kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гептод

Гептод (Hepta — жеті электрод) — жеті электродтан, яғни катод, анод және екі басқарушы, екі экрандайтын және қорғаушы немесе антидинатрондық шамдардан тұратын XX ғасырдың 30-жылдарында ойлап табылған электрондық шам. Негізінен, супергетеродинді радиоқабылдағыштарда электр тербелістердің (сигналдың) жиілігін басқару, оларды қосымша генератордың (гетеродиннің) электрлеуі үшін қолданылады. Гептод араластырғыш шам ретінде жұмыс істегенде сигнал бірінші (катодтан бастап санағанда) басқарушы торға беріледі, ал тербелістер сыртқы гетеродиннен үшінші торга (ол да басқарушы) беріледі; осының нәтижесінде жиілігі гетеродин мен сигнал жиіліктері айырымына тең тербелістер пайда болады. Дереккөздер de:Elektronenröhre#Heptode
Басқарушы электрод

Басқарушы электрод (Управляющий электрод) — көбіне электрондық сәулелік түтікшелердің (ЭСТ) электрондық зеңбіріктерінде қолданылатын, катодтан кейін орналасып, одан шығатын электрондар ағынын реттеп отыратын, кейде модулятор деп аталатын, ортасында дөңгелек тесігі бар жазық диск түріндегі электрод. Оның кернеуін өзгерте отырып, катодтан шығатын электрондар мөлшерін, қозғалысын реттеп, ЭСТ-дің экрандағы сөуле жарық тылығын өзгертуге болады. Дереккөздер
Программалық жасақтаманың архиві

Программалық жасақтаманың архиві (Архив программного обеспечения) — программалық жасақтаманы және тиісті құжаттаманы тұрақты архивтік сақтауға арналған программалық жасақтаманың кітапханасы. Дереккөздер
Дастарбасы тауы

Дастарбасы – Қожатоғай ауылдық округі аумағындағы тау. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы Қожатоғай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 592 м, салыстырмалы биіктігі 90—120 м. Тау батыстан шығысқа қарай 7 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық. Геологиялық құрылымы Тау құмтас, туф кумдақтарынан және эффузивті тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Етегінде жусан, қылқан, боз, қоңырбас, көкпек, бұйырғын өскен. Бұл өңір мал жайылымы саналады. Бөктерінде қыстаулар бар. Дереккөздер
Дыбысты канал

Дыбысты канал - мұхит суының кабатындағы зона. Мұнда дыбыстың жылдамдығы алдымен терендеген сайын азайып отырады да, одан кейін қысымның өсуіне байланысты жоғарылап кетеді. Бұл зонада күшейген дыбыс толқындары оның шегінен шыға алмайды, өйткені олар ирендей отырып, Дыбысты каналдың осіне қайтып оралады. Қоңыржай және тропиктік ендіктердегі суларда Дыбысты канал, әдетте, 30—200 м-ден (жоғары шекара) 3000—5000 м-ге дейінгі (төменгі шекара) қабатты қамтиды. Осындай каналға түскеннен кейін дыбыс мыңдаған км-ге дейін жетеді. Дүниежүзілік мұхитта Дыбысты канал акустикалық сигналдарды өте алысқа беру үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Программалық жасақтаманың сенімділігі

Программалық жасақтаманың (бұйымның) сенімділігі (Надежность программного обеспечения (изделия); software (program) reliability) — өзіне жүктелген міндеттерді орындауға сұраныстар келіп түскен кезде программалық жасақтаманың оларды орындауға қабілеттілігінің сипаттамасы; программалық бұйымның өр түрлі жағдайларда жұмыс істеу кезінде сол бір ғана нәтижелерді беру қасиетін сипаттайтын сапа көрсеткіші. Программаның сенімділігі мен дұрыстығы бірдей ұғымдар емес. Дереккөздер
Діндер географиясы

Діндер географиясы - әр түрлі діндердің таралуын, олардың жергілікті ерекшеліктерін, халықтың экономикалық және әлеуметтік жағдайларымен, этностық құрылымымен, әдет-ғұрыптық дәстүрлерімен байланыстарын зерттейтін географияның бөлімі. Діндер географиясы мәдениеттің аумақтық ерекшеліктері мен ортақтығын, мәдени дәстүрлердің шығу тегі мен тұрақтылығының дәрежесін, тұрмыс-тіршіліктеріндегі айырмашылықтарды, шаруашылықтың дәстүрлі нысандарымен байланыстарын, демографиялық мінез-құлқын жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Шертай Әмірбеков

Шертай Әмірбеков (11.12. 1939 жылы туған Коммунизм ауылы) — спортшы, жаттықтырушы. "Буревестник" ерікті спорт коғамының, облысы "Южный Казахстан" газеті ұйымдастырған жарыстардың бірнеше дүркін жеңімпазы. 1981 жылдан облысы спорт шеберлігін шындау мектебін басқарады. Осы мектептің түлектері Әмірбеков жаттықтыруымен Әлем кубогінің, Азия, Олимпияда ойындарында жүлделі орындарға ие болған. Олар: Нелли Ким — гимнастикадан Олимпиада чемпионы, Андрей Макаров — ауыр атлетикадан Азия ойындарының чемпионы, т.б. Дереккөздер
Сараптау жүйесі

Сараптау жүйесі (білімдерге негізделген жүйе) (экспертная система (система, основанная на знаниях); expert system, knowledge-based system) — ережелер мен шығару механизмдерінің жинағы бар білім базасын қамтитын жасанды интеллект жүйесі. Бұл жинақ ережелер мен пайдаланушыға ұсынылатын мәліметтердің негізінде жағдайды білуге, диагноз қоюға, шешімді тұжырымдауға немесе әрекетті таңдауға нұсқау беруге мүмкіндік тудырады; белгілі бір ғылым саласындағы маманның (мысалы , медицина, энергетика саласында) білімі мен тәжірибесін компьютерде жинақталған білімдер базасы арқылы модульдеп көрсететін зерделік программа. Осындай программа көмегімен маман емес адамның өзі сарапшымен ақылдаспай-ақ, шешім қабылдай алады. Білімдер базасын оңын ережелерімен және нәтиже алу, шешімге келу тәрізді мүмкіндігімен бірге пайдаланатын, осы заңдылықтар көмегімен практикадан алынған нақты мәліметтерді енгізіп, солардың негізінде жағдайды болжауға, мысалы, диагноз қоюға, белгілі бір шешім қабылдауға ұсыныс жасауға мүмкіндік беретін программа немесе жүйе. Берілген ақпаратты бұрын енгізілген ережелер арқылы талдаудан кейін шешім қабылдауды жасақтайтын программалар кешені. Дереккөздер
Берікбол Көпенұлы

Берікбол Көпенұлы (1862, Абай облысы, Абай ауданы, Мұқыр ауылы-1932,Абай облысы, Абай ауданы, Мұқыр ауылы) - әнші-ақын, күйші, биші әрі қуақы, өнерпаз. Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан. Аяғына бақан байлап аттылымен жарысқан. Ағашаяқ өнеріне Әуезов жас күнінен тәнті болған. Онымен талай рет кездесіп, Абай әндерін, ол туралы әңгімелерін естіген. Ол Абай туралы зерттеулерінде ұлы ақын мұрасын жинап, насихаттаушылар қатарында ағашаяқ есімін де құрметтеп атап, «Абай жолы» роман-эпопеясында әнші-өнерпаз ретінде суреттеген. Ағашаяқ шығарған «Ағашаяқ» әнін Әміре Қашаубаевтың Семейде ойын-сауық кештерінде орындағанын Әуезов талай рет естіген. Дереккөздер
Ақиқат сыйы

"Ақиқат сыйы" - тарихи- әдеби шығарма. Түпнұсқасы сақталмаған. 14—15 ғ-да жасалған 3 түрлі көшірмесі бар. Оның ішінде ең ескісі —1444 жылы Самарканда Арсылан Қожа тархан Әмірдің жазу шебері Зәйнүл Әбідін бин Сұлтан Бақыт Журжани Құсайынның көшіріп жазған нұсқасы. Хатқа түскен нұсқасының жалпы көл. — 508 жол. Бұл мұра қазір Стамбұлдағы Айя—София кітапханасы қорында сақтаулы; екінші нұсқасы Стамбұлда 1480 жылы Шайх зада Абд ар-Раззақтың ұйғыр және араб жазуымен көшірген, 506 жолдан тұратын үлгісі. Парсыша, тәжікше түсініктемелері бар, Стамбұлдағы Айя-София кітапханасында сақтаулы бұл жәдігерлікті Н.Әсім 1915 жылы, ал Қ. Махмудов 1972 жылы жариялаған; "Ақиқат сыйының" үшінші арабша нұсқасы 14 ғасырдың аяғында немесе 15 ғасырдың басында 524 жол өлең көлемінде көшірілген. Ол Стамбұлдағы Топ-Қапы сарайында сақтаулы. Сол сияқты "Ұзын көпірдегі Сейіт Әлі" кітапханасынан табылып, Анкара кітапханасына табыс етіліп, кейіннен мүлдем жоғалып кеткен Ахмет Жүгінеки мұралары туралы да дерек бар. Анкарадағы Маариф кітапханасынан табылған (кол. 4 бет), Берлиндегі Ғылым академиясында сақтаулы тұрған (1 бет) өзге нұсқалары кең көлемде таралғанын дәлелдейді. 15 ғ. түпнұсқасындағы фотокөшірмесі, транскрипциясы, қазақ тіліндегі қара сөзбен жолма-жол және өлең түріндегі аудармасы 1985 жылы жарық көрді. Белгілі филологтар "Ақиқат сыйының" Ә.Құрышжанов, Б.Сағындықов қазақша тәржімасын жасаған. Дереккөздер
Геркон

Геркон — герметизацияланған шыны баллон ішіне қойылған ферромагниттік материалдан жасалған серпінді түйіспелері бар ажыратып қосқыш. Баллон ішінде (оның диаметрі 6 мм, ал үзындығы 50 мм) әр түрлі қысымдағы вакуум немесе газ болады. Бос ұштары бірнеше ондаған немесе жүздеген мкм аралықпен бөлінген Геркон түйіспелері баллонның сыртына орналастырылған электромагнит немесе тұрақты магнит өрісі әсерінен бір-біріне түйіседі. Дереккөздер fr:Interrupteur#Magnétique
Дробышев сызғышы

Дробышев сызғышы - координаталар торын қағаз бетіне салу үшін қолданылатын, ені 50 мм, қалыңдығы 5 мм-лік сызғыш. Жоғары сапалы жезден жасалған, бір жақ шеті мен қыры қиғашталған және аралары 10 см-ден межеленген тік бұрышты оймалары бар. Дереккөздер
Иілу шығындары

Иілу шығындары (Потери на изгиб) — мәні иілу радиусына кері пропорционал болатын иілген сөулежолдың бүйір беті арқылы жоғары ретті модаларды жарықтандыруға негізделген сәуле шығару қуатының шығындары. Арнайы қорғаныш болмаса, оптикалық талшықтар микроиілістер салдарынан оптикалық қуат шығындарына ушырайды. Микроиілістер — бұл ядродан оптикалық қуат шығынына әкелетін сыртқы күштер әсерінен талшықтың микроскоптық бұрмалануы. Микроиілістердің пайда болуының алдын алу үшін талшық қорғаныштарының әр түрлі типтері қолданылады. Сатылы корсеткішті талшықтар градиенттік көрсеткішті талшықтармен салыстырғанда микроиіліс шығындарына тәзімділеу. Дереккөздер
Баспалық құрастыру

Баспалық құрастыру (Пе- 1 чатный монтаж) — жинақтаушы элементтер транзисторлар, ИС, диодтар, резисторлар және т.б. баспалық платада орналастырылып, баспалық сымдармен, жіңішке электрөткізгіш жолақтармен өзара қосылатын радиоэлектрондық аппаратураны құрастыру әдісі. Платада элементтерді бекіту үшін, олардың шығыстарын арнайы тесіктерге (баспалық сымдардың түйіспелік ауданшаларында шығып тұрған) кіргізіп, түйіспелік ауданшаларға қосып дәнекерлейді. Дереккөздер
Гезакон

Герметикалық есте сақтаушы түйспе (Гезакон). Герконды реленің келесі жаңартылған қадамы гезакон болып табылады. Гезакондағы серіппелер ППГ материалынан жасалған, ол ферридтегі ярма секілді қызмет атқарады. Гезакон дифференциалды ферридке ұқсас қызмет атқарады, бірақ мұнда ярма болмайды, сондықтан оның көлемі кіші болады. Дереккөздер
Қазы Нұрмұхамедұлы

Қазы Нұрмұхамедұлы - 1896 жылы Семей уезі Еңірекей болысында дүниеге келген. Бала кезінде Семейде екі сыныптық мектепті бітіріп, бірер жыл елінде мұғалім болып істейді. 1915 жылы Семейде cеминарияға (мұғалімдер даярлайтын болу керек) оқуға түседі. 1917 жылы семинарияда оқып жүріп, елдің сол кездегі мүддесі үшін милиция болып жұмыс істеуге жазылады. Ол қызметте алғырлығы, тапқыр, ойшыл, батылдығымен ел назарына ілігеді. Қазыдан зор үміт күткен Алаш басшылары оны 1918 жылдың қысында Семейдегі Алаштың атты милициясына бастық етіп тағайындаған. 1918 жылы 6 наурыз күні таңертең Қазы күндегі әдетінше Алаш қаласында атты милицияның сарбаздарын жаттықтырып жүреді. Бұл жай ғана денешынықтыру машығы болғандықтан, олар қарусыз жүрген. Кенеттен 15 солдат келіп, Алаш әскерлерінің жаттығу жасауына қарсылық көрсетеді. Қарусыз дене машығымен айналысып жүрген Алаш жігіттері қорқып қалады да, алды қаша бастайды. Қазы - жастайынан ақкөңіл, талапты, ұлтжанды болып ержеткен, ұлт мүддесі үшін аянбай қызмет еткен қызу қанды, ақылды азамат. Қызылдардың сұсынан қорқып қашқан солдат елге қорған бола алмайтынын түсініп, жігіттердің намысын оятып, жауларының алдында төменшіктемеуге үйреткісі келсе керек. Жігіттерге тоқтау айтып, жазықсыз бола тұрып, қызылдардың алдында қоян жүректік көрсетпеуге шақырады. Бұл жай ғана тоқтау айту емес, азаматтарды батылдық пен ұлтжандылыққа жетелеу, рухани күш беру еді. Соны сезген қызылдың солдаттары Қазыны атып кетеді. 1918 жылы 7 наурызда Алаштың ұлт үшін жанын қиған тұңғыш құрбаны Қазы Нұрмұхамедұлы жерленеді. Жерлеу кезінде Шәкәрім қажы елдің алдында сөз сөйлеп, Қазы өлімінің қасиетті өлім екенін айтады. Міржақып Дулатұлы болса, оның құрметіне өлең оқиды. Қазы өлгенде Алаш үкіметі марқұмның басына белгі тас қояды, ақша жинап отбасына көмектеседі. Інісін оқыту үшін стипендия бөледі. Алаш басшылары Қазы өліміне байланысты большевиктерге наразылық білдіреді. Бұл оқиға Алаш тарихында «тұңғыш құрбан» деген атпен қалады. Дереккөздер
Баспалық плата

Баспалық плата (Печатная плата) — баспалық сымдары пластинаның бір жағынан немесе екі жағынан да техникалық әдіспен жалатылып салынған диэлектрлі пластина болып табылады; екі және одан да коп қабатта орналасқан, олардың арасында жалғанған сымдары бар қабат-қабат оқшаулағыш материалдан тұратын көп қабатты баспалық платалар бар. Иілгіш баспалық платалардың жұқа үлдірлі технология тәсілдерімен дайындалған сымдары бар органикалық оқшаулағыш материалдардан (полимер, полисульфон жөне т.б.) жасалған иілгіш негізі бар. Қажетті жылулық сипаттамаларын қамтамасыз ету үшін осындай платаларды тотганбайтын болаттан немесе анодталған алюминийден жасалған негіз үстіне қойып құрастырады. Дереккөздер
Ақ қаңбақ

Ақ қаңбақ(Gypsophila paniculata) — қалампыр тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20— 100 см. Тамыры жуан, тік бұтақтанған дара, кейде бірнеше сабағы түзу болып келеді. Майда ақ, шоғырланған гүлдері сыпырткы тәрізденіп бытыраңқы орналасқан. Маусым—шілде айларында гүлдейді. Қазақстанның құмды далаларында, өзен жағаларында, тақырланған жерлерде өседі. 1 га жерден 40— 50 ц пішен алынады. Тамырында мал дәрігерлері және денсаулық сақтау мекемелері пайдаланатын 30% жуық сапонинал- калойды бар. Тамыр ұнтағы жүн жууға, сабын, шампун өндіру өнеркөсібіне қолданылады. Шөбінің тұнбасын бауыр ауруын емдеуге пайдаланады. Дереккөздер
Евтрофикация

Евтрофикация ( - жақсы тойынған) — суқоймалардың қоректік заттарға, әсіресе су өсімдіктерімен ассимиляцияланатын биогендік элементтерге молығу процесі. Ақаба судың қосылуынан дамитын антропогендік Евтрофикация су сапасын күрт нашарлатады. Дереккөздер
Герметикалық түйіспе

Герметикалық түйіспе. Квазиэлектронды АТС-те жылдам әрекет етуші коммутациялық электромеханикалық құрал ретінде герметикалық түйіспелі реле қолданылады (геркон). Герметикалық түйіспе екі тегіс түйіспелі серіппеден (тілшік) құрастырылған. Геркондар блокировкасыз және электронды немесе магнитті блокировкада жұмыс істей алатын герконды реле жасау үшін қолданылады. Дереккөздер
Салық Омаров

Алашорданың батыс бөлімшесінде қызмет еткен қоғам қайраткері Омаров Салық - атақты Сырым Датұлының шөбересі. Атасы Қазы Сырымұлы да,әкесі Омар Қазыұлы да сөз ұстаған шешен, ел билеген адамдар екен. Әкесі Омар Өлеңті болысының бастығы болыпты. Туған жылы белгісіз, Байбақты руынан шыққан. Орал облысы Жымпиты уезі Өлеңті болысы Жетікөл ауылында дүниеге келіпті. Салықтың қанша оқығаны туралы нақты дерек жоқ, алайда оқыған, білімді азамат болғаны анық. С.Омаров 1917 жылы сәуірде өткен бірінші Орал облысы қазақтарының сиезіне арнайы шақырылып, сол сиезде Жайық сырты қазақтарының облыстық комитетіне мүше болып сайланады. 1917 жылы Жымпиты уездік атқару комитетінің жаңа аумақтық межелу саясатына қарсы шығып, бұрынғы аумақтық болыстық бөлістерді сақтап қалуды жақтаған. Өйткені жаңа аумақтық бөлім қазақ халқының мүддесіне тиімсіз еді. 1917 жылдың басында земстволық сиез шақыруға байланысты құрылған Жымпиты ездік ұйымдастыру комитетіне кіреді. 1918 жылы ақпанда Қаратөбеде өткен ұшінші Орал облыстық қазақ сиезінде Жайық сырты қазақтарының бөлек болыс болу ниетін қолдаған, жаңа болыстықтың құрылуына байланысты елге тұсетін салықты жұмыла көтеруді ұсынған. Жаңа құрылып жатқан Алаш әскеріне 200 ат берген. 1918 жылы мамырда өткен төртінші Орал облысы қазақтарының сиезінде Алаш ұкіметі мен Әскери ұкіметі арасындағы шартты бекітуге мүдделі болып белсенділік танытады. Сол сиезде Ойыл уәлаяты уақытша үкіметіне мүше болады. Жаңа ұкіметтің құрамында жер пайдалану мөселесіне жауапты болды. Батыс Алашорда таратылған соң Орал губерниясының төтшше комиссиясы жағынан ұсталып, конңлагерьге қамалады. 1920 жылы 5 жылға бас бостандығынан айырылады. Ә.Әйтиев пен С. Арғыншиев аратұсіп, ол жазадан құтқарады. Онан кейін елде шаруашылықпен айналысады. 1928 жылы мал мұлкі тәркіленіп, « жартылай феодал», « Алашорда белсендісі» ретінде ұй ішімен Жетісу округіне жер аударылады. Онда барған соң шаруашылықпен айналысып, елдің құрметіне ие болады. 1937 жылы (1938 жыл деген де дерек бар) Жетісу дан Челябіге он жылға жер аударылады. 1941 жылы сонда қайтыс болады. Дереккөздер
Программалық құжат

Программалық құжат (Программный документ; program document) — компьютерде белгілі бір есепті (программалық бұйымды) дайындау, шығару, сүйемелдеу жөне пайдалану үшін қажетті мағлұматтары бар құжат. Дереккөздер
Баспалық сымдар

Баспалық сымдар (Печатные проводники) — баспалық құрастыруда қолданылатын өте жіңішке сым-жолақтар. Б.с-ды әр түрлі өдістермен, мысалы, металл фольгамен қапталған диэлектрикті ойып-өндеу, электрохимиялық тұндыру арқылы алады. Осындай Баспалық сымдардың қалындығы 50—100 мкм, минималды арақашықтығы 0,3—0,5 мм. Дереккөздер
Мұстафа Оразаев

Оразаев Мұстафа (1891 - 1970) Ахмет ишан Оразайұлының баласы. Бұхара қаласындағы діни медреседе оқыған. Уфа қаласындағы медресе « Ғалияда» атақты ақын М.Жұмабаевпен бірге оқиды. « Қазақ» газетін шығару ісін ұйымдастырушылардың бірі. Ә.Бөкейханның Думада қазақ өкілі болуын қуаттап, « Жұрт жақсыларына ашық хат» деген ұндеуін жариялаған. Ә.Бөкейхан, М.Дулатовпен бірігіп «Алаш ұлына» деген ұндеу хат жазып жариялаған. Дереккөздер
Программалық құжаттың өзгерісі

Программалық құжаттың өзгерісі (Изменение программного документа; program document modification) — құжаттың жалпы бөлігін өзгертпестен оған қандай да бір мәліметтерді енгізу немесе жою. Өзгеріс программада немесе программалық құжаттың өзінен қате табылғанда, не программаның дамытылуы мен жетілдірілуі кезінде енгізіледі. Дереккөздер
Аққорған-Ӏ

Аққорған-Ӏ — ортағасырлық қалашық-қамал орны. Көксарай аулынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің 1993 жылы барлау жұмыстары кезінде (С.Ахмет, м.Қожа) табылды. Бұрыштары әлемнің торт тарапына қараған бұл ескерткіш аумағы 340х340х330х 320 м. Қабырғаларының қазіргі биіктігі 1,3—3 м. Бұрыштарындағы төрт мұнараны санамағанда, шығыс және батыс қабырғаларында 7, оңтүстік қабырғада 8 мұнара орны бар. Қорған қақпа орны солтүстік қабырға ортасында. Бұл қалашық "төрткөл" типтес қалашықтарға, қамалдарға жақын. Алынған материалдар қалашықты халық 10—14 ғасырларда мекендегенін аңғартады. Дереккөздер
Программалық модельдеу

Программалық модельдеу (Программное моделирование; software simulation) * 1) құрылғының немесе жүйенің іс-әрекетін программаның көмегімен модельдеу; * 2) программалық жасақтаманың жұмысын модельдеу. Дереккөздер
Саундбластер

Саундбластер (дыбыстық карта) (саундбластер (звуковая карта); sound blaster) - дыбыстық сигналды файлға жазуға, кейін оны қайта ойнатуға мүмкіндік беретін электрондық құрылғы (тақша); creative labs фирмасы 1989 жылы шығарған, кейіннен компьютерлердің дыбыстық тақшаларының стандартына айналған. Көптеген мультимедиалық программалар компьютерде осындай дыбыс тақшаларының болуын талап етеді. Дереккөздер
Программалық модуль

Программалық модуль (;) — мәліметтер жинағында сақталатын мәтінінің мағыналық бөліктерінде бүтін ретінде қарастырылатын аудару, басқа программалық модульдермен біріктіру жөне жедел жадта орындау үшін жүктеу программасы. Дереккөздер de:Modul (Software) en:Module (programming) fr:Module (programmation)
Академиялық басылым

Академиялық басылым, ақын-жазушылар шығармаларының ғылыми басылымдары. Мұндай туындылар текстологиялық негізде дайындалып, әр шығарманың дұрыстығы, дәлдігі түпнұсқалар сақталған қолжазбалармен салыстырылады, бір қалыпқа түсіріледі, олардың жазылу тарихын, қоғамдық мәнін, көркемдік сипатын айқындайтын түсініктемелер жазылады. Шығармалардың негізгі мәтіндерінен басқа, мүмкіндігіне қарай, өзге де нұсқалары беріледі. Әуезовтің 12 томдық (1967-69), 20томдық (1979-86) шығармалар жинақтары, сондай-ақ 1997 жылдан алғашқы кітаптары жарық көре бастаған шығармаларының 50 томдық толық жинағы академиялық басылымға жатады. Дереккөздер Дереккөздер
Гетеродин

Гетеродин ( — бөтен, — козғалыс) — шагын қуатты генератор. Супергетеродиндік қабылдагыштарда қабылданған жоғары жиілікті тербеліс пен гетеродинде алынатын тербелісті араластыру арқылы аралық жиіліктегі тербеліс алынады. Дереккөздер
Аққорған-II

Аққорған-ӀӀ - ежелгі қалашық орны. Көксарай аулынан солтүстікке қарай 12 км жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейінің археологиялық экспедициясы (жетекші С.Ахмет) зерттеген. Қазіргі орны оңтүстіктен солтүстікке қарай созыла жатыр. Солтүстік-шығыс жағының ұзындығы 87 м, биіктігі 2—2,5 м. Батыс жағының ұзындығы 97 м, оңтүстігінің ұзындығы 82 м. Төрт бұрышындағы жөне ортасындағы мұнара орындары сыртқа шығыңқы келген. Үстінің жалпақтығы 2—3,5 м аралығында. Қорғанның солтүстік-шығыс қабырғасы тік жар болып келген, оңтүстік қабырға қатты жайылып кеткен, оңтүстік бұрыштан 5 м жерде ұзындығы 20 м жайпақ алаңқай жер бар. Бұл жер қақпа орнына ұқсайды. Жинастырылған материалдар (қыш ыдыстар сынықтары, т.б.) қалашықты халық 10—13 ғасырларда мекендегенін айғақтайды. Дереккөздер
Сахна

Сахна (сцена; stage) — театр ойын-сауықтары көрсетілетін орын. Қазіргі Сахна үлгісі драматургияның эволюциялық даму жолымен байланысты қалыптасты. Ол Ежелгі Грекия театрларында орхестра, эллинизм дәуірінде проскений, Ежелгі Рим театрында нросцениум деп аталды. Орта ғасырда қала мен деревнядағы ашық алаңдарда Сахна сияқты діни жанрларының тууымен байланысты Сахнаның алуан түрі (педжент, т.б.) дүниеге келді. 17 ғ-да Англия театрларында Шекспир сахнасы деп аталатын Сахна түрі пайда болды. Қайта өркендеу дәуірінде Италияда сахна төрін кеңейте түсетін нерспективалық планшеттер қолданылып, оған декорациялар орнатылды. 1539 ж. Виченца да (Италия) Сахнасы алдыңғы және артқы бөліктерге бөлінген театр ғимараты (арх. СахнаСерлио) түрғызды. Осы театр Сахнасы кейінен пайда болған қораб-сахнаның негізін құрады. Бертін келе: кулисалық жабдықтау (1585, Франция), кулисалық машиналар (1619, Пармадағы Фар- незе театры), айналмалы (1896, Мюнхен) сахна сияқты дамыған Сахна түрлері туды. Қалыптасқан классик. Сахна түрі көрермендер залы жағы ашық (сахна айнасы) тұйық қорап іспетті болып келеді. Сахнаның үлкен-кіші болуы сахна айнасының (мыСахна, Сахна биіктігі сахна айнасынан 2,5 - 3 есе биік, ені 2 есе артық болады) көлеміне байланысты. Сахна алаңы: ойын алаңы, авансцена, аръерсцена және екі қапталдағы кулисалардан тұрады. Сахнаның қаптал-қабырғаларына бірнеше қабатты жұмыс галереялары орнатылады да, оған Сахнаға жарық түсіретін электр техникасы, түрлі механизмдер және оларды басқару тетіктері қойылады. Бұл екі қапталдағы жұмыс галереяларына аспалы көпір арқылы қатынайды. Әдетте драма театрлары Сахнасының еденіне айналмалы шеңбер алаңдар жасалады. Қазіргі кездегі театрлардың көбінің Ссында сахна қалталары бар. Оған көтергіш механизмдер арқылы спектакль декорациялары қойылады. Бұл спектакльді үздіксіз жүргізуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Өкпеқап

Өкпеқап (плевра); ( - «сірлі қабық») — өкпенің сыртқы сірлі қабығы. Өкпеқап бірқабатты жалпақ эпителийден (мезотелийден) және оның астындағы жұқа борпылдақ дәнекер ұлпасы қабатынан тұрады. Өкпеқаптың құрамында эластин талшықтары және жекеленген бірыңғай салалы ет жасушалары — миоциттер болады. Өкпеқап 2 жапырақшадан тұрады: * висцералды өкпеқап және * раиеталды, қабырғалық өкпеқап. Висцералды немесе өкпе өкпеқабы өкренің өзін жауып, өкпе затымен тығыз тұтасатындығы соншалық, тінді зақымдамай оны айырып алуға болмайды; ол өкпе саңылауларына еніп өкпе үлестерін бір-бірінен бөледі. Өкпенің үшкір жиектерінде өкпеқаптың бүртәрізді томпақтары кездеседі. Өкпені барлық жағынан қаусыра, өкпе қабы өкпенің түбірінде тікелей париеталды өкпеқапта жалғасады. Өкпе түбірінің төменгі жиегімен түбірдің алдыңғы және артқы беттерінің сірлі жапырақшалары бір қатпарға,өкпе байламына жиналады,ол қатпар өкпенің ішкі бетімен тік төмен түсіп, көкетке бекиді. Өкпеқап транссудация (шығару) және резорбция (сіңіру) үрдістерінде аса маңызды рөл атқарады. Олардың арасындағы қалыпты арақатынас кеуде қуысы ағзалары ауырған кезде күрт бұзылады. Макроскопиялық жағынан біртегіс және гистологиялық құрылымы жағынан ұқсас бола тұра,париеталды және висцералды қабықшалар әртүрлі болуына байланысты. Лимфа тамырларына қарағанда қантамырлары тым басым болатын висцералды жапырақша негізінен шығару қызметін атқарады. Қабырғалық бөлімінде сірлі қуыстардан сіңіріп алатын арнаулы аппараттары бар және лимфа тамырлары қантамырлардан басым келетін париеталды жапырақша зезорбция қызметін атқарады. Тыныштық жағдайда өкпеқап қуысында 1-2 мл сұйықтық болады, ол капиллярлық қабатпен өкпеқап жапырақшарларының жанасатын беттерін бөледі.Осы сұйықтық арасында қарама-қарсы күштердің, кеуде тоының инспираторлық керілуі мен өкпе тінінің серпімді тартылуы әсеріндегі 2 бет ілінісіп ұстасады. Қабырғаралық өкпеқап өкпені қоршайтын тұтас бір қап болып табылады, бірақ сипаттау мақсатында мынадай бөлімдерге бөлінеді: , және . Өкпеқап күмбезі сәйкес өкпенің деген атпен бөліп көрсетеді. Өкпеқап күмбезі сәйкес өкпенің ұшын жауып, мойын аймағындағы кеуде торынан I қабырғаның алдыңғы шетінен 3-4 см жоғары шығып тұрады. Өкпеқап күмбезін латералды жағынан шектеледі, медиаоды және алдында материалды және артқы жағында кеңірдек пен өңеш жатады. Өкпеқап қуысы Өкпеқап қуысы (плевральная полость); (, — «қуыс», — «сірлі қабық») — өкпе орналасқан сірлі қабық қуысы. Өкпеқап қуысы—өкпеқап пен қабырғалық сірлі қабық аралығында орналасады, ішінде сірлі сұйық болады. Организмде оң және сол өкпеқап қуыстары болып бөлінеді. Дереккөздер
Гетер өткелі

Гетер өткелі - химиялық құрамы немесе (және) фазалық күйі бойынша өртекті екі шалаөткізгіштің арасындағы шалаөткізгіш өткел. Гетер өткелін құратын түйіспелер: Ge-Si, GaALAs-GaAs, GaAs-Ge, ZnGaAs-ZnP. Электрондық (n) және кемтіктік (p) электр өткізгіштігі бар ШӨ түйіскенде пайда болатын гетер өткеліді изотипті (p-n-гетер өткелі немесе р-р-гетер өткелі) деп атайды да, бөлек қарастырады. Гетер өткеліді жасау үшін эпитаксия технологиясы қолданылады. Дереккөздер
Дәстүр

Дәстүр - ( - сабақтастық) - әлеуметтік-мәдени мұраның ұзақ уақыт бойы адамдар атадан балаға қалдыратын, әдетке айналған, сол қоғамның немесе әлеуметтік топтың құндылықтар жүйесі мен ережелеріне ұласқан бөлігі. Дәстүр тек мұраның нысандарын ғана емес, сонымен қатар, әлеуметтік мұрагерлік процесі мен оның әдіс-тәсілдерін де қосып алады. Олар қоғамның барлық салаларынан көрініс табуы мүмкін, олардың діндегі, ғылымдағы, өнердегі, әдебиеттегі және басқа да салалардағы алар орны ерекше. Қоғамдағы даму салдарынан дәстүр рөлі біршама төмендейді. Олардың қоғамдық қызметтері индустриалды қоғамға қарағанда, индустрияландыруға дейінгі қоғамда едәуір кең болды. Дәстүр - әдет-ғұрыпқа қарағанда ауқымды құбылыс. Дәстүр рөлін әлеуметтік тұрғыда бағалау нақты түрде жүргізілуі керек. Дәстүрді елемеуге болмайды, өйткені ол қоғамның тарихи дамуының сабақтастығының бұзылуына әкеп соқтырады. Сондай-ақ дәстүрді мүлде шексіздендіруге де болмайды, өйткені ол қоғамның ескірген тұстарын сол қалпында сақтап, оны тұралатып, тоқырауға ұшыратады. Саясаттың ғылымы мен өнері дәстүр мен жаңалықты үйлестіріп, оңтайлы жолын табуда жатыр. Тағы қараныз * Салт * Дәстүрлі қоғам * Дәстүрлі үстемдік * Салт-дәстүр Дереккөздер Салт-дәстүр
Ежелгі мұз басу

Ежелгі мұз басу - негізінен, Жер тарихының соңғы (төрттік) кезеңіңде болған мұз басу. Бұл кезеңде мұздық жамылғылардың, ұлан-ғайыр аудандарды басып жатуымен және олардан қалған мұздық құрылымдарының (мореналар, камдар, оздар, тағы басқа) аса көптігімен сипатталады. Дереккөздер
Саяхатты ұқсаттыру

Саяхатты ұқсаттыру (имитация путешествия; surrogate travel) — мультимедиа жүйелерінде — баратын жеріне қарай өзінің жолын таңдауға мүмкіндік беретін, тұтынушың физикалық орын алмасуының моделін жасайтын мультимедиа жүйелерінің нұсқасы. Дереккөздер
Аққұм (құмды төбе)

Аққұм - құмды төбе. Аққұм ауылдық округі аумағында. Аққұм ауылының оңтүстік жағында, ауыл орталығынан 0,5 км жерде орналасқан. Аумағы 1,5 га, биіктігі 1-3 м. Аққұм ауылы осы құм төбелерінің атауымен аталған. Дереккөздер
Программалық өнімге үйретуші қосымша программа, автоматтандырылған дайындық

Программалық өнімге үйретуші қосымша программа, автоматтандырылған дайындық (Обучающее приложение к программному продукту, автоматизированная подготовка; computer based training system) — пайдаланушыға нақты программалық өніммен жұмыс істеуді үйретуге арналған үйретуші программа. Әдетте, программалық өнімге үйретуші қосымша программа, автоматтандырылған дайындық жатады. Үйрену кезінде пайдаланушыға программалық өнім моделімен емес, оның өзімен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін қондырғы түрінде жүзеге асырылады. Дереккөздер
Свопинг мәліметтер жинағын басқару блогы

Свопинг мәліметтер жинағын басқару блогы (блок управления набором данных свопинга; swap data set control block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінің уақытты бөлу жүйелерінде — свопингтің мәлімет тер жинағын сипаттайтын басқарушы кесте. Онда мәлімет терді басқару блогы, жад ресурсына кезек туралы ақпарат және құрылғының ерекшелігін анықтайтын басқарушы ақпарат бар. Дереккөздер
Молбай Бабашев

Молбай Бабашев (5.5.1919, Сырдария губерниясы, Түркістан уезі, №24 а - 30.11.1976, Шәуілдір ауылы) — ауданнан шыққан алғашқы жорналшы. КСРО Журналистер одағының мүшесі (1958). 1947 жылы Жамбыл атындағы орта мектепті бітірген. 1941-43 жылы II дүниежүзілік соғысқа катысқан. 1943-44 жылы Шәуілдір ауданы халық шаруашылығы есебі бөлімінде инспектор, 1944-45 жылы ауданы партия комитетінің нұсқаушысы, 1947-50 жылы ауданы "Социалистік Шәуілдір" газетінің редакторы, 1950-53 жылы "Овцевод" ұжымшарында басқарма төрағасы, 1953-56 жылы ауданы жоспарлау бөлімінде аға экономист, 1957-76 жылы ауданы газетте жауапты хатшы, бөлім басшысы, редактордың орынбасары болған. 1971-76 жылы "Социалистік Қазақстан", "Оңтүстік Қазақстан" газеттерінің ауданындағы меншікті тілшісі. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Дереккөздер
Сеанс

Сеанс (session) — * 1) жауаптасу жүйесі мен пайдаланушының жүйеге кіруден бастап одан шыққанға өрекеттесуі; * 2) осы әрекеттестіктің уақыт мерзімі; * 3) мәліметтер алмасу үшін екі жұмыс бекетінің арасындағы логикалық желілік байланыс. Әр түрлі есептеу машиналарындағы екі қолданбаның орнататын және пайдаланатын байланысы. Дереккөздер
Гетер өткелді шалаөткізгіш аспап

Гетер өткелді шалаөткізгіш аспап — бір немесе бірнеше гетер өткелдері бар (бұл жағдайда оның басқа да өткелі болуы мүмкін) шалаөткізгіш аспап. Гетер өткелді шалаөткізгіш аспап кәдімгі ШӨ аспаптың аналогі (мысалы, диодтың, транзистордың) болуы немесе тіптен өзгеше құрылғы болуы мүмкін (мысалы, ИК сәулеленуді көрінетін жарыққа гетерөткелді түрлеңдіргіш). Жүзеге асырылган гетер өткелді шалаөткізгіш аспап тобы дискреттіктен бастап интегралдық аспаптарға дейінгі электрониканың әр түрлі саласының құрылғыларын қамтиды. Гетер өткелді шалаөткізгіш аспапқа инжекциялық лазерлер, тасқынды ұшып өту диодтары, ауқымды аймақты элементтері бар транзисторлар, жоғары вольтты импульстық ШӨ диодтар, спектрдің әр түрлі бөліктерін жіктеуге арпалған көгеренттік емес жарық көздері, кішкене инерциалды фотоқабылдағыштар, координаталы-сезімтал ШӨ фотоэлементтер және т.б. жатады. Дереккөздер
Программалық секция

Программалық секция (Программная секция; program section) * 1) жедел жадта орналастыру үшін өз алдына аймақ бөлетін объектілік программаның бөлігі; ол басқа осындай бөліктерді орналастыруға тәуелсіз; * 2) 1-сегментке тиісті ассемблер программасының бөлігі. Дереккөздер
Дәстүрлі үстемдік

Дәстүрлі үстемдік - билік легитимділігінің негізі, үстемдік пен бағыныңқьшық қатынастарының негізі ретінде әдет-ғұрыпқа сүйенеді. Бүл әдет-ғұрыппен белгіленген ережелер кімнің бағынып, кімнің билікке құқы бар екендігіне меңзейді. Легитимділіктің дәстүрлі түрінде билік неге бұл адамдар тобына тиесілі деген сұраққа, қашан да осылай болған деп жауап береді. Дәстүрлі ережелер билеуші топ пен халыққа бірдей міндетті күші бар. Дәстүрден ауытқу бұқараның көз алдында легитимділіктен айырылуға әкеп соқтырады. Тағы қараныз * Дәстүр * Дәстүрлі қоғам Дереккөздер
Екітоптық теңестіру әдісі

Екітоптық теңестіру әдісі - триангуляция бұрыштарын теңдестіруде қолданылатын Урмаев-Крюгердің коррелаттық әдісі. Бірінші тобына өзара жалпы бұрышпен байланыспаған тек қана геометриялық түрдегі, екінші тобына барлық қалған тендеулерді жатқызады. Бірінші топ тендеулері үшбұрыштар үйлеспеушілігін әрбір бұрышқа тең тарату жолымен шешіледі. Екінші топтың түзету теңдеулерінің коэффициенттері біршама оңай түрлендіріледі. Дереккөздер
Өрмелегіш талшық

Өрмелегіш талшық (лазающее волокно) — жұлын-мишық және тепе-тендік-мишық өткізгіш жолдары арқылы жұлыннан және ішкі құлақтан мишық қыртысындаға ганглионды қабатты құрайтын алмұртша нейроциттерге келетін жүйке толқындарын (импульстерін) тікелей жеткізетін жүйке талшығы. Рефлекстердің нәтижесінде мишық қыртысы организмдегі үйлесімді қимыл-қозғалыстар мен тепе-тендікті реттейді. Дереккөздер
Аққұм (Маяқұм ауылдық округі)

Аққұм — Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2020 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 41 км-дей, округ орталығы - Маяқұм ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде, Сырдария өзенінің сол жағалык аңғарында, Сумарар көлінің оңтүстік-батысында қара жусан, дегелең, көкпек, бұйырғын басым өскен құмды, сортаңды, құмдақты-саздақты өңірде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 145 адам (90 ер адам және 55 әйел адам) болса, 2009 жылы тұрғылықты тұрғыны болмады. Тарихы Ауыл 1957-96 жылы қаракөл қойын өсіретін "Овцевод" кеңшарының бөлімшесі болған. Кеңшар негізінде Аққұмда шаруақожалықтары жұмыс істеді. Ауылды Сумарар, Шынниет, Бәйбіше, Ақдала қоныстары, Ақтамбет төбесі, Аққұм құмы, Қуанқұдық құдығы, Өгізсай құмы, т.б. қоршап жатыр. Дереккөздер
Программалық үзілім

Программалық үзілім (Программное прерывание; software interrupt) — машиналық командамен шақырылған үзілім. Үзілімнің себебі: программада қате болуы мүмкін (мысалы, нөлге бөлу, толып кету, қорғанысты бұзу). Дереккөздер
Дебат

Дебат - [ - талқылау] - нақты құрылымдалған және арнайы ұйымдастырылған қоғамдық пікір алмасу, екі жақтың өзекті мәселелер бойынша пікірталас. Қоғамдық пікірталастың бұл түрі дебатқа қатысушылардың бір-бірін емес, үшінші тарапты өздерінің дұрыс екеніне сендіруін қамтамасыз етуге бағытталған. Пікірталасқа қатысушылар қолданатын вербалды және вербалды емес құралдар аудитория қойған мәселе бойынша белгілі бір пікір қалыптастыруға арналған. Пікірталас деп көбінесе президенттікке кандидаттардың сайлау алдындағы саяси пікірталастары түсініледі. Тағы қараныз * Айтыс * Жарыс Дереккөздер
Бөкеұлы Көжасар Жолдас

«Бөкеұлы Көжасар Жолдас» - жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің очеркі. 1930 жылдары жазушыларға социалистік құрылыс, мал шаруашылығы, ауыл мәдениетін көркейту тақырыбында шығармалар жазу жөнінде қаулы қабылданған. 1935 жылы 2 наурызда болған кеңес Жазушылар одағы басқармасының 2-ші пленумында Горький көркем әдебиетті көркейтіп, шындықты дәріптеген саналы шығарма жазу үшін «Жазушылар әр жерде бәрін көріп, бәрін білетін болуы керектігі», халықпен бірге ауыл шаруашылығы арасында, егіс басында, құрылысшылар мен жұмысшылар арасында жүріп жазу керектігі туралы үндеу тастады. 16 наурызда Қазақстан өлкелік партия комитетінің 3-ші пленумында «Ауыл шаруашылығы мен ауыл мәдениетін көтеру» қаулысы қабылданды. 1935 жылы Қазақстанның 15 жылдық мерекесіне орай ленинградтық жазушылар ұйымынан арнайы топтастырылған, Леонид Соболев бастаған жазушыпар құрамы іссапарға шықты. Арасында М. Әуезов те болған бұл топ Қазан төңкерісінен бұрын ашылған Шығыс Қазақстанның Жарма ауданындағы «Ақжал» кен өндірушілер ұжымында болады. Очеркте «Ақжал» кен руднигінің байырғы жұмысшысы, бұрғышы Бөкеұлының өмірі мен жұмысы және кеншілер еңбегінің жетістігімен танысқандығы жайлы сөз әдеті. Мақала «Социалды Қазақстан» газетінің 1935 жылғы 28 қазандағы санында «Мұхтар» деген атпен шықты. Қолжазбасы сақталмаған және еш жерде жарияланбаған. Жазушының 1972, 1984 жылдары басылған библиографиялық көрсеткіштерінде берілмеген. Шығарма жазушының елу томдық жинағының 13-кітабына енгізілді (10—11-беттер, 2004 ж.). Дереккөздер
Прототүрктер мен Америка үнділері

Отто Рериг 1819-жылы Пруссияда туылып-өсіп, Лейпциг, Париж университеттерінде медицина, филология бойынша білім алып, шығыс тілдері бойынша әдістескен. 1841-1858 жылдары Пруссияның Түркиядағы елшілігінде аудармашы болып істейді. Америкаға қайтып келгеннен кейін әр түрлі жетекші қызметтерде істеп, 1908-жылы 89 жасында Калифорнияда қаза болады. Рериг 1861-1865 жылдары, Американың Оңтүстігі мен Солтүстігінің арасында болған азаматтық соғыс кезінде Дакота штатындағы әскер госпиталінде хирург болып істейді. Ол жерден соғысқа қатысқан сиу үнділерімен кездесіп, сөйлеседі де, бір нәрсеге қатты таң қалады: сиу үнділерінің тілі түркі тілдеріне өте қатты ұқсас екен. Одан да қызығы, сиу үнділері өздері тұрған аймақты Америка ашылғанға дейін, б.з. 16-ғасырға дейін мекендеген. Рериг госпиталдегі жұмысының көптігіне қарамастан, үнділерімен жолығып, тілін үйреніп, үй-шарттары, қағида-салттарымен танысуға да уақыт табады. Олардың тілінің лексикасын түгел зерттеп шыққан Отто Рериг сиу үнділерінің тілі урал-алтай тілдерінің тобына, оның ішіндегі түркі-татар тілдеріне жақын деген шешімге келіп, сиу үнділерін "Ұлы Азияның" көшпенділері деп атайды. Өзінің ұққан, білгендерін өзінше сөздік қылып жаза бастайды. Сиу үнділері кім болған және қазір кай жерде тұрады? Сиулар көп соғысқан, ержүрөк болып, ақ отарлаушылар олардан қорыққан. Өз жерінің және елінің бостандығы үшін батырларша салғыласқан. 1862, 1872, 1890 –жылдары ақ басқыншыларға қарсы шығып, миллиондаған үнділер құрбан болған. 1963-жылғы мағлұмат бойынша 77 мыңдай адам қалған. Қазір олар Оңтүстік және Солтүстік Дакота, Каролина, Монтана, Небраска штаттарында, б.б. Канаданың оңтүстік аудандарында өмір сүреді. Сол Отто Рериг түзген сөздіктен үзінділер: 1) Сиу үнділерінің сөздерінен: 2) Майя үндістерінің сөздерінен: Қазіргі кездегі Орталық және Оңтүстік Американың көпшілігі сиу тілінен келген кечуа тілінде сөйлеседі екен. Кечуа тілі инктердің және майялардың негизги тілі болып саналады. Қазіргі уақытта кечуа тілі Перуда, Эквадорда, Боливияда, Аргентина және Чилидің кейбір аудандарында испан тілімен қатар екінші мемлекеттік тіл болып саналады. 3) Кечуа тіліндегі кейбір сөздер: Сілтемелер * [www.varvar.ru/arhiv/texts/karimulin1.html Варвар сайтынан алынып, қысқартылып аударылды. ] Каримулин А.Г. Sanat:Түркі тілдері
Зонаның дивергенциясы

Зонаның дивергенциясы ( - ауытқимын, бұрылып кетемін) — мұхиттағы беткі ағыстар мен судың мұхит (теңіз) түбінен көтерілуінің арасындағы ажырасу зонасы. Жел өрісінің біркелкі болмауының, мұхит түбі бедері немесе жағалық сызық пішіні ерекшеліктерінің әсерінен дамиды. Судың циклондық айналымдарының орталық бөліктеріне де тон (бұл айналымдар Солтүстік жарты шарда сағат тілінің бағытына қарсы, Оңтүстік жарты шарда сағат тілінің бағыты- мен). Тұрақты зонаның дивергенциясы Атлант және Үнді мұхиттарының, Тынық мұхитының шығыс бөліктерінде, қоңыржай және субтропиктік еңдіктерінде байқалады. Дереккөздер uk:Дивергенція (біологія)#Еволюція шляхом дивергенції
Фазалық тығыздау

Фазалық тығыздау . Фазаның өзгерісі нәтижесінде бөлектенген арналары бар жүйені фазалық тығыздау деп атайды. Фазалық тығыздалған жүйеде байланыс жолымен берілетін сигналдың жиілігі және амплитудасы өзгермейді. Фазалық тығыздау фазалық модуляциялау арқылы жүргізіледі. Фазалық модуляциялау екілік жүйедегі сигналы бергенде тиімді қолданылады. Дереккөздер
Фазаның ығысуы

Фазаның ығысуы — радиан, градус, период немесе толқын ұзындығы бөліктерінде анықталған периодты (немесе квазипериодты) бір процестің екіншісінен уақыт бойынша қалып отыруы. Әдетте, фазаның ығысуы түсінігін гармоникалық тербелістерде қолданады: мысалы, айнымалы ток тізбегіндегі ток пен кернеу арасындағы фазаның ығысуы, ұзын желінің әр түрлі нүктелеріндегі кернеулер мен токтар арасындағы фазаның ығысуы және т.б. фазаның ығысуы уақыт бойынша сигналды жылжытуға арналған, реактивтік элементтері бар жүйелер арқылы сигнал жүргенде маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Факсимильді аппарат

Факсимильді аппарат (— ұксас жаса;) — электр байланыс жолдары арқылы тұтас жазық түпнұсқалардың (басылған немесе қолмен жазылған мәтінді, карталарды, фотосуреттерді, сызбаларды және т.б.) кескіндерін олардың факсимильді көшірмесі ретінде қайталап беріп, таратуға ар¬налған механикалық, жарық-оптикалық және электрондық құрылғылар кешені, фототелеграфтық аппарат. Дереккөздер Факс zh:傳真機
Ферми деңгейі

Ферми деңгейі — жартылай бүтін спины 6aр бөлшектер (фермиондар) жүйесінің абсолют нөл температурада бос және толтырылған энергетикалық деңгейлерін бөліп тұратын энергияның мәні SF (Ферми энергиясы). Фл түсінігі шалаөткізгіштердің өткізгіштігін түсіндіретін аймақтық теориялар қолданылады. : Дереккөздер ar:طاقة فيرمي ca:Energia de Fermi de:Fermi-Verteilung en:Fermi energy es:Energía de Fermi fa:تراز فرمی fi:Fermienergia fr:Niveau de Fermi it:Energia di Fermi ja:フェルミエネルギー ko:페르미준위 nl:Fermi-niveau pl:Poziom Fermiego pt:Energia de Fermi sv:Fermienergi uk:Енергія Фермі vi:Mức Fermi zh:费米能
Феррид

Феррид . Герхонды реленің көп қолданылатын түрі — магнитті блокировкасы бар герконды реле (феррид), ол тек реле іске қосылған немесе ажыратылған сәтте ғана электр энергиясының жұмсалуын талап етеді. Феррид квазиэлектронды АТС-те жылдам әрекет етуші коммутациялық электромеханикалық құрал ретінде колданылады. Дереккөздер
Ферримагнетизм

Ферримагнетизм (Ферри(т) және магнетизм) — көрші атомдардың (иондардың) элементар магнит моменттері антипараллель, бірақ магниттік тәртіптің болуынан туындайтын, заттар тобына (ферримагнетиктер) тән магниттік қасиеттер жиынтығы. Осы құбылыс нәтижесінде заттың толық магниттелуі сыртқы магнит өрісі жоқта нөлге тең болмайды. Ферримагнетизм, негізінен, өтпелі d- немесе f - элементтер негізіндегі таза металдар мен балқымаларда орын алады. Ферримагнетиктер — ферримагниттік қасиеттері бар заттар тобы. Ферримагнетиктерге тол- тырмаған d- және f-электрондық қабықшалары бар өтпелі элементтердің иондық және интерметалдық қосылыстары (ферриттер, фторидтер, сульфидтер, селенидтер және т.б.), сондай-ақ реттелген және аморфты балқымалар қатары (мысалы, GdCo5, TbFe2) жатады. Ферримагнетиктер тербеліс контурларының, дроссельдердің, трансформаторлардың және магниттік антенналардың өзекшелері ретінде қазіргі техникада кең қолданылады. Жұқа феррит-гранат үлдірлер (қа-лындығы 1 мкм-ден аспайтын) ЭЕМ- ның жадылық құрылғыларында қол¬данылады. Дереккөздер
Ферриттер

Ферриттер (— темір) — темір тотығының (Fe203) басқа металдар тотықтарымен қосылыстары болып табылатын магниттік заттар; жалпы түрде темірден және басқа элементтерден тұратын күрделі тотықтар. Негізгі қасиеттерін 1948ж. француз физигі Л.Неель түсіндіріп берген. Ферриттер радиожиілік диапазонда феррит өзекшелер ретінде индуктивтік орамаларда, магниттік бастиектерде, трансформаторларда, магниттік антенналарда және т.б. жерлерде кеңінен қолданылады. Дереккөздер ca:Ferrita cs:Ferit da:Ferrit en:Ferrite fr:Ferrite ko:페라이트 ru:Феррит sk:Ferit sv:Ferrit
Ферриттік антенна

Ферриттік антенна — ферриттік өзекшеден тұратын магниттік антенна. Көбіне тұрмыстық радиоқабылдағыштарда колданылады. Геометриялық ұзын¬дығы әрекет етуші ұзындығынан айтарлықтай қысқа болатындықтан, ондай антенна қабылдағыш қораптың ішіне орнатылады. Дереккөздер
Ферритті өзекше

Ферритті өзекше — ферриттен жасалған белгілі бір пішіні мен геометриялық өлшемдері бар магнитті өткізгіш. Ферритті өзекше магнитті-механикалық резонаторлар мен айнымалы магнит өрісін механикалық тербелістерге және керісінше түрлендіретін құрылғыларда колданылады. Дереккөздер ca:Ferrita cs:Ferit da:Ferrit en:Ferrite fr:Ferrite ko:페라이트 ru:Феррит sk:Ferit sv:Ferrit
Ферромагнетиктер

Ферромагнетиктер — ферромагниттік қасиеттері бар заттар тобы. Ферромагнетиктерге, негізінен, темір тобының таза металдарының бір тобы (Fe, Со, Ni) және сирекжер металдар (Gd, Tb, Dy, Но, Ег), сондай-ақ олардың балқымалары мен қосылыстары; ферромагниттік емес элементтері бар Сr және Мn балқымалары мен қосылыстары жатады. Жұмсақ магнитті ферромагнетиктер магнитоөткізгіштерді, компьютер жады элементтерін, магниттік линзаларды жасауда қолданылады. Ферромагнетиктерге тек домендерден тұратын заттар ғана жатады. Барлық домендердің магнит өрістерінің бағыттары сыртқы өрістің бағытымен бағытталған кезде, ферромагнетик шегіне жете магниттеледі. Ферромагнетиктің мұндай күйі магниттік қанығу дет аталады. Әрбір жеке-дара доменнің шегіне жете қаныққандығын айта кетелік. Ферромагнеттік қасиеттер, электрондардың ядроларды айнала орбиталдық қозғалысымен қатар өз осінен де айналатындығы, яғни олардың "спин" деп аталып кеткен (ағылшынша, "шыркөбелек айналу") меншікті қозғалыс моменті болатындығы белгілі болған соң ғана түсінікті болды. Электрон зарядталған болғандықтан, оның меншікті магнит моменті де болуы тиіс. Атомдағы электрондардығ магнит моменттерінің тек қарама-қарсы екі бағыты ғана болуы мүмкін: параллель және антипараллель. Көп жағдайларда атомдағы электрондардың магнит моменттері қарама-қарсы қосақталған бағытта болады да, олардың магнит өрістері өтемеленген болады. Дереккөздер
Фидерлік жаңғырық

Фидерлік жаңғырық — фидердің радиотолқыны антеннаның кіріс кедергісімен үйлеспеген жағдайда радиотаратқыштың фидерге берген энергиясының бір бөлігінің қабылдағыш кірісінен шағылып кері оралуы. Мысалы, мұндай жаңғырық теледидарлық беру фидерінде орын алса, онда теледидар экранындағы бейненің бірі айқынырақ, екіншісі әлсіздеу болып, қосарланып көрінеді. Дереккөздер
Физикалық электроника

Физикалық электроника — электро¬ника ғылымының физикалық негіздерінің іргелі теориялық ілімін және қолданбалы зерттеулерін біріктіреді: электрондар, иондар, атомдар, молекулалар мен сәулелену кванттарының қозғалыс заңдылықтарын, олар¬дың вакуумда, әр түрлі орталарда және оларды бөліп тұрған шекараларда электромагниттік өріспен өзара әрекетін; электрондық аспаптардың жұмыс істеу қағидасы мен көрсеткіштерін негіздеуді қарастырады. Дереккөздер Электроника
Филателия

Филателия ( - ұнату, аееаlіа — төлемнен босату) — пошта маркаларын және басқа пошталық төлем белгілерін әуесқойлықпен жинау. XIX ғ. 40-жылдарында қалыптасқан. "Филателия" атауын 1864 жылы Франция әуесқойы Г. Эрцен енгізген. 1926 жылы Халықаралық филателия федерациясы құрылған. Қазір оған 60-тан аса ел кіреді. Дереккөздер
Фокон

Фокон — ұзындық өлшемдері өзгеретін және (немесе) пішіні қима тәрізді болатын сәулежол кесіндісі. Фокон оптикалық қосылыстарда апертураларды, мысалы, оптронда жарық көзі мен фотоқабылдағышты, жарық көзі мен талшықты сәулежолды, дөңгелек сәулежол мен планарлықты және т.б. үйлестіру үшін қолданылады. Дереккөздер
Фантомдық тізбек

Фонтомдық тізбек. Байланыс тізбектерін кеңірек пайдалану үшін бір тізбекпен бір мезгілде бірнеше сигналды бірден беру әдістері колданылады. Олардың ең қарапайым түрінің бірі — фонтомдық тізбек жасау. Фонтомдык тізбек былай жасалады. Байланыс тізбектерінің басталатын және аяқталатын жеріне трансформатор қосып, сол трансформатордың қақ ортасындағы нүктесіне сигнал берсе, сигнал тогы тізбектің екі сымына бірдей бөлініп, бір-біріне қарама-қарсы бағытпен ағады. Сол екі токтың шамасы бірдей, бағыты қарама-қарсы болғандықтан, ол осы тізбекпен өтетін негізгі сигнал тогына ешқандай әсер етпейді. Сөйтіп, осы тізбектің екі сымын бір қосымша сым ретінде пайдаланып, сондай-ақ екінші бір тіз¬бектей екінші қосымша сым жасап, осы екі қосымша сымнан жасалған тізбекті "фонтомдық тізбек" деп атайды. Бір тізбекпен жасалған қосымша сыммен және жерді пайдаланып телеграф сигналын беруге арналған тізбекті "Пикар тізбегі" дейді. Дереккөздер cs:Řetěz (rozcestník) de:Kette (Begriffsklärung) en:Chain (disambiguation) fr:Chaîne he:שרשרת (פירושונים) hu:Lánc (egyértelműsítő lap) ja:チェーン ko:체인 lt:Grandinė (reikšmės) nl:Ketting no:Kjede (andre betydninger) simple:Chain sv:Kedja (olika betydelser) zh:連鎖
Фотодиод

Фотодиод — жұмыс істеу қағидасы ішкі фотоэффектіге негізделген, р-п өткелінен тұратын және екі шықпасы бар фотоэлемент. Фотодиод екі режімде жұмыс істей алады: сыртқы кернеу қосылмаған фотогальваникалық және оған кері кернеу қосылған фотодиодтық күйде. Фотодиод автоматика жүйелері мен басқа техника қондырғыларында, индикаторлық құрылғыларда, электр қозғаушы күші ретінде жарық ақпаратын электрлікке түрлендіру үшін қолданылады. Дереккөздер
Фотокатод

Фотокатод - теледидарлық электрондық-сәулелік беру құралының катоды. Сыртқы фотоэффекті құбылысы байқалатын материалдан жасалады. Оптикалық линзалар көме¬гімен оның бетінде объектінің жарықтылығына сәйкес потенциалдык бедер пайда болады. Электрондык сәуле арқылы ол бедер бейне сигналына өзгертіледі. Дереккөздер