kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Экстенсивті Даму Жолы

Экстенсивті Даму Жолы – экономиканың бұрынғы техникалық негіздерін сақтай отырып, сандық факторлар: қосымша жұмыс күшін тарту, кәсіпорындардың, цехтардың, телімдердің санын, жаңа құрылыс нысандарын көбейту есебінен өндірістің көлемін ұлғайту тәсілі. Экстентивті даму жолында өндіріске ресурстар (табиғи, еңбек, материалдық ресурстар) көп көлемде тартылады, бірақ бұл орайда техника мен технологияда, еңбекті ұйымдастыруда, қызметкерлердің біліктілігінде елеулі өзгерістер болмайды. Ауыл шаруашылығында Экстенсивті даму жолының экономика өсуіне шаруашылық айналымға жаңа жер телімдерін тарту, материалдық-тех. базаны өзгертпестен өсімдіктердің бұрыннан қолданылып келе жатқан сорттарын, мал тұқымдарын пайдалана отырып, өндірісті кеңейту жолымен қол жеткізіледі. Өндірістің экстенсивті жолмен даму мүмкіндіктері салыстырмалы түрде шектеулі. Өйткені экономика дамуының әрбір кезеңінде қызметкерлер санын көбейтудің, айналымға қосымша ресурстар (шикізат, материалдар, отын, т.б.) тартудың белгілі бір шегі бар. Іс жүзінде экстенсивті және интенсивті даму жолдары таза түрінде болмайды, олар бір-бірімен ұштасып жатады. Сондықтан басым экстенсивті және басым интенсивті даму жолдарына ажыратылады. Ауыл шаруашылығын экстенсивті жолмен дамыту – жаңа жерлерді игеру арқылы егіс көлемін үлкейту, мал басын көбейту, жаңа шаруашылықтар құру, ауыл шаруашылық жұмыскерлерінің санын көбейту нәтижесінде ауыл шаруашылық өнімі көлемін көбейту. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 10 том
Экстрадиция

Экстрадиция ( – беру, табыстау) – қылмысқа қарсы күресте мемлекеттердің халықаралық ынтымақтастығы нысаны; мемлекеттің өз аумағындағы қылмыскерді қылмыстық жауаптылыққа тарту мақсатымен немесе сол адамға қатысты шығарылған шетел сотының үкімін орындау үшін оны басқа мемлекетке беруді білдіреді. Дереккөздер
Экстракт

Экстракт (лат. extractus – шығару, сорып алу), шайғын – активті бастамалары (глюкозид, алколоид, витамин, т.б.) бар дәрілік шикізаттардан бөлініп алынған галендік препараттардың қалпы. Э. экстрагенттің табиғатына қарай сулы, спирттік, эфирлік, т.б., ал буландырғаннан кейінгі қоюлану дәрежесіне байланысты сұйық Э., қою Э. (ылғалд. 25%-дан аз), құрғақ Э. болып бөлінеді.
Экстракциялау

Экстракциялау (лат. extractіo – бөліп алу) – таңдап алынған еріткіштер көмегімен сұйық немесе қатты заттардан бір немесе бірнеше құраушыларын бөліп алу әдісі. Экстракциялаупроцесі үш сатыдан тұрады: 1) заттардың бастапқы қоспасын экстрагентпен араластыру; 2) түзілген екі фазаны мех. жолмен ажырату; 3) екі фазадағы экстрагентті пайдалану үшін бөліп алу. Мех. жолмен бөлгенде заттың экстрагенттегі ерітіндісі (экстракт) және бастапқы ерітіндінің қалдығы (рафинад) алынады. Олардан экстрагентті дистилдеу, буландыру, кристалдау, т.б. әдістермен алады. Экстракциялауүшін алынған экстрагенттердің төмендегідей ерекшеліктері болуы керек: таңдамалылығы, жылдам қалпына келуі, бастапқы еріткіштен тығыздығы немесе тұтқырлығы бойынша өзгешелігі, ұшқыштығының аз болуы, улы болмауы, т.б. Экстракциялаудың артықшылығына: жұмыстық темп-раның төмен болуы, сұйытылған ерітіндіден бағалы құраушыны немесе қажетсіз қоспаны бөліп алу тиімділігі, қайнау температурасы жақын заттарды бөлу және ректификациялы біріктіру мүмкіндігі, т.б. жатады. Экстракциялау мұнай өнімдерінен ароматтық көмірсутектерді, минералдық кендерден металдарды, өсімдік шикізаттарынан органик. қосылыстарды, т.б. бөліп алу үшін қолданылады. Экстракциялау аналитик. химияда: элементтерді хим. талдау, оларды бөлу және тазалау, т.б. үшін қолданылады. Онда экстрагент ретінде спирт, кетон, жай және күрделі эфирлер, аминдер, т.б. қосылыстар пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 10 том
Экстраполяция

Экстраполяция - Құбылыстың бір бөлігіне қатысты түйіндерді оның екінші бөлігіне тарқату; қылмыстың криминологиялық болжамының негізгі үш тәсілінің бірі(болашақта қылмыстың жасалу мүмкіндігін ғылыми болжау, сонын ішінде қайталама (рецидивизм болжамы) немесе адам үшін құрбан болуы мүмкін екендігі (құрбан болу мүмкіндігінің болжамы) және т.б. Дереккөздер
Эксцентриситет

Эксцентриситет ( – бөлектікті білдіретін қосымша және сеntrum – центр) - аспап бөлшегінің айналу осі мен оның ортасы арасындағы қашықтық. Лимб Эксцентриситеті — лимбтің айналу осі мен оның шеңберлі шкаласының ортасы арасындағы қашықтық. Алидада Эксцентриситеті — алидаданың айналу осі мен есептеу құрылғысының қарама-қарсы екі көрсеткіші ортасыңда орналасқан нүкте арасындағы қашықтық. Көру дүрбісінің Эксцентриситеті — теодолиттің перпендикуляр бойындағы вертикаль осінен дүрбінің көздеу сызығына дейінгі қашықтық. Сигналдың Эксцентриситеті — көздеу маркасының айналу осінен оның суретінің симметрия осіне немесе пластина шеттеріне дейінгі қашықтық. Дереккөздер af:Eksentrisiteit (wiskunde) als:Exzentrizität (Mathematik) ar:لا مركزية (رياضيات) ast:Escentricidá be-x-old:Эксцэнтрысытэт bn:উৎকেন্দ্রিকতা bs:Ekscentricitet ca:Excentricitat da:Excentricitet (matematik) de:Exzentrizität (Mathematik) el:Εκκεντρότητα en:Eccentricity (mathematics) eo:Discentreco es:Excentricidad (matemática) et:Ekstsentrilisus eu:Eszentrikotasun fi:Eksentrisyys fr:Excentricité (mathématiques) gl:Excentricidade he:אקסצנטריות (מתמטיקה) hr:Ekscentricitet it:Eccentricità (matematica) ja:離心率 ko:이심률 la:Eccentricitas lb:Exzentrizitéit lt:Ekscentricitetas nds:Exzentrizität nl:Excentriciteit (wiskunde) no:Eksentrisitet pt:Excentricidade (matemática) sk:Excentricita sl:Izsrednost sr:Ексцентрицитет sv:Excentricitet ta:வட்டவிலகல் th:ความเยื้องศูนย์กลาง (คณิตศาสตร์) tr:Eksantriklik uk:Ексцентриситет zh:離心率
Эктодерма

Эктодерма (грек. ektos – тыс, сыртқы және тері) – гаструлалану кезінде түзілетін сыртқы ұрықтық қабат. Эктодерма бластомерлері екі қабат болып жарылған ұрықтың сыртқы жасушалық қабатынан қалыптасады. Ұрық денесінің ұзына бойына Эктодерма клеткалары бөлініп көбейіп, жүйке тақташасына, кейін жүйке түтігіне айналады. Жүйке түтігінде Эктодерма клеткалары қыр тәрізді болып орналасады. Жүйке түтігі мен жүйке қырын құрайтын Эктодерманы нейроэктодерма деп атайды. Нейроэктодермадан: эпидермис (терінің сыртқы қабаты), ми мен жұлын, олардың жүйкелері, сезім мүшелерінің құрылымдары; жүйке қырынан: жұлын мидың жүйке түйіндері (ганглийлері), вегетативті жүйке жүйесінің (симпатик. және парасимпатик.) ганглийлері мен жүйкелері, бүйрек үсті безі бозғылт затының хромаффинді клеткалары дамиды. Эктодермалық астар – мүйізденген көп қабатты жалпақ эпителий. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Экуадорлықтар

Экуадорлықтар, Эквадорлықтар (өзд. атауы – экуаториано) – Экуадордың негізгі халқы. Жалпы саны 6,2 млн. адам (2004). ФРГ, АҚШ және Латын Америкасы елдерінде де тұратындары бар. Э-дың ірі этносаралық топтары – испан-үндіс метистері, ақ (креол) және қара нәсілдер, мулаттар. Испан тілінде сөйлейді, сондай-ақ кечуа тілі кең тараған. Басым бөлігі христиан дінінің католик, біразы протестант тармақтарын тұтынады. Қазіргі Э-дың қалыптасуында жергілікті тайпалар мен испан отаршылары көп рөл атқарған. 16 ғ-дың бас кезінде жергілікті үндіс тайпаларын инктер жаулап алды. 1534 – 1822 ж. испан отаршылдығы тұсында үндістердің көпшілігі кечуа тілін меңгеріп, соған көше бастады. Бұған қоса отаршылдық әсерінен мұндағы халық испан тілі мен мәдениетін бойына сіңірді. Дәстүрлі киімдері мен тағамдары испандықтарға ұқсас. Әйелдер төбесі жайпақ “қайық” қалпақ, үстеріне жамылғы, жеңсіз көйлек, ұзын юбка киген. Ерлер басына қалпақ, үстіне жамылғы, бұтына шалбар киіп жүрген. Дәстүрлі ш. – егін егу. Жүгері, картоп, банан, т.б. дәнді-дақылдар өсірген. Қой ш. да жақсы дамыған. Ауылдық жерлерде өзара көмек түрі (минга) сақталған. Қалалы жерлерде баспана шикі кірпіштен, тропиктік аудандарда ағаштан тұрғызылады. Ауыз әдебиетінің үлгілері мол.
Еуропалық валюта одағы

Экю (ECU – European Currency Unіt – Еуропалық валюта одағы) – еуропалық валюта жүйесінің негізі болып табылатын еуропалық есеп айырысу өлшемі. Оның құны Еуропалық қоғамдастыққа (ЕҚ) кіретін елдер “валюталары” қоржынының негізінде айқындалады. Осы валюталардың бірінің меншікті салмағын анықтау кезінде елдің өнеркәсіп өндірісінің ЕҚ-қа мүше елдердің өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлеміндегі үлесі негіз етіп алынады.
Элам

Элам, Элам Мемлекеті — Тигр өзенінің төменгі ағысынан шығысқа қарай, Иран таулы үстіртінің оңтүстік-батыс бөлігінде (қазіргі Иранның Хизустан және Луристан облыстарының аумағы) орналасқан ежелгі мемлекет (б.з.б. 3 мыңжылдық – 6 ғ-дың ортасы). Эламның негізгі облыстары Барахши, Симашки, Аншан (Анзан); қалалары – Адамун, Аван, астанасы – Сузы болды. Бұл өңірде б.з.б. 2-мыңжылдықтан бастап ғибадатханалық және патшалық шаруашылықтарда, сондай-ақ қауымдарда құлдардың еңбегі кеңінен пайдаланыла бастады. Эламдықтардың Қосөзеннің басқа мемлекеттерімен қақтығысуы жиілеп, бірнеше рет Аккадтың қол астына тап болды. Аван әулетінен шыққан соңғы патша – Пузур-Иншушинак кезінде өз тәуелсіздігін жеңіп алып, ол Элам біріккен патшалығының (23 – 22 ғ-лар) бірінші билеушісі болды. Гутийлердің (кутийлердің) қысқа мерзімдік үстемдігінен кейін Эламдағы жоғары билік Симашки әулеті патшаларының қолына өтті. Олар бастапқыда Урдың ІІІ әулеті билеушілеріне (шамамен 21 ғ.) тәуелді болды. Алайда эламдықтар көп ұзамай бұл тәуелділіктен құтылып қана қоймай, тіпті аз уақытқа болса да оңт. Өзенаралығындағы Ларс патшалығында орнығып қалды. Симашки әулетінен кейін билікке келген Аншан әулеті патшалары кезінде Эламда қос билікке, кейде үштік билікке жол берілген басқару жүйесі орнады. Уақыт өте келе Элам билеушілері Өзенаралығы мемлекеттерімен бәсекелескен күшті орталықтанған мемлекет құр-ды. 14 ғ-дың 2-жартысында Эламды касситтер жаулап алды. Унташ – Напириш (1275 – 1240) патша кезінде Элам касситтерге тәуелділіктен құтылды, ал Китен – Хутран (шамамен 1237 – 1205) кезінде эламдықтар касситтік Вавилонға қауіп төндірді. Саяси өрлеу Вавилондағы кассит әулеті билігін жойған (шамамен 1155 ж.) Шутрук – Наххунт І-дің (шамамен 1150 – 1120) билігі кезінде басталды. Шилхак – Иншушинак (1150 – 1120) патшаның кезінде Элам аумағы айтарлықтай кеңейтілді. Бірақ көп ұзамай өзінің Оңт. Өзенаралығындағы үстемдік жағдайын Вавилонға беруге мәжбүр болды. Бұдан кейінгі ғасырлардағы Элам тарихы белгісіз. 8 – 7 ғ-ларда Элам патшалары Вавилонмен одақтасып, Ассирияға қарсы бірлескен күрес жүргізді. Ішкі саяси талас-тартыстармен әлсіреген Эламды б.з.б. 6 ғ-дың бас кезінде Мидия, кейінірек – парсылар жаулап алды. Элам тілі
Элам тілі

Элам тілі — өлі тіл. Ертедегі Элам мемлекеті тұрғындарының тілі. Элам тілінің басқа тілдермен туыстық байланысы толық анықталмаған. Дегенмен, зерттеушілер оның қазіргі дравид тілдерімен туыстық жақындығы барын айтады. Ертедегі элам тілінің пиктограф. жазбалары (сурет жазуы) қазіргі жазумен аударылмаған. Элам тілінде сақталған жергілікті иероглифпен, сына жазуымен (аккад варианты) жазылған шаруашылық құжаттары б.з.б. 3-мыңжылдыққа жататын Нарамсина жазба ескерткіші мен 14 – 12 ғ-лардағы орта элам дәуірінің жазбалары сақталған. Б.з.б. 8 ғ-дағы жазбалар жанрлық жағынан әр түрлі болып келеді. Кейінгі элам тілі Ахемен әулетінің ресми тілі болғандықтан, бұл кезеңнен қалған ескерткіш көп. Алайда бұл кезеңде Элам тілі басқа тілдердің әсеріне ұшыраған. Оны элам тілінің лексикасынан, морфол., синтаксистік құрылымынан байқауға болады. Типол. жағынан элам тілі агглютинативті (жалғамалы) тілге жатады. Септік категориясы жоқ, шылаулар жүйесі дамыған.
Эласмотерийлер

Эласмотерийлер (Elasmotherіum) – жойылып кеткен мүйізтұмсықтар. Плейстоцен кезеңінде Еуразияда көп таралған. Бұдан 1 млн. жыл бұрын Қазақстанның солт. аудандарында көптеп тіршілік еткен. Э-дің 4 түрі анықталған. Денесінің ұзындығы 4,5 м-дей, биікт. 2 м-дей. Маңдайында үлкен бір мүйізі болған. Аяқтары үш тұяқты. Ұзын тістерінің үстінде (пілдердің тістеріне ұқсас) ирек эмаль қатпарларының болуына қарағанда, Э. ашық далалы жерлерді мекендеп, шөптесін өсімдіктермен қоректенген. Э-дің плиоцен кезеңінде дамып шыққан синотерий деп аталатын арғы тектері тек Қытай (Шанси) және Қазақстан (Павлодар, Зайсан) жерлерінен табылған.
Элегия

Элегия – ойлы, мұңға толы, қаралы характерде жазылған музыкалық пьеса. Ежелгі Грекия мен Римде әр түрлі тақырыптағы элегиялар туып, алғашқыда олар лирикалық, сатиралық және жауынгерлік сипатта болды. Кейінірек мұң аралас лирикалық ән-толғау түріндегі муз. туындылар ғана элегия деп аталды. Қайта өркендеу дәуірінде элегия еуропалық елдердің музыкасы мен әдебиетінде де тарала бастады. 17 ғасырда элегия жеке музыкалық жанрға айналды. 18 – 19 ғасырларда элегия музыкасында махаббат сезіміне орай туған сағынышқа толы, сүйіктісінен айрылып, жалғыздық тақсіретін тартқан жандардың көңіл-күйін білдіретін вокальдық әндер өмірге келді. Мысалы, А.П. Бородиннің "Алыстағы атамекен жағалауына" мен С.И. Танеевтің “Құйқылжып күзгі жапырақтар құйылған сәтте” атты романстары, Ж.Массненің фортепьяно мен виолончельге қосылып айтатын дауысқа арнаған “Элегиясы”, П.И. Чайковскийдің ішекті аспаптар оркестріне жазған серенадасындағы "Элегия", С.В. Рахманиновтың фортепьяноға арналған “Элегиясы”, т.б. 19 ғасырдың ортасында аспаптық муз. Э. шығармаларын Ф.Лист, Э.Григ пен Г.Форе сынды, т.б. композиторлар жазды. Қазақ музыкасында Э. элементтері Е.Г. Брусиловский (“Қыз Жібек” пен “Жалбыр”), А. Жұбанов пен Л. Хамиди (“Абай”) және Жұбанов пен Ғ.Жұбанованың (“Еңлік – Кебек”) опералық туындыларынан бой көрсетті. Дереккөздер
Элей Мектебі

Элей Мектебі – б.з.б. 6–5 ғ-ларда Ежелгі Грекияда болған философиялық мектеп. Оңт. Италиядағы грек колониясы – Элей қ-ның атымен аталған. Өйткені мұнда Э. м-нің ірі өкілдері тұрды. Ілім негізін қалаған Колофондық Ксенофан, ал басты өкілдері элейлік Парменид пен Зенон және Мелисс Самосский болды. Э. м. тұңғыш рет ойлауды (санадағы болмысты) сезімдік қабылдауға (сезімдік қабылдау болмысына) қарсы қойды. Ол адам түйсігінің және сезімдік болмысының тұрақсыз, аумалы-төкпелілігін ескере отырып, танымдағы басты рөлді ойлау процесіне береді. Э. м. философия тарихында тұңғыш рет болмыстың біртұтастығы жайлы ұғымды ұсынып, оны филос. ойдың негізіне айналдырды. Э. м. біртұтас болмысты шындықтың әрбір ұсақ элементінде болатын үздіксіздікті өзгермейтін, бөлінбейтін нәрсе деп түсінді. Кейіннен бір тұтас өзгермейтін болмыс ұғымы Платон мен неоплатонизм философиясының қайнар көзіне айналды.
Электорат

Электорат - [лат. elector - сайлаушы] - парламенттік, президенттік немесе жергілікті билік органдарына сайлау барысында қандай да бір үміткерді, саяси партияны қолдап, дауыс беруші сайлаушылар тобы. Электоралдық мәдениет Электоралдық мәдениет- қоғамның саяси мәдениетінің құрамдас бөлігі. Егер сайлаушылардың саяси мәдениеті саясатқа қатысты субъективті бағдарлардың кешенін қарастырса, электоралдық мәдениет саяси мәдениеттің бөлігі ретінде тек азаматтардың сайлау проңесіндегі үстанымдарын анықтауды көздейді. Оған мыналар жатады: сайлауға саяси мінез-құлық түрі ретінде қарау; партиялық бірегейлену; үміткерлер мен көшбасшыларға қатысты бірегейлену; бастапқы және тақырыптық бағдарлар (саяси оқиғаларға баға беру). Электоралдық мәдениет - саяси мәдениеттің тамыры. Сайлау кампаниясы кезінде саяси мәдениет электоралдық мәдениет түрінде көрініс табады, алайда олар толық сәйкес келмейді. Электораттың саяси мәдениеті саяси жүйенің құрылымдық қасиеті болып табылады. Электоралды мінез-құлық Электоралды мінез-құлық - сайлау кезінде адамдардың саяси бағдарларының, қалауларының айқындалуы. Әлеуметтанулық және саясаттанулық зерттеулер көрсетіп отырғанындай, бір қоғамдағы сайлаушылардың мінез-құлқы өзара ерекшеленеді. Осылайша кейбір елдерде сайлауға сайлаушылардың 20%-ы ғана қатысады, сонымен қатар азаматтарының 90%-ы сайлауға қатысатын мемлекеттер де бар. Сайлау белсенділігі, әсіресе, тұрғындардың білімі жоғары, тұрмысы түзу, сондай-ақ саяси партиялар мен ұйымдарға мүшелерінің арасында басым. Сайлауда дауыс беру - бір көрінгендей қарапайым шаруа емес. Азамат саналы түрде саяси таңдау жасай алуы үшін оның аса жоғары саяси санасы мен дамыған саяси мәдениеті болуы керек; оның саяси партиялардың, жеке үміткердің ұсынып отырған саяси бағдарламасын, ұсыныстарын түсінетіндей қабілеті болуы шарт. Батыстық саясаттану ғылымы сайлаушылардың саяси таңдауына бірнеше жағдайлар эсер етеді деп атап көрсетеді: қоғамдық жағдайы, табыс және білім деңгейі, тұрған жері, дінге сенімі және т.б. Дереккөздер be-x-old:Электарат en:Constituency pt:Eleitor
Электр генераторы

Электр генераторы – әр түрлі энергияны (механикалық, химиялық, жылулық, жарық) электр энергиясына түрлендіруге арналған құрылғы. Халық ш-нда пайдаланылатын электр энергиясының басым көпшілігі мех. энергияны түрлендіру жолымен алынады. Хим. энергия электр энергиясына гальвани элементі, жылу энергиясы – термобатарея мен магниттік гидродинам. генератор, ал жарық энергиясы – фотоэлемент арқылы түрленеді; қ. Айнымалы ток генераторы, Тұрақты ток генераторы.
Электрдинамика

Электрдинамика (электр және динамика) – электр зарядтарының (электр тогының) қозғалысы мен олардың өзара әсерінің заңдары туралы ілім. Ол электр тогының механикалық, жылулық, химиялық әсерлерін, сондай-ақ тұрақты және айнымалы токтың электрмагниттік өрісін, т.б. зерттейді. Электрдинамиканың негізіне Максвелл теңдеулері мен Х.А. Лоренцтің электрондық теориясы алынады.
Электр желісі

Электр желісі — электр энергиясын өндірілетін орындардан (мысалы, электр станциясынан) тұтынушыларға жеткізуге әрі оларға бөліп таратуға арналған құрылғылардың (трансформаторлық және қосалқы тарату станцияларының, әуе желілерінің және кабельдік желілердің) жиынтығы. Ол қалалық, аудандық, ауылдық, өнеркәсіптік, энергетикалық электр желісі болып, сондай-ақ электр энергиясын тарату, қоректендіру желілері болып та ажыратылады. Электр энергиясын алысқа таратып жеткізу үшін жоғарылатқыш трансформатор станциясында ток кернеуі жоғарылатылады. Кернеу артқанда ток күші кемитіндіктен, қуат шығыны азаяды, сөйтіп өткізгіш сымдардың жуандығын дардың жуандығын жіңішкерту мүмкіндігі туады. Төмендеткіш қосалқы станциясында кернеу тұтынушылардың пайдаланылуына қажетті шамаға дейін төмендетіледі. Белгілі бір кернеулі токты өзгеріссіз қабылдауға әрі бөліп таратуға арналған қосалқы станция бөліп таратушы деп аталады. Әр түрлі кернеулі электр желілерін өзара қосу үшін желілік қосалқы станцияларда орнатылған жоғарылатқыш және төмендеткіш трансформаторлар қолданылады. Қосалқы станцияларда трансформаторлардан басқа коммутациялы аппараттармен жабдықталған жоғары және төмен кернеулі бөліп тарату және бақылау, басқару құрылғылары болады. Әрбір электр желінің электртехникалық жабдықтары жұмыс істейтін номинал кернеумен сипатталады. Біздің елде пайдаланылатын номинал кернеулер: 220/127, 380/220 және 600 В және 3, 6, 10, 20, 35, 110, 150, 220, 330, 500, 750 кВ.
Электр заряды

Электр заряды – бөлшектер мен денелердің сыртқы электромагниттік өріспен өзара әсерін, сондай-ақ олардың электрмагниттік өрістерінің өзара байланысын анықтайтын негізгі сипаттамалардың бірі. Электр зарядының екі тегі болатынын және олардың қасиеттерінің сипатттамаларын Шарль Дюфе (1698-1739) ашты. Электр заряды 2 түрге ажыратылады және ол шартты түрде оң заряд және теріс заряд деп аталады. Аттас зарядтар бірін-бірі тебеді, ал әр аттас зарядтар бірін-бірі тартады. Дененің электр заряды оның құрамына енетін барлық бөлшектің Электр зарядының алгебр. қосындысына тең. Электр заряды дискретті, яғни барлық бөлшектер мен денелердің электр заряды еселі болып келетін ең кіші элементар электр заряды болады. Оқшауланған электр жүйесінде зарядтың сақталу заңы орындалады. Қозғалмайтын электр зарядының арасындағы өзара әсер Кулон заңымен, ал электр заряды және оның эл.-магн. өрісінің арасындағы байланыс Максвелл теңдеуімен сипатталады. Заттағы өрісті қарастырған кезде электр заряды еркін заряд және байланысқан заряд болып ажыратылады. Электр зарядының бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшеу бірлігі – кулон (к). Дереккөздер
Электр кедергісі

Электр кедергісі – өткізгіштің (немесе электр тізбегінің) электр тогының өтуіне қарсы әсерін сипаттайтын физикалық шама. Тұрақты ток өтетін тізбектің Э. к. активті (омдық), ал айнымалы ток тізбегіндегісі толық кедергі (омдық, сыйымдылық және индуктивтік кедергілердің қосындысы) деп аталады. Э. к. өткізгіштің материалына, оның пішініне, сыртқы жағдайларға т. б. тәуелді болады. Жиілік жоғарылағанда өткізгіштің сыртқы бетіндегі ток тығыздығының артуы кедергі шамасын көбейтеді. Меншікті Э. к. бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ) омѓм-мен өлшенеді. Электр тізбегіндегі ток шамасын реттеу немесе шектеу үшін қосылатын (жалғанатын) элементті (радиобөлшекті) кейде “Э. к.” деп те атайды. Мұның реттелетін түрі реостат; ал реттелмейтіндерінің бірі (тізбекке тізбектей жалғанатыны) қосымша кедергі, екіншісі (параллель жалғанатыны) шунт деп аталады.
Электр қозғалтқышы

Электр қозғалтқышы – электр энергиясын механикалық энергияға түрлендіруге арналған машина. Оның тұрақты және айнымалы токқа арналған түрлері бар. Айналыс жиілігін тиімді әрі бір қалыпты етіп реттей алатындағы тұрақты токқа арналған электр қозғалтқышының артықшылығы болып есептеледі. Айнымалы токтың электр қозғалтқышына синхронды электр қозғалтқышы (айналыс жиілігі қоректенетін ток жиілігіне байланысты болатын электр қозғалтқышы), асинхронды электр қозғалтқышы (жүктеме шамасы артқанда айналыс жиілігі кемитін электр қозғалтқышы) және коллекторлы электр қозғалтқышы жатады. Тәжірибеде асинхронды электр қозғалтқыштар кең тараған. Мұндай қозғалтқыштың құрылысы қарапайым, жұмысы сенімді болып келеді. Асинхронды электр қозғалтқышының негізгі кемшілігі: реактивті қуатты көп пайдаланады. Айналыс жиілігін бірқалыпты етіп өзгерту қажет болған жағдайда тұрақты токтың электр қозғалтқышы кейде айнымалы токтың коллекторлы электр қозғалтқышын пайдаланылады. Электр қозғалтқышының қуаты ваттың ондық үлесінен ондаған Мвт-қа дейін жетеді. Электр қозғалтқышы өнеркәсіпте көлікте, тұрмыста және т.б. салаларда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Электр қозғаушы күш

Электр Қозғаушы Күші (ЭҚК) – электр тізбегіне жалғанған, табиғаты электрстатикалық емес энергия көзі. Тек қана электрстатик. күштер тұйық тізбекпен тұрақты токтың үздіксіз жүруін қамтамасыз ете алмайды. Өйткені бұл күштердің тұйық контур бойымен зарядты қозғалтуы үшін жұмсайтын жұмысы нөлге тең, ал ток жүрген кезде әдетте энергия шығыны болады. Сондықтан тұйық контурмен үздіксіз ток жүруі үшін электр тізбегінен тыс басқа бір энергия көзі болу керек. Бұл энергия көзі энергияны сырттан ала отырып, оны зарядтардың қозғалыс энергиясына айналдырады да, қосымша электр өрісін (Е) тудырады. Мұндай қосымша электр өрісі күшінің тұйық контур бойымен істейтін жұмысы нөлге тең болмайды: . Е' шамасы ЭҚК деп аталады және оның шамасы бірлік зарядты қозғалтуға кететін электрстатик емес күштердің жұмысына тең. Потенциал сияқты ЭҚК-да өлшеу бірлігі – Вольт (В). Электролиттердегі иондардың диффузиясы, контур арқылы өткен магнит ағынының өзгеруі (электр магниттік индукция), т.б. ЭҚК тудырады. Электр тізбегі және ЭҚК Электр қозғаушы күш көздің ішінде кіші потенциалы бар қысқыштан жоғары потенциалы бар қысқышқа болымды зарядтың бірлігін ауыстыруға сыртқы (электр емес) күштердің жұмысы деп белгілеуге болады. Электр қозғаушы күш Е потенциалдардың айырымына немесе көзде ток жоқ кезде оң және теріс қысқыштардың арасындағы кернеуге тең: Тұйық тізбекте электр қозғаушы күш өткізгішпен тура байланыста болады. Егер энергия көзіне (ЭҚК E) электр қабылдағышты қоссақ (кедергі R), тізбекті ток I пайда болады. Ом заңы бойынша: Ток күші кедергіден өткенде кернеу түсуі пайда болады. Сұлбада басқа кедергі болмаған соң, яғни потенциалдар айырымы , бұл кернеу электр қозғаушы күшке тең. Жалпы жағдайда электр көзінің өзінің кедергісі бар болған соң жалпы кедергі ЭҚК кедергісі мен тізбек кедергісінен құралады: Дереккөздер
Электр қуаты

Электр қуаты — электр тогының белгілі бір уақыт бірлігі ішінде істейтін жұмысы. Тұрақты ток тізбегіндегі электр қуаты кернеу мен ток шамасының көбейтіндісіне, айнымалы токтың лездік қуаты кернеу мен токтың лездік мәндерінің көбейтіндісіне тең, ал айнымалы токтың толық қуаты тізбектегі ток пен кернеудің әсерлік мәндерінің көбейтіндісіне тең. Периодты токтар үшін орташа немесе активті қуатты пайдалану тиімді. Бір фазалы синусоидалы токтың активті қуаты P мынаған тең: : , мұндағы U, I — әсер етуші айнымалы кернеу мен токтың мәні, ал — бұлардың арасындағы ығысуы. Синусоидалы токтар үшін реактивті қуат та қарастырылады. Толық қуат фазалық ауытқуын қарастырмаған кездегі ток пен кернеудің көбейтіндісі Электр тізбегін символды әдіспен есептеу кезінде активті және реактивті қуаттар комплексті қуаттың нақты және жорымал бөлігі ретінде өрнектеледі. Электрлік құрылғылардың дұрыс жұмыс істей алатын қуаты номинал қуат деп аталады. Активті қуат ваттметрмен өлшенеді. Оның өлшеу бірлігі — ватт. Дереккөздер
Электрлендіру

Электрлендіру – Кеңес өкіметі жылдарында айналымға енгізілген термин, Владимир Ильич Ленин жүргізген жаңа экономикалық саясаттың басым бағыттарының бірі. Жаңа заман талаптарына сай электр энергетикасы елдің бүкіл экономикасын: өнеркәсіпті, а. ш-н, көлікті, тұрғын үй-коммуналдық кешенді тех. жағынан қайта жарақтандыруды алдын ала айқындады. Лениннің пікірінше, бүкіл елді Э., күйзелген, артта қалған елді бай индустриялық державаға айналдырудың бірден-бір дұрыс, неғұрлым үнемді және қысқа жолы болды. Бұл саладағы ғыл. жұмыстар 1918 ж. басталды. 1920 ж. Ресейді Э-дің алғашқы жоспары әзірленді. Жоспарды әзірлеу жөніндегі жауапкершілік Ресейді Э. жөніндегі мемл. комиссияға (ГОЭЛРО) жүктелді. ГОЭЛРО жоспарына сәйкес ең алдымен қолданыстағы электр стансалары қалпына келтірілді. ГОЭЛРО жоспарында жаңа электр стансаларын салу да қамтылды, олардың алғашқылары: Волхов, Шатура, Кашира электр стансалары. КСРО халық ш-н дамытудың 1928/29 – 1932/33 жылдарға арналған алғашқы бесжылдық жоспарларына енгізілді.
Электрлік Байланыс

Электрлік Байланыс – ғылым мен техниканың ақпаратты қашықтыққа электр тогы арқылы беру мәселесін зерттейтін саласы. Оның негізгі түрлеріне: телеграфия, фототелеграфия, телефония, радиобайланыс, телевизия жатады. Э. б-та хабар сыммен таралатын электр сигналдары не радиосигналдар арқылы жеткізіледі. Тасымалданатын хабар құрылымына қарай үздіксіз және дискретті, ал қабылдану тәсіліне қарай құжаттық (мыс., телеграмма) және құжаттық емес (мыс., телефон арқылы сөйлесу) болып ажыратылады.
Электрлік Импульс

Электрлік Импульс – электр кернеуінің не ток күшінің қысқа мерзімді өзгерісі. Э. и. жоғары кернеу импульсы, шамасы үлкен ток импульсы, радиоимпульс болып ажыратылады. Жоғары кернеу импульсы (пішіні апериодты) әдетте найзағай және конденсатор разряды кезінде пайда болады. Шамасы үлкен ток импульсының секірмесі өзінің пішіні жағынан жоғары кернеу импульсына ұқсас болып келеді. Мұндай импульстар телевизияда, есептеу техникасында,радиолокацияда, автоматикада, т.б. қолданылады. Радиоимпульс деп амплитудасы мен ұзақтығы үзілісті жоғары жиілікті не аса жоғары жиілікті электр тогының не кернеудің тербелісін айтады. Радиоимпульстар негізінен радиотехника мен байланыс техникасында қолданылады.
Электрмагнит

Электрмагнит (электр... және магнит) – сыртына оралған сым арқылы ток жүргенде ферромагниттік өзекшесінде күшті әрі шоғырланған магнит өрісі пайда болатын жасанды магнит. Ол электр машиналары мен аппараттарында, т.б. магнит өрісін жасау үшін қолданылады. Мөлшері өте үлкен Э. зарядты бөлшек үдеткіштерінде пайдаланылады. Тұрақты ток Э-інің магнит өткізгіші құйма болаттан, ал айнымалы ток Э-інікі электртех. болаттан дайындалады.
Электрмагниттік өріс

Электрмагниттік өріс — электр заряды не магниттік моменті бар бөлшектердің өзара әсерін жеткізетін (тарататын) физикалық өрістің бір түрі. Ол координаттардың екі векторлық функциясы – электр өрісінің кернеулігі (Е) мен магнит өрісінің кернеулігі (Н) кейде магнит индукциясы (В) арқылы сипатталады. Электрмагниттік өрістің дербес түріне қозғалмайтын электр зарядының жасайтын таза электр өрісі және тұрақты тогы бар қозғалмайтын өткізгіштердің не тұрақты магниттің жасайтын таза магнит өрісі жатады. Алайда бұл өрістердің әрқайсысы басқа бір инерц. санақ жүйесімен салыстырғанда таза электр өрісі не таза магнит өрісі бола алмайды. Электрмагниттік өріс электр және магнит өрісі деп шартты түрде ғана бөлінеді. Бір-біріне қарағанда әр түрлі инерц. санақ жүйесінде қозғалатын Электрмагниттік өрістің белгілі бір нүктесіндегі Е мен Н векторларының мәні әр түрлі болады. Айнымалы электр және магнит өрістері бір-біріне тығыз байланысты, олар біріге отырып айнымалы Электрмагниттік өрісті құрайды. Қозғалмайтын ортадағы Электрмагниттік өрістің заңдары Максвелл теңдеуімен сипатталады. Электр және магнит өрістерінің арасындағы байланысты зерттеп отырып, Д.Максвелл мынандый екі постулаттың негізінде электромагниттік өрістің теориясын жасады: 1) айнымалы магнит өрісі өзін қоршаған ортада құйындық электр өрісін тудырады; 2) вйнымалы электр өрісі өзін қоршаған ортада құйындық магнит өрісін тудырады. Дереккөздер
Электр машинасы

Электр машинасы – мех. энергияны электр энергиясына және керісінше немесе параметрлері белгілі электр энергиясын басқа параметрлі электр энергиясына түрлендіретін машина. Ол токтың тегіне қарай тұрақты ток машинасы (мыс., тұрақты ток генераторы, тұрақты ток қозғалтқышы) және айнымалы ток машинасы (асинхронды генератор, асинхронды қозғалтқыш, синхронды генератор, синхронды электр қозғалтқышы, коллекторлы генератор, коллекторлы қозғалтқыш) болып, ал пайдалану мақсатына қарай генератор, қозғалтқыш, электр машиналық түрлендіргіш (мыс., қозғалтқыш генератор, бір зәкірлі түрлендіргіш, фаза түрлендіргіш, т.б.) электр машиналық күшейткіш болып ажыратылады. Э. м-на электрстатик.
Электрметаллургия

Электрметаллургия (электр… және металлургия) — металлургияның электр тогы арқылы кен мен оның концентратынан металды ажыратып алатын, металл мен қорытпаларды балқыта отырып оларды бөгде қоспалардан тазартатын (қ. Рафинациялау), сондай-ақ қыздыру арқылы қажетті құрылымы бар металл алатын саласы. Э-ға гальванотехника да жатады. Э-да электртермиялық тәсіл (электр құбылыстарының жылулық әсерін пайдалануға негізделген) және электрхимиялық тәсіл (электролиз құбылысын пайдалануға негізделген) деп аталатын 2 тәсіл қолданылады. Қара металлургияда көбіне электртерм. тәсіл, ал түсті металлургияда электртерм. және электрхим. тәсілдер қатар пайдаланылады.
Электрмобиль

Электрмобиль (электро… және лат. mobіlіs – қозғалмалы, оңай жылжитын), электр автомобиль – аккумуляторлық батареялардан, т.б. ток көздерінен қоректенетін бір не бірнеше қозғалтқышпен жабдықталған автомобиль. Шусыз қозғалуы, ауаны ластайтын газ шығармайтындығы Э-дің артықшылығы болса, жүріс қорының шектелуі (аккумуляторлық батареяларды жиі-жиі зарядтап отыру қажет), соның салдарынан салмағының ауыр болуы оның кемшілігі болып есептеледі. 2008 жылдың қаңтарынан бастап Жапонияның Mіtsubіshі фирмасы Жапония мен АҚШ рыноктарында алғашқы электрмобильдердің сериясын сатуға дайындалуда.
Электрмонтаж

Электрмонтаж – 1) қосалқы станцияларда, электр станциларының машиналық залдарында, т.б. өндірістік үйлерде электрлік жабдықтарды жинау, қондыру, сондай-ақ кабельдік және аспалы электр желісін жүргізу, құрау жұмыстары. 2) Құрылыс нысанында Э. – тораптарды, блоктарды электрлік жабдықтарды электр жеткізу желісіне қосу, электрлік сымдарды жүргізу, кабельдерді ажырату жұмыстары. Радиотех. аппаратураларды, автоматика мен байланыс техникасының электрлік құрылғыларын монтаждау (жинау, дәнекерлеу, пісіру) жұмыстары да Э. түрі болып есептеледі.
Электровоз

Т −784 электровозы ]] -0007 электровозы]] Электровоз немесе электртасығыш – түйіспелік желіден ток қабылдағыш арқылы келетін электр энергиясымен қоректенетін күштік (тарту) қозғалтқышы бар локомотив. Ол тұрақты токқа және айнымалы токқа арналып жасалады. Э-дың мех. бөліктеріне қорап, рама, доңғалақ жұбы, күштік жетек, рессор, тежеуіш құрылғы жатады. Ал оның электрлік бөлігі (пайдаланылатын ток түріне тәуелді бола отырып) күштік электр қозғалтқышынан, көмекші электр машинасынан және қозғалтқышты, т.б. құрылғыларды басқаруға арналған аппаратуралардан құралады. Э. өнеркәсіпте (мыс., з-тта, шахтада, кеніште, т.б.), т.ж. көлікте кеңінен пайдаланылады. Магистральдық жолаушы Э-ының жылд. 200 км/сағ-қа (кейде одан да жоғары), ал жүк Э-ыныкі 110 – 120 км/сағ-қа дейін жетеді. Тұрақты токпен қоректенетін Э-дың п. ә. коэфф. 86 – 87%.
Электрод

Электрод (электр… және грек. odos – жол) – #Пісіру электроды – пісіру, кесу не балқыту кезінде бұйымға Электр тогын жеткізетін сырық. Пісіру тәсіліне орай металдан, көмірден (пісірілмекші жапсардың сапасын жақсарту мақсатында бетіне легирлеуші, тотықтандырғыш, т.б. қасиет беретін химиялық зат жағылған), т.б. дайындалған электрод түрлері қолданылады. Металл электрод диаметрі 0,3 – 12 мм болып келетін сымнан жасалады. #Пештік электрод – доғалық пештің жұмыстық кеңістігіне электр тогын жеткізіп отыратын элемент. Болат балқытуда көмір мен графитті электрод, ферроқорытпа өндірісінде балқымалы затпен толтырылып отыратын электрод (диаметрі 1,2 м-ге жететін) қолданылады. Доғалық вакуум пешінде қолданылатын электродтың толтырғыш заты ретінде қайта қорытылатын металл (не қорытпа) пайдаланылады. #Гальваникалық электрод – электролитке батырылған не онымен жанасатын электрондық өткізгіш (металл, графит) түріндегі элемент. Ол электролизде, гальвани элементінде, қуатты жарық көздерінде, т.б. пайдаланылады. Дереккөздер
Электролиттер

Электролиттер ( грек. lysіs – еру, ыдырау) – еріген немесе балқыған күйде электр тоғын өткізетін заттар.Электролиттерге қышқыл, негіз, тұздың судағы ерітінділері жатады; бұларда электр тогы иондар арқылы тасымалданады. Э ерітінділерінен ток өткенде электродтарда тотығу-тотықсыздану процестері – электролиз жүзеге асады. Электролиз Фарадей заңдарына сәйкес жүреді, ол таза металдар, хлор, күшті сілтілер алуда кеңінен қолданылады. Диссоциациялану дәрежесіне () қарай Электролит әлсіз (3%-ға дейін) және күшті (30%-дан артық) болып екі негізгі топқа бөлінеді. Әлсіз Электролит. диссоциацияланған ерітінділерде иондарға жартылай ыдырайды (қ. Электролиттік диссоциация). Әлсіз Э-ге көптеген органик. қышқылдар, негіздер, сондай-ақ кейбір бейорганик. қышқылдар мен негіздер (мысалы., H2S, H2SO3, HCN, NH4OH) жатады. Күшті Электролиттик ерітінділерде түгелдей ионға ыдырайды. Барлық тұздар, көптеген органик. және бейорганик. қышқылдар мен негіздер күшті Э-ге (HCl, HBr, HІ, HNO3, H2SO4, LіOH, NaOH, KOH) жатады. Ғылым мен техникада Элертролиттердин маңызы зор. Тірі организмдер денесіндегі барлық сұйықтар Электролиттер. болып саналады. Электроиттер-иондық және ковалентік полюсті байланыстары бар заттар . Кристалдық торы - иондық .Тұздар ,сілтілер ,қышқылдар . Электролиттердің судағы ерітінділерінің қасиеттерін алғаш түсіндірген швед ғалымы Сванте Аррениус болды (1887ж) . Ол электролиттік диссоциалану (ыдырау) теориясын ұсынды .Бұл еңбегі үшін оған 1903 ж. Нобель сыйлығы берілді . Электролиттік диссоциацияланудың мәні :электролит молекуласы су молекуласының әсерінен зарядталған бөлшектер - иондарға ыдырайды . (Ион-грек тілінен аударғанда ,кезбе, деген сөз ) . Бұл теория көптеген тәжірбиелер арқылы дәлелденді . С.Аррениус :( Қышқылдар , негіздер және тұздар суда ерігенде оң және теріс зарядты иондарға ажырайды , яғни диссоциацияланады )- деген пікір айтты .
Электрон

Электрон (, – янтарь) – бірлік теріс электр заряды бар е(1,6021917x0,0000070)x10 19 , тыныштықтағы массасы m e 0 (9,109558x0,000054)x10 31 кг-ға тең орнықты элементар бөлшек. Электронды 1897 ж. Дж. Томсон ашты. Ал оның зарядын америкалық ғалым Р. Милликен 1911 ж. тікелей дәл өлшеген. Электрон барлық атомдар мен молекулалардың құрамына енеді және заттардың құрылысы мен қасиеттерінде маңызды рөл атқарады. Атомның спектрлік сызықтарының нәзік түзілісін зерттеу нәтижесінде электрон спинінің 12 ї-қа (ћ=ї/2, мұндағы ї – Планк тұрақтысы) тең екендігі анықталды. Сондықтан Э. Ферми – Дирак статистикасына бағынады. Анықталмағандық қатысына сәйкес біртекті емес магнит өрісіндегі еркін электронның ауытқуы бойынша оның меншікті магниттік моментін (е) тікелей өлшеу мүмкін еместігін Н. Бор дәлелдеген. Сондықтан алғашқы кезде өлшеулер меншікті моменті болмайтын сутек молекулаларының шоғы арқылы жүргізілді және оның қорытындысы мынадай болды еБеї/2mс, мұндағы Б– Бор магнетоны. Бірақ сутектің аса нәзік түзілісін өлшеу нәтижесі е  Б екендігін дәлелдеді. Соңғы өлшеулерге сәйкес е(1,0011596389x0,0000000031)xБ Элементар бөлшектерді жіктелімдеу бойынша электрон лептондар класына жатқызылады. Электронның шығу жұмысы Электронның шығу жұмысы — электронды қатты денеден немесе сұйықтан вакуумға бөліп шығаруға жұмсалатын энергия. Дереккөздер
Электронвольт

Электронвольт – энергияның жүйеден тыс бірлігі. Ол қысқаша эВ (орысша) не еV (халықаралық) таңбасымен белгіленеді. 1 эВ – екі нүктесінің арасындағы потенциалдар айырмасы 1 В-қа тең өрісте үдей қозғалған электрон энергиясына тең. Энергияның бұл бірлігі ядролық және атомдық физикада жиі қолданылады. 1эВ 1,60219·10 19 Дж. Электровольттың килоэлектронвольт (кэВ), мегаэлектронвольт (МэВ), гигаэлектронвольт (ГэВ) сияқты еселік бірліктері де бар: 1кэВ10 3 эВ, 1МэВ10 6 эВ, 1ГэВ10 9 эВ.
Электронды-Кемтіктік Ауысу

Электронды-Кемтіктік Ауысу, p–n-ауысу – монокристалл жартылай өткізгіштерге легирлеуіш қоспа (қ. Легирлеуіш элементтер) араластырғанда қоспалық электрондық өткізгіштердің (n-типтес) қоспалық кемтіктік өткізгіштік (p-типтес) пайда болатын аймақ (облыс). Жартылай өткізгіштердің p-немесе n-аймақтарында көлемдік электр зарядтары түзіледі. Осы электр зарядтарының электр өрісі, p-не n-аймақтары арқылы негізгі ток тасушылардың өтуіне (яғни өткізгіштік электрондардың n-аймағынан p-аймағына қарай, ал кемтіктердің кері бағытта өтуіне) кедергі жасайды. Сондықтан сол шекарада негізгі ток тасушылар үшін жапқыш қабат дейтін қабат түзіледі. Сыртқы электр өрісінде Э.-к. а. бір жақты (вентильді) өткізгіштік қасиетке ие болады (яғни ол p-аймағынан n-аймағына қарай жүретін токты өткізеді де, ал кері бағытта жүретін токты іс жүзінде өткізбейді). Э.-к. а. әр түрлі жартылай өткізгіштік приборларда (мыс., түзеткіш диодта, транзисторларда, т.б.) кеңінен қолданылады.
Электронды ақша

Электрондық ақша – электрондық түрде ұсынылатын және айналыста жүретін төлем қаражаты. Электрондық ақшаның айналымы есеп айырысуға қатысушы тараптардың құпиялығына кепілдік береді: сатушы мен сатып алушы, банкілер мен олардың клиенттері арасындағы ақпаратты кодтау және оны автоматтық өңдеу құралдарын қолдана отырып, компьютерлік желі, байланыс жүйелері арқылы қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүзеге асырылады. Электрондық ақшаны дайындау (шығару) кезінде пайдаланылатын және олардың айналымын тәртіптейтін криптография хаттамалардың тұрақтылығы құпиялықтың сақталуына кепілдік болады. Дереккөздер
Электрондық Бизнес

Электрондық бизнес – бір-бірімен компьютерлер арқылы байланысқан желілермен жүргізілетін бизнестік қызметтің кез келген түрі. ЮНИДО-ның анықтамасы бойынша бизнес маркетингіні, өндірісті, сатуды, төлемді қамтиды. Егер осы қызметтердің кез келген екі сатысы электрондық жүйені пайдалана отырып жүзеге асырылатын болса, онда бұл бизнес электрондық бизнес деп есептеледі. Түрлері: интернеттегі бизнес (Интернет-провайдинг, контент-провайдинг, сервис-провайдинг); Интернет төңірегіндегі бизнес (техника құралдарды жеткізу, бағдарламалық құралдарды жеткізу, Web-дизайн, бағдарламалау, ілеспе қызметтер көрсету, фирмаларды қайта сату); Интернет арқылы жүргізілетін бизнес (Интернет-жарнама, Интернет-дүкендер, Интернет-аукциондар, Интернет-есептесу, Интернет-маркетинг, Интернет-коммерция, ақпаратқа жазылыс арқылы қол жеткізу, төлем төлеуді ұйымдастыру, Интернетте БАҚ құру). Дереккөздер
Электрондық коммерция

Электрондық Коммерция – сатып алушылар мен сатушылар арасындағы желілік өзара байланыстар негізінде ақпараттық технологияларды пайдалана отырып, тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді өткізуге бағытталған қызмет. Электрондық коммерция құралдары бағалы қағаздармен сауданы ұйымдастыруға, заңды тұлғалар арасында мәміле жасасуға, электрондық биржаларда қызмет жүргізуге, тапсырысты және тұтынушылық тауарлардың, көрсетілетін туристік, білім беру, көрсетілетін коммуналдық қызметтердің ақысын төлеуге мүмкіндік береді. Тауарды жарнамалау, оған тапсырыс беру, ақы төлеу, жеткізу жұмыстары желілік құралдарды пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, желілік жарнамалау кезінде дүкен өзінің Web-тізілімін немесе Web-сайтта сөре жасайды, мұнда сатып алушы тауардың ерекшеліктері мен сипаттамалары туралы хабарды оқып қана қоймайды, сонымен бірге мультимедиа-құралдарын пайдалана отырып, оны көре де алады. Тауарлардың тізімін көрсететін Web-бет сатып алушының желілік тәсіл арқылы таңдаған тауарлардың және оларға тапсырыстың қоржынын қалыптастыруға негіз болады. Қоржындар туралы барлық мәлімет жүйеде қалады және сатушыны маркетингілік ақпаратпен қамтамасыз етеді. Сатып алушы сайтқа жіберілетін және клиенттің нені сатып алғысы келетіні туралы мәліметтерді жинайтын электрондық бағдарламадан тауарды таңдай алады. Тауардың ақысы ақпараттық технологияларды пайдалана отырып немесе дәстүрлі тәсілмен қолма-қол ақшалай немесе қолма-қол ақшасыз төленеді. Интернет-дүкен деген ұғым алғаш рет АҚШ-та 1994 жылы пайда болған. Электрондық коммерция логистикаға және электрондық өзара іс-қимылдың ғалами сипатын ескере отырып жеткізу мәселесіне ерекше талап қояды. Электрондық коммерция екі секторға бөлінеді. Олар: көтерме сауда секторы (busіness-to-busіness, B2В) және бөлшек сауда секторы (busіness-to-consumer, B2C). B2В аясындағы қызметтің ерекше түрі – Marketplace – нарықтық алаңша жасау. Қазір елдегі нарықта Қытай тауарлары қолма-қол ғана емес, интернет саудасында да алға шығып отыр. Орта есеппен, интернет арқылы жасалған саудада 10 тауардың тек 1-еуі ғана отандық өнімге жұмсалады екен. Дереккөздер
Электрондық эмиссия

Электрондық Эмиссия – электрондардың денеден бөлініп шығу құбылысы. Оның қоздыру тәсіліне қарай төмендегідей түрлері бар термоэлектрондық эмиссия, фотоэлектрондық эмиссия (сыртқы фотоэффекті), екінші реттік электрондық эмиссия, автоэлектрондық эмиссия.
Электронды Сәулелік Түтік

Электронды Сәулелік Түтік – басқарылатын бір немесе бірнеше электрондар ағынымен жұмыс істейтін электр вакуумдық прибор. Ауасы аса сиретілген түтік ішінде электрондар сәулесінің пайда болатындығын 1879 ж. ағылшын физигі У.Крукс байқады. Э. с. т-тің алғашқы түрін неміс физигі К.Браун 1897 ж. құрастырған. Оның түтігі суық катодтан, диафрагмадан, анодтан және люминесценцияланатын экраннан құралды. 1905 ж. неміс физигі А.Венельттің қыздырылмалы катодты ойлап табуы жоғары вакуумды Э. с. т-тің жасалуына әсер етті. Э. с. т-ті кемелдендіру бағытындағы үлкен бетбұрыс фотоэлектрлік эффектінің (бұл құбылысты бір-біріне байланыссыз неміс ғалымдары Г.Герц пен В.Гальвакс және орыс ғалымы А.Г. Столетов зерттеген) ашылуына және электрондық оптика мен катодтық люминесценция саласындағы қол жеткен табыстарға байланысты болды. Қарапайым Э. с. т. ішінен ауасы жоғары дәрежедегі вакуумға дейін сорылып алынған шыны колба түрінде болады. Колбаның бір ұшына флуоресценцияланатын экран, келесі ұшына электрондардың бағытталған жіңішке шоғын тудыратын электрондық прожектор орнатылады. Электрондық прожектор электрондар ұшып шығатын қызған катодтан, электрондар ағынының қарқындылығын өзгертіп отыратын модулятордан (басқарушы электродтан) және бірнеше анодтан құралады. Электрондардың жіңішке шоғы прожектордың электрстатик. не эл.-магн. линзаларының көмегімен түзіледі. Электрондар сәулесі бұрушы жүйенің магнит не электр өрісі әсерінен Э. с. т. экранының бетінде орын ауыстырып отырады. Э. с. т. құралымына және қолданылуына қарай әр түрлі болып келеді. Э. с. т-тер көрінетін кескінді электр сигналына және керісінше түрлендіру (таратқыш электронды сәулелік түтіктер), көзге көрінбейтін сәулені (мыс., инфрақызыл сәулені) көрінетін кескінге түрлендіру (қабылдағыш электронды сәулелік түтіктер) және электр сигналдарын жинақтап қайта шығарып отыру (электронды оптик. түрлендіргіш) үшін пайдаланылады. Электрондық коммутатор, электрондық микроскоп та Э. с. т-ке жатады.
Электроника

Электроника – ғылым мен техниканың вакуумда, газда, сұйықта, қатты дене мен плазмада, сондай-ақ олардың бір-бірімен жанасу шекарасында байқалатын электрондық және иондық құбылыстарды зерттеуге және оларды қолдануға арналған саласы. Салалары Оның физикалық электроника және техникалық электроника деп аталатын басты екі саласы бар. Физикалық электроника электрондық және иондық құбылыстарды, электрондық және иондық приборларды, құрылғылар мен қондырғыларды құрастыру принципін, электрондық және иондық приборлардың көмегімен электр энергиясын қабылдау, түрлендіру және беру принциптерін, электрондар мен иондар ағынының затқа әсер ету механизмін теоретикалық және тәжірибелік жолмен зерттейді. Техникалық (қолданылмалы) электроника электрондық және иондық приборларды, құрылғылар мен қондырғыларды ғылымда, өнеркәсіпте, байланыста, құрылыста, көлікте, т.б. салаларда пайдаланудың теориясы мен практикасын қамтиды. Қысқаша тарихы Электроника пайда болмастан бұрын электр доғасы (1802), газдағы солғын разряд (1850), катод сәулелері (1859), т.б. ашылып, қыздыру шамы (1873) құрастырылды. Ғылым мен техниканың дербес саласы ретінде электроника тек 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басында қалыптасты. Бұл кезеңде термоэлектрондық эмиссия (1883), фотоэлектрондық эмиссия (1889) құбылыстары ашылды, электронды сәулелік түтік (1897), вакуумдық диод (1904), вакуумдық триод (1907), кристалдық детектор (1900 – 1905 жж.) жасалды. Радионың ойлап табылуы (1895) электрониканың одан әрі дамуына шешуші ықпал етті. Қолданылуы Электрониканы адамның іс-әрекетінің әр алуан саласында пайдалану нәтижесінде ой еңбегі мен дене еңбегінің өнімділігін күрт арттыруға, өндірістің экономикалық көрсеткіштерін жақсартуға, басқа тәсілдермен орындалмайтын кейбір мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Техникалық электроника радиоэлектроника, өнеркәсіптік, көліктік, медициналық, геологиялық, ядролық электроника, және т.б. жеке салаларға бөлінеді. Ал техникалық электрониканың құрылғылары мен жүйелері ақпараттық электроника (атқарушы тетікті технологиялық үрдіс пен биологиялық нысанды басқару, өлшеу, қадағалау мақсатында қажетті ақпаратты қабылдау, жинақтау, өңдеу, сақтау, беру мәселелеріне арналады), энергетикалық электроника (электр энергиясын өндіру, түрлендіру және беруге арналады) және технологиялық электроника (материалдарды не бұйымдарды механикалық, термиялық, т.б. өңдеу мақсатында затқа электромагниттік өрістің не бөлшектер ағынының тікелей әсер етуіне арналады) болып 3 класқа ажыратылады. Дереккөздер
Электронография

Электронография (электрон және графия) – электрондар шоғының заттан шашырауы кезінде пайда болатын дифракциялық кескін (бейне) алуға және оны тіркеуге негізделген құрылымдық зерттеу тәсілі. Рентгенография мен нейтронографияға қарағанда Э-ның мынадай ерекшеліктері бар: 1) электрондар затпен әлдеқайда күшті әсерлеседі. Сондықтан олар қалыңд. 10–5 – 10–7 см-ге дейінгі сынама үлгілерден өтіп, дифракц. кескін береді. Молекулалардың құрылымын зерттеген кезде сынама үлгі ретінде төмен қысымдағы бу ағыны пайдаланылады; 2) ауыр атомдар арасында орналасқан жеңіл атомдардың координаттарын анықтай алады; 3) электрондар сәулесінің толқын ұзындығы өте қысқа болуы себепті өте майда әрі ұлпа нысандарды зерттей алады; 4) электрондар шоғының қарқындылығы жоғары болып келеді. Э-лық зерттеулер мынадай бағыттарда дамып келеді: 1) булардағы немесе газдардағы молекулалардың құрылысын анықтауға арналған молекулалық (газдық) Э.; 2) құ-рылымы белгісіз кристалдың атомдық құрылымын толық анықтау немесе зерттелген құрылымдарды толтыру мақсатында орындалатын құрылымдық Э.; 3) беттік қабаттардың Э-сы; 4) әр түрлі фазалардың өзара жанасуынан пайда болатын құрылымдық ерекшеліктерді (микрокристалдар пішіні, ауыспалы құрылымдар, т.б.) зерттейтін субмикроскоп. кристаллография. Газдық Э. көмегімен булану темп-расы 1500 – 2000С-қа дейінгі зат молекулаларының құрылысы зерттеледі. Ядроаралық қашықтық пен тербеліс амплитудасының орташа квадраттық ауытқуы 0,01 – 0,001Е-ге дейінгі дәлдікпен анықталады. Құрылымдық Э. элементар ұяның параметрлерін және кристалдың атомдық құрылымын анықтау үшін пайдаланылады. Беттік қабаттардың Э-сы технол. өңдеу кезінде пайда болатын беттік өзгерістерді, тотығуды, коррозияны, т.б. зерттейді. Субмикроскоп. кристаллография табиғатта аз кездесетін әрі майда (мыс., минералдың ұлпа бөлшектері) заттар, күйелер, әр түрлі абразивтер сияқты заттардың (өлшемдері 10Е-нен аспайтын) құрылымын анықтауда пайдаланылады.
Электроптика

Электроптика (электро және оптика) – физиканың заттың оптикалық қасиеттеріне электр өрісінің тигізетін әсерін зерттейтін саласы. Әдетте электроптик. құбылысқа Штарк құбылысы, Керр құбылысы және электр өрісіндегі коллоидтық сұйықтарда пайда болатын оптик. анизотроп. құбылыстар жатқызылады. Коллоидтық сұйықтың оптик. анизотропиясының сипаты сәуленің қосарланып сынуына, дихроизмге және жарықтың анизотроп. шашырауына байланысты болады.