kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Батыр Қайыпұлы

Батыр Қайыпұлы (туған жылы белгісіз — 1771) — сұлтан, Кіші жүздің бір бөлігінің ханы (15.10.1748 — 1771). Жошыдан тараған Жәдік сұлтанның ұрпағы. Бұхарада оқып тәрбиеленген. 1728 жылы аз уақыт Хиуа тағында отырған. 1723 - 29 жылдары қазақ-жоңғар соғыстарында Шекті руының жасағын бастап, жеке басының батырлығы және қолбасшылық қабілетімен көзге түседі. XVIII ғасырдың 20-шы жылдарының аяқ кезінен бастап Әбілқайыр ханның басты бақталастарының біріне айналды. Барақ сұлтанмен келісімге келіп, Әбілқайырдың өліміне себепші болды. 1731 жылдың желтоқсанда Батыр сұлтан Ресей бодандығын қабылдағанымен өзінің геосаяси мақсаттарын жүзеге асыруда жоңғарларға да иек сүйеуге тырысты. Әбілқайырдың қазасынан кейін, оның ұлы Нұралы хан ханның билігін мойындаудан бас тартты. 1748 жылдың қазан айында Әлімұлының Шекті, Шөмекей, Бозғыл, Қарасақал руларының басшылары Батыр сұлтанды хан сайлайды. Бірақ Ресей өкіметі оны хан деп танымайды. 1750 - 60 жылдары Батыр хан Орта Азия жеріндегі хандармен бейбіт қарым-қатынас орнатады. Егде тартқан шағында Сырдарияның төменгі ағысындағы ордасында қайтыс болады. Дереккөздер
Батырақтар

Батырақтар – XX ғасырдың 30-шы жылдарына дейін байларға, кулактарға жалдану арқылы күнелткен әлеуметтік топ. Батырақтық қазақ даласында жалдамалы еңбек қатынастарының енуіне байланысты туып, отырықшы, жартылай отырықшы аймақтарда кең тарады. Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі алғашқы жылдарда да байлар мен кулактар батырақтар еңбегін пайдаланды. 1928 жылы қазақ кәсіподақтар кеңесінің жүргізген есебі бойынша батырақтар саны 130200 адам болған. Мал бағумен, егіншілікпен айналысатын батырақ бір науқанға жалданып үй тірлігімен де айналысты. Ауыл мен отырықшы аудандарда батырақ еңбегі ақшалай, көшпелі және жартылай көшпелі аудандарда малмен төленді. Қазақстанның түрлі аудандарындағы жергілікті өзгешеліктерге қарай батырақ ай сайын 8,3 сомнан 16,3 сомға дейін алып тұрды. Кеңес өкіметінің байлар мен кулактарды тап ретінде жоюы батырақтарды жұмыссыздыққа ұшыратып, шаруашылық дағдарысын туғызды. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Батыр қонтайшы

Батыр қонтайшы, Эрдени Батур хунтайджи (туған жылы белгісіз - 1653) - Жоңғар хандығының негізін қалаушы, оның алғашқы билеушісі. Әкесі Қарақұланың (Хара-Хула) саясатын жалғастырып, өзіне бағынғысы келмеген ойрат ақсүйектерінің қарсылығын басуға көп күш салды. Билік үшін күресте жеңіліске ұшыраған Гуши хан 1635 жылы Жоңғариядан Кукнорға кеткен соң, ойрат тайпаларына жалғыз өзі билік жүргізді. Ол осы жылы Қазақ хандығына шапқыншылық ұйымдастырып, бейбіт жатқан қазақ ауылдарын қасіретке ұшыратты. Жәңгір ханды тұтқынға түсірді. Ресейге бірнеше рет елші жіберіп, онымен астыртын тіл табысуға тырысты. Сөйтіп, жүз жылға созылған қазақ-жоңғар соғысының тұтануына түрткі болды. 1640 жылы қыркүйекте маньчжур шапқыншылығына тойтарыс беру, шашыраңқы ойрат қалмақтарының басын қосу және көшпелі өмірге негізделген заң ережелерін қабылдау мақсатында құрылтай жиынын өткізді. 1643 жылы 50 мың әскермен Жетісуға басып кірді. Бірақ Орбұлақ шайқасында (кейбір деректер бойынша, Қарқара асуы маңындағы шайқаста) саны аз қазақ жасақтарынан жеңіліс тапты. 1647 жылы Батыр қонтайшы мен Жәңгір хан уақытша бейбіт келісім жасасты. Дереккөздер
Батырлық ертегілер

Батырлық ертегілер - қазақ ауыз әдебиетінің негізгі жанрларының бірі, көбінесе, өлеңмен, кейде қара сөзбен де айтылатын көркем шығарма. Қиял-ғажайып ертегілері сияқты батырлық ертегілердің көпшілігі ежелгі замандарда пайда болған. Қиял-ғажайып ертегілерде көбіне мифтік, таңғажайып оқиғалар баяндалатын болса, батырлық ертегілерде кейіпкер дара мадақталып, батырлардың ерлік істері барынша әсірелеу түрінде көрсетіледі. Батырлық ертегілердің негізгі тақырыптары - сүйген адамына қосылу жолында шексіз ерлік көрсету, неше түрлі құбыжықтармен, жалмауыздармен соғысу, елі үшін жаудан кек алу. Баяндау кезінде сол фантастикалық мақұлықтар бейнесіне, табиғаттың дүлей күштеріне, жауласушы жақтың тұрмыс-тіршілігіне, іс-әрекетіне түсініктемелер беріледі. Батырлық ертегілердің бәрі бірдей ерте заманда туған жоқ, кейбіреулері кейін пайда болып, көбіне батырлық жырлардың прозалық түріне айналып отырды. Олардың негізгі арқауы бұрынғыдай дию, перілермен алысу емес, керісінше, қазақ батырларының сыртқы жаулармен соғысуы, ру-тайпалардың өзара талас-тартыстары сияқты оқиғаларға құрылды. Батырлық ертегілердің өзіне тән стильдік ерекшеліктері бар. *Біріншіден, мұнда қиял-ғажайып ертегілерге қарағанда, суреттеу элементтері басым. *Екіншіден, кеңінен баяндалатын нәрсе - кейіпкердің жаумен жекпе-жек соғысы. *Үшіншіден, қара сөзден гөрі өлеңмен баяндау жиі кездеседі, демек, ырғақ пайда бола бастайды. Сонымен бірге, көп жағдайда батырлық ертегілер батырлық жырларға да жақын. Ерлік көрсетіп үйлену, ел үшін кек алу, әр түрлі жауыздармен алысу - батырлық эпос дамуының кейінгі кезеңіне жататын тақырыптар. Мұндағы батырлар образы батырлық ертегілер негізінде дамыған. Ер Төстік, Керқұла атты Кендебай, Әлібек сияқты батырлық ертегі кейіпкерлерінің қасиеттері батырлық жырлар кейіпкерлері характерінде жиі ұшырасады. Бұдан біз батырлық ертегілер мен батырлық жырлардың тарихи сабақтастығын көреміз. Дереккөздер
Батыс

]] Батыс– 1) Күн бататын жақ, дүниенің төрт құбыласының шығысқа қарама-қарсы жатқан тұсы; 2) АҚШ, Канада, Батыс Еуропаның, тағы басқа дамыған мемлекеттерінің жиынтық атауы. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Батыс Ғұн Империясы

]] Батыс Ғұн Империясы, Батыс хун империясы — ғұндардың Еуропада құрған мемлекеті. Батыс Ғұн империясының негізі алғаш б.з. II ғасырында Батыс Қазақстан жерінде, Каспий теңізі жағалауында қаланды. Ғұндар сол өңірден өздерінің патшасы Валамир (Балаәмір) бастауымен батысқа аттанып, IV ғасырдың 70-жылдары Днестрге дейінгі жерді жаулап алды. Олардан бірінші болып жеңілгендер Азов теңізі өңірін мекендеген аландар болатын (қ. Ғұндардың аландарды талқандауы). Керчь бұғазы мен Қырымдағы Боспор патшалығы да ғұндардың соққысынан құлады. 375 жылы Қара теңіз жағалауындағы остготтарды (Шығыс готтар) түгелдей бағындырды, ал вестготтар (Батыс готтар) Рим империясы территориясына барып паналады. Сөйтіп ғұндарға Еділден Днестрге дейінгі жерлерді мекендеген тайпалар бағынды. Ғұндардың Батысқа жорығы Халықтардың ұлы қоныс аударуының басталуына түрткі болды. Ғұндар Рим империясымен көршілес орналасып алып, көп ұзамай оған қысым көрсете бастады. Батыс Ғұндың басында Рим империясының Паннония аймағын (қазіргі Венгрия жерін) басып алып, оны ғұн мемлекеті құрамына кіргізді. Рим империясының мұрасын бөлісуде герман тайпаларының бақталасына айналды. 433 жылы ғұн патшасы Руғила қайтыс болған соң, мемлекет билігі оның інілері Ақтар мен Мыңзық балаларына — Бледа мен Аттиланың қолына көшті. 437 жылы ғұндар Рейн өзенінің бойында Бургун корольдігіне соққы берді. Нәтижесінде Солтүстік Еуропа мен Галлияға дейінгі герман тайпалары ғұндарға бағынды. Ғұндарға қарсы Рим империясы атынан вандал мен вестгот тайпалары ғана соғысты. 451 жылғы Каталаун қырғынынан кейін Еуропада ғұндарға қарсы тұратын ешқандай әскери күш болмады. Сөйтіп ғұндар Батыс Рим империясы территориясына толық иелік етті. 454 жылы Аттила өлгеннен кейін Батыс Ғұн Империясы ыдырап, герман тайпалары ғұндардан бөлініп кетті. Бұрынғы үлкен империя құрамында тек ғұн тайпалары, яғни түркі тілдес тайпалар ғана қалды. VI ғасырдан бастап Батыс Ғұн империясы “Уарғұндар қағанаты” (Арғындар қағанаты) деп аталды. Баян хан тұсында күшейген Уарғұндар қағанатына Византия салық төлеп тұруға мәжбүр болды. Баян хан Арал теңізі маңынан Тарниак, Котзагер, Забен тайпаларын Еуропаға көшіріп алған еді. Уарғұндар қағанатын 798 жылы Франк королі — Ұлы Карл талқандады. Осыдан соң ғұндар мемлекеті бас көтерген жоқ. Батыс Ғұн империясы адамзат мәдениеті тарихында өзіндік терең із қалдырды. Зергерлік өнердің ерекше дамыған түрі — полихрома стилін алғаш батыс ғұн зергерлері салған. Олардың полихрома стилімен жасалған бұйымдары әлемнің талай музейлерін безендіріп тұр. Батыс Ғұн империясында алтыннан жасалған 92 экспонат Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. Цирк өнеріне қатысты ат үсті ойындарының негізін ғұндар салған. Олар мұны өзімен бірге Еуропаға алып барды. Ғұндар Еуропада баспана ретінде төрт доңғалақты арба үстіне орнатылған киіз үйлерді пайдаланған. Ғұндардың кілемдері мен киіздері түрлі оюлармен өрнектелетін болған. Еуропалық аймақтарда жүргізілген археол. қазба жұмыстары кезінде ғұндардың ағаштан, қыштан, металлдан жасалған ыдыс-аяқтары мен түрлі бұйымдары табылған. Дереккөздер
Батыс Қазақстандағы 1916 Жылғы Көтеріліс

Батыс Қазақстандағы 1916 жылғы көтеріліс — Он алтыншы жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың құрамдас бөлігі. Бұрынғы Бөкей ордасын, Орал облысынан және Торғай облысынының Ақтөбе, Ырғыз уездерін қамтыды. Бұл өңірде де көтеріліс 25 маусымдағы Ресей патшасы жарлығына наразылық, болыс басшыларына, тыл жұмысына алынатындардың тізімін жасаушыларға қысым көрсету түрінде басталды. Бірақ қазақ зиялылары халықты қантөгістен, қарулы қақтығыстан сақтандыруға күш салды. Осы мақсатта Б. Қаратаев пен Ж. Сейдалин Ресей мемлекеттік думасының төрағасына арнайы хат арқылы тыл жұмысына адам алуды 1917 жылдың 17 мамырына дейін тоқтата тұру керектігі жөнінде ұсыныс жасады. Қазақ зиялылары тыл жұмысына адам беруді жақтағанымен кей жерлерде қуғын-сүргінге ұшырады. “Қазақтарды өкіметке бағынбауға шақырды” деген айыппен Бөкей ордасында Бақтыгерей Құлманов жер аударылды, ал Сейітқали Меңдешев 3 ай мерзімге абақтыға жабылды. Бөкей ордасында халық нарызылығының екпін алған жері Бірінші теңіз жағалауы округі болды. Онда бір мыңнан астам көтерілісшілерге Исатай Тайманұлының немересі Өтепқали Дінбаянұлы жетекшілік етті. Шоқпармен, мылтықпен қаруланған көтерілісшілер жергілікті билік орындарынан тыл жұмысына алынатындардың тізімін тартып алып, өртеп жіберді. Округ деңгейінен аспаған көтеріліс 30 тамызда жазалаушы әскер күшімен басылды. Көтерілісті ұйымдастырушылар ретінде Дінбаянұлы, Е. Нарынбаев, Қ. Дүтбаев, т.б. тұтқынға алынды. Орал облысының Ілбішін, Темір уездері көтерілісшілері батыл қимылдарға көшіп, жазалаушы әскерлермен қарулы қақтығысқа түсті. Ілбішін уезінің Соналы болысында Есенғали Дәуесұлы мен Бақи Жақайұлы бастаған 900-ге жуық көтерілісшілер күші басым жазалаушы әскермен ашық шайқасқа түсті. Ресей әскерінің қолына түскен көтеріліс жетекшілері Дәуесұлы мен Жақайұлы Калмыков түрмесіне жабылды. Темір уезі көтерілісшілері 29 тамызда “Ұрының қара суы” деген жерде 200 Ресей әскерімен шайқасты. Шайқаста көтеріліс жетекшісі Әкімбай (Қартқожа) қаза тапты. Ресей жазалаушылары қолға түскен көтерілісшілерді аяусыз жазалап отырды. Ілбішін уезінің Шиелі болысында 4 адам дарға асылды, Шыңғырлау болысында 4 адам ату жазасына кесілді. Гурьев уезінде жұрттың біразы Хиуа хандығының жеріне үдере көшті. Ақтөбе уезінде халық наразылығы 18 шілдеде Әкімбет болысында басталды. Ақкемер станциясы маңында бір мыңға жуық көтерілісшілер темір жолды бұзып, поездарға бөгет жасады; оларды Ақтөбеден жіберілген жазалаушы әскер қуып таратты. Ырғыз уезі көтерілісшілері Ресей өкіметін мойындаудан бас тартып, өз хандарын сайлады. Аманкөл болысында Әтіке Қаражанов, Тәуіп болысында Әйімбет Шобанов, Қызылжар болысында Айжарқын Қанаев, Бақсайыл болысында Жұмағазы Жүргенов, Талдық болысында Сиеспен Тілегенов, Белқопа болысында Көптілеу Қосқұлақов хан сайланды. 29 қараша күні Аманкөл, Тәуіп, Қызылжар болыстарының көтерілісшілері жазалаушы әскермен шайқасып, оның бетін қайтарды. Шайқас кезінде 1300-ге жуық көтерілісшілер қаза тапты. Желтоқсанда Тәуіп болысының ханы Шобанов қолға түсіп, тұтқындалды. Ырғыз уезінде көтеріліс Уақытша үкімет тұсында да өз жалғасын тапты. Дереккөздер
А. Островский атындағы Батыс Қазақстан облыстық орыс драма театры

А. Островский атындағы Батыс Қазақстан облыстық орыс драма театры – 1859 жылы Орал қаласында ашылған мәдени орталық. Тарихы Театрдың тарихы 1859 жылдан басталады. Алғаш рет Орал казак әскерінің наказной атаманы А. Столыпиннің бастамасымен құрылған. Театр труппасы 1859 жылы күзде А.Н. Островскийдің "Кедейлік кемістік емес" атты комедиясымен шымылдық ашты. Алғашқы кезде труппада әуесқой актерлар ойнады. Труппа құрамына көршілес Орынбор мен Саратов қалаларынан кәсіби әртістер шақырылды. Осы кезеңінен бастап Орал драма театры іске кірісті. Осы маусымда (1859–1860 жж.) А.Н. Островскийдің "Поздняя любовь" атты тағы бір шығармасы сахналанды, "Кэтти и Бэтти" опереттасы қойылды. Оның музыкасын атаман А.Д. Столыпин мен орыс композиторы А.С. Даргомыжский бірлесе отырып жазып шықты. Бұл кезеңдегі театр репертуарының негізі бір актілі комедиялар мен водевилдерден құралды. 1890 жылдан бастап кәсіби театрға айналды. Кәсіби кезең. Қойылымдар Қазан төңкерісінен кейін театр заман талабына сәйкес қайта құрылды. Оның сахнасында орыс классикалық драматургиясы туындыларымен қатар кеңес драматургтары А.Н. Афиногеновтің, В.Н. Билль-Белоцерковскийдің, В.В. Вишневскийдің, Н.Ф. Погодиннің, К.А. Треневтің шығармалары, сондай-ақ, шет ел әдебиетінен Ф. Шиллердің "Қарақшылары", "Зұлымдық пен махаббаты", Лопе де Веганың "Қой бастауы", тағы басқа туындылар қойылды. Театрда әр жылдары Қазақстанның халық әртісі Н.К. Ангаров, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі З.М. Акимова, т.б. өнер көрсетті. Режиссерлер Ресейдің еңбек сіңірген әртісі В.К. Данилов пен П.П. Поддубный қызмет етті. 1960 жылы театрға белгілі орыс драматургі А.Н. Островскийдің есімі берілді. XX ғасырдың 60-жылдарынан кейін театр сахнасында Островскийдің "Жылтырағанмен жылытпайдысы", "Жазықсыз жапа шеккендері", Чеховтың "Ваня ағайы" мен "Шағаласы" Н.С. Лесковтың "Мценск уезінің леди Макбеті", А.М. Горькийдің "Васса Железновасы", М.А. Шолоховтың "Көтерілген тыңы", Ғ. Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян Сұлуы", С. Мұқановтың "Шоқан Уәлихановы" мен "Ботагөзі", С. Жүнісовтің "Ажар мен ажалы", У. Шекспирдің "Ричард ІІІ-сі", Т. Уильямстің "Үміт трамвайы", Б. Нушичтің "Философия докторы", Э. Де Филиппоның "Филумена Мартуроносы", т.б. драмалық шығармалар қойылды. Театр ғимараты Ғимараты 1858 жылы тұрғызылған. 1919 жылы театр ғимараты өртеніп, спектакльдерді Александр Невский соборында қойды. 1940 жылы бұрынғы «Пушкин үйінің» орнына тұрғызылған қазіргі театр ғимараты Орал қаласындағы әдемі тарихи архитектуралық ескерткіштердің бірінен саналады. 2002-2003 жылдары театр толығымен қайта қалпына келтірілген, 305 орынға арналған жайлы және сыйымды залы бар. Бүгінгі күнде театр труппасында 30 әртіс жұмыс істейді. Дереккөздер
Батыс Қазақстан өнер институты

Батыс Қазақстан Өнер Институты Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8 Сілтеме * http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/kz/menu/show/11 * http://www.wksu.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id55&Itemid76&lang=kz Дереккөздер
Батыс Қарахан қағандығы

Батыс Қарахан қағандығы - Мәуреннахрдағы ортағасырлық мемлекет. Қарахан мемлекетінде Әли Арслан хан (қ. Әли ибн Мұса) мен Хасан Боғра хан балалары арасында билік үшін күрес үдей түсіп, бұл күрес 1041 жылы мемлекеттің Шығыс Қарахан қағандығы және Батыс Қарахан қағандығы болып бөлінуіне алып келді. Әли Арслан хан ұрпағының үлесіне тиген Батыс Қарахан қағанатының территориясы Мауераннахрды және Ферғананың батыс бөлігін қамтыды. Сырдария өңірі екі қағанаттың үнемі талас жеріне айналып, оған иелік ету қағанаттардың қуатына орай өзгеріп отырды. Батыс Қарахан қағанатының астанасы алғашында Үзкент, одан соң Самарқан болды. Мемлекет басшысы “хақан” лауазымын иемденді. Батыс Қарахан қағанатында Қарахан мемлекетіндегідей үлестік басқару жүйесі сақталды. Жоғарғы билеуші - хақан жанында басқарушы кеңсе (диуан) болды. Ол мынандай лауазым иелерінен тұрды: уәзір (ходжаий бузурга), қазынашы (әр-расаил), әскербасы (сахибшурат), пошта мен жергілікті билеушілердің қызметін қадағалаушы (сахиббарид), қаржы ісін бақылаушы (мушрифа), сауда ісі мен қолөнер өнімдерінің сапасын бақылаушы (мухтасиба), сот ісін жүргізуші (қази), діни мекемелердің мүлкін басқарушы (уақап). Іс-қағаздары түрік және араб тілдерінде жүргізілді. Батыс Қарахан қағанатында егіншілік, мал шаруашылығы, қолөнер, сауда дамыды. Ұлы Жібек жолы тармақтары Батыс Қарахан қағандығы жері арқылы өтті. Самарқан, Бұхара қалалары ислам мәдениетінің ірі орталықтары ретінде танылды. Батыс Қарахан қағанаты қалаларында мемлекет қаржыландырумен оқытатын медреселер және емдеу орындары болды. 1089 жылы Салжұқ сұлтандығының сұлтаны Мәлік шах I көп әскермен Батыс Қарахан қағанаты шекарасына баса көктеп кіріп, оның астанасы Самарқанды басып алды. Батыс Қарахан қағанаты басшысы Насыр ибн Ибраһим өзін Мәлік шахтың вассалы деп мойындауға мәжбүр болды. Сөйтіп Батыс Қарахан қағанаты салжұқтардың билігіне өтті. Салжұқтар Қарахан әулетінен өздеріне қолайлы адамдардан хақан тағайындап отырды. 1102 жылы Тараздың билеушісі Қадырхан Жабыраил салжұқтардың Мауераннахрдағы саяси үстемдігіне қарсы шықты. Бірақ ол Термез қаласы түбінде салжұқтардан жеңіліп, қаза болды. Махмұд ибн Мұхаммед билігі (1132-41) кезінде Батыс Қарахан қағанатына қарақытайлар шабуыл жасады. 1141 жылы Самарқан қаласы маңындағы Қатуан жазығындағы шайқаста Салжұқ сұлтандығының сұлтаны Санжар мен Батыс Қарахан қағанатының біріккен әскері қарақытайлықтардан жеңіліс тапты. Батыс Қарахан қағанаты қарақытайлардың вассалына айналды. XII ғасырдың ортасына қарай әрбір иелікті билеген ақсүйектер арасында таққа талас үдеп, Батыс Қарахан қағанатын әлсірете түсті. 1156 жылы Батыс Қарахан қағанатындағы билік тізгіні Шығыс Қарахан қағанатын билеген Хасан әулетінің қолына көшті. Батыс Қарахан қағанатының соңғы хақаны Оспан ибн Ибраһим болды. Ол 1212 жылы Хорезм шаһы Мұхаммед ибн Текеш қолынан қаза тапты. Сөйтіп, Мауераннахрда Қарахандар әулетінің билік жүргізуі аяқталды. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Батыс Тәңір тауы

]] Батыс Тәңір тауы — Орталық Азиядағы тау жүйесі, Тәңір тауының батыс бөлігі. Батыс Тәңір тауын Қырғыз Алатауы, Талас Алатауы, Шатқал (4503 м), Құрама, Пскем, Өгем (Угам) және Қаратау жоталары құрайды. Жоталар прекембрий мен палеозойдың шөгінді, метаморфтық және жанартаутекті жыныстарынан (тақтатас, әктас, құмтас, мәрмәр, гнейс, гранит, эффузиялық жыныстар, т.б.) түзілген. Батыс Тәңір тауы жоталары герциндік қатпарлану қозғалысына ұшырап, тегістелу (пенеплендік) процесін өткерген. Сондықтан, бұлар онша биік емес, тау бастары жайпақ, батыс беткейлері көлбеу, шығысы құлама келеді. Жер қойнауы кен байлықтарына бай. Мұнда темір, молибден, ванадий, қорғасын кентастары, тас көмір және қоңыр көмір, каолин, т.б. құрылыс материалдары өндіріледі. Мұхиттардан алыс жатқандықтан онда қуаң климат қалыптасқан. Климаты тым континенттік. Жоталарының оңтүстік-батысындағы тау аңғарларында ауаның орташа температурасы қаңтарда - 3-5°С, шілдеде 20-25°С, жоғарғы белдеулерде қаңтарда - 10-15°С және одан да суық, ал шілдеде - 10-15°С болады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері тау аңғарлары мен етегінде 150-450 мм, одан биік белдеулерде 450-800 мм. Батыс Тянь-Шань таулары Шу, Талас, Сырдария өзендерінің суайрығы болып табылады. Тау аңғарлары мен баурайларында тәлімі және суармалы егіншілік, мал шаруашылығы дамыған. Талас Алатауы мен Өгем жоталарында * Қаратау қорығы * Ақсу-Жабағылы қорығы * Сайрам-Өгем ұлттық паркі орналасқан. Сілтеме * Қазақ энциклопедиясы
Баутин

Баутин — Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ауыл, Баутин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Форт-Шевченко қаласынан солтүстікке қарай 6 км-дей жерде, Каспий теңізі жағасында орналасқан. Тарихы 1849 жылы Николаевск станицасы ретінде құрылған. 1922 жылы Маңғыстау уезінің екінші партия конференциясының өкімімен А.Е.Баутиннің есімімен ауыстырылды. Халқы Өнеркәсібі Баутин Қазақстандағы ірі балық өнеркәсібі орталықтарының бірі. Мұнда балық және итбалық аулау базасы, балық консервілеу зауыты, кеме жөндеу кәсіпорны жұмыс істейді. Зауыттың балық консервілеу, балық ұнын дайындау цехтары, итбалық терісін өңдеу, балықты бұқтыру, қаңылтыр қалбырын жасау өндірістері бар. Көлік және тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорындары жұмыс істейді. Транспорты Баутин тұрғындары облыс орталығы – Ақтау және Форт-Шевченко қалаларымен автомобиль жолы арқылы, Атырау, Астрахан қалаларымен теңіз жолы арқылы қатынасады. Инфраструктурасы Ауылда 1 мектеп- лицейі, 1 мектеп-гимназиясы /қазақша және орысша/, Маңғыстау политехникалық колледжінің филиалы, 2 балабақша, 2 дәрігерлік амбулатория, 2 кітапхана, пошта бөлімшесі, 6 қонақ үй, кафе-бар, 26 сауда нүктесі, 2 шаштараз, 3 балаларға арналған ойын алаңы, телефон станциясы, су тұщытатын қондырғы орналасқан. Ауылда көптеген шетелдік, отандық компаниялар жұмыс жасайды. Көрікті орындары Баутин ауылы өзінің тарихи мұраларымен танымал. Мысалы төменгі және жоғарғы маяктар (1863 жыл), теңізагенттігі, «Меркурий» солтүстік–кавказ компаниясы (1887 жыл), А.Е.Баутинге қойылған ескерткіш (1927 жыл), Әліби Жангелдинге қойылған ескерткіш тақта (1978 жыл), балық шаруашылығын алғашқы ұйымдастырушы Дубский Захар Кузмичтің тұрған үйі (1913 жыл). Дереккөздер
Бахр Әл-Асрар

«Бахр Әл-Асрар» – Махмұд ибн Уәлидің энциклопедиялық шығармасы. Толық атауы – «Бахр әл-асрар фи манақиб әл-ахйар» («Мейірбан адамдардың ізгі қасиеттері жайлы телегей-теңіз құпия сырлар»). Шығарма ортағасырлық парсы тілінде жазылған. Космография, астрология, география және тарихты қамтитын бұл көлемді еңбек Балх билеушісі Нәдір Мұхаммедтің тапсыруымен 1634 ж. басталып, шамамен 1640 жылдан кейін аяқталған. Әрқайсысы 4 бөлімнен тұратын 7 томдық бұл еңбектің космография, география туралы мағлұматтар беретін 1-томы мен Шыңғыс хан заманынан Аштархан әулеті билік еткен кезеңге дейінгі тарихи оқиғаларды қамтитын 6-томы ғана бізге жеткен. Шығармада Қазақ хандығы, оның негізін салушы Керей хан мен Жәнібек хан туралы маңызды мәліметтер, сонымен қатар қазақ хандары мен сұлтандарының шежіресі берілген. «Бахр Әл-Асрар» – 16 ғ-дың соңы мен 17 ғ-дың басындағы Қазақстан тарихына қатысты маңызды мәліметтер беретін құнды дерек. Қолжазбаның бір-бір нұсқасы Ұлыбританияның Іndіa offіce (Үндістан кеңсесі) кітапханасы мен Өзбекстан ғылым академиясының Шығыстану институты қорында сақтаулы. Дереккөздер
I Баһадүр

I Баһадүр — Ұлы Моғолдар патшалығының 8-ші падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың жүрежаты. I Акбардың шөпшегі. Толық атағы: Сайып-и-Қыран, Муаззам Шаһ Әлемгір Сани, Әбіннасыр Сейіт Кутубуддин Әбілмұзаффар Мұхаммед Муаззам Шаһ Әлем I Баһадүр Шаһ, Падишаһ-и-Ғази. Өмірбаяны I Баһадүр 1643 жылдың 14 қазанында Бурханпур қаласында дүниеге келді. Ол Ұлы Моғолдар падишаһы I Әлемгірдің және Бай бегімнің екінші ұлы болатын. Ағалары мен інілеріне қарағанда Баһадүр шыдамдырақ әрі тыныштырақ болғанды, сондықтан әкесінің сеніміне бөленді: I Әлемгір оны тақтың мұрагері етіп тағайындады. Әкесінің тұсында ол Деканның (1663-1673, 1678-1680), Мултан, Кабул мен Синдтің (1673-1678), Аграның (1695), Акбарабаттың (1695-1699), Лахор, Мултан мен Учаның (1699), Кабулдың (1699-1707) науаб субадары (наменгері) болды. Билеген жылдары I Баһадүр 1707 жылдың 19 маусымында 63 жасында таққа отырды. Кәрі жастағы падишаһ тек 5 жыл (1707-1712) биледі. Бастапқыда I Баһадүр тақ үшін өз ағасы әрі ізашары Мұхаммед Ағзаммен соғысты. 1711 жылы Ұлы Моғолдар патшалығына Бутан патшасы Друка Рабдже басып кірді. Патша Ұлы Моғолдарға қарсы шыққан Махендра Нарайян және Яджна Нарайян атты үнді төңкерісшілермен бірігіп, шығыстағы Дакка мен Горагат фауждары Ибраһим хан шабуыл жасады. I Баһадүр 1712 жылдың 27 ақпанында Лахор маңында 68 жасында қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Ұлы Моғолдар патшалығының ыдырауы бастады.
Баязид І

Баязид І, Найзағай (Bayezіt І Yіldіrіm) (1360 -1403) — Осман әулетінен шыққан түрік сұлтаны (1389 - 1403), қолбасшы. Әкесі Мұрат І қайтыс болған соң билік басына келіп, оның саясатын жалғастырған. Баязид І Батыс Анадолыдағы Ментеше, Айдын, Сарухан және Ирмиян бейліктерін өзіне бағындырды (1389 - 90). XIV ғасырдың 90-шы жылдары қолбасшылық даңқы жер жүзіне тараған. Баязид І Египеттегі ішкі алауыздықты шебер пайдалана отырып, Сивас сұлтандығының жерлерін, Жанық және Амасье бейліктерін, мәмлүктер қол астында болған Малатья, Эльбистан, Дивриг қалаларын өз иелігіне қосып алды. дағы Баязид сұлтан ескерткіші]] 1389 жылы 15 маусымда Косово даласында серб әскерлерін талқандап, Сербияны да өзіне қаратты. 1393-96 жылы Болгарияны, Солтүстік Македония мен Фессалинді жаулап алып, кейін Балқан түбегінде түрік үстемдігін орнатты. Еуропа елдері түріктерге қарсы крест жорығын ұйымдастырды. Бірақ 1396 жылы 25 қыркүйекте болғар қаласы Никополь маңында болған шешуші шайқаста Баязид І әскерлері жеңіске жетеді. Осы жеңісі үшін Баязидке “сұлтан әл-Рум” (Византия жерлерінің сұлтаны) лауазымы беріледі. Кейін Баязид І Босния мен Колохияны бағындырып, түрік билігін нығайтты. 1394 - 1401 жылы Константинополь қаласына бірнеше дүркін шабуыл жасады. Кіші Азияға басып кірген Әмір Темір әскерімен 1402 жылы 28 шілдеде болған, қазіргі Анкара маңындағы шайқаста Баязид І жеңіліске ұшырап, тұтқында қаза тапты. Дереккөздер
Баян (музыкалық аспап)

Баян — неміс халқының музыкалық аспабы. 1891 жылы Бавариялық шебері Г.Мирвальд қол гармониясының дизайнын өзгертті. Жаңа аспапта төрт қатарлы октавалық диапазоны бар үш қатарлы, батырмалы оң жақ пернетақта болды. Аспаптың оң жақ клавиатурасында 5-6 қатар түймелерден түзілген, диапазоны 4-5 октаваны қамтитын дыбыстық қатар, ал оң жағында 3-5 қатар түймелерден тұратын, 3-4 октаваны қамтитын дыбыстық қатар және дайын аккордтық сүйемелдер бар. XX ғасырдың басында Ресейде баян жасаудың В. П. Хегстрем, Н. З. Синицкийлер ойлап тапқан жүйелері (мәскеулік, шетелдік, т.б.) пайда болды. 1929 жылы Стерлигов баянның шартты түрдегі “дайын-таңдамалы” түрін ойлап тапты. Оның жетілдірілген соңғы үлгілері — көптембрлы “дайын-таңдамалы” баяндар. Баян жеке орындауда, сонымен қатар ансамбль, оркестрлерде де пайдаланылады. Ол музыкалық ұжымдардың, көркемөнерпаздар үйірмелерінің, сондай-ақ, көпшілік халықтың арасында да кең таралған. Дереккөздер
Баянауыл Сыртқы Округі

Баянауыл сыртқы округі – Ресей үкіметінің Сарыарқада Батыс Сібір генерал – губернаторлығы құрамында ұйымдастырған алғашқы әкімшілік аймақтарының бірі. 1833 жылы 22 тамызда құрылғанда 80 мыңдай халқы, 16 мыңнан астам шаңырағы бар 14 болысты біріктірді. Бірінші аға сұлтаны – Шоң би Едігеұлы (айдабол руынан, 1833 - 36), орынбасары – Шорман би Күшікұлы, қазылары – Боштай Тұрсынбайұлы мен Бердәлі Қазанғапұлы болды. Мұнан кейін округті басқарған аға сұлтандар: Шорман Күшікұлы (қаржас, 1836 - 37), Маман Абылаев (төре, 1837 - 38), Бопы Тәтенұлы (төре, 1838 - 40), Боштай Тұрсынбайұлы (айдабол, 1840 - 41), Бердәлі Қазанғапұлы (бәсентиін, 1841 - 42), Қазанғап Сатыбалдыұлы (1843 - 48), Әли Көксалов (төре, 1848 - 51), Ханқожа Тәтенұлы (төре, 1851 - 53), Мұса Шорманұлы Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Баяндау

Баяндау - әңгімешінің, жазушының оқиғаны өз атынан айтып беруі. Баяндау ұтымды әдіс ретінде көркем әдебиетте және әдістеме ғылымында қолданылады. Көркем әдебиеттегі баяндау жазушының шеберлігіне, тілінің табиғилығы мен ойнақылығына байланысты ұтымды көркемдік әдіс болып қалыптасқан. Әсіресе, ұлттық қазақ прозасындағы бұл әдіс шығармаға дәстүрлі әңгімешілдік сипат дарытатын пішім ретінде бағаланып жүр. Әдістеме ғылымындағы баяндау - оқу материалының мазмұнын белгілі жүйемен әңгімелеп түсіндіру тәсілі. Баяндау барлық сыныптарда, әр түрлі (көбінесе, гуманитарлық) пәндер бойынша қолданылады. Баяндау әдісін қолдануда оқушыларға оқу материалын неғұрлым толық, ғылыми нанымды әңгімелеу көзделеді. Жаңа сабақты өткен сабақпен байланыстыру, пікірлесу, әңгімелесу, көрнекілік тәсілдерін пайдалануға болады. Ұтымды қолданылған баяндау әдісі оқушылардың сабаққа ынта-ықыласын, белсенділігін арттырады. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне, қабылдау, ойлау қабілеттеріне қарай баяндаудың алдын ала логикалық жоспары жасалады. Баяндау төменгі сыныптарда 10 мин-қа дейін, жоғарғы сыныптарда 25 минутқа дейін созылады. Баяндау әдісімен сабақ өткізуде мұғалімнің әңгімелеу шеберлігі, сөзінің әсерлілігі зор маңызға ие болады. Дереккөздер
Баяндүр

Баяндүр - қазіргі Моңғолия жерінде ерте орта ғасырда болған түркі тілдес тайпа. Кейін Баяндүр тайпасының басым тобы батысқа қарай ауа көшіп, қазіргі Қазақстан жеріне келіп орналасқан. Бір тобы қимақтар, ал басым көпшілігі оғыздардың құрамына енген. Қорқыт ата кітабындағы Баяндүр хан туралы жыр осы тарихи кезеңде туған болуы мүмкін. XIV - XV ғасырларда оғыздар құрамындағы Баяндүр тайпасы Кіші Азия тарихында маңызды рөл атқарды. Осы тайпадан шыққандар Аққойлы мемлекетін құрған. Баяндүр тайпасы түрікмендердің арасында жеке ру ретінде сақталынып қалған. Дереккөздер
Баян-Өлгий Аймақтық Театры

Баян Өлгий аймақтық театры – Моңғолияның Баян Өлгий аймағындағы қазақ музыкалы драма театры. 1940 - 45 жылы аймақтық клуб, 1956 жылдан бастап ұлттық музыкалық драма театры ретінде жұмыс істей бастады. Театр өз шымылдығын тұңғыш рет М.Құрманханның “Кезең үстінде” пьесасымен ашты. Аймақтық театр сахнасында Мұхтар Әуезовтің “Еңлік - Кебек”, Ғабит Мүсіреповтің “Ақан сері - Ақтоқты”, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”, Әбділда Тәжібаевтың “Жалғыз ағаш орман емес”, Ә.Әбішевтің “Бір семья”, Ш.Хұсайыновтың “Көктем желі”, Қалтай Мұхаметжановтың “Құдағи келіпті”, Ч.Чимэдтің “Жүрек әмірімен” және “Гудок дауысы”, Б.Ақтанның “Жамал мен Ермалай”, М.Құрманханның “Жасыл дөң”, “Тұлба шөл шайқасы”, пьесаларымен қатар Е.Г.Брусиловскийдің “Қыз Жібек”, Д.Дамдисурэннің “Жұмбақ төбелер”, М.Құсайынұлының “Керім-ау, айдай” атты опералары да қойылған. Театр құрамында хор, драма, балет кластары мен ұлт аспаптары оркестрі жұмыс істеді. Театрда әр жылдарда қазақстандық белгілі музыка мамандары Х.Тастанов, А.Мырзабеков, М.Әубәкіров кеңесшілік қызмет атқарып, жоғары дәрежедегі өнер биігіне көтерілуге үлес қосты. 1990 жылы театрдың жылжымалы сахнасы бар жаңа ғимараты пайдалануға берілді. Дереккөздер
Баян қаған

Баян қаған (т.ж.б. - 730) - Еуропада VI - VIII ғасырларда болған Уархун қағандығының ең әйгілі басшысы. 454 жылы Еділ (Аттила) патша өлген соң, Батыс Ғұн мемлекеті ыдырады. Алайда VI ғасырда Хунгария (Мажарстан) жерінде ғұндардың, яғни Еділдің ізбасарларының жаңа мемлекеті пайда болды. Бұл мемлекет өздерінің билеушісі Уар батырдың есімімен аталуына байланысты барлық деректерде “Уархундар мемлекеті” деп жазылған. Уархун ордасының аса күшейген тұсы Баян қаған басқарған кезі болды. Еуропаның көп халқын өз құрамына кіргізіп, Византияны көп жылдар бойы салық төлеуге мәжбүр еткен. Баян қаған сол кездері Арал өңіріндегі тарнияқ, котзагер, забендер атты 3 тайпаны өзіне шақырып алып, қағандықтың қуатын арттырған. Бұл тайпалар қазақ даласында VI ғасырдан соң аталмайды. Осыған қарағанда, олардың түгелдей Еуропаға кетіп, Баян қаған ордасына қосылғандығы шындыққа саяды. Тарих ғылымында қазақ және басқа халықтар құрамындағы арғын тайпасының тарихы осы Уархун дардан басталады деген де пікір бар. Баян қаған мен оның ордасы туралы неміс және латын тілдерінде көптеген еңбектер жазылған. Дереккөздер
Бәдік

Бәдік - тұрмыс-салт жырларының бір түрі. Алғашқыда ауру адамды немесе малды емдеу мақсатында айтылған. Бәдік “Көш-көш” деп басталып, “көш-көш” деп аяқталады. “Асқар-асқар тауға көш, ағыны қатты суға көш, айнала соққан желге көш, иесіз қалған жұртқа көш” деп, ауру адамның дертін өлеңмен арбап, қуып шығуға тырысқан. Себебі бақсы-балгерлік нанымға байланысты халық әр аурудың “иесі” бар деп түсінген. Бәдік әдетте кешке қарай, іңір қараңғысында орындалған. Бірте-бірте бәдікті қыздар мен жігіттер тобы болып бөлініп айту салты шыққан. Ақырында бәдіктің атқаратын міндеті түбірімен өзгеріске ұшырап, қыз-жігіттің арасындағы айтыс, ойын-сауық түріне айналған. Ә. Диваев жазып алған: “Айт дегеннен айтамын-ау, бәдікті, Қара мақпал тоным бар барша әдіпті. От оттамай, су ішпей, жата берсе, Бәдік емей, немене бір кәдікті. Ай, көш! Бәдік, бәдік деседі, Бәдік желдей еседі. Асқар, асқар тауларға, Ағыны қатты суларға, Айнала соққан құйынға, “Ай, көш!” десе, көшеді. Ай көш!…” деген Бәдік өлеңнің алғашқы шумағы негізгісі де, соңғы жеті буынға құрылған бөлігі әннің қайырмасы іспетті. Көпшілік боп айтатын мұндай бәдік өлеңдерде ауыз әдебиетінің дәстүрлері сақталған. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Бәйбіше

Бәйбіше - түркі тектес халықтардың тұрмыс-салтында, отбасылық дәстүрінде қалыптасқан жұбай мәртебесі. Бәйбіше - ер азаматтың бірінші әйелі, отбасында отағасыдан кейін билік жүргізеді. Бай, бише деген екі сөздің бірігуінен шыққан (бай - күйеу, отбасының басы, үлкені; бише - оның жұбайы, жан күйер ақылшысы, үй ішінің әміршісі). Қазақтың дәстүрлі құқықтық ережесі бойынша, жігіттің алғаш құда түскен қалыңдығын босаға аттатпай тұрып, басқа қызға құда түсуге немесе үйленуге қатаң тыйым салынады. Бұл тәртіпті бұзған адам түйе бастатқан бір тоғыз айыбын төлейді және кейін түскеніне қарамастан, бірінші қалыңдығын бәйбіше деп жариялауға міндеттенеді. Сондай-ақ, егде тартқан, ел анасы болған ақылшы, беделді әйелдерді де құрметпен бәйбіше деп атаған. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Бәйте Ғибадатханасы

Бәйте ғибадатханасы – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген, сарматтар заманынан сақталған тарихи ескерткіш, киелі орын. Орналасқан жері Маңғыстау ауданы, Сайөтес ауылынан солтүстік-шығыс бағытта 50 км, Бейнеу–Ақтау темір жолының 56 және 57 бекеттерінің аралығында орналасқан. Зерттелуі Ескерткіш 1983 жылдан белгілі болған. 1988 жылға дейін Мәскеу археологиялық институтының Волга–Урал экспедициясы зерттеген. 1990 жылдан Қазақстан Археологиялық институтының Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі З. Самашев) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Үстірт пен Доңызтаудың солтүстік шыңдарында болжам бойынша массагеттік этникалық топқа жататын қарулы жауынгерлерді, оның ішінде әйелдер де бар, сомдаған мүсіндер бар жаңа ғибадатханалар ашылған болатын. Бұл ескерткіштер көне көшпенділердің монументтік өнерінің үстірт-маңғыстаулық ошағын жекелей қарастыруға мүмкіндік береді. Маңғыстау ауданында ғибадатханалық құрылыстың қалдықтары табылды. Ғибадатхананың ішкі-сыртқы қабырғаларында рулық белгілер мен суреттер молынан салынған. Олардың пайда болған уақытын анықтау өте күрделі. Болжам бойынша, таңбалардың көп бөлігі алан кезеңіне жатады. Ғибадатхана сипаты Ескерткіш солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай тізіле орналасқан үш ғибадатханадан тұрады. Біріншісі 50 мың м 2 алаңда. Негізгі бөлігі - биіктігі 3 м-ден астам, қолдан қаланған, топырақ басып қалған оба. Айналасында кішігірім бірнеше үйінділер бар. Оңтүстігіне таман құрбандық шалып, еске түсіру рәсімін жасайтын 15-тен астам тас шеңберлер орналасқан. Осы тұста аумағы 100х50 м 2 алаңда тас мүсіндердің 25-тен астам қалдықтары сақталған. Оның ішінде үшеуінің алғашқы орнатылған орны табылған, олардың беті солтүстікке және батысқа қаратылғаны анықталды. Екінші ғибадатхана осы арадан 1,5 км оңтүстік-батыста. Әлі толық зерттелмеген. Мұнда тас қашайтын шеберхана қалдығы, мүсіндерді жасауға қажетті тас қопарып алынған орын табылды. Үшінші ғибадатхана біріншісінен оңтүстік-батысқа қарай 5 км қашықтықта. Оның да аумағы 50 мың м 2 . Негізгі бөлігінің биіктігі 3 м-ге жуық, іші-сыртын топырақ түгел басып қалған. Қабырғалары арнайы қашалған текше тастардан қаланған. Төбені ұстап тұратын ортадағы жалпақ тіреу ғибадатхананы төрт бөлікке бөлген. Біреуінде жалпақ тас баспалдақ орнатылған. Едені тегіс, жалпақ тастар төселген. Ғибадатхананың ішінде құрбандық шалатын тастан жасалған сәкі бар. Қабырғаларына сарматтардың сызып салған дәстүрлі таңбалары мен жыланның, бұғының, арбаның, балықтың, садақ атқан адамдардың әр түрлі cуреттері табылды. Бұл бейнелер тас мүсіндерде де кездеседі. Тас мүсіндер қарулы жауынгерлерді бейнелейді. Сол қолдары шынтағынан бүгілген, ал оң қолдары түзу. Әскери адамдардың мүсіндері топ-топ болып орналасқан. Ғибадатхананы б. з. б. 4 - 3 ғасыр мен б. з. 3 ғасыр аралығындағы кезеңге жатқызуға болады. Ғибадатхана көріністері Дереккөздер
Ноян Ахмедиярұлы Бәйтенов

Бәйтенов Ноян Ахмедиярұлы (25.11.1934, Алматы - 17.12.1993, сонда) - ғалым, техника ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Арғын тайпасы Қаракесек руы Бұлбұл бөлімінен шыққан. Қазақ кен-металлургия институтын бітірген (1957). 1957-1959 жылы Шыршық қатты қорытпалар комбинатында (Өзбекстан) инженер, 1959-1961 жылы Қазақстан ғылым академиясының металлургия және кен байыту институтында аспирант, 1969-1993 жылы зертхана меңгерушісі болды. Бәйтеновтің негізгі ғылыми зерттеулері құрамында титаны бар шикізатты және пигментті титан қос оксидін алуға, титан тетрахлориді конденсациясын жетілдіруге және оны қоспалардан тазартуға, қышқылмен шаймалау әдісі арқылы ильменит концентратынан рутилді, көмір ванадий кектерін шаймалауға, сондай-ақ, целестин концентратынан стронций тұзын алуға, титан өндірісіндегі үймелерді пайдалану мақсатында хлоридті термолиздеу мәселелеріне арналған. Ол шикізатты кешенді пайдаланудың жаңа технологиясын жасады, сондай-ақ, хлорлы металлургия саласында жаңа ғылыми бағыттың негізін қалады. КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1988 жыл). Дереккөздер
Фазылхан Бәйімбетұлы Бәйімбетов

Бәйімбетов Фазылхан (22.12.1939 жылы туған, Қостанай облысы Жангелді ауданы Алтынсары ауылы) - ғалым, физика – математика ғылымдарының докторы (1985), профессор (1988), Қазақстан Ғылым Академиясының коррекция мүшесі (1995). Новосибирск мемлекеттік университетін (1963), Тбилиси мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1968) бітірген. 1963 - 1973 жылдары Қостанай педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1973 - 1999 жылы ҚазМУ-де доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1990 -1992) болды. 1999 жылдан проректор. 1994 - 1995 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының физика - математика ғылымдары бөлімшесінің академикалық - хатшысының орынбасары болды. Бәйімбетовтің негізгі ғылыми еңбектері заттардың сұйық, газ тәрізді және плазма күйлерінің физикасына, плазмадағы және тығыз газдағы тасымалдау процестері мен релаксациялық құбылыстардың кинетикалық теориясын зерттеуге арналған. Сілтеме * http://kaznu.kz/kz/3030/page * http://www.biografia.kz/famous/3277 Дереккөздер
Мұхтар Мұқашұлы Бәкенов

Бәкенов Мұхтар Мұқашұлы (6.7.1933 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 11.07.2018) - ғалым, геология-минералдық ғылымдардың докторы (1983), профессор (1985), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1989), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1985). ҚазМУ-ді бітірген (1956). Ақшатау кен басқармасында геолог (1956), 1956 - 1960 жылдары Майқайың кешендік геологиялық - барлау экспедициясының геологы, аға геологы, 1960 - 1984 жылдары Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аспирант, кіші ғылыми қызметкер, доцент, декан, проректор (1985-1990), 1990 - 1992 жылдары Қазақстанның Геология және жер қойнауын қорғау комитетінің төрағасы қызметкерін атқарған. 1992 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның сирек және асыл металл кендерін зерттеуге арналған. Бәкенов бұл кендерді формациялық - генетикалық топқа бөлудің жаңа ғылыми негізін және металлогендік аудандастырудың жаңа принциптерін ұсынды, кентас түзілуінің эндогендік аймақтылығының сұлбасын жасады, асыл металдардың геохиммиялық орналасуының жаңа түрлерін тапты. «Құрмет» орденімен (2004); «Қажырлы еңбегі үшін» (1970), «Жер қойнауын барлауы үшін» (1970), «Қызметі үшін» (2004), «ҚР Білім беру ісінің үздік қызметкері» (2003), «ҚР Жер қойнауының үздік барлаушысы» (2002), «Республика алдындағы қызметі үшін» (1985), «Еңбек ардагері» (1993), «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске алпыс жыл» (2005) медальдарымен; КСРО Геология министрлігі белгісімен (1991); «Білім» қоғамының құрмет (1970, 1973), «Көп жылдық жемісті ғылыми-педагогикалық еңбегі үшін» (1973), «Геодезикалық және картакескіндемелік мамандықтарының топограф мамандарын дайындау табысы үшін» (1979), «ҚазКСР 60 жылдығына байланысты байланыс және оқу-тәрбие жұмыстарындағы жеткен табыстары үшін» (1980), Жоғары білім беру министрлігінің (1973, 1980, 1983, 1993), Білім беру министрлігінің, Гылыми мекемелер мен жоғары мектеп, ағарту қызметкерлері кәсіподақ ОК (1983), ҚазПТИ (1983, 1990, 2001, 2002), Халыққа Білім беру министрлігінің (1993), «Ғылыми және оқу-тәрбие ісіндегі табыстары үшін» (2001, 2004), Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ (2002) грамоталарымен марапатталған. Академик Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты (1980, 2004). Калгари қаласының Құрметті азаматы (Канада). ҚазКСР Еңбек сіңірген ғылыми қызметкері (1984). Сілтеме * http://portal.kazntu.kz/moodle/user/view.php?id535&course1 * http://biblus.ru/Default.aspx?auth=19j28i0a3 Дереккөздер
Бәкі

Бәкі - серіппемен ашылып-жабылатын, асыл болаттан соғылған шағын өткір пышақ. Оны шаппа деп те атайды. Түркі тектес татар, башқұрт тілдерінде вәке, бәке, мәкі деген сөздер ойық, жырық деген мағынада айтылады. Бәкі сөзінің түп төркіні содан шыққан болу керек. Кей жерлерде қазақтар сақал - шаш алатын ұстараны да бәкі деп атаған. Бәкі жабық күйінде қалтаға салып жүруге өте қолайлы. Былғарыдан тіккен қынға салып, белбеуге іліп те жүреді. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жұбаныш Бәрібаев

Жұбаныш Бәрібаев (21.10. 1898, бұрынғы Алматы облысы, Қарасай ауданы, Көлащы ауылы - 15.3.1927, Алматы) - мемлекет қайраткері. Сары Үйсін руынан шыққан. * Верный ер балалар гимназиясын бітірген (1915). * Он алтыншы жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты. * 1918 жылы РКП(б) мүшесі * Нарын уездік (қазіргі Қырғыз Республикасында) әскери ревкомның төрағасы болды. * 1919 жылы қызыл әскер қатарына алынып, Жетісуда ұлттық әскери бөлімдер ұйымдастыруға араласты, мұсылман коммунистерінің Жетісу облысы бюросы төралқасының хатшысы болып сайланды. * 1920 жылы Піспек уездік (қазіргі Қырғыз Республикасында) атқару комитетінің төрағасы, Түркістан коммунистік партиясының облыстық мұсылман бюросының осы уездегі өкілі, Түркістан ОАК Жетісу облысы қазақ және қырғыз босқындарын орналастыру жөніндегі ерекше комиссияның төрағасы. * 1921 - 23 жылдары Жетісу облысы РКП(б) комитетінің жауапты хатшысы және облыстық атқару комитетінің төрағасы, * 1924 - 26 жылдары Жетісу облыстық партия комитетінің 1-ші хатшысы қызметтерін атқарды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://e-passport.aocnit.kz/index.php?optioncom_k2&viewitemlist&taskcategory&id371:%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF&Itemid29&langkz Жұбаныш Бәрібаев атындағы орта мектеп] * [http://www.ktk.kz/kz/news/video/2008/10/29/301 Белгілі мемлекет және қоғам қайраткері 29 жасында қыршын кетіп, бар ғұмырын ұлт рухына арнаған Жұбаныш Бәрібаевтың туғанына 110 жыл.]
Бәрібаев ауданындағы көтеріліс

Бәрібаев ауданындағы көтеріліс — 1930 жылы наурызда Алматы облысының солтүстік - батысында, Балқаш көліне іргелес, бұрынғы Бәрібаев, қазіргі Балқаш ауданына қарасты Бақалы деген жерде болған шаруалар көтерілісі. Кеңес өкіметінің ұжымдастыру, жаппай қуғын-сүргін саясаты мен ашаршылық қаупіне шыдамаған жергілікті шаруалар сол кездегі облыстың Ақсу, Алакөл, Сарқан аудандарында көтеріліс басталғанын біліп, ұйымдасқан қарсылыққа шықты. Бақалы ауылы тұрғындары – Ахметжанов Құсмади, Ибрагимов Құрамыс, Сауқымбаев Жақыпбай 100-ден астам адамды ұйымдастырып, көрші ауылдарға үгітшілер жіберді. Көтерілісшілер 25 наурызда отрядқа бірігіп, Бақалы коммунасын басып алды, ауылдық кеңесті таратып жіберді. Елден күшпен жиналған 100 пұт астықты, 100 бас жылқыны, басқа да мал мен мүлікті жұртқа таратып берді. Алматы мен Семейден әскер күшін шақыртпау үшін көтерілісшілердің арнайы тобы Балқаш жағындағы телефон байланысының сымдарын үзіп, темір жол табанының алты буынын босатып, алып тастады. Мыңқұм деген жердегі 10-ауылды басып алды. Көтеріліс басшысы Қ. Ахметжанов Қытай шекарасынан өтіп кеткен босқындармен, Ақсу көтерілісшілерімен байланыс жасап, бірлесе қимылдауға тырысты. Бірақ әскер күштері алдын-ала шекараны нығайтып, оған жол бермеді. Шекарашылар Қытай жағынан көмекке келмек болған қазақ отрядын қолға түсірді. Бәрібаев ауданындағы көтеріліс 1930 жылы сәуірдің бас кезінде ОГПУ-дің 50 адамдық қарулы жедел әскери отрядының күшімен басылды. Ауданға арнайы үкімет комиссиясы барып, жағдайды қалпына келтіру шараларын қарастырды. Көтеріліс басшылары Қ. Ахметжанов, Ж. Сауқымбаев аз топпен Қытайға өтіп кетуге әрекет жасап, бірақ қолға түсті. Бәрібаев ауданындағы көтерілісіне белсенді қатынасқан 29 адам жауапқа тартылып, оның 12-сі ОГПУ “үштігінің” 1930 жылы 12 желтоқсандағы үкімімен атылып, 16 адам 3 жылдан 10 жылға дейін сотталды, 1 адам 3 жылға Сібірге жер аударылды. Дереккөздер
Бәсекелестік

Бәсекелестік *1) биологияда - туыстық жағынан жақын бір немесе әр түрге жататын организмдердің тірі қалу мүмкіндігі үшін бір-бірімен күресуі. Ол үшін өсімдіктерге күн сәулесі түрінде алатын, ал жануарларға әртүрлі қоректік материалдар түрінде алатын энергия қажет. Бұл күресте жеңіп шыққандар ұрпақ қалдыру мүмкіндігіне ие болады, жеңілгендер жойылады. Сөйтіп, түр ішіндегі бәсекелестіктің негізгі нәтижесі таралымдық түрдің қалыптасуымен аяқталады (қ. Дивергенция). Түр ішіндегі бәсекелестік көп жағдайда жекелеген жануарлардың немесе олардың топтарының өз танаптарын қоруынан байқалады. Сондай-ақ, ұя салу және жұптасу, яғни, жұптасатын серігі үшін Б. болады. Ал өсімдіктер арасында бәсекелестік негізінен жарық үшін жүреді. Тым жиі өскен өсімдіктер бірін-бірі көлегейлейді. Бұл құбылыс кейбір ауыл шаруашылық дақылдарынан (сәбіз, қызылша, т.б.) анық байқалады; *2) психологияда - жеке адамдар мен топтар арасындағы қарым-қатынастың түрі. Бәсекелестік белгілі бір мақсатқа жету жолындағы жарыс, тартыс түрінде көрінеді. Ол өзара ынтымақтастыққа, ізгі ниеттілікке негізделмеген жағдайда ашық соғысқа, бақталастыққа ұласады. Бәсекелестік адамның жетістікке жетуіне өз септігін тигізіп, пайдалы қызмет те атқарады; *3) экономикада, қазақша Бәсеке. Сілтеме: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd9&ved0CG8QFjAI&urlhttp%3A%2F%2Fen.academic.ru%2Fdic.nsf%2Fcide%2F149985%2FRivalry&eiILQKTvyxGYeCOtHvtJoB&usg=AFQjCNFskFNx2NMmYnRu-bHL_PEpXMiSYw Rivalry] Дереккөздер
Төлеу Құлқаманұлы Бәсенов

Бәсенов Төлеу Құлқаманұлы (12 қыркүйек 1909 жыл, қазіргі , Ақтөбе облысы – 4 мамыр 1976 жыл, Алматы) — тұңғыш қазақ архитекторы, Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы, КСРО Архитектура Академиясының коррекция мүшесі (1950). Бәсенов Қазақстанда қазіргі архитектуралық мектептің негізін салып, Архитекторлар одағын ұйымдастырушылардың, архитектура саласындағы алғашқы ғалым-педагогтардың бірі болды. Санкт-Петербург азаматтық инженерлер институтын бітірген (1933). 1933–1937 жылдары Жамбылда, Алматыда, Қырғызстанда қызмет етті. 1937–1941 жылдары Алматы қаласының бас архитекторы, 1944–1954 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы архитектура басқармасының бастығы, 1958–1976 жылы Құрылыс істері жөніндегі мемлекеттік комитетіті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Ол Алматы қаласының бас жоспарын, Мәскеудегі халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіндегі Қазақстан павильонын, Алматыдағы Достық даңғылының бас жобасын (1968–1969), Халықаралық Алматы әуежайының бірінші кешенін (1936–1937), Қазақ опера және балет театрының үйін (1941), Аманкелді ескерткішінің архитектуралық жоспарын (1949–1951), тұрғын үйлерді жобалалау жұмыстарын кәсіби шеберлікпен орындап шықты. Батыс Қазақстан архитектуралық ескерткіштерін зерттеп, Ембі, Маңғыстау, Үстірт аймақтарындағы мемориалды-ғұрыптық тарихи құрылыстардың ерекшеліктеріне ғылыми талдау жасады. Бәсенов «Сам аймағындағы архитектуралық ескерткішер» (1947), «Қазақстан архитектурасындағы өрнектер» (1957), «Архитектура және қала құрылысы» (1974), т.б. еңбектердің авторы. 1997 жылы Қазақ мемлекеттік архитектура және құрылыс академиясының үздік студенттеріне Төлеу Бәсенов атындағы диплом тағайындалған. Қолданылған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы