kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ворух

Ворух — ауыл, Тәжікстанның Соғды облысындағы Исфара қаласының бөлігі болып есептеледі. Географиялық сипаттама Қырғызстанның Лейлек ауданындағы тәжік анклавындағы елді мекен. Ауыл Исфара өзені аңғарындағы Памир-Алай тауларының арасында орналасқан және Тәжікстанмен бір ғана жол арқылы байланысады. Ворухтан аудан орталығына дейін 44,7 км, облыс орталығына дейін 154 км, ал Душанбе қаласына дейін 468 км асфальт жол бар. Тарихы Тәжікстанның Исфара мен Баткен облысы (сол кезде РСФСР құрамындағы Қара-Қырғыз автономиялық облысы) арасындағы шекара алғаш рет 1924 жылы анықталды, ал сол кезде Ворух анклав болған жоқ, Ворухты Исфара облысының қалған бөлігімен байланыстыратын аумақ және жол болды. 1974 жылы Қырғызстан билігі бұл жерлерді Қырғызстан аумағы деп жариялап, оларға талап қоя бастады. 1974 жылы 31 желтоқсанда мылтықпен қаруланған қырғыздар тобы Ворух ауылының тұрғындарына шабуыл жасады. Осы қақтығыстан кейін жерлердің бір бөлігін Қырғызстанның Баткен ауданына беру туралы шешім қабылданды. Қырғыз жерінде тәжік анклавының құрылуына толығымен тәжіктер тұратын осы ауылдық қауымдастықтың этникалық құрамы себеп болды. Нәтижесінде, Ворух 1980 жылдары басталып, КСРО ыдырағаннан кейін күшейген бірнеше рет этносаралық қақтығыстарға тап болды. Жастардың елдің басқа аймақтарына көшуіне қарамастан, Ворух халқы өсіп келеді, бұл жер тапшылығына әкеледі (тұрғын үй мен егіншілікке жарамды жерлер тек аңғарда кездеседі), бұл этникалық шиеленісті одан әрі ушықтырды. Дегенмен, Ворух тек әлеуметтік төңкерістерімен ғана емес, сонымен қатар археологиялық және тарихи ескерткіштерімен де танымал. Оларға исламға дейінгі Гури Муғ қорымы және ислам әулиелері мен уағызшыларының қабірлері жатады. Экономикасы және инфрақұрылымы Экономиканың негізгі салалары: картоп өсіру, мал шаруашылығы және бау-бақша өсіру. Ворухта «Ворух» өндірістік кооперативі, 121 жеке шаруашылық және «Шарбат» жеміс өңдеу кәсіпорны бар. Сонымен қатар орта мектептер, лицей, техникалық бағыттағы орта мектеп, дәріханалар, медициналық пункт, денсаулық сақтау орталығы, аурухана, емхана, кітапхана, мәдениет сарайы, тұтынушыларға қызмет көрсету пункті, байланыс бөлімі бар. Дереккөздер
АПСА Лондон

«АПСА Лондон» (;) — Англияның Лондон қаласында орналасқан Non-League футбол клубы, қазір Essex Alliance Football League дивизионында ойнайды. Өз алаңындағы ойындарын Flanders Playing Fields стадионында өткізеді. Тарихы Клуб 1993 жылы құрылды. Бастапқыда олардың атауы Ahle Sunnah болды. Команда East Ham колледжінің достар тобымен құрылып, жасы 16-дан асқандықтан жастар футболында ойнауға құқығы жоқ болған жергілікті Young Muslims командасымен бірікті. АПСА Лондон тарихтағы алғашқы Азия Лигасының чемпионы атанды. Клуб Азия ұйымдары өткізетін жарыстарда ойнады, кейін 2000 жылы Лондон Интермедиат Лигасына қосылуға шешім қабылдады. Алайда маусым басталмас бұрын клуб лигадан шығып, Эссекс Бизнес Хаусес Лигасының Жоғары Интермедиат дивизионына қосылды. Олар бұл дивизионда үш маусым ойнап, 2003–04 маусымынан бастап Эссекс Жоғары Лигасына өтті және 2016 жылға дейін сол лигада өнер көрсетті. 2014 жылы клубтың атауы Ньюхэм футбол клубы болып өзгертілді. 2015–16 маусымының соңында клуб кестеде соңғы орын алғаннан кейін Эссекс Жоғары Лигасынан шығып, Эссекс Олимпиялық Лигасына ауысты. Сонымен қатар клуб бұрынғы атауына қайта оралып, АПСА Лондон деп атала бастады. Жетістіктері Ең жоғары лигадағы нәтиже: 2005–06 маусымында Эссекс Жоғары Лигасында 9-орын Дереккөздер
Жаманасар-1 қалашығы

Жаманасар-1 қалашығы ( б.д. І мыңжылдық) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қармақшы ауданы, Көмекбаев ауылынан солтүстікке қарай 22 км жерде орналасқан. Зерттелуі Қалашықты өткен ғасырдың 40-50 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясымен (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген, 70-80 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген, 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген. Сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі – 94 м. Қалашық екі қамалдан тұрады. Қамалдардың ара қашықтығы 330 м. Екі қамал да өте нашар сақталған, биіктіктері 1-2 м-ден аспайды. Бірінші қамалы дөңгелек пішінді, диаметрі 19 м, биіктігі 2 м. Екінші қамал қалашықтың солтүстік бөлігінде орналасқан, тікбұрыш пішінді, аумағы 19,5х16,5 м, биіктігі 1 м, қабырғаларында қорғаныс дәліздері бар. Қамал ішінің кей жерлерінен тұрғын жайлардың нобайы анық аңғарылады. Дереккөздер
Жаманасар-2 қалашығы

Жаманасар-2 қалашығы (б.з.д. I мыңжылдықтың соңғы ғасырларымен және б.з. I ғасыры) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қармақшы ауданы, Көмекбаев ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 26,6 км жерде орналасқан. Зерттелуі Қалашықты өткен ғасырдың 40-50 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясымен (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген, 70-80 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген, 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген. Сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі – 87 м. Қалашық қорғаныс дәліздері бар алты бұрышты бекініс қабырғаларымен қоршалған. Оңтүстік қабырғаның ішінде биіктігі 3 м-ге жуық сопақтау келген құрылыстың қалдығы бар. Бекініс қабырғасының солтүстік-шығыс ішкі бөлігінде тұрғын жайлардың іздері бар. Қаланың батыс, оңтүстік және шығыс жақтарында өзен тармақтарының іздері байқалады. Үстінен жиналып алынған қыш ыдыс материалдары қонысты б.з.д. I мыңжылдықтың соңғы ғасырларымен және б.з. I ғасырымен мерізімдеуге болады. Дереккөздер
Хулбук

Хулбук (, 2018 жылдың ақпанына дейін — Восе) — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Восе ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылғы жағдай бойынша халық саны 32 100 адамды құрады. Географиялық сипаттама Ол Яхсу өзенінің орта ағысында орналасқан, онда өзен кең Куляб аңғарын құрайды. Ауыл Кулябтан 18 шақырым және Бохтардан 140 шақырым қашықтықта орналасқан. Жақын маңда Хулбукты облыс орталығымен және республикалық астанамен байланыстыратын теміржол желісі өтеді. Тарихы 1885 жылы Бұхара әмірлігінің билігіне қарсы шаруалар көтерілісі басталып, осы жерлерді қоса алғанда, шығыс Хатлонның барлығын қамтыды. 1957 жылы жаңадан құрылған Восе ауданының әкімшілік орталығына, ал 1964 жылы қалалық типтегі елді мекенге айналды. Ауыл 2018 жылға дейін Бұхара әмірлігінің билігіне қарсы халық көтерілісінің көсемі Восенің атымен аталған. Қоныстың оңтүстік-батысында бүкіл Тәжікстанның ең көрнекті жері болып табылатын - Халбук бекінісі орналасқан. Дүниежүзілік мұра нысаны болып табылатын Халбук - 70 гектар аумақты алып жатқан цитадельі бар елді мекен. 9-13 ғасырларда ол сол кездегі аймақты басқарған Орталық Азия империяларының билеушілерінің астанасы болды. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Хулбук — мақта, астық және көкөністер өсірілетін ауылшаруашылық аймағының орталығы. Ауылдың өзінде шағын өңдеу зауыттары бар; Кеңес дәуірінде мұнда сыра қайнату зауыты, тас жол, механикаландырылған колонна және құрастыру-жөндеу зауыты құрылды. Әлеуметтік нысандарға автобекет, пошта бөлімшесі, 200 орындық аурухана, дәріхана, жалпы білім беретін мектеп, музыка мектебі, балабақша, мектеп, қоғамдық орталық, төрт клуб, кітапхана, универмаг, қонақ үй, мейрамхана және бірнеше шайхана кіреді. Дереккөздер
(244) Сита

(244) Сита — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1884 жылы 14 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Рамаяна көнеүнділік дастанындағы бас кейіпкердің әйелі есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(246) Аспорина

(246) Аспорина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1885 жылы 6 наурызда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты. Анатолиядағы құдайлардың бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(247) Эвкрата

(247) Эвкрата — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1885 жылы 14 наурызда Карл Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы нереидалардың бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(248) Ламия

(248) Ламия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1885 жылы 5 маусымда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы Посейдонның қызы атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(249) Ильза

(249) Ильза — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1885 жылы 16 тамызда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты. Неміс фольклорындағы ханшайымның құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(250) Беттина

(250) Беттина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1885 жылы 3 қыркүйекте Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Ротшильдтер өкілдерінің бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(251) София

(251) София — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1885 жылы 4 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Неміс атсрономы Хуго вон Зелигердің әйелі есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300) * (892) Зелигерия
(252) Клементина

(252) Клементина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1885 жылы 11 қазанда Анри-Жозеф Перротэн Ницца обсерваториясында ашты. Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(254) Августа

(254) Августа — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 31 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Астроном Карл Людвиг Литровтың әйелі, жазушы Августа фон Литров есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
Ганчи

Ганчи — Тәжікстанның солтүстігіндегі ауыл. Соғды облысының орталық бөлігіндегі Деваштич ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 2022 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша халық саны 13 700 адамды құрады. 2013 жылғы жағдай бойынша: тәжіктер - 8 711 адам (83,0%), өзбектер - 1 753 адам (17,0%), орыстар - 19 адам (1,8%), басқа ұлт өкілдері - 19 адам (1,8%). Географиялық сипаттама Ол Түркістан жотасының солтүстік сілемдерімен қоршалған аңғарда орналасқан. Истаравшан қаласы батыста 20 шақырым, ал облыс орталығы солтүстікте 100 шақырым жерде орналасқан. Алқаптың орналасуы ауыл шаруашылығына оң әсер ететін ерекше климат қалыптастырды. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Тамақ өнеркәсібінің, жергілікті жеңіл өнеркәсіптің, ұн тарту және құрылыс материалдарының бірнеше кәсіпорындары жұмыс істейді. Ганчиде аймақтың дәстүрлі дақылдарынан басқа, жүзім де өсіріледі және шарап өндіріледі. Елді мекенде қызмет көрсету, байланыс, білім беру, мәдениет және денсаулық сақтау мекемелері бар. Дереккөздер
Гарм

Гарм — Тәжікстанның орталығындағы қалалық үлгідегі елді мекен. Рашт ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылдың 1-қаңтарындағы жағдай бойынша халық саны шамамен 9000 адамды құрайды. Географиялық сипаттама Ол Хиссар жотасының шығыс сілемдерінде, Сурхоб көлінің солтүстік жағалауында орналасқан. Гарм астанамен 185 шақырым қашықтықта Душанбе-Сары-Таш тас жолы арқылы байланысады. Тарихы Гарм - ежелгі қоныс. Ол біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының басынан бастап Ұлы Жібек жолының бір тармағындағы қала ретінде белгілі. Гарм тарихи Қаратегін немесе Черногория аймағының бас қаласы болды және жергілікті тұрғындар ауылшаруашылық өнімдерін керуенмен жеткізілетін тауарларға айырбастайтын үлкен базармен мақтана алды. 17-19 ғасырларда Гарм Бұхара әмірлеріне бағынып, автономиялық бектің астанасы қызметін атқарды. 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап ол Ресей империясының құрамына кірді. 1929 жылы Гарм аттас ауданның орталығына айналды, ол он жылдан кейін Гарм облысына айналды. 1955 жылы облыс орталығы Навободқа көшірілді, кейінірек толығымен таратылды. Оның орнына Рашт ауданы пайда болды, онда Гарм тағы да әкімшілік орталыққа айналды. 1990 жылдары ауыл Тәжікстандағы Азамат соғысы кезінде зардап шекті. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Гармда анда-санда келетін саяхатшылар мен 60-шы Евромаршрутпен жүретіндерді қабылдайтын қонақ үйлер мен шайханалар бар. Ауылда Рашт ауданындағы С.Айни атындағы мемлекеттік педагогикалық университетінің филиалы жұмыс істейді. Дереккөздер
Ғафуров (Тәжікстан)

Ғафуров — Тәжікстанның Соғды облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен. Ғафуров ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылғы жағдай бойынша халық саны 19 300 адамды құрады. Географиялық сипаттама Ол оңтүстігінде Хожанттың оңтүстік-шығысындағы тағы бір ірі қала маңы Чкаловск қаласына шектеседі. Ғафуров Ферғана алқабының батысында орналасқан, онда Сырдария өзеніндегі Қарақұм су қоймасының суы жергілікті ауылшаруашылық жерлерін (негізінен мақта алқаптарын) мол қоректендіреді. Ғафуров арқылы стратегиялық маңызды теміржол желісі өтеді, ол шөл дала мен Ферғана алқабының өзбек қалаларын байланыстырады. Тарихы Ғафуров бұрын Исфисор ауылы ретінде белгілі болған, онда 1930 жылдары теміржол вокзалы салынған. Вокзалдың айналасындағы елді мекен Ленинабад стансасы деп аталды. 1953 жылы ол Советабад деп өзгертілді, бұл атау 1978 жылға дейін сақталды (1963–1964 жылдары үзіліспен, сол кезде Хожант деп аталды). Бүгінде елді мекен Исфисордың тумасы, бұрынғы Тәжік КСР партия жетекшісі және тарихшы Бобожан Гафуровтың құрметіне аталады. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Бүгінгі таңда Ғафуровта жергілікті мақта тазалау зауыты, теміржолы және орталық базары бар заманауи мекен. Гафуровтың солтүстігінде көршілес Чкаловскідегі уран байыту зауытының радиоактивті қалдықтары орналасқан, олар қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылық тудырып, халықаралық экологиялық ұйымдардың назарын аударып отыр. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары бар. Сондай-ақ, қызмет көрсету және сауда мекемесі, жалпы білім беретін мектептер, музыка мектебі, денсаулық сақтау орталығы, спорт нысаны бар. Дереккөздер
Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)

Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі — 2025 жылғы 17 тамызда Шығыс Индонезия уақыты бойынша 06:38:52-де Индонезияның Орталық Сулавеси провинциясында магнитудасы 5,8 жер сілкінісі тіркелді. Зілзала салдарынан екі адам қаза тауып, кемінде 44 адам жарақат алды. Геология Сулавеси аралы Австралия, Тынық мұхиты, Филиппин және Зонд литосфералық плиталарының түйісу аймағында орналасқан. Афтершоктардың салдарынан биіктігі 4,8 см болатын шағын цунами байқалды. Қаза болғандардың екеуі де, сондай-ақ жараланған 10 адам да Масани ауылындағы қайта жөнделіп жатқан шіркеудің прихожандары еді. Жер сілкінісі кезіндегі дүмпулер нәтижесінде шіркеу жексенбілік қызмет уақытында опырылып түсті. Барлығы кемінде 254 тұрғын үй зақымданды, олардың 82-сі ауыр күйде деп танылды. Масани ауылындағы шіркеуден бөлек, тағы 14 қоғамдық нысан зардап шекті: мешіт, 10 мектеп, ауыл әкімдігі және ауылдық медицина пункті. Дереккөздер
Цитадель қамал қабырғасы

Цитадель қамал қабырғасы — Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің шығыс жағында орналасқан фортификациялық құрылыс түріне жататын тарихи-археологиялық ескерткіш. Ескерткіштің уақыты — ХVІ–ХІХ ғасырлар. Сипаттамасы Цитадель қамал қабырғасы — Түркістан қаласының ежелгі қорғаныс жүйесінің бір бөлігі. ХVІІІ ғасырдың бас жағындағы Түркістан қаласының фортификациялық құрылысы туралы алғашқы сызбаларда қала ұзын қорған қамалмен қоршалғаны көрсетілген. Қамал қорғанның үстіңгі бөлігі тісті етіп аяқталған, ал мұнаралары дөңгелек пішіндес болып, бөрене төсемдерімен жабылған. Зерттелу тарихы 1947 жылы А.Н. Бернштам жетекшілігіндегі экспедиция Түркістан қаласының цитаделі мен шахарістанының сақталынып қалған қамал қабырғаларының жоспарын түзеді. 1973 жылы ескерткіште алғашқы археологиялық барлау жұмыстары жүргізілді. Т.Н. Сенигова зерттеулерінің нәтижесінде қамал қабырғасының үш құрылыс горизонты анықталған: ХІХ–ХХ ғғ. , ХVІІ–ХVІІІ ғғ. және ХІV–ХVІ ғғ. А.И. Добромыслов мәліметіне сүйенсек, цитадельді қоршаған қамал ХХ ғасырдың бас жағында қирай бастаған . Қалпына келтіру жұмыстары 1978–1979 жылдары реставраторлар А.Н. Марьящев пен Ю.А. Мотов жүргізген археологиялық зерттеулер нәтижесінде қорған қамалының солтүстік-шығыс бөлігі, шығыс мұнарасы және солтүстік-шығыс қақпалары қайта қалпына келтірілді. ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан кейін қамал қабырғалары өзінің қорғаныс қызметін жоғалтып, біртіндеп қирай бастаған. 1980 жылы қабырғалардың фрагменттері қайта қалпына келтірілді. 1998–1999 жылдары Түркістан реставраторлары ескерткішке жөндеу жұмыстарын жүргізген . Мемлекеттік қорғау Ескерткіш 1994 жылғы "Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресі" (Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша) жинағына №590.4 нөмірімен енгізіліп, мемлекет қарауына алынған . Дереккөздер Әдебиеттер * Стена крепостная // Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область. А., 1994. –С.277. №590.4. * Цитадель қамал қабырғасы // «Әзірет Сұлтан» энциклопедиясы, І-том. Түркістан, 2021. 344-345 бб. * Цитадель қамал қабырғасы // Түркістан өңіріндегі тарихи-мәдени ескерткіштер. А., 2016. 19 б. * Исследования фортификационных сооружении // Смагулов Е., Григорьев Ф., Итенов А. Очерки истории и археологии средневекового Туркестана. А., 1999. – С.149-165.
Цитадель қамал қақпасы

Цитадель қамал қақпасы —Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің шығыс бөлігінде орналасқан ортағасырлық қорғаныс-архитектуралық құрылыс. Ескерткіштің тарихы ХV–ХІХ ғасырларды қамтиды және Түркістан цитаделінің маңызды бөлігі болып саналады. Сипаттамасы Қақпа цитадельдің солтүстік-шығыс қабырғасынан шығарылған. Ол екі жақтаулы ағаш есіктен тұрады және ою-өрнек элементтерімен безендірілген. Қақпаның екі жағында дөңгелек пішінді мұнаралар орналасқан. Мұнараларға айналма басқыштар арқылы көтеріліп, қорған дуалының үстімен жүруге мүмкіндік болған. Қақпа мен қамал дуалының жоғарғы бөлігінде оқ ататын көздер мен жеті тісті өрнек түріндегі қорғаныс элементтері бар. Қазіргі бейнесінде қақпа 1843–1849 жылдары Қоқандықтар кезеңінде күйген кірпіштен қайта тұрғызылған. Құрылыс барысында әк, құм және саздан дайындалған ерітінді пайдаланылып, арка бөліктері гипспен бекітілген. Тарихи деректер ХVІІ ғасырдың соңы мен ХVІІІ ғасырдың басында жасалған, ғылымда «Мессершмидт картасы» деп аталатын Түркістан қаласының сызбасында бұл қақпа бейнеленбеген. Ол кезде қаланы қоршаған ор мен алты қақпа (үші оңтүстік-шығыста, үшеуі солтүстік-батыста) болған. Солардың ішінде оңтүстік-шығыстағы Мүсәллә және солтүстік-батыстағы Дарбаза қақпалары белгілі. Цитадель қақпасы алғашқыда ХVІІІ ғасырда қорған қабырғасын ойып салынған нұсқада болған, ал 1843–1849 жылдары Қоқан билігі тұсында толық күйдірілген кірпіштен қайта тұрғызылған . Зерттелуі және қайта қалпына келтіру 1979–1984 жылдары Түркістан қаласының қамал-қорғанында жүргізілген археологиялық зерттеулер нәтижесінде қақпа орны мен құрылыс ерекшеліктері анықталған. Археологиялық мәліметтерге сүйене отырып, 1979–1980 жылдары қақпа кейінгі ортағасырлық құрылыс мәнерінде қайта қалпына келтірілді . Дереккөздер Әдебиеттер * Свод памятников истории и культуры Казахстана, Южно-Казахстанская область. А., 1994. –С. 277. №590.5. * Цитадель қақпасы. // «Әзірет Сұлтан» энциклопедиясы., І-том. Астана, 2023. 203 б. * Цитадель қақпасы // «Түркістан энциклопедиясы». Астана, 2023. 203б.
Даңғара (Тәжікстан)

Даңғара — қалалық үлгідегі елді мекен, Тәжікстанның оңтүстік-батысындағы Хатлон облысындағы Даңғара ауданының орталығы. Даңғара 1994 жылдан бері билікте келе жатқан президент Эмомали Рахмонның туған жері ретінде танымал. 2022 жылдың 1-қаңтарындағы жағдай бойынша халық саны 24 900 адамды құрайды. Географиялық сипаттама Данғара Тайырсу өзені құрайтын кең тау аңғарында орналасқан. Ол бірнеше Памир-Алай тау жоталарымен қоршалған: солтүстігінде Вахш, оңтүстігінде Теріклітау және батысында Санглок. Даңғарада Бохтар-Күляб желісінде теміржол стансасы бар, ауыл арқылы Душанбе-Күляб тас жолы өтеді және ішкі рейстерге қызмет көрсететін әуежай бар. Тарихы Даңғара Кеңес Одағы кезінде, 1920 жылдардың аяғы мен 1930 жылдардың басында құрылған. Дегенмен, бұл ауданының тау үңгірлерінен палеолит дәуіріндегі адамдардың іздері (30 000 жылдан 16 000 жылға дейінгі) табылған. Даңғара маңындағы Тайырсу алқабында 4000 жылдық, сондай-ақ ежелгі дәуірдегі лагерьлер мен жерлеу орындарының болғандығы туралы дәлелдер де бар. Кеңес Одағы кезінде аймақты ауылшаруашылық оазисіне айналдыру жұмыстары жүргізілді, әсіресе 1950 жылдардың соңында Нұрек су электр станциясының іске қосылуы ықпал етті. Осының арқасында алқапта қарқынды суару мүмкін болды. Сол кезеңде Даңғара қалалық типтегі елді мекенге айналды. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Халықтың негізгі кәсібі — ауыл шаруашылығы, оның ішінде мақта өсіру, астық шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, ара шаруашылығы және жібек құртын өсіру. Сондай-ақ, бұл аймақта былғары өңдеу зауыты, гравюра зауыты, кірпіш зауыты, мақта тазалау зауыты, наубайхана, ұн тарту зауыты және тігін фабрикасы сияқты өнеркәсіптік кәсіпорындар мен нысандар бар. Бірқатар жоғары және орта кәсіптік оқу орындары да жұмыс істейді Дереккөздер
(255) Оппавия

(255) Оппавия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 31 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Өз туған қаласының атымен атады. Чехияда орналасқан бұл қала ол кезде Аустрия-Мажарстанның құрамында болды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
Дехмой

Дехмой (Дигмай, ) — Тәжікстанның Соғды облысы Джаббар-Расулов ​​ауданында орналасқан ауыл. Географиялық сипаттама Ауыл Сырдарияның оңтүстік (сол жақ) жағалауында, Хожанттан оңтүстік-шығысқа қарай 12 шақырым жерде орналасқан. Жақын маңнан Қанибадам-Хауас теміржолы өтеді. Дехмой аласа Рухак тау жотасының батыс беткейінде орналасқан, ал ауыл орналасқан аңғар Сырдариядан ағатын каналдармен кесіліп жатыр. Тарихы Ауылдың атауы «балық аулайтын жер» деп аударылады, бұл өзен мен каналдардағы балықтың көптігін және жергілікті тұрғындардың балық аулау кәсібін білдіреді. Ауылда Дигмай деп аталатын бұлақ болған (бұл ауыл атауының бір нұсқасы), оның емдік қасиеттері бар деп есептелетін, сондай-ақ онда мекендейтін балықтар да болған. Дехмой маңында Хожанттың қорғаныс шебінің бөлігі болған XVIII ғасырдағы күзет мұнарасының қирандыларын көруге болады. Чамша аймағында 200 жылдан астам жасы бар ежелгі талдар өседі. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Бүгінде Дехмойда мүгедектер мен қарттарға арналған үй, балалар, жасөспірімдер және жастарға арналған денсаулық сақтау орталығы, сондай-ақ туберкулез ауруханасы орналасқан. Дереккөздер
(256) Вальпурга

(256) Вальпурга — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 3 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Англияда VIII ғасырда өмір сүрген әулие Вальпурганың атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(257) Силезия

(257) Силезия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 5 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Өз туған өлкесінің атымен атады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(258) Тихея

(258) Тихея — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 4 мамырда Карл Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы бақ әкелетін құдайдың атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300) * (19) Фортуна
(259) Алетейя

(259) Алетейя — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1886 жылы 28 маусымда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы ақиқат құдайының құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(260) Губерта

(260) Губерта — Кибела тобыдағы ірі астероид. Оны 1886 жылы 3 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Әулие болып саналған Губерт Льеждік есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(261) Примно

(261) Примно — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 31 қазанда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы океанидалардың бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(262) Вальда

(262) Вальда — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 3 қарашада Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(263) Дрезда

(263) Дрезда — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 3 қарашада Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Германиядағы Дрезден қаласының құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(264) Либусса

(264) Либусса — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1886 жылы 22 желтоқсанда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты. Праганың негізін қалаған деп саналатын ханшайымның құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(265) Анна

(265) Анна — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1887 жылы 25 ақпанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Аустрия астрономы Эдмунд Вейстің келіні есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(266) Алина

(266) Алина — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1887 жылы 17 мамырда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Аустрия астрономы Эдмунд Вейстің қызы есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(267) Тирза

(267) Тирза — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1887 жылы 27 мамырда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Библиядағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(268) Адорея

(268) Адорея — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1887 жылы 8 маусымда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты. Астероид аты adorea liba латынша сөз тіркесінен шыққан, бұл римдіктер пісірген шелпектің бір түрі болды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
Вахдат (Лахш ауданы)

Вахдат (, 2008 жылға дейін — Жырғатал) — қала үлгісіндегі елді мекен, Тәжікстандағы Лахш ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Ауыл Көксу өзенінің Сурхобқа құятын жерінен алыс емес тау аңғарында орналасқан. Алқап Алай жотасының тауларымен қоршалған. Мұнда тәжік-қырғыздар тұрады, олар ауылды өз атымен – Жырғатал деп атайды. Душанбеден солтүстік-шығысқа қарай 225 км қашықтықта. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Ауыл тұрғындарының дәстүрлі кәсібі өзен алқаптарында суармалы егіншілік — негізгі салалары: бау-бақша өсіру және картоп өсіру. Вахдатта орта мектеп, техникалық кәсіптік мектеп, медициналық училище, мектеп-интернат, мұғалімдер даярлайтын колледж, білім беру бөлімі, 2 спорт мектебі, бассейн, 5 мың адамға арналған стадион, кітапхана, мәдени-ойын-сауық мекемесі, мұражай, балабақша, тұтынушыларға қызмет көрсету нүктелері, сауда орталығы, асхана, шайхана, байланыс бөлімі, орталық аурухана, 5 дәріхана бар. Транспорты және туризм Мұнда ауа райы, әсіресе қыста, қатал, ал жол жиі жабық болады. Сондықтан шағын ұшақтарды: Ан-28, Ан-2 ұшақтары мен тікұшақтарды қабылдайтын әуежай бар, бірақ ол тек күндізгі уақытта, жақсы ауа райында жұмыс істейді. Тәжікстанды Алай алқабы арқылы Қырғызстанмен, содан кейін Иркештам арқылы Қытаймен байланыстыратын Душанбе-Сары-Таш тас жолы ауыл арқылы өтеді. Бұл жол E60 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады. Ол сондай-ақ альпинистер, туристер, тау зерттеушілері және гляциологтар үшін транзиттік пункт ретінде қызмет етеді. Мұнда тікұшақпен тау шыңдары мен мұздықтардың жанында орналасқан биік таулы лагерьлерге, соның ішінде Памир, Тәжікстанның ең биік шыңдары - Исмоил Сомони шыңы (7495 метр) және Ленин шыңына (7134 метр) жетуге болады. Дереккөздер
Досты

Досты — қалалық үлгідегі елді мекен, Тәжікстанның Хатлон облысы, Жайхун ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Досты ауылы Тәжікстанның оңтүстігінде, Ауғанстанмен шекаралас жерде орналасқан. Ол екі өзен — Пяндж және Вахш арасындағы аумақты алып жатыр. Жақын маңнан Тигровая Балка табиғи қорығы басталып, Пяндж өзенінің артериясынан оңтүстікке қарай, Қашқақұм шөлді аймағы арқылы және одан әрі Ходжа-Козян тау жотасына дейін созылып жатыр. Қорықтың едәуір аумағын тоғай ормандары алып жатыр, онда жабайы табиғат арасында олардың құнды түрлері, атап айтқанда Бұхара бұғысы кездеседі. 20 ғасырдың ортасына дейін Тұран жолбарыстары мекендеген. Тоғай өсімдіктері жоғары ылғалдылықпен сипатталады. Бұрын жайылмалы ормандар Пянджа мен Вахшадағы су тасқыны нәтижесінде табиғи түрде су басқан. Бірақ олардың ағыны реттелгеннен кейін орманды жерлерді толтыру жасанды түрде жүзеге асырылады. Ауыл арқылы солтүстік-оңтүстік бағыттағы автомобиль жолы өтеді. Желі учаскесіне қызмет көрсететін теміржол стансасы ауылда орналасқан. Тарихы Кеңес дәуірінде ауыл 20 жылға жуық Молотовабад деп аталды. Топоним Кеңес көсемі Иосиф Сталиннің серіктесі, КСРО Халық комиссары Вячеслав Молотовтың құрметіне берілген. 1957 жылы Молотовабад ауылы Пяндж ауылы болып, 1963 жылы Досты болып өзгертілді. 2016 жылы Досты ауылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Агроөнеркәсіптік кәсіпорындардың қатарында эфир майы дақылдары өсірілетін кешен бар. Мұнда ішкі нарықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін эфир майлары өндіріледі. Өнімнің бір бөлігі экспортталады. Ауылдың айналасындағы маңызды аумақтар мақта плантацияларына арналған. Бұл дақылға қолайлы климат жыл сайын мол өнім алуға мүмкіндік береді. Плантациялардың бойында картоп өсірілетін егістіктер және шабдалы, анар және құрма сияқты әртүрлі жеміс ағаштары өсетін бақтар бар. Шағын және орта бизнес логистика, жолаушылар мен жүк тасымалы, сондай-ақ өнеркәсіптік және азық-түлік өнімдерін көтерме және бөлшек саудада сату қызметтерін көрсетеді. Ауыл ішінде заманауи жабдықтармен жабдықталған санаторий-курорт жұмыс істейді. Дереккөздер
Ақмола мазары

Ақмола мазары (XIX ғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Байзақ ауданы Байзақ ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 20-25 км жерде, Талас өзенінің сол жағалауындағы жазықты ашық жерде орналасқан. Зерттелуі мен сипаты 1985, 2001 жылдары зерттелген. Күйдірілмеген кірпіштен соғылған күмбездері жұмсарған, жертөле мен кіреберіс ойықта бұзылулар бар, ішкі қабырғалар шұңқырланып, саз сылақтар түскен. Шу-Тараз алқабына бір күмбезді күйдірілмеген кірпішті мазар түрі дәстүрлі орталықтанған композиция тән жұмырланып келген мазар бастапқыда көлемді кескінделген үш бөлімді құрылымдар – төменгі қабаты сәл шығыңқы, орташа, кішкене қысылған жайма біртіндеп сферикалық күмбезге өткен. Іргетасы жоқ, бір жалды, тікбұрышты жұқа иілгіш кірпішті саз қабатпен қаланған. Жертөле негізіндегі қабырғаның ені 1 м шамасында, мазардың сақталған бөлігінің биіктігі 5,7 м, диаметрі 8,5 м. Дереккөздер
Зархок

Зархок — ауыл, Тәжікстанның Соғды облысындағы Исфара ауданының құрамына кіреді. Географиялық сипаттама Соғды облысының шығысында, тәжік-өзбек шекарасында орналасқан. Ол Ферғана ойпатының шетінде, Түркістан жотасының тауларымен қоршалған. Исфара өзені өтетін тар аңғарда, теңіз деңгейінен биіктігі 587 метр орналасқан. Тарихы Зархок - Орталық Азиядағы ең көне қоныстардың бірі. Бұл аймақтағы отырықшы халық 6 мың жыл бұрын пайда болған деп болжануда. Дегенмен, зерттеулер біздің эрамызға дейінгі 2-мыңжылдыққа дейінгі кезеңді көрсетеді. Зархоктан табылған кейбір археологиялық олжалар Эрмитаж жинағына енгізілген. Ежелгі заманда қазіргі қоныстағы Зарқұм ауылы Ұлы Жібек жолында орналасқан. Ғасырлар бойы ауыл бірнеше рет қирады (араб және моңғол жаулап алулары кезінде, сондай-ақ жергілікті азамат соғыстары кезінде). 17-19 ғасырларда Зархок кезектесіп Бұхара әмірлігі мен Қоқан хандығына тиесілі болды, бірақ 19 ғасырдың екінші жартысында ол Ресейдің Ферғана облысының құрамына кірді. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Революцияға дейін айналадағы аумақта көмір, мұнай және газ кен орындары табылды, ал 1930 жылдары Зархокта тау-кен өнеркәсібіне қызмет көрсету үшін теміржол салынды. Ауыл экономикасында бидай, қияр, қызанақ, өрік және басқа да дақылдарды өсіру де маңызды рөл атқарады. Ауылда орта мектеп, жанармай құю станциясы, мешіт, сауда орталығы, медициналық пункт, наубайхана және әскери гарнизон бар. Ауылда 75 жеке шаруашылық жұмыс істейді. Зархок кеңестік кинорежиссерлер әртүрлі жанрдағы фильмдерде бірнеше рет қолданған ерекше пейзаждарымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, ауылда жергілікті Әулие Эшон Бобоның қабірі бар. Дереккөздер
Зафарабат (Соғды облысы)

Зафарабат — Тәжікстанның Соғды облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Зафарабат ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Зафарабат — шөл дала табиғи аймағының оңтүстігінде орналасқан. Бұл аймақтағы ең ірі тәжік қонысы, Өзбекстанмен шекарада орналасқан. Халқының жартысы өзбектер. Зафарабат маңызды Хауас теміржол станциясына жақын және Ташкент-Душанбе халықаралық тас жолының бойында орналасқан. Тарихы 19 ғасырдың аяғына дейін бұл аймақ іс жүзінде адам тұрмайтын және тіпті мал жаюға да жарамсыз болып саналған. Жаңа ауылшаруашылық жерлерін (негізінен мақта өсіруге арналған) құру үшін каналдардың салынуы шөл даланың қоныстануына және елді мекендердің құрылуына себеп болды. Зафарабат кеңес дәуірінде пайда болды, 1960 жылы ол ауылға, ал 1965 жылы аудан орталығына айналды. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Бұл ауылшаруашылық мекенінде, өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі ауылшаруашылық өнімдерін өңдеуге бағытталған. Сондай-ақ гидромелиорация техникумы бар. Зафарабатта қажетті әлеуметтік инфрақұрылым, сауда орны бар, ал үлкен орталық саябақ демалыс аймағы ретінде қызмет етеді. Дереккөздер
Әбдірахман Жәми (ауыл)

Әбдірахман Жәми — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Әбдірахман Жәми ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Әбдірахман Жәми Хатлон облысының батысында, кең және тығыз қоныстанған Вахш өзенінің аңғарында орналасқан. Облыс орталығынане оңтүстікке қарай 30 шақырым (жолмен), Вахш теміржол стансасынан 12 шақырым, ал Душанбе солтүстікке қарай 72 шақырым жерде орналасқан. Тарихы Әбдірахман Жәми ауылы классикалық дәуірдің ұлы тәжік философы, мистикі және сопы ақыны Жәмидің (XV ғасыр) есімімен аталған. 2012 жылға дейін ауыл Куйбышевск деп аталды. Ауыл 1930 жылдары, ұжымдастыру кезінде құрылған. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Ауыл солтүстік аңғардағы ауылшаруашылық аймағының экономикалық орталығы болып табылады. Халықтың негізгі кәсібі — ауыл шаруашылығы, шағын өндіріс, сауда және қызмет көрсету. Дереккөздер
Су жануарлары

Су жануарлары мұхиттың түбінде тіршілік ететін балықтар мен басқа да ағзаларды қамтиды. Судың түбі өте суық. Онда күннің жарығы түспейді. Тереңдегі ағзалардың барлығының денесінде жарық беретін клеткалары болады. Тереңдегі көптеген ағзалар қара түсті. Сондықтан жарықтың көмегімен оларды көру өте оңай. Балықтар мен асшаяндар ашық қызыл түсті, оларды аулау қиынға соғады. Әлемнің тропикалық сулары — балықтардың, сүтқоректілердің, құстардың және көптеген омыртқасыздардың үйі десек те болады. Су жануарларының анатомиясы Су жауарларының анатомиясы әртүрлі. Олардың басында екі жұп қармалауыштары болады. Әр үлкен қармалауыштарында жарықты сезетін көздерінің қарашығы бар. Кішкентай қармалауыштары иіс түйсігі мен сезу түйсіктері үшін пайдаланылады. Аяқтарындағы кішкентай желкен қақпақтары тырнақтарға ұқсайды. Гренландиялық киттер шамамен 20 м-ге дейін өсіп, салмағы 80-110 тонна тартады. Ұлулар түрлі-түсті: қоңыр, қызғылт қоңыр, сары және ақсары реңді. Су жануарларының мекен ету ортасы Су жауарлары әлемнің кез келген жерінде, кез келген ландшафта және әртүрлі климаттық жағдайда тіршілік етеді. Жануардың тіршілік ететін жері – оның мекен ету ортасы. Көптеген жауарлар тек бір-екі мекен ету ортасында ғана тіршілік ете алады. Тұзды теңіз суында тіршілік ететін баракуда балығы тұщы суда мекен ете алмайды. Сойдақтістілер (морждар) шөлді даланы жерсінбейді. Ысылдағыш улы жыландар ұзақ уақыт Арктикада ғұмырын жалғасытрмас еді.Өзендерді тұщы су балықтары мекендейді. Теңіздерде тұзды теңіз су балықтары өмір сүреді. Су жануарларының көбеюі Су жауарларының көбею тәсілдері сан алуан. Олардың кейбірі жұмыртқа салу арқылы көбейсе, кейбірі тірідей туады. Жұмыртқалайтындар немесе уылдырық шашатын теңізасты жануарлары жылдың белгілі бір мезгілінде су бетін немесе жағалауларды уылдырық пен жұмыртқаларға толтырады. Адамның тікелей әсер етуінің кесірінен уылдырықтардың немесе жұмыртқалардың көпшілігі одан ары даму сатысына өтпей қалуы да мүмкін. Алайда, қазір теңіз жануарларын қорғау мақсатымен көбею уақытында теңізасты тіршілік иелерін аулауға тыйым салу шаралары қарастырылуда. Су жануарларының бір-бірімен байланысуы Су жауарлары бір бірімен байланысу үшін дыбысты пайдаланады. Олар қоршаған ортасын сезіну, қарым-қатынас жасау, қоректерін табу және су астында өздерін қорғау үшін дыбыстарға сүйенеді. Киттер сияқты су сүтқоректілері қорегін, кедергілер мен басқа да киттер секілді нысандарды айқындау үшін дыбыс шығарады. Шертпектер мен қысқа дыбыстар арқылы теңіз сүтқоректілері жаңғырықты естіп, қоректерін табады және солардың айналасында қозғалып жүре алады. Су жануарларының өз-өзін қорғауы мен шабуыл жасауы Косаткалар мен үлкен ақ акулалар секілді жоғарғы сатыдағы жыртқыштардан басқа мекендейтін барлық жануар жыртқыштардан қорғануға мәжбүр. Олар қорғаныс тәсілдерінің көптеген түрін ойлап тапқан. Мәселен, жыртқыштан қашу немесе тығылу, жыртқыш тарпа бас салған уақытта өткір инелерін, улы химикаттарды және уды қолдану. Тіпті кейбір жануарлар өздерінде болмаса да, у секілді тиімді қорғаныстары бар жануарлар секілді әрекет жасайды. Дереккөздер * Жануарлар туралы үлкен энциклопедия.– Алматы: "Аруна" баспасы. – 304 бет. ISBN 978-9965-26-555-6
Исмаил Самани (ауыл)

Исмаил Самани — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Кушониен ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Ол Вахш өзенінің арнасынан созылып жатқан егістіктер мен каналдардың арасында, жазықта орналасқан. Душанбеден оңтүстікке қарай 90 км жерде. Оның ең биік нүктесі теңіз деңгейінен 1232 метр биіктікте және Исмаил Саманиден солтүстік-шығысқа қарай 19,0 км жерде орналасқан. Орташа температура 18°C. Ең жылы ай - маусым (30°C), ал ең суық ай - қаңтар айы - 4°C. Жылына орташа жауын-шашын мөлшері 460 миллиметр. Тарихы Кеңес дәуірінде ауыл Октябрьск деп аталған, бірақ тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ол Саманидтер әулетінің негізін қалаушы Әмір Исмаил Саманидің (9 ғасырда өмір сүрген) құрметіне өзгертілді. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Исмаил Самани — бұл ауылшаруашылық аймағындағы типтік ауылшаруашылық қонысы. Ауыл шаруашылығымен қатар, тұрғындар сауда және шағын бизнеспен айналысады. Дереккөздер
(270) Анахита

(270) Анахита — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1887 жылы 8 қазанда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты. Авестада айтылатын су құдайының құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(271) Пентесилея

(271) Пентесилея — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1887 жылы 13 қазанда Виктор Кнорре Берлин обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы амазонкалар патшайымдарының бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(272) Антония

(272) Антония — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1888 жылы 4 ақпанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(273) Атропа

(273) Атропа — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1888 жылы 8 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы мойралардың бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(274) Филагория

(274) Филагория — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1888 жылы 3 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Чехияның Оломоуц қаласындағы демалыс клубының атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(275) Сапиенция

(275) Сапиенция — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1888 жылы 15 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Салиқалылықты білдіретін латынша сөзбен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(276) Аделаида

(276) Аделаида — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1888 жылы 17 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(277) Эльвира

(277) Эльвира — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1888 жылы 3 мамырда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Альфонс де Ламартиннің кітаптарындағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(278) Паулина

(278) Паулина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1888 жылы 16 мамырда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
Ишқашым

Ишқашым — Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономиялы облысы Ишқашым ауданындағы ауыл, аудан орталығы. 2010 жылғы халық санағы бойынша ауыл халқы 2900 адамды құрады. Географиялық сипаттама Ишқашым аттас ауданда орналасқан және оның экономикалық және әкімшілік орталығы болып табылады. Ишқашым Ауғанстанмен шекаралас Пяндж өзенінің жағасында созылып жатыр. Шағын ауыл жеке үйлер мен бақша учаскелерімен қоршалған үш көшеден тұрады. Пяндж өзені бір-біріне қарама-қарсы орналасқан көпірмен қосылған аттас екі елді мекенді бөліп тұратын шекаралық су жолы ретінде қызмет етеді. Тарихы Ишқашым Кеңес Одағы кезінде Тәжікстанда көптеген туристерді тартатын танымал курорттық қала болған. Тәжікстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері бұл салаға барған сайын назар аударылмай келеді, сондықтан бүгінде туристер аз келеді. Керісінше, Ауғанстан аймағы салыстырмалы түрде қауіпсіз болып саналады. Ауыл өзінің тарихи құрылымы - IV ғасырға жататын Каахка бекінісімен әйгілі. Аудан орталығынан алыс емес жерде аймақтың әйгілі ыстық бұлақтары орналасқан, олардың минералды құрамы жоғары және су температурасы 60 градус Цельсий. Бұлақтардың құрамы бір-бірінен ерекшеленеді. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Жаңа өндіріс орны ашылғаннан кейін, аймақтық бағдарламаға ауданда өсірілген ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу бойынша тағы бірнеше қондырғылар салынды. Ауыл ішінде көлік және логистикалық қызметтерді ұсынатын шағын және орта бизнес субъектілері белсенді жұмыс істейді. Қаржы және банк мекемелері, сондай-ақ жылжымайтын мүлік агенттіктері де белсенді жұмыс атқарады. Білім беру мекемелеріне орта мектептер, мектепке дейінгі даму орталықтары және металл өңдеу, ағаш ұстасы, тігіншілік және гүл өсіру сияқты әртүрлі қолөнер түрлері бойынша оқытуды ұсынатын қоғамдық ұйымдар кіреді. Мүмкіндікке байланысты, әр сенбі сайын Пяндж аралында ауғандар мен тәжіктер тауар алмасатын базар өткізіледі. Базарда негізінен азық-түлік пен қолөнер бұйымдары сатылады, бірақ қазір Қытай Халық Республикасынан тауарлар, сондай-ақ БҰҰ Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының гуманитарлық көмегі импортталады. Дереккөздер
(297) Цецилия

(297) Цецилия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1890 жылы 9 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(298) Баптистина

(298) Баптистина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1890 жылы 9 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(299) Тора

(299) Тора — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1890 жылы 6 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Скандинавия мифологиясындағы Тордың атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(300) Джеральдина

(300) Джеральдина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1890 жылы 3 қазанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)

Бұл мақала 2022 жылы Ресей Федерациясының Украинаға кең ауқымды шабуылының хронологиясының бөлігі болып табылады. Айлар бойынша мақалалар тізімі 1 қараша РФ Қарулы күштері Покровскінің орталық және оңтүстік бөліктерінде алға жылжыды. 3 қараша РФ Қарулы күштері Мирноградтың оңтүстік бөлігінде алға жылжыды. 4 қараша Геолокацияланған кадрлар РФ Қарулы күштерінің Покровскінің солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс және солтүстік бөліктерінде алға жылжығанын растайды. 8 қараша Түнде Ресей Федерациясының Қарулы күштері Украина энергетикасына бағытталған ең ауқымды шабуылдардың бірін жасады. Украинаның Әуе күштерінің мәліметінше, шабуыл кезінде 458 ұшқышсыз ұшу аппараты қолданылған, олардың 406-сы атып түсірілді, сондай-ақ әртүрлі типтегі 45 зымыран ұшырылып, олардың 9-ы жойылды. Шабуыл бес облыстағы энергетикалық нысандарды, соның ішінде Хмельницкі және Ровно атом электр станцияларына қуат жеткізген қосалқы станцияларды зақымдады. Нәтижесінде: * «Центрэнерго» компаниясының Триполь және Змиев жылу электр станцияларының жұмысы тоқтатылды; * ДТЭК компаниясының бір жылу электр станциясы зақымданды; * Киев, Харьков, Кременчуг, Полтава және Чернигов қалаларында электрмен, сумен және жылумен қамтуда айтарлықтай ақаулар тіркелді. Полтава облысындағы жағдай ауыр күйінде қалды. Украина президенті Владимир Зеленскийдің айтуынша, зымырандардың бір бөлігі атып түсірілгенімен, баллистикалық және аэробаллистикалық зымырандарға қарсы тұру әлі де күрделі міндет болып отыр, сондықтан елге әуе шабуылына қарсы қорғанысты күшейту қажет. 11 қараша РФ Қарулы күштері Гуляйполеден солтүстік-шығыста орналасқан Охотничье елді мекенін алды. 14 қараша Ресей Украинаға қарсы кең көлемді соққы жасады, ол ұшқышсыз ұшу аппараттары мен зымырандар қолдану арқылы жүзеге асырылды. Украин тарапының мәліметінше, 430 ұшқышсыз ұшу аппараты және 19 зымыран ұшырылған. Киев облысында 6 адам зардап шеккені хабарланды. Энергетикалық нысандарға жасалған соққылар Донецк, Одесса және Киев облыстарында электрмен жабдықтауда ақауларға әкелді. Бұдан бөлек, Одесса облысындағы Черноморск қаласында базарға жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратары соққылары салдарынан 2 адам қаза тауып, 7 адам жараланды. 15 қараша Түнгі ресейлік шабуылда 3 Х-47М2 «Кинжал» зымыраны және 135 дрон қолданылды. Екі зымыран және 91 дронның атып түсірілгені немесе басып-жаншылғаны хабарланды. Днепропетровск облысында бір адам қаза тапты. Харьков облысында FPV-дронның қызметтік автокөлікке соққы беруі салдарынан тағы бір адам (полиция қызметкері) қаза болды Дереккөздер
Калаихум

Калаихум немесе Калаи-Хумб — Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономиялы облысы Дарваз ауданындағы ауыл. Географиялық сипаттама Ауғанстанмен шекаралас Дарваз жотасының етегіндегі ауыл. Ауыл Хумбоб өзенінің сағасында, оның Пяндж өзеніне құятын жерінде орналасқан. Шығыс Памир тас жолы осы жерден өтеді, ол Душанбеден (370 шақырым қашықтықта) Таулы Бадахшанның орталығы Хорогқа (235 шақырым қашықтықта) апарады. Калаихум маңында Пяндж өзені арқылы Ауғанстан аумағына кіретін көпір бар. Тарихы Калаихум (Қалай-Хумб) атауы «Хумб өзеніндегі бекініс» деп аударылады. Қазір Дарваз ауданының орталығы болғанымен, ол тек ауылдық елді мекен. Бұрын Калаихум тәжік Дарваз шахының астанасы және Махистон географиялық және тарихи аймағының (сонымен қатар Дарваз деп те аталады) ежелгі орталығы болған. 17 ғасырдан бері белгілі елді мекен Памирге апаратын қақпа және бекініспен қорғалатын тау асуларына баратын жолдағы бекет қызметін атқарды. 1878 жылға қарай Калаихум Бұхара әмірінің әскерімен басып алынды, ал аймақ әмірліктің бекетіне айналды. 1930 жылдан бастап елді мекен Кеңестік Тәжікстанның автономиялық Таулы Бадахшан облысының құрамындағы ауданның орталығы болды. Калаихум маңында бірнеше толығымен қираған бекіністер мен қоныстар бар, бірақ Калаихумтағы бекіністің өзі бүгінгі күнге дейін сақталмаған. Дегенмен, кейбір ежелгі тас ғимараттар сақталған. Калаихум саяхатшыларға арналған бірнеше демалыс орындарын ұсынады. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Калаихум Таулы Бадахшан автономиялық облысы мен елдің батыс бөлігін байланыстыратын ең маңызды жолдың бойында орналасқан, бұл оған жетуді салыстырмалы түрде жеңілдетеді. Хорог пен Душанбенің ортасында орналасқан Калаихум көптеген саяхатшылар үшін танымал аялдама болып табылады. Осы келушілердің арқасында ауылда көптеген сауда орындары мен мейрамханалар пайда көреді. Сондай-ақ, базар, жанармай құю станциясы және ішкі рейстерге арналған шағын азаматтық әуежай қызмет етеді. Пяндж өзені арқылы өтетін Рузват көпірі де үлкен маңызға ие, ол ауған және тәжік сауда нарығы үшін ауылға маңызды экономикалық фактор болып табылады. Дереккөздер