kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Эль-Чичон

Мексиканың солтүстік-батыс Чьяпас штатындағы белсенді жанартау болып табылады. Эль-Чичон - Чьяпас аймағындағы жанартау доғасының бір бөлігі. Эль-Чичон теңіз деңгейінен 384,96 м биіктікте орналасқан. Эль-Чичон жанартауының координаталары: С 36,019677 және Б -120,088748. Бұл жанартау Мексиканың оңтүстік-батысында 670 шақырым қашықтықта тұр. Ол Гватемала шекарасынан 150 шақырым қашықтықтағы Мексиканың Чьяпас провинциясына қарасты орманда орналасқан. Эль-Чичон 1982 жылы 29 наурыз бен 4 сәуір аралығында кемінде он рет атқылаған болатын. Осы кезде бірнеше шағын жер сілкіністері тіркелген. Атқылау барысында ауаға 30 шақырым биіктікке дейін жанартау күлі шашыраған. Эль-Чичон 1982 жылы атқылаудан кейің сол аймақтың климатын өзгерткен. Сол аймақты мекендейтін мыңға жуық құстар, турлі жәндіктер мүлде жойылып кеткен. 2000 жылы жанартау кратеріндегі судың температурасы өсе бастады. Жанартаудың Үлкен күмбез деп аталатын шыңы 200 000 жыл бұрын пайда болған. Сол уақыттан бастап, шыңдағы көлдің түсі еріген минералдардың көп болуына байланысты көк-жасыл түске боялған. Эль-Чичон жанартауы 220 000 жыл бұрын пайда болған Эль-Чичон жанартауының 1982 жылғы атқылауы кезінде 2000 адам көз жұмған. Дереккөздер
Гиачунг Канг

Гиачунг Канг немесе Гьячунг-Канг Гималайдағы Кхумбу аумағында орналасқан ең биік тау болып табылады. Тауға алғаш рет құрамында И.Като, К.Сэкэйзоа және Пасанг Пхутар бар жапон экспедициясы 1964 жылы 10 сәуірде шыққан болатын. Ал К.Ясухиса мен К.Макхидой тауға ертесінде, яғни 1964 жылдың 11 сәуірінде көтерілген. Тау өте биік. Гиачунг Канг - өте тартымды тау. Оның биіктігі 7952 м-ді құрайды. Гиачунг Канг әлемдегі ең биік шыңдар арасында 15-ші орынды иеленеді. Биіктігі 8000 м-ге жетпейтін шыңдар арасында Гиачунг Канг ең биік шың болып саналады. Ясуси Яманауи 2002 жылы Гиачунг Кангке жасаған экспедиция барысында бес саусағың сонымен қатар оң аяғындағы бүкіл саусағын үсітіп алды. Тау Непал мен Тибет шекарасында орналасқан. Бұл таудың солтүстік беткейін 1999 жылы словениялық экспедиция жүріп өткен болатын. 2002 жылы дәл осы беткейді Ясуси Яманауи қайталап жүріп өткен. Гиачунг Канг тауынан 5000 м биіктіктен ағатын Нгозумба мұздығы бастау алады. Гиачунг Кангтың қарлы, мұзды шыңдары өзара бөлінген Гиачанг Канг Эверест пен Чо-Ойюның арасындағы ең биік тау болып табылады. Дереккөздер
Гиала Пери

Гуала Пери- Қытай мемлекетінің Тибет аймағындағы тау. Ол Цангпо шатқалында орналасқан. Тау шыңының биіктігі 7294 м-ді құрайды. Гуала Пери әлемдегі ең биік 85-ші тау болып табылады. Гуала Пери - тамашалауға лайық өте әдемі таулы аймақ. Аталған тау шыңының биіктігі кейбір деректерде 7150 м деп те көрсетіледі. Гуала Пери Гималайдың бір бөлігі болып табылады. Географиялық координаталары: 29 0 48’47° С, 94 ° 58’03° Ш. Ол - әлемдегі ең биік шың болып табылатын Эверест таулы тізбегінің жалғасы. Намча Барва - Гуала Перидегі орманды таулар арасында орналасқан ірі мұзды пирамида. Ол әлемдегі биік шыңдар қатарында 28-ші орынды иеленеді. Гуала Перидің беткейлері тік болып келеді. Гуала Пери мен Намча Барва бір-біріне жалғасып тұр. Гуала Перидің жер бедері күрделі болып келеді. Оны Цангпо шатқалындағы терең алқаптан байқауға болады. Бұл тауға алғаш рет 1986 жылы жапон экспедициясы көтерілген. Олар тауға Гуала Перидің оңтүстік жотасы арқылы шықты. Гуала Периге көтерілуге шамамен бір жарым ай уақыт жұмсалған. Гуала Пери тауының биіктігі — 2942 м. Гуала Пери алғаш көтерілген альпинистер - И.Хашимото, Х.Имамура, И.Огата. Дереккөздер
Истаксиуатль

Истаксиуатль — Мехико қаласының маңында орналасқан үнемі қар мен мұз жауып жататын аласа жанартау. Жергілікті халық Истаксиуатль тауын Иста деп те атайды. Бұл шыңға зерттеушілер алғаш рет 1889 жылы көтеріліп, ресми түрде тіркеген. Алайда тауға зерттеушілерден бұрын ерте заманда ацтектер көтерілген деген деректер бар. Аталған таудың төрт шыңы бар. Ең биігі Печо деп аталады. Оның биіктігі - 5230 м. Истаксиуатль жанартауы Мексикадағы биіктігі 5636 м болатын Пико де Орисаба және Попокатепетльден кейінгі үшінші орынды иеленеді. Бұл таудың сыртқы көрінісі өте әдемі. Истаксиуатль атауы «Ақ киімді әйел» деген мағынаны білдіреді. Себебі тауды қар басып жатады. Попокатепетль — Истаксиуатльге жақын орналасқан жанартау. Истаксиуатль сыртқы көрінісі Мексика қаласынан қарағанда бір бүйіріне жантайып жатқан әйел бейнесін елестетеді. Кейбір деректер де ұзақ уақыт бұл тауды «Ұйқыдағы әйел» деп атаған. Истаксиуатль және оның серіктесі Попокатепетль Ұлттық саябақтың қарамағына алынған. Аталған саябақ Мексиканың оңтүстік-батысында орналасқан. Жанартау төрт шыңнан тұрады. Олардың ішіндегі ең биігі теңіз деңгейінен 5230 м биіктікте тұр. Истаксиуатль жанартауы соңғы рет 1868 жылы атқылаған. Дереккөздер
К-2

К-2 (, ) Китченер тауынан 1 шақырым қашықтықта, Джаспер Ұлттық саябағындағы Атабаска өзенінің жоғарғы алқабында орналасқан. К-2 - Қарақорым тау тізбегіндегі ең атақты шыңдардың бірі. Бұл атқа ұқсас К-1, К-3 деп аталатын шыңдар бар. Кейбір деректерде аталған тауды Чогори деп те атайды. Алайда бұл тау К-2 атауымен әйгілі болған. 1856 жылы К-2 тауын Үнді барлау қызметі өлшеген. Биіктігі 8611 м болатын К-2 тауы әлемдегі ең биік екінші тау болып саналады. К-2 биіктігі 6000 м-ді құрайтын тасты тауларға жатады. Оны жергілікті тұрғындар «Чого Ри» деп те атайды. Ол «Ұлы тау» деген мағынаны білдіреді. К-2 шыңы Пәкістан мен Қытай мемлекетінің шекарасында, екі елге де ортақ болатын даулы аймақта орналасқан. Қыс мезгілінде К-2 шыңына ешкім көтерілмеген. Шыңға шығуға алғаш рет 1902 жылы Оскар Экерштейн мен Алистер Кроули талпыныс жасаған болатын. Бірақ саяхатшылардың сапары сәтсіз аяқталды. К-2 шыңына 1954 жылы 31 шілдеде Ардито Дезио басқарған италиялық экспедиция көтерілді. Осы топтың құрамындағы Линно Лачеделли мен Акилле Компаньони шыңға алғаш көтерілген альпинистөр болып табылады. Бұл тауға қыс кезінде жасалған сапар еш нәтиже беріп көрген жоқ. Альпинистер үшін К-2 шыңына көтерілу Эверестке шығудан да күрделі болып саналады. К-2 әлемдегі ең күрделі және қауіпті тау болып есептеледі. Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Камет

Камет тауы Гархвал Гималайында орналасқан. Ол - Үндістандағы көлемі жағынан санағанда үшінші орынды иемденетін тау. Камет тауы ең биік таулардың арасында 29-шы орынды иеленеді. Дхаули өзенін бойлай салынған жолдың аяғында Гамсали жолы орналасқан. Камет экспедициясы аталған жол арқылы жүрген. Камет тауы Үнді-Тибет шекарасында орналасқан. Вул тау Камет, Аби Гамин Мукут Парбат, Мана деп аталатын шыңдардан тұрады. Олардың биіктігі мен орналасу аймақтарын алғаш рет Ричард Стречей анықтаған. Камет тауы Гархвалдың солтүстігінде Аби Гамин тауларына жақын маңда тұр. Камет тауының биіктігі 7620 м-ден асады. Ол альпинистердің ең алғаш көтерілген Гималай шыңдарының бірі болып табылады. Тауға көтерілу үшін 1855 жылдан бастап талпыныстар жасалған. Камет - Суру өзені мен Карнали өзені арасындағы Гималайдың негізгі тізбегінің солтүстігінде орналасқан 3 аскар үстіртінің бір бөлігі. Биіктігі 7092 м болатын Мана, 6977 м-лік Пойнт, 6855 м-лік Деобаң 6519 м-лік Парбат шыңдары да Каметке жуық маңда орналасқан. Камет көлемі жағынан Гархвал аймағындағы Нанда-Девиден кейін екінші орынды иемденеді Камет тауына алғаш рет альпинистер 1931 жылы көтерілген. Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Канченджанга

Канченджангада бес шың бар. Басты Канченджанганың биіктігі - 8586 м, оңтүстік Канченджанганың биіктігі 8491 м-ді құрайды. Орталық Канченджанга - 8478 м, Ялунг-Кангтың биіктігі 8505 м-ді құрайды. Ал Кангбачен деп аталатын шыңның биіктігі - 7902 м. Канченджангаәа1998 жылы әйелдер арасынан алғаш рет Джиннет Харрисон көтерілді Канченджанганың басты шыңы биіктігі бойынша әлемде үшінші орынды иемденеді. Бұл тау тізбегіндегі басқа шындардың биіктіктері 8000 м-ден асады. Канченджанга Үндістандағы ең биік тау болып саналады. Ол биіктігі бойынша Непалдағы екінші шың болып табылады. Аталған тауды Дарджлинг бекетінен тамашалауға болады. Канченджанга атауы жергілікті халықтың тілінен аударғанда «Қардың бөс қазынасы» деген мағынаны білдірөді. Таудың оның бүлай аталуына ондағы бес шың себеп болған. Канченджанга немесе Кангченджанга Сикким - Непал шекарасында орналасқан Гималай үстіртінің бір бөлігі. Канченджанга 1852 жылға дейін әлемдегі ең биік тау болып саналған. Жергілікті лими тілінде тауды «Суеланма» деп атайды. Бұл «біз әрқашан сәлем беріп отыруға тиіс тау» деген мағынаны білдіреді. Канченджанга шыңына бірінші болып 1955 жылы 25 мамырда құрамында Джордж Бэнд пен Джо Броун мүше болған британ экспедициясы сәтті көтерілген болатын. Кирати діні бойынша Канченджанга киелі деп саналады. Шыңдары Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Пелота

Пелота — солтүстік Испанияда пайда болған доп ойыны. Әдетте ол екі ойыншыдан (пелотарлар ретінде белгілі) немесе құрамында екі адамнан болатын екі командадан құралады. Ойыншы қолындағы ракетка немесе сеста (майыстырылған ағаш себет) арқылы допты қарсылыс команданың қабырғасына ұрады. Жалпы бұл ойынның өзіне тән ережелері бар жеті түрі бар. Елдер арасындағы чемпионаттар Дереккөздер
Ау-жар

Ау-жар. Ұзатылып бара жатқан қыздың сыңсуы, қоштасу жыры, ұлттық тәрбие мектебінің тамаша үлгісі. Алтын ұядан, туған ел-жұрттан бөліну, жат босаға аттау оңай іс емес. Осының бәрін тәжірибелі де тәрбиелі халық жылай да күле жүріп ән, жыр түрінде шеберлікпен үйлестіріп жасай білген. Тағы бір қызығы қыз жылап қоштасқанмен ол қайғы емес қуаныш, қимастық сәтінің де белгісі. Дегенмен қыз ауылының қыздары мен жігіттерінің де қимастық көңілдері де көрінбей қалмайды. Олар жар-жардан кейін де өлең жырды үстемелей жүріп айтыс түріндегі ау-жарды бастай жөнеледі. Мұнда да ізгі тілектестік, достық көңіл, жаңа бақыт жолында жақсы ниет көрінеді. Оның сөзі де, әні де көркем, ойнақы айтылады. Ол біресе Ау-жар біресе ай-ау, біресе бике-ау, біресе үкі-ау деп те айтыла береді. Дереккөздер
Стеван Йоветич

Стеван Ёветич (черногор. Стеван Јоветић/Stevan Jovetić; 1989 жылы 2 қарашада Титоград қаласында туылды) — черногориялық футболшы, «Олимпиакос» футбол клубы мен Черногория ұлттық құрамасының шабуылшысы. Мансабы Стеван Йоветич алғаш рет мансабын 2000 жылы Подгорицаның «Младость» клубында бастады, жастайыннан ақ Черногориядағы ең талантты футболшылардың бірі болып есептелді. 2003 жылы Йоветич белградтық «Партизан» клубына көшіп кетті. Алдымен жастар командасында өнер көрсетіп, кейін 8 сәуірде «Партизанның» негізгі құрамына кіріп, Вождовацем клубына қарсы алғаш матчын өткізді. 2007 жылы 2 тамызда Зриньски клубына қарсы ойнағанда 3 рет голмен ерекшеленіп, осындан кейін Стеван кәмелеттік жасқа толмай тұрып әкесімен бірге клубпен алғаш профессионалдық контракқа отырады. Осы жылы сондай-ақ Черногорияның жастар құрамасына шақырылып, тез арада капитан атанады. Бірнеше матчтан кейін негізгі құрамға шақырылады. Йоветич өте сәтті ойыны үшін, 2008 жылы атақты «The Sun » газеті оны ең таланты жас футболшылардың тізіміне кіргізді. Йоевтич 2008 жылы Антонио Рукавины көшіп кеткеннен кейін команда капитаны атанып, клубымен бірге Сербияның чемпионатын ұтып алды. Маусым біткеннен Стеванға Еуропанның топ клубтары қызыға бастады, олар: «Манчестер Юнайтед», «Реал Мадрид». 2008 жылы 31 мамырда «Фиорентина» клубы ресми түрде Йоветичтің 8 млн. еуроға көшкеннің жариялады. Алғашқы ойының Италияның алғашқы турынан ақ алаңға «Ювентусқа» қарсы шықты. 2009 жылы 5 сәуірде Йоветич «Фиорентина» үшін алғаш голын пенальтидан «Аталанта» клубына қарсы соқты. Ойыннан алғаш голын Йоветич сол жылы 10 мамырда «Катания» клубына қарсы соқты. Бірінші маусымында 34 матч өткізіп, 2 гол соқты. 2010 жылы 3 тамызда «Сиейно» командасына қарсы ойында жарақат алып, 1,5 жылға ұшып кетті. 4 қазанда Аугсбургке қайтадан жазылу үшін жіберіді. 2011 жылы 15 қазанда Йоветич Фиорентинамен контракты созды. 2013 жылы жазда Стеванмен жиі «Ювентус» қызықты, бірақ футболшы басқа клубты таңдады. 2013 жылы 19 шілдеде англиялық «Манчестер Сити» клубына көшіп кетті. Трансфер құны 25 млн.еуро болып есептелді. 24 қыркүейкте «Манчестер Сити» үшін Футболдық Лиганың Кубогінде «Уиган Алтетикқа» қарсы алғашқы екі голын соқты. Алайда кубоктік матчта жарақат алып, 2,5 айға құрамнан ұшып кетті. Кейін Йоветичтің «Интерге », «Ювентуске » немесе «Малагаға» көшетіні жайлы өсек тарады, алайда Мануэль Пеллегрини футболшыны сататын жоспары жоқ екенің айтты. 29 қаңтарда АПЛ-дағы алғаш голын «Тоттенхэмнің» қақпасына соғып, 5:1 есебімен жеңді. Жетістіктері Партизан * Сербия чемпионы: 2008 * Сербия Кубогінің иегері: 2008 Манчестер Сити * Премьер-Лиганың чемпионы: 2014 * Англия Кубогінің иегері: 2014 Жеке * Черногорияның жыл футболшысы: 2009 Сыртқы сілтемелер * [http://youtube.com/watch?v=D85RdqCFplM Йоветичтің презентациясы] * [http://weltfussball.de/spieler_profil/stevan-jovetic/1/ weltfussball.de сайтында профилі] * [http://lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur29852.html lequipe.fr сайтында профилі]
Хиджаз темір жолы

Хиджаз темір жолында алғашқы пойыз сапары 1908 жылы 27 тамыз, бейсенбі күні Стамбулдан келген жолаушылармен бірге Шам қаласынан қасиетті Мәдина мүнәууәра бағытына жасалған. Бұл темір жолдың негізін қалаған Сұлтан II Әбділхамит еді. Пойызда өкімет адамдарынан құралған комитеттен басқа, жергілікті және шетелдік көптеген журналистер бар болатын. Бұл ерекше пойыздың қонақ күтетін үлкен бір зал ретіндегі вагоны, бір мейрамханасы, бір мешіт вагоны және үш жолаушылар вагоны бар еді. Пойыздың жылдамдығы сағатына 40-60 км шамасында еді. Пойыз тек қана екі нәрсе үшін тоқтайтын – кем-кетігін толықтыру үшін және намаз үшін... Пойыз 30 тамыз жексенбі күні түстен кейін сағат 2 шамасында Мәдина мүнәууәраға жетті. Мәдина станциясы жасалып жатқанда, хазреті пайғамбарымыздың рухы мазаланбасы үшін, пойыздардың Мәдина станциясына жақындаған кезде гүріл шықпасын деп пойыздың дөңгелектеріне киіз тағылатын еді. Мадинаға кіріп барған рельстердің астына да қазылып, киіз төселген еді. Хиджаз темір жолының бағыты 1908 жылы ашылғаннан кейін, Хайфа мен Шам қалалары арасында күнде, Шам мен Мәдина арасында аптасына үш күн қарама-қарсы бағытта жолаушылық және сауда эшелондары жұмыс істей бастады. Осылайша, түйемен 40 күндік уақыт алатын Шам-Мәдина арасы, 72 сағатқа дейін қысқарды. Қозғалыс уақыттары намаз уақыттары бойынша қойылатын еді. Осман Империясы мен халифа үлкен абыройға бөленді. Мұсылмандардың өздеріне деген сенімдері қайта пайда болды. Тауар артылған пойыз жүріп өтетін жерлер, экономикалық тұрғыдан жандана бастады. Бұл арада екінші қатарлы жолдар жасалып, бағыт ұзақтығы 1900 км-ге дейін созылды. Ағылшындар мен француздар пойыз жолдарының салынуына қатты мазасыз еді. Бірінші Дүниежүзілік Соғыста Хиджаз темір жолы әскер эшелоны ретінде қолданылды. Сирия майданының ыдырауымен ағылшындар бұл темір жолдарды бомбалап, саботаж жасады. Тіпті, атақты ағылшын тыңшыларының бірі болған Т. Э. Лоуренс (арабтардың атауы бойынша - Әл-Ауранс) бәдәуи қарақшыларына әр рельсі мен шпалдарына бір алтын беріп, жолдың Маан мен Мәдина арасындағы бөлігін қолданылмайтын жағдайға жеткізді. Бұл темір жолдың Сирия мен Иордания арасындағы бөлігі әлі күнге дейін қолданылуда. Дереккөздер
Шаһизинда кесенесі

Шаһизинда – Өзбекстанның Самарқанд қаласындағы Афрасияб тауының етегінде, төменнен жоғары жүргенде көтерілген баспалдақты жолдың екі жағында орын алған кесенелер топтамасына берілген атау. Бұл кесенелердің көбі 14-15 ғасырлардан қалған және Әмір Темірдің отбасынан болғандарға және жақындарына салынған. Бұлардан Қусам бин Аббастың (радиаллаһу анһ) кесенесі, Әмір Темір дәуірінен бұрын салынған. Самарқандқа Исламды әкелген сахабалардың бірі Қусам бин Аббас 672 жылы Құрбан айт күні шәһит болған. «Шәһиттер сендер білмейтін өмірде тірі» деген аятқа сүйеніп, бұл жер Шахи Зинда (тірі шах) деп аталған. Ұлықбектің салдырған, тау етегіндегі дарбазадан өткен кезде Шахи Зиндаға кірілген болады. Кіруімен қара көк, қою және ашық жасыл, қара, сары, ақ, қарақошқыл және көгілдір түсті фарфорлар шағылысып көзді алады. Бұл жерде екі мешіт және бір медресе бар. Шахи Зинда кесенелері жалпылама квадратты құрылымдардан тұрады және ең көз тартатын қасиеті – күмбездерінің өте биік және қауын пішінді болуы. Екінші бір қасиеті - Әмір Темір заманының ең бай әшекейлерінің жиынтығынан құралғаны. Әшекейдің көп бөлігі фарфордан жасалған. Жазулары барынша әшекейленген кесенелер тек сыртқы көркемдігімен ғана емес, фарфор қаптамаларымен сәулетшілік өнерінің өзара үйлесуі жағынан да ерекше әдемі көрініске ие. Дереккөздер
Асхаб-ул-каһф

Иса пайғамбардан (алейһиссалам) соң дін дұшпандары жан-жаққатаралған кезде діндерін қорғау үшін барлық нәрселерін тастап, көшкен және Тарсустағы үңгірге жасырынған 7 адам мен Қытмир деген күшіктері «Асхаб-ул каһф» деп аталады. Кітаптарда Асхаби каһф деп те келеді. Құран Кәрімнің «Каһф» сүресінде солар туралы баяндалады. Асхаб-ул каһф деп аталған иманды жастар Эфсус, яғни қазіргі түркиядағы Тарсус қаласының тұрғындары болатын. Олардың алтауы сарайда қызмет істейтін, билеушіге жақын адамдар болатын. Византия императоры Домитян(ус) немесе Докян(ус) деген адам өте залым және пұтқа табынатын адам болған. Ол өзін тәңірі деп жариялайды. Эфсус, яғни Тарсус қаласына келгенде 7 жас адам Иса пайғамбардың дінін тастамай, қастандықтан құтылу үшін бір үңгірге жасырынады. 309 жыл ұйқыда жатады. Император Теодос кезеңінде оянып, Ариустың шәкірттерімен сөйлеседі. Қайтадан ұйықтайды. Теодос пұтқа табынушылықты жойды. Христиан дінін таратты. Үңгірге барып, Асхаб-ул каһфпен кездесті. Олардың дұғаларын алды. Үңгірдің есігінің алдына ғибадатхана салдырды. 395 жылы қайтыс болды. Асхаби каһфтің есімдері: Ямлиха, Макселина, Мислина, Марнуш, Дабернуш, Шазенуш, Кафаштатаюш және күшіктері Қытмир. Пайғамбарымыздың кезеңінде Хазреті Әбу Бәкір мен Хазреті Али Асхаб-ул каһфке барады. Олар ұйқыдан тұрып, оларды көреді. Расулуллаһқа иман келтіргендерін айтып, дұға сұрайды. Асхаб-ул каһф Хазреті Мәһди кезеңінде қайтадан оянып, оның қасына барады, әскері болып жәрдем береді. Күшіктері Кытмир да жұмаққа барады. Бір хадис шәрифте былай делінді: «Асхаб-ул каһф (рахметуллаһи таала алейһим ажмаин) оянып, үңгірден шығады және хазреті Мәһдидің әскерлері болады». Асхаб-ул каһф өз дәуірінде барлық жақты бүлік қаптаған кезде хижрет жасау арқылы осындай жоғары дәрежеге қол жеткізген. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Әл-Андалуси

Әл-Андалуси немесе Андалусия әмәуи мемлекеті — Орта ғасырларда (711—1492) Андалусияда (оңтүстік Испания) билік құрған әмәуи мемлекеті. Әмәуилер мемлекеті құлағаннан кейін Әд-Дахил (Мухажир) лақабымен танымал Абдуррахман бин Муавие 755 ж әскерлерімен Андулусия жеріндегі Әл-Мунаққаб портына келіп тоқтайды. Андалус әміршісі Иусуп әл-Фихримен болған соғыста жеңіп 756 ж Кордобаға барып өзінің әмірлігін жариялайды. Бұл хабарды естіген әмәуи жақтастары бұл өлкеге келіп қоныстанып оның күшті мемлекет құруына көмекші болады. Әмәуилер ислам дінін Испания арқылы Еуропаға енгізді. Фес (Марокко), Кордоба және Гранада университетін құрып батысты ғылыммен нұрландырды. Христиан әлемінің оянып бүгінгі дамуының негізін салуына себепші болды. Барлық мемлекеттерден адамдар білім алу үшін Кардобаға ағылып келіп жатты. Кардобада үлкен медицина факултеті құрылды. Бұл Еуропада алғаш құрылған медицина факултеті саналады. Еуропа королдері, мемлекет қызметкерлері емделу үшін Кардобаға келіп мәдениеттілігін, көркем мінездігін, қонақжайлығын көріп таңданысын жасыра алмайтын. Алты жүз мың кітабы бар кітапханасы болды. Теңдесі болмаған, нәзік шеберлікпен салынған сарайлары, мешіттері, бақшалары көз тартатын. Андалусияда Мухиддини ибни Араби, Нуреддин Батружи, Әбу Абдуллах бин Мұхаммед Куртуби т. б. секілді ғалымдар жетілді. Андалусияның соңғы дәуірінде халқы исламның әмірлерінен алыстап, тіпті әһли сүннет сенімінен айрылғаны үшін Пирен тауларынан ары аса алмады. Тақ таластарымен ел ішіндегі бүліктер нәтижесінде 1031 ж ел бірнеше әмірліктерге бөлініп кетті. Христиан мемлекеттеріне бұл әмірліктерді жаулау қиынға соқпады. Бұлардың ішінен Бәни Ахмар мемлекеті ғана 1492 ж дейін өмір сүрді. Дереккөздер
Шайх Шамил

Шайх Шамиль - тәфсир, хадис, фикһ, әдебиет, тарих, сарф, нахв және жаратылыстану ілімдерін меңгерген ғалым. Саид Харканиден захири, Жамаледдин Құмұқиден батини ілімдерін үйренеді. Иракта Мәулана Халид Бағдади хазреттерінің тәлімінде болып, оның жолына байланады. Еліне қайтқанында досы Мұхаммед Ғазидің басқыншыл орыстарға қарсы бастаған күресіне қосылды. Ғази Мұхаммед 1832 ж орыстар тарапынан өлтіріледі. Орнына өткен Хамза бейдің де 1834 ж өлімінен кейін Дағыстандық мужахидтер Шайх Шамилді имам етіп сайлайды. Шайх Шамиль бойы 2 метрден ұзын, кең кеуделі, ірі денелі, күшті берік иманымен және әр түрлі соғыс әдістерін жетік білуімен өзінің қол астындағылардың сеніміне кірді. 1859 ж дейін орыстардың зұлымдығына, орасан көп қарулы күштеріне қарсы жеңіл қарулы азшылық әскерімен төтеп берді. Кавказияның даңқты азаттық күресі бүкіл әлемге жайылды. 1850 жылдары ұзақ соғыстан әбден қажыған әскерлері топ топ болып орыстарға беріле бастады. Орыстың қалың күштері Ираннан және Түркиядан келетін қару жолдарын үзді. Соңында 100 әскерімен, 14 батальондық жаудың қоршауында қалған Шайх Шамиль 6 қыркүйек 1859 ж келісімшартқа тұру арқылы орыстарға берілуге мәжбүр болды. Келісімшарт бойынша Шайх Шамиль қол астындағы адамдарымен Стамбулға кететін болып, бұдан былай Дағыстанның ішкі істеріне араласпайтын, әскер жинамайтын болады. Бірақ орыстар келісімшартқа қарамайды. Шайх Шамилді он жыл түрмеге қамайды. Кейін қажылыққа баруы үшін рұқсат беріледі. Стамбулға келгенінде халық бұл қаһарманды көру үшін көшелерді толтырды. Стамбулда аз уақыт болып кейін Мадина Мунаууараға орналасады. 1871 ж 17 ақпан күні сонда қайтыс болып Жәннәтул Бақи мазаратына жерленді. Дереккөздер
Варфоломей түні

Варфоломей түні – реформацияға қарсы күресте біріккен католиктер 1572 жылы 24 тамызға қараған түнінде Парижде шіркеудің дабылы арқылы белгі беріп, протестанттарды жаппай қырды. Екі аптада 30 мыңнан астам адам өлтірілді. Бұл түн "Варфоломей түні" деп аталып кетті. Папа ХІІІ Григорий бұл қырғынды қорғап, оның, құрметіне медаль шығарды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Аюбадам

Аюбадам немесе Ырғай – байсаттар тұқымдасына жататын көбіне бұталы өсімдіктер, кейде талдар тегі. Қоңыржай және субтропиктік аймақтарда өсетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда 2 түрі бар, оның біреуі мәдени түрде өсіріледі. Алтай, Тарбағатай, Арқат тауының қарағайлы және аралас ормандарының ішінде, өзен бойларында, таудың терістік беткейлерінде – Сібір аюбадамы (S. sіbіrіca) кездеседі. Қызғылт сұр қабықты. Жапырақтары біз тәрізді. Ұсақ гүлдері ақшыл жасыл немесе сары түсті, қос жынысты, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Аналық мойны қысқа, аталығы одан екі еседей қысқа. Тұқымы, атпа тамырлары, өркені, ал мәдени түрлері қалемше арқылы көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі 2 – 4 сүйегі бар ұсақ, жалған алма. Аюбадамды халық медицинасында тер шығаратын, іш жүргізетін дәрі ретінде пайдаланады. Жемісі мен тұқымында май бар. Гүлдеген кезінде ара бал жинайды. Әсемдік өсімдік ретінде, тұрғын үйлерді көгалдандыру және топырақ қорғау үшін өсіріледі. Биіктігі 60-150 см, маусым айында гүлдейді, гүлі ақ, тек астынғы беті ғана қызғылт. Жемісі - сүйекті жидек, шілде-тамыз айларында пісіп жетіледі. Аюбадам - улы өсімдік, оны мал жемейді. Жапырақ құрамында алкалоид заттар бар. Еуропада, Кіші Азияда, Монғолияда, Кореяда таралған. Ресейдің Еуропа бөлігінде, Батыс және Шығыс Сібірде, Қиыр Шығыста 11 түрі өседі. Қазақстан таулы аймақтарда, көбінесе Алтайда, Тарбағатайда кездеседі. Халық медицинасында аюбадамның гүлшоғырын, жемісін, сабақ қабығын терлеу және іш жүргізу үшін қолданады. Бірақ бұл өсімдікті шикідей пайдалануға болмайды, ол құстырады және іш өткізеді. Гүл шырыны - бал арасына жақсы қорек. Әсемдік ретінде бақтар мен парктерде өсіретін көптеген түрі бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://plants.ces.ncsu.edu/plants/all/sambucus-canade..]
Альпі тауешкісі

Альпі тауешкісі немесе Ибекс – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын тауешкі. Сипаттамасы Альпі тауешкілері тау шатқалында өмір сүріп, биік-биік қыраттарға өрмелейді, өздерін жоғарыда жайлы сезінеді.Орташа есеппен Ибекстің ұзындығы – 150 см, ал бойы жотасымен қосқанда – 90 см. Ұрғашы Альпі тауешкісі шамамен 40 келіні құрайды. Еркегі 100 келіге дейін барады. Жынысына қарамастан шоқша сақал өседі. Қыс мезгілінде олардың терісі сұр түске ауысады. Тұяғының мүйізді заттегі өте төзімді. Сол себептен Альпі тауешкісінің тұяғы жартаста қажалмайды. Ибекс тауешкісі таулы жерге тек паналау үшін ғана емес, жейтін азығын іздеп табу үшін де шығады. Жаз уақытында тауешкі таудың жоғары бөлігіне теңіз деңгейінен 4500 метр биіктікке дейін көтеріліп, балғын шөпке тояды. Қыста төменірек, қар түсе қоймаған жерге тұрақтайды. Шөбі шүйгін, азығы мол жер іздейді. Ешкіні 51 метрлі Альпі тауындағы Италия су қоймасына тұз жеп алу үшін өрмелеп бара жатқан жерінен көргендер де бар. Тауешкінің ең басты жауы деп түлкі, аю, қасқыр және сілеусінді айтса болады. Ибекс тауешкісі тауға өрмелеп үлгермей қалған жағдайда мүйізімен қорғанады. Еркек тауешкінің мүйізі – 1 метр, ұрғашы тауешкінің мүйізі сүйірленген, қысқа болады. Ешкінің жынысын мүйізіне қарап ажырату оңай. Тауешкінің аяқ құрылымы өзгеше болғандықтан, шатқалдан-шатқалға жылдам, әрі сенімді түрде секіреді. Альпі тауешкісі – үйірімен өмір сүретін жануар. Оларда ұрпақ жалғастыру науқаны желтоқсан мен қаңтар айларында басталады. Еркек тауешкілер бұл науқанда бір-бірімен мүйіздесіп, кімнің кім екенін ұрғашы ешкілер алдында "дәлелдейді". Тауешкі шамамен 20 жасқа дейін өмір сүреді. Қазіргі уақытта Альпі тауындағы Ибекс тауешкісінің саны 30 мыңнан 40 мыңға таяп қалды. Избекс Linux Ubuntu нұсқасы бойынша нышанға айналған. Оған «Көкжал Ибекс» деген атақ та берілген. Дереккөздер
Райан Гиггз

Райан Джозеф Гиггз (; 29 қараша 1973 жыл, Кардифф, Уэльс) — уэльстік футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 2018 жылдан бері Уэльс Ұлттық футбол құрамасын жаттықтырады. Карьерасы Бүкіл карьерасында тек "Манчестер Юнайтедте" ойнаған. 24 жыл бойы (1990-2014) манчестерлік клубтың намысын қорғап, клубтық деңгейдегі барлық жүлдеге қол жеткізді. 2014 жылы карьерасын аяқтаған соң "Манчестер Юнайтедтің" уақытша бапкері болды, 2014-16 жылдар аралығында бапкер көмекшісі боп қызмет атқарды. 2018 жылы Уэльс құрамасының бас бапкері боп тағайындалды. 1991 жылы 5 маусымда Германияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Уэльс құрамасы сапында алаңға шықты. Алаңға шыққан сәттегі жасы 17 жыл 321 күн болды да, құрама тарихындағы ең жас футболшы атанды. 2007 жылға дейін 64 кездесуде алаңға шықты. 2012 жылы Ұлыбритания құрамында жазғы Олимпиада ойындарына қатысты. Жетістіктері Клубтық жетістіктері * Англия чемпионы(13): 1992/93, 1993/94, 1995/96, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13 * Англия кубогының иегері(4): 1994, 1996, 1999, 2004 * Футбол лига кубогының иегері (3): 1992, 2006, 2009 * УЕФА чемпиондар лигасының жеңімпазы (2): 1999, 2008 * Англия суперкубогының иегері (9): 1993, 1994, 1996, 1997, 2003, 2007, 2008, 2010, 2013 * УЕФА суперкубогының иегері: 1991 Жеке *Англияның үздік футболшысы (2): 1992, 1993 *Мэтт Басби жүлдесі: 1997/98 *Англия чемпионатының үздігі: 2009 *Golden Foot жүлдесі: 2011 *Уэльс жыл футболшысы (2): 1996, 2006 *Уэльстегі жыл спортшысы (2): 1996, 2009 *Ұлыбританиядағы жыл спортшысы: 2009 Дереккөздер Сілтемелер *[https://www.national-football-teams.com/player/7293.html Профилі]
Эсекьель Лавесси

Эсекьель Иван Лавесси (исп. Ezequiel Iván Lavezzi; 3 мамыр 1985 жыл, Вилья-Гобернадор-Гальвес, Санта-Фе) — жартылай қорғаныс шебіндегі аргентиналық ойыншы. 2017-16 жылдары Аргентинаның ұлттық құрамасында өнер көрсеткен. Жетістіктері Клубтық «Сан-Лоренсо де Альмагро» * Аргентина Чемпионы (Клаусура): 2007 «Наполи» * Италия Кубогы: 2012 "ПСЖ" * Францияның Чемпионы (2): 2013, 2014, 2015 * Франция Кубогы: 2014/15 * Франция Суперкубогы: 2013, 2014, 2015 Халықаралық "Аргентина" * Олимпиала чемпионы: 2008 *Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2014 *Америка кубогының күміс жүлдегері: 2015, 2016 Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.futbol360.com.ar/jugadores/argentina/lavezzi-ezequiel/ Статистикасы]
Пол Скоулз

Пол Арон Скоулз (; 16 қараша 1974 жыл, Солфорд, Үлкен Манчестер, Англия) — англиялық футболшы, жартылай қоғраушы, футбол жаттықтырушысы. Карьерасы Клубтық Скоулз 14 жасынан бастап "Манчестер Юнайтед" академиясында жаттыға бастады. 1993 жылы клубпен тұңғыш келісім шартын жасасқанымен, ресми ойындарға 1994/95 жылғы маусымда ғана қатысты. Эрик Кантонаның дисквалификациясы мен Марк Хьюздің жарақаты Скоулзға жол ашты, 1994 жылы 21 қыркүйекте тұңғыш ойынын өткізді. Бұл лига кубогы матчы болатын. Үш күннен соң Премьер лигадағы тұңғыш ойынын "Ипсвич Таунға" қарсы өткізіп, екі гол соқты. 1998/99 жылғы маусым қорытындысында "Манчестер Юнайтед" Премьер-лигада, Англия кубогында, УЕФА Чемпиондар лигасында топ жарды. Осы жетістіктерге Пол өлшеусіз үлес қосты. 1999 жылы 17 наурызда Миланда "Интер" қақпасына гол соқты, "Манчестер Юнайтед" "Сан-Сирода" соңғы рет 1984 жылы гол соққан екен, Пол Скоулз сол жағымсыз серияны бұзды. 1999 жылғы табысты маусымнан соң клуб жетекшілігі Скоулзды әлемдік деңгейдегі футболшы ретінде мойындады. Пол ұзақ жылдар бойы ортаңғы шепте Рой Кинмен тізе қосып ойнады. Ұзақ жылдар бойы клубтың негізгі құрамында ойнаған Скоулз 2011 жылы жазда карьерасын аяқтады. 2012 жылы қаңтарда сегіз айлық үзілістен соң карьерасын қайта жаңғыртатынын мәлімдеді де, 8 қаңтарда "Манчестер Ситиге" қарсы кубок ойынында алаңға шықты. 14 қаңтарда Англия чемпионатындағы "Болтонға" қарсы ойында гол да соқты. "Бұл керемет болды. Атақты ойыншылардың футболмен қоштасқанын көру өте аауыр тиеді, әсіресе олар өте жоғары деңгейде ойнап жүрсе. Скоулздың футболдан кеткені жаныма қатты батқан, өйткені ол әлі командаға керемет пайдасын тигізе алатын еді. Қайта оралғанына шексіз қуаныштымын" деп ағынан жарылды "Манчестердің" бапкері Алекс Фергюсон. 2012/13 жылғы маусым қорытындысында "Манчестер Юнайтед" тағы да Англия чемпионы атанды. Осы маусымнан соң команда бапкері Алекс Фергюсон да, Пол Скоулз да клубтан біржола кетті. Ұлттық құрама Скоулз 1998, 2002 жылдары әлем чемпионатына, 2000, 2004 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты. 2004 жылғы Еуропа чемпионатынан соң отабсына көбірек уақыт бөлу мақсатында құрамамен қоштасты. Клубтық жетістіктері Манчестер Юнайтед * Англия чемпионы (11): 1995/96, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13 * Англия кубогы (3): 1995/96, 1998/99, 2003/04 * Лига кубогы (2): 2008/09, 2009/10 * Англия суперкубогы (5): 1996, 1997, 2003, 2008, 2010 * Чемпиондар лигасы (2): 1998/99, 2007/08 * Құрлықаралық кубок: 1999 * Клубтар әлем чемпионаты: 2008 Жеке жетістіктері * Англия футболының құрмет залы: 2008 * Премьер лиганың үздігі (4): қаңтар 2003, желтоқсан 2003, ақпан 2006, тамыз 2010 Дереккөздер Сілтемелер *[https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/paul-scholes Профилі]
Кик-эм-Дженни

Кик-эм-Дженни - Кариб теңізінің түбінде орналасқан суасты белсенді жанартауы. Бұл жанартау Гренада аралының солтүстігінен 8 шақырым және Гренадин Ронде аралының батыс 1960 жылдан бері Кик-эм-Дженни атқыламаеан жағында 8 шақырым қашықтықта орналасқан. Кик-эм-Дженни теңіз деңгейінен 1300 м биіктікте, Кіші Антиль аралдары қырқасының ішкі батыс беткейінде орналасқан. Жанартау соңғы рет 2001 жылы атқылаған болатын. Жанартаудың алғаш рет атқылауы ресми түрде 1939 жылы 23 шілдеде тіркелген. Алайда бүл жанартаудың бұдан бүрын талай рет атқылағаны туралы деректер бар. Жанартау 1939 жылдан 2001 жылға дейін кемінде 12 рет атқылаған екөн. Осы аралықтағы ең күшті атқылау 1939 жылы тіркелген. Осы атқылаулардың салдарынан аймақта жиі жер сілкіністері орын алған. Жанартау биіктігі 1962 жылы теңіз деңгейінен төмен 235 м-ден 160 м-ге көтерілген. ROV мұхит барлаушы- ларының кемесі арқылы жанартаудың ең әсерлі көрінісін тамашалауға болады. Тамаша көрініс Кик- эм-Дженнидің негізгі кратеріне және газ көпіршіктерінен тұратын дуалға жақындаған сәтте байқалады. Жанартау елді мекендер орналасқан маңызды аймақтардағы таяз суда тұр. Кик-эм-Дженнидің маңында белгілі бағыттары бойынша жүретін көлік жолы бар. Ертеректегі карталарда бұл жанартауды шағын арал ретінде белгілеген. Жанартау 1939 жылы атқылағанда теңіз бетін қақ жара отырып, биіктігі 2 м болатын алып цунами пайда болған.1939 жылғы атқылаудан кейін пайда болған бұлттар теңіз деңгейінен 275 м-ге дейін көтерілді. Кик-эм-Дженни 1939 жылеа дейін белгісіз болған. Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Ключев шоқысы

Ключев шоқысында 10 түрлі кіші мұздықтармен қатар, таудың солтүстік баурайында орналасқан ірі Ерман мұздығы бар. Таудың басын жыл бойы қар басып жатқанымең шыңында үнемі түтін мен бу тұрады. Ол қыртысы зерттелмегең белгісіз кратердің әсерінен пайда болған. Жергілікті түрғындарда «Ключевті ерте замандағы кейбір халықтар қорғайды» деген түсінік қалыптасқан.Ключев шоқысы Солтүстік жартышардагы ең ірі белсенді жанартау болып табылады. Ключев шоқысы Ресей Камчаткасындағы ең биік тау болып табылады. Бұл Петропавловск-Камчатскінің солтүстік-шығысынан 380 шақырым қашықтықта, Камчатка өзенінің оң жақ жағасында орналасқан жанартау таулары болып табылады. Бұл конус тәріздес жанартаулар Беринг теңізінен 100 шақырым қашықтықта орналасқан. Жанартау ЮНЕСКО бойынша табиғи мұралардың бір бөлігі болып табылады. Оның алғашқы атқылауы 1697 жылы тіркелген. Сол уақытта бері жанартау белсенді түрде атқылап келеді. Ключев шоқысына Даниел Гаусс алғаш рет Биллингс экспедициясының екі мүшесімен бірге көтерілген болатын. Таудың шыңында үнемі түтін мен бу шығарып туратын кратер бар.1931 жылға дейін тауға көтерілуге ешкім талпыныс жасамады. Кейінірек көптеген альпинистер тауға көтерілу кезінде лава- лардың салдарынан қаза тапты. Галерея Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Кула (жанартау)

Бұл — Азия мен Еуропадаеы ең биік әрі белсенді жанартау Кула жанартауы Түркияның батысында орналасқан. Кула жанартауы жанартау алқабын қалыптастырады. Кула өз аумааындаеы конус пішінді жанартаулы шыңдарымен әйгілі Ол Карапинар жанартау алқабында орналасқан орталық Түркиядағы голоцен дәуіріне жататын С-3 жанартауынан 450 шақырым қашықтықта тұр. Кула жанартауы белсенділігі жоғары жер қыртысында тур. Алқапта 10-нан 100-ге дейін жанартаулар болуы мүмкін. Олар кластерде13 орналасқан. Кула жанартауы аумағындағы жас жанартаулар плейстоцен дәуіріне жатады. Жуықтап алғанда, олардың жасы 1,1 млн жылды құрайды. Кула облысындағы тұрғылықты аудандардың саны 500- 1100-ге дейін жетеді. Кула аумағында атқылаған магма көлемі басқа жанартау алқаптарымен салыстырғанда аз кездеседі. Кула жанартау алқабы жарылыс қалдықтары мен маар деп аталатын жанартау тау жыны- сынан тұрады. Кула лавасын сараптау барысында мантия көзі анықталған. Жанартау маңындағы елді мекендерде ауыл шаруашылығы, оның ішінде мал өсіру жақсы дамыған. Селенди қаласының оңтүстік-батысында жанартаудың жарылыс қалдықтары мен маараларды кездестіруге болады.Куланың ең әйгілі өнімдерінің бірі — таудың төменгі бөлігінде өсетін Маули пиязы. Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Кунианг Киш

Кунианг Киш - Пәкістанның Қарақорым тауындағы Гиспар Музтаг тау қырқасы биік шыңдарының екіншісі болып табылады. Кунианг - Қарақорымның негізгі мұздықтарының бірі. Кунианг Киш Гиспар муздығының сол жағында, Гиспар Музтагтың дәл ортасында орналасқан. Тауға альпинистер үш рет сәтті көтерілген болатын. Кунианг Киш — тегіс, биік, күрделі шың. Кунианг Киштің биіктігі 7823 м-ді құрайды. Ол әлемдегі ең биік таулардың арасында 21-ші орынды иемденген. Бұл - Кунианг мүздығының оңтүстігіндегі ең биік шың. Ал мұздықтың солтүстік жағында Дистагил Кап орналасқан. Таудың географиялық координаталары: 36 ° 12’ 19“ С, 75 ° 12’28” Ш. Аталған тау Дистагил Сардан бастау алады. Кунианг Кишқа алғаш рөт 1971 жылы Анджей Завада бастаған поляк тобы көтерілген еді. Кунианг Кишқа шығуға 1962 жылы талпыныс жасалынған болатын. Бірақ кенеттен болған қар көшкінінің кесірінен өкі альпинист қаза тапты. Осы себептен шыңға көтерілу мақсаты іске аспады. Келесі талпыныс 1965 жылы жасалынды. Бірақ бұл жолы да 7200 м биіктіктегі тау тізбегі опырылып кетіп, тағы да бір альпинистің қаза болуымен аяқталды. Кунианг Киш тауының биіктігі аймақтағы жөр бедерінен жоғары. Ол Кунианг мұздығында орналасқан оңтүстік базалық лагерьден 4000 м биіктікте тұр.Тау Кунаянг Кхиш, Кунианг Киш жәнө Кхианг Киш деген түрлі атаулармен аталады. Кунианг Киш тауының дөңестігі 1765 м-ді құрайды. Дереккөздер
Макалу

Макалу Эверест тауының шығысында, бар болғаны 14 шақырым қашықтықта орналасқан. Ол оқшауланған тау болып табылады. Макалу тауы Непал мен Қытай шекарасында орналасқан. Макалудың екі қосымша шыңы бар: Чомо онзо - 7804 м және Кангчунгцзе немесе Макалу II - 7648 м. Аталған шыңдар аңғар арқылы өзара байланысып тур.Макалу — әлемдегі көтерілуге қиын, күрделі таулардың бірі. Макалуға шығуға бірінші болып 1954 жылы Уильям Сири басқарған америкалық топ талпыныс жасап, сапар сәтсіз аяқталды. Макалу тауына апаратын жол Непалдан алыс әрі шөлді аудандарының бірі - Барун алқабы арқылы өтеді. Макалу-Барун аймағы - түрлі өсімдіктер мен жануарларға бай аймақтардың бірі. Макалу орманында көптеген жабайы аңдар тіршілік етеді. Олардың қатарында сирек кездесетін әрі жойылуға айналған қызыл панда, буғы, Гималай тары мен барыс та бар. Макалу-Барун Ұлттық саябағында 400-ге жуық әртүрлі құстар мекен етеді. Онда дақты Рен мен сайрағыш қустар да кездеседі. Макалу тауы теңіз деңгейінен 8463 м биіктікте орналасқан. Сондықтан да ол әлемдегі ең биік таулардың бірі болып табылады. Чомо Лонзо шыңы Макалудың қатарлас шыңы болып табылады. Ол шағын аңғар арқылы бөлініп турған ең биік шыңнан солтүстікке қарай созылып жатыр. Макалу ең биік таулар арасында бесінші орынды иеленеді. Дереккөздер
Манаслу

Манаслу тауы - Непал Гималайының бөлігі ретінде Аннапурна тауының шығысында орналасқан. Бұл тау Непалдағы Ламджанг аймағындағы ең биік тау болып саналады. Манаслу өте тегіс және үшкір шың. Манаслуды кейде Кутанг деп те атайды. Манаслудағы жазық жоталар мен мұздықтар шыңға кез-келген жақтан көтерілуге мүмкіндік туғызады. Тауды жасыл орман қоршап тұр. Манаслу Гурха массивінде бой көтерген. Манаслу географиялық орналасуына байланысты әлемдегі ең биік сегіз таудың ортасында тұр. Бұл альпинистер үшін біраз қиындықтар тудырады. Манаслу шыңынан Непалдағы сегіз сегізмыңдықтардың жетеуін көруге болады. Ол - мұндай мүмкіндік беретін әлемдегі жалғыз шың. Алғаш рет 1953 жылы жапондық топ Манаслуға оның солтүстік-шығыс беткейі арқылы шығу үшін талпыныс жасады. Манаслу атауы «Мана - са» сөзінен шыққан, «Киелі Рух тауы» деген мағынаны білдіреді. 1974 жылы жапондықтардан құралған топтағы барлық әйелдер де бұл шыңға көтерілген. Олар «биіктігі 8000 метрлік шыңға шыққан ең алғашқы әйелдер» ретінде тарихта қалды. Манаслу — өлім жағдайлары жиі тіркелетің төменгі бауырайларында көшкін қауіптілігі жоғары, өте күрделі шың Манаслу — әлемдегі ең биік сегізінші тау. Галерея Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Машебрум

Машербрум Пәкістанның солтүстік аудандарында орналасқаң тас пен мүз- дан тұратын шың болып табылады. Тау тізбегінің солтүстік бет- кейі тік, тар жоталары бірден биік шыңдарға ұласатын пирамида тәрізді болып келеді. Машербрумға алғаш рет 1960 жылы АҚШ-Пәкістан экспеди- циясындағы Джордж Белл мен Вилли Ансоелд шыққан болатын. Тау альпинистер үшін үлкен тәжірибе алуға мүмкіндік береді Машербрум он төрт сегізмыңдықтың төртіншісі болып та-былады. Сондай-ақ ол - К-2, Гашербрум I, Броуд-Пик және Гашербрум II орналасқан Қарақорым тізбегіндегі биіктігі 8000 м шыңдардың арасындағы үлкен әрі ерекше шың. Машербрум тізбегі Бальторо мұздығының оңтүстігінде орналасқан. Қарақорымның негізгі тізбегі Бальтороның солтүстігінде тұр. Машербрум атауын жергілікті халық ойлап тапқан екен. Оны 1856 жылы Британ Патшалық инженерлер лейтенанты Томас Монтгомери К-1 деп атаған болатын. Машербрум Пәкістанның солтүстік аудандарында орналасқаң тас пен мұздан тұратын шың болып табылады. Тау тізбегінің солтүстік беткейі тік, тар жоталары бірден биік шыңдарға ұласатын пирамида тәрізді болып келеді. Машербрумға алғаш рет 1960 жылы АҚШ-Пәкістан экспеди- циясындағы Джордж Белл мен Вилли Ансоелд шыққан болатын.ау альпинистер үшін үлкен тәжірибе алуеа мүмкіндік береді Машербрум он төрт сегізмыңдықтың төртіншісі болып та- былады. Сондай-ақ ол - К-2, Гашербрум I, Броуд-Пик және Гашербрум II орналасқан Қарақорым тізбегіндегі биіктігі 8000 м шыңдардың арасындағы үлкен әрі ерекше шың. Машербрум тізбегі Бальторо муздығының оңтүстігінде орналасқан. Қарақорымның негізгі тізбегі Бальтороның солтүстігінде тұр. Машербрум атауын жергілікті халық ойлап тапқан екен. Оны 1856 жылы Британ Патшалық инженерлер лейтенанты Томас Монтгомери К-1 деп атаған болатын. Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Маусон

Моусон шыңы Батыс Австралия дағы Перттің оңтүстік-батысынан 400 шақырым қашықтықта, Оңтүстік Мүхиттағы Херд аралында орналасқан. Моусон шыңы - Биг Бен массивінің бөлігі болып табылатын белсенді жанартау кешені. Аталған шыңды 1948 жылы Анапа Херд экспедициясы сэр Дуглас Моусонның қүрметіне Моусон шыңы деп атаған.Моусон шыңы Австралия аумаеындаеы ең биік шың болып саналады Таудағы ең биік жанартаулы шың Биг Бен деп аталады. Биг Бен Хердтың дәл ортасында орналасқан. Оның ені 20 шақырымды құрайды. Бүл жанартау кешенінде магма бағанасы жанартаудан 1 шақырым биіктікте орналасқан. Атқылау екі саңылау арқылы жүзеге асады деген болжам бар. Оның біреуі Моусон шыңы болып табылады. 1993 жылы қаңтар айының орта түсында Моусон шыңында жаңа лава ағыны байқалған. 1986 жылдың 21 желтоқсанында кратердің 40-50 м, 50-70 м тереңдігінде лаваның қызу шамы байқалған. Моусон шыңының кратері 1985-1987 жылдардағы атқылаудан пайда болған. Бұл шыңға 1965 және 1983 жылдар аралығында шыққан альпинистер кратерді көре алмады.Моусон шыңына, австралиялық Антарктика бөлімінің хабарлауынша, альпинистер тек үш рет қана көтерілген. Моусон шыңы - Австралия аумағындағы белсенді екі жанартаудың бірі. Жанартаудың Херд аралындағы ұзындығы - 43 шақырым, ені 21 шақырымды құрайды. Моусон шыңы теңіз деңгейінен 2745 м биіктікте жатыр. Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Абу (тау)

Абу тауы теңіз деңгейінен 1219 м биіктікте орналасқан. Бұл Раджастан шөлді аймағындағы оазиc болып табылады. Бұл аймақ жаз мезгілінде «жазғы астана» деген атқа ие болады. Себебі жасыл орманды таулы аймаққа демалушылар көп келеді.Абу тауының басында бірнеше көл бар. Абу тауы бүкіл әлемнің түкпір-түкпірінен саяхатшылар арнайы баратын Дельвара Джейл мінажатханасымен бөлгілі. Жыл сайын 3 млн-нан аса ұлттық және халықаралық саяхатшылар Абу тауының әсемдігін өсімдіктер мен жануарлар әлемін тамашалайды. 1965 жылдан бері Абу таулары жабық аймақ болып жарияланды. Ежелгі заманда Абу тауын Шығыс-Үнді компаниясы Сирохи Махараджасынан жалға алған болатын. Ол 1974 жылға дейін Раджпутана резиденттері үшін штаб-пәтер әрі әскерилерге арналған шипажай ретінде қолданылып келді. Абу тауының тарихы ерте заманнан бастау алады. Ол Раджастан Гаухан әмірлігінің құрамында болған. Абу тауын бұрынғы заманда көптеген әулиелер мен данышпандар паналаған екен. Абу тауының тамаша табиғаты субұрқақтар мен жасанды көлдерге, сарқырамаларға бай. Бұл орынды джайндар қатты қүрмет тутады. Джайндар дегеніміз - ерте дәуірдегі дхарма дініне сиынушы топ. Абу тауының баурайында джайндардың бірнеше шіркеуі орналасқан. Сондықтан тау діни орын ретінде бағаланады. Абу тауының маңында түрлі демалыс орындары мен саябақтар бар. Дереккөздер
Араят

Аумағы 3,715,28 га құрайтын Араят тауы Филиппин аралдарындағы Лусон аралындағы Пампанга провинциясында орналасқан. Араят - ұйқыдағы көне жанартау. Өткен ғасырларда мұнда ешқандай атқылау тіркелмеген. Тау кеңінен танымал. Және ол қарапайым альпинизммен айналысуға қолайлы. Кейінгі кезде Араят тауында ешқандай өзгеріс болмаған. Таудың айналасындағы 3700 га аумақ Араят Ұлттық саябағының құрамына кіреді. Жанартау ауыл шаруашылығы дамыған жазық аумақта 15 0 12С, 120 ° 45 Ш координаталары бойынша, Пампангадағы Араят қаласының маңында бой көтерген. Араят тауының батысында ондаған шақырым қашықтықта Анджелс Сити және бурынғы Кларк Эйр Бейз орналасқан. Ал батыста Пинатубо да орын тепкен. Араят тауының биіктігі - 1026 м.Көктем мезгілінде Араят тауының бөктерінде саяжайлар көбейе түседі. Тау бөктерінде Араят тауының Ұлттық саябағы бар. Араят тауында жанартаудың атқылауы мүлдем тіркелмегең ол голоцен дәуірінде белсенді болды деген болжамдар бар.Анджелес Сити - Араят тауына шығушыларды жөнелту орны болып табылады. Жанартау соңғы 2000 жыл бойы белсенді болды деген ақпарат бір академиялық баяндамада көрсетілген, алайда бұл жанартаудың геотермиялық белсенділігіне жатады. Тау шыңына апаратын жолдың бойында егу кезінде жап- жасыл түске, ал дақыл жинау көзінде сары алтын түске боялатын күріш алқаптары жатыр. Араят тауы — Лусан аралындағы сөнген жанартау. Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Бейкер (тау)

Бейкер тауы Вашингтон штатының солтүстік Каскад жағында, шамамен алғанда, Белингэм тауының шығысынан 50 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл Вашингтон штатындағы ең биік таулар қатарынан төртінші, Каскад тауларының арасынан алтыншы орынды иемденеді. Бейкер тауы - Каскад жанартаулары арасында Рейниер тауынан кейінгі мұз жамылып жатқан екінші тау. Бейкер тауының биіктігі - 3285 м Бейкер тауында қардың көптігі соншалық, 1998-1999 жылдары 3 м көлемде жауған қардың деңгейі бойынша рекорд жасаған болатын. Бейкер тауы саяжайы Снокуалми Форест аймағында орналасқан. Онда адамның тіршілік етуі мумкін емес. Саяжайға ең жақын орналасқан қала - Вашингтон штатындағы Глейсиер қаласы. Бейкер тауындағы қар мен мұз көлемі Каскадтағы басқа жанартаулардағы қар мен мұз көлемінен асып түседі. Бейкер тауында жанартау белсенділігі 1975-1976 жылдар аралығында байқалды. Ол әлі де атқылайды деген болжамдар бар. Бейкер тауының қауіптілігі - түрлі ағындар. Онда күд тас және су ағындары байқалған. Бейкер ағындары АҚШ-тың солтүстік-батысында орналасқан Сиэтл сияқты ірі қала тұрғындарының өмірін қиындатады. Сан-Хуан аралының айлақтарын қиратады. Бейкер тауы шаңғымен сырғанау және жаяу жүргіншілер саяхатына өте қолайлы болуымен әлемге әйгілі. Бейкер тауын үнемі мұз басып жатады. Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Адамс (жанартау)

Адамс тауы - Каскад тауларындағы потенциалдық белсенді стратожанартау. Бұл Каскад тізбектерінің биіктігі бойынша үшінші шың болып табылады. Адамс тауы жанартау конусының жоғарғы және батыс бөліктері жабайы табиғат аймағына кіреді. Таудың шығыс бөлігі Якама аумағының қурамына кіреді.Адамс тауының оңтүстігінде Ұлы Бұғаз атты ірі мұз құламасы бар. Тау Цинциннати қаласы мен көрікті Огайо өзенінің ортасында бой көтерген. Адамс тауы 200 жылдан астам уақыт бойы Цинциннати тарихына куә болып келеді. Қазіргі уақытта Адамс тауы баурайында 1300-ден астам турғындар мекен етеді. Онда бөлшек саудамен айналысатын ондаған кәсіпорын жумыс істейді. Қазіргі күні Адамс тауының 2%-ын муздықтар басып жатыр. Соңғы мұз дәуірі кезінде оның 90%-ын мұздықтар алып жатқан. Көптеген ірі муздықтар, соның ішінде Кликитат, Лайман және Уайт Салмон Адамс мұздықтар тізбегінен бастау алады. Адамс тауы Тынық мухитының солтүстік-батыс жағалауына жақын орналасқан Хуан де Фука үстіртінен пайда болды деген болжам бар. Адамс тауы Каскадтың басқа жанартауларымен салыстырғанда кейінгі плейстоцен дәуірінде пайда болған. Жанартаудың ең ірі қапталдарының бірі Гоат Бат Адамстың шығысында орналасқан. Ол - базальт қалқанды жанартау.Адамс тауының биіктігі 3742 м-ді құрайды. Адамс тауы Крест Каскадтың екі жағында, Сент-Хеленс жанартауынан 50 шақырым қашықтықта орналасқан. Адамс тауы Вашингтон штатында биіктігі бойынша екінші орынды иеленген Дереккөз 1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.