүйіспеншілік болуына қарамастан Голсуорси тұйықтық, көрсеқызарлық, сараңдық және кей-кейде күмәнді моральді принциптерді де көрсетеді. Ол Викториан дәуіріндегі ерте әдебиетті дәріптеп, қоғам идеалдарына күмәнмен қараған Эдвардиандық дәуірдегі жазушыларының бірі болып есептеледі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://to-name.ru/biography/dzhon-golsuorsi.htm Джон Голсуорси] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/GOLSUORSI_DZHON.html Джон Голсуорси] * [http://www.lib.ru/INPROZ/GOLSUORSI/ lib.ru]
Тең бүйірлі үшбұрыш

{{Көпбұрыш }} Теңбүйірлі үшбұрыш&nbsp;— бұл ұзындықтары бойынша екі қабырғасы тең үшбұрыш. Бүйір қабырғалары деп тең қабырғаларын, ал соңғысын – табаны деп атайды. Анықтамасы бойынша дұрыс үшбұрыш теңбүйірлі болып табылады, алайда кері пікір дұрыс емес, яғни теңбүйірлі үшбұрыш дұрыс үшбұрыш бола алмайды. Оның тағы бір керемет қасиеті бар - төбесінен, табанына жалғанған түзу - биссектриса, медиана, не биіктігіне сай келетін жағдайда, ол осылардың бары бола алады. Қасиеттері * Теңбүйірлі үшбұрыштың тең қабырғаларына қарама-қарсы жатқан бұрыштар өзара тең. Сондай-ақ осы бұрыштардан түсірілген биссектрисалар, медианалар мен биіктіктері тең болады. * Теңбүйірлі үшбұрыштың табанына жүргізілген биссектриса, медиана, биіктік пен орта перпендикуляр өзара тең болады. Іштей және сырттай сызылған шеңбердің центрі осы түзулердің бойында жатады. a&nbsp;— теңбүйірлі үшбұрыштың екі тең қабырғасы, b&nbsp;— үшінші қабырғасы, h&nbsp;— теңбүйірлі үшбұрыштың биіктігі, α мен β&nbsp;— сәйкес бұрыштар, R&nbsp;— сырттай сызылған шеңбердің, ал r&nbsp;— іштей сызылған шеңбердің радиусы болсын. Қабырғаларын келесі жолмен тауып алуға болады: * (синустар теоремасы) * (косинустар теоремасының салдары); * (косинустар теоремасының салдары); * ; * (проекциялар туралы теорема). Іштей сызылған шеңбердің радиусын теңбүйірлі үшбұрыштың белгілі параметрлері бойынша алты түрлі жолмен табуға болады: * * * * * Бұрыштар келесі әдістермен өрнектелуі мүмкін: * * * (синустар теоремасы). * Бұрышты сондай-ақ мен -сіз де табуға болады.: Теңбүйірлі үшбұрыштың периметрін келесі екі әдістермен табуға болады: * (анықтамасы бойынша); * (синустар теоремасының салдары). Үшбұрыштың ауданын табу үшін: : : . :
Анатолий Галактионович Петрицкий

Анатолий Петрицкий Галактионович (1895 — 1964) — совет кескіндемешісі, КСРО халық суретшісі (1944). 1922—24 ж. Вхутемаста (А. Д. Древин мен Н. А. Удальцовадан) оқыды. 1946—50 ж. Киев көркемсурет институтында сабақ берді (1947 жылдан профессор). Театр суретшісі (1914 жылдан) ретінде конструктивиам ықпалында болды. 1930 жылдардың 1-жартысынан бастап костюмдер, театр декорация эскиздерін және қондырғылы картиналар, портреттер, плакаттар жасады. Еңбектері: «Мүгедектер» (1924, Киев, Украин өнері музейі); И. К. Микитенконың «Біздің отанымыздың қыздары» (1933, Харьковтың Революция театры), А. Е. Корнейчуктың «Макар Дубравасы» (1948) мен «Бүргенді тоғайы» (1950, екеуі де Киевтің И. Я. Франко атындағы драма театрында) сияқты спектакльдердің декораңия эскиздері. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1949, 1951). Ленин ордені және басқа 4 орденмен марапатталған. Дереккөздер
Василий Владимирович Петров

Василий Владимирович Петров (8 (19) шілде 1761 жылы, Обоянь, Белгород губерниясы — 22 шілде (3 тамыз) 1834 жылы, Санкт-Петербург) — орыс физигі әрі электротехнигі, Петербург ғылым академиясының академигі (1809). Мұғалімдер гимназиясында оқыды. 1788— 91 Я§ Барнаулдағы тау-кен учелищесінде сабақ берді. 1793—1833 ж. Петербургтегі Медицина-хирургия академиясында қызмет істеді. 1802 ж. көптеген (2100) мыс-мырыш элементтерден құралған гальваникалық батарея (вольт бағанасы) жасап, ол арқылы электрлік доға (Петров доғасы) құбылысын ашты. Бұл құбылысты жарықтандыру, электрлік балқыту, металдарды электрлік пісіру т. б. мақсаттарга пайдалану мүмкіншілігін айтты. Петров электр тогының өткізгіштің көлденең қимасына тәуелділігін ашты және өткізгіштерді параллель қосу тәсілін тапты. Электр тоғының химиялық әсерлерін және әр түрлі заттардың электр өткізгіштік қасиетін зерттеді, өткізгіштерді сургуч пен балауыз арқылы оқшаулауды (изоляциялауды) ұсынды. Вакуумдағы әлектр разряды мен люминесценция құбылысын зерттеуге де айтарлықтай үлес қосты. Әр түрлі газды орталарда байқалатын электрлік құбылыстарды зерттеуге арналған приборлар жасады. Дереккөздер
Михаил Петрович Петров

Михаил Петрович Петров (21 қараша (8) 1905, Монашев ауылы&nbsp;— 29 қазан 1955, Ижевск) — удмурт совет жазушысы. 1926 жылдан КОКП мүшесі. Кедей шаруа отбасында туған. Ұлы Отан соғысына қатысты (1941—45). Соғыстан кейінгі жылдары Удмурт Жазушылар одағының төрағасы болып қызмет атқарды. Ауыл тұрмысын бейнелеген «Таң алдында» (1952) повесі, «Көне Мултан» (1954) романы және көптеген поэзиялық шығармалары бар. Петров 3 орден және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Осип Афанасьевич Петров

Осип Афанасьевич Петров (3 (15) қараша 1806, Елисаветград — 28 ақпан (12 наурыз) 1878, Санкт-Петербург) — орыс әншісі (бас), орыстың вокальдық мектебінің негізін салушылардың бірі. 1820 жылдардан провинциялық театрларда, 1830—78 ж. Петербург опера театрында (1860 жылдан Мариин театры деп аталды) қызмет етті. Басты партиялары: Фигаро (Россинидің «Севиль шаштаразысында»), Сусанин, Фарлаф (Глинканың «Иван Сусаний» жәңе «Руслан мен Людмиласында»), Варлаам (Мусоргскийдің «Борис Годуновыңда») т.б. Осиптың орындаушылық өнері көп қырлылығымен әрі қарапайымдылығымен ерекшеленді. Дереккөздер
Уильям Петти

Уильям Петти (Вильям Петти; ; 1623—1687) — ағылшын экономисті, буржуазиялық классикалық саяси экономияның атасы. Ұсақ қолөнершінің отбасында дүниеге келді. Лейден, Париж және Оксфорд университеттерінде медициналық білім алды. 1647 жылы көшірмелеуіш машинаны ойлап шығарды, 1649 жылы физика докторы дәрежесін алды, ал 1651 жылы анатомия мен музыка профессоры болды. Петтидің ең басты еңбектері: «Салықтар мен алымдар жөніндегі трактат» (1662), «Данышпандарға арналған сөз» (1665), «Ирландияның саяси анатомиясы» (1672) , «Саяси арифметика» (1683) т. б. Петтидің бұрынырақ жазылған еңбектерінде м е р кантелизм идеясының ықпалы басым болды, ал кейінгі еңбектерінде, әсіресе «Ақша жайында бірер сөзінде» (1682) олардың ықпалынан арылды. Меркантелистерден өзгеше Петти байлықтың көзін айналыс саласы емес, өндіріс саласы деп санады. Қоғамның экономикалық дамуын Петти объективті материалдық заңдармен байланыстырды. Петти —құнның еңбек теориясының тұңғыш авторы. Ол құнды жұмсалған еңбекпен анықтады, құн мөлшерінің еңбек өнімділігімен сандық байланысын белгіледі. Петти экономистердің ішінде бірінші болып дифференциал жер рентасы туралы мәселені көтерді. Жер бағасы жөніндегі мәселені де ғылыми тұрғыдан қойды. Петтидің ілімі бүтіндей алғанда сипаттау мағынасында болды, алайда экономикалық құбылыстарды талдау кезінде олардың мәнін ашуға жақындай түседі. Дереккөздер
Энзели

Энзели, Бендер-Энзели ( — бандар-е-анзали) (1925-1980 жылдары қаланың аты Пехлеви (Бендер-Пехлеви) болған)— Ирандағы қала, порт, теңіздік курорт. Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында. Халқы 110 643 тұрғын (2006 жылдың мәліметі). Маңызды балық аулау орталығы. Балық және ағаш өңдеу, күріш тазалау, темекі кәсіпорындары, кеме верфі бар.. Туыстас қалалар * Ақтау, Қазақстан Сыртқы сілтемелер * [http://www.malavan.net Malavan Sport Club Official website] * [http://www.anzaliport.ir Anzari Port Special Economic Zone] * [http://guilan.net/ Guilan.net ] Дереккөздер
Құмдықбоз

Құмдықбоз – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 30-100 см, тамыры шым түзеді. * Сабағы түксіз, буын асты түкті. * Жапырағы жіңішке таспа тәрізді, кейде ширатылған, ені 0,5-2 мм. Масақшалары ақшыл, ұзындығы 3-5 см, гүл қаузының төменгі бөлігі түксіз, жоғарғы бөлігі қауырсынды. Өсетін жері мен таралу аймағы Еуропа, Кавказ, Орта Азияда кездеседі. Қазақстанда Ертіс алабы, Ақтөбе облысы, Мойынқұм құмында (Оңтүстік Қазақстан аймағы), Каспий теңізі маңында, Алтай тауларында, Жетісу (Жоңғар), Қырғыз Алатауларының шалғынды жерлерінде, тау бөктерінде өседі. Өте құнарлы мал азығы. Дереккөздер
Айдарлы балғабас акуласы

Айдарлы балғабас акула - балғабас акулалардың ішіндегі ең ірісі. Сипаты Оның басы балға пішіндес, арқасында өткір жүзбеқанаты болады. Кеуде тұсында және жамбас бөлігінде екі жұп жүзбеқанаты бар. Олардың денесінің түсі көбінесе зәйтүн түсіне ұқсас, қола түстес, ал құрсақ бөлігі ашық қоңыр түсті болып келеді. Жас акуланың жүзбеқанаттарының түсі қара болады, бірақ есейе келе ол ақ түске айналады. Олардың көзі мен танауы балға тәрізді, басының екі жағында орналасқан. Көбеюі Айдарлы балғабас акула ұрпағын тірі күйінде туады, буаздық мерзімі - 9-12 ай. Аналық акула ұзындығы 43-50 см болатын 25-30 ұрпағын дүниеге әкеледі. Бұл акуланың ұрпағы дүниеге келгенде шеміршек тәрізді жұмсақ болады. Жас айдарлы балғабас акула басқа акулаларға қарағанда баяу өседі. Қорегі Айдарлы балғабас акула, негізінен, сардина, сельд, скумбрия балықтарымен қоректенеді, ол кейде сегізаяқ тәрізді омыртқасыз балықтарды да қорек етеді. Таралуы Акуланың бұл түрі жағалауға жақын аймақтарда, шағын суларда, сонымен қатар шығанақтарда кездеседі. Басқа жыртқыш жануарлардың жемтігіне айналмас үшін олар жағаға жақын аймақтарды мекендейді. Айдарлы балғабас акуланы дүниежүзіндегі барлық теңізде кездестіруге болады. Дереккөздер
Джон Терри

Джон Джордж Терри(; 7 желтоқсан 1980 жылы туған, Лондон, Англия) - ағылшын футболшысы, қорғаушы. Англия құрама командасының 2006-2010 және 2011-2012 жылдарының экс-капитаны. Үш дүркін Англия чемпионы. Терри Чемпиондар Лигасының 2004/2005 және 2007/08 маусымдарының үздік қорғаушысы, 2005 жылдың ойыншысы болып тағайындалды, әлем құрамасына төрт жыл қатар кірген: 2005, 2006, 2007 және 2008 жылдары. Өмірбаяны Клубтық 1998 жылдан Лондонның "Челси" клубының сапында ойнады. Алғаш рет 2001 жылы 5 желтоқсанда "Чарьлтон Атлетикпен" болған матчта капитан ретінде шықты. 2000 жылы "Ноттингем Форестке" бір жылға жалға берілді де, "көктердің" сапына қайта оралды. 2006 жылы Англия чемпионатындағы "Редингпен" ойында Терри қақпашы да болған. "Челсидің" қақпашылары бірінен соң бірі (ол кездегі қақпашылары — Чех, Кудичини, Илариу болатын) жараланып, Терри 40-номерлі футболканы киіп, қақпаны күзетіп, гол жібермеді. Айып добын қайтарды. Оған команда басшылары ескерткіш қойса да болады. Чемпиондар Лигасының 2008 жылғы Мәскеудің "Лужникиіндегі" жаңбырлы финалда пенальтилер сериясы "Челсидің" пайдасына шешілуге шақ қалған сәтте шешуші соққыны тебу Джон Терридің еншісіне бұйырады. Қақпаға енгізсе бітті, Чемпиондар Лигасының тағдыры шешіледі. Бірақ қырсыққанда аяғы допқа тиген сәтте сәл ғана тайып кетеді де, доп қақпа бағанасын солқ еткізеді. Гол болмай қалады. Кубокты "Манчестер Юнайтед" қанжығасына бөктереді. Арада төрт жыл өткенде бәрібір лондондық "көктер" Чемпиондар лигасының биігін бағындырады. Мюнхендегі финалда Терри дисквалификациясына байланысты алаңға шыға алмайды. Сонда да кубокты басынан асыра көтеру Терриге де бұйырыпты. "Челсидің" сапында 500 жуық матч өткізді. 2016 жылы 31 қаңтарда клубпен келісім-шартын тағы бір жылға ұзартты. Ұлттық құрамада 2003-2012 жылдары құрама сапында 78 матч өткізіп, 6 доп енгізген. Алғашқы матчын маусым айында Сербия және Черногорияға қарсы өткізді. 2004 жылғы Еуропа чемпионатында құрама намысын қорғады. 2006 жылғы Әлем чемпионатының іріктеу турниріндегі Польшамен ойында алғаш рет құрама капитандығын атқарды. 2010 жылғы 5 ақпанда жеке өміріндегі біраз кикілжіңдерге байланысты, ол құрама капитандығынан шеттетілді. 2012 жылы 24 қыркүйекте Джон Терри құрама сапындағы карьерасын тәмамдайтынын мәлімдеді. Жетістіктері * Премьер Лига чемпионы: 2005, 2006, 2010, 2014 * Англия кубогының иегері: 2000, 2007, 2009, 2010, 2012 * УЕФА Чемпиондар Лигасының жеңімпазы: 2012, * УЕФА Еуропа Лигасының жеңімпазы: 2013 Көрсеткіштері Құрамада Дереккөздер
Дұрыс үшбұрыш

{{Көпбұрыш }} Дұрыс (немесе тең қабырғалы) үшбұрыш — бұл үш қабырғасы бар дұрыс көпбұрыш, дұрыс көпбұрыштардың ішіндегі алғашқысы. Дұрыс үшбұрыштың барлық қабырғалары өзара тең, ал барлық бұрыштары 60° тең. Тең қабырғалы үшбұрышта биіктігі үшбұрыштың биссектрисасы және медианасы болып табылады. Қасиеттері — дұрыс үшбұрыштың қабырғасы, — сырттай сызылған шеңбердің радиусы, — іштей сызылған шеңбердің радиусы. * Дұрыс үшбұрышқа іштей сызылған шеңбердің радиусын қабырғасы арқылы өрнектеу: : * Дұрыс үшбұрышқа сырттай сызылған шеңбердің радиусын қабырғасы арқылы өрнектеу: : * Дұрыс үшбұрыштың периметрі: : * Дұрыс үшбұрыштың биіктігі, медианасы және биссектрисасы: : * Дұрыс үшбұрыштың ауданы келесі формуламен есептеледі: : * Сырттай сызылған шеңбердің радиусы іштей сызылған шеңбердің екі есесіне тең: :
Сыртдән итжүзім

Сыртыдән итжүзім - асқабақ тұқымдасы итжүзім туысына жататын сабағы жерге жайылып өсетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты * Тамыры - ірі, әрі жуан, сыртқы жағы сары, сыдырап қарағанда ішкі жағы ақ түсті. Тамырының жоғарғы жағынан шығатын, ұзындығы 4 метрге дейін жететін жіңішке сабақтары кішкене жіпшелері арқылы басқа өсімдіктерге орала өсіп кете барады. * Өсімдіктің жер үстіндегі бөлігінің барлық жерлерінде де кішкене тікенектері бар. * Жапырақтары кезектесіп жарыса орналасқан, жұмыртқа тәрізді, сағақтары ұзын, 5-7 салалы, түп жағында ойығы бар. * Гүлдері бір жынысты, бір үйлі, ашық жасыл, кейде сары түсті болып келеді. Аналық гүлдерінің гүл сабағы қысқа, Сабағына өрмелей көтерілген аталық гүлдердің гүл сағақтары ұзын, өсімдіктің жоғарғы жағына орналасқан аналық гүлдерге қарағанда ол ірілеу. Гүл тостағаншаларының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бас-бестен. * Жемісі - дөңгелек, қара етті жидек. Жаз айларында гүлдейді. Өсетін жері Сыртыдән итжүзім - ылғалды жерлерде, бұталардың арасында, өзендердің жағасында, таулы беткейлерде, ормандардың шеттерінде, үй маңындағы шарбақтардың түбінде өседі. Құрамы Құрамында улы гликозидтер, илік заттар, органикалық қышқылдар, сапониндер бар. Емдік қасиеті мен қолданысы Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамырын гүлдегенге дейін қазып, жинап алады. Тамырынан жасалған дәрілердің ауырған жерлерді тыныштандыратын, қан тоқтататын, несеп айдайтын, жарақаттардың жазылуын тездететін, іш жүргізетін, жөтелді басатын қасиеттері бар. Халық медицинасында буындар сырқырағанда, бұлшық еттер қабынып ауырғанда, жатырдан қан кеткенде және құяң ауруын емдеу үшін пайдаланылады. А.К. Форманян аттамалы ақшөптің гипертониялық ауруларды емдеуде жақсы әсер ететінің байқаған. Аттамалы ақшөппен теріні ақ таңдақтардан, меңдерден, бөрткеннен тазартады, сондай-ақ ісіктер мен қанталанған жерлерді жұмсартады. Сол сияқты Кавказда, Орта Азияда кездесетін аттамалы ақшөптің "адам-тамыр" деп аталатын екінші бір түрі де қасиеті жағынан осыған ұқсас. Мұның бастапқысынан айырмашылығы өте шырынды, тамыры жұмсақ және қызыл болады. Бұл тамырды Арменияда ревматизмді емдеу үшін дене сыртына қолданады. Аттамалы ақшөп улы өсімдік болғандықтан оны абайлап ұстап, сақтықпен пайдаланған жөн. Сақтық шарасы Өсімдіктің тамыры улы, одан жасалған дәрілерді дәрігердің бақылауынсыз қолданса, адамды уландыруы мүмкін. Ондай жағдайда аурудың іші түйнейді және басы ауырады, құсады, қан аралас іші өтеді, бұлшық еттері жиырылып, денесі тырысады, бүйрегі қабынады, орталық жүйке жүйесі істен шығады. Дереккөздер
Қашқар хандығы

Қашқар хандығы - Шығыс Түркістандағы мемлекет, Шыңжаң өлкесінде 1864 жылғы мұсылман халықтардың көтерілісі кезінде құрылған. Астанасы - Үрімші шахары. Мемлекеті Лотай хан басқарды, ал қалалардың тізгінін яншайлар ұстады. Қашқар хандығында тұрақты әскер болған жоқ, әр қаланың өз жасағы болды. Дегенмен, ол Шыңжаңдағы ең күшті саяси одақ еді. Қашқардағы саяси жағдайдың тұрақсыздығы нәтижесінде 1864-1866 жылдары Қашқар хандығының билігіне Оңтүстік Тянь-Шаньнің Тұрфаннан бастап Токсун мен Қарашарға дейінгі қалалары қарады. 1866 жылы дүнгендер жергілікті қазақтардың қолдауымен Цин елінің өкілдерін Тарбағатай өлкесінен қуып шықты. Сол жылы Қашқар хандығы Хами шахарын басып алды, содан соң бірнеше бөлік жасақтарын көрші Іле өлкесіне жергілікті ұйғыр-тараншылармен билікке таласып жатқан дүнгендерге көмекке жібереді. 1867 жылы Қашқар хандығы өз шекарасын едәуір ұлғайтты. Алайда Цин империясы Шыңжаңдағы және оған шекаралас Шэньси мен Ганьсу аумақтарын- дағы өз билігін қайта орнатуға тырысты. 1867 жылы жазалаушылар Шэньси аймағындағы көтнрілісті басып тастады.Екінші жағынан Қашқар хандығына 1867 жылы Қашқарды басып алып,Йеттишаар(Жетіқала,ірі қалалардың санына солай аталған)ұйғыр мемлекетін құрған Жақып бек қысым жасады. Келесі жылы Қашқар хандығының әскері Жақып бектің қарамағындағы жерге басып кірді.
Виндзор әулеті

Виндзор әулеті — Ұлыбритания Патшалығының билік басындағы патша әулеті. Виндзорлар үйін 1917 жылдың 17 шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс негізінде неміс атаулы Саксен-Кобург-Гота әулетін ығыстыру мақсатында V Джордж құрған. «Виндзор» атауы британ монархиясының басты резиденцияларының бірі — Виндзор сарайын меңзейді. Виндзор әулетінен шыққан монархтар * 1910—1936: V Джордж * 1936—1936: VIII Эдуард * 1936—1952: VI Джордж * 1952—2022: II Елизабет * 2022 бастап: III Чарльз Таққа мұрагер — III Чарльзтің үлкен ұлы — ханзада Уильям. Тағы қараңыз * Британ монархиясы * Британ монархтарының тізімі Сыртқы сілтемелер * [http://www.royal.gov.uk/output/Page5657.asp Ресми сайт] * [http://www.royal.gov.uk/output/Page135.asp Виндзорлар] * [http://www.fto24.com/members/Tree.aspx?pid=11921 Виндзор әулетінің шежіресі]
Шырмауық барқытжапырақ

Шырмауық барқытжапырақ, шырмауық будра – ерінгүлділер тұқымдасы, барқытжапырақ туысына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 90 см-ге дейін жетеді. * Көлбеу өскен, жатаған сабақтарынан тік көтеріле шыққан бұталары бар. * Төменгі жағындағы жапырақтары бүйрек секілді, әрі дөңгелек, жоғарғы жағындағы жапырақтары - жүрек тәрізді. Жапырақтарының сағақтары ұзын, жұпталып өседі. * Гүлдері жоғарғы жапырақтарының қуысына орналасқан, көк түсті, гүл жапырақшалары бесеу. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Еуропада, Азияның қоңыржай белдеулерінде таралған. Қазақстанда солтүстік-шығыс аудандарда бақтардың, ормандардың ішінде, бұталардың арасында, егістік жерлер мен шабындықтарда, өзен жағалауларында өседі. Емдік қасиеті мен қолданысы Құрамында эфир майы, илік заттар, шайыр, аскорбин қышқылы бар. Өсімдіктің иісі жалбыздың иісіне ұқсайды. Жапырағын ерте көктемде гүлдей бастағанда жинайды. Халық медицинасында шырмауық будраны қақырық түсіретін дәрі ретінде, жалпы қабынуға қарсы және асқазан, бауыр, бүйрек, қуық ауруларын емдеу үшін де пайдаланылады. Сонымен қатар сыртқы жараларды, тері ауруларын емдеу үшін де қолданады. Дереккөздер
Охос-дель-Саладо

Охос-дель-Саладо ( — «күн көздер») — Оңтүстік Америкада биіктігі бойынша Аконкагуадан кейінгі екінші Жер шарындағы ең биік жанартаулардың бірі. Аргентина мен Чили шекарасы маңында, ең биік нүктесі Аргентина аумағында орналасқан. Биіктігі 6 893 метрді құрайды. Жанартаудың батысынан бастап Тынық мұхитына дейін Атакама шөлі жатыр. Шығыс баурайындағы кратерінде әлемдегі ең биік жерде — 6390 метр биіктікте орналасқан көл бар. Жанартау сөнген деп есептелінеді, өйткені оны бақылаған уақыттарда ешқандай атқылау тіркелмеген. Бірақ 1937, 1956 және 1993 жылдары су буымен, күл жай атқылаған. Жанартау 1937 жылы поляк альпинистері Юстин Войжнис пен Ян Щепаньскийлер бағындырған. Жанартауды бағындыру кезінде альпинистер ертедегі инктердің құрбандық шалатын орындарының іздері табылған. Осыған орай Охос-дель-Саладо жанартауы инктер үшін киелі болған деген тұжырым бар. 2007 жылы 21 сәуірде чили спортшысы Гонсало Браво Судзуки Самурай (Suzuki SJ) дамытылған көлігінде жанартаудың 6 688 метр биіктігіне дейін көтеріліп, әлемдік рекорд орнатты. Дереккөздер
Катюша

қаласындағы «Катюша» монументі]] Катюша — 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы кезінде дүниеге келген далалық реактивті артиллерияның оқпансыз жүйесіне берілген бейресми атау. Мұндай құрылғыларды КСРО қарулы күштері екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көп пайдаланды. Лақаб атаудың танымал болғаны соншалық, ауыз екі тілде автокөлік жолында жүретін түйдек-түйдек оқ ататын реактивті жүйені де соғыстан кейін солай атап кеткен. Мысалы, БМ-14 және БМ-21 «Град» кұрылғылары да «Катюша» деп аталатын. Түйдектете ататын көп ұңғылы зеңбірек жасау өткен ғасырдың 20-жылдарынан басталады. Бірақ 1936 жылға дейін ешбір ел түйдектете ататын мықты қару жасауды жолға қоя алмады. Кеңес елі бұған 1940 жылдары қол жеткізді. Жүк машинасының үстіне орналастырылған, сегізден екі қатар етіп қойылған он алты ұңғыдан атылған реактивті снарядтар түскен аумағы түгелімен өртеп, жойып жіберетін құдыретті күшке ие болды. Олар бір түйдектете атқанда 12 га жерді өртеп жіберетін. Оған БМ- 13 (Катюша) деген ат берілген. Кейіннен «БМ-30», «М-30» ар, «М-31» деген жетілдірілген, ататын снарядтары да қуатты, түйдектете ататын қондырғылар пайда болды. Бұған қарсы немістер 1937 жылы түйдектете ататын он бес ұңғылы миномет ойлап шығарды. 1941 жылдың 22 маусымында немістер Кеңес әскеріне осы қарумен соққы берген болаты. Кеңес әскерлері «БМ-13» минометін «Катюша» деп «еркелетсе», немістердің минометін «Ванюша» деп атады. Кеңес әскері алғаш рет 1941 жылдың 14 шілдесінде «Орша» стансасында «Катюшамен» немістерге соққы берді.
Кәдімгі көкек

Кәдімгі көкек - Көкектәрізділер отрядының Көкектер тұқымдасына жататын құс. Биологиялық сипаттамасы Кәдімгі көкектің денесі өте үлкен болмаса да (бар болғаны 100 грамм шамасында) ұзын құйрығы және жабын қауырсындарының тығыздығынан едәуір ірі болып көрінеді. Көкектің реңі (бүкіл жабын қауырсының сұр реңкі және көлденең жолақты дәл сондай құйрығы болғандықтан) қырғиға ұқсас болады да, ұсақ торғайларды үркітеді. Аналықтары және көкектер жабын қауырсындарының реңкі көбінесе қызыл-сары болып келеді. Аналығы тамылжыта бүлкілдетіп, қарқылдаған дауысы шығады. Ұя салмайды, құстың бұл түріне ұяшыл масылдық қасиеті тән. Әрбір аналықтың маманданған шағын торты түрлері бар - аналықтар ұя иесі жұмыртқасының мөлшері және реңіне ұқсас жұмыртқа туады. Көкек ұя иесінің жұмыртқа салуға даярлаған немесе жұмыртқасы бар ұясын тауып алып, оған өз жұмыртқасын салады. Жұмыртқаны жарып шыққан қызыл - шақа және соқыр балапан инстинктивті қимыл жасайды - ұя қабырғасына аяғын тіреп, ұядағы өзінен басқаларды (ұя иесінің жұмыртқасын немесе балапандарын) сыртқа теуіп шығарады. Ұяда жалғыз қалған көкектің балапаны барлық қамқорлықты асырап алған аталық пен аналықтарға жүктейді. Көкектің балапаны көбінесе тез өсіп, өзінің асыраушысынан да үлкен болып кетеді де, ересек құсқа балапанның арқасына қонып, асыранды балапанның шырылдаған үлкен аузына кезектегі қорек үлесін тықпалайды. Көкектің аналығы жаз бойы бөтен ұяға 12 жұмыртқаға дейін астыртын қалдырып кетеді. Көкектер көбінесе бунақденелілермен қоректенеді, өзге құстар қабыл алмайтын, тіпті түкті жұлдызқұрттарды да жейді. Қазақстанға кешеуілдеп - сәуірдің ең соңында ұшып келіп, қыркүйектің соңына дейін ұшып кетеді. Таралуы Үндістанды қоспағанда Еуропада, Африканың үлкен бөлігінде орын тепкен. Қазақстанда мүлде сусыз және тіршіліксіз шөлден басқа жерлердің барлығында өмір сүреді. Дереккөздер