kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Орыс география қоғамының Түркістан бөлігі

.]] Орыс география қоғамының Түркістан бөлігі – ғылыми зерттеу мекемесi. 1896 жылы 20 мамырда ашылды. Бөлiмнiң алдына өлке ресурстарын зерттеу мақсаттары қойылды. Орыс география қоғамының Түркістан бөлігінiң ұйымдастыруы бойынша 1899–1902 ж. Л.С.Бергтiң басшылығымен Арал экспедициясын жүргiзiлдi. Экспедицияда теңiздi зерттеп, геология және зоология материалдар жинады. Бұл материалдарды өңдеуге көрнектi ғалымдар тартылды. 1903–1904 ж. Балқаш экспедицияларды ұйымдастырылды. Осы экспедициялар деректерiнiң негiзiнде Берг географияның жаңа саласы – лимнологияны негiздедi. 1902–1904 ж. В.В.Сапожников Жетiсуға саяхат жасап, Балқаш көлінен Ыстықкөл өңiрi мен Жоңғар (Жетісу) Алатауына дейiнгi аумақты зерттеп шықты. Ол Жетiсуға өсiмдiктер және жануарлар дүниесi бар жеке аудан ретiнде толық сипаттама бердi. 19 ғасырдың аяғы – 20 ғасырдың басында экспедиция қызметi жоспарлы сипат алды, өз бағдарламалары болды, экспедициялар көбiнесе аз зерттелген немесе зерттелмеген аудандарға жiберiлдi. Жиналған материалдар негiзiнде, Н.Н.Пантусов, Н.А.Зарудный, В.Ф.Ошанин, Г.Д.Романовский, А.П.Федченко, т.б.Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияның тарихы, әлеумет-экономикалық жағдайы жөнiнде мақалалар жариялады.. Дереккөздер Қосымша мәліметтер: * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B Шоқан Уәлиханов] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D1%8B Орыс география қоғамы]
Невралгия

]] Невралгия (грек тілінен neuron – жүйке және algos – сырқырау, ауырсыну) – шеткі жүйкенің ұстамалы ауруы. Невралгияның пайда болуына жүйкенің қабынуы, жүйкенің шоғырланған жері мен омыртқа жотасының аурулары немесе тіндер мен органдардың жарақаттануы, инфекция түсуі (тұмау), қатты суық тию, т.б. әсер етеді. Невралгияға үш тармақты, желке және қабырға аралық жүйкелер жиі шалдығады. Үш тармақты жүйкенің Невралгиясы сәбидің алғаш тісі шыққан кезде қиындықтар туғызса, жұлған тістің орны қабынып, қатты суық тисе не инфекция түссе, сондай-ақ пульпит (тіс тінінің қабынуы) және периодонтиттің (тіс түбінің сыртқы қабығының қабынуы) асқынуынан болады. Бұл кезде беттің бұлшық еті тітіркеніп, адамның аузын ашуы, жұтынуы, жөтелуі қиындайды, ауру ұстамасы кенеттен болып, бірнеше минуттан бірер сағатқа созылуы мүмкін. Желке Невралгиясы кезінде негізінен мойын ауырады. Ал қабырға аралық жүйкенің Невралгиясы омыртқа жотасының ауруынан, әсіресе адамға қатты суық тиюден болады. Емі: Невралгияны туғызған ауруларды емдеу, поливитаминдер егу, физиотерапия, т.б. қолдану. Көп жағдайда үш тармақты жүйкенің Невралгиясына хирургиялық операция жасалады. Сілтемелер * Медицина * Биология * Инфекция Дереккөздер
Жеңіс Сағиұлы Өтемісов

Жеңіс Сағиұлы Өтемісов (11.9.1943 жылы туған, Түркістан облысы Отырар ауданы) – педагогикадық ғылым кандидаты(1988), профессор Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996). Қызылорда қаласындағы балалар музыка мектебін, Ленинград (Санкт-Петербург) қаласындағы мәдени-ағарту институтын (1971) бітірген. 1959 жылдан Қызылорда қаласында балалар үйінде, педагогикалық институтта оқытушы және балалар музыка мектебінің директоры қызметтерін атқарды. 1983 жылдан М.Мәметова атындағы қыздар педагогикалық училищесі жанынан құрылған «Нұргүл» ән-би ансамблінің көркемдік жетекшісі, Қызылорда мемлекеттік университетінде музыкалық аспаптар кафедрасының меңгерушісі. 2000 жылдан «Дидар» фольклорлық-этнографикадық ансамблінің жетекшісі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Неврастения

]] Неврастения, астения (, , neuron – жүйке және asthenіa – шаршау, әлсіреу) – невроздың бір түрі; аса күйгелектіктен және тітіркенгіштіктен жүйкенің әбден шаршап, тозуы. Неврастения кезінде ауру адам тез ұйықтап кеткенімен, болар-болмас дыбыстан ұйқысынан лезде оянады; өзін аш сияқты сезінгенімен, тамақты көрсе болды, аштығы басылады; жүйкенің әбден тозуынан науқастың көңіл күйі тез өзгеріп отырады. Бұл айтылған клиникалық көріністер Неврастенияның 1-сатысында байқалады. Егер дер кезінде ем жасалса, науқас дертінен тез айығып кетеді. Аурудың 2-сатысында (аралық саты) жоғарыда көрсетілген клиникалық белгілер дами түседі. Науқаста психикалық қажудың әсерінен ынтасыздық, сәл нәрседен тітіркену (жылауықтық), бұлшық еттері әлсізденіп, саусақтардың, тілдің дірілдеуі байқалады. Аурудың ұйқысы, жүрек және қан тамыр жүйелерінің қызметі бұзылады, басы ауырады. Тамаққа тәбеті болмайды. Неврастенияның 3-сатысы (гипостеникалық) – бұл жағдай науқас организмінің ұзақ уақыт улануынан (алкогольмен, түрлі жұқпалы аурулармен, т.б.), бастан алған жарақаттан, атеросклероздан, ішкі органдардың түрлі ауруларынан болады. Бұл кезде ауру адамның жүрек соғысы жиілеп, денесі біресе ысып, біресе мұздап, басы айналады, организмі әбден әлсірейді (адинамия). Көңілсіздік басып, ауру дел-сал селқос күйде жүреді. Емі: Неврастенияның бастапқы сатысында жұмыс және демалыс уақытын дұрыс ұйымдастыру, спортпен шұғылдану, таза ауада көп серуендеу. Ал ауру меңдіген кезде психотерапия және аутогенді дене шынықтыру әдістерін, дәрі-дәрмекті қолданумен қоса, ауру адамды қамқорлыққа алудың, тұрмыс жағдайын түзейтін әлеуметтік шаралардың айрықша маңызы зор. Сілтемелер * Медицина * Биология * Науқас Дереккөздер
Минералды көлдер

]] Минералды көлдер, тұзды көлдер – суының құрамы, көптеген минералды қоспалардан тұратын тұзды айдындар. Суда еріген заттардың құрамы мен сапасына қарай көлдер тұщы және минералды болып бөлінеді. Минералды көлдердің суы кермек, ащы және тұзды болады. Ауыз суға пайдаланылатын тұщы судың бір литрінде тұз 1 граммнан аспайды. Кермек сулы көлдерде 1 литрде 25 г тұз болады. Тұздылығы 25 г-нан жоғары көлдер – тұзды көлдер деп аталады. Дүниежүзілік мұхиттың орташа тұздылығы 35 грамм, яғни бір литр теңіз суында 35 г тұз болады. Тұзды көлдерде тұздылығы кейде 200 – 300-ге жетеді. Суының тұздылығы өте жоғары болғанда Минералды көлдердегі тұз кристалданып, көл түбіне шөге бастайды. Минералды көлдер жер шарының қуаң аймақтарында (шөл, шөлейт белдемінде) көбірек кездеседі. Олар ағынсыз, тұйық қазаншұңқырларда пайда болады. Минералды көлдердегі тұз шоғыры өзен, жер асты суларының, атмосфералық жауын-шашынның көлге көптеген ерітінді әкелуінің және мол буланудың нәтижесінде жиналады. Минералдылығы жоғары суда көлдің беткі тұзды қабатының температурасы жазда 40 – 50 0 С-қа дейін қызады. Қыста кейбір көлдердің жоғарғы қабаты – 20 0 С-та қатпайды. Суының химиялық құрамына қарай Минералды көлдер негізгі 3 топқа бөлінеді: карбонатты (содалық), сульфатты (өте ащы), хлорлы (тұзды). Көл суларында Менделеев кестесіндегі көптеген элементтер кездеседі. Минералды көлдердің тұздық құрамы географиялық белдемділікке тығыз байланысты. Тундра белдеміндегі көл суларында Sі, HCO 3 иондары, орманды белдемде – HCO 3 , Ca иондары, дала белдемінде – SO 4 , HCO 3 , Na, K иондары, шөл және шөлейтте Cl, Na иондары кездеседі. Қазақстан көлдері суының минералдығы 0,075 г/л-ден 335 г/л-ге дейін ауытқып отырады. Көл суларының 87%-ы сульфат тобына кіреді (Балқаш, Алакөл, Теңіз, Сілетітеңіз, Құсмұрын, т.б.). Карбонатты (содалық) көлге – Құлынды даласындағы көлдер, хлорлы (тұзды) көлдерге – Каспий теңізі, Арал теңізі, Индер көлі, т.б. жатады. Минералды көлдер – көптеген шаруашылық салаларының (химия, тамақ өнеркәсібі т.б.) маңызды шикізат қоры. Минералды көлдерден ас тұзы, сода, мирабилит, хлорлы магний, бром қосылыстары, йод, бор, т.б. өндіріледі. Сульфатты Минералды көлдер балшығы медицинада қолданылады. Сілтемелер * Шөл * Шөлейт Дереккөздер
Байназар Өтепов

Байназар Өтепов (1.1.1903, Қазалы ауданы Жанкент ауылы – 14.11.1984, Қожабақы ауылы) – халық ақыны. Қазалыдағы мұғалімдер даярлайтын бір жылдық курсты бітірген (1920). 1920 – 40 жылдары бастауыш мектепте мұғалім, 1941 – 47 жылдары «Қызыл отау» мәдениет үйінің меңгерушісі қызметін атқарған. Облыстық – аудандық айтыстарға қатысып, Н.Молыбаевпен, М.Жүсіповпен, Т.Үркімбаевпен, М.Көкеновпен, т.б. ақындармен өнер сайысына түсті. Шығармалары мерзімді баспасөзде, «Пернедегі термелер» жинағында жарияланған (1965). Оның «Жаппасбай батыр» (1944), «Қашақбай елдің ері» (1948), «Ақмешітке 150 жыл» дастандары, ерлік пен елдікті, теңдік пен бірлікті жырлаған «Ұлы ұстазым», «Қаһарлан, халқым, қаһарлан», «Аттанған ерлерге», «Қос қыран» атты өлеңдері жарық көрген. Дереккөздер
Неврит

]] Неврит , невропатия (neurіtіs, грек. neuron – жүйке) – шеткі жүйкенің қабынуы. Бұл ауру әр түрлі жұқпалы аурулардың (безгек, сүзек, күл, т.б.) салдарынан, ағзаның улануынан және витамин жетіспеушілігінен, зат алмасуының бұзылуынан, жүйкелердің жарақаттануынан және олардың қанмен толық қамтамасыз етілмеу әсерінен болады. Клиникалық белгісі: адам ауырсынады, бұлшық етінің сезімталдығы кеміп, ол бірте-бірте семеді. Мысалы, бет жүйкесінің невриті ортаңғы құлақтың қабынуынан (қысқаша Отит) болады. Бұл кезде бет еттері жартылай не түгелдей салданады. Есту жүйкесінің невритінде құлақта шу пайда болады, адамның басы айналып, есту қабілеті төмендейді. Ал бел омыртқа жотасында шоғырланған жүйке талшықтары мен шонданай жүйкесі қабынғанда, адамның белі шойырылады, қол-аяғы қатты сырқырап ауырып, ұйиды, бұлшық еттері әлсізденіп, аяғын баса алмай қалады. Кейде терісі көгеріп, терлегіш не тоңғыш келеді. Емі: Невритке шалдықтыратын ауруларды емдеу, қан тамырын кеңейтетін және зат алмасуды жақсартатын, ісік қайтаратын дәрілер беру, витаминдерді пайдалану, физиотерапия, инемен емдеу. Сілтемелер * Медицина * Физиотерапия * Биология Дереккөздер
Үй жануарлары

]] Үй жануарлары, доместикация — жануарлардың қолға үйретілген түрлері. Сондықтан кейде бұларды қолға үйретілген жануарлар деп атайды. Мүйізді ірі қара, түйе, жылқы, есек, қой-ешкі, ит, шошқа, мысық, үй қояны, теңіз тышқаны; құстардан тауық, үйрек, қаз, күркетауық, кептер; тоғандарда өсірілетін балықтар үй жануарларына жатады. Өркениет дамуының барысында адам жәндіктердің 2 түрін (бал арасы мен жібек көбелегі), құстардың 10 — 12 және сүтқоректілердің 60-қа жуық түрлерін қолға үйреткен. Зертханалық жануарлар — егеуқұйрықтар мен тышқандар, сайрағыш және әсем құстар, тоты, шымшық, т.б., аквариум балықтары да өсіріледі. Үй жануарларын қолға үйрету алғашқы адамдар мекендерін қазып зерттеу нәтижесінде, бұдан 15 — 10 мың жыл бұрын басталған. Аңшылық тәсілі жетілген сайын жабайы, тағы жануарлар саны азайып, адам баласының күнделікті тұрмыс қажетін қанағаттандыру үшін үй жануарлары қолға үйретіле бастады. Қазіргі кезде: * 170 млн-ға жуық қой — Австралияда; * 197 млн-нан астам ірі қара мал — Үндістанда; * 7 млн-дай түйелер — Сомалиде өсіріледі деп саналады. Үй жануарлары тек материалдық байлық көзі ғана емес, сонымен бірге, рухани қазына болып есептелінеді. Жаңа ортаның әсері және қолдан іріктеу, жұп таңдау нәтижесінде бұларда адамға пайдалы жабайы жануардан өзгеше қасиеттер пайда болды. Осы кездегі мал тұқымдары өзінің жабайы ата тегінен едәуір ірі, етті, аяқтары қысқа, тұрқында да өзгерістер байқалады. Мысалы, ең ірі ит тұқымы — сенбернар, оның салмағы 77 кг-дай болса, ең кішкентай ит — чихуахуа, оның салмағы 450 г-нан аспайды. Ең кішкентай сингапур мысығының салмағы — 1 кг 81 г болса, ал ең ірі мысық — рэгдолл, ол 9 кг-дай салмақ тартады. Тегіне қарағанда үй жануарларының сүйегі жеңіл, омыртқа саны аз, бас сүйегі кіші, сондай-ақ мүйізі, ішкі органдары да өзгеріске ұшырады. Бұлардың өкпесі, жүрегі, бүйрегі жабайы ата тегіне қарағанда кемірек дамыған, жыныс ерекшеліктерінде де көптеген өзгерістер байқалады. Ата тегімен салыстырғанда үй жануарларының жүйке жүйесінде де өзгерістер пайда болды. Мысалы, қолдағы мал миының көлемі кішірейіп, салмағы азайған, көру, есту, иіс сезу органдарының қызметі төмендеген. Оның есесіне үй жануарларынан алынатын ет, сүт, жұмыртқа, жүн, т.б. мөлшері көбейді. Атап айтқанда, ең жақсы жүн меринос қойларынан алынады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жарылқасын Өтесінов

Жарылқасын Өтесінов (20.12.1945 жылы туған, Қазалы ауданы Бозкөл ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылым доктор (1993), профессор (1996). *1969 Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (ҚазҰАУ) бітірген. *1970 – 1973 жылдары Қазақ мал ауыл шаруашылық ғылым-зерттеу институтында ғылым қызметкер. *1974 – 1995 жылдары Қазақ қой шаруашылық ғылым-зерттеу технологиялық институтында басшы қызметте болды. *1995 жылдан Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, әдістемелік жұмыстардың жетекшісі қызметтерін атқарды. *2004 жылыдан Қызылорда Гуманитарлық Университетінің профессоры. Ғылыми еңбектер Негізгі ғылым еңбектерін ауыл шаруашылық малдарының көбею, өніп-өсу биологиясына арналған. Өтесінов биотехнологиялық әдістерді жетілдіру мақсатында теориялық негіздер жасаған. 120-дан астам ғылым еңбек жазған.. Дереккөздер
Әніс Жақыпұлы Өтеулі

Әніс Жақыпұлы Өтеулі (1.3.1924 жылы туған, Қармақшы ауданы Құмжарған ауылы) – ғалым, филология ғылым кандидаты (1984). Қазақ Мемлекеттік университетін (ҚазҰУ) бітірген (1950). 1943 жылы мұғалімдік курсты бітірген соң, ауыл мектебінде мұғалім болып қызмет істеді. 1971 жылдан Қызылорда педагогикадық институтында (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент (1988), профессор (1997). 100-ден астам ғылым және әдістемелік еңбектері жарық көрген. Олардың ішінде «Байырғы атаулар сыры» (1993), «Сыр өңірі» (телавтор, 1988), «Түйешінің түсіндірме сөздігі», «Қазақстан ономастикасының библиографиялық сөздігі» (1992), «Әлемге әйгілі Қорқыт Ата егеменді елімізде» (2001), «Қазақстан топонимикасы» (2002), «Түйе: тарихы, түрлері, пайдаланылуы, ономастикалық терминдер» (2003), «Қасиетті Марал ишан (туғанына 225 жыл)» (2005) монографиялары мен зерттеу еңбектері бар. Өтеулі «Қазақстан білім беру ісінің үздік қызметтері» (1968), «КСРО халық ағарту ісінің үздігі» (1988) белгілерімен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Үй жануарларының мәдени орталықтары

Үй жануарларының мәдени орталықтары, үй жануарларының қолға үйрету жер шарының әр түрлі құрлықтарында түрлі тарихи дәуірлерде жүргізіліп отырылды. Бұл ілімнің негізін салған Ч.Дарвин. Ол “Үй жануарлары мен мәдени өсімдіктердің өзгеруі” деген еңбегінде үй жануарларының қолдан сұрыптау, іріктеу арқылы ұзақ уақыттар аралығында шығарылғандығын ерекше атап көрсетті. Үй жануарларының мәдени орталықтары туралы ілімді ғылыми тұрғыда жан-жақты дәлелдеген көрнекті орыс ғалымы Н.И. Вавилов. Ол үй жануарларының эволюциялық дамуын тарихи әдіспен зерттей отырып, басты 5 және оған қоса тағы да 7 мәдени орталықты ерекше бөліп көрсетті. Вавилов әрбір үй жануарларының мәдени орталықтары сол үй жануарларының жабайы тегі таралған аймақпен тығыз байланысты екендігін көрсетті. Үй жануарларының мәдени орталықтарының бәрі де Солтүстік жарты шардағы субтропиктік және тропиктік аймақтарда шоғырланған. Қазіргі кезде ғылым жетістіктеріне сүйене отырып, ғалымдар үй жануарларының басты 6 мәдени орталығын ажыратады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Нұрмұханбет Сұлтанғалиұлы Өткелбаев

Нұрмұханбет Сұлтанғалиұлы Өткелбаев (1895, қазіргі Сырдария ауданы – 10.3.1929, Қызылорда қаласы) – ішкі істер қызметкері. Перовскідегі орыс-түземдік училищесін бітірген (1913). 1913 – 18 жылдары Қазалы уезінде, Арал жағалауында су мөлшерін бақылаушы, орман-тоғай шаруашылығында жұмыс істеді. 1918 жылы Перовск большевиктер ұйымына кірді. 1919 жылы РКП (б)-ның Мұсбюроның, ал 1920 жылы РКП (б) угоркомның төралқа мүшесі, Түркістан майданының ерекше бөлімінің коменданты, угормилиция бастығының, Ташкенттегі Турциктің қырғыз бөлімінде қызмет істеді. 1928 жылға дейін Түркістан, Ақмешіт (Қызылорда), Қазалы уездері бойынша мемлекеттік жер шаруашылығының бастығы, угормилицияның қылмысты іздестіру бөлімінің бастығы, угорисполкомның жауапты хатшысы, Шымкент губерниясы қылмысты іздестіру бастығының орынбасары, республикасы Ішкі істер Халық комиссариатының коллегия мүшесі, Орталық Әкімшілік басқармасының бастығы және республика милиция бастығы қызметтерін атқарды. Тасбөгет кентіндегі бір көшеге Өткелбаев есімі берілген. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Назым Хикмет Ран

Назым Хикмет Ран (20. 1.1902, Салоники – 3.6. 1963, Мәскеу) – түрік жазушысы, қоғам қайраткері. Мәскеудегі Шығыс университетінде оқыған (1921 – 24). Алғашқы жинағы "Күн жұтқандар жыры]]” Бакуде жарық көрді (1928). Ол бұл кезеңдердегі өлеңдерінде көбіне ерлік пен батырлықты дәріптеді.“835 жол өлең” (1929), “Варан – 3” (1930), "1+1=1" (1930), “Дауысын жоғалтқан қала” (1931) атты өлеңдер жинағында түрік халқының ауыр тұрмысын суреттеді. Ал “Джиоконда және Си-Я-у” (1929) поэмасы мен “Бенерджи өзін-өзі неге өлтірді?” (1932) атты өлеңмен жазылған романында Азия мен Африкадағы отаршылдықты сынады. “Қу бас” (1932), “Өліктің үйі” (1932), “Ұмытылған адам” (1935) пьесаларында адамдардың қоғамдағы рөлі туралы жазды. “Түнде келген телеграмма” (1932) өлеңдер жинағында түрік халқын демократия жолындағы күресте табандылыққа шақырды. “Портреттер” (1935) жинағы мен “Таранта Бабуға хаттар” (1935) поэмасында, “Неміс фашизмі және нәсілшілдік” (1936) атты еңбегінде фашизмді және оны қолдаушы түрік ұлтшылдарын сынға алды. 1938 жылы ол 28 жылға сотталып, 17 жыл түрмеде отырды. Абақтыда “Адам панорамасы” тарихи дастанын, “Түрмеден жазылған хаттар” атты өлеңдер топтамасын, “Махаббат туралы аңыз”, “Жүсіп – Зылиха]” пьесаларын жазды. 1950 жылы түрік үкіметі оны түрмеден босатуға мәжбүр болды. 1951 жылы Мәскеуге келіп, мұнда “Түркия туралы әңгіме” (1952), “Ғажайып жан” (1955), “Иван Иванович бар ма еді, жоқ па еді?” (1956), т.б. еңбектер жазды. Назым Хикмет Ран түрік өлеңіне соны ырғақ, екпін, ұйқас түрлері мен “еркін өлең” аталатын жаңа үлгіні енгізді. Алғашқы өлеңдері асқақ ой мен сырлы сөздерге құрылса, кейінгі жылдары терең лиризмге бой ұрды. Назым Хикмет Ран өлеңдері түрік поэзиясына зор ықпал етті, оның есіміне байланысты әдеби ағымдар пайда болды. Оның сценарийі бойынша “Бір кварталдан шыққан екеу” (1957), “Іңкәр бұлттар” (1959), “Шаңырағың шайқалмасын” (1963) атты кинофильмдер түсірілді. “Махаббат туралы аңыз” атты балет қойылды. Назым Хикмет Ран өлеңдері көптеген тілдерге аударылды. Оның пьесалары Еуропа, Америка, Азия елдерінің театрларында сахналанды. Қазақ тілінде “Өлеңдер” (1952), “Өлеңдер мен дастандар” (1958), “Махаббат туралы аңыз” (1974) атты кітаптары жарық көрді. “Фархад – Шырын” пьесасы қазақ театрлары сахнасында қойылды. Назым Хикмет Ран Халықар. Бейбітшілік сыйл-ның иегері (1950). Дереккөздер
Чен Ер Пак

Чен Ер Пак (1904 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Ольгин ауданы) – еңбек ардагері. Социолистік Еңбек Ері (1950). Еңбек жолын 1918 жылы балық аулайтын кеменің жұмысшысы ретінде бастаған. 1932 жылы Қазақстанға еріксіз жер аударылған. Шиелі ауданындағы «Гигант» ұжымшарына кіріп, күріш өсіретін звеноның жетекшісі, 1937 жылы егіс бригадирі болды. 1947 жылы егіннен мол өнім алып, осы жоғары көрсеткіштерге жеткен. Ленин орденімен марапатталған. 1949 жылы әр га-дан 97,2 ц-ден күріш өсіріп, рекорд жасады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Иван Дмитриевич Терёхин

Иван Дмитриевич Терёхин (1922, Сандықтау ауданы Максимовка ауылы) – соғыс ардагері, Кеңес Одағының Батыры (1943). Сандықтау автоотрядында бухгалтер (1939 – 41) болған. 1941ж. Кеңес әскері қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Днепр өзенінен өту кезіндегі шайқаста ерлік жасаған. Соғыстан кейін Қызылорда қаласындағы целлюлоза-картон комбинатында жұмыс істеді (1947 – 1982). 1983 ж. зейнерткелік демалысқа шықты. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Үйкеліс

Үйкеліс — бірнеше мағынадан тұратын сөз. Түрлері # Сыртқы үйкеліс — бір-бірімен тиісетін екі қатты дененің салыстырмалы қозғалысы кезінде сол денелердің жанасу нүктесінде пайда болатын механикалық кедергі. # Құрғақ үйкелісі (Трение сухое) — 1) үйкелістегі денелердің үйкелу беттері қатты қабық болып келгендегі сырғанау үйкелісі; 2) үйкелісетін денелер беттерінде тотықтар және ластанулар бар, бірақ жасанды май жоқ үйкеліс. # Жартылай құрғақ үйкеліс(Трение полусухое) — 1) бұдырлары май арқылы бөлінген, бірақ ең үлкен бүдырлары май қабатынан шығыңқы болғандықтан, бір-бірімен жанасқан кездегі сырғанау үйкелісі; 2) үйкелісетін денелер арасында қандай болса да тұтқыр ортамен толған жеке аймақтары бар болатын үйкеліс. # Сұйықтық үйкелісі (Трение жидкостное) — үйкелістегі денелер беттерінің бұдырлары бір-бірімен жанаспау үшін толық майланған денелердің сырғанау үйкелісі; #Жартылай сұйық үйкеліс (Трение полужидкое) — үйкелісетін денелер беттерінде майы да, туралай түйісу аймағы да бар үйкеліс. # Қозғалыс үйкелісі (Трение движения) — қозғалыстағы денелердің сыртқы үйкелісі. # Тыныштық үйкелісі (Трение покоя) — 1) қозғалмайтын денелер арсындағы сыртқы үйкеліс. V=0;2) үйкелісетін денелердің беті бір- бірімен маймен толық бөлінгендегі үйкеліс. # Домалау үйкелісі (Трение качения) — 1) жанасу нүктесі лездік айналу центрі болып келген, екі дененің кинематикалық үйкелісі; 2) бір-біріне әсер ететін беттердің нүктелері біртіндеп жақындасып түйіспеге кіріп, содан кейін айырылысқанда пайда болатын үйкеліс. # Сырғанау үйкелісі (Трение скольжения) — 1) қарастырылып отырған дененің бір нүктесі екінші дененің барлық нүктелерімен біртіндеп жанасатын кинематикалық үйкеліс; 2) бір дененің бетінің барлық нүктесі басқа дене бетінің жанама бойымен қозғалуымен сипатталатын үйкеліс. # Тұтқыр үйкеліс (Трение вязкое) — үйкелісетін денелер арасы тұтқыр ортамен толғанда пайда болатын үйкеліс. # Шекаралық үйкеліс (Трение граничное) — 1) үйкелістегі дене беттері жұқа майланғандағы сырғанау үйкелісі; 2) үйкелісетін денелердің беттерін бөлетін сұйық майдың мономолекулярлы және майдың қалыңдығы өте жұқа болып, көлемдік қасиеті байқалмағандағы үйкеліс. # Ішкі үйкеліс— қатты, сұйық және газ тәрізді денелер формасының бұзылуы кезінде өтетін процестер мен механикалық энергияның пайдасыз шығынына (яғни денелердің ішкі энергиясына түрленуіне) себепші болатын процестер. Сұйықтар мен газдардағы ішкі үйкеліс тұтқырлық деп аталады. Үйкеліс қуаты Үйкеліс қуаты (Мощность трение) — үйкелісті жеңуге жұмсалған қуат. Әдетте, үйкеліске кеткен қуат деп аталады. Тағы қараңыз * Үйкеліс күші Дереккөздер gl:Atrito
Терещук Виктор Александрович

Терещук Виктор Александрович (1942 жылы туған, Украина, Житомир облысы Дзержинск ауданы Прутовка селосы) – жазушы, Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (1995). Целиноград көлік техникумын (1969), ауыл шаруашылық институтын (1974) бітірген. Еңбек жолын 1959 ж. Украинаның «Коммунизм» ұжымшарында трактор жүргізушісі болып бастаған. Кейін шофер, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, Көкшетау облысы Чкалов ауданы комсомол комитетінің хатшысы (1964 – 69), Көкшетау облысы комсомол комитетін-де бөлім меңгерушісі (1969 – 74), Көкшетау облысы туризм және экскурсия кеңесінің төрағасы (1974 – 86), облысы «Степной маяк» газетінде журналист (1986 – 91). Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Болат Әбілқасымұлы Палымбетов

Болат Әбілқасымұлы Палымбетов (1961 жылы туған, Шиелі ауылы, Қызылорда облысы) – Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, Маңғыстау облысының әкімі (2003 - 2006) Биография Найман тайпасынан шыққан. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын (Қазақ ҰТУ) бітірген (1984). 1984 – 89 жылдары Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде есептеу орталығында инженер, өндірістік бөлім меңгерушісі, жас құрылысшылар отрядының бастығы, 1990 – 92 жылдары Жастар қоры кеңесінің төрағасы, Алматы қалалық комитетінде жастардың әлеуметтік-экономикалық мәселелері басқармасының бастығы, 1993 – 99 жылдары «Астана – инвест» инвестициялық жекешелендіру қорының «Астана – холдинг» корпорациясының президенті, Халықтық банк төрағасының орынбасары, ҚР Кәсіпкерлер Форумы Кеңесінің төрағасы, 2002 – 2006 жылдары Маңғыстау облысының әкімі, 2006 жылы қаңтар айынан Қазақстан Республикасы экономика және бюджетті жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1999 – 2001 жылдары Атырау облысы әкімінің орынбасары, 2002 – 06 жылдары Маңғыстау облысының әкімі қызметтерін атқарды. 2006 жылдан ҚР-ның экономика және бюджетті жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары. *Әскери атағы - полковник. Дереккөздер
Тесіктас (тау)

Тесіктас – Ерейментау тауларының шығыс сілемі, Қойтас тауының жалғасы. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 36 км, Өлеңтінің сол жақ жағалауында, Астана қаласынан шығысқа қарай 200 км жерде орналасқан. Жер бедері, геологиясы Абсолюттік биіктігі 560 м. Батыстан шығысқа қарай ұзындығы 5 км, ені 2 км-ге созыла орналасқан. Беткейі сай-салалармен тілімденген ордовиктің жыныстарымен жабылған. Өсімдігі Қара қоңыр топырағында қараған, тобылғы өседі. Дереккөздер
Пан Мун Гук

Пан Мун Гук (1905 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Сучан ауданы Хинкамдон ауылы) – еңбек ардагері. 1927 – 37 жылдары Сучан ауданының «Красный Авангард» ұжымшары төрағасының орынбасары болды. 1938 жылы бастап Қызылорда облысындағы «Гигант» ұжымшары төрағасының орынбасары, төрағасы, 1949 – 50 жылдары күріш өсірушілер звеносының жетекшісі болды. 1949 жылы Панның звеносы әр гектардан 82,7 ц-ден күріш алып үлкен көрсеткішке жеткен. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Сергей Васильевич Тишков

Тишков Сергей Васильевич (1959 жылы туған, Щучинск қаласы) – спортшы. ҚР құрметті спорт қайраткері. Шаңғы спортынан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1986). Жастар арасында әлем чемпионы (1979), КСРО халықтары спартакиадасының чемпионы (1986), ардагерлер арасында әлем чемпионы (2000), әлем біріншілігінің күміс жүлдегері (2002, 2003). Дереккөздер
Ткачук Геннадий Ильич

Ткачук Геннадий Ильич (1936 жылы туған, Белорусь, Гродно облысы Войколы селосы) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1956 ж. Жарқайың ауданы «Отрадный» кеңшарында трактор-комбайн жүргізушісі болып бастаған. 1961 жылдан Г.С.Титов атындағы кеңшарда трактор-комбайн жүргізушісі болып жұмыс жасады. Орденмен марапатталған. Дереккөздер
Үй қандаласы

Үй қандаласы – паразит қандалалар тұқымдасына жататын жәндік. Жер шарында кең тараған. Денесі жалпақ, жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 4,8 — 8,4 мм. Ересектерінің түсі күрең қызыл, жас дернәсілдері сарғыш болады. Аузы шаншып соруға бейімділігі 3-жұп аяғы артындағы безден жағымсыз иіс шығарады. Құстардың ұяларында, кемірушілердің індерінде тіршілік етеді. Тез көбейіп, оңай таралады, ұзақ уақыт қоректенбей жата алады. Аналығы күніне 12 — 15 жұмыртқа салып, өсімталдығы бірнеше жүз жұмыртқаға жетеді. Жұмыртқаның жетілуі қоршаған ортаның температурасына байланысты 4 күннен 1 айға дейін созылады. Балаңқұрттары ересек қандалаға айналғанша 5 рет түлейді. Тіршілік ұзақтығы бір жылға жуық. Үй қандаласы адамның, кейбір жылы қанды жануарлардың сыртқы паразиті, қанмен ғана қоректенеді. Күндіз жасырынып жатады. Үй қандаласына қарсы дезинфекцияның әр түрлі шаралары қолданылады. Қандаланың үйде пайда болуы және ол қалай көрінеді Бірде-бір тұрғын үй паразиттердің пайда болуынан сақтандырылмаған. Бұл қан соратын жәндік 0,5 см-ге дейін жетеді және денесі қою сары немесе қоңыр түске боялған. Тегістелген денесі тірі қалуға, кейбір жағдайларда езіліп кетпеуіне мүмкіндік береді (адам ұйқы кезінде бұрылған кезде және т.б.) Үлкен паразиттердің денесі дөңгелек пішінімен ерекшеленеді, сонымен қатар аз белсенділік танытады. Жәндік көп жағдайда түнде жүреді және ұйықтап жатқан жәбірленушіге (адамға, жануарға) мүмкіндігінше тыныш күйде келіп шабуыл жасайды. Пәтердегі қандалалардың пайда болу себептері әртүрлі болуы мүмкін, көбінесе адамдар оларды қоғамдық орындардан аяқ киіммен алып жүреді. Бөлмеде тазалық пен гигиенаны сақтау инфекция қаупін азайтуға көмектеседі, бірақ бұл панацея емес. Қандаланың шағуын қалай тануға болады Қандаланың үй жағдайында пайда болуы адамның терісінде шағу іздері байқалады. Жаралар жақын орналасқан және тізбек тәрізді болып келеді. Бұл адамның денесінде қандаланың қан соруда қозғалуынан болады. Бір жәндіктен 3-5 жара қалады. Тістеу көбінесе айқын аллергиялық реакцияны тудырады. Мөлшері ұлғаяды және қабынуға ұшырайды, сонымен қатар температураның көтерілуімен бірге жүруі мүмкін. Бірақ сонымен бірге, кейбір адамдарда шағуға реакция мүлдем көрінбейді. Мұндай жағдайларда шағудың болуы тек кішкене нүктемен дәлелденеді. Дегенмен, зиянкестер селективті түрде қоректенбейді. Тістеуді анықтау әрдайым мүмкін емес, ұйқы кезінде көрпемен жабылмаған тері аймақтары зақымдалады. Көбінесе шағуды бет пен мойыннан, сондай-ақ қолдардан көруге болады. Жараның ісіну мөлшері, әдетте, 2-5 мм-ге жетеді және қышумен бірге жүреді. Кейбір жағдайларда шағу орындарында локализацияланған күлгін дақтар түрінде асимптоматикалық көрініс болуы мүмкін. Олардың көрінісі бойынша, төсек шағуы есекжемге ұқсайды. Мұндай реакцияларды оянғаннан кейін немесе тістегеннен кейін бірнеше күн өткен соң анықтауға болады. Соңғысы, әдетте, бір аптадан кейін өтеді . Дереккөздер Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ткачук Сергей Андреевич

.]] Ткачук Сергей Андреевич(1944 жылы туған, Қытай, Харбин қаласы) – экономика ғылымының докторы (1989), профессор (1992), ғалым, инженер. Қысқаша өмірбаяны: 1966 жылы Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1971 – 1973 жылы осы институтта ассистент. 1973 – 1977 жылы «Целингипрозем» жобалау институтында бас маман. 1977 – 1986 жылдары Целиноград ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі, 1986 – 1990 «Целингипрозем» институтында бас маман қызметтерін атқарған. 1990 жылдан Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі. Еңбектері: Еңбектерінің негізгі бағыты: жалпы экономика теориясы, жер ресурстарын басқару, нарық байланысына өту теориясы мәселелеріне арналған. Ткачук 70-тен астам ғылыми еңбектің, 6 монографияның авторы. Дереккөздер
Тобылғы

Тобылғы (Spіraea) – раушангүлдiлер тұқымдасына жататын көп жылдық бұта. Қазақстандағы далалы, таулы жерлерде өсетін 10 түрі бар. Биіктігі 15 – 200 см. Сабағы түзу. Жапырағы қауырсын тәрізденіп тілімделген, жиектері ара тісті иректелген немесе бүтін болады. Гүлі қос жынысты, аталығының саны 10, аналығы – 5, ақ түсті, хош иісті. Гүлдері қалқанша, шатырша, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі – қабаттасқан жапырақша. Тобылғыны әсемдік үшін өсіреді. Балды өсімдік, жақсы мал азығы. Құм тоқтату үшін үй шаруашылығында пайдаланылады. Дереккөздер
Товтин Василий Иванович

Товтин Василий Иванович (1935 жылы туған, Закарпат облысы Макачин ауданы Великие Лучки селосы) – суретші-монументалист, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1964). Львов мемлекеттік қолданбалы өнер институтын бітірген (1961). 1961 жылдан Целиноград қаласында (Ақмола), Қазақстан Суретшілер қорыныңкөркем-өндірістік шеберханасында жұмыс жасаған. «Труд», «Октябрь» (облысы баспахана- сының фасады); «Праздник молодых» монументтік кескіндемелерін жасаған. «Белгородский» кеңшары, «Казахские сувениры», «Страда», тағыда басқа еңбектердің авторы. Респ., аймақтық, облысы көрмелерге қатысқан. Дереккөздер
Тоқтамыс (Ақмола облысы)

Тоқтамыс (2007 жылға дейін – Ерголка) — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы ауыл, Еркөл ауылдық округі орталығы. Іргесі 1904 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы – Макинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, пошта бөлімшесі, мәдениет үйі, сауда орындары бар. Ең жақын темір жол станциясы – Макинск. Дереккөздер
Перовск уезі

Перовск уезі (1867) – Сырдария облысы құрамында құрылған әкімшілік аумақ. Орталық 1867 жылдан қала мәртебесіне ие болған Перовск (Қызылорда) қаласы болды. 1896 жылғы мәліметтер бойынша Перовск уезінің аумағы 105,725 км² жерді алып жатты. Халқының негізгі бөлігін қазақтар құрады. Олар көшпелі мал шаруашылығымен (ірі қара, қой, ешкі өсіру), Сырдария өзені бойында егіншілікпен және балық аулаумен айналысты. Балық аулау кәсіпшілігі, негізінен Көкарал түбегінде шоғырландырылды. 19 ғасырдың 60-жылдарында Сырдария өзенінің төменгі ағысында балық кәсіпшілігі ұйымдастырылды. 1861 жылы 3,000 пұт, 1862 жылы 2,600 пұт балық ауланды. 1879 жылы Перовскіге дейін телеграф желісі тартылып, ол Орынбор пошта жолында маңызды рөл атқарды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Үй қожалығы

Үй қожалығы, үй шаруашылығы — экономиканың негізгі құрылымдық бірліктерінің бірі, нарықтық қатынастардың аса маңызды нысаны. Ол бір немесе бірнеше адамнан құралуы мүмкін. БҰҰ және бірқатар халықаралық ұйымдар 1993 ж. қабылдаған ұлттық шоттар жүйесінде үй қожалығы “бір тұрғын алаңда бірге тұратын, өзінің табысы мен байлығын толық немесе ішінара ортақ қорға салатын және кейбір тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді, негізінен тұрғын үй мен тамақ өнімдерін бірлесіп тұтынатын адамдардың шағын тобы” ретінде сипатталады. Үй қожалығы көлемі жөнінен көбінесе отбасымен үйлес келеді. Алайда үй қожалығының құрамына отбасының мүшесі болып табылмайтын адамдар да кіруі мүмкін. Түрлі елдерде үй қожалығының құрамында салт-дәстүрге, білімге, мәдениет ерекшеліктеріне, климатқа, ахуалға, т.б. қарай күшті айырмашылықтар болуы мүмкін. Қожайын тұратын алаңда малайлар немесе басқа да жұмыскерлер үй қожалығының мүшесі болып саналмайды, өйткені бұл ретте үй қожалығы талаптарының бірі орындалмайды: олар ұжымдасып тұтынатын қорларға ортақтаса алмайды. Бірлесіп тұру шарты, олар тұтынатын тамақ өнімдері оларды жалдаушылардың тұтынымының бір бөлігі болып есептелмейді. Ұлттық экономикадағы үй қожалығы секторы (үй қожалығының жиынтығы) нарыққа экономикалық және еңбек ресурстарын береді, оларға деген қажеттілікті кәсіпорындар (фирмалар) ұсынады. Үй қожалығы алған табыс жеке адамдардың меншікті қажеттерін қанағаттандыруға, негізінен тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді тұтыну түрінде пайдаланылады. Үй қожалығы секторы, сондай-ақ ішкі жинақ ақшаның аса маңызды көзі болып табылады; демографияда — адамдарды олардың бірлескен тұрмысын ұйымдастыру: ортақ үй қожалығын жүргізу, бірлесіп тұру, т.б. кезінде туындайтын қатынастар біріктіретін әлеуметтік-экономикалық ұя. Отбасынан үй қожалығының өзгешелігі мынада: онда туыстық қатынастардың болуы немесе бір үй қожалығының мүшелері арасында бір-бірін қадір тұтушылық міндетті емес, оның құрамына зейнеткер, үй қызметшісі, т.б. кіруі мүмкін, сондай-ақ үй қожалығы өз бетінше өмір сүретін, бөлек тұратын бір адамнан да тұруы мүмкін. Халық санағы үшін үй қожалығы ұғымы тұрмыстық қалыпқа негізделген, оның шеңберінде жекелеген адамдар немесе адамдар тобы өзін тағаммен және тұрмысқа қажетті барлық нәрселермен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Тоқтамыс би Жанұзақұлы

Тоқтамыс би Жанұзақұлы (XIX ғасыр) — Атығай руынан шыққан би. Тоқтамыс бидің Атығай-Қарауыл, Керей-Уақ, Бағаналы, тағыда басқа болыстарға ықпалы бар, патша әкімшілігі алдында да беделді төбе би болған. 1820 жылы оған Коллежский Ассесор атағы берілген. Полковник шеніне ұсынылғаны туралы дерек бар. Атығай Ажар ақын Тоқтамыс би туралы былай деп жырлаған: Туған жоқ асып қазақ Тоқтамыстан, Хан болып Орта жүзге атағы ұшқан. Олжабай Нұралыұлы Саққұлақ бидің немересі: Қазақта жан туған жоқ Тоқтамыстай, Тоқтамыстың баласы – Маңдай, Жандай. Патшамен грамота хат алысқан, Жандайды қандай адам осал дейді-ай? Ер Жандайдың баласы Кәкен еді, Құнанбай тобықтыны қарына ілді, - деп жырлаған тұқым. Ақ Патшаға 1855 жылы барғандар туралы: Бәрінің болып көсемі, Тоқтамыс тілге шешені, Жақсылық іске бас болған, Жамандарға қас болған, Жаяуларға ат болып, Тарыққанға ас болған, - деп Тоқтамыс бидің де барғанын айтады. Тоқтамыс би – Маңдай – Ғафар ата-балалы-немере аға сұлтандықта болған атақты әулет. Оларға «Дворян әулеті» атағы берілген. Дереккөздер
Василий Алексеевич Перовский

Василий Алексеевич Перовский (20.2.1794, Ресей, Почеп қаласы, қазіргі Брянск облысы – 20.12.1857, Алупка) – Орынбор губерниясының әскери губернаторы (1833 – 42 және 1851 – 57), 1812 жылы Отан соғысына және 1828 – 29 жылдары орыс-түрік соғыстарына қатысқан. Перовский – патша өкіметінің шығыстағы отарлау саясатын дәйекті жүргізушілердің бірі. Орынбор губернаторы болып тұрған кезде оған Орта Азия хандықтарымен, Иранмен және Ауғанстанмен сыртқы саясат мәселесін өз бетінше шешуге құқық берілді. 1835 жылы Перовскийдің нұсқауымен жаңа шептер белгіленіп, бекіністер салынды. Жаңа шептерге Орынбор казактары қоныстандырылып, қазақтар жайылымдық жерлерінен қуылды. Перовскийдің басшылығымен Жоламан Тіленшин, Исатай-Махамбет бастаған ұлт-азаттық көтеріліс басып жаншылды. 1839 – 40 жылдары Перовский патша әскерлерінің Хиуаға жорығын, 1853 жылы Ақмешітке жасаған жорығын басқарды. Перовский Кенесары Қасымұлымен жақсы қарым-қатынаста болған. Кенесарыға полковник шенін бергізген. Перовскийдің Ақмешітті алуына Сырдария қазақтары үлкен көмек көрсетті. Оның бұйрығымен кедей қазақтарға көмек ретінде ұн мен көктемгі егістікке тұқым берілді. Қазақтарға арнап емделетін лазарет ашқызып, оны керекті дәрі-дәрмектермен қамтамасыз етіп отырды. Өзін прогресшіл етіп көрсету мақсатында маңайына өнер және әдебиет қайраткерлерін топтастырды. Ұлы күйші Құрманғазы Сағырбайұлы оған арнап, «Перовск маршын» шығарды. Ақмешіт (Қызылорда қаласы) 1853 – 67 жылдары Перовскийдің атымен Перовск форты, 1867 – 1922 жылдары Перовск қаласы аталды. Дереккөздер
Негрлер

]] Негрлер (французша: nègre, испанша: negro, латынша: niger – қара деген сөзінен) – экватор нәсілді халықтардың жалпы атауы. 1) Тропиктік және Оңтүстік Африканың жергілікті халықтары. Бұларға Африкадағы көптеген тілдерде сөйлейтін алуан түрлі халықтар мен тайпалар: банту, гур, атлантикалықтар, нилоттар, т.б. жатады. Жалпы саны 230 миллион адамнан астам (2004); 2) Америкадағы Негрлер – 16 – 19 ғасырларда Африкадан еріксіз әкелінген, ақ нәсілдермен едәуір, жергілікті үндістермен ішінара араласқан, ағылшын, португал, испан, француз, голланд тілді түрлі тайпалардың ұрпақтары. Жалпы саны 110 миллион адамға жуық (оның 2/3-сі мулаттар), мұның ішінде 25 млн-ға жуығы АҚШ-та, 28 миллионға тарта адам Бразилияда тұрады. Негрлердің көбі Кариб таулы алқабына шоғырланған. Гаитиде, Ямайкада, Гайанада, Суринамда жеке халық болып қалыптасқан. Басқа елдердегі Негрлер сол елдің негізгі халықтарының құрамына кіреді. Әдебиеттер Әдебиеттер: Чебоксаров Н.Н., Чебоксарова И.А., Расы, народы, культуры, М., 1985; Харитонов В.М. и др., Антропология, М., 2003. Сілтемелер * Негроид * Моңғолоид * Еуропоид Дереккөздер
Перовскіде Кеңес өкіметінің орнауы

Перовскіде Кеңес өкіметінің орнауы - 1917 жылы Кеңес өкіметі алғаш Перовскіде орнады. * 1917 жылы 1 қазанда Түркістан өлкелік Кеңесінің мәжілісінде Перовск Кеңесі (1917 жылы наурыз айында құрылған) мен ондағы гарнизон Уақытша үкіметтің шараларына қарсы екенін және гарнизонның (бір мыңға жуық адамы бар) Кеңестер жағына шыққанын атап көрсетті. * 1917 жылы 29 қазанда большевиктердің төтенше кеңесі болып, онда бүкіл өкімет билігінің жұмысшы және солдат депутаттарының Перовск Кеңесінің қолына көшетіні туралы қаулы алынды. Петроградтағы қарулы көтерілістің жеңісін естіген және Ташкенттегі (ол кезде Түркістан өлкесінің және оған қарайтын Сырдария облысының орталық) Кеңес өкіметі үшін күрес барысынан хабардар жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңесі Перовскіде өкіметті өз қолына алды. * 1917 жылы 30 қазанда Перовскіден Ташкент жұмысшыларына көмекке Қызыл гвардия жасағы жіберілді. Жұмысшы және солдат депутаттарының Перовск Кеңесі Уақытша үкіметтің өкілін, запастағы 3 – Сібір полкінің командирін, реакцияшыл офицерлерді тұтқындады. Кеңес қаулысымен Қызыл гвардияның командирі болып Н.Селиверстов тағайындалды. * Жұмысшылар мен солдат депутаттарының Кеңесі басқа да әкімшілік және шаруашылық Кеңестерін құрып, Қызыл гвардияны нығайтып, ескі мемлекеттік аппаратты жойды. Дереккөздер
Найзақара

Найзақара (Salsola folіosa) – алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарындағы сор, сортаңды және тақыр жерлерде өседі. Биіктігі 15 – 80 см. Сабағы түп жағынан бұтақталып келеді. Жапырақтары толық, бармақ тәрізді, шырынды жоғарғы жағы имектеу. Гүлдері жапырақ қолтығында топтана шоғырланған. Гүлжапырақтары үлпек қабыршақты, жұмыртқа тәрізді, жемістенгенде түсі сарғыш, шеті бүтін және қанатшалары болады. Тамыз – қыркүйекте гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – сары немесе қызыл түсті жидек. Найзақара – аса құнды мал азығы. Сілтемелер * Табиғат * Өсімдіктер * Гүлдер Дереккөздер
Першин Александр Яковлевич

Першин Александр Яковлевич (1874, Ресей, Уфа губерниясы – 1919, Ташкент қаласы) – революционер. 1903 жылы большевиктер қатарына енген. 1894 жылы Қазалыда теміржолшы болып, саяси жұмыстарға араласқан. 1917 жылы ақпан буржуазиялық төңкерісін Ташкентте қарсы алды. 1917 – 19 жылдары Ташкент атқару комитетінің мүшесі, 1-Бүкілресейлік Кеңестердің съезінің делегаты, Ташкент әскери-рев. кеңесінің мүшесі, Ташкент атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарады. Ақ гвардияшылардың көтерілісі кезінде қазаға ұшырады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Минералды сумен емдеу

]] Минералды сумен емдеу, бальнеотерапия (лат. balneum – монша, суға түсу және грек. therapeіa – емдеу) – курорттық және курорттан тыс емдік - профилактикалық мекемелерде әр түрлі ауруларды табиғи және жасанды жолмен дайындалған минералды сумен емдеу. Минералды сумен емдеу ішкі (ішу арқылы), сыртқы (жалпы ванна суына шомылу) ем үшін пайдаланылады. Минералдық сулар сонымен бірге ауызды шаю, ингаляция жасау, асқазан мен ішекті шайып тазарту, т.б. үшін де пайдаланылады. Минералдық сулардың құрамында көмірқышқыл газдың, күкіртті сутектің, азоттың, тез ыдырайтын радиоактивті заттардың (радонның) болуы оларға емдік әсер береді. Олардың температуралық, механикалық факторларының мәні зор. Минералды ванналар алдымен жүрек - қан тамыр және жүйке жүйесіне әсер етіп, олардың жұмысын реттейді, организмдегі зат алмасу процесі мен ішкі секреция бездері жұмысының қалыпты жүруін қамтамасыз етеді. Жалпы және жергілікті минералды ванналарды жүрек - қан тамыр, тірек-қимыл аппараты (буын, сіңір, бұлшық ет), жүйке жүйесі, сондай-ақ гинекологиялық ауруларды емдеуге пайдаланылады. Минералды сумен шаю мұрын - жұтқыншақ, жоғары тыныс алу жолдары ауруларына, шайып тазалау мен клизма – ішек ауруларына қолданылады. Минералды суды ішкенде ауыз қуысындағы, асқазандағы рецепторларға әсер етіп, асқазан ішкі секреция бездерінің жұмысын реттейді. Сондай-ақ минералды су ішу өт жолдарының қызметін дұрыстайды, соның нәтижесінде зат алмасу процесі жақсарады. Минералды сумен емдеуді дәрігер белгілейді және оның бақылауымен жүргізіледі. Бальнеотерапиямен тромбоз және эмболияны, церебральді криздерді, қатерлі ісіктерді, глаукоманы, т.б. ауруларды емдемейді. Қазақстанда Минералды сумен емдейтін “Алмаарасан”, “Ақжайық”, “Қапаларасан”, “Жаңақорған”, “Көктем”, “Мерке”, “Мойылды”, т.б. курорт, санаторийлер жұмыс істейді. Сілтемелер * Монша * Курорт * Мерке Дереккөздер →Бейсембаева Р.С.Акушерия. →Раисова А.Т.Акушерия және гинекология. →Ғаламтор желісі www.google.kz →Адам анатомиясы. І том. А.Р.Рақышев. Алматы, “Білім”, 1994. →Адам анатомиясы. ІІ том. А.Р.Рақышев. Алматы, “Білім”, 1994. →Денсаулығы баланың-қуанышы ананың Р.С.Бейсембаева. Алматы “Қазақстан” 1990ж.
Рақымжан Әбілқасымұлы Қабашев

Қабашев Рақымжан ҚАБАШЕВ Рақымжан Әбілқасымұлы (17.11.1939 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Саумалкөл а.) – технолог ғылым доктотры (1988), профессор (1989). ҚР Білім беру ісінің үздігі. Томск мемлекеттік архитекторлық академиясын (1963) бітірген. Томск ғыл.-зерт. институтында инжинер (1962–63), «Казводоканалстрой» Жезқазған құрылыс бірлестігінде механик, топ жетекшісі, аға инж.-конструктор (1963–69), Қазақ политех. ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) аға оқытушы, доцент, аға ғыл. қызметкер (1969–80), Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясында доцент, декан, кафедра меңгерушісі (1980–90), Қазақ көлік және коммуникация академиясының проректоры (1991–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақ автомобиль жолдары университетінің ректоры. «Повышение эффективности землеройных машин на основе совершенствования рабочих органов» деген тақырыпта докторлық диссертыция қорғады. 300-ден астам ғыл. жарияланымның, 14 монографияның авторы. 25 өнертабыс пен патенттің иегері. Сілтемелер * Қазақ * коммуникация * патент Сыртқы сілтемелер http://www.alashainasy.kz/last_dates/15039/ Қабашев Рақымжан] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том. Толықтыру
Подольских Николай Артемьевич

Подольских Николай Артемьевич (20.1.1930 жылы туған, Орынбор облысы, Тоцкий ауданы, Марковка село) – партия, кәсіподақ қызметкері, Орынбор ауыл шаруашылық институтын бітірген (1965). 1949 – 50 жылдары Башқұрт АКСР-нің «Ақжар» кеңшарында механик, 1954 жылы қазіргі Түркістан облысының «Күйік» кеңшарында шеберхана механигі, бас механик, 1954 – 65 жылдары Қазалы ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесінде мұғалім, училище директорының оқу-өндірістік жұмыс жөніндегі орынбасары, 1965 – 74 жылдары облысы парткомның ауыл шаруашылық бөлім меңгерушісінің орынбасары, меңгеруші, 1974 – 85 жылдары облыс партком хатшысы қызметтерін атқарды. 1980 – 81 жылдары Ауғанстанда СОКП ОК-нің кеңесшісі ретінде болды. 1985 – 91 жылдары Қызылорда облысы кәсіподақтар кеңесінің төрағасы. 1992 – 93 жылдары халық депутаттары облысы кеңесінің ауыл шаруашылық жөніндегі комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. Екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Халықтар достығы» (КСРО), «Халықтар достығы» (Ауғанстан) ордендерімен, медальдармен марапатталған. Қызылорда қаласының құрметті азаматы. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Иван Григорьевич Подольцев

Иван Григорьевич Подольцев (1910, Ресей, Орынбор губерниясы – 1945) – Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). 1928 жылға дейін Қырғызстанда жұмыс істеген. 1930 – 35 жылдары Қызыл Армия қатарында болған. 1935 – 38 жылдары Ішкі істер халық комиссариатында жұмыс істеді. 1938 – 41 жылдары Қызылорда қаласында қызмет атқарды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Ленинград және Карель майдандарында ерлікпен шайқасты. Ленин, «2-дәрежелі Отан соғысы», Қызыл Жұлдыз ордендерімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Сейітжан Полымбетов

Сейітжан Полымбетов (25.5.1913 жылы туған, Шиелі ауданы Тартоғай ауылы) – мемлекеттік қызметкер. Найман тайпасынан шыққан. Алматы кен металлургия институтын (ҚазҰТУ) бітірген (1934). 1934 – 42 жылдары Қазақстан орталық партия комитетінде нұсқаушы, Қарағанды облысы партия комитетінде бөлім меңгерушісі, 1942 – 47 жылдары Жезқазған қалалық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. 1947 – 50 жылдары Қазақстан орталық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, 1950 – 56 жылдары Гурьев (Атырау) облысы партия комитетінің 1-хатшысы, 1956 – 61 жылдары Қазақстан Жергілікті өнеркәсіп министрі, Алматы халық шаруашылық кеңесінің, техникалық комитеттің төрағасы қызметінде болған. 1961 – 68 жылдары Республикалық кәсіподақтар кеңесінің төрағасы, 1968 –75 жылдары Қазақстан Министрлер кеңесінде бөлім меңгерушісі болды. КСРО, Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған. Екі мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ерғали Есжанов

Ерғали Есжанов (1864, Атырау облысы Теңіз ауданы (қазіргі Құрманғазы ауданы) – 1949, сонда) – домбырашы, күйші, Құрманғазының шәкірті. Ауыл мектебінде мұсылманша білім алғаннан кейін, Ерғали Есжанов Астрахан гимназиясында оқыды. Алайда, оқуды күнкөріс қамына байланысты бітіре алмай, Астраханда балық кәсіпшілігінде жұмыс істеді. Құрманғазыны Мақаш Бекмұханбетұлымен таныстырып, сол арқылы оның бостандыққа шығуына көмектеседі. Түрмеден қашқан Құрманғазыны үйіне паналатып, одан бірқатар күйлер үйренеді. Ал Құрманғазының түрмеде бірге бас сауғалаған досы қалмақ Саранжапты еліне жеткізуге қол ұшын берді. Құрманғазы Ерғалиға достықтың белгісі ретінде өз домбырасын сыйлаған. Есжанов ол домбыраны 1941 жылы Сталинград түбінде ұрысып жатырған сүйікті немересі, әрі шәкірті Ізбайырдың артынан барғанда ала барып, жауынгерлерге күй шерткен. Күйші Маңғыстау өңірінде (1905–1907 жылдары) болып, «Маңғыстау», «Бозашы» күйлерін шығарған. Оның «Қоштасу» күйі екі бірдей ержеткен ұлының қазасына арналған. Ерғали Есжанов мұралары кейінгі ұрпаққа оның шәкірттері (Ғ.Қайрошев, Ә.Бекешов) арқылы жетті. Дереккөздер
Дүйсенхан Қабдиев

Дүйсенхан Қабдиев (1926-2007) - ғалым-экономист. Экономика ғылымдарының докторы, профессор. 1960 жылдардан бастап Абайдың әлеуметтік, экономикалық көзқарасы мәселелерін зерттеумен айналысып, ақын шығармаларын оның өзі өмір сүрген кезеңдегі әлеуметтік орта мен қоғамдық қатынастар тұрғысынан жан- жақты талдады. Ғалым «Абай Құнанбаевтың әлеуметтік-экономикалық көзқарастары мәселесі хақында» монографиясында ақынның еңбек, кәсіп, мешеуліктің себептері, егіншілік, отырықшылық, сауда, байлық, мүліктік теңсіздік жайлы пікірлерін саралап, қорытты. Оның «Қазақ ағартушы-демократтарының әлеуметтік-экономикалық көзқарастары» деген көлемді зерттеу еңбегінің 4-тарауы Абайдың экономикалық көзқарасын айқындауға арналған. Мұнда ақынның Қазақстандағы экономикалық- қоғамдық қатынастар, статистика, социология, ақшалай-товарлы қатынастар, сауда туралы тұжырымдары жан-жақты зерттеледі. Қабдиев «Қазақстанда экономикалық ойдың дамуы» еңбегінің 4-тарауында С. Торайғыровтың экономикалық көзқарасының қалыптасуындағы Абай шығармаларының елеулі ықпалын дәлелдеген. Дереккөздер