kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қияқ

Қияқ, кейде қарақияқ – астық тұқымдасына көпжылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. ТМД жерінде 25 түрі өседі. Олардың ішіндегі ең негізгілері: 1. Айғыр қияқ масағы арпанікі тәрізді болады, көбінесе құмды жерде өседі, сондықтан да кейде мұны құм сұлысы деп атайды. Сабағының ұзындығы 50— 170 см, масағының ұзындығы 15— 20 см, жалпақтығы 2—4 см келетін ірі өсімдік болғандықтан да алып жауқияқ деп ат берілген. Алып жауқияқтың сабағы мен жапырағын өзі бастартқанға дейін, ал, масағын балауыз кезінде малдың қай түрі болса да жақсы жейді. Гүлденген соң қатайып кетеді, сондықтан шөбін гүлденуге дейін шабу керек. Тұқымы малға өте жұғымды жем: құрамында 10,9% ақуыз бар. Дәу жауқияқ көшпелі құмды тоқтатуға зор мәні бар өсімдік. 2. Сібір қияғы немесе Сары жауқияқ — селдір сабақты өсімдік. Биіктігі 45—95 см. Көбінесе Сібір мен Қиыр Шығыстың шөлейт далаларында және таулы аудандарында өседі. Аздап Өзбекстанның, Тәжікстанның және Шығыс Қазақстанның тауларында да кездеседі. Тұқымын қолдан сепкен кезде сары жауқияқтың 1 гектарынан 25— 30 ц шөп, 5,3 ц тұқым алуға болады. Кейбір жерде ол 2 рет шабуға да келеді. Малдың қай түлігі болса да жейді. 3. Тарлан қияқ — тамыр сабағы қысқа, биіктігі 20—80 см болып өсетін өсімдік. Көбінесе сортаң жерге өседі. Гүлденер кезде шабылған шөбі малға өте жұғымды болады. Дәнді дақылдардың бидай және арпа сияқты түрлерімен будандастыруға Т. қ. өте құнды өсімдік. Кейбір түлдері *Elymus alaskanus *Elymus albicans *Elymus californicus *Elymus canadensis *Elymus cinereus *Elymus elymoides *Elymus glaucus *Elymus hirsutus *Elymus hystrix *Elymus macrourus *Elymus magellanicus *Elymus mollis *Elymus multisetus *Elymus repens syn. Elytrigia repens – Жатаған бидайық‎ *Elymus scribneri *Elymus sibericus - Сибирь жауқияғы *Elymus sierrae *Elymus stebbinsii *Elymus trachycaulus *Elymus virginicus Дереккөздер
Зонасыз өсімдік

Зонасыз өсімдік — ешбір жерде және ешқандай жағдайда өз алдына зона бола алмайтын өсімдіктер. Бұлар зоналық өсімдіктер ішінде де және барлық зоналарда да кездесуі мүмкін. Мысалы, жайылым шалғыны, құм өсімдіктері осыған жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Материктік беткей

]] Материктік беткей — қайраң мен материк баурайының аралығындағы кейде 3500 м тереңдікке дейін созылатын материктің су асты шетінің бөлігі. Беткейдің еңістігі орта есеппен 4—7 градус, ал кейде 20—30 градусқа дейін жетеді. Мұхиттың кейбір үлескілеріндегі материктік беткей терең су асты шатқалдарымен тілімденген болып келеді. Олардың пайда болу себептері әр түрлі. Бұл шаткалдардың бір бөлігі тектоникалық қозғалыстардың әсерінен қалыптасады, көпшілігі қойыртпақ тұнба (суспензия) ағыстардың беткейлерді "аралау" әрекетінің нәтижесі. Кейбір шатқалдар — бұрынғы су басқан ірі өзен арналары мен аңғарларының орны. Дереккөздер
Аналық жыныс

Аналық жыныс — биологиялық, биохимиялық процестердің әсерімен, сондай-ақ адам әрекетінің ықпалымен топырақ құрылатын тау жыныстарының жоғарғы қабаты. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Меандрлану

Меандрлану, иректелу — өзендердің өз арналарын 8 — сияқты ирек-ирек форма жасап, оны қайтадан бұзуы. Иректелу соңғы сатысында тұзақ жасайды да сол тұзақтың қыл мойыны қосылып, өзен арнасы қайтадан түзеліп ағады. Осыдан кейін бұл цикл жаңадан басталады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Меандрлар

Меандрлар — өзендердің ирек арна жасап ағуы. Су тасқындары өзен жағаларының бір жерін жуып-шайып, бұзып, екінші жеріне апарып, қалдырып кетіп отыруының салдарынан пайда болады. Меандралар терең тілімделген (аңғарлық) және еркін (арналық) болып екіге бөлінеді. Терең тілімделген меандралар ұлы мұз басу дәуіріндегі мұздардың еруінен кейінгі су тасқынының әсерінен пайда болған, бұл жағдайда өзенмен қатар оның аңғары да меандра жасайды. Еркін меандралар осы күнгі су тасқындарының әсерінен пайда болады. Мұнда тек өзен арнасы ғана өзінің аңғарының жайпақ түбінде меандр жасайды. Меандр төмендегідей бөліктерден тұрады. *меандр зонасы — меандр иіндерін шектеуші сызықтардың арасындағы белдеу; *меандр қадамы екі иіндер арасындағы арақашықтық; *меандр мойыны — иіндердің бір-біріне ең жақындаған бөлігі; *арна бойындағы жалдар — иіндердің жайпақ шығыңқы жағасында жинақталған аллювийлік материал; *шпорлар — өзен иіндері ішіндегі түпкі тау жыныстарының қалдықтары; *жайылма құм жалдарының жылжымалы желпеуіштері; *меандр радиусы — иін ортасына өзен ортасына дейін өлшенетін иіннің дөңгелену радиусы. Ағынның алға жылжу бағытына байланысты, меандр жүйесі сонымен қатар шұңғымалар жəне қайраңдар жыл сайын аңғар бойымен төмен қарай 0,5-20 м. жылдамдықпен ығысады. Осындай жағдайда меандр мойнының ағысы бойынша жоғары жағы бірте-бірте ағынмен шайылып, шпордың негізгі бөлігі жіңішкеріп, көктемгі тасқын кезінде оны бұзып өте алады. Осындай жолмен арна түзіледі, ал иірім бөлігі өзеннен шет жаққа бөлініп жеке апандар немесе көл тəрізді ескі арна (старица) құрады. Ескі арнаның үлкендері көлдерге айналады. Оның түбінде ылай-балшық шөгіп, бұта басып кетеді, кішігірімдері жаз бойы құрғап, орнында иінді ойпаңдар қалады. Жалпы меандрдың екі түрін ажыратуға болады: 1) аңғарлық меандрлар — олар бүкіл аңғардың иілістерін (бұрылыстарын) бұлжытпай қайталайды; 2) еркін арналық меандрлар — жалпақ, тегіс аңғардың түбінде пайда болады. Жалпы, меандрлану үдерісі — өзен ағысының минималді күш жұмсау нəтижесінде кедергісі ең аз жолмен ағуы салдарынан пайда болған құбылыс. Меандрлану нəтижесінде өзеннің ұзындығы ұлғайып, шұңғымалар мен қайраңдардың арна бойымен ауысуы – жайылмалар мен террасалардың қалыптасуы, аңғардың меандрлануы арна ағыны дамуының негізгі заңдылықтарының бірі жəне өзен аңғарларының барлық морфологиялық элементтерінің қалыптасуы бұл заңдылықтарына тікелей байланысты. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тау аралық майысу

Тау аралық майысу — тектоникалық жолмен пайда болған, яғни көрші жатңан тау жоталары көтерілген кезде жер қабығының майысуынан пайда болған тау жоталарының арасындағы депрессия. Өзінің геологиялық құрылысы жағынан тау аралық майысу шеттік майысуларға ұқсас. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Халықаралық геофизикалық жыл

Халықаралық геофизикалық жыл (ХГЖ) — барлық Жер шары бойынша әр түрлі елдердің арасындағы белгіленген уақыт бойынша келісімді программа және бір әдіспен геофизикалық бақылау, зерттеулер жүргізілетін кезеңнің шартты аты. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Халықаралық полярлық жыл

Халықаралық полярлық жыл (ХПЖ) — бірқатар елдердің күшімен жалпы жоспар және бір әдіспен Арктикада — бір мезгілде геофизикалық байқаулар жүргізу кезеңі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Материкаралық теңіздер

Материкаралық теңіздер — материктер арасында орналасқан жерорталық теңіздер. Аса қарңынды тектоникалық қозгалыстарға байланысты пайда болгандықтан, өте терең болады (4—5 мың жге дейін). Материк аралық теңіздер небәрі ушеу ғана: Жерорта, Қызыл теңіздері және Мексика шығанағы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мезофиттер

Мезофиттер (Мезофиты; — орташа, аралық, phyton — өсімдік) — ылғалды қажет етуі жөнінен ксерофиттер мен гигрофиттердің арасында орналасқан аралық өсімдіктер бірлестігі. Мезофиттер топырақта ылғал орташа (артық емес), жеткілікті жағдайда өседі. Бүларға жапырақтарын түсіретін ағаштар мен бұталар, шөптесін және мәдени өсімдіктер мен ауылшаруашылық дақылдары жатады. Дереккөздер
Ұсақ шоқылық

Ұсақ шоқылық — негізгі жыныстардағы ретсіз шашылып жатқан, формасы әр түрлі (салыстырмалы биіктігі 50—100 м) төбелерден және төбелер тобынан тұратын, үлкен-дікішілі жайпақ қазан шұңқырлармен (кейде көлдер алып жататын), аңғарлармен бөлініп тұратын рельефтің түрі. Ұсақ шоқылық таулы елдің (тау жыныстарының алақұла литологиялық құрамы бар) континентальдың климат жағдайында ұзақ денудацияланудан пайда болады. Ұсақ шоқылыққа өте айқын мысал — Сарыарқа. Дереккөздер
Жергілікті желдер

Жергілікті желдер — белгілі бір аймақтың табиғи-географиялық ерекшеліктеріне (орографиялық құрылымына, үлкен су қоймаларының болуы, т.б.) байланысты болатын табиғи құбылыс. Олар жылдамдығы, бағыты, қайталанып соғуы, т.б. ерекшеліктерімен байқалады. Жергілікті желдер жергілікті атмосфералық айналымға байланысты да туады (бриз, тау-аңғар желі, мұздық желі, бора, фен, т.б.). Сонымен қатар, жергілікті жердің табиғи ерекшеліктеріне байланысты туындайтын жергілікті желдер бар (Ауған желі, сирокко, хамсин, Құралай желі, Ебі желі, Шілік желі, т.б.). Тағы қараңыз Жел Сыртқы сілтемелер [http://flot.com/publications/books/shelf/vasiliev/13.htm?print=Y Жергілікті желдер] Дереккөздер
Кен

Кен — жер қабығындағы бір минералдан немесе минералдар агрегатынан тұратын, пайдалы қазбалардың ерекше жекеленген табиғи жиынтығы. Ерекше бір территорияда орналасқан және жалпы геологиялық құрылысы жағынан байланысты кендер тобы бассейн немесе аудан деп аталады (мыс.: Қарағанды көмір бассейні, Атасу темір кені ауданы, тағы басқалар). Кен бақылаушы факторлар Ғалымдардың көпшілігі металлогендік факторлар терминінің шартты синонимі деп есептейді. Алайда кен бақылаушы факторлар терминімен тек қана кенді аудандар мен жергілікті кенді алаңдар өңіріндегі кен қалыптасу және таралу заңдылықтарын қамтамасыз ететін факторларды ғана кескіндеген жөн. Мұндай факторлардың қатарына жататындар — литологиялық, құрылымдық, магмалық, құрьшымдық-магмалық, литологиялық-құрылымдық, литолөгиялық-стратиграфиялық және т.б. факторлар. Бұл аталғандардан гөрі ірірек дәрежелі, яғни тектоникалық-магмалық, құрылымдық-фациялық, жемірілу тереңдігі және т.б. факторлар металлогендік факторлар деп аталатын ұғымдар шеңберіне кірмекші. Кен білінімдері Сапасы мардымдьшық талаптарына шамалас болғанымен, мөлшері тұрғысынан қазіргі уақытта игеруге келмейтін минералды шикізаттың шағын шоғырлары. Кен бітімі Кен түзуші әр түрлі минералдық агрегаттардың кеңістіктегі арақатыстылығымен және бағыттылығымен сипатталатын кенді массаның құрылыс ерекшеліктері. Кен жалбырлары Домалақ, эллипсоидті немесе бұрыс пішінді кішігірім кен шоғырлары мен тасберіштері. Кен қалыптастыру температурасы Гидротермалық кенорындардағы кен түзілу процесінің басты сатысына сәйкес келетін температура мөлшері; бұл кендер жоғары температуралы (500— 300°С), орташа температуралы (300— 200°С) және төмен температуралы (200— 50°С) болуы мүмкін. Кен қалыптастыру температурасын анықтау шаралары минералдарды жасанды түрде дайындау, минералды ассоциациялардағы газды-сұйықты кірікпелерді зерттеу және изотопты талдау әдістері арқылы жүзеге асырылатын геологиялық термометрияға негізделген. Кен қалыптастырушы орта Кенді құрайтын заттардың іріктелу, қозғалу және шоғырлану процестерін жүзеге асыратын геологиялық түзілімдер бірлестігі. Кен қалыптасу процестері Жер қыртысы мен жоғарғы мантия өңірлеріндегі химиялық элементтердің нақтылы заңдылықтарға сәйкес жіктелуі және қозғалыстарға ұшырауы нәтижесінде ғанда әлдеқайда мол минералданған түрлі пішінді кенді алаптар; әдетте тектоникалық жарылымдардың тоқайласу өңірлеріне сәйкес келеді. Кен түзілуінің абиссаль жағдайы Кен түзілу процесі жер бетінен 3—15 км терендіктер аралығында өтеді деп шамаланатын жағдай. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тау жыныстарының метаморфизмі

Тау жыныстарының метаморфизмі — жоғарғы температураның, қысымның және химиялық әрекеттердің әсерінен жер қабығының терең қабатында тау жыныстарының құрылымының, минералогиялық кейде химиялық құрамының өзгеру процесі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Метеорологиялық элементтер

Метеорологиялық элементтер — жиынтығы ауа райының жағдайын көрсететін, атмосфера жағдайының тікелей байқалатын сипаттамалары. Метеорологиялық элементтердің көпшілігі (ауаның және топырақтың температурасы, ауаның ылғалдылығы, желдің жылдамдығы және бағыты, атмосфералық қысым, жауған жауын-шашынның мөлшері, қар жамылғысының тығыздығы мен қалындыгы тағы басқалар.) аспаптардың көмегімен өлшенеді, қалғандары (бұлттардың мөлшері мен формасы, жауын-шашынның түрі, ерекше құбылыстар — нажағай, тұман, бұрқасын тағы басқалар.) бір схема бойынша көзбен өлшенеді. Дереккөздер
Гидрологиялық ұқсастық әдісі

Гидрологиялық ұқсастық әдісі — зерттелмеген су объектілерінің гидрологиялық режимінің басты сипаттамаларын анықтау үшін, физико-географиялық жағдайлары осы зерттелмеген объектінің жағдайларындай, бұрын зерттелген ұқсас — объект алып, соның негізінде шамамен болжау әдісі. Гидрологиялық ұқсастық — тікелей өлшеу материалдары жоқ су объектісінің гидрологиялық сипаттамаларын осы өлшеу материалдары бар, ұқсас табиғи жағдайда орналасқан басқа бір су объектісінің деректерін пайдалана отырып анықтайтын жанама әдіс. Дереккөздер
Минерал су

Минералды сулар – түрлі ауруларға шипа болатын табиғи сулар. Ол жер бетінен сіңген сулардан, шөгінділермен бірге көмілген теңіз суларынан, метаморфизм мен жанартау процестері нәтижесінде босаған сулардан қалыптасады. Тотығу реакциясы басым болатын жер бетіне таяу Минералды сулар құрамында азот, оттек, көмір қышқыл газы, ал тотықсыздану реакциясы басымырақ болатын тереңірек горизонттарда көміртек газдары, күкіртсутек көбірек болады. Минералды сулар кендерінің типтері құрылымдық, гидродинамикалық, гидрогеохимиялық ерекшеліктеріне қарай ажыратылады. Судың шипалық қасиеті ондағы барлық еріген заттар мен арнаулы биологиялық әсері бар құраушылар (CO 2 , H 2 S, AsS, т.б.) мөлшеріне қарай анықталады. Минералды сулардағы минералды қосындылардың мөлшері 2 г/л-ден төмен болғанда әлсіз, 2 – 5 г/л-де аз, 5 – 15 г/л-де орташа, 15 – 35 г/л-ден жоғары болғанда минералды, 35 – 50 г/л-де – тұзды, 50 г/л-ден астам болғанда күшті тұзды сулар болып саналады. Минералды 7 – 8 г/л-ге дейінгілерін ішу, ал басқаларын әр мөлшерде тұщы сумен қосып, шомылу арқылы емге пайдаланады. Температурасына қарай салқын (20 0 С-қа дейін), жылы (20 – 37 0 С), ыстық (37 – 42 0 С) және өте ыстық (42ӘС-тан жоғары) болып бөлінеді. Аниондары мен катиондарының шамасына сәйкес Минералды сулар хлоридті, гидрокарбонатты, сульфатты, натрийлі, кальцийлі, магнийлі, газ бен арнаулы элементтеріне қарай көмірқышқылды, сульфидті, азотты, бромды, иодты, темірлі, күшәлалы, кремнийлі, радиоактивті (радонды) болып ажыратылады. Минералды сулардың құрамындағы кальций денедегі ісіктерге қарсы ем болып, жүйке жүйесін нығайтады. Хлорлы магний суы қан тамырын кеңейтеді. Сульфатты сулар негізінен өт пен ішті тазалауға көмектеседі. Йодты сулар тамақтың қалқанша безінің, өкпе - бауырдың қызметін жақсартады. Бромды сулар орталық жүйке тамыр қызметін қалпына келтіреді. Темір қосындысы қанның гемоглобиніндегі темір жетіспеушілігін толықтырады. Гемоглобиннің артуына Минералды сулардағы кобальт, никель, күшәла да пайдалы. Сондай-ақ көмірқышқылды сулар қан тамырларының қабілетін жақсартып, жүрекке әл береді. Кремний қышқылды, күкіртсутекті сулар ревматизм, бруцеллез, радикулит, жүрек, тері, т.б. көптеген ауруларға ем. Минералды сулар Қазақстан жерінде, таулы және жазық аймақтарда көп кездеседі. Қазіргі кезге дейін олардың 100-ден астам алабы зерттеліп, шипалық қасиеттері анықталған. Көпшілігіне гидрогеологиялық барлау жұмыстары жүргізіліп, 70%-дан астамы (көбінесе Оңтүстік және Оңтүстік - Шығыс аудандарда) пайдаланылуда. Мысысалы, “Алмаарасан”, “Қапаларасан”, “Сарыағаш”, “Мерке”, т.б. көптеген емдеу-сауықтыру орындары бар. Сілтемелер * Гидродинамика * Гидрогеохимия * Горизонт Дереккөздер
Минералды бұлақтар

Минералды бұлақтар — суында әжептеуір мөлшерде еріген тұздар, немесе газдар (кемір қышқыл, күкіртті сутегі), немесе аз молшерде сирек газ — радий эманациясы (радиоактивтік су) бар бұлақтар. Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Керімағаш деген елді-мекенде минералды су бар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Моноклиналдық құрылым

Моноклиналдық құрылым — шөгінді жыныстар қабаттарының бір жаққа қарай бір беткей құлауы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Теңіз сілкінуі

Теңіз сілкінуі — ашық теңіз суларының кенеттен буырқанып толқуы. Көбінесе жаға маңындағы сұрапыл көтерілу — қайту толқындарымен белгілі. Орталығы теңіз түбінде немесе теңізге таяу орналасқан құрлықта болатын жер сілкінудің салдарынан болады. Теңіз сілкінуі – теңіздер мен мұхиттардағы су қабатының кенеттен буырқаныл толқуы. Теңіз сілкінуінің эпицентрі теңіз түбінде немесе құрлықтың жағалау бөлігіңде орналасқан жер сілкіну нәтижесінде пайда болады. Теңіз сілкінуі цунами толқындарының пайда болуыла әсер етеді. Дереккөздер
Аяздық үгілу

Аяздық үгілу — су қату нүктесінің маңында температураның жиі ауытқуынан тау жыныстарының механикалық үгілуі, бұзылуы. ЯСыныстардың жарықшақтары мен кебірлеріндегі су мұзға айналып,. жынысты жа • рады да, одан кесектерді беліп түсіреді. Аяздық үгілу негізінен тауларда қар сызығына таяу жерде және одан биікте орын алады, сондайақ полярлық және субполярлық облыстарда байқалады. Аяздық үгілу мұздьіқтың шеткі жарықтарында ете екпінді болады. Осының салдарынан карлар, үшкір альпылық қырлар мен карлингтер пайда болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Теңіз шөгінділері

Теңіз шөгінділері — мұхиттар мен теңіздердің түбіне шөккен минералдық немесе органикалық тұнбалар. Бұл үш топқа бөлінеді: 1) жағалың, немесе литоралдың теңіз шөгінділері, 200 м тереңдікке дейін; 2) жартылай теңіздік, гемипелагиялық шөгінділер, 200—400 м тереңдікке дейін; 3) терең сулық шөгінділер. Теңіз шөгінділері — теңіздік суқоймалардың түптік шөгінділері. Т.ш. аталымы тар ауқымда — тек жеке теңіз шөгінділері мағынасында және кең ауқымда — бүкіл дүниежүзілік мұхит шөгінділеріне қатысты (мұхит шөгінділері) қолданылады. Шығу тегіне қарай т.ш. терригенді, биогенді, жанартаулық, хемогенді және полигенді болып бөлінсе, орналасу тереңдігіне қарай — литоральдық, нериттік, батиальдық және абиссальдық болып ажыратылады. Дереккөздер
Кернеулі сулар

Кернеулі сулар — жер астындағы су өткізбейтін жыныстардың арасындағы үлкен қысымда тұрған сулар. Кернеулі суларға қабат аралық немесе артезиан сулары мен жарық сулары жатады. Бұл сулардың қысымы күшті болғандықтан, өзін жауып жатқан жыныстардың деңгейінен жоғары көтеріле алады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тау жыныстарының шәлкес жатысы

Тау жыныстарының шәйкес жатысы — қатпарланудың немесе опырылудың, жоғары ығысудың тағы басқалардың салдарынан тау жыныстарының алғашқы шөккен қалпын өзгертіп, басқаша шөгуі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қатпарлы қатқылдар

Қатпарлы қатқылдар — әуелі ағып, содан соң қатудан пайда болған формалар. Су ерітінділерінен әр түрлі минералдың заттардың қатты түрінде бөлінген кезінде пайда болады. Мысалы, тұщы сулық ізбестасты туфтар, сталактиттер мен сталагмиттер, жыныстардың жарығы мен қуыстарындағы минералдық шөгінділер. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Эллипсоид

Эллипсоид- (эллипс және – түр) – екінші ретті тұйық бет. Оның симметрия орталығы (0) және үш симмертия осі (Элипсоидтің осьтері деп аталатын) болады. Егер координаттар басын элипсоидтың симметрия орталығыне орналастырсақ, ал координаттар осьтерін оның симметрия осьтері бойынша бағыттасақ, онда элипсоидтың декарттық координаттар жүйесінде канондық теңдеуі мына түрде жазылады: : мұндағы — кез келген оң сандар. Координаттар осьтерінің элипсоидпен қиылысу нүктелері элипсоидтың төбелері деп аталады. Элипсоидтың жазықтықпен қимасы эллипс болады. Сондықтан элипсоидты эллипстің өз осінің біреуінің бойымен айналуы нәтижесінде пайда болған бет деп те атайды. Эллипсоидтың a, b, c шамаларын жартыостері деп аталады. Егер екі жартыостері ұзындықтары тең болғанда эллипсоид эллипсты оның бір осі бойымен айналдыру арқылы шығады. Бұндай эллипсоидты айналу эллипсоиды немесе сфероид деп атайды. Эллипсоид сфераға қарағанда Жер беті формасын дәлірек сипаттайды. Эллипсоид көлемі: : Айналу эллипсоиды бетінің ауданы: : Дереккөздер
Эльстер мұздануы

Эльстер мұздануы — Солтүстік Германиядағы ескі мұзданулардың бастапқысы. Ол Орыс жазығындағы лихвин мұздануы мен Альпыдағы миндель мұздануына ұқсас келеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Эолдық көп қырлы денелер

Эолдық көп қырлы денелер — желмен айдалған құмның тас жақпарларына соғылып, оларды қажаудан пайда болған қырлы тас формалары. Бұлардың кепшілігі анық түзілген қырларына байланысты пирамидаларға ұқсап тұрады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Эолдық үйінді жазықтар

Эолдық үйінді жазықтар — желдің үруінен жиналған үйінділерден пайда болған жазықтар. Бірақ кейбір пікірлер бойынша мұндай жазықтар тура эолдық үйінділерден ғана түзілмеуі мүмкін: алдымен олардың негіздері сулық шөгінділерден құрылады, одан кейін бұл шөгінділердің желмен үрленуі нәтижесінде жазық бетінде үйінділер таралып, эолдық жазықтың шын пішіні жасалады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Эолдық шөгінділер

Эолдық шөгінділер (грек. aіolos – ежелгі грек мифологиясындағы жел әміршісі) – жел әсерінен қалыптасқан борпылдақ түзілімдер. Эолдік шөгінділер құм мен тозаңды жел ауаға көтеруі немесе жер бетінде ұшырып, оны қайтадан түсіруі нәтижесінде қалыптасады. Үлкен аймақтарды қамтитын Эолдік шөгінділер аридтік климатқа ерекше тән. Әдетте Эолдік шөгінділерге эолдық құмдар мен эолдық лесстер жатады. Ләсс жер шарының көптеген жерлерін жауып жатыр. Мыс., Алатау бөктері бойымен созылған ләсс белдеуі шығыстан батысқа қарай 1500 км-ді қамтиды. Бұл түзілімдер Алматының оңт. жағында текшеленген бедер пішін түріндегі өзіне тән сарғыш түспен ерекшеленеді. Көктөбенің ләсс түзілімдерінен тұратын биігінде телемұнара орналасқан. Мұндағы түзілімдердің қалыңд. 20 – 50 м болса, Қытайдағы ләсс түзілімдерінің қалыңд. 170 м-ге дейін жетеді. Эолдік шөгінділердің мех. құрамы жарықшақты, кеуекті, күңгірт бетті, ұсақ түйірлі құмнан тұрады; 0,05 мм-ден 0,25 мм-ге дейінгі фракциялар басымырақ (80 – 99%). Эолдық құм-саз тау жыныстарынан бедер пішіндері мен шөл далалар қалыптасады. Ең көп таралғаны – айрықша бедер пішіндері бар құмды жазық шөлдер. Мыс., орақ немесе жарты ай пішінді асимметриялы құм төбелерін шағылды (бархан) жалдарды, т.б. жатқызуға болады. Бархандар бір бағытта соққан жел әсерінен жаралып, биікт. 30 – 140 м-ге дейін жетеді. Көшпелі құмдар егістікті, құрылыстарды, жолдарды, т.б. жауып, ауыл шарушылығына зиянын келтіреді. Сондықтан оларды тоқтату үшін тосқауылдар қойып, құм бетіне арнайы эмульсиялар себеді және тамыры тереңге кетіп жайылып өсетін ағаштар отырғызылады. Қазақстанда Эолдік шөгінділер Каспий және Арал т-дері маңында, Сырдария бойында, Балқаш к-нің оңт-нде кеңінен дамыған; қ. Шөгінді тау жыныстары. Ә. Байбатша Дереккөздер
Эоцен

Эоцен — үштік жүйенің екінші бөлімшесі. Эоцен теңізі Орыс платформаларынын оңтүстігінде кең тараған. Тағы қараңыз *Үштік кезең Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Эпейрогендік қозғалыстар

Эпейрогендік қозғалыстар ( — материк, құрлық, genesis - туылу, шығу тегі) — жер қыртысының баяу, өте ұзақ уақыт бойы жоғарылайтын және төмендейтін қозғалыстары. Эпеирогендік қозғалыстар тектоникалық құрылымын өзгертпестен, ауқымды аумақты қамтиды. Синонимі: Тербелмелі тектоникалық, қозғалыстар, осцилляциялық қозғалыстар. Дереккөздер
Эпигенетикалық аңғарлар

Эпигенетикалық аңғарлар - өзендердің аралық аңғарлары, тау жыныстарының құрамы мен құрылымына байланысы жоқ, бейне бір қазіргі жердің үстіңгі бетіне қолмен салынған тәрізді болып көрінетін аралық аңғарлар. Олар басында платформаның бетіндегі жұқа қабатты шөгінді тау жыныстарының үстінде пайда болады. Платформаның баяу және тұрақты тектоникалық көтерілуіне ұшыраған жағдайда өзен торабының аңғарлары біртіндеп тереңдей отырып, төменгі тау жыныстары деңгейіне дейін барады. Бұл аңғарлар алғашқы бағытын сақтай отырып, үстіңгі қабаттарды жуып-шаяды, төменгі қатты тау жыныстарын кеміте бастайды. Ақырында төменгі қырқалы қатты қабаттарды тілгілеп, терең аңғарлар жасайды. Эпигенетикалық аңғарлар Оңтүстік Американың Гвиан жайпақ тауының өзендеріне тән. Дереккөздер
Эрг

Эрг — – Солтүстік Африка шөліндегі құмды өңірдің жалпы атауы. Негізінен ойпаңды жерлерде қалыптасады. Құмы негізінен аллювийлі жолмен пайда болған. Құм қырқалардың биікт. әдетте 200 – 300 м, пассат желдердің бағытына қарай созыла орналасқан; құм бұталар мен астық тұқымдас өсімдіктермен бекіген. Тасты және сазды шөлдерге қарағанда Эрг ылғалдырақ; бұлақтар мен құ-дықтар кездесетін жерлерде шағын шұраттар шоғырланған. Сахарада Батыс Эрг (80 мың км²), Шығыс Эрг (ауд. 100 мың км²-ден) аталатын ірі массивтер бар. Жер бедері құмды-жалды келеді. Эргтер Арабияда нефуд, Орт. Азия мен Қазақстанда құм, Қытайда шамо деп аталады. С. Масатбаева Дереккөздер
Эрратикалық қойтастар

Эрратикалық қойтастар — өзінің тараған жеріндегі байырғы жыныстармен байланысы жоқ және өзен ағынының қатысынсыз пайда болған тау жыныстарынан тұратын кесек тастар жиынтығы. Олар мұздық ағындарымен келіп, мұздық ерігеннен кейін сол келген жерінде шөгіп қалған тастар болып табылады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Эхолот

Эхолот (грекше Есїо – Ехо, грек мифологиясындағы Нимфа құдайының есімі және лот) – 1) көл, теңіз және мұхит, т.б. тереңдігін өлшеуге арналған құрылғы. Жұмыс әрекеті кемедегі таратқыш вибратордан таралған ультрадыбыстың су түбіне жетіп, одан кері шағылып, қабылдағыш вибраторға (кемедегі) қайтып оралуына кететін уақытты өлшеуге негізделген. 2) Бұрғылау ұңғымасындағы тереңдікті өлшейтін құрылғы. Дереккөздер:
Фотосфера

Фотосфера — телескоп (немесе фотография) арңылы қарағанда ұсаң және аса жарық «түйіршіктерден» тұратын Күннің жарық беретін беті. Фотосферада даңтар, ал даңтар төңірегінде «жалындар» байқалады. Күннің толық тұтылған уақытында байқалатын ең сыртңы сұйьің, жарықты нашарлау беретін қабаты хромосфера мен өте сирек газдардан, тозаңдардан тұратын Күн тажын құрайды. Сілтемелер *"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Егеуқұйрық бүргесі

Егеуқұйрық бүргесі (Xenopsylla cheopis) — кеміргіштердің денесінен қанын сорып тіршілік ететін бүргенің бір түрі. Мұның ішек-қарнында чума бактериялары тіршілік етеді және көбейеді. Осы бактериялар бүргенің саңғырығымен араласа сыртқа шығып, адамға тарайды; бүрге шаққан жерді қасыған кезде бактериялар қанға кіріп, сонымен чума ауруы шығады. Сондықтан бұл бүрге өте қауіпті мақұлықтардын бірі. Дереккөздер
Курск магнит аномалиясы

Курск магнит аномалиясы — жер шарындағы ең күшті магниттік аномалия; тараған жері — Курск облысы мен оның таяу аудандары. Курскінің магниттік аномалиясының кейбір жерінде компастың магниттік тілі багдарсыз кез келген азимутта тоқтап қалады. Магниттік аномалияның болу себебі осы аранық жер қойнауында темір кенінің (магниттік теміртас) керемет үлкен қоры жатуына байланысты. Дереккөздер
Тектоникалық күмбез

Тектоникалық күмбез — ұзындығы мен көлденеңі бірдей брахиантиклиналдық қатпар. Тектоникалық күмбез платформаларда, қатпарлы облыстардың шеттерінде кең тараған. Көп жағдайда тұздың, мұнайдың, газдың кен орындары тектоникалық күмбезбен байланысты. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Ксерофиттер

Ксерофиттер — топырақ пен ауаның құрғақшылығына бейімделген, құмды, шөлді, тастақ далаларда кең тараған селеу, жусан, сексеуіл секілді өсімдіктер. Олар 50% суын уақытша жоғалтса да, тіршілігін жоя қоймайтын өсімдіктер қатарына жатады. К-дің тамыры өте тереңге бойлап, жер асты суларына жетеді. Жапырақтары ұсақ балауыз қабатпен қапталған немесе олар тікенге айналған күйде болады. К-ді үш топқа бөледі: 1) гемиксерофиттер немесе суккуленттер – ұзақ құрғақшылыққа шыдай алмайтын болғандықтан тамырларын өте тереңге, жер асты суларына дейін жеткізетін өсімдіктер (мыс., сәлбен, жантақ); 2) эвксерофиттер – ыстыққа төзімді және бойындағы суды едәуір жоғалтса да, тіршілігін жоймайтын өсімдіктер (мыс., жусандар); 3) пойкилоксерофиттер – су тапшылығына байланысты тіршілігін уақытша тежей тұратын, анабиозға ауысатын өсімдіктер (мыс., мүктәрізділер,мүктер). Дереккөздер
Қызыл түсті шөгінділер

, Юта)]] Қызыл түсті шөгінділер - қызыл немесе қызғылт қоңыр түсті шөгінді тау жыныстарының (конгломерат, құмтас, алевролит, аргиллит, мергель, т.б.) қабаты. Қалыптасуы Қызыл түсті шөгінділердің жер асты суымен араласқан аймақтарында темір және басқа элементтердің қайта қалыптасуына байланысты жасыл горизонттар пайда болған. Көгілдір, сарғыш, сұрғылт түсті жыныстар аралас келген қызыл түсті шөгінділер шұбар түсті шөгінділер деп аталады. Қызыл түсті шөгінділер негізінен тау етегіндегі жазықтарда, тау арасындағы ойпаттарда, өзендердің сағалары мен атырауларында, көлдерде, кейде теңіздердің таяз аумақтарында қалыптасады. Бұлар геология жүйесінде кембрийге дейінгі кезеңнен басталып неогенге дейін қалыптасқан. Таралу аймағы Қазақстан жерінде қызыл түсті шөгінділер ордовиктен бергі барлық жүйелерде кеңінен таралған. Олар Солтүстік Тянь-Шань мен Шу-Іле тауларында, Торғай қолаты мен Жезқазған аймағында, Жетісу Алатауы жотасында кездеседі. Шөгінділерде мыс, уран, ванадий, флюорит, целестин, гипс, тұз, мұнай кен орындары жиі кездеседі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Дереккөздер
Космополиттер

Космополиттер (биогеографиядағы) — барлық құрлықтарда немесе мұхиттарда өмір сүретін өсімдіктер мен жануарлардың түрі. Космополит өсімдіктерге жататындар, мысалы, көптеген төменгі сатыдагы организмдер (бактериялар, саңырауқұлақтар) және бірқатар су өсімдіктері (шалаңдар, қамыстар тағы басқалар.). Космополит жануарларга жататындар — теңіз жануарлары (мидин ұлуы), сондайақ жер бетіндеғі жануарлар, мысалы, жағалық қарлығаштар т. б. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Құм қайыр

Құм қайыр — теңіз, көл, өзен жағалауын бойлай созылып, бір жағы жағаға тіреліп жататын енсіз, аласа таспа тәрізді өңір. Ол құмнан, малта тастан, ұсақ қабыршақтардан тұрады. Толқындар мен ағындардың алып келген тосқындарының жиналуының салдарынан жаға бойында пайда болады. Көбінесе қара, Азов, Балтық теңіздерінің ойпатты жағаларында пайда болады да, ұзындығы ондаған, тіпті жүэдеген километрге жетеді. Дереккөздер
Корразия

Корразия — (лат. corrado – қайраймын, қырнаймын, үшкірлеймін) – әр түрлі көшкін орта (су, жел, мұз, т.б.) тасымалдап әкелетін кесек жыныстардың жер бетіндегі түрлі тау жыныстарын үйкеуі, үңгуі, мүжуі және өздерінің қайралу, қажалу процесі. Шөлдердегі тау жыныстарын күшті соққан жел көшірген құм, т.б. ұсақ жыныстар мүжіп тілгілейді, қуыстар мен үңгірлер жасайды. Мұздықтар табанын мұзбен бірге көшкен дөңбек тастар, ал өзен аңғарлары мен теңіз жағалауындағы жартастарды сумен бірге ағатын кесек жыныстар қырнап үшкірлейді. Тау беткейлеріндегі Корразия өз салмағының әсерінен жылжып көшкен жыныстардан пайда болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Географиялық координаттар

Географиялық координаттар (лат. со – бірге, ordinatus – реттелген) — жер бетіндегі экваторға және нөлдік меридианға қатысты нүктенің орнын көрсететін мөлшер. Олар географиялық ендік және географиялық бойлық болып ажыратылады. Географиялық ендік жер бетінің кез келген нүктесіне түсірілген тік сызық пен экватор жазықтығы арасындағы бұрышпен өлшенсе, географиялық бойлық бастапқы меридиан жазықтығы мен берілген нүкте арқылы өтетін меридиан жазықтығы арасындағы бұрышпен өлшенеді. Бастапқы (нөлдік немесе бірінші) меридиан ретінде халықаралық келісім бойынша Лондон қаласы маңындағы Гринвич обсерваториясы арқылы өтетін меридиан алынған. Географиялық ендік экватордан 0°-тан басталып солтүстік және оңтүстік полю стерге қарай 90°-қа дейін өзгереді. Солтүстік жарты шар да – оң, оңтүстік жарты шар да – теріс болып есептеледі. Бойлық бастапқы меридиандағы 0°-тан басталып 360°-қа дейін өзгереді. Ол шығысқа немесе батысқа қарай өлшенуіне сәйкес, шығыстық немесе батыстық бойлық деп аталады. Бойлықтың 0°-тан 180°-қа дейінгі санау әдістері де қолданылады. Географиялық координаттар бұрышты өлшегіш аспаптардың көмегімен (теодолит, секстант, т.б.), астрономиялық бақылаулар арқылы анықталады. Дереккөздер
Конфлюэнттік саты

Конфлюэнттік саты — мұздық аңғарының түбіндегі бұрынғы екі мұздық қосылып, мұздықтың қалыңдығы мен оның эрозиялық қабілеті күрт өсетін жердегі келденеқ кертпеш. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Контракциялық теория

Контракциялық теория — жер шарының суынуына байланысты оның біртіндеп сығылысуы туралы теория. Кант-Лаплас гипотезасы бойынша, жердің орталық ядросының жоғары температурасы бар. Орталық ядроның сәуле таратып тұруы арқылы үздіксіз суынуы оның көлемінің кішіреюіне әкеп соғады. Осының салдарынан жердің қабығы үздіксіз кішіреюі керек, Жер бетінің үздіксіз кішіреюі қатпарлану, жоталар жасалу, жоғары ығысу, жабылу, қайтадан басылып қалу тағы басқалар. осындай құбылыстар тудыратын жер қабығындагы тангенңиальдық (бүйірлік) күштерді тудырады. Жер беті қатпарлар пайда болганда қысқарады; кейбір ғалымдардың есептеуі бойынша, Жер радиусі Альпы пайда болганда — 9 %-ке, Орал пайда болғанда — 12%-ке қысқарған. Қазіргі кезде тау жасалу процесі геосинклиналь теориясымен түсіндіріледі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Континенттік климат

Континенттік климат — құрлықтың үлкен кеңістігінің атмосфераға тигізетін әсері басымырақ болатын, мұхит пен теңізден қашық орналасқан аймақтардың климаты. Бұл мына ерекшеліктермен анықталады: температураның тәуліктік, жылдық ауытқуының көп алшақтығымен, температураның бір күннен екінші күнге, жылдан жылға мезгілсіз өте күрт ауысуымен, берілген ендіктің жауын-шашын мөлшерінің азаюымен, жылдан жылға олардың күрт ауысуымен, желдің орташа жылдамдығының теңіздік климаты бар облыстардан баяулығымен; тынық күндердің жиі байқалуымен ерекшеленеді. Күн инсоляңиясы мен оның түндегі сәуле таратуы күшті болады, жазда түн салқын және ашық болады, күндіз ыстық болып, түске таман жел, түстен кейін нажағай ойнап қатты жаңбыр жауатын орасан зор қара будақ бұлттар пайда болады; қыста, керісінше, ашық күндер, немесе барлық аспанды бұлттар жауып тұратын күндер басым болады. Континенттік климат теңіздік климатқа қарама-қарсы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Консеквенттік аңғарлар

Консеквенттік аңғарлар — бағыты тектоника жасаған жер бетінің көлбеуімен толық сәйкес болатын, жер қабаттарының еңісін қуалай орналасатын өзен аңғарлары. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Конденсациялық теория

Конденсациялық теория — бұл теория бойынша барлық жер асты сулары, олардың белгілі бөлігі будың суға айналуынан пайда болады. Бұл тау жыныстары бөлшектерінің арасындағы жарықшалар мен бос орындарды ауаның толтыруына және қысымдар айырмашылығының әсерінен әр бағытта қозғалатын су буының қоюлануына байланысты. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Конгломерат

Конгломерат — құрамында үлкендігі әр қилы және түрлі жолмен пайда болған құм, жұмырланған қиыршық тас, қой тас сияқты қоспалары бар цементтелген малта тас түрінде кездесетін кесек тау жынысы. Конгломерат-брекчиялар Құрамындағы тасмалталар (жұмырлана өңделген кесектер) мен үшкір кесектердің мөлшері бір-бірімен қарайлас, сондықтанда конгломераттар мен брекчиялардың аралығына сәйкес келетін ірі кесекті шөгінді тау жынысы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Антарктикалық аймақ

Антарктикалық аймақ — # құрлықтың зоогеографиялық аймағы. Оған мұхиттың оңтүстік шеткі бөліктеріндегі аралдар мен Антарктида материгінің жағалары жатады. Жануарлар онда мүлде аз кездеседі. Омыртқалылардан тек тюлень (ит балық), құстардан пингвин мен дауылпаз кездеседі; # құрлықтың флоралық аймағы. Ол Оңтүстік Американың Оңтүстік Батысын, Отты жер, Фолкленд, Оңтүстік Георгий, Кергелен, Окленд тағы басқа аралдарды қамтиды. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Альтипланация

Альтипланация — тау жоталарындағы шыңды рельефтің тегістелуі; альтипланация әсіресе қоңыржай, суық климаттық белдеулерде аяз әсерінен үгілудің тағы басқалардың нәтижесінде пайда болады. , Перу]] and Pomerape)]] Альтипланация (лат. аііих - биік, ріапо — тегістеймін) — солифлюкция, аяздық үгілу және нивация процестерінің біріккен әсерінен биіктаулық және субполюстік алқаптарда жер бедерінін тегістелуі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Аллювий суы

Аллювий суы — өзен аңғарларының аллювий шөгінділері қабатындағы жер асты суы. Су тұтқыш қабаттың қалыңдығы аллювий шөгінділерінің қалыңдығына байланысты жазықтағы ірі өзендерде 15 м-ге, кей жерлерінде 30—50 м-ге жетеді. Аллювий суы жер бетіндегі сулардан, атмосфералық ылғалдан, кейде тектоникалық жыра-жарықтар бойымен тереңде жатқан арынды су қабаттарынан келіп қүйылатын сумен толысады. Жер бетіне жақын әрі минералдылығы — төмен (1—3 г/л-ге дейін) болуы себепті Аллювий суы елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Тұщы аллювий суының мол қорлары Қазақстанның оңтүстігі мен шығысындағы өзен аңғарларында кездеседі. Соңғы жылдардағы жер беті суларының ластануы аллювий суына да кері әсерін тигізуде. Аллювий суы — осы кездегі және ескі өзен арналарындагы аллювий шөгіндісінде болатын жер асты суы. Су тұтқыш қабаттың қалыңдығы аллювий шөгінділерінің қалыңдығына байланысты жазықтағы ірі өзендерде 15 м-ге, кей жерлерінде 30 – 50 м-ге жетеді. Аллювий суы жер бетіндегі сулардан, атмосфералық ылғалдан, кейде тектоникалық жарылымдар бойымен тереңде жатқан су қабаттарынан толысады. Жер бетіне жақын жатқандықтан және минералдылығы төмен (1 – 3 г/л-ге дейін) болғандықтан аллювий суы елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Тұщы аллювий суының мол қорлары Оңтүстік, Орталық Қазақстанның және Шығыс Қазақстанның өзен аңғарларында кездеседі. Соңғы кездері жер беті суларының ластануы аллювий суына да кері әсерін тигізуде. Дереккөздер
Аллохтон

Аллохтон (грекше allos — өзге және chthуn — жер), геологияда — тектоникалық күштердің әсерінен өзінің алғаш түзілу аймағынан көлбеу беткей бойымен жазық бағытта жылжып кеткен тау жыныстарының кешені. Аллохондар тектоникалық жабындар деп аталатын құрылымдардың басты бөлігі болып табылады. Олардың жазық бағытта жылжу қашықтығы ондаған км-мен өлшенеді, тіпті жүздеген км-ге жетеді. Аллохонды құрайтын тау жыныстарының құрамы өзі төсеніші рөлін атқаратын автохтонға тән тау жыныстарынан мүлдем өзгеше келеді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Аккумуляция

Аккумуляция — геоморфологияда: құрлық бетінде немесе су алабында, өзенде минералдық заттардың немесе органикалық қалдықтардың жиналуы. Аккреция — денудацияға кері және онымен байланысты процесс. Аккреция алқабы — негізінен төмен орналасқан, көбінесе тектоникалық (ойыс, синеклиза, синклин, [ойпаң]), сонымен қатар денудациялық (аңғар, қазаншұңқыр) жаралымды кеңістіктер. Аккумуляциялық қат-қабаттардың қалыңдығы денудацияның қарқындылығы мен ойысудың белсенділігіне, тасымалданатын қопсық шөгінділердің мөлшері мен ойысудың арасындағы теңдестікке байланысты. Дереккөздер de:Ablagerung