kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аба

*АБА — 1) кең тігілген сырт киім (көне); 2) қоршау, қаша. *АБА - жылқы терісінен тұтас тігілген, жауын- шашыннан қорғайтын, күләпарасы бар, тұлыпқа ұқсас, жамылғы түріндегі сулық киім. Аба атауы парсы тіліндегі су деген мағынаны білдеретін «аб» сөзімен төркіндес болуы мүмкін . Аба жасау үшін теріні малмаға салып, жүнін жидітпей, түгін қырмастан жұмсарта илейді. Сәл тобарсытып алған соң талқыға салып, созғылап, әбден жұмсартады. Тұтас тері кеңдеу келген ішік үлгісіне ұқсас етіп пішіледі. Оған жалғастыра шығарылған күләпара ішіне қарай бүгіліп тігіледі. Басқа бөлігін көктеп тікпейді. Пұшпақтары ғана өбістіріледі (байланыстырылады). Екі бүйірдің шынтақ тұсы киімнің жеңі сиятындай етіп ұзындығы бір қарыс мөлшерде қиғаш тілінеді. Қаусырынғанда алқымның тұсына келетін қос пұшпаққа шүберектен ызылған берік бау тағылады. Белуар тұсынан бір өңіріне ілгек бекітіп немесе екі өңіріне де ішінен ішкі бау тағады . . Абаны желді, жауын-шашынды күндер сулық ретінде жамылады. Түгі сыртында, әрі ығы төмен қарай жығылып жататындықтан суды да өткізбейді, суықта да желдің ызғарынан қорғайды. Кейде оны ұзақ жолдан терлеп кел¬ген атты суытқан кезде сауырына түк жағымен жабуға қолданады. Яғни жауынгерлер мен малшыларға аса қажет киім ретінде жүрсе жамылғы, жатса төсенішке саналған бұйым. Абаны қажет болатын маусымда шиыршықтап, бүктеп қанжығаға байлап жүреді . Дереккөздер
Су доңғалағы

Су доңғалағы – су ағынының әсерімен қозғалатын қарапайым гидравликалық қозғалтқыш. Су доңғалағы ежелгі Мысыр, Үндістан мен Қытайдағы суландыру жүйелерінде қолданылды. Кейінірек ол шағын өндірістік машиналар мен су диірмендерінің жетегі ретінде пайдаланылды. Су доңғалағының қуаты шағын, айналу жиілігі мен п.ә.к. төмен, көлемі үлкен болып келеді. Дереккөздер
Пионер-2

Пионер-2 – ортағасырлық қалашық орны. Орналасуы Пионер-1 қалашығынан оңтүстікке қарай 50 м жерде, терең сай жиегінің сол жағында. Зерттелуі 1988 жылы ҚазМУ (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) археологиялық экспедиция (жетекшісі М.Елеуов) ашып, зерттеді. Қазіргі орны бұрыштары әлемнің төрт бұрышына бағытталған, көлемі 24×24 м, биіктігі 2 м, төбешік. Бұрыштарында мұнаралар орналасқан және олар жан-жағындағы жазық жерлерден 2 м-дей биік. Қалашықтың орталығы бөлігінде көлемі 1×1 м, тік қазба (шурф) түсірілді. Одан көлемі 0,5 м мәдени қабат аршылды. Қазба жұмысы кезінде табылған қыш ыдыстар сынықтары, қалашықты тұрғындары 10 – 12 ғасырларда мекен еткен деп жорамалдауға мүмкіндік береді. Сілтемелер * ҚазМУ * М. Елеуов * Археология Дереккөздер
Дилер

Дилер – бағалы қағаздар нарығына кәсіпқой қатысушы. Ол лицензия бойынша дилерлік қызметті жүзеге асырады; тауарларды‚ бағалы қағаздарды‚ валютаны сатып алу-сату мәмілесі кезінде делдалдық міндеттерді жүзеге асыратын заңды немесе жеке тұлға. Делдалдан өзгеше түрде олар‚ әдетте‚ өз атынан және өзінің есебінен әрекет етеді. Дилер делдалдық фирмалардың‚ инвестициялық банкілердің‚ сақтандыру компанияларының қызметшілері емес. Олар арнаулы дайындықтан өтуге‚ емтихан тапсырып‚ жұмысқа ресми лицензия алуға тиіс. Дилер бір-бірімен‚ делдалдармен және тікелей тапсырыскерлермен мәміле жасасады‚ олардың пайдасы сатушы мен сатып алушы бағамдарындағы айырма‚ сондай-ақ валюталар мен бағалы қағаздар бағамының өзгеруі есебінен құралады. Дереккөздер
Баршын ауылдық округі

Баршын ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Баршын, Бестамақ ауылдары кіреді. Орталығы – Баршын ауылы. Тарихы 2009 жылы Ескі Баршын ауылы мен Аршалы ауылдық округі құрамында болған Қарақасқа ауылымен бірге таратылды. Дереккөздер
Кездейсоқ процесс

Кездейсоқ процесс, ықтимал процесс не стохастикалық процесс – қандай да бір жүйе күйінің ықтималдық заңдылықтарға сәйкес уақыт бойынша өзгеру процесі. Кездейсоқ процесстің уақыттың кез келген сәтіндегі сипаттамалары – белгілі бір үлестірілуі (таралуы) бар кездейсоқ шамалар. Табиғатта және өндірісте көптеген процестер (броундық қозғалыс, сұйықтықтар мен газдардың турбуленттік ағыстары, т.б.) Кездейсоқ процесстің мысалына жатады. Кездейсоқ процесстің теориясының жасалуы ресейлік математик А.А. Марковтың (1903 – 1979) еңбектеріне байланысты болды. Сондай-ақ, кездейсоқ процесстің теориясының дамуына А.Н. Колмогоров, америкалық оқымысты Н.Винер (1894 – 1964), т.б. елеулі үлес қосты. Классификациясы * Кездейсоқ процесс уақыт бойынша дискретті процесс деп аталады, егер ол жүретін жүйе өз күйлерін тек уақыт нүктелерінде өзгертсе, олардың саны ақырлы немесе есептелетін болса. Кездейсоқ процесс үздіксіз уақыт процесі деп аталады, егер күйден күйге ауысу кез келген уақытта болуы мүмкін болса. * Кездейсоқ процесс үздіксіз күй процесі деп аталады, егер кездейсоқ процестің мәні үздіксіз кездейсоқ шама болса. Кездейсоқ процесс дискретті күйлері бар кездейсоқ процесс деп аталады, егер кездейсоқ процестің мәні дискретті кездейсоқ шама болса: * Кездейсоқ процесс стационарлық деп аталады, егер барлық көпөлшемді үлестіру заңдары уақыт моменттерінің өзара орналасуына ғана тәуелді болса , бірақ бұл шамалардың мәндеріне емес. Басқаша айтқанда, кездейсоқ процесс стационарлық деп аталады, егер оның ықтималдық заңдылықтары уақыт бойынша өзгермесе. Әйтпесе, ол стационарлық емес деп аталады. * Кездейсоқ функция кең мағынада стационарлық деп аталады, егер оның математикалық күтуі мен дисперсиясы тұрақты болса және AKF тек кездейсоқ функцияның ординаттары алынған уақыт моменттерінің айырмашылығына байланысты болса. Тұжырымдаманы а.я. Хинчин енгізді. * Кездейсоқ процесс белгілі бір тәртіптің стационарлық өсімі бар процесс деп аталады, егер мұндай өсудің ықтималдық заңдылықтары уақыт бойынша өзгермейтін болса. Мұндай процестерді Яглом қарастырды. * Егер кездейсоқ функцияның ординаттары қалыпты таралу заңына бағынатын болса, онда функцияның өзі қалыпты деп аталады. * Кездейсоқ функциялар, олардың ординаттарының болашақ уақыт сәтінде таралу заңы толығымен қазіргі уақыт сәтіндегі процестің ординатасының мәнімен анықталады және уақыттың алдыңғы сәттеріндегі процестің ординаталарының мәндеріне тәуелді емес, Марков деп аталады. * Кездейсоқ процесс тәуелсіз өсу процесі деп аталады, егер кез-келген жиынтық үшін , А , кездейсоқ шамалар жиынтықта тәуелсіз болса. * Егер стационарлық кездейсоқ процестің моменттік функцияларын анықтау кезінде статистикалық ансамбль бойынша орташалау операциясын уақыт бойынша орташалаумен ауыстыруға болатын болса, онда мұндай стационарлық кездейсоқ процесс эргодикалық деп аталады. * Кездейсоқ процестердің ішінде импульстік кездейсоқ процестер ерекшеленеді. * Тармақталған кездейсоқ процесс объектілердің көбеюіне, бөлінуіне немесе өзгеруіне байланысты құбылыстарды сипаттай алады. Дереккөздер:
Сабынкөк

Сабынкөк – сабынкөктер тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық өсімдіктер, кейде бұта, жартылай бұта түрлері де кездеседі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 15 түрі бар. Соның ішінде көп тараған түрі — буылтық сабынкөк (Scrophularіa nodosa), ылғалы мол орманда, бұта арасында, кейде егістікте арамшөп ретінде кездеседі. Биіктігі 120 см, сабағы төрт қырлы, жапырақтары созылыңқы, шеті ара тісті тілімделіп келген. Ұсақ гүлдері қоңыр-жасыл түсті, масақ гүлшоғырына топталған. Жемісі — қосұялы қорапша. Буылтық сабынкөктің құрамында сапонин мен алкалоидтар бар. Сабынкөктер балды, дәрілік және әсемдік өсімдіктер, араларында улы түрлері де кездеседі. Сиыр мен қой жемейді. 2 түрі: жоңғар сабынкөгі (Scrophularіa dshungarіa) және нұрания сабынкөгі (Scrophularіa nuranіa) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер:
Абажа

Абажа — ағаш тақтайшалардан құралып, былғарымен, киізбен қапталған, беті жұқа қаңылтырмен әшекейленіп жасалған, ұзындығы бір құлаштай, биіктігі жарты құлаштай көлемді үй жиһазы. Сандықтың үлкен түрі — Абажаның сүйегі ауыр, асты тегіс, екі жақтауында қос құлақшасы болады. Жүкаяқтың үстіне қойылады. Ол — көлемі үлкен ғұрыптық бұйымдарды сақтауға арналған бірден-бір бұйым (иман киіз, өлікті жууға арналған құман, ақырет кебін және өлімді атцаруга қатысты деген сияқты). Сондай-ақ, онда асыл бұлдан (матадан), қымбат теріден жасалған «бір киер» және қыстық киімдер мен жібек кілем-кілше сияқты тұрмыстық бұйымдар да сақталады. Абдырадан айырмашылығы абажаның көлемі үлкендеу. Және қақпағы құрсауланған, жақтаулары биіктеу, үстіңгі беті абдыраныкіндей тегіс емес, дөңес келеді. Көлемінің үлкендігіне байланысты бір бүйірінде ұстайтын тұтқасы қос-қостан салынады. Бұл жиһазда ыдыс-аяқ, құрғақ тамақ сақталған. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Орталық музей қорында абажаның ұзындығы 132 см, ені 61,5 см, биіктігі 52 см (тағы бір кішілеу нұсқасының өлшемі 97х45х37 см келген), артқы жағы мен түбінен басқа бөлігі тұтастай қаңылтырмен қапталған нұсқасы сақтаулы. Оның қақпағының беті көгеріс өрнекпен әшекейленген. Ал, екі жағыңда темірден соғылған сопақша қүлақша орнатылған. Абажаның дәстүрлі дүниетаным мен тіршілік циклінде атқарылатын ғүрыптар және жосын-жоралғы, ырым-тыйымдар жүйесінде өзіндік орны бар. Ә. Диваевтың жинаған деректері бойынша, абажаның түнде ашпайды. Тек өлім-жітім болғанда немесе ерекше жағдайда ғана «абажаның іиііне жылан кірді» деген магиялық мәндегі сөзді айтқан соң ғана ашады. Көшпелі ортада қастерлі саналған абажа, сандық сияқты жиһаздарға қатысты белгіленген нормалары туралы Ә.Диваевтың Перовск уезінің қазағы М. Шахмұратовтан жазып алуы бойынша, қазақтар сандықты түңде ашпайтын себебін «әулеттен біреу өледі» деген қауіппен түсіндіреді. Ә. Диваевтың айтуынша түнде сандык аиіуга мәжбүрлейтін үш түрлі жағдайда, біріншіден, сандықта сақталған бір зат қажет болғанда, екіншіден, көш-қонға байланысты, үшіншіден, жерлеу рәсіміне қатысты ашылуы мүмкін. Осы үй жиһазының үлкен, көлемді болуы қазақ тіліңде «далиған, зор» деген мағынаны білдіретін абажадай деген жиі қолданылатын теңеуге негіз болды. Абажа — кебеженiң үлкендеу түрi; аюға құратын үлкен шарбақ; қақпан; киіз үйдің шаңғырағы; бір жағы түпсіз су таситын күбі. Дереккөздер
Райымбек ауылдық округі

Райымбек ауылдық округі — Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Абай, Бұлақты, Долан, Жаңатұрмыс, Құмтоған, Қырғауылды, Райымбек ауылдары кіреді. Орталығы – Райымбек ауылы. Дереккөздер
Қарасу ауылдық округі (Казталов ауданы)

Қарасу ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарасу, Ащысай, Бостандық, Жұлдыз ауылдары кіреді. Орталығы – Қарасу ауылы. 2012 жылы газ құбыры жүргізілді. Округ құрамында болған Төреғали ауылы 2018 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1426 адамды (761 ер адам және 665 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Түймебай Айтбаев

Түймебай Айтбаев (13 желтоқсан, 1923, Сырдария ауданы Нағи Ілиясов ауылы – 20 желтоқсан, 2001, Сырдария ауданы Нағи Ілиясов ауылы) – ардагер ұстаз. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1983). Өмірбаяны * Қызылорда педогогикалық училищесін (1950) бітірген. * Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) тарих факультетін бітірген (1956). * 1950 ж. ұстаздық жолын Э.Тельман атындағы №132 мектепте мұғалім болып бастап, 42 жыл еңбек етті. * 1961-87 ж. осы мектепте директор болды. Марапаттары * 1967 ж. «Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі» (1978) * КСРО Халық ағарту ісінің үздігі (1985) белгілерімен * «Ұлы Отан соғысы» медалімен марапатталған. * Халыққа білім берудегі ерен еңбегі үшін құрметті «Ғасыр мұғалімі» атанды. Есте қалдыру 2003 жылы ҚР үкіметінің қаулысымен №132 орта мектепке Т.Айтбаевтың есімі берілді. Дереккөздер
Абажур

Абажур (Франц. Abat-jour) — электр шамның астыңғы жағына, жарық түсіру үшін және көзді күшті жарықтан сақтауға арналған қалқанша. Дереккөздер * Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Абақ

Абақ — балық аулайтын құрылымы күрделі аудың бөлігі. Аудың орта тұсындағы аузы тарлау келген қуыс «қалтасы» әуелде абақ деп аталды. Абақ ішіне кірген балық қайта шыға алмайтын етіп үлкен қап пішінінде жасалады. Суға кұрылған аудың қазанына жиналған балықтар аудың қанаттарына соғылып, ошарылып барып абақққа кіреді. Мұндайда жиналған балықтар арасыңдағы аққайран, ақ шабақ сияқты момын балықтар қатарласқан жыртқыш балықтардан қорғану үшін өздігінен абаққа қарай енеді. Абаққа кірген балықтардың кері шығуы екіталай. Дереккөздер
Бәкен Серікбаев

Бәкен Серікбаев (27 сәуір 1894, Шу өзен алқабы, қазіргі Жамбыл облысы, Сарысу ауданы аумағы – 3 маусым 1919, Омбы) – Ақмоладағы (қазіргі Астана) кеңес өкіметін орнатуға қатысушы. * Шуды қыстап, Арқаны жайлайтын көшпелі отбасында дүниеге келіп, сауатын ауыл молдасынан ашқан. * 1907–10 жылы Ақмоладағы шіркеу жанындағы мектепте оқыған. * 1910–13 жылы Әулиеатадағы екі жылдық орыс мектебінде оқыды. * Шымкенттегі үш жылдық училищеге келіп түседі. Осында социал-демократтармен тақау жүргендіктен, күдіктілер қатарында бақылауға алынады да, ақыры оқу бітіретін жылы училищеден шығарылады. * 1916 жылы Ақмолаға келіп, Сәкен Сейфуллинмен бірге қоғам жұмысына араласа бастайды. * 1917 жылы құрылған «Жас қазақ» ұйымының белсенді мүшесі болады, «Тіршілік» газетін шығаруға атсалысады. * 1917 жылы желтоқсанда құрылған Ақмола әскери-революциялық кеңесінің мүшесі * 1918 жылғы ақпанда Ақмола уездік атком төрағасының орынбасары болып сайланды. 1918 жылы 1 мамыр мерекесіне Серікбаев жұртшылық алдында баяндама жасады. Тұңғыш рет көрсетілген С.Сейфуллиннің «Бақыт жолында» спектаклінде Ермек рөлін ойнады. * 1918 жылы 3 маусымда қаладағы ақгвардияшылар бүлігі кезінде Ақмола Кеңесі мүшелері қатарында тұтқынға алынды. Тұтқындар күз бойы Есіл алқабындағы ауыл шаруашылығы жұмыстарына салынып, қыста С.Сейфуллин суреттейтін атаман Анненковтың азап вагонымен Омбыға жөнелтілді. Ауру меңдеген Серікбаев Омбы түрмесінде ақ гвардияшылардың қолынан қайтыс болды. Дереккөздер
Тасты

Елді мекендер: * Тасты – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл. * Тасты – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл. * Тасты – Түркістан облысы Созақ ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Тасты – Алакөл көлі алабындағы өзен. * Тасты – Түркістан облысындағы ескі бекініс орны.
Көктайғақ

Көктайғақ – қыс та жылымықтан кейін суықтың қайта түсуінен жер бетінің мұз болып қатуы. Көбіне аязды ауа райынан кейін сіркіреме жауын жауғанда қалыптасады. Әдетте көктем де және күз де ауа райы салқындап, жер беті 0°С-қа дейін суынып, мөлдір және көгілдір жұп-жұқа (5 мм) мұзбен жабылады. Салдары Мұндай құбылыстың мал шаруашылығы мен адам баласына тигізер зияны зор. Көктайғақ түскенде жол қатынасы қиындайды, жайылымдағы мал тебіндей алмай қалады (мұз жылқының шашасын қиып тастайды). Малды қысқа жемшөп дайындамай, тек қана жайып баққан кезде көктайғақ жұт қа соқтырады. Онымен қоймай, көктайғақ транспортта апаттар, байланыс және энергия желілерінде үзілістер туғызады. Кездесетін аймақтары Бұл атмосферадағы қолайсыз құбылыс Қазақстан Республикасы ның оңтүстік және орталық аудандарында жиі байқалады. Солтүстік аудандарда көктайғақ сирек байқалатын құбылыс. Ал мемлекетіміздің батыс жазықтарында, орталығында және оңтүстік-шығысында көктайғақтың қалыңдығы 15 мм-ге жетеді. Қаратау жотасы, Қырғыз, Іле Алатаулары ның жел жақ беткейлерінде оның қалыңдығы 22 мм-ге дейін барады.
Қаратөбе ауылдық округі (Қаратөбе ауданы)

Қаратөбе ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қаратөбе, Шөптікөл, Соналы, Үшағаш ауылдары кіреді. Орталығы – Қаратөбе ауылы. Тарихы 2013 жылы таратылған Шөптікөл ауылдық округі (орталығы Шөптікөл ауылы) қосылды. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 6002 адамды (3082 ер адам және 2920 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Директорлар кеңесі

Директорлар кеңесі — акционерлік қоғамның сайланбалы органы. Акционерлердің жалпы жиналасының айрықша құзыретіне жататын мәселелерді шешуді қоспағанда, қоғамның қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Директорлар кеңесі қадағалаушылар кеңесі деп те аталады. Директорлар кеңесінің айрықша құзыретіне мына мәселелер жатады: қоғам қызметінің басым бағыттарын айқындау; акционерлердің жылдық, кезектен тыс жалпы жиналыстарын шақыру; акционерлердің жалпы жиналысының күн тәртібін бекіту; жалпы жиналысқа қатысуға құқылы акционерлердің тізімін жасау, жиналыстың өткізілетін күнін белгілеу, оны ұйымдастыруға қатысты басқа да мәселелер; акциялар бойынша дивидендтің мөлшерін және оны төлеу тәртібін белгілеу; мүліктің бағасын, эмиссиялық бағалы қағаздарды орналастыру және сатып алу бағасын айқындау, қоғамның атқарушы органын құру оның өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату; қоғамның бөлімшелерін құру және өкілдіктерін ашу; қоғамның сақтық қорын пайдалану; қоғамның тіркеушісін бекіту; заңда және қоғамның жарғысында көзделген өзге де мәселелер. Директорлар кеңесінің мүшелерін акционерлердің жалпы жиналысы 1 жылға сайлайды. Директорлар кеңесі акционерлердің жылдық жалпы жиналысының қарауына жылдық есепті, бухгалтерлік теңгерімді, пайда мен залал есебін, қоғамның пайдасы мен залалын бөлуді ұсынады. Дереккөздер
Абгора

Абгора — піспеген жүзім шырыны (татымдық ретінде пайдаланылады). ол әзірбайжан және грузин асханаларында тұтас еттен бірқатар ет тағамдарын (гора-мусабе, сабзи-кавурма, турши-кавурма, палау) дайындау процесінде сірке суының орнына қолданылады етке жұмсақтық пен қышқыл дәм беру үшін қолданылады. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Шағын кәсіпорын

]] Шағын кәсіпорын — жұмыскерлерінің саны заңнамалық жолмен белгіленген мөлшерге сай келетін (экономиканың түрлі салаларында түрліше болып келеді) салық жеңілдіктерін, несие бойынша жеңілдіктер алатын басқа да мемлекеттік қолдау көрсетілетін субъект. Жұмыс істеушілер саны немесе шаруашылық қызметіне қатысты шектеулер ерекше белгілері болып саналатын заңды тұлға құқығы бар дербес әрекет етуші шаруашылық субъектісі; кәсіпкерлік қызметтің барынша икемді және өсіңкі даму нысанына ие нарықтық құрылымның маңызды элементі. Шағын кәсіпорынды шағын бизнес субъектісі немесе шағын бизнес кәсіпорны деп те атайды. Қазақстанда шағын бизнес кәсіпорындары — серіктестік немесе өндірістік кооператив нысанында белгіленген тәртіппен тіркелген, жұмыскерлерінің орташа жылдық саны 50 адамнан аспайтын, активтерінің жалпы құны жылына орта есеппен заңды тұлғалар 60 мың еселік есептік көрсеткіштен аспайтын, банк және сақтандыру қызметі аясынан басқа салада істейтін заңды тұлғалар — шағын кәсіпкерлік субъектілері. 2005 ж. 1 қаңтардағы жағдай бойынша республикада 6679 шағын кәсіпорын тіркелді; Сілтемелер *Шағын бизнес *Бизнес *Өнеркәсіп Дереккөздер
Тіл заңы

Тіл заңы, Тіл туралы заң, тілді мемлекетте қолдануды реттейді. Тіл заңы – мемлекеттің негізгі қолданыс құралы. Әрбір мемлекеттің Конституциясында тілді қолданудың жалпы бағыты көрсетіліп, оның қоғамдағы орны мен заңға сәйкес дұрыс қолданылуы қамтамасыз етіледі. Тіл заңын нақты іске асыру үшін үкімет пен парламентте арнайы комиссия құрылады. 20 ғасырдың 20 – 90-жылдар аралығында жарияланған Қазақстандағы Тіл туралы заңның құқықтық актілері, қаулылары, бұйрықтар “Қазақстандағы тіл саясаты. Құжаттар жинағы. 1921 – 91 жылдар” атты еңбекте жинақталып, жүйеленген. Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тілі. Қазақстанда заң жүзінде қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту жөнінде жаңа тілдік жағдай қалыптастыру саясаты қолға алынған (“Тілдер туралы” Заңы, Мемлекеттік бағдарламалар, т.б.). Қазіргі таңда Қазақстанда қазақ тілін модернизациялау шаралары жүргізілуде (терминологиямен бірегейлестіру, русизмді ығыстыру, т.б.). Сілтемелер
Ильинка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Ильинка — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Ильин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 37 км-дей жерде, Есіл өзенінің оң жағалауындағы бидайық, сұлыбас, бетеге басым өскен қара топырақты орманды дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1399 адам (680 ер адам және 719 әйел адам) болса, 2009 жылы 1258 адамды (628 ер адам және 630 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1897 жылы қаланған. Ильинкада алғашқы ұжымшар 1929 жылы құрылды. 1961 жылы ол көршілес Амангелді атындағы ұжымшармен, кейін Ильич атындағы кеңшармен бірікті. 1997 жылдан бастап кеңшар негізінде «Ильинское» ЖШС және 11 шаруа қожалығы ұйымдасқан. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, отбасылық дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Шекараны межелеу

Шекараны межелеу Шекараны межелеу шекараны демаркациялау — жергілікті жердегі мемлекеттер тепе-теңдік негіздерде құратын бірлескен комиссиялардың шекараны анықтау туралы халықаралық-құқықтық құжаттардың (шарттар, карталар, шекараның сипаттамалары) негізінде жергілікті жерлерде олардың арнаулы шекаралық белгілерін таңбалай отырып, мемлекеттік шекара шебін анықтау (Демаркация).Шекараны межелеу шеңберінде жергілікті жерлерде топография түсірім,аэротүсірім жасалады, соның негізінде шекаралық алаптың ірі ауқымды топография картасы құрастырылады, шекаралық белгілер орнатылады, олардың координаттары айқындалады. Шекараны межелеудің нәтижелері туралы шекараның қайта белгіленген шебінің өтуі сипатталатын хаттама толтырылады, оған шекара шебі көрсетілген карталар және әрбір орнатылған шекаралық белгінің хаттамасы тәсімімен, кейде фототүсірімдерімен қоса тіркеледі.Шекараны межелеу құжаттары уағдаласушы тараптардың заңнамасына сәйкес бекітілгеннен кейін күшіне енеді. Қазақстанның шекарасы алғаш рет 1920 — 25 жылы Қазақ АКСР-і құрылған кезде межеленді. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін көрші елдермен (Ресей, Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан) шекара қайта межеленіп, кейбір даулы мәселелер толық шешілді. Қазір Каспий теңізінің Қазақстанға тиесілі бөлігінің шекарасы анықталу үстінде. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том Автор *М. Қосымбетов
Қарауылтөбе ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

Қарауылтөбе ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарауылтөбе ауылы кіреді. Орталығы – Қарауылтөбе ауылы. Округ құрамында болған Қырыққұдық ауылы 2020 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1376 адамды (731 ер адам және 645 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Серік Сләмбекұлы Шоқмайытов

Серік Сләм- бекұлы Шоқмайытов(1948 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы) – медицина ғылымының докторы (1991), профессор (1994). *Алматы мемлекеттік медицина институтын (1972,қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Buchenwald Children 26145.jpg *Дәрігер, аспирант, ғылыми қызметкер, бас дәрігер (1972–87). *Қазақ ұлттық медицина университеттінде профессор, проректор (1993–95) болды. *1995 жылдан ҚР Үкімет аппаратында бөлім меңгерушісі, Республикалық ана мен бала денсаулығын қорғау ғылыми-зерттеу орталығында лаборатория жетекшісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері аллергология мен иммунология мәселелеріне арналған. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер:
Сарыбастау ауылдық округі

Сарыбастау ауылдық округі — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Арқарлы, Малайсары, Сарыбастау ауылдары және Балғалы, Малайсары, Тары темір жол бекеттері кіреді. Орталығы – Сарыбастау ауылы. Дереккөздер
Кездейсоқ шама

Кездейсоқ шама – ықтималдық теориясының негізгі ұғымдарының бірі.Кездейсоқ шама – жағдайға тәуелді белгілі бір ықтималдығы бар әр түрлі мән алатын қандай да бір шама. Кездейсоқ шаманың маңызды сипаттамасының біріне оның таралу (үлестірілу) ықтималдығы жатады. Егер Х кездейсоқ шамасы шекті не шексіз әр түрлі х1, х2, ... хn, ... мәндер тізбегін қабылдаса, онда X кездейсоқ шамасының таралу ықтималдығы (таралу заңы) сол х1, х2, ... хn, ... мәндері мен оларға сәйкесті p1, p2, ..., pn, ... ықтималдықтарды көрсету арқылы беріледі. Кездейсоқ шаманың мұндай түрі дискретті кездейсоқ шама деп аталады. Басқа бір жағдайларда таралу ықтималдығы әрбір =[a, b] кесіндісі үшін a Қазақ энциклопедиясы, 4-том
Дисконт

Дисконт ( – шегерім) – биржалық және валюталық мәмілелерде тауар‚ валюта бағасынан шегерім; банк вексельді есептеу кезінде (банкінің вексель бойынша төлем төлеу мерзімі басталғанға дейін вексель иелерінен оны сатып алуы кезінде) өндіріп алатын есептік пайыз. Осы сәттегі баға мен өтеу сәтіндегі баға немесе бағалы қағаздың атаулы құны арасындағы‚ форвардтық баға (белгілі бір мерзімде өтелетін форвардтық операциялар жүзеге асырылатын мерзімдік мәміле бағасы) мен валютаны дереу жеткізу кезіндегі баға арасындағы‚ түрлі мерзімде жеткізілетін белгілі бір тауар бағасының арасындағы айырма ретінде айқындалады. Биржалық мәмілелерде – тауардың сапасы өзара шартта уағдаласылған сападан төмен болса‚ оның бағасынан шегеру‚ валюталық мәмілелерде – ресми валюталық бағамнан төмендеу жағына қарай ауытқу. Вексельдер мен басқа да бағалы қағаздарды мерзімі өткенге дейін шегеріммен сатып алу вексельдер дисконты деп аталады. Атаулы құн мен төленген сома арасындағы айырма есептік пайыз немесе дисконттық (есептік) мөлшерлеме болып табылады. Дереккөздер en:Discount es:Descuento
Сабынкөктер тұқымдасы

Сабынкөктер тұқымдасы – қос жарнақты шөптесін өсімдіктер, ішінара бұта және шырмауық тәрізділер, көпшілік түрлері сапрофит, жартылай паразит және паразит болып келеді. Жер шарының барлық аймақтарында кездеседі, негізінен, қоңыржай және субтропиктік белдемдерде өсетін 250 туысы, 3 мыңнан астам түрі бар. Қазақстанда 23 туысқа бірігетін 170-тен аса түрі белгілі. Олар республиканың барлық облыстарында кездеседі. Сабынкөктер тұқымдасына жататын өсімдіктердің жапырақтары көбіне кезектесіп, кейбір түрлерінде қарама-қарсы не жеке-жеке орналасады. Гүлі қос жынысты, пішіні, құрылысы жағынан алуан түрлі болып келеді. Тостағаншасы ұзынды-қысқалы 4 — 5 тостағанша жапырақшалардан, күлтесі 4 не 5-тен тұтасып кеткен, пішіні дөңгелек не қос ерінді болады. Аталығы негізінен төртеу, аналығы жоғары жатынды, қос ұялы. Жемісі — көп тұқымды қорапша, сирек жидек тәрізді. Көптеген түрінің тұқымдары желмен тозаңданады, вегетативті көбейетін түрлері де кездеседі. Сабынкөктер тұқымдасының көпшілігі егістік пен шабындықтардың арам шөбі, кейбір түрлері улы болады, араларында балды және дәрілік түрлері де кездеседі. Қазақстанда өсетін 8 түрі (Бор сиякөгі, Жоңғар сабынкөгі, Нұрания сабынкөгі, Алатау бөденешөбі, Киікшөптес бөденешөп, Тарбағатай қандыгүлі, Шу-Іле қандыгүлі, Дауыр цимбариясы) Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер:
Қоскөл ауылдық округі

* Қоскөл ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қоскөл ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қоскөл ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Құсойнақ

Құсойнақ — күйіттеу кезеңі алдында және шағылысу кезінде құстарда байқалатын ерекше мінез-құлық.Құсойнақ кезінде мекиені немесе қоразы бір-біріне әр түрлі қимыл-қозғалыстар (тік ұшу, құлдырап төмендеу, т.б.) жасайды, алуан түсті қауырсындарын жайып, басындағы, мойнындағы тері өсінділерін түрлендіреді және әр түрлі дыбыстар шығарып, сайрайды. Мысалы, тауқұдірет бағыттаушы қанат қауырсындарының ұшын тербелтіп, малдың маңырағанындай дыбыс шығарады. Полигамды (бір қораздың бірнеше мекиендермен шағылысуы) құстардың (күжіркей, құр, маңқы, т.б.) қораздары Құсойнақ алаңдарында мекиендерінен бөлек жиналып, түрлі қимыл-қозғалыстар жасайды. Полиандриялы (бір мекиеннің бірнеше қоразбен шағылысуы) құстардың (қалытқы құс, тауқұдірет, үшоймақ, т.б.) Құсойнақғына тек мекиендері қатысады. Кейбір құстар (құр, меңіреу құр, күжіркей) топтанып, үйірленіп Құсойнақ жасаса, енді біреулері (қырғауыл, ұлар, кекілік, қызғыш) жеке-жеке Құсойнақ салады. Құсойнақ кезінде әр түр өзіне ғана тән ерекше қимылдар жасайды. Мысалы, тырналар кәдімгідей би билесе, құрлар, меңіреу құрлардың қораздары алаңға жиналып, құрылдаған дыбыстар шығарып, бір-біріне шабуыл жасайды, қырғауылдың қоразы ыңғайлы ашық жерге шығып, қанаттарын жиі сабалап, дыбыс шығарады. Көкектердің көкектеп үн шығаруы, тоқылдақтардың “дабыл қағуы”, кептерлердің күркілдеуі, көптеген торғай тәрізді құстардың сайрауы да Құсойнақтың бір көрінісі болып табылады. Жыртқыш құстардың шәулісі мен ұябасары аспанда өте биікке көтеріліп, төмен қарай құлдырайды, шаңқылдап дыбыс шығарып, бірін-бірі қуады. Су құстары, әсіресе, үйректердің кежегі мекиендеріне шағылысар алдында жай жүзгенде көрінбейтін әдемі түрлі түсті қауырсындарын (“айналарын”) көрсетеді. Моногамды (бір қораздың бір ғана мекиенмен шағылысуы) құстардың қоразы мекиенінің ғана жанында Құсойнақ құрады. Дереккөздер
Қызылқайың ауылдық округі

Қызылқайың ауылдық округі (2010 жылға дейін – Березняки ауылдық округі) – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қызылқайың, Саратовка, Тасауыл ауылдары кіреді. Орталығы – Қызылқайың ауылы. Дереккөздер
Судыр-судыр

“СУДЫР-СУДЫР” – қазақтың ұлттық ойындарының бір түрі. Ойнаушылар алқа-қотан отырып, тізе астынан “Судыр-судыр” деп орамалды бірден-бірге жылжытады. Ойын жүргізуші оны тауып алуға тырысып, айнала іздейді. Іздеуші орамалды таба алмаған жағдайда оны ойыншылар “Айда, судыр” деп, ширатылған орамалмен ұрғыштап отырады. Ойын жүргізуші орамалды тауып алса ұсталған адамды ортаға шығарып, ән айтқызып, би билетеді. Ойынды “айыптылар” жалғастырып отырады. Дереккөздер
Бертран Рассел

Бертран Рассел (18 мамыр 1872, Треллек, Монмутшир графтығы, Уэльс - 2 ақпан 1970, Пенриндайдрайт, Гуинет графтығы, Уэльс) — ағылшынның көрнекті философы, логигі, қоғам қайраткері. Расселдің матем. логика мен қатынастар логикасы жөніндегі еңбектері логик. ғылымға енген зор үлес болды. Рассел қазіргі заманғы логикалық символиканың тілін жасауда қыруар еңбек сіңірді, пікірді есептеу теориясы мен кластар теориясын бір ізге келтіріп, баянды етті. Ол А. Уайтхедпен бірге үш томдық үлкен еңбек жазып, математикалық логиканы пікірлерді есептеу және предикаттарды есептеу аксиоматикалау және формалдау тәсілімен дамытады. Ол жаратылыстанудың философиясы мәселелері жайында көптеген еңбектер жазды. Ол философия өзінің зерттейтін мәселелерін жаратылыстанудан табады, философияның міндеті — жаратылыстанудың принциптері мен ұғымдарын талдап түсіндіру деп санады. Рассел ағылшын неореализмі мен неопозитивизмінің негізін салушы. Ол “Герман социал-демократиясы” кітабында марксизмді ғылым емес, дін деп айыптап, саяси идеалдар жеке адам мүддесі тұрғысынан шешілуге тиіс деп санады. Саясат адамға қызмет жасауға тиісті. Саяси және әлеум. ин-ттар адамдардың игілігіне қызмет жасауымен ғана бағалы деп білді. Р-дің пікірінше, адам сезімдік мәліметтермен айналысады. Адамның сезетіні — “факт” немесе “фактілер” агрегаты. Фактіні ол физикалық та, психикалық та емес, бейтарап деп санады. Таным теориясында Рассел материалистік бейнелеу теориясын мойындамай, оның орнына скептицизм философиясын ұсынды. Ол — бейбітшілікті сақтау жөніндегі Нобель сыйл-ның лауреаты. Соғысқа қарсы болып, адамгершілік пен гуманизмді насихаттауға қызмет етті. Расселдің математикалық логика саласындағы еңбектері де елеулі болды. Ол логикалық символиканың тілін жүйелеп, пікірді есептеу теориясы мен кластар теориясын біріктірді. А. Уайтхедпен бірге жазған «Principia Mathematica» еңбегінде ол математикалық дәлелдерді формалдау және аксиоматизациялау әдістерін көрсетті, теориялық логиканың дамуына жаңа серпін берді. Сонымен қатар, Рассел жиынтықтар теориясы мен предикат логикасы мәселелерін зерттеп, математиканың негіздемелерін нығайтуға зор үлес қосты. Дереккөздер
Александр Григорьевич Лукашенко

Александр Григорьевич Лукашенко (; 30 тамыз 1954 жыл, Витебск облысы) — беларусьтік саясаткер, 1994 жылдан бері қызметтегі Беларусь тарихындағы тұңғыш және жалғыз президент, осылайша қазіргі Еуропадағы билікте ең ұзақ отырған мемлекет басшысы. Саяси мансабына дейін Лукашенко совхозқа басшылық ететін, КСРО МҚК Шекара әскерлері мен Кеңестік армияда қызмет еткен. 1990 жылы ол Беларус КСР Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. КСРО ыдырауынан кейін ол Беларусь Жоғарғы кеңесі уақытша Жемқорлыққа қарсы комитетінің басшысы болды. Жаңа Конституцияның қабылданғанынан кейін 1994 жылы өткен елдің тұңғыш президент сайлауында Лукашенко жеңіп шықты. Экономикалық талдырма терапияға қарсы шығып, басты өндірістерді мемлекеттік меншік етіп қалдырған Лукашенко Беларусьті посткеңестік кеңістіктегі өзге елдерде болғандай жаман рецессиядан сақтап қалды. Кеңестік идеологияға жақын саясатты ұстанған Лукашенко сәйкесінше даулы 1995 жылғы референдум нәтижесінде орыс тілін қалдырды, мемлекеттік рәміздердегі кеңестік символиканы қайтарып қойды. Дәл сол референдум көмегімен Лукашенко жаңа өкілеттікке ие болды, ол енді Жоғарғы кеңесті әр кезде тарата алатын болды. 1996 жылғы референдум нәтижесінде оның билігі одан әрі нығайды. Сол кезден бері Лукашенко басшылығы авторитар болып келді де, өзі «Еуропаның соңғы диктаторы» атанды. Нәтижесінде батыстық үкіметтердің бірнешеуі Лукашенко мен өзге беларусьтік шенеуніктерге санкция салды. 2020 жылғы сайлаудағы Лукашенконың жеңісі таласты болып шықты да, нәтижесінде 2020—2021 жылдары ел тарихындағы ең ірі наразылық шаралары орын алды. Батыс әлемінен бөліну себебінен Беларусь Ресейге тәуелді мемлекет болып шықты. Бұл құбылыс Владимир Путин билігінің нығаюынан мықтылай кетті. Лукашенко, оған қоса, Беларусь пен Ресей арасындағы одақ-мемлекет құрылуына үлкен үлес қосты, бұл одақ көмегімен беларусьтіктер мен ресейліктер екі ел арасында еркін жүре алатын болды. Ескертпелер Дереккөздер
Базар батыр

Базар батыр — дастан. Ауыз әдебиетін жинаушы Б.Тұрсынбаев 1935 жылы Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Батбақбұлақ а-ның тұрғыны Жангөдей қарттан жазып алған. «Базар батыр» дастанының осы нұсқасының сюжеті негізінде Тұрсынбаев дастан жазып (1942), ол 1944 жылы жеке кітап болып басылған. «Базар батыр» дастаны үш тарауға бөлінген: 1-тарауда Базар батырдың Шыңжаң аймағындағы Алтай өлкесін қытай, қалмақ басқыншыларынан қорғау жолындағы, 2-тарауда оның басқаруындағы Алтай қазақтарының Данияр хан озбырлығына, 3-тарауда Базар батырдың Ресейдің отарлау саясатына қарсы күресі көркем баяндалады. Оқиға бас кейіпкерді патша жендеттерінің азаптап өлтіруімен аяқталады. Дастанның Жангөдей жырлаған толық нұсқасы Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылымның кітапханасы қорында, басқа екі нұсқасы Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар және мәтінтану орталығында сақталған. Дереккөздер
Бидайық ауылдық округі (Ұлытау облысы)

Бидайық ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бидайық, Ақтайлақ ауылдары және №69-темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Бидайық ауылы. Округ құрамында болған Қарамола ауылы 2025 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1429 адамды (736 ер адам және 693 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Кезекші

Кезекші, әскери істе – әскери бөлімшеде (рота, батарея) тәртіп пен тазалықты бақылайтын солдат (матрос). Ол бөлімше кезекшісіне бағынады және өзі кезекшілік етіп отырған үй ішіндегі қару-жарақтың, оқ-дәрі, керек-жарақ салынған жәшіктердің сақталуына жауап береді. Дереккөздер:
Қошанкөл ауылдық округі

Қошанкөл ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қошанкөл, Ордабай ауылдары кіреді. Орталығы – Қошанкөл ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1174 адамды (628 ер адам және 546 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Сабыншөп

Сабыншөп (Saponarіa) — қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймағында таралған 1 түрі — дәрілік сабыншөп (Saponarіa offіcіnalіs) бар. Оның биіктігі 30 — 60 см, тамыры жуан, қызғылт түсті. Сабағы тік, сыртын майда түктер жапқан. Жапырақтары сопақша, қандауыр тәрізді, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Бөбешік жапырақтары болмайды. Ірі, ақ, кейде алқызыл түсті гүлдері сыпыртқы не шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Тостағанша және күлте жапырақшалары бес-бестен, аталықтары 5, кейде 10 болады. Аналығы 2 не 5, жеміс жапырақшаларынан құралған, оның жатыны бір ұялы. Гүлдері жәндіктермен тозаңданады. Маусым — қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қауашақ, піскен кезде жоғарғы ұшынан қақырап ашылады да, өте ұсақ тұқымдары көптеп шашылып, желмен таралады. Сабыншөп — улы өсімдік, мал жемейді. Өсімдіктің барлық органында (әсіресе тамырында) сапонин болады. Оны суға араластырғанда кәдімгі сабын сияқты көпіреді. Халық медицинасында қақырық түсіретін, тер шығаратын дәрі ретінде қолданылады, сондай-ақ сабыншөптің несеп бөлінуді күшейтетін қасиеті бар. Ұсақтап туралған тамырын жібек және жүн маталарды жууға пайдаланады. Дереккөздер:
Диспаша

Диспаша – теңізде ортақ апаттың болғанын тіркейтін арнаулы құжат‚ одан келтірілген залалдың есебі және оны сапарды ұйымдастыруға қатысушылар (кеме жалдаушы‚ кеме иесі‚ кемені жалға беруші) арасында бөлу. Ортақ апат – төтенше оқиғада кеме мен жүкті құтқару мақсатымен оларға әдейі келтірілген зиян. Апатқа ортақтасушылар (апаттық оқиғаға қатысушылар) үшін сапарға қатысушылардың (кеме иесінің‚ жүк иесінің‚ сақтандыру қоғамының) залалды қандай мөлшерде көтеруге тиіс екені әрқашанда бірдей айқын бола бермейді. Мұндай жағдайда диспашер (теңіз құқығы саласында қажетті білімі бар маман‚ ресми сарапшы) залал мен табысты чартер‚ коносамент негізінде бөледі. Дереккөздер
Борсеңгір ауылдық округі

Борсеңгір ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Борсеңгір ауылы кіреді. Орталығы – Борсеңгір ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 493 адамды (267 ер адам және 226 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Сарыөзек ауылдық округі (Жетісу облысы)

Сарыөзек ауылдық округі — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Сарыөзек ауылы, Дос, Қойқырыққан, Майтөбе темір жол бекеттері кіреді. Орталығы – Сарыөзек ауылы. Дереккөздер
Ильинка қонысы

Ильинка қонысы – қола дәуірінен сақталған қоныс орны, [Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Есіл ауданы, Ильинка ауылы маңында, Есіл өзенінің оң жағалауында орналасқан. Сипаты 1967-68 жылдары археолог Г.Б. Зданович зерттеген. 340 м 2 бөлігі қазылып, мұнда аумағы 23х12 м тікбұрыш пішіндес бір үйдің орны ашылды. Жертөле тектес үйдің еденінің тереңдігі 1 м-ге жуық, қабырғалары мен тіреу бағаналарына түрлі жуандықтағы бөренелер мен сырықтар пайдаланылған. Есік ұзындығы 1,5 м, ені 2 м дәліз түрінде шығыс бүйірден шығарылған. Тұрғындар отты 6 ошаққа жаққаны анықталды, бұлардың үшеуі ортада орналасса, қалғандары шығыс және солтүстік-батыс бұрыштарда. Заттай деректердің барлығын дерлік қыш ыдыс бөлшектері, ал қалған аз мөлшердегі бұйымдарды сүйек, тас, қола құралдар құрайды. Қоныстан барлығы 2,5 мың қыш сынығы табылды. Ернеуі бар сынықтарды пайдалана отырып санағанда бұлардың арасынан 169 ыдысты ажыратуға болады. Сыртқы пішіні, ою-өрнегі мен дайындау технологиясын зерттей келе ғалымдар ыдыстардың негізгі тобы қола дәуірінің соңғы сатысына жататынын дәлелдеді. Қонысты Қазақстанның солтүстік аймақтарын б.з.б. II-мыңжылдықтың соңы мен I-мыңжылдықтың бас кезінде мекендеген тайпалар қалдырған. Дереккөздер
Бегалы Нұрманұлы Айтбембет

Бегалы Нұрманұлы Айтбембет (15 қазан, 1939 жылы туған, Қазалы ауданы Жаңажол ауылы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1984), профессор (1986), Профилактикалық медицина академиясының академигі (1992). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). Өмірбаяны * Семей мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген (1964). * 1964 – 66 ж. Шымкент (Оңтүстік Қазақстан) облысының Түркістан қалалық әкімдігінің медицина бірлестігінде бас дәрігердің орынбасары. * 1966 – 70 ж. Бәйдібек аудандық ауруханасында бас дәрігер. * 1970 – 73 ж. Семей медицина институтында аспирант. * 1973 – 76 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтының (Қазақ ұлттық медицина университеті) госпиталдық емдеу кафедрасының ассистенті. * 1977 – 85 ж. Республикалық клиникалық ауруханасында бас дәрігерінің емдеу жөніндегі орынбасары, бас дәрігер. * 1985 – 89 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі. * 1989 – 92 ж. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінде бас терапевт. * 1994 ж. Қазақ Гигиена және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 1998 ж. Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығының директоры қызметтерін атқарды. * 2000 жылдан Республикалық клиниканың психиатрия ауруханасының бас дәрігері. * 2001 – 03 ж. Республикалық психиатрия, психотерапия және наркология ғылым практикалық орталығының директоры. Ғылыми еңбектері 200-ден астам ғылыми еңбектің, 2 монография, 7 оқу құралы, 12 әдістемелік ұсыныстың авторы. 5 ғылым докторын, 23 ғылым кандидатын дайындады. Бірнеше медальдармен марапатталған. Туған жері Қазалы кентінде ескерткіш бюсті қойылған. Қазалы ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Шағыр батыр Айтұлы

Шағыр Айтұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — батыр. Орта жүз найман ішінде қаракерей руының қара қожамбет аталығынан шыққан. 17 ғасырда Алтайды жоңғар басқыншыларынан азат ету шайқастарына қатысқан. Қара қожамбет елінің жасағын басқарған қолбасшы. Жауға шапқанда өз атын ұрандап, сол себепті “сегіз Шағыр” аталған ұрпақтарының ұраны Шағыр болған. Шағыр ұрпақтары қожамбет ішінде 8 рулы елге (Сырымбет, Атақозы, Қарақозы, Мамыт, Жанқозы, Аққозы, Құлеке, Тыныке) бөлінеді. Ұрпақтары арасынан би-шешендер, палуандар, ақындар көп тараған (Сырымбет, Майлықан, Дәулет, Бұтабай, Нарбота, Сары билер, Тұрар палуан Бексайынұлы, Жолды Пұшық ақын, тағы басқа). Ұрпақтары Марқакөл өңірінде, көршілес елдерде тұрады. Әдебиеттер * Маргулан А., Найманы, Материалы комиссии экспед. исслед., в. 15, серия Казахстанская, Л., 1930; * Кітапбаев Б., Шежіре, 2-бөлім, А., 1994. Дереккөздер
Ботақара ауылдық әкімдігі

Ботақара ауылдық әкімдігі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ботақара ауылы кіреді. Орталығы – Ботақара ауылы. 2010 жылы ауылдық округ ауылдық әкімдік болып қайта құрылған. Дереккөздер
Роза Қарпыққызы Бекмағамбетова

Роза Қарпыққызы Бекмағамбетова (26.7.1954 жылы туған, Қостанай облысы) – педагогика ғылым докторы (2007). Қостанай пед. ин-тының тарих-филол. факультетін бітірген (1975). Қостанай облысы Қостанай ауданындағы (1975–1976), Қостанай қ-ндағы (1976–1978) орта мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі (1978–1981), Қостанай пед. ин-тында оқытушы (1981–1982), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) стажер-зерттеуші (1982–1984), аспирант (1984–1989), оқытушы, доцент, профессор (1989–2008) қызметтерін атқарды. «Қазақстанда бастауыш мектеп үшін мұғалім кадрларын даярлайтын оқу орындарының даму тарихы ([[1917–1991 ж.)]]» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғыл. жұмыстарының бағыты – бастауыш сыныптың болашақ мұғалімдерін дидактик. даярлау; жеткіншек ұрпақты тәрбиелеу мен оқытуды жетілдіру үрдісінің мәселелері; Қазақстандағы бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын оқу орындарының қалыптасып, даму тарихы. Бекмағамбетова 70-тен астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Титан кентастары

Титан кентастары – құрамында өндірісте бөліп алу экономикалық жағынан тиімді болатындай мөлшерде титаны бар минералды шикізат. Басты минералдары: ильменит (43,7 – 52,8% ТіО2), рутил, анатаз және буркит (94,2 – 99,5%), лейкоксен (61,9 – 97,6%), лопарит (38,3 – 41%), сфен (33,7 – 40,8%), перовскит (38,7 – 57,8%). Титан кентастары алынатын кен орындарының көпшілігі кешенді болып келеді. Сондықтан титанмен қатар темір, ванадий, цирконий, скандий, фосфор, ниобий, тантал, торий, т.б. алынады. Титан кентастарының өндірістік кен орындарын магмалық, экзогендік және метаморфтық кендер деп 3 генетикалық топқа бөледі. Магмалық кендер негізді және сілтілі интрузиялармен байланыста болады. Олардың ішінде ильменитті, титаномагнитті, габбродағы ильменит-гематитті, нориттердегі габбро, т.б. көрініс береді. Кентастары сеппе, тұтас түрінде және пішіндері линза, желі, құбыр тәрізді болып келеді. Қрі кен орындары кембрийге дейінгі және ерте палеозой кезеңдерінде түзілген: Тегавус (АҚШ), Тельнес (Норвегия), Лейк-Тио (Канада). Бұл типтегі кен орындарының қоры жүздеген млн. т болады. Экзогендік кендерге морылу қыртысындағы ильменитті, анатазды, рутилді титан кентастары жатады. Олар ильменит пен рутилдің аллювийлік, аллювийлі-көлді, аллювийлі-делювийлік және ильменит, лейкоксен, рутилдің теңіз жағалаулық шашылымдары түрінде ұшырасады. Қрі кен орындары (Австралия, Жаңа Зеландия, Малайзия, т.б.) соңғы палеозой, мезозой, кайнозой кезеңдерінде түзілген. Қазақстанның әр бөліктерінде табылған және барланған титантитанның шашыранды кендерінің саны 50-ден асады. Метаморфтық кендер габброидтық тау жыныстары есесінен түзілген тақтатастарда, метаморфизмге шалынған қорымдардан орын алған. Титан кентастары магниттік сепарация, эл.-магн. сепарация, гравит. әдістермен байытылады; шахта, карьер әдістері бойынша өндіріледі. Қазақстанда титан кентастары тау жыныстарының мезозойлық, кайнозойлық морылу қыртыстарында кездеседі. Дереккөздер
Расул

Расул ( расул; ; ) — Ислам дінінде Аллаһ тарапынан таңдап алынып, өкіл және дінге шақыру, дағуат қылу міндеті тапсырылған, Құдай кітабы түсірілген елші. Мұхаммед пайғамбарға әрдайым Расул атағы қолданылады, себебі Мұхаммед пайғамбарлығымен қоса (нәби) Аллаһ елшісі болады, бұл ташаһһудта (калима шаһадат) да қолданылған. Дереккөздер
Жеңіс Әкімжанұлы Шоқыбаев

.]] Жеңіс Әкімжан-ұлы Шоқыбаев(1942 ж.т., Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген ауылы) – педагогика ғылымының докторы (1996), профессор (1997). Албан тайпасы Қыстық руынан шыққан. ҚазМУ-ды (1964, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1968) бітірген. 1968 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. «Студенттердің кәсіби бағдарын қалыптастырудағы мамандандырылған оқу кітаптарының дидактикалық негіздері» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер:
Әдебиет Молдаханов

Әдебиет Молдаханов (1936 жылы 6 маусым, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Тұғыл ауылында) – филология ғылымдарының докторы (1998), профессор (1999). ҚазПИ-ді (1960, қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) бітірген. ҚазҰПУ-да аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1962–92), Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі (1992–98) қызметтерін атқарды. 1998 жылдан Ақтөбе мемлекеттік университетінде профессор «Мұхтар Әуезов және фольклортану проблемалары (ғылыми-зерттеулері мен көркем шығармалары негізінде)» атты тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Сілтемелер * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті *Профессор
Тіл көз тию

Тіл көз тию — ұғым. Дәстүрлі қазақ қоғамында жақсы адамға, жас балаға, жүйрік атқа, сұлу қызға көз тиеді деген ұғым бар. Сондықтан ас бергенде, той жасағанда жеңіске жеткен палуанды, озып келген атты жұрттың көзіне көп көрсетпеуге тырысады. Біреулер жас келінге, сәбиге сұқтана қараса, “көзің тиеді, түкір” дейтін, көз тисе “сұқ-сұқ”, тіл тисе “тіфә-тіфә” деп немесе біреуге қатты сүйсінгенде “тіл-аузым тасқа” дейтін ырымдар бар. Сілтемелер
Сабыр Садықұлы

Сабыр Садықұлы (туған - өлген жылы белгісіз, Қостанай облысының Торғай өңірі) — ақын. Өмір деректері сақталмаған, замана туралы ұзақ толғауы ел аузында айтылады. Жыр үлгісінде жазылған толғауының негізгі тақырыбы — ел-жұрт, туған жер, замана жайы. Өлеңдері 7 буынды үлгіге құрылған. Сабыр ақын жайында С.Мұқанов зерттеулерінде айтылады. Ақын толғауы ҚР ҰҒА ОҒҚ-ның сирек кітаптар мен қолжазбалар бөлімінде сақтаулы. Дереккөздер:
Ботақара кенттік әкімдігі

Ботақара кенттік әкімдігі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ботақара кенті, Ботақара темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Ботақара кенті. Дереккөздер
Тілқияр

Тілқияр – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Суық және қоңыржай аймақтарға тараған 30 түрінің Қазақстанда суармалы жерлерде, далалық және субальпілік шалғындарда, таудың биік беткейлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – иісті Т. (Н. odorata). Кейде бұл өсімдікті арамшағыр деп те атайды. Биіктігі 25 – 70 см. Төсемелі ұзын тамырсабақты. Сабағы түксіз, беті тегіс, жылтыр. Сабақтың түбінен шығатын жапырақтар созылыңқы, үшкір, ал сабақ бойындағылары – ұзынша, жіңішке. Гүлшоғыры – шашыраңқы, қоңыр түсті сыпыртқы. Масағы жұмыртқа тәрізді, үш гүлді. Гүлдері қосжынысты. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Тілқиярдың құрамында иісті зат – кумарин болғандықтан мал жемейді. Тілқиярды дәрі және иісті шарап (“Зубровка”) жасауға пайдаланады. Сілтемелер
Ақтөбе Қазақ-Ресей университеті

Ақтөбе Қазақ-Ресей университеті – жеке меншікті жоғары оқу орны. Халықаралық басқару, бизнес және құқық институтының Ақтөбе бөлімшесі (1994), ал 1996 ж. Мәскеу халықаралық университетінің Ақтөбе бөлімшесі болып қайта құрылды. 1996 ж. Орал қаласында Халықаралық басқару, бизнес және құқық институтының бөлімшесі ашылып, ол халықаралық университет сенатының шешіміне сәйкес Мәскеу халықаралық университетінің Қазақ АҚ бөлімшесі деп аталды. 1998 жылдан «Нұр» институты өз алдына дербес жұмыс істей бастады. Университет заң, аударма ісі, қаржы және кредит салалары бойынша мамандар даярлайды. Ақтөбе Қазақ-Ресей университетінде 55-тен аса ғылыми-педагогика мамандар жұмыс істейді. Дереккөздер