kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Календарь (тау)

Календарь – Алтай тау жүйесінің оңтүстік-батысындағы Үбі (Оба) жотасының қиыр батысында орналасқан тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 1113 м. Дөңгелек пішінді таудың ұзындығы мен ені 4 – 4,5 км. Геологиялық құрылымы Тау кристалды тақтатас, әктас, граниттен түзілген. Өсімдігі, жер бедері Қылқан ағаштары және қайың, терек ормандарымен көмкерілген беткейлері тіктеу, кейбір жерлері тік жартасты келген. Батыс беткейінің етегінде дала өсімдіктері өскен, қалған жерін қайыңды-теректі орман қамтыған. Таудың беткейінен Глубочанка өзенінің бірнеше салалары бастау алады. Дереккөздер
Калесник мұздығы

Калесник мұздығы, Колесников мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Аумағы, жер бедері Іле алабындағы Солтүстік Талғар өзенінің бастауында, 4580 м биіктіктен басталып 3400 метрге дейін созылып жатыр. Оған белгілі кеңес географы, С.В.Калесниктің есімі берілген. Ұзындығы 4,3 км (оның ішінде ашық жатқан бөлігі 3,8 км), жалпы аумағы 6,6 км 2 , фирн алаңы 4,4 км 3 . Орташа қалыңдығы 40 м. Мұз көлемі 0,24 км 3 . Мұздық тілінің ашық бөлігінің ауданы 2 км 2 , оның 0,2 км 2 -і борпылдақ жыныстармен көмкерілген. Калесник мұздығы еріп жылдан-жылға қысқарып келеді. Дереккөздер
Калий

Калий (лат. Kalium; К) — элементтердің периодтық жүйесінің I тобындағы химиялық элемент. Атомдық нөмірі 19; атомдық массасы 39,102; балқу температурасы 63,55°С; қайнау температурасы 758,8°С; тығыздығы 0,862 г/см 3 . Калийді 1807 жылы [http://dic.academic.ru/index.php ағылшын химигі Г.Деви] ашқан. Түсі күмістей ақ, жеңіл, жұмсақ, оңай балқитын металл. Негізгі минералдары сильвин, карналлит, кайнит. Табиғатта тұрақты екі изотопы 39К, 41К және бір радиоактивті изотопы 40К бар. Таза Калийді оның балқыған қосылыстарын (KОН, KCl) электролиздеп не осы балқымаға Na қосып, КОН(KCl)+Na=NaOH(NaCl)+К реакциясы бойынша өндіреді. Калий ауадағы оттекпен жақсы әрекеттесіп, К2О – оксид, К2О2 – пероксид, КО2 – асқын пероксид түзеді. Барлық металлоидпен, сумен, спирттермен жақсы әрекеттеседі, суда жанады. Таза Калий зертханада, синтетикалық каучук алуда, катализатор ретінде, су асты мен ғарышта асқын пероксидтен (4КО2+СО2=2К2СО2+3О2) оттек алу үшін қолданылады. 42К жасанды изотопы – химияда, медицинада және биологияда қолданылатын радиоактивті индикатор. Калий қосылыстары тыңайтқыш ретінде сіріңке, оқ-дәрі, ем-дәрі жасау, сабын өндіру, т.б. үшін пайдаланылады. Шығу тарихы Калий қосылыстары ерте заманнан бері қолданылған. Сонымен, калий өндірісі (жуғыш зат ретінде пайдаланылған) 11 ғасырда болды. Сабанның немесе ағаштың жануы кезінде пайда болған күлді сумен өңдеп, алынған ерітіндіні (сілті) фильтрациядан кейін буландырады. Құрғақ қалдық құрамында K2CO3 калий карбонатынан басқа, калий сульфаты K2SO4, сода және калий хлориді KCl болды. 1807 жылы 19 қарашада Бейкер лекциясында ағылшын химигі Дэви балқыған калий гидроксиді (KOH) электролизі арқылы калийді оқшаулау туралы хабарлады (дәріс қолжазбасында Дэви калийді қазанда ашқанын көрсетті. 6, 1807). Деви оны «калий» деп атаған (лат. Potasium: 32); бұл атау (кейбір тілдерде екі әрпімен s болса да) әлі күнге дейін ағылшын, француз, испан, португал және поляк тілдерінде қолданылады. Сынап катодында ылғалды күйдіргіш калий KOH электролизі кезінде ол калий амальгамасын, ал сынапты айдағаннан кейін таза металды алды. Дэви оның тығыздығын анықтады, оның химиялық қасиеттерін, соның ішінде судың ыдырауы мен сутегінің сіңірілуін зерттеді. 1808 жылы француз химиктері Гей-Люссак пен Л.Тенард калийді химиялық жолмен – КОН көмірмен күйдіру арқылы бөліп алды. 1809 жылы неміс физигі Л.В.Гильберт «калий» (латынша kalium, араб тілінен алынған al-kali — калий) атауын ұсынды. Бұл атау неміс тіліне, сол жерден Солтүстік және Шығыс Еуропаның көптеген тілдеріне (орыс тілін қоса алғанда) енді және осы элемент үшін символды таңдау кезінде «жеңіп алды» - К.
Калий қосылыстары

Калий қосылыстары – калий элементін түзетін тұрақты химиялық қосылыстар. Металл күйіндегі калий мен натрий өз-ара ери араласып, сұйық күйдегі балқыма түзеді, ол атом реакторында жылу тасымалдаушы, титан өндірісінде тотықсыздандырғыш ретінде қолданылады. Калий қосылыстарының арасында тұздары маңызды, бәрі дерлік тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Калий селитрасы KNO3 – өте тиімді тыңайтқыш, жақсы тотықтандырғыш, оқ-дәрі, қопарғыш заттар әзірлеуде пайдаланылады. Бромды калий фотосурет өңдеуде негативті сақтау үшін, йодты калий (KI) медицинада химиялық реактив ретінде, фторлы калий (КҒ) металлургиялық флюс құрамында және органикалық қосылысқа фторды енгізу мақсатында, көмір қышқылды калий (K2CO3) (поташ) шыны мен сабын өндіруде, калий фосфаттары (K4P2O7; K5P3O10) жуғыш зат құрамдасы ретінде, калий хлораты (KCІO3) (бертоле тұзы) сіріңке мен пиротехника өндірісінде, кремний фторлы калий (K2SіF6) минералдардан сирек жер металын алу кезіндегі қоспа ретінде, цианды калий (KCN) алтын өндіруде, калий сілтісі (KOH) таза калийді, оның тұздарын алуда, аккумулятор жасауда қолданылады. Сілтемелер
Тоқтар Қабдөшұлы Есенеев

Тоқтар Қабдөшұлы Есенеев – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1992), професор (1993).ҚР-ның еңбегін сіңірген ғылыми қайраткері. Қысқаша өмірбаяны 1968 Мәскеудің ауыл шаруашылық академиясын; 1971 Орталық ауыл шаруашылық институтының аспирантурасын бітірген. 1971–77 Қостанай ауыл шаруашылық институтында ассистент, доцент, декан, парторг; 1977–86 Көкшетау ауыл шаруашылық ғылыми-зертхана институтында тірек пункті, сектор, лаборатория; 1986–92бөлім меңгерушісі; 1992–93«Көкшетау» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры болды; 1994 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінде професор болды.«[[Теоретические основы и практические приемы кроссбредного овцеводства при использовании генофонда импортных и отечественных породъъ» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.Тоқтар Қабдөшұлы Есенеев 300-ге жуық ғылыми-зертханалық еңбектің, оның ішінде 5 монографияның, оқу құралдарының авторы.. Дереккөздер
Әскер Есенқұлов

Әскер Есенқұлов – медицина ғылымының докторы (1989), професор (1991), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1994). Қысқаша өмірбаяны 1964 Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген; 1964–75 Қазақ онкология және радиология ғылыми-зертхана институтында стажер, кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды; 1976 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде доцент,професор; 1995–2000 декан, кафедра меңгерушісі; 1995 ҚР Денсаулық сақтау агенттігінің бас маман-маммологы; 1999 Қазақ ұлттық мед. университетіне қарасты Маммология клиникасының меңгерушісі (Алматы) қызметтерін атқарды. ҚР маммолог-дәрігерлер одағының төрағасы. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Еңбектері «Клинико-эпидемиологическое исследование рака молочной железы в Казахстане (патогенетические особенности)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері сүт безі қатерлі ісігінің клиника, эпидемиология, иммунология, эндокринологиялық ерекшеліктерін зерттеуге арналған. Әскер Есенқұлов қатерлі ісікті емдеудің бірнеше жаңа тәсілдерін: сүт безі қатерлі ісігін хирургиялық операциядан кейін вакуумдық білте қойып емдеуді; әйелдердің асқынған жатыр ісігіне химиялық дәрілерді артериялық қан тамырлары арқылы енгізуді; сүт безіндегі қатерлі ісікті ең алғашқы өсу кезеңін анкета арқылы (скрининг әдісі) анықтауды ұсынған. Әскер Есенқұловтың басшылығымен «Маммология» журналы шыға бастады (1999). . Дереккөздер Сілтемелер [http://islam.com.kz/publ/ana_sytini_asyl_asieti/5-1-0-460 Әскер Есенқұловтың макаласы] [http://www.alashainasy.kz/userdata/editions/pdf/486944feadc7366104f3f9833918b26f.pdf "Ананың сүті бұзылса, баладан маза кетеді" мақаласы]
Қайырболат Мұқанұлы Есенов

Қайырболат Мұқанұлы Есенов – филология ғылымдарының докторы (1983). Өмірбаяны Омбы пед. училищесін (1947); 1995 ҚазМУ-ды (қазіргі Қазақ Ұлттық Университет) бітірген; (1947–50), Омбы облысындағы №1 жетіжылдық мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалім; 1955–57 Көкшетау облысы мұғалімдер білімін жетілдіру институтында қазақ тілі мен әдебиеті кабинетінің меңгерушісі; 1957 жылдан өмірінің соңына дейін ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. Еңбектері Есенов қазақ тіл білімі синтаксисінде күрделенген сөйлемдер категориясының теоритігі негізін қалады. «Қазіргі әдеби тіліміздегі күрделенген сөйлемдердің негізгі мәселелері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Қайырболат Мұқанұлы 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 7 монографияның авторы. Дереккөздер
Гран мұнай кен орны

Гран мұнай кен орны — Каспий маңы ойпатының оңтүстік бөлігінде, Атырау облысы Атырау қаласынан батысқа қарай 90 км жерде орналасқан. Кенді барлау-бұрғылау жұмыстары 1962 жылы басталып, кен орны 1969 жылы ашылды. Геологиялық құрылымы Кен орны қос қанатты күмбезді құрылымнан түзілген, төменгі бор және ортаңғы юра шөгінділері мұнайлы болып саналады. Мұндағы алты мұнайлы горизонттың біреуі төменгі борда, қалғандары ортаңғы юра қабатында орналасқан. Горизонттардың орналасу тереңдігі 172-644 м. Құрамы Мұнайдың құрамында 1,24 – 0,45% күкірт, 0,75 – 3,04% парафин, 4,95% силикагель шайырлары кездеседі. Кен 1973 жылы пайдалануға берілген.
Грегариндер

Грегариндер (Gregarіnіa) – споровиктер класына жататын бір клеткалы организмдер. Бұлар омыртқасыздар (жәндіктер, құрттар, т.б.) мен төм. сатыдағы хордалылардың ішек қуысында, жыныс органдарында клеткадан тыс паразиттік тіршілік етеді. Грегариндердің 800 – 1000-нан аса түрі белгілі. Archіgregarіnіda, Neogregarіnіda және Eugregarіnіda деп аталатын үш отряды бар. Денесінің ұзындығы 10 мкм-нен 16 мм-ге дейін. Денесі бір клеткалы болғанымен үш бөлімнен тұрады: эпимерит – ауыз және жәндіктерге бекіну қызметін атқаратын алдыңғы бөлігі; протомерит – ортаңғы бөлігі; дейтомерит – ядросы бар артқы бөлігі. Қорегін, негізінен, эпимерит бөлігімен, сондай-ақ бүкіл денесі арқылы да сіңіреді. Көбінесе жынысты жолмен көбейеді. Екі грегариннен пайда болған гаметалар бір-бірімен қосылып, зиготаға, одан ооцистаға айналады. Ооцистаның ядросы сегізге бөлініп, одан спорозоиттар пайда болады. Ооциста иесінің нәжісімен бірге сыртқа шығарылады. Басқа организмге енген кезде, ооциста жарылып, одан спорозоиттары шығады. Олар ішек қуысының клеткаларына жабысып, өсе келе ересек Г-ге айналады. Дереккөздер
Грейг қызғалдағы

Грейг қызғалдағы – лалагүлділер тұқымдасы, қызғалдақ туысына жататын көп жылдық пиязшықты өсімдік. Қаратау жотасында, Шу-Іле тауларында, Қоржынтауда, Талас және Қырғыз Алатауында да кездеседі. Биіктігі 40 – 50 см. Сабағы жуан, түкті келеді. Жапырағы жалпақ таспа тәрізді, кейде жиегі иректеліп, үстіңгі бетінде қою күлгін таңбалары болады. Гүлі дара, қызыл, қызғылт сары түсті, көктемде гүлдейді. Тұқымы арқылы және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Жемісі – қорапша. Грейг қызғалдағы – өте әдемі, сәнді өсімдік. Қазір Ақсу-Жабағылы қорығында сақталған. Алматы, Қарағанды, Жезқазған ботаникалық бақтарында қолдан өсіріледі. Грейг қызғалдағы өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. ГРЕЙГ ҚЫЗҒАЛДАҒЫ — лалагүлділер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық пиязшықты өсімдік. Шу-іле тауларында, Талас және Қырғыз Алатауында да кездеседі. Биіктігі 40-50 см. Сабағы жуан, түкті келеді. Жапырағы жалпақ, таспа тәрізді, кейде жиегі иректеліп, үстіңті бетіңде қою күлгін таңбалары болады. Гүлі дара, қызыл, қызғылт сары түсті, көктемде гүлдейді. Тұқымы арқылы және вегетативі (өсімді) жолмен көбейеді. Жемісі — қорапша. Грейг қызғалдағы — өте сәнді өсімдік. Қазір Ақсу-Жабағылы қорығында сақталган. Алматы, Қарағанды, Жезқазған ботаникалық бақтарыңда қолдан өсіріледі. Грейг қызғалдағы өте сирек кездесетін түр болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның 235 "Қызыл кітабына" енгізілген. Сипаттамасы Биіктігі 20-50 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 2,5 - 4 см, көн тәрізді қара қоңыр, ішкі жағы, әсірісі түбі мен ұшы қалың түкті қабықты. Сабағының жоғарғы жағы түкті, жапырақ саны - 3 - 4, шамалы жақын орналасқан, қайырылған, бұйра, көкшіл сұр, жоғарғы жағында көптеген күлгін дақтары бар, жоғарғысы едәуір түкті, кірпікшелі, әдетте гүлге жетеді, ең төменгісі сопақшадан жалпақ эллипске дейін тәрізді, ені 3,5 - 8 см. Сыртқылары түкті, жұмыртқа тәрізді, жоғарғы жағы қайырылған, ішкісінен шамалы қысқа, ішкілері кері жұмыртқа тәрізді; аталықтары гүл серігінен 3 есе қысқа, олардың жіпшелері жалаңаш, сары немесе қаралау, тозаңдықтары сары, сирек күлгін, жіпшелерінен 2 есе ұзын, түйіні орнықты ауызды; қорапшасының ені 2 - 3 см, ұзындығы 4 - 6 см. Мамыр - маусым айларында гүлдейді. Қазақстанда таралуы Эндемик. Шағыл тасты және сазды топырақты далаларда, аласа тау мен тау етегінде өседі. Қызылорда, Түркістан флористикалық аудандарында Іле, Күнге" Алатауының батыс сілемдерінде (Шу - Іле тауларының тоғысқан жеріндегі Қордай асуы маңында) , Қырғыз Алатауы, Шу - Іле таулары, Қаратауда кездеседі. Қазақстанның "Қызыл кітабына " енгізілген Дереккөздер Қазақстан қызғалдақтары Дереккөздер Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3
Гремякин мұнай-газконденсат кен орны

Гремякин мұнай-газконденсат кен орны — Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауданы жерінде, Орал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 км жерде, Гремякин ауылының маңында орналасқан. 1974 ж. ашылған. Кен орнындағы мұнай қорының қалыңдығы 10 – 15 м. Конденсаттағы газ жабындысының орташа мөлшері 206 г/см 3 . Шоғырлы қабат батыстан шығысқа қарай тереңдей түседі (2776 – 2785-тен 2870 м-ге дейін). Коллектор кеуекті, кеуекті-жарықшақты. Орташа кеуек 5,5-тен 10,5%-ға дейін өзгереді. Орташа өткізгіштігі 17 фм 2 . Кен орнындағы бастапқы қабат қысымы орташа есеппен 32 – 32,7 МПа, орташа температурасы 78 – 83°. Газдағы мұнайдың мөлшері 80 – 95%. Конденсатта күкірт (0,2 – 0,5%) пен парафин мөлшері аз (0,3 – 1,1%). Мұнайдың тығыздығы 840 – 852 кг/м 3 . Мұнайы күкіртті (0,51 – 2,0%) парафинді (1,51 – 6,0%), шайырлы (4,9 – 28%). Дереккөздер
Грибной

Грибной – Зеренді көлінің оңт.-батысындағы қоныс. Ақмола облысы Зеренді ауданында. Зеренді тауының шығысында орналасқан. Жанынан Көкшетау – Атбасар автомобиль жолы өтеді. Таудың қара және қызғылт топырағында емен, қарағай өседі. Аласа таулы бөктері шалғынды келген. Дереккөздер
Григорьев мұздығы

Григорьев мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық типтегі мұздық. Іле алабындағы Есік өзенінің саласы – Көкбұлақтың бастауында. Кеңес географы, академик А.А. Григорьевтің есімімен 1941 жылы аталған. Аумағы Мұздық солтүстікке қарай созылып жатыр. Ұзындығы 4,7 км, ауданы 8,9 км 2 , көлемі 0,72 км 3 . Фирн сызығы 3850 м биіктікте. Мұздық тік, құлама келген үш цирктен қоректенеді. Ашық жатқан мұздық тілі 3560 м биіктікте бітеді. Көкбұлақ өзені Григорьев мұздығынан басталады. Мұздық жылына 5 – 10 м шегінуде. Дереккөздер
Грозный қойы

Грозный қойы – биязы жүнді қой тұқымы. Австралия мериносын жергілікті қой тұқымымен будандастыру арқылы 1938 – 51 ж. Дағыстанда шығарылған. АКСР-дің «Червленый буруны», Қалмақ АКСР-інің «Черноземельский» асыл тұқымды қой з-ттарында, Чешен – Ингуш АКСР-інің «Щелковский» мал тұқымы кеңшарында шоғырланған. Қазақстанда аз, солт. мериносын шығаруда пайдаланылады. Қошқары 90 – 100, саулығы 46 – 55 кг тартады. Қырқылатын жүн мөлшері тиісінше 12 – 17 және 5,5 – 7,0 кг. Таза жүн түсімі 45 – 50%. Жүнінің ұзындығы 8,0 – 8,5 (кейде 13) см, жіңішкелігі 64 – 70 сапаға жатады. 100 саулықтан 130 – 140 қозы алынады. Дереккөздер
Әлім Шәкірұлы Жамбыршин

ЖАМБЫРШИН Әлім Шәкірұлы (19.7.1943 ж.т., Алматы облысы Панфилов ауданы Жаркент қ.) – тех. ғыл. докт. (1983), проф. (1984). Қазақ мемл. а. ш. ин-тын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық агр. ун-ті), Алматы пед. шет тілдер ин-тын (1988, қазіргі Қазақ халықар. қатынастар және әлем тілдері ун-ті) бітірген. Қазақ а. ш-н механикаландыру және электрлендіру ғыл.-зерт. ин-тында жұмыс істеген. Канададағы КСРО елшісінің кеңесшісі (1988–92), Қазақстанның АҚШ-тағы Төтенше және өкілетті елшісі (1992–94) болды. 1994 жылдан «Минкоры Сентрал Эйша Лтд» қазақ-америка бірлескен компаниясының президенті. Қазір «Балэкс» компаниясы директорлар кеңесінің төрағасы. Мех., асыл металдарды байыту саласы бойынша бірнеше ғыл. еңбегі жарияланған. Ленин комсомолы сыйл. лауреаты (1975). Дереккөздер
Ескендір Оразұлы Жанайдаров

Ескендір Оразұлы Жанайдаров (19 тамыз 1958 жылы туған, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1995). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік университетін (1980) бітірген * осы университетте ассистент, аспирант, аға оқытушы, доцент, аға ғылыми қызметкер (1980–94) * Мемлекет және құқық институтында доцент, аға ғылыми қызметкер (1994–96) * Қазақ мемлекеттік заң университетінің ғылыми-зерттеу орталығында бас ғылыми қызметкер (1996–97) болып істеді. * 1998 жылдан Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнама институтының директоры. Ғылыми еңбектері * «Осуществление права государственной собственности юридическим лицам» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Мейрам Жанайдаров

Жанайдаров Мейрам (1846, бұрынғы Атбасар уезі, Терісаққан болылсы – 1921) – этнограф. Мұсылманша, орысша білім алып, Атбасар уезі бастығының көмекшісі болған. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Мәжік бөлімінен шыққан. «Мың бір түнді» өлеңмен жырлап, 1895 жылы «Дала уалаяты» газетінің бірнеше санына бастырған. Кейін болыс болып, ұзақ жыл ел билеу ісіне араласқан. Қазақ халқының мәдениетін зерттеумен айналысып, Ресейде өткен этнограф көрмелерге қатысқан. Қазақ киіз үйін, зергерлік бұйымдар мен киім-кешегін, ер-тұрманын, қару-жарағын, ит жүгіртіп, құс салған, ат жарыстырған салт-дәстүрін насихаттаумен шұғылымиданып, ірі мұражайларға тегін экспонаттар өткізген. Өзінің ата қонысы Терісаққан өзені бойынан еуропалық үлгіде қызыл кірпіштен екі қабатты үй салдырған. Жанайдаров қазақ киіз үйінің құрылысына өзіндік жаңалық енгізіп, жылжымалы терезелер орнаттырған. Осы киіз үй Ресей патшасы қазақ сахарасын аралауға келген сапарының құрметіне және Романовтар әулетінің таққа отыруының үш жүз жылдығының құрметіне арналған Омбы қаласында өткізілген көрмелерге (1868, 1891, 1913) жәдігер ретінде тігілген. Оның 1876 жылы шығыстанушылардың халықар. 3-конгресінің көрмесіне арнап, Санкт-Петербургке жіберген терезелі киіз үйінің бір нұсқасы қазір Ресейдің мемлекеттік этнография мұражайында сақтаулы. Жанайдаров жылқы тұқымын асылдандыруға қосқан үлесі үшін 8 рет Батыс Сібір әскери ген.-губернаторының жүлдесіне ие болып, 1891 жылғы көрмедегі ат жарысында бірінші жүлдені Николай ІІ-нің өз қолынан алған. Жанайдаров егде тартқан шағында қажылық парызын өтеп қайтқан. Жанайдаровтың «Үш дос» поэмасы, Мүслима қызбен айтысы, бірқатар өлеңдері орталық ғылым кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы. Қазақ шежіресін жинап, кітап етіп бастыру туралы мәселе қозғаған мақаласы 1912 жылы «Айқап» журналында жарияланып, «Мың бір түннің хикаясы» аталатын дастаны кейін екі рет (1986, 1994) жарық көрді. Путешествие государя Николая ІІ на Восток, СПб., 1897; Маргулан А.Х., Казахское народное прикладное искусство, А.-А., 1986; Дала уалаятының газеті (1888 – 1902), А., 1994. Пайдаланылған cілтемелер
Жаналина Ләззат Қабылдашқызы

ЖАНАЛИНА Ләззат Қабылдашқызы (30 қараша 1944 жылы туған, Павлодар қаласы) – филология ғылымының докторы (2005), профессор (2007). Халықаралық ақпараттану академиясының академигі (2005). Қазіргі ҚазҰУ-ды (1967) бітірген. Көкшетау мемлекеттік университетінде аға оқытушы (1967–69) болды. ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (1973–2008) қызметін атқарады. «Номинация как форма речевой деятельности» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Жаналина 300-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. Сыртқы сілтемелер http://www.arhiv.pavlodar.gov.kz/index.php?show33&lang1&artID=45 Дереккөздер
Жанасбаев Аманғазы Масалыұлы

ЖАНАСБАЕВ Аманғазы Масалыұлы (1940 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) – медицина ғылымының докторы (1993), профессор (1996). Семей мемлекеттік медицина институтын (1964) бітірген. Аудандық емхананың бас дәрігері (1964–67), Ақмола (қазіргі Астана қаласы) балалар емханасының дәрігері (1968–73), Ақмола медицина институтында (1973–75, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) ассистент қызметтерін атқарды. 1975 жылдан Семей мемлекеттік медицина академиясында доцент, кафедра меңгерушісі. Жанасбаев 80-ге жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Шайзында Жанәділұлы Жанәділов

Шайзында Жанәділұлы Жанәділов (1945 жылы туған, Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1993). Өмірбаяны * Ақмола медицина институтын (1969, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * КСРО Ғылым Академиясы (Мәскеу) Еңбек гигиенасы ғылыми-зерттеу институтында (1969–72) аспирант * Целиноград мемлекеттік медицина институтында ассистент (1973–74, қазіргі Астана мемлекеттік медицина университеті) * Талдықорған педагогикалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі (1974–83) * Алматы мемлекттік медицина институты Шымкент қаласындағы бөлімшесінің доценті (1983–85), кафедра меңгерушісі (1996) болды. * 1997 жылдан Семей мемлекеттік медицина академиясының кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері Жанәділов 76 ғылыми-зерттеу еңбектің, 5 авторлық куәліктің авторы. Дереккөздер
Гүлжан Мұхитқызы Жанәлиева

Гүлжан Мұхитқызы Жанәлиева (1944 жылы туған, Ресей, Түмен облысы, Ямаль ауданы, Новый порт кенті) – география ғылымдарының докторы (1993), профессор (1997). Өмірбаяны * Орал педагогикалық институтын (1965) бітірген. * ҚазМУ-дың (1975, қазіргі ҚазҰУ) аспирантурасын бітірген. * Мұғалім (1965–67) * комсомол ұйымының хатшысы (1967–71). * 1978 жылдан ҚазМУ-да доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектері * «Ландшафтная дифференция и структура геосистем речных бассейнов внутреннего стока (на примере Балхаш-Илийского региона)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Майра Белгібайқызы Жангелова

Майра Белгібайқызы Жангелова (1940 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (1990). Өмірбаяны * Семей мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Харьков медицина институтында аспирант (1966–69) * Семей мемлекеттік медицина академиясында ассистент, доцент (1969–75) * Қарағанды медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1975–81) * Семей мемлекеттік медицина академиясында доцент, профессор (1981–89). * 1990 жылдан профессор, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. Ғылыми еңбектері * 1988 жылы «Медиаторные процессы при отеке легких» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * Жангелова 50-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер * https://sibac.info/author/zhangelova-mayra-belgibaevna * http://www.nma.org.kz/about/photogallery/?ELEMENT_ID=34227
Амангелді Әбдірахманұлы Жангереев

Амангелді Әбдірахманұлы Жангереев (6 маусым 1949 жылы туған, Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Ақсай ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996), Орталық Азия Халықаралық академиясының академигі (1999). Өмірбаяны * Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген. * Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ассистент (1981–87) * КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің Орталық туберкулез ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1987–90) * Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ассистент, кафедра меңгерушісі, проректоры (1990–97) * Қазақстан Республикасы Өкпе ауруы проблемалары ұлттық орталығының директоры (1997–99) қызметтерін атқарды. * 2000 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтының кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері * Жангереев 68 жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Марапаттары * Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығы лауреаты (1985). Дереккөздер
Жанғабылов Абай Кенжебайұлы

ЖАНҒАБЫЛОВ Абай Кенжебайұлы (14.5.1939 жылы туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы) – медицина ғылымының докторы (1986), профессор (1987). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1963, қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген. Қызылорда облысы Сырдария ауданы «Амангелді» кеңшарында аурухана меңгерушісі, аудан аурухананың бас дәрігері (1963–66) болды. Киевтегі Н.Д.Стражеско атындағы ғылыми-зерттеу клиника институтының аспирантурасында (1966–69) оқыды. Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) ассистент, доцент (1969–74). КСРО Медицина ҒА Тағамтану ғылыми-зерттеу институтының Қазақ бөлімшесінде бөлім бастығы (1975–90) қызметтерін атқарды. 1990 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінің кафедра меңгерушісі. Жанғабыловтың ғылыми еңбектері қан аурулары патологиясына және гастроэнтерология саласына арналған. 130-дан астам ғылыми мақала жариялап, қымыз бен шұбаттың емдік қасиеттері және практикалық гастроэнтерология жөнінде оқулықтар жазған.
Аймақ Жанғалиұлы Жанғалиев

Аймақ Жанғалиұлы Жанғалиев (15 тамыз, 1913 жыл., Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Ащысай а.) — биология ғылымдарының докторы (1969), профессор (1990), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1961). Өмірбаяны * Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1935, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * Оңтүстік Қазақстан облысы Төле би (бұрынғы Қаратас) ауданында агроном болған (1935–1936). * 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. * Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1946–1949) * инстиут директоры (1949–1953) * Гурьев (қазіргі Атырау) мемлекеттік ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның, Қазақ жеміс-жүзім шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының ұйымдастырушысы, тұңғыш директоры (1953–1959) * Қазақстан ғылым академиясының Биология ғылымдар бөлімшесінің академик-хатшысы, Төралқа мүшесі (1962–1970) болды. * 1970 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Бас ботаника бағында қызмет істеді. Ол 1970–1980 ж. жабайы жеміс-орман өсімдіктері бөлімін басқарды. * 1980 жылдан Ботаника және фитоинтродукция ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі, сондай-ақ «Өсімдіктер генофондысы» ЖШС-нің бас директоры. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстандағы жеміс ағаштарының биол. алуан түрлілік генофондысын сақтау және оны тиімді пайдалануға арналған. Жанғалиев бақ шаруашылығын жүйеге келтіріп, жеміс-жидек және жүзім ағаштарын өсіру әдістерін жетілдірді. Жанғалиев жеміс-орман ағаштарының селекциясы мен генетикасын зерттеген. Марапаттары * 2-дәрежелі Отан соғысы * 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://nblib.library.kz/elib/Sait/NauBibUKAZ/Ұлы%20тұлғалар%202/Джангалиев/Джангалиев.pdf Аймақ Жанғалиұлы Жанғалиев]
Дарико Мұқышқызы Жанғозина

Дарико Мұқышқызы Жанғозина (1946 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (2003). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1972). * Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1972–92) * Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының орталық ғылыми-зерттеу зертханасында аға ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. * 1993 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері 119 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Долорес Мұқышқызы Жанғозина

Долорес Мұқышқызы Жанғозина (1937 ж.т., Ақмола облысы Атбасар қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1992). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1961). Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығында кіші (1961–70), аға (1970–78) ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1978–86) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. Долорес Мұқышқызы Жанғозина 146 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Мұқатай Жандабаев

Мұқатай Жандабаев (1916 ақпанның 1-інде, Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы Фрунзе ауылы - 1998 маусымның 20-ында, Алматы қаласы) – география ғылымдарының докторы (1970), профессор(1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1984). Қысқаша өмірбаяны * 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. * 1948 - Воронеж педогогика институтын бітірген. * 1948–53 - Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтының кіші ғылым қызметкері; * 1953 жылдан - өмірінің соңына дейін ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) доценті, кафедра меңгерушісі болды. Еңбектері Негізгі ғылым еңбектері аймақтық геоморфология, неотектоника, сай-жыра эрозияы, сел мәселелеріне, геоморфология картаға түсіру әдістеріне арналған. Өзен және өзен аңғарларының пайда болуы жөнінде жаңа теория ұсынды. Жер бедерінің шағын пішінді өлшемдерін анықтайтын географиялық әмбебап аспап құрастырды. Бұл аспаппен далалық жағдайда география нысандардың әр түрлі параметрлерін, тік және көлбеу бұрыштарды, беткейлердің биіктігі, құламасы мен экспозициясын, шағын ойыстардың, өзен мен аңғардың кемерлерін, ағаштың биіктігін, малтатас, қойтастардың көлемін, сонымен бірге жергілікті географиялық ендіктерді, Күннің көкжиектен биіктігін, салыстырмалы биіктіктерді анықтауға болады. 1-дәрежелі Отан соғысы, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары: * "Геоморфология Заилийского Алатау и проблемы формирования речных долин", 1972; * "Природа Заилийского Алатау", 1978; * "Речные долины", 1984. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.kazinform.kz/kaz/article/1229177 ғылыми-тәжірибелік конференциясы ] [http://kaznu.kz/kz/3736 геоморфология және картография кафедрасы]
Абдулғазиз Ыбырайұлы Жандеркин

Абдулғазиз Ыбырайұлы Жандеркин (1905 қарашаның 7-інде, Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы) – биология ғылымдарының кандитаты (1945), Қазақ ауыл шаруашылық академиясының корриспондент мүшесі (1969). Қысқаша өмірбаяны Арғын тайпасы Қаракесек руы Танас Сары бұтағынан шыққан. * 1929 - Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.; * 1929–35 - Қарақалпақстан мен Қазақстан жоспарлау комиттерінде; * 1935–54 - Қазақ мал шаруашылығының ғылыми-зерттеу институтында қызметтер атқарды. * 1954–55 - Бүкілодақтық ауыл шаруашылық көрмесінің Қазақстан павильонында директор және аға әдіскер; * 1955–57 - Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология институтында зертхана меңгерушісі; * 1957–60 - сол институтта директор болды. * 1960–62 - Гурьев (қазіргі Атырау) ауыл шаруашылық тәжірибе станциясының директоры; * 1962–63 - Қазақстан халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің директоры; * 1963 жылдан - өмірінің соңына дейін Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология институтында зертхана меңгерушісі; * 1978–83 - кеңесші болды. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанда мал шаруашылығын, оның ішінде қой және ешкі өсіруге арналған. Жандеркин Қазақстанда мал шаруашылығын дамыту жолында зор еңбек сіңірді. Ол қазақтың арқар-меринос қойын шығарғаны үшін бір топ ғалымдармен бірге КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды (1950). «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары: * Как создавался казахский архаромеринос, * “Колхозное производство”, 1951, №1; * "Разведение шерстных коз", 1950; * "Анатомия и физиология животных", 1954 (соавтор); * "Мясо-сальное овцеводство Казахстана", 1964. Сілтемелер [http://www.inform.kz/kaz/article/2233533 ЖАНДЕРКИН АБДУЛҒАЗИЗ ЫБЫРАЙҰЛЫ ] [http://agrarna-birga.org/index.php?viewnews&pageId17659 ЖАНДЕРКИН АБДУЛҒАЗИЗ ЫБЫРАЙҰЛЫ] Дереккөздер
Нұрымбек Жанділдин

Нұрымбек Жанділдин (1918 тамыздың 20, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы - 1990 жылы, Алматы қаласы) – философия ғылымдарының докторы (1965), профессор (1967). Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1970). Қысқаша өмірбаяны Арғын тайпасының Қаракесек руының Шаншар бөлімінн шыққан. * 1941 - Қазақ педагогика гимназиясын бітірген. * 1941–43 - Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы партия коммитетінің бөлім меңгерушісі қызметін атқарған. * 1944–46 - БК(б)П ОК Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы, содан кейін БК(б)П ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспиранты болды. * 1949 ж. - Қазақстан КП ОК жанындағы партия мектебінің аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі; * 1951–55 - Қазақстан КП ОК-нің ғылыми және жоғары оқу орындары бөлімінің меңгерушісі; * 1955 ж. - Қазақстан ҒА философия және құқық секторының меңгерушісі; * 1956 ж. - Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институтының директоры; * 1957–65 - Қазақстан КП ОК-нің хатшысы және бюро мүшесі; * 1965–67 - Қазақстан ғылым академиясының академик-хатшысы; * 1967–76 - Алматы педагогика шет тілдер институтының ректоры қызметтерін атқарды. * 1976 жылдан - өмірінің соңына дейін Алматы темір жол көлік инженерлері институтының (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) кафедра меңгерушісі болды. Еңбектері * 196] ж. «Развитие национальных отношений в КСРО» (Доклад по совокупности опубликованных работ) деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері тарихи прогресс, ұлттық қатынастар мен ұлт мәдениетін дамыту, ұлттық психология мәселелеріне арналған. Шығармалары * "Советтік Қазақстанда мәдениет пен ғылымның гүлденуі", 1956; * "Природа национальной психологии", 1971; * "Монолитное единство", 1976. "Еңбек Қызыл Ту" орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.egemen.kz/7216.html БІРІНШІ ХАТШЫДАҒЫ ҚАБЫЛДАУ]
Қой тоғыту

Қой тоғыту – қойға қотыр түспеу үшін, сондай-ақ әр түрлі ауру тарататын кенелерге қарсы алдын-ала жүргізілетін шаралардың бірі. Қойды креолин, гексахлоран, неоцидол, гексалин сияқты дәрілердің бірі қосылған арнайы жасалған арықтарда (тоғандарда) немесе табиғи тоғандарда тоғытады. Арықтың ені 0,80 – 0,90 метр, тереңд. 1,20 – 1,50 метр, ұзындығы 15 – 20 метр шамасында болуы қажет. Үш айға толмаған қозы, буаз саулық, терісінде жарақаты бар қой тоғытылмайды. Қой тоғыту негізінен қойды қырқар алдында жүргізіледі. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Қойшоқы

Қойшоқы — қола дәуірінде өмір сүрген тайпалар қорымы. Қарағанды облысы Шет ауданы. Ақмая қонысынан солтүстікке қарай 1,5 – 2 километр жерде, Қойшоқы мен Ақмая тауларының ортасында. 1975–1985 жылы Орталық Қазақстан археология экспедиция (жетекшілері М.Қ. Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) зерттеген. Қойшоқы қорымындағы ескерткіштер төрт топқа бөлінеді. Қоршаулар пішіні шеңбер, дөңгелек, төртбұрышты болып келеді. Олар тігінен қадалған жақпар тастармен көмкерілген. Зерттелген қабірлердің бәрі бұрын тоналған. Мүрделер тас жәшіктерге (орташа көлемі 1,5–10,8 м), ішінара шұңқырға қойылып, тізелері бүгіліп, бір қырынан басы шығысқа қаратылып жерленген. Бас жағына немесе тас жәшіктің оңтүстік-шығыс бұрышына ыдыстар қойылған. Қойшоқының1 қорымы 19 қоршаудан, 2 - қорымы 15 қоршаудан, 3 - қорымы 3 қоршаудан және жеке қойылған 1 тас жәшіктен, 4 - қорымы 14 қоршаудан тұрады. Қойшоқы қорымынан геометриялық өрнек салынған көзе сынықтары, қола моншақ, алтынмен қапталған білезік, сырға, қапсырмалар, жебе және найза ұштары табылған. Алынған мәліметтерге қарағанда, Қойшоқы қорымында б.з.б. 14 – 12 ғасырларда өмір сүрген адамдар жерленген. Дереккөздер
Рахия Рысбайқызы Қойшыбаева

Рахия Рысбайқызы Қойшыбаева (15 қазан, 1916, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы – 26 ақпан, 1963, Алматы) – актриса, әнші, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1947). Өмірбаяны Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. * Сахнадағы өнер жолын 1932 ж. Қарағандының Жұмысшы жастар театрынан (қазіргі Сәкен Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театры) бастады. * 1938 ж. Қазақ драма театрының құрамына қабылданды. Ойнаған рольдері Осы театрда ойнаған алғашқы рөлі – А.Тоқмағанбетовтың “Әзірет сұлтан” спектакліндегі күтуші кемпір. Оған Зере (М.Әуезов, “Түнгі сарын”, “Шекарада”, “Абай”) рөлі үшін 1952 ж. ҚазКСР-інің Мемлекеттік сыйлығы берілді. Мақпал, Дәмелі (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш - Баян Сұлу”, “Ақан Сері - Ақтоқты”), Меңсұлу (Ш.Құсайынов, “Алдар Көсе”), Зейнеп (С.Мұқанов, “Шоқан Уәлиханов”) cияқты күрделі бейнелерді сахнаға шығарды. Классикалық драматургиядан Н.В. Гогольдің “Ревизорында” Анна Андреевнаның, А.Н. Островскийдің “Шындық жақсы, ал бақыт одан да артық” және “Таланттылар мен табынушыларында” Мавра Тарасовна мен Долина Пантелеевнаның, Ж.Б. Мольердің “Скапеннің айласы” мен “Сараңында” Зербинетта мен Фрозинаның, т.б. сахналық тұлғасын жасады. 1940 жылдан киноға түсті, Ана (“Райханда”, 1940), Зейнеп (“Абай әнінде”, 1945), Жамал (“Алтын мүйізде”, 1948), Күнікей (”Махаббат дастанында”, 1954), Милиционер әйел (“Біздің сүйікті дәрігерде”, 1957), Шайшекер (“Егер біздің бәріміз де”, 1961) рөлдерінде ойнады. Қ. халық әндерін нақышына келтіре орындаушы ретінде де ерекше көзге түсті. Фильмографиясы *1940 - Райхан - Райхан *1945 - Абай әндері - Зейнеп *1948 - Алтын керней - Жамал *1954 - Махаббат туралы аңыз - Күнекей *1955 - Қыз-жігіт - секретарь *1956 - Мазасыз көктемде - Хафиза Бейсенова *1957 - Біздің сүйікті дәрігер - аға лейтенант *1961 - Егер біздің әрқайсымыз... - Шайшекер *1962 - Балам - Хадиша Ахметқызы *1962 - Жол түйісі - сұраушы Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған * ҚазКСР-інің Мемлекеттік сыйлығы (1952). Дереккөздер
Қалбике Өмірбайқызы Есенова

Қалбике Өмірбайқызы Есенова– филология ғылымдарының докторы (2007), доцент (2006). Қысқаша өмірбаяны 1990–91 Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қызылорда гуманит. ун-ті) бітірген соң осы оқу орнында оқытушы болып істеді; 1991–92 Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Тіл білімі ин-тында ғыл. тәжірибеден өткен және аспирантурасында (1992–95) оқыған; осында кіші, аға ғыл. қызметкер болды; 2003 жылдан ҚазҰПУ-да доцент қызметін атқарады. «Қазіргі қазақ мәтінінің прагматикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зертхана жұмысының бағыты – прагмалингвистика, прагмастилистика және бұқаралық ақпарат құралдарының тілі. Есенов 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.tilbilimi.kz/?actreadarticle&id80 ҚР БҒМ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ САЛАСЫНДАҒЫ ҚАДАҒАЛАУ ЖӘНЕ АТТЕСТАТТАУ КОМИТЕТІ]
Тұрар Қойшығараұлы Көкеев

Тұрар Қойшығараұлы Көкеев (15 желтоқсан 1933 жыл, Үшарал, , Жамбыл облысы – 31 желтоқсан 2016 жыл, ) — кеңестік және қазақстандық дәрігер, ғалым, медицина ғылымының докторы (1989), профессор (1994). Өмірбаяны Қойшығара есімді әкесі кеңшарда жылқы баққан да, 1941 жылғы қазаннан Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Батыс Беларусьте жарақат алған ол 1946 жылғы қаңтарда қайтыс болды. Тұрар — әкесі Қойшығара мен анасы Зибагүл үш бала үйінің үлкені. 2016 жылғы 31 желтоқсанда Көкеев қайтыс болды. Ол 83 жаста еді. Дереккөздер
Біржан сал

Біржан Қожағұлұлы, Біржан сал — Әйгілі қазақ ақыны, сазгер. Фильм * Біржан сал (фильм) Пьеса *Біржан сал (пьеса) Аудан * Біржан сал ауданы Көше * Біржан сал көшесі (Алматы) * Біржан сал көшесі (Астана) Ескерткіш * Біржан сал ескерткіші
Қоқай

Қоқай – Нұра алабындағы ағынды көл. Географиялық орны Ақмола облысының, Қорғалжын ауданы жерінде орналасқан. Ауданның батыс бөлігінде, Теңіз көлінің шығысында, Асаубалық пен Сұлтангелді көлдерінің аралығында. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 307,5 м биіктікте орналасқан. Ауданы 24 км 2 , ұзындығы 8,1 км, ең енді жері 4,5 км. Көлді Нұра өзені жарып ағады. Суы тұщы. Жағасы – жайылым, шабындық. Жағалау сипаты Көлдің солтүстік-шығыс жағалауы аласа төбешікті, басқа бөліктері жатық, түйетайлы, жазыққа ұласады. Пішіні күрделі, жағалауы аз тілімденген. Желтоқсанда суы қатып, сәуірде ериді. Көлге Нұра өзені құяды. Суында мөңке, оңғақ, нәлім, алабұға, шортан, т.б. балықтар мекендейді. Оңтүстік жағалауы батпақты, қамысты келген.
Қола

Қола (, ) – мыстың қалайы, алюминий, бериллий, қорғасын, кремний, кадмий, хром, т.б. элементтер (тек мырыш пен никельден өзге) қосылған қорытпасы. Қола химиялық тәсілдермен бояуға, алтын жалатуға әрі жалтыратуға икемді болғандықтан көне заманнан бері әшекейлік бұйымдар мен мүсіндер құюға пайдаланылып келеді. Қоланың балқу температурасы мыстан төмен әрі берік, өте жақсы құймалық қасиеті бар. Ерте заманда негізінен қалайылы қола пайдаланылса, орта ғасырларда күміс қосылған қола кең тарады. Алюминийлі қолалардан төлкелер, фланецтер, бағыттауыш ершіктер, тісті доңғалақтар, кремнийлі қоладан әр түрлі аспаптар мен радиоаппаратуралардың жоғары температурада (250 градусқа дейін) және жемір орталарда жұмыс істейтін бөлшектері жасалады. Бериллийлі қола авиацалық құралдардың бөлшектерін жасауға және электрондық техникада пайдаланылады. Қоланың түрлері әріптік-цифрлық белгілер бойынша өрнектеледі. Қазақстанда қалайылы және қалайысыз қолалардың кейбір түрлері (Бр0Ц 4–3, Бр0Ф 6,5–0,15, БрКМц 3–1, БрАМц 9–2) өндіріледі. Зеңбірек қоласы Зеңбірек қоласы - цинк, мырыш және қалайының қоспасы. Бұл бу мен тұзды судан пайда болатын коррозияға тұрақты қоланың түрі. Беріктік пен құйма қасиеттеріне байланысты зеңбірек қоланы 2000 жылдай қолданып жатыр. Қоланы мойынтіректер, төлкелер, сорғылар мен олардың тетіктерін, клапандарды, бағыттаушы клапандарын және мүсіндер жасауда қолданады. Ұлыбританияда Бобби Мур мен Нельсон Манделаның мүсіндері зеңбірек қоладан жасалған. Дереккөздер
Қола-графитті материал

Қола-графитті материал – қоладан, қола кристалдарының арасында бірқалыпты таралған графит түйіршіктерінен тұратын күйдірілген кеуекті материал. Химиялық құрамы: негізі мыс, қалайы – 8,5-9%, графит – 1,5-3%. Кеуек қуыстары минералды немесе синтетикалық маймен толтырылады, мұндай материал үйкеліске төзімді келеді. Қола-графитті материал ұнтақтық металлургия әдісімен алынады. Кең көлемде 20-ғасырдың 30-40-жылдарында пайдаланыла бастады. Қола-графитті материалдардан сырғанау мойынтіректеріне (подшипниктеріне) арналған төлкелер жасалады. Қола-графитті материалдардың ерекшелігі болатпен жанасқандағы үйкеліс коэффициентінің төмендігі. Қола-графитті материалдың жұмыстық температурасы 75-80 градус. 20 м/с сырғанау жылдамдығындағы рұқсат етілген кернеу 6–8 Мн/м2, қаттылығы 18–20 НВ. Қола-графитті материалдан бұйымдар дайындау өндірісінде шикізат ретінде: қола, мыс, қалайы, мырыш, қорғасын ұнтақтары пайдаланылады. Дереккөздер
Қолат

Қолат – жер бетіндегі бір бағытқа қарай төмендейтін, ұзынша келген жайпақ ойпаң. Оның бір-біріне қатарлас бағытта созылған жайпақ екі беткейі, енсіздеу табаны болады. Қолат белесті жазықтарда эрозияның әрекетінен пайда болып, кейіннен өзекке, жыраға айналып кетуі ықтимал. Тереңдігі бірнеше метрге, ені ондаған, жүздеген метрге дейін жетеді. Дереккөздер
Қолбасшы

Қолбасшы: # Қолбасшы - мемлекеттің қарулы күштерін, соғыс жағдайында ірі әскери құрылымдарды (оперативтік-стратегиялық бірлестіктерді) басқаратын әскери басшы. Қолбасшылар соғыс кезінде әскери операцияларды дайындайды және оның нәтижесіне жауапты болады, бейбіт уақытта қарамағындағыларды әскери шеберлікке үйретеді, әскери жаттығуларды басқарады. Әдетте, қолбасшы етіп дарынды, көреген, әскери жағдайлардың дамуын болжай алатын, қолда бар күштер мен құралдарды тиімді пайдалана білетін, жоғары ұйымдастырушылық қабілеті бар жігерлі, батыл адамдар тағайындалады. Әрбір тарихи кезеңдердегі үлкен соғыстар өз қолбасшыларын шығарды. Қазақ халқында да аты аңызға айналған көптеген қолбасшылар болды (қолбасшы Бөгенбай, Қабанбай, Қарасай, Жәнібек, Райымбек, Амангелді, Бауыржан, т.б.). # Қолбасшы — құрлық және әуе күштері армиясын, әскери-теңіз флоты әскері түрлерін, әскери округтерді, майданды басқаратын генералдар мен адмиралдар және маршалдар. Қолбасшылар соғыс кезінде соғыс операцияларын дайындайды және оның іс жүзіндегі нәтижесіне жауапты болады. Бейбіт кезде олар өздерінің карамағындағы құрамаларға, бөлімдерге басшылық етеді, оларды әскери шеберлікке үйретеді, соғыстың талаптарына сай далалық және теңіздік әскери жаттығуларды басқарады. # Қолбасшы — мемлекеттің қарулы күштерін немесе соғыс кезінде ірі әскери құрылымдарды (әдетге оперативтік-стратегиялық бірлестіктерді) шебер басқаратын, әскери қимылдар дайындығы мен жүргізу өнерін меңгерген әскери кызметкер, әскери бастық. Әдетте, Қолбасшыға жеңіске жетуде қолда бар күштер мен құралдарды өте тиімді пайдалана білетін, дарынды, шығармашылық ойлы, әскери жағдайлардың дамуын болжауга қабілетті, жігерлі, шешімді, жауынгерлік тәжірибеге бай, жоғары ұйымдастырушылық қабілетке және басқа да касиеттерге ие тұлғалар жатқызылады. Қолбасшының осы қасиеттері оның жоғарғы беделге ие болуына септігін тигізеді, оның қалыптасқан жағдайларды өз уақытында және дұрыс болжауына, бағалауына, мақсатқа сәйкес шешімдер қабылдап және оны жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Әрбір тарихи кезең, ірі соғыс әз Қолбасшыларын алға шығарады. Олардың барлығы әз уақытында соғыстарда жеңіске кол жеткізуде үлкен рөл атқарып, әскери өнерді байытты. Дереккөздер
Сақтап Атауов

Сақтап Атауов (10.8.1930 ж.т., Атырау облысы Құрманғазы ауданы Өтер ауылы) – педагог, тарих ғылымдарының докторы (1982), профессор (1984). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақ химиялық-технологиялық институтында аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары (1973–1980), 1980 жылдан осы институттың профессор қызметтерін атқарған. «Борьба партийных организаций Казахстана за развитие тяжелой промышленности в 1956–1965 жж.» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Атауовтың ғылыми жұмысының негізгі бағыты – Қазақстанда ауыр өнеркәсіпті дамытуды басқару ісі мәселесі. Дереккөздер
Атбасар мәдениеті

Атбасар Мәдениеті – төменгі палеолит дәуірінен сақталған ескерткіштердің жиынтық атауы. Осы мәдениетке жататын тұрақтар мол шоғырланған Атбасар ауылының (Ақмола облысы) атымен аталған. Б.з.б. 7-мыңжылдықтың аяғы мен 6-мыңжылдықтың басында Арал өңірінде өркендеген Келтеминар мәдениеті мен Ойық мәдениеті негізінде қалыптасқан. Атабасар мәдениетіне жататын 20-ға жуық тұрақ зерттеліп, қазылған. Көптеген тұрақтар Солтүстік Қазақстанның Есіл мен Шағалалы өзенінің ескі арналары жағалауларында орналасқан. Тұрақтардан табылған еңбек құралдарының арасында жебенің ұштары көп. Бұл мәдениет тұсында үлкен қырғыштар мен пышақтар, шомбал балталар пайда болған. Қыш ыдыстарының сыйымд. 1–5 л, пішіні жарты жұмыртқа тәріздес. Ыдыстардың сырты өрнектермен безендірілген. Табылған заттардың жиынтығы Солтүстік Қазақстанда б.з.б. 3-мыңжылдықтың басында өндіруші шаруашылықтың қалыптаса бастағанын көрсетеді. Дереккөздер
Қолдампаздық

Қолдампаздық - протекционизм (латынша protectіo – бүркемелеу, қорған болу деген сөзден шыққан). * мемлекеттің меншікті тауар өндірушілерін көтермелеуге, олардың мүдделерін ішкі және сыртқы рыноктардағы шет елдік бәсекеден қорғауға бағытталған саясаты. Еуропада капиталдың алғашқы қорлануы дәуірінде (16–18 ғасырларда) пайда болған. Қазіргі әлемдік экономикада қолдампаздық мемлекет реттеудің пәрменді әдісі болып табылады. Соғыстан кейінгі кезеңде Америкада, Еуропада, Азия мен Африкада болған интеграция үдерістер нәтижесінде ұжымдық қолдампаздық өріс алды. Дамушы елдерде жекеменшікті фермерлерді барынша қолдауға және ішкі азық-түлік рыногін қорғауға бағытталған аграрлық қолдампаздық кең ауқымда қолданылады. * Мемлекет лауазымды қызметкердің өз қызмет өкілеттігін асыра пайдаланып, қандай да бір заңды тұлғаға, кәсіпорынға экономикалық қолдау көрсетуі.
Мейір Ғарифоллаұлы Ескендіров

Мейір Ғарифоллаұлы Ескендіров – 24.10.1972 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Ақсуат ауданы, Ақсуат ауылында дүниеге келген. Тарих ғылымдарының докторы (2006), профессор (2007), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006). Қысқаша өмірбаяны * 1995 - Семей педагогика институтын; * 2001 - Қазақ заң академиясын; * 1995 - Семей мемлекет университетін бітірген; * 2004–2008 - Семей педагогика институтының проректоры болды; * 2008 жылдан - Семей мемлекеттік университетінің ректоры. Еңбектері «Социальное и экономическое развитие Восточного Казахстана (вторая половина ХІХ – начало ХХІ вв.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстары Шығыс Қазақстанның тарихи мәселелеріне («Восток Казахстана на стыке столетий, вторая половина ХIХ – начала ХХІ вв.»; «Восточный Казахстан в годы силовой модернизации, 20–30 жж.») арналған. Дереккөздер