kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Май сүзгіш қондырғы

Май сүзгіш қондырғы - іркінді сулар майларын айыруға арналған ыдыс. Май айыру әдісі іркінді сулардың және оның құрамындағы майлар тығыздықтарынын айырмашылыктарына негізделген. Қалқып шыққан майлар арнаулы ыдысқа құйылып, одан әрі кәдеге жаратуға бағытталады. Дереккөздер
Дидактикалық ережелер

Дидактикалық ережелер - оқыту қағидасын қолданудың жекелеген кандай да бір жағын ашуда бастылыққа алынатын ережелер. Мысалы, көрнекілік қағидасын іске асырудың бір ережесі: түрлі көрнекіліктерді қолдануға болады, бірақ олардың санын көбейтудің қажеті жоқ. Дереккөздер
Померанц

Померанц — піскен кезде жасылдау қабығы болатын, апельсин сияқты домалақ, лимон сияқты цитрус. Қабығын кептіріп майдалап көптеген кондитер өнімдеріне және тәтті тағамдарға хош иіс беру үшін қосады. Дереккөздер
Дыбысқа еліктеу теориясы

Дыбысқа еліктеу теориясы (ономатопоэтикалық теория) — тілдің шығуы туралы теориялардың бірі. Бұл теория бойынша тіл адамның табиғи дыбыстық және дыбыстық емес белгілерге еліктеуінен туған. Дыбысқа еліктеу теориясын жақтаушылар дыбысқа еліктеуді дыбыстын дыбысқа еліктеуі және дыбыстық символизм түрінде кен мағынада түсінген. Дыбысқа еліктеу теориясын ұсынған стоиктер (б. з. д. 3 ғасыр), ол кейін Г. В. Лейбниц, И. Г. Гердер еңбектерінде дамытылған. Бұл теорияның күшті жағы дыбыс пен мағынаның алғашкы байланысын және оның табиғи екенін мойындағандығында. Дыбысқа еліктеу теориясы жактамайтындар бұл теорияның әлеуметтік жағдайларды ескермейтінін, дыбысқа еліктеуді тым асыра бағалайтының сынай отырып, дыбысқа еліктеудің манызын төмендетті, дыбыстық символизмді жоққа шығарды. 20 ғасырдың 50—80 жылдарында зерттеулер дыбыска еліктеу, дыбыстық символизм ым қимылымен бірге тілдің шығуында аса манызды қызмет атқарғаның айқын дәлелдеді. Тағы қараныз: * Дыбыс Дереккөздер
Монополияға қарсы заңнама

Монополияға қарсы заңнама — нарықтық экономиканы басшылыққа алатын кәсіпкерлер қызметтің түрлі салаларында бәсекелестік ортаны қолдауға, монополизмге және жосықсыз бәсекеге қарсы әрекет жасауға бағытталған құқықтық актілер кешені. Монополияға қарсы қолданылатын заңнамада, әдетте, түрлі үлгідегі шаруашылық бірлестіктерін ұйымдастыру кезіндегі шектеулерді айқындайтын нормалар, нарықта бәсеке күрес жүргізу және тауарлар мен қызметтерді сату жөнінде шарттар жасасу қағидаты, сондай-ақ тиісті заңдар мен ережелердің сақталуын қадағалау жөніндегі мемлекеттік органдардың өкілеттігі қамтылады. Дереккөздер
Аурушаңдық

Аурушаңдық (латын тілінен аударғанда morbidus – «ауру, сау емес») — қандай да бір себептерге байланысты адамның денсаулығы нашарлап, мүгедектікке немесе ауруға шалдығуы. Бұл термин аурудың кез келген түрімен, туындайтын кезеңдерінен және оның науқасқа әсер етуімен сипатталады. Ауыр науқастардың арасында сырқаттанушылық деңгейі көбінесе жансақтау бөлімінде баллдық жүйемен өлшенеді. Бірлескен ауру немесе қатар жүретін ауру деп, аурудың бірнеше түрлерінің бір мезгілде болуын (мысалы: шизофрения және нашақорлық сияқты ауру түрлері) айтады. Эпидемиологияда және актуарлық ғылымда сырқаттану термині (сонымен қатар аурушаңдық деңгейі немесе сырқаттанушылық жиілігі) аурудың немесе медициналық жағдайдың таралу деңгейін немесе белгілі бір уақыт ішінде белгілі бір жағдайды бастан өткерген адамдардың пайыздық мөлшерін білдіруі мүмкін (мысалы, бір жылда адамдардың 20%-ы тұмаумен ауырады). Аурудың бұл өлшемі, белгілі бір уақыт аралығында қайтыс болатын адамдардың үлесі салмағының өлім-жітім деңгейіне қарама-қайшы келетінін көрсетеді. Аурушаңдық — аурулардың тұрғындар мен әр түрлі топтар арасында таралу көрсеткіші. Бүкіл халық арасында және халықтың белгілі бір топтарында барлық аурулардың таралу деңгейін, жиілігін көрсетеді. Халықтың аурушаңдығын зерттеу және сипаттау үшін үш ұғым бар: алғашқы аурушаңдық, аурушаңдық, патологиялық зақымдану. Алғашқы аурушаңдық - бұл берілген жылы жаңадан пайда болған аурулардың жиынтығы; бұл көрсеткіш жаңадан пайда болған аурулардың санының халықтың орташа санына қатынасын 1000-ға көбейту арқылы есептеледі. Аурушаңдық — бұл пациенттер осы жылы жүгінген, халық арасында жаңадан пайда болған және бұрыннан бар барлық аурулардың жиынтығы; бұл көрсеткіш, бір жылдағы барлық аурулар санының халықтың орташа санына қатынасын 1000-ға көбейту арқылы есептеледі. Патологиялық зақымдану — медициналық тексерулер кезінде анықталған аурулар мен патологиялық жағдайлардың жиынтығы; медициналық тексеру кезінде анықталған аурулар санының қаралған адамдар санына қатынасын 100 немесе 1000-ға көбейту арқылы есептеледі. Халықтың аурушаңдығы туралы ақпарат алудың негізгі көздері: # Халықтың амбулаториялық-емханалық мекемелерге медициналық көмекке жүгінуі кезінде ауру жағдайларын тіркеу; # Ауруханаға жатқызу жагдайларын тіркеу; # Медициналық тексерулер кезінде анықталған ауруларды тіркеу; # Патологиялық-анатомиялык жэне сот-медициналық зерттеулердің деректері бойынша ауру жағдайлары мен өлім себептерін тіркеу. Дереккөздер
Пралин

Пралин немесе пралиндеу — жаңғақ салмасын және оны дайындауды білдіретін кондитер термині. Пралиндеу деген сөз жаңғақты ұнға айналдырып ысқылау, қант ұнтағы мен бұлғанған жұмыртқамен араластыру және осы салманы камырға қосуды білдіреді. Дереккөздер
Лицензиялық келісім

Лицензиялық келісім лицензияларды, "ноу-хауды", тауар белгілерін, т. б. пайдалану құқығын беру туралы келісім. Бұл келісімде патенттік лицензия беру; бірнеше патентті және олармен байланысты "ноу-хауды" кешенді түрде беру көзделуі мүмкін. Дереккөздер
Шәкен Күмісбайұлы

Шәкен Күмiсбайұлы (1943 жылы 17 қазанда туған, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Қаракөз ауылы — 28 сәуір 2022 жыл) — балалар жазушысы, “Құрмет” орденінің, Халықаралық “Алаш” әдеби сыйлығының лауреаты, Ақсу ауданының Құрметті азаматы. 1965 жылы Алматы педагогикалық шет тілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген. Өз ауылында мұғалім, республикалық «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында, «Қазақ елі», «Ана тілі» газеттерінде әдеби қызметкер, республикалық «Бала Би», «Айгөлек» журналдарында жауапты хатшы, Сәбит Мұқанов пен Ғабит Мүсірепов мұражайында бөлім меңгерушісі болып қызмет еткен. «Балалар әдебиеті» баспасында Бас редактор болып қызмет атқарады. Алғашқы әңгімесі «Жеңеше» деген атпен 1965 жылы Алматы облыстық газетінде жарияланған. 1971 жылы, 1975 жылы екі мәрте балалар мен жасөспірімдерге арналған шығармалардың республикалық жабық бәйгесінде жүлдегер болған. 2008 жылы «Солақай» кітабы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты атанған. «Қазақстан Республикасына 20 жыл» медалімен марапатталған. «Ақсақ шал» (1972), «Тау жолдары» (1977), «Соқ, барабан» (1979), «Таудағы жазу» (1983), «Кішкене шал» (1986), «Қаладағы келін» (1989), «Қарақуыстың желі» (1991), «Атамның аманаты» (2001), «Қайсар бала», «Бір арқа отын», «Айдын көлдің аққулары», «Жапандағы жалғыз», «Солақай», «Итталас», «Жүз он бір жұмбақ», «Түңғыштар», «Шатақ шырпы», «Қалам мен дәптер», «Бейтаныс заттар дауы», «Табиғат — Ана», «Қазақтың нобелі», «Шапағатты шырақ», «Мамания», «Түнгі текетірес» кітаптарының авторы. Балаларға арналып жазылған «Қаракерей Қабанбай», «Қанжығалы Бөгенбай», «Шақшақ Жәнібек», «Райымбек батыр», «Әлемді әнімен асқақтатқан «Дос-Мұқасан» атты кітаптары бар. Мектеп бағдарламасын арнап «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Қозы Көрпеш — Баян Сұлу», «Ер Тарғын» эпостарын поэзиядан қара сөзге айналдырған, 2008 жылы қазақтың балалар жазушыларының «Балалар бағының бағбандары» атты анықтамалық жинағыш құрастырған. 2022 жылы 28 сәуірде жазушы Шәкен Күмісбайұлы қайтыс болды. Дереккөздер
Қоспалық өткізгіштік

Қоспалық өткізгіштік -жартылай өткізгіште акцепторлық немесе донорлык қоспаның болуымен шартталған электр өткізгіштік. Қоспалық жартылай өткізгіш Қоспалық жартылай өткізгіш - жасанды енгізілген қоспалы жартылай өткізгіш. Дереккөздер
Гиперқамқорлық

Гиперқамқорлық - ата-аналар мен тәрбиешілердің балаға асыра қамқорлық жасауында көрінетін позициясы. Мұның салдарында бала қиындыкты жеңу мүмкіндігінен, ал кейін қабілетінен айырылады. Ұзаққа созылған гиперқамкорлық нәтижесінде бала қажет болған уақытта өз қорын жұмылдыра алмайды, үлкендерден көмек күтеді; жаттанды дәрменсіздігі - яғни кез келген бөгетті жеңу мүмкін емес деп қабылдауы дамиды. Дереккөздер
Пряник

Пряник — татымды-тәтті, жұмсақ ежелгі орыс өнімі. Пряниктің құрамында қант және су мөлшері көп, май аз немесе мүлде жоқ және татымдықтар қосылған. Пряник қамырына ұн мен қанттан басқа инвертті сироп, бал, меланж, химиялық қопсытқыштар, татымдықтар (корица, қалампыр, мускат жаңғағы, кардомон, бадьян, анис, тмин, имбирь, кориандр жөне т.б.), хош иісті эссенциялар, мақта майын қосады. Қамырын дайындау әдісіне байланысты пряниктер шикізатты және қайнатылған болып бөлінеді. Шикізатты пряниктер үшін қамырды ұнын қайнатпай алады, яғни рецептура компоненттерін белгілі бір ретпен мұздай қант немесе қант сірне сиропында илейді. Пряник өнімдері пішініне, өлшеміне және салмасының болуына байланысты: әр түрлі пішінді салмасыз пряниктер, әр түрлі пішінді салмалы пряниктер, коврижка типті пряниктер (салмамен және салмасыз) болады. Сыртын өңдеуіне байланысты пряниктер қант сиропымен глазурленген, қоспасы бар қант сиропымен глазурленген, шоколадты немесе май глазурлі қант себілген және т.б. болады. Дереккөздер
Шиш

Шиш — осы ағылшынның ескі үнді тіліндегі "панч" бес деген сөзден шыкқан. Құрамында бес түрлі қоспалар: шарап, ром, жеміс шырыны, кант (немесе бал), дәмқосарлар. Спирттің мөлшері 15—30%, ал қанттың мөлшері — 30—40%. Пунштер салқын немесе ыстық болады. Кейде алкогольсіз пунштер дайындалынады. Оларды салқын немесе ыстық тәтті жеміс-жидек сусындардан және консервіленген немесе балғын жидектер мен жемістерден дайындайды. Дереккөздер
Арбитражер

Арбитражер (франц. arbitrageur - дел- дал) — сатып алу-сату операцияларымен айналысушы саудагер. Биржалардағы алтын, күміс, валюта бағасы арасында болатын мезеттік айырма ны қалт жібермейді. Белгілі бір тауарды арзанға сатып алып, қымбатқа сатады. Баға теңескенде аңысын аңдып, қолайлы сәтті күтеді. Дереккөздер
Дидактикалық (оқу) материал

Дидактикалық материал - сыныпта немесе үйде өздігінен жұмыс істеу үшін оқушыларға таратылатын немесе бүкіл сынып алдында мұғалімнін көрсететін көрнекі оқу құралының ерекше үлгісі (көп жағдайда карталар, кестелер, мәтіндері, цифрлары және суреттері бар карточкалар, реактивтер, өсімдіктер, жануарлар және т.б.). Дереккөздер
Асқарбек Кіребайұлы

Асқарбек Кіребайұлы(1946-2008) - Наурызда Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Аққошқар ауылында туған. Еңбек жолын жұмысшы болып бастаған. 1980 жылы ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген. Аудандық «Сырдария», облыстық «Ленин жолы», аудандық «Жаңадария» газеттерінде, Қызылорда облыстық драма театрында, республикалық «Ауыл» газетінде жауапты қызметтер атқарған. 1975 жылы «Көктем тынысы» («Жалын») ұжымдық жинағына өлеңдері енген. Шығармалары *Миллиард. Өлеңдер. А., «Қайнар», 1977; *Дала туысқандық. Өлеңдер (қарақалпақ тілінде). 1978; *Сыршыл көңіл. А., «Жалын», 1979; *Алғашқы бәйге. Өлеңдер. А., «Жалын», 1988. Дереккөздер
Көзаралық принцип

Көзаралық принцип - екі көзбен және көздердің орналаскан жеріндегі олардың жасаған өрісі арасындағы, киылысушы байланысты тағайындайтын физиканың әр түрлі облыстарындағы теоремалардың жиынтығы. Дереккөздер
Равиоли

]] Равиоли — тұшпара тәрізді итальян тағамы.Италияның әр облысында равиоли салмасы әр түрлі (еттен, балықтан, құс етінен, көкөністен, ет турамаларынан) өнімдерден дайындалады. Соның халықаралық мейрамханаларда кең тараған түрі тауық етінің турамасына шабылған тауық етін араластырып, дәмін келтіру үшін үстіне пармезан сыры мен шпинат, петрушка қосып жасалған салмалы равиоли. Равиоли суда қайнатылып, майда қуырылып, фритюрде өңделініп пісіріледі. Равиоли қамыры тұшпара немесе қол кеспесі сияқты дайындалады, бірақ оған 1—2 шай қасық май салады. Дереккөздер
Дыбыстанба

Дыбыстанба ( - қайта жазу, ) — тіл білімінде ғылыми мақсатта қолданылатын арнайы жазу. Дыбыстанба графикалық, орфографиялық нормаларға байланыссыз сөйлеудін ен нәзік ренктерін мүмкіндігінше дәл беруді көздейді. Мысалы: қуруқ (қурық), таңэртэң (таңертең), жаңасқан (жаңаасқан). Қолданылу мақсатына қарай Дыбыстанба фонетикалық (к. фонетикалық әліпби), фонематикалық (к. фонология) болып бөлінеді. Тағы қараныз: * Фонетика * Орфография * Практикалық дыбыстанба, транскрипция Дереккөздер
Жалгерлік ақы

Жалгерлік ақы / Жалдау Ақысы - жалгерлік тәртібімен берілген мүлік үшін заттай, ақшалай не аралас нысандарда төленетін ақы. Оның мөлшері, дүркінділігі мен мерзімі жалгерлік шартта айқындалады. Жалгерлік ақы өнімді өткізуден (қызмет көрсетуден) түскен ақшаның бір бөлігі болып табылады, жалгер оны жалға алынған мүлікті пайдалану құқығы үшін шарт талабына сәйкес жалға берушіге табыстауға (аударуға) тиіс. Жалға беруші мүлікті жалға бермей алуы мүмкін таза табыстың деңгейі оны анықтау үшін негіз болып табылады. Оның шамасы мүліктің тозу дәрежесіне, тараптардың қаржы жағдайына, олардың қай салаға жататынына, бюджетпен есеп айырысудың белгіленген тәртібіне, басқа да факторларға байланысты. Дереккөздер
Глоссарий

Глосарий — белгілі бір шығармада кездесетін, сирек қолданылатын сөздердің түсіндірме сөздігі. . Глосарий де қазіргі кезде түсініксіз көне сөздер (архаизмдер, диалектизмдер, поэтикалық ескі формалардың үлгілері) мен сөз тіркестеріне, көне жазу ескерткіштерінің тіліне т.б. түсінік беріледі. Сирек кездесетін кейбір аударма сөздіктер де Глосарийге жатады. Мыс., 1245 жылы жазылған "Түрікше-арабша сөздік" осындай сөздіктердің бірі. Жеке тілдердің тарихын зерттеуде Глосарий дің мәні зор. Дерекөздер
Жер үшін жалгерлік ақы

Жер үшін жалгерлік ақы — 1) мемлекет уақытша өтемдік пайдалануға (жалға) берген жер үшін алынатын жалгерлік ақы, ол жергілікті бюджетке аударылады; 2) ел аумағында басқа мемлекеттерге берілген жер төлімі үшін алынатын ақы. Жалгерлік ақы бекітілген халықаралық шарттармен белгіленеді. Дереккөздер
Демаркетинг

Демаркетинг(латын. de... күшін жою + ағыл. marketing — нарық, өткізу) — жағдайлы маркетинг, мұнда тауарға сұраным өндірістік қуаттардан асып түседі және тауар ресурстары шектен тыс сұранымға ие болады; бағаны көтеру немесе жарнама мен қызмет көрсетуге қаражатты қысқарту арқылы тапшы тауарға сатып алушылардың сұранымын төмендету. Дереккөздер bn:বাজারজাতকরণ ru:Демаркетинг vi:Tiếp thị
Рагу

Рагу — балғын жас малдың етін майдалап турап, майға қуырады, содан соң тұм-шапеште қалдырады да пияз, сәбіз, тарна, ет шырынынан дайындалған соус пен ұн қосып бұқтырады. Қоғамдық тамақтандыру орындарында рагу деп майда шабылған сүйегі бар еттерден дайындалған тағамды айтады. Мұның рагуге ешқандай қатысы жоқ. Дереккөздер
Халықаралық кітапханалық ұйым

Халықаралық кітапханалық ұйым — түрлі елдердің кітапханалары арасындағы ынтымақтастықты дамытуды, халықаралық стандартты әзірлеуді, бірлесіп зерттеулер жүргізуді, тәжірибе алмасуды көздеген халықаралық ұйым мәртебесі бар бірнеше (бірталай) мемлекет өкілдерінің бірлестігі. Ең ірі коғамдық халықаралық кітапхана ұйымдары ИФЛА (Кітапханалар ассоциациясы мен мекемелерінің халықаралық федерациясы); МФД (Құжаттаудың халықаралық федерациясы) тағы басқа саналады. Дереккөздер
Жалгерлік мердігерлік

Жалгерлік мердігерлік - бөлімшелердің, кәсіпорындар мен ұйымдардың жекелеген қызметкерлерінің (қызметкерлер топтарының), ұжымдарының еңбегін ұйымдастыру және еңбекақысын төлеу нысаны. Жалгерлік мердігерлік шартына сәйкес жалгерлік ұжым шартта көзделген өнімді өндіруге (жұмысты орындауға, қызметті көрсетуге), кәсіпорынға табыстауға не оның нүсқауы бойынша сатуға міндеттенеді. Жалгерлер (ұжым, жекелеген қызметкерлер, т. б.) шартта көрсетілген көлемнен тыс өндірілген өнімді (орындалған жұмысты, көрсетілген қызметті), өзгедей шарт белгіленбесе, өз қалауынша жұмсауға құқылы. Дереккөздер
Дидактогения

Дидактогения - оқушының мұғалім, тәрбиеші, ата-ана, жаттықтырушы т.б. тарапынан педагогикалық тактиканың бұзылуына байланысты негативтік психикалық жағдайы. Қорқынышпен, фрустрациямен керінетін т.б. дидактогения оқушының қызметіне және оның қоршаған ортамен қарым-қатынасына кері әсерін тигізеді. Дереккөздер
Бейсебай Кірісбаев

Бейсебай Кірісбаев (12 қыркүйек, 1955-2003) - ақын. 1974— 1975 жылдары Ақсу аудандық (Талдықорған облысы) «Өмір нұры» газетінде әдеби қызметкер болды. 1980 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 1980—1982 жылдары республикалық «Білім» қоғамының баспа бөлімінде кіші редактор қызметін атқарды. 1982—1985 жылдары «Қазақстан пионері» («Ұлан») газетінің әдебиет және өнер бөлімінде жұмыс істеді. 1985—1992 жылдары «Балдырған» журналының бөлім редакторы, 1992 — 2003 жылдары бас редактордың орынбасары қызметін атқарды. «Тамшы» атты алғашқы жинағы 1979 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген. 1982 жылы «Алты әзілкеш» («Жалын», 1982) атты ұжымдық жинаққа топтама өлеңдері енген. «Аппақ бақ-бақ» («Жалын», 1984), «Адамша кел» (топтама, «Жалын», 1991), «Кілтипан» («Жалын», 1992), «Ықылық» («Жазушы», 1998), «Жаңылтпаштар» («Балауса», 1998) кітаптарының авторы. Дереккөздер
Логицизм

Логицизм - Лейбництің ұсынған «математиканың логикаға жанамалығы» туралы тезисінен туындайтын, осыған сәйкес математика аналитикалық шыңдық, бекітімдер, «болуы мүмкін әлемдердегі шынайылықтар», математикалық логика-философиялық негізіндегі бағыт. Лейбництің доктринасы жүйелі түрде Фрегенің "Основных законах арифметики" еңбегінде берілген мұнда математика үшін негізгі натурал сандар туралы түсінік түсініктердің көлемінде, ал арифметика теоремалары кейбір логикалық жүйе құралдарымен дәлелденді. Дереккөздер
Сұрыпталым

Сұрыпталым (франц. assortment - жиынтық) - бір атаудағы өнімнің (қызметтердің) жиынтығы (іріктемесі), түр-түрі. Ол атаулары, түрлері, сұрыптары, таңбалары, мөлшерлері, артикулдары т. б. бойынша нақтыланады. Дереккөздер de:Rohwerk es:Surtido fr:Ébauche (horlogerie) pl:Asortyment ru:Ассортимент
Басты бағыт

Басты бағыт *1) кеменің шығу пунктінен жету пунктіне дейінгі бағыты; *2) тура бағыт, мұнда кеме сүңгуір қайыққа қарсы немесе артиллерияға қарсы (ирек) бұлталақ жүріс (маневрлеу) жасайды. Басты жасақ Авангардтан (басты күштен) бөлінген жорық күзету органы. Ол қарсыластың жер үстіндегі тұтқиыл шабуылына, сондай-ақ оның барлауының күзетілетін әскерлерге кіруіне жол бермей, өз әскерлерінің жайылуына және ұрысқа кірісуіне қолайлы жағдай жасау мақсатында қолданылады. Ұлы Отан соғысы кезінде атқыштар полкінен алдыңғы жасақ батальон құрамына дейін жіберілді. Қазіргі жағдайда алдыңғы жасақ міндетін авангард немесе алдыңғы жорық заставасы орындайды. Басты күштер Басты тапсырмаларды орындауға арналған бірлестіктердің (бөлім, құрама) негізгі күштері мен құралдарының топтастығы. Басты күштер құрамы қойынған тапсырмалардың және операцияның (ұрыстық) мәнімен анықталады. Әскер (күштер) түрлерінің және арнайы әскерлердің штаттық, коса берілген және қолдаушы бөлімдердің күштері мен құралдары кіреді. Басты соққы Операцияда (ұрыста) қойылған тапсырманы орындауда және қарсыласты жоюда шешуші мәні бар тандалған бағыттағы әскер (флот) күштері топтастығының соккысы. Басты соққы бағытында қарсыластың күштері мен құралдарынан басым түсетін әскери топтастық құрылады. Командирдің ұрысты ұйымдастыруында басты соққының бағытын таңдаудың және оны жүзеге асыру үшін қажет күш пен құралдарды анықтаудың шешуші мәні болады. Басты соққы бағыты Шабуыл кезінде бөлім командирі негізгі күшті шоғырландыратын жергілікті жер аймағы. Басты соққы бағытын таңдау командирдің шешіміне тікелей байланысты. Ұрыс міндетін айқын түсініп, жағдайды жіті бағамдау қарсыластың негізгі топтамалары мен маңызды обьектілерін жоюға бағыттайды және өз бөлімшелері мен көршілерінің тегеурінді шабуыл жасауына мүмкіндік береді. Басты соққы бағытында бөлім командирі қарсыластар корғанысының неғұрлым маңызды тірек пункттерін анықтайды; оларды жою немесе басып тастау қарсыластың қорғаныс жүйесін тез бұзып етіп, ұрыс мақсатына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Басты топтастық Бірлестіктер мен құрамалардың күштері енгізілетін және басты соққы бағытында қимыл жасау үшін топтастырылатын топтастық. Басты шайқас Соғысушы жақтардың негізгі күштерінің қарулы кақтығысы. Ол соғыс барысын түбегейлі өзгертіп, соғыстың аяқталуына шешуші ықпал жасайды. Басты шайқас оған соғысушы жақтардың армиясының бүкіл құрамының қатысуымен ерекшеленеді, ал жойылған әскерді қысқа мерзім ішінде кайта құру мүмкіндігі болмайды. Өткен ғасырдың соңында Еуропа елдерінде жаппай әскер қатарына шакырылу енгізілген кейін қарулы күшті қайта калпына келтіру мүмкіндігі сол үйретілген резерв (күш) есебінен толтыру арқылы жүзеге асты. Осының нәтижесінде соғыс барысы басты шайқаспен ғана емес, баска да шайқастар арқылы шешілетін болды. Дереккөздер
Дербес шот

Дербес шот # дебитормен және кредиторлармен: жеке тұлғалармен және қаржы, несие мекемелерін, сондай-ақ мемлекеттік билік органдарын қоса, заңды тұлғалармен есеп айырысуға арналған бухгалтерлік шот. Банкілерде Дербес шот клиенттердің несие және есептесу операцияларыныд есебі үшін қолданылады. Сақтандыру ұйымдарында Дербес шот әрбір сақтанушы және сақтандыру түрі бойынша жүргізіледі. Салық инспекцияларында Дербес шот әрбір төлемшіге және салықтардыд әрбір түріне ашылады. Коммуналдық кәсіпорындарда коммуналдық төлемдерді, пәтерақыны, т. б. есептеу және бақылау үшін ашылады; # тізілімдегі тіркелген тұлға, бағалы қағаздар шығарылымының түрі, саны, санаты (тұрпаты), шығарылымның мемлекеттік тіркеу нөмірі, атаулы құны, бағалы қағаздар сертификатының нөмірі мен мөлшері, олар бойынша операциялар туралы деректердің жиынтығы. Дереккөздер
Дыбыстардың акустикалық жіктелуі

Дыбыстардың акустикалық жіктелуі — дауыс қатысына қарай дыбыстар үнді, салдыр болып екіге бөлінеді. Дауыстыларда үн басым, сондықтан олар анық, айқын естіледі. Дауыссыздардың айтылуында салдыр басым болады. Салдырға үн катысатын болса — ұян, ал тек салдыр қатысатын болса — қатан, салдырға қарағанда үн басым болса, үнді дауыссыздар жасалады. Тағы қараныз: * Дауыссыз дыбыстар * Музыка Дереккөздер ru:Речевой звук
Ризотто

Ризотто - Солтүстік Италияда (Ломбардия, Венеция, Лигурия, Фриули- Джулия, Эмилии-Романья) кеңінен тараған күріштен дайындалған тағам. Көбіне буда пісірілген күрішке әр түрлі дәмдік қоспалар (үгітілген ет, тауық еті, бұзау еті, пармезан сыры және көкөністер) және май мен татымдықтар қосылады. Дереккөздер
Демпинг

Демпинг ( - сөзбе-сөз мағынасы: лақтырып тастау) #тауарлардың сыртқа едәуір төмен бағамен (кейде оны "тастанды" баға деп атайды) шығарылуы; #тауарлардың ішкі нарықтағы бағаға қарағанда сыртқы нарықта неғұрлым төмен бағамен сатылуы. Мазмұнына қарай екі нысанға бөлінеді: тауар демпингі - тауарларды басқа елдің нарықтарында төмендетілген бағамен сату, яғни ол дағдылы коммерциялық операцияларда қолданылады; валюта демпингі, мұнда валютамен неғүрлым қамтамасыз етілген елден валютасының тұрақтылығы жоғары елге тауарлар төмен бағамен шығарылады. Демпинг – экспортер-өндірушілердің сыртқы рынокта тауарларын ішкі бағадан төмен бағамен сатуы. Демпингтің тұрақты жəне уақытша түрлері болады. Тұрақты демпинг-фирмалардың сыртқы рынокта монополиялық пайда табуы үшін ұзақ бойы тауарларын əлемдік рынокта төмен бағамен сату. Уақытша демпинг – тауарларды сыртқы рынокта өзіндік құнынан төмен бағамен сату. Демпингтің бұл түрі бəсекелесін рыноктан ығыстырып, монополиялық билік орнату үшін уақытша қолданылады. Демпинг әдетте мынадай нысандарда болады: стихиялық (жекелеген) демпинг — тауарды шетелде өткізу оның болжанбаған жағдайда мол болып шығуына апарып соқтырады (құбылыс ретінде жекелеген сипатта болады); тонаушылық демпинг - шетелдік жеткізушілердің олардың өз нарықтарындағы жағдайына нұқсан келтіру ниетімен (сыртқы нарықтағы бәсекені жою және монополия құру мақсатымен) тауарды шетелге ішкі нарықтағыңан төмен бағамен саналы түрде, әдейі шығару; орнықты демпингі — ішкі нарықпен салыстырғанда баға жөнінен неғұрлым икемді сыртқы нарықта бәсекелесуге қабілетті шепті жеңіп алу мақсатымен демпингсаясатын іске асыру жөніндегі ұзақ уақытқа созылған тұрақты демпинг. Дереккөздер
Рилетты

Рилетты — етті консервілеу үшін езілтіп пісіріп, ысқылап, қыш құмыраға салып үстінен май құятын тәсіл. Құрамында майы көп, хош иісті, жақсы дәмді етті сақтауға қолайлы тәсіл. Осы тәсілдің арқасында ет ұзақ уақытқа сақталады және дәмінде ешқандай өзгеріс байқалмайды. Алайда майлылығы жоғары болады, сол себепті бүкіл адамның организмі осындай тәсілмен сақталған етті жей алмайды. Дереккөздер
Госпитализм

Госпитализм - адамның ауруханалық стационарда немесе жабық мекемеде (Бөбек үйі, балалар үйі) жақын адамдардан бөлек ұзақ болуымен және жеке тұлғалык эмоционалдық қарым-қатынастың тапшылығымен шартталған психикалық және соматикалық бұзылулардың жиынтығы. Терминді австроамер. психоаналитик Р.Спите қолданысқа енгізді. Дереккөздер
Лицензиялық жүйе

Лицензиялық жүйе тауарлардың әкелімі мен әкетілімін ұйымдастыру нысандарының бірі. Мұнда импортшы немесе экспортшы өзінің тауарларының әкелімі немесе әкетілімі құқығын сатып алу үшін жазбаша рұқсат (лицензия) алуға тиіс, бұл орайда, лицензиялық алым алынатын болса, осы алымды төлейді. Дереккөздер
Дәмеш Берсүгірова

Дәмеш Берсүгірова (15 наурыз 1905 жыл, Жетісу губерниясы, Лепсі уезі Мұқаншы Садыр болысы (қазіргі Алматы облысы, Сарқан ауданы, Бақалы ауылы - 1984 жыл) - ақын. * Жеті жасыңда атасынан ескіше сауат ашып, арабша хат таныған. * 1920 жылы Алматы қаласында қазақ-қырғыз жастарынан оқытушылар даярлайтын курста оқыған. * 1921 жылдан бастап ауылдағы мәдени-ағарту жұмысына белсене қатынасады, комсомол ұйымының хатшысы, әйелдер бөлімінің жетекшісі сияқты қоғамдық қызметтер атқарады. * Көп жылдар бойы мектептерде ұстаздық қызметте болған. * Тұңғыш ақындық қадамын өзі жетекші болған көркемөнерпаздар үйірмесінде ұсақ тақпақтар, шағын пьесалар, «Тілші» газетіне мақалалар жазудан бастаған. Шығармалары * «Қоңыр жорға» (1929) * «Меңді-қыз» * «Жауынгер ұлыма» (1942) атты көлемді туындылары бар. * Қоңыр жорға. А., «Жазушы», 1961; * Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1974; * Ағады Ақсу. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1979] Дереккөздер
ISSN

ISSN. Сериялы басылымның халықаралық стандарт нөмірі - оларды сайма-сайлауды көздеп сериялы басылымдарды кодтау үшін тіркеу сипатындағы әріп сан коды; бас әрпімен әдетте сегіз санды қамтиды; бірыңғай әдістеме бойынша халықаралық және ұлттық ISSN агенттіктері сериялы басылымның түпкі бас тақырыбына береді, әрбір кезекті шығарылымға, нөмірге, томға қойылады. Дереккөздер
Іскерлік ынтымақтастық қауымдастығы

Іскерлік ынтымақтастық қауымдастығы - кейбір елдердің немесе елдер топтарының ынтымақтастығын жолға қою үшін үлестік негізде құрылатын және мемлекеттік, кооперативтік және басқа кәсіпорындар мен ұйымдарды біріктіретін ұйымдар. Мұндай кез келген қауымдастық толық коммуналдық шаруашылық есеп, өзін-өзі қаржыландыру және валютамен өзін-өзі өтеу қағидаты негізінде жұмыс істейді, заңи тұлға болып табылады. Дереккөздер
Соққы тұтқырлық

Соққы тұтқырлық- қатты дененің соққы жүктеме әсерінен деформациялануы және қирауы процесінде механикалық энергияны жұтуы. Материалдың механикалық сипаттамасы, ал a = W/A мұндағы W - қирау кезінде жұмсалған энергия, A - қирау болған жердегі қиманың ауданы. Дереккөздер
Дыбыстық ерекшеліктер

Дыбыстык ерекшеліктер — белгілі бір тілдік өзіне ғана тән Дыбыстык ерекшеліктер Олардан эр тілдің өзіндік табиғаты танылады. Мысалы, сөз ішіндегі дауыстылардың үндесіп, әуендесуі, ерін үндестігінің екінші буыннан ары аспайтыны т.б. қазақ тіліне тән дыбыстық ерекшеліктерге жатады. Тағы қараныз: * Дыбыстық жазу * Дыбыстық символизм Дереккөздер
Рисолли

Рисолли — фритюрде қуырылатын жұмыртқа пішінді пирожки. Салмасы: бауыр немесе ет және картоп езбесі, шырын пайда болады. Ары қарай шырын сүзіледі. Содан кейін құрамындағы артық судан арылу үшін және микробтарды жою үшін вакуум аппаратта қайнатылады. Мұның нөтижесінде шырын қою массаға айналады да ашытылады. Ол үшін арнаулы ыдысқа салынған шырын, ашытқы және жұмсартылған ыстық су құйылады. Ашытылу мерзімі 20—25 тәулікке созылады. Бұдан рисолли спирті фракциялық аппарат арқылы бөлініп шығарылады. Бөлініп шыққан сұйықтың күштілігі 60%-дан төмен болмауға тиіс. Сапасы жоғары болу үшін спиртті еменнен жасалған ыдыста кемінде бір жыл сақтайды. Сақталу мерзімінен кейін оған арнайы дәм беру үшін күйдірілген қант қосады. Дереккөздер
Қаржы есеп-қисабының аудиті

Қаржы есеп-қисабының аудиті — берілетін есеп-қисап ақпаратының толықтығы мен сапасының мемлекетте қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаты мен стандарттары негізінде бухгалтерлік есеп деректеріне сай келуін тексеру. Дереккөздер
Бастық

Бастық (начальник) *1) бағыныштыларына қатысты белгілі бір құқықтары мен міндеттері бар лауазымды адам. Бастықтың қол астындағыларға бұйрық беруге және оның орындалуын тексеруге құқығы бар. Бастық тікелей болуы да (қызмет жағдайына байланысты), әскери атағына қарай да болуы мүмкін. Әскери қызметшілер уақытша болса да қызмет жағынан бағынышты болатын бастықтар тікелей бастықтар деп аталады. Өзінің әскери атағына, шеніне қарай бастықтар деп әскери қызметте тұрақты тұратындар танылады: маршалдар, адмиралдар барлық офицерлер, сержанттар, сарбаздар мен матростар үшін; армия генералдары, адмиралдар, полковниктер мен 1-рангілі капитандар барлық кіші офицерлер, сержанттар, сарбаздар, матростар үшін; офицерлер — барлық сержанттар, старшиналар мен сарбаз, матростар үшін; сержанттар мен старшиналар — бір бөлімдегі сарбаздар мен матростар үшін бастық болады. *2) арнаулы әскерді, қызметті, әскери-оку орнын, әскери мекемені және т.б. басқаратын адам. Дереккөздер
Ұлт меншігінен алу

Ұлт меншігінен алу (франц. denationalisation) Денационализация — мемлекет меншігінен алу немесе мемлекеттің өзі құрған мемлекеттік меншікті (өнеркәсіп орындарын, банкілерді, жер телімдерін, көлікті, акцияларды, т.б.) жеке, ұжымдық меншікке немесе қоғамдық ұйымдардың меншігіне айналдыруы. Тарихи дәуірге және оны кімнің жүргізетініне, қай таптың мүдделеріне бола жүргізілетініне қарай түрлі әлеуметтік-экономикалық және саяси мазмұны болады. Нарықтық экономикаға көшу кезінде денационализация мемлекеттік меншік монополиясын жою, оның жекеше нысандарын дамыту, тауар өндірушілердің дербестігін нығайту, өндірістің тиімділігін арттыру мақсатында пайдаланылады. Дереккөздер
Ғаббас Қабышұлы

Ғаббас Қабышұлы — қазақстандық жазушы, публицист, аудармашы, сыншы, журналист. 1935 жылы 9 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Ұранқай ауылында дүниеге келген. 1968 жылы ҚазМУ-дың (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) журналистика факультетін сырттай аяқтайды. 1955–1966 жылдары облыстық «Алтай большевигі » (қазіргі «Дидар») газетінде корректор, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 1966–1974 жылдары республикалық «Қазақ әдебиеті » газетінде жауапты хатшының орынбасары, көркем әдебиет, әдеби сын бөлімдерінде меңгеруші болып істеді. 1974 жылдан КСРО Әдеби қоры Қазақ филиалының директоры, 1983 жылы республикалық «Ара-Шмель» сатира журналының бас редакторы, 1989 жылы Қазақстан Жазушылар одағы құзырындағы Көркем аударма және әдеби байланыс Бас редакциясы алқасының бөлім меңгерушісі, 1994–1996 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының екінші хатшысы болған. Әзіл-сықақ әңгімелер, новеллалар, сын, көркем очерк, көсемсөз, түрлі тақырыпқа мақала жазды. «Мінездеме», «Мысықта сақал неге жоқ?», «Күлеміз бе, қайтеміз?», «Тарихта қалғың келе ме?», «Бұл әлгі кім ғой...», «Халіңіз қалай?» «Кадр мәселесін... мәселе шешеді», «Жетім жиналыс», «Екі хикая», «Көлденең кітап», «Сағыныш сазы», «Адамның кейбір кездері», «Жолаушылар», «Төрт хат», «Тарғыл тағдыр» т.б. кітаптардың авторы. А. Чехов, С. Михалковтың, украин, серб, түрік, молдован жазушылары шығармаларын қазақ тіліне аударған. Автордың сатиралық көріністері «Қымызхана», «Тамаша» театрлары сахнасында қойылған. «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты (2005). Дереккөздер
Бастырмалатқан қарсы соққы

Бастырмалатқан қарсы соққы — агрессияның кез келген түріне бастырмалатқан қарсы соққымен жауап берілетіндігін атап көрсеткен Эйзенхауэр (АҚШ) әкімшілігінің тұжырымдаған ядролық доктринасы. Дереккөздер
Дәурен Берікқажыұлы

Дәурен Берікқажыұлы (15.05.1974 жыл, Семей облысы, Мақаншы ауданы, Қарабұта ауылы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы) - ақын. * Қазақ мемлекеттік әлем тілдері университетінің (қазіргі Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) түлегі. *1996 — 1999 жылдары орта мектепте ағылшын тілінен дәріс берді. *1999 — 2002 жылдары әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-да ағылшын тілінен дәріс берді. *Қазір «Қазақстан» телерадио компаниясының аударма және дубляж бөлімінде қызмет етеді. Шығармалары Өлеңдері 1994 жылдан бастап республикалық газет-журналдарда жарияланып келеді. Шығармалары 2000 жылы жарық көрген «Сборник. Избранное» («Қазақ университеті») , «Жас ақындар жырларының антологиясы» («Өлке») жинақтарына енген. 1996 жылы жарық көрген «Оттегім менің, от демім менің — жырларым» («Жазушы») және 2001 жылы «Отырар кітапханасы» сериясымен шыққан «Апіе тегісііет» жыр жинақтарының авторы. 2008 жылы «Гүл мен қылыш жырлары» атты жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Логикалық атомизм

Логикалық атомизм - 20 ғасырдың 10-20 жылдарында Рассел және Витгенштейннің ұсынған шындық туралы номилалистік және плюралистік ілімі. Логикалық атомизм бағдарламасында үлгісі логикалық тіл болып енетін, логикалық жетілдірілген тілдің құрылуы қарастырылған. Логикалық атомизмнің негізгі бір жорамалдарының бірі - тілді шындыктың бейнесі ретінде мойындау.
Аудиторлық қызмет

Аудиторлық қызмет — шаруашылық жүргізуші субъектілердің бухгалтерлік (қаржылық) есептемесі мен басқа да құжаттарын жасалған қаржы және шаруашылық операцияларының дұрыс болуы және қолданыстағы заңдарға сай келуі түрғысынан баға беру мақсатымен аудиторлар мен аудиторлық ұйымдардың (фирмалардың) тәуелсіз тексеруі. Меншік иелерінің мүдделерін қорғауға, кәсіпорындарға көмек көрсетуге, олардың бюджетпен дұрыс есеп айырысуына, қызметінің тиімділігін арттыруына жәрдемдесуге бағытталған. Дереккөздер
Басу әрекетіне негізделген инженерлік мина

Басу әрекетіне негізделген инженерлік мина — үстінен шынжыр табан танк, автомобильдің, БТР дөңгелегімен және т.б. өткенде (танкіге қарсы мина) немесе адам аяғымен басқанда (жаяу әскерге қарсы мина) жарылатын мина. Мұндай миналардың жарғыш тетігі әдетте басқыш қалқан, айқастырылған табан ағаш түрінде жасалады және т.б. Жаяу әскерге қарсы кейбір миналар сұйықтық немесе иницирланған жарылғыш заттармен толтырылады. Оның пластмассадан немесе металдан жасалған корпусы жару тетігі болып табылады. Дереккөздер
Ростбиф

Ростбиф — ірі қара етінің тұтас кесегінен әзірленеді. Етті сіңірлерінен, артық майынан арылтады, тұздай, бұрыштайды, майы қызған табаға 25—30 минут қуырады. Содан кейін бу пешіне қойып, 10—15 минут сайын еттің қуырғанда шыққан май ын үстіне құйып отырады. Ол сырты қызарып қабыршақтайғайша (30 минут және еттің мөлшеріне қарай одан да астам) қуырылады. Етті тым күйдіріп қуыруға болмайды. Өйткені ет қатты болып піседі. Ростбифті дастарқанға ыстық күйінде де, салқын күйінде де қоюға болады. Дайын болған ростбифті дастарқанға қоярда жұқалан турап, ыдысқа салады да, қуырған кезде шыққан сөлін өзіне құнды. Егер ростбиф салқын күйінде басытқы ретінде қажет болса — әуелі суырылып, содан кейін ғана жұқалан кесіледі. Ыстық ростбифке гарнир ретінде піскен немесе қуырылған картоп, пісіріп үстіне сары май құйылған көкөністер, макарон т. б.; ал салқын ростбифке жаңа жиналған қияр, қызанақ, қызыл қауданды қырыққабат салаты пайдаланылады. Ақжелкен мен майонез бөлек беріледі. Дереккөздер
Д’Аламбер принципі

Д’Аламбер принципі - динамиканың есебін статика есебіне келтіруге мүмкіндік беретін тәсіл. Д'Аламбер принципі, қағидасы - динамиканың негізгі қағидаларының бірі. Бұл қағида бойынша қозғалыстағы кез келген дене сыртқы инерция күштерінің (Д'Аламбер инерция күштерінің) әсерінен қандай да бір мезетте лездік тепе-теңдікте болады деп қарастырылады. Еркін материалдық нүктеге әсер етуші күштер жөне нүктенің инерция күші үнемі тепе-теңдік жүйені құрады. Дереккөздер
Баланың мектепке дайындығы

Баланың мектепке дайындығы - кұрамына тұлғалық және интеллектуалдық дайындық, сондай-ақ көру-моторлық координациясы дамуының жеткілікті деңгейі кіретін кешенді ұғым. Тұлғалык дайындық - оқу іс-әрекетінің мотивтерінің бар болуы (мектепке баруды ғана емес, сонымен қатар оқуды, оқуға байланысты белгілі міндеттерді орын- дауды қалаудың болуы), сыртқы әлемге танымдық көзқараспен қарау, коммуникативтік дағдылардың, қарым-қатынасқа түсу қалауының қалыптасқандығы; психиканың эмоциялық және еріктік дамуының жеткілікті деңгейі. Интеллектуалдык дайындық - жүйелі оқуды бастау үшін жеткілікті танымдық процестердің (қабылдаудың, естің, ойлаудың, қиялдың, сөйлеудің) қалыптасу деңгейіне жету, баланың балабақшаның стандартты бағдарламасының көлеміндегі білімдерді, біліктер мен дағдылары меңгеруі. Дереккөздер
Аудиторлық құжаттама

Аудиторлық құжаттама — аудитор, тексерілетін экономикалық субъект қызметкерлері және аудитордың аудиторлық тексеру басталғанға дейін, тексеру барысында, тексеру аяқталғаннан кейін сұратуы бойынша үшінші тұлғалар әзірлейтін, аудитордың рас есептемесі мен қорытындысын дайындау үшін, сондай-ақ аудиттің сапасын ағымдағы және кейінгі бақылау үшін қажетті мәліметтерден тұратын ақпараттың жиынтығы. Дереккөздер
Розмарин

Розмарин – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Розмарин туралы Розмарин — (rosmarinus officinalis) еріндігүлділер тұқымдасына жататын эфир майлы, мәңгі жасыл бұта. Биіктігі 2 метр. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 3 - 3,5 см, ені 2-4 мм. Жапырағының астыңғы бетінде эфир майы түзілетін көптеген бездер болады. Гүлі 5 - 10-нан шоқталып орналасқан, күлтесі ақ не күлгін түсті. Жемісі қоңыр 4 жаңғақты. Розмарин ерте көктемде және күзде гүлдейдi, ал жабайы түрі Жерорта теңізі өңірінде тараған. Қырымның оңтүстік жағасында, Кавказдың Қара теңіз жағалауында ботаника бағында, паркте өсіріледі. Розмарин құрамы Розмарин қаламшалау арқылы көбейтіледі. Тұқымынан сирек өседі. Жас бұтақтараын күзде қаламшалап, жалға отырғызады, 2 - 3 жылдығанда ботаника бағына, паркке көшіріліп отырғызылады да арам шөбі оталып культиваторланады. Орта есеппен 1гадан 1 - 3 тонна құрғақ жапырақ жиналады.Эфир майы жас кепкен жас жапырақтарынан гүл шоғырынан алынады. Құрамында: * 30٪ пинен * 20٪ камфен * 10٪ цинеол * 7٪ камфора тағы да басқа элементтер болады. Қолданылуы Жалпы розмаринды қолдану парфюмерия мен медицинада қолданады. Дереккөздер
Басшылық

Басшылық *1) әскери бөлімді (құраманы) басқаратын басшы офицерлік құрам тұлғалары. Құрамына бөлім (құрама) командирі, оның орынбасарлары және штаб бастығы кіреді. Өзінің қызмет жағдайына байланысты басшылықка бағынышты күштер мен құралдарды баскаруға өкілеттілік берілген. *2) Қарулы Күштер ұйымдарының бір түрі. Басшылық Қарулы Күштердің ұйымдық құрылымы ретінде, әдетте, оперативтік және стратегиялық аукымда құрылады, туракты және уақытша болып белінеді. Оперативтік міндеттерді орындайтын басшылық, әдетте Қарулы Күштердің бір немесе әр түріндегі бөлімдер мен құрамалардан тұрады. Стратегиялық міндеттерді орындайтын басшылық құрамына қарулы кұштердің барлық түрлерінің құрамалары кіруі мүмкін. Алғаш рет басшылық ұйымдық құрылым ретінде 1936 жылы Ұлыбритания Әскери-әуе күштерінде пайда болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде басшылық Ұлыбритания қарулы күштерінің басқа да түрлерінде, Америка Құрама Штаттарының қарулы күштерінде пайда бола бастаған. Соғыстан кейін олар көптеген мемлекеттердің, оның ішінде НАТО әскери блогына кіретін елдердін қарулы күштерінде құрылды. 1970 жылдары Америка Құрама Штаттары мен Францияда стратегиялық авиациялық басшылық (САБ), тактикалық авиациялық (ТАБ), Ұлыбританияда соққы беруші авиациялық басшылық болды. Кейбір мемлекеттерде көліктік авиациялық басшылық, тылдың авиациялық басшылығы және т.б. бар. *3) Басшылық құрам тұлғаларының әскерлерді басқару бойынша қызметтерді орындауы. Дереккөздер
Айсұлу Қадырбаева

Айсұлу Қадырбаева1950 жылы 2 қарашада Орал (қазіргі Батыс Қазақстан) облысы, Қаратөбе ауданы, Қоскөл деген жерде дүниеге келген. Қаратөбе орта мектебін бітірген соң, 1968 — 1972 жылдары Абай атындағы ҚазПИ-де оқып, қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі мамандығын алады. Жетпісінші жылдары «Жазушы» баспасында корректор, кіші редактор, редактор, 1984— 1990 жылдары Қазақ радиосының редакторы, оның Орал облысындағы меншікті тілшісі, 1990—1993 жылдары Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы Орал облыстық бөлімшесінің төрағасы болып жұмыс істейді. 1993 жылдан бері шығармашылық қызметпен айналысады. Көптеген өлең, дастан, толғаулары түрлі газет-журналдарда (соның ішінде Түркияда), ұжымдық жинақтарда 1979 жылдан бастап жарық көрген. «Айту — парыз» (1996), «Ақ мама» (1997), «Барып қайт, балам, ауылға» (1998), «Иманға жүгін, ей, пенде!» (2000) жыр кітаптарының авторы. 1990—1994 жылдары Қазақстанның азаматтық «Азат» қозғалысы басқармасының мүшесі, Орал облыстық бөлімшесінің тең төрағасы болған, 1991 жылдың қыркүйек айында Орал қаласында жергілікті казактардың Ресей казак әскерлері басшылығымен бірігіп, «Орал казактарының патша ағзамға қызмет етуінің 400 жылдық мерекесін тойлау» жөніндегі отаршылдық арандату әрекетіне қарсы тойтарыс акциясын ұйымдастырушылардың бірі. Дүниежүзі түркі халықтарының I қүрылтайының (1994, Измир қаласы, Түркия) делегаты. Дереккөздер
Лицензиялау

Лицензиялау заңды тұлғалардың шаруашылық кызметін әкімшілік реттеу әдісі, ол тізбесі заңмен айқындалатын қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу үшін арнаулы рұқсат (лицензия) алуды көздейді. Дереккөздер
Басып кіру

Басып кіру - мемлекеттің келісімінсіз оның аумағына құрлықтан, әуеден немесе теңізден бір немесе бірнеше мемлекеттің қарулы күштерінің кіруі. Басып алу ұғымына, сонымен қатар бір мемлекеттің шекарасын (әуе кеңістігін, аумақтық суларын) барлау, диверсия үшін басқа елдің әскери бөлімшелерімен (патрульдерімен), жеке ұшақтарымен немесе кемелерімен бұзу жатады. Дереккөздер
Сабайон

Сабайон— десертті тағам-сусын. Араластырылып бұлғанған жұмыртқа мен қант қоспасына күшті шарап (мадера, ром және т.б.) және татымдықтар (ваниль, корица) қосып дайындалады. Шоколад және сүт қосып та дайындауға болады. Алты жұмыртқа сарысына 300 г қант, 3 стақан қант шырынында ерітілген шарап немесе ром қажет. Жылытып немесе ыстық фарфор ыдыстарға құйып береді. Дереккөздер
Ақша реформасы

Ақша реформасы - ұлттық валютаны нығайту, ақша айналысын реттеу мақсатында елдің ақша жүйесін қайта құру. Ақша реформасының түрлері: ақшаның көрсетулі құнын сақтай отырып, оның жаңа үлгісін шығарып, ақша белгілерін толық немесе ішінара ауыстыру; ақша өлшемін ірілендіру нысанында деноминациялау; ұлттық валютаның бағамын өзгерту; девальвация — ұлттық валютаның бағамын төмендету; ревальвация — ұлттық валютаның бағамын көтеру. Ақша реформасын мемлекет айналысқа жаңа ақша белгілерін шығару және ескі ақшаны мәжбүрлеп алу жолымен жүзеге асырады. Өндіріс түрпаты немесе қоғамдық-экономикалық формация ауысқан кезде (феодализмнің алтын стандарты капитализм тұсында банкноттық және несиелік түрпатпен ауысты), сондай-ақ соғыстар мен төңкерістердің салдарынан қираған экономиканы тұрақтандыру кезеңінде ақша реформасы сөзсіз жүзеге асырылады. Ақша реформасы толық немесе ішінара болады. Толық ақша реформасы (жаңа ақша жүйесін жасау) жаңа мемлекеттердің пайда болуына байланысты немесе бернеше елдердің ақша жүйесі біріктірілген жағдайда ұлттық акша жүйесінен тыс тұрған ақша жүйесін құру кезінде жүргізіледі (мыс., Еуропалық валюта одағы елдерінің бірыңғай ақша жүйесінің құрылуы). Iшінaрa ақша реформасы (ақша айналысын тұрақтандыру мақсатымен қолданыстағы ақша жүйесін ретке кел- тіру) кезінде әдетте ақша жүйесінің жекелеген элементтері өзгертіледі (мыс., ақша өлшемін шығару тәртібі, оның атауы, бағанын ауқымы, ақша белгілері немесе ақша-несиелік реттеу органдары өзгереді). Дереккөздер
Сауаттылық

Сауаттылық - ана тілінің заңдары мен ережелерін оларды ауызша және жазбаша сөйлеуде пайдаланудың берік дағдыларымен үйлестіре отырып білуі. Сауаттылық: # бастапқы оқу және жазу қабілеттілігі. Бұл негізгі мағынасында термин сауатсыздық әлеуметтік мәселе ретінде қарастырыла бастаған 19 ғасырдан бері қолданылады; # 1-мағынасы бойынша термин кейде сауаттылықтың басқа түрлеріне де жатқызылады, мысалы, компьютерлік. Қазіргі қоғамда сауаттылыққа (және оның деңгейлеріне) қызығушылық жиі саяси пікірталастардың негізгі тақырыбы болып отыр. Дереккөздер
Аудиторлық тексеру

Аудиторлық тексеру - тексерілуге тиіс экономикалық субъектінің қаржылық жағдайына қатысты аудиторлық дәлелдемелерді жинау, бағалау және талдау, нәтижесінде бухгалтерлік есептің дұрыс жүргізілгендігі, экономикалық субъектінің бухгалтерлік есеп-қисабының растығы туралы аудитордың пікірін білдіру. Аудиторлық тексеру барысында аудитор ұйымның есеп-қисабындағы мүлікті, міндеттемелерді, белгілі бір кезеңдегі есептесулер мен қаржы нәтижелерінің жай-күйін сипаттайтын көрсеткіштердің толықтығын, уақытылы жасалуын, дәлдігін, растығын, заңдар мен қабылданған есеп саясатының дұрыс та дәл сақталуын бағалайды. Дереккөздер
Аудиторлық құпия

Аудиторлық құпия - аудиторлық ұйымдар мен жеке аудиторлардың құпиялылық қағидатына сәйкес тексерілетін тұлғалар мен ілеспе аудиторлық қызмет көрсетілген тұлғалардың операциялары туралы құпияны сақтауға міндеттілігі. Олар аудиторлық қызметті жүзеге асыру кезінде өздері алған және толтырған мәліметтер мен құжаттардың сақталуын қамтамасыз етуге тиіс және олардың тексерілетін нысанның жазбаша келісімінсіз үшінші тұлғаларға беруге не жариялауға құқығы жоқ. Дереккөздер
Саго

]] Саго — әр түрлі тағамдарға жартылай дайын өнім болатын, алдын ала өңдеу арқылы түйіршікті түрге келтірілген өсімдіктердің крахмалы. Оның үш түрі бар: саго пальмасының крахмал тектес заттарынан және картоп крахмалынан дайындалған жасанды немесе неміс сагосы және маниоки тамырларынан алынған саготапиока. Сагоны көжеге, сорпаға салады, одан ботқа пісіреді, компоттарға және тәтті мөлдір шырындарға салады. Дереккөздер
Серікжан Қажи

Серікжан Қажи Тоқайұлы - 1957 жылы 9 қарашада Алматы облысы, Райымбек ауданы, Сарыжаз ауылында дүниеге келген. Абай атындағы Қазақ педагогика институтының (қазіргі АлМУ) физика факультетін 1979 жылы бітірген. Орта мектепте физика пәнінің мүғалімі, 1983— 1985 жылдары Райымбек аудандық комсомол комитетінің ІІ хатшысы, 1985—1987 жылдары ағарту қызметкерлері кәсіподағы аудандық комитетінің төрағасы, 1987 — 1991 жылдары аудандық партия комитетінің нүсқаушысы, 1991 — 1993 жылдары мектеп директоры, 1995—1998 жылдары Алматы облысы, Қарасай аудандық «Заман жартысы» газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, 1997 — 2002 жылдары аудан әкімі аппаратының бас маманы болып қызмет еткен. 2002 — 2005 жылдары республикалық «Ана тілі» газетінің тілшісі, «Өлке» баспасының редакторы. 2005 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының әдеби кеңесшісі қызметіне. Алматы қаласы әкімдігі ұйымдастырған Абайдың туған күніне арналған жыр мүшәйрасының бас жүлдесіне ие болған, сондай-ақ республикалық өзге де мүшәйралардың жүлдегері атанған. Өлеңдері 1976 жылдан бастап мерзімді баспасөз беттерінде үнемі жарияланып келеді. Алғашқы өлеңдері «Жалын» баспасынан шыққан «Қарлығаш» ұжымдық (1995) жинағына енген. «Мен даланың ұлымын» (1998), «Жүрегімнің дүрсілі» (2001), «Іле-басы бөктерінде» (2005), «Жан нұры» (2007), «Күн бесінге құлағанда» (2009) жыр жинақтарының авторы. Дереккөздер
Аудиторлық фирма

Аудиторлық фирма - кәсіпорындармен шарт негізінде жылдық бухгалтерлік есептерді тексеретін және қуаттайтын шаруашылық есептегі тәуелсіз ұйым. Тексеру кезінде аудиторлық фирма бухгалтерлік есептің жай-күйін және оның қойылатын талаптарға сай келуін, қаржы-шаруашылық мәселелері жөніндегі қолданылып жүрген заңнаманың, құрылтай құжаттары мен басқа да құжаттар ережелерінің сақталуын, бухгалтерлік есеп деректерінің ңақты ережеге сай келуін бақылайды. Дереккөздер
Басып кіруші армия

Басып кіруші армия — басқа мемлекеттің жеріне тұтқиылдан басып кіруге арналып дайындалған қарулы күштердің бір бөлігі. Басып кіруші армияның мақсаты — бір елдің қарулы күштерін соғыс жағдайынан бейбіт жағдайға көшіру, оның бар күшін бір жерге шоғырландыруына кедергі жасау, корғаушы армиясын талқандау. Теңіз арқылы басып кіруші армия әуе және әскери-теңіз күштерінің колдауымен теңізге әуе десантын түсіріп, басып кіреді. Дереккөздер
Аудиторлық есеп беру

Аудиторлық есеп беру / Аудиторлық есептеме - аудитор тексеру нәтижелері бойынша толтырған және экономикалық субъектінің басшысына немесе меншіктенушісіне беруге арналған жазбаша ақпарат. Аудиторлық тексерудің барысы, бухгалтерлік есепті жүргізудің белгіленген тәртібінен анықталған ауытқушылық, бухгалтерлік есеп-қисапты дайындауда орын алған елеулі бұрмалаушылық туралы егжей-тегжейлі мәліметтер, сондай-ақ тексеру жүргізу барысында алынған және аудитті жүргізу шартында көзделген басқа да деректер баяндалады. Дереккөздер
Инвестициялық қорлардың қызметін лицензиялау

Инвестициялық қорлардың қызметін лицензиялау — ел аумағындағы инвестициялық қорлардың өз қызметін жүзеге асыруы үшін "Инвестициялық қорлар туралы" ҚР заңына және ҚР Үкіметінің осы аттас қаулысымен бекітілген ережеге сәйкес берілген лицензия. Лицензиялық талаптар мен шарттар — инвестициялық қорлар (ИҚ) жарғысының Қр заңдарының талаптарына сай келуі; ИҚ активтерінің құрамы мең құрылымының лицензиялаушы органның нормативтік құқықтық актілерінің талаптарына сай келуі, ҚР-ның тиісті заңдары мен нормативтік актілерінің сақталуы. Дереккөздер