kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Базына

Базына — жақын адамдардың бір-біріне асқан сыпайылықпен, көңіл аулаған сыңаймен көңілін жықпастай етіп өз ойын, тілегін жеткізуі. Бірақ бұл қолқа салу емес. Жастардың жеңгелеріне еркелеген әзілі де, құрдастар арасындағы жеңіл қалжың да Базынаға жатады. Мұндай сөз көңілге дақ салмайды, ешкімді ренжітпейді. Дереккөздер
Досымжан Сахуұлы Бержанов

Досымжан Сахуұлы Бержанов (4 қаңтар 1950 жылы туған, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Құланды ауылы) – техика ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997). *Қазақ химия-технология институтын бітірген (1973). *1973–81 жылдары Жамбыл «Химпром» өндірістік бірлестігінде ауысым бастығы, цехтың аға шебері, технологы, фосфор секторының жетекшісі, цех бастығы *1981 жылы Шымкент «Фосфор» өндірістік бірлестігінде аға шебер, Қазақ химия-технология институтының аға ғылыми қызметкері *1981–92 жылы Жамбыл «Химпром» өндірістік бірлестігінде ауысым, бөлімше бастығы, жетекші инженер-технолог, бас инженердің орынбасары, 1992–96 жылдары «Нодфос» өндіріс бірлестігінің бас инженері *1996–99 жылдары «Химпром» АҚ-ның бас инженері, «Қазфосфор» ААҚ-ның вице-президенті, «Нодфос» АҚ-ның президенті. *«Научное обоснование, разработка и внедрение ресурсосберегающих и малоотходных технологий в фосфорном производстве» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. * 1999 жылдан «Химпром» АҚ-ның бас инженері 3 монография, 40-тан астам ғылыми мақаланың авторы, 15 авторлық куәліктер мен патенттердің иегері. Дереккөздер
Лаккадив теңізі

Лаккадив теңізі — Үнді мұхитының Лаккадив аралдары мен Үндістан жағалауы аралығында. Аумағы 786,0 мың км², ең терең тұсы 4131 м. Су бетінің орташа температурасы 27 — 28ӘС, тұздылығы 34,0ү шамасында. Жарты тәуліктегі суының толысуы — 1,2 м.
Бестерек петроглифтері

Бестерек петроглифтері – Шығыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген қола дәуірінің ескерткіштері. Орналасқан жері Ұлан ауданы, Бестерек ауылының жанындағы Қалба жотасында, Тоқсабай, Қошанай, Түлеке, Қамысты Қарымсақ, т.б. қоныстар мен елді мекендер маңында тасқа қашап және сызу әдісімен салынған суреттер. Ерте темір дәуіріне жататын Бестерек 1 петроглифтер тобы Бестерек ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10-12 км, бұрынғы Медведка кенішінде орналасқан, Бестерек 2 петроглифтер тобы Бестерек ауылынан оңтүстік-шығысқа және солтүстік-шығысқа қарай 1-10 км жерінде орналасқан. Петроглифтер сипаты Адамдар мен аңдардың бейнелері көлемді әрі сол кезеңдерде кең тараған геометриялық төртбұрышты, қос үшбұрышты кейіпте салынған. Көпшілігі қола дәуірінің әр түрлі кезеңдерін (б.з.б. II-мыңжылдықтың ортасы — б.з.б. I-мыңжылдықтың басы) қамтитын бұл петроглифтерді 1970-80 жылдары Қазақстанның Ғылым Академиясының экспедициясы (жетекшісі З. Самашев) зерттеген. Дереккөздер Әдебиет * Самашев З., Наскальные изображения Верхнего Прииртышья. А.-А., 1992.
Кредиттік санкциялар

Кредиттік санкциялар – заңда немесе тиісті келісімшарт тарда көзделген, өз міндеттемелерін орындамайтын, қаржы айналымын, касса жүргізу, несие шарттары бойынша және жалпы есеп айырысу тәртібін бұзушы ұйымдарға банктер қолданатын шаралар. Кредиттік санкциялар ретінде несие беруді толық немесе ішінара тоқтату, қамсыздандырылмаған берешек пайда болған, берілген қаражат тиісті мақсатқа пайдаланылмаған жағдайда, басқа да реттерде несиені мерзімінен бұрын өндіріп алу, несие берудің ерекше режиміне көшіру шаралары қолданылады.. Дереккөздер
Жол беру

Жол беру – қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрпындағы этикалық жоралғы. Дәстүрлі әдет нормалары бойынша, жасы кіші үлкен кісіге бөгет жасамай, жол босатады, үй ішінде ол төрге отырғанша түрегеліп тұрады, астан дәм татар кезде де осы жоралғы сақталады. Көшпелі халықтардың соғысу дәстүріндегі жекпе-жек кезінде де қарсыластардың жасы кішісі үлкеніне бірінші соққы жасау немесе жебемен ату кезегін берген. Аңшылық кезінде де жасы үлкен кісі бірінші болып оқ шығарып, олжаның алғашқысын иеленген. Қазақ әйелдерінің ер адам келе жатқанда алдын кесіп өтпей, тосып тұрып жол беруі де әдептіліктің белгісі саналады. Сондай-ақ, қазақ ғұрпында жасы кішілігіне қарамай, “жолы үлкен” деп, алыстан келген сыйлы қонағына, қадірлі жекжат-жұрағатына, кейде қызметі мен шені үлкен кісілерге жол беру дәстүрі бар. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Миллер Владимир Иосифович

Миллер Владимир Иосифович (1949 жылы 23 қыркүйек айында, Солтүстік Қазақстан облысы М.Жұмабаев ауданы Мальцев ауылында дүниеге келген) – химия ғылымдарының докторы (1988).Свердловск (қазіргі Екатеринбург) политехникалық институтын (1971), КСРО Ғылым академиясының Орал ғылыми орталығынана қарасты химия институтының аспирантурасын (1977) бітірген.Свердловск инженерлік-педагогикалық институтында ғылыми қызметкер, аға оқытушы (1977–80), Омбы политехникалық институтында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1980–87), Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтының (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) ректоры (1987) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері бейорганика және қатты заттар химиясына арналған. Дереккөздер
Ермахан Нұрахметов

Ермахан Нұрахметов (9.05.1947 жылы туған, Түркістан облысы Түркістан ауданы Нұртас ауылы – 17.05.2019 жылы қайтыс болған, Астана қаласы) – ғалым,филология ғылымдарының докторы (2005 ж.), профессор. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Қазақстанның педагогикалық ғылымдар академиясының академигі. Қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін) бітірген (1968 ж.). Қызылорда педагогикалық институтында (қазіргі Қызылорда университеті) оқытушы (1968–1972 жж.), аспирант (1972–1975 жж.), аға оқытушы (1976 ж), кафедра меңгерушісі (1976–1986 жж., 1999–2012 жж.), факультет деканы (1986–1996 жж.), проректор (1996–1999 жж.), профессор (2012–2013 жж.), Халықаралық қазақ-түрік университетінде профессор (2013–2015 жж.), Еуразия ұлттық университетінде профессор (2015–2019 жж.) болды. Нұрахметов 10.02.05 – роман тілдері мамандығы бойынша Қазақстандағы тұңғыш ғылым докторы, ЮНЕСКО-ның «ЛИНГВАУНИ» жобасын үйлестіру комитетінің мүшесі, Орталық Азия бойынша координаторы, Қызылорда облысындағы француз тілі мамандары ассоциациясының төрағасы. Қазақстан – Франция мәдени байланысы комитеттінің, Ресей мен Қазақстан лингвистик-оқу әдістемелік бірлестіктерінің, Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетіндегі докторлық диссертация қорғайтын ғылыми кеңестің мүшесі. 70-тен астам оқу-әдістемелік және ғылыми еңбек жазған. "ҚР Білім беру ісінің үздігі (1993", "ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2003 ж.), «ҚР-ның ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2007 ж.), «Ы.Алтынсарин» (2012 ж.) төсбелгілерімен марапатталған.
Наурызбай Қасымұлы

Наурызбай Қасымұлы (1822, Көкшетау өңірі – 1847, Қырғызстан, Кекілік тауы, Майтөбе мекені) – батыр. Абылай ханның немересі, Кенесарының туған інісі. 1837–1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысында ерекше ерлігімен көзге түскен. Наурызбай Кенесарының тапсырмасымен көтеріліске қарсы жергілікті басшыларды бағындыру, салық жинау, барлау, әскерді қару-жарақ және азық-түлікпен қамтамасыз ету, дипломаттық, т.б. қызметтер атқарған. Ресей отаршылары мен Қоқан ханының озбырлықтарына қарсы соғыстардың барлығына қатысқан. 1841 жылы Кенесары хан болып сайланғанда хан кеңесінің мүшесі болған. Соғыста тапқыр, ұрыста батыл Наурызбайдың сөзге шешен, әнші-күйшілігімен, жауырыны жерге тимеген палуандығымен аты шыққан, бүркіт, қаршыға, лашын ұстап, құсбегілікпен айналысқан. Наурызбай 1847 жылы тұтқынға түскен ағасы Кенесарының қасына өз еркімен барып, қырғыз манаптарының қолынан қаза тапты. Оның көркем бейнесі Нысанбай ақынның “Кенесары – Наурызбай” дастанында, М.Әуезовтің “Хан Кене” пьесасында сомдалған. Тағы қараңыз * Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс * Кенесары Қасымұлы * Қазақ хандығы * Абылай хан * Қоқан Дереккөздер
Зәйтүн тұқымдасы

Зәйтүн тұқымдасы – қос жарнақты өсімдіктер. Негізінен тропиктік, субтропиктік аймақтар мен қоңыржай белдеулерде, Оңтүстік-шығыс Азия мен Австралияда өсетін 30-дай туысы, 600-ге жуық түрі бар. Қазақстанның оңтүстік облыстарында шаған және сирень туыстары (6 түрі) кездеседі. Бұлардың биіктігі 2 – 30 м-дей (түрлеріне қарай). Тегіс жиекті, күрделі жапырақтары, негізінен, тақ қауырсынды болады да өркенге қарама-қарсы орналасады. Гүлдері қос жынысты болғанымен аталық, аналық гүлдері бөлек дамиды. Аталығы да, аналығы да екеуден. Тостағанша жапырақтары – 4, күлтелері бір-бірімен біріккен, түтікше тәрізді. Кейбір түрлерінде тостағанша, күлте жапырақшалары болмайды. Жемісі – қос жақтаулы қауашақ, жидек, сүйекше. Зәйтүн тұқымдасына жататын өсімдіктердің ішінде зәйтүн ағашынан зәйтүн майы, жасминнен (ақгүлден) эфир майлары алынады. Шағанның сүрегі үй жиһаздарын жасауға, құрылыс материалы ретінде қолданылады. Сиреннің, жасминнің, шағанның көп түрлері саябақтарда, гүлзарларда және көшелерде әсемдік үшін өсіріледі. Дереккөздер
Алессио Бомбачи

Бомбачи Алессио (1914, Неаполь — 1979, сонда) — италиялық түркітанушы ғалым. Неаполь және Рим университеттерінің профессоры, түркі халықтарының ортағасырлық әдебиеті тарихын зерттеумен айналысқан. Ежелгі түркілердің жазба мәдениеті және Осман сұлтандығының орта ғасырдағы классикалық поэзиясы туралы зерттеулердің авторы. Түркиядағы лингвистикалық, тарих қоғамдарының құрметті мүшесі болған. Дереккөздер
Зақым келтіру

Зақым келтіру, қылмыстық құқықта – жеке адамға қарсы қылмыс түрі, адамның денсаулығына зиян келтіру. Ерте ғасыр заңдары Қазақ халқының дәстүрлі әдет заңдары бойынша, адамның дене мүшелеріне келтірілген зақым үшін билердің келісімімен құн төленген. Дене мүшелерінің зақымдануына қарай төленетін құнның мөлшері: екі көзді зақымдап, соқыр етсе, толық құн; бір көзі шықса, жарты құн; екі құлаққа жарты құн; омыртқа сынып, сал болып қалса, толық құн; әйел түсік тастаған жағдайда іштегі 5 айлық шарана үшін бір тоғыз айып; 5 айдан асып жарық дүниеге келгенге дейінгі бала үшін жарты құн төленген. “Жеті жарғыда” бір құнның мөлшері, яки ер адамның құны 1000 қой немесе 200 жылқы не 100 түйе; ал әйел құны 600 қой немесе 100 жылқы не 50 түйе, яки жарты құн болып белгіленген. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша, Зақым келтіру қылмыстың жасалу ниетіне қарай: денсаулыққа қасақана зиян келтіру, абайсызда зиян келтіру, жан күйзелісі жағдайында зиян келтіру, қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде зиян келтіру, қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде зиян келтіру түрлеріне бөлінеді. Келтірілген зақымның ауыр-жеңілдігіне қарай: ауыр зиян келтіру, яки адамның өміріне қауіпті ауыр зардап немесе адамның көруден, сөйлеуден, естуден қалуына, қандай да болсын дене мүшесінен айырылуына не дене мүшесінің қызмет істеуден қалуына немесе бет-әлпетінің қалпына келтіргісіз дәрежеде бұзылуына душар еткен зақым, сондай-ақ, өмірге қауіпті зардап немесе еңбек қабілетінің кемінде үштен бірін тұрақты жоғалтуына не кәсіби еңбек қабілетінен айрылуына немесе түсік тастауына, психикасының бұзылуына, есірткіқұмарлықпен немесе уытқұмарлықпен ауруына душар еткен зақым, орташа ауырлықтағы зиян келтіру, яки адамның өміріне қауіпті ауыр зардаптарға апарып соқтырмаған, бірақ денсаулықтың ұзақ уақытқа бұзылуына немесе жалпы еңбек қабілетінің кемінде үштен бірінің айтарлықтай дәрежеде тұрақты бұзылуына душар еткен зақым; жеңіл зиян келтіру, яки денсаулықтың қысқа уақытқа бұзылуына апарып соқтырған немесе еңбек ету қабілетінен айтарлықтай емес дәрежеде тұрақты айрылуына душар еткен зақым түрлеріне ажыратылады. Қасақана зақым келтіргені үшін Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша қылмыстың ауыр-жеңілдігіне қарай түрлі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы қолданылады. Дереккөздер
Консул

Консул (лат. Сonsul) – 1) басқа мемлекетте белгілі бір міндеттерді (өз мемлекеті мен оның азаматтарының заңдық және экономикалық мүдделерін қорғау істерін) орындау үшін тұрақты өкіл ретінде тағайындалған лауазымды адам. Консулды тағайындаған мемлекет оған жеке басын куәландыратын патент береді және ол өзі қызметке келген мемлекеттің рұқсатынан (экзекватура) кейін ғана міндетіне кіріседі. Консул тағайындалған елінде өз мемлекетінің заңды тұлғалары мен жекелеген азаматтарының экономикалық және құқықтық мүдделерін қорғайды, төлқұжаттар мен кіру-шығу рұқсатнамаларын береді, нотариалдық қызметтер, т.б. атқарады. Консулдық мекеме басшылары өздері басқаратын консулдықтың класына қарай Бас Консул, Консул, вице-Консул, консулдық агенті болып 4-ке бөлінеді. Қазақстан Консулдары өз қызметінде Қазақстан Республикасы Конституциясын, Қазақстан Республикасы заңдарын, Үкімет қаулыларын, халықаралық конвенциялар мен келісімдерді, сондай-ақ, халықаралық рәсімдерді басшылыққа алады. Шет ел Консулдарының еліміздегі қызметіне кірісуіне рұқсат беру тәртібі және олардың құқықтары, пайдаланатын жеңілдіктері мен иммунитеті “Қазақстандағы басқа мемлекеттердің дипломатиялық және консулдық өкілдері туралы ереже” бойынша жүзеге асырылады; 2) Ежелгі Римде болған жоғарғы мемлекеттік лауазымдардың бірі. Консул 1 жылға, алғашында тек ақсүйектерден ғана (патриций) сайланған. Кейін ақсүйектер мен кедейлердің күресі нәтижесінде плебейлер де Консулға сайлана алатын болған. Консулдар жоғарғы азаматтық және әскери үкіметті өз қолдарында ұстады. Орта ғасырларда (11 ғ.) Батыс Еуропада Консул институты қайта пайда болып, 19 ғасырда бірте-бірте жойылып кетті. Онда Консулдар, негізінен, ақсүйектер мен бай көпестер арасынан сайланып, әкімшілік, қаржы, сот, ішінара заң шығару билігін өз қолдарында ұстады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Әбілахат Ысмағұлұлы Есбаев

Әбілахат Ысмағұлұлы Есбаев (25.11.1925, Қостанай облысы Амангелді ауданы — 10.5. 1976, Алматы) — композитор. Қыпшақ тайпасының Ұзын руының Алтыбас бөлімінен шыққан. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1951 — 53 жылдары Алматы консерваториясының композиторлық факультетінде оқыды. 1953 жылдан Қазақ радиосында музыкалық редактор болды. Әбілахат негізінен, ән жанрында (ән, романс, хор, баллада) шығармалар жазды. Ең алғашқы туындысы — “Туған ел” әні (1942). Оның “Маржан қыз”, “Жастар мерекесі”, “Шофер келді қырманға”, “Әлі есімде”, “Жайық қызы”, “Қыз қуу”, “Жылқышы”, “Ортеке”, “Ұстазым”, “Бейбітшілік сақталады”, “Аққуым”, “Ақ сәуле”, “Қайдасыңдар, достарым”, “Орамал”, “Сағыныш екен бала кез”, т.б. әндері халық арасына кең тараған. Сондай-ақ, С.Адамбековтің “Күн мен көлеңке”, Ә.Тәжібаевтің “Той боларда”, Қ.Аманжоловтың “Досымның үйленуі” спектакльдеріне және И.Байзақовтың “Ақбөпе” поэмасы бойынша қойылған радиоқойылымға музыка жазды. Дереккөздер
Қараағаш (құмды алқап)

Қараағаш – Мешітқұм құмының оңтүстік-шығысындағы құмды алқап. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Жиекқұм ауылының оңтүстігінде 25 км жерде орналасқан. Жер бедері Ең биік жері 11 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-ге созылған, енді жері 5 км шамасында. Грунт суы 1 – 2 м тереңдікте. Солтүстігінде Қияңды қыстауы, шығысында Қашар, Құрман қыстаулары, оңтүстігінде Қарабұдыр құмы мен Ащықақ соры, батысында Қызыл құмы орналасқан. Өсімдігі Құм төбешіктерінде жусан, құмаршық, құмсағыз, қияқ, бетеге, арпабас, сүттіген, т. б. өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Зооноздар

Зооноздар (зоо... және – ауру) – әр түрлі жабайы және үй жануарларынан жұғатын, адамдар мен жануарлардың жұқпалы аурулары. Зооноздар қоздырғыштарының қатарына микроорганизмдердің көптеген түрлері – бактериялар, вирустар, риккетсиялар, саңырауқұлақтар, қарапайымдар, құрттар, паразиттік жәндіктер жатады. Зооноздарды екі топқа бөледі: :* 1) үй жануарларынан жұғатын зооноздар (сальмонеллез, сарып, аусыл, лептоспироз, маңқа, мелиоидоз, орнитоз, аспергиллез, трихофития, микроспория, балантидиаз, токсоплазмоз, т.б.); :* 2) жабайы жануарлардан жұғатын зооноздар (оба, туляремия, кене энцефалиті, риккетсиоз, трипаносомоз, т.б.). Таралуы жағынан белгілі бір тұрақты аймақтармен шектелетін зооноздарды табиғи ошақтық инфекциялар деп атайды. Зооноздар қоздырғыштары эволюциялық даму барысында белгілі бір жануарлар организмінде паразиттік тіршілік етуге бейімделген. Кейбір аурулардың қоздырғыштары адамдар мен жануарлардың организмінде тұрақты айналыста болып, түр ретінде сақталуға бейімделген. Ондай қоздырғыштар ауруларын антропозооноздар немесе зооантропоноздар дейді (дене сарғаю қызбасы, африкалық және америкалық трипаносомоз, тениоидоз, описторхоз, т.б.). Зооноздар адамнан адамға сирек жағдайда жұғады (мысалы, оба ауруы кезінде), көбінесе, адамдарға жануарлардан жұғады. Жануарлардың биологиялық ерекшеліктеріне (мысалы, саршұнақтардың, кенелердің көктемгі-жазғы белсенділігінің күшеюі) байланысты зооноздардың маусымдық таралуы байқалады (мысалы, оба індеті, кене энцефалиті, т.б.). Қоздырғыштар сүт, сілекей, несеп, қи арқылы тарайды. Зооноздар ауырған жануарлардың өзінен немесе олардан алынған өнімдерден дайындалған азық-түліктен, ауру малдың қи-несебімен, ласталған судан, жемнен, қорадан, жайылым топырағы арқылы, сондай-ақ маса, бүрге, сона, шыбын-шіркей, кене шаққанда жұғады. Бұл ауруларға қарсы күрес жүргізуде санитарлық-малдәрігерлік шаралар: ауырған малды дер кезінде анықтау, оларды сау малдан оқшаулау; ауру малдың сүтін сатуға және ветеринарлық бақылаудың рұқсатынсыз союға тыйым салу, малды алдын-ала егу, т.б. басты рөл атқарады. Залалсыздандыру шараларын жүргізудің және жеке бастың тазалық ережелерін сақтаудың маңызы зор. Дереккөздер
Крекинг

.]] Крекинг (ағыл. crackіng – бөлшектену, ыдырау) – жанармай алу үшін мұнайды немесе оның жеке фракцияларын өңдеу. Крекинг – мұнай өңдейтін зaттардағы негізгі [http://bankreferatov.kz/himiya/809-termiyali-protsester.html термиялық процесс].470 – 540С температурада және 4 – 6 МПа қысымда көмірсутектер ыдырап, изомерлену реакциясы жүреді. Бензинмен қатар ауыр қалдықтар (кокс) және көп мөлшерде газ түзіледі.Реакцияның бағыты мен жылдамдығы, алынған өнімнің құрамы бастапқы алынған заттың химиялық құрамына, температураға, жылу әсерінің ұзақтығына, қысымға, қолданылған катализаторға байланысты. Крекингтің бірнеше түрі бар. Термиялық крекинг ашық түсті мұнай өнімдерін алу үшін жоғары температура (470 – 500ӘС) мен қысымда (5 – 6 МПа) өтеді. Мұнда 25 – 40% бензин алынады, оның октан саны төмен '(56 – 60). Күкіртті, шайырлы, жоғары парафинді мұнайда термиялық крекинг өнімнің сапасы төмен болады. Октан саны аз, ал керосин және дизель жанар майында күкірт көп, ауыр қалдықтар 30 – 40% болады. Сондықтан осы кезде көбіне катализдік К. қолданылады. Бұл әдісте түрлі катализаторлар қолданылады, процесс 0,4 МПа-ға дейінгі қысымда, 450 – 520С темпратурада жүргізіледі. Мұнайды, әсіресе, керосин мен газойль фракцияларын катализдік крекинг арқылы өңдейді. Осындай әдіспен октан саны 80 – 90 болатын бензин алуға болады. Су буы арқылы Крекингілеуде мұнай заттарының газдары, мұнайдың ең ауыр фракциялары пайдаланылады. Бұл әдіс пиролизге қарағанда кокстенуді едәуір төмендетіп, олефин шығымын, әсіресе, катализаторлар қолданғанда, арттырады. Гидрокрекинг сутек қысымы арқылы жүргізіліп, мұнайдың күкіртті және шайырлы ауыр фракцияларын өңдеуде қолданылады. Бұл процесс сутектің 5 – 30 МПа қысымында 350 – 450С темп-рада Mo, Nі оксидтері мен сульфидтерін катализатор ретінде қолдану арқылы жүреді. Мұндай процесс кезінде мұнай гидрогенделеді, полициклді көмірсутектер изопарафиндерге ыдырайды.. Пайдаланған әдебиет
Әлімқұл Бүркітбаев

Әлімқұл Бүркітбаев (16 наурыз 1942, Шу ауданы — 24 тамыз 2003, Алматы) — Қазақстандық спортшы, ғалым, жазушы. Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Сары Үйсін руынан шыққан. Балалар үйінде тәрбиеленген. Бішкек дене тәрбиесі институтын, Пекин университетінің шығыс медицинасы факультетін бітірген. Бокстан Қырғызстанның бес дүркін чемпионы. Спорт тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, профессор атағына ие болды. Жамбыл облысының спорт комитеті төрағасының орынбасары, ҚКСР Оқу министрінің көмекшісі, Абай атындағы педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ол Қажымұқан туралы деректі кітап пен ғылыми зерттеулердің, «Мұғалім», «Қазақтың ат спорты», «Жетімек» сынды басылымдардың авторы. Дереккөздер
Яков Эширович Ламм

ЛАММ Яков Эширович (16.1. 1929 ж.т., Украина, Днепропетровск қаласы) – медицина ғылымының докторы (1973), профессор (1973). Өмірбаяны ЛАММ Яков Эширович 1950 ж. Днепропетровск медицина институтын бітірген. Қарағанды облыстық ауруханасында дәрігер-хирург, бөлімше меңгерушісі (1950–55, 1958–60), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медецина академиясы) ординатор (1956–58), ассистент (1960–71) қызметтерін атқарды. 1971 жылдан доцент, профессор 1971 ж. «Резекция легких при туберкулезе в свете функциональных и обменных нарушений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Еңбектері Ламмның негізгі ғылыми еңбектері өкпе хирургиясына арналған. Туберкулез, өкпенің іріңдеп қабынуы, кәсіби, жүрек-қантамыр жүйесі ауруларын хирургиялық жолмен емдеу тәсілдерін ұсынды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Модуль сипаттамасы

Модуль– қандай да бір математикалық объектінің сандық сипаттамасы. Модульдің мәні – қарастырылып отырған объектілер жиынының сипаттаушы қасиеттерінен шығатын қасиеттерге ие болған оң нақты сан. Модуль ұғымы математиканың көптеген салаларында әр түрлі аттармен (абсалюттік шама, норма, т.б.) кездесіп отырады. Негізінде олардың бәрі нақты немесе комплекс санның абсалюттік шамасы ұғымының кеңейтілген түрлері болады. Мысалы, х – нақты сан болса, онда оның абсалюттік шамасы, яғни модуль былай анықталады: Модуль терминін басқа да математикалық объектілердің сандық сипаттамаларын белгілеуге қолданады: жазық облыстың модулі, сақинаның модулі, риман кеңістігінің модулі, үзіліссіздік модулі, т.б. Сілтемелер * абсолюттік шама * норма Сыртқы сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0] Дереккөздер
Тибет тілдері

Тибет тілдері – Қытай Халық Республикасының Тибет автономиялық ауданы мен Цинхай, Сычуань, Юньнань, Гансу өлкелерін, Непал және Үндістанның кейбір жерлерін мекендеген тайпалар мен халықтар тілі. Қытай-тибет тілдері семьясына жатады. Бұл топқа тибет, джарун, маньяк, таучу, такпа, хаурпа, т.б. тілдер кіреді. Негізгі тіл саналатын тибет тілі шығыс, орталық, батыс диалектілеріне бөлінеді. Бұл тілде көптеген әдеби мұра сақталған. Жазуы 7 ғасырда үнді жазуы негізінде қалыптасқан. Алғашқыда әр белгі бір дауыссызды белгілеген: қазір екі не үш дауыссыз жоғарыдан төмен қарай орналасу арқылы бірге жазылады (лигатур); әдеби тілінде көне орфография қолданылады. Музыкалы екпіннің шығуына, екпінсіз буындағы дауыстылардың редукциялануына байланысты көп буынды сөздер бір буындыға айналған. Дереккөздер bn:তিব্বতি ভাষা
Суахили

да таралуы: Қою жасыл — ана тілі, ақшыл жасыл — ресми тіл, салаттүстес — екінші тіл.]] Суахили – Танзания, Мозамбик, Конго Демократиялық Республикасы аумағында тұратын, банту тобына жататын халықтың тілі. Сөйлеушілердің жалпы саны 3 млн. адам (2005). Ол Танзанияның, Кенияның және Уганданың ресми екі тілінің бірі. Сондай-ақ Конго Демократиялық Республикасы мен Мозамбикке таралған, Шығыс Африкадағы этниқалық топтар арасындағы қатынас құралы, банту тілдеріне жатады. Жазуы Латын әліпбиіне негізделген. Дереккөздер
Одра

Одра, Одер, Одр (, , сіл. Uodra, ж.-сор. Wódra, т.-сор. Odra) — Батыс Еуропадағы өзен. Шығыс Судет тау сілемінен (Чехия) басталып, Польша жерімен ағады. Ныса-Лужицка (Нейсе) саласы қосылған жерден Одра бойымен Польша мен Германияның шекарасы өтеді. Одра Балтық теңізінің Шецин шығанағына құяды. Ұзындығы 906 км, су жиналатын алабы 125 мың км². Негізгі салалары Бубр, Ныса-Лужицка (сол), Варта (оң). Орташа жылдық су ағымы сағасында 480 м³/с, ең көбі 3000 м³/с. Су деңгейі жоғарғы ағысында 5–7 метрге көтеріледі. Козле қаласынан (Польша) төменіректе кеме қатынайды. Эльба, Висла өзендерімен каналдар арқылы жалғасқан. Одра бойындағы ірі қалалар: Острава (Чехия), Ополе, Вроцлав, Шецин (Польша), Одердегі Франкфурт (Германия). .]] Тағы қараңыз * Польша * Германия * Балтық теңізі Сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 Польша қалалары]
Серік Минаварұлы Бүркітбаев

Серік Минаварұлы Бүркітбаев(7.9.1957 ж. т., Меркі а.) – ғалым, физик-математик ғылыми доктор Халықаралық оптоэлектроника қоғамының толық мүшесі (АҚШ). Мәскеу инженер-физика институтын бітірген (1980). 1984 – 93 ж. Қазақстан ҒА лабораторияның ғылыми қызметкері; лаборатория меңгерушісі, 1993 – 94 ж. «Радиотехникалықзауыт» АҚ-ның директоры, 1994 – 95 ж. «Казинформтелеком» АҚ-ның президенті, 1995 – 96 ж. «Кателко» президенті, 1996 – 98 ж. «Қазақтелеком» президенті, 1999 – 2001 ҚР Көлік, телекоммуникация және туризм (кейіннен Көлік және коммуникация) министрі, 2001 жылдан «Қазақтелеком» президенті. Дереккөздер
Қараағаш (тау, Қарағанды облысы)

Қараағаш – Қызылтас және Қотыртас тауларының аралығындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы ауылының солтүстік-шығысында 40 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1077 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8,5-9 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км шамасында. Жер бедері Көлбеу беткейі бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Силур жүйесінің жоғарғы бөлімі жыныстарынан түзілген. Солтүстік беткейінде таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Өсімдігі Таудың бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, бетеге, қараған және т.б. бұталар өседі. Етегі жайылымдық ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Әшір Бүркітбаев

Әшір Бүркітбаев (1906, Талас ауданы – 28.2.1938, Алматы) – Қазақстандағы жастар қозғалысының қайраткері. Жастай жетім қалып, Ташкент балалар үйінде тәрбиеленген. 1925 ж. Ташкентте фабрика-зауыт училищесін бітіріп, Қарсақпай зауытында токарь болып істеді (1925 – 27). 1927 ж. қараша айынан бастап Қазақстан өлкелік комсомол комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, 1929 – 32 ж. 1-хатшысы, 1933 ж. Риддер қалалық партия комитетінің хатшысы болды. 1934 ж. Орал – Қазақстан өнеркәсіптік академиясын бітірген соң, Қазақстандағы тұңғыш тех. жоғары оқу орны – Қазақ кен-металлургия институтын ұйымдастыруға басшылық жасады және оның алғашқы ректоры болды. Саяси қуғын-сүргінге ұшырап, ату жазасына кесілді. Дереккөздер
Құмшық ата мешіті

Құмшық ата мешіті — X-XII ғасырларда салынған жер асты археологиялық ескерткіш. Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстік-шығысқа қарай 1 км-ге жуық жерде, ашық далада орналасқан. Республикалық маңызы бар ескерткіш. Күйген қыштан қаланған сәулеттік құрылыс Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік аймақтарына тән. Координаттары: 43˚17.421΄, 068˚16.523΄. Теңіз деңгейінен биіктігі 228 м. Діни-рухани ескерткіштер – еліміздің тарихындағы, ғасырлар қойнауынан жеткен жұмбағы мол жәдігерлер. Қазақстанның оңтүстік аймақтарында қылуеттердің салына бастауы Х-ХІІ ғасырларда басталған. Соның бірі, ХІІ-ХІХғғ аралығына жататын, «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығының қарасты Әулие Құмшық ата қылуеті. Халық арасындағы аңыздар мен әңгімелерге қарағанда Әулие Құмшық атаны Ясауи бабамыз өзінің ұстазы ретінде жоғары бағалаған. Ясауи бабамыз да Құмшық ата секілді қатаң аскеттік дәрежені ұстанып, жер асты қылуетінде қалған өмірін Аллаға құлшылық жасаумен өткізген. Сопылардың діни рәсімдер өткізуіне арналған. Құмшық Ата мешіті екі бөлмелі, ұзынша келген (10 м-ге жуық) ені тар дәлізді, шыға берісінде есігі бар үңгір құрылыс. Шаршы шикі кірпіштерден қаланған. Түкпірдегі мекен-жай көлемі 2х2 м-ге жуық, биіктігі 1,6 м, төбесі шатырлы күмбезбен көмкерілген. Оған іргелес диаметрі 2,5 м және биіктігі 2 м-дей дөңгелек пошымды үй күмбезделіп жабылған. Дәлізі иірлі келген, негізгі құрылыс күйдірілген кірпіштен қаланған, күмбезбен көмкерілген. Төбенің орта деңгейінен құдық тәріздес, диаметрі 1 м-дей, дәлізге жарық түсетін ойық жасалған. Жер асты мешітке кіретін есік қирап қалғандықтан, баспалдақтың сатылары анықталмаған. Мешіт пен дәліздің қабырғасы шаршы пішінді күйдірілген кірпіштен өрілген. Бөлме қабырғаларында шырағдан қоюға арналған шағын қуыстар бар. Құрылыстың ішкі құрылымы сыланбаған. Жер асты мешіті X-XII ғасырларда өмір сүрген әулие Құмшық Ата атымен байланысты айтылады. Зерттеулер Құмшык Ата мешіті 12 ғасырдан бастап халық жиналып, діни уағыздар рәсімі өтетін орын болғанын растайды. Археологиялық зеттеулер Құмшық ата жер асты қылуеті Қожа Ахмет Ясауидің кесенесінен оңтүстік-шығысқа қарай 1 шақырым қашықтықта орналасқан. Биіктігі 3,3 метр, ұзындығы 15,4 метр, күмбезді бөлмесінің диаметрі 3,1 метр. Бұл ғұрыптық құрылыстың басында тіктөртбұрышты ойық орналасқан. Ойық қылуетке кіретін есік қызметін атқарып, иректелген тар дәлізбен жалғасады. Дәліз шеңбер пішінді бөлмеге алып барады және ол қылуеттің негізгі бөлмесі болып табылады. Осы негізгі шеңбер пішінді бөлме төрт бұрышты соңғы бөлмемен аяқталады. Шеңбер пішінді бөлменің төбесі күмбезделіп, ал төрт бұрышты бөлме «балхи» әдісімен жабылған. Бөлмелердің қабырғаларында майшамдар үшін кішкентай қуыстар жасалған. Дәлізі иілген түрде арка әдісімен жабылып, негізгі бөлмелер сияқты, күйдірілген кірпіштен қаланған. Дәліздің орта тұсында жарық түсірілуге арналған құдық пішінді ойық орналасқан. Дереккөздер
Жел қайық

Жел қайық— керулі желкендерге әсер ететін жел күшімен қозғалатын қайық. Ертеде жел күші ортасы күйдіріліп не қашап ойылған тұтас жуан бөренеден (жалғыз ағашты), кейде екі ағаштан қосарланып (қос ағашты) жасалған. 10 ғасырда 40 — 60 шақты адам сиятын жел қайықтар болды. Теңіз жағалауын мекендеген халықтардың сауда-саттықпен шұғылдануы жел қайықты жетілдіре түсуге ықпал жасады. Қазіргі жел қайық, көбінесе, су алаптарында, өзендерде, көлдерде серуендеу және жаттығу немесе спорттық мақсаттарда пайдаланылады. Тағы қараңыз * Желкенді кеме * Желкенді спорт Дереккөздер
Қарсы құда

Қарсы құда– туыстық атау. Егер екі әулет өзара келісіп бір жағы қыз беріп, екінші жақтан [http://www.elrayi.kz/tuindi-2010-02-36.html келін түсірсе] , онда олар бір-біріне қарсы құда болады. Мұндай жағдайда [http://www.qazaquni.kz/4184.html қалыңмал] төленбей, құдалар той-думанмен шектелген. Кейде өзара сыйластығы берік отбасылар да қарсы құда болып отырған. Қарсы құда болу ертеде көбіне тұрмысы төмен отбасылар арасында жиірек кездескен. Сыртқы сілтемелер *[http://www.elrayi.kz/tuindi-2010-02-36.html Келін түсіру] *[http://www.qazaquni.kz/4184.html Қалыңмал] Дереккөздер: OS7
Хаджиев Әнуар

Хаджиев Әнуар (12.12.1957 жылы туған, Қытай халық республикасы, Құлжа қаласы) – заң ғылымдарының докторы (2006). [http://kaznu.kz ҚазМУ] -ды (1983, қазіргі [http://kaznu.kz ҚазҰУ] ) және аспирантурасын (1987) бітірген. Қазақстан Ғылым академиясының Философия және Құқықтану институтында кіші аға-ғылым қызметкер (1984–1992), Қазақстан Республикасы Конституциялық сотында аға кеңесші (1992–1994), Қазақ Мемлекеттік Заң Академиясында ғалым-хатшы, декан (1994–2000), ҚазҰУ-да деканның орынбасары, аға ғылым қызметкер (2000–2004) болды. 2006 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 2005 ж. «Проблемы теории земельного права Республики Казахстан в условиях становления и развития рыночных отношений» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылымижарияланымның авторы.Жерге жеке меншік, нарықтық қатынастар жағдайында жерге жеке меншікті қорғау, экол. құқық мәселелері бойынша көптеген заң жобаларын жасауға ат салысқан. Дереккөздер
Нұрахметов Немеребай

Нұрахметов Немеребай [25.9.1938 жылы туған, Алматы облысы (бұрынғы Талдықорған облысы) Ескелді ауданы Жетісу ауылы] – ғалым, химия ғылым докторы (1986), профессор (1987), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1995). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1962). 1962 – 95 ж. ҚазҰУ-де ғылыми-зертхана жұмыстарымен айналысып, басшылық қызметтер атқарды. 1991 – 97 жылдары Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ Білім академиясының президенті, 1997 жылдан бері ҚазҰУ-де кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми-зерттеулерінің бағыты анорганикалық қышқылдардың органика негіздермен әрекеттесуі және оның қосылыстарының (амидқышқылдарының) физика-химиясына арналған. Сондай-ақ 2 монография, 17 оқулық, 35 оқу құралы, 14 авторлық куәлік және 400-ден астам ғылыми-әдістемелік мақалалардың авторы. Нұрахметов Немеребай 31 томдық қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздіктер жасауға қатысқаны үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2001). Дереккөздер Сілтеме [http://kaznu.kz/] ҚазҰУ
Нұргүл

«Нұргүл» -ән-би ансамблі. 1971 жылы М. Мәметова атындағы педагогикалық училище жанынан алғаш «Қарлығаш» деген атпен құрылып, кейіннен «НҰРГҮЛ» ансамблі деп аталды. Ансамбльдің алғашқы жетекшісі К.Әлиев болды. 1975 жылы өнер ұжымына «Халық ән-би ансамблі» атағы берілді. Ансамбль құрамында М. Д. Цой, Г. П. Першин, Ли Чер Сон, Ж. Өтемісова, Қ. Имашев, Ж. Келгенбаева, т.б. өнер көрсетті. 1976 жылы өнер ұжымы Германияның 16 қаласында концерттік бағдарламамен болып, қазақ өнерін неміс халқына паш етті. 1978 жылы Мәскеу қаласында «Көгілдір от» бағдарламасына қатысып, бүкіл КСРО халқының алдында өнер көрсетті. 1987 жылы Бүкілодақтық халық шығармалары ІІ фестивалінде І дәрежелі дипломмен марапатталған. 1989 жылы Петропавлда өткен би мерекесіне қатысты. Ансамбль Моңғол халық республикасында болып «Мәншүк ерлігі – мәңгілік» және «Ақ-босаға» деп аталатын әдеби-көркем, музыкалық композиция қойылымдарын орындады. 1995 жылы Абай әндеріне би, Н. Тілендиевтің «Аңсау» әніне композиция, Шығыс сазына сай «Шолпы», «Қызыл алма», т.б. билерді сахнаға шығарды. Дереккөздер
Мим

]] Мим ( – еліктеуші, еліктеу) – # Антикалық театрдағы тұрмыстық және сатиралық мазмұндағы қысқа сахналық көріністер. Ежелгі Грекияда (б.з.б. 5 ғасыр) суырыпсалмалық халық драмасы ретінде пайда болды. Әкелі - балалы ақындар Софрон мен Ксенархтың шығармалары гректік Мимге әдеби түр берді. Эллинизм дәуірінде (б.з.б. 4 – 3 ғасырлар) Мим Таяу Шығыстағы атақты грек мимографтары Герод пен Сотадтың шығармаларында көрініс тапты. Мим кейіпкерлері көбінесе құлдар, гетералар болды. Мим ойын - сауығында өлең қара сөзбен алмасып, диалог түрінде келіп, ән мен би де орындалды. Сонымен бірге, Мимнің әсері орта ғасырдағы фарстарда және италиялық дель арте комедиясында байқалды. # Мимді орындаушы актер немесе актриса. Олар туралы мағлұматтар ежелгі авторлардың жазбаларында, құмыра кескіндемесінде кездеседі. Қазіргі театрда пантомима орындаушы актерлерді кейде Мим деп атайды. Сілтемелер * Драма * Диалог * Көрініс Дереккөздер ca:Mim cs:Mim en:Mime artist es:Mímica fr:Mime it:Mimo latino pt:Mímica sh:Mim simple:Mime sk:Mím uk:Міми zh:默劇
Тәжік тілі

Тәжік тілі (өз атауы: Забони тоҷикӣ, ) — тәжік халқының тілі, Иран тілдерінің оңтүстік-батыс тобына жатады. Ол көршілес дари тілімен тығыз байланысты, екеуі парсы тілінің өзара түсінікті диалектілері болып саналады, алайда тәжік тілінің бөлек тіл, не парсы тілінің бір түрі екендігі даулы. Географиясы Тәжік тілінде сөйлейтіндер көбінесе Посткеңестік кеңістік (Тәжікстан, Өзбекстан, Қазақстан, Қырғызстан мен Ресей), Ауғанстан және Қытай мемлекетін мекендейді. Орталық Азияның ең маңызды қалалары — Самарқан мен Бұхара — қазіргі Өзбекстан құрамына кіреді, ол қалаларда этникалық тәжіктер басым көпшілігін құрайды. Бүгінгі күні Бұхарадағы тәжік тілінде сөйлейтіндердің барлығы тәжік пен өзбек тілдерінің екеуінде де сөйлейді. Бұл тәжік-өзбек қостілділігі Бұхар тәжіктерінің фонологиясына, морфологиясына және синтаксисіне қатты әсер етті. Жазуы Басқа посткеңестік республикалар сиқяты, Тәжікстан кириллицаға негізделген әліпбиді қолданады. Бұл жазуы 1939 жылдан бері қолданыста. Тәжік тілінің қазіргі әліпбиі: 1928 жылға дейін тәжік тілі араб жазуымен жазылатын және 1928–1939 жылдары латын әліпбиі қолданылатын. Иранның тәжіктері әлі де араб жазуын қолданады. Диалекттері Бірнеше сөйленістерді біріктіретін 4 диалектіге бөлінеді: # солтүстік-батыс; # орталық немесе жоғарғы зеравшан; # оңтүстік; # оңтүстік-шығыс немесе дарваз диалектілері. Әдеби тілі Самарқан, Бұхара, Ферғана аңғары, Истаравшан, Пенжакент сөйленістерін біріктіретін солтүстік диалектісі негізінде қалыптасқан. Фонологиясы Тәжік тілінде 6 дауысты және 24 дауыссыз фонема бар. Дауысты дыбыстары Дауыссыз дыбыстары Грамматикасы Тілі құрылымдық жағынан флективті-аналитикалық тілдер тобына жатады. Септік жалғау мағынасы синтаксистік тәсіл арқылы беріледі, есімдер изафет арқылы байланысады. Етістіктің рай, шақ категориялары бар. Сөздік құрамында араб, орыс, өзбек тілдерінен енген сөздер жиі кездеседі. Ежелгі жазба ескерткіштері IX-шы ғасырдан бастау алады. Жазуы сан ғасырлар бойы араб жазуына, 1930 жылдан латын әліпбиінде және 1940 жылдан бастап кириллицаға негізделген. Тәжікше Уикипедия Тәжік Уикипедиясы (Википедияи Тоҷикӣ / Vikipediai Tojikī) — Уикипедия онлайн-энциклопедиясының тәжік тіліндегі нұқсасы. 2004 жылдың 27 қаңтарында құрылды. Қазақша Уикипедия сияқты Тәжік Уикипедиясының мақалаларын латын әліпбиімен оқуға болады. Дереккөздер
Тибр

Тибр (Tevere) – Италиядағы, Апеннин түбегіндегі ең ірі өзен. Ұзындығы 405 км, су жиналатын алабы 16,5 мың км². Тоскано-Эмилиан Апеннин және Умбро-Марк Апеннин қыраттарынан басталып, Маремма жазығы арқылы ағып, Тиррен теңізіне атырау жасап құяды. Орташа су ағымы 260 м3/с, қыста суы мол, негізінен жер суаруға пайдаланылады. Төменгі ағысында кеме жүзеді. Жағалауында Италияның астанасы – Рим орналасқан. Дереккөздер
Су балансы

Су балансы(французша balanсе - таразы) – табиғаттағы не жеке шағын аймақтағы, атмосферадағы ылғалдың жалпы кірісі мен шығынын бейнелейтін сандық сипаттама, нақты бір аудан бойынша судың келуі мен ағып кетуі және жұмсалуы (шығыны) арасындағы байланыс. Су балансының құрамдас бөліктеріне: атмосфералық жауын-шашын, жер үсті сулары, булану, өсімдік транспирациясы, шаруашылықта пайдалану және су ағындары (жер үсті және жер асты) жатады. * Су балансы – табиғаттағы су айналымының сандық мәні. Құрлық су балансы белгілі аймаққа түсетін атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің литосфераның жоғарғы қабатындағы булану, ағын және жиналған су көлеміне тең болуымен сипатталады. Су балансы негізінен атмосфера қабаттарындағы ылғал айналымына байланысты, соның әсерінен су буы бір ауданнан келесіге ауысып отырады. Құрлық бетіне түсетін ылғалдың 2/3-і булануға кетеді, мұның орнына атмосфераның жалпы суайналымы (циркуляциясы) әсерінен ауа ағыстары арқылы мұхит бетінде қалыптасқан су булары ығысып келеді. * Су балансын құраушы жауын-шашын, булану және жер бетіндегі ағын мөлшері метеорология және гидрология станцияларда анықталады. Дереккөздер
Қараағаш (тау, Абай облысы)

Қараағаш – Шыңғыстау жотасының солтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданы Көкбай ауылының батысында 32 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1074 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 9 км шамасында созылған, енді жері 4 км-ге жуық. Жер бедері Беткейлері тіктеу келген, өзен, сай-жыралармен тілімденген. Тау бөктеріндегі бұлақтардан Қарасу, Қарлыбұлақ өзендері бастау алады. Солтүстігінде Ханшыңғыс жотасы, батысында Пішентай, оңтүстігінде Қызылоба таулары орналасқан. Геологиялық құрылымы Төменгі және орта палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, тақтатас, конгломерат, т.б. тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Тауалдының қоңыр, бозғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге аралас бұталар, терек, қарағаш, т.б. өседі. Дереккөздер
Бесшадыпыт

Бесшадыпыт — Батыс Түрік қағанатындағы ондық негізде оң қанатқа топтасқан аумақтық-тайпалық бірлестіктің атауы. Деректер бойынша, 648 ж. Бесшадыпыттың құрамына Азғыр, Қашу, Барсхан, Азғыр-Низук, Кашу-Чубон тайпалары енген. Бесшадыпыттар, негізінен, Шу өзенінің батысы мен солтүстігіндегі жерлерді қоныстанған. Дереккөздер
Мырза Тұрсынзаде

Мырза Тұрсынзаде (2.5. 1911, Тәжікстан, Регар ауданы Қаратаг ауылы – 24.9.1977, Душанбе) – тәжік жазушысы, қоғам қайраткері. Тәжікстанның халық ақыны (1961), Cоциалистік Еңбек Ері (1967). Алғашқы туындыларын 1930 жылдан жаза бастаған. “Жеңіс туы” атты тұңғыш өлеңдер жинағы 1932 жылы шыққан. “Үкім” пьесасы (1935), “Ел күні” (1936), “Күз бен көктем” (1937) поэмалары, “Жырлар” атты жинағы (1939) жарияланған. Тұрсын-Заде поэзиясына өзгеше мәнер, асқақ пафос, патриоттық әуен тән. “Отан үшін” (1941, А.Дехотимен бірге), “Отан ұлы” (1942) поэмаларында 2-дүниежүзілік соғыстың ауыртпалығын, соғыс жылдарындағы халықтар достығын жырлады. Соғыстан кейінгі дәуір ақын шығармашылық үшін ерекше өрлеу кезеңі болды. “Мәскеуден келген қалыңдық” поэмасы (1945), “Үндістан қиссасы” (1947 – 48, КСРО Мемлекеттік сыйл., 1948), “Мен азат Шығыстанмын” (1950) атты өлеңдер топтамасы, “Хасан – арбакеш” (1954), “Азия дауысы” (1956, екеуі де Лениндік сыйл., 1960), “Мәңгі шұғыла” (1957), “Қымбаттым менің” (1960), т.б. поэмалары жарық көрген. Ол “Азаматтық лирика туралы ойлар” (1954), “Әдебиет пен өмір” (1959), т.б. бірнеше әдеби-сын еңбектерін жариялаған. Тұрсын-Заде шығармалары дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылған. Қазақ тілінде “Үндістан қиссасы” (1950), “Өлеңдер мен поэма” (1972) атты жеке кітаптары шыққан. Тұрсын-Заде Тәжікстанның Рудаки атындағы Мемлекеттік сыйл-ның (1963) және Үндістанның Дж.Неру атынд. ұлттық сыйл-ның иегері, 2 – 9-сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Дүниежүзілік Бейбітшілік кеңесі төралқасының мүшесі болған. 4 мәрте Ленин орденімен және көптеген орден-медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Татьяна Кирилловна Назарова

Назарова Татьяна Кирилловна (1905, Ақмола уезі Николаевское а. – 1965) – жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. 1925 жылдан прокуратура органдарында, Ақмола губерниясы адвокаттар алқасында адвокат, Қарағанды, Ташкент, Мәскеу, Қиыр Шығыс кәсіпорындарында жұмыс істеді. 1953 жылдан облыстық тарихи-өлкетану мұражайында аға ғылыми қызметкер. Осы кезеңде оның әдеби қызметі басталды. 1957 ж Алматыда, кейін Мәскеуде «Первые шаги» роман-хроникасы жарық көрді, онда Петропавлда және Солтүстік Қазақстан облыстанда социал-демократ. қозғалыстың басталуы туралы баяндалады. Бір жылдан кейін «Твердой поступью» атты екінші кітабы басылып шықты, бұл кітапта 1917 – 18 ж. Петропавл уезінде Кеңес үкіметінің орнауы туралы әңгімеленеді. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Білім арынас (журнал)

“БІЛІМ АРЫНАС” — әдеби, саяси-әлеуметтік журнал. 1946 — 47 ж. Құлжа қ-нда (Қытай) ай сайын қазақ тілінде шығып тұрған. “Б. а.” Шыңжаңдағы қазақтардың саяси-әлеум. өмірінің келелі мәселелерін қозғап, ұлттық мәдениет пен әдебиетті өркендету, білім беру ісіне көп көңіл бөлді. 1948 ж. “Одақ” журналының шығуына байланысты жабылды. Дереккөздер
Омбы уезі

Омбы уезі — Тобыл облысы Тобыл наменгерлігі (1782-1796), Тобыл губерниясы (1802-1822, 1838-1854, 1868), Омбы облысы (1822-1838), Сібір Қазақтарының аймағы (1854-1868) ), Ресей империясының Ақмола (Омбы) облысы (1868-1919 жж.); КСРО РКФСР Омбы губерниясы (1919-1925) құрамында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Уез орталығы — Омбы қаласы (1782-1924), Жаңа Омбы қаласы (1924-1925). Халқы Омбы уезін Орта жүздің найман, керей, қыпшақ тайпаларының рулары мекендеді, 1908 жылғы шаруашылық есеп бойынша халқы 145775 адам (қазақтар 44885, казак-орыстар 17022, қоныс аударған орыс шаруалары 83868) болды. Тарихы Омбы уезіне Алабота (48 ауыл), Қызылқақ (124 ауыл), Жеке (87 ауыл), Омбы (136 ауыл), Қорған (103 ауыл), Николаевск (207 ауыл) және Покровск (80 ауыл) болыстары қарады. Омбы қаласы 1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін уезбен қатар Дала генерал-губернаторлығы мен Ақмола облысының орталығы болды. Дереккөздер
Әбділхамит Қуанұлы Нарымбетов

Әбділхамит Қуанұлы Нарымбетов Әбділхамит Қуанұлы (1.1.1928 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы) – ғалым, филология ғылымының доктары (1974), профессоры (1995). Өмірбаяны Орал педагогикалық институтын (1948), Қазақстан ҒА Әдебиет және өнер институтының аспирантурасын (1951) бітірген, 1951 – 95 ж. аталған институтта ғылыми қызмет атқарған. Әбділхамит Қуанұлы Нарымбетов еңбектері қазақ әдебиеті тарихы, қазақ поэмасы, әдеби өмір шежіресі, қазақ әдебиетінің библиографиясына арналған. Әбділхамит Қуанұлы Нарымбетов “Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі” (1960), “Қазақ совет әдебиетінің тарихы” (1971), “Көп ұлтты совет әдебиетінің тарихы” (1974), “40 – 50 және 60 жылдардағы қазақ әдебиеті” (1998), т.б. ұжымдық жинақтар мен “Қазақ совет әдебиеті” атты библиогр. еңбектің (5 т., 1970 – 2001), “Елеукенов Ш.Р.” (2004, телавтор), “Махамбеттану” (2004, телеавтор) атты библиографиялық көрсеткіштердің, “Қазақстан Жазушылар одағына 60 жыл” (1994), “Әдеби өмір шежіресі” (2002 – 05) атты кітаптардың авторы. Ол Ғ.Мүсіреповтің 5 томдық (1972 – 76), С.Сейфуллиннің 5 томдық (1986 – 88) шығармалар жинақтарын баспаға дайындаған. Шығармалары Шығармалыры: #Қазақ совет поэмасы, А., 1977; #Қазіргі қазақ поэмасы, А., 1982; #Уақыт шындығы – көркемдік кепілі, А., 1989; #Қалижан Бекхожин, А., 1993; #70 – 80 жылдардағы қазақ поэмасы, А., 1999; #Зейнолла Қабдолұлы Қабдолов, А., 2002. Сілтемелер * Әдебиет * Философия * Ғылым * Сатпаев Дереккөздер
Консулдық қатынастар туралы Вена Конвенциясы

Консулдық қатынастар туралы Вена Конвенциясы, 1963 жылы 24 сәуірде Венада (Австрия) қабылданған. Онда “Халықаралық көпжақты консулдық құқық жөнінде ереже (кодекс)” бекітілді. Бұл конвенция 1911 жылғы консулдардың қызметі жөнінде Каракас конвенциясын және 1928 жылғы консулдық шенеуніктер жөніндегі Гаага конвенциясын толықтырды. Консулдық қатынастар туралы Вена Конвенциясында штаттағы консулдардың негізгі қызметі мен штаттағы емес консулдардың халықаралық құқықтық мәртебелері бекітілді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11- том
Батыс Қазақстан ескерткіштері

Батыс Қазақстан ескерткіштері - Қазақстанның батыс бөлігінде сақталған бірегей сәулет-құрылыс ескерткіштерінің қалыптасқан жалпылама атауы. Арал - Каспий аймағына жолы түскен ортағасырлық авторлар (Ахмед ибн Фадлан, 922; Гильом де Рубрук, XIII ғ-дың ортасы, Ибн Баттута, 1333; Антоний Дженкинсон, 1556 - 60, т.б.) оғыз-қыпшақ бейіттеріндегі ескерткіштерге ерте кезден-ақ назар аударған. Сол кезден бастап бұл аймақта әр түрлі зерттеулер үздіксіз жүргізіліп келді. XIX ғасырдың 50-жылдары Маңғыстаудың архитектура ескерткіштерінің үлгілерін Т.Г. Шевченко мен Б. Ф. Залесский қағазға түсірді. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін Е.Р. Шнейдерстің құлпытастарды жасау өнері туралы “Қазақ оюлары” (1927) атты очеркі жарияланды. Арнайы ғылыми зерттеулерді қазақ архитекторлары Т.К. Бәсенов (1947) және М.М. Меңдіқұлов (1953, 1956) жүргізді. XX ғ-дың 70-жылдары Меңдіқұлов өз зерттеулерін жалғастырып, “Батыс Қазақстанның архитектуралық ескерткіштері” (1987) атты кітабын жариялады. 1978-90 жылдары Қазақстанның Мәдениет министрлігінің, Тарихи және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының, тарих, археология және этнография институтының экспедициялары (жетекшісі С. Әжіғалиев) зерттеген. Батыс Қазақстан Ескерткіштері хронологиялық тұрғыдан үш негізгі кезеңге жатады: 1. Ортағасырлық оғыз-қыпшақ кезеңінің ескерткіштері (Шопан ата, Сұлтан апа, Шақпақ ата, Қараман ата, Балғасын); 2. Кейінгі ортағасырлық кезең (XV - XVIII ғ-лар) ескерткіштері (Қанғы баба, Кентті баба, Үштам, Масат ата, Сисем ата, Абат-Байтақ, Қарасақал, Асан қожа, т.б.); 3. Жаңа дәуір (XVIII — XIX ғ-лар) ескерткіштері (Қарашық, Қызылсу, Сағындық, Бейсембай, Алып ана, Дауымшар, Тайлан, Дәуіт ата, Сейіт бабай, Алтын, Қарабас әулие, Хан бейіті, т.б.). Ал географиялық орналасуы жағынан Батыс Қазақстан ескерткіштерін Маңғыстау ескерткіштері, Үстірт ескерткіштері, Доңызтау ескерткіштері, Жем бойы ескерткіштері, Атырау ескерткіштері, Қобда ескерткіштері, Арал өңірі ескерткіштері деп жеті жергілікті топқа бөлуге болады. Дереккөздер
Қоржын (Экономика)

Қоржын(Экономика) 1) жекелеген фирма, сала және макроэкономика деңгейінде белгілі бір күнгі тауарлар тапсырысының жиынтығы; 2) сұранымды және дайындаушылардың мүмкіндіктерін ескере отырып жасалатын, өнімді жеткізу шарттарын жасасу үшін негіз болып табылатын тауарлардың түр-түрі бойынша сұрыпталымдық жоспар; 3) заңды не жеке тұлға иеленетін түрлі бағалы қағаздар; 4) экономика субъектінің байлығын құрайтын активтер жиынтығы. Қоржын экономиканың барлық аяларында қолданылады және фирма, ұйым, кәсіпорын қызметінің ауқымы, экономика келешегі, рыноктағы орны, т.б. туралы пайымдауға мүмкіндік береді. Дереккөздер