kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Орынбай Қарымбайұлы

Орынбай Қарымбайұлы (1880, Жалағаш ауданы Таң ауылы – 1931, сонда) – ақын. Шығыс сюжетімен жазылған дастан, хикаяларымен қатар өлеңдерін де кеңес үкіметі шенеуніктерінің оғаш мінездерін сынға алды. Ақынға кеңес үкіметіне қарсы теріс пікір тудырды деген айып тағылып, ОГПУ үштігі қаулысының негізінде атылды. Қазақстан Президентінің жарлығымен 1993 жылы ақталған. Ақынның «Сиқырдың сыры» атты терме-толғауы мен «Қос байбатша» хикаясы (1910) сақталған. Дереккөздер
Жарна

Жарна – табыс, артықшылықтар немесе өзге де сыйақылар алу және сақтау мақсатымен субъектінің шаруашылық мұқтаждары үшін белгілі бір құны бар активтерді (мүлікті, мүліктік құқықтарды, ақшалай қаражатты) жұмсау. Жарна: банкке салынған ақшалай сомадағы салымдар немесе қымбат бағалы құндылықтар; қандайда болсын бейкоммерциялық ұйымға кіргені үшін төлемақы (кіру жарналары); қандай да болсын бейкоммерциялық ұйымға қатысқаны үшін төлемақы (мүшелік жарналар); шаруашылық серіктестіктердің жарғылық капиталына өз үлесін (салымын) төлеу түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Сілтемелер *[http://ru.wiktionary.org/wiki/%D0%B2%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D1%81 Жарна] *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/econ_dict/4130 Жарна сөздікте] Дереккөздер
Орынбайқала

Орынбай қала қалашығы, Қарақалпаққала (ХVІІІ-ХІХ ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш, XIX ғасырдың басында салынған Орынбай сарайының қираған орны. Орналасқан жері Қармақшы ауданы, Көмекбаев ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан. Сипаты Қалашықты 1946-48 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясымен (жетекшісі С. П. Толстов) зерттеген, 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген. Қалашық тікбұрышты, өлшемдері 400х300 м, төртбұрышты үйінді жалмен қоршалған. Қабырғаларының биіктігі 1-1,5 м. Қалашықтың өлшемдері 31х20 м, қабырғаларының биіктігі 4 м, қалыңдығы 70 см болатын 12 бөлменің орны мен өлшемдері 8,5х7,5 м, қабырғаларының биіктігі 2 м, қалыңдығы 50 см болатын үш бөлмелік мешіттің қалдықтары сақталған. Сыртқы бекініс қабырғасының айналасында қалашықты қоршап жатқан ор бар. Қақпа қалашықтың оңтүстік жағында орналасқан. Дереккөздер
Шыңғыстау көтерілісі

Шыңғыстау көтерілісі – Шығыс Қазақстан облысының Шыңғыстау ауданындағы (қазіргі Абай ауданы) кеңес үкіметінің әкімшілік саясатына қарсы 1931 ж. ақпан айындағы халық толқулары. Көтерілісті Медеуов Сәнияз және Торайғыров Емілжан басқарған. Оған барлығы 200-ден астам адам қатысқан. Көтерілісшілер халықты кеңес өкіметін құлатуға шақырды. Олар көрші Қу және Абыралы ауданымен байланыс орнатпақ болды. Бірақ Қызыл Армияның тұрақты бөлімдері бұған кедергі жасады, көтеріліс кең таралып үлгермей жатып-ақ ақпан айында күшпен басылды. 189 адам тұтқындалды. Олардың ішінен ОГПУ-дің Ерекше үштігінің 1931 ж. 15 мамыр айындағы шешімімен 47 адам ату жазасына кесілді, 105 адам еңбекпен түзеу лагеріне жөнелтілді. Қазақстанның өз ішіндегі аудандарға 3 – 10 жылға 13 адам жер аударылды, шартты түрде 23 адам сотталды; қ. Ауыл шаруашылығын коллективтендіруге қарсы шаруалар қозғалысы. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ақбала мен Боздақ

Ақбала мен Боздақ — салт айтысының үлгісі, өлі мен тірінің айтысы. Авторы туралы еш дерек жоқ. Алғаш ел аузынан жазып алып, бастырған В. Радлов. Он бір буынды қара өлең үлгісімен келетін айтыс, бірін-бірі сүйген екі жас — Ақбала мен Боздақтың алма кезек жауаптасуынан тұрады. Айтыс мазмұны екі ғашықтың бас қосқанын біліп қойған қыз әкесінің “қызымды бермеймін” деп үдере көшуінен басталады. Олар алыс көшіп кеткен соң, Боздақты әкесі бұрынғы айттырған қайнына жібереді. Жігіт қайтып Ақбаланың жеріне келсе, ол қайтыс болыпты. Айтыс Ақбала мен Боздақтың, өлі мен тірінің жауаптасуына құрылған. Айтыста әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, екі жастың бір-біріне сүйіспеншілігі көркем көрініс тапқан. Айтыс “Түркі халықтары әдебиетінің нұсқаларында” (ІІ-том. С.Петербург, 1870 жылы, бастырған В.Радлов), 1923 жылы “Темірқазық” журналының 2-3 санында (109-115 беттер), М., 1965 жылы, “Айтыс” жинағының 1-томында, “Қазақ халық әдебиеті” көптомдығының 13-томында (33-37 беттер) жарияланған. Соңғы жинаққа да В.Радловтың нұсқасынан алынып берілген. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Пәзілбек Орынбасарұлы

Пәзілбек Орынбасарұлы (1936 жылы туған, Бесарық ауылы, Жаңақорған ауданы) – еңбек ардагері, «Құрметті темір жолшы» (1991), темір жол генерал-майоры. Темір жол саласында 1957 жылдан бері еңбек етіп келеді. 1965 жылдан Байқоңырда темір жол дистанциясы бастығының байланыс жөніндегі бірінші орынбасары, Қызылорда темір жол бөлімшесінің жолаушылар тасымалдау бөлімінің бастығы, 1993–97 жылдары Қызылорда темір жол бөлімшесінің бастығы, 1997 жылдан Алматы темір жол бөлімшесінің жолаушылар тасымалдау бөлімі бастығының бірінші орынбасары қызметін атқарады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Үлкен Зонд аралдары

Үлкен Зонд аралдары — Малайя топаралының құрамындағы (Индонезия, Малайзия, Бруней елдерінің бөліктері) бір топ аралдар. Суматра, Ява, Калимантан, Сулавеси, т.б. аралдар кіреді. Жалпы аумағы 1,4 млн. км². Үлкен Зонд аралдарының жағалауларын Үнді, Тынық мұхиттары мен олардың сыртқы теңіздерінің сулары шайып жатыр. Жер бедері негізінен таулы. Ең биік жері 4101 м (Калимантан аралындағы Кинабалу тауы); жанартаулық процестер дамыған. Климаты экваторлық, салыстырмалы ылғалд. жоғары (80 — 90%). Орташа айлық температура 24 — 25 С. Жауын-шашынның жылдық мөлш. 2000 — 3000 мм. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне бай. Мәңгі жасыл экваторлық және тропиктік ормандарында ағаштың 2 мыңдай түрі, оның ішінде пальманың 300 түрі, гүлді өсімдіктің 24 мың түрі өседі. Жануарлардан піл, мүйізтұмсық, жолбарыс, аю, қабан, маймылдың түрлері, бауырымен жорғалаушылар мен құстардың көптеген түрлері мекендейді. Қалайы кентасы мен мұнайдың ірі кен орындары бар. Тропиктік егіншілік (күріш, кокос пальмасы, дәмдеуіштер өсіру, каучук өндіру) дамыған. Дереккөздер
Шыңғыстау-тарбағатай қатпарлы жүйесі

Шыңғыстау-Тарбағатай қатпарлы жүйесі – алғашқы палеозойда тұрақтанған каледондық құрылым. Геологиялық құрылымы Жүйе солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған құрылымдар жиынтығынан тұрады. Ол батысында Орталық Қазақстан терең жарылымы арқылы Көкшетау-Тянь-Шань жүйесінің Майқайың және Баянауыл құрылымдарымен тоғысса, оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде герциндік Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесіне жататын Шыңғыс маңы құрылымдық-формациялық белдемімен жапсарласқан. Сипаты Жүйенің солтүстігінен Ертіс маңы ойысы көмкерсе, Тарбағатай жоталарынан тұратын оңтүстік-шығыс бөлігі Қытаймен жалғасқан. Жүйе Шыңғыс терең жарылымы арқылы екі бөлікке бөлінген. Бұл жарылымның оңтүстік-батыс бөлігінде Ақшатау және Абыралы (Майбұлақ) құрылымдық-формациялық белдемдері оқшауланса, ал солтүстік-шығыс бөлігінде Ханшыңғыс және Арқалық құрылымдық-формациялық белдемдері жатыр. Жарылымның шығыс бетінде Батыс Тарбағатай белдемі орналасқан. Дереккөздер
Ақ балдақ

Ақ балдақ, көк балдақ — қылыш, семсерлердің халық ауыз әдебиетінде кездесетін атауы. Семсер-қылыштардың қолға ұсталатын балдағы, қарудың маңызды бөлігі болғандықтан, оның атауы қарудың өз атауы ретінде де қолданылады. Дұшпан қаруының жүзіне қарсы тұру үшін, семсер қылыштардың балдағы да болаттан жасалған. Соғылған болаттың түсіне қатысты оның атауына “ақ” (көк) сөзі қосылып ақ балдақ (көк балдақ) сөздері қылыштың синонимына айналған (қазақша ақ алмас). Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Таза қанды жылқы тұқымы

ТАЗА ҚАНДЫ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫ, басқа жылқы тұқымдарының қанын араластырмай, өте ұзақ уақыт бойы (10 ұрпақтан жоғары) іріктеу, жұптау және жас малдарды арнайы бағытта тәрбиелеу барысында алынады. Тұқым неғұрлым көне болып, бір ғана табиғи климаттық ортада, бір бағытта тәрбиеленсе, оның өзіне ғана тән қасиеттері тұрақты сақталып және ерекшеліктерін ұрпағына жалғастыру қабілеті артады. Таза қандылық – мұралау беріктігінің ең жоғары дәрежесі, оны өсу жағдайынан қол үзіп қарауға болмайды. Өскен ортасы, бағу жағдайы өзгерген кезде таза қанды тұқым қуалау қасиеттері күрт нашарлап кетеді. Таза қанды жылқы тұқымына негізінен ағылшын және араб жылқыларының тұқымдары жатады. Ағылшындық жылқы тұқымы 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басында жергілікті тұқымды шығыс (варвария, түрік, араб және түркімен) және еуропалық (неополитан және испан) тұқымдармен шағылыстыру жолымен шығарылды. Тек таза тұқымдық әдіспен жетілдірілді. Ағылшын Таза қанды жылқы тұқымы 300 жылдан астам уақыт бойы басқа тұқымның қаны араластырылмай жеке өсірілді. Қріктеу, тәрбиелеу жұмыстарының барлығы шабыс қарқындылығын арттыруға ғана бағытталуының нәтижесінде аса жүйрік, спорттық мүсіндегі және дене бітімі ерекше сомдалған, тұқым қуалау беріктігі шегіне жете шыңдалған тұқымға айналды. Ұзақ уақыт бойы басқа тұқымдардың қанын араластырмай өсірілген арабтардың Таза қанды жылқы тұқымы көбіне ат спортында пайдаланылады. Түсі жирен, сұр, қара, т.б. болады. Шоқтығының биікт. 161 – 162 см, тұлғасының қиғаш ұзындығы 160 – 163 см, кеуде орамы 182 – 186 см. Ат жарыстарында 1200 м-ді – 1 мин. 07,4 секундта, 2400 м-ді 2 мин. 23 сек-та, 3200 м-ді 3 мин. 19 секундта өтіп, рекордтар жасаған. Таза қанды жылқы тұқымы АҚШ пен Еуропада көптеп таралған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Ақ балта

Ақ балта — ақ түсті болаттан (ақ алмастан) соғылған балта. Бұл атау халық ауыз әдебиетінде жиі кездеседі. Басы ақ алмастан соғылып, сабы ақ күміспен қапталған сәнді айбалталарды да ақ балта деп атаған. Қазақ айбалтасының мұндай үлгілері мұражай қорларында сақтаулы тұр. Қазақша айбалта, балта. Дереккөздер
Шыңғыстау-Тарбағатай мыс колчедан-полиметалл белдеуі

Шыңғыстау-Тарбағатай мыс колчедан-полиметалл белдеуі – Шығыс Қазақстан облысындағы (ішінара Павлодар облысында) металл кендері шоғырланған алқап. Белдеу Шыңғыс-Балқаш және Жарма терең жарылымдары белдемдерімен шектелген ірі мегантиклинорийінде орналасқан. Геологиялық құрылымдары Шыңғыстың Бас терең жарылымы арқылы Батыс (Батыс Шыңғыс) синклинорийлік (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Ақбастау-Құсмұрын грабен-синклинорийі, Ақшатау горст-антиклинорийі, Абыралы грабен-синклинорийі) және Шығыс (Шығыс Шыңғыс) антиклинорийлік (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Шыңғыс горст-антиклинорийі, Шығыс Шыңғыс грабен-синклинорийі, Арқалық горст-антиклинорийі, Түндік-Ащысу грабен-синклинорийі) құрылымдарына бөлінген. Белдеуде мыс-колчедан-полиметалл (кварцты-мырышты-күкірттімыс колчеданды-полиметалды) формация мен мырыш кентастары (кварцты-мырышты-сульфидті формация, алтынды-туынды кварцитті) формациялар кеңінен тараған. Барлық кентасты формациялар терең жарылымдар бойындағы тақта тастықтар мен әр түрлі бағыттардағы жарылымдардың қиылысу орындарында кембрий-ордовиктің жанартаутекті (спилит-диабаз, спилит-кератофир формациялары) тау жыныстарындағы серициттену, хлориттену, кварциттену процестері кең дамыған белдемдерде орналасқан. Құрылымдық белдемділікке эндогендік кен түзілу процесі сәйкес келеді. Белдеудің мырыш-мыс-колчеданды полиметалл кентастары ордовиктің (диорит, гранодиорит) силурдың (гранитоидтар, диориттер, гранодиорит порфирлер) ортаңғы-жоғары карбонның (гранодиориттер), жоғары карбон-төменгі пермьнің (гранодиорит-гранит кешені) интрузияларымен байланысқан. Дереккөздер
Рахметқажы Іскендірұлы Берсімбаев

Рахметқажы Ескендірұлы Берсімбаев (8 наурыз 1947 жылы, Ресей, Алтай Республикасы, Қосағаш ауданы, Жазатыр ауылында туған) – биология ғылымының докторы (1986 жылы), профессор (1989 жылы), Қазақстан Ғылым Академияның академигі (2003 жылы). Новосібір мемлекеттік университетін бітірген (1969 жылы). 1975–95 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің (қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушысы, доценті, кафедра меңгерушісі, декан болды. 1995 жылдан Жалпы генетика және цитология институтының директоры, [http://www.enu.kz/kz/#.UKYZ_Ycz3JM Еуразия ұлттық университетінің] проректоры. Берсімбаевтың негізгі ғылыми еңбектері жануарлар мен өсімдіктер геномының функционалдық құбылыстары заңдылығының молекулалық механизмдерін, гендік реттеуіш жүйелерді клеткалық және тіндік деңгейде зерттеуге арналған. Генетикалық тұрақсыздықтың, өсімдіктер генетикасының арнайы мәселелерін зерттеп, ген активтілігінің каскадтық жолмен реттелуін дәлелдеді. Дрозофила шыбынындағы мутацияның генетикалық тұрақсыздығын анықтады. Геномның клеткалық және молекулалық реттелу механизмін зерттеді. 1983–84 жылдары Лондон қаласындағы Ұлттық медицина ғылымы институтында, Ганновердегі медицина ғылыми-зерттеу ортасында (1988 жылы; 1991 жылы); Гейдельбергтегі Еуропалық молекула-биологиялық лабораториясында (1988 жылы) және Астон университетінде (1994 жылы) ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. VI-інші және VIII-інші халықаралық генетикалық конгрестерде проблемалық ғылыми баяндамалар жасады (Пекин, 1998 жылы; Сеул, 1999 жылы). Сыртқы сілтемелер * [http://www.enu.kz/kz/zhanalyktar/7723/ "Академик Рахметқажы Берсімбай Доха қаласында (Катар) өткен Халықаралық конференцияда баяндама жасады"]. * [http://www.enu.kz/kz/zhanalyktar/7612/ "Академик Рахметқажы Берсімбай екi ай бойы Жапонияның ғылыми орталығы мен оқу орындарында өзінің зерттеулерін ұсынбақ"]. * [http://www.enu.kz/kz/zhanalyktar/6888/ "Рахметқажы Берсімбай: «Университеттерді аккредитациядан өткізу білім сапасын арттыратын басты құрал»"]. * [http://www.enu.kz/kz/gilimy-basilimdary/11343/ "Академик Рахметқажы Берсімбай жоғары импакт-факторлы рейтингті журналдардағы ғылыми жарияланымы үшін сыйақыға ұсынылды"]. * [http://www.enu.kz/kz/zhanalyktar/7639/ "Академик Рахметқажы Берсімбайдың ғылыми зерттеу нәтижелері «Amino Up Chemical Co., LTD» (Жапония) компаниясының қызығушылығын тудырды"]. * [http://www.enu.kz/kz/zhanalyktar/7303/ "Академик Рахметқажы Берсімбайға Жапонияның Ұлттық биомедициналық инновация институтының Осака Құрметті арнайы шақырылған профессоры ат"]. Дереккөздер
Тәпсір

Тәпсір ( тәфсӣр) — араб тілінен аударғанда мағынасын ашу, баяндау мағынасын береді. Ислам дінінде — Құранның мағыналарын түсіндіру, оның ішіндегі сенім, ғайып, хикметтер мен үкімдерге байланысты аяттарға түсініктеме беру. Шығу тегі және анықтамасы Бастапқыда Құранды түсіндіру Мұхаммед пайғамбардың Сүннеті арқылы, яғни оның белгілі бір аяттарға қалай амал еткені, оларды қалай тіүсіндіргені туралы хадистермен және оның ең жақын сахабаларының сөздерімен жүзеге асты. Мұхаммед әл-Бұхари мен Муслим ибн әл-Хәджадж секілді мухаддис ғалымдар өзденінің хадис жинақтарында Құранның белгілі бір аяттарының түсіндіруге арналған хадистер мен асарларды жинақтады. Ибн Джарир әт-Табари және Ибн Әбу Хатим сияқты тәпсір ғылымын зерттеген ғұламалардың арқасында бұл ғылымның ерте кезеңі аяқталып, Исламның ерекше бір пәні ретінде қалыптасты. Арабтың тәпсір (, тафсӣр) сөзі «баяндау, мағнасын ашу» ұғымын білдіреді. Шариғаттаға тәпсір сөзінің мағынасы: қасиетті кітапты дұрыс түсінуге, аяттардың мағынасын дұрыс жеткізуге және дұрыс үкімдер шығаруға көмектесетін барлық әдістерді қолдану арқылы Құранды түсіндіру, «тәпсірлеу». Әз-Заркаши айтады: Тәпсір ғылымын, яғни Құран Кәрімді біреулердің түсіндіруін кейбір мұсылмандар артық санайды, яғни оның мағынасы негізінен анық және тәпсірге мұқтаж емес дейді. Мұсылман ғалымдар тәпсірлердің пайда болуының үш себебін айтады: # Аллаһ тағаланың білімінің күші мен хикметі соншалықты, Ол бір ауыз сөздің өзіне бірнеше мағына салып, көп адам біле бермейтін терең мағыналы қылуы мүмкін. # Аллаһ тағала бір нәрсе туралы айтып жатқан кезде оның себебі болған оқиғаларды немесе аяттан шығатын үкімді айтпауы мүмкін. Ал Құранды, Сүннетті талдап осы себептер мен үкімдерді табу әркімнің қолына келе бермейді. Тәпсіршінің міндеті осы түсініксіздіктерді баяндау. # Сонымен қатар Құранда астарлы немесе көп мағыналы, түсінілуі қиын, аз кездесетін сөздер мен сөзтіркестер келуі мүмкін. Ал бұларды түсіндіру үшін тіл білімі, соған қоса шариғат терминологияларын білу қажет. Бұның мысалы ретінде Ади ибн Хатимның «қара және ақ жіптер» туралы аят түскенде оны тікелей түсініп, таң уақытын білу үшін қара және ақ жіптерді байлауын келтіруге болады. Бұл затты пайғамбардан сұрағанда, ол бұл аяттардағы «қара және ақ жіп» дегеніміз таңның ағаруы мен түннің қараңғысы екенін түсіндіреді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Құран * Құран ғылымдары * Тауил
Азия дауысы

Азия дауысы — Азияның музыка өнеріндегі танымал әндер мен талантты орындаушылардың жыл сайын Алматыда өтетін халықаралық байқауы. Жеңімпаздары 1990 жылы Медеу мұз айдынының кешенінде өтті. Бас жүлдені Өзбекстаннан келген “Карс” тобы жеңіп алды. Содан бері Женева Круз (Филиппин, 1991жылы), Шахназ Сүймер (Түркия, 1992жылы), Сара (Моңғолия, 1993 жылы), Соябей (Түркия, 1994жылы), Барт Бисли (АҚШ, 1995 жылы), Бауыржан Исаев (Қазақстан, 1996 жылы), “АВ-3” (Индонезиялық топ, 1997 жылы) сияқты өнерпаздар мен өнер ұжымдары бас жүлдені иеленді. 1993 жылы “Азия даусы” ФИДОФ-тың (Халықаралық фестивальдар ұйымдастыру федерациясы) мүшелігіне қабылданды. 1994 жылы Канн (Франция) қаласында өткен әлемдік шоу-бизнесте арнаулы жүлдеге ие болды. 1996 жылдан бастап “ Азия даусы” байқауы аясында Қазақстан әндерінің байқауы тұрақты өтеді. Оған арналған “Алтын домбыра” жүлдесін алғашқы жылы М.Жүнісова мен Н.Есқалиева, 1997 жылы Р.Рымбаева мен М.Жүнісова жеңіп алды. 1997 жылы “ Азия даусы ” халықаралық “Интернет-сервер” ақпарат арнасына қосылды. “ Азия даусы” конкурсының бас жүлде, алтын, күміс және қола бәйгесіне қоса Алматы қаласының мэрі, демеушілер тағайындаған әртүрлі ынталандыру сыйлықтары бар. Бірінші конкурстан бастап “ Азия даусының” шақыруымен Патрисия Каас,Пупо, Тото Кутуньо, Джимми Саммервиль, Митхун Чакраборти, Сонер Ариджа, А.Пугачева, Ф.Киркоров, В.Леонтьев, “Бони-М”, “Хаддуэй” топтары сияқты әлемдік эстрада майталмандары Медеу мұз айдыны сахнасында конкурстан тыс өнер көрсетті. 1996 жылы “Азия даусына” бес құрлықтың өкілі қатысты. 1997 жылғы конкурстың ашылу салтанатында Еуроазиялық фестивальдар ассоциациясының ұйғарымымен ғарыштағы бір жарық жұлдызға “ Азия даусы ” аты берілгені жайлы Швейцариядан жіберілген регистр конкурс директорына тапсырылды. 1998 жылғы тоғызыншы конкурсқа әлемнің төрт бұрышынан өтініш білдіргендерден таңдап алынған 20 елдің 21 өнерпазы қатысты. Бас жүлдені Италиядан келген Лука Сене жеңіп алды. 1998 жылғы конкурс қорытындысында ФИДОФ-тың халықаралық өнер фестивальдерін кәсіби жоғары дәрежеде насихаттағаны үшін журналистерге жыл сайын берілетін арнайы белгісі “ Азия даусының” баспасөз хатшысы Ф.Бегенбаеваға тапсырылды. Дереккөздер
Болат Мәжитұлы Мұқанов

Болат Мәжитұлы Мұқанов (1947 жылы туған) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (2003), Қазақстан Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі (2006). Өмірбаяны * Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1972). * Щучинск қаласындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1974 – 77), кіші, аға ғылыми қызметкер, директордың шаруашылық жөніндегі орынбасары, директоры * Орман шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының директоры (2002) қызметтерін атқарған. Ғылыми жұмыстары Қазақстанның агроорман мелиорациясы саласындағы жетекші ғалымдарының бірі. * 70-тен аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 1 оқулықтың, 1 жинақтың авторы. Марапаттары * Қазақстан Республикасының мақтау қағазы * А.В. Альбенский атындағы медалі. Дереккөздер
Жауапкершілікті сақтандыру

Жауапкершілікті сақтандыру – сақтандыру түрі. Ол сақтанушының (азаматтың) жеке басына немесе мүлкіне, сондай-ақ заңды тұлғаға (кәсіпорынға) келтірген зиянын өтеуіне байланысты мүдделерді реттейді. Жауапкершілікті сақтандырудың мақсаты – үшінші тұлғаның (жеке немесе заңды) өміріне, денсаулығына, мүлкіне абайсызда немесе қасақана келтірілген залалды сақтандырушының өтеуі. Үшінші тұлғаның мүлкіне зиян келтірілгенде жөндеу, қалпына келтіру немесе қайтадан сатып алу құнын өтеу міндеті туындайды. Жауапкершілікті сақтандыру түрлері: # Автокөлік иелерінің азаматтық жауапкершілігін сақтандыру, # Тасымалдаушының азаматтық жауапкершілігін сақтандыру, # Қауіптілігі жоғары көздері бар кәсіпорындардың азаматтық жауапкершілігін сақтандыру, # Кәсіби жауапкершілікті сақтандыру, # Міндеттемелердің орындалмауы үшін жауапкершілікті сақтандыру, тағы басқалар. Дереккөздер
Төребек Османов

Төребек Османов [3.5.1893, бұрынғы Сырдария губерниясы Перовск (Ақмешіт) (Қызылорда) уезі, Қызылқұм кенті – 4.10.1937] – қазақтан шыққан тұңғыш банк қызметкері. Өмірбаяны Төребек Османов 1893 жылы мамыр айында бұрынғы Сырдария губерниясы Перовск (Ақмешіт) (Қызылорда) уезінің Қызылқұм кентінде орта шаруа отбасында дүниеге келген. Оқу жолы Ақмешіттегі орыс-түзем мектебін (1906), Перовск қалалық училищесін (1910), Ташкент мұғалімдер семинариясын (1914) бітірген. Жұмыс жолы * 1914 – 1916 жылдары Ташкент уезінде мұғалімдікпен қатар банкте несие-сақтық серіктестігінің есепшісі. * 1916 – 1918 жылдары Мемлекеттік банктің Ташкенттегі кеңсесінде ұсақ несие инспекциясының іс жүргізушісі қызметтерін атқарған. * 1920 жылдың басынан «Түрхалұлткомқаржыда» ұсақ несие нұсқаушысы, Ақмешіттегі жұмысшылар кооперативінің төрағасы. * 1920 – 1921 жылдары Еңбек халық комиссариаты жанындағы азық-түлік комиссары. * 1921 – 1922 жылдары тұтынушылар кооперациясының әрі Қызылорда қалалық «Қосшы» одағының төрағасы. * 1922 –1925 жылдары Ташкент өлкелік тұтынушылар одағының, Бүкіл қазақтық ауыл шаруашылық одағы басқармасының (әуелі «Қамқор», кейіннен «Қазауыл» одағы) төрағасы. * 1925 –1927 жылдары КСРО Өнеркәсіптік банкі Қазақ бөлімшесінің басқарушысы. * 1927 – 1928 жылдары КСРО Мемлекеттік банкінің Қазақ өлкелік кеңсесі басқарушысының орынбасары. * 1928 – 1930 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық банкі басқармасының төрағасы, Бүкілодақтық ауыл шаруашылық кооперативтік ұжымшарлық банкі Қазақ республикасы кеңсесінің басқарушысы. * 1930 – 1937 жылдары КСРО Мемлекеттік банкі Қазақ республикасы кеңсесі басқарушысының орынбасары, Мемлекеттік банктің Батыс Қазақстан облысы бөлімшесінің басқарушысы болды. * 1926 жылдан Бүкілодақтық Халық шаруашылық кеңсесі төралқасының мүшесі болған. Османов Қазақстанда банк, қаржы-несие ісін дамытуға, банк кадрларын даярлауға белсене атсалысты. Оның бастамасымен Алматыда банк ісі бойынша оқу комбинаты ашылды, осы комбинаттың негізінде 1931 жылы Алматы есеп-несие техникумы құрылды. Отбасы Жұбайы — Османова Фатима (1906 жылы туған). Балалары: ажасы — Айткуль, орташасы — Лаура, кішісі - Зарима. Ағасы Мулдабек (1901 жылы туған), барлаушы-бақылаушы, 1943 жылы фронтта қайтыс болған, Украинаның Сумск облысында жерленген. Айып және ату жазасы 1937 жылы жалған жаламен айыпталып, 4 қазан айында ату жазасына кесілді. Отбасына қарсы қуғын-сүргін Төребек Османовтың әйелі Фатима кеңестік қуғын-сүргін құрығына ілігіп, АЛЖИР-де 9 жыл айдауды бастан кешті. Кіші қызы Зариманы Алматы қаласында нәресте үйіне, ал Айткүл мен Лаураны Алтай аймағының Солонешенск ауданындағы детдомға жіберілді. Кейін қыздары туған-туысқандарымен бірге тұрды. Ақталуы 1958 жылы Төребек Османов және оның отбасы ақталды. Бірақ айып кезінде алынған дүние-мүліктері қайтарылбай, әйелі тек күйеуінің екі - айлық жалақысын алып отырды. Османов атында Қызылорда қаласында тұңғыш қазақ банкирі атында көше аталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Бет перде

.]] Бет перде — театрландырылған ойындар мен күлдіргі рөлдерде, карнавалда, сауық кештерінде өзін танытпау үшін киетін жасанды бет жамылғысы. Ол әр түрлі болып келеді (адамның бет-әлпеті, аңның бейнесі, т.б. түрінде). Бет перделер бағзы замандарда әдет-ғұрыптық салтанаттарға байланысты пайда болған. Кейінірек театрлар мен халықтық ойындарда кеңінен қолданыла бастады (қ. Театрлық маскалар); Бет перде Дереккөздер
Мут Федор

Мут Федор Александрович (1947 жылы туған, Алексеевка ауылы) – Шортанды ауданы «Петровское» АҚ басқармасының төрағасы (2002). Целиноград темір жол техникумын (1966), Целиноград инженерлік-құрылыс институтын (1976) бітірген. 1969 – 73 жылдары Шортанды ауданы типографиясының директоры, 1973 – 88 жылдары Шортанды ауданы Еңбекші депутаттар кеңесінің хатшысы, төрағасының орынбасары, 1988 – 94 жылдары Шортанды ауданы әкімшілігі басшысының 1-орынбасары қызметтерін атқарған. 1995 – 2002 жылдары мемлекеттік емес ұжымдарда жұмыс істеген. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Шыңдау

Шыңдау– шалғының, кетпеннің, тағы басқа еңбек құралдарының жүзін жұқарту мақсатында орындалатын әрекет. Көбінесе қайраудан бұрын орындалады. Шыңдау кезінде төске қойылған құралдың жүзі балғамен соғылып жұқартылады (тапталады). Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Нгалалар

Нгалалар , нгола, бангала, бамангала – Заир (Конго өзенінің орта ағысы) мен Конгода (Нкени мен Алима өзендерінің аралығы) тұратын халық. Банги,лемуа, нгири, лои, болок, нгунди сияқты халықтармен туыстас. Жалпы саны 5 млн-дай (2000). Негізгі бөлігі Заирде тұрады. Банту тіл шоғырына жататын лингала тілінде сөйлейді. Нгалалар 19 ғасырда лингала тілінің негізінде жеке этнос ретінде қалыптаса бастады. Жазуы латын әліпбиі негізінде. Жартысына жуығы жергілікті діни сенімдерді ұстанады, қалғандары – христиандар. Нгалалардың негізгі кәсіптері – балық аулау, егіншілік (маниок, ямс, таро, арахис, асқабақ тұқымдастарын өсіру). Көптеген Нгалалар қалаларда тұрады, өнеркәсіп орындарында жұмыс істейді, саудамен айналысады. Әдебиет Әдебиет: Африка, энциклопедический справочник в 2-х томах, т. 2, М., 1987. Сілтемелер * Заир * Африка * Тайпа * Христиан Дереккөздер
Күләш Жазықбайқызы Бертаева

Күләш Жазықбайқызы Бертаева (1 сәуір 1962 жылы, Алматы қаласында туған) – экономика ғылымының докторы (2006 жылы). Алматы Мемлекеттік Ауыл Шаруашылық институтын (1983 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Аграрлық университетті) бітірген. Алматы халық шаруашылығы институтының (1997 жылы, қазіргі Қазақ экономика университеті) аспирантурасын, докторантурасын (2005 жылы) бітірген. 2005–06 жылдары Қазақ экономика университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, профессор, 2006 жылдан Қазақ Ұлттық Педагогика Университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Бертаева 60-тан астам ғылыми мақаланың авторы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том
Ермек Серікбайұлы Баймышев

Ермек Серікбайұлы Баймышев (1940 жыл, Ақмола облысы, Шортанды ауданы, Дорофеевка ауылы) – медицина ғылымдарының докторы, профессор (1991). * Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) және аспирантурасын (1969) бітірген. * Бурабай ст-ндағы т. ж. ауруханасында хирург (1964–1966) * Шортанды ауданы орталық клиникалық ауруханасында бөлім меңгерушісі (1973–1977) * Қарағанды мемлекеттік медицина институтында қызметкер (1977–1997) * 1997 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі болып еңбек етеді. * 126 ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Мусханов

Мусханов Жамул Вахитович (1958 жылы туған, Сандықтау ауданы Речное ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты «Сандықтау» ЖШС-нің директоры. Шешен-Ингуш университетін және Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Сандықтау ауданы мемлекеттік «Балкашин» асыл тұқымды зауытының аға экономисі, директоры (1983 – 99) болған. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен, ҚР ауыл шаруашылығы министрлігінің құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы ]
Сейдулла Оспанов

Сейдулла Оспанов (17 қазан 1918, Сырдария ауданы) — қызметкер. Қазақстан ОК-нің мүшесі. Қызылорда темір жол техникумын бітірген (1939). 1941 – 47 жылдары Қызылорда облысы кеңес ұйымдарында кадр бөлімі меңгерушісі, комсомол комитетінің хатшысы, партия комитетінің ұйымдастыру-нұсқау бөлімінің меңгерушісі, 1947 – 53 жылдары Қармақшы 1953 – 57 жылдары Жаңақорған, Шиелі аудандарының 1-хатшысы қызметтерін атқарған. 1957 – 59 жылдары Қызылорда облысы партия к-тінің 1-хатшысы, 1959 – 62 жылдары облысы атқару комитетінің төрағасы, 1963 – 79 жылдары Түркістан облысында әр түрлі қызметтерде болды. Оспанов Қазақстан Жоғарғы кеңесіне бірнеше рет депутат болып сайланған. Ленин, үш мәрте «Құрмет белгісі» ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мусинов

Мусинов Руслан Владимирович (1976 жылы туған, Көкшетау қаласы) – спортшы, бокстан халықар. дәрежедегі спорт шебері (1995), Қазақстан чемпионы (1997 – 99), Шығыс Азия ойындарының (2001), Әлем кубогінің (2002) күміс жүлдегері. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Ырғыз жәрмеңкесі

Ырғыз Жәрмеңкесі, Ырғыз қ-нда 1870 ж. 19 қарашада ашылған. Жылына екі рет: маусым және қыркүйек айларында өткізіліп тұрды. Ы. ж-не Ресейдің Орынбор, Мәскеу, Нижегород қалаларынан, қазақ даласынан, Бұхарадан ауқатты байлар мен саудагерлер өз тауарларын әкеліп тұрды. Жәрмеңкенің өткізілуіне байланысты уезд аумағында сауда орындарының көбейтілуіне көңіл бөлінді. 1893 ж. 75 жайма дүкен жұмыс істесе, 1904 ж. оның саны 221-ге жетіп, бірнеше тұрақты сауда орындары пайда болды. Жәрмеңкеге Ресейден мақта-мата өнімдері, қант, алтын және күміс ақшалар әкелінді. Айырбас саудасында ортақ құн баламасы ретінде қой қолданылды. 1909 ж. өткізілген жәрмеңкеде жылқының 50 сомға, ірі қара малдың 35 сомға, қойдың 6 сомға, ешкінің 5 сомға, түйенің 50 сомға сатылғаны тіркелген. Сауда айналымының 60 мың сомын жүн, 62 мың сомын ұн, 256 мың сомын маталар, 23 мың сомын Бұхара кілемдері саудасы құраған. Сонымен бірге жергілікті тұрғындар балық пен аң терілерін де саудаға шығарған. 1909 ж. 12 мың пұт балық сатылған. Сол жылы сатылған күзен, сутышқан, борсық, түлкі, жалпы аң терілер құны 34 мың 600 сомға жетті. Пайдаланылған cілтемелер
Шыңжаңдағы бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы

Шыңжаңдағы бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы – 1948 ж. 1 тамызда Құлжа қаласында құрылған саяси ұйым. Негізгі мақсаты – Шыңжаң өлкесін гоминьдан үстемдігінен толық азат ету, демокр. бағытта жаңа үкімет құру болды. Ол үшін жергілікті жерлерде астыртын ұйымдасқан партия, қоғамдық ұйымдардың басын біріктірді. Одақтың тұңғыш төрағасы болып Ахметжан Қасыми, төралқа мүшелері болып Ысқақбек Мононұлы, Дәлелхан Сүгірбайұлы, Әбдікәрім Аббасов, тағы басқа барлығы 29 адам сайланды. Орта Құлжа қаласында орналасты. Оған 3 аймақтық (Алтай, Іле, Тарбағатай), 29 аудан к-т, 755 бастауыш ұйым бағынды. “Алға” газеті мен “Одақ” журналын шығарып тұрды. Одақ 1953 ж. қазанда өз жұмысын тоқтатты. Дереккөздер
Сейітқұл Оспанов

Сейітқұл Оспанов (1955-2003) - 30 наурызда Қызылорда облысының Қазалы қаласында дүниеге келді. 1977 жылы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірді. «Жалын», «Мектеп» баспаларында, «Пионер», «Зерде», «Парасат» журналдарында, «Жетісу» газетінде жұмыс істеді. 1994 — 2003 жылдары Қазақстан Республикасы Үкіметінің аппаратында аударма секторын басқарды. «Қазақойл» ұлттық мұнай-газ компаниясында қызмет етті. «Бәйге», «Ащы қауын, тәтті қауын», «Күн көтерілген шақ» атты жыр жинақтары мен «Ағаш ат», «Бақытты үй», «Самый сладкий день», «Құлдар көтерілісі» атты проза кітаптарының авторы. Дереккөздер
Мусина Ермек

Мусина Ермек Есләмбекқызы (1966 жылы туған, Зеренді ауданы Зеренді ауылы) – экономист. Свердлов халық шаруашылық институтын бітірген (1987). Зеренді ауылындағы «Агроөнеркәсіпэнерго» кәсіпорнында экономист (1987 – 89), Көкшетау облыстық статистика басқармасының өнеркәсіп статистикасы бөлімінде экономист (1989 – 92), Көкшетау облыстық статистика және талдау басқармасының макроэкономика көрсеткіштер бөлімінде жетекші экономист, қаржы статистикасы бөлімінің басшысы (1992 – 97), Ақмола қаласындағы Ақмола статистикалық басқармасының қаржы, баға және баланстық жұмыстар бөлімінің Бас маманы (1998), Астана қаласындағы Статистика Басқармасында бөлім бастығы, Көкшетау қаласындағы облыстық Статистика басқармасында бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары (1999 – 2008) қызметтерін атқарған. 2008 жылдан қазіргі уақытқа дейін облыстық Статистика департаментінің бастығы. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Таза өнім

Таза өнім – кәсіпорын (фирма) ұжымы жаңадан жасалған құнды көрсететін құндық көрсеткіш; тұтынылмаған өндіріс құрал-жабдығының жалпы өнімі (оның бір бөлігі). Ол материалдық өндірістің барлық салалары бойынша сомасы өндірілген ұлттық табысты құрайды. Ол құны бойынша қажетті және қосымша құнды қамтиды. Қажетті өнімге негізінен жалақы сомасы (әлеуметтік мұқтаждарға аударымды қоса), қосымша өнімге пайда сомасы сай келеді. Таза өнім жалпы (тауарлық) өнім мен жұмсалған материалдық шығынның айырмасы арқылы немесе жалақы мен еңбекақының басқа да түрлерінің, пайданың және таза табыстың басқа да элементтерінің сомасы ретінде есептеледі. Есеп ағымдағы және салғастырмалы бағамен орындалады. Кәсіпорын өндірген өнімнің барлық номенклатурасы (сұрыпталымы) бойынша нормативтер негізінде есептелген Таза өнім нормативтік болып, ал оның құрамында өтемпұлдық аударымда ескерілетін болса, шартты Таза өнім деп аталады. Дереккөздер
Шыңжаңдағы бұғытастар

Шыңжаңдағы бұғытастар – Орталық Азияның қола дәуірінің соңғы кезеңі мен одан ерте темір дәуіріне ауысқан өтпелі кезеңдегі (шамамен б.з.б. 13 – 7 ғ-лар) көшпелі тайпалар мәдениетін айғақтайтын ерекше тұрпаттағы жәдігерлер. Бұғытастар Еуразияның жекелеген өңірлерінде, атап айтқанда, бір-біріне түйісіп жатқан Моңғолияның батыс-солтүстік бөлігінде, Ресейдің Тыва Республикасы мен Таулы Алтай өлкесінде, Шығыс Қазақстан мен Қытайдың Алтай аймағында кездеседі. Қазақстан ғылымына Қытай жеріндегі бұғытас ескерткіштері осы күнге дейін белгісіз болып келді. Қытай ғалымдары 1980 – 90 жылдарға дейін бұғытастарды археол. тұрғыдан ғылыми түрде зерттеп, оның тарихи-мәдени мәнін түсіндіруге дәрменсіз болды. Кейбір қытай ғалымдары бұғытастардағы бұғы бейнелерін ежелгі қытай мифологиясындағы Фэнхуан (феникс немесе самұрық сияқты) құсы деп түсіндірді. Қытай жеріндегі бұғытастар Іле Қазақ автономиялы облысы Алтай аймағының Шіңгіл және Көктоғай аудандарының аумағында орналасқан. Қазірге дейін олардың отызға жуығы белгілі. Шіңгілдегі бұғытастар көркем әрі тартымды, классикалық тұрпатта болып келеді. Олардың көбінде бұғы мен бұланның бейнесінен өзге, тұлпардың, сұңқардың, өзге де қасиетті төрт түліктің, сонымен бірге дөңгелек шеңбер, қанжар мен кездік, айбалта мен садақ, т.б. қару-жарақтардың суреттері, сондай-ақ әр түрлі пішіндегі ою-өрнектер салынған. Бұл бұғытастардың дені ерте сақ-скиф дәуірінің ескерткіштеріне жатады. Ондағы бейнелер мазмұны жағынан сол өңірлерден ашылған ақ-скиф дәуірінің жерлеу ескерткіштеріне өте жақын. Демек бұл бұғытастар Алтайды мекен еткен белгілі бір сақ тайпасының діни-ғұрыптық, тотемдік дүниетанымына тікелей қатысты жәдігерлер екенінде дау жоқ. Бұғытастар орнатылған жерлер сол көне тайпалардың жер-суға, көк пен тәңірге, ата-бабаларына сиынып, табынатын діни-ғұрыптық рәсім өткізетін киелі орындары болуы мүмкін. Сілтемелер Ван Бо, Ци Сяошань, Сұңғатай С., Еженханұлы Б., Тарихи-мәдени жәдігерлер // Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері, 2-т., А., 2005.
Жанайдар Баймырзаұлы Мусин

Жанайдар Баймырзаұлы Мусин (1936, Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Қараөткел ауылы – 1991, Көкшетау қаласы) – жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1976). Еңбек жолы * Көкшетау педагогикалық училищесін (1955) бітірген. * Киров атындағы ҚазМУ-ды (1960) бітірген. * 1960 – 65 жылдары «Көкшетау правдасы», «Тың өлкесі» газеттерінде әдеби қызметкер * 1965 – 71 жылдары Қостанай және Талдықорған облыстық газеттерінде редактордың орынбасары * 1971 – 89 жылдары облыстық «Көкшетау правдасы» газетінің редакторы * 1989 – 90 жылдары Қазақстан Коммунистік партиясы Көкшетау облыстық комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған. Шығармашылығы Мусин журналистік қызметін көркем шығармашылықпен табысты ұштастыра білді. Оның қаламынан * «Үміт» (1972) * «Тың нұры» (1974) * «Жер шоқтығы Көкшетау» (1989) әңгімелер мен очерктер жинақтары * «Ақ алаң» (1977) * «Туған үйдің түтіні» (1983) романдары дүниеге келді. Марапаттары * «Құрмет белгісі» ордені * медальдармен марапатталған. * КСРО Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1978). Есте сақтау Облыс орталығындағы қазақ педагогикалық колледжіне Мусин есімі берілген. Дереккөздер
Нгонилер

Нгонилер (ангони, мазиту, мгвангара) — Малавидің Орталық және Оңтүстік провинцияларында тұрады. Солтүстік (чивере, мсакамбева) және оңтүстік (качиндамото, качере, гомани, масула, ликонгве, кандуку, бвумбве) болып бөлінеді. Жалпы саны 1,5 млн. адам. Негізгі қоныстанған елдер: Малави – 700 мың адам, Танзания – 340 мың адам, Замбия – 300 мың адам. Басқа қоныстанған елдер: Мозамбик – 60 мың адам. Тілі Көпшілігі суахили, ньянджа, т.б. тілдерде сөйлейді. Діні Нгонилер дәстүрлі діни культтерді (табиғат күштері, ата-бабалар) сақтаған, кейбіреулері исламды қабылдады. Тарихы Ежелгі тарихы туралы мәлімет аз кездеседі, 1820 жылы Оңтүстік Африкадан Ньяса кені маңына қоныс тепкен, 19 ғасырда бір бөлігі Виктория кені маңына келіп яо, малави, нсенга, т.б. халықтармен араласқан. Кәсібі Нгонилер мал және егін шаруашылығымен айналысады. Еркектер мал бағып, әйелдер жүгері, тары, жержаңғақ, көкөніс өсірді. 20 ғасырда ауыл шаруашылығы саласы кеңейіп, астық дақылдары пайда болды. Қазіргі Нгониде қолмен атқарылатын егіншілік жүйесі жиі кездеседі. Көркемдік қолөнерден – керамика (әшекейленген ыдыстар, тостағандар), төсеніш тоқу дамыған. Өмір салты Көпбалалы патриархалдық қауымдастық өз маңызын сақтап қалғанымен, әлеуметтік стратификация маңызды роль атқарады. Қоныстары крааль деп аталады. Киімдері Еуропалық үлгіде. Негізгі тағамдары - жарма, тарыдан жасалған бұқтырылған тағамдар, жүгері, т.б., сирек етті пайдаланады. Музыкалық-би фольклоры сақталған. Сілтемелер * Малави * Крааль * Нсенга * Замбия Дереккөздер
Жәдік әулеті

Жәдік әулеті – Жәдік сұлтаннан тараған әулет. Ол қазақ хандығының негізін салушылардың бірі – Жәнібек ханның тоғызыншы ұлы. В.В. Вельяминов – Зернов 1864 жылы өзінің “Исследование о Касимовских царях и царевичах” атты еңбегінде Жауық (Джаук) есімін Жәдік (Джадик) деп оқу керектігін, өйткені Жәдік пен басқа да деректерде келтірілетін Йадық есімінің бір адам екенін жазған. Жәдік Өсек сұлтанның туған бауыры еді. Жәдік пен оның ұрпақтары жөніндегі негізгі деректерді Қадырғали Жалайыр (17 ғасырда) келтіреді. Ол былай деп жазады: “Қасым хан өмір сүрген кезде Жәдік хан да өмір сүрді, оны Жыланды төбеде болған шайқаста Шығым мырзаның ұлдарының біреуі өлтірді. Оның бейіті Үргеніштегі Бақырған атада. Жәдік ханның әйелдері мен ұлдары көп болды, ұлдарының ішіндегі ең белгілілері – Тоғым хан, Бөкей сұлтан, Шығай хан, Мәлік сұлтан. Соңғыларының анасы Абайхан бегім болды. Тоғым ханның ұлдары Тоғыз сары деп аталады. Тоғым хан Мәліктің ұлы Бәшібек сұлтанмен, барлық Тоғыз Сары бірге Жаға атаның шегінде қаза тапты. Жәдік әулетінде 37 белгілі сұлтан болды”. В.В. Бартольдтың айтуынша Тоғым ханмен бірге болған бұл 37 сұлтан Моғолстан ханы Рашидпен 1537 – 38 жылдары болған шайқаста қаза тапқан. Бартольдтың деректерін белгілі ирантанушы О.Ф. Акимушкин де растайды. Қазақтың атақты билеушілері: *Тәуекел хан, *Есім хан, *Тәуке хан, *Абылай хан, тағы басқалар Жәдік әулетінен шыққан. Олар Жәдіктің кейін қазақ ханы ретінде таққа отырған ұлы – Шығайдың ұрпақтары болатын. Жәдіктің Қыдырғали бек атаған 4 ұлынан басқа Йанги (Жаңа) Баһадүр-сұлтан атты ұлы да белгілі. Ол жөнінде Хафиз Таныштың “Шараф-наме-ий” еңбегінде баяндалады. Дереккөздер
Ақкөл Нәбиұлы Отарбаев

Ақкөл Нәбиұлы Отарбаев (1.4.1946 жылы туған, Қармақшы ауданы, қазіргі Ақтөбе ауылы) – баспагер-журналист, зооинженер. ҚазМУ-дің (ҚазҰУ) журналистика факултетін (1969), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1986) бітірген. 1971 – 97 жылдары «Қайнар» баспасында редактор, аға редактор, жетекші редактор, шығармашылық топ басшысының орынбасары, бас редактордың орынбасары, 1997 – 2000 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық академиясының (кейін ҚР ұлттық академиясы агрардық зерттеулер орталығы) «Бастау» ғылыми-баспа орталығы директорының орынбасары қызметтерін атқарған. 2000 жылдан осы орталықтың директоры, ҚР ауыл шаруашылық министрдігінің қазақ және орыс тілдеріндегі екі ғылыми-теориялық журналының, сондай-ақ, ауыл өміріне арналған әлеумекттік-экономикалық, қоғамдық-саяси ғылыми-практикалық «Жазира» журналының бас редакторы. Орыс тілінен қазақ тіліне 17 кітап аударған. «Сыр маржаны», «Ақ дастарқан», көпшілікке арналған ғылым «Селекция сырлары» атты кітаптардың авторы. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Тәшетов Жолымбет Тәшетұлы

Тәшетов Жолымбет Тәшетұлы (1937 жылы туған, бұрынғы Ақмола ауданы Шнет ауылы) – ауыл шаруашылық қызметкері. Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген. «Шалқар» кеңшарының №2-бөлімшесінде зоотехник (1955 – 62), Целиноград ауданы М. Мәметова атындағы кеңшарда бас зоотехник (1962 – 69), Шалқар кеңшарында бас зоотехник (1969 – 71), кеңшар директоры (1972 – 96) болып қызметтер атқарған. Ұзақ жылғы ерен еңбегі үшін 2 мәрте «Құрмет Белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Владимир Кириллович Берус

Владимир Кириллович Берус (1941 жылы, Ресей, Новосибирск облысы, Карасук қаласында туған) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1996 жылы). Алматы Зоотехника-Малдәрігерлік институтын бітірген (1964 жылы). 1964–66 жылдары Алматы облысы Балтабай ауылында зоотехник, 1966–67 жылдары зоотехника-малдәрігерлік институтында аға лаборант, 1967–75 жылдары кіші ғылыми қызметкер, 1975–81 жылдары ғылыми қызметкер, 1981 жылы аға ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер болып істеген. Берус 75 ғылыми-зерттеулер еңбектің авторы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том
Тәштитов Қайсар

Тәштитов Қайсар (5.10. 1904, қазіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданы – 25.2.1938, Алматы) – Қазақстан жастар қозғалысының жетекшісі. Петропавлдағы орыс-қазақ мектебін (1920), губернаторлық партия-кеңес мектебін (1924), Мәскеудегі Свердлов атындағы коммунистік университетті (1930) бітірген. 1919 – 1930 жылы жұмысшы, курсант, оқытушы, комсомол қызметкері, Ақмола, Ақтөбе губернаторлық комсомол комитеттерінде бөлім меңгерушісі, 1-хатшы болды. 1930 – 1931 жылдары БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің Қызылорда округтік партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінің меңгерушісі, Қарсақпай аудан партия комитетінің хатшысы, 1931 – 1933 жылдары Қазақ АКСР-і Халық ағарту комиссарының орынбасары, Қазалы ауданы партия к-тінің хатшысы, 1933 – 1937 жылдары Қазақстан комсомолының 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазан айында “халық жауы” ретінде тұтқындалып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. КСРО Жоғарғы соты әскери алқасының 1957 жылғы 4 сәуірдегі шешімімен ақталды. Дереккөздер
Минералдану

күйінің бөлшектері (атомдар, молекулалар, және иондар) электр өрісі жоқ кездегі еркін қозғалысы.]] Минералдану – жер қыртысындағы түрлі ерітінділер, газ эманациялары, балқыған магма арқылы кентасты және бейкентасты минералдардың әкеліну, тұну және жаралу процесі. Күрделі минералдық кешендердің пайда болуы жер қойнауындағы физикалық - химиялық ортаның жай-күйіне байланысты. Түрлі металдар мен олардың минералдарының басты, қосалқы кендері бойынша сипатталатын металлогендық белдеулер мен аймақтар сияқты орасан зор аудандардың жалпы металлогендық ерекшеліктері Минералдану типі деп аталады. Кеңес ғалымы Ю.А. Билибин (1901 – 1952 жылдары) бұл түсінікті мынадай түрлерге бөлді: шығысазиялық, батысеуропалық және оралдық. Шығысазиялық типте (Тынықмұхиттық металлогендық белдеудің сыртқы белдемінде) басты орынды Sn, W, Au алады. Бұл типке Pb, Zn, Mo, Fe, As, Sb сияқты металдардың Минералданулары жатады. Батысеуропалық типте (Жерортатеңіздік металлогендық белдеулердің сыртқы белдемінде) жетекші орын Zn, Pb, Ag, Ba, F, Ca үлесіне тиеді. Оралдық типте (металогендық белдеудің ішкі белдемінде) Cu, Fe, Mo, Cr металдары басты орын алады. Бұл типте Ti, Au, Ag, As, Hg, Al, S, P Минералданулары жиі байқалады. Сілтемелер * Магма * Белдеу * Кентас Дереккөздер
Валерий Николаевич Очиров

Валерий Очиров Николаевич (1951 жылы туған, Арал ауданы Сульфат кенті) – Кеңес Одағының Батыры (1985), подполковник. Мәскеудегі әскери-саяси академияны (1985) бітірген. Элистадағы орта мектепті бітіргеннен кейін слесарь болып жұмыс істеді. Кеңес Одағының Қарулы күштерінде қызмет етіп, 1970 жылы Сызрань жоғары әскери авиационадық училищесіне түседі. Училищені бітірген соң Москва және Прибалтика әскери округтерінде қызмет еткен, кейін Ауған соғысына қатысқан. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Тезекбай Шоқтыбайұлы

Тезекбай Шоқтыбайұлы (1827 – 1912, Солтүстік Қазақстан облысы, Тайынша ауданы) – ақын. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. Заманында Тезекбай ақынды жеңген адам болмаған деседі. Атақты Кемпірбай, Жәмішбай, аға сұлтан Құнанбайдың ақыны Балтаны, тағы басқа белгілі ақындардың тізесін бүктірген, Шөжені айтыста сүріндірген де осы Тезекбай ақын болса керек. Арғында мен тұрғанда кім сөйлейді, ... Аяғымды басамын қырынырақ, Менің Тезекбай ақын болғаным бұдан бұрынырақ. Кімдер Тезек ақындай болмайын деп ойламайды, Әркімге Тезек ақындай болуға қиынырақ – деген Тезекбай Бірде Жүсіп деген кісі Тезекеңнің ауылының үстінен өтіп бара жатып, Тезекбай ақынның «үйге түс» дегеніне қарамай кетіп қалады. Сонда Тезекбай ақын: Жүсіпжан, кімге жолдас бұл дүние боқ, Желкеге таяп тұр ғой ажалды оқ. Үйге түс, асықпа сен, дәм татып кет, Келгенше енді айналып кім бар, кім жоқ, – дейді. Бір-екі күннен кейін Жүсіп Тезекбай ақынның сөзін есіне алып үйіне келсе, Тезекбай ақын ол дүниеге жүріп кетіпті. Дереккөздер
Үйбидайық

Үйбидайық – астық тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның оңтүстік аймақтарында тау беткейлерінде, жазық жерлерде, егістік арасында, жол жиегінде, елді мекендер маңында өсетін 5 түрі бар. Бұлардың биіктігі 20 — 80 см, сабақтары тік, кейде иіле өседі. Жапырақтары жіңішке таспа тәрізді, тықыр не бұдырлы. Гүлшоғыры қос қатар масақ. Көпгүлді масағы бүйірінен қысыңқы, масақ қылтаны қатты, ұзынша келген, жүйкелі болады. Төменгі гүлқылтаны жарғақ, оның үш жағы үлпек тәрізді. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Көбірек маңызы бар түрлері: * малазықтық көпгүлді үйбидайық (latin multіflorum); * бағалы мал азығы және көгалдық шөп — көпжылдық үйбидайық (latin perenne); * арамшөп — иран үйбидайығы (latin persіcum). Үйбидайықтың кейбір түрлері қолдан өсіріледі. Үйбидайықтың дәнінде улы алкалоид-темулин шығаратын Stromantіnіa temulenta саңырауқұлағы дамиды. Сондықтан үйбидайықтан алынған астық пен мал азығын жеген адам мен үй жануарлары уланады. Үйбидайықтің арамшөптік түрлерінен арылу үшін егістікке себілетін тұқымды тазартып, сүдігерді ерте жырту керек. Дереккөздер
Айдар Хамзаұлы Мурзин

Мурзин Айдар Хамзаұлы (1941 жылы туған, Зеренді ауданы) – қоғам қайраткері. Еңбек жолын 1959 жылы Зеренді кеңшарында жұмысшы болып бастады. Шымкент технология институтын бітірген (1967). 1962 – 76 жылдары Нан өнімдерін шығаратын комбинаттың инженері, бас инженері, 1976 – 78 жылдары Көкшетау қ. Нан өнімдері комбинатының директоры, 1985 – 87 жылдары қалалық атқару комитетінің төрағасы, 1987 – 90 жылдары қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, Щучинск қалалық кеңесінің төрағасы, 1992 – 96 жылдары Көкшетау қаласының әкімі, 1996 – 97 жылдары Көкшетау облысы әкімінің орынбасары, 1997 – 2001 жылдары Бурабай ауданында шаруашылық басшысы, 2001 – 05 жылдары Көкшетау қ. әкімінің орынбасары, 2006 – 08 жылдары Рудный қаласындағы кірпіш шығаратын «Тоғай-группа» ЖШС зауытының директоры қызметтерін атқарды. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы