kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әшірбек Төребайұлы Сығай

Әшірбек Төребайұлы Сығай (Сығаев) (11.1.1947 ж.т., Түркістан облысы Кентау қ. - 28.11.2014) - театр сыншысы, аудармашы, педагог. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1989). Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының, Тәуелсіз «Платиналы Тарлан» сыйлығының лауреаты. «Құрмет» орденінің иегері. Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. Кентау, Түркістан қалаларының, Түркістан облысының құрметті азаматы. Өмір жолы Қоңырат руының Жетімдер руынан шыққан. * Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1969). * 1974 - 78 ж. Қазақстанның Мәдениет министрлігінде театр бөлімінің бастығы, * 1978 - 79 ж. Алматыдағы өнер басқармасының бастығы әрі коллегия мүшесі, * 1979 - 83 ж. Қазақстан КП ОК-інің мәдениет белімінде нұсқаушы, * 1983 - 89 ж. Қазақстан мәдениет министрінің орынбасары, * 1989 - 91 ж. Алматы театр және кино институтының ректоры, * 1991 - 94 ж. Қазақстан Мәдениет министрінің 1-орынбасары болып қызмет атқарған. * 1994 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясындағы өнертану факультетінің профессоры. * 2003 жылдан Қазақстан Мәдениет, туризм және спорт министрлігінің Алматы каласындағы өкілі. Кітаптары Әшірбек Сығай келесі кітаптардың авторы: * "Іңкәр шақ" (1978) * "Сыр сандық" (1981) * "Сахнаға сапар" (1990) * "Жарнама алдындағы ой" (1993) * "Сахна саңлақтары" (1998; Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 2000), * "Театр тағылымы" (2003) * "Толғам" (2004), * "Талдықорған театры" (2005), т.б. . Аудармалары Әшірбек Сығай В.И. Ежовтың "Бұлбұлдар түні", О.Ш. Иоселианидің "Арбаң аударылғанша", Ж.Б. Мольердің "Еріксіз үйлену", К.Гольдонидің "Күлкілі оқиға", Ш.Роквидің "Мазасыз әжей", т.б. шығармаларды аударған. Марапаттары Әшірбек Сығай Кентау (1997) және Түркістан (2001) қаларының, Түркістан облысының (2014) құрметті азаматы. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2000). "Құрмет" орденімен марапатталған (2004). Қазақ және орыс тілдерін біледі. Әскери атағы - аға лейтенант. Сүйіп оқитын әдебиеті - У.Шекспир, драмалар. Үйленген. Жұбайы - Сығай Күләш Дулатбекқызы, үй шаруасымен айналысады. Балалары - Төребай Қанат (1971 жылы туған), Сұңғат (1974 жылы туған), Нұрзат (1985 жылы туған). Немерелері - Ділда (1995 жылы туған), Бахтияр (2005 жылы туған), Бектияр (2007 жылы туған), Іңкәр (2009 жылы туған). Деректі фильм 2014 — ”Әшірбек Сығай - СЫН САРДАРЫ” (фильм) режиссері: “Қалила Умаров” Өндіріс: “Қазақфильм” Шәкен Айманов атындағы Тағы қараңыз Дереккөздер
Қобылан Бөрібайұлы

Қобылан Бөрібайұлы (1760, Павлодар облысы Баянауыл ауданы - 1840, сонда) - ақын. Арқаға аты мәлім Бөрібай ақынның баласы. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Құлболды бөлімінен шыққан. "Кедейлік жас кезімде келмеп едің", "Бұл дүние алуан-алуан заман екен", "Шоң биге", "He жаман", "Айхай, кәрілік", "Қадір-құрмет тоқтықта", "Әудем жер", "Заман", т.б. өлеңдері сақталған. Дереккөздер
Автор бейнесі

Автор бейнесі - әдеби шығармадағы жазушының өз тұлғасын көру қалпы. Әр жанрдағы шығармаларда автор бейнесі әр түрлі дәрежеде әр қырынан аңғарылады. Эпикалық шығармаларда автор негізінен алғанда оқиғаны баяндаушы болады. Ал драмалық шығармада автор оқиғаның даму барысынан мүлде сырт тұрады. Поэзиялық шығарма­ларда автор, негізінен, лирикалық тұлға ретінде танылады. Лирикада ақынның ішкі сыры, сезімі, толғанысы яғни жеке авторлық тәжірибесі басқа жанрларға қарағанда айқын, анық бедерленеді. Өмір шындығын оқырман лирикалық тұлға позициясындағы автордың көзімен қарап, танып біледі. Лирикалық кейіпкер автордың өлеңмен жазылған тікелей өз көшірмесі емес, жинақтала келіп, белгілі бір нақтылы сипатты иеленген көркем бейне болып шығады. Дереккөздер
Хан қызы

"Хан қызы"- дастан. Шығыстанушы орыс ғалымы А.В. Васильев ел аузынан жазып алған хикаялық дастанда хан әйелінің опасыздық қылығы әшкереленеді. Шығарманың авторы да, жинаушысы да белгісіз, екінші нұсқасы да алғашқы нұсқа мазмұнымен бірдей. Екі нұсқа да толық, он бір буынды қара өлең үлгісіне құрылған. Қолжазбалар Орталығы ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Даниял Ысқақов

Даниял Ысқақов (1897, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Шыңғыстау өңірі - 1945, Ресей, Карелия) - әдебиетші, сыншы, аудармашы, қоғам қайратері, Абайдың немере інісі Кәкітайдың ұлы. Семей орыс-қазақ мектебінде оқыған. Ташкент Орта Азия университетін бітірген (1927). Осы университетте оқып жүріп, бала кезінен досы М.Әуезов екеуі қазақ балалары­на арнап "Наш аул" деген әліппе құрастырады. Даниялдың қазақ тілінде "Өзбекстандағы қазақ балаларына арналған жаңа әліпби" атты көлемі еңбегі 1926 ж. Ташкентте жарық көрген. Даниял 1924 ж. Әуезовтің "Бәйбіше-тоқал" драмалық шығармасына талдау жасаған сын мақала жариялады ("Сана", № 2 - 3). Бұл мақала қазақ әдеби сынының алғашқы үлгілерінің бірі болып табылады. Даниял - В.Гаршиннің "Төрт күн" (1924), А.Чеховтың "Үлкен бағбанның әңгімесі" (1924) шығармаарын, өзбек жазушысы Абдулла Қаһардың әңгімелерін "Дүние жасарады" (1934) деген атпен, Р.Ролланның "Жан Кристоф" (1937) романынан үзінді аударып, бастырып шығарады. 1937 ж. жалған саяи жала жабылып, Карелияға жер аударылған. Дереккөздер
Айтбай Хангелдин

Айтбай Хангелдин (1906 - 1981) - жазушы. Ташкенттегі қазақ халық ағарту институтын бітірген (1926). 2-дүниежүзі соғысқа қатысқан. Лақап аты – Ақық. Жетістіктер 1920 - 1930 жылдары Өзбекстан КП ОК-нің органы - "Еңбек" газетінде жұмыс істеген. 1930 - 1932 жылдары "Еңбекші қазақ" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газеті редакциясында жұмыс істеген. 1932 - 42 жылдары республикалық Қазақ радиосы комитеттінде, т.б. мекемелерде жұмыс істеген. 1945 - 50 жылдары Қазақстан КП ОК-нің аппаратында жауапты қызметкер 1951 - 60 жылдары Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында (қазіргі "Жазушы") аға редактор, редакция меңгерушісі, бас редактор қызметін атқарған. Шығармашылар 30–жылдар басында «Құрылыс жолында», «Еңбек етіңдер» сияқты өлеңдер жинақтары, «Маржан», «Ақан сері», «Қамалия», «Қыз жүрегі» поэмалары, т. б. жарық көрді. Алғашқы әңгімелер жинағы "Құрылыс" (1931) Ташкентте жарық көрген. Қаламынан «Алғыс», «Ерлік» әңгімелер жинағы, «Керемет» повесі, «Біздің оттар», «Қараторғай», «Біздің Ғани» романдары да туды. "Дудар-ай" (1947), "Арқалық" (1948), "Жайнақтың сыры" (1955) т.б. пьесалары республикалық, облыстық театрларда қойылған. Мектеп оқушыларына арналған Н.В. Гоголь, М.Горький, А.П. Чехов, С.Соболев, Мамин-Сибиряк, А.Ширванзаде, Лао Шэ, Хамза Ниязидың бірқатар шығармаларын қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Александр Русланович Шмидт

Александр Русланович Шмидт - (1949 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Жаңа Семей ауданы Новопокровка селосы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1973). Талдықорған және Семей облыстық телерадио кабинеттерінде істеген. 1981 - 84 жылдары "Жалын" баспасында редактор, бөлім меңгерушісі, Қазақстан жазушылар одағында орыс поэзиясы жөніндегі әдеби кеңесші, "Жазушы" баспасында аға редактор болды. Шығармалары: *Земная ось. Стихи. Алма-Ата, 1980; *Родство. Стихи. Алма-Ата, 1983. Дереккөздер
Геннадий Иванович Толмачев

Геннадий Иванович Толмачев (8.4.1939, Алматы - 2006) - жазушы, тарих ғылымдарының кандидаты Өмірбаяны * ҚазҰУ-ды (1963) бітірген. * КОКП ОК-і жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген (1972). * 1961 - 65 ж. "Казахстанская правда" газетінде, * 1965 - 69 ж. "Комсомольская правданың" Қазақстандағы тілшісі, * 1975 - 82 ж. "Огни Алатау" газетінің бас редакторы, * 1991 - 95 ж. "Народная Конгресс Казахстана" газетінің бас редакторы, * 1985 - 92 және 1995 - 1999 ж. "Простор" журналының бас редакторы қызметтерін атқарған. Шығармалары "Простор" журналында повесі * "Агроном из легенды" * "Четыре ночи тревоги" жарияланған. * 1974 ж. "Четыре ночи тревоги" деген атпен повестер жинағы * 1978 ж. "Дело в поцелуе" сықақ әңгімелер кітабы * "Не прощаюсь с друзьямн" (1990) * "Повесть об Олжасе" (1995) * "50 встреч с Д.А. Кунаевым" (1997) * "Лидер" (Қазақстанның тұңғыш президенті Н.Ә. Назарбаев туралы деректі повесть, 2000) * "Уж замуж невтерпещь" (2001) секілді повестері мен әнгіме-естеліктер кітабы жарық көрген. * О.Әубәкіровтің "Сиқыршы" сықақ әңгімелер кітабын орыс тіліне (1976) аударған. Марапаттары "Халықтар достығы" орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Терме

Терме-қазақ халық поэзиясында қалыптасқан лирикалық өлең түрі. Ғибраттылық мәні бар моральдық идеялар тұрғысынан әр нәрсені теріп айтып, бір нәрседен екінші нәрсеге еркін ауысып отыру термеге тән қасиет. Ол нақыл сөз үлгісінде құрылып, әдетте өнегелі. нұсқалы сөздердің тізбегіндей болып келеді. Ырғақтық құрылысы жағынан жеті-сегіз буынды жыр үлгісінде айтылады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында жедел қарқынмен дами басталы. Терме пішіні мен мазмұны толғауға біршама жақын. Толғауда қоғамды-әлеуметтік сарындар басым болса. Термеде көбіне күнделікті тұрмыс-тіршілікке қатысты жәйттер сөз болады.Терме сөз бен әуен сабақтасып келгендіктен. Ол синкретті өнерге жатады. Сөздің мағынасы, әсерлілігі, ырғағы ширақ келуі қандай маңызды болса, әуеннің, аспаптық (домбыра) сүйемелдің де үлкен мәні бар. Терме сөзді айқын, анық жеткізуге лайық қысқа қайырылатын, жеңіл желдірмелі әуенмен (регитатив) айтылады. Терме, термелеп айту дегеннің өзі жырды - өлеңді жеңіл әуенмен айту, орындау тәсілін де көрсетеді. Осы кеңірек мағынасында термелеп айтқан жыр, өлең (дастан да) термешілік өнер қатарында қаралады. Терме - қазақпен қатар, қарақалпақ, қырғыз, өзбек халық шығармашылығында да тарихи орны бар жанрлық қазақстанның батыс аймағы мен Сыр бойында терме дәстүрі әсіресе мол дамыған. Халықтық дәстүрлер негізінде қазіргі кезде терме айтыс өнері қайтадан жаңғырып, жандана түсті. Термешілік өнердің кең құлаш жаюына теледидар, радио, ақындар айтысының өткізілуі зор мүмкіндік туғызып отыр. Терменің психологиялық және әлеуметтік функциясы Терме – қазақтың поэзиялық әрі музыкалық дәстүрлерінің бірі ретінде тек рухани тәрбие құралы ғана емес, сонымен қатар психологиялық және әлеуметтік функцияларға да ие болған. Терме арқылы халық өзіне жақын тұлғаларға кеңес беру, моральдық-этикалық нормаларды жеткізу, қиындықтарды жеңуге мотивация беру мақсатында қолданған. Бұл әсіресе, қазақ даласындағы көшпелі өмір салтына бейімделуге әсер еткен. Терменің аймақтық ерекшеліктері Терме тек поэзиялық және музыкалық стильде ғана емес, әртүрлі аймақтарда орындалу мәнері мен тақырыптары бойынша да ерекшеленген. Мысалы, Батыс Қазақстанда термелер философиялық және дидактикалық мазмұнда болса, Оңтүстік Қазақстанда термелер көбінесе діни және насихаттық сипатта болған. Әр аймақтағы терме орындаушылардың стилі мен тақырыптық бағыты өздерінің жергілікті мәдениеті мен тарихи жағдайларына байланысты өзгеріп отырған. Дереккөздер
Құрманбай Игілікұлы Толыбаев

Құрманбай Игілікұлы Толыбаев (143.1926. Алматы облысы Шетек ауылы 21.8.2004) жазушы. Албан тайпасы Қыстық руынан шыққан. * 1945 ж. мектепте мұғалім, * 1950 - 51 ж. "Халық хабаршысы", * 1952 - 55 ж. "Жаңа жол" газетінде редактор қызметтерін атқарған. * 1963 - 68 ж. "Ұлан" газетінде, * 1968 - 89 ж. "Балдырған" журналында және * 1989 - 96 ж. "Шалқар" газетінде редактордың орынбасары қызметін атқарған. Толыбаевтың "Ай күледі" (1969), "Дән" (1974), "Шынар" (1976), "Балбөбек" (1979) жыр кітаптары, өлеңдер мен дастандары сондай-ақ, "Қайдасың, досым" (1970), "Шырын" (1972), "Өжеттер" (1977), "Күн бөбегі" (1981), "Шапақ" (1984), "Алматым менің" (1985), "Тамшылар" (1987), "Айдың жүзі дөңгелек" (1989), "Кел ойнайық" (1990) әңгіме, повестері, Жазушының "Нар идірген", "Бабадан калған бар байлық" этнографиялық-танымдық әңгімелер кітабы (2000) бар. 14 сәуірде Алматы облысындағы Асы жайлауында туған. Құлжа қаласында ұйғыр мектебін бітіріп, сондағы қазақ мектебінде мұғалім болады. 1948 жылдан бастап Құлжа, Үрімші қалаларында қазақ тілінде шығып тұратын газет-журналдарда жұмыс істеген. 1955 жылы тамыз айында атамекеніне оралып, Алматыда баспаханада, баспада корректорлық қызмет істейді. 1963 жылы Қазақ мемлекеттік университетін журналист мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963–1996 жж. «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, «Балдырған» журналының қызметкері, республикалық «Шалқар» газеті редакторының орынбасары болған. * 1958 жылы «Достық даусы», * 1961 жылы «Жырға сапар», * 1964 жылы «Жас дәурен» жинақтарында өлеңдері, * «Бел-белестер» дастаны жарияланды. Сондай-ақ ол * «Алтын сандық» (1984, М.Әлімбаевпен бірлесіп), * «Бозінген» (1985) деген атпен қазақ ертегі-аңыздарын құрастырушы және дәстүрлі «Жыл – он екі ай» күнпарағын шығарып келді. Қаламгер шығармалары мектеп оқулықтарына енген. Шығармалары: Ай күледі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; Қайдасың, досым? Повесть. А., «Жазушы», 1970; Шынар. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жалын», 1976; Шырын. Әңгімелер мен ертегілер. А., «Жазушы», 1974; Өжеттер. Повесть және ертегілер. А., «Жалын», 1977; Балбөбек. Өлеңдер, ертегілер. А., «Жалын», 1979; Күн бөбегі. Ертегілер. А., «Жалын», 1981; Шапақ. Әңгімелер, ертегілер. А., «Жалын» 1984; Алматым менің. Деректі әңгімелер. А., «Жалын», 1985; Смельчаки. Рассказы, повесть. А., «Жалын», 1986; Тамшылар. Әңгімелер мен новеллалар. А., «Жалын», 1987; Айдың жүзі дөңгелек. Әңгімелер, повесть, ертегілер. А., «Жалын», 1989; Нар идірген. Күй аңыздары. А., «Өнер», 1993; Әсет. Роман-новелла. А., «Өнер», 1995; Қаныш Сәтбаевтың балалық шағы. Әңгімелер. А., «Балауса», 1999; Бабадан қалған бар байлық. Этнографиялық-танымдық әңгімелер. А., «Қазақстан», 2000; Сырлы әлем. Ертегілер, мысалдар, аңыздар. Астана. «Елорда», 2001. Дереккөздер
Орынбай Шойбек

Орынбай Шойбек - (7.5.1953 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы "Социализм" ауылы) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген. Сарыағаш ауданы "Қызыл ту" газетінде жауапты хатшы, редактордың орынбасары, Көкшетау, Түркістан облысы газеттерінде, облыстық әкімшілікте жауапты қызметтер атқарған. Біраз уақыт республика "Егемен Қазақстан" газетінің Түркістан облысындағы меншікті тілшісі, тәуелсіз "Ар" газетінің бас редакторы болған. Қазір "Ғасыр Ш" баспасының директоры. 1986 жылы "Жалын" журналы мен ҚазақКСР Ішкі істер министрлігінің бірігіп жариялаған жабық бәйгесінде "Қателік" деген шытырман хикаяты үшінші орынды, 1995 жылы "Жалын" баспасы жариялаған дәстүрлі бәйгесінде "Әміршінің әлегі" атты повесі бас жүлдені иеленген. Алғашқы туындылары "Арман қанатында", "Сарыағаш саздары" ұжымдық жинақтарына енген. "Өмір деген осындай", "Тозаңды терезе", "Саңырау құлақ", "Әміршінің әлегі" повестері мен әңгімелері, "Қайғы заман немесе Төле би тағдыры" роман-дилогиясы, т.б. жеке кітап болып шыққын. 2003 жылы шындық деректерге негізделген "Түрмеге түспейтіндер" атты детективті романы жарық көрді. 1999 жылы облысы әкімінің "Алтын қауырсын" жүлдесін, 2001 жылы "Жылдың үздік жазушысы" атағын иеленді. Дереккөздер
Тұрсынәлі Ырыскелдіұлы

Тұрсынәлі Ырыскелдіұлы (кейде Рыскелдиев, 13 қазан 1940 жыл, Сорбұлақ мекені, Күнес ауданы, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы) — қазақ жазушысы. Жоғарғы білімін Шыңжаң институтында алғаннан кейін (1961) Тұрсынәлі Ырыскелдіұлы мансабын 1961–1980 жылдары Күнес аудандық орта мектепте әдебиет, қытай тілі пәнінің окытушысы болып бастады. 1980–1992 жылдары Күнес аудандық мәдениет үйінің бастығы болды. 1992 жылдан Іле аймақтық әдебиет көркемөнершілер бірлестігі төрағасының бірінші орынбасары болып келеді. Шығармалары Оншақты кітабы, 30-дан астам сын-зерттеу мақалалары, 3 телефильм сценариясы жарық көрген. * Тасқын. Трилогия. Ү., 1982(1-кітап), 1987 (2-кітап), 1989 (3-кітап); * Тау тағысы. Роман. Ү., 1995; * Өркен. Әңгімелер. Пек., 1982; * Қайта оралу. Повестер. Күйтің, 1985; * Шырғалаң. Әңгімелер. Пек,1996; * Бала көңілдің байлықтары. Повестер. Ү, 1997; * Мысалдар. Әңгімелер. Ү., 1987. Марапаттары * Жазушының "Тасқын" атты трилогиясы 1989 ж. Қытайдың мемлекеттік баспасөз сыйлығының иегері. Қосымша # «Тасқын» трилогиясының екінші кітабы ҚХР-да мемлекеттік аз ұлт әдебиетінің таңдаулы кітабы сыйлығын, «Мысал әңгімелері» Шыңжаң өлкелік «Жаңа дәуір әдебиеті» сыйлығын алған. «Қара көлдің балықтары» повестер жинағы үшін ҚХР мемлекеттік «Тұлпар» әдеби сыйлығын, «Іле салтанаты» көркем телефильмі үшін ҚХР мемлекеттік ынталандыру сыйлығын алған. # Қытайдың мемлекеттік бірінші дәрежелі жазушы кәсіби атағы берілген, сондай-ақ «Мәдениет саласындағы еңбегі сіңген қайраткер» белгісі табыс етілген. # «Тамызық» атты мысалдар жинағы (2001, «Мерей»), «Ұлы көш» романының бірінші кітабы (2001, «Өлке»), екінші кітабы (2003, «Елорда») жарық көрді. # «Іле салтанаты» көркем телефильмі экранға шыққан (1995). «Қос аққу» пьесасы және комедиялары қойылған. # «Тасқын» (трилогия), «Кек» (әңгімелер) атты көп томдық шығармалар жинағының жеті томы жарық көрген. Дереккөздер
Садықбек Хангелді

Садықбек Хангелді (Сахан Молдаш) (12.4.1937 жылы туған, Қызылорда каласында) - ақын. Алматы жоғары партия мектебін (1959), Қызылорда мемлекеттік университеттін бітірген (1961). Жетістіктері 1955 - 1959 жылдары Қызылорда локомотив депосында жұмысшы болды. 1959 - 1962 жылдары Қызылорда облысын радиосының дикторы болған. 1962 - 1974 жылдары Қызылорда облысын комсомол комитеттінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі, идеология жөніндегі хатшысы, Қызылорда қалалық комсомол комитеттінің бірінші хатшысы, Қазақстан комсомолы ОК-інің насихат және мәдени-бұқаралық жұмыстар бөлімінің меңгерушісі болған. 1974 - 1979 жылдары Қазақстан Ком- партиясы ОК-інің ұйымдастыру- партиялық жұмыстар бөлімінің нұсқаушысы, осы бөлімінің кадр даярлау секторының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1979 - 1991 жылдары Қазақстан халықтық бақылау комитеттінің ғылым-білім және мәдениет бөлімі меңгерушісінің орынбасары, бөлім меңгерушісі. 1991 - 1993 жылдары Қазақстан мемлекеттік телерадио комитетті кадр басқармасының бастығы, Алматы облысы және қалалық радиосының бас редакторы. 1993 - 1997 жылы Қазақстан Мемлекеттік қаржы бақылау комитетті кадр басқармасының бастығы болып қызмет істеген. Бірнеше медальдармен, Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Шаймардан Қожахметұлы Торайғыров

Шаймардан Қожахметұлы Торайғыров (1898, Павлодар облысы Баянауыл ауданы - 1970, сонда) - ағартушы-педагог, ақын, ауыз әдебиетін жинаушы. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың інісі. Арғын тайпасының Сүйіндік руы Айдабол бөлімінен шыққан. Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1932). Ұзақ жылдар бойы мектептерде және педагогикалық училищеде оқытушы болған. Сұлтанмахмұттың артында қалған әдеби мұрасын жинастыруға көп еңбек сіңірген. Оның ел аузынан жинап алған жыр-дастандар мен аңыз-әңгімелер, ақын-жыраулар мен шешен-билер туындылары, Сұлтанмахмұт шығармалары Орталық ғылыми кітапхананың, Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы. "Баян" поэмасының "Олжабай батыр" тарихи дастанының авторы. Торайғыровтың Сұлтанмахмұт өмірі мен шығармғы жайлы жазған "Сұлтанмахмұт" атты зерттеу еңбегі де бар. "Баян" поэмасынан үзінділер Павлодар облыстық "Дауа" газетінде жарияланды. Дереккөздер
Орынбай Аймағамбетов

Орынбай Аймағамбетов (1923, Қарағанды облысы, Тельман ауданы) - ақын. Қарағанды шахталарында жұмыс істеген. Қарағанды мұғалімдер институтында оқыған. Ұлы Отан соғысына (1941-45) қатысқан. Қазіргі Бұқар жырау ауданы түлегі. Қарағанды шахталарында, облыстық радио, «Орталық Қазақстан» газетінде жұмыс істеген. Өлеңдері 1940 жылдан жергілікті газеттерде жариялана бастады. "Шахтер шамы", "Туған калам", "Қарқаралы", "Ильичпен сырласу" тәрізді өлең-жырлары туған жер, оның еңбекшіл адамдарына арналған. Мақсұт Байсейітов, Кәртай Ермекбаев, Бақыт Мұстафин сияқты үзеңгілес әріптестерімен айтысып жүлдегер атанды. 1969 ж. халық ақындарының Республикалық ғылыми шығармалар конференциясына қатысты. Дереккөздер
Құрбан Қасымұлы Тохтамов

Құрбан Қасымұлы Тохтамов (5.5.1932, Алматы облысы Жаркент ауданы Садыр ауылы - 1988) - жазушы, филологиялық ғылымдарының кандидаты Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1957). Республикалық "Коммунизм туғи" газетінде, ҚазҰПУ-да қызмет істеген. Тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі болған. Бірнеше әңгіме, повесть жинақтардың авторы. Сондай-ақ, әдеби-сын саласында еңбек еткен. 1977 ж. орыс тілінде повесі жарық көрген. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. Шығармалары: *Қарапайым адамдар. Повесть пен әңгімелер. А., 1962; *Сұлтан. Повесть.А., 1967; *Менің достарым. Әңгімелер.А., 1968; *Дихандар. Повесть. А., 1971-ұйғырша; 1977-орысша. 1984 - қазақша; *Творчестволық ізденіс. Әдеби сын. А., 1975. Дереккөздер
Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет

Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет (5 қаңтар 1951 жыл, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Ақбай ауылы – 7 маусым 2005 жыл, Алматы) — қазақ ғалым, филология ғылымдарының қандидаты. ҚазҰУ-ды бітірген (1977). 1979 жылдан Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері, аға қызметкері. 1998 жылдан "Жас Түркістан" журналының бас редакторы. Шығармалары: *Тазару, А., 1991; *Смағұл Сәдуақасұлы. Тандамалы (құрастырып, баспаға дайындаған, алғы сөзін жазған). А., 1993; *Мағжан Жұмабаев. Шығармалар. 3-томдық (жауапты шығарушы). А., 1995 - 1996; *Мағжан Жұмабаев. Тандамалы (құрастырған, баспаға дайындаған). А., 1992; *20 - 30 жылдардағы қазақ әдебиеті (жауапты шығарушы, авторлардың бірі). А., 1997; *40 - 50 және 60-жылдардағы қазақ әдебиеті (жауапты шығарушы, авторлардың бірі). А., 1998. Дереккөздер
Тұрған Қасымұлы Тохтамов

Тұрған Қасымұлы Тохтамов (19.6.1940 жылы туған, Алматы облысы Жаркент ауданы Садыр ауылы) - жазушы. ҚазҰПУ-ды бітірген. Алматы Темір жол стансасында жолсерік қызметінен бастаған. "Коммунизм туғи" газетінде корректор, туған ауылында мұғалім, Панфилов аудандық «Йеңилик авази", "Жаңалық жаршысы" газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім бастығы, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1973 ж. ұйғыр тілінде шығатын республикалық "Коммунизм туғи" газетінде бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1994 ж. араб жазуымен шығатын "Йеңи һаят" газетінің редакторы, одан кейін өзі ұйымдастырған "Парваз" журналының бас редакторы болды. 1997 ж. зейнетке шыкты. Жазушының повестері мен романдары қазақ, орыс, украин, өзбек, кырғыз тілдерінде басылып шыққан. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. Шығармалары: *Өсек өңірінде. Повестер. А.,1975; *Дұрзы жаңғырығы. Повестер. А.,1978; *Ақ жауын. Роман. А., 1980; *Қорғасын қатып қалмайды. Деректі повесть.А., 1977; *Назугум. А., 1988; *Әкемнің тоны. Әңгімелер. А., 1982; *Ананың көз жасы. Повесть және әңгімелер. А., 1990; *Сергелдең. Роман. А., 1999; *Үш томдық таңдамалы шығармалары. А., 2000. Дереккөздер
Рысалды Төкеева

Рысалды Төкеева (7.6.1941 жылы туған. ҚХР, Дөрбілжің ауылы) - ақын. Үрімжіде Медициналық институтты бітірген (1958) Тарбағатай аймағында мұғалім, дәрігер, Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Абай атындағы мектепте мұғалім болып жұмыс істеген. Өлеңдері "Салтанат", "Белес", "Көктем", "Дала дабылы", "Тарбағатай жырлары", "Шихи өрендері" атты жинақтарға енген. Дереккөздер
Бүкпелеу

Бүкпелеу айтылатын ойды еркін және толық ақтарып тастамай, емеурінмен танытып, қысқаш қайыру, іркіліп сөйлеу немесе, сыпайылап ишаратпен андату үшін қолданылатын стильдік тәсіл. Бүкпелеуді үлгісі ретінде А.Байтұрсынұлы Жарылғасынның мына өлеңін келтіреді: "Отыр ем бала ғой деп жүзі жарқын, Сөз - кілт, кеуде - сандық ақыл - алтын. Ақылың көп болғанмен, шашың ұзын, Жібердің келістірмей сөздің артын". Дереккөздер
Ерболат Төлегенұлы

Ерболат Төлегенұлы (12.7.1946 жылы туған, Қостанай облысы Жангелді ауданы Шақшақ Жәнібек ауылы) - ақын. Алматы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1989 жылдан Шақшақ Жәнібек-Тархан атындағы фирманың бас директоры. "Өнер мұраты" кітабы (С.Әбдікөрімовпен бірге) жарық көрген. Республикалық газет-журналдарда топтама өлеңдері жиі-жиі жарияланып тұрады. Бірнеше сазгерлер әніне сөз жазған. Дереккөздер
Үсен Шойбеков

Үсен Шойбеков (5.11.1937 жылы туған, Түркістан облысы Сайрам ауданы Тассай ауылы) - жазушы. Шымкент педагогика институтын бітірген (1960). 1967 - 87 жылдары облыстық халық ағарту бөлімінде инспектор, әдіскер, мұғалімдер бөлімін жетілдіру институты директорының орынбасары, директоры. 1987 жылдан шығармашылық жұмыста. Алғашқы өлеңдері 1958 жылдан жариялана бастады. "Қаһарман күндер", "Бейбіт күндер" (1981) атты әңгімелер мен повестер жинақтары, сондай-ақ, әкімшіл-әміршіл жүйенің барынша дәуірлеп түрған шағындағы халқымыздың хал-жағдайын суреттеп, "тоқырау" кезеңінің бет-бейнесін ашып көрсете білген "Парыз" (1986), "Жұт" (1990), "Құрбандар" (1991) атты романдары жарық көрді. Дереккөздер
Характер (әдеби характер)

Характер (әдеби характер)-көркем шығармадағы кейіпкердің мінез бітімі, ой-сезім дүниесіне тән психологиялық, моральдық сипат-ерекшеліктері. Әдеби характер адамның өмірдегі мінез, қимыл- әрекет өзгешеліктерін жинақтап, екшеп, типтік дәрежеге көтеріп, сомдап бейнелеу арқылы жасалады. Сондықтан оны жекелеген қасиет-сипаттардың қосындысы деп санамай, солардың бірлік-тұтастығы, синтез деп қараған жөн. Реалистік қаһарманға тән характерді алдымен қалыптасу, өзгеріп-өрістеуі тұрғысынан алып түсіну, бағалау орынды, және осыған қоса оның өз ішкі диалектикасы да болатыны ескерілуі кажет. Xарактер белгілі қоғамдық жағдайда калыптасады, сол ортаға, өз уакытына сәйкес болады. Адамның мінез-құлқы, оның әрқилы кезеңдегі сынға түсетін екіұдай жайда өзін қалай ұстап, қандай әрекет ететіні ой-өрісіне, сана-сезіміне байланысты. Осыған орай әдеби шығармада характер күрес-тартыс үстінде, кейіпкердің іс-әрекеті, ойниеті, мақсат-тілегі арқылы көрініс тауып анықталады. Кейіпкердің бір- бірімен қарым-қатынасы олардың характерлерін барынша толық аша түседі. Әдеби кейіпкердің характері шығармада оның іс-әрекеттерін су- реттеу арқылы, психологиясы, жан дүниесі тікелей бейнеленуі, арқылы айқындалып, сондай-ақ сыр-сымбатын, бой-тұлғасын, бет-әлпетін, сөйлеу ерекшелігін көрсету, яғни жанама мінездеу арқылы жан- жақты ашыла түседі. Дереккөздер
Күләнда Әбубайқызы Ұзақбаева

Күләнда Әбубайқызы Ұзақбаева -1926 жылы 23 желтоқсанда бұрынғы Семей облысы, Шұбартау ауданында туған. Жазушы, аудармашы. 1948 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (ҚазҰУ) тарих-филология факультетін қызыл дипломмен бітірген. 1948-1951 ж. Тіл және әдебиет институтында кіші ғылыми қызметкер, 1951 жылдан 1986 жылдарға дейін табан аудармай 35 жыл "Жазушы" баспасында редактор, аға редакторлық қызмет атқарған. Мұхтар Әуезовтің он екі томдығын және жиырма томдығын, Сәбит Мұқановтың он алты томдығын, Ғабит Мүсіреповтің бес томдығын, Ғабиден Мұстафиннің төрт томдығын, Әбдіжәміл Нүрпейісовтің "Қан мен тер" романының тұңғыш басылымына редактор болған. Сонымен қатар, Т.Ахтановтың, М.Мағауиннің романдары мен повестерін де жарыққа шығарған. Л.Воронкованың, Эристен Эриликтің, М.Слуцкистің, С.Алексеевтің, Дж.Родаридің, Ә.Якубовтың, Ф.Мұсажановтың, С.Захири Разияның, А.Гилязваның, С.Қапаевтың шығармаларын қазақ тіліне аударған. 1985 жылы Қазақстан жазушылар одағына мүшелікке өткен. Қазақ КСР жоғарғы Кеңесінің Мақтау грамоталарымен, "Баспа үздігі" белгісімен марапатталған. Еңбек ардагері, майдан ардагері атақтары, медальдары бар. Дереккөздер
Қуанышбек Төлеметов

Қуанышбек Төлеметов (4.11. 1942 жылы туған, Түркістан облысы Майбұлақ ауылы - 8.11.2004) - ақын. Қазақстан химия-технология институтын бітірген (1964). * Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. *1965 - 81 ж. Шымкент асбест-цемент конструкциялары комбинатында инженер, директордың орынбасары, директор, *1981 - 93 ж. аудандық, қалалық, облыстық әкімшілікте қызмет істеген. *1993 99 ж. "Шымкент мұнай өнімдері" АҚ-ның президенті. "Аппақ гүлдер", "Сағыныш", т.б. кітаптардың авторы. Шымкент қаласының құрметті азаматы. 1999 жылдан Қазақстан Республикалық Парламенті Мәжілісінің депутаты. Ордендермен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тазша Бала

Тазша Бала - қазақтың күлдіргі тұрмыс-салт ертегілеріндегі басты кейіпкер. Бұған ұқсас нұсқалар өзбек, татар, қарақалпақ. түрікмен, хақас, бурят, моңғол халықтарының ауыз әдебиетінде де кездеседі. Қазақта тағыда басқа туралы ауыз әдебиетінде "Қу тазша", "Ақылды тазша", "Айлалы тазша", "Тазшаның қырық ауыз өтірігі", "Хан қызы мен Тазша", тағыда басқа ертегілер бар. Бұлар тағыда басқа халық арасынан шыққан ақылды, алғыр, айлалы, тапқыр, өжет жігіт ретінде суреттеледі. Өзінің ақыл-парасаты, тапқырлығы арқасында талай қиын-қыстау жағдайдан, ауыр халден аман-есен құтылып кетеді, неше түрлі сыннан мүдірмей өтіп, жеңіп шығады. Өзі сіңірі шыққан кедей болса да уәзір, жендеттермен айқаска түсіп, оларды халық алдында күлкі, мазақ етеді. Әділетсіздікке, кертартпа әдет-ғұрыпқа, зұлымдыкқа қарсы тұрып, күншілдік, қызғаншактық, сараңдық сияқты мінездерді аяусыз әжуалайды. Сөйтіп тағыда басқа халық даналығы мен шешендігін бойына жиған типтік кейіпкер болып табылады. Б.Майлин "Өтірікке бәйге" ертегісі (1922), ақындардың өтірік айтыстары тағыда басқа жайындағы ертегілердің әсерінен туған. Дереккөздер
Бәдел Тұрсынбаев

Бәдел Тұрсынбаев (1 шілде 1905, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы - 14 тамыз, 1967, Алматы облысы, Жамбыл ауданы) - жазушы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1950). Өмірбаяны * Семей ауыл шаруашылық техникумын (1935) бітірген. * ҚазҰПУ-ды (1957) бітірген. * 1926 - 67 ж. ауылдық кеңес хатшысы, мұғалім * Семей облысы "Екпінді" газетінің кызметкері, мектеп директоры. Шығармашылығы * Тұңғыш кітабы - "Базар батыр" поэмасы 1942 ж. жарық көрді. * "Бақытты балалық шақ" (1955) * "Түлкі мен бақташы" (1959) * "Қуыршақтар" (1959) * "He қымбат?" (1961) * "Біздің ауылдың жігіті" (1962) * "Мақтаншақ қызылша жайлы хикая (1964) * "Ауыл мұғалімі" (1967) * Айнымас достар" (1971) т.б. Б.Тұрсынбаев өлеңдер мен әңгімелер жинақтары басылды. Шығармалары, көбінесе, балаларға арналған. Оның көптеген әңгімелері мектеп оқулықтарына енгізілген. Дереккөздер
Дәстүр мен жаңашылдық

Дәстүр мен жаңашылдық - әдебиет пен өнердің даму барысында сабақтастық пен жаңғыртуды, мұрагерлік пен қайта жасауды, бұрынғы мен соңғының байланысын білдіретін ұғым. Дәстүрге ғасырлар бойы қалыптасып, сұрыпталған әдет-ғұрыптар, жол-жобалар көзқарас түсініктер жатады. Жаңашылдық - өткен өмірдің, кешегі күннің тәжірибесі мен жемістерінің ішінде мән-мағынасы бай, дәрежесі жоғары заман талабына жауап беретін, бұрынғы-соңғының шеңберінен шы­ғып, болашаққа кең жол ашатын аса маңызды ізденіс-әрекеттер. Ол жал­пы өркениеттің дамуына әсер етеді, осы жолда туып, орнығады. Дәстүр мен жаңашылдық - диалектикалық бірлестікте бо­лып, ескі мен жаңаны жалғастырады, тарихпен бірге дамиды, өндірістің базисі ретінде өзгеріске ұшырап отырады. Дәстүр мен жаңашылдық арасындағы заңды байланыс - материалдық және рухани мәдениеттің, өндіріс пен техниканың, философия мен әдебиеттің, өнердің барлығына тән. Жаңашылдық - әрқашан асқан шеберлік пен зор таланттың нәтижесі, ол әдебиет пен өнердің өрісін кеңейте түседі. Дәстүр мен жаңашылдық әдебиетте, өнерде ұлттық ерекшелікті сақтай отырып, жаңа заманның талап-тілегіне сай келу қағидасын қажет етеді. Тұрмыстың, қоғамдық тіршіліктің өзгеруіне, адамның өмір танудағы жаңа ұғым-түсініктеріне байланыс­ты әдебиетте мазмұн мен түр жағынан жаңашыл шығармалар туа­ды. Бұл тұрғыда кейбір дәстүрлік әдіс-тәсілдер сақталумен қатар жаңаша суреттеу, бейнелеу, сөз қолдану амалдары пайда болады. Әсіресе жаңа өзгерістер мен құбылыстарды аңғаратын соны бейне­леу құралдары жасалады. Бұл - әдебиеттегі жаңашылдықтың белгісі. Дәстүр мен жаңашылдық тек түрді, сыртқы өзгерістерді білдірумен қатар, ішкі мазмұнды, мағынаны білдіреді, түр мен мазмұнды бірдей қамтып, шығарманың идеялық-көркемдік немесе ұлттық сипатын жаңа сатыда елестетеді. Енген жаңалық әде­биетке сіңіп, дәстүрге айналып кетуі мүмкін. Абай Құнанбайұлы Қазақ поэзиясына Абай Құнанбайұлы енгізген жаңашыл үлкен дәстүр болып қалыптасты. Абай қазақ поэзиясын әсіре шешендікпен, әсіре бояудан құтқарып, терең ойлылықты арттырды. Ол ақын орнын, оның қоғамдық, әлеуметтік мәнін танып, көркем сөзді жоғары сатыға көтерді, ауыз әдебиетінің дәстүрінде келе жатқан поэзияны түрлендірін, жаңа арнаға салады. Мысалы, "Көлеңке басын үзартып" өлеңінде; "Адасқан күшік секілді, ұлып жұртқа қайтқан ой" дегенде тынымсыз, мазасыз ойды, жабырқау көңілдің суретін "адасқан күшікке" балайды. Жаңа заман ақын-жазушылары С.Сейфуллин қазақ әдебиетіне, соның ішінде поэзияға жаңа леп, жаңа серпін әкелді. Қоғамдағы тың өзгерістерді экспресс түрінде суреттеді ("Экспресс"). С. Мұқанов поэзиясы ("Бостандық") өлең түрі жағынан ескіше болғанмен, идеялық мазмұны, тілек-мақсаты жағы­нан жаңа. М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов өз шығармаларында шешендік дәстүрді шебер пайдалана отырып, үлкен жаңалық әкелді. Дереккөздер
Нығмет Төлендиев

Нығмет Төлендиев (15.11.1922 жылы туған, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Қаракемер ауылы) - жазушы. Түрген педагогикалық училищесін бітірген (1941). 2-дүниежүзілік соғысқа катысқан. Алматы облысы, Қаскелең ауданы халық сотында, Қазақстан Әділет министрлігінде, Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық сотында, Әділет басқармасында жауапты қызметтер атқарған. "Ар туралы аңыз", "Терезедегі таңба", "Айсыз түн операциясы" повестері, "Әділет атымен" әңгімелер жинағы жарық көрген. Ордендермен, медальдармен, Құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Ұлттық мінез

Ұлттық мінез - әдеби шығармадағы кейіпкердің ұлттық сипатымен ерекшеленген мінез-бітімі, оның белгілі бір халықтың өкілі екендігін танытатын психологиялық және ойлау, сөйлеу өзгешелігі. Ұлттық мінез - тарихи категория. Ол қоғамдық, рухани, экономиялық және саяси жағдайларға сәйкес қалыптасады. Дүниені ұлттық түсінікпен қабылдау жолы қай адамға болсын тән қасиет. Өнерде, әдебиетте адам бейнесінен бұл қасиет толық көрініп тұрады. Әр халықтың өз эпикалық туындыларын олардың талай замандар ұлт болып қалыптасуынан бөліп қарауға болмайды. Сондықтан шығармада ұлттық мінез жасау үшін оның дүниетанымын, психологиясын, әдет-ғұрыптарын, т.б. қасиеттерін білу керек. Бұл жөнінде Н.В. Гоголь: "Ақын өмірге өз халқының көзқарасымен қарап, әр нәрсені ұлттық психологияға сәйкес құбылыстай сезініп, толғанғанда ғана ұлттық сипатты бейнелеп беруі мүмкін", - деген ой айтады. Бұл дұрыс та. Мысалы, "Игорь полкі туралы жыр" орыстардың, "Махабкарата" Үндістан халқының, "Нибелунга туралы жыр" немістердің, "Манас" қырғыздардың, "Ер Тарғын" қазақтардың дүниетанымын, мінез-болмысын айқындайтын шығармалар. Дереккөздер
Серікқали Хасан

Серікқали Хасан (8.5.1960 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Жаңа Қазан ауылы) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген. Ауыл мектебінде мұғалім болған. Жаңақала ауданы "Жаңарған өмір" газетінде әдеби қызметкер, облысы "Орал өңірі" газетінде аға тілші, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағы Батыс Қазақстан облысы бөлімшесі басқармасының жауапты хатшысы болып жұмыс істеген. 1989 жылдан республикалық ғылым-көпшілік "Зерде" журналында бөлім меңгерушісі, "Жалын" журналында жауапты хатшы, еларалық (Түркия - Қазақстан) "Заман - Қазақстан" газетінде жауапты хатшы, республикалық телерадио кор- порациясында бас маман қызметін атқарған. 1996 жылдан "Жұлдыз" журналының жауапты хатшысы. "Ойын заңы" әңгімесі үшін "Жалын" журналының Т.Айбергенов атындағы сыйлығы берілген. "Қос ішек" ұжымдық жинаққа шығармалары енген. "Қасқырлар түнде үлиды" прозалық жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Дәу

Дәу - кейбір аңыз, ертегі-жырларда кездесетін мифтік кейіпкер. Адам баспайтын тау-құздарда аң аулап, тау үңгірлерін паналайтын, маңдайында жалғыз көзі бар алып. Кей­бір түркі халықтарының (саха, шор, алтай, хақас, т.б.) ұғымы бойынша, Дәу - жер асты әлемінің өкілі. Ежелгі грек ғалымдары Аристей (б.з.б. 7 ғ.) мен Геродоттың (б.з.б. 5 ғ.) айтуларынша, жалғыз көзді алыптар тура­лы әңгімелерді гректер сақтардан естіген. Сипаты Қазақ мифологиясында дәу орасан зор алып денелі, сонымен қатар бір ған көзді кейіпкер бейнесінде сипатталған, алайда кейбір тұжырымдар бойынша ол қос басты, әрі бүкіл денесін жүн басқан құбыжық кейпінде бейнелейді. Cондай-ақ ол тау-тастардағы үңгірлерде тұрады. Дәу үлкен күшке ие болғанына қарамастан, ақымақтығы мен аңғалдығы сонша, әрбір жанға алданып, сол адамның жеке қызметшісі болып кетеді. Ол жас әрі сұлу әйелдерді ұрлап, оларға күштеп үйленіп алады. Оған қоса, адам етін жеп қорктенеді, тіпті одан өткен зорлық-зомбылық жасайды. Алайда, Р.Әбілхамитқызы өзінің «Түрік мифологиясындағы дәу және айдаһар» атты мақаласында жазған, егер мифологиядағы дәудің даму тарихына көз жүгіртсек, алдымен ол әрдайым батырларға тауды қозғалтуға көмектескен қамқор кейіпкер сияқты бейнеленсе, бірақ уақыт өте келе дәулерді батырлардың жауы ретінде сипаттайды. Дәу мифтік бейне ретінде дамудың шарықтау шегіне жетті және бүгінде ол бізге белгілі сипатта, яғни қара күштерден өзге артықшылығы жоқ ақымақ әрі жағымсыз кейіпкер кейпінде сақталды. Дәу және Дию Мифологияда дәу пен дию екеуі де бір кейіпкер ретінде танымал болғанымен, бірақ олардың арасында кейбір айырмашылықтар бар. И.С. Брагинскийдің «Из истории таджикской и персидской литературы» еңбегіне сәйкес, дию «daiva», яғни «сәулелендіруші» деп аталатын алғашқы ежелгі үндіеуропалық мифологиялық құдай болған. Алайда, "Шахнамада" батырдың жауы ретінде көрсетілгеннен кейін парсының «div» сөзі жын, шайтан, құбыжық дегенді білдіреді. Осыншалық өзгерістерге қарамастан, тәжік мифологиясында диюлер жақсы және жаман болып екіге бөлінеді. Ал шығыс фольклоры диюді сиқырлы кейіпкер, кез келген пенденің тілегін орындайтын және ұшуға қабілеті бар кейіпкер деп айтады. Диюдер қоғам болып жиналып, адам секілді өмір сүреді және өзінің жеке патшалығына ие. Және де олар адамдар сияқты тамақ ішеді, жыныстық қатынас пен эмоционалды байланысқа мұқтаж. Басқа сөзбен айтсақ, диюлердің материалдық қажеттіліктері болғанымен, олар метафизикалық күштерге ие. Кейбір фольклорлық шығармаларда дию тар ыдыста торланған үлкен денесі бар демонологиялық бейне сияқты жырланады. Мысалы, «Балықшы ил лә ғифрит қиссасы» әңгімесінде қарапайым балықшы абайсызда дию мөрленген шелекті ашып алады. Оның осындай алып денесімен өте кішкентай шелектен шықты дегенге сенбей, шелектің ішіне қайтадан кіріп дәлелдеуін талап етіп, алдап соққаны туралы баяндалады. Орынбай Жанайдаров өзінің «Қазақ жерінің 100 аңызы» атты кітабында дәу мен диюдің арасындағы айырмашылықты «Бұл бейнелерге жан-жақты талдау жасай келіп, диюді – демонологиялық бейне, ал дәуді хтоникалық бейне түрінде бөліп көрсеткенді жөн көрдік,» - деп түсіндіреді. Дереккөздер
Мағираш Сарикова

Мағираш Сарикова (23.11.1939 жылы туған, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ақтөбе ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1963). 1955-1958 жылдары аудандық "Қызыл ту" газетінде әдеби қызметкер, 1963 жылдары Қазақ теледидарында, "Қайнар" баспасында, Кітап палатасында "Денсаулық" журналында редактор болып қызмет істеген. Алғаш өлеңдері 1959 жылы "Жас қанат" атты ұжымдық жинаққа енген. 1964 жылы "Студент қаламы" жинағы жарыққа шыққан. "Сырдария", "Сені сыйлаймын", "Сезім пернелері", "Қарагөз", "Майда", "Қос қағыс", т.б. жыр кітаптарының авторы. "Қазақ совет поэзиясының антологиясында" (1970) "Айтыс" кітабының 3-томына (1960), "Чудесный сад" (1980) орысша жинақ, "Бес ғасыр жырлайды" (2002), "Бес ғасыр жырлайды" (2003) таңдамалы жыр кітаптарына бір топ өлеңдері енген. Дереккөздер
Қадыр Баспақұлы Тайшықов

Қадыр Баспақүлы Тайшықов (1900, Павлодар облысы Баянауыл ауданы - 1937) - жазушы, аудармашы. Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Ташкент Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1928). 1928 - 32 жылы "Еңбекші қазақ", 1932 - 33 жылы "Оңтүстік Қазақстан" газеттерінде, 1933 - 37 жылы Қазақтың мемлекеттік баспасында редактор қызметін атқарды. 1925 жылы әңгімелері мен фельетондары "Мөлтең", "Бұйрас", "Қабсыңқа" деген бүркеншік аттармен жарияланды. "Күлмеске не" (1935) сатиралық жинағы, "Оңшы Қалжан" (1937) повестері, тағыда басқа шығармалары жарық көрген. "Таскын" атты күй, "Партизан жыры", "Полк әні", "Комсомол әні", тағыда басқа ән мәтіндерінің авторы. Орыс жазушылары Н.В. Гогольдің "Өлі жандар", Д.А. Фурмановтың "Чапаев" атты романдарын, А.П. Чеховтың, М.Е. Кольцовтың, М.М. Зощенконың, тағыда басқа бірқатар әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Нұрахмет Төлеуіпов

Нұрахмет Төлеуіпов (29.8.1938, Жезқазған облысы Балқаш қаласы - 18.11. 1999) - жазушы, аудармашы. ҚазҰУ-ды бітірген (1962). 1962- 68 ж. Балқаш телевидениесінде редактор, 1968 жылдан "Жазушы" баспасында кіші редактор, редактор, аға редактор, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Т. Л.Кокышев, А.Анапьев, С.Ұлық-3аде, И.Друнэ, Б.Хүдайназаров, т.б. қаламгерлердің шығармаларын қазақ тіліне аударған. Сондай-ақ, "Армян жазушыларының әңгімелері" (1968), "Скандпнавия жазушыларының әңгімелері" (1970), "Моңғол жазушыларының әңгімелері" (1972) "Украин жас жазушыларының әңгімелері" (1976), "Хиросима қасіреті" (Жапон жазушыларының әңгімелері) сияқты ұжымдық жинақтарды аударуға қатысқан. "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған. Дереккөздер
Айна Төлебайұлы

Айна Төлебайұлы (туған жылы белгісіз, қазіргі Қарағанды облысы, Нұра ауданы - шамамен 1900, сонда) - ақын. Шөже ақынмен жиі кездесіп, сөз қағыстырған. Айтыс өнерінің дүлдүлдері Кемпірбай, Кұлтума, Есенбай ақындармен жыр додасына түскен. Дереккөздер
Сейділдә Рахметұлы Төлешов

Сейділдә Рахметұлы Төлешов (1906, Қызылорда облысы Шиелі ауданы - 1955) - жазушы, фельетонист. Журналистік қызметі 1931 жылдан басталды. Аудандық газеттің редакторы болды, кейін «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде, екі жыл Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің органы «Коммунист» журналының редакторы қызметтерін атқарған. Қазақ мемлекеттік университеті журналистика факультетінде арнаулы курстар мен семинар жүргізді. Фельетондарын С.Шынаров деген бүркеншік атпен жариялап тұрды. Әдеби сын саласында да еңбек етті. Газет, журналдарда еңбек еткен. Ұзак жылдар ұстаздық қызметпен айналыскан. ҚазҰУ-да арнаулы курстар мен семинарлар жүргізді. Төлешов - республикалық жетекші фельетонистерінің бірі. Ол өзінің фельетондарын С. Шынаров деген бүркеншік атпен жазған. Шығармасы: *Мұндайлар да болады. Фельетондар. А., 1957. Дереккөздер
Қайнар көз

Қайнар көз - затты немесе қуатты шығаратын орын не нысан. *Суықтың уақытша қайнар көзі - шектеулі мерзім ішінде керекті температураның сақталуын қамсыздандыратын фургон-рефрижераторда суықтың қайнар көзі (мысалы, сұйыкталған газдар, мерзімді әрекетті машиналық салкындалуы). Дереккөздер
Тұрсынқұлов Қалаубек Құдайбергенұлы

Қалаубек Құдайбергенұлы Тұрсынқұлов (25.3.1934, Түркістан облысы Ленин ауданы Шарболат ауылы - 02.02.2009) - жазушы. Лақап аты – Қалкен Шарболатұлы. Якут АССР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1981). Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университетті) бітірген (1957). *1957- 61 ж. Ленин аудандық орта мектепте мұғалім, аудандық комсомол комитетінің 1-хатшысы, *1962 - 63 ж. Оңтүстік Қазақстан өлкелік комсомол комитетінің хатшысы, *1963 - 66 ж. Шымкент облысы комсомол комитетінің 1-хатшысы, *1966 - 69 ж. Қазақстан ЛКСМ ОК-нің хатшысы, *1969 -72 ж. Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. *1972 жылдан Қазақстан жазушылар одағының хатшысы болған. Қаңлы руынан шыққан. Шығармашылығы Тұңғыш әңгімелер мен повестер жинағы "Алысқа тартқан жол" 1969 ж. жарық көрген. *"Алыста қалған ағайлар" (1970), *"Әкелер жолымен"(1972), *"Есіңде ме сол бір кез"(1973), *"Олар оралған жоқ" (1976), *"Аңды Қарақыз" (1982), *"Алыс жолдар" (1974), *"Поляр шеңберінің маңында" (1986) жинақтары басылып шықты. Тұрсынқұлов "Кәпірзада оқиғасы", "Арман азабы" пьесаларының авторы. Бірқатар шығармалары шет ел тілдеріне аударылған. 2 рет "Құрмет белгісі" (1981) орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бақыткерей Ысқақов

Бақыткерей Ысқақов (9.5.1945 жылы туған, Қостанай облысы Арқалық ауданы Қайыңды ауылы — 2010 жылы қайтыс болған) - ақын, аудармашы. 1968 жылға дейін Амангелді, Арқалық аудандарында жүргізуші болып еңбек еткен. Қазақ Ұлттық педагогикалық университетін бітірген (1972) 1972 - 1975 жылдары Жазушылар одағында көркем әдебиетті насихаттау бюросының нүсқаушысы, 1975 - 76 жылдары Баспа комитетінде аға редактор, 1976 жылы "Жалын" баспасында редактор болып қызмет істеген. Амангелді ауданының құрметті азаматы (1995). Шығармалары Алғашқы өлеңдері 1975 жылы "Көктем тынысы" жинағына енген. Татар ақыны М.Хүсайыновтың "Сүйемін сені", моңғол ақыны Ж.Дашдондогтың "Күншуақ" өлең кітаптарын қазақ тіліне аударған. Өлеңдері орыс, татар, қырғыз, үйғыр тілдеріне аударылған. *Ғашық жүрек. Өлеңдер. А., 1977; *Тәкаппар таулар. Өлеңдер мен поэма. А., 1979; *Маржан тұма. Өлеңдер. А., 1982; *Шыршалы шың. Өлеңдер мен поэма. А., 1982; *Жол айырығы. Өлеңдер. А., 1985; *Найзағай жарқылы. Өлеңдер. А., 1986; *Бұлттар таудан тарайды. Өлеңдер. А., 1989; *Бұлттағы бұлақ. Өлеңдер, балладалар. А., 1992; *Той төбе. Өлеңдер мен поэма. А., 1996; *Бес тас. Өлеңдер. А., 1993; *Разбег. Стихи. А., 1986; *Горная высь. Стихи. А., 1988; *Жүрегім жұлдыздар ұясы. ACT., 2004; *Өміршең өнер өзегі. Act., 2004. Дереккөздер
Әбікен Сарыбаев

Әбікен Сарыбаев (15 мамыр, 1926 жылы туған, Алматы облысы Гвардия ауданы Балғалы станциясы, Қайрақты жайлауы) - ақын. Жасынан өлеңді домбырамен әуендетіп айтуға машықтанып, "Біржан мен Сараның айтысын", Ілияс Жансүгіровтің "Құлагер" поэмасын жатқа айтқан. Өлеңді ауызекі суырып салып айтатын болған. 1958 жылдан аудандық, облыстық, республикалық айтыстарға қатысқан. Қалихан Алтынбаевпен ("Ақындар жыры", 1963). Көкен Шәкеевпен ( "Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы", 1975) айтыстары жарияланған. Балалық шағы Аралтөбе, Бірлікте өтеді. Артельдің 4 сыныптық мектебінен сауат ашқан бала Әбікен қарттарға қисса-дастандар оқып жүріп, сол жырларды жаттап та алады. Осы өнер кейіннен айтыскерлікке ұштасқан. Әбікен ақын семейлік Қалихан Алтынбаев, көкшелік Көкен Шәкеев, алматылық Әлімқұл Жамбылов секілді көптеген ақындармен айтысып, Талдықорған облысының мерейін үстем еткен. Соңғы мәрте 1987 жылы айтысты. Осыдан бір жыл өткенде, 1988 жылы 11 қарашада қайтыс болды. Әулетіне 1954 жылдан беріде құт мекен болған Балғалысындағы (Кербұлақ ауданы) зиратқа жерленген. Домбыра шықса үнің күмбірлеген, Дауысым бірге кетсе «Бұл кім?» деген, Баласы Күреңбелдің Әбікен ғой, Жүз топта қаршығаға ілдірмеген... Дереккөздер
Хасенхан Талғаров

Хасенхан Талғаров (1.9.1928, Алматы облысы Жаркент ауданы Бел жайлауы - 19.1.1994) - ақын. Құлжа қаласындағы педогогикалық училищені (1949), Қаз¥У-ды бітірген (1962). Іле қазақ автономиялық облысна қарасты Сүйдин ауданының оқу-ағарту бөлімінің инспекторы, меңгерушісі, ауданың атқару комитетінің төрағасы, 1955 - 75 ж. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында (қазіргі "Жазушы") корректор, редакторлық қызмет атқарған. "Партизан сыры" поэмасы, өлеңдері орыс тілінде жарық көрді. Қырғыз ақыны Қ.Нұрбадовтың, моңғол Дереккөздер
Мәжит Боранбайұлы Дәулетбаев

Мәжит (Ғабділмәжит) Боранбайұлы Дәулетбаев(1900, Қызылжар - 1938) - жазушы, ақын, драматург. * 1904 - 12 ж. Хасан Пономарев медресесінде мұсылманша, Шығыс әдебиеті үлгісінде, онан кейін Сухотин екі сыныптық училищесінде орысша білім алады. * 1918 - 21 ж. ауылдық мектептерде мүғалім, * 1921- 25 ж. "Бостандық туы" (Қызылжар) газетінде әдеби қызметкер болды. * 1922 - 24 ж. Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінде оқиды. "Еңбекші қазақ" газетінде әдеби қызметкер болып істеді. Өмірдің соңғы жылдарында Қазақстан Жазушылар одағында қызмет атқарған. * 1920 жылдан бастап "Қызыл Қазақстан", "Еңбекші қазақ", "Бостан­дық туы", т.б. газет, журналдарда өлең, очерк, фельетон, сын мақалалары үздіксіз жарияланып тұрды. Тұңғыш өлеңдер жинағы 1928 ж. жарық көрген. "Жүректен (1932), "Толқында" (1933), Социализм жыры" (1933) шығармалар жинақтары басылып шықты. Драматургия жанрында да еңбек етіп "Сүрқақпайлар" (1930) комедиясын жазды. 1933 ж. "Партизан Алпысбай" повесі (1935 ж. - орыс тілінде), 1935 ж. "Партизандар" кітабы қазақ және орыс тілдерінде басылды. Дәулетбаевтың үлкен еңбегі - "Қызылжар" трилогиясының 1-кітабы 1935 ж. жарық көрді. Романның 1-, 2-, 3- кітаптары аяқталмай қалған. Дәулетбаев көркем аударма саласында жемісті еңбек етті. Ол ағылшын драматургі У.Шекспирдің "Гамлет" (1927), орыс жазушысы Н.В. Гогольдің "Үйлену" (1923), неміс жазушы­сы Э.М. Ремарктің "Күнбатыс майданында бір қалыпты" (1930) пьесаларын, орыс жазушылары Г.И. Серебрякованың "Маркстің жастық шағы" (1934), Н.С. Тихоновтың "Со­тые" (1935), А.С. Серафимовичтің "Темір тасқын" (1935) романдарын, орыс ақыны А.С. Пушкиннің көптеген өлеңдері мен "Мыс салт атты" поэмасын, т.б. шет ел әде­биеті шығармаларын қазақ тіліне аударған. Шығармалары: * Өлеңдер, А., 1927; Мәжит өлеңдері, А., 1927; * Сүрқақпайлар. Коме­дия. А., 1932; * Партизандар. Повесть. А., 1933; * Қызылжар. Роман. А., 1935; * Қызылжар. Роман. А., 1976. Дереккөздер