kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Евгений Григорьевич Брусиловский

Евгений Григорьевич Брусиловский (12 қараша 1905, Ресей, Дондағы Ростов — 9 мамыр 1981, Мәскеу) — композитор, Қазақстанның халық әртісі (1936). Өмірбаяны * Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) консерваториясын бітірген (1931). * 1933 жылы КСРО Композиторлар одағының жолдамасымен Алматыға келді. * 1933 — 34 жылдары Қазақ музыкалық драма техникумы жанындағы халық музыкасының ғылыми-зерттеу кабинетінде қызмет етті. * 1934 — 38 жылы Қазақ музыка (қазіргі Қазақ опера және балет театры) театрының музыкалық жетекшісі * 1939 — 56 жылы Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының төрағасы * 1956 — 76 жылдары КСРО Композиторлар одағы басқармасының мүшесі * 1944 — 51 жылдары Қазақ филармониясының көркемдік жетекшісі * 1944 — 70 жылдары Алматы консерваториясының композиция кафедрасының меңгерушісі болды. Шығармашылығы Брусиловский қазақ музыка өнерінде еуропалық бағыттағы шығармашылық мектептің қалыптасуына үлкен үлес қосты. Ол 9 опера, 2 балет, 9 симфония, “Кеңестік Қазақстан” атты кантата, оркестрге, аспаптарға арналған концерттер, 500-ден астам әндер мен романстар, сондай-ақ, Қазақстан әнұранының музыкасын (Мұқан Төлебаев, Л. Хамидилермен бірігіп) жазды. Брусиловский қазақтың ұлттық әндерін өз шығармаларында жоғары шеберлікпен пайдаланды. Ол 250-ден астам қазақ ән-күйлерін жазып алған. Ол — “Қыз Жібек”, “Жалбыр”, “Ер Тарғын” сияқты алғашқы қазақ операларының авторы. Олар музыка мәдениетінде, елдің мәдени өмірінде зор маңызға ие болды. 1970 жылдан Мәскеуде тұрған Брусиловский қазақ тұрмысы тақырыбына 8-, 9-симфонияларын, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” балетін жазды. Шәкірттері * Б.Байқадамов * А.Бычков * К.Күмісбеков * Қ.Қожамияров * Н.Меңдіғалиев * Қ.Мусин * С.Мұхамеджанов * Е.Рахмадиев. Орыс және қазақ тілдерінде “Естеліктер” атты кітабы жарық көрді. Марапаттары * КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1948, “Кеңестік Қазақстан” кантатасы үшін) * Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1967, “Құрманғазы” атты 6-симфониясы үшін) лауреаты. * Ленин * Еңбек Қызыл Ту * Құрмет белгісі ордендерімен марапатталған. Есте қалдыру Алматы қаласында Брусиловский атында көше бар. Дереккөздер
Михаил Иванович Брякин

Михаил Иванович Брякин (18.11.1902, Ресей, Алтай өлкесі, Каменск ауданы— 11.2.1985, Алматы) — ғалым, медицина ғылымының докторы (1953), профессор (1955). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957). Томбы университетін бітірген (1927). 1927 — 34 жылдары Солтүстік Қазақстан облысында дәрігер, 1934 жылдан Қазақ медицина институтында (қазіргі Алматы мемлекеттік медицина университетті) клиника ассистенті, хирургия кафедрасының доценті, меңгерушісі, әрі Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің бас хирургы (1954 — 64) болды. Негізгі ғылыми еңбектері құрсақ және кеуде хирургиясына арналған. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, Қызыл Жұлдыз, “Құрмет Белгісі” ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Бу

Бу — заттың газ фазасы өзінің сұйық (қатты) фазасымен тепе-теңдікте болатын газ тәрізді күйі. Бу мен газ ұғымы, көп жағдайда, бір-бірінен шартты түрде ғана ажыратылады. Термодинамика тұрғысынан «бу» және «газ» терминдері бір-біріне пара-пар. Химиялық таза заттар Буының мынадай түрлері бар: қаныққан бу (қанығу температурасы мен қанығу қысымы кезіндегі Бу, басқаша айтқанда, заттың Буы өзінің сұйық немесе қатты күйімен жылжымалы тепе-теңдікте болатын күйі және оның қасиеттері тек температурамен ғана анықталады); қанықпаған (қызған) бу (берілген қысымда температурасы қанығу температурасынан жоғары болатын Бу, яғни тығыздығы қаныққан Будан кем болатын Бу); аса қаныққан бу (берілген темп-радағы қысымы қанығу қысымынан үлкен болатын Бу). Аса қызған бу Берілген қысымда темп- расы қанығу температурасынан жоғары болатын бу. Атомдық бу Үлгінің құрамына кіретін заттарды атомдарға ыдырайтындай дәрежеде қыздырған кездегі күйі. Қаныққан бу Cұйықтықпен немесе сондай химиялық құрамды қатты денемен термодинамикалық тепе-теңдікте болатын бу. Қыздырғыш бу Ыстық жылу тасымалдаушы ретінде пайдаланылатын су буы. Өткір бу Қыздырылатын сұйықтыққа тікелей жіберілетін қыздырғыш бу. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Буаздық

Буаздық — ұрғашы жануарлардың аналық клеткасынан ұрық дамып жетілгенге дейінгі физиологиялық күйі. Буаздықтың алғашқы кезеңінде жануарлар жақсы қоректеніп, семіре бастайды. Буаздық мерзімінің 2-жартысында ұрыққа қоректік заттар көбірек қажет болғандықтан, буаз мал арықтайды. Әр түрлі жануарлардың Буаздық мерзімі әр түрлі болады. Мысалы, сиырда 285 күн, жылқыда 340 күн, қой мен ешкіде 150 күн, түйеде 365 күн, есекте 380 күн, шошқада 114 күн, қоянда 30 күн, итте 62 күн, т.б.Буаздық мерзімі жануарлардың жеке түрлерінің ішінде тіршілік ортасына, жыл кезеңіне, жалқы, егіз немесе одан көп ұрпақ табуына, т.б. себептерге байланысты өзгеріп отырады. Буаз малға ерекше күтім қажет, Буаздық кезіндегі мал ауруларына іш тастау, ісіп-кебу, ерте төлдеу, жатыр жарығы, жатырдың бұрылуы не түйілуі жатады. Іш тастаудың үш түрі бар: індеттік іш тастау сарыптан, бактериялық және паративтік аурулардан; паразиттер арқылы іш тастау жыныс аурулары салдарынан, індетке қатыссыз іш тастау малды дұрыс азықтандырмаудан, азықта витаминдер мен минералдық заттардың жетіспеуінен, малдың бір нәрсеге соқтығып құлауынан, кейде жүрек, бүйрек, бауыр, т.б. мүшелерінің ауруынан болады. Іш тастау қаупі білінген малды бірден бөліп, оның тұрған қорасына зарарсыздандыру жүргізіледі, төсеніші алмастырылады. Буаз малдың ісіп-кебінуі малдың қан айналымының бұзылуынан, жүрек пен бүйрек ауыруынан, малды өріске шығармаудан, т.б. болады. Ісік асқынғанда зәр айдайтын, іш жүргізетін және жүрек қызметін күшейтетін дәрілер беріледі. Ерте төлдеу малға сапасыз азық, суық су беруден не оқыс қимыл жасаудан, жатыр сығатын, іш жүргізетін дәрілер көп беруден де болады. Жатыр жарығы құрсақтың көк еті жыртылғанынан болады. Жатыр төлмен бірге осы жарық арқылы тері астына еніп, бұлтиып тұрады. Бұл, көбінесе, соққыдан, іштегі төлдің ірілігі салдарынан болады. Малды төлдер кезде қыр арқасынан не бүйірінен жатқызады да, төлді жарықтың тесігіне бағыттап, суырып алады, жарыққа хирургиялық операция жасайды. Жатырдың бұрылуы не түйілуі буаз малдың оқыс бұрылуынан, құлауынан болады. Бұл кезде алдымен жатырдың қай жаққа бұралғанын анықтайды. Сабан не пішен төселген жерге малды жатырдың бұралған жақ жамбасынан (малдың бөксе жағын биіктету керек) жатқызады. Малдың аяғын байлап, жатыры бұралған жаққа қарай малды қыр арқасынан тез аударады. Буаздық кезеңіндегі ақаулықтар әр түрлі ауруларға, сүтінің азаюына, кейде малдың қысыр қалуына соқтырады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Николай Лазаревич Бубличенко

Николай Лазаревич Бубличенко (9.10.1899, Украина, Харьков қаласы — 2.7.1990, Ресей, Санкт-Петербург) — ғалым, геология-минералдарының ғылыми докторы, профессор, (1940), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1958), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). Ленинград кен институтын бітірген (1924). 1924 — 39 жылы Геологялық комитеттің барлау экспедициясында аға коллектор, геолог болып Алтайда, Қаратауда және Балқаш аймағында жұмыс істеді. 1939 — 50 жылдары Қазақстан ҒА-нда геология секторының аға ғылыми қызметкері, 1951 — 69 жылдары Өскемен қаласындағы Алтай тау-кен металлургия институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі және директордың орынбасары. 1969 — 73 жылдары Қазақстан Геологиялық ғылымдар институтының Алтай бөлімінде ғылыми жетекші, 1973 — 82 жылы осы институтта ғылыми қызметкер және кеңесші болды. Негізгі ғылыми еңбектері орта палеозойдың, әсіресе, девонның стратиграфиясы мен палеонтологиясын зерттеуге арналған. Ол Қазақстанда төменгі, ортаңғы девон жәнеКузбаста жоғарғы силур шөгінділерінің бар екенін алғаш рет дәлелдеді. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бу-газ турбиналы қондырғы

Бу-Газ Турбиналы Қондырғы — бу және газ турбиналарының жұмыс циклдері біріктірілген энергетикалық қондырғы. Бу-Газ Турбиналы Қондырғыда жұмыстық дене ретінде отынның жану өнімдері мен қыздырылған ауа (газ турбинасында), бу (бу трубинасында) немесе бір турбинадағы бу-газ қоспасы пайдаланылады. Бу-Газ Турбиналы Қондырғының газ турбиналы қондырғыларға қарағанда артықшылығы — жұмыстық дененің бастапқы температурасы жоғары, ал әкетілетін жылу температурасы төмен болады. Бу-Газ Турбиналы Қондырғының бірнеше сұлбасы бар, олардың ішінде біріктірілген қондырғылар көп қолданылады. Оларда газ турбинасының жану камерасына барлық пайдаланылатын отынның (табиғи газ, мазут) тек 20%-і ғана жіберіледі. Газ турбинасы арқылы өткен, құрамында жануға қатыспаған оттегі бар жану өнімдері бу турбинасының оттығына келіп түсіп, онда басқа отынмен (сапасы төмен) бірге жанады. Газ турбинасына келіп түсетін газдың бастапқы температурасы жоғары болған сайын утилизатор-қазандармен жабдықталған сұлбалардың артықшылығы байқалады. Мұндай Бу-Газ Турбиналы Қондырғыда газдың 1100С бастапқы температурасы кезінде (пайдалы әсер коэффициенті шамамен 46%) отын шығыны 270 кВтҺсағ-қа азаяды. Қазіргі кезде Қазақстандағы газ және мазутпен жұмыс істейтін электр станцияларын бу-газ қондырғыларымен техникалық қайта жарақтандыру жұмыстары қолға алынуда. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бу Генераторы

Бу Генераторы— ядролық реакторлардан бөлінетін жылу тасығыштардың (су, су буы, газ, сұйық металл, т.б.) көмегімен суды жылыту арқылы атмосфералық қысымнан жоғары қысымдағы бу алуға арналған құрылғы (жылу алмастырғыш). Ол су-сулы энергетикалық реакторлары бар АЭС-терде пайдаланылады. Бу қазандары да бұрын Бу Генераторы деп аталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Будандастыру

Будандастыру — тұқым қуалаушылық (нәсілдік) қасиеттерінде ерекшелігі бар екі организмді шағылыстыру арқылы будан алу. Будандастыру б.з.б. 2-мыңжылдықта белгілі болған, ал 18 ғасырдан бастап ғылыми жолға қойылды. 1760 жылы неміс ғалымы И.Г. Кельрейтер темекінің екі сортын қолдана отырып, будандастыру арқылы олардың буданын алған. Будандастыру өсімдіктер мен жануарлар селекциясында жиі қолданылады. Будандастырудың екі жолы бар: қарапайым және күрделі. Қарапайым будандастыру Екі түрді бір-бірімен шағылыстыру. Мысалы: * Жылқы мен есекті будандастыру арқылы қашыр алу, * Бір өркешті түйемен қос өркешті түйені будандастыру арқылы нар алу. Күрделі будандастыру Күрделі будандастыру екіге бөлінеді: сатылы және қайыра (беккросс). * Сатылы будандастыру селекциялық процестерде бірнеше ата тектік формалардың қасиеттері мен белгілерін біртіндеп, буданды ұрпаққа жинақтау арқылы жүргізіледі. Кейбір будандарда 4–5 ата тектік формалардың қасиеттері жинақталынады. Мысалы, Филиппиндегі Халықаралық күріш институтында жоғары өнімді ИР-52 сортын алу үшін 12 мемлекеттен күріштің 39 ата тектік формасы будандастырылған. * Саратов-29, Саратов-210 және басқа да көптеген жұмсақ бидай сорттары мен Безостая №1 күздік бидайы күрделі сатылы будандастыру жолымен алынған. Жоғарыда аталған будандастыру жолдарымен көптеген мал, құс тұқымдары және өсімдік сорттары шығарылды. Қазақстанда тек бидай селекциясында: * Күздік бидайдың 20-дан астам, * Жаздық бидайдың 30-дан астам сорттары мен түр формалары шығарылып, олар Қазақстанның көпшілік облыстарында аудандастырылған. Қазақстанда мал шаруашылығында қолданылатын будандастыру түрлері # Сіңіре будандастыру — тұқымы нашар, өнімі аз мал тұқымдарын жақсарту үшін тұқымы жақсы аталық малмен (айғыр, бура, бұқа, қошқар және т.б.) шағылыстыру. #* Жергілікті жағдайға бейімделген, дене бітімі мен өнімділігі талапқа сай будандар алынған соң, олар жақсартушы тұқымның аталық малымен бірнеше рет қайта будандастырылады. #* Қойылған талапқа сай келетін және жақсы ұрпақ беретін 4–5 (кейде 3) ұрпақ будандары таза тұқымды мал ретінде бөлінеді. # Өндіре (зауыттық) будандастыру — екі немесе одан да көп тұқымның қатысуымен жақсартушы тұқымның жақсы қасиеттерін бойына сіңірген, ал кейде ерекше қасиеттерге ие болған жаңа мал тұқымын шығару. Бұл көбіне ет үшін өсірілетін сиыр мен шошқа шаруашылығында қолданылады, осы әдіспен бұрынғыдан гөрі ірі, әрі салмақты будандар алынады. Қан шатыстыру арқылы Будандастыру малдың ұнамды тұқымында кездесетін кейбір кемшіліктерді (мүсінінде болатын ақаулық, өнімнің аздығы, т.б.) жойып, мал тұқымын жетілдіру үшін қолданылады. Мысалы, Кавказ қойының жүнінен алатын өнімді арттыру үшін оны Грозный қойымен будандастырды. Сондай-ақ, қойдың тіршілік қабілетін күшейту, тұқымдық қасиетінің нашарламауы үшін Будандастырудың қан жаңарту тәсілі қолданылады. Мыс., Солтүстік қазақ мериносы (Бесқарағай мериносы) Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарында өсіріледі. Атап айтқанда, Шығыс Қазақстан облысында осы қойлар ұзақ жылдар таза өсірілсе, оның ұрпағы бірте-бірте азғындай бастайды. Оны болдырмау үшін осы шаруашылықтардың саулықтары Павлодар облысынан әкелінген сол қойдың қошқарларымен шағылыстырылады. Дереккөздер
Букреев Анатолий Николаевич

Букреев Анатолий Николаевич(16.1.1958, Ресей, Челябинск қаласы — 25.12.1997, Гималай тауындағы Аннапурна шыңы) — альпинист, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Альпинизммен 1970 жылдан айналысқан. Абсолюттік биіктігі 7000 м-ден асатын шыңдарға 30 рет, 8000 м-ден асатын шыңдарға 18 рет, Жер шарындағы ең биік 14 шыңның 11-іне, оның ішінде тек Джомолунгма (Эверест) шыңының өзіне (8848 м) 4 рет (1990, 1991, 1994, 1994, 1996) шыққан. “Қар барысы” атағының иегері. “Жеке ерлігі үшін” орденімен (1989), “Ерлігі үшін” (1998) медалімен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Бу қазаны

Бу Қазаны — отынды (табиғи газ, мазут, көмір, т.б.) жағу кезінде бөлінетін жылу арқылы атмосфералық қысымнан жоғары қысымды бу алу үшін қолданылатын құрылғы. Барлық Бу Қазаныдарында жұмыстық дене ретінде негізінен су қолданылады. Қарапайым цилиндрлік Бу Қазаны құралымы бойынша газ құбырлы қазан және су құбырлы қазан болып ажыратылады. Газ құбырлы қазанда қазанның ішінен болат цилиндрлі оттық жасалып, ондағы ыстық құбырлар (жуан) мен түтін құбырлары (жіңішке) жүйесімен қазанның өн бойы қыздырылады. Су құбырлы қазанда су құбыры қызметін атқаратын қазан цилиндрінің диаметрі кішірейтіліп, олардың саны арттырылады. Қуатты электр станцияларының турбиналарын бумен қамтамасыз ету үшін бу өнімділігі жоғары су құбырлы Бу Қазаны жасалады. Ол негізінен түзу және иілген құбырлар аралас қойылған цилиндр тәріздес болат барабаннан тұрады. Су құбырлы Бу Қазанын одан әрі жетілдіру нәтижесінде тек қана жіңішке болат құбырлардан тұратын тік ағынды Бу Қазанында алынады. Болат құбырлардың бір жағынан қысым арқылы су айдалса, екінші жағынан бу шығады. Бу Қазаныдарын жетілдіру қазанның бу өнімділігін, оның пайдалы әрекет коэффициентін және қазаннан шығатын бу параметрлерін арттыру, сондай-ақ, қазанды жасауға жұмсалатын металдың меншікті шығынын азайту бағытында жүргізіледі. Қарапайым цилиндрлік қазанның пайдалы әрекет коэффициенті 30%, бу өнімд. 0,4 т/сағ, ал будың жұмыстық қысымы 1 МПа болды. Қазіргі қазандардың пайдалы әрекет коэффициенті 93 — 95%, бу өнімд. 4000 т/сағ-қа дейін, бу қысымы 25 МПа-ға дейін, ал кейбір жеке Бу Қазаныдарының бу қысымы 30 МПа-ға дейін жеткізілді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Бульдозер

Бульдозер (, bulldoze – ірі кесектерді жару, ұсақтау) — аспалы жұмыстық тетігі – қалқаны бар өздігінен жүретін жер қазғыш трактор не сүйреткіш. Ол кен байлықтарын аршу, арна қазу, жол салу, сондай-ақ гидротехникалық құрылыстарды, т.б. жүргізу үшін топырақты қабат-қабатымен ығыстыру және оны тегістеу, үю сияқты жұмыстар кезінде қолданылады. Бульдозер қалқаны бұрылмайтын бульдозер, қалқаны бұрылмалы бульдозер және қалқаны әмбебап бульдозер болып ажыратылады. Олардың барлығы да гидравликалық, канатты (болат арқанды) не электрмеханикалық жетектермен жабдықталады. Дереккөздер
Бунақ

Бунақ — өлең тармағының (жолының) ырғақтық құрылысы жағынан жекеленген бір бөлшегін құрайтын буындар тобы; сөз өлшемі, ырғақтық пауза. Өлеңнің әр тармағы екі, үш, төрт буынды Бунақтарға бөлінеді. Мысалы, он бір буынды тармақ үш Бунақтан құралады: Қан-со-нар-да // бүр-кіт-ші // шы-ға-да(а)ң-ға (Абай). Сондай-ақ, жеті буынды тармақ екі Бунақтан, бұдан аз буынды тармақтар бір Бунақтан тұрады. Бунаққа жіктелу түркі тілдес халықтар поэзиясына, соның ішінде қазақ өлеңіне тән құбылыс. Дереккөздер
Бурабай

Бурабай сөзінің келесі мағыналары бар: Елді мекендер: * Бурабай – Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл. * Бурабай – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы кент. * Бурабай – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Бурабай – Қазақстандағы ұлттық парк. * Бурабай – Көкшетау қыратындағы тұйық көл. * Бурабай – мәдениет ескерткіші. * Бурабай – қола дәуірінен қалған зираттар тобы. * Бурабай – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы қымызбен емдейтін республикалық маңызы бар шипажай.
Буржуазия

]] Буржуазия– (французша bourgeoіsіe — қала тұрғындары) — елдегі капиталдың едәуір бөлігін иемденген әлеуметтік топ. Оның табыс көзін өндіріс пен саудадағы және қаржы-кредит салаларындағы кәсіпкерлік қызметі құрайды. Буржуазия 16 ғасырдағы революциялар мен реформалар кезінен қалыптаса бастап, өндіргіш күштердің, ғылым мен техниканың дамуына және демократияның орнығуына ықпал етті. Қазіргі дамыған елдерде ірі өнеркәсіп және қаржы Буржуазиясы билікке араласу мүмкіндігіне қол жеткізген. Дамушы елдерде Буржуазияның қалыптасуы қоғамдағы саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге байланысты болады. Социалдық құрылысқа көшкен елдерде Буржуазия тап ретінде жойылған. Социалдық жүйеден бас тартып,нарықтық экономика мен азаматтық қоғам құруға бағыт алған елдерде ірі меншік иелері мен кәсіпкерлікпен шұғылданушылар тобы қалыптасуда. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том el:Αστική τάξη ml:ബൂര്‍ഷ്വാസി
Тимофей Степанович Бурнашев

Бурнашев Тимофей Степанович (1771 — 1850) — кен инженері, саяхатшы. 1796 жылы құрамында Бурнашев, А.С. Безносиков, Д.Телятников бар Ресей елшілігі Ташкентке келді. Олар бұл сапарында Бетпақдала шөлдерінің географиялық орнын анықтап, Шу өзені мен Мойынқұм жеріне сипаттама берді. Бурнашев пен Безносиковтың жасаған карталарын кейін Р.Л. Югай тауып алып, бастырып шығарды. Бурнашев 1800 жылы Ташкент билеушісінің кен жайын білетін мамандар сұратуына байланысты Ресейден өкіл ретінде жіберілді. Бурнашев әріптесі М. Поспеловпен бірге Семейден шығып, Бетпақдала арқылы Ташкентке барып, одан Түркістан, Созақ арқылы қайта қайтты. Өздерінің елшілік жолжазбаларында қазақтың жер, су, тау аттарына сипаттама беріп, қазақ ауылының тұрмысы, ішкі, сыртқы саяси өмірі, әлеум. жағдайы, шаруашылығы, жер көлемі, т.б. жөнінде маңызды мағлұматтар келтіреді. Қазақ даласынан Ташкентке барар жол, Ташкент иелігі, оның географиялық, экономикалық, саяси жағдайы, Қоқанмен, қазақ аймақтарымен өзара қарым-қатынасы жөнінде мәліметтер келтіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/people/burnashev.php «Бурнашев Тимофей Степанович»] * [http://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:279068 «Тимофей Степанович Бурнашев»]
Ахмад Әл-Фараби

Бурхан Әд-Дин Ахмад Әл-Фараби(туған жылы белгісіз — 1174) — отырарлық ғалым. Толық аты-жөні: Бурхан әд-Дин Ахмад бин Әби Хафс бин Йусуф әл-Фараби. Алғаш Отырарда білім алған. Араб тілі мен әдебиетін, дін тарихын, Құран мен сұннаны жақсы білген. 11 — 12 ғасырларда Құранды оқуды үйрету кезінде жіберілетін қателіктерді жою мақсатында көптеген шығармалар жазған. Осыған байланысты Бурхан Әд-Дин Ахмад Әл-Фараби де “Заллат әл-Қари” (“Оқу үстіндегі қате”) деген еңбек жазды (бізге жеткені де осы туындысы). Еңбек Құранды дұрыс оқу әдісіне арналған. Зерттеуші Құранды оқу кезіндегі қателік кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмау, дыбыс үзілісін дұрыс жасамау, т.б. мәселелерге байланысты екендігін айтады. Бурхан Әд-Дин Ахмад Әл-Фараби туралы басқа деректер әзірге белгісіз. Дереккөздер
Алексей Иванович Бутаков

Алексей Иванович Бутаков (19 ақпан 1816 жылы, Ресей, Кронштадт — 10 шілде 1869 жылы, Германия, Швальбах) — орыс теңізшісі, контр-адмирал. Арал теңізін тұңғыш зерттеп, картаға түсірген саяхатшы-географ. Биографиясы 1840 — 42 жылдары “Або” кемесімен дүние жүзін айналып шығу саяхатына қатысты. 1848 — 49 жылдары Арал теңізін зерттеу және картаға түсіру үшін ұйымдастырылған теңіз экспедициясын басқарды. Теңіздің барлық жерінің тереңдіктері өлшенді, көптеген пункттердің координаттары анықталды, жаға сызығы түгелдей картаға түсірілді. Арал теңізінің орталық бөлігінен жергілікті тұрғындарға бұрын белгісіз болып келген аралдарды ашты. Бутаковтың зерттеулерінің нәтижесінде Ресей Теңіз министрлігінің Гидрография департаменті 1850 ж. Арал теңізінің тұңғыш картасын басып шығарды. Бутаков пен А.И. Макшеев] теңіздің толық гидрогр. сипаттамасын жариялады. 1853 — 55 және 1862 — 63 жылдары Сырдарияның төм. және орта ағысын зерттеп, картаға түсірді. 1858 — 59 жылдары Әмударияның атырауын зерттеді. Арал т-нде және Сырдария мен Әмударияда жүргізген зерттеулері үшін Бутаков Орыс география қоғамының мүшесі және Берлин география қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. Бутаков орыс үкіметінің тапсыруымен Арал флотилиясын құрды. 1863 жылдан өмірінің соңына дейін Балтық (Балт) флотында әскери қызмет атқарды. Бутаков есімімен Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы шығанақ аталған. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.peoples.ru/science/travellers/alexey_butakov/ «Алексей Иванович Бутаков»] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/biograf2/2180 «Бутаков Алексей Иванович»]
Бу турбинасы

Бу Турбинасы — будың потенциалдық энергиясын кинетикалық энергияға, одан кейін оны айналушы біліктің механикалық энергиясына түрлендіретін турбина. Бу Турбинасы — жылу электр стансасындағы (ЖЭС) электр генераторларын қозғалысқа келтіретін негізгі қозғалтқыш. Бу Турбинасы бу машинасына қарағанда анағұрлым ықшам, қолдануға ыңғайлы әрі тиімді және параметрі жоғары буды пайдалануға, таза конденсат алуға, сондай-ақ, электр энергиясын өндірумен қатар тұтынушыларға параметрлері әр түрлі бу беруге мүмкіндік береді. Барлық дерлік Бу Турбиналары көп сатылы болып келеді. Бу Турбинасы активті турбина (1-сурет) және реактивті турбина (2-сурет) болып ажыратылады. Активті турбинада жылу энергиясының едәуір мөлшерін бір сатының көлемінде механикалық энергияға айналдыруға болады. Сондықтан мұнда турбина сатыларының саны аздау болып келеді де, ауқымы кішірек, ал таза реактивті турбинада сатылар саны көп болады да, нәтижесінде ол ауқымды (көлемді) болып келеді. Сондықтан экономикалық тұрғыдан алғанда өндірісте құрама турбиналар жиі қолданылады. Бұларда жоғары қысымда активті блок, ал төмен қысымда реактивті блок жұмыс істейді. Бу Турбиналары орнықты (конденсациялық турбиналар, жылуландыру турбиналары, т.б.) және көліктік (кемелік) түрлерге бөлінеді. Конденсациялық Бу Турбинасында будың жұмыстық циклі конденсаторда (бу шықтандырғышта) аяқталады. Оның негізгі артықшылықтарының бірі — жеке бір қондырғыдан үлкен қуат (1200 МВт-қа дейін және одан да артық) алу мүмкіндігінің барлығы. Сондықтан барлық жылу және атом электр станцияларында электр генераторларының жетегі ретінде конденсациялық Бу Турбинасы қолданылады. Сонымен бірге оларды кемелердің негізгі қозғалтқыштары, ортадан тепкіш домналық ауа үрлеуіштердің, компрессорлардың және сораптардың, т.б. жетегі ретінде де пайдаланады. Жылуландыру Бу Турбинасынан параметрлері реттелінетін бу алынады немесе қарсы қысыммен жұмыс істейді (конденсаторы болмайды), ал оның турбинасының сатыларынан бұрып алынған бу жылуландыру мақсаттарына пайдаланылады. Қазақстанның ірі жылу электр орталықтарында (ғ3 Павлодар ЖЭО; ғ2, ғ3 Қарағанды ЖЭО) бірлік қуаттары 100, 110, 135 МВт-тық жылуландыру Бу Турбиналары орнатылған. Сонымен қатар республикамыздың ірі жылу электр ст-ларында (конденсациялық) бірлік қуаты 200 — 500 МВт (мыс., Тараз ЖЭС-інде 200 МВт, Ақсу ЖЭС-інде 300 МВт, Екібастұз ЖЭС-інде 500 МВт), айналу жиілігі 3000 айн./мин, буының қысымы 35 МПа, температурасы 540ӘС болатын Б.т-лары жұмыс істейді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бухгалтерия

Бухгалтерия ( – кітап және – ұстау) — заңды тұлғалардың күнделікті есеп-қисабын (оның ішінде жалақы есептеу де) жүргізетін арнайы құрылымдық бөлімі. Бухгалтерияны бас бухгалтер, ал штаттық кестеде мұндай лауазым қаралмаса аға бухгалтер басқарады. Бухгалтерия есептеу жұмыстарын ұйымдастыруға, жүргізуге, мерзімдік баланс әзірлеуге, барлық операциялардың заңдылығын, нысаналылығын, шаруашылық мақсатына сай болуын, сметалық және қаржылық тәртіптің сақталуын қадағалауға; белгіленген ережелер мен құжаттама нысандарын сақтай отырып, ақшалай қаражат пен материалдық құндылықтарды есепке алу кітаптары мен тізімдемелерін жүргізу, бухгалтерлік шоттарға тиісті мәліметтерді түсіру жолымен қаржы және материалдық ресурстардың қозғалысын дер кезінде тіркеп отыруға міндетті. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бухгольц Экспедициясы

Бухгольц Экспедициясы(1714 — 20), Солтүстік-шығыс Қазақстанның Ертіс өзені бойына Ресейдің әскери бекіністерін салу үшін ұйымдастырылған. Қазақ даласын отарлау мақсатында 1714 жылы 22 мамырда Петр І Шығысқа лейб-гвардия подполк. И.Д. Бухгольц басқарған арнаулы әскери экспедицияны аттандыру туралы жарлыққа қол қойды. Қарулы экспедицияның жасақталуына Батыс Сібірдің бірінші генерал-губернаторы князь М.П. Гагариннің “осы өлкеде құм-алтын шашылып жатыр” деген лақабы да түрткі болды. 70 зеңбірекпен жарақталған 3 мыңға жуық солдаты бар жасақ Тобыл қаласынан шығып, 1716 жылы Ертіс жағасында Омбы, Ямышев, 1717 жылы Железинск, 1718 жылы Семей, 1720 жылы Коряков (Павлодар), Өскемен бекіністерін салды. Соңынан Үлбі, Верблюжский, Чернорецский, Осморожский, Семиярский, т.б. форпост-қамалдар орнатты. Жоңғарлармен арпалысып жатқан қазақтар Ресейдің бұл басқыншылық әрекеттеріне қарсылық көрсете алмады. Аталмыш бекіністер кейін Ресейдің Сарыарқаны, Ертіс бойы мен Алтайды түгел басып алуына қолайлы жағдай туғызған Есіл, Кузнецк, Сібір, қазақтар “Қасірет белдеуі” деп атаған “Ащылыөзек”, т.б. әскери шептердің құрылуына мүмкіндік берді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Буынаяқтылар

Буынаяқтылар (Arthropoda) — омыртқасыз жануарлар типі. Олар теңіз, мұхит суларында, өзен мен көлдерде, топырақта, үңгірлерде, орманда, ашық далада, шөлді жерлерде тіршілік етеді. 1,5 млн-нан аса түрлері белгілі. Буынаяқтылар 4 тип тармағына бөлінеді: желбезектыныстылар (Branchіata), хелицералылар (Chelіcerata), трилобиттәрізділер (Trіlobіtomorрha), кеңірдектыныстылар (Tracheata). Бұлардың дене құрылысы айқын сақиналарға жіктелген, 2 жақтаулы симметриялы. Аяқтары буын-буынға жіктелгендіктен Буынаяқтылар болып аталған. Денесі бас, көкірек және құрсақ бөлімдерінен тұрады. Дене сыртын хитин қабығы (кутикула) жабады. Ол қорғаныш әрі сыртқы қаңқа қызметін атқарады, оған бұлшық еттері жабысып бекиді. Буынаяқтылардың жүйке жүйесі жұтқыншақ маңындағы ганглиядан және құрсақ тізбегінен тұрады. Сезім органдары — иіс, дәм сезу мүшелері жақсы жетілген. Буынаяқтылардың өздігінен көре алатын фасетті көздері және тек жарықты сезе алатын көзшелері болады. Аяқтарының буындардан тұруы олардың жүрісін бағыттап отыруға, алуан түрлі күрделі қимылдар жасауға мүмкіндік береді. Қан айналу жүйесі ашық, жүрегі көп камералы. Буынаяқтылар денесіндегі целом қуысы, алғашқы қуыспен бірігіп кетіп, дененің тұрақты қуысын (миксоцель) құрайды, мұны аралас қуыс дейді. Тыныс алу жүйесі — желбезектерден (суда тіршілік ететіндерде), өкпе мен кеңірдектен (құрлықтағыларында) тұрады. Ас қорыту жүйесі ауыз қуысынан басталып, аналь саңылауымен аяқталады. Алдыңғы, ортаңғы және артқы (без қызметін атқаратын мальпигий түтік тәрізді өсінділерін түзеді) ішектері болады. Зәр шығару жүйесі суда тіршілік ететіндерінде көкірек аяқтарының түп жағында, ал құрлықтағыларында мальпиги түтігінде (артқы ішектің түтік тәрізді өсіндісі) орналасқан. Буынаяқтылар дара жынысты, кейбір түрлері жыныссыз (партеногенездік) жолмен көбейеді. Эмбрионалдық дамуы көп жағдайда түрленіп өтеді, сондықтан дернәсілдер мен ересек түрлерінің арасында айырмашылық көп. Буынаяқтылардың өсуі мен дамуы түлеуге байланысты, яғни олар түлеп, бұрынғы қатты қабығын (кутикуланы) тастаған сәтте ғана өседі. Буынаяқтылардың маңызы өте зор. Мысалы, кейбір шаянтәрізділер тағам ретінде пайдаланылады, жібек құртынан өнеркәсіп шикізаты алынады. Олармен балықтар, сүтқоректілер қоректенеді. Кейбір түрлері улы келеді (қарақұрт, бүйі, шаян, т.б.). Бұлардың ішінде масылдық тіршілік ететіндері немесе жұқпалы аурулардың қоздырғыштарын адамға және жануарларға жұқтыратындары да бар (мыс., қан сорғыш кенелер, т.б.). Қазақстанда Буынаяқтылардың барлық кластарына жататын түрлер кездеседі. Олардың зиянды және масылдық түрлері, сондай-ақ, бау-бақша, егін зиянкестері зерттеліп, биол. және экол. ерекшеліктері анықталуда. Дереккөздер
Бұғалық

Бұғалық — жылқы мен түйенің асауын ұстау үшін арқаннан 12 — 15 құлаш етіп жасалған арнайы құрал. Бұғалықтың бір ұшын күрмеу арқылы кішкене тұзақша істеледі де, екінші ұшы сол тұзақшадан өткізіліп, одан жылжымалы үлкен тұзақ жасайды. Тұзақты асаудың мойнына салу үшін сол қолға арқанның бос ұшын, оң қолға бұғалықты шумақтап ұстап, тез лақтырады. Бұғалықты кей жерлерде көбіне құрықтың көмегімен де пайдаланады. Мойнына тұзақ түскен асау (жылқы) қылқынады да, оп-оңай қолға түседі. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Аманжол Күнболатұлы Бұғыбаев

Аманжол Күнболатұлы Бұғыбаев (5.4.1944 жылы, Алматы облысы Сарқан ауданы Новопокровка ауылы) — палуан, халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1973). Еркін күреспен 1962 жылдан бастап айналысады. КСРО чемпионатына жеті рет (1966 — 73) қатысып, қола (1966), күміс (1972), алтын (1973) медальдерге және КСРО кубогіне ие болды. Бұғыбаев 1996 жылдан еркін күрестен Қазақстан құрама командасының бас жаттықтырушысы. Дереккөздер
Бұғышақ

Бұғышақ — көне саз аспабы. Маралдың немесе бұғының мүйізін үңгіп, үрлейтін жағындағы ұшына дыбыс шығаратын тілше салынып жасалған. Ұзындығы 28 – 30 см. Бұғышақ бұрын да, қазіргі кезде де жайылымда жүрген маралдар мен бұғыларды бір жерге жинау үшін, көбінесе аңшылар мен бұғы, марал өсірушілер арасында жиі пайдаланылады. Өйткені, аспаптың үні марал мен бұғының дауысына өте ұқсас. Ел ішінде бұл аспапты “бұғы шақырғыш”, “бұғы сыбызғы” деп те атайды. Бұғышақтың әр түрлі шеберлер жасаған екі-үш нұсқасы түрлі музейлер қорында сақтаулы. Алтайлықтар бұл аспапты “абырға”, хакастар “пырғы” дейді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, II том
Тоқтасын Ысқақұлы Бұзыбаев

{{Мемлекеттік қайраткер { } }} Тоқтасын Ысқақұлы Бұзыбаев (8 мамыр 1949, Уба-Форпост ауылы, Жаңа Шүлбі ауданы, Семей облысы, Қазақ КСР) — әскери қызметкер, генерал-майор (1995). 1967 жылдың 1 шілдесінен Қарулы Күштер қатарында. Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің жоғары шекарашылар командалық училищесін (1971), Мәскеудегі Әскери академияны (1981) бітірген. ҚР Шекара әскері қолбасшысы қызметіне тағайындалғанға дейін (1997), Шығыс шекара округінде застава бастығының, кейін отряд бастығының саяси жұмыстар жөніндегі орынбасарлығынан бастап, ҚР Шекара әскерлері Қолбасшысының орынбасары, ҚР Қорғаныс министрінің айрықша тапсырмалар жөніндегі офицері — адьютанттар бөлімінің бастығы, ҚР Қорғаныс мининисрлігі Бас штабы бастығының бірінші орынбасары қызметіне дейін көтерілді. Бірнеше жауынгерлік наградалармен марапатталған. Сілтеме * [http://eurasian-defence.ru/?q=node/24108 Әскери-саяси зерттеулер орталығы] * [http://www.cis.minsk.by/news.php?id=197 ТМД атқару комитеті] Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Бұйда

Бұйда — түйенің, өгіздің мұрындығына тағылатын ұзындығы екі-үш құлаш жетек жіп. Бұйданы кендір, мақта, жібек, жүн жіптен ширатып немесе қылдан есіп жасайды. Қыз жасауын артқан түйеге, т.б. салтанатқа арналған Бұйдалар шашақты, әшекейлі болған. Кейде құр, қайыс, үзбеленген, айналсоқты металл шынжырды Бұйда ретінде тұтынады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бұйрық хан

Бұйрық хан, Бай Бұқа (? — 1206) — Найман хандығының батыс бөлігінің билеушісі, найман ханы Инанш Білге ханның екінші ұлы. Таян ханның інісі. Билігі Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Найман тайпасының бір бөлігін бөліп алып, Алтай тауларының оңтүстігінде, Ұлыңғыр өзенінің бастауында билік жүргізді. Ал оның ағасы Тайбұқа хан (Таян хан) Қара Ертіс пен Бұқтырма өзендерінің арасындағы Найман жерінің орталығында қалды. Ол 1201 жылы Жамұқа гүрхан болып сайланған құрылтайға қатысқан. Бір аңыз бойынша, ол ойрат басшысы Құдуқа Бәкімен бірге "жада" деп аталатын "найзағай тасын" қолданып, Шыңғыс ханның әскеріне жойқын дауыл жібермек болған. Алайда сиқырлы амал керісінше болып, күтпеген жел дауылды Құдуқаның өзіне қарсы бұрып жіберген. Бұл оқиғадан кейін Бұйрық хан қатты мазаланып, одақтан шығып, Алтайдың оңтүстігіне шегініп кеткен. Ол көп ұзамай, 1202 жылы Керейіттер тарапынан Тоғрылдың бастауымен, Шыңғыс ханмен одақтаса отырып, Соқоқ-Үсүн өзенінің жағасында (қазіргі Ұлаанғом маңында) шабуылға ұшырады. Дайындықсыз күйде ұсталған Бұйрық хан қашып, Алтайды асып, Бұлғын өзеніне жетті. Бұйрықтың қолбасшысы Көксе Сәбірақ Тоғрылдан ажырап кеткен Шыңғыс ханнан бөлектенген Тоғрылға шабуыл жасап, Тоғрылдың ұлы Сеңгүмді жеңіп, оның ұлы мен әйелін тұтқынға алды. 1202 жылғы жеңілістен кейін Бұйрық хан Керейіт ханзадасы Жақа Ғамбу, Жамұқа, Меркіттер көсемі Тоқтоқа, Ойрат көсемі Құдуқа, сондай-ақ Күшлікпен күш біріктірді. Алайда 1206 жылы аң аулап жүрген кезінде Шыңғыс ханның жасағы тұтқиылдан шабуыл жасап, Бұйрықты жеңді. Содан кейін оның жиені Күшлік Найман билігін өз қолына алды. Дереккөздер
Бұқарбай Естекбайұлы

Бұқарбай Естекбайұлы (1822, Жалағаш ауданы – шамамен 1898, Қараөзен өзені бойы) – батыр, шешен. Кіші жүздегі Табын руының теке атасынан шыққан. Кенесары Қасымұлына қосылғанға дейін Қоқан бектерінің ықпалында болған. Бұқарбай Кенесары көтерілісіне алғашқылардың бірі болып қатысып, 1847 жылға дейін көрнекті батырлардың қатарында аталады. Ол 1838 жылы тамызда Ақмола бекінісін алуға қатысты. 1850 жылы Бұқарбайдың жасағы Қазалы, Арал, Қосқорған бекіністеріне шабуыл жасап, казак-орыстар мен қоқандықтарды жеңді. Орыс тіліндегі деректерге қарағанда, Бұқарбай осы шайқастардың бірінде ауыр жараланып еліне қайтқан соң бейбіт еңбекпен айналысқан. Егін егіп, Сырдария сағасынан күні бүгінге дейін ұрпақтары пайдаланатын «Бұқарбай арығын» (ұзындығы 25 – 30 км) қаздырған. Бұқарбай батырдың ерліктері ақын-жыраулардың мұраларында, тарихшы Е.Бекмахановтың зерттеулерінде, жазушы І.Есенберлиннің «Қаһар» романында, зерттеуші Қ. Бердәулетовтың «Бұқарбай батыр» кітабында көрініс тапқан. Дереккөздер
Бұқтырма (обалар)

Бұқтырма — көне обалар тобы. Шығыс Қазақстан облысы, Глубоков ауданы, Бұқтырма ауылынан солтүстікке қарай 2 км жерде. 1953 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.С. Черников) зерттеген. Барлығы 8 обаның 4-і қазылып зерттелген. Олар тас дуалмен дөңгелене қоршалған. Мүрделер сопақша қабірлерге жерленген. Обалардың ішінен б.з.б. IV — III ғасырларға жататын қола шанышқы, қорамсақ ілетін темір ілмешек, мата қалтаға салынған қола айна, қола түйреуіш, моншақтар, ағаш қайықтың қалдықтары табылған. Дереккөздер
Бұқтырма су электр станциясы

Бұқтырма Су Электр Стансасы — Қазақстан энергетикалық жүйелері ішіндегі қуатты су электр стансасы. Бұқтырма Су Электр Стансасы Бұқтырма өзенінің төменгі сағасына 1956 жылы салына бастады. Алғашқы үш агрегаты 1960 жылы, келесі үшеуі 1961 жылы, қалғандары тиісінше 1963, 1964, 1965 жылдары пайдалануға беріліп, 1966 жылы жобалық қуатына (675 мың МВт) жетті. Жылына орта есеппен 2300 млрд. кВт сағат электр энергиясын өндіреді. Бұқтырма Су Электр Стансасы су торабының құрамына: бірлік қуаты 75 МВт 9 агрегаты бар станса ғимараты, бөгеттің су жіберетін бөлігі, тұйық гравитациялық бөгет і және үш камералы шлюз кіреді. Бөгеттің биіктігі — 90 м, ең жоғарғы су тегеуріні — 67 м, су қысымы түсетін қырының ұзындығы — 380 метр. Бұқтырма Су Электр Стансасы үшін сыйымдылығы 49,8 млрд. текше метр су қоймасы жасалған. Ол жылма-жылғы маусымдық ағысты реттеп отырады, жылдық су ағыны көлемі 18 км3. Мұның өзі Ертіс өзені бойындағы басқа СЭС-тердің (Өскемен және Шүлбі) жұмысын ыңғайлы ұйымдастыруға, қуат беру мүмкіндіктерін толық пайдалануға жағдай туғызады, су деңгейін көтеру арқылы Ертіс өзенінің саяз жерлерінен кемелердің өтуіне мүмкіндік жасайды. Сондықтан су турбиналарынан бір тәулікте өтетін су көлемінің кемелер жүрісіне қажет мөлшерден кем болмауы көзделіп, станса электр энергиясының жылдық көлемінің жазда 2/3 бөлігін, ал қыс айларында 1/3 бөлігін өндіреді.Бұқтырма Су Электр Стансасының су шаруашылық үшін мәні зор. Стансаның жұмыс режимі Ертіс өзенінің су ресурстарын энергетика, су көлігі, ауыл шаруашылығын суландыру және елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету қажеттіліктеріне икемделіп жүргізіледі. Стансадағы негізгі және көмекші жабдықтарды басқару толық автоматтандырылған. 2010 ж. модернизация болды, қуаты 738 МВт. Дереккөздер
Бұлан қаған

Бұлан (туған-өлген жылы белгісіз) — Хазар қағанатының қағаны. Бұлан Кавказ жеріне ішкерілей енген араб әскерлеріне қарсы күрес жүргізді. Бірақ оның бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 727 ж. араб қолбасшысы Хабиб ибн Маслам Бұланға ойсырата соққы бергеннен кейін Хазар қағанатының астанасы — Беленджер қаласын жаулап алды. Бұлан қағанатты қайта нығайту мақсатында парсы елінен Дағыстан жеріне келіп қоныстанған еврейлерден көмек алуға ұмтылды. Себебі ол иудей дініне ислам дініндегі арабтарға қарсы күресте үлкен идеологиялық құрал ретінде қарады. Сөйтіп 731 жылы Бұлан қағанның өзі және оның қол астындағы Солтүстік Дағыстанды қоныстанған хазарлардың бір тобы иудей дінін қабылдады. Бұлан иудей дініне арнап ғибадатхана салу мақсатында арабтардың қол астындағы Әзірбайжан жеріне жорық жасап, мол олжамен оралды. Бұланның тұсында иудей діні Хазар қағанатында кең тарала қойған жоқ. Бұланның немересі Обадия билік еткен кезде ғана иудей діні мемлекеттік дін ретінде жарияланды. Дереккөздер
Бұланты

Бұланты– Ұлытау тауының батысында, Байқоңыр және Қалмаққырған өзендерінің төменгі бөлігінде орналасқан жазық келген сортаң қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерінде. Ұзындығы 60 км, ені 20 км, абсолюттік биіктігі 130 — 150 метр. Жер қыртысын төрттік кезеңнің сазды-құмдақты аллювийлі шөгінділері түзеген. Оның сұр және сортаңдау топырағында баялыш, сарсазан, қарабарақ, бұйырғын, жусан өседі. Дереккөздер
Бұлғашы

Бұлғашы, бұлғыншы — орта ғасырлардағы түркі тектес тайпа. Оның “булагачин” (“бұлғын аулаушылар”) деген атауы 12 ғасырдың аяғы мен 13 ғасырдың басында алғаш рет белгілі болды және бұл тайпаның сол кездегі аты емес, кәсібін ғана білдірді. Тайпаны Шыңғыс хан бағындырып және оған осы дәстүрлі шаруашылық міндетін жүктегеннен кейін, сол замандағы әдет бойынша “булгачин” атауының күші жойылды. Ертедегі Бұлғашылардың айналасында тек нағыз түркі тайпалары — барғұт (ежелгі түркіше байырқу), кури (ежелгі түркіше құрықандар), теле (телес) (түркілердің сол қанаты) тұрған; Бұлғашылар Барғожын — Тоқымды (“Баргуджин — Тоқум” аймағын — Байқал көлінің алабын) қоныстанған, ал бұл жерлерде ежелгі заманнан түркі тайпалары, негізінен, құрықандар мен байырқулар тұрған. Мұның бәрі Бұлғашының моңғол тайпасы еместігін дәлелдейді. Рашид әд-Дин (14 ғасыр) “Жами ат-тауарих” атты шығармасының арнаулы тарауында булагачин мен кәрәмучин тайпалары туралы былай деп жазды: “Бұлардың екеуі де сол Барғожын — Тоқым аймағында, қырғыздар елінің қиыр шетінде өмір сүрді дейді. Сондай-ақ, ол Иранда Хулагу әулеті билік жүргізген заманда “бұл тайпалардың әмірлері де, әмір еместері де белгілі және атақты болмағанын” хабарлайды. Бұлғашы Шыңғыс хан әскерімен бірігіп, олардың батысқа жасаған жорығына қатысқан. Темірдің Моғолстанға жорығы туралы деректемелерінде Бұлғашы (түркіше булгаши деген атпен) моңғол тайпаларының бірі ретінде тағы да аталады. Моғолстанның билеушісі Уәйіс хан өлгеннен кейін Бұлғашы бұл елден кетіп, Түркістанға, Әбілхайыр ханның қол астына қоныс аударды. Қазір Бұлғашы ұрпақтары қырғыздар ішінде кездеседі. Дереккөздер “Қазақ энцклопедиясы II том”
Бұлқыншақ

Бұлқыншақ – сойған жылқының сан терісін істелетін ыдыс. Ыдыс жолаушыға арналады. Қанжығаға байланса да, иыққа салып жүрсе де үнемі қозғалып, ішіндегі қымыз шайқатылып жүретін болғандықтан, бұлқыншақ аталған. Бұлқыншақты Таулы Алтай өлкесіндегі Қосағаш қазақтары әлі де пайдаланады. Жасалу жолдары Оны жасау үшін жылқының сан терісін шашасына дейін бітеу сойып алады да саба әзірлегендей жолдардан өткізеді. Сан жағына сопақшалау етіп тері тігеді, ол пайдаланғанда астынғы жағына келеді. Аузына ағаштан, тоздан тығын жасайды да, ішіне күл толтырып, тығындап, көлеңкеге кептіреді. Әбден кепкен тері қатайып көнге айналады. Содан соң күлін төгіп тастап, ыдысты ыстайды. Әрі қарай шаймен жуып, ішіне бірнеше күн ашыған айран құйып қояды. Оны «шикі дәмін алу» деп атайды. Одан кейін пештің ысын (күйесін) жинап алып, оны суға шылап, теріні біраз уақыт соған салып қояды. Оны «құрымдау» дейді. Содан соң ыдыстың ішіне қайнаған сұйық май құйып шайқап алып, әрі қарай пайдалана беруге болады. Бұлқыншақты керегенің басына бауынан іліп қояды. Салт атпен жүргенде ердің алдыңғы қасына іледі немесе қанжығаға байлайды. Жаяу адам иығына асып жүреді. Бұл ыдыс малшы қауымның ыстық күндерде айран, шалап, қойыртпақ құюына мейлінше қолайлы. Дереккөздер “Қазақ энцклопедиясы II том”
Баубек Бұлқышев

Баубек Бұлқышев (1916, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы — 1944, Украина, Днепропетровск облысы Софьевск ауданы) — ақын, жазушы. Шығармаларын қазақ, орыс тілдерінде жазған Өмірбаяны Найман тайпасының Бағаналы руының Жылкелді бөлімінен шыққан. * Қарсақпайдағы ФЗО мектебін бітірген (1932-1934). * Алматы сауда-қаржы техникумында оқи жүріп (1937), көптеген өлең, “Балалық шақ” поэмасын, “Ауылдан Алматыға” атты әңгімесін жазды. * 1939 жылы “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас Алаш”) газетінде әдеби қызметкер * “Қазақстан пионері” (қазіргі “Ұлан”) газетінде бөлім меңгерушісі болған. * 1940 жылы Кеңес Армиясы қатарына шақырылады да, Мәскеу әскери училищесінде оқиды. * Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыстарға алғашқы күндерден бастап қатысты. Оның соғыстағы отаншылдық ерлігі ата дәстүрінің жалғасы іспетті. Баубектің әкесі Булкыш А. Иманов басқарған ұлт-азаттық қозғалысына белсенді қатысқан. Ата дәстүріне берік азамат, жалынды көсемсөз шебері, ержүрек жауынгер Мәскеуді қорғау, Украинаны азат ету шайқастарының бел ортасында болды. * 1944 жылдың бас кезінде майданда қаһармандықпен қаза тапты. Шығармашылығы * Көптеген өлеңдер жазып, республика баспасөз беттерінде жариялады, оның “Алматы — менің туған қалам” деген бітпей қалған романы * “Айсұлу” деген поэмасы бар. * “Балалық шақ” поэмасы * “Ауылдан Алматыға” атты әңгімесін жазды. * Бұлқышевтың шығармашылық дарыны Ұлы Отан соғысының ауыр сын сағаттарында ерекше көрінді. 1942 жылы 1 мамырда “Комсомольская правда” газетінде Бұлқышевтың “Өмір мен өлім туралы” (жас қазақ әскерінің хаты) деген өршіл, отаншыл мақаласы жарық көрді. Соғыс кезінде жазған шығармаларының дені “Комсомольская правда” газетінде жарияланды. * “Я хочу жить” * “Жизнь принадлежит нам” * “Коварство и любовь” * “Письмо сыну Востока” * “Слушай, Кавказ” және басқа мақалаларын көрнекті жазушы Ғ. Мүсірепов қазақ тіліне аударып, республика “Социалистік Қазақстан” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетінде жариялады. Бұлқышев шығармалары әдеби жинақтарда * “Жизнь солдата”, М., 1946; * “Журналисты в шинелях”, А.-А., 1968; * “Есімізде қанды майдан жорықтары”, А., 1968 басылды, жеке кітап болып жарық көрген. Дереккөздер
Бұрама

Бұрама - 1. қозғалысты түрлендіруге арналған аспаптар немесе бұрамды тетіктердің цилиндр пішіндес бұрама беті бар бөлшегі; 2. ұшында бұрап бекітуге арналған оймасы бар, ал бас жағынан бастиек шығарылған немесе онсыз да болатын цилиндр түріндегі бұрап бекіткіш бөлшек. Ауа бұрамасы Ауа бұрамасы - білікте бекітілген, күпшекті екі немесе бірнеше қалақшалары бар ауа қозғалтқышы. Ескіш бұрама Ескіш бұрама - ескіш білікте бекітілген, күпшекті екі немесе бірнеше қалақшалары бар суда қозғалуға арналған қозғалтқыш. Бекіткіш бұрама Бекіткіш бұрама - тораптың немесе тетіктің бұрандалы тесігіне бұралатын және тетіктерді қосу үшін арналған бұрама. Микрометрлық бұрама Микрометрлық бұрама - жоғары дәлдікті ұсақ бұрандасы бар микрометр бұрамасы. Бос жүріс жүйесінің реттелгіш бұрамасы Бос жүріс жүйесінің реттелгіш бұрамасы -іштен жанатын қозғауыш бос жүріс режимінде жұмыс істеген кезіндегі қарбюраторға түсетін жанармайдың көлемін реттейтін бұрама. Рулдік механизмнің бұрамасы Рулдік механизмнің бұрамасы - рулдік механизм білігінің төменгі бөлігінде орналасқан бұрама; бұрама – сомын берілісінің бір бөлігі ретінде қолданылады. Дереккөздер
Бұратаналарды басқару туралы жарғы

Бұратаналарды басқару туралы жарғы– Ресей империясының Сібір өлкесінің байырғы халықтарын басқару жөніндегі заң актісі. 1822 жылы 22 шілдеде қабылданған. Жарғының жобасын М.М. Сперанский жасаған. Ресей империясының отаршылдық саясатын көздеген бұл құжат Сібірдің орыстан басқа халықтарын “бұратана” деп кемсітіп, оларды кезбелер, көшпелілер және отырықшылар деп 3 топқа жіктеді. Жарғы бойынша кезбе халықтар (орочтар, алеуттер, т.б.) арасында қалыптасқан рулық және тайпалық қарым-қатынас сақталып, отырықшы халықтарға (татарлар, т.б.) орыс мемлекетіндегі шаруаларды басқару жүйесі қолданылды, ал көшпелі “бұратаналарды” (буряттар, сахалар, вогулдар, т.б.) билеп-төстеу үшін рулық басқармалар (әрбір ру не ұлыстың елді мекенінде ең кемі 15 үй болса), бұратаналар басқармалары (оған бірнеше ұлыстың не бір рудың бірнеше елді мекені кірген) құрылды. Жарғы Ресей патшалығының шапқыншылығына ұшырап, бодандығына кірген Сібірдің байырғы халықтарын отарлық қанаудың құралына айналды. Дереккөздер
Бұрғылау қондырғысы

Бұрғылау қондырғысы - ұңғыманы бұрғылауға арналған құрал-жабдықтар кешені. Ол бұрғылау тәсіліне қарай: айналмалы бұрғылау қондырғысы (көп тараған түрі) және соққылы бұрғылау қондырғысы болып екіге бөлінеді. Айналмалы бұрғылау қондырғысының құрамына бұрғылау мұнарасы, күштік жетек, түсіріп-көтеру операцияларын механикаландыруға арналған құрал-жабдықтар, бұрғылау сорғылары, шайғыш ерітіндіні дайындауға, тазалауға және оны өңдеп қайта қолдануға арналған құрал-жабдықтар, т.б. енеді. Бұрғылау қондырғысы мұнай, газ және терең геологиялық барлау ұңғымаларын бұрғылауға арналған тұрақты бұрғылау қондырғысы, көбіне геологиялық барлау жұмыстарында, су астындағы бұрғылауда және құрылыс жұмыстарында қолданылатын жылжымалы бұрғылау қондырғысы, негізінен қопарылыс ұңғымаларын бұрғылауға арналған (жабдықтары шынжыр табанды не доңғалақты сүйреткіштерге, автомобильге, тракторға, катерге, т.б. орнатылған), өздігінен жүретін бұрғылау қондырғысы және жетуі қиын жерлерде бұрғылау жұмыстарын жүргізуге арналған тасымалды бұрғылау қондырғысы болып ажыратылады. Тау-кен ісінде бұрғылау қондырғысы бұрғылау станоктары деп аталынады. Дереккөздер
Бұрлық

Елді мекендер: * Бұрлық – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қазан ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Бұрлық – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Украина ауылдық округі құрамындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Бұрлық – көне зират.
Бұрым

Бұрым — әйелдердің өрілген ұзын шашы. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында өрілген ұзын бұрым сұлулықтың сәні саналған. Оған шашбау тағып, айырықша күтімге алған. Бұрым жалғыз және қос өрім болады. Шашты қырқып кеспей, тобығына дейін жеткізе өсіру — бойжеткеннің сымбатын асыратын сәні болған. Шаштың қоюлығы мен сұйықтығына қарай бұрым да үлкен және кіші болып келеді. Жуан бұрымды жеңді білектей, қос бұрымды тау басынан құлаған бұлақтай деп, ерекше мадақтаған. Бұрым өсіруге қыздар жас кезінен айырықша көңіл бөлген. Шешесі, жеңгесі немесе құрбы қыздары өруге көмектесткен. Сол өрімге маржан, күміс шашбау тағып безендірген. Дереккөздер
Бұрыштістілер

Бұрыштістілер (Hynobiidae) — құйрықтылар отрядына жататын қосмекенділер. Қазақстанда 2 түрі cібір бұрыштістілері, жетісу аяқтыбалығы бар. Қазақстанның солтүстік облыстарының қайыңды, орманды дала аймағында кездеседі. Денесінің ұзындығы 60 — 75 см, құйрығының ұзындығы 4 — 5 см. Құйрығы екі бүйірінен қысыңқы келеді. Бүйірі мен қарнында 12 — 15 көлденең сызықтары бар. Терісі жалаң, аяғы қысқа, 4 тармақты. Түсі қоңыр, тек арқа жағы сары жылтыр болады. Көбею кезінен басқа уақытта ересектері тіршілігін құрғақ жерде өткізеді. Күндіз құлаған ағаш, шіріген түбір астында, ағаш қуысында жасырынып жатады. Көбіне жемін аулауға кешкілік, түнде шығады, құрттармен, моллюскілермен, жәндіктермен қоректенеді. Бұрыштістілер ағаш түбінде жеке, кейде топтанып бір жерде қыстайды. Көктем шығысымен бұрыштістілер тайыз көлдерге уылдырық шашады, 3 — 4 жетіден кейін уылдырықтан кішкентай дернәсілдер шығады. Бұрыштістілер жыныстық жағынан 3 жасында жетіледі. Бұрыштістілердің жаулары — қарғалар. Сондай-ақ, қар аз түскен жылдары жер қатып қалып, олардың көпшілігі өледі, көл таязданған кезде бұрыштістілердің уылдырақтары дамымай қалады. Дереккөздер