kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қасиетті дұға

Қасиетті дұға («Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ...»)- М. Ю. Лермонтовтың «Молитва» шығармасынан 1897 ж. Абай тәржімелеген өлең. Көлемі 12 жол. Лермонтов өлеңін Абай «Дүға» деген атпен «Өмірде ойғатұсіп кем-кетігіңнен» бастап бір аударса, «Қасиетті дүға» дегенатпен тағы да аударған. Абай аудармасының осы екі нұсқасы да орысша нұсқаға мағынасы жағынан түгелдей алғанда жақын және көркемдік сапасы да жоғары. «Дұға» өлеңінде бір назар аударатын ерекшелік - Абай «Осы өлең - оқитұғын дұғам менің» деп, орысша түп нұсқаның мағынасын бұл тұста өзінше айқындап ашып береді. Орысша нұсқада «оқитын дұғам - өлеңім» деп тура айтылмайды. Лермонтовта: «Одну молитву чудную Твержу я наизусть»,- делінген.Туындыдағы бұл сөздерді Абай дәл аударып: «Қайта-қайта оқысам бір дүғаны»,- деп келтіреді. Оның есесіне Абай Лермонтов өлеңіндегі ойды дамытып, түйіндеу жағынан маңызды: «Есть сила благодатная...» деп басталатын екі шумақты «Дүға» өлеңіне қарағанда соңғы нүсқада еркінірек тәржімелеген. Мысалы, соңғы: «И верится, и плачется, И так легко, легко»,- деген жолдарға «Дүға» өлеңіндегі: «Болады жылауға да, сенуге де, Жүректің басынан у төгілгендей»,- деген сөздер мағынасы жағынан жақынырақ. Ал «Қасиетті дүға» өлеңінде бұл жолдар: Адамның баласына ашып жаным, Ізгілікке жүрегім бір үмтылар,- деп тәржім өлеңін, адамгершілік сарынның айқын керінуіне мүмкіндік береді. Осыған орай Абай сомненье деген сөзді сенімсіздік деген дей мағынада алмайды, көңілім сенімсіздіктен арылады демейді, «Кек арылып көкіректен, ұмытылар» дейді. «Дүға» өлеңінде де «Кеңілден кернеген кек кемігендей» дейтінін еске алсақ, бұл дәл осылай айтуға мән бергені байқалады. Лермонтовтың өлеңін В. Г. Белинский орыс ақынының өмірге үлкён сеніммен қараған, оптимистік сөзімге тән лирикалық шығармаларының қатарына қосқан болатын. Абайдың да бұл өлеңді жоғары бағалағаны және осындай қасиетін тани білгені оны бір емес, екі рет шебер тәржімелеп, оптимистік сарында қазақша толық жеткізе алғанынан айқын аңғарылады. Туыңцы 11 буынды қара өлең ұйқасы ернегімен кестеленген. Алғашқырет 1946 ж. жарық көрген ақын шығармалары жинағыңда жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер көздеспейді. Тек қана Абай шьғармапарының 1945, 1954, 1957 жылғы толық жинақтарыңда «Қасиетті дұға» алты шумақ өлең болып басылып алғашқы үш шумақ аударма өлеңге мына төменгі үш шумақ қосарланып басылған: Ерекше естен кетпес қызық қайда? Жолығатын қыз қайда терең сайда? Сұлулығын қояйын, мінезі артық, Ақылды, асыл жүрек, сөзі майда. Бұл өмірдің қызығы махаббатпен, Керге кірсең үлгілі жақсы атақпен, Арттағыға сәзің мен ісің қалса. Өлсең де, өлмегенмен боласың тең. Жүректен ізі кетпес қызық керсек, Жақсылықты аянбай жұртқа бөлсек, Жақынныңда, жардыңда, асықтыңда - Бәрінің де қызығын көріп білсек. Бұл үш шумақтың «Қасиетті дүғаға» мағынасы жағынан тікелей жалғастығы жоқ болғандықтан 1977 жылғы жинақта Абайдың төлтума өлеңі ретінде бөлек басылды. Дереккөздер
Саяси көңіл-күй

Саяси көңіл-күй - тұрғындар өмір сүріп отырған саяси тәртіп шеңберіндегі өздерінің талап-тілектеріне қанағаттану деңгейін эмоциялық-сезімдік бағалау. Саяси көңіл-күй сыртқы жағдайларға және субъектінің өзінің жағдайына тәуелді. Саяси көңіл-күйдің құрылымдық бөліктері: санасыз сезіну мен эмоциялар, күтушілік сезімі, билікке өзінің ықпал ету мүмкіндіктерін бағалау. Саяси көңіл-күйді билікке идеалды талаптар қоюшы және шынайы қалыптасушы психологиялық жағдай ретіндегі саяси көңіл-күй ретінде бағалауға болады. Саяси көңіл-күй белгілі бір циклдар шеңберінде дамиды: пайда болуы, бүрылысы, көтерілуі және қайта оралуы. Саяси көңіл-күйдің пайда болуы кезеңінде адамдар өздерінің наразылықтарын білдіріп, кінәлілерді іздейді. Саяси көңіл-күйдің бүрылыс кезеңінде адамдардың сезімдері саяси талаптарға айналып, олар өз наразылықтарының себептерін түсіне бастайды. Саяси көңіл-күйдің көтерілу кезеңінде басым көңіл-күй анықталып, оны жүзеге асыру іс-әрекеттері талап етіле бастайды. Саяси көңіл-күйдің қайта оралуы кезеңіне эмоциялық құлдырау, көңіл-күйге шынайы немесе бұлыңғыр қанағаттану тән. Саяси тәртіптің қызметінде саяси көңіл-күй маңызды рөл атқарады, сондықтан саяси тәртіп оның динамикасын болжауға, тіптен оны басқаруға ұмтылады. Дереккөздер
Автолиз

Автолиз ( — өзім, өздігінен; λύσις — ыдырау, еру) — өздерінің жасуша цитоплазмасы құрамындағы гидролиздік ферменттерінің әсерінен жасушалар мен ұлпалардың (тканьдердің) өздігінен ыдырау процесі; ағзаның немесе жасушаның өз құрамының заттар бөліктерін қорытуы. Автолиз бірқатар физиологиялық процестерге тән және қалыпты тіршілік жағдайында өтіп жататын құбылыс. Автолиз — жәндіктердің түрөзгеруі (метаморфоз) кезеңінде, оқыс тітіркеніс кезінде кесірткенің кұйрығын өздігінен үзіп тастау (автотомия) құбылысы, өлексенің ыдырауы кездерінде және тірі организмнің өліеттену ошақтарында байқалады. Химияда Автолиз — өздігінен еру процесі; ферменттердің химиялық әсерінен тіннің еріп кетуін айтады, тірі организмде де, өндірістік процестерде де болады. Дереккөздер
Поршеньді сорғы

Поршеньді сорғы — тамшылы сұйықтықтың қозғалуы немесе газдың қысылуы және берілуіне, кірісі мен шығысына алма-кезек қатынасты, сонымен қатар көлемі де үнемі өзгеріп тұратын жұмыс бөлмешігіндегі органның өсері арқылы сұйық зат тиісті қуатқа ие болатын сорғы түрі. Поршеньді сорғы негізінен поршеньді және плунжерлі болып екі түрге бөлінеді. Біріншісі 1,5—2 Мпа-ға дейінгі ал екіншісі одан жоғары қысымға қолданылады. Поршеньді сорғынын, жұмыс өнімділігі поршень жүрісінің ұзындығы мен диаметріне және поршеньнің жүріс санына байланысты; сорғының арыны сорғыш және арынды құбырлар желісіндегі гидравликалық кедергілерден және геодезиялық көтеру биіктігінен тұрады. Арынның өнімділікке төуелді болмауы поршеньді сорғының артықшылығын көрсетеді. Цилиндрде өте үлкен қысым туындататын Поршеньді сорғы түтқыр сұйықтықтарды тасымалдауға (гидросорғы) және дизельдерге отын беруде кеңінен қолданылады. Сығылған газдарды сыртқа аддап және сорған поршеньді сорғыны — поршеньді компрессорлардеп те атайды. Дереккөздер
Патша құдай сыйындым...

«Патша құдай сыйындым...» - Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Көлемі 20 жол. «Өзге алыс ел құмар болып, Абайдың насихатын ұқса да, ұқпаса да құлақ қойып тыңдап отырғандарына қарағанда, қайта ең жақын, туысқан елі Тобықтының көбі айтқан сөзі, жазған өлеңімен ісі жоқ болып, өзіне жаулық ойлайтынына ыза болып жазып еді» дейді Кәкітай. Өлең ақынның жақыны жат болып, ағайыннан да, алыстан да жаулықты көп көрген кезінде әлеумет тіршілігіне, ел надандығына деген ызадан туған. «Жау жағадан алғанда» өмірге налып, бір құдайға сыйынуды медет тұтқан сияқты. Алтындай асыл қайран сөзінің «Самарқанның бөзі» құрлы болмағанына, ақыл-кеңесін ел-жұртының құлаққа ілмегеніне реніш білдіреді, партияға бөлініп дау қуып, ағайын басына жаулық тілеп, өтірік арызға үйірсек болғандарға наразылық танытады. «Түспей кетер деймісің, Тәңірінің құрған тезіне?» деп, пәле іздеген «пысықтарға» да бір зауал болар деген қорытындыға келеді. Өлең 7 буынды аралас ұйқаспен жазылған. Түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет 1905 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылым- дарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Туындының Мүрсейіт қолжазбаларындағы (1907, 1910) «Айдостың өңкей езіне» деген 8-жолы кейінгі басылымдарда Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасына, 1905 жылғы жинақ негізінде «Тобықтының езіне» болып өзгертілген. Өлең башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, өзбек, татар, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Саяси көзқарастар

Саяси көзқарастар - кең мағынада адамның, әлеуметтік топтың, жалпы қоғамның саяси өмірге қатысты түсініктерінің жиынтығы; тар мағынада саяси билікке қатынасты білдіру. Саяси көзқарастар - саяси болмысты және оны бағалауды білдіретін идеялар, пікірлер, түсініктер. Ол саяси шындыққа қатынасынан, адамдардың мінез-құлқынан және әрекеттерінен көрінеді. Қоғамдық қызығушылық тудыратын саяси өмір құбылыстары мен оқиғалары ғана саяси мәнге ие болып, Саяси көзқарастар қалыптастырады. Саяси көзқарастар жасырын және ашық түрде айтылуы мүмкін, бірақ саяси мүддені білдіретін нақты саяси ұстаныммен байланысты болады. Саяси көзқарастар шындықты қабылдаудың жеке түлғалық деңгейінен, саясат субъектілерінің саяси бағыттары деңгейінен көрініс табады. Олар түжырымдық түрде, сонымен бірге саясат туралы қарапайым түсініктер түрінде беріледі. Саяси көзқарастар негіздеріне байланысты солшыл, ңентристік және оңшыл; анархистік, либералдық, демократиялық, марксистік, консервативтік; шовинистік, реваншистік, т.б. деп бөлінеді. Саяси көзқарастар білдіру үндемеуден ашық мәлімдеме жасауға дейін барады. Саяси көзқарастар жасыру саяси конформизмнен көрініс табады. Саяси айналымға енбеген Саяси көзқарастар қоғамдық пікірге жатпайды. Жоғарыдан енгізілген саяси көзқарастар саяси сананың біржақтылығына алып келеді. Қауымдардың толысқан саяси санасы саяси көзқарастар плюрализмін өздерінің саяси бірлестіктері мен ұйымдары арқылы қалыпқа келтіре алады. Тоталитарлық тәр- тіптерде саяси көзқарастар еркін білдіруге бюрокартиялық бақылау мен цензура мүмкіндік бермесе, демократиялық тәртіптерде БАҚ жүгенсіздігінен, саяси технологиялар арқылы алдап-арбаудан қауіп төнуі мүмкін. Дереккөздер
Юрген Хабермас

]] Хабермас Юрген (1929) - неміс философы, әлеуметтанушысы. Неміс әлеуметтік теоретигі, белтілі әлеуметтік ойшыл. "Алпысыншы жылдардан бастап, Батыс қоғамы батыстық ақын-ойдың сынға үшьфайтын халіне тақалды. Бұл елдердегі ішкі катынастардың бір қалыпка түсуі және жалпы көпшіліктің молшылығын (әсіресе Германияда) көздеген мемлекеттік саясат әлеуметтанушынық және мәдени қиындықтардың өсуіне соқтырды. Биография Франкфурт мектебінің өкілі. Хабермастың көзқарасы бойынша, әлемдегі дағдарыстар мәдени-әлеуметтік сипатқа ие, сондықтан қандай да болсын экономикалық, саяси құбылыстың түкпірінен мәдени факторларды таба білген жөн. Қазіргі мәдени-әлеуметтік жүйеде мотивация, рационалдық және легитимация дағдарысы бар деп үғынған Хабермас әсіресе солардың соңгысы (легитимация дағдарысы) туралы көп толғанады, өйткені заңдылық және қүқық - қоғамның маңызды бөліктері болып табылады. Ол дағдарысқа кез келген қоғамды тек рухани мәдениет, өнер түрғысынан қайта жандандыруға болады деп есептейді. Хабермас ілімінің маңызды элементі - коммуникативті іс-әрекет теориясы. Хабермас адам іс-әрекетінің қос түрін көрсетеді: коммуникативтік және стратегиялық. Стратегиялық іс-әрекеттердің мәні оның бір мақсат-мүддені көздейтіндігінде, соған қызығушылығында. Алға қойған мақсатқа жету барысында адамдар бір-бірін қайткен күнде де саналы түрде не санасыз күйде арбауға бейім тұрады. Стратегиялық іс- әрекет түрі әлеуметтік бірлесу түрғысынан алып қарағанда жатсынуға, индивидтің үжымға лайықтылық қасиеттерін жоғалтуына әкеледі. Шынайы бірлесудің тек қана сүхбаттық дискурсте мүмкін екендігін көрсеткен Ю.Хабермас саяси ғылымдардың диалог тақырыбына бет бүруына көп ықпал етті. Eңбектері "Модерн жайлы философиялық дискурс" (1986), "Фанкфурт мектебінің әлеуметтік философиясы" (1978) және т.б Дереккөздер
Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман...

«Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман...» - Абайдың 1886ж. жазғанөлеңі. Көлемі 50жол. Ақын өз дәуіріндегі қазақ қоғамының әлеуметтік топтарын дәл ажыратып, айқынсаралап, әрқайсысының мін-мерезін ащы тілмен күйдіре өртейді. Еңбексіздік, терін сатпай, телміріп көзін сатқан теп-тегіс алармандықты айыптайды. Абай таңбалайтын өкілдер мыналар: бай, би, болыс, елубасы, жау, жарлы, дос, сүмсүрқия, аларман, орыс, паң. Бәрі де әрекетімен, өз қылығымен көрінген. Осылардың әрқайсысының адал еңбек етпей, арамдықпен дүние табар амалдарын зерек суреткер дәл басып, мінез, психология ерекшеліктерін, қулықсұмдық табиғатын, айла-шарғы тәсілдерін улы сатира найзасына қалай тастайды, не деп бопсалайды, қалай қорқытады, қалай торға түсіреді - осы сауалдардың жауабы бар, әр кейіптің сыры жария болады. Жанды бейнелер жасалады. Табан ақы, маңдай теріне сүйенбей, айла-шарғыға аяқ артқан, біреуді-біреу жеген қоғамдық ортаның азуын ақын қайғысы суретке айналдырады. Айналып келгенде, бір шаңырақ астынан да береке-ырыс кеткен, Ата мен бала, аға мен іні арасына от тұскен. Бәрі де арын сатып, өтірік ант ішіп, алдау-арбаумен мал табуғабетбұрған. Жұзқүбылған, қысқа күнде қырық жерге қойма қойған, қулық ойлаған сойқандар түгел мансұқ етіледі. Аруақты ақынның алдамшылық, жәдігөйлік, айлакерлікке қарғыс айтқан қаһарлы байламы бар. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасы үлгісімен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақақыны ИбраҺим Қүнанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мұрсейіт қолжазбаларында, 1954 жылғы жинақта З-шумақтың З-жолы «Жалаң қаққан жат мінез жау алады» болса, 1939, 1945, 1957 жылғы басылымдарда «Жалаңқая жат мінез жау алады» деп берілген. Мүрсейіт қолжазбаларында 6- шумақтың 2-жолы «Мал сойсам, сен мендік бол деп берем деп», 7-шумақтың 2-жолы «Ант бүзуды кім ойлар дерт көрем деп», 10-шумақтың 2- жолы «Ит қорлық немене екен көрген куні» делінсе, жинақтарда 1909жылғыбасылымнегізінде «Ет берсем, сен мендік бол деп берем деп», «Ант ішуді кім ойлар дерт көрем деп», «Ит қорлық немесе екен сүйткен күні» болып алынған. Кейінгі басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары бойынша 6-шумақтың 3-жолы «Бар ма екен жай жүрген жан қанағатпен», 10-шумақтың 3- жолы «Арын сатқан мал ушін антурғанның» деп берілсе, 1909 жылғы жинақта бұл жолдар «Қара қарға сықылды шуласын жұрт», «Бар ма екен жай журген жұрт қанағатпен», «Жанын сатқан мал үшінантұрғанның» болып алынған. 1933, 1939, 1945, 1954 жылғы жинақтарда 11-шумақтың З-жолы «Мал мен бақтың кеселі үя бүзар» делінсе, қалған басылымдарда Мұрсейіт қолжазбалары, 1909 жылғы жинақ негізінде «Мал мен бақтың кеселін үя бүзар» деп алынған. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда соңғы шумақтыңсоңғыжолы «Өз үйінде шіренғен паңы қурсын» болса, 1957, 1977 жылғы жинақтарда 1909жылғы басылым бойынша «Өз уйінде шартиген паңы қүрсын» деп берілген. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс, үйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Турбина агрегаты

Турбина агрегаты — белгілі бір жұмыс түрін бірлесе атқаратын және бірін-бірі алмастыру мүмкіндігі бар бірнеше машиналардың (мысалы, турбинаның камерасы мен статоры, бағыттаушы аппарат, сорғы құбыр) кешенді жиынтығы. Дереккөздер
Автономдық жүйке жүйесі

Автономдық жүйке жүйесі (грек, autos — өзім, өздігінен; nomos — заң; systema nervosum autonomicum) — адам мен жануарлар организміндегі тамырлар жүйесі (қан айналым жүйесі, лимфа айналым жүйесі, қантүзу) мүшелерінің, ішкі ағзалардың (ас қорыту, тыныс алу, зәр бөлу, көбею жүйелері ағзаларының), эндокринді (ішкі секреция) және экзокринді (сыртқы секреция) бездердің, бірыңғай салалы ет ұлпасының қызметтерін реттейтін жүйке жүйесінің тәуелсіз бөлігі. Адам мен жануарлар жүйке жүйесінің бұл бөлігін вегетативтік ( — коздырамын, тірілтемін, жандандырамын) жүйке жүйесі деп те атайды. Өсімдіктер тұқымының тыныштық жағдайынан жанданып өсіп шығу құбылысы, яғни адам мен жануарлар организмдеріндегі өсімдіктер организмдеріне тән: зат алмасу, көбею, өсу сияқты қызметтерді реттейтін жүйке жүйесінің бөлігі. Вегетативтік жүйке жүйесі өз кезегінде бір-бірімен тығыз байланыста қызмет атқаратын симпатикалық және парасимпатикалық екі бөліктен тұрады. Парасимпатикалық жүйке жүйесінің ұштары ішкі мүшелер қабырғаларындағы етті қабықтар мен қабаттарды және бездерді, ал симпатикалық жүйке жүйесінің ұштары — қан және лимфа тамырлары қабырғаларындағы етті қабықтар мен қабаттарды жүйкелендіреді. Автономдық жүйке жүйесі жүйке жүйесінің басқа бөлімдері сияқты нейроциттерден және жүйкелік глиядан (нейроглиядан) құралған. Дереккөздер
Социал-демократиялық партиялар

Социал-демократиялық партиялар - қазіргі капиталистік қоғамда еңбекші халықтың мүддесіне сай ұдайы реформалап, өзгертіп отыруға тырысатын партиялар. Олардың басты құндылықтары: әділеттілік, бостандық, ынтымақтастық, теңдік. Мысалы, Австрияның, Германияның, Швецияның социал-демократиялық партиялары, т.б. Еуропалық социал-демократиялық партиялардың саяси ұстанымдары: әлеуметтік және экономикалық жаңартылған индустриалдық өркениет; әлеуметтік әлемнің маңызды өндірістік күші ретінде әлеуметтік мемлекетті кеңейту, әлеуметтік және аймақтық мүмкіндіктерді теңестіру; өндіріс технологияларын дамытуға әлеуметті жауапкершілікті ықпал; аралас экономикадағы экономикалық демократия; техникалық жатсыну мен бос уақытты ұйымдастыруды саудалауға қарсы күнделікті өмірдегі жаңа әлеуметтік мәдениет; жұмыс уақытын қысқарта отырып толық жұмыспен қамтамасыз ету саясаты; әйелдердің тең жағдайы; индивидуалистік бітімгершілік; Оңтүстік елдерімен ынтымақтастық; қоғамдық демократия. Дереккөздер
Понур

Понур - сутосқыш құрылыстын негізгі құрылымдық элементі, флютбеттің бір бөлігі. Бөген мен бөгеттердің бойы мен табаны арқылы су сүзілуін төмендетіп, қысымын азайту үшін қолданылатьш гидротехникалық құрылыс. Дереккөздер
Ағынды алаңшасы

Ағынды алаңшасы (Стоковая площадка) — беткейдің жер беті (беткейлік) ағындысын тосып алу және есепке алу құралдарымен жабдықталған ернеумен (жасанды суайрык) шектелген бөлігі. Ағынды алаңшасының төменгі бөлігіне түскен су жинақтағыш науашалар арқылы оның деңгейінен төмен орналастырған өлшеуіш павильонға жіберіледі. Павильонда орнатылған су деңгейін өзі жазғыштары бар өлшеуіш бактар алаңшадан түскен судың мөлшерін көлемдік тәсілмен тіркейді. Дереккөздер
Турбуленттік ағыс

Турбуленттік ағыс ( — тәртіпсіз, долы) — сұйықтықтың немесе газдың әр нүктесінде уақыт өзгеруіне байланысты қозғалыс жылдамдығының мәні де, бағыты да өзгеріп, жылдамдығы тамырдың соғуына ұқсас сипатта өтетін ағыс. Ешбір зандылықсыз қозғалған сұйық (газ) тамшыларының (ортаның өте шағын бөлшектерінің) бір-бірімен араласуы мейілінше қарқынды өтетін және сындарлы көрсеткіштен жоғары жылдамдықтармен қозғалған сұйық (газ) ағысы. Синонимі -"сұйықтың құйынды қозғалысы". Дереккөздер ar:جريان مضطرب bg:Турбулентност bs:Turbulencija ca:Turbulència da:Turbulens el:Τυρβώδης ροή en:Turbulence eo:Turbulento es:Turbulencia fa:آشفتگی (فیزیک) fi:Turbulenssi fr:Turbulence gl:Turbulencia hr:Turbulencija ht:Turbulence hu:Turbulencia it:Regime turbolento ja:乱流 ko:난류 (역학) lt:Turbulencija lv:Turbulence ms:Gelora pl:Turbulencja pt:Turbulência ro:Turbulență ru:Турбулентность simple:Turbulence sk:Turbulencia su:Galura sv:Turbulens zh:湍流
Мәз болады болысың...

«Мәз болады болысың...» — Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 12 шумақтан тұрады. Мазмұны, мәні жағынан ақынның «Болыс болдым мінекей...» шығармасымен үндес, сарындас. Олеңде болыс болған қазақтың мінез- қүлқы үшінші жақтан суреттеледі. Ақын болыстың қолымен жасаған нақты ісін ғана емес, сонымен қатар оның көп сырын бүгіп, бүркөп жатқан ішін де ашып керсете отырып, адам мінезін ашудың ұтқыр да ұтымды тәсілін шебер пайдаланады. Ұлықарқаға қақса, мәз болып, иығына шекпен жапса, шат болып, әр жерде жоқты-барды шатып, күпініп, қампайып, шалқып жүрген болыс әлдебір қуанышы үшін үй-ішін, ауыл-аймағын түгел өурелеп, өбігерге тұсіреді. Ол ісі оңға басса, күлмеңдеп, өлең қағып, көзін аспанға еліртіп әурөлеңіп-ақ қалады, қасқайып, мақтанға салынады, бас пайдасы, қүлқын қамы үшін біреулерді қақпанға тұсіруді ойлайды, оның жені келіп ел ішінен бір дәмдіні татып, еңеші майлана қалса, қолын шапалақтап жас баладай қуанады. Болыстың ісі әлгіндей болып суреттелгенде, оның қуанышының түрі мынадай түрде айшықталады. Ақын болыстың ісі мен ішін бірде жарыстырып, бірде даралап әрі саралап көрсетіп алған соң, оны өз тарапынан бағалауға ауысады. Болыстың жаман қылықтарын оқырмандарының көз алдына көлденең тартады да, ақын ойлы жанға болыстан да, оның ықпалынан да алыс болуға кеңес береді. «Миың болса, жолама, Бос желіғіп шапқанға» дей келіп, жамандықтан қашқанның жаман болмайтынына меғзейді. Өлеңнің соңында өзіне-өзі мәз болып, өз буына өзі піскен надан болыстың өзге түгіл, өзінің табан жолына да жарығын тұсіре алмайтын қараңғылығына, оның ісініңде, өзініңде баянсыз, опасыздығына білім нұры, ғылымжарығы қарама-қарсы қойылады. Өлең шалыс уйқасты үлгіде жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарықкөрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1933 жылғы жинақта 10-шу- мақтыңЗ-жолы «Өлең қағып желбірер», 1939 жы- лғы басылымда «Өлең қағып елірер» болса, кейінгі жинақтарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары не- гізінде «Өлең қағып елбірер» делінген. Мүрсейіт қолжазбаларында5-шумақтың4-жолы«Бір тәттіні татқанға» деп алынса, жинақтарда 1909 жылғы басылым негізінде «Бір дәмдіні татқанға» деп берілген. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, үйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Понтон-ұшақ

Понтон-ұшақ - өзен арнасының ортасында ағыс бойынша жоғары лақтырылған тросы зөкірдің артына бекітілген паром. Понтон-ұшақты әр түрлі қозғалысқа келтіру үшін рөлді қиғаш қойғанда ағыс сал қайықты бір жағадан екінші жағаға тасымалдайды (маятникті қозғалыс жүреді). қ. Сал қайық. Дереккөздер
Ағынды коэффициенті

Ағынды коэффициенті (Коэффициент стока) — 1) алаптың ағынды қабатының (һ, мм) алап аумағына жауған жауын-шашын қабатына (х, мм) қатынасы (һ = һ/х). Жауын-шашынның мөлшері, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы, топырақ ылғалдылығы, қардың еруі артқан сайын ағынды коэффициенті жоғарылайды да, топырақтың суды сіңіргіштігі мен өсімдіктердің жиілігі артқан сайын төмендейді. Бүл сипаттама аумаққа жауған жауын-шашынның қанша бөлігі ағынды қалыптастыруға камтылатынын көрсетеді; 2) көлем бірлігімен немесе қабаттың миллиметрлік өлшемімен өрнектелген жер беті ағындысы шамасының белгілі бір уақыт ішінде, белгілі бір алаңның өлшем бірлігіне түскен жауын-шашын көлеміне қатынасы. Қазақстанда ағынды коэффициенті 0-ден (Үстіртте) 0,6-0,8- ге (таулы аймақтарда) дейін құбылады. Дереккөздер
Хайтек

Хайтек - [ағылш. high-tech, high- technology - жоғары технологиялар] - ғылым, ақпарат және онымен байланысты жоғары технологиялар, оларға сәйкес білімнің қоғамның өркениеттік дамуы дәрежесін және оның ғаламдық қатынастарға қаншалықты қатыстылығын анықтайтын қазіргі технологиялардың және ғылыми әндірістердің қарқынды дамуы. Миниатюрлендіру, автоматтандыру, компьютерлендіру, мик- роэлектрониканы роботтандыру және жаңаша технологиялар әлемді түбегейлі өзгертуде, күрделі мәселелердің шешімін табуға мүмкіндік беруде. Нәтижесінде индустриалды өндіріс орнына арнайы есептеуіш машиналардың көмегіне сүйенген қызмет көрсету, басқару, білім беру салалары жетекші орындарға шығуда. Хайтек технологияларға жалпы қандай да бір жаңалықтардың (өнертапқыш) және оның іс жүзіне асырылуы арасындағы уақыт мерзімін барынша қысқарту тән. Дереккөздер de:Hochtechnologie fr:Hautes technologies nl:Spitstechnologie
Мәди Төстембекұлы

Мәди Төстембекұлы (1879 - е. ж. б.) - бұрынғы Семей уезі, Айғыржал болысының адамы, кейін Павлодар облысы, Бесқарағай ауданының Беген ауылында тұрған. Абайдың қайын жұрты Тіленші балалары - Тоқсанбай, Алшынбай, Бердіболса, ақынның бәйбішесі Ділдә - Алшынбайдың Тұсібінің қызы, ал Мәдидің шешесі - Бердінің қызы. Мәди нағашыларының аулымен аралас өсіп, Абай шығармаларын көшіріп алып, жаттап өскен. Мәди 1951 ж. Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық қорық музейіне ақынның бұрын белгісіз «Бітіспес іске туыппыз...», «Лашынмен шымшық», «Бүркіт сыны» деген өлеңдерін тапсырған. Дегенмен, бұл өлеңдердің ақынның төл шығармалары екендігі өлі дейекті дәлелдеуді қажет етеді. Ақын музейінде бұлармен қатар Мәдидің естелігі де сақтаулы. Дереккөздер
Турбуленттілік

Турбуленттілік – сұйықтықтың соңғы массасының газ молекулаларына ұқсас ретсіз, бей-берекет, әр түрлі бағытта қозғалуы. Турбулентті қозғалыс кезінде сұйықтықтың бөлшектері өзара араласып, ағынның кез келген нүктесіндегі жылдамдық үнемі белгілі бір орташа мәннің айналасында және оның бағыты, шамасы бойынша да өзгеріп отырады. Бұл құбылыс — жылдамдық лүпілі, яғни турбуленттілік қозғалысының шын мәніндегі бірқалыпсыз қозғалысы, өйткені оның жылдамдығы үздіксіз әрі үнемі уақыт бойынша ешбір зандылыққа бағынбай өзгеріп отырады. Қарастырылып отырған уақыт мезгіліндегі турбуленттік ағыс механизмі күрделі жылдамдықтың мұндай ретсіз өзгеруі ағындының бір нүктесінен екінші нүктесіне көшу кезінде де байқалады. Турбуленттік ағыстағы сұйық — бөлшектерінің қарқынды араласуы және сұйық бөлшектері қозғалыс траекториясының күрделілігімен түсіндіріледі. Сол қозғалыс үстінде олар ағынның бағытынан күрделі траектория бойынша ауытқып отырады. Жьлдамдық пен қысым лүпілі, яғни ағынның әр нүктесінде болып отыратын үздіксіз өзгеріс сұйықтықтың турбуленттілік қозғалысының өзіне тән ерекшелігі ретінде түсіндіріледі. Бұл лүпілдер белгілі бір мөлшерде кездейсоқ сипатқа ие. Жылдамдықтың лүпілдік өзгерісін оның бағыты бойынша өзгеріп отыратын нүктенің уақыт бойынша орташаланған жылдамдығына үстеме ретінде қарастыруға болады. Лүпілдік қозғалыс сұйықтардың іргелес қабаттарының араласуын немесе турбулентті араласу проңесін тудырады. Турбуленттілік лүпіл жиілігі бойынша ажыратылады: : 1) жиілігі төмен лүпілдер сызықтық өлшемі ағын тереңдігімен бірдей немесе одан да артық турбуленттік ағынмен қозғалатын анағұрлым ірі құйындар туғызады; : 2) жиілігі жоғары лүпілдер кіші құйындардың таралуына байланысты, соңғысы ірі құйындардың ішінде болады және олардың арасындағы бос кеңістікті толықтырады. Егер ағынның барлық нүктелеріндегі жылдамдық өрісінің орташаланған барлық сипаттамалары бірдей болса, онда турбуленттілік ағыс біртекті деп аталады. Басқаша айтқанда, біртекті турбуленттілік ағыс барлық нүктелердің бірдей жағдайда болуымен сипатталады. Егер жылдамдықтар арасындағы корреляция коэффициенті координатор жүйесін кез келген бағытқа бұрған кезде де өз мәнін сақтап қалатын болса, онда турбуленттілік ағыс изотронды деп аталады. Изотронды турбуленттілік ағыс әр түрлі бағыттардың тепе-тендігімен әрі басым бағыттардың жоқтығымен сипатталады. Сұйықтықтың турбулентті қозғалысы кезінде ағын мынадай екі аймақпен сипатталады: : 1) меншікті турбулентті режім; : 2) үйкеліс күшінің қатысуымен құйын тудырып, ағынның барлық қабатына таралатын, қабырғаға тікелей жанасатын шекаралық аймақ. Шекаралық аймақты турбуленттік қозғалысқа рейнольде санының ықтимал мәнінде жүзеге асырады. Дереккөздер
Саяси көшбасшылық

Саяси көшбасшылық - саяси іс-әрекетті жүзеге асыруда халықтың немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мүддесін толық сезініп, қорғай білетін, бойына саяси қайраткерге лайықты қасиеттерді жия білген адам жатады. Ол алға қойған мақсатқа жету үшін қаланың, аймақтың, мемлекеттің көлемінде адамдардың күш-жігерін біріктіріп, белсенді ықпал ете алады. Соңғы кезде бұл ұғым мағынасы кеңейе түсті. Өйткені саяси көшбасшыға басқарушы қызметті ресми түрде атқармайтын, бірақ саяси өмірде беделді, аты шыққан адамдарды жатқызып жүр. Қазір саяси көшбастаушылар деп қоғамдық-саяси ұйымға, қозғалысқа, мемлекетке әрдайым және шешуші ықпал ететін тұлғаны айтады. Саяси көшбастаушы болудың 2 жолы бар: :1) көпшілік халықтың мақсат-мүддесін кездейсоқ дөп басып, ойынан шығу; :2) ол мүдделерді мақсатты түрде тал май зерттеу нәтижесінде. Саяси көшбасшының атқаратын қызметтері Саяси көшбасшының атқаратын қызметтері - қоғамның түбегейлі құндылықтары мен арман-аңсарлары негізінде әр түрлі топтардың басын біріктіріп, мүдделерін үйлестіру, топтастыру; халықтың, топтардың қажеттіктерін өтейтін және қарыштап алға басуға мүмкіндік тудыратын саяси бағыт-бағдарлама жасау; қоғам алдындағы мақсаттарды жүзеге асырудың әдістері мен тәсілдерін айқындау; халықты ынталандыру арқылы қажетті өзгерістерді іске асыру; жұртшылықпен, әр түрлі ұйым, топтармен тығыз байланыс жасау негізінде өзін-өзі саяси ұйымдастырудың тұрақты түрлерін қамтамасыз ету; әділдіктің, заңдылықтың, тәртіптің кепілі болу. Саяси көшбасшылықтың жіктелуі Саяси көшбасшылықтың жіктелуі - Неміс ойшылы М.Вебер саяси көш бастаушыларды топтастыруға алғаш қадам жасады. Ол саяси серкелерді "бедел" ұғымына негіздеп былай жіктеуді ұсынды: :1) билік әкеден балаға мирас ретінде қалатын әдет-ғұрып жетекшілігі; :2) ерекше қадір-қасиеті, қабілетіне (ақылдылығына, батырлығына, т.б.) байланысты билік басына келген харизматикалық топ бастар; :3) Конституция негізінде сайлау арқылы басшылық орынға келген саяси серкелер. Дереккөздер
Унитарлы мемлекет

Біртұтас мемлекет, унитарлық мемлекет — мемлекеттік немесе ұлттық-мемлекеттік құрылыстың бір түрі. Оның территориясы әкімшілік-аумақтық бөліктерге (аймақтарға, облыстарға, округтерге, аудандарға, департаменттерге және т.б.) бөлінеді. Федерация пішімінен айырмашылығы: бір конституциясы, бір жоғары өкілеттік органы, бір үкіметі, т.б. болады, бұл оның бүкіл ел территориясына орталық билік ықпалын күшейту үшін қолайлы ұйымдық-құқықтық алғышарттар жасайды. Территориясы федеративтік бірліктерге бөлінбейтін мемлекеттік құрылыстың тұрі. Біртұтас мемлекеттің құрамында жекелеген, тіпті дербес мемлекет атрибуттарын иеленетін (мысалы, біртұтас Украинадағы Қырым Республикасы) автономды ұлттық — мемлекеттік құрылымдар болуы мүмкін. Әкімшілік территория бірлік статусын иеленуші біртұтас мемлекеттің құрамдас бөліктері орталық органдар қабылдайтын заңдардың негізінде басқарылады, олардың жер аумағы жергілікті органдар мен тұрғындардың келісімінсіз жалпы мемлекет заңның күшімен өзгертілуі мүмкін. Біртұтас мемлекеттің орталықсыздандырылған және орталықтандырылған түрлері болады. Оның біріншісіне аймақтық басқару органдары орталық билік органдарына тәуелсіз түрде құрылатын әрі олардың арасындағы заңи қарым-қатынастар орталыққа бағыныштылық принципінсіз жүзеге асатын мемлекеттер (мысалы, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Жапония, Испания, Италия) жатады. Ал екіншісіне аймақтық органдардың орталыққа бағыныштылығы орталық тағайындайтын лауазымды басшылар арқылы жүзеге асатын Біртұтас мемлекеттер (мысалы, Нидерланд, Қазақстан, Өзбекстан) жатады. Қазақстан республикасының Конституциясында “Қазақстан Республикасы — президенттік басқару пішіміндегі біртұтас мемлекет” делінген (2-бап). Мемл. орталық билік ел территориясының тұтастығын, қол сұғылмаушылығын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді. Мемлекеттің әкімшілік-территория құрылысы, астананың орналасатын жері мен статусы заңмен белгіленеді. Тағы қараңыз * Мемлекеттік басқару түрлері. Дереккөздер
Автоподий

Автоподий (autopodium; — өзім, өздігінен; — аяқ, негіз) — қол мен яқтың еркін қозғалатын бөлімінің төменгі бөлігі. Адамда автоподий колбасы және аяқбасы, ал жануарларда алдыңғы аяқбасы және артқы аяқбасы деп аталады. Автоподий өз кезегінде үш бөліктен. Азиподий Азиподийден (грек, basis — негіз), (жоғарғы бөліктің) қаңқасын бірнеше қатарда орналасқан қысқа сүйектер: адамның қол қаңқасындағы білезік сүйектері, аяқ қаңқасындағы тілерсек (толарсақ) сүйектері; жануарлардың алдыңғы аяғындағы тізе сүйектері, артқы аяғындағы тілерсек сүйектері құрайды. Метаподий Метаподийдің (ортаңғы бөліктің) қаңқасын үзын түтікше сүйектер: адамның қол қаңқасындағы алақан және табан сүйектері; жануарлардың аяқтары қаңқасындағы: алдыңғы және артқы жіліншік сүйектері. Акроподий Акроподийдің (грек, akron — аяқ, соңғы) (төменгі бөліктің) қаңқасын: адамның қол қаңқасындағы саусақ сүйектері, жануарлардың аяқтары қаңқасындағы бақай (түяқты жануарларда) және тырнақ (жыртқыш жануарларда) сүйектері құрайды. Дереккөздер
Полисапробты зона

Полисапробты зона — судың өте катты ластанған аймағы. Су құрамында шамадан тыс органикалық қоспаның болуымен бірге органикалық қоспаның, онда бос оттектің тұтастай болмауы. Бұл аймақта биохимиялық процесс анаэробты түрде өтеді. Дереккөздер
Мауқай

Мауқай - әнші. Абай шығармаларын насихаттаушылардың бірі. Ел аралап, аулына келген Мауқайдың әншілік өнеріне тәнті болған Абай оны бір жылдай өз жанында устап, ойын-тойларға қатыстырып, алқалы топтардың алдында ән салдырып, өнерін тамашалаған. Мауқай Қарқаралы жақтан келген соң, оны кейбіреулер Абайдың нағашысы деп жазып жүр. Дереккөздер
Саяси қақтығыс

Саяси қақтығыс - саясат субъектілерінің саяси мәртебе мен институттарды, әлеуметтік тәртіпті сақтау немесе өзгерту, түрлендіру мақсатындағы билік үшін теориялық және іс-жүзіндегі күресі. Саяси қақтығыс ұғымы әлеуметтік-саяси күштердің, саяси қатынас субъектілерінің теке-тірестері өтетін ерекше саяси жағдайды білдіреді. Сонымен бірге, саясат әлемінің ажырамас бір бөлігі, оның қозғаушы күші. Бұл тек саясаттану ұғымы емес, сонымен бірге саясат теориясының тілі, саясаткердің ойлау үлгісі. Саяси қақтығыстар саяси-мемлекеттік билікті жүзеге асыру мен бөлісу үрдісіндегі әр түрлі әлеуметтік-кәсіби, этноконфессиялық және басқа да топтар мүдделерінің сан алуандылығынан туындайды. Саяси қақтығыстардың шығуы саяси саладағы мәртебелік-рөлдік құрылымның сатылығымен байланысты; саяси құқықтар мен бостандықтарды бөлудегі теңсіздік; саяси өмірге қатысу деңгейлері мен түрлері; саяси мәдениеттегі айырмашылықты көрсетуімізге болады. Саяси қақтығыстар пәні - билік, өкілеттілік, т.б. Саяси қақтығыстар өзінің даму барысында бірнеше кезеңдерден өтеді. Алғашқы кезеңде қақтығыстарға негіз туады. Қоғамның кейбір салаларында қиындықтар пайда болады. Келесі кезеңде келіспеушілік, наразылық ашық айтылып, алғашқы қақтығыстар болуы мүмкін. Саяси қақтығыстарды шешудің жолдары: қақтығысты мәмілеге келу арқылы бейбіт жолмен шешу. Мәміле деп даужанжалға қатысушы тараптардың өзара кешірімділік білдіріп, ымыраға келуін айтады; зорлық негізінде бітістіру, келістіру. Мұндай жағдай бір жақтың күші айтарлықтай басым болып, екінші жақ жеңілгенде немесе оны толық жойып жібергенде туады. Тараптарды татуластырудың ең кең тараған түрі - келіссөздер. Дереккөздер
Пульпа

Пульпа - (; ) # су ішіндегі грунт тұнбасы, ерітіндісі; # майда ұнтақталған кенді суда немесе сұйықтықта сүйыту немесе сұйық ерітінділерден металл алу немесе кен байыту мақсатында қолдану. Дереккөздер es:Mezcla ru:Пульпа
Контент-анализ

Контент-анализ - [ағылш. Contents - мазмұны] - халықаралық қатынастарды зерттеудің экспикативті әдістерінің бірі. Саяси ғылымда алғаш рет американдық зерттеуші Г.Лассуел қолданды. Бұл әдіс жазбаша немесе ауызша мәтіннің мазмұнын жүйелі зерттеуге мүмкіндік береді. Ол мәтіндегі өте жиі қайталанатын сөз тіркестері мен сюжеттерді жазып алу арқылы жүргізіледі. Одан әрі осы сөз тіркестері мен сюжеттердің жиілігі басқа жазбаша немесе ауызша хабарлардың жиілігімен салыстырылады. Нәтижесінде зерттеліп отырған мәтін мазмұнының саяси бағыты жайлы қорытынды жасауға болады. Осы әдісті сипаттай келіп М.А. Хрусталев пен К.П.Бришполец оны қолданудың мынадай кезеңдерін атап көрсетеді: ақпараттық материалды алғаш өңдеуге қатысты мәтінді құрылымдау; ақпараттық массивті матрицалық кестенің көмегімен өңдеу; ақпараттық материалдарды квантифкациялау. Әдісті қолданудың тиімділігі тал¬даудың алғашқы бірліктерін (терминдер, сөз тіркестері, мағыналы блоктар) және өлшеу бірліктерін (сөз, фраза, бөлім, бет) дұрыс анықтауға байланыcты. Бұл әдісті тиімді қолдану мақсатында арнайы компьютерлік "Oasis", "Fluent" бағдарламалары жасалған. Дереккөздер
Қарсы мәндес сөздер

Қарсы мәндес сөздер (антонимдер). Мағыналары бір-біріне қарама-қарсы келетін сөздерді Абай керкемдеу, образ жасау құралы ретінде ұтымды пайдаланған. Ақын дүниеге көзқарасын ізгілік пен жамандық, өмір мен өлім, қастық пен достық, білімділік пен надандық сияқты кереғар іс-әрекет, құбылыстарды керсету арқылы білдірсе, бұлардың тілдегі көрінісі - қарсы мәндес сөздер пайдалануы заңды. Абай Қарсы мәндес сөздер баршасын дерлік образды күшейту үшін қолданған. Мысалы, «Ішім өлген-сыртым сау, Бүгінгі дос - ертең жау» деген жолдардағы барлық сөздер қос-қос қарсы мәндес сөздер болып келеді: іш - сырт, өлген - сау, бүгінгі-ертеңгі, дос-жау. Кейбір сөздердің нақты мағынасын қатарындағы Қарсы мәндес сөздерге қарап тануғаболады. Мысалы: «Оқыған білер әр сөзді, Надандай болмас ақ көзді» дегенде оқыған сөзінің семантикасы жалпы бір нәрсені оқыған адам емес, сауатты, көзі ашық адам. Мұны бұл жердегі на- дан қарсы мәндес сөздер білдіреді. Кейбір сирек қолданылатын, жеке тұрғанда мәнмағынасын екінің бірі тап басып біле бермейтін сөздердіңде Абай қолданысындағы семантикасын қарсы мәндес сөздеріне қарап, оңай ұғуға болады. Мысалы, шәргөз сөзінің женсіз, қыңыр, шәлкес мағынасы «Надан жөңдігежен келмей, Білер қайдағы шәргөзді» деген тармақтарынан танылады. Сол сияқты: Бұлсөзді тасыр ұқпас, талапты ұғар деген сөйлеміндегі тасыр сөзі жалпы түсініктегі есер, алаңғасар, тасырлаған (адам) ғана емес, ешнәрсеге ынтасы, талпынысы жоқ, еш нәрсені білмекке құмарлығы жоқ адам деген семантик реңкі бар сөз екенін оның осы сөйлемдегі талапты қарсы мәндес сөздері көрсетеді. Тіпті қарсы мәндес сөздер ұғымдарды «Алла мықты жаратқан сегіз батыр» деп жұмбақтап, оның шешуін: «Қыс пенен жаз, күн мен түн, тақ пенен жұп, Жақсылық пен жамандық болды сегіз» деп өзі береді. Өмір жайында философиялық ой қозғаған ақын сол өмірдің өзі тудырған қарама-қарсы құбылыстарды тілдегі қарсы мәндес сөздер арқылы поэтик. құрал етіп алған. Дереккөздер
Уния

Уния - - 1) мемлекеттік тұрғыда - екі немесе бірнеше мемлекеттердің бір монарх билігі астында тығыз бірлесуі, тығыз одағы, нәтижесінде жалпы ортақ мемлекет басшысын формальды түрде мойындау, шын мәнінде биліктің, басқарудың аса маңызды органдарын біріктіру, бірыңғай сыртқы саясатты жүргізу жүзеге асырылады; 2) шіркеулік түрғыда - екі немесе одан да көп үқсас ілімдері бар шіркеулердің өзіндік салт-жоралғыларын сақтай отырып, бірігуі. Бір монархтың билігі төңірегіне құрылған мемлекеттер одағы болып табылады. Дереккөздер
Контингент

Контингент - ұйымдастыру теориясындағы бір бағыт (кейде ұтымды жүйелер келешегі деген атаумен белгілі), оның жетекші өкілдері - Том Берне, Джоун Вудворд, Пол Ларенс және Джей Лорш. Бұл - теориялық бағыты жағынан едәуір айырмашылықтары бар, алайда, бірде-бір ұйымдық құрылым басқаларының бәрінен де тиімді бола алмайды деген тұжырымға сенетін топ. Ұйымдар өздері атқаратын міндеті мен орналасқан ортасы жағынан өзгешеленетіндіктен, қолайлы ұйымдық құрылым технология, базар және міндеттердің айқындығы сенімді факторларға тәуелді болады. Дереккөздер
Дұға

«ДҰҒА», Өмірде ойға түсіп кем-кетігің...» - бойынша берілді. М. Ю. Лермонтовтың «Молитва» атты өлеңінің 1897 жылы Абай туындатқан аудармасы. Шығарма орыс ақынында да, қазақ ақынында да 12 жол. Лермонтов «Молитва» атты өлеңінде адамның көңлі сергектеніп, жадыраған сәтті шебер бейнелеген. Және осындай сәтті адамның мұңайып, қиналған шағына қарама-қарсы қойып, содан құтылған, көңілден сенімсіздік кетіп, жеңілденген, жаны жай тапқан кездегі сезімін келісті шеңдестіру тәсілімен көрсеткен. Сонымен қатар дұға оқығандағы сөздің орасан зор қуат-күші, оның есем әуезділігі адам жанына жағымды әсер ететіні де өлеңде айрықша аталады. Абай өлеңді орысшадан шебер тәржімелей отырып, бірден «осы өлең - оқитұғын дұғам менің» деп тура айтатыны назар аударарлық. Лермонтов бір дұғаны жатқа қайталап айта беремін, соның сөзінде зор қуат бар дейді. Лермонтов көңілден «сенімсіздік» арылады десе, Абай «кек кемігендей», «жүректің басынан у төгілденгей» болады дейді. Абай осы өлеңіңде өз көңлінің күйін айқын елестете білген. Оның бұл өлеңді «Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ» деп, екінші рет тағы тәржімелегені тегін болмаса керек. Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасы өрнегімен кестеленген. Алғашқы рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 3-шумақ: «Жаныңның ауыр жүгі жеңілгендей Көңілден көрінген кек кемігендей. Болады жылауға да, күлуге де Жүректің басынан у төгілгендей...» - делінсе, кейінгі басылымдарда бұл шумақ Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақ негізіңде: «Жаныңның ауыр жүгі жеңілгендей Көңілден кернеген кек кемігендей. Болады жылауға да, сенуге де Жүректің басынан у төгілгендей» болып түзетілген. Дереккөздер
Махмұдмолда Ғабитханұлы

Махмұдмолда Ғабитханұлы (1870-1927)-Абай ауылының молдасы, ақын мұрасын жинастырушы. Кішкене молданың баласы Махмұдмолда Құнанбай қажы мен Абай салдырған медреседе сауатын ашып, білім алған. Абай ортасының енеге тәрбиесін көп көрген. Кейін есейе келе Абайдың қыстауы Жидебайдан 3-4 шақырым жерде мешіт, медресе салдырып, бала оқытып, имам болған. Абай шығармаларын алғаш жинастырушы Кәкітай Ысқақұлы Махмұдмолдаға Абай өлеңдерін көптеп кешіріп, ел арасына таратып-насихаттауды тапсырып, қолда бар біраз өлең, дастандарын, аударма мұраларын берген. Абайтанушы Әрхам Кәкітайұлының айтуынша 1905 ж. Кәкітай Махмұдмолда ауылына барып, ақынның М. Ю. Лермонтовтан аударған «Вадим» дастанының түпнұсқасын алып қайтқан (толық емес). Мүрсейіт БікеҰлы 1905, 1907 және 1910 ж. қайта көшірген «Вадим» дастанының Абай аударған алғашқы 2-тарауы мен 3-тарауының біраз бөлігі бізге осылайша сақталып жеткен. Дереккөздер
Мен жасымнан көп көрдім...

«Мен жасымнан көп көрдім...» — Абайдың 1876 ж. Абралы (1827-1918) деген замандасына арнап жазған өлеңі. Барлығы 22 тармақтан, 3 шумақ тұрады. Абралы оқымаған, сауатсыз адам болса керек. Сонысына қарамай ораза-намаздан қалмай, құдайға бар ықыласымен құлшылық етеді екен. Бірақ намаз аяттарын дұрыс жаттап алуға әрекет жасамаған. Абай Абралыны әжуалау арқылы дін жолын ұстаған дүмшөлерді сынға алған. Тармақ саны әр түрлі буынды 3 шумақтан тұрады. 1, 3 - шумақтар - 8 жол (ұйқасы -а, -ә, -б, -ә, -ғ, -ә, -д, -ә), 2-шумақта -6 жол(ұйқасы-а, -ә, -б, -ә, -ғ, -ә). Өлең алғаш рет ақынның 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер көздеспейді. Тек 1957 жылғы жинақта өлеңнің соңғы: «Осы оқумен намаздың Қай жерінде сауап бар? Тегін ойлап байкасаң, Мұнда ми жоқ, кұлақ бар», - деген жолдары бөлек туынды ретінде берілген. Дереккөздер
Кері сүзгі

Кері сүзгі - бір немесе бірнеше қабат сусымалы материалдармен (құм, құмды топырақ, тас және т.б.) сүзілген ағын бағытына сәйкес бұл материалдың ірі түйірлілігі ұлғая түседі. Кері сүзілу топырақтан жасалған құрылысты сүзілу мен деформациядан, кәріз құрылысы механикалық қайырлану мен тұнбадан қорғайды. Дереккөздер
Социал-демократиялық қозғалыстар

Социал-демократиялық қозғалыстар - социал-демократиялық бағыттағы, солшыл-орталық ұстанымдағы саяси ұйымдар, әлеуметтік реформалар, аралас экономика мен жақсы өмірді қамтамасыз ететін мемлекетті құру бағдарламаларын ұсынады. Социал-демократиялық қозғалыстар бағдарламаларындағы әлеуметтік реформалар негізінен үш саланы қамтиды: 1) экономикалық өсудің тұрақты жоғары қарқыны; 2) әлеуметтік қамтамасыз ету және қызмет көрсету жүйесін құру мен дамыту; 3) экономиканы мемлекеттік реттеу тетіктерін кеңінен қолдану. Социал-демократия тәжірибесі оның әлеуметтік және саяси шындықтың жаңа талаптарына жауап іздеуде екенін дәлелдейді. Дереккөздер
Ағынды қалыбы

Ағынды қалыбы (Норма стока) - жылдар саны көбейгенімен айтарлықтай өзгеріске ұшырамайтын көпжылдық мерзімдегі ағынды шамасының орташа мәні. Бүл мәнге өзен сулылығы құбылмалылығының толық оралымдары қамтылатын мерзімде жақындайды. Ағынды қалыбы — гидротехникалық имарат, бөген, су жүйелерін жобалау барысында міндетті түрде анықталатын өте маңызды гидрологиялық сипаттама. Көпжылдық жауын-шашын мен буланудың орнықтылығымен айқындалатын ағынды қалыбы тұрақты. Сондықтан да, бірқатар өткен мерзімдегі байқау нәтижесінде анықталған бұл көрсеткіш болашақ мерзімге өзгеріссіз кабылданады. Егер, кейбір себептермен, мыс., антропогендік әрекеттер әсерімен толық бір алқаптың физикалық-географиялық жағдайы айтарлықтай өзгеріске ұшыраса, онда ағынды қалыбына осы өзгерістерді ескеретін түзетулер енгізіледі. Дереккөздер
Автополиплоидия

Автополиплоидия (грек, autos — өзім, өздігінен; polys — көп; eidos — түр) — жасушалар ядроларындағы хромосомалар жиынтығы санының бірнеше рет көбеюі нәтижесінде пайда болған түқым қуалайтын өзгергіштік. Автополиплоидия, көбінесе, өсімдіктер жасушаларына тән. Жануарлар жасушаларында аталмыш құбылыс сирек кездеседі. Қолдан жасалған автополиплоидия негізінде қарақұмықтың, қарабидайдың, қант қызылшасының және т.б. мәдени өсімдіктердің өнімді жаңа сорттары алынған. Дереккөздер
Контрқозғалыс

Контрқозғалыс - қарсы қозғалыс. Кейбір қоғамдық қозғалысқа оның қызметіне жол бермеу мақсатымен ұйымдасқан жауап, өзгерістерге қарсылық немесе көзқарас білдіру. Қарсы қозғалыстар адамдардың өз сезімін оқыс білдіруі немесе ұйымдасқан топтардың майдандары болуы мүмкін. Мысалы: феми¬низм АҚШ-та бірнеше қарсы қозғалыс туғызды, олардың қатарынан "Өмір үшін" (абортқа-түсік тастауға қарсылық) және ойдағыдай қимылдаған анти-ERA (Equal Rights Amendment) қозғалыстарын атауға болады. Басқа қарсы қозғалыстар, мысалы ретінде Британиядағы фашизмге қарсы және нәсілшілдікке қарсы қозғалыстарды немесе бұрынғы КСРО-дағы коммунизмді ыдыратуға қарсы консервативтік қозғалысты келтіруге болады. Дереккөздер
Саяси қатер

Саяси қатер - биліктің, құқықтық тәртіптің іргесін шайқалтып, сапырылыс, өзара қырқыс, қақтығыс туғызып, жаппай азғындау туындататын, ұлттық тәуелсіздікті жоғалтуға, мемлекетті әлсіретіп, күйретуге, азаматтарды саяси құқық пен бостандығынан айыруға, халықтың, қоғамның, оппозицияның билік орындарына ықпал ету мүмкіндігін жоққа шығаруға септесетін әлеуметтік құбылыстар, үрдістер, іс- қимылдар. Бұл, ең алдымен, қандай да бір әлеуметтік-саяси субъектілердің билік үшін күресте өзара егесті іс-әрекеті. Жалпылама түрғыдан cаяси қатер 3 топқа бөліп қарастыруға болады: :а) саяси салаға төнетін қатер, бұл қоғам өмірінің өзге салалары - экономика, әлеуметтік құрылым және әлеуметтік қатынас, зиянды рухани-имани үрдістер, әскери қорғаныс істері және т.б. тарапынан төнеді; :ә) экономикаға, әлеуметтік қатынастарға, әскери қауіпсіздікке және т.б. төнетін қатер, бұлар саяси саладан өрбиді; :б) саяси саланың өз ішінен туып, өзіне қатер болып төнетін қауіп. Саяси қатер зерттеуші кейбір ғалымдар (С.Робок, С.Кобрин, Дж.Саймон) оларды таралатын экономикалық субъектілер деңгейіне қарай макро және мик-ро-қатерлер деп жіктейді. Макроқатер өздері орналасқан елдегі бүкіл шетел субъектілеріне әсер ететін саяси оқиғалар ықтималдығымен қоса қабат жүреді. Микроқатерлерге сала, фирма немесе жекелеген жобаға тән қатерлер жатады.
Қарға мен түлкі

«Қарға мен түлкі» («Жұрт біледі, күледі») - Абайдың 1898ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Мысал көлемі түпнұсқада 26, аудармада 47 жол. Ақын мысал мазмұнын толық сақтап, буын санын азайтып, жыр үлгісімен тәржімелеген. Мысалдың алғашқы жолдарындағы айтылар ойдың түп қазығын қазақ оқырмандарына үғымды етіп, оп-оңай жеткізеді. Түп нұсқада қошеметшілердің жыл-постығы, айла-амалы әлемге аян бола түрса да, олардың қашанда жол тауып, сан соқтырып кететіндігі айтылады. Сәл ғана өзгерістері болмаса, аудармадағы ой өзегі де осы. Абай орыс ақынында жоқ «күледі», «өкіну» сөздерін енгізу арқылы мысалдың негізгі ойын айқындай тұскен. Түп нұсқада ірімшік тауып алған қарға таңертеңгі асын жеуге қамданды десе, аудармада қарғаның «қарны аштығы» айтылады. «Бір жеп алып, шүкірлік қылайын деп аллаға» деген ұғынықты жолдарды ақын өз жанынан қосқан. Ал түлкінің қарғаны алдап түсіру мақсатымен айтқан қошемет сөздері Абай аудармасында мүлдем құлпырып кеткен. Абайдың тәржімелеуіндегі: «Өзіне біткен өңешін Аямастан қарқ етті, Ірімшік жерге салп етті, Қу кетті, іс бітті» - деген жолдар өлең аудармасының классик. ұлгісі болып табылады. Түп нұсқасының буын саны әр түрлі, көбіне 12, 13 болса, аударма 6, 7, 8,10 буын- ды, аралас ұйқас ұлгісінде кестөлеңген. Алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарық көрді. Мысал өлеңнің басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 13-жол «Тойып алып, шүкірлік», 16- жол «Ойлап қарап түр еді», 20-жол «Жақындап барып барлады», 35-жол «Әншілігің білінді», 42- жол «Қуанғаннан бүртініп» болыпберілсе, кейінгі басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары бойынша бұлжолдар «Бір жеп алып, шүкірлік», «Ойланып қарап түр еді», «Ептеп барып барлайды», «Әншілігің белгілі», «Қуанғаннан бөртініп» түрінде айтылған. Тек 1954 жылғы жинақта 35-42 жолдар 1945 жылғы басылыммен бірдей. Сондай-ақ 1945 жылғы басылымда мысал өлең «Түлкі мен қарға» деген атпен жарияланса, кейінгі басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақ негізінде «Қарға мен түлкі» түрінде берілген. Дереккөздер
Дұғай сәлем жазамын Күйісбайға

«Дұғай сәлем жазамын Күйісбайға» - Абайдың 1896 жылы шығарған өлеңі. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Тобықты Мамай руынан шыққан беделді кісі Күйісбай Әбенұлының (1842-1910) туысқаны Серікбай Көтібақ руының адамы Әбілхайыр дегеннің айғырын ұрлап, бермей жүреді екен. Араға Абай түсіп, Күйісбай ұрланған жылқыны қайтаруға уәде етеді. Бірақ ол сөз жүзінде қалады. Ақын уәдесінен тайып, ештеңе шығара қоймаған Күйісбайға ренішін білдіріп, осы сәлемін жолдаған. Қатар құрбылас адамдардың міндет арта сөйлеген базынасы ғана сияқты болғанымен, өр сөзінен Абайға тән салмақтылық, ұтымды кекесін аңғарылады. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында жарияланды. Ешқандай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең Дұғай сәлем жазамын Күйісбайға, Бермек болған айғырдың көзі қайда? Көзді көрсең бересің, тайсаң танып, Алдамшы атанғанның несі пайда? Дереккөздер