kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үшқоңыр көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы З.Космодемьянская көшесі. Үшқоңыр көшесі Ақсеңгір көшесі мен Тайбурыл көшесінің қиылысқан жерінен басталып, Ақпан, Қарағайлы орамдарымен, Шардара,Сартүбек, Ақжелкен, Өндіріс көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1659,5 м. Үшқоңыр - Алматы облысы, Қарасай ауданындағы төбелі қоныс. Батысында Ұзынқарғалы, шығысында Шамалған өзендері ағып өтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Металлографиялық микроскоп

Металлографиялық микроскоп ( және - қараймын, бақылаймын) - көзге көрінбейтін металдар мен металл қорытпаларының құрылымдарын арнайы өңдеп жазып түсіру арқылы зерттеуге арналған оптикалық аспап. Оның арнайы жарық түсіргіш құрылғысы болады; металдың микроқұрылымын зерттеу үшін, фотосуретке түсіру үшін қолданылады. М.м. үлкейтуі 2000 есеге барады. Дереккөздер
Орал тілдері

Орал тілдері - шыққан тегіне қарай шоғырланған тілдердің ірі бірлігі. Ол фин-угор және самоди тілдердің жиынын (семьясын) қамтиды. Тіл білімі әдебиеттерінде "Орал тілдері" атауы кейінгі кездерде көріне бастады (шамамен алғанда 1915-жылдан бері қарай). Орал тілдерінің жайылған жер көлемі өте кең аумақты: Солтүстікте - Норвегияның солтүстігінен Таймыр түбегіне дейін. Оңтүстікте - Югославияның солтүстік бөлігі, Венгрия және Мордва АКСР-і жерлерін алып жатыр. Фин-угор халықтарының жеке-дара қоныстанған бөлігі Сібір, Еділдің төменгі ағысы мен Кавказда бар. Кейінгі, жаңа зерттеулер бойынша, оралдықтардың атамекені б. з. д. 5 мың-З мың жылға дейін Батыс Сібірдің солтүстігінде, Объ өзенінің төменгі ағысы мен Орал тауларының аралығында болған. Салалары Тектестік жағынан топтағанда қазіргі фин-угор тілдерінде мынадай салалар белгілі: *1) балтық жағалауы - фин саласы. Бұған - фин, ижор, карель, вепс, эстон, вод, лив тілдері; *2) еділ саласына - марий мен мордва тілдері; *3) перм саласына - удмурт, коми-зырян және коми-пермяк тілдері; *4) угор саласына - хантый және мансий, сондай-ақ венгр тілдері; *5) екі диалектіге бөлінетін - саам тілі салалары. Самоди тілдері Самоди тілдері әдетте 2 салаға немесе топқа бөлінеді. *1) Солтүстік топқа - ненец, нганасан, энец тілдері; *2) Оңтүстік топқа - селькуп және камасин тілдері кіреді. Камасин тілі соңғы кездерде жойылып, жоқ болған. Ерекшелігі Орал тілдерінде құрылымы жағынан біртектестік шамалы, әлсіз, осыған қарап, оларды бір топқа жататын тілдер деу де қиын. Ғалымдардың байқауынша, бұлай болудың басты себебі - олардың көлемді жерде бірінен бірі аулақ, ыдырай мекендеуі мен басқа халықтардың тілінің әсер, ықпалынан болса керек. Орал тілдерінде бірқалыптылықтың болымсыз екендігіне мына мысалдар дәлел бола алады. Перм тілдерінің әдеби тілінде дауыссыз дыбыстар саны - 26 болса, финдерде не бары - 13; буын екпіні бір тілдерде - алғашқы буынға түссе, екінші бір тілдерде - ортадағы, ал үшінші бір тілдерде - соңғы буынға түседі; септік жалғауларының саны да әр қилы - венгр тілінде 20 септік жалғауы болса, хантый тілінің бір диалектісінде бар болғаны 3 септік жалғауы бар. Орал тілдерінде көне жазба ескерткіштер жоқ. Венгрлердің (мадиярлардың) алғашқы жазба ескерткіштері 1200 жылдар шамасында жасалған. Фин-угор халықтарының ежелгі жазба ескерткіштері XVII ғасырдың аяғы XVIII ғасырдың бас кезіне шамалас келеді. Дереккөздер
Үштөбе көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 37 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Үштөбе көшесі М.Жұмабаев даңғылынан басталып, Балқантау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 375,4 м. Үштөбе деп жер-су атауларына байланысты айтылады. Сондай-ақ осы аттас бірнеше елді мекен бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мағрипа Құспанқызы Орашева

Мағрипа Құспанқызы Орашева (12. 3. 1932 жылы туған, Атырау облысы, Индер ауданы) — педагогика ғылымы кандидаты (1973), доцент (1977). Гурьев педагогикалық училищесін (1953), Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1958). 1958—1960 ж. қазақ тілі мен әдебиетінен мектепте сабақ берді. 1960 жылдан Гурьев педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті, педагогика және психология кафедраларында жұмыс істеді. Академик I. Кеңесбаевтың жетекшілігімен "Қазақ мектептерінің Ү-Х кластарында орыс тілінен енген кірме сөздерді қабылдау әдістері мен тәсілдері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1973). Ғылыми-педагогикалық журналдар мен тақырыптық жинақтарында 10-нан астам мақалалар жариялады. Қазір орыс тілі мен қазақ тілінің бір-біріне әсері және қазақ мектептеріндегі орыс тілін оқыту мәселесімен шұғылданып жүр. Шығармалары: *Методы и приемы усвоения заимствованных из русского языка слов учащимся Ү-Х классов казахской школы. АКД., Фрунзе, 1972; *Орыс тілінен енген сөздерді меңгерудің тиімді жолдары: Сегіз жылдық жоне орта мектептердің мұғалімдеріне арналған көмекші кұрал. А.,1973. Дереккөздер
Фахд бен Абдулл Азиз көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Вагонный көшесі. Фахд бен Абдулл Азиз көшесі Мұзтау көшесінен басталып, Ақан сері көшесінде аяқталады. С.Мұхамеджанов, Ш.Бейсекова, К.Бәйсейітова көшелерімен және Жарсуат орамымен қиылысады. Ұзындығы - 1489,2 м. Фахд бен Абдулл Азиз-Фахд ибн аль-Абдулл ас-Сауд 1922 жылы дүниеге келген. 1982 жылдан бастап Сауд Арабияның королі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Әли Байжолов

Әли Байжолов (3. 3. 1928 жылы туған, Қызылорда облысы , Сырдария ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1964), доцент. Қызылорда педагогикалық уч-щесін бітірген (1945). 1945—1948 ж. Шымкенттегі Н. К. Крупская атындағы мұғалымімдер институтында, 1948-1950 ж. Қызылордадағы Қорқыт ата атындағы педагогикалық институттың филолог факультетінде оқыған. 1950-1958 ж. Қызылорда облысы орта мектептерінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директоры, аудан нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 1958-1961 ж. ҚазКСР ҒА Тіл білімі институтында аспирант. 1961 жылдан бері қазіргі Қызылорда Гуманитарлық университетінде аға оқытушы, доцент, сол институттың профессоры. "Қостанай облысы қазақтарының тіл ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Қазақ тіл білімі проблемаларына арналған 50-ге жуық ғылым -көпшілік, әдістемелік мақалалар мен 2 монографиясы жарық керген. Шығармалары: * Языковые особенности казахов Кустанайской области. АКД., А., 1964. Дереккөздер
Механотрон

Механотрон - электрондық түрлендіргіш. Механикалық өлшемдерді электр өлшемдеріне түрлендіретін датчик ретінде, сонымен қатар түйістірусіз түрде механикалық реттелетін резистор ретінде қолданылады. Қосарланған диоды бар механикалық басқару маеханотрондар кеңінен таралған. 6 MX механотронның өлшеу диапозоны • 0,1 ... 1 мм, сезгіштігі 3 ... 100 мкА/мкм; өлшеу күші 0,015 ... 0,4 Н; анодтық кернеуі 5 ... 15 В. механотронның кемшілігі: төзімділігі төмен; 1000 ... 4000 сағат. Дереккөздер
Халел Досмұхамедов көшесі (Астана)

]] Бұрынғы атауы Перспективный көшесі. «Шұбар» тұрғын алабы. Х.Досмұхамедұлы көшесі Атасу көшесінен басталып, Сарайшық көшесінде аяқталады. Р.Қошқарбаев, Ә.Ермеков, Қарашаш көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1089,8 м. Халел Досмүхамедұлы - Алаш қозғалысының қайраткері, дәрігер, ұстаз, ғалым. 1894 жылы Орал әскери-реалдық училищесінің даярлық класына қабылданып, оны 1902 жылы үздік бітірген. 1917 жылы Ресейдегі Ақпан төңкерісінен кейін қазақ даласында жалпықазақ сиездерін ұйымдастырып, оны өткізуге ат салысты. 1917 жылы желтоқсанда 2-жалпықазақ сиезінде жарияланған Алашорда үкіметінің -Үлт Кеңесі құрамына сайланды. Алаш қайраткерлерімен бірге бірінші кезекте халықты бүліншіліктен қорғайтын ұлттық әскер - халық милициясын жасақтаұға, Алаш қорын қүрұ ісіне күш сал ды. «Мұрат ақын сөзі», «Исатай - Махамбет», «Аламан» жинақтарын шЫғарды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Кассеталық бүктемелеу автоматы

Кассеталық бүктемелеу автоматы (орысша: кассетный фалыдевальный автомат) — кітаптың, жорналдың табақты қағазға басылған беттерін дәптер етіп, кассеталық аппаратта бүктемелеу машинасы. Тасымалдауыштан кассетаға берілген қағаз реттелетін тірекке жеткен соң, ортасынан тұзақталып екі біліктің арасынан өтіп бүктеледі. Кассеталық бүктемелеу автоматының әр бүктемелеу секциясында өз кассеталық бүктеу аппараттары болады. Кассеталық бүктемелеу аппаратында қағаз параллельді не перпендикулярлі түрінде 1, 2, 3, кейде 4 рет бүктеледі. Бүктелген дәптерлер топтамаланып арнайы престе нығыздалып бумаланады. Дереккөздер
Қысыммен құю

Қысыммен құю - бұл тәсілде құйманы қалыптастыратын қораманың ішкі жұмыс қуысымен байланысты бөлмешекке құйылған сұйық қорытпаға поршень арқылы үлкен қысым әсер етеді. Қысымның әсерінен сұйық қорытпа қораманың жұмыс қуысын тез толтырып, сонда жасалатын құйманың пішінін қалыптастырып қатаяды. Бұл тәсілмен түсті металдардың қорытпалары мен болаттардың кейбір маркаларынан пішіндері мен өлшемдері дайын тетіктердің пішіндері мен өлшемдеріне өте жақын құймалар жасалады. Сол себепті кейде механикалық кесіп өндеу қажет етілмейтін құймалар жасауға мүмкіндік туады. Қысыммен құю суық және ыссы бөлмешікті құю машиналарында қысым арқылы іске асырылады. Құю қорамалары әдетте қысым — қорама деп аталып, болаттардан жасалады. Машиналардың өнімділігі минутына 50 рет құю. Тәжірибеде көп ұялы қорамалар қолданылады. Бұл жағдай бір құйғанда 20 тетік жасауға мүмкіндік туғызады. Қысыммен құюдың мәні балқытылған металды метал қалыпқа (пресс-формаға) құю кезінде, ол өздігінен емес, құйманың толық кристалдануына дейін қамтамасыз етілетін 350 МПа қысыммен ағуында. Қысым қалыптың тез және жақсы толтырылуын, құйманың жоғары дәлдігі мен беттік қабатының азғантай ғана кедір-бұдыр болуын қамтамасыз етеді. Құйманы мәжбүрлі қоректендіру отырғызылу қабыршақтарын, борпылдақтығын пайда болдырмайды. Қысыммен құю арқылы қабырғасының қалыңдығы 0,8 мм-ге дейін онан арғы механикалық өңдеуді талап етпейтін құймаларды алуға болады. Қысыммен құю кезінде ең көп қолданылатындар мырыш, алюминий, магний қорытпалары, ал мыс қорытпаларынан – жез. Алюминий қорытпаларынан АЛ маркасының қорытпалары, магний қорытпаларынан – МЛЗ, жез қорытпаларынан – ЛЦ қорытпалары ұсынылады. Кристалдану интервалы кең қола қысыммен құюға ұсынылмайды. Дереккөздер
Қыстырынды тіркес

Қыстырынды тіркес — сөйлемнің ішінде қолданып, сөйлемдегі бір сөзді не тұтас сөйлемді қосымша түсіндіріп тұратын, өзінде қосымша мәлімет сақтайтын сөздер тізбегі. Оның құрылымдық ерекшелігі: негізгі құрамға табиғи түрде кірікпей, жақша не сызықша, кей жағдайларда үтір арқылы графикалық және интонациясы жағынан бөлекшеніп тұрады. Сондықтан сөйлемнің негізгі бөлігімен грамматикалық байланысқа енбейді. Қосымша мәлімет беріп, жеке құрылым ретінде сақталады. Қыстырындылар сөз, сөз тіркесі, тіпті сөйлем түрінде келе береді. Мысалы, Ақыры біздің Батыс Қазақстандағы Теке (Орал) қаласында туған апасы бары естіліп, Ғабдолла сонда жөнелтіледі (С. Мұқанов). Бұдан елу жыл бұрын — мың да тоғыз жүз отызыншы жылдардың жаз айы — мамырдың орта шені болатын (С. Жүнісов). Әке-шешем жұмыстарына кеткен еді (әкем бұл күндерде қойма күзетшісі, шешем мектепте үй сыпырушы болып жұмыс істейтін). (І.Есенберлин). Дереккөздер
Хантау көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 4 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Хантау көшесі Ғ.Мұстафин көшесінен басталып, Еділ көшесінде аяқталады. Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс, Жаркент, Бурабай, Жайық, Ертіс, Бұқтырма, Есіл, Шу, Лепсі, Іле көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1645,7 м. Хантау - Шу-Іле тауларының оңтүстік-шығыс сілемі. Жамбыл облысы, Мойынқүм, Шу аудандары жерінде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 45 шақырымға созылып жатыр. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шәкен Айманов көшесі (Астана)

]] Ш.Айманов көшесі Ж.Омаров көшесінен басталып, Ы.Дүкенұлы көшесінде аяқталады. С.Сейфуллин, Қарағанды, Ә.Жангелдин, И.Панфилов көшелерімен, Бөгенбай батыр даңғылын қиып өтеді. Ұзындығы - 1475,7 м. Шәкен Айманов (Шаһкерім) (1914-1970) - аса көрнекті актер, режиссер. КСРО халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Ол қазақ сахнасында көптеген рөлдерді сомдады. 1953-1970 жылдар аралығында «Қазақфильм» студиясының көркемдік жағын басқарып, қазақ кино өнерінің өркендеуіне үлес қосқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шабал Бейсекова көшесі (Астана)

Ш.Бейсекова көшесі — Конституция көшесінен басталып, Шыңғыс Айтматов көшесіне айналып аяқталады. Аманқарағай, М.Дулатов, Оғыланды орамын. Мартылоғ, Абат-Байтақ, Оқжетпес, Н. (С.) Қожахметов, М.Жәлел, Шақпақ, Фахд бен Абдулл Азиз,Н.Тілендиев д-лы,Ш.Қосшығұлұлы, Бейбарыс Сұлтан, Бердібек Соқпақбаев, Ермек Серкебаев көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 3700 м. Шабал Бейсекова (1917-1997) - әнші, Қазақстанның халық әртісі. 1935-1938 жылдары Алматы қаласындағы музыкалық училищесінде, содан соң 1939-1941 жылдары Мәскеу музыкалық консерваториясының қазақ студиясында (М.З.Владимиров сыныбында) оқыған. Шабал Бейсекованың орындаған әндері: Жібек (Е.Брусиловскийдің «Қыз Жібек»), Ажар (А.Жұбанов, Л.Хамидидің «Абай» операсы), Сара (М.Төлебаевтің «Біржан мен Сара»), Татьяна (П.Чайковскийдің «Евгений Онегин») және т.б. Опера өнерін дамытқаны үшін оған 1949 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атағы берілді. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шәңгерей Бокеев көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Н.Крупская көшесі. Ш.Бөкеев көшесі Жерұйық көшесінен басталып, Оқжетпес көшесінде аяқталады. Медеу, 8-наурыз көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 2216,9 м. Шәңгерей Сейіткерейүлві Бөкеев (1847-1920) - ақын. Батыс Қазақстан облысының Орда қаласында дүниеге келген. Шығыстың классикалық әдебиетінен және орыс, еуропа әдебиетінен сусындан, қазақтың суырыпсалма поэзиясы дәстүрін жазба әдебиетке үластырған білімдар ақын. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шара Жиенқұлова көшесі (Астана)

]] Бұрынғы атауы Д.фурманов көшесі. Ш.Жиенқұлова көшесі И.Панфилов пен М.Лермонтов көшелерінің қиылысқан жерінен басталып, Б.Бейсекбаев көшесінде аяқталады. Күлтегін, Абыралы, Л.Толстой қысқа көшелерімен және Ә.Сембинов көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 1727,7 м. Шара Жиенқұлова (1912-1991) - белгілі биші, педагог. Қазақстанның халық әртісі. Тұңғыш ойнаған рөлі - Б.Майлиннің «Майдан» пьесасындағы - Пүліш. Бүдан кейін Еңлік, Қаракөз (М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пен «Қарагөзінде»), т.б. рөлдерді сомдады. 1966-75 жылдары Алматы хореография училищесінің директоры болды. Осы жылдары ұлттық би өнерін дамыту үшін ел аралап, халықтың әдет-ғүрпын, салт-дәстүрін, халық билерін зерттеді. Соның нәтижесінде «Тәттімбет», «Айжан қыз», «Қара жорға», «Қырық қыз» билері дүниеге келді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Шолпан Иманбаева көшесі (Астана)

Ш.Иманбаева көшесі А.Бараев көшесінен басталып, Отырар көшесінде аяқталады. Ә.Ысмайылов, Рамазан, Жәнібек тархан, Ғұмар Қараш, Ағыбай батыр, А.Иманов, Баянауыл, М.Дулати, Кенесары көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы -1158,8 м. Шолпан Иманбаева (1904-1926) - қазақ ақыны. Ол Ақмола уезі, Майбалық ауылында дүниеге келген. 1923 жылы «Жолаушы мен жұмыскер» атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. «Бұлбұл мен қарға», «Жалшы әйелдер аузынан» өлеңдерінде қоғамдағы ұнамсыз құбылыстарды өткір сынады, өз түсындағы қазақ әйелдерінің мүң-мүқтажын жырлады. Оның 1927 жылы «Шолпан өлеңдері» атты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Лингвистикалық атлас

Лингвистикалық атлас — лингвистикалық география әдісімен құрастырылған карталардың қамтитын объектісі мен тақырып ыңғайына қарай басы бір жерге біріктірілген жинағы (лингвистикалық карталардың жинағы), лингвистикалық карталар сериясы. Географиялық жағынан алғанда лингвистикалық атлас нақтылы бір тілдің өз ішіндегі диалектілерін, сондай-ақ тектес, тектес емес тілдердің тобын қамтуы да мүмкін. Осыған сәйкес лингвистикалық атластың диалектологиялық атлас, тектес тілдердің атласы, аймақтық диалектологиялық атлас сияқты түрлері болады. Лингвистикалық атлас түзу тәжірибесінің ғылымға енгеніне көп болған жоқ. "Францияның лингвистикалық атласы" деген атпен тұңғыш ұлттық атласты құрастырғандар - Жильерон мен Эдмон. Кейін "Жалпы славян тілдерінің лингвистикалық атласы", "КСРО-дағы түркі тілдердің диалектологиялық атласы" секілді бірнеше атлас дүниеге келді. Қазір "Европаның лингвистикалық атласына" деректер жиналып жатыр. Жайықтың батыс бетіндегі қазақтардың тілі де осы атласта қамтылатын болғандықтан, бұған қазақ тілінің мамандары да қатысып отыр. Дереккөздер
Кинематикалық жұп

Кинематикалық жұп (орысша: пара кинематическая) - механизмнің өзара қозғалу мүмкіндігі бар екі бөлшегінің қосылысы. Бірінің ішкі, екіншісінің сыртқы бетімен қосылысатын бөлшектер (мысалы айналмалы топсалы, сырғымалы- бағыттауышты) төмен дәрежелі кинематикалық жұп құрайды; ал бір-бірімен сызықшада не нүктелерде қосылатын бөлшектері бар кинематикалық жұп жогары дәрежелі деп аталады. Дереккөздер pl:Przegub
Металдар мен қорытпалардың құйылғыштық қасиеттері

Металдар мен қорытпалардың құйылғыштық қасиеттері - металдардың және қорытпалардың құю қорамасына құйған кезде ақаусыз (қаяусыз, жарықшасыз, кеуексіз т.б.) құймалардың қалыптасуына икемділігін сипаттайтын физика-химиялық жөне арнайы технологиялық қасиеттері. Құйылғыштық қасиеттердің ең маңыздылары: сұйық-аққыштық, көлемді және сызықты шөгуі, құйманың қимасы бойынша біртекті болмауы (ликвация) және біртексіз қатпарлануға икемділігі. Металдар мен қорытпалардың құйылғыштық қасиеттері негізінен олардың химиялық құрамдары мен ішкі құрылымдарына байланысты. Дереккөздер
Астрономдық бірлік

Астрономдық бірлік - — астрономиядағы ұзындықтың жүйеден тыс бірлігі. Белгілеуі - а.е. Жердің Күнге дейінгі орташа арақашықтығы 149,6 млн км (Халықаралык Астрономдар ұйымында 1964 ж. қабылданған). Дереккөздер
Астрофотометр

Астрофотометр - ( - жұлдыз, - өлшеймін) — аспан объектілерінің жарқылдауын немесе жарықталған немесе олардың жарықтық ағымдарын бір-бірімен және жасанды жарықтың көзімен салыстыру арқылы өлшеуге арналған аспап. Дереккөздер
Жүрістік бұрама

Жүрістік бұрама - берілістер қорабынан айналмалы қозғалысты білдектің алжапқышының ілгерілемелі қозғалысына айналдыруға қатысатын металкескіш білдектің тетігі (құралкүймешекті, жоңғылау білдектің үстелін және т.б.). Дереккөздер
Металдарды кесу

Металдарды кесу - бұйымдардың қажетті пішіндері мен өлшемдерін қалыптастырып, олардың беттерінің белгіленген технологиялық сапаларын қамтамасыздандыру мақсатымен металдан жаңқа алып тастау арқылы өңдеу. Металды кесу металкескіш білдектерде металкескіш құралдармен немесе қолмен іске асырылады. Дереккөздер
Коленкор

Коленкор - ( - мақта қағаз материалы) — миткальдан крахмалмен өңдеу, бояу арқылы жасалған түптеу процесіне арналған материал. Миткаль деген мақтадан жасалған мықты да жұқа мата. Ол кленка, коленкор, дермантин, т.б. өндіруге арналған шикізат. Одан бояу, өңдеу операциялары арқылы шыт, ақжайма (бельевые ткани) маталарын да алуға болады. Дереккөздер
Компьютерлік терім

Компьютерлік терім (орысша: компьютерный набор) - басылым мәтінін баспа жүйесі кешенінде электронды есептеу машинасын қолдану арқылы теру. Мұнда терім жолдарын тұйықтау, техникалық редакциялау және мәтінді түзету, беттеу процестерінің атқарылуы қамтамасыз етіледі. Дереккөздер
Компьютерлік түске бөлу

Компьютерлік түске бөлу (орысша компьютерное цветоделение) - автоматтандырылған оптикалық-электрондық құралдармен баспа жүйесі кешенінің электрондық есептеу машинасының көмегімен атқарылатын түрлі-түсті бейнесуретті түстеу (түске бөлу) процесі. Бұл процесс бұрын қалыптасқан классикалық түстеу (электрондық түске болу-түсті түзеу және оптикалық жүйелі репродукциялық фотоаппараттарды пайдалану негізінде) тәсілдерін ығыстырып, түске бөлу процесі сапасын күннен күнге жоғарылата түсуде. Дереккөздер
Металдарды термомеханикалық өндеу

Металдарды термомеханикалық өндеу - илемді деформация, қыздыру және суыту операциялардың жиынтығы арқасында қорытпаның соңғы құрылымын, яғни қасиетін өзгерту. Бұл өңдеудің арқасында илемдік деформацияның әсерінен кристалдардың кемелсіздігі жоғарылап қорытпаның қасиеттері жоғары түрде қалыптасады. Термомеханикалық өңдеудің жоғары температуралық және төмен температуралық түрлері болады. Дереккөздер
Бейнелі Мағына

Бейнелі Мағына — адамның сезімі мен көңіл күйіне байланысты айтылатын эмоционалды сөздердің мағыналары. Олар стилиститкалық бояма мағына деп те аталады. Зат, құбылыстарды жағымды-жағымсыз түрде бағалымау, сезім, көңіл күйінің әсері онда айқын байқалып тұрады. Олар: тамаша, іркін, ғажап, сорлы, сүмелек, зұлмат, ойбай, қалш-қалш, зірк-зірк, бажылдау, жағымсыз мәнде айтылатын етістіктер: шікірею, едірею, қылтию, тәлпию, жалпию, шілтию т. б. Мысалы , Неткен мойын, неткен көз. Осыдан артық дейсің бе. Ертегі қылып айтқан сөз (Абай) дегендегі неткен сөзінде кекесін, әжуа, мазақ қылу мағыналары бар. Дереккөздер
Металдарды химия-механикалық өндеу

Металдарды химия-механикалық өндеу - металдардың өте жұқа бет қабаттарын химиялық бұзумен қатар кескіш құралмен механикалық алып тастау (мысалы, металды майұнтақпен әрлеу). Химия-механикалық өңдеу механикалық кесіп өңдеуге қарағанда өңдеудің жылдамдығы мен дәлдігін жоғарылатады. Дереккөздер
Контртитул

Контртитул - титул беті берілген айқарманың сол жағындағы бет (кітап жабылғанда титулға қарсы бет). Онда тұтас басылым жайында деректер, не болмаса түпнұсқа ретінде алынған басылымның титул беті беріледі. Дереккөздер
Балансир

Балансир - ( - тербету, теңгеру) — машиналарда (сорғыштарда, бұрғылайтын құрылғыларда) күй жүктемесін беруге арналған осы жанында тербеліс қозғалысымен екі шықты (кейде бір шықты) иінтірек. # теңгергіш, # механизмде қисықты теңгергіш иінтірек өлшеу аспаптарында қолданылады. Дереккөздер
Шақыруға үйрету

Шақыруға үйрету. Ашыққан құсты шақыруға үйреткенде тәтті сан етін қолға ұстап құсқа көрсетеді. Ең басында құстың тұмсығына тигізе алыстатып дәндетеді, бір-екі жұлғыза-жұлғыза ұзақтан көрсетеді. Ондайда құс адамға қарай ұшып келіп дағдыланады. Ең соңында қызыл көрсе ұшып келетін болады. Ат үстінен шақыруға келсе, құстың үйренгені. Қаршыға, сүңқар, лашындарды да, қызыл көрсетіп шақыруға үйретеді. Шақырған кезде қалың топтың ішінен иесінің даусын танып, жаза баспай қолына тура келіп қонады. Қолға қонып отырғанда сілкініп, таранып, мінезі кеңіп, иесінен ықпайтын болады. Сылап-сипап отырып, қолмен құйрығын ырғап қағып қалсаң, ол да пейі л беріп құйрығын сатыр еткізіп қағады. Адамға әбден үйір болғандығы осыдан байқалады. Қолға түскенде көбінесе балапан, тірнек, тастүлек құстар тез жуасиды. Ал, жасамыс құстардың жуасуы олардан гөрі ұзағырақ. Құсбегі атын атағанда бүркіт қолға бұлтармай келетін болса, онда оны атқа алып жүруге үйретуді бастайды. Ұсак, құсты баулыған кезде қабағын тіккен күйде бір аптадай уақыт бойы ду-дабырға үйретіп, үнемі қоя салып отырады. Онша тосырқамайтын, құсбегі қолы денесіне тигенде шошынып, тітіркенбейтіндей халге жеткенде тіккен кірпік жіптерін қиып, көзін ашады. Мұнан соң сапты аяқтан жем жегенге үйретеді. Күн ара "қоя салып", аузына қант бүркіп, бір апта өткенде ат үстінде алып жүруге үйретеді. Қолға шақырып үйреткен соң шырғаға, далбайға бірнеше рет ұшырып үйретеді. Мұнан соң тірі қоянға немесе ұзап ұша алмайтын үйрекке "тірілеу", яғни салу керек. Мұндай баулу әрекетінен бір күн бүрын міндетті түрде "қоя салып", немесе ішін тазартып алады. Тірілеген кезде аңнан тоят жегізу заңды. Дереккөздер
Металдарды химия-термиялық өндеу

Металдарды химия-термиялық өндеу - металдан жасалған бұйымдардың бет қабаттарының химиялық құрамын, құрылымын және қасиеттерін өзгерту мақсатымен оларды химиялық белсенді орталықта жылумен өңдеу. Болаттарды келесі химия-термиялық тәсілдермен өңдеу кең қолданылады: беттерін көміртегімен (көміртектендіру), азотпен (азоттандыру), көміртекпен және азотпен (циандау), алюминиймен (алюминийлеу), хроммен (хромдау), кремниймен (кремнийлеу) т.б. қанықтыру. Дереккөздер
Жазғы Универсиада 2011

Жазғы Универсиада 2011, немесе XXVI Жазғы Универсиада Шыңжаң, Қытайда өтті. Үміткерлер Ресейдің Қазаны, Каосюң, Тайвань, Шыңжаң, Қытай, Мурсиа, Испания, және Познань, Польша қалалары осы дарысты өткізуге таласты. Медаль кестесі The medal count is as follows: Сыртқы сілтемелер *[http://www.sz2011.org/Universiade/ Ресми торбеті] *[http://www.sz2011.org/Universiade/photos/ Шыңжаң 2011 – Спрот кешендері сурет мен кестелері] *[http://www.startinchina.com/shenzhen/universiade/ Универсиада жаңалықтары мен бағдарлық ақпараттар]
Илем (Металлургия)

Илем - илем илемдеу өндірісінің өнімі (орысша прокат-продукция прокатного производства) — ыссы және суық күйде илемдеу арқылы металдан жасалған бұйым (табақтар, қаңылтырлар, жолақтар, таспалар, рельстер, арқалықтар, құбырлар, және т.б.). Дереккөздер
Металдардың ескіруі

Металдардың ескіруі - бөлме температурасында ұзақ уақыт ұстаудың себебінен (металдардың табиғи ескіруі), немесе қыздыру әсерінен (металдардың жасанды ескіруі) металдар мен қорытпалардың құрылымдарының және қасиеттерінің өзгеру процесі. Дереккөздер ru:Старение материалов
Родниковское (Қарағанды облысы)

Родниковское — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Родников ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Ертіс-Қарағанды каналы аймағында, аудан орталығы – Осакаровка кентінен солтүстік-шығысқа қарай 112 км-дей жерде орналасқан. Жалпы жерінің ауданы - 81,6 мың га. Іргесі 1954 жылы қаланған. Халқы Инфрақұрылымы Клуб, орта мектеп, сауда орталығы жұмыс істейді. Родниковское арқылы Карағанды-Павлодар автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Мира

Мира — жарыққа қарап есептеу, көздеу, белгілеу) – фотоматериалдардың ашу қабілеттілігін және объективтердің aшy күшін анықтауға арналған сынақ кестесі немесе тест-объектісі. Мира дегеніміз шыны тілімшеге немесе қағазға қара тушьпен сызылған мөлдір (не ақ) және мөлдір емес (не қара), параллель немесе радиаль жиілігі әртүрлі сызықшалар тобы. Дереккөздер
Металдың қажуы

Металдың қажуы - металдың қайталамалы (циклды) деформациялауының арқасында күйі өзгеріп үдемелі түрде қирауына себеп болуы. Қажуға кедергі төзімділік шегімен сипатталады, яғни металдың ең үлкен кернеуінің қанша рет қайталануына қираусыз шыдайтыны (болаттар үшін — 5 миллион цикл, құйылатын жеңіл металдар үшін — 20 миллион цикл). Металдың қажуы үлгілердің беттерінің күйіне және өлшемдеріне, сонымен қатар кернеулік күйі мен күш әсерінің жиілігіне байланысты. Дереккөздер
Петр Иванович Роман

Петр Иванович Роман (1918), электрмен дәнекерлеуші , Соц . Еңбек Ері (1958) . Еңбек жолын 1940 ж . Киев ЖЭО-ңла электрмен дәнекерлеушіден бастады. 1942-44 ж. Қарағанды МАЭС құрылысына ,1944-49 ж .Балқаш ЖЭО құрылысына қатысты.1949-1978 ж. облыстық энергетикалық құрылыс саландарында электрмен дәнекерлеуші. 1978 жылдан зейнеткер.Еңбекте жоғары өнімділікке жетті. Қосындылы болатты дәнекерлеуде ұтымды тәсілдер колданды. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Аңшы киімі

Аңшы киімі. "Қан сонарда бүркітші шығады аңға, тастан түлкі табылар аңдығанда, жақсы ат пен тату жолдас бір ғанибет, ыңғайлы ықшам киім аңшы адамға", - деп, ұлы Абай жырлағандай, аңшы киімі ыңғайлы, қозғалысқа икемді болғаны абзал. Асау құсқа арнайы тігілген қонышы ұзын саптама етік, қолына жеңі өте ұзын, икемді, жеңіл биялай киеді. Сонар, саятқа шығатын қыс маусымы суық болғандықтан, көбіне жылы киімді таңдайды: олар - саптама етік, аңшының өзінің алған алтайы қызыл түлкісінің пүшпағы мен терісінен жасалған қыстық тымақ, жылы ішік, жарғақ тері шалбар киеді. Аңшы үшін саятта таптырмайтын қынды пышақ, жемқалта, оқшантай, дәрі-дәрмек, шыжым бау салған қалталы кісе белдік ажырамас дүние қатарында. Аңшы ықшам киініп, киімінің етегін шалбарланып алады да , кіселі белдігін ту сыртынан буынады. Тау-тастан таймас үшін аңшы етігінің өкшесіне нәлі немесе тақа қағады, жаяу болса аяққа шақай немесе сүйектен шаңғы тәрізді етіп сойшаңғы тағып алады. Аңшы саятқа шыққанда қажетті жабдығына қоса, аңдаусызда бүркіттің аяғын қанатса, оның қанын тыйғызатын бұлғарының ішкі бетіндегі ұлпасын ("бұлғарының еті" деп аталады) алып шығатын болған ертеректе. Дереккөздер
Көмекші мәтін

Көмекші мәтін (орысша: вспомогательный текст) — кітаптағы сызық астындағы берілген мәтіндер, сілтеме ескерту, басқа да қосымша мәтіндер. Әдетте негізгі мәтіннен ұсақтау кегльді қаріппен теріледі. Дереккөздер
Бұрандалы тығын

Бұрандалы тығын - — бөлшектегі бұрандалы тесікті тексеруге арналған калибр бұрандалы тығынның өтетін және өтпейтін түрлері болады: өтетін бұрандалы тығын тексерілетін бұрандалы тесікке бұралып кіруі керек, ал өтпейтіні кірмеу керек. Дереккөздер
Мойынтірек материалдар

Мойынтірек материалдар - сырғанау мойынтіректердің ішпектерін жасау үшін қолданылатын материалдар. Мойынтіректік материалдар келесі талаптарға сәйкес болуы керек: болаттан жасалған біліктердің беттеріне үйкеліс коэффициенті аз, қажетті меншікті жүктемеге төтеп беріп, үйкелісетім беттердің аз тозуын қамтамасыздандыру. Металдан жасалған моыйнтіректі материалдарға келесі жатады: баббиттер, қолалар, кейбір шойындар, сонымен қатар вакуумда маймен қанықтырылған кәуекті металқыш материалдар (өз бетімен майланатын материалдар). Метал емес мойынтіректі материалдарға жатады: кейбір пласмассалар (текстолит, ағашқабатты құйымашықтар, полиамидтер, фторопластар), сүрекке негізделген мойынтіректі материалдар және көміртекті графиттер. Құрастырылған мойынтіректі материалдарға келесі жатады: әртүрлі байланыстырылған материалдар, мысалы, пластмассамен қанықтырылған кәуек металдар, металмен, графитпен толықтырылған пластмассалар немесе метал-пластмасса түрлі қабатты мойынтіректі материалдар. Дереккөздер
Бюретка

Бюретка — талдау жасағанда сұйық заттарды өлшеуге қолданылатын шыны түтік. 50 мл-ге (кейде 100 мл-ге) дейін құйылған заттың көлемін білдіретін бағанасы болады, көбінесе зертханаларда пайдаланылады. Дереккөздер
Нүктелік электр пісіру

Нүктелік электр пісіру — металдарды түйістіріп электрпісірудің бір түрі. Мұнда дайындамалар электр тоқпен қыздырылу күшінің әсерінен жергілікті әлемдік деформацияның арқасында жеке нүктелерде біріктіріледі. Электродтар ток жеткізу мен қатар металды қыздырған жерін шектіру үшін сотан міндетін атқарады. Нүктелік электрпісіру нүктелік машиналарда орындалады. Пісіру көбінесе көміртекті, аз қоспаланған, тот баспайтын құрылымдық болаттардан, алюминийден, мыстан жасалған, қалыпталған дайындамаларды, сонымен қатар өте жұқа (0,1 мм-ге дейін) дайындамаларды пісіріп қосуға пайдаланылады. Дереккөздер
Жиенбек Жұманбайұлы Рсалдин

Жиенбек Жұманбайұлы Рсалдин (1925-1997) — муз. зерттеуші. КСРО Композиторлар одағының мүшесі (1968). Қазақстанның еңбек сіңiрген өнер қайраткері (1989). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қарағанды мұғалімдер институтын (1951), Алматы консерваториясын (проф. Б.Жылысбаевтың класы бойынша ) бітірген (1959) . 1959-1984 ж. Қазақ телевизиясының муз . редакторы, бас редакторы әрі көркемдік жетекшісі . Қаз КСРҒА-ның М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері , Қазақ энциклопедиясында өнер және архитектура редакциясының меңгерушісі ,Қазақстан КП ОК мәдениет бөлімінің нұсқаушысы , Алматы муз . училишесінің директоры.1984 жылдан ҚазКСР Орт мемл. мұражайы муз.мәдениеті бөлімінің меңгерушісі болды. Қазақ комозиторларының , орыс және шетел классикалық музыкасына арналған көптеген мақалалардың , радиотелехабарлардың , муз. пьесалар , ғылыми зерттеулер мен рецензиялардың авторы. КСРО Композиторлары 5-7-съездерінін делегаты. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Вариометр

Вариометр - ( - өзгертемін, - өлшеймін). 1) авиацияда — ұшақтың көтерілу және түсу жылдамдығын өлшеуге арналған, ұшудың горизонтальдігін білдіретін ұшу — бағыттау аспабы. Вариометр атмосферадағы ауа қысымы мен аспаптың тұрқысының іші атмосферамен капилляр арқылы қатынасатын, олардың айырмашылығын өлшейтін аспап. Қысымдардың сол өзгерісі ұшақтың ұшу биіктігі өзгергенде пайда болады да ұшақ түрақты биіктікте ұшқанда жойылады. 2) Сейсмологияда, графиметрияда вариометр горизонталь бағытта еркін түсу үдеуінің өзгерісін өлшейтін және салмақ кұшінің тең потенциал беттерінің қисықтығын өлшейтін аспап. 3) Магниттік вариометр — уақытқа қарай магниттік өрісті - магниттік вариацияларды өлшеуге арналған аспап. Геомагниттік өріс кернеулігінің толық векторының вариациясы немесе осы вектордың горизонталь және вертикаль құрамалары, біруақытта магниттік еңістік (астрономиялық және магниттік меридиандар арасындағы бұрыш) өлшенеді. Дереккөздер
Күйдірмелеу

Күйдірмелеу (орысша травление) — қатты материалдардың қажеттілікке қарай химиялық не электрохимиялық тәсілмен еріту. Технологиялық күйдірмелеу тәсілі интегралдық схемалар, басылған платалар жасауда, типографиялық клишелердің ашық әсерлерін терендетілген, ойыңқы басу формаларын басу элементтерін қалыптастыру үшін қолданылады. Дереккөздер
Кітапшалау

Кітапшалау (орысша: брошюрование, - тігу, бекіту — басылған табақты қағаздарды кітапша, жорнал, кітап жасау барысында өңдеу процесі. Негізгі операциялары: қағазды кесу, бүктемелеу, қысу,бүктелмеген дәптерлерге қосымша элементтерін (қосымша бет, бейнесурет, оңірбет, т.б.) жапсыру, дайын болған дәптерлерді реттеп жинақтау және оларды тігу, желіммен бекіту. Дереккөздер
Лингвистикалық әдістер

Лингвистикалық әдістер - тіл білімі қолданылымын зерттеу амал-тәсілдерінің жүйесі. Қазіргі таңда тіл білімі дербес өрбіген ғылым ретінде өз тәсіл-әдістеріне кең өpic ашты (белгілі бағытпен тілдің мәселелерін зерттеп, тіл-тілдегі құбылыстардың өзіндік заңдылықтарын айқындау; белгісіз сырларын, өзгерістерін дәл анықтау, ашу т. б.) Лингвистикалық әдістердің жалпы және жеке түрлері ажыратылады. Жалпы лингвистикалық әдістер тілдің теориялық зерттеу тәсілі мен әдістерінің жиынтығын құрайды. Олар белгілі бір лингвистикалық теория мен ортақ әдістемеге сүйенеді (мысалы, салыстырмалы-тарихи әдіс, сипаттама әдісі). Жеке лингвистикалық әдістер тіл аспектілерін зерттеуде белгілі бір теориялық қондырғыларға сүйенетін жекеленген тәсілдер, әдістемелер мен операциялардың жиынтығын құрайды. Олар көмекші техникикалық құрал, аспап ретінде қолданылады (мысалы, компонентті талдау, статистикалық талдау, эксперимент т. б.). Дереккөздер
Лингвистикалық терминдер сөздігі

Лингвистикалық терминдер сөздігі —тіл білімі терминдерін қамтып, олардың түсінігін беретін сездік. Лингвистикалық терминдер сөздігі материалдарды іріктеуіне қарай әліпбилік және тематикалық болып жасалады. Ал терминологиялық лексиканы қамтуына орай ол (лингвистикалық терминдерді тұтас қамтыған) жалпы сөздік және тіл білімінің арнаулы саласын ғана қамтитын, фонетикалық яки грамматикалық терминдер сөздігі боп бөлінеді. Мән- мазмұны, берер информациясына қарай лингвистикалық терминдер сөздігінің түсіндірмелі және номенклатуралы түрлері болады. Номенклатуралық сөздікте сөзтізбе, яғни терминдердің тізімі әліпбилік тәртіппен беріледі де, басқаша мағлұмат айтылмайды. Лингвистикалық терминдер сөздігі мән-мақсатына қарай энциклопедиялық (термин туралы мағлұмат, оның ұғымы мен тарихы жайлы, мысапдар мен библиографиялық көрсеткіштер береді), түсіндірмелі (әрбір терминнің мағынасын ашып, толық түсінігін береді) боп екі топқа бөлінеді. Энциклопедиялық сөздікке 1990 жылы орыс тілінде шыққан "Лингвистический энциклопедический словарь" тән болса, тіл білімінің түсіндірме сөздіктеріне Ж. Марузо, О. С. Ахманова, I. Кеңесбаев, Т. Жанұзақов сөздіктері жатады. Лингвистикалық терминдер сөздігі XX ғ. басында шыға бастады. Тұңғыш рет 1924 жылы Н. Н. Дурново "Грамматический словарь" шығарса, 1946 жылы Л. И. Жирковтың "Лингвистический словарь" атты сөздігі, 1960- 1964жылдары Ж. Марузо, И. Вахек, Э. Хемп сөздіктері жарық көрді. Көлемді де, тіл білімі терминдерін мол қамтыған (7 мың термин) түсіндірмелі сөздік - 1966 жылы жарық көрген О. С. Ахманова сөздігі. Лингвистикалық терминдер сөздігін шығару 1954 жылы бастап, Америка, Франция, Германия, Испанияда тілші ғалымдар тарапынан шығарыла бастады. Түркі тілдерінде алғаш рет 1956 жылы жарық көрген I. Кеңесбаев, Т. Жанұзақовтың "Орысша-қазақша тіл білімі терминдерінің сөздігі" еді. Ол толықтырылып, өңделіп, екінші рет 1966 жылы "Тіл білімі терминдерінің орысша-қазақша сөздігі" деген атпен түсіндірме сөздік боп жарық көрді. Кейінгі жылдары, қырғыз, өзбек, түрікмен, татар, ұйғыр тілдерінде де осындай сөздіктер шыға бастады. Дереккөздер
Оймакілтекті қозғалыс

Оймакілтекті қозғалыс - кілтек ойығы немесе шығыңқылығы бар екі тетіктің нығыз немесе сырғымалы түрде қондырмамен құрастырылған қосылыс. Оймакілтекті қосылыстардың келесі түрлері болады: түзу бөшкелі (ең көп таралған), эвольвенталы, майдатісті үшбұрышты. Нығыз қондырмамен құрастырылған оймакілтекті қосылыс қимылдамайды, ал сырғымалы қоңдырмамен құрастырылған оймакілтекті қосылыста ось бойымен жылжымалы қозғалыс болуы мүмкін. Дереккөздер
Лингвостилистика

Лингвостилистика, лингвистикалық стилистика — сөздің қолданылу заңдылықтары мен тілдің стильдік тармақтарын тіл білімінде зерттейтін саласы. Екінші жағынан, лингвостилистика — көп салалы, көп мағыналы стилистиканың бір саласы. Лингвостилистиканың өз ішіндегі бөліктері хақында әлемдік тіл білімінде әр түрлі қөзқарастар баршылық. Әсіресе, көркем әдебиет тілін бөлек қарастырып, оны лингвостилистика мен әдебиеттану стилистикасының арасындағы сала деушілер де болды (В. В. Виноградов). Сонымен, бүгінгі таңдағы лингвостилистиканың көпшілік табан тіреген теориялық пікірлеріне сүйенсек, оның басты екі бағытын немесе екі түрін атауға болады. Олар: 1) тіл ресурстарының стилистикасы немесе тіл стилистикасы. Ол өз ішінде тілдің деңгейлеріне байланысты: а) лексикалық стилистика, фразеология стилистика (немесе екеуін қосып лексика-фразеологиялық стилистика деп атаушылық та бар). Лингвостилистиканың бұл түрі лексикикалық бірліктер мен тұрақты тіркестердің стилистикалық қызметін зерттейді; ә) фонетикалық стилистика. Ол тілдегі дыбыстар жүйесінің қолданылу заңдылықтарын қарастырады; б) морфология стилистикада қосымшалардың ойды дәл және мақсатқа сай беру қатынасына көңіл бөлінеді; в) синтаксистік стилистикада сөз тіркестері мен сөйлемдердің түрлерінің, олардан да көлемді конструкциялардың (күрделі синтаксистік тұтастық, абзац т. б.) стилистикалық мақсатта жұмсалуындағы дұрыс немесе бұрыс құрастырылғаны негізгі нысанаға алынады. 2) Функциональдық стилистика немесе қолданыс тілі стилистикасы (стилистика речи). Бұл да өз ішінде бірнеше топқа жіктеледі. Бұл жіктелу функциональдық стильдер жүйесі бойынша жүзеге асады, демек, әдеби тілдегі бес функционапдық стильге бөлінеді: а) ауызекі сөйлеу стилі; ә) ресми стиль; б) ғылыми стиль; в) публицистикалық стиль және г) көркем әдебиет стилі (немесе тілі). Бұл стильдердің барлығы да өздеріне тән тілдік-коммуникативтік жанрларда қызмет етеді. Бір функциональдық стильдің тілдік элементтері екіншісінде немесе бірнешеуінде бола беруі мүмкін, бірақ әр стильдің өздерін даралайтын лингвистикалық және экстралингвистикалық белгілер бар. Лингвостилистиканың арқауына енетін стильдердің тағы бір түрі — эмоциялық-экспрессивтік стильдер. Көп ретте стильдің бұл түрлері функциональдық стильдердің құрамында қарала береді. Дереккөздер
Өзара аумасушылық

Өзара аумасушылық - құрастыру жұмысы кезінде тетіктерді, түзілімдерді немесе машина агрегаттарын және т.б. құрылымдарды барлық жұмыс істеу талаптарына сәйкес келетін басқа тетіктермен, түзілімдермен машина агрегаттарымен және т.б. құрылымдармен алмастырып орнықтыруға болатын қасиет. Дереккөздер
Өзек машинасы

Өзек машинасы — құйма қалпының өзегін жасауға арналған машина. Өзек машинасы өзек қоспаларын өзек жәшіктерінде тығыздап, оларда тығызданып қатайған өзектерді шығарып алу процестерін атқарады. Дереккөздер
Прецизионды қорытпалар

Прецизионды қорытпалар - жасаудың және өңдеудің барлық кезеңдерінде аса ұқыптылықты талап ететін химиялық құрамдары өте дәл арнайы физикалық қасиеттері бар металл қорытпалары. Әдетте дәл аспаптардың, сағаттардың, ұзындықты өлшейтін эталондардың, камертондардың тетіктерін жасауға қолданылады. Дереккөздер
Сору арқылы құю

Сору арқылы құю — сумен суытылатын қабырғалары жұқа металдан жасалған қорамаларда (кристалдандыр-ғыштарда) құймаларды жасау тәсілі. Бұл тәсілде сұйық қорытпалар қораманы вакууммен copy арқылы толтырады. Қораманың ішкі жұмыс қуысында вакуумм болуы себебінен сұйық қорытпа белгіленген деңгейге дейін көтеріліп, қатайып, қажетті пішінді құйма қалыптастырады. Тәсілдің ерекшелігі, сұйық металл қораманың ішкі жұмыс қуысын баяу толтырады. Сол себепті құйма жоғары сапалы болып қалыптасады. Сонымен қатар қораманың құю жолдарына металл шығыны аз болады. Тәсілдің еңбек өнімі нашар. Сол себепті өндірісте кең қолданылмайды. Бұл тәсілмен диаметрлері 80 мм-ге дейін келетін жауапты төлкелер және соған ұқсас тетіктер жасалады. Дереккөздер
Қағаз бергіш

Қағаз бергіш (орысша: самонаклад бумаги) — басу жылдамдығы қағазды қолмен беру мүмкіндігінен (минутына 25-30 табақ/қағаз) жоғары басу машиналарында қағазды автоматты түрде беруге арналған құрылғы. Ол қағаз топтамасын (стопа листов) жекелеу жүйесіне беруді, жекеленген қағаз табақтарын реттеу механизміне беруді, сондай қағаздың қиғаш және қабатталып берілмеуін қамтамасыз етеді. Стапельдік (топтаманың) құрылымына қарай жазық стапельді жұмыр стапельді (бүктемелеу машиналарында қолданылады) қағаз бергіш болады. Қағаз беру тәсіліне қарай үстемелеп (ступенчатые каскадные) және біртіндеп (последовательные) беретін қағаз бергіш болады. Дереккөздер
Қағаз жасау машинасы

Қағаз жасау машинасы (орысша: бумагоделательная машина) — қағаз массасынан қағаз және картонның кейбір түрлерін жасайтын (құятын — отливка) агрегат. Top бөлігімен (мұнда қағаз лентасы қалыптасып жартылай сусызданады), престеу, құрғату және өңдеу бөліктерінен құралады. Қағаз жасау машинасыында газет қағаздарын жасағандағы қағаз лентасының ені 9 метрге, ал оның шығып оралу жылдамдығы минутына 850 метрге дейін жетеді. Қағаз жасау комбинаттарында қолданылады. Дереккөздер
Сұйық күйде илемдеу

Сұйық күйде илемдеу - ыссы күйде жагышталған металды алдын ала қыздырмай илемдеу орнақтарының жанышпа біліктерінің араларында жаныштап қысыммен өңдеу тәсілі. Болаттардан және түсті металдардан жұқа табақтарды және таспаларды. жуқа қабырғалы құбырларды және қималары аз пішіндерді жасау үшін қолданады.ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі. Дереккөздер
Абсолют бойлық ұзару

Абсолют бойлық ұзару. Білеудің ұзындығының ұзару шамасы. Абсолют бойлық ұзару сызықтық бірлікпен өлшенеді (см, мм). Ол мына өрнекпен анықталады: Δl = Pl/ЕА мұндағы Е-бойлық серпімді модуль, А-қима ауданы, l-білеудің ұзындығы, Р-бойлық күш. Дереккөздер
Қайтармалы-ілгерілемелі қозғалы механизмі

Қайтармалы-ілгерілемелі қозғалы механизмі (орысша: механизм возвратно-поступательного движения) — атқарушы механизмнің (мысалы: басу машинасының талері, кесу машинасінің кареткасы мен пышағы т.б.) қайтармалы-ілгерілемелі қозғалысын қамтамасыз ететін механизм. Оның жетекші механизмі ретінде кривошипті-шатунды, кулисалы, жұдырықшалы т.б. механизмдер қолданылады. Дереккөздер
Металл әрекеттігі

Металл әрекеттігі (-әрекетті). Металдық немесе қорытпаның қайсыбір ортада үстіңгі бетінің коррозияға (тотыққа) шалдығуы. Тотыққан металды "әрекетті металл", ал тотықпаған (никель, хром, қалайы т.б. жалатқан) металды "әрекетсіз металл" деп атайды. Дереккөздер
Қаріп

# Әріп (Letter) — типографиялық қорытпадан, ағаштан немесе пластмассадан жасалған, бір шетінде әріптің, санның не басқа да белгінің бейне бедері (очко) берілген тік бұрышты кесек (брусок). Басу процесі кезінде бейне бедеріне жағылған бояу қағазға таңба түсіреді. # Қаріп (Font) — әліпбидегі әріптер мен тыныс белгілері ортақ графикалық стилде жасалған таңбалар жиыны. # Қаріп отбасы (Font family) — белгілі бір атауы бар, бір ортақ стилде жасалған қаріптер жүйесі. Қаріп отбасында қаріптің бірнеше түрі болады, мысалы: әдепкі (regular), жуан (bold), қисық (italic), және т.б. Қаріп кеглі Қаріп кеглі — пунктпен берілген қаріп өлшемі. Литераның жоғарғы және төменгі беттері аралығы өлшемі (1 пункт - 0,376 мм). Стандартты қаріптердің топтары Қаріптер графикалық құрылысының сипатына қарай (контрастылығы, өлшемі және кертпеш пішіні) алты негізгі топқа бөлінеді: * шабылған қаріптер — шағын контрастылы, кертпештері жоқ; * кертпештері әрең білінетін қаріптер — орташа контрастылы, тік штрихтардың бірнеше қалыңдатылған ұштары бар; * медиевальдік — орташа контрастылы және кертпештері кішігірім, үшбұрыш пішініне ұқас болып келеді; дөңгеленген әріптердің өстері кішігірім еңкейтілген; * кәдімгі қаріптер — тік бұрышта тік штрихтармен байланысқан, дөңгелек әріптердің өстері тік, контрастылы штрихтар мен жіңішке ұзын керпештері бар; * білеу қаріптер — шағын контрастылы, әрең білінетін шеңберлі тік бұрышта негізгі штрихтармен байланысқан, білеу түріндегі қалыңдатылған кертпештер; * жаңа шағын контрастылы қаріптер — ұзын, қалыңдатылған, ұштары дөңгелектелген және кішігірім шеңберлі тік бұрышта негізгі штрихтармен байланысқан кертпештер. Кертпештер Қаріптердің көпшілігіне кертпештерді пайдалану тән болғанымен, кертпеші бар (антиква) және кертпештерсіз (гротеск) қаріптерден тұратын тұқымдастар, тіпті, кертпеш (мысырлық) немесе негізгі сызықтары бірдей жартылай кертпеш аралық қаріптерден тұратын топтар бар. Қаріптің, әсіресе кертпеш қаріптердің аса кең таралған нұсқасы - бұл балама бас әріптері бар нұсқа. Олар ресми және бейресми болып екіге бөлінеді. Олар көлбеу етіп белгіленген минускулдармен үйлескен әшекейге ие болуы мүмкін немесе инициалдар ( әріптер ) түрінде пайдалану үшін шиыршыққа ие болуы мүмкін. Дереккөздер [https://qarip.kz Qarip.kz — қазақша қаріп қоры.]
Қатырма

Қатырма (, , саrіа}} - қағаз дегеннен) — меншікті салмағы (удельный вес) жоғарылығымен (250 г/м 2 - жоғары) ерекшеленетін қағаздың түрі. Бір қабатты, көп қабатты қатырма болады. Полиграфиялық, орамалау (упаковочный), аяқ киім жасауда қолданылатын, т.б. да түрлері болады. Дереккөздер
Қойын дәптер

Қойын дәптер — қағаз парақтары жыртып алуға ыңғайландырылған шағын жазу кітапшасы. Дереккөздер ay:Qillqaña panka az:Dəftər de:Notizbuch en:Notebook es:Cuaderno fi:Vihko fr:Cahier he:מחברת ja:ノートブック ko:공책 pl:Notes pt:Caderno ro:Caiet sv:Anteckningsbok tg:Дафтар tr:Defter zh:筆記本
Қосалқы полиграфиялық материалдар

Қосалқы полиграфиялық материалдар (орысша: непомогательные материалы) — басылымды шығару барысындағы технологиялық процестерде, пайдаланылып, бірақ та өнімнің құрамына,) кірмейтін полиграфиялық материалдар. Мысалы: фотопленка, формажасайтын материалдар, офсеттік резиналы-маталы пластиналар, т.б. Дереккөздер
Қырғылау

Қырғылау (орысша: шабрение) — заттың бетін қырғышпен (шабермен) ұсақ жоңқалау арқылы қолмен не механикалық тәсілмен өңдеу. Екі бөлшектің бір-бірімен жоғары дәлдікпен жанасуын (мысалы герметизацияау үшін) қамтамасыз ету үшін қолданылады. Дереккөздер
Аппроксимация

Аппроксимация - жуықтау ( — жақындау, жуықтау). Кейбір шамалардың өрнегін басқа қарапайым белгілеу шамалары арқылы алу. Аппроксималау — бір математикалық шаманың (сандардың, функциялардың т.б.) одан гөрі қарапайым екінші бір математикалық шама арқылы жуықтап өрнектелуі. А. математикалық шаманың сандық сипаттамасы мен сапалық қасиеттерін одан гөрі қарапайым әрі тиімді басқа матем. шамалармен ауыстырып зерттеуге мүмкіндік береді. Мыс., сандар теориясында иррационал сандар рационал сандар арқылы жуықтаумен, сондай-ақ сандық талдауда үздіксіз функциялар көпмүшеліктер арқылы жуықтаумен және интерполярлаумен зерттеледі. Қисық сызықтарды сынық сызықтар арқылы А., сол сияқты бетті, кеңістікті және бейнелеуді А. мәселелері геометрия мен топологияда қарастырылады. Қазіргі математиканың кейбір бөлімдері түгелдей А-ға арналған (мыс., функциялар жуықтауы). Дереккөздер
Ұлбек Осбалаққызы Осбалақова

‘’’’’Ұлбек Осбалаққызы Осбалақова’’’’’ (1.10. 1931 жылы туған, Жезқазған облысы, Балқаш қаласы) — тіл білімі маманы. * Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан. *Қазақ қыздар педагогика институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген (1953); *1953- 1955 жылдары Балқаш қаласы, Қоңырат руднигі № 25 орта мектебінде; *1955-1962 жылдары Қарағанды қаласы № 32 қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі; *1962-1972 жылдары Қарағанды педагогика институтының қазақ тілі кафедрасында оқытушы; *1972 жылдан бері Қарағанды мемлекеттік университетінің қазақ тіл білімі кафедрасында аға оқытушы болып қызмет етуде. Көркем шығарма тілін зерттеумен айналысып жүр. Дереккөздер
Ламинациялау

Ламинациялау (орысша: ламинирование) — басылған қағаз бетін балқытылған полимер қабатымен жауып жақсарту және оған газ, бу, ылғал су әсер етпейтіндей, тағы да басқа арнайы қасиеттер беру. Ламинациялау қағаз бетіне пленка жапсырмалаудың және бір түрі саналады. Дереккөздер