kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Діні

Діні, діні қатты. Әдетте бұл тіркес «мейірімсіз», «қатыгез» мағыналарында талданылады. «Кеңгірбай ит екенсің дінің қатты...» . Кейде «діні қатты, тілі тәтті» сияқты тұрақты тіркес құрамында да айтылады. Сырт қарағанда, тұрақты тіркес ішіндегі сөздердің бәрі де түсінікті, төркінін іздестірудің қажеті де жоқ сияқты. Алайда кейбір тіл деректеріне жүгінсек, алғашқы тіркестегі «дін» қазіргі түсінігіміздегі «дінге» (религия) қатысының шамалы екенін аңғаруға болады. Қазақтарда көп жағдайда «діні қатты» деуден гөрі «дініне берік» тіркесі жиі қолданылады және мұндағы алғашқы сөз қазіргі ұғымымыздағы «дінмен» қабысып жататыны дау тудырмайды. Осыған орай, біздің ойымызша, «діні қатты» тіркесіндегі «дін»—дыбыстық өзгеріске түскен парсының «жүрек» мағынасында қолданылатын «дэл» сөзі болса керек. Парсыша: дэл — жүрек. Оны былай қойғанда, парсы тілінде біздегі «діні қаттыға» мағына жағынан сәйкес келетін және «дэл» сөзінің қатысуымен қалыптасқан тұрақты тіркес те бар: дэл хара — қатал, жүрегі қатып қалған мағынасында қолданылады. Енді осы тіркестегі жеке сөздер мағынасына келсек, «дэл»—жүрек, хара — гранит. Мұнан кейін, граниттің тастың бір түр екендігін, тас болған соң оның қатты болатындығын айтпаса да белгілі. Қазақтардың кейде «қара жүрек» деп қолдануының өзі парсы тіліндегі «дэл хара» тіркесінің жартылай өз тіліне аудара айтуы нәтижесінде қалыптасуы мүмкін. Демек, «жүрек мейірімсіздігін» тастың (гранит) қаттылығына теңеуден туған. Парсының «дэл» сөзі «діл» қалпында ертедегі молда, кейбір ақындар тілінде қолданылғанымен, дәл қазіргі кезде жеке тұрып не тіркес құрамында қолданудан тыс қалған. Сондықтан да ұмытылып, нәтижесінде ертеде қалыптасқан тіркестің өзіндегі «діл», осы кездерде жиі қолданылатын «дінге» айналдырылып, тіркестің «діні қатты» қалпына келуіне себепші болған. Ойымызды дәлелдей түсерлік тағы бір дерек — қырғыз тілінде парсының «дэл» сөзі осы кезге дейін «дил» дыбыстық өзгерісімен жеке тұрып та, тұрақты тіркес құрамында тұрып та қолданыла береді: тили сенде, дили — жат . Қырғыздың бұл мәтелінің біздегі «тілі тәтті, діні қаттыдан», мағына жағынан ешбір айырмасы жоқ. Сөйтіп, «Діні қатты, тілі тәтті» тұрақты тіркесі сәл дыбыстық өзгеріске ұшыраған «ділі қатты, тілі тәтті» дегенің бір варианты дей аламыз. Дереккөздер
Ебей

Ебей, ебей басты. «Қазақ тіліңің түсіндірме сөздігінде»: ебей басты — басы қауқиған, селтиген деп түсіндіріледі. «Мая, кез, ебей басты құба үлектер. Суды іздер қаңсып қалған көп табаннан» (Қ. Жұмалиев, Қырдағы.). Мына келтірілген мысалда автор үлектің басын белгілі бір затқа сәйкестіре, салыстыра теңеп отырғанын ғана түсінуге болады да, ал «ебей» сөзінің дәл мағынасын білу әркімге де оңайға түспейді. «Ебей» тұлғалы сөз қазіргі тілімізде өте сирек қолданылатындықтан көнерген сөздер қатарына саналады. Сондықтан да болар, сөз төркініне сілтерлік тілдік деректер де табу қиын. Кейде осы тұлғалы сөз ертедегі батырлар жырында «ебей түсті оқты алып» деген тіркесте ұшырасатыны бар. Осыған қарасақ, бұның садақ оғымен де байланысты екені көрінеді. Жорамалымызды якут тілі дерегі жактағандай: Эбиэн — #Жүрекке ұқсата жасалған садақ оғының ұшы; #Қарға (карта ойнындағы). Әрине, мұндағы соңғы мағына ауыспалы туындысы. «Эбиэн» сөзінің қазақ тілі тезіне түскенде «ебей» тұлғасына дейін өзгеріске түсуі заңды: эбиэн>эбэи (метатеза) >ебей. Дереккөздер
Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы

Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы — 1937-1997 жылдары "Филология факультеті", 1980-1989 жылдары "Қазақ тілі мен әдебиеті" кафедрасы, 1990—1995 жылдары "Қазақ филологиясы" факультеті, 1996 жылдан "Филология" оқу-ғылыми кешені негізінде жеке кафедра болып құрылды. Құрамында 11 оқытушы ғалым қызмет істейді. Кафедра меңгерушісі - филология ғылымының докторы, профессор Сәдуақасұлы Жеңіс. Кафедрада тәжірбиелі ұстаздар филология ғылымының кандидаттары, профессор Ә. Байжолов, Ә. Жақыпов, Ш. Бекмағанбетов, оқытушылар Р. Ерназарова, Ә. Әбілев, Г. Әңкішева, К. Сарышева, т. б. ғалымдар еңбек етеді. Мұнда әр жылдары академик I. Кеңесбаев, филология ғылымының кандидаты, доцент Ә. Ермеков, филология ғылымының докторы, профессор Т. Сайранбаев, Ә. Әбілқасымовтар сабақ берді. Белгілі туркітанушы филология ғылымының докторы, профессор Ә. Қоңыратбаев осы кафедрада еңбек еткен. Қазақ тілі кафедрасы басқа ғылыми мекемелермен тығыз байланыс орнатқан. Академик Ә. Қайдар, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі М. Серғалиев, профессор Ә. Құрышжанұлы кафедраның құрметті профессорлары ретінде дәріс оқып тұрады. Дереккөздер
Ебелектеу

Қазіргі кездегі түсінігі — қалтылдау, елпек қағу, ұшып-қону. " — Әже, жүр, сурет көр!—деп ебелектеп, жеңінен тартып, зыр жүгірді (3. Шашкин,Теміртау.). «Ебелектеудің» ерте кездегі түлғасы мен мағынасы сәл өзгеше болғандығын дәлелдерлік тілдік деректерді түркі жазба ескерткіштерінен табамыз. Сөздің алғашқы түбірі —«ев» немесе «еп» тұлғаларының өзі-ақ «жедел қимылдау», «асығу» мағыналарын берген. Кейінірек — «ек» жұрнағы жалғанған соң да сол мағынаға ие болған. Осы түбірден өрбіген сөз қазақ тілінде «ебелек», одан әрі «ебелектеу» тұлғасына дейін жетіп қалыптасқан да, мағынасына да біршама өзгеріс кірген дей аламыз: ев > ев + ек > евек > ев + ел + ек > ебелек + те > ебелекте + у > ебелектеу Дереккөздер
Ежелеу

1966 жылы жарық көрген «Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» «ежіктеу» сөзі жөнінде талдау жасалған . Сонда: Бұл сөз ежіктеу, ежелеу болып Қазақстан аумағында екі нұсқада қолданылады. Республикамыздың оңтүстік облыстарында «ежелеп оқу» болып айтылады делінген. Шынын айтсақ, бұл екі сөздің қолданылуы Қазақстанның қай өңірінде болса да бірдей, жарыса жүреді. Ешқайсысы өзіне территория меншіктемейді және бір мағынада, синоним есебінде айтылады. Қазіргі кездегі түсіндірме сөздігіміз арқылы да бұған көз жетеді. Онда: ежелеп оқу — сөзді әріпке, бірнеше бөлшекке бөліп, әрең оқу деген мағынаны түсіндіретіні айтылса, ал «ежіктеп оқу» тіркесіне де дәл осындай аныктама берілген. «Ежіктеу» жөнінде әңгіме сәл кейін болмақ. Алдымен «ежелеудің» төркініне іздеу сала келгенде, оның түркі тілдеріне жүйесі басқа тілдерден ауысқайдығын аңғару қиынға соқпайды. Мысалы, арабша: хаджи — буындап оқу, ал парсы тілінде: һэджа — буын . Сондықтан да сөздің алғашқы төркіні не араб, не парсы тілі деп анықтай ажырата айту оңай емес. Бірақ түркі тілдеріне «ежелеу» сөзі осылардың бірінен ауысқандығы күмән тудырмайды. Сөйтіп, бұл деректер бойынша сөз төркіні араб не парсы тілі екен де, мағынасы жағынан «ежелеп оқу» дегеніміз «буындап оқумен» дей аламыз. «Қалима бұл күнде ежелеп хат таниды» (Б. Тоқтаров, Ертіс.). Дереккөздер
Семей мемлекеттік медициналық университетінің қазақ тілі кафедрасы

Семей мемлекеттік медициналық академиясының қазақ тілі кафедрасы 1990 жылы тамыз айында ашылды. Қазақ тілін пән ретінде оқытып, үйретуге негізінен 1-2 курстың студенттері қамтылды. Сабақ 140 сағаттық бағдарлама бойынша, яғни төрт семестр көлемінде жүргізіледі. Кафедрада бір ғылым кандидаты бар. Кафедра оқытушыларының ғылыми еңбектері Семей қаласының баспа орындарынан шығып жатқан жинақтарда жарияланып тұрады. 1995 жылы жинақталған тәжірбиелердің негізінде доцент М. Имашевтің бастауыш топ студенттеріне қазақ тілін үйретуді оңайлату мақсатындағы "15 кесте" атты көмекші қүралы басылып шықты. Қазіргі кафедра меңгерушісі: филология ғылымының кандидаты, доцент Имаш Мұхаметқан Имашұлы. Дереккөздер
Семей мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасы

Семей мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасы 1939 жылы Семей педагогика институтының негізгі құрылымдық буыны дәрежесінде ұйымдастырылған. Кафедра меңгерушісі болып Абай атындағы ҚазПИ (қазіргі Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті) түлегі Рахым Барлыбаев сайланған. 1978 жылы қазірге дейін бұл кафедраны Қинаят Шаяхметұлы басқарып келеді. Кафедраның құрамында төмендегідей ғалымдар қызмет істеді. Р. Барлыбаев, Т. Ерғалиев, Ж. Шәкеев, Қ. Шаяхметұлы. Қазақ тілі кафедрасының ғылыми лингвистикалық зерттеулері институттың ғылыми жазбаларында (1957, 1959), ғылыми конференциялар материалдарының жинақтарында (1968, 1987, 1988, 1994) жарияланған. Дереккөздер
Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің практикалық қазақ тілі кафедрасы

Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің практикалық қазақ тілі кафедрасы 24.05.1994 жылы ашылды. Кафедра меңгерушісі: филология ғылымының кандидаты доцент Ж. А. Шайдарманқызы. Кафедра университет бойынша мемлекеттік тілді дамыту саласында және Тіл туралы заңын жүзеге асуына арналған жұмыстарды атқарады. Кафедра ұжымының ұйымдастыруымен "Қыз сыны", "Жігіт сұлтаны" атты қалалық сайыстар өткізді. 1996 жылы қараша айында алғаш рет орыс аудиториясындағы қазақ тілі бойынша, орыс топтары студенттер арасында олимпияда ұйымдастырылды. Кафедра облыстық, қалалық қазақ тілі қоғамдарымен, мұғалімдерінің білімін жетілдіру институтымен, облыстық білім беру департаменттерімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Кафедра ұжымы "Мемлекеттік тілдік тиімді оқыту жолдары" атты тақырып бойынша ғылыми-әдістемелік жұмыстары жүргізуде. Осы тақырыпта 10 мақала жарық көрді. Кафедрада 2 аспирант, 3 ізденуші еңбек етеді. Дереккөздер
Қазақ тілінің машиналық қоры

Қазақ тілінің машиналық қоры - тіл саласының автоматтандырылған жүйесі. Бұл жүйе ақпаратты (информациялық) барлау міндеттерін де, тіл біліміндегі, тіпті жалпы филологиялық бағыттағы зерттеушілік қызметті де атқарады. Тіл жөніндегі деректердің қандайы болмасын ол лексикографиялық тұлғада ұсынылады. Лексикографиялық жағынан жүйеленген тілдік мәліметтердің барлығы да машинаға (компьютерге) лайықталып, лагоритмдер тіліне аударылады. Машиналық қордағы ақпараттарды шоғырландыратын бірегей түйін немесе түп қазық жеке сөз болып саналады. Себебі сөз — тілдің ең табиғи бөлшегі болып табылады. Машиналық қор - тілді зерттеп, тексеретін автоматтандырылған комплексті жүйе. Оған әр түрлі текстерімен, картотекаларымен, сөздіктермен деректендірілген ақпараттар, тілдік мәліметтер жинақталады. Тілдің машиналық қоры мынадай құрамнан тұрады: 1) машина қорының негізгі сөзтізбегі; 2) иллюстрациялық текстер қоры; 3) терминология қоры; 4) академиялық сөздік - грамматика қоры; 5) тіл процессорларының қоры; 6) лингво-статистикалық база; 7) лексографиялық база; 8) лингвистикалық алгоритмдер мен бағдармалар (программалар) қоры және т. б. бөліктер. Машиналық қор тек қана тіл туралы мәліметтердің архиві ғана емес, ол тіл жөніндегі жаңа білімдер қосатын, жаңа мәліметтер тауып беретін зерттеу лабораториясы. Машиналық қор жеке ғалымның өз зерттеу объектісіне жаңа тұрғыдан көз салуына, тіл құрылысының сырын тереңірек ашуға, адамның білім ерісіндегі олқылықтарының орнын толтыруға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде Қазақстанның ұлттық ҒА-сының А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында қазақ тілінің Машиналық қорының жобасы белгіленіп, құрамдық бөлшектерінің кейбіреулері дербес түрде жұмыс істеуде. (Бұл жұмыстар филология ғылымының кандидаты, қолданбалы лингвистика бөлімінің меңгерушісі А. Қ. Жұбановтың жетекшілігімен жүргізіледі.). Көрнекті жазушы-драматург М. О. Әуезовтің 20 томдық толық жинағының текстері компьютердің жадына енгізіліп қажетті сөздіктер алынды. Жеке жазушының тілін зерттеуге бағытталған машиналық қор іске қосылмақ. Тіл білмі институтының ұзақ жылдар бойы жинап-терген 5 млн-ға жуық картотекалық қоры сұрыпталып - "Қазақ тілінің автоматтандырылған "Қазына" картотекалық қоры" деген атпен компьютер жадына енгізілуде. Қазақ тілінің машиналық картотекалық қоры тіл зерттеушілерінің көптеген жұмысын жеңілдету барысында болшағы зор болмақ. Дереккөздер
Бәрібаев атындағы көше (Алматы)

Бәрібаев атындағы көше (Алматы) Көшеге мемлекет қайраткері, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына қатысушы, Жетісу облыстық мұсылмандар бюросының өкілі Жұбаныш Бәрібаевтың есімі берілген. Бәрібаев Жұбаныш (1898-1927) Верный уезіне қарасты Жылыбұлақ ауылында (қазіргі Алматы облысы) дүниеге келген. Көше Медеу ауданында Горький атындағы саябақтың батыс жағында оңтүстікке қарай Мақатаев көшесінен басталып, Төле би көшесіне дейін созылып жатыр. Қаланың Гоголь, Қазыбек би, Айтеке би көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Каракольская көшесі. Көшенің ұзындығы - 970 метр. Дереккөздер
Бәкизат Сарманқызы Қайымова

Бәкизат Сарманқызы Қайымова (01.11.1929 жылы туған, Семей облысы, Аякөз қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1963). Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1950). 1950—1954 жылдары ҚазКСР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында қызметкер, осы институттың жанындағы аспирантураны бітірген (1954). 1957 жылдан еңбек демалысына шыққанша аталмыш институтта қызметкер. Филология ғылымының докторы, профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі етістіктен есім туғызушы аффикстер" деген тақырыпта кандидат диссертациясын қорғады. Лексикография саласында еңбек етті. 10-нан аса ғылыми мақала авторы. Дереккөздер
Бейсембаев атындағы көше (Алматы)

Бейсембаев атындағы көше (Алматы) Көшеге белгілі қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым Академиясы академигі, профессор, Қазақстанға еңбек сіңірген ғылым қайраткері, тарихшы-ғалым Серікбай Бейсембаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Көше Әуезов ауданындағы «Таугүл-3» шағынауданда орналасқан. Жандосов көшесінен басталып Әдилов көшесіне дейін созылып жатыр. Қаланың Мырзағалиев, Мұхамеджанов, Шайкенов, Мырзағұлұлы көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 315 метр. Дереккөздер
Бейсеуов атындағы көше (Алматы)

Бейсеуов атындағы көше (Алматы) - Көшеге қазақ саз өнерінің жарқын жұлдызы, әндері халық арасына кең тараған композитор, Қазақстан Республикасының халық әртісі Әсет Бейсеуовтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 02.07.2008 №126 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.07.2008 №3/555 қаулысы) берілген. Бейсеуов Әсет (1938 - 1996) Алматы облысында дүниеге келген. Ол артына 500-ден астам ән қалдырған. Композитордың «Гүлдер», «Шақырады көктем», «Армандастар», «Қайда да біргесің» және «Туған ел» сынды ән-жинақтары жарияланған. Көше Медеу ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1200 метр. Дереккөздер
Қарапайым сөйлеу тілі

Қарапайым сөйлеу тілі - белгілі бір стильдік мақсатпен сөздерді дөрекі, тұрпайы етіп қолдану тәсілдерін құрайтын сөйлеу тілінің бір түрі. Қарапайым сөйлеу тілінің құрамына мазмұны тұрпайылау, дөрекі сездер, диалектизмдер, жаргондар енеді. Бұлар жалпылама лексикаға қарағанда эмоциялды-эксперссивті бояуының күштілігімен ерекшелінеді. Әдеби тілде тағам дәм тәрізді сөздер сөйлеу тілінде тамақ, ас түрінде қолданылса, қарапайым — сөйлеу тілінде нәпақа, қорек, нәр, ыстық сияқты әртүрлі экспкерссивті бояуы бар сөздер арқылы көрінеді. Мысалы, Бізге алдымен ауқат жібер, оған қоса сауқат жібер (А. Тоқмағанбетов); Ауылда неше қазан болса, соның бәріне ыстық істеп, күніне бір-бір рет қорек беріңдер. (М. Әуезов). Сағила бір тостаған ішкені болмаса, басқа нәр татпапты. (С. Көбеев). Әйтеуір бала-шағаға нәпақа іздеп жүреміз ғой. (Ғ. Мұстафин). Сөздерді ауыспалы мағынада қолдану қарапайым сөйлеу тіліне тән қасиеттердің бірі. Ауыспалы мағынадағы бейнелі сөздер, сол сөз болатын зат не құбылысқа адамдардың жағымды не жағымсыз көзқарасын білдірудің құралы болып саналады. Бұлардың да, эмоциялдық қасиеті басым болып келеді. Сөйлеу кезінде олардың үйреншікті түрлері жиі қолданылады. Мысалы, - Жаман неме, маған бұрын келмей, әкеңе кеттің -ау! Жаман неме ! - дей беріп, қасына, құшағына немересі барғанда, "жаман неменің" артынан ілезде: — Қарашығым, қоңыр қозым... Абай жаным... - деп кемсеңдеп, жылауға айналып кетті. (М. Әуезов). Ойды астарлап, бейнелеп жеткізу құралдарының бірінен саналатын тұрақты сөз тіркестерін қарапайым сөйлеу тілінде көптеп кездестіруге болады. Фразалық тіркестердің қарапайым және тұрпайы түрлеріне мыналар мысал бола алады: Қарапайым фразеологизмдер: ауыз бастырық, ұзын етек, бақайынан келмеу, аузынан сілекейі шұбыру, т.б. Тұрпайы фразеологизмдер: қолының сұғанағы бар, сойған қасқырдай ыржиды, өлген балықтың көзіндей мөлиді, жырған сыйырдай қылды, т. б. Жаргон сөздер белгілі бір әлеуметтік топ тілінде кездеседі. Мысалы, құлап қалу, қуып кету, базар жоқ, (студенттер тілінде), т.б. Дереккөздер
Бекежанов атындағы көше (Алматы)

Бекежанов атындағы көше (Алматы) Көшеге қазақтың сырнаймен, домбырамен ән, терме, толғау, жыр айту, айтысу дәстүрін дамытқан, өзінің бірегей ән-жыр мектебін қалыптастырған сазгер, ақын, әнші, композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Нартай Бекежановтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 2.07.2008 №114 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.07.2008 №3/551 қаулысы) берілген. Бекежанов Нартай (1890-1939) Қызылорда облысы Шиелі ауданында дүниеге келген. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1200 метр. Дереккөздер
Бекмаханов атындағы көше (Алматы)

Бекмаханов атындағы көше (Алматы) - Көшеге қазақтың елжанды азаматы, ұлтын сүюдің шынайы үлгісін танытқан қайраткер, көрнекті тарихшы ғалым, профессор, Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Ермұхан Бекмахановтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 15.08.1997 №433 шешімі) берілген. Бекмаханов Ермұхан (1915-1966) Павлодар облысында дүниеге келген. Қазақстанның XIX ғасырдағы тарихын әділ, бұрмаламай баяндалғандығын жазғаны үшін халық жауы атанған. Оның қазақ тарихының шешуші кезеңдерін таратып жазған тарихи еңбектері келешек ұрпақ үшін де құнды. Бұрынғы атаулары: а)Советская көшесі; ә)Конституция көшесі. Көшенің ұзындығы - 1600 метр. Дереккөздер
Монополиялық шарт

Монополиялық шарт - сыртқы сауда қарым-қатынастарында сатып алу-сату шарты немесе комиссия шарты. Ол бойынша сатушы (комбинат) белгілі бір шектеулі кезеңде және келісілген аумақта шартта көрсетілген тауарды сатпауға немесе комиссияға, шарт бойынша келісілген контрагенттен басқа ешкімге бермеуге міндеттенеді; сатып алушы (комиссионер) шартта көрсетілген тауарды белгілі бір уақыт ішінде тек контрагенттен сатып алуға немесе комиссияға қабылдауға міндеггенеді. Дереккөздер
Тәрізді

Тәрізді. Бұл сөз тілімізде сияқты, секілді, сәйкес, ұқсас сөздерінің орнына қолданыла береді. «Олар дүниеге жаңа келген нәресте тәрізді» (Д. Әбілев, Арман.). Сөздің алғашқы шыққан төркіні — араб тілі. Арабша «тариз» тұлғасындағы сөз біздің түсінігіміздегі «түр,бейне, қалып» мағыналарының орнына қолданылады. Арабтың бұл сөзі Сібірдегі түркі тілдеріне тарамаған. Тек қазақ, қырғыз т. б. тілдерге ауысып қалыптасқан. Қырғыз тілінде де «тариз» тұлғасы кейде араб тіліндегі мағынасында көрінеді. Қазақ тілінде бұл сөздің «сияқты», «секілді» сөздерінің орнына жүруін дәлелдеп жату қажет бола қоймас. Өйткені, бір нәрсені екінші нәрсеге ұқсатудың ең басты шарты - солардың сыртқы бейне, түрі, қалпымен байланысты екенін ұмытпасақ болды. Осы себептен де «сәйкес, сияқты» сөздері орнына «бейнелес», «қалыптас» деп айта береміз. Дереккөздер
Ұра типті жинауыштар

Қуыс кеңістіктерін ұралар, яғни тау жынысы заттарының еруі немесе қайтадан кристалдануы нәтижесінде кейінірек қалыптасқан куыстар құрайтын жинауыштар. Синонимдері— "ұралық жинауыштар "ұралы жинауыштар". Дереккөздер
Масыл болу

Масыл болу - арамтамақтық. Жұмысқа құлқы жоқ, біреудің еңбегімен жатып ішуге дағдылану, арам тамақ болып, кесірін тигізу қазіргі қазақ тілінде осындай сез тіркесі арқылы да түсіндіріледі. «— Әй, балам-ай, кәрі әкеңнің мойнына өмір бойы масыл болып отыруың ұят қой» (Бал дәурен). «Масыл болу» тіркесіндегі алғашқы — «масыл» сөзі не түркі, не моңғол тобындағы тілдерге тән еместігін жүйесі басқа — иран, араб тілдерінің дерегі анықтайды. Иран тілінің сөздігінде «мәслуб» сөзінің 1) айырылу, 2) тартып алу сияқты мағыналарын көрсете отырып, бұл сөз (мәслуб) араб тілінде басқа сөздермен тіркескенде — «бір заттан, нәрседен айырылу» деген мағынаға нұсқайтындығына бірнеше мысалдарды көлденең тарта келіп, иран тілінде —«мәслү болмәнфәэ» тұлғалы сөздіқ «кіріс, пайда келтірмейтін» деген мағынада қолданылатындығын айтады. Осы дерек бойынша, біздегі «масыл» сөзінің алғашқы шыққан төркіні араб тілі болады да, әуелгі мағынасы «бір нәрседен айырылу» дегенге нұсқайды. Біреуге біреудің масыл болуының бірнеше түрлері бар. Солардың ең жаманы—жалқаулық, бойкүйездікпен еңбектенгісі келмеу, дәлірек айтсақ, еңбек етуден айырылу. Әсіресе, парсы тіліндегі «мәслу болмәнфәэ» сөзі түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне ауысқанда, келе-келе өз тіліміздің айту, сөйлеу дағдысымен «масыл болу» болып қалыптасқан да, мағынасы сол қалпында — пайда келтірмейтін (арам тамақ) қалпында қала берген. Дереккөздер
Көмекші есімдер

Көмекші есімдер — негізгі сөздерге телене жұмсалып, олардың кеңістікке (мекенге), уақытқа (мезгілге) қатысын толықтырып, нақтылап тұратын сөздер. Оған алд, арт, аст, қас, маң, жан, іш, туп, сырт, бас, бет, шет, түс, бой сияқты толық лексикалық мағынасы жоқ сөздер жатады. Көмекші есімдер мекенді, заттың жақын-апыстығы (ауылдың шеті, жаны, төңірегі, маңы)\ қыры (көпірдің асты, үсті, бойы); аралығы (екі үйдің ортасы, екі көшенің арасы) тұрғысынан саралап атайды. Кейбір көмекші есімдер қыс, жаз, түн тәрізді сөздермен тіркәсіп келіп, оларды мезгілдікжағынан нақтылап, дәлдеп тұрады (қыстың басы, түннің ортасы). Көмекші есімдер өзі тіркескен негізгі сөздермен көбіне изафеттік байланыста қолданылады. Мысалы: өзеннің бойы, ауылдың сырты, қаланың маңы, құдықтың түбі, жолдың үсті, айдың ортасы, жылдың басы, аптаның аяғы т. б. Көмекші есімдер сөйлемнің дербес мүшесі болып жұмсалмайды. Негізгі сөздермен тіркесіп барып, сөйлемнің бір мүшесі болады: Мысалы, Ауылдың жаны — терең сай (Абай). Мұндағы ауылдың жаны — бастауыш қызметінде. Дереккөздер
Тебірену

Тебірену Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бір нәрсеге жан дүниесі толқу, толғану. «Азын-аулақ өмірдің ішінде тебірене еске алатын сәттердің болғаны да жақсы екен-ау» (Ш. Құмарова, Қос шынар). Осы сөйлемде «тебірене» сөзі, сөз жоқ, қазіргі түсінігіміздегі «толғана» мағынасына сәйкес. Бірақ бұл тіл даму нәтижесіндегі кейінгі, туынды ұғым. Ертедегі түркі тілдерінде «тебрэ» сөзінің 4-5 мағынасы болған. Солардың ішінде алғашқысы — қазіргі түсінігіміздегі — «қимылдау, қозғалу». Ертедегі осы мағына қазіргі түркі тілдерінің кейбіреуінде сақталған. В. Радлов сөздігінде шағатай тілінде «тәбрән»—қозғалу, қимылдауды аңғартқан. Қазіргі хакас тілінде де «тибіре», «тибірен» сөздері дәл осы көрсетілген мағыналарда қолданылады. Қазіргі қолданылып жүрген «тебірену» сөзінің төркіні — түркі тілдері, ал тұңғыш мағынасы — қозғалу, қимылдау. Дереккөздер
Қауесет

Қауесет. Алып қашты сөз, өсек-аяң, өтірік деп ұғындырады, қазіргі түсіндірме сөздікте. «Жылан ордасын көрген бақытсыздыққа ұшырайды» деген қауесет бекер» (Қ. Қайымов, Қызықты зоология). Сөз төркіні парсы тілінен. Оларда: «һоу» тұлғалы сөз «сыбыс», «ұзын құлақ хабар» мағыналарында кездеседі. Біріккен сөздің екіншісі «һичид» бұл тілде — естілу дегенге мезгейді. Екі сөздің тіркеуі «һоу һичид» тұлғасын құрастырып, қазақ тіліне ауысқаннан кейін (һау ичид>һау ечид>қауесид>қауесет) дыбыстық құрамына дейін өзгеріске түсіп, мағынасы «сыбыс естілу» немесе «хабар естілу» болып қалыптасқан. «һау» сөзінің араб тілінде де кездесетінін мына төмендегі «қаулы» сөзінің төркінін іздестіруде сөз болмақ. Дереккөздер
Жұмахмет Мақаншыұлы Кішкенебаев

Жұмахмет Мақаншыұлы Кішкенебаев (1938 жылы туған, Қызылорда облысында, Қазалы ауданында) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1973), доцент. Алматы шет тілдер институтының неміс тілі факультетін (1964), Москва мемлекеттік университетінің жанындағы Азия және Африка институтының аспирантурасын (1973) бітірген. 1964—1967 жылы Қызылорда педогогикалық институтында оқытушы. 1967—1972 жылы осында кафедра меңгерушісі. 1978 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар институтының шет тілдері кафедрасының доценті. "Неміс тіліндегі етістіктен туған сын есімдер мен олардың қазақ тілімен ұқсастығы" деген тақырыпта кандидат диссиртациясын қорғады. 10-нан аға ғылым мақ. авторы. Дереккөздер
Қиғылық

Қиғылық, қиғылық салу. Қазіргі түсінігімізше — шатақ шығару," қырсығу; әлек салу. «Атқа мінгесемін деп, қиғылық салды» (Т. Әлімқұлов, Кері толғау.). Сөз төркіні қай тіл екенін тап басып, ажырату қиындау. Өйткені түркі тілдерінің кейбіреулерінде, атап айтсақ, хакастарда: хыйғы — әкіреңдеу, айқайлау, туваларда: кыйгырыг — үндеу; туба-қижилерде: кыйгы — айқай. Бұл деректер сөздің алғашқы шыққан тегі түркі тілдері деуге толық мүмкіндік береді. Алайда, парсы тілінде «ғэиғ», «ғиһ» тұлғалары да «айқай» мағынасында қолданылады. Сібірдегі түркі тілдерінде «хыйғ» түбірлі сөздердің жиі кездесуіне қарағанда, түркі тілдерінен парсы тілдеріне ауысуы ықтимал. Қалай болғанда да, сөздің алғашқы мағынасы «айқайлау» екендігі анық. Дереккөздер
Мауқын басу

Мауқын басу. Түсіндірме сөздігімізде бұл сөз тіркесінің анықтамасы — құмарын қандырды, сағынышын басты. «...Ырысты... Ұрқияны... бауырына қысып, мауқы басылғанша... сүйіп, ұзақ егіліп жылады» (С. Жүнісов, Ақан сері.). Қырғыз тілінде осы сөз тіркесінің алғашқысы «моок» болып тұлғаланып, «тілек, ықылас» мағынасында қолданылатынын білеміз де, оның бұл тілге араб тілінен ауысқандығынан да мәлімет аламыз. Бір ғажабы парсы тілінде де «моуһум» тұлғасы кездеседі де, мағынасы — қиал, елестеу дегендерге нұсқайды. Ал «тілек» мағынасы бұл тілде «мэйл» сөзі арқылы беріледі. Біздің ойымызша, тіркесте кездесетін «мауқын» сөзінің төркіні араб тілі болғандығы шындық. Бірақ оның алғашқы мағынасы осы тілдің өзінде басқаша болған сияқты. Оған араб тілінде кездесетін «мағиқ» дыбыс құрамындағы сөздің «жылау, еңіреу» мағыналарында қолданылуы куә болғандай. Мұны «мауқын бассын» тіркесінің синонимі ретінде өзіміздің төл тіркесіміз «өксігін бассын» деген де анықтай түсетін тәрізді. Ал қазіргі — «құмарын» қандыру іспеттес мағыналар — кейін пайда болған — ауыспалы мағыналар деуге болады. Дереккөздер
Итаршы, итаршы болу

Итаршы, итаршы болу. Қазақ тілі түсіндірме сөздігінде «итаршының жеке» түрғандағы мағынасы кішкене, шәуілдек ит деп түсіндіріліп, «көне сөз» деген белгі қойылған. Ал, «Итаршы болу» тіркесі сойылын соғып, жарамсақтану сияқты мағына беретіндігі көрсетілген. «Итаршының» кішкене, шәуілдек ит тәрізді мағынасын біз ертедегі жазба ескерткіштер дерегінен кездестіре алмадық. Алайда, көне түркі - сездігінде (итәрчи — құсбегі, сұңқар салушы (хандардың қол астындағы) адамдар деген мағынада ұшыратамыз (ДТС, 215). Хандар қарамағындағы мұндай адамдар жағымпаз, жарамсақтанғыш болатындығы әркімге де аян. Осындай мінездерге үқсату, салыстыру нәтижесінде кейбір адамдарға «итаршы болу» атағы тағылып, қалыптасып кетуі сенбестік нәрсе емес: «Малшы болса да, итаршы болмаған кедей жақсы» (Мұхтар Омарханұлы Әуезов, Абай жолы.). Дереккөздер
Мұнайлылық белгілер

Мұнайлылық белгілер - Мұнай кенорындарының болуы мүмкіндігін білдіретін белгілер жиынтығы; "тікелей белгілер" және қосалқы белгілер" болып екі топқа жікгеледі. Тікелей белгілер: сұйық мұнайдың немесе мұнаймен қаныққан тау жынысытардың жер бетінен көрініс беруі; қатты түзілімдерінің (шайыртастардың, озокериттердің, кериттердің, антраксолиттердің) ашылымы; жанғыш газдың жер қойнауынан сыздықтай бөлінуі. Қосалқы белгілер: таушайыр кіріккен тау жынысы ашылымдарының ұшарасуы; жерасты суларының кейбір гидрогеологиялық көрсеткіштері (органикалық қосындылар, нафтенді ышқылдар, йодтың, бромның жоғарғы мөлшерлері); хлоркальцийлі және гидрокарбонат-натрийлі түрге жататын жерасты суларының жоғары дәрежеде минералдануы; сульфаттардың болмауы; карбонатты және химиялық шөгінділерде күкірттің болуы; түз күмбездеріне таесілі қалқатастарда туыңды карбонаттар мен күкірттің ұшырасуы. Кез-келген ауданда мұнайдың ешбір белгілері болмауы сол ауданда мұнай кенорындарын ашу мүмкндігін түгелімен жоққа шығармайды. Дереккөздер
Қит етсе

Қит етсе. Бұл тұлға — бірдеңе десе, сәл нәрсе жасаса деген мағыналарды иеленеді. «Мадияр мені неге үйден шығармайды. Қит етсе, кім көрінгеннен қызғанатын болды» (С. Омаров, Өмір.). Қырғыз тілінде «кыйыт» сөзі — «ишара» мағынасында қолданылады. Өзіміздегі «ишара» сөзі — тек қимыл көрсетумен мәндес. Осыған қарағанда, «қит ету»—«қимылдау» сөзімен де синонимдес болмақ. Бұл тұрғыдан алсақ, сөз төркіні түркі тілдері болмақ. Дереккөздер
Темір жол транспорты (Қарағанды облысы)

Темір жол транспорты. Облыстық темір жолы транспорты Қарағанды көмір бассейнің жедел игерудің нәтижесінде 1930-жылдардың басында дами бастады. 1931 жылында ақпанда областық жері арқылы өтетін Петропавл-Қарағанды темір жолы пайдалануға берілді. 1985 жылында облыс жеріндегі темір жолдың ұзындығы 488 км-ге жетті. Темір жол станцияларының категориялары: * класқа жатпайтындары—Қарағанды—Сұрыптау,Жаңаауыл; *1-класка жататындар—Қарағанды, Жаңа Қарағанды, Қарабас, Теміртау, Қарағанөзек (Үлкен Михайловка), *2-класқа жататындар—Мырза, Май Құдық, Жаңа Дубовка, Нұра: *3-класқа жататындар—Осакаровка, Үлкен Металлургия, Көкпекті (Солонички), Топар, Қарағайлы,Құлаайғыр, *4-класқа жататындар—Ақтасты, Шоқай, Ботақара, Ащысу, Талды, Шерубай-Нұра, Карьер. Облыс ішіндегі темір жолы тармақтары: * Қарағайлы (248 км), Теміртау (25,3) және Топар (2,5км). Жүкең көпкелетін станцияларылары — Қарағайлы, Жаңаауыл. Өндірістік темір жолы торабы «Қарағанды көмір», «Қарағанды цемент», «Карбид», «Карметкомбинат» өңдірістік бірлестіктеріне, ТЭЦ-ке, машина жасау зауыттарына, Құрылыс индустриясының зауытттарына келетін жол тармақтарынан құралады. Негізгі торабына «Қарағанды көмір» бірлестігіне қарасты жүк тиеу, жүк түсіру басқармасының Жаңа Шығыс (19 км), Қарабас —Абай (8 км), Нұра—Углесборочная (22,8 км); Қарағанды металлургия комбинаттының Жаңаауыл —Углеродная (5,6 км), Жаңаауыл—Входная (6,3 км) түйісу жолдары жалғаскан. Тың темір жолының Қарағанды бөлімшесіне қарасты барлық түйісу жолдарының жалпы ұзыны—890 км, 1970 жылдан бастап паровоздарды тепловоздар алмастырды. Станциядағы рельсті ажыратушы және қосушытілдер, хабарлағыштар (сигналдар) электрлі орталықтандыру жүйесімен жабдықталған. Поезд құрастыру, вагондарды тіркеу,а ғыту, тұйық жолға апару жұмыстарында радио байланысты пайдаланады. Дереккөздер
Келес орамы (Астана)

Келес орамы Бұрынғы атауы №31 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Келес орамы Қалба көшесінен басталып, Ақыртас көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 323,5 м. Келес - Сырдария алабындағы өзен. Түркістан облысының Сарыағаш, Қазығұрт, Шардара аудандары арқылы ағып өтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қарлығаш Қадашқызы Қадашева

Қарлығаш Қадашқызы Қадашева (5. 3. 1954 жылы туған, Қарағанды облысында, Қарқаралы ауданында, Нүркен ауылы) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1993), доцент. Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1976). 1980—1985 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің сырттай бөлімінде аға әдіскер. 19861994 жылы қазақ тілі кафедрасында оқытушы, 1994 жылдан Қазақ мемлекеттік заң университетінде қазақ, орыс және шығыс тілдері кафедрасының меңгерушісі. Дереккөздер
Максим Горький көшесі (Астана)

Максим Горький көшесі (Астана)-Максим Горький көшесі Шығанақ көшесінен бастапып, Н.Ирченко, Ә.Жанбосынов, И.Грязнов, Кенесары көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 638,8 метр. Максим Горький (1868-1936) - орыс жазушысы. Оның қаламынан туған «Ана», «Артамоновтар ісі», «Клим Самгиннің өмірі», «Менің университеттерім» повестері, пьесалары дүние жүзіне кең тараған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Итию

Итию. Қазіргі түсінігіміз бойынша, «құлап кетердей, ілгері қарай еңкею, итіну» мағыналарында көрінеді (10 томдық түсіндірме сөздіктен). Мысалы, «Олар отқа итие, бірік-бірі ықтай берді» (А. Жүнісов. Өмір ізі.). Егер «Түсіндірме сөздіктегі» осы сөздің мағынасына берілген анықтамаға бой ұрсақ, «итию» дегеніміз «итінудің» синонимы қалпында көрінеді. Міне осындай сөз түсінігіне күмәндану туған шақта, оның тарихына үңілу қажеттігі пайда болады. Қырғыз тілінде «итий» сөзінің мағынасы «рахит» ауруын білдіреді (К. Юд. КРС, 305). Біздің байқауымызша, мұндай ауруға ұшыраған адамның (кішкене балаларда болатын ауру) қол-аяғы жіңішкеріп әрі қисайып, дене құрылысы ұсқынсыз өзгеріске ұшырайды. Сондықтан да «итию» сәзінің «итіну»-ге синоним болуы екіталай. Сөйтіп, біз әңгіме етіп отырған «итию» етістігінің төркіні — «итий» аурумен ауырған адам денесіне ұқсату нәтижесінен пайда болған сияқты. Дереккөздер
Рабиға Таурбайқызы Мендекинова

Рабиға Таурбайқызы Мендекинова (21.12.1933 жылы туған, Қостанай облысы, Ленин ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты. Қазақ мемлекеттік қыздар институтының филология факультетін бітірген (1956). Мектепте және жоғары оқу орындарында қызмет атқарды. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі бола жүріп, ғылыми-зерттеу жүмысымен шұғылданып, кандидаттық диссертация қорғады. Осы университетте профессор болып қызмет істеді. Шығармалары: *Тюркизмы в языке русских писателей Казахстана. А., 1996; *Пособие пo русскому языку для студентов-казахов. А., 1987; *Практический курс русского языка. А., 1994. Дереккөздер
Мәлік Ғабдуллин көшесі (Астана)

Мәлік Ғабдуллин көшесі (Астана)-Ғабдуллин көшесі Ә.Исмайылов көшесінен басталып, Абай даңғылында аяқталады. Рамазан, Жәнібек тархан, Ақмола, Ағыбай батыр, А.Иманов, Баянауыл, М.Дулати, Кенесары, Отырар көшелерімен қиылысады. Ұзындығы -1208,4 метр. Мәлік Ғабдуллин (1915-1973) - қазақ жазушысы, әдебиет зерттеушісі, қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор. КСРО Педагогикалық Ғылым Академиясының академигі, Кеңес Одағының Батыры, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Келешек қысқа көшесі (Астана)

Келешек қысқа көшесі Бұрынғы атауы №5 қысқа көше. «Көктал» тұрғын алабы. Келешек қысқа көшесі Жаңақоныс көшесінен басталады. Ұзындығы - 277,5 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қия, ұя

Қия, ұя. «Қызын қияға, ұлын ұяға қондыру» фразеологизміне «Қазіргі түсіндірме сөздікте»— бала шағасы өсіп, ер жетті, отау тікті деген анықтама берілген. «Менің сегіз балам бар, ұлым ұяға, қызым қияға қонды» (С. Талжанов, Адам тур.). Осы фразадағы «ұя», «қия» сөздері алғаш қандай мағынада қолданылғанын білу өте лазым. Қазіргі тілімізде «ұя» да, «қия» да жеке тұрып жиі қолданылатын сөздер қатарына жатады. Алайда, мына тұрақты тіркесте сол сөздердің түпкі мағынасының лебі еседі. Біздің шамалауымызша, екеуі де түркі тілдеріне меншікті, төл сөздер. Уақыт өтіп, қоғам дамуымен байланысты сөздер де мағына жағынан талай тарихты басынан өткізгенге ұқсайды. Хакас тілінің дерегі бойынша: хыя — шет жақ, басқа жақ . Ертеде түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде жиі қолданылған осы сөз мағынасы, қазір мына сияқты тұрақты сөз тіркесінде сақталған дей аламыз. Мұның езі ой шеңберіне де сиымды. Өйткені ерте кезде қыз баланың ез төркінінен жырақ, алыс жақтан (тұрмысқа шығып) қоныс тебуі заңды құбылыс «Ұя» сөзінің қазіргі біз білетін «құс паналайтын орын», «аң жатағы болған апаннан» басқа (өте ертеде) ерекше мағынасы болғандығын көне түркі жазба ескерткіштерінен табу қиын емес. Енисей бойынан табылған жазуда: «уйа — туыс, ағайын (ДТС, 607). Ақылға салсақ, бұл да сенерлік мағына — ұл бала, көп/ жағдайда, үйленіп, отау тіккенде де өз туыс, ағайындарының ара- сында қала бергендігі, ерте кезден мәлім. Фразадағы көне сөздерді бізге түсінікті жаңа тұлғамен ауыстырсақ та, мағынасы өзгермейтіндігіне көз жетеді. Демек, «ұлын ұяға, қызын қияға қондыру»— «ұлын туыс, ағайын ортасына, қызын шетке қондырды» дегенмен бірдей. Сөз болып отырған тұрақты тіркеске мағынасы жағынан кейде жақын, кейде қарама-қарсы (антоним) — «ұлын ұрымға, қызын қырымға» сияқты фраза да бар. Ол туралы сәл кейін әңгіме болмақ. Дереккөздер
Қадим оқуы

Қадим оқуы (aрaб. — ескі, көне) діни білім беру. Қазан төңкерісіне дейінгі оқу орындарының ескі, жаңа деп белінуі 19 ғасырдың екінші жартысында басталған реформашылдар қозғалысынан басталды. Оның бастаушысы Қырым татарларының перзенті Ысмағұлбек Гаспрауи болды. Ол ескі оқуға елеулі жаңалықтар ендіру уақыт талабы екенін түсінді. Жәдиттік реформаның ең бірінші қадамы араб әліпбиіне түркі ерекшеліктеріне сай өзгешіліктер кіргізуі еді. Қадим оқуында араб әліпбиі мен тілі басты орын алады. Негізгі бағдарламасы діни ережелер, яғни иманшарт, әптиек, мүхтасарды оқыту болады. Хадистер, "Қисас-ул-Әнбия", "Диуани Хикмет" т. б. діни кітаптар пайдаланылды. Қадим оқуының түпкі мақсаты Құранды толық меңгерту, діни молдалар, ғұламалар дайындау болып келді. Қадим оқуы орындары бастауыш және орта (кейбірі жоғары) білім беретін мектеп, медресеге бөлінді. Араб елдерінде Каһирадағы Әл-Азһар (қазірде университет), Иранда Мадоришаһ (Асфаһан), жақын аймақтағы Ұлықбек, Тіллә Қари (Самарқан), Семейде Ахмет Риза, Троицкіде Зейнолла Ишан медреселері кеңінен мәлім болған діни мамандар дайындауда елеулі қызмет етті. Көне замандарда бұл оқу орындарында тек дін ғана емес сондай-ақ жартылыс тану ғылымдары оның ішінде география, математика, астрономия тәрізді пәндер де оқытылған. Мұндай оқу орындарын бітіріп дүниеге аты мәлім болған Әл-Фараби, Әл-Хорезми, Әл-Бируни, Махмуд Қашқари, Әбу Әли ибн-Сина сияқты данышпан ғалымдар әрқайсысы ғылымның әр алуан сапаларын биік деңгейге көтерді. Жүсіп Баласағұни, Қожа Ахмет Иасауи, Ахмет Жүгінеки, Сүлеймен Бақырғани, Әлішер Науаи және басқа ақындар түркі тілін әлемге танытты. Көптеген тарихшылар түркі халықтарына ортақ құнды тарихи еңбектер жазды. Қадим оқуы мұсылмандық Шығыс әдебиетінің қазақ арасына таралуына үлкен әсер етті. Орта ғасырдан XX ғасырға дейін әр алуан саладан жазылған түркі халықтарына мол мұра осы қадим әліпбиімен хатқа түсті. Дереккөздер
Қайсар Шегебайұлы Қадырқұлов

Қайсар Шегебайұлы Қадырқұлов (14. 9.1957 жылы туған, Қызылорда облысында, Арал қаласында) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1995), доцент. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1983). 1974-1975 жылы Арал ауданы "Ерікті спорт" қоғамында әдіскер. 1977-1978 жылы ҚазМҰУ-дың дайындық бөлімінде оқиды. 19831987 жылы Алматы облысында, Балқаш ауданында, Қарағаш орта мектебінде мұғалім. 1987-1989 жылы Алматы облысында, Балқаш ауданында мәдениет бөлімінің меңгерушісі. 1989 жылдан ҚазМҰУ-дың қазақ тілі кафедрасында аға оқытушы. "Қазіргі қазақ тіліндегі жаңа сөздер мен жаңа сөз қолданыстар" тақырыбында кандидат диссиртациясын қорғаған. Ғылым еңбегінің негізгі бағыты қазіргі қазақ тіліндегі жаңа сөз қолданыстар мәселесі. 40-тан аса мақ. авторы. Дереккөздер
Кемел орамы (Астана)

Кемел орамы Бұрынғы атауы №20 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Кемел орамы Обаған көшесінен басталып, Зеренді көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 220,7 м. «Кемел адам» ( инсан-и камил - толық адам) - ақыл-ойы толысқан кісі. Діни ілімде кемел адам - кісілікке жат қылықтардан әбден арылып, тазарған, ішкі жан-дүниесі ағарып, рухани қасиеті артқан, мүлтіксіздіктің қалыбы мен негізіне мейлінше жақындаған асыл адам. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қиық

Қиық, қыздан туғанның қиығы жоқ. Осы мақалдағы «қиық» сөзінің төркіні жөнінде бұрынғы бір еңбекте әңгіме болған («Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі» 1966). Онда сөз төркіні түркі тілдері екендігін дәлелдеу үшін, хакас тілінен «хыйых» сөзі келтіріліп мағынасының — өкпе, наз екендігі көрсетілген. Сондай- ақ «Құтты біліктегі» қисық, қыңыр, кетік мағынасын беретін — қыйыг тұлғасы да айтылған. Мұның бәрін теріс дей алмаймыз. Бірақ сөздің шыққан төркіні түркі тілдері ме, әлде жүйесі басқа тілден ауысқан ба, бұл жағы күнгірт қалған. Әрі, автор көрсеткендей, «қиық» сөзін наз, өкпе немесе қисық, қыңырмен ауыстырсақ орынды болар ма екен. Қыздан туғанды былай қояйық (әрі жиен ғой) жалпы туыс адамдар арасында да екпе, наз, қыңыр, қисықтық болмай тұрмайды. Осы себептерден де «қиық» сөзінің теркіні әрі мағынасы ерекшелеу болса керек. Кейбір тілдік деректер бұл жорамалды қуаттайды да. Араб тілінде: һиқд — кек, ыза, өшпенділік . Осы тұлғада — дұшпандық, жаулық мағынасында да кереміз және онда араб сөзі деген белгі соғылған . Көрсетілген тұлға қазақ тіліне ауысқанда, тіліміздегі заңдылыққа байланысты, соңғы «д» дыбысынан айырылып, «қиқ» қалпына дейін жеткен. Жоғарыда кәрсетілген «Құтты біліктегі» «кыйыг» сөзі де араб тілінен еніп, мағынасына сәл өзгеріс кірген болса керек (XI ғасыр жазуы болғандықтан, солай болуы мүмкін де). Енді мақалдағы «қиық» сөзінің орнына оның қазақша аударылған мағыналарын қойып қарасақ, «Қыздан туғанның дұшпандығы (өшпенділігі, жаулығы) жоқ» қалпында көрінеді де ойға қонымды, оралымды сияқты. Дереккөздер
Өнеркәсіптік меншік

Өнеркәсіптік меншік - өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге арналған патенттер, тауар белгілері, көрсетілетін қызмет белгілері, фирмалық атаулар және тауар шыққан жер немесе оның атауы жөніндегі нұсқаулар, ноу-хау. Дереккөздер
Асығат Темірбаев

Асығат Темірбаев (1929 жылы туған), журналист. Бұкар жырау ауданы түлегі. ҚазМУ-ді бітірген (1951). Шығыс Қазақстан облысы «Коммунизм нұры» газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1961 жылдан зейнеткерлікке шыққанша Қарағанды облысы «Советтік Қарағанды» (қазіргі«Орталық Қазақстан») газетінің тілшісі, жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі болды. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, бірнеше медальдармен марапатталған. «Қуатты толқын» естелік кітабының авторы (2006). Дереккөздер
Телегей-теңіз

Телегей-теңіз. Қос сөздің осы күнгі тіліміздегі мағынасы — ұшы-қиыры жоқ, көз жеткісіз немесе орасан көп, есепсіз. «Біреуге бір ауыз сөз айтпайтын тұйық адамның мұншалықты телегей-теңіз біліміне қайран қалды» (Е. Домбаев, Ғашықтық.). Қос сөздің бірінші сыңарының төркіні жөнінде бұдан бұрын да әңгіме қозғаған автор болған. «Телегей» сөзінің алғашқы мағынасы жер кеңістігімен байланысты екендігін анықтай түсетін тілдік деректерді тағы да ұсына кетуді орынды санадық. Якут тілінде «делегей» сөзінің бір мағынасы «кең, байтақ» дегендерге нұсқайды. Осы тұлға, мағынасымен қоса якут тілінен кейбір маньчжур-тунгус тілдеріне өткен. Әр кезде «кеңдік, келем» сөздерінің жермен, соның өлшемін аңғартумен байланысты қолданылатынын да ескерген дұрыс. Бұл ретте тағы бір тіл дерегі келіп килігеді. моңғол тілінде «жер» мағынасын «дэлхий» сөзі де бере алады. Бұған бой ұрсақ, «телегей» сөзінің алғашқы түбірі «дэл» болғандығы күмән тудырмайды. Еске сала кететін тағы бір мәлімет — якуттарда «дэлэгэй» сөзінің мағынасы біздің қазіргі тіліміздегі «телегейдің» ұғындыратын «жеткілікті, сөздің мағынасы да — біздегі сияқты ауыспалы мағына. Сөйтіп, қос сөздің бірінші сыңары, «телегей»—байтақ, кең жер ұғымымен тең деп қараймыз. «Теңіз»— қос сөздің екінші сыңары. Қолда бар азын-аулақ деректерге сүйеніп, бұның да төркініне жорамал жасай кетейік. Хакас тілінде «теньіс» сөзі біздегі «мұхит» мағынасында қолданылады. Оның өзі екі түбірден құралғандығынан хабар аламыз. Біріншісі: тинь — тегіс мағынасын берсе, екіншісі: іс — сол тілде «су» мағынасын беретін «ус»-тың дыбыстық өзгеріске түскен түрі. Хакас тілінің дерегі бойынша, «теңіз» дегеніміздің ертедегі мағынасы — «тегіс су» болмақ. Деректерді ықшамдап, түйіндей сөйлесек, «телегей-теңіз» қос сөзіміз —«жер-теңіз», қарапайымырақ айтсақ, «жер-су» дегеннің баламасы. Аспан кеңістігіндегі планеталарды қоспай, өзіміз өмір сүріп отырған планетамызда ұшы-қиыры жоқ, көз жетпес нәрсе не десек, жер мен су деп қана жауап беруге болады. Әр нәрсенің молдығын жер мен су мөлшерімен салыстырудан келіп, олардың ертедегі атауы «телегей-теңіз» молдықты ұғындыратын атау болып қалыптасқан. Дереккөздер
Мауыздай

Мауыздай. қазіргі қазақ тілінде «мауыздай» сөзі ірі, зор мағыналарында қолданылғанмен, жағымсыз реңкті аңғартады. Дыбыстық құрамы жағынан бұған сәйкес сөзді парсы тілінен кездестіреміз: моұз — банан (ыстық жақта өсетін үлкен жапырақты биік өсімдік). Осымен сәйкестіруге өсімдік ағашының ірілігі ұқсас болғанмен, адам жеміс ретінде кәдеге асыратын нәрсенің, жағымсыз нәрсенің теңеуіне ілігуі күмән тудырады. Сондықтан «мауыздай» сөзінің түбірін түркі тілдерінің өзінен іздестірген жөн көрінеді. Тува тілінде «моос» тұлғалы сөз — ертегілерде кездесетін керемет қорқынышты мақұлық мағынасын ұғындырады. Дәл осы сөз якут тілінің жергілікті ерекшеліктерінің бірінде «монус» қалпында үшырап, «мешкей, обыр» мағыналарын береді . моңғол тілінде «жалмауыз» мағынасын «мангас», қалмақтарда «мус» сөздері түсіндіреді. Біздің байқауымызша, сөздің алғашқы дыбыстық құрамы «монус», одан әрі тува тіліндегі «моос» туындап, түркі тіддерінен қалмақтар қабылдап, «мус» қалпына дейін өзгертсе керек. «Моос»— қазақ тілінің өзіне тән дыбыс заңдылықтарына байланысты «моуз», одан әрі «мауыз» болып өзгеріске түскен (қырғызша — тоо, қазақтарда — тау екенін ескерсек те жеткілікті). Осы өзгерген түбірге теңеу тудыратын -дай жұрнағы қосылып, «мауыздай» сөзі пайда болған. Тілімізде ұшырайтын «маубас» сөзінің де негізі осы «мауыз»-бен байланысты болуы мүмкін. Ертеректе «мауыз бас» тіркесі қолданылып, кейін тіліміздегі бірқатар сөздерде дыбыс түсуі нәтижесінен пайда болған біріккен сөздер сияқты (бүгін — бұл + күн, биыл — бұл + жыл) «з» дыбысының түсіп қалуынан «мауы бас», одан әрі «маубас» түрінде қалыптасқан деуге болады. Дереккөздер
Л.Толстой қысқа көшесі (Астана)

Л.Толстой қысқа көшесі Күлтөбе орамынан басталып, Ә.Сембинов көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 488,8 м. Лев Николаевич Толстой (1828-1910) - орыстың ұлы жазушысы. «Соғыс және бейбітшілік», «Айна Каренина», «Арылу» сияқты классикалық романдардың авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қиян

Қиян, ит арқасы қиян. Мағынасы — тым алыс, шалғай жер. «Аудандық оқу бөлімі ит арқасы қиян Шұбар- ағашқа жолдама берді» (О. Бөкеев, Қамшыгер.). Қазақ тілінде «тым алыс», «шалғай» сияқты мағыналарды кейде «қиян» тұлғалы сөз де түсіндіре алатыны жұрт білмейтін сыр емес. Олай болса, мынау сияқты күрделі тұрақты тіркестің тууына қандай себеп болды екен деген ой келеді. Фразадағы «қиянның» мағынасы біз білетіндей болса, оған «ит арқасын» қосақтаудың қандай ділгерлігі бар. Осы жағдайды ой елегінен өткізе келіп, «қиянның» басқа да мағынасы болуы ғажап емес деген пікірді тіл дерегімен бекіте түсіп, жорамал жасауға болады. Ең алдымен «ит арқасын» анықтауға кіріссек, мұндай тіркес тілімізде жоқ емес. Қөші-қон кезінде уақытша екі керегені біріне-бірін иек арттырып жасаған баспана-қостың түрін де «итарқа» деп атайтыны ертеден белгілі. «Қиян» тұлғасының алдындағы «итарқасы» да осымен тамырлас болса керек. Әрине, қостың атауы ұқсатудан, теңеу арқылы пайда болған деуден басқа жол жоқ. Олай болса, «қиянның» өзге бір мағынасын іздестіру ойы теріс те болмайды. Кейбір тіл деректерінде оның мына тәрізді мағыналарын ұшыратамыз. Якут тілінде: хайа — тау ; монғолша: хянган — тау қырқасы; маньчжур тобындағы тілдерде: һиңан — тау жотасы Алыстан қарағанда тау қырқасы не жотасы ит арқаланып тұратынын еске алсақ, «ит арқасы қиан» тіркесіміз —«ит арқасындай тау жотасы» болып түсіндірілмек. Оның «алыс» пен «шалғайға» синоним болуын — жақын көрінген таудың өзі жүре келе алыстай түсуінен тумады ма екен деген ой келеді. Әрі таулы жермен жүру жазыққа қарағанда қиын-қыстауының мол болатындығы да ескерілген болса керек. Дереккөздер
Кербұлақ орамы (Астана)

Кербұлақ орамы Бұрынғы атауы Широкий қысқа көшесі. Кербұлақ орамы Шардара көшесінен басталады. Ұзындығы - 303,1 м. Кербұлақ - бұлақ аты. Негізінен суы тартылып бара жатқан, арналары ойдым-ойдым бұлақтарды айтады. Елімізде осы аттас бұлақтар бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Керуен орамы (Астана)

Керуен орамы Бұрынғы атауы №І8 қысқа көше. Оңтұстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Керуен орамы Балқантау көшесінен басталып, Таскескен көшесінде аяқталады. Жаңаөзен орамымен қиылысады. Ұзындығы - 199,9 м. Керуен - көліктерге жүк артып, ұзақ жолға сапар шеккен жолаушылар тізбегі. Қазақ халқы басқа да көшпелі халықтар сияқты жолсыз, сусыз, иен далада жүк тасуға, көбінесе, түйе керуенін пайдаланған. Ел мен елді байланыстырыл, мәдениетін дамытуда керуендердің маңызы зор болған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ләйлі-Мәжнүн орамы (Астана)

Ләйлі-Мәжнүн орамы. Бұрынғы атауы №169 қысқа көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Ләйлі-Мәжнұн орамы ақын Сара көшесінен басталып, Тұмар ханым көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 334,5 м. «Ләйлі - Мәжнүн» - шығыс халықтарында кең тараған ғашықтық дастан. Онда 7-8 ғ. аралығында өмір сүрген араб ақыны Каис ибн Муадтың махаббаты жырланады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Өнеркәсіптік үлгі

Өнеркәсіптік үлгі - құқықтық қорғау нысаны, техникалық эстетика талаптарына лайық, өнеркәсіптік әдіспен жүзеге асыруға жарамды және жақсы нәтиже беретін, белгіленген тэртіп бойынша тіркелген бұйымның көркемдік конструкторлық шешілімі. Авторлық куәлікпен немесе патентпен қорғалады. Өнеркәсіптік үлгілерді жасауға, қорғауға және пайдалануға байланысты ұйымдық, мүліктік және еңбекке қатысты проблемалар патент заңдарымен реттеліп отырады. Дереккөздер