kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Г

Г, г — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл ортасының қатты таңдайға тиіп, кері қайтуы әрі дауыс шамалдығының қатысуы арқылы жасалатын ұяң дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп. Қазақ тілінде Г дыбысы тек қана жіңішке дауыстылармен (ә, е, ү, ө, і) тіркесіп айтылады (тегеш, өгіз). Г дыбысы сөздің басында сирек қолданылады (гүл, гауһар). Сөз басындағы К, алдында басқа сөз болса Г-ға айналады. Мен келдім-(айтылуы: мен гелдім). Қазақтың байырғы сөздерінің аяғында келмейді, бірақ кейбір термин сөздердің соңында кездесіп, сөйлегенде "к" болып естіледі: жазылуы - педагог, айтылуы - педагок. Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Г»-ны &#1043 немесе &#x413, ал кіші «г» әріпін - &#1075 немесе &#x433 деп белгілейді. Дереккөздер
Электронды сағат

Электронды сағаттың қолға тағатын (кернеуі 1,5 В өте шағын гальваникалық элементтен қоректенетін), столға қоятын (220 В кернеулі айнымалы ток желісінен не 1,5 В кернеулі «А—316», «Крона» элементтері арқылы жұмыс істейтін) және автомобильге қоятын (кернеуі 12 В аккумулятордан қоректенетін) түрлері шығарылады. Гальваникалық бір элемент сағаттың кемінде 12 ай жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Айнымалы ток желісінен жұмыс істейтін сағаттарда токтың қосымша көзі де (гальваникалық элемент) пайдаланылады; кернеу беру әлдеқалай үзіліп қалса, сағат автономды қоректену көзіне автоматты түрде қосылады. Қазіргі таңда электронды сағаттарды жақсартып, смарт-сағаттар ойлап табылған. Олардың функциялары біршама жақсарып, камера, жүрген жолды, жүрек соғысын есептейтін құралдар енгізілген. Дереккөздер
Эндрю тұмсықты киті

Тұмсықты Эндрю киті басқа киттерден өзгешелеу. Бір қарағанда, олар тұмсықбет киттерге де суасты киттеріне де ұқсауы мүмкін. Әйтсе де, олардан айырмашылығы жер мен көктей. Ұзындығы- шамамен 4,5 м. Олар кішкентай болғанымен серпімді. Аузы үлкен, әйтсе де, әлсіз. Арқасында үшбұрышты қанаты бар. Бұл киттің аналықтары аталықтарына ұқсамайды. Аталық киттердің түсі қара немесе қара көк болып келеді. Тұмсықты Эндрю китінің тұмсығының астында саңылауы бар. Одан екі тісі әрдайым көрініп тұрады. Бір қызығы, мұндай өзгешелік Тұмсықты Эндрю китінің аталығында ғана болады. Тұмсықты Эндрю китін Солтүстік Үнді мұхиты мен Батыс Австралиядан, Виктория мен Тамсаниядан, Солтүстік, Оңтүстік Стюард, Кэмпел аралдары мен Жаңа Зеландиядан кездестіруге болады. Тұмсықты Эндрю киті жаз- күз маусымдарында көбейеді. Жаңа туған киттің ұзындығы 2,2 метрге дейін жетеді. Тұмсықты Эндрю киті мұхиттың 10- 20° С болатын тереңдігінде жүзеді. Олар -54° С- қа дейінгі суық суда тіршілік етуге бейімделген. Дереккөздер
Электронды-механикалық сағат

Электронды—механикалық сағат. Электронды—механикалық сағаттың сыртқы пішіні механикалық сағаттарға ұқсас болады. Олар негізінен қабырғаға іленетін немесе столға қоятын, ал кейде қол сағаты түрінде шығарылады да, «373», «Крона» және 1,5 В өте шағын батареялардан қорек алады. Уақыт өлшеу (механикалық сағатқа ұқсас) цифербладтағы тілдің қозғалысы (сағаттық, минуттық және секундтық) бойынша жүргізіледі. Мұндай сағаттарды электронды блоктын басқа электрлік синхроны немесе электр двигателі бар. Дереккөздер
Африка фонар акуласы

Африка фонар акуласы, яғни Далатид- кішкентай тікенекті акулалар отрядына жатады. *Бұл акуланың құйрығы, қанаты, сондай- ақ тұмсығы- ұзын. Ал құрсағы құйрық жағына қарай орналасқан. Желбезегі- тыныс алу саңылауына қарағанда қысқа, көздері онша үлкен емес. Жоғары жағында 3 жұп өткір тісі орналасқан. Алдыңғы жүзбеқанаты- үлкенірек, екінші жүзбеқанаты құйрық жағында орналасқан. *Африка фонар акуласы аналығының ұзындығы- 24 см, ал аталығы 23 см ғана болады. Денесінің жоғарғы жағы- қоңыр сұр түсті, ал құрсақ жағы- қара. Денесі жылтылдап тұрады. Оның екінші жүзбеқанаты- алдыңғы жүзбеқанатына қарағанда үлкендеу. *Бұл кішкене акулалар Шығыс Атлант, Гвинея, Нигерия, Ангола суларында кездеседі. Олар жұмыртқа салу арқылы көбейеді. Тұмсықтары жіңішке, доғалдау. Бұл акулалар 300-2000 метр аралығындағы тереңдікте тіршілік етеді. Африка фонар акуласын көбінесе Атлант мұхитының шығысынан жиі кездестіруге болады. Дереккөздер
Азофоска

Азофоска- диаммоний фосфатпен ( NH4)2HPO4 калий нитратын KNO3 араластырып даярлайды, ішінде азот, фосфор және калий бар тыңайтқыш. Жарылғыш, улы қасиеті жоқ, бірақ өртену көрсеткіші жоғары. Дереккөздер 1. ↑Жалпы химия: Қазақ ССР Халыққа білім беру министрлігі педагогикалық және химия пәні оқытылатын институт студенттеріне арналған оқулық. Өңделіп толықтырылған үшінші басылым. Алматы Ана тілі 1992
Лимон акуласы

Лимон акуласының "лимон акуласы"деп аталу себебі терісінің сары,қоңыржай сары түсті болуынан.Лимон акуласы өзінің үлкен тұмсығымен,домалақ мұрнымен және абайжадай аузымен танымал. Биологиялық сипаттамасы Лимон акуласы таяз тропиктік суларда тіршілік етеді. Балықтармен, лақамен ,тікенді балықпен,құстармен,сонымен қатар шаяндармен қоректенеді. Лимон акуласы көбінесе өзен сағасында,шығанақтар мен айлақтарда жүзіп жүреді. *Оның денесінің үстіңгі бөлігі-қошқыл сары,кейде қоңыржай сары болса ,астыңғы бөлігі,яғни қарын тұсы ақшыл сары немесе сары түсті болып келеді.Бұлардың жүзбеқанаттары қысқалау.Бірақ оның екі жағындағы бес-бестен он желебезегі бар. Лимон акуласының ұзындығы 12-15 жылда 2 метрге жетеді.Олар өз қонысын дәл осы кезде ауыстырады.Таяз судан терең суға қарай көшеді. Дегенмен олар өте терең суларды ұнатпайды. Олар тропикті суларда тіршілік етеді.Аналығы жыл сайын 20 шақты акуланы өмірге әкеледі.Жаңа туған лимон акуласының ұзындығы 60-70см болады. Таралуы *Тынық мұхиты *Оңтүстік Америка *Батыс Африка *Мексика шығанағынан да кездестіруге болады. Тағы қараңыз *Акула Дереккөздер
Айғырұшқан

Айғырұшқан – Қазақстан аумағында орналасқан ежелгі қорым, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Арыс қалалық әкімдігіне қарасты Қожайтоғай ауылынан 25,5 км оңтүстік-шығыста, Айғырұшқан тауының үстінде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің және Шымкент қалалық археологиялық және этнологиялық экспедициясы зерттеген. Айғырұшқан тауы солтүстік-шығыстан, оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Тау үлкен екі бөліктен тұрады. Бөліктері Бірінші бөлігі үлкен, үсті жайпақ, солтүстік-батыс жағы тегіс, оңтүстік-шығыс жағы тік жарлы болып келген. Екінші бөлігі биік шоқы, бас жағы оңтүстік-шығысқа қарай иіліп келген. Айғырұшқан тауында таспен үйілген үлкенді-кішілі 8 және бірнеше ұсақ обалар бар. Бірінші оба Бірінші оба екі тау жотасының арасында, аумағы 15,80х14,20 м, ортасының тастары алынып сай болған. Аумағы 6 м, тереңдігі 50 см. Оба биіктігі 1,30 см. Қалған жеті оба тау жотасының үстінде жатыр. Екінші оба Екінші оба жота жиегінен 50 м, оңтүстік жиектен 5 м қашықтықта орналасқан. Аумағы 5,8х5 м, биіктігі 20 см, екіншісі оба мен төртінші оба арақашықтығы 98 м, төртінші оба оңтүстік жота жиегінен 7 м жерде, аумағы 12 м, биіктігі 70 см. Ең аумақты оба Обалардың ішіндегі ең аумақтысы 5 оба жота жиегінен 31 м жерде орналасқан. Аумағы 18х18 м, биіктігі 1,70 см болып табылады. 6-шы оба 5 обамен жалғасып жатыр. Аумағы 9,50х9 м, биіктігі 70 см. Осы 5, 6 обалардың оңтүстік жағында он шақты ұсақ обалар бар. Олардың біразының орындары аласа шұңқыр болып қалған. 6 обадан 33 м қашықтықта 7 оба бар, аумағы 12х12 м, 8х7,50 м, биіктігі 50 см болып келген. Қорым темір дәуіріне жатқызылады. Дереккөздер
Юй

Ұлы Юй – Қытайдың аызға айнплған ежелгі патшарының бірі. Өзінің дарыны мен күш-қабілетін ол император Яоның билігі кезінде көрсетті. Оның есімі Қытайдың шет аймағын басып қалған су тасқыны кезінде суды кері қайтара алуымен әйгіленді. Осыдан кейін оған Қытай жерін тоғыз провинцияға бөлу жұмысы тапсырылды. Б.з.д. 2278 жылы Юй бұл тапсырманы сәтті орындап шықты. Аңызға сенсек, император Яоның тұсында Қытай елінде су тасқыны жиі орын алған. Соның салдарынан егіс алқаптары су астына қалып, үйлер қирап, халық үнемі көшіп-қонумен болған. Яо бұл істі Юйдің әкесі – Гуньге тапсырады. Гунь тоғыз жыл бойы су тасқынымен алысады, бірақ тасқын одан әрі күшейіп, дес бермей кетеді. Яодан кейінгі император – Шунь Гуньді дарға асып, су тасқынымен күресуді оның ұлы Юйге тапсырады. Юй каналдар салғызып, өзен арналарын тазартып, судың теңізге қарай ағуын қамтамасыз етті. Осылайша, Юйдің 13 жыл бойғы еңбегінің арқасында су тасқыны басылып, су теңізге ағатын болды. Халық қайтадан егіншілікпен айналыса бастады Юй таққа б.з.д. 2205 жылы отырып, Ся әулетінің негізін қалады. Сөйтіп Қытай б.з.д. 1766 жылға дейін басқарады. Дереккөздер
Сәндік маталар

Сәндік маталар. Үйдің ішін сәндеуге және жиһаздауға (есік-терезе жабындылары, перделер, дастарқандар, мебель тысы т.б. ) пайдаланылады. Олар химиялық талшықтардан, мата, жүн, зығыр, жібек және басқа да жіптерден немесе аралас талшықтардан тоқылады. Сәндік маталар үйдің ішкі жасауының маңызды құрамдас элементі болғандықтан, интерьердың сипаты, сәндігі мен әсерлілігі соларға байланысты. Маталарды дұрыс тандап арқылы үйдің ішкі көлемі мен пропорциясының көрінісін біршама өзгертуге болады. Дереккөздер
Амазон дельфині

Амазон өзенінің дельфині басқа дельфиндерге қарағанда еріншек. Олар 30 жылға жуық өмір сүреді. Бұл дельфин шөбі мол таяз суларда олжасын оңай ұстайды. Сондай-ақ олар таза суда тіршілік етеді. Денесінің үстіңгі жағы - қоңырқай. Құйрық жүзбеқанаты әлсіз болғандықтан, суда тез жүзе алмайды. Аталықтарының ұзындығы 1,5 метрден 3 метрге дейін барады. Ал аналықтары 2 метрге жуық болады. Салмағы шамамен 161 кг дейін жетеді. Амазон дельфині жайын, пиранья және шаянтәрізділермен қоректенеді. Ол Амазон, Венесуэла, Ориноко өзендерінде, сонымен қатар Колумбия, Эквадор, Солтүстік Перу, Бразилия және Боливияда тіршілік етеді. Амазон өзенінің бойын мекендейтін халықтар арсында осы бір дельфин жайлы аңыз-әңгімелер өте көп. Амазон өзенінің дельфині мамыр-шілде айларында, cу деңгейі көтерілгенде көбейеді. Олар жақсы көреді, сондай-ақ есту қабілеттері де жақсы дамыған. Одар өздерінен ерекше ультрадыбыс шығарып, оның кері қайтқан жаңғырығын қабылдау арқылы өз жемтігін табады. Дереккөздер зообағындағы Амазондық дельфиндер]]
Шиваджи Раджа Бхонсле

Шиваджи Раджа Бхонсле немесе Чхатрапати Шиваджи – 1674 жылы батыс Үндістанда Маратха империясының негізін қалаған үнді ұлтының ұлы батырлардың бірі. Ол Үндістанның әсіресе қазіргі Махараштра штатында ұлы батыр саналады. Шиваджидің билікке келуі Деккан жағалауындағы Махараштра штатынан басталды. 1645 жылы 17 жастағы Шиваджи Торна қамалындағы Биджапур патшалығына сағыс ашып, патшалықты жаулап алады. Бұл оның алғашқы әскери жорығы болатын. 1647 жылы ол Кондана және Раджаг қамалдарын басып алып, Пуна аймағында толығымен өз билігін жүргізді. 1654 жылы Шиваджи Батыс Гхат пен Конкан жағалауын бойлап жатқан қамалдарды жаулап алады. Шиваджи ресми түрде 1674 жылы 6 маусымда Райгад қаиалында таққа отырып, оған Кшатрий Кулавантас лауазымы берілді. Дереккөздер 1100 қызықты деректер. Калыбай Салтанат (талқ) 21:39, 2014 ж. сәуірдің 18 (ALMT)
Стереофонды телефон

Стереофонды телефон ( с т е р е о қ ұ л а қ і л д і р і к т е р ) — стереофонды, монофонды музыкалық программаны электрофон, магнитофон, радиоқабылдағыш, телевизор сияқты тұрмыстық дыбыс жаңғырту аппаратураларынан тыңдауға арналған электрлі акустикалық құрал. Екі телефоннан (оң және сол) құралады. 1 не 2 болат серіппе немесе сымның көмегі арқылы құлақты баса басқа кигізіледі. Бөгде дыбыс кедергі келтірмес үшін телефондар дыбыс изоляциялық қасиеті жақсы (мыс., кеуекті резеңке) материалмен тысталады. Дереккөздер
Шаббудин Мұхаммед шах Жахан

Шаббудин Мұхаммед шах Жахан – 1628 – 7658 жылдары ұлы Моғол империясының билеушісі. Ол – Бабыр, Хумаюн, Акбар және Жаһангерден кейінгі бесінші билеуші. Жас кезінде оны Акбар өте жақсы көрген екен. Шах Жахан билік еткен жылдар моғолдардың сәулет өнеріндегі «алтын ғасыры» болды. Шах Жахан көптеген аса танымал ескерткіштерді салдырған. Оның ішіндегі ең әйгілісі – Тәж-Махал. Ол Қызыл Форт және Делидегі Джемма мешіті сияқты ғимараттарды қантөгіс шайқаспен қорғап қалды. Ол өзіне өте ыстық ғимарат – ақ Тәж-Махалға ұқсатып, өзіне арнап қара Тәж-Махал салғысы келген. 1617 жылы оның Деккандағы Лодиге қарсы соғыста көрсеткен ерлігі үшін әкесі оған шах Жахан Баһадүр деген құрметті атау берді. 1646 жылдары шах Жахан мемлекеттің шекарасын солтүстік-батысқа қарай кеңейтті. Шах Жаханның күші қазіргі Тәжкістандағы Бадахшан және Балхқа дейін жетті. Дереккөздер 1100 қызықты деректер. Калыбай Салтанат (талқ) 21:53, 2014 ж. сәуірдің 18 (ALMT)
Періште акула

Періште акуласын "монах акуласы" деп те атайды. Кейбіреулер оны "құмды албасты" дейді. Періште акулаларының орташа ұзындығы - шамамен 1,2 метр. Оның алып денесі суасты кемесін еске түсіреді. Сол себепті сүңгуірлер мен жүзушілер қауіптенеді. Періште акуланы көргендер тезірек жасырынып қалуға немесе қашып кетуге тырысады. Періште акула шаяндармен, жұмсақ денелі омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Олар құм астында және теңіз түбіндегі құздарда тіршілік етеді. Періште акула- акуланың ерекше түрі. Оның денесі мығым болады. Ал жүзу қанаттары- үлкен, жалпақ. Жақ бұлшық еттері- созылмалы. Қорегін жағын ашып жүріп ұстап алады. Оның екі арқа жүзбеқанаты бар. Артқы қанаттары болмайды. Оңтүстік жартышардын жылы теңіздерінде тіршілік етеді. Періште акулалар жылдам жүзе алмайды. Ол түсін көк сұрдан күлгін сұрға дейін өзгерте алады. Қарын тұсы аппақ болады. Періште акула туған кезде шамамен 170- см- ге жуық болады. Періште акула 8000 метрге дейінгі тереңдікте өмір сүреді. Дереккөздер
Чулалонгкорна

Ұлы Чулалонгкорна Тайландтағы Чакри әулетінің бесінші патшасы болған. Ол Сиамның ұлы патшаларының бірі саналады. Оны сондай-ақ тайлықтар «сүйікті ұлы патша» деп атаған екен. Чулалонгкорна патша 1853 жылы 20 құркүйекте Бангкокта дүниеге келген. Монгкут патша мен Дибсиринди патшайымның ұлы. 1868 жылы 1 қазанда әкесінің мұрагері ретінде таққа отырды, дегенмен бас министр Чао Прайя Си Сужнавунсэ төрт жыл регент кызметін атқарады. Чулалонгкорна 1910 жылы 23 қазанда қайтыс болды. Бұл күн ұлтық мереке ретінде тойланды. Чулалонгкорна үкіметке бөлмелік жүйе енгізу, әкімшіліктің жартылай феодалдық аймағын заманауи провинциялар мен аудандарға бөліп басқару жаңартулар енгізді. Таиландта алғашқы теміржол Чулалонгкорна патшалық құрған тұста – 1896 жылы ашылды. Теміржол Бангкоктан Аютхайға дейін жүргізілген болатын. Дереккөздер 1100 қызықты деректер. Калыбай Салтанат (талқ) 22:03, 2014 ж. сәуірдің 18 (ALMT)
Арну киті

Арну киті немесе оңтүстік төрт тісті киті — киттәрізділер отрядына жататын сүтқоректі. Олардың ұзындығы 9 метрге жуық. Ол тұмсықты Байрд китіне ұқсағанымен денесі одан анағұрлым кіші. Денесі қоңыр-сұр, ал басы мен екі бүйірі ақшыл түсті болып келеді. Денесінде аппақ дақтары бар. Басы кішкентай, ал тұмсығы жіңішке, тістері аузы жабық тұрғанның өзінде көрініп тұрады. Аналықтары аталықтарына қарағанда ұзынша болып келеді. Тұмсықты Арну киті топтасып тіршілік етеді. Олардың бір үйірінде 6-10 кит болады. Кейде тіпті одан да көп болуы мүмкін. Киттің осы түрін Тасман теңізінен, Оңтүстік Тынық мұхитында орналасқан Альбатрос Кордильера аралын және Жаңа Зеландиядан кездестіруге болады. Олар мұхит түбін тіршілік ететін балықтармен, жұмсақ денелі омыртқасыздармен қоректенеді. Тұмсықты Арну киті теңіз жағалауына жақын, таяз жерлерде тіршілік етеді. Бұл киттер жазда 34°С суық суда өмір сүрсе, қыста теңіз түбіне қарай кетеді. Ғалымдар олардың теңіздің 7000 метрлік тереңдігінде жүзіп жүргенін байқаған. Дереккөздер
Чандрагупта

Чандрагупта Маурия б.з.д. 340 жылы дүниеге келген. Ол Маурия империясының негізін қалады. Чандрагупта кіші мемлекеттердің басын біріктіріп, үлкен империя құрды. Тарихта Үндістан елінің басые біріктірген алғашқы император ретінде белгілі. Патша тағына отыруы үшін Чандрагупта – Нанда әулеті мен Үндістада Александр Македонский қалдырған грек гарнизондарымен табанды түрде күресті. Нандалармен арада болған шайқаста бір миллион жауынгер, он мың піл, жүз мың атпен бес мың арабшы мерт болды. Билікке б.з.д. 317 жылы келген Чандрагупта өзінен бұрынғы билеушілердің әскерін пайдаланды. Нәтижесінде ол 400 мың жауынгер мен 4000 пілге ие болды. Осы күшпен ол бүкіл Солтүстік Үндсітанды алды. Империяны Бенгаль шығанағынан Араб теғізіне дейін созды. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Мартышкалар тұқымдасы

Мартышкалар тұқымдасы — тар танаулы маймылдардың көбірек тараған тобы. Бұлардың ұрты жақсы жетілген ұрт қалтасы, ұзын құйрығы, жамбас сірісі болады. Оның 140-тан астам түрі Африкада, Азияда, Еуропада тараған. Екі тұқымдас тармағына бөлінеді: * Cercopithecinae - Мартышалар (тұқымдас тармағы) * Colobinae. Нағыз мартышкалар негізінен ормандарда тіршілік етеді. Бұлар тропиктік ормандарда топтанып жүріп, өсімдікпен қоректенеді. Павиандар — көбінесе үңгірлерді мекендейтін, жартасты тауда болатын организмдер. Әр түрлі заттармен қоректенеді. Кейбір түрлері сүтқоректілерге де шабуыл жасайды. Негізгі таралу аймағы — Африка. Макакалар Оңтүстік Азияның орманды жерлерінде өмір сүреді. Көбінесе павиандар секілді таудың тасты жерлерін мекендейді. Тағы қараңыз * Тар танаулы маймылдар Дереккөздер
Люй Люй жүйесі

Люй Люй жүйесі Чжоу династиясы (б.з.б.1122 - 249) кезінде Люй Люй жүйесі қытай ғалымдарының музыкалы – теориялық еңбектерінде өзінің толық сипатына ие болды. Олар акустика заңдарына негізделген еңбекті көп керек ететін санаулар жолымен 12 – сатылы октава ішіндегі хроматикалық дыбыс тізбекті тауып, анығына жеткізді. Ол «шиэр люй» немесе «хуан чжун» (алғашқы дыбыстізбек атынан шыққан) деген атауға ие болды. Бұл дыбыстізбек жарты тондап құрылған 12 түтікте орындалады. Ондай түтіктер жиынтығы, сонымен бірге оған сүйенген акустикалық жүйе «люй» деп аталады. Люй түтіктері белгілі ұзындықпен және қимамен жасалады.Түтік бір жағынан бітелген, қырынан тесілген болып келеді. Люй жүйесінің негізгі дыбысы хуан – чжун деп аталады. Ол ұзындығы қытай 9 дюймға тең, 9 сызықты қималы түтіктен шығады. Ондай түтік үшінші октавадағы ми нотасын береді.Қалған түтіктер «хуан – чжун» - ға анық математикалық санауларға негізделіп келістіріледі. Қытайлықтар Пифагорға дейін көп уақыт бұрын тондардың математикалық қатынастары жайлы білген. Олар ішектің немесе ауа бағанасы 1 де 2 қатынасы октаваны, 2 де 3 қатынасы таза квинтаны беретінін білген. Осы принцип бойынша люй люй 12 түтігі құрастырылған. Онда әр келесі түтікше алдындағысына 2 де 3 қатынасында болу керек. Бұл қатынастарды бір рет 2 де 3, келесіде 3 те 4 қылып өзгертіп отырып октавадан асатын тон беретін (2 де 3 + 2 де 3 = 4 те 3) түтіктің көлемін өзгертеді. Сөйтіп осындай тізбек шығады: «Люйдің» әр дыбысының өз символикалық атауы бар. Түтіктерді келістіру нәтижесінде кварта – квинталық принципіндегі тізбек пайда болады.
Өткір тұмсықты Атлант акуласы

Өткір тұмсықты Атлант акуласы – хордалы шеміршекті балықтар тобына жатады. Бұл- өте кішкентай, қорғансыз акула. Түсі қоңыр, жасыл, сұрғылт, көгілдір сұрғылт, ал денесінің төменгі бөлігі ақ түсті болып келеді. Ауыз қуысы өте үлкен және аузының айналасы қатпарлы. Тұмсығы- өткір әрі ұзын. Арқасынан құйрық жүзбеқанатына дейін созылған қара бүйір сызығы бар. Өткір тұмсықты Атлант акуласының ұзындығы 1,2 метрге жуық. Бұл акула Атлант мұхитында, Флорида түбегі мен Ньюфаундленд аралы аралығында, сондай-ақ Мексика шығанағында тіршілік етеді. Өткір тұмсықты Атлант акуласы жаз айларында жағаға жақын 12 метр тереңдікті мекендейді, ал қыс мезгілінде 27 метр тереңдікте болады. Бұл акула- жыртқыш, Ол майда балықтармен, шеміршексіз жұмсақ жәндіктермен және асшаяндармен қоректенеді. Ұрпағын тірі күйінде туады. Ол маусым айында таяз теңіз жағалауына жүзіп барып, 4-7 акуланы өмірге әкеледі. Бүйір тұсында, арқасынан бастап, құйрық жүзбеқанатына дейін созылған қара сызығы бар, бұл- оның басқа акулалардан ерекшелігі. Дереккөздер
Фалес теоремасы

Фалес теоремасы Егер бұрыштың қабырғаларын қиятын параллель түзулер оның бір қабырғасында тең кесінділер қиса, онда олар екінші қабырғасында да тең кесінділер қияды. Бұрыштың қабырғаларымен қиылысатын параллель түзулер бұрыштың қабырғаларында пропорционал кесінділер қияды. Трапеция Екі қабырғасы ғана параллель болатын дөңес төртбұрыш трапеция деп аталады. Трапецияның параллель қабырғалары табандары, ал параллель емес қабырғалар бүйір қабырғалары деп аталады. Бүйр қабырғалары тең трапеция теңбүйірлі трапеция деп аталады. Егер трапецияның бір бұрышы 90°қа тең болса, онда ол тікбұрышты трапеция болады. Трапецияның төбесінен табанына түсірілген перпендикуляр оның биіктігі деп аталады. Қарсы жатқан төбелерін қосатын кесінді трапецияның диагоналі деп аталады. Үшбұрыштың орта сызығы Үшбұрыштың екі қабырғасының ортасын қосатын кесіндіні үшбұрыштың орта сызығы деп атайды. Үшбұрыштың екі қабырғасының ортасын қосатын орта сызық үшінші қабырғаға параллель және оның жартысына тең болады. Үшбұрыштың төбесін сол төбеге қарсы жатқан қабырғаның ортасымен қосатын кесінді медиана деп аталатыны белгілі. Үшбұрыштың үш медианасы бір нүктеде қиылысады және ол нүкте әрбір медиананы оның табанынан бастап есептегенде 1/3 бөлікке бөледі. Трапецияның орта сызығы Трапецияның бүйір қабырғаларының ортасын қосатын кесіндіні трапецияның орта сызығы дейміз. Трапецияның орта сызығы табандарына параллель және табандарының қосындысының жартысына тең. Үшбұрыштың биіктіктері Кез келген үшбұрыштың биіктіктері бір нүктеде қиылысады. Әрбір үшбұрышпен 4 нүкте байланысты: 1) үш медиана бір нүктеде қиылысады, ол нүкте ұшбұрыштың ауырлық центрі болады; 2) үш биссектриса бір нүктеде қиылысады, ол нүкте іштей сызылған шеңбердің центрі болады; 3) үш биіктік бір нүктеде қиылысады, ол нүкте үшбұрыштың ортоцентрі деп аталады; 4) үшбұрыштың қабырғаларына жүргізілген үш орта перпендикуляр бір нүктеде қиылысады, ол нүкте сырттай сызылған шеңбердің центрі болады. Бұл нүктелер үшбұрыштың тамаша нүктелері деп аталады. Ромб Барлық қабырғалары тең параллелограмм ромб деп аталады. Ромбының диогональдары өзара перпендикуляр және олар бұрыштардың биссектрисалары болып табылады. Егер параллелограмның диогональдары перпендикуляр болса, онда ол ромб болады.
Табиғи омлет

Табиғи омлет. Шикі жұмыртқаға сүт және тұз қосып, қасықпен әбден көпіршігенше арластырады да, қызып тұрған табадағы майға дайын қоспаны құйып, қатты жанған отта қуырады. Омлет қоюлана бастаған кезде оның екі жағынан пышақпен көтеріп, ортасына қарай иеді, табадағы омлетті табақшаға аударыпсалып, содан кейін үстіне сары май жағып, дастарқанға қояды. 3 жұмыртқаға : 1 ас қасық сүт, 1 ас қасық сары май керек, тұз татымына қарай. Дереккөздер
Атлант ақ бүйірлі дельфині

Атлант ақ бүйірлі дельфинін анықтау өте оңай. Оның тұмсығы ерекше сүйірленген, арқасы- қара түсті, ал екі бүйірі- ақшыл және қара түсті. Денесінің астыңғы бөлігі аппақ. Атлант ақ бүйірлі дельфині Атлант мұхитын Гренландяға дейінгі аралықтағы суық суларда кездеседі. Олардық қорек көзі әртүрлі. Қорегінің көп бөлігін кальмар, майшабақ, майда балықтар мен асшаяндары құрайды. Ұрпағын жаздың соңында, яғни тамыз айында өмірге әкеледі. Оның көздері кішкентай және түймеге ұқсас болады. Оның дөңестелген денесі- жұп- жұмыр. Ақ бүйірлі Атлант дельфині басқа дельфиндерге қарағанда ұзақ өмір сүрмейді. Ең ұзақ жасағаны 27 жыл. Сондай- ақ құйрығына қарай сары немесе сары қоңыр жолақтары бар, алқымы сұр түсті. Бұл дельфин басқа дельфиндерге қарағанда сәл үлкендеу. Ересек ақ бүйірлі дельфиннің салмағы 200-230 келіге дейін жетеді. Дереккөздер
Томас Сэмюэл Кун

Томас Сэмюэл Кун (; 18 маусым 1922, Цинциннати, Огайо — 17 тамыз 1996, Кембридж, Массачусетс) – американдық философ және ғылыми тарихшысы, постпозитивтік ғылым философиясының басты өкілдерінің бірі. Негізгі шығармасы «Коперникиандық рефолюция» (1957), «Ғылыми революциялардың құрылымы» (1962), «Қара дене теориясы және кванттық үзіктілік» (1978) және т.б. Дереккөздер
Үлпілдеген тәтті омлет

Үлпілдеген тәтті омлет. Жұмыртқаның сары уызын құмшекермен араластырып, оған лимон қабығының үгіндісі немесе ваниль қосады да, оларды еөпірші тілген жұмыртқаның ақ уызымен араластырады. Қоспаны ыдысқа құйып, үстіне құмшекер сеуіп, духовкаға қояды. Дайын омлетті қайнатпамен әшекейлейді. 6 жұмыртқаға: 1 стакан құмшекер, ½ лимон қабығының үгіндісі немесе ваниль қажет. Дереккөздер
Омлет

Омлет. Омлетті су, сүт немесе кілеге қосып табағи түрде, сондай-ақ әр түрлі өнімдерден (колбаса, қақталған төс ет, сосиски, помидор, жаңа жиналған көкөніс т.б.) дайындайды. Ол, негізінен, таңертеңгі асқа беріледі. Қайнатпа, бал, жаңғақ, қосылған омлет тәтті тағам ретінде пайдаланылады. *Табиғи омлет *Көк пияз қосылған омлет *Үлпілдеген тәтті омлет Көк пияз қосылған омлет Көпіршітілген шикі жұмыртқаға сүт, тұз және ұсақтып туралған қөқ пияз (1 ас қасық) қосады. Сосын жоғарыда айтылған әдіс бойынша құыру керек. Дереккөздер
Хейдар Жамал

Хейдар Жамал Джахидұлы (; 6 қараша 1947, Мәскеу – 5 желтоқсан 2016, Алматы, Қазақстан) — ресейлік ислам қоғам қайраткері. Ресей Ислам комитетінің төрағасы; «Российское исламское наследие» жалпыресейлік қоғамдық қозғалысының мүшесі; Ислам халық және араб конференциясының (ОИАНК) тұрақты мүшесі; Ресей сол фронтының координациялық топтамасының негізін қалағандардың бірі ; Ресей халық ассамблеясының депутаты. Келіспеушілер маршының мүшесі . Өмірбаяны Хейдар Жамал 1947 жылының 6 караша күні Мәскеу қаласында туған. Әкесі — әзірбайжан, ал анасы орыс. Дереккөздер
Ғ

Ғ, ғ — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл артынан жұмсақ таңдайға жанасып кері қайтуы және өкпеден шыққан ауаның шолақ тілді дірілдетуі әрі дауыс шымылдығының қатысуы арқылы жасалатын ұяң дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп. Қазақ тілінде Ғ дыбысы тек қана жуан (а, ы, о, ұ) дауыстылармен тіркесіп айтылады (мысалы, ғасыр, тоғыс). Ғ дыбысы сөз басында сирек қолданылады (мысалы, ғибрат, ғұрып), сөздің соңында кездеспейді. Келесі тілдердің әліпбиінде қолданылады Дереккөздер
Байцзи дельфині

Байцзи немесе Янцзы дельфині — Қытайдағы Янцзы өзенін мекендейтін сүтқоректі. Бұл- Ақ дельфин тұқымдастарына жататын дельфиннің бір түрі. Мұндай дельфиндердің саны өте аз. Олардың арқа жүбеқанаты төмен орналасқан. Ал тұмсығы жіңішке болып келеді. Салмағы- 135-230 келі, ал ұзындығы - 2,5 метр. Байцзи дельфиннің денесі мығым және шымыр. Көздері кішкентай, бірақ жақсы көреді. Дельфиннің қозғалысы әсем. Тұщы суды мекен етеді. Оның тұмсығы өте ұзын және тұмсығының ұшы сәл жоғары көтерілген. Байцзи өзені дельфиндері 2-6 дельфинен тұратын аз ғана үйірмен жүзеді. Ең үлкен үйірдегі дельфин саны 16- ға дейін баруы мүмкін. Өзеннің ағысы қатты болған кезде олар өзеннің жоғарғы жағына, көлемі шағын өзендерге қоныс аударады. Дельфиннің жаңа туған ұрпағының ұзындығы 80-90 см-ге дейін жетеді және олар 8-20 айға дейін анасының сүтімен қоректенеді. 1996 жылы "Байцзи дельфині жоғалып кету қауіпі төніп тұр" деген ақпарат таратылды. Ал 2007 жылы ғалымдар оны жер бетінен жойылып кеткен жануарлар тізіміне қосты. Дереккөздер
Сирендер

Сирендер құрлыққа шықпайтын, өмір бойы суда тіршілік ететін сүт қоректілер. Систематикалық жағынан тұяқтыларға жақын, теңіз жағасында тіршілік етуге бейімделген тұяқтылардың бір бұтағы болып саналады. Дене формасы киттерге ұқсас, бірақ мойыны денесінен айқын бөлінген. Тек қана ескек тәрізді алдыңғы аяғы болады, сол сияқты саусағынан тұяқтың қалдығын байқауға болады. Азу тістері — тұяқтылардың тістері сияқты тегіс болады. Сонымен қатар қарны да бірнеше бөлімнен тұрады. Сирендер теңіздердің жиектеріне жақын жерлерді мекендеп, одан өзендерге өтеді. Су астындағы өсімдіктермен қоректенеді. Топтанып тіршілік ететін организмдер. Ламантин Ламантиндардың (Маnаtіdае) — бірнеше түрлері Африканың батыс жағалауына, Оңтүстік Американың шығыс жағалауына, Антил аралдарына тараған. Дюгондар Дюгондар (Наlісогіdае) — Үнді мұхитының жағалауында кездеседі. 1741 ж. орыс академигі Стеллер—Командор аралдарында сирендердің ірі бір түрінің барлығын анықтап, оны Стеллердің құрметіне — Стеллер сиыры (Rһуtіnа stеllеrі) деп атаған. Олар теңіз капусталарын жеп тіршілік етеді. Адамнан қашпайды. Стеллер анықтағаннан кейін, оларды кәсіпшілер аулап, құртып жіберген. Ең соңғысы 1768 жылы ұсталған. Дереккөздер
Дамандар

Дамандар систематикалық жағынан тұяқтыларға жақын, ұсақ жануарлар. Алдыңғы аяғында төрт, артқы аяғында үш саусағы және тұяғының рудименті болады.Африканың төменгі олигоценінен және Еуропаның теменгі плиоцен кезендерінен белгілі. Дене тұрқы 30-60 см, салмағы 1,5 нан 4,5 кг дейін. Сыртқы пішіні кеміргіштерге ұқсас, бірақ филогенетикалық жағынан ет тұмсықтыларға жақын. Құйрығы қысқа немесе мүлдем жоқ. Жоғарғы ерні қақ айрылған. Алдыңғы аяқтары төртсаусақты, ал артқы аяқтары үшсаусақты, тұяқтәрізді тырнақтары бар. Жоғары күрек тістері кіреукесіз, ішкі жағында әрдәйім өсуде болады; диастемасы бар. 3 тұқымдасы, оның ішінде 1 қазіргі кездегісі, 2-3 туысы, (7-12 түрі), Африкада және Азияда, (Аравия түбегінен Сирияға дейін) таралған. Ормандарда, (жекеленіп) және 4,5 мың м. биіктікте таулы аймақтарды, (топ- тасып) мекендейді. Құрлық немесе ағаш-бұталарда, жылдам қимылды жануарлар. Өсімдік қоректілер. Жылына бір рет 1-3 дейін ұрпақ береді. Ет үшін ауланады. Дереккөздер
Лангет

Лангет — жұқалап турап қуырған сиыр етінен дайындалатын қою тағам. Мазмұны *Еттен жасалған лангет *Соус қосылған лангет Еттен жасалған лангет Етті жуып, сіңірі мен майынан ажыратып, жұқалап турайды да, аздап жаныштайды. Содан кейін татымына қарай тұздап, бұрыштап, қызып тұрған табадағы майға екі жағына аударыстыра отырып 5-6 минут қуырады. Ет әбден піскеннен кейін оны басқа ыдысқа салып, табаға бірнеше қасық сорпа құйып қайнатады. Соус қосылған лангет Жоғардағы әдіс бойынша құырып, содан кейін етті басқа ыдысқа салады. Ет қуырылған табаға 2 ас қасық томат-пюре салып, оны қоюланғанша бұқтырады да, үстіне 1 шай қасық ұн қосып, бір стакан сорпаға араластырып, 4-5 минут қайнатады. Дереккөздер
Байрд тұмсықбетті киті

Байрд киті — тұмсықбетті киттер арасындағы ең ірісі. Сонымен қатар ол "Солтүстік алып шөлмек мұрын" және "төрт түсті алып кит" деген атаулармен де танымал. Оның денесі ұзынша келген. Түсі көкшіл. Киттің бауырында ақ дақтары бар. Бұл киттер Тынық мұхитының солтүстік аймағында көп кездеседі. Тұмсықты Байрд киттері терең суларда жүзгенді ұнатады. Тұмсықбетті Байрд киттері топтасып тіршілік етуге бейімделген. Терең суларда жүзгенді ұнатады. Олардың 1 үйірінде, кем дегенде, 30 кит болады. Кездесетін жерлері: Бұл киттер, негізінен, Тынық мұхитының Солтүстік бөлігінде, Алеут аралдарының маңында, Калифорния, АҚШ, Ванкувер, Канада және Жапонияның айналасындғы суларда тіршілік етеді. Қоректенуі Тұмсықбетті Байрд киті кальмар, сегізаяқ, макрель теңіз шабақтарымен және судың ең терең жерін мекендейтін балықтармен қоректенеді. *Тұмсықбетті Байрд китінің жаңа туған ұрпағының ұзындығы 4,5 метр, салмағы 12 тоннаға дейн жетеді. Басқа тұмсықбетті киттер секілді, бұл киттер де су астында 25-30 минутқа дейін жүзіп жүреді. Өмір сүру ұзақтығы- 70 жыл. Тұмсықбетті Байрд китінің буаздық мерзімі 17 айға дейн созылады екен. Дереккөздер
Алып акула

"Алып акула" деп аталатын бұл акула көлемі жағынан екінші орында тұр. Ол "күн балығы", "піл акула", "желкенші акула", "үлкен ауызды акула" деген атпен де танымал. Аналық акуланың ұзындығы 10 метрден асады, ал аталығының ұзындығы- 9 метр. Жаңа туған жас акуланың ұзындығы 1,5 метрдей болады. *Алып акулалар үнемі аузын ашып жүзеді. Ол тәулігіне бірнеше миллиондаған тонна су жұтып, оны үлкен желбезек саңылаулары арқылы шығарады. Сумен бірге аузына түрлі ұсақ жануарлар мен балықтар да кіреді.Бірақ олар шығар тұста, сүзгіден өтпей, алып акуланың азығына айналады. Бұрын олар А дәрумені мен майға толы үлкен бауыры үшін ауланса, кейін майшам жасау мақсатында ауланған. Таралуы Алып акула Австралияның оңтүстік және батыс жағалауларының, Оңтүстік Африка мен Жаңа Зеландия, Қызыл теңіз бен Қытай және Жапон жағалауларын мекен етеді. *Бұл акулалардың аталықтары жыныстық жағынан шамамен 12-16 жылда жетіледі. Жұптасу жаздың басында басталады. Аналықтары 3 жылда 2-3 ұрпақты өмірге әкеледі. Алып акуланың ең ұзақ өмір сүру жасы 50 жылдан аспайды. Алып акулалар жыл мезгілі өзгерген сайын мекендерін ауыстырып отырады. Дереккөздер
Баян (Жамбыл ауданы)

Баян — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Архангель ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 43 км-дей жерде, Масакөл көлінен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 983 адам (517 ер адам және 466 әйел адам) болса, 2009 жылы 644 адамды (337 ер адам және 307 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Муромское (Солтүстік Қазақстан облысы)

Муромское — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Баянауыл ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған. Географиясы Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 43 км-дей жерде. Жергілікті халық 1999 жылы жергілікті халық саны 298 адам (152 еркек және 146 әйел) болса, 2009 жылғы санақтың мәлiметтерi бойынша, ауылда 60 адам тұрады (31 еркек және 29 әйел) . Дереккөздер
Баймағанбет Ізтөлин ауылы

Баймағанбет Ізтөлин ауылы (1999 жылға дейін — Кировка) — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Архангель ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстікке қарай 45 км-дей жерде, Үлкен Сұлтан көлінің солтүстік-шығысында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 478 адам (244 ер адам және 234 әйел адам) болса, 2009 жылы 296 адамды (151 ер адам және 145 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Тұқымды өсімдіктер

Споралы өсімдіктерден тұқымды өсімдіктің айырмашылығы тұқыммен көбеюінде.Тұқымның түзілуінің шығу тарихы жөнінен айтарлықтай құбылыс болып табылады.Тұқымдағы ұрықта өскіннің өнуі үшін қажетті қоректік заттары болады.Тұқымды өсімдіктердің ұрықтануы суға байланысты емес, мұның өзі шаңжапырақтәрізділерге қарағанда тұқымды өсімдектердің күрделі екенін дәлелдейді. Тұқыммен көбею өсімдектердің екі бөлімге бөлінеді:жалаңаштұқымдылар және жабықтұқымдылар. Жалаңаштұқымдылар-гүлді өсімдіктерден бұрын дамыған. Алғашқы жалаңаштұқымдылар осыдан 200 млн жыл бұрын тіршілік еткен. Жалаңаштұқымдылардың 800-ге тарта түрлері ормандарда кең таралған ,ағаш және бұта түрінде өседі. Жалаңаштұқымдылардың ішінде көп таралғандары қылқан жапырақтылар,олардың 600-гежуық түрі белгілі. Жалаңаштұқымдылар дан мысалға қарағай мен шыршаны алуға болады. Қарағай. Ол-биіктігі 50 метрге жететін, 400 жылға жуық жасайтын өсімдік. Тамыр жүйелерінің ерекшеліктеріне байланысты қарағайлар жартастарда сусымалы құмдарда,батпақтарда,тау беткейлерінде өседі.Орманда өскен қарағайлардың негізгі тамыры жақсы дамып, топыраққа терең кетсе,құмды топыраққа, батпақта өсетіндердің тамыры жайылып, аса тереңге кетпей,топырақты беткі жағына таралады. Қылқан жапырақтары жіңішке,ұзын, сыртын жұқа,тығыз өң қаптаған жанаспалы жасушалары,онша көп емес.
Қарағанды-Арена

«Қарағанды-Арена» — мұзайдыны спорт сарайы (Қарағанды, Казыбек би ауданы, Республика даңғылы, 13). Шорт-трек, хоккей, кёрлинг және мәнерлеп сырғанаудан жаттықтыру және спорт жарыстарын өткізу үшін арналған, сондай-ақ ойын-сауық, қоғамдық шаралар да өткізіледі. 2012 ж. ашылған. Хоккейлік корт (60×30), көрермендер үшін 5500 орынды трибуна. Бiрiншi ойын «Сарыарка» мен «Барыс-2» командалары арасында өттi. Тағы қараңыз * Ақжолтай * Мұз айдыны (спорт сарайы) (Теміртау) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://eurohockey.com/arena/1690-karaganda-arena.html Karaganda Arena details — Eurohockey.com] * [http://www.nv.kz/2012/01/09/24868/ Новый ледовый дворец «Караганда Арена» оказался закрытым для самых юных хоккеистов]
Й

Й, й немесе қысқа и — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл алдының жуықтануынан жасалатын дауыссыз дыбысты белгілейтін таңба. Й ауыз жолды үнді дыбысқа жатады. "Й" әрпі көбінесе сөздің орта, соңғы буындарында жазылады (мысалы, тайлақ, тай, айна, тоғай). Қазақ тілінде (өз төл сөздерінде) й - дыбысы сөз басында келмейді. Қазақ тілінің заңдылықтары бойынша ондай сөз Ж-ға айланады. Мысалы: Түрікше һәм Қазақша: yer (йер)-жер, yür (йүр)-жүр, yay (йай)-жай (бір зат жайында мағнасында), ye (йе)-же және т.б . Й сөз басында көбінесе, қазақ тіліне орыс тілі арқылы басқа тілдерден енген сөздерде ғана келеді (йодизм, йот) немесе халықаралық терминдерде, мемлекет, жер-су есімдерінде: Йемен, йети және т.б. . Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Й»-ны &amp;#1049; немесе &amp;#x419;, ал кіші «й» әріпін - &amp;#1081; немесе &amp;#x439; деп белгілейді. Дереккөздер
И

И, и — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Еріннің артқа қарай тартылуынан жасалатын езулік дауысты дыбысты белгілейтін таңба. И - екі дыбыстың қосндысынан ("ы"+"й", "і"+"й") тұрады. И - тұйық дифтонг, көршілес фонеманың яки буынның ыңғайына қарай бірде жуан (риза, тарихи, қи), бірде жіңішке (икем, игі, ки) дыбыс. "И" сөздің барлық буынында келеді (ине, киік, жи).. Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «И»-ны &amp;#1048; немесе &amp;#x418;, ал кіші «и» әріпін - &amp;#1080; немесе &amp;#1080; деп белгілейді. Дереккөздер
З

З, з — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл ұшының астыңғы күрек тіске жуысуынан пайда болатын дыбысты белгілейтін таңба. З - айтылу орнына қарай тіс (денталь), жасалу жолына қарай ызың (фрикатив), дауыс пен салдыр қатысына қарай ұяң фонема. "З" қазақ тілінде сөздің барлық шенінде кездеседі (зат, зымыран, қазы, бозы, тұз, дүз). Латынша романдалуы: "Z,z". Ж, с, ш дыбыстарының алдынан келгенде ол айтылуда сол көршілес дыбысқа ұқсап үнделеді (ассимиляция). Мысалы, "боз жігіт" - "божжігіт", "ізші" - "ішші" т.б.. Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «З»-ны З немесе З , ал кіші «з» әріпін - з немесе з деп белгілейді. Дереккөздер
Ж

Ж, ж — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл алдының таңдайға жуықтауынан жасалатын ұян дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ж-нің жалаң (спирант), қосынды (аффрикат - "дж") түрлері бар. Аффрикат Ж-нің қазақ тілінде дербес фонемалық мәні жоқ, ол - спирант Ж-нің нұсқасы. Қазақ тілінің табиғи айтылу заңдылықтарына сәйкес: орысша - аффрикат - "дж" ретінде дыбысталады. Сөздің қазақша айтылуы: джиһаз, джігіт, джұрт, мұғалджар, үрджар, жазылуы - жиһаз, жігіт, мұғалжар, үржар, т.б. Кейде сөз ішінде (Ж) дыбысы іргелес қатаң дыбыстың ықпалымен "ш" дыбысына ұқсас естіледі, бірақ жазылуда бұл ескерілмейді. Мысалы, айтылуы - дошшан, бешшүз, жазылуы - досжан, бес жүз. Түркі тілдерінің көпшілігінде "Ж" орнына "й" дыбысы айтылады (жол - йол, жас - йаш). "Ж" қазақ тілінің байырғы сөздерінің аяғында өте сирек кездеседі (лаж, мұхтаж т.б.). Транскрипциясы Ж кирил әрпі латын тілдерін транскрипциясында түрлі жазылады: чех, словак, словен, хорват тілдерінің жазбаларында Ž әрпі, поляк тілінде - Ż нұсқасы; роман тілдерінде - G немесе J , в герман тілдерінде — диграф zh (ағыл.) немесе sh (нем.) т.б.. Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Ж»-ны немесе code>&amp;#x416; , ал кіші «ж» әріпін - немесе деп белгілейді. Дереккөздер
Ё

Ё, ё — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Жазуда екі дербес дыбыстың (й+о) қосындысын белгілейтін графикалық таңба. "Ё" орыс тілінен және орыс тілі арқылы басқа тілдерден келген кейбір сөздерде ғана кездеседі (мысалы, ёлка, слёт, заём, самолёт т.б.) .. Кодтар кестесі Дереккөздер
Е (кирил)

Е, е — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл мен иектің сәл төмен түсіп, жақтың тар ашылуынан жасалатын қысаң дауысты дыбысты таңбалайтын әріп. "Е" тіл қатысына қарай тіл алды, жіңішке, ерін қатысы жағынан езулік дыбыс. Сөздің барлық буынында кездеседі (мысалы, ел, еле, ереже). Кирил әліппесіндегі болғанымен бұл хәріп қазақ тілінің табиғи айтылу заңдылықтарына сәйкес сөз басында және сөз ортасында дауыссыздан кейін "э"-ге ұқсасестіледі (қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес сөз басында й - дыбысы я хәрпі келмейді, ондай дыбыс ж-ға айналады. Мысалы айтылулары: Йүсүф- Жүсүп, Жүсүф; Йунус- Жүнүс). Сөз ортасында орыс тіліндегі э секілді дыбысталады (мысалы, кереге, шеге). Сөздің бірінші буынында еріндік дауысты дыбыс келгенде, "Е" фонемасы "ө" дыбысына жуықтайды (айтылуы - өлөң, сүзөгөн, көбөлөк; жазылуы - өлең, сүзеген, көбелек). Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Е»-ны &amp;#1045; немесе &amp;#x415; , ал кіші «е» әріпін - &amp;#1077; немесе &amp;#x435; деп белгілейді. Дереккөздер
Д

Д, д — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тілдің ұшы жоғарғы күрек тістердің түбіне тиіп, кері қайтуы әрі дауыс шымылдығының қатысуы арқылы жасалатын дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп. Қазақ тілінде Д фонемасы жуан я жіңішке дауысты дыбыспен тіркесуіне қарай жуан (мысалы, адам, дана) және жіңішке (мысалы, дене, дән) болып айтылады. Д қазақтың байырғы сөздерінің аяғында жазылмайды, тек орыс тілі арқылы келген сөздердің соңында (мысалы, анод, катод) кездеседі. Кейде ауызекі тілде кейбір жеке Т-дан басталатын сөздердің басында Д дыбысымен айтылады (деңіз-теңіз, түзу-дүзу, тізе-дізе) айтылады. Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Д»-ны &#1044 немесе &#x414, ал кіші «д» әріпін - &#1076 немесе &#x434 деп белгілейді. Дереккөздер
Майбалық (Жамбыл ауданы)

Майбалық — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Благовещен ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 48 км-дей жерде, Майбалық көлінен шығысқа қарай орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 423 адам (211 ер адам және 212 әйел адам) болса, 2009 жылы 322 адамды (165 ер адам және 157 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Жұқалап тілінген бауыр

Жұқалап тілінген бауыр. Дайындалған бауырды ұзындығы 3—4 см және жуандығы 0,5 ұзынша етіп тіліп, майы қатты қыздырылған терең табаға салады да, қуыра бастаған соң бірнеше минуттен кейін ұн сеуіп, майдалап турап, шала қуырылған түйнек пияз, сосын қаймақ қосып араластырып, баяу жанған отқа 30—40 минут бұқтырады. Ащылау үшін ½ ас қасық «Южный», «Московский» тұздықтарын немесе томат тұздығын қосуға болады. 500 г бауырға: 2 ас қасық тоң май, 1 ас қасық ұн, ½ стакан қаймақ, 1 түйнек пияз, әркіз өз қалауынша тұз қосады. Дереккөздер
Қуырылған бауыр

Қуырылған бауыр. Жұқа қабығы мен өтін алып тастап, мұқият жуылған бауырды іріле етіп турайды, сосын тұздап, ұнға аунатып алады да, табаға салып майға немесе маргаринге қуырады. Бауырдың дайын болғанын дер кезінде анықтаудың маңызы зор, қйткені кқбірек қуырылған бауыр қатайып кетеді. Піскен бауыр кескен кезде қызарып тұрмайды. Қуырылған бауырды табаққа салып, оған қуырылған помидор мен пияз қосады. Сиырдың бауырын қуырылғаннан кейін жұмсақ болу үшін үстіне қаймақ құйып, 10-15 минут бұқтыруға болады. Дереккөздер
Хуэйцзун

Император Хуэйцзун 1082 жылдың 2 қарашасы мен 1135 жылдың маусым айы аралығында өмір сүрген. Қытайдағы Сун әулетінің ең әйгілі императорларының бірі және сегізінші императоры. Хуэйцзун өз сарайындағы көптеген суретшілерге қолдау көрсеткен. Оның сарайындағы 6000-ға жуық картина коллекциясы бар. Хуэйцзуннің өзі де суретші, каллиграф, музыкант болған адам. Өнерге деген құмарлық оның мемлекеттік істерге немқұрайлық қарауына әсер етіп, мұның соңы үлкен апатқа алып келді: империя өзінің ослтүстік иелігіненайырлды, әлемнің ең әйгілі астаналарының бірі – Кайфэн талантаражға түсті. Хуэйцзун көркемсурет өнерінің, көркем жазудың, каллиграфияның және ежелгі қытай дәуірі антиквариатының үлкен коллекциясы жиналды. Өзі өлең жазып, каллиграфия өнерінде үздік стиль қалыптастырған құралпаз суретші ретінде танылды. Сондай-ақ сәулетшілік саласы мен бақтың дизайны деген қызығушылығы артып, медицина және даосизм бағытында трактат жазды. Ол мәдени лидер болған адам. Дереккөздер 1100қызықты деректер. Калыбай Салтанат (талқ) 21:08, 2014 ж. сәуірдің 19 (ALMT)
Хумаюн

Хумаюн — Ұлы Моғолдар падшалығының 2-ші падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың үлкен ұлы, I Акбардың әкесі. Толық атағы: әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Жам-и-Сұлтанат-и-Хақиқи уә-Мажази, Сейіт әс-Салатин, Әбілмұзаффар Насыреддин Мұхаммед Хумаюн, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ. Өмірбаяны Хумаюн 1508 жылдығ 17 наурызында Кабулда Әмір Темір шөбересі Бабыр мен Махам бегімнің шаңырағында дүниеге келді. Билеген жылдары Оның тұсында патшалық құрамына қазіргі Ауғанстан, Пәкістан, сондай-ақ Солтүстік Үндістанның жекелеген бөліктері кірді. Хумаюнның екі басты бәсекелесі болды. Оның бірі — ауған феодалдарының басшысы Шер хан, екіншісі — Баһадүр сұлтан болатын. Ол Шер ханмен он бес жыл бойы соғысып, солтүстік Үндістанды өзіне қайтарады.
Табиғи антрекот

Табиғи антрекот. Етті жұқалап, шағындау етіп кесіп, содан соң тұз бен бұрыш себеді. Етті 5—7 минут (дастарқанға қояр алдында) табадағы қатты қазған майға қызарғанна қуырады. Қуырылғанда шаққан сөлін антрекотқа құйып, әрбір порцияға аздап сары май қосып берелі. Антрекотты жұмыртқа қосып әзіплеуге болады. Бұл үшін әрбірантрекоттың үстіне бір-бір қуырылған жұмыртқа салып береді. 500 г етке: 2 ас қасық сары май немесе тортасы айырылған май және қажетіне қарай тұз бен бұрыш салу керек. Дереккөздер
Базарбайтөбе

Базарбайтөбе – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Қоғам ауылынан 4 км оңтүстік-батыста, Сырдария жағалауында, Жаманкөл өзені сағасының жанында. Деректер 1969-70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Қазіргі орны төрт бұрышты келген, шығыстан батысқа қарай сәл созыла жатқан, ауданы 65х40м төбе. Шығыс жағы басқа бөліктеріне қарағанда биігірек келген, (биіктігі 4 м). Төбенің үсті жалпақ. Жоғарғы алаңқай-төбершік ауданы 35х35 м. Топографиясына қарағанда қонысқа қірер қақпа солтүстік жақта орналасқан. Жинастырылған материалдар Қостөбеден оңтүстік табылған заттарға ұқсас. Мамандар Базарбайтөбені халық 1-8 ғасырлар кезінде мекендеген деп есептейді. Дереккөздер
Антрекот

Антрекот — сиыр етінен даярланатын тағам. *Табиғи антрекот *Қуырылған пияз қосылған антрекот Қуырылған пияз қосылған антрекот Ұсақтап турап қуырған пиязды қуырылған антрекоттың үстіне салып береді. 500 г етке: 4—5 бас пияз, тұз және бұрыш қосу керек. Гарнирі: қуырылған картоп, пісіріліп езілген картоп (пюре), ас бұршақ, гүлді капуста, көкөністен жасалған салат, помидор, қияр т.б. Дереккөздер
Тит Флавий Веспасиан

Тит Флавий Веспасиан б.з. 79 – 81 жылдары, екі жылдай ғана билік құрған Рим императоры. Тит әскері мансабын Германия мен Британиядан бастады. Әскери майданда көзге түсті. 67 – 70 жылдары Иудейде еврейлер мен римдіктер арасында өткен алғашқы шайқаста Тит әкесінің жананда болып, легион басшылығына ие болды. Палестинада әскери атағын одан ары нығайтты. Тит өте билік сүйгіш, шебер дипломат еді. Әкесі Италияға кеткен кезде Титке Палестинаның басшылығын қалдырған болатын. Ол өзі күмән тудырған адамдардың аяусыздықпен жойып отырған. Сондықтан әкесі қайтыс болған соң билікке келген Титті қоғам онша құптай қойған жоқ. Дегенмен Тит қоластындағыларды өзіне бағындыру үшін сатқындар мен жансыздарды аяусыз жазалап, билеушіні ренжіткені үшін жазалағандарға кешірім берген. Тит 81 жылы 13 қыркүйекте қайтыс болды. Дереккөздер 1100қызықты деректер. Калыбай Салтанат (талқ) 21:50, 2014 ж. сәуірдің 19 (ALMT)
Султан Фатих Али Типу

Султан Фатих Али Типу – Майсур князьдігінің билеушісі. «Майсур жолбарысы» деген атпен де белгілі. Майсур армиясының офицері – Әли Хайдер мен оның екінші әйелі Фатимадан туған ұл. Билікке 1782 жылы әкесі қайтыс болған соң келіп, елді 1799 жылға дейін, яғни князьдік құлағанша басқарды. Ол билеуші ғана емес қолбасшы, ғалым және ақындығымен де танылды. Урду, каннада, парсы және араб тілдерінің білгірі болған. Типу Сұлтан өз халқының бай, қуатты және сауатты болуын қалады. Осы ойын іске асыру мақсатымен елін келімсектерден тазартты. Ол діндар мұсылман болғанымен, құзырындағы көбі үнділер болатын. Типу Сұлтан алғаш болып ақша соғу, күнтізбе жасау, өлшем мен таразыға тартуда жаңа жүйелер еңгізген. 1766 жылы 15 жасында британдықтарға бірінші соғыста ол әкесі Хайдар Алидің қасында болды. Типу басқарған Майсур әскерлерін үнді басшылары жасақтарына үлгі етіп, өздерінің әскери білім беру саласына енгізді. Дереккөздер 1100 қызықты деректер. Калыбай Салтанат (талқ) 21:54, 2014 ж. сәуірдің 19 (ALMT)