kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жем (өзен)

Жем (Ембі) – Каспий алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе және Атырау облыстары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 712 км, су жиналатын алабы 40 мың км²-ге жуық. Каспий теңізі бассейніне жататын ірі өзендердің бірі. А.Левшиннің жазбалары бойынша, бұл өзеннің орта ғасырларда Гем деп аталғаны белгілі. Этимологиясы Жем топонимінің негізінде шығыс түркі тілдеріндегі кем/гем "өзен" гидронимдік термині жатқанын барлық зерттеушілер мойындайды (А.Левшин, В.Радлов, А.Әбдірахманов, Т.Жанұзақ т.б.). Бүкіл алтай, орал, үндіевропа тілдеріне тараған кан/кен/ген географиялық терминінің қазақ тілінде жем аталуы заңды құбылыс және өте көне дәуірде, өзенді - өзен, тауды - тау деп атайтын дәуірде пайда болғанын білдіреді. Профессор Т.Жанұзақтың айтуынша, Жем тарихи атауының Эмба > Ембі аталып жүруі дұрыс емес. Топонимжасамның негізгі міндеттерінің бірі – тарихи атауларды сақтап қалу, заңды орнына қайтару екені белгілі. Бастауы Мұғалжар тауының 365 м-лік оңтүстік-батыс беткейінен басталатын Жанай және Жалаңаш өзендерінің қосылған жерінен бастау алады. Каспий ойпатының шығысын бойлай ағады. Каспий теңізіне жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы, сипаты Аңғары жоғарғы және орта ағысында жақсы байқалады. Төменгі ағысында тармақтар арқылы жалғасқан шағын шөл және сор тізбектерге айналған. Жағалауы құм және саз жыныстарынан түзілген. Арнасы ирелең келеді, көбіне қарасуларға бөлініп қалады. Басты салалары: Темір, Атжақсы. Негізінен қар суымен толығады. Жылдық орташа ағысы (Дүйсеке ағысы тұсында) 488 млн. м 3 , орташа жылдық су ағымы Жанбике ағысы тұсында 11,3 м 3 /с. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Өзенде алабұға, сазан, қамыс-қорысты жерде ондатр кездеседі. Жағасында Құлсары , Ақкиізтоғай елді мекендері орналасқан. Минералдылығы көктемде 400 мг/л, ең төменгі деңгейі кезінде 1500 мг/л. Жем ауыз су ретінде шабындық суғаруға, жайылым суландыруға пайдаланылады. Бастауынан сағаға дейінгі жалпы құламасы 390 м. Су ағынының 96%-ы, өзен сағасында 100%-ға дейінгі мөлшері су тасуы кезінде қалыптасады. Дереккөздер
Жембарақ

Жембарақ – Есіл алабында орналасқан өзен. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы ауданы жерімен ағады. Аққанбұрлық өзенінің оң саласы. Ұзындығы 30 км шамасында. Бастауы Бастауын Төтеқұз тауының солтүстігіндегі Сарыбұлақ ауылының батысындағы ұсақ шоқылардан алып, Сивковка ауылының батысында Шарық өзеніне құяды. Гидрологиясы Жағалауы жыралы келеді. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Төтеқұз тауынан бастау алатын бір ғана саласы бар. Жазда тармақталып, қарасуларға бөлініп қалады. Дереккөздер
Жем үстірті

Жем үстірті– Атырау облысының шығысындағы көтеріңкі морфоқұрылым. Жаңа тектоникалық қозғалыстың инверциялық көтерілімінен пайда болған. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 км-ге созылған Жем үстірті 190 – 200 м абсолюттік биіктіктен батысқа қарай 50 – 60 км бойы төмендей келе Каспий маңы ойпатына ұласады. Үстірттің жер бедері Жем, Сағыз, Ойыл, т.б. көптеген ұсақ өзендермен, сайлармен тілімденген. Өзен аралықтарында эрозиялық тауларға жататын биікт. 150 – 200 м, аумағы шағын суайрық массивтер кездеседі. Жем үстірті негізінен бор және палеогеннің құмтастарынан, саздардан және мергельден түзілген. Дереккөздер
Жеміл

Жеміл, валерианелла – ұшқаттар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Оңтүстік Еуропадан Иран, Ауғанстан және Орталық Азияға дейінгі аймақта таралған 60-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың тасты, тастақты жерлерінде, орман, бұта арасында, аласа тау беткейлерінде өсетін 8 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15 – 50 см, сабақтары тік өседі, жоғары қарай бұтақтанған, сыртын түк басқан. Жапырақтары созылыңқы-ұзынша, бүтін жиекті. Күлтесі оймақша тәрізді, имек болады. Гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жемістенеді. Жемісі 3 ұялы. Дереккөздер
Жемір су

Жемір су– металдарды, бетонды және басқа материалдарды химиялық бұзуға қабілеті жоғары су. Әсіресе құрамында аммоний тұздары, күкірт және басқа қышқылдары бар судың жемірлігі жоғары болады. Тазаланбаған судың және химиялық тыңайтқыштар себілген алқаптардан шайылып ластанған судың, сонымен қатар ауаны ластайтын азот пен күкірттің қосылыстарымен қаныққан атмосфералық ылғалдың (қышқыл жаңбырлар) жемірлік қабілеттері жоғары болады. Гидротехникалық ғимараттарға көп зиян келтіреді. Оларды жемір судан қорғау үшін әр түрлі шаралар қолданады. Дереккөздер
Жеміс бағы

Жеміс бағы– көп жылдық жеміс-жидек және әсемдік өсімдіктер егілген алқап немесе үй іргесіндегі жер. Жеміс бағы жергілікті тұрғындарды жеміс-жидекпен қамтамасыз ету үшін өсіріледі. Жеміс-жидек құрамында адам организміне өте қажетті шипалық қасиеті бар қанттар (фруктоза, глюкоза, сахароза), органикалық қышқылдар (алма, лимон, шарап қышқылдары), әр түрлі витаминдер (С, А, В, В1, Р және РР) бар. Жеміс ағаштары – көп жылдық өсімдік, ол 20 – 100 ж. жеміс береді. Жақсы өсіп, жеміс беруі үшін бақ және жидек дақылдарын отырғызуда жер таңдау, ол жерді баптау және оны дұрыс отырғыза білудің мәні зор. жеміс бағы ағашын қолайсыз жерге отырғызса ағаштар зақымданады. Жеміс ағашының өсуіне, жеміс салуына ең қолайлы жер тегіс және еңістігі 12 – 12°-тан аспауы қажет. Қазан шұңқырлы не терең оры бар жер қолайсыз, мұндай жердегі ағаш үсікке тез шалдығады. Шымды, ашық қызыл қоңыр топырақты, қара топырақты жер баққа өте қолайлы, егер органикалық тыңайтқыш шашып, көп жылдық бұршақ тұқымдас шөп ексе, сұр топырақты жерде де жеміс ағашы өседі. Қандай топырақ болмасын бақ отырғызатын жердің ыза суы 1,5 – 2 м-ден терең болмауы тиіс. Дереккөздер
Жер асты сулары деңгейінің құбылуы

ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫ ДЕҢГЕЙІНІҢ ҚҰБЫЛУЫ, жер асты суларының оның бетіне (батпақтарда) жақын орналасуы. Жер асты суларының деңгейі (айнасы), әдетте батпақ бетінің формасын түгелдей қайталап отырады. Бұл процесс шымтезек қабатының су ұстап тұру қабілеттілігінің күштілігінен болады. Беткейлік батпақтардың жер асты суларының деңгейінің жылдық режимінде екі максимум және екі минимум байқалады. Бірінші максимум көктемгі қар еруіне тікелей сәйкес келеді. Жазда буланудың шұғыл өсуіне байланысты деңгейдің төмендеуі байқалады. Күзде буланудың азаюына және жауын-шашынның көбеюіне байланысты деңгей көтеріледі, ал қыста атмосферадан ылғал түсудің доғарылуына және тіршілік қабатынан сорғудың нашарлауына байланысты тағы да жер асты суларының деңгейі төмен түседі. Жер асты суларының орташа деңгейі 5 – 40 см шамасында құбылады. Жер асты суларының орналасу тереңдігінің азаюы (кемуі) ағаш тектес өсімдіктердің жиілігі мен биіктігінің кемуінің және бұта тектес өсімдіктердің шөп тектес өсімдіктермен алмасуының арқасында әрі фитомасса түсімінің нашарлауына байланысты батпақ массивтерінің түрлі микроландшафтарындағы жер асты сулары деңгейінің құбылуы ауытқуының мөлшері орта есеппен 0,2 – 1,0 м. Батпақтағы жер асты суларының режимінің ерекшелік сипатына, батпақ массивінің әр түрлі нүктелеріндегі су деңгейінің құбылуының синхронды қайталанып отыруы жатады. Дегенмен, құбылудың ауытқуы түрлі микроландшафта түрліше болады. Құбылудың мұндай сипатта болуы әр түрлі микроландшафтардан булану дәрежесінің және жоғарғы тірі қабаттағы құрғақ нәрсенің тығыздалуының түрліше болып келуіне байланысты болады. Дереккөздер
Жер асты суларының режимі

ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕЖИМІ– гидрологиялық құбылыстардың және өсімдік, топырақ жамылғысының әсерінен жер асты суларының белгілі бір мерзімде сандық және сапалық өзгерістерге ұшырауы немесе жер асты суларының қалыптасуын қамтып көрсететін тарихи-табиғи процесс. Ол жер асты сулары ресурсының, қасиетінің және құрамының, соның ішінде деңгейінің немесе арын күшінің, өтімінің, ағу жылдамдығының, температурасының, химиялық газдық және бактериялық құрамының уақыт бойынша өзгеруін сипаттайды. Жер асты суларының режимі климаттық, гидрогеологиялық, гидрологиялық, жасанды және аралас типтерге бөлінеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/230-geografia/1614-jer-asti-sylarinin-kaliptasyi.html] ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕЖИМІ
Жер асты суларының химиялық түрлері

ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ТҮРЛЕРІ– жер асты суларын құрайтын аниондар мен катиондар мөлшерінің арақатысы. Судың химиялық түрлерін атағанда, ондағы ең көп мөлшерде болатын иондар бірінші айтылады. Сонымен қатар аниондардың атаулары катиондардың атауларының алдында беріледі. Мысалы, гидрокарбонатты-кальцийлі немесе гидрокарбонатты-сульфатты кальцийлі-магнийлі су және т.б. Кейбір жұмыстарда судың химиялық түрінің атауы иондардың аз мөлшерден көп мөлшерге қарай өзгеруі бойынша келтіріледі. Яғни, су құрамындағы ең көп мөлшердегі аниондар мен катиондар атаудың соңына қойылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://web.ru/db/msg.html?mid1173730&uripart07.html ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ТҮРЛЕРІ]
Жер асты тұщы суының линзалары

Жер асты тұщы суының линзалары, жер асты суының, өзінің созылымы бойынша тез жұқарып, жеке линзалар түрінде жатуы. Құрғақ аймақтарда тұщы жер асты суларының линзалары, көбінесе олардан төмен орналасқан тұзды сулардың үстінде жатады. Мұндай тұзды сулардың тығыздығы тұщы суларға қарағанда, жоғары болуына байланысты олар бір-бірімен араласпайды. Тұщы сулы линзалары Қазақстанның құмды аудандарында, теңіз шығанақтарында кездеседі.[ Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://www.wisegeek.com/what-are-fruit-flies-and-where-do-they-come-from.htm ЖЕР АСТЫ ТҰЩЫ СУЫНЫҢ ЛИНЗАЛАРЫ]
Жергілікті географиялық терминдер

ЖЕРГІЛІКТІ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТЕРМИНДЕР– шектелген кеңістікте таралған әр түрлі географиялық нысандардың (тау, көл, өзен, орман, елді мекен, т.б.) атаулары. Әр терминнің таралу шегі алғашқы кезде өзі шыққан тіл немесе диалект қолданылған аумақтарға сәйкес келеді. Ал кейінірек олардың қолданылу аясы біртіндеп өзгереді; кейбір терминдер қолданудан шығып қалады, ал кейбіреулерінің қолданылу аясы кеңейіп, ғылыми қолданысқа еніп, әмбебап сипатқа ие болады (мысалы, финдік, тундра). Дереккөздер
Жердегі ылғал айналымы

ЖЕРДЕГІ ЫЛҒАЛ АЙНАЛЫМЫ(су айналымы) – Күн радиациясы мен ауырлық күшінің әсерінен пайда болатын атмосферадағы, гидросферадағы және Жер қабығындағы су алмасуының үздіксіз тұйық процесі. Құрлықтың, өзендердің, көлдердің, теңіздер мен мұхиттардың беттерінен судың булануын, ауа ағысымен су буының тасымалын, будың қоюлануын, жауын-шашынның жаууын, жер қыртысы мен суқоймалар бойынша алмасуын қамтиды. Жердегі ылғал айналымының сандық көрінісі Жердің су балансы болып табылады. Дереккөздер
Жер кадастры

Жер кадастры — мемлекет аумағындағы жер ресурстарының табиғи және шаруашылық жағдайы мен оларды бағалау туралы мәліметтер жүйесі. Жер телімдерінің орналасқан жері, нысаны, пайдаланылуы, ауданы мен шекарасы, сапалық сипаттамасы, жер пайдалану есебі мен жер телімдерін бағалау Жер кадастрының мәліметтері жүйесіне кіреді. Мемлекеттік Жер кадастрының деректері жерді пайдалану мен қорғауды жоспарлаған, жерге орналастырған, шаруашылық қызметін бағалаған, жерді пайдалану мен қорғауға байланысты басқа да шараларды жүзеге асырған кезде сүйенетін негіз болып табылады. Ол деректер жер үшін төлем мөлшерін анықтау кезінде, құқықтық және басқа кадастрды жүргізген кезде пайдаланылуы мүмкін. Жер кадастрын жүргізу мемлекеттік тапсырыспен бюджет есебінен жүзеге асырылады. Жер кадастрының мәліметтеріне әркімнің қолы жете алады, ол мүдделі тұлғаларға ақылы түрде беріледі. Мемлекеттік органдарға Жер кадастры мәліметтерін беру тегін жүзеге асырылады. Мемлекеттік Жер кадастрын жүргізу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://www.geo-kadastr.ru/ Жер кадастры] ru:Земельный кадастр
Жерлігаз

Жерлігаз — Тобыл алабында орналасқан тұйық көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қарабалық ауданы Назаровка ауылынан оңтүстікке қарай 5 км жерде. Теңіз деңгейінен 213 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 4,5 км 2 , ұзындығы 3,2 км, ені 1,8 км. Жағалау бойының ұзындығы 8,4 км. Жағалау сипаты Батысында Жұрын, оңтүстік-шығысында Қарашасор, т.б. ұсақ көлдер кездеседі. Айдынын қамысты-қоғалы өсімдіктер жауып жатыр. Суы тұщы. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің ортасында ери бастайды. Мал суаруға пайдаланылады.
Жер пайдаланудың карталары

ЖЕР ПАЙДАЛАНУДЫҢ КАРТАЛАРЫ – пайдаланылатын жерлердің орналасуы мен пайдаланылуын бейнелейтінкарталар. Оларды пайдаланылатын жердің карталары, ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жерлердің карталары, жер пайдалану динамикасының карталары деп бөледі. Пайдаланылатын жердің картасында егістік жерлер, тыңайған жерлер, шабындық, жайылым, ормандар, мекендік аумақтар және басқалар; ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жердің карталарында ауыл шаруашылығында пайдаланылатын жыртуға жарамды жерлердің (ауыл шаруашылығы дақылдарының құрамы бойынша) және табиғи азықтық жерлердің (пайдаланудың маусымы және бағылатын малдың түрі бойынша) қалыптасқан нысандар көрсетіледі. Дереккөздер
Жерсабын

Жерсабын (Аққаңбақтүсті аллохруза Allochrusa gypsophіloіdes) – қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау, Талас Алатау және Қазығұрттың құрғақ тау беткейлерінде кездеседі. Биіктігі 90 см-дей, жуан тамырлы өсімдік. Сабақтары көп, тықыр, түзу өседі. Жапырақтары ұзын, біз тәрізді. Тостағанша жапырақшалары жіңішке қоңырау сияқты, күлтесі ақ немесе қызғылт түсті. Гүлдері жалпақ сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жерсабынның құрамында бағалы сапонин көп. Оның жылдан-жылға таралу аймағы азаюда, өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://www.wisegeek.com/what-are-fruit-flies-and-where-do-they-come-from.htm] Жеміс шыбыны
Жерсіндіру

Жерсіндіру – # жануарларды олар мекендемеген экожүйелерге қоныс аударуы. Сирек кездесетін немесе құрып кетуге жақындаған түрлерді қорғап сақтап қалу үшін және адамдардың қажетін өтейтін түрлердің барынша кең таралуына жағдай жасау үшін қолданылады; # ағзаның өз аралынан тыс жерлердің орта жағдайларына бейімделуі; #организмдердің жаңа орта жағдайына бейімделуі. Өсімдіктерді жерсіндіруде климаттық факторлардың (ауа температурасы, ылғалдылығы, жауын-шашын және жарық мөлшері, т.б.), топырақтың түрі мен оның құрамындағы микрофлораның, сондай-ақ өсімдіктердің өздеріне тән ерекшеліктерінің маңызы зор. Өсімдіктерді жерсіндіруде жеке түрлердің географиялық және жіктелімдік гибридизациясы пайдаланылады. Жабайы өсімдіктермен будандастыру, қайталанған ұрпақтарды өсіру, телітуші ағашқа егу, суғару, тыңайтқыштар енгізу, өсіретін және дамытатын реттегіштер арқылы әсер ету жұмыстары орындалады. Ауыл шаруашылығында жерсіндіру мәдени өсімдіктердің жаңа аудандарға таратылуын тікелей байланысты. Мысалы, астық тұқымдас өсімдіктер көптеген аймақтарда мыңдаған жылдар бойы өсіріліп келеді. Жүзім, өрік, шие, т.б. жеміс ағаштары, шай бұтасы, шырын жемісті өсімдіктер (апельсин, мандарин, грейпфрукт, т.б.) эвкалипт, бамбук, т.б. бірте-бірте солтүстік аудандарға ауысты. Жерсіндіруге байланысты негізгі жұмыстарды ботаникалық бақтар мен жерсіндіретін көшеттіктер (питомниктер) жүргізеді. Жануарларды жерсіндіруде ауа райының ерекшеліктерінен басқа азыққа бәсекелестіктің, маусым кезінде жерге таласудың, жыртқыштар мен ауру қоздырғыштардың маңызы зор. Әдетте, жаңа жерге қоныстанған түрлер сырттан қысым, бәсекелестік көрмесе тез бейімделіп кетеді. Сырттан әкелінген малды жергілікті малмен будандастыру арқылы өнімділігі жоғары түрлер алынады. Мысалы, қазақтың ақбас сиыры, алатау сиыры, қазақтың қылшық жүнді қойы, т.б. Дереккөздер
Жертану

Жертану, жалпы жертану – географиялық қабықтың дамуы *1) географиялық қабықтың дамуының жалпы заңдылықтарын зерттейтін физикалық география ғылымының бір саласы. Жертану Жердің географиялық қабық сфераларының бір-бірімен әрекеттесуін, олардағы зат, энергия, ақпарат айналымын, энергияның құрамдас бөліктері арасындағы байланысын қарастырады. Жертану қоршаған ортаға адам қызметінің әсері және оны қорғау жөніндегі теориялық білімге негіз болып табылады. Жертану атауын ғылымға 19 ғfcshдың 1-жартысында неміс ғалымы К.Риттер енгізген. Қазіргі жертану ғылымын дамытуға кеңес ғалымдары А.А. Григорьев, С.В. Калесник, К.К. Марков, т.б. көп еңбек сіңірді. География әдебиеттерде жалпы жертану, жалпы физикалық география деген атпен де белгілі; Жерді планета ретінде қарастыру *2) Жерді планета ретінде қарастыратын ғылымдардың жиынтық атауы. Ғарыштық жертану деп те аталады. Ғарыштық жертану географиялық қабықтың ландшафттарын ғарыштан суретке түсіру және бақылау жолдарымен танып білуді мақсат етеді. Бұл зерттеулер жердің тұңғыш жасанды серіктері ұшырылған кезден бастап (20 ғ-дың 60-жылдарынан) дами бастады. Жер серіктерінен және ғарыш аппараттарынан 250 — 300 км-ден 100 мың км-ге дейінгі биіктік аралығындағы көптеген табиғи құбылыстардың даму жағдайын зерттеуге мүмкіндік туды. Ғарыштан түсірілген суреттер Жер бетінің орасан аумағын қамтиды және табиғаттың құрамдас бөліктерінің арасындағы байланыстарды айқын көрсетеді. Ғарыштық түсірулердің нәтижесінде жалпы географиялық және тақырыптық карталар жасалды. Дереккөздер Тағы Қараңыз *Жер *География Сілтемелер [http://www.ineu.edu.kz/kz/structure/ao/foo/biology/course/276 Жалпы жертану]
Жершошақ

Жершошақ немесе Циноморий – жершошақтар тұқымдасына жататын бір жылдық паразитті, шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Жершошақ туысында 1 биологиялық түр бар: Cynomorium coccineum. Оның 2 түршесі болады: * Cynomorium coccineum var. coccineum немесе «мальта саңырауқұлағы» - Канар аралдары мен Жерорта теңізі маңында өсетін түрі. * Cynomorium coccineum var. songaricum – Жоңғар жершошағы. Орта Азия, Моңғолия,Қытайда өсетін түрі. Қазақстанда далалық, шөлді аймақтардың сортаңды жерлерінде кездеседі. Биіктігі 9 – 80 см, тамыр жабысқақтарымен сораңның тамырына жабысып өседі. Сабағы етті, жуан, сыртынан қарағанда саңырауқұлақтың жемістік денесіне ұқсайды. Жетілмеген қабыршақты жапырақтары сабаққа кезектесіп орналасады. Бір-бірден аталығы мен аналығы болады. Гүлдері қос жынысты, саны көп, ұсақ, олар шоқпар немесе цилиндр тәрізді масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды жаңғақша. Жершошақтың 2-түрі – «мальта саңырауқұлағын» Жерорта теңізі жағалауы мен Батыс Еуропада орта ғасырда сыртқы түріне (түсі қатып қалған қанға ұқсаған) қарап, қан тоқтату үшін көп пайдаланған. Дереккөздер
Жершошақтар тұқымдасы

Жершошақтар тұқымдасы(Cynomorіaceae) – қос жарнақты, бір жылдық, хлорофилсіз, паразитті өсімдіктер. Бұлар жер бетіне шыққанда қара қошқыл немесе қара қоңыр түсті денесі бар, гүлді өсімдікке емес, саңырауқұлақтың жемісті денесіне ұқсайды. Жапырақтары редукцияға ұшыраған. Өсімдіктің гүлдейтін өркенінің ұшында цилиндр тәрізді масақты гүлшоғыры (қалпағы) орналасады. Жершошақтар тұқымдасы – жыңғыл, ақ тікен, сораңның тамырларына жабысып өсіп, паразиттік тіршілік етеді. Жершошақтар тұқымдасының 1 туысы, 2 түрі бар; қ. Жершошақ. Дереккөздер
Жетенсор

Жетенсор, Төлен – Қалдығайты өзенінің сағасында орналасқан көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Үшана ауылынан батысқа қарай 27 км жерде. Гидрографикасы Аумағы 3,6 км 2 , ұзындығы 2,7 км, енді жері 1,4 км, жағалауының ұзындығы 7,8 км. Негізінен Қалдығайты өзенінің суымен толысады. Суы кермек татиды. Қарашада суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Жағалауы шабындық және мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жетібай өзені

Жетібай – Үржар алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Үржар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы шамамен 65 км. Бастауы Бастауын Тарбағатай жотасының орта тұсындағы Үшбұлақ асуының беткейінен алып, Үржар өзенінің саласы – Қарағайлы өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Аңғары жоғарғы бөлігінде тау шатқалымен ағады, қалған бөлігі сайлы-жыралы келген жазық өңірмен өтеді. Суы жыл бойы болады. Төменгі бөлігінде бірнеше тоғандар, каналдар салынған. Алабы шабындық және мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жетіжал (құм)

Жетіжал – Қаратал алабындағы құмды алқап. Жеті үлкен жал тәріздес құм шағылдарға байланысты ертеден "Жетіжал" деп аталған. Географиялық орны Жетісу облысы Көксу ауданында, Мойынқұм құмды алқабының шығысында орналасқан. Өсімдігі Мұнда қырықбуын, селеу, жусан, бетеге, сарыбас, жоңышқа, қылша, теріскен өседі. Құм қойнауы қыстық мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жетікөл суғару жүйесі

Жетікөл суғару жүйесі – Бұлдырты өзеніндегі суғару жүйесі. Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде 1969 жылы салынған. Аудан аумағындағы Жетікөл, Қособа ауылдық округтерінің 6,6 мың га жерін кәріздеп суландырады. Дереккөздер
Жетіқайнар

Жетіқайнар– Желдісай мекеніндегі емдік қасиеті бар қайнар көзі. Алматы облысы, Ақсу ауданы, Қапал (Жамбыл облысы)нан оңтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Бұл қасиетті жерде қазір де гранитті ванна сақталған. Халық арасында бұл жерді «Жеті аурудың жеті қайнар көзі» деп атайды. Бұлақ суының ішкі органдарға, көз ауруы, эпилепсия, т.б. ауруларға тиетін шипасы зор. Дереккөздер
Жетіқара (тау)

Жетіқара – Ерейментау тауларының солтүстігінде, Теңіз көлінің солтүстік-батысында орналасқан тау. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданында. Абсолюттік биіктігі 439 м. Ұзындығы 3 км, енді жері 1,5 км. Жер бедері Оңтүстігінде Ащыкөл, Шеркөл, т.б. ұсақ көлдер орналасқан. Айналасы тасты үйінділермен қоршалған. Географиялық орны Төменгі каледонның гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Бозғылт топырағында бетеге, сұр жусан, сонымен қатар бұталы өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жетіқара-Қайрақты вольфрам кен орны

Жетіқара-Қайрақты вольфрам кен орны - Қарағанды облысындағы Ақадыр темір жол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Кен орнын 1945 жылы геолог Г.И. Бедров ашқан. Геологиялық құрылымы, сипаты Кен алаңы плутонның интрузия үсті белдемінде (5×17 км) орналасқан екі конус пішіндес штокверктермен ұштасқан. Вольфрам кені солтүстік-батыс бағытқа қарай созылған жарықтарда 750 – 800 м тереңдікке дейін шеелит-пирит-кварц минералдары қауымдастығында шоғырланған. Кентас құрамында 100-ден аса минералдар бар екені анықталған, олардың басым бөлігі шеелит минералы (СаWO4), құрамында Мо, Ві, Ag бар. Жетіқара-Қайрақты вольфрам кені қоры жағынан бірегей кен орындары тобына жатады. Кен орны толық барланып, өндіріске дайындалған. Кен орны вольфрам кенінің көлемі жөнінен ТМД елдерінде барланған бүкіл вольфрам кенінің 95%-ға жуығын және қазіргі уақытта дүние жүзіне белгілі вольфрам кен орнының 30%-ға жуығын құрайды. Осы кен орнының негізінде Қайрақты кен-металлургия комбинаты жұмыс істейді. Дереккөздер
Жетіқоңыр

Жетіқоңыр – Бетпақдаланың батысындағы құмды алқап. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде, Сарысу өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен 280 – 300 м биіктікте жатыр. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 65 км-ге созылған, енді жері 20 км, аумағы 825 км 2 . Жетіқоңырдың жер бедері қырқалы-төбешікті, кейбір жерлерінде шағылдар (биіктігі 10 м-ге дейін) кездеседі. Ежелгі Сарысу өзенінің орта төрттік шөгінділерінен түзілген. Тұщы грунт суы жер бетіне таяу жатыр. Өсімдігі Сортаңды құмды топырағында еркек шөп, теріскен, жусан, жүзгін басым әр түрлі шөптесіндер өскен. Жетіқоңыр өңірі жыл бойына жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жетіқыл

Жетіқыл – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 62 км. Бастауы Ұлытаудың батыс беткейінен ағып шығатын бұлақ суының қосылуынан түзіледі. Сарыторғай өзеніне құяды. Гидрологиясы 12 саласы бар, ең ірісі – Көкалажар. Көпшілік жерінің жағасы биік, аңғары кең. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Өзен аңғарларында шабындық және жайылымдық жерлер, қыстаулар бар. Суы ауыз суға және мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жетілмеген саңырауқұлақтар

Жетілмеген саңырауқұлақтар, дейтеромицеттер (Fungі іmperfectі, Deuteromycetes) – қалталы және базидиялы спора тасушы органдары айқын байқалмайтын, мицелийлері жақсы дамыған саңырауқұлақтар класы. Бұлар көбіне жыныссыз жолмен түзілетін конидийлер арқылы, біраз түрі бүршіктену және мицелийдің жеке клеткаларға бөлінуі арқылы көбейеді. Жетілмеген саңырауқұлақтар табиғатта кең тараған, 30 мыңдай түрі белгілі. Олар топырақта, өсімдіктердің қалдықтарында сапрофит және жоғары сатыдағы, әсіресе, мәдени өсімдіктерде паразит ретінде көп кездеседі. Бұлардың біраз түрлері бүршіктену және мицелийдің жеке клеткаларға бөлінуі арқылы да көбейе алады. Жетілмеген саңырауқұлақтар азық-түлікті бүлдіреді, кейбіреулері өсімдіктердің паразиттері – антракноз, фузариоз, септориоз, фомоз ауруларын қоздырады. Рenіcіllіum chrysogenum, Рenіcіllіum notatum түрлерінен пенициллин антибиотигі бөлініп алынады. Рenіcіllіum roguefortі, Рenіcіllіum camembertі түрлері сыра өндірісінде пайдаланылады. Аspergіllus nіger, Аspergіllus wentіі түрлерін егіп, лимон қышқылын бөліп алады. Кейбір түрлері адамның тыныс алу, есту мүшелерінде аспергиллез ауруын қоздырады. Түрлерінің жалпы саны 300 мыңдай. Гифалары мүшеленген (членистый). Көбеюі конидилері арқылы жүзеге асады. Жыныстық жолмен көбеймейді. Бұлар парзиттер мен сапрофиттер болып келеді. Көптеген түрлері табиғатта аса кең тараған. Жетілмеген саңырауқұлақтар көп жағдайда ауылшаруашылық дақылдарын ауыруға шалдықтырады және оларды өлуге әкеліп соқтырады. Жетілмеген саңырауқұлақтардың классификациясы конидия сағақтарының орналасуы мен конидилерінің формасына негізделген. Бір түрлерінде конидия сағақтары жалғыздан орналасып, онша онша үлкен болмайтын шоқ түзеді. Оны кореми деп атайды (ботритис- Botrіtіs туысы). Екінші бір түрлерінде гифалары матасып жапырақтың үстінде ложе немесе строма деп аталынатын құрлым түзеді (коллетотрихум- Colletotrіchum). Үшінші бір түрлерінің конидилері шар тәрізді немесе сопақтау болып келген, жоғарғы жағында тесігі бар қуыстың- пекнидидің ішінде орналасады (диплодина - Dіplodіna туысы). Дереккөздер
Жетісу аяқтыбалығы

Жетісу аяқтыбалығы, жетісу бақатісі — құйрықты қосмекенділер отряды бұрыштістілер тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін түр. Кесслер (Kessler) 1866 жылы ашқан. Таралу аймағы шағын, Қазақстанда Балықты, Ойсаз, Көктал, Қарасу, Қараарық, Арасан, Көксу және Борохудзир, т.б. өзендерінен табылған. Жоңғар Алатауының эндемигі. Жетісу аяқтыбалығы ағыны қатты тау өзендерінде тіршілік етеді. Дене тұрқы 20 — 25 см. Басы жалпақ, тұмсығы доғал, дене ұзындығының жартысы құйрығының үлесіне тиеді. Құйрығының үстінде жал сияқты тері қатпары және бүйірінде 10 — 13 көлденең жолағы бар. Тістері, бақа сияқты үстіңгі жақ сүйегінде ғана болады. Алдыңғы аяғы 4, артқы аяғы — 5 бармақты. Қорегін кешке қарай немесе түнде іздеуге шығады. Жауын құрты, барылдауық қоңыз, қос қанаттылар және бүйірімен жүзушілермен қоректенеді. Қатпайтын су қоймаларында қыстап шығады. 4 — 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Сырттай (денесінен тыс жерде) ұрықтанады. Аналығы 18 — 85-ке дейін уылдырық шашады, одан 20 — 25 күнде пайда болған дернәсілдері су түбінде қыстап шығып, келесі жылы ересек түріне айналады. Жетісу аяқтыбалығы — Жетісу Алатауының (Жоңғар Алатауы) сирек кездесетін жәндігі. Таралу аймағының көпшілік бөлігі Қазақстанда, бірақ Қытайда да кездеседі. Су деңгейінің тұрақты болмауы, тау жоталарында малдың жайылуы және сулардың ластануы - оның санының азайып кетуінің негізгі себептері. Оны қорғаудың нақты жолы - Жоғарғы Көксу мерзімді қорығынан қандайда бір болмасын адам әрекетінен тысқары жерді бөліп, оны айрықша қорғау. Қолдан өсірудің белгілі тәсілдерін тәжрибе жүзінде іске асыру керек. Адамдардың іс-әрекетінің ықпалына сәйкес популяцияның өзгеруін қадағалауды онан әрі жалғастыру керек. Оның жылдан жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Жетісу металлогения аймағы

Жетісу металлогения аймағы - Қазақстанның оңтүстік бөлігін қамтиды. Солтүстігінде Балқаш, солтүстік-шығысында Алакөл, оңтүстік және оңтүстік-батысында Солтүстік Тянь-Шань, Қырғыз жоталарымен шектеледі. Геологиялық құрылымы Аймақ герцин дәуіріндегі тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде қалыптасып, мезозойда Еуразия платформасының бір бөлігін құрады. Альпі дәуірінде тектоникалық қозғалыстардың әсерінен Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Алтай, Саяқ таулары қалыптасты. Кентастық белдемдері Бұл өңірдегі кен орындар белдеуленіп орналасқан бірнеше кентастық белдемдерге бөлінеді: * ішкі Жоңғар — Балқаш белдемі (Сu, Аu); * сыртқы Жоңғар — Балқаш белдемі (Cu, Рb, Zn); * Көксу — Текелі белдемі (Рb, Zn, Аg); * Оңтүстік Жоңғар белдемі (Рb, Zn, Аu, Сu); * Іле сырты белдемі (Рb, Zn); * Баянқол белдемі (Аu); * Шу — Іле белдемі (Аu); * Бетпақдала — Кіндіктас белдемі (Сu, Аu); * Шу— Сарысу белдемі (Сu); * Қырғыз белдемі. Кентасты белдемдер бір-бірінен тереңнен өтетін жарылыстармен бөлінген және олардың тектоникалық қалыптасуында өзгешеліктер бар. Кен орындары Шағын темір кендері Қаратау мен Талас тауының айналасындағы девон — төменгі таскөмір шөгінділерінде кездеседі. Саяқ, Жоңғар, Іле тауларында гематитті желілер, аздап ванадий, титан кентастары ұшырасады. Түсті металдар Саяқ, Кіндіктас, Талас, Жоңғар тауларында шоғырланған. Саяқта скарнды кен (Ірісу), Шатыркөлде халькопиритті кварц-карбонат желілері, Көксайда мысты порфирлі кен орындары, Жетісу (Жоңғар) Алатауында (Көксу-Текелі аймағы), Қаратауда (Мырғалымсай, Тұрлан) қорғасын мен мырыш, Іле Алатауы мен Кетпен (Ұзынқара) жоталарында (Шынасылсай, Тұйық) үлкенді-кішілі скарнды және метасоматозды кен орындары орналасқан. Жетісу металлогения аймағының жалпы металлогениясын анықтайтын металдар — қорғасын, мырыш, мыс, алтын, уран, сирек жер металдары. Басты өндірістік маңызы бар кен орындары: Текелі, Яблоневое, Бурылтас, Байжансай, Шалқия, Тұйық, Текес, Шатыркөл, Жайсаң. Дереккөздер
Жетісу шошқасы

Жетісу шошқасы – етті-майлы шошқа тұқымы. Ірі ақ және Кемерово шошқаларының мегежіні мен ортаазиялық жабайы шошқа қабанын будандастыру арқылы 1978 жылы Эксперименттік биология институтында (қазіргі “Биоген” жабық ационерлік қоғамы) шығарылған. Оңтүстік Қазақстанның табиғи жағдайына бейімделген, дене бітімі мықты. Қабаны 270 — 300 кг; мегежіні 232 кг тартады. Орта есеппен 10,2 торай береді. Бордақыланған торай 196 күндігінде 100 кг тартады. Әр кг үстеме салмаққа 3,87 азық өлшемі шығындалады. Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында өсіріледі. Дереккөздер
Жиде (өзен)

Жиде – Қалмаққырылған өзені алабындағы өзен. Ұзындығы 48 км. Бастауы Ұлытау облысы Ұлытаудың оңтүстік беткейіндегі ағып шығатын бұлақтар суының қосылуынан құралып, Қалмаққырылған өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Жағасы биік, аңғары кең. Қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Жалпы ұзындығы 65 км болатын 26 саласы бар. Ірілері: Жарқұдық, Шыныбай Жиде. Орта ағысында шаруашылық қажеттілігіне сай бөген салынған. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жидек дақылдары

Жидек дақылдары — шырынды жидегі бар көп жылдық бұталар, жартылай бұталар және шөптесін өсімдіктер тобы. Жидек дақылдарына бүлдірген, қарақат, таңқурай, тұшала, мүкжидек, көкжидек, шырғанақ, қожақат (қара бүлдірген), т.б. жатады. Жабайы өсетін Жидек дақылдарынан қызылжидек, мүкжидек, қаражидектердің де маңызы зор. Жидек дақылдарының жемісінде органикалық қышқылдар, минералды тұздар, витаминдер, хош иісті заттар болады. Кейбір Жидек дақылдарының жемісінің (қаражидек, таңқурай, қара жемісті шетен) дәрілік қасиеттері бар. Жидек дақылдары ерте және жыл сайын жеміс береді (бүлдірген екінші, таңқурай үшінші, қарақат пен тұшала үшінші-төртінші жылдары). Жидек дақылдары әр түрлі топырақ-климат жағдайларына жеңіл бейімделеді. Оларды вегетативтік жолмен көбейтеді. Қазақстанда Жидек дақылдарының көпшілігі қолдан өсіріледі. Тағы қараңыз *Жидек *Жиде Дереккөздер
Жиделі (құдық)

ЖИДЕЛІ – Арал маңы Қарақұмының оңтүстік-шығысында орналасқан құдық. Қызылорда облысы Қармақшы ауданында. Бәйбіше жотасының батысында 18 км жерде, теңіз деңгейінен 200 м биіктікте. Тереңдігі 4 м, су шығымы 300 л/сағ. Құдықтың бойымен Арал маңы Қарақұмындағы жайлауларға баратын жалғыз қара жол өтеді. Солтүстік-батысында 1 км жерде 220 м-лік оқшауланған төбе бар. Айналасында сексеуіл шоғыры жиі кездеседі. Дереккөздер
Жиделі (өзен, Алматы облысы)

Жиделі – Іле өзенінің оң тармағы. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданы жерімен ағады. Бастауы Көкөзек ауылы тұсында Іле өзенінен басталып, Әрден қонысының батысындағы құмға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Ұзындығы 123 км. Арнасы жайпақ, батпақ. Қар суымен толығады. Қарашаның 2-жартысында суы қатып, наурыздың соңында ериді. Жағалауында қамыс, құрақ өседі. Дереккөздер
Жиделі (өзен, Шиелі ауданы)

Жиделі – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Қызылорда облысы Шиелі ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 728 км 2 . Бастауы Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Нарбайтам ауылының шығысында Сырдарияға 1 км-дей жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Арнасы жоғарғы, орта ағысында тар, тік жарлы, төменгі ағысында кең. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Суы ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Жиделі (өзен, Ұлытау облысы)

Жиделі – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 1200 км². Бастауы Сарыарқадағы Айғыржал (Омарбек) тауының оңтүстік-батыс беткейінен ағатын бұлақтар суының қосылуынан түзіліп, Сортаңмаңсай мекені тұсында тартылып қалады. Гидрологиясы Арнасы тар, қар, жаңбыр суларымен толығады. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жиделі (өзен, Жаңақорған ауданы)

Жиделі – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Қаратаудың солтүстік батысындағы Раң асуы тұсынан алып, тар шатқалдармен ағып, Жайылма ауылы тұсында жерге сіңіп кетеді. Гидрологиясы Өзенде су жылдың көктем айларында (сәуір, мамыр) жауын-шашын, қар суларымен толығады. Төменгі ағысында шағын Жайылма бөгені салынған. Бөген бойына жиналған қар суы мен көктемгі жауын сулары жазғы егістікке пайдаланылады. Жайылма ауылының шаруашылық жерлері суғарылады. Дереккөздер
Жиделі (шығанақ)

Жиделі – Арал теңізінің солтүстік бөлігінде орналасқан шығанақ. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданында, Шұбартарауыз түбегінің оңтүстік-шығысында. Кезінде шығанақта Сарыбасат деп аталатын шағын кеме айлағы мен аэродром болған. Теңіз тартылғаннан кейін шығанақты сор мен құм басқан. Солтүстік-батысы биік жарқабақты келеді. Дереккөздер
Жиделіқара

Жиделіқара – Сиректау тауларының оңтүстігіндегі оқшауланған тау. Географиялық орны Абай облысы Үржар ауданында, Қарақол өзенінің оң жағалаулық аңғарында орналасқан. Жер бедері, өсімдігі Абсолюттік биіктігі 518 м. Дөңгелек пішінді таудың ұзындығы мен ені 2,5-3 км шамасында. Беткейлері аз тілімденген. Онда бұта аралас бетеге, сұлыбас, қараған, теріскен, т.б. шөптесіндер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жиделіөзен

Жиделіөзен – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Ақтас тауынан алып, Ақтас ауылынан 25 км жерденДулығалы өзеніне сол жағынан құяды. Ұзындығы 40 км. Жайылмасында Бірман, Талап, т.б. қыстаулар бар. Гидрологиясы Қуаңшылық жылдары қарасуларға бөлініп қалады. Арнасы тар. Жайылмасында бұталы өсімдіктер мен жусан, еркек шөп өседі. Мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жиделісай

Жиделісай – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 27 км. Бастауы Молалыжал жотасының солтүстік беткейінен ағып шығатын бұлақтар суының қосылуынан түзіледі. Тегісдала мекенінен батыста Қаракеңгір өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Жағасы жайпақ, кең аңғармен ағады. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде суы тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар. Дереккөздер
Жиренайғыр (өзен)

Жиренайғыр – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысы Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 133 км, су жиналатын алабы 1130 км 2 . Бастауы Бастауын Жетіжол жотасының солтүстік беткейінен алып, Жиренайғыр темір жол бекетінің солтүстігіндегі (6 км) Қопа өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тар, жағасы – тік жарлы. Қар және мұздық суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,43 м 3 /с. Басты салалары Қастек, Самсы, Шиен. Бау-бақша, егін суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жиренайғыржал

Жиренайғыржал – Алматы облысы Балқаш ауданы Қаншеңгел ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жердегі қоныс. Сымбылшағыл төбешігінің солтүстік-шығысында орналасқан. Тауқұм құмдарының аумағында. Жер бедері төбелі, сай-жыралы келеді. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 400 м. Дереккөздер
Жирен құтан

Жирен құтан — ескекаяқты құстар отрядының құтандар тұқымдасына жататын құс. Тұрақты жұп құрады. Қазақстанның оңтүстік және батысындағы аудандарда мекендейді. Кейде қошқыл түсті болып келеді, сондықтан қошқыл құтан деп те аталады. Қанатының ұзындығы 36 — 37 см, салмағы 1,25 кг-дай. Ескі қамысты немесе қоғалы қопаға шоғырласып, кейде жеке жұп болып ұя салады. өядағы 3 — 5 жұмыртқаны мекиені мен қоразы кезектесіп басады. Балапандары 24 — 28 күнде жұмыртқаны жарып шығып, 6 аптадан соң қанаттанып, ұядан ұшады. Жирен құтан ұсақ балықтармен, бақалармен, кесірткелермен, сарыбас жыландармен, ұсақ жәндіктермен, кейде тышқан және егеуқұйрықпен қоректенеді. Жирен құтан — жыл құсы. Қазақстанға наурыз айында ұшып келіп, қазан айында жылы жаққа ұшып кетеді. Кейбір Жирен құтандар Қазақстанның оңтүстікнде қыстап та қалады. Жирен құтан Азия (көкқасқа) шегірткелерін жеп, ауыл шаруашылығына пайдасын да тигізеді. Дереккөздер
Жиренсақал

Жиренсақал – Қарқаралы тауының оңтүстік-шығыс сілеміндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстікке қарай 10 км жерде. Ең биік жері 1403 м. Ұзындығы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Жиренсақал туристік және спорттық нысан. Геологиялық құрылымы, жер бедері Ортаңғы және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Беткейлері құзды, сай-жыралармен аз тілімденген. Топырағы, өсімдігі Тау етегін қара топырақ жапқан. Баурайында қарағай, арша, қарағайлы-қайыңды ормандар, түрлі бұталар, әр түрлі шалғындар өседі. Дереккөздер
Жирен сарбасқурай

Жирен сарбасқурай – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Іле және Күнгей Алатауларының ылғалды беткейлерінде, өзен жағалауларында, шалғындарда кездеседі. Биіктігі 30 – 60 см, сабағы тік өседі. Жапырақтары ұзынша немесе қандауыр тәрізді, жиегі тілімденген; төменгілері сағақты, жоғарғылары отырмалы. Гүлдері қызғылт сары немесе қызыл түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – төртқырлы бұршаққын. Сәндік өсімдік, мәдени түрде өсіруге болады. Жирен сарбасқурай өте сирек кездесетін реликт түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жиренше (шөп)

Жиренше (Arіstolochіa) – жиренше тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тараған 350-дей түрі белгілі. Қазақстанда өзен жағалауларында, шалғындарда және бұталар арасында өсетін 1 түрі – шырмауықты жиренше(А. clematіtіs) бар. Биіктігі 90 см-дей, төсемелі тамыры бар, сабағы аз имектелген өсімдік. Жапырақтары жүрек тәрізді, өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері бірнешеуден жапырақ қолтығынан жетіледі, қос жынысты, шашақ гүлшоғырынатопталған. Аталығы 6, аналығы 4, алдымен аналығы жетіліп, содан кейін аталығы жетіледі. Сондықтан жиреншелер жәндіктер арқылы айқас тозаңданады. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – алмұрт тәрізді қауашақ. Жиренше улы өсімдік, оның құрамында алкалоидтар, көптеген активті заттар болады. Халық медицинасында жиреншені тыныс алу жолдарының, бүйрек, кейбір қатерлі ісік ауруларын емдеуге, сондай-ақ уын жылан шаққанда пайдаланады. Сәндік өсімдік ретінде де өсіреді. Дереккөздер
Жоғарғы Көксу қорықшасы

Жоғарғы Көксу қорықшасы – Жетісу өңірін мекендейтін аңдар мен құстарды қорғау, көбейту мақсатымен 1980 жылы құрылған республикалық мәні бар зоологиялық қорықша. Географиялық орны Жетісу облысының Панфилов және Кербұлақ аудандарында орналасқан. Аумағы 240 мың га. Жер бедері Қорықша Көксу, Қорғас, Үлкен Өсек және Кіші Өсек өзендерінің бастауындағы Жетісу Алатауының (Жоңғар Алатауының) Тоқсанбай жотасының орталық бөлігін алып жатыр. Жер бедері биік және аласа таулы болып келеді. Теңіз деңгейінен 2500 м биіктіктегі қылқан жапырақты (майқарағай және шырша) орман белдеуі одан жоғары бетегелі дала белдеуіне, субальпілік және альпілік шалғынға ұласады. Фаунасы Қорықшада барыс, арқар, марал, жабайы шошқа, елік, сілеусін, ақ қоян, ақ тиін, сұр суыр, қарабауыр ұлар, сақалтай, бүркіт мекендейді; сирек кездесетін және жойылып бара жатқан, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген жануарлардың 8 түрі (Жетісу аяқтыбалығы, барыс, т.б.) бар. Қорықшада аң аулауға, құс атуға тыйым салынған, қорғауға алынған жануарлардың тіршілігіне бөгет жасауға, өсімдіктерді өртеуге, сондай-ақ әр түрлі уландырғыш заттарды қолдануға рұқсат етілмейді. Дереккөздер
Жоғарғы Мұсабай

Жоғарға Мұсабай– Қызылқұм құмының шығысында орналасқан құдық. Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Келінтөбе ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 60 км жерде, теңіз деңгейінен 200 м биіктікте. Тереңдігі 14 м, су шығымы 700 л/сағ., айналасын құм шағылдары қоршаған. Әліп-2, Бектемір,Әменшақ құдықтары жақын орналасқан. Оңтүстігінде 20 км жерде Ұялы қыстауы бар. Мал шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Жоғарғы Соқыр қоңыр көмір кен орны

Жоғарғы Соқыр қоңыр көмір кен орны – Қарағанды қаласынан шығысқа қарай 30 км қашықтықта, Қарағанды көмір алабында орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орналасқан Жоғарғы Соқыр синклиналі юра кезеңінің тау жыныстарынан (аргиллит, алевролит, құмтас, конгломерат) түзілген. Жатыс сипаты, құрамы Жалпы қалыңдығы 900 м. Көмірлі горизонт бес көмір қабатынан тұрады, олардың жалпы қалыңдығы 27,6 м. Көмір қабаттарының құрылысы күрделі, таралымы тұрақсыз. Көмірі күшті метаморфталған, маркасы 3Б, ылғалдылығы 15 – 21%, күлділігі 13 – 21%, күкірті аз (0,5 – 0,8%), қызулығы 6,7 – 7,1 мың ккал/кг. Көмірдің барланған жалпы қоры 2,15 млрд. т, оның 898 млн. тоннасын ашық әдіспен алуға болады, көмір жергілікті отын ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жоғарғы Соқыр субартезиан алабы

ЖОҒАРҒЫ СОҚЫР СУБАРТЕЗИАН АЛАБЫ– Қарағанды облысының орталығында орналасқан су кені. Аумағы 800 км²-ге жуық. Алап қалыңдығы 900 м-лік мезозой шөгінділерінен құралған. Олардың арасында 4 қабат (төменнен жоғарыға қарай) конгломератты саран қабаты, көмірлі дубовка қабаты, конгломератты-құмдақты, аргиллит-алевролитті, күміс құдық қабаты, Михайловка қабаты ерекше байқалады. Жер астының суы бүкіл алапта байқалады және секундына 80 л-ге жуық мөлшерде шығады. Күмісқұдық қабатының жоғарғы бөлігінде 120 – 160 м тереңдікте жатқан конгломераттар мен құмдақтар жер асты тұщы суының негізгі коллекторы болып табылады. Суы құрамы жағынан гидрокарбонат-сульфатты натрийлі, минералдығы 0,7 – 1 г/л, тереңірек су құрамында хлор мен натрий артып, минералдығы 2 – 5, кейде 10 г/л-ге дейін өседі. Толық зерттелген жер асты суының қоры тәулікке шаққанда 34,4 мың м3-ге жетеді және оны 25 жыл пайдалануға болады. Іске қосылған ұңғымалардың қысым деңгейі 100 м-ге жеткізілген кезде секундына 10 – 30 л су шығады. Дереккөздер
Жоғарғы тарыөнген

ЖОҒАРҒЫ ТАРЫӨНГЕН– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы қыстау. Ақтоғай кентінен батысқа қарай 17 км жерде, Аягөз өзенінің оң жағалаулық аңғарында орналасқан. Жазық және құрғақ далада көкпек,еркек шөп, теріскен, т.б. шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтар

Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтар – саңырауқұлақтың ең үлкен тобының бірі. Бұлар 3 класқа бөлінеді: 1) қалталы саңырауқұлақтар немесе аскомицеттер (Ascomycetes) – көп клеткалы мицелийлері жақсы дамыған, жыныстық көбеюі кезінде қалта (аск) түзетін саңырауқұлақтар. 30 мың түрі белгілі. Көп таралған түрі – сапрофиттер (өлексемен қоректенетіндер). Бұлар өсімдіктер мен жануарлар организмінде паразиттік тіршілік етіп, целлюлозаны ыдыратады және әр түрлі өндіріс бұйымдарын бүлдіреді; сондай-ақ бүріспе саңырауқұлақ, трюфель, т.б. түрлері жеуге жарайды; 2) базидиялы саңырауқұлақтар немесе базидиомицеттер (Basіdіomycetes) – мицелийлері жақсы дамыған күрделі саңырауқұлақтар. Жынысты көбею кезінде – базидийдің (саңырауқұлақтың споралы мүшесі) үстінде 2 – 4-ке дейін экзогенді базиоспоралар түзіледі. Табиғатта кең тараған. 30 мыңнан астам түрі белгілі. Бұлардың арасында: өсімдіктердің паразиттері, вирус таратушылары, микоризатүзушілері (өсімдік тамырына жіпшумағымен селбесіп тіршілік ететіндер) және жеуге жарамды түрлері (қозықұйрық, қайыңқұлақ, терекқұлақ, майқұлақ, т.б.) бар; 3) жетілмеген саңырауқұлақтар немесе дейтеромицеттер (Deuteromycetes) – қалталы және базидийлі спора тасушы органдары айқын байқалмайтын, мицелийлері жақсы дамыған саңырауқұлақтар. Бұлар жыныссыз жолмен түзілетін конидиилер арқылы, біраз түрі бүршіктену және мицелийдің жеке клеткаларға бөлінуі арқылы көбейеді. 30 мыңға жуық түрі белгілі, арасында жеміс-жидекті шірітетін, мақта мен картопта вертиллез ауруын тудыратын, адам денесінің кілегейлі қабықтары мен тері ауруын (кандидамикоз) қоздыратын түрлері бар. Кейбір түрлері (пеницилл, аспергил, т.б.) антибиотиктер, ферменттер және органикалық қышқылдардың түзушілері (продуценттер) болып есептелінеді. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділер

Жоғары сатыдағы шаянтәрізділер (Malacostraca) – буынаяқтылар типінің бір класс тармағы. Ең ертедегі қазба қалдықтары кембрий кезеңінен сақталған. Жер шарында кең тараған, 13 отрядқа бірігетін 19,5 мыңдай түрі бар. Дене мөлшері 80 см-ден (омар) 3 м-ге (Камчаткалық теңіз шаяны) дейін жетеді. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділердің негізгі белгісі: бас, кеуде (8) және құрсақ бунақтарының (6, тек жұқасауытты шаянда – 7) саны тұрақты. Басында жұп фасетті көздері орналасқан. Дене бунақтарының әрқайсысында жұп аяқтары болады, тек құрсақтың соңғы бунағында аяғы болмайды, ол тельсон деп аталатын мүйізгекке (сегментке) айналған. Тыныс алу және қан айналу жүйесі жақсы дамыған. Қарыны шайнау және сүзу бөліктеріне бөлінген, күрделі асқорыту бездері бар. Ересек түрлерінде антеннальді бездер (бастағы өскіннің 2-жұбының түбінде орналасқан без) зәр шығарады. Жыныс саңылаулары аналығының 6-шы, аталығының 8-ші кеуде бунағында ашылады. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділер метаморфоза (Мысалы, креветка) және тура (Мысалы, өзен шаяны) жолмен дамиды. Бұлардың организміндегі күрделі құрылымдарымен қатар, қарапайымдылар типінде кездесетін қос тармақты құрсақ аяқтарының болуы – осы күнге дейін ғалымдардың арасында класс тармақтың аталуы жөнінде пікірталастар тудыруда. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділердің кейбір түрлері: тағам ретінде пайдаланылады (дәуіт шаян); балықтардың қорегі болып табылады (мизидалар); ал крильден (Euphausіa superba) мал азығы, витаминдер, пасталар, сыр қоспасы даярланады. Дереккөздер
Жолақ қарашұбар жылан

Жолақ қарашұбар жылан - қабыршақтылар отрядының Сарыбас жыландартәрізділер тұқымдасына жатады. Жолақ қарашұбар жылан – өте сирек кездесетін түр. Бұл жылан санының өте төмен болу себептері және оның тіршілігі белгісіз. Құрғақ қиыршық тасты жерлерде және жусанды далада, жағасында қайың, тал және бұта өскен өзен аңғарларында тіршілік етеді. Қазақстанда тек Алтайдың Оңтүстігі мен Зайсан ойпатынан ғана ұсталған. Алғаш рет 1955 жылы Зайсан қазаншұңқырынан, Күршім және Нарын жоталарынан, ал 1988 жылы Шығыс Қазақстан облысы Серебрянск қаласының оңтүстігінен және Алексеевка ауылының маңынан ұсталды. Сыртқы түрі оқжыланға ұқсас, жіңішке келген, ұзындығы 86 см-дей болады. Басынан құйрығының ұшына дейін ақ немесе сары жолақ созылып жатады. Реңі қара сұр түсті. Әр түрлі кесірткелерді жеп қоректенеді. Жемін денесімен буындырып не жаншып өлтіреді. Адамға қауіпті емес, усыз жылан. Ұрғашысы шілде айында 4 – 9 жұмыртқа салады. Жолақ қарашұбар жыланның тіршілігі аз зерттелген, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Жолан

Жолан, таушерия – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда барлық аймақтардың сортаңды топырақтарында, тасты, тастақты беткейлерінде далалық алқаптардағы бұталар арасында өсетін 1 түрі – түкжемісті жолан (Т. lasіocarpa) бар. Биіктігі 15 – 30 см, сабағы тік жоғарылаған сайын бұтақтана береді. Жапырақтары ұзынша жұмыртқа немесе қандауыр тәрізді. Гүлдері сары түсті. Аталық жіпшелері бос жатады, аналық мойны қысқа. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққынша. Тұқымы домалақ. Дереккөздер
Жолаяқтөбе

Жолаяқтөбе – Қызылорда облысы Қазалы ауданы Кәукей ауылының оңтүстік-батысында 3 км жердегі төбе. Жер бедері, геологиялық құрылымы Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 500 м-ге созылып жатыр, енді жері 200 м. Абсолюттік биіктігі 56 м. Беткейлері жайпақ келген. Төрттік кезеңінің жаңа түзілімдерінен пайда болған жыныстардан және эолды шөгінділерден түзілген. Өсімдігі Құмды, тақыр сортаңды топырақ жамылғысында жусан, ажырық, жантақ, қарабарақ, т.б. өсімдіктер өседі. Оңтүстік-шығысында Қақкөл, Адамбұлақ, Көшекбай бұлақтары мен Сарыаман мұнарасы орналасқан. Дереккөздер