kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ацетилцеллюлоза

Ацетилцеллюлоза немесе целлюлоза ацетаты целлюлоза мен сірке қышқылының күрделі қосылысы. Химиялық формуласы: С 6 Н 7 7О 2 (ОСОСН 3 ) 3 . Физикалық қасиеттер Ақ түсті асорфты зат. Тығыздығы 1300 кг/м³. 190—210&nbsp;°C-қа дейін қыздырғанда түсі өзгереді. 230&nbsp;°C температурада ыдырай бастайды. Алынуы Мақтаның жіп иіруге жарамайтын қысқа мамығына, ағаш целлюлозасына сірке альдегидімен әсер еткенде алынады. Катализатор ретінде күкірт не тұз қышқылы, еріткіш ретінде сірке қышқылы не метиленхлорид, сұйылтқыш ретінде бензол, толуол, төрт хлорлы көміртек пайдаланылады. Немесе сірке ангидридтің целлюлозаға әрекеттескенінің нәтижесінде: С 6 Н 7 О 2 (ОН) 3 ] n + 3n(CH 3 CO) 2 O = С 6 Н 7 О 2 (ОСОСН 3 ) 3 ] n + 3nCH 3 COOH Қолдануы Ацетилцеллюлоза өнеркәсіпте кең қолданылады, себебі күн сәулесіне төзімді, тозбайды, отқа берік. Мұның ацетаттарынан ацетат жібек, сыр, пластикалық масса т.б. халық шаруасына өте қажет заттар алынады. Дереккөздер
Кетон денелері

Кетон денелері немесе ацетон денелері — ағзада зат алмасу процессінде пайда болатын органикалық қосылыстар: * ацетон (пропанон) [H 3 C—CO—CH 3 ] * ацето-сірке қышқылы (ацетоацетат) [H 3 C—CO—CH 2 —COOH] * бета-гидроксимай қышқылы (β-гидроксибутират) [H 3 C—CHOH—CH 2 —COOH]. Кейбір процесстерде (қантты диабет, тағамда углеводтар кенет азаюы, ысытпа ауруы, ашығу кезінде) ауру адамның қанында, несебінде Кетон денелері көп жиылып, ацетон пайда болуы мүмкін. Ағзада жеткілікті мөлшерде углевод жіберілсе, Кетон денелерінің аса көп құрылуы тежелді. Кетон денелерінің сау ағзаға зияны жоқ, тотығып көмір қышқылы газына және су молекуласына айналады. Дереккөздер
Ацидофильді ағзалар

Ацидофильді ағзалар ( —қышқыл + — ұнатады) - тіршілігіне сыртқы ортаның едәуір қышқылдығын қажет ететін ағзалар. Мысалы, сірке қышқыл бактериялары ортаның қышқылдығы рһ - 3,3; сүт қышқыл бактериялары ортаның қышқылдығы 3,4 болғанда және 40°С жылылықта жақсы өсіп-өнеді. Ацидофильді ағзалардың пішіні таяқша тәрізді. Олар глюкоза, мальтоза, сахароза және лактоза қантын жақсы ашытады. Осы бактериялардың қатысуымен сірке қышқылы алынады, ацидофильді айран дайындалады, жемшөп сүрленеді т.б. процесстер жүргізіледі. Ацидофильді ағзалар қосылып ашытылған айранның шипалық қасиеті бар. Бұл бактериялар ішек-қарындағы зиянды, түрлі ауру қоздырушы микробтарды және олардан түзелген түрлі улы заттарды жояды. Ацидофильді ағзаларға кендегі күкіртті күкірт қышқылына дейін тотықтыратын және рһ 1-2 болса дұрыс өсіп-өнетін хемоавтотрофты бактериялар, кейбір жоғары сатыдағы өсімдіктер (сфагнум, аршагүл, бөрібұршақ және т.б. кальцефобты өсімдіктер де жатады. Сірке қышқыл және сүт қышқыл бактериялар - ацидофилдар. : Archaea :* Sulfolobales :* Thermoplasmatales :* Acidianus brierleyi, Acidianus infernus — термоацидофилдар, факультативті анаэробтар :* Metallosphaera sedula — термоацидофилдар : Bacteria :* Acidobacterium :* Acidithiobacillales :* Thiobacillus prosperus, Thiobacillus acidophilus, Thiobacillus organovorus, Thiobacillus cuprinus :* Acetobacter aceti Дереккөздер
Ацидофобты ағзалар

Ацидофобты ағзалар ( - қышқыл + — қорқады) - қышқыл ортада тіршілік ете алмайтын, тек сілті ортада ғана өсіп-өнетін ағзалар. Ацидофобты ағзаларға кейбір бактериялар, мысалы, несеп зәрін ыдыратушы уробактериялар жатады. Олар тек сілтілі ортада (рһ 8-9 шамасында болғанда) жақсы өсіп-өнеді. Ал рһ 6-дан төмендегенде, олардың тіршілігі тежеледі. Бұл бактериялар көміртегін әр түрлі органикалық қосылыстардын, соның ішінде органикалық қышқылдар тұздардан, мысалы, лимон, алма және сірке қышқылдарының тұзынан алады. Олар аммиак тұзын немесе несеп зәрін ыдырататын кезде бөлінетін газ күйіндегі аммиактан азот алады. Ацидофобты ағзаларға жоғары сатыдағы өсімдіктерден қызылша, беде, лобиа жатады. Дереккөздер
Ачин

Ачин : * Ачин (Кадрин тармағы) — Ресейдегі (Алтай) өзен. * Ачин (салмақ өлшемі) — Неаполь мен Сицилияда ертеде қолданылған салмақ өлшемі. 1 Ачин = 4,455 сантигр. * Ачин — Индонезияның ежелгі халықтарының бірі. * Ачин (аудан) — Ауғанстандағы Нангархар провинциясының ауданы.
Қала-мемлекеті

Қала-мемлекеті&nbsp;— қаламен басқарылатын (ереже бойынша, бір орталыққа бағынатын) және әдетте тәуелсіз мемлекет болып табылатын кішігірім территория. Тарихи қала-мемлекеттер көбінесе мәдени облыстардың және әр түрлі саяси одақтардың бір бөлігі болып табылған, мысалы: * Ежелгі Месопотамия, Финикия немесе майяның қала-мемлекеттері; * Ежелгі грек полистері; * Италияның Орта ғасырлардағы және Ренессанс дәуіріне жататын қала-коммуналары; * Орта ғасырлардағы Германияның ерікті қалалары. Әдетте қала-мемлекеттері ежелгі замандарда және ортағасырларда кездескен. Алайда болашақ тәуелсіз мемлекеттер, ресми немесе бейресми одақтарға бірігіп отырған. Кейбір кездерде империялар немесе одақтар (конфедерациялар және федерациялар) тікелей аннексия нәтижесінде құрылған (мысалы, Микен өркениеті немесе Рим республикасы), ал кейбір жағдайларда өзара қорғаныс мақсатында, ерікті альянс ретінде құрылған (Пелопоннес, Афина және Беотия одақтары). Орта ғасырлардағы қала-мемлекеттері — ерікті қалалар және қала-коммуналар — орта ғасырлардағы Германияның, Италияның және Ресейдің ерекшелігі болған. Олардың көбісі Ганза одағына мүше болған. Қазіргі әлемдегі қала-мемлекеттері Казіргі таңда тек бірнеше қала-мемлекет бар, дегенмен олардың арасында көбісінің толық егемендігі жоқ. Тәуелсіз мемлекеттер Сингапур Экватордан 137 км солтүстікте, Малайзияның Жохор облысының оңтүстігінде, Индонезияның Рияу аралының солтүстігінде орналасқан қала-мемлекет, арал-ел. 1959 жылдан бастап Сингапур Британ империясының өзіндік басқаруға ие мемлекеті болып саналды, сайлау нәтижесінде премьер-министр лауазымын Ли Куан Ю атқарды. Монако Ергежейлі мемлекет, Францияға ұқасатырылатын мемлекет, Еуропаның оңтүстігінде Лигурий теңізінің жағасында орналасқан; құрлықта Франциямен шектеседі. Әлемдегі ең кіші және ең тығыз орналасқан елдердің бірі. Ватикан Рим территориясының ішіндегі Ергежейлі мемлекет-анклав (әлемдегі ең кіші мемлекет, Италияға ұқсастырылады. Жартылай аутономды Гибралтар Гонконг Макао Мелилья Сеута Дереккөздер Әдебиет * (в пер.) Сыртқы сілтемелер * [http://liberea.gerodot.ru/a_quest/andreev003.htm Ежелгі полис және шығыс қала-мемлекеттері]
Ачинск

Ачинск - Ресейдегі Краснояр өлкесіндегі қала. 1782 жылы қала статусын алған. Чулым өзенінің (Обь саласы) оң жағында, Кузнецк Алатауындағы Арға жотасының етегін ала орналасқан. Сібір темір жолы бойындағы станция. Кемежай. Халқы - 107 583 тұрғын (2013 жылғы мәлімет бойынша). Ет комбинаты, аң терісінен бұйым тігу комбинаты, элеваторлар, сүт, жөндеу-механикалық, құрылыс материалдары, алюминий тотығын алу (глинозем) зауттары, тігін, аяқ киім, жаһаз, слюда өндеу фабрикалары жұмыс істейді. Индустриялы-педагогикалық, механиктік-технологиялық, құрылыс, ауыл шаруашылық, сауда колледждер, педагогикалық, медициналық училищелері, драмтеатр, өлке тану және тарихи мұражайлар бар. Географиясы Климаты Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі

Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі (7 наурыз - 6 тамыз 2014) — Қазақстан Республикасының Үкіметінің құрамындағы байланыс, ақпараттандыру, ақпарат, мұрағат ісі мен құжаттама саласындағы мемлекеттік реттеуді жүзеге асыратын мемлекеттік орган (7 наурыз - 6 тамыз 2014 жыл). Агенттіктің облыстарда, Астана және Алматы қалаларында аумақтық органдары бар. Агенттіктің заңды мекенжайы: 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Орынбор көшесі, 8-үй, 14-кіреберіс. Агенттіктің толық атауы: «Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі» мемлекеттік мекемесі. 2014 жылдың 6 тамыз күні Президенттің қатысуымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің кеңейтілген отырысы өтті. Аталған жиналыста Президент Н.Назарбаев 17 министрліктің 12 қалатындығын және барлық агенттіктер министрліктердің құрамына кіретіндігін хабарлады. ҚР Байланыс және ақпарат министрлігі жаңадан құрылған ҚР инвестициялар мен даму министрлігінің құрамына кірді. Министр - Исекешов Әсет Орентайұлы. Агенттік басшысы Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев министрдің орынбасары болып тағайындалды. Тарихы Агенттік 2014 жылдың 7 наурызында Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен Мәдениет және ақпарат министрлігі мен Көлік және коммуникация министрлігінің негізінде құрылды. Агенттіктің төрағасы ретінде Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев тағайындалды . 18 наурыз күні ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Агенттіктің басшысы Үкімет құрамына енгізілді. Қызметі Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігіне келесі қызметтер өтті: Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігінен байланыс, ақпараттандыру, мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді автоматтандыруды бақылау және халыққа қызмет көрсету орталықтарының қызметін үйлестіру саласындағы; Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінен ақпарат, мұрағат ісі және құжаттама саласындағы функциялар мен өкілеттіктер берілді. Ұйымдастырылуы Агенттіктің құрамында 50 адам қызмет етеді. Басшылық құрамына Төраға, оның орынбасарлары мен жауапты хатшы кіреді. Төраға * Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев Орынбасарлары * Сәкен Сейітжаппарұлы Сарсенов - бірінші орынбасар, байланыс және коммуникация саласына жауапты (11.04.2014 - ) * Дмитрий Васильевич Голобурда - ақпараттандыру және ақпараттық қауіпсіздік саласына жауапты. (11.04.2014 - ) * Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев - ақпарат және БАҚ өкілдерімен жұмысқа жауапты. (11.04.2014 - ) Жауапты хатшы * Бек Кәрімбекұлы Арпабаев Іс-шаралары Дереккөздер
Аша (мағына)

Аша: * Аша (ақын) - араб ақыны. * Аша (Ақтөбе облысы) - Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл. * Аша (Батыс Қазақстан облысы) - Батыс Қазақстан облысының Казталов ауданындағы ауыл. * Аша (Манғыстау облысы) - Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ауыл. * Аша - қару орнына қолданылған, болаттан екі айыр етіп соғылған құрал. * Аша (Ресей) - Ресейдегі Челябі облысындағы қала, аудан орталығы. * Аша (өзен) — Ресейдегі өзен (Оңтүстік Орал). * Аша (Asha) — сымтетіктер сериясы Nokia Asha. * Аша (Түркістан облысы)
Аша (ақын)

Аша немесе Абу Басир Маймун ибн Кайс аль-Бакри немесе аль-Аша — VII ғасырдың араб ақыны. Ақын 570 ж.ш. Аравияда туған. Өмірінің көбін Арабияны кезумен өткізген, өлең айтып күн көрген. Аша Мұхаммед пайғамбарды мақтап қасида жазғанымен ислам дінін қабылдамаған. Христиандармен байланысты болған. Ол көне Арабиядағы «шарап жырының» бастаушысы және соның таңдаулы өкілдерінің бірі деп саналады. 629 ж.ш. қайтыс болған. Дереккөздер
Ашанти (мағына)

Ашанти - * Ашанти - акандар тобына кіретін Ганадағы халықтың аты. * Ашанти - акандардың тілінің бір диалекті. * Ашанти - ертедегі феодал тұрпаттағы мемлекет (қазіргі Гананың аймағында). * Ашанти - Гана мемлекетіндегі әкімшілік бірлік, облыс. * «Ашанти» - Ричард Флейшердің оқиғалы фильмі (1979 ж.). * Ашанти - танымал америка әншісі, продюссер, актриса, биші және модель. * Ашанти - ірі алтын кен орны.
Ашанти (мемлекет)

Ашанти немесе Ашанти Федерациясы немесе Эджису - ертеде феодалды тұрпаттағы мемлекет. 17 ғ-дың аяғы мен 19 ғ-да Алтын Жағалау (қазіргі Гана) жерінде болған. 1697-1701 ж. құрылған. Ашанти экономикасында егіншілік мен ұсақ кәсіпшілік (көзе жасау, ағаш ою, тоқымашылық, металл өндеу т.б.) едәуір орын алған. Құл және алтын саудасы өрістеді. Мемлекетке жоғары көсем (ашантихене) басшылық етті, оның басқару орталығы Кумаси қаласында болды. Жеке облыстарда жергілікті көсемдер (оманхене) билік жүргізді. 1896 жылғы 7 соғыста Англия Ашантиді жаулап жаулап алып, жеке тайпалармен протекторат туралы келісім жасасты. Ашанти дербес мемлекет болудан қалды. 1900 ж. ашантиліктер британ отаршыларына қарсы көтеріліс жасады. Көтерілісті басөаннан кейін Англия Ашанти жерін Алтын Жағалаудағы отарына қосты. 1935 ж. ағылшындар сөз жүзінде Ашанти Федерациясын қайта құрғанмен, іс жүзінде елді Алтын Жағалаудағы ағылшын губернаторы басқарды. Тәуелсіз Гана мемлекеті құрылғаннан кейін 1957 жылғы конституция бойынша Ашанти жері облыс статусын алды. Дереккөздер
Салам, Нью-Йорк

«Салам, Нью-Йорк» — Қырғызстан режиссері Руслан Акунның романтикалық комедиясы. Фильм қарапайым ыдыс жуушыдан бастап алып заңгерлік фирманың қызметкеріне дейінгі қиын-қыстау жолды басынан өткерген жас жігіт туралы баяндайды. Фильм Қырғызстан прокатына 2013 жылдың 14 ақпанында жарық көрді. Фильм тәуелсіз Қырғызстан тарихындағы ең кассалық фильм деген атаққа ие болды, фильмнен түскен түсім 700 мың долларды құрады. Сюжеті Фильмнің желісі Нью-Йорк қаласында өтеді. Бас кейіпкер — туған ауылынан АҚШ-қа Колумбия университетінің магистрлік дипломын алу арманымен келген Батыр есімді жас қырғыз жігіті. Рөлдерде * Бектемір Мамаюсупов — Батыр * Аида Төлебаева — Эрика * Марина Бэйн — Колумбия университетінің қазақстандық студенті * Алекс Галпер — шахмат ойыншысы * Алекс Майзлин — мейрамхана қожайыны Түсіру тобы * Сценарий авторлары: Сергей Кролевич, Руслан Акун, Гүлжан Токтогулова, Ермек Керімбаев * Режиссёрі: Руслан Акун * Продюсері: Нұрбек Айбашов * Қоюшы оператор: Талант Ургазиев Дереккөздер Сілтемелер * [http://filmostan.com/play/11 Ресми көрсетілім]
Сыбан Раптан

Севан Рабдан, Севан Рабдан, Цеван Рабтан, Цеван Рабдан, Цон Араптан, Шаған Рабдан (1663 – 1727 жылдары өмір сүрген) – жоңғар ханы (1697 - 1727), мемлекет қайраткері, мәмлігер және қолбасшы. Жиырма жыл бойы Маньчжур әулетінің билеушілерімен, Циндік Қытаймен қақтығысқа жол бермей Жоңғар хандығын тез арада нығайтып алып, өзінің күш-жігерін қазақ қоныстарын, Тянь-Шань қырғыздарының жерін, Шығыс Түркістанды, Саян-Алтай және Барабы даласын қоныстанған халықтарды жаулап алуға бағыттады. Жоңғарлар қазақтарға үсті-үстіне шапқыншылық жасап, адамдары мен малдарын айдап әкетті, жайылымдары мен мүліктерін тартып алып, кейде тұтас рулар мен ауылдарды қырып-жойды. Үздіксіз жасалған сыртқы шабуылдар мен ішкі алауыздықтан бытырап, әлсіреген қазақ халқы бұл кезеңде асқан зор қайғы-қасіретті бастан кешірді. Сыбан Раптан Шығыс Түркістанды бағындырып, Тибетке басып кіреді. 1716 жылы Сыбан Раптан әскерінің негізгі бөлігін қазақтарға қарсы аттандырады. 1718 жылы көктемде жоңғарлар Түркістанға тақап келген еді. 1722 жылы Қытай императоры Канси қайтыс болып, 1723 жылы жоңғар-қытай бітімі жасалды. Соғысқа мықтап дайындалып алған Сыбан Раптан 1723 жылы көктемде қазақ жеріне жеті тұстан басып кіреді. Бұл шабуыл қазақ халқына ауыр қасірет әкеліп, «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» деп аталып кетті. Сайрам, Түркістан, Ташкент қалаларын басып алды. 1726 жылы барлық қазақ руларын басқыншыларға қарсы біріктіру қолға алынып (Ордабасы кеңесі), үш жүздің қолы жоңғар әскеріне соққы бере бастайды. Дереккөздер
Упендранатх Ашк

Упендранатх Ашк (, 14 желтоқсан 1910 — 19 қантар 1996) — үнді жазушы, драматург, көптеген әңгіме мен романдардың авторы. 1910 жылы Джаландхарда (Пенджаб) брахмин отбасында туған. Алғашқы өлеңдерін (пенджаб тілінде) 11 жасында жаза бастады . 1936 ж. Лахор университетінің заң факультетін бітірген. 1945-46 ж. Бомбейде шығатын газет-журналдарда, соның киностудиясында қызмет істейді. Шығармаларын хинди тілінде жазады. Ашк Упендранатх - 50-ден астам пьесаның, 200-дей әңгіменің, бірнеше роман мен өлеңдер жинағының авторы. Оның пьесалары хинди драматургиясының ескірген дәстүрлер мен жалған тарихи тақырыптардан арылуына, реалисттік драматургиясының қалыптасуынажол ашты. Ашк Упендранатх драмаларының көпшілігі отбасында өрістейді, оларда уақыт қайшылығы бейнеленеді. Ең таңдаулы бір актілі пьесаларының бірінде ол мұсылмандар мен үнділердің туысқандық, достық идеясын уағыздайды. Романдарының негізгі кейіпкері - бақыт жолын іздейтінқарапайым адам. "Жұлдыздар ойыны" романында теңсіз әйелдің қайғылы тағдыры суреттеледі. "Құлап келе жатқан қабырға" (1947) романы - талант адамын мүшкіл халге ұшырататын отаршылдық құрылысқа айтылған қатал үкім. Пенджаптың соғыс алдындағы өмірін суреттейтін "От сөнген жоқ" (1952) романында автор жұмысшы табына іш тартатынын аңғарады. Дереккөздер
Ашока

Ашока (, б. з. д. 304 жыл, Патна - б. з. д. 232 жыл, сонда) — Маурья әулетінен шыққан ең атақты үнді патшасы. Будда шежіресі бойынша Ашока өз әкесі Биндусара тұсында Таксила мемлекетін билеген. Әкесінің тағын тартып алған. Чандрагупта мен Биндусара сияқты ол да біріккен үнді мемлекетін құру саясатын жүргізген. Б. з. д. 260 ж.ш. Калинг мемлекетін жаулап алды. Ашока мемлекеті бүкіл Үндістан жерін түгел дерлік қамтыды (Қиыр оңтүстіктен басқа). Ашока будда дінін қабылдап, оны Үндістанға, басқа да елдерге Бирма, Цейлон, Непал) таратуға көмектескен. Ашока билеген тұста үнді мәдениеті мен сәулет өнері алға басып, едәуір дамыды, жазу-сызу тарады. Өмірбаяны Дереккөздер
Ашпалы көпір

Ашпалы көпір — үлкен өзендерде тағы басқа кеме өткізуге арналған көпірдің өзгеше түрі. Ашпалы көпірдің тиімді жағы (қозғалмайтын көпірге қарағанда): * Ашпалы болғадықтан оны биіктетпей-ақ су бетінен аз ғана көтерінкі салады. Сондай-ақ, оның салыну бағасы арзан. Кемшіліктері: * ашпалы көпірдің механизмдері техникалық қызметті және жөндеуді қажет етеді. * кемелер өтіп бара жатқан кезде жермен жүретін көлік көпірден өте алмай қалады. Ашпалы көпірлердің жіктелуі: Көлік жүретін жолының бойымен жылжитын көпір. Су жиегі бойымен, бірақ көлік жүретін жолға перпендикуляр бағытында жылжитын көпір. Қызықты дерек * Чикаго өзенінде (АҚШ) — 38 ашпалы көпір орнатылған. * Нева өзенінде Санкт-Петербургте (Ресей) — 19 ашпалы көпір бар. * Әлемдегі ең қысқа ашпалы көпір — Бермуд аралдарындағы Сомерсет көпірі: ұзындығы 40 м, ені 8 м. Дереккөздер
Ертіс шебі

Ертіс шебі – 18 ғасырдың 1-жартысында патшалық Ресейдің қазақ даласын біртіндеп отарлау саясатына орай салған бекіністері. Оның құрамына Ямышев (1715), Омбы (1716), Железин (1717), Семей (1718), Өскемен (1719-1720), Семияр (1720) бекіністері енді. Шептің жалпы ұзындығы 920 шақырым болды. Тарихы Патша үкіметі көздеген мақсаттарын жүзеге асыруды шегаралас аймақтарға бекіністер салу қадамынан бастады. Сiбiр губернаторы М. П. Гагариннің ұсынысымен I Петр Тобылдан Еркетiге (Жаркент) дейiнгi аралықта әскери бекiнiстер шебiн (линия) салуды қолға алды. «1714 жылы орыс үкіметі Бухгольцті Ертіс бойында бірнеше бекініс салуға жіберді (Сібірден Жаркенттің алтын кендеріне байланыс орнату үшін). Ол Жәміш бекетінің маңайында (орыстар, жоңғарлар, бұқарлықтар мен ташкенттіктер арасында айырбас сауда жүретін жер) бекініс салмақшы болды. Алайда жоңғарлар бұл жерде орыстардың орнығуына жол бермеуге тырысты. Бухгольцтің жасағы үлкен болғанына (3000 адам) қарамастан, жоңғарлар оларды қоршап алды және алған беттерінен бас тартып, көп шығынмен Омбыға қарай шегінуге мәжбүр етті. Орыстар тек 5 жыл өткен соң, жоңғарлардың келісімімен Ертіс өзенінің бойына бекіністер (Омбы, Семей, Өскемен) салды». Киндерман сөзі Сібір әскерінің қолбасшысы генерал Киндерман 1745 жылы Ресей патшалығына жолдаған рапортында «Бірінен-бірі 15 – 20 шақырымдай жерде тұратын бекіністер мен күзет орындарының тізбегі шепке қаһарлы бейне береді» деп жазған. Алайда 1742 жылы осы «қаһарлы шеп» басшылығы 40 мың жоңғар әскерінің Семияр мен Семей бекіністері аралығынан Сарыарқаға қарай өтуіне жол берген. Кеңейюі Ертіс шебі жаңа бекіністер, форпостар салу арқылы кеңейе берді. 1847 – 1854 жылдары Ертіс шебі Семейден Сергиополь (Аягөз) арқылы оңтүстікке – Верный бекінісіне (Алматы) ұласты. Әдебиет Бөкейханов Ә. Таңдамалы еңбектері. Алматы, 1995. 50-б.
Ағаштар неге ашуланды? (ертегі)

Қысқа мазмұндама Осы ертегіде бір сынып ормандаң бұтақтар әкеліп, мектептің қасына осы бұтақтары отырғызды. Бірақ Алмабек өз ағаштары бағып кутпеді, сол үшін орман ағаштары оны жазалды. Осыдан кейін Алмабек өз ағаштары бағып күту басталды. Бас кейіпкерлер Алмабек - ертегінің басында ол өз ағаштарды бағып күтпеді, бірақ сосын орман ағаштар оны жазалды. Содан кейін ол өз ағаштары өте жақсы бағып күтті. Автор Осы ертегі Бердібек Соқпақбаев жазды. Ол 1924 жылы 15 қазанда Алматы облысының Нарынқол ауылында туған. Біріншіден ол ауыл мектепте мұғалім болды, бірақ сосын автор болып келді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://kitap.kz/reader/ahashtar_nege_ashulandy# Ертегінің электронды нұсқасы] *[http://www.referati.kz/publ/berdibek_so_pa_baev/mirbajany/berdibek_so_pa_baev/21-1-0-34 Ертегі]
Құршаян шыбын

Құршаян шыбын (лат. Mecoptera) - жәндіктер отряды. 300-ге жуық түрі дүние жүзіне кең тараған. Сипаты * Торқанатты қанатының ұзындығы 30 мм-ге жетеді. * Жағы мен үстіңгі ерні тұмсығына жалғасқан. * Ауыз мүшелері кеміргіш. Кейбір түрлері сұйықтықты сору арқылы қоректенеді, осы қасиеті қосқанаттыларға ұқсайды. * Құрсақ бөлігінің артқы ұшы жоғары қарай қайырылған, ұрғашысында құршаяндар сияқты үрленіп томпиып тұрады. Құршаян шыбын аталуы да осыған байланысты шыққан. Көбеюуі Құршаян шыбын түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын топыраққа салады.Дернәсілдері жұлдызқұртқа ұқсайды. Топырақта қуыршаққа айналады, қуыршақтары қозғалысқа бейім. Дереккөздер
Құссүттіген

Құссүттіген – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Жерорта, Еуразия, Африканың субтропиктік және қоңыржай аймақтарында өсетін 130-ға жуық түрі бар. Қазақстанда Тобыл-Есіл аралығындағы жазықта, Ертіс аңғарында, Балқаш көлі мен Каспий теңізі ойпатында, Жем өзені алабында, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара) жотасында қауашықты құссүттіген (Ornithogalum bulbiferum) өседі. Құссүттігеннің кейбір түрлері улы. Әсемдік үшін өсірілетін түрлері де бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 3-15 см. * Ұзындығы 4-5 мм болатын жуашығы жұмыртқа тәрізді, бір немесе бірнеше ұсақ жуашығы болады. * Сабағының төменгі жағын қалың сұр түк басқан. * Төменгі жапырақтары жіңішке жіп тәрізді, жартылай цилиндрлі, 3-5 сабақ жапырақтарының түп жағы түйнек тәрізді томпиып тұрады да, соның ішінде жуашық орналасады. * 1-3 гүлі гүлдеу алдында төмен қарай иілетін жіңішке гүлсағағына орналасқан. Гүлсерігі бөліктерінің ұзындығы 7-12 мм, қандауыр тәрізді, ішкі жағы ашық сары, сырты жасылдау. Аталығы гүлсерігінен 1/8-1/4-ге қысқарақ, тозаңдығы созылыңқы. Қауашағы сопақ, 3 қырлы, гүлсерігінен 2 есе қысқа. Наурыз-сәуір айларында гүлдейді. Өсетін ареалы Далалы жерлерде, таудың тастақты баурайларында, лессті тау етегінде өседі. Дереккөздер
Ашытқыш саңырауқұлақтар

Ашытқыш саңырауқұлақтар - аскомицеттер жамағатына жататын, бір жасушалы, тікелей және бүршікпен көбейетін, алғашқы қалталы саңырауқұлақтар Биологиялық сипаттамасы Жасушу пішіндері әр түрлі: дөңгелек, жұмыртқа тәріздес, сопақша,; ұзындығы 8-11 мк, ені 5-7мк. Кейбір түрлері сыра қайнату нан пісіру, спирт өнеркәсібінде қолданылады. Әр түрлі жеміс-жидектерде, жүзім, алма, кейбір гүлдерде, қантты заттары бар шырындарда т.б. осы саңырауқұлақтар арқылы аши алатын ортаның бәрінде де кездеседі. Олар азотты, минералды заттарды жақсы сіңіреді. Ашытқыш саңырауқұлақтарды өсіру үшін әлсіз қышқылды (рһ-5-5,8) және жылы орта (25-30°С) керек. Олар 100°С-та өледі. Пайдалануы Ашытқыш саңырауқұлақтар ақуыз, май, дәрумендерді өте жақсы сіңіретіндіктен, тамақ және мал азықтық ақуызды концентрат дайындауға кеңінен қолданылады. Сут қантын ашытатын Ашытқыш саңырауқұлақтар айран, құрт, кефир, қымыз т.б. құрамында болады. Ашытқыш саңырауқұлақтарда түрлі дәрумендер (тиамин, рибофлавин, никотин қышқылы, фолий қышқылы т.б.) болғандықтан, әр түрлі ауруларды (авитаминоз, фурункулез т.б.) емдеу үшін қолданылады. Ашытқыш саңырауқұлақтар микроағзалар арасында пайдалы саңырауқұлақтар болып саналады. Дереккөздер
Ащылы (мағына)

Ащылы: * Ащылы - Жыланды алабындағы өзен, Жекебұтақ өзенінің оң саласы. * Ащылы - Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстік-батысындағы өзен, Есіл алабындағы Терісаққанның оң саласы. * Ащылы - Жабай өзенінің сол саласы. Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерінде. * Ащылы - Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы өзен.
Маңқы

Маңқы - тауқұдіреттер тұқымдасына жататын құс. Сипаты * Дене тұрқы 35 см, салмағы 200 г-дай. * Қоңыр түсті қауырсынының үстінде қара дақтары бар, бауыры теңбіл түсті. * Сұрғылт түсті кеудесінің шұбар дақтары бар. * Тұмсығының ұзындығы 57-69 мм. * Түнде белсенді тіршілік етеді, қорегін аулауға күн ұясына батар алдында шығады. * Ұшқан кезде жерден ауыр көтеріледі, 3-5 м биіктікке көтерліген соң түзу ұшады. Ұя салуы Маңқы - жыл құсы. Көктемде ұшып келіп, мекиені көзге көп түсе бермейтін сазды төмпешікті жерлерге ұя жасап, оған 4 ірі, сұр түсті теңбіл жұмыртқа салып, 17-18 күн басады.Балапандары тез өседі, дене тұрқы 4-5 аптадан кейін үлкен маңқы құстармен бірдей болады. Мекендеуі Еуразияда (Скандинавиядан Енисейге дейін) және Қазақстанның батысынан шығысына дейінгі аймақтардағы жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты ормандардың ашық және шалшықты-батпақты жерлерін мекендейді. Қыстау үшін Африкаға ұшып кетеді. Дереккөздер
Көкшіл лағат

Көкшіл лағат – астық тұқымдасының лағат туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 50-120 см, кішігірім тығыз шым қабатын түзе өседі. * Сабағы тегіс, өте қысқа төменгі және ұзынша жоғарғы буынаралықтан тұрады. * Жиекті жапырақтары сабақтың түбінде ғана болады, үстіңгі жағы түкті, ұзындығы 3-9 мм. * Сыпыртқыгүл шоғыры жіңішке әрі ұзын, ұзыдығы 1530 см, ені 1-6 см. Масағы 2-5 гүлді, қошқыл күлгін түсті. Масақ қабыршақтары жұмыртқа тәрізді, сыртында қабығы бар, доғал немесе қысқа үшкір ұшы болады. * Гүл қабыршақтарының ұзындығы 3-5 мм, ұшына қарай доғалданып келген. Маусым-тамыз айларында гүлдейді. Өсетін ареалы Лағаттың (Molinia) 5 түрі бар, олар Еуропада, Кавказ тауларында, Батыс Сібірде, Кіші Азияда кездеседі. Қазақстанда тек көкшіл лағат түрі сортаң топырақты шалғындар мен ормандарда, бұта арасында өседі. Тобыл-Есіл жазығында, Каспий маңында, Жем өзені алабында кездеседі. Құнарлы мал азықтық дақыл, бірақ жас өскіні жеміс бергенге дейін улы болып саналады. Дереккөздер
Жамбыл Ошақбайұлы Тобаяқов

Жамбыл Ошақбайұлы Тобаяқов (16.8.1936 ж., Алматы облысы, Қарасай ауданы, Тұрар ауылы – 1997 ж., Алматы) - ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1974), профессор (1992). Өмірбаяны 1952 жылы Алматы облысындағы бұрынғы Гвардия ауданындағы Қоғалы орта мектебін, 1957 ж. ҚазМУ-ді бітірген. Еңбек жолын Алматы облысындағы Калинин орта мектебінде мұғалім ретінде бастаған. Алматы құрылыс техникумында (1958-63), Қазақ ауыл шаруашылығы институтында (1963-68), ҚазПТИ-да (1968-74; 1996-97), Алматы энергетика институтында (1974-84; 1994-96), Қарағанды педагогикалық институтында (1964-74) ұстаздық етіп, жауапты қызметтер атқарды. Ғылыми жұмыстары Жамбыл Тобаяқовтың ғылыми жұмыстары плазматрондардың жылулық-физикалық қасиеттерін зерттеуге арналған. Бірнеше ғылыми-танымдық жинағы, монографияларымен оқулықтары жарық көрген. Мысалы «Астарлы аспан» (1969), «Лекционный эксперимент по физике» (1985), «Электр және магнетизм» (1987), «Физикалық түсіндірме сөздік» (1991), т.б. Марапаттары Бірнеше медальдармен марапатталған. Қазақстан Республикасының "ҚР Әкімшінің-жергілікті орналасу" заңының 10 бабына және Алматы облысы Әкімнің 25-сәуір 1999жылы №441 қаулысына сәйкес Голубиновка орта мектебіне 1994 жылы - белгілі ғалым, профессор Жамбыл Тобаяқовтың есімі берілді. Дереккөздер
Бақытжан Ошақбайұлы Тобаяқ

Бақытжан Ошақбайұлы Тобаяқ (1953 жылы 21 сәуірде туған, Алматы облысы, Кербұлақ ауданы, Бостан ауылы) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1994), КСРО өнертапқышы (1986), Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қайраткері (2003). Білімі * 1973 жылы ҚазПТИ-ді бітірген. * 1993 жылы ҚазМУ-ді бітірген. * Ш.Шокин атындағы Энергетика ғылыми зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. Еңбек жолы * Еңбек жолын Өскемен жылу энергетикалық орталығында жөндеуші ретінде бастаған. * Кейін республикалық «Қазтехэнерго» кәсіпорнында (1973) инженер. * Энергетика министрлігінде инженер * Ташкент көлік қатынасы инженерлік институтының филиалында оқытушы * Қазақтың Энергетика ғылыми зерттеу институтының ғылыми қызметкер (1976-86) болды. * 1986-99 жылдар аралығында баспа орындарында «Қазақ энциклопедиясы», «Зерде», «Қаржы-қаражат» журналында, «Халық Кеңесі» газетінде, ҚазАқпарат-та, «Хабар» агенттігінде, т.б. әр түрлі жауапты қызметтер атқарды. * Қазір ұлттық «KEGOC» энергетикалық компаниясында бөлім бастығы. Еңбектері * «Бостан» (1994) * «Темірқазық» (1999) * «Сонар» (1999) * «Металдар құпиясы» (1997) * «Егемен елдің экономикасы» (1995) * «Адамзат тірлікті дәулет білмек...» (2000) * «Құланиек» (2000) * «Алматы көшелері» (2001), т.б. өлең жинақтары мен ғылыми-танымдық кітаптары жарық көрген. Маврапаттары * КСРО өнертапқыштары белгісі (1986) * Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (2003). * Кербұлақ ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Тиректер

Тиректер (Терек, Тіле, Телэ) – түркі тілдес тайпалар бірлестігінің жалпы атауы. Қытай жазбаларында Те-лэ, орыс деректерінде - Тиреевичтер, Половшылар, Оғыздар деп те аталған. Бұлар 6-9 ғасырларда Еділ ден Солтүстік Монғолияға дейінгі кең далада мал өсіріп, көшіп-қонып жүрген. Жылнама деректерінде Тиректер ғұндардың түп атасы. 6-шы ғасырда Тиректердің құрамындағы тайпалар #20 мың жауынгері бар -Бұғы, Тонгра, Ұйғыр, Байырқы, Бура; #Жоңғария аумағымен Жетісудың біраз бөлігін мекендеген 20 мың жауынгері бар Қыбыр, Болат (Қарлұқтар), Шігіл, Эдис; #Алтайдың оңтүстік батысындағы 10 мың жауынгері бар Сеяньто, Тарнах, Жабен, Тарқай; #Каспий теңізі нің, Әмудария ның жағалауын мекендеген Аландар, Печенегтер, т.б.; #Саян тауы етектерін мекендеген Тубалар, т.б. тайпалар. Бұл тайпалар арасында қоғамдық-саяси бірлестік болмаған, қоныстарының орналасу жағдайына қарай Шығыс және Батыс Түркі қағанаттарына саяси тәуелді болған. Жазба деректерде Тиректер шабандоз, садақ тартуда өте шебер болды деп сипатталған. Тиректер негізінен жылқы, қой, сиыр өсірумен айналысқан. 7-ші ғасырдың бас кезінде Тиректердің бір бөлігі Қыбыр тайпасынан шыққан Жамбұршы-Баға қағанның қол астына біріккен. Оның ордасы Тамған сілемінің (Шығыс Тянь-Шанның) етегінде орналасқан. Бұл кіші қағандық Қарлұқтар талқандалғанға дейін (651) тәуелсіздігін сақтады. Бұдан кейін Тиректер зия мен Жетісудағы әр-түрлі ежелгі және орта ғасырлық мемлекеттердің құрамына еніп кеткен. Дереккөздер
Терістік жоңғар кестежусаны

Терістік жоңғар кестежусаны – астралылар тұқымдасы, кестежусан туысына жататын (жартылай) шала бұта. Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Биіктігі 20-35 см. Бір жылдық өркендері сабағын түзеді, олардың кейбіреулерінде себет болады. Жапырақтары жасыл түсті, сағақты, сопақша немесе жұмыртқа пішінді, екі-үш қауырсын тәрізді тілімделген. Олардың ең ұшындағылары сағақсыз, ұсақ. Себеті біреу, олардың жапырақшалары шөптесін, сыртындағылары қандауыр тәрізді, ішіндегілері сопақтау ұзын. Гүлдері әр түрлі: шетіндегілері шұбар, күлтесі тілше тәрізді ақ түсті, ортасындағылары қос жынысты, күлтесі түтікше тәрізді, сары түсті. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі түксіз, бұдыр тұқымша. Сирек кездеседі, эндемик. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Владимир Михайлович Степанов

Степанов Владимир Михайлович (2.4.1939 ж.т. Алматы облысы Қаратал ауданы, Үштөбе қаласы) - ғалым медицина ғылымының докторы (1975), профессор (1984). 1963 жылы Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген. 1966 жылдан Ортаазиялық обаға қарсы күресетін Ғылыми зерттеу институтында кіші, аға, бөлім бастығы. Төрт авторлық куәлігі бар. Негізгі ғылыми еңбектері аса қауіпті аурулар микробиологиясы, оларды анықтау мәселелеріне арналған. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Фен (тұрмыстық құрал)

Фен, тұрмыстық- шаш кептіруге арналған электрлік құрал. Фтосуреттерді және сызба көшірмелерін т.б кептіруге де пайдаланылады. Ол білікке бекітілген қанатшалы электр двигателі мен спиральды электр қыздырғыш элемент орнатылған пластмасса қораптан тұрады. Желдеткішке сорылған ауа спиралдың маңында 50-70 ° С-қа дейін қызып, жылы ауа ағыны күйінде сыртқа шығады. Шаштың қалыңдығы мен ұзындығына байланысты фен 5-20 минут аралығында кептіреді. Оның жұмыс істеу ұзақтығы 1 сағаттан артпауы тиіс, содан кейін 10 минут суытылады. Фен белгілі температураны автоматты ұстап отыратын термореттеуішпен жабдықталады. Дереккөздер
Тершеңдік

Тершеңдік- тердің тым көп бөлініп шығуы. Тер бөліну процесінің организмнің тіршілігі үшін маңызы зор. Термен бірге денедегі зиянды нәрселер бөлініп шығады. Терлеуді нерв жүйелері реттеп отырады. Болмашы ғана дене еңбегімен айналысқанда, қобалжығанда, ауа райы жылығанда нерв жүйелері әсерленгіш, эндокрин тобындағы ауруларға және созылмалы инфекциялық сырқаттарға шалдыққан адамдардың денесін тер басып кетеді. Дененің жалпы терлеуімен бірге оның жеке мүшелерінің, яғни алақан, табан, қолтық т.б терлейтіні байқалады. Шaмадан тыс тершеңдік дененің қызарып, баздануына, есекжем ауруының терінің грибокті және іріңді ауруларының қозуына ықпал етеді. Тершең адамдар дәрігерге көріну керек. Ал дененің жеке мүшелері терлегенде теріні күтудің гигиеналық ережесін сақтау қажет. Дереккөздер
Пеларгония

Пеларгония- қазтамақтар тұқымдасына жататын бұталар, жартылай бұталар және шөптесін өсімдіктер. Оның үлкен 4 топ құратын алуан түрлі гибридті формасы кезігеді. Түрлері: #Ірі гүлді (королдық) пеларгония. #Барқыт тәрізді пеларгония. #Аймақтық пеларгония. #Хош иісті пеларгония. Күтілім *Жоғарыда көрсетілген пеларгониялардың барлығы жыл бойы 7-10 айға дейін гүлдеп тұрады. Олардың жапырақтары суккулентті болып келетіндіктен, қуаңшылыққа төзімді келеді, алайда жаппай гүл жаруы үшін күн көзі мен тыңайтқыштың жеткілікті болуы шарт. Қыс айларында өсімдікті құрғақ, салқын үйде сақтау керек. Оны өсіруге шымтопырақ пен жапырақ аралас топыраққа құм қосып пайдаланады. Пеларгонияны көктемде қайта отырғызғаннан кейін оны қысқартып, шырпып тастайды. Пеларгонияны жаңа жиналған тұқымынан немесе жас қалемшесінен көбейтеді. Дереккөздер
Барқыт тәрізді пеларгония

Пеларгония-қазтамақтар тұқымдасына жататын өсімдіктер. Оның үлкен 4 топ құратын алуан түрлі гибридті формасы кезігеді. Барқыт тәрізді пеларгония *Қалқан тәрізді пеларгониядан шыққан және гүл сағақтары ұзын, гүлдері қарапайым, түкті және жартылай түкті болады. Оның сабағының бір ерекшелігі- шырмалып немесе жер бауырлап өседі. Пеларгонияны аспалы өсімдік ретінде, сондай-ақ оны балконға егу үшін де пайдаланады. Ірі гүлді пеларгония Ірі гүлді пеларгонияның ақ, қызғылт-қызыл және қара-қоңыр немесе ақ түстен бастап қызыл- күлгін, тіпті қараға дейін, немесе көп түсті, құбылмалы болып келетін түрлері кезігеді. Сүйір жапырақтары қазтаңдайланып біткен, өткір тікенектері бар. Аймақтық пеларгония Аймақтық пеларгонияның жапырағы әдемі, түрлі-түсті, ал гүлі қарапайым ғана болып келеді. Хош иісті пеларгония Хош иісті пеларгонияның жапырағында эфир майы бар, сондықтан оның өзіне тән ерекше иісі болады. Жапырағы ашық көк, гүлі ұсақ ақ және күлгін түсті. Дереккөздер
Сиккатив

Сиккатив- сыр-бояу материалдарының (олифа, майлы бояу мен лактар) тез кебу үшін пайдаланылатын зат. Лак, сыр материалдарына сиккативті белгілі бір мөлшерде (бояу мен олифа салмағының 2-3%-нен артпауы керек) ғана қосу керек. Сыр не олифаға көрсетілген нормадан артық сиккатив қосуға болмайды, өйткені бұл сырдың сапасын төмендетеді. Олифа жасау үшін майды химиялық өңдеуден өткізіп (мысалы, 270 – 280˚С-та жарым-жартылай полимерлеп) сиккатив (майда еритін, кебуді жеделдететін заттар) қосады, кейде олифаны еріткішпен сұйылтады. Дереккөздер
Эмальды сырлар

Эмальды сырлар. (эмальдар). Қолдануға дайын түрінде шығарылады. Эмальмен қапталған жерлер жалтырап, суға, температураның өзгерулеріне төзімді болады. Майлы лыктағы, глифталь тактағы, майлы фенолды лактағы және басқа жалпы тұтынылатын лактағы эмальдар қолданылады. Эмаль белгісінде бірінші цифр оның қандай мақсатқа арналғанын көрсетеді: 1 және5- сыртқы және ішкі жұмыстар үшін, 2- тек қана ішкі жұмыстар үшін, 0- бір қабат жағу үшін, 00- шпательдеу үшін. Эмальды сыр жаққышпен не бүріккіш-пистолетпен жағады. Металдың беті алдымен біркелкі тегістеледі. Эмальды еріткішпен тым сұйылтып ерітуге болмайды, өйткені мұндайда сыр жалтырамай қалады. Эмальмен сырланған жерлерді кепкеннен кейін арнайы пасталармен жалтыратқан жөн. Дереккөздер
Іш өту

Іш өту немесе диарея - бірқатар аурулар кезінде асқазанның функционалдық қызметінің бұзылуынан (асқазан сөлінің және асқазан асты безі сөлінің, еттің және т.б жеткіліксіз бөлінуі), ішектің ауруға шалдығуынан т.б. пайда болатын симптом. Кейбір адамдарды іш өту сезім күйзелістері салдарынан болады. Кейде іштің бұзылуы организмдердің кейбір тағамдарды қорыта алмауынан байланысты. Іш өте бастағанда дәрігерге көріну керек. Сырқаттың сипатына және ауру адамның жай-күйіне қарай дәрігер тиісті ем мен диета тағайындайды. Рационнан ішекте ашитын немесе асқазан- ішек жолын тітіркендіретін азықтар (сүт, кепкен, қуырылған тағамдар, майлы және ащы тағамдар) шығарылып тасталады. Іш тоқтатуға септігі тиетін сусын ретінде ауру адамға кисель, күріш суы, емен қабығының қайнатпасы және т. б. беруге болады. ' Дереккөздер
Тоқылған шәрке

Шәрке - қонышы жоқ тоқылған жеңіл аяқ киім. 150г жүннен иірілген жіп кетеді. (жуан жіпті 2-ге біріктіреді) №5 ілмек пайдаланылады. * Тоқу өрнегі: жай шалу. * Шәрке үш бөліктен тұрады: табан, жұлық, тұмсығы. *Шәркенің артқы жақ бөлігіне, манжет жасауға, көтеру үшін тоқылған шалулардан басқа, әрі- бері 8- 10 қатар жай шалулар "шаян ілмек" өрнегімен және бір қатар тоқиды. Дайын болған жұлықты табанға жай шалулар арқылы қосады. Дайын болған жұлықты табанға жай шалулар арқылы қосады. Дайын болған сыздыққа теріден, не киізден ұлтан салып алуға болады. ' Дереккөздер
Жіпті ұршықпен иіру

Жіпті ұршықпен иіру - түтілген жүнді ұзынынан созып, спиральді тәсілмен орап ұзын, мықты тоқыма жіп алу тәсілі. Ұршықтың құрылысы Ұршық негізгі үш бөліктен құралады. Олар- ұршықтың басы, сабы және мұрындығы. Ұршықтың басын тығыз ағаштан ойып, жұмсақ тастан қашап, қорғасыннан дөңгелектеп құйып жасайды. Ұршық басының ауыр не жеңілдігі иірілетін жіптің жуан-жіңішкелігіне сәкес болуға тиіс. Ұршық сабының ұзындығы 30 сантиметрдей болады. Иіру Ұршықты саптағанда оның мұрындық өткізілетін, жағын ұршық басқа кигізеді (басынан 3 елідей шығарып). Саптың ұшынан жіп жататын сай салып, ұшынан 1 елідей төменіректен мұрындық өткізеді. Оның жуандығы сіреңке шырпысынан сәл ғана жуандау болады. Жіп ауырлағанда сынып кетпеу үшін, мұрындық қатты ағаштан дайындалады. Ұршықпен иірілетін жіптердің ең жуаны өрмектің арқауы, күзуі, серуі және түйенің жабуын көктейтін, киіз үйдің түндік, үзік, туырлық сияқты әбзелдерін тігуге арналған шуда жіп, ал ең жіңішкесі - шидем шекпен тоқуға, теріден киім тігуге арналады. Жіп иірілуіне қарай екі түрлі : оңқай жіп, солақай жіп болады. Жіптің бұл түрлері шекпен тоқығанда таңдай түсіру үшін пайдаланылады. Жіп иіргенде шебер майдалап түтілген жүннен шүйке жасап, оны бостау етіп, домалақтап шүберектен не шүйкенің өзінен саусаққа ілетін ілгек шығарады. Иірілген жіпті ұршық сабына төгеді. Дереккөздер
Флавий Аэций

Флавий Аэций, (391 ж.ш., Дуросторум - 21 қыркүйек 454 ж.ш., Равенна) - Батыс Рим империясының қолбасшысы. Флавий Аэций 390 ж.ш. Дуросторда (Durostorum), қазіргі Болгариядағы Силистра ақсүйектер әулетінде туған. Каталаун даласындағы шайқаста (451 ж.) ғұндардың шабуылына (Аттиланың жетекшілігімен) тойтарыс берген Рим және оның одақтастары (вестготтар, франктар, бургундар) әскерлеріне басшылық етті. Император Валентиниан ІІІ қолынан қаза тапты. Дереккөздер
Құсмұрын қоңыр көмір кен орны

Құсмұрын қоңыр көмір кен орны — Қостанай облысы, Әулиекөл ауданында орналасқан қоңыр көмір кен орны. Солтүстігінен Астана-Қостанай-Магнитогорск темір жол магистралі өтеді. 1948 жылы ашылған. Кен орны Құсмұрын көлі қазаншұңқырында, аумағы 100 км 2 -ге жуық, тереңдігі 500 м. Қалыптасу кезеңінің және шөгінді қабаттарының сипаты Көмір қабатының шөгіндісі төменгі орта юра кезеңінің конгломераттарымен, көмірмен, жанғыш тақтатастарымен жабылып, жарылым қанаттарымен тілімденіп брахисинклинальды қатпарды құрайды. Өнімді қабаты көлбеу белді тау жыныстарынан тұратын ірі баспалдақты блоктар түрінде тараған. Бор және кайнозойдың құмтасты-сазды тау жыныстарының қалыңдығы 30-120 м. Көмір жиналған негізгі қабаты құсмұрын шоғырында (төменгі юра), қалыңдығы 118 м болатын 17 өнім қатарынан тұрады. Ең қалың қабаты Төменгі Қабат (Нижний Мощный) -10+36 м, Жоғарғы Қабат (Верхний Мощный) - 7-52 м. Төменгі Қабат кен қабатының баланстық қоры Құсмұрын қоңыр көмір кен орнының жартысына жуығын құрайды. Желек қаттың тереңдігі 40-425 м.. Құсмұрын шоғырынан жоғарыда дүзбай шоғырының (орта юра) шөгінділерінде шоғырланған. Мұнда қалыңдығы 50 м болатын көмірдің 11 өнімдік қаты бар. Кен орнында төрттік және палеоген шөгінділерінде техникалық және ауыз суға жарамды 6 сулы горизонт анықталған. Көмір құрамы Қаттағы көмір құрамы: * қара шірінді (гумусты); * кейде қара шірінді - сапропельді, сапропельді-қара шірінді болып келеді. Сирек жағдайда сапропелиттер мен жанғыш тастар кездеседі. Көмірдің маркасы Б2: * Күлділігі 17% ** Күлінде натрий тотығының мөлшері жоғары (4,8%). ** Германий қоспаларының практикалық маңызы бар. * Жұмыстық ылғалдылығы 33,4% * Күкірт 0,4-5,7% (орташасы 2,9%) * Ұшпа газдың үлесі 42-88% * Жанудағы жылу үлесі 6707 ккал/кг, жұмыстық отындікі 2929 ккал/кг. * Баланстық қоры А + В + С, категориясы бойынша 2,6 млрд.т, жанғыш тақтатастікі 118,7 млн.т. Дереккөздер
NOMAD каскадёрлер тобы

NOMAD - Қазақстандық каскадёрлік топ. Қазақ мемлекеттік циркі негізінде құрылған. Басшысы - Жайдарбек Күнғожинов. Құрамында 40 каскадёр мен 30 үйретілген жылқы бар. Голливуд, Ресейдің атыс-шабыс фильмдерінде каскадёрлік жұмыс атқарады. Қазақстанда атыс-шабыс жанрндағы фильмдердің аздығынан, елімізде онша танымал емес. Каскадёрлер үнемі әртүрлі трюктерді шынайы жасауымен ерекшеленеді. Көбінесе, жапондар қуыршақтарды көп пайдаланады. Ал голливуд трюктердің шынайы болғанын қалайды. Сондықтан NOMAD тобының жігіттері сұранысқа ие. Қазақстанда каскадерлер кәсіби түрде дайындалмайды. Сондықтан да, топтың мүшелерінің көпшілгі кәсіби каскадёр емес. Олар негізінен: шабандоз, цирк шеберлері болып келеді. Сергей Бодров Көшпенділер фильмін түсіру кезінде NOMАD жігіттерін таңдайды. Оның айтқаны: "Шабандоздар Испанияда, Англияда бар, дегенмен қазақтар ең үздік шабандоздар". Топтың ең танымал мүшесі - Нұрлан Алтаев. NOMАD мүшелері қатысқан жобалар *Көшпенділер (2005 жыл) *Дневной дозор (2005 жыл) *Код апокалипсиса (2007 жыл) *Рэкетир (2007 жыл) *Мұстафа Шоқай (2008 жыл) *Келін (2008 жыл) *Семья (2008 жыл) *Ағайынды (2009 жыл) *Обратная сторона (2009 жыл) *Сіз кімсіз К мырза? (2009 жыл) *Запрещенная реальность (2009 жыл) *Прыжок афалины (2009 жыл) *Біржан сал (2009 жыл) *Тучи над холмами (2009 жыл) *Дом солнца (2010 жыл) *Сказ о розовом зайце (2010 жыл) *Путь домой (2010 жыл) *Возвращение в "А" (2011 жыл) *Байконур (2011 жыл) *Ликвидатор (2011 жыл) *Небо моего детства (2011 жыл) *Конон варвар (2011 жыл) *Храбрые перцем (2011 жыл) *Шал (2012 жыл) *Жаужүрек мың бала (2012 жыл) *Неудержимые 2 (2012 жыл) *Joker (2013 жыл) *47 ронинов (2013 жыл) *Ограбление по-казахски (2014 жыл) *Голос степей (2014 жыл) *Курманжан датка (2014 жыл) *Марко Поло (2014 жыл) *Воскресший Эртугрул (2014-2019 жылдары) *Весь мир у наших ног (2015 жыл) *Құнанбай (2015 жыл) *Кенже (2015 жыл) *Жат (2015 жыл) *Дорога домой (2015 жыл) *Рэкетир 2 (2015 жыл) *Районы (2016 жыл) *Аманат (2016 жыл) *Отважный и красавица (2016 жыл) *Қазақ хандығы. Алмас қылыш (2016 жыл) *Анаға апарар жол (2016 жыл) *Ты - моя Родина (2016 жыл) *Викинг (2016 жыл) *Марко Поло (2016 жыл) *Легенда о коловрате (2017 жыл) *Баахубали: рождение легенды (2017 жыл) *Женщины-воины (2018 жыл) *Завоеватель (2018 жыл) *Бизнесмены (2018 жыл) *Домашний арест (2018 жыл) *Equus. История лошади (2018 жыл) *Макмафия (2018 жыл) *Время стойких (2018 жыл) *Банды индостана (2018 жыл) *Балуан Шолақ (2019 жыл) *Тобол (2019 жыл) *Союз спасения (2019 жыл) *KAZBAT (2019 жыл) *Ва-банк (2019 жыл) *Герой Нарасима Редди (2019 жыл) *Захар Беркут (2019 жыл) *Батырлар (2019 жыл) *Конкрады. Дороги времени (2019 жыл) *Томирис (2019 жыл) *Шырақшы (Хранитель) (2020 жыл) *Жаным, ты не поверишь (2020 жыл) *Письмо королю (2020 жыл) *Мулан (2020 жыл) Топ мүшелері бірге жұмыс істеген актёрлер *Сильвестр Сталлоне *Арнольд Шварценегер *Джет Ли *Чак Норрис *Дольф Лунгрен
Құлжан мұнайлы-газ конденсант кен орны

Құлжан мұнайлы-газ конденсант кен орны — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Опорная темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Құрылым сейсмикалық барлау нәтижесінде ашылып, барлау-іздестіруі нақтыланып, 1976-1986 жылдары бекітілген. Геологиялық құрылымы Тектоникалық тұрғысы Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс борт (ернеулік) белдемінде, Оңтүстік Ембі (Жем) көтерілімінің периклинальдық бөлігіне жатады, III және V горизонт құрылымдары екі жартылай күмбезден - батыс және шығыс телімдерден тұрады. Олар ендік бағытта созылып жатыр. Бұл жартылай екі күмбездің жер асты биіктігі 2850 м. Олардың аудандары шамамен 9,5х1 км. Ұңғымалар бұрғыланып, бұл екі күмбезден 8 өнім қабаты анықталған. Коллекторлары кеуекті. Жатыс сипаты * Юра дәуірі шоғырындағы горизонт: ** кеуектілігі 18,6-23,8%; ** өтімділігі 6,4-34,9%; ** жалпы қалыңдығы 17,3-68,8 м (Ю-IV); ** тиімді қалыңдығы 1 м-ден (Ю-I) 3,45 м-ге дейін (Ю-Х); ** шоғырының биіктігі 5,2-23,3 м.; ** мұнаймен қаныққандығы 0,46-0,67; ** газбен қаныққандығы 0,65-0,1. * Төменгі бор шоғырындағы горизонт: ** кеуектілігі 23-25%; ** газбен қаныққан тиімді мөлшері 3,5-6,7 м; газбен қаныққаны 0,53; ** газбен қаныққан қабатының қалыңдығы 325 м. * Қатқойнаулық қысымының юра және төменгі бор шөгінділерінде 17,6-28,4 МПа. Құрамы Юра горизонтындағы мұнай тығыздығы орта және ауыр (876-дан 918кг/м 3 ). Басым бөлігінде оларда күкірті және парафині аз болып келеді (1,9-2,4%). Дереккөздер
Өліара (роман)

«Өліара» — Төлен Әбдіктің 1985 жылы жарыққа шыққан романы. Тарихы Қысқаша мазмұны Кейіпкерлері * Асқар - автордың сипаттауы: "Асқар киініп сыртқа шықты. Басына барқыт тақия, үстіне қара көк матадан тігілген жұқа бешпент, аяғына жаздық құрым етік киіп, бойындағы ауруы мен кәрілігін білдірмей, денесін тік ұстап, кетіп бара жатқан шоқша сақалды ажарлы кісінің жүрісіндегі кербездік пен тәкаппарлық кісінің назарын өзіне бірден аударады. Бұл кісінің шаруа киімімен жүргенін ешкім көрген емес. " * Назар - * Бәйтен - * Нұрбек - * Өлмес - Өлместің әкесі Жаманқұл кедей адам болса да, елге сыйлы, абыройлы кісі болған. Өлместің азан шақыртып қойған аты - Ержігіт. Бала кезіндегі пысықтығына қарап, жеңгелері Өлмес деп атап, кейін бірте-бірте бұрынғы есімі ұмытылып, біржола Өлмес болып қалды. Ата мекені Шағырлы болатын. Өлмес әкесінің құда түсіп, үйлендірмек болған ниетіне көнбестен, жалғыз балалы жесір әйелге үйленіп, соның азғантай малымен тұрмыс құрды. Шаруақорлығының арқасында мал бітті. Жақсылармен жанасып, бедел жинады. "Өлмес жақсы мен жаманды өзінше түсінуші еді. Кімнің тасы өрге домалап тұрса, сол - жақсы адам деп есептейтін. Біреуден біреудің басы артық дегенді бұл кісі мойындаған емес. Оған өмірден келтіретін мысалы да көп еді және осы ойды бойына сіңірген сайын, байлаулы қолы босағандай, бір еркіндікті сезіп, істеген ісіне өкінбейтін мінез тапты. Қажет адамға кішілік көрсетіп, қызмет қылуға намыстанбайтын болды. Адам бойындағы ең айбатты қару - жағымпаздық, және айтпағаны болмаса, осы жұрттың бәрі біледі деп ойлайтын. Бірақ Өлмес жағымпаздықты шынайы көңілдің риясыз пейілі құсатып шебер жасағандықтан, анау адамның өзі де бұл жайында әмәнда жақсы пікірде жүруші еді. Ол естіп адам мен заманның ыңғайын елден бұрын танығыш болып өсті. Қиын-қыстау кездерде құтқармастай болып кезіккен тауқыметтен Өлмес елдің бәрін айран-асыр қылып, оп-оңай құтылып кете беретін. Жұрттың бәрі ақ таяғын ұстап қалған ұлы жұтта Өлместің дәулеті шайқалмай қалды." * Қотыр - * Хадиша - * Қаратай - * Оймауыт - * Қамза - Тағы қараңыз * Төлен Әбдік Сыртқы сілтемелер #[http://asyl-bilim.kz/load/p_nder/aza_debieti/t_len_bdikov/10-1-0-1098 Төлен Әбдіков] #[http://baq.kz/kk/regional_media/post/24859 Қаламгер қайраты Көрнекті жазушы Төлен Әбдік – 70 жаста] #[http://t.kitap.kz/index.php/catalog/author/2285-tolen_abdikov Төлен Әбдіков] #[http://t.kitap.kz/index.php/catalog/book/3613-tolen_abdikov_oliara Төлен Әбдіков "Өліара"]
Жоспарлы саяхат

Жоспарлы саяхаттар — туристік ұйым белгілеген және дайындаған маршруттар бойынша жасалады; туристер базаларға орналастырылып, тамақтандырылады, оларға әр алуан транспорттық, экскурсиялық және басқа да қызмет көрсетіледі. Жолдаманы таңдап алғанда ең алдымен өз денсаулығының жайын және жорық кезінде кездесетін қөиындықтарға шыдауға күш-қуаттың жетер- жетпесін ескерген жөн. Жастар мен орта жастағы кісілерге, әсіресе, жаяу, шыңғымен жүретін, қайық немесе салмен жүзетін маршруттар қызғылықты. Жасы ұлғайған немесе күш- қуаты жеткіліксіз адамдар үшін жолдың біраз бөлігін транспортпен жүретін және белгілі бір жерде серуендеп тынығатын туристік маршруттар ұйымдастырылады. Сондай-ақ балаларымен келген ата- аналарға арнайы белгіленіп, тиісінше жабдықталған маршруттар болады. Алыс маршруттарға әуес адамдар үшін поезбен, теңіз және өзен кемелерімен, автобуспен, самолетпен баратын транспорттық саяхаттар ұйымдастырылады. Туристік- жолаушылар үшін архитектуралық ансамбльдерді, жаңа салынып жатқан құрылыстарды, музейлерді аралап көрсететін, теңіз жағасында дем алатын және т.б. мүмкіндік жасалады. Дереккөздер