kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұстаз

Ұстаз — жас ұрпақты, жалпы адамды ізгілікке баулып, жақсылыққа тәрбиелейтін, білім беретін оқытушы. Қазіргі қоғамда оқу-тәрбие жұмысын жүргізуші маман педагог ұстаз деп аталады. Дегенмен, ұстаз ұғымы арнаулы білім, қажетті құжатқа байланысты емес. Үлгілі, өнегелі, өмір тәжірибесі бай адам ғана ұстаз бола алады. Жалпы «Ұстаз — тәрбиелеуші» ұғымы діни ілімнен бастау алады. Ол адамзатты ғылымды сүюге, танымға құштарлыққа үндейтіні Құран Кәрімнің беташар сүресінің Алланы “Рабби — тәрбиелеуші” мағынасында ұлықтаумен басталуынан көрінеді. Мұсылмандар пайғамбары Мұхаммедке (ғ. с.) келген алғашқы уахидің де «Оқы, оқы, оқы…» деп басталуы адамды ізгілікке бастаушы ғылым-білімнің маңызын, осы ілімді шәкірт жүрегіне егуші ұстаз қызметінің маңызын аңғартады. Діни танымда, халықтың мифологиялық санасында шәкірттің ұстазға бұлтақсыз мойынсұнуы мен шексіз берілуін, өз еркін ұстазға сеніп тапсыруы арқылы ақиқат ілімді иеленетіні насихатталған. Мұның бір мысалын Мұса (ғ. с.) пайғамбардың Қызыр (ғ. с.) пайғамбарға шәкірт болуынан көреміз. Демек, бұдан ұстаздың зор жауапкершілігін, оның терең ілім иесі болуымен қатар, кемел адамдық қасиеттің иесі болуы керектігін байқаймыз. Дәстүрлі Қазақ мәдениетіндегі рухани-ақылақтық тәрбие ісінде «Ұстаз — шәкірт» қарым-қатынасы кең тараған әрі ғылыми, ағартушылық, мәдени, кәсіптік тәрбие беру тәжірибесін рухани тәжірибемен ұштастырған ерекше жүйе болды. Қазақ халқының шәкіртті ұстаз алдына апарғанда айтылып, мәтелге айналған «Сүйегі — менікі, еті — сенікі» деген сөзінің астарына үңілсек осыны аңғарамыз. Бұл мәтел кеңеcтік замандағы атеистік идеологияға сай бұрмаланып түсіндіріліп келсе, герменевтикалық тұрғыдан сөз астарына үңілсек: «сүйегінің — асылының, рухының иесі — Алла бар, оған қиянат жасама, ал етін сомдау, яғни біліммен көркейту ұстаздың ісі» деген тұспал бар. Бұл мәтелде ұстаздың шәкірт тәрбиелеу ісіндегі ең негізгі ұстанымның бірі — шәкірттің өзіндік «меніне» құрмет, қайталанбас адамдық тұлғасы қалыптасуына ықпал ету міндеті көрінеді. Ұстаз — пір, яғни ақиқат жолындағы рухани тәрбиеші, жолбасшы ұғымы да қазақ дәстүрлі мәдениетіне жат емес. Қазақ халқының рухани мәдениетінде бай мұра қалдырған, рухани адамгершілік мұраттары мен ақылақтық ұстанымдары, үлгі-өнегесі түркі әлеміне, жалпы адамзатқа ізгілікті, игілікті жол нұсқайтын рухани ұстаздар бар. XIX—XX ғасырларда А. Құнанбаев көшбасшысы болған, ағартушылық идеясын басты ұстаным тұтқан Алаш арыстары қазақ қауымын тың өріс, жаңа өркениет көшіне ілесуге үндеді және осыған негіз боларлық ғылыми-әдістемелік негіз жасады. Кеңестік дәуірде өркендеген ғылым-білім саласындағы жетістіктер негізінде ұстаз мамандығы, педагогика ғылымы жаңа деңгейде дамып өрістеді. (қараңыз Мұғалім) Сілтемелер * «Қазақ Энциклопедиясы», 9 том
Дұға оқу

Дұға оқу - Құдайға құлшылық етудің бір түрі; қасиетті кітаптардағы аяттар мен сүрелерді оқып жалбарыну. Дұға оқу адамның ой-өрісін бір бағытқа шоғырландырып, Құдайға жалбарыну арқылы өзінің нәзік болмысын тазартуға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Дұшпандық

Дұшпандық - мүдделері қарама-қарсы тараптардың (индивидтер, топтар, ұйымдар, құрылымдар, мемлекеттер, қоғамдық жүйелер, т.б.) арасындағы бір-бірімен ымыраға келмейтін, бітіспес күрестің түрі. Дұшпандық бір тараптың екінші тарапқа қатысты қарсылығы күшейген шақта ерекше өрістейді. Мұндай жағдай бір-біріне қарсы тараптардың өзара бітіспес тартыстары (қарақшылық әрекет, геноцид, нәсілдік, діни қудалау, т.б.) түрінде көрініс береді. Дұшпандықтың кек алу, өштесу секілді сезімдерді өршіту арқылы жеке адамдар мен топтарды бір-біріне өліспей бітіспейтін жағдайларға душар ететін, жеке адамды өзін-өзі өлімге қиятын (суицид), психопат, паранойя, эпилепсия сияқты патопсихологиялық күйзеліске ұшырататын кездері болады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Отто Блау

Эрнст Отто Фридрих Герман Блау (21.4.1828 — 26.2.1879) — неміс шығыстанушысы. Түркия, Иран, Ресейде дипломатиялық қызмет атқарған. Шығыс елдері тарихы, семит тілдері жөнінде, 19 ғ-дың ортасындағы Иранның ішкі және сыртқы сауда қатынасы туралы бірқатар еңбектердің, “Босния түріктері тілінің ескерткіштері”(Лейпциг, 1868) аталатын ғыл. еңбектің авторы. Дереккөздер
Жанғыш құрамдар

Жанғыш құрамдар — жанғанда жоғары температура беретін химиялық қосылыстар мен қоспалар және кейбір жай заттар. Жанғыш құрамдар екі топқа бөлінеді: кейбір металл оксидтері (мыс, термит жанғанда 2500С-қа дейін қызу береді), нитраттар мен перхлораттар (КNО3 КСlО4, т.б.); ауадағы көміртек есебінен жанатын тотықтырғышы жоқ құрамдар (қоюландырылған мұнай өнімдері, напалм, ақ фосфор, т.б.). Фосфор салынған оқ, миналар жарылғанда жан-жаққа фосфор тұтанып ұшады да, түскен жерін өртейді. Бұл топтардың құрамындағы заттарды араластырып және оларға әр түрлі тотықтырғыштар қосып жасалған көптеген жанғыш құрамдар бар. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Шолпан Дүйсенова

Дүйсенова Шолпан (18.03.1927 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы) — қазақ қыздарынан шыққан тұңғыш баскетболшы. 1950 — 60 жылдары Қазақстан құрама командасында ойнап, команда капитаны болды. Дүйсенова Алматы дене тәрбиесі институтын бітіргеннен (1950) кейін Алматы дене тәрбиесі техникумында, №30 мектепте, “Динамо” командасында, кейnіннен Қарағандының политехнология, кооп. институттарында жаттықтырушылық әрі ұстаздық қызмет атқарды. Дүйсенова көптеген шәкірт баулап, оларды республика құрама командасына қосты. Алматы қаласы командасының құрамына Дүйсенова Қазақстанның (1947 — 1960), Қазақстан мен Орта Азия республикалары спартакиадасының (1954 — 1956) чемпионы атанды. 1954 — 55 жылдары Дүйсенова КСРО жастар құрама командасына қабылданды. КСРО Жоғары Кеңесінің “Құрмет” грамотасымен (1955), Бүкілодақтық спорт комитетінің дипломдарымен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің грамоталарымен, дипломдарымен марапатталған. Дереккөздер
Дүлдүл

Дүлдүл — халық ұғымындағы ең ұшқыр ат. Ислам дінін уағыздап, оны тарату жолында аянбай күрескен Әзірет Әлінің (Әли Әбу Талиб) мінген тұлпары да Дүдлүл деп аталған. Сондықтан бұл ат жылқы тұқымының ең асылы әрі қасиетті мал саналады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Жанғыштық

Жанғыштық— заттың жану процесін қолдауға бейімділігі. Жанғыштықғы бойынша заттар мынадай топтарға бөлінеді: 1) жанғыш (тұтандырғышты алғаннан кейін де жана беретін), мыс, ацетон, бензол, этанол, т.б.; 2) қиын жанатын (тұтандырғыш көзін алып тастағаннан кейін өздігінен жана алмайтын), мыс., 1, 1, 3-трихлорпропен, тетрахлорпропан, т.б.; 3) жанбайтын (тұтандырғыш көзі әсер ететін жерде тұрса да жанбайтын), мыс, металл тұздары, т.б. Заттың жанғыштықғы оның агрегаттық күйіне, ұнтақталу дәрежесіне, сондай-ақ, жүйе параметрлеріне (көбінесе, температура мен қысымға) байланысты. Бұйымның жанғыштықғы оның пішініне, өлшеміне және құрамындағы жанғыштығы әр түрлі заттардың өзара орналасуына байланысты. Өздігінен жану - кез келген қатты жанғыш материалдардағы экзотермиялық реакциялар кезінде біртіндеп жылу жинақталуына байланысты жанудың өздігінен пайда болуы. Экзотермиялық реакцияларға байланысты жылу жинау белгілі бір жағдайларда (шашыратылған материалдардың жоғары беті, әлсіз жылуды кетіру) жүреді және материалдың температурасын жоғарылату есебінен (өзін-өзі қыздыру) осы реакциялардың өзін-өзі жеделдетуге әкеледі. Көмір, шымтезек, басқа минералдарда, сондай-ақ элеваторларда, сақтау қоймалары мен басқа да контейнерлерде өздігінен от алдыруға мүмкіндік беретін белгілі бір төтенше жағдайларда пайда болуы мүмкін. Өздігінен жану - экзотермиялық химиялық реакциялардың үдеу процесі, жанудың бастапқы сатысы. Реакция кезінде жылу енгізу қоршаған ортаға жылуды босатудан үлкен болғандықтан белгілі бір (сыни) шарттар (температура, реакциялық ыдыстың өлшемдері және т.б.) кезінде орын алады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы [[Санат:Хими https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5
Жан Боден

Жан Боден (1530-1596) - атақты француз саяси ойшылы, құқықтанушысы, егемендік теориясының негізін қалаушы. "Мемлекет жайлы алты кітап" еңбегінде ол монархияның шексіз егемендігін қолдады, бірақ монарх билігі құдайдан еместігін алға тартты. Сондай-ақ, ол Макиавелли сияқты саясатты дін мен моральдан ара жігін ажыратып қарастырды. "Мемлекет - әулеттер мен оның иелігіндегілерге егеменді биліктің әділетті билік жүргізуі" деді. Бұл анықтамада егеменді билік және мемлекеттік мүлік ұғымдарына назар аударады. Мемлекеттік басқару жеке әулеттердің мүлкіне емес, тек мемлекеттік мүлікке қана жүреді. Боденнің пікірінше, мемлекеттік биліктің егемендігі пападан да, империядан да, ішкі сословиелік күрестен де тәуелсіз бөлінбес, шексіз, жоғарғы билік. Ол шексіз монархия мен ұлттық мемлекетті жақтады. Егеменді биліктің құрамдас бөліктері: заң шығарушы құқық, бейбітшілік пен соғыс құқы, жоғары лауазымды шенеуніктерді сайлау құқы, рақымшылық ету құқы, ақша басу құқы, - дейді ол. Ж.Боден Монтескьеден әлдеқашан бұрын қоршаған ортаның тұрмысқа, адамдардың психологиялық ерекшеліктеріне, олардың бірге тұру түрлеріне ықпалын анықтаған. "Тарихты оңай зерттеу әдісі" еңбегінде ол осы мәселені жан-жақты ашып қарастырған. Ж.Боден Макиавеллидің ізінше шіркеуден тәуелсіз саяси ғылымға жол ашып, мемлекеттік егемендіктің қажеттігін дәлелдеп, құқық құндылығын арттыруда еңбек сіңірді. Дереккөздер
Құтбай Дүрбаев

Құтбай Дүрбаев (Құттыбай) (25 мамыр 1906, бұрынғы Ақмешіт уезі, Өзгенттөбе ауылы — 4 қаңтар 1971, Өзбекстан, Жоғары Шыршық ауданы) — Өзбекстанда тұратын қазақ диаспорасының музыкалық-поэтикалық мұрасын жинап насихаттаушы, орындаушылық дәстүрді жалғастырушы. Қожа руынан шыққан. * Дүрбаевтың “Құтбайдың өзімен таныстыруы”, “Құтбайдың Нартайға айтқаны” деген термелерін өнер зерттеуші Т.Бекхожина жазып алып, “Қазына” этнографиялық жинағында жариялаған (1979). * “Кенжеқожаның термелері”, “Кенжеқожаның ақындарға берген сыны”, т.б. Құтбайдың орындауында нотаға түскен. * Оның репертуарындағы “Аю мен адамның достығы”, “Мерт болған жолбарыс”, “Кенжеқожаның 1-термесі”, т.б. “Қазақтың 200 әні” (1972), “Қазақтың музыкалық фольклоры” (1982) жинақтарына енген. * Дүрбаевтың түрікмен халқының аса көрнекті ақыны Мақтымқұлының сөзіне жазылған “Сұлу” (“Қалқа”) атты әні халыққа кең танымал. Дереккөздер:
Дүрбіт

Дүрбіт, дөрвөт — қазіргі моңғолдардың құрамындағы ежелгі тайпа. Көне моңғол жазбаларында дүрбіттерді Оғыз тайпалары одағының қият тайпасынан шыққан Бөрте Чинөнің (Н.Бичурин “Бертеченьхан” деп атаған) 12-ұрпағы, Добун Мергеннің ағасы Дува Соқырдан өрбиді деп көрсеткен. Дува өлгеннен кейін оның төрт ұлы ағасы Добун Мергенге бағынбай бөлініп, Дөрвөндер (төрттік) атанып кетеді. Шыңғыс хан Жамұқадан бөлініп, жеке шаңырақ көтергенде Дүрбіттің Мөчи будун бастаған тобы Шыңғыс ханға келіп қосылады. Дүрбіт бұл кезде Орман елінің негізгі тобын құрайтын төрт ойраттың құрамында болған. Алғашында Дүрбіттер Шыңғыс ханның жарлығымен Хорчы Ноянның қол астында болады да, 1207 жылы Орман елін бағындыру үшін әдейі келген Жошыға бағынды. Дүрбіттің негізгі бөлігі 14 ғасырда бұрынғы қырғыз, наймандар мекен еткен Увс, Қарқара жотасы маңына қоныс аударып, сонда тұрақтап қалды. Мұнда қоныс тепкен Дүрбіттер кейін төрт ойрат тайпасы (чорос, дүрбіт, торгут, хошуд) құрамында Жоңғар хандығын құрып, жоңғарлардың қазақ даласына, Орталық Азияға жасаған шапқыншылығына қатысқан. Ал дүрбіттердің тағы бір бөлігі Шыңғыс хан әскерлерімен Орталық Азияға келіп, қалып қояды. Олардың ұрпақтары қазір өзбек, қырғыз, ноғай халықтары арасында кездеседі. Дүрбіт тайпасының ежелгі атауы, этно салты қазіргі Батыс Моңғолияда сақталған. Моңғолияның Увс аймағын, негізінен, баяуд, Дүрбіттер құрайды. Моңғол тілінде сөйлейді, будда дінін ұстанады, бірақ ежелгі салт-дәстүрі, этникалық ерекшеліктері сақталған. Дереккөздер
Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау жөніндегі конвенция

Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау жөніндегі конвенция, Генуя конференциясында 1972 жылы қараша айында ЮНЕСКО-ның ұсынысы бойынша қабылданған. 1975 жылдан бастап күшіне енді. Қазіргі таңда бұл конвенцияға 123 мемлекет қосылған. Конвенцияға қосылушы мемлекеттер жылына 2 рет жиналып, өз территорияларында орналасқан аса құнды мұралардың тізімін жасап, хал-жағдайы жөнінде есеп береді. Конвенцияның шешімімен мәдени және табиғи мұраларды қорғау үшін арнайы дүниежүзілік қор құрылған. Бұл қор конвенцияға қосылушы мемлекеттерден, ұйымдардан, жекелеген адамдардан түскен жарналар есебінен мүмкіндігі шектеулі елдерге мәдени және табиғи мұралардың сақталуы үшін арнайы қаржылай және техникалық көмек көрсетіп отырады. Конвенцияға қосылушы мемлекеттер өз территорияларында орналасқан аса құнды мұралардың бүлінбей сақталуын өз міндеттеріне алған. Дереккөздер
Дыбыс алмасуы

Дыбыс алмасуы (Альтернация ( - алмасу) - дыбыстардың алмасуы (қазақша оқу- оқып, айту- айтып)) — сөйлеу кезінде, не тілдің тарихи дамуы барысында сөз ішіндегі бір дыбыстың басқа дыбысқа айналуы. Қазақ тілінде, негізінен, дауыссыз дыбыстардың алмасуы көп ұшырайды. Дыбыс алмасуы фонетиканың заңдарына сәйкес алмасу және тарихи алмасу болып екіге бөлінеді.Дыбыс алмасуының алғашқы түріне көрші дыбыстардың әсерімен болған алмасулар енеді: * тіл алды н дауыссызы б, п дыбыстарының алдында келсе, м дыбысымен, қ, к, ғ, г дыбыстарының алдында келсе, ң дыбысымен алмасады: көмбіс (жазылуы көнбіс), түңгі (жазылуы түнгі), т.б.; * қ, к, п дыбыстарының біріне аяқталған сөздерге дауыстыдан басталған қосымша жалғанса, аталған дауыссыз дыбыстар өздеріне сәйкес ұяң дауыссыздармен алмасады: бақ — бағы, көк — көгілдір, шап — шабу, т.б.; * ызың дауыссыздар да ауызекі сөйлеу кезінде бірін-бірі алмастыра береді: шашшыз (жазылуы шашсыз), жұмышшы (жазылуы жұмысшы), тұссыз (жазылуы тұзсыз), т.б.; * егер сөз ы дауыстысына аяқталып, оған у сонанты жалғанса, езулік ы дауыстысы еріндік ұ дауыстысымен алмасады: сылы + у (айтылуы сылұу, жазылуы сылу), т.б. Тектес тілдердегі, я бір тілдің өз ішіндегі диалектілердегі этимологиялық тұрғыдан төркіні бір морфемалардың құрамындағы дыбыстардың бірінің орнына бірі қолданылуы жиі кездеседі. Дыбыстар бірімен-бірі бейберекет алмаса бермейді. Түркі тілдерінде бір-бірімен алмасатын дыбыстардың ежелден қалыптасқан жүйесі бар. Қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдеріндегі бас деген зат есімнің соңындағы с өзбек, ұйғыр, қырғыз, таатр, түрікмен тілдерінде баш болып, ш дыбысымен айтылады. Қазақтағы тыңда етістігін өзбек, ұйғыр, қарақалпақ тілдерінен тынла деген үлгіде ұшырастырамыз. Бұдан с-ш, л-д дыбыстарының алмасуында нақтылы жүйе бары айқын байқалады. Осы сияқты а-ә, б-п, қ-ғ, д-т, ч-ш, т.б. көптеген дыбыстардың алмасуында да қалыптасқан жүйе бары белгілі. Қазақ диалектілеріне де осы жүйе ортақ. Қазақстанның біраз жерінде сортаң, теңдік болып айтылатын сөздердің оңтүстік өңірде шортаң, теңлік деген нұсқада айтылуы — осының дәлелі. Түркі тілдерінің түп төркініндегі ортақтықтың сырын ашудың басты бір кілті осы дыбыс алмасуы заңдылығында жатыр. Тілдерді салыстырмалы-тарихи тұрғыда танып білу үшін дыбыс алмасуы заңдылығын зерттеу қажет. Дереккөздер
Ікей Мәзмұлы

Мәзмұлы Ікей (1916, Алтай тауы — 24.7.1939, Халхин-Гол, Моңғолия) — Моңғолия қазақтары арасында “Моңғолияның Халық батыры” (18.08.1979) атағын алған тұңғыш қазақ. 1931 ж. Тұлба бастауыш мектебінде, кейіннен Қобда қаласындағы моңғол мектебінде оқыды. Ұланбатыр қаласындағы әскери мектепті бітірген соң арнаулы дивизияға жіберіледі. 1939 жылы шілдеде жапон басқыншыларына қарсы Халхин-Голда болған шайқасқа қатысты. Мәзмұлы басқарған бөлімше ұөлөгт-Манхан биіктігіне жасалған шабуылда ерекше көзге түсті. Мәзмұлының өзі әскери тапсырманы орындау барысында ерлік көрсетіп, қаза тапты. Мәзмұлы Жауынгерлік Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Өлгий қаласындағы қазақ орта мектебінің алдына Мәзмұлына арнап ескерткіш орнатылған. Дереккөздер
Дыбыс дисперсиясы

Дыбыс дисперсиясы, дыбыс жылдамдығының дисперсиясы — гармониялық дыбыс толқындарының фазалық жылдамдығының жиілікке тәуелділігі. Дыбыс дисперсиясы ортаның физикалық қасиеттері мен сол ортадағы бөтен қоспалардың, сондай-ақ, дыбыс таралатын орта (не дене) шекарасының болуы (“геометриялық” дисперсия) салдарынан түзіледі. Газдағы дыбыс дисперсиясы молекулалардың тербелмелі және айналмалы еркіндік дәрежесін қоздыруға, ал сұйықтықтағы дыбыс дисперсиясы тербелмелі және бұрылмалы-изомерлік релаксацияға және сұйықтықтың ішкі құрылымының қайта құрылуына, сондай-ақ, диссоциация процестеріне, хим. реакцияларға, т.б. байланысты болып келеді. Ал қатты денелердегі дыбыс дисперсиясы, әдетте, акустикалық толқындардың қандай да бір қоздырулардың түрлерімен әсерлесуінен пайда болады. Соның салдарынан өткізгіш электрондардың күйі, спиндер жүйесі, спиндік толқындар, т.б. өзгереді. Дыбыс дисперсиясы құбылысы гидроакустикада, атмосфералық акустикада және геоакустикада маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Дүниежүзілік мұхиттың белдемділігі

Дүниежүзілік мұқиттың белдемділігі - мұхит суы қасиеттерінің (температурасы, тұздылығы, химиялық элементтері, органикалық дүниесі) таралу заңдылықтары. Мұхиттардағы 1500 — 2000 м тереңдікке дейінгі су қабаттарында география белдеулер ауысып отырады. 100 — 150 м тереңдікке дейін бұл заңдылық өте анық байқалады. Дүниежүзілік мұқиттың белдемділігінің негізгі түрі — ендік белдемділік. Дүниежүзілік мұхит 2 (Солтүстік және Оңтүстік) полюстік, субполюстік, қоңыржай, субтропиктік белдеулерге және 1 экваторлық белдеуге бөлінеді. Полюстік белдемдерде судың температурасы мүлде төмен, тұзды ортадан төмендеу (35ү), химия құрамында оттек көп, бірақ органикалық тіршілік түрлері аз. Одан субполюстік белдемдердің негізгі айырмашылығы — температурасы төмен, тұздылығы аз, мұз маусымға байланысты қатады, мұнда органик. тіршілік біркелкі жақсы дамыған. Қоңыржай белдемде гидрология көрсеткіштердің жылдық ауытқуы үлкен, органикикалық дүниеге өте бай. Субтропиктік және тропиктік белдемдерде судың температурасы жоғары, тұздылығы мол, суда оттек аз, органикалық тіршілік формалары көп. Экваторлық белдемде мұхит суының температурасы одан да жоғары, бірақ тұздылығы төмендеу. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дыбыс қарқындылығы

Дыбыс қарқындылығы — дыбыс толқынының таралу бағытына перпендикуляр орналасқан беттің бірлік ауданы арқылы бірлік уақыт ішінде дыбыс толқыны алып өтетін энергияның орташа мағынасы. Дыбыс қарқындылығы дыбыс қысымы амплитудасының квадратына пропорционал болады. Дереккөздер
Бодун

Бодун, бойун (“халық”, “қауым”, “бағынышты ел”) — ежелгі және орта ғасырларда түркілер арасында қандас туыстықты, саяси тұтастықты білдірген атау. Алғаш рет ежелгі түркі сына жазбаларында ұшырасады. Күлтегін тас жазуында “Мен өзім тардуш халқына (бодун) шад болдым… Тоғыз оғыз халқы (бодун) “менің өз халқым болды (бодуным ерті)” деп жазылған. Бодун атауы “ру”, “тайпа” мағынасындағы түріктің ежелгі “бод” сөзіне көптік жалғауы жалғану арқылы шыққан. Әдепкі кезде ол тілі мен этникалық жағынан өзара жақын түркі тайпаларының бірлестігін білдірген. Кейін мағынасы өзгеріп, Бодун жалпы халық, бұқара (қара бодун) деген мәнге ие болды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Дүниежүзілік пошта одағы

Дүниежүзілік пошта одағы (ДПО) — халықаралық ұйым, БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі (1947). Ол 1874 жылы 1-халықарарлық пошта конгресінде құрылып, 1878 жылға дейін “Жалпыға бірдей пошта одағы” деп аталды. Ұйымның мақсаты — пошта қызметін ұйымдастыру мен жетілдіруге жәрдемдесу, осы саладағы халықар. ынтымақтастықты дамытып, техникалық көмек көрсету. Одаққа тек мемлекеттер ғана емес, сондай-ақ, халықарарлық ұйымдар да мүше бола алады. Оның басты органдары: Дүниежүзілік пошта конгресі, Атқару кеңесі, Пошта мәселелерін зерттеу жөніндегі консультативтік кеңес және халықараралық бюро. Конгреске одақ мүшелерінің бәрі түгелдей қатысады, ол 5 жылда 1 рет шақырылады. Атқару кеңесі мен консультативтік кеңес 5 жылға сайланады. Ал халықараралық бюро Дүниежүзілік пошта одағы ның тұрақты хатшылығы болып саналады. Ұйымның ресми тілі — француз тілі, сондай-ақ, қызмет бабында ағылшын, испан және орыс тілдері де пайдаланылады. Конгресс есептерін, ақпарларды, т.б. жариялайтын арнаулы басылымы бар. Дереккөздер
Дыбыс қысымы

Дыбыс қысымы — тұрақты дыбыс өрісіндегі денеге әсер ететін қысым. Дыбыс қысымын дыбыс тарайтын ортада дүркін-дүркін өзгеретін дыбыстық қысыммен шатастырмау керек. Дыбыс қысым дыбыс энергиясының тығыздығына, демек дыбыстық қысымның квадратына пропорционал болады. Оның шамасы дыбыстық қысымнан әлдеқайда аз. Мысалы, дыбысты толық шағылыстыратын тосқауылға тік түскен дыбыс толқынының дыбыстық қысымы 102 Па (немесе н/м 2 ) болса, ал оның дыбыс қысым шамамен 0,1 Па (немесе н/м 2 ) болады. Дыбыс қысым акустикалық радиометрмен өлшенеді. Дыбыс қысымның шамасын біле отырып, берілген ортадағы дыбыс қарқындылығының абсолют шамасын анықтауға болады. Дереккөздер
Зәуреш Бөкеева

Бөкеева Зәуреш Мұхаметкерейқызы, бұрынғы Бөкей Ордасы — 1956, Ташкент) — суретші. Жәңгір хан әулетінен. Әкесінің інісі Ш. Бөкеевтің қолында тәрбие алған. Оның арнайы шақыруымен келген италиялық суретшіден дәріс алған. Бірнеше шет тілдерін білген. Ж. Сейдалин, А. Бірімжанов, А. Қалменов, Ғ. Қарашев секілді қазақ зиялыларымен пікірлесіп тұрған. Бөкеева салған суреттер Азамат соғысы жылдарында және одан кейінгі кезеңдерде жоғалып, бүгінгі күнге дейін жетпеді. Дереккөздер
Дыбыс өрісі

Дыбыс өрісі — кеңістіктің дыбыс толқындары таралатын аймағы. Бұл аймақта серпімді орта (қатты дене, сұйықтық не газ) бөлшектерінің акустикалық тербелісі болады. Егер аймақтың әрбір нүктесі үшін дыбыс толқындарын сипаттайтын қандай да бір шамаларының (бөлшектердің тербелмелі ығысуы мен тербелмелі жылдамдығы, ортаның дыбыстық қысымы) уақыт бойынша өзгерісі белгілі болса, онда Дыбыс өрісі анықталған деп есептеледі. “Дыбыс өрісі” ұғымы, әдетте, мөлшері дыбыс толқындары ұзындығымен шамалас не одан үлкен аймақтар үшін қолданылады. Дыбыс өрісі энергетика тұрғыдан дыбыс энергиясының тығыздығымен, ал энергия тасымалы болған жағдайда дыбыс қарқындылығымен сипатталады. Дыбыс өрісі, жалпы жағдайда, сәуле көзінің қуатына, сондай-ақ, оның бағытталу сипаттамаларына да тәуелді болады. Шексіз біртекті ортадағы бір сәуле көзінің Дыбыс өрісі жүгірме толқын өрісі болып есептеледі. Дыбыс өрісін өлшеу үшін микрофон, [[\\гидрофон, т.б. дыбыс қабылдағыштар пайдаланылады. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Мәйітхана

Мәйітхана, морг (французша morgue) — ауруханалардың, сот-медициналық мекемелердің жанындағы арнаулы орын. Бұл жерге өлген адам денелері қабылданып, сақталады; қайтыс болу себебін анықтау үшін, мәйітті сойып көреді. Белгісіз мүрделер танылған жағдайда, арнаулы құжаттар арқылы тіркеп, жақын-туыстарына қайтарылады. Мәйітханада мүрделер денесі ыдырап бұзылмас үшін, ауасы салқын, суық жерлерде сақталады. Кейінгі кезде үлкен Мәйітханаларда мәйіттерді арнаулы 2 — 3 қатардан тұратын ұяшықтар, сейфтер арқылы үлкен қатырғыштарда сақтайды. Мәйітханада өлген адам денесін жуатын, бальзам жағатын, киіндіретін, өлген кісімен қоштасу дәстүрлерін жасайтын қосымша арнаулы орындары (бөлімшелері) болады. Мәйітханаларда медицина оқу орындарының студенттеріне арналған және ғылыми-зерттеу жұмыстарына қажетті секция залдар, гистология, химия, бактериология лабораториялар ұйымдастырылады. Дереккөздер
Бодуэн де Куртенэ

Бодуэн де Куртенэ (Baudouіn de Courtenay) Иван Александрович (13.3.1845, Польша, Радзымин — 3.11.1929, Варшава) — поляк ғалымы. Санкт-Петербург ғылым академиясының коор. мүшесі (1897). Жалпы және славян тарихи- салыстырмалы тіл білімінің ірі өкілдерінің бірі. Қазан лингвистика мектебінінің негізін салушы. Қазан (1875 — 83), Тарту (1883 — 93), Краков (1894 — 99), Санкт-Петербург (1901 — 18) ун-ттерінің профессоры. Өмірінің соңғы жылдарында Варшавада тұрған. Бодуэн де Куртенэ фонема nжәне дыбыс алмасуы теориясын жасады. Оның теориясының негізгі қағидалары 20 ғ-дағы фонетика мен жалпы тіл білімінің дамуына шешуші әсер етті. Тіл дамуының жалпы заңдылықтарын танып-білу үшін тегі әр түрлі тілдерді салыстыра зерттеудің қажеттігін ұсынды. Жеке тілдерді тарихи өзгеріп отыратын жүйе деп таныды. “Тіл туыстығы” деген ұғымға талдау жасады. Оның славян тілдеріне берген шолуының ғылыми мәні елеулі. В.И. Дальдың орыс тілі түсіндірме сөздігінің 3-басылуын редакциялап толықтырды. Бодуэн де Куртенэ Ресей өкіметінің отарлық саясатына қарсы шығып, Ресей империясындағы ұлттық езгідегі халықтарды азаттық күресте біріктіруге күш салған; қара Автономияшылдар одағы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Дыбыс өткізбейтін материалдар

Дыбыс өткізбейтін материалдар — машина, аппарат, прибор жұмысы кезінде діріл мен соққы шуын бәсеңдету үшін қолданылатын материалдар. Оған ағаш талшықты тақта, асбест, картон, минерал мақта, поливинилхлоридті линолеум мен тақта, синтет. түкті кілем, эластикалық кеуек пластмасса, т.б. жатады. Діріл шуын бәсеңдету үшін машина серіппелі амортизаторға орнатылады. Жиілігі төмен инфрадыбысты өткізбеу үшін болат серіппе, ал жоғары жиілікті дыбысты өткізбеу үшін резина амортизатор қолданылады. Дыбыс өткізбеудің дәрежесі децибелмен (дБ) өлшенеді. Тұрғын және қоғамдық үйлер бөлмелері қоршау құралымдарының (ішкі қабырға, пәтераралық қабырға, қабатаралық жабын) дыбыс өткізбеу дәрежесі, әдетте, 40 — 50 дБ болуға тиіс. Өндіріс орындарындағы шу 80 дБ-ден аспауы керек. Бұл үшін массасы үлкен берік элементтерге серпінді жеңіл төсемдер мен кеуек материалдар алмастырылып жасалған қабаттама құралымдар тиімді. Қабатаралық жабынға салынған серпінді төсем немесе әдейі қалдырылған ауа аралығы да адам жүрісінің дүрсілін бәсеңдетеді. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Фриз

Фриз (франц. frіse, итал. fregіo — өрнек) — #архитектуралық ордерлерде архитрав пен карниздің аралығындағы антаблементтің орталық көлбеу жатқан бөлігі. Дорилік ордерде ол триглиф және метопқа бөлінеді, ал ионилік және коринфтік ордерлерде тұтас бедер немесе жолақ күйінде болады. #Еден, қабырға немесе кілем жиегіне нақыш беру үшін тартылатын жолақ өрнек. Киіз үйдің басқұры кереге басын құрсаулап тұруымен қатар фриз рөлін атқарады. Дереккөздер
Мұхаббатнама

МҰХАББАТНАМА – жазба ескерткіш. Еңбек 1353 жылы Сыр бойында жазылған, авторы Реванди Хорезми. Туынды 473 бәйіттен (946 тармақ) тұрады: 156 бәйіті (312 тармақ) парсыша, 317 бәйіті (634 тармағы) қыпшақ-оғыз тілдерінде жазылған. Біздің заманымызға “Мұхаббатнаманың” екі нұсқасы жеткен: бірі-араб (1508-1509), екіншісі-ұйғыр (1432) жазуымен жазылған. Екеуінің де түпнұсқасы Лондонның Британ музейінде сақтаулы. Сонымен қатар, 1971 жылы Стамбұл кітапханасынан арабша екі көшірмесі табылды. Бұл көшірмелер жырдың толық нұсқасы емес, жеке үзінділері ғана. Дастанды В.В. Бартольд (1924), А.Н. Самойлович (1928), Ә.Нәжіп, т.б. ғалымдар зерттеп, А.М. Щербак орыс тіліне аударды. “Мұхаббатнама” 1954 жылы орыс тілінде (Т.Жололов), 1985 жылы қазақ тілінде (А.Қыраубайқызы) басылды. Дастанда Хожа бек атына дәріптеу, мадақ сөздері айтылғанымен, тұтастай махаббат тақырыбын жырлауға арналған хаттар жинағы деуге болады. Еңбекте бүгінге дейін құнын жоймаған алуан түрлі философиялық, эстетикалық ойлар мен бейнелі көріністер орын алған. Жырда сопылық поэзияға тән-жар, отқа ұмтылған көбелек, теңіз бен тамшы, бұлбұл, т.б. астарлы мәні бар ұғымдар кездеседі. “Пақырлықта азға қанағат ете білсең, Сонда өзіңе шаһ һәм әмірсің” немесе “Өтті өмір құмарлықпен өзіңе, қанша жүзбек адам дария ішінде” секілді сопылық таным аясындағы ой түйіндердің молдығы шығарманың орта ғасырдағы түркі жазба жәдігерліктері арасында шоқтығы биік тұрғандығын танытады. Сыртқы сілтемелер [http://www.today.kz/kz/news/science/2011-02-09/10033 Бейсембай Кенжебайұлы] Дереккөздер 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том.
Дыбыстық қысым

Дыбыстық қысым — дыбыс н/е есту арқылы толқындарының орта арқылы өткен кезінде пайда болатын қысымының айнымалы бөлігі.Дыбыс толқындары ортада тарала отырып сол ортаны қоюландырады және сиретеді. Мұның нәтижесінде орташа сыртқы (статикалық) қысымға қарағанда қысымның қосымша өзгерісі пайда болады. Дыбыстық қысым дыбыс толқындарының жиілігіне тең жиілікпен өзгереді.Дыбыстық қысым — дыбыстың негізгі сандық сипаттамасы. Кейде дыбысты сипаттау үшін дыбыстық қысымның деңгейі ұғымы пайдаланылады. Дыбыстық қысымның бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшем бірлігі — Н/м^2 (1Па1Н/м^2), ал бірліктердің СГС жүйесіндегі өлшем бірлігі — дин/см^2 (1 бар 1дин/см^210^–1Па). Ауадағы Дыбыстық қысым 10^–5 Па-дан 10^3 Па-ға дейін (мысалы, реактивті ұшақтың шуы) өзгереді. Сәуле көздерін фокустауыштың көмегімен жиілігі бірнеше МГц-ке дейінгі ультрадыбыстың судағы Дыбыстық қысымын 10^7 Па-ға жеткізуге болады. Дыбыстық қысымды дыбыс қысымымен шатастырмау керек. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Бугер-Ламберт-Бер заңы

Бугер-Ламберт-Бер заңы — бір түсті (монохромат) жарық шоғының орта арқылы өткендегі әлсіреуін анықтайтын заң. Қалыңд. І-ге тең жұтатын қабат арқылы өткен жарық шоғының қарқындылығы І0 шамадан І шамаға дейін төмендейді. Ол былай анықталады: ІІ0Һе-kҺl, мұндағы k — жұту көрсеткіші, ол заттың қасиетін сипаттайды; kжұтылатын жарықтың толқын ұзындығына () тәуелді, ал қарқындылығына тәуелсіз болады. Ерітінділер үшін kСҺ болып жазылады, С — ерітілген зат концентрациясы,  — ерітілген зат (жұтатын зат) молекуласының толқын ұзынд. -ға тең жарықпен өзара әсерлерін сипаттайтын коэффициент, ол С-ке тәуелсіз. Бұл заңды тәжірибе арқылы француз ғалымы П. Бугер ашқан (1729), неміс ғалымы И.Г.Ламберт оны теориялық жолмен қорытқан (1760), ал тағы бір неміс ғалымы А.Бер ерітінділер үшін тұжырымдаған (1852). Бугер-Ламберт-Бер заңы ерітінділердің жарықты жұтуын өлшеу арқылы ерітілген заттың концентрациясын анықтау әдісінің негізіне алынған. Бугер-Ламберт-Бер заңының орындалу ауқымы кең, бірақ жарық қарқындылығы өте жоғары (мыс., импульсті лазердің фокусталған шоғы) болған жағдайда kкоэффициенті жарық қарқындылығына тәуелді болады да, бұл заңнан ауытқушылық байқалады. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Мұһаджир

Мұһажір Мұһаджир,Мұхажір, Мухаджир, әл-Муһажир (арабша: қоныс аударушы) – Алла ризалығы үшін Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) соңынан Мединеге қоныс аударушылар. Құран Кәрімде Мұхаджір туралы: “Расында иман келтіргендер, һижрат еткендер (Мұхаджірлер) және Алла жолында аянбай күрескендер – Алланың рахметінен үміт күткендер” (Бақара, 218) делінген. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) хадисінде де Мұхаджірлар аса құрметпен аталып, олардың ниеті түзу болуына ерекше мән беріледі. Имандарын сақтап қалу мақсатында туған жері мен дүние-мүлкін тастап, туыстарынан безіп, күпірлік билеген ортадан мұсылмандар арасына қоныс аудару дін жолында күресумен теңестірілген. Алғашқы һижрат Хабашыстанға (Эфиопия) көшкен Мұхаджірлардан басталды. Олар 14 еді, оның 10-ы ер, 4-еуі әйел еді. Дінсіздер мен мүшріктер азабына шыдамаған мұсылмандар бірқұдайшылықты ұстанған әл-Нәжәши патша тұсында Эфиопияға көшті, аз уақытта һижрат етушілер саны 100-ге жетті. Пайғамбарлықтың 13-жылында Алла әмірімен Мұхаммед (ғ.с.) Меккеден Ясрибке (Медине) қоныс аударды, ол “үлкен һижрат” аталды. Сілтемелер * Мекке * Ясриб * Эфиопия Сыртқы сілтемелер [http://www.al-hanifiya.kz/forum/viewtopic.php?f6&t250&sid=7f95b3b4f8aeade8fe129ccdd0c86acc Мұхаджір] Дереккөздер Толықтыру
Божбан

Божбан — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүздегі қоңырат тайпасынан таратылады. Шежірелік аңыздарда Божбан батырдан таралған ұрпақтар деген дерек бар. Божбаннан таралған Қожағұл, Жәукім, Итемген, Құлым, Бекарыс, Тоқпақ, Жұмық, Ұржық аталары өрбиді. Ұраны — Алатау, таңбасы — босаға. Тұлғалар * Бекзат Сейілханұлы Саттарханов * Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов * Балтабай Тебейұлы Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,II-том
Фрикциондық Беріліс

Фрикциондық беріліс ( — үйкеліс) — біліктерге айналмалы қозғалысты үйкеліс күшінің (біліктерге кигізіліп бір-біріне тиістірілген дискілер, цилиндрлер не конустар арасында пайда болатын) әсері нәтижесінде жеткізетін механикалық беріліс. Ол сатысыз берілісте, фрикциондык муфтада және фрикциондык балғаларда пайдаланылады. Дереккөздер
Фрикциондық механизм

Фрикциондық механизм — қозғалысты жеткізуі (беруі) не оны өзгертуі элементтер (фрикциондық беріліс, фрикциондық муфта, тежеуіш, сыналы қысқыш, т.б.) арасындағы үйкеліс күшінің әсеріне негізделген механизм. Сілтемелр "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Бугисалар

Бугисалар (өзд. атауы — таугик) — Индонезияның Сулавеси, Риау, Калимантан аралдарында тұратын халық. Жалпы саны — 4,5 млн. адам (1995). Бугисаларды ертеректе — буги, бугинез деп те атаған. Моңғол расасының оңтүстік азиялық нәсіліне жатады. Австронезия тілдер шоғырына жататын батыс австронезия тілдері тобындағы буги тілінде сөйлейді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Мұсылман-сүнниттер. Бугисалар ерте кезден-ақ сауда-саттықпен айналысқан кәнігі теңізшілер болды. 15 — 16 ғасырларда бірнеше князьдіктер құрылып, 17 ғасырдың басында Бугисалар арасында ислам діні тарай бастады. Бугисалардың негізгі кәсібі — егін шаруашылығы. Ойпаң жерде күріш, биік қыратты жерде жүгері өсіреді. Техникалық дақылдардан темекі, кофе, какос пальмасын өсіреді. Қосалқы кәсібі — мал шаруашылығы. Буйвол, сиыр, ешкі бағады, сондай-ақ үй құстарынан тауықты көп асырайды және теңіз жағалауында балық ауланады. Дәстүрлі қолөнерінде тоқымашылық пен өрмешілік, ұсталық пен зергерлік өнері, қайық пен кеме жасау дамыған. Бугисалардың біразы қалаға қоныстанып, портта, өнеркәсіпте еңбек етеді. Ақсүйектер, еріктілер, басыбайлылар болып бөлінеді. Аласа қадаларға орналасқан каркасты үйлерде тұрады. Ерлер саронг, қысқа шалбар, бастарына орамал тартады. Қазір еуропалықтарша киінеді. Әйелдері саронг, қызыл немесе қоңыр-қызыл түсті баджу (көйлектің түрі) киеді. Кейбір ауқатты ер адамдар ұзын шаш қояды. Ұлттық тағамдары — күріштен, жүгеріден, балықтан жасалатын тағамдар. Етті тамаққа аз пайдаланып, мереке күндері ғана буйвол, тауық етін жейді. Согуэр аталатын пальма шарабын ішеді. Ұлттық мерекелерде сықақ ән “пантун” орындап, қыз бен жігіт айтысы өткізіледі. Сонымен қатар, қораз төбелестіріп көңіл көтереді. Бақсылардың құдайы Батара Гуру мен оның әйелі Ве Ньилитимоға сиыну сияқты дәстүрлі діни наным-сенім сақталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Мұхаммед би

Мұхамбет, Мұхаммед би– Тәуке хан билерінің бірі. Тәуке хан Қазақ хандығындағы орталық билікті нығайту барысында Орданы “Алты алаш” деген атпен мәлім алты топқа бөліп, сенімді адамдарына билеткен. Солардың ішінде құрама мен жайла тайпалық одағын Мұхаммед би басқарды. Бұл тайпалық одақ Қазақ хандығын Ақназар хан билеген жылдары қалыптасты. Ол: қатаған, дүрмен – барлас, баршылық, қоңырат, қыпшақ, тарақты, маңғытай, моғалтай, ноғайлы, алтай – қарлық тайпадан тұрды. Бұхарада бір-біріне қарсы екі партия құрылды: Мұхаммед би бастаған қоңыраттар және Мұхаммет Рахым би (Марайым) бастаған маңғыттар. Бұл тартыста маңғыттар жеңіске жетіп, қоңыраттар Үргеніш және Сыр бойына қоныс аударды. Оларға басшы етіп, Тәуке хан Мұхаммед биді жіберді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://sachok.kz/referat/show/36 Тәуке хан]
Лазарь Захарович Будагов

Будагов Лазарь Захарович(12.4.1812, Ресей, Астрахан — 30.12.1878, Санкт-Петербург) — шығыстанушы ғалым, түрколог, аудармашы. Қазан университетін бітірген (1840). Тифлис гимназиясында Әзірбайжан, парсы тілдерінен (1840 — 44), Санкт-Петербург университеттінде Әзірбайжан, түрік тілдерінен дәріс оқыды (1845—70). 1861 жылдан бастап оқытушылықпен қатар Ресей Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментінде аудармашы қызметін атқарды. Будагов — тек оқытушы, аудармашы ғана емес, сондай-ақ, түркі тілдерін салыстыра зерттеген алғашқы орыс ғалымдарының бірі. Оның “Түрік-татар тілдерінің салыстырмалы сөздігі” (екі томдық, 1225 бет. 1869, 1871 жылы) түркология тарихында ерекше орын алады. Сөздікте 24 тілге тән материалдар қатар беріліп, өзара салыстырылып, жолма-жол орыс тіліне аударылған. Жүйелі зерттелген осман түріктерінің тілінен бастап, сол кезеңде әлі зерттеле қоймаған Сібір, Шығыс Түркістан түркілерінің тілінен мол тілдік деректер берілген. Сөздік оғыз (оңтүстік-батыс) және қыпшақ (шығыс) бұтағына жататын тілдердің лексикасы негізінде құрылған. Түркі тілдерінің кейбір диалектілерін Будагов жер аттарына қарай: бұқарлықтардың, қоқандықтардың, хиуалықтардың, ферғаналықтардың, қашқарлықтардың тілі, т.б. деп жіктейді. Еңбекте осман, шағатай тілдерінің сөздік қорынан алынған түркі тілдерінің көне сөз үлгілері жиі кездеседі. Сөздікке 6 мыңдай қазақ сөзі, 205 мақал-мәтелі және жұмбағы енген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Моноэдр

Моноэдр (моно және грекше edra – жақ) – кристаллографиядағы жай пішіндердің бірі. Оны ешбір симметрия элементтері қайталамайды. Сондықтан Моноэдр кристалдарда басқа жай пішіндермен ұштасқан түрде болады. Моноэдр сингониялардың триклиндігінің моноэдрлік, моноклиндігінің ості диэдрлік және осьсіз диэдрлік, ромбылық-пирамидалық, т.б. кластарында бірнеше жай пішіндермен бірге түрлі кристалдардың геометриялық пішінін құрауға қатысады. Мысалы, күкірт қышқылды кальцит (CaSO 4 *6H 2 O), лактоза (C 12 H 22 O11 *H 2 O), каламин (Zn 4 H 2 SіO 4 ), иодқышқылды натрий (Na 2 І 2 O 8 *6H 2 O), т.б. қосылыстардың кристалдары. Дереккөздер
Бозақор

Бозақор – ежелгі қоныс орны. Орналасқан жері Түркістан облысы, Сауран ауданы, ортағасырлық Сауран қаласының батыс жағында 5-6 км жерде орналасқан. Сипаты 1973 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С. Жолдасбаев) зерттеген. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, Бозақор деп аталу себебі — бұл жерде боза жасалынып, өткен-кеткен жолаушыларға сатылып тұрған. Бозақор мекенінің жанынан өтетін үлкен керуен жолы осыны айғақтайды. Бозақор сыртқы көрінісі төртбұрышты, аумағы 24х20 м, биіктігі 80 см төбе. Мекен жайдың төрт жағында құдықтардың орны сақталған. Қазба жұмысы оңтүстік-шығыс жағындағы 15х8 м аумаққа жүргізілді. Екі бөлменің едендері мен қабырғалары ашылып, көзе сынықтары алынды. Алынған заттардың барлығы кезінде күнделікті шаруада пайдаланылған қарапайым керсен, күбі, көзелер. Боза сияқты сұйық тамақ сақтайтын ақшыл, көк бояумен сырланған ыдыстар көптеп кездеседі. Қыш ыдыстарының жасалу түрлеріне және сырлану тәсіліне қарағанда, Бозақор мекені б.з. VIII-X ғасырларында болған мекен жайға ұқсайды. Әдебиет * Жолдасбаев С.Ж., Однослойные поселения среднего течения Сырдарьи (Х – ХV вв.). Средневековые города Южного Казахстана, А.-А., 1986. Дереккөздер
Фриулдар

Фриулдар (фриул. Furlans, фурландар) — Италияда тұратын ұлт. Жалпы саны 709 мың адам (2003). Тілі Фриул тілі итальян тіліне қатысты болса да, мүлдем тәуелсіз роман тілі. Олар стандартты италян тілінде де сөйлейді. Діні Христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Тарихы Фриулдар этногенезінде Фриули тарихи аймағын мекендеген эвганеялар, оларды жаулап алған (біздің заманымыздың бірінші мыңжылдықтың басы) венеттер, осында шапқыншылық жасаған (біздің заманымыздың 4 ғасыр) галл тайпасы карндар елеулі рөл атқарған. Б.з.б. 1 ғасырда бұл аймаққа римдіктердің билігі орнықты. Оның тұрғындарының романдануы 4 — 5 ғасырларда аяқталып, Фриулдар этносы қалыптаса бастады. 5 — 6 ғасырларда Фриулдар аумағын вестготтар, ғұндар, остготтар бағындырады. Фриулдар этнонимі Форум Юлии қаланың атына байланысты қалыптасқан. 11 — 14 ғасырларда екінші этникалық атау “фурлан” орныға бастады. Кейінгі орта ғасырлардан бастап итальян мәдениетінің ықпалына түсті. 1866 жылдан бастап Фриулдар жері Италия корольдігінің құрамына өтеді. Кәсібі Фриулдардың дәстүрлі шаруашылығы — егіншілік (бидай, жүгері, көкөніс, жүзім, т.б. дәнді дақылдар өсіреді); таулы және жазық аймақтарда мал (негізінен сиыр) бағады. Тұрмыс салты Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі Альпі және венециандық үйлерге ұқсас тастан қаланған, ас үйдің мұржасы үлкен әрі биік етіп жасалуымен ерекшеленеді. Дәстүрлі киімдері 19 ғасырға дейін киген ұлттық киімдері жергілікті италиялықтарға ұқсас болды. Ерлер — көйлек, күртеше, қысқа шалбар; әйелдер — көйлек, кеудеше, юбка, алжапқыш киген. Дәстүрлі тағамдары Бидайдан полента (қазір жүгеріден жасайды) дайындаған. Ұлттық тағамдарында көкөніс басым. Фольклоры Рухани мәдениеті италиялықтарға өте жақын. Дәстүрлі билері, ертегілері мен тақпақтары (виллотта) сақталған. Дереккөздер
Бозанбай

Бозанбай — (1998 жылға дейін - Никитинка) Шығыс Қазақстан облысында Ұлан ауданындағы ауыл, Бозанбай ауылдық округі орталығы. География Таулы далалы аймақта орналасқан. Климаты құрғақ, күрт континенттік, жазда орташа температура 18…23 °C, қыста -30…-35 °C. Экономика Негізгі экономикалық бағыт – егіншілік пен мал шаруашылығы. Май зауыттары мен наубайханалары бар. Географиялық орны Аудан орталығы – Қасым Қайсенов кентінен оңтүстікке қарай 45 км жерде, Қалба жотасының солтүстік беткейінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1912 жылы қаланған. 1928 жылдан 1997 жылға дейін "Никитинка" ет-сүт кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде шаруа (фермер) қожалықтары құрылған. Май, нан зауыттары жұмыс істейді. 1935-1963, 1966-1997 жылдар аралығында Ұлан ауданының орталығы болды. Ауа райы Бозанбай ауылының климаты — шұғыл континенттік. Қысы ұзақ, суық және қарлы, ал жазы жылы, көбіне жаңбырлы әрі өте ыстық өтеді. Қаңтар айындағы орташа температура −21°C шамасында болса, шілдеде +29 … +32 °C-қа дейін жетеді. Жауын-шашын мөлшері жылына шамамен 270-300 мм-ді құрайды, оның көп бөлігі көктем мен жаз мезгілдерінде түседі. Ауыл аумағында жазғы уақыттарда кейде құрғақшылық байқалуы мүмкін, ал қыста қатты аяздар мен борандар жиі болып тұрады. Дереккөздер
Бозаншар

Бозаншар, Бозанша — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Кіші жүздегі қаракесек бірлестігінің кете тайпасынан тарайды. Бозаншардан Адамқожа, Сәду, Түменқожа (Төменқожа) аталары өрбиді. Бұл үшеуі Шөмекеймен бірге өсіп, қоныстас болғандықтан, қазірге дейін “Кете - Шөмекей” деп аталады. Кейбір шежіре деректерінде Байсарыдан Бозаншар, Майлыбай, Түменқожа таратылады. Ел аузында: “Бітеді қамыс қатар еменменен, Байсары бірге туған Шөменменен. Бозаншар әкесінен жастай қалып, қайғының қарнын тіккен тебенменен” деген сөз бар. Бозаншар руының ұраны — Майлыбай, таңбасы — П, Х. Дереккөздер
Фройндшафт

“Фройндшафт” — неміс тілінде шығатын республикалық саяси газет. Алғашқы саны 1966 жылғы 1 қаңтарда Целиноград (қазіргі Астана) қаласында жарық көрді. Тұңғыш редакторы — А.Дебольский. Газет бетінде одақтық және шетелдік ақпараттар, саяси экономикалық және мәдени тақырыпқа арналған комментарийлер мен мақалалар жарияланды. Ол өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығындағы социалдық жарысты ұйымдастыру мәселесін кеңінен жазып, озық тәжірибені насихаттап отырды. Сондай-ақ ғылым, мәдениет және өнер жаңалықтары туралы жазылды. Аптасына бір рет әдебиет беті беріліп, онда неміс тілінде жазатын кеңес жазушылары мен ақындары сөз алды. Газет ең алдымен Қазақстанда тұратын немістерге арналды. Аптасына бір рет шығады. 1987 жылдан Алматыда басылып, 1991 жылдан «Дойче Альгемайне» деген атпен тарай бастады. Газетте Абайдың өмірі мен шығармашылығына қатысты бірқатар материалдар басылды. И. Варкентиннің «Гете және Абай» атты лирик. очеркі, соның аудармасымен М. Құрмановтың «Гетеге» өлеңі (1966. 18.12)басылған. 1971ж. Г. К. Бельгердің Абай, Лермонтов, Гетенің рухани байланысын сөз еткен «Биік тұлғалар» очерк-эссесі жарияланды. Газетте Р. Лфлюгтің аудармасымен Абайдың «Ғылым таппай мақтанба...» өлеңі (29. 5. 1982), сондай-ақ, Бельгердің Абай мен М. О. Әуезовтың рухани-тарихи байланыстарын, шығармашылығын сез ететін «Шыңғыстау бөктерінде» атты көркем очеркі жарияланған. Сілтемелер Қазақ ЭнциклопедиясыҚазақ Энциклопедиясы, 9 том Дереккөздер
Монтайтас

Монтайтас — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, темір жол бекеті, Монтайтас ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Арыс қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-дей жерде орналасқан. Ауыл төңірегінде эфемероидті өсімдіктер аралас қоңырбас, өлең, т.б. өсімдіктер өседі. Халқы Тарихы Ауыл 1954–96 жылдары асыл тұқымды қой зауыты кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Монтайтаста және округтегі Ақтас, Бақырша, Қабылсай, Қожатоғай, Тоғансай, Шағыр ауылдарында ӨК-тер және ЖШС-тер құрылды. Монтайтас арқылы Орынбор-Ташкент темір жолы өтеді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Бөке Жырғалаңұлы

Бөке Жырғалаңұлы (1844, Қытай, Алтай аймағы, Шіңгіл өзені бойы — 1899, Тибет тауы) — Шығыс Түркістан қазақтарының ұлт-азаттық күресіне қатысқан батыр. Моңғол-торғауыт сұлтаны Сары Уаңның қазақ ауылдарына жасаған зорлық әрекеттеріне қарсы жас кезінде-ақ қол бастаған. 1883 жылы Бөке Шонжы қаласына әкім (шаңя) болып тағайындалады. 1886 жылы Еренқабырғаға, Боғдаға барып керей, Найман руларына қорған болады. Қытай-манжұр, моңғол билеушілерінен зәбір көріп ығысқан қалың ел Боғдаға қарай көшіп, Бөке батырды паналайды. Бұл жағдай Үрімжі ұлықтарының оның үстінен іс қозғауына себепші болып, 4 ай абақтыда отырады. 1887 жылы Бөке батыр қазақтарға жаңа мекен іздеп, оңтүстікке ауа көшеді. 1890 жылы Шақылық-Шаршенде Бөке батыр жасағы Үрімжі әкімшілігінің қуғынға жіберген 500 шерігіне тойтарыс береді. Соңынан қалмаған өкімет әскерлері Тибетке жетіп, ауырып қайтыс болған Бөкенің қабірін қазып, басын Үрімжі ұлығы ген. Люге әкеледі. Кейін батырдың басы Алтайдағы Шіңгіл өзені бойындағы Аралтөбе ауылының зиратына жерленеді де, денесі Тибетте қалды. Дереккөздер
Фронтит

Фронтит (лат. frons, frontіs — маңдай және іtіs — қабыну) — маңдай қуысының қабынуы. Ауру мұрын қуысындағы патогенді микроорганизмдер|дің маңдай қуысына енуі салдарынан пайда болады. Фронтиттің жедел және созылмалы түрлері болады. Жедел Фронтит ринит, тұмау, қызылша, т.б. жұқпалы аурулардың салдарынан дамиды. Бұл кезде бастың маңдай тұсы қатты ауырып, адам еңкейгенде ауру сезімі үдей түседі. Мұрын бітеліп, мұрыннан іріңді сұйықтық ағады. Кейде ауру көзге беріліп, көзден жас ағады, адамның иіс сезу қабілеті нашарлайды, қабағы ісініп, ыстығы көтеріледі. Дерт асқынып кетсе, созылмалы түріне ауысады. Бұл жағдайда науқастың маңдайы ауырып, саусақпен басқанда ауырсынады. Ауру көздің медиалды ұшына беріліп, адам жарыққа қарай алмайды, көзден жас тоқтамайды. Дене қызуы алғашқыда 38 — 39°С-қа көтеріліп, содан кейін біртіндеп түседі. Риноскоптық тексеруден өткізгенде мұрынның ішкі, ортаңғы бөлігінің ісінуі, іріңді жолақтар, полиптер анық көрінеді. Фронтитті негізінен консервативті жолмен емдейді: аналгетиктер беріліп, мұрынға нафтизин, галазолин, назифин, назол, т.б. тамшыларын құяды, физиотерапия тағайындалады. Фронтиттің созылмалы түрі асқынып кетсе, антибиотиктер беріледі, егер мұрын қуысының ішінде полиптер қайта-қайта пайда бола берсе, хирургиялық операция жасап, оларды алып тастайды. Дереккөздер
Ештеңге

Ештеңге — шынайы нақтылықты немесе болмысты мойындамай, жоққа шығаратын ілімдер категориясы. Ежелгі дәуірден философия тарихында ештеңге жөнінде екі бағытты аңғаруға болады: # Платон ортағасырлық христиандардың пантеистік мистикасы мен Гегель, т.б. ештеңгені онтологияның ең басты категориялары (Құдай, болмыс, абсолют, т.б.) қатарына жатқызып, ештеңгеден ешнәрсе пайда болмайды деген принципті теріске шығарды; # екінші бағыт ештеңгені формальды-логикалық атау ғана деп номиналистік тұрғыдан қарап, бұл мәселені онтологиядан мүлдем шығарып тастайды. Осы ұғымның толық анықтамасын берген Гегельдің тұжырымы бойынша, ештеңге диалекттік процестің бір кезеңі ретінде қаралады. Мұнда абсолюттік идеяның өзінен-өзі қорғалу диалектикасы, ештеңге мен болмыстың барабарлығының ашылу процессі зерттеледі. 20 ғасырда бірқатар философиялық бағыттар ештеңге мәселесіне назар аудара бастады. Хайдеггер мен Сартр экзистенциализмі ештеңгенің болмысқа қатысы жайындағы мәселені қарастырды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ұсталық аспап

Ұсталық аспап — қатты материалдарды, болат пен түсті металл қорытпаларын қолмен немесе машина көмегімен соғу арқылы өңдеуде пайдаланылатын аспаптар. Қолмен соғу кезінде дайындама төс үстінде, машинамен (балғамен) соғу кезінде балға тоқпағына қойылады. Ұсталық аспап ұсталық штампылау өндірісінде дайындамаларды ыңғайлап ұстау, қозғау, аударыстыру, жылжыту, өлшеу, т.б. үшін пайдаланылады. Ұсақ дайындамаларды тас балғамен, ал массасы үлкен дайындамалар машина жәрдемімен өңделеді. Ұсталық аспап көмегімен дайындаманы жаншып өңдеуге, шабуға, кесуге, тесуге, бұрауға, июге болады. Машинамен жаншып өңдеу арнайы қондырғысыз орындалмайды. Қолмен соғу кезінде әр түрлі тегістегіш, қысқыш, кесу, тесу, ою салу, әшекей бет салу, т.б. көптеген ұсталық аспап түрлері қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Белдемше

Белдемше, юбка — дененің төменгі жағын жабатын әйелдердің киім-кешек бұйымы. Белдемше барқыттан, әр түрлі жібек маталардан тігіліп, жиегі айнала кестемен немесе құндыз терісімен көмкеріледі, түрлі әшекейлермен безендіріліп, белі қапсырмамен түймеленеді. Үй шаруасында жүргенде алға байлап алатын алжапқышты да “белдемше” деп атайды. Дәстүрлі белдемше 19 ғасырдың аяғына дейін қазақ әйелдерінің белдемшесі ойын-сауық кезінде көйлек сыртынан киілген. Белдемшенің алдыңғы өңірлері бір-біріне түйісіп тұрады да, белінен төмен қарай кеңи береді.Белдемшені көйлектің етегін түгел жаппайтындай етіп тігеді. Үй шаруасында киілетін белдемше жалаң қабат күйінде, түрлі-түсті шыттан тігіп, мал сауғанда, тамақ даярлағанда тазалық үшін киіледі. Дереккөздер