Кряшендер

Кряшендер (өз аты - керәшеннәр) — Еділ-Жайық татарларының этноконфессиялық тобы. 20 ғасырдың аяғында кряшендік зиялылар арасында мұсылман татарларынан бөлініп шығуға ұмтылу болды. Халық саны 34,8 мың адам. Олар негізінен Татарстанның солтүстік-шығысында және шығысында (30 мың адам), Башқұртстанның солтүстік-батысында (3,8 мың адам), Ұдмұртияның оңтүстік-батысында (482 адам) және Челябі облысында (7,7 мың адам) тұрады. Этногенезі Кряшендердің пайда болу проблемасына қатысты дәстүрлі және негізделген көзқарасқа сәйкес, бұл этно-конфессиялық топтың тәуелсіз қауымдастық ретінде қалыптасуы ұзақ уақыт бойы фин-угор және түркі компоненттерінің қатысуымен болды Кряшендердің жеке қауымдастық ретінде қалыптасуына XVI-XVII ғасырлардың екінші жартысында Еділ татарларының бір бөлігін христиандандыру процесі және XVIII ғасырдың бірінші жартысында Еділ бойындағы орыс емес халықтарды христиандандыру процесі шешуші әсер етті. Көптеген жаңадан шоқындыру рәсімінен өткен татарлар кейіннен XVIII - XX ғасырдың басында исламға оралды. Нәтижесінде кряшендердің бес этнографиялық тобы құрылды, олардың өзіндік ерекшеліктері бар: қазан-татар, елабуж, молкеев, чистополь, нағайбак (нағайбақтардың соңғы тобы 2002 жылы жеке ұлт ретінде ерекшеленді). Тілі Кряшендер татар тілінің орта диалектісінде сөйлейді, ал Молкеев кряшендерінің сөзі татар тілінің батыс диалектісіне жақынырақ. 1930 жылы жаңа әліпби (яналиф) енгізілді, бірақ 1990 жылдардың басында ильмин әліпбиі қайтадан қолданыла бастады. Діні Кряшендер христиандар. Олардың рәсімдері православие дінінің барлық дәстүрлеріне сәйкес келеді. Олардың өз храмдары бар. Діни терминология негізінен түркі лексикасына негізделген, бірақ орыс тілінен алынған сөздер де бар. Татар тілінде діни терминдер мұсылман және араб лексикасынан енген. Кәсібі Кряшень шаруашылығында жетекші рөлді астық шаруашылығы (қара бидай, бидай, қарақұмық, сұлы, арпа, бұршақ, жасымық) атқарды. Техникалық дақылдардан қарасора, азырақ зығыр өсірілді. Негізгі жер жырту құралы 20 ғасырдың басына дейін ағаш соқа болды. Бау-бақша және бау-бақша шаруашылығында кряшендер картоп, пияз, кейде қырыққабат пен асқабақ өсірумен шектелді. Мал шаруашылығы қосалқы шаруашылық болды. Жылқы, сиыр, қой, ешкі, шошқа ұстаған. Кряшеннің дәстүрлі рәсімдерінде шошқа еті пайдаланылмады. Құс шаруашылығы (тауық, қаз, кей жерлерде үйрек, күркетауық) кеңінен дамыған, омарта шаруашылығы бар. Балық аулау мен аңшылықтың маңызы зор емес еді. Қолөнері: тоқу, аяқ киім тоқу, ағаш, жүн, тері өңдеу, төсеніш жасау. Тұрмыс салты Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Елді мекендері, негізінен сай-өзен немесе аңғарлар бойында орналасқан. 19 ғасырда ауылды жоспарлаудың сызықтық формасы басым болды. Бөренеден жасалған негізінен сенегі бар екі бөлмелі тұрғын үйлерден, бірқатар қосалқы құрылыстардан тұрды (қамба, қоралар, моншалар, қоймалар, жертөлелер және т.б.). Үйлердің төбесі тақтай мен сабанмен жабылған, ал шаруашылық құрылыстары қамыспен жабылған. Дәстүр бойынша үй ақ (ақ ой) және қара (қара ой) болып екіге бөлінді. Құрметті орын – төр (түркілер арасындағы есікке қарама-қарсы киелі орын), сонымен бірге иконаның да (қояш почмак, тэре почмак) орналасқан жері болды. Бөлменің тұрғын ауданы, мұсылман татарларындағыдай, қалқа немесе перде (чаршау) арқылы екі жартыға (еркек және әйел) бөлінген. Үйдің ішкі безендіруінде түрлі-түсті ұштары бар үй сүлгілері, майлықтар және т.б. кеңінен қолданылды. 19 ғасырдың аяғында қала өмірінің кейбір бөлшектері (үстел, сервант, айна, сағат, т.б.) да енді. Дәстүрлі киімдері Кряшендердің дәстүрлі киімдерінің өзіндік ерекшеліктері болды. Ең алдымен, Кряшендердің ұлттық әйелдер киімі удмурт киіміне өте ұқсас. Бұл ұзын қызыл көйлек, алжапқыш пен бас киім. Атап айтқанда. Қыздар мақтадан түрлі-түсті немесе ақ түсті (мейрамдарда) бас киім («ақ қалпак»), киді. Тұрмысқа шыққан әйелдер «суряке» деп аталатын арнайы бас киімнің үстіне орамал байлаған. Егде жастағы әйелдер бастарына сәлде (тюрбан) киген. Кряшендік әйелдер әдетте көптеген монета әшекейлерін таққан: иық белдігі («девет»), білезіктер, өрімдер, алқалар («челбыры»). Кряшендік ер адамдар дәстүр бойынша өрнекті жүн белбеумен байланған косоворотка жейде, сондай-ақ суық мезгілде сұр киіз қалпақ және жазда шыңы бар қалпақ киген. Кряшендер аяқтарына матадан жасалған шұлық пен аяқ киім киді, кейінірек орыстардан етік пен аяқ киімді қабылдады. Қыста киімдерінің үстіне қой терісінен ішік пен тон киді. Дәстүрлі тағамдары Кряшеннің негізгі тағамы - сүзбе, пияз және жұмыртқа қосылған вареники. Кряшеньдер дәстүрлі түрде желе ет («койка»), ал бірінші тағамға – қамыр кесектері қосылған сорпа дайындайды. Сонымен қатар, олар жануарлардың қанын тұтынады. Кряшен асханасында саңырауқұлақтар маңызды рөл атқарады. Негізгі сусындары: шай, қатық қоспасы (бұл арнайы дайындалған қышқыл сүт) айран, сыра, квас, самогон («кумышка»), балдан жасалған түрлі сусындар, соның ішінде алкогольдік сусындар бар. Фольклоры Кряшендердің ауызша өнері әртүрлі жанрларды қамтиды, фольклордағы басты орынды отбасылық, күнтізбелік және ғұрыптық әндер алады. Масленица, Рождество, Троица, Әулие Петр күні және басқа мерекелерге арналған архаикалық ритуалдық әндер сақталған. Кряшендер күнтізбелік әндердің формулалық әндерін көп дауыспен орындайды. Троицадан Әулие Петр күніне дейін әр кеште өтетін көктемгі-жазғы кезеңнің билері кезінде дөңгелек би әндері шырқалды. Отбасылық-салттық фольклорға мыналар жатады: *үйлену тойы әндері, оған шаңырақ көтеріп жатқан отбасылардың әндері, қалыңдықты әке-шешесінің үйінен алып кету әні, қалыңдықтың жылауы; *үстел әндері; *қонақ әндері. Кряшендердің әндері лирикалық, тартымды. Салттық ән айту стилі чуваштардың, оңтүстік ұдмұрттардың және шығыс маридің дәстүрлі әндеріне ұқсас. Қазіргі және дәстүрлі халық және татар әндерін орындайды. Дереккөздер