kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ибрагим Әдиетұлы Қалиев

Ибрагим Әдиетұлы Қалиев (11.1.1959 ж. т., Ақжайық ауданы, Бударин с.) - ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (2001). 1974 ж. оқушылардың облыстық математикалық олимпиадасының нетижесі бойынша Новосибирск мемлекеттік университеті жанындағы физика-математика мектебіне қабылданып, оны 1976 ж. бітірді. 1981 ж. осы университетті бітірген соң Ресей ҒА Сібір белімшесі Гидродинамика институтына жұмысқа шақырылды. 1992-93 ж. Италиядағы «Tecnopolis Novus Ortus» ғылыми орталығында жұмыс істеді. Қазір Новосибирскдегі Гидродинамика институтының аға. ғыл. қызметкері. 40-тан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде «Математические модели фазовых переходов» (2002) атты монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Қази Қалиев

Қази Қалиев (1903-1957) ақын, ұлы Отан соғысының ардагері. Жас кезінен бастап қадымша жазылған өлең, жырларды көп оқыған. «Исатай мен Махамбет», «Алтын балық», «Тахир мен Зухра» жырларын жатқа білген. Сықақ өлеңдерімен ауылдастар құрметіне бөленген. Қалиев өлеңдерін журналист, өлкетанушы Қ.Хасанов жинап, аудандық, облыстық, республикалық басылымдарда жариялаған. Қалиев өлеңді жазып шығармаған, суырыпсалма ақын болған. Оның өлеңдерін жерлестері жаттап алып, таратқан. Дереккөздер
Нұрғазы Қалиев

Нұрғазы Қалиев (1900, Жаңақала ауданы, Местексай а. 1962) - аға шопан, Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929-59 ж. Ворошилов атындағы ұжымшарда (кейін «Мәстексай» кеңшары) еңбек етті. Қой шаруашылығын өркендетуге қосқан үлесі үшін сол кездегі ең мәртебелі атақты иеленген. Дереккөздер
Қалталы қара Иван

Қалталы қара Иван - Батыс Қазақстан аймағына кең тараған аңыз әңгімелердің кейіпкері. «Қалталы қара Иван» деп кезінде қазақтар мен ноғайлар орыс князі Иван Данилович Калитаны атағаны белгілі. Аңызда ол қу, айлакер адам ретінде суреттеледі, Асан Қайғымен, Жиренше шешенмен сөз сайыстырады. Дереккөздер
Күрте

Күрте — жеңсіз жеңіл киім. Онда жең де, жаға да болмайды. Күрте екі өңірі мен артқы бойдан тұрады. Ұзындығы шалбарлық ышқырынан аспайды. Күртені мақта не жүн тартып та, теріні матамен тыстап та тігеді. Астарына кез келген мата жарайды. Әйелдер киетін күртеге атлас, шағи сияқты жібек тектес маталар, ал ерлер киетін күртеге барқыт, мәуіті секілді әрі мықты, әрі қалың бір түсті мата пайдаланылады. Тері күрте тігу үшін суыр, борсық, қарсақ, түлкі сияқты аңдардың терісі мен қозының, лақтың елтірісі, кейде тіпті қойдың терісі, қылшығынан тазартылған ешкі түбіті пайдаланылады. Ісмер ең алдымен күртенің тысын өлшеп алады да, одан соң сол матаға шақтан теріні пішеді. Ол үшін теріні алдымен құрап күрте шығатындай етіп алады. Оның тігісін тақыр жағына келтіріп, жөрмеп құрайды. Пішілген теріге жұқа матадан бидай шүберек көктеп, терінің өзін жеке тігеді. Одан кейін сыртын матамен тыстайды да, шүберекті тысына айналдыра жапсырады. Күртені мақта не жүн тартып тіккенде ең алдымен тыш мен астарын пішіп алып, астарлық қиындының үстіне мақтаны не жүнді біркелкі етіп тартады. Ең соңында күртенің екі өңірі мен артқы бойын құрайды. Күртені айналдыра басқа матамен, кейде сол тыстық матаның қиығымен әдіптейді. Күрте — әрі кеудеге суық өткізбейтін жылы, әрі ықшамды киім.Күртені жейде не көйлектің сыртынан, бетпенттің ішінен киеді. Дереккөздер
Қанай (Батыс Қазақстан облысы)

Қанай — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Қанай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақсай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде, Жайықтың сол аңгарындағы бетеге, боз басым ескен карбонатты қызылқоңыр топырақты қуаң дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 646 адам (316 ер адам және 330 әйел адам) болса, 2009 жылы 594 адамды (282 ер адам және 312 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 559 адамды (284 ер адам және 275 әйел адам) құрады. Тарихы 1936-97 жылдары Ленин атындағы астық кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қанайда және округтегі Дәнелікөл ауылында «Бірлік» акционерлік қоғамы мен «Шұғыла» серіктестігі құрылған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, бастауыш мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік жене фельдшерлік-акушерлік пункттер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Қамзол

Қамзол (камзол)— әйелдер ұлт киімінің бір түрі, оны көйлек сыртынан киеді. Жағасы мен жеңі ойылмалы, белі қынамалы, етегі тізеден төмен болып келеді. Ол барқыт, пүліш, мақпал сияқты асыл, сапалы кездемелерден тігіледі. Қамзолды кей жерлерде «жеңсіз бешпент» немесе «кәзекей» деп те атайды. Қамзолда жең де, жаға да болмайды және де екі өңірі тек тыс пен астарлан тұрады. Қамзолдық астары үшін көбінесе атлас, шағи, торғын пайдаланылады. Оның екі өңірі біріне-бірі сәл жетпей тұратындай етіп тігеді. Сондықтан, түйме орнына қамзолдық алдына зергерлер әшекейлен жасаған, алтын, күміс жалатып, асыл тастан көз орнатқан қаусырма қадалады. Қамзолдық желкесінен бастап екі өңіріне және етегіне айналдыра алтын оқа басады не зер тігеді. Кейде құндыз бен түлкінің қара пұшпағымен әдіптейді. Қыздар мен жас келіншектер киетін қамзол өте-мөте сәнді болады. Оның екі омырауына алтын, күміс жалатқан көз алар, шарбақ түймелер, меруерт, маржандар тағылады. Кейбір жерлерде күміс теңгелерді тесіл тағыл қояды. Қазіргі кезде жергілікті өнеркәсіп орындары барқыт пен пүліштен сәндел тіккен қамзол шығаратын болды. Дереккөздер
Әсия Бәкіқызы Қанатбаева

Әсия Бәкіқызы Қанатбаева (1.12.1940 ж.т., Тайпақ ауданы, Калмығсов а.) - ғалым, медицина ғылымдарының докторы, Қаратөбе орта мектебін (1958), Алматы мемл. мед. унтін бітірген (1964). 1965-66 ж. Қазақ педиатриялық ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, КСРО ғылым академиясының Педиатриялық институтында зерттеуші-стажер (196668). Алматы Мемлекеттік медицина институтында нефроурология белімшесінің, 1985 ж. бала аурулары кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері нефрология мәселелеріне (бүйрек қансырауының себептері мен еміне) арналған. Авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Монохлорамин

Монохлорамин(хлорамин)- сәл хлор иісі бар, суда, спиртте еритін ақ немесе сарғыш кристалды ұнтақ. Монохлораминнің 0,1 — 5% ерітіндісі үйді тазалау кезінде төсек-орын жабдықтарын, ыдыс-аяқ, баланың ойыншықтарын, ванна, раковина, унитазға т. б. залалсыздандыру құралы ретінде пайдаланылады. Ол үшін төсек-орын жабдықтарык, ыдыс-аяқты монохлорамин ерітіндісіне 1 сағат салып қойып, соңынан мұқият жуу керек. Майлы сырмен сырланған немесе керамикалық плиткамен, пластикпен жабылған еденді, кабырғаны, сондай-ақ раковинаны, ваннаны және унитазды монохлорамин ерігіндісіне малынған шүберекпен жуалы. Монохлораминді қараңғы жерде, жақсы жабылған ыдыста сақтау қажет. Дереккөздер
Галстук

Галстук — түрлі материалдан: табиғи және жасанды жібектен, жүн маталардан және басқалардан тігіледі. Галстуктың бірнеше түрі бар: өзіміз байлайтын, регат, бант және т. б. Неғұрлым көп таралғаны — өзіміз байлайтын галстук. Галстуктың түсі мен өрнегі костюм мен жейденің түсіне сәйкес келуі керек. Бір түсті көйлектерге түрлі-түсті галстук, ал жолақ өрнекті көйлектерге неғұрлым бір өң галстуктер сәйкес келеді. Ашық түсті костюм кигенде, бояуы қанық галстук таққан дұрыс. Мысалы, ақ көйлек пен боз костюм кигенде, көк, жасыл, ашық немесе ашық көгілдір түсті көйлекпен көк костюм кигенде көк, қоңыр-қызыл, боз және көгілдір түсті галстук тағу керек; ашық түсті көйлекпен қара костюм кигенде тым анық немесе ала-құла түсті галстук тағу жөнсіз; сұр костюмге сарғылт, ақ сары және жасыл түсті галстук пен көйлек лайық; клеткалы, жолақ сызықты костюмдерге бір түсті галстуктер сәйкес келеді. Галстукты түрлі тәсілдермен байлауға болады. Регат-галстук, немесе фабрикадан түйінделіп шыққан галстуктың арт жақтан, жағалық астынан ілінетін ілгегі мен резеңке бауы болады. Басқа бояулы түрлері түрлі-түсті костюммен киіледі. Түрліше түйінделіп байланады. Галстуктың және оның түйінінің үлкен-кішілігі, бояу түрі модаға қарай өзгеріп отырады. Дереккөздер
Қан құю орталығы

Қан құю орталығы - медициналық мекеме. Емдік мақсатта адам қаны мен қан препараттарын даярлау және өндеу жұмыстарын ұйымдастырып, методикалық тұрғыдан басшылық етеді. 1937 ж. Орал қ. бойынша алғаш рет 350 мл қан ауруханаға тапсырылды. 1967 ж. облыстық денсаулық сақтау бөлімі бүйрығы бойынша Қан құю орталығы дербес профилактика-емдеу мекемесіне айналды. Республикадағы ірі мед. орындарының бірі. Мұнда 200-дей білікті мамандар, арнаулы бөлімдер, лабораториялар, инженерлік-техникалық қызметкерлер жұмыс істейді. Дереккөздер
Қараағаш (аң шаруашылығы)

«Қараағаш» - 1971 ж. ұйымдастырылған тұрақты өндірістік мемлекеттік аң шаруашынығы. Ол Бұлдырты өзенің жоғ. сағасындағы 17,7 мың км² жерді және Қараағаш орманымен, Шыңғырлау ауданындағы Бигүл құмымен шектесетін 900 км² алапты алып жатыр. Бүлдырты өзенің сол жақ жайлымасының орталық, батпақты белігінде көктерек, сәмбі тал, итмүрын, мойыл, алмүрт, т.б. ағаштар өседі. Сонымен қатар өзеннің жоғарғы сағасында қызғылт тал, шөйқурай, шілік, орман және дала бүталары бар. Мұнда сүтқоректілердің 20 шақты түрі, құстардың 50-ден аса түрі мекендейді. 1890-91 ж. осы өңірде ұйымдастырылған Қараағаш орман шаруашылығы кейін тұрақты өндірістік мемлекеттік аң шаруашынығы болып құрылды. Оның мақсаты — өсімдіктер мен жануарлар әлемін қорғап, олардың табиғи жолмен өсіп-өнуіне жан-жақты жағдай жасау. Қазіргі кезде «Қ»-та ғыл.зерттеу жұмыстары қолға алынып, шаруашылық көлемін ұлғайтуға, ондағы табиғи байлық түрлерін молайтуға көңіл бөлінуде. Дереккөздер
Бектілеу Қаражанов

Бектілеу Қаражанов (10.5. 1943 жылы т., Жаңақала ауданы, Бекетай ауылы) — ғалым, биология ғылымдарының кандидаты, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Алматы дене шынықтыру мәдениеті институтының ректоры (1986). Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Өмірбаяны * КСРО Физиология ғылыми-зерттеу институтында аспирантурада оқыған. * Кейін Алматы дене тәрбиесі институтында аға оқытушы, доңент, кафедра меңгерушісі * Қазақстан Ұлттық студенттік спорт одағы, Олимпиада академиясының алғашқы президенті. Ғылыми еңбектері * 100-ге тарта ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Қарақамыс (Батыс Қазақстан облысы)

Қарақамыс — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Саралжын ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 48 км-дей жерде, бірнеше кішігірім көлдердің жанында, құрақ, қамыс аралас кекпек, бетеге, еркекшеп, т.б., ер түрлі шөптесін өсімдіктер өскен шалғынды бозғылт қоңыр, қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1708 адам (876 ер адам және 832 әйел адам) болса, 2009 жылы 1415 адамды (744 ер адам және 671 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1190 адамды (596 ер адам және 594 әйел адам) құрады. Тарихы 1961-1997 жылдары қаракел қойын есіретін «Саралжын» кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қарақамыста және округке қарасты Бесотар жене Сәуле ауылдарында ендірістік кооператив жене 11 шаруа қожалығы құрылған. Инфрақұрылымы Орта, орталау мектептер, 2 кітапхана, клуб, мәдениет үйі, 2 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Саптама етік

Саптама етік — ішіне киізден астар салып, киіз байпақ киілетіндей қонышы кең, былғарыдан тігілетін жылы аяқ киім. Ол, негізінен, қыс бойы далада қызметте болатын малшыларға, механизаторларға, аңшыларға қолайлы. Саптама етік жылқының, сиырдың терісінен иленген былғарыдан, көннен тігіледі. Ол түзу табан және қисық табан болып келеді. Оның өкшесі аласа, қонышы тізені жауып тұрарлықтай ұзын болады. Ал басының ойындысын қонышының ойындысына дәл келтіріп, тігісін ішіне қаратып қос тарамыспен тігеді. Басын қондырған соң оның қонышын қусырады. Етіктің қонышын қусырғанда етік жылы әрі берік болу үшін тігістің арасына жіңішке былғары таспалан сыздық салып, қос тарамыспен жиі етіп тігеді. Етіктің басы қондырылып, қонышы қусырылып болғаннан кейін етікті қалыпқа тартады. Ол үшін ең алдымен қалыпқа өлшеп жұқа былғарыдан іштік немесе ішкі ұлтан қиып алып, оны ағаш шеге мен қалыптық табанына бірнеше жерден шегелеп бекітеді. Етік басының сіріөкше деп аталатын бөлігіне жұқа былғарыдан астар салып, екі арасына қайыңның тозынан не қатты сірілен қос астар салып, қабаттал қайып тігеді. Бұдан соң етіктің басын қалыпқа кигізіл, жіңішке тарамыспен оның шетін іштікке айналдыра көктейді. Етіктің табанына суық (ызғар) өтпеу үшін ішкі ұлтан мен сыртқы ұлтанның арасына бірнеше қабат көн салады. Қос ұлтан салынып болған соң сыртқы ұлтанды шегелейді. Ұлтан қопарылмау үшін етіктің үзеңгілігіне дейінгі бөлігіне шеге екі қатар қағылады да үзеңгілігінің тұсынан бастап өкшесіне дейін бір-ақ қатар қағылады. Саптама етіктің өкшесі аласа болады. Өкше тозбау үшін оған нәл қағады. Саптама етікті әдетте кең етіп тігеді. Күннің райына қарай етікті бір байпақпен де, қос байпақпен де киеді. Саптама етікті малшылар қауымының талаптарына қарай қазіргі кезде фабрикалық тәсілмен көптеп өндіру қолға алынуда. Мұны Семей аяқ киім фабрикасы қолға алып, оның бірінші тобын тұтынушыларға жөнелтті. Болашақта саптама етік шығару ісі дұрыстал жолға қойылып, оның өндірістік қуаты арттырылмақ. Дереккөздер
Қарамола бейіті

Қарамола бейіті - әулеттік қорым. Онда белгілі күйші Дәулеткерей Шығайұлы және оның туыстары жерленген. Кешен 19 ғ-дың 2-жартысы — 20 ғ-дың басына жатады. Астрахан облыстық жерінде, Төменгі Басқұншақ кентімен солтүстік-батысқа қарай 15-20 км қашықтықта орналасқан. Зират үзақ жылдар бойы әскери полигон аймағында болғандықтан толық дерлік қираған. Дәулеткерейдің бейіті 1992 ж. жергілікті адамдардың (әсіресе жергілікті елкетанушы С.Әшеновтың) кемегімен қайта табылған. Қазір ол «қорған» түріндегі тікбұрышты, күйдірілмеген кірпіштен тұрғызылған аумақты қоршаудың білінербілінбес қалдығы ретінде ғана сақталған. Ішкі жағында кемулі үш кішігірім құлпытас бар. Сонымен қатар қоршаудың оңтүстік қабырғасына таман құлап қалған тағы үш құлпытас жатыр. Соның біреуі — төменгі жағы сынған Дөулеткерейдің құлпытасы. Бірақ төре таңбалы эпитафия түгелдей дерлік сақталған. Зерттеушілер анықтаған жазбадағы дерек бойынша, Дәулеткерей 1814 ж. туып, 64 жаста қайтыс болған. Бұл эпиграфиялық жәдігерлік әлі де зерттей түсуді керек етеді. Қорымдағы басқа қабірлердің ішінен Дөулеткерейдің ұлы Салауаткервйдің (жазбада Саламаткерей) төбесі дөңес пішінде, бірегей нүсқалы құдпытасы ерекше назар аудартады. Қазір құлап жатқан бұл ескерткіштіңжоғарғы бөлігінде күмбезді мешіттің суреті салынған. Эпитафия бөйынша, Саламаткерей 1919 ж. 69 жасында қайтыс болған. Дереккөздер
Қараоба (Батыс Қазақстан облысы)

Қараоба — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Қараоба ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Казталовка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 57 км-дей жерде, Сарыөзеннің оң жағалаулық жайылмасында, жусан аралас бетеге, боз, көкпек өскен сортаңдау бозғылтқоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1414 адам (706 ер адам және 708 әйел адам) болса, 2009 жылы 1252 адамды (623 ер адам және 629 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1153 адамды (596 ер адам және 557 әйел адам) құрады. Тарихы 1965-97 жылдары КСРО-ның 60 жылдығы атындағы қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қараобада және округке қарасты Еңбек, Қонысбай ауылдарында 45 шаруа қожалығы мен серіктестік құрылған. Инфрақұрылымы Гимназия, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, дәрігерлік емхана, медициналық пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Қараоба жерасты су көзі

Қараоба жерасты су көзі, Казталов ауданы жеріндегі Ащыөзек және Сарыөзеннің аралығында, Қараоба ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26-28 км қашықтықта орналасқан. Судың орнықты деңгейі 8,321.9 м терендікте байқалады. Скважинадағы су шығыны 12,0-12,3 дм³/с. Суының минералдығы 2,6-3,0 г/дм3. Суы жайылымдарды суаруға жарамды. Қараөзен, Еділ-Жайық аралығы алабындағы езен. Ресейдің Саратов және Батыс Қазақстан облысының Казталов ауданы жерімен ағын өтеді. Жалпы ұзындығы 650 км, қазақстандық бөлігінің ұзындығы 232 км. Су жинайтын алабы 9,4 мың км 2 . Қараоба Жалпы Сырттың батыс бөлігіндегі жазықтан басталып, Жаңақала ауданы жеріндегі Қамыс-Самар көліне құяды. Аңғары кең, көпшілік жерінде жайылмасы батпақты болып, шағын көлшіктер жасайды. Негізінен қар, жауын-шашынмен толығады. Көктемде су жайылмаға бірнеше км-ге жайылып, жазда суы тартылғаннан кейін 1 га-дан 1215 ц. түсім беретін астық тұқымдас шалғын шөп өседі. Орташа көпжылдық су ағыны Ресеймен шекаралас тұсында 7,8м³/сек. Суын Казталов, Жаңақала ауддарының шаруашылықтары пайдаланады. Өзен бойында бірнеше бөгендер салынған. Дереккөздер
Қараөзен (ауыл)

Қараөзен — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Қараөзен ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Казталовка ауылынан шығысқа қарай 60 км-дей жерде, Қараөзеннің сол жағалауындағы бетеге, боз, т.б. өр түрлі шөптер өскен шалғынды қоңыр, сортаңдау қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 909 адам (426 ер адам және 483 әйел адам) болса, 2009 жылы 821 адамды (416 ер адам және 405 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1035 адамды (543 ер адам және 492 әйел адам) құрады. Тарихы 1966-97 жылдары «Қараөзен» қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қараөзенде және округке қарасты Жас, Құлақ, Серік ауылдарында 10 шаруа қожалығы құрылған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Шынтас Қаратаев

Шынтас Қаратаев (1884, Қаратөбе ауданы, Ақбақай мекені 1948, сонда) — әнші, композитор. Қаратай сұлтанның Тілеу деген баласынан тараған ұрпақ. Мұхит Мерәліұлының қасында жүріп, оның әндерін үйренген, ел арасынан тартқан. «Он алты қыз» әнінің авторы. Дереккөздер
Қаратай Нұралыұлы

Қаратай Нұралыұлы (1772 8.7.1826, қаз. Сырым ауданы, ІІІідерті ө-нің бойы) - Әбілқайырдың немересі, Нұралы ханның баласы, Кіші жүздің Батыс бөлігінің (қаз. Батыс Қазақстан, Атырау облысытары) алғашқы билеуші-сұлтаны (1824-26), 12 ата Байұлы тайпа бірлестігінің билеушісі. Өмірбаяны Нұралы ханның 1771 ж. Еділ қалмақтарын талқандағанда қолға түскен күңі - Рыс деген тоқалынан туған. Жасынан Кіші жүздегі тарихи оқиғаларға белсене араласқан. * 1797 ж. тамызда Айшуақпен хандыққа таласқан. Бірақ патша үкіметі Қаратайдың беделінен қауіптеніп, нәтижесінде Айшуақ, кейін оның баласы Жантөре хан сайланды. Есім хан өлгеннен кейін Қаратай төңірегіне топтасқан бисұлтандар қолдауымен 19 ғасырдыңдың соңы мен 20 ғасырдыңдың басында хандық билікті қолға алуды, қазақтың Ресей ықпалынан шығуын көздеген қимылдар жүргізді. Есім ханды өлтіргені үшін Сырым Датұлымен өштесті, Кіші жүзде Бекейдің хан болуын жақтады. Оны Жетірудың беделді билері қолдады. Өзінің жігерлі қимылдарымен Айшуақтың және оның төңірегінде топтасқан Әбілқайыр тұқымдарымен күрескен. Хиуа хандығымен іргелес аудандарда кешіп қонып жүрген. Орынбор губернаторы О. Игельстром Қаратайды тұтқындау үшін бірнеше жазалау экспедицияларын ұйымдастырды. Тиіп-қашу едісін ұтымды пайдаланған Қаратай әрдайым құтылып кетіп отырды. * 1806 ж. Жантөренің хан сайлануын құптамай, қол жинап Орынбор түбіне келді. Губернатор Г.С.Волконскийдің ықпалымен Жантөре екеуі уақытша мемілеге келіп, татуласты. Алайда іс жүзінде Жантөрені хан танудан бастартқан Қаратай күресін бұрынғыдан да үдетті. Сол жылы оны қолдаған рулар губернатордың келісімінсіз Қаратайды хан көтерді. Орман және Бекей сұлтандарымен бірігіп, Жантөрені хандықтан тайдыруды ойластырды. * 1809 ж. 2 қарашада Қаратай жене Орман сұлтан бас болған топ бейқам жатқан Жантөре ауылын шауып, оны елтірді. Қаратай қозғалысына қарсы қырға жазалау отряды шықты. Бұл ұлт-азаттық кетеріліс 1806-16/17 ж. — 10-11 жыл бойы жүрді. Орынбор әкімшілігіне талаптар қойды. Көтібар батырмен одақтасты. Келіссөз нәтижесінде одан кейінгі жылдары қарсылықты тоқтатып, Кіші жүздегі қақтығыстарды реттеу, толқуларды басу ісінде Ресей үкіметіне қызмет етті, қаталдығымен кезге түсті. Хандық билік жойылып бара жатқанын сезіп, Ішкі ордада хан тағына отырған Жәңгірдің Кіші жүзді басқаруын сұрап, 1824 ж. Орынбор әкімшілігіне 66 сұлтан, старшын, би қол қойған хат жолдады. Қаратайдай саясаткер, қайратты тұлғаның беделін пайдалану үшін, 1824 ж. тамызда Орынбор губернаторы П.К.Эссен оны Кіші жүздің Батыс бөлігінің әкім-сұлтан етіп тағайындады. * 1825 ж. күзде Жоламан Тіленшіұлы бастаған табын руының көтерілісін басуға тікелей атсалысты. Сол қимылдары үшін Ресей үкіметі тарапынан алтын медальмен марапатталған. Қаратай — ұлтымыздың тарихында, орыс-қазақ қарым-қатынасында қайшылығы мол тұлға. Қаратай сұлтан әулетінен тараған белгілі саяси, мәдениет қайраткерлер көп. Бақытжан Қаратаев, Әлікей Бесәліулы, Мұхит Мершіулы, Қамбар Медетов, Шахзада, Мұхит, Шынтас, Шайхы Қаратаевтар, Лұқпан, Ғұбайдолла Мұхитовтар — Қаратайдың тікелей ұрпақтары. Дереккөздер
Қаратау Өмірзақұлы

Қаратау Өмірзақұлы (18-19 ғда өмір сүрген) — ел қорғаған батыр ері би, Сырым Датұлының үзеңгілес жолдасы. Тегі — 12 ата Байұлына жататын ысық руының сары атасынан. Қ. 1773-75 ж. Е.Пугачев көтерілісін қолдап, патша әскеріне қарсы соғысқан. Сондай-ақ ол 1737-97 ж. Батыс Қазақстан аймағында өршіген ұлт-азаттығы қозғалысын ұйымдастырып, оның Датұлынан кейінгі басшыларының бірі болады. Бас Ордада билік жүргізген 7 старшынның бірі ері Сырымның көмекшісі ретінде ел билігіне, дау-дамай терелігіне араласады. 1787 ж. патша екіметінің бұрынғы тертібін бүэдырып, Жайық е-нен батысқа кешіп-қонуға рұқсат алған қазақ руларының арасында ең кебін — 110 мың үйлі ысықты басқарған. Калмыков бекінісіне (қаз. Тайпақ а.) таяу қоныстанған. Қ. батыр ауылы еріс пен жайылымдық жерді қорғап, атаман Мизинов басқарған орысказактармен жиі соғысқан. Қаратау батыр 1785 ж. 21 шілдеде Кіші жүз старшындарының II Екатерина патшайымға жолдаған хатына ысық руының атынан қол қойған. Хатта Нүралы ханды тақтан тайдыруды талап еткен. Бүл талап орындалмаған жағдайда Кіші жүздің 21 руы (негізінен 12 ата Байұлы тайпасы) Ресей өкімш-не бағынудан, келіссөз жүргізіп, бітімге келуден бас тартатындықтарын мелімдеген. Хат мазмүнын растап Кіші жүз пірі Әбу Жәлил қожа қолын қойып, Сырым батыр жеке мөрін басқан. Осы ультиматумның нәтижесінде орыс патшайымы 1786 ж. Нұралы ханды тақтан тайдырып, Уфаға жер аударғаны белгілі. Қаратаудан 2 ұл — Кішембай мен Қашқын қалған. Кішембайдан — Шопық, Шопықтан — Айболат, одан Сұлтанмұрат, одан Балғымбай тарайды. Ал Балғымбайдан 5 бала — Қойшықара, Өтеп, Өтәлі, Салтанат, Мақаш туады. Өгеп Балғымбайұлы ұлы Отан соғысы жылдарында ұшқыш болған. Кейін Жылой ауданы партия к-тінің 1-хатшылығына сайланған. Өтептің үлкен ұлы — Нұрлан Балғымбаев мұнай саласының белгілі маманы, мемлекет қайраткері. Балғымбавдың өзге балалары да еңбектерімен елге танылған. Салтанаты білікті мұнайшы-маман ретінде Ауғанстандағы кен орындарын игеруге қатысқан. Ал Мақашы — геология-минерал ғылымдарының кандидаты, Теңіз мұнайын игеруге қосқан үлесі үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған. Қаратау батырдың зираты Қаратөбе ауданындағы Жусандай а-ның маңындағы көне қорымда. Дереккөздер
Wordpress

WordPress — GNU GPL лицензиясы аясында таратылатын, қайнар коды ашық, сайт контентін басқару жүйесі (CMS). PHP-де жазылған, дерекқор ретінде MySQL қолданады. Қолдану аясы — блогтардан бастап күрделі жаңалык порталдарына дейін сонымен қоса интернет-дүкен жасауға да болады. Қоса салынған «тақырыптар» және «қондырмалар» жүйесімен бірге сәтті архитектура кез келген жоба құруға мүмкіндік береді. Мүмкіндіктер * сыртқы бағдарламалар және қызметтер арқылы жариялау; * оңай орнатып, теңшелеу; * RSS, Atom, trackback, pingback қолдайды; * кодпен әрекеттесеттін бірегей оңай жүйесі бар қосылатын модульдер (қондырмалар); * «тақырыптарды» қолдау, тез әрі оңай түрде сайт көрінісін және деректер еңгізу тәсілдерін өзгерту; * «тақырыптар» PHP-де жазылған файл-үлгілер жинағы түрінде жазылған, сондықтан бұл жылдамдыққа жақсы әсерін тигізеді; * көптеген «тақырыптар» және «қондырмалар» кітапханасы; * архитектура потенциалы күрделі жобаларды жасауға мүмкіндік береді; * адам түсінетін сілтемелер; * қазақша аудармасы бар. Нұсқалар тарихы Тарихы 12 маусым 2001 жылда Michel Valdrighi b2 «движок» әзірлемесін бастады, кейіннен жобаға Matt Mullenweg және Mike Little қосылды. Ал 2003 жылы b2/cafelog ресми жалғасы ретінде WordPress шықты. Жүлделер 2007 ж. — Packt жеңімпазы, Open Source CMS Award. 2009 ж. — ең үздік, Open Source CMS Award. 2010 ж. — «CMS мәртебе залы» санаты жеңімпазы, Open Source Awards. 2011 ж. — жылдық The Critters конкурсында жыл ашық веб-бағдарламасы жүйесі.
Хроматиннің диминуциясы

Хроматиннің диминуциясы - генетикалық бағдарлама енгізілген үрдіс геномның маңызды бөлігін ескермеу, (20-97%), кейбір эукариоттарда ерте эмбриогенездерде немесе макронуклеустердің жетілуінде, (кейбір қарапайымдыларда). Диминуция кезінде жоғалған ДНҚ, негізінде онтогенезге қажетті құрылымында регуляторлы қызметтерді де кодтамайды. Дереккөздер
Динсирнис

Динсирнис, МОА (Dinomis) - моатәрізділер отрядына жататын құрып біткен құстар туысы. Жаңа Зеландия аралдарының плиоцен кезеңінен бастап белгілі. Динсирнис өз қатарына 4, (8) түрді енгізеді, (көп тараған отрядтағы ірілері, биіктігі 3 м дейін). Динсирнис соңғы өкілдері осыдан 250-300 жыл бұрын жойылған. Дереккөздер
Динго

Динго - мүмкін адамдармен бірге, Австралияға енген ит түрі. Түсі көбінесе сарғыш, бірақ динго арасында басқа түстілері де кездеседі, сонымен қатар дақтысы да бар. Түнгі және ымыртты жануарлар. Күшіктерінің саны, (бір туғандағы) 4-6, (8 дейін). Қой шаруашылығына зиян келтіретіндіктен, оларды әрдайым қырады. Үй иттерімен шағылысады. Кейбір ғалымдар динго үй итінің түр тармағы немесе бөлек түр ретінде қарастырады. Көбеюі Динголар жылына бір рет шағылысады. Ұрғашы динго бірден сегіз күшікті дүниеге әкеледі. Күшіктер екі жыл бойы аналарының қасында болады. Олар тек төрт жасқа толғанда ғана аналарымен бірге кішкентай жануарларға шабуылдауды үйрене бастайды. Таралуы Динго Австралияда барлық жерде кездеседі, әсіресе оның солтүстік, батыс және орталық бөліктерінде көп; шағын популяциялар Оңтүстік-Шығыс Азияда - Тайландта, Мьянмада, оңтүстік-шығыс Қытайда, Лаоста, Малайзияда, Индонезияда, Борнеода, Филиппин мен Жаңа Гвинеяда сақталды. Экожүйе үшін маңызы Динго - сүтқоректілердің негізгі жыртқыштары Австралия және материктің экологиясында маңызды орын алады. Оның қоныстануы кезінде олар шөпқоректілердің санын реттейтін тіршілік иесінің биологиялық тауашасын иеленетін бірқатар жергілікті жыртқыштарды (мысалы, марсупиалды қасқырды) қуып жіберген болуы мүмкін. Олар сондай-ақ жергілікті фаунаның кейбір түрлерінің жойылуын болдырмайды, оның жаулары - жабайы мысықтар мен түлкілерді жояды, дегенмен олардың өздері қалталы жануарлардың кейбір түрлерінің жойылуына себеп болды. Динго сонымен қатар Австралияға әкелінген және осында көптеп өсірілетін қарапайым қояндардың популяциясын реттеуге көмектеседі. Дереккөздер
Дистальді

Дистальді ( - осыдан) - дене орталығынан немесе оның медиальді жазықтығынан алшақ орналасу. Алғашқысында бұл түсінік тек ғана аяқ-қолдар үшін ғана енгізілген болатын, мысалы, білезік сүйектері иыққа қатысты Дистальді, кейіннен байламдарға, тамырларға, бұлшық еттерге қолданыла бастады. Мыс., тамырдың Дистальді ұшы, тамырдың таралу орнынан алшақ жатқан бөлімі. Дереккөздер
Диурез

Диурез ( - зәр шығарамын) - сүтқоректілерде, зәр шығару үрдісі. Әдетте Диурез жылдамдығын дененің стандартты бетінің көлеміне, (адамда 1,73 м 2 , иттерде 1,0 м 2 ) немесе дененің 100 г салмағына мл/мин есептеледі. Су Диурез кезінде нефрон қабырғалары иондарды сіңіріп, ал суға деген өткізігштік төмендеген кезде қанға қатысты гипотоникалық сұйықтықтың көп мөлшерінің шығуы, ал осмотикалық Диурез кезінде зәр бөлінуі белсенді заттардың қайта сіңірілуі төмендегендіктен болады; антидиурез кезінде зәрдің бөлінуі шектеледі, мысалы, антидиуретикалық гормондардың көп бөлінуі кезінде. Патологияда шығарылған зәрдің мөлшері айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Полиурияны- әдеттегі су тәуліктік диурездің 3000 мл-ге дейін немесе одан да көп ұлғаюы, олигурия-тәуліктік диурез тіркелген кезде зәр шығарудың тәуліктік көлемінің 500 мл-ге дейін төмендеуі және анурия- тәулігіне 50 мл-ден аспайды Дереккөздер
Болат Күмісбекұлы Мырзахмет

Болат Күмісбекұлы Мырзахмет - 1964жылы 11 қарашада Жамбыл облысы Қаратау қаласында туған. 1988 жылы М.В. Ломоносов атындағы ММУ-ді бітірген, физик; 1997 жылы МЭБИ-ді бітірген, іскерлік әкімшілік жүргізу магистрі. Физика-математика ғылым кандидаты (1994). Өмірбаяны *1988-89 жылдары - Ядролы физика институтының (Алматы) стажер-зерттеушісі. *1989-95 жылдары - Бірлескен ядролы зерттеулер институтының (Дубна қаласы, РФ) кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері. *1995-97 жылдары - «KBS Group» компаниясының аға кеңесшісі. *1998-2002 жылдары - «Маконсалт» ЖШС директоры. *2002 жылдан - «Қазақстан Актуарлы орталығы» АҚ Басқарма төрағасы. Қазақстан актуарилері қоғамының Басқарма мүшесі (2005). Ғылыми еңбектері Теориялы физика бойынша 15 ғылыми мақаланың, экономика бойынша 8 мақаланың авторы. Дереккөздер * [http://www.mathnet.ru/rus/person21079 Его труды] на Math-Net.Ru
Дихазий

Дихазий ( - бөлемін, екіге бөлемін) - басты білігі бір төбе гүлмен бітетін цимоздық гүлшоғыр; Осы гүлдің астыңғы екі жапырағының қолтығынан екі бүйір бұтақша өсіп шығады. Олар кейін басты білікті басып озады және де басты білік секілді гүлмен бітеді. Өсімдіктерде супротивтік дихазиялар (жұлдызшөптер, мүйізшөптер) және жапырақтары вегетативті өркендерде орналасқан кезектес дихазиялар, (бүлдіргендер, қаз. табандар, теңге жапырақтар) кездеседі. Дереккөздер
Ұзынденелілер

Ұзынденелілер (Brentidae) - ұзынтұмсықтыларға жақын түрліқоректілер туыс тармағына, қоңыздар туыстасына жататын жәндіктер. Денесі тым ұзарған басы бастүтікке айналған, мұртшалары жіптәрізді немесе анықкөрінішті. Дернәсілдері ақ түсті, цилиндр тәрізді. Тропикалық ормандарда мекендейтін 1300-дай түрі бар; ТМД-да 1 түрі, шөлдала ұзын денелі, (Bremoxenus chart), Орталық Азия тоғайларында - ірі құмырсқа-ағаштестілермен бірге қауымдастықта тіршілік етеді. Ұзынденелілер ағаш қыртысының астында дамиды, кейбіреулері тропикалық мәдени өсімдіктерінін, (шай, кофе) зиянкестері, жырытқыш түрлері де бар. Дереккөздер
Ұзынмұрттылар

Ұзынмұрттылар, масалар (Nematoceea) - қарапайым құрылымды қосқанаттылардың кеңінен тараған туыс тармағына жататын жәндіктер. Мұрттары ұзын, көпбуылтықты, (7 ден 65 дейін). Денесі әдетте жұқа, аяқтары ұзын. Дернәсілдерінде жақсы дамыған бас жабындысы бар, мандибулалары мен максиллалары бірікпеген. Қуыршағы жабылған, жабындысы ересек жәндік шығар алдында тігінен екіге бөлінеді. Ұзынмұрттылар туыс тармағы келесі туыстастарды өз құрамына енгізеді: галлицтар, санырауқұлақ масалары, ұзынаяқтылар, ызылдауық-масалар, қан сорғыш масалар, құмытылар, ін шіркейлері, шіркейлер және т.б. Дереккөздер
Ұзынаяқтылар

Ұзынаяқтылар (Tipulidae) - ұзынмұрттылар отряд тармағына қосқанаттылар тұқымдасына жататын жәндіктер. Дене тұрқы 12- 30 мм. Аяқтары ұзын; кеудесінің жоғары жағында V-тәрізді жігі бар. Кейбір түр аналықтарының қанаттары жойылған. 1500 аса түрі бар, ТМД-да, 400 аса түрлері кездеседі. Ересек түрлері негізінен қоректенбейді. Баяу ұшады, көбінесе ымыртта, ылғалды ормандарда, шалғындарда, суаттар жағалауында. Дернәсілдері топырақ, су және жартылай су жәндіктері, артқы бөлімінде бір жұптының түтіктері болады; шірінділермен, балдырлармен, мүктермен, шіріген ағаш қалдықтарымен, кейде өсімдіктердің тамырлары мен төменде орналасқан жапырақтармен қоректенеді. Дереккөздер
Ұзынтұмсықтылар

Ұзынтұмсықтылар немесе Ұзынмұрындылар, кейде пілтәрізділер - түрліқоректі қоңыздардың отряд тармағының тұқымдасына жататын жәндіктер. Таралуы Бұл қоңыздар әлемнің барлық пұшпағына таралған, тропиктен арктикалық аудандарға дейін жайлайды,тек Ресей аумғының өзінде 5 мыңға жуық түрі мекен етеді. Биологиялық сипаттамасы Тұқымдас өкілдері - өте өзгеше бейнедегі шағын қоңыздар (ұзындығы 5-6 см-ге жететін кейбір тропикалық түрлерді қоспағанда). Олардың бастары түтікбасқа қарай созылған, оның ұзындығы мен қалыңдығы әркелкі, бірақ негізінен тұмсықты (мұндай ұзынмұрындылар кейде пілдер деп те аталады) еске салады. Ересек қоңыздар бәрінен бұрын өсімдіктің жасылын, тозаңды, гүл тіндерін талғажау етеді. Дернәсілдер сабақтың өзегінде, жапырақта немесе жеміс ішінде өсіп-жетіледі. Мәселен, жаңғақ ұзынмұрындысының балаң құрттары әдетте өзі өсіп шыққан жаңғақты зақымдамай қоймайды. Оның аналығы ұзын мұрнының ұшын жаңғаққа сұғып, 6-8 сағат тынбай еңбектенгеннен кейін оның қабығына саңылау түсіріп, жұмыртқаларын сонда салады. Ұзынмұрындылардың ең көрікті өкілдерінің бірі - Мадагаскар түтікшесі. Бұл қоңыздың тұрқы 3 см, оның жартысы тұмсығына кетеді. Өз атауын жапырақты шылым кейпінде орайтынына байланысты аталған. Оның ішіне аналық қоңыз жұмыртқасын салады. Мадагаскар түтікшесі өте ашық реңде: оның қызыл және қара топшылары болады. Құдды бір түтік басты лакпен бояп қойған сияқты. Басы бастүтікке ұқсас, кеміргіш ауыз бөлімімен аяқталады, мұрттары шоқпар тәрізді. Дернәсілдері аяқсыз, әдетте ақ түсті, С-тәрізді иілген, кейде боялған. Бастүтік құрылысына байланысты олар қысқатұмсықтылар (Adelognatha) және ұзынтұмсықтылар (Phanerognatha) болып бөлінеді Барлығы өсімдікқоректілер. Ұзынтұмсықтылар көбі тек ғана белгілі бір туыстасқа туысқа, кейде түрге жататын өсімдіктерде, (олигофагтар және монофагтар) дамиды, кейбіреулері көпқоректі, (полифагтар). Ұзынтұмсықтылар көбі ауыл шаруашылық мәдени және орман өсімдіктерінің зиянкестері. Curculionidae тұқымдас тармақтары * Bagoinae * Baridinae * Brachycerinae * Ceutorhynchinae * Conoderinae * Cossoninae * Cryptorhynchinae * Curculioninae * Cyclominae * Dryophthorinae * Entiminae * Erirhininae * Hyperinae * [Lixinae * Mesoptiliinae * Molytinae * Orobitidinae * Platypodinae * Polydrosinae * Raymondionyminae * Rhynchophorinae * Scolytinae Дереккөздер
Ұзынқұйрықтылар

Ұзынқұйрықтылар, макрурустар (Macrouridae) - трескатәрізділер отряды балықтар тұқымдасы. Денесі ұзынша, 40 см ден 1 м дейін және ұзын, құйрығы жіңішкеріп жіпшеге айналған. Арқа жүзбе қанаттары, 2, біріншісі қысқа, 2 тікені бар. Көздері үлкен. Әдетте тамақ асты мұртшасы бар. Кейбір түрлерінің құрсағында орналасқан жарқырайтын бактериалды мүшелері бар. 20-дай туысы, 250 аса түрі бар, Арктикадан бастап Антарктикаға дейін барлық мұхиттарда кездеседі. Түрлерінің көбі Үнді және Тынық мұхиттарының тропикалық суларында кездеседі. 150-5000 м су түбіне жақын тереңдікте, кейбір түрлері, су қабатында, әсіресе материк жағалауларында тіршілік етеді. Макропланктондар мен бентостармен қоректенеді. ТМД-да, Баренцев, Берингов, Охотск теңіздерінде және Тынық мұхитына жақын суларда 15-ке дейін түрлері мекендейді, оның ішінде кішкенекөзді ұзынқұйырық, (Coryphaenoides pectoralis). Тұйықтұмсықты макрурус, Солүстік Атлантикада мұхиттық кәсіпшіліктің маңызды нысаны. Дереккөздер
Доминаттау

Доминанттылық, доминаттау ( - үстем болу) - биотоценогенез процесінде кейбір түрлердің бірлестіктерде үстемшілдік орынға ие болуы және осы биотоценогенезде фитоценотикалық ортаның қалыптасуына басымдылық ықпал көрсетуі. Түрдің доминаттылығы, ол оның бірлестіктегі функциялық дәрежесі, (органикалық заттың массасы, даралар саны, кездесуі) мен кездесу тұрақтылығы болып табылады. Дереккөздер
Сәкен Орынбекұлы Сейфуллин

Сәкен Орынбекұлы Сейфуллин - 1961 жылы 12 шілдеде Алматы қаласында туған. 1982 жылы АХШИ-ды бітірген, экономист; ҚР Президенті жанындағы ҚМЭБИ-ді бітірген, МВА. *1995-2005 жылдары - «ФудМастер компаниясы» АҚ қаржы директоры, атарушы директоры, бас директоры. *2005 жылдан - «Альянс Полис» СК» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы. Қазақстанның сүт және сүт өнімдерін өндірушілері қауымдастығының тең төрағасы. Қазақстанның салы төлеушілері қауымдастығының басқарушы кеңесінің мүшесі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен (2001), «Құрмет» орденімен (2005), марапатталған. Дереккөздер
Үй тышқаны

Үй тышқаны, қаптесер - тышқан туыстасына жататын сүтқоректі жануар. Дене ұзындығы 11 см дейін, салмағы 12 – 25 г; құйрығы қысқа. Арқа түгі қоңыр немесе сарғыш сұр, құрсағы сұр немесе ақшыл, кейде сарғыш түсті болады. Тұрғын үйлерде, салынып жатқан құрылыстарда мекендейді, егістік алқаптарда, далалық жерлерде тіршілік етеді. Дүние жүзінде кең таралған. Шыққан ареалы, Солтүстік Африка, Еуразияның тропиктері мен субтропиктері; адаммен бірге, жоғарғы таулы аймақтар мен белдеулерден басқа барлық жерлерге тараған. Қазақстанда биік таулардан басқа барлық жерде кездеседі. 15 түр тармағы, (кейде оларды 2 түрге жатқызады) ТМД-да, барлық жерде тараған Соңғы он жылдықта Солтүстік және Шығыс Сібірді, ал Африкада тропикалық аймақтарға таралуда. Далалы аймақтан солтүстікке қарай адамдар мекенінде кездеседі. Қатал иерархияға бағынған жанұямен тіршілік етеді. Түнде және ымыртта белсенді. Табиғи жағдайда өсімдік дәнімен қоректенеді; үйде - талғамсыз қоректілер. Жылына бірнеше рет көбейеді, ұрпақтарының саны 5-7. Бір қатар инфекциялық аурулардың тасымалдаушылары болып саналады. Туляремия, оба қоздырғышын, гельминт, кепе, т.б. паразиттерді таратады. Зертханалық жануарлар, (әсіресе ақ үй тышқаны, альбинос). Кей жағдайда генетикалық тәжірибелер жасауға пайдаланады. Дереккөздер
Ағашжемділер

Ағашжемділер (Trypodendron) – қабықжемділер туыстасына жататын қоңыздар. Дене ұзындығы 2,8-4 мм, түсі қара немесе сұр, сары жолақтары бар. 30 дай түрі, Еуразия мен Солүстік Американың қоңыржай аймақтарында кездеседі; ТМД-да, 8 түрі мекендейді. Техникалық маңызы бар қылқан жапырақты және жапырақты ағаштарды, дернәсілдері тармақтап ұзындығы 6-7 см жететін жолдар жасап зиян келтіреді. Ағаштарды шірітетін саңырауқұлақтардың спораларын тасымалдайды. Дереккөздер
Ағаш дәбісегі

Ағаш дәбісегі - ракшетәрізділер тұқымдасы. Ұзындығы 22-38 см. Қауырсындары қара, тұмсығы мен аяқтары қызыл. Қанаттары қысқа, құйырығы ұзын, тырнақтары қатты иілген. Жіңішке тұмсығымен ағаш саңылауларынан жәндіктер мен өрмекшілерді аулайды. 3 туысы, 6 түрі, Орталық және Оңтүстік Африкада саванналарында, шілік бұталарды мекендейді де, шабылған орманмен, олардың жиегінде сиректеу кездеседі. Жәндіктерден басқа жемістермен қоректенеді. Ұясын ағаш қуыстарына салады. Жұмыртқаларының саны 3. Аналығы басып шығарады. Дереккөздер
Ағашкемірушілер

Ағашкемірушілер (Lyctidae) - түрліқоректі қоңыздардың түрлі қоректі отряд тармағының тұқымдасына жататын жәндіктер. Дене ұзындығы 2,5-5 мм. Денесі сопақ, қысыңқы келген, мұртшаларында шоқпары бар. 100- дей түрлері, полярлы аймақтардан басқа барлық жерлерде тараған; ТМД-да, 6-7 түрі кездеседі. Құрғақ ағашта дамиды, (дернәсілдері және ересек қоңыздар қоректенеді). Lyctus туысына жататын түрлері ағаштарды құртады. Дереккөздер
Бөлшекті жемістер

Бөлшекті жемістер - бойлай түсетін, жалпағынан ұрық жапырағы өскен, сол себептен тұйық, бір тұқымды мерикарптарды, (бөліктер) құрайтын ценокарпты жемістер. Мысалы, шатырлылар, (висплодник) мен үйеңкі, (двукрылатка) тұқымдастарының өкілдері. Сүті гендердің де жемістері дәл осылай түседі. Олардың жемістері үш ұрық жапырағынан құралған, үш жаңғақ, бірақ олардың жеміс қабы жарылады да, құрсақ жағынан мерикарпийі ашылып қалады. Екі ұрық жапырағынан құралған гинецей кезінде пайда болатын 4 жаңғақ тәрізді бөліктен тұратын бөлшек жемісінің арнайы түрі ерінгүлділер және бурачниктерге тән. Дереккөздер
Ашытқы (биология)

Ашытқы - азотсыз микроағзалар әсерінен анаэробты жағдайда биохимиялық жағдайға ұшырауы мүмкін саңырауқұлақтар. Бүған спирт, сүт қышқылы, ацетонэтил, ацетонбутил, май қышқылы ашу процестері жатады. Сонымен қатар ашу арқылы көкеністерді, жемістерді және мал азықтарын сүрлеп сақтайды. Бұларға сыра, нан, шарап ашытқылары жатады. Дереккөздер
Кірпі-балықтар

Кірпі-балықтар – тікенқұрсақтылар отрядының тұқымдастары. Денесі 60 см денесі, қысқа, тікенектермен қапталған. «Ауа қапшығы», қарын өсіндісі ауаға немесе суға толғанда денесі шар тәрізді қабарып, өседі, тікенектері ұзарып шығады. 6 туыстың 15 түрі бар. Кәдімгі түрі кірпі, балық, (Diodon histrix) барлық мұхиттардың тропикалық суларында кездеседі. Қимылы баяу. Қорегі, әртүрлі омыртқасыздар. Терісі мен ішқұрылыстары улы. Жергілікті кәсіпшілік балықтары. Дереккөздер
Жанаттар

Жанаттар – жанаттар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі туысы. Солтүстік Америкада кездесетін орташа көлемдегі жабайы сүтқоректі. Ол - дене тұрқы 41-60 (40-70) см, құйрығы 20-40 см,ал салмағы 3,5 - 9 келіге дейін жететін ірі жануар. Денесі және аяқтары қысқа, басы жалпақ, тұмсығы ұзын. Жүні тығыз, ұзын. Жанат әдетте түнде тіршілік етуге бейімделген және қорек талғамайды, яғни аузына түскеннің барлығын талғамай жей береді. Оның азығының шамамен 40%-ын -омыртқасыздар,33%-ын - өсімдік тағамдары және 27%-ын омыртқалылар құрайды. Қосымша ақпарат Сонымен қатар жанат түсті ажырата алмайтын қасиетімен белгілі.Жанаттар әдетте қаңтар мен наурыз аралығында шағылысады. Жанат Түрлері Қортық жанат - жанат түрлерінің ең кішкентайы. Ол - әлемдегі жойлып бара жатқан ет-қоректі хайуан. Теңіз шаянын жейтін Оңтүстік және Орталық Америка жанаты шаян тектес су жануарларымен және майда балықтармен, т.б қоректенеді. Тресмарайялық жанат Мексиканың батыс жағалауларында кездеседі.Арал тұрғындары тресмарайялық жанаттарды аулаудың алдын алу және оларды қорғау үшін ешқандай жұмыстар жүргізіп жатқан жоқ. Жүзік құйрықты мысық - жанаттың жақын туысы. Солтүстік жанатын тек қана Америкадан кездестіруге болады. Кәдімгі жанат түнде жалғыз тіршілік етеді. Гваделупа жанаты мангр ормандары мен тропикалық ну ормандардағы мекен ету ортасының бұзылуынан зардап шегуде. Барбадос жанатының дене тұрқы кішкентай.Ол Гваделупа жанатына ұқсас.Оның басы сүйегінің терісі өте әдемі, қара сұрғылт түсті. Шаянжегіш жанат (P. cancrivorus) Оңтүстік және Орталық Америкада; шайқағыш жанат Орталық және Солтүстік Америкада таралған. Аралас ормандарды мекендейді. Жылына бір рет түлейді. 2-8 дейін күшіктері болады. Ін қазып, тіршілік етеді. Бағалы терілі аңға жатады. Жанаттың күшіктері Жанаттар – жалғыз жүретінсжануарлар, олар тек ұрпақ өсіру кезінде ғана бірге тұрады. Олар қаңтар мен наурыз аралығында шағылысады. Ұрғашы жанаттар 60- 73 күндік буаздықтан кейін төрт-бес күшікті дүниеге әкеледі. Туылған күшіктің көздері мен құлақтары жабық болады. Көздері мен құлақтары тек үш аптадан асқан соң ғана ашылады. Дереккөздер 2.[http://lib.krg.nis.edu.kz/ "Жануарлар Энциклопедиясы" - Пенелопа Арлон; Ағылшын тілінен орыс тіліне аударған Мадина Асанова; орыс тілінен қазақ тіліне аударған Абдраим Айгерім Асылханқызы.- Алматы: Алматыкітап, 2012.- 160 б.]
Түрпітәрізділер

Түрпітәрізділер — жұмыртқа салатын біртесікті сүтқоректілердің екінші тобы. Қарапайым сүтқоректі. Негізгі сипаттамасы Ехиднаның дене тұрқы 40 см. Денесінде сырттай қарағанда кірпі тәрізді ұзындығы 6 см. түкті "тікенектері" болады. Ехиднаның ұзындығы 5 см, жіңішке сүйір тұмсығы мүйізбен қапталған және оның ұшында аузы бар. "Тікенектерінің" түбінде қызғылт-қоңыр түсті қысқа түктер өседі. Құлағының айналасында топтанып өскен ұзын түктері де болады. Ехиднаның аяқтарының күрек тәрізді жалпақ саусақтары бар. Әсірісе, артқы аяғының екінші саусағы ұзын, имек, онымен ехидна денесіндегі тікенекті түктерінің арасындағы паразиттерден тазартады. Қазіргі кезде олар Аустралия, Жаңа Гвинея мен Тасмания аралдарында мекендейді. Ехиднаның дене температурасы тұрақсыз, шамамен 30 градус. Тіршілік етуі Ехидна - құрлық жануары. Тастақты жерде өсетін бұталардың арасында кездеседі, ін қазбайды. Негізгі қорғаушысы - түкті тікенектер. Жауы мазаласа түкті тікенектерін тікірейтіп кірпіге ұқсап домаланып қозғалмай жатады. Кейде тырнақтарымен жұмсақ топырақты қазып, бас жағымен топыраққа жартылай көміліп, түкті тікенектерін жауына қарай бағыттайды. Олар қорегін түнде аулайды. Күндіз ағаш қуысында, бұталардың арасында жасырынады. Күн қатты суығында ехидна үңгірлерді уақытша қысқы ұйқыға кетеді. Терісінің астындағы май қабаты қалың болғандықтан, бір айға дейін аштыққа шыдай алады. Қорегі: құмырсқалар, ақ құмырсқалар (термиттер), шұбалшаңдар. Қорегін ұзын, жіңішке, жабысқақ тіліне жабыстырып алады. Ехиднаның тістері болмайды, ұстаған қорегін тілінің артқы бөлігінде болатын мүйізді "тісшелерімен" ұсақтайды. Таңдайында тарақ тәрізді бүртікті өсінділер болады. Ехидна жақсы естиді, бірақ нашар көреді, тек затты өте жақын жерінен ғана көре алады. Көбеюі Ехидна бір ғана жұмыртқа салады, оны құрсағындағы терілі қалтасында сақтайды. Бұл терілі қалта ехидна көбейер кезде пайда болады. Ұрпағы дамып жұмыртқадан шығу үшін тұмсығындағы мүйізді төмпешігімен үрғылап қабығын жарып шығарады. Сүт безінен шыққан сүт қалтадағы түктерге жайылады, сол түктерден сорып қоректенеді. Ұрпағы түкті тікенектері шыққанша ұзақ уақыт қалтада болады. Аналық ехидна ұрпағын қалтадан шығарып, қауіпсіз жерге қалдырып, сүтімен қоректендіреді. Ехидна да жұмыртқа салатын сүтқоректілерге жатады. Құстар секілді ехиднада да клоака болады. Олардың жер бетіне таралу аймағы да шектеулі, яғни шағын аумақтарда ғана таралған. Дереккөздер
Түрпілер

Түрпілер – аспид тұқымдас жыландар. Ұзындығы 2 м. Шығыс және оңтүстік Австралия мен Жаңа Гвинея су жағалауларында таралған. Жақсы сүңгіп, жүзеді. Қорегі, қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар. Жұмыртқада тірі туатындар. Белгілісі улы қара жылан, (P. porphyriacus). Дереккөздер
Желбезек дорбашалары

Желбезек дорбашалары (sacci branchiales) - дөңгелек ауыздылардың өңеш қалташаларынан дамыған екі дорба тәрізді тыныс алу мүшелері. Олардың ішкі жағында эндодермадан дамыған желбезек жапырақтары бар. Ж.д. тікелей сыртқа, (тілтістерде) немесе ортақ желбезек өзегіне, (бір танаулар) ашылады, ал ішкі жағында өнешпен, (біртанаулар) немесе өңештен бөлектенген тыныстүтікшесімен, (тілтістілерде) қосылған. Дереккөздер
Мейрам Болатұлы Серғазин

Мейрам Болатұлы Серғазин - 1970 жылы 30 қарашада Алматы қаласында туған. 1994 жылы МФТИ-ді бітірген, инженер - физик-зерттеуші; 1998 жылы РФ Үкіметі жанындағы Қаржы академиясын бітірген, банк ісінің маманы. *1994-96 жылдары - «САН» ЖШС (Мәскеу) директорының орынбасары. *1997-98 жылдары - Қазақстан Республикасының РФ-ндағы Елшілігінің кеңесшісі. *1999-2000 жылдары - «Эйр Қазақстан» ЖАҚ қаржы басқармасы бастығының орынбасары, «Алаутрансгаз» ЖАҚ қаржы директоры. *2000-01 жылдары - «Қазмортрансфлот» ЖАҚ қаржы директоры. *2001-04 жылдары - «Алматы қаласының Халықаралық Әуе-жайы» АҚ, «Кар-тел» ЖШС қаржы директоры. *2004 жылдан - «Қазкоммерц-Полис» СК» АҚ Басқарма төрағасы. «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталған. Қазақстандағы сақтандыру нарығы мәселелері бойынша көптеген түсініктемелер мен мақалалардың авторы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Жауапкершілік, командаға лайықты жұмыс істей білушілік». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Біліктілік, ұқыптылық, жинақылық». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қазақстанның қаржы нарығы зор әлеуетке ие болып, серпінді дамып келе жатыр. Банк саласы ТМД елдерінің ішінде ең дамыған және халықаралық стандаттарға ең жақын екендігін атап кету қажет. Қазақстанның сақтандыру нарығы - бұл өте жоғары қарқынмен, жылына орташа есеппен 60 %-ға өсетін жас, едәуір шоғырланған нарық. Қазіргі таңда жалпы Қазақстан экономикасында сақтандыру секторы үлесінің артуы жүріп жатыр». Дереккөздер
Құрбақа-балықтар

Құрбақа-балықтар, батрахотәрізді от рядының теңіз балықтары тұқымдасы. Дене ұзындығы 20-57 см денесі жалаңаш немесе өте ұсақ қабыршақпен қапталған, басы жайпақ, бірінші арқа жүзбеқанаты қысқа. 10 тустың 40 түрі белгілі. Олар барлық мұхиттардың тропикалық және қоңыржай, жылы суларында таралған. Кейде өзен арнасына көтеріледі. Көбнесе су жиегіндегі лайсаңды мекендейді. Қорегі, ұлулар мен шаян тәрізділер. Пішіні мен қасиеті өзгерген торсылдақ арқылы әртүрлі, (сықырлауық, ысқырық, егіңгірлек) дыбыстар шығарады. Кейбір түрлерінің арқа жүзбеқанаттарының түбінде улы бездері болады. Дереккөздер
Шаншар (биология)

Шаншар (aculeus) – жарғаққанаттылардың ұрғашыларының шағу аппараттарының бір бөлігі. Шаншар, өзгерген жұмыртқа салғыш, бірақ ол негізгі қызметін өзгертіп, жәндіктің шабуылдау және қорғану мүшесіне айналған. Жай уақытта шаншар құрсағынын ең сонғы буынтығының ішінде жатады да, қажетті жағдайда сыртқа шығады. Төменгі және ортаңғы жаппалар аралығында өзек пайда болған. Ол өзек арқылы жараға у құйылады. Бал арасының жаппаларының шеті кертіктелген. Ірі жануарлар мен адамды шақса, ара қайтып өзінің шаншарын шығара алмайды да өледі. Сарышаяндар шаншары, қуыс соңғы буынтағына орналасқан және у бездерімен қосылған. Дереккөздер
Шағатын жарғаққанаттылар

Шағатын жарғаққанаттылар - сабаққұрсақтылар отряд тармағының тұқымдастарының жоғарғы сатысының жәндіктер тобы. Жұмыртқа салғыштары өзгеріп шаншарға айналған. Ш.ж. басқа паразиттік жарғаққанаттылардан айырмашылығы жұмыртқаларын жұмыртқа салғыштың түбінен шығарады, ал оның езегі тек удың шығатын орны. Шаншар жәндіктерге өз азығын салдандыру үшін немесе ұясын қорғау үшін қажет. Ш.ж. ұяларында өздерінін дернәсілдерін басқа жәндіктермен немесе өсімдіктер тозаңы және шырынымен қоректендіреді. Дереккөздер