kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көзімнің нұрысыз

«Көзімнің нұрысыз» — Абайдың 1894 жылы жазған өлеңі, 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. Өлеңнен ұлы ақынның адам, әке ретіндегі балаға деген, сүйікті ұлы Әбдірахманға деген бүкіл сол тұстағы жан тебіреністің алай-түлей құйын сәттері елес береді. Үлкен үміт артқан азаматтан айрылып қаламын-ау деген қатерлі қауіп ақын жанын азапқа салып, әр қилы шарғы, әрекет іздестіргендей. Алмай тынбайын деп келе жатқан жалмауыз дертке не шара, көңілін кетеріп, ойын сергітсе болмас па?! Жазылып, сауығып кетер жол қайда? Ондай дару бар ма? Ондай дару, ондай ем алладан рахым тілеп, бейіл сұрап, көтеру ғой! Соның бір қалауы әлсіз ғана жібек жіптей бауырлас ыстық сезімді Кәкітай боп білдіру ғой. Әке боп толғай-толғай күңірене келіп, енді не айтарға білмей таусылғанда ұлы жүрек туыстық толғау сезімге аунап, беріледі, егіледі, төгіледі. Бар жылы сөздерін ақтарады аямай. Сарқылмайтын сағынышты ғашық сәулелер. Көздің нұры да, өмірдің гүлі де, қуаныш та, жұбаныш та азулы әке үшін, барлық туған-туысқандар үшін - Әбдірахман еді. Енді сол асыл азаматтың амандығын «зар қылып тілеуден» басқа не бар? Уайымға, қайғыға берілмеу керектігін ойлап, кеудені көтере түскенге ақын өзін-өзі жұбатқандай, үмітке ұстатқандай, сенімге ұмтылғандай. «Ағатай, сағындым Есен-сау көрмекке» дейді Кәкітай боп арпалысып, алысып, «Осы хатымнан күш-қуат алып, жан сергітер ермек тапсаңыз, менің мақсатым - сол» деп шырқырайды жан сәлемі, ет жүрек тілегі. Әлеңұлы ақынның «Көзімнің қарасы» деген өлең үлгісін тағы да алдыңызға алып келеді. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жарық көрген толық жинағында жарияланған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Өлең қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, үйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Плеохроизмді аулашықтар

Плеохроизмді аулашықтар - бір никольде микроскоп үстелшесін айналдырғанда байқалатып әр түрлі түсті қабықшалар. Олар циркон, ортит, монацит, ксенотим сияқты радиоактивті минералдардың слюдалар, амфиболдар, хлориттер, пироксендердегі кірікпелерінің айналасында болады. Плеохроизмді аулашықтардың құрылымы белдемді болады. Дереккөздер
Завизионный Геннадий Дмитриевич

Завизионный Геннадий Дмитриевич (1938 ж. т.) - суретші-кескіндемеші. Монументті-сән өнері саласында жұмыс істейді. Ол Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Ғалымдар уйін (Алматы) бөзендіруге қатысып, кіре беріс залында «Абай» портретін (1984, рим мозаикасының өрнегі) жасады. Бұл жұмыс Қазақстан монументті өнерінде соны құбылыс болып саналады. Суретші портреттік көркемдеу, безеңдіру тәсілдерін қолдана отырып, қолына кітап пен қалам ұстаған Абай тұлғасын жаңа әлем есігін ашып, еніп келе жатқан кейіпте бейнелеген. Дереккөздер
Плюм

Плюм — жердің терең қойнауларында (мүмкін төменгі мантияда) пайда болатын ыстық балқыма. Плюм Жоғары карай жылыстап, Жер қыртысында жоғарғы қабаттарына дейін жетеді. Осы құбылыспен магматизм және тектоникалық процестер байланысты деген пікір айтылады. Дереккөздер
Жалған оолитпк құрылым

Жалған оолитпк құрылым -қабатты және радиал-сәулелі құрылыссыз домалақ түзілімді құрылым. Карбонатты таужыныстарға тән. Жалған оолиттер қайта кристалданған оолиттер, капролиттер,жентектер болуы мүмкін.Синонимі:оолитке үқсас құрылым. Дереккөздер
Кальцифир

Кальцифир — жоғары температура жағдайында кремнийлі-магнийлі әктастардың әкелу-әкетусіз қайта кристалдануынан қалыптасатын әркелкі түйірлі тау жынысы. Кальцифир кальциттен, доломиттен және олардан аздау гранаттан, пироксеннен, форстериттен, шпинельден және басқа минералдардан тұрады. Минералдың құрамы бойынша кальцифир — мәрмәрлар мен скарндардың аралығындағы тау жынысы. Дереккөздер
Пойкилиттік құрылым

Пойкилиттік құрылым - бір немесе бірнеше минералдың ұсақтау түйірлері басқа минералдың ірілеу түйірлерінде ретсіз орналасқан кірінділер кұрайды. Кіріктіруші минерал ойкокристалл, кірігетін минерал хадакристалл деп аталады. Дереккөздер
Завизионная Инесса Юрьевна

Завизионная Инесса Юрьевна (1946 ж. т.) - суретші. Ұсақ мүсінше, сәндік және монументті өнер саласында жұмыс істейді. Ол Латвияның Дзинтари шығармашылық базасында жасалған «Абай» ескерткіш медалінің авторы (1972, жөз, құйма, Көркем сурет көрмесінің дирекциясы). Медальдың алдыңғы бетінде иығына шапанын жамылып тұрған Абай бейнеленген. Медальдің сыртқы бетіне араб әрпімен «Абай Құнанбаев» деп жазы- лған.Жалпы алғанда, медаль жарасымдылығымен және классикалық құрылымымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Теңіз деңгейінің ауытқулары

Теңіз деңгейінің ауытқулары — теңіздер мен мұхиттардың су бетінің тік бағытта өлшенетін еркін ауытқулары. Олар қысқа мерзімді (секундтар, минуттар, сағаттар, тәуліктер) — толқынды, соқпа толқынды, әкелу-әкету толқындары және т.б. ауытқулар; ұзак (ғасырлық) — ондаған, жүздеген мың және миллиондаған жыл (климаттық, эвстатикалық, тектоникалық) ауытқулар; климаттық жағдайлардың ғасырлық ауытқуларынан туындаған, негізінен шектеулі теңіз алаптарында білінетін (мыс., Каспий және Арал теңіздері) түрлерге бөлінеді. Эвстатикалық Т.д.а. Дүниежүзілік мұхиттағы судың барлық бөліктерінде білініп,бір жүйеге байланысады. Оның себебі—континент мұздықтарының пайда болуы мен еруі (мұзбасу және мұздық аралық замандардың ауысуы) немесе мұхиттардың өлшемдері мен тереңдіктерінің ірі өзгерістері. Эвстатикалық Т.д.а-ның амплитудасы ондаған (кейде жүздеген) м болады.Құрлықтардың тік бағыттағы тектоникалық қозғалыстары салыстырмалы Т.д.ан туындатады (құрлык бетімен салыстырғанда). Ұзақ Т.д.а. трансгрессиялар мен регрессиялардың алмасуына әкеліп,бедер қалыптасуына және жағалау белдемі мен кайраң шөгінділеріне айтарлықтай ықпал жасайды.
Пойкилобласт

Пойкилобласт - басқа минералдың не минералдардың бағдарланбаған ұсақ және көбінесе дұрыс пішінді кірінділері бар ірі минерал түйірлері. I пойкилокластық керіш -кристалл түйірлі керіштің түрі; онда керіш ірі кристаллы минералдардан тұрып, сынықтар олардың ішінде кірінді сияқты орналасады. Синонимі: кірмелік керіш. Дереккөздер
Кедір-бұдырлық коэффициенті

Кедір-бұдырлық коэффициенті — арнаның өз бойымен ағатын ағынға келтіретін кедергісін сандық өлшеммен сипаттайтын шама, сүтартқыш қабырғасының кедір-бұдырлығын сипаттайтын мөлшерсіз коэффициент. Кедір-бұдырлық коэффициенті п немесе ү Шези коэффициентін анықтау үшін қажет. Инженерлік төжірибеде кедір- бұдырлық коэффициентінің тәжірибе жолымен анықталатын екі шкаласы: 1) Гангилье және Куттер шкаласы; 2) Базен шкаласы қолданылады. Кедір- бұдырлық коэффициентінің мәні арнаның беттік әр түрлі типіне байланысты кесте түрінде беріледі. Кертпештердің кедір- бұдырлығының сызықтық өлшемдерін кедір-бұдырлық коэффициентімен немесе ағынның гидравликалық элементтерімен, мыс, терендікпен жөне еңіспен байланыстыру үшін тиісті формулалар қолданылады. Дереккөздер
Көзінен басқа ойы жоқ...

«Көзінен басқа ойы жоқ...» — Абайдың 1891 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. Сыншылдық сипатта, сықақтық леппен кестелеңген. Абайдың мешеу, мәңгүрт болып қалмаса екен деп, ел-жұртын үнемі енерге, оқуға үндегені, ағартушы болғаны, өнерсіздікпен, білімсіздікпен еш ымыраға келмегені белгілі. Бұл өлеңінде де ақын надандықты, ойсыздықты мансұк еткен. Оның айтуынша, маңдайдағы көздің ғана болуы жеткіліксіз, адамның жүрек көзі, зерде көзі болуы керек. Ақыл, парасат көзінің болмауы - надандық. Ой көзі, көңіл көзі болса ғана, адамға шындық сәулесі түседі, сол арқылы адам іштегі кірін тазартса ғана, оның кеудесі нұр сандыққа, сыр сандыққа айналады. Абай өз тұсындағы кейбіреулердің ой-сезімінен мақрұм қалып, тек екі көзіне мәз боп, әлдеқандайсып жүруіне таңырқайды. Қараңғылық пердесі надандардың көңілін басып тұр, ақылдан адыра қалған олардың есіл-дерті - тек қу тірлік деп күйінеді. Тағы айтатын бір жай - сол тұстары жұрт қатардағы қарапайым адамдарды ғана қараңғы, надан деп біліп, дін иелерін надан деп айтуға ауыздары бармайтын. Оларды оқыған, тоқыған, көп білетін ғұлама деп тұсінетін. Сондай қалыптасқан ұғымды Абай қорықпастан «дағарадай сәлдесі» бар молдалардың өзін надан, «кітапты теріс оқиды», «малқұмар көңілдері бек соқыр» деп жоққа шығарады. Мұның үстіне олардың жебірлігін жыртқыш «бұркіттен кем емес» деп әшкерелеген. Ақын өлеңінің түйіні - болмысты айқын көрер жүрек айнасы болмаса, басқаның бәрі бос сөз. Өлең негізінен 8 буыннан тұрады, кей жолдары ғана 7, 9 буын ұйқасы -а, -б, -а, -б. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Текстологиялық көп өзгөріске үшырамаған. Тек 1909,1957 жылғы жинақтар мен Мүрсейіттің 1907, 1910 жылғы қолжазбаларында 1-шумақтың 1-жолы «Көзінен басқа ойы жоқ», ал Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында «Өзінен басқа ойы жоқ» деп жазылған.1909,1957 жылғы жинақтарда 5-шумақтың 2-жолы «Дағардай боп сәлдесі»болса, Мүрсейіт қолжазбалары мен 1933жылғы басылымда «Дағарадай боп сәлдесі»делінген. Ақынның кейінгі басылымдарына өлеңнің түпнұсқасы ретінде 1909 жылғы жинақ басшылыққа алынған. Өлең өзбек, тәжік, түрікмен, қырғыз, қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған. Өлең Көзінен басқа ойы жоқ, Адамның надан әуресі. Сонда да көңілі тым-ақ тоқ, Жайқаң-қайқаң әр несі. Білмейсің десе, жел өкпе, Дейді дағы – тәңірі ісі. Бірінен бірі бөлек пе, Иемнің әділ пендесі? Жүректің көзі ашылса, Хақтықтың түсер сәулесі Іштегі кірді қашырса Адамның хикмет кеудесі Наданның көңілін басып тұр Қараңғылық пердесі. Ақылдан бойы қашық тұр, Ойында бір-ақ шаруасы. Кітапты молда теріс оқыр, Дағарадай боп сәлдесі. Малқұмар көңілі – бек соқыр, Бүркіттен кем бе жем жесі? Жүректе айна жоқ болса, Сөз болмайды өңгесі. Тыңдағыш қанша көп болса, Сөз ұғарлық кем кісі. Дереккөздер
Полигендік жанартау

Полигендік жанартау - тыныш кезеңдермен бөлінген, көптеген реттілікті атқыламалардан жаралған конус пішінді жанартау. Қазіргі орталық жанартаулардың көпшілігі осы типке жатады. Полигендік жанартау, әдетте эксплозиялылықгың ұлғаюы бағытында өзгереді. Дереккөздер
Гидравликалық ырғыма ұзындығы

Гидравликалық ырғыма ұзындығы — энергияны бәсеңдетуге байланысты есептеулер жүргізу арқылы гидравликалық ырғыманың ұзындығын анықтау. Осыған орай кеңінен таралған Павловскийдің: l ш =2,5(1,9h 2 -h 1 ); Шаумянның: l ы =3,6h 2 (1-h 1 )/h 2 сондай-ақ тәжірибелік деректер негізінде алынған Пикалов, Шаумянның: l ы = 4һ 1 V 1 +2Пk 1 , түрінде өрнектелетін формулалары бар. Әйтсе де көп ретте ырғыма ұзындығы мына формула бойынша анықталады:l ы m a -(h 2 -h 1 ), мұндағы m 4 : 6 немесе l ы 5h 2 . Т.Г. Войнич-Сяноженцкий каркынды турбулентті жылдамдық лүпілін есепке ала отырьп жасаған теория сында жүзеге асқан гидравликалық ырғыма ұзындығын келесі формула бойынша анықтауды ұсынады: а) l ы 2,3(1,5h 2 -22,1)l ga немесе l ы (2,27 h -22,5) l ә) көмілген ырғыма үшін l и.к. (2δ-1)l n . Дереккөздер
Камдар

Камдар (немісше: каmm — қырқа) — мұздықтың аккумуляциялык тебешікті бедер пішіндері, көбінесе төбесі жалпақ дөңгелек пішінді күмбездер түрінде ретсіз орналасады. Олар кейде көлдерге айналған немесе батпакты ағыссыз қазаншүңқыр түріндегі ойпандармен бөлінген. Беткейлері, әдетте, қия — 45°-ка жетеді. Көлбеу және диагональ көлдік типті қабаттылыты гравийден, құмнан және құмайттан тұрады. ххФлинт теориясыъъ бойынша камдар континент мұздыктарының ішкі шетінде олардың дегляциялану (мұздықсыздану) жағдайында пайда болады. Камдар - соңғы материктік мұз басу дамыған атыраптардағы дөңгелек немесе сопақша пішінді күмбез тәріздес тік беткейлі төбелер. Бір-бірден не топтасып кездеседі, биіктіктері көбінесе 6-12 м, ең биігі 30 м-ге дейін жетеді. Арасында қиыршық тас және жеке қойтастары бар құмдақ және саздақ материалдардан тұрады, үстінде мореналық жамылғысы болады. Балтық маңының, Ленинград облысының, Карелия Республикасының көптеген аудандарына тон. Дереккөздер
Теңіз жағасы

Теңіз жағасы — белгілі орташа деңгейлі теңіз жасаған бедер пішіндері бар құрлықтың жолағы.Теңіз жағасы абразиялық (теңіз қиратқан) және аккумуляциялық(үйінді жиналған) түрлерге бөлінеді. Термин көбінесе кең мағынада жаға белдемінің синонимі ретінде қолданылады.
Владимир Емельянович Забаштанский

Забаштаньский Владимир Омелянович (1940 ж. т.) - украин халық ақыны, аудармашы. Шығармалары 1960 жылдан жарияланып келеді. «Адамдарға сенім», «Дала иісі», «Жарқын өмір», «Дегеніңе жете біл»т. б. Кітаптарымен украин оқырманына жақсы таныс. 1974 ж. «Дніпро»баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат», «Көзімнің қарасы...», «Жастықтың оты, қайдасың...», «Жастықтың оты жалындап...», «Адамның кейбір кездері» атты өлеңдерін украин тіліне аударған. Дереккөздер
Жалдар

Жалдар — геоморфологияда: енсіз, ұзыннан-ұзақ созылып жататын онша биік емес, аралары қолат тармен бөлінген жондар. Еліміздің солтүстік өңірлерінде биіктігі 10—60 м, ұзындығы 10 км-ге жететін осындай жондар кездеседі. Дереккөздер
Арал-Азия-Қазақстан

, Қазақстан]] , Қазақстан]] "Арал-Азия-Қазақстан" - Қазақстан Жазушылар одағы жанынан ақын М.Шахановтың бастамасымен Арал, Балқаш және Қазақстан экологиялық проблемеларын шешуге атсалысатын қоғамдық комитет ретінде 1987 жылы құрылған. Негізгі мақсаты - Арал аймағындағы экологиялық және әлеуметтік ахуалды жақсартуға көмектесу. Республикадағы экологиялық дағдарыс мәселелеріне қоғамның назарын аударуды көздеді. 1991 жылы "Арал-Азия-Қазақстан" халықаралық комитеті деген атпен қайта құрылды. Арал теңізі мәселелері бойынша аймақтық және халықаралық конференциялар ұйымдастырды. Әлемдік инфрақұрылымдық қор Арал аймағындағы көмекке зәру нақтылы нысандарды іріктеді. Комитет Аралды сақтап қалу, экологиялық жағдайды жақсарту, әлеуметтік көмек көрсету бағытында қарқынды жүмыстар тындырды. Комитет бастамасымен Арал және Қазақстан экологиясы мәселелерін қарастыратын қоғамдық академия құрылып, халықаралық "Арал сыйлығы" ұйымдастырылды. Дереккөздер
Жылу теңдестік әдісі

Жылу теңдестік әдісі — энергияның сақталу заңы белгілі бір уақыт аралығында қарастырылып отырған аумақтың, өзен алабының, көлдің, бөгеннің, батпақтардың жөне т.б. Шегінде келіп түсетін және жұмсалатын жылу ағындары арасындағы зандылықтарды зерттеуге арналған есептеу тәсілдері. Жылу теңдестігі тәсілін пайдалану өзендер, көлдер, батпақтардың жөне т.б. Сулардың жылуы мен салқындауына қатысты есептерді, қардың еруіне, судың булануына жөне мұздың ұлғаюына байланысты есептерді шешуде және су объектілері мен қоршаған орта арасындағы жылу алмасуының әсерінен жүзеге асатын бірқатар басқа да маңызды гидрологиялық процестердің даму заңдылықтарын айқындауға мүмкіндік береді. Жылу тендестік теңдеуі жылу тендестік әдісінің мөлшерлік өрнегі болып табылады. Дереккөздер
Полиметаморфизм

Полиморфизм - кристаллографияда не минералогияда: кейбір заттардың әр түрлі термодинамикалық жағдайларда бірдей химиялық құрамын сақтай отырып, әр түрлі физикалык-химиялық қасиеттермен, оның ішінде әр түрлі кристалдык құрылым ерекшеліктерімен сипатталу қабілеті (мысалы, текше сингониялы алмас және гексогонды графит, немесе текше сингониялы пирит және ромбылы марказит және т.б.). Бір заттың әр түрлі жағдайдағы түрлік өзгерістері полиморфтық пішіңдер деп аталады. Термодинамикалық жағдайға қарай, бір бағыттан екінші бағытқа және керісінше өзгеріп отыруға қабілетті затгарды энантиотропты, ал тек қана бір бағытта өзгеретіндерін монотропты заттар деп ататйды. Дереккөздер
Поллуцит

Поллуцит — силикаттар класының каркасты түріне жататын минерал химиялық формуласы: Сs[AlSi2O6|. Сингониясы — текшелік, кристалдары сирек, агрегаттары тұтас масса кұрайды. Түссіз, мөлдір, жылтырлығы — шыныдай, каттылығы — 6,5, жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 2,86-2,90. Гидротермалық минерал ретінде граниттер мен пегматиттердегі қуыстарда кездеседі, цезийдің кені. Дереккөздер
Құралдар (Информатика)

Құралдар (Средства; facility, tools) - қандай да бір процесті автоматтандырылған түрде орындайтын аппаратгық немесе программалық. Құралдар: *программалауды автоматтандыру құралдары (programming automation facility), *жобалауды автоматтандыру құралдары (design automation facility), *программаны авторландыру Құралдары (program auto- rited facility), *аппаратуралық құралдар, техникалык қүраддар (hardware), *гипер- медиалық Құралдар (gyper-media tools), *сүхбаттық Құралдар (interactive terminal facility), желіге қатынас қүру Құралдары (network access facility), қорғаныс қүралдары (security facilities), когнитивті компьютерлік Құралдар (computer tools), жөндеу Құралдары (debug tools). Дереккөздер
Поляроид

Поляроид — қазіргі кездегі микроскоптарда қолданылатын үйектегіш. Оны поливинил тілімшесінен жасап, бетіне өте ұсақ бір-біріне параллель орналасқан кристалдарды желімдейді. Бұл кристалдардың қасиеті — олар жарықты үйектеп, біреуін ғана өткізіп, екіншісін түгелдей жұтады. Поляроид призмаларға қарағанда әлдеқайда арзан және оларды әр түрлі пішінде жасауға болады. Дереккөздер
Көкала бұлт сөгіліп...

«Көкала бұлт сөгіліп...» – Абайдың1896 ж. жазған өлеңі 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Ақын адам баласының табиғат перзенті екенін, оның көңіл-күйінде «көкала бұлт сөгіліп, кей шақта күннің жауатынын» тамаша салыстыру арқылы әсем суретпен аңғартқан. Табиғаттың нұрынан «жер көгеріп, күш алса», адам жанының егілуі қасірет қатпарын қалыңдатып, іші-бауырды өртей түсетінін, үгіліп, кеміп қалатынын тереңдікпен айтқан. «Көкала бұлт сөгіліп, Күн жауады кей шақта, Өне бойың егіліп, Жас ағады аулақта» деп, Абай егілген көңліне табиғаттан демеу тілейді, табиғаттай жаңғыра алмайтынына мұңаяды. Өлең 7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Туынды басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аудары. Дереккөздер
Теңіз жазығы

Теңіз жазығы — теңіз жағасы бойымен кең жолақ түрінде созылған жазық (мыс., төменгі хвалын Т.ж. — Каспий маңы ойпатында). Оның беті теңізге қарай еңіс. теңіз түбінде су деңгейінің көтерілуінен немесе төмендеуінен пайда болады
Кезбе көл

Кезбе көл —жыл сайын өз орнын ауыстырып отыратын көл. Құрғақшылық қуаңшылық аймақтарға тән құбылыс. Жылдық ағындының құбылмалылығы мен үлестірімінің әркелкілігі, тасындылардың молдығы және адамдардың шаруашылық әрекеттері кезбе көлдердің пайда болуының басты себептеріне жатады (мыс., көлге құятын Тарилі мен Кончедарияның төменгі ағысының тұрақсыздығынан Лобнор өз орнын 150 км-ге дейін өзгертіп отырады). Дереккөздер
Канада бальзамы

Канада бальзамы — бальзамдық самырсынның (Аbies Balsamea) діңінен алынатын шайыр. Канада бальзамының сыну көрсеткіші — 1,537. Минералдар мен таужыныстардан тастілім жасағанда, ксилолмен ерітінді ретінде қолданылады. Дереккөздер
Порфиритоидтер

Порфиритоидтер — диабаздардың, порфириттердің, құрамы осыларға ұқсас баска да тау жыныстардың аймақтық метаморфизм жағдайында өзгерістерге ұшырауы нәтижесінде қалыптасатын тақташалы таужыныстарың жалпылама атауы. Дереккөздер
Арбитраж

Арбитраж - ( - ара ағайындық) - кәсіпорындар, мекемелер, ұйымдар арасындағы (мемлекет ішілік), сондай-ақ мемлекеттер арасындағы дау-дамайды шешу тәсілі немесе арнайы ұйым. Алдын ала оның шешіміне тоқтайтын болып, ерікті, келісілген түрде екі жақ араағайынды не ара ағайындық комиссияны таңдайды. Кейде Арбитраж тағайындау заңмен қарастырылады. Арбитраж - 1. екі жақ үшінші сотқа шағымданатын даулы істерді қарастыру тәсілі; 2. үштік сот, мұнда экономикалық (азаматтық) дауларды делдал-сот (арбитр) шешеді.Аралық кірісу мемлекеттер арасындағы даулар мен келіспеушіліктерді сот процедураларын қолдана отырып бейбіт реттеу үшін қолға алынады. Халықаралық арбитражды ұйымдастыруға мемлекеттер келісімі (аралық жазба немесе ымыра, ымыралық ескертпе) негіздеме болады. Дереккөздер
Порфирлік құрылым

Порфирлік құрылым - эффузиялық магматиттерге тән ;порфирлік құрылымда афанитті масса ішінде жеке ірі түйірлер болады. Осы ірі түйірлерді порфир бөлігі немесе фенокристер, ал калған афанитті массаны арқауы немесе негізгі массасы дейді порфирлік құрылымның ішінен фенокристер мен арқауының мөлшер қатынасы бойынша криптілік, полифирлік, олигофирлік түрлері бөлінеді. Дереккөздер
Жылыта суармалау

Жылыта суармалау — егістікті ерте көктемдегі үсіктен сақтау үшін және өсімдіктің қаулап тез өсуіне әсерін тигізе жүргізілетін суармалау әдісі. Ол үшін жақын орналасқан жылу электр станциясының және т.б. Жер астының жылы сулары пайдаланылады. Дереккөздер
Файлды сүйемелдеу

Файлды сүйемелдеу (Сопровождение файла; file maintenance) — жазбаларды жиі жаңарту және қажет еместерін алып тастау кезінде мәліметтерді дұрыс орналастыру, жылдам іздеп табу үшін файлды ағымдағы бумада сақтап, тез жүктеп, жиі-жиі қайта ұйымдастыру. Дереккөздер
Порфиробластар

Порфиробластар — метаморфтык таужыныстардың кристалбластылы құрылымына тән ұсақ түйірлі жымдастырушы талшық-тарамдар аралығында ұшырасатын, олардан әлдеқайда ірі минерал индивидтері. Синонимі: фенобластар. Дереккөздер
Авторитет

Авторитет - [лат. autoritas - билік, ықпал] - бағындыруды көздеп, нұсқаулар мен қарарларды, ережелерді енгізуін басқалардың өз еріктерімен мойындауына негізделетін субъектілердің ықпалы. Саясаттануда: 1) қандай да бір іс-әрекеттер негізінде ие болған бедел немесе қоғамда ерекше бағаланатын құндылықтарға негізделген билікті жүзеге асыру түрі; 2) күш қолданбай ықпал ету құралы; 3) бағынушылар ерікті түрде заңдылығын мойындаған билікті басқару түрі. Авторитет - қоғамның, әлеуметтік топтың, ұжымның, мемлекеттің, қоғамдық- саяси ұйымның- өз кезегінде жеке тұлғаның немесе топ адамдардың қоғам немесе мемлекет ісіне шынайы, байсалды ықпалын мойындауы. Беделді қолдану - қоғамда саяси билік жүргізудің, әлеуметтік реттеудің аса маңызды түрі. Бедел білімге, жоғары әлеуметтік жағдайға, тұлғаның ар- ұждан қасиеттеріне, харизматикалық мінез-құлқына, жұмыс әдістерін ұтымды ұйымдастыру қабілетіне, жас шамасына, дәстүрге, діни сеніміне сүйенеді. Саяси тұлғалардың беделі бұқаралық ақпарат құралдарында үгіт-насихат жүргізу нәтижесінде қалыптастырылып немесе асыра сілтеніп, авторитаризм мен жеке басқа табынушылыққа жол ашуы мүмкін. Биліктің беделі - әлеуметтік-саяси тәртіптің маңызды факторы, ал биліктің беделінің төмендеуі - әлеуметтік-саяси тұрақсызданудың көзі. Дереккөздер
Теңіз кірпілері

Теңіз кірпілері — палеонтологияда: теңіз суларында еркін қозғалатын, сыртқы тұрқы шарға, жұмыртқаға немесе жүрекке ұқсайтын, кейде конус пішінді қылқантүтіктілер класына жататын жәндіктер. Ордовик кезеңінен белгілі, әсіресе мезозой эрасында кең тараған. Теңіз кірпілері - тікентерілер класы. Дене пішіні шар, (диск) немесе жүрек тәрізді, бір-бірімен жалғасып біткен, сыртында қаптаған инелер мен педицеляриялары бар сауытпен қапталған. Сауыттың диаметрі 2-3 мм ден 30 см дейін. Дара жыныстылар, жұмыртқаларын суға салады, одан шыққан дернәсілі-эхиноплутеус суда дамиды. Кейбір түрлері тірі дернәсілін туады. Ауызы дененің орта тұсында. Ауыз аппараты арнайы шайнап жеуге арналған мүшесі, аристотел пырағы мен тістерден тұрады. Қорегі, балдыр. Қазіргі уақытта теңіздер мен мұхиттарда су жағалауымен 7 шақырым тереңдікте 800 түрі кездеседі. Су түбінде топыраққа кіріп, немесе топырақ бетінде жүріп өмір сүреді. ТМД теңіздерінде 50 түрі белгілі. Теңіз кірпілері су түбіндегі балықтардың, теңіз шаяндарының, ескекаяқтылардың, теңіз камшатының. теңіз құстарының қоректік қоры. Кейбір таяз судағы түрлері кәсіпшілік нысаны. Оларды уылдырығына бола аулайды. Кейбір тропикалық түрлері, (Diadema туысы) адамға қауіпті. Ұзын, (25 см), кертеш; инелері улы. Теңіз кірпілері кейбір түрлері эмбриологиялық зерттеулердің - классикалық объектісі. Дереккөздер
Порфиробластық мигматит

Порфиробластық мигматит -таужыныстың бастапқы бітімі мен құрамын едәуір өзгертетін далашпаттардың порфиробластары бар мигматит. Порфиробластардың орналасу ерекшеліктеріне қарай порфиробластық мигматиттің таңдакты-порфиробластық және желішелік-порфиробластық түрлері болады. Дереккөздер
Канкринит

Канкринит — силикаттар класының каркастық типіне жататын минерал. Химиялық формуласы: Na6 Ca2 [AlSiO4]6∞∞∞(OH)2[CO3] Сингониясы — гексагондық, кристалдары призма пішінді, агрегаттары түтас масса. Түсі — ақ, көк, сүр, сарғылт, жасыл, кейде қызғылт, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 5— 5,5, жіктілігі (1010) жетілген, меншікті салмағы — 2,42-2,48. Метасоматоз жолымен нефелин бойынша дамиды. Дереккөздер
Фатхуяло Азизов

Азизов Фатхуяло (1949 жылы туған) - аудармашы, журналист. Ақын Абайдың ғақлия сөздерін тұңғыш рет тәжік тіліне аударды. Аударма «Байрақи ленинизм» газетінің 1991 жылғы 23 наурыздағы санынан бастап жарияланды. Өзінің алғы сөзінде Абай ғақлиясының тәжік классик, әдебиетімен үндестігі, оның тәжік оқырманы үшін қажеттілігі жайлы салауатты пікір айтқан. Дереккөздер
Порфироидтер

Порфироидтер — қышқыл лавалар мен олардың туфтарынан төмен температуралы метаморфизм кезінде түзілген тау жынысы; кварцтан, альбиттен және серициттен тұрады. Бұл өзгерістер тау жынысытың жік-жапсарлы бітімдерді иемденуімен, сеппелердің уатыла бастауымен немесе сопақшалана түсуімен сипатталады; нәтижеде бұрынғы порфирлер серицитті тақтатастарға айналуы ықтимал. Дереккөздер
Поствулкандық әрекеттілік(процестер)

Поствулкандық әрекеттілік(процестер) — магмадан кейінгі минерал жаралатын процестердің жиынтығы; олардың агенттері — вулкандық эманациялар, эксгаляциялар және гидротермалар. Вулкандық эксгаляциялар мен эманациялар дегенде ресургенттіктерді коса газ тәрізді барлық ұшпа заттар үғынылады. Олар— жанартау төңірегіндегі бір пункттен бөлінетін және вулкандық кұбылыстармен байланысты фумаролалар, сольфатарлар, мофеталар. Эрупциялық күй көптеген жанартаулар үшін қысқа мерзімді ғана жағдай, ал поствулкандық әрекеттілік жанартаулардың тынышталған пауза ағымында және сөнгеннен кейін ұзақ уақыт байқалады. Дереккөздер
Теңіз мұздарыньң шөгінділері

Теңіз мұздарыньң шөгінділері — теңіз бен мұхит түбінде теңіз (кейде өзен) мұздарының тасымалдаушы орекеттілігі нәтижесінде жиналатын терригендік шөгінділер. Полюс пен қоңыржай белдемдерде, мұздар ығуы шекарасының (қазіргі, плейстоңендік) ауқымында дамыған. Біршама жақсы іріктелген және жұмырланған. Дереккөздер
Көктем (Весна)

«Көктем» («В е с н а») – «Балауса» баспасынан 1992 ж. орыс тілінде жарық көрген суретті кітапша. Абай өлеңі «Жыл мезгілдері» деген айдармен басылған. Өлеңді аударған П. Шубин. Суретші М. Әлин жазғытұрғы ауыл көріністерімен көркем безендірген бұл кітапша мектеп жасына дейінгі балаларға арналған. Көлемі 1,55 б. т., 35 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Постмагмалық кен орындардыц генетикалық класы

Постмагмалық кен орындардыц генетикалық класы -өзіндік геологиялық, химиялық-минералогиялық ерекшеліктерімен өзгешеленетін кен орындары, мысалы, пегматитті, гидротермалдық, скарнды-кеңді кен орындары. Гидротермалдық кен орындары грейзендік, эндотермалық, телетермалык, колчедандық, субвулкандык болып 5 класқа бөлінеді. Дереккөздер
Абай Құнанбаев (орыс тіліндегі кітапша)

«Абай Құнанбаев» - ҚазССР Мәдениет министрлігінің баспалар мен баспаханалар өнеркәсібі бас басқармасы 1958 ж. орыс тілінде шығарған кітапша. Авторы - X. Сүйіншәлиев. Автор Абайдың өмір жолына, ақындық ортасына шолу жасап, ақынның қазақтың жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаудағы сіңірген қызметіне тоқталады. Өткен ғасырдың 80-90 ж.-да жазған өлеңдерінің әлеуметтік мәнін, тәлім-тәрбиелік қасиетін ашып, өмір шындығын суреттеудегі шеберлігін сөз етеді. Кітапша соңында Абайдың қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген шығармаларының тізімі берілген. Еңбек әдебиетшілерге, лекторларға, мәдениет қызметкерлеріне арналған. Көлемі 1,5 баспа табақ., 1 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Келтірілген айдамалау биіктігі

Келтірілген айдамалау биіктігі —геометриялық айдамалау биіктігі мен айдамалау құбыр желісі бойындағы гидравликалық кедергілер косындысы. Сорғы қондырғысының білік деңгейі мен жоғары айдындағы су деңгейлерінің биіктік айырымы геометриялық айдамалау биіктігі деп аталады. Оң және теріс бағытта соратын және сифонды сорғы қондырғыларындағы геометриялық айдамалау биіктіктері әр түрлі үлгіде аныкталады. Дереккөздер
Файлдық бас кесте

Файлдық бас кесте (Главная файловая таблица; master file table) — файлдық жүйенің томы жайындағы ақпарат сақталатын мәліметтер базасы. Бұл кестенің қатарлары — файлдың томына, ал бағандары файлдың рәмізіне сәйкес келеді. Дереккөздер
Теңіз регрессиясы

Теңіз регрессиясы — теңіз суының құрлық бетінен тартылуы; көбінесе құрлықтың көтерілуі, кейде Дүниежұзілік мұхит суының азаюы (мыс., материктік мұзбасу кезеңдерінде) салдарынан туындайды; құрылықтар өңіріндегі теңіздердің регрессиясы климат жағдайының өзгерістерінен де болуы ықтимал. Теңіз регрессиясы кезінде түзілген таужыныстардың қимасы төменнен жоғары қарай, терең сулы шөгінділердің саяз сулы шөгінділерге алмасуымен сипатталады (мыс., саздар құмдармен, ал құмдар жүмыртастармен алмасады). Дереккөздер
Пренит

Пренит — силикаттар класының оқшауланған тетраэдрлі типіне жататын минерал. Химиялык формуласы: Са2Al2[Si3O10](OH)2 Сингониясы — ромбылық, кристалдары қыска сояу, тақта тәрізді , агрегаттары бүйрек тәрізді , радиал-талшықты. Түсі — ақ, сұр, сары-жасыл, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 6,5, жіктілігі — орташа, меншікті салмағы —2,8-3,0. Пренит гидротермалық өзгерген негізді магматиттерде, жарықшалар мен қуыстарда кездеседі. Галерея Дереккөздер
Жалпы гидрогеология

Жалпы гидрогеология – жер асты суларының бүкіл Жер ғаламшары құрылымындағы орнын анықтаумен,оның қойнауында судың орналасу зандылықтарын ашумен және судың жердің геологиялық тарихындағы рөлін белгілеумен айналысатын гидрогеология ғылымының бөлімі. Тағы қараңыз *Гидрогеология Дереккөздер
Ханна Арендт

Ханна Арендт (ағылш. Hannah Arendt; 1906 ж. 14 қазан, Ганновер, Германия империясы – 4 желтоқсан 1975 ж., Нью-Йорк, АҚШ) - неміс саясаттанушысы, тоталитаризм туралы мәселелердің маманы. Саяси шиеленіске, нацизмнің аяққа тұруымен байланысты қызығушылықты тудырды. Осының әсерінен ол Германиядан кетуге мәжбүр болды. 1940 жылы ол АҚШ-қа табан тіреді. Чикаго университетінде профессор, әлеуметтік зерттеу мектебінде дәріс берді. Калифорния, Принстон және Колумбиялық университетте белді қызметтер атқарды. 1951 жылы "Тоталитаризмнің қайнар көзі" еңбегі жарияланғаннан соң Ханна Арендт әлемге танылды. Еңбекте нацизм мен сталинизмді дәстүрлі үлгідегі басуға үқсамайтын жаңа замандағы мемлекеттік үлгі, ал тоталитаризм - өз елінің ішінде шектеусіз билікке ұмтылады деп көрсетеді. "Террордың тотальдығы - тоталитаризмнің ең қажет элементі, - дей келе Ханна Арендт, - мүндай тотальдық қоғамның кейбір өкілдерінің қолдауымен қамтамасыз етілген" деген қорытындыға келген. Басты еңбектері * The Origins of Totalitarianism, 1951. * The Human Condition, 1958. * On Revolution, 1963; [http://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html русский перевод]. * Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963). Дереккөздер
Лепидобластық құрылым

Лепидобластық құрылым - кристаллобластық құрылымның түрі, онда қабыршақты және тілімшелі минералдар басым болады. Лепидобластық құрылым тақтатастарға, грейзендерге тән. Синонимі: қабыршақтық құрылым. Дереккөздер
Иіссіздендіру

Иіссіздендіру— жағымсыз иісті желдетіп немесе газдарды жұтатын арнаулы заттар арқылы жою. Ауаны иіссіздендіру оны жұтқыш, сіңіргіш материалдардан өткізу, озондау, дезодорант шашу арқылы жүргізіледі. Суды иіссіздендіру оған аммиак немесе басқа заттар қосып аэрациялау арқылы жүзеге асырылады. Тағы қараңыз *Иіс *Иіс газы Дереккөздер
Зоологиялық диагностика әдісі

Зоологиялық диагностика әдісі — топырақ құрамындағы және жеке топтағы топырақ құрамындағы омыртқасыз жәндіктерді биологиялық индикатор немесе негізгі көрсеткіш ретінде пайдалану. Топыраққа қатысты биологиялық диагностика әдісінің бір түрі. Зоологиялық мелиорация Зоологиялық мелиорация — табиғи және антропогендік объектілердің жай күйін жақсартудың зоологиялық тәсілдерін қолдану арқылы мелиорациялық құрылыстың жұмыс істеуін жақсартуға бағытталған шаралар жүйесі. Мелиорациялық жүйе имараттарын — тоғанды, каналды, су қоймаларын, жылу электр станциясының су қоймасын және т.б. Таза ұстау үшін омыртқалы және омыртқасыз жануарларды пайдалану. Дереккөздер
Аристократия

Аристократия (, «ең таңдаулылардың билігі»; – «текті, асыл текті», – «билік, күш») — мемлекеттік басқару нысаны, онда билік қоғамның таңдаулы, текті топтарының қолында болады. Бұл басқару түрі жеке мұрагерлік билікке негізделген монархиядан, жеке сайланатын билікке негізделген тираниядан немесе демократиядан ерекшеленеді. Термин шыққан Ежелгі Грекияда аристократия бастапқы мағынасында «ең таңдаулылардың үстемдігі» деп түсіндірілген. Мұнда әрбір аристократ белгілі бір ізгі қасиеттерге ие, қоғамның өзге мүшелерінен артық саналған. Осыған ұқсас көзқарастар ортағасырлық Батыс Еуропада (рыцарлық ізгі қасиеттер ұғымы) және Ежелгі Қытайда (алты өнер ілімі) да кездескен. Бұл түсініктер бойынша аристократ белгілі бір ұжымда, рудың, қаланың, аймақтың немесе мемлекеттің шеңберінде ең лайықты тұлға ретінде қабылданған. Дереккөздер
Кеме жүзетін канал

Кеме жүзетін канал — жер бедерін тиімді пайдалану мақсатында жүргізілген белгілі қимадағы жасанды канал. Кеме жүзетін канал су көлігі магистралы кұрамына кіреді. Олардың пішіні мен көлденең қимасының өлшемі кемелердің үлкен, кішілігіне (габариты) және қажетті мүмкіндік ағын жылдамдығына байланысты болады. Кеме жүзетін канал ағын жылдамдығын, шлюздеу кезіндегі су өтімі шығыны, каналдың ұзындық бойындағы сүзілуі мен канал бетінен буланып кететін су көлемін есепке ала отырып анықталады. Әдетте, ондағы ағын жылдамдығы аса үлкен болмайды. Кеме жүзетін каналдағы ең жоғарғы ағын жылдамдығы қойылатын талаптарға сәйкес және кеменің жүзу қозғалысынан (су ағыны) Ук артық болмауы тиіс, ол 0,9 алмағайып жылдамдықта Кк sv:Lista över golftermer#Fairway
Агностицизм

Агностицизм - ( — беймәлім, танылмаған) - объективті әлемді, ақиқаттың объективті белгісін мойындауды жоққа шығаратын, оларды жай елес етіп түсіндіру арқылы ғылымның рөлін шектейтін, табиғи, соның ішінде әлеуметтік процесс заңдылығы мен заттың мәнін түсіну мүмкін емес деп есептейтін философиялық ілім. Агностицизм ұғымын XIX ғасыр діни сайыстарда ғылыми көзқарасты айқындаушы ретінде 1869 жылы Т. Гексли енгізген. Агностицизмнің қайнар көздері - скептицизм, Зенонның апориялары. Д.Юм ілімі, И.Канттың антиномиялары агностицизм негізгі көзі болып табылады. Дереккөздер
Каолиндену, каолинитгену

Каолиндену, каолинитгену— гидротермалық және экзогендік процестерде каолиндік минералдардың (каолинит, диккит, накрит, галлуазит) метасоматоз жолымен түзілуі. Каолинденуге негізінен алюмосиликатты жыныстар ұшырайды. Каолиндену туынды кварциттер, аргиллизиттер қалыптасуына тән. Каолиндену процесі күкірт, көмір қышқылды, галогендік ерітінділердің, гуминдік кышқылдың әсерінен жүреді. Дереккөздер
Теңіз террасасы

Теңіз террасасы — теңіз жағалауында құрлықтың тектоникалык көтерілуінен немесе теңіз деңгейінің эвстатикалық төмендеуінен қалыптасады.Абразиялық немесе аккумуляциялық жазықтардың қалдығы. Биіктіктері әр түрлі. Дереккөздер
Жалтырату (тегістеу)

Жалтырату (тегістеу) - 1) тау-жыныстардың жекелеген бөлшек беттерінің табиғи жағдайда бір-біріне үйкелуі салдарынан жалтырай өңделуі яки тегістелуі; 2) кейбір таужыныстар әдейі жүргізілетін әрекеттер жиынтығы; табиғи түзілімдерді жасанды түрде тегістеу мен минералдарды арнаулы әдістер көмегімен зерттеу немесе әр түрлі асыл тастар мен әшекей тастарды яки барша кұлпырмаларды жасанды түрде өндеу (әрлеу және әсемдеу) мақсатында яки жылтырату шаралары түрлі- түсті жоңғыштар арқылы жүзеге асырылады. Дереккөздер
Кеме жүзетін терендік

Кеме жүзетін терендік — кемелердің суға белгілі мөлшерде бата отырып өтуі мүмкін болатын су жолының терендігі. Фарватердің ұзындығы бойындағы ең кіші Кеме жүзетін терендік нормаландыратын тереңдік деп аталады. Кеме жүзетін терендікті арнаулы қызметкер-мамандар әрбір өзен, көлдегі кайраңдарды, су астының иірімдері мен жартастарды белгілей отырып картаға және журналдарға бойлық және ширектерге түсіреді. Олардың негізгі мақсаты, жүк, кәсіпшілік, арнайы қызмет кемелерінің ауырлық салмақтарын, жүк тасымалдау мүмкіндігін, флотты пайдалануға байланысты міндеттерді есепке алу арқылы кеме жүзетін тереңдікті анықтау больп табылады. Дереккөздер
Теңіз түзілімдерінің жіктемесі

Теңіз түзілімдерінің жіктемесі — қазіргі теңіз түзілімдерін топтарға, типтерге және типшелерге бөлу жүйесі. Ең соңғы Т.т.ж. кешенді (литологиялық) сипатты, шөгінділердің заттық генетикалық және түйірөлшемдік құрамдарын ескереді (Страхов, 1953; Безруков және Лисицын, 1960). Бұл жіктеме бойынша қазіргі шөгінділердің негізгі генетикалық топтары бөлінеді:терригендік, биогендік, вулканогендік, хемогендік,полигендік; заттық құрамының басты құрамбөліктері бойынша (сандық талдау негізінде) — сынықты,сазды,окті,кремнийлі, темірлі және т.б. шөгінділерге бөлінеді, оларда бұл құрамбөліктердің мөлшері мен генезисі әрі карай нақтыланады (мыс., әкті фораминиферлі шөгінділер, аз кремнийлі диатомды шөгінділер және т.б.). Түйірөлшемдік құрамы (басым фракциясының өлшемі немесе кейде бөлшектердің медианалық диаметрі) бойынша параллель жіктеу жүргізіледі: зор сынықты шөгінділер (жақпартас,шойтас,малтатас,гравий),құмдар (ірі, орташа,ұсақ), құмайттар (ірі, ұсақ) және пелит (лай) шөгінділер мен олардың аралас типтері. Дереккөздер
Аграрлы қоғам

Аграрлы қоғам - ауылшаруашылығы үстемдік еткен қоғамның тарихи дамуының индустрияға дейінгі сатысы. Өндіріске дейінгі, яғни аграрлы қоғам мен индустриалды қоғамның аражігін ажыратуда неміс әлеуметтанушысы Ф.Тённистің еңбегі зор. Ол өзінің "Қауым және қоғам" деген еңбегінде қоғамды ауыл қауымы (Гемайншафт) және қалалық өндіріс қауымы (Гезелыпафт) деп екіге бөледі. Біріншісіне, қауымдық принциптердің, дәстүрлі әдеттердің, жазылмаған заңдар мен сенімдердің; шектеулі, жетілмеген, артта қалған мамандықтардың; діни құндылықтардың; отбасы, көрші-қолаң, қауым сияқты әлеуметтік институттардың үстемдігі тән. Тарихта алғашқы аграрлы қоғам Ежелгі Мысырда пайда болды. Аграрлы қоғам аясында мемлекеттер, оның әскері, бюрократия, қаржы жүйесі, жазу пайда болып, сауда мен кәсіпшілік дамиды, ал отбасы бұрынғы негізгі өндіріс ошағы күйінде қала береді. Аграрлы қоғам қазіргі мағынасы - қазіргі индустриялық және постиндустриялық қоғамдарға қарама- қайшы қолданылатын дәстүрлі, артта калған, анайы, консервативті, жабық, еркіндігі жоқ қоғамдар. Дереккөздер
Каботаж

Каботаж (французша: cabotage) қандай да бір мемлекет тасымалдаушысының басқа бір мемлекет аумағында орналасқан екі пункттің арасындағы жүк тасымалдауын білдіреді. Әуелде, каботаж ұғымы теңіз тасымалы терминологиясында туындап, бір ел аумағына тиесілі порттар арасындағы кеме қатынасын білдірген. Үлкен каботаж (әр теңіздегі порттар арасында жолаушылар мен жүк тасымалдау) және кіші каботаж (бір теңіздің порттары арасындағы тасымалдар) деп бөлінген. Дереккөздер
Әлеуметтік құрылым

Әлеуметтік құрылым - [лат. structura - құрылым] - қоғамның немесе әлеуметтік топтың ішкі құрылымы, әлеуметтік топ, институттар мен олардың арасындағы өзара қатынастардың реттелген жиынтығы. Әлеуметтік құрылым негізінде еңбектің қоғамдық бөлінісі, ерекше қажеттіліктер мен мүдделердің, ережелер мен рөлдердің, өмір салтының және әртүрлі әлеуметтік топтардың болуы жатады. Әлеуметтік құрылым ұғымы "таптық қүрылым" ұғымынан әлдеқайда кең, өйткені ол қоғамды тек таптарға емес, сонымен қатар басқа да әлеуметтік топтарға, жіктерге бөледі. Әлеуметтік құрылым қоғамның түтастығын және түрақтылығын сақтауда аса маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік құрылым мәселелерін әлеуметтік жіктелу теориясы қарастырады. Дереккөздер
Әлеуметтік мәдениет

Әлеуметтік мәдениет - [лат. cultura - өңдеу, тәрбиелеу] - барлық адамдарға ортақ, нақтылы бір өмір салтымен байланысты, бүкіл қоғам немесе әлеуметтік топ аясындағы әлеуметтік реттеуге қызмет ететін қүндылықтар мен ережелер, дүниетаным жүйелері. Әлеуметтік мәденнет қоғамдық өмірді үйымдастырады, сол қоғамның немесе әлеуметтік топ мүшелерінің бірегейлік, бірлік сезімдерін оятады. Қазіргі американдық әлеуметтанушы Н. Смелзердің пайымдауынша, жануарлардың генетикалық бағдарланған мінез-құлқы қандай қызмет атқарса, мәдениет адам өмірінде дәл сондай маңызды қызмет атқарады. Әлеуметтік мәдениет адамның қол жеткізген барлық табыстарын қамтитын, қоғаммен және әлеуметтік топпен мойындалатын әрі сіңірілетін көп қырлы, кең, күрделі құбылыс. Ол материалдық (ғимараттар, құрылғылар, еңбек құралдары, кітаптар, суреттер, тұрмыс құралдары, діни ордалар, табынатын орындар, әшекейлер) және материалдық емес, рухани (білім, пікірлер, заңдар, ережелер, құндылықтар, тіл, дәстүр, салт жоралары) түрінде көрініс табады. Ата-баба жасап, ұрпағына қалдырған мәдениеттің бөлігі мәдени мұра болып табылады. Егер кейбір жағдайларда бүкіл қоғамның емес жекелеген әлеуметтік топтардың мәдениеті жайлы сөз қозғалса, онда субмәдениет деген ұғым пайдаланылады. Субмәдениет түрлерінің бірі - контрмәдениет - қоғамның кейбір топтарының Әлеуметтік мәдениетті жалпы қоғамның басым көпшілігінің үстем мәдениетіне қарсы тұруы (мысалы, жастардың бір бөлігінің Әлеуметтік мәденнеті). Дереккөздер
Кагор

Кагор— десерттік шараптар типі. Франциядағы Кагор қаласының атымен аталған. Жүзімнің бояуы қанық қызыл Саперави, Матраса. Морастель, Каберне-Совиньон сорттары нан дайындалады. Жүзім қант құрамы кемінде 20% болғанда жиналып, өңдеуге алынады. Кәдімгі кагорларда спирт пен қант теңдей шамада 16%-дан болады. Маркалы түрлері 3 жылда бабына келеді. Оларда спирт 16%, қант 18-25% аралығында болады. Тағы қараңыз *Арақ *Спирт Дереккөздер
Казино

Казино— қала сыртында немесе курортты жерлерде болатын ойын үйі; рестораны бар көңіл көтеретін орын. Ірі казино нысандары әртүрлі құмар ойындарынан қонақтарды тартатын, санаттарға бөлінген әмбебап дүкен сияқты. Кейбір казинолар вестибюльді орнатумен қатар, үлкен ставкалары бар жоғары роликтерге арналған ойын залдары деп те аталатын VIP бөлмелерді қосады. Казинода сағаттар да, терезелер де жоқ, шамдар да күндіз-түні ойнап, уақытты ұмытатындай етіп ең қолайлы деңгейге әдейі реттелген. Тағы қараңыз *Ресторан *Кафе *Клуб *Бильярд Дереккөздер
Әлеуметтік мимикрия

]] Әлеуметтік мимикрия - [ағылш. mimicry - еліктеушілік] - қандай да бір табысқа, пайдаға қол жеткізу үшін қоршаған әлеуметтік-саяси ортаға, өмірде қалыптасқан жағдайға бейімделу. Сараптамалық түсінікте әлеуметтік мимикрия - "басына күн туған", қызмет ету жағдайы қиындаған топтардың сақталып қалуы, өмір сүруіне мүмкіндік туғызатын әлеуметтік-саяси сипаттағы қорғанушы және ыңғайланып, бейімделуші шаралардың кешені. Дереккөздер
Какао бұршақтары

Какао бұршақтары — какаоның жемістеріндегі дәндер, әр жемісте 30-50 шақты дән болады. Олардан какао майы мен какао ұнтағы, ал кейін шоколад дайындалады. Какао бұршақтарын ферменттеу Ағаш жәшіктерге салынған бұршақтар үстінен банан жапырақтарымен жабылып, ашық жерде бірнеше күнге қойылады. Жеміс жұмсағындағы ферменттер мен күн сәулесінің өсері және ашытқы микрофлорасы ферменттік-микробиологиялық ашыту процесін 3-6 күн жүргізеді. Бұршақтардың температурасы 50° С- қа дейін көтеріледі. Ашытудың нәтижесінде бұршақ жұмсағындағы қантты заттар спирт пен көміртек диоксидіне айналады. Ферменттеу кезінде какао бұршақтары өнбейтін болады, қабығы жылдам алынады. Бұршақтардың түсі қоңырланады. Ферменттеуден кейін бұршақтар кептіріледі. Какао бұршақтарынан алынатын өнімдер Какао бұршақтарынан шоколадты және майлы глазурь, сұйық какао (тартылған какао), какао ұнтағы және ұнталған какаовелла алынады. * Шоколадты құйма — какао бұршағының өніміне қант араластырып, осы қоспаға дәмдік және хош иістік заттар қосу арқылы алынатын өнім. Қоспаларға құрғақ сүт, ұнталған жаңғақ дәндері жатады. Сонымен бірге барлық құймаға ванильді эссенция салынады. Шоколадты құйманың тұтқырлығын төмендету үшін сұйылтқыш болып есептелетін — фосфатидті концентрат қосылуы мүмкін. Шоколадты құйма. кәмпиттердің, карамельдердің, зефирдің, мармеладтың және т.б. өнімдердің үстіне құюға қолданылады. Шоколадты құйма қатты немесе сұйық күйінде шығарылады. Түсі ашық қоңырдан қара-қоңырға дейін, қатты кезінде сырты ақшылдануы мүмкін. * Майлы құйма. Майлы негізі — кондитер майы. Осы майдың үстіне қант ұнтағын, какао ұнтағын, ұнталған сояны, құрғақ майсыздандырған сүтті, ванильді эссенцияны қосады. Мұндай құйманың төрт түрі шығарылады. Біріншісінің құрамында ұнтақталып қуырылған соя дәндері бар; екіншісінде — какаовелла, үшіншісінде какаовелладан басқа иіссіздендірілген соя ұны; төртіншісінде — какао ұнтағымен бірге құрғақ майсыздандырған сүт бар кәмпит сауыттарына құйылады. Түсі ашық Қоңырдан қоңырға дейін, қатты немесе сұйық күйінде шығарылады. Дереккөздер
Калориметр

Калориметр (латынша: calor - жылу, ыстық және метр) — әр түрлі физикалық, химиялық және биологиялық процестер кезінде денелерден бөлінетін немесе олардың қабылдайтын жылу мөлшерін өлшейтін аспап. Дереккөздер
Калориялық

Калориялық (Калорийность) - азық өнімдерінің немесе тамақтану рационының энергетикалық құндылығы; 100 грамдағы ккал-мен белгіленеді; бір кг қатты немесе бір текше метр жану газының толық жанғандағы бөлген жылуы. Тағы қараңыз *Калория Дереккөздер
Әлеуметтік-саяси бейімделу

Әлеуметтік-саяси бейімделу- әлеуметтік және саяси субъектілердің арнайы қүралдардың кәмегімен сыртқы жағдайлардың өзгеруіне, қоршаған ортаға қалыптасып, белсенді бейімделу процесі. Әлеуметтік-саяси бейімделу адам немесе басқа әлеуметтік не сая¬си субъект жаңа әлеуметтік-саяси ортаға түскен кезде аса қажет. Оған әлеуметтік- саяси әрекеттесудің, қүндылықтардың, ережелердің өзіне беймәлім жаңа түрлерін игеруге тура келеді. Әлеметтік-сая- си бейімделу - күрделі, қиын әрі қайшылықты және сонымен қатар аса қажет процесс. Қоғам, мемлекет, қоғамдық-саяси үйымдар, партиялар, әлеуметтік және саяси топтар, бірлестіктер, әлеуметтік- саяси бейімделу қабілеті мен қүралдарынан айырылған жағдайда дамып, тиімді қызмет ете алмайды. Дереккөздер
Әлеуметтiк статус

Әлеуметтiк статус (мәртебе) - қоғамдағы жеке түлғалар мен әлеуметтік топтардың қандай да бір қүқықтар мен міндеттер жиынтығымен байланысты жалпы жағдайы. Әлеуметтiк статус- жеке түлғаның немесе әлеу¬меттік топтың Р.Мертон "статустық жиынтық" деп атаған қоғамдағы дәрежесінің, кәсібінің, білігінің, лауазымының, материалдық жағдайының, саяси ықпалының, партиялық және кәсіподақтық мүшелігінің, іскерлік байланыстарының, үлтының, діншілдігінің, жасының, отбасылық жағдайының, туыстық байланыстарының интегралды көрсеткіші. Әлеуметтiк статус таңылған, яғни, субъектінің әз қалауынсыз, әдетте, туа бітті (нәсіл, жыныс, жас, ұлты) және жеке түлғаның өз күшімен қол жеткізген табыстары болып екіге бөлінеді. Сондай-ақ жеке түлға аралас, яғни, жоғарыда аталған екі түрінен қүралған Әлеуметтiк статусқа ие болуы мүмкін. Әдетте жеке түлғаның бір мезгілде бірнеше әлеуметтік статусы болады, бірақ соның ішінде біреуі (мысалы, қызметі) негізгі болып табылады. Дереккөздер
Татьяна Васильевна Ксенефонтова

Татьяна Васильевна Ксенефонтова - Абайдың замандасы. Күйеуі Ксенефонтов Ысқақ Құнанбайұлы Қызылмола болысын басқарғанда соның хат тіркеушісі болып қызмет атқарған. Абай Семейге келгенде осы кісінің үйінде жиі болған. Ксенефонтова Мағауия, Кәкітай, Ғабидолла үшеуі түскен суретті, өзінің Абай туралы естеліктерін 1950 ж. музейге тапсырған. Дереккөздер
КСРО халықтарының философиялық және қоғамдық-саяси ойы тарихының очеркі

«КСРО халықтарының философиялық және қоғамдық-саяси ойы тарихының очеркі», «Очерки по истории философской и обідественно-политической мысли народов С С С Р» - 2 томдық академиялық еңбек. 1955-56 ж. орыс тілінде жарық көрген. Жалпы редакциясын басқарған - Г. С. Васецкий т. б . Кітаптың 2-томындағы «19 ғ-дағы Қазақстан мен Орта Азия халықтарының қоғамдық-саяси және философиялық ойы» атты 31-тарауында 19 ғасырдағы қазақтың аса көрнекті ағартушы-демократтары Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаевтардың қоғамдық-саяси, философиялық көзқарастары қаралған. Авторлар - Н. Жанділдин мен Е. И. Шехтерман ақын өлеңдері мен ғақлияларын талдай келіп, таным тұрғысынан алғанда Абай көзқарастарының негізі материалистік болғанын дәлелдейді. Ақынның философиялық көзқарасындағы қайшылықтар дінге деген екі ұдай көзқарасынан туғандығына тоқталады. Мақала Абайдың шығармашылығы мен дүниетанымындағы қайшылықтарға, бір ізділіктің жоқтығына қарамастан, қазақ халқының алдыңғы қатарлы мәдениеті мен қоғамдық ойын дамытуда үлкен қызмет атқарғанын көрсете білген. Кітап көлемі 56 баспа табақ, 20 мың дана болып басылған. Дереккөздер