kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Электроскоп

Электроскоп (электро... және – көремін) - дененің электрлену дәрежесін анықтауға арналған прибор. Ол жеңіл металл (алюминий) жапырақшалар ілінген металл шариктен (не сырықтан) тұрады. Шарикке (не сырыққа) электрленген денені тиістіргенде жапырақшалар бір-біріне тебіледі. Жапырақшалардың бір-біріне қашықтау дәрежесі (арасындағы бұрышы) шамамен шарикке (сырыққа) берілген электр зарядының мөлшеріне пропорционал. Егер Электроскоп металл қораптың ішіне орналастырылып (металл қорап сырыққа тиістірілмейді), сым арқылы жермен қосылса, онда жапырақшалардың арасындағы бұрыш электроскоп шаригіне (сырыққа) тиістірілген дененің жермен салыстырғандағы потенциалының өлшеуіші болады. Электроскоптың бұдан басқа да түрлері бар. Дереккөздер
Электр өрісінің кернеулігі

Электр өрісінің кернеулігі – электр өрісінің зарядталған бөлшектер мен денелерге күштік әсерін сипаттайтын векторлық шама (Е). Ол электр өрісінің белгілі бір нүктесіне қойылған нүктелік зарядқа әсер ететін өріс күшінің (F0) сол зарядтың шамасына (q0) қатынасына тең: E0=F0/q0. Бұл жерде зерттелетін өріске әкелінген зарядтың шамасы (q0) сол өрістің жасайтын зарядтардың шамасы мен олардың кеңістікте тарала орналасуын өзгертпейтіндей, мейлінше аз деп қарастырылады. Электр өрісінің кернеулігінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі: в/м. Электр өрісінің кернеулігі - өрістің көрсетілген нүктесінде орналасқан материалды нүктеге әсер ететін электр өріс күшінің осы заряд мөлшеріне қатынасы. Дереккөздер
Электр өткізгіштік

Электр өткізгіштік – уақыт бойынша өзгермейтін электр өрісі әсерінен заттың тұрақты электр тогын өткізу қабілеті. Заттың Э. ө-і оларда қозғалғыш электр зарядтары – ток тасушылардың болуына байланысты. Ток тасушылардың тегіне қарай Э. ө.: электрондық өткізгіштік (мыс., металдар мен шала өткізгіштерде), иондық өткізгіштік (мыс., электролиттерде) және аралас (электронды-иондық) өткізгіштік (мыс., плазмада) болып ажыратылады. Ал меншікті электрөткізгіштігіне () байланысты барлық денелер: өткізгіштер (106 сименс/м), шалаөткізгіштер (10–8 сименс/м) 106 сименс/м және диэлектриктер (10–8) болып үш топқа бөлінеді. 2) Электр кедергісіне кері шама. Ол бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ) сименспен өрнектеледі. Дереккөздер
Электрсинтез

Электрсинтез – күрделі бейорганикалық немесе органикалық қосылыстарды электролиз әдісі арқылы алу. Э-де электрон беру және қосып алу көп сатыда жүзеге асады. Әр сатыда тұрақты немесе тұрақсыз бөлшектер түзілуі мүмкін. Э-дің әр сатысына электродтық потенциалдың белгілі бір мәні сәйкес келеді. Катодта жүретін реакциялар электртотықсыздану, ал анодта жүретін реакциялар электртотығу деп аталады. Мұнда анод ретінде платина, графит, ал катод ретінде сынап, қорғасын, мыс, никель, т.б. алынады. Электродтағы электр тогының тығызд. 1-ден 100 А/дм2-ге дейін, электролиттің темп-расы 20-дан 80С-қа дейін өзгереді. Өндірістегі бейорганик. тотықтырғыштарды (гипохлориттер, хлораттар, перхлораттар, HClO4, H2S2O3, KMnO4, MnO2, т.б) алу электртотығу процесіне негізделген. Органик. қосылыстарды электртотығу және электртотықсыздануды қатарынан қолдану арқылы алады. Мыс., анодта – себацин қышқылы, қорғасынның тетраалкилді туындылары, фторорганик. қосылыстар, ал катодта – адиподинитрил алынады.
Электрстатика

Электрстатика — физиканың инерциялық санақ жүйесімен салыстырғанда қозғалмайтын электр зарядтарының өзара әсерін және олардың тепе-теңдік шартын қарастыратын саласы. Тыныштықта тұрған электр зарядтарының өрісін электрстатикалық өріс деп, ал сол зарядтардың өзара әсер күшін электрстатикалық күш деп атайды. Электрстатиканың негізіне Кулон заңы алынады. Электрстатикалық күш потенциалдық күшке жатады. Сондықтан электрстатикалық өрістің күштік сипаттамасы – кернеулікпен (Е) қатар, сол өрістің энергетикалық сипаттамасы – потенциал да пайдаланылады. Электрстатикалық заңдары электр аппараттарында, электронды оптикалық приборларда, зарядты бөлшек үдеткіштерінде, т.б. приборлар мен құрылғыларда кеңінен қолданылады. Электростатиканы қолдану Электростатика күнделікті өмірде бізге көбірек таныс,көруге және сезуге мүмкіндік беретін зарядтардың әсер ету құбылысы. Олардың кейбір мысалдары: * Көшіру машиналары және лазерлік принтерлер. * Дефибриллятор, зарядталған электродтар арқылы берілетін жоғарғы кернеудің көмегімен жүрек соғысын қалыпқа келтіру үшін қолданылады. * Отын жанған кезде пайда болатын түтіннің бөлшектерін сүзіп алып жою үшін,шаңды ұстап қалу үшін электрофильтрлерді пайдаланады. * Автомобильдерді электростатикалық күшті пайдалану арқылы бояуға болады. Оң зарядталған бояуды шашырататын заттар бояудың молекулаларын бір-бірінен тебілуге мәжбүрлейді, сол себепті бояу бірқалыпты жайылады. Автомобильдердің корпусы теріс зарядқа ие болғандықтан бояу оған тартылады. * Пештерге арналған электростатикалық фильтрлерде ауаның құрамын шаңның бөлшектерінен тазарту үшін электростатикалық күш пайдаланылады. Дереккөздер
Электрстатикалық Потенциал

Электрстатикалық Потенциал – электрстатикалық өрістің скаляр энергет. сипаттамасы. Э. п. – зарядпен әсерлескен электрстатик. өрістің потенциялық энергиясының сол зарядтың шамасына қатынасына тең. Электрстатик. өрістің кернеулігі (Е) мен потенциалы () өзара мына қатыс арқылы байланысқан: Е–grad. Э. п. ұғымы Пуассон теңдеуін қа-нағаттандырады.
Электр сыйымдылық

Электр Сыйымдылық – өткізгіштің немесе өткізгіштер жүйесінің электр зарядтарын жинау және ұстап тұру қабілетін сипаттайтын физикалық шама. Өткізгіштің (жеке оқшау өткізгіштің) электрлік сыйымдылығы – өткізгіштен шексіз қашықтықта орналасқан нүктенің электр потенциалы нөлге тең деп қабылданған және басқа барлық өткізгіштер шексіз қашықтықта орналасқан деп ұйғарған жағдайда (жеке оқшау өкізгіш деп аталады) өткізгіш зарядының (Q) оның электр потенциалы (U) қатынасына тең скаляр шама: С = Q/U. Жеке оқшау өткізгіш үшін электр сыйымдылық өткізгіштің өлшемдеріне, пішініне, сондай-ақ оқшаулаушы ортаның диэлектрик өтімділігіне (ɛ r ) тәуелді болады. Екі өткізгіш арасындағы электрлік сыйымдылық (екі өткізгіштің өзара электрлік сыйымдылығы) – өткізгіштер зарядтарының мәндері бірдей, ал таңбалары қарама-қарсы болған жағдайда және басқа барлық өткізгіштер шексіз қашықтықта орналасқан кезде өткізгіштің біріндегі зарядтың абсолюттік мәнінің осы екі өткізгіштің электр потенциалдары айырымының қатынасына тең скаляр шама: С = Q/(ɸ 1 –ɸ 2 ). Екі өткізгіштің өзара электр сыйымдылығы олардың өлшемдеріне, пішіндеріне, өзара орналасуына және олардың арасындағы ортаның диэлектрик өтімділігіне (ɛ r ) тәуелді болады. Электрлік сыйымдылық тың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшем бірлігі – фарад (Ф). Электрлік сыйымдылықты өлшеу үшін сыйымдылық өлшеуіштерді пайдаланады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Электр тербелісі

Электр тербелісі – Бірдей (дәл не жуық) уақыт аралығынан кейін қайталанып отыратын электр тізбегіндегі кернеу мен ток өзгерісі. Осы өзгеріске байланысты электр тізбегінің айналасындағы кеңістікте электр және магнит өрістерінің кернеуліктері де тербеледі. Э. т-нің меншікті тербеліс, еріксіз тербеліс және автотербеліс дейтін түрлері бар. Қарапайым электрлік тербелмелі жүйеге тербелмелі контур жатады. Э. т. электртехникада (төменгі жиілікті Э. т.) электракустикада (дыбыстық жилікті Э. т.), ультраакустикада (ультрадыбыстық жиілікті Э. т.) кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Электртехника

Электртехника (электр және техника) – электр энергиясын іс жүзіндегі мақсатқа пайдалану мәселесін зерттейтін ғылым; техниканың электр энергиясын шаруашылықтың барлық салаларында, әскери істе, тұрмыста қолдануды жүзеге асыратын саласы. Ол электр құбылыстары жөніндегі заңдарды зерттейді, оларды белгілі бір жүйеге келтіреді. Электротехниканың пайда болуы тұрақты токтың көзін жасау кезеңінен (18 ғ-дың басы) басталады. Одан әрі ол электр және магнетизм саласындағы ашылған жаңалықтар негізінде дамыды. Электротехника дамуының алғашқы сатысында электр машинасы жасалды. Мұның өзі өнеркәсіптік өндірістің, а. ш-ның және көліктің пайда болуына әрі қауырт өрлеуіне зор әсерін тигізіп қана қоймай, өнеркәсіптің жаңа салалары мен ғылыми техникалық бағыттардың да дамуына әсер етті. Электр тогының химиялық әсері гальванотехниканың, электр энергиясын жарыққа түрлендіру мәселесі жарық техникасының пайда болуына себеп болды. Термоэлектрондық эмиссия мен фотоэффект құбылысының ашылуы негізінде электроника, радионың жасалуы негізінде радиотехника дамыды. Электр сигналдарын сыммен тарату мәселесі телефон және телеграф байланысының негізі болып саналады. Үш фазалы ток техникасының ашылуы – электр энергетикасының пайда болуының алғашқы сатысы; 3 фазалы асинхронды қозғалтқыштың құрастырылуы электр жетегінің жасалуына себеп болды. Электр энергиясын кеңінен пайдалану нәтижесінде электрхимиялық өнеркәсіп (алюминий, магний, натрий, т.б. өндірілетін) дамып келеді. Энергетиканың, электрлендірудің, байланыстың, телемеханиканың, есептеу техникасының және өндіріс пен технологиялық процесстерді автоматтандырудың дамуы айнымалы және тұрақты токты кешенді түрде пайдаланып жұмыс істейтін күрделі жүйелерге негізделген. Электртехника өнеркәсібінің көптеген саласының ғылыми негізі болып саналады.
Электр тогы

Электр тогы – электр қозғаушы күштің әсерінен зарядтардың (зарядталған бөлшектер немесе дене) бағытталған қозғалысы. Зарядталған бөлшектер: өткізгіштерде — электрондар, электролиттерде — иондар (катиондар мен аниондар), газда — иондар мен электрондар, арнайы жағдайдағы вакуумда — электрондар, жартылай өткізгіштерде — электрондар мен кемтіктер (электронды-кемтіктік өтімділік) болып табылады. Электр тогы энергетика саласында — энергияны алыс қашықтыққа жеткізу үшін, ал телекоммуникация саласында — ақпаратты тасымалдау үшін қолданылады. Сипаттамалар Электр тогының бағыты шартты түрде өткізгіштердегі оң заряд тасушылардың орын ауыстыру бағыты алынады, бірақ өткізгіштердегі заряд тасушылардың заряды теріс (мысалы, металда электрон) болғандықтан ток бағыты электрондардың бағытына қарсы келеді. Электр тогы өткізгіш бойымен спиральді қозғалады. Ток тұрақты ток (, DC) және айнымалы ток (, AC) деп екі түріге бөлінеді. * Тұрақты ток — уақыт бойынша бағыты және шамасы өзгермейді. Тұрақты ток көздері: аккумуляторлар, батареялар. Электрондар - тан + ағылады. * Айнымалы ток — бағыты мен шамасы периодты түрде өзгеріп отыратын электр тогы. Ал техникада айнымалы ток деп ток күші мен кернеудің период ішіндегі орташа мәні нөлге тең болатын периодты ток түсіндіріледі. Айнымалы ток байланыс құрылғыларында (радио, теледидар, телефон т. б.) кеңінен қолданылады. *Негізгі физикалық шамалар ** Ток күші (I) – зарядтың уақыт бірлігіндегі мөлшері, өлшем бірлігі – ампер (А). ** Кернеу (U) – электр өрісінің зарядқа істейтін жұмысы, өлшем бірлігі – вольт (В). ** Кедергі (R) – өткізгіштің токқа қарсы әсері, өлшем бірлігі – ом (Ω). ** Қуат (P) – электр тогының атқаратын жұмысының жылдамдығы, өлшем бірлігі – ватт (Вт). Ток күші (және кернеу) өзгерісі (тербеліс) қайталанатын уақыттың (секундтпен берілген) ең қысқа аралығы период ( Т ) деп аталады (3-сурет). Айнымалы токтың тағы бір маңызды сипаттамасы — жиілік ( ƒ ). Уақыт бірлігінде жасалған периодтар саны жиілік деп аталады. Айнымалы ток жоғарғы жиілікте өткізгіш сыртына ығыстырылады, бұл скин-эффект құбылысы деп аталады. Электр тогы физикалық табиғатына қарай өткізгіштік электр тогы (электр өрісінің әсерінен өткізгіште не шала өткізгіште пайда болатын ток тасушылардың реттелген қозғалысы), конвекциялық электр тогы (электрлік өткізгіштігі болмайтын ортадағы не вакуумдағы зарядталған бөлшектер мен денелердің қозғалысы), поляризациялық электр тогы (диэлектриктегі поляризациялық өзгеруі нәтижесінде ондағы байланысқан зарядталған бөлшектердің қозғалысы) болып бөлінеді. Электр тогының өлшеуішіне ток күші және ток тығыздығы алынады. Электр тогы магнит өрісінің көзі болып табылады. Магнит өрісін қарастырған жағдайда электр тогы: макроскопиялық ток (өткізгіштік және конвекциялық электр тогы), молекулалық ток (ортаны құрайтын атом, молекула және иондардағы электрондардың қозғалысына сәйкес келетін микротоктар; ығысу тогы) болып ажыратылады.
Электр тогының тығыздығы

Электр тоғының тығыздығы – электр тогының векторлық сипаттамасы. Э. т. т. векторының модулі – зарядтың қозғалу бағытына перпендикуляр бірлік аудан арқылы бірлік уақыттың ішінде өтетін электр зарядына тең. Егер зарядтың тығыздығы (бірлік көлеміндегі заряд) -ға тең болса, онда Э. т. т.: j , мұндағы  – зарядтардың реттелген орын ауыстыруының орташа жылдамдығы. Егер Э. т. т. өткізгіш қимасы бойынша бір қалыпты таралса, онда ток күші (І) мынаған тең: ІjS, мұндағы S – өткізгіштің қимасының ауданы.
Электр тізбегі

Электр тізбегі – электр тогын өткізетін құрылғылардың жиынтығы. Электр тізбегіндегі электромагнитті процестер ЭІК-і, электр тогының күші мен кернеуі арқылы сипатталады. Полюстеріне потенциалдар айырмасы түсірілген қандай да бір екі қысқышты бір-бірімен қосатын (жалғастыратын) сым осы тізбектің қарапайым түріне жатады. Бөліктері Атқаратын міндетіне қарай электр тізбектерін: * Энергия не сигнал көзі бар бөлікке; * Қабылдағышы бар бөлікке; * Басқа бөліктерді өзара қосатын бөлікке ажыратуға болады. Өткізгіштердің жалғануы Электр тізбегіндегі өткізгіштер өзара тізбектей, параллель не аралас жалғануы мүмкін. Мұндағы екі негізгі жалғау түрлері – параллель және тізбектей жалғау. Параллель жалғау – бірінші өткізгіштің басы мен екінші өткізгіштің басы және бірінші өткізгіштің аяғы мен екінші өткізгіштің аяғы бірге жалғанатын жалғау түрі. Параллель жалғаудың нәтижесінде өткізгіштердің арасында екі түйін пайда болады. Тізбектей жалғау – бірінші өткізгіштің басы мен екінші өткізгіштің аяғы, екінші өткізгіштің басы мен үшінші өткізгіштің аяғы жалғанып, кейін тізбек тұйықталғанша жалғаса беретін жалғау түрі. Тізбектей жалғаудың нәтижесінде бірнеше түйін пайда болады. Ал "Аралас жалғау" деген ұғымды біз параллель мен тізбектей жалғаулардың бір электр тізбегінде бірге кездесетін жағдайларында қолданамыз. Қолданылуы “Электр тізбегі” ұғымы радиотехника, электртехника, бионикада және т.б. салаларда кеңінен қолданылады.
Электрум

Электрум (грек. elektron – янтарь; түсінің янтарьға ұқсас болуына байланысты аталған) – саф металдар класындағы айнымалы құрамды минерал. Құрамында күміс (25 – 27% шамасында) және алтын басым болады. Бұлар Э. құрамында жұқа пластинка, жапырақша, дендрит, бұрыс пішінді түйірлер, тұтас масса түрінде кездеседі. Тығызд. 12 – 15 г/см3, қатт. Моос шкаласы бойынша 2 – 3, түсі сары, күмістей ақ. Кварц, барит, кальцит, Ag, Pb, т.б. металдардың желілерінде, қорымдарда шоғырланған. Э. Норвегия, Канада, АҚШ күміс кендерінен және Орал, Алтай, Қазақстан, Байкал сырты, т.б. қорғасын, мырыш кендерінен табылды. Э-нан алтын мен күміс алынады; Тағы қараңыз Саф алтын
Электрфорез

Электрфорез, электркинетикалық құбылыстар – сұйық ортадағы (көбінесе сулы) сыртқы электр өрісі әсерінен зарядталған бөлшектердің (мыс., мицелла, ақуыз макромолекулалары, т.б.) бағытталған қозғалысы. Э. бен электросмос құбылыстарын 1809 ж. Ф. Рейсс ашқан. Элекросмос – сұйық фазаның (көбіне электролит ерітіндісі) капиллярлы түтікше немесе кеуекті ортадағы қозғалысы. Э. күрделі ақуыз жүйесін құраушыларына аналитик. жолмен бөлу үшін, ал электросмос сүзуге келмейтін дисперстік фаза бөлшектерін бөлуге, торфтар мен бояуларды сусыздандыруға, майлы эмульсияларды бөлуге, т.б. қолданылады. Э-ді ауадағы қатты заттар мен сұйықтықтардың дисперсиясы болып табылатын түтін мен тұманды шөктіру кезінде де пайдаланады.
Бастауыш математика

Элементар математика – математиканың айнымалы шама, функция, шек, сондай-ақ жиын, т.б. жалпы ұғымдарды пайдаланбайтын саласы. Басқаша айтқанда элементар Математикада матем. анализ пайда болғанға дейінгі жалпы математикалық ұғымдар (абстракциялар) қолданылады. Қысқаша элементар Математиканы “тұрақты шамалар математикасы” деп те сипаттауға болады. Бірақ бұл Элементар Математиканың дәл сипаттамасы бола алмайды. Өйткені элементар Математикада тек тұрақты шамалар мен геометриялық фигуралар (олардың мөлшері ғана емес, мысалы, орналасуы да қарастырылады) ғана емес, сонымен бірге онда айнымалы шамалар да (мысалы, тригонометриялық функциялар) қарастырылады. Жалпы білім беретін орта мектепте оқылатын математикалық пәндердің жиынтығы элементар математика деп түсініледі.
Элементар Электр Заряды

Элементар Электр Заряды (е) – барлық оң және теріс электр зарядтарының ішінде абс. мәні жағынан ең кіші болатын электр заряды е=(1,60219170,0000070)10–19 кулон. Кез келген бөлшектің электр заряды не нөлге (мыс., нейтрон заряды), не Э. э. з-на тең (мыс., протон не электрон заряды), не Э. э. з-на еселі (мыс., атом ядросы мен иондар заряды) болады.
Элементтердің Көшуі

Элементтердің Көшуі, элементтердің миграциясы – жер қыртысындағы, оның бетіндегі хим. элементтердің орын алмастыруы және қайта топтасуы. Терминді ғылымға А.Е. Ферсман енгізген (1923). Э. к. ішкі (элемент атомының құрылысы, ион көлемі, валенттілігі, т.б.) және сыртқы (геохим. ортаның температурасы, қысымы, құрамы, қышқылдылығы, т.б.) факторларға байланысты. Э. к. сұйық (магмалық балқымалар, гидротермал ерітінділер, жер асты және жер беті суларымен), газ ( вулкан газдары мен фумаролдар, минералдық су бұлақтарының, мұнай кендерінің, ажыраушы органик. қосылыстардың газдары), қатты (диффузия мен қайта кристалдану нәтижесінде) фазалар күйінде өтеді. Қатты күйдегі жылысу негізінен мех. жолмен (қорымдар, су тасқындары, тозаң, т.б.) жүреді. Көшуші (миграцияланушы) элементтер су ерітінділерінде иондар, молекулалар, коллоидты бөлшектер, ал газдарда молекулалар мен аэрозольдар түрінде кездеседі. Миграц. мүмкіндік хим. элементтердің табиғатына, физ.-хим. жағдайына байланысты. Э. к. нәтижесінде біраз элементтер әкетіледі, шашырайды, ал кейбірінің концентрациясы жоғарылап, өндірістік кендер қалыптасады. Қарқынды түрдегі Э. к. метасоматик. процестер мен теңіз айдындарындағы хим. дифференциация кезінде байқалады. Сыртқы процестерге байланысты өтетін Э. к-нде биогеохим. процестер елеулі орын алады. Э. к. – заттардың табиғаттағы үздіксіз айналымының негізі. Кен орындарын іздеудің геохим. әдістері Э. к-дің заңдылықтарына негізделген.
Элементтер Кларкі

Элементтер Кларкі, химиялық элементтер кларкі, кларк – жер қыртысындағы, гидросферадағы, тұтастай Жер планетасындағы, ғарыштық денелердегі, түрлі геохимиялық немесе космохимиялық жүйелерде тараған химиялық элементтердің орташа мөлшерін өрнектейтін сан. Э. к. салмақтық (%, г/т, г/г) және атомдық (атомдар санының %-ы) болып ажыратылады. 16 км-ге дейінгі жер қыртысын құраушы әр түрлі тау жыныстарының хим. құрамы жөніндегі деректерді қорытындылап, американдық ғалым Ф.У. Кларк ұсынған (1889). Ол анықтаған хим. элементтердің %-дық мөлшерін А.Е. Ферсман біраз дәлелдеді және ол сандарды Кларк саны немесе кларк деп атауды ұсынып, ғылымға атомдық кларк деген ұғымды енгізді. Планетаның Мохоровичич шегінен жоғ. қабаты саналатын жер қыртысындағы элементтердің орташа мөлшерін А.П. Виноградов (1962), С.Р. Тейлор (1964), К.Г. Ведеполь (1967), т.б. ғалымлар қайта есептеп дәлелдеді. Рет нөмері кіші элементтер кларкі жоғары. Мыс., ең көп тараған 15 элементтің кларкі 100 г/т-дан жоғары. Рет нөмері жұп элементтер жер қыртысы массасының 87%-ын, рет нөмірі тақ элементтер 13%-ын құрайды. Жердің орташа хим. құрамы метеориттердегі элементтердің мөлшері негізінде есептеледі. Э. к. пайдалы қазба кендеріндегі, тау жыныстарындағы немесе белгілі аймақтардағы хим. элементтер шоғырының төмендігін немесе жоғарылығын салыстыратын эталон болып саналады. Сондықтан Э. к. кен орындарын іздеуде, оларға өндірістік баға беруде ерекше орын алады.
Элизия

Элизия (лат. elіsіo – ысыру, ығыстыру) – сөздің соңғы дыбысы дауысты дыбысқа аяқталып, оған тіркесіп айтылатын сөздің, жалғанатын қосымшаның бастапқы дыбысы дауысты болған жағдайда қатар тұрған бір дауысты дыбыстың түсіріліп айтылуы. Қазақ тілінде кейде алғашқысы, кейде соңғысы түсіріліп айтылады. Мыс., бара алмады – бар(а) алмады – баралмады, не үшін – не(ү)шін – нешүн. Дауыссыздардан тұратын қосымшалар (-қ, -к, -с, -п) дауысты дыбысқа аяқталған сөзге жалғанғанда Э. жолымен ықшамдалып жасалған. Мыс., тара+ақ – тара-қ, күре+ік – күре-к, т.б. Бірақ қатар келген барлық дауыстылар түсіріле беруі шарт емес. Бір ритмик. топтағы тіркестердің жігіндегі екі дауысты қатар сақталып та айтылады. Мыс., өте ақ, аса алыс, тұра ұмтылды дегенде өте, аса, тұра сөздерінің айтылуы дауыстылардың сақталуына себеп болады. Кейде сөз бен қосымша жігінде дауыстыларды сақтау үшін араларына дауыссыз қыстырма дыбыс қойып айтылады. Мыс., зырылда+ық – зырылдауық дегенде Э. бар да, зырылда+у+ық – зырылдауық дегенде у дауыссызы арқылы а және ы дыбыстары сақталып тұр.
Элита теориясы

Элита теориясы ( – үздік, таңдаулы) — қоғамның ілкі топтарының ерекше миссиясы мен әлеуметтік-саяси және интелектуалдық белсенділігі және қалған адамдардың енжарлығы туралы теориялар. Бұл теориялар негізделуіне байланысты ажыратылады. * Биологиялық теориялар бойынша биологиялық-генетикалық белгілеріне байланысты (Р. Уильямс, Э. Богардус) адамдарды аса көрнекті және қатардағы, белсенді және енжар, ақыл-есі дұрыс немесе кеміс деп негіздейді. * Психологиялық теорияларда (Г. Джилберт, Б. Скиннер) – біреулердің қабілеттілігі мен екінші біреулердің қарабайырлығына түрткі болатын психологиялық қасиеттерге сілтейді. Осы сияқты психик.-аналитик., әлеум.-психол., технократтық және ғыл. теориялар бар. Белгілі бір мәселелерді түсіндірудегі алуан түрлі өзгешеліктеріне қарамастан барлық элиталық теория үшін: қоғамды әрқашан элитаға және бұқараға бөлетін – адамдардың табиғи тең еместігі туралы; ғыл.-тех. және әлеум. прогрестің қозғаушы күші ретінде элитаның қажеттігі туралы; біреулердің сөзсіз үстемдік етуі және басқалардың сөзсіз бағынышты болуы туралы; көпшіліктің үстінен қарайтын билеуші азшылықтың толық құқылығы мен заңдылығы туралы; тарихи процеске ешқандай игі ықпал етпеуін былай қойып, өз бойына өркениет жетістіктеріне қарсы шығуы мүмкін “іріткі күштерді жинақтаған” бұқараның енжарлығы мен аморфтығы туралы жорамалдар ортақ болып табылады. Тағы қараңыз * Алтын миллиард
Эллиас Рудольф Иванович

ЭЛЛИАС Рудольф Иванович (1935 ж. т., Украина, Донецк облысы Константиновка қ. – 1994, Алматы) – педиатр-ғалым, мед. ғыл. кандидаты (1975). Алматы мемл. мед институтынын (қазіргі Қазақ ұлттық мед университеті) бітірген (1963). 1963 ж. Алматы қалалық жедел жәрдем көрсету ауруханасында дәрігер-хирург, 1965 – 70 ж. 1-клиник. балалар ауруханасында бөлім меңгерушісі, 1970 жылдан қайтыс болғанға дейін Қазақ ұлттық мед. университетінде ассистент, доцент болып қызмет атқарды. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты балалар нейротравматологиясы мәселелеріне арналған. ЭЛЛИАС балалардың бассүйек-ми ауыр жарақаттарын емдеуде жаңа диагностик. әдістерді ұсынған. Аутокраниотрансплантация емдік операциясын орындау үшін сүйек трансплантантын дайындау және сақтау технологиясын тапқан. 100-ден астам ғыл. еңбектің авторы. Травматология және ортопедияның бала жасындағы ауруларға қолданылатын тиімді диагностикасы мен емдеудің жаңа технологияларын зерттеп, тәжірибеге енгізгені үшін Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алған (1999, қайтыс болғаннан кейін). Ә. Машкеев Дереккөздер
Эллиптік функция

Эллиптік функциялар – кешендік талдауда нөлден өзгеше екі түрлі периодты мероморфты функциялар (қ. Аналитикалық функциялар). Олар математика мен механиканың көптеген мәселелерінде маңызды рөл атқарады. Элипстік функциялардың теориясын жасаған норвег математигі Н.Абель (1827) мен неміс математигі К.Якоби (1829) болып есептеледі. Анықтама Эллиптік функция деп облысында анықталған келесі шартты: ал қалдығы нақты сан емес, қанағаттандыратындай екі нөл емес кешендік және табылатындай мероморфтық функциясын айтады. Бұдан кез келген және бүтін сандары үшін: орындалатыны шығады. орындалатындай кез келген кешенді санды функциясының периоды деп атайды. Егер мен периодтары кез келген санын: өрнектей алатын болса және сандарын фундаменталдық (іргелі) периодтар дейді. Әр эллиптік функцияның қос іргелі периодтары болады. Төбелері , , , нүктелерінде болатын параллелограммын іргелі параллелограмм деп атайды. Дереккөздер
Элсмир (арал)

Элсмир (, ) — Канаданың арктикалық топаралының солтүстик-шығыс бөлігіндегі арал. Ауданы 203 мың км². Кристалдық жыныстардан түзілген. Ең биік жері 2926 м. Аумағының бөлігіне жуығын мұздық басқан. Солтүстік жағалауын бойлай ені 20 км-дей болатын қайраңдық мұздықтар (мұзтаулар бөлініп шығады) алып жатыр. Көптеген фьордтар тараған. Арктикалық шөл мен тундраның өсімдік жамылғысы қалыптасқан. Елді мекендері – Алерт, Юрика. Дереккөздер
Элсуорт

Элсуорт (Ellsworth Mountaіns) – Батыс Антарктидадағы Элсуорт Жерінің оңтүстік бөлігіндегі тау, Антарктида ең биік жері. Биіктігі 5140 м (Винсон тау сілемі). Ұзындығы 700 км-дей. Ірі жоталары – Сентинел және Херитидж. Сазды тақтатастан, филлиттен, құмтастан, кварциттен, конгломераттан тұрады. Таскөмір барланған. 1935 ж. осы жерді ашқан американдық полюс зерттеушісі, ұшқыш Л.Элсуорттың есімімен аталады. Дереккөздер
Эльба, Лаба

Эльба, Лаба (нем. Elbe, чех. Labe) – Батыс Еуропадағы ірі өзендердің бірі. Чехия мен Германия жерінде. Ұзындығы 1165 км, алабының аумағы 148 мың км². Бастауын Судет тау сілемінің ең биік бөлігі – Крконоше (1602 м) тауынан алады. Жоғарғы ағысында биіктігі 70 м болатын Эльба су құламасын құрайды. Орта Еуропа жазығы арқылы ағып, Солтүстік теніздерге эстуарий (ұзындығы 100 км-дей) жасап құяды. Негізгі салалары: Йизера, Хафель (оң), Влтава, Заале (сол). Орташа жылдық су ағымы 920 м3/с; суы көктемде тасиды. Таулы бөлігі 1,5 – 2 ай, төменгі ағысы 2 – 3 апта қатады. Төменгі ағысында теңіз толысуының әсері байқалады, атырауынан жоғары Колин қ-на (Чехия) дейін кеме жүзеді. Каналдар арқылы Везер, Эмс, Рейн және Одер өзендер жүйелерімен, эстуарийі – Киль каналымен Балтық төменгі жалғастырылған. Элба бойындағы ірі қалалар: Усти (Чехия), Дрезден, Магдебург және теңіз порты – Гамбург (Германия) орналасқан. Б. Несіпқұлова Дереккөздер
Эльбрус

Эльбрус (карач-балк. Минги-тау) – Үлкен Кавказдың Бүйір жотасындағы ең биік шың. Андезиттік лавалардан түзілген сөнген жанартаудың екі конусынан тұрады. Биік тау тұғыры граниттен және кристалдық тақтатастан құралған. Батыс конусының биіктігі 5642 м, шығысының биіктігі 5621 м. 50-ден аса мұздықтан (Үлкен Азау, Теріскөл, Уллукам, т.б.) тұрады, 134,5 км²-ге жуық мөлшерін мұз басқан. Эльбрус шыңына таяу өңірден Кубань өзені басталады. Табиғи ұлттық саябақ құрылған. Эльбрус шыңы – Кавказдағы альпинизм және туризм орталықтарының бірі. Дереккөздер # «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Эльбурс

Эльбурс ( – Alborz) — Иранның солтүсіндегі тау жоталары, Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында; Иран таулы қыратының солтүстік шетін жиектейді. Ұзындығы 900 км. ені 120 км. Биіктігі 2000 – 3500 м болатын бірнеше қатар жоталардан тұрады. Биіктігі 5604 м (Демавенд жанартауы – Иранның ең биік жері). Негізінен әктас пен құмтастан, Демавенд – андезитті лавадан тұрады. Шың басы тегістелген, беткейі тік жарлы. Сефидруд өзені терең шатқал жасап кесіп өтеді. Мұнай және мыс кентастарының кен орындары бар. Батыс беткейінде қалың жалпақ жапырақты орман ағаштары, оңт-нде ксерофитті бұталар өседі. Ортанғы Эльбурс ұлттық саябағы және бірнеше қорықшалар құрылған. Дереккөздер
Эльзас

Эльзас (Alsace) – Шығыс Франциядағы, Рейн өзені алабындағы тарихи аймақ. Аум. 8,2 мың км². Құрамында Төменгі және Жоғарғы Рейн департаменттері барлық Халқы 1,5 млн-нан астам (2003), этникалық құрамы негізінен эльзастықтардан тұрады. Негізгі қаласы – Страсбург порты. Эльзас – маңызды өнеркәсіптік – а. ш-ты аудан. Еңбекке жарамды халқының басым бөлігі өнеркәсіп саласында жұмыс істейді. Калий тұздары өндіріледі. Рейн өзенінде СЭС орналасқан. Өнеркәсібінің негізгі салалары – машина жасау, металл өңдеу, тоқыма. Машина жасаудың маңызды орт-тары – Страсбур мен Мюлуз, тоқыма өнеркәсібінің орт-тары – Страсбур мен Кольмар қалалары. Мұнай өңдеу, тағам (сыра, жүзім шараптарын шығару, ұн, ірімшік), темекі, ағаш кесу мен қағаз, шыны, тігін кәсіпорындары жұмыс істейді. Ауыл шарушылығы өнімдерінің жартысынан астамын мал шарушылығы (сүтті ірі қара, шошқа, құс өсіру) береді. Бидай, қара бидай, картоп, қант қызылшасы, темекі, мал азықтық дақылдар, Вогез тауларының етегінде жүзім өсіріледі. Эльзас жөніндегі алғашқы деректер 7 ғасырдағы жазба ескерткіштерде кездеседі. 7 ғасырдың соңы – 8 ғасырдың 1-жартысында герцогтік, одан кейін Каролингтер мемлекетінің құрамында – графтық болды. 870 ж. Э. Лотарингияның шығыс бөлігінің құрамында Шығыс Франк корольдігінің қарамағына өтті. Аймақтық Италиядан Германия мен Францияға қарай өтетін сауда жолдарында орналасуы 12 ғ-да оның қалаларының экон. және саяси жағынан дамуына жағдай жасады. Қалалардың көпшілігі өзін-өзі басақаруға қол жеткізді, кейбіреулері империялық мәртебеге ие болды. 13 – 14 ғасырларда шұға тоқу, шарап жасау дамыды. 15 – 16 ғасырларда Эльзас реформация мен гуманизмнің маңызды орт. болып, Страсбургте кітап басып шығару ісі тез дами бастады. 15 ғасырдың соңы – 16 ғасырдың бас кезінде Эльзасты шаруалар мен қала кедейлерінің қозғалысы шарпыды. 1648 ж. Вестфаль бітімі бойынша Эльзасты Францияға қарады, бірақ империялық қалалар Қасиетті Рим империясы қарамағында қалып қойды. 1673 ж. француз королі Людовик XІV Э-тың 10 қаласын, ал 1681 ж. Страсбургты басып алды. Рисвик бітімі бойынша (1697) Страсбург пен басқа да эльзастық жерлер Францияға бекітілді. 1871 ж. Франкфурт бітіміне сай Франциядан тартып алынған Э. пен Шығыс Лотарингия Германияға қосылып, Эльзас-Лотарингия жерін құрады. Бұл жер 1919 жылғы Версаль бейбіт келісімі бойынша Францияға қайтарылып берілді. 1940 – 45 ж. Эльзас пен Лотарингияны фашистық Германия басып алды. Фаш. Германия талқандалғаннан кейін Э. біржолата Францияға қайтарылды. Г. Көкебаева Дереккөздер
Эльтон

Эльтон – Каспий ойпатының солт. бөлігіндегі тұнба тұзды тұйық көл, Ресей жерінде. Ауданы 152 – 200 км² (су деңгейінің ауытқып отырауына байланысты). Көл мұхит деңгейінен 18 м төменде орналасқан. Түбіне құрамы күкіртті сутекті ас тұзының және минералды саздың қалың тұнбасы шөккен. Тұнбаның жоғ. қабатында NaCl, KCl, CaSO4, MgCl2 басым. Эльтонға тұзды өзендер құяды. Тұз өндіріледі. Көл өңірінде минералды бұлақтар бар. Атырабында Эльтон курорты салынған. Дереккөздер
Эмаль

Эмаль (фр: emaіl, франкіше smeltan – балқыту, еріту) — бұйымның бетіне электрхимикалық тәсілмен жалатылатын берік шыны қабат. Ол оңай балқитын түрлі түсті арнаулы шыныға әр түрлі пигменттер мен қосымша заттарды (марганецтің қос тотығы, кобальттің не никельдің шала тотығы, криолит, сүрменің үш тотығы, т.б.) қосу арқылы дайындалады. Эмаль мөлдір және мөлдірсіз болып ажыратылады, түрлі түсті болып келеді. Керамик. және шыны бұйымдардың бетіндегі глазурь де “Эмаль” деп аталады. Эмаль қабаты беріктілігімен, ыстыққа, коррозияға төзімділігімен, т.б. бағалы қасиеттерімен ерекшеленеді. Сондықтан Эмаль металл ыдыстардың, тұрмыстық тоңазытқыштардың, зергерлік бұйымдардың, т.б. бетіне жағу үшін кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Эман

Эман (лат. еmano – өтемін, тараламын) – радиоактивті заттар концентрациясының жүйеден тыс бірлігі. 1Эман10–10 кюри/л3700 сек–1Һм–3. Эман тәжірибеде сирек қолданылатын өлшеу бірлігіне жатады. Дереккөздер
Эмансипация

Эмансипация (, ) – 1) тәуелділіктен, бағыныштылықтан, езілуден, соқыр сенімнен босату, арылту; 2) азаматтық құқықта – кәмелеттік жасқа толмаған жасөспірімді толық әрекет қабілеттілігі бар деп тану. Егер 16 жасқа толған азамат еңбек шарты негізінде немесе ата-анасының, бала қылып алушысының келісімімен жұмыс істейтін болса, онда оны қорғаушы және қамқоршы органдардың шешімімен толық әрекет қабілеттілігі бар деп тануға болады. Эмансипация ата-аналарының, бала қылып алушылардың келісімімен жүргізіледі, ал олар болмаған жағдайда соттың келісімі керек болады. Дереккөздер
Эмбарго

Эмбарго( – тыйым) – халықаралық құқықта бастапқыда мемлекеттік биліктің өз елінің порттарынан басқа елдер кемелерінің немесе өз кемелерінің шығуына тыйым салуы; кейіннен елге басқа елдер тарапынан импортқа немесе өз елінен экспортқа тыйым салуы. Эмбарго соғыс уақытында да, бейбіт уақытта да енгізілуі мүмкін. Бейбіт уақытта эмбарго басқа елдерге ықпал ету шарасы ретінде немесе экон. қысым жасау құралы ретінде қолданылады. БҰҰ Жарғысында эмбаргоны халықаралық қауіпсіздікке қатер төндіретін мемлекеттерге қарсы ұжымдық қуғындау шарасы ретінде белгілеу мүмкіндігі қарастырылған. Дереккөздер
Эмболотерий

Эмболотерий (Embolotherіum) – (Embolotherіum) – бронтотерий тұқымдасына жататын сүтқоректі. Эмболотерий эоценнің соңы – олигоценнің басында бұдан шамамен 30 – 35 млн. жыл бұрын тіршілік еткен. Ірі жануар, денесінің ұзындығы 4 м-дей, биікті. 2 м-дей болған. Бір ерекшелігі – жалпақ тұмсық сүйегі мүйізге ұқсап, жоғары сорайып шығып тұрған. Мүйіздері болмаған немесе өте кішкентай, көз шарасының жоғ. жағында орналасқан. Тұмсығының жоғары қарай созылуы, олардың көбінесе суда тіршілік ететіндігін көрсетеді. Эмболотерий лер су өсімдіктерімен қоректену үшін басын суға батырғанда, су бетіне шығып тұрған ұзын тұмсығының ұшында орналасқан танау тесіктері арқылы дем алған. Олардың денелеріне сай сүйектері де жуан әрі қысқа болған (әсіресе аяқ сүйектері). Денесінің ірі болуына байланысты баяу қозғалып, батпақты, көлді жерлерде тіршілік еткен. Соңғы жылдары америка палеонтологтарымен бірге жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде Алматыдан 200 км солт.-шығысқа қарай орналасқан Ақтау палеонтологиялық қазба орнынан Эмболотерий туыс тармағына жататын жаңа бір түр табылып, зерттелді. Оған Aktautіtan hіppopotamopus деген ат беріліп, 2004 ж. “Amerіcan Museum Novіtates” журналында жарық көрді. Бұл жануардың үш бас сүйегі мен қаңқа сүйектері және тасқа түскен іздері табылды. Олар Алматыдағы Зоология ғыл.-зерт. ин-тында сақтаулы тұр. Б. Байшашов Дереккөздер
Эмбриология

Эмбриология (ұрық және грек. logos – ілім) – жыныс жасушаларының қалыптасуын, дамуын, құрылысын, ұрықтануды, ұрықтың пайда болуын және оның эмбрионалдық дамуының негізгі кезеңдерін зерттейтін биологиялық ғылым; қ. Ұрықтың дамуы, Жануарлар, Өсімдіктер эмбриологиясы. Эмбриология (embryologia, грек, embryon — ұрық, logos — ілім) — ұрықтың пайда болуы және дамуы туралы ілім. Эмбриология жыныс жасушаларының қалыптасуын, дамуын, құрылысын және эмбриондық дамудың негізгі кезеңдерін, ұрықтан тыс мүшелердің дамуын зерттейтін морфология ғылымының саласы. Ол биология ғылымдарының жедел дамып келе жатқан саласы. Эмбриологияның соңғы қол жеткен ғылыми жетістіктері биологияда, медицина мен ветеринарияда кеңінен қолданылуда. Атап айтқанда, қолдан ұрықтандыру, ұрықтануды аналық организмнен тыс пробиркада жүргізіп, ұрықтарды мұздату әдістері, клондау, мал шаруашылығындағы суперовуляция және ұрықтарды басқа организмдерге көшіру және т.б. өдістер. Эмбриология — медициналық және ветеринарлық пәндердің (акушерлік, педиатрия, гинекология) іргетасын қалайды. Эмбриология (грек тілінен embryon — ұрық, logos — ілім) — ұрықтың дамуының заңдылықтары туралы ғылым. Медициналық эмбриология адам ұрығының даму заңдылықтарын зерттейді. Адамның дамуының қатерлі кезеңдеріне, ана–плацента–нәресте жүйесінің қызметтік және метаболизмдік ерекшеліктеріне, тіндердің дамуының заңдылықты үрдістері мен эмбрионалдық даму көздеріне ерекше назар аударылады. Қазіргі кезде адам эмбриологиясы бойынша білім бедеуліктің себептерін анықтауға және оны жоюға, фетальды мүшелерді трансплантациялауға, аналық жыныс жасушаларын жасанды өсіруге (культивациялау), экстракорпоральды ұрықтандыру мен ұрықты жатырға имплантациялауға пайдаланылады. Эмбриогенез прогенезбен және ерте постэмбрионалдық кезеңмен тығыз байланысты. Тіндердің дамуы эмбрионалдық кезеңде (эмбрионалдық гистогенез) басталып, бала туғаннан кейін де жалғасады (постэмбрионалдық гистогенез). Дереккөздер
Эмиграция

Эмиграция ( – елден кету) – өз еліндегі тұрғылықты мекенін бөтен елдегі тұрғылықты жерге айырбастау. Адамдардың Эмиграцияға кетуінің түрлі себептері бар. Соғыстар, этн. қайшылықтар, экон. дағдарыс, экол. техногендік апаттар, революциялар мен радикалды өзгерістер Эмиграцияға себебі болуы ықтимал. Мыс.: Қазақстандағы зорлықпен ұжымдастыру және сталиндік қуғын-сүргін саясаты салдарынан 2 млн-нан астам қазақ қырылса, 1,5 млн-нан астамы еріксіз эмигрант болды. Кеңес үкіметі бос қалған қазақ жеріне Ресейдің ішкі аймақтарынан халықты миграцияға тартты. Бір мемлекеттің шеңберіндегі халықтың көшіп-қонуы миграция болса, халықар. және мемлекетаралық көшіп-қонуы Эмиграцияға болып саналады. Әлемдік саяси тарихта Эмиграцияға ның өрістеуі 19 ғ-дың 2-жартысы мен 20 ғ-дың 1-жартысын қамтиды. Атап айтқанда, 1- және 2-дүниежүзілік соғыстар салдарынан 100 млн-нан астам адам ата-мекендерін тастап, басқа мемлекеттерге көшуге мәжбүр болды. Сонымен қатар осы кезеңде Еуропа халықтарының Солтүстік Америка құрлығына жер іздеп, байлық пен алтын іздеп Эмиграцияғалануына 35 млн-ға жуық адам қатысты. Әлем тарихында мұндай құбылыстарды “халықтардың ұлы көші-қоны” деп те атайды. С. Борбасов . Дереккөздер
Эмиссар

Эмиссар (лат. emіssarіus – жаушы, елші) – мемлекеттің немесе жеке ұйымның шет мемлекетте түрлі тапсырмаларды (көбінесе құпия тапсырмаларды) орындаушы арнаулы өкілі (кейде қайсыбір тұлғаның жеке өкілі). Эмисардың міндеті, әдетте, бейресми сипатта болады. Дереккөздер
Эмиссия

Эмиссия ( – шығарылым) – барлық нысандағы бағалы қағаздарды‚ ақша белгілерін‚ банк және қазынашылық билеттерін айналысқа шығару. Қолма-қол ақша және банк Эмиссисын эмиссиялық банк (ұлттық‚ орталық банк) жүзеге асырады; депозиттік чек эмиссиясын коммерциялық банктер атқарады; бағалы қағаздар Эмиссиясын мемлекеттік акциондық қоғамдар орындайды. Ақша Эмиссисы тек ақша белгілерін басып шығару ғана емес‚ сонымен бірге айналыстағы нақты және қолда жоқ ақшаның санын көбейту деген сөз. Мемлекет аумағында қолма-қол ақша белгілерін айналысқа шығару және оны айналыстан алу жөніндегі айрықша құқық Ұлттық банкке тиесілі. Оған қолма-қол ақшаға жеткілікті қажеттілікті қамтамасыз ету‚ коммерциялық банктерде қолма-қол ақшамен жұмыс істеу тәртібін белгілеу міндеті жүктелген. Коммерц. банктерде қолма-қол ақшаның меншікті түсімдері мен қалдықтары жеткіліксіз болған жағдайда‚ оның операциялық кассалары Ұлттық банктің ақшасы есебінен толықтырылады‚ ол қажет болған жағдайда қосымша ақша шығарады. Егер қолма-қол ақшаға қажеттілік төмендесе‚ оның артығы айналыстан алынады. Ұлттық банкке сондай-ақ банктердің және басқа несие мекемелерінің депозиттік және несие операцияларын бақылау жолымен қолма-қол ақшасыз (несиелік) Эмиссия ны реттеу де тапсырылған. Сондай-ақ Эмиссия мынадай түрлерге де бөлінеді: қазынашылық Эмиссия – қазынашылық немесе басқа да мемлекеттік қаржы органдарының айналысқа қағаз ақша шығаруы; айырбасталымды Эмиссия – мерзімі өтіп бара жатқан қарызды алмастыру үшін облигациялар шығару немесе айырбасталымды облигацияларды айырбастау үшін акциялар шығару; шектелімді Эмиссия – белгілі бір шектермен немесе шарттармен шектелетін несие билеттерін немесе қағаз ақша шығару; фидуциарлық Эмиссия – алтынмен қамтамасыз етілмеген ақша Эмиссиясы. Дереккөздер
Эмиссиялық бағалы қағаз

Эмиссиялық Бағалы Қағаз – бір эмиссия шегінде бір тектес белгілер мен деректемелерге ие болатын, осы мақсатқа арналған бірыңғай ережелер негізінде орналастырылатын және айналысқа түсетін бағалы қағаз. Бір мезгілде мынадай белгілерімен сипатталады: куәландыруға, кеңшілік беруге және “Бағалы қағаздар нарығы туралы” ҚР Заңында (2003) белгіленген нысандар мен тәртіпті сақтай отырып, сөзсіз жүзеге асырылуға жататын мүліктік және беймүліктік құқықтардың жиынтығын бекітеді. Шығарылым түрінде орналастырылады, бағалы қағаздың сатып алынған уақытына қарамастан бір шығарылым ішінде құқықтың тең көлемі мен жүзеге асырылу мерзімі болады. Эмиссиялық бағалы қағаз құжаттамалық шығарылым нысанындағы атаулы бағалы қағаздар (атаулы құжаттамалық бағалы қағаздар), шығарылымы құжаттамасыз нысандағы атаулы бағалы қағаздар (атаулы құ-жаттамалық бағалы қағаздар), шығарылымы құжаттамалық нысандағы ұсынушыға арналған бағалы қағаздар (ұсынушыға арналған құжаттамалық бағалы қағаздар) нысандарының бірінде шығарылады. Эмитент таңдаған бағалы қағаздар нысаны оның құрылтайшылық құжаттарында немесе эмиссиялық бағалы қағаздар шығару туралы шешімде және эмиссия аңдатпасында бір мәнде айқындалуға тиіс. Бұл талаптардың орындалмауы бағалы қағаздар шығарылымын тіркеуден бас тарту үшін негіз болады. Дереккөздер
Эмитент

Эмитент ( – шығарушы), Ақша шығарушы – # несие карточкаларын (пластикалық) қосқанда ақшаны‚ облигацияларды‚ акцияларды‚ т.б. бағалы қағаздар мен құжаттарды эмиссиялау (шығару және айналысқа жіберу) құқығы белгіленген тәртіппен‚ белгілі бір шарттармен берілген мемлекеттік орган‚ жергілікті өзін-өзі басқару органы‚ заңды тұлға немесе заңды тұлғалар тобы. Әрбір Эмитент тек өзіне рұқсат етілген төлем құралдары мен бағалы қағаздар эмиссиясын ғана жүзеге асыра алады. Ақша мен бағалы қағаздардың иеленушілері алдында өздеріне бекітіліп берілген құқықтарды жүзеге асыру жөнінде өз атынан міндеттеме алады. Тек Ұлттық (орталық) банкінің ғана жоғары мемл. өкімет органдары белгілеген сома шегінде нақты ақша шығаруына рұқсат етілген. Облигациялар шығару шарттарын мойнына алатын мемл. қаржы органдары мемл. облигациялардың Эмитентті болып табылады. Облигацияларды өткізу‚ сондай-ақ оларды сатып алу жөніндегі операцияларға коммерц. банкілер тартылады. Өндірістік және коммерц. құрылымдар‚ сондай-ақ банкілер түрлі заңды тұлғалардың акцияларын (жарғылық капиталын көбейту және құрау үшін) және облигацияларын (қарызға қаражат тарту үшін) шығарушы бола алады. Акциялар мен облигациялардың Эмитенттері оларды шығару анықтамалықтарын дайындап‚ құзыретті органда тіркелуге тиіс. Олар сондай-ақ бағалы қағаздарды таратып, орналастыру қорытындыларын да шығаруға‚ осы жайында тіркелген жерінде есептеме беруге және орналастыру қорытындылары туралы баспасөзде деректер жариялауға міндетті; # шоттар ашумен және оларды жүргізумен, шоттар иелерінің пайдасына төлем карталарын шығарумен байланысты қызметті жүзеге асыратын заңды тұлға. Дереккөздер
Эмпатия

Эмпатия – өзге адамдардың жан дүниесін түсіну мен жай-күйін ұғыну қабілеттілігі. Эмпатия адам бойында жиі кездесетін, өзіндік мән-мағынасы бар ерекше сезім. Оның айқын көрінісі – өзге адамдардың қайғы-қасіреті мен қиыншылықтарына ортақтасып, оларға жанашырлық білдіру, сол арқылы өзгенің ауыр психикалық жай-күйін өз басынан кешіргендей халге түсуі. Эмпатияны алғаш рет АҚШ психологы Э.Титченер (1867 – 1927) зерделеді. Ол философиядағы “ұнату” сезімінің теориялық негіздеріне сүйене отырып, жанашырлық сезімнің салыстыру мен ұқсату тәсілдерімен түсіндірілетін танымдық негіздерін ашып көрсетті. Сол арқылы адамның күйзеліске түсу себептерін ғылыми тұрғыда жүйелеп шықты. Cезімнің адам бойында жиі кездесетін, өзіндік мән-мағынасы бар ерекшелігі. Эмпатия адамның өзгелер қайғы-қасіретті жағдайлар мен қиыншылықтарға ұшырағанда, оларға жанашырлық білдіріп, солардың ауыр халінің өз басына түскендей көңіл күйде болуы. Эмпатия өзге адамдардың жан дүниесінің сыры мен күй-жайын білу қабілеттілігі және оған жанашырлық білдіру. Эмпатияның айқын көрінісі — идентификация. Бұл адамның өзге адамның психикалық жай-күйін өз басынан кешіргеңдей халде болуы. Дереккөздер
Эмульгаторлар

Эмульгаторлар, тұрақтандырғыштар – эмульсияға салыстырмалы тұрақтылық беретін заттар. Эмульсиялардың көпшілігі (өздігінен түзілетіндерінен басқасы) іс жүзінде эмульгаторлар қатысуымен алынады. Эмульгаторлардың түрлеріне: бейорганикалық электролиттер (калий тиоцианаты), коллоидтық беттік-активті заттар (олеаттар, пропил спирті, т.б.), жоғары молекулалы қосылыстар (протеиндер, каучук, шайыр, резина, крахмал, т.б.) жатады. Табиғи эмульгаторларға жер асты суындағы минералдық тұздар мен ұсақ дисперсті қоспалардың болуынан мұнайға тигізетін әсері арта түсетін нафтенді қышқылдар, асфальтендер және балқығыштығы жоғары парафиндерді жатқызады. Мұнай-газ өндіру ісінде эмульгаторларды күрделі геологиялық жағдайларда (тау жыныстарының бұрғыланғыштығын 5 – 15%-ға арттырады) инвертті эмульсияларды тұрақтандыру үшін қолданады. Дереккөздер
Энаргит

Энаргит (грек. enargos – анық, айқын) – күрделі сульфидтер класына жататын минерал. Хим. формуласы: Cu3AsS4. Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары жапырақ, призма пішінді, минералдық агрегаттары сеппе, түйірлі масса түрінде болады. Жымдастығы жетілген, сұрғылт қара, күңгірт; тығызд. 4,3 – 4,5 г/см3, қатт. Моос шкаласы бойынша 3 – 3,5, морт сынғыш, электр тогын нашар өткізеді. Орташа темп-рада қалыптасқан кентас желілерінде, полиметалл кендерінде цирит, борнит, галенит, ковеллин, солғын кентастар, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Энаргиттен мыс алынады. Дереккөздер
Эндемия

Эндемия (грек. endon – ішкі және demos – аумақ, ел) – тиісті әлеуметтік және табиғи жағдайларға байланысты белгілі бір аумақтағы адамдар арасында жұқпалы аурудың қалыптасқан тұрақты түрі. Э-лық процестің ішкі реттелу заңдылықтары, яғни қоздырғыш (микроб) пен ие (адамдар мен жануарлар) арасындағы әрекеттестік көптеген сыртқы көріністермен сипатталады; процестің саны мен сапасының өзгеруіне ішкі реттелу механизмінің тікелей ықпалымен қатар, әлеум.-табиғи факторлар әсер етеді. Олар осы процестің білінуін, сандық тұрғыдан таралу ерекшеліктерін (аумақтық, маусымдық, жылдық, т.б.) сипаттау арқылы оның сыртқы реттелу механизмін түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен Э. – аумағы шектелген жердегі тұрғындар арасында ұзақ уақыт бойы тіркеліп отыратын, бірден бұрқ етіп көбеймейтін жұқпалы аурулардың таралуы болып табылады. Мұндай жағдай табиғи-ошақтық зооноздық (малдардан жұғатын) инфекцияларға тән. Дегенмен кейбір антропоноздардың (адамдардан жұғатын) таралуы белгілі бір аумақпен шектеледі (мыс., тырысқақ). Ал безгек індеті көбінесе осы аурудың қоздырғышын адамдарды шаққанда жұқтыратын маса түрлерінің өсіп-өнуіне қолайлы климаты бар жерлерде жиі кездесетіні белгілі. Э-лық ауруларға қарсы тиісті шаралар дер кезінде жүргізілмесе, көптеген елді мекендерді қамтитын эпидемияға (қ. Індет) айналып кетуі мүмкін.
Эндоваскулярлық хирургия

Эндоваскулярлық хирургия ( – ішкі, vasus – тамыр және хирургия) – жүрек-қан тамырларының ішінде кездесетін патологиялық өзгерістерді арнайы аспаптармен тесіп емдейтін диагностикалық тәсіл. Эндоваскулярлық хирургия арқылы тамырды рентген сәулесімен көре отырып, оны арнайы құралдармен кеңейтуге, жарамсыз тамырды алып тастап, жасанды тамыр салуға немесе науқастың өз тамырының ішіне тесіп жасанды тетік (стент) салуға мүмкіндік туды. Кей жағдайларда тамырдың ішкі қабатының тыртықтануы, ақтаңдақтардың пайда болуы мен қайта қысылуы емдеу нәтижесіне кері әсерін тигізеді. Осыған байланысты тамыр өзегін бір қалыпты жағдайда ұстап тұру үшін эндопротездің жаңа түрі – стенттер қолданылады. Өкпе қан тамырларын төмен жақтан келіп тығындап жауып қалатын тромб эмболияларынан қорғау үшін төм. қуыс көк тамырының ішіне сүзгіштер орнатылады. Тағы қараңыз * Пункция * Кардиология * Кәкіш Рысқұлова * Тоқан Анарбекұлы Сұлтанәлиев Дереккөздер
Эндогамия

Эндогамия ( – ішкі және gamos – неке) — тайпаның ішінде, оған кіретін ру мүшелерінің арасында некелесу ғұрпы. Алғашқы қауымдық қоғамда пайда болған. Бұл орайда ру экзогаменді, тайпа эндогаменді болған. Кейінгі кезеңде көптеген халықтарда (малагасиялықтар, бантудың бір бөлігі, арабтар, өзбектер, туарегтер, т.б.) негізінен ағайын-тумалар арасындағы некелестікке құрылған патронимик. Эндогамия пайда болды, мұның өзі жақын адамдардың өз ішінде мүлікті сақтап қалуға (мұсылмандарда көп қалыңмал мен жасау талап етілді) ұмтылушылықтан туды. Осы кезеңде пайда болған діни Эндогамия Азияның көптеген елдерінде осы кезге дейін этн. некеден гөрі күштірек сақталып келеді. Немере, шөбере-шөпшек аға-інілер мен апа-қарындастар, сіңлілер немесе бөлелер (апалы-сіңлілердің ұл-қыздары) некелесті. Мұндай Эндогамияның келер ұрпақ үшін мейлінше керағар әсері бар. Ондай отбасыларда сәби кемтар, кембағал болып дүниеге келуі мүмкін. Мұны қазіргі медицина ғылымы да нақты дәлелдеп отыр. Дәстүрлі қазақ қоғамында жеті атаға дейін қыз алыспау салты сақталған.некелік серігін тандаудағы шектеу. Мұнда топ мүшесі серігін тек өз тобының ішінен таңцайды. Қазіргі индустриялық қоғамға орай “Эндогамия” термині негізінен этн. тұрғыдан біртекті (бір ұлттың адамдары арасындағы) некелесу үрдісін білдіру үшін қолданылады. Бұл үрдіс белгілі бір халықтың мекендеген аумағының, тілінің, мәдениетінің ортақтығына байланысты болды және мұндай некелестік осы халықтың ғұрыптарымен, дәстүрлерімен қолдау тауып отырды. Қазіргі жағдайда этн. тұрғыдан бір текті некелермен қатар аралас некелер де кеңінен таралған. Дереккөздер