kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Петр Николаевич Федосеев

Федосеев Петр Николаевич(22.8.1908 жылы Горький облысы)-совет философы , қоғам қайраткері. Академик (1960,1946 корр. мүше), КСРО ҒА Президиум мүшесі. 1939 жылдан КОКП мүшесі. 1930 жылы Горькийдың пед. институтын бітірді. 1936-1941 жылдары КСРО ҒА философия институтының ғылми қызметкері.1941-1955 жылдары КОКП ОК аппаратында жұмыс істеді. Сондай-ақ «Большевик», « Партийная жизнь» журналдарының бас редакторы, КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясы диалект.материализм кафедрасының меңгерушісі болды. 1955-1962 жылдары КСРО ҒА философия институтының директоры. 1959-1962 жылдары экономика, философия, право ғылымдары бөлімінің академик-секретары. 1962-1967 жылдары және 1971 жылдан КСРО ғылым академиясының вице-президенті. 1967-1973 жыладры КОКП ОК жанындағы марксизм-ленинизм институтының директоры.ВХР ғылым академиясының құрметті мүшесі, Болгар, Чехословак және Герман Демократиялық Республикалар ҒА-ларының шетелдік мүшесі. «Философская энциклопедия» басылымы және «Вопросы философии» журналы редакциаяларында коллегия мүшесі.Ол екі рет Ленин орденімен және басқа орден,медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Шошқа обасы

Шошқа обасы-шошқаның вирус арқылы таралатын жұқпалы індеті. Шошқа обасының вирусы барлық органдар мен тканьдерде, лимфа түйінінде, сүйек кемігінде,көк бауырда, ішектін кілегей қабығында өніп-өседі. Шошқа обасы еметін жас торайларда жіті өтеді. Ауру 3-7 күнге созылады, жіті өтетін түрінде дене температурасы 41,5-42°С-қа дейін көтеріледі. 1-2 күннен кейін шошқа жемнен қалады, денесі дірілдейді, жата береді, көзі қызарып,ісінеді, орнынан әрең қозғалады, салқын орын іздейді, кейде бауырының астында сарғылт сұйыққа толы күлдірек пайда болады, біраздан кейін тұтасып қоңыр даққа айналады. Жүрек қызметі нашарлап, мұрнынан қан кетеді, артқы аяқтары салданады, 7-10 күнде өледі. Ауру білінісімен ауру шошқаны бөлек күтеді, шошқа қораны 2-3%-тік күйдірігіш натр ерітіндісімен дезифекциялайды. Шаруашылыққа карантин қойылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Отто Вильгельмович Куусинен

Отто Вильгельмович Куусинен (04. 10. 1881, Финляндия, Лаукаа с. — 17. 05. 1964, Москва) — Компартия мен совет мемлекетінің, халықар. коммунистік және жұмысшы қозғалысының қайраткері, Соц. Еңбвк Epi (1961). КСРО ғылым академиясының академигі (1958). 1904 жылдан Компартия мүшесі. Тiгiншi семьясында туған, Гельсингфорс университетінің тарих-филос, факультетiн бiтiрдi (1905). 1904 жылы Финляндия с.-д. партиясына кiрiп, оның солшыл қанатын басқарды. 5 рет Ленин орденiмен және медальдармен марапатталған. Қызыл алаңға Кремль қабырғасына жерленген. Дереккөздер
Неодарвинизм

Неодарвинизм-19 ғасырдың 80-90 жылдары генетика дамуының алғашқы кезеңінде неміс биологы А.Вейсман құрған революциялық концепция. Ол сұрыптау процесі тіршілігі >, потенциалды > ұрық плазмасында яғни клетка ішінде өтеді деп жорамалдаған . Тұқым қуатын затты детерминанттар деп атап қосылған аталық пен аналық жыныс клеткаларындағы детерминанттар күресі нәтижесінде жаңа форма түзіледі. Сөйтіп Неодарвинизм дарвиндік табиғи сұрыптауға детерминанттардың жарамсызын айырушы деген ғана маңыз беріп, жаңа пайда болған белгілердің тұқым қууын жоққа шығарған.
Сейітхан Нұрмұханбетұлы Темірбаев

Темірбаев Сейітхан Нұрмұханбетұлы (1922 жылы Қостанай облысында, Таран ауданында дүниеге келген) — Совет Одағының Батыры (31.5.1945). КОКП мүшесі. Қызыл Армияға 1941 жылы шақырылды. Сталинград шайқасынан кейін ол взводқа, ротаға командир болды, Харьков, Донбасс, Одесса, Белоруссия, Польшаны азат етуге қатысты. 1945 жылы 25 сәуірде оның ротасы Берлин-Шпандау каналынан қарсы жағалауға бірінші болып өтті. Осы ұрыста асқан ерлік пен батырлық көрсетті. 1950 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітіріп, партия,совет,кәсіподақ органдарында қызмет істеді. Қостанайда тұрады, «Энергосбыт» басқармасында бөлім бастығы.Ол Ленин орденімен, Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз,1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ұшатын тиін

Ұшатын тиіндер Қанатты тышқан (Рtегmуіdае) тұқымдасына жататын сүтқоректілер. Қанатты тышқан (Рtегmуіdае) негізінен тропиктік зоналарға тараған. Қазақстанда таралуы Бізде ұшатын тиін (Рtегmуs vоtоs) деген бір ғана түрі Еуропа мен Сібірдің ормандарын мекендейді. Күндіз ағаш қуыстарына жасырынып, түнге қарай шығатын түн жануары. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасында болатын тері жарғағының көмегімен ұшатын тиіндер ағаштан-ағашқа секіріп, қалықтай “ұшып”, 10 м-дей жерге барып түседі. Бұлар сирек кездесетін, кәсіптік маңызы жоқ жануарлар. Тағы қараңыз *Ұшатын сүтқоректілер *Тиіндер *Тиінтәрізділер Дереккөздер
Өтеміс қажы

Өтеміс қажы (толық аты-жөні: Өтеміс қажы Маулана Мұхаммед Дусти,туған-өлген жылдары белгісіз) — 16 ғасырдағы Хиуа тарихшысы, «Шыңғыснама» атты тарихи хрониканың авторы. Ол өзбектің Хорезмді билеушісі (1515-1525) Ілбарсханның (Ильбарс) қол астында қызмет атқарды, қыпшақ даласында билік құрған Шыңғысханның ұрпақтары тарихи шығармалардан кейбір хандардың есімін кездестіргенмен, олардың билік құрған кездегі жағдайларын анықтай алмады. Дегенмен үздіксіз іздену нәтижесінде ол «Шыңғыснаманы» жазып шықты. Бұл шығарманың екі нұсқасы бар. Толық нұсқасы Стамбулда, толық емес данасы Ташкентте сақтаулы. Екінші нұсқасындағы хрониканың, жылнаманың Тоқтамыс жайын баяндайтын тарауы бізге жетпеген. Ол Хорезмнен Еділ бойына, онан әрі Каспий теңізі жағалауынан оңтүстікке қарай саяхат жасаған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ер-тоқым

Ер-тоқым — салт атқа мініп жүруге лайықталған жабдықтардың бір түрі. Адамның атқа мініп-түсуі мен атқа ер салу мұқтаждығы қашан басталғаны белгісіз. Қазақстан жеріндегі жартастар бетінде ер-тоқымды ат суреті кезігеді. Соның ішінде, тура сызықты суреттер, бедер сызықты суреттер бар. Бұл ертедегі адамдардың да ер-тоқымды пайдаланғанынан дерек береді. Ер-тоқымды көне заман көшпелілерінің дамытқан өнер туындысының бірі деуге болады. Өйткені көшпелі тұрмыс, жорық, шабуыл- ат үстіндегі қимылдың барлығы ер-тоқым, тұрман-жабдықтарын тамаша толықтырған. Бұл жабдықтар екі жаққа да (атқа да, адамға да) қолайлылық тудыру мақсатында жасалған. Әсіресе, атқа жайлы болу жағы басты шарт болған. Қазақ халқы осы тұрғыдан, « Алтында ерің атқа тисе, алтынын ал да отқа жақ»,- деп, тұжырады. Соңғы кездегі қалыптасқан атаулар- қалмақ ер, қырғыз ер, қазақ ер, орыс ер. Ал, біздің айтайық деп отырғанымыз-қазақ ері. Қазақ ері негізгі қаңқасының жасалуы жағынан-ойма ер, құранды ер, ақбас ер, ашамай болып бөлінеді. Жабдықталуы жағынан қыз-келіншек ері, еркек ері деп жіктеледі. Ер-тоқымның түрлері * Қазақ ері — «құранды» және «қаламақы» ер болып екі түрге бөлінеді. * Құранды ер — ұсақ бөлшектерден құрастырылады да, тыныштық жағдайда, сәнге жасалады. * Қалмақы ердің алды-арты тұтас, жалпақ болады да, отыруға орнықты, қозғалысқа шыдамды келеді. Мұндай ер алыс жолға жорыққа және жаугершілік жағдайларға арналады. Ер-тоқымның тұрмандары Ер-тоқымды ат арқасына бекітетін тұрман дар: салт атты жолаушы өрге шыққанда, өрден төмен түскенде, желгенде, шапқанда, ер-тоқым ат арқасынан ілгері не кейін кетпеу немесе ауып түсіп қалмас үшін қызмет етеді. Аттың омырауынан өткізетін қайыстан жасалған бұйымды өмілдірік: ылдиға жүретін аттың, ер-тоқымы шоқтығына кетпеу үшін, ердің артын құйрық түбімен жалғастырып тартып тұратын «құйысқан», арқадағы ер-тоқым оңға немесе солға аумау үшін аттың бауырын ала көлденең келтіріп, тартып байлайтынды тартпа тас-айыл және шап-айыл дейді. Ердің артқы жағына қоржын немесе аң, құс сияқты шағын жүкті байлайтын бөктергі, қанжыға деп аталатын қайыс тағылады. Сондай-ақ тебінгенде өкше мен үзеңгі ат қабырғасына қатты соқпас үшін тоқымның үзеңгімен таралғы тұсына қайыс тігеді. Оны «тебінгі» деп атайды. Ер аттың арқасына батпас үшін оның астына «терлік» және «жона» қалың киізден жасалып, былғары немесе терімен қапталатын «тоқым» салынады. Ерге отырғанда аяқты тірейтінді «үзеңгі», «үзеңгіні» ерге жалғастыратын қайысты «таралғы» деп атайды.
Асқар Біләл Утешев

Утешев Асқар Біләл (30 қаңтар, 1934 жыл, Астрахань облысы, Зеленга ауданы) - қазақ-кеңес биохимигі, мединициналық ғылыми дәрігері (1971). Алматы медициналық институтын (1957) бітірді. Арал- Теңіз оба ауруына қарсы күрес ст-ның дәрігері (1958), Алматы медициналық институтының аспиранты (1958-1961), осы институттың биохимия кафедрасының ассистенті (1961-1963), Қаз. КСРО ғылым академиясының Эксперименттік биология институтының радио-биология лабораториясының аға ғылми қызметкері (1963), 1965-1969 жылдары докторантурада оқыды, 1970 жылдан Қазақтың онкология және радиология ғылми-зерттеу институтының биохимия лабораториясының меңгерушісі. Оның 50-ден астам ғылми еңбектері жарық көрді. Ол Мәскеуде (1961), Ленинградта (1973), Алматыда (1968,1970) өткен Бүкіл одақтық симпозиумдарға қатысты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Жырым

Жырым – ат әбзелдерінің қайыстан жалпақ етіп өрілген, тоғаға немесе айылбасқа киілетін қысқа бөлігінің атауы. Жырым түрлері Жырымның түрлері көп. Жүгеннің сағалдырығы мен желкелігінің ұшын әдейі таспалап тіліп жырым жасайды. Оның жалпақтығы бір жарым-екі елі болады. Ал ердің мінер жақ қапталына бекітілетін ұзындығы екі-үш қарыстай, ені үш елі жырымның жартысын ғана таспалап өріледі. Оның басы ер қапталына таспамен бекітіледі. Жырымның ұшын тартылған айылдың тоғасынан өткізген соң тілін қалаған жерінен өткізіп бекітеді. Яғни, жырымның қолданыстық маңызы бір-бірінен өрілген таспаның қалыңдығыныңдай мөлшерде жылжыта отырып, қайыстан жасалған әбзел бөлігінің ұзындығын реттеп отыруға өте қолайлы болып келетіндігінде. Кейбір өңірлерде өрілмеген, арнайы тесіп жасалған қайыс әбзелдің ұшын жырым деп атау кездеседі. Жырым тартуға арналып тілінгенінің жалпақтығы бір елідей, ал айылбасқа бекітілетіндері екі елідей болады. Сонымен бірге жырымның өрілген түрі де кездеседі. Жырым түрлерінің ерекшеліктері Айыл алақанына қарағанда жырым қымта сүйірлеу келеді де, екі қабат қайыстан не таспадан өріліп жасалады. Қайыстан жасалған жырымға өткір қуысқұлақпен ұрып ойып көз (тесік) шығарылады. Көз аралары екі-үш еліден артық болмайды. Өріп жасалған жырымның таспа арасы көз міндетін өтейді. Бірақ байқаусызда доға тілі таспаны қиып, істен шығара беретіндіктен, жырым оқыралып өріліп, таспа арасына арнайы көз қалдырылып отырылғаны көбірек кезігеді. Жырымның бұл түрі мықты болады. Айыл тұрманда жырым тек айылға тән айтылмайды. Ердің артқы қапталындағы екі шеттікке бекітілген құйысқанның екі ұшы да жырым. Өмілдіріктің, үзеңгі баудың, жүген желкелігінің, тағы басқа айыл басталатын ұштар түгелдей жырым деп аталады. Дереккөздер Әдебиеттер * Бабалықұлы Ж. Ер тоқым // Ер қанаты. Жинақ. Құраст.: Ж.Аупбаев. Алматы: Қайнар, 1987. 259-278 бб.; * Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995; * Шоқпарұлы Д. Теріден жасалатын бұйымдарды құрастыру технологиясы. Алматы: Кітап, 2005; * ҚӘТС. Алматы: Арыс, 2007.
Александр Ильич Тюменев

Тюменев Александр Ильич (12(24).8.1880, Петербург- 1.6.1959, Ленинград)- ежелгі заманды зерттеген совет тарихшысы. КСРО ҒА академігі (1932). Петербург университетінің тарих факультетін бітірген (1904). Ленинград мемлекет университетінің профессоры (1921-1923). Ол көне заман қоғамдарының тарихы жөнінен алғашқы маркстік еңбектер жазды. Соңғы жылдары Пилос таблицасы негізінде Микен қоғамының әлеуметтік құрылсын зерттеп, жерге жеке меншіктің және құл иеленушілік болғанын көрсетті. Ол Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Колиентерит

Колиентерит — аш ішектің шырышты қабатының қабатының қабынуымен сипатталатын жалпы инфекциялық ауру. Бұл аурумен көбінесе емшек жасындағы балалар, әсіресе шала туған және қолдан тамақтандырылатын балалар ауырады. Қоздырғышы — ішек таяқшасының О26, О66, О111 штаммдары. Эпидемиологиясы #Ауру көзі-ауру адам-және қоздырғыш тасымалдаушы. #Таралу жолы-қарым-қатынас(су, тамақ, ойыншықтар, ыдыс-аяқ, лас қол, шыбын-шіркейлер арқылы). #Сезімталдық-1 жасқа дейінгі балалар. #Маусымдылық-жыл бойы. #Иммунитет-тұрақсыз, микробтың әр шаммына бөлек. Клиникалық белгілері Жасырын кезеңі 1-22 күнге созылады, орта есеппен 3-6 күн. Ауру жедел басталып дене қызуы көтеріледі, улану белгілері пайда болады, баланың көңіл-күйі бұзылып, тамаққа тәбеті төмендейді, жүрегі айнып құсады, жылап мазасызданады. Баланың іші күніне 5-20 рет сұйық сары, кейде көк-жасыл түсті шырышы аралас көбіктеніп өтеді. Ауыр түрлерінде эксикоз және токсикоз дамиды. Диагноз қою дизентерияда сияқты. Емдеу Ішектің инфекциялық ауруларын емдеу принциптері. Ауырған балалар ауруханада емделеді. #Оларға төсек режимі, тыныштық тағайындалады. #Диета-10-12 сағат тамақ бермей, әртүрлі сұйық сусындарды молынан ішкізу керек: қайнаған су, шай, физиологиялық және Рингер ерітінділері, суға пісірілген күріш, ұсақ жармадан жасалынған ботқалар беруге болады, сонан кейін баланың жасына сәйкес тамақ беріледі. #Антибактериальды терапия-левомицетин, канамицин, полимиксин, гентамицин, ампициллин т.б. Сульфаниламид препараттары-сульгин, фталазол, фуразолидон т.б. #Эксикоз және токсикозға қарсы баланың көк тамырына әр түрлі ерітінділер құйылады: 5% глюкоза ерітіндісі, физиологиялық және Рингер ерітінділері, полигюкин т.б. Сонымен қатар сусындар көп мөлшерде ішкізіледі. #Ас қорытуды көтеру үшін әртүрлі ферменттік препараттар:фестал, панзинорм, мексаза және т.б. беріледі. #Витаминдер комплексі. #Биологиялық препараттар: лактобактерин, колибактерин, бифидумбактериндер. #Симптомдық терапия. Күтімі #Палатаны жиі желдетіп тазалық сақттау. #Әрбір үлкен дәреттен кейін ішек аузын жылы сумен жуып, құрғатып, стерильденген сұйық маймен майлау. #Сұйықтықты жеткілікті ішкізу. #Ауру ошағында эпидемияға қарсы шараларды өткізу. Ішек инфекциялық ауруларының алдын алу. #Ауру адамды оңашалау. #СЭС-ке №58 форма бойынша хабар беру. #Ауру адаммен қарым-қатынаста болған адамдардың денеқызуын,дәретін 7 күн тексеру, клиникалық бақылау өткізу, үлкен дәретін бактериологиялық анализге тексеру. #Ауру ошағында дезинфекция жүргізу. #Санитарлық-ағарту жұмысын жүргізу. #Балаларды тазалық сақтауға баулу, шыбындармен күресу. #Бала бақша, балалар үйі, тамақ өнеркәсіптерінің жұмысшыларын уақтылы тексеріп тұру.
Тышқандар тұқымдасы

Тышқандар тұқымдасы (Мигісіае). Тышқандар — көбінесе інде тіршілік ететін, кеңінен тараған кемірушілер. Бұлар негізінен өсімдіктермен, кейбір түрлері ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Тышқандар — тез жетілетін, өсімтал жануарлар. Қоректік азық мол болып, қолайлы жағдай туса, кейбір түрлері жыл бойы көбейе береді. *Тышқан тұқымдастарынан біздің елімізде егеуқйрықтар кездеседі. Бұл топтың негізгі өкілдері сүр егеуқұйрық немесе қаптесерлер. Бұлар — көбінесе құрылыстарда, адам мекендейтін жерлерде болады. Тышқандардың көптеген түрі барлық жерлерде кездеседі. *Үй тышқаны *Дала тышқаны *Орман тышқаны т.б. Орман тышқандары ағаштың себілген тұқымын тасып, өскінін жойып, зиянын тигізеді. Егіс тышқаны — басқа тышқандардан азу тісінің құрылысындағы ерекшелігімен және құйрығының қысқа болуымен ажыратылады. Бұлар — астық шаруашылырының зиянкестері. *Арктикада лемминге деген бір түрі кездөседі. Олардың кейбіреулері кыс-қа қарай түсін аққа өзгертеді. Шөлді жерлерде құм тышқан-дары кездеседі. Бұлардың басқаларына қарағанда ірі, сүйретілген ұзын құйрығы болады. Тағы қараңыз *Тышқандар Дереккөздер
Ішек дисбактериозы

Ішек дисбактериозы - деп ішектегі қалыпты микрофлораның құрамының өзгерісін айтады. Ол әртүрлі қолайсыз жағдайларда организмнің әлсіреуінде немесе антибиотиктерді бақылаусыз және ретсіз көп қолданғанда дамиды. Осы кезде тоқ ішекте ашу, шіру процесстері күшейіп, перистальтикасы жоғарылайды, іш өту болады, К витаминінің түзілуі нашарлайды. Ішек дисбактериозын емдеу үшін И.И.Мечников сүт қышқылының бактерияларын ұсынған. Бұл бактериялар адамның ішегіне бейімделіп, өсіп-өніп, басқа бактериялардың өсуін тежейді. Сүт қышқылы айран, сүт, қымыз т.с.с. тағамдарда болады. Бауыр организмде ішкі ортаның тұрақтылығын сақтап тұруға бағытталған көптеген өте маңызды қызметтер атқарады. Бауыр аурулары жиі қабынумен (гепатит), бауыр жасушаларында зат алмасудың бірінші бұзылыстары нәтижесінде дамитын дистрофиялармен (гепатоздар), осылардың нәтижесінде бауырда дөнекер тіннің көптеп өсуімен (цирроз), өспе өсуімен, өт өндірілу мен өттің ішекке шығарылуьгның бұзылыстарымен көрінеді. Бауырдың өзіндік бүліністерінің себепкер ықпалдары болып табылатын факторлар: 1. бактериялар мен вирустар (вирустық гепатиттер А, В, С, Д, Е энтеровирустар, туберкулез, мерез, іш сүзегі ж. б. қоздырғыштары); 2. қарапайым жануарлар мен құрттар (амеба, лямблийлер, эхинококтар, аскарида т. б.); 3. экзогендік, эндогендік улы өнімдер, дәрі-дәрмектер (сынап, фосфор, сулфаниламидтер, антибиотиктер, алкогөл, тіннің ыдырау өнімдері ж. б.). 4. өт жолдарының қабынуынан, тас байлануынан т. б. жағдайлардан дамитын өттің іркіліп қалуы; 5. аллергиялық серпілістер (вакцина, емдік сары су, тағамдық немесе дәрілік аллергендер организмге енгенде); 6. тағамдық факторлар (нәруыздық, витаминдік ашығулар, тым майлы тағам ж. б.); 7. өспелер (гепатома); 8. физикалық әсерлер (иондағыш сәулелер, жарақат ж. б.) Сарғыштық (icterus) — өт нілдерінің жиналуынан терінің, шырышты қабықтардың, көз ағының сарғыш түске боялуымен көрінетін синдром. Даму жолдарына қарай сарғыштықтың үш түрін бөледі: 1. Бауырлық — бауыр жасушаларының бірінші бүлінулерінен өт өндірілуі мен оның ішекке шығарылуының бұзылуынан, өт ұзақ мерзімде бауырда жиналып қалуынан немесе өт түзілуге қажетті ферменттердің гендік ақаулары болуы нәтижелерінде дамиды; 2. Механикалық немесе бауыр асты сарғыштық — жалпы өт өзегінің ішінен бітеліп немесе сыртынан қысылып қалғанында дамиды; 3. Гемолиздік немесе бауыр үсті сарғыштық — эритроциттердің артық ыдырауынан өт нілдерінң түзілуі көбейуден дамиды.
Плещеев Алексей

Плещеев Алексей Николаевич (4.12.1825, Кострома,- 8.10.1893, Париж, Москвада жерленген) – орыс ақыны. Дворян Отбасында туған. Юнкерлер мектебінде, Петербург университетінде оқыды. М. В. Петрашевский үйірмесіне қатысқаны үшін (1849) каторгалық жұмысқа жіберіліп, кейіннен Орынбор өлкесіне жер аударылды. Әдеби шығармасы 1844 жылдан жарияланды. Алғашқы өлеңдер жинағы 1846 жылда шықты. Қуғыннан оралғаннан кейін (1858) «Современник», «Отечественные записки» журналында қызмет істеді. 1860 жылдардағы революция жағдайдың әсерімен Плещеев өлеңдерінде әлеуметтік, гуманистік идея басым жырланды. Бірқатар өлеңдері («Достардың шақыруына», «Қорқынышсыз һәм күдіксіз, алға!» т.б.) революциялық жырға айналды. Плещеев поэзиясын Н.А. Добролюбов, Н.Г. Чернышевский т.б. тәуір бағалады. Плещеевтің махаббат, табиғат лирикаларына композиторлар (П.И. Чайковский, М.П. Мусоргский т.б.) музыка жазды. Жазушы Н. Анов «Ақмешіт» романында (1952, қазақ тілінде 1954) Плещеев өмірін суреттеді. Дереккөздер
Алтерация

Әлтерация (лат. alterare — бүліну) — жасушалардың, жасуша аралық заттардың, нерв аяқшаларының, қан тамырларының дистрофиялық, некробиоздық немесе некроздық бүлінулерімен сипатталады. Бірінші әлтерация зақымдаушы қоздырғыштың тікелей әсерінен дамиды. Бұл кезде жасушаның сыртқы қабығы бүлінуімен қатар митохондрийлардың мембраналары зақымданады. Мембраналардың иондық насостарының қызметтері нашарлайды; жасуша мембраналарының өткізгіштігі жоғарлайды. Осылармен қабынудың негізгі белгілері қызару, ісіну мен ауыру сезімін түсіндіруге болады. Алғашқы әлтерацияның нәтижесінде қан жасушалары (тромбоциттер, эозинофилдер, нейтрофилдер, базофилдер, моноциттер, лимфоциттер) және тін базофилдері (мес жасушалары) іштеріндегі белсенді заттарын, түйіршіктерін сыртқа шығарады. Осыдан жасуша аралық кеңістіктерде биологиялық белсенді заттар көбейеді. Бұл заттарды қабынудың дәнекерлері (медиаторлары) деп атайды. Олар айналасындағы сау жасушалардың бүлінуіне әкеледі. Сонымен, бірінші әлтерация қабыну шақыратын қоздырғыштың тікелей әсерінен пайда болады. Ал, екінші әлтерация тіндерге лизосомалық ферменттердің және биологиялық белсенді заттардың (қабыну медиаторларының немесе дәнекерлерінің) әсерлерінен дамиды. Қазір көптеген қабыну дамуына қатысатын биологиялық белсенді заттар зерттелген. Оларды: жасушалардан пайда болатын (жасушалық) дәнекерлер және қан плазмасында болатын (гуморалдық) - медиаторлар деп екі топқа бөледі. Жасушалық медиаторларға гистамин, серотонин, лизосомалық ферменттер,катиондық нәруыздар, лимфокиндер, простагландиндер, циклдік нуклеотидтер жатады. Қан плазмасында калликреинкининді, комплемент және қан ұю жүйесіне қатысатын заттар болады және олар әсерленеді, қабыну дамуына дәнекерлер болады.
Плевако Федор

Плевако Федор Никифорович (1842-1908) – орыстың буржуазияшыл юрисі, белшілі сот шешені. Ірі қылмыс істеріне (процестерге) қатысқан. Бірінші орыс революциясынан кейін (1905-07) Плевако үшінші Мемлекет думанға «17 октябрь Одағы» партиясынан сайланған (ірі сауда - өнеркәсіп буржуазияланған ірі помещиктердің контррев. партиясы). Октябристердің парламенттік фракциясы жасаған программасының жобасы туралы айта келіа, В.И. Ленин былай деп жазды: «Үшінші Думаның қарсаңында әр түрлі партиялардың думалық тактика жайында көптеген мәжілістері болды. Октябристер Москва мәжілісінде 17 октябрь Одағының парламенттік фракциясының программа жобасын жасап шығарды, ал олардың шешені Плевако мырза, Москвадағы банкетте «орыс либерал- конституциялық партиясының туып көтерді» Дереккөздер
Плацентаның төмен орнығуы, клиникалық белгілері, диагностикасы, дәрігердің тактикасы.

Плацентаның төмен орнығуы – плацентаның орнығуының ауытқуы. Әдетте плацента жатырдың алдыңғы немесе артқы қабырғасына, ішкі жатыр мойын тесігінен 5-7 см жоғары орнығады. Плацентаның төмен орнығуында плацента жатырдың төменгі полюсінде орнығып, оның ішкі мойын тесігін жартылай немесе толық жауып жатады. Плацентаның төмен орнығуының екі түрі бар: 1. Толық төмен орнығуы 2. Жартылай төмен орнығуы Клиникалық белгілері Бұл ауытқудың ең белгісі – жатырдан қанның кетуі; әйелде ешқандай ауру сезімі болмайды, көбінесе жүктіліктің екінші жартысында, 27-28- апталарында кездеседі. Раисова А.Т. акушерия және гинекология.- Алматы, 2006. Дереккөздер
Антонов Ан-3

Ан-3 — турбовиннті ТВД-20 қозғалтқышпен жабдықталған Ан-2 ұшағының үлгісі. ТВД-20 қозғалтқышы Омбы моторжасаушы ЗЖБсімен жобаланған.Ұшақ кішігірім сириялармен Омбы "Полет" бірлестігімен 2000-2009 жылдар арсасында жасалынды . Тарихы 1950 жылдары Ан-2 ұшағына турбовиннті қозғалтқышты орнату идеясы пайда болды, бірақ сол жылдары жарамды қозғалтқыш болған жоқ. 1960 Омбы моторжасаушы ЗЖБсінде, А. Глушенков жобалаушы басшылығымен ГТД-10 (ТВД-10) қозғалтқыштары пайда болып, ал 1967жылда ТВД-10А қозғалтқышымен Ан-3 жобасы дайын болды. Бірақ бір қатар себептерден жұмыстар аяқталған жоқ. 1978 жылы Ан-3 жобасы өз жалғасы тауып, 1980 жылы өзінің алғаш ұшуын жасады. Ұшу техникалық сипаттамасы * Қанат қарқыны (м) ** Үстінгі қанат қарқыны — 18,176 ** Астыңғы қанат қарқыны — 14,200 * Ұшақ ұзындығы (м) — 13,965 * Биіктігі (м) — 4,930 * Ортақ қанат ауданы (м²) — 71,51 ** Үстінгі қанат ауданы — 43,55 ** Астыңғы қанат ауданы — 27,96 * Крейсерлік жылдамдығы (км/сағ) — 470—530 * Крейсерлік биіктігі (м) — 8000 * Эксплуатациялық шегі (м) — 9400 * Максималды қону массасы (кг) — 5650 * Бос ұшақ массасы (кг) — 3615 * Толық ұшақ массасы (кг) — 5800 * Максималды жанармай массасы (кг) — 5500 * Максималды жүктеме (т) — 7,5 * Ұшу алыстығы (км): 1140 - 1000 м биіктікте ** 7,5 т жүкпен — 1050 ** 5,0 т жұкпен — 2000 ** макс. жанармай қоры — 1271 * Керекті ұшып-қону жолағы (м) — 140 * Қозғалтқыш типі — ТВД-20 * Қозғалтқыш қуаты, кВт (э.л.с.) — 1375 * Экипаж — 1 — 2 Қолданушылары * Полярные авиалинии — 4 бір. * Ресей ТЖМ — 3 бір. * "Авиалифт ДВ" Әуежелісі — 2 бір. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.an2plane.ru/ru/moderniz.htm Модернизация Ан-2 в Ан-3 и другие варианты модернизации Ан-2] * [http://dir.avia.ru/aircrafts/951408923.shtml Ан-3] на сайте Avia.ru * [http://www.antonov.com/aircraft/transport-aircraft/an-3t?lang=ru Ан-3Т на сайте ГП "Антонов"] * [http://lenta.ru/articles/2012/08/24/small/ Назад к "кукурузникам"] Әдебиет * Бипланы, трипланы, гидросамолёты / Пер. с ағылш. Т.Горошковой. — М.: АСТ, 2001. — С. 50. * Заярин В. Турбовинтовой наследник Ан-2 // Авиация и Время. — 2004. — № 4. — С. 4-13. * Удалов В. Возрождение Ан-3 // Крылья Родины. — 2000. — № 9. — С. 17. * Якубович Н. В. Все самолёты О. К. Антонова. — М.: АСТ, «Астрель», 2001. — С. 23-27.
Құлақты итбалықтар тұқымдасы

Құлақты итбалықтар тұқымдасы – Бұлардың құлақ қалқанының нұсқасы ғана бар. Артқы аяғының ескегі алға карай иіліп, құрлықта қозғалуына мүмкіндік береді. Шошақ тістері жақсы жетілген. Бұл тұқымдасқа жататындар *теңіз арыстандары, *сивучтар *теңіз мысықтары. Бұл түрлерінің барлығы да туар кезінде жер бетіне шығады. Дереккөздер
Қырмызы тон

Қазақ халқының ұлттық киімі - қыз- келіншектерге арнап қызыл масатыдан тігілетін қаптал шапан. Оның жаға-жеңіне құндыз ұстап, екі өңірі мен жеңінің ұшын алтын немесе күміс зермен (кейде екеуін де араластырып) кестелейді. Қырмызы тон ерте кезде ұзатылатын қыздарға арнап тігіліп, жаңа түскен келіннің басты жасауларының бірі болып есептелген. Қырмызы Тонды қамзолдың немесе қималы шапанның сыртынан киеді. Осы кездегі екі өңірі мен жең ұшына өрнек салып, жаға-жеңіне құндыз ұстап тігілетін ұлттық шапандардың үлгісі қырмызы тоннан алынған. Қырмызы тонның алдыңғы екі өңірін жиектей өңіржиек салынады. Ерте кезде оны сол шапан тігілетін матаның өзінен (жалпақтығын 10-12 см етіп) ұзыншалап қиып алып, алтын, күміс зермен кестелген. Кесте өрнегі көрнекті болып, өңіржиек тырысып тұрмауы үшін оған қатты матадан (кеңептен) астар салып, кесте жібін сол астарға өткізе тігеді. Қазіргі қазақтың ұлттық шапандарының екі өңіріне өрнек салу осы өңіржиектен алынған. Кейде өңіржиекті алтын, күміс теңгелердің арасын үзбелеп, шашбау сияқты етіп жасайды да, оны шапанның немесе камзолдың өңіріне қадап қояды.
Тайшон көтерілісі

ТАЙШОН КӨТЕРІЛІСІ — Вьетнамдағы шаруалардың антифеод. соғысы (1771—1802). Орт. Вьетнамдағы Тай-шон («Батыс таулары») деген жер-дің атымен аталған. Т. к-не шаруалардыд едәуір бөлігі мен қала тұрғындары қатысты. Т. к-не ағайынды Нгуендер: Ван Няк, Ван Хюэ және Ван Лы басшылық жасады. Феод. билеуші Нгуендер (1776) мен Чинейлерді (Триндер) (1788) жеқгеннеп кеиін бү-кіл Вьетнамдағы өкімет органдары тү-гел дерлік тайшондықтардың қолына көшті, олар өздерінің жеке әулетін құрды (1788). Алайда Нгуендер тобы Т. к-н басын (1802), тайшон әулетін құлатты. Дереккөздер
Херта Куусинен

Куусинен (Kuusinen) Херта (14. 02. 1904, Луханка қауымы, Орта Финляндия, — 14. 03. 1974) — Финляндияның қоғам қайраткері, 1930 жылдан Финляндия компартиясының (ФКП) мушесi. 1934-1939 жылдары түрмеге жабылды. 1939 жылдан ФКП ОК мүшесі. 1941-1944 жылдары түрмелер мен тұтқын лагерлеріне отырды. 1944 жыллан ФКП ОК Саяси Бюросының мүшесi. 1944 жылы октябрьден Финляндия халқының демокр. одағы (ФХДО) Аткомының мүшесi. 1951-1958 жылдары ФХДО-ның бас секретары, 1958 жыллан вице- председатель. 1945 жылдан парламенг депутаты. Куусинен - Финляндия халықар. демокр. және жұмысшы қозғалысы мәселелері жөнiндегi мақалалардың авторы. Дереккөздер
Ортағасырлардағы жорықтар мен соғыстар уақыты

Ерте орта ғасырда соғыс – жеңімпазды байытатын болғандықтан, пайдалы іс саналды. Кезінде, рыцарьлар тек жер иеленушілерін ғана емес, қала тұрғындарын, шаруаларды, кейде тіпті монастырьларды да тонайтын. 10 – ғасырдың соңынан бастап, шіркеу соғысты өзгеше түсіндірді. Соғыс зұлымдық пен күнә саналып, ол тек Құдай жолында жүргізілсе ғана әділ деп тәпсірленді. Сол себепті, ортағасырларда діни соғыстар көп болды. Крест жорықтары Бұл адамзат тарихындағы ұлы діни соғыстар болып саналады. 7 – ғасырларда ислам діні көркейіп, ал христиан діні дағдарысқа ұшыраған болатын. Шығыста ислам үктемдігінің артуын қаламаған христиандықтар крест жорықтарын ұйымдастырады. Негізгі мақсаты - Палестинадағы мұсылмандар қол астындағы христиан дінінің қасиетті жерлерін азат ету және Иисус Христостың табытын қайтару. Тағы бір мақсаты – көпқұдайлылар мен дінсіздерді католик дініне кіргізу болатын. Крест жорықтары 1096 – 1270 жылдарда өтті. Крест жорықтары 8 жорықтан тұрады. Оған католик дінін ұстанатын барлық Еуропа қатысты. Атап айтсақ, жорықтарға кедей шаруалар, рыцарьлар, феодалдар, корольдер, тіпті балалар да қатысты. Бұл жорықтарда көптеген әскерлер Палестинаға барар жолда қайтыс болды. Оның себептері, аштық пен судың болмауы. Сондай – ақ, христиандықтар Шығыстың географиялық жағдайларынан мүлдем беймәлім болды. Палестинаға барар жолда аман қалғандарды түріктермен және арабтармен болатын қатыгез шайқастар күтіп тұрды. Христиандар Иерусалимді бірнеше рет жаулап алса да, мұсылмандар оны қайтарып тұрды. Қызықты ақпарат Крест жорығының сәтсіздіктері түсінік беруді талап етті. Сол кезде, әскерлер өздерін күнәға батырғандықтан, енді тек олардың балалары ғана Иерусалимді азат ете алады деген идея туындады. 1212 жылы мыңдаған балалар жорыққа шығып, жол ауыртпалығын көтере алмай қырылып қалды. Жүзжылдық соғыс Тарихтағы ең ұзақ соғыс Ортағасыр дәуірімен байланысты. Бұл Англия мен Франция арасындағы соғыс болды. Ұрпақтары үзіліп – созылып 116 жылға (1337 – 1453жж.) созылғандықтан, бұл соғысты жүзжылдық деп атады. Соғыс ауыспалы жетістіктермен негізінен, француз территориясында жүргізілді. Ағылшындар жеңіске бір адым қалып, Франция үшін сын сағаты туындаған сәтте француздар Жанна д’Арк есімді бойжеткен шаруа қызының маңына топтасты. Корольдің рұқсатымен ол азат ету соғысының басшысы болып тағайындалды. Жанна басқарған әскердің жетістігі соғыс барысының күрт өзгеруіне әкеліп, ағылшындар Франциядан түре қуылды. Дереккөздер *Әлемдік тарих,"Балалар энциклопедиясы Росмэн",Мәскеу 2012,ISBN 978-5-353-06037-6, УДК 087.5, ББК 63,3(0)
Тайшық Сұлтан

ТАЙШЫҚ С¥ЛТАН (т.-ө. ж. белгі-сіз)—19 ғ-дың 30—40 ж. Қазақстанда бопған феод.-монархиялық қозғалыс-тың жетекшісі. Кенесары Қасымовтың баласы. Әкесінің хандық өкіметті қайта жаңғырту бағытын қызу қол-даган. Ңазақ жүздері ішінде әлеумет-тік қолдау таппаған Т. с. Қоқан хандығына қызмет еткен. Ол Оңт. Қазақстан және Қырғызстан еңбекшілерінің 1858 ж. Қоқан феодалдары езгісіне қарсы көгерілісін басуға белсене қа-тысьш, Қоқан әскерінің арнайы отря-дын басқарған. 1861 жылы шекаралық аймақтарда қазақ руларының бірі -Қоқанд жағында, бірі - Ресей жағында қақтығысуда болады. Сондай бір қақтығыста Тайшық сұлтан Қоқандтың үш қолбасшысының бірі Бектібай батырды өлтіріп, өзін Телқожа батыр ауыр жаралап, сол жарадан Тайшық қайтыс болады. Әдебиет Қазаң ССР тарихы, 1-т., А., 1957. Дереккөздер
Кәзекей

Астары бар, жағасы кең ойылған, жеңсіз, етегі мен жағасы тастармен, оқа, күміс тиындармен (сөлкебай) әшекейленетін әйелдердің жеңіл, жұқа киімі. Жағасы кеңірек ойылады да, жеңсіз болады. Аса ұзын емес, белден сәл ғана төмен түсіп тұрады. Көбінісе барқыттан тігіледі. Оны астарлағанымен арасына жүн, мақта салынбай ықшамдап тігіледі. Өңірі, жаға-жиегі және омырауы түрлі түсті зер жіптермен кестеленеді немесе ою-өрнек салынады. Қыз-келіншектердің денесіне қонымды болып, тұлғасын ажарландырып тұрады. Кейбір түрік тілдерін зерттеушілер (Н. К. Дмитриев т. б.)«кезекей» сөзі башқұрт, татар тілдерінен енген дейді. Қазақ тілінде кәзекей, кежекей деп те қатар қолданыла береді. Дереккөздер
Тайынты

Тайынты – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы жерімен ағады. Бастауы Қалба жотасының солтүстік беткейінен басталып, Ертіс өзеніне сол жағынан қүяды. Гидрографикасы ¥зындығы 60 км, су жиналатын алабы 1000 км 2 . Аңғары тар, терең, тік шатқалды. Қар суымен қоректенеді. Ағыны қатты. Жылдық орташа су шығыны Жоғарғы Тайынты елді мекені тұсында 2,05 м 3 /сек, сағасында 5,22 м 3 /сек. Ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Теңбіл марал

Теңбіл марал – бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректі. Теңбіл марал өмір бойы теңбіл түсті болады. Олар Қиыр Шығыстың оңтүстік бөлігіндегі ормандарда мекендейді. Бүл соңғы екі маралдың өсіп жетілмеген жас мүйіздерінен (панто) пантокрин деп аталатын бағалы дәрі жасалады. Дереккөздер
Такахаси

ТАКАХАСИ Көрәкиё (20. 8. 1854—26. 2. 1936) — Жапонияның финансисі және саяси қаііраткері. АКШ-та оқы-ған. 19 т-дың 90 жылдарынан бастап ең ірі жапон банкілерін басқарды. 1913—14 және 1918—21 ж. фпнанс министрі. 1921—25 ж. Сэйюкай партиясы-ның баспшсы. 1921—22 ж. премьер-ми-ппстр, ал 1927, 1931—36 ж. фпнанс ми-нистрі. Токиодаіы тоңкеріс жасаупш-лар бүлігі кезінде қаіітыс болды. Дереккөздер
Қуыс мүйізділер тұқымдасы

Қуыс мүйізділер тұқымдасы (Саvісогnіа). Бұлардың маңдай сүйегі өсіндісінің сыртын қаптап тұратын қуыс мүйізі болады. Мүйізі эпидермистің малыгагий қабатынан пайда болған, ол бұтақтанбайды және жасына қарай ауысып отырады. Тек қана Американың айыр мүйізді бөкенінің (Апtilсарга) мүйізі екі айыр болады да жыл сайын түлеп отырады. Мүйіз басым көпшілігінде еркектерінде ғана болады. Жоғарғы жағында шошақ тісі болмайды. *Бұлардың жабайы түрі Оңтүстік Америка мен Австралиядан басқа барлық жерде кездеседі. Көптеген түрлері қолда өсіріліп, олардан үй жануарларының көптеген жаңа түрлері шығарылады. Түрлері *Бөкен *Жабайы ешкілер мен қойлар *Қодас, буйвол т.б Дереккөздер
Такиндер партиясы

Такиндер партиясы(такиндер — мырзалар, қожалар), Добама Аси-айоп (свзбе-соз — «Біздің Бирма» ассоцпациясы) — 20 ғ-дыц 30 жылда-рьшдағы бирма саяси ұйымы. 1930 ж. негізі қаланған. 30 жылдардьщ 2-жартысында Т. п. жалпы ұлттық кө-лемдө патриоттық және рев.-демокр. элементтерді, әсіресе жастарды бірік-тіріп, елді отаршылардан азат ету, прогресшіл демокр. реформалар жүр-гізу жолында күрескен Бирманың же-текші саяси ұйымына айналды. Т. п. 1938—39 ж. бұқараның ірі антиимпе-риалистік қозгалысына белсене қатыс-ты, шаруалар мен жұмысшылардың кәсіподақ орталығын құрды. 30 жыл-дардың аяғында Т. п-нда солшыл ра-дикалдық және марксистік элемент-тердің ықпалы күшейді. Олар халық-рев. партиясын (1939—40), компартпя-ны (1939) ұйымдастыруға қатысты. 1939 жылдың аяғынан Т. п-ның бас-шысы Аун Сан болды. 1940 ж. жазда Т. п. іс жүзінде ыдырап, оның мүшелері түрлі құпия ұйымдарға кірді. Дереккөздер
Такси

Такси (, ), таксомотор — жүрілген жолға таксометрдің көрсетуі бойынша ақы ұстап, жолаушылар және жүк тасымалдауға арналған автокөлік. Алғашқы такси 1903 ж. Лондонда, ал 1907 ж. Петербургте пайда болды. Такси ретінде жеңіл, жүк және жүк пен жолаушылар тасымалдайтын автомобильдермен қатар арнайы (яғни жүк қойылатын орны бар, белдіктермен жабдықталған т. б.) жасалған автомобильдер де пайдаланылады. Белгілі маршрут бойынша белгіленген уақыт аралығыпда қатынас жасап отыратын такси маршрутты такси деп аталады. Бояу Кейбір елдерде таксилер жолда ерекше болу үшін әдетте белгілі бір түске боялады. * Қазақстан: Ақ; * Лондон - Қара; * Нью-Йорк - диспетчерлермен жұмыс істемейтін және жолда тоқтауға болатын барлық таксилер үшін сары; * Польша - барлық түстерді пайдалануға болады; * Нидерланд - Қара және сары, мысал: [https://botlektaxi.nl/ Роттердамдағы такси]; * Гонконг - қызыл
Таксометр

ТАКСОМЕТР (лат. іахо—ңұнын анық-таймын және ...метр) — таксидің жұ-мысын есепке алып отыратын және белгіленген тарифке сәйкес жүрілген шолға төленетін ақыны көрсететін при-бор. Т. тісті редуктор арқылы беріліс ңорабының жетектелуші білігімен жалғастырылған роликті мех. санауыш түрінде болады. Автомобиль тоқтаған кезде Т. сағаттық механизммен іске қосылып, төленетін ақыны тұрған уақытына сәйкес есептейді. Т. тө-ленетін жол ақысынан басқа автомо-бильдің жалпы және ақы төленетін жолын (км есебімен), жолаушылар-мен қанша рет сапар жасалғанын, сондай-ақ бір жұмыс күнінде төленген ақының жалпы сомасын да көрсетіп отырады. Дереккөздер
Михаил Григорьевич Кучеров

Кучеров Михаил Григорьевич (22. 05. 1850, Полтава губ. — 13 (26). 06. 1911, Санкт-Петербург) — орыс химик-органигi. 1871 жылы Санкт-Петербург егіншілік (1877 жылы орман шаруашылық) институтын бiтiрген және сонда 1910 жылға дейiн жұмыс істеген. Негiзгi ғылми еңбекте- pi қанбаған көмірсүтектерін зерттеуге арналған. 1881 жылы ацетилен және оның туындыларының гидраттану әдiсiн ашты (к,. Кучеров реакцuясы). Бұл реакцияның cipкe қышқылы, бутил спиртi және синтет. каучук өндiрiсiнде маңызы зор. 1875-1881 жылдары бромды винильдiң бромды сутек пен ацетиленге диссоциациялануын зерттеген. 1885 жылы Орыс физ.-хим. қоғамының сы"лығын алған. Дереккөздер
Тақтастық

Тақтастық— соқңанда тау жы-ныстарының бөлгілі жазыңтыңқа параллель, бір шама оңай жарылу қабілеті. Мұндай анизотропия—динамоме-таморфизмге байланысты. Т. — бір кезде болган қозгалыстардың тау жыныстарында сақталган таңбасы. Пайда болу тегіне қарай Т. бастапқы және кейінгі болып ажыратылады. Бастапқы Т. шөгінді жиылу немесе диа-генезге, кейінгісі тау жыныстарының метаморфизміне байланысты пайда болған. Қамтитын аумагына қарай Т. аймақтық және жергілікті болып бө-лінеді. Т. көбіне тау жыныстарының қатпарлықтарга жиырылуы кезінде пайда болады және қатпарлықтардың осьтік жазықтықтарына субпараллель орналасады. Дереккөздер
Тақта тастар

Тақта тастар — құраушы минералдары қатар-қатар орналасқан және жұқа пластинкаларға ажырайтын тау жынысы. Аймақтың метаморфизм әсерінен түзіледі, екі топқа ажыратылады. Метаморфизмге баяу шалынғандарын сазді, күшті шалынғандарын кристалдық Тақта тастар деп атайды. Сазды Тақта тастар сазды минералдардан, гидрослюдалардан құралады. Кристалдық Тақта тастар құрамындағы басым келген минералдарына қарай слюдалық (биотиттік, мусковиттік), амфиболдық, далашпаттық, кварцтық болып ажыратылады. Дала шпаттары мен кварц мөлшері артқанда кристалдық Тақта тастар гяейске, амфиболды Тақта тастар амфиболитке айналады. Сазды жане кристалдық Тақта тастар арасынан филлиттер, хлоритті және жасыл тасты Тақта тастар орын алады. Бұлар шөгінді және вулкандық жыныстардың тайызда метаморфизмге шалынуынан түзіледі. Сазды Тақта тастар бетон толтырмасы жабын плиталары, органикалық заттарға бай Тақта тастар энергетикалық отын ретінде қолданылады. Кристалдық Тақта тастар — құрылыс материалы және отқа төзімді шикізат. Сарыарқада, Солтүстік Қазақстанда, Алтайда кристалдық Тақта тастар мол. Дереккөздер
Керіктер тұқымдасы

Керіктер тұқымдасы (Gігаffidае) тек қана Африкаға тән жануар. Олардың алдыңғы аяғы мен мойыны өте ұзын, басында терімен қапталған қысқа мүйізі болады. Екі түрі белгілі. * Бірінші — окапи (Оkрtа jоһпstопі) — Орталық Африканың ормандарында тіршілік етеді. Бұл аздап та болса мойыны мен аяғы қысқарақ жануар. * Екінші — керік (Sігаffа саmеlеораг-(dаlіз) — Шығыс және Орталык Африканың саванналарында кездеседі. Мойны мен алдыңғы аяғы өте ұзын болады. Екеуі де ағаштардың, бұталардың жапырақтарымен, кейде шөппен қоректенеді. Тағы қараңыз *Керік Дереккөздер
Һади Тақташ

ТАҚТАШ Хади (лақап аты; шын аты-жөні — Хади Хайруллович Тақташев) (1. 1. 1901, қазіргі Морд. АССР, Торбеево ауд., — 8. 12. 1931, Қазан) — татар совет ақыны. Шығармалары 1918 жылдан бастап жарияланды. Т. алғаш туындыларында абстрактылы-романтикалық образға әуестенсе, 1923—24 жылдан реалистік поэзияға қадам басты. Оның «Ғасырлар және минуттар» (1924) поэмасы В. И. Лениннің қайғылы қазасына арналса, «Сыркыды ауылы» (1924), «Дауылдан соң» (1924) поэмалары мен «Кәмілген құралдар» (1924) драмасы, «Таң самалы» (1928—29, аяқталмаған) рома-ны рев. салтанатын, жаңа адамның қалыптасу корінісін суреттеді. «Махаббат тәубасы» (1927), «Алсу» (1929) поэмалары мен «Жоғалған сұлулық» (1928) драмасы жастар тәрбиесі про-блемасына арналды. Тақташ шығармалары көптеген тілдерге аударылды. Ш ы ғарма Стихи, М., 1948; Стихотворения и поэмы, М., 1955. Әдебиет Госман X., Тақташ поэзиясе, Қазан, 1953; История татарской советской литературы, М., 1965. . Дереккөздер
Андрей Павлович Кучкин

Андрей Павлович Кучкин (7 желтоқсан 1888 жыл, Белорет — 30 наурыз 1973 жыл, Мәскеу ) — кеңес тарихшысы. Тарих ғылымдарының докторы, профессор (1951). 1912 жылдан КОКП мүшесi. Кеңес өкіметі үшiн күреске және Азамат соғысына белсене қатысушы. 1907-1916 жылдары Белорецк, Уфа, Вятка қалаларында жасырын рев. жұмыстар жүргiзген. Бiрнеше рет түрмеге түсiп, айдауда болған. 1917 жылы буржуазияшыл-демокр. революциядан кейін Вятка қалалық Советі мен РСДЖ (б) П Комитетiн ұйымдастырушылардың бiрi. «Ұлы Отан соғысы тарихының» редакциялық комиссиясының мүшесi. 2 рет Ленин орденiмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тапирлар тұқымдасы

Тапирлар тұқымдасының (Тарігidае) алдыңғы аяғы төрт саусақты, артқы аяғы үш саусақты болатын ірі жануарлар жатады. Тапирлар тұқымдасының мұрны жоғарғы ерінімен бірігіп, қысқа тұмсыққа айналған. Терісі кысқа түбітпен жабылған, құйрығы қысқа болады. Қазір бұлардың бес түрі белгілі. Олардың төрт түрі Оңтүстік Америкада және бір түрі — Оңтүстік шығыс Азияда тіршілік етеді. Батпақты тоғайларды мекендейді. Тапирлар су жағасындағы, судағы су өсімдіктерімен қоректенеді. Іңір немесе түн жануары. Галерея Дереккөздер
Иосиф Моисеевич Толчанов

Толчанов Иосиф Моисеевич (11.5.1891 жылы туған, Мәскеу)- совет актері,режиссер,профессор (1946), КСРО халық әртісі (1962). 1911-1914 жылы Льеж университетінде оқыды. Оқт. революциясынан кейін Мәскеудегі Б.Е.Захава және Ю.А.Завадский жетекшілік еткен Мамонов студиясында драмалық өнер бойынша сабақ алды. Е.Б.Вахтанговтың шәкірті. 1918 жылы Вахтангов студиясына, 1921 жылы Вахтангов атындағы театр труппасына қабылданды. Рольдері: Нюнин (Чеховтың « Үйлену тойында»), Пино (Виртаның «Шарасыздар шайқасында») т.б. 1920 жылдан пед. қызметпен және режиссурамен шұғылданды. Киноға түскен. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1950). Ленин орденімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Зеркүл Дүйсен Күдербекова

Күдербекова Зеркүл Дуйсен қызы (07. 03. 1922 жылы туған, Жамбыл облысы, Свердловск ауданы, «Еңбек» к-зы — 1993) — «Жетiсу» аяқ киім фирмасының еңбек озаты, Соц. Еңбек Epi (1960), 1953 жылдан КОКП мүшесi. Күдербекова еңбек жолын 1938 жылы Алматының № 1 аяқ киім фабрикасында бастады. 1953 жылы смена шеберi, 1963 жылы «Жетiсу» аяқ киім фирмасының учаске шеберi. Қаз. CCP-нің еңбек сiң. және өнеркас. қызметкері. КОКП 22-съезiнiң және Қазақстан КП 9-, 12-13-съездерiнің делегаты. Сов. Одағының орден және медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Юрий Владимирович Толубеев

Толубеев Юрий Владимирович( 1.5.1906 жылы туған Ленинград қаласы)-совет актері, КСРО халық әртісі (1956), Соц.Еңбек Ері (1976). 1929 жылы Ленинградтың сахна өнері институтын бітірді. Оқып жүрген кезінен бастап театрда ойнай бастады. 1941 жылға дейін Ленинградтың әр түрлі театрларында қызмет етті. 1942 жылдан Ленинградтың академиялық драма театры труппасында актер. Басты рольдері: Дуанбасы (Гогольдің «Ревизор», Шекспирдің «Гамлет»), Вилли Ломен (А.Миллердің «Коммивояжер қазасында»). Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дәркүл Күйікова

Күйікова Дәркүл (15. 05. 1919 жылы туған, қазіргі Ош облысы - 1997) — қырғыз совет актрисасы, КСРО халық артисі (1967). 1944 жылдан КОКП мүшесі. Сахналық жолын 1936 жылы Қырғыздың Балалар мен жасөспірімдер театрынан бастады. 1941 жылдан Қырғыз драма театрының актрисасы. Рольдері:Айғаныш (Жантөшевтің «Құрмабегінде»), Жаңыл (Мәліков пен Құттыбаевтің осы аттас пьесасында ), Кабаниха (А. Островскийдің «Найзағайында») т. б. 1955 жылдан киноға түскен. 8-сайланған Қырғыз Жоғарғы Советінің депутаты. Қырғыз КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Байрон (мағына)

Байрон: Ағылшын әулетесімі Нормандтық текті ағылшын әулелетесімі. Белгілі иелері: * Джордж Байрон (1788—1824) — ағылшын ақыны, романтизм бағытының көрнекті өкілі, 6-шы барон Байрон, лорд. ХІХ ғасырдағы еуропа әдебиетінің көрнекті өкілі. * Дэвид Байрон (1947—1985) — британдық музыкант, «Uriah Heep» рок-топтың мүшесі. * Кэри Байрон ( 1974 т.ж.) — американдық суретші және тележүргізуші. * Кэтлин Байрон (1921—2009) — британ актриса. * Один Байрон (1984 т.ж.) — американдық және ресейлік актёр. География * Байрон - Мэн штатының Оксфорд округіне жататын АҚШ қаласы. * Байрон - Миннесота штатының Olmsted округіне жататын АҚШ қаласы. * Байрон - Небраска штатының Thayer округіне жататын АҚШ қаласы. * Байрон - Оклахома штатының Alfalfa округіне жататын АҚШ қаласы. * Байрон — Мичиган штатының Shiawassee округіне жататын АҚШ қаласы. * Байрон — АҚШ-тың Вайоминг штатындағы Биг-Хорн аймығының қаласы. * Байрон мүйісі — Аустралияның ең қиыр шығыс шеті.
Александр Митрофанович Терпигорев

Терпигорев Александр Митрофанович (9(21).11.1873, Тамбов-8.11.1959, Мәскеу)- тау-кен ісі саласындағы совет ғалымы, тех. ғылми докторы(1934), профессор (1906). КСРО ғылым академиясының академигі (1935), РКФСР-дің еңбек сің ғылым қайраткері (1934). Петербург тау-кен институтын бітірген соң (1897), тау-кен өндірісінде басшы қызметтерде болды. 1922 жылдан Мәскеу тау-кен институтында (профессор,1933-1936 жылдары директор) және КСРО ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында (1938 жылдан) қызмет істеді. Оның ғылми еңбектері көмір кен орындарын пайдалануды зерттеу, тау-кен өнеркәсібін механикаландыру т.б мәселелерге арналған. КСРО Мемлекет сыйғылының лауреаты (1943). 3 рет Ленин орденімен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Қаратай Бекемұлы Бержанов

Бержанов Қаратай Бекемұлы (20.12.1924 жылы дүниеге келген, Батыс Қазақстан облысы қазіргі Ақжайық ауданы Сайқұдық ауылы – 23.02.1975 , Алматы қаласы ) – педагогика ғылымының докторы (1966 ) профессор (1967 ). ҚазПИ-ді (1947 , қазіргі ҚазҰПУ) және аспирантурасын (1950 ) бітірген. Осы институтта оқытушы, доцент (1947 -1955 ), Алматы обкомында бөлім меңгерушісі (1955 -1957 ), Қазақ қыздар педагогикалық институтының профессоры, кафедра меңгерушісі (1957 -1961 ), ҚазПИ-де доцент(1961 -1967 ), ҚазМУ-да (1967 -1975 , қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Дереккөздер Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.
Ивистер

Ивистер тұқымдасына (Threskiornithidae) үлкендіктері орташа, сыртқы пішіні жағынан жылқышыларға ұқсас құстар топтасады. Олар тұмсықтарының жіңішке, орақ тәрізді иіліп қарабайларда (Ріеgаdіs fаlсіnеllus) немесе тұмсықтарының ұшының күрек тәрізді жалпақ болып — қалбағай (Рlаtеlа Іеuсаrоdіа) келуімен сипатталады. Бұл көрсетілген екі түрдің екеуі де еліміздің оңтүстік бөлімінде қалың қамыстарда ұялайды. Бүгінде оның 14 туысы және 35 түрі анықталған, алайда бір түрі толығымен жойылып кеткен. Дереккөздер
Өзен үйректері

Өзен үйректеріне 80-ге жақын түрлер топтасады. Көпшілік түрінің жыныстық айырмасы бар. Еркегінің қанатының сыртында металдың жарқырауық түсіндей жалт-жұлт еткен түсі, артқы саусағының жіңішке тері жалпыншағы болады. Тұмсығы жіңішке және үсті көтеріңкі келеді. Бұл тұқымдас тармағына: қоңыр үйрек , сұр үйрек , біз құйрық үйрек (А. асufа), ұсақ шәрегейлер т.б. жатады. Бұл үйректер шөптесін, өсімдіктері мол суларды мекендейді. Қолайлы батпақты жерлерге де ұяларын салады. Шөбі жоқ терең суларға ұяламайды. Тайыз шөптесінді суларды мекен етіп, өсімдіктермен және су түбінің жануарларымен қоректенеді. Қорегінің көпшілігі өсімдік. Ұяларын көбінде жерге және кейбір кезде ағаштарға, ондағы басқа құстардың ұяларына немесе ағаштың қуыстарына да салады. Қоңыр үйрек 6-14, сұр үйрек 7-13, бізтұмсық 6-12 жұмыртқа салады, жұмыртқа басу мерзімі 24-28 күн. Көбінесе бізде Каспий теңізінде қыстап шығады. Бұлардың кәсіптік маңызы үлкен. Дереккөздер
Этодин форт

Фармакодинамикасы Этодин форт индол туындатқыш қабынуға қарсы стероидты емес дәрі (ҚҚСП) болып табылады. Этодин форт басқа қабынуға қарсы стероидты емес дәрілерден тетрагидропираноиндол ядросының болуымен ерекшеленеді, қабынуға қарсы, ауыруды басушы және қызу түсіруші әсерін тигізеді. Этодолак қабыну аймағындағы простагландиндер синтезін тежейді әрі, осылайша, ауыру рецепторларының қабыну медиаторларына (гистаминге, серотонинге және кининдерге) сезімталдығын төмендетеді. Этодолак циклооксигеназа (ЦОГ-2) ферментін тежейді, сондай-ақ урикозуриялық белсенділік иеленеді. Қолданылуы * остеоартроз, ревматоидтық артрит, анкилозирлеуші спондилит кезіндегі ауыру синдромы * жарақаттанудан кейінгі ауыру синдромы Қолдануға болмайтын жағдайлар * этодолакқа немесе препараттың құрамдас бөліктеріне асқын сезімталдық * асқазанның және он екі елі ішектің өршу сатысындағы ойық жаралы ауруы * асқазан-ішектік қан кетулер * 18 жасқа дейінгі балалық және жасөспірімдік кезең * жүктілік және лактация кезеңі Дереккөздер