Босниялықтар

Босниялықтар, немесе бошнақтар (өзд. атауы — мұсылмандар) — Оңтүстік славян халқы, Босния және Герцеговинадағы ең үлкен этникалық топ. Халқы 1,8 миллион адам. (2013 жылғы халық санағы). Жалпы халық саны 3 миллионға жуық адамды құрайды. Автоэтнонимі Югославияның халық санағында олар «шешілмеген мұсылмандар» (1948), «шешілмеген югославтар» (1953), «мұсылмандар (этникалық)» (1961), «ұлт мағынасында мұсылмандар» (1971), мұсылмандар (1981, 1991) деп аталып келді. Этнонимі Босниялық этнонимінің ең алғашқы деректері ортағасырлық Босния патшалығының халқын белгілейтін «Бошнянин» (лат. Bosniensis) тарихи терминімен пайда болды. Сырт келбеті 20 ғасырдың бірінші жартысындағы Босния мен Герцеговинаның байырғы тұрғындарының антропологиялық сипаттамалары көрсеткендей Оңтүстік-батыстан солтүстікке және шығысқа қарай тұрғындардың шаштары сәл ақшылданып, бойы қысқарады, бастары сәл ұзынырақ, мұрындары қысқа болады. Адамдарда көбінесе толқынды шаштар, тік немесе дөңес мұрыны, қарақоңыр немесе аралас түсті көздері бар. Тілі Босниялықтардың көпшілігі батыс оңтүстік славян кіші тобының бошнақ тілінде сөйлейді. Стандартты босния тілі серб-хорват тілі болып саналады, өйткені хорват және серб тілдерімен өзара түсінікті тілдер штокав диалектісіне негізделген. Босния тіліндегі алғашқы ресми сөздік 1992 жылы жарық көрді. Қазіргі бошнақ тілі негізінен латын әліпбиін қолданады. Алайда, кириллица (әдетте Босниялық кириллица немесе босанчика деп аталады) әлдеқайда ертерек қолданылған. Жазуы Босния әліпбиі 26 әріптен тұрады: Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Đđ Dždž Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Ljlj Mm Nn Njnj Oo Pp Qq Rr Ss Šš Tt Uu Vv Zz Žž Қазіргі уақытта латын әліпбиі кеңінен қолданылады, кириллица аз қолданылады, бірақ оның Босния тілін дамытудағы еңбегін жоққа шығаруға болмайды. Діні Босния және Герцеговина федерациясы халқының көпшілігі славяндар болғанына қарамастар, ислам дінін ұстанатын әлемдегі жалғыз мемлекет. Тұтас бір халықтың исламға өтуінің себептері туралы қарама-қарсы 2 пікір бар. 1. Еуропалық – христиандық. Батыс тарихшылары Балқан халықтары (соның ішінде босниялықтар) исламды түрік билігінің қысымымен, мысалы, Осман империясындағы барлық мұсылман емес халықтардан алынатын жизя салығын төлеуден құтылу үшін қабылдады деп санайды. Батыстықтар түркілер басып алған кейбір халықтардың исламды қабылдауын тездетуді алға тартады. Атап айтқанда, Босния және Герцеговина 400 жылдан астам Осман империясының құрамында болды және осыншама ұзақ уақыт ішінде исламдануы мүмкін еді. 2. Түрік – исламдық. Түріктер, жүздеген жылдар бойы иелік етіп келе жатқан елге қатысты өз көзқарастары бар. Қазіргі Босния және Герцеговинада Түркияның мәдени және діни ықпалы әлі де күшті. Боснияны бірінші болып жаулап алған сұлтан Фатих Мехмедтің жарлығынан жергілікті халыққа толық діни сенім бостандығы мен жоғары деңгейде қауіпсіздік кепілдігі берілді. Осман билеушісінің осы жарлығы босниялықтардың болашақ тағдырына оң әсер етті. Негізгі қоныстану аймағы және халқы Босниялықтар Сербияның батысында (145,8 мың адам – 2011 жылғы санақ), Косово мен Метохияның оңтүстік-батысында және солтүстік-батысында (60 мың адамға дейін), Черногорияның шығысында (54,4 мың адам – 2011, санақ), Хорватияда (39 мың адам – 2011, санақ), Солтүстік Македонияда (17 мың адам – 2002, санақ), сонымен қатар Аустрияда (50 мың адам – 2015, халық санағы), Германияда (30 мың адам – 2011), Түркияда (30 мың адам) адам), АҚШ-та (98,8 мың адам – 2000, санақ) тұрады. Тарихы Қазіргі Босния мен Герцеговина территориясын 6-7 ғасырларда славян тайпалары мекендеген. Босния мен Герцеговинадағы Осман билігі 15 ғасырдың екінші жартысынан 1878 жылға дейін созылды. Балқандағы Осман билігі кезеңінде ислам діні Босния мен Герцеговинада кең тарады. Мұнда әртүрлі діни ағымдар тоғысты - православие және католиктер, богомилизм, осында дамыған бірегей босниялық шіркеу, діни төзімділік атмосферасын құрды және исламның таралуына ықпал етті, әсіресе исламға көшу салықтардың азаюына, кейбір заңды құқықтарға әкелді. Мұнда көптеген түріктер, Солтүстік Кавказдан келген иммигранттар, арабтар, күрдтер және ислам дінін ұстанатын басқа халықтардың өкілдері қоныс аударды. Олардың кейбіреулері жергілікті халықпен ассимиляцияланды, олардың мәдениеті босниялықтардың мәдениетіне әсер етті. Исламдану тек жоғарғы әлеуметтік қабатты (жер иелері, шенеуніктер, ірі саудагерлер) ғана емес, сонымен қатар шаруалар мен қолөнершілердің бір бөлігін де қамтыды. Осман империясы Еуропада (XVII ғасырдың аяғынан бастап) өз иеліктерін жоғалта бастағанда, әр түрлі Оңтүстік славян жерлерінің мұсылман халқы Боснияға ағылып, оның этникалық құрамын одан әрі қиындата түсті. Бұл аймақты 1878 жылы Австрия-Венгрия басып алуы мұсылман халқының Түркияға жаппай кетуіне себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен оның одақтастары Югославияны басып алып, бірнеше бөлікке бөлді. Босния және Герцеговина «Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің» бір бөлігі болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Босния және Герцеговина Югославия Федерациясы құрамындағы Республика мәртебесін алды, оны Иосип Броз Тито кеңестік үлгіде құрды. 1992 жылы наурызда Босния және Герцеговина Республикасы тәуелсіздігін жариялады. 1992-1995 жылдар аралығында Босния мен Герцеговинаны дүр сілкіндірген соғыста мұсылмандар сербтер мен хорваттардан әлдеқайда көп шығынға ұшырады. 1995 жылы шілдеде Сребреница қырғын болып, онда бірден 8 мыңнан астам мұсылман өлтірілді. Бұл оқиға Еуропа тарихына соңғы геноцид ретінде енді. Сараеводағы мұсылман жетекшілері өз ұлтына жаңа атау беру туралы шешім қабылдады. Содан бері босниялық мұсылмандар ресми түрде босняктар деп аталады. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі — егіншілік (астық, т.б.), бау-бақша өсіру және жүзім шаруашылық. Таулы аймақтарында тұратындар мал шаруашылығымен де айналысады. Сондай-ақ, тігін өнері, металл, ағаш, тері өңдеп, оған әр түрлі өрнектер салу ісі жақсы дамыған. Босния халқының ең танымал халықтық қолөнерінің бірі - қолөнер бұйымдарын жасау өнері. Босниялықтар кесте тігу, тоқу және сурет салу сияқты әртүрлі қолөнер түрлерінде шебер. Қолөнерде қолданылатын дәстүрлі өрнектер мен ою-өрнектер босниялық халқының мәдени мұрасы мен тарихын көрсетеді. Босния халқының маңызды халық қолөнері маталар мен тоқыма бұйымдарын өндіру болып табылады. Босниялықтар дәстүрлі әдістер мен материалдарды пайдалана отырып, әдемі тоқыма бұйымдарын жасайды. Тоқыма және кесте тігу маталарды өндіруде маңызды рөл атқарады, олар кейіннен киім-кешек, үй безендіру және басқа да бұйымдар үшін пайдаланылады. Ағаш өңдеу де босниялықтардың маңызды халықтық қолөнері болып табылады. Ағаш шеберлері жиһаз, зергерлік бұйымдар, ыдыс-аяқ және басқа да заттар сияқты ағаш бұйымдарын жасайды. Ағаштан жасалған бұйымдарды безендіру үшін дәстүрлі дизайн мен өрнектер жиі пайдаланылады. Босния халқының халықтық қолөнерінің ішінде тоқымашылық пен керамика да маңызды орын алады. Тоқыма шеберлері табиғи материалдардан әдемі себеттер, сөмкелер, кілемдер және басқа да бұйымдар жасайды. Керамика жасаушылар дәстүрлі ою-өрнектермен безендірілген бірегей керамикалық бұйымдарды шығарады. Тұрмыс салты Босниялықтар мәдениетінің негізі - ежелгі славяндар, бірақ оған түріктер мен Кіші Азиядан келген басқа адамдар әкелген ерекшелерін де қабылдады. Қоғамның бай топтарының өкілдері Осман қоғамының жоғарғы топтарының өмір салтын көшіруге ұмтылды. Шығыс, негізінен түрік мәдениетінің элементтері аз дәрежеде болса да, бұқараның өміріне енді. Босниялықтар өмірінің тағы бір маңызды аспектісі - отбасы. Отбасы босниялықтардың өмірінде орталық рөл атқарады және қоғамның негізі болып табылады. Босниялықтар отбасылық байланыстарды бағалайды және отбасының үлкен мүшелерін құрметтейді. Отбасылық дәстүрлер халықтың мәдени мұрасын сақтай отырып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Босниялық мұсылмандар негізінен ағаш үйлерде тұрды. Тек қазіргі заманда ғана олар тастан немесе кірпіштен үй сала бастады. Бұл жерлер түріктердің қол астында болған кезде барлығы дерлік ағаш үйлерде тұрды, тек таңдаулылардың ғана тас үйлері болды. Бұл үйлер халық арасында кулами (мұнаралар) деп аталды. Үйлері төртбұрышты, сырты мен іші әктелген, өте таза. Қалалардағы, тіпті ауылдардағы үйлерінің барлығы дерлік екі қабатты. Көптеген үйлердің төменгі қабаты тастан, ал жоғарғы қабаты әрқашан дерлік ағаш пен кірпіштен тұрады. Ежелгі босниялық үйлерде төменгі қабатта біршама кішірек, ал жоғарғы бөлігі жер үсті қабатына қарағанда кеңірек және ұзағырақ. Төменгі қабатта қыста, ал жоғарғы қабатта жазда тұрады. Бірінші қабаттан екінші қабатқа әдетте тар, тік баспалдақтар апарады, баспалдақтардың бүйірінде әдемі оюланған ағаш қоршау бар. Бұл қоршаулар мен бағаналар сары немесе қызыл түске боялған. Үйлердің биік, әдетте тік төбелері бар, олар көбінесе үйдің өзінен биік болып келеді. Ормандары көп аймақтарда үйлер тақтаймен, ал орманы жоқ жерлерде тас тақталармен, ал қазіргі уақытта тақтайшалармен жабылған. Дәстүрлі киімдері Босниялықтардың дәстүрлі киімдері славяндар, түріктер, австро-венгрлер және т.б. әртүрлі халықтардың әсерлерінің қоспасын көрсетеді. Бұл киімнің негізгі элементтері белдемше, көйлек, жейде және жилет болып табылады, олар кесте, аппликация, шілтер және басқа оюлармен безендірілген. Бұл киімнің дизайнында қызыл, жасыл, көк және сары сияқты ашық және қанық түстер жиі пайдаланылады, бұл оларды ерекше тартымды етеді. Түрік киімдері де айтарлықтай әсер етті, дегенмен костюмнің негізгі элементтері (көйлек, шалбар, жеңсіз жилет, жилет және т.б.) және оның кесіндісі айтарлықтай өзгермеген. Мұсылман әйелдердің бетперде мен паранжа кию салты ресми түрде 1950 жылға дейін болған, бірақ барлық жерде сақталмаған. Бұл әдет-ғұрыпты негізінен текті әулеттен шыққан әйелдер мен қала әйелдері сақтаған. Шаруа әйелдері мен қыздары, әсіресе қалалардан алыс ауылдарда, беттерін сирек жапқан. Бұл аймақтарда мұсылман және христиан әйелдерінің костюмі ұқсас: негізінен бұл ұзын көйлек (кошула), алжапқыш, кең шалбар (димие), көкірекше (жечерма, антерижа). Ер адамдар да, ұқсас костюм киген. Ауылдарда мұсылмандар мен христиандардың киімдері де өте ұқсас болды, дегенмен киімнің тігісінде, түсі мен материалында шамалы айырмашылықтар болды. Костюмнің негізгі элементтері - шалбар, жейде, әртүрлі күртелер, кең тоқылған белдік. Әдетте, барлық ер адамдар бастарына сәлде тәрізді орамалмен оралған фез (бас киім) киетін. Қазіргі уақытта олардың ұлттық киімдері тек ауылдарда ғана ішінара сақталған. Киімдер арасындағы айырмашылықтар күннен-күнге жойылып, қалалық киімдер дәстүрлі киімдерді ығыстыруда. Дәстүрлі тағамдары Босниялық асханада батыс және шығыс тағамдарының негіздерін қамтитын тағамдары алуан түрлі. Ет түрі көп, бірақ көптеген адамдар қой етіне артықшылық береді. Олардың ең сүйікті тағамдары - пісірілген және қайнатылған ет, әсіресе қой мен қозы еті. Босниялық асхананың ең танымал тағамы істікпен айналдырылып пісірілген - қой еті. Етке дәмдеуіштермен қайнатылған көкөністер немесе хош иісті картоп беріледі. Сондай-ақ сиыр, қой немесе құс етінен жасалған палауды ұнатады. Ұсақ туралған ет пен күрішпен толтырылған тәтті бұрыштар да дәмді тағамдарға жатады. Бұл тағам долма деп аталады. Етті ұсақ кесектерге кесіп, майдалап турап, пияз мен сарымсақпен араластырған тағам «Яхния» деп аталады. Қырыққабат босниялықтар дастарханының міндетті тағамы болып табылады. Қырыққабатты жаңа піскен кезде де және қышқыл күйінде де жейді. Қырыққабаттан чорба дайындалады, оған сиыр немесе қой еті салынып пісіріледі. Осылай дайындалған тағамды кала деп атайды. Ет пен қырыққабаттан басқа, олар пита бәліші мен тәтті кондитер өнімдерін тұтынады. Баклава майда ұннан, қанттан және кілегейден дайындалады, оған грек жаңғағы немесе кептірілген қара өрік қосылады. "Чевапчичи" шұжығы, долма, "плескавица" котлеттері, палау т.б. Шығыс Босниялық тағамдарды дәмдеуіштердің ерекше дәмі мен хош иісімен ғана емес, сонымен қатар ерекше десерттермен де толтырылған. Десертке балда қайнатылған "альва" жаңғақтары, "туфахия" пирогы, ірімшікте пісірілген "струкли", "халва" және "суджук" беріледі. Фольклоры Босния халқының фольклоры олардың тарихын, мәдениетін, дәстүрін және рухани мұрасын көрсететін бай және алуан түрлі мұраны білдіреді. Қазіргі Босния және Герцеговина аумағында тұратын бұл халықтардың тамыры ұзақ және олардың фольклорында көрініс тапқан бай тарихы бар. Босния фольклорының негізгі элементтерінің бірі - музыка. Дәстүрлі босниялық музыка сепара, севдалинке, халық әндері мен билері сияқты әртүрлі жанрларды қамтиды. Шынайы дыбысты жасау үшін гусли, сыбызғы, бубен сияқты музыкалық аспаптар қолданылады. Босния фольклорының тағы бір маңызды көрінісі - халық өнері. Олар ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ғажайып кестелер, ағаш оюлары, керамика, кілемдер және басқа да қолөнер бұйымдарын жасайды. Бұл қолөнер босниялықтардың шеберлігі мен талантының көрінісі ғана емес, сонымен қатар олардың мәдени құндылықтары мен дәстүрлерінің көрінісі. Босния фольклорында би де маңызды рөл атқарады. Коло және хоро сияқты дәстүрлі босниялық билер осы халықтың ұлттық мәдениеті мен мерекелерінің ажырамас бөлігі болып табылады. Босния фольклорында әңгімелер, аңыздар мен халық даналығы да маңызды орын алады. Олар ұрпақтан-ұрпаққа ауызша беріліп, даналық сабақтар, адамгершілік құндылықтар мен мінез-құлық үлгілері бар. Бұл ертегілер осы халықтың дүниетанымын, табиғатқа, құдайларға және өмірдің басқа салаларына деген көзқарасын көрсетеді. Танымал босниялықтар *Твртко I - 1377-1391 жж. Боснияның бірінші королі. *Эмир Кустурица - боснияда туылған сербиялық кинорежиссёр, сценарийші, кинопродюсер, актер және музыкант. *Абдула Сидран — босниялық жазушы, ақын және драматург. Бейнетаспалар * Сілтеме * Дереккөздер