kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қызылмия

Қызылмия – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 30 – 80 см. * Жапырақтарының көбі қауырсын пішінді. * Гүлі ақшыл күлгін түсті. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. * Жемісі бұршақ. Өсетін жері Қызылмия Қазақстанның далалы және шөлді аймақтарында, Жайық, Шу, Іле, Сырдария өзендерінің жағаларында өседі. Құрамы Тамырында глюкоза (0,6 – 15,2%); фруктоза (0,3 – 4,1%); сахароза (0,3 – 20,3%); мальтоза (0,1 – 0,6%); крахмал (34%) бар, сонымен қатар органикалық қышқылдар, эфир майлары, глицирризин қышқылы, фенолкарбон қышқылдары және олардың туындылары (кумарин, флавоноид, тері илегіш заттар, жоғарғы алифатты көмірсутектер және спирттер) болады. Емдік қасиеті және қолданысы Қызылмия дүниежүзілік және отандық фармакологияға енген. Медицинада қызылмия препараттарын эликсир, сығынды, ұнтақ және қою шырын түрінде қақырық түсіретін және іш өткізетін дәрі ретінде пайдаланады. Тибет медицинасында қызылмия препараттарын өкпе туберкулезін емдеуге, артериосклерозға, т.б. қарсы, ал Батыс Еуропа медицинасында семіздіктен арылу үшін қосынды жасап қолданады. Таралу аймағы Қызыл мия Іле өзендерінің аңғары, Түркістан облысының далалы аймақтарында көп кездеседі. Экологиясы Далалық аймақта, шөл және шөлейтте , тоғайда жақсы өсіп-өнеді. Тұқымынан және тамыр сабақ арқылы көбейеді. Қоры Республикамыздағы ең ірі өзендерінің бойындағы Батыс Қазақстан, Қызылорда, Түркістан облысында қызыл мияның қоры зерттелген. Халық шаруашылығындағы маңызы Мия ертеден қолданылатын дәрілік өсімдік. Мия тамыры дәмінің ерекше тәтті болуына байланысты ерекше ат беріп, дәрі ретінде қолданған. Грецияда –«Тәтті тамыр», Қытайда "ганьцао" - «тәтті шөп», Моңғолияда хунчир – «тәтті тамыр» деп аталған. Мияның тамыры, тамырсабағы біздің дәуірімізге дейін 2800 жыл бұрын Қытай, Тибет, Индия, Жапония медицинасында пайдаланылған. Ертеде Грек дәрігері Гиппократтың еңбектерінде мияның тамырының емдік қасиеттерін жазылған. Гректің атақты дәрігері Диоскорид өзінің еңбектерінде мияның сөлі өкпе, бауыр ауруларына және шөлді басатын дәрі екенін сипаттап жазған. Дереккөздер
Зейнеш Садырқызы Әбішева

Зейнеш Садырқызы Әбішева (23 қаңтар 1947 жыл, Сырдария ауданы, Тереңөзек кенті – 3 мамыр 2021 жыл, Алматы қаласы) — қазақстандық ғалым, металлургия саласының маманы, техника ғылымдарының докторы, профессор, академик. Ол қазақ қыздары арасынан шыққан металлургия мамандығы бойынша тұңғыш техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997). Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (2017), Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2008). Мәскеу талшықты химия-технологиялық институтын (1971) және осы оқу орнының аспирантурасын (1974) тәмамдаған. 1974–1987 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында кіші және аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1987–2010 жылдары зертхана меңгерушісі, 1998–1999 жылдары институт директорының орынбасары қызметтерін атқарды. 2011–2016 жылдары «Жер туралы ғылымдар, металлургия және кен байыту» ғылыми орталығы акционерлік қоғамының президенті болды. 2016–2019 жылдары Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінде институт директоры, 2019–2021 жылдары профессор-зерттеуші қызметін атқарды. Зейнеш Әбішева сирек кездесетін микроэлементтер металлургиясы саласында ғылыми мектеп қалыптастырған көрнекті ғалым. Ол 640-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның, 86 КСРО және Қазақстан Республикасының авторлық куәлігі мен патентінің авторы. 10 ғылым кандидатын және 2 PhD докторын дайындаған. Ғалым ғылым мен техниканың дамуына қосқан ерекше үлесі үшін мемлекеттік ғылыми стипендия иегері (2000–2002), Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты (2011). КСРО өнертапқышы (1987), Қазақстан Республикасының үздік өнертапқышы (2011), Қазақстан Республикасының атом өнеркәсібі саласының құрметті қызметкері (2019) атақтарына ие болған. «Құрмет» орденімен (2019) және бірнеше медальмен марапатталған. Шығармалары: * Металлургия осмия, А., 1981; * Процессы экстракции и сорбации в химической технологии галлия, А., 1985. Дереккөздер
Перфоратор

Перфоратор (лат. perforo — тесемін) #әріптік немесе цифрлық ақпараттарды перфокартада, перфотаспада тесік жасау арқылы жазатын құрылғы. Тесік жасаушы тетік және жетектен тұрады. Жетектің типіне байланысты Перфоратор механикалық, электрикалық, электрикалық-магниттік, пневматикалық немесе гидравликалық; басқару әдісіне қарай қолдық, жартылай автоматты, автоматты; мағлұмат тасушының түріне қарай таспалық және карталық болып бөлінеді. Перфоратор байланыс техникасында, ЭЕМ-дарда сандық немесе әліпбилік-сандық ақпаратар енгізу немесе алу үшін қолданылады. #Кинотаспаның, диаграммалық қағаздардың шеттерін тесуге арналған машина. #Бұрғылаушы балға. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Рамон

Рамон – Қазақстанның әр түрлі қымыздық өсімдіктерінің тамырларынан алынатын дәрілік зат; метилоксиантрахинонның тотыққан және тотықсызданған түрлерінің қоспасы. Бұл препарат 1978 – 94 жылдары КСРО-ның, одан кейін ТМД мемлекеттерінің 11 жетекші медициналық орталықтарында сынақтан өтті. Рамонның авторы – ҚазҰУ-дың профессоры, химия ғылыми докторы Р.А. Музычкина. Рамонды Ресейдің (1994) және Қазақстанның (1995) Денсаулық сақтау министрліктері өндірістік шығаруға, ересектер мен жас балаларда болатын ұшық, теңге қотыр, терінің созылмалы аурулары, шаш себореясын емдеуде қолдануға рұқсат берген. Сынақ барысында, 1 – 3 рет жаққаннан кейін жарақат ошақтарда қышымаға қарсы әсер, ал 2 – 4-күндері қан қысымының азаюы, инфильтраттардың таралуы байқалды. Рамонның басқа препараттардан артықшылығы: аллергия тудырмайды, кумулятивтік қасиеттері бар, адамның қан жасау және ферменттік жүйелеріндегі тежелуді болдырмайды. Рамон және оның 2%-дық жағар майы Қазақстанның мемл. реестрінде тіркелген (1997). Рамон Шымкент қаласында өндіріледі (“Химфарм” АҚ). Сілтемелер * Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігі * Р.А. Музычкина * Химфарм Дереккөздер
Қазақстан республикасы президентінің актілер

.]] Заң күші бар құжаттар. Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің актілері жарлық, қаулы, өкім болып бөлінеді. Жарлықтар Қазақстан Республиасының конституциясы мен заңдары негізінде және соларды орындау үшін шығарылады; қаулылар Қазақстан Републикасының конституциясы мен заңдары және Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары негізінде және соларды орындау үшін шығарылады; өкімдер Қазақстан Республикасының конституциясы мен заңдары, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары мен қаулылары негізінде және соларды орындау үшін шығарылады. Өзге мемлекет органдар мен лауазымды адамдардың актілерінен айырмашылығы – Қазақстан Республикасы Президентінің актілеріне Қазақстан Республикасы конституциясы мен заңдарына сай келуі, заң ережелерінің сақталуы, олардың әлеуметтік-экономикалық және саяси жағынан негізделуі, тұрғысынан қойылатын талаптар өте жоғары болады. Дереккөздер Сілтемелер
Сарғалдақ

Сарғалдақ — сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір не көп жылдық өсімдіктердің үлкен тегі. Текте 360-тай биологиялық түрлер бар. Таралуы Солтүстік жартышардың қоңыржай белдеуіндегі аймақтарда кең таралған. Суда өсетін түрлері бар. Қазақстанның барлық өңірінде кездеседі. Өзен, жылға жағалауларындағы ылғалды жерлерде, батпақты ағынсыз шалшық суда, құрғақ және батпақты шалғында өсетін 55 түрі белгілі. Ботаникалық сипаттамасы Өсімдіктің биіктігі көбіне 5 — 150 см аралығында болады. Сабағы тықыр не түкті. Жапырағының жиектері бүтін не қауырсын тәрізді тілімденген. Гүлі ақ (суда өсетіндерінде) және сары (құрлықта өсетіндерінде) түсті, бір-бірден, кейде топтанып орналасады. Жәндіктермен, сондай-ақ өздігінен де тозаңданады, жемісі — көп жаңғақша. Химиялық құрамы Сарғалдақтардың көптеген түрлерінің құрамында протоанемонин және ранункулин глюкозиді болғандықтан улы, бірақ кептіргенде уыттылығы жойылады. Жатаған Сарғалдақ — дәрілік өсімдік. Сарғалдақтардың әсемдік үшін өсірілетін түрлері де бар. Түрлері * Ranunculus aconitifolius * Ranunculus acris, L. - Ащы сарғалдақ * Ranunculus aduncus * Ranunculus alpestris * Ranunculus aquatilis * Ranunculus arvensis * Ranunculus asiaticus * Ranunculus auricomus, L. * Ranunculus baudotii * Ranunculus breyninus * Ranunculus bulbosus,L. * Ranunculus carinthiacus * Ranunculus cassubicus,L. * Ranunculus circinatus,Sibth. * Ranunculus ficaria * Ranunculus flammula,L. * Ranunculus fluitans * Ranunculus glacialis * Ranunculus gmelinii,DC. * Ranunculus hederaceus * Ranunculus hybridus * Ranunculus illyricus,L. * Ranunculus lanuginosus * Ranunculus lingua,L. * Ranunculus lyallii,Hook.f. * Ranunculus monophyllus * Ranunculus montanus * Ranunculus nemorosus * Ranunculus nivalis * Ranunculus ololeucos * Ranunculus pallasii * Ranunculus parnassiifolius * Ranunculus peltatus * Ranunculus penicillatus * Ranunculus platanifolius * Ranunculus polyanthemos * Ranunculus polyanthemoides * Ranunculus polyanthemophyllus * Ranunculus ponticus * Ranunculus repens * Ranunculus reptans * Ranunculus rionii * Ranunculus sardous * Ranunculus sceleratus * Ranunculus seguieri * Ranunculus thora * Ranunculus trichophyllus * Ranunculus tripartitus Дереккөздер
Жармыш

Жармыш — Маңғыстау облысының Маңғыстау ауданындағы ауыл, Жармыш ауылдық округі орталығы. Географиялық орналасуы Аудан орталығы — Шетпе ауылынан шығысқа қарай 25 км жерде, Маңғыстау тауларының солтүстік-шығыс баурайында, боз жусан аралас астық тұқымдас шөптесін өскен сұр, сортаң сұр топырақты шөлдік белдемде орналасқан. Тарихы Іргесі 1930 жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығы ұжымдастыруға байланысты “Бозащы” ұжымшарының орталығы болып қаланды. 1969 жылдан қаракөл қой кеңшарының орталығы болды. 1997 жылдан кеңшар негізінде 19 шаруа қожалықтары құрылды. Халқы Ауыл шаруашылығы Ауыл бойынша құрылған 25 қожалықтың 8-і және «Жармыш» ЖШС мал шаруашылығымен айналысуда. Шаруа қожалықтарында 2015 жылғы қаңтардың 1-ндегі есеп бойынша 41 бас сиыр, 982 бас қой, 420 бас ешкі, 889 бас жылқы, 230 бас түйе малдары болса, сол жылы «Жармыш» ЖШС-нде 461 бас қой, 9 бас жылқы малдары бар. Ауылдағы жеке тұрғындар есебінде 1 қаңтар 2015 жылғы жағдай бойынша қой-ешкі 5273 бас, сиыр 520 бас, жылқы 1269 бас, түйе 1203 басты құрады. Инфрақұрылымы Жармыш орта мектебінде 2014-2015 оқу жылына 1-11 сыныптардағы оқушылар саны - 383 құрады. Маңғыстау ауданы әкімінің 2013 жылғы №181 қаулысына сәйкес селода 80 орындық «Еркетай балабақшасы» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны құрылып, жұмысын бастады. 2013 жылы жаңа амбулатория пайдалануға берілді. Ауылдғы орта мектепте 1 спорт залы, 1 шағын спорт алаңы бар. Жанашыр кәсіпкерлер көмегімен күрес залы жасақталып, пайдалануға берілді Транспорты Ауылдың солтүстік жағынан Сайөтеш — Бозащы су құбыры өтеді. Одан Жармышқа су құбыры тартылған. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауыл суреттері Дереккөздер
Қорғанбек Ғалымтайұлы Аманжол

Қорғанбек Ғалымтайұлы Аманжол (1953 ж.т., Зеренді ауданы Көктерек а.) — журналист, жазушы, ақын. ҚазМУ-ды бітірген. 1974 — 2007 ж. Зеренді ауданы «Коммунизм таңы», облысы «Көкшетау правдасы» газеттерінде, респ. басылымдарда — «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, «Дала дидары» газеті бас редакторының орынбасары, «Хабар» агенттігінде жұмыс істеген. Респ. «Егемен Қазақстан» газетінің Алматы бөлімінде шолушы. А. өлең жазумен ерте айналысқан, ең алғашқы өлеңдері 1967 ж. ауданы, облысы газеттерде басылған. Кейіннен өлеңдері «Лениншіл жас», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде және «Жалын», «Жұлдыз», «Қазақстан әйелдері» журналдарында басылып тұрды. 10 ақындық, әдеби-публицистик., аудармалық кітаптардың авторы. Сонымен қатар Г. Меллвилдің «Моби Дик или Белый кит» романын, О.Жанайдаровтың «Мифы древнего Казахстана», «Предания древнего Казахстана» және «Легенды древнего Казахстана» тарихи-танымдық кітаптарын қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Энергетизм

Энергетизм– 19 ғ-дың аяқ кезінде жаратылыстану зерттеушілерінің белгілі бір топтарының арасында тараған филос. тұжырым. Энергетизмнің жақтастары табиғаттағы құбылыстардың барлығы тек қана энергияның өзгеруіне байланысты болады, оларда ешқандай материалдық негіз жоқ деп есептеді. Энергетизмнің негізін салушылар В.Ф. Оствальд, Мах, т.б. жаратылыстанушы ғалымдар энергет. түсініктемені дамыта отырып, атомдық теорияның ғыл. маңызын жоққа шығарды. Бірақ олардың шәкірттері кейіннен, 20 ғ-дағы атомастика жетістіктерінің ықпалымен атомдардың бар екендігін мойындауға мәжбүр болды.Осыған байланысты атомизм идеялары энергия туралы физ. ілімнің өзіне дендеп еніп, энергияның дискреттік үлес – кванттар түрінде өзгеріп отыратындығы ашылды. Сөйтіп Энергетизм идеялары ядр. физ. мен элементар бөлшектер физикасында анықталған жаңа деректерге байланысты біршама жүйеге келтірілген формада қайта жаңғырды. Сайып келгенде, массаның ақауы мен бөлшектің өріске және кері ауысу ықтималдығының ашылуы материяның энергияға және энергияның қайта материяға ауысу мүмкіндігі түрінде түсіндіріледі. Бұл тұжырымдар масса мен энергияның өзара байланыстары туралы заңға арқа сүйей отырып беки түсті және жоғарыда келтірілген мүмкіндікті теорияның негізі ретінде қарастырды. Энергетизмнің гносеол. бастауы бір жағынан жаратылыс туралы ғылымның табыстарында жатса, екінші жағынан “материя құрылысының жаңаша” теориясын жасаудың шындығында жатыр. Ғылым алдында материяның ішкі құрылымын ашу міндеті тұрған кезде Энергетизм филос. бағыт ретінде қайта түлейді. М. Сәбитов Дереккөздер
Сәуле Жүнісқызы Әбішева

Сәуле Жүнісқызы Әбішева (27 наурыз 1955, Алматы) —филология ғылымның докторы (2003), профессор (2005). 1976 жылы ҚазПИ бітіріп, 1987 жылы сонда аспирантурасын тамамдады. Алматы қаласындағы орта мектепте мұғалім (1976–1983), 1987 жылдан бері ҚазПИ-де оқытушы, диссертациялық кеңестің ғалым-хатшысы (1993–1998, 2002–2005), ал 2006 жылдан осы университте кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Табиғат әлемінің» поэтикалық жүйесі: құрылымы мен семантикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зертеу жұмыстарының негізгі бағыты – ХХ ғасырдағы қазақ және орыс поэзиясын қарастыру, өлеңтану, поэтикалық мәтін жүйелілігінің теориялық мәселелері. Әбішева 130 ғылыми жұмыстың, оның ішінде 1 монография авторы. Шығармалары: * «Табиғат әлемінің» поэтикалық жүйесі: құрылымы мен семантикасы», 2002; * «Табиғаттану жүйелері эстетикасы», 2004 Сыртқы сілтемелер * [http://www.kaznpu.kz/kz/?lnk=ling] Дереккөздер
Операция

Операция ( іс, әрекет) — қандай да мақсатқа жету үшін жасалатын әрекеттер жиынтығы. Келесідей мағыналарға қарасты болуы мүмкін: * Операция (программалау) * Операция (медицина) * Операция (әскери іс) * Операция (әлеуметтану)
Сарғалдақтар тұқымдасы

Сарғалдақтар тұқымдасы (Ranunculaceae) — қос жарнақтыларға жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктердің тұқымдасы. Кейде бұта және шырмауық түрінде де кездеседі. Таралуы Жер шарында кең тараған 50-ден астам туысы, 1200-ге жуық (кей мәліметтерде 2000) түрі негізінен қоңыржай белдеулерде, салқын жерлерде және суда өседі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 29 туысы, 185 түрі бар. Ішінде жиі кездесетіндері: сарғалдақ, бәрпі, тегеурінгүл, жанаргүл, т.б. Ботаникалық сипаттамасы Жапырақтары бүтін жиекті не тілімденген, жапырақ серіктері болмайды. Гүлі қос жынысты (сирек жағдайда дара жынысты) болады. Аталығы өте көп, гинецейі апокарпты (гүлдегі өзара тұтаспаған аналықтар жиынтығы). Жемісі — көп тұқымды жапырақша немесе көп жаңғақша. Тұқымы майлы. Химиялық құрамы Көп жылдық Сарғалдақтар тұқымдасының құрамында алкалоид және глюкозид болғандықтан улы келеді. Сарғалдақтар тұқымдасының көпшілік түрі дәрілік өсімдіктер (жанаргүл, бәрпі, т.б.); әсемдік үшін де өсіріледі (шөмісгүл, тегеурінгүл, жібілген, т.б.). Тұқымдас тектері GRIN мәліметі бойынша, сарғалдақ тұқымдасына кіретін тектер: * Aconitum * Actaea * Adonis * Anemone * Anemonopsis * Aphanostemma * Aquilegia * Archiclematis * Arcteranthis * Asteropyrum * Barneoudia * Beesia * Calathodes * Callianthemoides * Каллиантемум * Caltha * Ceratocephala * Clematis * Consolida * Coptis * Delphinium * Dichocarpum * Enemion * Eranthis * Garidella * Glaucidium * Hamadryas * Helleborus * Hydrastis * Isopyrum * Knowltonia * Komaroffia * Krapfia * Kumlienia * Laccopetalum * Leptopyrum * Megaleranthis * Metanomone * Myosurus * Naravelia * Nigella * Oreithales * Paraquilegia * Paroxygraphis * Peltocalathos * Ranunculus * Semiaquilegia * Thalictrum * Trautvetteria * Trollius * Urophysa * Xanthorhiza Дереккөздер
Тінәсілі Мұхтар

Тінәсілі Мұхтар Дөңбайұлы (25.12.1944 ж.т., Жамбыл облысы Жуалы ауданы Ынтымақ а.) – экономика ғылымының докторы (2000), профессор (2007). ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылым академиясының академигі (2008). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты (1967, қазіргі [http://www.tarsu.kz/kaz/ Тараз мемлекеттік университеті] ) және КСРО Халық шаруалар академиясын (1990, Мәскеу) бітірген. Тараз қаласындағы Су шаруашылығы институтында кіші ғылыми қызметкер, Арыс-Түркістан каналы және Бөген суқоймасы құрылыс басқармасында бас инженер (1967–75), Балқаш ауданы су жүйелерін пайдалану басқармасының бастығы (1975–79), «Бақбақты» кеңшарының директоры (1979–85), Алматы облысы күріш кеңшарлары басқармасының бастығы (1985–87), Қазақ КСР-і Су шаруашылығы министрлігінің бас басқармасының бастығы, Жоспарлау комитетінде бөлім меңгерушісі, Орта Азиялық даму және ынтымақтастық банкінде департамент директоры (1987–2002), [http://agun.kz/?lang=kz Қазақ ұлттық аграрлық университеті] нде кафедра меңгерушісі (2002–08) болды. 2008 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 1999 ж. «Проблемы экономической интеграции стран Центральной Азии в условиях переходной экономики» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 120-дан астам ғылыми жарияланымның, оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Сілтемелер *[http://www.tarsu.kz/kaz/ Тараз мемлекеттік университеті] *[http://agun.kz/?lang=kz Қазақ ұлттық аграрлық университеті] Дереккөздер
Владимир Петрович Амбицкий

Владимир Петрович Амбицкий (1940, Украина, Херсон облысы, Нововоронцовка ауданы, с.Фирсовка — 1985) — еңбек ардагері, механизатор. Соц. Еңбек Ері (1973). Еңбек жолын 1954 ж. Қостанай облысы Жітіқара ауданы Комсомол а-нда жұмысшы болып бастаған. Херсон облысы Каховский ауданы Крупская атынд. ұжымшарда, «Красный партизан» кеңшары Нижнесерогозкий ауданында жұмысшы болып еңбек еткен (1955 — 61). 1961 жылдан бұрынғы Көкшетау облысы Уалиханов ауданы «Черниговский» кеңшарында трактор-комбайн жүргізушісі болып жұмыс жасаған. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Энтазис

Энтазис, энтасис (; бұл жерде ұлғайту деген ұғымды білдіреді) – сәулет өнерінде ғимарат-құрылыстарға арнайы тұрғызылатын тіреу-бағаналардың төменгі жағының жуандануы, “ісінуі”. Энтазис негізінен бағаналар тізбегінің мығым тірек рөлін атқарып тұрғандығын аңғартады әрі алыстан қарағанда түзу болып көрінуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Николай Иванович Ананьев

Николай Иванович Ананьев (1933 жыл) — гигиенист-ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1984), профессор (1986). * Омбы медицина институтын бітірген (1957). * Облыстық санитарлық үйдің бас дәрігері (1957 — 58) * Солтүстік Қазақстан облысы санитарлық-эпидемиологиялық станциясының бас дәрігері (1958 — 66) * 1966 жылдан Ақмола медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі болды. * Еңбектерінің негізгі бағыты — бейімделу мен психофизиология, студенттердің жұмыс істеу қабілеттілігін арттыру және оқу-тәрбие процесін тиімді жоғарылату. Дереккөздер
Перітіс

Перітіс, ритиспермум – айлауыктар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер. Қазақстанның батыс, орталық және оңтүстік өңірлеріндегі таулы жерлерде, далалық алқаптарда, өзендердің жағалауларында, тың және тыңайған жерлерде, жол жиектері мен үй маңында өсетін 2 түрі: жіңішкегүлді Перітіс (Rhytіspermum tenuіfolіrum) және егістік Перітіс (Rhytіspermum arvense) бар. Бұлардың биікт. 5(10) — 20(40) см-дей. Дара сабағының жоғары жағы бұтақталып келеді, сыртын аздаған түк жапқан. Жапырақтары ұзынша (ені 4 — 8 мм, ұзындығы 1 — 3 см). Күлтесі ақ не сары түсті, желектері жұмырланған, созылыңқы келеді. Тостағанша жапырақшалары дән салар кезінде жаңғақтарын жаппайды. Сәуір — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қоңыр не сары-сұр түсті жылтыр жаңғақша. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Рентинг

Рентинг (ағылшынның rentіng – жалгерлік) – жалгердің машиналар мен жабдықты, механизмдерді кейіннен сатып алу құқығынсыз қысқа мерзімге жалдауы. Рентинг бойынша жалгерлік төлемі лизинг бойынша жалгерлік төлемнен жоғары. Иеленушісі – жалға беруші ретінде әрекет ететін және жалға берілетін құндылықты жалгерлік туралы шарттың қолданылу мерзімі бойына меншіктену құқығын сақтайтын рентингілік компания. Пайдаланушысы – заңды және жеке тұлға. Оның лизингіге ұқсастығы да, одан айырмашылығы да бар. ref> Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2 Дереккөздер Сілтемелер * Иеленуші * Пайдаланушы * Лизинг
Анар (станция)

Анар — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы темір жол бекеті, Анар ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Аршалы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 24 км, Анаркөл көліне жақын жерде орналасқан. Тарихы Іргесі 1932 жылы қаланды. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, клуб, дәрігерлік амбулатория, «ХПП - Анар» ЖШС бар. Ауыл маңынан Алматы — Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Хлоропласт

Хлоропласт (грек. chloros — жасыл және plastos — соғып жасау) — фотосинтез процесін жүзеге асыратын өсімдіктердің жасуша ішкілік органоиды. Жарықсыз өсірген өсімдіктерде болатын этиопласттар жарықтың әсерінен жасыл түске боялып, хлоропластқа айналады. Осы айналу барысында ішкі мембрана қатпарлана өсіп тилакоид (бір қабат мембранадан тұратын жұқа құты-қапшық) түзеді. Тилакоидтар өзара топтасып граналар пайда болады. Тилакоидты граналар жуып, дестелеп қойған тостаған-табақшаны елестетеді. Онда пигменттер, электрон тасымалдағыш тізбек және ферменттер шоғырланады. Тилакоидты граналардан бос кеңістікті строма деп атайды. Хлоропласт тилакоидты граналардың саны бірнешеу. Оларды өзара стромалық тилакоид жалғастырып тұрады. Стромада фотосинтездің биохимиялық реакциялары жүреді. Жоғары сатыдағы өсімдіктерде хлоропласт сопақша, линза тәрізді. Оның ұзындығы 5 — 10 мкм, ені 2 — 3 мкм. Әр жасушада шамамен 20 — 30-дай хлоропласт болса, балдырларда мөлшері өте үлкен, формасыз 1 — 2 данасы ғана болады. Хлоропласт жартылай дербес (автономды) құрылым, себебі онда мембраналық тилакоидты жүйеден басқа меншікті ақуыз синтездегіш тетіктер бар. Оларға сақина тәрізді ДНҚ молекуласы мен РНҚ және рибосомалар жатады. Бұлардың көмегімен хлоропласт кейбір өзіне қажетті ақуыздарды синтездей алады. Хлоропласта сонымен қатар май түйіршіктері мен крахмал дәндері кездеседі. Жасушада хлоропласт бөліну арқылы көбейеді, бірақ оның жасуша ядросының бөлінуімен сәйкес келуі шарт емес. Хлоропластты цианобактериялардың ежелгі ядролы гетеротрофты балдырлармен немесе қарапайымдармен симбиогенез нәтижесінде пайда болған деп жорамалдайды. Биологиядағы барлық органоидтар сияқты, хлоропластың құрамы оның қызметіне сай күрделі болады. Хлорофилдер көк және қызыл түсті сәулелерді жұтып, жасылды шағылыстырады. Ол сәуле хлоропласт жасушасын жасыл етіп көрсетеді. Хлоропластарда хлорофилдерден басқа сары, қоңыр, қызғылт сары түсті каротиноидтар болады. Ол пигменттер ұзындығы басқа толқындағы сәулелерді шағылыстырып, өз энергиясын хлорофилдерге беріп, фотосинтездің жүрісін тездетеді. Каротиноидтар жасыл хлорофилдермен бүркеніп, көрінбейді, бірақ күзде, хлорофилдер бұзылғаннан кейін, оның жарқыраған түсі көрінеді. Сондықтан да күзде жапырақтардың түсі сары және қызғылт көрініс береді. Дереккөздер
Анаркөл

Анаркөл — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы көл, Анар темір жол стансасынан және Анаркөл ауылынан батысқа қарай 2 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5,25 км 2 , көлемі 15,75 млн. м 3 , орташа тереңдігі 3 м. Көл табаны сазды-тұнбалы. Жағалауында қамыс өседі. Су құстарынан аққу, үйрек, қаз, қасқалдақ, т.б. құстар мекендейді. Суында оңғақ, мөңке балықтары тіршілік етеді.
Желеу Жақыпұлы

Желеу Жақыпұлы (1904, Ащысай ауылы – 1970, Кентау қаласы) – ақын, әнші, жыршы. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Қаратаудың теріскейі мен күнгейін, Сыр бойын көп аралап, ел аузындағы жыр-дастандарды жаттаған. Нұралы Нысанбайұлы, Мұса Байзақұлы (Молда Мұса), Сұлтанбек Аққожаевтан көптеген эпостық шығармалар үйренген, оны кейін қағазға түсіріп, Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорына өткізген. Ж. жинақтаған «Алпамыс батыр» жыры көптеген ғылыми жұмысқа негіз болды. Ақын өз өлеңдеріне Кентау, Ащысай еңбеккерлерінің өмірін, туған жер табиғатын арқау еткен. Облыстық, республикалық ақындар айтысына қатысқан. Дереккөздер
Эоцен кезеңі

Эоцен кезені – палеоген немесе үштік кезеңнің 35 – 56 млн. жылдар аралығын алып жатқан бөлігі. Эоцен кезенінде құрлықтардың көп жерін басып жатқан теңіз суы азайып, континенттік құрғақ, ыстық климат орын ала бастады. Тетис теңізінің деңгейі төмендеуінен Қазақстанның солт.-батысында Азия мен Еуропаны жалғастырған “Торғай көпірі” пайда болды. Осы кезде Азия мен Еуропа арасында жануарлардың алмасуына мүмкіндік туды. Қазақстан жерінің көпшілігін субтропик. ормандар алып жатты. Эоцен кезені жануарлар арасынан сүтқоректілерге қолайлы заман болды. Мезозой дәуірінің соңында және кайнозойдың басында пайда болған алғашқы сүтқоректілердің кейбір топтары даму шегіне жетіп, біразы жойылып кетті. Қазіргі кезде көп таралған дара және жұп тұяқты жануарлардың арғы тегі осы Эоцен кезенінде дамыды. Қазақстанда Эоцен кезенінде тіршілік еткен жануарлардың қалдықтары Зайсан ойпатының қазба қалдықтарынан, Қабанбай а. маңындағы Шынжылы өз-нің бойынан және Жаркенттің батысындағы Ақтау шатқалынан табылған. Бұл кезеңдегі мүйізтұмсықтардың, тапирлердің, хеликотерилердің, бронтотерилердің, т.б. тұяқты жануарлардың көптеген түрлері Қазақстан жерінен табылып зерттелген. Б. Байшашов Дереккөздер
Бекмұрат Уақатов

Уақатов Бекмұрат (29.11.1932, Павлодар облысы Лебяжье ауданы Қорт а. – 20.12.1984, Алматы қ.) – әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы (1975). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) және осы университеттің аспирантурасын (1957) бітірген. * «Қазақ әдебиеті» газеті редакциясында (1957–58) * Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында ғылыми, аға ғылыми қызметкер (1958–82), бөлім меңгерушісі (1982–84) қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері * «Қазақтың халық өлеңдері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Уақатовтың ғылыми еңбектерінің негізгі тақырыбы қазақ фольклорының мәселелеріне («Жоғары кластарда көркем шығарманы талдау», 1965; «Таланттар, туындылар», 1969; «Қазақтың халық өлеңдері», 1974; «Қазақтың тұрмыс-салт жырларының типологиясы», 1983, т.б.) арналған. Дереккөздер Сілтемелер *[http://mukhanov.ucoz.kz/publ/aza_folkloryny_tarikhy_zh_ne_ony_zerttelui/1-1-0-399 Қазақ фольклорының тарихы және оның зерттелуі]
Накисбаев Владимир Иванович

Накисбаев Владимир Иванович (29.1.1951 жылы туған, Ресей, Примор өлкесі, Артемов ауданы Кневичи с.) – әскери қайраткер, генерал-майор. Қазақ химия-технология институтын (1973), Мәскеу гуманитарлық институтының филиалын (2002) бітірген. Еңбек жолын 1973 жылы Қаратау кен-химия комбинатында электр слесарьларының бригадирі болып бастаған. 1974–76 жылдары «Қазхимремстроймонтаж» тресінің 1-жөндеу-құрылыс монтаж басқармасының инженері, бөлім бастығы болып істеді. 1977–87 жылдары Қазақ КСР Министрлік Кабинеті жанындағы МҚК-нің Шымкент облысы басқармасының үкіметтік байланыс бөлімінің инженері, уәкілетті өкілі, аға уәкілетті өкілі, 1988–95 жылдары осы басқарманың Батыс Қазақстан облысындағы өкілі болды. 1999 жылдан ҚР ҰҚК-нің Оңтүстік Қазақстан облысы департаментінің бастығы. 2-дәрежелі «Даңқ» орденімен (2005), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», т.б. көптеген медальдармен марапатталған. «Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ардагері» (2003), «Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрметті қызметкері» (2004). Сілтемелер
Бұрхан Әметшаев

Бұрхан Әметшаев (1908, Созақ ауданы, Қайнар ауылы – 1964). Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. Еңбек жолын 1930 жылы жұмысшы болып бастаған. 1935 жылдан «Қайнар», «Сызған» ауылдарында жылқышы болды. Ол жылқы шаруашылығын өркендету ісіне ерекше еңбек сіңірген жан. Дереккөздер
Эпи

Эпи… (грек. ері – үсті, маңы, кейін) – қандай да болмасын бір нәрсенің үстінде (мыс., эпителий, т.б.), маңында (мыс., эпицикл) екендігін не бір нәрседен кейін (мыс., эпигенез) орналасқандығын көрсететін күрделі сөздердің бастапқы бөлігі. Дереккөздер
Хлоропрен

Хлоропрен, хлорэритрен, 2-хлорбутадиен-1,3, СН2СНССІСН2 — сутек атомы хлормен орын алмасқан органикалық қосылыс; қанықпаған көмірсутектерге жатады. Хлоропрен — түссіз сұйықтық, балқу t –130С, қайнау t 59,4С, суда нашар еріп, органикалық еріткіштермен оңай араласады. Өнеркәсіпте хлоропрен винилацетиленге хлорлы сутек қосу арқылы алынады. Оңай полимерленетіндіктен хлоропренді каучук өндірісінде қолданады. Сілтемелер
Сардина

Сардина — майшабақтар тұқымдасына жататын теңіз балықтарының екі туысының (Sardіna және Sardіnops) жалпы атауы. Әр туыста бір-бірден түр, олардың әрқайсысының бірнеше түр тармақтары бар. Солт. және Оңт. жартышардың жылы сулары (су температурасы 10 — 20°С-та) мен субтропик. жағаға жақын су айдындарында кездеседі. Денесі екі бүйірінен қысыңқы. Тұрқы 30 — 35 см (көбіне 15 — 20 см-дей), салм. 100 — 150 г. Сардинаның аналь қанаттарының соңғы екі талшығы қалақша сияқты ұзарған, құйрық қанатының түбінде екі ұзын “қанатша” қабыршағы және желбезек қақпағында радиалды жылғалар болады. 8 — 14 жылдай тіршілік етеді. 2 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Желтоқсан — маусым айларында 25 — 90 мыңдай уылдырығын судың терең қабатына шашады. Планктофагтар. Сардиналардың кәсіптік маңызы зор, еті өте дәмді. Сардинадан консерві жасалады. Пайдаланылған cілтемелер ja:イワシ ko:정어리
Жемісті (Сарыағаш ауданы)

Жемісті — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Жемісті ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде, Ханарық өзенінің оң жағалауында. Халқы Тарихы 1959 жылы құрылған Сарыағаш жеміс, бау-бақша кеңшарының құрамында болды. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орталау мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Дереккөздер
Реюньон

Реюньон — Үнді мұхитының батыс бөлігінде орналасқан арал, Францияның иелігі. Мадагаскар аралынан шығысқа қарай 680 км, Маврикий аралынан оңтүстік-батысқа қарай 180 км жерде. Аумағы 2510 км², халқы 699000 адам (2005). Астанасы – Сен-Дени (158000 адам). Реюньон – Маскарена аралдарының ішіндегі ең ірісі (оған Реюньоннан басқа Маврикий мен Родригес кіреді). Бұл жанартаутекті аралдардың басым бөлігін таулар алып жатыр. Олардың ең биігі аралдың орталығындағы – Питон-де-Неж (3069 м). Климаты тропиктік, бірақ биік жерлері салқындау, биіктікке байланысты жауын-шашын мөлшері қатты өзгереді. Оңтүстігі мен шығысындағы жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 4000 мм-ден асса, солтүстігі мен батысында 1000 мм-ден аз. Аралды 16 ғасырда португалдық теңізде жүзушілер ашқанмен, 1643 жылға дейін адам қоныстанбады. Сол жылы Реюньонды Франция басып алып, оған Бурбон деген атау беріп, қант плантацияларында жұмыс істеу үшін Африкадан құлдар апарды. 1793 жылы арал Реюньон деп аталды, 1946 жылы Францияның теңіздің аржағындағы департаменті мәртебесін алды. Халқының 60%-дан астамын француз қоныстанушылары мен африкалықтардың аралас некесінің ұрпақтары – креолдар құрайды. Реюньон экономикасы ауыл шарушылығына, оның ішінде қант құрағын өсіруге бейімделген. Сондай-ақ ром, ваниль,эфир майлары да экспортталады, туризм жақсы дамыған. Әкімшілік бөлініс Муниципалитеттер (коммунналар) Халық саны Тарихи халық Дереккөздер
Оңалбек Налеев

Оңалбек Налеев (1942 жылы туған, Созақ ауданы) – ғалым, техникалық ғылымдарының докторы (1993), Халықараралық энергоинформатика академиясының, ҚР ауыл шаруашылығы академиясының академигі, ҚР Жоғары мектеп академиясының корреспондент мүшесі. Жамбыл технологиялық жеңіл және тамақ өнеркәсібі (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) институтын бітірген (1964). 1965–66 жылдары Семей қаласында жұмыс істеді. 1966–71 жылдары Жамбыл технологиялық жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтында; 1971 жылдан аталмыш институттың Алматы бөлімінде ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор; 1974–86, 1994–95 жылдары технология факультетінің деканы, 1995 жылы бірінші проректор қызметтерін атқарды. Оңалбек Налеевтің 180 ғылыми және оқу-әдістемелік жұмыстары, 2 оқу құралы жарық көрген. «Өндірістік технология және сервис» ғылыми журналының ақылдастар алқасының мүшесі. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.kazetu.kz/index.php?Itemid104&id44&optioncom_content&taskview ҚазИТУ-дің құрылымы ] *Энергоинформатика *Өндірістік технология және сервис
Қар тоқтату

Қар тоқтату – агротехникалық шара. Орманы аз, жел жиі соғатын ашық далаларда көп қолданылады. Қар тоқтатудың түрлері: егістікке қалқа (шетен, қурай, т.б.) орнату; қардан жал, десте жасау; егістікке ық өсімдіктер егу, т.б. Құрғақшылық жиі кездесетін аймақтарда қар тоқтату әдісі – топырақта ылғалдың біршама қорын жинап, егіс өнімділігін арттыратын шара, ал оңтүстік аймақтарда – қыстайтын дақылдарды (күздік дәнді дақылдар, кейбір майда жемістер, көп жылдық шөптер) қысқы және ерте көктемгі суықтардан қорғайды. Сілтемелер *агротехника Дереккөздер: OS7
Жеңіс

* Жеңіс – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл. * Жеңіс – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл. * Жеңіс – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл. * Жеңіс – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.
Жосалы халық театры

Жосалы халық театры, Қызылорда облысының Қармақшы ауданы, мәдениет үйі жанынан құрылған. 1975 жылы халық театры атағына ие болған. Жосалы халық театрының репертуарында Қ.Жансүгіровтың “Кек”, О.Бодықовтың “Арман азабы”, Қ.Мұхамеджановтың “Қуырдақ дайын”, “Үйленгім келмейді”, Т.Ахтановтың “Қанжар мен домбыра”, С.Шаймерденовтың “Дөкей келе жатыр”, Н.В. Гогольдың “Ревизор”, С.Жүнісовтің “Ажар мен ажал”, т.б. спектакльдер бар. Соңғы жылдары театр сахнасында М.Әуезовтің “Қараш-қараш оқиғасы”, З.Қыстаубайұлының “Аспиранттың ақ шымылдығы”, М.Хасеновтың “Пай-пай, жас жұбайлар”, Иран Ғайыптың “Қорқыттың көрі” спектакльдері қойылды. Сондай-ақ, Жосалы халық театрында қуыршақ үйірмесі құрылып, “Алдаркөсенің айласы”, “Қойшы, аю, түлкі”, “Сиқырлы мысық”, “Неміс ертегісі”, “Тышқандар тартысы”, А.С. Пушкиннің “Алтын балық” ертегілері жас көрермендердің назарына ұсынылды. Жосалы халық театры жанында әзіл-сықақ отауы жұмыс істейді. Сілтеме
Описторхоз

Описторхоз (грек. opіsthen – артында, артқы және orchіs – аталық без, ен) – ішек құрт ауруы. Аурудың қоздырғышы – ұзындығы 4 – 13 мм-дей жалпақ құрт описторхис. Денесінің алдыңғы бөлігінде екі сорғышы болады. Ересек құрт адамның, иттің, мысықтың, терісі бағалы аңдардың өт жолдарын, бауырын, ұйқы безін зақымдап, нәжіс арқылы сыртқы ортаға (суға) түскен құрт жұмыртқаларын моллюскалар жұтады. Олардың денесінде құйрықты дернәсілдер (церкариялар) дамиды. Моллюскалардан шыққан церкариялар балықтардың денесіне еніп, олардың тері астында не бұлшық ет қабаттарында тіршілік етеді. Адамдарға аз тұздалған, дұрыс ысталмаған не шикі балық етін жегенде жұғады. Аурудың жасырын кезеңі 2 – 4 аптаға созылады. Содан кейін жедел түріне өтеді. Бұл кезде науқастың температурасы көтеріліп, басы, бұлшық еттері ауырып, буыны сырқырайды, терісінде қышыма бөртпе пайда болады. Ауру асқынып, созылмалы түріне өткенде, науқастың оң жақ қабырғасының астында ауырсыну пайда болып, бауыр және өт қалтасы үлкейеді. Ас қорытуы бұзылып, лоқсиды. Егер дер кезінде ем қолданылмаса, әр түрлі асқынулар дамиды. Мысалы, іріңді холангит, перитонит, жедел панкреатит, т.б. Ауруға диагноз лабораторияда қойылады. Алдын ала жүргізілетін шаралар: балық етін дұрыс өңдеп, пісіру; эпидемия шыққан жерде дұрыс санпединстанциялық-ағарту жұмыстарын жүргізу. Емі: празиквантил препаратын қабылдау. Сілтемелер * Аурулар * Паразиттар * Празиквантил Дереккөздер
Владимир Яковлевич Андрюхин

Владимир Яковлевич Андрюхин (1951 жылы т., Зеренді ауданы Викторовка а.) — Зеренді ауданындағы «Викторовское» ЖШС-тің директоры. * Целиноград а.ш. ин-тын бітірген. * «Қазақстанның 40 жылдығы» атынд. кеңшарда тас қалаушы, кеңшар директоры (1995 жылдан), әр жылдары комсомол, партия және кәсіподақ ұйымдарында қызмет істеген. * «Құрмет» ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әбіләш Нарбаев

Әбіләш Нарбаев (1913, Түркістан ауданы Сауран ауылы – 1965) – Социалистік Еңбек Ері (1957). 1934 жылдан Талап ұшымшарында учаскелік агроном, Байырқұм кеңшарының, 1952–57 жылдары Абай атындағы кейін Красная звезда ұжымшарларының басшысы болды. Осы жылдарда Мәскеу қаласындағы халық шаруашылығы жетістіктерінің көрмесіне тұрақты қатысып, көрменің алтын, күміс және қола медальдарын жеңіп алды. 1954 жылы Ташкент қаласында өткен Ортатық Азия республикалары мен Қазақстан мақташыларының кеңесіне, 1958 жылы кеңшар басшыларының республикалық кеңесіне және Мәскеудегі Кремльде өткен мақташылардың Бүкілодақтық кеңесіне қатысты. Дереккөздер
Илья Дмитриевич Жерносеков

Илья Дмитриевич Жерносеков (1922 жылы туған, Литва, Швенченас қаласы) – Cоциалистік Еңбек Ері (1961). 1945 – 51 жылдары Швенченас өндіріс комбинатында жұмыс істеді. 1951 жылдан Ащысай полиметалл комбинатының Мырғалымсай кенішінде бұрғылаушы болды, кешенді бригаданы басқарды. Сілтемелер
Матвей Мойсеевич Розманов

Матвей Мойсеевич Розманов (1902, Канск – 23.5.1981, Алматы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген экономисі (1967). Иркутск мемлекеттік университетін бітірген (1926). 1926 – 29 жылдары Алматы облыстық соты жанындағы қорғаушылар алқасының мүшесі, 1930 – 40 жылдары Қазақ КСР-і сауда минстрлігінде жауапты қызметкер, 1953 – 63 жылдары ҚазМУ-де, 1963 – 81 жылдары Алматы халық шаруашылық институтында оқытушы болды. 1960 жылы Розмановтың басшылығымен Қазақ КСР-і жоғары оқу орындары жүйесінде “Сауда экономикасы” атты тұңғыш кафедра ашылып, оның жетекшілігімен 30-дан астам кандидаттық және докторлық диссертация қорғалды. 100-ден астам еңбек, соның ішінде бірқатар монографиялар мен оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Махан Нарымбаев

Махан Нарымбаев (1923 жылы туған, Түркістан ауданы Атабай ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1942–43 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1944–52 жылдары Қызыл ту ұжымшарында басқарма хатшысы, ферма есепшісі, жылқы фермасының меңгерушісі, басқарма төрағасы, 1953–55 жылдары Бостандық ұжымшарында ферма меңгерушісі, 1956–62 жылдары Ұранғай ауылдық кооператив дүкенінің меңгерушісі, 1962–66 жылдары Түркістан ауданындағы ұжымшарда шопанның көмекшісі болып істеді. Дереккөздер
Опока

Опока – кремнийлі шөгінді тау жынысы. Опоканың негізгі массасы (92 – 97%) аморфты кремнеземнен (опал, халцедон) тұрады. Қоспа ретінде кварц, дала шпаттары, глоуконит, саз, құм, кремнийлі организмдер қаңқаларының бөлшектері болады. Түсі ашық сұрдан қара сұрға дейін, қаттылығы 3 – 5, тығыздығы 1,2 – 1,5 г/см3. Опока негізінен диатомиттер мен трепелдердің диагенездік өзгеруінен, кейбір жағдайда теңіздерде кремнеземнің химиялық тұнуынан қалыптасады. Опока жылу өткізбейтін құрылыс материалы ретінде, таза түрлері өндірісте техникалық майларды тазарту үшін қолданылады. Қазақстандағы кендері * Ақтөбе облысы (Құдық опока кені) * Оңтүстік Қазақстан облысы Сілтемелер * Тау жынысы * Кремнезем * Майлар Дереккөздер
Қожамұрат Нарымбетов

Қожамұрат Нарымбетов (1930 жылы туған, Шәуілдір ауданы Овцевод ұжымшары) – Социалистік Еңбек Ері (12.7.1949). 1944–53 жылдары Овцевод ұжымшарында аға шопан, 1953–58 жылдары қой фермасының меңгерушісі, 1958–62 жылдары Арыс кеңшарында жұмысшы, 1963 жылдан Қызылқұм ауданындағы Талапты кеңшарында жүгері өсірушілер бригадасының бригадирі болды. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Дереккөздер
Хань Шу

“Хань Шу”, “Ханьнама” — қытай тіліндегі тарихи еңбек. “Хань” — Хань патшалығы, “шу” — жазу, кітап дегенді білдіреді. Қазақ тіліндегі әдебиеттерде “Ханьнама” немесе “Хань патшалығының тарихы” деп аталып жүр. “Хань Шудың” авторы — Қытайдың көрнекті тарихшысы Ван Гу (35 — 92). Еңбекте Хань патшалығының 230 жылдық (біздің заманымыздан бұрынғы 206 — біздің заманымыздың 25 жылы) тарихы баяндалған. Қолжазбалық нұсқасы 100 томнан (бумадан) тұрады. “Хань Шудың” негізгі деректері Сыма Цяньнің “Тарихи жазбаларынан”, автордың әкесінен қалған құжаттардан және әр түрлі тарихи шығармалардан алынған. Төрт бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде (“Ди Чжи” — патша өмірбаяндары) патшалар мен олардың әулеттерінің өмірбаяндары жазылған. Екінші бөлім (“Бяу” — кесте немесе таблица) ханзадалардың шежірелері, әскери шонжарлардың, атақты оқымыстылардың, жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкерлердің сіңірген еңбектері, лауазымдары мен шендерінің кестесіне арналған. Үшінші бөлімде (“Чжэ” — деректер) дүниенің жаратылысы жөніндегі аңыздар және өмірде нақты болған оқиғалар мен құбылыстар баяндалған. Төртінші бөлім (“Ле чжуань” — тізбекті баяндар) патша әйелдері, ұл-қыздары, өнерпаздардың өмірбаяндары және көршілес елдердің тарихы мен қоғамдық жағдайы, олардың Қытаймен қарым-қатынастары жөнінде айтылады. Қазақстан мен Орталық Азия тарихына қатысты құнды деректерді осы бөлімнен табуға болады. Онда ғұндар, батыс өлкелердегі басқа да мемлекеттер және оларға жіберілген елшіліктер айтылған. Бұл деректер 1958 — 1978 жылы аралығында Қытай кітап баспасынан көптеген тарихшылардың қатысуымен жеке жинақ болып шықты. Ол 1997 жылы қайта басылды.
Андықожа батыр ауылы

Андықожа батыр (2001 ж. дейін – Донское) — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Донской ауылдық округі орталығы. Іргесі 1954 жылы қаланды. Географиялық орны Аудан орталығы — Степняк қаласынан солтүстікке қарай 45 км жерде. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, кафе, сауда орталығы, МТС, шаруа қожалықтары бар. Ең жақын темір жол стансасы 64 км жерде орналасқан. Дереккөздер
Агломерация

)]] Агломерация, елді мекендер агломерациясы – экономикалық, мәдени және тұрмыстық жағынан бір-бірімен тығыз байланысты елді мекендердің (әсіресе қалалардың) шағын аумаққа топтануы, шоғырлануы. Урбандалу процестерінің бірі және негізінен индустралдық аймақтарға ғана тән құбылыс. Агломерация көбінесе жеке ірі қаланың (ядроның) төңірегінде қалыптасады; кейде бірнеше ядролы Агломерация да болады. Агломерация өнеркәсіп өндірісі мен еңбек ресурсының аумақтық шоғырлануын сипаттайды, яғни мұнда өнеркәсіп, инфрақұрылым, ғылым және білім беру ісінің салалары қатар дамиды, соған байланысты халық тығыз қоныстанады. Агломерация өзінің төңірегіндегі аймақтың экономикалық және әлеуметтік жағынан өркендеуіне үлкен ықпалын тигізеді. Еліміздегі ірі елді мекендер Агломерациясы – Алматы, Қарағанды, Шымкент, Қостанай – Рудный, Павлодар – Ақсу қалалары. Сілтемелер * Алматы * Шымкент * Павлодар Дереккөздер
Үлебай Анетов

Үлебай Анетов (1886 жыл — 1966 жыл) — Қорғалжын өңірінде ақындық, әншілік, серілік өнерімен аты шыққан адам.Арғын Қуандық Тінәлі руынан шыққан. Қазақ жігіті Дүйсеннің орыс қызы Марияға ғашық болуының куәсі болып, атақты «Дударай» әнін шығарғандығы жөніндегі тарихи шындықтың беті кейінгі жылдары ашыла бастады. Дереккөздер
Базарбек Әмірбеков

Базарбек Әмірбеков (1938 жылы туған, Сайрам ауданы, Құрлық ауылы) – еңбек ардагері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1975). Еңбек жолын 1955 жылы Сайрам ауданындағы «Октябрьдің 40 жылдығы» атындағы ұжымшарда бастаған. 1972 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін «Қайнарбұлақ» кеңшарында жұмыс істеді.
Әміртай Дарушұлы Нәлібаев

Әміртай Дарушұлы Нәлібаев (2.5.1941 жылы туған, Отырар ауданы Темір станциясы) – жоғарғы дәрежелі дәрігер-психиатр. Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1967). 1958 жылы орта мектепті бітірген соң ауданы ауруханада 2 жыл жұмыс істеген. 1967–84 жылдары Қызылорда облысы Жаңақорған санаторийінде дәрігер, Алматы облысы рухани денсаулық диспансерінде дәрігер-психиатр, бөлім меңгерушісі болды. 1984–99 жылдары Алматы облысы наркология диспансерінің бас дәрігері. 1999 жылдан бері Алматы облысы рухани денсаулық және ішімдік-есірткі аурулары орталығыныңның бас дәрігері. Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1982). Сілтемелер
Саржан сұлтанның көтерілісі

Саржан сұлтанның көтерілісі (1825 — 36) — Ресей империясының Қазақстанда жүргізген отаршылдық саясатына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. Хандық биліктің жойылуына байланысты окр. және шекаралық ресейлік басқару мекемелері ашылып, әскери бекіністер салына бастады. Көтерілістің шығуына Солт. Қазақстандағы суы мен жайылымы мол Есіл өз-нің бойындағы жерлердің орыс-казак шаруаларына берілуі және алым-салықтың өсуі де қатты әсер етті. Саржанның Қытайдағы Цинь үкіметімен қарым-қатынас орнату әрекеті сәтсіздікке ұшырады. Ол інісі Есенгелдімен бірге қазақ ауылдарында халықты ашық бас көтеруге үгіттеп, 1825 ж. Қарқаралы окр-не қарасты Қарпық болыстығы қазақтарының көтеріліске шығуына ұйытқы болды. Қарулы жасақтар Саржан сұлтанның басшылығымен окр. приказдарға, керуен жолдарына тұтқиылдан шабуыл жасап, жергілікті билік орындарын әбігерге түсірді. Жасақтар қатарында Саржанның інісі Кенесары да болды. 1826 ж. 31 қаңтарда Бат. Сібір ген.-губернаторы П.М. Капцевичтің бұйрығына сәйкес жіберілген 200 казактан жасақталған жазалаушы жасақпен Саржан бастаған көтерілісшілер арасында шайқас болып, көтерілісшілер жеңіліс тапты. Бірқатар көтерілісшілер тұтқынға түсті. Қудалаудан құтылу үшін Саржан өз қол астындағы көптеген ауылдармен Орынбор шебіне қарай көшіп, Кіші жүз қазақтарын өз жағына тарту бағытында жұмыстар жүргізді. Соған орай Орынбор ген.-губернаторы Саржан сұлтанды Кіші жүздегі “барлық мазасыздыққа басты кінәлі” деп бағалап, оның мұндай әрекетіне тосқауыл қоюға әрекеттенді. Бұған қарамастан көтерілісшілер қатарына Кіші жүз қазақтарымен қоса қашқын орыс, татар, башқұрттар да қосылды. Саржан Қоқан, Хиуа хандықтарымен және Бұхар әмірлігімен байланыс орнатты. Саржан жасақтары барған сайын жаңа көтерілісшілермен толығып отырды. Оның жасақтарының бірін басқарған сұлтан Абылай Ғаббасов Қарқаралы окр-не жорықтар ұйымдастырды. Көкшетау окр-нде сұлтан Сартай Шыңғысов Саржанға қолдау білдіретіндігін танытып, ондағы халық көтерілісіне басшылық жасады. Отаршылдық әкімш-ке жағымпаздануымен ерекшеленген Қарқаралы окр-нің аға сұлтаны Тұрсын Шыңғысов Саржан бастаған көтерілісшілердің талқандалуына ынталылық танытып, патша әскеріне көмектесті. Саржан 1832 ж. Қоқан хандығының Ташкент құсбегімен патша өкіметіне қарсы бірлесе күресу жөнінде келісім жасап, Ұлытауға, Сарысу өз. бойына келіп қоныстанды. Қоқандықтардың қолдауымен бірнеше рет Орта жүз жеріне жорық жасады. Ол Ташкент құсбегіне бағынышты Ұлы жүз қазақтарын да өз жағына тартуға тырысты. Бұл өз кезегінде Саржанның қоқандықтармен жанжалына негіз болды. Ташкент құсбегі 1836 ж. жазда Саржанды және оның інілері Ержан мен Есенгелдіні, сондай-ақ оны қолдаған бірқатар белгілі батырларды Ташкентке алдап шақырып зұлымдықпен өлтіртті. Саржанның өлімінен кейін Ресейдің отарлық саясатына қарсы күрес оның інісі Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысына ұласты. Пайдаланылған cілтемелер
Ақдала мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны

«Ақдала» мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны 1964 ж. құрылған. Түркістан облысы Арыс ауданы Ақдала ауылдық округінде орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі бұл кәсіпорын асыл тұқымды қаракөл қойын өсіреді. Мал шаруашылығымен қатар мақта, бидай, бақша, көкөніс өсірумен де айналысады. Кәсіпорында 265 адам жұмыс істейді. Сілтемелер
Баяттар

Баяттар, баиттар — халық. Моңғолияның Убсунур аймағын мекендейді. Жалпы саны – 45 мыңдай адам (1995 жыл). Моңғол тілінің баят-халка диалектісінде сөйлейді. Баяттар этнонимі XIII ғасырдан белгілі. XVII ғасырда баяттар дүрбіттермен бірге Жоңғар хандығының құрамына кіріп, хандық жойылғаннан кейін қазіргі қоныстанып отырған жерінде 10 хошуннан тұратын жеке әскери әкімшілік құрған. Негізгі кәсібі - мал шаруашылығы Көбіне қой мен жылқы өсіреді. Егіншілікпен де айналысады. Баяттар соңғы жылдарға дейін тілін, мәдени бірегейлігін сақтап келді. Діни сенімі мен тұрмыс-тіршілігінде, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптарында моңғолдармен ұқсастық басым. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы