kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Інқоян

Інқоян - - оңтүстік Еуропадан бұкіл жершарына тараған қояндардың түрі. Австралияға інқояны енгізілгенінің нәтижесінде экологиялық балланс бұзылып экологиялық апаты орын алған. Осы қояндардың түрінен үйқояны қолға үйретілген. Билогиялық сипаттама Інқоян - сүткөретіледің ішідегі ірі емес тұқымдасы. Дене тұрқы 31-45 см, салмағы 1,3 – 2,5 кг-дай болады. Маусымдыққа байланысты түсін өзгепейді. Қысы-жазы арқасының түсі сұғылт-қоңыр, кейде жирен болады. Құйрығының үсті сұрғылт қоңыр, ал асты - ақ, ұшы қара немесе қара қоңыр. Құлағының ұшында кішкене қара дақтар бар. Бауыры ақ немесе сұрғылт. Көктемгі түлеуді науыз айында бастайды. Ұрғашысы 1,5 айда тез түлеп шығады, ал еркегі - жазға дейін жүні түлей береді. Күзгі түлеу қыркүйек-қараша аралығында өтеді. Інқоян, басқа да қояндардың түрлері сияқты, өте өсімтал болады. Ұйығуы қаңтар мен ақпанның аяғында басталады. Көбею маусымы - жыл бойы. Жылына 4 рет 2 – 8 (кейде 15) көжек туады. Туар кезде ғана қоян ін қазады, топ-топ болып тіршілік етеді. Көжегі көзі ашылмай, өте дәрменсіз, қызылшақа болып туылады. Көжектедің салмағы 40-50 гр, жүндес. 10-шы күні көзі ашылып, 25-ші күі жүріп кетеді, бірнеше күннен кейін өзі қоректенеді. Жыныстық жетілуі 5-6 ай, сол себепті ерте көктемде туған қояндар жыл соңына қарай өздері де түлдей алады. Бірінші 3 аптаның ішінде 40% жас түлдер әр түрлі себеппен жан береді. Ал бірінші жылдың соңына дейін тек 10% ғана тірі болады. Қорегін іздеуге ымырт түскен кезде, түнде шығады. Қояндар көбейіп кетсе жайылымға, жеміс бағына, жас орманға үлкен зақым келтіреді. Кейбіреулері індет таратады. Таралуы Бастапқы кезде інқоян Францияның отүстігінде ғана мекендеген. Адамның шаруашылық қызметінің ақасында інқоян Азия мен Антарктикадан басқа бүкіл жершарына тараған. Кәзіргі заманда Орта және Батыс Еуропада кең тараған, Скандинавия, оңтүстік Украина, солтүстік Африкада, Солтүстік Кавказда және Азов теңізі аймағында ке таралған. Дереккөздер
Жасушаның құрамындағы бейорганикалық заттар

Жасушаның атомдық және молекулалық құрылымы. Д, И. Менделеев жасаған химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі кездесетін 110 элементтің 80-ге жуығы тірі жасушаның құрамында болатындығы дәлелденді. Олар жасушадағы мөлшеріне қарай үш топқа белінеді. Бірінші топқа: оттек, сутек, көміртек және азот сияқты органикалық және бейорганикалық заттардың молекулаларының негізін құрайтын элементтер жатады. Бұлардың жасушадағы мөлшері 98%-ға жуық болғандықтан, олар макроэлементтер деп аталады. Сонымен қатар бұл топқа нәруыз (белок) бен нуклеин қышқылдарының құрамына кіретін күкірт пен фосфор да кіреді. Бұларды биоэлементтер деп атайды. Екінші топқа: ион түрінде кездесетін калий, натрий, кальций, магний, темір, хлор сияқты және т.б. элементтер жатады. Бұлардың жасушадағы жалпы мөлшері 1%-ға жуық. Бұл элементтердің қысқаша жасушада ерекше қызметтер атқарады. Мысалы, кальций мен фосфор сүйек ұлпасының құрамына кіреді, оның беріктігін арттырады. Сонымен қатар кальций элементі қанның ұюына қатысады. Ал гемоглобин нәруызының құрамында темір болады, ол оттекті өкпеден ұлпаларға тасымалдайды. Өсімдік жасушасындағы хлорофилл пигментінің құрамындағы магний элементі фотосинтез процесін тездетеді. Үшінші топқа: жасушада өте аз мөлшерде кездесетін элементтер жатады. Олардың жасушадағы мөлшері 0,02% болатындықтан микроэлементтер деп аталады. Микроэлементтер өсімдіктер мен жануарлар жасушаларында жүріп жатқан биохимиялық процестерге тікелей қатысады. Топырақтың құрамындағы микроэлементтердің өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі маңызы ерекше. Өсімдіктер мен жануарлар белгілі бір микроэлементтерді табиғаттан алып, өз жасушаларында жинақтайды. Мысалы, теңіз балдырлары судан йодты сіңірсе, ал кейбір өсімдіктер судағы кобальтты жинақтайды. Жануарлар жасушаларында да әр түрлі элементтер жинақталады. Мысалы, никель — ұйқы безінде, молибден — мидың ақ затында, қалайы — тілдің сілемейлі қабықшасында, кадмий — бүйректе, барий — көздің торлы қабығында, бор — май ұлпаларында, хром— гипофиз безінде және т.б. жинақталатындығы анықталған. Әйткенмен де, топырақтың құрамындағы микроэлементтердің мөлшерінің кемуі немесе артуы организмге қатты әсер етеді.
Иван Иванович Носовский

Иван Иванович Носовский — Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Киров атындағы МТС-ның тракторшылар бригадасы (1940). 1916 жылы Ресейде, Жаңасібір облысы, Черепановск ауданы, Щадрин селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылы тракторшылар курсын бітіріп, Черепанов колохозында тракторшы болып істейді. * 1932-1940 жылыдары Қызыл Армия қатарында болады. * 1940 жылы Қазақстанға келген соң Талдықорған облысы, Киров ауданы, "Первое Мая" колхозының тракторшылар бригадасының бригадирі болып тағайындалады. ** 1945 жылы оның бригадасы тракторлық жұмыстарды — 122%, 1946 жылы — 167% орындайды. Мұндай көрсеткіш колхозға жақсы өнім алуға ықпал етеді: өңделген 76 гектар қант қызылшасы алқабының әр гектарынан 408,8 центнерден, 52 гектардан 341 центнерден, ал 315 гектар астық дәнді дақыл алқабының әр гектарынан 16,2 центнерден дән жиналаған. Марапаттары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік еңбек ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/543.html История народов Средней Азии]
Нұрманбетов Ақық

Нұрманбетов Ақық (1887-1966) - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Шұбартау ауылдық советі, Жаңалық колхозының звеношысы (1939). 1887 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Еңбек жолын бала кезінде байларға жалшы болып бастайды. * 1930 жылы алғашқылардың бірі болып жаңадан құрылып, қалыптасып жатқан Жаңалық колхозына жұмысқа кіреді. * 1939 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болып, тәжірибесін молайтып, агротехниканы жетік үйренеді. * 1943-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, майданда болады. Соғыстан оралған соң жұмысын жалғастырып, қызылшадан мол өнім алу жолындағы еңбегі табыстарға жеткізеді. 1945 жылы "За трудовую доблесть" медалімен наградталады. 1946 жылы межеленген 150 центнердің орнына 5 гектар жерден 400 центнер қант қызылшасын алады. Наградалары * 2 рет Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * За трудовую доблесть" (1945) * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/545.html История народов Средней Азии]
Қошалақ (ауыл)

Қошалақ — Атырау облысы Құрманғазы ауданы, Еңбекші ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Құрманғазы ауданындағы қалмақ әйелінің атымен аталатын жер (жергілікті халық аузынан). Топонимист Ә.Нұрмағамбетұлы түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тілдерінде дыбысталуы ұқсас сөздердің мағынасын салыстырып, «алқап, алаң, оңаша орын» деп түйіндейді. Географиялық орны Аудан орталығы Құрманғазы ауылынан солтүстікке қарай 95 км жерде құм төбелер қоршаған Нарын құмында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 339 адамды құрады (172 ер және 167 әйел адам). 2009 жылғы халық санағы бойынша ауылда 329 адам тұрады (164 ер және 165 әйел) Атақты тұлғалары * Жұмекен Нәжімеденов – қазақ ақыны, Қазақстан мемлекеттік әнұранының авторы. * Бақтықожа Ізмұхамбетов – Атырау облысының әкімі. * Рахымжан Отарбаев - жазушы, драматург. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Елді мекендегі көшелер * Бақыт Қарабалина көшесі Дереккөздер
Сапақ би

Сапақ (Сопақ) би Әлімнің Төртқара руының Оразгелді тармағына жатады. Сапақ Сапай баласы шамамен 1774-1775 жылдарда өмірге келіп, Арал ауданында өз атымен аталатын «Сапақ» атты жерде 1859-1860 жылдары дүниеден өткен. Сапақ биде – Шөңкі, Бейіс, Есенжол, Аманжол атты ұрпақ тараған. Сапақ биге сәлемдесуге келген інісі Жетеске: «Шырағым, бір-екі күн еру бол, осы Қарақұмда ағайын-туғандарым бар, бірге аралайық»,- депті. Елемес Жөненұлы қонақтарды күтіп алып, қонағасында сояр қойға бата сұрапты. Сапақты жасы үлкен болса да Жетеске қарап: «Жетес жаста болсаң да алыстан келген қонақ едің, осының батасын сен бер»,- дейді. Сондағы Жетестің батасы: депті. Сөйтіп Елемес бай ретті сөзге тоқтап, билерге тайын сойып, күткен көрінеді. Бір жылдары Әлім ме Шөмекей арасында адам өлігі болып, арты дауға ұласады. Сапақ би бастаған жігіттер мұзды ойып екі адамның өлігін тауып алып, Шөмекейлерден құн сұрапты. Екі жақ Қаратай есімді биге төрелікке жүгінеді. -депті Сапақ Сапақ би үш жүзге белгілі би болған. Ол туралы Қазалы, Арал өңірі жайлы шыққан жинақтарда, Қойшағара Сағариннің Көмбе атты романында, т.б.кітаптарда жазылған. Сондай-ақ «Туркестанские ведомости» газетіні 1902 жылғы бір санында Арал өңірінің бір бекетінің Сапақ есімімен аталатыны жазылған. Дереккөздер
Бәби би

Бәби би орыс еліне бодан болуға қарсы шыққандардың бірі болды. Бәбидің баласы Ақша 1732 жылдың 7 ақпанында Әбілқайыр ханмен М.Тевкелевке келіп, өздерін бидің жібергенін, бұрынғы наразылық ниетінен бас тартқанын, жасақтарын тарататынын жеткізеді. «Бұдан былай ханмен тілмаш осы топтың ауылдарымен бірге болып, еш алаңсыз көшіп-қонуларыңа болады»,-деп айтады. Бірақ олар Бәби бидің ауылына баруға қорқады. Өтінішіне ден қоймаған елшіге қарсы Бәби жасақ жинап, інісі Байқараны атып өлтірген башқұртты қолына беруді талап етеді, болмаса елшіні өлтіретінін айтады. Бидің А.Гладышевке қатысты мәліметтерінде, Елизавета патшайымға Нұралы сұлтанды хан етіп сайлау туралы жазған хаттары да кездеседі. Дереккөздер
Басықара би Құрманұлы

Басықара би Құрманұлы — Алшын тайпасының Төртқара руынан шыққан би және батыр. 10 - 12 жасында билік айтып, әділдігімен ел ішінде көріне бастайды. Ел әңгімелерінде Басықараны бірде батыр, бірде би деп атайды. Басықараның бабасы Тасым батыр Төртқара ғана емес, Әлімұлы бірлестігінің да атағын арттырған батыр. 1840-1841 жылдары өзінің атымен аталатын жерде қайтыс болған. Басықарадан – Бекмырза, одан Бәймен туады. Бәймен бидің, Басықараның есімдері «Қазақ-орыс қатынастары» жинағында кездеседі. Мұрағатта олардың есімдері, істеген істері жайлы қысқаша деректер жазылған. Мысалы, 1792 жылдың маусым айында басқа билермен бірге Ералы сұлтаның хан болуына қарсылық білдіргендердің ішінде Басықара бидің есімі де бар. Басықараның тапқыр, әділ билік жасағаны ел аузында айтылады. Қазалы су торабы Басықара атымен аталады. Бүл деген бабаға үлкен құрмет. Ел аузында «Басықара басып айтады, басқа билер қасып айтады»- деген сөз бар. Дереккөздер
Егізшоқы

Егізшоқы немесе енеке қараторғайы — тек Африка континентіде кең таралған Торғайтәріздестер отрядінің құстары. Бұл құстардың ерекшелігі - ірі қара малға, пілдер, мүйізтұмсықтар, әсіресе енекелерге үйір болуы. Жануардың арқасына отырып алып сонымен бірге ұзақ жолсерік болып, соның терісіндегі құрт-құмырсқалармен, қандалалармен, биттерімен көректенеді. Бірақ бұл симбиоз ірі мал үшін айтардай пайдалы емес. Себебі құстардың тұмсығымен сол мал терісін жарақатталғанның нәтижесінде патогендік микрофлораны жұқтырады. Құстар ол малдың қанын да арасында ішеді. Биологикалық сипаттама Егізшоқылар - ірі емес (кәдімгі қараторғайдай) құстар, басқа құстардаң тек қана "тұрмыс дәстүрімен" ғана емес, тұмсығының және аяқтарының құрылысымен де ерекшеленеді. Тұмсығы әлуетті, қысқаш сияқты, енді, тұмсығының табаны - дөңгелек тәрізді, ұшы - қайырылған. Аяқтары да өте күшті, қатты қайырылып қалған өткір тырнақтарымен. Қанаттары ұзын. Құйрығы еді, үшбұрыш тәрізді. терісі өте қалың болады. Түсі - көбінесе сұрғылт емесе қоңыр, төменгі жағы - ақшылдау. Көзі - қызғылт, тұмсығы да ашық түсті сары немесе қызыл. Таралуы Егізшоқылар тек Африкада Сахара даланың оңтүстігінде ғана кездеседі. Пайдалынған әдебиеттер * Жизнь Животных т.6 Птицы М.: Просвещение 1986 * “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. Сыртқы сілтемелер * https://species.wikimedia.org/wiki/Buphagus?uselang=ru
Николай Васильевич Пак

Пак Николай Васильевич - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, Максим Горький атындағы колхоздың звеношысы (1946). 1926 жылы Ресейде, Приморье өлкесі, Посьетск ауданы, "Римская Корсаковка" селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1942 жылы Қазақстанға келгеннен кейін 8 класс бітіріп, Максим Горький ұжымшарына жұмысқа кіріп, 1943 жылға дейін қызылша өсіруші болып істейді. * 1943 жылы Ұлы Отан соғысына аттанып, майданда болады. * 1946 жылы соғыстан өз колхозына оралған ол қызылшашылар тобының звеношысы болып тағайындалады. 1947 жылы мол түсімді 3 гектар жердің әр гектарынан 818 центнерден, ал қалған 4,5 гектардың әр гектарынан межеленген 265 центнердің орнына 550 центнерден өнім алады. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1945) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Волгорадтағы автобус жарылысы

Волгоградтағы автобус жарылысы — 2013 жылдың 21 қазан күні ресейлік Волгоград қаласында болған террорлық акт. Оқиғалар ағымы Жарылыс 2013 жылдың 21 қазан күні сағат 14:06-да (UTC+4) орын алды. Жарылысқа бұрама шегелер мен металл жоңқалары сияқты зақымдаушы элементтермен жабдықталған екі тротилдық шашка және екі граната себеп болды. Жарылыстың күші тротилдық эквивалентте 500-600 г-ды құрады. Жарылыс нәтижесінде 7 адам қаза болды, 33 адам жарақаттанды (оның 28-і ауруханаға жатқызылды, 8-і — реанимацияда). Тергеу Ресейдің құқықтық-тергеу орындары осы оқиғаға әзірден-ақ террорлық әрекет деген баға беріп қойды. Бастапқыда жарылысқа автобустың газ баллонындағы кінәрат себеп болды деген сарапшылар пікірі алға тартылған еді. Алайда артынша жарылыстың қасақана ұйымдастырылғаны туралы айғақтар табылды. Аталған елдің лаңкестікке қарсы комитетінің хабарлауынша, Мемлекеттік университеттен «Юбилейный» кинотеатрына қарай бет алып бара жатқан автобус салонында жарылғыш зат іске қосылған. Оқиға болған сәтте қоғамдық көліктің ішінде 40-қа тарта адам болған. Қазіргі күні қоғамдық көліктегі жарылысты ұйымдастырған жанкештінің есімі де белгілі болды. Алғашқы ақпарат бойынша жарылғыш затты автобусқа Наида Әсиялова есімді әйел алып кірген. Оқиға орын алған жерден аталған әйелдің құжаттары табылыпты. Әсиялова – Ресейдің Федералды қауіпсіздік қызметіне осы елдегі атышулы лаңкес Дмитрий Соколовтың жұбайы ретінде жақсы таныс. Деректерге қарағанда, жанкешті ем-дом қонбайтын аса қауіпті сүйек ауруына шалдыққан екен. Қазіргі күні лаңкестік оқиғаға байланысты қылмыстық іс қозғалды. Халықаралық реакция Терактты БҰҰ-ның бас хатшысы Пан Ги Мун, Испания және АҚШ үкіметі айыптады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Хон Сик Пак

Пак Хон Сик - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, Максим Горький колхозының звеношысы (1939). 1915 жылы Ресейде, Приморье өлкесі, Владимиров ауданы, Тихонгоу селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1939 жылдан Максим Горький колхозында қызылшашылар тобының звеношысы болып істейді. Бұл уақыт ішінде қант қызылшасын өсіру тәсілдерін жақсы меңгеріп, өз тобына озат қызылшашылар тәжірибесіне еңгізу жоғары өнім алуға ықпал етеді: ** 1945 жылы 10 гектар жердің әр гектарынан межеленген 265 центнердің орнына 315 центнерден өнім алады; ** 1946 жылы 8 гектар жерден 265 центнердің орнына 320 центнерден түсім жинайды. Осы жылы қант қызылшасынан жоғары көрсеткіш бергені үшін "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады; ** 1947 жылы 2 гектар жердің әр гектарынан 876,5 центнерден, ал қалған 6 гектардың әр гектарынан 505 центнерден өнім алып, үлкен табыстарға жетеді. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Гоффман жалқауаңы

Гоффман жалқауаңы — жалқауаңдарың арасындағы екі бармақты жалқауаңдарға жатады. 1858 жылы осы атауды неміс табиғат зерттеуші Карл Гоффманның құрметіне қойған. Биологиялық сипаттама Жануар онша ірі емес, денесінің ұзындығы 54 см-ден 70 см-ге дейін болады, салмағы 5-7 кг, 6-8 мойын омыртқасы болады. Жүнінің түсі - қара-қонырдаң сарғылтқа дейін болады. Ұрғашысының буаздығы 11,5 айға дейін созылады. Жалғыз төл туады. Алғашқы 20-25 күн баласы анасының қарнының жүніне жабысып салбырап жүреді. 5 айдан бастап төл өздігінен көректене бастайды. Бірақ 2 жылға дейін анасының қасында жүреді. Түрлері Бүгінгі таңға Гоффман жалқауаңның 5 түрін айқындаған: * Choloepus hoffmanni capitalis (J. A. Allen, 1913) * Choloepus hoffmanni florenciae (J. A. Allen, 1913) * Choloepus hoffmanni hoffmanni (Peters, 1858) * Choloepus hoffmanni juruanus (Lönnberg, 1942) * Choloepus hoffmanni pallescens (Lönnberg, 1928) Қызықты дерек Жалқауаңдар бүкіл жершарындағы ең баяу қимылдайтын жануар. Дереккөздер
Мысыр тауығы

Мысыр тауығы немесе сырдаңтауық — Африкада кең таралған Numididae тұқымдастағы жалғыз түрі қалған құс. Африкадан Ежелгі Грекияға және Ежелгі Римға енгізіліп, үйге үйретілген құс. Биологиялық сипаттама Мысыр тауғының басы қауырсынсыз, басында әртүрлі бездер, шорлар болады. Тұмсығы үлкен емес, қармақ тәрізді. Қанаттары қысқа, дөгелек, құйрығы да қысқа, қаурсынмен жабылып тұрады. Еңбегінде томпақ сүйек шора бар, жағының астында қызыл етті бездер болады. Кеудесінің жоғарғы жағы және желкесі - қызғылт, ал қалған жерінің түсі - қара-сұрғылт майда ақ дақтарымен. Құстар топтасып өмір сүреді. Осы әдетінің арқасыда бір-бірін келе жатқан қауыпты жағдайлар туралы ащы шыңғырық дауысымен ескертеді. Жылдам жүгіреді. Тал үстінде түнейді. Құрт-құмырсқамен, дәндермен көректенеді. Жылына 5—10 жұмыртқа салады, жұмыртқаның қауызы мықты әрі қалың болады. Таралуы Африкада (Сахараның оңтүстігінде) және Мадагаскар аралында таралған құс. Дереккөздер
Волгоград

{{Елді мекен-Ресей Географиясы Қала Еділ өзенінің батыс жағалауында төменгі ағыста орналасқан. Ол шығыс жағалауда орналасқан Волжский және Краснослободск қалаларымен қоса Волгоград агломерациясын құрайды. Бауырлас қалалары *, Ковентри (1943) *, Острава (1948) *, Дижон (1959) *, Кеми (1959) *, Льеж (1959) *, Турин (1961) *, Порт-Саид (1962) *, Ченнаи (1967) *, Хиросима (1972) *, Кёльн (1988) *, Хемниц (1988) *, Кливленд (1990) *, Торонто (1991) *, Чэнду (1994) *, Цзилинь (1994) *, Ереван (1998) *, Крушевац (1999) *, Русе (2001) *, Тирасполь (2006) *, Измир (2006) *, Плоньск (2008) *, Сандански (2008) *, Орландо (2008) *, Олевано-Романо (2010) *, Севастополь (2013) Дереккөздер
Ефим Семенович Петренко

Ефим Семенович Петренко - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке машина-трактор стансасының директоры (1946). 1904 жылы Украинада, Харьков облысы, Шульгиновка селосында туған, сол жылы отбасы Верный (қазіргі Алматы) қаласына қоныс аударады. Еңбек жолы мен жетістігі * 1921 жылы комсомол, ал 1928 жылы партия мүшелігіне өтеді. * 1930 жылдан бастап советтік, партиялық және шарушылық ұйымдарда жұмыс істейді. * Ұлы Отан соғысы жылдары социалистік құрылысты қалыптастырудағы белсенділігі үшін ҚазССР Жоғарғы Советінің грамотасымен және астық тапсырудағы мемлекеттік жоспарды ойдағыдай орындағаны үшін Ұлы Отан соғысының II дәрежелі орденімен наградталады. * 1946 жылы Мерке МТС-ның директоры болған ол, сол жылы тракторлық жұмыстар жоспарын 101% -ке, 1947 жылы 107,8% -ке орындайды, колхоз өңделген 302 гектар жердің әр гектарынан 430 центнерден қант қызылшасын алады. Наградалары * Ұлы Отан соғысының II дәрежелі ордені * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Пірімқұлов Түйте

Пірімқұлов Түйте - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), "Октябрь" колхозының председателі (1944). 1914 жылы Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Жалпақтөбе ауылында туған. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Еңбек жолы мен жетістігі * Жетіжілдықты бітіргеннен кейін "Қызыл-Қайнар" колхозында есеп жүргізуші болып істейді. * 1936 жылы Жамбыл аудандық халықтық білім беру бөлімі жанындағы бір жарым айлық мұғалімдік курсты бітіреді. * 1936-1940 жылдары "Октябрь" колхозында мектепте мұғалім болады. * 1940-1944 жылдары ферма меңгерушісі болып істейді. * 1944 жылдан "Октябрь" колхозының председателі болып тағайындалады. Іскерлігі және агротехниканы білуі колхозда өнім көрсеткішін жылдан жылға көтеруге мүмкіндік береді: ** 1945 жылы 180 центнердің орнына 100 гектар жердің әр гектарынан 350 центнерден; ** 1946 жылы - 463 центнерден; ** 1947 жылы 552 центнерден өнім алып, жоспарды асыра орындайды. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1946) * "Құрмет белгісі" ордені (1947) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Андрей Степанович Пукалов

Андрей Степанович Пукалов - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Жамбыл облысы ( қазіргі Түркістан облысы), Лугов МТС-ның аға механигі (1940). 1914 жылы Жамбыл облысы, Лугов ауданы, Луговое селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Жаппай коллективтендіру кезінде алғашқылардың бірі болып колхозға жұмысқа кіреді. * 1932 жылы 18 жасында тракторшылар курсын бітіріп, "Восток" колхозында 4 жыл тракторшы болып істейді. * 1937 жылы тракторшылар бригадасының бригадирі етіп тағайындалады.Негізгі жұмысымен қоса өздігінен комбайнды жүргзіуді үйренеді * 1938 жылы колхозда комбайншы болады. Кейіннен МТС-ның шеберханасында дәнекерлеуші болып істейді. * 1939 жылы колхоз басқармасы оның техникалық бейімділігін байқап, Талғар ауыл шаруашылығы механикаландыру мектебіне жіберіледі, бітірген соң Лугов МТС-ның бөлімше механигі болып тағайындалады. * 1941 жылы жауапты лауазым - жөндеу шебарханасының меңгерушісі болу жүктеледі. * 1946 жылдан аға механик болып істейді. 14 жылғы қажырлы еңбегі үшін 1945 жылы "За победу над Германией" медалімен, ал 1947 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен наргадталады. Наградалары * Еңбек Қызыл Ту ордені (1947) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Қара зере

Қара зере – сарғалдақтар тұқымдасына жататын, тік әрі көп бұтақтанған, биіктігі 30-60 см болатын сабақтары бар біржылдық өсімдік. Жапырақтары майда көбіне екі-үш мәрте қауырсын тектес жарылған, саусақ тәріздес кейіпте аз, селдір кезекпен орналасқан. Жоғарғы жапырақтары гүлдердің астына орналасқан және олардың үстінде жамылғы тәріздес болып көтеріліп тұрады. Гүлдері бөлек-бөлек, қос жынысты, ақ, көгілдір немесе сары түсті жапырақшалы гүл тостағаншалы, диаметрі 4 см-ге дейін жететін ірі гүлдер болып келеді. Түкті түрлерінде гүлдері 2-4 қатармен орналасқан. Гүл жапырақшалары тәтті шірнелерге айналған. Өсімдіктің өзі ұзын сабақты, басы көкнәр тәрізді. Ортасында жемісі – иісі мен дәмі өткір қара түсті дәндері (тұқымдары) орналасады. Жемісі қабысқан немесе қабарған ортақ қорапша түзетін бес жапырақшадан тұрады. Бұл өсімдіктің жас дәндері пайдалы. Бақтарда сирек өсірілетіндіктен қара зерені табиғаттан табу оңайға соқпайды, сондай-ақ жабайы түрлері де өте сирек кездеседі. Климаттық орта жағдайы Бұл өсімдік жарықсүйгіш, суыққа да төзімді, жас өскіндері көктемгі суыққа шыдамды, оңай төтеп береді. Топырақ таңдауы Қара зере жеңіл, борпылдақ, орташа ылғалды, арам шөптерден ада, әкті құнарлы топырақтарда өседі. Қышқылды топырақтарда нашар жетіледі. Топырақта ылғалдың мөлшерден тыс көп немесе аз болуы өсуін қиындатады. Сортаң топырақта да өсе алады. Жас өскіндері көктемгі суыққа төзімді. Көбеюі Тұқым арқылы көбейеді. Тұқымдарының түсі қара, бұжырлы, үш өткір қырлы, жұмыртқа пішіндес болып келеді. Тұқымының құрамында 0,8-1,4% эфир майы және 28-30% қою майлар болады. Гүлдеуі Жас өскіндер тұқым себілгеннен кейін екі айдан соң гүлдейді (маусым-шілде айларында). Ал тұқымы қыркүйек, қазан айларында пісіп-жетіледі. Таралуы Қара зере Жерорта теңізі аумағында, Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс Европада, Кіші және Орта Азияда, Иранда, Ауғанстанда, Пакистанда, Үндістанда, Қытайда, Солтүстік Африкада, Орталық және Оңтүстік-шығыс Азия елдерінде және Солтүстік Америкада кең таралған. Дереккөздер
Адамзат дамуы жөніндегі баяндамалар

Адамзат дамуы жөніндегі баяндамалар (Human Development Reports) – 1990 жылдан бастап БҰҰ-ның даму бағдарламасының (ПРООН) қамқорлығымен жыл сайын жарияланатын баяндамалар. Жобаның бірінші жетекшісі Махбуб уль Хак экономикалық өсімді зерттеуде тар шеңбердегі жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) көрсеткіштерімен шектелмеуді, адамдар өмірін, жағдайын жақсарту шараларын әлемдік қауымдастыққа басқа қырынан көрсетуді мақсат тұтты. Оның бастамасымен Адам дамуы әлеуетінің индексі жасалды. Ол жан басына шаққандағы ЖІӨ-мен қатар өмір сүру деңгейінің сапасы, білім деңгейін, орта жасты өлшеудің баламалы әдісі, сонымен бірге дәл осы тәсілге негізделген халықтың кедейлік индексінің (ХКИ) екі нұсқасы жасалды: дамушы елдердегі (ХКИ-1) және өндірісі дамыған елдердегі (ХКИ-2) 170-тен астам мемлекеттің мәліметтерін өңдеуге сүйенген бұл индекстер адам дамуы әлеуетін салыстырудың мойындалған негізі бола алды. Олар арқылы ұлттық аймақтық және ғаламдық ауқымдағы әлеуметтік дамудың қарқынын байқауға болады. 1990-2003 жылдары 14 баяндама жасалды, олардың әрқайсысы адам дамуына әсер ететін нақтылы бір аспектіні анықтайды: кедейлік, соңғы үлгідегі технологияларды қолдану, жаһандану, қауіпсіздік саласындағы жағдайлар, адам құқы, демократия және т.б. Сонымен қатар БҰҰ-ның даму бағдарламасының (ПРООН) қамқорлығымен жасалатын адам дамуы жөніндегі аймақтық ұлттық баяндамалар аса құнды. Дереккөздер
Джон Чарлз Филдс

Филдс Джон(1863-1932) - канадалық математик.Ғылыми еңбектері алгебралық функцияларға және абельдік интегралдарға арналған.Өз қаражатын Халықаралық сыйлық(Алтын медаль және өз атындағы сыйлық) қорына мұраға қалдырған.Бұл сыйлық төрт жылда бір рет жас математиктерге(жасы 40-тан аспаған) үздік табыстары үшін беріледі.Бұл сыйлықпен Халықаралық математикалық одақ марапаттайды.1932 жылы ұйымдастырылған.Нобельдік сыйлықтың тізімінде математика ғылыми енбегендіктен, соның есесіне берілген. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Қараторғай тұқымдастар

Қараторғай тұқымдастар(Sturnidae) - сайрағыш торғайлар отряд тармағының торғайтәріздестер отрядына жататын 73 тұқымдастардың біреуі.Олардың атамекені - Африка және тропиктік Азия.Еуропаның Қоңыржай ендігінде бірнеше түрлер ғана кездесед.Бұлар - өте ширақ және қауымдасып өмір сүретін құрлықтық-ағашшыл құстар.Дене мөлшері торғайлардан шауқарға дейінгі шамада(50-150 г).Олар ашық табиғи көріністерде - дала және шөлден тауларға дейін қоныстанады.Сондай-ақ орманды дала және игерілген аудандарда, мәдени көріністі ортада орнығуды ұнатады.Тек қана тұтасқан қалың тоғайларда(мысалы, тайга типтес) бұл тұқымдасқа жататын құстардың өкілдері өмір сүрмейді. Көптеген түрлер қопсыған ұяларын сан алуан қуыстарға - жерден қазылған інде, тас аралықтарына, құрылыс шатырларына, т.б. орналастырып, топтасып өмір сүреді.Қолдан жасалған ұялау орындарына ынталына орналасады.Жұмыртқалары безендірілмеген, алайда қабығының түсі көгілдір(көбінесе), жасылдау немесе қызғылтсары болып келеді.Аталықтары жақсы сайрайды, оның үстіне тұқымдастардың көптеген өкілдері бөгде дыбыстарға еліктей алады немесе құйқылжытады.Араластырып қоректенеді. Жаздың алғашқы жартысында негізінде бунақденелілерді жейді, балапандарын да солармен қоректендіреді, ал күзге таяу, жидекредің пісуіне қарай, солармен қоректенуге ауысады.Сол кезде қараторғай текті құстар ауыл шаруашылығына төтенше пайда келтіреді(мысалы алаторғай - шегіркелерді жоятын құстардың ішіндегі ең жақсы құс), бір кездерде нағыз зиянкестер болып шығады. Дереккөздер Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.
Өтетілеу би

Өтетілеу би – Кетебайдың үлкен ұлы және әкесіні билік жолын ұстаған баласы. Өтетілеу шамамен 1760 жылдары дүниеге келген. Байұлы тайпасы Жаппас руынан шыққан. Өтетілеу қарақалпақ, Бұқара, Қоқан, Хиуа хандықтары арасындағы түрлі келісімдерге араласқан би. 1834 жылы Бұқараға сапар шеккен П.И.Демезон мен И.В.Виткевичтің «Записки о Бухарском ханстве» атты еңбектерінде (жазбаларында) Өтетілеу би туралысөздер бар. Негізгі мазмұны: «...1824 жылға дейін хиуалықтар қазақтарды жыл сайын тонап отыратын, бірақ арнайы алым түрі жоқ болатын. Кейіннен тонаушыылық шектен шыға бастайды. Сол тұста Шөмекейлер Хиуа ханына арнайы елші жіберіп, зекетті өздері апарып тұратын болып келіске-ді. Бұл келісім 1832 жылға дейін созылады. Өтетілеу би 1832-33 жылдарда Хиуа ханына жолығып, бұдан былай зкетті өздері келіп жинауын ұсынады. Осыны күтіп отырғандай Хиуа бектері Сырдария бойына еркін ене бастаған. Атақты Балқы Базар Төребай биге арнаған көңілқосында: ...Өтетілеу, Сарытай, Мөңке, Қылыш би өтті. Бес бозғұлдың баласын, Наһандай өрге сүйреген,- Деп тегін айтпаса керек. Ел арасында Өтетілеу бидің күзді күні Арқада қайтыс болып, кейіннен Сырға әкелініп, Ер Сейтпенбет әулиенің қасына жерленгені айтылады. Орынбор губерниялық хатшысы Бегловтың мәлімдеуінше Өтетілеу би 1845 жылы дүние салған. Өтетілеу атында жер-су аттары бар. Дереккөздер * Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б. * “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Пішенбаева Шолпан

Пішенбаева Шолпан - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Алматы облысы, Іле ауданы, Фрунзе атындағы колхоздың звеношысы (1942). 1897 жылы Алматы облысы, Іле ауданында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылы Фрунзе колхозы құрылғанда Пішенбаевтар отбасы алғашқылардың бірі болып колхозға еніп, қызылша өсіреді. * 1932-1942 жылдары темекі өсірушілер тобының звеношысы болады. * 1942 жылы оның бригадасы қызылша өсіруге ауыстырылады. Көп күш-жігердің арқасында қызылша өсіру агротехникасының өзіндік тәсілін қалыптастырады. Осы тәсілінің арқасында 1945 жылы қант қызылшасының көрсеткішін анағұрлым көтереді. 1946 жылы - таға да біршама жоғарлатады. 1947 жылы қажырлы еңбектің арқасында 2 гектар жердің әр гектарынан 1033,5 центнерден, қызылша өсіруші Жантоқова Дариға орындаған рекордты өнімнен не бәрі 6,5 центнер кем өнім жинайды. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі * "15 лет Казахской ССР" төс белгісі * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Ким Ын Гук

Ким Ын Гук (; 28 қазан 1988, Пхеньян, КХДР) — Солтүстік Кореялық ауыр атлетші, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 62 кг дейін салмақта алтын медальдың иегері. 2013 жылдың ауыр атлетикадан Азия чемпионатында 62 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. 2011 және 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионы атанды. Нәтижелері Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.iwf.net/results/athletes/?athletekim-un-guk-1988-10-28&id4079 iwf.net сайтындағы парағы] * [https://archive.is/20121208170634/www.london2012.com/athlete/kim-un-guk-1176651/ london2012.com сайтындағы парағы] * [http://www.the-sports.org/weightlifting-kim-un-guk-results-identity-s22-c2-b4-o134-w140125.html the-sports.org сайтындағы парағы]
Ось

Ось - бағыты көрсетілген түзу сызық. Егер ось бойында санақтың бас нүктесі және масштаб (меже) бірлігі белгіленген болса, онда әрбір нақты санға белгілі бір нүкте сәйкес болатын координаттар осі берілген дейді. Жазықтықтағы өзара перпендикуляр екі ось - абсцисса осі мен ордината осі тікбұрышты декарттық коорднаттар жүйесін құрады. Бұл координаттар жүйесінде реттелген нақты сандар жұбына белгілі бір нүкте сәйкес болады. Үш өлшемді кеңістікте нүктенің қалпын анықтау үшін аталған екі оське перпендикуляр ось - аппликата осі енгізілген. Осьтің түрлері Жорымал ось - комплекс сандарды жазықтықта бейнелейтін ордината осі. Координаттық ось - бойында бағыты көрсетілген түзу болатын координаттар жүйесінің бөлігі. Нақты ось - комплекс сандарды жазықтықта бейнелейтін абсцисса осі. Ордината осі - жазықтықтағы немесе кеңістіктегі координаттардың декарттық жүйесі осьтерінің екіншісі. Полярлық ось - сфералық немесе полярлық координаттар жүйесінде полюстен өтетін бұрыштық координаттарың бас нүктесін анықтайтын орнықты түзу. Сан осі - бойында санақ бас нүктесі О немесе О нүктесінен басталатын оң бағыт көрсетілген әрі бірлік кесінді (масштаб) межеленген, нақты сандарды бейнелеуге арналған түзу. Симметрия осі - кеңістіктің, жазықтықтың немесе түзудің нүктелерінің симметриялы болып бейнеленетін түзуі. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Бауыр шемені

Бауыр шемені Құрсақ қуысына сұйықтықтың жиналуы бауыр ауруларының негізгі асқынуы болып саналады,бірақ та шемен цирроз кезінде жиі кездеседі. Бауыр шемені кенеттен немесе іш кебуімен қатар бірнеше айдың ішінде бірті-бірте дамуы мүмкін. Бауыр шемені бар науқастарға перкуссия жасағанда іштің бүйір тұсы аздап ауырады,ал ортасында ішектің тимпаниті байқалады.Науқасты сол жағына аударып жатқызғанда сыздап ауыруы төменге болады,және ол құрсақ қуысының сол бөлігінен сезінеді,ал оң жақтан тимпаникалық дыбыс естіледі. Құрсақ қуысындағы шамалы сұйықтықты ультрадыбыспен сол сияқты компьютерлік томография әдістерімен анықтайды. Сұйықтық көп мөлшерде болғанда бауыр шеменіне қосымша симптомдар қосылады:кіндіктің және шаптың жарығы,жіліншілік веналарының,геморроидалды веналардың варикозды кеңеюі,диафрагманың жоғары жылжуы,жүректің жылжуы және күре тамырдағы қысымның жоғарылауы сияқт белгілер кездеседі.Шемен сұйықтығымен төменгі қуыс венаның қысылуынан,сонымен бірге гипоальбуменияның салдарынан дененің төменгі бөліктері ісінеді. Анықтау әдістемелері Бауыр ауруларын анықтауда Кеңінен таралған қазіргі заманғы әдістермен қатар шеменнің себептерін анықтау үшін бауырдың немесе құрсақ қуысының биопсиясы мен лапароскопияны және диагностикалық парацентезді қолдануға болады. Диагностикалық параәентезді диаметрі 1,5 сс-ге дейінгі инемен залалсыздандырылған жағдайда орындайды.Іштің оң жақ төменгі бұрышын жергілікті анестезия жағдайынжа тесіп,50 мл-дей сұйықтық алады.Оны цитологиялық және биохимиялық зерттеуге жібереді.Бұл әдістің перитонеальды сұйықтықтың айырмашыдығын бағалау,ондағы белоктың,лейкоциттердің және эритроциттердің мөлшерін анықтау үшін маңызы көп. Дерек көздер Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009.
Ли Юн Чен

Ом Юн Чхоль (8 ақпан 1993) — Қытайлық ауыр атлетші, 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 62 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. 2020 жылғы Жазғы Олимпиада чемпионы. Нәтижелері Дереккөздер
Өлшемдес және өлшемсіз шамалар

Өлшемдес және өлшемсіз шамалар — ортақ өлшемі болатын немесе сәйкес түрде болмайтын біртекті екі шама (мысалы, ұзындық немесе аудан). Квадраттың диоганалының ұзындығы мен қабырғаларының ұзындықтары немесе радиусқа салынған дөңгелектің және квадраттардың аудыны өлшемсіз шамаларға мысал болады. Егер шамалар өлшемдес болса, онда бұлардың қатынасы рационал санмен, ал өлшемсіз шамалардың қатынасы иррационал санмен өрнектеледі. Сондықтан егер біртекті шамалардың жиынтығы бірлік өлшем ретінде қабылданса, онда онымен өлшемдес шамалар рационал сандармен, ал өлшемсіз шамалар рационал сандармен, ал өлшемсіз шамалар иррационал сандармен өрнектеледі. Ежелгі грек математиктерінің өлшемсіз шамалардың болатынын ашуы маңызды жаңалық болған. Дереккөздер
Эдуард Варинг

Варинг Эдуард (1736-1798) - ағылшын математигі.Ол 1770 жылы сандар теориясына арналған(Варинг мәселесі деп аталған) мәселені тұжырымдаған.Бұл мәселе бойынша әрқайсысы бүтін оң санның n-дәрежесі болатын 1-ден үлкен кез келген бүтін сан - k қосылғыштан құралады.Осы мәселенің дербес жағдайы Лагранж теоремасы.Бұл теорема бойынша кез келген натурал сан - 2-дәрежелі төрт бүтін санның қосындысына тең болады; (7=2*2+1*1+1*1+1*1) Дереккөздер әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Валентин Христов

Валентин Снежов Христов (, ; 30 наурыз 1994, Шумен, Болгария) — Әзірбайжандық ауыр атлетші, шығу тегі бойынша болгар, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 56 кг дейін салмақта қола медальдың иегері болды, бірақ кейін допингпен айыпталып, ол таысы жоққа шығарылды. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында қола медальға қол жеткізді. Марапаттары Олимпиада ойындары * Жазғы Олимпиада ойындары — Лондон ** 56 кг дейін салмақта қола медаль. Әлем чемпионаты * Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2011 — Париж ** 56 кг дейін салмақта қола медаль. * Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013 — Вроцлав ** 62 кг дейін салмақта қола медаль. Еуропа чемпионаты * Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2013 — Тирана ** 62 кг дейін салмақта қола медаль. * Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012 — Анталия ** 56 кг дейін салмақта қола медаль. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://archive.is/20130128132419/www.london2012.com/athlete/hristov-valentin-1060049/ london2012.com сайтында] * [http://www.iwf.net/results/athletes/?athletehristov-valentin-snezhev-1994-03-30&id8078 iwf.net сайтында]
Куо Хсинг-Чун

Куо Хсинг-Чун (қыт. 郭婞淳, пиньинь Guō Xìngzhǔn; 26 қараша 1993) — Тайвань елінің ауыр атлетшісі. 2020 жылғы Олимпиада чемпионы. 2016 жылғы Олимпиада қола жүлдегері. 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 58 кг дейін салмақта өнер көрсетті. 2013 жылы ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 58 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. 2014 жылы Азия ойындары чемпионы атанды. Дереккөздер
Александриялық Герон

Александриялық Герон(I ғасыр шамасы) - ежелгі грек ғалымы.Ол әртүрлі геометриялық пішіндердің(фигуралардың) аудандарын дәл және жуықтап есептеуге арналған ережелер мен өрнектерді(формулаларды) ұсынған.Үш қабырғасы бойынша үшбұрыштың ауданын анықтауға арналған өрнекті(Герон формуласы), квадрат теңдеулерді сан мәнімен шешу, квадрат және куб түбірлерді жуық мәнімен анықтау ережелерін ұсынған. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Рихард Дедекинд

Дедекинд Юлиус (1831-1916) - неміс математигі. Ғылыми еңбектері негізінен алгебралық сандар теориясы на арналған. Қазіргі алгебра ның негізіне алынған бірқатар жалпылама түсініктер енгізді, дербес жағдайды алсақ идеалдың қазіргі анықтамасын тұжырымдаған. Ол - Дедекинд сақинасы, дедекинд қимасы дегендер қамтылған нақты сандар теориясын дәлме-дәл анықтау жүйесін қалыптастырған. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Жамал Райымқұлова

Жамал Райымқұлова - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, Бірлік-Үстем колхозының звеношысы (1945). 1910 жылы Жамбыл облысы, Шу ауданында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930-1945 жылдары егіншілер бригадасында жұмыс істейді. * 1945 жылы оған қызылшашылар тобына звеношы болуды сеніп тапсырады: ** Осы жылы оның тобы межеленген 210 центнердің орнына әр гектардан 480 центнерден өнім алады. Бұл еңбегі бағаланып "За трудовую доблесть" медалімен наградталады; ** 1946 жылы 230 центнердің орнына әр гектардан 581 центнерден өнім түсіреді; ** 1947 жылы 5 гектар жердің әр гектарынан 809,4 центнердің өнімін жинайды. Наградалары * "За трудовую доблесть" медалі (1945) * Еңбек Қызыл Ту ордені (1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Расщупкин Иван Павлович

Расщупкин Иван Павлович - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке МТС-ның тракторшылар бригадасының бригадирі (1945). 1915 жылы Жамбыл облысы, Мерке ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 12 жасынан бастап жұмысқа араласады. * 1935-1939 жылдары Мерке МТС-да тракторшы, одан кейін тракторшылар бригадасының бригадирі болады. * Ұлы Отан соғысы кезінде, майданда болып, ауыр артиллерияда қуатты трактор-сүйреткішті жүргізеді. Армия қатарында Қызыл Жұлдыз және "III дәрежелі Даңқ" орденімен, сонымен қатар "За боевые заслуги", "За оборону Кавказа", "За освобождение Варшавы", За взятие Берлина" және "За победу над Германией" медальдарымен марапатталған. * 1945 жылы соғыстан орлаған соң "Красный Восток" колхозында тракторшылар бригадасының бригадирі болып тағайындалады. Трактор шаруашылығын ретке келтіріп, тракторлық жұмыстардың жоспарын 108%-ке орындап 1946 жылды табыспен аяқтайды. 1947 жылы оның бригадасының қызмет көрсетуімен колхоз 100 гектар қант қызылшасы алқабының әр гектарынан 402 центнерден өнім алады. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Руденко Павел Зиновьевич

Руденко Павел Зиновьевич - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Жамбыл МТС-ның аға механигі (1947). 1911 жылы Ресейдің Омбы облысы, Полтавск ауданы, Полтавка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1933 жылы Қазақстанға, Жамбыл қаласына қоныс аударып, жылқы зауытында 3 жыл механик болып істейді. * 1936 жылы Шымкент механикаландыру мектебі жанындағы механиктер курсын бітіріп, Жамбыл облысы, Свердлов МТС-да аға механик болып еңбек етеді. * 1939 жылы Жамбыл қаласында ұйымдастырылған шаруашылық есептегі машина-трактор шеберханасының бақылау механигі болып тағайындалады. * 1941-1946 жылдары Комсомол МТС-нда аға механик болып істейді. * 1947 жылы Жамбыл МТС-на аға механик болып ауыстырылады. Жұмысты дұрыс ұйымдастыра білуі: жөндеу жұмыстарын уақытылы жүргізілуін бақылау; тракторшылар, комбайншылар және механиктер құрамын таңдау; оларды жұмысқа дайындау сияқты өзінің қызметтік нұсқамасына сай қимыл-іс әрекетінің арқасында жыл сайын жоспарды артығымен орындап отырды. 1947 жылы жоспарды асыра орындап, колхоз әр гектардан 328 центнерден, мол түсімді алқаптан - әр гектардан 496,4 центнерден өнім жинайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Александра Эскобар

Мария Александра Эскобар Герреро&nbsp;(; 17 шілде 1980, Эсмеральдас) — Эквадорлық ауыр атлетші. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 58 кг дейін салмақта күміс медальға қол жеткізді. Марапаттары Әлем чемпионаты * Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013 — Вроцлав ** 58 кг дейін салмақта күміс медаль. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20080909171625/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/6/206306.shtml Athlete Biography] at beijing2008 * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/es/maria-alexandra-escobar-1.html sports-reference]
Елена Валентиновна Шадрина

Шадрина Елена Валентиновна (26 наурыз 1982, Челябинск) — Ресей елінің ауыр атлетшісі. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 58 кг дейін салмақта қола медальға қол жеткізді. Марапаттары Әлем чемпионаты * Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013 — Вроцлав ** 58 кг дейін салмақта қола медаль. Еуропа чемпионаты * Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012 — Анталия ** 58 кг дейін салмақта қола медаль. Дереккөздер
Оскар Фигероа

Оскар Фигероа (; 27 сәуір 1983, Сарагоса) — Колумбиялық ауыр атлетші, 2012 жылғы Олимпиада ойындарының және 2006 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 62 кг дейін салмақта қола медальға ие болды. 2004 жылы Афинада өткен жазғы Олимпиада ойындарында 5-ші орынға тұрақтады. Марапаттары Олимпиада ойындары * Жазғы Олимпиада ойындары — Лондон ** 62 кг дейін салмақта күміс медаль. Әлем чемпионаты * Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2006 — Санто-Доминго ** 62 кг дейін салмақта қола медаль. * Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013 — Вроцлав ** 62 кг дейін салмақта қола медаль. Сыртқы сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20080910073541/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/3/207083.shtml Athlete Biography FIGUEROA Oscar] at beijing2008
Урбен Леверье

Леверье Урбен(1811-1877) - француз астрономы.1781 жылы ағылшын астрономы Уильям(Вильям) Гершель(1738-1822) Кун жүйесінен ашқан жетінші планета - Уранның аспан әлеміндегі қозғалысын зерттей келе У.Леверье ағылшын астрономы Джон Адамспен(1819-1892) бір мезгілде, 1846 жылы әлгі Уран планетасының қозғалысына әсер етуші белгісіз планетаның массасын және оның қозғалыс орбитасын(коорднаттарын) алдын ала есептеп анықтаған.Осы планета кейіннен Нептун деп аталған.Бұл планетаны неміс астрономы Иоганн Гаале(1812-1910) Берлин обсерваториясында 1846 жылы 23 қыркүйекте аспан әлемінен іздеп тапқан. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Тима Туриева

Туриева Тима Будзиевна (22 маусым 1992, Владикавказ) — Ресейлік ауыр атлетші. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 63 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. Марапаттары Әлем чемпионаты * Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013 — Вроцлав ** 63 кг дейін салмақта алтын медаль. Дереккөздер
Мексикалық қияр

{{taxobox * Chayota edulis Jacq. * Sicyos edulis Jacq. Биологиялық сипаттама Мексикалық қияр - ұзындығы 20 м-ге дейін жететін көпжылдық шөптік өсімдік. Өркендері шырмалып немесе төселіп өседі, яғни олар - жатаған сабақты өсімдіктер. Бұлардың сабағында мұртшалары бар. Мұртша - өзгерген өркен. Жапырақтары - ірі, ені 10-25см, тақтасының жиегі 3-7 салалы тілімделген жай жапырақ. Гүлдері дара жынысты, жасылша немесе ақшыл-қоңыр түсті. Аналық гүлдері жеке орналасқан, ал аталығы - шашақты гүлшоғыр түрінде жапырақ қолтығында өседі. Жемісі - үлкендігі 7-20см қабақ (тыквина). «Қабақ» деген - өсімдіктердің сырты қатты, шырынды жеміссерігі болатын жидектектес жемісі. Салмағы 1кг-ға дейін барады. Тұқымы - 3-5 см-лік жалғыз дән. Жеміссерігі ақшылсары немесе жасыл, шырынды, дәмі - қантты. Химиялық құрамы Чайот жемісінің құрамында аминқышқылдар табылған. Және көп мөлшерде С витамині бар. Пайдалануы Мексикалық қиярдың барлық бөлімдерін адам қолданады: жапырақтары мен жемісін қуырып, бұқтырып, салаттарға қосып азық ретінде қолданады. Дәндерін қуырып жейді. Жемтамырын картоп сияқты дайындайды. Өсімдіктін пайдаланбай қалған бөлшектерін - малға құнарлы жем ретінде береді. Кептірілген өркендерінен баскиім, басқа бұйымдарды тоқиды. Медицинада жапырақтары мен жемтамырын зәр айдағыш ретінде, қабынуға қарсы ем ретінде қолданады. Атеросклероз, гипертонияда да қосымша ем ретінде пайдаланады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.gourmetsleuth.com/chayotes.htm Gourmet Sleuth] * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/1492/chayote.html neglected crops — Chayote] * [http://www.killerplants.com/plant-of-the-week/20050808.asp Plant of the Week Gallery — Killerplants.com ] * [http://www.eatingoutloud.com/2008/03/chayote-beef-butter-bean-soup.html Chayote & Beef Soup Recipe]
Қызылқұлақ

Қызылқұлақ, Физалис немесе Қытай шамы — алқалар тұқымдас өсімдіктердің ішіндегі ең ірі бөлімі. Физалис сәндік өсімдіктер ретінде қолданады. Биологиялық сипаттама Қызылқұлақ - бойы 40-60 см, кейде одан да биік көпжылдық шөптесін өсімдік. Жапырақтарының ұзындығы 6-12 см, ені 4-9 см. Гүлдері ақ, бесмүшелі. Күлтесі 10-15 мм диаметрінде. Өсімдіктің ерекшелігі - өзгешеленген жеміс. Гүлдеп болғаннан кейін тостағаншасы өсіп, қызарып үлкендігі тауықтың жұмыртқасындай жарқын-қызыл қорапшаға айналады. Қытайдың дәстүрлі қағаз шамдарына ұқсайды. Физалистер - жылусүйгіш өсімдіктер. Таралуы Физалистың отаны - Орта Америка мен Солтүстік Американың оңтүстік-батысы. Осы жерден теңізшілермен Оңтүстік Еуропаға алып келінген. Еуропадан Қытай мен Жапонға жеткен. Пайдалануы Оңтүстік аймақтарда физалистің жемісін азық ретінде қолданады. Медицинада физалисті қабынуға қарсы ем ретінде, қан тоқтатқыш, зәр айдағыш, өт айдағыш дәрі ретінде пайдаланады. Физалистің құрамына сүттік қант кіреді. Шамадан артық мидың және дененің жұмысында, немесе ұзақ аурудаң кейінгі адамдарға өсімдік регенерациялық және қалпына келтіру мақсатында қолданылады. Қоңыржай климатта жемістері толық пісіп үлгермейді, бұл жағдайда олар улы болады. Сол себепті өсімдік тек сәндік декор ретінде қолданады. Галерея Пайдалынған әдебиеттер * Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. Сыртқы сілтемелер * http://www.zooclub.ru/flora/13.shtml Физалис (Physalis alkekengi) * http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id2&taxon_id200020559 Physalis alkekengi in Flora of China @ efloras.org * http://medicina.kharkov.ua/medicinal-plant/762-physalis.html Дереккөздер