kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Науқасты тексеру әдістері

Науқасты тексеру әдістері — белгілі бір ауруды танып білу үшін, аурудың әртүрлі белгілерін анықтау үшін және ағзадағы өзгерістерін анықттау үшін қолданылатын клиникалық зерттеу әдістері. Аурудың әртүрлі белгілерін анықтау үшін клиникалық зерттеу әдістері қолданылады. Олар науқасты сұрастырудан басталып, дене температурасын өлшеп және одан да күрделі зерттеулер, яғни микроскоппен қанның формалық элементтерін анықтап, ағзаның сұйықтықтарын химиялық зерттеулер, рентген сәулелерімен сәулелендіру және т. б.. жүргізіледі. Сау адамдарда жағымсыз симптомдар болмайды. Ауырсыну, жүрек айну, құсу, дене температурасының көтерілуі, көк бауырдың ұлғаюы белгілі бір сырқаттың көрінісі немесе симптомы болып табылады. Бір симптом мысалы, дене температурасының көтерілуі ағзаның барлығында өзгеріс болып жатқанын, ал іш өту белгілі бір мүшенің қызметінің бұзылғанын, сонымен қатар үлкейген тығыз бауыр мүшенің құрылысының өзгерісін білдіреді. Ауырсынуды және жүрек айнуды сезіну субъективті симптомдарға жатады, олар науқастың ағзасының объективті өзгерістердің нәтижесі болып табылады. Науқасты зерттеу барысында табылатын симптомдарды объективті симптомдар деп айтады. Сондықтан науқасты клиникалық тексеру әдістері * субъективті, * объективті, * зертханалық, * аспаптық болып бөлінеді. Бір ғана симптомның көмегімен, ауруды танып білу өте қиын. Диагностикалық қателіктердің көп бөлігі науқасты толық, жүйелі зерттемегенен болады, сондықтан науқасты толық және жүйелі түрде зерттеу диагностиканың бірінші ережесі болып табылады. Науқасты тексеру толық жүру үшін жоспар қояды, яғни науқасты жоспарлы түрде тексереді. Жоспар ең алдымен науқастың шағымдарын сұрастырудан басталып, кейін қарау, пальпация, перкуссия, аускультация жүргізеді. Диагноз қою әдістері негізгі және қосымшаға бөлінеді. Негізгі клиникалық әдістерге сұрастыру, науқасты қарау, сипап – сезу, соққылау, тыңдау жатады. Мейірбике оны әр науқасқа қатысты жүргізу тиіс. Негізгі әдістерден кейін дәрігер ары қарай қандай қосымша тексерулер жүргізу керек екенін шешеді. Қосымша (зертханалы – аспапты) тексерулерді арнайы дайындалған мамандар жүргізеді. Қосымша әдістер (биопсия, эндоскопия, рентген, цитодиагностика және т. б.) негізгі тексеру әдістері сияқты маңыздылығы зор, кейде диагнозды дұрыс қоюға шешуші рөлді атқарады. Науқасты сұрастыру және объективті тексеру күнделікке жазылып отырады және тағайыдалған ем ауру тарихына енгізіледі. Дереккөздер
Оливер Смитис

Оливер Смитис (23 шілде 1925 Батыс Йоркшир, Англия - 10 қаңтар 2017 Чапел-Хилл, Ориндж, Солтүстік Каролина) ағылшын-американдық генетик, 2007 жылғы эмбриондық бағаналы жасушаларды пайдаланып тышқандардағы ерекше гендік модификациялардың кіріспе қағидаларын ашқаны үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Өмірбаян Оливер Смитис Галифаксте (Батыс Йоркшир, Ұлыбритания)дүниеге келген . Оның өз сөзінше ғылымға деген қызығушылығы радио және телескоппен ертерек танысуы әсер еткен. 1951 жылы оған магистр дәрежесі берілді, ал кейінірек физиология докторын алды. 1953 жылдан 1960 жылға дейін Смитис Торонто университетінің медициналық зерттеу лабораториясында, ал 1960 тан 1988 жылға дейін Висконсин-Мэдисон университетінің лабораториясында қызмет етті. 1988 жылдан ол Солтүстік Каролина университетінің патология лабораториясында және медицина лабораториясында профессор болып істеді. Ол өзінің дамытқан зерттеу әдістері арқылы тышқандарға генетикалық зерттеулер жүргізді. Смитис пен Марио Капекки, бір-бірінен тәуелсіз, эмбрионалдық бағаналы жасушаларды арнайы гендік түрлендірілулер арқылы ашылулар жасады. Жетістіктері Марапаттар * Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (2007)
Мартин Эванс

Сэр Мартин Джон Эванс (1 қаңтар 1941) — ағылшындық ғалым. Өмірбаян 1963 жылы Кембридж университетін бітірді. 1969 жылдан философия докторы. 1966—1978 жылдары Лондон колледждік университетінің анатомия және эмбриология кафедрасында зерттеу және оқытушылық қызмет атқарды. 1978—1999 жылдары — Кембридж университетінің генетика кафедрасында істеді. 1999 жылдан — Кардифф университетінде сүтқоректілер генетикасы профессоры және биологиялық ғылымдар мектебінің директоры. Жұмыстары Эванстың зерттеулері басым көпшілігі эмбрионалдық бағаналық жасушалардың қасиеттерін зерттеуге арналған. Қоғамдық танылу және Марапаттар 2004 жлы королева Елизавета II-нің бағыштауымен медицина алдындағы еңбегі үшін рыцарь атағын алған. Алынған наградалар саны қамтиды: *Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер сыйлығы (2001) *Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (2007) *Медаль Копли (2009). Сілтемелер * * *
Марио Капекки

Марио Ренато Капекки (; 6 қазан 1937 ж.т., Верона)&nbsp;— американ-итальяндық генетик, профессор, 2007 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Өмірбаян Марио Капекки 1937 жылы Веронада, әкесі -итальяндық және шешесі-американдық отбасында дүниеге келген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде анасы антифашистік топқа тиесілі болғандықтан тұтқындалып Дахау концлагеріне айдалады. Соғыс біткен соң Марио Капекки анасымен АҚШ-қа көшіп келеді. 1961 жылы ол Огайо штатындағы Антиох колледжінде химия және физикадан бакалавр дәрежесін алады. 1967 жылы Гарвардта биофизика докторы тағайындалды. 1969 жылы ол Гарвардтың медицина биохимиясы кафедрасында доценттік алды. 1973 жылдан ол Юта университетінде жұмыс істейді, 1988 жылдан Говард Хьюз медициналық институтында қызмет етеді. Марио Капекки АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі. Дереккөздер Сілтемелер * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/ Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат]
Химиялық үгілу

Химиялық үгілу — тау жыныстарының минералдық құрамы жыныстар мен ауадағы заттардың, яғни оттегінің, көмір қышқыл газының және басқалардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде, әсіресе әртүрлі су ерітінділерінің әсерінен өзгеріп отырады. Химиялық үгілу су мен ауаның әсерінен жүреді. Тау жыныстарының ішіне су сіңіп, оларды ерітеді және тау жыныстарын және оларды құрайтын минералдарды күрделі химилық өзгерістерге ұшыратады. Химиялық үгілудің ең маңызды факторлары: Су, көмірөттек газы және оттек. KAlSi 3 O 8 +H 2 O→HAlSi 3 O 8 +KOH 2KOH+CO 2 =K 2 CO 3 +H 2 O 2Fe 2 O 3 +3H 2 O=2Fe 2 O·3H 2 O 2FeS 2 +7O 2 +H 2 O=2FeSO 4 +H 2 SO 4 ; 12FeSO 4 +6H 2 O+3O 2 =4Fe 2 (SO 4 ) 3 +4Fe(OH) 3 ; 2Fe 2 (SO 4 ) 3 +9H 2 O=2Fe 2 O 3 ·3H 2 O+6H 2 SO 4 Дереккөздер
Леонид Васильевич Алексеев

Леонид Васильевич Алексеев (15 қаңтар, 1921, Ростов-на-Дону - 22 наурыз, 2008, Мәскеу) — кеңестік және ресейлік тарихшы және археолог. Монографиялары * Алексеев Л. В. Полоцкая земля: Очерки истории северной Белоруссии в IX—XIII вв. М., Наука, 1966. 295 с. * Алексеев Л. В. По Западной Двине и Днепру в Белоруссии. М.: Искусство, 1974. 144 с. (в сер. «Дороги к прекрасному») * Алексеев Л. В. [http://www.bookshunt.ru/books/smolenskaya_zemlya_v_ix_xiii_vv Смоленская земля в IX—XIII вв. Очерки истории Смоленщины и Восточной Белоруссии.] М.: Наука, 1980. 260 с. * Алексеев Л. В. Археология и краеведение Беларуси. XVI в. — 30-е годы XX в. Минск: Беларуская навука, 1996. — 206 с. * Алексеев Л. В. Западные земли домонгольской Руси. Кн. 1. М.: Наука, 2006. 289 с. ISBN 5-02-034937-2 * Алексеев Л. В. Западные земли домонгольской Руси. Кн. 2. М.: Наука, 2006. 165 с. ISBN 5-02-010351-9 * Алексеев Л. В. [http://slav.olegern.net/downloads.php?cat_id4&download_id1779 Полоцкая земля.] — Полоцк: А. И. Судник, 2007. Сыртқы сілтемелер * [http://www.pravenc.ru/text/64518.html Леонид Васильевич Алексеев]
Валюталық басқыншылық

Валюталық басқыншылық — шетелдік валютаның комақты партиясын банктің сатып алуы немесе сату жолымен жүзеге асырылатын валюталық рынок пен валюта курсына әсер ету үшін елдің Ұлттық банкісінің мақсатты түрде бағытталған бір реттік елеулі әрекеті. Валюталық басқыншылық мемлекеттің мүддесіне орай, шетелдік валюталардың бағамын реттеу үшін жүзеге асырылады. Галерея
Жасушаның тіршілік циклі

ның жасушалары тіршілік циклінің әртүрлі фазаларында.]] Жасушаның тіршілік циклі немесе митоздық айналым деп жасушаның пайда болуы, құрылысының күрделенуі, атқаратын қызметіне икемделуі, бөлінуі немесе тіршілігін жою кезеңдері аралығындағы әрқилы құбылыстар жиынтығын айтамыз. Яғни, жасуша циклі дегеніміз жасушаның митоздық екі бөлінуі арасындағы байқалатын құбылыстар жиынтығы. Ол 4 кезеңге бөлінеді: # пресинтетикалық (G1) # синтетикалық (S) # постсинтетикалық (G2) # митоз (M) Пресинтетикалық кезеңде (G1) жаңадан пайда болған жас жасуша өсіп аналық жасушаның мөлшеріне жетеді. Ол үшін жасушада құрылыс материалының (көмірсулар, майлар, ақуыздар) синтезделуі қажет. Тұқым қуалаушылық материалы бұл кезеңде 2п 2с күйінде болады. Синтетикалық кезеңде (S) ДНҚ молекуласы синтезделінеді де тұқым қуалаушылық материал 2п 4с күйінде кездеседі. Постсинтетикалық кезеңде (G2) жасуша бөлінуге дайындалады. Ол үшін жасушада көмірсу, май және белоктар синтезделіп, олардың қоры көбее түседі, органеллалар саны да көбееді, себебі келесі кезеңде (митоз) олардың бәрі де екіге бөлінуі қажет. Митоз - жасушаның бұрыс бөлінуі. Митоз дене жасушаларында байқалады. Митоз процессінде ядро күрделі өзгерістерге ұшырайды, жаңадан пайда болған жасушаларға тұқым қуалаушылық материалы тепе-тең бөлініп беріліп отырады. Бұл митоздың биологиялық маңызы болып табылады. Митоз фазалары Митоз 4 фазадан тұрады: профаза, метафаза, анафаза, телофаза. # Профазада ядро көлемі ұлғайып, хроматин жіпшелері тығыз ширатылып, жуандап, қысқарып митоздық хромосомаларға айналады. Профаза аяғында бөлінуші жасушаның екі полюсінде жасуша орталығы пайда болып, ахроматин жіпшелерімен жалғасып тұрады. # Метофазада хромосомалар өздерінің центромералары арқылы ахроматин жіпшелеріне жалғанып бөлінуші клетканың ортан беліне- экваторына шоғырланады. Бұл кезеңде әрбір хромосома екі хроматидаға ажырап, тек центромера арқылы байланысып тұрады. Олардың пішіні Х таңбасына ұқсас болады. # Анафазада хромосомалардың хроматидалары бір-бірінен толық ажырасады да әртүрлі полюстерге қарай тартыла бастайды. # Телофазада бөлінуші жасушаның полюстеріне жиналған хромосомалар жіңішкеріп, ұзарып хроматин жіпшелеріне айналады, ядро шырыны, ядрошық, ядро қабықшасы пайда болып екі жаңа ядро түзіледі. Ядро екіге бөлінгеннен кейін цитоплазмада екіге бөлінеді.Сөйтіп, митоз негізінде бір жасушадан жаңа екі жасуша пайда болады. Дереккөздер
Мысықша мияулау синдромы

Мысықша мияулау синдромы (, ; сномен қатар Лежён синдромы — 5 хромосоманың қысқа иінінің долециясымен байланысты өте сирек кездесетін генетикалық ауру. Ауруды 1963 ж. франциялық ғалым Жером Лежён дәлелдеген. Оның жиілігі толық анықталмаған, дегенмен соңғы кездері бұл синдром жиі кездесетін болып жүр. Оның клиникалық сипаты белгілі - бұл аурумен ауыратын балалардың дыбыс тембрі ерекше, мысықша "мияулап", жалынышты күйде болады. Сол сияқты олардың ақыл-есі кем, денесінің дамуы нашар болады. Негізгі фенотиптік белгілері: беті дөңгелек, эпикант дамымаған, микроцефалия және жүрегінің ақаулықтары айқын байқалады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.gendna.ru/geneticbooks/geneticbooks-023.html Синдром кошачьего крика на портале «Генетика»] * [http://medarticle23.moslek.ru/articles/22419.htm Статья с иллюстрациями на портале «Медицинская справочная»]
Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы

Қазақстан Республикасындағы тiл туралы 1997 ж. 11 шiлдедегі № 151-I Қазақстан Республикасының Заңы 2008.21.11. - Қазақстанның мемлекеттік тілі - қазақ тілі, ұлтаралық тілі орыс тілі және тағы басқа тілдердің ережелері мен заңдастықтарын растайтын және реттейтін нормалар жиынтығы. Тарихы Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы» Заңы 1997 жылғы 11 шiлдеде қабылданды.Атап айтқанда, 1998 жылғы 14 тамызда «Мемлекеттiк органдарда мемлекеттiк тiлдiң қолданылу аясын кеңейту туралы», Елбасының 1998 жылғы 5 қазаңдағы № 4106 Жарлығымен бекiтiлген «Тiлдердi қолдану мен дамытудың мемлекеттiк бағдарламасы» тағы басқалары. Бас-аяғы 4-5 жылдың iшiнде тiл жөнiнде 17 құжат қабылданыпты. Тілімізді сақтау үшін жасалынған ұсыныстар # Мемлекеттiк органдарда iс қағаздарын жүргiзуде қос тiлдiлiктен, бiр тiлдiлiкке, яғни қазақ тiлiнде жүргiзуге көшу керек. Ол үшiн тiл туралы Заңның тиiстi баптарына өзгерiс енгiзу қажет. # Ата Заңымыздың 7-шi бабының «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады» деген 2-шi тармағын алып тастау қажет. # Тiл туралы Заңның 24-шi бабында «Қазақстан Республикасының тiл туралы Заңының бұзылуына кiнәлi мемлекеттiк органдардың, кез келген меншiк нысанындағы ұйымдардың 1-шi басшылары, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының Заңдарына сәйкес жауапты болады» делiнген. Заңның осы қағидасына сәйкес әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы Кодексiне өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу қажет. # Аталған Заңның 25-шi бабына және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң биылғы жылғы 8-шi қаңтардағы №16 Қаулысымен бекiтiлген Ережеге сәйкес, тiлдер туралы Заңдардың сақталуына бақылау жасауды өз әөзыретiнiҰ шегiнде Қазақстан Республикасының ақпарат және қоғамдық келiсiм Министрлiгi жүзеге асырады. Осы Ережеге сәйкес облыстық аәпарат және қоғамдық келiсiм Департаментi, прокуратура органдарымен бiрiгiп, тiл туралы Заң талаптарының орындалуына дЎйектi тұрде бақылау жасауды қамтамасыз ету керек. # Мемлекеттiк органдарда бос лауазымдарға қызметкерлер қабылдағанда, олардың бiлiктiлiк талаптарының тiзбесiне мiндеттi түрде қазақ тiлiнде iс қағаздарын жүргiзе алатындығы енгiзiлуi тиiс. Дереккөздер
Эндоморфоз

Эндоморфоз немесе Регенерациялық гипертрофия деп мүшелер ішіндегі жүретін толық емес регенерацияны айтамыз. Бұл жолмен қалпына келгенде жаңа жасушалар пайда болмай, сақталған жасушалар ұлғайып, өсіп мүшенің бұрыңғы көлемі қалыптасады. Дереккөздер
Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан

Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан Қазақстан аумағындағы ерте орта ғасырдағы мемлекеттер (VI-IX ғғ)VI ғасырдың басында бүгінгі қазақ жерінде аса күрделі бетбұрыстар болған. Алтай-Сібір, Моңғолия жерінде түрік тайпаларының үстем тап өкілдері бірігіп, әскер күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты ерте феодалдық мемлекет құрды. Олардың жері шығыс Кореядан бастап, Орта Азияның жерінде қамтылған. Қазақстанда бұл қағандықтың құрамына кірген.Бұл мемлекет туралы жазба деректер түрік тайпаларының өз тілінде жазылған «Үлкен күлтегін», «Таныкөк» құлпытастарындағы жазуларынан белгілі. Махмұд Қашқари, Рашид-ад-диннің тарихи жазбаларынан көптеген құнды деректер алуға болады. Византия, Қытай тарихшылары да мол мәлімет береді. Қазақстанның тарихында бұл мерзім «Түрік дәуірі» (VI-XIII ғ.ғ.) деген атпен белгілі. Қазақ жерінде көрсетілген мерзімде бірнеше феодалдық мемлекеттер өздерінің саяси-әкімшілік биліктерін жүргізді. Қазақстанда алғашқы қауымдық құрылыстан кейін V ғасырдан феодалдық қатынастар орнай бастады (немісше феод- «жер», аль- «иесі», яғни жердің иесі деген ұғымды береді.). Ортағасырлық тайпалардың арасында негізгі екі тап: феодалдық табы мен шаруалар табы қалыптасады. Феодалдар мал мен жердің негізгі иесі болады. Феодалдық қатынастардың орнауы Қазақстанның оңтүстігінде басқа өңірлерге қарағанда жедел жүрді. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихының басты ерекшеліктерінің бірі осы феодалдық-патриархаттық қатынастардың орнауы болды.
Өзбекстан экономикасы

Өзбекстан индустриалды-аграрлы мемлекет. 1913 жылы бүкіл фабрика, зауыт өндірісі жалпы өнімінің 85%-ы мақта тазалау мен май айыру саласының үлесіне тиіп, ауыр индустрияның өндірісі 2% шамасында болған. Кеңес өкіметі жылдарында жаңа өндіріс салалары құрылып, ауыр индустрияның үлес салмағы артты. 1990 жылы ол бүкіл өнеркәсіп өндірісі көлемінің 44,4%-ын құрады. Ташкент авиациялық-өндірістік бірлестігінде “Ил-76”, “Ил-114”, Ил-114 т.” ұшақтары шығарылады. 1996 жылы Оңтүстік Кореялық “Daewoo” фирмасымен бірлесіп өндірістік қуаты жылына 200 мың жеңіл автомобильдік шығаруға жететін зауыт іске қосылды. Сонымен бірге автомобидбдерді жабдықтауға арналған бұйымдар жасайтын кәсіпорындар құрылып, жүк автомобильдері мен автобустар шығаратын зауыттар салынды. Жеңіл өнеркәсіп орындары республикадағы өнеркәсіп өнімінің 20%-ынан астам бөлігін өндіреді. Жері табиғи ресурстарға бай. Бүкіл Орталық Азиядағы газ конденсатының 74%-ы Өзбекстанның үлесіне тиеді. Алтын қоры жөнінен ол әлемде 4, жез қоры жөнінен 11, уран қоры бойынша 7–8 орынды иеленеді. Мақта дақылын өсіру көрсеткіші бойынша әлемде 5-орында, оны экспортқа шығару жөнінен 2-орында. Ел аумағынан жалпы ұзындығы 4 мың шақырым құрайтын 9 ірі газ құбыры өтеді. Аса маңыздылары: Орта Азия – Орталық және Бұхара-Орал құбырлары. Жібек шикізатын, жүн, қаракөл елтірісі, жеміс-жидек, алтын, табиғи газды экспортқа шығарып, азық-түлік, шикізат, т.б. өнімдерді сырттан алады.Өзбекстан мен Қазақстан арасында саяси-экономикалық, әскери, мәдени байланыстар орнаған. 1992 жылы екі ел арасында Достық, ынтымақтастық және өзара көмек, 1994 жылы Бірыңғай экономикалық кеңістік, 1998 жылы Мәңгілік достық туралы шартқа және экон. байланыстарды кеңейту туралы келісімге қол қойылды. 2004 жылы екі ел арасындағы шекара толық делимитацияланды. Дереккөздер
Өзбекстан табиғаты

Өзбекстан табиғаты Өзбекстан өңірі жер бедері жөнінен солт.-батыс жазық және оңтүстік-шығыс таулы бөліктерге бөлінеді. Жазық жағын Қызылқұм шөлі, Үстірт, Тұран ойпаты, Әмудария атырауы алып жатыр. Таулы өлке Шатқал, Құрама, Ферғана, Алай, Зеравшан, Түркістан, т.б. жоталардан құралады, бұлардың аралықтарында Ферғана, Зеравшан, Шыршық-Ангрек, Қашқадария, Сурхандария, т.б. аңғарлар орналасқан. Жер қойнауы пайдалы қазындыларға бай. Қаратау-Нарын белдеуінен сирек металл, темір кен тасы, полиметалл, қорғасын-мырыш, Белтау-Құрамадан мыс (Қалмақыр, Сарычек кендері), Түркістан-Алайдан графит-никель-кобальт (Тасқазған) кен орындары ашылған. Ө. аумағы Орталық Азиядағы ірі мұнайлы-газды аймақ саналады. Оңтүстік Ферғанада күкірт және озокерит (Шорсу), Гиссар жотасында карноллит, сильвинит, тас тұзы, Сұлтануиздат тауында фосфорит бары анықталды. Климаты тым континенттік, қуаң. Жазы ыстық, шілденің орташа температурасы солтүстік-батыс бөлігінде 33 – 38°С, оңт-нде 25 – 30°С. Қысы жылы, қар жұқа түседі. Қаңтарда 6,3С, оңт-нде 3С болады. Жылдық жауын-шашынның мөлшері әр қилы, кей шөлді өңірлерде 100 мм, кей жерлерде 200 – 400 мм, тау бөктерлерінде 900 мм. Өзендерінің көпшілігі Арал теңізінің алабына жатады. Ірі өзендері – Әмудария, Сырдария, Зеравшан, Қашқадария. Жер суару және суландыру жүйесі өте жақсы дамыған. Жері негізінен сары және сары қоңыр топырақты; батыс және солтүстік жағы құм-шағылды келеді. Республика жерінің көпшілік бөлігінде қуаңшылыққа төзімді өсімдіктер мен жануарлар дүниесі тіршілік етеді.
Өзбекстан өнеркәсібі

Өзбекстан өнеркәсібі Ел тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезенде, әсіресе отын-энергетика саласын дамытуға көп көңіл бөлінді. Электр энергиясын өндіру Ангрендегі коңыр көмір, Шыршыктағы СЭС тізбегіне және табиғи газға негізделген. Қазіргі кезде 1991 жылмен салыстырғанда мұнай (газ конденсатымен қоса) ендіру 3 есеге жуық, ал табиғи газ өндірісі 10 млрд м3-ге артты. Ел Қазақстан мен Қырғызстанды да табиғи газбен қамтамасыз етеді. Мүбәректе газ өндеу зауыты салынған, мұнда газбен қатар күкірт те ендіріледі. Республикада газ өндеумен қатар, мұнай өндіру саласы да қарқынды дамуда. Алтыарық және Ферғана мұнай өңдеу зауыттары Ферғана аңғарынан өндірілетін мұнайға, ал салынып жатқан Бұхара зауыты Көкдумалак кен орнының мұнай-газ конденсатына негізделеді.Мұнай-газ өндірісі негізінде химия өнеркәсібі ерекше қаркқнмен дамуда. Бұл сала, ең алдымен, ауыл шаруашылығының тыңайтқыштарға деген сұранысын қамтамасыз ету мақсатын көздейді. Шыршық, Навои мен Ферғанада азот тыңайтқыштарын өндіреді, Ферғана, Қоқан, Самарканд, Алмалықтағы зауыттар Қазақстаннан әкелінетін фосфорит шикізаты негізінде жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындарда тыңайтқыштармен қатар, өсімдіктерді зиянкестерден қорғауға қажетті заттар, тұрмыстық химия өнімдері де шығарылады. Сонымен қатар резеңке және пластмасса бұйымдарын өндіретін, дәрі-дәрмек жасайтын кәсіпорындар бар.Жергілікті шикізатқа негізделген түсті металлургия айрықша кезге түседі. Алмалық маңында мыс-молибден кендері өндіріліп өңделеді. Ал Ташкент облысындағы комбинаттар жергілікті вольфрам, молибден кендері мен Тәжікстаннан өкелінетін қорғасын-мырыш концентраттары негізінде жұмыс істейді. Алтын өндірісі Қызылқұмдағы Мұрынтау алтын ендіретін комбинатында шоғырланған, жылына 70 ғасырға дейін таза алтын алынады. Ферғана аңғарында күміс өндіріледі.Ташкент қаласы мен оның маңайында ауылшаруашылық машиналарын жасау кәсіпорындары орналасқан. Мұнда мақта жинауға және тазалауға арналған машиналар, тоқыма өнеркәсібі мен суландыруға қажетті жабдықтар шығарылады. Елдің халық тығыз орналасқан шығыс бөлігінде электр техникасын, приборлар мен құралсайман жасайтын өндірістің үлесі едәуір. Мұнда жүк көтергіш көліктер мен химия өнеркәсібіне қажетті жабдықтар, кабель өндіретін кәсіпорындар да орналасқан. 1996 жылдан бастап Андижан облысында "Дэу" компаниясымен бірлескен автомобиль зауыты жұмыс істейді. Бұл кәсіпорында жылына 200 мыңға дейін "Дэу-Нексия" жеңіл автокөлігі құрастырылады. уики}}
Қытай тарихын мерзімдеу

Қытай тарихын мерзімдеу Жылдар Мемлекет (әулет) Біздің заманымызға дейін б.з.д. 2357. — б.з.д. 2255 Аты аңызға айналған Яо билеуші б.з.д. 2255 — б.з.д. 2205 Аты аңызға айналған Шунь билеуші б.з.д. 2205 — б.з.д. 1766 Аты аңызға айналған Ся әулеті б.з.д. 1766 — б.з.д. 1122 Аты аңызға айналған Шан-Инь әулеті б.з.д. 1122 — б.з.д. 247 Чжоу әулетінің дәстүрлі мерзімдері б.з.д. 246 — б.з.д. 207 Цинь әулетінің дәстүрлі мерзімдері б.з.д. 206 — б.з.д. 220 Хань әулетінің дәстүрлі мерзімдері (в том числе Западная Хань — с 206 до н. э. по 25 н. э., Восточная Хань — 25 — 220 н. э.) Біздің заманымыз 220 — 264 Вэй әулеті 265 — 420 Цзинь әулеті (Батыс Цзинь: 265 — 316, Шығыс Цзинь: 317 — 420) 420 — 479 Сун әулеті 479 — 501 Ци әулеті 502 — 556 Лян әулеті 557 — 588 Чэнь әулеті 589 — 618 Суй әулеті 618 — 907 Тан әулеті 907 — 959 Бес әулеттің заманы 960— 1279 Сун әулеті 1280 — 1368 Юань әулеті (моңғол) 1368 — 1644 Мин әулеті 1644 — 1911 Цин әулеті (манчжур) 1912 — 1949 Қытай мемлекеті 1949 ж. 30 қыркүйегі Қытай Халық Республикасы
Юн Ши Юн

Юн Ши Юн (; шынайы есімі Юн Дон Гу (윤 동 구)26 қыркүйек, 1986 жыл ) — Оңтүстік Кореяның жас артисті. Сериалдары # 2013 - Менің көршім әдемі жігіт # 2013 Премьер-министр және мен # 2013 - Кеспе - бақыт рецепті # 2012 - Жаңа өмір бренды # 2011 - Жоғары тебу! 3 # 2011 - Мен де гүлмін! # 2012 - Пісіру патшасы Ким Так Гу # 2010 - Бір рет Сэнчорида # 2010 - Нан, махаббат және армандар! # 2010 - Т-ara мен Юн Ши Юнның бубибубиі # 2009 - Қол жетпес соққы Қызықты фактілер * Ол әрқашан шіркеуге барады. * Юн Ши Юнның 1500 кітапқа толы өзінің кітапханасы бар. * Үлгі тұтатын әртістері – Чхве Мин Сик және Ким Мён Мин. * Оның сүйікті әншісі – Рейн. * Анасының темекіні жақтыртпауына байланысты ешқашан темекі тартып көрмеген және ішімдікті кей жағдайда болмаса, негізі ішпейді. * Юн Ши Юн Инчхон-да туылып, Сунчон-да ата-әжесімен бірге тұрып, одан соң Сеулға ата-анасына көшіп барған. * Кионги университетынде оқып бітірген соң, «Театр және кино» факультетіне түседы. Кішкене уакыт аралығында Юн Ши Юн Taxi Entertainment агенттілігінде тағылымгер(стажер) атанады. Марапаттары *2012 Asia Top 10 Popular Star Awards: Китай – әйгілі жұлдыз *2010 KBS Drama Awards: Басым марапат, мини сериал- әртісі (Пісіру патшасы Ким Так Гу) *2010 KBS Drama Awards: Ли Ён А-мен үздік жұп (Пісіру патшасы Ким Так Гу) *2010 Korean Drama Festival: жылдың жаңадан келген әртісі (Пісіру патшасы Ким Так Гу) *2010 18th Korean Culture Entertainment Awards: әйгілі әртіс (Пісіру патшасы Ким Так Гу) *2009 MBC Drama Awards: Син Се Гён-мен үздік жұп (Қол жетпес соққы сезон 2)
Қытай мәдениеті

Қытай мәдениеті Б.з.б. 6 – 3 ғасырларда конфуцийшілдік, моизм, легизм мектептерінің қалыптасуы нәтижесінде Қытай философиясы пайда болды. Қытай халқы жаратылыстану және техникалық ғылымдарының дамуына елеулі үлес қосты. Көптеген маңызды ғылыми- техникалық жаңалықтар Қытайда басқа елдерден (соның ішінде Еуропа елдерінен де) бірнеше жүз жыл бұрын пайда болған (компас, сейсмоскоп, спидометр, қағаз, оқ-дәрі жасау, кітап шығару, тағы басқа). Математика Қытайда Хань әулеті тұсында-ақ дами бастаған.Ең көне жұлдыздар каталогін (807 жұлдыз) б.з.б. 4 ғасырда Ши-Шэн құрастырған. Күннің тұтылуы туралы ең алғашқы мәлімет Қытайда б.з.б. 720 жылы жазылған. Б.з.б. 138 – 126 жылы Чжан Цяньның Орта Азияға саяхат жасауы қытайлықтардың елдің батыс жағындағы халықтарды зерттеуіне мүмкіндік туғызды және «Ұлы Жібек жолы» арқылы керуен жүргізіп, сауда жасауына жол ашты.Сун дәуірінде (960 – 1279) Қытай араб елдерімен, Кореямен, Үнді-қытаймен және оңтүстік аралдармен теңіз арқылы сауда жасауды күшейтті. Осыған байланысты Қытайда кеме жасау, теңіз қатынасы өрістей бастады. Медицина тарихы Қытайда 3000 жылға созылады. Медицинадағы ең көне кітап – «Нэйцзин» Қытай медицинасының дамуында үлкен рөл атқарды. Тұңғыш «фармакология» кітабы Қытайда жазылды.Инемен емдеу әдісі Қытай медецина әдебиетінде Сун дәуірі деректерінде кездеседі. Қытай дүние жүзінде бірінші болып селитраны оқ-дәрі жасауға пайдаланды. 16 ғасырда Қытайда оқ-дәрі шығарыла бастады. 3 – 5 ғасырларда фарфор өндіру игерілді. Б.з.б. 6 ғасырда дүние жүзіндегі ең үлкен канал салу жұмысы басталып, ол 13 ғасырда Пекин мен Ханчжоуды су жолымен жалғастырды. Екінші бір үлкен құрылыс – Қытай қорғаны. Қытай халқының дүниежүзілік өркениетке қосқан аса зор үлесі – қағаз жасау (2 ғ.).Кітап шығару тарихы Қытайда 5 – 6 ғасырларға саяды. Қытайда кітапты 2 түсті баяумен басу 1340 жылы жүзеге асырылды. 20 ғасырдың басына дейін Қытайда оқу жүйесі ертедегі классик. конфуцийшілдік діни кітаптарды оқытуға негізделіп келді. 1902 – 03 жылы оқу жүйесінде тұңғыш реформа жасалып, еуропалық үлгідегі мектеп жүйесі қалыптасты. 1953 жылдан негізгі ғылыми бағыттардың бірі ядролық физика мен энергетика саласындағы зерттеулер болды. 1964 жылы қазанда Қытайда тұңғыш рет ядролық құрылғы сыналды (жер бетінде). Ал 1967 жылы маусымда бірінші рет термоядролық құрылғы сыналды.1966 жылы кезекті атомдық сынау кезінде басқару тетігі бар ракета қолданылып, ол бірнеше жүз километр қашықтыққа ұшты. 1970 жылы Қытай бірінші рет Жердің жасанды серігін (ЖЖС), ал 1971 жылы 2-ЖЖС-н ұшырды.
Қытай әдебиеті

Қытай әдебиеті — 3 мың жылдық тарихы бар Қытай әдебиетінің алғашқы поэтикалық ірі туындысы – «Шицзин» («Жыр кітабы», б.з.б. 11 – 6 ғасырлар) халық жырларының жиынтығы. Көркем прозадан «Гоюй» («Патшалықтар тарихы»), «Чуньцю» («Жылнама»), филосафиялық трактаттардан «Чжуан-цзы», «Сюнь-цзы», тағы басқа шығармаларды атауға болады. Тан дәуірінде поэзия мен новелла дамыды.Юань әулеті (1289 – 1368) дәуірінде қытай драмасы өркен жайды. Жаңа Қытай әдебиетінің негізін қалаушы Лу Синь (1881 – 1936) болды. 1921 – 22 жылы реалистік және романтик. бағыттағы әдеби топтар құрылды. Қазақ тіліне бірқатар шығармалары аударылып, жеке кітап болып басылды. (Лу Синь, «Әңгімелер», 1951, 1958; Го Можо «Әңгімелер», 1958; Лао Шэн «Рикша», 1960; «Мысықтар шаїары», 1972, тағы басқа).
Рифт аңғары

Ұлы Рифт аңғары, немесе Үлкен Африка сынығы — мыңдаған жылдар бұрын Шығыс Африкада үлкен жарық (рифт) пайда болды: қатты ыстықтан жер қыртысы терең болып жарылды және біртіндеп екіге бөлінді. Бұл шұңқырдың ұзындығы, үлкен құлама жолдарымен 6,400 шақырым, ал ені 100 шақырым болды. Ақырында ол Ұлы Рифт аңғары (немесе Үлкен Африка сынығы) деп атала бастады. Аңғар өзінің әрекеттегі жанартауларымен, ыстық минералды бұлақтарымен және терең көлдерімен ерекшеленіп, көптеген жануар түрлері мекендейтін кең шалғындарымен әйгілі. Рифт аңғарының суаттары Рифт аңғарында суаттардың тіршілік үшін маңызы зор. Кейбір жануарлар өзіне қажетті су мөлщерін қорегімен бірге алады, бірақ көптеген сүтқоректілер мен құстарға күн сайын су ішу керек. Жыртқыштар мұны өте жақсы біледі, сондықтан өз жемтіктерін суат маңында күтеді. Рифт аңғарында жайылып жүретін жануарлар. Рифт аңғарының көп бөлігін шалғындар алып жатыр. Мұндай жер көптеген жануарларды қорекпен қамтамасыз етеді. Шалғындағы шөпті жабайы сүтқоректілер, олардың ішінде киіктер, жолақ жылқылар, енекелер(буйвол), сонымен қатар жергілікті малшылардың сиырлары мен ешкілері жейді. Коппи Шығыс Африканың көптеген жерлерінен, Рифт аңғарын қоса, төбешіктер тәрізді бұзылған жартастар қалдықтарын көруге болады, оларды коппи деп атайды. Арыстандар үшін олар бақылау орыны қызметін атқарады, ал ұсақ жануарлар олардың қуыстарына тығылады. Жанартаулар Рифт аңғары ыстық жанартау магмалары әсерінен пайда болған, бұл жерде күні бүгінге дейін көптеген жанартаулар әлі де атқылайды. Ең ірі жанартаудың бірі Танзаниядағы Оль Дойне Ленгаи жанартауы. Оның биіктігі 3 мың метр, ең соңғы рет 2006 жылы атқылады. Жаппай қоныс аудару Жоғарыдан көрініс: жолақ аттар мен гну киіктер су мен қорек үшін Кенияның Масаи Мара Ұлттық бағының қалың шөптері арқылы Рифт аңғарына қоныс аударады. Масаи Мара мен Танзияның Серенгети Ұлттық бағы - әлемдегі жайылатын жануарлардың ең үлкен тобының мекені. Масаи тайпасы Рифт аңғары аймағында масаи тайпасы - ең көп санды тайпалардың бірі. Олардың дәстүрлі кәсіптері - ірі қара мал мен ешкі өсіру. Олар бір жерде ұзақ отырмайды, үнемі жайылымы жақсы жерге көшіп жүреді. Масаилар би өнерімен және ашық қызыл түсті киімдерімен әйгілі. Дереккөздер
Рон Уизли

Рональд Билиус «Рон» Уизли — шашы қызыл-сары, беті сепкілдерге толы бейнеге ие «Хәрри Поттер» кітаптар жинағындағы басты кейіпкерлердің бірі, Хәрри Поттер мен Хәрмиона Грейнджердің ең жақын досы және «Алтын үштік» мүшесі. Ол Уизли әулетіндегі ең кішісі және тазақанды сиқыршы. Рон Хогуартс мектебінде Грифиндор факультетінде білім алады. Фильмде оның рөлін Руперт Гринт сомдайды. Отбасы * Атасы: Септимус Уизли * Әжесі: Цедрелла Уизли * Әкесі: Артур Уизли * Анасы: Молли Уизли * Ағалары: Билл Уизли, Чарли Уизли, Перси Уизли, Фред Уизли, Джордж Уизли * Қарындасы: Джинни Уизли * Әйелі: Гермиона Уизли * Қызы: Роза Уизли * Ұлы: Хьюго Уизли Бет келбеті және мінез–құлқы Рон – жүдеу, тарамыс және ұзын бойлы жігіт. Отбасындағы өзге адамдар секілді сары шашты. Оның көзі көк, беті секпілді, мұрны ұзын. Анасы ағаларын үнемі мақтап, оған үлгі ретінде қоятындықтан өзін «екінші сортты» бала ретінде сезінеді. Ол өте күйгелек, бірақ ақкөңіл және батыл. Өзінің батылдығын және қайсарлығын жеті жыл аралығында біршама рет дәлелдейді.
Антарктида климаты

Антарктида климаты Антарктиданың климаты – полярлық континенттік. Климаттық ерекшелігіне байланысты Антарктида – суықтық полюсі. Ол сондай-ақ, жер шарының ең күшті желдер мен жазғы жиынтық радиацияның да полюсі болып табылады. Оңтүстік полюс аймағы Арктикамен салыстырғанда Антарктида Жердің Күнге ең жақын нүктесінде (перигелий) орналасқандықтан Күн жылуын 7%-дай артық алады. Ауаның мөлдір әрі құрғақ болуы, яғни антициклондық ауа райы күн радиациясының жерге кедергісіз жетуіне мүмкіндік береді. Антарктида жазында, яғни желтоқсан мен қаңтар айларында, Орталық Антарктидада орташа айлық радиация жиынтығы Жер шарындағы ең жоғары көрсеткішке (30 ккал/см2) жетеді. Бірақ, келетін жылудың 90%-ға жуығы мұз жамылғысымен шағылысып, әлем кеңістігіне қайта кететіндіктен, құрлықтың жылыну мүмкіншілігі өте төмен. Континенттің орталығында қысқы орташа температура –60 – 72Ә С-қа дейін, жаз айларында –30Ә – 50Ә С-қа дейін, ал жағалауларда қыста –18Ә С, жазда –20ӘС-қа дейін өзгереді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 30 – 50 мм, жағалауларда 700 мм-ге дейін жетеді, негізінен қар күйінде түседі. Суық ауа Антарктиданың ішкі аудандарынан шеткі бөліктеріне қарай қозғалып, ағынды желдерді туғызады (орташа жылдық жылдамдығы 12 м/с), ол циклондық ауа ағынымен қосылған кезде теңіз дауылына айналады (жылдамдығы 50 – 60 м/с., кейде 90 м/с-қа жетеді). Басым бөлігінде жылдың 340 күні қарлы борандар соғып тұрады.
Антарктиданы зерттеу жұмыстары

Антарктиданы зерттеу жұмыстары Құрлықты және оның жағалау бөлігін ғылыми түрде зерттеуді Роберт Скотт экспедициясы бастаған. Жүйелі халықаралық геофизикалық зерттеу жұмыстары 1957 ж. басталды. 11 ел құрлық пен оның жағалауындағы аралдарда 57 база құрып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Әр ел ғалымдарының басшылығымен ұйымдастырылған экспедициялар құрлықты бірнеше рет кесіп өтіп, Оңтүстік полюс, геомагниттік және «жетуге қиын» полюстерге жорықтар жасалды, тұрақты зерттеулер мен байқаулар жүргізді. Соңғы жылдары Антарктидада жүзден астам ғылыми-зерттеу стансалары бүкіл жыл бойы және маусымдық жұмыс жүргізеді. Онда 16 мемлекеттің зерттеушілері өзара байланыста жұмыс жасайды. Антарктида қойнауында мол кен байлықтарының (тас көмір, темір, слюда, графит, алтын, уран, молибден, мыс, никель, қорғасын, мырыш, күміс, титан, т.б.) қоры бар екендігі анықталды және олардың кейбіреулері өндіріле бастады. Антарктида табиғатын зерттеп білу планетамыздағы тіршілік дамуының өткені мен болашағы арасындағы байланысты анықтауға мүмкіндік береді. Әсіресе ол құрлық – мұхит – атмосфера – мұздану процестері арасындағы байланысты анықтауда негізгі буын болып табылады.Антарктика – Жер шарының оңтүстік поляр аймағы. Антарктиканың (грекше antі – қарсы, arktіos – солтүстік) табиғи шекарасы өте айқын байқалады. Ол дүниежүзілік мұхиттың беткі суларының біршама жылы және керісінше мейлінше салқын бөліктерінің араласатын аймағы – антарктикалық конвергендену белдемі арқылы өтеді. Бұл шекара негізінен 48 – 60Ә оңтүстік ендік аралығында орналасқан. Поляр аймағын алып жатқан Антарктиканың аумағы шамамен 52 млн. км². Оның құрамына бетін қалың мұз жамылғысы жауып жатқан Антарктида құрлығы мен оған жалғас жатқан Александр І жері, Оңтүстік Шетланд, Оңтүстік Оркней, Оңтүстік Сандвичевтер, Оңтүстік Георгия, Баллени аралдары мен арал топтары және құрлық жағалауын шайып жатқан, шартты түрде Оңтүстік мұхит деп аталатын – Тынық, Атлант, Үнді мұхиттарының антарктикалық бөлігі енеді. Құрлық жағалауындағы қайраңдарда Росс, Уэделл, Беллинсгаузен, Ынтымақ, Ғарышкерлер теңіздері бар. Уэделл және Росс теңіздерінің елеулі бөлігін қайраңды мұздықтар басқан. Қыс кезінде мұхиттағы қалқыма мұздықтар шекарасы солтүстікте ашық мұхит айдынында 50Ә оңтүстік ендіктерге дейін жетіп, аумағы 20 млн. км² болады. Бір жылдық мұздың қалыңдығы 1,5 – 2 м-ге жетеді, көп жылдық мұздар мұзтау түрінде кездеседі. Антарктика Арктикамен салыстырғанда табиғатының қаталдығымен ерекшеленеді. Онда жер шарының ең суық полюсі орналасқан (89,2ӘС).2012 жылы қаңтар соңында Ресей ғалымдары Антарктида мұзын 30 жыл бұрғылап, 4000 метр тереңдіктен әлемдегі аса ірі тұщы көлді тапты. Ол көл жалғыз емес екен. Мәңгілік мұзды аймақта ірілі-уақты 80 көл бар болып шықты. Егер де ол суларға қолжетімді болса, жер бетіндегі халықты 150 жыл ауызсумен қамтамасыз етуге болады екен. Бірақ тұщы су мұз астында, тым тереңде жатыр
Типтік бейне

Типтік бейне – Көркем әдебиеттегі жинақталған адам образы. Көркем шығармада адам өмірі, басқа адамдармен өзара қарым-қатынасы, наным-сенімдері, ойы мен сезімдері мінез-құлықтары жиналса суреттеледі. Жазушы өз шығармасында бір адамның ғана сипатын көрсетіп қоймай, сол адамның өмір сүрген ортасына, оны қоршаған адамдарға тән сипаттармен толықтырып, жинақтайды. Типтік бейне сипаты Көркем туындыдағы типтік образ қаламгер суреттеп отырған қоғам мен дәуір туралы түсінік береді. Мысалы, Мұхтар Мағауиннің «Бір атаның балалары» деген шығармасындағы Ахмет шалды типтік образға жатқыза аламыз. Ол соғыс кезіндегі жетім қалған балаларға қамқор болған адамдардың жиынтық бейнесін береді және соғыс кезіндегі қазақ ауылының тұрмыс- тіршілігіне тән ерекшкліктерді де көрсетеді. Дереккөздер
Матадан жасалған бастырма

Матадан жасалған бастырма немесе Жапсырмалау - киімдерді, матадан жасалған заттарын әшекейлеу тәсілі. Жапсырмалардың дайын үлгілерін сатып алуға да болады. Оларды үтіктің көмегімен жапсырып тігеді немесе желімдейді. Жапсырмалауды үй перделерін, панно, кілем және киімдерді әшекейлегенде пайдаланылады. Бір қағазға, матаға желімделетін немесе тігілетін жапсырманы жасаймыз. Оны қағаз, мата қиықтарынан жасауға болады. Жапсырмалауға арналған қиықтарды краxмалдаймыз (желатин желімін жаққан жақсы) және үтікпен тегістейміз. Бөлшектерді сурет бойынша қағаздан немесе мата қиықтарынан пішеміз. Содан кейін оларды матаға тігеміз. Матаға немесе қағазға желімдеуге де болады. Жиегін торлап тігеміз. Көзге қомақты көрінуі үшін астына синтепон немесе мақта саламыз. Балалар киімдеріне арналған жапсырмаларға әр түрлі жемістер мен жануарлар, сандар мен ойыншықтар, геометриялық пішіндерді пайдалануға болады. Жапсырмалау арқылы ұлттық ойындарды, ою-өрнектерді, ертегі кейіпкерлері мен көріністерін жасауға болады. Жапсырмалауға арналған матаны берік әрі әдемі болып көрінуі үшін краxмалдайды. Краxмалданған бұйым тозбайды және кірленбейді. Тағы қараңыз * Бастырма
Меньер ауруы

Меньер ауруы немесе Меньер синдромы — қабынбайтын мінездеулі, лабиринтті бастың айналуы ұстамаларының қайталануымен, зақымданған құлақ ішіндегі шумен есту қабілетінің жылдам төмендеуімен пайда болатын ішкі құлақтың ауруы. Бұл ауруды француз дәрігері Проспер Меньер (1799-1862) зерттеген. Бұл ауру 30-50 жас аралығында жиі кездеседі. Бас жарақаты және құлақ жарақаты,суық тию салдарынан бұл ауруға жиі ұшырайды. Бастың айналуы ұстамаларының қайталануынан науқас тұра, жүре және отыра алмайды. Сондай кезде науқасты жатқызып, аяқ- қолын жылыда ұстау қажет. Жүрек айну, құсу, тершеңдік, қан қысымының төмендеуі аурудың алғашқы белгілері болып табылады. Дер кезінде ем қабылдамаса кереңдікке әкеліп соғады. Этиология және патогенезі Емдеу Алдын алу шаралары Дереккөздер
Жаупазақ

Жаупазақ - өріктің орта азиялық тобына (оның Зеравшан тармағына) жатады. Жемісі өте ерте пісетін сорттардың бірі. Орта Азияда жемісі маусымның алғашқы он күндігінде, Алматы облысының тау белдеуі аймағында - маусымның алғашқы жартысында піседі. Тауда өсіргенде суыққа едәуір төзімді сорт екенін көрсетті: 1950-1952 жылдардағы қатты қыс кезінде ағаштарының үсігені 2 баллмен ғана бағаланды. Қысы әдеттегідей 6 жылдың ішінде гүлше бүршіктерінің 48,1% үсінді, ал бір ағаштан алынған жалпы өнім - 54 килограмм болды. Жемістерінің үлкендігі орташа, домалақ. Жеміс қабығы түксіз жалаңаш, түсі сары, жұмсағының түсі - ақсары, тығыз, талшықтығы орташа, ұлпасыз, шырынды, қантты. Құрамындағы қант мөлшері 11,35%, қышқылдығы- 2,4%. Дегустациялық бағасы: дәмі- 3,9 балл, хош иісі-3,5 балл, сыртқы көрінісі- 3,4 балл. Кепкен жемісі-14,5%, мейізінің дәмі- 2,7 балл. Зерттелген сорттардың ішіндегі түрлі ауруларға ең төзімдісі. Оңтүстіктегі үш облыста аудандастырылған. Дереккөздер
Люизе

Люизе — Батыс Еуропадан шыққан өрік сорты. Қысқа едәуір төзімді деп саналады. Украинаның оңтүстік аудандары мен Солтүстік Кавказда көп өседі. Қыс қатты болған жылдары гүлше бүршіктері мен бір жылдық бұтақшаларынан айырылады. Едәуір кеш гүлдейтіндігінің арқасында көктемгі аяздардан аз зақымданады. Бірақ, Н.В.Ковалевтің мәліметтеріне қарағанда, Орта Азияда өскен Люизе ағаштарының гүлше бүршіктері, осы сорттың басқа типтеріне қарағанда, едәуір аз болады, қолайсыз суық температураға төзімді. Алматының жеміс өсіретін аймақтағында 1950-1951 жылдардағы қатты қыс кезінде ағаштарының үсінуі 2,5 баллмен бағаланды. Сорт тозаңдандырусыз-ақ, өздігінен жеміс салады. Люизенің Алматы облысындағы жеміс өнімі оның өсу жағдайына байланысты. В.П.Пономарчуктың мәліметтеріне қарағанда, алты жыл ішінде бір ағаштан алынған жалпы өнім: тау белдеуі аймағында - 83,2 килограмм, ауа райы неғұрлым қатал тау баурайы аймағында -12 килограмм, яғни жеті есе дерлік кем. Жемісі ірі, салмағы 45-50 ден 60 граммға дейін, Алматының тәлімі жердегі бауларында - 38 граммға дейін барады, пішіні жұмыртқа тәрізді сопақша, ұшы сәл топалдау. Қабығы қызғылт сары, түкті, айқын қызыл реңі бар. Жұмсағы қызғылт сары, едәуір тығыз, шырынды, нәзік, әбден піскен кезде аздап ұнтақты, қышқылдау тәтті, хош иісті, дәмі жақсы. Жұмсағы сүйегінен оңай айырылады. Жемісі ертерек піседі, Алматы облысының тау белдеуі аймағында шілденің аяғында-тамыздың басында жетіледі. Жас күйінде тұтынуға және консерві жасауға жұмсалады. Жас күйіндегі жемістің құрамында 9,87% қант, 1,87% қышқыл, 0,96% пектин болады. Қазақтың жеміс шаруашылығы институты жүргізген сорт сынау жұмыстарының қорытындылары бойынша, Люизе өрігі асханалық жақсы сорт ретінде ұсынылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.rose.kz/products/luize Люизе]
Анна Шпет

Анна Шпет - алхоры сорты. Сортты неміс биологы Л.Шпет 1970-ші жылдары өндіріп шығарған. 1951-1953 жылдардағы қатты қыста Алматы облысының тау бауырындағы және тау етегіндегі аймақтарында бұл сорттың ағаштары түгел үсіп кетті. Жеміс беретін ағаштар тек тау белдеуіндегі аймақтарда ғана сақталды, өйткені бұл жерлерде олар қысқа төзімді келеді. Таудағы участокта жеміс өнімі біркелкі емес, бір ағаштан орта есеппен 14,4 килограмм жеміс алынады. Жемісінің орташа салмағы- 40г. Жемісі дөңгелек, сопақша. Қабығы қатаң, сәл қызғылт реңі бар қоңыр көк түсті. Жұмсағы тығыз, едәуір шырынды, өте ұнамды тәтті дәмі бар. Орта есеппен 5жыл ішіндегі дегустациялық бағаның (дәмін татып сапасын айыру) мәліметтері бойынша, жемістің сапасы мынадай болды: сыртқы көрінісі-3,9 балл, хош иісі-3,4 , шырындылығы-3,9 , тығыздығы-4,1 , дәмі-3,6 балл. Сүйегі жұмсағынан еркін айырылады. Анна Шпет сортының және үй алхорысы түрлерінің ішіндегі сапасы жақсы сорттарының қысқа төзімділік қасиетін арттыру үшін бұл сорттарды қыс суығына өте төзімді Ванета сортымен ұластырып өсіру жөнінде өндірістік тәжірибе негізін салған жөн болар еді. Біздің осы бағытта жүргізген барлау жұмыстарымыз үміттенерлік нәтиже беріп отыр. Дереккөздер
Ванета

Ванета — алхоры сортының бірі. Бұл сортты деген кісі оңтүстік Дакотада (АҚШ) професссоры Ганзен алмалық алхорыны америкалық ірі жемісті алхорымен будандастыру арқылы шығарды. Алматыға 1937 жылы әкелінді. Қазақстанда аз тараған, Венетаның қыс суығына өте төзімді екенін ескере отырып, оны республиканың шығыс аудандарында кеңінен сынау керек және оңтүстік-шығыс облыстарда, яғни бұл сорт қазірдің өзінде аудандастырылған аймақтарда оны өндіріске кеңінен енгізу қажет. Ванета ағаштары өте тез, отырызылғаннан кейінгі 3-4 жылда жеміс береді. Жемістің орташа салмағы 50-55г. Жемісі күлгіндеу реңі бар күңгірт-қызыл түсті, қабығы дөрекі, тығыз. Жұмсағы ақшыл-сары, шырынды, талшықты, қышқыл-тәтті. Дәмі қанағаттанарлық. Сүйегі (дәні) ұсақ, жұмсағынан айырылмайды. Өте ерте - сәуір айының екінші он күндігінің аяғы - үшінші он күндігінің басында, ал көктем ерте шыққан жылдары - сәуірдің алғашқы күндерінде-ақ гүл атады. 2-3 жылдық ағаштар ерте, бір жылдық ағаштар кеш гүлдейді. Ванета ағаштары әр жыл сайын 70-85 килограммнан жеміс береді. Жыл сайын осындай мол өнім беріп отыратын болғандықтан, Ванета ағаштарына тиісінше жақсы күтім қажет. Бауды алғаш рет ерте көктемде, наурыз айында суару қажет. Жаз бойы үш рет суарылып, қазан айының соңында топыраққа ылғал беру үшін тағы бір рет мықтап суарылады. Ванета Алматы облысының төрт аймағында және Жамбыл облысының ауа райы өте қатал жазықтарында өсіріледі. Дереккөздер
Алмаатинка

Алмаатинка - алхоры жемісінің сорты. Бұл сортты Н.В.Марков 1935 жылы Жеміс шаруашылығы институтында егіп шығарды. Ағашының бойы орташа, жас кезінде қауырт өседі, бұл шақта бұтақшаларының ұзындығы бір метрге жетеді, кейде одан да асып кетеді. Алмаатинка сортының ағаштары қысқа онша төзімді емес. Өте аязды, ауа райы қолайсыз қыстарда бұл сорттың ағаштары жазықтағы участоктарда түгел үсіп қалады, тек таудағы участоктарда ғана жақсы сақталған. Еккеннен кейінгі 4-5 жылдарда жеміс салады. Өнімді мол береді. 10 жастағы бір ағаш 50 килограммға дейін жеміс береді. Жеміс тамыз айының алғашқы жартысында піседі. Жемісі ірі, салмағы 45 г., жұмыртқа тәрізді, түсі күңгірт қоңыр, бірақ бояуы жемісті біркелкі жаппаған, балауыз түктері бар, бұл түктер жеміске көгілдірлеу рең береді. Жемістің жұмсағы шырынды, тәтті, хош иісті, дәмді, алған бағасы - 4,2 балл. Сүйегі жұмсағынан оңай айырылады. Жас күйінде пайдаланылады, қайта өңдеуге, атап айтқанда, кептіруге де келеді. Бұл сорт Шымкент облысының орталық аймағында ғана өсіріледі.
Кәдімгі венгерка

Кәдімгі венгерка (Угорка) - алхоры сортының шыққан тегі белгісіз ескі сорты. Бұл сорт Европаның оңтүстігінде кеңінен тараған. Совет Одағында Украина мен Молдавияда өсірілген. Қазақстанға 1902 -1910 жылдары әкелінді. Ағашы бойшаң, ағашты отырғызғаннан кейін 6-7 жылдан кейін жеміс береді, тіпті кей жылдары жеміс бермеуі де мүмкін. Өнім мол болған жылдары бір ағаш 40 килограммға дейін, өнім аз жылдары 15-20 килограммға дейін жеміс береді. Жемісі жұмыртқа тәрізді, сопақша келеді, орташа салмағы 30-35г. Қабығы тығыз, түсі қоңыр көк, балауыз түктері бар. Жұмсағы тығыз, алтынға ұқсас жасыл сары түсті, шырыны мол, сүйкімді қышқыл тәтті дәмі бар, бағасы 4 балл. Жемісіндегі қант мөлшері 13,5%, қышқыл мөлшері - 0,72%. Сүйегі онша ірі емес, 1,2г, жұмсағынан оңай айырылады. Жемісі кеш - қыркүйектің аяғында және қазанның басында піседі. Піскен жеміс жұлынып түспей, ағашында ұзақ уақыт бойы тұра береді. Сорт Жамбыл облысының жазықтағы аймағында ғана 1965жылы өсірілген. Дереккөздер
Виктория (алхоры сорты)

Виктория — алхоры жемісінің негізгі стандарт сорты болып саналады. Англияда шығарылған. Әдебиеттегі мәліметтерге қарағанда, Виктория суыққа төзімділігі жағынан оңтүстіктегі сорттардың ішіндегі ең мықтысы. Ағаш сәуірдің екінші жартысында - мамыр айының басында гүл атады. Алматы облысының тау белдеуіндегі аймағында жемісі тамыздың аяғында піседі. Тауда Виктория ағашының жеміс өнімі мол және тұрақты, әр ағаштан 45,5 килограмм жеміс алынады. Жемісінің орташа салмағы - 46,5г, түсі - жарық түскен жағында - күңгірт қызыл, көлеңке жағында - күлгін қызыл, үстін тығыз балауыз түк басқан. Жұмсағы алтын түстес, шырынды. Сүйегі жұмсағының ішінде бос жатады. Жемісі жас күйінде желінеді. Виктория сорты Шымкент, Жамбыл, Қызылорда облыстарының барлық аймақтарына, сондай-ақ Алматы облысының таулы, тау бауыры, тау етегі, жазық және дала аймақтарына арналған стандартты сорт қатарына жатқызылды. Дереккөздер
Карзин алхоры

Карзин алхорысы - алхоры жемісінің сорты. Канада мен Америка алхорыларын будандастыру негізінде шыққан. Бұта немесе ағаш күйінде биіктігі 2-5 метр болып өседі. Уссурий сортынан кейінгі суыққа төзімді сорт осы. КСРО-на 1912 жылы әкелінген, Сибирьде ол осы сортты әкеліп таратқан кісі- агроном Карзиннің есімімен аталған. Карзин алхорысы алғаш рет Омбы мен Есілкөлде отырғызылған. Бұл жерлерде ол жемісті тез салды, өнімді өте көп берді, қысқы суыққа өте төзімді болды. Карзин алхорысының қысқы суыққа төзімділігі мен жеміс өнімін мол беретіндігіне қоса тағы бір ұнамды ерекшелігі- кеш гүлдейтіні. Мысалы, Қазақстанның солтүстік-шығыс облыстарында Уссурий алхорысы 8-10 мамырдан 15-16 мамырға дейін гүлдейді, ал Карзин алхорысы 16-17 майдан 26-27 мамырға дейін гүлдейді. Карзин алхорысының жемістерінің пішіні мен түсі әр алуан, қабығы дөрекі әрі тығыз, жұмсағы талшықты және тәтті, сүйегі жұмсағына жабысып тұрады. Карзин алхорысының өскіндері 1959 жылы Орал, Гурьев, Ақтөбе және республикамыздың барлық солтүстік, солтүстік-шығыс облыстарында өсірілді, ал 1965 жылы Алматы облысының шөл-далалы аймағында өсірілген. Дереккөздер
Уссури алхорысы

Уссури алхорысы — алхоры сорты. Бұл Қазақстанда өсірілетін алхорылардың ішіндегі қысқа ең күшті төзімдісі болып саналады. Қиыр шығыстан әкелінген. Уссури алхорысының түрлі топырақ жағдайына бейімделгіш қасиеті бар. Ол Семей, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қарағанды және Павлодар облыстарының бірсыпыра аудандарында жақсы өседі және мол жеміс береді. Оның Қазақстанның тың игерген облыстарының көптеген аудандары үшін болашағы да мықты болуы мүмкін. Уссури алхорысының таңдап алынған өскіндері Қазақстанның солтүстіктегі және солтүстік-шығыстағы барлық тоғыз облысында аудандастырылды. Ағашының үлкендігі шағын, түзу өседі, биіктігі 3-5 метр. Бұтақшалары жапырақсыз, қызыл-қоңыр түсті. Уссурий алхорысының жемісі ұсақ, салмағы 6 граммнан 15 граммға дейін, түсі әр түрлі, көбіне сары, ашық қызыл немесе қоңыр болады. Жемістерінің формасы көбінесе жұмыр және жүрек пішіндес болып келеді. Дәмі тәтті, қышқылдау. Жұмсағы нәзік, шырынды, талшықты. Қабығы дөрекі, ащы. Құрамындағы қант мөлшері жөнінен Уссури алхорысы европалық сорттардан кем түспейді, ал қышқылының көлемі жағынан ол европалық сорттардан анағұрлым асып кетеді. Жемісі тамыздың басында піседі, піскен кезде ағаштан үзіліп түсе береді. Бұл Уссури алхорысының басты кемшілігі. Сүйегі онша ірі емес, көп жағдайда жұмсағынан айырылмайды, сүйегі жұмсағының ішінде бос жататын түрлері сирек кездеседі. Жемісі тасуға көне береді, бір жерде жатса екі апта бойы бұзылмайды. Уссури алхорысы өте ерте және мол гүлдейді, сондықтан көктемгі аязға ұрынып зақымдануы мүмкін. Бірақ кейбір әдебиеттерде Уссурий алхорысының гүлдері қар жауып, 3 градустық суықта да ешқандай зақымданбағаны атап көрсетілген. Уссури алхорысы жемісі ірі, суыққа төзімді жаңа сорттар шығару жөніндегі бастапқы материал ретінде республикамыздың солтүстік-шығыс облыстарындағы ғылыми-зерттеу мекемелерінің назарын аударған. Дереккөздер