kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тұрақсыздық айыбы

Тұрақсыздық айыбы - өз міндеттемесін орындамаған жағдайда борышқордың несиегерге төлейтін ақша сомасы. Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету тәсіліне жатады. Борышқорға тұрақсыздықтың айыбын төлеу талабын қою үшін несиегерге шарттың бұзылғанын дәлелдеу жетіп жатыр, шығынның болғаны-болмағаны маңызды емес. Шартта тұрақсыздықтың айыбын төлеудің әр түрлі жолдары қарастырылуы мүмкін: * тек қана тұрақсыздақтың айыбын төлету; * тұрақсыздақтың айыбымен қатар шығынды толық мөлшерде өтету; * несиегердің қалауы бойынша не тұрақсыздақтың айыбының немесе шығынның мөлшерін төлеу. Тұрақсыздақтың айыбы туралы шарт жазбаша түрде жасалмаса жарамсыз болып табылады. Дереккөздер
Әл-Омари

әл-ОМАРИ, Шикабад-Дин Ахмед Якья ибн Фадаллах (1301, Дамаск – 1349, сонда) – ортағасырлық араб әдебиетшісі, энциклопедист-ғалым. Халиф Омардың ұрпағы. Мәлүлік сұлтаны ан-Насыр тұсында мемлекеттік хатшы міндетін атқарды. Ол «Масалик әл-абсар фи мамалик әл-алиар» (Қалалардың иеліктері туралы шолу) деп аталатын тарихи энциклопедиялық шығарма жазды. Шығармада авторға мәлім мемлекеттер суреттелген. Онда моңғол шапқыншылығының Орта Азия, Еділ бойы мен Кавказ тағдыры үшін тигізген зардаптары да баяндалған. Дешті Қыпшақтың қалалары мен сауда жолдары, қыпшақтардың орналасуы жайлы мәліметтер еңбекте едәуір көрініс тапқан. Сонымен қатар ерте орта ғасыр дәуіріндегі түргеш, қарлұқ, оғыз, кимек тайпалары жайлы сипаттамалар берілген. әл-ОМАРИ Тараз қаласының орналасқан жерін градус арқылы белгілеп, оны 6-ықылымға жатқызған. Дереккөздер
Солтүстік Сібір ойпаты

Солтүстік Сібір ойпаты Таймыр ойпаты – Енисей мен Оленек өзендерінің төменгі ағыстары аралығындағы ойпат. Ресейдің Таймыр (Долган-Ненец) автономды округі жерінде. *Ені 600 км, ұзындығы 1400 км. *Солтүстігінде Бырранга тауымен, оңтүстігінде Путорана, Анабар үстірттерімен шектеседі. Негізінен борпылдақ теңіз және мұздық шөгінділермен жабылған мезозойдың теңіздік жыныстарынан (құмтас, сазды тақтатас) түзілген. Көп жылдық тоң кең таралған. Жер бедерінде қырқалы жондар (абсолюттік биіктігі 300 м) кездеседі. Солтүстік облысы тым батпақтанған, көлдерге бай (ең ірілері – Таймыр, Лабаз). *Қыналы, бұталы және орманды тундра өсімдіктері өседі. Мұнай, газ, тас көмірдің кен орындары бар. Дереккөздер
Тұрақты капитал

Тұрақты капитал – капиталдың өндіріс құрал-жабдығы түріндегі бөлігі: өндірістік үймереттер, ғимараттар, жабдық, шикізат, отын, көмекші материалдар. Тұрақты капитал өндірісте ауыспалы капиталдан өзгеше түрде өзінің меншік шамасын өзгертпейді. Дереккөздер
Надандық

Надандық – адам бойындағы білімсіздікті, қараңғылықты, мәдениетсіздікті білдіретін құбылыс. Ізгілік пен парасатқа негізделген ақылдың кемел формасы – сау ақыл болған жерде надандыққа орын аз. Өйткені кемел ақыл надандықтың дұшпаны. Надандықтың адамдық асыл қасиетке көлеңке түсіретін құбылыс ретінде білімсіздік, қараңғылықтан нәр алмақ. Бірақ надандықтың тек білімсіздікпен ғана анықталмайды, надандар жоғары білімді, тіпті арнайы ғылыми дәрежесі бар адамдар ішінде де бар. Надандықтың адамшылық қасиеттің кемел формасы – кісіліктің антиподы. Бойында кісілігі аз немесе жоқ адамның надандығы басым болады. Кісілікті адамның жаны жомарт болмақ. Жомарт жанға адамның үш қасиеті тән, олар: ыстық қайрат, нұрлы ақыл және жылы жүрек (Абай). Наданда қайрат болуы мүмкін, бірақ ол ыстық емес, салқын; ақыл болуы әбден мүмкін, бірақ ол нұрлы емес, суық-мұз; наданның жүрегі жылы болуы мүмкін емес. Жүрегі жылы жан надандықтан іргесін алыстата бермек. Надандықтың бір көрінісі – мәңгүрттік. Себебі наданда жылы жүрек болмаған соң, онда туған елге, тарихқа, мәдениетке, тілге, ата-анаға, бабаларына деген құрмет сезімі жоқ. Надан таза пайдадан өзгені көзіне ілмейді. Осы хәлді Абай: “Естілер де ісіне қуанбай жүр, ел азды деп надандар мұңаймай жүр” деп тұжырымдаған. Надандықтың күні өтіп кеткен құбылыс емес, ол қазіргі заманның аса қауіпті дерті. Әр елдің озық ойлы адамдары бұл дерттен арылудың жолдарын іздестіруде. Надандықтың әр түрлі деңгейлері бар, ол жеке адам басындағы Надандықтан,мемлекеттік саясатқа дейінгі сатылардың әрқайсысынан көрінеді. Сілтемелер * Топастық жаман болады * Сауатсыздықты жою * Мәдениеттілік Дереккөздер
Ортоклаз

{{Infobox mineral }} Ортоклаз (грек. orthos – түзу, кlasіs – бөліну) – силикаттар класының дала шпаттары тобындағы минерал. Хим. формуласы: K[AlSі3O8]. Басты қоспалары K2O (16,9%), Al2O3 (18,4%), SіO2 (64,7%), қосымша Na2O, CaO, аз мөлшерде ВаО, FeO, Fe2O3, т.б. кездеседі. Моноклиндік сингония да кристалданады. Жеке кристалдары призма тәрізді, телқосақтары жиі кездеседі, ал кристалдық агрегаттары түйірлі, тұтас масса түрінде болады. Түсі ақшыл-қызғылт, қоңырқай сары, кейде қызыл, шыныдай жылтыр, тығызд. 2,5 – 2,6 г/см3, қатт. 6 – 6,5. Гранит, гранит-порфир, кварцты-порфир, сиенит, гнейс, кристалды тақтатастарда негізгі жыныс құраушы басты минерал. О. қышқыл және сілтілі магмалық тау жыныстар, пегматиттердің құрамында болады. О-бен бірге кварц, мусковит, биотит, хлорит, агат,олигоклаз, турмалин, т.б. минералдар кездеседі. О. шыны және керамика өндірісінің шикізаты ретінде қолданылады. О-дың пегматитті кендері Оралда, Сарыарқада, Алтайда, Қиыр Шығыста кездеседі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы, 7том 9 бөлім
Тұрақты өкілдік

Тұрақты өкілдік - мемлекеттің шетелде, халықаралық ұйымдардың жанынан ашатын сыртқы қарым-қатынас органы. Тұрақты өкілдіктердің құқықтық жағдайы 1975 жылғы мемлекет өкілдігі және олардың халықаралық ұйымдармен қатынасы жөніндегі Вена конвенциясында анықталған. Тұрақты өкілдікке де дипломатиялық өкілдік пайдаланатын барлық дипломатиялық иммунитет пен артықшылықтар беріледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Солтүстік тынық мұхит ағысы

Тынық мұхиттың солтүстік бөлігіндегі жылы ағыс, Куросио ағысының жалғасы. Хонсю аралынан Солтүстік Америка жағалауына дейін мұхитты батыстан шығысқа қарай (шамамен 35 және 42с.е. аралығында) кесіп өтеді. Жылдамдығы 0,9 – 1,1 км/сағатқа дейін. Суының орташа температурасы ақпанда 7 – 16С, тамызда 18 – 23С. Тропиктік және қоңыржай ендік суларының шекарасында өтпелі белдем құрайды. 150б.б. тұсында Аляска (жылы) және Калифорния (суық) ағыстарына бөлініп кетеді. Пайдаланған сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Есенбай Әшімәліұлы Әлпейісов

Есенбай Әшімәліұлы Әлпейісов (1952 жылы туған, Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы Құлан ауылы) – техника ғылымның докторы (1997). * Қазақ политехнологикалық институтын (1974, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. * 1974–1976 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтының автоматика және электроника лабораториясында инженер * 1976–1979 жылы зауытта инженер, аға электрик * 1979 жылдан Тараз жеңіл және тамақ өнеркәсібі технолологиялық институтында ассистент, оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. * 2008 жылдан - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті аттестаттау және аккредиттеу басқармасының бастығы Әлпейісовтің 34 ғылыми еңбегі жарық көрген. 3 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Батыс Желдер ағысы

Батыс Желдер ағысы — оңтүстік жарты шардағы 40° және 55° орта ендік аралығында үнемі батыстан соғатын желдің әсерінен қалыптасқан суық теңіз ағысы. Оны антарктидалық циркумполярлық (полюсті айналушы) ағыс деп те атайды. Ол Атлант, Үнді, Тынық мұхит суларын кесіп өтіп, 1000 — 1300 км ендікте, тереңдігі 1 — 5 км-ге дейінгі су массасын сағатына 3,5 км жылдамдықпен қозғалысқа келтіреді. Өте терең бойлауына байланысты мұхит түбіндегі жоталар әсерінен ағыс солт-ке қарай бірнеше тармақтарға бөлінеді. Олар: Перу, Бенгал және Батыс Австралия суық ағыстары. Батыс Желдер ағысынының әсерінен Атлант, Үнді және Тынық мұхит сулары Антарктида жағалауындағы мұхит суымен араласа алмайтындықтан, олардағы судың температурасы мен тұздылығында үлкен айырмашылық бар. Ағыстың өн бойында мұз сеңдері мен мұзтаулар жыл бойы қалқып жүреді. Сілтеме * Қазақ энциклопедиясы
Павел Николаевич Милюков

]] Павел Николаевич Милюков (27.1.1859, Мәскеу – 31.3.1943, Экс-ле-Бель, Франция) – мемлекет қайраткері, тарихшы және публицист. Мәскеууниверситеттін бітіріп (1882), орыс тарихы кафедрасында доцент қызметін атқарған (1886). Бірнеше жыл шетелде болып, София және Чикаго университеттерінде орыс тарихынан дәріс оқыған. Ресейге қайтып оралған соң (1905), саясатпен айналысты. Милюков – Ресейдің Конституциялық - демократиялық партиясын (кадеттер) ұйымдастырушылардың бірі. 1907 жылдан ОК-нің төрағасы, “Речь” газетінің редакторы болды. 3, 4- Мемлекет думаның мүшелігіне сайланды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында (1914 – 1918) Милюков патша өкіметінің жаулап алушылық саясатын, 1917 жылы Ақпан революциясы кезінде монархияның сақталуын жақтады. Уақытша үкіметте (бірінші құрамы) Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. Азамат соғысы жылдарында шетелде болып (Лондон, Париж), 1920 – 30 жылдары “Соңғы жаңалықтар” (“Последние новости”) атты газет шығарды. Ол Ә.Бөкейхан, М.Шоқай, т.б. алаш қайраткерлерімен жақын қарым - қатынаста болды. Милюков “Орыс тарихи ойының негізгі ағымдары”, “Орыс интеллигенциясының тарихынан”, “Орыс мәдениеті тарихының очерктері”, “Еске алулар” (1895 – 1917 жылдары), “Екінші орыс революциясының тарихы” (1921 – 1924 жылдары), “Бетбұрыстағы Ресей” (1927 жылы), т.б. іргелі еңбектер жазды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында (1939 – 45 жылдары) Милюков орыс эмиграциясының фашистермен ынтымақтасуына қарсы шығып, Қызыл Армияның жеңістерін қуаттады. Сілтемелер * Мәскеу * Франция * София Дереккөздер
Химиялық формула

Химиялық формула — химиялық жеке заттар молекуласының құрамын химиялық таңба және сан арқылы белгілеу. Молекула өз құрамына қарай екіге бөлінеді: * Дара — бір ғана элементтің атомдарынан құралған молекула. Мысалы, H2, O2, Cl2 * Күрделі молекула — екі немесе одан да көп әртүрлі химиялық элементтерден құралған молекула. Мысалы, H2O, CO2, NH3 Химиялық формула бойынша пайыздық құрамды есептеу Химиялық формула арқылы қосылыстағы элементтердің массалық үлесін пайызбен есептеуге болады. Керісінше, белгілі пайыздық құрам бойынша заттың формуласы анықталуы мүмкін. Мысалы: Cr₂O₃ (хром тотығы) * Молекулалық масса: * Хромның массалық үлесі: % * Оттектің массалық үлесі: % Формуланы пайыздық құрам бойынша табу # Әр элементтің грамм-атом санын табамыз: #* Хром: #* Оттек: # Қатынасты ең кіші бүтін санға келтіреміз: #* Осыған сәйкес хром тотығының формуласы — Cr₂O₃. Қарапайым және нақты формула * Қарапайым (эмпирикалық) формула — молекуладағы элементтер арасындағы ең кіші бүтін сан қатынасын көрсетеді. * Нақты (молекулалық) формула — молекуладағы барлық атомдардың нақты санын көрсетеді. Нақты формуланы анықтау үшін заттың салмақ құрамымен бірге тәжірибеде анықталған молекулалық массасы да қажет. Валенттілік арқылы формула құрастыру Химиялық формуланы элементтердің валенттілігіне сүйене отырып құрастыруға болады. Мысалы, сутек бір валентті, ал оттек екі валентті элемент болғандықтан, судың формуласы H2O болады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Наурызбаев Михаил Қасымұлы

]] Наурызбаев Михаил Қасымұлы (21.5.1942 жылы туған, Алматы) – ғалым, техникалық ғылым докторы (1992), профессор (1992), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (2000). Қазақстан Мемлекеттік Университеттің (қазіргі Қазақстан Ұлттық Университет) химия факультетін бітірген (1965). 1965 – 88 жылдары Қазақстан Ұлттық Университетінде ғылыми-зертеу жұмыстарымен айналысты, басшылық қызметтер атқарды. Қазақ химия-технологиялық интернатының ректоры (1988 – 91) болды. 1993 жылдан Қазақстан Ұлттық Университінің кафедра меңгерушісі және осы интернаттың жанынан өзі ұйымдастырған Зерттеулер мен сараптаулардың физика-химиялық әдістері орталығының ғылыми жетекшісі (1994, 1995 – 2000 жылы химия факультетінің деканы). Негізгі ғылыми-зерттеулерінің бағыты таза металдар мен құймалар алу технологиясына арналған. Қазақстанда жаңа ғылыми бағыт – таза металдар алу мақсатында көп компонентті жүйелерде жүретін электрхимиялық процестерді басқару және осы мақсатта гидрометаллургия мен гальванотехника технологияларын жетілдіру жүйесін ұйымдастырды. Қазақстанның әлемдік жоғары технологиялық өнімдер нарығы – тұрақты изотоптар нарығына шығуын қамтамасыз ететін ғылыми-техникалық және ақпараттық-талдау жұмыстарының кешенін жасағаны үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2005). 5 монография, 60-тан астам авторлық куәлік пен патенттің авторы. “Еңбектегі ерлігі үшін” (1984) медалімен марапатталған. Сілтемелер * Патент * Тұлғалар * Қазақстан Республикасы Дереккөздер 1
Сольватация

Сольватация - (лат solvo – ерітемін) – еріген бөлшектер молекулаларының еріткіш молекулаларымен өзара әрекеттесуі. Еріткіш су болса, ондай Сольватацияны гидратация деп атайды. Сольватацияның нәтижесінде түзілген молекулалық топтарды сольваттар (гидраттар), ал бөлінген жылу Сольватация жылуы деп аталады. Сольватация терминін ғылымға 1891 жылы орыс ғалымы И.А. Каблуков (1857 – 1942) енгізген. Еріткіш пен еріген зат бөлшектерінің әрекеттесуіндегі күштердің табиғатына байланысты Сольватация екі түрге физикалық (кез келген жүйеде) және химиялық (белгілі бір жүйеде немесе ерекше Сольватация) болып бөлінеді. Сольватталған бөлшекпен тікелей байланысқан еріткіш молекулаларының ең аз санын Сольватацияның координац. саны деп атайды. Сольватирланған электрон Сольватирланған электрон - орта молекуласының поляризациялануы нәтижесінде ондағы қармалған электрон. Дереккөздер
Тұрақты ток машинасы

Тұрақты ток машинасы - айналыс механикалық энергияны тұрақты токтың энергиясына (генератор ретінде) және керісінше тұрақты токтың энергиясын механикалық энергияға (қозғалтқыш ретінде) түрлендіретін электр машинасы. Тұрақты ток машинасы қайтымды, яғни әрі генератор, әрі қозғалтқыш ретінде жұмыс істей алады. Мысалы, электрлендірілген жылжымалы құраманың (электровоздардың) тартым қозғалтқыштары және қуатты тұрақты ток электр жетектерінің электрлік қозғалтқыштары осы негізде жұмыс істейді. Тұрақты ток машинасы негізгі магнит өрісі параллель, тізбектеле және аралас қоздырылатын, сондай-ақ тұрақты магниттері бар түрлерге ажыратылады. Ол айналу жиілігін біртіндеп, үнемі әрі кең алқапта реттей алады. Тұрақты ток машинасы өнеркәсіптің электрқозғалтқышының айналыс жиілігін қатаң сақтау және кең аралықта өзгерту қажет болатын саласында кеңінен қолданылады. Оның жұмыс істеу принципі магнит өрісінде зәкірді айналдырғанда оның орамасында ЭҚК-нің индукциялануына негізделген. Тұрақты ток генераторы коллекторлы және коллекторсыз түрге ажыратылады. Прокат стандарының, аэродинам. құбырлардың желдету қондырғыларын, ірі экскаваторлардың реттелінетін электр жетектерін, дербес тұрақты топ тораптарын қоректендіруге арналған қорек көзі ретінде, сондай-ақ автоматты реттеу жүйелерінде (мысалы, тахогенераторларда) қолданылады. Дереккөздер
Керімбай Бұралқыұлы

БҰРАЛҚЫҰЛЫ Керімбай (1862 ж.т. – 1924, Әулиеата уезі, Билікөл болысы) – қоғам қайраткері, Қойгелді батырдың ұрпағы. Дулат тайпасының Шымыр руынан шыққан. Ұзақ жылғы болыстық қызметінде К. елді сауда-саттыққа, кәсіпшілікке бағыттаған. Тұз өндіретін, балық аулайтын шағын кәсіпорындар ашқан. К. ел аузында ағартушылық қызметімен аты қалған болыс. Ол мешіт салдырып, орыс-бұратана мектебін ашады (1888). Қазақ балалары үшін алғаш интернат ұйымдастырады. Ол кейін Аса интернаты (1912) болып, қазір Тараз қ-ндағы Керімбай атындағы №12 мектепке айналды. 1912 ж. Ташкент қ-нда өзі жиыстырған қазақ шежіресін бастырып шығарды. К. күйші-сазгерлігімен, ақындығымен де аты шыққан. К. 1918 – 20 ж. ашаршылықта Т.Рысқұловпен тығыз байланыс жасап, оның аштыққа қарсы күресіне үлкен қолдау көрсетті. Өз қаржысы мен малына Тараз қ-нан аштарды тамақтандыратын бірнеше асхана ашты. Дереккөздер
Бестас (құм)

Бестас – Балқаш көлінінің оңтүстігіндегі жал құм. Географиялық орны мен жер бедері Жетісу облысы Қаратал ауданы жерінде, Қаратал өзені мен Шет (Бақанас тың құрғақ арнасы) аралығында батыстан шығысқа қарай 110–115 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 80–90 км-ге созылған. Оңтүстігі Сарыесікатырау құмына жалғасады. Құмды алқаптың абсолюттік биіктігі солтүстікке қарай кеми береді. Құм жалдың биіктігі 3–20 м, солтүстік-шығысы жарқабақты, оңтүстік-батыс беткейі көлбеу келеді. Жер асты суы 5–20 м тереңдікте. Өсімдігі Сексеуіл, еркекшөп, теріскен, жусан өскен. Солтүстігіндегі ойпаң жерлерінде бұта, жыңғыл, көл маңына таман қамыс өседі. Бестас құмы — қысқы мал жайылымы. Дереккөздер
Модулятор

]]Модулятор (латынша modulon – өлшеймін, ретін сақтаймын) – сигналдарды түрлендіруді жүзеге асыратын құрылғы. Модулятор негізінен жоғары жиілікті электр тербелістерін түрлендіреді (модуляциялайды). Оның құрылысы әрі жұмыс принципі модуляция түріне (амплитудалық, жиіліктік, фазалық, импульстік, т.б.) байланысты. Мысалы, амплитудалық модуляция кезінде модулятор жоғары жиілікті тербелістің амплитудасын өзгертсе, жиіліктік модуляцияда оның жиілігін, ал фазалық модуляцияда фазасын ғана өзгертеді. Модулятор ақпаратты есептеу техникасында, радиобайланыс, телевизия, телебасқару, телеөлшеу, радиолокация, радионавигация жүйесінде, т.б. электр сигналдарын жоғары жиілікті тербелістерге түрлендіріп таратуда пайдаланылады. Тербелістерді басқару сипаттамалары модуляция кезінде өзгермелі сызықтық емес кедергілер немесе элементтер арқылы жүзеге асырылады. Модулятор – әр түрлі мақсаттағы радио таратқыш аппаратураларының ең негізгі бөлігі. А. Тұрым Сілтемелер * модуляция * радиобайланыс * телевизия * телеөлшеу * радиолокация * радионавигация Сыртқы сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F] Дереккөздер
Басыр Хабижанов

Басыр Хабижанов (8 қыркүйек 1930, Атырау облысы Индер ауданы, Қазақстан — 24 қаңтар 1982, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) — медицина ғылымдарының докторы (1973), профессор (1975). Өмірбаяны Алматы мемлекеттік медицина институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Семей мемлекеттік медицина институтында (1956—1976, Семей мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор (1976—1980) қызметтерін атқарған. 1972 жылы «Изучение гетеротрансплантации костной ткани плодов консервированной различными методами в эксперименте и клинике» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 50-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. «Еңбек Қызыл Ту» орденімен марапатталған. Марапаттары * «Еңбек Қызыл Ту» ордені. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.sgma.kz/about/departments/033.php О Б. Х. Хабижанов туралы Семей қаласының Мемлекеттiк Медицина Университетi сайтында]
Химиялық шикізат

Химиялық шикізат — химия өндірісінің әр түрлі салаларында қолданылатын табиғи минералдық түзілімдер. Химиялық шикізат табиғатына байланысты минералдық, өсімдік текті, жануар текті, химиялық құрамы бойынша анорганикалық, органикалық және агрегатты, күйіне қарай қатты, сұйық, газ болып бөлінеді. Химиялық шикізатқа апатит, фосфорит, табиғи тұздар, барит, бораттар, пирит (күкірт колчеданы), т.б. жатады. Апатит пен фосфориттен фосфор ұны, суперфосфат, термофосфат, түрлі кешенді тыңайтқыштар, таза фосфор, фосфор қышқылдарының тұздары алынады. Қазақстандағы Қаратау және Ақтөбе фосфорит алаптары ТМД елдерінде елеулі орын алады. Табиғи тұздарға тұз қышқылы және күкірт қышқылының Na, K, Mg тұздары (сулы және сусыз) жатады. Басты минералдары: галит, сильвин, карналлит, т.б. Бұлардан натрий мен хлордың барлық қосылыстары (сода, газ күйіндегі хлор, тұз қышқылы, хлорлы кальций, т.б.), күйдіргіш калий селитрасы, бертоле тұзы, марганец қышқыл калий, цианды калий, бромды калий, иодты калий, ультрамарин, гипосульфит алынады. Бораттар шыны өндірісінде, әр түрлі бор қосылыстарын алуға қолданылады. Табиғи тұздар мен бораттардың мол қоры Қарабұғазкөлде, Каспий және Арал теңіздері төңірегінде, тұзды көлдер мен тұз күмбездерінде жиылған. Қазақстанда бариттің, пириттің, фосфориттің қоры мол. Дереккөздер
Надеждинка (Қостанай ауданы)

Надеждинка — Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл, Надеждин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Тобыл қаласынан солтүстікке қарай 63 км-дей жерде, Тобыл өзенінің сол жағасында. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1925 адам (948 ер адам және 977 әйел адам) болса, 2009 жылы 1388 адамды (655 ер адам және 733 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланды. 1954-95 жылдары астық өндірумен айналысатын кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Надеждинкада және округтегі Майалап ауылында 1996 жылдан бері бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Тұрақты сөз тіркесі

Тұрақты сөз тіркесі, фразеологиялық тіркес – екі немесе одан да көп сөздердің тіркесуінен жасалып, бір ұғымды білдіретін бейнелі сөздер тобы. Тұрақты сөз тіркесінің құрамындағы сөздер өздерінің дербес мағыналарынан ажырап, жеке-дара сөздерге балама ретінде жұмсалады, олардың тіркестегі мағынасы жеке тұрғандағы мағынасына сай келе бермейді (көре алмау – қызғану; іші күю – өкіну, т.б.) тұрақты сөз тіркесі бірнеше топқа жіктеледі: идиомалық тіркестер немесе идиома (қабырғаңмен кеңес, ешкімнің ала жібін аттама); мақал-мәтел (Ел үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар; Өнерлінің өзегі талмас). Тұрақты сөз тіркесі қатарына бұлардан басқа екі кейде одан да көп сөздердің қатар жұмсалуынан жасалып, бастапқы мағынасын сақтай отырып, бір ұғымды білдіретін тіркестер (лексикалық тіркестер) де кіреді. Мысалы, қол қою, көз салу, қол ұшын беру, т.б. Дереккөздер
Сольфеджио

Сольфеджио, сольфеджо (, “соль” және “фа” муз. дыбыстарынан) – # музыканы есту қабілетін тәрбиелеу әрі дамыту үшін оқытылатын пән. Бір немесе көп дауысты ән үзінділері мен дыбыс атауына құрылған арнайы музыка жаттығулар, есту қабілеті бойынша музыка талдаулар жасау, музыкалық диктант жазу. Сольфеджио жаттығулары топтамасын құрайды; # фортепианоның сүйемелденуімен орындалатын дауысты дыбыстарға құрылған ән жаттығуы – вокализ. Дереккөздер
Бестас ескерткіші

“Бестас”, “бесмін” — тастан жасалған, баспалдақ пішіндес ескерткіштердің ерекше түрі. Батыс Қазақстанның Маңғыстау, Үстірт, Ембі аңғары аймағында кең тараған. “Бестастар” құрылымы жағынан қабір үстіне қойылатын “үштас” ескерткіштердің, сондай-ақ, баспалдақты тұғырға орнатылатын “қойтастардың” жетілдірілген түрі болып табылады. “Бестастың” жоғарғы параллелепипедтері төменгілеріне қарағанда әлдеқайда жақсы өңделген. Олардың үстіне әр түрлі (көбінесе бояулы) бедерлі өрнектер салынады. Өрнексіз пирамида немесе сан қырлы етіп қашалған өте күрделі, көрнекті ескерткіштер түріндегі айрықша нұсқалары да кездеседі. Бұл тұрғыдан Үстірттегі Қамысбай, Сисем ата, Асан қожа қорымдарындағы “Бестастар” айтарлықтай назар аударарлық. Дереккөздер
Тұрақты шама

Тұрақты шама, константа — қарастырылып отырған есепте өзінің мәнін өзгертпей сақтайтын шама. Мысалы, х2+рх+q квадрат төртмүшелігінің түбірін табу туралы есептегі p және q Тұрақты шамалар. Тағы қараңыз * Айнымалы Әдебиеттер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Милютинка

Милютинка — Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл, Милютин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жітіқара қаласынан оңтүстікке қарай 30 км-дей жерде, Шортанды, Тобыл өзені аралығында құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1152 адам (576 ер адам және 576 әйел адам) болса, 2009 жылы 1218 адамды (583 ер адам және 635 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары қаланды. 1932- 96 жылдары астық өсірумен айналысатын кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Милютинкада бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Бонификаттау

Бонификаттау (франц. bonіfіcatіon, лат. bonus — жақсы, қайырымды) — # тауар сапасының келісімшартта, стандартта көрсетілгенінен жоғары болғаны үшін төленетін қосымша сыйақы. Ол жеткізушілерге — тауарды сапалы әрі тез жеткізгені үшін; сауда қызметкерлеріне — сатылған тауардың артық мөлшері үшін; сатып алушыларға — сатып алған тауардың артық көлемі үшін төленеді. Сыйақы мөлшері айналымның жалпы сомасына не қабылданған басқа көрсеткішке процент түрінде белгіленеді. Бонификаттау сұранымды қалыптастыру және тауар өткізуді жеделдету үшін пайдаланылады; # шетке шығаратын тауар салығын алып тастау. Бұл экспорттау жұмысын жандандыру және тауардың әлемдік рынокта бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында қолданылады; # мемлекеттің банктен кредит алушылардың белгілі бір тобына жеңілдік жасау мақсатында кредитті субсидиялауы, яғни кредитті төмен процентпен беруі. Мұны мемлекет тұрғын үй құрылысын жүргізуге, ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға, ауылдық жерлерді электрлендіруге кредит бөлу кезінде қолданады; # мемлекеттік займ облигацияларын ұстаушылардан займды конверсиялау, яғни облигацияны басқа құнды қағазға айырбастау кезінде ақшалай алым алынуы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Жарымес

Жарымес — адамның бұрынғы білімі мен тәжірибесі жоғалып, дүние тану қабілетінің жаңа мәліметтерді қабылдай алмайтындай нашарлауы. Жарыместік жүйке жүйесінің әр түрлі ауруларының (олигофрения, шизофрения, қояншық, жарақат, т.б.) салдарынан болады. Жарыместікке шалдыққан адамның ең алдымен ақыл-ой қабілеті кемиді, ұмытшақ болады, сезімталдығы нашарлап, мінез-құлқы өзгереді. Жарымес адам сылбыр болады, еш нәрсеге қызықпайды, еліктемейді, ашуланшақ, жылағыш келеді. Жарыместіктің уланудан, мидағы ісік әсерінен, кейде аса кәріліктен болатын (қ. Алжу) түрлері де бар. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Тұралау

Тұралау ( және — мемлекет экономикасының өндірістегі, саудадағы және экономиканың басқа да салаларындағы тоқырауымен және инфляциялық үдерістердің бір мезгілде өршуімен сипатталатын жай-күйі. Экономиканың құлдырауымен (рецессиямен) қосамжарланады, қоғамның ресурстары әлеуеттік (мүмкіндікті) деңгейден төмен деңгейде пайдаланылатын жоғары инфляцияға ұшырайды. Тұралауға тән дағдарысты құбылыстар мен баға өсуінің ұштасуы шындығында нарықтық экономикаға тән сипат емес. Керісінше, дағдарыс кезінде әдетте не баға өсуінің баяулауы, не оның мүлде құлдырауы байқалған. Дереккөздер
Кредиторлық берешек

Кредиторлық берешек, несиелік берешек – заңды немесе жеке тұлға уақытша тартқан, несиеге алған мерзімді уақыты біткен соң тиісті заңды тұлғаларға немесе азаматтарға қайтарылуға тиіс ақшалай қаражат. Кредиторлық берешек шоттар мен міндеттемелерді төлеудің қолданыстағы шегінде қалыпты (заңды') деп есептеледі. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне сәйкес ірі мөлшердегі несиелік берешекті (азаматтың 500 айлық есептік көрсеткіштен асатын сомадағы, ал ұйымның 2500 айлық есептік көрсеткіштен асатын сомадағы берешегі) өтеуден ұйым жетекшісінің немесе азаматтың тиісті сот актісі заңды күшіне енгеннен кейін әдейі жалтаруы экономикалық қызмет саласындағы қылмыс болып табылады және осы кодекстің 195-бабына сәйкес қылмыстық жауапқа тартылады.. Дереккөздер
Ермек Әбілдаев

Ермек Әбілдаев (28.2.1948 жылы туған., Бәйдібек ауданы Шаян ауылы) – әнші (тенор). Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген артисі (1995). * 1965 жылы Алматы эстрада-цирк өнері колледжінің әншілер даярлайтын бөлімін бітірген. * «Қазақконцертте» бірнеше жыл әнші болып шеберлігін шыңдады. * 1980 жылы Құрманғазы атындағы консерваторияны профессор Б.Жылысбаевтың класы бойынша бітіріп шықты. * Сол жылы «Отырар сазы» оркестріне қабылданып, белді әншілерінің бірі болды. Көрнекті композитор-дирижер Н.Тілендиевтің басқаруымен өткен көптеген концерттерге, фестивальдерге қатысып, бірнеше халықаралық байқаулардың лауреаты атанды. Солтүстік Кореяда өткен «Сәуір-94» атты дүниежүзілік фестивальде «Отырар сазы» оркестріне қосылып ән шырқап, көптеген мемлекеттерден келген әншілердің арасынан бірінші жүлдені жеңіп алды. Әншілік шығармашылығына 25 жыл толуына арналған жеке есеп беру концерті табысты өтті. Ермектің орындауында халық әндері «Ақ қурай», «Қызыл бидай», орыстың «Калинкасы», Естайдың «Құсни-Қорланы», М.Маңғытаевтың «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес» романсы, Н.Тілендиевтің «Алатау», «Сарыжайлау», «Өз елім», «Біздің ағай тамаша», тағы басқа шығармалар бар. Қазақ радиосына жаздырған халық әндері, классикалық, камералық ән-романстары мол. Дереккөздер
Некрасов мұздығы

Некрасов мұздығы – Жетісу Алатауының солтүстік сілеміндегі аңғарлық мұздық. Географиялық орны Жетісу облысы Сарқан ауданындағы, Тентек өзенінің саласы Қалмақсай өзенінің бастауында жатыр. Мұздық 1957 жылы “Некрасов мұздығы” деп аталды. Жер бедері, аумағы Абсолюттік биіктігі 3870 м. Жалпы ұзындығы 9 км, аумағы 10,9 км 2 . Мұздық батыс, орталық (кең аумақты), солтүстік-шығыс (ұзынша, жіңішке) камераларға бөлінеді. Дереккөздер
Суармалы егіншілік

Суармалы егіншілік – ылғалы аз, құрғақ, шөлейт және шөлді аймақтарда жоғары өнім алуға бағытталған егіншілік түрі. Суармалы егіншілік жағдайында егістіктердің ылғал режимімен қатар қоректік режимі, яғни топыраққа тыңайтқыштар енгізу қолдан реттеледі. Сондықтан суармалы егіншілік тұрақты, сапалы әрі мол (бидайдыңәр гектарынан 65 – 70 ц, күріштен80 – 100 ц, мақтадан40 – 50 ц, т.б.) өнім алуды қамтамасыз ете алады. Сонымен қатар сол маусымда суармалы егіншілік танаптарына аңыздық дақылдарды қайталап себу арқылы мал азығы қорын арттыруға болады. Суармалы егіншілік күріш, мақта, қант қызылшасы, бидай, жүгері, жоңышқа өсіруде кең қолданылады. Ыстық аймақтарда Суармалы егіншілік халық шаруашылығына көп пайда әкеледі. Суармалы егіншілікте суару (ылғалдандыру үшін, тұқым себу алдында, вегетация кезеңінде, жаңарту үшін, т.б.) әр түрлі тәсілдермен орындалады: атыздар арасымен (қызылша, жүгері, мақта, т.б.), жаңбырлата (жүгері, бұршақ, т.б.), көлдете (күріш, т.б.) суару, т.б. Әлемнің дамыған елдерінде Суармалы егіншілікпен айналысу – өздерін азық-түлікпен, жеңіл өнеркәсібін шикізатпен қамтамасыз етудің негізгі көзі. Сондықтан ертедегі өркениетті дамыған елдердің басым бөлігі суы мол Ніл, Тигр, Евфрат, Әмудария мен Сырдария өзендері және Қытайдың суы мол өзендерінің бойларында болған. Қазақстанда Отырар, Сауран, Тараз, Сығанақ сияқты көне қалалардың аймақтарынан белгілі. Суармалы егіншілік қазіргі уақытта Сырдария, Шу, Іле, Жайық, Қаратал, Ертіс, т.б. өзен алқаптарында орналастырылған. Қазақстан жағдайындағы суармалы егіншілікте кейбір дақылдардан әлемдік рекордтық өнімдер алынған. Мысалы, ақтөбелік Шығанақ Берсиев тарының әрбір гектарынан 201 ц, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері атанған Ыбырай Жақаев күріштің әрбір гектарынан 172 ц, тәтті тамыр өсіру шебері О.Гоноженко қызылшаның әрбір гектарынан 1600 ц өнім алуға қол жеткізді. Дереккөздер
Қапшағай су қоймасы

Қапшағай бөгені — Іле өзені бойында, Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігі аумағы және Талғар, Еңбекшіқазақ аудандары жерін қамтиды. Қапшағай су электр станциясына байланысты салынған. Қапшағай бөгенінің суға толтырылуы 1970 жылы басталды. Гидрологиялық сипаты Ауданы 1847 км², ұзындығы 187 км, енді жері 23 км, орташа тереңдігі 15 м, ең терең жері 46 м. Шарасының жоспарлы сыйымдылығы 28 км³. Су жиналатын алабы 113 мың км², жағасының ұзындығы 430 км. Бөгеннің солтүстік жағасы құмды-малтатасты, едәуір бөлігі биік және тік жарлы, оңтүстік жағасы аласа, жайпақ, құмды, саздақты келеді. Бөгенде балықтың 26 түрі (ақмарқа, мөңке, тұқы, табан балық, т.б.) кездеседі, олардың ішінде 16 түрінің кәсіптік маңызы бар. Жылына 2 мың тоннадай балық ауланады. Бөген суымен 450 мың га-дан астам жер суғарылады. Онда күріш, бақша дақылдары егіледі. Сонымен бірге шабындық және жайылым суландырылады, Қонаев қаласының кәсіпорындары пайдаланады. Галерея Дереккөздер * [http://www.kapshagaj.kz Қапшағай қаласының порталы]
Тибет таулы қыраты

Тибет таулы қыраты, Цинхай-Сикан-Тибет таулы қыраты – Жер шарындағы ең биік және аумақты таулы қырат. Орталық Азия, Қытай жерінде. Oңтүстігінде Гималай, солтүстігінде Кунлунь, батысында Памир және Гиндукуш, Қарақорым, шығысында Сино-Тибет тау жүйелерімен шектеледі. Жер аумағы 2 млн. км². Орташа биіктігі 4000 – 5000 м, көптеген жоталардың биіктігі 6000 – 7000 м-ге жетеді. Негізінен құмтас, әктас, сазды тақтатас, гранит, гнейстен түзілген. Т. т. қ. солтүстік жағы герцин, орта бөлігі мезозой (Тынық мұхит қатпарлығы), оңтүстік Aльпі қатпарлығы кезінде жаралған. Альпі тау жаралу кезеңінде Т. т. қ. жаппай қуатты көтерілуге ұшырады. Тау жаралу қозғалысының мұнда әлі де тоқталмағандығына көпшілік бөлігінің сейсмикалық ауданға жататындығы және термальдық бұлақтардың көп болуы дәлел бола алады. Солтүстік Кайлас және Ньенчен-Тангла жоталарына дейін эрозияға ұшырамаған, ішкі ағын жоқтың қасы. Оңтүстікгіне қарай Гандисышань және Гималай жоталарының аралығында тауаралық тектоникалық ойысқа сай кең ойпаң орналасқан. Бұл бөлікпен Инд және Цангпо (Брахмапутра) өзендері ағып өтеді. Тибеттен Азияның ең ірі өзендері: Инд, Брахмапутра, Салуин, Хуанхе, Янцзы, Меконг басталады. Тас көмір, темір кентасы, түсті металдар, т.б. кен орындары бар. Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы оңтүстігінде 0° – 2°С-тан солтүстігінде –20°С-қа төмендейді, шілдеде 5 – 15°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 50 – 100 мм, оңт-нде 500 – 700 мм. Климатының тым қуаң болуына байланысты таулық қар жиегі солтүстігінде 6000 м, оңтүстігінде 5500 м биіктіктен өтеді. Өзендерінің суы мол, ағындары өте қатты; негізінен мұздық суымен толығады. Көлдері көп, ірілері – Намцо, Селлинг, Данграюм, Орин-Нур. Биік таулық қиыршық құмда шөл және шөлейт өсімдігі, оңтүстік жағындағы шалғындық топырақта таулық дала өсімдігі, оңтүстік-шығыс бөлігінде қылқанды және жалпақ жапырақты орман өседі. Қодас, құлан, арқар, аю, қасқыр, түлкі, шибөрі, қоян, тарбаған, құстардың көптеген түрі тіршілік етеді. Дереккөздер
Базылхан Бұхатұлы

]] Базылхан Бұхатұлы (9 мамыр 1932 жылы туған, Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы, Ақкөл ауылы) – ғалым, филология ғылымдарының докторы (1993), профессор (1995) Өмірбаяны * Моңғолия мемлекеттік университетін бітірген (1960). * 1960 жылдан Моңғолия ғылым академиясының ғылыми қызметкері. * 1993 жылдан Қазақстан ғылым академиясының ғылыми қызметкері. Ғылыми жұмыстары Базылхан Бұхатұлының “Моңғол қазақтарының тілі және оның кейбір алтай тілдеріне қатысы” докторлық диссертациясы — алтай шоғырындағы тілдердің (түркі, моңғол, тұңғыс-манжұр, жапон, корей) генеалогиялық тегін анықтаудағы жаңа қадам әрі алтайтану ғылымына қосылған елеулі еңбек ретінде бағаланды. Ол түркі-моңғол, қазақ-моңғол тілдерінің қатынасын диахрондық, синхрондық лингвистика негізінде зерттеп, шығу тегінің бірлігін дәлелдеді. Моңғолиядағы қазақтардың тарихына, тіліне, ауыз әдебиетіне, әдет-ғұрпына қатысты деректер жинап, Баян-Өлгей аймағыында Моңғол Ғылым Академиясының қазақ бөлімшесін ашуға ат салысты. Шығармашылығы * Монгольские заимствования в Баян-Улгийском говоре казахского языка, А.-А., 1967; * Краткая сравнительная историческая грамматика монгольского и казахского языков, У.-Б., 1973; * Көне түркі ескерткіштері тілінің сөз құрылымы, У.-Б., 1984; * Қазіргі қазақ және моңғол тілінің грамматикасынан қысқаша салыстырмалы белгілеулер, У. Дереккөздер
Экструзивті тау жыныстары

Экструзивті тау жыныстары – тұтқыр лаваның жанартау көмейінің тұтастығын сақтай отырып, жер үстіне сығымдалып шыққан тау жыныстары. Петрографиялық тұрғыдан алғанда экструзивті тау жыныстыры эффузиялық тау жыныстарына ұқсас. Айырмашылығы – толығырақ кристалданған әрі қарқынды өзгерген. Осылай қалыптасқан туынды кварциттер мен пропилиттерде әр түрлі кендер кездеседі. Дереккөздер
Бестер

.]] Бестер — будан балық. 1952 ж. Ресей ихтиологы Н.И. Николюкиннің басшылығымен Еділде қортпа мен сүйрік балықтарын өзара қолдан ұрықтандыру арқылы алынған. Қортпа мен сүйріктің орысша аттарының (белуга және стерлядь) алғашқы буындарын алып, бестер деп атаған. .]] Бестер қортпа тәрізді жыртқыш. Дене тұрқы 50 — 80 см (180 см-ге дейін), салмағы 3 — 5 кг (кейде 30 кг-ға жетеді). Өте тез өседі. Бұл будан өзара шағылысып, ұрпақ бермейді. Соңғы жылдары бестерді басқа бекіре балықтарымен қолдан ұрықтандырып, буданды жетілдіру жұмыстары жүргізілуде. Оның сыртқы пішіні мен белгілері қортпаға да сүйрікке де ұқсас. Бестер қортпа сияқты тез өседі әрі сүйрік сияқты жыныстық жағынан ерте (аталығы 3 — 4, аналығы 6—8 жасында) жетіледі. Ол тұщы суда да, тұздылау суда да тіршілік ете береді. Бестер тоған шаруашылықтарында қолдан да өсіріледі. Дереккөздер
Эфиоп тілдері

Эфиоп тілдері – оңтүстік араб тілдері тобымен қоса семит-хамит тілдері шоғырына кіретін Эфиопиядағы семит тілдерінің бір атауы. Эфиоп тілдерін топтастыруда әр түрлі пікірлер бар. Р.Хецронның (АҚШ) айтуынша, Эфиоп тілдері бірнеше топқа ажыратылған. Солтүстік топқа гез, геез, абиссин, тигринья тілдері енгізілген. Оңтүстік топтағы тілдерді бірнеше бұтаққа бөледі. Сыртқы бұтаққа гафат, гурах тілдерін, тағы бір бұтағына мухер, маскан тілдерін жатқызады. Батыс тобына чаха, гумер, эжа, гура тілдері; шеткі топқа энномор, гьето, эндегень, энер тілдері; аралық топқа амхар, аргобба тілдері; шығыс тобына [гураге, харари тілдері жатқызылған. И.М. Дьяконова Эфиоп тілдерін екі топқа (гез, геез) ажыратып, орталық топқа жатқызады. Дереккөздер:
Химиялық ыдыс

Химиялық ыдыс — химиялық лабораторияларда тәжірибе жасауға керекті, шыны, кварц, кәрлен, платина, т.б. материалдардан жасалатын бұйымдар. Химиялық ыдыс түрлі реагенттер әсеріне, температураның ауытқуына төзімді, оңай жуылатын болуы керек. Сондықтан химиялық ыдыстар шынының арнайы сорттарынан жасалынады. Химиялық шыны ыдыстар өлшеуіш, жалпы және арнайы белгіленген ыдыстар болып бөлінеді. Өлшеуіш химиялық ыдысты қыздыруға болмайды, ол сыйымдылығы, диаметрі, түрі жағынан әр түрлі болады, сұйықтар (0,1 — 100 мл) мен газдарды (100 мл және одан да артық) бөлетін — тамшуыр, титрлеуде, көлемді дәл өлшеуде өлшеуір (микробюретка, көлемдік, салмақтық, поршеньді, газ бюреткалары), өлшейтін және белгілі көлемдегі сұйықтарды сақтайтын — өлшеуіш колбалар (10 — 2000 мл), өлшеуіш мензуркалар, цилиндрлер, жалпы қолданылатын химиялық ыдыс — сынауық (5 — 25 мл), стакан (5 — 1000 мл), колбалар (10 — 1000 мл), реторта (3 л-ге дейін), жай және бөлгіш құйғы, суытқыш, кристалл түзгіш шөлмектер, т.б. Жеке тәжірибелерге арнайы белгіленген химиялық ыдыс: дистилляцияға арналған — колбалар, аллонж — иілген түтікшелер, дефлегматор, эксикатор, Кипп аппараты, тамшылатқыш таяқша, Тищенко сауыты, әр түрлі түтікшелер, т.б. шыны ыдыстар қолданылады, кварцтан жасалынған ыдыс таза заттар алуда, сондай-ақ, 1200C-қа дейін қыздыруға қажет. Платина ыдысы негізінен фторлы сутек қышқылымен жұмыс жасағанда пайдаланылады. Алтын мен күмістен жасалынған тигель әр түрлі заттарды сілтімен қосып 1200 — 3000C температураға дейін қыздыру үшін отқа берік материалдардан (алунд, корунд, т.б.) жасалған тигель қолданылады. Химиялық өте тұрақты полимер материалдардан полиэтилен, фторпласт, т.б. ыдыстар дайындалады. Мұндай ыдыстар химиялық активті қосылыстармен (мысалы, балқытқыш қышқыл) жұмыс жасағанда қажет. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Кредит өтеу қабілеті

[http://referat.resurs.kz/ref/nesie-kredit Кредит] өтеу қабілеті – кәсіпорынның қаржы жағдайының сипаттамасы; кәсіпорынның, компанияның, фирманың кредитті қарыз ауыртпалығына ұшырамай қабылдау және ол бойынша мерзімінде толық есеп айырысу қабілеті, яғни қарызгердің (қарыз алушының) кредит алумен қатар оны қайтару қабілеті. Кредит өтеу қабілеті қарызгерді сипаттайтын мынадай көрсеткіштермен: қарызгердің бұрын алынған кредит бойынша есеп айырысу кезіндегі ұқыптылығымен: оның ағымындағы қаржы жағдайымен; бұл жағдайдың келешекте өзгеруімен; қажет болған жағдайда басқа көздерден ақшалай қаражатты жұмылдыру қабілетімен, тағы басқа мүмкіндіктермен айқындалады. Сондықтан Кредит өтеу қабілетін талдаудың мәні кәсіпорын өзінің мойнына алған міндеттемелері бойынша өзінің қаржы құрылымы өзгермеген жағдайда, қандай активтермен және қай мерзімде қарызын өтей алатынын анықтау мүмкіндігін есептейтін нормаларды жүйелеуде. Бұл жүйе үш норманы қамтиды, олар: а) ақша қорларының нормасы – кәсіпорынның қысқа мерзімді берешектің қандай үлесін дереу өтей алатынын көрсетеді; ә) өтемпаздық нормасы – дебиторлармен уақытылы есеп айырысу жағдайында кәсіпорынның қысқа мерзімді кредит пен кредиторлық берешек бойынша төлем төлеу мүмкіндіктерін сипаттайды; б) өтеу нормасы – кәсіпорынның тек тез сатылатын активтерді ғана емес, сонымен бірге материалдық айналым құралдарын да өткізу есебінен неғұрлым мерзімді міндеттемелерді өтеу мүмкіндіктерін сипаттайды.. Дереккөздер
Су астында құйматастау

Су Aстында Құйматастау – су астында орналасқан құрылыстар мен құрылымдарды құйматастауға байланысты жүргізілетін жұмыстар. Су Асты Құйматастау су астындағы құрылыстар мен құрылымдарды салу, жөндеу және қайта салуда кеңінен қолданылатын тиімді технология болып табылады. Құйматастаудың осы түрінің негізінде үлкен үнемдеулерге қол жеткізуге болады. Атап айтқанда, Су Астында Құйматастау нәтижесінде судың арнасын бұрып, табанын құрғату, құрастырмалы немесе біртұтас су өткізбейтін құрылымдарды қолдану сияқты қосымша шығындарды азайтуға болады. Су астында қуйматастау түрлі жағалаулық құрылыстарды салғанда, бөгендер, мұнай және газ мұнараларын салғанда, қазаншұңқырлар мен құдықтардың, су бассейндерінің табанына су өткізбейтін құйматас қабатын жасағанда қолданылады. 1990 жылы Каспий теңізі деңгейінің көтерілуі себебінен көптеген мұнай ұңғылары су астында қалып қойғандықтан сол ұңғылардың аузын судың бетіне шығару үшін осы су астында құйматастау тәсілі кеңінен пайдаланылды. Пайдалынған сілтемелер
Қордай желі

Қордай желі, Жетіжол мен Кіндіктас жоталары аралығындағы Қордай асуынан соғады. Солтүстіктен суық ауа массасының тау аңғарына енуінен пайда болады. Асудың орналасуына байланысты күшті желдің 93%-ы солтүстік-шығыстан соғады. Әр айда 2 – 4 күн, кей жылдары 10 – 15 күнге созылатын желді бұрқасын борайды. Мұзбел ауданындағы (бұрынғы Қордай кенті) метеостанса маңында ақпандағы желдің орташа жылдамдығы 7 м/с-қа жетеді. Бұл айда орта есеппен 8 күн күшті (15 м/с, онан да артық) жел соғады. Көктемдегі және жаздағы желдің жылдамдығы 5 – 7 м/с. Кейбір деректер бойынша Қордай желінің ең жоғарғы жылдамдығы жазда 28 м/с-қа, көктем және күзде 34, қыста 40 м/с-қа жетеді. Бір жыл ішінде орта есеппен 55 күн күшті жел соғатыны анықталған. Дереккөздер
Надир

Надир (араб. назир, назар сөзінен – бірдеңеге қарау, көру) – зенитке қарама-қарсы орналасқан аспан сферасының нүктесі. Сілтемелер * Астраномия * Аспан денелері * Жұлдыздар * Жетіқарақшы * Темірқазық Дереккөздер
Химиялық эквивалент

Химиялық эквивалент — химиялық элементтің 1 (дәлірек 1,008) салмақ бөлік сутекпен (немесе 8 салмақ бөлік оттекпен) қосылыса алатын немесе қосылыстарда 1 салмақ бөлік сутек (8 салмақ бөлік оттек) орнын баса алатын салмақ мөлшері. Химиялық эквивалент элементтер өзара белгілі салмақ қатынастарында әрекеттесе алатындығын анықтайды (қ. Эквиваленттік заң). Химиялық эквивалент сан жөнінде элементтің атомдық салмағының белгілі қосылыстағы валенттілігі қатынасына тең. Мысалы, темірдің шала тотығында (ҒеО) темірдің (Ғе) химиялық эквивалент 1/255,8527,92 салмақ бөлікке, ал тотығында (Ғе2О3) ол 1/355,8518,62 салмақ бөлікке тең.. Сілтемелер
Тұран мұнайлы-газды аймағы

Тұран мұнайлы-газды аймағы - Қазақстанның батыс және орталық бөлігін қамтитын мұнайлы-газды алап. Геологиялық құрылымы Шартты түрде Тұран тақтасы аталатын геологиялық құрылымға сәйкес келеді. Алқап Маңғыстау-Бозащы, Оңтүстік Маңғыстау, Орталық Каспий, Солтүстік Үстірт, Орталық Арал, Оңтүстік Торғай мұнайлы-газды аймақтары мен Шу-Сарысу газды-гелийлі аймағын біріктіреді. Өнімді түзілімдер Солтүстік Үстірт өңірінде ортаңғы және жоғарғы юра мен палеогенде, Бозащыда юра мен төмен борда, Оңтүстік Маңғыстау өңірінде триаста, юраның барлық үш бөлімінде, борда, палеогенде, Оңтүстік Торғайда юрада, төменгі борда шоғырланған. Шу-Сарысу ойысында мұнай кен орындары кездеспейді, газ төмен карбон мен төмен пермь шөгінділерінде ұшырасады. Көмірсутек шикізаты мол кен орындары Аймақтағы мұнайлы-газды аймақтардың ішіндегі көмірсутек шикізат қоры мол кен орындар: * Оңтүстік Маңғыстау (Өзен, Жетібай, Теңге кен орындары), Маңғыстау-Бозащы (Қаламқас, Қаражанбас), Оңтүстік Торғайда (Құмкөл кен орны). Бұлардан басқа Оңтүстік Маңғыстау аймағында: Айрантақыр, Аққар, Ақсаз, Ақсу-Кендірлі, Ақтас, Алатөбе, Асар, Атамбай-Сарытөбе, Ащыағар, Бектұрлы, Бұрмашы, Доңға, Еспелісай, т.б.; * Маңғыстау-Бозащыда: Арман, Арыстан, Бозащы, Жалғызтөбе, Комсомол, Қарақұдық, Қаратұрын, Қолтық, Шағырлы-Шөмішті; * Оңтүстік Торғай ауқымында: Ақсай, Ақшабұлақ, Арыс, Арысқұм, Ащысай, Қоныс, Қызылқия, Майбұлақ, Нұралы; * Орталық Аралда: Базой, Қызылой; * Шу-Сарысу аймағында: Айрақты, Амангелді, Анабай, Батыс Опақ, Бектас, Құмырлы, Малдыбай, Орталық, Придорожное, Үшарал-Кемпіртөбе, Үшарал кен орындары бар. Дереккөздер
Қордай көтерілісі

Қордай көтерілісі, 1931 жылы Қордай ауданында (қазіргі Жамбыл облысы) Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясатына қарсы ұйымдастырылған. Оған 200-дей адам қатысқан. Көтерілісшілер аудан партия комитетінің астық дайындау жөніндегі уәкілі З.Айтековты атып өлтірген. Көтеріліс күшпен басылған соң, басшылары Ырғайты тауында жасырынып жүрген басқа шаруаларға барып қосылды. Көтерілісшілердің бұл топтары Қызыл Армияның тұрақты бөлімдерімен және коммунистік отрядтармен бірнеше рет қарулы қақтығыстарға барған. Көтерілісшілер кеңес әскерлерінің тегеурінді шабуылдарынан кейін қолға түсіп, кейін кеңестік қуғын-сүргінге ұшырады. Дереккөздер
Яков Аронович Лазарис

Яков Аронович Лазарис (23.2.1904, Украина, Полтава облысы, Коврай селосы – 14.3.1991, Қарағанды қаласы) – патофизиолог, медицина ғылымдарының докторы (1939), профессор (1940). Өмірбаяны * Харьков мемлекеттік медицина институтын бітірген (1927). * Одесса (1927–29), Днепропетровск пен Мәскеу (1941–43) және Горький (1943–51, қазіргі Нижний Новгород) қалаларындағы медицина оқу орындарында ғылыми-педагикалаық қызметпен (ассистент, 1929; доцент, 1935; профессор, 1940) айналысқан. * Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (1951–86, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) кафедра меңгерушісі қызметін атқарған; * 1986–87 ж. осы институтта ғылыми кеңесші болды. Еңбектері Лазаристің ғылыми еңбектері углеводтық алмасудың жүйесі мен патологиясына, өкпенің қабынуына, диабет пен токсикологияға арналған. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның (мысалы, «Роль гипофиза в регуляции углеводного обмена», 1941; «Отек легких», 1962; «Легочное кровообращение», 1963; «Нарушение кислотно-щелочного гомеостаза», 1973; т.б.) авторы. Марапаттары Ленин орденімен (1966) және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ес - аймақ

Ес-аймақ— Семей қаласында 1920 жылы мәдени-ағартушылық мақсатта құрылған драмалық труппа. Ресми түрде “Қырғыз (қазақ) мәдени ағарту үйірмесі” деп аталған. Оған Қазақ өлкелік саяси-ағарту бас комитетінің театр бөлімшесі басшылық еткен. “Ес - аймақты” қаладағы түрлі мекемелердің қызметкерлері, мұғалімдер, педагогика техникумның жоғары курсында оқитын студент жастар ұйымдастырған. Труппа сахна өнеріне бейім дарынды жастардың, әнші-күйшілердің, басқа да өнерпаздардың басын қосып, Қазақстандағы театр өнерінің, драматургия жанрының жандануына елеулі ықпал етті. Труппаның көркемдік жетекшісі және алғашқы ұйымдастырушысы Сейіт Тоқымбаев болды. Ол қайтыс болған соң, жетекшілік және режиссерлік жұмыстарын Уәли Тұрлыбеков жүргізген. Труппа құрамында 30-ға жуық адам болған. Олар: Қ.Құлғарин, Ж.Сәлменов, Ә.Жаулықбаев, О.Бейсенов, И.Сақатаев, С.Арықова, Ә.Бейсенбаев, А.Шикібаев, С.Әмзин, А.Әуезов, Т.Оспанов, т.б. қызметкерлер және Ғ.Төребаев, Д.Есенжолов, Л.Әшкеев, К.Махмұдов, Махмұдова, Г.Тәуекелова сияқты мұғалімдер. Олардың ішінен Төребаев, Әшкеев, Есенжолов кейін кәсіби театрға ауысып, актер, режиссер болып қызмет атқарды. Қазақ өнерінің көрнекті өкілдері Ә.Қашаубаев, И.Байзақов, Ж.Шанин, Қ.Байжанов, Ж.Елебеков, М.Ержанов алғашқы өнер сапарларын осы труппадан бастаған. М.Әуезов пен Ж.Аймауытов труппа жұмысына белсене араласып, режиссер тұжырымдамалар мен сахналық шешімдерді қадағалап отырған. Труппаның репертуарынан Әуезовтің “Ел ағасы”, “Бәйбіше — тоқал”, “Еңлік — Кебек”, “Қаракөз”, Аймауытовтың “Жебір болыс”, “Қанапия — Шәрбану”, “Шернияз”, Шаниннің “Арқалық батыр”, Қ.Кемеңгерұлының “Алтын сақина”, С.Сейфуллиннің “Бақыт жолында”, “Қызыл сұңқарлар”, Б.Майлиннің “Бетім-ау, құдағи”, т.б. сол уақытта жарық көрген пьесалар орын алған. Сонымен бірге труппа баспа бетінде жарық көрмеген көптеген пьесаларды да қойып отырған. Спектакльдер мен ойын-сауықтар жұмысшылар ортасында, қаладағы түрлі клубтарда, орыс театрының сахнасында өткізілген. “Ес - аймақ” түрлі сипаттағы ойын-сауық кештерін ұйымдастыру арқылы жергілікті халықтың сауатын ашып, білім дәрежесін көтеруге елеулі ықпал етті. Труппа 1923 жылдың соңында “Губерниялық қазақ труппасы” болып қайта құрылып, ұлттық мемлекеттік театр ашылғанға дейін (1925) жұмыс істеді. Дереккөздер
Кредит тосқалуы

.]] Кредит тосқауылы– бір немесе бірнеше мемлекетке басқа елдер немесе халықаралық қаржы-несие ұйымдары тарапынан несие беруден бас тарту арқылы жүзеге асырылатын қысымның, экономикалық тосқауылдың бір түрі.. Дереккөздер