kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қаракүйе саңырауқұлақтар

Қаракүйе саңырауқұлақтары — базидиомицеттер класына жататын саңырауқұлақтардың бір тобы; өсімдіктерде қаракүйе ауруын таратады. Жер бетінде өте кең тараған. Арктикадан тропиктік аймақтарға дейін кездеседі. Бұрын табиғаты белгісіз болып келген бұл ауру қоздырғыштардың микроскопиялық саңырауқұлақтарға жататынын 19 ғ-дың 2-жартысында француз ғалымы А. де Бари (1831–1888) анықтаған. 40 тұқымдасқа жататын 1000-ға тарта түрлерден тұрады. Қаракүйе саңырауқұлақтары – облигатты паразиттер (оттектің қатысынсыз дамитындар), өсімдіктің түріне қарай барлық органдарын зақымдайды. Өсімдік тамырында сирек кездеседі. Зақымдалған орган отқа күйгендей қара немесе қара қоңыр тартып, күйе сияқты тозаңданып тұрады. Аурудың аты осы сыртқы көрінісіне қарай қойылған. Зақымдалған өсімдік органының қап-қара болып тозаңданып тұруы – ондағы ауру қоздырғыш саңырауқұлақ спораларының (хламидоспоралар, телиоспоралар) жиынтығына байланысты. Осы споралары арқылы вегетация кезінде саңырауқұлақ ауырған өсімдіктен сау өсімдікке жұғады. Дәндермен бірге қамбада қыстап шығады. Споралар шашылып ауаның ағынымен таралады. Қаракүйе саңырауқұлақтары, әсіресе, дәнді дақылдарға өте көп зиян келтіреді, масақта дән жойылып оның орнына саңырауқұлақтың хламидоспоралары пайда болады. Тиісті күрес шараларын қолданбаса өнімнің 25 – 40%-ын жояды, қалған өнімнің сапасын төмендетеді. Бұл аурудың ауыл шаруашылық дақылдарына өте зиянды түрлеріне бидайдың қатты (Tіlletіa carіes), тозаңды (Ustіlago trіtіcі), сабақ (Urocystіs trіtіcі), қаракүйелері; қарабидайдың масақ (Tіlletіa secalіs), сабақ (Urocystіs occulta) қаракүйелері; арпаның қатты (Tіlletіa hordeі), тозаңды (Ustіlago hordeі); жүгерінің ісікті (Ustіlago zeae) қаракүйелері жатады. Күрес шаралары: ауруға төзімді дақыл сорттарын өндіріске енгізу; тұқымдық дәнді хим. препараттармен дәрілеу; ыстық сумен зарарсыздандыру, ауруға шалдыққан егінді тұқымдық егістен бөлек жинау, т.б. Дереккөздер
Қарақамыс (шығанақ)

Қарақамыс – Балқаш көлінің батысындағы шығанақ. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы аумағында орналасқан. Сипаты Құрлыққа 8 шақырым сұғына еніп жатыр, ені 10 шақырым, тереңдігі 5 м. Түбі сазды, кей жері тастақты. Солтүстік және оңтүстік жағасы жарқабақты, төменгі девонның порфирит, кварцит, т.б. жыныстарынан түзілген. Құм саздақты батыс жағалауы өзімен аттас сорға ұласады. Дереккөздер
Азынабай-тайпақ каналы

Азынабай-тайпақ каналы – Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданындағы жасанды су жүйесі. Гидрологиялық сипаты Ұзындығы 32,3 км, арнасындағы ағынды су мөлшері 13 м 3 /с. Бойында мал суаратын 6 тоған, су реттегіш 3 қақпа және 3 көпір салынған. Арна арқылы аудан аумағында 0,4 мың га көлтабандық жайылым суғарылады. Дереккөздер
Аиздар тұқымдасы

Аиздар тұқымдасы (Aіzoaceae) – бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен Оңтүстік Африка аймағында өседі. Қазақстанда 1 туысы шоғыршақ бар. Аиздар тұқымдасына жататын өсімдіктердің жапырақтары таспа тәрізді, сабақтың буынына шоғырланып сағақсыз орналасады. Гүлдер пішіні дұрыс, қос жынысты, тостағанша жапырақшалары 5 бөлікке бөлінген, күлтелері болмайды. Ұсақ гүлдері сабағының ұшында, шатырша гүлшоғырына топталған. Аталығының саны 5 – 20, көбінесе шоқ-шоқ болып өседі. Жатыны 3 – 5 ұялы. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі 3 – 5 жақтаулы қауашақ. Дереккөздер
Айбас-қайбас

Айбас — Қайбас — Каспий маңы ойпатындағы шалғынды жазық сор. Ол Батыс Қазақстан облысы Орда ауданындағы Нарын құмының солтүстік жағын, шағын Берішарал өзен мен Аралсор көлі аралығын алып жатыр. Ұзындығы 20 км, ені 10 км, абсолют биіктігі 45 м. Төрттік кезеңнің құмдақты және құмды шөгінділерінен түзілген. Оның шалғынды қызыл қоңыр және бозғылт қызыл қоңыр сортаңды топырағында жусан, қоңырбасты, көкпек тағы басқа өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Айбикешақпақ

Айбикешақпақ – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік-шығыс шетін ала орналасқан шоқы. Жер бедері, сипаты Абсолюттік биіктігі 608 м. Ұзындығы мен ені бірдей 5-6 км. Беткейлері аз тілімделген, солтүстік-шығысы едәуір тік, жартасты келеді. Топырағы қызыл коңыр. Дала өсімдіктері мен аң-құстары көп тараған. Геологиялық құрылымы Негізінен кембрий жыныстарынан түзілген. Дереккөздер
Айғай

Айғай – шоқы, Қарағанды облысы Осакаров ауданының шығысын ала, Шоқай ауылынан оңтүстік-батысқа таман 5 км, аудан орталығы – Осакаровка кентінен оңтүстік-шығысқа таман 26 км жерде орналасқан. Жер бедері, геологиялық құрылымы Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Абсолюттік биіктігі 686 м. Протерозой жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Карбонатты қара топырағында бетеге, қызғылт көде, тал-шілік өседі. Жайпақ баурайлары мен етегі жыртылған. Дереккөздер
Айғыз

Айғыз (туған - қайтыс болған жылы белгісіз) — Құнанбайдың Күңке (Әйбөбек) мен Ұлжаннан кейінгі үшінші әйелі. Басқа әйелдеріне қарағанда, Ұлжан мен Айғыздың ауыл-үй, қонысы бір болып, балалары араласып, бірге өседі. Құнанбайдың шешесі Зере өз қалауымен осылардың қолында тұрған. Әуезовтің ел аузынан жинаған деректерінде мынадай жолдар кездеседі: «Абайдың екі шешесінің бірі - Айғыз (бұл адамның сұлуы болған), Қажы: «Көкшені Бақанасқа, бұл өзенге Мамайды салам». Онда Сүйіндік болыс, Жуантаяқты да көшіреді, бұның аулын көшірмейді. Соны көшіріп келе жатып бір сұлу қыз көреді, қыз - Айғыз, соны алады. Абайдың екі шешесі содан» Сондықтан жеңгелері екі шешені тел еміп өсті деп, Абайды «Телқара» атандырған. Жазушы «Абай жолы» эпопеясында Айғыздың шынайы, әсем тұлғасын жасаған. Дереккөздер
Айғыр

Айғыржылқының жыныс қуаты жетілген еркегі. Мінезіне, түр-түсіне қарай қойылған атаулары өте көп: *шақар айғыр *желқуық айғыр (мінезі) *құр айғыр *шу асау айғыр (бұрын қолға ұсталған-ұсталмағаны) *сәурік (үйірге түспеген) *шалқұйрық *құбақай (түсі), т.б. Ертеде айғырды тек сыртқы мүсіні мен ата-енесінің ерекшелігіне қарай бағалаған. Жыныс қуаты жетілген, піштірілмеген жылқы тынышсыз болады, секірмейді. Сондықтан үйірге салатын айғырдан басқа жылқылар піштіріледі. Еркек жылқының жыныс қабілеті 1,5 жасында (тай) жетілгенімен, оны 3 жасқа (дөнен) толмай үйірге салуға болмайды. Жас айғырдың үйірінде 10 – 15, толысқан айғырдың үйірінде 20 – 25, сақа айғырдың үйірінде 12 – 15 биеден болады. Бұл әдістің артықшылығы – айғыр үнемі үйірде болады да, бие дер кезінде тоқтайды, кемшілігі – айғырдың жыныс қуаты үнемді пайдаланылмайды, тіпті оның күші үздігуі де ғажап емес. Айғыр қолдан ұрықтандыру үшін де пайдаланылады. Бір айғырдың ұрығы 150 – 200 биеге жетеді және ішкі жыныс мүшесінде кемшілігі бар (жатыры қисық, т.б.) биелер Айғыр қосқанда үнемі қысыр қалатын болса, бұл әдісті қолданғанда құлындайды. Ғылымның дамуына байланысты үйірге салынатын айғыр жан-жақты зерттеліп, тексеруден өткізіледі. Осы ерекшеліктерге қарай айғырды бағып-күту әдістері де сан алуан. Айғыр (жеребец) - жыныстық қуаты толық жетілген жылқының еркегі. Биеден гөрі А. ірі, салмағы да едәуір ауыр, шоқтығы биік, кеудесі кең омыраулы, мойны жуан, басы үлкен, сүйегі ауыр әрі берік, терісі қалың келеді. Тұқымына қарай еркек кұлынының жыныс қабілеті 8-9 айлығында жетілгенмен, шағылысуға алғашқы рет 3-4 жасында қосылады. Шағылыстыруға түскен А. үйірге тегіне, дене бітіміне, өнімділігіне, ұрпағының сапасына карап тандап қосу арқылы өсіріліп отырған жылқы тұқымын асылдандыруға болады. Үйірдегі бие саны айғырдың жасына және шағылыстыру тәсіліне байланысы өзгереді. Қолдан шағылыстырғанда 5-14 жасар А. бір маусымда - 35-40, 15 жастан асқандары - 20-30, ал алғашқы шағылысқа түскен жас 3-4 жасар А. - 15-20 биеге дейін ұрыктандыра алады. Үйірге түскен ересек А-ға - 20-25, ал жас және сақайған А.-ға - 12-15 биеден бөлінеді. Қолдан ұрықтандырғанда бір А. ұрығымен бір маусымда 300 биеге дейін ұрықтандыруға болады. Тұқымдық А. шаруашылықтың бағытына қарай (мініс, жегіс, спорт не ет өндіру) тандалады. Осы ерекшеліктеріне байланысты А. бағып-күту әдістері де өзгешеленеді Дереккөздер
Айғыржал (тау, Алматы облысы)

Айғыржал – Қаратау жотасының оңтүстік-батысында орналасқан тау. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданындағы тау. Абсолюттiк биіктігі 2475 м. Жер бедері Тау етегінен ірілі-ұсақты бірнеше өзендер бастау алады. Беткейлері жайпақтау келген. Дереккөздер
Айғыржал (тау, Қарқаралы ауданы)

Айғыржал – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығыс шетін ала Егіндібұлақ ауылының шығысына қарай 50 км жерде орналасқан тау. Абсолюттiк биіктігі 761 м. Ұзындығы 2 км, енді жері 1 км. Жер бедері, геологиясы Солтүстік беткейі тік, түпкі жыныстары жалаңаштанған тас көмір дәуірінің гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында бетеге, қызғылт көде өседі, шоқ-шоқ қараған кездеседі. Дереккөздер
Айғыржал (тау, Ақмола облысы)

Айғыржал – Өлеңті өзенінің сол жағалауында орналасқан тау. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде. Абсолюттк биіктігі 440 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 9 – 10 км, ені 2 – 3 км доға тәріздес созыла орналасқан. Геологиялық құрылымы Эрозия-тектоникалық ыдырау нәтижесінде түзілген аласа таулар қатарына жатады. Жер бедері Шығысы, батысы мен оңтүстігі жазық, солтүстігі тік жарлы келген. Солтүстік беткейінің баурайында Қызылсор тұзды көлі жатыр. Дереккөздер
Айғыржал (тау, Жаңаарқа ауданы)

Айғыржал – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданының солтүстігіндегі тау массиві. Жаңаарқа кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 7 км. Ең биік жері 803 м (Омарбек). Геологиялық құрылымы Тау массиві тас көмір жүйесі мен протерозойдың гранитті интрузивтерінен түзілген. Жер бедері Беткейлері жайдақ, тегіс болып келеді. Солтүстік беткейінен Құланөтпес өзені, оңтүстігінен Сарысу өзенінің салалары бастау алады. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Беткейлері жайылымдыққа, шабындыққа кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Айғыркөл

Айғыркөл – Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау кентінен оңтүстікке қарай 19 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 16,1 км 2 . Ұзындығы 5,1 км, ені 1,7 км. Суы тұщы. Көлді Жарыпшыққан өзені кесіп өтеді. Табан балық өседі. Қараша айының аяғында мұзы қатып, сәуір айының бас кезінде ериді. Дереккөздер
Айғыркөмген

Айғыркөмген – Павлодар облысы Май ауданындағы тау. Төресор көлінің оңтүстік-батысында, Қарқаралы ауданының (Қарағанды облысы) шекарасында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 456 м. Маңында бірнеше ұсақ көлдер бар. Дереккөздер
Айғыр (құм)

Айғыр құмы – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы құмды алқап. Жер бедері Құмды алқап Нарындағы Аймекен қонысын шектеп жатқан Қаратоқай құмына ұласады. Ұзындығы 7 – 8 км, ені 2 – 3 км, шағыл жоталарының биіктігі 2 – 5 м-ге жетеді. Дереккөздер
Айдар

Айдар сөзінің бірнеше мағынасы бар: Елді мекендер: * Айдар – Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл. * Айдар – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі құрамында болған ауыл, 2014 жылы таратылған. Басқа мағыналар: * Айдар қазақтарда ер адамдар есімі * Айдар — Батыс Қазақстан облысындағы көл аты. * Айдар — төбесінің орайындағы тумысынан алынбаған бір шоқ қарын шашы арнайы қалдырылады. * Айдар – сандықтың құлып салатын кекіл темірі. * Айдар (сөздің мағыналары)
Айдаргүл

Айдаргүл (Alcea) – құлқайырлар тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде Жерорта теңізі жағалауында, Орта және Орталық Азияда тараған 60-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық, шөлдік, шалғындық, тасты, тастақты, құмды, егістік жерлерде өсетін 4 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – жалаңгүл (nudіflora). Биіктігі 50 – 200 см, сабағы тік, кейде иіле өседі. Гүлдері ірі (30 см), қос жынысты, саусақ салалы гүлшоғырына топталған. Тостағаншасы 5 жапырақты, қара қызылдан ақ түске дейін өзгеріп тұратын күлтесінің жоғарғы жағы ойма, төменгі жағы тырнақша тәрізді созылған. Мамыр – қазан айларында гүлдеп, шілде – қазанда жемістенеді. Жемісі бөлшекті, 18 – 40 жемісшеден тұрады. Тұқымы бүйрек пішіндес. Айдаргүл – мал азықтық, дәрілік, әсемдік өсімдік. Гүлінен ара бал жинайды. Сабағынан алынатын талшықты қап, жіп, арқан жасауға пайдаланады. Дереккөздер
Айдарлы

Айдарлы: Елді мекендер: * Айдарлы – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл. * Айдарлы – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл. * Айдарлы – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Айдарлы – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл. * Айдарлы – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл. * Айдарлы – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл. * Айдарлы – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл. Таулар: * Айдарлы – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы шоқы. * Айдарлы – Ерейментау тауының солтүстік тарамдары.
Айдархан бөгені

Айдархан бөгені — Қараөзеннің төменгі сағасындағы бөген. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысының Казталов және Жаңақала аудандары жерінде орналасқан. 1974 жылы іске қосылды. Гидрологиялық сипаты Аумағы — 55,7 км², ұзындығы — 21,0 км, енді жері — 4,5 км, орташа тереңдігі — 0,95 м, ең терең жері — 9,1 м. Суының көлемі — 52,3 млн м³. Су жиналатын алабы — 12&nbsp;700 км². Бөген суымен 14,6 мың га жер көлдете суғарылады. Дереккөздер
Айкене құмы

Айкене құмы – Жамбыл облысының батыс бөлігіндегі құмды алқап. Қаратау жоталарының солтүстік-шығыс жағындағы Талас өзенінің төменгі салалары мен Мойынқұм құмының аралығында орналасқан. Ұзындығы 80 км-ге жуық, ені 35 км, жалпы аумағы 3200 км². Құм алқабының оңтүстік жатаған жонды, солт. төбелі болып келеді. Климаты тым континенттік. Қаңтардағы ауаның температурасы –8 – 10°С, шілдеде 25 – 27°С. Жауын-шашынның орташа мөлшері жылына 150 – 200 мм. Негізінен сексеуіл, жүзгін, эфедра, жусан, ал сортаң жерлерінде қара сексеуіл, күйреуік өседі. Айкене құмы мал жайылымы үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Айкинит

Айкинит – сульфидтер класына жататын минерал. Қорғасын мен мыстың висмут сульфиді, химиялық формуласы: PbCuBіS3, ромбылық сингонияда кристалданады, кристалдары призма, ине тәрізді. Түсі қара, сұр, металдай жылтыр, жымдастығы тым шала. Полиметалл және алтын кендеріндегі гидротермальдық кварц-сульфид желілерінде кездеседі. Дереккөздер
Айқайың

Айқайың — орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жалпы мәліметтер Еуразияның және Солтүстік Африканың қоңыржай белдеулерінде өсетін 30-дан астам түрі белгілі. Қазақстанның Атырау, Жамбыл, Қарағанды, Қызылорда, Қостанай, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Алматы облыстарындағы тау беткейлерінде, өзен аңғарларында, құмды, сортаң жерлерде өседі. Қазақстанда тарауы Алматы облысының тау беткейлерінде, өзен аңғарларында, құмды, сортаң жерлерде өседі. Сондай-ақ Қазақстанның басқа аймақтарындада кездеседі. Ең көп тараған түрі — Түркістан Айқайыңы, Африка Айқайыңы, тағы басқа Биіктігі 5-40 см, сабақтары түбінен тарамдалған. Жапырағы сопақша, бүтін жиекті, кейде ойық, бедерлі келеді. Гүлдері күлгін қызғылт түсті, қалың гүл шоғырына топтасқан. Наурыз-мамыр айларында гүлдейді. Наурыз-шілдеде жеміс береді. Жемісі — қысқа, жуан сағақты бұршаққын. Тұқымы бір не қос қатарлы орналасады. Айқайың — құнарлы мал азығы. Оны халық медицинасында да пайдаланады. Елімізде Айқайыңның 9 түрі бар, оның ішінде ең көп тарағандары: Түркістан Айқайыңы, түкті Айқайың, жеміс Айқайыңы, Aфрика Айқайыңы. Олардың биіктігі 5 – 40 см, сабақтары түбінен тарамдалған. Жапырағы сопақша бүтін жиекті, кейде ойық, тісті келеді. Гүлдері күлгін қызғылт түсті, қалың гүлшоғырына топталған. Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қысқа, жуан сағақты бұршаққын. Тұқымы бір не қос қатарлы орналасады. Айқайың – құнарлы мал азығы. Оны халық медицинасында да пайдаланады. Дереккөздер
Айқоныс

Айқоныс, Айқамыс – Тобыл алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Денисов ауданы Шұңқыркөл ауылының оңтүстік-шығысында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 7,3 км 2 , теңіз деңгейінен 228 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,7 км, енді жері 2,7 км, жағалауының ұзындығы 11,1 км. Негізінен еріген қар суымен толысады. Қуаң жылдары суы аздап тартылады. Суы тұзды кермек, сілтілігі төмен. Жағалауы жайпақ, боз, селеу, жусан өседі.
Айлауық

Айлауық – айлауыктар тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта; өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде Жерорта теңізі маңында, Батыс және Орта Азияда, Батыс Қытайда өсетін 150-дей түрі белгілі. Қазақстанда 10 түрі анықталған, топырақ талғамайды, тастақты, сортаңды жерлерде де өсе береді. Жиі кездесетін түрі – гмелина Айлауығы (Onosma gmelіnі). Биіктігі 20 – 50 см, сабақтары бірнешеу, бұталы, түкті. Жапырақтары ұзын, 15 см-дей. Тостағаншасы 5 бөлек жапырақшалы, күлтесі ақ, сары, қызғылт не көгілдір түсті, ернеуі 5 бөлікке тілімденген, сыртын тікен тәрізді қатты түк басқан. Аталығы 5, аналығы біреу. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Айлауық – халық медицинасында дәрілік өсімдік, кейде бал арасы үшін қолдан өсіріледі. Аналық айлауық (Onosma stamіneum) деген түрі Солтүстік Үстіртте өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Маңғыстау облысының «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Айлауықтар тұқымдасы

Айлауықтар тұқымдасы (лат. Boragіnaceae) – бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 100-ге жуық туысы, 2000-дай түрі бар. Қазақстанда айлауықтар тұқымдасының 40 туысы, 130-дай түрі кездеседі. Сабағы цилиндр тәрізді, оған жай жапырақтары кезектесіп орналасады. Жапырағының сыртын қалың түк басқан. Гүлшоғыры бұйра, кейде қос бұйра. Толық жетілгенде жазылып, шашақ гүлшоғырына ұқсайды. Әрбір гүлінің 5 тостағанша және 5 күлте жапырақтарының негізі кірігіп, түтік түзеді. Аталығы 5, аналығы біреу болады, ол екі жеміс жапырағынан тұрады. Алдымен екі ұялы, кейін жалған пердемен бөлініп төрт ұялы, әр ұясында бірден тұқым бүршігі жетіледі. Жемісі – 4 жаңғақша. Жемістері гүл қасы жапырақшаларының қасаңданып кеуіп кеткен түкті өсінділері арқылы мал жүніне жабысып таралады. Айлауықтар тұқымдасы негізінен бал беретін және бағалы дәрілік өсімдіктер. Оның көптеген түрінің гүлінен ара бал жинайды. Бояғыштар жасау үшін де пайдаланылады. Мал сүйсініп жемейді. Дереккөздер
Аймекен

Аймекен – Нарын құмының оңтүстік-батысындағы Қаратоқай және Мешітқұм құм шағылдарының арасындағы алаңқай қоныс. Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданында. Ұзындығы 7 – 8 км, ені 2 – 3 км, шағын құм төбелерінің биіктігі 2 – 5 м-ге жетеді. Жердің аймекен аталуы Аймекен қыздың оқиғасына байланысты шыққан деген аңыз бар. Дереккөздер
Аймекен жер асты суы алабы

Аймекен жер асты суы алабы , Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы Орда ауылынан 32 км жерде. Сулы қабаттар аумағы 297 км². Суы 0,9 – 0,7 м тереңдік аралығында кездеседі. Суды жер бетіне шығаратын арнаулы қондырғылар бар. Әр ұңғымадан секундына 4,0 – 6,6 дм 3 шамасында тұщы су алынады. Суын негізінен ауданның алапқа жақын орналасқан елді мекендері пайдаланады. Дереккөздер
Аймыр

Аймыр , фимбристилис (Fіmbrіstylіs) – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын бір жылдық сирек көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен ылғалды және батпақты, құрғақ тастақты жерлер мен саваннада өсетін 300-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның оңтүстік аймақтарындағы батпақты жерлерде, ылғалды құмдарда, өзен жағалауларында, күрішті алқаптарда 2 түрі кездеседі. Олардың биіктігі 5 – 45 см, сабақтары тік, кейде шоғырланып өседі. Жапырақтары ұзын, сабақ түбіне топталған. Гүлдері қос жынысты, аталығы көбінесе 3, аналық мойны 2, кейде аналық аузынан тұрады. Масақтары шатыршалы гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жаңғақша, оның пішіні домалақ не сопақша болады. Аймырлар негізінен көптеген мәдени дақылдардың арамшөбі болып саналады. Кейбір түрін арқан есуге пайдаланады. Дереккөздер
Айнабұлақ

Елді мекендер: * Айнабұлақ – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл. * Айнабұлақ – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл. * Айнабұлақ – Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл. * Айнабұлақ – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Абай ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Айнабұлақ – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Балқантау ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Айнабұлақ – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Темірші ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Айнабұлақ – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл. * Айнабұлақ – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Айнабұлақ – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы бұлақ.
Айнабұлақ су құбыры

Айнабұлақ су құбыры – Алматы облысының Көксу ауданындағы су құбыры. Ұзындығы 7,8 км, диаметрі 200 мм. Ол Түрксіб т. ж. салынуына байланысты Айнабұлақ т. ж. ст. тұрғындарын ауыз сумен және паровоздарын сумен қамтамасыз ету мақсатында салынған. Су айдағыш 2 сорғының қуатымен биік мұнараға көтерілген су (165 м³/сағ.) үйді-үйге тарайды. Дереккөздер
Айнакөл (көл)

Айнакөл – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы көл. Торғай өзенінің оң жағалық жайылмасында, Ақшығанақ ауылының оңтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Көлдің аумағы 4,3 км 2 , ұзындығы 2,8 км, ені 2,0 км, жағалау бойының ұзындығы 8,4 км. Жағалауының біраз бөлігін қамыс басқан. Торғай өзенінің бір тармағы арқылы Айнакөл көлі өзенмен байланысады. Жағалауы мен аңғары шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Айнақ

Айнақ – Ертіс алабындағы көл. Географиялық орны Павлодар облысы Успен ауданы Екатеринославка ауылынан 4 км оңтүстік-шығыста орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 98,8 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 8,3 км 2 , ұзындығы 6,6 км, ені 2,9 км. Жағалық сызығы 21,0 км. Түбі лайлы. Суы ащы.
Айнымас

Айнымас – Атырау облысы Жылыой ауданындағы құдық. Майкөмген ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде. Тереңдігі 2 м, су шығымы 120 л/сағ. Құдықтың солтүстік-шығысында үлкен аймақты Мибұлақ соры алып жатыр. Дереккөздер
Айован

Айован (Trachyspermum), ажгон — шатырша гүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Африка мен Азияда 20-дан астам түрі белгілі. Қазақстанда асханалық айован (T.ammі) аталатын түрі өседі. Ол суармалы егіншілікпен айналысатын оңтүстік аудандарда кездеседі, арық жағаларында жақсы өседі. Биіктігі 35-60 см, тамыры жұмыр, жіңішке, 1 м тереңдікке дейін кетеді. Сабағы қуыс, сыртынан қырлы, түксіз келеді. Жапырағы жұмыртқа пішінді, сұрғылт түсті, жиегі үш рет қауырсынша тілімделген, тілшелерінің ені 5 мм-ге жуық. Төменгі жапырақтары сағақты болады. Гүлдері ұсақ, ақ түсті, шатырша гүлшоғырына топтасқан. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Жемісі жұмыртқа тәрізді қабысқан. Айованды Үндістан мен Африка халықтары ежелден дәм-татымдық зат ретінде әртүрлі тағамдарға пайдаланады. Елімізде айованды қолдан өсіру қолға алынған. Дереккөздер
Айпан

Айпан – Маңғыстау түбегіндегі Ақтау жотасының солтүстігіндегі Жетікүп, Кеңсай аңғарларында орналасқан тау. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде. Оңтүстік-батысқа қарай доғаша иілген таудың ұзындығы 5 км. Геологиялық орны Жер қыртысы әктастан түзілген. Жер бедері Оңтүстік беткейі жарлауытты келген. Батыс беткейінен қиялап шығатын соқпақ жол тау басына шығады. Таудың үсті тегіс, етегіндегі Қабақтыда Маната арқылы Хиуаға баратын ежелгі керуен жолы өтеді. Дереккөздер
Айрақты

Айрақты, Жаманайрақты – Батыс Үстірт кемерінің қиыр солтүстік-батысы және Өліқолтық сорының түйіскен жеріндегі тау. Географиялық орны Маңғыстау ауданы ндағы Шетпе ауылының солтүстік-батыс жағында орналасқан Иір ойындағы оқшау тау. Абсолюттік биіктігі – 148 м. 1931 жылға дейін өзімен аттас айлақ және елді мекен болған. Қазан төңкерісіне дейін Айрақтыдан Қоңырат қаласына (Қарақалпақстан) дейін тұрақты сауда керуені қатынап тұрған. Қазақстандағы ірі ас тұзы және мирабилит тұздарының кен орны ретінде белгілі. Сипаттамасы Айрақтының жан-жағы – құз жартас, оңтүстік жағында бір ғана шығар жолы бар, үсті тақтайдай тегіс, жауын-қар сулары сақталатын тастақтары мол. Оның үңгірлерінде сақталған шимайлы суреттер кезінде Алан Медоевтің зерттеу объектісіне айналды. Бұл жердің етегі су жолының бастау алар жері, Г.С.Карелиннің 1832 жылы мұнай белгісін аңғарған мекені. Қатал табиғатына орай ол Жаманайрақты аталып, қазіргі карталарда солай көрсетіліп жүр. Айрақты – малмен қоса егіншілікті, балық аулауды кәсіп еткен қазақтардың мекені. Дереккөздер
Айрантақыр мұнай кен орны

Айрантақыр мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Жетібай кентінен солтүстікке қарай 20 км жерде орналасқан. 20 ғасырдың 60-жылдары аумақтық геология-геофизикалық зерттеу нәтижесінде барланып, кен орны 1989 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Тектоникалық тұрғыдан кен сыйыстырушы құрылым амплитудасы 30 м, бұрғыланған жыныстардың қалыңдығы 2700 м. Өнімді қабат орта юраның аален ярусына 2429 – 2449 м тереңдікте, мұнай иірімі қабаттық, мұнай су жапсары 2279 м-лік белгіде жатыр. Коллектор құмтастардан құралған ашық, ашық кеуектілігі 16%, өткізгіштігі 0,021 мкм2, Иірім қалыңдығы 50 м-дей, сазды жыныстармен бүркелген. Коллектордың жалпы қалыңдығы 20,4 м, тиімді және мұнайға қаныққан қабаты 7,4 м. Температурасы 99 ° С, бастапқы қабаттық қысымы 27,48 МПа. Құрамы Мұнайы жеңіл, тығыздығы 850 кг/м3, күкірті аз (0,08%), парафинділігі жоғары (18,5%), 1,7% асфальтен және 9,8% силикагелді шайыры бар. Мұнай құрамындағы еріген газдар ауыр, этанды. Кен 1991 жылдан бері игерілуде. Дереккөздер
Айрат

Айрат , (Eversmanіa) – бұршақ тұқымдасына жататын бұта; өсімдіктер туысы. Қазақстанда 1 түрі – сәлтікенді Айрат бар. Ол Еділ өзенінің төм. жағындағы құмды жерлерде, жусанды, сораңды, балшықты шөлдерде өседі. Биіктігі 12 – 60 см. Жапырақтары қысқа сағақты, ұзындығы 3 – 8 см, екі жағы түкті. Гүлдері қысқа, 1 – 2 мм. Тостағаншасы сопақша, ұзындығы 30 – 50 мм, ені 4 – 5 мм, күлтесі күрең қызыл түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – бұршақ, имектеу келген, тықыр. Тұқымы ірі, домалақ, ашық түсті. Дереккөздер
Айрауық

Айрауық – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Оңтүстік және Солтүстік жарты шарда да кең тараған, 150-ден аса түрі белгілі. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Іле Алатауы және Күнгей Алатауында кездесетін 16 түрі бар. Көп тараған түрі – Құрғақ айрауық (С. epіgeіos) топырақты жерлерде өсетін шалғындық өсімдік. Сабағы тік, биіктігі 80 – 150 см, жатаған, тамырсабақты өсімдік. Жапырақтары ұзын, жалпақ болады. үлсыпыртқысы тығыз, ұсақ тікенді, бұташықтанған. Масақтары шоғырлана орналасқан. Маусым – тамыз айларында гүлдейді, гүлі дара, қос жынысты. Гүлдегенге дейін шабылған шөпте қоректік заттар көп сақталады, кейін қатайып, қоректік маңызы кемиді де, мал нашар жейді, гектарынан 20 – 80 центнер өнім береді. Сабағында талшық көп болғандықтан қағаз жасау үшін пайдалануға болады. Еркек айрауық (C. gіgantea) Балқаш – Алакөл алабында ғана өсетін эндемик түр. Биіктігі 150 – 180 см. Сабағы жуан, жапырақсыз болады. Ұзын масақтары шоғырлана орналасады. Жайылымда мал нашар жейді. Сабанынан шыпта төсеніш тоқылады. Өлеңшөп, немесе айрауықтар — астық тұқымдастардың жабайы өсетін бір туысы, көпжылдық шөп өсімдігі, биіктігі 0,5—1 метрге дейін болады. Барлық түрлері — 150. Мұның бұрынғы КСРО-да есетіні 50 шамалы. Негізгі түрлері: батөлең, ақөлең, қандауыр өлең, сазөлең, Лангсдорф өлеңі т. б. Өлеңшөп малға онша жұғымды болмайды, өйткені оның құрамында небәрі 5 проценттей ғана ақуыз бар. Дереккөздер
Айршир сиыры

Айршир сиыры – сиырдың сүтті тұқымы. 18 ғасырда Шотландияда жергілікті сиырларды алғашқыда тисватер, шортгорн, кейін альдерней, джерсі, гернсей және голланд бұқаларымен будандастыру арқылы шығарылған. 1862 жылдан жеке сиыр тұқымы болып есептелінеді. Айршир сиырының шоқтығына дейінгі биіктігі 120 – 122 см, қиғаш өлшегендегі тұрқы 142 – 150 см, кеуде орамы 180 – 190 см, жіліншік орамы 17 – 19 см келеді. Түсі қызыл ала, тұмсығы сүйірлеу, мүйізі жіңішке. 4000 кг шамасында (аса сүттілері 11000 кг-ға дейін) сүт береді, сүтінің майлылығы 4,2 – 4,5%. Айршир сиыры бірқатар елдерде жерсіндірілген. Қазақстанға 20 ғасырдың 50-жылдары әкелінген. Алматы облысында өсіріледі. Айршир сиыры тез өсіп-жетіледі, жергілікті жерге жақсы бейімделеді. 18 – 22 жасқа дейін сүт береді. Айршир сиырының еттілігі орташа. Жаңа туған бұзауларының салмағы 28 – 30 кг-ға жетеді, олар тәулігіне 700 – 800 г салмақ қосады. Бұқаларының орташа салмағы 700 – 800 кг болады. Айршир сиырының бұқаларын басқа сүтті, етті сиырлармен будандастыру арқылы жаңа тұқым шығару жұмыстары жүргізілуде. Дереккөздер
Айтілес

Айтілес – Қарағанды облысы Абай ауданындағы құдық. Бұғылы таулары мен Нұра – Сарысу каналы аралығында, Шахтинск қаласынан оңтүстік-батыста шамамен 52 км жерде орналасқан. Тереңд. 2 м, су шығымы 20 л/сағ. Дереккөздер
Айуантөбе

Айуантөбе – Қаратау жотасының орталық бөлігіндегі тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерінде орналасқан тау. Абсолюттік биіктігі 1024 м. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы, негізінен, протерозойдың тақтатас пен құмтастарынан түзілген. Жер бедері Тау үсті тегістеу келген. Оңтүстік, оңтүстік-батысы көлбеуленіп жазыққа ұласып кетеді. Солтүстік беткейлері шамалы тілімденген жартасты келеді. Өсімдігі Айуантөбенің етегінде шөлді ландшафт түзілген. Онда селеу, боз, кейбір жерлерінде ши, жусан өседі. Етегі жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Айыраша

Айыраша (Erіosynaphe) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, далалық аймақтарда өсетін 1 түрі – ұзынжапырақ Айыраша (Erіosynaphe longіfolіa) бар. Биіктігі 50 – 60 см, тамыры жуан, сабағы жеке дара. Жапырақтары тамырына шоқтана өседі. Гүлдері ұсақ, жасыл сары түсті. Гүлшатыршалары әр түрлі, төменгісі ірі, жемісті, 10 – 15 салалы, жоғарғылары ұсақ. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі ұзынша, домалақ (ұзындығы 8, ені 4 мм-дей). Піскен жемісінің өзекшелері байқалмайды. Дереккөздер
Айыркезең

]] Айыркезең – Алматы облысы, Кербұлақ ауданы Сатылы асуының солтүстік-шығысындағы асу. Арасан, Көксу өзендерінің аңғарында орналасқан. Асудан маусым – қыркүйек айларында жаяу және салт атты адам өте алады. Дереккөздер
Айырқызыл

)]] Айырқызыл – Торғай қолатының оңтүстік-батысындағы құмды алқап. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Ырғыз ауылынан батысқа қарай орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен 130 м биік. Ұзындығы 32 км, ені 14 км. Жалпы аумағы 284 км 2 . Өсімдігі Жүзген, құмыршық, ақ селеу, еркек шөп, ақжусан, жиде, т.б. шөптер өседі. Айырқызыл жыл бойғы мал жайылымы. Дереккөздер
Айыртам

Айыртам – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы қыстау. Географиялық орны Оймауыт ауылының оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан. Құдық пен Жануарлар мен Топырақтары Маңында Төртқұдық, Шатай құдықтары бар. Шығысында Қараоба төбесі жатыр. Тақыр және сұрғылт қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын өседі. Жануарлардан қоян, қарақұйрық, қасқыр, т.б. кездеседі. Дереккөздер
Айыртарақ

Айыртарақ , триходесма – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін не бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау, Батыс Тянь-Шань, Қырғыз Алатауында өсетін 1 түрі – ақбас А. (Т. іncanum) бар. Биікт. 30(50) – 100 см. Тамырсабағы тармақталған, бұтақты, сабақтары тік кейде жатаған болады, киіз сияқты түк басқан. Жапырақтары ұзынша-қандауыр тәрізді. Тостағаншасы жұмыртқа-қоңырау тәрізді, күлтесі көкшіл түсті. Аталығы отырыңқы, аналық мойны ұзын, гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – көкшіл қоңыр түсті жаңғақша. Суреттер Дереккөздер
Айыртау (тау, Шет ауданы)

Айыртау – Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты кентінің оңтүстік-батысында 27 км жерде. Жер бедері Солтүстіктен оңтүстікке 5 км-ге созылып жатыр. Ені 3-4 км. Ең биік жері 836 м. Оқшауланған тау массивінен тұрады. Геологиялық құрылымы Девон жүйесінің теменгі және ортаңғы бөлігінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортандау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, тобылғы, арша өседі. Баурайы мал жайылымдық. Дереккөздер
Айыртау (тау, Солтүстік Қазақстан облысы)

Айыртау – Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданындағы Имантау және Шалқар көлдері аралығында орналасқан тау. Ұзындығы 25 км. Жер бедері, геологиялық құрылымы Айыртау көл қазаншұңқырлары, өзен аңғарлары мен сайлар бөліп жатқан бірнеше шоқылар мен төбелерден тұрады. Ең биік жері 555 м. Силур граниттерінен түзілген, бетін плиоцен шөгінділері жауып жатыр. Өсімдігі Сұр топырағында қарағай, қайың, қараған, тобылғы және түрлі шөптер өседі. Тау ішінде суы тұщы шағын көлдер бар. Дереккөздер
Айыртау белгі тасы

Айыртау белгі тасы , Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Ұлытау ауылына жақын, Айыртау етегінде орналасқан. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Ұлт және мәдениет мәселелері жөніндегі комитетінің Жезқазған – Ұлытау өңірінде өткізілген көшпелі мәжілісіне қатысушылар қойған белгі тас. Оған «қазақ халқының бірлік тұтастығын паш ететін оқиғалардың ескерткіші ретінде қойылды» деп жазылған. Сол белгі тас басында; *1993 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың қатысуымен жиын өткізілді. Осы жерде 2005 жылы «Қазақстан мемлекеттігінің тұтастығы мен халықтар бірлігі» монумент]і бой көтерді. Дереккөздер
Акарология

Акарология ( – кене, logos – ілім) – зоология ғылымының кенелерді зерттейтін саласы; омыртқасыздар зоологиясының кенелерді зерттейтін бөлімі. Акарологиялық зерттеулер Қазақстанда 1937 жылы КСРО ҒА Қазақ бөлішесінің зоология секторында (И.Г. Галузоның басшылығымен) жүргізіле бастады. Акарология – ауылшаруашылығы акарологиясы, малдәрігерлік акарологиясы, медициналық акарологиясы болып бөлінеді. Ол кенелердің фаунасын, морфологиялық және анатомиялық құрылымын, физиологиялық, экологиялық ерекшеліктерін, шығу тегін, кластарға бөлінуін зерттейді. Сондай-ақ олардың эпидемиологиялық және эпизоотологиялық мәнін, табиғатта таралуын, адам мен жануарларға жұқтыратын ауруын анықтайды және онымен күресу шараларын қарастырады. Дереккөздер
Акантодтар

Акантодтар – жойылып кеткен балықтардың қарапайым жеке класы. Кейде А-ды жақжелбезектілер деп те атайды. Бұлар тұщы суларда таралған. Акантодтың дене тұрқы орташа, тығыз жауып тұратын сүйекті тақташалармен қапталған. Жүзбеқанаттарының негізі жалпақ болып келген, ірі жұп көкірек, құрсақ жүзбеқанаттарының аралығында қосымша ұсақ жүзбеқанаттары болған. А-дың осы ерекшелігіне қарап ғалымдар, олардың ерте кезде денесінің екі бүйірінде болған тұтас қатпарлардың қалдығы, жұп жүзбеқанаттарының пайда болуына бастама берген деп жорамалдайды. Акантодтардың арғы тектеріне тән жақ доғаларында жеке бунақтар сақталған. Денесі ұзынша, ұршық пішінді болған. Басы, денесі сүйекті тақташалармен және көптеген қабыршақтармен қапталған. Бас қаңқасы көбіне шеміршекті кейде сүйектенген. Жақ доғасы үлкен, үстіңгі жағы 3 – 4, ал астыңғы жағы 1 – 2 элементтен түзілген. Көпшілік түрлерінде желбезек саңылаулары сыртқа жеке-жеке ашылып, кейбіреулерінде сүйекті желбезек қақпақтар пайда болған. Жақ және тіласты доғаларының арасында желбезек саңылаулары сақталған. Олардың белдеулері мен жұп желбезекқанаттарының қаңқасы қазіргі кездегі шеміршекті балықтардың қаңқасына ұқсас болған. А. палеозойдың девон кезеңінде тіршілік етіп, пермьде біржола жойылған. Қазіргі кезде А-дың бір тармағынан шеміршекті балықтар, екінші тармағынан сүйекті балықтар пайда болған деп болжам жасалады. Дереккөздер
Аквамарин

, аквамарин және гелиодор]] Аквамарин , "зәберзат" – силикаттар класына жататын минерал, берилийдің зергерлік өнерде қолданылатын асыл түрі. Түсі құрамындағы темір қоспасына байланысты болады. Аквамариннің кристалдары көгілдір, көгілдір жасыл, жасыл көк, сұрғылт көгілдір болып келеді. Аквамарин гранит, гнейс, грейзен, кристалдың тақтатастар мен кварц желілерінде кездеседі. Ірі кристалдарды сирек түзейді. Салмағы 110,5 кг, ұзындығы 49,5 см. Ең ірі кристалы Бразилияда өндірілген. Аквамаринге кристалда түрліше құбылатын дихроиттік қасиет тән. Дереккөздер en:Beryl#Aquamarine and maxixe simple:Aquamarine (color)
Аквариум балықтары

Аквариум балықтары – үйдегі, хайуанаттар паркі мен ғылыми мекемелердегі арнайы ыдыста – аквариумда өсірілетін балықтар тобы. Аквариум балықтары табиғи жағдайда тропиктік және субтропиктік (Африка, Америка, Австралия, Оңтүстік-Батыс Африка) тұщы су қоймаларында, ал кейбіреулері ащылау суда және теңізде мекендейді. Олар – таңғажайып түрімен, ашық түрлі түсті бояуларымен және мөлшерінің (массасының) кішілігімен ерекшеленеді. Олардың дене тұрқы 1,5 – 30 см болады, кейде 1 м-ге жетеді. Шабақтарын тірі табатын (мысалы: гамбузия, гуппилер, семсерқұйрық, маллинезия) түрлері бар.Аквариум балықтарының жүздеген түрі кездеседі. Олардың көбі сүйекті балықтар (мысалы: майшабақ, мормиро, тұқы, саргоно, алабұға, кефаль, тағы басқа). Ең кең тараған түрлері – гуппилер, семсерқұйрық, сотқар балық, горамиллер, хромис, скалярия, жайыншалар, барбус, кардинал, алтын балық, комета, шілтеқұйрық, құбылмалы балық, тағы басқа Қазақстанның өзен-суларында тіршілік ететін сазан ,майшабақ ,шортан ,алабұға ,мөңке, қызыл қанат шабақтарды, тағы басқа аквариумда ұстауға болады. Аквариум балықтарын гибридтеу жұмыстарының нәтижесінде балықтардың көптеген жаңа тұқымдары шығарылды, соның негізінде генетикалық зерттеулер жүргізілді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Аквариум өсімдіктері

Аквариум өсімдіктері – аквариумда арнайы өсірілетін өсімдіктер. А. ө. сәндік үшін ғана қызмет етпейді, ол сонымен бірге суды оттекпен қанықтырады. Жарық жақсы түсетін аквариумдардың тең жарымына өсімдік отырғызуға болады. Аквариум үшін түсі де, формасы да әр түрлі өсімдіктер іріктелініп алынады. Жапырағының түсі қоңыр жасыл, қызыл және қоңыр болып келетін ірі өсімдіктерді әдетте аквариумның бұрыш-бұрышына, ал ашық жасыл жапырақты өсімдіктерді жарық жақсы түсетін ортаңғы бөлегіне орналастырады. Аквариумның бөлмеге қараған қабырғасына іргелей өрнек жапырақты ұсақ өсімдіктер отырғызса, көзге әдемі көрінеді.
Актинолит

Актинолит (грекше аktіs — сәуле және lіthos — тас) — силикаттар класының амфиболдар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: Ca 2 (Mg, Fe) 5 [Sі 4 O 11 ] 2 (OH) 2 . Агрегатының шоқ сәулеше тарамдалған бейнесіне байланысты осылай аталған. Кристалдары моноклиндтік сингонияда, ұзын призма, ине тәрізді болып түзеледі. Түсі жасыл, шыныдай жылтыр, қаттылығы 5,5-6,0, меншікті салмағы 3,1-3,3 г/см 3 . Түрлері (құрылымына қарай): * нефрит; * биссолит; * амиант (амфиболды асбест); * смарагдит. Актинолит негізінен кристалды тақтастар арасында кездеседі. Ол амфибол асбестің басты құрамдас бөлігі болып саналады. Одан отқа және қышқылға төзімді материалдар жасалады. Дереккөздер
Акцессор минералдар

Акцессор минералдар, акцессориялар (латынша accessorіus — қосымша) — тау жыныстары құрамында өте аз (мөлшері 1 пайыздан аспайды) тараған минералдар. Акцессор минералдар тау жыныстарын құрайтын минералдар құрамында сирек және кентасты элементтердің минералдық шашырауы мен шоғырлануының ерекше түрі болып табылады. Акцессор минералдары: * апатит; * циркон; * турмалин; * танталит; * анартастар; * ортит; * титанит; * флюорит; * топаз; * магнетит; * ильменит; * пирит; * рутил; * монацит; * сфен. Тау жыныстары бұзылғанда акцессор минералдар әдетте тотығу белдемінде жиналады, кейде өндірістік маңызы бар кендер түзеді. Әсіресе, сирек металды акцессор минералдардың (тантал-ниобаттар) маңызы зор. Сонымен бірге, олар стратиграфиялық және петрографиялық корреляттауда, тау жыныстарының жасын анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер
Ақаба сулар

Ақаба сулар — тұрмыстық қоқыстар және өндірістік қалдықтармен ластанып, елді мекендер аумағынан арнаулы канал жүйелері арқылы сыртқа шығарылатын сулар. Ол тұрмыстық (мысалы: аурухана, асхана, монша, жеке пәтерлерден тағы басқа шығарылған сулар), өндірістік (мысалы: кен байлықтарын өндіру кезінде жер астынан айдап шығарылған, жылу агрегаттарын суыту кезінде пайдаланылған тағы басқа сулар) және атмосфералық (жаңбыр және қар мен мұздан еріген тағы басқа сулар) болып бөлінеді. Қоршаған табиғи ортаны ластайтын болғандықтан мұндай суларды дер кезінде тазарту қажет. Ақаба суларды тазарту механикалық (судағы тез тұнатын немесе су бетіне қалқып шығатын заттарды техникалық құралдармен арылту, ол үшін көбіне қиыршық тасты, құмды сүзгіні пайдаланады), биологиялық (микроорганизмдердің көмегімен органикалық заттарды суда жақсы еритін минералды не қарапайым затқа дейін ыдырату), физикалы-химиялық (ақаба суды ластағыш заттардан коагуляция, адсорбция және хлорлау арқылы тазарту) сияқты әдістермен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Ақажансай дария

Ақажансай дария – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы Сырдария өзенінің тармағы, ескі құрғақ арна. Гидрологиясы Ұзындығы 72 км. Қар ерігенде ғана арнасымен су ағады. Осы аймақта болып тұратын күшті желдердің әсерінен Ақажансай дария арнасы бастапқы көрінісін мүлде өзгерткен. Табаны кең әрі тегіс, саяз. Арнасының басым көпшілік бөлігі үрінді құмға толған. Құм төбелер мен шағылдар тікелей арнаға тіреліп жатады. Ақажан деген адамның есімімен аталған сайдағы дария мәніндегі атау. Дереккөздер
Ақ амур

Ақ амур – тұқы тұқымдасына жататын тұщы су балығы. Қазақстанда Балқаш — Іле су алабында, Сырдария өзенінде жерсіндірілген. Дене тұрқы 1 м, салмағы 32 кг-нан асады. Тұрқы жұмырлау, мұрты жоқ, маңдайы жалпақ, аузы сәл төмен қараған. 3-6 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Мамыр — шілде айларында өзен ағысымен жоғары өрлеп, уылдырық (2,5 млн-ға дейін) шашады. Уылдырық ағыспен ағып су қабатында дамиды. Шабақтары балдырлармен, ұсақ су жәндіктерімен, ал ересектері су өсімдіктерімен (қамыс, қоға т.б.) қоректенеді. Амур өзенін және оның салаларын мекендейді. Ақ амур — кәсіптік маңызы бар балық. Тоғандық балық шаруашылығында тұқымымен бірге өсіріледі. Дереккөздер
Ақауыл

Ақауыл , Белый аул – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы қыстау. Мүктікөл ауылының солтүстік-шығысында 5 км жерде орналасқан. Шығысынан Тобыл өзені ағады, батысынан 30 км жерден Ресейдің шекарасы өтеді. Көлді-аллювийлі жазықтағы қара топырағында боз, селеу өседі. Жануарлардан қоян, сұр тышқан, сасық күзен, атжалман; құстардан ителгі, үйрек, дала тырнасы бар. Дереккөздер
Ақбақай

Ақбақай – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың орманды белдемдерінде кездесетін 18 түрі белгілі. Қазақстанда өзен-көлдердің құмды жағалауында өсетін 1 түрі – жалған Ақбақай (Petasіtes spurіous) бар. Биіктігі 15 – 50 см, тамыр сабағы бұтақты, сабағын қалың түк басқан. Жапырақтары ірі (ені 60 см болады). Гүлдері ұсақ, білінбейді, масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – сүйекше. А-ды халық медицинасында жөтелді, демікпені, жүйке ауруларын емдеуге пайдаланады. Дереккөздер
Ақбақай алтын кен орны

Ақбақай алтын кен орны — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы Мойынқұм ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде орналасқан. 1968 жылы геолог Д. Дүйсенбеков ашқан. Жатыс сипаты, геологиялық құрылымы Кен орны негізгі 5 тік құлайтын (Басты, Түкен т.б.) және 9 көлбеу жатқан желілерден тұрады. Желілердің ұзындығы 250 м-ден 600 м-ге дейін, қалыңдығы бірнеше см-ден 1,5-2 м-ге жетеді. Олар жан-жағынан березит тау жынысымен қоршалған кварц-желілі өзек түзейді. Кентас 900-1300 м тереңдікке дейін таралған. Кен түзілу процесі габбропорфирит және ашафит дайкалары жыныстарды жарып шыққаннан кейін, алтын-сүрмелі минералданумен аяқталған. Кен Қызылжар интрузивті кешенінің ішінде және девон жанартау тастекті шөгінді жыныстарының бойында қалыптасқан. Кен орнындағы алтын түрлері Кен орнында алтынның 4 түрі кездеседі: * 1) арсенопирит минералы бойындағы ұнтақдисперсті алтын; * 2) кварцтағы сеппе, ұя, желі түрінде шоғырланған бос алтын (өлшемдері 0,01-0,1 мм-ден бірнеше мм дейін); * 3) кварц-карбонатты желілердегі түйіршік және қабыршақ түріндегі алтын; * 4) гипергендік процеспен байланысты қабыршықты және дендритті алтын. Алтынның орташа мөлшері жер бетіне жақын аралықта аса жоғары — 60-109 г/т, ал 500-600 м тереңдікте 7-10 г/т-ға дейін төмендейді. Ақбақай алтын кені Қазақстандағы ірі кен орны қатарына жатады, оның негізінде Ақбақай кен-байыту комбинаты салынған. Дереккөздер
Ақбақалы

Ақбақалы – Қызылорда облысы Жалағаш ауданының қиыр оңтүстігінде, Қызылқұм құмының солтүстігінде орналасқан құдық. Тереңдігі 29 м, су шығымы 2000 л/сағ. Тізбекті төбешік құмдарда сексеуіл шоғырлары мен жусан өседі. Жануарлардан қоян, сарышұнақ, ақ бөкен, қарақұйрық, т.б. мекендейді. Дереккөздер
Ақбас

алабы]] Ақбас – Есіл алабындағы тұщы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданының Сырымбет ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, теңіз деңгейінен 220,4 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Ауданы 11,08 км 2 , ұзындығы 6 км, ені 3,1 км, жағалау бойының ұзындығы 19,0 км, су жиналатын алабы 110 км 2 . Жағалау сипаты Көлдің жағасы жайпақ, түбі лайлы. Жағалау бойының кей жерінде қамыс, құрақ өседі. Су жиналатын алабының 20%-ға жуығы жыртылған. Қар және жер асты суларымен толығады.
Ақбасбалау

Ақбасбалау – астралылар тұқымдасына жататын бұта; өсімдіктер туысы. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) Алатауының әктасты, құмды, тастақты беткейлерінде, өзеннің тасты арнауларында өсетін 1 түрі – бұталы Ақбасбалау (Asterothamnus frutіcosus) бар. Биіктігі 45 см-дей, көп сабақты, қалың түкті. Жапырақтары қауырсын тәрізді (ұзындығы 10 – 25 см, ені 4 мм). Гүлдері қос жынысты, ақшыл көк түсті, ұсақ себеттері қалқанша гүлшоғырын құрайды. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, ұзын қылшықтары бар. Айдары ақ немесе сұр түсті, тұқымынан екі есе ұзын болады. Дереккөздер
Ақбас еменшөп

Ақбас еменшөп – ерінгүлділер тұқымдасы, еменшөп туысына жататын шала бұта. Таралуы Қазақстанда тек Маңғыстаудың құрғақ төбелерінде, сазды және тасты тау баурайларында, шөгінді жерлер мен құм шеттерінде өседі. Ботаникалық сипаттама Биіктігі 5 – 30 см, кіндік тамырлы өсімдік. Сабақтары түп жағынан көтеріліп өсіп, жоғарылаған сайын сыпыртқы немесе қалқан тәрізді бұтақтанып кетеді. Жапырақтары таспа не қандауыр тәрізді, ұзындығы 0,5 – 3 см, ені 1,8 мм-дей. Тостағанша жапырақшалары қысқа түтікті қоңырауға ұқсас, сыртын қалың ақталшықтар жапқан, жолақты. Күлтесі тостағаншадан ұзындау, сырты талшықты-жалбырақ. Аталықтары гүлден сәл қылтиып шығып тұрады. Гүлдері ақшыл не сарғыш түсті, жалған күлтебас гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Экология Ақбас еменшөптің таралу аймағы өте аз болғандықтан Маңғыстау облысының «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Ақбас қаз

Ақбас қаз – қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдасына жататын қаздың бір түрі. Орталық Азияның биік таулы аймақтарында (Алтай, Тянь-Шань, Памир, Алай), көлдер мен өзендердің аңғарын мекендейді. Басы мен мойнындағы қауырсыны ақ түсті болғандықтан ақбас қаз деп аталған, кейде биік таулы аймақтарда кездесетіндіктен «тау қазы» деп те атайды. Ақбас қаздың салм. 2 – 3 кг, аяғы біршама ұзындау келеді, құрлықта жылдам жүріп, тез жүгіре алады. Тіршілігінің көп уақыты құрлықта өтеді, түлеген кезде ғана суда жүзіп жүреді. Су жағалауындағы өсімдіктердің тамырымен, жапырағымен, тұқымдарымен, балдырлармен, кейде ұсақ омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Қазақстанның оңт.-шығыс аймағындағы (Алматы, Жаркент, Райымбек өңірінде), Зайсан қазаншұңқырының сулы-батпақты жерінде кей жылдары кездесіп қалады. Соңғы жылдары саны азайған, қорғауды қажет етеді. Суреттер Дереккөздер
Ақбас құмай

Ақбас құмай – сұңқартәрізділер отряды, қырғилар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Қазақстанда негізінен Іле, Күнгей, Теріскей және Жетісуларында (Жоңғар) кездеседі. Бірақ ұясы Шолақ тауларынан ғана табылған. Денесінің ұзындығы 1,12 м, қанатының ұзындығы 68 см, қанатын жайғанда ұзындығы 2,56 м, құйрығының ұзындығы 30 см. Түсі ақшыл сары, қоңыр. Отырықшы құс. Жұп құрып (2 – 5 кейде 20) тіршілік етеді. Ұясын тік жарлардың қуысына бір-бірінен 30 – 50 м жерде салады. Көбеюі жөнінде деректер шамалы. Жұмыртқасын ұябасары мен шәулісі кезектесіп басады. Өлекселермен қоректенеді. Ақбас құмайдың таралу аймағы өте аз, саны жылдан-жылға азаюына байланысты Алматы облысының «Қызыл кітабына» енгізілген. Суреттер Дереккөздер
Ақбастау (өзен, Алматы облысы)

Ақбастау – Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданындағы өзен. Ұзындығы 44 км. Бастауы Бастауын Қараш тауындағы Жамбас асуының бөктерінен алып Толқын (Есдәулет) тоғанына құяды. Гидрологиясы Жоғарғы ағысында тік жарлы шатқалмен ағады, орта ағысында Талдыбұлақ аулынан төменде аңғары кеңейеді. Жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Дереккөздер
Ақбастау (тау)

Ақбастау – Бетпақдаланың оңтүстігіндегі оқшау тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 491 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке, оңтүстік-батысқа қарай доғаша созылып жатыр. Ұзындығы 8 км, енді жері 3-3,5 км. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы палеоген жүйесінің әктас, құмтас, саз, малтатастарынан түзілген. Батысы мен оңтүстік беткейлері көлбеу келген, шығысы мен солтүстігі тіктеу. Өсімдігі Тау етегінде теріскен, еркек шөп, бұйырғын, қара жусан, беткейлерінде сұр жусан аралас астық тұқымдас шөптесін өседі. Беткейлерінде сұр, сортаң топырақ жамылғысы қалыптасқан. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер