kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бұрыш (дәм)

Бұрыш (дәм, татымдық) . Ас пісіруге қара, ақ, хош иісті қалампыр бұрышы және қызыл бұрыш (ұнтақталған) қолданылады. * Қара және ақ бұрыш — бұрыш тұқымдас тропиктік өсімдіктердің кептірілген жемісі. Қара бұрыш алу үшін жемісті піспеген кезінде ағаш басынан алып кептіреді, ал ақ бұрыш алу үшін жемісті толық піскен кезінде ғана алады. Қара және ақ бұрыш бір-бірінен тек түрі жағынан ғана емес, ащылығы, иісінің өткірлік және дәмділігі жағынан да өзгеше болып келеді: қара бұрыштық дәмі ащы, өте өткір хош иісі бар. Тағам дайындағанда оның жемісін бүтіндей немесе ұнтақталған түрінде пайдалануға болады. Түйір бұрыш сұйық тағамдарға, көкөніс тұздаған кезде, соусқа, ет пен балық пісіргенде немесе бұқтырғанда т. б. пайдаланылады. Бұрышты тамақ дайын болуға жақындаған кезде салу керек. Өйткені көп қайнаған бұрыш қышқылтым дәм береді. Тұздық, фарш дайындауға ұнтақталған қара және ақ бұрыш пайдаланған жөн. * Хош иісті қалампыр бұрышы — мирта тұқымдас тропикалық өсімдіктердің шала піскен жемісі. Сыртқы түрі қара бұрышқа ұқсас, ал түйірі ірі болып келеді. Сыртқы беті жылтыр, қарақоғыр түсті. Қалампыр бұрышты (түйір немесе ұнтақталған күйінде) тұздық ретінде, сұйық тамақтар дайындауға қолданады. Бұрыш беті мұқият жабылған ыдыста, құрғақ жерде жақсы сақталады. * Ащы бұршаққынды бұрыш (қызыл) — алқа тұқымдас көкөніс өсімдіктерінің жемісі. Әсіресе көп тараған сорттары: Украинский, Горкий, Астрахань 147, Маргелан 330. Жіңішке және ұзын бұршақтары өте өткір хош иісімен, тәтті дәмділігімен ерекшеленеді. Қызыл бұрыш жемісін бүтін немесе ұнтақталған күйінде келтіреді. Оны сұйық тамаққа, бұқтырылған етке пайдаланады. Ұнтақталған бұршаққын,ы бұрышты қара бұрыш сияқты тұздық ретінде де қолданылады. Бұрыштық бұршағын құрғақ жерге іліп қойып, қыс бойы сақтауға болады. Дереккөздер
Шайзада Байкенова

Байкенова Шайзада Мұхамеджанқызы (15.2.1951 жылы туған, Ақмола облысы Колутон станциясы) - баспагер, суретші, Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі, баспа және полиграфия ісінің қайраткері (2004). Алматы көркемсурет училищесін (1975), Украина полиграфия институтын (1983) бітірген. "Жазушы" , "Қайнар", т.б. баспаларда көркемдеуші редактор, 1997 - 2001 жылдары баспахана директоры кызметтерін атқарған. 2001 жылдан Қазақстан Суретші-графикашылар қауымдастығының төрайымы, 2002 жылдан "Балалар әдебиеті" баспасының директоры. Бірнеше халықаралық және отандық кітап көрмелері жулдесінің иегері. Дереккөздер
Бердібек Құржайықұлы

Бердібек Құржайықұлы(1940 жылы туған, ҚХР, ШҮАР, Алтай аймағы, Жеменей ауданы) ақын. Өлеңдері жергілікті баспасөзде 1959 жылдан жарияланып келеді. Шығармалары Күре тамыр, Ү, 1992; Қызыл таңба, Ү, 1997. Дереккөздер
Изиз Изимов

Изиз Изимов (09.01.1929, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Ават ауылы - 1995) - ақын. ҚазҰПУ-ды бітірген (1952). 1952 - 57 жылдары "Йеңи һаят" редакциясының меңгерушісі, аға редакторы, кейін Шелек ауданы газетінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. 1958 жылдан педагогикалық жұмысқа ауысып, Алматы облысы Шелек ауданы Байсейіт ауылындағы орта мектепте мұғалім болған. Оның көптеген өлеңдері 1953 жылы шығарылған ұйғыр ақындарының "Өлеңдер" жинағына енген. Өлеңдері орыс және қазақ тілдеріне аударылған. "Тау бөктерінде" (1963), "Ауыл әуендері" (1970), "Көмекшілер" (1974), т.б. жинақтары шықты. Ол орыс қаламгерлері А.С. Пушкиннің "Полтава", А.Н. Некрасовтың "Темір жол" поэмаларын, А.Гайдардың "Тимур және оның командасы" повесін (С.Мансуровпен бірге), қазақ жазушылары М.О. Әуезовтің "Абай жолы" роман-эпопеясын, С.Мұқановтың "Ботагөз" романын (Асамдиновпен бірге), татар ақыны М.Гафуридің таңдамалы өлеңдерін ұйғыр тіліне аударған. Дереккөздер
Биологиялық қорғаныш рең

Биологиялық қорғаныш рең (Биологическая защитная окраска) — организмдердің кейбір түрлік дарақтарының өзін-өзі қорғау үшін жеуге жарамсыз, улы болып көрінетіндей әр алуан алдамшы реңдерге (түстерге) боялуы. Реңдері бірден көзге түсетін, есте сақталып қалатындай өте ашық, түрлі түсті айқын бояулы. Мысалы, ханқыз қоңызына (қызыл, сары, қоңыр, күрең қызыл, айқын жолақты, т.б.) улы, ащы, сары түсті күйдіргіш сұйықтық бөлетіндіктен құстар еш уақытта жоламайды. Абайсызда құс балапаны бұл қоңызды шоқып қойсы, енді қайтып жақындамайды. Өлексе қоңыз жағымсыз иісті күйдіргіш сұйықтық бөледі, қоңыздың реңі өте айқын қызыл, қара жолақты. Дереккөздер Тағы қараңыз * Мимикрия
Шөкшеұлы Байқадам

Шөкшеұлы Байқадам Бабықов (1692, Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы Сібе өзінің бойы - 1779, сонда) - ақын. "Өмір туралы", "Бұл дүние", "Келіндерге", "Тілеуберліге", "Әлиханға", "Насихат өлең", "Не жаман", "Болғанда асыл-асыл, жақсы-жақсы", "Кәрілік", "Қылдың ғой қайран сексен калжыратып", т.б. шығармалары бар. Байқадам шығармалары бұрын еш жерде жарияланбаған. Е.Аянбайұлы, К.Байғұттыұлы жинаған өлең, толғаулары, айтыстары Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Юрий Евгеньевич Ильяшенко

Юрий Евгеньевич Ильяшенко (28.07.1924, Ресей, Мәскеу қаласы - 1997) - жазушы, аудармашы. 1947 жылы Қазақстанға көшіп келген. Жамбыл және Шығыс Қазақстан облысы газеттерінде, республикалық радиода, "Простор", "Партийная жизнь Казахстана" журналдарында қызмет атқарған. Қазақ жазушыларының бірқатар шығармаларын орыс тіліне аударған. Юрий Ильяшенко(1924-1997) - 28 шіддеде Мәскеу қаласында туған. Мәскеу заң институтын бітірген. Соғыстың алғашқы жылдары Ішкі істер халкоматы әскерінің атқыштар батальонына өз еркімен барған. 1942 жылдан қорғаныс зауытында бақылаушы мастер, инженер-сынақшы болып істеген. 1947 жылы Қазақстанға көшіп келген. Жамбыл және Шығыс Қазақстан облыстық газеттерінде, республикалық радиода, «Простор», «Партийная жизнь Казахстана» журналдарында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып істеді. Алғашқы очеркі 1957 жылы «Простор» журналында басылды. Қазақ жазушыларының бірқатар шығармаларын орыс тілше аударған. Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Бигелдиновтың «ИЛ» атакует» және «305 рейдов» деген кеңінен мәлім майдандық естелік-тері әдеби жазбасының авторы. Бірнеше медальмен марапатталған. Шығармалары *Сильные, ловкие, смелые. Очерки. А., ҚМ КӨБ. 1958; *Хроника села Солдатва. Докумен-тальная повесть. Политиздат. 1960; *Завидная профессия. Очерки. А., ҚМ КӨБ, 1962; *Крутые ступени. Повесть. А., «Қазақстан», 1964; *«ИЛ» атакует. Воспоминания. А., «Жазушы», 1965; *305 рейдов. Воспоминания. А., «Жазушы», 1967. Дереккөздер
Аманжол Әлжанов

Аманжол Әлжанов (1902, Ақмола облысы Ерейментау ауданы Елтай ауылы - 1981, Павлодар қаласы) - ақын. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. "Жер бөлісі", "Конфиске", "Байдың келініне", "Екпінді мен жалкаудың айтысы" деген өлеңдерінің авто­ры. 2-дүниежүзілік соғысы жылдары Жезқазғанда жұмысшы болған. Көркемөнерпаздар үйірмесіне басшылық еткен, патриоттық өлең жырлар шығарып айтты. Соғыстан кейінгі жылдары ақындар айтысына қатысты. Бекболат Меркемелиденовпен (1958), Таубай Қирабаевпен (1961), Боламан Қожабаевпен (1962), Желеу Жақыповпен (1965), Темірболат Байділдинмен (1966) айтысты. "Құдіретті елім бар", "Елу жылда ел жаңа", "Ұлы жеңіс", "Сәкеңді еске алу", "Әл-Фараби жерінде", "Сабан той" т.б. өлең-жырлары "тың өлкесі", "қызыл ту" газет­терінде жарияланды. Дереккөздер
Жүніс Жұмабаев

Жұмабаев Жүніс (1914 жылы туған, Қызылорда облысы Тереңөзек аудандыда - 1971, сонда) - ақын. Жұмабаев өлеңді ауызша да, жазып та шығарган. 1963 жылы Қызылорда қаласында өткен ақындардың областық айтысына қатысқан. "Туған жер", "Анама", "Көктем", "Қарақұм суреттері", "Қорға мен сауысқан" өлеңдері "Пернедегі термелер" (1965) жинағында жарияланған. Дереккөздер
Әсия Әйіпқызы Беркенова

{{Жазушы { } }} Әсия Әйіпқызы Бергенова (1950 жылы 22 сәуірде Қостанай облысы Әулиекөл ауданында туған) — айтыс ақыны. Қазақстанның халық ақыны (1990). Қостанай қаласының құрметті азаматы (2016). Қазақстан Мәдениет және Білім саласының Үздігі. Толығырақ * Әсия Әйіпқызы Бергенова 1950 жылы 22 сәуірде Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Нарынқолда дүниеге келген. * 1972 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетін (бұрынғы Қазақ қыздар педагогикалық институты) бітірген. Жоғарғы білімді педагог. * 1972 - 1997 жылдары Наурызым, Әулиекөл аудандарында мектепте мұғалім болып жүмыс істеген. * Қостанай қаласындағы Мемлекеттік тілді жеделдете үйрету орталығында қызмет істеген. * Қазіргі таңда А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетіндегі «Өнер» студиясына жетекшілік етеді. * 1980 жылдардан бастап айтыс өнерінде. Шығармашылығы * Әсия Әйіпқызы айтысқа өткен ғасырдың 80-ші жылдарынан қатысып келеді. * 1982-1983 жылдарда Қостанай облыстық ақындар айтысында * Алматыда 1984 жылы өткен Кенен Әзірбаевтың 100 жылдығына арналған республикалық айтыста бірінші орынды жеңіп алған ол, бұдан кейінгі жылдарда талай мәрте республикалық айтыстардың жеңімпазы болды. Әсіресе, Абылай ханның 280 жылдығы, әнші Мұхиттың 150 жылдығы, Қажымұқан палуанның 120 жылдығы, Шақшақұлы Жәнібек батырдың 300 жылдығы тойларында оның айтыстағы дара таланты жарқырай көрінді, «Жарасым» атты қыз-жігіттер айтысында Сара атындағы жүлденің иегері атанды. * Монғолия, Қытай, Өзбекстан, Қарақалпақстан, Ресей және Қазақстан ақындарының арасында өткен халықаралық айтыстың жүлдегері Әсия – Қостанай өңірінде Омар Шипиннен кейін Халық ақыны атағын алған дүлдүл ақын. Қазіргі уақытта Әсия Беркенованың есімі бүкіл жыр сүйер қауымға ғана танылып қоймай, елімізден тыс жерде тұратын қазақтарға да белгілі болып отыр. Марапаттары * Қазақ КСР Халық ағатру ісінің үздігі * 1990 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен Қазақстанның халық ақыны құрметті атағымен марапатталған * Қазақстан Республикасының Мәдениет саласының үздігі (құрметті атағы) * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері атағының иегері * 2016 жылы Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл медалі * 2016 жылы Қостанай қаласының құрметті азаматы құрметті атағымен марапатталған. Дереккөздер
Рахым Байқошқаров

Рахым Байқошқаров - (1876 Ақмола облысы Есіл ауданында - 1956, сонда) - ақын. Өлеңдері 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап ауданы, облысы газеттерде жарияланып тұрған ("Тойға тарту", "Батырларға жаңа жылдық сәлем", "Социалистік Еңбек Ерлері" т.б.). Өлеңдері "Пернедегі термелер" жинағына енген (1965). Дереккөздер
Биологиялық мамандандыру

Биологиялық мамандандыру (Биологическая специализация) — жеке бейімделу, организмнің тіршілік етудің өте ерекше тар жағдайына бейімделуі (мысалы, ішек паразиттерін Биологиялық мамандандыру, кейбір тропиктік өсімдіктерді жарғанаттармен тозандандыруды Биологиялық мамандандыру, т.б.). Дереккөздер
Абақан кете Аманжол

Абақан кете Аманжол (1846, бұрынғы Сырдария облысы Қазалы уезіне карасты Аққыр болысы - 1916, қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қуаңдария ауылы) - ақын. Шығармалары * "Сұлу жар ішпей-жемей көңілге тоқ" * "Сөз сөйлейін" * "Ата жолын білейік" атты өлеңдері * "Ырысты қыз бен 16 ақынның жұмбақ айтысы" атты шығармалары сақталған. Дереккөздер
Бестармақ

Бестармақ - қазақ поэзиясында қолданылатын шумақ өрнегі. Соңғы тармақ келесі шумақтардағы сәйкес тармақпен үйқасып отырады. М.Мақатаев, Т.Айбергенов, т.б. ақындар бастармақты он бір буынды өлеңде шебер қолданған. Дереккөздер
Вафли пісіргіш

Вафли пісіргіш — үйде вафли пісіруге арналған ыдыс. Шарнирмен біріктірілген, сыртқы жағынан қаптамалармен жабылған, екі жарты қалыптан тұрады. Әрбір жарты қалып қуаты 400 Вт электрлі қыздырғыш элементпен қыздырылады. Дереккөздер
Мүбарак Ісләмұлы Әлиханов

Мүбарак Ісләмұлы Әлиханов (шамамен 1884, Семей облысы Өскемен уезі Себе болысы — 1929, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы) —қазақ байы, болыс, шежіреші. Найман тайпасының Саржомарт руынан шыққан. Арғы атасы Тілеуберді Қозыбайұлы Көкпекті округінің аға сұлтаны болған. Бергі атасы Әлихан мен әкесі Ісләм көп жылдар бойы Саржомарт, Себе болысын билеген. Әлиханов жасында орысша сауат ашқан. Ол Тоқтамыс хан жаздырған қазақ шежірелерін жинастырып, “Мүбарак шежіресі” деген атпен құрастырып сақтаған. Әлиханов Қазақстандағы ірі байлардың қатарында отбасымен Қырғызстанға жер аударылды (1928). 1929 жылы еліне жасырын оралып, туған жерінде қайтыс болды. Ұрпақтары Қырғызстанда тұрады. Дереккөздер
Нүркей Қалжанов

Нүркей Қалжанов (1899, бұрынғы Ақмола уезі, Сарытерек болысының 7-ауылы – өлген жылы белгісіз) - ақын. Уездік, губерниялық мекемелерде қызмет істеп, кейін ауылда есеп-қисап жұмыстарын атқарған. Өлеңді ауыз- екі айтып та, жазып та шығарған. Ел өмірінің жаңалығын жырлаған шығармалары жергілікті газеттерде жарияланып тұрған. Толғау-термелері "Еңбек күйі" (1972), "Шұғыла" (1977) жинақтарында жарияланған. Дереккөздер
Абат батыр

Абат батыр — «Қырымның қырық батыры » топтамасына енетін эпостық жыр. 1941 жылы Мұрын жыраудан жазылып алынған. Жыр Батыс Қазақстан өңірінде кеңінен тараған. Жыр ел аузында аңыз, әңгіме түрінде сақталған. Асан қайғының ұлы Абат батырдың елінің бостандығы, тәуелсіздігі үшін соғысы, жекпе-жек шайқаста қарсыласы Қайбар батырды өлтіруі жайында суреттеледі. Жыр толық сақталмаған, бұрын еш жерде жарияланбаған. Ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы Асайын Хангелдіұлы үзік-үзік күйінде қағазға түсірген нұсқасы Қазақстан Республикасының Орталық ғылыми кітапханасының қорында сақтаулы (830 п.). Дереккөздер
Биологиялық мониторинг

Биологиялық мониторинг (Биологический мониторинг) — # Биологиялық нысандарды бақылау (түрлер саны, олардың жағдайлары, кездейсоқ түрлердің пайда болуы және т.б. # Биокөрсеткіштер арқылы бақылау арнайы биосфералық қорықтарда жүргізіледі. Дереккөздер
Ирония

Ирония ( - келемеж,кекесін) - адамға зат пен құбылысқа сырттай жақсы баға берсе де, ішкі мағынасы қарсы келіп, келекеге айналдыратын құбылту (троп) құралы, болмысты жоққа шығарудың бір түрі. Иронияға астарлы сықақ, іштей мазақ жатады (мысалы, қара кісіні "аппағым", пұшық адамды "қоңқағым" деу). Ирония 18 ғасырдың аяғында барынша дамыды. Еуропада - Вольтер, Г.Гейне, Ф.Франс, Б.Шоу, Ресейде Н.В. Гоголь, М.Е. Салтыков-Щедрин, В.В. Маяковский, А.Т. Твардовский, т.б. шығармаларында кеңінен қолданылды. Ирония қазақ әдебиетінде де көп кездеседі. Мысалы, "Айман-Шолпан" жырында Айманның Әлібекті, "Біржан - Сара" айтысында Сараның Жиенқұлды "Мақтауы". Абай иронияны әлеуметтік өмірдегі кемшіліктерді мінеп, шенеуге арнады ("Болыс болдым мінеки", "Қайтсе жеңіл болады жұрт билемек", т.б.). С.Дөнентаев, С.Торайғыров, А.Тоқмағамбетов, О.Әубәкіров, Ш.Смаханұлы, Ғ.Қабышев, С.Адамбеков, т.б. Иронияға толы көптеген шығармалар жазды. М.Әуезовтің, Ғ.Мүсіреповтің, Ғ.Мұстафиннің прозалық туындыларында ирония молынан кездеседі. Ирония — риторикалық тәсіл, көп мағыналы металогиканың түрі. Мақсаты - сұхбаттасқан адамның әңгімесін жоққа шығару, теріс айналдыру. Мұндай жағдайда әңгіме мен оның астары сәйкес келмейді. Ирония сөйлемнің логикалық мағынасын өзгертеді және тілден тыс тірлікке де берекесіздік әкеледі, сондықтан ежелден бері ирония өмір сүрудің амалы ретінде пайымдалады. Аристотель "Үлкен этика" деген еңбегінде жорта сөйлеуші өзіндегі барды аз ғып көрсетіп, білген нәрсесін аитпайды дейді. Жорта сөйлеушінің үлгісі ретінде Сократты атауға болады. Ол өзін жорта төмендетіп, жүрттың басын айналдыратын еді, сөйтсе де, оның әңгімелерінде өз-өзін төмендеткен ұсқынсыздықпен қатар Құдайға тән мазмұн болатын. Кьеркегордың айтуынша, сократтық ирония дегеніміз - дағдылы өмір тәртібін жоқққа шығару, себебі ол өзінің идеясына сәйкес емес. Дереккөздер
Әлімқұлов Қалдыбек

Әлімқұлов Қалдыбек (1928, Шымкент облысы, Келес ауданы, Абай ауылы - 1982) - ақын. Ел аузындағы қиссажырларды Майлықожаның, Нұралының, Молда Мұсаның өлең-термелерін домбыраға, гармонға қосылып айтып, өзі де өлең шығарған. Өлең-жырлары облысы, аудандық газеттерде жарияланып тұрған. Көп жылдан қызыл отау, автоклуб меңгерушісі болып қызмет еткен. Өмірінің соңғы жылдары аудандық тұрмыс қажетін өтеу мекемесінде қызмет істеген. 1964 жылы Шымкентте облысаралық, 1972 жылы Алматыда республикалық айтыстарға, 1976 жылы Ұзынағашта өткен Жетісу ақындарының айтысына қатысқан. Надежда Лушниковамен айтысы деректі фильмге ("Айтыс" режиссері Т.Дүйсенбаев, 1964) түсірілді. Асылқұл Бұрбаевпен айтысы "Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы" (1975) жинағында жарияланды. Дереккөздер
Тәшібай Әлмұхамбетов

Тәшібай Әлмұхамбетов (15.9.1910, Қостанай облысы Қамышин ауданы "Бестау" кеңшар, - 2.12.1943, Қазан қаласы) - ақын. Даярлық курсын бітірген (1938). 1932 - 41 ж. Қарсақбай, Жезқазған, Семей қаласында мұғалімдік қызмет атқарған. Алғашкы өлең, әңгіме, очерктері "Қызыл кенші" (Жезқазған), "Екпінді" (Семей), "Қазақ әдебиеті", "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас алаш") газеттерінде, "Әдебиет майданы" (қазіргі "Жұлдыз") журналында жария­ланған. "Он алтыншы жыл" (1940), "Тарту" (1940), "Жыр аманаты" (1978) жинақтары жарық көрген. 1941 - 43 ж. "Отан", "Отан үшін", "Қарағай", "Жігітті мақтап не керек", т.б. өлеңдері жауынгерлер ара­сына кең тараған. Дереккөздер
Аяз Бетбаев

Аяз Бетбаев (1942 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Алга ауылы — 8 сәуір, 2018 жыл) ақын, әнші, Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Термеші, композитор Өмірбаяны Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. 1970 жылдан Шу ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі болып жұмыс істеген. "Ақ қайың", "Сағыныш", "Махаббат жұлдызы", "Жүлынған гүл" әндері кең тараған. "Жетісу әуендері" күйлер жинағы, "Шу толқындары" кітабы жарық көрген. Мәскеуде өткен 2-ші Бүкілодақтық халық шығармашылығы фестивалінің лауреаты. Дереккөздер Басқа да фактілер *Айтыскер ақын Әзімбек Жанқұлиев (1962-2003) Аяз Бетбаевтың шәкірттерінің бірі. Cыртқы сілтемелер [https://go.mail.ru/search_video?frvbm12&gp820342&q%D0%B0%D1%8F%D0%B7%20%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&frmws_p&d113974870&sig09f02395e5&s=Youtube Аяз Бетбаевтың ең жаңа әні]
Нұрахмет Исин

Нұрахмет Исин (1928 жылы туған Қарағанды облысы Нұра ауданы) - ақын. Қарағанды көмір бассейнінің шахтасында шахтер болып жұмыс істеген. Өлеңдері "Қарағанды жұмысшыларының әңгіме-жырлары" (1960), "Ленин деп халық жырлайды" (1969) жинақтарында жарияланған. Дереккөздер
Мәлік Әлмұратов

Мәлік Әлмұратов (1907, Ақтөбе облысы Комсомол ауданы) - ақын, ауыз әдебиетінің нұсқаларын жинаушы. Оқу-ағарту мекемелерінде аудандық ха­лық театрында қызмет істеген. Шығармалары жергілікті газеттерде жарияланған. "Ақбикеш" дастаны, "Қазақстанның 25 жылдығына", "Жеңіс күніне", "Мақтанам", т.б. толғау-жырлары бар. Дереккөздер
Сағынгерей Зұлхаұлы Байменов

Сағынгерей Зұлхаұлы Байменов - (15.2.1947 жылы туған, Астрахан облысы Володар ауданы Мултан селосы) - ақын, аудармашы. Мәскеу полиграфиялық институтін бітірген (1975). *1965 - 69 жылы мектепте мұғалім. *1968 - 72 жылы Батыс Сібір, Кавказда әскери тілші. *1972 - 74 Қарағанды телерадио редакторы. *1974 - 82 жылы "Ленинск смена" (қазіргі "Экспресс" газетінде әдеби қызметкер, бас меңгерушісі, редактордың орынбасары. *1982 - 84 жылы "Қазақстан" баспасының бас редакторының орынбасары, бас редакторы, *1984 - 88 жылы Қазақстан Компартиясы ОК-нің нұсқаушысы, *1988 - 90 жылы "Ғылым" баспасының бас редакторы, 1990 - 2003 ж. "Ғылым" баспа-полиграфия бірлестігінің бас редакторы, директоры, қызметтерін атқарған. директоры. Онға жуық жыр жинақтары жарық көрген. Шалкиіз жыраудың жырларын, Ғ.Мустафин мен С.Имашевтің публицистик. шығармаларын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Дәм-татым заттары

Дәм-татым заттары — негізінен астық дәмін келтіру үшін пайдаланылады. Алайда оның көпшілігі тек дәмін келтіріп қана қоймайды және оның ж ұғымдылығын арттырады. Өте көп таралған, көбінесе үй кулинариясын - да қолданылатын дәмдеуіштерге: ваниль, қалампыр, зімбір, кардомон, дәм қабық, лавр жапырағы, бұрыш, зире т. б. жатады. Дәмділіктерді қалыпты мөлшерде пайдалану дені сау адамға пайдалы, өйткені ол сөлдің көбірек бөлініп шығуын тудырыл, тәбетін ашып, ас қорытуды жақсартады; ал оны қалыпты мөлшерден артық пайдалану зиян, себебі ол ас қорыту органдарын тітіркендіреді. Үй кулинариясының рецептурасында дәмдеуіштер мөлшері көбінесе астық дәміне байланысты анықталады (бұрыш — дәміне қарай), егер мөлшері көрсет ілсе, онда шамалан: «пышақ ұшымен», 3—4 түйір бұрыш, 1—2 лавр жапырағы, 1 түйір қалампыр салынады. Негізгі татым заттарына қыша, лимон қышқылы, туз, сірке суы және басқа түрлі тұздықтар жатады. Татымдылық үшін сүт, қаймақ май, жұмыртқа, зәйтүн, тамыржеміс және хош иісті көктер (сәбіз, ботташық, петрушка, сельдерей, аскөк т.б.), каперс, пияз, ақ желке, сарымсақ сияқты түрлі тамақтық өнімдер пайдаланылады. Дереккөздер
Иса Биназаров

Иса Биназаров(1898, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы - 1964 жылы сонда) ақын. 1919 жылы Семей қаласында мұғалімдер даярлайтын екі жылдық курсты бітіріп, ауылдык мектепте мұғалім болған. Өлеңдері "Халық ақындары" (1953), "Пернедегі термелер" (1965), "Айтыс" (3-т., 1965) жинақтарына енген. Дереккөздер
Исламнаме

"Исламнаме" - өлең түрінде жазылған тарихи шежіре. Авторы - ұйғыр ақыны Молла Мұхаммед Абд әл-Әлім бен Ахун Арзу Мұхаммед. Шығарма 18 ғасырдың екінші жартысында шағатай тілінде жазылған. Автор шығарманы діни қауымдастық жетекшісі Аппақ Қожаның ұрпақтарын мадақтауға арнаған. Шығарма Шығыс Түркістан мен Жоңғар хандығының тарихын зерттеуде құнды дерек көзі болып табылады. Автор өзі баяндаған бірқатар оқиғалардың куәсі болған. "Исламнамеде" жоңғарлардың қазақтармен арадағы соғысы, қытай әскерлерімен шайқасы туралы мағлұматтар берілген. "Исламнаменің" екі нұсқасы бар. Олар Ресей Ғылым Академиясының Санкт-Петербургтегі Шығыстану институтында сақтаулы. "Исламнаменің" жеке үзінділері "Материалы по истории казахских ханств XV - XVIII (А.-А., 1969) атты жинақта жарияланған. Мазмұны мен тарихи маңызы «Исламнаме» Шығыс Түркістан мен Жоңғар хандығының тарихына қатысты маңызды деректерді қамтиды. Автор өзі куә болған оқиғаларды сипаттай отырып, жоңғарлардың қазақтармен және қытай әскерлерімен болған соғыстары туралы мәліметтер береді. Бұл шығарма сол кезеңнің саяси және діни жағдайын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. «Исламнаме» шығармасының екі нұсқасы Ресей Ғылым академиясының Санкт-Петербургтегі Шығыстану институтында сақтаулы. Шығарманың кейбір үзінділері 1969 жылы жарық көрген «Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII вв.» жинағында жарияланған. Дереккөздер
Сұлтан Қали

Сұлтан Қали (Сұлтанбай) Қалиұлы (1.5.1943 жылы туған Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Сеңгірбай ауылы) - ақын. Әкесі - Есенаманов Қали, марқұм, жылқышы болып жұмыс істеген. Анасы - Есенаманова Айғаным Күлешқызы, марқұм, жылқышы болып жұмыс істеген.Абай атындағы педагогика училищесінің филология факультетін (Жамбыл қаласы, 1961) және С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін филолог, қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі мамандығы бойынша (1967) бітірген. Тараз қаласындағы педагогикалық училищені (1961), Қаз¥У-ды бітірген (1967). 1961 - 62 жылдары Жамбыл облысы Шу ауданындағы №61 мектепте мұғалім, 1967 - 73 жылдары Қазақ радиосының музыка редакциясында әдеби редактор, балалар редакциясында редактор, аға редактор, 1973 - 91 жылдары "Балдырған" журналының жауапты хатшысы, 1991 жылдан "¥лан" газетінің бас редакторы қызметтерін атқарған. Алғашқы мысал өлеңі "Қомағай бақа" 1959 жылы Жамбыл облысы "Еңбек туы" (қазіргі "Ақжол") газетінде жа- рияланған. Қали аудармасымен С.Маршактың "Акымақ тышкан туралы ертегі" (1973), С.Михалковтың "Степа ағай" (1987), Р.Ғамзатовтың "Менің атам" (1969, 1982) поэмалары, Р.Климингтің бірнеше ертегісі "Пілдің баласы" (1983) деген атпен, Б.Момышұлының "Мен әлі сәбимін" повестері мен әңгімелері (1984), "Жанымның жарық жұлдызы" романы (1985) қазақ тілінде жарық көрген. Өлеңдері орыс, украин, өзбек, түрікмен, қарақалпақ, Әзірбайжан, қырғыз тілдеріне аударылған. Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жастар одағы Б.Бұлқышев атындағы сыйлық лауреаты (1997). Қали "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен (1970), Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен (1981), Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің Ы.Алтынсарин атындағы медалімен (1983), "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" (2001) медалімен марапатталған. "ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері", "Мәдениет қайраткері" атақтары берілген. Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Ондаған жылдардан кейін Қазақстан барлық параметрлері бойынша АҚШ, Жапония, Швеция тәрізді дамыған елдермен қатар тұратын болады». Хоббиі - сурет салу. Сүйіп оқитын әдебиеті - «Бұл менің мамандығым, егер әдебиетке деген әуестік болмаса - бұл салада атқаратын ештеңе болмас еді». Үйленген. Жұбайы - Еренбай Әлия, зейнеткер, Қазақ энциклопедиясы редакциясының ғылыми қызметкері болған. Қыздары - Қали Сағира (1969 жылы туған ), Қали Раушан (1980 жылы туған ); ұлы - Қали Сауран (1971 жылы туған ). Немерелері -Алуа, Айдана, Ақерке, Дінмұхамед. Дереккөздер
Билер сайысы

Билер сайысы билердің даудамай мен билік үстінде айтатын үтқыр сөздері. Билер сайысы терминін алғаш рет М.Әуезов "Әдебиет тарихы" зерттеу еңбектерінде (1927) арнайы әңгіме етіп, ғылым айналымға енгізді. Ғалым билер сайысының шығу төркіні мен таралуын сөз ете отырып, оны төрт түрге жіктейді: *дау мен билікті қоса айткан билер сайысы. Бұған Бұқар жыраудың "Керей, Қайда барасың?" деген арнауын жатқызады; *екі бидің әділ билікке таласып айтқан сөздері. Бұл ретте Актайлақ бидің Бопы төремен билер сайысы үлгі етіледі; *жұмбақпен, түспалмен айтылған билер сайысы. Мұның мысалы ретінде Қарамеңде мен Кеңгірбай билер сайысы сөз болады; *жамандап яки мактап айтатын сөздер. Билер сайысының бұл түрі ретінде Сабырбай ақынның Солтабай төреге айтқан арнау сөзін мысал етеді. Билер сайысы кезінде билікке түсуші екі жақтың бірдей сөз сайысуы шарт емес, кейде билік бір ғана жақтан да айтылады. Дереккөздер
Тұнғатаров Италмас

Тұнғатаров Италмас (1854, Түркістан облысы Алғабас ауданы "Шалдар" ауылы "Қызыл көпір" бөлімшесі - 1919, сонда) - ақын. Шығармалары жинақталып жарияланбаған. "1916 жыл туралы", "Түйемен айтысқаны" (1918), "Қалбыр болысқа", "Елеусізге айтқаны" (1919), "Түйесін іздеп жар салғаны", т.б. шығармалары, өзі жырлап айтып жүрген "Шора батыр", "Қамбар батыр", "Шылым-Шеризат", т.б. қисса-дастандары Орталылық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы. Дереккөздер
Авторлық қолжазба

Авторлық қолжазба - әдеби шығарманың автордың өз қолымен жазылған түпнұсқасы. Шығарманы жариялау кезінде оның қандай өзгеріске ұшырағанын білуге, пайымдауға, қажет жағдайда ғылыми-текстологиялық түзетулер жасап, алғашқы нұсқасын қалпына келтіруде мүмкіндік береді. Дереккөздер
Омарқұл Итаяқов

Омарқұл Итаяқов (1896, Алматы облысы Қаскелең ауданы - 1944) - ақын. Дулат тайпасының Жаныс руынан. 1930 - 35 жылдары ұжымшарда өндіріс бригадирі, 1935 - 41 жылдары басқарма төрағасы қызметтерін атқарған. Итаяқовтың ақындығын паш еткен Тәбиямен айтысы (1916) жинақтарда ("Айтыс", 1942,1965) жарияланған. Мұнда әлеуметтік теңсіздік, феодалдық қоғамның кесір-қырсықтары әшкереленеді. Ол Тәбияның ақындығын жоғары бағалайды. Бұл - Біржан мен Сараның айтысынан кейінгі әлеуметтік сарыны өткір, көркем айтыстардың бірі. Итаяқовтың өзге шығармалары белгісіз. Итақов Омарқұл (1896, Қара-сай ауданы — 1944) — айтыскер ақын. ұжымдастыру кезеңінде өндіріс бригадирі, 1935 жылдан Ұлы Отан соғысы басталғанға дейін үжьмшарда басқарма төр-ағасы болған. Оның атағын шығарған Төбиямен айтысы жинақтарда ("Айтыс", 1942, 1965) жарияланды. Бұл шығарма Біржан мен Сара жыр сайысынан кейінгі әлеум. сарыны өткір көркем айтыстардың бірі болып саналады. Ақынның өзге туындылары бүгінгі күнге жетпеген. Дереккөздер
Биологиялық ортаның сыйымдылығы

Биологиялық ортаның сыйымдылығы (Биологическая емкость среды) — табиғи немесе табиғи-антропогендік қоршаған ортаның белгілі бір организмдер мен олардың қауымдастықтарының қалыпты тіршілігін (тыныс алуын, қоректенуін, көбеюін, демалысын және т.б.) сақтап, қоршаған ортаны аса бүлдірмеуінің қабілеттілік дәрежесі. Дереккөздер
Нұрғали Итембаев

Нұрғали Итембаев (1888, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Керегетас ауылы - 1936, сонда) - ақын. Ауыл молдасынан оқып хат таныған. Жиырма бес жасында Арқаға аты мәлім Қонысбай ақынмен айтысқан. "Әйел теңдігі туралы", "Оқыңдар жасың,көріңде",т.б. өлең-жырлары бар. 1920 - 30 жылдары Т.Қалмағанбетовпен, Т.Ізтілеуовпен, Жеңсікбай ақынмен айтысқан. Нұрғали төкпе ақындығымен қатар асқақ әнші, шебер күйші болған. Дереккөздер
Биологиялық өнімділік

Биологиялық өнімділік (Биологическая продуктивность) — # Популяция немесе қауымдастық арқылы аудан бірлігінде уақыт бірлігі ішінде өндірілетін биомасса; толық немесе жалпы бастапқы өнімділік, сондай-ақ энергияны, ұшқыш заттектерді де (газдар, аэрозольдар) қосып алуга тиісті; # Экономикалық құнды организмдердің қорларын аудан бірлігінде уақыт бірлігі ішінде ұлгайту. Дереккөздер
Вячеслав Михайлович Карпенко

Вячеслав Михайлович Карпенко (1938 жылы туған, Ресей, Харьков қаласы) - жазушы, аудармашы. Ленинград теңіз-флот училищесін, Ленинград мемлекеттік университетін бітірген. Геологиялық экспедицияларда, Солтүстік Атлантика балық аулау кемелерінде, Тянь- Шань таулары ғылыми станцияларында қызмет істеген. Облыстық "Калининградский комсомолец" газетінде жауапты хатшы, республикалық "Ленинская смена", "Вечерняя Алма-Ата", "Огни Алатау" газеттерінде, "Жаңа фильм" журналында әдеби қызметкер болған. "Лик Земли" ("Жер кел- беті") 1978 - 85 ж. жинақтарының авторы әрі құрастырушысы. Карпенко қазақ жазушылары Д.Исабеков пен Р.Ниязбековтың әңгіме, повестерін орыс тіліне аударған. Театр және проза жөніндегі бірнеше әдеби, сын мақалалар жазған. Дереккөздер
Биологиялық ресурстар

Биологиялық ресурстар (Биологические ресурсы) — тірі табиғат объектілерінде жинақталған (қорланған) адамға қажетті материалдық және рухани байлықты (өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, табиғаттың таңғажайып ландшафтары, микроорганизмдер) алудың көздері мен алғы шарты. Жалпы Биологиялық ресурстар — биосфераның орта түзуші барлық тірі рауыштары өндірушілерден, тұтынушылардан және ыдыраушылардан түзіліп, олар сан, мөлшер жағынан, жыл сайын өніп-өсіп қайталанып отырады. Дегенмен Биологиялық ресурстар сан жағынан қалпына келгенмен, сапа жағынан қалпына келе қоймайды, оған себеп: тірі түрдің, оның ішінде ірі жүйелі топтың немесе экожүйенің жойылып кетуі. Биологиялық ресурстар өсімдіктер ресурстары және жануарлар әлемінің ресурстары және т.б. болып бөлінеді. Генетикалық ресурстардың маңызы ерекше. Дереккөздер de:Rohstoff et:Loodusvara
Ольга Качанова

Ольга Качанова (06.03.1953 жылы туған, Ресей, Чита облысы Домна станциясы) - ақын, сазгер. ҚазҰТУ-ды бітірген (1976). Өлеңнің сөзін де әнін де жазып, өзі орындайды. "Млечный чернила" деген атпен өлеңдер жинағы жарық көрген (1989,1991). Дереккөздер
Айбек Қалиев

Айбек Қалиев (19.4.1978 жылы туған, бұрынғы Торғай облысы Жангелді ауданында Тәуіш ауылында) - айтыскер ақын. Астанадағы Еуразия ұлттық университетін бітірген (1998). 1998 - 2001 жылдары Қазақ аграрлық университетінде оқытушы, 2001 жылдан Астанадағы Еуразия ұлттық университетінде оқытушы болып қызмет етеді. Бірнеше айтыстардың жүлдегері. Қалиев Айбек Киікбайұлы 1978 жылы, 19 ақпанда Торғай облысы, Жанкелдин ауданының Тәуіш ауылында дүниеге келген. 1994 жылы Қаратүбек орта мектебін, 1998 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетін үздік бітірген. 1998-2001жылдары Қазақ Аграрлық университетінің қазақ тілі кафедрасында ассистент, оқытушы, аға оқытушы. 2001-2009 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті қызметін атқарған. 2009 жылдан бері Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының педагогика және филология факультетінің деканы. 2006- «Торғай ақындарының дәстүрлі поэзиясы» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 2008- «Торғай ақындарының дәстүрлі поэзиясы» атты монографиясы «Нұра-Астана» баспасынан жарық көрді. Республикалық, халықаралық ғылыми конференциялар жинақтарында, ғылыми басылымдарда отызға жуық ғылыми мақалалары жарық көрген. Орта мектептің 10 сыныбына арналған гуманитарлық және жаратылыстану бағыттары бойынша «Қазақ әдебиеті» пәні оқулығының авторларының бірі. 2010 жыл, «Жазушы» баспасы. Орта мектептің 9 сыныбына арналған гуманитарлық және жаратылыстану бағыттары бойынша «Қазақ әдебиеті» пәнінің оқулығы «Жазушы» баспасында өндірісте. Бірнеше дүркін Республикалық, халықаралық айтыстардың жүлдегері. Дереккөздер
Тәңірберген Қалилаханов

Тәңірберген Қалилаханов (10. 4.1916 жылы туған, Алматы облысы Сарқан ауданы Кесік құмы) - жазушы, драматург. "Ленин жолы" газетінде әдеби қызметкер, Ақсу театрының директоры, Ақсу ауданының газетінде редактор қызметін атқарған. Қалиханов ақын Сара шығармашылығын зерттеушілердің бірі. "Ақын Сара" кітабының авторы. Жазушы қаламынан туған "Абылай аманаты", "Алтын бесік" пьесалары облыстық қазақ драма театрының сахнасында қойылған. "Қазақ қағанаты", "Қара шаш" ертегі драмасының, "Әсет-Мақпал" либреттосының, "Ақын Сара" киносценарийінің авторы. Жазушының "Түп төркін", "Хандар шыққан Қазақстан" тарихи хикая әңгімелер циклі, "Қош, қонақжай дүние", "Құда құрмет", "Балаларыма" өлең-поэмалары жарық көрген. Дереккөздер
Қалит саһаба, қырық уәзір

"Қалит саһаба, қырық уәзір" - жыр. Әбубәкір Керімбайұлы деген жыршыдан ақмолалық ауыз әдебиетін жинаушы Қ. Байғұттыұлы жазып алып, Әдебиет және өнер институты қорына тапсырған. Бұл жыр ел арасына кең тараған шығыстық сарындағы "Қырық уәзір" кітабының бір үзіндісі. Шығармада бір патшаның өлген әйелінен қалған ұлының өзіне біреудің айтқан ақылымен қырық күнге дейін үндемеуінің салдарынан көрген қорлықтары жайлы хикая түрінде баяндалады. Оқиға желісі аяқталмаған. Шығарма мәтіні толық емес. 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Жыр қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Шапай Қалмағамбетов

Шапай Қалмағамбетов (1890, Қостанай облысы Қарабалық ауданы - 1960, Ақтөбе қаласы) - ақын. Атақты Мергенбай (1836 - 1911) жыраудың қасына еріп, эпикалық дастандарды үйренген. "Қобыланды", "Ер Тарғын", "Алпамыс", "Қыз Жібек", "Құбығұл", т.б. көлемді жырларды жатқа білген. Қобыландының батыр ұлдары Киікбай, Бөгенбай туралы да Қалмағамбетовтен жазылып алынған. Ол ауыз әдебиетінің басқа да нұсқаларын жинаған. Өзі шығарған толғау-жырлар да бар. "Қобыланды" жырының нұсқасын 1939 жылы Орталық ғылыми кітапхана қорына жазып тапсырған. Дереккөздер
Болат Қанатбаев

Болат Қанатбаев (9.5.1950 жылы туған, Түрікменстан, Красноводск ауданы - 5.3.1998, Алматы) - жазушы. Еңбек жолын мұнайшы болып бастаған. ҚазҰУ-ды бітірген. "Жалын", "Жазушы" баспаларында, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағында еңбек еткен. Алғашқы әңгімелері "Арман қанатында" (1986) ұжымдық жинағына енген. "Көшпелі бұлттар", "Ақ құм - алтын жағалау", "Теңізден ескен жел" кітаптары жарық көрген Дереккөздер
Нағашыбек Қапалбеков

Нағашыбек Қапалбеков (16.3.1950 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қызыләскер ауылы) - жазушы. ҚазҰУ- ды бітірген (1979). 1971 жылы Жамбыл ауданы "Екпінді еңбек" (қазіргі "Атамекен") газетінде корректор, жауапты хатшы, редактор, редактордың орынбасары, осы газеттің редакторы, халықаралық Жамбыл қорыныңбас директоры, республикалық Карасай қорының директоры, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағы Алматы облыстық бөлімшесінің төрағасы сияқты қызметтерді атқарған. Халықаралық экология академиясының академигі. 1997 - 2000 жылдары Қарасай ауданы "Отан" коғамдық бірлестігінің торағасы. 2002 жылдан республиалық Кітап музейінің директоры. 13 кітаптың авторы. 1980 жылы "Еңлікгүл" атты тұңғыш әңгімелер жинағы жарық көрген. "Дос жүрегі" (1991), "Ерекше тапсырма" (1992), "Таудан түскен тұман" (1993), "Қызыл елік", "Махаббатсыз өмір жоқ" (1994) повестер мен әңгімелер жинағы, "Қарасай-Қарасай!" (1998), "Киесі - Қызыл Жолбарыс" (1993), "Мақыш балуан" (1999), "Қарасай батыр" (2001), "Жер ошақтың түтіні" (2002) атты кітаптары басылып шыққан. Халықаралық Жамбыл атындағы сыйлыған лауреаты. Дереккөздер
Жамалқан Қарабатырқызы

Жамалқан Қарабатырқызы (29.2.1941 жылы туған, ҚХР, Тарбағатай аймағы, Жайыр тауы) - айтыскер ақын. Уақ тайпасынан шыққан. 1959 - 84 жылдары Мараласу ауылындағы мектепте мұғалім, 1984 жылдан мәдениет қызметкері. 1992 жылы Түркия республикасында өткен 11-Халықаралық байқаудың жеңімпазы. "Ағайын" атты термесіне ән жазылған. Қарабатырқызы Қытай фольклор қоғамының мүшесі, Іле қазақ автономиялы облыстық фольклоршылар қоғамының төрайымы. Дереккөздер
Әбдуәли Қарағұлов

Әбдуәли Қарағұлов (20 қазан 1909, Ақтөбе облысы, Алға ауданы – 20 қаңтар 1999, Алматы) — журналист. Бұрынғы қазақ коммунистік журналистика институтын бітірген (1939). 1926–1930 жылдары ауданында Кеңес партия органдарында қызмет атқарған. 1931–1932 жылдары Ақтөбе ауданында "Алға" газетінде бөлім меңгерушісі, 1934–1936 жылдары Ақтөбе облыстық "Социалистік жол" газетінің жауапты хатшысы, 1939–1941 жылдары ҚазТАГ директорының 1- орынбасары. 1941–1944 жылдары Қарағанды облысында "Советтік Қарағанды" газетінің редакторы, 1944–1946 жылдары Қазақстан К(б)П ОК Үгіт және насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып қызмет істеген. 1946–1953 жылдары "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газеті редакторының орынбасары, 1953–1956 жылдары Қазақстан КП ОК-нің насихат және Үгіт бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1957–1958 жылдары "Жаңа өмір" журналының бас редакторы, 1958–1959 жылдары ҚР Министрлік Кеңесі жанындағы радио және телевизия комитеті председателінің орынбасары, 1959–1973 жылдары Алматы облысында «Жетісу» (1964 жылға дейін «Коммунизм таңы») газетінің редакторы қызметтерін атқарған. Қарағұлов көптеғен публицистикалық ғылыми мақалалардың, очерк, фельетон, сын-сықақ, әзіл-әңгімелердің авторы. Екі рет Еңбек Қызыл Ту, "Құмет белгісі" ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Аппаз Қаражігітұлы

Аппаз Қаражігітұлы (15.3.1923 жылы туған, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Сарысу ауылы) - жазушы. ҚР мәдениет қайраткері (2003). ҚазҰУ-ды бітірген (1953). Сарысу ауылында жұмысшы, есепші, мектепте мұғалім, мектеп директоры болып жұмыс істеген. 1970 - 84 жылдары Қарағанды облыстық газетінде тілші, Жезқазған облыстық газетінде бөлім меңгерушісі, 1984 - 90 жылдары Жезқазған балалар театрының әдеби меңгерушісі, 1990 - 98 жылдары Қазақстан Қазақстан жазушылар одағы Жезказған облыстық бөлімшесінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Алғашқы өлеңдері қазіргі "Орталық Қазақстан" газетінде (1956) жарияланған. "Жетім", "Тас жарған емен" поэма, балладалары жарық көрген (1958). "Ақмоншақ" (1976), "Шақпақ" (1978), "Әке дауысы" (1982), "Майқоңыр" (1988), "Қайран шеше" (1991), "Абыздар биігі" (2001) атты прозалық кітаптардың авторы. "Баубек", "Сәкеннің атылуы", "Махаббат азабы", "Қияндағы жалғыз үй" пьесалары Жезқазған сазды драма театрында қойылған. Дереккөздер
Сейітқали Ыдырысұлы Қарамендин

Сейітқали Ыдырысұлы Қарамендин (10 қаңтар 1913, Абай облысы, Абай ауданы, Әйтей ауылы - 10 маусым 1997, Алматы) — ауыз әдебиетін зерттеуші, Абай мұрасын насихаттаушы. 1928 жылы Семей мал дәрігерлік техникумында оқыған. Жас кезінен ауыз әдебиеті мұраларын, Абай шығармаларын, ол туралы аңыздар мен әңгімелерді жинаған. Көкбай Жанатайұлы туралы ел аузында жүрген шығармаларды алғаш жүйелеп топтастырушы. Қарамендин Көкбай ақынның "Сабалақ", "Төрт төре", "Наурызбай - Фатима" дастандарын "Абылай" деген атпен жеке кітап етіп шығарған (1993). Қарамендин жинаған шешендік сөздер мен халық ақындарының өлендері, билер айтыстары, т.б. ауыз әдебиеті үлгілері Әдебиет және өнер институтының Қолжазба және текстология бөлімінде сақтаулы. Абай төңірегіндегі Алтыбай, Байқұлақ шешендердің, Көбей, Қараменде, Алшынбай билердің, Шөже, Көкбай, Әріп, Ағашаяқ, Қаумен, Байкөкше, Өмірбай т. б. ақындар туралы материалдар жинап, Абайдың бірқатар сөздерін, ауызекі шығарған өлеңдерін «Сөз тапқанға қолқа жоқ» жинағына енгізді. Абай өлеңдері хақында («Қазақ батырлары», 1992, 5-саны»), Абай өлеңдерінің текстологиясы туралы («Аласыз қара көзі нұр жайнайды», «Білім және еңбек», 1988, 7-саны) өз тұжырымдарын ұсынды, Абайдың өмірі мен қоғамдық қызметіне, өлеңдеріне байланысты 40-тан астам мақала жазып, деректер берген. Дереккөздер
Қарғыс

Қарғыс - зәбір-жапа шегіп, қорлық көрген, азапталған адамның жәбірленушісіне ашынып айтқан зілді кейіс сөзі, лагнеті; парапсихологияда тіршілік иесінің жөбірлеушіге қарсы кері әсерлі қуат күші. Жан-жануарлар да, өсімдіктер де, жер ана да, аруақтар да өзін қорлаушыға қарғыс айтады. Қазақ халқы қарғысқа өте абайлап қараған. Сондықтан қазақ ұрпағына "қарғыс алма, алғыс ал" деген өнегелі өсиет қалдырған. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде, әсіресе, М. Қашқари сөздігінде «қарғыс» мағынасындағы сөздердің мынадай тұлғаларын ұшыратамыз — қарғағ, қарғыш. «Қарғыс» сөзінің төркіні боларлық алғашқы мағынаны да осы сөздіктен табамыз: қырға — ұрысу, балағаттау, ал қырғағ — ашу, ыза, қаһар; жаза ұғымдарында қолданылған. Осыларды салыстыра қарасақ, тұңғыш мағына «ашу», «ыза», одан туындағаны — «ұрысу» болып, мағына ауысуының тоқтаған шегі — «жаза» болса керек деген ойдамыз. Қазіргі түркі тілдерінің ішінен — якут тілінде «қарғыс» сөзінің алғашқы тұлғасы мен мағынасы болар дерліктей мәлімет те бар. Якуттарда: «харгыс» тұлғалы сөз «кедергі, бөгет болу, қиындық туғызу» сияқты мағыналар орнына қолданылады. Бұл да кейін пайда болған туынды мағына деуге болады. Өйткені, ұрысушы адамдар ызаланып, біріне-бірі қастандықпен кедергі, бөгет болуы да мүмкін нәрсе. Дереккөздер
Талғат Кеңесбаев

Талғат Кеңесбаев (1961 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Сарыжал ауылы, 23 қазан 2018 ж. Астана қаласы, (57 жас)) - жазушы. Семей педагогикалақ институтын бітірген (1992). Алғашқы шығармалары 1980 жылдары баспасөз беттерінде жарық көрген. 1988 жылы республикалық "Жігер" фестивалінің лауреаты. Тұңғыш кітабы "Француз әтірінің иісі" 1990 жылы жарық көрген. Дереккөздер
Базельник жаңғағы

Базельник жаңғағы — ерінді гүлділер тұқымдасына жататын, биіктігі 70 —100 сантиметрлік жартылай бұта өсімдігі. Краснодар өлкесі, Грузин, Армения, Тәжікстанда қолдан өсіріледі. Қазақстанның оңтүстігінде жабайы (табиғи) түрде өседі. Жемісі төрт жаңғақты, дөңгелек, қара қоңыр түсті. Сабағы төрт қырлы, тамыры шашақ тәрізді. Жапырақтары жұмыртқа пішіндес, сағақты, қарама-қарсы өседі, түсі сарғыш. Гүл, жапырақ, сабақтарылда эфир майы. камфора бар. Медицинада базельниктен жасалған препаратпен тіс ауруын емдейді, ол «эвгенол» деп аталады. Дереккөздер
Қамбар Қалығұлұлы Керейқұлов

Қамбар Қалығұлұлы Керейқұлов(20.02.1952 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Шоқпар темір жол бекеті) - жазушы, әдебиет сыншысы, филология ғылымының кандидаты (1984). ҚазҰУ-ды бітірген (1977). 1977 - 1985 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінің бөлім қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1985 - 1986 жылдары "Қазақфильм" киностудиясының бас редакторы, 1987 - 1992 жылдары Әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері, ғылыми хатшысы қызметтерін атқарған. Дереккөздер
Қалқаман – Мамыр

«Қалқаман – Мамыр» — 1722 жылы болған тарихи оқиғаға байланысты шығарылған дастан. Авторы — Шәкәрім Құдайбердіұлы. Жас жігіт Қалқаман мен ару қыз Мамыр бір-біріне ғашық болып қосылғанымен, олардың бір рудан шыққандығына байланысты, екі жас "дәстүрді бұзғаны үшін" өлім жазасына кесіледі. Мамыр өз туысы Көкенайдың қолынан қаза табады. Ал Қалқаман өзін өлім жазасына кескен Кеңгірбай бидің "Енді жазадан құтылдың" дегенін тыңдамай, үстем тап өкілдеріне өкпелеп, Бұхар жаққа кетеді. Дастанда Қалқаманның ол жақта өсіп-өніп, ұрпағы жүз үйге жеткені айтылады. Халықтық шығармаға айналған дастан сюжеті феодалдық-патриархалдық дәуірдегі озбырлық пен әдет-ғұрыпты әшкерелейді, еркіндікті аңсаған халық идеясын паш етеді. «Қалқаман – Мамыр» дастаны алғаш рет 1912 жылы Семейде кітап болып басылып шыққан. «Қалқаман – Мамырдың» түрлі нұсқалары бар. ҚР Ұлттық Ғылыми орталық кітапхана қоры мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде 9 нұсқасы сақтаулы. Тағы қараңыз * Қозы Көрпеш – Баян Сұлу * Қыз Жібек Дереккөздер
Көлдеев Жүнісхан

Көлдеев Жүнісхан (1905, Шығыс Қазақстан облысы, Мақаншы ауданы - 1965, сонда) - ақын. Әсет Найманбаевтың өлең дастандарын жаттап, елге таратқан. Көлдеевтің өз өлеңдері мен Әсет ақынның бұрыннан белгісіз бірсыпыра өлең дастандары жазылып алынған. Ақын шыгармаларының көпшілігі жарияланбаған. "Болдық қоғам", "Ентелейік еңбекке", "Азаттык бүгін алған күн", "Қор болмас зерек адам ақылы бар", т.б. толғаулары кең тараған. Дереккөздер
Нұрмияш Кобенов

Нұрмияш Кобенов (27.01.1934, Көкшетау облысы Щучье ауданы Фрунзе ауылы - 01.02.1996) - ақын. Бурабай ауыл шаруашылық техникумын бітірген. 1960 жылы туған ауылында агроном болып қызмет істеген. Алғашқы өлеңдер жинағы "Тұңғыш кітап" 1964 жылы жарық көрген. Топтама өлеңдері 1967 жылы "Көкшетау" ұжымдық жинағына енген. Дереккөздер
Жүсіпбек Жиенбеков

Жүсіпбек Жиенбеков (1878, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы - 1937, сонда) - ақын. Алғашқы өлеңдері "Қазақ тілі" газетінде жарияланған. 1916 жылғы ұлт азаттық көтерілісіне арнап шығарған "Июнь жарлығы" дастаны сақталған. Шығармасы: Июнь жарлығы, Семей 1926. Дереккөздер
Нұрманбетұлы Жолдыкей

Нұрманбетұлы Жолдыкей (1874, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы-14.10.1949, Қарағанды облысыНұра ауданы) - халық ақыны. Жолдыкей өлеңді жазып та, ауызға да шығарған. Өлеңдері Өлеңдері "Советтік Қарағанды" газетінде жарияланып тұрған. 1943 ж. Ғ.Мүсірепов Жолдыкейден оның "Домбыра сазы" толғауын жазып алған.Жолдыкейдің "Әбуге", "Айтбайға", "Боздақтың баласына", "Құланөтпес", "Туған жер" өлендері, "Омір" толғауы, "Төр көз бен мойнақ" мысал өлеңі бар. Жолдыкей Көшен, Ғабдіман, Қайып ақындармен айтыскан. Жолдыкей айтыстың жазба түрін де дамытқан ақын. 1947 жылы "Советтік Қарағанды" газетінде Ғабдіманмен жазба айтысына түседі.Жолдыкей "Алпамыс", "Ер Тарғын", "Қыз Жібек" жырларын жатқа айтып, ел ішіне таратушылардың бірі. Шығармасы Сұлутерек. Алматы 1996. Дереккөздер
Жатаған самырсын жаңғағы

Жатаған самырсын жаңғағы — қылқан жапырақтылар тұқымдасына жататын бұта сияқты ағаш сабақты өсімдік жемісі. Жемісі бүрлі, бір жерде бірнешеуі өседі. Тұқымы ұсақ, жинап алысымен (қыркүйек — қазан) жеуге болады. Құрамында жоғары сапалы, бағалы май бар. Қылқанын жинап, қайнатып тұнбасын сусын ретінде пайдаланады. Сондай-ақ солтүстікте мекен ететін халықтар тағамдық өсімдік, декоративтік ағаш ретінде пайдаланады. Бұлғын шаруашылығы үшін де бірден-бір пайдалы өсімдік. Тұқымынан өсіп, өнеді. Дереккөздер
Қарасай-Қази

"Қарасай-Қази" - батырлар жыры. Жырда ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан ерлік дәстүрі баяндалып, ер Орақтың екі ұлы - Қарасай мен Қазидың қаршадай жас шағында жауға қарсы аттанып, асқан ерлік көрсеткені мадақталады. Ел шетіне жау келгенде халық мүддесін сатып кеткен Исмайыл, Тобаяқ сияқты қорқақтардың ездігі, екіжүзділігі көрсетіледі. Ел мүддесін жеке бастың мақсатынан жоғары ұстау, атаның ерлік дәстүрін ардақтау, ана сүтін ақтау мәселелері уағыздалады. Жырдың толық нұсқасы қолжазба түрінде Әдебиет және өнер институтының Қолжазба және текстология бөлімінде сақтаулы. Дереккөздер
Көңіл-күй лирикасы

Көңіл-күй лирикасы - мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғүрыптары мен дүниетанымын білуге болады. Н.М.Ядринцев 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өзенінің құйылысынан қос тілдік жазуы бар екі тас тапқан. Кейіннен біреуі Білге қағанға (735 жылы), екіншісі оның інісі Күлтегінге (732 жылы) қойылғаны белгілі болып, мазмұны толық анықталды. Бұл ескерткіштердің бір кырына Қытай иероглифтері ойылған, ал үш қырына ойылған жазу таңбалары "Сібір руналарына", Енисей бойынан табылған жұмбак жазуларға үқсас. Финн және орыс ғалымдары жүргізген арнаулы зерттеулер нәтижесінде Орхон және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар жарық көрді. Дания лингвисі Вильгельм Томсен 1893 жылы түркі руникалық (Орхон-Енисей) таңбаларының дыбыстық мағыналарын анықтап, акад. В.В. Радлов 1894 жылдың қаңтарында көне түркі тілінде жазылған Күлтегін ескерткішіндегі руникалық жазудың түңғыш аудармасын берді. Мұнан кейін К. т. ж. е. тек тастарға ғана қашалмағандығы, металл (алтын, күміс, қола) және саз балшықтан жасалған түрлі бүйымдарға ойып жазылғандығы да айкындала түсті. Моңғолиядағы, Сібір мен Қазақстандағы айқындалған түркі руникалық ойма жазуларының жалпы саны әзірше екі жүзге жуық. К. т. ж. е-нін тілін зерттеп, зор үлес қоскан ғалымдар - В. Томсен, В.В. Радлов, П.М. Мелиоранский, В.Банг, Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е. Малов, В.М. Насилов, И.А. Батманов, А.Н. Кононов, Дж. Клоусон, Т.Текин, М.Жолдасбеков, т.б. Дереккөздер
Маньчжур жаңғағы

Маньчжур жаңғағы — биологиялық жағынан грек жаңғағына ұқсас, бірақ онан гөрі ірілеу, суыққа төзімді. Москва, Ленинград, Волга бойында, Белоруссияда, Орал тауы төңірегінде қолдан отырғызылған түрлері де бар. Жалпы құнарлы топырақта өседі. Октябрьдің ортасында жапырағы түсіп, жаңғағы піседі. Жаңғағының түсі қоңыр-сұр. Қабығы қалың, ұзынша, 2—3 жасыңда жаңғақты көп береді. Дереккөздер