kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аналитикалық функциялар теориясының шекаралық есептері

Аналитикалық функциялар теориясының шекаралық есептері - қандайда болмасын бір аймақта аналитикалық болатын функцияны оның нақты және жорымал бөлімдерінің шекаралық мәндері арасындағы берілген арақатысы арқылы анықтау туралы есеп. Мұндай есепті бірінші рет 1857 жылы Б. Риман қойған болатын. Д. Гильберт шекаралық есептерді зерттей келе есепті төмендегі түрде қойды (Риман-Гильберт есебі): контуры L болатын бірбайланысты S аймағында аналитикалық, ал үзіліссіз болатын Ф(z)u+iv функциясын Re(a+bi)Фau-bu=c, (1) шекаралық шарты орындалатындай етіп анықтау керек. (1) шартында a, b, с- L контурында анықталған нақты үзіліссіз функциялар. (1) есебіне мағынасы жағынан жақын келетін есепті А. Пуанкаре қойған болатын. Ол есеп мына түрде қойылады: S облысында гармоникалық и(х,у) функциясын осы облыстың L шекарасында A(s) ∂u/∂n + B(s) ∂u/∂s + C(s)u = f(s) (2) шарты орындалатындай етіп анықтау керек. (2) шартындағы A(s), B(s), C(s), f(s) L контурында анықталған нақты функциялар, s - доғалық абсцисса, п L-ге тұрғызылған нормаль. Дереккөздер
Асылы Әлиқызы Oсманова

Асылы Әлиқызы Oсманова (13.8.1941 жылы туған, Грузия, Ахапқапақ ауданы, Хавет ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1973). *Түркістан педучилищесін бітірген (1961); *1961— 1963 жылдары "Жаңа талап" мектебінде бастауыш мектептің мұғалімі. *1963—1967 жылдары Алматыдағы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының филология факультетінде; *1969-1973 жылдары ҚР ҰҒА Тіл білімі институтының аспирантурасында оқиды. *Профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен М. О. Әуезовтың "Абай жолы" романы бойынша "Қазақ тіліндегі синонимдес етістіктердің семантика-стилистикапық қызметі" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады; *1973—1996 жылдары ҚР ҰҒА А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер; *1995 жылдың қазан айынан ҚР Министрлер кабинеті жанындағы Тіл к-тінің Ұлт тілдерін дамыту басқармасының бастығы қызметін атқарады; *1996 жылдың шілде айынан Ұлт саясаты женіндегі мемлекеттік к-ттің мемлекеттік тілді дамыту, терминология және ономастика жұмысы жөніндегі Бас басқарма бастығы болып қызмет істеді. Дереккөздер
Шекаралық вариациалау әдісі

Шекаралық вариациалау әдісі - z жазықтығындағы аймақта бірпарақты w=f(z) функциясының вариациясын қарастыруға негізделген бірпарақты функцияларды зерттеу әдісі. Функцияның вариациясы, аймақ бейнесі шекарасының вариациясы арқылы анықталады. Дереккөздер
Данжуа-Лузин теоремасы

Данжуа-Лузин теоремасы - Бұл теорема абсолют жинақталатын тригонометриялық қатарлар туралы: :: (1) тригонометриялық қатары Лебег өлшемі оң болатын жиында жинақталса, онда осы қатар коэффициенттерінің абсолют шамаларынан құралған :: (2) қатары жинақталады, сондықтан, алғашқы (1) қатары сандар өсінің барлық нүктелерінде абсолют және бірқалыпты жинақталады. (1) қатарының жинақталу жиынының Лебег өлшемі оң болуы Данжуа-Лузин теоремасы бойынша (2) қатарының жинақталуы үшін жеткілікті, бірақта қажетті емес. Өлшемі нөлге тең кемел жиында (1) қатарының жинақталуынан (2) қатарының жинақталатыны шығатын кемел жиындар бар. Теореманы А. Данжуа мен Н.Н. Лузин бірі бірінен тәуелсіз дәлелдеген; теореманың әр түрлі жалпылануы да бар. Дереккөздер
Екі еселі қатынас

Екі еселі қатнас - Төрт нүктенің екі еселі қатнас, күрделі (немесе ангармоникалық) қатнас деп (z 1 , z 2 , z 3 , z) символымен белгіленетін (z-z 1 )/(z-z 2 ):(z 3 -z 1 )/(z 3 -z 2 ) санын айтады. Егер z 1 , z 2 , z 3 нүктелерінің біреуі шексіз қашықтықтағы нүкте болса, мысалы z 1 , онда екі еселі қатнас мына түрде жазылады: ::, ::, ::. Eкі еселі қатнас жазықтықты бөлшек-сызықтық түрлендірудің инварианты. Дереккөздер
Жәмила Керімбайқызы Отарбекова

Жәмила Керімбайқызы Отарбекова (2. 3. 1966 жылы туған, Жамбыл облысы, Қаратау қаласы) - тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1997). *1983— 1984 жылдары Алматыда СМУ-13 құрылыс белімінде жұмыс істеді. *Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген (1988). *1988—1990 жылдары Қаратау қаласындағы Қазақ политехникалық институтының бөлімшесінде оқытушы. *1991—1993 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында аспирант. *1995 жылдан бастап осы институтта аға оқытушы. *ҚР ҒМ—ғылым академиясының корр.-мүшесі С. Исаевтың жетекшілігімен "Жами-ат тауарих" тіліндегі сөзжасам" деген тақырыпта кандидаты диссертациясын қорғады. *5 мақала жариялады. Дереккөздер
Бозе–Эйнштейн статистикасы

Бозе–Эйнштейнн статистикасы — спині нөл не бүтін сан болатын (ћ бірлігінде 0, 1, 2…) бөлшектер жүйесінде қолданылатын кванттық статистика. Мұны жарық кванты үшін 1924 ж. үнді физигі Ш. Бозе (1894 — 1974) ұсынған. Сол жылы оны Альберт Эйнштейн идеал газ молекулаларына қолданып, одан әрі дамытты.Кванттық механикада бөлшектер жүйесінің күйі бөлшектердің координаттары мен спиндеріне тәуелді болатын толқындық функциямен сипатталады. Ал Бозе — Эйнштейн Статистикасы жағдайында толқындық функция ұқсас (тепе-тең) бөлшектердің кез келген жұбының орын алмастыруына (олардың координаттары мен спиндеріне) қатысты симметриялы болады. Мұндай толқындық функцияларда кванттық күйлерді толтыру саны шектелмейді, яғни бірдей бөлшектердің кез келген саны бір уақытта бірдей күйде бола алады. Идеал газ үшін ұқсас бөлшектердің толтыру санының орташа мәні Бозе — Эйнштейн үлестірілуімен анықталады. Өте сиретілген газдар үшін Бозе — Эйнштейн Статистикасы Больцман статистикасына ауысады. Дереккөздер *
Ағаш сүргі

Ағаш сүргінің қол тірегіші және ортасында ойығы, металл пышағы, пышақты қозғалмайтындай етіп бекітіп тұратын сынасы болады. Пышақтың ұшы сүргілен 0,5—0,8 мм шығыңқырап тұрғаны дұрыс. Көбінесе өңделетін ағаштың құрамына және сүргілеу сапасына қарай көз мөлшерімен белгіленеді. Егер пышақ тым шығыңқырап тұрса, ол ағашқа бірден қауып, сүргіні жүргізбейді. Керісінше, пышақ жүзі тым аз шығарылса, сүргілеудің сапасы жақсы болғанмен, процесс тым ұзаққа созылады. Пышақ жүзінің мөлшерін реттеу үшін сынаны балғамен ұрып босатыл, белгілі мөлшерге келтіргеннен кейін қайта бекітеді. Пышақтың жүзі біркелкі шыққаны жөн, қисық болса ағаш беті жолақтанып қалады. Дереккөздер
Мадина Ғайни Ластайқызы

Мадина Ғайни Ластайқызы (8. 3. 1922 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Қотанқарағай ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1959), доцент (1964). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1947). Алматыдағы қыздар педагогика институтында қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, доцент қызметтерін атқарған. "Қазіргі қазақ тіліндегі жақсыз сөйлемдер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Дереккөздер
Металл сүргі

Металл сүргілердің пышағы металл сыналардың көмегімен реттегіш винт арқылы бекітіледі. Ағаттық бойымен сүргіш түзу ұстап, оған онша көп салмақ түсірмей жайлап сүргілеген жөн. Өңдейтін деталь қозғалмауы үшін оны бір нәрсеге тіреп немесе верстак болмаған жағдайда, ас столына орнатылған бекіткішке орнықтыру керек. Атқарылатын жұмыс мөлшері аз болғанда еденге қойып, плинтусқа тірел сүргілеуге де болады. Сүргілеу барысында пышақ жүзі мұқалады. Оны үй жағдайында электр қайрақтық көмегінсіз қайрау өте қиын болса да ептеп жүзін шығаруға әбден болады. Сүргі пышағының жүзін майда қайрақпен шығарады. Пышақ жақсы қайралуы үшін жүзіне минеральды май жарады немесе қайрақты сулап отырады. «Майланған» пышақты керосинмен сүртеді. Қайраққа салмақ түсірмей баяу және біртегіс қайраған жөн. Дереккөздер
Адай Есенқұлұлы Маман

Адай Есенқұлұлы Маман (14 қазан 1925 жыл туылды, Ақсу ауданы, Алматы облысы, Қазақстан) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1969). 1943-1948 жылдары әскер қатарында қызмет етті. 1948—1953 жылдары Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің филология факультетінің қазақ бөлімінде оқыды. 1953—1958 жылдары Алматы облысы, Талғар ауданы орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі. 1958-1961 жылдары Талғар ауданы партия комитетінде нұсқаушы. 1961—1991 жылдары ҰҒА- ның А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болып істеді. "Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі сөз тудыратын жұрнақтар" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. V—VIII ғасырлардағы түркі жазба нұсқаларының тілі мен қазақ тілінің арасындағы тарихи өзектестікті зерттеп, монография жазды. "Даңқ" ордені, "Ерлігі үшін" және бұдан басқа да Ұлы Отан соғысының медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Ыбрайым Есенқұлұлы Маманов

Ыбрайым Есенқұлұлы Маманов (10. 5. 1907 жылы туған, Талдықорған облысы, Ақсу ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1947), доцент (1948). Алматы қаласындағы оқу-ағарту институтын бітірген (1927). 1927-1928 жылдары Талдықорған облысы, Сарқанд ауданы Коммуна мектебінің директоры. 1929-1932 жылдары Орал қаласында орта мектеп мұғалімі. 1932-1938 жылдары Көкшетау облысы, Еңбекшілдер ауданы орта мектебінде мұғалім. 1938-1940 жылдары Алматы педагогика училищесінің оқытушысы. 1940—1991 жылдары Әл- Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің оқытушысы, доцент, факультет деканы. "Қазақ тіліндегі көмекші етістіктер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ тілінің морфологиясын зерттеумен айналысқан. 20-дан аса ғылыми мақала авторы. Дереккөздер
Дәулетқан Әлімжанұлы Баймұқанов

Дәулетқан Әлімжанұлы Баймұқанов (1925, бұрынғы Калинин ауданы Мереке а. – 1985) — қоғам қайраткері. Селищенскдегі авиамеханиктер дайындайтын әскери мектепті (1944), Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1950) бітірген. 1944 — 46 ж. поляк шабуылдаушы авиаполкінің авиамеханигі, Киев әскери округі 25-шабуылдаушы авиаполкінің авиамеханигі, нұсқаушысы, 1946 — 48 ж. Қазақстан ЛКЖО Көкшетау облысы к-ті арнайы секторының меңгерушісі, 1950 — 52 ж. Красноармейский ауданы к-тінің 1-хатшы, 1954 — 59 ж. Көкшетау облысы к-тінің 1-хатшысы, 1960 — 65 ж. Қаражал қ-ндағы «Атасурудстрой» тресі бастығының орынбасары, 1966 — 74 ж. Қаражал қ-лық Халықтық бақылау к-тінің төрағасы, 1974 — 79 ж. Қаражал қ-лық сауда к-тінің директоры қызметтерін атқарған. 1979 ж. зейнеткерлік демалысқа шыққан. Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ғалия Ыбрайымқызы Маманова

Ғалия Ыбрайымқызы Маманова (5. 12. 1937 жылы туған, Апматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1979). Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1960). 1960—1962 жылдары Алматы қаласы №12 қазақ орта мектебінің мұғалімі. 1962-1964 жылдары ҚазКСР ҒА Тіл білімі институтының аспиранты. 1964 жылдан Қазақ мемлекттік қыздар педагогика институтында оқытушы. Профессор М. Б. Балақаевтың жетекшілігімен "Қазіргі орыс тіліндегі белгілеу және бағалау дәрежесі мәніндегі зат есімдер мен сын есімдер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 20-дан аса ғылыми мақаланың авторы. Дереккөздер
Айтқұл Ошқаров

Айтқұл Ошқаров (23. 2.1930 жылы туған, Түркістан облысы, Бөген ауданы — 17. 3. 1979) — тіл білімі маманы, педагогика ғылыми кандидаты (1970), доцент. *Шымкент педагогика училищесін (1949), Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-ды (1955) бітірген. *1949—1950 жылдары бастауыш класс мұғалімі. *1955—1960 жылдары мектептерде оқу ісінің меңгерушісі, директор. *1963—1966 жылдары Ы. Алтынсарин атындағы ғылыми-зерттеуші институтында аспирантурасы. *Өмірінің соңғы күндеріне дейін Шымкент педагогика институтының педагогика кафедрасында доцент қызметін атқарды. *"Қазақ мектептерінде етістікті оқытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. *Қазақ тілінің оқыту әдістемесі жөнінде 10-нан аса мақалалардың авторы. Дереккөздер
Ажарлағыш білдектер

Ажарлағыш білдектер — тетіктерге жағылған жылтырсыр бояу материал кепкеннен кейін қабыршықтардың тегіс емес жерлерін тегістеу үшін қолданылатын білдектер. Ажарлау үрдісі қарама — қарсы қозғалыс арқылы іске асырылады: бір таспалар тетікті беріс бағытына кесе көлденең қозғалады да, ал екінші таспалар бойлай қозғалады. Дереккөздер
Таспамен аралайтын білдектер

Таспамен аралайтын білдектер — түзу сызықпен және қисықсызықпен жеңіл білдектермен (ағаш шеберханаларында) тақтайларды, қалқандарды, табақты материалдарды аралап тіліп дайындамалар жасау үшін қолданылатын жабдықтар. Кескіш құрал ретінде айналмалы шкивтерге кигізілген жұқа шексіз таспа түріндегі ара қолданылады. Дереккөздер
Математикалық тіл білімі

Математикалық тіл білімі — тіл білімінің математикалық тәсіл арқылы тілді зерттеу саласы. Табиғи тілдер мен кейбір жасанды тілдердің құрылысын сипаттау және тіл ғылымына тән негізгі ұғымдарды айқындай түсу қажеттігіне байланысты XX ғасырдың 50-жылдарында қалыптасқан формальды аппарат. Онда негізінен алгебра мен алгоритмдер, автоматтар, аксиоматика, модельдеу, ықтималды статистика және математикалық логика әдістері қолданылды. Математикалық тіл білімі математикалық аппараттың көмегімен тілдің әр алуан заңдылықтарын ашу деген ұғымды да білдіреді. Белгілі бір заңдылықтарға бағынған сөз бөлшектерінің кезектескен тізбектерін ("дұрыс текстер") математика тұрғысында зерттеу Фердинанд де Соссюрден басталған. Математикалық тіл білімі синтаксистік құрылымды сипаттау тәсілдерінің теориясы, формальды грамматика теориясы деген салаларға бөлінеді. "Формальды грамматиканың" кеңірек қолданылып жүргені — "Туынды грамматика" немесе Н. Хомский грамматикасы. Қазақстанда бұл сала бойынша Ұлттық ғылым академиясының А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ЭЕМ-ның көмегімен қазақ текстерінен сөз, сөзформа, сөз тіркесінің әр түрлі жиілік сөздіктері түзіліп, лексика, фонетика, синтаксис салаларындағы сандық заңдылықтарды анықтауда Қ. Б. Бектаев, А. Қ. Жұбановтың жетекшіліктерімен бірсыпыра ғылыми жұмыстар орындалды. Дереккөздер
Тескіш білдектер

Тескіш білдектер — ағаш өңдеу өндірісінде сырықты және қалқаңды тетіктерде тесіктерді бұрғылап тесу үшін қолданылатын білдектер. Олар айналдырықтарының санына қарай бір және көп айналдырықты болып екі топқа бөлінеді Бір айналдырықты білдектер тік және көлденең болып келеді. Көп айналдырықты білдектер әмбібапты және отырғызушы болып бөлінеді. Әмбібапты білдектер диаметрлері мен орналасулары әртүрлі тесіктерді тесуге арналған. Өңделетін қалқандардың өлшемдері: ұзындықтары 2000 мм-ге дейін, ендері 850 мм-ге дейін, қалыңдықтары 100 мм-ге жасалатын тесіктердің диаметрлері 100 мм-ге дейін. Отырғызушы білдектер тік, көлдeнeң және тік-көлденең болып бөлінеді. Отырғызушы білдектерде қалқандарды бұрыштармен байланыстырып қорапты құрылғылар жасау үшін дөңгелек пішінді тиектер кіретін және фурнитурларға арналған тесіктер жасалады. Отырғызушы білдектерде өңделетін қалқандардың өлшемдері: ұзындықтары 350...2000 мм, ендері 220...850 мм, қалыңдықтары 16...25 мм. Жасалатын тесіктердің диаметрлері 6...30 мм. Дереккөздер
Таспаның шкивті бөлігі бар тap таспалы ажарлау білдегі

Таспаның шкивті бөлігі бар тap таспалы ажарлау білдегі — ағаш өңдеу өндірісінде қалқанды және сырықты тетіктерді тегістеу және түзету жұмыстарын жүргізетін құрылғы. Өңделетін материалдың ең үлкен өлшемдері: ені 300 мм, қалыңдығы 140 мм. Дереккөздер
Хайрулла Хабибуллаұлы Махмудов

Хайрулла Хабибуллаұлы Махмудов (3. 5.1909 жылы туған, Орынбор облысы, Тасты ауданы — 1983) — тіл білімі маманы, филология ғылымының докторы (1970), профессор (1971). А. Жданов атындағы Ленинград мемлекеттік университетін бітірген (1937). 1942-1943 жылдары Кеңес әскері қатарында болды. "Лексика древнерусских памятников XI—XIV вв." деген тақырыпта кандидат (1937), "Русско-казахские лингвостилистические связи" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Ұзақ жылдар бойына Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-де орыс филология кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарды. 30-дан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Тескіш-жоңғылау білдектері

Тескіш-жоңғылау білдектері — ағаш өңдеу өндірісінде саусақты жоңғыш арқылы тетіктерде шеттері дөңгелетілген ұялар жасауға арналған құрылғы. Айналдырықтарының орналасуына байланысты тік және көлденең тескіш-жоңғылау білдектері болып екі топқа бөлінеді. Жасалатын ұялардың параметрлері: # тік білдектерде тереңдігі 100 мм, ұзындығы 200 мм; # көлденең білдектерде тереңдігі 80 мм, ұзындығы 125 мм. Дереккөздер
Айдарбек Махмутұлы Махмутов

Айдарбек Махмутұлы Махмутов (29. 12. 1922 жылы туған, Талдықорған облысы, Қапал ауданы — 1986, Алматы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1963). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1950). 1950—1957 жылдары Павлодар облысы мектептерінде оқу бөлімінің меңгерушісі, кейін директоры болып қызмет істейді. 1957—1970 жылдары ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында кіші, аға ғылыми қызметкер. ҚазКСР ғылым академиясының академигі. I. Кеңесбаевтың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі архаизмдер мен историзмдер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Осы жылдары екі томдық және көп томдық "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін", "Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігін" (1966) құрастыруға қатысады. Көп жылдар эпиграфикалық экспедицияларга қатысып, эпиграфика жөнінде материал жинады. Ғалым қаламынан тіл тарихына, эпиграфикаға байланысты 20-дан астам мақала жарық көрді. Дереккөздер
Түзу жәшікті тиектерді жасайтын тиек кесетін білдектер

Түзу жәшікті тиектерді жасайтын тиек кесетін білдектер — ағаш өңдеу өндірісінде жәшік құрылғысына байланыстыру үшін қаңқалы тетіктердің бір (біржақты) немесе екі (екіжақты) жағынан тиек пен тесіктерді қатар жасауға арналған білдектер. *Жақтау тетіктерін жасайтын дайындамалардың өлшемдері: # біржақты — қалқанды қалыңдығы 150 мм, ені 400 мм; # екіжақты - қалыңдығы 75 ... 150 мм, ені 200 ... 250 мм, ұзындығы 3000 мм-ге дейін. *Жәшік жасайтын түзу тиектердің дайындамаларының өлшемдері: # біржақты - қалыңдығы 120 мм, ені 400 мм, ұзындығы 1500 мм, # екі жақты - қалыңдығы 80 мм, ені 250 мм, ұзындығы 2000 мм. Дереккөздер
Түзілімдерді және бұйымдарды құрастыру жабдықтары

Түзілімдерді және бұйымдарды құрастыру жабдықтары — жиһаз жасау өндірісінде құрастыру жұмыстары екі кезеңмен жүргізіледі: түзілімдеу және агрегатты жинақтау. Тұрқылы жиһазды құрастырғанда, әуелі түзілімдер жинақталады — тақталы элементтерге тартпалар, ілмектер, құлыптар, сөрелер, ұстағыштар т.б. орналастырылады. Тұрқылы жиһаздардың қалқанды тетіктеріне фурнитураларды жинақтау үшін жартылай автоматтар қолданылады. Бұл жартылай автоматтар үш топқа бөлінеді: # агрегаттық бастиектері бір жаққа орналасқан; # агрегаттық бастиектері көлденең орналасқан. # агрегаттық бастиектер екі жаққа орналасқан. Бұрандалы шегесіз фурнитураларды орнатуға арналған жартылай автоматтарда өңделетін тетіктердің өлшемдері: ұзындығы 300 ... 1850 мм, ені 330 ... 560 мм, қалыңдығы 14 ... 25 мм. Дереккөздер
Гүлмира Баянжанқызы Мәдиева

Гүлмира Баянжанқызы Мәдиева (21. 01. 1958 жылы туған, Алматы қаласы) — тілші, филология ғылымдарының кандидаты (1990). Абай атындағы АлМУ-ды бітірген (1979). 1979—1983 жылдары Алматы облысы, Нарынқол ауданы, Шалкөде №119-кәсіптік-техникалық училищесінде мұғалім. 1982—1987 жылдары Әл-Фараби атындағы Қаз МҰУ-дың жалпы тіл білімі кафедрасында аға лаборант. 1987—1990 жылдары осында аспирант. 1991—1995 жылдары А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ономастика бөлімінде аға ғылымының қызметкер. 1995—1996 жылдары Қазақ мемлекеттік шеттілдер институтының қазіргі қазақ тілі кафедрасында аға оқытушы. 1997 жылдан Қаз МҰУ-дың жалпы тіл білімі кафедрасында доцент. Профессор A. С. Аманжоловтың жетекшілігімен "Шығыс Қазақстан гидронимдері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазір жалпы тіл білімі, ономастика саласында еңбек етіп жүр. 20-дан аса ғылыми және оқу-әдістемелік еңбектің авторы. Дереккөздер
Түйісетін үтікті кең таспалы ажарлау білдегі

Түйісетін үтікті кең таспалы ажарлау білдегі — ағаш өңдеу өндірісінде қапталған немесе таза өңделген қалқанды тетіктердің беттерін тегістеу және жарым-жартылай түзету жұмыстарын істеуге арналған құрылғы. Өңделетін тетіктердің ең үлкен өлшемдері: ұзындығы 400 мм-ден бастап, ені 1100 мм, қалыңдығы 75 мм. Дереккөздер
Маргарита Шаяхынқызы Өмірбекова

Маргарита Шаяхынқызы Өмірбекова (9.01.1963 жылы туған, Қарағанды облысы, Теміртау ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1996). 12 кітап (энциклопедия, моногрфия, оқулық, оқу құралы) пен 90-дай ғылыми мақалалардың авторы. ҚазМҰУ-дің филология факультетін бітірген, филолог, қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің аспиранты (01.11.1992 - 01.11.1995). Филология ғылымдарының кандидаты (15 наурыз 1996 жыл). Мәдениеттану доценті (22 маусым 2009 жыл). Академик М.С. Серғалиевтің жетекшілігімен «Қазіргі қазақ тіліндегі ою-өрнекке байланысты лексика» (мамандығы 10.02.02 - қазақ тілі) атты кандидаттық диссертациясын қорғаған. Профессор, ф. ғ. д. Т. Х. Ғабитовтың жетекшілігімен «Қазақ халқының дәстүрлі өнерінің мәдени рәміздік негіздері» атты докторлық диссертация жазылды. «Көшпенділер мәдениеті» (Қазақ халқының дәстүрлі өнерінің мәдени рәміздік негіздері). Салт дәстүр және әдет - ғұрып. Этнографиялық киімдер. Қолөнер. Зергерлік бұйымдар.Ою-өрнек. Көне маталар. Табиғи бояулар. Монография 2010 жылы жарық көрді. * 1995-1996 жылдары ӨКБ «Қазбілімжабдықтаудың» бас директорының баспа саласы бойынша орынбасары. * 1996-1999 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Қазақ университеті» баспасының директоры. * 2000 - 2012 жылдары Баспаның бас редакторы, журналист, оқытушы. * ҚазМҰУ-дің филология факультетін сырттай бітірген. * Осы университеттің аспиранты (1991—1994). * 1994—1997 жылдары Білім министрлігінде бөлім меңгерушісінің орынбасары. * 1995-1996 жылдары ӨКБ «Қазбілімжабдықтаудың» бас директорының баспа саласы бойынша орынбасары * 1996-1999 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Қазақ университеті» баспасының директоры. * 1996 жылдары профессор М. С. Серғалиевтің жетекшілігімен Қазақ ою-өрнектері атаулары туралы кандидаттық диссертациясын қорғаған. * 2000 - 2012 жылдары Баспаның бас редакторы, журналист, оқытушы. Өмірбекова Маргарита Шаяхынқызы төмендегі авторлық жобалардың ғылыми жетекшісі: * 2009-2011 жылдары Стратегиялық ұлттық жоба «Мәдени мұра» аясында «Былғары, күдері, киіз, жүн материалдары мен ежелгі көшпенділердің (сақ (скиф), ғұндар, түркілер) киімдерін» қайта қалпына келтіру атты ғылыми жоба бекітілді. * 2005 25.05 - Ә.Қастеев атындағы мұражай «Қазақстан петроглифтері мен сақ коллекциясы» атты ғылыми-тәжірибелік конференция өткізілді. * 2005 15.12. Тұңғыш Президент музейінде «Көшпенділер коллекциясы» атты ғылыми көрме ұйымдастырылды. * 2011 15.11. Тұңғыш Президент Қоры «Евразия террториясындағы көшпенділердің мәдениеті» атты ғылыми конференция өткізілді. Дереккөздер
Тығынтарақтар

Тығынтарақтар (, ) — тақтайдың немесе бөрененің жиектеріндегі басқа тақтаймен бөрененің ойықтарына сәйкес келетін көлденең тарақтар. Тығынтарақтармен қосу тақтайлар мен бөренелерді біріктірудің түрі. Тығынтарақтармен қосу сүргілеу, жоңғылау және арнайыландырылған білдектерде немесе қолмен арнайы сүргі штубель арқылы жасайды. Дереккөздер
Ғабдолла Әшімханұлы Мейрамов

Ғабдолла Әшімханұлы Мейрамов (15. 11. 1918 жылы туған, Жезқазған облысы, Ұлытау ауданы - 26. 01. 1994, Қарағанды) — тіл білімі маманы, әдіскер, педагогика ғылымының докторы (1969), профессор (1970). Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1944). 1944-1954 жылдары Қаскелең қазақ орта мектебінде мектеп, училище директоры. 1954 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды университетінде аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, факультет деканы. "Орыс тіліндегі грамматикалық меңгеруді қазақ мектебінің 5-класында оқыту" деген тақырыпта кандидат (1961), "Орыс тіліндегі грамматикалық меңгеруді қазақ мектебінде оқытудың жүйесі" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Қазақ мектептерінде орыс тілін ана тіліне сүйеніп оқытудың жаңа әдістемелік жүйесін алғаш ұсынушылардың бірі. Негізгі ғылыми еңбектері осы мәселені зерттеуге арналған. Бірнеше монографиялар мен оқулықтардың, 50-ден астам мақала авторы. Дереккөздер
Таза дайындамаларды өңдейтін құрал

Таза дайындамаларды өңдейтін құрал — ақырғы пішіндерін қалыптастыру, тетіктер мен құлақтарды кесу, ұяларды сұрыптау, тесіктерді бұрғылау, беттерді тазалау т.б) операцияларды орындауға арналған жабдықтар жалпы іске қолданылатын, тиектерді кесетін, жоңғылайтын, тесетін, қашаулайтын көшіргішті т.б. білдектер; таза өңдейтін автоматтандырылған және жартылай автоматтандырылған тізбектер. Дереккөздер
Орман отырғызатын машина

Орман отырғызатын машина (орыс. лесопосадочная машина) — ағаштарды және бұтақты көшеттерді отырғызатын тракторлы асылма ауылшаруашылық машинасы. Орман отырғызатын машина жер жыртқыштан, отырғызатын аппараттан және көшеттердің айналасындағы топырақты тығыздайтын аунақшадан тұрады. Көшеттерді отырғызу тереңдігі 0,5 тен 1 метрге дейін, ал отырғызу тереңдігі 25-27 см болады. Дереккөздер
Паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек

Паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек — тақтайшалардың алдыңғы және сырт беттерін долбарлап және таза жоңғылауға, оң және сол бойлау жиектерінде ойықтарды және тарақтарды қалыптастыруға, сонымен қатар тақтайшаларды ұзындығы бойынша шетжақтау және тақтайшалардың шетжағында ойықтар мен тарақтарды жоңғылайтын тізбек. Дереккөздер
Паркет бұйымдарын жасауға арналған жабдықтар

Паркет бұйымдарын жасауға арналған жабдықтар — дөңгелек аралы жалпы жұмысқа арналған білдектер, бойлай-жоңғылайтын төртжақты білдектер, шеттерін теңейтін білдек, паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек. Дереккөздер
Вертикаль оптиметр

Вертикаль оптиметр - бөлшектің сыртқы өлшемдерін өте дәл салыстырмалы әдіспен өлшеуге арналған аспап. Түрлендіргіш қызметін иінтіректі оптикалық механизм атқарады. Механизмнің иінтіректі берілісі тербелмелі айнамен байланысқан, оның түрлендіргіші автоколлиматор болады. Вертикаль оптиметр окулярымен немесе проекциялық экранымен шығарылады. Бөлу мөлшері 0,2 және 1 мкм, өлшеу шегі 250 мм. Дереккөздер
Вертикаль ұзындықөлшер

Вертикаль ұзындықөлшер - сызықтық өлшемдерді түйіспелі немесе салыстырмалы әдістермен өлшeуге арналған оптика-механикалық аспап. Оның окуляры немесе проекциялық экраны вертикальді орналасқан. Өлшеу шегі сыртқы өлшемдер үшін 500 мм, ал ішкі өлшемдер үшін 400 мм. Дереккөздер
Виброметр

Виброметр — дірілдейтін денелер тербелістерінің ығысуын өлшейтіп аспап. В. 10 ... 20 000 Гц және одан жоғары жиіліктегі 0,1 мкм ... 10 м ығысуды өлшейді. Виброметр сейсмологияда, геофизикада, әртүрлі құрылғылардың вибрациясын зерттегенде қолданылады. Дереккөздер
Вискозиметр

Вискозиметр (лат. viscosus — тұтқыр) — тұтқырлықты өлшеуге арналған аспап. Вискозиметр капиллярлық, шарикті, ротациялық, ультрадыбыстық болып бөлінеді. Капиллярлық вискозиметр белгілі мөлшердегі сұйықтықтың тар түтікшe арқылы өту уақытын анықтайды. Шарикті вискозиметр түтік ішіндегі зерттелетін сұйықтықта шарик батқанда екі белгі арасында өту уақытымен анықтайды. Ротациялық вискозиметр біліктес орналасқан екі дене арасындағы саңылауға зерттелетін сұйықтық құйып, денелердің бірін айналдырып, оның бұрыштық жылдамдығын немесе айналдыру моментін өлшейді. Ультрадыбыс вискозиметр зерттелетін сұйықтың ішіне салынған магнитстрикциялық материал тербелісінің өшу жылдамдығын өлшейді. Дереккөздер
Регресс құқығы

Регресс құқығы - шарт немесе заң күші бойынша белгілі бір міндеттемені орындаған адамның дәл сондай міндеттемені мойнына алған (мәселен, шарт жасаған кезде қабылданған ортақ жауапкершілік туралы міндеттеме) немесе міндеттеменің тууына себепкер болған басқа бір адамнан жіберілген кемшіліктердің орнын толтыруды талап ету құқығы. Мысалы, сақтандыру жағдайының басталуына жауапкер адамға сақтандырушы осындай талап қоюға құқылы. Дереккөздер
Резервтік (түбегейлі) валюта

Резервтік (түбегейлі) валюта - тар мағынада - басқа мемлекеттердің орталық банктері халықаралық есеп айырысу үшін ақша қаражатын жинап, сақтайтын елдің валютасы; кең мағынада - жетекші мемлекеттердің ұлттық несиелік қаражаты. Ол халықаралық есеп айырысуға байланысты қызмет көрсету үшін пайдаланылады (сыртқы сауда айналымы, капиталдардың қозғалысы, бағаларды белгілеу); резервтегі валюта мемлекеттік кәсіпорындардың, жеке және заңды тұлғалардың халықаралық төлем қаражатының құрамдас бөлігі болып табылады. Валюталардың бағамдарын көрсету үшін негіз ретінде, сондай-ақ валюта бағамдарын көтермелеу жөніндегі операцияларда валюталық интервенция құралы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Резервтік капитал (қор)

Резервтік капитал (қор) - акционерлік қоғамның және кейбір басқа кәсіпорындардың өз меншігіндегі қаражатының пайдадан аударылатын ақшасынан құралатын бөлігі; ол операциялық қызмет жөніндегі орынсыз шығындарды жабу, негізгі капиталды толықтыру және ағымдағы пайда жеткіліксіз болған жағдайда, дивидендтер төлеу үшін пайдаланылады. Резервтегі капиталды толықтырып отырудың және пайдаланудың тәртібі тиісті ұйымдардың жарғысымен белгіленеді. Бухгалтерлік баланстарда резервтегі капитал пассив бойынша көрсеткіш, негізгі капиталмен (қормен) және басқа қорлармен бipre кәсіпорынның меншікті қаражатын құрайды. Кейбір елдерде резервтегі капиталдың ең төмен нормасы резервтердің меншіктегі және сырттан тартылған қаражатқа пайыздық қатынасы түрінде заң бойынша белгіленеді. Дереккөздер
Гирожартыкомпас

Гирожартыкомпас — ұшу аппаратының, кеменің өзінің вертикаль ось бойымен бұрылу бұрыштарын өлшеуге арналған аспап. Гирожартыкомпас жұмыс істеу принципі гироскоптың астатикалық қасиеттеріне негізделген. Гиромагниттік компастан айырмашылығы сол меридианға қатысты ұшу бағытын көрсететін сезгіштік жүйесі жоқ. Гирожартыкомпас автопилотта және жоғарғы ендікте ұшқанда қолданылады. Дереккөздер
Тиянақты тектоникалық карта

Тиянақты тектоникалық карта - Аймақтық тектоникалық карталармен орайлас тектоникалық карталар. Бұларға масштабы 1:200000 — 1:50000 аралығындағы карталар жатады. Тиянақты тектоникалық карта жер қыртысының шағын ғана бөлікшесіне тиесілі тектоникалық құрылымның кейбір жекелеген ерекшеліктерін кескіндейді. Дереккөздер
Аймақтық тектоникалық карта

Аймақтық тектоникалық карта - тектоникалық карталардың ірі масштабты түрі; өзі кескіндеген жер қыртысы тектоникалық құрылымының жекелеген ерекшеліктерін ашып көрсетеді. Мұндай карталардың шартты белгілері мен олар кескіндейтін аумақты тектоникалық аудандастыру ұстанымдары сол аймақтың тектоникалық құрылыс ерекшелігі мен даму ерекшелігі тұрғысынан таңдалып алынады. Дереккөздер
Арнаулы тектоникалық карта

Арнаулы тектоникалық карта - Өзі қамтитын аумақтың бүкіл тектоникалық құрылыс ерекшеліктерін емес, олардың кейбіреулерін ғана кескіндейтін, алайда сол кескінделген ерекшеліктерді мейілінше толық ашып көрсететін тектоникалық карта. Мұндай карталарға жататындар: тектоникалық аудандастыру картасы; интрузиялық массивтер мен тұтас магмалық кешендер картасы; жарықшақтылық картасы; қатпарлық типтерінің (морфологиялық, морфогенетикалық, генетикалық) картасы; қатпарлық дәуірлері мен фазаларының картасы; жаңа тектоникалық карта; палеотектоникалық карта; тереңдіктер құрылысының картасы; жарылымдар картасы; сейсмотектоникалық карта, т.с.с. Мұндай карталар әдетте ұсақ масштабты тектоникалық карталарға қосымша ретінде дайындалады. Дереккөздер
Дуаль сандары

Eкі еселі және дуаль сандары — а+be түріндегі гиперкешен сандар, мұндағы а,b - нақты сандар, және екі еселі сандар үшін е 2 +1, ал дуаль сандар үшін - е 2 0. Eкі еселі және дуаль сандары қосу амалы (a 1 +b 1 e)+(a 2 +b 2 e)(a 1 +a 2 )+(b 1 +b 2 )e формуласы бойынша анықталады. Екі еселі сандарды көбейту (a 1 +b 1 e)(a 2 +b 2 e)(a 1 a 2 +b 1 b 2 )+(a 1 b 2 +b 1 a 2 )e формуласы арқылы, ал дуаль сандары көбейту - (a 1 +b 1 e)(a 2 +b 2 e)=a 1 a 2 +(a 1 b 1 +b 1 a 2 )e формуласы бойынша орындалады. Кешен сандарды, екі еселі сандарды және дуаль сандарды сәйкесінше гиперболалық, эллипстік және параболалық кешен сандар деп те атайды. Осы сандар арқылы, кей жағдайда, Лобачевский, Риман және Евклид кеңістіктерінің қозғалысын кескіндейді. Дереккөздер
Дини теоремасы

Дини теоремасы - қатардың бірқалыпты жинақталуы туралы Дини теоремасы: егер и n (х),п=1,2..., [a,b] кесіндісінде теріс мән қабылдамайтын үзіліссіз функциялар болса және қатарының қосындысы үзіліссіз болса, онда осы қатар [a,b] кесіндісінде бірқалыпты жинақталады. Дереккөздер
Дини-липщиц белгісі

Дини-липщиц белгісі - егер үзіліссіз 2π - периодты f(x) функциясы шартын қанағаттандырса, мұндағы ω(δ:f) - f(x) функциясының үзіліссіздік модулі, онда f(х)-тің Фурье қатары сандар түзуінде осы функцияға бірқалыпты жинақталады. Дереккөздер
Дирихле белгісі

Дирихле белгісі - Сандық қатардың жинақталуы туралы дирихле белгісі: егер нақты сандар тізбегі d n нөлге бірсарынды ұмтылса және қатарының (мүшелері кешен сандар болуы мүмкін) дербес қосындылары шенелген тізбек құрса, онда қатары жинакталады. Дереккөздер
Дирихле функциясы

Дирихле функция - рационал нүктелерде бірге және иррационал нүктелерде нөлге тең функция. Дирихле функция формуласы арқылы беріледі; бұл функция Бэрдің екінші класына жатады. Дирихле функция кез келген кесіндіде Риман мағынасында интегралданбайды, бірақта, барлық жерде дерлік нөлге тең болғандықтан, Лебег мағынасында интагралданады. Дереккөздер
Дискретті кеңістік

Дискретті кеңістік - дискретті топологиялы кеңістік. Бұндай кеңістіктің нүктелері басқаларынан белгілі бір мағынада оқшауланған. Анықтама * шекті жиын болсын, ал — оның барлық ішжиындары болсын. Онда дискреттік деп аталатын топологиялық кеңістік болып табылады, ал жұбы дискре́тті топологи́ялық кеңістік деп аталады. * — метрикалық кеңістік болсын, мұндағы метрика былай анықталады: : Онда дискре́тті ме́трика деп аталады, ал бүкіл кеңістік дискре́тті метри́калық кеңістік деп аталады. Ескерту Дискретті метрикадан пайда болған топология дискретті болады. Ал керсінше олай болмауы мүмкін. Дискретті емес метрика дискретті топологияға әкеледі. Мысалдар * мұндағы , және — -тағы дискретті метрика. Онда — дискретті метрическое, ал сонымен бірге топологиялық кеңістік. * және Берілген метрика дискретті емес екені айқын. Дегенмен дискретті топология тудырады. Дереккөздер
Бейнелерді дифференциалдау

Бейнелерді дифференциалдау - дифференциалды табу, немесе, басқаша айтқанда, бейнелеудің сызықты бас бөлімін анықтау. Дифференциалды табу, демек қандайда болмасын бір нүктенің маңайында берілген бейнелерді сызықтық бейнелеумен жуықтау, дифференциалдық қисаптаудың басты амалы болып табылады. f(x 0 +h)-f(x 0 ) өсімшені h бойынша сызықты өрнекпен жуықтауды қалай түсінумен байланысты, дифференциалдау және туынды туралы әрқылы түсініктерге келуге болады. Дереккөздер
Евклид кеңістігі

Евклид кеңістігі (Гиперкеңістік ескі атауы) - қасиеттері евклид геометриясынын аксиомалары арқылы қалыптасатын кеңістік. Әдетте, евклид кеңістігі деп элементтерінің белгіленген скаляр көбейтіндісі (х,у) анықтылған ақырлы өлшемді R" кеңістігін айтады. Егер таңдалынып алынған деккартық координаттар жүйесінде R n -нің х және у элементтері x(x 1 , x 2 ,...x n , y(y 1 , y 2 ,...y n болса, онда скаляр көбейтінді түрінде өрнектеледі. Жалпы мағынада, евклид кеңістігі - скаляр көбейтіндісі белгіленген сызықтық кеңістік. Дереккөздер
Жалғыздық қасиеті

Жалғыздық қасиеті - аналитикалық функция өзінің анықталу аймағындағы немесе осы аймақтың шекарасындағы қандайда болмасын бір жиынындағы мәндері арқылы толық анықталатындығы туралы теорема. Осымен байланысты бұл қасиет ішкі жалғыздық қасиеті және шекаралық жалғыздық қасиеті деп аталатын екі түрге бөлінеді. Дереккөздер
Шекаралық жалғыздық қасиет

Шекаралық жалғыздық қасиет. Жоғарыда келтірілген бір айнымалды кешен f(z) функциясының ішкі жалғыздық теоремаларында, f(z)-тің нөлдері осы функция аналитикалық болатын D аймағының ішінде емес, D-ның шекарасы Г сызығының бойында жататын жағдайға жалпыланады. Мысалы, егер f(z)-тің D аймағы бойынша іштей анықталған шекаралық мәндері Г сызығының σ жордан доғасында нөлге тең болса, онда D аймағында f(z)=0. Бұл бағыттағы терең мағыналы шекаралық жалғыздық теоремаларды 1925 жылдар шамасында Н.Н. Лузин мен И.И. Привалов дәлелдеген болатын. Дереккөздер
Жордан қисығы

Жордан қисығы - шеңбердің немесе кесіндінің үзіліссіз инъективті бейнелі кеңістікті айтады. Осы анықтаманы ұсынған К. Жорданның (С. Jordan) атымен аталған. Шеңбер жағдайында оны тұйық Жордан қисығы деп, ал кесіндінікін - Жордан доғасы деп атайды. Жордан қисық сызығы Жордан қисық сызығы – xf(t) және yg(t) теңдеулері бойынша анықталатын жазықтық нүктелерінің геометриялық орны; мұндағы f(t) және g(t) – [a, b] кесіндісіндегі t аргументіне тәуелді үздіксіз функциялар. Анықтама Жордан қисық сызығының қысқаша анықтамасы: Жордан қисық сызығы – [a, b] кесіндісінің үздіксіз бейнесі. Жордан қисық сызығы әдеттегі қисық сызықтың түріне ұқсамауы да мүмкін. Мысалы, Италия математигі Дж. Пеано (1858 – 1932) квадраттың барлық нүктесі арқылы өтетін Жордан қисық сызығын құрған (1890). Жордан қисық сызығы француз математигі М. Жорданның (1838 – 1922) есімімен аталған. Дереккөздер
Жордан леммасы

Жордан леммасы - айталық, |z|>c≥0, lmz≥0 теңсіздіктерін қанағатандыратын кешен айнымалды z-тен тәуелді бірмәнді аналитикалық f(z) функциясының дискретті ерекше нүктелерінен басқа ерекшеліктері болмасын. γ(R n ){z:|z|Rlmz≥0},R n ↑+∞, деп алайық. Осы жарты шеңберлерде M(R n ) max|f(z)|, zγ(R n ), болсын. Егер n→∞ ұмтылғанда M(R n )max|f(z)| нөлге ұмтылатын γ(R n ) жарты шеңберлер тізбегі табылса, онда :: болады. Мұндағы α-кез келген оң сан. Дереккөздер
Жордан белгісі

Жордан белгісі - Фурье қатарының жинақталуы туралы Жордан белгісі: егер 2π периодты f(x) функциясының [а,b] кесіндісіндегі вариациясы шенеулі болса, онда (а,b) аралығының әрбір х нүктесінде f(x)-тің Фурье қатары ½[ f(x + 0)+ f(x-0)] санына жинақталады; егер [a,b] кесіндісінде f(x) үзіліссіз болса, онда бұл қатар осы кесіндінің [a',b'], a
Жуковский функциясы

түрлендірілген]] Жуковский функциясы - кешен айнымалы z-тің рационал функциясы: wλ(z) ½(z+1/z). Гидродинамикада Н.Е. Жуковский ашқан. Ұшақ қанатының Жуковский профилін (Жуковский қанаты) зерттеуге қолдануымен маңызды. Дереккөздер
Тұйық жүйе

Тұйық жүйе - элементтердің, функциялардың тұйық жүйесі - нормаланған Н кеңістігінің кез келген f элементін, осы кеңістіктің нормасы бойынша, қандай да болмасын бір дәлдікпен, элементерінің ақырлы сызықты комбинациясымен жуықтауға болатын φ n элементтер жүйесі, демек, кез келген ε>0 саны үшін теңсіздігін қанағаттандыратын с 0 ,с 1 ,...,с n сандары бар болатын {Φ n } ∞ n=1 жүйесі. Дереккөздер
Тұйық оператор

Тұйық оператор - D А -ның x n элементтeрі x-кс және олардың бейнелері Ах n →у ұмтылғанда, xeDA және Ах=у теңдігін қанағаттандыратын A:D А →Y операторы. (Мұндағы X, Ү бір скаляр өрістегі банах кеңістіктері және D А X - A операторының анықталу аймағы). Дереккөздер
Жұлдыз бейнелі аймақ

Жұлдыз бейнелі аймақ - белгіленген 0 нүктесіне қатысты жұлдыздық аймақ - өзінің кез келген z нүктесімен бірге осы нүктені О нүктесімен жалғастыратын кесінді енетін Cz кешен жазықтығының D аймағы. Дереккөздер
Ауыспа таңбалы қатар

Ауыспа таңбалы қатар - мүшелерінің таңбалары кезекпен оң және теріс болып отыратын шексіз қатар: : Лейбниц белгісі Лейбниц белгісі — Лейбниц Готфрид тұжырымдаған ауыспалы таңбалы қатардың жинақтылығы белгісі. Теорема былай дейді: Ауыспа таңбалы қатар : үшін мына шарт орындалсын: # (монотонное убывание {a n }) # . Онда осы қатар жинақталады. Дереккөздер
Техника

Техника (-өнер, шеберлік) — өндірістік процестерді жүзеге асыру және қоғамның өндірістік емес мұқтаждарына қызмет көрсету мақсатында адамдардың іс-әрекеті нәтижесінде жасалған құралдар жиынтығы. Кейде іс-әрекеттің қайсыбір түріндегі дағдылар мен тәсілдер де техника деп аталады. Техника адамның еңбегін жеңілдетеді, еңбек өнімділігін арттырады, қоғамның мұқтажына қарай табиғатты түрлендіруге мүмкіндік береді. Техника еңбек құралдарын өзгерту; энергия өндіру, тарату және түрлендіру; қоғам мен табиғаттың даму заңдарын зерттеу; адамдардың кеңістікте қозғалуы және өзара байланыс жасауы; ақпарат жинақтау, тарату және өңдеу; қоғамды басқару; тұрмыстық қызмет көрсету; соғыс және қорғаныс мақсаты үшін қолданылады. Пайдаланылу мақсатына қарай техника өндірістік, әскери, тұрмыстық, медициналық, ғылыми зерттеулерге арналған, білім беру, мәдени және т.б. түрлерге ажыратылады. Дереккөздер
Бас кернеулер траекториялары

Күш түсірілген денедегі ішкі күштер ағыны туралы нақты мағлұматты бас кернеулер траекториясы бере алады. Бұл траекторияның әрбір нүктесіне жүргізілген жанама бас кернеу бағытымен дәл келеді. Бас кернеулер траекториялары көп жағдайда жобаланған бөлшек конструкция бөлігінің тиімді формасын алуға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Трансмиссия

Трансмиссия ( - ауыстыру, беріліс). Айналу энергиясын қозғалтқыштан тұтынушыға жұмыс машиналарына (станоктарға, машинаға және т.б.) беруге қызмет ететін құрылғы немесе механизмдер жиынтығы. Құрамы Жалпы жағдайда автомобильдің беріліс қорабының құрамына мыналар кіреді: * Ілінісу немесе момент түрлендіргіш і; * Беріліс қорабы; * Механикалық беріліс қорабы мен дифференциалды қамтитын негізгі беріліс; * Тең бұрыштық жылдамдықтағы топса (алдыңғы доңғалақты автомобильдер үшін) және доңғалақты жетек біліктері (жартылай осьтер). * Сондай-ақ, көлік құралының беріліс қорабында болуы мүмкін: * Кардан беру; * Тасымалдау қорабы. Шынжыр табанды машиналардың беріліс қорабының құрамына жалпы жағдайда мыналар кіреді: * Ілінісу немесе момент түрлендіргіші ("негізгі үйкеліс" деп аталады); * Кіріс редукторы ("гитара"); * Беріліс қорабы; * Айналу механизмі; * Борттық редуктор. Дереккөздер
Көміртекті болат

Көміртекті болат. Легирленген болат, оның сталь құрамында 0,04-2 пайыз көміртек және басқа қоспалар (1 пайызға дейін марганец, 0,4 пайызға дейін кремний, 0.07 пайызға дейін күкірт, 0,09 пайызға дейін фосфор) болады. Көміртекті болаттарда аз мөлшелері тұрақты қосындылардың болуы оны өндіру тәсіліне байланысты, көміртекті болаттар көміртегінің мөлшеріне қарай аз көміртекті (39 пайызға дейін), орта көміртекті (0,25...0,65 пайызы) және жоғары көміртекті 0.6 пайыздан артық) болып бөлінеді. Көміртекті болаттар зиянды қосындылаp фосфор мен күкірттің мөлшерлеріне қарай қарапайым сапалы, сапалы, жоғары сапалы және өте жоғары сапалы болып бөлінеді. Тағы караныз: *Көміртектендіру Дереккөздер
Ажарлатқыш қажақты иілгіш теріше құрал

(ор. гибкий шлифовальный абразивный инструмент) — түйіршіктілігі әртүрлі мөлшерлі қажақты материалдар (зілпара, корунд, карборун, құм) бекітілген қағаз немесе металтөсем. Ағаш материалдарынан жасалғал тетіктердің беттерін таза өңдеу үшін қолданылады. Ажарлау білдектері (ор. шлифовальные станки) — ағаш өңдеу өндірісінде тетіктердің беттерін қажетті кедір-бұдырлыққа жеткізу үшін қолданылатын құрылғы. Кескіш құрал ретінде ендері 80 ... 300 мм келетін шкивтерге керілген шексіз ажарлау таспасы қолданылады. Ағаш өңдеу технологиясында ажарлау білдектерінде келесі операциялар орындалады: беттерді қажетті кедір-бұдырлыққа жеткізу үшін тегістеу, жазық, күйге жеткізгенше беттерді түзету, берілген қалыңдыққа мөлшерлеу. Дереккөздер бас әріп қойыңыз
Еркін тербелістердің бұрыштық жиілігі

Еркін тербелістердің бұрыштық жиілігі. 2π сек уақыттағы тербеліс саны: *: немесе *: мұндағы *: иілген жүктің массасы, с - серіппе қатаңдығы, *: Q - жүктің статикалық әсеріндегі серіппенің ұзаруы, g - еркін түсу үдеуі. Дереккөздер
Синтаксистік байланыс

Синтаксистік байланыс - сөздерді түрліше грамматикалық амал-тәсілдер арқылы мағыналық тұлғалық жақтарынан өзара тығыз байланысқа түсіретін, сөз тіркесін, сөйлем жүйесін құрастыратын формалардың көрінісі. Сөздер өзара синтаксистік байланысқа түсу үшін бір-біріне бағыныңқылық ыңғайда жұмсалуы керек. Бұл ретте бір сөйлем мүшесі басыңқылық қызметін атқарады да, екіншісі соған бағынып турады. Соған байланысты алғашқысы — басыңқы, соңғысы - бағыныңқы мүше деп аталады. Мен, ауыл, кел тәріздес жеке сөздерден сөйлем құралу үшін олар өзара Синтаксистік байланыста болуы қажет: ауылға (ауылдан - бағыныңқы мүше) келдім (басыңқы мүше), мен келдім (Мен ауылдан келдім). Синтаксистік байланыс әр уақытта да осылай бағыныңқылық ыңғайда бола бермей, кейде өзара тең дәрежеде келеді. Бұған сөздердің белгілі бір орын тәртібі мен интонация себепші болады. Тіл ғылымында синтаксистік байланыстың үлкен екі түрі бар: 1. Синтетикалық (сабақтаса) байланыс. 2. Аналитикалық (салаласа) байланыс. Синтетикалық байланыс сөздердің қосымшалар арқылы бір-біріне бағына жұмсалуы арқылы жүзеге асады. Бұл байланыстың негізгі грамматикалық көрсеткіштері - жалғаулықтар (септік, көптік, тәуелдік, жіктік): менің кітабым, университетте оқимын. Аналитикалық байланыс ешбір қосымшасыз, орын тәртібі, интонация, шылаулар арқылы өзара тең дәрежеде үйлесіп байланысады. Синтаксистік байланыстың орын тәртібі арқылы үйлесіп келуінде екі сөз қатар қолданылып, бірі екіншісін айқындап, толықтырып тұрады (алтын сағат, темір күрек, бұл мектеп). Осылайша қатар қолданылған сөздердің алғашқысы әрдайым да анықтауыш бола бермейді. Бұлардың айтылу барысына интонациялық құбылыс араласса, екі сөздің аралығы жікке бөлініп, енді олар III жақтағы бастауыш-баяндауыш сөздері болады: бұл - мектеп, ағаш - отын. Демек, осындай құбылыста интонация синтаксистік байланыс ретінде айрықша қызмет атқарады. Алғашқы сыңар көтеріңкі әуенмен айтылып, соңғыларынан ара жігін ажыратып тұрады. Егер бұлардағы бастауыш сөздері ерекше әуенмен айтылмаса, кейінгілермен арасы жымдасып, солардың анықтауышы ретінде жұмсалып кетеді (ағаш отын, көмір отын). Сөйлемдегі сездерді синтаксистік байланысқа түсіруде шылаулар да қызмет атқарады (сабақтан кейін кездесеміз, кешке қарай жүріп кеттік). Сөздердің синтаксистік байланысы олардың байланысу формалары арқылы ашылады. Дереккөздер
Суық күйде илемдеу

Суық күйде илемдеу - ыссы күйде жәмішталған металды алдын ала қыздырмай илемдеу орнақтарының жанышпабіліктерінің араларында жаныштап қысыммен өңдеу тәсілі. Болаттардан және түсті металдардан жұқа табақтарды және таспаларды, жұқа қабырғалы құбырларды және қималары аз пішіндерді жасау үшін қолданылады. Дереккөздер
Синтаксистік құрылым

Синтаксистік құрылым - синтаксистік құралдардың тілдің грамматикалық ережелерінің негізінде бірігуі. Мысалы, сөз тіркесі құрылымы белгілі бір топтағы сөздердің белгілі заңдылықтар негізінде байланысынан жасалса, жай сөйлем құрылымы жеке сөздер мен синтагмалық топтардың сондай негізде бірігуінен тұрады. Құрмалас сөйлем құрылымын жай сөйлемдердің құрылымдық және олардың бір-бірімен байланысу ерекшеліктері жасаса, текст құрылымын оған бірігуші жай сөйлемдер мен құрамалас сөйлем құрылыстарының ерекшеліктері жасайды. Синтаксисте, сонымен қатар, есімді құрылым, етістікті құрылым, айқындауыштық құрылым, бірыңғай мүшелі құрылым, қыстырынды құрылым, жақты құрылым, жақсыз құрылым т. б. құрылымдар бар. Предикаттық құрылым дегеннен әр түрлі тұлғадағы сөздерден жасалған баяндауыштың құрылымы түсініледі. Мысалы, жатыс септік баяндауыштық құрылым: Асқар үйде. Атау септік тұлғалы зат есім баяндауыштық құрылым: Асан—студент. Параллель құрылым — сөйлем құрылымдарының синтаксистік қатар құрауы. Мысалы, Ананың көзі балада, баланың көзі далада. Парцелляциялы құрылым — текст ішінде сөйлемдердің айтушының көздеген мақсатына сәйкес үзіліп құрылуы. Мысалы, "Құнанбай аға сұлтан болды да, өзгелерінің қатарынан озғындап кетті. Онда әкімдік бар. Сыртқа да, ұлыққа да жақындық бедел бар. Әрі қолы ұзын, малды. Сөзге жүйрік, мінезбенен іске де алғыр. Осының бәрі өз ортасын бойымен басып жыға беруге себеп болатын" (М.Әуезов). Дереккөздер fr:Noam Chomsky#Linguistique
Кенейжону білдегі

Кенейжону білдегі - алдын ала жасалған тесіктерді айналып тұратын кескіш құралдармен өңдеуге арналған металкескіш білдек. Кеңейжону білдегінің келесі түрлері болады: *горизонтальді — кеңейжонғыш; *координатты-кеңейжонғыш; *алмасты кеңейжонғыш; *арнайыландырылған кеңейжонғыш. Горизонтальді - кеңейжонғыш білдегі Горизонтальді - кеңейжонғыш білдектер горизонтальды айналдырығымен пінішдері күрделі тетіктереде осьтерінің аралықтары дәл болуы қажет тесіктерді өңдеуге арналған. Бұл білдек әмбібаптылығы жоғарылығымен ерекше. Кеңейжону жұмыстарынан басқа бұрғылау, үңгілеу, ұңғылау, жоңғылау, шекжақтаррды жону және бұрандаларды қию жұмыстарын жасауға және бұрандаларды қию жұмыстарын жасауға мүмкіншілігі бар. Координатты кеңейжонғыш білдегі Координатты кеңейжонғыш білдегі вертикальды айналдырықпен құрылымның қатандығымен ерекшеленеді. Білдектің арнайы өлшегіш құрылғысы болады. Бұл білдек осьтерінің аралықтары өте дәл болуы қажет тесіктерді өңдеуге арналған. Алмасты-кеңейжонғыш білдегі Алмасты-кеңейжонғыш білдегі алмастан немесе қаттылығы жоғары қорытпалардан жасалған кескіштермен тесіктерді жоғары жылдамдықпен, берісі мен тереңдігі аз тәсілімен жұқалай жону үшін қолданылады. Дереккөздер
Бұралу бұрышы

Бұралу бұрышы. Біліктің бір қимасының қашықтықта жатқан екіншісіне сәйкес бұралуы *: мұндағы T - бұралу моменті, f - инерцияның өрістік моменті. Бұралу бұрышы радианмен өлшенеді, градусқа айналдыру үшін φ-ді 180°-қа көбейтіп, π-ге бөлу керек. Дереккөздер
Грамм-атом

Грамм-атом химиялық элементтің грамм саны оның атомдық салмағына тең. Мысалы, күкірттің атомдық салмағы 32,07, ал оның грамм-атомы 32,07 г. Қазір оның орнына атомдардың мөлі деген атау қолданылады. Дереккөздер
Қиманың бұралу бұрышы

Қиманың бұралу бұрышы. Әрбір қиманың өзінің бастапқы қалпына сәйкес бұрылуы. Қима іс жүзінде өте кішкентай бұрышқа бұрылады, әдетте ол 1°-тан аспайды. Қиманың бұралу бұрышы орын ауыстырудың x бойынша алынған бірінші туындысына тең. Дереккөздер