kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Халықаралық атомдық уақыт

Халықаралық атомдық уақыт (, TAI) – атомдар мен молекулалардағы электромагниттік толқындардың таралу қасиеттеріне негізделген уақыт өлшеу стандарты. 1967 жылы өткізілген Өлшемдер мен салмақтар жөніндегі жалпы конференцияда цезий-133 элементінің 9 192 631 770 рет сәулелену периоды 1 секундқа тең деп шешілген болатын. Мұндай тәсілмен өлшенген уақыттың тәулік ішінде, тіпті ғасыр ішінде ауытқулары болмайды. Алайда 1970-шы жылдары келесідей кемшілігі анықталды: Жердің түрлі аймақтарында орналасқан атом сағаттары гравитацияның әсерінен сәл болса да, түрліше уақыт көрсетеді. Осы себеппен халықаралық атомдық уақытты 450-ге жуық атом сағатының көрсеткіштерін орташа мәнге келтіру арқылы белгілеген дұрыс деп шешілді. Азаматтық қолданысқа ыңғайлы дүниежүзілік үйлестірілген уақыт (UTC) халықаралық атомдық уақыттың негізінде өлшенеді. Бірақ айырмашылығы бірнеше секундты құрайды. 2017 жылғы есептеу бойынша, TAI стандарты UTC стандартынан 37 секунд алда келеді. Дереккөздер
Шәкен ишан мешіті

Шәкен ишан мешіті – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Алға ауданы, Маржанбұлақ ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 27 км жерде, Қарақобда өзенінің маңында, Ақтөбе–Орал тас жолының оң жағында орналасқан. Тарихи деректер Ескерткіш Ақтөбе облысында кең тараған ұзына бойы салынған кейінгі мұнаралы мешіттердің (құлтас руының Дүйсенбі ахун мешіті, Ойыл ауылындағы, Темір қаласындағы мешіттер түріне жатады. Мешіт 1902-1904 жылдары Шәкен ишанның (Шәймерден Әбжанұлы) жетекшілігімен Қазан мешіттерінің жобасы бойынша татар шеберімен салынды. Шәймерден Әбжанұлы Хорезмде білім алды. Мешітте ол ауылдың және көрші ауыл балаларына білім берді. Қуғын-сүргін жылдары Шәкен ишан халық жауы деп танылып, мешіт астық қоймасы, соғыс кезінде қашқан кісілерді қамау орны да болды. Азаншының мұнарасындағы айшығы 1928 жылы күшпен құлатылған. Шәкен ишан 82 жасында дүниеден өткен. Сипаты Мешіт өз сәулетімен назар аудартады. Бұл бірқабатты, үш бөлмеге бөлінген, тас блоктардан және күйдірілген кірпіштерден салынған ғимарат. Мешіт жоспары тіктөртбұрышты, өлшемі – 10,0х24,0 м, ось бойынша батыстан шығысқа созылған. Ғимарат қабырғасы қалың – 1,0 м және биіктігі –3,5 м, жергілікті әктас-құмтастан өрілген. Арқалық бөренемен жабылған төбесі 1990 жылы қиратылған. Шығыс қасбетінде биіктігі 9 м мұнара орналасқан. Қарама-қарсы бетінде михраб абсидасы орын алады. Оңтүстік және солтүстік қабырғаларында 10, мұнарада екі терезе ойықтары бар. Мұнара астында оңтүстік және солтүстік қабырғаларында есіктер орналасқан. Мешіттің қабырғалары қалың, қатал қысқа лайықталып салынған. 1990 жылдың басында мешіттің бір қабырғасы қираған. Қазіргі таңда қайта қалпына келтіруді қажет етеді. Ескерткіштің архитектуралық мәнімен қоса, мұсылмандар үшін үлкен рухани құндылығы бар. Әдебиеттер * Ажигали С.Е. Ахитектура кочевников – феномен истории икультупы Евразии (памятники Аральско-Каспийского регона). Алматы: Гылым, 2002. 654 с. * Ильясова Р. Ел иесі, жер киесі. Ақтөбе: А-Полиграфия, 2016. 248 б. Дереккөздер
Самұрат мешіті

Самұрат мешіті – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Әйтеке би ауданы, Жабасақ ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 192 м жерде орналасқан. Зерттелуі, деректер Солтүстік Арал маңының халықтық мемориалды, культтік сәулет өнерінің үлкен тобын мақсат-бағдарлы зерттеу ҚазКСР Мәдениет министрлігінің (1979-1980 жж.), Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының (1983-1984 жж.) және ҚазКСР ҒА Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының С.Е. Әжіғали жетекшілігімен өткізілген экспедициялардың бірнеше маусымы барысында жүзеге асырылды. 1998 жылы Ақтөбе облысының шығыс аудандарында фронталды этномәдени зерттеу бойынша экспедиция өткізілді. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде бірқатар жаңа тарих және мәдениет ескерткіштері анықталды және зерттелді. Олардың көп бөлігі Әйтеке би (бұрынғы Қарабұтақ және Комсомол аудандарының аумағы) және ішінара Ырғыз аудандарында орналасқан. Әйтеке би ауданындағы ең ірі және ең маңызды архитектуралық нысан Жабасақ ауылындағы Самұрат мешіті болып табылады. Жергілікті мешіт имамы Ж. Кеңесбайұлының айтуынша, ол болыс басшысы болған Самұраттың бұйрығымен 1904 жылы жергілікті шеберлермен салынған. Осында сақталған терең шұңқырлар кірпіштің осы жерде күйдірілгендігін көрсетеді. Қазіргі кезде ескерткіш апатты жағдайда. Сипаты Мешіттің жоспары тіктөртбұрышты (13,57х21,60 м), бірқабатты, биік төбеде негізінен күйдірілген кірпіштерден қаланған. Оның ішкі құрылымы бірнеше бөлмелерден тұрады, қаңылтырмен жабылған бөренелік-итарқалық 4 еңісті шатыры бар. Құрылыстың қасбетінде көп терезе және бірнеше кірер саңылаулар бар. Қабырғалардың жоғарғы жағында бірнеше қатар безендіріліп қаланған кірпіштерден тұратын карниз бар. Ғимарат сырты және іші сыланған және әктелген, ішкі бөлігі ішінара боялған. Кейбір ақпарат берушілер мешітті "Самұраттың көк мешіті" деп атады, өйткені бастапқыда оның төбесі темір қаңылтырмен жабылып, жасыл түске боялды-мыс. Мешіттің имамы Бұқарада медресе бітірген Мұқантай ақын (жағалбайлы-біліс руынан) болды. Оның кезінде балаларды Қадырмен деген молда оқытты. Содан кейін мұнда келесі молдалар қызмет етті: Досан, Кенжеғұл, Алмағанбет және т.б. Ғимарат қатты қираған, әсіресе оның солтүстік-батыс қасбеті. Революциядан кейін мұнда дүкен, дүкен қоймасы орналасты; ескерткіш ұзақ уақыт бойы қараусыз болды, шұғыл жөндеу және қалпына келтіру жұмыстарын қажет етеді. Әдебиеттер * Ажигали С.Е. Памятники Северного Приаралья//История и культура Арало-Каспия. Сб. ст. Вып. 1/ Под общ. ред. С. Ажигали. Алматы: Құс жолы, 2001. С. 150-183. * Ажигали С.Е. Ахитектура кочевников – феномен истории икультупы Евразии (памятники Аральско-Каспийского регона). Алматы: Гылым, 2002. 654 с. * Ажигали С.Е. Выдающиеся памятники архитектуры Актюбинской области: Фотовыставка: Научно-информационное издание. Алматы-Актобе: Өнер; 20015. 52 с. Дереккөздер
Ақжонас (ауыл)

Ақжонас — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы ауыл. Атау жайлы екі болжам қалыптасқан. Біріншісі, қалмақ қызы Ақжүністің аты бертін келе Ақжонас болып өзгерген деген болжам. Екінші болжам атаудың мағынасымен байланысты. Мысалы, М.Қожанұлы бұл сөз моңғолдың «эхе», «аға» және «чинос» немесе «жонас» - қасқыр сөздерінен шыққан, сондықтан «аға қасқыр», «үлкен қасқыр» деген мағына береді деп санайды. Дереккөздер
Сақиналы құрылымдар

Сақиналы құрылымдар (, ) — Жердің және басқа планеталық денелердің тасты қабығындағы сақина, дөңгелек немесе сопақ пішінді жоспардағы геологиялық түзілімдер. Сақиналы құрылымдар жаратылысына қарай екі түрге бөлінеді: плутонды, яғни магма əсерінен қалыптасқан интрузиялық шоғырлар немесе денудациялық əсерінен қашаланған жанартаулар жəне жасынтастардың (метеориттердің) жер бетіне құлауы əсерінен пайда болған құрылымдар. 1966 ж. Г.З.Попованың “Қазақстанның қатпарлы аймақтарының шеңберлі жəне сызықты морфоқұрылымдары” (“Кольцевые и линейные морфоструктуры казахстанской складчатой страны”) деген монографиясы жарыққа шықты. Бұл еңбекте Сарыарқа территориясындағы дөңгелек немесе сопақ пішінді интрузиялық құрылымдарға алғашқы рет талдау берілген. Жанартаутекті сақиналы құрылымдарды көне римдіктердің жерасты құдіретінің атына ұқсас “Плутон” деп атап кеткен. Қазіргі кезде Орталық Қазақстан аумағында Бурабай, Машанск, Сарысу, Екібастұз жəне т.б. жанартаутекті сақиналы морфоқұрылымдар анықталған. Олар бір-бірінен геологиялық құрылыстарымен, морфометриялық жəне морфологиялық көрсеткіштерімен жер бетінде айқын ажыратылады. Жер бетіндегі 5000-нан астам сақиналы құрылымдарды ғалымдар метеориттік кратерлерге жатқызады. Қазіргі уақыттағы мəліметтер бойынша, шамамен 150 жуық метеориттік кратерлер толық белгіленген. Олар жер бетінде əркелкі таралған. Солтүстік Америкада олардың саны – 62, Еуропада – 30, Азияда – 26, Африкада – 16, Аустралияда – 8, Оңтүстік Америкада – 5. ТМД аумағында əр түрлі сақталған 29 метеориттік кратер зерттелген. Қазақстанда белгілі космогендік сақиналы құрылымдарға Балқаш көлінің солтүстік-батысында Баяулысай жəне Алтай өзеннің аралығында орналасқан Шұнақ жəне Солтүстік Арал маңындағы Жаманшын метеориттік құрылымдары жатады. Дереккөздер
Padlet тақтасы

Padlet тақтасы — бұл онлайн-құрал. Ол виртуалды ақ тақта сияқты жұмыс істейді. Мұнда қолданушылар мәтін, сурет, бейне, сілтеме, құжат секілді материалдарын орналастырып, ортақ жұмыс жасай алады. Негізгі мүмкіндіктері Бірнеше адам бір уақытта бір тақтада жұмыс істей алады (коллаборативті орта); мәтін, сурет, бейне, аудио, құжат, сілтемелерді жүктеп қоюға болады; тақтаны түрлі үлгілерде (жолдар, кесте, уақыт шкаласы, карта) жасауға мүмкіндік береді; әр қолданушы өзінің ойымен бөлісіп, пікір қалдыра алады; смартфон, планшет, компьютер арқылы қолжетімді. Қолдану салалары Білім беруде мұғалімдер оқушылардан жауап жинауға, топтық жұмыс ұйымдастыруға, идея алмасуға пайдаланады; жобалық жұмыста ортақ идея тақтасын құру; конференциялар, семинарларда пікірлер мен ұсыныстарды жинақтау. Дереккөздер
Miro тақтасы

Miro (2019 жылға дейін — RealtimeBoard) — таратылған командалардың бірлесіп жұмыс істеуіне арналған онлайн-платформа (оның ішінде жекелеген қызметкерлердің қашықтықтан жұмыс істеуінде), интерактивті онлайн-тақта (miro.com) Стартапты Пермьде 2011 жылы Андрей Хусид пен Олег Шардин құрды. Дереккөздер
Jamboard тақтасы

Jamboard (/d ¡æmbː (r)d/) тақтасы — Google-дің интерактивті тақтасы. Бұл интерактивті тақта сенсорлық 55 дюймдік 4K дисплеймен жабдықталған. Jamboard-тың айрықша сипаттамасы — әр түрлі платформаларды қолдау арқылы қашықтан жұмыс істегенде де командалық жұмыстың өнімділігі. Дереккөздер
Educaplay платформасы

Educaplay платформасы — интерактивті білім беру материалдарын жасауға арналған онлайн платформа. Платформа мұғалімдерге, студенттерге және ата-аналарға өз тапсырмаларын жасауға, сондай-ақ дайын материалдарды пайдалануға мүмкіндік береді, бұл оқу процесін жекелендірілген және интерактивті етеді. Негізгі мүмкіндіктері Интерактивті жаттығулар жасау: сөзжұмбақтар, сәйкестендіру ойындары, тестілеу (викториналар), аудио сұрақтар, бос орындарды толтыру т.б. мүмкіндіктері мол онлайн платформа. Қолдану ортасы Жоғары оқу орындарында, колледжде, мектепте, онлайн курстарда, тіл үйрету курстары және т.б. білім беру бағыттары. Дереккөздер
Тізебүккен (бұлақ)

Тізебүккен — Орталық Қазақстан, Жуантөбенің Бетпақдала жақ бөктеріндегі бұлақ. Бұл бұлаққа керуеншілер талығып жетіп, түйелердің бұйдасын тартып, тізесін бүктіреді. Тізе бүккен мал мен жан бұлақтан қанып ішіп, дамыл алады. Міне, осыдан бұлақ Тізебүккен аталған. Бұл аңызда атаудың мағынасы халық өмірі мен географиялық ортаның шындығына сай келіп тұр. Дереккөздер
Дмитрий Челядник

Дмитрий Челядник (; 23 сәуір 1992) — молдовалық футболшы, қақпашы. Жетістіктері «Шериф» * Молдова чемпионы (4): 2019, 2020/21, 2021/22, 2022/23 * Молдова кубогы: 2018/19, 2021/22, 2022/23 ** Финалист (1): 2020/21 * Суперкубок ** Финалист (2): 2019, 2022 «Дачия» * Молдова кубогы: ** Финалист (1): 2014/15 Дереккөздер
Странджа кубогы

Странджа кубогы – Болгарияда жыл сайын өтетін әуесқой бокстан халықаралық турнир. Еуропадағы ең көне халықаралық бокс жарысы. Алғашқы турнир 1950 жылы София қаласындағы «Юнак» стадионында өткен. Еуропадағы ең ірі әуесқой бокс турнирі әлем чемпионатының шағын үлгісі болып саналады. Турнир өз тарихында әлемнің көптеген үздік былғары қолғап шеберлерін қабылдады және қазіргі таңда Еуропа, әлем чемпионаттары мен Олимпиада ойындарына дайындық кезеңі ретінде маңызды рөл атқарады. Негізгі жүлде — «Странджа кубогы» — турнирдің барлық салмақ дәрежелеріндегі нәтижелер бойынша ең үздік боксшыға табысталады. Тарихы Қазақстан құрамасы Қазақстан боксшылары турнирге 1994 жылдан бері қатысып келеді. Осы уақыт аралығында 12 алтын, 16 күміс және 28 қола медаль жеңіп алған. Алайда, әлі күнге дейін бірде-бір қазақстандық спортшы бұл турнирдің екі дүркін чемпионы атанған жоқ. Дереккөздер
LearningApps интерактивті оқыту сервисі

LearningApps — шағын, жалпыға қол жетімді интерактивті модульдер (бұдан әрі — жаттығулар) арқылы оқыту мен оқытуды қолдау үшін құрылған. Бұл жаттығулар онлайн режимінде жасалады және болашақта білім беру процесінде қолданыла алады. Мұндай жаттығуларды жасау үшін сайтта бірнеше шаблондар ұсынылады (жіктеу жаттығулары, бірнеше таңдау сынақтары және т.б.). Негізгі мүмкіндіктері LearningApps — бұл әр түрлі пәндер бойынша интерактивті оқу-әдістемелік қосымшалар жасауға мүмкіндік беретін білім беру мекемелеріндегі білім беру процесіне қолдау үшін арналған сервис. Білім алушыларға арналған интерактивті тапсырмалар құруға арналған бұл сервистің мүмкіндіктерін жоғары оқу орындарында, колледжде, мектепте қолдануға болады. Дереккөздер https://learningapps.org/
Бұлақбасы

Бұлақбасы — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Әндіжан облысы Бұлақбасы ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық орны Әндіжан облысының оңтүстігінде, Ферғана алқабының шетінде орналасқан. Әндіжан қаласынан оңтүстікке қарай 30 шақырым жерде (ең жақын теміржол стансасы) және Қырғызстанмен шекарадан 2-3 шақырым жерде жазық жерде орналасқан. Тарихы Бұлақбасы басқа елге жақын орналасқандықтан этникалық құрамы аралас: өзбектер басым, сонымен бірге қырғыздар бар. Ауыл егістіктермен және көптеген ауылдармен қоршалған. Ауыл атауын «өзен көзі» немесе «көктем басы» деп аударуға болады. Бұлақбашы - бау-бақша, мақта өсіру және мал шаруашылығы (суару каналдарының арқасында) дамыған ауыл шаруашылығы орталығы. Экономикасы және инфрақұрылымы Бұлақбасында екі құрылыс мекемесі, мақта-мата комбинаты, жібек комбинаты, екі тігін фабрикасы, автомобиль зауыты, екі оқу және сауда ұйымы, электр желілері бөлімі, жол құрылысы бөлімі, үш банк мекемесі, коммуналдық шаруашылық бөлімі, үш базар, бес жалпы білім беретін мектеп, алты балабақша, кинотеатр, аурухана орналасқан. Сондай-ақ емханалар мен қызмет көрсету орталықтары бар. Дереккөздер
Хиггс бозоны

Хиггс бозоны және CERN тәжірибелері Хиггс бозоны — элементар бөлшек, Стандартты модельдің маңызды бөлігі. Бұл бөлшек 1964 жылы британдық физик Питер Хиггс және басқа бірнеше ғалымдар тарапынан болжаған. Хиггс бозоны материяның массасын түсіндіретін Хиггс өрісінің кванттық қозуы болып табылады. Тарихы 1960-жылдары физиктер элементар бөлшектердің неге массаға ие болатынын түсіндіруге тырысты. Питер Хиггс ұсынған теория бойынша, бүкіл ғарышты біртұтас Хиггс өрісі толтырады, ал бөлшектер осы өріспен әрекеттескенде масса алады. Бұл идея кейін Стандартты модельге енгізілді, бірақ ұзақ уақыт бойы тәжірибелік дәлел табылмады. CERN тәжірибелері Хиггс бозонын іздеу үшін Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы (CERN) 2008 жылы Үлкен адрон коллайдерін (LHC) іске қосты. Бұл – әлемдегі ең ірі және қуатты бөлшек үдеткіші. 2012 жылы 4 шілдеде CERN ғалымдары жаңа бөлшектің ашылғанын хабарлады, оның қасиеттері Хиггс бозонына сәйкес келеді. Бұл жаңалық физика тарихындағы ең үлкен жетістіктердің бірі саналады. Маңызы Хиггс бозонының ашылуы Стандартты модельдің соңғы жетіспеген бөлігін растады. Ол элементар бөлшектердің неге массаға ие болатынын түсіндіруге мүмкіндік берді. Бұл жаңалық сонымен қатар жаңа физикалық теорияларға, мысалы, суперсимметрия және қара материя зерттеулеріне жол ашты. Физикалық сипаттамалары • Массасы: шамамен 125 ГэВ/c² • Өмір сүру уақыты: өте қысқа, шамамен 10⁻²² секунд • Ыдырау өнімдері: фотондар, бозондар және фермиондар • Өндірілетін жағдай: тек жоғары энергиялы соқтығыстар кезінде (мысалы, LHC-де) Қызықты деректер • Хиггс бозоны жиі «Құдай бөлшегі» деп аталады, бірақ бұл атау ғылыми емес, медиадағы атау. • 2013 жылы Питер Хиггс және Франсуа Энглер осы жаңалық үшін Нобель сыйлығын алды. ⸻ Қараңыз: • Стандартты модель • Үлкен адрон коллайдері • Питер Хиггс • Элементар бөлшектер
Палванташ

Палванташ — Мархамат ауданында (Өзбекстан, Әндіжан облысы) Оңтүстік Ферғана каналының жағасында орналасқан қалалық үлгідегі елді мекен. Облыс орталығынан 30 шақырым жерде таудың арасында орналасқан, ең жақын теміржол стансасы Асака қаласында (15 км). Халқы 6700-ден асады (2003ж.), негізінен өзбектер, сонымен қатар татарлар, орыстар, қырғыздар, тәжіктер және басқа ұлттар бар. Ол 1940 жылы кеншілер қалашығы Сифатиде мұнай кен орнының ашылуынан кейін құрылды. Мұнда аяқ киім фабрикасы, екі жалпы білім беретін мектеп, кәсіптік-техникалық училище, медициналық санитарлық бөлім, Палвонташ санаторийі бар. Мұнай шөл даладан алынады. Дереккөздер
Құйғанжар

Құйғанжар — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Әндіжан облысы Әндіжан ауданының әкімшілік орталығы. Құйғанжар Қарадария өзенінің оң жағалауында, Әндіжан қаласынан солтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Ауылда темір жол стансасы, Құйғанжар және Ұлы Ферғана каналының бойындағы сорғы станциясы орналасқан. 2001 жылғы халық саны: 9200 адам. Қалада аудандық мемлекеттік органдар, ауруханалар, кәсіпорындар мен қызмет көрсету орындары, мектепке дейінгі білім беру мекемелері, жалпы білім беретін мектептер, кәсіптік лицейлер, Әндіжан аудандық мамандандырылған мектебі, Ұлы Отан соғысы құрбандарына арналған ескерткіш, жастар мәдениетінің ойын-сауық саябағы және басқа да нысандар бар. Дереккөздер
Оңтүстік Аламысық

Оңтүстік Аламысық — Жалаңқұдық ауданында (Өзбекстан, Әндіжан облысы) Қатартал каналының жағасында орналасқан қала типтес елді мекен. Халқы: 6184 (1989 ж.). Оңтүстік Аламысық 1943 жылы мұнай кеніші ашылғаннан кейін құрылды. Халықтың көпшілігі мұнай кәсіпшіліктерінде жұмыс істейді. Мұнда екі мемлекеттік мектеп, музыка мектебі, киім-кешек фабрикасы, автокөлік кәсіпорны, мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету орталығы, сауда орындары, физиотерапиялық санаторий бар. Дереккөздер
Матығұл мазары

Матығұл мазары (XIX ғ. аяғы - XX ғ. басы) – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Шалқар ауданы, Құтикөл аулы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 48 км жерде орналасқан. Сипаты Қабір мен мешіттің қызметін біріктірген Матығұл мазары іспетті XIX ғасыр аяғы мен XX ғасыр басындағы Солтүстік Арал маңының жеке тұрғызылған мешіт-қоршаулары мен мешіттері қазақ даласының көшпелі халқы ислам дінінің ықпалында болғандығын дәлелдейді. Матығұл мазары бірнеше тас қоршаулардан және үйінділерден құралған шағын қорымның аумағында орналасқан. Ескерткіш (жалпы өлшемдері 11,9х11,9 м) солтүстік қабырғаның екі бұрышында төрттен үш мұнара құрылымы және оңтүстік қабырғасында үш күмбезді құрылымы бар қоршау болып табылады. Құрылыс материалы – саз балшықпен араластырылған сұр түсті құмтастан жасалған тақтатас. Қабырғалар осы тектес материалдан жасалған ірі тақталардан қаланған іргетастың үстіне салынған. Мұнара жартылай сфералық күмбезбен аяқталатын, оған ұласатын жердің сыртқы жағы екі қатар өрнектермен ерекшеленген цилиндрлік құрылыс болып табылады. Күмбездің жоғарғы жағында аласа шпиль орналасқан. Қоршауға кіретін ойық шеткі оңтүстік-батыс мұнараның батыс қабырғасында жасалған. Кірер жерде шағын кіреберіс бар, оның сыртқы жағындағы қабырғаның ортасында көлденең ағаш қойылған төртбұрышты ойықтар жасалған (бұл кебісхананың ойықтары, яғни келушілер ескерткішке кірер алдында өздерінің аяқ киімдерін шешіп кіруге міндетті болды). Кіреберістің қабырғасы алғашында қоршау қабырғасының биіктігінің ортасына дейін салынған. Негізгі қоршауға кіретін ойық, сондай-ақ барлық кіретін ойықтар тіктөртбұрышты. Қоршаудың мұнараларындағы қабырғалардың күмбезге ұласуы бұрыштарында ірі тақталардың (ұшбұрышты желкен) орнатылуы арқылы шешілген, одан әрі тақталар бір-біріне бірте-бірте құлай қаланған. Күмбез тақталар қатарының бірінде оңтүстікке бағытталған шағын терезе қалдырылған. Ескерткіштің орталық бөлмесінен қоршауға шығар жер, сонымен бірге оңтүстік қабыпғада жоғарғы жағы тіктөртбұрышты ойықпен аяқталатын шағын қуыс бар. Барлық үш камераның жарлары ұсақталған шөп салынған саз балшықпен сыланған. Қуысы бар оңтүстік қабырғада, есік ойығы бар қабырғаларда күмбезге ұласатын деңгейге дейін алебастрмен (ақ саз бен әктің қоспасы) сыланған және әктелген іздер сақталған. Қоршау ішінде бірі сыртынан таспен қаланған (қазіргі кезде ол ішке құлаған, алғашында, бұл баспалдақты сағана болуы мүмкін) екі қабір шұңқыры бар. Бұрыштағы мұнаралардың іші де күмбезге ұласар деңгейге дейін ұсақталған шөп қосылған саз балшықпен сыланған. Мұнараға кіретін ойық тіктөртбұрышты, өте тар. Ішкі жағында жарық түсіретін терезелер бастапқыда көзделмеген. Ескерткіштің батыс жағында қазіргі таңда, өкінішке орай, құлпытастың рөлін атқарған баған тәріздес орнатылған тас іргесінен сындырылып, құлатылған. Тас бетінде жазулар байқалмады. Дереккөздер
Айым

Айым — Өзбекстан Республикасы Әндіжан облысы Жалаңқұдық ауданында орналасқан қалалық үлгідегі елді мекен. Географиялық сипаттама Ол Ферғана алқабында, Қырғызстанмен шекаралас жерде, Қарадария мен Қарагунан өзендерінің арасында, Савай (Қорғантөбе) теміржол стансасынан солтүстікке қарай 11 км жерде орналасқан. Ауыл арқылы Ханабад-Пахтаабад және Айым-Қорғантөбе тас жолдары өтеді. Тарихы 1929-1959 жылдары Айым ауданының орталығы болды. 2009 жылдан бастап қалалық үлгідегі кент мәртебесін алды. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Айым — қалалық үлгідегі елді мекен. Халқы бойынша өз елінде (Өзбекстан) 57-ші орында және өз аймағында (Әндіжан облысы) 5-ші орында. Әлемдік рейтингісінде шамамен 12 490-шы орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Дардак (7 км), Қорғантөбе (10 км), Оңтүстік Аламысық (13 км), Жалаңқұдық (14 км), Қарасу (15 км), Ханабад (19 км), Сұлтанабат (20 км), Қожабат (22 км), Пахтабат (23 км), Манас (24 км, Қырғызстан), Бұлақбасы (29 км), Қошқарата (32 км, Қырғызстан), Ош (34 км, Қырғызстан), Құйғанжар (36 км), Әндіжан (37 км), Пайтұғ (42 км), Көкжаңғақ (44 км, Қырғызстан), Өзген (47 км, Қырғызстан). Дереккөздер
Боз (Өзбекстан)

Боз — Өзбекстанның Әндіжан облысындағы қала типтес елді мекен. Елді мекен Ферғана алқабының ортасында, Ұлы Ферғана ирригациялық каналының солтүстігіндегі жазықта жатыр. Боз – облыс орталығынан 40 шақырым, Шахрихан стансасынан батысқа қарай 10 шақырым жерде орналасқан. Елді мекен арқылы Әндіжан мен Қоқанды байланыстыратын А373 тас жолы өтеді. 1876 ​​жылы Ресей құрамына кіргенге дейін жергілікті елді мекендер Қоқан хандығының құрамында болды. 1930 жылдардың аяғында Ферғана каналының құрылысы басталды, бұл бұрыннан бар елді мекендердің өсуіне және жаңаларының пайда болуына әкелді. Ежелгі Хуршид-Бек ауылы мақта шаруашылығы және оны қайта өңдеу басым аймақтық ауыл шаруашылығы орталығына айналды. 1950 жылы елді мекен Боз деп аталды. Ауыл коммуналдық және инфрақұрылымы, саудасы дамыған, әлеуметтік, мәдени және спорттық шараларды өткізетін типтік шағын аудан орталығы болып табылады. Дереккөздер
Ақжарбұлақ

Ақжарбұлақ — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Үстірттің солтүстік бөлігінде, Маңсуалмас қонысындағы бұлақ. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім), жар (зат есім) және бұлақ (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған гидроним. Мағынасы «тасы, топырағы ақ түсті, алыстан қарағанда ағарып көрінетін жардан ағып жатқан бұлаққа» байланысты қойылған. Дереккөздер
Аққолқа (құдық)

Аққолқа — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы құдық. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және қолқа (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған гидроним. Е.Қойшыбаевтың пікірінше, атау этимологиясы "таудың (биік жердің) бір жақ бүйіріндегі мал жайылатын отты жерінен қазылған құдық" деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Аққұс (құдық)

Аққұс — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атаудың о бастағы атауы Аққуыс болған тәрізді. Мағынасы «қуыстағы, таудың қалтарыс жеріндегі ауызсулы, ағынды құдық». Дереккөздер
Аққұт (құдық)

Аққұт — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау ақ (сын есім) және құт (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. А.Т.Қайдар «Структура односложных корней и основ в казахском языке» атты еңбегінде «құт: құдық<құд+ық, колодец» деп көрсетеді. Құт – құдық сөзінің көне формаларының бірі. Осы дерекке сүйене отырып, атау «ақ құдық», «ағынды, ауызсулы құдық» деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Аққұрлықбалша (құдық)

Аққұрлықбалша — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және құрлық (зат есім), бал+ша (сын есім) сөздерінің бірігуінен жасалған гидроним. Жан-жағын су қоршаған қара жердегі суы тәтті, тұщы сулы құдық деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Ташлақ

Ташлақ — қала типтес елді мекен (1974 жылдан), Өзбекстанның Ферғана облысы Ташлақ ауданының әкімшілік орталығы. Ташлақ ауылының атауы "тас" деп аударылады. Бұл аудан орталығы Ферғанадан 16 шақырым жерде теміржол стансасы орналасқан Маргилан агломерация аймағында орналасқан. Бұрынғы кишлак 1974 жылы қалашыққа айналды. Ташлақта аудандық әкімшілік мекемелер, білім беру және медициналық мекемелер, тамақ өндірісі, жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, шағын құрылыс фирмалары жұмыс істейді. Ауылда демалыс орындары бар: кітапхана, мәдениет және демалыс саябағы, спорт алаңдары. Дереккөздер
Жазжауан

Жазжауан — қала типтес елді мекен (1974 жылдан), Өзбекстанның Ферғана облысы Жазжауан ауданының әкімшілік орталығы. Жазжауан мекені Ферғана облысының солтүстік-шығысында, Ферғана қаласынан 40 шақырым жерде орналасқан. Әндіжан мен Қоқанды байланыстыратын тас жол ауылды кесіп өтеді. 1974 жылы Жазжауан ауылдан қала үлгісіндегі елді мекенге айналды, бүгінде инфрақұрылымы жақсы дамыған, оның ішінде мемлекеттік қызметтер, медициналық мекемелер, оқу орындары бар. Ауылдың экономикасы ауыл шаруашылығы: кәсіпорындардың көпшілігі тамақ өнеркәсібінде, ал жергілікті колледж ауыл шаруашылығы қызметкерлерін дайындайды. Жазжауанда аудандық мұражай бар. Дереккөздер
Сұлтанабат

Сұлтанабат — Өзбекстанның Әндіжан облысы Қорғантепе ауданындағы қала типтес елді мекен, Сұлтанабат ауылдық кеңесінің әкімшілік орталығы. Қала үлгісіндегі елді мекеннің тұрғындарының саны 16450 адамды құрайды (2015). Қала Әндіжансай каналының жағасында орналасқан. Сұлтанабад теміржол стансасы Қарасу-Көк-Янгақ желісінде орналасқан. Дереккөздер
Балықшы (Өзбекстан)

Балықшы — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Әндіжан облысы Балықшы ауданының әкімшілік орталығы. Елді мекен Қарадарияның сол жағалауында шағын ауыл болып құрылған. Ол бірте-бірте кеңейіп, айналаны қамтыды. Жыл сайын оның шекарасында жаңа үйлер мен әртүрлі мақсаттағы ғимараттар пайда болды. Бүгінгі таңда Балықшы — әкімшілік және экономикалық орталық қызметін атқаратын ірі елді мекен. Ол көрші Наманған облысының орталығына жақын жерде, Наманғаннан шамамен 20 шақырым жерде орналасқан. Дереккөздер
Көтібар Бәсенұлы кесенесі

Көтібар Бәсенұлы кесенесі – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Мұғалжар ауданы, Ақ­ке­мер ауы­лы­нан шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13 км жерде орналасқан. Тарихи деректер Батыс Қазақстандағы 1783-1797 жылдары ұлт-азаттық көтеріліс тарихындағы алар орны ерекше, халық арасында сыйлы тұлға Көтібар Бәсенұлы 1833 жылы (1834) Көктөбе өзенінің бастауында жерленген. XX ғасыр басына дейін мұнда 1906-1907 жылдары Украинаның Полтава губерниясынан қоныс аударушылар мекендеген Көтібар ауылы (немесе №16 Көтібар батыр послекесі) болды, ал 1930 жылдары Шевченко колхозы болып өзгертілді. Жергілікті тұрғынның айтуы бойынша, бастапқыда Көтібар кесенесі киіз үйге ұқсаған және 1908 жылға дейін жақсы сақталған [Төреханов, 1999, 66-б.]. Бірақ кесененің кірпіштері үйлер мен пештер салу үшін бұзып алынған. Бұл туралы И.А. Кастанье "Древности Киргизской степи Оренбургского края" атты еңбегінде "Сол болыстың 1-ші ауылында, Көктюбэ өзенінде, темір жол вокзалынан 15 верст жерде кірпіштен қаланған "Кутебай-батыр-мола [Көтібар батыр мола] деп аталатын мола бар. Мұнда, халықтың айтуынша, белгісіз халықпен шайқаста қаза тапқан. Кутебай батырдың бір қолы ғана жерленген. Бейіттің тастары мен кірпіштердің бетін шөп басып кеткен. Мола пішіні дөңгелек. Мен жүргізген сұраулардан бұл қабірдің жүз жыл бұрын бар екені белгілі болды. Кутебайдың ұрпақтары әлі де Ақтөбе уезінде тұрады". Одан әрі ескертпеде ол былай деп жазады: "1909 жылы Бистамакс бол. [Бестамақ болысына] соңғы сапарымда қырғыздар (қазақтар – авт.) қастерлейтін бұл моланың тастарын қоныстанушылар тонап жатқанын білдім. Ол түгел дерлік қиратылған және көп ұзамай оның естелігі ғана қалады" [Кастанье, 1910, с. 79]. Сипаты 2000 жылы батырдың жерленген жеріне жаңа кесене тұрғызылды. Ескерткіштің биіктігі – 12 м. Материал – ұлутас. Кесененің жанына орнатылған құлпытастарда Көтібар батырдың қарулас жолдастарының есімдері қашалып жазылған. Халық батырының есімімен, отарлауға қарсы күрес тарихымен байланысты қазақтар бұрыннан қастерлеп келген қасиетті нысан Көтібар Бәсенұлы кесенесі Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген және мемлекет қорғауына алынған. Дереккөздер
Үйші (Өзбекстан)

Үйші — қала типтес елді мекен (1984 жылдан), Өзбекстанның Наманған облысы Үйші ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 15600 адам (2004). Қала үлгісіндегі Үйші елді мекені өз мәртебесін 1984 жылы алды. Елді мекенге ең жақын теміржол стансасы оның шетінен 5 шақырым жерде орналасқан және Наманған-Үшқорған желісі бойынша қызмет көрсетеді. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін экономикалық байланыстардың үзілуіне байланысты кейбір кәсіпорындар жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. Соның салдарынан елді мекендегі кейбір ғимараттар жабылды. Ұзақ уақыт бойы қараусыз қалған бұрынғы кинотеатр орнында 2013 жылдың соңында жаңа кәсіпорын ашылды. Ғимарат үш айдың ішінде қалпына келтіріп, сол жерде «Хамрохбегим» кешені ашылды. Бұл Наманған облысының аудан орталықтарының бірінде жүзеге асырылған алғашқы сәтті бизнес жоба болды. Тігін шеберханасы, наубайхана, неке сарайы, қонақүй бөлмелері бар кешен жұмыс істеген қысқа мерзімде көлемі мен қызмет аясын кеңейтті. Тігін цехы жаңа құрал-жабдықтармен толықты, бұл шығарылатын өнімнің сапасын айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік берді. Дереккөздер
Жондор

Жондор ) — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Бұхара облысы Жондор ауданының әкімшілік орталығы. Жондор Бұхара оазисінің оңтүстік-батысында, ежелгі Зарафшан өзенінің оң жағалауында орналасқан. Бұхарадан батысқа қарай 21 км, Ташкенттен оңтүстік-батысқа қарай 465 км қашықтықта. Қалада пластмасса зауыты, шарап-арақ зауыты, консерві фабрикасы, сүт зауыты, наубайхана бар. Тоқыма өнеркәсібі ең дамыған өнеркәсіп саласы болып саналады. Мұнда 2 жалпы білім беретін мектеп, 2 дарынды балаларға арналған лицей, мектеп-интернат, 2 кітапхана, қоғамдық мұражай және орталық аурухана бар. Дереккөздер
Канимех

Канимех — Өзбекстанның Науаи облысындағы қала типтес елді мекен, Канимех ауданының әкімшілік орталығы. Канимех — Зеравшан өзені аңғарынан құралған үлкен оазистің шетінде орналасқан. Елді мекен созылып жатқан өзеннен Қанимехке дейін суармалы канал өтеді. Қанимехтің айналасы негізінен шөлмен қоршалған тар жолақты құрайды. Елді мекеннің солтүстік аудандары Қызылқұмның шегінде, Науаидан Үшқұдыққа апаратын A379 тас жолында орналасқан. Елді мекен облыс орталығынан 20 шақырым, темір жолдан 7 шақырым жерде орналасқан. 1960 жылдардың ортасына дейін Қанимех карталарда Кенимех болып көрсетілді. Өз мәртебесін 1934 жылы алған. Тұрғындары ауыл шаруашылығында және онымен байланысты салаларда жұмыс істейтін агроөнеркәсіптік елді мекен. Мұнда егін базары, құрылыс компаниялары, әкімшілік, оқу және емдеу мекемелері орналасқан. Музыка мектебі де бар. Ауылдың көрікті жерлеріне Мехут мешіті мен аудандық тарих мұражайы кіреді. Дереккөздер
Қарман

Қарман — Өзбекстанның Науаи облысындағы қала типтес елді мекен, Қарман ауданының әкімшілік орталығы. Қалаға жақын жерде, шамамен 8 шақырым жерде, Науаи теміржол вокзалы бар, одан Үшқұдық, Самарқан немесе Бұхараға баруға болады. Қарман елді мекен мәртебесін 1968 жылы алып, араға 11 жыл салып, елді мекен қала мәртебесіне көтерілді, бірақ ұзаққа бармай, тағы да қала типтес елді мекенге айналды. 1958 жылы оның шекарасында алтын мен уран өндіретін тау-кен металлургия комбинаты салынды. Ауқымдылығы жағынан ол әлемдегі ең үлкендердің бірі болды.. Ауылдың маңында 10-11 ғасырларға жататын Қасым Шейх кесенесі орналасқан. Жақын жерде сармыш шатқалы орналасқан, онда жартастардың бетінен ежелгі дәуірге жат киімдер киген адамдардың бейнелері табылған. Сарапшылар суреттердің бір бөлігін "ежелгі астронавттардың" бейнесіне жатқызады. Жұмбақ шатқал планетадағы 2 шақырымға созылған ең үлкен тас галереясын қамтиды. Тақтатас бетінде шамамен 4000 петроглифтер қашалған. Дереккөздер
Жаңа Мырышкер

Жаңа Мырышкер — қала типтес елді мекен, Өзбекстан Республикасы, Қашқадария облысы Мырышкер ауданының әкімшілік орталығы. Облыс орталығынан 43 шақырым, темір жолдан 30 шақырымдай жерде орналасқан шағын елді мекен. Жаңа Мырышкер бірте-бірте шөл далаға ауысатын Қаршы даласының ортасында орналасқан. Дегенмен, астық және мақта өсіруге маманданған шаруа қожалықтары басым ауыл шаруашылығы елді мекені. Көкөніс, бақша және бау-бақша шаруашылығы да танымал. Бұл қуаң аймақты, елді мекенге жақын жерден өтетін Қаршы магистральдық каналының суы алып жатыр. Ауылда шағын мақта зауыты мен бірқатар шағын кәсіпорындар жұмыс істейді. Мұнда музыка мектебі, мәдениет және демалыс саябағы, екі спорт нысаны бар. Сондай-ақ орталық аудандық кітапхана және оның филиалдары, аурухана, емхана, дәріхана және т.б.бар. Дереккөздер
Мұғлан

Мұғлан — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Қашқадария облысы Қасби ауданының әкімшілік орталығы. Мұғлан ауылы — Қашқадария облысының орталық бөлігіндегі шағын елді мекен. Ол Қаршы даласының жазығында, Қаршыдан 20 шақырым жерде және ең жақын теміржол вокзалынан бірдей қашықтықта орналасқан. Мұғланның климаты қоңыржай континенталды, қысы суық, бірақ қысқа және жазы ыстық, құрғақ. Мұғлан төңірегіндегі аумақ суару каналдарымен қамтамасыз етілген егіншілік аймағы болып табылады. Соның бірі Қаршы каналы ауылға жақын жерде өтеді. Орта ғасырларда 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығына дейін Мұғлан аймағы (әсіресе көршілес Касби) керуен жолының бойында орналасқан аймақтық сауда және қолөнер орталығы болған. Қазіргі Мұғлан – Қасби ауданының орталығы (1970 жылдан), негізгі әкімшілік кеңселері, аудандық ауруханалар, оқу орындары орналасқан. Халық сауда мен шағын кәсіпкерлікпен күн көрсе, демалыс орындарында мәдениет үйі, дәмхана, спорт алаңдары бар. Дереккөздер
Зафарабат

Зафарабат — Өзбекстан Республикасы Науаи облысы Канимех ауданындағы қала типтес елді мекен. 1984 жылдан қала типтес елді мекен мәртебесіне ие болды.2018 жылға дейін Бұхара облысы Гиждуван ауданының құрамында болды. Мұнда әкімшілік және мәдени ұйымдар, жалпы білім беретін мектептер, автомобиль кәсіпорындары, сауда және техникалық қызмет көрсету станциялары бар. Дереккөздер
Кальмар шайқасы

Кальмар шайқасы (швед. Slaget vid Kalmar) — 1611 жылғы 17–19 шілде аралығында Кальмар соғысы кезінде швед және дат әскерлері арасында Кальмар қаласының маңында өткен шайқас. Қақтығыс Дания әскерінің жеңісімен аяқталды. Алғышарттар Соғыс басталғаннан кейін Дания патшасы Кристиан IV Блекинг аумағына басып кіріп, Кальмар қаласын қоршауға алды және 27 мамырда оны өз қолына түсірді. 11 маусымда патша Карл IX басқарған швед әскері келгенде, Кальмардың қарсы тараптың бақылауында екенін анықтады. Дегенмен, қаланың қамал гарнизоны әлі де қарсылық көрсетіп тұрған еді. Швед әскері қаланың сыртына шығып, ұрысқа дайын сап түзеді, бірақ дат әскері шайқасқа кіріспеді. 12 маусымда жасалған шағын шабуыл сәтсіз аяқталып, тойтарылды. 25 маусымда ханзада Густав Адольф шағын жасақпен Кристианопольге аттанып, оны тонап, дат тарапын шайқасқа арандатуға тырысты. Алайда Дания әскері бұл әрекетке жауап қатпады. Сонымен қатар, дат флоты Кальмар бұғазын бөгеп, теңіз жолдарын бақылауға алды. Барысы Шайқастың қарсаңында швед королі Карл IX дат лагерін шабуылмен алуға шешім қабылдады. 16 шілдеден 17 шілдеге қараған түні, сағат бір шамасында швед лагерінде дабыл қағылып, әскер қала бағытына жылжыды. Алайда дат қарауылдары қозғалысты байқап, дабыл көтерді, нәтижесінде швед жасақтары шегінуге мәжбүр болды. Таңғы сағат бес пен алты аралығында Кальмар қамалынан швед әскерлері қарсы шабуыл жасап, қаланың оңтүстік қабырғасы маңындағы дат траншеясын басып алды. Екінші швед тобы Сёдерпор қақпасын иеленіп, қаланың орталық алаңына дейін жетті. Қала ішінде қанды қақтығыс орын алды. Карл IX өз лагерінен шығып, отқа оранған қалада шайқасып жатқан әскерлеріне қолдау көрсетуге тырысты. 18 шілдеде дат әскері қосымша күш алды. Швед әскери кемелері қамалды теңізден қолдап тұрғанымен, көп ұзамай 27 кемеден тұратын дат флоты жетіп, швед кемелерін шегінуге мәжбүр етті. Дат флоттары бұғаздың тереңдігін білмегендіктен, швед кемелерін қумады. Швед әскері өз далалық лагеріне шегінді. 23 шілдеде дат жасақтары Кальмар маңындағы лагерінен шығып, швед әскері тұрған бағытта ұрысқа дайын сап түзеді. Алайда ауыр шығынға ұшыраған және әлсіреген Карл IX шайқасқа түспеуді жөн көрді. Нәтижелері 24 шілдеге қараған түні швед королі Карл IX өз әскерін лагерьден шығарып, солтүстік бағытқа қарай екі милль шегініп, Риссби маңында тұрақты позиция алды. 25 шілдеде Кальмар қамалының гарнизоны берілді. Әдебиеттер * Jahn, F.H. Historie om Kalmarkrigen, Köpenhamn, 1820 * Axel Larsen, Kalmarkrigen: et Birdrag til de nordiske Rigers Krigshistorie: efter trykte og utrykte kilder, Köpenhamn, 1889 * Göte Göransson, Gustav II Adolf och hans folk 1994 ISBN 91-7119-128-3
Зиадин

Зиадин — қала типтес елді мекен, 1973 жылдан Самарқан облысы Мақташы ауданы ауданының әкімшілік орталығы. Зиадин ауылы облыстың батысында орналасқан, солтүстігінде ағып жатқан Зеравшан өзені мен оңтүстікке қарай көтерілетін Зеравшан жотасының етегінде жатыр. Ауыл бүкіл Орталық Өзбекстанды басып өтетін М37 республикалық тас жолының бойында орналасқан. Сондай–ақ, Зиадинде Қаған-Жызақ желісіндегі теміржол стансасы бар. Зиадин ауылы Бұхара әмірлігі заманынан белгілі. 1894 жылы аймақ Ресей империясының құрамында болған кезде мұнда темір жол салынып, елді мекеннің дамуына жағдай жасалды. 1972 жылы ауылға қалалық елді мекен мәртебесі берілді. Бүгінде бұл ауыл шаруашылығы саласы дамыған транзиттік сауда орталығы. Зиадиннің жетекші экономикалық салалары мақта өңдеу және сүт өндіру болып табылады. Диқан базары мен құрылыс материалдарын шығаратын зауыттар бар. Ауылда сонымен қатар мұражай мен мемориалдық саябақ бар. Дереккөздер
Ғазған

Ғазған — Өзбекстанның Науаи облысындағы аудандық бағыныстағы қаласы (2019 жылдан бастап). Ғазған Нұрата аудан орталығынан он шақырым батыста, Науаи қаласынан 90 шақырым жерде орналасқан, тек автожол арқылы жетуге болады. Нұратаудың батыс етегіндегі Қызылқұмның шетінде орналасқан. Халқы: 5900 мың адам (2005) Ғазған – өнеркәсіптік елді мекен. Ол 1930 жылдары кең мәрмәр кен орындары белсенді түрде пайдаланыла бастаған кезде жұмысшылар поселкесі ретінде пайда болды. Кен орнындағы мәрмәр өзінің жоғары сапасымен танымал. Ол Өзбекстан мен Кеңес Одағында көптеген ғимараттарды, соның ішінде Ташкент опера және балет театрын және Мәскеу метросының бірнеше станцияларын жобалауда пайдаланылды. Ғазғандық мәрмәр үлгілері халықаралық көрмелерде де танылды. Дереккөздер
Аққұрық (құдық)

Аққұрық — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық. Үстірт жазығының батыс бөлігінде. Атаудың сөзжасамдық сипаты Ақ (сын есім) және құрық (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Гуррук (куруг «құрғақ») көнетүркі тілінде – «көне, суы жоқ кеуіп қалған құдық» деген мағына береді. Топырағы ақ түсті жердегі көне, су сарқылған құдық деген ұғымдағы атау. Дереккөздер
Ақой (құдық)

Ақой — Маңғыстау облысы, Орталық Үстірт, Маңғыстау ауданындағы құдық. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және ой (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Бұл жерде ақ «үлкен, кең» мағынасында, ал ой «ойпаң, ойыс жер» мағынасында қолданылған. Сонда атаудың мағынасы «үлкен ойыс жердегі құдық». Дереккөздер
Константин базиликасы (Трир)

Константин базиликасы — Трирдегі Рим базиликасы, бастапқыда кеңес залы ретінде қызмет етті. Оны Ұлы Константин, шамамен 310 жылы, тақ бөлмесі ретінде салған. Интерьер мәрмәрмен, тауашалардағы мүсіндермен, сыланған кірпішпен безендірілген және жылытылған. Орта ғасырларда базилика архиепископтың резиденциясы болды. 17 ғасырда зал сайлаушылар сарайының құрамына кіргізілді. 1856 жылы базилика Евангелиялық шіркеуге берілді, содан бері сол жерде қызмет көрсетілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғимарат өрттен қатты зақымданып, кейін қайта қалпына келтірілді. Ішінің ұзындығы 67 метр, ені 27,2 метр, биіктігі 33 метр, қабырғаларының қалыңдығы 2,7 метрге дейін жетеді. Константин базиликасы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра нысаны болып табылады. Тағы қараңыз * Константин Колоссы * Максенций базиликасы
Сардоба (Өзбекстан)

Сардоба — Өзбекстанның Сырдария облысындағы қала типтес елді мекен, Ақалтын ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 22 337 адам (2021). Сардоба Гүлістаннан 40 шақырым, Қазақстан шекарасынан 4 шақырым жерде орналасқан. Сардоба суару каналдарымен қиылысатын шөл даланың жазығында орналасқан. Ауыл атауы «салқын су» дегенді білдіреді. Сардоба – Орталық Азиядағы ерте заманнан белгілі су қоймасы. Егістік пен каналдармен қоршалған ауылшаруашылық елді мекені. Мұнда бірнеше мақта тазалайтын зауыттар мен фермерлер базары жұмыс істейді. Дереккөздер
Ғолибылар

Ғолибылар — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Жызақ облысы Арнасай ауданының әкімшілік орталығы. Ғолибылар елді мекені Жызақ облысының орталық бөлігінде, облыс орталығынан солтүстікке қарай 65 шақырымда және «Достық» теміржол стансасынан батысқа қарай 16 шақырым жерде Жызақ-Сырдария желісінде орналасқан. Ғолибылар «Мырзашөл» деп аталатын жазықта жатыр. 19 ғасырдың ортасына дейін іс жүзінде адам болмаған бұл жартылай шөлді аймақ қазір суарудың арқасында мүмкін болған ауылшаруашылық жерлерін толығымен алып жатыр. Ғолибыларда жергілікті каналдар арқылы су ағынын реттейтін Ақбұлақ коллекторы орналасқан. Елді мекен Кеңес Одағы кезінде іргесі қаланып, 1975 жылы Арнасай ауданының әкімшілік орталығы болды. Ауыл алғашында атақты чех коммунист-журналисті Юлиус Фучиктің есімімен аталды (ол біраз уақыт Өзбекстанда тұрды), бірақ 1990 жылдардың басында елді мекен «жеңімпаздар» деген мағынаны білдіретін Ғалыптар деп аталды. Ауылда ауыл шаруашылығымен қатар жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, бюджеттік сала мекемелері, білім беру және емдеу мекемелері орналасқан. Дереккөздер
Сайқұн

Сайқұн — Өзбекстанның Сырдария облысындағы қала типтес елді мекен, Сайқұнабат ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 5400 мың адам (2003). Сайхун ауылы Мырзашөлдің шығыс жағында, Сырдария өзенінің бойында орналасқан. Ол Гүлістаннан 42 шақырым және ең жақын темір жолдан (Бахт) 12 шақырым жерде. Үлкен өзенге жақын болғанымен, Сайқұн бірнеше каналдармен қоршалған. Ауыл осы қолайсыз аймақты игеру жылдарында пайда болды, оны Украинадан келгендер құрды және украиндық атауы - Верхневолинское болды. 1991 жылы елді мекен қазіргі атауын алды. Сайқұн мақта өсіру және одан әрі өңдеумен айналысады. Дереккөздер
Жаңақыстақ

Жаңақыстақ — қала типтес елді мекен (1978 жылдан), Өзбекстанның Жызақ облысы, Фариш ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 8400 (2003). Нұратаудың солтүстік етегінде (биіктігі 2 км-ден астам), Жызақ қаласынан солтүстік-батысқа қарай 67 км жерде орналасқан. Ауыл мен аудан орталығын Нұратаға апаратын жол жалғап тұр. Бұл аймақта қысы суық, көктемі ылғалды және жазы ыстық құрғақ континенталды климат байқалады. Янгиқышлақ атауы өзбек тілінен аударғанда «жаңа ауыл» дегенді білдіреді. Кеңес үкіметі кезінде ауылдың аты осылай аталды. Жаңақыстақ экономикасында агроөнеркәсіптік өндіріс басым: мал шаруашылығы жақсы дамыған, мақта тазалау және тігін фабрикасы бар. Жаңақыстақта тау шыңдарына, шатқалдар мен аңғарларға жорықтар мен экскурсиялар ұйымдастыратын «Нұратау» экотуризм орталығы орналасқан. Дереккөздер
Диқанабат

Диқанабат — Өзбекстанның Қашқадария облысы Диқанабат ауданында орналасқан қала типтес елді мекен. Ең жақын теміржол стансасы 46 км жерде орналасқан Ғұзар қаласы. Халқы 7400 (2000 ж.), негізінен өзбектер, сонымен қатар тәжіктер, қазақтар, орыстар және басқа ұлттар бар. Сондай-ақ орта мектептер, мектеп-интернат, екі клуб, аурухана, дәріхана, бірнеше сауда мекемелері, коммуналдық шаруашылықтар және шағын жеке кәсіпорындар бар. Дереккөздер
Диқанабат (Сырдария облысы)

Диқанабат — Өзбекстанның Сырдария облысындағы қала типтес елді мекен, Гүлістан ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 10 500 адам (2000 ж.). Ауылдан шығысқа қарай ағатын Сырдария өзені мен Диқанабаттан сәл батысқа қарай өтетін үлкен суару каналының арасында жатыр. Бұл ауыл шаруашылығы қонысын 19 ғасырдың аяғында Полтава және Тверь губернияларынан келген иммигранттар құрған. Ол бастапқыда Романовск, 1923 жылы Крестянский деп аталды, бұл атау 1990 жылдардың басына дейін сақталды. Диқанабатта мәдени орталық, балалар санаторийі және дихандар базары орналасқан. Дереккөздер
Үштөбе (Жызақ облысы)

Үштөбе — қала үлгісіндегі елді мекен (2009 жылдан бастап), Жызақ облысы Шараф-Рашидов ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 10100 (2004 ж.). Ол Жызақ қаласынан солтүстікке қарай 1 шақырым жерде, тұрақты көлік қатынасы бар Жызақ қаласының маңындағы ірі елді мекендердің бірі. Үштөбеге ең жақын теміржол вокзалы Жызық қаласында. Үштөбе шөл даласы жазығының оңтүстік бөлігінде, Молғұзар жотасына іргелес жатыр. Ауылдың төңірегінде жергілікті каналдар мен таудан ағып жатқан бұлақтар суарылатын мақта алқаптары жатыр. Үштөбе — Жызақ қаласының ауылшаруашылық қалашығы. Мұнда аудан шаруашылықтарының ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар орналасқан. Ауылдың әлеуметтік инфрақұрылымы да бар: мектептер мен колледждер, мәдениет мекемелері (кітапханалар, музыка мектебі), медициналық пункттер, сауда орындары, спорт алаңдары, демалыс орындары. Тұрғындардың басым көпшілігі өзбектер. Дереккөздер
Волейболдан клубтар арасындағы әлем чемпионаты

Волейболдан клубтар арасындағы әлем чемпионаты — Халықаралық волейбол федерациясымен (FIVB) Әр жылда бір рет ұйымдастырылатын волейболдан халықаралық жарыс. Жеңімпаздары және жүлдегерлері Сыртқы сілтемелер * [http://www.fivb.org/ Халықаралық волейбол федерациясының ресми сайты]
Алмазар

Алмазар — Өзбекстанның Ташкент облысы Шыназ ауданындағы қала типтес елді мекен. Шыршық өзенінің оң жағалауында, Қаракөлдік каналының бойында орналасқан. Бұл ауылдың негізін 1830-жылдары Шыршықтың жайылма жерлерінде иеліктен айырылған немесе қоныс аударған орыс шаруалары құрған. Кейінірек темір жол салынғаннан кейін ол Ташкент-Хауас желісіндегі Вревская темір жол стансасына айналды. Халық саны 9100 адамнан асады (2003). 2 жалпы білім беретін мектеп, 2 кітапхана, клуб, аурухана, 3 дәріхана, сауда, мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету орындары бар. Дереккөздер
Осмат

Осмат — қала типтес елді мекен (1990 жылдардан), Өзбекстанның Жызақ облысы Бахмал ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 4662 адам (1989). Ол оңтүстікте, Жызақ қаласынан оңтүстікке қарай 70 шақырым жерде көтеріліп жатқан Түркістан жотасының етегінде жатыр. Осматқа ең жақын теміржол стансасы Ғаллааралда (ауылдан солтүстікке қарай 35 шақырым жерде) орналасқан. Ширасай өзені – ауылдың негізгі су көзі. Осмат тарихи Соғды аймағында орналасқан. Оның аты Осман руынан шыққан және «Османдарға тиесілі» дегенді білдірсе керек. Бұл топоним ол Қарахан империясының құрамында болған 12 ғасырда бұл аймаққа қатысты тарихи құжаттарда кездеседі. 19 ғасырдың аяғында Ресей империясына қосылғанға дейін Осмат Бұхара әмірлігі мен Қоқан хандығының арасындағы шекаралық аймақ болған. Бүгінгі таңда шағын кәсіпкерлік (қоғамдық тамақтандыру орындары, қызмет көрсету орындары), сауда (диқан базары) өркендеген, оқу орындары (соның ішінде дарынды балаларға арналған лицей), медициналық мекемелер, спорт кешені, мәдениет үйі жұмыс істейтін елді мекен. Дереккөздер
Тайлақ (кент)

Тайлақ — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Самарқан облысы Тайлақ ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 8400 мың адам (2001). Тайлақ ауылы Самарқан облысының шығыс бөлігінде, Самарқан қаласынан 4 шақырым жерде орналасқан. Бұл облыс астанасы агломерациясындағы Зеравшан өзенінің кең жайылмасынан түзілген жазықта орналасқан көптеген елді мекендердің бірі. Ауылдың айналасынан суару каналдары да өтеді. Тайлақ ауылшаруашылық елді мекені болып саналады, дегенмен көптеген жергілікті тұрғындар Самарқанда жұмыс істейді, бұл ауылмен тұрақты автобус қатынасы бар. Тайлақ арқылы Пенжикентке апаратын А377 тас жолы өтеді. Дереккөздер
Коллиер Роу

«Коллиер Роу» (;) — 1962 жылы құрылған ағылшын футбол клубы. Клуб Essex Olympian League лигасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 1981–82 маусымынан 1985–86 маусымына дейін клуб London Spartan League лигасында ойнады, ал 1986–87 маусымынан бастап Isthmian League лигасына қосылды. Клуб Истмиан лигасында он маусым бойы бақ сынады. Ең жоғары нәтиже 1988–89 маусымында тіркелді — олар Бірінші дивизионда 21 команданың ішінде 19-орынға ие болды. 1996–97 маусымының алдында клуб Ромфорд клубымен бірігіп, Коллиер Роу энд Ромфорд атауымен жаңа команда құрды. Дереккөздер