kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Байбарақұлы Жарылғап

Байбарақұлы Жарылғап (1908, Бейнеу кентінің маңы – 1990, Иран) – жырау. Аталары бай болған. 1929 ж. атасына ас беріп, 1930 ж. зұлмат кезінде Иранға өтіп кетеді. «Атақонысым Маңғыстауды көрсем...» деп армандап жүріп, шет жерде қайтыс болған. Жыраудың «Даусы желдей гулеген», «Сұрқыл заман», «Қаңбақтай жел айдаған», «Аласатқа айтқан сөз», т.б. өлеңдері белгілі. Дереккөздер
Байболов Жұма

Байболов Жұма (1926 жылы туған, Атырау облысы Мақат кенті) – мұнайшы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1979). 1942 ж. мұнай өндіру операторы мектебін бітіргеннен кейін өндірісте оператор, жер асты ұңғымаларын жөндеу мастері болды. 1962 жылдан зейнеткерлікке дейін мұнай саласында үзіліссіз еңбек етіп, Жетібай, Қаражанбас, Доңға, Түбіжік, Қаламқас, Қаратұрын кен орындарын игеруге қатысты. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971), бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Көшер Байбосынов

Байбосынов Көшер (1921, Адай уезі, Ақшымырау ауылы – 1995) – соғыс ардагері, шопан. 1942 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, жеңісті Еуропа жерінде қарсы алған. 1945 – 85 ж. «Бозащы», «Ақшымырау» кеңшарларында шопан болып еңбек еткен. Отан соғысы орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Көшер Байғазиев

Байғазиев Көшер (1957 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – суретші, мүсінші. Шымкентпедогогикалық институтының көркемсурет факультетін бітірген (1979). 1979 жылдан орта мектептерде мұғалім. Социалистік Еңбек Ері Н.Бейнеуовтің (1984), өлкедегі ағарту ісі көшбасшыларының бірі С.Нұрниязовтың (1987), түбектің шежіре ақсақалы ауылыМендалиевтің (1994) және Адай ревкомының тұңғыш төрағасы Т.Әлниязовтың (1995), Ақтау қаласының орталық ынтымақ алаңындағы ескерткішті сомдаған. Сондай-ақ ол жазушы М.Әбдіхалықовтың кеуде мүсінінің, халық ақыны Қашаған Күржіманұлы кеуде мүсіндерінің авторы. Дереккөздер
Қырылу

Қырылу — өзендер мен көлдерде су жануарларының (негізінен, балықтардың) жаппай қырылуы. Суда еріген оттек мөлшерінің азаюынан (қыста суқойманың қатуының, суды әр түрлі түске айналдыратын балдырлардың қарқынды дамуының салдарынан) немесе суда улы заттардың пайда болуынан (өнеркәсіптің тазартылмаған ақаба суларының шығарылуы, егіс даласынан улы химикаттарды шаю) туындайды. Дереккөздер
Орақ Байғалиев

Байғалиев Орақ (1948 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – ақын, педагог.Қазақ мемлекеттік педогогикалық институтын (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1974). 1974 – 80 ж. Жетібай кентінде мектеп мұғалімі, 1980 – 98 ж. Жетібай технол. көлік басқармасында аға инженер, автоколонна бастығы, Маңғыстау «Ұлутас өндіру және өңдеу» бірлестігінде цех мастері, заңгер, кадрлар бөлімі бастығы, кәсіподақ комитетінің төрағасы болды. 1998 жылдан Жетібай кентіндегі ғ8 орта мектепте мұғалім. «Тұңғыш» (1978), «Сәуір туған шақ» (2007) жыр жинақтарының авторы. Бірқатар өлеңдері Маңғыстау ақындарының антологиясы «Жыр-моншақ» кітабына енген. Дереккөздер
Тәнім Түсіпқалиқызы Байдалиева

Байдалиева Тәнім Түсіпқалиқызы (1929, бұрынғы Гурьев облысы Жылыой ауданы Қараарна ауылы – 1998) – педагог. Гурьевпедогогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1951). 1954 – 89 ж. Гурьев, Маңғыстау облыстарының мектептерінде мұғалім болды. Еңбек Қызыл Ту (1971), Октябрь революциясы (1976) ордендерімен, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері», «Қазақ КСР-ініңеңбек сіңірген мұғалімі» атағының иегері. Дереккөздер
Бекберген Байдуллаұлы Байдуллаев

Байдуллаев Бекберген Байдуллаұлы (1935, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – ғалым, экон. ғылым докт. (2000), ҚарМУ-дың құрметті проф. (2005), Еуразия халықаралық экономика академиясының академигі (2006). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды бітірген (1959). * 1959 – 60 ж. Қарағанды х. ш. материалдық-техникалық жабдықтау бөлімінде аға инженер-экономист * Қарағанды политехникалық институтында оқытушы * 1961 – 72 ж. Свердловск қаласындағы Орал мемлекеттік университетінің аспиранты * Қарағанды политехникалық институтында аға оқытушы * 1972 – 78 ж. Қарағанды облысы партия к-тінде жауапты қызметкер * 1978 – 2000 ж. Е.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент * 2000 жылдан кафедра меңгерушісі. Еңбектері 170-тен аса ғылым еңбектердің, бірнеше кітаптардың авторы. Марапаттары * «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі * «Қазақстан Республикасының құрметті білім еңбеккері» (2006) белгісі. Дереккөздер
Карталардың шартты белгілері

Карталардың шартты белгілері — графикалық белгілер; олар арқылы карталарда заттар мен құбылыстардың тұрған орнын, сонымен қатар олардың сапалық және сандық сипаттамаларын көрсетеді. Ауданы карта масштабында көрсетілген нысандар аудандық шартты белгілерімен бейнеленеді, олар контурдың белгісінен және оны толтырудан тұрады. Контур нысанның тұрған орнын және кескінін, толтырма сапалық сипаттамасын жеткізеді. Тұрқы ұзын, бірақ ені шағын нысандар сызықтық белгілермен бейнеленеді, олар осі бойынша нысандардың дол тұрған орнын көрсетеді, бірақ кейде енін ұлғайтады. Мысалы, 1:1 ООО ООО масштабғағы картада темір жолдың шартты белгісі оның енін 75—100 есе ұлғайтады. Шартты белгілердің ерекше категориясын изосызықтар құрады. Шартты белгілерге қозғалыс сызығы да жатады, олардың көмегімен қандай да болса құбылыстардың жылжуы көрсетіледі (халықтың көші-қоны, жүк ағындары, ауа массаларының қозғалысы және т.б.). Мөлшері карта масштабында көрсетілмейтін нысандар масштабтан тыс шартты белгілермен бейнеленеді, олар нысандардың тұрған орнын және әр түрлі сипаттамаларын бейнелеуге мүмкіндік береді. Нысандардың тұрған орны шартты белгінің кандай болса да айкын нүктесімен, сапалық ерекшеліктері оның пішінімен, ал сандық айырмашылығы мөлшерімен белгіленеді. Әр түрлі мақсаттағы және масштабтағы карталарда бірдей нысандар аудандық және масштабтан тыс белгілермен белгіленуі мүмкін. Мысалы, елді мекендер топографиялық карталарда аудандык, ал ұсақ масштабты географиялық карталарда, әдетте, масштабтан тыс шартты белгілермен көрсетіледі. Шартты белгілер жасалатын картаның мақсатына және мазмұнына сәйкес жете зерттеледі және оның оқылуын, мазмұнының ұғынылуын едәуір оңайлатады. Шартты белгілерді талдап-белгілеу картографияның бір міндеті болып табылады. Дереккөздер
Бірғали Байекеев

Байекеев Бірғали (1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – журналист, суретші, ақын, сазгер, Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1981). Өмірбаяны Бірғали Байекеев 1953 жылы Маңғыстау ауданының Шайыр ауылында туған. Шайыр орта мектебін бітірген. 5 жасынан сурет салумен машықтанған Бірғалидың тырнақалды туындылары ХХ ғасырдың 60 жылдарында балалардың «Балдырған» журналына, «Қазақстан пионері» газеттеріне жариялана бастады. Ең алғашқы жүлдесі 1970 жылы «Лениншіл жас» газеті ұйымдастырған республикалық конкурстың лауреаты атанды. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін (1981), Мәскеудегі халық өнері университетін бітірген (1989). 1972 – 1983 жж. - Маңғыстау ауданы, Бейнеу ауданы газет редакцияларында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, «Маңғыстау» облыстық газетінің меншікті тілшісі болды. Шығармашылығы Байекеев қазақ бейнелеу өнеріндегі тұңғыш линогравюрист. Өзінің графика жанрында салған суреттерін жетілдіріп, күрделі сала ксилографияға тән линографюралық туындыларды дүниеге әкелген. Бұл саланы меңгерген қазақ суретшілері некен-саяқ. Бірғали Байекеев Тобанияз, Құныскерей, Кеңес Одағының Батыры Біләл Қалиевтің толыққанды портреттерін тұңғыш дүниеге келтірді. Ол- орталық басылымдарға суреттерін жариялаған түбектегі тұңғыш қылқалам шебері. «Қарашаңырақ», «Айназар», «Мекенім-Маңғыстау», «Жетіген», «Қандыкөш» және басқа да кітаптарды безендірген. Байекеев Маңғыстау ауданының 75 жылдығына арналған «Өскен орда» тарихи-танымдық шолу кітабының (2003) авторы әрі редакторы. Байекеевтің өлең-жырлары «Қызғыш құс» (2003), «Өлкенің өнер күмбезі» (2003), «Ақкетігім-арқауы ән-жырымның» (2006) жинақтарына енген. Марапаттары Бүкілодақтық әуесқой суретшілердің (1982) және бейнелеу (1983) конкурстарында республикалық сатиралық «Ара» журналының бейнелеу өнері конкурсында (1984), республикалық «Парасат» журналының өнертанушыларға арналған талғам жарысында (1990) жүлделі орындарды иеленген. Қазақстан ЛКЖО ОК-нің Құрмет грамотасының, бірнеше дипломдардың иегері. Бірғали Байекеев 2013 жылы 30 сәуірде "Мәдениет майталманы" медалімен марапатталды. 2014 жылы "Құрметті журналист" атағы берілді. Дереккөздер
Иткүшік Байжанов

Байжанов Иткүшік (1920, Адай уезі – 1975) – соғыс ардагері, мұнайшы. 1941 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 – 60 ж. Жылыой ауданында мұнай барлаушысы болды. 1960 – 75 ж. Оймаша, Доңға, Ақтас, Тасболат, Қарамандыбас алаңдарынан мұнай көзін алғаш тапқандардың қатарында болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл», «КСРО мұнайы мен газына 100 жыл» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Картаның жеке масштабы

Картаның жеке масштабы - жазықтықтағы шексіз кіші кесінді ұзындығының жер эллипсоидіндегі тиісті кесінді ұзындығына қатынасы. Топографиялық карталарда Картаның жеке масштабы іс жүзінде тұрақты болып келеді де, бірге жақын санмен білдіріледі. Ұсақ масштабты карталарда Картаның жеке масштабының бірден ауытқуы едәуір шамаға жетуі мүмкін. Картаның жеке масштабы нүктедегі масштаб деп те аталады. Дереккөздер
Нұрлыбай Баймағанбетов

Баймағанбетов Нұрлыбай (1934 жылы туған, Ембі ауданы Жаңатаң ауылы) – педагог. Гурьев (мұғалімдер) институтын (1954), қазіргі Атырау педагогикалық институтын (1962) бітірген. 1958 – 80 ж. Маңғыстау облысы, Үштаған ауылындағы Ленин атындағы мектепте мұғалім, Жданов, Қарақұм орта мектептерінде директор, 1980 – 2004 ж. Опорный кенттік кеңесінің төрағасы, орта мектепте мұғалім, кенттік музейде ұйымдастырушы болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен (1976) марапатталған. Дереккөздер
Картаның негізгі масштабы

Картаның негізгі масштабы - Жер эллипсоиді бетін жазықтық бетіне бейнелеу кезіндегі сызықтық элементтердің жалпы кішірею дрежесін көрсететін сан. Картаның негізгі масштабы карталарда жазылады, мұнда карталардың негізгі масштабтары сақталатын нүктелер немесе картографиялық тордың сызықтары көрсетіледі. Мысалы, картаның негізгі масштабы цилиндрлік проекцияларда екі параллельде немесе экваторда, конустық проекцияларда екі немесе бір параллельде, азимуттық проекцияларда орталық нүктеде немесе бір параллельде сакталады. Бұл нүктелер мен сызықтардан тысқары бейнелеу масштабы карталардың негізгі масштабтарына сәйкес келмейді және іс жүзінде тек топографиялық карталарда ғана тұрақты болады. Дереккөздер
Шәкенбай Байназаров

Шәкенбай Байназаров - 1930-2002 жылдар аралығында өмір сүрген. 1956 жылы Қазақ медицина институтының емдеу бөлімін бітірген. 1956-1957 жылдары Маңғыстау аудандық туберкулез диспансерінің бас дәрігері, 1957-1964 жылдары Маңғыстау аудандық орталық ауруханасының бас дәрігері, 1964-1982 жылдары "Тұщыбек" санаториінің бас дәрігері, 1982-1991 жыл аралығында аудандық емхана меңгерушісі болып қызмет атқарған. 1961 жылы "Құрмет белгісі", 1970 жылы "В.И.Лениннің туғанына 100 жыл" мерекелік медальмен, 1978 жылы "Еңбек Қызыл Ту" орденімен наградталған. Жоғарғы категориялы рентгенолог-дәрігер. 1963 жылы "СССР Денсаулық сақтау ісінің озаты" төсбелгісімен марапатталған. 1966 жылы "Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген дәрігер" атағы берілген. "Тұщыбек" санаториінің ашылуын ұйымдастырған басшылардың бірі және бірінші бас дәрігері. 1957 жылы Москвада өткен фтизиатр дәрігерлердің 6 съезінің делегаты болды. 2002 жылы "Маңғыстау ауданының құрметті азаматы" атағы берілді. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту * «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Бәкен Жұбаназарұлы Байназаров

Бәкен Жұбаназарұлы Байназаров (1954 жылы туған, Маңғыстау ауданы Оңды ауылы) – дәрігер. ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (2002). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1979). 1979 – 93 ж. ауданы орталық ауруханада дәрігер, бас дәрігердің орынбасары, 1993 жылдан Маңғыстау ауданы аурухананың бас дәрігері. ҚР дәрігерлер мен провизорларының 1,2,3 съездерінің делегаты. 1999-2004 ж. аралығында 2-ші сайланған Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты болды. 2009-2012 ж. аралығында Маңғыстау облыстық онкологиялық диспансерінің бас дәрігері, 2012-2014 ж. аралығында Маңғыстау облыстық ЖИТС-ке қарсы күрес орталығы директорының орынбасары, 2014-2017 ж. аралығында Қарақия аудандық орталық ауруханасының бас дәрігері, 2017 жылдан Ақтау қалалық №2 емхананың бөлім меңгерушісі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесіне арналған медальмен, Маңғыстау облысының құрылғанына 35, 40 жылдығына арналған мерекелік төсбелгімен, Қазақ Онкология және Радиология институтының 50 жылдық мерекесінің төсбелгісімен, Қазақстан Республикасы экономика және бизнес орталығының 2014 жылғы шешімімен "Мемлекетке еңбегі сіңген қызметкер" орденімен марапатталған. Жоғарғы категориялы дәрігер-ұйымдастырушы. "Маңғыстау ауданының құрметті азаматы" атағы берілген. "Өмір ағымында", "Туысы бір тұлғалар" атты деректі кітаптардың авторы. Дереккөздер
Сембай Байнекеев

Байнекеев Сембай (1903–1973, Маңғыстау ауданы, Көгез бұлағы) – кеме капитаны, қызметкер. Мұғалім Сембай Рюмковтан оқып, сауат ашады. 1920–1958 жылы балықшы, балық қабылдаушы, цех, учаске бастығы, басқарма төрағасы, балық зауытының директоры. Жазушы, ғалым Б. Адамбаевқа Маңғыстауды таныстырып, Адай шежіресін түзіп, қаласы Сыдықовқа, Ғ. Айдаровқа, Б. Өмірбаевқа ғылым құнды деректер берген. Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан. Дереккөздер
Тельман Хасанұлы Байниязов

Байниязов Тельман Хасанұлы (1938 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы) – мал дәрігері. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1961). Атырау облысы Передовик ұжымшарында бас маман, ферма меңгерушісі, ауданы ауылы ш. басқармасында бас зоотехник, Гурьев облысы парт. комитетінде ауылы шаруашылығын ұйымдастырушы, 1972 – 73 ж. Ақтау құс фабрикасында директор, 1974 – 97 ж. облысы ауылы шаруашылығы басқармасында бөлім бастығы болды. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1966). Дереккөздер
Климаттың өзгеруі

Климаттың өзгеруі — түгелдей жер бетінде немесе оның ірі аймақтарында климат жағдайларының ұзақ бағытты (он жылдан астам) немесе ырғақты (геологиялық уақытта, тарихи уақытта) өзгерулері. Палеогеографиялық зерттеулердің негізінде анықталған геологиялық климаттың өзгерулері Жер тарихында ұзаққа созылған жылы және суық кезеңдердің болғанын дәлелдейді. Көбінесе метеорологиялық байқаулардың негізінде, сондай-ақ дендрохронологиялық және т.б. әдістермен анықталатын қазіргі Климаттың өзгеруі кейінгі ондаған (кейде жүздеген) жылды қамтиды және циклді сипатта болады. Әр түрлі себептерден туындаған ұзақтығы 11, 35, 80—90 жылдарға созылған, сондай-ақ ғасырдан асқан климаттык ырғақтар (мысалы, 1800—1900 жылдық ырғақтар) және т.б. анықталды. Климаттың Күн активтілігінің ғасырлық және ғасырдан ұзақ өзгерістерімен байланыстары туралы болжамдар да бар. Климаттың өзгерулері әр түрлі дәрежеде табиғи ортаның барлық құрам-бөліктері мен ауыл шаруашылығы өндірісіне әсер етеді. Ауа-райының жылынуынан келесі өзгерістер туындауы мүмкін деген болжамдар бар: *Антарктида мен Гренландияның мұздықтарының еруі. * Мұздықтар еруі барысында дүниежүзілік мұхит деңгейі 2300 жылдары 2,5 м. жоғарылауы мүмкін, * Мұздықтардың еруі барысында пайда болған тұщы су мөлшері Гольфстримнің жылу ағысын бұзып Еуропаның суытуына алып келеді. * Арктика мұздықтарының еруі ақ аюдың өліміне алып келуі мүмкін. * Ормандарға, көлдерге, қала инфраструктурасына кері әсерін тигізеді. * Дауылдар, су тасқындары жиілігі өседі. * Азық-түлікпен қамтамасыз ету нашарлайды. Климаттың антропогендік өзгеруі Климаттың антропогендік өзгеруі — табиғи ортаға антропогендік өсердің (негізінен оның ластануы) артуынан климаттың көрсеткіштердің (ауа температурасы, оның қозғалысының заңдылықтары және т.б.) ұзақ уақыт (10 жылдан артық) өзгеруі. Дәлірек айтқанда, климаттық жүйені салыстырмалы тұрақты күйден шығару кезінде пайда болатын, геофизикалық процестердің (Жерге ғарыштық өсерлерді қосқанда) табиғи жүру барысында теориялық мүмкін шегінен шығып кететін климаттық ауытқу. Мысалы, 1977–1981 жылдары Солтүстік Америкадағы суық қыстар 10 мың жылда бір рет болатын жағдай деп есептеледі. Дереккөздер
Мергенғали Ерғалиұлы Байөміров

Байөміров Мергенғали Ерғалиұлы (1945 жылы туған) – инженер-механик, техникалық ғылым кандидаты (1975), профессор (1991). Қазақ ауылы шаруашылық институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1968).Гурьев ауылы шаруашылық техникумының оқытушысы (1968 – 70), Қазақ ауылы шаруашылық институтының ассистенті (1970 – 77), ВАСХНИЛ-дің Шығыс бөлімшесінің ғылым хатшысы (1977 – 78), Ақтау политехникалық институтының аға оқытушысы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарған. Ол теориялық механика бойынша оқу құралдарының авторы. Қазақстан Республикасы «Оқу ағарту ісінің үздігі». Дереккөздер
Байсал Мырзаболатұлы

Байсал Мырзаболатұлы (1755, Бозащы – өлген күні белгісіз, сонда) — Байұлы тайпасы Адай руының Айтумыс-Өрдек бөлімінен шыққан палуан, көріпкел, сәулетші. Өмірбаяны Байсал Бекет-атамен қатарлас екен. Оғыланды тауынан Бекет-атаның мешітін салмақшы хабарын қалың елмен бірге Байсал да естіп, мешіттің құрылысына көмектесіп жатқан адамдарға қосылады. Байсал да өзінің Алла дарытқан күшін игілікті іске аямай жұмсайды. Басқалар біраз жұмыс жасағасын ауылдарына қайтып кетіп жатқанда ол шаршап-шалдықпастан жұмыс жасай береді. Оның ерен қайратына таң қалмаған адам болмайды. Байсалдың бұл қимылы мен ерекше ынта-ықыласы, әрине, Бекеттің назарында еді. Бір күні Бекет Байсалға: «Ал, Байсал, көп іс тындырдың. Қайратыңда шек жоқ екен. Жасаған қызметіңнің қарымы тек бір Алладан қайтсын!» деп өз ырзашылығын білдіреді. Кенет перзентсіз көңілі мұңды болып жүрген Байсалдың ішін оқып қойғандай: «Замандасыма айтарсың, уайымдамасын. Келер жылы бір перзентті боларсың. Біреу болса да берегей болар, ұл туса атын «Мыңкісі» деп қоярсың» дейді. Байсал Бекет-атаның ауылынан қуанышта аттанады, келе жары Қарашашты қуантады. Келер жылы Бекет-атаның айтқаны келді. Қарашаш ана 48 жасында ұл перзентті болған. Ұланасыр той жасап, атын Мыңкісі қояды...» Байсалдың баласы Мыңкісі Адайдың 360 әулиелерінің бірі. Байсал Толыбай қорымына жерленген, басында аты-жөні жазылған белгісі бар. Дереккөздер
Климаттың континенттілігі

Климаттың континенттілігі - құрлықтың ірі массивтерінің атмосфераға күшті әсер етуі жағдайларында қалыптасатын климат ерекшеліктерінің жиынтығы. Бұған * теңіз климатымен салыстырғанда ауа температурасының жылдық және тәуліктік амплитудалары; * тәулік-аралық температураның өзгермелілігі және оның әр түрлі уақыт аралығындағы аномалияларының өзгергіштігі, жазда және күндіз аз ылғалдылық пен бұлттылық, жауын-шашынның тұрақсыздығы мен жалпы азаюы; * жел жылдамдығының азаюы; метеорологиялық элементтердің жылдық жүргісіндегі белгілепген ерекшеліктері, т.б. жатады. Климаттың континенттілігінің ең маңызды сипаттамасы — континенттіліктің өсуіне карай ауа температурасының жылдық амплитудасы шамасының үлкеюі. Материктің ішіне тереңдей енген сайын Климаттың континенттілігі де артады. Бірақ Климаттың континенттілігінде орынның жағалық сызықтан жай ғана алыстығы емес, онымен бірге теңіздік ауа массаларымен салыстырғанда континенттік ауа массаларының кайталануыньщ маңызы зор. Кейде климаттың континенттілігіне климаттың мұхиттылығы туралы үғым қарама-қарсы қойылады. Дереккөздер
Темірхан Бихаұлы Байтов

Байтов Темірхан Бихаұлы (1940, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 2006, сонда) – дәрігер-ғалым, медецина ғылым кандидаты Алматы мемлекеттік медецина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медецина университеті) бітірген (1964). Форт-Шевченко қалалық туберкулезге қарсы диспансердің бас дәрігері, Форт-Шевченкода алғаш ашылған Гурьев медецина училище бөлімшесінің басшысы, Мәскеудегі орталық ғылым-зерт. туберкулез ин-ттарының аспиранты болды. Қарағанды қаласында медицина институтында дәріс оқып, ондаған жылдар Маңғыстау облысы диспансерінің бас дәрігері болды. Жаңаөзенде қалалық диспансер ашуда шалғай жатқан елді мекендердегі тұрғындарды жылжымалы флюрография көлікпен тексеру жұмыстарын жолға қоюда ерекше еңбек сіңірген. Дереккөздер
Климаттың тербелісі

Климаттың тербелісі - климаттың циклдік немесе квазикезендік (кезендік немесе ырғақты, яғни кезектегі ондаған немесе жүздеген жылдарда) езгерулері. Жанама және жылнамалық деректер бойынша, өткен тарихи кезеңдерде аралығы ондаған және жүздеген жылдарда климаттың тербелістері болып тұрады. Мысалы, ерте орта ғасырларда, XIII ғасырға дейін Солтүстік жарты шардың еуропалық секторында климаттың айтарлықтай жылынуы болған. Оның жаңадан жылынуы, әсіресе жоғары ендіктерде анық байқалады. Дереккөздер
Климаттың кешенді сипаттамалары

Климаттың кешенді сипаттамалары — бір кезеңге жататын екі немесе бірнеше метеорологиялық элемент шамаларының немесе екі не бірнеше метеорологиялық элементтердің функциялары мәндерінің (мысалы, эквиваленттік температураның, гидротермиялық коэффициентінің, желдің термиялық өрнегінің және т.б.) киюласуын көрсететін климат сипаттамалары. Дереккөздер
Байтілеуов Нұрбаулы

Байтілеуов Нұрбаулы (1889, Маңғыстау ауданы Ұланақ ауылы – 1965, Таушық ауылы) – кеңес қызметкері. Үйтолы әулиенің немересі, Байтілеу ишанның баласы. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Адай уездік заң органында қызметкер, «Тау еңбек» артелін ұйымдастырушы, Таушық көмір тресінде жұмысшы болды. 2-дүниежүз. соғыс жылдарынан зейнеткерлікке шыққанша ауданы тұрмыс қажетін өтеу комб-ның директоры болып, ауданның көркеюіне ерекше үлес қосқан. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Нұрлан Байтілеуов

Байтілеуов Нұрлан (1894, Маңғыстау ауданы Ұлан ауылы – 1966) – педагог, кеңес қызметкері. Еңбектен қол үзбей жүріп әр түрлі курстарда оқып, білімін жетілдірген. 1922 – 47 ж. Маңғыстау ауданы мектептерінде оқытушы, мектеп директоры, Форт-Шевченко ауданы балалар коммунасының, балалар үйінің директоры, бастауыш партия ұйымының хатшысы, 1947 – 53 ж. Бірлік күш ұжымшарының төрағасы қызметін атқарған. 1933 жылдан «Колхоз жылы» газетінің штаттан тыс тілшісі. Ленин (1948) орденімен, ҚР «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Жыланды мүйісі

Жыланды – Каспийдің шығыс жағалауындағы мүйіс. Орналасқан жері Маңғыстау түбегінің батыс бөлігінде, Құрық ауылынан (Қарақия ауданы) оңтүстікке қарай 12 км жерде орналасқан. Жыланды мүйісінің солтүстігін ала А.Бекович-Черкасский шығанағы орналасқан. Сипаттамасы Тік жартасты келген мүйіске таяу жерде су асты тастары су үстіне шығып жатыр. Дереккөздер
Климаттық факторлар

Климаттық факторлар - # жер бетіндегі геофизикалық немесе биологиялық процестерге және адамның шаруашылық іс-қимылына әсер ететін климаттың элементтері (мысалы, ауаның қысымы мен температурасы, жауын-шашын мөлшері, желдің жылдамдығы, т.б.); # климат түзілу себептері мен жағдайлары, мысалы, Күн радиациясы, атмосфераның жалпы циркуляциясы, жер бетінің сипаты, географиялық ендік, теңіз деңгейінен биіктік, орография, мұз режімі, қар және өсімдік жамылғылары, мұхит ағыстары, мұхиттан алыстығы. Дереккөздер
Шәміл Нұрланұлы Байтілеуов

Байтілеуов Шәміл Нұрланұлы (1937, Тұщықұдық ауылы – 1989) – жоғары санатты дәрігер-гинеколог. Өмірбаяны Гурьев (қазіргі Атырау) дәрігерлік училищесін (1957), Ақтөбе мемлекеттік медецина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медецина академиясы) бітірген (1967). 1957 – 61 ж. Жармыш, Ақшымырау, Шайыр ауылдарында медпункт меңгерушісі, 1967 – 72 ж. Шетпе кентінде акушер-гинеколог, 1972 – 78 ж. Жаңаөзен қ-лық әйелдер босанатын үйдің бас дәрігері, Жаңаөзен қалалық емхана бөлімі бас дәрігерінің орынбасары, 1978 – 90 ж. Ералиев ауданы денсаулық сақтау бөлімінің бас дәрігері. Марапаттары «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, Қазақ КСР-і «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған (1976). Дереккөздер
Байшағырдағы намазхана

Байшағырдағы намазхана – жер асты ғимараты. Байшағыр – үстірттегі жер аты. Жаңаөзен қаласынан 320 км, Қарақалпақстанның Қоңырат қаласынан – 340, Шоманайдан – 350, Шақпақты газ кенішінен 40 км, Бесқалаға баратын күре жол бойында орналасқан. Кезінде 606 м көлемінде салынған қазіргі уақытта құлаған орнында үйінді тастар жатыр. Қасына «Бекет атаның намаз оқыған жайы» деген белгі қойылған. Мешіттің алдыңғы бағытында Байжан, арқа жағында ақпан құдықтары бар. Мешіттің батыс жағында бір шақырымдай жерде ескі, құлаған керуен сарайының орны байқалады. Аңыз әнгіме қалай айтылса да арқауында жұмбақ сыр жататыны анық. Мыс., Бекет ата мешіттерін картада нүктелермен белгілеп, түзу сызықтар арқылы бір-бірін қоссақ, тең бүйірлі екі үшбұрыш шығар еді. Олар: «байшағыр» – тобықты – Ақмешіт , «Байшағыр – Оғыланды – Бейнеу» үшбұрыштарына ортақ нүкте «Байшағыр» болады. Ертеден келе жатқан діни сенімдерде «үшбұрыш» мәңгілік белгісі. Бұл мешіттер кездейсоқ емес, Перудегі Наска кесінділері сияқты заңдылықпен салынған. Мыс., мешіттердің орналасуындағы фигураларды цифрлармен белгілесе, Құран Кәрімнің бірінші сүресінің «Барлық мадақ бүкіл ғаламды жаратушы Аллаға тән» деген бірінші аяты шығарылады. Дереккөздер
Бакай (Башқұртстан)

«Бака» – 1825 – 26 ж. қысында Каспий теңізінің Маңғыстау жағалауын зерттеуге капитан-лейтенант Басаргиннің басшылығымен шыққан эскадраның флагман кемесі. Эскадраға жүктелген қосалқы міндет үстіртті зерттейтін полковник Бергтің экспедициясын теңіз арқылы жабдықтап, арада тұрақты байланысты жолға қою болды. 1825 ж. 13 қазанда жолға шыққан эскадра 11 қарашада кейін қайтып, 11 ақпанда Құлалы аралына зорға жетті. Қатқан мұздан онан әрі жүру мүмкін болмағандықтан сонда кемелерінің ішінде қыстап шықты. 1827 ж. 3 сәуірде ғана Астраханға кері оралды. Эскадра сол сапарында Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің, Құлалы аралының картасын түсірді. Өліқолтық шығанағына кіреберіс маңдайдың тереңдігін анықтады. Бұл кейіннен Г.С. Карелин (1832) экспед-ның Өліқолтық, Қайдақ, Қаракешу шығанақтарын зерттеуде табысқа жетуіне ықпал етті. Дереккөздер
Климаттық маусымдар

Климаттық маусымдар — ұзақтығы бірнеше айға созылатын және климаты жалпылай алғанда бірыңғай болатын жыл кезеңдері. Ауа температурасының жылдық амплитудасы аз және ылғалдылығы біркелкі экваторлық беддеуде климаттық маусымдар білінбейді. Субэкваторлық, тропиктік және аздап субтропиктік белдеулерде Климаттық маусымдарды ылғалдық режімі бойынша құргақ маусым (жауын-шашыны аз) және ылғалды маусым (жауын-шашыны мол) деп бөледі. Маусымдардың мұндай алмасуы, негізінен, атмосфераның жалпы циркуляциясының ерекшеліктерімен (циклондар мен антициклондардың маусымдық алмасуы) байланысты. Қоңыржай белдеулерде, негізінен, термиялық жағдайлар бойынша бөлінген жыл мезгілдері — көктем, жаз, күз, қыс анық байқалады. Полюстік аудандарға ұзақ қыс пен қысқа жаз тән, ал өтпелі Климаттық маусымдар нашар байқалады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Жыл мезгілдері
Наху Бақтыбаев

Бақтыбаев Наху (1915 жылы туған, Маңғыстау өңірі, Аусары) – соғыс ардагері. 1941 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін ауыл шаруашылығын дамытуға үлес қосып, ұзақ жылдар ферма меңгерушісі қызметін атқарған. Қызыл жұлдыз, 1, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Ламинарлы ағын

Ламинарлы ағын (Поток ламинарный; ) — газ немесе тұтқырлы сұйықтықтың қатпарлы ағыны. Ламинарлы ағын сараптамада Рейнольде саны мәнімен өрнектеледі: R c VL/A, c мұндағы V және L — берілген ағынның жылдамдығы (м/с), λ — кинематикалық сүйықтықтың тұтқырлығы (м 2 /с), мысалы, ағын дөңгелек құбырда болса, Ld (құбырдың диаметрі) R c кр 2300 және орташа V4λ c /¶d 2 , мұндағы λ c – сұйықтықтың секунтдағы шығын көлемі (м 3 /с), Пуазелля заңдылығымен анықталады. Ламинарлық ағыс — сұйықтықтың немесе газдың көрші қабаттары бір-бірімен араласпай, параллель ағатын тәртіптелген ағысы. Ламинарлық ағыс өте тұтқыр сұйықтықта, едәуір аз жылдамдықпен қозғалатын сұйықтық ағысында, шағын мөлшердегі денелерді сұйықтық баяу жылдамдықпен орай аққанда пайда болады. Сондай-ақ, Ламинарлық ағыс жіңішке (капиллярлық) түтіктерде, мойынтіректерде (подшипниктерде), майлау кезінде пайда болған қабаттарда, сұйықтық не газ денені орай аққанда, дене беті маңында пайда болатын жұқа шекаралық қабаттарда, т.б. байқалады. Сұйықтық қозғалысының жылдамдығы артқан сайын, оның Ламинарлық ағысты белгілі бір кезеңде сұйықтық бөлшектері ретсіз қозғалатын турбуленттік ағысқа айналады. Сұйықтық ағысының режимі Рейнольдс санымен (Re) сипатталады. Re-нің шамасы, белгілі бір кризистік мәнінен (Reкp) кіші (Re Rekp болса, онда сұйықтық ағысының тәртібі (режимі) турбуленттік ағысқа жатады. Сондықтан Re
Климаттың географиялық факторлары

Климаттың географиялық факторлары — климат түзу процестерінің ағымын анықтайтын географиялық жағдайлар. Оларға: * жердің географиялық ендігі, * теңіз деңгейінен биіктігі, * жер бетінің құрлық пен теңізге бөлінуі, * құрлық үсті бойынша — мұхиттар мен теңіздерден алыстығы, * мұхит үсті бойынша — материктерден алыстығы, * әр түрлі биіктіктегі жер бедері, * мұхит ағыстары, * топырақ бетінің сипаты, * құрлықтағы суқоймалардың таралуы, * өсімдік, * қар, * мұз жамылғылары, * адамның іс-қимылдары жатады. Дереккөздер
Жылгелді Теңізбайұлы

Жылгелді Теңізбайұлы (1855, қазіргі Маңғыстау ауданы Шайыр ауылының маңындағы Сары ой мекені – 1938, Түрікменстандағы Қулы-Маяк) — әнші, ақын, жыршы, күйші, «адайдың жеті қайқысының» бірі. Жылгелді жастайынан-ақ ауыл, ел арасындағы той-жиындарда қара домбырасын тастамай, өз бойындағы сан алуан өнерін (әншілік, жыршылық, домбырашылық, ақындық, т.б.) көрсеткен. Ел басына туған зобалаң, қиын кезең (1930 – 31) Жылгелдінің үй-ішімен Шағадамға (қазіргі Түрікменстан, Қулы-Маяк кәсіпшілік аймағы) қоныс тебуіне мәжбүр етеді. Оның кейінгі ұрпаққа жеткен мұрасы – «Құнан нар», «Дәурен-ай», «Ақзер», «Ағибаш», «Сағыныш» (яғни «Дауысым, саған не болды») әндері, «Жұт итке» деген толғауы (150 жолдай). Облысы мәдениет басқармасы шығарған «Маңғыстау әуендері» атты жинақта (1994) Жылгелдінің «Құнан нар» атты бір әні нотасымен жарық көрді. Дереккөздер
Хадиша Балапашева

Балапашева Хадиша (1951 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы) – қобызшы. Атырау музыкалық училищесін (1971) және Қазақтың мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) профессор Ф.Балғаеваның қобыз сыныбы бойынша (1976) бітірген. Атыраупедогогикалық институтында (1976 – 78), Ералиев ауданы музыка мектебінде (1978 – 90), Ақтау қаласындағы өнер мектебінде (1990– 94), 1994 жылдан Маңғыстау өнер колледжінде (2004 жылдан осы колледждің халық аспаптар бөлімінің меңгерушісі) оқытушы болып жұмыс істеді. Ералиев ауданы қазақ халық аспаптары оркестрінің құрамында бірнеше рет бұрынғы одақтық және республикалық фестивальдар мен байқаулардың лауреаты (1977 – 79, 1985, 1987) атанған. «Маңғыстау маржандары» ансамблі мен Алжирде өткен дүниежүзілік ән-би фестивалінің (1986,), «Ақжарма» ансамблімен Түркияда өткен дүниежүз. фольклорлық ансамбльдер фестивалінің (1992) және ҚХР-де өткен дүниежүз. ән-би ансамблі фестивалінің (1994) лауреаты болды. ҚР Білім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Климаттық ресурстар

Климаттық ресурстар - Күн энергиясын, ылғалдылықты және жел энергиясын түгелдей қамтитын сарқылмайтын табиғи ресурстар. Климаттық ресурстар адамнын материалдық және материалдық емес іс- қимылында тікелей тұтыньшмайды, пайдалану кезінде жойылып кетпейді, бірақ біртіндеп нашарлауы (ластануы) немесе (мақсатты іс-қимыл кезінде) жақсаруы мүмкін. Агроклиматтық және рекреациялық климаттық ресурстар өсімдіктердің өсіп-өнуі кезіндегі жауын-шашын мөлшерімен, жауын-шашынның, ауа температурасының жылдық мөлшерімен, Күн радиациясының қарқындылығымен және т.б. сипатталады. Климаттық ресурстар зоналық сипатта болады. Дереккөздер
Салтанат Балғымбаев

Балғымбаев Салтанат (1929 жылы туған, Атырау қаласы) – инженер-барлаушы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген геологы. Мәскеу мұнай институтын бітірген (1955). 1955 – 64 ж. Қаратон бұрғылау конторында, мұнай барлау тресінде аға инженер, Мақат бұрғылау конторында өндірістік-техникалық бөлім бастығы, бас инженер, директор, 1964 жылдан «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің, «Қарақия мұнайбарлау» конторының бастығы, бас инженер болды. Балғымбаев Ембі мен Маңғыстауда Алтыкөл, Мартыши, Жаңаталап, Забурын, Қоңыртас, Өзен, Жетібай, Теңге, Тасболат, Қаражанбас кен орындарын барлауға елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Ғиззат Балмұқанбетов

Балмұқанбетов Ғиззат (1948, Атырау облысы – 2002) – инженер-геолог, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998), Арман кен орнын тұңғыш ашушы (1991). ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1971). 1971 – 75 ж. Қаражанбас бұрғылау бөлімшесінде бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылаушы, бұрғылау шебері, бұрғылау бөлімшесінің бастығы, 1975 – 86 ж. «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің ұңғымаларды сынау және зерттеу кеңсесінде бас инженер, директор, 1986 – 88 ж. «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспедициясы бастығының орынбасары, бастығы, 1988 – 2002 ж. «Маңғыстаугеология» А Қаласының президенті болды. Дереккөздер
Карьерлерді маркшейдерлік түсіру

Карьерлерді маркшейдерлік түсіру — берілген масштабта жергілікті заттарды, тау-кен қазбаларын және жер беті телімдерінің бедерін қағазда шартты белгілермен бейнелеу мақсатындағы далалық және камералдық жұмыстар кешені. Маркшейдерлік түсіруге түсірістік торапты құру, геодезиялық пункттермен және түсірістік торап нүктелерімен салыстырғандағы жергілікті заттардың және тау-кен қазбаларының орнын анықтау және оларды түсіріс масштабына сәйкес дәлдікпен және толықтылықпен шартты белгілермен планға салу қамтылады. Карьерлерді маркшейдерлік түсірудің аэрофототүсіріс, жердегі стереофотограмметриялық, тахеометриялық, теодолиттік, мензулалық түсірістер жоне т.б. түрлері бар. Дереккөздер
Қылыш Балтабаев

Балтабаев Қылыш (1925, Адай уезі, Шетпе ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Гурьев зооветеринарлық техникумын бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1948 – 74 ж. Маңғыстау ауданы шикізат дайындау кеңсесінде, ауданы машина-трактор станциясында есепші, 1974 – 80 ж. мамандандырылған шаруашылық директоры, жөндеу құрылыс басқармасының, тұрғын үй пайдалану телімінің бастығы болды. Қызыл жұлдыз, Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Балта палуан

Балта палуан (1801-1885) – атақты палуанның бірі. Ата тегі Адайдың Мұңал бөлімінен Әли болып тарайды. Талай дүбірлі ас, тойларда күреске түсіп, бас бәйгелерді жеңіп алған. Халық арасында есімі көп айтылады. Дереккөздер
Қысқы ағын

Қысқы ағын - қысқы кезеңдегі су ағыны. Су алабының ауқымында жиналған жер асты суларының сарқылуы есебінен қалыптасады. Қысқы жылымық болатын аудандарда қысқы ағын еріген қар және жаңбыр суларымен толады. Бұл сулардың келуінен су шығынының көбеюі қысқы тасқындар түрінде көрініс табады. Жылымық болмайтын кезде қысқы ағын өзен қоректенуінің қарқындылығын, ал төмен температурасы тұрақты және ұзақ уақыт болатын аудандарда оның аз сулылығын көрсетеді. Қысқы жартыжыл Қысқы жартыжыл - Солтүстік жарты шарда күзгі күн мен түннің теңесуінен көктемгі күн мен түннің теңесуіне дейінгі, ал Оңтүстік жарты шарда, керісінше, одан кейінгі айларды қамтыған жарты жыл. Іс жүзінде Солтүстік жарты шарда қысқы жартыжылға қазаннан наурызға дейінгі кезеңді жатқызады. Қысқы жол Қысқы жол - жылдың басқа мезгілдерінде жүруге болмайтын (мысалы, тайгадағы терең батпақтар арқылы өтетін жолдар), бірақ қыста доңғалақты көлік жүруге жарамды жол. Қысқы күн тоқырауы Қысқы күн тоқырауы - 22 желтоқсанда күннің экватордан оңгүстікке карай ең алыс болған эклиптикадағы орны; Солтүстік жарты шардағы ең қысқа күн және ең ұзақ түн. Қысқы күн тоқырауынан кейін күн аспан күмбезі бойынша жылдық қозғалысында экваторға қарай бұрылып, оны көктемгі күн мен түннің теңесетін күні қиып өтеді. Қысқы режім Қысқы режім - теріс ауа температурасы басым кезеңдегі су нысандарында болатын процестердің жиынтығы. Қысқы режімге су жинағыш алаптан арнасыз (беткі) ағынның тоқтауы, мұзды құбылыстардың дамуы, қар жамылғысы түрінде ылғалдың су жинағыш алапта айтарлықтай жиналуы тән. Қысқы тасқын Қысқы тасқын - қысқы жылымық кезінде қардың еруі нәтижесінде өзендегі су деңгейінің күрт және біршама қысқа мерзімде көтерілуі. Дереккөздер
Сұлтан Жайлыбайұлы Балхаев

Балхаев Сұлтан Жайлыбайұлы (1925, Бозащы, Оғыланды маңы – 2005) – соғыс және еңбек ардагері. Красноводск есепшілер курсын бітіріп, Куйбышев ұжымшарында есепші болған. 1942 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Зейнеткерлікке шыққанша ауа райын бақылайтын станцияда инженер болып жұмыс жасаған. «Заманалар зарпынан» (2003), «Озық ойлы Оразмағамбет» (2005) атты кітаптардың авторы. Соғыстағы ерліктері үшін 3 дәрежелі Даңқ орденімен (1944), 2 мәрте «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Катакомбалар

Катакомбалар - галереялардан, коридорлардан және кішігірім крипталардан (үй-жайлар) тұратын жер астындағы табиғи немесе жасанды жолмен жасалған куыстар (Одесса мен Керчь қалаларында кездеседі). Ежелгі Римде катакомбалар алғашқы кезде христиандардың қуғындауынан бас сауғалаған, құдайға жалбарынған, адамдарды көметін жерлері болған. Дереккөздер
Балықкөз

Балықкөз (Clіmacoptera lanata) – алабұта тұқымдасы, торғайот туысына жататын бір жылдық өсімдік. Маңғыстаудың тұзды көлдерінің жағауларында, сор-сортаңды жерлерде өседі. Биіктігі 10 – 60 см. Сабағы көп бұтақты, сыртын ұзын түк басқан, кейін олар түсіп қалады. Жапырақтары етжеңді, кезектесіп орналасады. Дара, қызғылт түсті гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы жалпақ болады. Дереккөздер
Балықшы Тұрыш

Балықшы Тұрыш (1832 – 1929) – ишан, әулие атанған адам. Хиуада медресе бітіріп, елге келгеннен кейін мешіт ашып, бала оқытқан. Құран аударып, емшілік жасаған. Әсіресе жылан, қарақұрт шаққан адамдарды құран оқып, уын қайтара алатын қасиеті болған. Кезінде билікке де араласқан. Ел ішіндегі даулы мәселелерді шешуді, бұзықтық жасаған адамдарға байланысты ақтық сөзді ишан айтқан. Ол қайтыс болар алдында: «Қайран халқымның басына нәубәт төніп тұр. Оны көріп қамыққанымша менің өлгенім артық» деген сөзін ашаршылық кезінде Маңғыстаудан қоныс аударған ағалардың аузынан жиі естілетін. Қазір Бейнеу ауданында ишан құрметіне аталған елді мекен бар. Адамдар аруақты атаның басына барып әрдайым зиярат жасап, түнеп шығады. Дереккөздер
Климаттық оңтайлылық

Климаттық оңтайлылық- төрттік (антропогендік) дәуірдің мұздықаралық кезеңінде және мұз басу уақытындағы климаттың жылынуы. Палеогеографиялық зерттеулерге сәйкес кейінгі Климаттық оңтайлылық (б.з.д. 5000-2500 жыл) Жер шарының көп бөлігінде қазіргімен салыстырғанда ауа температурасының едәуір жоғары (Арктикада бірнеше градусқа, қоңыржай ендіктерде 1—1,5°С-қа) болуымен ерекшеленді. Бұл кезде мұздық жамылғылары тез еріп, мұздықтар шегініп, мұхит деңгейлері көтерілді. Дереккөздер
Климаттық норма

Климаттық норма - көп жылдық (әдетте, 20 жылдан астам) байқаулардан статистикалық жолмен алынған климаттың (ауа температурасы, әр түрлі кезендегі атмосфералық жауын-шашын мөлшері және басқа климаттық көрсеткіштердің орташа айлық, маусымдық немесе жылдық мәндері) сандык сипаттамасы. Дереккөздер
Климаттық қар сызығы

Климаттық қар сызығы - нағыз қар шегі, қатты атмосфералық жауын-шашынның жылдық кіріс-шығыс теңдестігі нөлге тең болатын биіктік деңгейі (тура Күн радиациясынан көлеңке емес көлбеу беткей болғанда). Климаттық қар сызығынан биікте (жоғарыда) "мәңгі" қар мен мұздықтар калыптасады. Бұл шектік сызықтың биіктігі географиялық ендікпен, мұхиттық немесе континенттік климатпен айқындалады. Дереккөздер
Маржан Сәрсекешқызы Жылқыбаева

Маржан Сәрсекешқызы Жылқыбаева (1972 ж. т., Маңғыстау ауданы Ақшұқыр ауылы) – педагог, филология ғылымының кандидаты (2006). Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі ҚазҰУ) филология факультетін, ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тіл білімі инcтитутының аспирантурасын бітірген (1995). 1995 жылдан АқтМУ-дың оқытушысы, аға оқытушысы, доценті. Дереккөздер
Барыс аңғары

Барыс – Шаға қойнауының оңтүстік-шығысындағы Қаратаудың аңғар сайы. Басын таудың орта бөлігінен алады. Бойымен аққан бұлақ аяғы солтүстік-шығысындағы саз топырақты адырды жарып өтетін сайды бойлап кетеді. Барыс бастарында Бескемпір темір кені, солтүстігінде қара гранит кендері бар. Темір кен орны барланып, қоры есептелген. Гранитті барлап пайдалану кезінде экон. қиыншылықтарға байланысты тоқтатылды. Аңғардың батыс жиегін көмкерген тұмсық, тау етегі алаңқайындағы мола, сай – бәрі Барыс атымен аталады. Ел аузында айтылатын бір дерек Барыс атауын туысы Беріш, мысырдың билеушісі Мәмлүк Бейбарыс сұлтанның туған жері деп, сай аяғының шығысындағы бүгінде үйінді болып жатқан, басына таяқ шаншулы әулие саналатын мола орнын Бейбарыстың туған жеріне дінді уағыздау үшін жіберген өкілінің атымен байланыстырады. Дереккөздер
Климаттық курорт

Климаттық курорт - климат ерекшеліктеріне сәйкес адамдарды климаттық емдеуге (климатотерапия) қолайлы жер. Климаттық курортты бірнеше типке (қысқы, жазғы, таулық, теңіздік және т.б.) боледі. Дереккөздер
Климаттық карталар

Климаттық карталар - климаттың жеке элементтері мен кеңістіктік заңдылықтарын бейнелейтін карталар. Климаттық карталарды климат түзуші факторлардың, термиялық режімнің, ылғалдылык жағдайларының, жел режімінің, ауа қысымының, атмосфералық құбылыстардың және климаттық аудаңдаудың карталары деп бөледі. Климаттық карталарды көп жылдық деректер бойынша айларға, жыл маусымдарына, тұтас жылға, климаттық кезеңдер мен дәуірлерге (оның ішінде палеоклиматтық), ауаның жер беті қабатына және бос атмосфераға арнап жасайды. Климаттық карталарға ауыл шаруашылығы үшін климат жағдайларын бағалаудың(агроклиматтық карталар) карталары да жатады. Дереккөздер
Жылқышы (тау)

Жылқышы – Оңтүстік Маңғыстау үстіртінде орналасқан тау. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде. Жер бедері, өсімдігі Абсолюттік биіктігі 183 м. Тау Қарақия ауданының орта тұсында, Сұлутөрткіл тауының солтүстік-батысындағы тегіс жазықта орналасқан. Салыстырмалы биіктігі 30-35 м тау айналасында шөлге тән жусан, изен, бұйырғын, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Лавалық жамылғылар

Лавалық жамылғылар - жазық бедерлі жағдайда айтарлықтай ауданды қамтып, көбінесе лавалық үстірт құрайтын, көп мөлшерде атқылап төгілген лаваның таралу пішіні. Әсіресе базальттық жарықтардың төгілуіне тән. Лавалық көл Лавалық көл - отты сұйықтықпен, әсіресе базальтты лавамен толған жанартау кратеріндегі немесе шұңқырларындағы кол. Термин кейде қатқан лавалық көлге де қатысты қолданылады. Лавалық тасқын Лавалық тасқын - жанартаудан төгілген лаваның таралу пішіні. Лаваның тұтқырлығы мен жер бетінің еңістігіне байланысты айтарлықтай ұзын және біршама енсіз болады. Қышқыл лаваның тасқыны, әдетте, қысқа (10 км-ге дейін) және қалың (30 м-ге дейін); ал базальтты тасқындар өте ұзын (60—80 км-ге дейін), жұқа болады. Исландиядағы Тредладингья жанартауының лавалық тасқынының ұзындығы 120 км-ге дейін жетеді. Дереккөздер
Катаробионттар

Катаробионттар, катаробилер (грекше: katharos — таза, biontos — тіршілік ететін) — көп мөлшерде еріген оттек бар ластанбаған суық суларда мекендейтін организмдер. Сапробионттарға қарама-карсы койылады. Дереккөздер
Жетібай Жылқышыұлы

Жетібай Жылқышыұлы (1940 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 2015) — мәдениет қызметкері, шежіреші. Өмірбаяны Еңбек жолын есепшіліктен (1958) бастаған Жылқышыұлы Таушық поселкесі кеңесі атқару комитетінің хатшысы, Маңғыстау ауданы азаматтық қорғаныс штабының бастығы (1958–1967), ауданы мәдениет үйінің директоры, «Жастар» вокалды-аспаптар ансамблінің жетекшісі (1967–1974) болды. Шығармашылығы Аудандық халық театрының бірқатар қойылымдарына қатысып, Қыдыш (М.Әуезов, «Түнгі сарын»), Тұрсын Ходжаев (Ш.Құсайынов, «Біздің Ғани»), Қарпық, Мұса Байжанұлы (З.Ақышев, «Келіндер», «Жаяу Мұса»), Естай (М.Төлебаев, «Біржан – Сара» операсынан үзіндіде), Дүйсен (Қ.Аманжолов, «Досымның үйленуі»), т.б. рөлдерді шебер орындаған. Б.Тәжібаевтың «Дойыр мен домбыра» атты повесі бойынша «Ән құдіреті» атты инсценировка жазып, республикалық байқаудың лауреаты (1978) атанды. Оның кейбір шығармалары «Жыр-дария» (Ақтау, 1995), «Аманат» (1996) жыр жинақтарына енген. 1997 жылдан «Адай шежіресін» жинақтаумен шұғылданады. Дереккөздер
Катафронт

Катафронт (грекше: kata - төмен қарай қозғалысты көрсететін қосымша, латынша: frontis — алғы жақ) — шептік беттің жылы ауаның төмен карай құлдилайтын атмосфералық шебі. Көптеген суық шептердің үстіңгі бөліктері. Кейде жылы шептер, сондай-ақ бос атмосферадағы инверсия беттері катафронт болып табылады. Дереккөздер
Квазигеоид

Квазигеоид — мұхиттар мен ашық теңіздерде геоид бетімен үйлесетін қосалқы бет. Квазигеоид беті геоид бетіне жақын, ауытқулар жазық аумақта сантиметрдің бөліктерімен білдіріледі және таулы аудандарда 2 м-ден аспайды. Дереккөздер
Кекур

Кекур — # теңіз жағасындағы немесе теңіздің жағаға жақын түсындағы биік жартасты мүйіс; # өзен жағасындағы малтатас пен қойтастардан тұратын қырқалар мен белдер. Су тасыған кезде өзен мұздарының арна шөгінділеріне механикалық әсері мен оларды жағаға тысқыруы нәтижесінде пайда болады. Дереккөздер
Ажарлау

Ажарлау (Шлифование) — дайындама беттерін қажақты аспаптармен тазалай өндеу операциясы; дайындаманы қайрақ іспетті кұралмен тазалап өңдейтін ең соңғы операция. АЖАРЛАУ - қолөнершіліктегі жасалған бұйымды сәндеу, әрлеу, әдемі етіп құлпырту. Ажарлаудың тәсілдері Затты көз тартатындай етіп құлпыртудың тәсілдері көп болған. Кең таралған тәсіл ағаш, темір сияқты материалдан жасалған бұйым дайын болғанда, оның бетін зімпарамен, егеумен тазалап, ағаш көмірімен, былғарының астар жағымен, киізбен, шұғамен ысқылап жылтырату, өңін ашу т.б. болған . Ағаш пен металл бұйымдарға жұқалап май жағып, жұмсақ матамен ысып, сүртіп алғанда, ол жылтырап әдемі көрінетін болған. Ажарлаудың ендігі бір тәсілі - бұйымның бетін сырлау немесе бояу. Шеберлер сырлау, бояу арқылы бұйымның, мәселен, түсті металдардан жасалған заттардың табиғи түсін әртүрлі (қоңыр, қара, сарғыш қызыл, қара сүр) түске айналдырған. Заттың бетіне белгілі бір түс, рең беру үшін алтынмен аптау яғни алтынмен булау (алтын жалату), күміспен күптеу (қақталған жұқа күміспен жабу), лажылау тыныкелеу (көгілдір шыны түстес ерітіндімен бояу) тәрізді тәсілдерді және өсімдік бояуларын да пайдаланған. Ажарлаудың бір түріне заттың бетіне ою-өрнек жүргізіп әшекейлеу жатады. Ою, өрнек салу - қолөнердің қай саласында болмасын, өте жиі қолданылатын көркемдеу тәсілдерінің бірі. Арнаулы аспаптармен бұйымның бетіне ою-өрнек түсіріп aжарлаудың халық арасында оюлау, лақыштау, шимайлау, бедерлеу, безеулеу бағдар жүргізу ою бастыру, шыжбайлау тәрізді атаулары мен түрлері болды. Дереккөздер de:Schleifmaschine en:Grinding machine fr:Rectifieuse he:דיסק חיתוך it:Smerigliatrice ja:グラインダー pl:Szlifierka
Жыңғылды (Маңғыстау облысы)

Жыңғылды (1992 жылға дейін — Куйбышево) — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Шетпе ауылынан солтүстік-батысқа қарай 45 км жерде, Қаратау жотасының оңтүстік-батыс баурайының жыңғыл мен жусан аралас астық тұқымдас әр түрлі шөптер өскен сұр топырақты шөл белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1930 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты "Куйбышев" атындағы ұжымшар ретінде қаланды. 1969 жылдан қаракөл қойы кеңшары мен ауылдық кеңестің орталығы болды, 1995 жылдан кеңшар негізінде шаруа (фермер) қожалықтары құрылды. Тұлғалары Жыңғылдыдан:Есір Айшуақұлы, Айтуған Тайұлы, Елбай Қосымбайұлы, Абыл Тарақұлы, Атанғұл Сүйесінұлы, Шамғұл Ыбырайымұлы, ақын-жыраулар және шешендер: Сам, Құлыш, Қожық, Жаман, Нұрнияз, Алхам, Алшын және т.б. туып өскен. Ауыл шаруашылығы Ауыл бойында 70 шаруа қожалығы тіркеліп, оның 51-і тұрақты жұмыс істейді. Ауылда 2012 жылы шаруа қожалықтары мен жеке қожалықтарда мал басы саны өскен. Атап айтқанда, қой-ешкі 34500-тен 35035 басқа, жылқы 2400-ден 2472 басқа, түйе 1600-ден 1648 басқа өскен. 2012 жылға қарай 15 шаруа қожалықтары 98 гектар жерге бақша дақылдарын өсірген. Сай-Өтес – Бозащы су құбырының бір тармағынан тұщы су келеді. Инфрақұрылымы Ауылда 2 мектеп жұмыс жасауда. 2 мектепте 2012-2013 оқу жылында 592 оқушы білім алуда. 2013 жылы С.Нұрниязұлы атындағы мектеп – интернатының 250 балалық оқу корпусы және Есір Айшуақұлы атындағы орта мектепке «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның демеушілігімен жаңа газон төсеніші бар спорт алаңы салынды. 2012 жылы ауылдық аурухана жабылып, дәрігерлік амбулатория болып жасақталды. Бұдан басқа ауылда 1 дәріхана жұмыс істеуде. Дереккөздер
Виктор Кузьмич Захаров

Виктор Кузьмич Захаров (13.03.1927, Ресей, Орынбор облысы Орск қаласы – 13.01.1971, Ақтау қаласы) – инженер. Украинадағы Харьков темір жол көлігінің инженерлері инcтитутын бітірген. Орынбор депосында паровоздарды жөндеуші инженер, бас инженер, 1953 – 60 ж. Ақтөбе депосының бастығы, 1960 – 64 ж. Ақтау қалалық партия комитеттің 2-хатшысы, Еңбекшілер депутаттары комитеттінің төрағасы болды. 1964-1971 жылдары Ақтау қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған. «Құрмет белгісі» орденімен (1966), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970) марапатталған. Дереккөздер