kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Рутений

Рутений (латын. Ruthenium; Ru) — Менделеевтің Периодтық кестесінің VІІІ тобындағы химиялық элемент; рет нөмірі – 44, атомдық массасы - 101,07. Табиғи Рутенийдің масса сандары – 96, 98-402 және104 болып келетін 7 тұрақты изотопы бар, ең көп тарағаны 102 Ru (31.61 %). Рутенийді алғаш рет 1844 ж. Қазан университетінің профессоры, орыс химик Карл Клаус ашып, оны Ресейдің құрметіне атаған (Rutheniа – Ресейдің орта ғасырдағы латынша аты). Жер қыртысындағы салмақ мөлшері – 5*10 −7 %. Ол платина тобына жататын металдармен бірге кездеседі. Физикалық қасиеттері Рутений – платинаға ұқсас, күміс түсті ақ, қатты металл. Тығыздығы – 12,2 г/см³ (20°С), балқу температурасы – 2334 °C, қайнау температурасы – 4077 °C. Химиялық қасиеттері * Рутений – химиялық инертті металл. Кесек түрінде Патша сұйығында да ерімейді. Ұнтағы қыздырғанда күкүрт қышқылында (NаBrО 3 қатысқанда) және гипохлорит ерітіндісінде ериді. * Рутений – айнымалы валентті. * Қыздырғанда оттекпен (450°С) әрекеттесіп қос тотық RuО 2 және төрт тотық RuО 4 , галогендермен галогенидтер түзеді. * Рутений 1000°С күкіртпен әрекеттесіп дисульфит RuS 2 түзеді, ол табиғатта лаурит минералы түрінде кездеседі. Алынуы Рутений платина тобына жататын металдарды өндіргенде шығатын жартылай өнімдерден алынады. 2009 жылы әлемде 17,9 тонна рутений алынған. Жалпы бүкіл әлемдік рутений қоры - 5000 тонна. Бағасы — ~100$ унция үшін. Пайдалануы * Рутенийдің басқа платина тобына жататын металдармен, никель, кобальт, молибден және сольфраммен түзетін қорытпалары электродтар, электр шамының қылы және лабораториялық ыдыс жасауға қолданылады. * Рутений кейбір органикалық реакциялардың катализатор ретінде қолданылады. Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі Сыртқы сілтемелер * * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ru/key.html Рутений на Webelements] * [http://www.periodicvideos.com/videos/044.htm Ruthenium at The Periodic Table of Videos (University of Nottingham)] * [http://www.brightsurf.com/news/headlines/32014/Nano-layer_of_ruthenium_stabilizes_magnetic_sensors.html Nano-layer of ruthenium stabilizes magnetic sensors] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Николай Николаевич Каразин

Николай Николаевич Каразин орыс жазушысы, суретші. 1874 ж. экспедиция құрамында Амудария, Азия мен Қазақстан тақырыбына арналған роман, повестер жазып, суреттер салған. Әдеби шығармаларын өзі безендіген. Каразиннің тарихи жанр мен этнографиялық тақырыпқа арналған графиикалары шығысқа ұмтылған отаршылдар мен саудагерлердің сұрқиялық істерін көрсетумен бірге, жергілікті халықтың тұрмысын, әдет-ғұрпын бейнелеген. Қазақ даласының көріністері , елі тұрмысы оның суреттерінен нақышын тапты. Дереккөздер ↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Эрез Белла Михайловна

Эрез Белла Михайловна - 22 қыркүйек 1911 жылы қазіргі Казанка қаласында туған. Ол совет анатомы, медицина ғылымдарының докторы, 1945 жылдан КОКП мүшесі. Одесса медицина институтын бітірген. 1964-79 ж. Ақтөбе медициналық институтында қалыпты анатомия кафедрасының меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері салыстырмалы анатомия мәселерлеріне арналған. Дереккөздер ↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Петр Владимирович Шилин

Шилин Петр Владимирович 1928 жылы маусымның 6-сында Пенза облысы, Белинский ауданында туған. Ол кеңес палесботанигі, биология ғылымдарының докторы. ҚарМУ-ді бітірген. 1958-60 ж Қазақ минералды шикізаттар ғыл.-зерт. институтында аға техник, инженер, 1969 жылдан ҚазКСР ғылым академиясының Зоология институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері бор дәуірінің флорасын зерттеуге арналған. Дереккөздер
Александр Дмитриевич Спицын

Спицын Александр Дмитриевич - совет кен инж., тех. ғылымдарының докторы, ҚазССР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері. 1945 жылдан КОКП мүшесі. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қазақ кен-металлургия институтын бітірген. 1943-48 ж. ҚазССР Мин. Советінің аппаратында консультант. аға консультант. 1948-50 ж. ҚазССР ғылым академиясының Кен ісі институтында ғалым секретарь. 1950-87 ж. ҚазПТИ-де аға оқытушы, доцент, декан, кафедра мегерушісі 1987 жылдан сонда профессор. Негізгі ғыл. еңбектері шахта транспорты жүйесіне арналған. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер ↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Коллективтік шарт

Коллективтік шарт' - еңбекшілер коллективі атынан жергілікті кәсіподақ к-тінің осы өндірістік коллективке жалпы қоғам мүдделерін білдіретін әкімшілікпен жыл сайынғы жасасатын келісімі. Коллективтік шарт барлық қызметкерлерге, оның ішінде кәсіподаққа жоқ қызметкерлерге де қолданылады. Коллективтік шартта бір жағынан, жұмысшылар мен қызметшілердің өндірістік жоспарларды орындау, жұмыстың сапалы көрсеткіштерін жақсарту - еңбек өнімділігін арттыру, өнімнің өзіндік құнын кеміту, өнімнің сапасын арттыру және т.б. мақсатымен өндірісті ұйымдастыру ісін жетілдіру жөніндегі өзара міндеттерін айқындайды. Коллективтік шартты жасасу барысында туындаған даулы мәселелер қаралады, оның сақталуы бақыланады. Коллективтік шарт шарттарының бұзылуына кінәлі лауазымды адамдар жауапқа тартылады. қазіргі кезде коллективтік шарттың рөлі едәуір арта түсуде. Дереккөздер ↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Букмекер

, Ридингтегі иттер арасындағы жарыстағы букмекерлер]] Букмекер — Алда тұрған алдын-алда ескертіліп қойған ұтысы, сонымен қатар ұтыс төлем ақысы бар әртүрлі оқиғаларға (көбінесе спорттық ойындарға) қойылған төлемдерді қабылдайтын кәсіби дәукестің мамандығы. Букмекерлер бәйге және жарыстар болғанда, әртүрлі спорттық, саяси, мәдени, қаржы, ауа райы және тағы да басқа оқиғалардың нәтижесіне қойылған төлемдерді қабылдайды. Букмекерге төлемдер қабылданатын оқиғалардың жорамалды ықтималдылығын (өздігінен немесе басқа болжамдардың негізінде) жақсы болжай білу маңызды. Тағы қараңыз * Биржа
Айқын қыз

Айқын қыз — қазақтың халық биі. Музыкалық өлшемі 2/4. Халық композиторы Құрманғазы Сағырбайұлының осы аттас күйінің сүйемелімен орындалады. 1934 жылы "Қыз Жібек" операсының балетмейстері А. А. Александров қойған бұл биде қазақтың өрмек тоқу өнері бейнеленді. 1954 жылы "Қыз Жібек" операсының қайта Қойылуына байланысты балетмейстер Д. Т. Әбіров "Айжан қыз" биінің жаңа вариантын жасады. Онда қазақ қыздарына тән жан сұлулығы, биязы мінез, мөлдір сезім би тілімен суреттеледі. "Айжан қыз" биі көркемөнерпаздар үйірмелерінде кеңінен орын алған. Дереккөздер
Тұяқтас

Тұяқтас — қазақ тұрмыс салтында ежелден бар музыкалық аспап. Ұзатылатын қыздың ұзатылуына 3 - 4 күн қалғанда қоштасу әнін айта бастайды. Әуенді тұяқтаспен сүйемелдеп отырады. Жаңа сойылған жылқының тұяғын кесіп алып, суға қайнатады, тұяқтың ішкі сүйегі босап, сыртқы қабығы бөлектенеді. Оны әбден ішін тазартып, күнге кептіреді. Қазақ халқы оны ою арқылы әсемдеген. Бүгінде бұл аспап музыкалық аспап ретінде ансамбль мен оркестрлерде кеңінен қолданылады. Әдебиет * Қазақ халқының ұлттық музыкалық аспаптары кітабы,Атамұра 2011ж.
Томыртқа

Томыртқа — қыста семіз жылқының еті әрі тағам,жанға қуат, денсаулыққа да аса пайдалы.Етке тойған кісілерге «ет-етке, сорпа-бетке»деп аяқпен, кесемен майлы сорпа ұсынылады. Осы сорпа ішіне біреулер мұз салып жібереді. Мұны томыртқа дейді. Біреу өз елін, жерін сағынғанда «маған жоқ майлы омыртқа, көзден ұшты-ау томыртқа» деп қамыққан екен. Қазақ халқы табиғат байлығымен ертеден-ақ етене жақын және ол байлықты тиімді пайдалана білген. Мәселен, ет тағамдарының тұздығы мен сорпасын дәмдендіру үшін түрлі өсімдік нәрселерін пайдаланған: пияз, домалақ пияз сарымсақ, тау жуа, ешкі жуа, жылқы жуа, ит жуа, сондай-ақ атшоңқай (қоғаның қуырған тамыры), ақшоңқай (тоғайлы алқапта өсетін буылтық тамырлы өсімдік), атқұлақ (шавель конский – қымыздықтың бір түрі), қымыздық (шавель конский – қымыздықтың бір түрі), қымыздық (шавель кислый— қышқыл жапырақ), шалқан (редька), кірен ( ескі аңызға, бақшаға шығатын қурай тәрізді өсімдіктің тамыры), арала ( өсімдік тамыры), аш күкей (буылтық тамырлы өсімдік), күрмек (қарақұмық-гречка), бозбұға, сарбұға, көкнәр, қызан, лимон, лавр жапырағы, сондай-ақ қозы құйрық, капуста, теңіз капустасы, қалампыр, бал қарағайдың түйілген дәні, жайын картоп, сүйрік, жауқазын, содан соң суқұрай, бидайықтың балы, тау сағыз, құм сағыз, тағы басқалар. Адам азығына жарамды нәрлі, дәмді, шырынды өсімдіктерді білумен қатар, дертке шипа, денеге қуат беретін азықтық, ем — дәрілік жабайы және мәдени өсімдіктерді пайдаланған. Тамыр дәрі, күшәла, жусан, емарал, қарандыз, уқорғасын, сарбұға, қырық дертке дауа қырықбуын, сүтқурай, адыраспан, жайын картоп, құм жеміл, тағы басқа адамның денсаулығына пайдасы бар өсімдіктерді қазақтар ертеден-ақ пайдалана бастаған. Дереккөздер 1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Табақ жасау

Табақ деп әдетте ас салатын, беті кең жайпақ ағаш ыдысты айтады. Темір табақ, шыны табақтар бертінде шыққан. Қазақша еттен табақ тартқанда оның бірнеше түрін білу абзал. Ондай табақтарды жасауға халықтың әдет-ғұрпын, салт-санасын жақсы білетін көргенді адамдар шақырылған. Қазақ ғұрпында табақ дегеніміз — бас табақ, сый табақ, орта табақ, аяқ табақ деп негізінде төртке бөлінеді. Оның бер жағында күйеу табақ, құдағи табағы, қыздардың, соғымшының, малшының табағы деген табақтар және бар. Олар өздерінің атына, маңызына қарай еттің әр түрлі мүшесінен жасалады. Қойдың қадірлі мүшесі бас, жамбас, тоқпан жілік, асық жілік. Жылқының ең қадірлі мүшесі жая, қазы, қарта, жал деп саналады. «Жақсының жейтін асы — жая мен жал» деп басталатын өлең де осыған дәлел. Бас табаққа бас, жамбас салынуы шарт. Орта табаққа асық жілік, кейде жамбас та түседі. Сый табаққа да бас, жамбас салынуы шарт. Аяқ табақ ауыл адамдары үшін (қонақ емес) еттің басқа мүшелерінен жасалады. Күйеу табаққа бір сан жілік пен төс салынады. Келін табаққа да төс және ұлтабар, жүрек түседі. Қыздардың табағына жүрек, бүйрек, жағымен тіл салынады. Құдағилар табағында жамбас немесе асықты жілік пен сүбе болады. Әйелдер табағына, кейбір ерекше жағдайда болмаса, бас салынбайды. Басты ең жасы үлкен, қадірлі қонақ ұстайды, оның ұсынуы бойынша табақ басында отырған адамдардың ішіңдегі басқа бір беделдісі ұстайды. Бас табақтағы адамдар әуелі бас алынбай тұрып, табаққа қол салмайды. Қалыптасқан дәстүр бойынша бас ұстаған адам әуелі өзі бір кесіп ауыз тиеді де, содан кейін табақтастарына құйқа үлестіріп, тегіс ауыз тигізеді. Осыдан соң бастың жарым жарты құйқасын, бір құлағын сақтай отырып, орта табақтағы жасы үлкен адамға ұсынады. Жерік асының табағы. Қазақ қауымы ананы ерекше құрметтеген. Екіқабат ананы құрметтеудің көптеген белгілерінің бірі — оған арнап, мол салып табақ жасап, жерік асын апару. Жерік асының табағына кексе әйел болса жамбас, жас әйел болса, асықты жілік, төс, ұлтабар салынып, үстіне жаңа соғылған болат кездік (пышақ) салып апару салты болған. Ондай табақ мол, үйеме болып жасалады. Сол сияқты жаңа түскен келіншектің бетін ашқан соң, оған өзіне жеке арналған «беташар» табағытартылады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Жанышқан тары

Жанышқан тары. Ақтаған тарыны келіге салып сүтке, майға қаймаққа жанышады. Кейде жанышқан тарыға қант, мейіз қосады. Тары шұжық. Ақтаған тарыға ет,ұсақтап тураған өкпе-бауыр, ішек-қарын қосып шұжық айналдырған. Сол сияқты ақтаған тары, күріш немесе олардың жармасын қосып бүрме, жұмыр, үлпершек, қарта айналдырған, сондай-ақ семіз өңештер, қолқалар, жөргемдер жасаған. Қаймақтан сарымай айырғанда іркіліп шығатын қышқыл сүт. Оны кейде шайқаған майды шынылау үшін суық суға салып сығымдаған, одан қалған сүтті май сүтінін шалабы деп, кей жерлерде май шалап деп атаған. Дереккөздер 1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Қоспалы ұн

Қоспалы ұн — әр түрлі астық дәндерін араластырып тартқан ұн. Ұн жарма — малға берілетін, шала тартылған ұн. Қол ұн — қолдиірменге тартылған кебекті ұн; Тарының, жүгерінің, сұлының, бұршақтың ұны, тағы басқалары. Нан пісірілу түріне, қоспасына қарай жіктеліп аталған. Әдетте пешке пісірілгендерін нан деп, отқа көміп пісірілгеңдерін көмбе деп, табаға, тандырға пісірілгендерін бәтер деп, қазанға пісірілгендерін қарыма деп, майға пісірілгендерін бауырсақ, жайма деп атаған. Бұларды қамыр түрлеріне қарай ашыған, ашымаған деп те ажыратып атаған. Алайда жалпы тілдік ұғымда ұннан пісірген тағамдардың бәрін қосып бір сөзбен нан деп атау қалыптасқан. Иә, дән жер ананың адамзатқа, малға, құсқа тағы басқа жануарларға берген баға жетпес азығы, ризығы. Өсімдік дәнінің бұл қасиетін адамзат ерте ашқан, ұқсатып пайдалана білген. Сонымен дән — азық, нан — ризық, нан — халық дәулеті. Барлық басқа халықтар сияқты қазақтар да ұннан неше түрлі нан пісіреді. Пешке салып қабартып пісіретін нандардың ішінде қазақ арасында көп тараған аттары мен түрлері —ақ нан, қара нан, сары нан (жүгері мен бұршақ ұнынан), қоңыр нан, бөлке нан, қалаш нан, тоқаш нан, сәйке, үзеңгі нан, бұрама, кірпіш нан, шиыртпақ, бәліш. Ал бәтер, қатырма, қаттама, көмбе, бауырсақ, бармақ, күлше, жаппа, қарма, таба нан түрлері қазақтардың таза өз ұлттық тағамдары. Ақ нанның қазақша пісірілу әдісі мынадай: Жылы судың тұзын татытып алып, мөлшерлі ашытқыны езіп, үстіне шақтап ұн салып, 3 сағаттай жылы жерге қойып ашытады. Ашыған қамыр өз көлемін 2,5—3 есе ұлғайтуы керек. Содан кейін тарыға ұн салып басып, 3—3,5 сағат бұқтырып алып бөлектеп кеседі. Дөңгелектеп жайып, шетін қалыңдау қалдырып өң бетіне қасықпен өрнек түсіріп, жұмыртқамен сылап орташа қызған духовкаға 10 минуттай қояды. Ертеде оны қоламтаға көміп те пісірген. Шәй дастарқанына арналған. Майға жүздіріп пісіретін нандардың негізгі түрі — бауырсақ, дөңгелек, шелпек, жайма, қиықша кісе (самса) сәлде, құймақ, жұқпас, май ботқа және тұшпара болған. Суға, сорпаға, сүтке пісірілетін көже салмалар, су бүйрек (ақ ірімшікті суға пісіріп, сары май салып жейді, орысша вареники). Сусындық шаймалардың да бірнеше түрлері мен атаулары бар. Қазақ нандарының пісірілу түрлеріне тоқтала кетудің этнографиялық және тілдік жағынан мәні зор. Мысалы олардың қазақ сахарасында ең алғашқы пайда болғаны көмбе нан. Оны 1—2 сантиметр шамасындай етіп жайып, қоламтаға көміп пісірген. Қарма одан гөрі жұқа жайылып, ортасынан тесік қалдырылып, түбіне май жағып қыздырған, қазанға қарып пісірген. Жаппа, күлше деген нандарды қатты қызған тандырға, пешке пісірген. Ол қаттама деген бәтердің бір түрі. Бірақ оны қатты илеп, жайып, күн көзіне кептіріп алып пісірген. Ондай бәтер үгілмелі, опырылмалы болып келеді. Нанның қаттама деп аталатын түрін жұқа жайылған қамырды қабаттап, кейде арасына жеміс немесе жеміс қағың салып пісірген. Дереккөздер 1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Май қошан

Май қошан. Қамырдың ортасына ұсақ туралған майлы ет немесе жанышталған, ет турағышқа тартылған жентек ет салып пешке пісірген жөн. Ет оралған бүкпелер мен кіселердің «Қазы кісе», «Тоспа бәліш», «Қансоқта», «Мисоқта», «Ірімшік бүрме» деген сияқты түрлері бар. Ұн тағамдарын әзірлегенде мынадай технологиялық жағдайларға көңіл аударған жөн. Әр түрлі тағамдарға пайдаланылатын ұн сортын және оның ылғалдылығын білу керек, соның шамасына қарай қамыр илейтін судың мөлшері белгіленеді. Жақсы ұнның мөлшерлі ылғалы 14,5 процент. Ал, ылғал көлемін анықтау үшін ұнды уыстап алып қысқанда иленбесе, қолдан оңай сусып түсетін болса, ылғалдың қалыпты мөлшерде болғаны. Қамыр ашытатын үнды илер алдында 12 градус шамасына келтіріп жылытқан жөн. Иленетін ұнды тазарту және онда болатын қиыршық түйіртпектерден арылту үшін елеуіштен өткізіп алу қажет. Нан илейтін судың жылылығы 35—40 градустай болуы керек. Қамыр иленетін суға тұзын дұрыс салудың мәні зор, өйткені тұзы көп нан көтерілмейді Нанға қосылған қант мөлшерінің де дәл болғаны жөн Қанты артық қосылған қамыр жақсы көпіріп қабара алмайды, түсі ерте қызарып, нашар піседі. Қамырға салынатын ас содасының мөлшері тым көпболса тағамның түсін бұзып, дәмділігін төмендетеді Сода салынған қамырды тез және жұмсақ илеген дұрыс Көп илеген қамырдағы соданың қосындысынан пайда болатын көмір қышқылды газ ұшып кетіп, қамыр қатаяды да көтерілмей піседі. Ұнның сортына қарай оған ылғалды, дәм беретін белок, көміртегі, май, минералдық заттар. Ылғалды қалыпты қамыр жақсы созылады, әрі жақсы піседі. Нан тағамдарына жұмыртқа қосу оның дәмін, нәрін келтірумен қатар, созымдылығын арттырып, тез қабарып үлпілдек, әбден жұмсақ болып пісуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер 1. Қазақ халқының ұлттық тағамдары кітабы,Атамұра 2011ж. 2. ↑http://kitaptar.com/
Кюрий

Кюрий Curium (Cm) Кюрий (лат. Curium; Cm) — Менделеевтің Периодтық кестесінің актинидтер тобындағы химиялық элемент. Рет нөмірі – 96. Атомдық массасы – 247,0703. Радиоактивтіктің негізін салушы Мария мен Пьер Кюрилердің құрметіне "Кюрий" деп атаған. Кюрий табағатта кездеспейді. 1944 ж. американ ғылымы Г.Сиборг, Р.Джеймс және А.Гиорсо 239 Pu Плутонийді α-бөлшектермен (гелий ионымен) атқылау арқылы жасанды түрде алған: : Кюрийдің 8 изотопы белгілі, бұлардың ішінде ең тұрақтысы 247 Сm. Физикалық қасиеттері Кюрий - күміс түсті ақ металл. Үшфторидті барий буымен тотықсыздандыру арқылы алынады. Химиялық қасиеттері жағынан гадолинийге ұқсас. Қосылыстарында үш валентті. Төрт валентті (СmО 2 ,СmҒ 4 ) қосылыстары кездеседі, бірақ тұрақсыз. Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cm/key.html Кюрий на Webelements] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb096.htm Кюрий в Популярной библиотеке химических элементов] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Калифорний

Калифорний (лат. Californium; Cf) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 7 периодына жататын химиялық элемент; актиноидтарға жататын қатты радиоактивті металл. Рет нөмірі - 98, атомдық массасы - 251,0796. Калифорнийді 1950 жылы америкалық химик Г. Сиборг тобы (С.Томпсон, А.Гиорсо, К.Стрит) Берклидағы Калифорния университетінде ядролық реакция арқылы алған. Калифорния штатының атымен аталған. Калифорнийдің бірінші қатты қосылыстары — 249 Cf 2 O 3 и 249 CfOCl 1958 жылы алынды. Калифорнийдің изотоптарының бәрі де радиоактивті. Маңыздылары: 251 Cf (жартылай ыдырау мерзімі T 1/2 900 жыл), 249 Cf (T 1/2 351 жыл), 250 Cf (T 1/2 13,08 жыл) және 252 Cf (T 1/2 2,645 жыл), сондықтан Калифорнийдің химиялық қасиеттері жоғарыдағы изотоптар көмегімен зерттелген. Қосылыстарында үш валентті Калифорний тотығы Cf 2 О 3 , хлоридтері CfСІ 3 , CfОСІ алынып зерттелген. Калифорний және оның қосылыстарының қасиеттері диспрозийге ұқсас. Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cf/key.html Калифорний на Webelements] * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1790.html Калифорний на сайте XuMuK.ru]
Протактиний

Протактиний (лат. Protactinium; Pa) — Менделеевтің Периодтық кестесінің ІІІ тобының 7 периодына жататын химиялық элемент; актиноидтарға жататын қатты радиоактивті металл. Рет нөмірі – 91, атомдық массасы - 231,03588. Өте аз таралған элементтердің бірі. Жер қыртысында салмақ мөлшері 1*10 −10 % шамасында. АҚШ, Швеция, Конго, Испаниия, Чехия, ЮАР, Ресей, Канада,Мароккодағы уран кен орындарында табылады. 1917 ж. бір-біріне байланыссыз Ган мен Мейтнер және Содде мен Кренстон ашты. Актинийдің алдында тұрғаннан кейін оны Протактиний деп атады Физикалық қасиеттері Протактиний — жылтыр ашық сұр түсті металл, ауада тотығып күнгірттенеді. Тығыздығы – 15,37 г/см 3 , балқу температурасы 2113 К, қайнау температурасы 4300 К. Химикалық қасиеттері Протактиний химиялық қасиеттері аз зерттелген элемент Қосылыстарында айнымалы +2, +4, +5 валентті. Қыздырғанда жәй жйне күрделі заттармен әрекеттеседі. Оның сітекті РаН 3 , оттекті Ра 2 О 5 , фторлы РаҒ 4 , РаҒ 5 , хлорлы РаСІ 4 , РаСІ 5 бірнеше тұздары және гидрототықтары алынған. Алынуы Протактиний уран кендері қалдықтарынан алынады, оны жасанды жолмен де синтездейді. Протактинийді радиометрлік әдіспен анықтайды. Изотоптары Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pa/key.html Протактиний на Webelements] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb091.htm Протактиний в Популярной библиотеке химических элементов] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Лютеций

Лютеций (лат. Lutetium; Lu) — Менделеевтің Периодтық кестесінің ІІІ тобының 6 периодына жататын химиялық элемент; лантаноидтар қатарына жатады. Рет нөмірі – 71, атомдық массасы – 174,967. Элементті оксид түрінде 1907 жылы бір-біріне байланыссыз 2 химик ашқан: француз Жорж Урбэн, аустриялық Карл Ауэр фон Вельсбах және американдық Чарльз Джеймс. Ашылуының басымдылығы Ж. Урбэнға берілді. Аты Париж қаласының латынша атауы – Lutetia Parisorum деген сөздерден алынды. Табиғи Лютецийдің екі тұрақты изотопты 175 Lu(97.4%) және 174 Lu (2.6%) алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері – 1*10 −4 %. Ең қымбат металдардың бірі, 1 кг бағасы – 3,5–5,5 мың доллар. Физикалық қасиеттері Лютеций — күміс түсті ақшыл металл, лантаноидтардың арасында ең ауыры. Атомдық массасы 174,967, тығыздығы 9,8404. Балқу температурасы 1936 К, қайнау температурасы 3668 К. Химиялық қасиеттері Қосылыстарында ІІІ валентті. Оның тогығы Lu 2 O 3 , гидрототығы Lu(OН) 3 . Лютеций гидрототығы Lu(OН) 3 лантоноидтер тобындағы басқа элементтер гидрототықтарының ішінде ең әлсіз негіз. Лютеций хлориді, нитраты, сульфаты суда ериді. Фториді, карбонаты, оксалаты - суда ерімейді. Қолдануы * Ақпарат иесі ретінде цилиндрлік магнит домендердің өндірісінде қолданылады. * Лазер сәулелерінің генерациясын жасау үшін қолданады. * Магнит, кызуға шыдамды керамика жасау үшін және металлургияда қолданады. * Ядролық физикада және энергетикада қолданылады. Изотоптары Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Lu/key.html Лютеций на Webelements] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb071.htm Лютеций в Популярной библиотеке химических элементов] * [http://elm.e-science.ru/Lu Лютеций] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Қазақ қоғамындағы батырлар

Батыр Жауынгерлік шеберлікті жетік меңгерген, ерлігімен аты шыққан ержүрек, батыл, қаһарман адам. Батыр атағы Қазақ даласына сыртқы жаулар жиі – жиі шабуыл жасап келді. Кіндік кесіп, кір жуған қасиетті туған елдің, Қазақ хандығының шекарасын қорғау үшін халық жасақтары құрылды. Ол жасақтардың жаумен шайқастарда ерекше көзге түскен қолбасылары, сондай – ақ қатардағы қарапайым қазақтар да батыр деген атаққа ие болды. Жекпе – жекте жауын жеңіп шыққан сарбаздарға да батыр атағы берілді. Кейінірек батыр деп руаралық көзге түскендерді де, барымтаға қатысқандарды да, патшалық Ресейдің әкімшілік өктем билігіне және Орта Азия хандықтарының зорлық – зомбылығына қарсы көтеріліске қол бастап шыққандарды да атай беретін дәстүр қалыптасты. Бұл атаққа әркім өзінің жеке басының ерлігімен ғана ие болатын. Батыр атағы мұрагерлікпен берілмейтін. Ондай атаққа қарапайым адамдар да, билер де, сұлтандар да, тіпті хандар да ие бола алатын. Ел қорғаны болған ұлы батырлар 18 – 19 ғасырларда қазақ хандары Тәуке, Қайып, Әбілқайыр, Абылай және Кенесары батыр атанды. 18 ғасырда қазақ қоғамында халық арасында шексіз сүйіспеншілікке бөленген батырлардың тұтас бір тамаша тобы пайда болды. Мұның өзі, ең алдымен, қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресіне тікелей байланысты еді. Ол батырлар Бөгенбай, Қабанбай, Малайсары, Олжабай, Наурызбай және басқалар. 19 ғасырда Ресей империясының отаршылдық экспансиясына, сондай – ақ Орта Азия хандықтарының зорлық – зомбылықтарына қарсы қазақтардың ұлт – азаттық қозғалысы кезінде ерекше көзге түскен Наурызбай, Ағыбай, Бұқарбай, Иман, Жанқожа, Есет сияқты тағы басқа да батырлардың есімдері мәңгі бақи халықтың есінде қалды. Дереккөздер
Диспрозий

Диспрозий (; лат. Dysprosium; Dy) — Менделеевтің Периодтық кестесінің лантаноидтар тобындағы химиялық элемент. Реттік нөмірі - 66, атомдық массасы - 162,5 г/моль. Жеті тұрақты изотоптары бар. Диспрозийді 1886 ж. француз химигі П. Э. Лекок де Буабодран спектроскоп жәрдемімен гольмий тұздарының ерітіндісінен тапқан. Диспрозий жер қыртысында 4,5*40 −4 %, басқа лантаноидтермен аралас кездеседі. Физикалық қасиеттері Диспрозий — күміс түсті сұр металл. Балқу температурасы - 1685 К, қайнау температурасы - 2835 К. 2008 жылы әлемде 1 кг таза (99—99,9 %) диспрозийдің бағасы - 180—250 доллар болған. Химиялық қасиеттері Ауада өте баяу тотығады, 100 °C-тан биік температурада - тез. Қыздырғанда галогендермен, азотпен, сутекпен әрекеттеседі. Қышқылдармен (HF-тан басқа) әрекеттескенде Dy (III) тұздары түзеледі. (׀׀׀), не взаимодействует с растворами щелочей. Қолдануы Металлургияда, электроникада, ядролық энергетикада қолданады. Химияда - катализатор ретінде пайдаланады. Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Dy/key.html Диспрозий на Webelements] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb066.htm Диспрозий в Популярной библиотеке химических элементов] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Ольга Давыдовна Андреева

{{Музыкант } { style="background:transparent" } }} Ольга Давыдовна Андреева (21 шілде 1915, Санкт-Петербург — 7 мамыр 2007, Санкт-Петербург) — кеңестік әрі ресейлік опера әншісі, ҚазССР-інің халық әртісі (1985), Ресей халық әртісі (2001), опера әншісі және педагог. Биографиясы Ольга Андреева 1915 жылы 21 шілдеде, Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген (кейбір деректер бойынша 1919 жылдың 16 маусымы күні туған). Н.А.Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясының фортепиано (1937 жылы) және вокалдық (1941) факультетін бітірген. 1941-1942 ж. Ленинград кәсіпорындарда, госпитальдарда, Совет Армиясы жауынгерлері мен Балтық теңізшілерлері алдында өнер көрсетті. 1944-1948 жылдары Ленинград оперетте театрында, 1948-1951 жылдары Саратов мемлекеттік опера және балет театрында және 1951-1962 жылдары филармония мен кіші опера және балет театрында солист болды. 1962 жылы Кеңес мәдениет қызметкерлерін Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игерушілер арасында әуесқойлар коллективтерін ұйымдастырып жандандыру ісіне жәрдем беруге шақырды. 130 адамнан тұратын "Целинник" ән-би ансамблін ұйымдастырып, 1962-1965 ж. оның көркемдік жағын басқарды. 1965-1979 ж. Ленинград радиосы мен телеарна әншісі. Ольга Андреева 2007 жылы 7 мамырда қайтыс болды. Ол Санкт-Петербургтегі Большеохтинск зиратында жерленген. Шығарған кітаптары * Пока я помню - я живу: [Воспоминания опер. певицы] / О. Д. Андреева; [Послесл. А. В. Кондратьева] 143,[1] с. ил., нот. ил. СПб. Polradis 1993 Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://spb-tombs-walkeru.narod.ru/2013/1/12.html АНДРЕЕВА Ольга Давыдовна]
Ас-сибаи Юсуф

Ас-сибаи Юсуф - араб жазушысы, қоғам қайраткері. Әскери академияны, Каир ун-тін бітірген. 1943-52 ж. Әскери академияда оқытушы, 1953-56 ж. "Ар-рисала аль-джадида" әдеби журналының, 1968-78 ж. "Лотос" журналының бас редакторы. 1956-78 ж. Әдебиет және өнер жөніндегі жоғары советтің, Араб елдері Жазушылар одағының, Египет жазушылары ассамблеясының, Азия және Африка халықтары ынтымақ ұйымының, Азия және Африка елдері жазушыларының ассоциациясы Тұрақты бюросының бас секретары, Египет мәдениет министрі болды. Шығармалары 1933 жылдан жариялана бастады. Алғашқы әңгімелер жинағы - "Елестер" жинағы жарық көрді. "Әзірейілдің мұрагері", "Монтаны жері", "Су иесі", "Өз жүрегімді қайтар", "Оралу", Шапалақ және сүю", "Біз жалғыз емеспіз", "Қас қағым өмір" т.б. романдарында араб халқының ауыр тұрмысы, 50-60 жылдарда Египетте болған саяси-әлеуметтік өзгерістер, 1948 жылғы араб-израиль соғысы, 1952 жылғы азаттық революциясы баяндалады. Ол бейбітшілік алтын медалымен марапатталған, "Лотос" сыйлығын алған. Дереккөздер ↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Лайк Сулейман

Лайк Сулейман - ауған ақыны, мемлекет және қоғам қайраткері. 1964 жылдан Ауғанстан Халық-Демократиялық партиясының мүшесі. Кабул ун-тін бітірген. 1959-70 ж. Ауғанстан радиосында қызметкер, "Парчам" газетін шығарушы және оның жауапты редакторы, 1970 жылдан рев. астыртын жұмыста. 1978 жылдан Ауғанстан радио және телевизия министрі, 1980 жылдан ғылым академиясының президенті, 1981 жылдан тайпа және ұлт істері жөніндеге миистр. 1973 жылдан Азия және Африка елдері жазушылары ассоциациясының мүшесі. Азия және Африка елдері жазушыларының Алматыда өткен 5-конференциясына қатысты. Дереккөздер ↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Оналтылық санау жүйесі

Екілік сандарды жазуды қысқарту үшін негізі 16 санау жүйесін қолданады. Бұл жүйені оналтылық деп атайды. Он алтылық позициялық санау жүйесінің цифрлары 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 және жетпейтін алты цифрды белгілеу үшін 10,11,12,13,14 және 15 ондық сандарының мәніне сәйкес латын алфавитінің алғашқы үлкен әріптері: A,B,C,D,E,F қолданылады. Сонымен, ондық жүйенің барлық цифрлары және бұдан басқа алты латын әрпі оналтылық санау жүйесінің "цифрлары" болып табылады. Дереккөздер Информатика. Жалпы білімберетін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2004. - 224б. ISBN 9965-33-206-1
Қазақстан елді индустрияландыру кезеңінде.

Индустрияландыруға бағыт алудағы қиыншылықтар. Республиканың халық шаруашылығын қалпына келтіру әлі аяқталмаған болатын. Өнеркәсіп өндірісі соғысқа дейінгі деңгейінің 61% - ға ғана жетті. 1925 жылы желтоқсан айында БК(б) Партиясының XIV съезі өтті. Онда елді социалистік индустрияландыру бағыты жарияланды. Индустрияландыру – 1) халық шаруашылығының барлық салаларын машина техникасымен жарақтандыру, 2) инфраструктураның дамуы, индустрияланған халықтың пайда болуы.Индустрияландыру ісі Қазақстанда елдің басқа аудандарына қарағанда біршама кешірек басталып, уақыты жағынан КСРО Халық шаруашылығын дамытудың бірінші бесжылдығымен (1928 – 1932 ж.ж.) тұтас келіп, өлкеде елеулі қиыншылықтармен жүзеге асты. Ол қиыншылықтар: # Қазба байлықтарының толық зерттелмеуі. # Байланыс және тасымал құралдарының нашар дамуы. Территорияның 1000 шаршы шақырымына 1 шаршы шақырым темір жолдан келді. # Жұмысшы табының сан жағынан өте аз болуы. Халықтың 90 % - і шаруалар еді. # Жергілікті мамандардың жетіспеуі. # Жаңа экономикалық саясат тоқталып, әскери коммунизм кезеңіндегі әдістердің жаңғыртылуы. # Халық билігінің жеке диктатурамен ауыстырылуы. # Әміршілдік – төрешілдік басшылық әдісінің енгізілуі. Осы жағдайлардан өлке экономикасында ауыл шаруашылығының басымдылығы (84,4%) сақталды. Индустрияландыру жағдайында еңбекшілердің жақын арада шешуге тиісті міндеттері: # Өлкенің техникалық – экономикалық жағынан артта қалуын жою. # Байырғы халық өкілдерін кеңінен тарту жолымен жұмысшы табы мен өндірістік – техникалық мамандарды қалыптастыру. Қазақстанда социализмнің бұрмалануы 1925 – 1933 жылдары Қазақ өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Ф. И. Голощекиннің есімімен және қызметімен тікелей байланысты. Ол «қазақ ауылы», Қазан лебін сезінген жоқ, сондықтан «Кіші қазан» төңкерісін жасау қажет деген идеясын ұсынды. Голощекиннің бағыты елеулі қарсылыққа ұшырады, сол жағдайда ол И. В. Сталинге хат жазып, онда өлкелік партия комитеті бюросы бағытының өңін айналдыра баяндап берді. И. В. Сталин қысқа әрі мейлінше айқын жауап қайтарды, онда былай делінген еді: «Голощекин жолдас! Мен осы жазбаңызда белгіленген саясат негізінен алғанда бірден – бір дұрыс саясат деп ойлаймын И. Сталин». Осыдан бастап Голощекин идеясына жол ашылды.
Абділ Әзіз баб кесенесі

Абділ Әзіз баб кесенесі — Қарахан дәуірінің (IX ғ.) сәулет ескерткіші, кесене Түркістан облысы Сайрам ауылында орналасқан. Құрылыс сипаттамасы Ғимарат үш жартылай сферикалық күмбезбен жабылған: біреуі ортада және енді шетінде. Портал шеті аркамен жабылған. Портал бұрыштарында доғал келген бағаналар бар. Порталдың жоғарғы жағы карнизбен аяқталған. Қабырғалары күйдірілген кірпіштен салынған. Порталдың бүйір тұсынан солтүстік фасадында 0,820 белгідегі баспалдаққа шығар жол бар.Орталық кіреберіс қақпаға қарама қарсы михраб орналасқан. Тарихы Сайрам ауданында IX ғасырда салынған, Қожа Ахмет Ясауидың «Рисала» атты бізге қолжазба күйінде жеткен кітабында Абд ул-Әзиз баб Мұхаммед пайғамбар бастаған ислам жолына түскен алғашқы кісілердің бірі екендігі айтылады. Оны есімінің соңына қосылған «баб» сөзі де байқатады. Абд ул-Әзиз Сайрамдағы Ибрахим атамен (Қожа Ахмет Ясауидың әкесі) және Отырардағы Арыстан бабпен аталас. Күмбез XVI ғасырда қалпына келтірілген. Оны қайта салдырған қазақ ханы Наурызахмет (Барақ) деген мәліметтер бар. Бұл күмбез Сайрамдағы ең үлкен кешен саналады, ол ортағасырлық сәулет дәстүрінде салынған. Төрт бұрышты күйдірілген кірпіштерден қаланған күмбезді кешен үш бөлмеден тұрады. Кірер аузы текшеленіп, аркамен тізілген, екі жақ босағасына бағаналар орнатылған. Кешенді жөндеуден өткізген құрылысшылар күмбездің бастапқы жобасын сақтауға тырысқан. Дереккөздер
Шаян ауылындағы мешіт-медресе

Мешіт-медресе сәулет өнерінің ескерткіші Бәйдібек ауданы Шаян ауылында орналасқан. Шаян аталу себебі, ағып жатқан өзенде шаян көп деп түсіндіріледі. Алғашында кішкене саман мешіт болған, дегенмен тұрғындардың көп қоныс тебуі кеңірек мешіт салуға итермелеген. Шеберлерді Бұхарадан шақырған. Салған шеберлердің есімі бірде-бір құжаттарда сақталмаған, медресе ғимараты дәрісханамен бірге жобаланған. Мешіт медресе кешеніне қарап Мауренахр сәулет өнерінің техникасымен байланысы бар екенін көре аламыз, оның формасы мен компазициясы ортағасырлық белгілі Бұхара, Хиуа шеберлері стилінде орындалған. Мешіт медресені 26х14х6см мөлшердегі кірпішпен салған, ал жуандығы 27х12х5см кірпіш қолданылған. Цокольға, іргетасына ұзын трапеция тектес кірпіш қолданылған. Мешіт үстінен медресе құрылысы мешіттен едәуір кейін салынған. Кешеннің орталық ядросы деп үлкен мешітті айтуға болады. Мешіттің солтүстік батысында П үлгідегі медресе, оңтүстігінде мешіт жағында дәрісхана орналасқан. Мешітте ешқашанда мұнара болмаған, дегенмен олар XX-ғасырдың отызыншы жылдарында бұзылған.
Альянс банк

Банк туралы «Альянс Банкі» акционерлік қоғамы қазақстандық жетекші банкілердің бірі болып табылады және банкілік қызмет көрсету нарығында 19 жылдан аса уақыт жемісті еңбек етіп келеді. Бүгінгі күні «Альянс Банкі» АҚ активтер мөлшері бойынша елімізде жетiншi орында және бөлшек нарықта артықшылық фокуспен бизнестің барлық бағыттары бойынша, сондай-ақ ШОБ субъектілерін кредиттеуде әмбебап қаржы институты ретінде дамуда. «Альянс Банкі» АҚ мажорлық акционері болып Банкінің 67% жай және 67% артықшылықты акцияларына ие «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-әуқат қоры табылады. 33% жай және 33% артықшылықты акциялар миноритарлы акционерлерге тиесілі. Қатысушылары: -Қазақстан Республикасының жеке тұлғаларының салымдарына (депозиттеріне) міндетті ұжымдық кепілдік беру (сақтандыру) қорына; -Қазақстандық ипотекалық кредиттерге кепілдік беру қорына; -Қазақстандық қор биржасына (KASE); -Қазақстан қаржыгерлерінің қауымдастығына; -S.W.I.F.T. және REUTERS телекоммуникациялардың халықаралық банкаралық жүйесі; -Қазақстан сауда-өнеркәсіп палатасы; -VISA International және MasterCard International халықаралық төлем жүйелерінің негізгі мүшесі. «Альянс Банкі» АҚ ҚР Ұлттық Банкімен белгіленген зейнетақы активтерін басқару жөніндегі компанияға, сондай-ақ депозиттерге орналастыру үшін қаржы қаражатына сенім білдіретін «Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры» ЖАҚ екінші деңгейдегі банкілер тізбесіне енгізілген. «Альянс Банкі» АҚ Қазақстан Республикасының 51 қалалық және ауылдық елді мекендерінде 19 филиалдар және 106 бөлімшелер есептелетін тармақталған филиалдық желіге ие. Сонымен қатар 953 банкомат, оның ішінде 322 қолма-қол қабылдап алу қызметімен, сондай-ақ қолма-қол ақша беретін пункттердегі 135 POS-терминалдар және сауда-сервис кәсіпорындарындағы 696 POS-терминал есептелінетін көлемді эквайрингтік құрылғы желісіне ие. Берілген рейтингтері Standard & Poor's халықаралық рейтинг агенттігі: -"CCC" контрагентінің ұзақ мерзімді кредит рейтингі; -"С" контрагентінің қысқа мерзімді кредит рейтингі; -Ұлттық шкала бойынша Банкіге "kzССС+" рейтингі берілді; -Рейтингтер болжамы - "Негативтi"; -Басым қамтамасыз етілмеген борыш: "CCC+" рейтингі; -Бағынышты борыш: "CCC" рейтингі Дереккөздер http://www.alb.kz/kz/about/information
Сиборгий

Сиборгий (лат. Seaborgium; Sg) — Менделеевтің Периодтық кестесінің алтыншы топ, жетінші периодтың химиялық элементі. Реттік нөмірі - 106, атомдық массасы - 271. Тұрақсыз радиоактивті элемент. 1974 ж. Калифорния университетінің Лоуренс атындағы ұлттық лабораториясында ядролық синтезбен алғашқы рет алынған. Тұрақсыз. Сиборий трансактиноидтар тобына жатады. Атомының сыртқы үш қабатының формуласы: 5s 2 p 6 d 10 f 14 6s 2 p 6 d 4 7s 2 . Химиктар сиборийдің бірнеше изотоптарын синтездеген, массасы 258—267, 269 және 271. Арасындағы ең тұрақтысы 271 Sg, оның жартылай ыдырау мерзімі - 2,4 минут. Болжам бойынша, элемент температура 298&nbsp;K (25&nbsp;°C) жағдайда қатты түрінде болады. Металдың түсі белгісіз, болжам бойынша - сұр, күміс-ақшыл. Белгілі изотоптар Химиялық қосындылар Ғылымға сиборгийдің келесі қосылыстары белгілі: * SgO 2 Cl 2 , * SgO 2 F 2 , * SgO 3 , * SgO 2 OH 2 , Және комплексті иондар * [ SgO 2 F 3 ] - * [ Sg(OH) 5 (H 2 O) ] + . Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html Сиборгий на Webelements] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm Сиборгий в Популярной библиотеке химических элементов] * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Уакар

Уакар Уакар - кішігірім маймыл.Оның бойы 45-48 см,ал құйрығының ұзындығы соның үштен бір бөлігі.Ол Оңтүстік Америкадағы құйрығы шолақ жалғыз маймыл.Ол Амазон ормандарында өсетін биік ағаштардың басында тіршілік етеді.Жерге мүлде түспейді.Олардың жүні жұмсақ,ұзын,жібектей болады.Олар бұтадан бұтаға секіріп жүргенде,желмен тербетіліп тұрады.Уакарлар шағын топтарға бірігеді.Жемістерді,бүртіктерді,ұрықтарды,жапырақтарды азық етеді. Анасы балаларын арқасына салып жүріп асырайды.Егер оған біреу тиіссе,әкесі ренжіп,бүкіл қол-аяқтарымен отырған бұтағын сілкілей бастайды.Бұл кезде оның беті де қып-қызыл болып кетеді.Бұл жалтыр және сары уакарға тән. Дереккөздер
Мармозеткалар

Мармозеткалар немесе ойынпаздар - Амазонканың оңтүстік жағындағы тропикалық ормандарды мекендейді. Олар биік ағаш бұтақтарында жылдам жүреді, бірақ олар секірмейді. Олар ағашқа жатып демалғанда, құйрықтарымен бұтаны орап алады. Құйрықтары ұзын әрі үлпілдек. Мармозеткалар 3-8 мүшеден тұратын отбасымен бірге жүреді. Түнде ағаш қуыстарында ұйықтайды. Ұрғашылары отағасын өзі таңдайды. Әкесі онымен бірге балаларға қарайды, уақытының көбін солармен бірге өткізеді. Көршілермен келіспей қалғанда төбелеспейді, тек қатты айғаласып барып тыншиды. Дереккөздер
Анда кондорасы

Анда кондорасы- алып құс.Қанатының ұзындығы 3 м.Биіктігі 5000 метр, кейде одан да биік тауларды мекендейді.Кондорлар топтанып жүреді,ұрпақ қалдыруға таяған кезде ғана жұптасады.Шатқалдарға ұя салады. 2 жұмыртқадан табады.Олрады ұрғашысы басып шығарады.Балапандар өте баяу жетіледі және тек алты жылдан кейін ғана отбасын құрай алады.Көбінде өлекселерді қорек етеді,кейде жаңа туған,әлсіз төлдерге шабуыл жасайды. Дереккөздер
Листонос

Листонос -салмағы 7-15 г болатын кішкентай жарғанат.Насекомдармен,сөлді жемістермен қоректенеді.Өте қомағай.Ұсақ листоностор топтанып үңгірде,жылы әрі салқын қуыстарда тіршілік етеді.Олардың көздері әлсіз,сондықтан олар күндіз де,түнде де нашар көреді. Дереккөздер
Кинкажу

Кинкажу – жанаттар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі. Оның бүкіл денесінің ұзындығының жартысы құйрығы алады. Салмағы 3 кг болады. Оңтүстік Мексиканың ормандарында, Орталық Америкада, ағаштарда тіршілік етеді. Күндіз қуыстарда жатады да, түнде тездетіп, ептілікпен ағаш бұталарында өрмелей жүріп тамақ іздейді. Негізінен, жемістерімен, насекомдармен, басқа да ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Жаңа туғанда кинкажу баласы соқыр болады да, тек 10 күннен кейін ғана көзі ашылады. Жеті апта өткенде ол да құйрығымен ағашқа ілініп тұра алады. Дереккөздер
Тұмсықты жанаттар

Тұмсықты жанаттар — жанаттар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі туысы. АҚШ-тың оңтүстігіндегі тропикалық және субтропикалық жерлерін мекендейді. Оның денесінің ұзындығы 67 см, оның құйрығы да сол шамада. Олар топтанып та, жеке де жүре береді. Әр топта 5 - 6, кейде 40 шақтысы бірігеді. Олар жердегі ұсақ жәндіктермен, шөптермен қоректенеді. Әр балалағанда 2 - 4 - тен табады. Дереккөздер
Мерке әулиесі

Жоғары шыңның биіктігінде (теңіз деңгейінен 3000 метр тереңдікте) әулие Мерке тастан қашалған еске алу конструкциясы, төбелерден тұратын Eуразия аймағындағы көшпенділер-түріктердің храмды комплексі жалғыз сақталған болып ұсынылады. Жерленген-еске алу қасиетті ғимараты Жетісу көшпенді халқының мыңжылғы тарихының дамуының барлық деңгейлерін көрсетеді. Жаңа жасалған түрінде біздің күнге дейін қасиетті Мерке еңбекқорлықтың күшіне он шақты тасты мүсіндер сақталған. Сандық үстіртінде ескерткіштердің ең жоғары концентрациясы мүсінмен белгіленген.Бүгінгі күнде Сандық үстірінде белгілі ескерткіштер Меркеннің барлық аймағының жерінде (70 мүсін) 50 тасты мүсіндер орналасқан. 1998 жылы Мерке ауылында қасиетті Мерке түрік ескерткіштерін сақтауда және археологиялық оқыту сұрақтарына арналған ғылыми-практикалық семинар өткізілген болатын. Көшпенділер моделдері, мыңжылдықты сақталған аналогы тез табу қиын. Семинардың мақсаты түрік ескерткіштерін мамандармен сұрақтарды талқылау ғана емес, ұлттық мәдени-тарихи паркі Меркен ескерткіштер қорында құрылу бойынша жұмысты жалғастыру туралы ақпаратты алмасу.
Қызыл Кент сарайының ескі орны

Кент тауларында Кызыл-Кент жолының маңында қазақ даласына жоңғар шапқыншылығы кезіндегі сәулет ескерткіші бар. Халық арасында ол Кент сарайы деген атаумен белгілі. Кішігірім жазықта, барлық жағынан жартасты таулармен қоршалған. Қазақстанның ежелгі тарихын зерттеуші М.Чеканинский «Развалины Кызыл - Кент, опубликованной в записках Семипалатинского отделения общества изучения Казахстана» атты мақаласында (1929) Қарақаралы ауданына қазақстарды қоныстандыру тарихы туралы бірқатар қызық ұсыныстарды хабарлайды. Кент тауларында Кіші жүздің Жағалбайлы руының қазақтары XIV ғасырда пайда болды. Мекеннің өзіне тән мінезі, ғимарат жоспары және тапқырлықтары М.Чеканинскийдің ойынша Қызыл Кентке Будда храмына қарағандай қарауға мүмкіндік береді. Кент сарайының ғимараты кішігірім, шаршы пішінді. Жақтардың өлшемі 5 сажень (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 сажень шамамен 2 метр болып есептеледі.) Үш жақтан жалғас салынған үйлер бар, олардың сыртқа шығатын есіктері жоқ. Терезелері қайда екені белгісіз. ХIХ ғ. соңында құрылыс бұзылған. Оңтүстік жақтағы ұзындығы 8 аршин (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 аршинде 71 см бар.) қабырға тұсында кіреберіс есік орналасқан. Кіреберіс есік қалқаның астында орналасқан. Қалқа балкон түрінде және ұзындығы 4 аршин ағаш бағаналарымен тірелген. Екі бағана үйдің қабырғаларының қалқасын тіреп тұр, ал төртеуі қарама-қарсы жақтағы шеттерді тіреп тұр. Екі артқы және алғы бағаналарға бір- бір бөрене салынған, кесе-көлденеңнен орта қалыңдықты 17 сырғауыл орналасқан. Сырғауылдардың арасы тақтайшалармен толтырылған. Үстінен тас тақталар төселген. Қалқаның екі жағынан да қабырғалардың қалдықтары сақталған. Бұл қабырғалардың міндеті жұмбақ күйінде қалып отыр. Қалқадан жоғары оңтүстік қабырғада кіреберістің үстінде терезе сақталған. Ал, ғимараттың ішінде осы қабырғада жерден 3 аршин 7 вершок (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 аршинде 71 см, 1 вершокта 4,445 см бар.) биіктікте жұқа мөтке көрінетін. Анықтап айтқанда, бұл екінші қабат еденінің қалдықтары. Сонымен, ғимарат екі қабатты болғаны анықталды. Бұл жергілікті тұрғындардың әңгімесі, оңтүстік қабырғаның биіктігі және екінші қабаттағы биіктікте терезенің болуы негізінде дәлелденді. Бүкіл сарай жапсырма құрылыстарымен бірге тас тақталардан салынған. Құрылыстың ішкі және сыртқы жағы балшықпен сыланған. Қабырғалардың қалыңдығы 1 аршин 2 вершкок. Сарай маңында түрлі құрылыстардың үйінділері болған. Сарайдың қасында бірнеше қабір бар. Сыртынан қарағанда олар қазақтардікі емес. Кент сарайы Жоңғар хандығы тұсында пайда болған ескеркіш. Қызыл Кент үйіндісінің маңынан бидай тұқымы бар бірнеше қыш құмыра – будда дінінің заты табылды.
Бес-Шатыр мазараты

Бес-Шатыр мазараты (Пять шатров) біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықта қазіргі Қазақстан территориясында мекендеген көне сақтардың табынатын орны болған. Мұнда 2 кв. км. алаңда Бесшатыр мазараты – сақтардың көне Семиречья халқының монументтілік және композициялық күрделілігі жағынан ең елеулі археологиялық ескерткіші орналасқан. Мазарат солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км, шығыстан батысқа қарай 1 км созылып жатыр, және Іле өзенінің бастауы Семиречьеде, «Алтын-Емель» мемлекеттік ұлттық паркінің территориясында Алматы қаласынан 170 км қашықтықта орналасқан. Молашық диаметрі 8 -ден 70 метрге дейінгі, биіктігі 2- ден 20 метрге дейінгі 18 салтанатты обадан тұрады. Молашықтың барлық обалары бір типті және қалың жабу түріндегі күрделі құрылымды шытырман болып келеді: дәліз —кіре беріс құрылыс— көму камерасы. Көлемі 20 кв. м және биіктігі 3 м көму камералары тастар мен тас кесектерінің астында жақсы сақталған. Тек екі обаның камералары өртелген. Теңлік обасында бай көмбе табылды, жапырақ алтындардан дайындалған киім әшекейлерінің арасында алтынмен әшекейленген темір аса таяқ бар. Ең үлкен оба диаметрі — 105 метр, биіктігі — 20 метрге жуық, ал шеңбер радиусы — 250 метр. Ғалымдардың есептеуінше оны салу үшін адамның 40 мың күні кеткен. Оба ұштары шықпайтын бұрамамен оралған 93 тас дуал шынжырмен бекіген. Дуалдың кейбір тік орналасқан тақталарында қазақ руларының таңбалары бар.
Дармштадтий

Дармштадтий (лат. Darmstadtium; Ds) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 10 топ, жетінші периодтың химиялық элементі. Реттік нөмірі – 110, атомдық массасы – 281. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Лабораторияда жасанда синтезделген. 267—273 Ds санды изотоптар үшін жартылай ыдырау мерзімі - бірнеше миллисекунд. Ең ауыр 281 Ds изотопының жартылай ыдырау мерзімі 10 секундатан аспайды. Элементтің атын ашылған орнының (Германиядағы Дармштадт қаласы) құрметіне қойды. Алғашқы рет 1994 ж. Дармштадттағы Ауыр иондларды щерттеу орталығында синтезделген. Осы орталықта бұның алдында 1981-1984 жылдар аралығында 3 элемент ашылған: 107 (борий), 108 (хассий) және 109 (мейтнерий). Дармштадтий ашылғаннан кейін тағы 2 элемент синтезделген: 111 (рентгений) мен 112 (коперниций). Алынуы Дармштадтий келесі изотоптары ядролық реакциялар нәтижесінде алынған: Және Коперницийдың изотоптарының 283 Cn және 285 Cn α-ыдырауының нәтижесінде. Белгілі изотоптары Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ds/key.html Дармштадтий на Webelements] * [http://www.iupac.org/news/archives/2003/aboutDs.html Darmstadtium: Questions and Answers (IUPAC)]
Мейтнерий

Мейтнерий (лат. Meitnerium; Mt) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 9 топ, 7 периодтың химиялық элементі. Реттік нөмірі – 109, атомдық массасы – 278. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Алғашқы рет 1982 ж. Германияда Дармштадт қаласындағы Ауыр иондарды зерттеу орталығында : реакциясы нәтижесінде алынған. Бастапқы кезде атын унниленний (Unnilennium) деп қойған. Бірақ 1997 жылы австриялық физик Лиза Мейтнердің құрметіне Мейтнерий (Мt) деп аталды. Белгілі изотоптар Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html Сиборгий на Webelements] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm Сиборгий в Популярной библиотеке химических элементов] * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] Дереккөздер