kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бағыбек Құндақбайұлы

Бағыбек Құндақбайұлы (1926 жылы 10 қазанда Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Сұлутөбе қыстағы) - театртанушы, педагог, өнертану ғылымдарының докторы (1996), профессор (1989). Ресей Табиғаттану академиясы Еуразия өнертану бөлімшесінің академигі (1996). Өмірбаян 1955 жылы Ташкенттің А.Н.Островский атындағы театр-көркемсурет институтының театртану факультетін бітірген. 1955 —1956 жылдары Қазақстанның балалар мен жасөспірімдер театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі, 1956—1958 жылдары Жамбыл қаласындағы республикалық мәдени-ағарту училищесінде өнер тарихының оқытушысы болған. 1958 жылдан М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында қызмет етіп келеді. Қазір осы институттың бөлім меңгерушісі. Мәскеудегі А.В.Луначарский атындағы Мемлекеттік театр өнері институтының аспирантурасын (1963) бітірген. Өнертану ғылымының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Ресей жаратылыстану академиясының «Евразия зерттеу» бөлімшесінің академигі, Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері, «Құрмет» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. М.Кәрімнің «Айгүл елінде», Б.Жәкиевтің «Ертең жаңа жыл», «Бәрі де ойыннан шықты», И.Экренің «Сау басыма — сақина», «Майор Тоот және басқалар», Лев Устиновтың «Таза жүрек» пьесаларын қазақ тіліне аударған. Қазақша, орысша мәдениет пен өнер терминологиялық сөздігінің жетекшісі әрі авторларының бірі. ІІІ томдық «Қазақ өнерінің тарихы», монографиясының театр бөлімін жазған. Шығармалары * Қазақтың академиялық драма театрында қырық жыл. (К.Нүрпейісовпен бірге). А., «Жазушы», 1966; * Режиссер және спектакль. А., «Жазушы», 1971; * Қызылорда театрында 25 жыл. А., «Жазушы», 1976; * Путь театра. А., «Жазушы», 1976; * Уақыт және театр. А., «Өнер», 1981; * Бел белестер. А., «Өнер», 1987; * Мұхтар Әуезов және театр. А., «Ғылым», 1997; * Заман және театр. А., «Өнер», 2001; * Театр туралы толғаныстар. А., «Өнер», 2006; * Қазақ театры ның тарихы. («Тұңғыш талпыныс», «Алғашқы адым», «Театр туған да», «Театр шежіресі») тарау лары. А., «Ғылым», I том. 1975, ІІ том. («Бүгінгі күн тақырыбы театр сахнасында», «Комедиялық спектакпьдер», «Эпостық спектакльдер», «Тарихи революциялық спектакльдер», «Қорытынды», «Репертуар» тараулары. 1978). ; * Алты томдық «История Советского драматического театра». М., 1966-1971; * Жиырма-отызыншы жылдардағы Қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1997; * Он томдық «Қазақ әдебиеті тарихының 7-8-9 томдары». А., «Қазақпарат», 2004-2005; * Шернияз. А., «Өнер», 1990; Восхождения. А., «Жалын», 1977. Дереккөздер
Бағлан Қамзақызы Жұмабекова

Бағлан Қамзақызы Жұмабекова (1955 жылы т.) – медицина ғылымдарының докторы (2004), профессор (2005). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1978). * Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкері (1979–81, Алматы қ.) * Қазақстан ғылым академиясының Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкері, ассистент, доцент (1984–99) қызметтерін атқарды. * 1999 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кәсіби аурулар курсының меңгерушісі. Еңбектері * 105 ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Бауырмалдық

Бауырмалдық — адам бойындағы туысқандық, ағайыншылық қарым-қатынасқа адалдықты білдіретін ұғым. Бауырмалдық - туыс адамдардың арасындағы жақсы көру сезімін, бір-біріне деген мейірімділігін, жанашырлығын, қамқорлығын білдіретін құнды қасиет. Сондай-ақ, бауырмалдық тек туыстық негізде ғана көрінетін қасиет емес, ол кісінің адамгершілік, имандылық қасиеттерін айқындайтын мінез-құлықтың жағымды белгісі. Өзгені бауырына тарта білу, әр адамды жақын санап, қамқорлық көрсету сияқты ізгілік белгілері адамдар арасындағы өзара сыйластықты, бірін-бірі құрметтеу, жақын тұту сезімдерін қалыптастырады. Адамдарды тіліне, дініне, ұлтына бөлмей, кез-келген жағдайда оларға көмектесуге дайын тұру, қол ұшын беру қасиеті де бауырмалдықтың белгісі болып табылады (қ. Бауырластық). Бауырмалдықтың салдары адамның не халықтың өзіне зиянды болмас үшін ол тәуелсіздік, ұлттық мүдде, ұлттық намыс сияқты ұлы құндылықтармен астаса көрініс табуы керек. Дереккөздер
Шопан ата

Шопан ата — қой түлігі мен шопанның пірі. Зерттеушілердің пікірінше шамамен 13–14 ғасырларда өмір сүрген және Қожа Ахмет Иасауи тариқатының басшыларының бірі болған. Жалпы ислам дүниесінде әрбір кәсіптің киелілігін, абыройлығын әйгілеп, ол кәсіптердің бастауында тұрған рухани ұстаз, қасиетті пірге құрмет көрсету дәстүрі бар. Сондай-ақ дәстүрлі қазақ мұсылмандығында да қазақтың ата кәсібі малшылыққа байланысты пір тұтылатын қасиетті есімдер бар. Солардың бірі Шопан ата Ол Иасауи тариқаты дәстүрінің ұстазы ретінде тарихи тұлға болса да халық жадында шопандық кәсіптің пірі ретінде аңыздық тұлға болып сақталды. Халық арасында Шопан ата туралы аңыз әңгімелер көптеп таралып, қой түлігінің қасиеттерін дәріптеген және сол кәсіптің иесі пірден қолдау, желеп-жебеу тілеп, мұсылмандық дәстүрмен рухани жалғастыққа ұмтылған. Дереккөздер
Құлтансор

Құлтансор – Нұра алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде, Есенгелді ауылынан батысқа қарай 22 км, теңіз деңгейінен 416 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 14,1 км 2 (көктемде 16,0 км 2 -ге ұлғаяды), ұзындығы 5,7 км, ендірек жері 3 км. Жағалау сызығының ұзындығы 33,5 км, орташа тереңдігі 0,4 м (ең терең жері 1 м). Су жиналатын алабы 134 км 2 . Суы тұзды. Қарашаның аяғында мұз қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Негізінен көктемгі қар суымен толығады. Жағалау сипаты Жағалауы екі террасадан, жиі тілімденген түбектер мен шығанақтардан тұрады. Көлде 8 арал бар, түбі тегіс, лай. Жағалауында бетеге, жусан, қараған, жыңғыл өседі. Көлде аққу, қаз, үйрек, т.б. құстар ұя салады. Кейінгі жылдары көл суы тартылып, таязданып келеді. Жауын-шашын аз жылдары құрғап қалады немесе шалшық суға айналады. Дереккөздер
Недзвецкий Владимир Ефимович

Недзвецкий Владимир Ефимович (1856, Могилев губернаторы – 1918,Верный қаласы) – өлкетанушы, Жетісу облысы мұражайының негізін қалаушы. 1882 жылы Қазан университетінің заң факультетін бітірген. Студент кезінде саяси қозғалысқа қатысқаны үшін ішкі Ресейден Сібірге жер аударылып, 1882 – 84 жылы Омбыдағы Батыс Сібір Бас басқармасында қызмет атқарды. Г.Колпаковскийдің кеңесімен 1884 жылы Жетісу облысына ауысып, сонда тұрақтап қалған. 1884 – 1901 жылы Жетісу облысы басқармасында және Верный уездінің бітімші сотында қызмет атқарып, 1901 – 18 жылы облыстың статистикалық кенестің хатшысы болды. Недзвецкий өлке тарихы мен мәдени өмірінен құнды деректер жинаған. Әсіресе оның “Жетісу облысының 1905 жылғы естелік кітапшасы және адрес-календары” атты еңбегі сол кездегі өлкенің қоғамдық-мәдени өмірі, әлеуметтік, экономикалық тұрмысы жайында мол мағлұмат береді. Недзвецкийдің басшылығымен 1916 жылы ұлт-азаттық қозғалысына қатысушылардың қару-жарақтары Жетісу облысы мұражайына алынды.Жетісуда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін ол патша әкімшілігінің шенеунігі ретінде қызметтен шеттетілді. Іле Алатауында ғана өсетін, өте сирек кездесетін кекіренің және алманың (Недзвецкий алмасы) бір түрі Недзвецкий есімімен аталады. Сілтемелер * Жетісу * Недзвецкий алмасы * Верный Дереккөздер
Мойылды санаторий

Мойылды – балшықпен емдейтін бальнеологиялық санаторий. Павлодар облысы Мойылды көшесінің жағалауында, теңіз деңгейінен 135 м биіктікте орналасқан. Алматы темір жолының Павлодар станциясынан 17 км (автобус қатынайды) қашықтықта. 1922 жылы ашылған. 350 орны бар (2004). Жыл бойы жұмыс істейді. Климаты континенттік, яғни жазы ыстық, қысы суық. Қаңтар айының орташа температурасы –18С , ал шілдеде 21С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 мм шамасында. Ем ретінде әлсіз сульфитті минералдығы жоғары (1 л суда 250 г минерал, ал рН көрсеткіші 7,4) шөгінді балшық, Мойылды көшесінен алынатын ащы тұзды рапа (сульфат-хлорид, натрий-магний аралас) ванна (былау) ретінде пайдаланылады, минералды суын ішеді. Санаторий сүйек-бұлшық ет (артритті, полиартритті, артрозті, остеохондрозды, радикулитті, т.б.), жүйке жүйесі (невралгия, неврит, невропатия, т.б.), ерлердің жыныс органдарының (простатит, т.б.) және гинекология (созылмалы метроэндометрит, бедеулік, т.б.) ауруларын емдеуге арналған. Сондай-ақ, функционалдық диагностика қою, физиотерапия, массаж, емдік дене шынықтыру және стоматол. кабинеттер бар. Ж. Абылаев Сілтемелер *Павлодар *Санаторий Дереккөздер
Самарқан көтерілісі

Самарқан көтерілісі — патшалық Ресейдің саясатына қарсы Самарқанд қ-нда болған көтеріліс. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғаннан соң өлке генерал-губернаторы К.П. Кауфманның басшылығымен орыс әскерлері Бұхар әмірлігіне қарасты жерлерді жаулауға кірісті. Озық үлгідегі қару-жарақпен жасақталған орыс әскерлеріне Бұхар әмірі Мұзаффар тегеурінді қарсылық көрсете алмауы себепті, 1868 жылы 2 мамырда Самарқанд қаласы шайқассыз орыс әскерлерінің қолына өтті. Бұл хабар өлке халқы арасында тез тарап, Орталық Азиядағы түркі-мұсылман халықтарының қасиетті орны саналатын Самарқандты орыстардан азат етуге деген наразылық күшейте түсті. Самарқанд төңірегінде жергілікті халықтан жасақтар құрылды. Нұратада Сыздық сұлтан бастаған 2000 қазақ жігіттерінен құрылған жасақ та Самарқандты азат етуге қатысатындықтарын білдірді. Кауфман Самарқандта 650 адамнан тұратын гарнизонды қалдырып, қалған әскерімен халық жасақтарына тойтарыс беруге аттанды. Осындай сәтте, 21 мамыр күні Самарқанд тұрғындары көтеріліске шығып, орыс гарнизонын қаладан қуып шығуға әрекеттенді. Орыс гарнизоны әлсіз қаруланған көтерілісшілерден қаладағы қамалға тығылып аман қалды. Губернатор көтерілістің басталғанын естісімен Самарқандқа оралып, оларды аяусыз жазалады. Бұл көтеріліс Түркістан халқының азаттық күресінің онан әрі өрістеуіне ықпал етті. Пайдаланылған cілтемелер
Балық сөзі

Балық — Орхон-Енисей жазуларында кездесетін, қала, кент деген мағынадағы сөз, 6—7 ғасырлардағы қалаларға қойылған ат. Қолданылған кезі 6—15 ғасырлар арасы. Іле-балық — осы күнгі Іле өз-нің аяқ шенінде, Бесбалық Хан Тәңірі тауының солтүстік жағында, Үрімжіге көрші тұрған Гушен қаласының қасында болған, ал Ханбалық — Шыңғыс хан империясы дәуіріндегі Пекин қаласының аты. Шу бойындағы Баласағұн қаласының аты — Құбабалық (Құбалық) — әдемі қала дегенді білдіреді. Солтүстік Ауғанстандағы Балх қаласы да осы сөзбен байланысты болуы мүмкін. Ертеректе оны бактриялықтар астана етсе, кейін Кушан патшалығы, ғазнеуиліктер, салжұқтар, Темір ұрпақтары, Бұхар хандары астана етті. Дереккөздер
Түсіпбектегі Махабат Рымқұлұлы

Түсіпбектегі Махабат Рымқұлұлы (5.1.1931 ж.т., Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы а.) – техника ғылымының докторы (1991), профессор (1994). Халықаралық техника кибернетика академиясының корресподент мүшесі (1992). Алматы тау-кен және металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) оқып, Мәскеу жоғары техника училищесін бітірген (1955). Новосибирск қаласындағы №92 зауытта инженер-конструктор (1955–57); 1957 жылдан Алматы қаласында Халық шаруалар кеңесінде инженер, «Металлист» зауытында бас инженер, Қазақ жергілікті өнеркәсіп ғылыми зерттеу институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетінде) инженер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болды (1964–96). Негізгі ғылыми-зертеулері машина жасау саласындағы автоматтандыру мәселелеріне арналған. [http://www.scedu.kz/gosudarstvennaja_premija_respubliki_kazakhstan_v_oblasti_nauki_i_tekhniki/polozhenie_o_gosudarstvennykh_premijakh_respubliki_kazakhstan_v_oblastinauki_i_tekhniki_literatury_i_iskusstva/ ҚР Мемлекетік сыйлық лауреаты] (2001). Дереккөздер Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
Анатолий Иванович Ненашев

Анатолий Иванович Ненашев (5.01.1903, Тамбов - 28.09.1967, Алматы) – театр суретшісі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1954). Өмірбаяны * Тамбов көркемсурет училищесінде оқыған. * 1930 жылдан Алматы қалысында тұрып, шығармашылық қызметпен айналысты. * Қазақ муз. театрының (қазіргі Қазақтың мемлекеттік академия опера және балет театры) бас суретшісі болды (1933 – 65). Еңбектері Оның эскиздері бойынша театрда қойылған * И.В. Коцык пен М.Әуезовтің “Айман – Шолпан” (1938, 1943) * Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібек” (1934, 1945, 1955; опера декорациясының макеті үшін Париж қаласында ұйымдастырылған Бүкіл дүниежүзілік. өнер көрмесінің алтын медалі берілді, 1937) * “Жалбыр” (1935) * “Ер Тарғын” (1937, 1954) * “Дударай” (1953, 1957) * М.Төлебаевтың “Біржан – Сара” (1946, 1957; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1949) * Дж. Вердидің “Аида” (1948) * Н.А. Римский-Корсаковтың “Патша қалыңдығы” (1952, 1957) * Ю.С. Мейтустың “Жас гвардия” (1955) * П.И. Чайковскийдің “Қарғаның мәткесі” * Т.Н. Хренниковтың “Дауылда” * І.Қожамияровтың “Назугум” (үшеуі де 1956) * Дж.Россинидің “Севиль шаштаразы” (1957) спектакльдеріне арналған киімдер мен декорация эскизін жасады. Поэзияға толы түр-түс сәнділігі, ықшамдылық пен ашық бейнелі шешім Ненашевтің суреткерлік шығармасына тән сипаты Қазақтың мемлекеттік академия драма театрында қойылған Әуезовтың “Тас түлек”, Ғ.Мүсіреповтың “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” (1953), Әуезов пен Л.С. Соболевтың “Абай” (1962), А.С. Пушкиннің “Шағын трагедиялар”, Ш.Айтматовтың “Ана – Жер-Ана” (екеуі де 1964; Мемлекеттік сыйлығына, 1966), тағы басқа спектакльдерді көркемдеді. Марапаттары “Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Су бүргесі

Су бүргелері, дафния (Daphnіa) – бұтақмұртты шаянтәрізділер туысы. Тұщы су айдындарында планктонды тіршілік етеді. Дүние жүзінде 26 түрі, Қазақстанда 4 түрі aнықталған. Денесі мөлдір, жұқа карапакс қабатты, ұзындығы 1 – 3 мм. Aнтеннулары қысқа, аналықтарында тұрақты, ал аталықтарында қозғалмалы болады. Ұзын, екі бұтақты антеннулары арқылы секіріп қозғалады (аты осыған байланысты қойылған). Су бүргелерінің басқа бұтақмұртты шаяндардан гетерогониялық даму жолдары арқылы ерекшеленеді. Аналықтары партеногенетикалық жолмен жаздың басында, ал аталықтары күзде жетіледі. Су бүргелеріне цикломорфоз (тіршілігінің жыл мезгіліне қарай өзгеруі) тән. Мысалы, бас пішінінің домалақ болуы – төмен температураға, сүйір болуы – жоғары температураға байланысты. Су бүргелерімен омыртқасыздар, балық шабақтары қоректенеді. Дереккөздер
Тайбағар Тұрланұлы

Тайбағар Тұрланұлы (1827, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қазыбек бек темір жол станциясы – 1881, сонда) – би, Ұлы жүз шапырашты руының әжіке тармағынан шыққан. Ақын, әншілердің қамқоршысы болған. Ол өзінің сыралғы досы, атақты әнші Дәуренсал Құдабайұлына араша түсіп, бар малын құн өтеміне төлеу арқылы өлім жазасынан аман алып қалғаны ұшін ел ішінде “мырза” атанған. Тайбағардың шешендігі мен әділеттілігін Сүйінбай жоғары бағалаған. Ол Тезек төремен айтысында: “…менің бауырым – Тұрланның жалғыз ұлы, Мықты болсаң жеңіп көр Тайбағарды” деуі Тайбағардың шешен адам болғанын білдіреді. Аягөзде өткен құн дауында Қанай батырды өлім жазасынан алып қалған. Дереккөздер
Усмадияр Мақанов

Усмадияр Мақанов (1939 жылы туған, Сарыағаш ауданы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (1987), профессор (1989). Ташкент политехникалық институтын бітірген (1958). 1963–64 жылдары Бішкек, Алматы кәсіпорындарында инженер-технолог болып қызмет атқарды. 1964–67 жылдары аспирантурада оқыды. 1969 жылы ҚазПТИ-дың жалпы химия кафедрасында аға оқытушы, доцент болған. Ал 1976 жылы жалпы химия кафедрасының меңгерушісі болды. 1981–83 жылы еңбек жолын Мәскеу мемлекеттік университетінде жалғастырған. 110-нан астам ғылыми және 4 авторлық еңбектері бар. Сілтемелер
Зуһд

Зуһд, Зухд (арабша мән бермеу, көңіл бөлмеу, бас тарту ) – сопылық ілімдегі бастапқы әрі негізгі құндылықтардың бірі. Зухдтың үш талабы бар: :* 1) дүние жолында қол жеткізген табыстарға малданып қуанбау, жоғалтқан нәрселер үшін де опынып, өкінбеу; :* 2) мақтағанға қуанбау, даттағанға қорланбау; :* 3) Алла тағалаға құлшылық етуді және онымен жырақ қалып бірге болуды басты мақсат етіп алу. Зухд жолын ұстану – дүниеқұмарлыққа, құлқынның қалауына ерік бермей, нәпсіні тежеу, фәни дүниенің рахатын тәрк ету; харам мен күдікті нәрселерге, тіпті дінде рұқсат етілген мубах және халал нәрселерге де аса сақтықпен қарау; мансап, атақ, дәрежеге көңіл аудармай, одан аулақ болу; Алла тағаладан басқа барлық нәрседен бас тарту. Алайда зухд дүниені түгелдей керексіз қылып, тәрк ету емес. Ол хақ тағаланың үйі – жүректі таза ұстау. Алла ризалығы үшін өмір сүру, оның берген сыйы мен нығметіне шүкірлік ету, қысылып тарыққан шақта азға қанағат қылып, сабырлы болу. Зухд жолын ұстанған кісі заҺид деп аталады. Сопылар әуелгіде өздерін заҺидтер деп атады. Алғашқы заҺидтер – Хасан әл-Басри (ө.ж. 728 ж.), Абу Хашим әл-Суфи (ө.ж. 767 ж.), Даууд әл-Таии (ө.ж. 766 ж.), ИбраҺим бин АдҺам (ө.ж. 777 ж.) және т.б. Ханбалшылар мәзҺабының негізін салушы, 4 ұлы исламның бірі Ахмад ибн Ханбал (780 – 855) “Китаб ал-зуҺд” деген кітап жазған. Осыдан зухдтың тек сопылар ғана емес, факих ғалымдар арасында да қолдау тапқанын көреміз. Дереккөздер
Байбарақ Құдайқұлұлы

Байбарақ Құдайқұлұлы (шамамен 18 ғасырдың басы) — батыр. Кіші жүздің алаша руынан. Ел арасындағы аңыздарға қарағанда Байбарақ Құдайқұлұлы қалмақтардың бір шапқыншылығы кезінде қолға түсіп, жастайынан тұтқындықты басынан өткізген. Кейін қалмақтарға қарсы жорықтарұйымдастыруға қатысқан. Қалмақ батырын жекпе-жек шайқаста жеңіп, есімі Алаша руының ұранына айналған. Дереккөздер
Тұрар Мұратбекұлы Лаумулин

Тұрар Мұратбекұлы Лаумулин (24.3.1932 ж.т., Алматы қаласы) – тау кен инжинері-геологы, геологиялық-минералдар ғылымының докторы (1979), профессор (1992). ҚР-ның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1957, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының геология ғылымдар институтында аға лаборант, инжинер, кіші., аға ғылым қызметкер, ғалым-хатшы (1957–69), институттың ғылым жөніндегі директорының орынбасары (1971–74), аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі, институт директорының орынбасары (1975–87) болып жұмыс істеді, 1997 жылдан бас ғылым қызметкер. «Структурно-генетические условия формирования редкометального орудения Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Еңбектері Лаумулиннің ғылыми еңбектері кентас өрісінің құрылымын зерттеу және аймақтық металлогения мәселелеріне арналған. 160-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 10 монографияның авторы. Пайдаланылан әдебиеттер Қазақ энциклопедиясы
Тәржіма Шаһнама

Тәржіма Шаһнама – Фердоуси “Шаһнамасының” түркіше аудармасы. Аударған – Хұсейін Хасан Мұхаммед әл-Хорезми. Ол сұлтан Чемнің жұмсауымен Мысырға барып, онда “Шаһнаманы” аударған, еңбекті Кансух Гури сұлтанға тарту еткен. Аударманың қолжазбасы 1511 жылдың наурыз айында Каирде жазылып біткен. Поляк түркітанушысы А.Зайончковский “Тәржіма Шаһнама” 1965 ж. Варшавада бастырып шығарған. Бұл басылған нұсқада араб әліпбиімен жазылған “Шаһнаманың” фотокөшірмесі және мәтіннің латынша транскрипциясы бар. Зерттеуші Ә.Құрышжанұлы еңбек жайында “Ескерткіш ескі осман тілінің тарихы үшін аса бағалы мұра бола тұра, көне қыпшақ тілі мен Алтын Орда, Хорезм халықтарының мәдени тарихы үшін де маңызы аз емес” дейді. Қолжазба Түркиядағы Топқапы сарайында сақтаулы. Сілтемелер
Мирное

Елді мекендер: * Мирное – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл. * Мирное – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл. * Мирное – Қостанай облысы Арқалық қаласына қарасты ауыл. * Мирное – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы ауыл. * Мирное – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл. * Мирное – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Мирное – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы таратылған ауыл. * Мирное – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл.
Самарқаулық

Самарқаулық— адам бойындағы жігерсіздікті білдіретін ұғым. Іс-әрекетке ынтасыздық, қайратсыздық Самарқаулықтың белгілері болып табылады. Самарқаулыққа салынған адамның көңіл-күйіндегі өзгерістер, ішкі қалауы сыртқа анық, ашық білінбейді, оған қайғы мен қуаныш та әсер етпеуі мүмкін. Мұндай құлықсыз күйге жалқаулыққа бой алдырған, көпшілікпен араласпайтын адам ұшырайды. Самарқаулықтан арылу үшін адам өз ерік-жігерін жинап, мақсатты түрде әрекеттенуі қажет. Пайдаланылған cілтемелер
Шиебөрі

Шибөрі, шүйбөрі немесе африкалық ит – ит тұқымдасына жататын жыртқыш сүт қоректі. Дене тұрқы 71 – 82 см, бойы 45 – 50 см, құйрығының ұзындығы 22 – 23 см, салмағы 7 – 13 кг, пішіні қасқырға ұқсас, бірақ одан екі есе кіші, түсі жирен сұрғылт. Орталық Африкадан бастап Орта Шығыс, Еуропаның оңтүстік-шығысында таралған. Кавказ, кейде Молдавияда, Орта Азияда, Сырдарияның орта тұсынан (Арыс өзені]] құятын сағадан) оңтүстікке қарай кездеседі. Шиебөрі өзен, көл бойындағы тоғайлы, қамысты жерді мекендейді, кейде шөлде, тау бауырында, ел мекеніне жақын жерде де кездеседі. Жемін (қоян көжегі, тышқан, кесіртке, жылан, бақа, жәндіктер, жануар өлексесі, әр түрлі жеміс, қарбыз, қауын, т.б.) аулауға ымыртта шығады, кейде күндіз де қорек іздейді. Қаңтардың ортасынан ақпанның аяғына дейін ұйығады, 60 – 62 күн көтеріп 4 – 6, кейде 8 күшік туады. Жыныстық жағынан қаншығы бір жасында, қабыланы екі жасында жетіледі. Кәсіптік маңызы онша емес, аң, құс шаруашылығына зиян келтіретін жерде ауланады. Мінез-құлықтары Шибөрілер үйірлер деп аталатын топтарда өмір сүреді. Бір үйір ата-аналар жұбы мен олардың балаларынан тұрады. Олар бірге тұрып, бірге шабуылға шығады. Отбасы, әдетте, күндіз үңгірлерде немесе ағаш бұтақтарының арасында жапырақтардың астында жасырынып жатып, түнде қорек іздеп шығады. Шибөрілердің ата-анасы бірге күшіктерін өсіруге қатысады. Шибөрінің түрлері Шибөрілердің үш түрі бар, олар: алтын шибөрі, қара жонды шибөрі және кәдімгі шибөрі. Дереккөздер
Он шақырымдық алқап

Он шақырымдық алқап – Қазақ хандығының иелігінен патша үкіметінің пайдасына кесіп алынған жер (18 ғ-дың 20 – 50-жылдары). Бүкіл Сібір шебінің өн бойындағы (1500 км) Он шақырымдық аумақ Ресей мемлекетінің қарамағына берілді. Бұл алқап құнарлы, қолайлы жайылымдары бар жерлермен өтті. Мұндай жағдай Орынбор шебінде де орын алды. Жайық шебі кеңейтіліп, қазақтардың өз иеліктерінде өзеннің оң жағасына еркін өтуіне тыйым салынып, шығыстағы Үй шебі Новоишим шебімен қосылуға тиіс болды, ол Сібір редуты арқылы Ертіс шебімен байланысып жатты. Шептер мен бекіністер Төменгі Үй дистанциясына 1743 жылы негізі қаланған Троицк бекінісі енді. Бекініс бекеттерін жалғастыру жөніндегі нысаналы шаралар аяқталғаннан кейін Орынбор, Новоишим, Ертіс, Сібір, Үй шептері Қазақстанның солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс аймақтарын қоршап, Оралдың, Сібірдің, Алтайдың шектес жерлерін де қамтыды. Сөйтіп, Жайықтың сағасынан Өскемен бекінісіне дейін ұзындығы 3,5 мың км болатын, негізінен казактар қоныстандырылған бекіністер мен форпостардың тұтас шебі қалыптастырылды. Осы жұмыстардың жүргізілуіне байланысты қазақтардың көшіп жүретін қоныстары шамамен 70 мың км² кесіп тасталған болып шықты. Көтерілісшілерге қолданылған жаза Мұндай саясатқа қарсы шыққан көшпелілерге ойдан шығарылған айыптаулар тағылып, алыс жерлерге жер аударылды. Он шақырымдық аумақ саясатының іске асырылуы патша үкіметінің қазақ жерлерін отарлай бастауының негізі болды. Сілтемелер * Бекіністер * Көтерілістер * Шептер Дереккөздер
Недзвецкий алмасы

Недзвецкий алмасы (malus nіedzwetzkyana) – раушангүл тұқымдасының алма туысына жататын ағаш. Қаратауда, Талас Алатауының сілемдерінде кездеседі. Биіктігі 5 – 8 м. Бұтақ шоғыры тармақталып өскен, ағаш діңінің түсі қоңыр не қызыл. Жапырақтары эллипс тәрізді, саусақ салалы тілімденген, шеті ара тісті иректелген. Гүлдері қанық қошқыл қызыл түсті. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі қанық қызыл түсті, етті, шырынды, тәтті. Недзвецкий алмасы– өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер * Недзвецкий Владимир Ефимович * Өсімдіктер * Алматы Дереккөздер
Серік Қалиев

Серік Қалиев (16 тамыз 1961 жыл, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы Амангелді ауылы - 27 сәуір 2023 жыл) — айтыс ақыны. 1978—1983 жылдары жоғары оқу орнында (ЖГМҚИ) оқыған. 1983-1995 жылдары облыстық, республикалық ақындар айтыстарына қатысып, жүлделі орындарды иеленген. Өлеңдері 1987 жылы жас ақындардың «Қарлығаш» ұжымдық жинағына («Жалын» ) енген. Шығармалары * Отыз тістен шыққан сөз. Тараз, «Щит», 1998; * Ақ моншақ. Тараз. «Щит», 1998; * Жұлдыз сезім. Тараз. «Салық тәртібі», 1998; * Өлеңдер мен әңгімелер. А., «Атамұра», 1999; * Егіздің сыңары. А., «Толғанай», 2000; * Ашық хат. А., «Нұрлы әлем», 2003. * Болашаққа хат. Жүздесу. Алматы. "Таугуль-Принт" 2014; Дереккөздер
Фрида Андреевна Шмакова

Фрида Андреевна Шмакова (1927 ж. т., Ресей, Мәскеу облысы, Павлово-Посад қаласы) – Социал Еңбек Ері (8.6.1947). 1941 – 1961 ж. Мақтаарал кеңшарында тракторшы, мақта жинау машинасының механик-жүргізушісі, трактор-егіс бригадасының бригадирі, 1961 жылдан Павлово-Посад қаласындағы жібек тоқу фабрикасында тоқымашы болып істеді. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Владимир Михайлович Бехтерев

Бехтерев Владимир Михайлович [20.1(1.2).1857, Ресей, Вятск губерниясы Сорал ауылы — 24.12.1927, Мәскеу] — орыс ғалымы, медицина ғылымдарының докторы (1881), профессор (1894). Санкт-Петербург медицина-хирургия академиясын бітірген (1878). * 1885 ж. Қазанда невропатологтар мен психиаторлар қоғамын және 1893 ж. “Неврологический вестник” журналын ұйымдастырды. Осы жылдан бастап Санкт-Петербургтегі Әскери-медициналық академияның, * 1897 жылдан әйелдер медицина институтының профессоры болды. * 1908 —18 ж. Санкт-Петербургте Психоневрология институтын, 1918 жылдан Ми жүйесі институтын (қазіргі В.М. Бехтерев атындағы Мемлекеттік рефлексологиялық институт) басқарды. Бехтерев — рефлексологияның (рефлекстер туралы ғылым) негізін салушы ғалым. 600-ден астам ғылыми еңбегі бар. 1890 жылдары Бехтеревтің ғылымға қосқан ең үлкен жаңалығы — ми жүйесі туралы морфологиялық зерттеуі болды. Ол ми жүйесі мен жұлынның өткізгіштік жолдарын; адамның кеңістікте тепе-теңдік қасиетін сақтауы мен дұрыс бағдарлауының анатомия-физиология негізін және көру төмпешігінің (таламустың) қызметін; ғылымға белгісіз болып келген ми жүйесінің құрылымдарын анықтады. Сондай-ақ, адам мен жануарлардың байланыс-қозғалтқыш рефлексінің әдістемесін жасады. Бехтерев жас балалардың мінез-құлықтарындағы өзгерістер мен олардың жыныстық жетілу ерекшеліктерін зерттеді. Ол алғаш рет асқынған маскүнемдікті гипнозбен емдеуді ұсынған. Жүйке ауруларын тудыратын рефлекстер мен синдромдарын (белгілі бір ауруға жатпайтын бірнеше ауру белгілерінің қатар кездесуін) анықтап, сол ауруларды емдеу жолдарын көрсетті. Бехтеревтің медицинада ашқан аурулары оның есімімен аталады (мысалы, “Бехтерев ауруы”), ал жүйке ауруларын емдеуге осы күнге дейін қолданып жүрген “Бехтерев ішірткісінің” маңызы зор. Дереккөздер
Жұмағазин Жаңабай Дербесінұлы

Жұмағазин Жаңабай Дербесінұлы (01.01.1955 ж.т., Ақтөбе облысы Қобда ауданы Көк а.) – медицина ғылымдарының докторы (1996). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1982, қазіргі Батыс Қазақстан мед. академиясы) бітірген. Ақтөбе қаласында дәрігер (1982–88), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының ординаторы, ассистенті (1989–96) болды. 1996 жылдан кафедра меңгерушісі. Қуыққа операция жасау туралы өнертабыстық ұсынысы тәжірибеге (1994) енгізілген. 41 жарияланымы бар. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Қос (баспана)

Қос – уақытша баспана. Ол шөп шабу, егін салу, егін жинау, мал бағу кезінде көшіп-қонуға ыңғайлы, тігуі, жиюы оңай болғандықтан көбіне шаруашылық жұмыстарына пайдаланылады. Қос екі керегенің басын қосу немесе бірнеше сырғауыл, бақан, сырық басын біріктіріп байлау арқылы жасалады. Дәстүрлі мал шаруашылығында қышылардың қысқы Қос үш қанат керегеден тігілген. Ортасында от жағатын орны, төбесінде түндігі болған. Жорыққа, алыс сапарға, аңға шыққанда, көші-қон кезінде тігілген. Дереккөздер
Қоңырқожа Қожықов

Қоңырқожа Қожықов (1880, Ақмешіт – 1938, Алматы) – қоғам қайраткері, ағартушы, ғалым. Қорасан қожа руынан шыққан. Қазақ-орыс мектебін, Ташкент мұғалімдер семинариясын бітірген (1900). Сырдария губерниясында мектеп инспекторы, қазақ-орыс училищесінің меңгерушісі, Түркістан, Перовск, Әндіжан қалаларындағы мектептерде оқытушы болды. 1912 жылы Орынборда жазған «Әліппе» оқулығы және Шәді Жәңгірұлы мен Қалиасқар Қасымовпен бірігіп шығарған «Русие патшалығында Романов нәсілінен хукимранлик қылған патшалардың тарихлары» (орысшасы – «Историческая поэма царствования Дома Романовых на киргизском языке») атты дастаны жарық көрді. Патша өкіметінің 1907 жылғы 3 маусымдағы жарлығына сәйкес қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге де жергілікті халықтарының Мемлекеттік Дума жұмысынан шеттетілуін нағыз әділетсіздік деп бағалап, ол жарлықтың күшін жою жолында ұйымдастырылған іс-шараларға қатысты, 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Ферғана өңіріндегі қазақтардың мүддесін қорғайтын «Көшпенді» атты ұйым құрып, оған жетекшілік етті. 1917 жылы тамызда өткен Түркістан өлкесі қазақтарының съезінде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Осы автономияның Уақытша кеңесінің мүшесі болып сайланды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі кезеңде М.Шоқай секілді қайраткерлермен астыртын байланыста болды. 1922 жылы Әулиеатада уездік жер басқармасында істеді. Жетісу өңіріне жиі экспедицияға шығып, көне қорғандар мен ескерткіштерді зерттеумен айналысты. Орхон жазуы, Қозы Көрпеш – Баян сұлу, Келіншектас, Ақтас мазарлары туралы ғыл. еңбектер жариялады. Араб, парсы, шағатай тілдерін жете меңгерген ол осы тілдердегі тарихи және әдеби шығармаларды қазақшаға аударды. 1936 жылы Қазақ КСР-інің мемлекеттік көпшілік кітапханасына (ҚР Ұлттық кітапханасы) Сүлеймен Бақырғанидің «Хикмет Хазірет Сұлтан әл-ғарифин» атты қолжазба кітабын тапсырды. 1935 – 36 жылы жарық көрген екі томдық «Қазақтың өткендегі тарихы туралы деректер мен материалдар» атты жинақты құрастырушылардың бірі. 1938 жылы халық жауы ретінде тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1957 жылы 23 желтоқсанда ақталды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Сонет

Сонет ( – шағын ән) – әр шумағы тұрақты өлшемнен тұратын, 14 тармақтан құралған өлең түрі. Өлең құрылымы күрделі болып келеді, тармақтар екі рет төрт-төрттен, екі рет үштен топтасады. Яғни, 4 жолдық (катрен) 2 шумақ, 3 жолдық (терцет) 2 шумақ. Ұйқасы 4 жолдық шумақта, көбіне абаб, абба түрінде, 3 жолдық шумақта әр түрлі болып келеді. Алғашқы 4 тармақта айтылған ой одан кейінгі 4 тармақта өрістеп, кейінгі 2 қатар келетін 3 тармақтарда түйінделіп, тиянақтап бітіру тәсілі жиі кездеседі. Сонетте ұйқастар өрнегіне, үйлес сөздердің әуезді келіп, сыңғырлап айтылуына да назар аударылады. Сонеттің алғашқы нұсқалары 13 ғасырда Италияда “сицилиялық мектепте” пайда болған, біртіндеп неміс, ағылшын, испан, француз, орыс поэзиясына тараған. Данте, Ф.Петрарка (Лаура туралы 317 сонет), т.б. ақындар бұл өлең өрнегін қалыптастырып, жетілдіре түсті. 16 ғасырда сонет жанрын Испания мен Португалияда Х.Боски Альмогаверо, Л.Камоэнсу, Лопе де Вега дамытты. Францияда К.Мародан бастап, П.Ронсарға дейінгі көптеген ақындар, Англияда Г.Серри, Т.Уайет, У.Шекспир сынды қаламгерлер сонет жанрының өркендей түсуіне өз үлестерін қосты. 17 ғасырда Германияда сонет жанры кең қанат жайып, М.Опиц, П.Флеминт, Гете, т.б. қаламгерлер сонет үлгісін қолданды. Орыс әдебиетінде В.К. Традиаковский, А.П. Сумороковтар бұл салаға алғаш қалам тартты. А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов секілді ақындар да сонет жазды. Қазақ әдебиетіне сонет жанры алғаш аудармалар арқылы келді. В.Шекспир сонеттерін тәржімалауда Х.Ерғалиев айрықша шеберлік танытты. Қ.Аманжоловтың “Құрдас туралы” сонетінен бастап қазақ поэзиясында Е.Әукебаев (“Келсеңші тез, келер болсаң”, “Туған жер”), К.Салықов (“Прометейге”, “Шоқанға”, “Ақан серіге”, “Абайға”, “Ақын Сараға”, “Бауыржанға”, “Немерем Арманға”), И.Оразбаев (“Көзсіз сүю, ессіз сүю”), т.б. ақындар сонет жанрында жыр туындатты. Қазақ әдебиетіндегі сонет жанры екі мектеп дәстүрін ұстана отырып дамыды. Біріншісі – сицилия мектебі: 4 жолдан екі катрен және 4 жолды бір терцет, 3 жолды бір терцет. Бұл бағыт қазақ әдебиетінде Салықов шығармаларында көрініс тапты. Екіншісі – ағылшын мектебі, мұнда сонет құрылымы 4 жолды үш катреннен және 2 жолды терцеттен тұрады. Ерғалиев Шекспир сонеттерін ағылшын мектебінің дәстүрінде аударған. Әдеб.: Словарь литературоведческих терминов, М., 1974; Садықова А., Қазақ поэзиясындағы сонет жанрының қалыптасуы, А., 1999; Литературная энциклопедия терминов и понятии, М., 2001. Дереккөздер
Тәркі дүние

Тәркі дүние – адамның бұл дүниелік қызықтардан бас тарту ниеті. Тәркі дүниенің басты себебі ақиқат әлем бар деген сенім және ақиқат әлемге ынтызарлықпен бұл дүниедегі өткінші игіліктерге қанағаттанбау. Тәркі дүние ниеті адамның белгілі бір рухани дәрежені иеленуімен үйлесімде жүзеге асырыла бастаса, оған ниет еткен адам қоғаммен санаса отырып, шын мәніндегі ақиқатқа ғашықтықтан ішкі ізденіспен дүниеден бас тартуы мүмкін. Ал, егер ақиқат мақсатсыз, тек Тәркі дүниенің сыртқы формасын ғана қабылдап, өзін қоғамнан оқшаулап, тақуа ретінде көрсету үшін ғана дүниені тәркі етушілерді ғалымдар көбінесе сөккен. Исламдағы Тәркі дүние дүниеден безу емес, қоғам мүшесі ретінде өмір сүре отырып, дүниеге жүректі байламау деп білген. Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Самар (ауыл)

Самар — Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл, Самар ауданы мен Самар ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы Лайлы өзенінің жағасында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1906-10 жылдары қаланып, алғашқы атауы Самар губерниясынан қоныс аударғандарға байланысты "Самарка" деп аталып, кейін 1964 жылы "Самарское" деп өзгертілді. 1928–1930 және 1935–1997 жылдары таратылған Самар ауданының орталығы болған. 1997 жылға дейін сүт өндіретін ұжымшардың орталығы болып, ұжымшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда машина-трактор жөндеу шеберханасы, байланыс бөлімшесі, дүкендер жұмыс істейді. 2022 жылдан қайта құрылған Самар ауданының орталығы. Инфрақұрылымы Кәсіптік-техникалық мектеп, 3 орта мектеп, мәдениет үйі, балалар бақшасы, аудандық маңызы бар аурухана, автовокзал, т.б. бар. Дереккөздер
Ысқақ Баб

Ысқақ баб, Исхақ ат-Түрік (т.-ө.ж.б.) - «Насабнама» нұсқаларындағы деректерге қарағанда, Қожа Ахмет Иасауидің он үшінші атасы; Түркістан жеріне алғаш ислам дінінің мубаййдийа ағымын әкелушілердің бірі. «Насабнама» нұсқаларындағы шежірелерге қарағанда, Ысқақ баб Мұхаммед ибн ал-Ханафия әулетінен шыққан. Бірақ ан-Наубахтидің «Шиалар» кітабы мен ибн ан-Надимнің (X ғ.) «ал-Фихрист» атты кітабындағы деректерге қарағанда, ол Али ибн Абу Талибтің әйелі, пайғамбарымыздың қызы Фатимадан туған ұлы әл-Хүсайын эулетінен шыққан. VIII ғ-дың бірінші жартысында Хорасанда болған шиалар көтерілісін бастаушы Иахийа ибн Зайдтың ұлы. Ысқақ баб туралы Мхұаммед ибн әл-Ханафия әулетінен шыққан деген аңыз бен шежіренің пайда болуы Ысқақ бабтың ұстанған қайсанийамубаййдийа ағымына байланысты. Өйткені қайсанийлер деп алғашында Мүхаммед ибн әл-Ханафия имаматын жақтаушыларды айтқан. Ысқақ бабтың өзі де рухани жағынан өзін Мүхаммед ибн әл-Ханафия ұрпағымын деп есептеген. Дереккөздер
Бауыршы

Бауыршы — ханның сарайындағы бас аспаз. Көне жазбаларда бағурчи “аспаз” деген мағынаны білдіретін сөз. Түркі тілдеріндегі бағыр, бауыр(ет мағынасында) деген сөзге “шы” жұрнағын жалғау арқылы жасалса керек. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бауыршы сөзінің мәні түркі-моңғол халықтарындағы басқа бір қызмет атауы - бәкавулмен (қ. Бақауыл) төркіндес. Наймандар, кейбір басқа да тайпалар бауыршы мен бақауылдың орнына құнсат, құнджат (қысат, қычат) атауын қолданған. Бауыршы ханның асханасында тағам әзірлеуге немесе оны хан дастарқанына әкелуге басшылық еткен. Ханға қастандық жасалмас үшін бауыршы қызметіне аса сенімді адамдар тағайындалған. Бас аспаз қызметін Шыңғыс ханның өзі қаған лауазымын қабылдағаннан кейін тағайындаған. Кейін ол бауыршы аталып кеткен. Бауыршы қызметі Шыңғыс хан империясында, кейіннен түркі-моңғол мемлекеттерінде кең тарады. Дереккөздер
Махаметжан Абдуллаев

Махаметжан Абдуллаев (20.12.1936 жылы туған, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Кетпен ауылы) — ғалым, ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1994). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1967-1969 ж. Қазақтың мал өсіру ҒЗИ-ның Мыңбаев атындағы тәжірибе шаруашылығында инженер-механик, 1969-1983 ж. Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінде жаңа технология бөлімінің ғылыми қызметкері, 1983 жылдан қой өсіру технологиясы бөлімінің меңгерушісі. 90-нан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 3 монографиясы жарияланған. Негізгі жұмыстары қой шаруашылығындағы технол. үдерістерді кешенді түрде механикаландырудың теориялық және практикалық мәселелеріне арналған. Бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Мақпал үңгірі

Мақпал үңгірі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы үңгір. Сипаты Әктасты қабатта пайда болған. Өгем өзенінің жоғарғы ағысындағы Мақпал шатқалының орта тұсында. Үңгір аузы арка тәрізді, биіктігі 3 м, ені 4 м, ұзындығы 25 м. Қабырғалары үнемі дымқылданып тұрады. Табаны сазды. Төбесіне мүк өседі. Мақпал үңгірі толық зерттелмеген. Туристік маңызы бар. Дереккөздер
Шоғыр ақмамық

Шоғыр ақмамық – астық тұқымдасының ақмамық туысына көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 30 –60 см, түсі сұр жасыл, тамыры селдір, шым түзеді. Сабағы түксіз, беті тегіс, тік өседі, жіңішке түп жағы бадана тәрізді толықтау, солғын жапырақты. Сабақ жапырақтары қысқа, жіңішке, жалпақ не сәл ширақты, беті бұдырлы, ені 0,8 – 1,3 мм. Жылтыр, жасыл не күлгін түсті сыпыртқысы шашыраңқы, ұзын 10 – 20 см, 4 – 8 гүлді, ұзын 5 – 6 мм дара-дара масақты, мамыр – маусымда гүлдейді. Орта Азияда, Балқаш-Алакөл атырабында, Түркістан маңында, Іле Алатауында, Шу – Іле тауында, Қаратауда таралған. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Адыр (Ақмола облысы)

Адыр — Ақмола облысы Атбасар ауданы, Мариновка ауылдық округi құрамындағы ауыл, темір жол бекеті. Географиялық орны Аудан орталығы - Атбасар қаласынан шығысқа қарай 48 км, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 250 км жерде орналасқан. Тарихы Іргесі 1939 жылы қаланған. Халқы Ауылда элеватор, орта мектеп, дәрігерлік пункт, дүкендер, кітапхана бар. 2-дүниежүзілік соғыстың құрбандарына арналып ескерткіш орнатылған. Ауыл жанынан Алматы — Астана — Қостанай — Екатеринбург темір жолы өтеді. Дереккөздер
Жұмағали Задан Тасқалиұлы

Жұмағали Задан Тасқалиұлы (12.04.1936 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданың Ноғайбай ауылында) – филология ғылымдарының докторы(2000), профессор(2000). ҚазПИ-ді (1961, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қарағанды педагогикалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетті) аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1965–95). 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, профессор қызметін атқарады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, 5 монографияның авторы. Шығармалар Өршіл гуманизм өнегесі, 1977; Дауылды жылдар шежіресі, 1987; Қоркыт ата кітабы, 1987; Қазақ эпосы, 1987, Шындық және көркем әдебиет, 1993; Уақыт және әдебиет, 1999. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Қарсы шұғыла

Қарсы шұғыла – түнде аспанның Күнге қарама-қарсы жақ бөлігінде әлсіз жарқыл түрінде бұлдырап көрінетін физикалық құбылыс. Ол айсыз, қараңғы түнде, Құс жолынан шалғай проекцияланғанда ғана көрінеді (наурыз–сәуір және қыркүйек–қазан айларында). Әдетте, қарсы шұғыла эллипс пішінді келеді, оның үлкен осі эклиптика бойымен бағытталады; орташа бұрыштық өлшемдері (6–8°) (10–13°). Күн активтілігі периодының максимумында қарсы шұғыла пішіні жиі өзгереді, эклиптика бойындағы ұзындығы 30–40°-қа дейін жетеді. Тропиктік ендіктерде, Кавказ бен Орталық Азияда айқын көрінеді. Бұлдырап көмескі көрінетіндіктен бұл құбылыс нашар бақыланатын астрономиялық нысандар қатарына жатады. Оның жарықтылығы түнгі аспанның жарықтылығынан 10–15%-ға ғана артық, ал Құс жолы жарығынан аз. Қарсы шұғыла құбылысы 1804 ж. ашылған, екінші рет 1856 ж. байқалған. Швед астрономы Г. Гюльден (1841—1896) және америкалық астроном Ф. Мультон (19 ғ-дың соңында) Қарсы шұғыланы Жерден 1,5 млн. км қашықтықта орналасқан (либрация нүктесі деп аталатын) метеорлық бөлшектердің шоғыры деп санаған. Қазақстан ғалымдары В. Г. Фесенков және т.б. алғаш рет қарсы шұғыланы фотографиялық және спектрофотометриялық тәсілдермен зерттеп, оның сырын анықтауға елеулі үлес қосты. Қарсы шұғыланың табиғатын Жердің газды заттан түзілген «құйрығы» ретінде түсіндіретін болжам бар. Қарсы шұғыланың табиғаты туралы түпкілікті көзқарас әлі күнге дейін қалыптаспаған. Дереккөздер
Тасбөгет бөгеті

Тасбөгет бөгеті — Қызылорда қалалық әкімдігі аумағында, Тасбөгет кентінің жанында орналасқан. Сырдария өзенінің арнасына салынған. Құрылысы 1946 жылы басталып, 1956 жылы аяқталды. Гидрологиялық сипаты Бөгеттің су өткізгіштігі 1750 м³/с. Тасбөгет бөгетінен су алатын Сол жағалық каналдың су өткізгіштігі 226 м³/с. Оң жағалық каналдікі 110 м³/с, жалпы көлемі 2096 м³/с. Апатты деңгейі 129,37 м, қалыпты тірек тұратын деңгейі 128,80 м. Бөгет суы төменгі арынды типке жатады. Сол жағалық алқапта 89,6 мың га, Оң жағалық алқапта 8,7 мың га жер суарылады. Дереккөздер
Мұрат Тұрарұлы Лаумулин

Мұрат Тұрарұлы Лаумулин (7 қаңтар 1959, Алматы — 11 шілде 2023) — тарих ғылым кандидат (1990), саясаттану ғылым докторы (2003), доцент. ҚазМУ-ды (1982, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте оқытушы (1982–85), Қазақстан ғылым академиясының тарих, археология және этнология институтында ғылыми қызметкер (1985–87), КСРО ғылым академиясының тарих институтында аспирант (1987–90), ҚР Ұлттық ғылым академиясының тарих және этнология институты (1990–93) мен Шығыстану институтында аға ғылыми қызметкер, Қазақстан Президенті жанындағы Стратегиялық зерттеулер институтында жетекші ғылым қызметкер (1992–97), институт директорының орынбасары (2002–03). Германиядағы ҚР Елшілігінде кеңесші (1998–2002) болды. 2003 жылдан «Инвестициялар тиімділігін зерттеу агенттігі» ЖШС-де аналитикалық ортаның жетекшісінің орынбасары қызметін атқарады. «Индустриальное развитие Казахстана в освещении зарубежной историографии (1945–1985 жж.)» деген тақырыпта кандидаттық және «Геополитика в Центральной Азии и безопасность Республики Казахстан» деген тақырыпта доктолық диссертация қорғады. Дереккөздер
Оңалбек ата кесенесі

Оңалбек ата кесенесі – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткішітері тізіміне енген ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Шалқар ауданы, Талдықұм ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 15 км жерде, Балғасын қорымында орналасқан. Сипаты Кесене шекті руынан шыққан әулие Оңалбек атаның құрметіне тұрғызылған. Сыртқы және ішкі жағынан қарағанда күмбезді-діңгекті құрылыс жобасы (9,5х10 м және 5,5х6 м) шаршыланып келеді; жалпы биіктігі 8,8 м. Кесене қабырғасы қалың, үш өлшемді кірпішпен (6х15х32 см, 6х22х32 см және 6х27х27 см) қаланған. Оңалбек ата кесенесі шамамен XVII-XVIII ғасырларда қабырғалары сапалы күйдірілген кірпішпен өрілген далалық сәулет өнерінің таңдаулы үлгілерінің бірінен саналады. Дереккөздер
Жүсіп Хисымов

Хисымов Жүсіп (13.8.1938 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Жанбай ауылы) — журналист, Қазақстан дене тәрбиесіне еңбегі сіңген қайраткері (1988). Қазақстанның еңбегі сіңген жаттықтырушысы (1990), ҚР дойбы федерациясының президенті (2000). Қазақстан Республикасының құрметті спорт қайраткері (2004). Журналистер одағының мүшесі (1980), халықаралық спорт журналистері қауымдастығының (AҚPS) мүшесі. ҚазМУ-ды бітірген (1982). Республикалық “Теміржолшы” (1958 — 63), “Жас алаш” (1967 — 68), Атырау облысы “Коммунистік еңбек” (1969 — 70) газеттерінде әдеби қызметкер, Атырау облысы “Қайрат” ерікті спорт қоғамында бапкер (1970 — 72), Балықшы ауданы “Қайрат” ерікті спорт қоғамының төрағасы (1972 — 79), республикалық “Спорт” газетінде әдеби қызметкер (1980 — 91) және бөлім меңгерушісі (1991 — 96), Қазақ радиосында аға редактор (1996 — 99), “Спорт” газетінің Батыс өңіріндегі меншікті тілшісі (2000 — 03) және бас редактордың бірінші орынбасары (2003 — 05) қызметтерін атқарған. Шахмат есептерін құрастырудан өткен халықаралық байқаудың жүлдегері (1963), дойбыдан ұлттық дәрежедегі төреші (1969), шахматтан ұлттық дәрежедегі төреші (1970). С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1997). Шығармалары "От Монтевидео до Сеула и Токио" (2002), "Кубок мира по футболу" (2003), "Алтын тұғыр" (2004), "Саңлақтар" (2005) Сілтемелер
Бекарыс Шойбеков

Бекарыс Шойбеков (14.4. 1976 жылы туған, Отырар ауданы) – айтыскер ақын. Шойбеков – айтыскер ақын, Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының иегері . Ол 1976 жылдың 14-сәуірінде Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Отырар ауылында дүниеге келген. 1993 жылы Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетіне оқуға түсіп оны 1997 жылы оқуын тәмәмдайды. Еңбек жолын 1999-2003 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы университетінде аударма орталығында аудармашы болып бастайды. 2003-2006 жылдары Халықаралық қатынастар бөлімінің басшылығына тағайындалады. 2006-2009 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің Түркология ҒЗИ-ның ғылыми қызметкері болса, 2009-2015 жылдары «Өнер мектебі» МКҚК-ның директоры болып қызмет етті. 2015 жылдан бастап Түркістан қаласы әкімдігінің Білім бөлімінің басшылығында. Бекарыс Ақсақалұлы Жамбылдың 150 жылдығына арналған халықараралық айтыстың, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстың, Шымкент қаласында өткен республика Наурыз айтысы, Н.Оңдасыновтың 100 жылдығына арналған республика айтыстарының бас жүлдегері атанған елімізге аты мәшһүр айтыскер ақын. Бекарыс Ақсақалұлы 2001 жылы ҚР «Тәуелсіздігіне 10 жыл», 2011 жылы «ҚР Тәуелсідігіне 20 жыл» мерекелік медалдарымен, 2012 жылы «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Ол Отырар ауданы мен Түркістан қаласының «Құрметті азаматы», ҚР Мәдениет қайраткері, Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының иегері. Өмірбаяны * Халықаралық қазақ-түрік университетін (1997), осы университеттің магистратурасын (1999), аспирантурасын (2002) бітірген. * 1988 жылдан облыстық, аймақтық, республикалық, халықаралық айтыстарға қатысып келеді. * Дүниежүзілік жас түрік жазушылары одағының Қазақстандағы өкілі. * Қазір Халықаралық қазақ-түрік университетінің Халықаралық қатынастар бөлімінің бастығы. Жетістіктері * Жамбылдың 150 жылдығына арналған халықараралық айтыс * Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республика айтыс * Ташкент және Түркістан қалаларында өткен Түркістанның 1500 жылдығына арналған халықараралық айтыстар * «Ұлытау үні» фестивалі * 2004 ж. Шымкент қаласында өткен республика Наурыз айтысы * Н.Оңдасыновтың 100 жылдығына арналған республика айтыстың бас жүлдегері. Марапаттары * «Қазақстанның тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі * Отырар ауданының құрметті азаматы * Оңтүстік Қазақстан облысының 2004 жылғы ең үздік ақыны. Дереккөздер
Тіршілік әлемі

Тіршілік әлемі. Жануарлар мен өсімдіктердің дамуындағы басқа эралардан мезозойдың басты өзгешелігі мұнда бауырымен жорғалаушылар мен ашық тұқымды өсімдіктер кеңінен таралды. Құрлықта қылқан жапырақты өсімдіктер (қарағай, самырсын), гинкго, саговниктер, беннетиттер және қырыққұлақтар кең тарады. * Палеозойдағы тіршілік еткен жануарлар триас кезеңінде де өмір сүрді. * Пермь кезеңінде жыртқыштар мен котилозаврлар жойылып, олардың орнына бауырымен жорғалаушылардың жаңа топтары — динозаврлар мен сүтқоректілердің алғашқы өкілдері тіршілік ете бастады. Пермь теңіздерінде тас көмірдегі омыртқасыздар өз тіршіліктерін жалғастырды. Омыртқалылардың дамуында ілгерілеу байқалды. Балықтар көбейіп, тұщы су балықтары да кездесті. Қосмекенділердің дамуы өркендеп, жыртқыш жорғалаушылармен қатар өсімдік қоректі котилозаврлар өмір сүрді. П. жерінің соңында палеозой организмдерінің жаппай жойылуы орын алды. Ылғалды климатқа байланысты тұқымды папоротниктер, кордаиттер, мүктер тез тарады. .]] ----Юра кезеңінде балықтар, әсіресе бауырымен жорғалаушылар айрықша дамыды. Осы кезеңде алғашқы құстар (археоптерикс), қазір жойылып кеткен сүтқоректілер өкілі — пантотерийлер пайда болды. Бор кезеңінің басында өсімдіктердің эволюция даму сатысы: мезофиттен, ал соңында кайнофиттен өткен. Сондай-ақ өсімдік жамылғысын негізінен жабық тұқымды өсімдіктер құрады. Мезозойдан кайнозой эрасына өтер тұста органикалық әлем үлкен өзгерістерге ұшырады. Осы аралықта динозаврлар және басқа да жануарлар қатары, өсімдіктер жойылды. Мұны ғылымда “ұлы мезозойлық қырылу” деп атайды. ----Кен байлықтары П. ж. – Жер тарихында құрғақ кезеңдердің бірі болғанына қарамастан ірі тұз кен орындарымен қатар көмір кен орындарының да түзіле бастауымен сипатталады (26,8%-ы). Көмірлі қабаттар, негізінен, бастапқы пермь дәуірінде қалыптасқан. Дүниежүзілік көмір кен орындарының (Печора, Таймыр, Минусинск, Кузнецк, Тунгус, т.б.) және газ қорына бай Шебелин (Украина), Вуктыл (Коми), Гронинген (Нидерланд), Хьюстон (АҚШ), т.б. кен орындары П. ж-нде қалыптасты..]] Калий тұздарының дүниежүзілік қорының басым бөлігі де П. ж-нде түзілді. Оларға Верхнекамск (Орал бойы), Каспий т. жағалауындағы, Германиядағы, Делавердегі (АҚШ), т.б. кен орындары жатады. П. ж-нде астұз кен орындары да қалыптасты, олардың ішіндегі ең ірісі – Донбасстың солтүстікдегі Артемовск кен орны. П. ж-нде түзілген кентасты пайдалы қазба кен орындарының қатарына Мансфельд мыс кен орны (Германия), Балқаштағы Қоңырат мыс-молибден кен орны, Корнуолл қалайы кен орны (Англия), Мұрынтау алтын кен орны (Өзбекстан), Хайдаркен (Қырғызстан) сынап кен орындары, т.б. жатады. Дереккөздер