kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Зайыр Ғахипұлы Уәлиев

Уәлиев Зайыр Ғахипұлы (23.4.1967 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымының докторы (2005), профессор (2008). Білімі *1992 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университеті, механика және қолданбалы математика факультеті бітірген. *1996 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің аспирантурасы бітірген. *2004 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің докторантурасы бітірген. Қызметі *1992 – 1994 ж. ҚР ҰҒА машиналардың динамикасы зертханасының инженері. *1996 - 2001 ж. әл-Фараби атындағы ҚҰМУ «Механика» кафедрасының инженері, аға оқытушы. *2004 - 2016 ж. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға оқытушы, доцент, профессор, институт директорының ғылым және халықаралық байланыс қызметі бойынша орынбасары. Зерттеулері *1996 ж. кандидаттық диссертация қорғады. *2005 ж. техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. *2009- ҚР ЖАК шешім арнайы «Механика» профессор ғылыми атағы берілді. Сілтемелер *[http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ] Дереккөздер
Мари тілі

Мари тілі, чирмыш (черемис) тілі, фин-угор тілдері шоғырының еділ тармағына жатады. Мари тілі мордва мен пермь тілдері ортасындағы аралық тіл. Мари тілінің жазуы кирилл әліпбиіне негізделген, 10 дауысты, 24 дауыссыз фонема бар. Қопармалы (флективті) тіл элементі кездесетін жалғамалы (агглютинативті) тіл саналады. Мари тілінде орыс, татар, чуваш тілдерінен енген сөздер көп. Мари тілін зерттеу 18 ғ-дан басталады, алғаш жарық көрген кітаптары — «Катехизис » (1803) пен «Інжіл » аудармалары (1821). Жазба ескерткіштерін зерттеу ісіне венгр ғалымы Э. Беке мен фин зерттеушісі М. Рясянен үлес қосты. Дереккөздер
Полигала тұқымдасы

Полигала тұқымдасы (Polygalaceae) — қос жарнақтылар тобына жататын ағаштар, бұталар, көп жылдық шөптесін немесе шырмалып өсетін өсімдіктер. Шығу тегі жағынан қазтамақ тұқымдасына жақын. Жер бетінде 20-ға жуық туысы, 1 мыңнан астам түрі бар. Қазақстанда 1 туысы полигала (Polygala), оның 2 түрі (Сібір полигаласы, Будан полигаласы) кездеседі. Гүлдері қос жынысты, олар шашақ гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақтары 5, оның бүйіріндегі екеуі басқаларына қарағанда ірі, бос не бірігіп кеткен; күлте желектері бесеу, олардың екеуі бүйірлік, жетілмеген немесе толығымен түсіп қалады; аталығы — 8, олардың жіпшелері де жартысына дейін бірігіп кеткен, тозаңқаптары бір ұяшықты; аналығы — екеу, жоғары түйінді, екі ұяшықты, қалақша тәрізді. Жемісі — екі ұяшықты қорапша, тұқымы қылшықты болады. Полигала тұқымдасына жататын өсімдіктер тастақты-құрғақ, сазды, құмды, қиыршық тасты топырақтарда, шалғынды дала, тасты беткейлерде өседі. Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Теріскей Алатауында, Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньда, Ертіс өзенінің бойында кең тараған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Валентин Петрович Кузьмин

Валентин Петрович Кузьмин (5.12.1893, Самара губерниясы Антоновка селосы — 8.5.1973, Целиноград, қазіргі Ақмола облысы Шортанды ауданы Шортанды кенті) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1962), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1962), Социалистік Еңбек Ері (1962). Қазақстанда 1935 жылдан Комаровск МТС-інде (Көкшетау облысы) тұқым өсіруші агроном, Шортанды тәжірибе станциясында (қазіргі Ақмола облысы) селекция бөлімінің меңгерушісі (1936–52), Бүкілодақтық астық шаруашылық ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1957–65), сонда ғылыми кеңесші (1965–73) болды. Негізгі ғылыми еңбектері егіс дақылдары селекциясы, өсімдік өсіру мәселелеріне арналған. Кузьмин Моңғолияның мәдени өсімдіктеріне сипаттама берді; тағамдық дақылдардың Қазақстан жағдайына лайық 40-тан аса сортын шығарды; сондай-ақ қуаңшылық аймақтардағы дақылдардың селекциялық бағытын және тәсілдерін (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1952) зерттеді. Ленин және 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Полигалит

Полигалит (поли... және hals — тұз) — сульфаттар класына жататын минерал, сулы сульфат. Хим. формуласы — K 2 Ca 2 Mg[SO 4 ]42H 2 O. Хим. құрамы: K 2 O — 15,62%; CaO — 18,60%; MgO — 6,69%; SO 3 — 53,11%; H 2 O — 5,98%. Триклиндік сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары жапырақша, таяқша, ұзынша пластинка тәрізденіп, минералды агрегаттары тарамдалған талшық, түйірлі тығыз масса түрінде болады. Түсі сұрғылт, сарғыш реңді ақ, алқызыл, кірпіштей қызыл, шыныдай жылтыр, морт. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2,5 — 3,5, тығыздығы 2,72 — 2,78 г/см3. Түзілуі шөгінді, хемогенді. Полигалит — теңіз су қоймасындағы сульфаттық галогенездің өнімі. Оның ірі кендері АҚШ-та (Техас), Австрияда (Ишли), Германияда, Қазақстанда Ақтөбе обл-ндағы Жылан калий тұзы кендерінен, Атырау, Батыс Қазақстан облыстарының тұз күмбездерінен табылды. Полигалиттен калийлі минералдық тыңайтқышы дайындалады. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
Александр Валерьянович Куркин

Александр Валерьянович Куркин (26.3.1941 жылы туған, Украина, Одесса қаласы) – медицина ғылымының докторы (1976), профессор (1978). Тәжік мемлекеттік медицина институтын (1964) бітірген. Душанбе қаласындағы Республикалық ауруханада дәрігер (1964–67), Тәжік мемлекеттік медициналық институтында ассистент (1967–76), Қарағанды медициналық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекттік медициналық академиясы) профессор (1976–81), кафедра меңгерушісі (1981–97, 1997 жылдан) қызметтерін атқарады. Оның негізгі ғылыми еңбектері патологиялық морфология мәселелеріне арналған. Куркин 160-тан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Көккесене

Көккесене – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген орта ғасырлардан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Жаңақорған ауданы, Төменарық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км (Сығанақтан оңтүстікке қарай 8 км) жерде, Сырдария өзенінің жағасына тұрғызылған. Сипаты, зерттелуі Мамыш бектің (Алып Мамыш, Алпамыс) жұбайы Баршын сұлудың (Гүлбаршын) қабіріне салжұқтар заманы сәулет өнерінің үлгісімен биік мұнаралы етіп салынған. Күйдірілген қыштан соғылған. Орыс зерттеушісі А.Ю. Якубовский}А.Ю. Якубовскийдің көрсетуінше, ескерткіштің беткі жағында көлемі 25х25х5 см келетін қыштар жатқан. Кіре беріс есік (портал) ауқымының аман қалған бөлігінің айналымы – 6-5 м., биіктігі 4,36 м. Қирап жатқан аумағының көлемі 110 м құраған, биіктігі 3,1 м. Оңтүстік батыс жағында тағы бір кішілеу төмпешіктің ізі болған. Көккесененің астыңғы негізі берік етіп жасалып, оның үстіне бірінен-бірін биіктете үш барабан тұрғызылған. Ортадағы барабанды михраб түрінде қуыстап келтіріп, үстіне сүйір мұнара орнатқан. Күмбездің аркасын жебенің үшкір басына ұқсатып, екі иығын өрнекті бағаналармен көмкерген. Қабырғаларын Алаша хан күмбезі секілді қыштан кілем өрнегі үлгісіне ұқсатып қалаған. Көккесене Қарахан мазарына өте ұқсас. Көккесенеге таяу жерде Баршын сұлудың әкімшілік құрған астанасы Баршынкенттің қираған орны бар. Көккесене шамамен 1914 жылы құлаған. Ескерткішке қатысты Ж. Басығарин, Е. Қасымов, И. Кастанье, В. Бартольд еңбектерінде тарихи мәліметтер сақталған. Мұнда Әбілхайыр, т.б. сүйегі жатыр деген В. Бартольд, Ә. Диваев, В. Каллаур, И. Кастанье, А.Ю. Якубовский, т.б. пікірлері бар.., Древности киргизской степи и Оренбургского края, Оренбург, 1910 Дереккөздер
Уәлиев Хұсайын Хасенұлы

Уәлиев Хұсайын Хасенұлы (26.3.1948 ж.т., Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Семиозерное кенті) — техника ғылымының докторы, профессор, ҚР Жоғары мектеп ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Халықаралық ақпараттандыру академиясының мүшесі. Қазақ политехникалық институтын (1971, қазіргі [http://kazntu.kz/ Қазақ ұлттық техникалық университеті]) бітірген. Қазақ политехникалық институтының Өскемен қорғасын-цинк комбинаты жанындағы бөлімшесінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1981–92), Қазақ ұлттық техника университетінде аға ғылыми қызметкер, орт. директоры, проректор (1992–2000), Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің проректоры (2000–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры. «Құрмет» орденімен және медальдармен марапатталған. Сілтемелер *[http://kazntu.kz/ Қазақ ұлттық техникалық университеті] Дереккөздер
Лоренц түрлендірулері

Лоренц түрлендірулері, арнайы салыстырмалық теориясында — бір инерциялық санақ жүйесінен екіншісіне ауысқан кездегі қандай да бір оқиғаның координаттары мен уақытының түрленуі. Мұны бірінші рет голландия физигі Х. А. Лоренц (1853 — 1928) ашқан (1904). Лоренц түрлендірулеріне қарағанда классикалық микроскопты электродинамика теңдеуі өзінің түрін өзгертпейді. “Лоренц түрлендірулері” деген атауды Альберт Эйнштейн енгізді (1905). Эйнштейн Лоренц түрлендірулерін арнайы салыстырмалық теориясының негізі болған екі постулат бойынша қорытып шығарды: барлық инерциалдық санақ жүйесінің бірдейлігі және вакуумдағы жарық жылдамдығының жарық көзі қозғалысына тәуелсіздігі. Дереккөздер
Полигамия

Полигамия, полигамды жануарлар (поли... және gamos — неке) — жануарлар арасында кездесетін жыныстық қатынастың түрі. Полигамды жануарлар 2 топқа бөлінеді. Олар : #полиандрия — көбею кезінде бір аналық дарабастың бірнеше аталық дарабаспен шағылысуы. Бұған су түбіне жақын тіршілік ететін балықтардың көпшілік түрлері, үшоймақ шалшықшы, қалытқы балшықшы, аққұйрық құмдауық, алқалы татрең, келтеқұйрық тауқұдірет, т.б. жатады. Бұл құстардың мекиендері 4 рет жұмыртқа салады, оларды бірнеше қораз жеке-жеке шайқайды. Ал нанду мен тинамудың бірнеше мекиені салған ұядағы жұмыртқаны бір ғана қораз шайқайды. Полиандриялы жануарлардың аналықтары аталықтарына қарағанда әдемі әрі ірі болады, ұрпақтарына қамқорлықты тек аталықтары жасайды; #полигиния — көбею кезінде бір аталық дарабастың бірнеше аналық дарабаспен шағылысуы. Бұл құбылыс шоғыр құрып тіршілік ететін торғайтәрізділерде, қолқанаттыларда, кеміргіштерде, төменгі сатыдағы аңдарда байқалады. Үйір құрып тіршілік ететін жануарлардың кейбір түрлерінде аталығы күйіт кезінде маңына бірнеше аналығын жинайды да, күйіт қайтқан соң үйір тарқап кетеді. Мысалы, тауықтәрізділер, ескекаяқтылар, тұяқтылар (ақ бөкен, қарақұйрық, арқар, т.б.). Кейбір топтанып тіршілік ететін жануарлардың үйірі (бір аталық, бірнеше аналық) тұрақты болады. Оған викунья, зебр, кашалот, құлан, т.б. жатады. Полигиния тобындағы құстар мен сүтқоректілерде жыныстық диформизм жақсы байқалады. Бұл топқа жататын жануарлардың аталықтары ірі әрі реңді келеді, аналықтары үшін аталықтарының арасында үлкен бәсекелестік болады. *Полигамия (поли… және грек. gamos — неке) — көп некелік. Полигамия көп әйел алуды білдіретін атау ретінде де қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Мақсат

Мақсат — белгілі бір межеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттің ой-санадағы көрінісі. Мақсат ойлау нәтижесінде болашақты алдын ала болжау арқылы туатын мұрат, ішкі қозғаушы күшті білдіреді. Мақсатқа жету үшін әр түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасалады. Мақсат түрлері: 1) нақтылы мақсат — іс-әрекеттің тікелей нәтижесі, заттың бейнесі; 2) абстрактілі мақсат — талаптану, яғни жалпыға бірдей игілікті көксеу және соған жету үшін қызмет ету. Мақсат ежелгі гректердің табиғат философиясында әлемдік ақыл-ой заңдылығы жөніндегі ілімге байланысты зерттелді. Олар мақсатты адамдардың іс-әрекетін бейнелейтін ұғым ретінде қарастырылып, өзара күрделі қатынаста болатын бірнеше түрін анықтады. Сократ әрбір жеке қимылдың мақсаты осы жеке мақсаттарға ішкі түрткі болатын түпкілікті немесе жалпы мақсат дейді. Аристотель заттар мен құбылыстардың ішкі мәні, белгілі мақсатта өмір сүруі адамға ғана емес, бүкіл дүниеге тән қасиет деп түсіндіреді. Кант мақсатты адамдар әрекетінің нәтижесі ретінде қарады. Сондықтан, мақсаттың логикалық, танымдық мәселелерін адам өмірінің негізгі мәселесі ретінде, этикалық-гуманистік іліммен байланыста зерттеді. Гегель мақсатты “өзіндік” және “өзі үшін” деген принциппен екіге бөліп, біріне табиғаттың белгілі бір мақсатқа бағынып өмір сүруін жатқызса, екіншісіне саналы түрде іске асатын, адамдар әрекетіне тән құбылыстарды жатқызды. Дереккөздер
Талғат Асқарұлы Құлыбаев

Кұлыбаев Талғат Асқарұлы (11.7.1960 ж.т., Алматы облысы Көксу ауданы Балпық би а.) – генерал-майор (2000), заң. ғылым докторы (2004). Дулат тайпасының сиқым руынан шыққан. . КСРО ІІМ-нің Қарағанды жоғары мектебін (1981) және КСРО ІІМ-нің академиясын (1988) бітірген. Алматы қ-лық атқару к-тінде инспектор (1981–82), бөлім бастығы және Алматы қ-ндағы Фрунзе (қазіргі Медеу) ауданы ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, бөлім бастығы (1982–91), Фрунзе ауданы ішкі істер бөлімінің бастығы (1992–95), ҚР Мемл. тергеу к-тінің Бас басқармасы бастығының орынбасары (1995–97), Алматы Ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары (1997–99) және бастығы (1999–2000), Жамбыл облысы. Ішкі істер басқармасының бастығы (2000–05) болып жұмыс істеді. 2005 жылдан ҚР Оңтүстік-шығыс көлік ішкі істер департаментінің бастығы қызметін атқарады. «Роль криминалистических категорий при расследовании преступлений» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. Дереккөздер
Лот

Лот(— жеребе‚ үлес‚ салмақ) — топтама: * Жеткізу шарты бойынша тауар топтамасы, сериясы немесе оның бір бөлігі, сондай-ақ сатуға ұсынылатын тауарлардың кез келген тобы. Лотты бір келісімшарт деп атайды. Келісімшарт бойынша жеткізілетін тауардың жалпы көлемі бірнеше лотқа бөлінуі мүмкін. Біртекті құрылыс немесе құрастырым жұмыстарының белгілі бір көлемі де бірнеше лотқа бөлінеді. Лот аукциондық сауда-саттықта кеңінен қолданылады‚ мұнда тауарлар не бір заттан тұратын лоттарға не біртекті бірнеше лоттарға бөлінеді. Әрбір лотқа нөмір беріліп, осы нөмірлер бойынша сатылады; * Кемеден судың тереңдігін өлшейтін құрал; * Үш мысқалға немесе 12‚8 г-ға тең салмақ өлшемі. * Биржалық тәжірибеде, сатуға шығарылған саны мен сапасы бойынша стандартты болып табылатын бір типті тауарлар; тауар биржасындағы мәміле бірлігі. * Биржаның сауда жүйесінде аталмыш типтегі құнды қағаздармен жасалатын мәміле мәні болып табылуы мүмкін құнды қағаздардыі ең аз мөлшері. Дереккөздер fi:Lore
Полигонометрия

Полигонометрия (грек. polygonos — көп бұрышты және …метрия) — топографиялық түсірудің, қалалардың жоспары мен құрылысының, т.б. негізі болатын геодезиялық тірек торын құру үшін жер беті нүктелерінің өзара орналасуын анықтау кезінде қолданылатын тәсілдердің бірі. Пункттердің берілген санақ жүйесіндегі координаттары полигонометр. тәсіл арқылы табылады. Ол үшін пункттер тізбегін өзара қосу нәтижесінде алынған полигонометриялық жол құрылады және сол кесінділердің арасындағы бұрыштар анықталады. Мұнда бастапқы және соңғы пункттердің белгілі бір нүктеге қарағандағы дирекциялық бұрыштары алдын ала белгілі болады. Бұрыштар теодолитпен, ал полигонометр. жолдың жеке кесінділерінің ұзындығы болат не инвар ленталармен өлшенеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Уәлиханов атындағы тұрақ

Уәлиханов атындағы тұрақ - палеолит дәуiрiнiң ескерткiшi. Түркістан облысы Бәйдiбек ауданы Арыстанды өзенінiң оң жағалауында орналасқан. 1958 ж. Қаратау палеолит отряды (жетекшісі Х.Алпысбаев) ашып, 1959–62 ж. қазба жұмыстарын жүргiзген. 1983–84 ж. археолог Ж.Таймағанбетов қазба жұмыстарын жалғастырған. 2001–02 ж. Қазақстан – Ресей бiрiккен археологиялық экспедиция (жетекшілері А.П.Деревянко, Таймағанбетов), 2003–05 ж. Қазақстанның тас ғасырын зерттеумен шұғылданатын археологиялық экспедиция (жетекшісі Таймағанбетов) кең көлемде қазба жұмыстарын жүргiзiп, тың мағлұматтар алған. Ескерткiштiң басқа археологиялық нысандардан ерекшелiгi – мұнда 6 мәдени қабат аршылған. Әрбiр мәдени қабат палеолит дәуiрiнде адамдар тұрақты бiрнеше рет мекендегенiн көрсетедi. Қабаттар сары топырақ арқылы бөлiнген. Мәдени қатпарлардың 10 метрге дейiнгi қалыңдығы он мыңдаған жылдар бойы бұл жер алғашқы адамдардың өмiр сүруiне өте қолайлы мекен болғандығын айғақтайды. Тас құралдары шақпақ және халцедоннан дайындалған. Қазба барысында бiрнеше мың тас бұйымдары (дөңгелек өзектас, тас жаңқа, үшкiртас, екi жағынан өңделген шапқы құрал, қырғыш, жонғыш-қырғыш, кескiш, т.б.) аршып алынған. Тұрақты мекендеушiлердiң негiзгi кәсiбi бизон, бұғы, киiк, жылқы аулау және өсiмдiктер тамырын, жемiс-жидектердi теру болған. Мұны тас құралдарымен қоса шыққан осы жабайы жануарлар сүйектерi көрсетiп бердi. Шақпақ тас пен халцедон қорының жақын маңда көп болуы тұрғындарды еңбек құралдарын жасауға қажеттi шикiзатпен қамтамасыз еткен. Тас бұйымдарды өңдеу үшiн сүйектен, мүйiзден жасалған құралдар (төс, тас жарғыш, т.б.) да пайдаланылған. Қазба жұмыстары кезiнде ошақ орындары да аршылған. Стратиграфиясы сақталған Уәлиханов атындағы тұрақ материалдары тас дәуiрiндегi көптеген мәселелердi шешуде мол мүмкiндiк бердi. Қазақстандағы палеолиттiк ескерткiштердегi материалдардың басым бөлiгi жер бетiнде «ашық» жатады. Мұндай ескерткiштердегi тас бұйымдардың мерзiмiн Уәлиханов атындағы тұрақ материалдарына қарап анықтауға болады. Тұрақты адамдар мустье дәуiрiнен бастап, кейiнгi палеолит ақырына дейiн мекен еткен. Уәлиханов атындағы тұрақ – отандық археологияда байырғы адамдардың өмiрiнен, шаруашылығы мен тұрмысынан мол мағлұмат беретiн бiрегей ескерткiш болып табылады. Дереккөздер
Мұрат Кәдесұлы Орынханов

Орынханов Мұрат Кәдесұлы (30.3.1952 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласында) – физика-математикалық ғылымының докторы (2000). *1974 Новосибирск мемлекеттік университетін бітірген. *1974-1979 КСРО Ғылым Академиясының Сібір бөлімшесінің есептеу орталығында стажер-ізденуші, аспирант *1969-1982 Новосибирск мемл. университетінде кіші ғылым қызметкер *1982-1994 ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ассистент, аға оқытушы, доцент, декан *1994-2001 оқу ісі жөніндегі проректоры *2001-2003 кафедра меңгерушісі *2003-2008 декан болды. *2008 жылдан проректор қызметін атқарады. *2011 жылдың 7 ақпанынан бастап ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті төрағасының міндетін атқарушы болып істейді. Оқу жолы Орынханов Мұрат Қадесұлы Новосибирск мемлекеттік университетінің математика факультетін, кейін КСРО есептеу орталығының аспирантурасын тамамдаған. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да қолданбалы математика кафедрасының ассистенті, аға оқытушысы, доценті, математикалық модельдеу кафедрасының меңгерушісі, механика-математика факультетінің деканы, оқу жұмысы жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған. Есептеу математикасы және математикалық үлгілеу саласы бойынша жоғары білікті маман. Ғылыми жұмыстар 50-ден астам ғылым жарияланымның авторы. 60-тан астам ғылыми жұмыстары еліміздің және шетелдік ғылыми басылымдарында жарық көрген. Олардың қатарында монографиялар және университет студенттеріне арналған оқулықтар бар. «Метод фиктивных областей для задач гидродинамики с неоднородными граничными условиями» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қосқан үлесі «Численные методы» курсы бойынша дәріс оқыған, есептеу математикасы бойынша бірқатар курстар өткізген. Қазақстан Республикасының Ғылым және білім министрлігі қаржыландыратын ғылыми жобаның жетекшісі. Сондай-ақ, оқу жүйесінің дамуына, ғылыми жұмыстың жандануына, ғылыми-зерттеу жұмысына студенттерді тартып, университеттегі сапа менеджментінің халықаралық жүйесінің және кредиттік оқу технологиясының енуіне бағытталған жұмыстарды атқарған. Білім және ғылым вице-министрі.. Дереккөздер Қара [http://www.edu.gov.kz/o_ministerstve0/zamestitel_ministra0/orynkhanov_mrat_adesly/ Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі]
Төлеген Кенжебайұлы Құлыбеков

Төлеген Кенжебайұлы Құлыбеков (1951 жылы туған,Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Маяк ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1998). ҚР Жаратылыстану ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1996). Қазақ политехникалық институтын (1974, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Торғай боксит кен басқармасында шебер (1974–77), Рудный индустриалдық институтында оқытушы, кіші ғылыми қызметкер (1977–79), Қазақ политехникалық институтының Қаратау бөлімшесінде оқытушы, бөлім бастығы (1986–93) болды. 1993 жылдан Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Маркварт Йозеф

Маркварт Йозеф (1864 — 1930) — шығыстанушы неміс ғалымы, тарихшы. 1902 жылдан Этнография музейінің сақтаушысы, кейіннен Лейден ун-тінің проф. болды. 1912 жылдан өмірінің ақырына дейін Берлин ун-тінде парсы және армян филол. проф. болды. Ол негізінен моңғол шапқыншылығына дейінгі түркі халықтарының тілдерін, тарихы мен этнографиясын, құмандар тарихын зерттеуге елеулі үлес қосты. Алайда оның қыпшақтарды моңғолдардан шыққан деген қате тұжырымы кезінде В.В. Бартольд және П.Пельо секілді ғалымдар тарапынан орынды сынға алынды. Дереккөздер Лоумулин М.Т. Бейсембиев Т.К., Зарубежные исследователи Средней Азии и Казахстана, А., 1994. "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер
Алексей Николаевич Куропаткин

Алексей Николаевич Куропаткин - (1848–1925, Ресей, Псков қаласы) – орыс әскери қайраткері, инфантерия генералы (1901). 1876, 1879 жылы Бас штабта офицер, 1877–78 жылдары орыс-түрік соғысы кезінде жаяу әскер дивизиясы штабының бастығы, 1890–98 жылдары Каспий маңы облысында әскер қолбасшысы, 1898–1904 жылдары әскери министр қызметтерінде болды. Ляолян мен Мукден түбіндегі шайқастарда жеңіліске ұшырағаннан кейін, өзінің дарынсыз, жігерсіздігімен көрінген Куропаткин 1905 жылы наурызда қызметінен босатылды. 1916 жылдың шілде айында Түркістан генерал-губернаторы, әскер қолбасшысы болып тағайындалды. Сол жылы Түркістандағы жергілікті тұрғындардың Маусым жарлығына қарсылықтан туған көтерілісін басып-жаншуға басшылық етті. 1917 жылы сәуірде Ташкенттегі Жұмысшы, шаруа және солдат депутаттары кеңесінің талап етуімен тұтқынға алынып, Петроградқа жіберілді. Уақытша үкіметтің рұқсатымен босатылғаннан кейін Псков облысында тұрды. Куропаткин – Қазақстанның тарихына, сауда қатынасына, географиясына қатысты бірнеше еңбек жазды. Оның ішінде Қашғарияның тарихи-географиялық сипаттамасы, әскери күші, өнеркәсібі мен саудасы (1879), орыс-түрік соғысы кезіндегі ген. М.Д.Скобелев жасақтарының қимылы (1885) жөніндегі жұмыстары, сондай-ақ орыс-жапон соғысы туралы 4 есеп-кітабы бар (1906). Соңғы кітаптарында Куропаткин өзінің бас қолбасшы ретіндегі әрекеттерін ақтауға тырысқан. Куропаткиннің күнделігі «Красный архив» журналында (1922, 1924–25, 1935) жарияланды. Дереккөздер
Александр Иванович Глазырин

Александр Иванович Глазырин (26.2.1937 жылы туған, Ресей, Кузбасс қаласы) – техника ғылымы докторы. (2000). Кузбасс политехникалық институтын (1965) және Мәскеудегі Бүкілодақтық политехникалық институтын (1970) бітірген. 1986 жылдан Павлодар мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Оның ғыл. жұмысының негізгі бағыты – электрстансалардан шығатын қалдық заттарды қайта пайдалану, энергиялық құрал-жабдықтарды химия жағынан қорғау мәселелері. Г. 10 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Әлеуметтік мақсат

Әлеуметтік мақсат - халықтың тұрмыс жағдайымен, сапасымен және деңгейімен байланысты үдерістердің бағыт-бағдарын таңдауды айқындайды. Халықтың тұрмыс деңгейін бағалайтын көрсеткіштердің тұтас жүйесіне: ұлттық табыс пен жалпы өнімді өндіру және пайдалану көрсеткіштері (өндірісті бағалау), халықтың кірісі мен шығысының деңгейі, “азық-түлік қоржынының” шамасы (қажеттіліктердің дамуын бағалау); материалдық игіліктер мен көрсетілетін қызметтерді тұтыну деңгейі (тұтынудың нақты деңгейін бағалау), жұмыспен қамтылу деңгейі және халық уақытының бюджеті (әлеуметтік тұрмыс жағдайын бағалау); халық санының, құрамының, өсіп-өнуінің көрсеткіші, яғни тұрмыс деңгейін демографиялық бағалау (туу, өлу, өмірдің ұзақтығы көрсеткіші) енеді. Конституцияға сәйкес (1-бап) Қазақстан әлеуметтік мемлекет орнату жолымен дамуды таңдады. Мұндай мемлекет адамның лайықты тұрмысы мен еркін дамуын қамтамасыз ететін жағдайлар жасауды мақсат тұтып, осы бағытта әлеуметтік саясат жүргізеді, яғни әлеуметтік мемлекет ретінде Қазақстан осы мақсаттарға жету үшін құқықтық және қаржылық тұтқалардың көмегімен салық салу, несие, инвестиция, әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыру, т.б. арқылы экономикаға ықпал етеді. Қазақстан Үкіметі қазіргі нарықтық экономика жағдайында әлеуметтік-экономикалық дамудың әрбір кезеңінде әлеуметтік мақсаттарды іске асыру үшін әлеуметтік-экономикалық дамудың стратегиялық және тактикалық бағдарламаларын қабылдап, нарықтың өзін-өзі реттеуі мен мемлекеттің араласуының арақатынасын сақтай білді. Сөйтіп, нарықтық экономиканың қалыптасуы мен көрсетілетін қызметтердің коммерциялануы кезеңінде әлеуметтік-экономикалық өзгерістер әлеуметтік саясаттың түрлі қырларымен үйлестіре отырып іске асырылды. Дереккөздер
Хартум

Хартум — Судан астанасы. Халқының саны 2 682 446 адам (2024). Сипаттамасы Ақ Ніл және Көк Ніл өзендері қосылған жерде орналасқан. 1823 жылы іргесі қаланған. Халқы Бауырлас қалалар * Амман, Иордания * Каир, Мысыр * Ыстанбұл, Түркия * Анкара, Түркия * Санкт-Петербург, Ресей (2002 жыл) * Ухань, Қытай * Асмэра, Эритрея * Омдурман, Судан Дереккөздер
Лотос

Лотос немесе Шамгүл — қос жарнақты өсімдіктерінің Лотос тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдіктерінің бір туысы. Лотостың 100-ге жуық түрі бар. Бұл өсімдіктің тамырлары тоғанның түбіне бекініп, жапырақтары мен гүлдері судың бетінде орналасады. Ботаникалық сипаттамасы Жапырақтары дөңгелек, енді, суда қалқып тұрады. Қанық түсті гүлдері хош иісті. Сабақтары ұзын, гүлдері ақшыл реңді, қызыл түсті. Тұқымдары қатқыл, қоңыр-сұр түсті. Лотостың тамырсабағы - қызғылт-сұр түсті, дәмі картоп дәміне ұқсас. Оның құрамында түрлі талшықтар, С, В-1, В-2 дәрумендері, калий, мыс және магний болады. Лотостың тамыр сабағы тыныс алу аппаратының жұмысы бұзылғанда ем болады. Өсімдіктерінде улы зат — нелюмбин бар. Лотостың гүлдері судың бетінде қалқып тұрады. Ақ немесе қызғылт түсті күлтежапырақтары-ұзын,сына тәріздес, бірнеше қабаттан тұрады. Лотос-көне көне символдардың бірі, ол өміршеңдіктің, денсаулықтың, ар-намыс пен табыстың символы болып келеді. Таралуы Лотос Таяу Шығыс, Азия, Аустралия мен Жаңа Гвинеяның кейбір аймақтарында кездеседі. Лотостың қоңыржай аймақ пен тропиктік жерлерде өсетін жаңғақты лотос және сары Лотос деген түрлері бар. Бұл түрлердің айырмашылығы — гүлдерінің түсінде (қызыл, сары). Атпа тамыры және тұқымдары арқылы көбейеді. Қазақстанда соңғы жылдары Іле өзенінің Балқаш көліне құятын тұстарында қолдан өсіріледі. Лотос - Үндістан мен Вьетнамның ұлттық гүлі. Қолданылуы Тұқымы мен тамыры тамаққа пайдаланылады. Олар дәрі ретінде де, тағамға да пайдаланылады. Бұл тұқымдар-протеин көзі, оларды әл жинау мақсатында пайдаланады. Лотостың тұқымдарын бүйрек, көкбауыр, жүректің жұмысы бұзылғанда қолдану пайдалы. Сондай-ақ оларды жүрек соғысы жиілеп кеткенде ұйқысыздыққа қарсы қолданады.
Поликонденсация

Поликонденсация, поликонденсаттау (поли... және лат. condensatіo — қоюландыру) — мономерлерден төмен молекулалы заттардың (су, спирт, галогенсутек, сутек, т.б.) бөлінумен қатар жүретін полимерлер алу процесі. Поликонденсацияның типтік үлгісі — күрделі полиэфир синтезі: nHOAOH+nHOOCA'COOH[-OAOOCA'CO-]n+2nH2O, мұндағы A мен A' — гликоль мен дикарбон қышқылының қалдықтары. Мономерлердің табиғатына байланысты Поликонденсация гомо- және гетеро, ал түзілген полимердің құрылымына қарай сызықты, торланған деп бөлінеді. Гомополиконденсация бір түрлі мономерлер (мыс., амин немесе оксиқышқылдар), ал гетерополиконденсация әр түрлі мономерлер (мыс., дикарбон қышқылдары және диаминдер) қатысуымен жүретін реакциялар. Поликонденсацияға екі функционалды тобы бар мономер қатысса түзу тізбекті немесе сызықты, ал үш және одан көп функционалды топ қатысқанда торланған немесе тармақталған құрылысты полимерлер алынады. Поликонденсация жылдамдығы мен алынатын өнімнің қасиеті негізінен бастапқы мономерлердің құрылысына, температураға, катализатор мөлшеріне, кіші молекулалы заттардың бөліну жылдамдығына, т.б. факторларға байланысты. Поликонденсация — сатылап жүретін процесс. Өнеркәсіпте Поликонденсация әдісімен полиэфир, полиамид, полиуретан, поликарбонат, полиарилат, полигетероарилен, фенол, т.б. алынады. Поликонденсацияның биополимерлер (белок, нуклеин қышқылдары, целлюлоза, т.б.) синтездеуде маңызы зор. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
Көккөз Құндыбаев

Көккөз Құндыбаев (шамамен 1745 – 1803) – би. Кіші жүз құрамындағы әлімұлы тайпасының кете руынан шыққан. Қазіргі Ақтөбе өңірінде туып өскен. Көккөз – Әбілқайыр хан балаларының озбырлығына қарсы Орынбор генерал-губернаторы О.А. Игельстром арқылы Екатерина ҚҚ-ге шағым хат жазған 185 бидің бірі. 1785 ж. 21 шілдеде жазған хатта Әбілқайыр ханның балаларын хандықтан тайдыруды, түрмедегі аманаттарды қайтаруды сұраған. Осы хат негізінде Кіші жүзге қарасты старшиналардың жиналысы Елецкіден (Тұзтөбе) 100 шақырымдай жердегі Женбішер өзенінің бойында 1785 ж. 21 қыркүйекте өтеді. Онда Кіші жүзді билеуді уақытша жаңадан құру, қысқы қоныстарды кеңейту туралы шешім қабылданады. Басты ордалар белгіленеді. Осы ордаларға Көккөз би бас кеңесші болғандардың бірі. Көккөз би 1787 ж. кете тайпасы атынан расправа болып сайланған және сол жылы 16 қазанда Орынбор жиынына делегат болып барады. 1797 ж. 29 тамыздағы хан кеңесіне Көккөз би де қатысқан. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Уәлиханов шыңы

Уәлиханов шыңы – Iле Алатауы жотасының солтүстік-шығыс сiлемiндегi Орталық Талғар шатқалында. Жер бедері Абсолюттік биiктігі 4230 м. Стальский шыңына көршiлес орналасқан. Шокальский мұздығына тiрелетiн шағын сiлемнiң ең биiк жерi болып саналады. Төңiрегiнде көптеген мұздықтар қалыптасқан. Шыңға солтүстік-шығыс және солтүстік беткейлерi арқылы шығуға болады. Уәлиханов шыңына альпинистер алғаш рет 1958 жылы көтерiлдi. Шыңға 1947 жылы Ш.Ш.Уәлихановтың есiмi берiлдi. Дереккөздер
Анатолий Шәменұлы Бөженов

Анатолий Шәменұлы Бөженов (1934 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1990 жылы), профессор (2002 жылы). Мәскеу инженер-кұрылыс институтын бітірген (1958 жылы). 1958–64 жылдары Қазақ өнеркәсіп құрылысы жобасы институтында инженер, 1964 жылы Киев автожол институтының аспиранты, 1964–68 жылдары Өскемен жол құрылысы институтында жұмыс істеді. 1968 жылдан Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) кафедра меңгерушісі. 130-дан астам ғылыми еңбегі бар. Дереккөздер
Көккөл сарқырамасы

Көккөл сарқырамасы – Орталық Алтайдағы ең биік сарқырамалардың бірі (70 м). Алтайдың ең биік шыңы – Мұзтаудың оңтүстік -шығысында 15 км жерде, Ақбұлақ өзені бойындағы Көккөл кенішінен төменіректе. Құлап аққан сарқыраманың түбінде шашыраған судың әсерінен кемпірқосақ көрініп тұрады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Талғат Пердебекұлы Күзембаев

{{Музыкант { } }} Талғат Пердебекұлы Күзембаев (1971 жылы 6 қаңтарда ОҚО Бәйдібек ауданы Алғабас ауылында туған) — опера әншісі (драмалық баритон). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранының ресми тұңғыш орындаушысы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (2006). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2017). Қазақстан Республикасының Халық әртісі (2023). Толығырақ * Талғат Пердебекұлы 1971 жылы 6 қаңтарда ОҚО Бәйдібек ауданы Алғабас ауылында дүниеге келген. * 1994 - 1998 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының вокалдық-хор факультетін Қазақстанның халық артисі, профессор Ғафиз Есімовтың классын бітірген. * 1998 - 2000 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының асперантурасын бітірген. * Оқуды бітіргеннен кейін Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрына труппасына қабылданады. Шығармашылығы * Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры сахнасында: Бұл жерде опералық-орындаушылық репертуарынан қазақ композиторларының, сондай-ақ дүниежүзілік классикалық музыка шығармалар кең орын алды. * Негізгі орындаған партиялары: Жанбота, Жиенқұл (М.Төлебаев, “Біржан – Сара”), Абай, Жиренше (А.Жұбанов пен Хамидидің осы аттас операсы), Бекежан (Е.Г.Брусиловский, “Қыз Жібек”), Абылай хан Рахмадиевтің осы аттас операсы, 2004; ҚР Мемлекеттік сыйлығы, 2006). Сонымен қатар Н.А. Римский-Корсаков, П.И.Чайковскийдің Ж.Бизе, Дж. Пуччини, Дж. Верди операларында күрделі партияларды орындады. * 2006 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранының ресми тұңғыш орындаушысы болды. * Ол 2007 ж. Қазан қаласындағы Татар мемлекеттік академиялық опера және балет театры сахнасында Вердидің “Трубадур” операсын қоюға қатысты. Сол жылы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опералық труппасымен Кипрдегі Пафос қаласында “Афродита” фестиваліне қатысып, Граф ди Луна партиясын (Верди, “Трубадур”) айтты. К.Байсейітова атындағы республика әншілер байқауының (1998, 3-сыйлық), Халықаралық “Шабыт” шығарма жастар фестивалінің (2001, 1-сыйлығы), Б.Төлегенова атындағы 2-халықаралық әншілер байқауының (2004, 1-сыйлық) лауреаты және Астрахан қаласында өткен М.И. Глинка атындағы халықаралық әншілер байқауының дипломанты атанды.. Марапаттары * 2006 жылы Еркеғали Рахмадиевтың "Абылай хан" операсындағы Абылай ханның рөлі үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. * 2017 жылғы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды. * 2023 жылғы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның Халық әртісі құрметті атағы берілді. Сілтемелер * [http://www.gatob.kz/ru/node/23 Кузембаев Талгат] * [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id2996 2006 жылғы Әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алуға алдын ала іріктеуден өткен және конкурсқа қатысу үшін жіберілген шығармалар] Дереккөздер
Увалиева Қалымбүбі Қадырқызы

Увалиева Қалымбүбі Қадырқызы (1940 ж.т., Шығыс Қазақстан обл. Семей қ.) – биология ғылымының докторы (1989), профессор (1994). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында аспирант (1960–63), кіші (1963–67), аға (1967–86) ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер (1987–92), бас ғылыми қызметкер (1992–94), лаборатория меңгерушісі (1994–96) болды. 1996 жылдан [http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ] да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Наземные моллюски Казахстана и сопредельных территорий (состав, распространение, биогеография и история формирования фауны, особенности образа жизни и хозяйственное значение)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 120 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Сілтемелер *[http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ] Дереккөздер
Курортология

Курортология (курорт және грек. ‘’Logos’’ – ілім) – емдік қасиеті бар табиғи факторларды зерттеп, оларды пайдалану жолдарын қарастыратын медицинаның бір саласы. Курортология микробиология, химия, физика, биофизика, физиология, ғылым салаларымен тығыз байланысты. Оның медициналық климатология, климатотерапия, бальнеология, бальнеотерапия, балшықпен емдеу, қымызбен емдеу, т.б. салалары бар. Курортологияның негізгі шұғылданатын мәселелері: жұмыс істеп тұрған курорттардың және әлі іске қосылмаған курорттық жерлердің емдік қасиеттерін тексеріп, дұрыс пайдалану жолдарын іздестіру; кейбір табиғи минералды суларды, шипалы балшықтарды, т.б. басқа жаққа тасымалдағанда емдік қасиеттерін жоғалтпауын қадағалау; аурулардың түр-түріне, кезеңіне байланысты оларға курорттық емнің қалай әсер ететінін анықтап, сауықтандыру орындарында олармен емдеу әдістерін ұсыну; курорттардың медициналық тұрғыдан жұмысын дұрыс ұйымдастыру жолдарын қарастыру, т.б. Курортология ғылымының жетістіктері нәтижесінде курорттық факторлардың (климаттық, минералды сулардың, емдік балшықтың, т.б.) адам организміне әсерінің механизмдері анықталды. Бұлар адам денсаулығына рефлекстік жолмен, яғни жүйке жүйесі арқылы гуморальдық, гормондық өзгерістерге дәнекерлік жасайды; тікелей зат алмасуға әсер етіп, организмнің ауруға қарсы тұру қабілеттілігін арттырады; организмде пайда болған зиянды микрофлораны жойып, улы заттарды аластататын факторлардың пайда болуының нәтижесінде емдік шараларды қолдану тәртібін іске асырады. Сондықтан Курортология ғылымының негізгі мақсаты – курорттық факторлардың қандай аурулардың қандай түріне және олардың қай кезеңінде пайдалы екенін анықтау болып есептеледі. Қазақстанда Курортология саласындағы зерттеулер КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің Эксперименттік және клиник. институтында (қазіргі Хирургия ғылыми орталығы) Курортология бөлімі ұйымдастырылғаннан (1945) кейін басталды. Бұл бөлім 1950–84 ж. Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы), ал 1984 жылдан Кардиология ғылыми-зерттеу институты (қазіргі Кардиология және ішкі аурулар ғылыми-зерттеу институты) құрамында. Дереккөздер
Владимир Николаевич Кусов

Владимир Николаевич Кусов - (24.5.1916, Ресей, Омбы қаласы – 24.6.2007, Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1972). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. *1940 - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. *1947-1972 - Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, ғылыми кеңесші (1984 жылдан), *1972-1984 - Татарстанның Қазан малдәрігерлік институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. *1970 жылы «Клещи орнитодирины Казахстана (Фауна, распространение, экология, вредоносность и меры борьбы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері арахноэнтомология мәселелеріне арналған. Кусов қора кенелерінің, т.б. мал энтопаразиттерінің фаунасы мен экологиясын зерттеп, олардан арылу шараларын ұсынған. 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Спиндік толқындар

Спиндік толқындар – магниттік реттелген орталардағы спиндік реттің бұзылу толқындары. Ферромагнетиктерде, антиферромагнетиктерде және ферримагнетиктерде атомдардың спиндері мен оған байланысты магнний моменттер қозу болмаған жағдайда қатаң түрде реттеледі. Магний жүйенің қозу жағдайы спиннің тепе-теңдік жағдайынан ауытқуына байланысты. Спиндік толқындар магний реттелу орталарындағы магний моменттер жүйесінің ең қарапайым қозушылары болып табылады. Осыған сай квазибөлшектер магнондар деп аталады. Спиндік толқындардың болатыны туралы болжамды 1930 жылы америкалық физик Ф.Блох айтты. 1958 жылы В.П. Силин спиндік толқындардың парамагний металдарда болу мүмкіндігі туралы болжам жасап, бұл болжам 1967 жылы тәжірибе жүзінде дәлелденді. Пайдаланған сілтеме
Бенедикт Спиноза

Бенедикт (Барух) Спиноза (Spіnoza) (24.11.1632 жыл, Амстердам, – 21.2.1677 жыл, Гаага) – материалистік, пантеистік көзқарастағы Нидерланд философы. Спинозаның философиялық көзқарасы ең алдымен ортағасырлық еврей философиясының (Маймонид, Крескас) ықпалында қалыптаса бастағанымен Дж. Бруноның пантеистік-материалистік көзқарасын, Декарттың рационалистік методын, Т.Гоббстың философиясын игеруі оның пантеистік-материалистік көзқарасқа көшуіне себеп болды. Ол пантеистік дәстүрдегі табиғат пен құдай біртұтас субстанция деген қағиданы өзінің онтологиясына негіз етіп алды. Таным теориясында рационалистік бағыт ұстанып, интеллектуалдық ақыл-ойға, парасатқа негізделген білімді сезімдік таным мен тәжірибеден жоғары қойды. Оның ілімін рационалды интуитивті гносеология, пантеистік метафизика, табиғат жайлы натуралистік көзқарас құрады. Спиноза діни-телеологиялық қағиданы жоққа шығарып, механикалық детерменизмді жақтады. “Көне өсиетті” тарихи-рационалистік тұрғыда сынап, діни нанымды надандыққа балады. Ол өзінің пантеистік метафизикасы мен соған негізделген этикасын нағыз дін деп жариялады. Дереккөздер
Спинор

Спинор (ағылш. spіn – айналу) – бір координаттар жүйесінен екінші координаттар жүйесіне ауысқан кезде түрлендірудің ерекше қасиетімен сипатталатын математикалық шама. Спинор кванттық механиканың әр түрлі мәселелерінде, топтардың көрініс теориясында, топологияда, т.б. қолданылады. Ғылымда спинор ұғымы 20 ғамырдың басында екі бағытта (электрон спинін зерттеу және топтардың матем. көрініс теориясын жасау кезінде) жүргізілген зерттеулердің 1929 жыл, голланд математигі Б.Ван Дер Варден және 1913 жылы, француз ғалымы Э.Картан (1869 – 1951)] нәтижесінде пайда болды. Дереккөздер
Георгий Леонтьевич Кушев

Георгий Леонтьевич Кушев - (24.3.1905, Ресей, Екатеринбург губерниясы Ревда қаласы – 24.4.1981, Алматы қаласы) – геология-минералал ғылымының докторы (1952), профессор (1953), КСРО ҒА-ның корреспондент мүшесі (1954). *1961 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргең ғылыми қайраткері. *1930 - Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген. *1930-1931 - Ленинград Көмір геологиялық барлау институтында ғылыми қызметкер, партия бастығы, *1931-1933 - Семей қаласы Макин геологиялық барлау партиясының бастығы, *1933-1943 - Қарағанды геология басқармасында геологиялық тобы мен партияларының бастығы, Қазақстан геология басқармасы (1943–49) мен Қарағанды геология басқармасында (1949–51) аға инженер, *1946-1951 - Қазақстан ғылым академиясының Геологиялық ғылымдар институтында сектор меңгерушісі, *1951-1953 - Қазақ тау-кен металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1953–81) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми жұмыстары көмір геологиясына арналған. Кушевтің басшылығымен Шығыс және Оңтүстік Қазақстан облыстарында көмірдің ірі қорлары анықталған. Қарағанды көмір алабының геол. барлау нәтижелерінің материалдарын қорытындылап, көмір кендерінің геол. болжам карталарын жасады. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1948). 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Спинорлық қисап

Спинорлық қисап – спинорды зерттейтін математикалық теория. Әдетте физикалық шамалар белгілі бір координаттар жүйесінде зерттеледі, әрі осы жүйеде физикалық шамалардың компоненттерінің жиынтығы беріледі. Координаттар жүйесі өзгерген кезде, бұл компоненттер белгілі бір заң бойынша түрленеді. Әр түрлі түрлендіру заңдарына қарай физикалық шамаларды вектор, тензор, псевдотензор, спинор, т.б. топтарға бөледі. Бір валентті спинорлар екі комплекс сандарымен беріледі. Координаттар жүйесін cos1, cos2, cos3 косинустарының бағыты бойынша ось төңірегінде  бұрышына бұрғанда спинордың координаттары мына формулалар бойынша түрленеді: +і, +і, , , , , , . Жүйені 2-ге бұрғаннан өзгеріс болмайтындықтан пен координаттары бір спинорға сай келеді. Жүйелердің осьтерін бір-біріне параллель көшіру формулалары да бар. r валентті спинорлар үшін де жүйелерді бұру және параллель көшіру формулалары анықталады. Спинорлық қисаптар көбіне, кванттық механикада қолданылады. Тензорлық қисап тәрізді спинорлық қисап та ковариантты және контравантты болып бөлінеді. Пайдаланған сілтеме
Қуыршақ театры

Қуыршақ театры – қуыршақтар арқылы сахналық ойын көрсететін театрдың бір түрі. Қуыршақты актер қимылға келтіріп, оның сөзін көбінесе өзі, кейде көркемсөз оқушы айтып тұрады. Қуыршақ түріне, оны қимылға келтіру тәсіліне, сахнасына қарай қуыршақ театры бірнеше топқа жіктеледі: киілмелі (қолға киіп ойнайтын), сылдырмақты (жіп немесе сым арқылы қозғалтатын), суретке түсірілген қуыршақтармен (қағаздағы қуыршақ кескінін экранға түсіретін) ойын көрсететін театрлар, т.б. Қуыршақ театры жайындағы алғашқы деректер Аристотель, Геродот, Ксенофонт, Апулей еңбектерінде кездеседі. *11-ғасырда “Діни жазба” тақырыбына ойын көрсететін қуыршақ театрының ерекше түрі пайда болды. Театр ойынындағы басты бейне Марияның атымен марионетка қуыршағы дүниеге келді. Шіркеу мен бай-манаптарды келеке еткен халық қуыршақ театры діни театрмен қатар туды. Оларды, көбіне қудалап отырды. Халық қуыршақ театры жайындағы тұңғыш жазба мұра Италияда сақталған. *19-ғасырда француз қуыршақ театры өркен жайды. Қазіргі кезде қуыршақ театры Еуропа мен Америка елдерінде кең дамыған. Қуыршақ ойыны Ежелгі Шығыс елдерінде (Үндістан, Индонезия, Қытай, Жапония, Иран, Түркия) өркендеді. Бұл елдердегі қуыршақ театрының репертуары мифтік сюжеттер мен батырлық эпостарға, сықақ әңгімелерге құрылды. .]] Ресейде қуыршақ театрының пайда болуы скоморохтар ойынымен тікелей байланысты. Қуыршақ театры Кеңес Одағында да кең қанат жайды. *1930 ж. 25 мемлекеттік қуыршақ театры жұмыс істеді. *1931 ж. Мәскеуде бүкіл Кеңес Одағындағы қуыршақ театрының дамуына зор ықпал жасаған Мемлекеттік Орталық қуыршақ театры ашылды. Қазақ жеріндегі қуыршақ театры ұлттық ойындардан бастау алған. Ертеден келе жатқан “Ортеке” ойыны осының айқын дәлелі. Ағаштан жонылып жасалған киік немесе ат мүсіншесін сылдырмақтап жіп тағып, домбыра тартқанда жіптің бір ұшын ішекті шертер саусаққа іліп билететін болған. Тартылған күй ырғағына қарай “Ортеке” ойын көрсеткен. *1935 ж. Алматы қаласында қазақтың қуыршақ театры ұйымдастырылды. *1938 ж. театрға республикалық қуыршақ театры дәрежесі берілді. Елімізде қуыршақ театрлары Ақтөбе мен Жезқазғанда (1985), Ақтауда (1981), Шымкентте (1983) және Қостанай мен Петропавлда (1992) ашылды. Театр Ташкент (1969) пен Бішкек (1975) қалаларында өткен Қазақстан және Орта Азия республикаларының қуыршақ театрлары фестивалінің, Ташкенттегі Халықаралық фестивальдің (1979) лауреаты атанды. *1981 ж. гастрольдік сапармен Въетнамда, Кампучияда болды. *2002 ж. Алматыда Қазақстан қуыршақ театрларының 1-фестивалі өтті. Қуыршақ театры, негізінен, балалар аудиториясына арнап спектакльдер қоюмен шұғылданады. Кейбір ұжымдардың қойылымдарында үлкендерге де арналған пьесалар бар. Қазақстандағы қуыршақ театрлары * «Буратино» (Қарағанды, Лобода к., 10), Балалар сарайының куыршақ театры. 1959 ж. құрылған. 1%5 жылдан қазіргі атымен аталады, 1977 ж. халық театры атағы берілді. Әр жылдары - Андерсеннің «Ақша кар қоролевасы», И. Қолабтың «Жалғанда Фердадан артық ешкім жоқ» деген спектаклі т. б. қойылды. Барлығы 80 қойылым (1980). Жыл сайын 20 мың көрермен кабылдайды. Жүргізуші Буратино рөлін 1978-83 ж. Ю. Мышонков ойнады. Көркемдік жетекшісі 1959-79 ж. Е. И. Савина; В. В. Маленко 1986 жылдан. Дереккөздер
Жұмақан Маусымбайұлы Күдерин

Жұмақан Маусымбайұлы Күдерин - (20.9.1891, бұрынғы Семей, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қаласы – 7.3.1938, Алматы облысы Талғар ауданы Жаңалық ауылы) – қазақтың алғашқы биолог ғалымдарының бірі, қоғам қайраткері. *1911 жылы ауыл мектебін, *1913–1917 жылдары Қапал ауыл шаруашылық мектебін бітірген. Лепсі қаласында Кеңестердің 1-съезіне делегат (1918) және Жер комиссары болып сайланған. *1920 жылы «Қытайға кеткен қазақтарды қайтару» комиссиясында жұмыс істеп, Күдериннің тікелей араласуымен Қытайдан 6 мың отбасы еліне қайтып оралды. Күдерин 1921 жылы Жетісу өңірін жайлаған тырысқақ індетіне қарсы емдеу жұмыстарына қатысты. Ташкент қаласындағы Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1930). Осы университетте оқып жүріп, Түркістанның табиғи ресурстары мен осы өңірді аудандарға бөлуді зерттеумен айналысқан экспедицияға қатысты. Сондай-ақ осы жылдары Күдериннің «Қытайдағы босқындар өмірі» (1920), «Қазақтардың ата-тегі туралы материалдар» (1930) деген этнографиялық еңбектері, «Ботаника» (1927), «Қой мен оның жүні» (1930), «Кендір» (1931), т.б. биол. еңбектері жарық көрді. Ең құнды еңбектері – араб және латын жазуымен тұңғыш рет қазақ тілінде жарық көрген «Орта Азиядағы жыландар түрі» (1925) мен «Өсімдіктану» оқулығы. *1930 жылы 20 қыркүйекте Күдерин тұтқындалып, Ресейдің Воронеж қ-на жер аударылады. *1935 жылы тұтқыннан босап шығып, Алматыға оралады. Қазақ КСР-і Жер халкомының Мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1935–36), «Каучуконос» тресінде нұсқаушы агроном (1936–37) болып қызмет атқарған. *1937 жылы 22 мамырда қайтадан тұтқынға алынып, *1938 жылы 7 наурызда ату жазасына кесілді. *1990 жылы маусымда ақталды. Алматыда бір көше Күдерин есімімен аталады. Дереккөздер