kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Саналбай Сабырбайұлы Тасболатов

Тасболатов Саналбай Сабырбайұлы (1943, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 2006, Ақтау қаласы) – педагог. Гурьев педогигалық институтын бітірген (1968). 1968 – 1975 жылдары Ералиев, Сенек орта мектептерде, мұғалім, 1975 – 1978 жылдары Теңге кентіндегі №5 орта мектепте директор, 1978 – 1991 жылдары Жаңаөзен қаласының №1 орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, 1991 – 1994 жылдары Жаңаөзен қалалық білім беру бөлімінде мектеп инспекторы, 1994 – 2001 жылдары Маңғыстау облысы білім басқармасында бөлім жетекшісі, басқарма бастығының орынбасары, 2001 – 2003 жылдары облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтының кабинет меңгерушісі болды. 2003 жылдан өмірінің соңына дейін Ақтау қалалық білім беру бөлімінде орта білім беру жөніндегі бөлім бастығы қызметін атқарды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1987) белгісінің иегері. Дереккөздер
Верньер

Верньер - біркелкі шкаладағы бөліктер үлесін, мысалы, теодолит лимбіндегі немесе қашықтық өлшеуіш рейкасындағы бөліктер үлесін өлшеуге арналған есептеу шкаласы. Верньерді жасау үшін лимбтің бөліктері бар доғасы n+1 бөлікке бөлінеді. Өлшеу кезінде лимб штрихы мен Верньердің бастапқы бөліктері арасындағы болған лимбтің бөліктер бөлшегі, верньер доғасының кейбір штрихы лимбтің кейбір штрихының бағытымен дәл келеді. Дереккөздер
Вадтар

Вадтар - Араб түбегі мен Солтүстік Африканың шөлдеріндегі көбінесе тік беткейлі келетін, кейде ұзындығы жүздеген км-ге дейін баратын және тек күшті нөсер жаңбырдан кейін ғана суға толатын, әдетте, ағынсыз ойыстарға келіп бітетін құрғақ эрозиялық аңғарлар. Көптеген вадтар қазіргіге қарағанда ылғалдылау климат жағдайында түзілген вадтар бөлігінің конструкциялық шамасы мынаған тең(формула болуы керек). Лимб бөлігінің өлшенетін үлесінің бұрыштық шамасы мынаған тең болады: (Формула болуы керек) Дереккөздер
Тарихи геологиялық талдау

Тарихи геологиялық талдау - Белгілі бір аймақ өңірінде нақтылы уакыт аралығында түзіліп үлгерген тау жыныстарының калыптасу ретін кадағалау нәтижесінде сол аймақтың геологиялық даму заңдылығын анықтайтын тәсілдер жиынтығы. Дереккөздер
Сонабай жер асты мешіті

Сонабай жер асты мешіті және қорым (VIII-XX ғғ.) – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген діни сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Маңғыстау ауданы, Үштаған ауылынан шығысқа қарай 7 км қашықтықта орналасқан. Мешіт сипаты Мешіт әктасты мүйістен ойып қашалған; бір-біріне жалғасқан кең үш бөлмеден тұрады. Мешіттің оңтүстік-шығысында кіреберіс есігі, ал оңтүстік-батысындағы ойығы шығатын есігі саналған. Мешіттің жалпы биіктігі 4,7 м, бөлмелерінің ұзындығы 6 м-ге дейін, ені 2,6 м, орташа биіктігі 2,5 м; кіреберіс бөлменің батыс жақ қабырғасында адам сиятындай қуыс ойылып жасалған және оның жиегіне ою-өрнектер қашалып түсірілген, төбесінде жарық түсетін ойық сақталған. Сонабайдың (XIX ғасырда өмір сүргендігі) көріпкелдігі, кісі емдегені туралы мәліметтер бар. Облыс әкімінің 2005 жылғы ғ35 қаулысымен жер асты мешіті жергілікті дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған. Қорым сипаты Қорымда 100 шақты жерлеу орны бар. Аумағы 2 га қорымның ежелгі жағында 1 күмбезтам, 3 сағанатам және кіші пішінді нысандар орналасқан. Қойтаспен құлпытас композициялары жиі кездеседі. Құлпытаспен қойтастарда эпиграфика, тұрмыс құралдары, аяқ-киім, ыдыс-аяқ бейнелері бар. Аз өңделген тастардан жасалған тас қоршаулар және өңделген тақта-тас етіп жасалған сандықтастар сақталған. Нысандарда жануарлардың және адай руының таңбалары бейнелеулері көп. Олардың ішінен тіркеуге 23 нысан алынды. Қорым көлемі – 0,8 га. Дереккөздер
Авиациялық қалқалау

Авиациялық қалқалау қарсыластың әскерлерге және тыл объектілеріне әуеден шабуылдауына және оларды әуеден барлауына жол бермеу мақсатымен жойғыш авиация орындайтын маңызды тапсырмалардың бірі. Сонымен бірге авиациялық қалқалау авиацияның басқа түрлерінің бөлімдерін қорғау үшін де жүргізіледі. Авиациялық қалқалау ӘШҚҚтың зениттік құратдарының топтарымен бірлікте атқарылады. Ұлы Отан соғысында авиациялық қалқалауды ұйымдастырушы жойғыш авиация әуедегі кезекшілік немесе аэродромдағы кезекшілік жұмыстарын да атқарған. Дереккөздер
Вертикаль бұрыш

Вертикаль бұрыш - вертикаль жазықтықта жатқан бұрыш. Геодезия және астрономия практикасында, әдетте, қарапайым бағыт пен горизонталь жазықтық немесе тік сызық арасындағы вертикаль бұрыш өлшенеді. Горизонталь жазықтықпен арасындағы бұрыш еңістік бұрышы, ал қарау бағыты мен тік сызық арасындағы бұрыш зениттік қашықтық деп аталады. Еңістік бұрышты горизонт жазықтығынан жоғары қарай — 0°-тан + 90"-қа дейін төмен карай — 0°-тан — 90"- қа дейін есептейді. Зениттік қашықтық барлық уақытта оң, сондықтан оны зенит бағытынан есептейді. Зенит қашықтығы мен еңістік бұрышының алгебралық қосындысы 90"-қа тең болады. Вертикаль бұрыштарды өлшеу Вертикаль дөңгелектің көмегімен вертикаль немесе көлбеу бұрыштарды өлшеу әдісі. Вертикаль бұрыштарды өлшеу қолайлы болу үшін вертикаль дөңгелекте дүрбінің коздеу өсі горизонталь бағытта және ондағы деңгей үлбіреуігі нөл-пунктте тұрғанда вертикаль дөңгелектен алыңған есеп 0°00'00° болуы керек. Шынына келгенде есеп нөлге тең болмай шығады. Сондықтан вертикаль дөңгелекте нөлдің орны (НО) деп аталатын мондік шама болады. Нөлдің орны вертикаль дөңгелек лимбі бөліктерінің белгіленуіне байланысты әр теодолитте әр түрлі формулалармен анықталады. Дереккөздер
Құдайберген Қоңыров

Құдайберген Қоңыров (1942 жылы туған, Қарақалпақ АКСР-і, Хожелі ауданы,Әмудария ауылы ) – механизатор. *Хожелі қаласында механизаторлар курсын бітірген (1961). *1965 – 1974 жылдары «Әмудария» кеңшарында механизатор *1974 жылдан «Сам» кеңшарында трактор жүргізушісі болып жұмыс жасаған *«Құр-мет белгісі» (1980) орденімен, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1975) медалімен марапатталған, «Чемпион механизатор» (1977) атанған. Дереккөздер
Литологиялық-формациялық талдау

Литологиялық-формациялық талдау - Континент дамуының әрбір сатысы шөгінді тау жыныстары кемелдену дәрежесінің тек өзіне ғана тән ерекшеліктерімен сипатталады деген ұғымды негізге ала отырып, сол жыныстардың кат - қабаттарын зерттеу тәсілдерінің жиынтығы. Дереккөздер
Тасболат мұнай-газ конденсат кен орны

Тасболат мұнай-газ конденсат кен орны — Оңтүстік Маңғыстау ойысы, Өзен-Жетібай антиклиналдық белдемінде, Ақтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 90 км жерде Қарақия ауданында орналасқан. 1965 жылы шағылған толқындар әдісімен сейсмобарлау кезінде ашылған. 1982 жылдан игеріліп келеді. Геологиялық құрылымы Құрылымы бойынша брахиантиклинальдық қатпарда жатыр. Триастың шөгінді карбонатты-терригендік тау жыныстарынан құралған (әктастар, доломиттер, құмтастар, аргиллиттер) қат-қабатта үш кен шоғыры анықталған. Мұнай мен газ юра кезеңінің құм-алевролит және саз-аргиллит тау жыныстарынан құралған қатқабатында орналасқан. Осы қатқабаттың 9 горизонтында 14 кен шоғыры анықталған. Олардың көпшілігі газды, екеуі мұнай, екеуі газ-мұнай конденсатты, біреуі газ конденсатты кен орындары. Жатыс сипаты Тұтқышының сипаты жағынан шоғырлардың көпшілігі қойнауқаттық, күмбездік. Газды бөлігінің биіктігі 207 м, мұнайлы бөлігінде 47 м. Бір-бірінен қалыңдығы 3 – 30 м-дей сазды қабаттармен бөлінген жеке горизонттардың қалыңдығы 6 – 17 м-ден 51 – 66 м-ге дейін жетеді. Құнарлы горизонттардағы тау жыныстарының кеуектілігі 14 – 20,2%, газ бен мұнайға қаныққандығы 54 – 68%, өткізгіштігі 18,3 – 95,2 миллидарси. Құрамы Мұнайының тығыздығы 835 – 851 кг/м 3 , күкірті 0,10 – 0,14%, парафині 12,7 – 36,7%, шайыры 1,83 – 11,8%, қату t 21 – 36°С, 300°С-та бөлінетін мөлдір фракциялардың мөлшері 17 – 63%. Газының тығыздығы 593 – 709 кг/м 3 , құрамы (%-бен): метан 75,2 – 93,4, этан 3,7 – 12,5, пропан 0,26 – 5,2, ауыр көмірсутектер 0,5 – 2,5, азот 0,04 – 11,3. Конденсатының тығыздығы 734 – 780 кг/м 3 , қаныққан көмірсутектер мөлшері 69,4 – 77,2%. Қоры жөнінен орташа кен орнына жатады. Дереккөздер
Влей

Влей — Оңтүстік Африкадағы борпылдақ шөгінділер бетінде түзілген, дөңгелек немесе сопақша ойыстар. Көлденеңі бірнеше м-ден бірнеше км-ге дейін жетеді. Грунт сулары жер бетіне жақын жатуына байланысты өсімдіктері қалың өседі де, айналасындагы шөлді және шөлейтті аумақтардан бөлектеніп тұрады. Жазғы жаңбырлар кезінде влейде таяз сулы көлдер мен батпақтар пайда болады. Дереккөздер
Бояу (етістік)

Бояу — тоқымаға, былғарыға, теріге, қағазға қолдану кезінде төзімді болатындай тұрақты түс беру процесі. Басытқылап бояу Боялатын материалды алдын ала басытқылап бояу. Жоғары температуралық бояу Қаныққан бу атмосферасында қысыммен тоқыма материалдарды бояу. Полихроматтық бояу Tоқыма кездемелердің бетіне өрнекті түс түрлерін салу әдісі; қозғалып келе жатқан кездемеге бояғыш ерітінділердің жіңішке ағынын шашыратуға негізделген. Дереккөздер
Итермелегіш

Итермелегіш (Проталкиватель) — сым суырғыштың көзінен құбыр, шыбықша сияқты бұйымдарды, немесе олардың ұшын, күштеп итере өткізуге арналған, қысқыш құралы бар арбаша түріндегі, сымсуыр орнақтың бір бөлігі. Дереккөздер
Воклюздер

Воклюздер (Оңтүстік-шығыс Франциядағы Рона өзенінің алабындағы Воклюз — Уаисіизе бұлағының атауынан шыққан) - су дебиті үлкен, бірак күрт өзгеріп тұратын және аз сулы жылдардың өзінде ағыны сарқылмайтын карстық атыраптардағы бұлақтар типі. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар Ұйымының атаулы күндері

*2 ақпан - Дүниежүзілік сулы-батпақты алқаптар күні; *1 наурыз - Дүниежүзілік азаматтық қорғану күні; *22 наурыз - Дүниежүзілік су күні; *23 наурыз - Дүниежүзілік метеорологтар күні; *1 сәуір - Халықаралық құстар күні; *7 сәуір - Дүниежүзілік денсаулық сақтау күні; *22 сәуір - Халықаралық жер күні; *3 мамыр - Күн күні; *5 маусым - Дүниежүзілік қоршаған ортаны қорғау күні; *17 маусым - Дүниежүзілік шөлейттену және күрғақшылықпен күрес күні; *26 маусым - Халықаралық нашақорлықпен күресу күні; *6 тамыз - Дүниежүзілік ядролық қаруға қарсы күні; *15 қыркүйек - Халықаралық бейбітшілік күні; *16 қыркүйек - Дүниежүзілік жануарларды қорғау күні. Дереккөздер
Авиациялық қозғалтқыштар

Авиациялық қозғалтқыштар — ұшу аппараттарында орнатылатын, олардың ұшуына қажетті тарту күшін туғызушы құрал. Тәсіліне қарай авиациялық қозғалтқыштар реактивтік, қалақты, аралас немесе жиынтықты болып 3 топқа бөлінеді. Реактивтік авиациялық қозғалтқыштар әуе-реактивтік қозғалтқыштар (отынның жануы үшін атмосфералық ауа, оттек қолданылады), ракеталық қозғалтқыштар (ұшу аппаратының өзі тасымалдайтын тотықтырғыш қолданылады) болып бөлінеді. Ауа қалағының тарту күшін тудыратын калақты авиациялық қозғалтқыштар қатарына әр түрлі поршеньдік қозғалтқыштар жатады. Аралас немесе жиынтықты авиациялық қозғалтқыштардың негізгі түрлері: трубалық алақты қозғалтқыштар мен екі контурлы турбореактивтік қозғалтқыштар. Дереккөздер
Иілгіштік

Иілгіштік ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Гибкость Гибкость]) - # Дайындаманың жарықсыз немесе ажыраусыз июге жарамдылық қасиеті; # Металдарды иіп сынағанда, олардың қирамай иілу қасиеті. Дереккөздер en:Flexibility
Галереялық ормандар

Галереялық ормандар - дала, прерий, саванна мен шөлдің ормансыз кеңістігімен ағатын өзен бойында (жаға- ларында) өскен жайылма ормандарының енсіз өңірі. Типтік галереялық орманға Африка мен Оңтүстік Американың саванналарындағы жаға маңы тропиктік ормандар жатады. Орта Азия мен Қазақстанда Галереялық ормандарды тоғай немесе тоғайлық ормандар деп атайды. Дереккөздер
Төлебай Морханов

Төлебай Морханов (1921 бұрынғы Адай уезі, Тұщыбек ауылы – 1982) – ауыл шаруашылық саласының қызметкері. *Форт-Шевченко қаласында орта білім алған. *1938 – 1942 жылдары Таушық көмір шахтасында жұмысшы болды. *1942 – 1943 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. *1943 – 1948 жылдары Тұщыбек ауылында мұғалім, *1948 – 1954 жылдары аудан комсомол комитетінде 1-хатшы, *1954 – 1981 жылдары аудандық партия қызметінде, аудандық азаматтық қорғаныс бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды. *«Ерен ерлігі үшін» т.б. бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ганзен есебі

Ганзен есебі - координаталары белгісіз А, В пункттерін координаталары белгілі С, Д пункттерін бақылап, А және В пункттерінде құрылатын бұрыштарды өлшеу аркылы олардың координаталарын анықтау әдісі. Дереккөздер
Гарига

Гарига, Гаррига — аласа, кебінесе мәңгі жасыл ағаштар мен бұталардың (кермес емені, I тырбық пальма, сарғалдақ, розмарин, пісте және тағы да басқалары) тоғайлары. Негізінен, Жерорта теңізінің батыс атырабында жерортатеңіздік климат жағдайында тараған. Әдетте, төменгі белдеудегі тастақты тау беткейлерінде, жойылған қатқыл жапырақты ормандардың орындарында өсіп қалыптасады. Дереккөздер
Сейілхан Қоразов

Сейілхан Қоразов(1938, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы– 1996) – педагог. *Гурьев педагогика институтын бітірген (1965). *1960 – 1966 жылдары Таушық мектебінде мұғалім, Маңғыстау ауданы өндірістік басқармасында кадр жөніндегі инженер *1966 – 1979 жылдары Таушықта мектеп директоры, оқу ісі жөніндегі орынбасары,аудандық оқу бөлімінде мектеп инспекторы *1979 – 1993 жылдары «Ильич», «Куйбышев» кеңшарларында партия комитетінің хатшысы, кеңшар директорының орынбасары *1994 – 1996 жылдары Жыңғылды ауылының әкімі қызметтерін атқарған. *«Еңбектегі ерлігі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Авиациялық магнитометр

Авиациялық магнитометр — сүңгуір қайыққа қарсы қорғаныс ұшақтарында, тіқұшақтарда және дирижабльдерде орналастырылатын, жердің магниттік өрісінде қайықтың металл корпусы туғызатын магниттік ауытқуды өлшеу жолымен су астындағы сүңгуір қайықтарды табу үшін қолданылатын аспап. Оны қолданған кезде ұшақ (тіқұшақ) мүмкіндігінше жақын биіктікте ұшуы керек. Дереккөздер
Гаусс проекциясы

Гаусс проекциясы - жер эллипсоидінің бетін нүктелік сәйкестік заңы бойынша жазықтыққа кескіндеу әдісі. Гаусс проекциясында картографиялық проекциялардағы ауытқулар қарапайым және тұжырымды түрде есептеледі. Дереккөздер
Таушан Қорбақов

Таушан Қорбақов (1922 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Тұщыбек ауылы ) – кеңес қызметкері. *Қазақстанның ауыл шаруашылығына еңбек сіңірген қызметкері (1973). *1941 – 1952 жылдары Тұщыбек ұжымшарында колхозшы, аға есепші, Таушық ауылында кеңес төрағасы *1952 – 1969 жылдары Жыңғылды, Правда ұжымшарлары басқармасының төрағасы *1969 – 1988 жылдары «Маңғыстау» кеңшарының директоры, кәсіподақ комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. *«Маңғыстау совхозы» атты кітаптың авторы. *«Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Геестер

Геестер, ГЕЕСТЕР - Солтүстік теңіз жағасына таяу ГФР мен Нидерландтағы тілімденбеген жайпақ құмды ойпаттар. Көптеген батпақтар мен көлдері бар зандрлық жазықтар, соңдай-ақ бұташықты жерлер, шымтезек шоғырлары, қарағай ормандарының телімдері. Дереккөздер
Зиназеп Мутташева

Зиназеп Мутташева (1932 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы Теңіз ауданы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі». Ақтөбе педагогика институтын бітірген (1954). 1954 жылдан Маңғыстау ауданы мектептерінде ұстаздық етті. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Люминесценттік-таушайырлық талдау

Люминесценттік-таушайырлық талдау - Тау жыныстарындағы шашыранды таушайырлы заттардың мөлшері мен құрамын, олардың люминесценциялық ерекшеліктерін саралау нәтижесінде анықтаудың жартылай сандың әдісі. Люминесценттік-таушайырлық талдау таушайырлы заттарды кадағалау, тектүрін анықтау және олардың тау жыныстарындағы, минералдардағы, топырақтағы, бүгінгі шөгінділердегі, судағы таралу ерекшеліктерін нақтылау мақсатында жүргізіледі. Бұл талдау әдісі таушайырлы заттардың мөлшері мен құрамы және олардың люминесценциясының түсі мен қарқындылығы арасындағы байланысты анықтауға негізделген. Әдетте ертіндідегі майлы фракциялардың люминесценциялану түсі ашык көк, шайырлардікі — аңшыл-көк, сарғыш, шайыртас тектестерінікі — күңгірт, сұрғылт-сары, сұрғылт-көк, хлорофилдер мен порфириндердікі — қызғылт. Люминесценттік-таушайырлық талдау сезімталдыңпен және тез жүргізілу мүмкіндігімен сипатталады. Люминесценция аса күлгін сәулелер көмегімен қоздырылады, оны жасактау көзі ретінде өте жоғары қысымды сынапты-кварцты шамдар пайдаланылады. Дереккөздер
Релаксацияға бейімділік

Релаксацияға бейімділік (Склонность к релаксации) (лат. Relaxation, — босаңсу) — көп бөлшектерден тұратын физикалық жүйедегі гермодинамикалық теңдестікті қалыптастыратын процесс.Релаксацияға бейімділік түрақты ток көзінен жылдам ажыратьшғанда электр тербелістерін (импульстерін) генератор арқылы шығарады. Дереккөздер
Гелиотропиктік жел

Гелиотропиктік жел - жел жылдамдығына ықпалы бар, өз бағытын тәулік ішінде сағат тілінің бағытымен өзгертіп отыратын (Күн жүрісіне ілесе отырып) және жел бағытының тәуліктік жүрісіне біршама әсер ететін жел. Дереккөздер
Гемигилея

Гемигилея, жартыгелия — Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропик, тропик және қоңыржай белдеулеріндегі қызыл қоңыр, сары және Қызыл топырақтарда өсетін ылғалды мәңгі жасыл және жазда жасыл аралас ормандар. Дереккөздер
Қайыржан Жолдасұлы Тасқали

Тасқали Қайыржан Жолдасұлы (1957 жылы туған, Атырау облысы Махамбет ауданы Есбол ауылы) – мұнайшы. Гурьев (қазіргі Атырау) политехникалық техникумын бітірген (1981). 1981 жылдан «Маңғышлақмұнай» бірлестігінде оператор, мастер, 1-дәрежелі технолог қызметін атқарып келеді. Қазақстан ЛКЖО сыйлығының лауреаты (1984). Дереккөздер
Генетикалық морфология

Генетикалық морфология - 1) бедердің пайда болуы мен дамуын зерттейтін геоморфологияның бөлімі. Синонимі — Морфогенез; 2) геологиялық құрылымына байланысты морфологиялық ландшафтылардың тарихын зерттейтін геоморфологияның бөлімі. Дереккөздер
Азу

Азу — ащы тұздықталынған майда ет кесектерінен дайындалған тағам. Сиырдың, қойдың сұрпы етінен дайындалатын тағам. Етті жуып, тазалаған соң, шамамен ені 2 ем, ұзындығы 3—4 ем етіп кесіп, табадағы қызған майға қызарғанша қуырады. Сосын етті кастрюльге салып, оған тұз, томат-пюре немесе туралған помидор, ұсақтал турап қуырылған пияз қосып, оның үстіне сорпа немесе ыстық су құйын, бетін жабады да, 40—50 минуттай баяу жанған отқа қойып бұқтырады. Содан кейін кастрюльдегі еттің үстіне ірі туралып, шала қуырылған картоп, тұздалған қияр, үгілген сарымсақ пен тұз, қара бұрыш, салып, баяу жанған отқа әбден піскенше бұқтырады. Дастарханға қояр алдында үстіне ұсақтан турал ған петрушка мен аскөк себеді. 500 г сұрпы етке: 300 г картоп (аршылған), 2—2,5 ас қасық сары май (тортасы айырылған май немесе маргарин), 2 бас пияз, 2—3 ас қасық томат-пюре, 2—3 тұздалған қияр, 3—4 тал сарымсақ, 1 шай қасық тұз және құмшекер, 4—5 түйір қара бұрыш қажет. Дереккөздер
Абдолла Жаналыұлы Қосай

Aбдолла Жаналыұлы Қосай (1856 – 1919) – діни қайраткер, ахун. *Бұхарадағы Көкілташ медресесінде оқыған. *Медреседе араб, парсы, түрік тілдерін жетік меңгеріп шығады. Туған ауылына келгеннен кейін елдің игі жақсылары балаларын оқытып, қаржы жинап, мешіт салуды ұйғарады. Қазан қаласынан арнайы сәулетші, құрылыс шеберлері, ағаш ұсталары шақырылып, Шилібұлақта «Көк мешіт» бой көтереді. Мешітке май шамдар қойылып, түнде де емін-еркін бай кітапхана қорын пайдалануға мүмкіншілік болады. *Ахунның 4 ұлы (Әбдіуәли, Әбдіғали, Ақишан, Ахметнияз) және 3 қызы (Қошетер, Сәлима, Мәрзия) болған. Дереккөздер
Әбілқайыр Бақытұлы Спан

Әбілқайыр Бақытұлы Спан (1949, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы – 30 қараша 2025) — журналист, ҚР Журналистер одағының мүшесі. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1979). Еңбек жолын Өзенде мұнайшылықтан бастаған. ауданы, облысы, республикалық газеттерде, теледидарда, Қазақпарат агенттігінде қызмет жасаған. «Маңғыстау» энциклопедиясы 1-басылымының алқа мүшесі және авторларының бірі. Көбіне өлкенің әдебиеті мен өнерінің тарихы тақырыбын көтерген, жүздеген саяси қуғын-сүргін құрбандарының есімін жаңғыртып, ақтауға ат салысқан қаламгер. Қазақ және орыс тілдерінде шыққан 31 кітаптың авторы. С. «Тамаша адамдар өмірі» үлгісімен «Маңғыстау мақтаныштары» сериясын бастап, «Аңшы Нұр», «Нұрлыхан Бекбосынов», «Қайролла Ережепов», т.б. 10 кітаптарының авторы. Ол В.Д. Вольховскийдің өмірі мен қызметін зерттеу арқылы Пушкинтануға жаңалық қосты. Махамбеттің Маңғыстауға қатысты өмір деректерін зерттеді. Махамбет сыйлығының (2003) иегері. «Жыл адамы» (2003) аталды. Дереккөздер
Авиациялық метеорологиялық қызмет

Авиациялық метеорологиялық қызмет — авиацияның ұшу қауіпсіздігіне қажетті ұрыс қимылдары ауданындағы және ұшақтың ұшу бағдарындағы, аэродромдар ауданындағы метеорологиялық жағдай туралы нақты мәліметтермен қамтамасыз ететін негізгі ұшу қызметінің бірі. Дереккөздер
Атыс үшін бастапқы деректерді дайындау

Атыс үшін бастапқы деректерді дайындау (Подготовка исходных данных для стрельбы) — снарядты, зарядты, жарғышты, траектория түрін нысананың сипатына сәйкес таңдау, қарулардың көздегіш құралдарының қондырғысын өзгертулер жиынтығы ескере отырып (баллистикалық, топографиялық, метеорологиялық, ж.б.) айқындау. Атыс үшін бастапқы деректерді дайындау артиллерияда кіріс мәліметтері, яғни нысана мен зеңбіректің (минаатардың) орны мен қозғалысын сипаттайтын, сондай-ақ атыс шарттары жөніндегі мәліметтер негізінде іске асырылады. Жағдайға және есеп жүргізу ретіне қарай атыс үшін бастапқы деректерді дайындау толық, қысқа және көзбен есептеу арқылы болуы мүмкін. 1975 жылдан бастап жер үсті артиллериясында "бастапқы деректер" деген термин өз мәнін жоғалтты. Дереккөздер
Ордалы Мұқанұлы Қосай

Ордалы Мұқанұлы Қосай (1947 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Тұщықұдық ауылы ) – педагог. *Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1967). *1967 – 1979 жылдары Тұщықұдық орта мектебінде мұғалім, мектеп директоры *1979 – 1981 жылдары аудандық Кеңес аппаратының қызметкері *1981 – 1986 жылдары Шахта, Тұщықұдық орта мектептерінің директоры *1986 – 1994 жылдары Тұщықұдық ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, ауыл әкімі *1994 – 1999 жылдары Тұщықұдық орта мектебінің директоры болды *1999 жылдан Тұщықұдық орта мектебінде зерттеуші мұғалім, облыстық әкім шаруашылық жанындағы білім туралы комиссияның мүшесі *2001 – 2004 жылдары «Жыл мұғалімі» конкурстарының жеңімпазы. Дереккөздер
Керімбек Сыздықов

Керімбек Сыздықов (17. 11. 1939 ж.т., Созақ ауд., Созақ а.) — ғалым, филология ғылымдарының докторы (1997). 1961 ж. ҚазМУ-ді бітірген. 1961—64 ж. Шымкент педагогика институтында оқытушы, 1964— 67 ж. ҚазмУ-де аспирант, 1967-74 ж. ҚРҮҒА М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер. 1974— 94 ж. М.Эуезов атындағы Шымкент педагогика институтында доцент, профессор проректор, ректор. 1996-99 ж. университетте профессор, кафедра меңгерушісі. 1999 жылдан Қазақ-Кувейт университетінде ректор. 200-ден астам ғылыми еңбектердің авторы. Шығармалары.: М.Әуезов творчествосының библиографиялық көрсеткіші (құраст.), Алматы, 1972; Мұхтар Әуезов — әдебиет сыншысы. Алматы, 1973; М.Әуезов. Шығармалар. 20 томдық (XV, XVI томдарын құрастырған, ғылыми түсініктерін жазған). Алматы, 1984—1985. Дереккөздер
Авиациялық метеорологиялық станция

Авиациялық метеорологиялық станция — әскери және азаматтық авиацияның ұшуына қызмет етуге арналған метеорологиялық станция. Авиациялық метеорологиялық станция аэродром ауданында орналасады, оның метеорологиялық және аэрологиялық бақылау жүргізу үшін арнайы құрал-жабдықтары бар. Онда метеоролог және радист мамандар қызмет етеді. Дереккөздер
География факультеттері

География факультеттері - шаруашылық саласына маман-географтар, орта мектептерге мұғалімдер, жоғары оку орындарына окытушылар даярлайтын университеттердің бөлімшелері. Қазақстан Республикасы бойынша Алматы, Жезқазған, Өскемен, Қызылорда, Петропавл, Орал қалаларындағы жоғары оқу орындарының құрамында бар. Дереккөздер
Атыс үшін мәліметтерді даярлау

Атыс үшін мәліметтерді даярлау (Подготовка исходных данных для стрельбы) — нысана (репер) бойынша атыс үшін артиллерияда қолданатын мәліметгерді даярлау. Оларға: жауынгерлік міндетті атқарушы бөлімше ережесі, нысана қашықтығы мен бағыты; кестедегіден атыс шарттарының ауытқуына түзетулер; зеңбірек үшін бастапқы қондырғылар — нысана, бұрыш өлшегіш немесе басты бағыттан (реперден) бұруға дейінгі және т.б., сонымен қатар, атыспен дәлдеу үшін қажет мәліметтер жатады. Жылжымалы су үсті атыс нысаналарын ату үшін снарядтың ұшуы кезінде нысананың жағдайының өзгеруіне (нысананың жолына) түзетулер есептеледі. Дереккөздер
Географиядағы кеңістік талдау

Географиядағы кеңістік талдау - кеңістіктік кұрылымдарды зерттеумен байланысты географиялық зерттеулердің талдау әдістерінің жиынтығы. Мұндай әдістердің негізгі топтары: кеңістік-сандық әдістер (географиялық өрістер әдісі, орталық графикалық әдіс, тағы да басқалары), статистикалық әдістер; алғашқы үлгілер; топологиялық әдістер мен бағанды теорияның негізіпдегі үлгі, картометриялық талдау, кеңістіктік өзара әрекеттестік пен алмасулардың теориясы, географиялық орын тұжырымдамасы, жүйелік-құрылымдық талдау. Географиядағы кеңістік талдаудың әдістері әр түрлі географиялық пәндерде қолданылады. Дереккөздер
Назым Стамғалиева

Назым Стамғалиева (1960 жылы туған, Атырау облысы) – педагог, ғылымының кандидаты, доцент. Алматы педагогикалық шет тілдер институтын (1983) бітірген. 1983 – 90 жылы Ақтау қаласындағы ғ11 орта мектепте мұғалім, директор, 1990 – 98 жылы Қазақ политехникалық институтының Атырау бөлімшесінде ағылшын және француз тілдерінің оқытушысы, 2000 жылдан шаруашылықЕсенов атындындығы Ақтау университетінде шет тілдер, тіл пәндері кафедрасының меңгерушісі. Дереккөздер
Географиядағы математикалық әдістер

Географиядағы математикалық әдістер — географиялық процестер мен құбылыстарды зерттеген кезде математикалық аспаптар мен есептеу техникасын пайдалану. Негізгі материалды жинағанда және алғашқы өңдегенде, оларды жіктегенде және жүйелегенде, географиялық зерттелген нысандардың статистикалық және динамикалық жайын талдау мен болжауда, геожүйелерді аудандау мен үлгілеуде, аумақтық байланыстар мен пропорцияларды реттеуде және оңтайлауда және тағы да басқадай жұмыстарда қолданылады. Дереккөздер
Нұржау Тасмұратов

Тасмұратов Нұржау (1927, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1971) – мұнайшы. 1943 – 1947 жылдары Таушық көмір шахтасында электрослесарь, 1947 – 1952 жылдары әскери қызметте, 1952 – 60 ж. «Қазақстанмұнай» комбинатында бұрғылаушы, 1960 – 1968 жылдары Жетібай кентінде «Маңғыстаугеологиябарлау» мұнай экспедициясында 1968 – 1971 жылдары Жетібай бұрғылау басқармасында бұрғылаушы болды. Жетібай кен орнын алғашқы ашушылардың бірі. Бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қосақыр-шилі

Қосақыр-шилі — бұрынғы Ново-Александровск қамалының солтүстік-батысындағы құдық. Беткейінде құдық, Ақшабас тұмсығына қараған жағында бұлақ бар. * Қосақыр- шилі суы мол, тұщы, тайыз. * Басты ерекшелігі құдыққа келетін тас үстіндегі тарам-тарам жолдар ғасырлар бойғы мал тұяғының ізіне төтеп бере алмай белуардан келетін тереңдікте ойылып қалған. Бұлақ басындағы құрылыс Кенже Әбдірахман ишан (1938 жылы «халық жауы» деген жаламен ұсталып атылған) ақ тастан қиып салдырып бала оқытқан мектеп-медресе үйі. * Төбесі жоқ, қабырғасы тұр. Қасында тұрған үйлердің қабырғалары, бұлақ аяғындағы бақшалық қоршауы, бірнеше мола қалған. Қосақыр- шилі 1939 жылға дейін елді мекен болған. Атаудың сөзжасамдық сипаты Ақыр – құдық басында мал суаратын астау. Сонда атаудың мағынасы: «Ши қалың өскен жердегі қос тас астауы бар құдық немесе қос құдық». Дереккөздер
Географиядағы орын

Географиядағы орын - аумақтың (айдынның) географиялық орнымен сипатталатын және Жердің барлық қалған бетіне қарама-қарсы қойылатын телімі; кеңістіктік ұғымдар арасында ең қарапайым жопе генетикалық бастапқы ұғым. Бұл жағдайда ол біртұтас, біртекті және бөлін- бейтін болып қаралады. Географиялық зерттеулерде Географиядағы орынның ішкі құрылысы ғана ескеріледі, оны орын ретінде басқа ғылымдар зерттейді. Мысалы, су басқан шалғын, машина жасау зауыты, қонақ үй кешенін шалғынтану, салалық экономика және еңбек пен демалу социологиясы зерттейді. Дереккөздер
Географиялық атаулардың транскрипциясы

Географиялық атаулардың транскрипциясы - географиялық атауларды анықтау және оларды карталар мен мәтіндерде беру үшін әр ұлттық әліпби құралдарымен жазу. Географиялық атаулардың транскрипциясы көп ұлтты мемлекеттерде жиі кездесетін, белгілі бір географиялық нысанға қатысты бірнеше атаудан бір атау таңдауды қамтиды. Мұндағы қиындықтар екі тілдің фонетикалық және орфографиялық ерекшеліктерін ескере отырып, бір тілдегі географиялық атауларды графикалық құралдар аркылы екінші тілде берген кезде туындайды. Мұндайда жергілікті ресми, фонетикалық, транслитерациялық, достүрлік және аудармалық нысандар пайдаланылады. Дереккөздер
Әскери тәртіп

Әскери тәртіп (, ) — барлық жауынгерлердің заң мен әскери жарғыда белгіленген тәртіп пен ережені бұлжытпай орындауы. Қарулы Күштердегі Әскери тәртіп әрбір жауынгердің өз әскери міндетін сапалы атқаруына, өзінің Отанын қорғауға жауапты екенін түсінуіне негізделеді. Жауынгерлер үшін Әскери тәртіп — командирге, басшыға сөзсіз бағыну, олардың бұйрықтары мен жарлықтарын дер кезінде, дәлме-дәл мүлтіксіз орындау. Командирлердің бұйрығынан жауынгерлер өз Отанының талабын көреді, сондықтан да оны орындауға білімін, әскери даярлығын, кажыр-кайратын жүмсайды. Әскери тәртіп дегеніміз — барлық әскери кызметшілердің ҚР Конституциясы мен заңдарында, әскери жарғылар мен командирлердің (бастықтардың) бұйрықтарында белгіленген тәртіп пен ережелерді, сондай-ақ әскери кызметшілердің арасындағы мінез-құлык және өзара карым-қатынас нормаларын қатаң және дәл сақтауы. Әскери тәртіп әрбір әскери қызметшінің өзінің әскери борышын және өзінің Отанын қорғауға деген жеке жауапкершілігін, өз халқына шексіз берілгендігін кәміл сезінуіне негізделеді. Әскери тәртіп әрбір әскери қызметшіні өзінің әскери борышын адал атқаруға міндеттейді. Әскери қызметшілерде тәртіптілікті тәрбиелеудің негізгі әдісі сендіру болып табылады, бұл өзінің әскери борышын адал орындамайтындарға мәжбүрлеу шараларын колдануды жоққа шығармайды. Дереккөздер
Географиялық атластар

Географиялық атластар — біртұтас шығармалар ретінде жалпы бағдарлама бойынша жасалған географиялық карталардың жүйелі жинақтары. Географиялық атластар әр түрлі және олар аумақтық қамтуы (дүние жүзі, жеке континенттер, елдер, өңірлер атластары, тағы да басқалары), мазмұны (жалпы географиялық және тақырыптық атластар (мысалы, геологиялық, климаттық, ауыл шаруашылықтық, өнеркәсіптік, кешенді атластар), тақырыбы (ғылыми-анықтамалық, өлкетанулық, туристік, оқулық, тағы да басқалары) бойынша бөлінеді. "Атлас" деген атауды Фламанд картографы Меркатор енгізген (1595 жыл). Ол өзінің карталар жинағын Ливияның мифтік королі Атластың құрметіне атаған. Дереккөздер
Географиялық ашылымдар

Географиялық ашылымдар - жаңа географиялық нысандарды немесе географиялық зандылықтарды табу. Географияның дамуының алғашқы кезеңдерінде жаңа географиялық нысандар (не-гізінде еуропалықтар үшін) көп ашылды. Олар жер бетінің картасын жасау процесімен ажыраспайтын байланыста болды және XX ғасырдың орта кезіне қарай аяқталды (құрлықтың баруға қиын аудандары мен Дүниежүзілік мүхиттың түбінен басқасы). Жер туралы географиялық түсініктің дамуында Ұлы географиялық ашылымдар дәуіріндегі теңіз саяхатшыларының рөлі ерекше болды. Географияның ғылым ретінде дамуына, әсіресе XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап географиялық заңдылықтардың табылуына (мысалы, зоналылык, биіктік белдеулік), географиялық құбылыстар мен олардың өзара байланыстарының мәнін ұғынуға әсер еткен ашылымдардың маңызы күшеие түсті. Дереккөздер
Мұқтасын Сухамбердиев

Мұқтасын Сухамбердиев(1932 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы) – журналист, жазушы. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1959). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) (1954), Жоғарғыары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын Батыс Қазақстан облысы газетінен бастаған. Кейін Гурьев облысы газетінің Маңғыстау бойынша арнаулы тілшісі болды. Өзен (1970), Мұнайлы ауданы (1982) газеттерінің бас редакторы, Маңғыстау облысы газетінің партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің Маңғыстау облысы бойынша меншікті тілшісі қызметтерін атқарған. «Қазыналы түбек», «Орындалған арман», «Валентин Токарев» кітаптарының, еңбек ерлері туралы очерктердің, публицист. шығармалардың авторы. «Еңбектегі ерлігі үшін», т.б. бірнеше медальдардың иегері. Дереккөздер
Географиялық бойлық

Географиялық бойлық -негізгі географиялық координаттардың (астрономиялық және геодезиялық) бірі. Астрономиялық бойлық Гринвич меридианы жазықтығы мен жер бетіндегі белгілі бір нүктенің астрономиялық меридианы жазықтығы арқылы түзілетін екі қырлы бұрыш. Оның мәнін аспан шырақтарын бақылау арқылы анықтайды. Географиялық координаталардың бірі; бастапқы меридиан жазықтығы мен осы нүктеде не тіктеуіш сызық — астрономиялық бойлық арқылы не жер эллипсоидінің бетіне нормаль — геодезиялық бойлық арқылы өтетін меридиан жазықтығының арасындағы екі жақты бұрыш. Астрономиялық бойлықты аспан шырақтарын бақылаудан алынатын жергілікті уақытты дүниежүзілік уақытпен салыстыру арқылы анықтайды. Геодезиялық бойлық геодезиялық өлшеулер және жер эллипсоидінің бетінде есептеу арқылы анықталады. Бойлық бастапқы 0° меридианнан 360°-қа (немесе 0°-тан 180°-қа дейін шығысқа және батысқа қарай) дейін есептеледі. Бойлықты сағат арқылы да көрсетеді (1 сағат 15° бойлыққа тең). Дереккөздер
Ақ нан

]] Ақ нан — жоғары сортты бидай ұнынан пісірілген нан. Нан азық-түлік өнімінің негізгі бір түрі болып табылады. Басқа өнімдер сияқты, нанның да құндылыға оның калориялығымен, сіңім- ділігімен, құрамында ақуыз, крахмал, витаминдер мен минералдық заттардың қандай мөлшерде және қандай құрамда болуымен, сыртқы пішінімен анықталынады.Нанның қоректік заттары, негізінен, көмір-сулар мен ақуыздардан тұрады. Наңда орташа есеппен 7—8% ақуыз ақуыз болады. Нанның калория- лығы орташа есеппен 200-ден 260 ккал (100 г). Ақ нанның сіңімділігі жоғары. Нандағы ақуыздың мөлшерімен бірге оньщ амин қышқылдық құрамы да ескеріледі. Адам организмі үшін қажетті амин қышқылдарының (лизин, изолейцин, метионин, фениаланин, треонин, триптофан жөне валин) маңызы өте зор. Нанның құрамындағы минералдық заттарға мыс, кобальт, фтор және баска заттар жатады. Әсіресе нан калийге, фосфор мен магнийге бай да, кальцийдің мөлшері өте аз. Дереккөздер
Географиялық болжам

Географиялық болжам - табиғи ортаны тиімді пайдалану жөнінде шешімдер қабылдау үшін оның жай-күйі мен даму беталысы туралы ғылыми негізделген пікірлер әзірлеу. Географиялық болжамдар салалық (метеорологиялық, гидрологиялық және тағы да басқалары) және кешенді болуы мүмкін; аумақтық қамтуы бойынша — ғаламдық, аймақтық және жергілікті; уақыттық қамтуы бойынша — қысқа мерзімді, орташа мерзімді, ұзақ мерзімді және тағы да басқалары болады. Болжамдардың жеделдігі бір мәнді болмайды, өйткені уақыт болжау нысанымен және әр түрлі жылдамдықпен дамитын табиғи ортаның бөліктерімен салғастырьшады. Географиялық болжамдар талдау, сараптық бағалау, экстраполяция және имитациялық үлгілеу әдістерін пайдалана отырып, арнайы жүргізілген географиялық зерттеулердің негізінде жүзеге асырылады. Дереккөздер
Авиахимкүрес

Авиахимкүрес (өсімдіктердің зиянкестері мен ауруларына қарсы авиахимиялық күрес) (Авиахимборьба) — зиянды организмдерді құрту не үркіту үшін ұшу аппаратынан пестицидтер, репеленттер немесе басқа да дәрі-дәрмек шашу. Бұл әсіресе көкқасқа шегірткелермен күресте кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Реттеу мөлшері

Реттеу мөлшері (Величина регулировки) — білікті радиальтіреуішке немесе тіреуіш мойынтіректерге орнатқан кезде, оның қалыпты жүмыс істеуін қамтамасыз ететіндей осьтік саңылаудың оптималдық мені. Дереккөздер
Жинақтау құралы

Жинақтау құралы (Монтажный инструмент) — технологиялық жабдықты қажетті жай-күйге келтіру мен бекітуге, оған бақылау, автоматтану және коммуникациялар құрал-жабдықтарын, сонымен қатар қалдықтар шығару жабдықтарын жалғауға арналған құрал. Дереккөздер
Виктор Степанович Сухомлин

Виктор Степанович Сухомлин (1955 жылы туған, Ресей, Свердлов облысы Нижняя Тура қаласы) – инженер-технолог. 1979 жылы Орал политехникалық институтын (Ресей) бітірген. Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатна жас маман ретінде жолдамамен келген. Сухомлин химия-металлургия зауыттының технолог-мастерінен «Каскор» АҚ құрамындағы «Интермин» кәсіпорнының бас директорына дейінгі қызметтерді атқарды. КСРО мемлекеттік сыйл. лауреаты. Дереккөздер
Үзілістер мен үйлесімсіздіктерді саралау

Үзілістер мен үйлесімсіздіктерді саралау - Жер қыртысының жекелеген аймақтары өңірінде белгілі бір уакыт аралығында болып өткен тектоникалық қозғалыстар табиғатын қалпына келтіру барысында колданылатып ете маңызды тәсіл. Бұл тәсіл өткен дәуірлерде болып өткен шөгінді түзілудегі үзілістер мен көршілес қабаттар арасындағы үйлесімсіздіктер зерттелген аймақ жербедерінің сол дәуірлерде көтеріңкі жағдайда болғандығының дәлелі деген тұжырымға сүйенеді. Дереккөздер
Ию

Ию (Гибка) — дайындама бөліктерінің арасындағы бұрышты жасау немесе оған қисық сызықты түр беру. U - тәрізді ию (Гибка U - образная) — жарты сфералық тетікті ию. V - тәрізді ию (Гибка V - образная) — тетікті бір бұрышпен ию. П - тәрізді ию (Гибка П - образная) — қаңылтыр дайындаманы екі бұрышпен ию. Доға тәрізді ию Доға тәрізді ию (Гибка дугообразная) — доға төрізді тетікті ию. Керіп ию Керіп ию (Гибка с растяжением) — дайындамаға сыртқы июші момент пен бірге бойлық созу күшін түсіретін процесс. Көп әрекетті ию Көп әрекетті ию (Гибка многопереходная) — бірінен кейін бірі орындалатын июдің технологиялық операциясын қолданып ию. Қимаүлгі бойынша ию Қимаүлгі бойынша ию (Гибка по шаблону) — дайындамадан қимаүлгі жасап, оны ию арқылы бұйым жасау. Тағы караныз: * Иілгіштік * Иілу қатандылығы * Иілімділік Дереккөздер
Рахат Құсайынұлы Қосбармақ

Рахат Құсайынұлы Қосбармақ (1972 жылы туған, Бейнеу ауданы,Қызыләскер ауылы ) – журналист, 2006 жылдан Қазақстан Жазушылар және Журналистер одағының мүшесі. *ҚазҰУ-ды бітірген (1994). *1990 – 1991 жылдары студенттердің республикалық «Өркен» газетінде корректор, тілші *1992 – 1993 жылдары «Жас қазақ» *1991 – 1993 жылдары «Рауан» газетінде тілші *1994 жылы «Таңшолпан» телекомпаниясында редактор *1994 – 2002 жылдары Маңғыстау облысының телерадиокомпаниясында редактор, бас редактор, аға редактор, төрағаның орынбасары *2003 жылы «Ар» телестудиясында *2004 – 2005 жылдары Маңғыстау облысының кедендік бақылау департаментінде жұмысты ұйымдастыру және бақылау бөлімінің бас маманы, баспасөз қызметінің жетекшісі *2006 жылы «Отан» РСП, «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ төрағасының орынбасары болды. *Қазір «Ар.кz» газетінің бас редакторы. *«Кемпірқосақ» (1996), «Жаздың ең соңғы күні» (1999), «Бекет ата» (2000) кітаптарының авторы. *Республикалық дәрежедегі бірнеше мүшәйралардың жеңімпазы, облыс әкімінің Құрмет грамотасы (1997), алғыс хаттарымен (2000), бірнеше дипломдармен марапатталған. *2002 – 2003 жылдары «Шабыт» фестивалінің дипломанты. Дереккөздер
Ақ шарап

]] Ақ шарап — жүзім немесе жеміс-жидек шырындарын толық немесе шала ашытып (кейде спирт немесе басқа заттар қосып) алынған алкогольді ішімдік. Ақ шарап жүзімнің ақ сорттарынан алынады. Шараптар маркалы (көп жыл сақталынған, айрықша) немесе бір жылдық болып бөлінеді. Дереккөздер
Тасмұрын

Тасмұрын — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы Шетпе ауылынан солтүстікке қарай 41 км-дей жерде, Батыс Қаратау жотасының тауаралық аңғарында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 50-жылдардың ортасында осы өңірде уран кен орнын өндіруге байланысты қаланған. Дереккөздер
Борша-кісе

Борша-кісе - тауықтың, үйректің, қаздың, лақтың, қозының етіне күріш, пияз, бұрыш, шикі жұмыртқа мен сары май қосып дайындалатын тағам. Алдымен, ет ұсақтап тұралады, оған күріш, пияз қосылады, жұмыртқа жарылып құйыльш, сары май салынады, тұздалып, бұрышталады. Сөйтіп, жақсылап араластырылады да бүйенге тығылады. Осылай дайындалған борша-кісе су құйылған қазанға салынып пісіріледі (30-90 мин). Дереккөздер
Атыспен бақылау

Атыспен бақылау (Огневое наблюдение) — белгіленген уақыт ішінде нысана өзінің әрекетін қайта жандандырмас үшін атыс шабуылдары арасында артиллериядан ату. Атыспен бақылау атыс шабуындары арасындағы уақыт 15 минуттан асқанда жүргізіледі. Нысананы жою үшін берілген снарядтың белгілі бір бөлігі жұмсала отырып, жүйелі және көшпелі атыс арқылы немесе оларды ұйғастыру арқылы жүргізіледі. Дереккөздер
Әскери теория

Әскери теория (Военная теория) — соғыс пен әскери істің жағдайлары туралы немесе олардың даму зандылығы және ерекшелігі жайлы жүйеленген жалпылама білім. Ол әскери практика негізінде қалыптасып, оның мақсаттарына қызмет етеді. Әскери теория әскери қызметтің барлық түрлерінің тәжірибесін жинақтау негізінде жетілдіріледі. Ал бейбіт уақытта әскери эксперименттер әдістері, ықтимал соғыс процестерінің нұсқасын әзірлеу кең қолданылады. Дереккөздер
Әскер Қосжанов

Әскер Қосжанов (1918, Адай уезі, Ақшымырау – 1999) – еңбек ардагері, шопан. *1942 – 1946 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан *1946 – 1978 жылдары шопан болып, халық шаруашылығын өркендетуге үлес қосқан. *Алғашқылардың бірі болып Сам құмына мал апарып, сол өңірде адамдардың қоныстануына мүмкіншілік жасады. *«Ерен еңбегі үшін» тағы басқа медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Нивация

Нивация, қар эрозиясы ( - қар) — бедердің және шөгінділердің ерекше пішіндерінің түзілуіне себепші болатын қардың тау жыныстарын бұзу әрекеті. Қар мен ұлпа қарлар көп жиналатын полюстік, субполюстік және биік таулы атыраптарда анық байқалады. Нивацияға ауа температурасының судың қату нүктесіне дейінгі тербелістері әсер етеді, ол тау жыныстарының қатуына не еруіне және аяздық үгілудің күшеюіне апарып соғады; қар ұлпаларынан келіп түсетін еріген сулар бедердің төмендеуіне себепші болады. Дереккөздер
Борщ

Борщ — Ежелгі Рим тағамы, әдетте ет, кейде саңырауқұлақ сорпасынан әзірленеді. Мұнда ол ұлттық тағам болып саналатын және сол үшін көп мөлшерде қырыққабат пен қызылша өсірілетін. Римнен бұл көже барлық елдерге тарап, өзіндік ұлттық ерекшеліктерін жинақтай бастады. Борщтың ең үздік дәмді түрі украин аспаздығында дайындалады. Сондықтан борщ украин аспаздығының басты тағамы болып есептеледі. Борщқа тек шошқа етін ғана емес, сиыр, қой, құс еттері, шұжықтар немесе тек сүйек сорпасын қолдануға болады. Көкөніс бөлігі де алуан түрлі: картоп, қырыққабат, көді, үрме бүршақ, қызанақ, алма, шалқан, сәбіз, болгар бұрышы, жүгері кіреді. Бұл көкөністердің қайсыбірі қосылса да, ең негізгі көкөніс қызылша, яғни құрамы бойынша борщ күрделі тағам, 20-ға дейін және одан жоғары құрамдас бөліктер кіреді. Дереккөздер ro:Borș
Владимир Трофимович Сухонос

Владимир Трофимович Сухонос (1926 жылы туған, Украина, Днепропетровск облысы) – кран машинисі, Социалистік Еңбек Ері (1971). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Маңғыстауға 1965 жылы келіп, Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының жүйесінде кран машинисі, бульдозерші болған. 1981 жылға дейін «руда басқармасында» экскаватор машинисінің көмекшісі, роторлы экскаватордың машинисі және басқа да жұмыстарды атқарған. Ордендермен марапатталған. Дереккөздер
Темірбек Үдербайұлы

Темірбек Үдербайұлы (1885, Қызыл Түркістан ауылы — 5.4.1971, сонда) — қолөнер шебері. Сауатын ауыл молдасынан ашқан. 1930—37 жылы Ташкент қаласында мердігерлік жасап, мәсі тіккен. 1941—45 жылы Қостеректе тары егіп, өнімін соғысқа жіберген. Ауыл адамдарының тұрмысына жөне шаруашылығына қажетті бұйымдарын жасаған. Кеңшардағы еңбеккерлерге ауыз суы үшін құдық қазып беріп отырған. Дереккөздер
Тас өңдеу шеберлігі

Тас өңдеу шеберлігі, Маңғыстау түбегін мекендеген халықтың әлеуметтік жағдайымен тығыз байланыста дамып өркен жайды. Әсіресе 18 ғасырдан бастап халқы үшін еңбегі сіңген, елінің сүйіспеншілігіне бөленген белгілі адамдарға, ру басшылары мен атақты батырларға арнап күмбез тұрғызу көп жағдайда тұрмыстық жағдайы жоғары деңгейдегі бай-бақуатты адамдарға көшті. Осы кезден бастап Маңғыстаудағы дәстүрлі сәулет өнері мектебінің негізі қаланып, әйгілі халық шеберлері Жылқыбай Доралыұлы, Жары Қаражүсіп пен оның ұрпақтары Өмір, Темір, Назар, Базар; Есентемір Дүтбай, Нұрнияз Жарасұлы, Әлмен Бердіұлы, Шаншар Есенұлы және Кедей Қапаш қолынан шыққан құнды сәулет өнері ескерткіштері дүниеге келді. Маңғыстау тас өңдеу шеберлерінің өнері көршілес аймақтарда да әйгілі болған. Ертеден келе жатқан Тас өңдеу шеберлігі кеңес өкіметі жылдары ұмыт болып, құлдырады, бірақ елдің тәуелсіздік алуына байланысты Тас өңдеу шеберлігі қайта өрбіп, бой көтерді. Дереккөздер
Алғашқы әскери дайындық

Алғашқы әскери дайындық — 1995 ж. қабылданған Жалпыға бірдей әскери міндеттілік туралы заң негізінде жалпы білім беретін орта мектептерде, техникумдар мен техникалык училищелерде жүргізілетін дайындық. Қазақстанның әрбір азаматы әскери қызметтен тыс кезде атыс қаруының түрлерін, танкіге қарсы қолданылатын қаруды және т.б. әскери техниканы үйренуі қажет. Сонымен бірге қарсыластың жалпы соғыс айла-тәсілдерін біліп, оның қандай қимылына болса да үрейленбей қарсыласып, жою әдістерін меңгеруі тиіс. Алғашқы әскери дайындық пәні Алғашқы әскери дайындық азаматтарды Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің қатарында әскери қызмет атқаруға дайындық жүйесінің бір бөлігі болып табылатындықтан, қазіргі кезеңде «Алғашқы әскери дайындық» пәнін оқыту Қазақстан Республикасының Конституциясы бекіткен. Әскери-патриоттық тәрбие Әскери–патриоттық тәрбие алғашқы әскери дайындықпен тығыз ұштастырыла отырылып, жастардың әскери iстi жақсы меңгеруiне, төтенше жағдайларда қорғанудың тәсiлдерi мен құралдарын дұрыс пайдалана бiлуiне ықпал етіп көмектеседі. Әскери-патриоттық тәрбие беруде мұғалімнің атқаратын рөлі өте маңызды. Болашақ Отан қорғаушысын дайындау біздің басты міндетіміз деп санасақ та қателеспейміз. Мектептегі іс-тәжірибе Оқушылардың алғашқы әскери дайындық пәніне деген қызығушылығын ояту үшін, әр-түрлі әдістерді пайдалана отырып өткізу қажет. Бейнематериалдар, әр түрлі деңгейдегі тесттер, сабақ өткізу кезінде психологиялық, математикалық тренингтер өткіп түру керек. Сабақ өткізу барысында өмірмен ұштастырып, байланыстыра отырып оқушылардың қызығушылығын арттыру керек. Отанға деген сүйіспеншілігін оятуымыз керек. Дереккөздер Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Ы. Алтынсарин атындағы ұлттық білім беру академиясы Алғашқы әскери дайындықОқу бағдарламасы10 - 11 сыныптар Дереккөздер ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ Ы.АЛТЫНСАРИН АТЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ БІЛІМ БЕРУ АКАДЕМИЯСЫ АЛҒАШҚЫ ӘСКЕРИ ДАЙЫНДЫҚ ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ 10 - 11 сыныптар
Авиациялық оқ-дәрілер

Авиациялық оқ-дәрілер — авиациялық бомбалар, бір реттік бомбалық кассеталар, бір реттік бомбалық байлам (бірнеше авиациялық бомбалар бір алқаға байланған жабдық), өртегіш бактар, авиациялық пулеметтер мен зеңбіректердің оқтары, авиациялық ракеталардың ұрыс бөлшектері мен торпедалық, авиациялық миналар, авиациялық белгі беретін және суретке түсіретін оқтар. Дереккөздер
Игеру талдамасы

Игеру талдамасы - Өнімді қойнаукаттарда өтіп жататын процестерді және мұнай мен газ қорларының орналасу ерекшеліктерін зерттеу. Осы зерттеулер нәтижесіне сүйеніп игеруді реттеп отыру жөнінде ұсыныстар енгізу мақсатында шоғырды игеру барысында ұңғымалар мен қойнауңаттарды геологиялық-кәсіптік, геофизикалық, гидродинамикалық т.б. тұрғыдан зерттеу нәтижелерін кешенді түрде саралау. Синонимі — игеру процесінің талдамасы. Дереккөздер
Қазданбай Қосжанов

Қазданбай Қосжанов (1938, Маңғыстау ауданы,Ортаеспе ауылы– 1992) – педагог, ақын. *ҚР «Білім беру ісінің үздігі». *Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы педагогика институтты (1957) бітірген. *Маңғыстау ауданындағы Калинин атындағы мектепте оқытушы (1962 – 1968) *Аққұдық орта мектебі оқу ісінің меңгерушісі әрі директоры (1968 – 1981) *Құланды орта мектебі оқу ісінің меңгерушісі (1981 – 1983) болып аудандағы білім беру ісіне елеулі еңбек сіңірді. *Қосжановтың «Сезімге бөлендім ғажайып» атты кітабы (1999) жарық көрген; «Жыр моншақ» атты маңғыстаулық ақындар өлеңдері антологиясына (2002, құрастырушы Ә.Спан, Ш.Иманалиев) оның бірқатар өлеңдері енді. *«Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен және бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Көп кескішті кеңейжоңғы құрал

Көп кескішті кеңейжоңғы құрал (Многорезцовый расточный инструмент) — құралбілік біріктірілген кескіштерден (кеңейжоңғы тілімшелерден) түратын және көп сатылық тесіктерді өндеуге арналған кескіш құрал. Дереккөздер
Шакен Сұлтан

Шакен Сұлтан (1936 жылы туған, Ресей, Орынбор облысы, Александровка ауданы, Новомихайловка с.) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. * Орынбор ауыл шаруашылық институтын (1963) * Алматы Жоғарғы партия мектебін (1970) бітірген. * 1970 – 80 жылы Гурьев (қазіргі Атырау), Маңғыстау облыстарында партия қызметкері, ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі * 1980 – 86 жылы ұжымшарлардың Маңғыстау облысы өндірістік басқармасының бастығы, директоры * 1986 – 88 жылы агроөнеркәсіптік кешен жұмысшылары Маңғыстау облысы кәсіподақ комитетінің төрағасы * 1988 – 94 жылы Маңғыстау агропром комитетінде, сақтандыру фирмасында қызметтер атқарды. Марапаттары * «Құрмет белгісі» (1975) ордені * «Еңбектегі ерлігі үшін» (1966) * «Ерен еңбегі үшін» (1970 медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Ақ сірне

Ақ сірне — картоп, қызылша, жүгері крахмалдарын гидролиздеп, қышқыддармен ерітінділеп, тазалап сүзіп қайнатып алатын шырын. Кондитер, консерві өндірістерінде қолданылады. Сонымен бірге аперитивтер құрамына кіреді Дереккөздер