kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Орман байғыз туысы

Орман байғыз туысы – Нағыз жапалақтар тұқымдасының туысы, ақ бет табағы бар ақ теңбілді күңгірт қоңыр реңді ұсақ (120-150 г) жапалақтар. Еуразия және Солтүстік Американың таулы және жазықтықтық қылқан жапырақты ормандарында мекендейді. Қазақстанда Тәңіртау, Алтай, Ертіс майының қылқанды ормандарында және Көкшетау көтерілімінің шыршалы ормандарында өмір сүреді. Қысты ұялау, кейде аздап оңтүстікке қарай ығысып тіршілік етеді. Сирек кездесетін бұл құстың жасырын өтетін түнгі тіршілігі оны бұрынғыдан да сиректесе түседі. Көбінесе үнсіз болғанымен бәбісектің үніне ұқсас. Ерекшелiгi - оның аяғына саусақтарына дейін қауырсын өскен. Тышқан тәріздес ұсақ кемірушілермен қоректенеді, ал қыста ұсақ құстарды да аулайды. Ұясын ағаштың қуысына салады, кейде арнайы жәшіктерге де орналастырады. Салындыда ақ түсті 4-8 жұмыртқа болады, оны аналығы басады. Балапандар айға жуық ұяда өмір сүреді. Оның аяғына саусақтарына дейін қауырсын өскен. Дереккөздер
Аққұрлар туысы

Аққұрлар туысы – үш түрі бар тауықтәріздестер отрядының Қырғауылдар тұқымдасына жататын 11 туыстың біреуі. Аққұрлар туысты құстар қыста ақ түспен жасануы арқылы ерекшеленеді. Жазғы жабын қауырсындары – алабажақ, сарғыштау сұр. Табаны саусақтарымен қоса толық қауырсынданған. Дереккөздер
Жарық көздері

Жарық көздері — қағида бойынша жарық 2 жолмен шығарылады. Көрінетін жарық сәулелері - ыстық заттардан таралатын жарық. Сәулелену - электрондар үлкен энергиялы күйден төмен энергиялы күйге орын ауыстырғанда шығарылатын жарық. Флуоресценциялы заттар тек энергия жұтқаннан кейін ғана жарқырайды. Атомдар жарық энергиясын жұтқанда не басқа бөлшекпен соқтығысқанда өздері жарық шығара бастайды. Мұндай атомдар қозған атомдар болып саналады. Қозған атомдар шығарған жарықтарды қосымша энергияны өзіне қарай тартады. Атомды қоздыру үшін қажетті энергия мөлшері мен сәулені шығаруға қажетті энергия мөлшері арасында қоздырылған атомдарға тәуелді айырмашылығы болады. Атом энергиясының немесе жарық толқының мөлшері жарық толқынының түсін анықтайды. Түрлі түсті жарық толқындары қабаттасқанда ақ жарықты береді. Молекулалары мен атомдары көзге көрінетін сәулелер шығаратын денелердің барлығын жарық көздер деп атайды. Бұл денелерді жарық шығаратын бөлшектерінің қозу тәсілдері бойынша бірнеше топқа бөлуге болады. Бірінші топқа жарықтың температуралық көздері жатады, оларда жарық шығару жеткілікті жоғары температура кезінде дененің бөшектерінің хаостық қозғалысының арқасында атомдар мен молекулалардың қозуының арқасында пайда болады. Мұндай жарық көздерінің сәулелену энергиясы олардың ішкі энергиясының есебінен болады. Жарық көздерінің екінші тобына люминесценттік жарық көздері жатады, олардың атом - молекулаларының қозуы жоғары температураның әсерінен емес,сыртқы электромагниттік сәулеленудің немесе химиялық реакцияның әсерінен заттың ұшып келе жатқан бөлшектері, мысалы, электрондары ағынының арқасында пайда болады. Осы кезде сәулелену энергиясы электр, химиялық немесе механикалық энергиялардың, яғни сыртқы көздердің энергиясының есебінен пайда болады. Дереккөздер
Умбра, пенумбра және антумбра

Умбра, пенумбра және антумбра — аспан денелері сияқты үлкен өлшемді денелердің әсерінен пайда болған көлеңкелер және шалакөлеңкелер. Умбра немесе толық көлеңке - бұл көлеңкенің ортасында орналасқан неғұрлым қараңғы бөлігі. Оның қараңғы болуының себебі бетке бағытталған жарыққа дене толығымен бөгет жасайды. Пенумбра немесе шалакөлеңке - бұл көлеңкенің жарығырақ бөлігі. Ол жарық бөгет болған денеден өтіп, бетке жеткенде пайда болады. Шалакөлеңкедегі адамды көруге болады. Сонымен қатар жарық көзі толық не жартылай жабылған кезбе ауданды шалакөлеңке деп атауға да болады. Яғни, толық көлеңке шала көлеңкенің түрі болып табылады. Кейде көлеңкенің үшінші бөлігін де байқауға болады. Оны антумбра деп атайды. Бұл бөгет жасайтын дене жарық көзінің центрінде орналасқан сияқты болып көрінетін аудан. Егер жарық жолына бөгет жасайтын денені жарық көзіне жақындатсақ, онда шалакөлеңкенің ауданында оның нақты өлшемін көруге болады. Дереккөздер
Шитары

Шитары немесе Сіңірік – астық тұқымдасына, соның ішінде қоңырбас тұқымдасына жататын бір жылдық, кейде көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Субтропик, тропик, аздап қоңыржай аймақта өсетін 500-ге жуық, бұдан КСРО-да 10-ға жуық, оның ішінде Қазақстанда 6 түрі бар. Саз, құм топырақты жерлерде, өзен, арық жағалауында, егістік пен бақшада арам шөп ретінде өседі. Шілде және тамыз айларында гүлдейді. Биіктігі 10-50 cм. Сабағы түбінен бастап бұтақтанған, тықыр, жылтыр, қалың шымға айналады. Жапырағы жайпақ. Гүлі күлгін не жасыл түсті, гүлшоғыры – жайқалған сыпыртқы. Жемісі – дәнек. Мал азығы: құрамының алтыдан бір бөлігін протеин және шамалы ғана бөлігін май құрайды. Соңғы кездері мәдени өсімдік ретінде де өсіріле бастады. Кіші сіңірік (егістіктің, бау-бақшаның арам шөбі) пен Түкті сіңірікті мал жейді, пішенге шабылады. Шитары да мал азығы, биіктігі 1,5 м, көп жылдық, топырақ тұзына төзімді өсімдік. Сіңіріктің Теф деген түрі Эфиопия, Үндістан т. б. бірқатар елдерде астық және мал азығы ретінде өсіріледі. Сіңіріктің әсемдік үшін өсірілетін түрлері де бар. Дереккөздер
Швиц сиыры

Швиц сиыры - сүт, ет өндіру бағытында өсірілетін ірі қара тұқымы. Жергілікті малды аса қолайды тау жағдайында ұзақ уақыт өсіріп, сұрыптау арқылы Швейцарияда шығарылған. Қазақстан жағдайына бейім, мығым денелі, сүйегі мен еті өзара жарасым тапқан көрікті малдың түрі. Сүттілігі де, еттілігі де қатара дамыған. Қазақстан республикасында осы тұқымға жататын асыл тұқымды бұқалардың ұрыған пайдалану арқылы алынған 80 мыңдай будан бар. Алғаш рет, яғни 30 жылдары Қазақстанға әлемнің еуропалық бөлігінен 3,5 мың швиц бұқашығы мен ұрғашы танасы әкелінген.Кезінде олар жаңа тұқым - алатау сиырын шығару үшін пайдаланғанды. Сиыры 520-580 кг тартады, одан жылына 3,5-3,7 мың кг сүт алынады. Сүтінің майлылығы 3,7-3,9%. Ет түсімі 50-60%. Дереккөздер
Шатырақ

Шатырақ — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде шала бұта туысы болып та табыла береді. The Plant List мәліметі бойынша туысты 77 биологиялық түр құрайды, Қазақстанда 24 түрі бар. Олар республиканың Батыс шекарасынан Алтайға дейінгі кең байтақ жеріне, сондай ақ Тянь-Шаньға, Бетпақдалаға, Балқаш маңында тараған. Орман алқабында, бұталар арасында, тастақты тау бөктерінде, борпылдақ топырақты жерлерді, жартас жарықтарында өседі. Маусым мен шілде айларында гүлдейді. Биіктігі 10-120 см. Сабағы қырлы болып келген. Жапырағы қауырсын тәрізденіп, тілімденген. Гүлі ақ, сарғыштау, кейде сәл қызғылт тартқан, шатыршаға ұқсаған, шоқтанған. Жемісі - қос дәнек. Құрамында куарин, хромон, флавоноид бар, сондықтан медицинада қолданылады. Кең таралған түрлері Кең таралған екі түрі бар: * Көпгүлді шатырақ * Өткірұшты шатырақ Дереккөздер
Лесной (Коломна ауданы)

Лесной — Мәскеу облысы, Коломна ауданында орналасқан кент. Биорков ауылдық аймақтың құрамына кіреді. Тұрғыны – 1659 адам (2010). 1994-2003 жылдар арасында — Карасев ауылдық округінің орталығы. Теңіз деңгейінен 177 м биікте орналасқан. Леснойда «Карасев керамика зауыты» бар. Өнімі – кірпіш, керамика. 1960-шы жылға дейін зауыттың өзінің таржолақты темір жолы болған. Халқы Көрікті жерлері * Успен шіркеуі, Саргиев ағаш шіркеуі
Жетілмеген индустриялдық саяси жүйе

Жетілмеген индустриялдық саяси жүйеге көптеген Азия, Африка, Латын Америка елдері жатады. Бұл саяси жүйенің саяси мәдениеті аралас келеді, яғни батыс саяси мәдениетінің араласуымен қатар, этникалық, діни дәстүрлердің сақталуы. Бұл саяси жүйенің эклектикасы (бірліктің осалдығы) батыс елдеріндегі әртүрлілікке мүлде ұқсамайды, себебі әртүрлі дәстүрлердің бір-біріне қарама-қарсы болып келуі жиі кездеседі. Бұл саяси жүйедегі билік тармақтары ажыратылмаған, атқарушы билік пен әскер заң шығаруға кедергі келтіріп, заң шығарушы органдар сот істеріне әміршілдік жүргізеді. Жетілмеген индустриалдық саяси жүйеге авторитаризм (жеке адамның билігіне негізделу) тән, көбіне билікте бір партияның үстемдігі орнатылады, қоғамда күшпен мәжбүр ету орын алады, көпшіліктің саясатқа қатысуы өте төмен деңгейде болады. Тағы қараңыз * Тоталитарлық саяси жүйе Дереккөздер
Континенталды-европалық саяси жүйе

Континенталды-европалық саяси жүйеге Франция, Германия, Италия, Испания және т.б. мемлекеттер жатады. Бұл саяси жүйенің элементтері оқшауланбаған. Әсіресе, саяси мәдениеттің қызметі заңдастырылмаған. Сол себептен саяси жүйенің басқа элементтерінің іс-қимылына саяси мәдениеттің әсері тұрақты болмайды. Мысалы, Францияда билік көбіне дәстүрлі сайлау арқылы, яғни, демократияның негізгі жолымен құрылады. Бірақ сонымен қатар, шешімді плебисцитарлық түрде қабылдау да жиі кездеседі. Плебисцитарлық деп халыққа тікелей үндеу арқылы шешім қабылдауды айтады. Францияның тарихында Наполеонның да, Шарль де Гольдің де плебисцитарлық демократияны пайдаланғаны белгілі. І Наполеон 1799 жылы плебисцитарлық үндеу арқылы республиканың орнына монархияны қайтарып әкелді. Шарль де Голль осындай әрекет арқылы 1958 жылы парламенттік республиканың орнына президенттік республика орнатты. Бұл оқиғаларда үстемдік алған саяси жүйенің тек бір ғана элементі – саяси билік болды. Италияда, Испанияда, Германияда ХХ ғасырдың бірінші жартысында халықтың саяси мәдениеті фашистік режимнің келуіне тойтарыс бере алмады. Бұл елдердің саяси өмірінде популистікке (яғни, бұқараға жағымпаздану) бейімделу кездеседі. Континенталды-европалық саяси жүйеде әртүрлі идеология ұстанады. Егер ағылшын-американдық саяси жүйеде көбіне консерватизмді, либерализмді ұстаным ететін болса, континенталды-европалық жүйеде неолиберализм, неоконсерватизм, кейде тіпті маркстік, социалистік идеология да орын алады. Бұл саяси жүйедегі саяси партиялардың мемлекеттегі ролінде де ерекшеліктер бар. Егер ағылшын-американдық жүйеде міндеті белгіленген, заңдастырылған екі партия болатын болса, континенталды-европалық саяси жүйе тарихи қалыптасқан дәстүрлі көппартиялықпен ерекшелінеді. Тағы қараңыз * Жетілмеген индустриялдық саяси жүйе Дереккөздер
Марксистік парадигма

Марксистік парадигма экономикалық детерминизм мен таптық көзқарас халықаралық қарым-қатынастардың, үстемдік пен бағынушылықтың, таптық күрес пен революциялардың теориялық алғы шарты ретінде түсіндірді. Халықаралық қатынастар теориясының қазіргі кезеңі – ғылыми зерттеулердегі жаңа әдістемелердің пайда болуымен, бұрынғы концепциялық құрылымдарға тән кейбір ережелерді ревизиялау проблематикасының күрделенуімен сипатталады. Мысалы, “неомарксизмнің” өкілдері (П.Баран, П.Суизи, С.Амин, И.Валлерстайн және басқалары) осы замандық әлем тұтастығын халықаралық қатынастарда пайдалану мен бағыну элементтерін сақтауды, оның өзара байланыстарының симметриялық еместігін мойындайды. Дереккөздер
Жоғарғы державалар

Жоғарғы державалар (супердержавалар) – халықаралық жүйеге және оның барлығы мүшелеріне сан және сапа жағынан ықпал етуге мүмкіндік беретін барлық ресурстарды (адами, экономикалық, дипломатиялық, жағырапиялық және әскери) иемденген мемлекеттер. Бұлар халықаралық саясатта жаһандық “күш орталықтары”, мысалы, “қырғи-қабақ соғыс” дәуіріндегі АҚШ пен КСРО. Дереккөздер
Чуд қазбалары

Чуд қазбалары немесе Көне қазбалар — қола ғасырыда қазылған кен қазбалары. Чуд қазбалары Кенді Алтайда, Қалбада, Сарыарқада, Жоңғар Алатауы аймағында, Жетісу және Қаратау өңірлерінде және т.б аймақтарда көптеп кездеседі. Жанында бөгде жыныстар үйінділерімен өңделген руда қалдықтары сақталған шағын құдықтар, апандар, жыралар, үңгірлер, қимасы шағын шахталар, кеніштер, штольяндар, еңіс қазбалар, руда желілерін қуалай жүргізілген саңылаулар т.б түрінде кездеседі. Көне заманның руда қазушылары ағаштан, тастан, темірден жасалған еңбек құралдарын, кейде қатты жыныстарды бұзу үшін отты да пайдаланған. Әбден қызған қатты жыныстарға суық су құйғанда бұлар шытынап сынуынан пайдалы минералдар бөгде жыныстардан бөлініп қалып отырған. Тотыққан мыс рудаларына белглі мөлшерде қалайы тасын, касситеритті қосып балқыту арқылы қоланы алған. Қазақстанның көне тұрғындары болып саналлатын чудь тайпаларының өкілдері рудаларды табады да, оларды жер қойнауынан ысырапсыз өндіруді дешберлікпен байытуды да және өңдеу кезінде пайдалы құраушыларды барынша толығынан бөліп алуды да тамаша меңгерген. Чуд қазбаларының қалдық үйінділерінен мысты, алтынды, қалайыны тек спектральдық анализбен анықтауға болады. Мыстың, полиметалдың, қалайының, алтынның қазір айдаланып жүрген ірі кендерінің басым көпшілігі аталмыш кен орындарынан алынған Дереккөздер
Бақтыбай Өтемісов

Бақтыбай Өтемісов - тарих ғылымдарының кандидаты, профессор. Өмірбаяны * 1960 жылы Орал мемлекеттік институтының тарихи-филологиялық факультетін бітірген. * Б.Өтемісовтың еңбек жолы идеологиялық қызмет атқарудан басталды. 1960-1970 жылдары Ақтөбе, Алматы облыстық, республикалық комсомол, партия комитеттері арқылы идеологиялық, үгіт-насихат жұмысына белсенді қатысқан. * 1974-1985 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жауапты қызметкер лауазымын атқарды. * Кейінгі жылдары оның еңбек жолы жоғарғы оқу орындарында оқытушы, ғылыми жұмыстармен ұштасып Ақтөбе жоғары әскери авиация училищесінде кафедра меңгерушісі, Сақтаған Бәйішев атындағы Ақтөбе университетінде доцент, Ақтөбедегі Қазақ-орыс халықаралық университетінде ректор болып қызмет етті. * 2003 жылдан осы уақытқа дейін Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің доценті. Ғылыми еңбектері Б.Өтемісовтың 100 баспа беттен астам еңбектері жарық көрген. Оның ішінде 1 оқулық, 3 оқу құралы. * Саяси ғылымдар бойынша 20-дан астам оқу-әдістемелік құралдары мен кітапшалары бар. * Автордың «Введение в политологию», «Основы политологии», «Саясаттану негіздері» еңбектері оқырмандар көңілінен шығып, үлкен сұранысқа ие. Дереккөздер
Сарыайдар үйрек

Сарыайдар үйрек – тұқымдасына жататын Өзен үйректерінің суда жүзетін үйрегі. Мойны біршама қысқа және басы онша үлкен емес, орташа денелі (0.5 -1 кг) үйрек. Аталығы күйттік жасану кезінде өте әдемі. Оның маңдайы және төбесі – бозғылт қызыл қошқыл, бастың қалған бөлігі және мойны – қызғылтсары қоңыр. Жемсауы және төсінің бір бөлігі – қызғылт сұр, бауыры – ақ, қалған жабын қауырсындары - сұрғылт. Көзтартары - металөңдес жасыл, ал денені жабатын қанатта үлкен ақ теңбіл бар, оны ұшып жүргенде алыстан көруге болады. Аналығы – қарапайым реңді. Аталықтары екібуынды, қатты ысқырады, аналықтар құлақ тұндыратын «рерр» деген дыбыс шығарады. Еуразияның солтүстік бөлігінде, Қазақстанда Жайық және Ертіс өзендерінің аңғарларында өмір сүреді. Алайда жазғы түлеу кезінде – көптеген жерлерде, ал қайтуға ұшқан кезде барлық жерлерде кездеседі. Ұясын жақсы жасырылған жерге салады. Салындыдағы 7 – 10 ақ түсті жұмыртқаларды аналығы 25 күндей босады. Балапандар бір жарым айда қанатына көтеріледі. Көктемде көптеген басқа үйректермен кейінірек – наурыз-сәуірде пайда болады, күзде қыркүйек қазанда ұшып кетеді. Сарыайдар үйрек аң аулау нысаны ретінде өте құнды деп есептеледі Дереккөздер
Ақжар (Жамбыл облысы)

Ақжар (1993 жылға дейін — Жамбыл) — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Түймекент ауылдық округі құрамында. Географиялық орны Аудан орталығы - Сарыкемерден солтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде. Халқы Дереккөздер
Чистов совхозы

Чистов совхозы - Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданында 1930 жылы құрылған совхоз. Орталық мекені - Чистов совхозы. Негізгі өндірісі: астық өсіру, оған қосымша сүт алу бағытындағы ірі қара шаруашылығымен айналысқан. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жер ауданы - 22393 га, оның 18601 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 137 трактор, 48 астық комбайндары, 86 жүк машиналары т.б техника , 6422 ірі қара, оның ішінде 980-сі сауын сиыр, 160 жылқы қолданылады. 11 бесжылдыққа орта есеппен жылына 14,9 мың т астық, 2369 т сүт, 1036 т ет өндіріп, мемлекетке 8,2 мың т астық, 1782 т сүт, 459 т ет өткізді.Әр сауын сиырдан 2722 кг сүт алады. Ауыл шаруашылығының жалпы орташа өнім мөлшері 3,7 млн сом, өткізілген өнімдердің сомасы 4,8 млн соманы құраса, таза табысы 1,8 млн сом болды. Совхозда үш мектеп, төрт балалар бақшасы, үш клуб т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары болған. 87 адамы КСРО ордендеріне және медальдарына, ал олардың сегізі Ленин орденіне ие болған. Социалистік еңбек ерлері: А.Д.Боридинько, Куранов еңбек еткен. Совхоз бірінші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ақжар (Хромтау ауданы)

Ақжар (1999 ж. дейін — Новороссийское) — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл, Ақжар ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Хромтаудан батысқа қарай 32 км жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2086 адам (1030 ер адам және 1056 әйел адам) болса, 2009 жылы 2097 адамды (1052 ер адам және 1045 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2270 адамды (1163 ер адам және 1107 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Черныхит

Черныхит — Ленинград тау кен профессоры В.В. Черныхиттің құрметіне аталған, тұңғыш рет Солтүстік Батыс Қаратаудағы Баласауысқандық ванадий кенінде 1955 жылы табылған ванадаттар класы ішіндегі ванадийлі слюдалар тобына жататын минерал. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түсі жасыл, жымдыстығы өте жетілген, жылтырауық келеді. Қаттылығы Мосс шкаласы бойынша 2,52-4,52 (жымдыстыққа перпендикуляр бағытта). Тығыздығы 3140-3160 кг/м³. Метаморфизмге шалынған ванадийлі тақтатастарды түзетін көмірлі сазды кварцты тақтатастардағы карбонатты жыныстардың қабаттарында кездеседі. Черныхиттің үлгілері Бүкілодақтық геологиялық ғылыми зерттеу институтының Минералогиялық музейінде, Ленинградта, Қазақ ССР ҒА-ның Геологиялық ғылымдар музейінде, Алматыда, Қазақ политехника институтының оқулық минералогиялық музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Чернорецкий совхозы

Чернорецкий совхозы - қазіргі Павлодар қаласында 1932 жылы құрылған. Орталық мекені - Набережное совхозы. Негізгі өндірісі - сүт өндіру, қосымша астық шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына пайдалы жерінің ауданы 43 642 га, оның 21 187 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 135 трактор, 36 астық комбайны, 55 жүк автомомбилі, 5376 ірі қара, оның ішінді 1200 - і сауын сиыр, 322 жылқы бар. 11 бесжылдыққа орта есеппен жылына 3600 т сүт, 6368 т ет өндіріп, мемлекетке 2,2 мың т астық, 3327 т сүт, 536 т ет өткізді. Әр сауын сиырдан 2250 кг сүт алынды. Ауыл шаруашылығының жалпы орташа жылдық өнім мөлшері - 4,1 млн сом болады. Совхозда орта мектеп, балалар бақшасы, клуб, асхана және т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары бар. 36 адамы СССР ордендерімен және медальдарымен, оның ішінде төртеуі Ленин орденімен марапатталған. Совхоз 1976 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Георгий Григорьевич Хайдин

Георгий Григорьевич Хайдин(1910 - 1954 жылдар) - ресейлік шахтёр, өндіріс жаңашылы. Ұлы Отан соғысы жылдарында Алтай-Полиметалл руднигінің бұрғышысы, ал 1941 жылдан бастап КОКП мүшесі. Алтайда алғашқылардың қатарында көп перфаторлы бұрғылау әдісін енгізді және мыңшылар қозғалысының негізін салды. 1941 жылы төртінші мезгілінде ол 5,5 жылдық норма, 1942 жылы қаңтар айының өзінде үш жылдық норма орындады.Қазақстанда ең үздік бұрғышы атағын алу жолындағы жарыстың бастамашысы болды. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Үнем тәртібі

Үнем тәрібі - қоғамдық өндірісті өркендету мүддесі үшін материалдық, ақша, еңбек және табиғи ресурстарды сақтап, ұтымды пайдалануға бағытталған социалистік шаруашылықты жүргізудің әдісі. Ол өндіріс тиімділігін арттырудың бастапқы шарттарының бірі болып табылады. Капитализм жағдайында кәсіпорындар мен фирмалардың қожайындары жұмысшылардың денсаулығына зиян келетініне қарамастан техникалық қауіпсіздігін сақтауға, қалыпты еңбек етуге қажетті қаражаттың өзінен көбірек үнемдеуге тырысады. Олардың бір ған мақсаты бар: өздерінің жеке табысын көбейту. Капиталистердің үнем саясаты еңбекшілерді қанау жолымен жүзеге асырылады. Бұл қанау жолы қазіргі қоғамда да жоқ емес. Социализм жағдайында өндіріс құралына қоғамдық меншік бүкіл еңбекшілердің еңбек пен материал ресурстарын үнемдіь жұмсауға ынталығын арттырады. Өйткені үнемделген қаражат өндіріс қарқынын арттырады. Осының арқасында әлеуметтік міндет шешіледі. Бұл еңбекшілердің инициативасын дамытуға, жаңашылдыққа, өнертапқыштыққа, өрістеуге жол ашады. Үнем тәртібі демократиялық централизм принципіне сай негізделеді. Мемлекеттік тәртіп пен шаруашылық буындардың инициативасын ұштастырады. Бүкіл қоғам көлемінде шаруашылық шешімдерін қатаң келісім бойынша үйлестіре жүргізілуіне әсер береді. Дереккөздер
Үлкен Алматы бөгені

Үлкен Алматы бөгеті - Үлкен Алматы өзен аңғарында тұрғызылған. Алматы қаласына қауіп туғызатын сел тасқынын бөгейді. Бөгеттің жобасын С.Я. Жук атындағы Гидропроект институтының Қазақ филиалы 1974-75 жылдары жасады. Құрылысы 1976-79 жылдары жүргізілді. 1980 жылы пайдалануға берілді. Бөгеттің биіктігі 40 м, ұзындығы 422 м, оның ішінде бітеу бөлігі 282 м, сел ағызатын бөлігі 140 м. Бөгеттің бітеу бөлігі дөңбектас малтатастан үйілген бөгеттен және оның ернеуінде тұрғызылған темір бетондық тіреуші үстемеден тұрады. Сел тасқынынның артық көлемін бөгет арқылы өткізіп жіберу үшін түрлі ағызушы қондырғылар жүйесі жасалған. Сел бөгенінің сиымдылығы 8,2 млн м³. Толған кезінде бөген бірте бірте тазартылып отырады. Бөгет қайта биіктетілген. Дереккөздер
Геннадий Головкин – Давид Лемье

Геннадий Головкин – Давид Лемье – орта салмақтағы ppv чемпионаты кезінде өткізілген шайқас, осы күресте WBA super, IBO, WBC interim және IBF сияқты титулдар үшін күрес жүргізілген. Дода 2015 жылдың қазан айының он жетісі күні Мэдисон Сквер Гарден, Нью-Йорк, АҚШ өтті және халқымыздың спортшысы Генадий Головкиннің сегізінші раундтағы техникалық нокауты арқасындағы жеңісімен аяқталды. Осы шайқаста американдық Стив Вилис рефери болды және Гленн Фелдман, Джули Ледерман, Стив Вишфелд төрелік етті. Үш төрешінің де берген есебі күрес аяғында 70:62 болды. Трансляция HBO PPV болды. Жарыс өткеннен кейінгі интервьюде Геннадий әлемнің басқа да ең керемет, күшті боксшыларымен шайқасуға дайын екенін айтты. Сол кештің өзінде Головкиннің IBF титулына жаңа талапкер анықталды. Ол багамдық боксшы Туреано Джонсон болып шықты.
Ұзынкөл совхозы

Ұзынкөл совхозы - Қостанай қаласындағы, Ленин ауданында 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты құрылған. Орталық мекені - Ленинское поселкесі. Негізгі өндірісі - астық өндіру, қосымша сүт бағытындағы ірі қара шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына пайдалайтын жерінің ауданы 39 610 га, оның 24 838 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 134 трактор, 120 астық комбинаты, 54 жүк автомобилі т.б техника, 6638 ірі қара, оның ішінде 2000-ы сауын сиыр, 254 жылқы бар. 11 бесжылдықта орта есеппен жылына 24,2 мың т астық,3305 т сүт,763 т ет өндіріп, мемлекетке 16,4 мың т астық, 2968 т сүт, 735 т ет өткізді. Егілген 18,7 мың га дәнді дақылдардың әр гасының 13 ц түсім алды. Ауыл шаруашылығының жалпы өнім мөлшері: 4,5 млн сом, таза табысы 9,9 млн сом болды. Совхозда үш мектеп, төрт балалар бақшасы, төрт клуб, бес асхана, т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары бар. 107 адамы КСРО ордендерімен және медальдарымен, ал олардың сегізі Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Усасыр

Усасыр - папортник тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Семей, Көкшетау, Павлодар, Атырау, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Талдықорған, Алматы облыстарына тараған. Қылқан жапырақты және аралас ормандарда, тауда, жартас арасында, тастақты жерлерде кездеседі. Спорасы тамызда және қыркүйекте пайда болады. Биіктігі 30-150 см. Көген тамыры жуан, құрамында антгельминтик ретінде пайдаланылатын алкалиод-фильмарин бар. Жапырағы ірі, сопақтау болып келген, қауырсын тәрізденіп екі рет тілімденген. Дәрілік, улы, әсемдік өсімдік. Дереккөздер
Қызметтік жады

Қызметтiк жады — адамның нақты iс-əрекет мезетi мен қажетiне орай қозғалыстар жəне қимылдарды орындауына байланысты iске қосылады. Қандай да бiр күрделi əрекеттi орындау үшiн оны бөлшектеп алуымыз керек, кейiн əрекеттiң əр бөлiгi бойынша нəтижеге келiп, екiншiсiне өтемiз. Осы екi арадағы нəтиже сол мезеттегi қажеттiгiмен есiмiзде тұрады, ал ақырғы көзделген мақсатқа жақындаған сайын есiмiздегi алдыңғы бөлiк нəтижелерi əрқайсысы өз кезегiмен ұмытылып, естен шығып, келесi əрекет бөлiгiнiң ақпаратына орын босатқандай болады. Орындалатын əрекет бөлiктерiнiң көлемi мен аумағы əртүрлi, мысалы, балақай жеке əрiптi қинала танудан бастаса, ересек адам, тiптi маман болса, кiтап бетi мазмұнын тұтастай қабылдауы мүмкiн. Қызметтiк жадының жоғары деңгейде, нəтижелi болуы адамның ниеттi жаттығуларына байланысты. Дереккөздер
Сөздiклогикалы ес

Сөздiклогикалы (немесе мағыналы) ес мазмұнына бiздiң ой-өрiсiмiз кiредi. Ой тiлсiз өрнектелмейдi, сондықтан ой тек мағыналық ғана болмай, сөздiлогикалы болатыны осыдан. Бiздiң ойымыз əртүрлi тiл формаларымен берiлетiндiктен, оны қайта жаңғырту материалдың тек негiзгi мазмұнын жеткiзумен не сөзбесөз қалтқысыз қайталануымен жүзеге асуы мүмкiн. Егер кейiнгi жағдайда жадқа алатынымыз мағыналық өңдеуге түспейтiн болса, онда оның өзгерiссiз жадталуы логикалы емес, механикалық жаттауға айналады. Сөздiлогикалық, мағыналы есте басты мəн екiншi сигналдық жүйеде. Сондықтан да, қарапайым формадағы қозғалыс, бейнелi жəне эмоционалды естер жануарларда да байқалатын болса, мағыналы ес түрi адамға ғана тəн қасиет. Сөздiлогикалы ес басқа ес түрлерiнiң дамуына арқа сүйей отырып, оларға жетекшiлiк етедi жəне өз дамуымен олардың жоғары деңгейге көтерiлуiне ықпалын тигiзедi. Оқу процесiндегi шəкiрттiң бiлiм игеруi мен топтауы, негiзiнен, осы мағыналық еске байланысты. Iс-əрекет мақсатына байланысты ес ырықты, ырықсыз болып бөлiнедi. Арнайы есте қалдыру не еске түсiру мақсаты болмаған психикалық процесс ырықсыз көрiнiс берiп, ал егер бұл процесс мақсатты бағдарланған болса, ырықты сипатқа ие. Кейiнгi жағдайда есте қалдыру мен қайта жаңғырту арнайы мнемикалық (жаттау, еске түсiру) əрекеттерге орай жүзеге келедi. Ырықсыз не ырықты болудан ес дамуының бiрiздi, кезекпен келетiн 2 деңгейi құралады. Адам өмiр тəжiрибесiнiң көбi ырықсыз ес жəрдемiмен жинақталып, соның арқасында арнайы дайындықсызақ қажеттi болған тұрмыстық бiлiктерiмiздiң қоры қалыптасады. Бiрақ iсəрекет барысында адамның өз iсəрекеттерiн басшылыққа алу қажеттiгi де туындап қалады. Бұл жағдайда iске ырықты ес қосылады да, осыдан бiзге керектi болған материалды алға ниет қып белгiлеумен жаттаймыз немесе еске түсiремiз. Кейiнгi жылдары зерттеушiлер назары есте қалдырудың бастапқы кезеңiне, сыртқы əсерлер iздерi бекiнгенге дейiн өтетiн процестерге аударылуда. Қандай да материал есте қалдырылуы үшiн, ол субъект тарапынан тиiстi дəрежеде өңделiп, игерiлуi тиiс. Ал бұл үшiн белгiлi уақыт аралығы қажет, яғни сырттан түскен əсерлердiң басы бiрiгетiн (консолидация следов) уақыт. Бұл процесс жаңа ғана болып өткен оқиғаның бiздiң субъекттiк санамызда бiрден ұмытылмай, онда толғаныс пайда етуi: болып өткен оқиға ендi жоқ болса да, бiз оның көрiнiстерiн елестетемiз, құлағымыздан шуы кете қоймайды. Мұндай процестер тұрақты болмайды, жойылып та кетедi, бiрақ тəжiрибе топтастыру механизмдерiнiң қызметiнде үлкен роль ойнағандықтан, ол есте қалдыру, бекiту жəне қайта жаңғырту үшiн қажеттi естiң ерекше формасы ретiнде қысқа мерзiмдi ес деп танылған. Бұл ес түрi, жоғарыда көрсеткенiмiздей, материалды аз уақыт аралығында ғана сақтау мүмкiншiлiгiне ие. Дереккөздер
Бейнелi жады

Бейнелi жады - елестерге, табиғат көрiнiстерiне, сонымен бiрге дыбыстар, дəмге негiзделген жад iздерi. Ол көру, есiту, сипай сезу, иiстiк жəне дəмдiк болып бөлiнедi. Егер көру, есiту естерi əрбiр жете дамыған адамның өмiрлiк бағытбағдарында қалыптасатын болса, онда сезiмдiк, иiстiк пен дəмдiк естер адамның кəсiптiк қасиеттерiне жатады. Сəйкес түйсiктер сияқты мұндай ес түрлерi iсəрекет шарттарына орай қарқынды дамып, кейде кемiстiгi болған жады түрлерiнiң орнын толықтыруда керемет деңгейлерге көтерiлуi мүмкiн, мысалы, соқырдың денесiмен сезiнуi, естiгiштiгi, ал кереңнiң көргiштiгi, иiскей, жанаса сезгiштiгi ж.т.б. Дереккөздер
Каподистрия атындағы Афина ұлттық университеті

Каподистрия атындағы Афина ұлттық университеті (грек. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ), көбінесе жай ғана Афина университеті деп аталады — 1837 жылы құрылған Грекияның тұңғыш университеті. Қазіргі таңда көлемі жағынан Аристотель университетінен кейін 2 орынды алады. Тарихы Афина Университеті 1837 жылы 3 мамырда архитектор Стаматис Клеантис арқылы құрылған . Ол Грекияда бірінші университет болып қана қоймай, сондай ақ Балқанда және шығыс жерорта теңізінде де 4 факультеті бар еді: теология. құқық, медецина және өнер (математика мен қолданбалы ғылымдарды қоса) . 120 студентке 33 профессор сабақ берген. Университет Грецияның бірінші прездинтінің Иоанна Каподистри атына жарияланбай тұрып , Оттона университеті ретінде танымал болған - Оттона Баварско алғашқы королі. Университеттін структуралық үлкен өзгересі 1904 жылы орналды, осы кезде факультет екі факультетке бөлінді: өнер және ғылым. Соңғысы математика және физика кафедраларын қосқан, сондай ақ фармация мектебін қамтыды. 1919 жылы химия кафедрасы құрылды, ал формация мектебі формация кафедрасына айналды. 1895 пен 1911 жылдар арасында университет жылына орта есеппен мынның астам студендтерді қабылдады. Бірінші дүниежүзілік соғыс біткеннен кейін университетте алғаш рет 2000 студент болды. Осылай, қабылдау емтихандары да пайда болды, 1927 -1928 жылдар арасында барлық факультеттерде емтихандар жүргізілді. Университет құрылымы Теология институты * Теология факультеті * Әлеуметтік теология факультеті Философия факультеті * Философия , педагогика және психология факультеті * Тарих және археология факультеті * Филология факультеті * Ағылшын филологиясы кафедрасы * Француз филология кафедрасы * Неміс филологиясы кафедрасы * Факультет Italo- испан Филология * Түрік филологиясы кафедрасы * Театр Өнер бөлімі * Музыкалық өнер факультеті * Славян филология кафедрасы Медицина институты * Медицина факультеті * Стоматология факультеті * Фармацевтикалық факультеті * Мейірбике ісі кафедрасы Νομική Σχολή ) ретінде танымал құқық институиының ғимараты]] Ғалымдар * Георгиос Склавунос * Лука Кацели * Шандор фон Кораний * Михаил Стасинопулос * Йоргос Каминис * Ласкарев, Владимир Дмитриевич Танымал түлектері * Харилаос Трикупис * Элефтериос Венизелос * Одисеас Элитис * Стратис Миривилис * Константинос Караманлис * Костас Караманлис * Теодорос Ангелопулос * Костас Варналис * Георгиос Папаниколау * Константинос Мицотакис * Ксенофон Золотас * Георгиос Папандреу (старший) * Дора Бакоянни * Каролос Папульяс * Иероним II * Костас Варналис * Леонидас Зервас * Емилиан (Вафидис) Меценаттары * Димитриос Платигенис Сыртқы сілтемелер [http://www.uoa.gr/ www.uoa.gr] Ресми сайты
Ұзақ мерзiмдi жады

Ұзақ мерзiмдi жады — материалды жадыда сақтау ұзақтығына қарай жадта сақтау жүйесiнiң маңызды да əрi күрделi түрi. Баршаға белгiлiдей, осы мезетте болған оқиға мен атам заманда жүз берген тарихи жағдайларды есте сақтаудың арасында айтарлықтай өзгешелiк бар. 2 жады жүйесiнiң қамту аймағы өте шектелген: бiрiншiсi шағын уақытқа жұмыс iстесе, екiншiсi материалдың кiшi бiр бөлiгiн ғана ұстап қалуға қабiлеттi. Ал ұзақ мерзiмдi жадының уақыты да, қамту көлемi де шексiз. Бiрнеше минуттан артық сақталғанның бəрi ұзақ мерзiмдi еске кiредi. Ұзақ мерзiмдi жадыға байланысты қиыншылық бұл санадағы ақпаратты iздестiрiп, таңдап, қажеттiсiн таба бiлу. Ал есiмiздегi мəлiметтiң көптiгi соншалықты, оны санмен айғақтау мүмкiн емес. Солай болса да, сана қорымыздан қажеттi дерек дер кезiнде шыға келетiнiне таңданбасқа болмайды. Бiрақ ұзақ мерзiмдi жадының да аймақ көлемiнiң шегi барын мойындамасқа болмайды, себебi ол өлшем мимен байланысты. Ғылымда дəлелденгендей, ми 10 млрд. нейроннан тұрады, ал əрбiр нейрон аса көп санды ақпарат сақтауға қабiлеттi. Бiрақ əрбiр жеке адам миiнiң есте қалдырып, сақтау мүмкiндiгi оның биологиялық, əлеуметтiк дамуына тəуелдi. Дереккөздер
Есенаман Қадырғалиев

Қадырғалиев Есенаман (1937 жылы Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы, Ханкөл ауылында дүниеге келген, 2014 жылы сонда қайтыс болған). 1952 жылы Интернационал 7- жылдық мектебін бітіреді.1952 жылдың күзінде Орал механизаторлар курсын (6 ай) бітіріп шығады.Сол жылы Профсоюз қатарына кіреді.1953 жылдың жазында өз ауылына келіп трактор рульіне отырып, 1955 жылға дейін тракторшы болып қызымет атқарады. 1958 жылы «Участнику уборки урожая на целине» медалымен наградталған. 1956-57 жылдар арасында көмекші бригадир болып жұмыс жасады.1955 жылы Ленин комсомолы қатарына кіреді.1957 жылдан бастап 1981 жылдың қазан айына дейін трактор бригадасының бригадирі болып жұмыс жасады.1981 жылдың қазан айынан бастап Қоскөл совхозы №3 фермасында ферма меңгерушісі болып 2 жыл жұмыс атқарады.Содан кейін қайтадан өз жұмысына оралды.1965 жылдың желтоқсан айында партия қатарына кіреді. Аудандық ХХVІІІ – ХХІХ – ХХХ – шы партия конференциясының және облысытық ХХІІІ – ХХІV партия конференциясының делегаты болып сайланады.Аудандық ХХІХ – партия конференциясында Қазақстан Коммунистік партиясы Қаратөбе аудандық комитетінің мүшесі болып бекітіледі.2-3 рет Қоскөл селолық советінің депутаты болып сайланады.1970 жылдың 24-ші наурызында “Лениннің туғанына 100 жыл толу қарсаңында Еңбекте үздік шыққаны үшін” мерекелік медалымен наградталады. 1971 жылы 18 мамырда “Құрмет белгісі” орденімен, 1979 жылы ”Социалистік жарыстың жеңімпазы” белгісімен наградталды. Бірнеше рет облыстық, аудандық, совхоз пртия ұйымдарының құрмет грамоталарымен мараппатталады.1980 жылы Москваға Бүкіл Одақтық ауыл шаруашылық көрмесіне барды. 1982 жылы «СССР- ге 60 жыл» медалымен, 1990 жылы «Ударник двенадцатой пятилетки» медалымен марапатталған.1989 жылдың міндеттемедегі 53000 центнер табиғи шөп дайындаудың орнына 86 000 центнер шөп дайындап, оның 90%- ін І класқа жеткізгені үшін сол жылы көптеген марапаттауларға ие болған. 1991 жылы 23-ші сәуірде ”Ленин орденімен” наградталады.1993жылы “Қаратөбе ауданының құрметті азаматы” және 1995 жылы ”Қазақстанның азаматы” деген құрметті атақтар алады. 1992 жылы еңбек демалысына шықты.1997 жылы қаңтар айынан бастап Ханкөл ауылы Жусандыой шаруашылығынан бөлініп өз алдына ”Ханкөл өндірістік Кооперативі” болып ұйымдасқаннан кейін халықтың қалауы бойынша бригадир болып сайланды. Жетістіктері: 1991 жылы міндеттемедегі 50 центнер табиғи шөптің орнына 60 000 центнер табиғи шөп дайындағаны үшін 1991 жылы 24 маусымнан 8- ші шілдеге дейінгі екі апталық тапсырманы 115%- ке орындаған 1989 жылы 17 шілде мен 31 шілде аралығында аудандағы фермалар арасында жеңімпаз атанған 1987 жылғы социалистік жарыстың жеңімпазы
Қазыбек Дәулетбекұлы Байболов

Байболов Қазыбек Дәулетбекұлы (7.9.1933, Петропавл қаласы — 25.3.1994, Алматы) — хоккейші, допты хоккейден спорт шебері (1958). Алматының СКИФ, “Буревестник”, “Динамо” командаларының құрамында ойнаған. Спорттың осы түрінен КСРО чемпионатының 4 мәрте қола, 5 мәрте күміс жүлдегері және чемпионы (1977) атанды. Қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы футбол-хоккей кафедрасының доценті, меңгерушісі (1972—1994), 1978 жылдан “Динамо” командасының аға жаттықтырушысы болды. Допты хоккейден бірқатар спорт шеберін (В. Бочков, В. Панев, Ю. Варзин, М. Жексенбеков, А. Сәрсекеев, Л. Лобачев, Г. Любченко, С. Шаймерденов, Е. Агуреев, т.б.) даярлап шығарды. Дереккөздер
Урожайный совхозы

Урожайный совхозы - Қарағанды облысы, Нұра ауданында 1961 жылы құрылаған. Орта мекені - Майоровка поселкесі. Негізгі өндірісі астық өндіру болып табылады, ал оған қосымша сүт алу бағытындағы ірі қара шаруашылығы. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жердің жалпы ауданы 36020 га, оның 17862 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 100 трактор, 71 астық комбайны, т.б техника, 3110 ірі қара, оның ішінде 934-і сауын сиыр, 136 жылқы, 1925 шошқа бар. 11-ш3 бесжылдыққа орта есеппен жылына 15,4 мың т астық, 2178 т сүт, 474 т ет өндіріліп, мемлекетке 8,2 мың т астық, 1980 т сүт, 349 т ет өндіріп, өткізді. Әр сауын сиырдан 1975 кг cүт сауылды. Ауыл шаруашылығың жылдық өнім мөлшері - 2,6 млн соманы құрайды. Совхозда орта мектеп, балалар бақшасы, клуб, асхан және т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары жұмыс істеген. 76 адамы КСРО орденімен және медальдарымен, оның ішінде үшеуі Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Үшкіржеміс жидесі

Үшкіржеміс жидесі – Жиде тұқымдасына жататын ағаштың бір түрі. Бұта түрлері де бар. Шығыс Қазақстанда жиде орманды жерлерден басқа барлық жерлерде өседі. Үшкіржеміс жидесі – жапырақ тастайтын ағаш, ұзындығы 3-15 м жетеді, қызғылт-қоңыр қабықты және бұталары тікенді тырбия жайылған. Күміс түсті ұзынша кезек орналасқан жапырақтарының ұзындығы 4,5 см, ені 1,5 см болады. Гүлі қос жынысты, ұсақ, хошиісті, жапырақ бауырына 1-3 жерден орналасады. Жемісі сүйекті жұмыртқатәріздес, шамамен ұзындығы 1 см, сарғыш не қызғылт, ұн тәріздес ұнтақты. Тау бауырында, тегіс далада, құмды далада, көл мен өзендердің арасындағы тоғайда өседі. Жиде әсемдік өсімдіктер қатарына жатады. Жида мамыр-маусымда гүлдейді, жемісі тамыз-қыркүйекте піседі. Жиденің жемісі өте шірнелі. Үшкіржеміс жиде тұқымынан, тамыр өскінінен немесе тамыртүбінен көбейеді. Жемісі – жалған сүйек, сырты ұнтақты жұмсақ қабықпен жабылған, түсі қызғылттау, бірақ қоңыр қабыршақпен жабылғаннан кейін күлгін көрінеді. Оны жеуге болады. Ресурстық пайдасы: топырақты бекітуге, құм көшкінін тоқтатуға, ағаш алуға, тамаққа, дәрілікке пайдалануға және шырынын алуға болады. Синонимдар * * * * * * nom. illeg. * * * * * * * * * * * * * * * * * * nom. illeg. * Дереккөздер
Түбітті ешкі

Түбітті ешкі - узақ уақыт сұрыптап, халықтық селекция әдісімен шығарылған ешкі. Түбітті ешкі әр түсті болып келеді. Ешкісі күзде орта есеппен 44-45 кг, көктемде 36-38 кг, текесі күзде 70-75, көктемде 55-65 кг-да дейін тартады. Ешкісінен 120-350 г, текесінен 580-610 г түбіт алуға болады. Түбітің талшығы басқа ешкі тұқымдастарынан ұзындау, яғни орташа есеппен 5-7 см және жіңішкелігі 14,7 мкм. 18-20 айлығында ғана шағылысқа түсіріледі. 100 ешкіден 130-140 лақ алынады. Түбітті ешкі Ресейде Орынбор облысында ғана өсіріледі. Қазақстанда өте аз, басқа ешкі тұқымдарымен будандастыру үшін пайдаланылады. Тұқым жақсарту жұмысымен Қазақ қой шаруашылығы технологиясы ғылыми зерттеу институты айналысуда. Дереккөздер
Тұрғын үй кооперациясы

Тұрғын үй құрылыс кооперациясы - кооперацияның бір түрі, халықтың өз қаржыларына және мемлекеттік несие алу арқылы тұрғын үй салу және оны пайдалану үшін ерікті түрде жаппай бірігуі. Тұрғын үй құрылыс кооперативтері қалада, қалашықта, ауылдық округте, ауданда поселкелерде азаматтардың тұрғылықты мекеніне байланысты қалалық, аудандық, халық депутаттарының органдары атқару комитеттерінің тұрғын үй коммуналдық органдардың жұмыс орындары кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдарда, бұрындары совхоз, колхозда және т.б ауылдық жерлерде орналасқан мемлекеттік кәсіпорындарда, жергілікті органдарда ұйымдастырылған. Дереккөздер
Тұзбұршақ

Тұзбұршақ - Қызылқұйрық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда оның барлық өңірінде тараған он түрі кездеседі. Сор және сортаң топырақты жерлерде өседі. Биіктігі 5-50 см. Сабағы түзу, түбінен бастап тырбия бұтақталған, тықыр, кейде түкті болып келген. Жапырағы таспа пішіндес, кезектесіп немесе қарама қарсы орналасқан. Гүлі қос жынысты, жапырақ қолтығына орналасқан, гүлшоғыры масақ, жемісі дәнек. Сібір тұзбұршағы - күзге қарай саны көбейетін түйе азығы. Дереккөздер
Ілбіс Шегуй қаған

Ілбіс Шегуй қаған — 642 жылдан 650 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны. Басқаруы Қаған ең алдымен Чанъаньға елшілер жіберді, одан кейін Юкукқа шабуыл жасады. Юкук Байшуйху қамалынында қоршауда қалды. Көп ұзамай Юкук Тоқарстанға кетті. Ал Ілбіс Чанъаньға сый жіберіп, некелесу жайын сұрады. Император Тан еліне: Қотан, Қашғар, Чжуцзюйбо және Цун-лин қалаларын беруді талап етті. Қаған мұндай шарттан бас тартты. 646 жылы қаған Ашина Хелу көтеріліске шықты деп ойлап, оған қарсы қол аттандырды. Шығыс Түркістанда расымен де көтеріліс болған еді. Алайда көтеріліске Хелудің қатысы жоқ болатын. Хелу Тан еліне қашып кетті де, біраз уақыт Тан әскерінде қызмет етті. Ол түрік жасағына басшылық жасады. 649 жылы ол өз ордасын жиып, тан гвардиясынан ұлын алдыртып, қағанаттың шекарасына жақындады. Түріктердің көпшілігі Хэлуге қосылды. Ашина Хэлу шайқаста Ілбісті жеңіп, өлтірді. Тағы қараңыз
Трудовой пахарь колхозы

Трудовой пахарь колхозы - қазіргі Жамбыл қаласы, Свердлов ауданында 1929 жылы құрылған. Орталық мекені Ақжар ауылы. Негізгі өндірісі қант қызылшасын өсіру және оған қосымша кәсіп сүт алу бағытындағы ірі қара және қой шаруашылығы. Ауыл шаруашылығына пайдаланатын жер ауданы 153 509 га, оның 8820 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 95 трактор, 24 астық және қызылша комбайны, 78 жүк автомобилі т,б техника, 4002 ірі қара, оның ішінде 1100-і сауын сиыр, 1120 жылқы, 40.1 қой бар. 11 бесжылдыққа орта есеппен жылына 8 т астық, 23,4 мың т қант қызылшасын, 3764 т сүт, 755 т ет, 137 т жүн өндіріп, мемлекетке 3,7 мың т астық, 23,4 мың т қант қызылшасын, 3460 т сүт, 637 т ет, 127 т жүн өткізді. Егілген 1104 га қант қызылшасының әр га-cынан 212 ц-ден түсім алынды. Ауыл шаруашылығының жалпы өнім мөлшері, орташа жылдық 4,9 млн соманы құрайды. Колхозда екі мектеп, үш балалар бақшасы, мәдениет үйі, кинотеатр және т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары бар. Колхоздың 75 адамы СССР орденімен және медальдарымен, ал оның ішіндегі төртеуі Ленин орденімен марапатталған. Колхозды Социалистік Еңбек Ері А.Л Нахмачов басқарған. Колхоз 1971 жылы Қазан революциясы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Трудовик колхозы

Трудовик колхозы - Жамбыл қаласы, Қордай ауданында 1935 жылы құрылған колхоз. Орталық мекені Кимшиш ауылы. Негізі өндірістік бағыты - қант қызылшасын өсіру, оған қосымша сүт алу бағытындағы ірі қара және қой шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына пайдаланатын жерінің жалпы ауданы 47 963 га, оның 7237 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 91 трактор, 69 жүк автомобилі, 20 астық, 8 қызылша комбайны, т.б техника,3628 ірі қара ,оның ішінде 1100-і сауын сиыр, 3650 шошқа, 753 жылқы, 35 мың қой мен ешкі бар. 11 бесжылдықта орта есеппен, жылына 7,9 мың т астық, 13,8 мың т ет, 130 т жүн өндіріп, мемлекетке 3,3 мың т астық, 13,8 мың т қант қызылшасын, 1862 т сүт, 848 т ет, 130 т жүн өткізді. Егілген 540 га қант қызылшасының әр гектарынан 254,6 ц-ден түсім алған. Ауыл шаруашылығының жалпы өнім мөлшері, орташа жылдық есеппен 4,8 млн соманы құраған. Колхозда екі мектеп, үш балалар бақшасы, үш клуб және т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары бар. 39 адамы СССР ордендерімен және медальдармен, оның ішінде бесеуі Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Төртінші бесжылдық жоспар

Төртінші бесжылдық жоспар - (1946- 50 жылдар) КСРО халық шаруашылығын қалпына келтіру және дамытудың бесжылдық жоспары туралы заңға сәйкес келетін, ҚазССР Жоғарғы Советінің 9-сессиясында, яғни 1946 жылы қабылданды. Бұл бесжылдық жоспар бойынша республиканың халық шаруашылығын дамытуға 8,8 млрд сом мөлшерінде күрделі қаржы бөлінгенді. Қара металлургия мықтап өркендеді. Түсті металлургияны өркендетуге ерекше көңіл бөлінді. Өскеменде қорғасын мырыш комбинаты салынды. Балқаш мыс қорыту зауытының қуатын арттыру жұмыстары жүргізілді. Текелі мыс қорыту зауытының екінші кезегі тіске қосылды. 6 жаңа шахта табылып, қопарылды. Жалпылай айтқанда, аталмыш бесжылдықта СССР - да өнеркәсіп өнімі 1,7 есе өсті. Автомобиль жолдары кеңейді. Автомобильмен жүк тасу көбейді. 1940 жылғымен салыстырғанда, автомобиль саласы 1,9 есе артты. Қызметкерлер мен жұмысшылардың орташа айлық жалақысы екі есеге өсті. Ауыл шаруашылығы интенсивті дамыды. Өнеркәсіп және аграрлық өнім саны артты, осының арқасында азық түлік бағасы едәуір төмендеді. Ауруханалардың мектептердің саны артты. Міндеттері * Соғыстан зардап шеккен халық шаруашылығын қалпына келтіру * Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының алдындағы дәрежесіне дейін жеткізу * Жалпылай, экономика саласын өркендету. Дереккөздер
Тораңғылысай қорықшасы

Тораңғылысай мемлекеттік қорықшасы – қырғауыл, құм қоян және жабайы шошқа санын қалпына келтіріп, одан әрі көбейту мақсатымен 10 жылға арналып, 1978 жылы құрылған. Облыстық мәні бар. Географиялық орны мен жер бедері Қызылорда облысы Сырдария ауданының 17,9 мың га жерін алып жатыр. Жаңадария өзенінің оң жақ жағалауындағы шөл өңірде орналасқан. Жер бедері көсілген жазық, орта шенінде бірен саран құм төбелер кездеседі. Жағалауын қамыс, қоға, қияқ басқан кішігірім өзен көлдер ағып өтеді. Флорасы мен фаунасы Құмда сексеуіл өте тығыз өскен. Жаңадария өзенін бойлай қына, тал, терек, тораңғыдан тұратын тізбекті орман және тоғай өскен. Қорықшада жоғарыда аталған аңдардан басқа борсық, түлкі, қарсақ мекендейді. Дереккөздер
(1566) Икар

(1566) Икар (көне грек – Ἴκαρος) — қатты созылған орбитасымен сипатталатын және аполлон тобына жататын Жер шары маңындағы кішкентай астероид. Оны 1949 жылдың 27 маусымында АҚШ-тағы Паломарс обсерваториясында неміс астрономы Вальтер Баад ашты және аты Икардың (ерекше өлімімен танымал болған көне грек мифологияның кейіпкері) құрметіне қойылған. Орбиталық мінездемелер Астереоид орбитаның жоғары эксцентриситетіне (аспап бөлшегінің айналу осі мен оның ортасы арасындағы қашықтық) ие, шамамен 0,83. Соның әсерінен орбитада қозғалу үрдісінде ол Күннен біршама алыстап, жер тобындағы барлық планеталардың орбитасымен қиылысады. Солай, Икар - Меркурий орбитасының ішімен өз орбитасының перигелиясына кіріп, Күнге 28,5 млн км қашықтыққа жақындау арқылы өз есімін ақтайды. Күнге осындай қашықтыққа жақындау кезінде Икар астероидының бет жағы 600°C температурадан астам көтеріледі. 1949 және 1968 жылдар аралығында Икар Меркурий планетасына қатты жақындағаны соншалық, тіпті, Меркурий өзінің гравитациондық жазықтығымен астероидтың орбитасын өзгертіп жібереді. 1968 жылы австралилық астраномдардың есептеуі бойынша, Икардың Жерге жақындауына байланысты сол жылы астероид Үнді мұхиты африка жағалауына құлап, опырылуы мүмкін еді. Бақытқа орай, бұл есептеулер ақталмады. Себебі астероид 6,34 млн км қашықтықта Жер планетасының жанынан өтіп кетті. Алайда, Икар Жерге құлаған жағдайда, соқтығыс энергиясы 100 Мт тротилді эквивалентке сайма-сай болар еді. Икар астероиды Жерге әрбір 9, 19, 38 жыл сайын жақындайды. Соңғының алдында астероид 1996 жылы 15,1 млн км қашықтықта Жерге жақындады. Ең соңғы рет астероид 2015 жылдың 16 маусымында астероид Жерден 8,1 млн км қашықтықта ұшып кету керек болатын. Сол жылы Икар Атлант мұхиты Еуропа мен Солтүстік Американың ортасына құлауы мүмкін еді. Онда Жердің бестен бір бөлігі өліп кетер еді. Келесі жолы астероид Жерге 6,5 млн км қашықтықта 2090 жылдың 14 маусымында жақындайды. Жобасы 1967 жылдың көктемінде студенттердің алдында Массачусет технологиялық институттың профессорына болып қалуы ақиқат Икар астероидымен соғысуды жоятын жоба құрастыру тапсырылды. Ол жобаның аты Икар жобасы деп аталды. Бұл жоба туралы алғашқы хабарламалар 1967 жылдың маусымында Time журналында, ал ең үздік хабарламалар бір жыл өткен соң кітап ретінде жарияланды. Берілген жұмыстар голливудтық продюсерлерді Мәдениетте * Аспан шақырады (1959) атты кеңестік ғылыми-фантастикалық фильмде өңірінде (борт) американдықтар бар кеңестік құтқарушы экспедиция тобы Икар астероидына апаттық қону жасайды. Оларға Жерден көмектескісі келеді. * Американдық жазушы Артур Кларк 1960 жылы космокардың бұзылуына байланысты Күнді зерттеу экспедициясының қатысушысы - Шеррард астероидқа қонғаны және астероидтың жағдайлары туралы Икардағы жаз атты ғылыми-фантастикалық әңгіме жазады. Дереккөздер
Тоқты қорықшасы

Тоқты мемлекеттік қорықшасы – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы мемлекеттік жер қорығы, 10 жылға арналып 1982 жылы құрылған. Облыстық мәні бар. Жер бедері Аумағы 187 мың га алып жатыр. Қорықша негізінен Көксуат өзенінің аңғары қақ бөлген Жоңғар Алатауы сілемдерінен (Күнгей, Тастау) тұрады. Флорасы Қорықшада жусан, жабайы шие, итмұрын, үшқат, зерек жиі кезедседі. Қаулап өскен тау шалғыны, теңіз деңгейінен 100 м тереңдікте жатып, 2500 м биіктіктегі Тянь-Шань шыршасы мен сібір майқарағайымен ұласқан. Осы арадағы шатқалда көктерек пен тал аралас ормандар болды. Субальпі және альпі белдеулерінде алуан түрлі шөп өседі. Фаунасы Қызыл кітапқа енгізілген арқар, қарақұйрық, қоңыр аю, барыс, ұлар, қылқұйрық, дуадақ сияқты аң құстармен қатар марал, елік, таутеке, жабайы шошқа, сусар, күзен, ақ тышқан, шіл, құр, тұйғын, кекілік мекендейді. Қорықшада табиғат қорғауымен қатар, аң құс есепке алынып, күз бен қыста оларға қосымша жем беріледі, жыртқыш жануар лар жойылып отырады. Дереккөздер
(108) Гекуба

(108) Гекуба (көне грек Ἑκάβη) — ашық спектрлік S сыныбына жататын басты белдеудің үлкен астероиды. Астероидтың орбитасы Гигей тұқымдастарының орбиталарына жақын орналасса да, оның құрамына кірмейді. Себебі (10) Гигеяның құрамы С сыныбының қара астероидына жатса, (108) Гекубаның құрамы силикатты болып табылады. Астероидтың температурасы 81 К-дан 215 K-ге дейін өзгере алады (192°C-дан (-58) °C-ға дейін). Оны Дюссельдорф обсерваториясында неміс ғалымы Роберт Лютер 1869 жылы 2 сәуірде ашқан болатын. Астероидтың аты көне грек мифологиясына байланысты Приама патшаның әйелі Гекубаға байланысты қойылған.