kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Михаил Васильевич Фрунзе

Михаил Васильевич Фрунзе&nbsp;— (2.2.1885, Бішкек қаласы, қазіргі Қырғыз Республикасы — 31.10. 1925, Мәскеу қаласы) — революционер, саяси және әскери қайраткер, соғыс теоретигі. Ол әскери фельдшер отбасында дүниеге келген. Фрунзе 1904 ж. Верный қаласындағы (қазіргі Алматы) ер балалар гимназиясын алтын медальмен бітіріп, Петербургтің политехникалық институтына оқуға түсті. Көп кешіікпей РСДЖП қатарына кіріп, астыртын партиялық қызмет атқарды. 1905 жылы Иваново-Вознесенск ереуілін басқарды. 1906 жылы сәуірде РСДЖП 4-ші (Бірігу) съезіне делегат болды, сонда В.И. Ленинмен кездесті. Иваново-Вознесенск, Шуя ауданында ұйымдастыру және насихат жұмысын жүргізді. Революциялық қызметі үшін М.В. Фрунзе бірнеше рет тұтқынға алынып, екі рет өлім жазасына кесілді, кейіннен ол он жыл каторгамен алмастырылады. Каторгадан 1915 жылы қашып шығады. 1916 жылдан бастап Батыс майданда революциялық жұмыс жүргізді, Минскіде 3-ші және 10-ші армиялардағы астыртын большевиктік ұйымды басқарды. Ақпан революциясынан кейін Минск халық милициясының бастығы. Батыс майдандағы солдат комитетінің, Минск Советі аткомының мүшесі. 1918 жылы Иваново-Вознесенск губерниялық аткомының және губерниялық партия комитетінің председателі, губерниялық әскери комиссары. Июльде Москвада болған Советтердің Бүкіл россиялық. 5-съезінің жұмысына және оңшыл эсерлердің контрреволюциялық бүліншілігін басуға қатысты. 1918 жылы тамыздан Ярославль соғыс округының әскери комиссары, 1918 жылы 26 желтоқсаннан 4-армияның қолбасшысы болды. М.В. Фрунзе 1919 жылы В.И. Лениннің ұсынысымен Шығыс майданның оңтүстік тобының, ал 13 шілдеде Шығыс майданның қолбасшысы болып тағайындалды. Оның басшылығымен оңтүстік топ әскерлері Колчактың басты күштеріне қирата соққы берді. М.В. Фрунзе 1919 жылы 15 тамыздан Түркістан майданына қолбасшылық етіп, Оңтүстік Оралды алып, Түркістанға жол ашты. Кешікпей анненковшылар мен дутовшылардың қалдығы Жетісудан түгелдей қуылып, тазартылды. 1920 жылы 21 қыркүйекте ол Оңтүстік майданның қолбасшысы болып тағайындалды. 16 қарашада Врангель толық талқандалды. 1920—1924 жылы М. В. Фрунзе Украина және Кырымдағы әскерлердің қолбасшысы, УКСР Халкомсовы председателінің орынбасары, УК(б)П ОК Саяси Бюросының мүшесі. 1924 жылы наурыздан КСРО Революциялық-Әскери Кеңесі төрағасы орынбасары және Соғыс-Теңіз істері халкомының орынбасары, ал апрельден Жұмысшы-Шаруа Қызыл Армиясының штаб бастығы, кейіннен Әскери Академияның бастығы болды. 1925 жылы 26 қаңтардан КСРО Революциялық-Әскери Кеңесі төрағасы, ал ақпаннан Еңбек және Қорғаныс Кеңесінің мүшесі. М.В. Фрунзе барлық сайланған БОАК мүшесі, 1921—1925 жылдары РК(б)П ОК мүшесі, 1924 жылдан ОК Саяси Бюросының мүшелігіне кандидат болды. 2 рет Кызыл Ту орденімен, Құрметті революциялық қарумен наградталды. Қызыл алаңда жерленген. Қырғыз КСР-інің астанасына, Әскери академияға, Совет Армиясының Орталық Үйіне тағы басқаларға Фрунзе есімі берілген. Дереккөздер
Александр Ефимович Алекторов

# Александр Ефимович Алекторов(1861 — 1918) — орыс ориенталисі, миссионер. Қазақ тарихын, мәдениетін, этнографиясы мен ауыз әдебиеті үлгілерін зерттеген. 1881 жылы Орынбор мұғалімдер мектебін бітірген. 1894 жылы ол Торғай облысы халық мектептерінің инспекторы болып бекітіледі. Оған дейін Бөкей ордасында инспектор болған. Торғай облысы халық мектептерінің инспекторы ретінде ол Қостанай қаласына орналасады.Білім инспекторларының Қостанай қаласын тұрақтауы Торғай облысы халық мектептерінің инспекторы Ы.Алтынсарин (1879-1889) тұсынан басталды. Ы.Алтынсариннен кейін инспектор болған А.В.Васильев (1889-1894) те Қостанай қаласында тұрақтайды. Гурьев (қазіргі Атырау) облыстарында халық училещелерінің директоры, инспекторы бола жүріп, қазақ халқының тарихы, тұрмыс-салты, ауыз әдебиеті, тілі жөнінде көптеген зерттеу, жинау жұмыстарын жүргізген. Ол “Қырғыз есімдері”, “Қырғыздар өмірінің бейнесі”, “Қырғыздар” (1886), “Бақсы”, “Қырғыздардың халық әдебиеті” (1893), “Қырғыздардың мал шаруашылығы” (1888), “Қырғыздардың жер бөлісуі” (1889) т.б. барлығы 100-ден аса еңбек жазып қалдырған. 1896 жылы ел аузынан “Қобыланды” жырын жазып алды. 1898 жылы Қазан университетінің жанындағы “Археология, тарих және этнография қоғамы хабарларында” Байтоқ ақынның Жәңгір ханның өліміне арнап шығарған өлеңін жариялаған. “Дала уәлаяты” газетінде Алекторов жинастырған бірнеше қазақ ертегілері басылды. Аса құнды еңбектерінің бірі — “Қырғыздар туралы кітаптар, журналдар мен газеттердегі мақалалар мен хабарлардың көрсеткіші” (Қазан, 1900). Осы “Көрсеткіште” қазақ, орыс тілдерінде 19 ғасырдың аяғына дейін жарық көрген қазақ елінің тарихы, этнографиясы, тілі, әдебиеті, шаруашылығы жөніндегі еңбектердің мазмұны, олар жайлы айтылған сын-пікірлер, қосымша ретінде 50-ге тарта қазақ кітаптарының мазмұндалған тізімі берілген. Ғалым қазақ халқының қабілетін, дәстүрін, өнерін, музыкасын, фольклорын аса жоғары бағалай келіп, “Қырғыздың халық әдебиеті” деген мақаласында былай дейді: “Ескі әндер бір рудан екінші руға беріліп, жылдан жылға жаңарып отырады, қырғыз өздерінің халық әндерін, халық әншілерін жақсы көреді, бір сөзбен айтқанда әрбір қырғыз — әнші” (“Астраханский вестник”, 1893, №117). Қазан төңкерісіне дейін Ақмола, Семей, Орал облыстарының қазақ мектептерінде Ы.Алтынсариннің “Хрестоматиясымен” қатар Алекторов құрастырған оқу құралдары да (“К мудрости ступенька”, М., 1891; “Киргизская хрестоматия”, Орынбор, 1898) пайдаланылған. Миссионер ретінде Алекторов “Что нужно для обрусских инородцев”, “Исламизм и киргизы” т.б. еңбектерінде қазақтарды орыстандыру мәселелерін көтерген. Ол сол кезде іске асырыла бастаған “Бұратана халықтар үшін мектеп — орыстандырудың басты құралы” саясатын белсенді жүргізді. . «Археология, тарих және этнография қоғамы хабарларында» Байтоқ ақынның Жәңгір ханның өліміне арнап шығарған өлеңін жариялаған. Ғалым қазақ халқының дәстүрін, өнерін, музыкасын, фольклорын аса жоғары бағалаған. Дереккөздер
Өзбек әліпбиі

Өзбек әліппесі — 24 (29) әріп тен тұратын заманауи латын қарпіне негізделінген әліппе. Бас және кіші әріптері: Тарихы َӨзбек араб жазуы Ауғанстанда араб жазуы күні бүгінге дейін қолданылады. Өзбек КСР-де 1928 жылға дейін өзбек тілі үшін араб жазуы қолданылды. Яналиф 1928—1940 жж. латын жазуына негізделінген Яналиф пайдаланылды: 1936 ж. әдеби өзбек тілінің емлесі қыпшақ диалекттерінен қарлық диалекттерінің негізіне көшірілді (сингармонизмсыз), сондықтан Ə ə, Ө ө, Y y, Ь ь әріптері әліппеден өшірілді. Кирил 1940—1992 жж. кирил жазуы пайдаланылды: Қазіргі латын жазуы 1992 өзбек тілінде қайтадан латын жазуы пайдаланылады, бірақ Яналиф үлгіснде емес, ағылшан әліппесі негізінде (мақала басын қараңыз). Салыстырмалы кесте Өзбек жазуының ерекшелері: * Қазіргі латын жазуындағы Oʻoʻ әрпіне, кирилде — Ўў, Яналифте — Oo келеді. Бұл әріп жуан жартылай жабық о дыбысын (кәдімгі о дыбысына ұқсас) белгілейді . * Қазіргі латын жазуындағы Oo әрпіне, кирилде — Оо, Яналифте — Aa келеді (Оо емес!). Бұл әріп жуан ашық дыбысын белгілейді (о мен а арасында естіледі). * Қазіргі латын жазуындағы Aa әрпіне, кирилде — Аа, Яналифте — Əə келеді. Бұл әріп жіңішке ашық ә дыбысын белгілейді . * Кирил жазуындағы Ёё, Юю, Яя, латында тиісінше Yo yo, Yu yu, Ya ya тіркесімдері келеді. * Ее әрпі сөз басында және дауыстылардың соңында Ye ye тіркесім бен жазылады. * Ээ әрпі тура латын Ee әрпімен жазылады. * Цц әрпі сөздің ішіндегі орнына қарай не Ts ts тіркесімімен, не Ss әрпімен жазылады. * Сөзде ia, io, ai, oi әріптері қиюласқанда, i әрпі iy деп оқылады: milliard, biologiya, mozaika, alkoloid. * Сөзде ea, ae, oe әріптері қиюласқанда, e әрпі y (латын) деп оқылады: teatr, aerostat, poema. * Сөзде с және ҳ қиюласқанда, латын жазуында әріп арасына келесідей апостроф салынады: мысалы, sʼh. * Апостроф (ʼ) дауыстылар соңында жазылғанда, дауысты дыбыстың ұзартылғанын белгілейді: she'r, e'tibor; o‘ артына келгенде жазылмайлды: moʻjiz, moʻtadil, moʻtabar. * Апостроф (ʼ) дауыстылар алдында жазылғанда, келесі дауысты дыбысының бөлек айтылуын (паузаны) белгілейді: inʼom, sanʼat, qatʼiy, masʼul. * Егер қаріпте қосылмыш төңкерілген үтір (ʻ — U+0312 COMBINING TURNED COMMA ABOVE ), не нағыз типографиялық апостроф (ʼ — U+02BC MODIFIER LETTER APOSTROPHE ) болмаса, тиісінше жалғыз сол тырнақшамен (‘ — U+2018 LEFT SINGLE QUOTATION MARK ) мен жалғыз оң тырнақшамен (’ — U+2019 RIGHT SINGLE QUOTATION MARK ) алматырылуға мүмкін. Е-пошта, SMS, т.б. қызметтерде бұлар тиісінше (` — U+0060 GRAVE ACCENT ) және (' — U+0027 APOSTROPHE ) дегенмен алмастырылады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.oxuscom.com/orthography.htm Orthographic Rules For The Uzbek Language]
Ерік Сәлімұлы Құрманғалиев

Ерік Сәлімұлы Құрманғалиев (02.01.1959, Құлсары қаласы, Атырау облысы—13.11.2007, Мәскеу) — өте сирек кездесетін контратенор сарынды «қаздауысты» опера әншісі. Әкесі Сәлім — хирург, анасы Меруерт — педиатр болған. Кіші жүздің Байұлы тайпасы Алаша руынан шыққан. Бала шағында әкесінен айырылған Ерік орта мектеп оқуын Гурьев (қазіргі Атырау) қаласында бітірген. Ән айтуды өте ерте бастаған радиодан есіткен Людмила Зыкина, Ольга Воронец дауыстарын өзінің балалық альт дауысымен бейнелеген. Алматы консерваториясында дайындау бөлімінде оқып жүргенде, оны тастап, Мәскеуге барады. Гнесиндер атындағы Мәскеу саздық-педагогикалық институтына түсіп бітіреді. «Гнесинкада» оқып жүргенде концерттік әрекетін бастайды. 1980 жылы Д. Шостакович атындағы Ленинград филармониясы Үлкен залы сахнасында алғашында Антон Шароев оркестрімен бірге Перголезидің Stabat mater деген кантатасын орындайды. Соңыра мынадай асқан дирижерлер меңгеруіндегі әйгілі оркестрлерімен бірге бірталай рет сахнаға шыққан: Рождественский, Китаенко, Мансуров, Сондецкис, Башмет, Третьяков, Гринденко, Николаев. Гнесиндер институтын бітіріп Мәскеу консерваториясы аспирантурасында профессор Н. Дорлиактан біліктігін арттырады. Шеберлік жетілдіру сабақтарын И. Бьенер, А. Рейнолдс, Ф. Кертин, Р. Кэйселли дегендерден алады. 1987 ж. Хертогенбош (Нидерланд) қаласында өткен халықаралық жас әншілер конкурсында лауреат болады. 1988 ж. Бостон қаласында өткен кеңестік саз фестивалінде жергілікті басылымдар Ерік Құрманғалиевті ғаламат феномен деп аңызға айналған опера әнші Федора Барбиеримен салыстырады. Опера әлемінде белгілі болса да, баршаға тек Роман Виктюк қойған «М. Баттерфляй» спектакліндегі ролінен кейін Ерік ардақты адам боп санала бастады. 1992 ж. американдық драматург Девид Г. Хуанг «М. Баттерфляй» пьесасында Сонг Лилинг ролін орындаған үшін осы жылдың актерлерінің жампозы аталды. Альфред Шнитке шығармаларының тұңғыш орындаушы Құрманғалиев болды: 2-ші симфония, 4-ші симфония, «Доктор Иоһанн Фауст хикаясы» кантатасы. «Рихтердің желтоқсанда саз кештері» деген халықаралық фестивалінің тұрақты қатысушысы болды. Концерттік әрекетін опера және жеке бағдарламаларды басты сахналарда орындап кең мәртеде өткізді: Ресей, Украина, Латвия, Эстония, Литва, Қазақстан, Татарстан, Нидерланд, Бельгия, Мажарстан, Югославия, Франция, Грекия. Пьер Карден шақыруымен Париж сахналарына шықты. 2002 ж. қазанында Мәскеу консерваториясы Үлкен залында гала-концерт берген. 2005 ж. Рустам Хамдамов түсірген «Вокальные параллели» (Әнмен қатарласу) деген филмінде басты ролдерінің біреуін орындады. Соңғы кезде Ерік сахнаға ата-анасы «Сәлім-Меруерт» атымен аталып шығып жүрді. 2007 ж. қазанның 16 бауыр ауруымен Мәскеу қаласында ауруханаға түсіп, қарашаның 13 дүние өтті. 2019 ж. 3 қазанында "Астана Опера" театрында Ерік Құрманғалиевті еске алуға арналған "Вокалды параллельдер" атты концерт өтті. Еске алу шараларын ұйымдастырушылардың бірі, контртенор және ҚазҰӨУның хор дирижерлеу кафедрасының меңгерушісі Батыржан Смақовтың айтуынша, бүгінде контртенорлер өнері өте өзекті. Қазір қазақ және шетел композиторлар осы дауысына көптеген шығармаларды жазады. Дереккөздер
Болат Бидахметұлы Жәмішев

Болат Бидахметұлы Жәмішев (28 маусым 1957 жыл, Алтынемел ауылы, Кербұлақ ауданы, Алматы облысы) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, «Bank RBK» Банкі» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы (2020 жылдан бастап), «Қазақстан халқына» қорының басшысы (2022—2025). Бұрын Қазақстан Даму банкінің басшысы (2014—2019), Өңірлік даму министрі (2013—2014), Қаржы министрі (2007—2013), Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау агенттігінің төрағасы (2004—2006) лауазымдарын атқарған. Экономика ғылымдарының кандидаты. Білімі 1981 жылы Қазақ ауыл шаруашалық институтын бітіріп, экономист дипломын алып шыққан. 1987 жылы Қазақ экономика және АӨК ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірді, экономика ғылымдарының кандидаты. Еңбек жолы * 1981-1984 жж. – совхоз агрономы. * 1984-1992 жж. – Қазақ экономика және АӨК ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері, ғылыми хатшы. * 1992-1993 жж. – референт, Қазақстан кәсіпкерлер конгресі атқарушы комитеті төрағасының орынбасары. * 1993-1997 жж. – Қазақстан Ұлттық Банкінің Экономикалық зерттеулер және болжамдар департаменті директорының орынбасары, Әлеуетті зерттеулер орталығының директоры, Зерттеулер және статистика департаменті директорының орынбасары. * 1997 ж. шілде-қараша аралығында – ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Ұлттық зейнетақы агенттігі директоры. * 1997 ж. қарашадан 1999 ж. наурызға дейін – Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі. * 1999 ж. наурыздан 2001 ж. маусымға дейін – ҚР Қаржы вице-министрі және бірінші Қаржы вице-министрі. * 2001 ж. маусымнан 2002 ж. ақпанға дейін – ҚР Ішкі істер вице-министрі. * 2002 ж. ақпаннан 2003 ж. ақпанға дейін – ҚР Қаржы вице-министрі және бірінші Қаржы вице-министрі. * 2003 ж. ақпаннан 2004 ж. қаңтарға дейін – ҚР Ұлттық Банкі Төрағасының орынбасары. * 2004 ж. қаңтардан 2006 ж. 19 қаңтарға дейін - ҚР Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау агенттігінің төрағасы. * 2006 ж. 16 маусымнан 2007 ж. қарашаға дейін – Еуразия Даму Банкі басқарма төрағасының орынбасары, жобалау қызметі жөніндегі басқарушы директоры. * 2007 ж. 13 қарашадан 2013 ж. 6 қарашаға дейін — ҚР Қаржы министрі. * 2013 ж. 6 қарашадан 2014 ж. 6 тамызға дейін - ҚР Өңірлік даму министрі. * 2014 ж. 6 тамыздан 2019 ж. 11 сәуірге дейін - Қазақстан Даму банкінің басқарма төрағасы. * 2022 ж. 17 қаңтардан 2025 ж. 31 қаңтарға дейін - «Қазақстан халқына» қорының басшысы. Марапаттары * «Парасат» ордені Астанаға 10 жыл медалі. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Бәтила Жәкенқызы Жәмішева (1957 жылы туған), филология ғылымдарының кандидаты, оқытушы. Ұлдары - Дәулет (1985 жылы туған); Қуаныш (1989 жылы туған). Дереккөздер
Владимир Карпович Божко

{{Мемлекеттік қайраткер } { - - - - } { } }} Владимир Карпович Божко (16 мамыр 1949 жыл, Алматы) — Қазақстанның мемлекеттік қайраткері, Ұлттық қауіпсіздік офицері, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты, генерал-лейтенант. Биографиясы Білімі * 1949 ж. Алматыда дүниеге келген. * 1971 ж. В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген, заң ғылымының кандидаты, доцент. Қызмет жолы * 2001 ж. желтоқсанынан бері Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының бірінші орынбасары болып жұмыс істеген. * 13 қараша 2007 ж. 6 тамыз 2014 ж. — ҚР Төтенше жағдайлар министрі. * 2016 жылғы наурыздан - Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты. Марапаттары * II дәрежелі «Айбын» (2003) * «Барыс» (2010) ордендерімі"' * 20 медальмен марапатталған. * ҚР ҰҚК Құрметті қызметкері. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Божко Татьяна Михайловна. * Қызы - Елена (1978 жылы туған); * ұлы - Максим (1981 жылы туған). Дереккөздер
Көне келісім

Көне келісім — Киелі кітаптың 1-ші бөлімі. Негізнде көне жебірей тілінде жазылған тарауларын айтады. Бірақ үш тарауы арамей тілінде жазылған. Католик шіркеуінде көне юнан тілінде жазылған деутерканоникалы жазбаларын қосады. Көне келісім жазбалары
Борис Николаевич Шнитников

Борис Николаевич Шнитников (, 4 қазан, 1886, Санкт-Петербург — 30 сәуір, 1961) — қазақ-ағылшын сөздігінің ауторы. Өмірбаяны * Санкт-Петербург да орналасқан Тенишев жоғарғы мектебін бітірген. * Политехникалық институттың экономикалық факультетіне оқуға түседі. * 1912 ж. студент бола отырып, ауыл шаруашылығы министрлігінің Қазақстан және Қырғызстан аумағына жіберген экспедициясына қатысады. Шығармалары * Kazakh-English Dictionary, Shnitnikov B.N., 1966, Indiana University Дереккөздер
Шметтерлинг зымыраны

Һеншель Hs 117 «Шметтерлинг» зымыраны (; шметтерлинг&nbsp;— көбелек)&nbsp;— Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда жасалған жер-әуе зымыраны. Оның әуе-әуе түрі де болған. Зымыранды басқарушы оны арнайы дүрбі арқылы бақылап, радио арқылы джойстик секілді басқару құралымен басқарып отырған. Тарихы 1941 жылы профессор Һерберт Вагнер (ол бұрынырақ кемелерге қарсы қолданылатын "Һеншель Hs 293" зымыранын да жасап шығарған болатын) Шметтерлинг зымыранын ойлап шығарып, оны Рейх Әуе министрлігіне (RLM) тапсырды. Бірақ министрлік жобаны қабылдамады, себебі ұшаққа қарсы қолданылатын қару-жарақ түрлері жеткілікті болатын. Алайда 1943 жылы Германияны жаппай бомбылау басталғанда Рейх Әуе министрлігі ойын өзгертіп, "Һеншель" фирмасы оны жақсартып, шығара бастауға тапсырыс қабылдады. 59 сынақ атуы болып, оның 34-і сәтсіз аяқталды. 1944 жылдың мамырында Hs 117 зымыранының сынақтары табысты аяқталды. Оны жаппай шығара бастау 1944 жылдың желтоқсанына белгіленіп, ұрыс жағдайында қолдана бастау 1945 жылдың наурызына белгіленді. 1945 жылғы қаңтарда зымыранның жаппай өндіріске арналған үлгісі дайын болды, бірақ ақпанның 6-сында СС-обергруппенфюрері Һанс Каммлер бүкіл жоспарды тоқтатып тастады. Түрлері Зымыранның Hs 117H деген түрі Дорниер Do 217, Юнкерс Ju 188, or Юнкерс Ju 388 ұшақтарынан ұшырылуға лайықтап жасалған. Ол зымыранның өзін ұшырған ұшақтан 5 км жоғары ұшып жүрген әуе аппараттарын жоюға мүмкіндігі болған. Техникалық сипаттамалары * Негізгі қолданылуы: жер-әуе зымыраны * Жасап шығарушы: "Һеншель" фирмасы * Қозғалтқыштары: ** үдеткіш қозғалтқыштары: 2 Шмиддинг 109-553 қатты отынды үдеткіш, жалпы итеру күші&nbsp;— 4 секундқа созылатын 17.1 kN (1750 kgf). ** басты қозғалтқыш: сұйық отынды BMW 109-558 зымыран қозғалтқышы, оның итеру күші&nbsp;— 33 секундқа созылатын 3.7&nbsp;kN (375 kgf), содан соң 24 секундқа созылатын 588 N (60 kgf). * Қолданған отыны: азот қышқылы, Тонка * Ұзындығы: 4.2 m * Диаметрі: 350&nbsp;mm * Қанаттарының жайылымы: 2 m * Ұшырылу алдындағы салмағы: 420&nbsp;kg (үдеткіштерді қоспағанда, үдеткіштерінің жалпы салмағы 170&nbsp;kg) * Жылдамдығы: 183&nbsp;m/s [сынақтарда: бастапқы жылдамдығы&nbsp;— 304&nbsp;m/s, кейін 270–210&nbsp;m/s-қа дейін баяулайды] * Жарылғыш жүгі: 100 немесе 250&nbsp;kg жарылғыш зат (түрлі дерек көздерінде түрліше көрсетіледі) * Ұшуұзақтығы: 32 км * Биіктігі: 10.7 км * Жарғыштары: Fox алыстан жарғышы * Бағыттау жүйесі: MCLOS; көзбен бағыттау, радио арқылы бағыттау * Бір данасының құны: * Ұрыста қашан қолданыла бастады: ешқашан * Қолданғандар: Германия. КСРО соғыстан кейін Hs-117 зымыранын Р-105 деген атпен әуеге қарсы қорғаныс жүйесін дамытуға қолданды. Тағы қараңыз * Һеншель Hs 293 * Вассерфалль * «Райнтохтер» * Енциан * Үшінші Рейхтың Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі басқарылмалы зымырандарының тізімі Сыртқы сілтемелер * [http://www.youtube.com/watch?v=y93nUa_RfSk Осында Шметтерлинг зымырандарының ұшырылуының жазбасын көруге болады]
Райнтохтер зымыраны

«Райнтохтер» зымыраны — Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Алманияда жасалған жер-әуе зымыраны. Оның аты герман аңыздарының «Райнтохтерлерінен» («Рейн қыздары») (Рихард Вагнердің Нибелунгтардың сақинасы операсындағы «Рейн қыздарынан») алынған. Тарихы «Райнтохтерді» дамытуға 1942 жылдың қарашасында алман әскері (Вермахт) тапсырыс берген. 1943 жылдың тамыз айында 83 сынақ ұшырылуы жасалды. Оның әуе-әуе түрі де жобаланған. «Райнтохтер» жобасы 1945 жылғы ақпанның 6-сында тоқтатылды. Бұл зымыранның бір данасы қазір Берлиндегі Алмания Политехникалық мұражайында тұр. Түрлері Бастапқы R1 түрінде 2-басқышты қатты отынды зымыран қозғалтқышы орнатылған болатын. Бұл модельдің жоғары биіктікке жету қабілеті болмағандықтан R3 моделі жасалды. Бұл модельде қатты отынды зымыран қозғалтқышымен бірге қатты отынды үдеткіштер де болды. Техникалық сипаттамалары * Негізгі қолданылуы: жер-әуе зымыраны * Жасап шығарушы: Райнметалль-Борсиг фирмасы * Қозғалтқыштары: R1 моделінде — 2-басқышты қатты отынды, R3 моделінде — сұйық отынды қозғалтқыш, қатты отынды үдеткіш. * Ұзындығы: 10.3 m * Диаметрі: cm * Қанаттарының жайылымы: 265&nbsp;cm * Ұшырғандағы салмағы: 1748&nbsp;kg * Жылдамдығы: 485&nbsp;m/s * Жарылғыш жүгі: 136&nbsp;kg жарылғыш зат * Ұшу ұзақтығы: км * Ұшу биіктігі: R1 8 км * Жарғыштары: «Краних» дыбыстық алыстан жарғышы * Бағыттау жүйесі: MCLOS көзбен бағыттау жүйесі. Жерде басқарып тұрған операторға ыңғайлы болсын деп зымыранның қанаттарының ұштарында арнайы бағыттау шамдары орнатылған. * Бір данасының құны: * Ұрыста қашан қолданыла бастады: * Қолданғандар: Алмания Тағы қараңыз * «Шметтерлинг» * «Вассерфалль» * Енциан * Үшінші Рейхтың Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі басқарылмалы зымырандарының тізімі
Вальтер Тиль

Вальтер Тиль (2 наурыз 1910, Бреслау - 17 тамыз 1943) Фау-2 зымыранының зымыран қозғалтқышының негізгі бөлігін дамытқан неміс инженері. Өмірбаяны * Бреслау қаласында туып-өскен. Ол сондағы техникалық университетті материалдар технологиясы мамандығы бойынша бітіріп, кейін зымырандарда тез тұтанатын отындарды қолдану бойынша зерттеулер жүргізе бастады. * 1936 жылы Вернер фон Браунның Пенемюнде қаласындағы зерттеу тобына қосылды. Оның жанармайды зымыран қозғалтқышына жіберу үшін турбосораптарды қолдануды ұсынуы үлкен табыс болып, Фау-2 сияқты зымыранды жасап шығару соның арқасында мүмкін болды. Оған дейін зымыран қозғалтқыштарында жанармай резервуарларда жоғары қысыммен сақталатын да, оның қақпағы ашылғанда қозғалтқышқа сол қысымның күшімен берілетін. Ал Тильдің ұсынысының арқасында қозғалтқыштардың қуаты он есе артты. Клаус Ридельмен бірге Тиль жану камерасының және соплоның құрылымын жақсартуға еңбек сіңірді. Тиль Вассерфалль әуеге қарсы зымыранының қозғалтқышын дамытуға да үлес қосты. * 1943 жылғы тамыздың 16-сынан 17-сіне қараған түні Британия әскери әуе күштері Пенемюндеге жасаған бомбылау шабуылының кезінде Вальтер Тиль өзінің отбасымен бірге қаза тапты. («Гидра» операциясы). Есте қалдыру * Айдағы Тиль кратері оның атымен аталған. Дереккөздер
Германия ордені

Германия ордені (немісше: Deutscher Orden) – нацистік партияның жеке адамға «мемлекет пен партияға көрсеткен ең жоғарғы дәрежелі қызметі үшін» берген ең жоғарғы марапаты. Бұл марапатты алғаш рет 1942 жылы рейхсминистр марқұм Фритц Тодттың жерлеу рәсімінің кезінде оған Адольф Гитлер табыс етті. Герман ордені екінші рет сол жылдың маусым айында Райнхард Һейдрихке оның жерлеу рәсімінің кезінде табыс етілді. Сыншылар бұл орденді «өлген адамға берілетін орден» деп атады, себебі бұл орденмен марапатталғандар негізінен қайтыс болған адамдар болатын. Осы орденмен марапатталып соғысты қаза болмай тірі аяқтаған тек екі адам ғана: Константин Һирль мен Артур Аксманн болатын. Германия орденінің бастапқыда үш дәрежесі белгіленген болатын, бірақ оның тек алқа дәрежесі (ең жоғарғы дәрежесі) ғана марапат ретінде беріліп үлгерілді. Бұл марапат Үшінші Рейхтың ең аз берілген марапаты, одан аз берілген марапат – Ұлттық өнер мен ғылым жүлдесі). Германия орденімен марапатталғандар өзара бауырластық құруға тиіс болатын. Адольф Гитлер бұл орденді мемлекет пен партияға көрсеткен қызметтері үшін марапаттайтын өзінің жеке марапаты ретінде қарастырды. Осы себеппен, және орденнің арт жағында оның қолтаңбасының бедері басылғандықтан, ол жұрт арасында «Гитлер ордені» деп те аталып кетті. 1942 және 1945 жылдардың арасында осы орденмен 11 адамның марапатталғаны дәлелденген. Кейбір құжаттардың мәліметінше, осы орденмен СС райхсфюрері Һайнрих Һиммлер мен гросс-адмирал Карл Дөнитцтер де марапатталуға тиіс болатын. Дәлелденген марапатталушылар және марапатталу уақыты * Фриц Тодт (марқұм), 1942 жылғы ақпанның 12-сі, * Райнһард Һейдрих (марқұм), 1942 жылғы маусымның 9-ы * Адольф Һүнляйн (марқұм), 1942 жылғы маусымның 21-і * Виктор Лютце (марқұм), 1943 жылғы мамырдың 8-і * Адольф Вагнер (марқұм) 1944 жылғы сәуірдің 17-сі * Артур Аксманн, 1945 жылғы сәуірдің 28-і * Йозеф Бюркел (1944 жылғы қыркүйектің 28-нде өзін-өзі өлтірді), 1944 жылғы 3 қазан * Рудольф Шмундт (марқұм), 1944 жылғы қазанның 7-сі * Константин Һирль, 1945 жылғы ақпанның 24-і * Карл Һанке (1945 жылғы маусымның 8-нде әскери тұтқыннан қашпақ болған кезе қаза тапты), 1945 жылғы 12 сәуір * Карл Һольц (1945 жылғы сәуірдің 20-сында шайқас кезінде кезінде қаза тапты), 1945 жылғы 19 сәуір
Қарақалпақстан әнұраны

Қарақалпақстан әнұраны (қарақ. Qaraqalpaqstan gimni; өз. Qoraqalpogʻiston madhiyas) — Қарақалпақстан суверен республикасының мемлекеттік әнұраны. Қарақалпақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIV сессиясында "Қарақалпақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны" туралы заң қабылданған кезде 1993 жылғы 24 желтоқсанда бекітілді. Сөзі Дереккөздер
Башпай (күй)

Башпай — Қорқыт атаның авторлығында жеткен қобыз күйі. Күй аңызы Аңыз бойынша, "Башпай" Қорқыттың өмірінің соңында шығарған ақырғы күйі екен. Қорқыт кілемін төсеп дарияның бетінде отырғанда қарындасы Ақтамақ ағасына тамақ әкеліп беріп тұрған екен. Күндіз-түні күй тартып, өліммен алысып әбден шаршаған күйші бірде қарындасының әкелген тамағын ішкеннен кейін маужырап,көзі ілініп кетеді. Тамақ салынған дорбамен қайрақ жылан болып ілесіп келген ажал қобыздың үні шықпай тұрған кезде күйшіні шағып алады. Жыланның уы бойына жайылып, әлсіреп бара жатқан Қорқыттан Әзірейіл:"Қандай тілегің бар?"-деп сұрайды Сонда Қорқыт:"Менің өмірде екі күнәм бар. Біріншісі-өлімнен қырық бір жыл бойы қашқаным. Кілем жайып Сырдың бетінде отырғанда бірде алай-түлей дауыл тұрған еді. Сол кезде қарындасыма башпайым тиіп кеткен болатын, екінші күнәм-сол. Сол себепті мені көмгенде осы екі башпайымды ашық қалдырыңдар"-деп қобызын қолына алып, ең соңғы Башпай күйін тартқан екен. Сілтемелер * [https://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/Qazaqstanym/24338/ Қорқыттың «Башпай» күйінің шығу тарихы]
Генерал-фельдмаршал

маршалдық таяғының көшірмесі]] Генерал-фельдмаршал (кейде оны қысқартып «фельдмаршал» деп те атайды) — бірнеше Герман мемлекеттерінің, Қасиетті Рим империясының және Австрия империясының әскерлерінде қолданылған әскери атақ. Оған басқа әскерлерде армия генералы және герман әскери теңіз флотында гросс-адмирал атақтары сәйкес келеді. Пруссия әскерінде және кейінірек Герман әскерінде бұл атаққа ие қолбасшылардың бірқатар артықшылықтары, мысалы, әрқашан олармен бірге жүретін жеке көмекшілері болатын. 1854 жылы «тек соғыс кезінде әскер басқарған қолбасшылар ғана фельдмаршал атағын ала алады» деген ережені бұзбастан Вильгельм ханзаданың әскери лауазымын өсіру үшін генерал-полковник деген әскери атақ енгізілді. 1870 жылы ханзада Фридрих Карл және тақ мұрагері патшазада Фридрих Вильгельм фельдмаршал болып тағайындалған алғашқы Пруссия ханзадаларына айналды. Генерал-фельдмаршал атағы Үшінші Рейхтың жаяу әскері мен Люфтваффесінде 1941 жылға дейін ең жоғарғы атақ болып келді. Сол жылы жаңадан рейхсмаршал атағы енгізілді (оған жалғыз Һерманн Гөринг ие болып үлгерді). Генерал-фельдмаршал атағына әскери теңіз флотында гросс-адмирал атағы сәйкес келді. Үшінші Рейх күйрегеннен кейін генерал-фельдмаршал атағы алынып тасталды. Гитлер Сталинградтың түбіндегі 6-шы армияның бәрібір Қызыл Әскерге берілуге мәжбүр болатынына көзі жеткен соң оның қолбасшысы Фридрих Паулусқа ол соңғы демі қалғанша күрессін немесе өзін-өзі өлтірсін деп фельдмаршал атағын береді. Себебі ешқашан ешбір неміс фельдмаршалы тарихта жаудың қолына тірі түспеген болатын. Бірақ Паулус бәрібір жаудың қолына беріледі. Өзіне фельдмаршал атағы берілгені туралы білгенде ол: «анау богемиялық ефрейторға бола өзімді атып өлтіретін жайым жоқ!» - деген екен. Қазіргі таңда қайта құрылған Бундесвердегі ең жоғарғы әскери атақ — генерал. Бундесвердің жоғарғы қолбасшысының (бейбітшілік кезінде Германияның Негізгі заңының 65-ші бабы бойынша бұл қызметті қорғаныс министрі атқарады) тұрақты шешімі бойынша, генералдың барлық жауынгерлердің үстінен жүргізетін билігі ерекше. Генерал-инспектор болса қарулы күштердің жетекші штабын басқарады. ГДР-дың Ұлттық халықтық армиясы ГДР Маршалы атағын 1982 жылғы наурыздың 25-нде тағайындады. ГДР-дың Мемлекеттік кеңесі соғыс кезінде немесе ерекше әскери жетістіктері үшін генерал әскери атағына ие адамды маршал ете алатын, бірақ бұл атақ ешкімге берілмеген күйі қалды. Тағы қараңыз * Германия генерал-фельдмаршалдар тізімі * Австрия генерал-фельдмаршалдар тізімі * Қасиетті Рим империясы генерал-фельдмаршалдар тізімі * Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі әскери атақтардың салыстырмасы * Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі әскери атақтардың салыстырмасы
Аксиома

Аксиома ( — лайықты қабылданған қағида) — нанымдылығы ақиқат (шындық) болғандықтан логикалық дәлелдеусіз алынатын қағида; теорияның ақиқат (шындық) ең бастапқы қағидасы. “Аксиома” термині Ертедегі Грекияда пайда болған. Ол алғаш рет Аристотельдің (біздің заманымыздан бұрын 384 — 322 жылдары) еңбектерінде кездеседі. Ал Евклид (біздің заманымыздан бұрын III ғасырда) аксиомалық жүйені пайдалана отырып өзінің басты еңбегі — “Негіздерді” жазды. Математикалық теорияның негізі болып табылатын аксиомалар жүйесі де аксиомалар сияқты үнемі өзгертіліп әрі жетілдіріліп отырады. Аксиомалар жүйесіне оның қайшылықсыздығы, тәуелсіздігі және толықтығы сияқты негізгі талаптар қойылады. Аксиомалық тәсілдер геометрияда, арифметикада, ықтималдықтар теориясында тағы басқа салаларда кеңінен қолданылады. Қазақша аксиомалық әдіс. 1 аксиома Түзу қандай болса да, оның бойында жататын және оның бойында жатпайтын нүктелер табылады. Әрбір екі нүкте арқылы бір ғана түзу жүргізуге болады. 2 аксиома Түзу бойындағы үш нүктенің тек біреуі ғана қалған екеуінің арасында жатады. 3 аксиома а) Әрбір кесіндінің нөлден үлкен ұзындығы бар. ә) Кесіндінің ұзындығы оның әрбір нүктесі мен бөліктерінің қосындысына тең. 4 аксиома Түзу жазықтықты екі жарты жазықтыққа бөледі. 5 аксиома а) Әрбір бұрыштың нөлден үлкен градустық өлшемі болады. ә) Бұрыштың градустық өлшемі осы бұрыштың қабырғаларының арасы арқылы өтетін кез келген сәулемен бөлінетін бөліктерінің қосындысына тең. 6 аксиома Кез келген сәуле бойынан оның бастапқы нүктесінен бастап, ұзындығы берілген кесіндіні өлшеп салуға болады және ол жалғыз болады. 7 аксиома Кез келген сәуле бойынан берілген жарты жазықтықта градустық өлшемі берілген бұрышты өлшеп салуға болады және ол жалғыз болады. Дереккөздер
Метр

Метр (, – өлшем) – бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) ұзындықтың негізгі өлшем бірлігі. 1960 жылға дейін Метрдің эталоны – ұзындықтың штрихты өлшемі платина-иридий қоспасынан жасалып, Севр қаласындағы (Париж қаласының жанындағы) Өлшеуіштер мен таразылар жөніндегі халықаралық бюрода сақталған білеуше (брусок) болған. Өлшеуіштер мен таразылар жөніндегі 11-Бас конференция (1960) Метрдің жаңа анықтамасын қабылдады: “Метр – Криптон-86 атомының 2р10 және 5d5 деңгейлерінің аралығындағы ауысуы сәйкес келетін сәуле шығаруының вакуумдағы 1650763,73 толқын ұзындығына тең ұзындық”. КСРО-да алғашқы эталоны ұзындық бірлігі – метрді қайта жаңғыртуға және оның өлшемін ұзындықтың басқа өлшемдеріне таратуда құрамында ұзындықты дәл өлшеуге арналған интерферометр бар аппаратуралар кешенін қолданды. Метрдің алғашқы эталоны Метрді 5*10 –9 м-ден аспайтын орташа квадраттық ауытқумен қайта жаңғыртуға мүмкіндік береді. Атауы Метр сөзі арқылы (өлшем, өлшегіш) сөзінен. Дереккөздер
Гипотеза

Гипотеза ( — негізгі, жорамал) — белгілі бір құбылысты түсіндіру үшін алға тартылатын және тәжірибе түрінде тексеруді және сенімді ғылыми теория болып қалыптасу үшін теориялық негізді талап ететін ғылыми болжам, дәлелденбеген тұжырымдама, жорамал. Әдетте гипотеза өзін құптайтын байқауларға (мысалдарға) негізделе жасалады, сондықтан рас болып көрінеді. Гипотезаны аяғында не дәлелдеп ақиқатқа айналдырады, немесе одан (қарсы мысал келтіру арқылы) бас тартып алдамшы тұжырымдамаға жатқызады. Ал, бас тартпаған және дәлелденбеген гипотезаны ашық мәселе (проблема) деп атайды.гипотезаның пайда болуы ежелгі дәуірдегі математиканың дамуымен тығыз байланысты. Көне заман математиктері гипотезаны матем. есептер шешімін дәлелдеу әдісі ретінде ұсынды және алғашқы жобаның дұрыстығын тексеру мақсатымен олардан қорытынды жасайтын дедуктивтік ойлау әдістерін кеңінен қолданды. Платон гипотезаны ой қорытудағы абс. ақиқат сипатты қамтамасыз ететін дәлелдеудің синтез талдау әдісі ретінде қарастырды. Гипотезаның жалпылығы Гипотезаның жалпылығы — шамамен гипотезаның әрекет етуі таралатын нақты құбылыстар мен объектілер саны. AD HOC гипотезасы AD HOC гипотезасы - тек қана теорияны мүмкін болатын жоққа шығаратын дәлелдерден қорғау үшін оның түсіндірмесіне қосылатын гипотеза. Сапира-Уорфа гипотезасы Сапира-Уорфа гипотезасы - лингвистикалық категориялар перцептуалды және когнитивті категорияларды құрылымдайтындығы туралы тезис. Тағы қараңыз * Ферманың Ұлы теоремасы Дереккөздер
Қобыз

Қобыз — таңқаларлық пішінді және ғажайып сазды, бай тембрлі аспап. Қобыз қазақ халқының ең көне аспаптарының бірі болып табылады. Сипаттамасы Қобыз екі шекті 40-қа тарта аттың ұзын қылы керілген ысқышы бар аспап. Қылқобыз аталуы да осыдан болар. Қобыз үнінің төмендеп қайта жоғарылап дыбыс шығаруы — шектеріне саусақтың ұшын ғана тигізіп, сәл ғана басып шертіп, керілген қылды ысқышпен үйкеп ысқылап тарту арқылы ысқышты аспапқа «іліп қойғандай» етіп көлденең ұстап ысқылап сүйкеп-сүйке, көсеп-көсеп жібергенде флажолетті обертонды қою-қошқыл сазды мұңлы болып шығады. Біреулер оны құс даусына ұқсатады: « — Оның даусы аспаптың шегін аттың жалынан керілген қылдан тартылған еспе ысқышпен үйкелегенде аққудың үніне ұқсас дауыс шығады» — дейді (П. Паллас). Енді біреулер қобыз үнін адам даусына ұқсатады (Б. Сарыбаев) ащы, зарлы, өксікті үн шығарады деген де пікір айтады. Кобыздын 4000 жылдык тарихы бар. Қобызға деген көзқарас Қобыздың саз аспабы ретінде тағдыры тайғақ, жолы тар, қиын-қыстау болды. Бұл аспап қазақ халқының тарихи-этникалық мәдениетінің көне көзі, рухани қазына мүлкі, эпостық және аспаптық музыкалық өнерін күні бүгінге дейін сақтап жеткізуші ұлттық мұра бола тұра, ол өзіне деген кертартпа ескілікті көзқарастан арылмай ақталмай-ақ қойды. Әу бастан-ақ қобыз бақсының, бақсылық жасаудың құралы деген пікір қалыптасқан болатын. Сондай бір түсінбеушіліктің кесірінен қобыз жаңа заман көшіне ілесе алмай ескіліктің қалдығы саналып жоғалып, жойылып кетудің алдында қалды дейді А.Затаевич. Осының салдарынан XX ғасыр басында қобыз аспабына арналып шығармалар жазылмай сиреп ұмытыла бастады. «Әкеден балаға мұра» болып келе жатқан қасиетті өнеріміз, ұлттық салт-санамыз, отбасылық қобызшылық дәстүріміз үзіліп қалды. Классикалық қобыз музыкасының аты аңызға айналған ең соңғы хас шебері XIX ғасыр ортасында дүниеге келген Ықылас Дүкенұлы. Дегенмен жоғалып жойылып құрып кетуге жақын қалған қобыз ойнау өнерін өмірге қайта оралтып «шаң басқан уақыт» пернесін ашуға жасалған шаралармен ізденістер, талпыныстар болмай қалмады. Осындай істің басында бірегей ірі қобызшылар зор тұлғалы музыканттары болып Жаппас Қаламбаевпен (1909—1970) Дәулет Мықтыбаев (1904—1976) тұрды. Шын мәнінде осы екеуінің арқасында музыкалық қобыз аспабының барлық құпиясымен қасиетінің қыры мен сыры сақталып өткеніміздің баға жетпес асыл мұрасын шашау шығармай жоғалтпай бізге жеткізіп жаздырып қалдырып кеткеніне шүкір дейміз. Қобызда ойнап ең алғаш рет концерттік эстрадаға шыққан, 1968 жылы Алматы консерваториясында ашылған қылқобыз класына бірінші сабақ берген де осы екі тарлан. Сілтемелер * [http://abai.kz/content/sayan-akmolda-kazaktyn-zhanyn-terbegen Қазақтың жанын тербеген.... Қылқобыз] Тағы қараңыз * Қорқыт ата Дереккөздер
Шертпе күй

Шертпе күй — аспаптық дәстүрі өте көне және Қазақстанның түгелдей дерлік аймағына кең тараған дәстүр (Қазақстанның батысын қоспағанда, онда төкпе күй сақталған). Шертпе күй деп ел арасында домбыраға арналған күйлердің ертеден сақталған, бірақ өте жоғары дамыған өзіндік бір ерекше мақамы бар айырықша күйде орындалатын түрін айтады. Шертпе күйлер негізінен лирикалық сезімге бай, бұларда пәлсапашылдық — ойға шомып жан-дүниеге түрткі салатын сыршылдық басым. Ең көп тараған шертпе күйлер Арқаның күйлері (Сары Арқа, Орталық Қазақстан өңірі) оның бәйтерегі Тәттімбет (1815—1862). 20 ғ. Тәттімбеттің ізбасарлары Әбікен Хасенов пен Мағауия Хамзин. Шертпе күйдің Қаратау өңірі (Қазақстанның оңтүстігі) аймағындағы дәстүрі кенжелеп кейін дамыды. Оған әрине қатарлас, көршілес жатқан Арқа дәстүрінің әсері тиді және басқада дәстүрлер қобыз күйінің, кей тұста домбыра тартудың өзгеше сипаты төкпе күйлік әсеріде сезіледі. Шертпе күйлердің қаратаулық дәстүрі аты аңызға айналған ұлы Сүгір Әліұлы (1882—1961 ж.) есімімен тығыз байланысты. Сүгірдің жолын қуған оның шығармаларының кең таралуына өз үлестерін қосқан тамаша музыкант күйші Төлеген Момбеков болды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.asylmura.kz// Асыл мұра]
Еуропадағы кәдімгі қарулы күштер туралы шарт

Еуропадағы кәдімгі қарулы күштер туралы шарт (ЕКҚКТШ) — Варшава келісімі елдері мен НАТО арасында 1990 жылы қабылданған. Еуропаның 28 мемлекеттері (Армения, Әзербайжан, Беларусь, Бельгия, Болгария, Құрама Патшалық, Мажарстан, Германия, Грекия, Грузия, Дания, Исландия, Испания, Италия, Қазақстан, Люксембург, Молдова, Нидерланд, Норвегия, Польша, Португалия, Ресей, Румыния, Словакия, Түркия, Украина, Франция, Чехия), және АҚШ пен Канада ЕКҚКТШ қатысушы елдері боп табылады. Шартқа сәйкес қарулы күштер мен техниканың бес санатына — танктер, әскери броньдік машиналар, 100 мм және жоғары калибрлі артиллерия, әскери ұшақтар, соқылау тікұшақтары шектеледі; кең ауқымды бақылау-зерттеу іскерлігі және ақпарат алмасу да көзделген. Дереккөздер
Шар-айна

Шар-айна (Парсы: چهاﺮآﻳنه ) - темiр айналардан жасалған шығыс сауыты Шар-айнанын екi түрi бар: * Қазақ, парсы, үндi және Орталық Азия шар-айналар үлкен төрт бұрышты айналардан кұрылады. * Осман-түрік, араб және орыс шар-айналары екi үлкен домалақ айнадан және соны қоршайтын кiшкентай айналардан кұрылады. Сілтемелер * [http://www.xenophon-mil.org/rushistory/medievalarmor/parti.htm Russian medieval arms and armor] * [https://web.archive.org/web/20010614235425/http://www.geocities.com/normlaw/ Armour and Warriors of the Silk Road] * [http://www.kyrgyz.ru/?page=197 Л.А. Бобров, Ю.С. Худяков «Защитное вооружение среднеазиатского воина эпохи позднего средневековья»]
Студент

Студент ( — бір нәрсеге ұмтылушы, бір нәрсеге қызығушы) — жоғары оқу орнында (институт, университет т.б.) оқып білім алушы тұлға. Ең алғашқы университет пайда болғанда латын тілі ғылым мен іс қағаздарының тілі болған. Студенттерді ол кезде школяр ( — оқушы, — мектеп) деп атайтын. Бұл термин бүгінде мектеп оқушыларына қатысты қолданылады. Қызықты деректер ЖОО-да білім алып жатқан студенттер саны бойынша АҚШ әлемдегі көшбасшы болып табылады. Бұл елде 14 261 800 адам білімін жетілдіруде. Бұл көрсеткіш Үндістан, Қытай және Жапониядағы сияқты үш елдегі барлық студентті қоса есептегендегі саннан да көп. Студенттер күні 1941 ж. Лондонда, фашизмге қарсы күрескен студенттердің халықаралық жиналысында қарашаның 17 студенттер күні болып белгіленеді. 1939 ж. дәл осы күні Чехословакиядағы студенттер одағының көптеген басшылары неміс-фашист оккупациясы кезінде абақтыға салынып, ату жазасына кесілген болатын. Сол кездері мыңдаған студенттер мен ұстаздар концлагерьлерге жіберіліп, ЖОО-лар жабылған. Дереккөздер he:תלמיד
Спорт

Спорт ( — бекершілік (leisure)) — белгілі ережелер немесе дәстүрлерге сай көбінесе жарыс күйінде өтетін әрекет. Спорт жалпы алғанда физикалық мығымдығы өте маңызды болатын (жеңіске немесе жеңіліске әкелетін) әрекетті сипаттағанымен, ақыл-ой немесе құрал-жабдық сапасы да маңызды рөл атқаратын ақыл-ой спорты және мотор спортына қатысты айтылады. Адам баласы спортпен денсаулығын жақсарту, моральді және затты қанағаттану үшін, өзін-өзі дамыту үшін шұғылданады. Cпорт сөзінің арғы төркіні Көне Француз тілінен басталады, desport - көңіл ашу дегенді білдіреді екен. Ағылшын тіліне бұл сөз 1300 жылдары еніпті, кейін басқа тілдерге таралып, 19ғ. соңына таман қазақ тілінде қолданысқа ене бастапты. Оның басқа мағынасы ұтысу, аулау, ойын, көңіл ашу, шынығу деген мағыналарды береді. Рогеттің анықтамасы бойынша, зат есім күйіндегі спорт сөзі "босау мен көңіл ашу үшін жасалатын әрекет" дегенді білдіреді. ]] Тарихы Спорттың даму тарихына зер салсақ қоғамдағы өзгерістер мен қатар спорттың мән-мағынасын да түсінуге болады. ]] Бүгінгі күнге белгілі үңгір өнерінің көп үлгілерінде дәстүрлі ырымдық ритуалдыр көріністері бейнеленген. Осы бейнеленген көріністерді сенімді түрде қазіргі мағынадағы спортқа жатқызуға болмағанымен сол кездің өзінде спортқа жақын әрекеттердің орын алғаны хақында байлам жасауға болады. Франция, Африка, және Аустралияда орналасқан бұл бейнелердің осыдан 30 000 жыл бұрын жасалғанын айта кеткен жөн. Қытай жерінде біздің дәуірімізден 4000 жыл бұрын қазіргі спорт мағынасына жақын әрекеттің болғанын айтатын заттар мен құралыстар бар. Гимнастика ежелгі Қытайдағы кең тараған спорт түрі болыпты-мыс. Перғауындар мазарларындағы бейнелер мен заттар бірнеше ғасырлар бұрын да спорттың әр түрі болғандығынан хабардар етеді, оның ішінде жүзу мен балық аулауды айта кетуге болады. Ежелгі Персияда поло және атты рыцарлардың найзамен жарысы негіздері қаланды. Ежелгі Грекия өзінде алуан түрлі спорт болған. Ең дамыған түрлері — күрес, жүгіру, диск лақтыру және арба жарысы. Осы тізімге қарағанда Ежелгі Грекияда(жалғыз ол жерде ғана емес т.б. жерлерде) әскери мәдениет мен әскери өнер спортқа тікелей қатысты болған. Сол жерде әр төрт жыл сайын Пелопонессе атты ауылда Олимпия деп аталған Олимпиада ойындары өтіп тұрған. Осы күндері адамзаттың даму деңгейіне сәйкес, әсіресе БАҚ пен жаhандық байланыс жүйелерінің пайда болуымен спортпен шұғылдануға көпшіліктің мүмкіндігі өсуде. Спорт кәсіпқой спортқа айналып одан әрі адамзатты қызықтыруда. Қазақ спорты Қазақстанда дамыған спорт түрлері қатарына бокс, хоккей, күрес, велоспорттарды жатқызуға болады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.sports.kz/ Спорт порталы] * [http://sport.gazeta.kz/ Спорт гәзеті] * [http://www.alaman.kz/ Ел спорт туралы сайт] * [http://Malimetter.kz/sport/ Malimetter.kz Спорт реферат] (қазақша)
Биоэтанол

Биоэтанол – толығымен ылғалсыздандырылған таза этил спиртi. Ол бензин құрамындағы октан санын көтередi, өз ретiнде мұндай қоспасы бар отын қоршаған ортаға лас қалдықтарды 40-80 пайыз аз шығарады. Бензиндi үнемдi пайдалануға мүмкiндiк беретiн қоспа мұнай химия өндiрiсiнде де кеңiнен қолданылуы мүмкiн. Жалпы автокөлiктер саны жылдан жылға көбейiп келе жатқан мегаполистер үшiн бұл таптырмайтын қоспа. Биоотынды рапс, бидай, қант құрағынан, жүгерiден алуға болады. Қазақстанда осы өсiмдiктердiң денi өсiрiледi десек, шикiзат көзi жағынан еш тапшылық болмайтыны анық. Рапс майынан биодизель өндiруге болады, ал биоэтанол бидайдан және жүгерiден алынады. Экологиялық пайдасы Жалпы биоэтанол - үлкен қалалар үшiн таптырмайтын отын көзi. Әлемдiк тәжiрибеге сүйенсек, 70-жылдары Бразилияға мұнай эмбаргосы жарияланған соң, бұл ел толығымен қант құрағынан биоэтанол өндiрiп өз автокөлiктерiн осы отынға толықтай көшiрдi. Қазiр әлемде биоотынды ең көп өндiретiн осы Бразилия мен АҚШ екен. Соңғысы мұнай өнiмдерiн импорттауда жылына 1,5 миллиард доллар үнемдейдi. Қазiр мұнай бағасының жылдан жылға шарықтауы әлемнiң барлық елдерiн жаңа отын көзiн iздеуге итермелеуде. Статистикаға сүйенсек, биоотын қолдану көлемi жыл сайын жер шарында 2-3 пайызға артып отыр екен. 2003 жылы Еуропа парламентi биоэтанол өндiретiн кәсiпорындарға салық жеңiлдiгiн қарастырды. Осының арқасында 2007 жылы бұл елдерде тұтынылатын бензиннiң алты пайызын биоэтанол алмастырады деп күтiлуде. Ал ЕуроОдақ айқындаған заң жобасы бойынша 2010 жылы кәрi құрлықта пайдаланылатын бензиннiң барлық түрiне 5 пайыз биоэтанол қосылатын болады. Қазiрдiң өзiнде Швециядағы көлiктердiң 80 пайызы осы отынмен жүредi.
Анзак қойнауы

ға қарап тұрғандағы Анзак қойнауы, 1915 жыл.]] Анзак қойнауы — Түркиядағы Галлиполи түбегіндегі шағын қойнау. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915 жылғы сәуірдің 25-нде АНЗАК әскери құрамасы (Аустралия мен Жаңа Зеландия армия корпусы) осы қойнауға теңізден басып енген. Қойнаудың ені 600 м, солтүстігінен Ари Бурну, оңтүстігінен Кіші Ари Бурну атты екі түбекпен шектелген. Сегіз айға созылған Галлиполи операциясының кезінде АНЗАК қойнауы аустралиялық және жаңа зеландиялық әскерлердің негізгі бекінісі болды. Жау аума5ысына басып кірген әскерлердің басты мақсаты — кейін сонда көптеп әскер мен қару-жарақ әкеліп төгуге болатындай теңіз жағасында жаудың шабуылынан қорғалған бір алаңды (плацдармды) бөліп алу. Соғыс шебі Анзак қойнауынан ешқашан бір шақырымнан астам қашықтыққа ұзаған емес. Ари Бурну жақта орналасқан тау қойнауды қорғап тұрған болса да, түрік артиллериясы Анзак әскерлеріне едәуір қауіп төндіріп тұрды. Анзактың қолбасшысы Уиллиам Бирдвуд өзінің штабын қойнаудан жоғарырақта орналасқан бір жырада орналастырды. Жаңа Зеландия және Аустралия дивизиясының және 1-ші аустралиялық дивизияның қолбасшылары да солай етті. Сәуірдің 29-ында генерал Бирдвуд екі түбектің арасында орналасқан жағалау «Анзак қойнауы» деп, ал бұған дейін ешбір атпен аталмай келген төңірек «АНЗАК» деп аталсын деп ұсынды. жылғы сәуірдің 25-інде аустралиялық 4-ші батальонның жағалауға келіп түсуі.]] Қойнаудың жағажайына орасан зор жабдықтау орталығы және соның екі шетінде екі әскери госпиталь орналастырылды. Әкелініп жатқан соғыс жабдығын түсіріп алу үшін төрт айлақ құрылды. Шілде айында олардың орнына тұрақты айлақ салынды. Келтіріліп жатқан жабдықтар көршілес жатқан жағажайларға жылдам әкетіліп отырды. Флотпен байланыс жасау үшін үш радиостанция салынды. және Анзак әскерлерінің құрметіне орнатылған «Анзак қойнауы» ескерткіші. ]] Қойнау түбектен, Чанак бекінісінен және «Тұрғыт Реис» және Дарданелл бұғазында зәкір тастап тұрған «Хайреддин Барбаросса» түрік әскери кемелерінен атқылаудан біршама қорғалған болса да, оның оңтүстіктегі Габа Тепеден және солтүстіктегі Нибрунесі нүктесінен емін-еркін атқылауға болатын. Нибрунесі нүктесін британия әскери кемелері атқылау астына алып отырды, тек Габа Тебедегі жақсы жасырылған түрік батареясы ғана қойнаудағы әскерлерге қауіп төндіріп тұрды. Алайда үзбей зеңбірек атқылауының астында болса да, Анзак қойнауы жауынгерлер үшін сүйіп шомылатын жерге айналды. Ауыз судың өзі тапшы болып, жуынуға су мүлдем жоқ еді. Сондықтан әскерлер тек ең жойқын атқылаулардың кезінде ғана шомылуларын тоқтатуға мәжбүр болатын. 1985 жылы түрік үкіметі «Анзак қойнауы» атауын қойнауға ресми түрде берді. 2000 жылы «Анзак қойнауы» ескерткіші ашылды. Суреттер галереясы Дереккөздер
Жалпы ішкі өнім

мен ( 2008 жылғы жағдай бойынша)]] бойынша 2008 жылы қайта есептелген атаулы ЖІӨ * Ең жоғарысы : Люксембург — 58 600 АҚШ доллары * Ең төмені : Шығыс Тимор — 400 АҚШ доллары * Әлем бойынша орташа көрсеткіш : 8800 АҚШ доллары ]] Жалпы Ішкі Өнім, ЖІӨ — мемлекет территориясындағы барлық өндірушілердің белгілі бір кезең ішінде өндірген түпкі тауарлары мен көрсеткен қызметтерінің нарықтық құнын білдіретін жиынтық көрсеткіш. Бұл атауды ең алғаш Саймон Кузнец ұсынды. Жалпы Ішкі Өнім - қорытынды макроэкономикалық көрсеткіштердің бірі, бір жылда елдің ішінде осы елге, сондай-ақ өзге де елдерге тиесілі өндіріс факторларын пайдалана отырып жасалынған түпкілікті өнімнің рыноктық бағалармен белгіленген жиынтықты құнын білдіреді. * атаулы' — берілген жылдағы ағымдағы бағалар арқылы көрсетіледі. * нақты (инфляцияға түзетілген) — базалық жыл ретінде көрсетілген уақыттағы бағалар арқылы көрсетіледі . Нақты ЖІӨ бағаның әсерін емес, нақты өндіріс өсуінің ЖІӨ-ге әсерін көрсетеді.. * Атаулы ЖІӨ-нің нақты ЖІӨ-ге қатынасы ЖІӨ дефляторы" деп аталады. * Фактылы ЖІӨ— толық жұмыспен қамтылмаған кездегі ЖІӨ. Экономикада іске асырылған мүмкіндіктерді көрсетеді. * Әлеуетті ЖІӨ — толық жұмысбастылық кезіндегі ЖІӨ.Экономиканың бар мүмкіндікті пайдалану кезіндегі ЖІӨ-н көрсетеді. (1993-1998 жылдары) әр түрлі елдерде]] Есептеу әдістері ЖІӨ 3 түрлі тәсілмен есептеледі: Табыс бойынша * Бұл жағдайда ЖІӨ экономикалық ресурстардың меншік иелерінің табыстарының қосындысы ретінде, яғни факторлар табыстарының қосындысы түрінде анықталады.Халық, корпорациялар табыстары, жинақтаулар пайыздары, мемлекеттің іскерлік табыстары, импортқа және өндіріске салығы түріндегі табысытарының қосындысы; Мемлекеттік тізім Шығын бойынша * шығыс бойынша — барлық макроэкономикалық агенттердің шығындарының қосындысын көрсетеді. Үй шаруашылығының пайдалану шығысы, фирмалардың инвестициялық шығыстары, мемлекеттің тауарлар сатып алу шығыстары, қызметтер мен инвестициялар және таза экспорт (эспорттан импортты алып тастағандағы) қосындысы; : , мұнда : Қосылған құн бойынша * Тек қана әр фирманың қосылған бағаларының қосындысы (берілген мекеме қойған қосылған баға). ЖІӨ ұлттық экономиканың негізгі көрсеткіші болып табылады. ЖІӨ орталық банк пен үкіметтің қор индекстеріне және ақша-несиелік саясатына зор ықпал етеді. ЖІӨ көлемі бойынша дүние жүзінде бірінші орынды АҚШ алады, ал жан басына шаққанда алғашқы орынды Люксембург алады. Дереккөздер Тағы қараңыз Жалпы Ұлттық Өнім