kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Александр Фидахметович Әубәкіров

Александр Фидахметович Әубәкіров(1936 жылы туған, Алматы қаласы) – заң ғылымның докторы (1986) профессор (1993). ҚазМУ-ды (1958, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1958–1960 жылы Қазақ сот сараптамасы ғылыми-зертеу институтында кіші ғылыми қызметкер (Алматы қаласы), 1960–1961 жылы Қазақ физкультура институтында кинофотолаборатория меңгерушісі, 1961 жылы Қазақ сот сараптамасы ғылыми-зертеу инстиутында аға ғылыми қызметкер, ғылыми жұмыс жөніндегі директордың орынбасары, директоры, сот сараптамасының бас маманы. 107-ден аса ғылыми еңбектің, 3 монографияның, 10 оқу құралының авторы. Шығармалар: * Теория и практика моделирования в криминалистических исследованиях, А-А., 1984; * Лазеры в криминалистике и судебных экспертизах, 1986. Сыртқы сілтемелер * [http://www.nomad.su/?a=20-201104120020] * [http://forum.zakon.kz/index.php?showtopic=132445] * [http://www.izvestia.kz/node/7688] * [http://determiner.ru/dictionary/864/word/%C0%D3%C1%C0%CA%C8%D0%CE%C2+%C0%EB%E5%EA%F1%E0%ED%E4%F0+%D4%E8%E4%E0%F5%EC%E5%F2%EE%E2%E8%F7] Дереккөздер
Сағымбай Қабашұлы Қозыбаев

Қозыбаев Сағымбай Қабашұлы (15.7.1944 ж.т., Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Жаңатұрмыс а.) – тарих ғылым докторы (1988), профессор (1989). ҚР Саясаттану ғылым академиясының академик (1997). Ленинград (қазіргіСанкт-Петербург) мемлекеттік университеттін бітірген (1970). Қазақстан мемлекеттік теле-радио жүйесінде кіші редактор, бас редактордың орынбасары, Бүкілодақтық радионың Қазақстандағы меншікті тілшісі (1970–74), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан, (1974–81); 1981 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақстан журналистика академиясының президенті. «Партийное руководство средствами массовой информации: история, опыт, проблемы, перспективы» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 350-ден астам ғыл. жарияланымның, 19 монографияның авторы. Дереккөздер
Оразғали Бурабаев

Оразғали Бурабаев (1898, бұрынғы Сырдария облысы, Қазалы уезі, Заңғар болысы, 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1933 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық жоспарлау академиясын бітірген. 1918 – 19 жылдары Қазалыда балалар коммунасының нұсқаушысы, Ырғызда земство басқармасының көшірушісі болды. 1919 – 20 жылдары 2-Қостанай қазақ атты әскер полкінің құрамында болды, кейіннен Орынбор қаласындағы атты әскер командирлерін даярлайтын курста оқыды. 1921 – 22 жылдары 16-дүнген полкінде қызмет етті. 1922 – 24 жылдары Ташкент қаласында Түркістан облысы партия коммитетінің нұсқаушысы, Қарақалпақ облысы коммитетінде бөлім меңгерушісі, Қазалы уездік атқару коммитеті төрағасының орынбасары, 1924 – 26 жылдары Ташкентте мемлекеттік мүлік және жерге орналастыру бөлімдерінің меңгерушісі, Әулиеата уездік атқару коммитетінің төрағасы болды. 1927 – 29 жылдары Қазақ ет өнімдері басқарамасының төрағасы, Көкшетау округтік атқару коммитетінің төрағасы, Петропавл округтік атқару коммитеті төрағасының орынбасары, 1929 – 30 жылдары Ақмолада “Қарағандыкөмір” тресті басқарушысының орынбасары, 1933 жылдың тамызынан 1934 жылдың ақпанына дейін Қазақ АКСР-і егін шаруашылығы халық комиссарының орынбасары, 1934 – 36 жылдары Түркістан облысы жер басқармасының бастығы, 1936 жылдың тамызынан 1937 жылдың қазанына дейін Қазақ КСР-і әділет халық комиссары қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1959 жылы қаңтарда ақталды. Дереккөздер
Ортатау

Ортатау – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстігіндегі тау. Суаттау жотасынан Қайшы қонысы арқылы бөлінген. Оңтүстік-шығысында Долантау тауымен жалғасады. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2033 м. Ұзындығы 25 км, енді жері 7 км. Қайшы қонысына қараған беткейі өте тік жарлы. Оңтүстігіндегі беткейлері көлбеу. Біртіндеп төмендей келе (1300 м-ге дейін) Долантау беткейлеріне қарай қайтадан жоғарылайды. Шығысының тауаралық аңғары арқылы Борохудзир (Бурақожыр), оңтүстігінде Ұзынсу өзені ағып жатыр. Геологиялық құрылымы Палеозойдың II жартысында герцин тау жасалу кезеңінде пайда болған. Геологиялық жыныстары көбінесе метаморфтық құмдауыттан, кристалды тақтатастан, туфтан тұрады. Беткейлерінде пролювийлік-делювийлік тау жыныстары кездеседі. Беткі жабынында плейстоцен кезеңінің кремнийлі-сазды тақтатастары, саздар мен малтатастар кең тараған. Климаты Климаты қоңыржай белдеудің тұран континенттік облысына жатады. Қаңтардың жылдық орташа температурасы –12 – 16 0 С, шілдеде 16-24 0 С, жылдық жауын-шашын мөлшері 400 – 600 мм. Етегінде құрғақшылық айқын сезіледі. Топырағы, өсімдігі Беткейлері қызғылт қоңыр топырақты, 1000 м-ден жоғарыда қара топырақ басталады. Өсімдік жамылғысы солтүстік-тяньшаньдік типке жатады. Негізінен жусан мен бетеге, биік жерлерінде селеу, қара топырақты белдеуінде тау шалғыны өседі, жемісті бұталар да кездеседі. Дереккөздер
Ілияс Манашұлы Қозыбаев

Ілияс Манашұлы Қозыбаев (24 қараша, 1957, Қостанай қ.) – тарих ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1980, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Алматы халық шаруашылығы институтында стажер-ізденуші (1980–82, қазіргі Қазақ экономикалық университеті) * Қазақстан КП ОК-нің Партия тарихы институтында кіші ғылыми қызметкер (1982–90) * ҚазҰУ-да доцент (1990–92) * ҚР Жоғары аттестациялық комитетінде бөлім меңгерушісі (1992–93) * Қазақ Мемлекеттік басқару академиясында профессор (1993–97, қазіргі Қазақ экономикалық университеті) * Түркия мен Беларусьтегі ҚР елшілігінде 1-хатшы (1997–99) * ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде комитет төрағасының орынбасары (2001–02) * Венгрияда және Ресейдегі ҚР елшіліктерінде 1-хатшы (2002–06) қызметтерін атқарды. * 2006 жылдан Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында бас ғылыми қызметкер. Ғылыми еңбектері * «Историография Казахстана XX века» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * «Историография Казахстана. 40–80-е жж. XX в.», 1992; * «Дипломатия Казахстана. Страницы истории», 2001; т.б.) атты кітаптардың авторы. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Телеуғазина Назгүл (1972 ж. т.), үй шаруасымен айналысады. * Қыздары Ақбота (1986 ж. т.), Ақерке (1991 ж. т.); * Ұлдары - Алмa (1995 ж. т.), Әмір (2003 ж. т.). Дереккөздер
Түйеқұстәрізділер

Түйеқұстәрізділер – қырсыз төсті құстар тобының бір отряды . Түйеқұстәрізділердің қаңқа қалдықтары миоцен дәуірінен Солтүстік Африкадан, Оңтүстік Еуропадан, Кіші және Оңтүстік-Шығыс Азиядан табылған. Ғылыми деректер бойынша 7 – 12 түрі тіршілік еткен. Қазіргі кезде 1 ғана түрі – түйеқұс белгілі. Бұл осы күнгі тіршілік ететін құстардың ішіндегі ең ірісі. Биіктігі 2,7 м, салмағы 130 кг-нан асады. Африканың саванна және шөлейтті аймақтарында таралған. Қысқа аралықта, әсіресе қауіп төнгенде 72 км/сағатқа дейін шапшаң жүгіре алады.. Қауырсындары денесін біркелкі жауып жатады, оның желпуіштерінде ілмекшелері болмайтындықтан, жеке-жеке шашақталып тұрады. Қораздарының қанат қауырсындарының ұшы мен құйрық қауырсыны ақ, қалған жері қара, мекиендерінде – қоңыр сұр түсті болады. Басы мен мойнын мамық жапқан. Түйеқұстәрізділердің аяқтары ұзын әрі өте мықты. Сирақтары мен жіліншіктерінде қауырсын болмайды. Сүйек ішіндегі ауа қуысы нашар жетілген, құйрық (шонданай) безі болмайды, ішегі ұзын, етті қарыны қалың. Жер бетіндегі екі саусағы бар бірден бір құс. Түйеқұстәрізділер топтанып жүреді, 3 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Полигамды, бірнеше мекиені жұмыртқаларын бірігіп, жер бетінен ойыстап, шұңқыр етіп қазған бір ұяға салады. Жұмыртқасы ірі, оның салмағы 1,5 кг-ға жетеді, оны түнде қоразы, күндіз мекиені басады. Балапандар 6 – 7 аптадан кейін шығып, 6 – 8 айда ересек құсқа айналады. Қазіргі кезде түйеқұстарды көптеген елдерде арнайы фермаларда өсіреді. Қазақстанда алғаш рет Қостанай облысындағы Қарабатыр шаруа қожалығында қолдан өсіріле бастады. Қазір мұндай арнайы фермалар Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданның Есік елді мекенінде, Шымкент қаласының маңында бар. Түйеқұстәрізділердің еті, жұмыртқасы және қауырсындары өте қымбат бағаланады. Дереккөздері
Багирмилер

Багирмилер (өз атауы — бармаге) — Чад Республикасындағы халық. Туыстас халықтармен (кука, бонго, бака, кенга, т.б.) бірге Шари өзені бойын қоныстанған. Жалпы саны 70 мың адам (2005), 15 мыңға жуығы Суданда тұрады. Тілі Ніл-Сахара тілдері тобы шари-ніл бөлігінің орталық Судан бұтағына жататын багирми тілінде сөйлейді. Қазіргі кезде бұл тіл екінші тіл ретінде қолданылып, бірінші тілдің орнын араб тілі алды. Діні Кейбір ұлт өкілдері ислам дінін ұстанса, басқалары дәстүрлі наным-сенімдерін ұстанады. Кәсібі Негізгі кәсібі — егіншілік (тары, сорго, жүгері, күнжіт, арахис, т.б. өсіреді), мал шаруышылығымен және балық аулаумен айналысады. Багирмилер ұсталары ертеден-ақ темір мен мыс балқытып, оны өңдей білген. Қолөнері дамыған. Ұсталар мен былғарышылар әулеті бар. Өмір салты Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауыл қауымы құрайды, рулық тектілер мен көсемдер сақталған. Тұрғын үйлері ағаш қабырғалармен қоршалған. Үйлері дөңгелек, шатыры конус тәрізді. Қабырғалар іші геометриялық өрнектермен боялған. Саздан жасалған бөтелке түріне ұқсас астық қоймалары бар. Дәстүрлі киімі – кестемен әшекейленген бубу. Азық-түліктерінде тары ботқасы мен сүт басым. Дереккөздер
Жаяу жарыс

Жаяу жарыс — жер шарының көптеген халықтары арасында, оның ішінде қазақ халқында ерте заманнан кең тараған жарыс түрі. Көне шежірелерде сақ, оғыз, қыпшақ тайпалары сарбаздарының жаяу жарысатындығы жайлы мәліметтер бар. Олардың бірі — 12 ғасырда өмір сүрген тарихшы Низам әл-Мүлік өзінің “Сиасатнаме” атты еңбегінде көне түркілер арасында Жаяу жарыстың кең тарағанын жазады. Қазақ халқының ауыз әдебиетінде (“Ер Төстік”, “Күн астындағы Күнекей қыз”, т.б.) Жаяу жарыс жақсы суреттелген. Жаяу жарыс ежелгі мысыр, латын, эллин елдерінде кең тараған, ерте дүниедегі олимпиялық ойындардың бағдарламасына енген. Наурыз мерекесінде ұлттық ойындардың ішінде әйел-еркек жаяу жарысы қызықты өтеді. Бұл жарыс алдында күні бұрын әр топ адамдары өз араларынан ең жүйрік деген қыз-келіншектері мен жас жігіттерін дайындайды. Сонымен қатар жарыс алдында топ басшыларыпың өзара келісімдерімен арнайы төрешілер тобы кұрылып, солардын, шешімінде озып келген жүйріктерге арнайы кымбат бағалы сыйлықтар белгіленеді. Ойын тәртібі бойынша жүйріктерді ынталандыру үшін әр қашықтық бойынша берілетін сыйлықтарды міндетті түрде алдын-ала хабарлайды. Осы кезде жүйріктер кашықтық, мөлшерін өздері қалайды. Ойын тәртібі Бұл жарысты жүргізер алдында басқарушы адам күні бұрын белгіленген жерге жүйріктерді ертіп апарады. Қаз қатар тұрғызады да, қолын көтеріп тұрып, бір кезде төмен сілтегенде дайындалып тұрған желаяқтар бірден ілгері ұмтылады. Жарыс кезінде «мыңнан жүйрік шығады» дегендей, ең жүйрігі бірден оқшаулана бастайды. Егер оның өкпесі өшіп тез шаршаса, оның артындағы денсаулығы зор жүйріктердің біреуі бәрінен бұрын көмбеге тақай бастайды. Ол тақай бергенде жүйрікке өз тобының адамдары бар дауысымен «жарайсың, жүйрігім!» деп аяғайға басады. Ал көмбеге жеткен кезде оны кұшақтап, жоғары көтеріп, зор қошамет білдіреді. Кей жарыстарда екі адам бірдей келуі мүмкін. Ол кезде төрешілер тобы әртүрлі дәлелдемелер аркылы топтар арасындағы дау-жанжалды басады. Ойын соңында бүкіл жұрт алдында жүйріктерді ортаға шығарып әр кашықтық бойынша бәйге сыйлығын тапсырады. Мұндай жарыстарда екінші, үшінші болып келгендерге де белгіленген сыйлықтар беріледі. (Халык дәстүрі бойынша әйел-еркек жаяу жарысы 100—500, 1000, 2000 метр қашықтықта өткізіледі). Дереккөздер
Байболат Абайұлы Әубәкіров

Байболат Абайұлы Әубәкіров (5 қаңтар 1955 жыл, Павлодар облысы, Екібастұз ауданы, Екібастұз ауылы) - экономист, ғалым, қоғам қайраткері.. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1983). Экономика ғылымының докторы. Тақырыбы "Қазақ зағиптар қоғамы" қоғамдық бірлестігіндегі оқу-өндірістік кәсіп-орындарың нарық жағдайына бейімдеу". Халықаралық Ақпараттандыру академиясының академигі (1995). Еңбек жолын 1977 жылы "Қазақ зағиптар қоғамы" бірлестігінің Алматыдағы №3 оқу өндірістік кәсіпорнында бастаған. 1981-1983 жылдары "ҚЗҚ" қоғамдық бірлестігінің Шудағы оқу-өндірістік кәсіпорынының директоры, 1983 жылы "ҚЗҚ" қоғамдық бірлестігі Орталық басқармасының төрағасы қызметіне сайланады. Байболат Әубәкіров зағип жандардың қосымша еңбек ортасына бейімделуіне теориялық және тәжірибелік аспектілерді ғылыми тұрғыдан зерттей келіп, 100 баспа табақ ғылыми жұмыстарын жарыққа шығарды. 4 монография, 17 брошюра және көптеген мақалалары бар. Ол өзінің ғылыми көзқарасы мен зерттеу нәтижелері жөнінде халықаралық, республикалық ғылыми тәжірибелік конференцияларда баяндама жасады. Әзірбайжан зағиптар қоғамының Құрметті мүшесі, 2007 жылы Еуропа Зағиптар одағының "Зағиптарды оңалту және еңбекке баулу" комиссиясының мүшесі. "Ауылым" әні Астананың тұсаукесер рәсімінде спорттық композиция ретінде қолданылған. "Ер Қазақ", "Астана" және т.б. әндері теледидардан беріліп, радиодан айтылған. Кейбір әндері ән конкурсына қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Әубәкіровтің әндері республикамыздағы телевидение және радионың Алтын қорында сақтаулы. "Құрмет" орденінің иегері (2004), Астананың 10 жылдық мерейтойына арналған медальмен марапатталған (2008). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген экономисі. Дереккөздер
Бағ

Бағ немесе Бау: # ежелгі түркілердегі тайпалық бөлініс. Көне түркі жазуынде қырғыздар жөнінде “алты бағ бодун” (алты баулы халық) деген атау ұшырасады. Осы дерекке сүйеніп, ежелгі қырғыздар алты тайпалық топқа бөлінген деген болжам жасауға болады; # Моңғолиядағы қазіргі кіші әкімш. бөліктің атауы. Дереккөздер
Әбдіғаппар Кенжебаев

Әбдіғаппар Кенжебаев (1937 ж. т., Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессор. Орта Азия политехникалық интитутын бітірген (1965). 1966 – 1989 жылдары Өзбекстандағы Алмалық кен-металлургия комбинатының Құрғашын кенішін экскаватор машинисінің көмекшісі, кен қазу шебері, Орта Азия ғылыми-зерттеу және түсті металлургия жобалау институтының аға ғылыми қызметкері, топ жетекшісі болды. 1989 жылы Қазақ политехникалық институтына шақырылды. Негізгі ғылыми бағыты: ғылыми даму негізінде жер асты байлықтарын ұтымды пайдалану, ашық пайдалы қазба кен орындарын өңдеуге арналған. Ғылыми зерттеушілік және жобалық жұмыстары Ақбақай (Қазақстан), Хайдарсқан (Қырғызстан), Алмалық (Өзбекстан), Тырнауз (Ресей) кен-металлургия комбинаттарының карьерлерінде енгізілген. 57 ғылыми жұмысы жарыққа шыққан. Авторлық куәліктері бар. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Сілтемелер
Фарида Қозыбаева

Қозыбаева Фарида (8.7. 1942 ж.т., Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында Шелек а.) – биология ғылым докторы (1994), профессор (2000). Қазақ мемлекеттік а. ш. институттын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық агр. университетті) және осы институтттың аспирантурасын (1974) бітірген. Осы оқу орнында ассистент (1967–74), Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану ғылым-зерт. инстиуттында кіші, аға, бас ғылым қызметкер (1974–97), лаборатория меңгерушісі, ғалым-хатшы, директордың ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1997–2009), 2009 жылдан осы институттта бас ғылым қызметкер. «Почвообразование техногенных ландшафтах юга и востока Казахстана» тақырыбында докт. диссертация қорғады. 170-тен астам ғыл. жарияланымның, 3 оқу құралының, 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Кебу

Кебу– заттың сұйық не қатты агрегаттық күйінен газ тәрізді күйіне (буға) айналуы. Әдетте кебу деп сұйықтықтың ашық бетінде өтетін булану процесі түсініледі. Қатты денелердің кебуі сублимация деп аталады. Молекулалардың жылулық қозғалысы салдарынан кебу процесі кез келген температурада жүруі мүмкін. Бірақ температура жоғарылаған сайын кебу жылдамдығы артады. Берілген тұрақты температурада тұйық кеңістіктегі (жабық ыдыстағы) кебу процесі сұйықтық (немесе қатты дене) үстіндегі кеңістік қаныққан буға толғанша жүре береді. Қаныққан будың қысымы (p) тек температураға (Т) ғана тәуелді әрі ол температураның жоғарылуына байланысты артады. Егер p сыртқы қысымға теңелсе немесе одан біршама артса, онда кебу қайнауға ауысады. Қайнаудың ең жоғары температурасы берілген заттың кризистік температурасы болып есептеледі. Кризистік температура мен қысым кризистік нүктені, яғни кебудің тепе-теңдік қисығындағы шекті нүктені анықтайды. Сұйықтықтан буға ауысқан молекула сұйықтықтағы молекулалық ілініс күшін жеңуі тиіс. Бұл күшке қарсы істелінген жұмыс (шығу жұмысы), сондай-ақ бұрын түзілген будың сыртқы қысымына қарсы істелінген жұмыс молекулалардың жылулық қозғалысының кинетикалық энергиясы есебінен атқарылады. Кебу нәтижесінде сұйықтық салқындайды. Сондықтан тұрақты температурада кебу процесі өтуі үшін заттың әрбір бірлік массасына кебу (булану) жылуы деп аталатын белгілі бір жылу мөлшері берілу керек. Кебу жылуы температураның жоғарылауына байланысты кемиді. Әсіресе, ол кризистік нүктенің маңында ерекше кеміп, нөлге айналады. Іштен жану қозғалтқышының, тоңазытқыш қондырғылардың, т.б. жұмысы кебу процесіне негізделген. Дереккөздер:
Орта Тентек

Орта Тентек – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысының Сарқан, Алакөл аудандары жерімен ағады. Бастауы Шығыс Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтардан басталып, Тоқжайлау ауылынан солтүстік-батысқа қарай жерде Тентекке құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 93 км, су жинайтын алабы 1670 км 2 . Арнасы тік шатқалдар арасымен өтеді. Ағыны қатты, суы мол. Мұздық және жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Бибақан аумағы тұсында 22,8 м³/с. Дереккөздер
Түйемойынит

Түйемойынит, тюямунит (Қырғызстандағы Түйемойын елді мекенінен табылуына байланысты аталған) – уран слюдалары тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: CaU 2 [VO 4 ]2O 4 *8H 2 O, құрамы: CaO – 5,87%, UO 3 – 59,96%, V2O 5 – 19,06%, H 2 O – 15,11%. Ромбылық сингонияда кристалданып, жұқа пластинка тәрізді кристалдар түзеді. Минералдық агрегаттары қабыршақ, топыраққа ұқсас масса түрінде болады. Түсі ашық сары; жылтыр, жымдастығы жақсы жетілген, қаттылығы Мосс шкаласы бойынша 2 – 2,5, тығыздығы 3,41 – 4,35 г/см3, радиоактивтілігі күшті. Түйемойынит экзогендік процестер нәтижесінде уран минералдарының тотығуынан пайда болатын гипс және органик. заттармен бірге шөгінді тау жыныстарында кездеседі. Түйемойыниттен уран алынады. *Жаратылысы. Тюямунит уранды минералдардың бетінде үгілу-өзгеру әсерінен экзогендік тотығуда пайда болады. Мұның пайда болуына бір жағынан органикалық (ваннадийлі) заттардың әсері тиеді. Тюямунит радиоактив заттар айырып алу үшін қолданылады. Кендері КСРО-да тюямунит кені Орта Азияда және шет елдердегі кені Юта Колорадода (АҚШ) кездеседі. Дереккөздер
Өтелбай кесенесі

Өтелбай кесенесі – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасырдың соңы мен XX ғасыр басындағы сәулет ескерткіші. Орналасқан жері Мойынқұм ауданы, Құмөзек ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км қашықтықта орналасқан. Сипаты Бетпақдала аймағына тән дәстүрлі сәулет өнері ескерткіші шикі кірпіштен (37х25х7 см) салынған, алғашықы кезде сырты сыланған. Центрикалық композициядағы бір күмбезді мазар, призмалы іргетас биік конус тәрізді күмбезбен жабылған. Қабырғасы, күмбез үсті сыланбаған. Кірпішті шығара қалаумен жасалған желкен бұршытағы бөренелерге тіреледі. Кіреберісі ортадан сәл ауытқыған, бұл қазақ мазарлары сипатында жоқ. Дереккөздер
Қозыбақов Момбек Жамалбекұлы

Қозыбақрв Момбек Жамалбекұлы (1951 ж.т., Оңтңүстік Қазақстан облысы Төле би аудан Қасқасу а.) – педагогикалық ғылым доктор (1998), профессор Қазақ химия-технология институттын (1973, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекетік универститеті) және ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) аспирантурасын (1984) бітірген. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Ғылым-педагогикалық жұмыспен (1975–84), Шымкент педагогикалық институттында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетті) аға оқытушы, деканның орынбасары, декан, проректор (1984–96) болды. 1996 жылдан Оңтүстік Қазақстан гуманитариялық университеттінің проректоры, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеттінде профессор қызметінде. «Дидактические проблемы совершенствования профессионально-методической подготовки будущих учителей трудового обучения» тақырыбында доктор диссертация қорғады. Дереккөздер
Алабота (Қостанай облысы)

Алабота – Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қарасу ауданы жерінде орналасқан. Гидрографикасы Ұзындығы 8,4 км, ені 5,1 км. Ең терең жері 8,5 м. Жауынға байланысты көлдің аумағы өзгеріп тұрады. Су бетінің орташа аумағы 36,0 км 2 . Солтүстік-шығыс жағалауы жарлауытты (1,5 – 2 м биіктікте), жиегінің қалған жері жайпақ. Көл жағалауында қамыс, алабында сораң өсімдіктер өседі. Суы ащы. Қараша айының бас кезінде қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Көл алабы жазда мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Ұзақ Бағаев

ҰЗАҚ БАҒАЕВ (16.10.1930, Алматы облысы Райымбек ауданы — 28.7.1973, Алматы) — журналист, Қазақстанның еңб. сіңірген мәдениет қызметкері. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Қазақстан Мемлекеттік Университетін бітірген (1952). 1952 — 1962 жылы “Социалистік Қазақстан” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1962 — 1969 жылы Қызылорда, Талдықорған облысы газеттерінің редакторы, 1969 — 1973 жылы “Социалистік Қазақстан” газетінің бас редакторы болды. Бірнеше жылдар бойы Қазақстан журналистер одағының төрағасы міндетін атқара жүріп, республикада журналист кадрларын даярлау ісіне елеулі үлес қосты. “Халық бастамасы — қайнар бұлақ” (1961), “Дала жұлдыздары” (1970), “Жан сұлулығы” (1975), т.б. кітаптары жарияланған. Құрмет Белгісі, "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. КСРО Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты (1973). Алматы облысы Райымбек ауданындағы Алғабас ауданында Баға атындағы орта мектеп, көше бар, музей-үйі ашылған. Жыл сайын еліміздің үздік деп танылған журналистеріне Бағаев атындағы арнаулы жүлде беріледі. Дереккөздер
Бауыржан Мелдебекұлы Қойбақов

Қойбақов Бауыржан Мелдебекұлы (1952 жылы т., Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Шымбұлақ а.) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1996). Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының корреспондент-мүшесі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. * Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1974, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген. * Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. * Осы институтта зертхана меңгерушісі, экспедиция бастығы, бөлім жетекшісі қызметтерін атқарды. * 50-ден астам ғылым жарияланымның авторы. Дереккөздер
Қызылөзен

Қызылөзен — Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ауыл, Қызылөзен ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Форт-Шевченко қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, теңіз жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы 1931 жылы балықшылар артелі болып құрылған. 1963 жылға дейін Шевченко атындағы балықшылар колхозы болса, 1963 жылдың қазан айынан бастап, Қызылөзен түйе совхозы болды. 1984 жылы Түпқараған асыл тұқымды қой совхозы құрылған күннен бастап Қызылөзен ауыл кеңесі жұмыс жасады. Ауыл 1997 жылға дейін қаракөл қойын өсіретін “Түпқараған” кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде Қызылөзенде және округке қарасты Қаңға ауылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылған. Инфрақұрылымы Ауылда 1 мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, акушерлік пункт, АТС, «Қарағантүбек» ЖШС, 3 жекеменшік сауда нүктесі, кеме жолдарын бағыттайтын Маяк және 38 шаруа қожалығы қызмет істейді. Көрнекті орындар Ауыл көлемінде тарихи ескерткіштер ескі қорымдар өте көп. Мысалға: Бесінбай қорымы (17-19 ғ.ғ.), Үш там (10-18 ғ.ғ.), Құсым (16-19 ғ.ғ.), Сағындық (10-17 ғ.ғ.), Нұрқабай құдығы (19 ғ.), Бегеш (10-17 ғ.ғ.), Саура жерлері табиғаттың тамаша тартуы. Дереккөздер
Орташа күн уақыты

Орташа күн уақыты, орташа уақыт – уақыт өлшеу жүйесі. Орташа күн уақытына орташа Күннің тәуліктік қозғалысы алынады. Оның төменгі кульминация моменті орташа түн ортасы деп аталады. Орташа күн уақыты орташа түн ортасынан бастап есептеліп, 12 сағат ішінде өзгерген сағаттық бұрыштың санына тең. Дереккөздер
Арыстан Өтеулин

Арыстан Өтеулин (1 мамыр 1918 жылы туған, қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы Сұлутөр ауылы) – еңбек ардагері, Тараз қаласының құрметті азаматы. Өмірбаяны ҚазПИ жанындағы педагогикалық рабфакты (1938), Алматы Жоғары партия мектебін (1953) бітірген. 1939 – 40 жылы Ақыртөбе орталау мектебінде мұғалім, 1940 – 48 жылы Луговой ауданы, облыстық комсомол комитетінің 2-, 1-хатшысы, 1948 – 50 жылы облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1950 – 51 жылы Мерке ауданы атқару комитеті төрағасы, 1953 – 59 жылы Свердлов ауданы атқару комитеті төрағасы, 1959 – 60 жылы Жамбыл қалалық өнеркәсіп комбинаты директоры, 1960 – 81 жылы облыстық кәсіби-білім беру басқармасы бастығы қызметтерінде болды. Жетістіктері Еңбек Қызыл Ту, 4 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. «Ұрпақтарға ұлағат», «Қазақ шежіресі», «Сиқым шежіресі» атты кітаптардың авторы. Дереккөздер
Қойшиев Темірхан Қосыбайұлы

ҚойшевТемірхан Қосыбайұлы (3.8.1947 ж.т., Түркістан облысы Ордабасы ауданы Төрткүл а.) – технология ғылым докторы (1994), профессор Қазақ политехникалық институтын (1970, қазіргі Қазақ ұлттық технология университетті) және Түрікменстан ғылым академиясының «Күн» ғылым өндірістік бірлестігінің аспирантурасын (1984) бітірген. ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ), ҚР ғылым академиясының Энергетика ғылым-зертеушы институтында, Алматы энергетика және байланыс институттында, Қазақ көлік және коммуникация академиясында аға ғыл. қызметкер, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды (1994–2008). «Күн электр стансасы: шоғырландырғыш-қабылдағыш энергетикалық жүйесі және математикалық моделі» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 60-тан астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Диас Ғабдул-хакімұлы Бөкейханов

Диас Ғабдул-хакімұлы Бөкейханов (1937 ж. туған, Шымкент қаласы) – ғалым, техника ғылымының докторы (1992), профессор (1994), ҚР Минералды ресурстар Академиясының корреспондент мүшесі. Ташкент политехникалық институтын тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірген (1961). 1961 – 1966 ж. Орталық карьерде экскаватор машинистінің көмекшісі, бұрғылау мастері, тау-кен мастері, бұрғылау-қопару жұмыстарының бастығы; 1967 – 1969 ж. Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ҰТУ) аға инженер, кіші ғылыми қызметкер; 1969 жылдан ҚР ҒМ-ҒА Тау-кен істері институтында аға инженер, аспирант, аға оқытушы, доцент, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары. 120 ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты. 1969 жылдан - В.И. Ленин атындағы ҚазПТИ аға инженері, аспиранты, аға оқытушысы, доценті, бір мезгілде салалық зертхананың меңгерушісі және ғылыми жетекшісі. 1985 жылдан - ҚазКСР ҒА Кен ісі институтының зертхана меңгерушісі, директордың бірінші орынбасары. 2001 жылдан бері - «ҚР МШКҚӨ ҒО» РМК жер қойнауын ашық қазу зертханасының меңгерушісі, геотехнология, кен системологиясы және жер қойнауын тану бөлімінің бастығы. Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестат тау тералқасы мен комитетінің, «Қазақстанның кен журналы» редакциялық алқасының, ҚР Минералдық ресурстар академиясы тералқасының, Орталық-Азия кен-өнеркәсіп одағының төралқасының мүшесі. *Медальдар және «КСРО жоғары мектебінің жұмысындағы үздік табыстары үшін», «Алтыналмас» Акционерлік компаниясының 10 жылдық құрметі, «ҚР ғылымды дамытудағы сіңірген қызметі үшін» белгілерімен марапатталған. Қ.И. Сәтбаев, Ш.Е. Есенов атындағы сыйлықтардың лауреаты. Дереккөздер
Орта шама

Орта шама – сандар не функциялар тобының сандық сипаттамасы. Берілген х1, х2, ..., хn сандар тобының орта шамасы деп олардың ең кіші және ең үлкен мәндерінің арасында жатқан кез келген санды айтады; Арифметикалық орта шама, Геометриялық орта, Квадраттық орта шама. Дереккөздер
Ғазиз Қойшыбаев

Қойшыбаев Ғазиз (10.12.1940, Алматы облысы Алакөл ауданы Жыланды а. – 12.1997, Алматы қала) – ветеринария ғылым докторы (1997). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институттын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық аграр университетті) және КСРО ғылым академиясының аспирантурасын (1970) бітірген. Алматы облысы Ақсу ауданыннда (1964–67), Қазақстан ғылым академиясының Зоология институттында, А.ш. мин. Бас басқармасында (1971–75), Жамбыл гельминтологиялық ғылым-зертеушы институтында (1975–82), Қазақ ветеринария ғылым-зертеушы инситуттында, ВАСХНИЛ-дің Шығыс бөлімшесінде әр түрлі жауапты қызметтер атқарды (1982–96). 1995 ж. «Определение напряженности, оценка и прогноз эпизоотической ситуации» тақырыбында доктор диссертация қорғады. Дереккөздер
Түйесай фосфорит кен орны

Түйесай фосфорит кен орны - Жамбыл облысы Қаратау қаласынан солтүстік батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Кен орны Ақсай кенінен оңтүстік-батысқа 4 км, солтүстік батысқа 6 км-ге созылған, ені 500 – 600 м болып келетін ойпаңда жатыр. Ол Түйесай-1 және Түйесай-2 деп аталатын екі телімнен тұрады. Геологиялық құрылымы Құрылымдық жағынан кен орындары ендік бағыттағы брахиантиклиналдық қатпарлармен ұштасқан. Фосфоритті шөгінді тау жыныстары қабатының ұзындығы 800 м, ол доломитті және кремнийлі горизонттарға сыйыстырылған. Өнімді қабаттың табанында қалыңдығы 2-3 м фосфоритті кангломераттар, одан жоғары қалыңдығы 2 м қабаттаса орналасқан фосфат-кремнийлі тақтатастар мен фосфориттер қалыптасқан. Жатыс сипаты Қабаттың жалпы қалыңдығы 14-33 м. Түйесай фосфорит кенінің 200 м тереңдікте барланған қоры (категориялар бойынша): Түйесай-1 кенінде В – 1756 мың т, С1 – 5591 мың т, С 2 – 1550 мың т, Р 2 О 5 -тің орташа мөлшері 23,6%; Түйесай-2 кенінде С 2 – 2460 мың т, Р 2 О 5 -тің мөлшері 24%. Дереккөздер
Алабұғалы көл

Алабұғалы көл – Торғай алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының солтүстік-шығысында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5,0 км 2 . Ұзындығы 7,2 км, ені 1,2 км. Теңіз деңгейінен 93 м биіктікте. Алабұғалы көлдің жағалауы қамысты-қопалы келген. Алабы мал жайылымы, шабындық ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ерғалы Бөлегенов

Ерғалы Бөлегенов (26.10. 1954 ж. туған, Түркістан облысы,Сайрам ауданы, Ақсу ауылы) – мәжіліс депутаты. Мәскеу қаласындағы П.Лумумба атындағы Халықтар достығы университетін (1984), Қазақ химия-технология институтын (1994), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін (1998) бітірген. Мамандығы тарих пәнінің мұғалімі, инженер-экономист, құқықтанушы заңгер. Испан, неміс тілдерін біледі. Еңбек жолын облыстық ұжымшар аралық құрылыс мекемесінде жұмысшы болып бастаған. 1986–1995 ж. Шымкент қаласындағы Дзержинский, Еңбекші ауданы партия комитеттерінде, Абай ауданы әкімшілігінде бөлім меңгерушісі, әкімнің орынбасары болып істеді. 1999 жылдан ҚР Сыртқы істер министрлігі жүйесінде қызмет атқарады. 2005 жылдан ТМД істері жөніндегі департамент директоры. «Астана» медалімен марапатталған (1999). Дереккөздер
Мұрат Қойшыбаев

Қойшыбаев Мұрат (22 тамыз 1942 жылы туған, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Ақтасты ауылы) – а. ш. ғылым доктор (1993), профессор (2001). Қазақстанның еңбек сің. ғылым қайраткері (2009). Қазақ а.ш. академиясының корр. мүшесі (1997). Алматы мемлекеттік а.ш. институттын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық аграр университетті) бітірген. Алматы облысында өсімдіктерді қорғау жөніндегі агроном (1964–1966). Қазақ өсімдік қорғау ғылым-зертеуш институтында кіші (1966–1973), аға ғылым қызметкер (1973–1985), бөлім меңгерушісі (1986–2009) болды. 2010 жылдан бас ғыл. қызметкер қызметін атқарады. «Биологические основы комплексной защиты проса от основных болезней в Казахстане» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 300-ге жуық ғылым жарияланым мен 3 монографияның авторы, 3 авторлық куәліктің иегері. Дереккөздер
Мұхамед-Омар Паншаев

Мұхамед-Омар Паншаев (25 қаңтар 1957 жылы туған, Жамбыл ауданы Жалпақтөбе ауылы) – суретші. Өмірбаяны КСРО Суретшілер одағының мүшесі. 1972 – 76 жылы С.А. Чуйков атындағы Бішкек мемлекеттік көркемсурет училищесінде оқыды. 1976 жылы Мәскеу мемлеккеттік көркемсурет институтына түсіп, Ресейдің халық суретшісі В.Г. Цыплаковтың класы бойынша 1982 жылы бітіріп шыққан. 1974 жылы бастап Республика, Халықаралық көрмелерге үзбей қатысып келді. 100-ден аса жұмыстары ТМД елдері мен басқа да шетелдердің жеке музейлері мен галереяларында сақталуда. 1983 – 87 жылы халық суретшілері Г.А. Айтиев пен Т.С. Садықовтың жетекшілігімен КСРО көркемсурет академиясының аспирантурасында оқыды. Паншаев 1989 жылдан Тараз қалалық көркемсурет мектебінің директоры. Жетістіктері 1991 жылы «Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген қайраткері», Мәскеу қаласы «Сурет өнерінің профессоры», «Әлем халықтарының өнері» Халықаралық Ассоциациясының атынан «Сурет өнерінің академигі» атақтарына ие болған. Сілтемелер * Суретші * Тараз * Көркемсурет Дереккөздер
Түйесу құмы

Түйесу құмы – Маңғыстау үстірті мен Үстірттің батыс аралығында жатқан құмды алқап. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Құмды алқаптың оңтүстік-батыс бөлігінің абсолюттік биіктігі 214 м-ге жетсе, солтүстік-шығысында 58 м. Солтүстік-батыс бағытта 37 км-ге созылған, енді жері 21 км-ге жетеді. Ауданы 430 км 2 . Құмды алқаптың оңтүстік бөлігін бойлай Құланды кемері созылып жатыр. Оның абсолюттік биіктігі 281 м. Шығысында оқшау орналасқан Тынымбай тауы бой көтерген (227 м). Тұщы грунт суы оңтүстік бөлігінде 3 – 41 м тереңдікте кездеседі және жер астынан тәулігіне 9,25 мың м 3 су алынады. Оңтүстік-шығысында Бесоқты құдығы орналасқан. Құмды жағалай Қызылсу, Сенек, Бостанқұм ауылдары және бірнеше қыстаулар жайғасқан. Өсімдігі Шөп жамылғысында еркекшөп, құмжусан, т.б. шөлге тән өсімдіктер өскен. Түйесу құмы – көктемгі, күзгі мал жайылымы. Дереккөздер
Бисембай Ерғалиұлы Қолымбаев

Бисембай Ерғалиұлы Қолымбаев (1946 ж.т.) – философия ғылымдарының докторы (1993), профессор (1994). * ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) аға оқытушы (1973–83) * Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, аға ғылым қызметкер, кафедра меңгерушісі (1984–92), декан (1994–98) қызметтерін атқарды. * 1998 жылдан осы университеттің профессоры * 50-ден астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Мырзатай Әбілдаұлы Бөлешов

Мырзатай Әбілдаұлы Бөлешов (1953 жылы туған) – ғалым, медицина ғылымының докторы (2002 жылы), профессор (2002 жылы). Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1979 жылы). 1980 – 1990 жылдары облыстық медицина мекемелерінде еңбек етті. 1991 жылдан педагогикалық қызметте 1992 – 1995 жылдары Шымкент институтының спорттық медициналық кафедрасының меңгерушісі, 1996 – 2001 жылдары Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медициналық академиясының әлеуметтік медицина және денсаулық сақтауды ұйымдастыру кафедрасының доценті. 2001 – 2002 жылдары осы кафедрада профессор, 2002 жылдан кафедра меңгерушісі. Сілтемелер 1. [http://www.ukgma.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id23:2011-01-18-05-49-53&catid4:2010-03-16-03-05-18&Itemid=30 «Кафедра меңгерушісінің қысқаша өмірбаяны»] Дереккөздер
Бағбұстан ханым (медресе)

«Бағбұстан ханым» қыздар медресесі (Орынбор) — Бағбұстан Момынованың ұйымдастыруымен 1910 жылы ашылған медресе. “Бағбұстан ханым” қыздар медресесінде татар, башқұрт, қазақ, қырғыз, өзбек қыздары білім алған. Медреседе он жылда 1212 шәкірт оқып, оның ішінен 347 мұғалім даярланды. “Бағбұстан ханым” қыздар медресесінднің ұйымдастыру, ғылым жұмыстарына физика мен табиғаттану пәндерінен оқулық жазған Ғұбайдолла Рдуди және “Ғалия” медресесін ашқан (1906) Зия Камалиддин көмектесті. Медресе 1917 жылы мемлекет қарамағына көшті. Дереккөздер
Бағдад медресесі

Бағдат медресесі (әл-Мұстансира) — орта ғасырдағы діни оқу орны. 1227 — 33 жылы халиф әл-Мұстансир ұйымдастырған. Бағдат медресесі бүкіл ислам әлемі үшін өркениет ордасына айналған. Өткен дәуірлердегі қолжазбалар осында араб тіліне аударылып, жинақтала бастады. Заратуштра ілімі де ислам қағидаларымен синтезделіп араб мәдениетінің қалыптасуына үлкен үлес қосты. Әлемнің мәдени қазыналарын жинақтаған бұл өркениеттің Қазақ сахарасына тигізген ықпалы да мол болды. Кезінде Әбу Наср әл-Фараби да өз білімін Бағдатта толықтырған. Бағдат медресесі өз заманында Таяу Шығыс және Орта Шығыстағы діни оқу орындары ішіндегі ең атақтыларының бірі болды. Мұнда шәкірттер мұсылман діні, жаратылыстану және қоғамдық-филос. білім салалары бойынша дәріс алды. Ғылыммен әуестенгендер халифаттың түкпір-түкпірінен осында келіп оқыған. Бағдат медресесінің ғимараты 1825 жылы күрделі жөндеуден өткізіліп, 1946 жылы қайта жаңартылды. 1964 жылы оған Мұғалімдер кәсіподақ ұйымының қарауындағы әл-Мұстансира университеті орналастырылды. ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1 Дереккөздер
Қуантай Әубәкіров

Қуантай Әубәкіров(3.1.1942 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Амангелді ауылы) – агроном, ауыл шаруашылық ғылымның докторы (2005). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық аграрный университеті) және Қазақ егіншілік ғылыми-зертеу институтының аспирантурасын (1971) бітірген. Қазақ шабындық және жайылым ғылым-зертеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1971–1979), бөлім меңгерушісі (1979–1994), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Генетика, физиология және өсімдік биоинженериясы ғылыми-зертеу институтында жетекші ғылыми қызметкер (1994–2002), Қазақ ұлттық аграрный университетінде доцент (2002), профессор (2006) қызметтерін атқарады. Оның ғылыми жұмыстары негізінен мал азығын өндіру мәселелеріне арналған. Әубәкіров 110-ға жуық ғылыми еңбектің авторы. Шығармалары: * Луговое кормопроизводство, А., 1980; * Рекомендации по системе удобрения сенокосов и пастбищ по зонам страны, М., 1984; * Пойменные и лиманные луги Казахстана, А., 2002; * Жаңа және аз тараған мал азықтық өсімдіктер, А., 2007; * Мал азығын өндіруді интенсивтендірудің өзекті мәселелері, А., 2008. Сыртқы сілтемелер * [http://kaz.newsfactory.kz/9567.html] Дереккөздер
Түйесүйек

Түйесүйек, сеңгір таспа (Astragalus paucijugus) – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын бұта. Қазақстанда Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, Балқаш-Алакөл ойысындағы құмды жерлерде, сексеуіл арасында өседі. Биіктігі 80 – 200 см. Сүректенген сабақтары жуан, көп жылдық бұтақтарының ұзындығы 25 – 55 см, ақшыл сұр түсті, ұсақ түкті. Жапырақтарының ұзындығы 3 – 17 см, тырбиып өседі. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған, тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, ал күлтелері қызыл күлгін түсті. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жеміс салады. Жемісі – бұршақ, пішіні домалақ, сыртын түк жапқан. Тұқымы жасыл боз түсті, сырты жылтыр. Түйесүйек – көктемде құнарлы мал азығы, бірақ жемістенгеннен кейін сабағы, бұтақтары қатайып кетеді, мал тек жапырағын жейді. Дереккөздер
Қуанышбек Көлбайұлы Бөлтаев

Қуанышбек Көлбайұлы Бөлтаев (16.11.1947 ж. туған) – ҚР Парламенті сенатының депутаты, инженер-технолог, заңгер. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Қазақ химия-технология институтын, Алматы жоғары партия мектебін, Қазақ ұлттық педагогикалық университетін бітірген. Облыстық мәслихат хатшысы, сенат депутаты болды. Сенатта заң шығару және құқық реформасының тұрақты комитетінің, Қазақстан халықтары ассамблеясының, ТМД елдерінің парламентаралық ассамблеясының мәдениет, ақпарат және туризм тұрақты комиссиясының, Франция Сенаты және АҚШ Конгресімен ынтымақтас топтарының мүшесі. Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасымен, бірнеше медальдармен марапатталған. . Дереккөздер
Бағдар

Бағдар — тұрған орынды, жүру бағытын, нысананы анықтауға көмектесетін белгі, бағдар ретінде жақсы көрінетін жасанды немесе табиғи нысандар (күн, ай, жұлдыздар, дөң, төбе, шоқы, т.б.) пайдаланылады. Бағдар - бағдарлау бағыт. 1. әлем бағыттарына байланысты өз орнын анықтау; 2. қоршаған жағдайды түсіне білу; 3. белгілі бағытқа іс-әрекетті бағыттау. Дереккөздер
Раиса Сәлімқызы Бегімбетова

Раиса Сәлімқызы Бегімбетова (1942 жылы туған, Жамбыл облысы Шу қаласы) – медицина ғылым докторы (1996), профессор (1997). Қарағанды мемлекттік медицина институтында стажер-зерттеуші (1966–1967), Алматы облысы ауруханасында дәрігер (1967–1969), ассистент (1969–1977), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында доцент (1979–1981), госпиталь терапиясы және ішкі ауруларды емханаларда оқыту кафедрасының доценті (1981–1993), 1993 жылдан Қазақ мемл. мед. ун-тінде кафедра меңгерушісі. Бегімбетова 100-ден астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 5 оқу құралының авторы. Дереккөздер
Бағдарлама (нұсқау)

БАҒДАРЛАМА, программа (грек. programma — хабарландыру, нұсқау)— 1) белгілі бір қызметтің (не әрекеттің), жұмыстың, т.б. мазмұны мен жоспары; 2) саяси партиялар, ұйымдар және жеке қайраткерлер қызметінің негізгі қағидалары мен мақсатының тұжырымдамасы; 3) оқу пәнінің қысқаша тұжырымдамасы; 4) театр, концерт, цирк қойылымдарының, радио және телехабарлардың мазмұны және берілу реті; 5) бағдарламалау тілінде берілген амалдарды орындау алгоритмінің сипаттамасы. Дереккөздер
Көштен Бөрғазиев

Көштен Бөрғазиев (1929 ж. т., Созақ ауданы Созақ ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1948). 1946 – 1948 ж. Қайнар ұжымшарында жылқышы болып жұмыс істеген. 1948 – 1953 ж. Сайрам ауылындағы бір жылдық ауыл шаруашылығы мектебін, Сарыағаш қаласындағы Қабыланбек малдәрігерлік техникумын бітірген. 1961 – 1968 ж. Алматы қаласындағы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында сырттай оқыған. 1950 – 1975 ж. Созақ кеңшарында ферма меңгерушісі, бас зоотехник, Сызған кеңшарының бас зоотехнигі. Құмкент кеңшарының бас зоотехнигі, Қаратау кеңшарында директор, 1975 – 1991 ж. Созақ ауылдық Кеңесінің төрағасы, аудандық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы болып қызмет атқарған.. Дереккөздер
Бағдарламалау жүйесі

БАҒДАРЛАМАЛАУ ЖҮЙЕСІ, ПРОГРАММАЛАУ ЖҮЙЕСІ — ЭЕМ-дегі бағдарламалау процесін жүргізуге көмектесетін негізгі (базалық) бағдарламалық жабдықтаманың бір бөлігі. Бағдармалау жүйесінің құрамына: ЭЕМ-ге бағдарлама құрып, компьютерге ендіретін редактор; ендіру тіліндегі бағдарламаны тікелей орындайтын интерпретатор; бағдарламаны ЭЕМ-ге ендіру тілінен машиналық тілге аударатын транслятор немесе компилятор; бағдарламаны тексеріп, жөндейтін үйлестіргіш (реттегіш); транслятордың жұмыс процесі кезіндегі бас бағдарламаға біріктірілетін қосалқы (көмекші) бағдарламалары бар трансляция кезеңінің кітапханасы (ЭЕМ-нің сыртқы жадында сақталынып тұратын бағдарламалар немесе алгоритмдер жиынтығы); құрастырылған бағдарламаны жүзеге асыру кезінде қажет болатын машиналық тілдегі көмекші бағдарламалары бар орындау кезеңінің кітапханасы; Бағдарламалау жүйесінің қызметін тұтастай көрсететін монитор енеді. Дереккөздер
Түйесіңір таспашөбі

Түйесіңір (Astragalus macrocladus) – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын жартылай бұта. Қазақстанда Қызылқұм мен Түркістанның кедір-бұдырлы құмдарында, балшықты топырақтарында кездеседі. Биіктігі 50 – 65 см. Сабағы бұтақталып өседі. Жапырағының ұзындығы 3 – 6 см, сопақша, қауырсын тәрізді, өсімдіктің төменгі бөлігіндегі бөбешік жапырақшалары сағақпен бірігіп кеткен. Гүл сидамы қабыса біткен ақ түкті, шашақ гүлшоғырымен қоса алғанда ұзындығы 10 – 20 см, тостағанша жапырақшасы түтікше-қоңырау тәрізді, ұзындығы 5 – 6 мм, күлтесі қызғылт не алқызыл. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамырдың аяғында жеміс салады. Жемісі – бұршақ (ұзындығы 7, ені 3 мм). Дереккөздер
Кеңсай

Елді мекендер: * Кеңсай – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл. * Кеңсай – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Кеңсай – көне обалар. * Кеңсай – Алматы қаласында орналасқан қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғаларды жерлеуге арналған мұсылман зираты.
Иван Антонович Костин

Иван Антонович Костин (17.6.1917, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Петровка ауылы – 2006) – биология ғылымының докторы (1975). *1941 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. *1946-1949 - Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), *1949-1976 - Қазақстан ғылым академиясының Зоология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. *1980-1984 - Қазақ ауыл шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері қауіпті зиянкестерді, әсіресе, дендрофаг қоңызын және басқа да ағаш діңін мекендейтін жәндіктерді жою шараларын зерттеуге арналған. 28 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Көкбел

Көкбел — Алматы облысы Райымбек ауданы, Қақпақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 28 км-дей, ауылдық әкімшілік округ орталығы – Қақпақ ауылынан 5 км-дей жерде, Орта Қақпақ өзенінің жағалауындағы сұлыбас, бұта аралас көкшұнақ бетеге, қылқан боз, көде, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен қара қоңыр, қара топырақты қоңыржай ылғалды тауаралық аңғарда орналасқан. Халқы Тарихы Iргесі 1978 жылы құрылған қой шаруашылығымен айналысатын “Көксай” ұжымшары орталық ретінде қаланды. Оның негізінде Көкбелде 1997 жылдан серіктестіктер мен шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, мешіт, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Дінасылбек Бөрібеков

Дінасылбек Бөрібеков (1922) – егінші, Большевик кеңшары егіншілер бригадасының бригадирі, Социалистік Еңбек Ері (1973). 1922 жылы Түркістан облысы, Қызылқұм ауданы, Шеңгелді (қазіргі Ұзынқұдық) ауылында туған. Еңбек жолы * Еңбек жолын 1941 жылы бастайды. * 1941 – 1946 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. * 1946 – 1975 жылдары Мақтаарал ауданы Қызылтай ұжымшарында, Большевик кеңшарында егіс бригадасының бригадирі болады. * 1975 жылдан Мақтаарал ауданындағы кеңшар бөлімшесінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. Марапаттары * Октябрь Революциясы ордені * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1973) * КСРО ХШЖК-нің алтын және күміс медальдары Дереккөздер
Жавдат Сабырұлы Қонаев

Жавдат Сабырұлы Қонаев (7.3.1927 ж.т., Ресей, Челябі облысы Кунашак ауданы Баязитов с.) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1974), профессор (1981). Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғылым қайраткері (1984). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1950, қазіргі Қазақ ұлттық технология университеті) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі (1950–64, 1974–79), Қазақ минералдық шикізаттар ғылым-зертеу институтында сектор меңгерушісі (1964–69), Қазақ политехникалық институтында доцент (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университеті, 1970–74); 1979 жылдан кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. Қазақстан ғылым академиясының Ш.Ш.Уәлиханов атынд. сыйл. лауреаты (1971). Дереккөздер
Ортогенез

Ортогенез (грек. orthos – түзу және ...генез), ортоэволюция – тірі табиғаттың дамуына ішкі факторлар себепші болып, организмдер эволюциясы қатаң түрде белгілі бір бағытта жүреді деген тұжырым. Ортогенез терминін ғылымға 1893 жылы неміс ғалымы В.Хакке енгізді. Ортогенез туралы ғылыми көзқарас неміс ғалымы Т.Эймердің еңбектері негізінде қалыптасқан (1888 – 97). Ол Ортогенездің мәнін – тіршіліктің эволюциялық дамуының бағыты табиғи сұрыпталудың нәтижесінен емес, қайта өзгергіштіктің бастапқы бағытымен анықталады деп түсіндірді. Ал барлық тірі организмнің өзгеруі – оны қоршаған сыртқы ортаның әсерінің нәтижесінен болады және ол табиғаттың қатаң бір белгілеген бағытымен жүріп отырады, сондай-ақ, тұқым қуалайды. XX ғасырда Ортогенез ілімін жақтаушылар тіршіліктің эволюция дамуының бағытын анықтауда шешуші рөлді организмнің ішкі факторлары (материалдық, бейматериалдық) атқарады деп тұжырымдады. Бірақ бұл факторлар әуел бастан генетикалық кодта жазылады немесе организмнің жалпы физика-химиялық ерекшеліктеріне байланысты қалыптасады. Ортогенез тұжырымдамасы көп жағдайда эволюция процесті автогенездік себептермен түсіндіруге тырысады. Автогенез (грек. autos – өзім және ...генез) – тіршіліктің эволюция дамуын идеалистік тұрғыдан сипаттайтын тұжырымдамаү Дереккөздер