kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қараарна мұнай кен орны

Қара Арна мұнай кен орны — Атырау облысы Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде, Жылыой ауданында орналасқан. Кен орны 1960 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Тектоникалық тұрғыдан кен орны қосқанатты тұзкүмбезді құрылымнан орын алған. Тұзүсті шөгінділері жиынтығының стратиграфиялық қимасында мұнайлылық төменгі бордың апт, альб, жоғарғы бордың сеноман жікқабаттарының шөгінділерімен байланысты. Жатыс сипаты Өнімді горизонттар бетінің жатыс тереңдігі 467-1046 м арасында. Жатындардың биіктігі 15-30 м. Су-мұнай жапсары -503-1099 м-ге дейінгі белгілерде орныққан. Жатындар қойнауқаттық күмбездік. Өнімді қатқабатының қимасы терригендік таужыныстардан құралған, жинауыштары кеуекті. Қанығу сипаты Ашық кеуектілік 27,2-30,2%, өтімділігі 0,215-1,605 мкм 2 , мұнай мен газға қаныққан қалыңдық 3,5-8,5 м, оның коэффициенттері 0,72-0,95-ке дейін ауытқиды. Батыс қанаттың төменгі бор жатындарының 3 мм-лік штуцердегі бастапқы шығымдары 21,2-38,3 м 3 /тәу болды. Сеноман горизонтының шығымдары темен, 3,1-3,7 м 3 /тәу. Газдық фактор 7,4-9,8 м 3 /м 3 . Бастапқы қойнауқаттық қысым 5,0-11,5 МПа, температура 2,5-40 ° С. Тығыздығы, құрамы Мұнайдың тығыздығы 0,964 г/см 3 . Мұнайы күкіртті 2,28 – 2,8%, парафині аз 0,18 – 0,61%. Кен орны 1974 жылдан игерілуде. Дереккөздер
Қараасар

Қараасар – ежелгі қалашық орны. Жусалы темір жол станциясынан оңтүстікке қарай 45 км жерде Қараасарды 1946 жылы Хорезм археология-этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.П.Толстов) ашып, жоспарын қағазға түсірген. Жинастырылған көзе, саптаяқ, құмыра, т.б. тұрмыстық және шаруашылық заттарға қарағанда, Қараасарды адамдар б.з.б. 3 және б.з. 3 ғасырларында мекен еткен. Олар егін өсірумен және мал шаруашылығымен айналысқан. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Қарабақанас

Қарабақанас, Бақанас, Ортабақанас – Іле алабындағы құрғақ арна, Іле өзенінің ежелгі арнасы. Географиялық орны Алматы облысының Балқаш ауданы жерімен ағып өтеді. Садырбек мүйісі тұсында Балқаш көліне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 301 км. Құмды арнасы өзгеріп отырады. Арнасындағы су көктемгі қар суымен 7 – 10 күндей ғана ағады. Аңғары көктемгі жайылым. Дереккөздер
Қарабалық

Қарабалық (Schіzothorax) – тұқылар тұқымдасының бір туысы. Бұларды көкбаспен бірге «тілікшелілер» деп атайды, себебі, бұлардың аналь тесігі мен аналь қанаты ірі қабыршақтармен қоршалған. Қазақстанда Қарабалықтың кәдімгі Қарабалық (Sch. іntermedіus) және Қарабалық (Sch. argentatus) деген түрлері бар. Кәдімгі Қарабалық ең кең тараған түр. Қазақстанда Сырдария, Талас өзендері алабында (соның ішінде Асы (Аса) өзен көлдерінде – Билікөл, Ақкөл, Ащыкөлде және Ащыбұлақ суқоймасында), Қаратаудан ағатын өзендерде, Түркістан облысындағы Қызылкөл тұйық көлінде кездеседі. Ұзындығы 40 см-ге, салмағы 1,2 кг-ға дейін. Түсі судың мөлдірлігіне қарай өзгереді. Бүйірінде қоңыр дақтар болады. Дене бітімі жұмыр. Екі жұп мұртшалары бар. Қабыршағы майда. 7 жылдай тіршілік етеді. Еті дәмді. Қарабалық үш түр тармағына жіктеледі: балқаш Қарабалығы (Sch. arg. argentatus), көкбас Қарабалық (Sch. arg. pseudaksaіensіs) және ащыкөл Қарабалығы (Sch. arg. saltans). Бұлардың ұзындығы 49 см-дей, салмағы 1,5 кг-дай болады. Шабақтарының түсі күмістей ақ, ересек дарабастары тіршілік ортасына сәйкес әр түсті: қоңыр күмістен қоңыр сарғышқа дейін өзгереді. Дене бітімі жұмыр. 10 жылдай тіршілік етеді. Қарабалықтардың аталықтары 3 – 8, аналықтары 3 – 9 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын су температурасы 11°С болғанда (8 – 122 мыңдай) тереңд. 1 – 2 м өзен қайраңына, тасты жерлерге шашады. Әр аналық барлық уылдырығын бір мезгілде шашқанмен, популяцияның жалпы уылдырық шашу мерзімі шамамен 2 айға созылады. Тамағы қоректік қордың түрлік құрамына байланысты: балдырлар, моллюскілер, хирономидтер дернәсілі, т.б. Бұрын Балқаш – Іледе кәсіптік ауланатын негізгі балықтардың бірі болған; көп аулану, жыртқыштарды (көксерке, жайын, ақмарқа) жерсіндіру нәтижесінде 1970 жылдан кәсіптік маңызын жойды. Қазір негізінен Балқаш – Алакөл су алабындағы шағын өзендерде әуесқойлықпен ауланады. Қарабалықтың түр тармағы ішіндегі жылдан-жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілгені – Көкбас Қарабалықы (Sch. arg. pseudaksaіensіs). Бұл Балқаш – Іле, Шу су алабында, Ыстықкөлде тараған. Оның ұзындығы 80 см, салмағы 12 кг, шамамен 17 – 19 жылдай тіршілік етеді. Сілтемелер
Қарағайлы (Қарасай ауданы)

Қарағайлы - Алматы облысы, Қарасай ауданында болған ауыл, бұрынғы өзімен аттас ауылдық әкімшілік округ орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде, Іле Алатауының баурайында, Қарағайлы өзені жағалауындағы бетеге, боз, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қара топырақты қоңыржай ылғалды агроклиматгық белдемде орналаскан. Халқы Тұрғыны: * 6,0 мың адам (2002); * 9,6 мың адам (2009). Тарихы Ауыл 1992 жылдан Қарағайлы деп аталады. 1965-97 жылдары бау-бақшамен айналысатын Чапаев кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қарағайлыда және округ аумағындағы Қарғалы, Рахат және Құрамыс ауылдарында бірнеше серіктестік пен 275 шаруа қожалығы құрылды. Ауылдарда 2 орта мектеп, 4 кітапхана, мәдениет үйі, 2 фельдшер-акушерлік пункт, 2 дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Қарағанды квазисинклинорийі

Қарағанды квазисинклинорийі– Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тектоникалық құрылым. Ортаңғы және кейінгі каледонидтердің түйіскен белдемінде шығыс және солтүстік-шығыс бағытта созыла орналасқан. Екі құрылымдық қабаттан: қызыл түсті девон молассалары мен карбонның көмірлі түзілімдерінен құралған. Дереккөздер
Қарағанды кәмпиттері

Қарағанды Конфеттері – кондитер өнімдері н шығаратын кәсіпорын. 1996 жылы ағылшын фирмасы сатып алған "Жанар" ААҚ-ның негізінде жеке меншік нысандағы АҚ ретінде құрылған. Тарихы Фабриканың негізі 1956 жылдың қараша айында құрылған. КСРО-ның ыдырауымен, Ресеймен және тағы басқа елдермен экономикалық байланыстардың үзілу себебінен оның жұмысы нашарлай бастаған. Мемлекеттен фабриканың 85% акциясын сатып алған ағылшын компаниясы «Ю-Ай-Джи» 1996 жылдары фабриканы қайта жаңғыртты. Жаңа цехтер салынып, өнімдер жаңа технология бойынша өндіріле бастаған. Қазіргі кезде «Қарағанды Конфеттері» АҚ Қазақстандағы тағам өндірісіндегі алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың бірі. Фабрика кондитерлік өнімдердің 247 түрін шығарып, бір жылда – 12 000 тонна көлемінде өнім өндіреді. Өнімдері 2001 жылы фабриканың 45 жылдық мерейтойына байланысты пралине сияқты конфет шығаратын жаңа жүйесі іске қосылған. Бәріне танымал болған конфеттерден басқа, көптеген жаңа өнімдер шығарылуда. Сонымен қатар фабрика вафли, торттар, шығыс дәмдерін, шербет, чипсы шығарумен де айналысады. 2003 жылдан бастап шоколадтар өндiретiн көлемді жүйе жұмысы басталған. Фабриканың технологтарымен «Сердечко (Жүрек)», «Бутылочка (Бөтелке)» және «Курочка Ряба» конфеттерiнiң құрамы өңделген. «Пикник» үлпiлдек тәттiлерiн және «Хруст» чипсын үлкен ассортиментте шығаратын экструдер цехы ашылған. Қазiргi кезде цехта ертеңгiлiк құрғақ ас шығаратын қондырғылар iске қосылған, ол әр түрлi пiшiндегi дәмдi және хош иiспен ерекшеленген дақыл өнiмдерiнiң түрлерін кеңейтуге жол береді. Фабрика Қазақстан бойынша бiр ғана көп қатпарлы батон шығаратын цех болып табылады. Негізі нуга мен жұмсақ карамельден жасалған қатпарлы батонның алты түрі бар. Соңғы шығарған өнімдері «Триумф» және «Экстра» шоколадтары, құрамындағы какао өнімдері 81 және 95 пайызды құрайды. Мармеладты-шоколадты және бисквиттi-шоколадты цехтарын кеңейту жоспарлануда. Мармеладты-шоколадты цехтың өндiрiс көлемiн екi есеге ұлғайтуға мүмкiндiк беретiн глазурьлi және помадты конфеттер өндiру бойынша жаңа жүйе ашылған. Зефир, шоколадты зефир дайындау бойынша жүйенi iске қосатын жаңа иристi-шоколадты цех жұмысын бастайды. Жетістіктері «Қарағанды Конфеттері» АҚ – түрлі халықаралық көрмелердің тұрақты қатысушысы. 2003 жылдың тамыз айында Мәскеу қаласында «Қазақстанның Ресейдегi күндерi» бағдарламасының шеңберiндегi көрмеге кондитерлiк фабрика қатысқан. 2004 жылдың сәуiр айында Германияда өткен «Hannover-Messe 2004» халықаралық көрмеде Қазақстанның үздiк кәсiпорындарының құрамында болған. Фабриканың өзінің аккредитті сынақ орталығы бар, ол өздеріне сертификаты сынақтан кондитер өнімдері мен шикізаттарды сертификациялық сынақтан өткізулеріне мүмкіндік береді. «Қарағанды Конфеттері» АҚ өзінің өнімдерін Қазақстанның барлық жерлерінде, өзінің дербес өкілдері, дүкендері, 12 қалалардағы қоймалары арқылы, сонымен бірге Ресей мен Германияда таратады. Дереккөздер
Қарағанды көмір өндірістік бірлестігі

Қарағанды көмір өндірістік бірлестігі – көмір өнеркәсібі орны. 1947 жылы құрылған. Құрамында 26 шахта болды. Оған Қушоқы және Молодежный көмір қимасы, 8 байыту фабрикасы, 4 кен-шахта және кен көлігі жабдықтарын жөндейтін зауыт, Қарағанды көмір құрылысы тресі және 14 мекеме кірді. Дереккөздер
Қарағанды құю-машина жасау зауыты

Қарағанды құю-машина жасау зауыты– өңдеуші өнеркәсіп орны. 1941 жылдан жұмыс істеп келе жатқан Кен-шахта құрал-саймандарын жөндеу зауыты негізінде 1997 ж. АҚ ретінде құрылған. 2000 жылдан Қазақмыс корпорациясының бөлімшесі. Дереккөздер
Қарағанды машина жасау зауыты

Қарағанды Машина Жасау Зауыты, Пархоменко атынд. – өңдеуші өнеркәсіп орны. 1942 ж. құрылған. Өнеркәсіп кен қазу, көлік, металлургия, а. ш., т.б. салаларына арналған бөлшектер мен жабдықтар шығаруға мамандандырылған. Дереккөздер
Қарағанды индустриялық университеті

Қарағанды индустриялық университеті — Теміртау қаласында орналасқан жоғары оқу орны. Тарихы Қарағанды ​​индустриялық университеті 1963 жылы Қарағанды ​​металлургиялық комбинаты жанында ВТУЗ-зауыт ретінде ашылды. 1993 жылы ВТУЗ-зауыт Қарағанды металлургия институты болып қайта ұйымдастырылды. 2006 жылы институт негізінде Қарағанды ​​мемлекеттік индустриялық университеті құрылды. Құрылымы Бүгінгі таңда университет құрылымында 3 факультет бар: «Металлургия және машина жасау», «Энергетика, көлік және басқару жүйелері», «Экономика және құрылыс», 10 кафедрада 140 оқытушы жұмыс істейді. Университет құрамына Техникалық-экономикалық колледжі де кіреді. Университет 25 бакалавриат бағдарламасы, 20 магистратура және 5 докторантура бағдарламасы бойынша мамандар дайындайды. Барлық білім беру бағдарламалары Қазақстан Республикасының Жаңа кәсіптер атласы мен Өңірлік кәсіптер картасын ескере отырып, кәсіптік стандарттар негізінде жұмыс берушілермен бірлесіп әзірленген. Оқу орнының 18 оқытушысы «Қазақстан Республикасы Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы», 11 оқытушы «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері» атағына ие. Оқу жұмысы Университетте «Qarmet» АҚ, «Қазақмыс Корпорациясы» АҚ, «Қазхром» АҚ, «QazTehna» ЖШС, «Орталық Азия Цемент» АҚ, «Теміртау электрометаллургиялық комбинаты», «Ақтөбе рельс» АҚ сияқты ірі трансұлттық компаниялармен және өнеркәсіптік кәсіпорындармен тәжірибеге бағытталған оқыту жүйесі жүзеге асырылуда. Университетте қала мен облыстың жетекші кәсіпорындары мен ғылыми-зерттеу институттарында 13 кафедра филиалдары бар. ҚарИУ – жартылай өнеркәсіптік металлургиялық және прокат жабдықтары, домна пеші мен конвертер жұмыс істейтін үлгілері мен тәжірибелік алаңы бар Қазақстандағы бірден-бір университет. Университетте 12 зертханасы бар Металлургия орталығы, Құрылыс өндірісі ғылыми-зерттеу институты және Энергия үнемдейтін технологиялар және энергия аудиті орталығы бар. Дереккөздер
Қарағанды-Нан

«Қарағанды-Нан», тамақ өнеркәсібі кәсіпорны. 1995 ж. жеке меншік нысандағы ақционерлік қоғам регінде тіркелген. Қондитерлік нан-тоқаш өнімдерін және сусын, жартынай дайындалған тағамдар, шұжық, жұмыртқа және құс етін, ұн және дақылдардан жасалатын тағамдар шығарады. Кәсіпорын өнімдері ел ішінде және ТМД елдерінде өткізіледі. 2005 ж.70 мың т жуық дайын нан, жаңа жасалған қондитерлік тағамдар, ұн шығарылды. Дереккөздер
Қарағандырезинатехника

«Қарағандырезинатехника» ЖШС («Қарағанды резина-техника» ӨБ; Саран қ.), зауыт жобасын 1962-63 ж. «Резинажобалау» институтының Свердловск бөлімшесі жасады. Бірінші кезегі (калып құю және калыпсыз өндіріс цехтары) 1974 ж. 30 желтоқсанда пайдалануға берілді. Резина техникалық бұйымдар з-тында ерекше берік резинатрос лентасын, от пен ыстықкэ төзімді транспорт ленталарын шығару, Қағаз жасайтын машиналар үшін үлкен валдарды кабаттап орау елімізде тұңғыш рет игерілді. 3-т өнеркөсіп пен а. шның әр түрлі салалары үшін 880 түрлі өнім шығарды (күш беріп айналдыратын қайыс-белдіктер, тығыздағыш және сорғыш құбыр-жендер, транспорт ленталары, калыпты және калыпсыз бұйымдар т. б.), халық тұтынатын тауарлар өндіреді (шай- балар, шелек, резина түтіктер т. б.), қалыпсыз бұйымдар Кубаға, Ливияға, Лаосқа, Никарагуаға, желдеткіш белдіктер Венгрияға, МХР-ге, Эфиопияға, Гвинеяға жөнелтіліп тұрды. Асбест-цемент құбырлардың муфталы дәнекеріне керекті шығыршыктар, резина-тех. пластиналар, I, II, IX класты металл серіппелері бар орама құрылымды резинатоқымалы жендер, 1 типті полиизобутилен пластинка, 2 пленкалы жұмсақ пластика, IП, IV- класты тоқыма каркасты тығыздағыш, резина жең, 88Н желімі Мемлекеттік сапа белгісі бойынша шығарылды. Зауыт жанынан жұмысшы кенттері салынды. 3-ттың негізінен жастар күшімен салынуына байланысты 1981 ж. Қазақстан Ленин комсомолы аты берілді. 1978 жылдан «Заводская жизнь» атты көп таралымды газет шығып тұрды. Өндірістік байланыстардың үзілуіне байланысты зауыт жұмысын доғарды, бұрынғы ӨБ негізінде «Қарағандырезинатехника», «Саранрезинатехника» ЖШС және т. б. құрылымдар (2000) пайда болды. Дереккөздер
Қарағанды энергетика жүйесі

Қарағанды энергетика жүйесі, 1931 жылдан жұмыс істейді. Оған кіретін электр станцияларының қуаты 1643 мың кВт. Кернеуі 220 – 500 кВт электр беретін желілердің жалпы ұзындығы 3,5 мың км шамасында, ал кернеулі электр желілерінің жалпы ұзындығы 33 мың км-ден астам. Дереккөздер
Қарадала артезиан алабы

Қарадала Артезиан Алабы – Кетпен (Ұзынқара) жотасының Солтүстік беткейі мен Іле өзенінің аралығындағы арынды жер асты суы қалыптасқан аймақ. Алматы облысы Ұйғыр, Еңбекшіқазақ, Райымбек аудандары жерінде орналасқан. Ауданы 20 мың км². 1970 – 72 ж. барланып, жоғарғы плиоцен шөгінділерінен тәулігіне 138 мың м3, бор шөгінділерінен 163,5 мың м3 су алуға болатындығы анықталды. Бұл екі қабат бір-бірінен су өткізбейтін саз қабат арқылы бөлінген. Үстіңгі қабаттың қалыңдығы тау бөктерінен ойыстың орталығына қарай 30 – 35 м-ден 230 м-ге дейін жетеді. 15 – 150 м тереңдікте жататын арынды су деңгейі ұңғыма қазғанда жер бетіне атқылайды. Бұл атқылама судың тәуліктік өнімділігі 350 – 1380 м3. Деңгейін 12 м-ге дейін төмендеткенде 610 – 3400 м3 су алуға болады. Суы тұщы, минералдары 0,2 – 0,7 г/л, химиялық құрамы гидрокарбонатты-сульфатты натрийлі және кальцийлі-натрийлі. Төменгі өте арынды сулы қабат бор дәуірінің шөгінділерінде 350 – 800 м тереңдікте қалыптасқан. Ұңғымалармен судың көзін ашқанда ол атқылап, жер бетінен 15 – 110 м биіктікке көтеріледі. Судың тәуліктік өнімділігі 1300 – 16400 м3 (көбінесе 4300 – 6000). Бұл су да тұщы, минералдары 0,2 – 0,8 г/л, химиялық құрамы, негізінен, гидрокарбонатты-сульфатты натрийлі. Іздеу-барлау кезінде арасы 2,0 – 5,5 км болатын 100-дей ұңғыма қазылған. Бұл өнімділігі мол арынды судың біраз бөлігі 1968 жылдан бері жер суғаруға, Ұйғыр ауданының орталығы Шонжы ауылында ауыз су ретінде пайдаланылады. Сілтемелер
Қараеспе петроглифтері

Қараеспе петроглифтері – тасқа бедерленген ежелгі өнер туындылары, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Талғар ауданы, Шолақ тауындағы Қараеспе шатқалының батыс бөлігінде шоғырланған. Сипаты 1982-83 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) экспедициясы (жетекшісі А. Марьяшев) зерттеген. Қараеспе петроглифтері шатқалдың батыс бөлігінде шоғырланған. Олар 50-ге жуық суреттен тұрады. Шатқалда айбалта ұстаған батырлар бейнелері бар. Мұнда қабылан секілді екі жыртқыш аң, бұғы, таутеке және басқа да хайуанаттар бейнеленген. Қараеспе петроглифтері көпшілігі сақ тайпаларының рухани өмірін көрсететін ежелгі мәдениет ескерткіші ретінде бағаланады. Әдебиет * Марьяшев А.Н., Горячев А.А., Наскальные изображения Семиречья, А., 2002. Дереккөздер
Қаражал минералды суы

Қаражал Минералды Суы , Қарағанды облысы Қаражал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан шипалы жер асты суы. Суы 1961 ж. бұрғыланған ұңғымалардан шығады. 1981 – 83 ж. «Сарыарқа» минералды сусындар құю з-ты үшін барланған. Ұңғымалардан шығатын судың мөлшері тәулігіне 0,52 мың м3-ге жетеді. Минералды сулар 80 – 100 м тереңдіктегі девон және тас көмір кезеңдерінде карсттанған әктастар мен доломиттерде кездеседі. Бұл тау жыныстары үстінен Қалыңдығы 10 – 40 м неоген кезеңінің сазымен көмкерілген. Тау жыныстары 100 – 120 м тереңдікке дейін жарықшақтанған. Жер асты суының арындық деңгейі 1 – 5 м тереңдікте орналасқан. Судың арыны әлсіз. Ұңғымалардың шығымы, судың деңгейін 5,2 м-ге төмендеткенде 40 л/с-қа дейін жетеді. Жер асты сулары тұздылау, минералдары 3,1 – 3,7 г/л, температурасы 9 – 10°С. Судың химиялық құрамы сульфатты-хлорлы және магнийлі-натрийлі. Құрамында: калий (1,9 мг/л), стронций (3,2 мг/л), фтор (0,8 мг/л), бром (0,9 мг/л), кремний қышқылы (8,7 мг/л), фосфор қышқылы (0,04 мг/л), еріген газ бар, негізінен, көмір қышқыл газдан (32,94%), метаннан (14,55%), азоттан (52,36%), оттектен (0,15%) тұрады. Қаражал Минералды Суы ас қорыту ағзалары, бауыр ауруларын, сондай-ақ денедегі зат алмасу процесі бұзылғанда ем үшін және емдік-асханалық су ретінде қолданылады. Сілтемелер
Қаражанбасмұнай

Қаражанбасмұнай — мұнай өндірісі кәсіпорны. 1986 жылы құрылған «Қаражанбастерммұнай» тәжірибелік-эксперименттік мұнай-газ өндіру басқармасы негізінде 1994 жылы 16 ақпанда ірге көтерген. Қаражанбас кенішінде шикі мұнай өндірумен айналысады. Қаражанбас құрылымы Каспий жағалауында 1974 жылы ашылған. Ауыр тұтқыр мұнай термиялық әдістермен өндіріледі. 1997 жылы сәуірде компания акцияларының 94,62%-ын Канаданың «Трайтон-Вуко Энерджи Групп» фирмасы сатып алды. Қалған 5,38%-ы жеке тұлғаларға тиесілі. 2000 жылдың басынан АҚШ-тың «Нейшенс Энерджи Компани» компаниясы құрылтайшы болып табылады. 2001 жылдың басында пайдаланудағы ұңғыма саны 1636 болды. Олардың 794-і (48,5%-ы) жұмыс істейді. «Қаражанбастерммұнай» жылына 1,3 млн. т мұнай өндіреді. Дереккөздер
Қаражанбастерммұнай

Қаражанбастерммұнай– мұнай өндірісі кәсіпорны. 1986 жылы қазанда өндірістік басқарма болып құрылған. 1992 жылдан «Қазмұнайгаз» ұлттық компаниясының қарамағында. Басқарма Қаражанбас кен орнынан құрамында шайыр, асфальт, т.б. қоспалары көбірек қою мұнайды қа-батішілік жану және ыстық бумен сығу әдісімен өндіру жөнінен бұрынғы КСРО бойынша базалық кәсіпорын болып келді. Осы әдіспен жылына 1,0 – 1,3 млн. т мұнай өндіріледі. Жаңа өндірістік әдіске өзге елдердің де мұнай өндіруші компаниялары ден қойды. Қазақстан – Америка бірлескен корпорациясының осы басқарма жанынан бірлескен кәсіпорны ашылып, 1993 жылы іске кірісті. Ол мұнай кенішінің 15%-ын игеріп, шағын мұнай айыру зауытын салды. Дереккөздер
Құрманғали Жұмағалиұлы Қаражанов

Қаражанов Құрманғали Жұмағалиұлы(1937 ж.т.) – топырақ зерттеуші, а.ш. ғыл. канд. (1973). Қаражановқа Оңт. Қазақстанда сортаң топырақ генезисін зерттеп, суарылатын жерлерге мелиорац. тұрғыдан сипаттама беру жұмысы үшін (В.М. Боровский бастаған ғалымдармен бірге) Қазақстан Мемл. сыйл-н алған.
Қаражыра көмір кен орны

Қаражыра көмір кен орны — Абай облысы Абай ауданында, Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 110 км жерде орналасқан. Оның солтүстік жағынан 50 км жерде Семей – Конечное темір жолы мен кеме жүзетін Ертіс өзені өтеді. Геологиялық құрылымы Алғаш құрамында қалың көмір қабаты бар юра көмірлі түзілімдері 1967 жылы анықталды. 1968-1969 жылдары жүргізілген карталау және бұрғылау жұмыстары көмірлі түзілімдерінің таралу шекаралары мен өнімділігін нақтылауға мүмкіндік берді. Мұнда қалыңдығы 300 м юра түзілімдері солтүстік-батысқа созылған жайпақ синклиналь (10×15 км) түзеді. Жатыс сипаты Өнеркәсіптік көмірлілік екі горизонтқа шоғырланған. Төменгі горизонттың (төменгі юра) қалыңдығы 85-90 м, оның құрамында жұмыстық қалыңдықты 5 көмір қабаты, ал қалыңдығы 50-80 м жоғарғысында (ортаңғы юра) 3 көмір қабаты бар. Бұл горизонттардың арақашықтығы 35-40 м. Көмір қабаттары кен орнының орталығында біршама қалың, ал шеткі жақтарында бөлшектенеді және жұқарады. Көмірлі қабаттардың қалыңдығы 1-3 пен 5-13 м, кейде 17-33 м. Көмірлі қабаттардың жатыс тереңдігі 3-тен 265 м-ге дейін, аршылымның орташа қалыңдығы 80 м. Құрамы Метаморфталу дәрежесі бойынша қоңыр көмір тас көмір аралығында; күлділігі 14 – 19%, аз күкіртті (0,48%). Жанғыш массаның жылу бөлгіштігі 7,5 мың ккал/кг, гумин қышқылдарының шығымы 1 – 4,7%, шайырдың мөлшері 5,9 – 12,55%. Кен орны көмірінің күлділігі аз, қызуы жоғары энергетикалық және тұрмыстық отын болумен қатар, шайыр шығымының біршама жоғарылығына байланысты химиялық-технологиялық шикізат ретінде де пайдалануға болады. Көмірдің 600 м тереңдікке дейін бағаланған қоры 1,56 млрд. т, оның басым бөлігі ашық тәсілмен өндіруге қолайлы. Көмірдің күлі титанға (TіO2-1,2%), скандийге (46-95 г/т), иттрийге (66-79 г/т), бериллийге (10 – 50 г/т), мысқа (100-300 г/т), т.б. қоспа элементтерге бай. Кен орны әлі барланып бітпеген. Дереккөздер
Қаракөл қойы

Қаракөл қойы – қозысының елтірісі өте бағалы болатын қой тұқымы. Қылшық жүнді қой тұқымдарының ішіндегі ең көп тарағаны. Біздің жыл санауымыздан бұрын Орта Азия халқының жылдар бойы сұрыптауының және өсіруінің нәтижесінде шығарылған. Денесі мығым, шағын, жүрдек, құйрықты (құйрық майы 2 – 3 кг) қой. Құйрығының ұшы S – тәрізді иілген, сирағы жіңішке, тұяғы берік, шөл және шөлейт аймақтарының қатаң ауа райына және жұтаң жайылымына әбден бейімделген. Қошқары мүйізді, тірі салм. 55 – 65 кг, ірілері 100 кг-нан жоғары болады, ал саулығы 45 – 50 кг тартады. Табиғи төлдегіштігі, әр 100 саулыққа шаққанда 95 – 100 қозыдан келеді. Еркек қозыларының салм. 4,5 – 5,5 кг, ұрғашысы 3,8 – 4,5 кг. Қозының жабыны туған кезінде бұйраланып тұрады, өсе келе жүн талшықтары ұзарып, бұйралары жазылып кетеді. Қаракөл елтірісі қара, көк, сұр, қоңыр, ақ, қызғылт түсті болып келеді. Жүні тұлымды, жылына екі рет (көктем, күз) қырқылады. Қошқарларынан 3,0 – 3,5 кг, саулықтарынан 2,0 – 2,5 кг жүн алынады. Одан қалың жүн маталар, кілем тоқылады. Сүттілігі 50 – 60 кг-ға жетеді. Сүтінің майлылығы 7 – 8%. Қаракөл қойының еті және майы өте сіңімді әрі дәмді. Қаракөл қойы негізінен Оңт. және Батыс Қазақстанда (Жамбыл, Қызылорда, Оңт.Қазақстан, Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан облыстары) өсіріледі. Қаракөл қойын сұрыптау жұмысымен Қазақ қаракөл ш. ғылыми-зерттеу институты шұғылданады. Дереккөздер
Қарақас тұқымдасы

Қарақас тұқымдасы (Glіrіdae) – сүтқоректілер класына жататын кеміргіш. Дүние жүзінде кең тараған. 7 – 8 туысқа бірігетін 55-ке жуық түрі бар. Көпшілігі Африка құрлығында тіршілік етеді. Сыртқы пішіні тышқанға ұқсас, ағаш басында тіршілік етуге бейімделген. Қазақстанда қарақас құқымдасының 1 түрі – орман қарақасы (Dryomys nіtedula) бар. Ол Қаратауда, Талас пен Қырғыз Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тарбағатай, Сауыр, Қалба және Оңтүстік Алтай тау жоталарында теңіз деңгейінен 600 – 1600 м биіктікте кездеседі. Дене тұрқы 8 – 13 см, үлпілдек құйрығының ұзындығы 6 – 12 см, салмағы жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отырады: көктемде, ұйқыдан оянғанда 21 – 35 г, жазда 25 – 45 г, күзде ұйқыға жатар алдында 75 г-ға жетеді. Арқасы сұрғылт, қызыл қоңыр, бауыры – ақшыл сары, құйрығы тиінге ұқсас, үлпілдек. Аяқтары бес башайлы, 1- және 5-саусақтары өте қозғалмалы, тырнақтары жіңішке әрі өткір және имек келеді. Басты ерекшелігі – тұмсығының екі жағынан бастап көздерін баса құлаққа дейін созылып жатқан қара жолақтың болуы (аталуы осыған байланысты). Ағашта, жерден 1,5 – 6 м-ге дейінгі биіктікте өсімдіктің жапырағы, сабағы, тамыры мен мамығынан шар пішінді ұя жасайды. Кейде құстардың ұяларын, ағаш қуыстары мен діңдерін, жардағы жарықшақтарды баспана ретінде пайдалана береді. Қарақас тұқымдасы – түн жануарлары. Күндізгі ұйқыдан іңірде оянып, қорек іздеуге шығады. Қорегі – ағаштар мен бұталардың жемісі мен жидегі, түн жәндіктері, моллюскілер. Құстардың ұясындағы жұмыртқаларын жарып, балапандарын жеп, кейде ересектеріне шабуыл жасайды. Қазан айының ортасынан сәуірдің аяғына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Ұйқыдан оянған соң ұйлығу кезеңін өткізіп, 23 – 25 күннен соң 2 – 8 (көбінесе 4 – 5) қызылшақа қарақас туады. Олардың салмағы 1 г-дай болады. 10 – 12 күнде денесін түк басып, 14 – 16 күнде көздері ашылады. Бір айдан соң өз бетінше тіршілік етуге көшеді. Негізгі жаулары – түлкі, ақкіс, аққалақ, жапалақ, әбжылан. Денесінде кенелер, бүргелер мен ішкі паразиттер кездеседі. Орман зиянкестерін жойып, пайда келтіреді. Дереккөздер
Қарақия (тау, Қарағанды облысы)

Қарақия – Қызыларай тауларының оңтүстігіндегі шоқылы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылының оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1007 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық. Жер бедері Беткейлері тік жарқабақты, таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Баурайындағы бұлақтардан Жыланшықеспе өзенінің салалары бастау алады. Етегінде көп мөлшерде қорымтас жиналған. Геологиялық құрылымы Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, аңғарларда бидайықты шалғын өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Оңтүстігінде өзімен аттас қыстау орналасқан. Дереккөздер
Қарақойын (көл)

Қарақойын – Сарысу алабындағы көл. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы көл. Гидрографикасы Ауданы жауын-шашын мол жылдары 80-90 км 2 ; орташа ауданы 72,5 км 2 . Ұзындығы 16,8 км, ені 8,3 км-ге жетеді. Су жиналатын алқабы 11800 км 2 . Көктемгі қар ерігенде Талдыеспе, Қаттағансай өзендері құяды. Жағалау сипаты Батыс бөлігінде ұсақ аралдар бар. Батыс жағалауы тік жарлы, шығысы батпақты: көктемде суы жайылады. Түбі тегіс, суы тұзды. Шаруашылықтық маңызы шамалы. Төңірегі - жайылым. Дереккөздер
Қарақол Метеориті

Қарақол Метеориті, қырғыз даласы – ғаламшараралық кеңістіктен Жерге келіп түскен аспан денесі. 1840 ж. 27 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданындағы Қарақол өз. бойындағы егіс алқабына түскен. 1868 ж. сипаттамасы бойынша оның салм. 2,8 кг, конус пішіндес білігінің ұзындығы
Қарақорым

Қарақорым – Орталық Азиядағы тау жүйесі, Жер шарындағы аса биік тау жүйелерінің бірі. Ұзындығы 800 км, орташа биіктігі 5500 м-дей. Ең биік жері – Чогори шыңы (8611 м), ол биіктігі жағынан Джомолунгма шыңынан кейін екінші орында. Қарақорым тауында Қытай мен Үндістан шекаралары түйіскен. Солтүстігінде Памир және Куньлунь, оңтүстігінде Гималай және Гандисышань тау жүйелерінің аралығында орналасқан. Климаты тым континенттік. Инд өзенінің аңғарында 3500 м биіктікте орналасқан Лех елді мекеніндегі қаңтар айының жылдық орташа температурасы – 8°С, шілденің орташа жылдық температурасы 16 – 18°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері тау жүйесінің етегінде 100 мм-дей, 5000 м биіктікте 500 мм. Гималайға қарағанда құрғақтау болса да, мұзданудың аумағы (16,3 мың км 2 ) үлкен. Ең ірі мұздығы – Сиачен (ұзындығы 75 км, ауданы 1180 км 2 ). Одан басқа Хиспар (ұзындығы 62 км), Биафо (59 км), Акташ (56 км), Балторо (52 км, ауданы 1227 км 2 ) мұздықтары бар. Еріген қар мен мұздың сулары Инд және Тарим өзендерінің алабын құрайды. Тауаралық қазаншұңқырларда тұйық көлдер мен сор жерлер кездеседі. Раскемдария өзенінің жоғарғы бөлігінде бұта шоғырлары, терек, жабайы алма, алмұрт, өрік, т.б. ағаштар кездеседі. Оңтүстік беткейлерінің 2000 – 3500 м тауаралық аңғарларында қарағай, Гималай самырсыны, терек, қайың шоқтары өседі. 3000 – 4000 м биіктікте тау ешкілері (маркор), жабайы қой, киіктер (оронго және ада), жабайы есек, 3800 м-ге дейін барыс, 4000 м-ге дейін қылшықты қоян және аю мекендейді. 5000 м-ден жоғарыда тур, сұңқар мен қаршыға тіршілік етеді. 6000 м биіктікте бүйі, көбелек, маса кездеседі. Тау алқаптарында ладакхтар, балти, хунза, брокпа, т.б. тибет халықтары тұрады. Олар жеміс-жидек жинаумен, тау аңғарларындағы жазық өңірлерде бидай, бұршақ егумен шұғылданады. Жүзім, алма, өрік, қараөрік өсіреді. Өзен, көлдердің жағалауларында қой, ешкі, қодас және пони жайылады. Тау жүйесінің басым бөлігі әлі толық зерттелмеген. Дереккөздер
Қарақұдық мұнай кен орны

Қарақұдық мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданынан оңтүстік-батысқа қарай 160 км жерде орналасқан. Құрылым сейсмикалық барлау жұмыстары нәтижесінде 1964 жылы анықталған. Барлау бұрғылауы 1966 жылы басталып, (1-ұңғыма арқылы) 1971 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Құрылымдық жағынан өлшемі 12, 8, 8, 7 км, қалыңдығы 15 – 50 м антиклинальдық қатпар. Кен орны көп қабатты ортаңғы және жоғарғы юра түзілімдерінде қалыптасқан. Онда 9 өнімді горизонт анықталған. Өнімді бөліктің қимасы кезектесе қабаттасқан құмтастан, саздан, алевролиттен және аргиллиттен тұратын терригендік шөгінділерден құралған. Тығыздығы, құрамы, қанығуы Мұнай коллекторлары кеуекті. Кеуектілігі 13,5 – 16,3% арылығында, өткізгіштігі 0,003 – 0,002 мкм 2 . Мұнайы жеңіл, жоғары парафинді (4,2 – 22,3%), күкірті аз (0,03 – 0,49%), қышқылдылығы төмен. Жоғарғы юраның мұнайынан (тығыздығы 0,866 г/см3) ортаңғы юра түзілімдеріндегі мұнай біршама жеңіл (тығыздығы 0,8078 г/см 3 ). Бастапқы қабаттық қысым 25,3 – 29,7 МПа. температурасы 78-111 ° С. Қабат мұнайының газға қаныққандығы тереңдеген сайын жоғарылайды (107-299,8 м 3 /т). Хлоркальций типті жоғары минералданған қабат суларының температурасы 104-110 ° С-қа, минералдылығы 132 г/л-ден 177 г/л-ге дейін жетеді. Кен орнынан мұнай өндірілуде.
Қара Құлақ

Қара Құлақ, Серек құлақ – 1) қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Қыздар қойға, жігіттер қара құлаққа (қасқырға), бір топ жастар күзетшілікке бөлініп, ойын бастаушы сайланады; 2) қазақтың халық биі. Халық күйі Қара жорғаның сүйемелімен орындалады. Дереккөздер
Қарақұм көтерілісі

Қарақұм көтерілісі – кеңестік әміршілдік жүйеге қарсы бағытталған қарулы қақтығыс. Бұл көтеріліске Қазалы ауданы, Қармақшы ауданы, Тереңөзек ауданы, Аламесек, т. б. аудандардың жеке-жеке топ болып, шаруа жайымен көшіп-қонып жүрген шаруалары қатысты. Көршілес Ырғыз ауданы, Арал ауданы, Қарсақпай ауданының бірқатар ауылдары да осы бас көтеруге қосылды. Жаңа өкіметтің қысымына шыдамай, Қарақұмды паналаған ауылдар қолдарына қару алып, қорғануға мәжбүр болды. Көтерілісшілердің үлкен бір тобын дінбасы Ж.Бәйімбетов басқарды. Қуғыншы қызыл әскерлердің Қармақшыдан және Ырғыздан шыққан отрядтары 7 сәуірде көтерілісшілер жасырынған жерге таяу келіп, қанды шайқас болды. Ұрыс кезінде көтерілісшілерден 35 адам өліп, 23-і жарақаттанған. Ал қызыл әскерлерден 40 адам өліп, олар кейін шегінуге мәжбүр болған. 1930 жылы 13 сәуірде Аралға келген әскери округтік комиссия Қарақұмға үкімет комиссиясын жіберуді ұсынды. Нәтижесінде ҚазОАК төрағасының орынбасары Әліби Жангелдин, жазушылар Сәкен Сейфуллин мен Ғабит Мүсірепов, т.б. бар мемл. комиссия Қарақұмға аттанды. Бірнеше күнге созылған келіссөзден кейін, олар қаруы бар көтерілісшілердің қаруын тапсыруға көндірді. Көтерілісшілер жағынан келіссөзге қармақшылық Бәйімбетов, т.б. қатысты. Олар үкімет алдына 7 шарт қойды. Мемлекеттік комиссияның шешіміне қарамастан, Қазақстан К(б)П Өлкелік комитетінің 1-хатшысы Ф.И.Голощекиннің тапсырмасымен, келіссөзге қатынасқан Бәйімбетов, Ы.Әлмағамбетов, Б.Байбахтин, М.Қыпшақбаев, С.Қуандықбаев, Ө.Өмірбаев, Б.Талқанбаев, Т.Ахметов Алматыға әкелініп, абақтыға жабылды. 1930 жылы 15 шілдеде Қазақстандағы Біріккен Саяси Бас басқармасының үштігімен олар түгелдей ату жазасына кесілді. Осыдан кейін Қарақұмдағы шаруалар қайтадан бас көтеріп, өздеріне .Жұбановты хан етіп сайлады. Сонымен, тамыз-желтоқсан айларында болған қарулы қақтығыстан кейін көтеріліске қатысты деген айыппен қолға түскен 586 адамның 210-ы кедейлер мен орташалар ретінде босатылды, 6 адамның ісі ОГПУ-дің Қарсақпай аудандық бөліміне жан-жақты тексеруге жіберілді. ОГПУ-дің Ерекше үштігінің шешімімен 175 адам ату жазасына кесілді. 172 адам 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге еңбекпен түзету лагеріне жіберілді. 6 адам Қазақстанның өзге аймақтарына жер аударылды. Шығыс Сібірге 5 жылға 1 адам, еңбекпен түзету лагеріне 3 жылға 9 адам айдалды. Көтеріліске қатысушылардан 37 адам қаза тауып, 6 қызыл әскер, 3 саяси қызметкер, 3 коммунар өлген. Дереккөздер
Қарақұрт

Қарақұрт - улы өрмекшітәрізділер тұқымдасына жатады. Толық жетілген ұрғашы қарақұрттың, (10-20 мм) қара, ал жетілмеген ұрғашысы мен аталықтарының, (4-7 мм) денесінде қызыл дақтары болады. Көздері күндізде түндеде бірдей көреді. Ұрғашы қарақұрт ұясын жерге салады, оның айналасына тор тоқып, жәндіктермен қоректенеді. Өрмектен жасалған піләдағы, (5-12) жұмыртқалары, (1200-2000) қыстап, көктемде жас қарақұрттар шығып, 6 рет түлеп, маусымда толық жетілген ұрғашы қарақұрттарға айналады. Улы бездері кеуде-бас қуысына орналасып, өзекше арқылы хелицермен жалғасқан. Ақзаттан тұратын у өте күшті нейротроптық у. Адамдарды қатты уландырып, кейде өлімге дейін жеткізеді. Денесі шағын (ұрғашысының тұрқы 10 – 20 мм, еркегі 4 – 7 мм), түсі қара, құрсағында қызыл дақтары бар. Маңғыстаудың шөлді және далалы аймақтарында кездеседі. Қарақұрттар өте өсімтал: шілдеде 100 – 700 жұмыртқа салып, оларды пілләсімен қорғауға алады. Жұмыртқадан шыққан өрмекшілер пілләда қыстап, келесі жылы сәуірде жан-жаққа тарайды. Әсіресе ұрғашы Қарақұрттың уы адам мен малға өте қауіпті. Қарақұрт шаққан жерде қызыл дақ пайда болады, сәл уақыттан соң білінбей кетеді. Қарақұрт шаққан адамның 10 – 15 минуттан кейін іші мен кеудесі қатты ауырады, аяқтарының жаны кетіп, құрысып қалады. Дер кезінде жедел жәрдем көрсетілмесе, уланған адам 1 – 2 күннен кейін өліп кетуі мүмкін. Сондай-ақ Қарақұрт шаққан жерді сол сәтінде сіріңкемен күйдіріп жіберу керек. Дереккөздер
Теңіз қарақшылығы

Қарақшылық (; ; - тонаушы, қарақшы (теңіз қарақшылығы), қылмыстық запдар және халықаралық құқық бойынша — күш қолдану немесе оны қолдану қаупін тудыра отырып, әзге мүлікті иелену мақсатында езен немесе теніз кемелеріне шабуыл жасау түрінде керінетін қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыс; ашык теңізде сауда, азаматтық кемелерді заңсыз басып алу, тонау немесе суға батыру. Дереккөздер
Қарақыр шимайлы тастары

Қарақыр шимайлы тастары – б. з. б. II – I-мыңжылдықтарда тасқа шекілген суреттер, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 170 км жердегі Таңбалы шатқалынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. Сипаты Қарақыр шимайлы тастарын 1980 жылы қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің археологиялық экспедиция тобы (жетекшісі А.Н. Марьяшев) ашып, зерттеген. Жартастағы суреттер бірнеше төбедегі ірі-ірі тастарға салынған. Мұнда антропоморфты бейнелер, күн басты құдай, аңшылар, салт аттылар, садақшылар нобайлары, "S" тәрізді кескіндер, солярлық белгілер тасқа қашап салынған. Негізінен батырлар жекпе-жегі, аңшылық көріністер, құрбандық шалу, жыртқыш аңдардың бейнелері басты орын алады. Суреттердің қашап салыну әдісі мен сюжеттері қола ғасырына жататын Тамғалыдан табылған петроглифтерге жақын. Кейбір аңдардың бедерлері скиф-сібірлік "аң" нақышындағы туындыға жатады. Әдебиет * Марьяшев А.Н., Горячев А.А., Наскальные изображения Семиречья, А., 2002. Дереккөздер
Қараман ата қорымы

Қараман ата қорымы – ескі зират орны. Тарихы Осындағы сәулет өнерінің үлкен үрдісі саналатын атақты Шойынбай күмбезі әкелі-балалы Өмір Қараұлы мен Назар Өмірұлының қолымен тұрғызылған. Меңдіқұлов экспедициясы Маңғыстау түбегінің орталық бөлігіндегі Қандыбас қонысынан 5 км батыстауылы 1973 жылы Республикалық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының экспедициясы (жетек. М.Меңдіқұлов) зерттеген. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде қорымнан 473 ескерткіштер есепке алынған. Бұған ортағасырлар дәуіріне жататын құлпытастар, тас қоршаулар, 19 ғасырмен 20 ғасырдың басындағы адайлық шеберлердің қолымен тұрғызылған күмбезтамдар, сағанатамдар, күрделі ою-өрнектермен өрнектелген құлпытастар, қойтастар, тас қоршаулар мен тас белгілер кіреді. Орналасуы мен архитектурасы Қорымның батыс жағында Қараман ата жер асты мешіті, құлпытастар және жартылай қираған алты қырлы кесене бар. Қорымның солтүстік-шығыс және ортуылған бөлігінде 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде салынған адай тайпасының адамдары жерленген көптеген күмбезді не күмбезсіз кесене, сағанатамдар, құлпытастар орналасқан. Жалпы Қараман ата қорымы құмтастан салынған архитектуралық құрылыстардың (мазарлар, сағанатам, сандықтас, құлпытас, қабір үстіндегі қойтас және тағы басқа) әрқайсысы өзінің саналуандығымен ерекшеленеді. Олар халық архитектурасын айғақтайтын ашық аспан астындағы мұражай іспеттес. Қорғалу статусы Қорым жер асты мешітімен бірге 1982 жылы республикалық дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған. Дереккөздер
Ұзақбай Қараманұлы Қараманов

Ұзақбай Қараманұлы Қараманов (20 тамыз 1937 жыл, Қызылорда облысы — 25 қыркүйек 2017 жыл, Алматы) — қазақстандық және кеңестік мемлекеттік қайраткер, саясаткер, инженер және академик. 1990–1991 жылдары Қазақ КСР тұңғыш әрі соңғы Премьер-Министрі, оған дейін 1989 жылдан бері Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің соңғы төрағасы болды. 1994–1999 жылдары Құрылысшылар одағының Президенті болды. Өмірбаяны Әлімұлы тайпасының Шекті руының Үсен бөлімінен шыққан. * 1959 жылы Куйбышев (Самара) қаласындағы инженерлік құрылыс институтын бітірген. * 1959–1964 жылдары Шұбарқұдық автобазасында прораб, * «Қызылорда құрылыс» тресінде инженер, басқарма бастығы * 1964–1980 жылдары «Алматы өнеркәсіп құрылысы» тресінде аға прораб, комбинат директоры, Қазақстан Компартиясы ОК-нің іс басқармасының қызметкері, Жеңіл және тамақ кәсіпорындары құрылысы басқармасының бастығы, Қазақ КСР ауыр өнеркәсіп министрлігінің Алматы құрылыс Бас басқармасының және Құрылыс индустриясы Бас басқармасының бастығы * 1980–1984 жылдары Қазақ КСР жеңіл өнеркәсіп министрлігінің орынбасары, «Қазақтың су тасқындарынан қорғану құрылысы» Бас басқармасының бастығы * 1984–1989 жылдары Қазақ КСР құрылыс министрлігінің 1-орынбасары, Қазақ КСР мемлекеттік жабдықтау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. * 1989–1990 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы * 1990–1992 жылдары Қазақ КСР премьер-министрі болды. * 1991 жылғы қазаннан — ҚР мемлекеттік кеңесшісі. * 1993 жылғы сәуірден — Аралды құтқару Халықаралық қорының атқарушы директоры. * 1994 жылғы наурыздан — депутат, ҚР Жоғарғы Кеңесі Табиғатты пайдалану және экология комитетінің төрағасы, «Қазақстан халықтық конгресі» партиясынан ұсынылған. * 1995 жылғы сәуірден — «Қазконтракт» республикалық келісімшарт корпорациясының вице-президенті. * 1998 жылғы сәуірден — «Қомақ-Инвест» қаржылай-кәсіпшілік тобының президенті. Бір уақытта, 1998 жылдан - ҚР Құрылысшылар одағының президенті. * 1999 жылғы қазаннан — ҚР Парламенті Мәжілісі 2-шақырылымының депутаты (№37 Қызылорда облысының Аралмаңы сайлау округінен, «Отан» РСП атынан). Аймақтық дамыту және экономикалық қайта құру комитетінің мүшесі. * 2004 жылғы қазаннан 2007 жылға дейін — ҚР Парламенті Мәжілісі 3-шақырылымының депутаты. * ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 11, 12, 13-шақырылымдарының депутаты. * КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Қызылорда, Гурьев және Талдықорған облыстарынан ұсынылған. КОКП ОК (1990-1991), Қазақстан Компартиясы Саяси бюросының (1990-1991), ҚазКСР Президенттік кеңесінің (1990) мүшесі. Қазақстан Құрылысшылар одағының негізін салушы. Марапаттары Қараманов * II дәрежелі Барыс орденімен; * Қызыл Ту ордендерімен; * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің медальдарымен; * ҚР мерейтой медальдарымен; * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамоталарымен; * КСРО Министрлер кеңесі сыйлығымен; * Еуропа қоршаған ортаны қорғау облыстық «Алтын глобус» сыйлығымен; * Қызылорда облысының Құрметті азаматтығымен марапатталған. Шендері, әскери атақтары Әскери атағы — отставкадағы полковник. Отбасы Қараманов үйленген болатын. Жұбайы — Раметоллақызы Ұлдай (1937 жылы туған). Ұлдары: Асқар (1961 жылы туған), Нұрлан (1965 жылы туған), Дәулет (1970 жылы туған) Қарамановтар. Дереккөздер
Қарамеңді

Қарамеңді (1998 жылға дейін – Докучаевка) — Қостанай облысы Науырзым ауданындағы ауыл, аудан (1965 жылдан) және Қарамеңді ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстікке қарай 200 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 5326 адам (2637 ер адам және 2689 әйел адам) болса, 2009 жылы 4694 адамды (2239 ер адам, 2455 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1914 жылы қаланған. 1940 жылға дейін Қарамеңде, 1941–96 жылдары Докучаевка аталды. Дереккөздер
Қара найза жазасы

Қара найза жазасы - қазақ елінде ежелде қолданылған жаза түрі. Соғыста опасыздық жасағандарға, жаудан қашып, жауынгерлерді дүрліктіргендерге қолданылған. Қылмыстыны ұстап алып, халық алдында үш қара найзаны жерге қадап, жазалыны астына отырғызып, үш найзаның сабымен мойнынан қысып өлтірген. Дереккөздер
Қараоба вольфрам-молибден кен орны

Қараоба вольфрам-молибден кен орны — Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданында, Қаражал қаласынан оңтүстікке қарай 100 км жерде орналасқан. Кен орны 1946 жылы ашылған. Кен орны орташа масштабты, терең қабаттары жер асты тәсілімен игеріледі. Геолгогиялық құрылымы мен сипаты Кенді алаң девон кезеңінің қызыл түсті құмтасы, конгломераты және әктасынан, оларды жапқан таскөмір кезеңінің терригендік-карбонат қабаттарынан тұрады. Оларды диабаз-порфирит, флюидтік дацит-риолит сығылмалары мен силл тәрізді денелері кесіп өткен, кейіннен Қараоба лакколитінің көп фазалы граниттері қалыптасқан. Өлшемі 6х12 км. Минералдары Кен орнының минералдық құрамы әр түрлі, 100-ден астам минералдар белгілі. Негізгі өнеркәсіптік минералдары — вольфрамит пен молибденит, олардан кейінгі маңыздылары: касситерит, топаз, козалит, берилл және флюорит, сондай-ақ кварц, микроклин, мусковит, серицит кездеседі. Өнеркәсіптік маңызы 50 грейзен кен денелерінің 10-нан астамының өнеркәсіптік маңызы бар. Олардың ұзындығы ондаған метрден 800 м-ге дейін, қалыңдығы 1-2 м. Олардан кейінгі кварц-вольфрамит желілерінің (саны 100-ге жуық) орташа ұзындығы 600-900 м, қалыңдығы 0,5-0,7 м-ден 2 м-ге дейін, тік бағытта 500 м аралықта таралған. Екі типті - желілік және штокверктік кентастар ажыратылады. Құрамы Желілік типті кентаста вольфрам 0,735%, висмут 0,101%, молибден 0,03%. Штокверкте вольфрам 0,115%, висмут 0,014%, милибден 0,015%. Кентас құрамында сонымен қатар қалайы, бериллий, күміс, тантал, ниобий, скандий, селен және теллур бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://geo.web.ru/druza/l-Kara-Oba.htm Қараоба, Қазақстан]
Қарар

Қарар– 1) конституциялық құқықта – парламент палаталарының бірі қабылдайтын құжаттардың атауы. Қ. заң жобаларынан гөрі басқаша тәртіппен талқыланады және мемлекет басшысының қол қоюына берілмейді; 2) алқалы орган мәжілісінде немесе қоғамдық бірлестіктер мүшел
Қарасай (Хорашай)

Қарасай, Хорашай (т.-ө.ж.б.) – 16 ғ-да өмір сүрген ноғай мырзасы. Едіге бидің ұрпағы. 1550 ж. кіші Ноғай немесе Қази ұлысының негізін қалаған Қазидың туған бауыры. Қарасай туралы тек Қарасай-Қази жырында баяндалады. Дереккөздер
Қарасор

Елді мекендер: * Қарасор – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл. * Қарасор – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарайтын ауыл. Көлдер: * Қарасор – Ақмола облысы Біржан сал ауданының батысындағы көл. * Қарасор – Сілеті алабындағы көл. Ақмола облысы Ерейментау ауданында орналасқан. * Қарасор – Нұра алабындағы ағынсыз көл. Ақмола облысы Қорғалжын ауданында орналасқан. * Қарасор – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы көл. * Қарасор – Теңіз алабындағы көл. Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. * Қарасор – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы тұзды көл. * Қарасор – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл. * Қарасор – Өлеңті алабындағы көл. Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл. * Қарасор – Ертіс алабындағы тұйық көл. Павлодар облысы Май ауданында орналасқан. * Қарасор – Сілетітеңіз алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданында орналасқан. * Қарасор – Шағалалы алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданында орналасқан. * Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Әулиекөл ауданында орналасқан. * Қарасор – Торғай алабындағы көл. Қостанай облысы Жангелді ауданында орналасқан. * Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Қамысты ауданында орналасқан. * Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. * Қарасор – Обаған алабындағы көл. Қостанай облысы Ұзынкөл ауданында орналасқан. * Қарасор — Атырау облысы Индер ауданындағы көл.
Қарасу

Қарасу: Елді мекендер: * Қарасу – Абай облысы Аягөз ауданы, Қопа ауылдық округіндегі таратылған ауыл. * Қарасу – Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл. * Қарасу – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы, Көптоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Қарасу – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы, Шығанақ Берсиев атындағы ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Қарасу – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы таратылған ауыл. * Қарасу – Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл. * Қарасу – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы Қосы батыр ауылының бұрынғы атауы. * Қарасу – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл. * Қарасу – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл. * Қарасу – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл. * Қарасу – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл. * Қарасу – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл. * Қарасу – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл. * Қарасу – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл. * Қарасу – Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл. * Қарасу – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл. * Қарасу – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл. Қырғызстан: * Қарасу — Баткен облысы Лейлек ауданындағы айыл. * Қарасу — Жалалабат облысы Ақсы ауданындағы айыл. * Қарасу — Жалалабат облысы Тоғызтарау ауданындағы айыл. * Қарасу — Жалалабат облысы Тоқтағұл ауданындағы айыл. * Қарасу — Жалалабат облысы Шатқал ауданындағы айыл. * Қарасу — Нарын облысы Атбасы ауданындағы айыл. * Қарасу — Нарын облысы Қошқар ауданындағы айыл. * Қарасу — Ош облысы Алай ауданындағы айыл. * Қарасу — Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл. * Қарасу — Талас облысы Талас ауданындағы айыл. * Қарасу — Шу облысы Жайыл ауданындағы айыл. Өзбекстан: * Қарасу — Әндіжан облысы Қорғантепе ауданындағы қала. Өзендер: * Қарасу (Іле алабындағы өзен) * Қарасу (Ойыл алабындағы өзен)‎ * Қарасу (Ойыл алабындағы өзен)‎ * Қарасу (Ащысу алабындағы өзен) * Қарасу (Бүйен алабындағы өзен)‎ * Қарасу (Қойбағар көлі алабындағы өзен)‎ * Қарасу (Күрті алабы) * Қарасу (Шідерті алабы) * Қарасу (Аягөздің сол саласы) * Қарасу (Аягөздің оң саласы) * Қарасу (өзен, Шығыс Қазақстан облысы) Басқа мағыналар: * Қарасу көшесі (Астана); * Қарасу ауданы; Таулар: * Қарасу – Тарбағатай жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау.
Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев

Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев (1860, Қаратөбе ауданы, Ақбақай ауылы — 26 тамыз 1934, Ақтөбе қаласы) — қоғам қайраткері, заңгер, ағартушы-демократ. Қазақтардың арасындағы саяси және ұйымдастырушылық жұмыстарға белсенді араласты. 1919 жылы мамыр және шілде айларында қазақ атты бригадасы саяси бөлімінің меңгерушісі, 1921-1924 жылдары Ақтөбе губерниялық алқаның төрағасы болып тағайындалды. Одан кейінгі жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік мұрағатына жұмыс істеді. 1926 жылы партиялық тәртіпті бұзғаны үшін Ақтөбе қалалық партия комитетінің шешімімен партия қатарынан шығарылды. Қазақ АКСР Кеңестерінің 1-2 съездерінің делегаты болды. * Орынбор гимназиясын бітіргеннен кейін Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне түседі. * 1890 ж. оны 2-дәрежелі алтын медальмен үздік бітіреді. * Петербургта, Кутаисида, Орынборда тергеуші болып істейді. 1897 жылдан Оралда, Қаратөбеде, Жымпитыда адвокат болды. * 1907 ж. 2-Мемлекеттік Думаға кадеттер тобынан Орал облысы нан депутат болып қатысып, жер-су мәселесі бойынша қазақ халқының мүддесін қорғап сөз сөйлеген. * Ол өзін большевиктер партиясының қатарындамын деп есептеді. * 1907-16 жылдары ағартушылық жұмыстармен айналысып, «Қазақстан» газетін, «Айқап» журналын шығаруға көмектеседі. * 1918 ж. Орал облыстық атқару комитетінің мүшелігіне сайланды. * 1918 ж. наурызда «әскери үкімет» бүлік ұйымдастырып, облыстық кеңес мүшелерін, (ішінде Қ. та бар) тұтқынға алды. * 1919 жылы 24 қаңтарда Чапаев дивизиясы босатып, кейін ол Орал облысы ревкомның қүрамында ұлттар коллегиясын басқарды. * 1919 ж. 24 шілдеде Қазәсревкомның мүшелігіне тағайыңдалды. * 1920 ж. 4-12 қазанда Орынборда өткен Кеңестердің Бүкілқазақстандық 1-съезіне делегат болды. Мұнда қабылдаған Қазақ АКСР-і еңбекшілерінің құқығы туралы декларацияның жобасын дайындауға қатысқан. * Қазақ АКСР-інің заң комиссары болды. Кеңестердің 2-Бүкілқазақстандық съезіне де делегат болып қатысты. * 1927 жылы діни көзқарастары үшін большевиктер партиясының қатарынан шығарылған. Өмірінің соңына дейін ғылыми - зертханалық жұмыстармен шұғылданған. Дереккөздер