kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Авенариус

Авенариус — сиыр бүлдіргеннің (қожекейдіц) көптеген сортының бірі. Мұның негізгі белгілері: көбінесе жапырағын қою тікен басқан, миуасы шоқтанып бітеді, дәмі тәтті болады, июльдің ортасынан августың ортасына дейін пісіп үлгереді. Мұның осы тікенін пайдаланып бақшаны зиянды жәндіктен сақтау үшін қорған ретінде өсіруге болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Авитаминоз

Авитаминоз немесе Адәруменділік — дәруменнің толық жетіспеушілігі. Тағамдағы дәрумендердің аздығынан ағзадағы зат алмасу процесінің бұзылуынан болатын ауру. Мәселен, «С» дәруменінің жетіспеуінен қызыл иек жасушаның, ауыз шырышты қабығының қанауынан т. б. белгілерден байқалады. Ел арасында мұндай кеселді құрқұлақ деп те атайды. Ағзаға жетіспейтінін дәрумен Егер ұйқыңыз қашып, тәбетіңіз жоғалса, басыңыз солқылдап ауыра бастаса, ағзаға В1 мен В9 дәрумендері жетіспейді деген сөз. Есте сақтау қабілетінің нашарлауы, іштің ауруы В12 дәруменінің жетіспеушілігінен туады. D мен Е дәрумендері жетіспесе, ол бірден байқалмайды. Тез арықтау, терлей беру осы дәрумендердің азаюынан хабар береді. Сондай-ақ, В15, К, РР дәрумендердің аздығын да өздігімізден анықтау қиынға түседі. Емделу жолдары Дұрыс тамақтану. Құрамында дәрумендері көп тамақтарды талғап жеңіз. Мысалы С дәрумені жеткілікті мөлшерде алу үшін күніне 25 стақан таза алма шырынын немесе 4 стақан апельсин не шабдалы шырынын ішу керек. Ал ағзаңызға В1 дәрумені жетіспейтін болса, күн сайын бір келі қара нан мен жарты келі майсыз ет жеген дұрыс. Кальцийдің жетіспеушілігін жойғыңыз келсе, күн сайын 1,5 литр сүт ішкен жөн немесе 300 г. ірімшік жеңіз. Дұрысы - кәдімгі көкөністерден бастаңыз. Әрі оларды сатып алуды қалтаңыз да көтереді. Пияздың құрамында темір, калий басқа да микроэлементтер бар, дәрігерлер ай сайын тамаққа 600-700 грамм пияз қосуы керек дейді.Сәбіз - ең пайдалы көкөніс.Оның құрамында В1, В2, В6, С, Е, РР, К дәрумендерімен қатар минералды тұз да бар.Сәбіз көздің көруін жақсартып, терінің жақсаруына әсер ете алады. Қызылшаны да көбірек жеңіз. Оның шаршауды басып, депрессиядан құтқаратынын көбіміз біле бермейміз.Авитаминоздың белгілері біліне бастағанда дәрігердің нұсқаулығынсыз көкөністер мен тамақтарды қалай-солай жей беруге болмайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.wrongdiagnosis.com/b/beriberi/symptoms.htm www.wrongdiagnosis.com : Адәруменділік] *[http://www.emedicine.com/ped/topic229.htm L Arturo Batres, MD. Beriberi.EMedicine.com] *[http://100vitaminov.ru/avitamin.php Адәруменділік туралы ]
Авиценния

Авиценния (Avicennia) — Acanthaceae тұқымдасына жататын 800 түрлі өсімдіктердің бірі. Тропикалық жақтардағы мұхиттардың жиегіндегі тұнбалы шалшықтарда өседі. Мұның ерекшелігі — тамырымен де демалады, тұқымдары ағашының басынан түспей-ақ өсіп-өне бастайды. Түрлері *Avicennia marina – ақ мангра *Avicennia germinans (Avicennia nitida) – қара мангра Дереккөздер
Агарикус

Агарикус (Agaricus albus) — 1) Азия, Еуропа, Солтүстік Америка қарағайларының бойында өсетін саңырауқұлақ денесі, ол ағаштарды шірітеді, бұдан медицинада дәрі жасалады; агарикустен жасалған дәрі туберкулез болып ауырған адамның түнде терлеуіне қарсы дару есебінде пайдаланылады; 2) Агарикус базидиальдық саңырауқұлақтар тұқымдасының бұрынғы аты. Тағы қараңыз Дереккөздер
Агротехника

Агротехника - егіншілік технологиясы. Агротехника өсімдіктің биологиялық ерекшеліктерін, қоршаған ортаның жағдайын, дақылды егіп өсіру тәсілдерін және агрономия жетістіктерін негізге алады. Агротехниканың мақсаты Топырақтың ылғалдылығын сақтау арқылы құнарлылығын арттыру, оны су мен жел эрозиясынан қорғау, сондай-ақ аз қаржы жұмсап ауыл шаруашылық дақылдарынан мол өнім алу. Агротехника шараларына: *ауыспалы егісті пайдалану *топырақ өңдеу *тыңайтқыш шашу *тұқым әзірлеу *тұқым дайындау *егін егу *егісті күту *суару *ору *бастыру *арамшөптерден, ауыл шаруашылық зиянкестерінен қорғау *ауруларынан тазарту жатады. Қазақстанда агротехниканы дамытуда Астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты (Шортанды) ғалымдары көп еңбек сіңірді. Қуаң далада құрғақшылыққа жол бермеу, өнімділігі аз, шалғындар мен жайылымдарды түбегейлі жақсарту, сортаң жерлерді игеру, Қазақстанның солтүстік облыстарына лайықтап тұқым өсіру жүйесін жасап, өндіріске енгізді; эрозияға қарсы қолданылатын машиналар (сыдыра жыртқыш құралдар, тұқым]] сепкіштер, тырмалар, т.б.) құрастырды. Агротехниканы шаруашылықтың және ауа райының жылдық ерекшеліктеріне, ауыл шаруашылық ғылыми және озат практикалық жетістіктерге сүйеніп жүргізіледі. Соның нәтижесінде агротехниканы егіннің тұрақты мол өнімін беруін, еңбек өнімділігінің артуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Адамбулакральды тақталар

Адамбулакральды тақталар — теңіз жұлдызының денесіндегі сәулелерінің астыңғы жағындағы адамбулакральды тақтасының терісіне сіңісіп біткен сүйек тәрізді тақталар. Бұл тақталар негізінен әктен құралады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Азотты тыңайтқыштар

Азотты тыңайтқыштар — құрамында өсімдікке қорек болатын азоты бар органикалық (көң, шымтезек тағы басқалар) және минералдық заттар. Азоттың табиғи қосылысы — натрий селитрасы (NaNO 3 ) тек Чилиде ғана кездеседі. Азотты тыңайтқыштардың көп тараған түрі: аммиак селитрасы, аммоний сульфаты, мочевина (карбамид), азотты сұйық тыңайтқыштар. Аммоний сульфаты — (NH 4 ) 2 SO 4 дүние жүзінде ең көп мөлшерде шығарылатын тыңайтқыш. Аммоний нитратының (NH 4 )NO 3 құрамында өсімдікке сіңімді азоттың мөлшері басқа азотты тыңайтқыштарға қарағанда көбірек келеді. Сұйық аммиак және онымен қанықтырылған аммоний тұздарының ерітінділері де құрамында азоты көп тыңайтқыштар болып табылады. Ал жоғары концентрлі азотты тыңайтқыштарға карбамид (мочевина) жатады. Карбамидті жануарлар жеміне де қосып пайдаланады. Ол көмір қышқыл газы мен аммиактың үлкен қысымда әрекеттесуі нәтижесінде алынады: : CO2 +2NH3->CO(NH2)2 + H2O Азот топыраққа күрделі минералдық тыңайтқыштар түрінде де көптеп беріледі. Фосфор қышқылын аммиакпен әрекеттестіру арқылы аммофос алынады. Оның қышқылын бейтараптандыру дәрежесіне байланысты моноаммонийфосфат (NH 4 H 2 PO 4 ) немесе диаммонийфосфат [(NH4) 2 HPO 4 ]өндіріледі. Нитрофоска — құрамында қоректік азот, фосфор және калий бар күрделі тыңайтқыш. Оны өндірісте аммоний гидрофосфатының [(NH 4 ) 2 HPO 4 ] аммоний нитратының (NH 4 NO 3 ) және калий хлоридінің (немесе сульфатының) қоспасын балқыту арқылы алады. Қазақстанда азотты тыңайтқыштар Ақтаудағы “Каскор” Акционерлік Қоғамында (аммиак селитрасы, натрофоска), Степногорск кен-химия комбинатында (нитрофоска), Тараз минералды тыңайтқыштар зауытында (аммофос) өндіріледі. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том fr:Liste d'engrais#Engrais azotés
Алкалоидтар

Алкалоидтар — ( – сілті және – түр) — құрамында азот атомы бар табиғи текті органикалық негіздер; құрамында азоты бар сілті қасиетті органикалық зат; улы және емдік қасиеттері бар. (хинин кофеин никотин эфедрин анабазин т.б.). Қазіргі уақытта өсімдіктерден мыңдаған алкалоидтар бөліп шығарылған. Алкалоидтардың көбі жабықтұқымдылардың арасында кеңінен таралған. Әсіресе олармен көкнәр, алқалар, сарғалдақтар, бұршақтар, алабота, күрделігүлділер тұқымдастары бай. Алкалоид молекуласында С, Н, N атомдарынан басқа S, Cl және Br атомдары болуы мүмкін. Алкалоидтар алынатын зат атауының түбіріне “ин” жалғауы жалғанып аталады. Мыс., атропин (Atropa belladonna өсімдігінен алынған), стрихнин (Strychnos nux Vomіca өсімдігінен алынған). Көбінесе Алкалоидтар жіктелімі молекуланың көміртек-азотты құрылымына негізделеді. Алкалоидтардың өсімдіктердегі мөлшері өте аз (0,001-2%), бірақ кейбір өсімдіктердегі олардың мөлшері 10-18%-ке дейін жетеді. Алкалоидтар негізінен өсімдіктердің белгілі бір бөліктерінде (жапырағы, дәні, сабағы, тамырында) жинақталады. Олар өсімдіктердегі биохимиялық процестерде де маңызды рөл атқарады. Алкалоидтардың химиялық құрамы мен құрылымы өсімдіктердің табиғатына, өсетін жеріне байланысты. Олардың ең көп түрі — гетероциклді қосылыстар. Кейбір Алкалоидтар (стрихнин, тубокарин) өте улы болып келеді. Алкалоидтар туындыларының физиологиялық әсері күшті. Соған байланысты медицинада әр түрлі ауруларға қарсы дәрі ретінде кеңінен қолданылады (мыс., морфин, эфедрин, атропин, папаверин т.б.). Дереккөздер
Жалбызтікен

Жалбызтікен — құлқайыр тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда 3 түрі бар. Көбірек тарағаны: дәрілік жалбызтікен. Барлық жерде (далада, шалғында, өзен аңғары мен жағалауларында, орман-тоғайда, шабындықтарда, бұта арасында) өседі. Маусым— қыркүйек айларында гүлдейді. Биіктігі — 50-200 см. Сабағы тік, бұтақты, жұмыр, түкті келеді. Жапырағы кезектесіп орналасқан, қалақша тәрізді, жиектері бүтін не ирек. Күлтесі алқызыл, ақ, қызғылт. Жемісі — тұқымша. Дәрілік, шірнелі өсімдік. Жалбызтікеннің тамыры, жапырағы мен гүлдерінің дәрілік қасиеттері бар. Тамырында пектин, крахмал, аспарагин заттары бар. Жалбызтікен тамырынан көптеген дәрілер жасалады. Тамыр тұнбасы, шырыны, сығындысы тыныс жолдары ауруларын емдейтін дәрі ретінде қолданылады. Дереккөздер
Дәрілік жалбызтікен

Дәрілік жалбызтікен (Althaea officinalis) — құлқайырлар тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдігі. Оңтүстіктің өзен жағалары мен ылғалды шабындықтарында және бұрынғы КСРО-ның орта алқабында жабайы өсетін өсімдік. Аптекалық жалбызтікен ылғалды және фосфорлы жерді жақсы көреді. Мұның жанама тамырлары кептіріледі де, олар дәрілікке жұмсалады (негізгі тамырлары жарамайды). Ботаникалық сипаттамасы Жалбызтікен – биіктігі 60-150 см – ге жететін көпжылдық шөптесін өсімдік. Өсімдіктің сыртын қалың түк басқаннан кейін оның түсі сұрғылт жасыл болады. Тамыр сабағы өте жуан,бірақ қысқа ,ал одан өте қуатты білеу тамыры өседі. Тамыры етжінді ақшыл түсті, цилиндрге ұқсас тығынынан тазартылған тамыр ұшына қарай аздап жіңішкерген ұзындығы 10-35 см, ені 2 см. Тамырдың сыртқы қабаты көлденең қабыршақталған ұзын, жұмсақ қабық талшықтарынан тұрады және қара дақтардан –өздігінен үзіліп қалған немесе кесіп алынған жіңішке тамырлардың ізі. Сындырылған бөліктің ортасы түйіршікті – бұдырлы, сырты талшықты,тамырдың сырты мен сындырылған бөлігінің түсі ақ, сарғыш ақ. Өзіндік әлсіз иісі бар. Дәмі тәттілеу. Дәрілік өсімдік шикізаты Дәрілік өсімдік шикізаты- дәрілік жалбызтікен тамыры. Дәрілік жалбызтікен тамыры - цилиндрге ұқсас тығынынан тазартылған тамыр немесе 2-4 бөлікке тармақталған ұшына қарай аздап жіңішкерген ұзындығы 10-35 см, ені 2 см. Тамырдың сыртқы қабаты көлденең қабыршақталған ұзын, жұмсақ қабық талшықтарынан тұрады және қара дақтардан – өздігінен үзіліп қалған немесе кесіп алынған жіңішке тамырлардың ізі. Органолептикалық сараптама: * Сындырылған бөліктің ортасы түйіршікті – бұдырлы, сырты талшықты,тамырдың сырты мен сындырылған бөлігінің түсі ақ, сарғыш ақ. * Өзіндік әлсіз иісі бар. * Дәмі тәттілеу, шырышты. Химиялық құрамы Шикізатта 10 %-жуық пентозан, гексозан (арабинан, глюкан, рамногалактуран) қоспасы болып табылатын шырыш бар, дәл сондай жуық мөлшерде пектин заттары до 37% дейін крахмал, 10% дейін сахарозалар, 1,5-2% тоң май, бетаин заттары болады. Микроскопия. Көлденең кесіндіде тамырға лайықты жұқа қабықты паренхимді талшықтың басымдығы көрініп тұр. Қабықта көптеген тангенталді созылған қабықты луб талшықтар тобы бар, одан басқа ұсақ талшықтар тобы ағашқа шашырап орналасқан. Қалыңдығы 10-35 мкм талшықтар жұқа ағаштанбаған қабырғаларымен және үлкен жарық құысымен сипатталады. Ортанғы сәулелер бір, сирек екі қатармен орналасқан, ал трахеидтер мен түтіктер шағын топшалар күйінде кездеседі.Паренхимада көптеген шырышы бар үлкен жасушалар көрінеді, олар қабықта және ағашта орналасқан. Шырыш суда ериді және жасушалар түссіз реңкке енеді де , жасушалар бос болып көрінеді. Паренхима жасушалары крахмал дәндерімен толтырылған, кей жерлерде кальций оксалатының ұсақ друздары да көрінеді. Қолдануы #Дәрілік жалбызтікен тамырының медициналық қолданылуы: тыныс жолдарының қабынуы жағдайында,сондай-ақ ауыр гастрит, энтероколит, іш өту кезінде, қақырық түсіретін және жараны тез бітіретін зат болып табылады. #Препараттар: ұнтақ, тұнба және шәрбат түрінде қолданылады, жалбызтікен жапырақтарынан Мукалтин деген препарат алынады. Оны қақырық түсіруге қолданады. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Бояулы алканна

Бояулы алканна – айлаулыктар тұқымдасына жататын шөп өсімдігінің бір түрі. Көбінесе Жерорта теңізі маңында өседі. Мұның тамырынан альканин деген бояу алынады. Ол техникада, микроскопияда колданылады. Жемісі тағам жасауға қолданылады. Мал жемейді. Дереккөздер
Амбистома

Амблистома (Ambystoma) — Құйрықты қосмекенділер туысына жататын жануарлар. Денесінің сыртқы бейнесі, кәдімгі саламандраларға ұқсас, ұзындығы 28- см-ге дейін. Амбистоманың 20 түрі бар, бұлар Солтүстік және Отра Америкада тараған. Көбі ылғалды жерлерде тіршілік етеді. Ал басқа түрлері, жұмыртқаларын суға салады. Мрамор тәрізді амбистома ағаш томарының кеуектерінде мекендейді, жұмыртқасын құрлыққа салады. Көртышқан тәрізді амбисома торпырақ арасында кездеседі, әдетте жұмыртқасын суға салады, одан 10-20 тәулікте дернәсіл шығады.Бірнеше ай соң метаморфозадан өтіп, құрлыққа шығып, есейіп, жыныс қуаты жетелейді. Амбисоманың ең жақсы зерттелген түрі бұл - жолбарыс түсті амблисома.Бұның дернәсілі - аксолотль метаморфозды дамуын жоғалтқандықтан, дернәсіл сатысында көбиеді. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетерогаметалар

Гетерогаметалар — кейбір балдырлар мен төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың аталық және аналық жыныс жасушалары, бұлардың көлемдері түрліше, екеуі де қозғалғыш келеді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетерогамия

Гетерогамия — жыныс процесінің ерекше бір типі. Мұндағы аналық жыныс жасушасының (макрогаметаның) — көлемі ірі, аталық жыныс жасушасының (микрогаметаның) көлемі ұсақ, екеуінің де формалары біркелкі болады, бұлар денесіндегі шыбыртқылардың көмегі арқылы қозғалады. Тағы қараңыз Дереккөздер
Гетерогенезис

Гетерогенезис — организмдер түрінің шығуы жөніндегі идеалистік теория. Бұл теория бойынша: ата-анасынан өзгеше особьтың кенеттен пайда болуы ортаның өзгеруіне ешбір байланыссыз делінеді. Геторогенезисті тұңғыш рет 1864 жылы неміс гистологі Р. А. Кёлликер ұсынған. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетерогония

Гетерогония — омыртқасыз жәндіктердің өмірінде кездесетін ұрпақ ауысудың бір түрі. Гетерогонияның негізгі үш категориясы бар: 1) дара жынысты ұрпақтың гермафродиттық түрімен ауысуы; мысалы, рабдонема нигровеносум дейтін жұмыр құрттың гермафродит түрі бақаның өкпесінде паразиттік түрде тіршілік етеді де, ал оның дара жынысты түрі ылғалды топырақта өзінше күнелтеді; 2) ұрықтанған жыныс жасушаларынан өсіп шыққан даражынысты ұрпақтың ұрықтанбаған жұмыртқа жасушасынан өсіп шыққан ұрпақпен ауысуы; мысалы, насекомдардыц ішіндегі Aphidae дейтін тұқымдасына жататын шөп биттерінің партеногенез жолмен баласын тірі туатын ұрпағының күздігүні сол жылы қыстап шығатын жұмыртқалар салатын ұрпаққа ауысуы; 3) құрылысы жағынан түрліше болатын жыныстық ұрпақтың ауысуы, мысалы, көбелектің маусымдық диморфизмы. Тағы қараңыз *Партеногенез Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетерозис

Гетерозис — туысы жағынан алшақ келетін екі организмнің шағылысуынан пайда болатын ұрпақтың жақсы өсіп, дұрыс дамып тіршілік қабілетінің артуы. Мысалы: жылқы мен есектің шағылысуынан туған қашыр және басқалар. Тағы қараңыз * Будандар Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетерокарпия

Гетерокарпия— бір өсімдіктің өз денесінде түрліше типті жемістің болуы. Гетерокарпияға мысалға күрделігүлділер тұқымдасына жататын дәрілік қырмызыны алуға болады, мұның бір ғана жеке басында қанатшасы бар, қармақшасы бар және көбелектің жұлдызқұртына ұқсас үш түрлі жеміс болады.
Гетероморфоз

Гетероморфоз — регенерация қасиетінің бір түрі. Гетероморфоз кезінде организмнің үзіліп түскен немесе кесіп тасталған органдарының орнына басқаша қызмет атқаратын мүше өсіп шығуы. Мысалы, кейбір шаянтәрізділердің ойып тасталған көзінің орнына мұртшаның пайда болуы, жауын құртының бас жағын кесіп тастаса, оның орнына кайтадан екінші құйрықтың есіп шығуы және т. б. Тағы қараңыз Дереккөздер
Гетероспория

Гетероспория — кейбір жоғары сатыдағы өсімдіктерден келемі жағынан түрліше споралардың пайда болуы. Гетероспория су папоротнигі, селагинелла және т. б. всімдіктерде кездеседі. Бұл споралардың ішіндегі ірілері — мегаспора, немесе макроспора, ал ұсақтары— микроспора делінеді. Олар өскениен сон макроспорадан — аналық, ал микроспорадан — аталық өсімдік есіп шығады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетероталлизм

Гетероталлизм — көптеген саңырауқұлақтардың, кейбір балдырлардың дара жынысты болуы (мысалы, оомицет пен қалталы саңырауқұлак); бұлардың қосжыныстылығы — гомоталлизм делінеді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетеротермді жәндіктер

Гетеротермді жәндіктер — ортаның өзгеруіне байланысты денелерінің температурасы да өзгеретін жәндіктер. Кейбір гетеротермді жәндіктердің дене температурасы ұйықтаған кезде ғана өзгереді (кеміргіштер мен жарғанаттар); ал кейбіреулерінің денесіндегі түпкілікті температурасы қысқы ұйқыдан бастап келесі жылы оянғанына дейін өзгермейді (мысалы, суыр). Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетеротропия

Гетеротопия — тканьның немесе мүшенің өспейтін жерден өсіп шығуы. Мысалы, таңдайдан тіс шығуы, қарында болатын сілекейлі қабаттың өңештен шығуы, сүйек майының ұйқы безінен шығуы және басқалары. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетеротрофты қоректену

Гетеротрофты қоректену — дене қурылысында хлорофилл (қара) дәндері жок өсімдіктердің және көпшілік жан-жануарлардың өзіне керекті органикалық нәрлі заттардың даяр түрлерімен қоректенуі, мысалы, жануарлардың өсімдікпен қоректенуі, ал адамның ет, нан, сүт, май тағамдарымен тамақтануы. Бұған керісінше жолмен қоректену аутотрофты қоректену делінеді. Мысалы жасыл өсімдіктердің қоректенуі. Тағы қараңыз *Фотосинтез Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гетерохрония

Гетерохрония— ағза ұрпағының денесіндегі бір тканьнің, немесе мүшенің күні бұрын немесе кешігіп жетілуі. Гетерохронияға сүтқоректі жануарлардың жаңа туған балаларының аузындағы емуге икемделген тіл еттерінің күні бұрын жақсы жетілуі мысал бола алады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гиалуронидаза

Гиалуронидаза — гиалурон қышқылын ерітетін фермент. Гиалуронидаза жануарлардың енінде және басқа да кейбір мүшелерінде, сонымен қатар жыланның, араның, өрмекшінің уларында, сүліктің сілекейінде және кейбір ауру жұқтыратын микробтарда болады. Гиалуронидаза жұмыртқа жасушасының қабықшасын ерітіп, оған сперматозоид қосылып ұрықтануға мүмкіндік туғызады. Сондықтан гиалуронидаза малды қолмен ұрықтандырғанда кеңінен қолданылады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гиалурон қышқылы

Гиалурон қышқылы — глюкурон қышқылы және гексозамин дейтін заттардың қосылуынан келіп шығатын күрделі химиялық зат. Нуклеофильді орынбасу реакция түрлері.Гиалурон қышқылы біздің теріміздің қабатында бар қосылыс. Ол терінің қайта қалпына келу барысында үлкен рөл атқарады. Ультракүлгін сәулелерінің әсері нәтижесінде гиалурон қышқылы бөлінбейді не тез тарқап кетеді. Бұл терінің құрғақтығы мен уақыттан бұрын қартаюға әкеле алады. Брутто-формуласы: C 28 H 44 N 2 O 23. Қолдану аясы Гиалурон қышқылы қазір косметикада ең көп қолданылатын құрамдас бөліктердің бірі саналады. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК, І-том. ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТ БАСПАСЫ, Алматы — 1959 ж., Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы, профессор Т. Дарқанбаев
Гиббондар

Гиббондар — ұзынқол маймылдардың бір тұқымдасы. Гиббондар тұкымдастар туысы. Сипаттама Гиббондар ұзындығы — 1 метрден, салмағы 10 килограммнан аспайды, құйрықсыз болады. Басы мен денесінің ұзындығы 40-65 см, салмағы, 4-8 кг. Бір топтағы және әртүрлі жыныстылар реңінің жабылған түгі әртүрлі, (қарадан сары-қоңырлы немесе күмісті-сұр). Таралу аймағы Бұлар тропикалық ормандардың ішінде тіршілік етеді. Топ-топ болып жүреді. Оңтүстік-Батыс Азияда, Суматра, Ява, Калимантан аралдарында 6 түрі бар. Аққолды гиббондардың өмір сүру қалпы табиғат жағдайында азды-көпті. Қоректенуі Гиббондар өсімдіктер жемістерін, шырынды жапырақтарын, Жәндіктер/насекомдарды, құстардың жұмыртқасын, балапанын, ұсақ құстардың өздерін қорек етеді. Гиббондар қолға әрең көндігеді. Көбеюі Отбасы 2-6 дарақтылық- жарынан тұрады, басты рөлді еркек-басшы ойнайды. Ұзын қол мешіндер маймылдардың 4 туысы жатады, олар: # Нағыз гиббондар (Hylobates). Мұның көрнекті түрлері: ақсаусақ гиббон (Hylobates lar) — бұл Индияда тіршілік етеді; ұшқыр гиббон (Hylobates agilis) — түсі жағынан гулокқа ұқсас келеді, ұшқыр гиббон Суматра аралында кездеседі; Мюллер гиббоны (Hylobates Muelleri)— Борнео аралында кездеседі. # Сиамангалар (Symphalangus); # Номаскустар (Nomascus); # Хулоктар (Hoolock). Шағын: ХТҚО Қызыл кітабында бөрікті гиббондар, бір түсті гиббондар, явалдык гиббондар, Клосстық гиббондар. Дереккөздер
Гибрид

Гибрид, будан ( — будан, қоспа) — генотипінде айырмашылығы бар екі организмді будандастырудан (шағылыстырудан) алынған жаңа организм. Оны өсімдіктерде екі бөлек түрден, екі бөлек туыстан немесе бір түрге жататын формалар арасынан, ал жануарларда екі бөлек түрге, екі бөлек туысқа жататын организмдерден алуға болады. будан ғылымда латынша Ғ әрпімен белгіленеді. Ғ= А х В. Мұнда А — аталығы, В — аналығы, х — будандастыру (шағылыстыру); қазақша Будандастыру. бір түрге жататын екі немесе бірнеше тұқымның малын бір-бірімен шағылыстырудан туған төл. Б.-ың тұқым қуалаушылық қасиеттері ата-енесінің әртектілігінен байытылып, көп қырланатындығынан кейбір өнімділік қасиеттері жетік дами түседі немесе ата-енесіне тән әр түрлі өнімдік қасиеттерінің жаңа үйлесімі пайда болады. Әдетте, б. өсіп-жетілуі мен өнімділігі ата-енесінен асып түседі. Мұндай б.-ды бағыттап сұрыптау мен сол бағытта жұптастыру арқылы жаңа мал тұқымын шығаруға мүмкіншілік тудырады. Осыған орай мал шаруашылығында әр түрлі мал тұқымдарын будандастыру арқылы б. мал өсіру кең тараған. Дереккөздер
Гибридатавизм

Гибридатавизм — екі түрлі организмді будандастырған кезде олардан туған ұрпақта өз атаанасына ұқсамай, олардың бұрынғы замандағы тегінде болған белгінің қайтадан пайда болуы. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Аласа қайың

Аласа қайың (Вetula humilis) — тік өсетін сабағының діңгегінің ұзындығы 1,5 метр шамасы болып өсетін бұта. Көбінесе мүк шығатын шалшықты жерлерде өседі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қара саңырауқұлақ

Қара саңырауқұлақ (Boletus scaber) — гименомицеттер қатарындағы ағашқұлақ тұқымдасына жататын, жеуге жарамайтын, қалпақты саңыраукұлақтардың бір турі. Қайыңды ормандарда жаздың ортасынан күзге дейін өседі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қайың шырыны

Қайың шырыны — көктем кезінде қайыңның сабағын бойлап ағатын тәтті шырын. Мұның құрамында шамамен 2% қант бар. Бір қайыңнан 60 литрге дейін шырын алып, оны сусын ретінде қолдануға немесе 65% қанты бар сироп жасауға болады. Қайың шырыны (Березовица) - ежелгі сақтар заманынан бері белгілі сусын. Көктемде қарт қайындардан ағызып алып ашытылатын болған.Қазіргі уақытта тамақ өнеркәсібі шығаратын түрлері көбіне қант пен консерванттар қосылып дайындалады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Будандардың ұрықсыздығы

Будандардың ұрықсыздығы — тегі жағынан алшақ жатқан, туыстарды немесе тұқымдар тармақтарын бір-бірімен шағылыстырудан алынған будандардын келешекте тұқымды аз беруі немесе мүлде тұқым бермеуі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Тұқымсыз жемістер

Тұқымсыз жемістер, немесе сүйексіз жемістер — кейбір өсімдіктердің жыныс жасушалары ұрықтанбайды, бірақ оның дұрыс жетіліп пайда болған тұқымсыз жемістері болады. Тұқымсыз жемістің осылай пайда болуын партенокарпия дейді. Тұқымсыз жемістер көптеген өсімдіктерде кездеседі. Мысалы: жүзімде, қиярдың кейбір сортында, анарда, алмұртта, хұрмада т. б. Мұндай өсімдіктерге тозаңдандырғыштардың керегі жок. Тұқымсыз жеміс беретін өсімдіктер тек вегетативтік жолмен ғана көбейеді. Бұлардан тұқымды жеміс алу үшін оларды қолдан қосымша тозаңдандыру керек. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Көсе насекомдар

Көсе насекомдар (Protura) — көзсіз, мұртсыз, қанатсыз ұсақ насекомдардың кейіннен ашылған (1917 жылы) бір отряды. Өне бойы ағаштардың томашасы қабығының астында тіршілік етеді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Құйрықсыз қосмекенділер

Құйрықсыз қосмекенділер (Anura, Salientia немесе Ecaudata) — қосмекенділер класының бір отряді. Мұның 4000-дай түрі бар. Омыртқа құрылысына қарай құйрықсыз қосмекенділер 5 түрлі отряд тармақтарына бөлінеді. Олар: 1) Амфицельдіктер, 2) Опистоцельдіктер, 3) Аномоцельдіктер, 4) Процельдіктер және 5) Диплазиоцельдіктер. Сиппатамасы Құйрықсыз қосмекенділердің ересектерінде құйрық болмайды. Артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан ұзын әрі жақсы дамыған. Секеңдеп қозғалады. Артқы саусақтарының арасындағы терілі жарғақтар жүзуге көмектеседі. Өзімізге таныс көл бақа, тоған бақасы, құрбақалар осы отрядқа жатады. Құрбақалар тұқымдасынан жасыл құрбақа, кәдімгі құрбақа және даната құрбақасы Қазақстанда мекендейді. Жасыл құрбақа кеңінен таралған. Құрбақалардың түсі қоңырқай, тері бұдырлары айқын байқалады. Олар құрғақ далалы, кейде шөлейтті жерлерде де кездеседі. Көбіне ертеңгілік, кешкілік уақыттарда, түнде белсенді тіршілік етеді. Зиянды бунақденелілермен өоректеніп, ауыл шаруашылығына көп пайда әкеледі. Даната құрбақасы Қазақстанның Қызыл кітабына (2010) тіркелген. Ол Зайсан, Балқаш, Алакөл өңіренде таралған, бірақ саны барлық жерде аз. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Билатералдылық

Билатералдылық — 1) организмдердің қос бүйірлі болып келуі. Организмдердің тұтас денесін немесе бір мүшесін ортасынан қақ жарғанда, оның екі жағындағы бөлімдерінің құрылысы бірдей болып шығуы. 2) өсімдіктердегі жапырақ тақталарының және гүлінің екі бетінің құрылысы жағынан бірдей болмауы. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қынаағаш

Қынаағаш – зәйтүндер тұқымдасына жататын бұта, ұзындығы 2—3 м. Көбінесе жабайы күйінде Еуропаның батыс және оңтүстігінде, Солтүстік Африкада, Кіші Азияда өседі. Мұның ағашы қатты болғандықтан одан етікке шеге жасалады. Жемісімен ел арасында зат боялады. Гүлі бал береді. Дереккөздер
Биурет реакциясы

Биурет реакциясы — ақуызды анықтау үшін жасалатын түсті реакция. Ақуыздың ерітіндісіне күйдіргіш натрий қосып, оған тағы да 1—2 тамшы тотияйын суын тамызғанда, Биурет реакциясынан күлгін түс пайда болады. Тағы қараңыз Дереккөздер
Көл шөгінділері

Көл шөгінділері — жұқа қабатты саз балшықтар, құмдар, ұсақ малта тастар, мергельдер, кейде темір кендері. Ащы тұзды көлдерде көл шөгінділері гипстен тұрады, фауна болмайды. Ащы көлдерде көбінесе ем есебінде пайдаланылатын өте майда тұнба балшықтар жиналады. Қазіргі және бұрынғы геологиялық кезеңдердегі көлдердің түбінде жиылған шөгінді жыныстар. Жаралу тегіне қарай К. ш. механикалық (малтатас, қиыршықтас, құм, саз, лай), химиялық (көл боры, табиғи сода, мирабилит, гидрогалит, ас тұзы, гипс) және органикалық (шымтезек, сапропель, диатомит) болып бөлінеді. Тұщы көлдерде мех. және органик. шөгінділер, ал ащы көлдерде хим. шөгінділер жинақталады. К. ш-нің сипаты климатқа тәуелді болады. Суық климат және мұздық су аймақтарындағы көлдерде құм, сазды шөгінділер мен таспа саз, ал қоңыржай белдеулердегі көлдерде кесек жыныстар және олармен бірге темір мен кремний оксидтері, кальций карбонаты, шымтезек, сапропель, т.б. органик. заттар тұнады. Құрғақ климатты аймақтардағы көлдерде кесек жыныстармен бірге карбонаттар, ас тұзы, гипс, т.б. тұнбалар шөгеді. Шөгіндіде магний мөлшері едәуір және көл суының булануы мол болса, онда доломитті және әк-доломитті тұнбалар қабаты түзіледі. Мұндай тұнбалар Балқаш к-нің шығыс жағында мол. Құлынды даласының тұйық көлдерінде сода шөгінділері кездеседі. Сарыарқадағы, Арал мен Балқаш маңындағы кейбір тұзды көлдерде ас тұзы, гипс, мирабилит, глаубер тұзы, натрий сульфаты өндіріс қажетіне жарарлықтай мөлшерде шоғырланған. К. ш. девон, пермь, неоген жыныстарында кеңінен тараған. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бұршақты шөптер

Бұршақты шөптер — агротехникалық және жемшөптік зор маңызы бар, біржылдық және көпжылдық бұршақ тұқымдас өсімдіктердің бір тобы. Бұған жататындар: түйежоңышқа, сераделла, беде, жоңышқа, эспарцет. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Рельефтің жаңаруы

Рельефтың жаңаруы — тектоникалық көтерілудің немесе су қоймасы деңгейінің төмендеуінің және өзендердің сулылығының молаюының салдарынан эрозия базисінің төмендеуінен рельефтің өте қарқынды тілімденуі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Теңiз деңгейiнен биіктігі

Абсолюттiк биiктiк — жер бетінің кез келген нүктесінен теңіз деңгейіне дейінгі аралықтың тік бағытта өлшенетін қашықтық мөлшері; өлшеу нүктесі теңіз деңгейінен жоғары болған жағдайда абсолюттiк биiктiк көрсеткіші оң мағыналы, ал төмен болған жағдайда теріс мағыналы болып шығады. Абсолюттік биіктік - мемлекеттік геодезиялық торда қабылданған бастапқы деңгейлік беттен тік сызық бойынша берілген нүктеге дейінгі қашықтық. Қазақстанда абсолют биіктік Кронштадт футштогының нөлінен есептеледі. Санмен көрсетілген абсолют биіктік абсолюттік биіктік белгі деп аталады. Әр түрлі биіктікте жүргізілген деңгейлік беттер бір-бірімен өзара параллель емес, сондықтан параллельдік еместікті есепке алу әдісіне байланысты нүктенің биіктігін анықтағанда абсолют биіктік ортометриялық, нормалық және жуықтық, сондай-ақ арнайы есептерді шешкенде серпінділік (динамикалық) деп ажыратылады. Абсолют биіктік нивелирлеу әдісімен анықталады. Мұхит деңгейінен жоғары жатқа абсолют биіктік нүктелері оң деп, ал одан төмені тедадиі саналады. Абсолюттік биіктік — жергілікті жердің метрмен есептегендегі теңіз деңгейінен биіктігі (бұрынғы КСРО-да Балтық теңізінің деңгейінен жоғары нүкте есепке алынды). Топографиялық карталарда нүктенің абсолюттік биіктігі "жазу" деп аталады. Екі нүктенің абсолюттік биіктіктерінің айырымы (жергілікті жердің бір нүктесінің екіншісіне карағаңда биік болуы) салыстырмалы биіктік деп аталады. Дереккөздер
Жылжымалар

Жылжымалар — тау, төбе, өзен аңғарларының, теңіздер мен көлдер жағасының беткейлерінде байқалатын, жер қабығының беткі бөлектеріндегі жер массаларының кейде ұзақ уақыт және кейде біртіндеп, кейде жылдам төмен қарай сырғи қозғалуы. Жылжымалар табиғи ұстасуы жоқ, нашар байланысқан әр түрлі жер массаларында болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Географиялық ендік мен бойлықты анықтау

Географиялық ендік мен бойлықты анықтау — географиялық ендік (яғни экватор жазықтығымен берілген жердің тік сызығы арасындағы бұрыш) берілген жердегі әлем полюсінің биіктігі бойынша бірнеше әдіспен анықталады. Олардың ішіндегі ең көп қолданылатыны — поляр маңындағы кез келген бір жұлдыздың жоғарғы және төменгі кульминацияларындағы биіктігін өлшеу; географиялық ендік жұлдыздың екі кульминацияларындағы биіктігінің қосындысының жартысына тең. Географиялық бойлық екі пункттің жергілікті жұлдыздық (немесе жергілікті орташа) уақыт айырмасы бойынша анықталады. Уақыт айырмасы сигнал беру (радиотелеграфпен және тағы басқалар) немесе екі пункттің бірінде жергілікті уақыт бойынша дұрысталған хронометрлерді апарумен табылады. 1 сағат уақыт айырмашылығы ендіктің 15° айырмасына, бір минут — немесе 15' сәйкес келеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Органогендік тау жыныстары

Органогендік тау жыныстары, биолиттер (грек. organon – орган, genes – жаралған) – жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтары және олардың тіршілік ету өнімдерінен жаралған тау жыныстары. Органогендік тау жыныстары құрамына қарай карбонатты, кремнийлі, көміртекті, фосфорлы болып бөлінеді. Карбонатты (карбонатолиттер) тау жыныстарына кальцит, кейде арагонит, доломиттен тұратын бор мен әктастар жатады. Бор – фораминифтер мен әкті балдырлардың қалдығы. Оны цемент, резина, қағаз өндірісінде пайдаланады. Органогендік әктастар зоогендік (теңіз жәндіктерінің қалдықтары) және фитогендік (теңіз балдырларының қалдықтары) болып бөлінеді. Олардан құрылыс материалы, әк, шыны, тыңайтқыштар алынады. Кремнийлі (силициттер) тау жыныстары опал, кристобалит, халцедон, кварц минералдарынан тұрады. Олар гидравликалық қоспалар, жылу өткізбейтін құрылыс материалдары, сүзгілер, катализаторлар, адсорбенттер ретінде және цемент өндірісінде қолданылады. Қазақстанда Сарыарқаның (Майсор, Атығай, т.б.) палеоген жыныстарында ұшырасады. Көміртекті немесе жанғыш (каустобиолиттер) тау жыныстары фитогендік шөгінді түзілімдерге жатады. Олар ыдырап өзгерген өсімдіктер мен микроорганизмдерден пайда болып, қатты, сұйық, газ күйлерінде кездеседі (мысалы, шымтезек, антрацит, қоңыр тас көмірлер, мұнай, жанғыш газ, қатты битумдар). Энергетика саласы мен химиялық өндірісте маңызы өте зор. Фосфорлы органогендік тау жыныстары өте сирек кездеседі. Дереккөздер
Айналаны бағдарлау

Айналаны бағдарлау — тұрған жердің горизонт жақтарымен салыстырғандағы орнын табу; картаның, компастың, жұлдыздар мен күннің, сағаттың, тағы басқалар. жергілікті нәрселердің көмегімен карта бетінде өзінің тұрған жерінің нүктесін анықтау, жүру бағытын, елді мекендерді, нысананы тағы басқаларды таба білу. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Орогендік қозғалыстар

Орогендік қозғалыстар (немесе процестер) — бүйірлік қысымның және жер қабығының жоғары көтерілуінен не төмен түсуінен болатын, қатпарлы және опырықты жоталармен жоғары ысырылуларды туғызатын тау жасайтын қозғалыстар. Орогендік қозғалыстардың пайда болуын түсіндіру үшін бірнеше жорамал ұсынылған: контракциялық, изостазиялық, радиоактивтік, ыдырау, магмалық ағыстар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Северный полюс (ықпа станциялар)

Северный полюс («СП») — Солтүстік полюс («СП») — Солтүстік полюске іргелес жатқан аудандардағы ғылми зерттеу мақсатында Солтүстік мұзды мұхиттың кең алапты кесек мұздарында орнатылған бұрынғы советтік ықпа станцияларының аттары. Станциялар жыл бойы атмосфера мен мұхитты комплексті түрде зерттеулер жүргізген. Олар мұзбен бірге ығып жүреді, демек олардың бір бөлігі мұхиттың Сибирь — Канадалық жартысында тұйық қисық жасап ығады да, ал екінші бөлігі Атлант мұхитының солтүстігіне қарай жылжиды. «СП» станцияларының зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Арктикада ірі географиялық жаңалықтар ашылды. Атап айтқанда Ломоносов су асты жотасы табылды, Орталық Арктикада күшті циклон болып тұратыны және онда тұрақты антициклонның жоқтығы дәлелденді және тағы басқа көптеген жаңалықтар ашылды. «СП»-6 станция көлемі 75 км² қа жуық мұзының қалыңдығы 12 м айсбергте ығады. «СП»-4 станциясы ығу арқылы полюстен 10-12 км қашықтыққа жылжыды. «СП» станцияларының техникалық жабдықтары жыл сайын жетілуде; оларға ұдайы самолет ұшып тұрады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Инженерлік гидрология

Инженерлік гидрология — гидротехникалық құрылыстардың инженерлік жобаларын жасау үшін әр түрлі гидрологиялық сипаттамаларды, атап айтқанда, өзен ағынының сипаттамаларын зерттейтін және есептеу әдісін қолданатын құрлық гидрологиясының бір бөлімі. Дереккөздер
Инсоляция

Инсоляция (латынша: insolatio, insolo - Күнге қоямын) — Жер бетінің Күннің тура немесе жиынтық (тура және шашыраған) радиациясымен сәулеленуі. Уақыт бірлігінің ішінде алаң бірлігіне келетін калориямен өлшенеді. Инсоляцияның шамасы Куннің биіктігіне, өңірдің теңіз деңгейінен биіктігіне, сондай-ақ Жердің ендігіне жоне т.б. байланысты. Инсоляция жер бетіндегі, атмосферадағы жылудың жайын және Жердің табиғи жарықтығын анықтайды. Инсоляция — жерге түсетін күн сәулесі мен жер бетіне келіп жететін күн энергиясының мөлшері. Кіші калориямен өрнектелетін ол, атмосфераның шегінде, жерге түсетін күн сәулесіне перпендикуляр орналасқан 1 см2 арқылы минутына өтетін 1,94 кіші калорияға тең (күн тұрақтысы). Жер бетінде инсоляция: * күннің горизонттан биіктігіне, * атмосфераның жағдайына, * сондай-ақ күн дақтарына байланысты жыл және күні бойы өзгеріп тұрады. Инсоляция барлық өсімдік пен жануарлар дүниесінің өмірінде өте үлкен роль атқарады. Инсоляция актинометр, пиргелиометр сияқты арнаулы аспаптармен өлшенеді. Күннің жерге жіберіп тұратын жылуының шамамен 40% атмосферада ұсталып қалады. Дереккөздер
Ирригация

Ирригация — жерді қолдан суландыру. Ауыл шаруашылық өсімдіктерінің бітік болуы үшін жауын-шашын аз жауатын аудандарда егістік жерлерді өзен, көл және жер асты суларымен суландыру. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Лоция

Лоция (голл. loodsen — кеме жүргізу) — навигациялық карталарды түсіндіріп толықтыратын су алабының суреттемесі. Лоцияда теңіз жағаларының сипаттамасы, жалпы теңіздің көрінісі, маяктар, белгілер мен коршаулар суреттемесі , қашықтық кестесі беріледі; жүзу тәртібін анықтайтын заңдар, нұскаулар мен ережелер жазылады; карталар тізімі, жағадағы пункттердің суреттері және тағы басқалар беріледі. Дереккөздер
Өзен бифуркациясы

Өзен бифуркациясы — өзен аңғарының екі салаға бөлініп, бір-біріне байланыссыз ағып, әр түрлі бассейндерге барып құюы, Оңтүстік Америкадағы Ориноко өзені осы бифуркацияга мысал бола алады. Оның жоғарғы ағысы екі тарамға бөлінеді де, бірі Касикьяре деген Амазонка өзенінің сол жақ саласына, ал екіншісі Атлант мұхитына барып құяды. Қазақстандағы Нұра өзені Ақмоланың оңтүстігінде екіге бөлініп бифуркация жасайды. Оның Сарқырама деген тармағы су мол жылдары Есілге барып құяды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бүйірлік эрозия

Бүйірлік эрозия — өзен мен жылғалардың суынан пайда болатып жуу, шаю әрекеті. Мұнда су аңғарлық беткейін жуып, шайып және бірте-бірте аңғарды кеңейтіп жібереді. Тағы қараңыз *Эрозия Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бореал заманы

Бореал заманы — мұздық дәуірден кейін болған заманның бірі. Бореал заманы кезінде, жалпы алғанда, климат құрғақ болған; алғашқы кезде климат салқын, ал содан кейін ол жылына бастаған. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тау және аңғар желдері

Тау және аңғар желдері — күндіз аңғар бойымен төменнен жоғары қарай, ал түнде керісінше — аңғардан және таудың беткейінен төмен қарай соғады. Мұндай құбылыс әсіресе жылдың жылы айларында немесе ауа райының ашық уақытында байқалады. Тау-аңғар желі атмосфера қабатының тау және аңғар үстінде біркелкі қызбау немесе суынбау салдарынан болады. Күндіз жоталар мен аңғар үстіндегі ауа сол деңгейдегі жазыққа қарағанда шапшаң қызып, жоғарғы бөлігінің қысымы күрт төмендеп, ауа ағысын туғызады. Түнге қарай процесс кері жүріп, тау желі пайда болады. Жылдамдығы кейде 10 м/с-қа жетеді. Орта ендікте тау-аңғар желің жазда, төменгі ендікте жыл бойында байқалады. Ылғалдылықтың, бұлттылықтың және жауын-шашынның тәуліктік таралуына әсер етеді. Дереккөздер Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Дүниенің гелиоцентрлік жүйесі

Дүниенің гелиоцентрлік жүйесі(грекше hlіos — Күн және латынша centrum, грекше kentron — орталық нүкте, орталық) — Жер және басқа планеталар күнді өзінің осі айналасында айналады дейтін ілім. Дүниенің гелиоцентрлік жүйесі туралы ілім қайта ерлеу дәуірінде пайда болып, жаратылыс ғылымының дамуына революциялық әсер етті. 1543 ж. атақты ғалым Коперник Жер — өлемдік кеңістіктің орталығында тұрады деген пікірді тасталқан егті. Кейінгі Дж. Бруно, Галилей тәрізді ғалымдар Жер — сансыз жұлдыздардың бірі деп дәлелдейді. Ал XVI—XVII ғ, Жер бір топ жұлдыздардың орталыгы бола алмайтыны, әлемдік кеңістік шексіз болғандықтан, онда еш орталық болмайтыны дәлелденді. Дереккөздер *Қазақ ұлттық Энциклопедиясы *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Микроклимат

Микроклимат (грек. mіkros – кіші және климат) — жер бетінің шағын аймағына (мысалы, жотаның беткейі, көлдің жағасы, орман, т.б.) және оны қоршаған ауа қабатына ғана тән климаттық жағдай. Жер бетінің микромасштабтық айырмашылықтарына байланысты, мысалы, қалың орманды алқап климатынан сол орман ішіндегі жеке ашық алаңдар, бөлек шоқ тоғайлар Микроклиматын немесе үлкен қаланың қалыптасқан климатынан ірі кәсіпорын төңірегінің, не жасыл бақтың Микроклиматын ажыратуға болады. Жер бетінен жоғарылаған сайын Микроклимат ерекшеліктері сейіле береді. Микроклиматтың сақталуы ауа райына тығыз байланысты; тынық, ашық кезінде Микроклимат өте айқын байқалады, бұлыңғыр кезінде онша сезілмейді. Микроклиматтық жағдай жергілікті климат элементтерін бақылайтын метеорологиялық станциялардың деректері мен Микроклимат ерекшеліктерін салыстыру жолымен зерттеледі. Егістік жерді дұрыс таңдау, жерді мелиорациялау, өнеркәсіптік және жәй құрылыстар салу кезінде Микроклимат ерекшеліктерін ескеру қажет. Дереккөздер