Стронций

Стронций (лат. Strontium; Sr) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 5-ші периодының ІІ-ші негізгі тобындағы химиялық элемент; сілтік-жер металлдар қатарына жататын химиялық белсенді элемент. Рет нөмірі - 38, атомдық массасы - 87,62. Стронцийдің төрт тұрақты изотоптары бар, көбірек таралғаны 88 Sr (88,56%). Радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 3,4* -2 %. Табиғатта қосылыс түрінде ғана кездеседі. Маңызды минералдары – целестин SrSО 4 және стронцианит SrSО 3 . Аз мөлшерде Стронций адамның ағзасында да табылады. Бірақ оның адам үшін бір белгілі биологиялық маңызы жоқ. Стронций тұздарының шипалық қасиеттері зерттелуде. Сондай-ақ, бүгінгі күнде стронцийдің ранелатінің остеопороз ауруының ағымдағы емдік әсері зерттелуде. Элементтің ашылу тарихы Алғашқы рет бұндай элементтің бар екені туралы Адэр Кроуфорд және Уильям Камберленд Крушенк 1790 жылы әлемге жариялаған. Осы жылы ғалымдар өз лабораториясында барийдің тұздарын зерттеу барысында барий хлоридтан басқа тағы да бір белгісіз элементтің хлориді алынады. Бұл тұздың кристалдық формасы және тұздың ерігіші басқа болады. 1791 жылы Габриель Фридрих Сульзер (1749-1830) элементке Стронций атауын берді (Адэр Кроуфордтың туған жері – Шотландияның Strontian елді мекенінің атымен). Габриель Фридрих Сульзер және Иоганн Фридрих Блюменбах минералды зерттеп, оның басқа да айрықша қасиеттерін, сондай-ақ, жану жалынының түсі және айрықша токсикалық қасиеттерін айқындайды. Келесі жылдары стронций қасиеттерін Мартин Генрих Клапрот, Ричард Кируан, Томас Чарльз Хоуп, Иоганн Тобиас Ловиц сияқты белгілі химиктер зерттейді. Олар стронцийдің хлоридінен басқа да қосылыстарын айқындайды. Электролиз тәсілін пайдаланып, сынаптың қызыл оксидінің әсерімен алынған стронцийдің амальгамасын айдау тәсілімен тазартып, металды жеке түрінде 1808 ж. Хемфри Дэви алған. Бірақ бұл жолмен алынған стронцийдің дегенмен қоспалары болды. 1855 ж. неміс химик Роберт Бунзен химиялық таза стронцийді шығаратын методиканы ұсынды. Бұл тәсілде ерітілген Стронций хлоридінен электролизбен таза металды алады. Физикалық қасиеттері түсті ақ, жұмсақ металл]] Стронций - күміс түсті ақ, жұмсақ металл; тығыздығы 2,54 г/сm³ (20°С), балқу температурасы - 1 042 K, химиялық белсенді. Ауада қалыпты температурада тотығады. Металл еместермен көп мөлшерде жылу бөле қосылысады. Қосылыстарында +2 валентті. Оттекпен қалыпты жағдайда әрекеттесіп, тотық SrО түзеді. Ол сумен оңай әрекеттесіп гидрототыққа Sr(ОН) 2 айналады. Стронций гидрототығы - түссіз кристалл, күшті негіз. Химиялық қасиеттері Химиялық қасиеті жағынан Стронций барий мен кальцийге ұқсас. Сумен әрекеттескенде гидроксид түзеледі: : Sr + 2H2O -> Sr(OH)2 +H2 ^ Стронций нитраты Sr(NО 3 ) 2 , хлориді SrСl 2 , бромиді SrBr 2 және йодиді SrI 2 суда жақсы , фториді SrF 2 нашар ериді. Стронций көміртекпен әрекеттесіп карбид SrС 2 түзеді. : 5Sr + 2CO2 ->SrC2 +4SrO Металл Стронций өзінің хлорлы тұзын SrСl 2 балқытып электролиздеу арқылы алынады. Алынуы Металл стронций алудың үш жолы бар: * кейбір қосылыстардың термиялық ыдырауы; * электролиз; * тотықты немесе хлориді қалпына келтіру. Металл стронций алудың негізгі өнеркәсіптік тәсілі-оның алюминий оксидін термиялық қалпына келтіру. Бұдан әрі алынған стронций айдалып тазартылады. Стронций минералдары * SrAl 3 (AsO 4 )SO 4 (OH) 6 — кеммлицит; * Sr 2 Al(CO 3 )F 5 — стенонит; * SrAl 2 (CO 3 ) 2 (OH) 4 •Н 2 О — стронциодрессерит; * SrAl 3 (PO 4 ) 2 (OH) 5 •Н 2 О — гойясит; * Sr 2 Al(PO 4 ) 2 OH — гудкенит; * SrAl 3 (PO 4 )SO 4 (OH) 6 — сванбергит; * Sr(AlSiO 4 ) 2 — слосонит; * Sr(AlSi 3 O 8 ) 2 •5Н 2 О — брюстерит; * Sr 5 (AsO 4 ) 3 F — ферморит; * Sr 2 (B 14 O 23 )•8Н 2 О — стронциоджинорит; * Sr 2 (B 5 O 9 )Cl•Н 2 О — стронциохильгардит; * SrFe 3 (PO 4 ) 2 (OH) 5 •Н 2 О — люсуньит; * SrMn 2 (VO 4 ) 2 •4Н 2 О — сантафеит; * Sr 5 (PO 4 ) 3 OH — беловит; * SrV(Si 2 O 7 ) — харадаит. Пайдалануы Техникада көбіне Стронцийдің минералдары мен қосылыстары қолданылады. Стронций карбонаты, хлораты, нитраты т.б. қосылыстары пиротехникада, галогенидтерді медицинада, кометикада, тотығы оптикалық шыны жасауда, гидрототығы қант өнеркәсібінде т.б. пайдаланылады. Сілтемелер * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sr/key.html Стронций на Webelements] * [http://n-t.org/ri/ps/pb038.htm Стронций в Популярной библиотеке химических элементов] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998