kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әскери блок

Әскери-саяси одақ — ортақ мақсаттарға кол жеткізуге бағытталған, мемлекеттердің саяси, әскери, экономикалық және басқа іс-әрекеттерін бірлестірулерін қарастыратын әскери-саяси одағы. Әдетте, бейбіт уақытта ұйымдастырылады. Оның жоғары, басқарушы және жұмысшы органдары, бірлескен қарулы күштері және басқару жүйесі болады. Дереккөздер en:Collective security#Collective defense pt:Aliança (acordo)#Aliança militar
Автоматты жүйе

Автоматты жүйе — басқарылатын объекті мен автоматты басқаратын құрылымның объектілерді (ұшу аппараттарын, күштік қондырғыны, генераторды және т.б.) адамның қатысуынсыз басқаруды қамтамасыз ететін өзара әрекетті механизмдер кешені. Басқару принципі бойынша автоматты жүйе тұйықталған циклді (басқару мақсаты мен оның нәтижесі туралы ақпарат пайдаланылады) және жазылған циклді (басқару нәтижесі туралы ақпарат пайдаланылмайды) болып бөлінеді. Автоматты жүйе ракеталарды, ұшақтарды, тіқұшақтар мен басқа да әскери техниканы басқару жүйесінде кең қолданылады. Дереккөздер
Атом артиллериясы

Атом артиллериясы (Атомная артиллерия) — теңіздегі және құрлықтағы нысаналарды атом снарядтарымен жоюға арналған артиллерия. Қазіргі кезде ядролық заряды бар снарядтармен ататын арнаулы зеңбіректер бар. Қарсыластың тасадағы әскери күшін, соғыс техникасын жоюға, әскери-инженерлік құрылыстарын бұзуға арналған. Атом артиллериясысын алып жүру үшін тез жүретін шынжыртабанды трактор немесе 10 тонналық автомобиль-сүйреткіш, жүк тасушы ұшақтар пайдаланылады. Дереккөздер
Апаттан құтқаруға арналған мүлік

Апаттан құтқаруға арналған мүлік — құткарушы (кішкене қайық, сал, белдік, траптар және т.б.), өртке қарсы (мотопомпалар, өрт сөндіргіштер) су төгетін (сорғылар), сондай-ақ бұзылған жерді бітейтін (кеме пластырлері және т.б.), кемені батырмай ұстап тұратын және кайырлаған тұстардан сүйреп шығаратын (понтондар, гидромониторлар, құтқарушы буксирлер), суға батып кеткен сүңгуір қайықтарға көмек көрсететін (ауа жіберуге арналған шланг, құтқару қоңыраулары және т.б.) құралдар. Дереккөздер
Бомбалаушы авиация

]] Бомбалаушы авиация — соғыс авиациясының негізгі бір түрі әрі тегеурінді бас күші, қарсыластың құрылықтағы және теңіздегі объектілеріне бомбамен соққы беруге арналған авиация.Бомбалаушы авиация алысқа ұшатын және майдандық (тактикалық) болып бөлінеді. Майдандық (тактикалық) бомбалаушы авиация қарсыластың ұрыс шебіне, кемелеріне, десантына, аэродромдағы авиациясына және қатынас жолдарына, тылына соққы бере отырып, құрлықтағы әскерлердің соғыс қимылдарын қолдайды. Алысқа ұшатын (стратегиялық) бомбалаушы авиациякарсыластың тылындағы стратегиялық маңызы бар ірі соғыс өнеркәсібі мен басқа да маңызды объектілеріне соққы беруге арналады. Кей жағдайларда ол майдандық бомбалаушы авиацияның міндеттерін орындайды және Құрлықтағы әскерлер мен әуе-теңіз күшінің қимылдарын колдайды. Бомбалаушы авиация әр түрлі күрделі құрал-жабықтармен, қару-жарақтармен жабдықталады және үлкен зақым келтіретін әр түрлі құралдарды: фугасты жарыкшақты, жарықшақты-фугасты, танкіге қарсы, өртегіш, сауыт бұзушы, бетон бұзушы бомбалар, басқарылатын және басқарылмайтын снарядтар мен бомбаларды қолданады.Бомбалаушы авиацияжаппай кырып-жоятын қаруларды — атом және сутегі бомбасын, биологиялық және химиялық каруларды, өртегіш құралдарды алып жүреді. Алысқа ұшатын ауыр Бомбалаушы авиация 5000-7000 км, орташа қашықтыққа ұшатын бомбалаушы авиация қарсылас тылындағы тактикалық және оперативтік объектілерге, жаяу әскерлерді қолдаушы авиацияға қарсы соққы беруге колданылады. Дереккөздер
Иммунды диффузия реакциясы

Иммунды диффузия реакциясы — серологиялық диагноз қою әдісі. Антиген мен антидененің агар немесе агарозадан жасалған қоймалжың қою ортада преципитат құрауына негізделген. Бөлек ұяларға антигендермен сарысу құйғанда, олар кездесіп көмескі ақ жолақ түріндегі преципитат жасайды. ИДР сезімталдығы аз, антиген мен антиденені көп мөлшерде керек етеді, өйтпесе преципитаты көрінбейді. Әдетте екі түрге бөлінеді — сызықты және шашыраңкы. Дереккөздер
Сыртқы центрсiз ажарлау

Сыртқы центрсiз ажарлау (Шлифование бесцентровое наружное) — айналдыра ажарлау кезінде бүл кезде дайындама арнаулы тіреуіш пышақта айналып тұрады, ажарлау және жетекші шарықтастар бір бағытта, бірақ эр түрлі жиіліктермен айналады. Дереккөздер de:Schleifmaschine en:Grinding machine fr:Rectifieuse he:דיסק חיתוך it:Smerigliatrice ja:グラインダー pl:Szlifierka
Қырылдақ

Қырылдақ (Храповик) — қырылдақ механизмінің тісті доңғалағы. Иінді біліктің храповигі-оталдыру түтқасы арқылы иінді біліктің айналуын қамтамасыз ететін храповик. Дереккөздер da:Skralde de:Sperrklinke en:Ratchet (device) es:Trinquete (mecánica) fa:چرخ جغجغه fr:Cliquet (mécanique) it:Cricco ja:ラチェット nl:Ratel (gereedschap) no:Skralle pl:Mechanizm zębatkowo-zapadkowy ru:Храповой механизм uk:Храповий механізм
Әскери бөлім

Әскери бөлім (Воинская часть) — әскери міндеттерді орындататын немесе бейбітшілік кезінде әскерлер құрамын үйретіп, дайындайтын, Қарулы Күштердің әрбір түрінде тактикалық жеке тапсырмаларды іске асыратын ұйымдаскан бөлім. Әскери бөлімнің аты, нөмірі, туы, әкімшілік, құрыныс, шаруашылық, басқарушы және жабдықтаушы мекемелері болады. Әскери бөлім полктен, полктің құрамына кіретін батальондардан (дивизионнан), батальон — роталардан, ал рота — взводтардан, взвод — бөлімшелерден тұрады. Әскери бөлімге 1, 2, 3-рангілі кемелер де жатады. артиллериялық полк дивизиондардан, дивизион — батареялардан, батарея — есептоптардан құралады. авиациялық полк экскадрильяға, ал экскадрилья — звеноларға бөлінеді. Әскери бөлім әскери құраманың командиріне бағынады. Әскери бөлімнің жауынгерлік туы Әскери бөлімнің жауынгерлік туы — әскери белімнің жауынгерлік мұратының, тарихы мен сіңірген еңбегінің ерекшеліктерін айқындайтын, сондай-ақ оның ҚР Қарулы Күштеріне жататынын көрсететін айрықша құрметті белгі. Әскери бөлімнің Жауынгерлік туы жауынгерлік абырой, ерлік пен данқ нышаны болып табылады және әрбір әскери қызметшіге Отанымыздың ерлік дәстүрлері мен оны қорғау жөніндегі қасиетті борышын еске салу үшін қызмет етеді. Жауынгерлік туды әскери бөлімдерге олар құрылған кезде ҚР Президентінің атынан ҚР Қорғаныс министрлігінің өкілдері тапсырады. Жауынгерлік ту әскери бөлімнің атауы мен нөмірінің өзгеруіне қарамастан, әскери бөлімде біржола сақталады және жауынгерлік ту тапсырылған кезде берілетін ҚР Президентінің Грамотасына енгізіледі. Жауынгерлік ту әрдайым өз әскери бөлімімен бірге, ал майдан даласында бөлімнің соғыс қимылдары ауданында болады. Әскери бөлімнің күллі жеке құрамы соғыс кезінде Жауынгерлік туды жанқиярлықпен және ерлікпен қорғауға әрі оны дұшпандарының қолына түсірмеуге міндетті. Жауынгерлік ту жоғалған жағдайда, мұндай абыройсыздықка тікелей кінәлі әскери бөлімнің командирі мен әскери қызметшілер сотқа тартылуға, ал әскери бөлім таратылуға тиіс. Кемеде көтерілген ҚР Әскери-Теңіз туы кеменің Жауынгерлік туы болып табылады және оның мемлекеттік тиесілілігі мен оған кол сұғылмаушылықты бейнелейді. Дереккөздер de:Formation (Militär) ja:近代陸軍の編制 no:Militær organisasjon ru:Воинская часть uk:Частина військова
Бәйдеш Нұрбаев

{{Тұлға { } }} Бәйдеш Нұрбаев (1935 жылы Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы - 2006 жылы Маңғыстау облысы) — дәрігер. КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі. "Халықтар Достығы" орденінің иегері. Жаңаөзен қаласының құрметті азаматы. Толығырақ * Бәйдеш Нұрбаев 1935 жылы Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында дүниеге келген. * 1963 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген. * 1963 - 1966 жылдары Шевченко қаласында Ералиев ауданы ауруханасында дәрігер. * 1966 - 1968 жылдары Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының клиникалық ординатурасында дәрегер. * 1968 - 1969 жылдары Маңғышлақ станциясында хирург-дәрігер. * 1969 - 2004 жылдары жоғары санатты хирург-дәрігер, хирургия бөлімінің, Жаңаөзен қаласындағы орталық аурухананың қан құю бөлімінің меңгерушісі болды. Марапаттары * 1979 жылы Социолистік жарыс жеңілімпазы алтын медалі * 1981 жылы КСРОның Халықтар Достығы орденімен марапатталған. * 1985 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасы берілді. * КСРОның Еңбек ардагері медалімен марапатталған. * Денсаулық сақтау ісінің Үздігі. Дереккөздер
Аппарель

Аппарель ( - "кіре беріс") # Аппарель (әскер) — әскери-инженерлік істе жар қабақтан көлбей түсетін еңістік, тік жерлерге қойылатын көлбеу құлама. Қару-жарақ, автомобиль және танкілер жасыратын орын ретінде кеңінен қолданылады. Бекініс қамалдарда Аппарель зеңбіректі жоғарғы алаңға сүйретіп шығару үшін орнатылады. Аппарель окоптарда, бойтасаларда және басқа да құрылыстарда танкілердің, зеңбіректердің және автокөліктердің кіріп-шығуын ыңғайлы ету үшін кеңінен қолданылады. # Аппарель (темір жол) - темір жол платформаларына автомобиль, трактор т.б. мәшинелер тиеуге арналған еңістік. # Аппарель (көлік) - кемелерге немесе тікұшақтарға жүкті артуға немесе түсіруге арналған еңістік. Дереккөздер
Инерция күші

Инерция күші — векторлық шама, модулі материалдық нүктенің массасы мен осы нүктенің үдеуінің көбейтіндісіне тең, бағыты үдеуіне қарама-қарсы бағытталған күш. :1. Инерциалды жүйеге карағанда инерциалды емес санақ жүйесінің қозғалысымен шартталған Ньютонның екінші заңы өрнегіне енгізілген қосымша мүше және бұл өрнектің инерциалды емес жүйеге де орындалуы қажет; :2. Даламбер принципін колданған кездегі күш ретінде колданылатын, терім таңбамен алынған, материалдык нүкте массасының оның үдеуіне көбейтіндісі. Тағы караныз: * Физика * Күштер Дереккөздер cs:Setrvačná síla
Коагглютинация реакциясы (КОАР)

Коагглютинация реакциясы (КОАР) — зерттейтін материалдағы вирусты табу үшін қолданылатын серологиялық сынақ. КОАР А белогымен адам және кейбір малдардың ІдО-ның Ғс-кесіндісімен байланысуына негізделген. Мұнда антидененің Ғав кесіндісі бос қалады да, ол гомологиялық антигендермен байланысады. Реакцияның өткендігін реакциялық қоспаның мөлдірлену дәрежесімен анықтайды. *Коагглютинация реакциясы – алдын ала иммунды диагностикалық сары сумен әсер етілген стафиллококкалардың көмегімен қоздырғыштың жасұшаларын анықтау. Стафиллококкаларда иммунноглобулиндерге жақын А ақұызы бар. Сондықтан олар антимикробты антиденелерді адсорбтап, сәйкес келетін микробтардың белсенді орталарымен қарым қатынасқа кіреді. Коагглютинация қортындысында құрамында стафиллококкалар, диагностикалы сары сулардың антиденелері және анықталуға жатқан микроб бар жапалақтар жаратылады. Зерттелетін (белгісіз) немесе дайын сары судың көлемін реакция қоярдың алдында арттырады. Сары судың көлемін 1:10 арттыру үшін сары судың 1 мл және физиологиялық ерітіндінің 9 мл алады, 1:10 көлемі арттырылған сары судан 1 мл алып келесі 9 мл физиологиялық ерітіндіге қуйса 1:100 көлемі арттырылу болады. Сары судың осы көлемінен келесі көлем арттырылу жұмыстарын өткізеді. Реакция сынауықтарда өткізіледі. Сынауықтардағы көлемі арттырылған сары суға микробы бар дақылды (антиген) қосады. Осы қоспаны 4 сағатқа термостатқа орналастырады, кейіннен бөлме температурасында 20 сағат ұстап қортындысын қарастырады. Жапалақты тұнба жаратылу мөлшері реакцияның оң немесе теріс болғанын көрсетеді. Дереккөздер
Автоматты радиокомпас

Автоматты радиокомпас — навигацияның радиотехникалық жүйесінің кемерлік жабдығы. Ол ұшақтың ұшу барысындағы орнын анықтауға, оны қону орнына әкелуге, басқа да ұшақты жүргізу міндеттерін орындауға арналған. Радиокомпаста 360°-қа айналатын жақтаулы антеннасы бар қабылдағыш болады. Магнитті компаспен бірге ол радиокомпас қабылдағышы қойылған радиостанция азимутын өлшеуге мүмкіндік береді, сол арқылы ұшақтың орнын анықтайды. Автоматты радиокомпастың әрекет ету қашықтығы жер үсті радиостанцияларының қуаттылығына байланысты 800 км-ге жетеді. Дереккөздер
Ортографиялық проекция

Ортографиялық проекция - көру нүктесін картиналық жазықтықтан шексіз алыстату кезінде алынатын картографиялық азимуттық перспективалық проекция. Бұрмаланулар сипаты бойынша еркін, альмукантараттар (географиялық параллельдер бойынша қалыпты ортогональды проекция үшін) бойынша тең аралықты. Бейненің жерден қарағандағы айдың көрінісімен ұқсастығына байланысты ортографиялық проекция ай бетінің карталары үшін қолданылады. Ортографиялық проекция формулалары: : : : Дереккөздер
Күн тәртібі

Күн тәртібі әскери бөлімде (кемеде) жеке құрамның күнделікті қызметін, оқуы мен тұрмысын регламенттеу мақсатында тәуліктік уақытты бөлу. Бәлім (құрама) командирі белгілейді. Кемеде Күн тәртібі құрама штабы тағайындайтын апталық ережеге сәйкес түзіледі. Арнаулы құжат түрінде қатталады. Дереккөздер
Таңбалар құралуын тежейтін бейтараптау реакциясы

Таңбалар құралуын тежейтін бейтараптау реакциясы — биологиялық бейтараптау реакциясының бір түрі. Торша өсіндісіне вирус — антидене қосындысын енгізгенде таңбалар құралуының тежелуіне негізделген. Антидене титрін бақылау вирусымен салыстырғанда таңба санының 50% кемитін көрсеткішімен есептейді. Дереккөздер
Сыртүлгiлi кiрпiш

Сыртүлгiлi кiрпiш (Кирпич фасонный) — металлургиялық пештердің қүрылысындағы эр түрлі пішінді, айналмалы, мүйісті түстарын қалау үшін қолданылатын отқа төзімді материалдардан жасалатын қыш. Дереккөздер
Атом және ғарыш келіс-сөзі

"Атом және ғарыш" келіс-сөзі (Переговоры "Атом и космос") — АҚШ пен КСРО арасындағы 1985 ж. басталған қорғаныс және ғарыштық кеңістік, стратегиялық қару-жарақты шектеу, әрекет етуі радиустық ядролық қарулар бойынша 3 радиустық келіс-сөздер. Дереккөздер
Түрлі-түсті таңбалы бейтараптау реакциясы

Түрлі-түсті таңбалы бейтараптау реакциясы — биологиялық бейтараптау реакциясының бір түрі. Вируспен зақымданған торшадағы зат алмасу процесінің тежелуіне, соның нәтижесінде торшалардан қоректі ортаға қышқыл алмасу заттарының өте аз шығуына негізделген. Вируспен зақымдалған торшалардың рН- көрсеткішін сактап қалдыра алатын антидене мөлшерін оның титрі деп есептейді. Дереккөздер
Атом қаруынан қорғану

Атом қаруынан қорғану (Противоатомная защита (ПАЗ)) — әскери техниканы және олардың ішіндегі адамдарды соққы толқындарынан, ядролық жарылыстың зиянды сәулелерінен, өтпелі радиациялардан, радиоактивтік заттармен зақымданудан қорғауға арналған арнайы жүйе. Әскери техниканы артық қысым әсерінен және соққы толқынының күшінен қорғау үшін ол автоматты герметизацияланып, жылжымалы бөліктері, атыс ойықтары, байқау аспаптары, люк төбелері және т.б. арнайы тығыздалып жабдықталады. Әскери техниканың оптикалық аспаптары мен ішкі жабдықтарын зиянды сәуледен қорғау үшін саптамалар немесе зиянды сәуле әсерінен қара болатын, ал содан кейін дұрыс жарық жағдайында өздерінің молдірліктерін қалпына келтіретін жарақтар қолданылады. Өтпелі радиация ағынынан қорғану үшін нейтрондар мен гамма-сәулелерді сіңіретін арнайы құрылғылар қолданылады. Радиоактивті зақымдардан қорғаныс сүзгілік-желдеткіш жабдықтарды (қондырғыларды) қолдану арқылы жүзеге асады. Дереккөздер
Арақашықтық

Әскери істегі ара қашықтық Арақашықтық ( — қашықтық) — сапта, жорықта немесе ұрыс алдындағы ретте әскери қызметшілердің, машиналардың, қарулардың, жіберу қондырғыларының, бөлімше немесе бөлімдердің (кемелердің) аралығындағы тереңдік бойынша қашықтық, сондай-ақ сапта немесе ұрыс ретіндегі ұшу кезіндегі ұшақтар (тікұшақтар) арасындағы аралық. Математикадағы ара қашықтық Ара қашықтық , математикада — маңызды геометриялық ұғым. Екі нүктенің ара қашықтығы осы екі нүктені қосатын түзу кесіндінің, нүктеден түзуге ( не жазықтыққа) дейінгі Ара қашықтық берілген нүктеден берілген түзуге (не жазықтыққа) түсірілген перпендикуляр кесіндісінің ұзындығына, ал параллель екі түзудің (не жазықтықтың) Ара қашықтығы осы түзулерге (не жазықтықтарға) жүргізілген ортақ перпендикуляр кесіндісінің ұзындығына тең болады. Сондай-ақ кеңістікте қиылыспайтын екі түзудің Ара қашықтығы осы түзулердің әрқайсысы арқылы жүргізілген өзара параллель екі жазықтықтың Ара қашықтығына (осы түзулерге ортақ перпендикуляр кесіндісінің ұзындығына) тең. Дереккөздер
Қуандық Нұрбаев

Қуандық Нұрбаев (1940 жылы туған, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы Қосшағыл кенті) – ғалым-зоотехник, ауыл шаруашылығы ғылым кандидаты (1993). Орал техника училищесін (1960), Ресейдегі Кострома ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1967). 1967 – 93 жылдары Атырау, Маңғыстау облыстарында партия, ауыл шаруашылығы қызметтерінде істей жүріп, Қазақ қой шаруа технология ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. Нұрбаевтың негізгі ғылыми жұмысы Қазақстанның Оңтүстік-Батыс жағдайында қазақтың қос өркешті түйе тұқымын бордақылап және жайып семірткендегі ет өнімділігін арттыруға арналған. Әр жастағы қазақы түйе етінің морфологиялық, химиялық құрамдары, т.б. қасиеттерін дүние жүзінде алғаш зерттеген ғалым. ҚР Қаржы министрінің Құрмет грамотасымен марапатталған (2001, 2003). Дереккөздер
Ортометриялық биіктік

Ортометриялық биіктік - мәлім нүктеден геоид бетіне дейінгі қашықтыққа тең абсолют биіктік. Бұл қашықтықты анықтау үшін мәлім нүкте мен геоид беті арасындағы тік сызық бойындағы ауырлық күшінің үдеуін білу қажет. Биік деңгейлерде орналасқан нүктелер үшін оны анықтау көп қаржыны қажет ететін арнайы жұмыстарды жүргізбейінше мүмкін емес, сондықтан іс жүзінде ортометриялық биіктіктер орташа деңгейлік бетте орналасқан нүктелер үшін ғана анықталуы мүмкін. Мұндай нүктелер үшін ортометриялық биіктіктер қалыпты және жуық абсолют биіктіктерге тең. Дереккөздер
Бердібек Тұрарбеков

Бердібек Тұрарбеков (1940 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – дәрігер. Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Қазақ Ұлттық Медицина Университеті) бітірген (1964). * 1964 – 1966 жылдары ауылдық аурухананың бас дәрігері * 1966 – 1972 жылдары Маңғыстау ауданы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі * 1972 – 1988 жылдары Жаңаөзен ауданы аурухананың бас дәрігері * 1984 – 1992 жылдары Маңғыстау облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі * 1992 – 1999 жылдары Маңғыстау облысы ұлттық спорт комитетінің төрағасы * 1999 жылдан «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ денсаулық, физкультура және спорт басқарма бастығы. Қоғамдық қызметі * Бүкіл дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының конференциясының (1978) * Бүкілодақтық дәрігерлер съезінің делегаты (1988). Марапаттары * «Құрмет белгісі» ордені * ҚР Президентінің Құрмет грамотасы. Дереккөздер
Ұстау (Физика)

*Ұстату (Законтирование) — түйіскен, қосылыстырылған бөлшектердің өзара қозғалуын немесе бұралып кетуін болдырмау. *Ұстау (Выдержка) — процестің параметрі тұрақты етіп ұсталатын уақыт. **Ұстау уақыты (Время выдержки) — процестің параметрін тұрақты етіп ұстау. Дереккөздер
Ағынқұмар

Ағынқұмар (Реофил; грек. rheos — ағын, рһііео — сүйемін) — суы жылдам ағатын суқоймалар мен тасқынды тау өзендерінде тіршілік ететін организмдер. Мыс., құндақты, қансорғыш жәндіктер және т.б. Дереккөздер
Баку ярусы

Баку ярусы - Шығыс Кавказ және Каспий теңізі өңірінде таралған аймақтық ярус. Лектостратотүрі (таңдаулы бейне, үлгі) Баку қаласының маңайында. Төменгі деңгейінде (төменгі Баку қабаттары) саздардан және құмайттастардан, ал жоғарғы деңгейінде жүмыртастардан, бақалтастардан, сирегірек кұмдардаи тұрады, қалыңдығы 500 м-ден астам. Көнелігі ерте төрттік дәуірге сәйкес келеді. Дереккөздер
Автоматты ығатын аэростат

Автоматты ығатын аэростат (АЫА) — ұшуды автоматты басқару құралдарымен (биіктікті барометрмен тұрақтылау, бағдарламалы-өмірлік құрамалар, радиобасқару құралдары) жабдықталған аэростат. Автоматты ығатын аэростаттың қабығының келемі 50-ден 900000м3 дейін және одан да көп, 20-25 км биіктікке көтеретін тиімді жүктің салмағы 3-4 тонна, 30-35 км-ге 800-1000 кг, ал 40-45 км биіктікке 150 кг-ға дейін болады. Барлау мақсатында, радиотехника құралдарының жұмысына бөгет жасау үшін, радиотрансляторларды биікке жоғары көтеруге, оқ-дәрі, үгіт материалдарын тасуға, нысана ретінде, әр түрлі зерттеу мақсатында және тағы да басқа жұмыстар үшін қолданылады. Дереккөздер
Бомбалаушы жойғыш авиация

Бомбалаушы жойғыш авиация — майдан авиациясының бір түрі және оның негізгі атыс күші. Ол қарсыластың ядролық кұралдарын және жердегі басқа да маңызды кіші көлемдегі, жылжымалы нысаналарын орташа және негізінен шамалы биіктіктен жоюға арналған. Сонымен қатар бомбалаушы жойғыш авиация қарсыластың ұшқыштары жок авиация (әуе) құралдарын шабуылдау міндеттерін де орындайды және карсыластың қару-жарағына әуеден барлау жүргізе алады. Бомбалаушы жойғыш авиацияға казіргі заманғы барлық авиациялық құралдарды қолдануға бейімделген жойғыш-бомбалаушылар жатады. Дереккөздер
Бұрыс гермагглютинация реакциясының кері түрі

Бұрыс гермагглютинация реакциясының кері түрі — вирус ауруларының жедел диагноз кою әдісі. Антиденелермен әсерленген кызыл қан түйіршіктерінің антиген қатынасуымен бір-біріне желімденуіне негізделген Бұрыс гермагглютинация реакциясының зақымданған материалдағы вирустарды анықтау үшін қолданылады. Антиденелермен әсерленген эритроциттерді антиденелі эритроцитті диагностикумдар деп атайды. Дереккөздер
Күркіреуік сынап

Күркіреуік сынап — жылудан немесе механикалық әсерден жарылатын және өз детонациясы арқылы басқа жарғыш заттардың жарылысын туғызатын бастамашы жарғыш зат. Күркіреуік сынап капсюльтұтанғыштарда және капсюльдетонаторларда қолданылады. Ол азот кышқылы мен этил спиртімен өңдеу арқылы сынаптан жасалады. Дереккөздер
Ағыс нормасы

Ағыс нормасы (Норма стока) –жер беті су ағындысының көп жылдық кезең ішіндегі мөлшерінің орташа мәні. Жылдық А.н. — жылдық ағынды шамаларының арифметикалық орташа шамасы; көктемгі А.н. — көп жылдық көктемгі ағыңды көрсеткіштерінің нақ сол шамасы. А.н. айлық, маусымдық және т.б. болып есептеледі. Дереккөздер
Арақашықтықтан басқару

Арақашықтықтан басқару — техникалық жүйелер мен объектілерді кашықтан басқару; баскару пункттерінен тыскары шоғырланған радиоорталықтар (радиостанциялар) көмегімен пилотсыз авиациялык ұшу аппараттарын, басқарылатын ракета, торпедаларды және т.б. басқару. Арақашықтықтан басқару үшін байланыстың радио, радиорелелік, құбырлық желілері қолданылады. Дереккөздер
Қозғалыстың үйкеліс күші

Қозғалыстың үйкеліс күші (Сила трения движения) — үйкеліс беттеріне ортақ жанама жазықтықта жатқан, бағыты жағынан салыстырмалы қозғалысқа қарама- қарсы бағытталған үйкеліс реакциясының проекциясы. Дереккөздер gl:Atrito
Енжар гемагглютинация реакциясы

Енжар гемагглютинация реакциясы — вирусқа қарсы антиденелерді іздеу және титрлеу әдісі. Вирус антигендерді әсерінен сезімталдығы күшейтілген қызыл қан түйіршіктерінің иммунды қан сарысуының қатынасуымен бір-біріне желімделуіне негізделген. Мұндай қан түйіршіктері эритроцитарлы антигендік диагностикум деп аталады. Дереккөздер
Ақжайық Сейітқожанұлы Тұрашев

Тұрашев Ақжайық Сейітқожанұлы (1960 жылы туған, Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының кандидаты (2002), философия ғылым докторы (2006), профессор (2006). Алматы құрылыс техникумын (1980), Қарағанды политехникалық институтын (1991) бітірген. 1978 – 1980 жылдары Құрылыс тресінде жұмысшы, бригадир, прораб, өндіріс бастығы қызметтерінде жұмыс жасады. 1991 жылдан бастап АқтМУ-да оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор, оқу бөлімінің, оқу басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. 2006 жылдан инженер-техникалық институтының директоры. 30-дан астам ғылыми жұмыстардың және 14-тен астам оқу-әдістемелік құралдарының авторы. Дереккөздер
Тұрғангүл Сансызбайқызы Нұрбатырова

Тұрғангүл Сансызбайқызы Нұрбатырова (1955 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – аға оқытушы, педагогика ғылым кандидаты (2004). ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ) бітірген (1976). 1976 – 94 жылдары Маңғыстау ауданы мектептерінде физика пәнінің мұғалімі болып жұмыс жасады. 1994 жылдан Атырау университеті Ақтау бөлімшесінде (қазіргі АқтМУ) Физика және информатика кафедрасында лаборант, оқытушы, аға оқытушы болып істейді. 27-ден астам ғылыми мақалалар мен әдістемелік құралдары жарық көрген. Дереккөздер
Табақ металл

Табақ металл (Металл листовой) — # илемдеу арқылы алынған тілім, табақ, қаңылтыр, орамды металл түрлері. Табақ металдың кейбір түрлерінен (алюминий, қорғасын, мыс, т.б.) фольга илемделеді. Табақ металдың беймелл деп аталатын ерекше түрі екі түрлі металл дайындамаларды қабаттап илемдеу арқылы жасалып, кеңінен қолданылады; # қаңылтыр илемдейтін орнақта алынған ені және үзындығымен салыстырғанда қалындығы кішкентай өнім. Дереккөздер ar:درفلة de:Rundwalzen en:Rolling (metalworking) fa:نورد fi:Valssaus fr:Laminage hu:Hengerlés it:Laminazione nl:Walsen pl:Walcowanie pt:Laminador ru:Прокат sv:Valsning
Автоматты радиопеленгатор

Автоматты радиопеленгатор — антенналық жүйенің айналысын оператордың басқаруынсыз автоматты пеленгтеуді камтамасыз ететін радиопеленгатор. Іс-әрекет кағидаларына байланысты автоматтық радиопеленгатор фазометриялық, амплитуданы іздік жүйемен салыстыру бөлінеді. Дереккөздер
Күштер мен құралдардың ара салмағы

Күштер мен құралдардың ара салмағы(Соотношение сил и средств) — — екі жақтың бірінің күштері мен құралдарының артықшылығын (үстемдігін) анықтауға мүмкіндік беретін, өз әскерлері мен қарсыластың әскерлерін сипаттайтын сандық және сапалык мәліметтердің жиынтығы. Күштер мен құралдардың ара салмағы жалпы әскерлік бәлімшелердің сандық қатынасынан немесе олардың жеке құрамалары мен негізгі қару-жарақ түрлерінің санынан көрінеді. Мысалы, полктің шабуыл аймағында Күштер мен құралдардың ара салмағы жаяу әскер бойынша: 3:1, танкі 4:1, артиллерия, 5:1 — біздің пайдамызда. Күштер мен құралдардың ара салмағы адам санын, қару-жарақ, әскери техниканы (саны мен сапасын) таддау мен салыстыру, ұйымдастыру, өз әскері мен карсьшастың әскерінің әскери дайындығы мен ұрысқа қабілеттігі аркылы анықталады. Дереккөздер
Зениттік қаруға қарсы маневр

Зениттік қаруға қарсы маневр карсыластың аумағынан ұшу кезінде оның зениттік каруларының атуынан жалтару үшін ұшақтардың қолданатын әдісі. Зениттік қаруға қарсы маневр ұшу бағытын, биіктігі мен жылдамдығын өзгерту арқылы орындалады. Зениттік қаруга карсы маневрді бір ұшақ та, ұшақтар тобы да (бөлімшелер) қолдануы мүмкін. Дереккөздер
Шарау Құдияров

Шарау Құдияров (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы) – еңбек ардагері, малшы. *«Қой шаруашылығының шебері» (1964). *1954 – 1992 жылдары қой бағып, ауылы шаруашылығын көркейтуге елеулі үлес қосқан. *«Еңбектегі ерлігі үшін» (1964) медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Зениттік құралдар тығыздығы

Зениттік құралдар тығыздығы (Плотность зенитных средств) — маңдайшептің 1 километріне келетін зениттік-ракеталық және зениттік артиллериялық құралдардың орташа саны. Ол зениттік құралдарды шоғырландыру деңгейінің көрсеткіші, сонымен қатар ұрыс кимылдарының барлық алқаптарында және соққы (негізгі күштерді шоғырландыру) бағыттары бойынша әуе шабуылына қарсы қорғанысты жоспарлау кезінде есептеу корсеткіші болып келеді. Дереккөздер
Зениттік құралдардың атыс жүйесі

Зениттік құралдардың атыс жүйесі (Система огня зенитных средств) белгілі бір жалпы әскери бөлімдерді қорғау міндеттерін орындауда әуедегі қарсыласпен күресу үшін қолданылатын зенитті артиллерия мен зенитті пулеметтердің атыстық үйлесімі. Зениттік құралдармен ату қорғаушы әскерлердің жойғыш авиациясымен және Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың басқа да құралдарымен өзара әрекеттестікті ескере отырып жүргізілуі керек. Зениттік құралдардың атыс жүйесін ұйымдастыру қорғалынатын бөлімшелерге келе берісте және олардың үстінде қарсыластың ұшақтарына қарсы жоғары атыс жиілігін қолдану арқылы іске асырылады. Қарсыластың әуедегі төмен (жер бауырлай) ұшып келе жатқан ұшақтары, тікұшақтары мен парашютшілеріне қарсы күресу үшін жалпы әскери бөлімшенің командирі барлық атыс қарулары мен зениттік пулеметтерден атуды ұйымдастырады. Дереккөздер
Осьтер жүйесі

Осьтер жүйесі – өлшеулерді алдын ала берілген дәлдікпен белгіленген әдістеме бойынша орындауға арналып құрастырылған маркшейдерлік-геодезиялық аспаптардың вертикаль немесе горизонталь механикалық осьтерінің жүйелері төрт түрге бөлінеді: : 1) аспаптың конустық немесе цилиндрлік осі лимбі бекітілген тұғырық төлкесімен айналмалы қосылған; : 2) әдетте, алидаданың конустық осі лимб төлкесімен айналмалы жалғасқан, ал бұрыш өлшеуіш аспаптардың қайталаулар түрлерінде лимб төлкесі туғырықтың төлкесімен қосылған; : 3) әдетте, алидаданың цилиндрлік осі тұғырықтың төлкесімен айналмалы қосылған, ал соңғының сыртқы айналу бетімен лимб төлкесі жалғасқан; ол көбінесе лимбі бұрылатын аспаптарда қолданылады; : 4) тұғырық төлкесінде айналатын алидада осімен лимб төлкесі айналмалы қосылған; бұрылатын лимбі бар қайталаулар типтес бұрыш өлшеуіш аспаптарда қолданылады. Қазіргі бұрыш өлшеуіш аспаптардың горизонталь осьтері, әдетте, жабық болып жасалады, ал осьтер үшін төлкелер алидада бағанасында бекітіледі. Кейбір аспап түрлерінде төлкелердің біреуінде эксцентриктік құрылғы бар, оны бұрып, горизонталь осьтің көлбеулігін жөндеуге болады. Дереккөздер
Игерудің түптік нысаны

Игерудің түптік нысаны - Тереңдіктерде орналасқан, техниканың бүгінгі даму деңгейінде өндірістік ұңғыламалар көмегімен жаппай бұрғылау мүмкіндігі баршылық, мұнайының жоғарғы өнімділігімен және сапасымен сипатталатын, игеруге толығымен дайындалған ең төменгі өнімді беткей. Синонимі — түптік игерілу нысаны. Дереккөздер
Зениттік пулемет қондырғысы

Зениттік пулемет қондырғысы (Зенитная пулеметная установка) автоматты қару. Ол арнайы станокқа орнатылған және 2000 м-ге дейін биіктегі әуе нысаналарьш ату үшін жалпы көздеу механизмдері мен көздеу аспаптары бар бір немесе бірнеше (әдетте 2-4) зениттік пулеметтерден тұрады. 20 ғ-дың 20 жылдарының аяғында пайда болды. Зениттік пулемет қондырғысы армияның құрлықтағы әскерлерінің, танк, БТР, кіші кемелердің, зениттік бөлімшелердің қаруы болып табылады. Зениттік пулемет қондырғысы өздігінен жүретін, тіркелмелі (дөңгелекті лафеті бар) және жылжымалы негізді (кемелерде, танктерде, БТР-да) және стационарлық болуы мүмкін. Зениттік пулемет қондырғысының атыс қарқыны минутына 6000 атысқа дейін, ұрыстық (жауынгерлік) ату жылдамдығы әр ұңғыға минутына 150 атысқа дейін болады. Дереккөздер
Зениттік ракеталық әскер (зрә)

Зениттік ракеталық әскер (зрә) (Зенитные ракетные войска (ЗРВ) — елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері құрамындағы зениттік басқарылатын ракеталар арқылы ұшақтарды және басқа да әуе нысаналарын жоюға арналған әскердің негізгі түрі. Ұйымдастырылу жағынан зениттік ракеталык әскер түрлі қолданыстағы әскери ракеталар кешенімен, оның ішінде алыс ұшқышсыз тосып алушылармен жасақталған бөлімшелер мен бөлімдерден және құрамалардан тұрады. Зениттік ракеталық әскердің әскери мүмкіндіктері ұшудың шекті қашықтықтарында, үлкен және кіші биіктіктерде және жылдамдықтары дыбыстан ұшқыр қазіргі заманғы әуе-ғарыштық барлық шабуыл құралдарын дерлік жоя алады. Олардың қимылдарының нәтижелілігі жыл маусымы мен тәулік мезгіліне, метеорологиялық жағдайлар мен радиокедергілерге тәуелді емес. Зениттік ракеталық әскер нысананы әдетте бірінші ракетамен жоя алады. Дереккөздер ru:Зенитные ракетные войска России
Үйкеліс тереңдігі

Үйкеліс тереңдігі - суқоймада жел ағысының бағыты Кориолис күшінің әсерінен 180°-қа өзгеретін тереңдік. Бұл тереңдікте жел ағысының жылдамдығы жер беткі жылдамдықтың 4,32%-ын ғана құрайды. Үйкеліс тереңдігін теориялық тұрғыдан швед геофизигі В. Экман анықтады (1905 ж.), сондықтан кейде Экман терендігі деп те аталады. Дереккөздер
Зениттік ракеталық бөлімдер

Зениттік ракеталық бөлімдер (Зенитные ракетные части) — зениттік-ракеталық кешенмен жарақталған бөлімшелерден құралған бөлімдер. Ұйымдастырылуы жағынан зениттік ракеталық бөлімдер мемлекеттің әуе шабуылына қарсы қорғанысының зениттік-ракеталық әскері құрамына, сондай-ақ қарулы күштердің басқа да түрлерінің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің құрамына да (Құрлықтағы әскер, әскеритеңіз флоты) ене алады. Дереккөздер
Зениттік ракеталық кешен

Зениттік ракеталық кешен (Зенитный-ракетный комплекс) — әуе нысаналарын ұстауға және зақымдауға арналған құрал-жабдықтар кешені. Зениттік ракеталық кешенге: * зениттік басқарылатын ракеталар * ракета ұшыруға арналған ұшыру қондырғылары * нысана аймағына шығуға дейінгі ракетаның ұшуын басқаруға арналған кондырғылар мен радиотехникалық құрылғылар * ракетаны жіберу мен сақтауды * беруді қамтамасыз ететін әр түрлі қосымша құрылғылар мен тексеру жұмысына арналған құралжабдықтар жатады. Зениттік ракеталық кешен жер үсті және кемелік болып бөлінеді. Дереккөздер
Зениттік торуыл

Зениттік торуыл (Зенитная засада) — қарсылас авиациясының шабуыл жасау бағытында жасырын орналасқан және оның төмен ұшатын ұшақтарын (тікұшақтарын) тұтқиылдан атыспен жоятын зениттік қондырғы (взвод, батарея). Қалқаланған объектілерге (тау сайлары, аңғарлар) қарсылас жасырын ұшып жақындайтын ыңғайлы орындарда атыс позицияларын жабдықтайды. Дереккөздер
Күту ауданы

Күту ауданы — бөлімшелердің, мотоатқыштар мен танк бөлімдерінің шабуылға шығар алдында алып жатқан жергілікті жер аумағы. Күту ауданынан шабуылға шығу нақты ұрыс жағдайына байланысты. Күту ауданы бөлімшелер мен бөлімдердің орталықтанған орналасуын, қарсыластың жер үсті, әуе және радиолокациялық бақылау күралдарынан бүркемеленуін, жаппай жою құралдарынан қорғануын, сондай-ақ әскерлердің жазылу шебінде дер кезінде болуын, бастапқы қалпына немесе шабуылға шығуын қамтамасыз ету керек. Күту ауданыда шабуылды дайындау мен ұйымдастыруға байланысты барлық шаралар жүргізіледі (қозғалыс бағдары белгіленеді, алдын ала барлау жасалады, жеке құрамның, қару-жарактың дайындығы тексеріледі, т.б.). Дереккөздер
Зениттік-артиллериялық аспаптар

Зениттік-артиллериялық аспаптар (Зенитно-артиллерийские приборы) — әуе нысанасына зениттік артиллериялық атыс жүргізу үшін қажет мөліметтерді анықтауға арналған құрылғы. Нысананы іздеуді, табуды, тануды және оны ілестіріп салуды қамтамасыз етеді, оньң координатын өлшейді, снарядтың нысанамен түйісу мідеттерін шешеді, ату үшін қажетті бастапқы мөліметтерді (азимут, жоғарылау, бұрышы, жарғышты қондыру) анықтайды. Зениттік-артиллериялық аспаптарға нысананы табудың, ілестіріп салудың және қару-жарақтық көздеуіштің радиолокаторлық жүйесі, дәлдеу аспаптары (дәлдеу бағаншалары), артиллериялық-зениттік атуды басқару аспабы немесе есептеу құрылғысы, зениттік автоматтық көздеуіштер, қашықтық өлшеуіштер т.б. жатады. Дереккөздер
Шашыраңкы гемолиз реакциясы

Шашыраңкы гемолиз реакциясы — иммунодиффузия реакциясының бір түрі. эритроциттердің комплемент бар ортада тәнді антиденелермен еруі. Шашыраңкы гемолиз реакциясы гелді ортада жүреді: зерттейтін қан сарысуын гельдің ортасынан жасаған ұяға кұяды, гельге антигенмен байланысқан эритроцит және комплемент косады. Гемолиз аймағының көлемі мен оның қарқыны қан сарысуындағы антиденелердің мөлшеріне байланысты. Дереккөздер
Арақашықтықтан жарғыш

Арақашықтықтан жарғыш — нысананың әсер етуінсіз белгілентен уақыттың бітуімен траекторияда жарылу. Олар пиротехникалық (дәрі арақашықтық құраммен), механикалық (сағат механизмімен), электрлі және аралас болады. Арақашықтықтан жарғыш жарықшакты, кассеталық, түтіндеткіш артиллериялық снарядтарда, сондай-ақ кейбір авиабомбаларда, ракеталардың ұрыстық бөлімдерінде және басқа оқдәрілерде қолданылады. Әуе және жер үсті нысаналарына атыс жүргізу кезінде арақашықтықтан жарғыш қолдану снарядтардың жарықшақтық әрекетін арттырады. Дереккөздер
Атом снаряды

Атом снаряды (Атомный снаряд) — алысқа ататын ірі калибрлі зеңбіректерден атылатын снаряд. Атом снарядының негізгі құрылысы зарядта тізбекті ядролық реакция туғызатын жарылғыш заттардан тұрады. Атом снарядының күшін артиллерия снарядының ешқайсысымен теңестіруге болмайды. Атом снарядының жарылысы кезінде температура 35 миллион градусқа, ал қысым 30-40 миллиард атмосфераға жетеді. Өте күшті радиоактивті сәуле бөлініп, әуеде соққы толқыны пайда болады, қоршаған орта зиянды өткіш радиациямен жоне радиоактивтік элементтермен уланады. Ядролық қопарылыстар әуеде, жерде, жер астында, су түбінде жасалуы мүмкін. Әуедегі ядролық қопарылыс — ядролық қопарылыстардың ішіндегі ең қауіптісі. Дереккөздер
Автомобиль әскерлері

Автомобиль әскерлері — ұйымдық тұрғыдан Қарулы Күштердің тыл, бірлестік, құрамалар құрамына кіретін, автомобильдік бөлімдер мен бөлімшелерден тұратын арнайы әскерлер. Материалдық құралдарды жеткізу, жеке құрамды тасымалдау, сондай-ақ жаралылар мен ауруларды, заттарды эвакуациялау үшін қолданылады. Бұлар ұрыс жүргізіп жатқан бөлімдерге материалдық құрал-жабдықтар жеткізуге, жаралыларды алып кетуге, істен шыққан қару-жарақтар мен басқа жүктерді тасуға арналған әскери тылдың құрамында әскерлерді соғыста және өмірде барлық қажеттіліктермен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Құрманбай Тұрғанбаев

Тұрғанбаев Құрманбай (1918 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 1933 – 1939 жылдары Тұщықұдық ауылы кеңесінде мәдени-ағарту жұмыстарында, 1940 – 1946 жылдары Кеңес Армиясының қатарында болды. 1946 – 1957 жылдары Жаңа адым ұжымшарында басқарма төрағасы, 1960 – 1969 жылдары Амангелді атындағы ұжымшардың ферма меңгерушісі, 1969 – 1979 жылдары «Сам» кеңшарында түйе-жылқы фермасы меңгерушісі болған. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Таңбаларды шашыраңқы бейтараптау реакциясы

Таңбаларды шашыраңқы бейтараптау реакциясы — таңбалардың құралуын бейтараптау реакциясының бір түрі. Бұл жолы торша өсіндісіне антиденелерді вируспен бірге кұймайды, оларды агарда жасалған ұяларға вирус торшаларға енгеннен кейін кұяды. Антиденелер титрі зерттелуші антиденелер мен белгілі антиденелер тежеген ЦПӘ аймағына қарап анықтайды. Дереккөздер
Тақтатаспалы тасымалдағыш

Тақтатаспалы тасымалдағыш (Транспортер пластинчато- ленточный) — резеңкематалы таспа түріндегі жүмыс органының сыртқы бетін енсіз тақташамен арқаулаған тасымалдағыш; суықтай жайылған жайма илекті тасымалдау үшін қолданьшады. Дереккөздер
Оңайгүл Ізтұрғанқызы Тұржан

Тұржан Оңайгүл Ізтұрғанқызы (1955 жылы туған, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Үштаған) — Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, ақын, филология ғылымдарының кандидаты, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Маңғыстау облысының Құрметті Азаматы. Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің"Құрметті профессоры". Өмірбаяны Оңайгүл Ізтұрғанқызы Тұржан 1972 жылы орта мектепті бітіріп, 1973 жылы Алматы қаласындағы Қазақ Қыздар педагогикалық институтының филология факультетіне оқуға түсіп, оны 1977 жылы бітірген. Еңбек жолын Алматыда Қазақ Мемлекеттік Телерадио Комитетінде режиссердың ассистенті қызметімен бастаған. 1982–1984 жылдар аралығында Қарағанды облыстық Телерадиосында редактор-комментатор, 1985–1990 жылдар аралығында Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1990–1995 жылдар аралығында Алматы қаласында республикалық «Жалын» журналында поэзия бөлімінің меңгерушісі, 1997–2000 жылдар аралығында Алматыдағы республикалық «Қазақстан» баспасында редактор-менеджер болып жұмыс істеді. 2000-2002 жылдар Қазақстан Республикасы Әділет министрілігі Баспасөз қызметінің жетекшісі. 2002 жылдан бері Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-да «Телерадио және PR» кафедрасының доценті, профессоры қызметінде. Еңбектері О.Тұржан – «Шерқала» (1998),«Жыр-дала» (2001), «Теңіздер де шөлдейді» (2003), «Жыр кітабы» (2007), "Ағаштар үнсіз өседі" (2023) атты өлең жинақтарының, «Махамбет өлеңдерінің поэтикасы», «Серікбол Қондыбайдың арғықазақ мифологиясын зерттеуде қолданған методологиясы мен логикалық тұрғыдан жобалау ерекшеліктері» атты монографиялардың, "Қаламқас", "Күлтегін" драмалық шығармаларының авторы. "Паблик рилейшнз теориясы мен практикасы", "Имиджелогия теориясы мен практикасы" атты жоғары оқу орындары білім алушыларына арналған оқулықтардың авторы. Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, «Ерен еңбегі үшін» медалімен наградталған (2021). "Маңғыстау ауданының құрметті азаматы" (2015), "Маңғыстау облысының құрметті азаматы" (2025) , Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің (КТжИУ) "Құрметті профессоры", Төлеген Айбергенов атындағы республикалық әдеби сыйлықтың, "Махамбет" әдеби сыйлығының иегері. "Қазақстанның құрметті жазушысы", "Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін" төсбелгілерімен марапатталған. Стефан Цвейгтің, Зигмунд Фрейдтің, Воле Шоинканың еңбектерін қазақшаға аударған.
Күту бекінісі

Күту бекінісі — ұрыс техникасы мен бөлімшелердің жеке құрамдарының, ракета белімдері мен реактивтік артиллерияның атыс бекінісіне шығу алдындағы аз уақыт жасырынуға арналған жергілікті жер учаскесі. Танк бөлімшелері Күту бекінісінде шабуыл алдында жабдықталып, бүркеледі. Ол бөлімшелердің керекті бағытта тез қозғалуын қамтамасыз етуі керек. Дереккөздер
Ізтұрған Тұржанов

{{Ambox }} Тұржанов Ізтұрған (1920, Форт-Шевченко қаласы – 1993) – соғыс ардагері. Ленинград майданында ерлікпен шайқасқан. Соғыстан кейін жергілікті мекемелерде еңбек етті. Қызыл жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Автомобиль дайындығы

Автомобиль дайындығы — барлық жеке құрамды автомобиль техникасын үнемі әскери әзірлікте ұстап тұруға және оны дұрыс пайдалануға үйрету. Автомобиль қызметінің жеке құрамы үшін оқытудың негізгі пәні, оған машиналар құрылымы, оларды пайдалану, техникалық қызмет көрсету және жөңдеу реті мен ережелерін, эвакуациялауды, жол қозғалысының ережелерін, жүргізуін, автомобиль тасымалдаудың ұйымдастырылуын, күзетілуін және автомобиль легінің қорғанысын оқып үйрену енеді. Әр үйренушілер категориясындағы автомобиль дайындығының көлемі мен мазмұны әскери дайындық бағдарламаларымен белгіленеді. Дереккөздер
Арақашықтықты анықтау

Арақашықтықты анықтау — әр түрлі бөлімшелер командирлері мен сарбаздарының ұрыс алаңын бақылауда, нысананы керсетуде және жерді бағдарлауда, атуға қажетті құралдарды дайындауда, барлау кезіндегі әр түрлі міндеттерді орындауда және т.б. жургізетін өлшеу жүмыстары. Ұрыстағы ара қашықтықты анықтау көз мөлшері арқьшы жүргізіледі (белгілі бір кесіндісі, көріну дәрежесі, заттар мен нысананың ауқымы немесе оларды үйлестіру жолымен). Көмекші тәсілдерге жерді адыммен өлшеу, заттардың (нысананың) бұрыштык өлшемі, карта, жоспар бойынша немесе аэрофотосуреттер, қозғалыс уақыты, жарық пен дыбыс жылдамдықтарының қатынасы бойынша анықтау жатады. Дереккөздер
Өзбойлар

Өзбойлар - Орта Азияның шөлді атырабындағы ылғадды кезеңнен сақталып қалған ежелгі өзен аңғарларының немесе ағысының бағытын өзгерткен өзен арналарының қалдықтары. Түбіңде тұзды көлдер, сорлар кездесетін құрғақ арналар тізбегі. Нөсер жаңбырдан кейінгі уақытша ағыс пайда болатын немесе мүлде құрғақ арналар да өзбойлар деп аталады. Дереккөздер
Комплемент байлау реакциясы

Комплемент байлау реакциясы — серологиялық реакция. Бұл антиген—антидене комплексінің қой эритроциттері мен гемолизиннен тұратын индикаторлық-гемолитикалық жүйенің әрекеттесуіне негізделген. Вирус пен антидене әрекеттескен жағдайда эритроциттерді ерітуге керек комплемент байланып қалады. Сондықтан ерітудің болмауы вирустың бейтараптанғандығын көрсетеді. Дереккөздер
Қысқұрылғы

Қысқұрылғы (Планшайба) — өнделетін дайындаманы немесе құралды бекітуге және оларды айналдыруға арналған ернемек түріндегі айлабұйым қысқұрылғы металкескіш білдектердің айналдырығында орнатылады. Дереккөздер
Адам мекендейтін жер бөлігі

Адам мекендейтін жер бөлігі (Эйкумена; — орын тебемін, мекендеймін) — жер бетінің адамдар мекендеп пайдаланатын бөлігі. Адам толық мекендейтін жер бөлігі және адам жартылай мекендейтін жер бөлігі болып бөлінеді. Адам толық мекендейтін жер белігі — халық тығыз орналасқан, үнемі қарқынды пайдаланылатын құрлық бөлімі. Адам жартылай мекендейтін жер бөлігі — халық уақытша мекендейтін және уақытша пайдаланылатын аудандар. Планетамыздың шөлденуіне байланысты адам жартылай мекендейтін жер бөлігі едәуір қысқарды. 1990 жылғы мәліметтер бойынша, адам жартылай мекендейтін жер бөлігінің ауданы 135,8 млн км², орташа сыйымдылығы 5—7 млрд адам деп есептелгең. Дереккөздер
Әскери дидактика

Әскери дидактика (Военная дидактика; грек. didaktikas — үйрететін, оқытуға жататын) — оқу жүйесіндегі әскери қызметшілер мен әскери ұжымдарды оқыту теориясы, олардың тәрбие, даму және психологиялық даярлығын, оқыту мақсатын, мазмұнын, принциптерін, әдістерін, ұйымдастыру нысандарын ашып негіздейтін әскери педагогиканың саласы. Қазіргі әскери дидактика әскери доктрина, әскери ғылым талаптары негізінде әлеуметтану, жалпы және әскери писхология, жоғары жүйке қызметінің физиологиясы, логика, кибернетика және есеп мәліметтерін колданады. Дереккөздер
Тұрлығұл төбе

Тұрлығұл – Батыс Үстірт кемерінің шығысындағы төбе. Географиялық орны Маңғыстау ауданында, Өтес – Бейнеу бойында орналасқан. Ойпаңды жерде орналасқан төбенің оңтүстік-шығысында өзімен аттас сор жатыр. Солтүстік-шығысында тереңдігі 16 м, су шығымы 350 л/сек болатын құдық бар. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 152 м, салыстырмалы биіктігі 27 м. Төбе беткейі мен жазығында шөлге тән өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Гемагглютинацияны тежеу реакциясы (гатр)

Гемагглютинацияны тежеу реакциясы (ГАТР) — серологиялық бағалау. Арнайы вирусқа қарсы антиденелердің вирус гемагглютиндерінің қызметін тежеуіне негізделген. ГАТР-де кұрамында гемагглютинині бар вирустың бір белгілі мөлшерін қолдана отырып, зерттейтін қан сарысуындағы вирусқа қарсы иммуно-глобулиндер мөлшерін аныктауға болады. Антигемагглютиндер титрі эритроциттердің гемагглютинациясын тежей алатын ең үлкен сарысу ерітіндісімен көрсетіледі. Дереккөздер
Потенциалдық күш

Потенциалдық күш (Сила потенциальная) — потенциалды күш алаңында әсер ететін күштер. Потенциалды күштің атқарған жұмысы күш функциясының алғашқы және соңғы мәндерінің айырмашылығына тең, нүктенің қозғалу траекториясының түріне тәуелсіз. Жұмысының өзгерісі Потенциалдық күш жұмысының өзгерісі – күш функциясының нүктенің бастапқы және соңғы орнына сәйкес шамасының айырмасына тең және күштің түсу нүктесінің траекториясына байланысты болмайды тең. Дереккөздер
Мұжылу деңгейі

Мұжылу деңгейі - Еңіс баурайлар мен беткейлер жазықтығы қимасында еңістік мөлшерінің күрт өзгеретін деңгейі. Мұжылу деңгейінен төмен орналасқан көлбеу алаптарға тән тау жыныстары кесектері мен түйіршіктері салмақ күші әсерінен төмен қарай сырғанау қасиетін жоғалтады. Дереккөздер
Қуан Мәмішұлы Тұрмағамбетов

Тұрмағамбетов Қуан Мәмішұлы (9 мамыр 1937, Түрікменстан, Түрікменбашы ауданы Қошоба ауылы - 19 наурыз 2022, Ақтау) – педагог, партия қызметкері. ҚазҰУ-ды (1967), Ташкент жоғары партия мектебін (1986) бітірген. 1955 – 1974 жылдары Красноводск қаласындағы №3 орта мектепте мұғалім, қалалық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, 1974 – 1985 жылдары Красноводск облысы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, 1985 – 2000 жылдары Красноводск ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, мектеп директоры болды. 2000 жылдан Ақтау қаласындағы №24 мектепте мұғалім. «Ерен еңбегі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Автомобиль қызметі

Автомобиль қызметі (Автомобильная служба) — Қарулы Күштердің әскерлерді автомобиль техникасымен қамтамасыз етуге және автомобиль (автотрактор) техникасын үнемі әскери әзірлікте ұстап тұруға арналған техникалық қызметі. 1949-75 жылдары автотракторлық қызмет деп аталған. Дереккөздер
Лейкоциттер көшуін тежейтін реакция

Лейкоциттер көшуін тежейтін реакция — торшалық иммунитетті зерттейтін әдіс. Уақ түтіктерді лейкоциттерге толтырып, оларды өсінді ортасы бар Петри табақшасына салады. Бұл жағдайда лейкоциттер уақ түтіктерден ортаға шығады. Егер өсінді ортаға иммунды лимфоциттер мен сәйкес антиген қоспасын қосса, онда лейкоциттердің көшуі тежеледі, өйткені лимфоциттер антигенмен байланысып лейкоциттердің ауысуын тежейтін заттар шығарады. Дереккөздер
Адам мекендейтін орта

Адам мекендейтін орта (Среда обитания человека) — организм өзара қарым-қатынаста болатын табиғи дене немесе құбылыстар; адам өміріндегі табиғи, табиғи-антропогендік (мәдени ландшафтар, адам қоныстанған орын) және әлеуметтік факторлар жиынтығы. Дереккөздер
Күш пен құралдарды топтастыру

Күш пен құралдарды топтастыру — қарсыластан шешуші басымдылықты қамтамасыз ету үшін, оны талқандап, операцияның (ұрыстың) мақсатына жету үшін күш пен құралдарды (негізгі күшжігерді) басты, шешуші бағыттарға (ісқимыл аудандарында) шоғырландыру; соғыс өнері ұстанымдарының бірі. Күш пен құралдарды топтастырутдың көрсеткіші шабуылда соққы беру бағыттарындағы және қорғаныста ең маңызды бағыттардағы күштер мен құралдардың тығыздығы болып табылады. Дереккөздер
Талшықты құрылым

Талшықты құрылым — қысыммен ыстық өндеуден кейін деформация процесі кезінде түйірлермен бірге созылу деформациясы бағытында созылатын, көбінесе ерімейтін, металл емес қоспалары бар металдарда пайда болатын талшықтылық. Талшықты құрылыс Талшықты құрылыс — # металлы илемді деформациялағанда түйіршіктердің ұзаруынан пайда болатын құрылым; # табиғи түрлері — мақта, кендір, жүн, жібек, асбест. Химиялық түрлері — жасанды және синтетикалық талшықтар. Талшықты омырық Талшықты омырық — қирау процесінде түйіршіктердің илемді деформациясы себебінен талшықтың барымен сипатталатын омырық. Дереккөздер