kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Камчалдар

Камчалдар – Камчатка жарты аралының 18 ғасырдағы тұрғылықты халқы, Камчатканың Анадырь өз. алқабын және Охот т. жағалауын қоныстанған, орыс тілінде сөйлейтін жергілікті халықтарды атау үшін қолданылған термин. Камчалдар – орыстанған ительмендер, чувандар, коряктар. Олар – 18 – 19 ғасырларда Камчаткаға қоныс аударылған орыс-казак шаруаларының тұрғылықты халықтарымен араласып кеткен ұрпақтары. Антропол. жағынан камчалдар моңғол нәсілі мен еуропа нәсілдің араласуынан қалыптасқан өтпелі топқа жатады. Христиан дінінің православие тармағын ұстанады. Камчалдар орыс тілінің жергілікті диалектісінде сөйлейді. Негізгі кәсіптері – балық аулау, аңшылықпен қоса егін, мал шаруашылығы Көлік ретінде жол қатынасына жылқы мен ит (шана) пайдаланады. К-дың киімі мен ұлттық тағамында, тұрмыс-тіршілігінде орыс халқымен қоса, ежелгі жергілікті тұрғындардың да материалдық мәдениеті сезіледі. Қазан төңкерісіне дейін камчалдар орыс көпестері қанап келген. Қазіргі кезде камчалдар ұжымдық ш-пен айналысады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Камчатка

Камчатка — Азияның солтүстік-шығысындағы аса ірі түбек. Географиялық орны Ресейдің Камчатка өлкесі және Коряк автономды округі аумағын алып жатыр. Жер бедері Ұзындығы 1200 км, ені 450 км, ауданы 370 мың км 2 . Тынық мұхиттық тектоникалық белдеуде жатуына байланысты жанартаулық және жер сілкіну әрекеттері күшті жүреді. 160 жанартау бар, оның 28-і әрекетті. Ыстық бұлақтар мен гейзерлер көп (ең ірісі – Великан, ыстық суды 50 м биіктікке атады). Орта тұсымен бір-біріне қатар Орта және Шығыс жоталары өтеді. Олардың арасын Орталық Камчатка ойпаты бөледі. Батыс жағалауы ойпатты. Шығыс жағалауы биік үстіртті (700 – 750 м). Оның үстінде жанартау конустары орналасқан (Ключи шоқасы, 4750 м). Тау бастарын мұз басқан (аумағы 874 км 2 ). Өзендері суға мол. Жанартау кратерлерінде пайда болған көлдер көп. Климаты Климаты қоңыржай теңіздік, орт. мен солтүстігінде қоңыржай континенттік. Ақпан айының жылдық орташа температурасы –13 ° С, тамызда 12 ° С. Өсімдік жамылғысы Көп жерін сирек, қайың орманы мен қылқан жапырақты орман басып жатыр. Солтүстігі – тундра. Өзен бойында биік және қалың шалғын өскен. Пайдалы қазбалары Көмір, алтын, күміс, құрылыс материалдары, күкірт кен орындары табылған. Минералды және ыстық суға бай. Ыстық су көздері үй жылытуға, өсімдік жылыжайына кеңінен пайдаланылады. Геотермалдық тәжірибе электр стансалары жұмыс істейді. «Крона» атты биосфералық қорық ұйымдастырылған. Дереккөздер
Төле

Төле, Толи, Толуй (1186/1190 немесе шам. 1193 - 1232) – түркі-моңғол ханзадасы, Шыңғыс ханның 4-ұлы. Шешесі Бөрте – қоңырат тайпасынан шыққан. Төле жас кезінен бастап үнемі әкесінің жанында болып, моңғолдардың негізгі жорықтарының бәріне дерлік қатысқан. Кейіннен Шыңғыс хан өзі билеген аймақтарды Бөртеден туған 4-ұлына бөліп бергенде, Төлеге қарашаңырақ иесі – кенже бала ретінде моңғол үстірті мен түркі-моңғолдардың негізгі әскер күші мұраға қалдырылған. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол тақ мұрагері – ағасы Үгедейге бағынды және мемлекеттегі аса беделді адамдардың бірі ретінде елдің ішкі-сыртқы саясатында үлкен рөл атқарды. Негізгі әскер күшін өз қолында шоғырландырған ол моңғолдардың 1235 – 1242 ж. Қытайға, Шығыс Еуропаға, Иранға жасаған жорықтарына белсене араласып, көмекке балаларын жіберіп отырды. Жазба деректерге қарағанда Төле ағалары Шағатай хан мен Үгедейден бұрын қайтыс болған. Балаларының ішіндегі тарихта қалғандары Батудың көмегімен Шыңғыс хан империясының билеушісі болған Мөңке, Қытайды жаулап алып, Юань әулетінің негізін қалаған Құбылай хан және Иран мен Иракты жаулап алған Хулагу хан. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Хан көтеру

Хан көтеру, хан сайлау — хандықты басқаратын адамды хан сайлау рәсімі. Түркі-моңғол халықтарындағы ұлысты билеушіні таққа отырғызу, яғни Хан көтеру ерте орта ғасырдан бастау алады. Хан көтеру рәсімі Джованни Плано Карпини, Рашид әд-Дин, Жуайни, И.Шильтбергер, тағы басқа ортағасырлық авторлардың еңбектерінде жан-жақты баяндалған. Көне моңғол мемлекетінде Хан көтеру құрылтайда атқарылғанымен, таққа кімнің отыратындығын ханзадалар алдын ала шешіп алған. Құрылтайды басқарып отырған рудың ең жасы үлкені немесе мемлекетте уақытша билік жүргізіп отырған ханзада шақырылды. Оның уақыты алдын ала жаушылар арқылы ұлыстарға хабарланды. Айтылған мерзімде, көрсетілген жерге елдің түкпір-түкпірлерінен ханзадалар, жақын туыстар, нойондар мен әмірлер, мемлекетке тәуелді патшалар мен билеушілер өз қызметшілерімен келіп орналасады. Бірнеше аптаға созылған құрылтайда Хан көтеру рәсімі арнайы шатырда атқарылды. Жұлдызшылар белгілеген қолайлы күні құрылтайға қатысушылар Хан көтеру рәсімін жүргізген. Қатысушылар дәстүр бойынша бас киімдерін, белбеуін шешкен. Белбеулерін иықтарына салып тұрған. Хан әулетінің ең үлкен екі мүшесі үміткерді қолынан ұстап таққа отырғызған. Одан кейін жаңадан сайланған ханға ханзадалар ант берген. Ол біткеннен кейін ақ киізге отырғызылған. Шильтбергер Жошы ұлысындағы Хан көтеруді былай деп баяндайды: “ақ киізге отырғызады да, үш рет көтереді. Содан кейін оны шатырды айналдыра алып жүреді де, қолына алтын қылыш береді; осыдан кейін ол дәстүр бойынша ант беруі тиіс”. Рашид әд-Диннің айтуы бойынша қа-тысушылардың барлығы тоғыз рет (Жуайни жазбасында үш рет) тізелерін бүгіп жаңа ханның есімін атаған. Бұдан кейін олар ханға ант беріп, шатырдан шығарда Күнге қарап үш рет тағзым еткен. Хан көтеру аяқталғаннан кейін бірнеше күн той болған. Хан көтеру дәстүрі қазақ халқында 20 ғасырдың бас кезіне дейін сақталған. А.И. Левшин қазақтардағы Хан көтеруді өз еңбегінде былай дейді: “Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. Қазақ сахарасы Ресейге өткеннен кейін патша үкіметі Хан көтеруді тоқтатып, хандық жүйені жойды. Бұл дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік жүйесіне нұқсан келтірді, отарлық езгіні күшейтіп, ұлт-азаттық көтерілістердің тууына себепші болды; Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы.
Формализм

* Формализм (өнер) - реализмге қарама-қарсы көркемдік тәсіл. * Формализм (математика) — формальданған аксиомалық әдіс немесе жалпы аксиомалық жүйе * Формализм (этика) - мораль табиғатын зерттеуде әлеум. мазмұнға қарағанда формальдық-логикa сәттердің басымдығын білдіретін этик. принцип. * Формализм (құқық) — * Формализм (философия) -
Амангелді Теміржанұлы Жантасов

Жантасов Амангелді Теміржанұлы (1955 жылы туған, Көкшетау қаласы) – әскери қайраткер, запастағы полковник. *1975 жылы Новосібір әскери-саяси Жоғарғы уч-щесіне оқуға түскен. *1979 жылы Кеңес Армиясы қатарында, Ауғанстан жерінде арнайы барлау басқармасында рота командирінің орынбасары (1981 – 83), *Одесса әскери округіндегі десант бөлімінде әскери қызметін өтеді (1983 – 89), *ҚР әскери комиссариатында (1990 – 97), *1997 жылдан 78-танк дивизиясы командирінің орынбасары болып тағайындалды. ҚР Шығыс әскери округі командирінің орынбасары, 1-армиялық корпус командирінің орынбасары. «Қызыл Жұлдыз» ордені, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Канадалық Арктикалық топарал

Канадалық Арктикалық топарал — Солтүстік Мұзды мұхитта, Солтүстік Америка құрлығының қиыр Солтүстігіндегі аралдар тобы. Жалпы аумағы 1,3 млн. км². Ең ірі аралдары: Баффин Жері (512 мың км²), Элсмир (200,5 мың км²) және Виктория аралдары (212 мың км²). Канадаға қарайды. Топарал құрлықтың Солтүстік шетін төрттік дәуірде теңіз басуының нәтижесінде пайда болған. Баффин Жері, Девон аралы және Элсмир аралдарының ежелгі кристалдық жыныстардан түзілген шығыс бөліктері таулы-қыратты (1500 – 2000 м). Бұл жерлерге фьордтық жағалау тән. Элсмир аралының Солтүстік мен Аксель-Хейберг аралын каледон қатпарлығының таулары алып жатыр (абс. биіктігі 2926 м). Топаралдың бүкіл батыс бөлігінің жер бедері тегіс, үстіртті. Тау бастарын мұз басқан (аум. 154 мың км²). Климаты қатаң, континенттік. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –35°С. Шілденің орташа температурасы –10°С-қа жуық. Канада-арктикалық топарларының солтүстігін арктикалық шөл, қалған бөлігін тундра алып жатыр. Мұнай мен газ, темір кен орындары бар. Халқының негізін эскимостар құрайды. Олар аң және балық аулаумен айналысады. Халық өте сирек қоныстанған. Басты елді мекендері: Фробишер-Бей, Кембридж-Бей, Резольют.
Төңкеріс баяу балқитын саз кен орны

Төңкеріс баяу балқитын саз кен орны - Шортанды ауданында орналасқан. Барлау жұмыстар 1962 – 1966 ж. жүргізілген. 1975 жылдан Астана керамикика комбинаты игеріп келеді. Кен орны Орталық, Солтүстік, Солтүстік-Шығыс және Жаңа телімдерден тұрады. Аумағы 15 км². Геологиялық құрылысында тас көмір, мезозой, неоген және төрттік кезеңнің шөгінділер бар. Пайдалы қазбалары мору (үгілу) қабатында шоғырланған. Өнімді қабаттың қалыңд. 0,5 – 25,0 м. Хим. құрамы, керамик. қасеиттері бойынша балшық үш маркаға бөлінеді. Сан.-техн. фаянстар, әртүрлі әшекей тақта тастар, қышқылға төзімді бұйымдар жасау үшін қолданылады. Дереккөздер
Мырзахан Төлебаев

Мырзахан Төлебаев – Алаш қозғалысы қайраткері. 1916 ж. патша жарлығымен тыл жұмысына алынған Жетісудың қазақ жігіттерін майданға бастап барып, тілмаштық қызмет атқарған. Ағартушылық-демократиялық бағыттағы қазақ жастарының “Еркін дала” қауымының мүшелігіне кірген. 1917 ж. 21 – 28 шілдеде Орынборда өткен жалпы қазақ съезіне Жетісу облысынан делегат болып, осы жиында Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының депутаттығына кандидат ретінде ұсынылды. 1918 ж. 26 наурызда Төлебаев Верныйда өткен Жетісу мұсылман солдаттары мен жұмысшыларының жиналысында большевиктердің тұтқынындағы жергілікті Алашорда қайраткерлері – О.Әлжанов, Ы.Жайнақов пен С.Сабатаевты сотқа дейін облыс мұсылман ұйымдарының кепілдігімен босату жөнінде сөз сөйлеген. Өзі Алашорданың Қапал уездік кеңесіне мүше болып, жергілікті Алаш милициясын жасақтауға ат салысты. 1918 – 1920 ж. Азамат соғысынан титықтаған қазақтарға көмек көрсету үшін Қапал к-тін құрған. 1919 ж. 27 ақпанда “большевиктермен байланысы бар” деген желеумен оны Колчак өкіметі тұтқынға алғанда М.Тынышбаев араша түскен. 1913 ж. Верный қаласында Романовтар әулетінің 300 жылдығына орай Жетісу облысының ауыл шаруашылық көрмесінде жергілікті қазақтардың салт-дәстүрін, тұрмыс-тіршілігін бейнелейтін (фотограф Лейбин) экспозициялық бөлім, кейін көрме туралы фотоальбом құрастырған, бұл альбом әлі күнге дейін сақтаулы. Дереккөздер
Сора (коммуна)

Сора — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Фрозиноне провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 26 434 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 368 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 72 км² шамасында. Пошта индексі — 3039. Демографиясы Коммуна әкімшілігі * Телефоны: 7 768 281 * Электронды поштасы: urp@comune.sora.fr.it Сыртқы сілтемелер * [http://www.comune.sora.fr.it Ресми сайты] * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты ]
Формалин

Формалин, формаль — формальдегидтің судағы 37 — 40%-дық ерітіндісі. Формалинді полимерленуден сақтау үшін 4 — 12%-дай метил спирті қосылады. Сондықтан 1%-дық метанол деп те атайды. Формалин түссіз, өткір иісті сұйықтық. Ұзақ сақталса (әсіресе суықта) ақ түсті тұнба параформальдегид (параформ) түзіп лайланады. Формалиннің микробтарға қарсы әсері және денені тітіркендіру қабілеті болғандықтан клетка протоплазмасындағы белокпен әрекеттесіп, оны ұйытады және клетканы өлтіреді. Формалин ауланы, киімдерді, ыдыстарды дезинфекциялау ісінде пайдаланылады. Ол зертханаларда анатомилық және микроскопиялық препараттарды сақтауда, ауыл шаруашылығында тұқымды дәрілеу үшін, парниктерді, әр түрлі құбырларды дезинфекциялауда, тері илеуде, фенол-фармальдегидті шайырлар алуда қолданылады. Формалиннен формальдегид алады. Дереккөздер
Әбіл Жантеміров

Жантеміров Әбіл (1920, Жыланды – 1983, Сандықтау ауданы Балкашино ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Екінші дүниежүзілік соғысында батальон командирі болған. 1941 жылдан Калинин және Украинаны азат ету ұрыстарына қатысқан. Соғыстан кейін Балкашино ауданында ұжымшарды басқарған, ауданы «Азаматтық қорғаныс» бөлімшесін құрған. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Төлебай батыр

Төлебай (1793-1852 жылдар) – Абылай ханның қол астына жиналған батырлардың бірі. Шамамен жас жағынан Қабанбай батырдан мүшел жас кіші. Найман тайпасының Садыр руынан шыққан. Жасынан жаугершілік жорықтарға қатысып, 2 жыл қалмақ тұтқынында болған. Кейіннен мыңбасы атанып, жекпе-жекке соғыстарда аты шықты. Ұрпақтары Алматы облысы Ақсу ауданының Көкжиде ауылында тұрады. Сауыты мен қылышы сақталған, сүйегі осы өңірде Керегетас жотасына жерленген. Дереккөздер
Форманит

ФОРМАНИТ (Австралия геологы Форманит Форманның құрметіне аталған) — оксидтер тобына жататын минерал. Фергусонитпен бір изоморфтық қатар түзуге қатысады. Құрамы: Y(Ta,Nb)O4. Тетрагондық сингонияда кристалданады, кристалл күйінде сирек кездеседі. Көбінесе түйіршікті агрегаттар түрінде ұшырасады. Түсі күңгірт қара, мөлдір емес, шыныдай жарқырайды, қатт. Моос шкаласы бойынша 5,5 — 6,5, тығызд. 7,03 г/см3, жіктілігі жетілген, морт сынғыш. Алғаш Австралияда кесекті шөгінді тау жыныстары арасынан табылған. Қазақстанның Тарбағатай өңірінде Ақжайлау гранит сілемдеріндегі пегматиттерде эвксенитпен бірге кездеседі. Металл кентасы ретінде және аз мөлшерде зергерлік бұйымдар жасауда қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9 IX том
Шөладыр

Шөладыр – Шу-Іле тауларының солттүстік-батыс тізбегін құрайтын аласа шоқылы, адырлы өңір. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1000 м, салыстырмалы биіктігі 300 – 400 м-ге жетеді. Шөладыр массиві ендік бағытқа сәйкес 30 – 40 км-ге созылып жатыр. Негізінен девонның граниттерінен түзілген. Беткейлері денудацияға ұшыраған, аңғарлары, сай-жыралармен тілімденген. Оның табанын құрғақ қиыршық тасты үгінділер толтырған. Жусан өседі. Мал жайылымы. Дереккөздер
Әбділақ Нұрлақұлы Халила

Әбділақ Нұрлақұлы Халила (15 сәуір, 1949 жылы туған, Түркістан облысы Түркістан ауданы Бабайқорған ауылы) – биология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1999). Халықаралық экология академиясының академигі (2004). Қазақстан жаратылыстану ғылым академиясының корр. мүшесі. Өмірбаяны * Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * Алматы облысында мал дәрігері (1972–1975) * Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1975–1986) * Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (1986–1991) * Қазақ ұлттық аграрлық университеті) қызметкер * Халықаралық қазақ-түрік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, университет президентінің кеңесшісі (1991–1999) болды. 1999 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * 180-нен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Әбдуәлі Шупақов

Әбдуәлі Шупақов (1908, Арыс ауданы Көктөбе аулы – 19.8. 1996) – соғыс және еңбек ардагері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген зейнеткері. Еңбек жолын 1930 ж. Шұбар МТС-інде бастаған. Одан кейін Арыс аудандық комсомол комитетінде, Арыс, Қызылқұм аудандарында жер бөлімінің бастығы қызметін атқарған. 1941 – 1946 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Елге оралған соң Алматыдағы екі жылдық партия мектебін бітірген (1950). 1950 – 1955 ж. Арыс және Киров аудандық атқару комитетінің төрағасы, 1955 – 1970 ж. ұжымшар төрағасы, партия комитетінің хатшысы болып еңбек етті. Мақтадан мол өнім алып, ұжымшар экономикасын көтеруге елеулі үлес қосты. Арыс ауданындағы ол басқарған Киров ұжымшары республиканың «Алтын кітабына» жазылған. Еңбек Қызыл Ту (1957), «Құрмет белгісі» (1966) ордендерімен, бүкілодақтық ауыл шаруашалығы жетістіктері көрмесінің алтын медалімен марапатталған. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Қазақстан республикасы парламентінің жаршысы

.]] “Ведомости Парламента Республики Казахстан” – қабылданған құжаттарды қазақ және орыс тілдерінде жариялайтын ресми басылым. Алғашқы нөмірі қазақ тілінде “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Ұлы Советінің Ведомостары”, орыс тілінде “Ведомости Верховного Совета Казахской Советской Социалистической Республики” деген атпен 1938 жылы 20 қарашада жарық көрді. 1958 жылғы 7 санынан бастап “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советі мен Үкіметінің Ведомостілері” – “Ведомости Верховного Совета и Правительства Казахской Советской Социалистической Республики” деген атаумен қазақша және орысша мәтіндері біріктірілді. Бұл “заңдарды және басқа актілерді жариялау мәселесін тәртіпке келтіру және олардың заңды күшіне енуінің мерзімін анықтау мақсатынан” туды. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы 1960 жылы 29 наурызда “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советі мен Үкіметінің Ведомостары туралы” қаулы қабылдап, бұл басылым 1960 жылдың 1 сәуірінен бастап қазақша және орысша үш тарау болып, он күнде бір рет, кейін аптасына бір рет шығарылатын болды. 1967 ж. 14 наурызда Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы “Қазақ Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советі мен Үкіметі Ведомостарының” атын өзгерту туралы” қаулы қабылдап, оны “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советінің Ведомостары” деп атады. Ол осы атауымен 1991 жылға дейін шығып тұрды. Еліміздің тәуелсіздік алуына байланысты 1991 жылы 51-нөмірінен бастап “Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Ведомостары”, 1992 жылдан бастап “Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы” болып шыға бастады. Тұрақты негізде жұмыс істейтін қос палаталы парламенттің құрылуына байланысты 1996 жылдың 1-нөмірінен бастап “Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы” деп аталды. Онда негізінен Парламент қабылдап, Президент қол қоятын Қазақстан Республикасының конституцясының заңдары, Қазақстан Республикасының Кодекстері мен Заңдары, Парламенттің және оның Палаталары – Сенат пен Мәжілістің қаулылары жарияланады. Дереккөздер Сілтемелер * қазақ * орыс * Қазақ Советтік Социалистік Республикасының * Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы * Парламент * Президент * Қазақстан Республикасының конституцясының * Сенат * Мәжілістің
Жаңадала (Ақмола облысы)

Жаңадала — Ақмола облысы Жарқайың ауданы, Жаңадала ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1972 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы – Державинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Тасты-Талды ауылының жанында орналасқандықтан әлеуметтік инфрақұрылымның барлығы дерлік Тасты-Талды ауылында. Жаңадала арқылы Целинная темір жолы Жезқазған – Петропавл автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Сорғы бекеті

Сорғы бекеті – сорғылық агрегаттар, құбырлар, т.б. қосымша құрылғылар мен арнайы жабдықтардан және бұлар орналасқан ғимараттардан тұратын құрылыс. Сорғы бекетінің жер үстілік, жартылай жер астылық және жер астылық, сондай-ақ жүзбелі түрлері (баржа не понтонның үстіне орнатылған) бар. Сорғы бекетін адам басқарады не автоматты түрде басқарылады. Сорғы бекеті суландыру жүйесінде суды жоғары шығару немесе құрғатылатын жерден суды сарқу, кеме қатынасы арнасына су жіберу, мұнай тасымалдау, т.б. мақсаттар үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Үлкен көз кесіртке

Үлкен көз кесіртке — бауырымен жорғалаушылар класы, нағыз кесірткелер тұқымдасына жататын түр. Қазақстанда шашыранды түрде таралған, Нарынқол және Кіші Көкпек өзендері маңынан бірнешеуі ұсталды. Үлкен көз кесіртке Зайсан ойпаты мен Күнгей Алатауын мекендейді. Таулы аймақтарда (биікт. 1500 — 3000 м), жусанды-бетегелі алқаптарда, өзен бойларында, кейде құрғақ аңғарларда, сатыланып қалған шатқалдар мен қиыршық тасты жерлерде тіршілік етеді. Дене тұрқы 6,5 см, төм. мұрын қалқаны әдеттегідей жағына жақын орналаспаған. Маңдай қалқанында ұзыннан созылған науашығы болмайды. Құйрығының астыңғы бетіндегі қабыршақтары тегіс, ал құйрығының үсті аздап тері қатпарлы болып келеді. Құйрығындағы 10 сақинасының айналасында 30-дан астам қабыршағы болады. Арқа жотасы қоңыр сұр түсті, оның ортасында қара қоңыр дақтары бар. Екі бүйірінде көкшіл түсті, дөңгелек дақтар анық көрінеді. Сәуірдің басынан қарашаның аяғына дейін белсенді тіршілік етеді. Негізгі қорегі: құмырсқалар, қоңыздар, қандалалар, сондай-ақ, тікқанаттыларды, теңқанаттыларды, көбелектер мен өрмекшілерді де жейді. Олардың ас қорыту жүйесінен өсімдік қалдықтары да табылған. Жылына бір рет көбейеді. Дене ұзындығы 4,8 см-ге жеткенде, жыныстық жағынан жетіледі. Наурыз айының аяғында қысқы ұйқыдан оянған соң, екі жетіден кейін шағылысады. Шағылысқаннан кейін, аналығы 2 — 5 жұмыртқа салып, баласын тірі туады. Шілденің аяғы — тамыздың басында ересек дарабастары шыға бастайды. Жұмыртқаны жарып шыққаннан кейін, бірнеше тәуліктен соң, денесінің ұзындығы (құйрығымен есептегенде) 5,9 — 6,0 см болады. Үлкен көз кесіртке — өте сирек кездесетін түр, саны аз, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том Дереккөздер
Шу-Сарысу уран провинциясы

Шу-Сарысу уран провинциясы – Қазақстан аумағындағы ірі уран кен орындарының бірі. Мұнда 19 кен орны шоғырланған. Созақ ауданы жеріндегі уранның кенденуі мезозой, кайнозой түзілімдерінде жатыр. 1957 жылдан игеріле бастаған. Қазақстандағы уран кентастарын іздестіру-барлау жұмыстарын жүргізетін «Волковгеология» кәсіпорынның барлау жұмыстары нәтижесінде уран кені қоры жағынан дүние жүзінде алдыңғы орындардың біріне шығып отыр. Провинциядағы ірі кен орындары: Мыңқұдық, Ыңқай, Буденновское, Мойынқұм, Қанжуған, т.б. Қыземшек (бұрынғы Степное) кентінде бірнеше геологиялық экспедициялық партиялар және Қазақстандағы уран өндіретін ірі шахта басқару мекемесі бар. Таукент кентінде уран өндірумен айналысатын ірі кен өндіру және өңдеуші кәсіпорындар жұмыс істейді. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Үлкенкөл (Қостанай облысы)

Үлкенкөл, Үлкен бөрілі — Тобыл алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қарабалық ауданы жерінде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 14,5 км 2 , ұзындығы 6,3 км, енді жері 3,3 км. Жаға сызығы 17,4 км. Орташа тереңдігі 1,4 м. Жағалау сипаты Көл жағалауында түйетайлы, далалық және шалғын шөп өседі. Көл түбі құмайтты-лайлы. Жағасының батыс бөлігі жарлауытты. Солтүстік, оңтүстік жағалауында құрақ қамыс өседі. Суының минералдылығы жоғары, тек мал суаруға жарайды. Жағалауында Бөрілі ауылы орналасқан. Дереккөздер
Жаңажол

* Жаңажол — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл. * Жаңажол — Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл.
Сорғыштар

Трематодтар — Бауырды немесе дененің басқа да беліктерін зақымдайтын және әртүрлі аурулар туғызатын құрттар. Қансорғыш қанға түсіп, шистосомоз ауруын туғызады. Сорғыштар, трематодтар (Trematoda) – жалпақ құрттардың бір класы. Жер шарында кең тараған, 2 класс тармағына: дигенетикалық сорғыштар (Dіgenea) және Аспидогастерлерге (Aspіdogastraea) жататын 4 мыңға (кейбір деректер бойынша 7 мыңға) жуық түрі бар. Бәрі де паразитті тіршілік етеді. Дене пішіні жапырақ тәрізді, ұзындығы 1 мм-ден 5 см-ге дейін, араларында 1,5 м-ге жететін түрлері де бар. Денесінің алдыңғы жағында (ауыз) және құрсақ бөлімінде (құрсақ) бір-бірден сорғыштары бар, кластың аты осыған байланысты қойылған. Осы сорғыштары арқылы олар иесінің денесіне бекінеді. Сорыштардың сыртын тегумент (эпителийге сәйкес) қаптап жатады, кірпікшелері болмайды. Денесінің алдыңғы жағындағы аузы эктодермальды жұтқыншаққа, ол жіңішке өңешке жалғасады. Ортаңғы ішек өңештен басталып, артқа қарай созылып, тұйықталған екі тармақтан құралады. Зәр шығару жүйесі – протонефридиялы. Денесінің ортасында не бүйірінде негізгі түтіктер орналасқан. Олар дененің артқы жағындағы қуыққа, ал ол зәр шығару тесігімен сыртқа ашылады. Тыныс алу және қан айналым жүйелері болмайды. Жүйке жүйесі жұп ми ганглияларынан тұрады. Одан денесінің алдыңғы жағы мен ауыз сорғышына және артқы бөліміне қарай үш жұп ұзына бойы жүйке бағаналары тарайды. Сезім мүшелері өте нашар дамыған. Жыныс жүйесі гермафродитті, жақсы дамыған. Аталық жыныс жүйесі тарамдалған екі тұқым бездерінен тұрады. Олардан қос тұқым жолы шығып, кейін олар қосылып, тұқым қапшығына айналады да, тұқым шығарғыш түтікпен шағылыс мүшесіне жалғасады. Аналық жыныс безі – біреу. Одан шығатын жұмыртқа жолы кеңейіп кішкене қапшыққа – оотипке (Мелис денешігіне) айналады. Дененің екі бүйірінде сарыауыз бездері орналасқан, олар оотипке жалғасады. Оотиптен жыныс клоакасына ашылатын – жұмыртқаға толы жатын басталады. Ары қарай даму үшін жұмыртқа суға түсуі керек. Олардың судағы жұмыртқасынан кірпікшелі дернәсілдер – мирацидий шығады. Әрі қарай дамуы үшін олар аралық иесінің (ұлудың) денесіне өтеді. Бұдан соң, мирацидий кірпікшелерін тастап, қозғалмайтын спороцистаға айналады. Оның денесіндегі партеногенетик. жұмыртқалары бөлініп, келесі ұрпақ – редия пайда болады. Соның ішінде гермафродитті дарабастың дернәсілі – церкарий дамиды. Редиядан шыққан церкарий екінші аралық иесінің (балықтардың, бақалардың, су жәндіктерінің) денесіне еніп, циста түзіп, метацеркарийге айналады. Омыртқалы жануарлар сол екінші аралық иені жейтін болса, метацеркарий оның ішегіндегі қабырғасынан босап, гермафродитті дарабасқа айналып, дамуын аяқтайды. Сорғыштар – адам мен жануарларда трематодоз ауруының қоздырғыштары болып саналады. Мысалы, бауырсорғыш (Fascіola hepatіca) – мүйізді ірі қара малдар мен қойлардың және адамның бауырында паразиттік тіршілік етеді.
Жаңажол (Ерейментау ауданы)

Жаңажол — Ақмола облысы Ерейментау ауданы, Торғай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1957 жылы қаланды. Географиялық орны Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Мектеп пен мектеп іші аралық балабақша, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункті бар. 2011 жылы жаңа Мешіт ашылды. Ең жақын темір жол стансасы – Ерейментау (20 км). Дереккөздер
Шұбарсу

Шұбарсу — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Шұбарсу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 17 км жерде. Халқы Тарихы Іргесі 2002 жылы саяжай аумағында құрылған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік пункт, пошта, байланыс торабы жұмыс істейді. Дереккөздер
Форс-мажор

Форс-мажор — төтенше және болмай қоймайтын жағдайлардың туындауы. Шарт талаптарын орындамау салдарынан болатын осындай жағдайларда тараптардың бірі екіншісіне еріксіз зиян келтіреді. Сыртқы күштен болатын форс-мажор, заңды форс-мажор түрлеріне бөлінеді. Алғашқысына оқиғалардың объективті, абсолюттік сипатын — міндеттемелердің орындалуына кедергі жасайтын факторлардың әсерін жатқызуға болады. Олар зілзала, су тасқыны, т.б. Мұндай табиғат апаттары жауапкершіліктен босататын оқиға болып табылады. Заңды форс-мажорға жоғары мемлекеттік органдардың шешімдері (мысалы, экспорт пен импортқа тыйым салу, валюталық шектеулер), сондай-ақ революциялар, соғыстар, ереуілдер, т.б. жатады. Дереккөздер
Соркөл (көл, Жем алабы)

Соркөл – Жем алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Астаусалды тауынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде. Гидрографикасы Ауданы 13,3 км 2 , су жиналатын алабы 1020 км 2 . Жағалау сипаты Жағасы тік жарлы. Жағалауы сай-жыралы, қатты тілімделген. Батыс жағасы жайпақталып, тақырға ұласады. Суы ащы. Көл жағалауында қыстау бар. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Қарабауыр (ауыл)

Қарабауыр (2019 жылға дейін — Жаңа Қарабауыр) — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Абылайхан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1952 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы – Щучинск қаласынан солтүстікке қарай 27 км-дей, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 227 км жерде орналасқан. Халқы Абылайхан атындағы ауыл шаруашылығы кәсіпорнының бөлімшелері, мектеп, фельдшер-акушерлік пункт бар. Дереккөздер
Үлкен Көлтабан

Үлкен Көлтабан – Жайық алабындағы көлтабан. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде. Гидрографикасы Ұзындығы 45 км, ені 12 км-ге жетеді. Ауданы 280 км 2 . Саздақты ойысқа көктемдегі қар суы және Батыс Дүре өзенінің суы жиналады. Грунт сулары 3 — 5 м тереңдікте кездеседі. Көлтабан шабындыққа, жайылымға пайдаланылады; қ. Дүре жайылмасы. Дереккөздер
Шүйнеккөл

Шүйнеккөл – Сырдария алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Түркістан облысы Сауран ауданы Ескі Иқан ауылынан оңтүстікке қарай 13 км жерде, теңіз деңгейінен 189,5 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 3,62 км 2 , ұзындығы 5,9 км, ені 1,1 км. Жағалық сызығының ұзын 19,2 км. Жағалауы жайпақ, батпақты, сор келген. Оңтүстік-батысында Шошқакөл батпағы орналасқан. Көктемде Көкқиясай өзені құйып, су деңгейі көтеріледі. Шүйнеккөл суы кермек, бірақ мал суаруға жарамды. Дереккөздер
Қабыл Жанқойұлы Халманов

Қабыл Жанқойұлы Халманов (1 мамыр 1945 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы Қазақстан станциясы) – техника ғылымдарының докторы (1991), профессор (1993). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1967, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қазақстан ғылым академиясының Қолданбалы математика институтында аға зертханашы (1967–1969) * Қарағанды политехникалық институтында аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1974–1995) * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында директор (1995–2003) болды. * 2003 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Фортепиано

]] Фортепиано (, forte — қатты және pіano — ақырын) — ішекті соқпалы-клавишті рояль мен пианино музыкалық аспабының жалпы атауы. Фортепианоның алғашқы үлгісін Италияда Б.Кристофори 1709 — 11 ж. жасап шығарды. Фортепианоның екі түрі (рояль мен пианино) бар. Осы заманғы клавишті механикасы бар рояльды 19 ғасырдың басында С.Эрар (Парижде) ойлап тапқан. Фортепианоның екі педалі болады, ол дыбысты қатты немесе жайлап шығару үшін қолданылады; дыбыс көлемі 7 октава. Фортепианоның дыбыс шығаратын соқпалы балғашықтары мен ішектері сырт кескіні құстың қанатындай типылданған сандық ішіне орналастырылады. Фортепианоның ұзындығы 150-ден 270 см-ге дейін, ал ені 150 см болады. Фортепианода ойнау үшін арнайы көптеген музыкалық шығармалар (мысалы, Л. ван Бетховен, “Апассионата” сонатасы; Ф.Шуберт, “Фантазия”; Р.Шуман, “Симфониялық этюдтер”; Ф.Лист, “Кезбешілік жылдары”, т.б.) жазылды. Музыкалық орындаушылық өнерде үздік пианиношылар есімі белгілі. Олардың қатарында: Лист (Венгрия), Э.Г. Гилельс, А.Б. Гольденвейзер, К.Н. Игумно, Л.Н. Оборин, С.Т. Рихтер, В.Д. Ашкенази (Ресей), Ж.Әубәкірова, Г.Қадырбекова (Қазақстан), т.б. бар. Дереккөздер
Үлкенқақпақ

Үлкенқақпақ – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысының Райымбек ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 61 км, су жиналатын алабы 570 км 2 . Бастауы Теріскей Алатауының солтүстік беткейіндегі бұлақтан басталып, Қақпақ елді мекені тұсында Текес өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары сағасынан 5 км-ге дейін таулық сипатта; ені 50-100 м. Жоғары бөлігінде жайылма жоқ, төменде 25-30 м. Арнасы 6-8 м. Қар, мұздық, жер асты суымен толығады. Орташа жылдық су ағымы 2,0 м 3 /с. Дереккөздер
Сәрсен Шүйішбаев

Сәрсен Шүйішбаев (21.9. 1937 ж. туған, Қазығұрт ауданы) – ғалым, физикалық-математикалық ғылым докторы (1994). Ташкент қалсындағы Орта Азия мемлекеттік университетін (1961), Өзбекстан Ғылым Академиясының аспирантурасын бітірген (1964). Ұзақ жылдар Өзбекстан Ғылым Академиясы Кибернетика институтында кіші ғылым қызметкер болып істеді. Өзбекстан Республикасы Ғылым Академиясы Жоғары аттестациялық комиссиясының мүшесі, математикалық ғылым еңбектерді сараптау комиссиясының мүшесі. 100-ден астам ғылым еңбектері Ресей, Америка, Германия, Швейцария, Австралия елдерінде жарияланған. Ағылшын, орыс, қазақ, өзбек тілдерін еркін меңгерген. Дереккөздер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Сормойылды

Сормойылды – Ертіс алабындағы көлдер тобы. Географиялық орны Абай облысы Бесқарағай ауданы жерінде, теңіз деңгейінен 160 м биіктікте, Қоянбай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 12,72 км 2 , ұзындығы 7,0 км, енді жері 2,5 км. Жағалау сызығы 44,2 км. Сортаңды жағасы жайпақ. Көбіне қар суымен толығады. Көктемдегі қар, жауын-шашын суымен көлдер бірігіп, аумағы 2 – 2,5 есеге ұлғаяды. Суы тұзды. Су тапшы жылдары тартылып қалады. Дереккөздер
Жапсарлы метаморфтану

Жапсарлы метаморфтану — әр түрлі тау жыныстарының тереңнен ығысып шыққан магмалық интрузия денелерінің жанасу әсерінен өзгеруі. Жапсарлық метаморфтану 550 — 900ӘС аралығында өтеді. Жапсарлық метаморфтанудың дәрежесі магманың температурасына, көлеміне, оны қоршаған жыныстардың құрамына, құрылымына, нақышына, жатыс жағдайына байланысты болады. Жапсарлық метаморфтану интрузия және оны қоршаған тау жыныстарының жанасқан жерін қамтып, шағын аймаққа тарайды (бірнеше см-ден ондаған, кейде жүздеген м-ге жетеді). Жапсар белдемі алыстаған сайын метаморфтану әсері біртіндеп кеми береді. Шөгінді жыныстар мен ертерек қалыптасқан магмалық жыныстар да Жапсарлық метаморфтануға ұшырайды, мұндайда олардың алғашқы минералдық құрамы, құрылымы өзгереді. Жапсарлық метаморфтану әсерінен силикатты жыныстардан мүйізтастар, тақтатастар; силициттерден кварциттер; карбонатты жыныстардан мәрмәрлар; кремнийлі — карбонатты жыныстардан скарноидтар түзіледі. Дереккөздер
Фортран

Фортран (ағылш. Fortran; Formula және Translatіon сөздерінің алдыңғы буындарынан құрылған) — инженерлік және ғылыми есептерді шығаруға арналған жоғары деңгейдегі бағдарламалау тілі. Оны 1956 ж. АҚШ-тың ҚВМ фирмасы жасап шығарған. Кең таралған нұсқалары: Фортран-ҚV, Фортран-77, Фортран-90. Компьютерлердің барлық типтерінде жұмыс істей алатын әмбебап бағдарламалау тілі. Оның өз алфавиті — символдар жиыны бар, солар арқылы қарапайым сөйлемдер құрып, кез келген есептеу жұмыстарын орындай алады. Соңғы нұсқалары параллель архитектуралары компьютерлерде де қолданылып келеді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Шұбартарауыз

Шұбартарауыз – Арал теңізінің солтүстігіндегі түбек. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. Сипаты Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 20 км-ге жетеді; құрлықпен жалғасқан жері 3 км шамасында. Абсолюттік биіктігі 181 м. Батыс жағасын Жиделі, шығысын Бутаков шығанағы шайып жатыр. Беті жазық. Палеогеннің құмсаздақты жыныстарынан түзілген. Түбектің оңтүстік жағалауы жарқабақты, террасалы, солтүстігі көлбеу. Дереккөздер
Үлкен Қарақамыс

Үлкен Қарақамыс — Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы жерінде, Қарақамыс ауылынан оңтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Су айдынының аумағы 6,8 км 2 , су мол жылдары 10,5 км 2 -ге дейін ұлғаяды. Ұзындығы 4,6 км, ені 4,1 км. Жағалауының ұзындығы 20,4 км, ең терең жері 2,8 м. Су жиналатын алабы түгелімен дерлік жыртылған. Көл түбіндегі тұнбаның қалыңдығы 0,5 - 0,7 м. Суы сәл ащылау, көктемде жұмсарады, жаздың соңына қарай суы кермек татиды. Жағалау сипаты Қазаншұңқырда жатқан көлдің жағалауы аласа, түбі тегіс, сазды. Жағалауында қатты сабақты өсімдіктер өскен. Қамыс, құрақ, шалғын, қияқ өскен. Құстардың келу, кету кезінде, әсіресе, күзде мұнда мыңдаған сұр, ақбас қаздар, сұр тырна, т.б. сулы-сазды жерді мекендейтін құстар көп болады. Дереккөздер
Әл-асар әл-бақийа ән әл-құрұн әл-халийа

“әл-АСАР әл-БАҚИЙА ӘН әл-ҚҰРҰН әл-ХАЛИЙА”(“өткен ұрпақтардан қалған іздер” немесе “Жылнама”) — Әбу Райхан әл-Бирунидің тарихи шығармасы. Автордың Гурган (Иран) билеушісі Кабус ибн Уашмгирге (976 — 1012) арнаған бұл шығармасы 998 — 1010 жылдары аралығында жазылған. “Жылнамада” барлық дәуірге сипаттама беріліп, гректер, римдіктер, парсылар, соғдылықтар, хорезмдіктер, еврейлер, исламға дейінгі арабтар, мұсылман қауымы мен түрлі ағымдағы христиандардың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрлері туралы қызықты мәліметтер келтіріледі. Мәдениет тарихында парсы белгілері басым болғанымен, автор тек араб тілін ғыл. тіл деп санайды. Шығармада қимақтардың орналасуы, діни нанымдары жөнінде құнды деректер берілген. Шығарманы 1878 жылы неміс шығыстанушысы Э. Захау бастырып шығарды. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Түсіпқалиев Балаш

Түсіпқалиев Балаш (1944 ж.т., Алматы облысы) – медицина ғылымының докторы (2001), профессор (2002). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1969, қазіргі [http://kgma.kz/kk/1651.html Қазақ ұлттық медицина университеті] ) бітірген. 1975 жылдан Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2000 ж. «Формирование здоровья матери и ребенка в условиях реальной санитарно-гигиенической ситуации Западного региона Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Бірнеше ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер *
Форфейтинг

Форфейтинг ( — құқықтан бас тарта отырып бүтіндеу) — импортшы ризалық берген вексельдерді экспортшылардан сатып алу нысанында сыртқы экономикалық операцияларды несиелендіру. Коммерциялық банкілердің вексельдерді жай есепке алуынан өзгеше түрде Фофейтинг борышқорлық міндеттемелер бойынша барлық тәуекелдің сатып алушыға — форфейторға көшуін көздейді (“айналымсыз” есеп) Фофейтинг орташа мерзімді сипатта болады — жеті жылға дейін беріледі. Фофейтингтің артықшылықтары: несиелендірудің тұрақты мөлшерлемесі және вексельдердің берілуін ресімдеудің біршама оңайлатылғаны. Сайып келгенде тауардың бағасы арқылы төленетін Фофейтингтің құны көбінесе несиелендірудің басқа нысандарынан жоғары болып келеді. Батыс Еуропаның несие мекемелерінің, ең алдымен Швейцария, ГФР, Ұлыбритания банктерінің “а-форфе” мәмілелерінде көбірек қолданылады. Дереккөздер
Фоспинол

Фоспинол — 1,2,5 үшметил, 4,4 диметилфосфонпиперидин, 4-ол. Суда жақсы еритін ақ түсті кристалды, улылығы төмен зат. Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институты нда тәжірибелік жолмен алынған. Фоспинолдың өсімдік өсуін тездету қасиеті әсіресе картоп дақылы үшін өте тиімді. Оның 0,0001%-дық ерітіндісімен картоп сабақтарын гүлдеу кезінде өңдесе картоп түйіндерінің шығымы мен тауарлық дәрежесі 20 — 30%-ға артып, крахмал мөлш. 2 — 3%-ға өседі. Қазіргі кезде Фоспинол Қазақстанда, Ресейде, т.б. елдерде пайдаланылуда. Дереккөздер
Амангелді Шәріпұлы Жармағамбетов

Жармағанбутов Амангелді Шәріпұлы (1942 жылы туған, Ерейментау ауданы Бестөбе) – заң қызметкері, ҚазКСР ІІМ еңек сіңңрген қызметкері, милиция генерал-майоры (1992). Щучинск тау кен-металлург. техникумын (1964), КСРО ІІМ Академиясын (1983) бітірген. *1964 – 70 жылы Қаратау тау кен-байыту комб-нда шахтер, Бестөбе кенішінде шебер, *1970 – 77 жылы Социялистік меншікті жымқырумен күрес бөлімінде аға инспектор, Бестөбе кентіндегі милиция бөлімінің, *1977 – 81 жылы Теңіз ауданы ішкі істер бөлімінің, *1983 – 90 жылы Целиноград ішкі істер көлік басқармасының, *1990 – 95 жылы Торғай облысы ішкі істер басқармасының, *1995 – 97 жылы Көкшетау облысы ішкі істер басқармасының бастығы болды. *1997 жылдан зейнеткерлік демалыста. Медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Шұбарсор

Шұбарсор – Нұра өзенінiң алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерінде, Жарсуат көлінің шығысында 2 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 22,3 км 2 , су жиналатын алабы 98,8 км 2 . Көлдің қазаншұңқыры Нұра өзенінің жайылмасында жатыр. Батыс жағалауы батпақты, шығысы сортаңды. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көлді Нұра өзенi жарып ағады. Көктемгі қар суымен деңгейі көтеріліп, маңайындағы көлдермен қосылып кетеді. Жағалауында қоға, қамыс өседі. Дереккөздер
Боранбек Шүкірбеков

Боранбек Шүкірбеков (10.11.1930 жылы туған, Арыс қаласы) – қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының кандидаты, доцент. Қазақстан Республикасы ауыл шаруашалығына еңбек сіңірген қайраткер (1981). Социалистік Еңбек Ері (1986). Қазақстан Республикасының айрықша зейнеткері (1995). Облыстың құрметті азаматы. Еңбек жолын шопан болып бастаған. 1945 – 1961 жылдары Арыс ауданы Задария кеңшарында аға шопан, автодүкен меңгерушісі, 1961 – 1971 жылдары Шымкент ет комбинаты Арыс бөлімшесінің меңгерушісі, 1972 – 1973 жылдары Бөген аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1973 – 1985 жылдары Задария мемлекеттік асыл тұқымды мал зауытының директоры, 1985 – 1995 жылдары облысы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы және агроөнеркәсіптік комитет төрағасының бірінші орынбасары, Шымкент мемлекеттік ауыл шаруашылығы тәжірибе сттансасының директоры, ғылым өндірістік бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарды. Еңбек Қызыл Ту (1976), Ленин (1982, 1986) ордендерімен марапатталған. Тың және тыңайған жерлерді игерудің 20, 30, 40, 50 жылдық медальдарының толық иегері. КСРО Орталығы сайлау комиссиясының мүшесі (1983). КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты (1984 – 89). ҚР премьер-министрі сыйлығының лауреаты (1991). Дереккөздер
Үлкен қатпарлы доға

Үлкен қатпарлы доға — Сарыарқадағы иіні батысқа қараған доға пішінді ең сыртқы ірі каледондық құрылым. Алғаш сипаттаған Е.Д. Шлыгиннің түсіндіруі бойынша бұл құрылым Солтүстік Тянь-Шаньнан басталып, Қаратау, Ұлытау, Көкшетау антиклинорийлер тізбегі арқылы Ерейментау антиклинорийімен жалғасқан. Ол сырт жағынан Батыс Сібір және Торғай ойпаңдарымен көмкерілген. Үлкен қатпарлы доғаның ішкі тарамы болып саналатын Шу-Іле антиклинорийі оңтүстік-батысын алып жатыр. Үлкен қатпарлы доғасының ішінде каледон қатпарлығымен толық бекімеген екінші доға орналасады да, екеуінің де ішкі бетінде герциндік кіші қатпарлы доғалардан құралған Жоңғар-Балқаш геосинклиналдық жүйесі орналасқан. Каледон және герцин белдемдерінің жапсары өте күрделі. Бұлар көбінесе бір-бірімен қисық шалысқан және доға пішінді иіндесе жалғасқан терең жарылымдар арқылы шектеседі. Жарылыстар әсерінен осы шектеу бойынша девонның шеткі жанартаулық белдеуі және жанартау тектес қабаттардан түзілген доғалы белдем өтеді. Үлкен қатпарлы доғаның қатпарлы қатарының бағыты өз пішініне сай үнемі өзгеріп отырады. Мысалы, Оңтүстік-шығыс тарамдарында қатпарлар солтүстік, солтүстік-батыс, Ұлытауда бойлық, Көкшетау антиклинорийінде ендікке таяу бағытта созылған. Антиклинорийлердің өзегінде күшті метаморфтануға ұшыраған кембрийге дейінгі гнейс-амфиболитті, жасыл түсті жанартаутекті және кристалдық тақтатасты қат-қабаттары жер бетіне шыққан. Қанаттарында анық шалыс орналасқан кембрийдің қалың базальтты-кремнийлі және терригенді-карбонатты геосинклиналдық формациялары бар. Доғаның ішкі жиегіндегі антиклинорийлерге параллель жатқан Сілеті, Шығыс Көкшетау, Қалмақкөл, Көң синклинорийлері баяу қатпарланған жоғ. кембрий-ордовиктің андезит-базальтты, терригендік тау жыныстарынан қалыптасқан. Үлкен қатпарлы доғаның бойын қуалай рифей мен төм. палеозойдың ультранегізді және негізді интрузиялары кездеседі. Ордовик кезеңінде доға ішіне көлемді диорит-гранодиорит массивтері кептелген, ал ішкі қанатында девон кезеңінің граниттік батолит интрузиялары тараған. Үлкен қатпарлы доғаның ішкі толық бекімеген иінінде каледон қатпарлықтарын шалыс жапқан Теңіз, Жезқазған, Шу ойыстары орналасқан. Олар девон жүйесінің қызыл түсті молассасымен, фамен — төм. карбонның сұр түсті терригенді-карбонатты теңіз шөгінділерімен және жоғ. палеозойдың әр түсті континенттік тау жыныстарымен толған. Бұл қат-қабаттар баяу қатпарланған орогендік кешенге жатады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Әлдене

Әлдене, философияда — өзіндік сипаты бар, бірақ әрі қарай анықталмаған нәрсе. Кант үшін әлдене — “еш нәрсеге” қарама-қарсы қойылған түсінік, барлық зат туралы ұғым, заттың мүмкіндігі және формальдық шарты. Гегель көзқарасы бойынша, әлдене — алғашқы терістеуді терістеу, ол нақты және шектеулі. Ғылым тарихында әлдене математикалық санды негіздеудің бастапқы ұғымы ретінде де қолданылған кездері болды. Бұл жағдайда әлдене сананың ешқандай айқындылығымен байланыссыз ұғым ретінде қарастырылды. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Шығыс моншасы (Түркістан)

Шығыс моншасы – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Түркістан облысы Түркістан қаласы, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстік-батысқа қарай 80 метр қашықтықта жартылай жер астына орналасқан. Координаттары: 43˚17.787΄,068˚16.331΄ Теңіз деңгейінен биіктігі 207 м. Сипаты Археологтардың зерттеуі бойынша монша 1580-1590 жж. Абдулла хан тұсында кесенеге зиарат етіп келуші көпшілік қауымға арналып салынған. Моншаның жалпы көлемі 17х15 метр, биіктігі 4,8 метр, кірпіштерінің көлемі түгел біркелкі-25х25х5 см. 1975 жылға дейін жергілікті халық монша ретінде пайдаланып келген. Монша жартылай жерасты, бес күмбезді, қабырғалары күйген кірпіштен тұрғызылған. Әр түрлі кезеңде, әр түрлі мақсатта пайдаланылған тоғыз бөлмеден тұрады: жуыну бөлмесі, ыстық, салқын су бөлмелері, массаж т.б. бөлмелер. 1979 жылы орта ғасырлық сәулет өнерінің керемет үлгісін болашаққа сақтау мақсатында мұражайға айналдырылды. Жалпы моншалар жайлы Шығыс авторлары (X-XVIғғ.) Рудаки, Насыр Хисроу, Ибн Сина, әл-Мақдиси, ибн Фадлан, Нершахи, ибн Батута, Бабыр, Васифилер өз еңбектерінде айтып кеткен. Қазақстанның ортағасырлық ірі қалаларының барлығынан дерлік моншалар табылған, мысалы, Отырардан IX-XV ғғ. жататын үш монша, Тараздан IX-XII ғғ. тән екі монша, Саураннан XV ғ. жататын «муричә» моншасы, Түркістаннан да «муричаның» үлкейтілген түрі табылып зерттелді. Мұнан басқа Қаялықтан, Сарайшықтан, Ақтөбе-Баласағұннан, Жайық (Шаған) қаласынан да моншалар аршылды.. Құрылысшылардың пікірінше, монша жылуды сақтау үшін жартылай жер астында орналасқан. Монша тоғыз бөлмеден тұрады, олардың екеуі ыстық және суық суға арналған резервуарлар, басқа үй-жай жылыту бөлігі ретінде пайдаланылды, ал қалғандары жуыну үшін арналып, жасалған. Моншаға кіре беріс бөлме "балқы" күмбезімен жабылған, орталық жуынатын зал - ортасында 8 қырлы тапшаны бар 8 қырлы зал. Сылауға арналған тағы бір тапшан "ыстық" залда орналасқан. Тапшандар мен едендері мәрмәр қалақтастан жасалған. Монша өзіндік жылыту жүйесімен ерекшеленеді: ыстық ауа моншаның барлық жеріне еденасты көмейлері арқылы кіреді. Монша 1979 жылға дейін толық пайдаланылды, бұл көне архитектураның ерекше жоғары деңгейін көрсетеді. XX ғасырдың 80-жылдарынан бастап монша мұражай кешенінің бөлігі және ортағасырлық инженерлік ойлаудың өте қызықты үлгісі болып табылады. Дереккөздер
Жұтылу спектрі

Жұтылу спектрі – сәуленің зат арқылы өтуі және онда жұтылуы кезінде алынатын спектр. Ол төменгі энергия деңгейінен жоғары энергия деңгейіне сәуле шығаратын кванттық ауысулар кезінде пайда болады. Молекулалардың немесе олардың қосылыстарының спектрі бірқатар жалпақ жолақтардан тұрады: бұл жолақтардың әрқайсысы өте тығыз орналасқан сызықтар. Сілтемелер *энергия *Квант Дереккөздер