kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бөріжар зираты

Бөріжар – көне зират. Түркістан облысы Арыс өзенінің сол жағалауында. Ол түрлі кезеңдерге жататын жүздеген обалардан тұрады. 1949, 1951 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1966 — 1970 жылдары Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі Б. Нұрмұханбетов) зерттеген. Мұндағы катакомбалық жерлеу әдісі Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік аудандарындағы отырықшылық мәдениеті ескерткіштерінде (Сырдың ортаңғы ағысындағы Жамантоғай, Ақтөбе, Шаушыққұмның 1, 2 ғасырларға жататын обалары) көп кездеседі. Обалардың (қорымдардың) үстіндегі үйінділерінің аумағы 3х3,5 м, кейде 5х18 м-ге дейін жетеді. Мұндай үйінділердің астындағы қабірлерде мүрделерді төбесі пахса домбаздарынан күмбездеп салынған науыстарға (тасқабір) жерлеу әдістері қолданылған. Науыстардың өлшемдері әр түрлі (2х3, 3х3, 2,5х3, 3,5х3 м), қабырғаларының қалыңдығы 0,4 — 0,5 м, толық сақталған бөлігінің биіктігі 1,5 м. Науыстың еденіне жұмыр тастар, кейбіреуіне құмыралардың сынықтары төселіп, 1-ден 8-ге дейін мәйіттер қойылған, кірер аузы пахса домбаздарымен бекітілген. Мәйіттердің жанынан әр түрлі құмыралар, пышақтар, қанжарлар, жебенің үш қанатты ұштары, белбеудің күмістен жасалған тоғалары мен жапсырмалары, сырғалар мен моншақтар табылды. Зираттың бұл тобы орта ғасырлар кезеңіне (6 — 8 ғасырлар) жатады. Сыртқы сілтемелер *[http://www.madenimura.kz/archaeology/DocLib1/%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%20-%202006%20%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%20%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%B6%D0%B0%D1%80%20%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83%20%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96%20%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BF.aspx «2006 жылы Бөріжар обасын археологиялық зерттеу жөніндегі есеп»] * [http://jasqazaq.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id=1028:2010-08-06-08-18-02 «ТАРИХ ТАҒЫЛЫМЫНА САПАР»] Дереккөздер
Қуаныш Әжімұратов

Қуаныш Әжімұратов (25 қаңтар 1945, Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Жетікөл а. - 14 маусым 2000, Алматы) -күйші, қобызшы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1994). * Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1975). * 1975 жылдан Қазақ академиялық ұлттық аспаптар оркестрінде домбырашы және қылқобыз аспаптарында жеке орындаушы. Осы оркестрдің құрамында ол көптеген шетелдерде (Италия, Португалия, Швеция, Ауғанстан, Қытай, Франция, Түркия, т.б.) болып, қазақ музыка мәдениетін танытуға үлес қосты. Репертуарынан Қорқыт, Ықылас, Әбікей, Тәттімбет, Дәулеткерей сынды халық композиторлары шығармалары орын алды. Әжәмұрат сондай-ақ өлең де шығарған. Дереккөздер
Авансцена

Авансцена ( және ) - сахнаның алдыңғы жақ бөлігі. Қазіргі театрда шымылдық пен рампа арасындағы кеңістік. Кейде Авансцена спектакльдің бөлімдері арасында сахналық жиһаздардың орнын алмастыру кезінде актерлердің жабық шымылдық алдында шағын сахналық көрініс, интермедияны орындауында пайдаланылады. Дереккөздер
Берік Ыбырашұлы Қорқытов

Берік Ыбырашұлы Қорқытов (2.2.1928 ж.т., Атырау қаласы) - жазушы, драматург. Қаз¥У-ды бітірген (1951). 1942 - 70 жылдары Атырау облысы "Социалистік құрылыс" (қазіргі "Атырау") газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы. 1970 - 89 ж. Қазақстан Жазушылар одағының Атырау облысындағы әдеби кеңесшісі болған. Алғашқы пьесасы "Асыл жандар" Атырау облысы театрының сахнасында қойылған. "Исатай" (1962), "Ақбөбек" (1966), "Біз Жетісуданбыз" (1969), "Жайық таңы" (1977), "Ақылшы аға" (1976), "Кіндік шеше" (1978), "Соқыр ішек" (1985), "Алтын айдар", "Құдірет", т.б. драм. шығармаларын, "Жарайсың, шалым", "Кіндік шеше", "Жарайсың бажа", "Жарайсың, бозторғайым" комедияларын жазған. Эстон жазушысы Э.Раннеттің "Адасқан ұл" (1959), грек жазушысы А.Парнистің "Афродита аралы" (1961), өзбек жазушысы Ш.Башбековтің "Шойын қатын" (1990), Н.Доризоның "Яков Джугашвили", Н.Абрамцеваның "Қарлыгүл шақырады" пьесаларын, сондай-ақ, М.А. Шолоховтың, Г.Рыклиннің бірнеше әзіл-сықақ әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Пьесалары Шымкент, Жетісай, Торғай, Орал, Атырау облысы театрлары сахналарында қойылып жүр. Қаламгер драматургия жанрымен бірге қазақ баспасөзінің тарихымен, Атырау өңірі ақындарының, билерінің, батырларының тарихымен айналысып, зерттеу еңбектерін жариялады. "Атыраудың билері мен батырлары", "Сырымның шешендік сөздері", "Мақаштың шешендік сөздері" кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Қорлыбай батыр

Қорлыбай батыр - аңыз-әңгіме. Халық ақыны Қ.Айнабеков ел аузынан жазып алған аңызда Қорлыбай батырдың қалмақ ханы Қалданды ақылына көндіріп татуласқаны салады, Қорлыбайдың ақиқатты кен адамгершілігі мен бейбіт с бітімгершілік қасиеттері баянды. Әңгіме 1945 жылы Қарағанды қара сөзбен жазылған. Қолжазба нұсқасы Орталық ғылым кітапхана қорында сақталған. Дереккөздер
Мәнуар Әсетқызы Абдуллина

{{Кинематограф { Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы } { Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі } }} Мәнуар Әсетқызы Абдуллина (22.03.1922/24, Қостанай облысы Жангелді ауданы Торғай ауылы) - актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1995). Өмірбаяны Алматы қаласындағы дене шынықтыру техникумының акробатика бөлімінде оқыды (1940 - 43). Алматы театр училищесінің актерлік бөлімін бітірген (1952). 1943 - 96 ж. Қазақ академикалық драма театрының актрисасы болды. Рөлдері М. Абдуллина ұлттық және аударма драмалық шығармалар бойынша қойылған спектакльдерге қатысып, әр алуан драматургия және комедиялық рольдер ойнап, өткір мінезді актриса екенін танытты. Орындаған рольдердің арасынан Әнапия (Ә. Тәжібаев пен Г. Рошальдің "Жомарттың кілемінде"), Перизат (Ә. Әбішевтің "Достық пен махаббатында"), Айғаным (Қ. Аманжоловтың "Досымның үйленуінде"), Бөпежан (Т. Ахтановтың "Сәулесінде"), Мэри (Б.А. Лавреневтің "Америка дауысында"), Варвара (А.Н. Островскийдің "Найзағайында"), Бьянка (У. Шекспирдің "Асауға түсауында"), т.б. атап айтуға болады. Өзі қызмет еткен театр ұжымымен Мәскеу, Бішкек, Қазан және Нүкіс қалаларына гастрольдік сапармен барып, өнер көрсетті. 1952 жылдан бастап киноға да ("Жамбыл", "Дала қызы", т.б.) түскен. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1966). Дереккөздер
Әкімгерей Қоспанов

Әкімгерей Қоспанов (1878, Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Бөрте ауылы - 1932, Шымбай қыстағы, Қарақалпақстан) - ақын. Тама руынан. "Қарасай-Қази", "Орак-Мамай", "Телағыс", "Қобыланды", "Асан қайғы" киссаларын жырлаған. Ақтөбе, Орал, Орынбор, Қазалы, Қызылорда, Шымкент, Ташкент, Қарақалпақстан өңірлерін аралап, жыр айтқан. А.Затаевичке ондаған ән мен "Ақсақ құлан" күйін жаздырған. Өлең-жырлары, айтыстары көп сақталмаған. Ел арасына кең тараған айтыстардың ішінде Мырзабек Байжановпен (Қызыл жырау) айтысы ғана хатқа түскен. Дереккөздер
Абыз халық театры

Абыз халық театры - әуесқой драма ұжымы. 1965 жылы Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы Абыз ауылдык клубы жанынан ұйымдастырылды. Ұжымды ұйымдастырған, әрі көркемдік жетекшісі А. Сүлейменов. 1985 жылдан театрдың көркемдік жағын Т. Ахмадиев басқарды. Ұжым жұмысына Б.Жүнісов, А.Қашаганова, К.Нәзіров, т.б. белсене қатысты. 1973 жылы халық театры атағын иеленді. Театр репертуарында қазақ драматургтерінің пьесалары: Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібек", Б.Майлиннің "Шұғаның белгісі", Ш.Құсайыновтың" Рәбиғасы", С.Жүнісовтің "Жаралы гүлдері" мен "Тырау-тырау тырналары", О.Бодықовтың "Қанжар мен домбыра", т.б. болды. Абыз халық театры — республикалық байқаулар мен фестивальдердің лауреаты. Дереккөздер
Автохтонды мәдениет

Автохтонды мәдениет ( - жергілікті) - белгілі бір аймақтың ең ежелгі халқының мәдениеті, алғашқы пайда болған жерінен қоныс аудармай, мәдени біртектілікті сақтай алған этномәдениет. Автохтонды мәдениет ұғымы Л.Н. Гумилевтің еңбектерінде жан-жақты карастырылған. Автохтонды мәдениеттің басты қағидалары: * этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады; * адамдар ландшафтыға икемделе бірігеді; * әрбір халықтың кеңістік тұтастығы, Отаны бар; * адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің атабабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеліп соғады. Еуразия құрлығын 5 автохтонды этно-мәдени аймаққа бөлуге болады: # муссондық Қиыр Шығыс - конфуцийшілік-буддалық өркениет кеңістігі; # құрғақ Ұлы Дала - көшпелілер мәдениетінің аймағы; # субтропик Таяу Шығыс - мұсылмандық әлем; # орманды Шығыс Еуропа - батыс христиандық кеңістік. Еуразияның далалық аймағын оның ландшафты мен ауа райына бейімделген автохтонды этностар: түркілер, моңғолдар, угро-финдер, тибеттіктер, т.б. мекендеген. Адамзат тарихында мүлдем оқшауланған, арғы тегін таза сактап калған мәдениеттер сирек кездеседі. Тарихи-мәдени процестер барысында әр түрлі мәдениеттердің тоғысуы, олардың сүхбаттық аймағының үлғаюы өркениеттік даму үшін ыңғайлы болады. Қазақтар Орталық Азияның автохтонды тұрғындары болғанымен, ғасырлар барысында көптеген сыртқы мәдени ықпалдарды да өз бойына сіңірді. Дереккөздер
Дулат Шалқарбаев

Шалқарбаев Дулат (19.5.1923, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент ауылы - 16.02.2011, Жаңатас) - жазушы, ақын. Жетістіктер * 1941 жылы есеп-сынақ бөлімінде инспектор * 1946 жылы астық дайындау мекемесінде есепші * 1948 жылы - агент * 1949 - 1953 жылдары Сарыарқа мал жайылымы телімінде қызыл отау меңгерушісі, аудандық кеңес атқару комитеттінде инспектор * 1953 - 1963 жылы "Социалистік шаруа" газетінде жауапты хатшы * 1963 - 1965 жылдары кәсіптік училищеде директордың саяси-тәрбие істері жөніндегі орынбасары әрі партком хатшысы * 1965 жылы Мойынқұм аудандық "Коммунизм таңы" газетінде редатордың орынбасары, облыстык "Еңбек туы" газетінің Сарысу, Талас аудандары мен Қаратау аймағының меншікті тілшісі болып еңбек еткен. * 1967 - 1974 жылдары Сарысу аудандық "Октябрь таңы" газетінің Сарысу, Талас пен Қаратау аймағындағы меншікті тілшісі болып еңбек еткен. * 1974 - 1975 жылдары аудандық кино жүйесі мекемесінің директоры * 1975 - 1978 жылдары аудандық газетте бөлім меңгерушісі, автоклуб меңгерушісі болып істеген. Қазір зейнеткер. Шығармалар Тоғыз кітап, үш пьесаның авторы. * "Батыр Бораш" (1961) * "Кім жақсы" (1963) әңгімелер жинағы * "Арнадым саған" (1976) өлеңдер жинағы * "Бисенбай әңгімелері" (1979) * "Шынар" (1985) * "Айналайын адамдар" (1986), т.б. кітаптары бар. Дереккөздер
Ағаш ұқсату

Ағаш ұқсату - қолөнердің көне түрі. Ол төрт топқа болінеді. Балташылар - үй құрау, еден төсеу, діңгек, тұғыр, арба, шана, есік-жақтау, саябан, т.б. жасаушылар. Үйшілер - киіз үй сүйегін, адалбащн, асадал, сүйреткі, күйме жасайтын ісмерлер. Оймашылар - ыдыс-аяқ, түйгі, күзеншелек, үзеңгі, кереует, кебеже, жцкаяц, абдыра, сықырлауық сияқтыларды оюлайды. Музыкалық аспаптар да жасайды. Тоқушылар - шарбақ, шабата, қорап, себет, ергенек, т.б. тоқиды. Көшпелі мал өсірушілік, аңшылық және жаугершілік дәуірде Ағаш ұқсату басты өнер болған. Ағаш ұқсату ертеде қазақ ортасында арнайы кәсіп ретінде жолға қойылған. Көшпелі ортаға лайықталған үй-тұрмыс бұйымдары, баспана, ер, мал шаруашылығының әбзелдерін ағаш ұқсату кәсібімен айналысқан мамандар ағаш шеберлері мен ерші, үйшілер айналысты. Жартылай отырықшылық пен жер өңдеумен айналысатын ортада ағаш шеберлерінің арнайы маманданған түрлері дамыды. Кесілген ағашты қалыптасқан дәстүрлі технологиялық тәсілдер бойынша кептіреді. Дереккөздер
Александр Артёмович Адабашьян

Александр Артёмович Адабашьян (10 тамыз 1945, Мәскеу) — кеңестік және ресейлік сценарийші, кинодраматург, суретші, Ресейдің еңбек сіңірген суретшісі (1982). Мәскеу жоғары көркемсурет училищесін бітірген (1974). Никита Михалковпен бірлесіп шытырман оқиғалы Транссібір экспресі (1977) фильмінің, сондай-ақ, басқа көптеген фильм сңенарийлерін жазған. Дереккөздер
Адажио

Адажио ( - қолайлы, жайлы) - баяу музыкалық ырғақ; # классикалық жаттығу биі немесе балетте лирикалық сазды музыка сүйемелімен баяу орындалатын би бөлімі. Кейде жеке би эпизоды (па-де-де, па-де-труа, па д' аксьон, гран па); # музыкалық екпін. Дереккөздер
Қошқарбай батыр

Қошқарбай батыр - аңыз - әңгіме. Баянауылдық Райымбек Құдайбергенұлынан жерлесі Бекқожа Бөгенұлы 1935 жылы жазып алған. Аңыз қазақ-қалмақ соғысы кезінде ерлік көрсеткен Қошқарбай батырдың олжаға түскен қызды уәдесінде тұрып, Жайықбай молдаға беруі, ол қыздан туған атақты Қыпшақ Ыбырайдың ел-жұртқа қадірі артқан аға сүлтан болуы жайлы сыр шертеді. Халық ақыны Қайып Айнабековтің айтуынан жазып алынған "Қыпшақ Қошқарбай батыр" атты екінші нұсқаның сюжеттік құрылымына сәл өзгеріс енгізілген де, олжаға түскен қыз анасының өтініші бойынша Қошқарбай батыр қызды өз молдасы Жайықбайға арнайы қосуы, одан туған атақты Ыбырайдың елге сіңірген еңбегі мен оның балаларының тәкаппарлығы әңгіме болады. Алдыңғы нүсқа қара сөзбен жазылса, Қайып нұсқасында қара сөз бен қара өлең аралас келеді. Екі нұсқа да Орт. ғыл. кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Жамлиқа Шалұлы

Жамлиқа Шалұлы (10.3.1939 жылы туған, Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы, Тұлба сұмыны (ауданы) - ақын, жазушы, аудармашы. Жетістіктері 1965 жылы Моңғолия мемлекеттік университетін, Моңғолия Орталық Жастар одағында, Моңғолияның газет-журналдарында 35 жыл қызмет атқарған. Шығармалары Шығармаларын моңғол тілінде жазады. "Алтай тынысы", "Күн досы", "Тау өзенінің тасқыны", "Тау жарығы", "Ыстық жаздың жауыны", "Үлкен үй", т.б. роман, повесть, өлең, жыр жинақтарының авторы. М.Әуезовтің "Абай жолы" романының II кітабын, С.Мұқановтың "Ботагөз" романын, "Қазақстан жазушыларының біріккен жинағын", Жұбан Молдағалиевтің "Мен қазақпын", Кадыр Мырза Әлінің "Шымыр жаңғақ", Қазақстан балалар жазушыларының "Тарту" жинағын, басқа да көптеген қаламгерлердің туындыларын, Моңғолиядағы қазақ жазушыларының 20 шақты кітабын моңғол тіліне аударған. Моңғолияның медаль, грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Михаил Борисович Азовский-Элькин

Михаил Борисович Азовский-Элькин (13.4.1909, Ресей, казіргі Доңдағы Ростов қ. - 21.11.1985, Алматы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1955). 1927 ж. Дондағы Ростов қаласындағы театр мектебін бітірген. 1937 жылдан өмірінің соңына дейін мемлекеттік академиялық орыс драма театрында (Алматы) қызмет етті. Оның өнері жоғары сахналық мәдениетімен әрі зор актерлік шеберлігімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Қайыржан Айбатов

Қайыржан Айбатов (1932 жт„ Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы Талапа.) - күйші, халық композиторы Құспан Нысанбаевтың шәкірті. Жәнібек аудандық ұлт аспаптар оркестрінің күрамында домбырашы болған. Айбатовтың көптеген музыкалық шығармалары ел ішінде кең таралған. Дереккөздер
Айгүл халық ансамблі

"Айгүл" - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының жанынан құрылған вокалды-аспаптық халық ансамблі. 1968 ж. вокалды-аспаптық квартет түрінде құрылған. Репертуарынан қазақтың халық әндері, басқа ұлттардың ән-билері орын алды. 1975 ж. "Айгүлге" халық ансамблі құрметті атағы берілді. "Айгүл" гастрольдік сапармен бұрынғы одақтас республикаларды, шет елдерді Полыианы (1970), Югославияны (1973), Моңғолияны (1977), Германияны (1978), Франңияны (1972) және Жапонияны (1976) аралады. "Айгүл" Лейпциг қаласында өткен Халықаралық жәрмеңкеге (1979), 22-Олимпиада ойындарының (1980, Мәскеу қ.) мәдени бағдарламасына, Конго халық республикасында өткен Қазақстан күндеріне (1982) қатысты. Қазақстан Комсомол сыйлығының лауреаты (1978). Ансамбльдің көркемдік жетекшілік - әр жылдары М.Балтабаев, Ж.Тұяқбаевтар (1978 жылдары бастап) болды. Дереккөздер
Айтбай Шаншаров

Айтбай Шаншаров (17.4.1929 жылы туған., Астана) - жазушы, аудармашы. Рудком балалар үйінде тәрбиеленген. 1951 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет (қазіргі "Жазушы") баспасында, "Қазақстан" баспасында редактор, аға редактор, Қазақ совет энциклопедиясында аға редактор қызметтерін атқарды. Балаларға арналған кітапшалары бар. Л.Н. Толстойдың. И.Мележдің, П.Вежиновтың. С.Вангелідің роман, повестерін аударып, жеке кітап етіп бастырған. Дереккөздер
Ләйла Әділханқызы Айдарбекова

Ләйла Әділханкызы Айдарбекова (1.1.1950 ж.т., Алматы) - хор дирижері, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1984), профессор (1997). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1973). 1972 - 76 ж. Қазақ акад. опера және балет театрында хормейстер болды. Алматы муз. училищесінде, Алматы республикалық музыкалық мектебінде жұмыс істеген. 1976 жылдан Қазақ ұлттык консерваториясында педагогикалық қызметпен (аға оқытушы 1980, 1986 жылдан доцент, проф.) шұғылданады. Дереккөздер
Қуанған Жұмаханұлы

Қуанған Жұмаханұлы (1951, Моңғолия, Баян Өлгий аймағы, - 23.5.1996, Өлгий қаласы) - ақын, аудармашы, филол. ғыл. канд. (1993). Улан Батордағы Моңғолия мемлекітінің университетін (1972), Мәскеудегі Әдебиет институтын (1985) бітірген. Баян Өлгий аймақтық жазушылар одағының хатшысы, "Невада-Семей" Халықаралық қозғалысының Баян Өлгий аймақтық бөлімшесінің төрағасы, осы қозғалыс үні "Заман-ай" газетінің редакторы, өмірінің соңғы жылдарында Баян Өлгий аймақтық "Жаңа өмір" газетінің сарапшысы қызметін атқарған. Моңғол әдебиетінің классиктері Д.Нацагдорж, Б.Ренчин, Б.Явуухулан шығармаларын қазақ тіліне, Ж.Жабаев, Ж.Молдағалиев т.б. қазақ ақындары туындыларын моңғол тіліне аударған. Дереккөздер
Ғұмырнамалық фильм

Ғұмырнамалық фильм - киноөнерінің тарихи тұлғалар, қоғам, ғылым жөне мәдениет қайраткерлерінің өмірі мен қызметі туралы туындысы. Қазақ кино өнерінің қарлығашы "Амангелді (фильм)" (1938) - ғұмырнамалық-көркем фильм болды. Осыдан бастап қазақ кинематографияшылары бүгінгі күнге дейін төмендегідей ғұмырнамалық фильмдер түсірді: *Абай туралы - "Абай әні" (1945, сценарий авторлары М.Әуезов, Г.Рошаль; режиссер Рошаль, Е.Арон; басты рольде Қ.Қуанышбаев), *"Абай" (1995, сценарий авторлары А.Әмірқұлов, Л.Ақынжанова, А.Баранов; режиссер Әмірқүлов; басты рольде Ғ.Тұрықбаев); *Ж.Жабаев туралы - "Жамбыл (фильм)" (1952, сценарий авторлары: Н.Погодин, Ә.Тәжібаев; режиссер Е.Дзиган), *"Жамбылдың жастық шағы" (1996, сценарий авторы: М.Жолдасбеков; режиссер Қ.Қасымбеков; басты рольде М.Тазабеков); *Ш.Уәлиханов туралы - "Оның уақыты келеді" (1957, сценарий авторлары: С.Ермолинский, М.Блей-ман; режиссер М.Бегалин; басты рольде Н.Жантөрин), *4 сериялы "Шоқан Уәлиханов" (1984, сценарий авторы: Ю.Николин; режиссер А.Әшімов, Цой Гук Ин; басты рольде С.Әшімов); *Бауыржан Момышұлы туралы - "Ел басына күн туса (фильм)" (1967, сценарий авторлары: В.Соловьев, М.Бегалин; режиссер Бегалин; басты рольде В.Санаев пен К.Кенжетаев); *Мәншүк Мәметова туралы - "Мәншүк туралы дастан" (1969, сценарий авторы А.Михалков-Кончаловсқий; режиссер Бегалин; басты рольде Н.Арынбасарова); *Ғани Мұратбаев туралы - "Ағай менің" (1972, сценарий авторы Леонард Толстой; режиссер А.Қарсақбаев; басты рольде Қ.Тастанбеков); *Қажымұқан туралы - "Күш атасын танымас" (1985, сценарий авторлары: Р.Қожықов, С.Қожықов; режиссер С.Қожықов; басты рольде Ә.Бекболатов); *Әлия Молдағұлова туралы - "Мергендер" (1985, сценарий авторы жөне режиссер Б.Шәмшиев; басты рольде А.Темірова); *Ақан сері туралы - "Құлагер" (1987, сценарий авторлары: Б.Мансұров, А.Сүлейменов; режиссер Мансұров; басты рольде К.Сатаев), *Мұхаддис Исмаил әл-Бұхари туралы - "Имам әл-Бүхари" (1996, сценарий авторлары: У.Садыков; режиссер Б.Садыков; басты рольде А.Мұхамеджанов), т.б. атап айтуға болады. Дереккөздер
Мақсұт Шафиғи

Мақсұт Шафиғи Әминұлы (21.3.1934 жылы туған, Шығыс Түркістан, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - көне қолжазбалар маманы, ауызәдебиетін жинаушы және зерттеуші. Найман тайпасы Қаракерей руының Бәйжігіт тармағынан шыққан. 1961 Пекиннің халықаралық қатынастар университеттін бітірген . 1961 - 1964 жылдар ШҰАР Орт. партия комитеттінің нұсқаушысі болып қызмет атқарған. 1964 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1974 жылы дейін қазақ a.ш. институттында лаборант болып еңбек етеді. 1974 жылдан бастап Әдебиет және өнер институттыны ғылыми қызметкері болып еңбек етеді Қазақстандағы қолжазбатан; ісіне көп еңбек сіңірген. Оның тікелей еңбегі нәтижесінде және көмегімен ҚР Ұлттық кітапханасы, Әдебиет және өнер институттындағы қолжазба және мәтінтан; бөліміндегі араб әрпінде жазылған көптеген көне қолжазбалар ажыратылып оқылып, қазіргі жазуға түсірілді. "Қазақ халық әдебиеті көптомдығының ертегілер мен дастандарға және Абылай хан туралы тарихи жырларға арналған томдарын, алты кітаптан тұратын "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасын" құрастырушылардың бірі Қожа Ахмет Иасауидің "Диуані хіікмет" кітабының қазақ тіліндегі алғашқы ғылыми аудармасын жасап, түсініктерінжазуға.баспағаәзірлеуге қатысты. Қазақ ауыз әдебиетті мәселелеріне арналған жүзден астам ғылыми мақалалардың авторы Ол қазақ мектептеріне арналған алғашқы "Араб тілі" оқулығы авторларының бірі. Дереккөздер
Апофеоз

Апофеоз (грек. apotheosis - құдайға ұқсату, дәріптеу) # Апофеоз - белгілі бір кісіні немесе оқиғаны дәріптеу, мадақтау; # Апофеоз - Опералық, балеттік, мерекелік концерт бағдарламасының халықты, қаһарман батырды, елеулі қоғамдық оқиғаны мадақтайтын соңғы салтанатты қорытынды сахнасы, бөлімі. Мысалы, М.И. Глинканың "Иван Сусанин" операсы мен Р.М. Глиэрдің "Мыс салт атты" балетінің соңғы сахналары апофеоздың тамаша үлгілері саналады. Дереккөздер
Аппақ Майтабанқызы

Аппақ Майтабанқызы (1904, ҚХР, Іле аймағы, Қорғас ауданы Кертас жайлауы - 1961, сонда) - әнші, домбырашы, ақын. Аппақтың анасы Алмажан әнші болған. Аппақ ағаш Нұрақыннан 40-тан астам күй үйренеді. Ол халық ән-күйлерін шебер орындаушы ғана емес, өз жанынан да ән шығарған. Аппақтың "Көк өзен", "Құбажай" атты әндері белгілі. 1970 жылы оның "Көк өзен" әні радио арқылы көпшілікке таратылды. Дереккөздер
Экология пәні

Экология пәні - Ғаламшарымызда әрбір тірі ағза белгілі аумақта өмір сүріп, үнемі коршаған ортаның сан алуан факторларының әсерін бастан кешіреді. Мұнымен бірге ағза туыстас және туыстас емес тіршілік иесі ретінде және тіршілік ортасына әсер етеді. Сан алуан ағзалардың орасан көп мөлшері өмір сүретін болғандықтан, тірі табиғат күрделі де тірі ағзалардың өзара және олардың коршаған ортамен байланысты үйлесімді жүйесі болып саналады. Тірі ағзалардың өзара әсерінің және коршаған тіршілік ортасымен өзара әсерінің заңдылықтарын биологиялық ерекше бөлімі - экология зерттейді. Экология сөзі гректің «оіkоs» - үй-жай және «lоgos» - ілім деген сөзінен шыққан. Бұдан басқа мұнда белгілі аумақта тіршілік ететін ағзалар жиынтығы зерттеледі. Экология термині ең алғаш Эрнст Геккельдің «Ағзалардың жалпыға бірдей морфологиясы» (1866) жөнө «Әлем жаратылысының табиғи тарихы» (1868) еңбектерінен ғылымға енді. Экологияның міндеттері Экология жеке ағзалардың және олардың бірлестіктерінің арасындағы өзара әсерді, оларға тіршілік орта факторларының ықпалын оқытып үйретеді. Ағзаның құрылысы мен тіршілік әрекетіне, оның мінез-қылығына қоршаған ортаның әсерін зерттейді. Белгілі аумақта әр алуан ағзалар бірлестіктері арасындағы заңдылықтарды анықтайды. Пайда болудың тарихи кезеңдері Экология ғылыми пән ретінде XX ғасырда қалыптаса бастады, алайда арғы басталу тарихы швед биологы К. Линней (1707-1778) еңбектерінен, XVIII ғасырдан есептеледі. Ол түрге ғылыми атау берген кезде анықтаушы сөзі ретінде тіршілік ортасына байланысты орман, шалғын, егістік, тау, батпақ және т. б. сөздерді пайдаланды. Бұл К. Линнейдің ағзаны тіршілік ортасынан бөле қарамағанын көрсетеді. Франңуз биологы Жан Батист Ламарктың (1744-1829) еңбектерін ерекше атап өткен жөн. Ол еңбектерінде жануарлар мен есімдіктер эволюциясының ең маңызды себебінің бірі ретінде ең алғаш сыртқы факторлардың рөлін бөліп керсетті. Өсімдік және жануарлар ағзаларының өзара бірлестіктерін, коршаған тіршілік ортасын экологтар зерттейді. Нақтылы географиялық таралу аймағы (ареалы) ағзаларды зерттейтін жаңа ғылым - биогеографияны жасаушы, неміс ғалымы және жиһанкез А. Гумбольдт (1769-1859) экологияның дамуына үлкен үлес қосты. Экологиялық идеяны одан өрі қабылдауға ғылыми бірлестікті дайындауда Ч.Дарвиннің еңбектері, ең әуелі эволюцияның қозғаушы күші ретіндегі табиғи сұрыпталу теориясы көрнекті орын алды. Дарвин микроэволюция қозғаушысы болып табылатын табиғи сұрыпталуға қоршаған орта факторының шешуші рөлін ең алғаш көрсетті. Орыс биологы К. Ф. Рулье XIX ғасырдың ортасында қоршаған ортамен жануарлардың өзара арақатынасына арналған зоологияға бағыт беруді дәлелдеді. Экологияның дербес ғылым болып дамуы тек XX ғасырда басталды. Экология бөлімдері Экологияның негізгі бөлімдері - аутэкология, демоэкология және синэкология. Дереккөздер
Демоэкология

Демоэкология (грекше «demos» - халық) — популяцияның ортамен және популяцияның ішкі үдерістерімен тура және кері байланыстарын зерттейтін экология бөлімі. Дереккөздер pl:Ekologia populacyjna ru:Демэкология uk:Демекологія
Топырақта тіршілік ортасы

Топырақта тіршілік ортасы Топырақ тау жыныстары ыдыраған кезде алынған минералдық заттар қоспасынан, өсімдіктер мен жануарлардың ұсақ ағзалар қалдығының ыдырауы нәтижесінде пайда болған ағзалық заттардан құрылған құрлықтың үстіңгі қабаты болып саналады. Топырақтың үстіңгі қабаттарында әр түрлі ағзалар — өлген ағзалар қалдығын білдірушілер - саңырауқұлақ, бактерия, құрттар және басқалар өмір сүреді. Осы ағзалардың белсенді әрекетінен көптеген тіршілік иелерінің өмір сүруіне жарамды топырақтың құнарлы қабатын түзу қамтамасыз етіледі. Топырақ - температураның аздаған ауытқуы, орташа ылғалдық, оттегінің тапшылығы және көмірқышқыл газ концентрациясының жоғарылығы, үлкен тығыздығымен сипатталады. Топырақ құрамының шұрықтығынан газдардың және судың шұрыққа енуін қамтамасыз етіледі. Ал ол балдыр, саңырауқұлақ, карапайымдар, бактериялар, буынаяқтылар, ұлулар және басқа жөндіктер (омыртқасыздар) тәрізді топырақта өмір сүретін ағзаларға қолайлы жағдай жасайды. Топырақ ортасында тіршілік ететін ағзалар эдафобус (грекше «еdарһоs»- топырақ, «bіоs» - тіршілік). Дереккөздер
Барынша көп және ең аз шама

Барынша көп және ең аз шама дегеніміз - бұл тап сол ағзаның өлі де тіршілік әрекетін жалғастыру мүмкіндігі бар орта факторының барынша және аз мөлшерде әрекет ету шамасы. Дарақтардың немесе популяциялардың өмір сүруіне ең қолайлы факторлар әрекетінің қарқындылығы ең қолайлы немесе оңтайлы факторлар деп аталады. Дереккөздер
Жарықкезеңдік

Жарықкезеңдік немесе фотопериодизм (грекше «рһоіоs» - жарық, «регіосіоs» - айналым) — маусымдық өзгерістер және өсу мен даму үдерістеріне ағзаның жауабы. Ағзалардың көпшілігіне жарықтың тәуліктік ырғағы, яғни жарық (күн ұзақтығы) пен қараңғы (түннің ұзақтығы) арақатынасындағы тәулік кезеңдері тән қасиет. Ұзақ және қысқа күндік өсімдіктер Өсімдіктер жарық ұзақтығының тәуелділігі бойынша ұзақ күндік және қысқа күндік өсімдіктер болып бөлінеді. Ұзақ күндік өсімдік тәуліктің жарық кезі 20 және одан ұзақ сағатқа жететін үйектік (полярлық) шеңбері ауданында өседі. Мысалы, сары сояу (дурнишник) өсімдігі тәуліктің жарық кезі 21 сағатқа жеткенде ғана гүлдейді. Егер жарық кезінің ұзақтығы 21 сағаттан кем болса, онда бұл өсімдіктің үсікке тап болуы мүмкін. Солтүстік үйек шеңберінен аздап оңтүстікке қарай және оңтүстік үйек шеңберінен аздап солтүстікке қарай өсетін өсімдіктер қысқа күндік өсімдіктер (мысалы, күнбағыс, соя, бамбук, мақта, тары, жүгері және т.б.) болып табылады. Бұл өсімдіктер ұзақ күн жағдайында гүлдей алмайды және жарықты көп талап етпейді. Жануарлар мен жарықкезеңдік Жарықкезеңдікке тек өсімдіктер ғана емес, жануарлар да жауап береді. Мәселен, құстар мен ірі сүтқоректілерде жарық кезендігі маусымдық жылыстауға, күзгі және көктемгі түлеу, қысқы ұйқыға жатуға және басқа да факторларға байланысты болып келеді. Жарық кезеңінің реттелуінің жануарлардың маусымдық жыныс белсенділігі үшін едәуір маңызы бар және бұл олардың маусымдық қоректену қылығына да әсер етеді. Фотопериодизмнің әсерінен қоңыржай ендіктің жануарлары калориясы көбірек қорек іздей бастайды. Жарықкезеңдіктің адамдарға әсері Адамның жарық кезеңдігі маусымдық эмоциялы күйге әсер етеді. Мысалы, эмоциялы белсенділіктің көктемгі үдемелі қарқыны баршаға мәлім. Дереккөздер
Аппассионато

Аппассионато - музыкалық шығарманы орындау мәнері. Аппассионато арқылы музыкалық шығарманың, оның жеке бөлімдерінің мәні белгіленеді. Аппассионато кейде шығарманың еқпінін белгілейтін сөздерге қосыла айтылып (аллегро аппассионато), музыкалық шығарманың аты ретінде қолданылады (Л.В. Бетховеннің "Аппассионата" атты сонатасы), кейде шығарма атаның бір бөлімі ретінде айтылады (А.Вьетанның скрипка мен фортепьяно үшін жазған "Фантазия" аппассионатосы"). Дереккөздер
Апсида

Апсида (грек. hapses,hapsidos - еңсе) - 1) ғимараттың шығыңқы келген дөңгелекте бөлігі (сырт нобайы қырлы не тік бұрышты келеді). Апсиданың төбесі әдетте жарты қүмбезденіп жабылады; 2) Христиан ғибадатханаларында апсида - көбінесе үйдің күншығыс жағын ала салынатын құрбандық орны. Дереккөздер
Тұқымтоп

Тұқымтоп - дарақтардың жыныстық нәпсіге, ата-енелер: мен ұрпақтар арасындағы байланысқа, аумақтық ортақтыкка жөне ұрпаққа бірлесіп қамқорлық жасау қажеттігіне негізделген тұрақты бірлестігі. Көбею маусымынан соң тұқымтоптың айырылысуы да мүмкін. Сонымен бірге кейбір түрлерде, мысалы, аққуларда және қаздарда тұқымтоп маусымдык ұзақ жылыстау және қыстау кезінде де сақталып қалады. Сүтқоректілерде аналықтар мен олардың бір немесе екі буьшдарының ұрпақтарынан тұратын тұқымтоптық топ түзіледі. Дереккөздер
Тұрақты үйір

Тұрақты үйір (прайд) - арыстандар популяциясындағы дарақтардың тұрақты тобы. Жеке дарақтар, тұқымтоп жөне дарақтардың өзге топтары аумақты белгілеп, корғаудың сан алуан жолдарын пайдаланып, кеңістікте белсенді түрде бытырап орналасады. Дабыл (сигнал) жүйесі жануарлардың күйлеу кезінде жұбын табуға, өз аумағын коргауға, ұрпағының тірі калуын камтамасыз етуге мүмкіндік тугызады. Мөселен, қасқыр, арыстан және өзге жыртқыш жануарлар өз аумағын зәрімен белгілейді. Құстардың сайрауы да аумақты белгілеу жолы болып саналады. Дереккөздер
Пәтерлестік

Пәтерлестік (квартиранство). Ағзалардың кейбіреуіне өзге жануар түрінің денесі немесе солардың мекен орны (кұрылысы) баспана болады. Балық шабақтары ірі медузалар шатыршасының астына жасы- рынады. Құстардың үясында, кемірушілердің індерінде буынаяқтылар емір сүреді. Саңырауқұлақтар көбінесе өсімдіктерді тіршілік орнына пайдаланады, олар ағаш діңіне жабысып өседі. Саңырауқұлақтар иесінің шіріген ұлпасы жөне бөлінділері есебінен қоректенеді. Дереккөздер
Майра Шәкенқызы Айманова

Майра Шәкенқызы Айманова (15.5. 1936, Алматы- 29.3.1993, М.Айманова сонда) - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1984). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Айдабол бөлімінен шыққан. Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) вокалдық-хор факультетін бітірген (1963). Қазақ опера және балет театрының труппасына қабылданып, өмірінің соңына дейін еңбек етті. Осы театр сахнасында қазақ, орыс және шет ел композиторларының опералық спектакльдеріне қатысып, Жансұлу (С.Мұхамеджановтың "Айсүлуында"), Мыстан (Е.Рахмадиевтің "Алпамысында"), Наза (З.Г. Исмагиловтің "Құдашасында"), т.б. партияларды орындады. Оның концерттік-орындаушылық репертуарынан халық әндері елеулі орын алды. Айманова Қазақ академиялық опера және балет театры құрамында республика қалалары мен шет елдерде де өнер көрсетті. Дереккөздер
Күлшара Біләлқызы Айнағұлова

Күлшара Біләлқызы Айнағұлова (21.11.1948 ж.т., қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Лениногор қ.) - кинотанушы, сцеңарийші. 1971 ж. Мәскеу қаласындағы Кинематография институтын (проф. Н.П. Туманованың класы бойынша) бітірді. 1971 - 74 ж. "Жаңа фильм" жарнамалық кино бюллетені редакциясында редактор, 1974 - 87 ж. Әдебиет және онер интының театр, кино болімінде кіші ғыл. қызметкер, 1990 - 96 ж. КСРО кино қоры жанындағы Кинопрокат шығармашылық-өндірістік бірлестігі Қазақ болімшесінің төрағасы қызметін атқарған. 2001 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында оқытушы. Айнағұлова негізінен деректі кино мәселесімен, М.Бегалин, Ш.Айманов, т.б. кино қайраткерлері жайында зерттеуеңбектер, кино туралы көптеген мақалалар мен деректі фильм сценарийлерін жазды. Дереккөздер
Ескектұмсық

Ескектұмсық - бекіретәрізділер отрядының ескектұмсықтылар тұқымдасының тұщы су балығы. Миссисипи өзенімен Эри көлiн мекендейдi. Бекіретәрізділер арасында жалғыз планктонқоректі түр. Дене ұзындығы 2 м жетедi, салмағы - 75 кг. Денесінiң үштен бiрін ескекке ұқсаған тұмсығы құрайды. Уылдырық шашуды сәуiр - мамырда бастайды, су температурасы +14 ... +16 C жеткен кезде. Уылдырығын(82—290 мың уылдырықшадан турады) 5 метр тереңдiкте шашады. Солтүстік Американың балық шаруашылығында маңызды рөл ойнайды. Дереккөздер
Айранбай күмбезі

Айранбай күмбезі, Айранбайтам, Бескүмбез – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау ауданы, Алғабас ауылынан оңтүстікке қарай 35 км жерде, Сарыкеңгір өзенінің оң жағалауында орналасқан. Сипаты Күмбез шамамен 1870 жылы шикі кірпіштен қаланып, іші-сырты күйдірілген қышпен қапталған. Бескүмбезді мавзолейдің жобасы ерекше, айғыш тәрізді пішініне сәйкес төрт жарты сфералы күмбезбен жабылып, солардың үстіне үлкен күмбез орналасқан. Құрылыс өрнегі аса күрделі емес, айналдыра белдеу тартылған. Күмбездің жалпы аумағы 8,30x9,75 м, биіктігі 6 м. Алдыңғы жағы басқаларынан биік, еңселі. Кіретін есік адам бойынан биік, шығыңқы портикпен әшекейленген. Кірер бет маңдайшасында арабша жазуы бар. Айранбай күмбезі — республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізілген. Дереккөздер Сілтемелер * [https://archaeology.kz/mura?id=425 Айранбай (Бескүмбез) кесенесі] — Archaeology.kz сайтында
Рза Қунақова

Рза Қунақова (14.12.1937, Қордай ауданы, Шарбақты ауылы – 30.4.1995, Алматы) – ақын, Қазақстанға еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Еңбек жолын «Социалистік Қазақстан» газетінде бастап, «Қазақстан пионері» газеті мен «Мәдениет және тұрмыс», «Қазақстан әйелдері» журналында тілші, редактор, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болып еңбек етті. Қунақованың тұңғыш кітабы «Сурет» деген атпен 1963 жылы жарық көрген. Одан кейін «Жас жүректер» (1965), «Жәннәт жер» (1967), «Керімсал» (1971), «Ерке елік» (1973), «Кемпірқосақ» (1977), «Келеді көктем» (1979), «Аққулы жаз» (1982), «Менің достарым» (1983), «Қызыл жалау» (1985) сияқты өлең кітаптары жарияланған. Қунаваның қаламынан «Ол он жетіде еді» (1975) атты прозалық шығарма дүниеге келген. 2000 жылы «Сырымды айтам» атты бұрын жарияланбаған жырлары жеке кітап болып басылды. Қордай атындағы Ырғайты орта мектебіне Қунакова есімі берілген. Дереккөздер
Далалық таным

Далалық таным - көшпенділер дүниетанымына негізделген альтернативті білік. Далалық таным ерекшелігі, ол өзгеріске аз ұшыраған, мың жылдар бойы қабылданған құндылықтарды сол күйінде ұстанып келеді. Мысалы, парсы тілдес халықтарды алсақ, олар зороастризм, манихейлік, ислам арқылы өзінің рухани ділін өзгерткен халықтар. Ал көшпелілердің дүниетанымын-да осы діндердің элементтері бар да, ықпалы мардымсыз. Себебі көшпенділердің тіршілігі діни рәсімге, миф, аңыздарға негізделген. Ойдағы басты қағида "біз және өзгелер", қан тазалығына негізделген рулық қарым-қатынас. Дереккөздер
Акватинта

Акватинта ( - офорт, өрнек салу, бедерлеу және - боялған, өң берілген) - # полиграфияда колданылатын ойық әріпті қолмен әзірлеу тәсілі; # канифоль мен асфальт араласқан үгінді себілген металл тақтаны қышқылмен күйдіріп өңдеуге негізделген гравюра түрі. Акватинта сонымен қатар түрлі түсті баспада да колданылады. Бейне өңі мен түсін байыту максатында Акватинтаны кейде штрихты офортпен қоса пайдаланады. Дереккөздер
Тұрсынжан Шапай

Тұрсынжан Шапай Мұқанұлы (1.2.1957 жылы туған, Шығыс Түркістан)- әдебиет сыншысы, филолология ғылымның кандидаты (1994). 1979 жылы ҚазҰПУ-ды бітірген. Жетістіктер 1979 - 1984 жылдары Алматы облысы Нарынқол ауданы О.Жандосов атындағы орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі 1984 - 1985 жылдары Қазақ теледидары Әдеби драмалық хабарлар редакциясында 1985 - 1986 жылдары "Жазушы" баспасында редактор 1986 - 1988 жылдары "Жұлдыз" журналында әдеби қызметкер 1988 - 90 жылдары бөлім меңгерушісі 1990 - 1998 жылдары Әдебиет және өнер институттында, аға ғылыми қызметкер 1999 жылдан Абайтану бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. Шығармалар Ғылыми-зерттеу еңбектері қазіргі қазақ лирикасы, лирикалық тұлға және абайтану мәселелеріне арналған. Жүзден астам ғылыми, әдеби сын және публицистикалық мақалалардың авторы. Публицистикалық және көркем прозалық шығармалары республикалық баспасөзде жарияланып келеді. Марапаттар "Жалын" журналы Т.Айбергенов атындағы сыйлығы (1986), Қазақстан Ленин сыйлығы (1990), Қазақстан Жастар одағы сыйлығы (1990), Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығы (2000) иегері. Дереккөздер
Акротерий

Акротерий классикалық ордерлер үлгісінде салынған үй тобелерінің бұрыштары мен жиектеріне сән үшін қиюластырылған мүсіндер мен оюлы бейнелер. Акротерий (грек. akroterion — шың, фронтон)— қадым заман (антик) ғимараттары фронтонының орта түсы мен бұрыштарындағы мүсін немесе мүсіндеп жасалған ою-өрнекті әшекей. Дереккөздер
Болат Шарахымбай

Болат Шарахымбай (3.6.1960 жылы туған, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Қазығұрт) - ақын. Өмірбаяны * ҚазҰУ-ды бітірген. * 1985 - 1987 жылдары Алматыдағы №44 спорт мектебінде мұғалім * 1988 - 1990 жылдары республикалық "Өркен - Горизонт" газетінің Парламенттегі тілшісі, бөлім меңгерушісі * 1990 - 93 жылдары апталық "Ана тілі" басылымында тілші, бөлім редакторы * 1993 - 1996 жылдары "Қазақ тілі мен әдебиеті" журналында бөлім редакторы қызметтерін атқарған. * Қазір "Қазақ әдебиеті" газетінде бөлім редакторы болып қызмет істейді. Шығармалары * "Рухтың оралуы" (2003) атты жыр кітабы жарық көрді. Дереккөздер
Дандана

Дандана - дәстүрлі қазақ сәулет өнеріндегі құрылыс салу әдісі. Ғимарат қабырғасының, тепкішектердің жиектеріне кірпішті тігінен қойып, көлбеу бағыттал, қатарынан, біркелкі қалау. Ол ғимарат құрылыстың аяқталғанын көрсетеді. Дандана әсемдікпен қатар ғимараттың берік болуына да ықпал етеді. Дереккөздер
Шәкәрімұлы Зият

Шәкәрімұлы Зият (1908, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы - 1937, Шығыс Түркістан) - ақын, драматург. Қазақ поэзиясының ірі өкілі Шәкәрім Құдайбердіұлының баласы. 1931 жылы ел басына түскен қиыншылықта әке ақылымен жұртпен бірге Қытайға кетуге мәжбүр болған. 1934 жылы Шығыс Түркістандағы Сарысүмбе қаласында қысқа мерзімді оқытушылар курсын бітіреді де, Алтай аймағының оқу-ағарту бөлімінде қызмет етіп, ойын-сауы істерін ұйымдастырумен айналысады. 1935 жылы Үрімжі қаласындағы қазақ-кырғыз ағарту ұйымының ойын-сауық бөлімінің меңгерушісі және "Шыңжаң" газеті қазақ редакциясының әдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарған 1937 жылы Шыңсысай үстемдігі орнаған кезде жалған жаламен ұсталып хабар-ошарсыз кетеді. Шәкәрімұлы - Шығыс Түркістанда шығармалық жұмыспен қызу айналысып, таланттың әр қырынан көрінеді. "Аюбай үкірдай" деген атпен Алтай аймағында алғаш рет пьеса жазып, ол туындысы Сарысүмбе қаласында сахнада қойылды. Пьесада құлқынын көздейтін надан байлардың дөрекі қылықтары, ел-жұртқа жасаған зорлық-зомбылықтары әшкереленеді. Ғылым-білімге үндеген, ескі мен жаңаның тартысы жайлы "Шал мен баланың айтысы" атты пьесаның 1935 жылы сахналық қойылымы болды. Бұдан басқа режиссер ретінде "Қалқаман-Мамыр", "Қарагөз", "Жалбыр" пьесаларын сахнаға шығарды. Абай, Шәкәрім шығармаларын халық арасына кеңінен насихаттады. "Шәкәрімнің қайғылы өліміне байланысты арнауы" (1932), "Қоңыр aт" (1935) туындыларының авторы. Шығыс Түркістанда Алтай аймағының органы ретінде шыққан "Алтай газетіне" арнауын шығарған (1936). Дереккөздер
Аркатура

Аркатура - ғимараттың сырт беттеріне немесе бөлмейін ішкі қабырғаларын сән үшін орнатылған жасанды аркалар (аралықтар). Әдетте аркатура қабырға бетіне қиюластырыла жапсырылады, кейде ол таяныш бағаналарымен тұтасып фриздіқ түр де беріп тұрады. Дереккөздер
Ақан Сері - Ақтоқты

"Ақан Сері - Ақтоқты" - # трагедия (пьеса авт. Ғ.Мүсірепов, спектакль реж. М.Гольдблат, суретшісі Э.Чарномский). Премьерасы Қазақ академиялық драма театрында 10.3.1942 ж. қойылды. Спектакль кезінде қазақ сахна өнеріндегі биік белес болып бағаланды. Ақан ролін Ш.Айманов, Ақтоқты - Ш.Жандарбекова, Науан хазірет - Қ.Бадыров, Жалмұқан - Е.Өмірзақов, Қоңқай - С.Қожамқұлов, Мылқау балуанды - Қ.Қуаныінбаев ойнады. Бостандық пен әділет, махаббат пен өнер еркіндігі үшін күресті суреттейтін "Ақан Сері - Ақтоқты" трагедиясы 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде көрсету үшін "Ақын трагедиясы" деген атпен қайта қойылды. Бірақ 1942 жылғыдан айырмашылығы аз. "Ақан Сері - Ақтоқты" пьесасы әр жылдары астаналық, облыстық, халық театрларының сахналарында сан мәрте қайталанып қойылды. # опера (авт. С.Мүхамеджанов, либретто авт. Ғ.Мүсірепов, реж. Б.Омаров, дирижері В.Рутгер, суретшісі Г.Ысмайлова). Премьерасы 23.1.1982 ж. Қазақтың академиялық опера және балет театрында өтті. Алғашқы спектакльде басты партияларды Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Х.Қалиламбековамен К.Мыржықбаев орындады. Операның өн бойынан халықтық ән өнері мен кәсіпқой шығармашылықтың терең астасып жатқанын аңғару қиын емес. Мұнда хордың өзіндік орны бар. Халықтық муз. дәстүрінің айшықты беттерін толықтыратын бүл опера комп. Мұхамеджановтың классик. еңбегі. * Ақан-сері—Ақтоты (трагедия) * Ақан-сері — Ақтоты операсы Дереккөздер
Аркбутан

Аркбутан - қүмбездердің тік түсетін қысымын контрфорс тіреу-жар арқылы ұстап тұратын, ғимараттың негізгі көлемінен тыс орналасқан имектеу тас қақпа. Тіреу-жар жүйесі готикалық архитектураның діни қүрылыстарында кеңінен қолданылды. Аркбутанды қолдану ғибадатхана иініндегі тіреулерді азайтуға, кеңістікті молайта түсуғе, терезе ойықтарын үлкейтуғе мүмкіндіктер берді. Дереккөздер
Рахымбай Құлбаев

Рахымбай Құлбаев (1905, Жамбыл облысы Мерке ауданы – 1943) – ақын, журналист. КСРО Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1937), Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының Қарағанды облысы өкілі (1937 – 40), аудандық газеттің редакторы (1940), 1932 – 34 жылдары Батыс Қазақстан, Түркістан облысында партия-кеңес қызметінде болған. Суырып салма ақындығымен танылды. Соғыстың алғашқы жылдарында майданда саяси жетекші болып, жауынгерлер арасында үгіт-насихат жұмысын жүргізді. Ақын есімі алғаш “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газетінде “Қалың мал” (1927), “Тілші” газетінде “Егін ек” (1928) өлеңдері арқылы танылды. Мұнан өзге ол әңгіме, очерк, фельетон, әдеби зерттеулер, “Азамат”, “Құлын”, “Түлкі қалай қу атанды?” атты дастандар жазған. Дереккөздер
Арқалық ескерткіштер кешені

Арқалық ескерткіштер кешені - қазіргі Қостанай облысының Арқалық қаласындағы архитектуралық-мүсіндік ескерткіштер тобы. 1973 жылы қаладағы тарихи-өлкетану мұражайы маңындағы алаңда бой көтерді. Авторлары: сәулетші Т.Жұмағалиев, мүсінші Б.Беликов, И.Катафатич. Ескерткіштер тобы құрамына тарихи тұлғалар құлпытастары (А.Иманов, Ә.Жангелдин) және экскаватор ожауы мен боксит кентасы кіреді. Құлпытастар аум. 2,2x0,4 м, биіктігі 5,25 м екі тас тақтадан тұрады, барельефтері қоладан құйылған. Темірден жасалған экскаватор ожауы және боксит кентасы Торғай өлкесінің табиғат байлығын бейнелейді. Дереккөздер
Дарбаза (қақпа)

Дарбаза - қалайық қамал-қорғанның, үй-жайдың, мекеме ауласының, қораның, т.б. екі жаққа ашылатын үлкен қақпасы; кең, биік жарма есік. Оның екі жағында күзет тұратын биік мұнаралар немесе белгілі бір қашықтықта жай ғана жақтаулар орнатылуы мүмкін. Дарбазаға салтанатты сипат, көрік беру үшін оның маңдайшасымен жақтаулары, қасбеті әр түрлі ою-әрнектермен безендіріліп, әшекейленеді. Ал ішкі жағында дарбазаны бекіту үшін көлденең сырық (бөрене) қойылады, әйтпесе арнаулы құлып, ілгіш, кілт салынады. Дереккөздер
Шаншар журналы

Шаншар- сатиралық журналы Түркістан Компартиясы ОК-нің органы - "Ақ жол" газетінің жанын 1925 жылында Ташкентте шыққан. Жалғыз нөмірі ғана шыққан. Журнал сатираларында жеңіл шенеу, нысанасын дәл баспау, нанымсыз әрекеттерді сөз ету жайттары да байқалады. Дегенмен "Шаншар" қазақ сатира тарихында тұңғыш сықақ журнал болды. Дереккөздер
Нұтфолла Шәкенов

Нұтфолла Шәкенов (10.11.1928, Павлодар облысы, Ақсу ауданы, Хамзин атындағы aуылы -11.6.1983, Алматы) - ақын. Арғын тайпасының Бәсентиін руы Бөрі бөлімінен шыққан. ҚазҰУ-ды бітірген (1948). 1944 - 48 жылдары республикалық "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде әдеби қызметкер, "Пионер" (қазіргі "Ақжелкен") журналының бөлім меңгерушісі, 1948 - 1949 жылдары Қызылорда педагогикалық институтында (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы, 1949 - 1955 жылдары қазақ радиосы әдеби-драмалық хабарлар редакциясының бас редакторы, "Қазақстан пионері" (қазіргі "Ұлан" ) газетінің жауапты хатшысы, 1966 - 1968 жылдары Қазақстан жазушылар одағы жанындағы әдебиетті насихаттау бюросының директоры, 1970 - 81 жылдары Қазақстан жазушылар одағының әдеби кеңесшісі болды. Шығармашылық Алғашқы "Біздің жыр" атты өлеңдер жинағы 1949 жылы жарық көрді. "Жүрек сөзі"(1953), "Орамал" (1956), "Шаттық желі" (ән текстері; 1958), "Айгүл" (1961), "Сақина" (1971), "Жүз ән" (ән текстері; 1973), "Бел-белес" (таңдамалы; 1975), "Белеңдер" (1979), "Жан сәуле" (1984) т.б. 30-ға тарта өлеңдер мен поэмалар жинағы бар. Шәкенов қаламынан 100-ден аса ән мәтіндері туды. Жетістіктері Қазақстан Жоғары Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Сайын Иманбайұлы Дарбасов

Сайын Иманбайұлы Дарбасов - (15.9.1930, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы - 8.8.1995, Алматы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1989). Мәскеу қаласындағы театр өнері институтыты жанындағы қазақ студиясын бітірген (1954). 1954-58 және 1968 жылдан Қазақ академиялық драма театрының құрамында актер, 1958 - 64 жылдары Қазақ балалар мен жасөспірімдер театры директорының орынбасары, 1972 -74 жылдары Торғай музыкалық драма театрының, 1974 - 76 жылдары Алматы қаласындағы "Арман" кинотеатрының, 1976 - 91 жылдары Қазақ қуыршақ театрының және Қазақстан композиторлар одағындағыМузыкалық қордың директоры болды. Театр спектакльдерінде (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш – Баян Сұлуында" Қозының, т.б.) және фильмдерде ("Ботагөзде", 1957) ойнаған. Дереккөздер
Дар ойыны

Дар ойыны - керілген арқан үстінде көрсетілетін ойын-сауықтың Орта Азиядағы атауы. Дар ойыны 15 ғасырда Батыс Еуропада жәрмеңке сай-қымазақтарының сауығы ретінде пайда болды. Дар ойыны Ресейде 18 ғасырдада тарай бастады. 19 ғасырда қазақ даласында дар ойынының кейбір элементтері үлкен жәрмеңкелерде көрсетіле бастады. Ойынға қатысушыларды даршы деп атайды. Олар ұлттық мейрамдар мен маусымдық жәрмеңкелерде көпшілікке ойын-сауық көрсеткен. Даршы өнері ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырған. Ол аса ептілік пен жүректілікті және үздіксіз жаттығу мен машықтануды талап еткен. Даршылардың ойын көрсететін негізгі құралы - ұзын әрі жеңіл екі бөрене, сырық пен арқан болған. Кейде арқан орнына сым қолданған. Ойын түрі 30-ға дейін жетті. Даршылық өнер, әсіресе, Ферғана Бұхара, Қоқанда кең өріс алды. Кеңес заманында цирк өнерінің құрамдас саласы ретінде дар ойыны қайта туып, дамыды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Даршы
Бибі Сәрсенбайқызы Артықова

Бибі Сәрсенбайқызы Артықова (3.5.1916, қазіргі Алматы облысы Ұзынағаш ауылы - 31.5.1964, Алматы) - әнші, Қазақстанның еңбегі сіңген артисі (1938). Алматыдағы Қазақ академиялық опера және балет театрының сахнасында Жібек, Қадиша, Тана (Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібек", "Жалбыр", "Ер Тарғын" операларында) партияларын орындады. Сонымен қатар, халық әндерін жұртшылыққа кеңінен насихаттады. Дереккөздер
Серік Шәкібаев

Шәкібаев Серік (27.9.1926, Павлодар қаласы - 1999) - жазушы. 2-дүние жүзі соғысқа қатысып, отыз екі жыл бойы мемлекеттік қауіпсіздік органдарында қызмет істеген. ҚазҰПУ-ды бітірген. 1960 - 75 жылдары Қостанай қалалық партия комитетінің мүшесі, халық депутаттары қалалық кеңесінің депутаты болып сайланды. 1983 жылдан бастап Қазақстан жазушылар одағының Қостанай облысындағы әдеби кеңесшісі болды. Жетістіктері 'Көптеген медальдармен, Қазақстан Жоғары Кеңесінің грамотасымен марапатталған. Шығармалары Үлкен Түркістанның күйреуі. Роман. 1968; Падение большого Туркестана. Роман. 1972; Чоң Туркестанның қирашы. Роман. 1976; Чрезвычайная комиссия. Книга-поиск.1978; Көтеріліс. Роман. 1984. Дереккөздер
Атқарушы билік органдары

Атқарушы билік органдары — қоғам мен мемлекеттің әкімшілік-саяси, әлеуметтік-мәдени, шаруашылық және қызметтің салааралық аяларындағы міндеттерді шешу мақсатында атқарушы және әкімдік қызметті жүзеге асыратын біртұтас құрылымдық жағынан қалыптасқан дербес әлеуметтік құрылым. Олардың әкімшілік-құқықтық мәртебесі — атқарушы билік органдары қызметінің жүйелі түрде заңға тәуелділігімен сипатталады, яғни атқарушы билік органдары басқару қызметін заң негізінде және заңды орындау мақсатында жүзеге асырады. Атқарушы билік органдарының өз құзыреті шегінде құқықтың актілер шығаруға (мысалы, қаулылар, өкімдер, бұйрықтар және басқалары) қақы бар және олардың орындалуын қамтамасыз етеді. Атқарушы билік органдарының қолында мемлекеттік - биліктік өкілеттіктердің болуы оларды қолында мұндай өкілеттігі жоқ ұйымдардан ерекшелеп тұрады (мысалы, мемлекеттік кәсіпорындары мен мекемелерінен, түрлі мемлекеттік емес құрылымдардан). Дереккөздер
Даршы

Даршы - керілген арқан бойымен жүріп, әр түрлі акробатикалық жаттығулар жасайтын өнерпаз; цирк артисі. Арқан үстінде тепе-теңдік сақтау үшін даршы қолына екі жақ басы салмақты, ұзын сырық ұстайды. Қазіргі цирк өнерінде даршылар кендір, болат сым арқанды пайдаланады. Дереккөздер