kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Пьезоэлемент

Пьезоэлемент - ток өткізгіш үлдір, пластина сияқты электродтары бар белгілі геометриялық пішіндегі (өзекше, пластина, диск, цилиндр және т.б.) пьезоэлектрлік заттан жасалған бөлшек. Пьезоэлемент электродтары оның бетімен түйістіріліп жасалады немесе бетіне жақын орналастырылады. Пьезоэлемент — пьезоэлектрлік түрлендіргіш немесе басқа пьезоэлектрлік құрылғылардың негізгі элементі. Пьезоэлемент электродтарынан электр заряды алынады (тура пьезоэлектрлік құбылыста) немесе оларға кернеу беріледі (кері пьезоэлектрлік қүбылыста). Пьезоэлемент пьезокристалдан кесіп алынғанда немесе пьезокерамикадан жасалганда, механикалық күштер мен электр өрісінің өзара бағыт-бағдары (ориентациясы) қалыпты механикалық тербелістердің белгілі түрі мен жиілігін немесе оптималды электр сигналын алуды қамтамасыз етуі қажет. p-/-n-диод — шалаөткізпш кристалдың жақсы өткізетін р-п аймақтары арасында, оның өзіндік өткізгіштігіне жақын (г-аймағы) төмен өткізгіштігі жене жеткілікті ені барбазалық аймағының болуымен, кәдімгі р-п құрылымынан ерекшеленетін р-і-п құрылымды шалаөткізгіш диод. Осы диодты кернеуге тікелей қосқанда кірме атомдары көп п және р аймақтарынан электрондар мен кемтікгердің қосақталган инжекциясы база кедергісінің модуляциясына әкеледі (яғни, тура ток өскенде кедергінің бірнеше Ом-ға және одан кіші мәнге дейін кішіреюіне). Кері қосылыста берілген кернеу і аймағына түседі де, онда күшті электр өрісін тудырады. Заряд тасымалдаушылар осы өріспен база аймағынан "күштеп тартылып" алынып, ажырап-қосылу режімінде р-n-құрылымы негізіндегі диодтарға қарағанда р-і-п диодтың жоғары шапшаңдығын қамтамасыз етеді (релаксация уақыты Ю-10 с-қа жетеді). Сонымен қатар p аймағының болуынан осы диодтардың ойып-тесілу кернеуінің мәні үлкен және зиянды сыйымдылығының мәні кіші болады. р-і-п диоды жоғары вольтты токтарды түзеткіш диодтар, ажыратып-қосқыш және шектегіш ӨЖЖ диодтар, толқынды-ұшпалы диодтар, фотодиодтар, ШӨ детекторлар және т.б. ретінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Бірінші реттік электр сигналы

Біріншіреттік электр сигналы (Первичный электрический сигнал) — электр байланыс құралдары арқылы беруге бейімделіп, электр сигналына өзгертілетін ақпараттар, мысалы, телефон арқылы электр сигналына өзгертілетін дыбыс, ТД беру камерасы арқылы бейнесигналга өзгертілген бейне және т.б. Дереккөздер
Радио үйі

Радио үйі — бір немесе бірнеше ғимаратқа орналасқан, радиохабарды тарататын және дыбыс жазатын студиялар, аппараттар, қосалқы техникалық бөлмелер, редакциялық және әкімшілік бөлмелер, сондай-ақ бағдарлама жасауға және оны сыртқа беруге және сырттан хабарлар қабылдауға арналған техникалық жабдықтар кешені. Оның құрамына инженер-техниктерден тұратын ұжыммен бірге радиохабарларды жасайтын шығармашылық топтар да кіріп, кәсіпорын ретіндегі ұжым болуы да мүмкін. Дереккөздер
Бейбіт Жәлелұлы Исханов

Бейбіт Жәлелұлы Исханов(1962 жылы туған) - тілтанушы. Филология ғылымының кандидаты (1990). «М.Әуезов Абай тілі туралы» атты зерттеуінде (1996) ұлы суреткердің қазақ тілі мәселелері жөнінде айткан пікірлеріне байланысты біраз мәселелерге тоқталып, жан-жақты талдау жасаған. Ұлы қаламгердің ой-түжырымдары әлі де маңызды, қүнды екеніне назар аударған. Филология ғылымдарының кандидаты, доцент. 1985-1990 жылдары С.М.Киров (қазіргі Әл-Фараби) атындағы ҚазМУ-дің филология факультетінде оқыған. 1990-1998 жылдары сол жерде қазақ тілі, қазақ филологиясы кафедраларында ассистент, аға оқытушы, 1998-2009 жылдары С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ-де қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарған. 2009 жылдын бері Абай атындағы ҚазҰПУ «Әдебиеттану және тіл білімі» ҒЗИ-да ғалым хатшы қызметін атқарып жүр. Үш монография мен 150-ден аса оқу-әдістемелік, ғылыми, публицистикалық мақаланың авторы. Дереккөздер
Дискретизатор

Дискретизатор - аналогті-сандық түрлендіргіштің кіріс бөлігінде дискретті шамалардың бастапқы аналогті сигналдарын балама түрде тізбектеп, түрлендіретін дискретизация құрылғысы. Дискретизация жиілігін дұрыс тандау мен кванттау қадамының барысында кері түрлендіру кезінде бастапқы сигнал өзгермей қайта қалпына келеді. Дереккөздер
Иондық ағынды

Иондық ағынды - химиялық қосылыстардың суда иондар мен еріген тұздардың негізті массасын құрайтындар түрінде (Са 2+ , Мg 2+ , К + , НСО - 3 , СО з 2- , Сl ) су жинау алабынан белгілі бір уақыт ішінде сумен ағып шығуы. Иондық ағындының мөлшері тоннамен өлшенеді (т/тәулік, т/ай, т/жыл). Мұхиттағы Иондық ағындының жиынтық мөлшері — 5,4 млрд т/жыл. Дереккөздер
Әбілханқызы Күләш

Күләш Әбілханқызы (1937 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – педагог. Алматы Қыздар педагогика институтын бітірген (1958). 1959 – 1961 жылдары кенттік кеңестің депутаты, 1961 – 1997 жылдары Шахта, Куйбышев, Оңды, Шетпе мектептерінде мұғалім. *Еңбек Қызыл Ту (1978) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Еңбек Қызыл Ту (1978) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Аллитерация

Аллитерация (-дыбыстас) - дауыссыз дыбыстардың қайталануы арқылы әдеби тілді ажарлап, сөздің реңін келтіре түсетін көркемдік тәсіл. Мысалы Қ.Аманжоловтың "Иран шахқа мұңын шақпа, Низами, Біздіңжақта гүл кұшақта, Низами..." деген өлең жолдарында аллитерация (шәрпіқайталанып) өлең өрімін құбылтып, оның окырманға әсерін күшейтіп тұр. Аллитерация - қазақ мақал-мәтелдерінде де ұтымды қолданылатын тәсілдерінің бірі. Мақалдар құрылысында дыбыс үндестігі, бір дыбыс немесе бір сөзді ("Бейнет, бейнет түбі - зейнет") бірнеше қайталау, сөз ұйқасымы айрықша рөл атқарады. Қазақ жұмбақтарында аллитерация тәсілі жиі кездеседі ("Әуеден күбі түсті, күбінің түбі түсті"). Кеттің бе аялдамай асқақ жолға, Кеттің бе мені санап әлсіз қорға. Кеттіңбе Абайды ертіп, ата жау боп, Кеттім де ал ендеше қалың сорта! Кеткен сен, жеткенің жен ажалыңа, Кеткенсен, қос енгізбен адалыма, Кеткенге кесер қылыш тоскауыл сен, Кескен сен, сендім бүгін амалыңа! (20 томдық шығармалар жинағы, 10-том, 414-бет).Мұнда «к» өрпінен басталатын «Кеттің бе» деген сөзді қайталау арқылы ажалдың жақын екенін сездіреді Дереккөздер
Бірінші ретті желі

Бірінші ретті желі (Первичная сеть). Ол байланыс тораптарынан, оларды қосып жалғайтын байланыс жолдарынан, белгілі физикалық тізбектерден, сигнал жеткізіп беруші арналар мен желілік арна жолдарынан құралады. Дереккөздер
Радиоәуесқойлық байланыс

Радиоәуесқойлық байланыс —қабылдаушы — беруші аппаратураларымен және антеннамен тәжірибе жұмыстарын жүргізу, радиоспорт бойынша жарыстар өткізу, жершарының түрлі аумақтарындағы баска әуесқойлармен байланыс орнату үшін пайдаланылатын кәсіби емес радиобайланыс. Халықаралық радио-байланыс регламенті бойынша әуесқойлық байланыс үшін 3 МГц және 22 ГГц арасында бірнеше қысқа толқындар (қ Т ) және ультрақысқа толқындар (Уқ Т ) диапазондары бөлінген. Дереккөздер
Автомат (машина)

Автомат — энергия, материалдар және ақпарат алу, беру сондай-ақ оларды пайдалану процестеріндегі барлық операцияларды берілген бағдарлама бойынша адамның тікелей қатысуынсыз орындайтын құрылғы (құрылғылар жиынтыгы). Автомат бағдарламасы оның құрылымында (сагаттар, сауда автоматы) болады немесе перфокарт, магнит таспалары (ЭЕМ, сандық-бағдарламалық құрылғылары бар білдектер), көшірмелеу немесе үлгілеу құрылғылары (АЕМ, бақылау жүйесі, интерполятор) арқылы енгізіледі. Дереккөздер
Белдеме (бунақ)

Белдеме (Буртик) — диаметрі біліктің қондыру орнының диаметрінен үлкен, цилиндр немесе кесілген конус тәрізді етіп жасалған шығыңқы жері. Белдеме- цилиндр түріндегі бөлшектердің белін айнала орналаскан жергілікті бунақ. Дереккөздер en:Rim (coin) lt:Monetos apvadas ru:Буртик uk:Буртик
Радиобағдарламаларды таратудың бірінші реттік тракты

Радиобағдарламаларды таратудың бірінші реттік тракты — радиоүйінің орталык аппарат бөлмесінің, коммутациялық тарату аппараттар бөлмесінің (КТА) немесе қалааралық телефон станциясының дыбыстық хабар тарату арнасының шығысы. Бұл тракт аркылы радиобағдарлама бірінші реттік тұтынушыларға беріледі. Ондай тұтынушыларға түрлі толқындардагы радиостанциялар, радиорелейлік байланыс желілері, қалааралық телефон станциясы, жергілікті сым арқылы хабар тарату торабының орталық станциясы және басқа багдарлама алушылар кіреді. Дереккөздер
Аспалы автомат

Аспалы автомат (Автомат подвесной) — пісіру барысында автомат жылжымайды, пісіру жылдамдығы бұйымның жылжуымен іске асырылады. Пісіру алдында автомат жоғары-төмен жылжыту және кеңістікте белгілі бұрышқа айналдыру арқылы пісіру процесіне қажетті жағдайға келтіріліп орнықтырылады. Дереккөздер
Матрицалық индикатор

Матрицалық индикатор — ақпарат тар экранда сәулеленетін элементтер жиынтығы түрінде берілетін және жеке бейнелеу элементі; барлық электрод тарға қоздыратын импульстарды бір уақытта бергенде сәулелік сигналды жарықтандырып шығаратын ақпаратты бейнелеу аспабы; белгі синтездейтін индикатордың бір түрі. Матрицалық индикатордың жұмыс істеу принципіне қарай оларды электролюминесценттік, сұйық кристалды, газразрядты, сондай-ақ сәулеленетін инжекциялық диодтар негізіндегі индикаторлар деп бөледі. Жолдар мен бағаншалардан тұратын екі өлшемді матрицалы Матрицалық индикатор кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Радиобағдарламаларды таратудың екінші реттік тракты

Радиобағдарламаларды таратудың екінші реттік тракты — тарату аппараттар бөлмесінің (КТА) немесе қалааралық телефон станциясы желілерінің шығысынан бастап радиотаратқыш антеннасының шығысымен немесе сым арқылы радиохабарды тарату жүйесінің тыңдаушысының пәтеріндегі динамиктік шығысының аяқталуы. Дереккөздер
Вагнер әдісі бойынша сигнал қабылдау әдісі

Вагнер әді сі бойынша сигнал қабылдау әдісі (Прием сигнала по методу Вагнера). Вагнер әдісі — біртіндеп қабылдау өдісімен бірден қабылдау әдісінің ортасындагы әдіс. Вагнер әдісі тек қана бинарлық (екі жақтық) кодаға, кодалық арақашықтығы жұп болатын комбинацияга арналған. Біртіндеп қабылдау өдісінде мұндай коданың 1/2 d тіп — 1 қатесін түзетіп, яғни кодалық арақашықтықтың жартысын табуға болады. Вагнер әдісінің негізін былай түсіндіруге болады. Қабылдағышқа келген сигналдар тізбегі бірінші шешуші схемада "0" немесе "1" символдарына айналдырылады. Одан кейін қабылданған кодалық комбинацияның жұптығы тексеріледі. Егер комбинация жұп болса, онда қабылдаушыға беріледі. Егер Г, еселі кате табылса, онда комбинацияның ұқсастығы ең аз деп саналатын (кейінгі ықтималдығы аз) символы озгертіледі. Яғни, модуляциядан шығарудың дұрыс болуының шартты ықтималдығы ең аз деп саналатын символдар өзгертіледі. Вагнер өдісінде жұптықты тексеру қатенің тұрған орнын табу үшін емес, оның санын табу үшін жүргізіледі. Қате символдардың орнын табу үшін кейінгі (апостериорлық) ықтималдықтар салыстырылады. Сонымен, Вагнер әдісінде алдымен жұптыққа тексеру арқылы қатенің бар екенін анықтап, одан кейін кейінгі ықтималдығы ең аз символдар өзгертіледі. Дереккөздер
Исландия депрессиясы, исландиялық минимум

Исландия депрессиясы, исландиялық минимум — орталығы Исландияға таяу орналасқан Атлант мұхитының солтүстік бөлігін альпі жатқан атмосфералық төмен қысымды атырап. Исландия депрессиясы – антициклондардың үстінде терең және тұрақты циклондары басым Солтүстік жарты шардың атмосферасы орекетінің ең маңызды орталықтарының бірі; кобінесе кыстыгүні пайда болады. Исландия депрессиясының оңтүстік шетімен тасьшалданатын Атлант мүхитының ылғалды ауасы батыстан шығысқа карай Батыс Еуропаның айтарлыктай бөлігінің үстііще салқын мұхит климатының қалыптасуыңа әсер етеді. Дереккөздер
МДМ құрылым

МДМ құрылым — Төсенішке (сапфир, ситалл, керамика, кварц) салынған металл, диэлектрик және металдын жұқа қабаттарының (калыңдығы 1 мкм-ден кіші) реттелген жиынтығы. Олардың негізінде конденсаторлар, АЖЖ ИС-ның микрожолақты жолдары, металл базасы бар транзисторлардың эмиттерлері жасалады. Дереккөздер
Дискретті телефон сигналдары

Дискретті телефон сигналдары. Үздіксіз сигнал мәндеріне сәйкес уақыт осі бойында орналасқан нүктелер тізбегі дискретті сигналдың қарапайым U(t) математикалық моделі болып табылады. Дискретті сигналдар тікелей ақпарат көзінен пайда болуы мүмкін (мысалы, басқару жүйелеріндегі дискретті есеп берулер). Дискретті хабарлар міндетті түрде дискретті сигналдарға, ал үздіксіз хабарлар үздіксіз сигналдарға түрленеді деп ойлауға болмайды. Көп жағдайда дискретті хабарларды беру үшін үздіксіз сигналдар қолданылады. Дискретті сигналдарды үздіксіз хабарларды тарату үшін (дискреттеуден кейін) қолданады. Дереккөздер
Радиобөгеуілдер

Радиобөгеуілдер — антенна аркылы радиосигналдарды немесе табиғи радиотолқындарды қабылдап, оларды пайдалануға (зерделеуге) болатын түрге өзгертетін радио құрылғы. Радиоқабылдағыштар мынадай негізгі үш топқа бөлінеді: #тұрмыстық қабылдағыштар, бұлар әдеттегі радиохабарды және теледидар бағдарламаларын тыңдаушылар мен көрермендерге жеткізетін құралдар. Сапалығына қарай 5 топқа бөлінеді. Сапа көрсеткіші ең жоғары топ сапалы болады; #Кәсіби қабылдағыштар —радиобайланыс жүйелерінде пайдаланылады; #Арнайы мақсатта — радиолокацияда, радионавигацияда, ғарыштық байланыста қолданылатын қабылдағыштар. Бұлар схемасына қарай тікелей күшейткіштік және супергетеродиндік қабылдағыштар болып бөлінеді. Негізгі элементтері:қабылдағышты тиісті радиотаратқыш толқынын қабылдауга баптайтын жиіліктік-селективтік электр тізбектері (тербелмелі контурлар, сүзгілер), жоғары жиілікті күшейткіштер,детектор, төменгі жиілікті күшейткіштер, ақпаратты жаңғырту құралы(қатты сөйлегіш, кинескоп, телеграф аппараты және т.б.) Дереккөздер
Дискриминатор

Дискриминатор ( — боліп алу) — электр тербелістері параметрлерінің (фазасының, жиілігінің, ұзақтылығының) өзгерісін сол тербелістің амплитудасының өзгерісіне айналдыратын немесе импульстер арасынан амплитудасы белгіленген шамадан асатын импульстерді бөліп шығаратын электрондық құрылғы (каскад). Дискриминатордың жұмыс істеу әрекеті өзгертетін параметрлерді немесе бөлініп алынатын импульстерді белгілі бір стандартты тербелістің параметрлерімен немесе импульстерімен салыстыруга негізделген салыстыру нәтижесінде, салыстырылатын параметрлер мәндерінің айырымына пропорционал кернеу алынады. Дискриминаторлардың фазалық, жиіліктік, уақыттық және амплитудалық түрлері бар. Автоматты реттеу жүйелерінде, радиоқабылдағыштардың жиіліктік және фазалық детектор- ларында қолданылады. Дереккөздер
Италия әдебиеті

Италия әдебиеті - 6-12 ғасырлардың арасында латын тілінде қалыптаскан.Итальян әдебиетінің дәуірлеу кезеңінің ұлы тұлғасы - Данте Алигьери (1265-1321) өзінің «Құдіретті комедия» атты атақты шығармасын жазды. Ф.Петрарканың (1304-74) сонеттері мен Джылы Боккачоның (1313-75) «Декамерон» атты шытырманға толы романы дүние жүзі әдебиетінің алтын қорынан орын алды. Әуезов бұл үш ірі түлғаның туындыларымен жас кезінен таныс болды. Ол өзінің әлем әдебиеті туралы ой толғаған зерттеулері мен мақалаларында «Декамерон» мен «Мың бір түннің», «Құдіретті комедия» мен Ш.Руставелидің «Жолбарыс терісін жамылған батыр» дастанының, Петрарканың лирикалық кейіпкері Лаура мен «Ләйлі-Мәжнүннің» ғашықтык окиғасы арасындағы байланысты салыстыра талдады. «Мәңгі жасайтын ақын - Шота Руставели» атты мақаласында: «Рас,бұл дастанның дүниені сезіну сарынын алганда іштей көбірек үйлесетін, сол заманда Руставели жырына иә қолма-кол, иә бір тасымал аркылы әсер ете қойды деп айтарлық пәлендей поэманы таба алмаймыз. Ал ол дәуірдің Данте Алигьери жазған атақты «Құдай жолындағы комедиясын» алып, «Жортуылшыны» сонымен салыстырсақ, мұнда да Руставели поэмасы озып түсіп отыратын жерлер бар. Әсіресе сергек, сыншы ақылға кең өріс бергендігімен озғындап отырады. Бұнда акынның дүниетану шалымы мен акындык фантазиясы дін деген, ұлт деген тар курсауға тұсалмайды» деген батыл тұжырым жасайды. 16-19 ғасырдың аралығында Джылы Брунодан (1548-1600) басталып, К.Гольдони (1707-93) драматургиясымен аяқталатын «итальяндық театр» дәуірі» дүние жүзінің сахна өнерінің дамуына ерекше ықпап етті. Әуезов: «Жаңа заманғы салт театрының басы фарс,фастнахт-шпильде бар деп едік. Соларға туыс, жакын бір үлгі Италиядан шықты. Италияда да сарайдың салтанатты театры болған. Бірак ол каншапық көркейіп, гүлденіп тұрса да, жоғарғы ретпен, онан жем ала алмаған. Көпшілік жаңадан күлкі ойындар шығарады. Италияның комедиясын ойнаушылар артистік өнерін кәсіп қылған, кәдуелгі қалыптанған ойыншылар болатын. Бұлар қаладан далаға қыдырып жүріп ойнайды. Әңгімелер елдіңсалтынан, әдет-ғұрпынан, сол заманғы өмірінен (алынды), әңгіменің ішіндегі адамдары сол заманғы көп халыкка тегіс белгілі болған күлкілі адамдар болады» деп, Италия театрының ерекшеліктерін жан-жақты талдады (Шығармала-рының 50 томдық толық басылымы, 1998, 3-том, 26-27- беттер). Өнері алға дамып кеткен жүрттардың табыстарымен таныстырып, сондай мүмкіндіктің қазақ топырағында да бар екендігін саралап: «Италияның комедиясы артистік, ақын сияқты өнерлі болуын керек қылушы еді. Сол шартты Италиядай зейінді, туысы өткір, шешен елдің орындауына әбден жараған. Комедияның негізі, көбінен елдің өз аузында жүрген күлкі әңгімелерден туды. Қазақ өмірінен мұндай күлкі әнгімелердің мысалын іздесең, Алдар көсе, Жиренше шешен, иә болмаса, бергі замандағы Торсықбай, Айдарбек сияқты көп күлдіргі қулардың әңгімелері әбден үйлесуге болады» деген пікір білдірді (сонда, 28-бет). Тағы қараңыз *Италия Дереккөздер
Иірім (су иірімі), тартпа

Иірім (су иірімі), тартпа - екі ағыстың қосылған тұсында, ағыстың жаға мен түпті айналып өткен жерінде немесе арнаның күрт кеңейген жерінде суқоймалар мен өзендерде пайда болатын судың айналма қозғалысы. Теңіз иірімі көтерілу мен қайту толқындарының және қарсы ағыстардың соқтығысуларынан пайда болады. Дереккөздер
МДШ-конденсатор

МДШ-конденсатор — металл — диэлектрик — шалаөткізгіш құрылымы негізіндегі конденсатор. МДШ-конденсаторда диэлектрик ретінде ШӨ материалдардың (мысалы Si) үстіне жалатылған SiO 2 қабаты пайдаланылады. Ол конденсатордың бір астары болып табылады, ал екінші астары ретінде металл қабаты (А1) немесе өткізгіштігі жоғары басқа материал (мысалы, Si поликристалы) пайдаланылады. Сыйымдылығы тұрақты МДШ-к. ШО ИС-да қолданылады. МДШ-құрылым (МДП структура) — шалаөткізгіш пластина үстіне салынған металл мен диэлектриктің жұқа қабаттарының (қалыңдығы мкм-ден кіші) реттелген жиынтығы. Оларды МДШ-транзисторларды, МДШ-конденсаторларды, зарядты байланысы бар аспаптарды, МДШ- фотоэлектрондық көбейткіштерді және т.б. Аспаптарды жасау үшін қолданады. Дереккөздер
Каатинга

Каатинга(португша: caatinga — үндістерше, саа — орман, tinga — ақ, ақшыл) — Бразилияның (үстіртінің) солтүстік шығысында таралған аласа (биіктігі 8—10 м-дей) ксерофитті тропиктік селдір тоғай өскен шөлейт ландшафтысы. Ұсақ жапырақты ағаштар, көп тікенді бұталар, шырынжапырақты өсімдіктер, көбінесе кактустар мен агавалар өседі. Дереккөздер
Беріс, әперіс

Беріс, әперіс (Подача) - өрбір жаншуда дайындаманың деформациялайтын бөлімінің үзындығы. Бiлiктi әперiс (Подача валковая) — айналатын білікпенен таспа арасында пайда болатын үйкеліс күштің әсерінен таспаны қозғалту. ГрейферлӀ әперiс (Подача грейферная) — баспақ-автоматта қаңылтырды суықтай қалыптағанда жартылай өнімді бір орыннан екінші орынға қозғалтатын әперіс. Дереккөздер
Ақжарма ансамбльі

«Ақжарма» – фольклорьлық-этнографиялық ансамбль. Тарихы 1992 ж. Маңғыстау облыстық филармониясы қарамағынан құрылып жұмыс істей бастады. Ансамбль ұлттық музыкалық дәстүрді насихаттап, облыстық көлемдегі мерекелік шараларға қатысады, мектептерде, мектеп жасына дейінгі балалар бақшаларында да өнер көрсетеді. Халықаралық фестивальдарға (мысалы: Түркия, 1992; Қытай, 1994; 1-орын) қатысып, лауреат атанды. 2005 ж. Шымкент қаласында Халықаралық «Менің Қазақстаным» атты Ш. Қалдаяқов әндерінен өткен байқауда «Ақжарма» ансамблінің әншісі А. Көшеров бас жүлдеге ие болды. Репертуары «Ақжарма» ансамблінің репертуары негізінен жергілікті, маңғыстаулық күйші-композиторлар (Есір Айшуақұлы, Қашаған Күржіманұлы, Құлшар Ерназарұлы, Өскенбай Қалманбетұлы, Мұрат Өскенбайұлы, т.б.) шығармаларынан құралды. Дереккөздер
Диссектор

Диссектор ( - ию, кесу) — электр зарядын жинақтамайтын, сыртқы фотоэффект құбылысы негізінде жұмыс істейтін теледидар таратушы электрондық-сәулелік құрал. Тығыздығы берілетін бейненің фотокатод бетіндегі жарықтылығының таралуына сәйкес болатын фотоэлектрондар ағыны диафрагмадағы қиюшы саңылау деп аталатын саңылаумен салыстырғанда өзара перпендикуляр бағытта ауытқиды. Мұнда диафрагмалық саңылау бейненің барлық элементтерімен реттілікті сақтай отырып беттеседі. Саңылаудан өткен екінші ретті электрондар ағыны күшейткіш арқылы күшейтіліп, коллекторда бейнесигнал туғызады. Сезімталдығы аз болгандықтан, теледидарлық қосалқы құрылғыларда қолданылып келген. Дереккөздер
Ақсұлтан Аманбаев

Ақсұлтан Аманбаев (23 сәуір 1940, Шәуілдір, Отырар ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР) - Қазақ КСР соңғы және Қазақстан Республикасының тұңғыш Денсаулық сақтау министрі. Кеңес Одағының және Қазақстан Республикасының денсаулық сақ­тау ісінің үздігі, Оңтүстік Қазақстан облысының және Отырар ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Ищағы Жағыпарқызы

Ищағы Жағыпарқызы (1923 жылы туған), Абайдың шөбересі. Әкесі Жағыпар - Мағауияның баласы. Әке-шешесінен ерте айырылған. 1934 жылы Семей қаласындағы мектеп-интернатта тәрбиеленді. 1942 жылы өз еркімен майданға аттанады. Ол Қиыр Шығыстағы Харбин қаласында әскери авиация эскадрильясында ұшақ технигі міндетін атқарды. 1945 жылы майданнан оралып, Қыздар педагогикалық институтын бітіреді, қызметке орналасады. 30 жылдан астам уақыт Суландыру және су шаруашылығы министрлігінде инженер, аға инженер, кадр бөлімінің аға инспекторы болып істеді. Атасы Абай мен оның үрім-бұтақтары, Әуезов туралы естеліктерін үнтаспаға жазып, ақынның Семейдегі мұражай-қорының қолжазба қорына тапсырды. Сонымен қоса Абай ұрпақтарының суреттері мен оған қатысты деректерді де өткізді. Кәмила Мағауияқызы мен Әуезовтің отбасылық тағдыры туралы естелік жазды. Әуезов Ищағыға жоғары оқу орнына түсуге, оны бітіргеннен кейін қызметке орналасуға көмектесті, Алматы қаласынан пәтер алуға қол ұшын берді. Дереккөздер
Алмұрат Аңдамасов

Алмұрат Аңдамасов (1.7.1923, Шәуілдір аулы — 18.10.1997, Қаракоңыр аулы) — теміржолшы. 1943— 83 жылы аралығында Арыс, Қожатоғай, Темір ауылдарында әр түрлі жауапты қызметтер аткарған. Ленин орденімен (1949), бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Қисықтықтың орта радиусы

]] Қисықтықтың орта радиусы — эллипсоид бетінің берілген нүктесінде, әдетте, R әрпімен белгіленеді және осы нүктенің геодезиялық ендігінің В мынадай функциясы болып табылады: мұндағы а - үлкен жарты ось; e² — меридиандық эллипс эксцентриситетінің квадраты, М және N — меридианның және В ендігі бойымен бірінші вертикальдың қисықтығының радиустары. Әр түрлі ендіктер үшін R мәні геодезиялық кестелерде келтіріледі. Дереккөздер
Мегафон

Мегафон ( - үлкен + - дауыс) — алып жүруге ыңғайлы етіп жасалынған, қатты сөйлегіші рупормен бірлескен дыбыс сигналының күшейткіші. Қуатты күшейткіш және рупор қажетті бағытта дыбыс интенсивтілігін бірнеше есе арттырады. Мегафон - дыбысты күшейткіш үлкен рупор. Дереккөздер
Берiстер қорабы

Берiстер қорабы (Коробка подач) — металл кескіш білдектегі берістің жылдамдығы мен бағытын тісті берілістердің ажыратып-қосылуымен өзгертіп отыруға арналған көп буынды механизм. Берiстер қорабы кинематикасының ерекшелігі тетікті өндеу кезінде қүралды беру қозғалысын қүралдьщ дайындамаға қатысты басқа да қозғалыстарымен келістіріп отыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Шарапат Сәбитқызы Әбішева

Әбішева Шарапат Сәбитқызы (1965 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – ғалым-филолог, филологиялық ғылым кандидаты (2005), доцент (2006). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1987). 1987 – 99 ж. Ақтау қаласындағы орта мектептерде мұғалім, 1999 жылдан АқтМУ-дың қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының доценті. Әбішеванің ғылыми жұмысының негізгі бағыты Ж.Аймауытов прозасының көркемдік ерекшеліктері тақырыбын зерттеуге арналған. Әбішева 2 әдістемелік оқу құралы (2004, 2005), 25-тен астам ғылыми мақаланың авторы. ҚР Білім және ғылым министрлігінің алғыс хатымен марапатталған (2005). Дереккөздер
Радиобюро

Радиобюро - радиотаратқыштар аркылы таратылатын ақпараттарды оларды дайындайтын орындардан қабылдап, тиісті радиотаратқыштарға (қалааралық телефон станциясына, жергілікті радиоторапқа) таратып беретін және олардың жұмысына бақылау орнататын байланыс кәсіпорыны. Дереккөздер
Диэлектрикпен оқшаулау

Диэлектрикпен оқшаулау — шалаөткізгіш интегралдық схемаларда, кремний кос тотыгының жұқа үлдірімен немесе біртүтас сапфирмен, ситалмен, шынымен және т.б. диэлектрикиен қоршалган, әрбір элемент үшін өзінің шалаөткізгіш аумагы (оқшауланған аралшық немесе қалта) қалыптастырылатын, элементтерді электрлік айыру әдісі. Бұл жағдайда диэлектриктің (немесе монокристалл диэлектриктердің) температуралық ұлғаю коэффициенті және кристалл торының көрсеткіштері шалаөткізгіштің ұқсас сипаттамаларына сәйкес болуы, ал диэлектриктің балқу (немесе жұмсару) температурасы термоөңдеудің максимал температурасынан асып түсуі тиіс. Дереккөздер
Сәбит Әбішұлы

Әбішұлы Сәбит (1938 жылы туған, қазіргі Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы, зоотехник. Алматы малдәрігерлік-зоотехникалықинститутын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1961). 1961 – 82 ж. Жаңажол ұжымшары ауданы өндірістік басқармасында бас зоотехник, аудандық партия к-тінде нұсқаушы, «Ильич», «Қарақұдық» кеңшарларында директор, 1983 – 97 ж. облыстық ауылы ш. басқармасы бастығының орынбасары, кейін бастығы қызметтерін атқарды. Мал тұқымын асылдандыру, әсіресе, жергілікті адай жылқысын қалпына келтіру, сондай-ақ қазақтың ет-жүнді бағыттағы айыр түйесін жетілдіру, қаракөл қойының сапасын жақсартумен айналысты. «Өмір өрнектері» (2002), «Досым туралы толғаныс» (2004), «Шоңай Құлыш би» (2006) атты кітаптардың авторы. «Маңғыстау энциклопедиясының» редакциялық алқа мүшесі. «Құрмет белгісі» (1981) ордені, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1966) және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Меза

Меза-құрылым — электрондық немесе кемтіктік өткізгіштігі бар кем дегенде бір ШО облысы болатын ШО кристалдың бетіндегі дөңес жерлерді (мезатранзисторларды, меза-диодтарды) жасағанда Меза-құрылым. Олардың зиянды параметрлерін кішірейтуге мүмкіндік береді, сондай-ақ ойып-тесілу кернеуінің мөнін үлғайтады. Меза-транзистор - меза-құрылым негізінде жасалған транзистор. Меза-транзисторды жасау үшін алғашқы шалаөткізгіш материалы ретінде, көбіне Si-ді және GaAs-ті пайдаланады. Конструктивті технологиялық ерекшеліктеріне қарай диффузиялық, балқытпалы-диффузиялық, эпитаксиалдық және т.б. Меза-транзистор Болып бөлінеді. Осындай транзистөрларда меза құрылым өлшемдері олардың электр көрсеткіштерін анықтайды. Дереккөздер
Айналу беті

Айналу беті (Поверхность вращения) — жасаушы деп аталатын сызықты ось бойымен айналдырғанда пайда болады. Жасаушының эр нүктесі оське перпендикуляр жазықтықта орналасқан беттің параллелі деп аталатын шеңбер сызады. Радиусы ең үлкен параллельді — экватор, ал радиусы ең кіші параллельді — беттің мойыны деп атайды. Меридиан деп айналу бетінің осі арқылы өтетін жазықтықпен қиылысу сызығын айтады. Меридиан беттің барлық параллельдерімен тікбүрыш жасап қиылысады. Параллель беттің барлық меридиандарымен тікбүрыш жасап қиылысады. Айналу беттері машина тетіктерінде жиі кездеседі. Білік, сырық, шкив, доңғалақ, тегершік сияқты машинаның бөлшектері айналу бетімен шектеледі. Дереккөздер
Радиожиіліктер

Радиожиіліктер — радиотолқындарға сәйкес келетін электромагниттік тербеліс жиіліктері. Халықаралық радиобайланыс тәртіптері (регламенттері) бойынша радиожиіліктер 4-нөмірден 12-нөмірге дейінгі 9 диапазонға бөлінеді. Дереккөздер
Ауа ағысы

Ауа ағысы, ауа тасқыны - біршама тұрақты, біртұтас атмосфералық түзілім ретінде қарастырылатын тропосфера мен стратосферадағы желдердің жүйесі. Орасан кеңістікті қамти отырып, атмосфераның жалпы циркуляциясының (Мысалы, циклондар, пассаттар, муссондар) құрамына енуі немесе жергілікті мәндегі ағыстар (бриздер, таулы-аңғарлы желдер жене тағы да басқалары) болуы мүмкін. Дереккөздер
Ауа қабатының жер беткі климаты

Ауа қабатының жер беткі климаты - тікелей топырақ үстіндегі (1,5-2 м биіктіктегі), ауаның ең төменгі қабатындағы атмосфералық жағдайлар. Өсімдіктердің (оның ішінде мәдени өсімдіктердің) өсіп-өнуіне күшті әсер етеді, оны көбіне микроклиматқа ұқсастырады. Дереккөздер
Жанжігіт Әділбаев

Әділбаев Жанжігіт (1926, Маңғыстау ауданы) – мұнайшы. 1965 – 87 ж. «Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігінде оператор, аға оператор, «Маңғышлақмұнай» өндірістік бірлестігінде слесарь, Сумен қамтамасыз ету басқармасында машинист болды. Еңбек Қызыл Ту (1976), 3-дәрежелі Еңбек даңқы (1986) ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2009

Футболдан Қазақстанның XVIII чемпионаты — 2009 жылы 7 наурыз мен 2 қараша күндері аралығында өтті. Турнирге 14 команда қатысты. Алматының "Қайраты" қаржылай қиындықтарға байланысты жоғары лигадан түсіп қалды да, орнына 2008 жылғы маусымда соңғы орында қалған "Қызылжар" лигада қалды. "Алматы" және "Мегаспорт" клубтары бірігіп, "Локомотив" клубы құрылды. Енді бір орын лигада бос қалды да, оның орнына жоғары лигада ойнаудан "Екібастұз" бас тартып, оның орнына "Атырау" да жоғары лигада қалды. Ал "Намыс" клубы (2008 жылы "Астана" деген атпен ойнаған) да қаржы тапшылығынан бірінші лигаға төмендеді, оның орнына 2008 жылы 14-орын алған "Восток" премьер лигада қалды. Турнир кестесі Ескертулер: "Восток", "Қазақмыс", "Қызылжар" клубтарының Бақылау-тәртіптік кеңсесінің ескертулерін орындамағаны үшін ұпайлары кемітілді. Мергендер Тағы қараңыз *Қазақстан Кубогы 2009 *Қазақстан Бірінші Лигасы 2009 Сілтемелер * [http://lyakhov.kz/football/10/index.shtml Lyakhov.kz] * [http://www.kff.kz/98 Қазақстан Футбол Федерациясының ресми сайты]
Жайылатын беті

]] Жайылатын беті (Развертывающая поверхность) — біртіндеп ию арқышы созбай, жыртпай және бүктесінсіз жазықтықпен беттестіруге болатын бет. Жайылатын бетітер үшеу: цилиндрлік бет, конустық бет және торс. Бүлардан басқа беттерді жайылмайтын беттер деп атайды. Бірақ, керек болған жағдайда жайылмайтын беттердің де шартты жаймаларын салып пайдаланады. Дереккөздер
Доғалы пісіруге және балқытып қаптастыруға арналған автомат

Доғалы пісіруге және балқытып қаптастыруға арналған автомат (Автомат для дуговой сварки и наплавления) — электрдоғасы қуаты мен пісіруді және балқытып қаптастыруды жүргізетін аппарат. Автоматты пісіруде электрдоғасы флюс қабатының астында жалындайды. Бастапқы пісіру автоматтары электрод сымның пісіру аумағында үздіксіз келтірілуін, флюстің келтірілуін, электрдоғасының жалындауын, доғаның пісіру жігі бағытында тұрақты жылдамдықпен жылжуын (пісіру жылдамдығы), пісіру аяқталуында балқыма ойықты толықтыруды және доғаны сәндіруді іске асыратын, сондай-ақ доға тоғы, кернеуі, пісіру жылдамдығының тағайындалған шамасы белгілі дәлдікпен тұрақты қамтамасыз етілетін аппа-рат. Қазіргі пісіру автоматгары жоғарыда айтылған көрсеткіштерге қосымша пісіру ереже көрсеткіштерінің ауытқуын анықтап, оны автоматты түзетуді іске асырады. Сондай-ақ пісіру желісінің қалыптасуын оператордың дисплейде көріп отыруына, пісіру ережесі параметрлеріне қажетті түзетулерін автоматты енгізуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Диэлектриктік антенна

Диэлектриктік антенна — радиотолқын жолдан немесе коаксиалдық кабельден қоздырылатын тұтас немесе қуыс түтік төрізді диэлектриктік (полистирол, полиэтилен) өзек. Қума толқындық антенналар қатарына жатады. Синтездеуші антенналар құрамында және ұшақтық радиостанцияларда қолданылады. Дереккөздер
Ауа райы бюросы

Ауа райы бюросы - елдің, облыстың, қаланың аумағында болуы мүмкін, барша тұтынушыларға және арнайы мақсаттарға пайдалану үшін ағымдағы (кейде өткендегі) ауа райы туралы мәліметтер жинап, тарататын, метеорологиялық байқаулардың деректеріне синоптикалық талдау жасайтын мекеме. Дереккөздер
Дірілді-доғалы автомат

Дірілді-доғалы автомат (Автомат для вибро-дуговой сварки) — пісіру және балқытып қаптастыру аппараты, мұнда электрдоғасы белгілі тербелісті қозғалыста болады да, балқытылған металл енді болып қалыптасады. Дереккөздер
Бет сапасы

Бет сапасы (Качество поверхности) — онделген беттің геометриялық қасиеттерінің және беткі қабатының физика-химиялық қасиеттерінің жиынтыгы. Машина тетіктерінің бет сапасы тетіктің томендегідей сипаттамаларымен анықталатын кешенді корсеткіш: макрогеометрия (беттің үлкен болімдерінде пішіннің ауытқуы); беттің кедір-бүдырлығы; беттің толқындылыгы (қадамның толқын биіктігіне қатынасы 50—1000, ягни кедір-бүдырлықтың қалыпты дең- гейінен едәуір артық); беткі қабаттың күйі (оның физика-механикалық және химиялық қасиеттері — қақталма, қалдық кернеулер, микроқаттылық, фазалық қүрам және т.б.). Бет сапасының сипаттамалары машина тетіктерінің пайдалану қасиеттеріне: тозуга тозімділігіне, қажуга қарсьшыгына, жанасу қатандыгына, жегіге шыдамдылыгына, дірілге орнықтылыгына, баспақтық қосылыстардың беріктігіне, қосылыстардың тыгыздыгына елеулі эсер етеді. Дереккөздер
Радиоқабылдағыштың жаңғырту сапасы

Радиоқабылдағыштың жаңғырту сапасы — қабылдағыштың жаңғырту сапасы өз шығысындағы модуляцияланған сигналдың көмкеруші сызығын кірістегі сигнал пішініне сәйкес жаңғырту қасиетімен сипатталады. Қабылдағыштың өткізу жолында сигнал бірқалыпты күшейтілмейді, сондықтан жиіліктік бұрмалану, ал сигналдың сызықтық емес вольт-амперлік сипаттамасы бар тізбектер арқылы өтуінен — сызықтық емес бұрмалану, синусоидалық емес сигналдың гармоникалық қүраушыларының фазалық қатынасының бүлінуінен — фазалық бұрмалану орын алуы мүмкін. Дереккөздер
Металдау

Металдау — бүйымдардың немесе өр түрлі металл және металл емес материалдардың бетіне металдардың немесе олардың балқытпаларының жұқа қабаттарын (үлдірлерін) салу. Электрондық техника технологиясында Металдаудың мына өдістерін қолданады: вакуумда термикалық буландыру жене конденсация көмегімен Металдау. Бұл процесс 2 * 10 −3 - 2 * 10 −5 Па қысымдағы вакуумдық тозаңдату қондырғыларында жұзеге асырылады. Металдауды резистивтік үлдірлерді Gr, Ni, Ті-нан алу үшін, коммутациялық түйіндер мен электродтар үшін ток еткізгіш үлдірлерін Au, Ag, Cu, Al, Ма жасауда қолданады. Иондық тозаңмен Металдау. Бұл әдісгің мөні мынада: нысананы иондық соққылау нөтижесінде пайда болған тозаңдатылған металдың бәлшектерін металданатын бүйым бетіне конденсациялайды. Металдаудың мүндай әдісі қиын балқитын металдардың (Та, Мо, Nb және т.б.) Үлдірін алуға мүмкіндік береді. Балқыған металды тозандатумен металдағанда газ ағынымен тасымалданатын елшемдері 10 — 100 мкм металл бөлшектері металданатын бет үстіне жоғары жылдамдықпен соғылып, онымен қатты байланысады. Электрондық Техникада мүндай әдісті ИС-да ток еткізгіш элементтерін (Al, Ag, Au) жасау, конденсатордың қағаз таспаларын (диэлектрикті) металдау (AL, Sn) үшін және т.б. Қолданылады. Өндірісте қолданылатын М-дың басқа да әдістері бар. Дереккөздер
Түзусызықтық бет

Түзусызықтық бет - жасаушысы түзусызық болатын бет. Конустық жөне цилиндрлік беттер Түзусызықтық бетке жатады. Жалпы жағдайда Түзусызықтық бетті бағыттаушылары деп аталатын үш сызықпен қиылысатын түзулердің жиыны деп қарастырады. Үш бағыттаушының біреуі ақырсыз қашықтықта жатқан түзу болатын Түзусызықтық беттерді Каталанның беттері деп атайды, ал бір жазықтыққа параллель болмайтын үш айқас түзулермен қиылысатын түзулер бірқуысты гиперболоидты жасайды. гиперболоидтер өте берік және оңай қүрастырылады. Дереккөздер
Сильва (Сирвард) Барунаковна Капутикян

Сильва (Сирвард) Барунаковна Капутикян -(1919 жылы туған), армян ақыны. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952), Арменияның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1970). Әуезовпен іскерлік және достық катынаста болған, КСРО Жазушылар одағының әр түрлі жиындарында кездесіп, пікір алысып тұрған. Қазақ жазушысына арнап 1946 жылы «Қазақстанда» деген өлең жазды. Онда Мухаңның бауырлас халыктарға ортақ екенін, өмірдің өзіндей нәрлі де көркем туындыларының мәңгі жасайтынын жыр еткен («Менің бауырларым», жинақ, М., 1952, 60-бет). Дереккөздер
Сәнен Сәмиғұллақызы Әжиева

Сәнен Сәмиғұллақызы Әжиева (1929 жылы туған, Бейнеу ауданы Байқұл қажы мешіті) – мәдениет қызметкері. ҚР мәдениетіне еңбек сіңірген қызметкер. Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген (1951). 1946 – 55 ж. Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрінде орындаушы, 1951 – 53 ж. Чайковский атындағы училищеде мұғалім, 1955 – 58 ж. Шымкент қаласындағы музыка мектебінің, 1958 – 84 ж. Шымкент музыка училищесінің директоры қызметтерін атқарды. Мәскеуде өткен Қазақстанның онкүндігіне (1949), Қазақстан дегелациясының құрамында Қытай Халық Республикасының бір жылдығы мерекесіне (1950), Бухарестте өткен студенттер мен жастар фестиваліне (1953) қатысқан. Музыка училищелерінің «Қазақ ұлт аспаптарының домбыра сыныбына арналған бағдарламасын» жазып шығарған. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1974) медалімен, КСРО «Орта білім беру ісінің үздігі» (1982) белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Мұстафа Қазыбеков

Мұстафа Қазыбеков (27.12. 1904, бұрынғы Түркістан уезі, Күшата елді мекені — 1979, сонда) — теміржолшы, Социалистік еңбек ері (1966). Темір жол саласында үздік еңбек еткені үшін 2 мәрте Ленин, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту және Октябрь революциясы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1971). Дереккөздер
Ауаның меридиандық тасымалы

Ауаның меридиандық тасымалы - жердің төменгі және жоғары ендіктеріндегі ауа массаларының, негізінен, меридиандық немесе субмеридиандық бағытта тасымалдануы. Көбінесе қоңыржай және жоғары ендіктерде басталып, қарқынды циклондық әрекеттерге себепші болады. Ауаның меридиандық тасымалдануынан жоғары ендікте ауа жылынып, төменгі ендікте суынады. Дереккөздер
Жартылай автомат

Жартылай автомат (Полуавтомат) — бір толық жұмыс циклін өзіндік жүргізетін және циклді қайталау үшін ғана адамның араласуын қажет ететін машина немесе агрегат. Мысалы, жартылай автомат металкескіш білдек — дайындаманы өндеудің барлық циклін орындап, өз бетімен білдек механизмдерін бастапқы күйге қайта әкеледі де, дайындаманы орнатуды, білдекті іске қосуды және өңделген дайындаманы білдектен алуды жұмысшы атқарады. Дереккөздер
Диэлектриктік шығындар

Диэлектриктік шығындар — диэлектрикке электр өрісі әсер еткенде одан ыдырайтын қуат. Синусоидалы электр өрісінде Диэлектриктік шығындар диэлектриктік шығындардың тангенс бұрышымен сипатталады. Диэлектриктік шығындар бұрышы β деп зертгелетін тізбектегі ток пен кернеу арасындағы фаза ығысуын pi/2-ге толықтыратын бүрышты айтады. tgβ-ның мөні электр өрісі тербелісінің бір периодында қайтымсыз жылуға айналатын (диэлектрикте шығындалатын) электр энергиясының үлесін көрсетеді. Дереккөздер
Ауаның өрлей қозғалуы

Ауаның өрлей қозғалуы - ауаның жоғары бағытталған жалпы козғалысындағы тіктелген құрамы. Оның мұндай құрамы ауа қозғалысында, мысалы, шеп зонасында немесе циклонды үлкен атырапта таралуы мүмкін, бірақ мөлшері ондай үлкен емес, шамамен, 1 секунд ішінде ондаған сантиметрге дейін барады. Дереккөздер
Ауаның ылғалдылығы

]] Ауаның ылғалдылығы - ауадағы су буының мөлшері; ауа райы мен климаттың ең маңызды сипаттамаларының бірі. Ауаның ылғалдылығы бірнеше өлшеммен сипатталады: * Абсолют ылғалдылығы * салыстырмалы ылғалдылығы, * ылғалдылықтың жеткіліксіздігі, * су буының серпінділігі (миллибар немесе сынап бағанасындағы мм-мен өлшенетін су буының қысымы), * шық нүктесі, * меншікті ылғалдылық, * қоспалар қатынасы (су буы массасының сондай көлемдегі құрғақ бу массасына қатынасы) сияқты шамалармен сипатталады. Ауаның ылғалдылығы атмосферадағы су буы, топырақтағы, өсімдіктегі және жалпы судың булауынан пайда болады. Ауаның жер бетіне таяу қабаттарында ылғалдылық мөлшері әр түрлі. Жер бетінен қашықтаған сайын ылғал кеми береді, стратосферада мүлдем жоққа жақын. Жоғары ендіктердің суық ауасы мен шөлді аудандардың құрғақ ауасында ол бүкіл массасының 0,2%-ына тең, экватор бойында 2,6%, ыстық және ылғалды тропиктік ормандар тұсында 4%. Ауаның ылғалдылығының жер бетіндегі органикалық тіршілік үшін маңызы өте зор, себебі ол ағзалардың өздерін қоршаған ортамен жылу алмасуын реттеп отырады. Дереккөздер
Радиоқабылдағыштың кірістік тізбегі

Радиоқабылдағыштың кірістік тізбегі — антенна мен қабылдағыштың бірінші каскады арасына қосылатын электр құрылғысы. Қабылдағыштың таңдаушылық қасиеті — оның кірістік тізбегінің бапталатын (қабылданатын станцияға тураланатын) контурының резонанстық қасиетімен анықталады. Дереккөздер
Жанартау конусының мұздығы

Жанартау конусының мұздығы — беткейінде қолаттар мен радиалды ойпаңдар арқылы төмен қарай тармақтары бар жанартау конусын жан-жағынан тұтас жауып тұрған, үстінен қарағанда жұлдызға ұқсайтын тау мұздығы. Мұндай мұздықтар Кавказға (Эльбурс), Камчаткаға және Оңтүстік Америкалық Андыларға тән. Дереккөздер
Қармыс Қоянбайұлы Боқанов

Қармыс Қоянбайұлы Боқанов (1956 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – әкімшілік қызметкері. *1977–1979 жылдары Жармыш ауылында мұғалім, *1979–1983 жылдары аудандық комсомол комитетінің 2-хатшысы, *1983–1985 жылдары «Ақшымырау» кеңшарында партия комитетінің хатшысы, *1985–1995 жылдары «Тұщықұдық», «Бозащы» кеңшарларында директор болды. *1999–2006 жылдары аудан әкімінің орынбасары. *2006 жылдан облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы. Дереккөздер
Радиоқабылдағыштың өткізу жолағы

Радиоқабылдағыштың өткізу жолағы - қабылдағыштың жоғарғы жиіліктік бөлігінің қабылданатын тербеліс спектрін алдын ала берілген шамадан төмен дәрежеде өлсіретпейтін жиілік аймағы. Бұл шама қабылдагыштың таңдаушылығымен тығыз байланысты және Д = 10 кГц. Дереккөздер
Жанартау көлдері

Жанартау көлдері - сөнген жанартаулардың көзеліктері (көзелік көлдер) мен қатқан лаваның ойпаңдарында (кальдералық көлдер) пайда болған көлдер. Көзелік көлдерге — Альбано мен Неми (Италия) және Курил (Камчатка) көлдері; кальдералық көлдерге - Лусон аралындағы Тааль жанартауының көлі жатады. Дереккөздер
Радиоқабылдағыштың сезгіштігі

Радиоқабылдағыштың сезгіштігі — қабылдағыштың кірісіне берілетін және оның қалыпты шығыстық қуат беруін қамтамасыз ететін дабыл кернеуінің ең төменгі шамасы. Ондай шама төмен болған сайын қабылдағыштың сезгіштігі жоғары деп бағаланады. Дереккөздер
Ақсу халық театры

Ақсу халық театры әуесқой өнерпаздардың драмалық ұжымы. Бұрынғы Талдықорған (қазіргі Алматы) облысының Ақсу ауданындағы Мәдениет үйі жанынан 1958 жылы құрылған, 1959 жылы халық театры атағы берілді. Құрамы қарапайым еңбек адамдарынан құралған. Алғашқыда Н. Әмірғалиев,А. Дәрубаев көркемдік жағын басқарды. Ұжым 1962, 1978 жылдары республикалық халық театрлары байқауының лауреаты атанды. Театр Әуезовтің «Қарагөз» трагедиясын сахнаға шығарды. Дереккөздер
Қоғамды аймақтық ұйымдастыру

Қоғамды аймақтық ұйымдастыру — 1) қоғамдық-экономикалық формацияның экономикалық заңдарына және оларды кеңістік бойынша түрлендірудің негізінде және мақсатына сәйкес қатынастарын, байланыстарын, өзара бағыныштылығы мен тәуелділігін ескере отырып жүзеге асырылатын материалдық өндіріс пен өндірістік емес салалардың кәсіпорындарын орналастыру, халықты қоныстандыру, табиғатты пайдалану жөніндегі процестер мен іс-қимылдардың жиынтығы; 2) қоғамдық өндіріс процестерін басқаратын құрылымдар біріктірген әрекеттегі аумақтық құрылымдардың: халық қоныстануының, өндірістің, табиғат пайдаланудың үйлесімі. Осындай үғымда қоғамды аймақтық ұйымдастыру еңбектің аумақтық бөлінісін, өндіргіш күштердің орналасуын, өндіріс қатынастарындағы аймақтық айырмашылықтарды, халықтың қоныстануын, қоғам мен мемлекеттің әкімшілік-аумақтық ұйымдастырылуын, экономикалық аудандауды, аймақтық басқарудың жүйесін және т.б. қамтиды. Дереккөздер
Радиоқабылдағыштың таңдаушылығы

Радиоқабылдағыштың таңдаушылығы — қабылдағыштың жиіліктері бір-біріне жақын радио-станциялар арасынан қажетті радиостанция сигналын ажырата алу қасиеті. Қабылдағыштың өзінің жиіліктік өткізу алабымен анықталады. Дереккөздер
Тілекеш Әжіғалиева

Әжіғалиева Тілекеш (1947 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – мейірбике. Өмірбаяны Гурьев (қазіргі Атырау) медицина училищенің Форт-Шевченко бөлімшесін бітірген (1968). 1968 – 2000 ж. Түпқараған орталық ауруханасында мейірбике болып жұмыс жасады. Марапаттары «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Радиоқабылдағыштың шығыс тық қуаты

Радиоқабылдағыштың шығыс тық қуаты — радио-қабылдағыштың шығыстық құралға беретін қуаты. Оның шамасы шығыстық құралдардың — қатты сөйлегіштің, реленің, телеграф аппаратының, автоматты басқару құрылғысының және басқалардың тиімділігімен анықталады. Шығыстық құрал ретінде электрондық-сеулелік құралдар қолданылатын қабылдағыштарда шығыстық қуат ретінде шығыстық кернеу беріледі. Дереккөздер
Бапан

«Басы бапан, аяғы сапан» деген тұрақты тіркес мағынасын — бітпей аяқсыз қалған берекесіз іс қалпында түсінеміз. Тіркестің сөйлем ішінде келуі мына түрде көрінеді «...енді тағы біреуі бір жаққа тартса, автономияның басы бапан, аяғы сапан боларына күмән жоқ» (X. Есенжанов, Tap кезең). Тіркес ішіндегі «бапан» не «сапан» сөздері қазіргі тілімізде басқа бір сөздермен тіркеске түскенін көру қиын. Сондықтан да болар, бұларды жеке бөліп алып, мағынасына түсінік беру қиындық тудырады. Дегенмен, кейбір түсіндірме сөздігімізде «бапан» сөзінің мағынасын — үлкен, үп-үлкен деп ұғындырады. Ал «сапанның» қара басына орфографиялық сөздіктен орын да тимеген. Оны (сапанды) бұл сөздікте өзінің өмір серігі болып келген «бапан» қасынан да таппаймыз. Бұл сын емес, ізденіс үстінде жол-жөнекей байқағанымыз. Бізге қазір керегі — «бапан» мен «сапанның» алғашқы мағынасынан сыр тарту. Қырғыз тілінде: бапан — алыс, қиыр шет; ал, бапанға кет — өте алыс, қиыр шетке жүріп кету мағынасын берсе, сапан — тарап, тозып кету дегенді ұғындыратынын көреміз. Және қырғыз тіліндегі тұрақты тіркес құрамы біздің тіліміздегіге қарағанда толығырақ «башы кеткен бапанға, аяғы кеткен сапанға»— болып айтылады. Қазақ тіліндегі фразеологиялық тіркес — «басы бапан, аяғы сапан» қырғыз тіліндегінің ықшам түрі деуге болады. Қырғыз тілінің дерегін еске алып, сөз табына қарай бөлгенде «бапан»— сын есім, ал сапан — етістік қызметін атқаратындығы көрініп тұр. «Сапан» сөзінің түбірі «сап» екендігін түрік тілі дерегі қуаттай түседі: сапмак — тарау, ыдырау. «Басы бапан, аяғы сапан» тұрақты тіркесінің түсініктірек мағынасы — «басын алысқа айдап, аяғын тоз-тоз етіп, таратып жібереді» сияқты деп шамалаймыз. Әрине, бұл жерде «бас» пен «аяқ» өзінің тура мағынасында емес, «алдын», «соңын» сияқты ауыспалы қалыпта қолданылып отырғанын да ескерткен жөн. Дереккөздер
Металл-шалаөткізгіш түйіспесі

Металл-шалаөткізгіш түйіспесі — токгың жүруін қамтамасыз ететін, түйіскен металл мен шалаөткізгіш арасындағы өтпелі аймақ; шалаөткізгіш өткелдің бір түрі. Металл-шалаөткізгіш түйіспесі Орныққанда, түйісетін материалдар электрондарының шығу жұмыстары бірдей болғандықтан, қарама-қарсы бағытталған диффузиялық және дрейфтік электрондар ағыны пайда болады, олар металл мен шалаөткізгіштің Ферми деңгейлерін теңестіреді. Осының нәтижесінде металл мен шалаөткізгіштің жанасу шекарасында өтпелі тосқауьш қабаты деп аталатын кеңістіктік зарядтың қосарланған электр қабаты пайда болады да, нәтижесінде түйіспелі потенциалдар айырымы туындайды. Егер Металл-шалаөткізгіш түйіспесінің өтпелі қабатында заряд тасымалдаушылар аз болса (кедейленген қабат), оны "Шоттки — түйіспесі" (В.Шоттки деген неміс галымының құрметіне аталған) деп атайды, ал онда қалыптасқан тосқауылды Шоттки тосқауылы дейді. Шоттки түйіспелерін әр түрлі шалаөткізгіш аспаптарды (импульстық, детекторлық, араластырғыш диодтарды, ағынды-үшып өту диодтарын, фотодиодтарды, биполярлық және өрістік транзисторларды және т.б.) Жасағанда пайдаланады. Дереккөздер en:Thermionic emission#Schottky emission
Талғат Пошымов

Талғат Пошымов (20.7.1962 ж.т., Көксарай ауылы) — спортшы, педагогика ғылымдарының кандидаты (2002). ҚР еңбегі сіңірген жаттықтырушы, Оңтүстік Қазақстан облысы Самбо және дәстүрлі күрес федерациясының вицепрезиденті. М.Әуезов атындағы орта мектепті, 1983 ж. Шымкент педагогика институтын бітірген. Ол басшылық жасаған спорт мектебінің түлектері (Б.Саттарханов, Г.Лалиев, О.Оразалиев, Р.Инатиллаев, ҮюОрынбасар, т.б.) олимпиада, Әлем, Азия ойындары чемпионаттарында жүлделі орындарға ие болды. Дереккөздер