Шопан ата мешіті

Шопан ата мешіті мен кешен – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген тарихи-кешенді ескерткіш. Орналасқан жері Маңғыстау облысы Қарақия ауданы, Сенек ауылынан солтүстікке қарай 25 км жерде. Зерттелуі Жер асты кешенін 1951-1952 жылдары М.М. Меңдіқұлов басқарған Сәулет өнері үлгілерін зерттеу экспедициясы және 1977-1978 жылдары Қаз КСр-і Мәдениет министрлігі тарапынан ұйымдастырылған экспедиция, 1982 жылы Ескерткіштерді қорғау қоғамы тарапынан С.Е. Əжіғали басқарған жасақ, одан соң 2004 жылы Маңғыстау МТМҚ ММ тарапын зерттеулер жүргізілген. Кешен сипаты Жерасты мешіті Маңғыстаудың оңтүстік өңірінде, бағзы Хорезм керуен жолы бойында орналасқан кешен. Құрылымына қарағанда солтүстік-шығысқа қарай қараған сай тұйығы төрінен қашалған үлкен бөлме мен оң жағындағы шағын бөлме түрінде салынған, едені биік. Сол жақ қабырға астынан қабір қою үшін арнайы қуыс үңгілген. Төрден сай үстіне қарай шығар есік бар. Есіктің алдында беті шымылдықпен перделенген қабірхана бар. Аңыз бойынша, оған Шопан-атаның қызы жерленген. Мешіт үсті тастақты жүлге кейпінде. Жүлге бойынан су ағарлар жасалып, олардың тоғысқан жеріне сиымдылығы 10-15 текше метрлік су жиналар ойықтар қазылған. Осында жиналған су мешіт тұрғындарын жыл бойы сумен қамтып тұрған. Мешіттің төменгі жағында да құдық бар. Мешітке кіреберісте сол жақ қапталда жар бетінен 4 шаршы етіп қашалған бөлмелер орналасқан. Олардың алдында тұт ағашы егілген. Мешіт қабырғаларында айтарлықтай айшықты нақыштар жоқ. Ел аузындағы аңызы бойынша мешіттің салыну кезеңін Оғыз тайпалары Маңғыстауға келе бастаған тұсын меңзейді. Мешіт сипаты Шопан-ата жерасты мешіті – мұсылман баласы үшін Маңғыстау өлкесіндегі Түйесу құмының оңтүстігінде, жарты аралдың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Қызылсу аталатын жердегі Қызылсай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 42 км жерде орналасқан бірден-бір киелі орын. Мешіттің орталық тұсы тік бұрышты өлшемі 7,1×5,1 м болатын кең бөлме түріндегі, қонақ күтуге жайлы етіп салынған "ханака". Орталық үлкен бөлменің оңтүстік-батыс бұрышы жағындағы жайлы баспалдақ қазіргі күнде жалпақ пандусқа айналған. Бұл жол жоғары қарай жалбарынып, сыйынуға және 2 қабірханалық бөлмеге қарай апарады. Сыйыну бөлмесінің дөңгеленген батыс жақ қабырғасы бұзылуы себепті оның бір кездері тұтас жабық күйінде, әлде мүлдем ашық болғандығын анықтау қиын. Ел аузындағы әңгіме бойынша Шопан-атаның өзі жерленген қабір бөлмесі жартасты қабақты айтарлықтай ауқымда үңги келіп, шағын болса да күмбезді бөлме сияқты. Бұрынырақ бүтін болған, алайда қазір құлап қалған дәліз арқылы мешіттің солтүстік-батыс бұрышында орналасқан екінші жерлеу бөлмесіне, Шопан-атаның қызы қойылған орынға баруға болады. Мұнда басты ортаңғы үлкен бөлменің қапталдық оңтүстік және батыс жақтағы қабырғалардың ұзына бойы зиярат етушілерге, осында келушілерге арналып кең етіп 2 бөлме шауып жасалған. Солтүстік қабырға бойымен ыдыс-аяқтар – қазан, самаурын, шайнек, құмғандар мен өзге де тұрмыстық бұйымдар қойылған. Мұндағы бөлмелердің іші күндізгі уақытта, бөлме төбесінің орта тұсынан ауыңқырай орналасқан, диаметрі 1,2 м болатын төбедегі ойық арқылы ішке жарық түсетіндей етіп жасалған. Жарық түсер осы ойық аузына қарай таяу қойылған сырық ағашқа, таспа тәрізді етіп жыртылған шүберектер мен арқардың мүйіздері байланған және сырықтың бір басы 1 м астам сыртқа шығып тұр. Осы сырық ағаш тұрған жер ең киелі орын саналады. Орталық үлкен бөлменің шығыс жағына жанаса, есік қуысымен кіріп-шығар терезелі мешіт бөлмесі орналасқан. Жел мен жауын-шашын әсерінен мешіттің солтүстік қабырғасы мүжіліп бұзыла бастағанын байқауға болады. Кешендегі жарқабақтық қабырғаның барлық тұсынан да, оның дөрекі шауып жасалғандығын және әлдебір әшекейлік элементті байқай қою да мүмкін емес, дегенмен, осы жағдайдың өзі тақуалыққа сай келіп, дәруіштердің сұранысына орай, Шопан-атаға да лайық болып тұрғандай. Байқалып тұрғанындай, кейінірек тұрғызылған құрылыс ол – өз алдына кірер есігі бар құрлыс мешіт болған және ол біріншісінің шығыс жағына қарай салынған. Оның құлшылық етер үлкен бөлмесі де қиғаштала орналасқан. Михрабы оңтүстікке қарай бағытталған. Ал солтүстікке бағытталған мешіттің есігі, қабірхана жағына қарай, жаздыгүнгі аптап ыстықта көлеңкесімен қосып саясын берер жайқала өскен қасиетті тұт ағашы жанында. Мешіттің кіреберісінен сәл төменірек тұщы су құдығы бар. Одан әрі шығысқа қарай жағалау бойымен жарқабақтан тағы да бірнеше жерлеуге арналған қабірхана үңги қашап жасалған. Бұл жерасты кешені ғасырлар бойы Маңғыстаулық көшпелі елдің зиярат орны болған. Шопан-ата зираты ең бір көлемді, бәлкім Маңғыстаудағы ең байырғы кешен болуы да мүмкін. Зиратқа барар жолмен қатар кейінгі силикатты кесектен қалап тұрғызылған молалы қорым ескерткіштері кешеннің шығыс жағында, ал оңтүстік-батыс бөлігінде X-XIII ғасырларда осы өңірді кезектесе отырып жайлаған байырғы бәлкім оғыз, кейінірек қыпшақ тайпаларымен тұрғызылған қабірүсті ескерткіштер орналасқан. Бұл қатарда тұрпайы көрінетін болса да, тас қоршаулар мен күмбезі жоқ кесене – сағанатамдар мен сынтастар – құлпытас пен қойтастар басымдық алады. Дереккөздер