kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кенотаф

Кенотаф (грек. kenotaphos, kenos – бос, taphos – қабір) – ежелгі дәуірге жататын археологиялық, архитектуралық ескерткіштердің бір түрі; ішінде адам мүрдесі жоқ жерлеу құрылысы. Көлемді архитектуралық құрылыстардан бастап, қарапайым обаға дейін түрлі тарихи дәуірлерде салынып отырған. Түрлі себептермен денесі жерленбеген адамдарға арнап символикалық мәндегі бос жерлеу орындарын салу дүние жүзі халықтарының көпшілігінде бар ғұрып. Ежелден келе жатқан бұл үрдістің шығу тегі адамды құрметтеуге, өлгенде де адамның міндетті түрде “мәңгілік баспанасы” болуы керек деген жалпыға ортақ идеяда жатыр. Ежелгі Римде кенотафтар бай адамдар мен мемлекет қайраткерлері үшін сәнді ғимараттар түрінде салынатын болған. Мысырдың перғауындарына арнап тұрғызылған салтанатты ғимараттар халық арасында үлкен ғұрыптық мәнді иеленген. Кейбір елдердегі археология ғылымында “кенотафтар” атауын бос қабірлер үшін шартты түрде қолданады. Шапқыншылық уақытында, алыс сапарға шыққанда немесе басқа себептермен денесі табылмаған жағдайда адамдарға бос қабірлер тұрғызу дәстүрі қазақ халқында да болған. Мыс., Самарқандағы әйгілі Шахи-зинда архитектура кешенінде қазақ ханы (1470 – 1511) Бұрындық хан мазары бар, алыс жорықтардың бірінде қаза тапқандықтан, оның денесі мазарға әкеліп қойылмаған. Жаппай саяси куғын-сүргін жылдары Мәскеуде атылған Ә.Бөкейхановқа арнап, Қарағанды облысы ата-баба зиратында құлпытас тұрғызылған. Дереккөздер
Кен сапашегі

Кен сапашегі – жер қойнауындағы кен байлықтарының саны мен сапасына қойылатын талаптардың жиынтығы. Ол кен орындарының өнеркәсіптік құндылығын кен орнын қазудың кен геологиясы, т.б. жағдайларын анықтайды. Кен сапашегі – негізгі және қосымша алынатын бағалы құрамдас бөліктердің қорын есептеуге қажетті параметрлерді белгілейді. Кен сапашегі әрбір кен орны бойынша жеке тағайындалады. Кен сапашегі алдын ала барлау нәтижесінде уақытша, ал егжей-тегжейлі барлау нәтижесінде және кен орнын қазу барысында тұрақты белгіленеді. Кен сапашегін дәйектеу барысында кен орнында техникалық-экономикалық бағалау жүргізіледі, яғни таяу және ұзақ мерзімдік болашақта кен байлықты пайдалану нәтижесіндегі тиімділігі анықталады. Кен орнын экономикалық бағалаудың негізгі көрсеткіші ретінде нақты шикізат минералынан алынған соңғы өнімнің құндылығы мен оны алуға жұмсалған қаржының ақшадай айырмасы қолданылады. Дереккөздер
Владимир Николаевич Приз

Владимир Николаевич Приз (14.12.1953 жылы туған) – медицина ғылымының докторы (2005). *1977 Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Осы оқу орнында ассистент, доцент, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі *2005 жылдан ғылыми және клиникалық жұмыстар жөніндегі проректор қызметін атқарады. Ғылыми жұмыстар *2004 ж. «Гигиенические основы формирования здоровья учащихся при экспериментальных программах обучения в школах нового типа» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. *Гигиена учебного процесса и состояние здоровья учащихся инновационных школ (2002); *Влияние учебного процесса на состояние здоровья учащихся школ нового типа (2003); *Современныепроблемы профессиональной ориентации учащихся (2004). Дереккөздер
Кент

Кент – шағын мекен-жай немесе соқпалы қабырғалармен қоршалған көгалды аймақтағы қала. “ Кент” ежелгі түркі сөзі. Алғашқыда үй-жай салып, топтасып өмір сүретін мекен ұғымын білдірген. Ежелгі шағын қалалар мен елді мекеннің көбі “ Кент ” аталған. Бірте-бірте қала сөзімен ауысқан. Бірақ күні бүгінге дейін тілімізде қолданыстан қалмаған. Мысалы, Жаркент – жардың жағасындағы кент, яғни елді мекен деген сөз. Кент салу – отырықшылықтың алғашқы сатысы болды. Ежелгі түркілер (V – XI ғасырлар) осындай тұрғындарын ятук (жатақ), яғни “отырықшы” немесе балықдақтар деп атаған. Түркілер қала мағынасында кент сөзімен қатар балық сөзін де қолданған кезеңдері болған. Мыс., Бесбалық, Ханбалық атаулары осыны айғақтайды.Кент керуен жолдары бойына орналасқан жағдайда оның тұрғындары өтпелі саудамен де айналысты. Қазіргі қазақ тілінде 1994 жылдан “ Кент ” сөзі бұрынғы қала типтес поселке сөзінің баламасы ретінде қолданылады. Кент (Поселок) — қалалық елді мекендердің санатындағы елді мекен (термин Қазақстанда 1997 жылы енгізілді). Әдетте Кент өнеркәсіптік, көліктік, әкімшілік, ғылыми, курорттық және т.б. міндеттерді атқарады. Бірақ қазіргі даму деңгейі жағдайында оның бұл атқарымдары қалаға айналуына жеткіліксіз. Сондықтан Кент ауылдан қалаға дейінгі аралық елді мекен болып табылады. Алайда Кенттің халқы қала халқына жатқызылады. Қазақстанда 174 кент бар (2005 жыл). Дереккөздер:
Ет тартқыш

Ет тартқыш - етті турап майдалайтын электрлі жетегі бар немесе қолмен айналдыратын машина. Ет тартқыш қабылдау шанағынан, жұмыс камерасынан, оның ішіндегі өнімді тасымалдау бұрандасынан, жұмыс органы болып есептелетін бұрандаға бекітілген айналмалы және түр қына бекітілген торлы пышақтардан тұрады. Бұранданың екінші жағына қол бұрандасы жалғасқан. Дереккөздер
Матай жотасы

Матай жотасы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының қиыр оңтүстік шетіндегі жоталар тобы. Оңтүстік-батысында Шолақ тауымен, солтүстік-шығысында Алтынемел жотасымен шектеседі. Ол ендік бойымен 40-45 км-ге созылып жатыр. Жер бедері Матай жотасының сілемдерінің жер бедері күрделі, солтүстік-батыс беткейінде тік шатқалдар көп, ал оңтүстік-шығыс беткейі біртіндеп жазыққа ұласады. Одан көптеген өзендер бастау алады, ең биік жері 2880 м, батыстан шығысқа қарай Көтексу, Сеперлі, Алтынемел асулары орналасқан, олардан қыс мезгілінде өту қиын. Геологиялық құрылымы Жота палеозой кезеңінің герцин тау түзілу кезеңінде пайда болған. Климаты, топырағы мен өсімдігі Климаты тым континенттік. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500-750 мм. Етегіндегі тау алды шөлейтінің бозғылт қоңыр топырағы тау басына қарай қызыл қоңыр, күңгірт қоңыр, қара қоңыр топырақ жамылғысына ауысады. Тау баурайында жусан, изен,бетеге, селеу, 1000 — 1200 м биіктікте тянь-шаньдық шалғын шөп өседі. Дереккөздер
Хордалылар

Хордалылар, желілілер (Chordata) — жануарлар дүниесінің тарихи дамуының ең жоғары сатысында тұрған тип. Қазіргі кезде хордалылардың 3 тип тармағы: басжелілілер, қабықтылар және омыртқалылар, 40 мыңнан астам түрі белгілі. Бұлар Жер шарының барлық аймақтарында таралған. Хордалылардың өздеріне тән бірнеше белгілері бар: 1) Денесінің арқа жағында ұзына бойына орналасқан арқа желісі — хордасы болады; 2) Хорданың үстіңгі жағында ұзына бойына орналасқан орталық жүйке жүйесінің қызметін атқаратын жүйке түтігі бар. Төменгі сатыдағы хордалыларда бұл өмір бойы сақталады, ал жоғары сатыдағы хордалыларда даму барысында оның алдыңғы бөлігі миға, артқысы жұлынға айналады; 3) Хордалылардың жұтқыншағының екі бүйірінде көптеген желбезек саңылаулары болады. Бұл төменгі сатыдағы хордалыларда өмір бойы сақталады да, жоғары сатыдағы хордалыларда өкпеге айналады; 4) Хордалылардың көпшілігінің қан айналымы тұйық және олардың жүрегі де денесінің құрсақ жағында орналасады. Тек қандауырша тәрізділердің жүрегі болмайды, оның қызметін құрсақ қолқа қантамыры атқарады. хордалыларда бұдан басқа, омыртқасыз жануарларға да ұқсас белгілері де болады. Мысалы, екінші реттік дене қуысы, екінші реттік ауыз қуысы, денесінің екі жақты симметриялы болуы, бұлшық еттерінің метамерлі орналасуы, т.б. Хордалылардың табиғатта және адам өмірінде атқаратын маңызы өте зор. Олар биосферадағы зат пен энергия айналымында, әсіресе, тірі организмдер арасындағы қоректік тізбек құруда елеулі рөл атқарады. Олардан алынатын өнімдер (терісі, жүні, еті, жұмыртқасы, уылдырығы) шаруашылықтың түрлі салаларының бәрінде қолданылады; қара Дөңгелекауыздылар, Балықтар, Қосмекенділер, Бауырымен жорғалаушылар, Құстар, Сүтқоректілер.
Кентөбе – Тоғай темір кендерінің тобы

Кентөбе-Тоғай темір кендерінің тобы – Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан шығысқа қарай 46 км жерде орналасқан кен орындары (Кентөбе, Тоғай-І, Тоғай-ІІ). Ең ірісі-Кентөбе кені. Жалпы кен қоры 100 млн. т-дан астам. Кенді әуелі ашық, кейін жер асты әдісімен өндіру тиімді. Кен құрғақ магниттік бөлу жолымен байытылады. Өндірілген кен Қарағанды металлургия комбинатының шикізаты болып табылады. Геологиялық құрылымы Кентөбе-Тоғай темір кендерінің тобыжанартаулық-шөгінді жыныстары мен гранодиорит интрузивтерінің жапсарындағы түрлі құрамды скарнды жыныстарда орналасқан. Екі телімнен (негізгі және шығыс) тұратын Кентөбе кенінде қалыңдығы 10 – 80 м, ұзындығы 2,6 км-ге жететін 6 кен денесі бар. Минералдары Кен құрайтын негізгі минерал-магнетит, сондай-ақ пирротин, пирит, халькопирит, арсенопирит, галенит кездеседі. Дереккөздер
Кент тауы

Кент тауы – Сарыарқаның шығысындағы таулы-орманды алқап. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Қарқаралы тауынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Жер бедері Бірнеше жекелеген қырқалы және күмбезді аласа таулар тізбегінен тұрады. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 30 – 35 км-ге бір-біріне тіркесе созылып жатыр. Ені 20 км-ге жетеді. Айналасындағы белесті, төбелі, ұсақ шоқылы келген жазықтан 200 – 500 м биік тұр. Алқаптың ең биік бөлігі – қатпарлы таулар тізбегінен тұратын Кент тауы (абсолют биіктігі 1469 м). Одан солтүстікке қарай тауаралық және өзен аңғарларымен бөлінген Доңғал (1188 м), Найзатас (1293 м), Жамантау (1411 м), Босаға (1066 м), т.б. таулар орналасқан. Тау беткейлері көптеген жартасты шатқалдармен, сайлармен, аңғарлармен тілімденген. Геологиялық құрылымы Батысы мен оңтүстік-батысындағы таулар пермь граниттерінен, шығысы мен солтүстік-шығысындағы таулар орта және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан, беткейлері мен аңғарлары делювийлі-пролювийлі шөгінділерден түзілген. Вольфрам, молибден, қалайы кен орындары бар. Климаты Климаты континенттік, қысы суық, қар жамылғысы жұқа (20 см), жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы –14°С, шілдеде 19°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 350 – 400 мм. Су торабы Талды өзенінің оң салалары, Түндік өзенінің бастауларының бірі – Ақжарық өзені осы таулардан алады. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Тау беткейлері мен бөктерлерінде қарағай, қайың, көктерек, тал, итмұрын, ұшқат, ырғай, қараған, тобылғы, т.б. бұталар өседі. Сайлары мен тауаралық аңғарларында өлең, сұлыбас, қызғылт селеу басым түрлі шөптесіндер өседі. Арқар, елік, қасқыр, түлкі, қарсақ, сұр суыр, қоян, тиін, моңғол және дала шақылдағы, дала тышқаны, Эверсман атжалманы мекендейді. Дала бүркіті, құр, шіл, тоқылдақ, т.б. орман құстары кездеседі. Талды (Кент) орман шаруашылығы негізінде жобаланған Кент қорығы Қарқаралы ұлттық паркіның құрамына кіреді. Дереккөздер
Матайқұм

Матайқұм – Үстірттің солтүстік бөлігіндегі құм. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданының оңтүстік-батысында орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен биіктігі 70-80 м. Асмантай-Матай сорының оңтүстігінде батыстан шығысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр, енді жері 12 км-ге жетеді. Ауданы 300 км 2 . Төбешікті құм асты төменгі сарматтың әктас сазынан түзілген. Көпшілік жерінде тұщы грунт сулары 1-12 м тереңдікте кездеседі. Құмда еркекшөп көп өседі. Дереккөздер
Еттегі витаминдер

Еттегі витаминдер. Етте В тобындағы витаминдер, негізінен никотин қышқылы (4-6%), молин (144-ке дейін), сондай-ақ тиамин (0,1-0,9 мг%), рибофлавин (0,15-0,25 мг%), пиродоксин, (0,3-0,6 мг%), биотин (1,5-3,0 мг%), париаминобензой қышқылы (0,06-00,8 мг%), фолий қышқылы (0,1 мг%) бар. Сиыр еті мен қой етіндегі витаминдерге оларға берілетін азықтың ықпалы жоқ. Оның себебі бұл малдардың үлкен қарындарының микроорганизмдері В тобындағы витаминдерді синтездейді, ал бұл витаминдер ұшаның басқа жерлерінде болмауы мүмкін. Егер азықта осы аталған витаминдер едәуір мөлшерде кездесетін болса, оларды үлкен қарынның микроорганизмдері пайдаланады. Бауырда витамин өте көп, ондағы А витамині 12 мг%, тиамин 0,3, никотин қышқылы - 16, аскорбин қышқылы - 20-40 мг%. Бүйректе А витамині мол. Етті шала тұздағанда, шала ыстағанда, шала пісіргенде ондағы тиамин 40-85%-ға дейін сақталады. Тағы қараңыз * Ет * Ет мүшелері Дереккөздер
Кенүңгір

Кенүңгір, камера, тау-кен ісінде – шахта ішінде әр түрлі техникалық мақсаттарға арналып жасалатын, ені мен ұзындығы бір-біріне шамалас кең қуыс. Кенүңгірлер орналасу ерекшеліктері, қазылу және пайдалану мақсатына қарай сорғы кенүңгірі, электрстансааралық кенүңгір, электровоз депосы кенүңгірі, бұрғылау кенүңгірі, қопарғыш заттар кенүңгірі, пайдалану мерзіміне байланысты негізгі және дайындау кенүңгірлері болып бөлінеді. Негізгі кенүңгірлер ұзақ уақыт пайдалануға арналып, кен денелерін ашуды қамтамасыз етеді. Кенүңгір кенді тазалап қазып алу жұмыстарында, камералық қазу жүйесі мен камералық-діңгекті қазу жүйелерінде қолданылады. Дереккөздер
Кеншоқы обалары

Кеншоқы обалары – ежелгі дәуірден сақталған ескерткіштер. Орналасқан жері Қарағанды облысы Шет ауданы, Нұра (бұрынғы Кеншоқы) ауылының маңында орналасқан. Сипаты Қоныс түрлі тарихи кезеңдерге жататын обалардың үлкен тобын біріктіреді. Алғаш рет ескерткіштердің бір бөлігін 1956 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) ашты. Зерттеу барысында барлығы 7 қоршаудың сипаттамасы жасалды. Тігінен орнатылған үлкен қақпа тастардан түзілген қоршаулардың пішіні дөңгелек, диаметрі 4 м-ден 12 м-ге дейін. Сондай-ақ, қазылған бір қоршаудан үлкен тас жәшік ішіне басын батысқа қарата жерлеген адам мүрдесі де ашылды. Қабір ішінен қыш ыдыстар, алтын сырға мен қоладан құйылған моншақтар да табылды. Жерлеу ғұрпы мен табылған бұйымдардың мәдени ерекшеліктеріне сүйене отырып, Ә. Марғұлан бұл ескерткіштерді қола дәуірінің орта кезеңіне жатқызды және б.з.б. XV-XIII ғасырлармен мерзімдеді. 1997-98 жылдары Сарыарқа экспедициясының (жетекшісі А. Бейсенов) далалық барлау жұмыстары кезінде басқа да көптеген обалар табылды. Олардың арасында қола дәуірінің соңғы кезеңіне тән Беғазы-Дәндібай мәдениетінің, сақ дәуірінің ескерткіштері бар. Ежелгі дәуір ескерткіштерінің көптеп табылуы Кеншоқы өңірін ежелден адамдардың тығыз қоныстанғанын көрсетеді. Жақсы жайылымдар, су көздері мен қыста ықтасыны бар таулардың болуымен қатар, өлкеде көне металлургия үшін керекті маңызды кен орындарының орналасуы да бұған әсер еткен. Дереккөздер
Кеншімбай Қабанұлы

Кеншімбай Қабанұлы (1865, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы – 1925, сонда) — айтыс ақыны. Бізге жеткен айтыстарының ішіндегі шоқтығы биік әрі көркемі – ақынның Ақсұлу қызбен айтысы. Бұл айтыс шамамен 1890 жылы Ор өзенінің бойында өткен. Атақты Ырысты қызбен айтысатын он алты ақынның бірі де – осы Кеншімбай ақынның 19 ғасырдың аяғында шығарған өлеңдері бізге жетпеген. Ақынның айтыстары “Айтыс” (1965) жинағында жарық көрген. Дереккөздер
Хорезмдіктер

Хорезмдіктер — Хорезм төңірегін б.з.б. 1-мыңжылдық ортасында мекендеген халық. Көне парсы деректерінен Бехистун сына жазуы, Персеполь жазуы сынды ескерткіштерде кездеседі. Бірқатар антикалық авторлардың еңбектерінде Хорезм өңірінің халқы ретінде аталынады (Фотий, т.б.). Страбон хорезмдіктердің массагеттер мен сақтар құрамына енгендігін жазса, Геродот өз еңбегінде Дарий патша Персияны әкімшілік 20 сатрапқа бөлгенде, хорезмдіктер парфяндықтармен, соғдылықтармен және арейлермен бірге 16-сатрапқа енгендігін, олардың үш жүз талант алым-салық төлеп тұратындығын айтқан. Арриан Александр Македонскийге хорезмдіктердің патшасы Фаразман 1,5 мың салт аттылармен келіп қосылып, басқа да көмек көрсетуге әзір екенін айтқандығын баяндаған. Мұны Квинт Курций Руфтың шығармалары да растайды. Бірақ оның еңбегінде хорезмдіктер көсемінің аты Фратаферн деп берілген. Аррианда хорезмдіктер колхтар мен амазонкалардың, Квинт Курций Руф дерегінде даи мен массагеттерге көрші деп көрсетіледі. Хорезмдіктер ерте замандарда Орталық Азияны мекендеген бірқатар халықтардың этногенезінде өзіндік рөлін атқарған. Белгілі ғалым С.П. Толстов хорезмдіктердің Топыраққала, т.б. археологиялық ескерткіштерінде қазба жұмыстарын жүргізіп, олардың заттай және рухани мәдениеттерінің мәселелерін қарастырған. Дереккөздер
Кеншімбай мен Ақсұлу айтысы

«Кеншімбай мен Ақсұлу айтысы» — айтыстың көркем үлгілерінің бірі. Айтыс шамамен 1890 жылы Ор өзенінің бойында болған. Кеншімбай Қабанұлы (1865–1925) Сыр бойындағы Байұлы тайпасының Жаппас руынан шыққан. Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан Ақсұлу Орысбайқызы (1873 – ө.ж.б.) суырып салма өлеңге жүйрік, аты мәлім ақын болған. Екеуі үлкен бір тойда кездесіп айтысады. Ақсұлудың сөйлер сөзге еркін, тапқыр да алғыр ақын екенін білген Кеншімбай жұрттан алдын-ала сұрастырып, қыздың күйеуінің тым жастығын бетке басып жеңеді. Айтыс қалыпты ру айтысы болып басталса да, дами келе үлкен әлеуметтік мәні бар мәселелерді көтереді, ел ішіндегі кейбір әділетсіздік жайы сөз болады. Айтыс әлеуметтік мәнінің өткірлігімен қатар, көркемдік сөз кестесі жағынан да бағалы. Дереккөздер
Етті салат

Етті салат— піскен ет пен көкөністерді текшелеп турап, майонез қосқан салат. Қабырғалар мен омыртқалар жілік асылғанда үстемеленеді. Бұғана, мойын, құйымшақ, т.б. қазанға етпен қосып салынғанмен, көбіне бала-шағаға тиесілі. Ірі қара да осы әдіспен сойылады. Қазақ ғұрпында етті қиқымдамай, балтамен шауып, сүйегін қиқаламай таза боршалап тұздайды. Тағы қараңыз * Ет * Ет мүшелері * Салаттар Дереккөздер
Ет өнімдері

Ет өнімдері— өндірісте еттен дайындалған шұжықтар, тұзды-ысталған өнімдер және консервілер. Шұжықтың пісірілген, шала ысталған және пісірілген, шикілей немесе пісірілген түрде ысталған және кептірілген, шикілей кептірілген түрлері болады. Тұздалған-ысталған өнімдерге пісіріліп тұздалған (пісірілген сан еттер мен орамалар), ысталған- тұздалған (сан еттер, орамалар, төс және т.б), ысталған (сан еттер, төс, мойын еттері), пісірілген өнімдер жатады. Ет консервілеріне қалбырларға салынып, бекітілген, ыстықпен зарарсыздандырған дайын өнімдер жатады. Мұндай өнімдер таза еттен немесе етке басқа құрауыштар қосылып дайындалады. Ет консервілерін қоғамдық тамақтандыру орындарында 0-8° С температура аралығында 30 тәулік сақтауға болады. Қоймаларда консервілер түріне байланысты 1—3 жылға дейін сақталады. Дереккөздер
Матақ даласы

Матақ даласы – Қарқаралы тауларының солтүстік-батысындағы жазық өңір. Батысы Нұра өзенінің аңғарымен, шығысы Жарлы өзенінің төменгі аңғарымен, солтүстігі – Шадырадыр, Қарағанды, оңтүстігі Жуантөбе (746 м), Егізқызыл тауларымен шектеседі. Жер бедері Батыстан шығысқа қарай 50 км-ге , солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылып жатыр. Жалпы ауданы 1500 км 2 . Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 600 – 650 м. Жер бедері негізінен жазық. Климаты Климаты континеттік. Ауаның жылдық орташа температурасы қаңтарда –16°С, шілдеде 19°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 350 мм. Орта тұсынан шығыстан батысқа қарай Нұраның оң саласы – Матақ, оңтүстіктен солтүстікке қарай Қараөзек өзендері ағады. Өсімдігі Далалық сортаң, қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында қызғылт селеу, қылқан селеу, көк шұнақ бетеге, австрия жусаны, қараған, тобылғы, өзен жағаларында қамыс өседі. Жерінің көпшілік бөлігі егін шаруашылығына пайдаланылуға қолайлы. Дереккөздер
Кеніш апатынан құтқару

Кеніш апатынан құтқару — шахта қызметкерлері мен кен апатынан құтқару бөлімдері орындайтын арнайы жұмыстар. Кеніш апатынан құтқарудағы негізгі міндет – адамдарды құтқару және апат зардабын жою. Бұл апаттарға жер асты өрттері, көмірдің және басқа тау жыныстарының кенеттен опырылуы, тау соққысы, жер үсті, жер асты суларының, қорыстардың кен қазбаларына оқыс құйылулары, т.б. жатады. Құтқару және апатты жою жұмыстарын, негізінен, өте қауіпті шахталар мен нысандарда ұйымдастырылатын, арнайы даярлықтан өткен арнайы жасақтан құрылған әскерилендірілген құтқарушы бөлім жүзеге асырады. Дереккөздер
Кенішбай Жұбандықұлы

Кенішбай Жұбандықұлы (1885, Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Белағаш ауылы – 1956, сонда) – халық ақыны. Бала кезінен өлең шығарып аты шыққан. Кенішбай – айтыстарға көп қатысқан төкпе ақын. Бақтыбай, Тазабек секілді ақындармен, Ажарбике, Нақбала, Мақпал, Ажар, Ғайша сияқты ақын қыздармен айтысқан. Мысал, сықақ өлеңдерімен адам бойындағы келеңсіздіктерді сынап отырады (“Байдың үйіне қонуы”, “Түйе намаз”, т.б.). Кенішбайдың кеңестік дәуірде жазған өлеңдері үнемі газет беттерінде жарияланып тұрды. Кеңестік кезеңнің аумалы-төкпелі кезінде елдегі өзгеріс, жаңалықтарды өз шығармаларына арқау етті (“Жеткенде ақын болдым он бес жасқа”, “Жарқылдап терезесі күнмен ойнап”, “Асудан халқым асқанда”, т.б.). Шығармалары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер #[http://alashainasy.kz/dak/3402/ Жауға қарсы ұшақ жасатқан Кенішбай ақын неге ескерілмей келеді?]
Георгий Адрианович Прокушев

Георгий Адрианович Прокушев (1937 жылы туған, Алматы қ.) – техника ғылымының докторы (1991), профессор (1996). *1959 Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. *1959-1962 Ақшатау кен байыту комбинатында кен шебері, телім бастығы, кеніш бас инжерінің міндетін атқарушы *1962-1989 Қазақстан Ғылым Академиясының Тау-кен ісі институтында кіші ғылыми қызметкер, аспирант, аға, жетекші ғылыми қызметкер; *1989 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды. Ғылыми еңбектер 120-дан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Марапаттар Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі сыйлығын алған. Дереккөздер
Кеніштік су

Кеніштік су – кен орындарын игерумен байланысты тау-кен қазындыларында (шахта, карьер) жиналатын жер асты суы. Мұндай судың көлемі мен химиялық құрамы әр жерде әр түрлі болады. Жеке шахталарға, карьерлерге қосылатын кеніштік судың мөлшері жазықты, қыратты, климаты құрғақ аудандарда аз, ал таулы, климаты ылғалды аймақтарда мол болады. Кен қазу жұмыстары сульфидті кентас не пириті көп көмір қабаттары арқылы жүргізілген жағдайда кеніштік су сульфат ионына, темір, алюминий т.б. металдардың қосылыстарына қанығады. Бұл сулар шахталар мен карьерлердегі металл қондырғылардың, құрал-жабдықтардың коррозияға ұшырап бұзылуына, мүжілуіне, тез істен шығуына себепкер болады.Кеніштік су кен ашу жұмыстарын жүргізуге көптеген қиындықтар туғызады. Сондықтан кеніштік суды алдын ала болдырмау шаралары ұйымдастырылады,жиналған суды шығару үшін әр түрлі күрделі құрылыстар, қондырғылар салынады. Дереккөздер:
Ет тағамдары

Ет тағамдары - еттен, ет өнімдерінен көптеген қою тағам түрлері дайындалады. Мұндай тағамдардағы гарнир массасы 100-200 г-ға дейін, ал тұздығы 50-100 г болады. Тұтынушыға таратылған қою тағамның температурасы 65° С-тан төмен болмауы, массасының ауытқуы ±3%-дан аспауы қажет. Тағамдардың түрлері: пісірілген ет, қуырылған ет, бұқтырылған ет, көміп пісірілген ет, тартылған еттен дайындалған тағамдар және т.б. Көп мерзімге сақталатын ет - соғым еті. Оны сақтаудың әдісі - мал етін мүшелеп бұзып, тұздап, шошалада арысқа іліп, сорғыта отырып кептіру. Жылы мезгілдерде етті сақтау үшін оны жұқалап тіліп, тұздап, көлеңкеде бірнеше күн бойы жел қақтырып, ыстап кептіру көп тараған. Ыстау, көбіне, ет ұзақ қатпайтын жылы өлкелерде жасалады. Аяз қайтқан көктемнің алғашқы күндері арыстағы кепкен ет сүр ет деп аталады. Дереккөздер
Хорея

Хорея (грек. choreіa — би, билеу) — жүйке жүйесінің ауруы. Көбінесе ревматизммен ауыратын балалар мен жасөспірімдерде болады (мұны кіші хорея деп те атайды). Алғашқы кезде ауру балада қатты шаршағандық байқалып, бір нәрсеге назар аударуы төмендейді. Бірте-бірте науқастың қимылында әлсіз, өз еркінен тыс белгісіз өзгерістер пайда бола бастайды. Соның салдарынан баланың жазуында ұқыпсыздық байқалады, қолындағы затын ұстай алмай, түсіріп алады, тамағын төгіп-шашып, дұрыс іше алмайды. Еріксіз қимылдар бірте-бірте үдеп, науқастың қол-аяғы тартылатындығы анық байқалады. Кіші хореямен ауыратын балалар диспансерлік бақылауға алынады. Хорея ревматизм, баспамен ауыратын әйелдерде, жүктілік кезінде (әсіресе алғашқы жартысында) байқалуы мүмкін. Хорея тұқым қуалайды, сондықтан онымен орта жастағы және егде адамдар да (Гентингтон хореясы) ауырады; кейде ми қантамырларының атеросклерозы кезінде де дамуы мүмкін. Мұндай жағдайда, қол-аяқ, кеуденің ғана бұлшықеттері тартылып қоймай, науқастың еркінен тыс қимылдары бет, тілде де байқалады. Бұл кезде науқастың сөйлеуі, тамақ ішуі, жүруі қиындайды, ақыл-ойы төмендейді. Осы белгілердің бәрі науқасты мүгедектікке алып келуі мүмкін. Дереккөздер da:Sanktvejtsdans hu:Vitustánc
Матасу

Матасу — синтаксистік байланыс түрлерінің бірі. Матасудың бірінші сыңары ілік септігінде, екіншісі тәуелдік жалғауында келіп, сөйлемде анықтауыштық қызмет атқарады. Мағыналық және тұлғалық жағынан мәндес сөздер тіркеседі, матасудың сыңарлары: * зат есім * есімдік және * субстантивтенген (заттанған) атаулар. Мысалы: ананың қуанышы, кішінің көмегі, жақсының шапағаты. Матасудың ерекшеліктері: ілік септігіндегі сөз грамматикалық жағынан тиянақсыз болып, тәуелдік жалғаулы сөзді қажет етеді. Ілік септікті сөз негізгі саналып, нысанның иесі болады, ал тәуелдік жалғаулы сөз нысанның меншіктік қасиетін білдіреді. Матасу сыңарлары сөйлемде қатар және алшақ тұрып байланысады. Матасудың 4 мағыналық қатынасы бар: * меншіктік — университеттің кітапханасы, құстың шырылы; * бүтін мен бөлшектік — көздің қарашығы, кітаптың мұқабасы; * зат пен құбылыстар арасындағы қатыстық — күннің күркіреуі, желдің лебі; * туыстық — Абайдың ұрпағы, Дананың әжесі. Қолданыста матасудың екі түрі кездеседі: толық матасу және толымсыз матасу. * Толық матасуда қосымша тұлғалар толық сақталады: баланың күлкісі, үйдің берекесі. * Толымсыз матасуда ілік септігі түсіріліп, сөздер қатынасы тәуелдік тұлға арқылы көрінеді: арман қуаты, жүрек жылуы. Тіл дамуында матасу лексикаланып, атаулық сипатқа ие болады: балалар бақшасы, жер шары, еңбекақы, т.б. Матасу арқылы жаңа терминдер жасалады: абай шумағы, басқару жүйесі, архив қоры, тыныс демікпесі, кітапхана ғимараты. Матасуды М.Балақаев, Р.Әмір, Е.Ағманов, Ә.Аблақов, С.Исаев, Т.Сайрамбаев, т.б. ғалымдар зерттеді. Дереккөздер Қазақ тілінің грамматикасы, А., 1967; Ағманов Е., Қазақ тілінің тарихи синтаксисі, А., 1991; Балақаев М., Сайрамбаев Т., Қазіргі қазақ тілі. А., 1997. А. Салқынбай «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Ешкі сүті

Ешкі сүті — аса бағалы тағамдық өнім. Организмге оның құрамды бөлігінің 95-98 %-ы сіңеді. Ешкі сүтінің құрамында 13,4 % құрғақ зат тектер, 4,4% май, 3,6% ақуыз, 4,9% лактоза бар. Ешкі сүті химиялық құрамы жағынан сиыр сүтіне жақын. Ерте кездерде асқазаны, бүйрегі ауыратын адамдарға ешкі сүтін беріп емдеген. Ешкіден күніне 4 литрге дейін сүт сауылады. Ешкі сүті көбінесе ірімшік, айран және т.б. тағамдар дайындауға пайдаланылады. Дереккөздер
Хориоидит

Хориоидит (chorіoіdіtіs; лат. chorіoіdea — көздің тамырлы қабығы және іtіs — қабыну) — көз алмасының меншікті тамырлы қабығының қабынуы. Хориоидиттің дамуына туберкулез, токсоплазмоз, мерез, сарып, т.б. жұқпалы аурулардың қоздырғыштары әсер етеді. Хориоидиттің патогенезіне негізінен иммунды реакциялардың маңызы зор. Хориоидиттің клиникалық көрінісін анықтаушы морфологиялық өзгерістер көзге антигендер мен иммунды кешенді заттардың енуінен болады. Аурудың өршіп, дамуына әр түрлі микробтардың әсерінен болатын аллергия да үлкен әсер етеді. Хориоидиттің эндогендік (туберкулездік, вирусты, токсоплазмоздық, стрептококтық, сарыптық, т.б.) және экзогендік (нұрлы қабық пен кірпікті дененің қабынуы) түрлері ажыратылады. Алғашқы кезде адам ауру сезімін байқамайды, сондықтан оны көбіне офтальмоскоппен көз түбін қарап анықтайды. Аурудың клиник. белгілері дерт ошағының қай жерде орналасуына байланысты. Мысалы, көздің тамырлы және тор қабықтары бірдей қабынса (хориоретинит), адамның көруі нашарлайды, көрінген заттардың пішіні, көлемі өзгеріп көрінеді (метаморфопсия), ауру адамның көзінің алдында ұшқын-жарықтар жылт-жылт етеді (фотопсия); көз түбінің шеткі бөліктері зақымданса, ымыртта көруі нашарлайды (қара Ақшам соқыр), кейде адам затты жартылай ғана көреді (скотома). Дерт үдеп, асқынғанда көздің түбінде сұрғылттау немесе сарғыш ауру ошақтары көрінеді, осы кезде тамырлы тор қабықтарға және шыны тәріздес денеге қан құйылуы мүмкін, тор қабықтың қарауытуы байқалады. Аурудың себебі анықталғаннан кейін емдеу үшін кең спектрлі әсер ететін антибиотиктерді пайдаланады; қабыну созылмалы түріне ауысқан жағдайда кортикостероидтарды (дексаметазон, преднизолон, триамцинолон, гидрокортизон, т.б.) және В1, В6, В12, С1 витаминдерін қолданады. Сондай-ақ көзге құйылған қанды сорғызу үшін ферменттерді (трипсин, фибринолизин, лидаза, стрептодеказа, т.б.) бұлшық етке егеді. Дереккөздер
Өткізу

Өткізу Өткізу – мүлікті немесе бағалы қағаздарды ақшаға айналдыру – тауарды құнын толық төлеген сатып алушыға сату (табыстау). Бухгалтерлік есепте актив хабардар етілген және мәміле жасасуға дайын тәуелсіз тараптар арасында айырбасталатын немесе міндеттемемен төленетін мәміле мынадай жағдайларда: табыс сомасы барынша рас бағаланса‚ мәміледен экономикалық пайда алынса‚ нақты шығын барынша дәл бағаланса‚ мәміле жасасылған затты меншіктену құқығы сатып алушыға табысталса‚ өткізу деп есептеледі; ал сатушы меншіктенуші құқығы мен міндеттерін сақтаса; ақшалай қаражат алынса‚ бірақ тауар босатылмаса‚ жұмыс орындалмаса‚ қызмет көрсетілмесе‚ өткізу жүзеге асырылды деп танылмайды. Салық есебінде жұмыстардың орындалуы‚ қызметтердің көрсетілуі‚ тауарлардың сату‚ айырбастау‚ тегін беру мақсатымен жөнелтілуі‚ сондай-ақ кепілге салынған тауарлардың кепіл ұстаушының меншігіне берілуі өткізу деп танылады. Сонымен қатар фирма таратылған жағдайда қоймалардағы және есепте тұрған тауарлардың қалдықтары‚ субъектінің балансында есепте тұрған тауар-материалдық құндылықтарды жеке мақсатқа тегін пайдалану‚ ұқсастығы жоқ тауарларды‚ жұмыстарды‚ қызметтерді айырбастау (баспа-бас айырбас)‚ мүлікті бүлдіру‚ жоғалту және табиғи монополистер үшін нормативтен тыс шығасы салық салынатын айналымдарға жатады. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B Ақша айналымы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0-%D2%9B%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B Қолма-қол ақша айналымы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B Төлем айналымы.] С. Тоқсанбай
Жабай Тоғандықов

Тоғандықов Жабай (1889, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 10.8.1978, сонда) – әнші, Қазақ КСРінің еңбек сіңірген артисі (1945). Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан. 1903 ж. Арқаның белгілі әншісі Қ.Байжановпен кездесіп, жанында жүріп әншілік өнерге ден қойды. Кейіннен Екібастұзда шахта жұмысында жүргенде 1916 ж. патша жарлығы бойынша әскерге алынып, қара жұмысқа тартылды. 1918 ж. Павлодар қаласына келіп, Ж.Шанин ұйымдастырған көркемөнерпаздар үйірмесінің белсенді мүшесі болды. 1932 жылдан Қарағанды облысы радио комитетінде өмірінің соңына дейін әнші-солист қызметін атқарған. Өз жанынан өлең жазып, ән де шығарды. Тоғандықовтың репертуарында 100-ден астам халық әндері мен халық композиторлары (Біржан, Ақан сері, Жаяу Мұса, Жарылғапберді, т.б.), сондай-ақ кейінгі қазақ композиторларының әндері болды. 1936 ж. Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Дереккөздер
Хорион

Хорион (грек. chorіon — қабық), бүрлі қабық — жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың ұрық дамуының бастапқы кезеңінде пайда болатын сыртқы ұрық қабығы. Сондықтан хорион тек қағанақтыларға ғана тән. Бауырымен жорғалаушылар мен құстарда хорионды серозды қабық деп атайды. Сүтқоректілерде хорион қабығы тікелей жатыр қабырғасына жанаса орналасып, аналық организм мен шарана арасындағы зат алмасу процесін реттеп отыруға қатысады. Хорион ұрық дамуының бастапқы кезеңінде ұрықтың сыртын қоршап жатқан трофобласт клеткаларынан пайда болып, кейіннен мезодерманың ұрықтан тыс қабатының астыңғы жағына қарай ығысады. Омыртқасыздардың және кейбір төм. сатылы омыртқалы жануарлар жұмыртқасының екінші қабығы да хорион деп аталады. Хор қыздары — Құран Кәрімде пейішке кіргендердің болашақ жары ретінде сипатталатын жұмақтың пәк арулары. Хор қыздары жел, күн тимейтін шатырда өмір сүреді, оларға адам да, жын да жақындап көрген емес, бейне бір құпия сырлы сауыттағы маржан іспеттес деп сипатталады. “Хор қыздары” термині негізінен Құранның алдыңғы бөлігінде қолданылады, кейінгі жағында “пәк жұбайлар” атауы кездеседі. Хор қыздары бейнесі мұсылман діни уағыздары мен халық діни әдебиетінде кеңінен орын алған. Оны алуан түсті гүлден жаратылған, шыныдай мөп-мөлдір, асыл гауһар нұрын шашқан сұлу қыз түрінде суреттейді. Бірақ ғұламалар Хор қыздары бейнесі бұл дүниедегі тән қызығының дәмін ғана білетін адамның ақыл-сезіміне сыйымды болу үшін айтылған әңгіме ретінде қарап, сонымен қатар жұмақта адамға сыйға тартылар, адамның өлшеулі ақылына сыймас шексіз ләззаттың бар екендігін жоққа шығармайды. Дереккөздер
Хормейстер

Хормейстер (хор және нем. Meіster — шебер, жетекші) — хор дирижері, хор басқарушы, жетекші. Мысалы, Қазақстандағы белгілі хормейстерлер: Б.В. Лебедев, А.В. Молодов, Б.Жаманбаев, Г.Ахметова, Л.Айдарбекова, т.б. Дереккөздер
Мата сұрыптауыш машина

Мата сұрыптауыш машина — тоқылып әр түрлі өңдеулерден өткен маталарды сұрыптауға әрі ұзындығын есепке алуға арналған машина. Мата рулоннан немесе біліктен тар-қатылып резинамен қапталған біліктерді орап өтіп бақылау үстелінің үстімен жылжиды. Бақылау үстелінің беті әйнектен жасалып оның астына күндізгі жарық шамы орнатылған. Мата бақылау үстелінде тексеріліп өткен соң қабылдауыш үстелдің үстіне жиналады. Матаны кері бағытта жылжытып қарауға да болады. Ол үшін біліктер кері бағытта айналдырылады. БУ-2 М. с. м-сы минутына 48 м матаны тексеруге мүмкіндік береді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер
Журавлёв ауылдық округі

Журавлёв ауылдық округі — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Айнакөл, Воробьёвка, Журавлёвка, Новодонецк, Острогорское, Ярославка ауылдары кіреді. Орталығы – Журавлёвка ауылы. Дереккөздер
I Хұсрау Ануширван

I Хұсрау Ануширван (сөзбе-сөз өлмес жанды) (т. ж. б. — 579) — Ирандағы Сасани әулетінен шыққан патша (531—579). Билік басына маздақтар қозғалысын басып-жаныштаған соң келді. Әкесі Кавад Қ бастаған реформаларды аяғына жеткізіп, мөлшерлі жер салығын (хараг) және жан басы салығын енгізді, мемлекеттің жоғарғы шенді лауазым иелері мен аймақ билеушілерінің өкімет билігін шектеді, мемлекеттік аппаратты қайта құрды. Бұл реформаларды жүзеге асыру патша билігін онан әрі нығайтты. Соның нәтижесінде Хосров Қ тұрақты әскер мен патшаға толық тәуелді болған ақсүйектердің жаңа ұрпағын қалыптастырды. Сыртқы саясатта да белсенді әрекет етіп, 540 — 570 ж. Византиямен соғыстар жүргізді. Шамамен 570 ж. Византияның одақтасы Эфиопиядан Йеменді тартып алды. Шығыс бағытта 560—570 ж. ақ ғұндар — эфталиттерді талқандады. Дереккөздер
Запорожье ауылдық округі

Запорожье ауылдық округі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Запорожье, Лозовое ауылдары кіреді. Орталығы – Запорожье ауылы. Округ құрамында болған Донское ауылы 2009 жылы, Новочудное ауылы 2011 жылы таратылған. Дереккөздер
Жабайы қыша

Жабайы қыша (Дикая горчица;) — шаршыгүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда — дала жабайы қышасы белгілі. Бос жатқан жерлерде, дәнді дақылдар егістігінде арам шөп ретінде өседі. Сәуір - мамырда гүлдейді. Биіктігі — 10—100 см. Сабағы бұтақтанып, жайқалып өседі. Жапырағы ашық жасыл, түкті. Гүл шоғыры — шашақ. Дәні домалақ, қара не қызыл қоңыр түсті, құрамында 25-30% май болады. Майлы тағам ретінде және сабын қайнату үшін пайдаланылады. Шірнелі өсімдік. Дереккөздер
Қозыба

Қозыба, Қозы Баши — Қордай тауындағы жайлау. Іле Алатауының солтүстік-батысында. Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарихи Рашиди” кітабында Қазақ хандығының құрылған жері – Шу бойы мен Қозыба деп айтылады. Қ. 14 ғ. мен 15 ғ-дың басында өмір сүрген Моғолстанмемлекетінің батыс бөлігіндегі өңір болып табылады. Дереккөздер
Хосров ІІ

Хосров ІІ (Хұсрау) Парвиз (сөзбе-сөз — жеңімпаз) (т. ж. б. — 628) — Ирандағы Сасани әулетінен шыққан патша (591 — 628). Византия императоры Маврикийдің көмегімен патша тағын иеленген. Маврикийдің кегін алу сылтауымен Византияға қарсы соғыс бастады (602 — 29). Алғашында парсылар жеңіске жетіп, Византияның бүкіл шығыс бөлігін және оңтүстіктегі Египетті басып алды. Бірақ Византия Иранға қарсы соғыста Батыс түрік қағандығымен одақтасты. Түріктердің қолдауымен Византия Кавказға кіріп, парсыларды басып алған жерлерінен кері шегінуге мәжбүр етті. Осыны пайдаланған қарсылас парсы ақсүйектері Хосров ҚҚ-ні биліктен тайдырып, өлтірді. Дереккөздер
Жабдық

Жабдық — бір нәрсеге керек механизмдер, тетіктер, әр түрлі құралғылар жинағы. Жабдық - нақты жұмыс түрін атқаруға қажетті техникалық құрал. *Гараж жабдығы - көлік құралын ағымдағы жөндеу және техникалық қызмет көрсету жұмыстарын өткіз үшін керек құрал-жабдықтар. *Автомобильдің қосымша жабдығы - автомобильдің қолайлылығын көтеру үшін қосымша орнатылған құрылғылар. *Аспалы жабдық - арнайы жұмысты немесе көтеру-тасымалдау жұмыстарын атқару үшін арнайы автомобильге (немесе тракторға) ілінетін ауыстырмалы жабдық; жабдықтың массасының барлық салмағы автомобильге (тракторға) түседі (мысалы: кран, бульдозер). *Көтеріп-қарау жабдығы - көлік құралдарына техникалық қызмет көрсету және ағымдағы жөндеу кезінде бір уақытта үстінен, астынан және жанынан жұмыс істеуге қолданылатын жабдық. *Көтеру-тасымалдау жабдығы - көп жағдайда техникалық құралға қызмет көрсету және ағымдағы жөндеу жүргізу кезінде олардың афегаттары мен басқа да жүктерді тасымалдауға қолданылатын жабдық. *Тіркеме жабдық - арнайы немесе көтеру-тасымалдау жұмыстарын атқару үшін автомобильге (немесе тракторға) тіркеп жалғанылатын ауыстырмалы жабдық; жабдықтың массасының барлық салмағы автомобильге (тракторға) түспейді (мысалы: жол катогы). Дереккөздер
Өткізім

Өткізім Өткізім – өнім (тауар) өткізуді (сатуды), қызмет көрсетуді және оны меншіктену құқығын дайындаушыдан (сатушыдан) тұтынушыға (сатып алушыға) табыстауды қамтамасыз ету қызметі. Дайындаушы не көтерме сауда немесе бөлшек сауда делдалы жүзеге асырады. Дайындаушы кәсіпорындар тұтынушылар тапсырысты көп көлемде бергенде, делдалдар жоқ болғанда, басқа да жағдайларда, өткізу қызметімен өзінің өткізу кеңселері, өткізуші агенттері арқылы айналысады, мұның өзі бәсеке жағдайында кәсіпорынға да, тұтынушыларға да тиімді. Дайындаушы фирмалар өткізу функциялары өздеріне экономика жағынан тиімсіз болғанда не арнайы қызметкерлері, қажетті қоймалары, көліктері, тұтынушылармен байланыстары жоқ болғанда өткізуші агенттердің қызметтеріне жүгінеді. Дереккөздер
Хотондар

Хотондар — түркілердің моңғолданған этникалық тобы. Моңғолияның солтүстік-батысындағы Убуснур көлі ойпатын мекендейді. Жалпы саны 7 мыңдай адам (2005). 1678 ж. жоңғарлар Хотан қаласын жаулап алып, халқының біразын егіншілік жұмыстарына тарту үшін Іле бойына, 1690 ж. Убуснур ойпатына жер аударды. Убуснур ойпатына келгендер Қарқара өзенінен ұзындығы 50 километр канал тартып, суармалы егіншілікті дамытты да, бұл жерде жоңғар әскерін астықпен қамтамасыз ететін тірекке айналды. 18 ғасырда Еренқабырғадан батыс Моңғолияға қарай ойысқан ойраттар да өздерімен бірге хотондық біраз ұйғырларды алып кетті. Олар 1778 ж. алғашқы лекпен келген хотондықтарға қосылды. 1836 ж. ойраттар абақ керейдің жәнтекей руын шауып, 170 адамды хотондарға қосты. 1877 ж. жазып алынған деректер бойынша хотондар аджу-құрман, бурут, жуппар, өзбе, ильбя, жас хасил аталатын 7 іліктен (рудан) тұрған. 1911 ж. жазылған Б.Я. Владимирцовтың еңбегінде шанбек, худайберді, шаавай іліктері басты үш іліктің орнын алмастырған. Хотондардың тілі қазақ және ұйғыр тілдеріне жақын. Дегенмен, екі ғасыр бойы оқшаулану нәтижесінде моңғолданып, қазір дүрбіт диалектісінде сөйлейді. Егіншілікпен және мал бағумен шұғылданады. Заттай мәдениеті мен жеке ғұрыптарында моңғолдық белгілер басым болғанымен, дәстүрлі наным мен өлікке қатысты салттарында түркілік мұсылмандық сипат көбірек сақталған. Баспанасы моңғол киіз үйі мен төртбұрыш пішінді там. Үй жиһаздары дүрбіттермен бірдей, бір өзгешелігі төрде діни кітаптар сөресі орналасқан. Неке салтында ат байлау, отау көтеру, неке қию, орамал тастау, от тұтату, шымылдық шайы, ана сүтінің өтемі, т.б. ғұрыптары кездеседі. Қайтыс болған адамды “оң жаққа салып” киіз пердемен бөледі, шырақ жағады, табаққа өлік сыбағасын қояды. Ертесіне оны арулап, кебіндеп, дұға оқиды да, үйден шығарған соң ешкі бауыздап, өртейді де күлінің үстінен табыт артқан түйені жүргізеді. Марқұмның 7, 21, 40, 100 күнін өткізеді. Жетісінде атын, киімін тұлдап, 7 бас малды өлікке түскендерге үлестіреді. Өзіндік фольклоры сақталған. Дереккөздер
Хоу Хань Шу

Хоу Хань Шу — Қытайдың ресми жылнамалық тарихи еңбектерінің бірі. Хоу Хань Шу — қытай тілінің тікелей дыбыстық аудармасы. Қытай тілінде “хоу” артқы, соңғы деген мағынаны, “хань” — Хань патшалығы деген мағынаны білдіреді, “шу” — жазу, кітап дегенді аңғартады. Сондықтан оны мағынасы бойынша қазақтың тарихнамалық әдебиеттерінде “Соңғы ханьнама” немесе “Соңғы Хань патшалығының тарихы” деп те қолданып жүр. Хоу Хань Шудың авторы қытайдың көрнекті тарихшысы Фан Хуа (398 — 445). Онда Қытайдағы Шығыс Хань патшалығының (25 — 220) тарихы баяндалған. Автор өзіне дейінгі тарихшылардың жазған ресми жылнамалық тарихтарын басшылыққа ала отырып, Шығыс Хань патшалығы тарихы жөнінде жазылған мол тарихи материалдарды мұқият сараптап, әрбір бөлімнің соңында өзінің теор. пайымдауы мен пікірлерін қосып отырған. Сондықтан Хоу Хань Шу Тан патшалығы кезінде ресми жылнамалық тарих деп танылды. Фан Хуаның қолжазбасы жалпы 90 томнан тұрады. Оның 10 томы “Чжи” — патша ғұмырнамалары, 80 томы “Чжуань” — тізбекті баяндау бөлімінен құралған. Оған Сы Мабяу жазған 30 том “Чже” деректер бөлімі қосылып, жалпы 120 томнан тұратын әулеттік тарихи еңбек ретінде жарыққа шықты. Ол мынадай салалар бойынша жазылған: 1) “Ди — Чжи” — патша ғұмырнамалары. Онда патшалардың және олардың әулеттерінің өмірбаяндары келтіріледі. 2) “Чжи” — деректер. Мұнда аспан мен жер жөніндегі аңыздар және нақтылы қоғамдық өмірде болған ірі оқиғалар мен құбылыстар баяндалған. Солардың ішінде қазақ және Қазақстан тарихына қатысты деректер де бар. Хоу Хань Шуды Қытай кітап баспасы 1958 — 78 ж. әр түрлі көшірме нұсқаларды салыстырып әрі оларға түсініктеме беріп ықшамдап, 24 том етіп шығарған. 1997 ж. Пекинде қайта басылған нұсқасындағы 88 томының 78 бөлімінде Батыс өлке баяндалады. Дереккөздер
Хош иісті бактериялар

Хош иісті бактериялар — тіршілік ету барысында хош иісті заттар түзе алатын кейбір микроорганизмдер. Мұндай микроорганизмдерге, бактериялардан басқа, ашытқылар, өңезденген саңырауқұлақтар жатады. Микроорганизмдердің хош иісі спирт пен органик. қышқылдардың әрекеттесуінен микроорганизм түзетін, эфирлерге байланысты болады. Олардың бұндай қасиетін тәжірибеде, өндірістік жағдайда көптеген тағамдарды (май, ірімшік, шарап, т.б.) алуда пайдаланады. Мысалы, Streptococcus, Betacoccus және Leіconastos туысына жататын сүт қышқылы бактериялары мұндай заттарды көп түзеді. Дереккөздер
Хош иісті заттар

Хош иісті заттар — парфюмериялық және косметикалық бұйымдарға, тағамға жағымды иіс беретін органикалық қосылыстар. Хош иісті заттар табиғатта кең тараған, олар көбінесе өсімдіктер мен жануарлар организмдерінде болады, жасанды жолмен алынатын түрлері де бар. 19 ғасырға дейін хош иісті заттар ретінде табиғи қоспалар қолданылған, бірақ олар жеке құраушыларға бөлінбеді. Эфир майлары, т.б. табиғи хош иісті заттар құрылысын зерттеп, олардан жеке қосылыстар бөліп алу нәтижесінде 19 ғасырда бірнеше хош иісті заттардың құрылысы анықталып, жай химиялық шикізаттардан синтезделе бастады. Алғаш ванилин, -фенилэтил спирті, индол, т.б. синтезделді. Кейбір хош иісті заттарды табиғи заттардан алу тиімді болса, көптеген хош иісті заттарды синтездеп алу тиімді. Мысалы, 1 килограмм жұпар 30 мыңдай құдырдан алынады, ал өнеркәсіпте жұпарға ұқсас хош иісті заттар синтездеу өте арзан, әрі тиімді. Хош иісті заттарды зерттеу, синтездеу нәтижесінде, олардың иісі мен құрылыстарында кейбір заңдылықтар бар екені аңықталды. Әр түрлі хош иісті заттарға тән иіс сол заттың молекуласындағы функционалдық топтарға (карбинольдік — , карбонильдік — , күрделі эфир , т.б.), зат молекуласының көлеміне, тармақталу, тармақталмауына байланысты. Парфюмерия өнеркәсібінде қолданылатын қосылыстар молекуласында циклдік топшалар болады, яғни иісі бүтіндей алынған молекула құрылысына байланысты. Кейде құрылысы ұқсас қосылыстардың иісі әр түрлі де, Химиялық табиғаты бойынша алшақ заттардың иісі ұқсас болады. Табиғатта кездесетін және кездеспейтін көптеген хош иісті заттар синтезделіп алынды. Әтір, иіс су өндіру үшін негізгі процестердің бірі — “парфюмерлік композиция” деп аталатын аралық өнім жасау. Ол үшін белгілі мөлшерде алынған әр түрлі хош иісті заттар және хош иісті өнімдер араластырылады. Парфюмерлік сұйық алу үшін алынатын әтір немесе иіс су түріне қарай оны спиртте ерітеді. Бір парфюмерлік композиция жасау үшін әр түрлі хош иісті заттар және хош иісті өнімдер керек. Пайдаланылған әдебиет
Храповикті механизм

Храповикті механизм — тек бір бағытта айналатын тісті механизм. Ол тоқтатқыш құрылғы ретінде (мысалы, жүк көтеру машинасында) не бір бағытта үзілісті (периодты) қозғалыс (мысалы, автоматтық желіде) алу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Сейітжан Мелдебекұлы Қойбақов

Қойбақов Сейітжан Мелдебекұлы (5.3.1954 ж.туған, Жуалы ауданы Федоровка ауылы) – әскери қайраткер, генерал-майор (2003). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1980). КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (МҚК) Мәскеу және Алматы қалаларындағы Жоғары курстарында арнайы дайындықтан өткен. 1981 – 92 ж. МҚК Жамбыл облысы басқармасында оперативтік қызметтерде болды. 1995 – 99 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (ҰҚК) орталық аппаратында бөлім бастығы, Қарсы барлау бас басқармасының бастығы, ҚР ҰҚК Шығыс Қазақстан басқармасы бастығының орынбасары, 1999 – 2002 ж. ҚР ҰҚ Маңғыстау облысының департаментінің бастығы болды. 2002 жылдан ҚР ҰҚК “Арыстан” қауіпсіздік қызметінің бастығы. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Дереккөздер
Хризоберилл

Хризоберилл (грек. chrysos — алтын және берилл) — күрделі аралас тотықтар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: BeAҚ2O4, құрамы (%): BeO — 19,8, AҚ2 O3 — 80,2, қоспалары: Fe2O3, TіO, Cr2O3. Хромды хризоберилл александрит деп аталады. Ромбылық сингонияда кристалданады. Хризобериллдің кристалдық құрылымында бериллий иондары оттек иондарымен төрттік, ал алюминий иондарымен алтылық координацияда байланысады. Жеке кристалды қысқа призма, қалақ түрінде. Жасыл сары, жасыл, қоңыр, қызыл, кейде түссіз, шыныдай жылтыр, қатт. Моос шкаласы бойынша 8,5, тығызд. 3,5 — 3,8 грамм/куб сантиметр. Пегматиттерде, доломит мәрмәрлерінде, қорымдарда альмандин, берилл, биотит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Хризобериллден берилл алынады, александрит 1-кластық асыл тас саналады. Дереккөздер
Профилактикалық медицина академиясы

Профилактикалық медицина академиясы – аурудың алдын алу жөніндегі медициналық ілімді жетілдірумен шұғылданатын ғылыми мекеме. 1995 ж. Алматы қаласында ұйымдастырылды. Негізгі міндеті – аурудың алдын алу шараларын тиімді ұйымдастыру. Қазақстанда кейбір аймақтардағы қалыптасқан табиғи, әлеуметтік, экономикалық және экологиялық жағдайлардың жергілікті тұрғындардың денсаулығына әсерін зерттеуді ұйымдастырып отырады. Сонымен қатар алғашқы дәрігерлік көмек жүйесін дамыту және оңтайлау мәселелерімен шұғылданады. 1997 жылдан бастап ай сайын «Здоровье и болезнь» атты хабаршы журналы шығып тұрады. Дереккөздер
Сейітқұл батыр Қойдағұлов

Сейітқұл Қойдағұлов (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры, елшісі. Кіші жүз ханы Әбілқайырдың 1730 жылы Ресей императоры Анна Иоанновнаға Құлымбет Көштайұлы бимен бірге жіберген елшілік басшысының бірі. 1730 жылы қыркүйекте Уфа арқылы Санкт-Петербургке келген қазақ елшілері Анна Иоанновнаға Кіші жүз ұлыстарын қорғауға алып, Ресей бодандығына қабылдауын сұраған Әбілқайыр ханның өтінішін жеткізген. Бұл хатта Әбілқайыр: «Аса құрметті падиша, Мен, Кіші жүз қазақтарылың ханы Әбілқайыр, өзімнің қол астымдағы бүкіл жұртыммен Сіздің императорлық ұлы мәртебеңіздің қол астында болғым келеді. Ресей мемлекетіне әрдайым адал боламыз...» - деп жазған. Қойдағұлов бастаған елшілік Кіші жүздің Ресейге өз еркімен қосылу процесі барысында, сонымен қатар қазақ-орыс қарым-қатынастарының нығаюында айтарлықтап роль атқарды. Дереккөздер
Хризоколла

Хризоколла(грек. сhrysos — алтын, kolla — желім; ерте кездерде алтыннан жасалған заттарды дәнекерлеу үшін қолданылған) — силикаттар класының монтмориллонит тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: CuSіO3nH2O, құрамындағы: CuO — 45,2%, қоспалары: Al, Ca, Mg, Fe, Ph, Zn, P. Ромбылық сингонияда кристалданады, кристалдары ине тәрізді, өте ұсақ болып келеді. Минералдық агрегаттары жасырын кристалды, бүйрек, топырақ тәрізді масса түзеді. Түсі көгілдір, көгілдір жасыл, көк қоңыр, қара, қатты Моос шкаласы бойынша 2 — 4, тығызд. 2,0 — 2,3 грамм/куб сантиметр. Ыстық, құрғақ климат жағдайында мыс кендерінің тотығу белдемінде түзіледі. Қазақстанда Жезқазған, Алтай кендерінде кездеседі. Хризоколладан мыс алынады және зергерлік істе қолданылады. Пайдаланған әдебиет