Қазақ хандығы — Ресей мемлекеті қатынастары

Қазақ хандығы — Ресей мемлекеті қатынастары — Қазақ хандығының Ресей империясымен, Орыс патшалығымен қарым-қатынастары. Дипломатия Қазақ хандығы билеушілерінің Ресей мемлекетімен дипломатиялық байланыстарының негізгі мақсаты тату көршілік қатынастарды орнату және дамыту болды. Дипломатиялық комиссиялардың алдына негізінен сауданы дамытуға немесе әскери одақтар құруға бағытталған нақты, практикалық міндеттер қойылды. Қазақ хандығы мен Мәскеу (орыс) мемлекетінің дипломатиялық байланыстарының болу фактісі екі мемлекеттің — қазақ пен орыс арасындағы тең құқылы әріптестік туралы Куәлігімен ерекшеленеді. Сол кездегі орыс тарихи деректерінде қазақ дипломаттарына қатысты "Елші" термині қолданылады. Патша соты мен елшілік қызметі дипломатиялық келіссөздердің деңгейін өте мұқият бақылағаны белгілі. Мысалы, 1532 жылы олар Үндістандағы Моғол империясының негізін қалаушы Захир-ад-дин Бабурдың елшілеріне тең дипломатиялық қатынастар орнатудан бас тартты. Бас тарту Мәскеудің Үндістандағы Бабур билігінің заңдылығына күмәндануынан туындады. Ресейлік зерттеуші, ортағасырлық құқық тарихы бойынша маман Р. Ю. Почекаев XVI — XVII ғасырларда қазақ және орыс мемлекеттерінің билеушілері алмасқан грамоталар (шерттік грамоталар-шартнама) халықаралық—құқықтық сипаттағы актілер мәртебесіне ие болғанын, олар ерік білдіру еркіндігіне ие болған халықаралық құқықтың дербес субъектілері арасында жасалғанын атап өтті. Тахир хан Тахир ханның кезінде сыртқы саясатта ең үлкен тарихи оқиғалар болды. Тарихи шежірелерге сәйкес 1573 жылы Қазақ хандығына орыс елшілігін бірінші болып үшінші Чебуков басқарған. Ресей архивтерінде сақталған мәліметтерге сәйкес, Ресей үкіметінің елшіге берген тапсырмасында: "Қазақ хандығындағы саяси-экономикалық жағдайды егжей-тегжейлі зерделеу, оның Орта Азия хандықтарымен қандай байланыста екенін білу, сондай-ақ қазақ даласындағы әскери жағдайға назар аудару" делінген. Тәуекел хан Шығай ханның орнын басқан Тәуекел (1586-1598) кезінде Ресей империясы мен Қазақ хандығы арасындағы дипломатиялық қатынастар күшейе түсті. Ресейдің мақсаты-Қазақ хандығымен одақтасып, Сібір Кучум ханымен күресу, осы одақтасты пайдалану және Орта Азия хандарымен келіссөздер жүргізу. Тәуекел хан Орта Азияның сауда орталықтарына шығу үшін белсенді күрес жүргізді. Алғаш рет 1594 жылы ол Ресеймен достық қарым-қатынас орнату, онымен әскери одақ құру және сауда мәселелерін шешу мақсатында Құл Мұхаммед бастаған қазақ елшілігін Мәскеуге жіберді. Бұл екіжақты саяси қатынастардың нығаюына әкелді. Тәуке хан Жәңгір ханның ұлы Тәуке ханның (1680-1718) тұсында Қазақ хандығының бірлігі едәуір нығайды. Сол кезде қазақ жүздерін басқаруды реттеу мәселелерінде Төле-би, Әйтеке-би және Қазыбек-би үлкен рөл атқарды. Қазыбек би Ресей, Бұхара және Хива арасындағы мемлекетаралық мәселелерді шешуге қатысты, бейбітшілік пен достықты жақтады, елдерді жақындастырды. Сондықтан, тарихшының пікірінше, оны елшілік қызметін мінсіз атқарған алғашқы қазақ дипломаттарының бірі деп атауға болады. Әбілхайыр хан XVIII ғасырдың басында Орталық Азиядағы Халықаралық қатынастар жүйесі айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. 1731 жылы хан ставкасы орналасқан Майтөбе қаласында Әбілқайырдың Ресей елшісімен тарихи маңызды кездесуі өтті К.М. Тевкелев Қазақ хандығының Ресей империясының құрамына кіруі туралы келіссөздер жүргізді. Сол жылы Әбілқайыр хан Ресей империясына адал болуға ант береді. Бұл ант 1738, 1740, 1742 жылдары қайталанды. Амангелді Әлімбаев ант қабылдап, Әбілқайыр хан Ресеймен бейбіт өмір сүруді, башқұрттар мен Еділ қалмақтарының қазақ жеріне басып кіруін тоқтатуды, Ресейдің көмегімен жоңғарлар басып алған жерлер мен қалаларды қайтаруды көздеді. Дереккөздер