kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Макендондық Филипп II

Филипп II (; 382—336 б. з. б. жж)— Б. з. д. 359 жыл басқарған ежелгі Македония патшасы, Еуропа жұрты Александр Македонский деп атап кеткен Ескендірдің әкесі. Ф. ірі мемл. қайраткері, қолбасшы әрі дипломат болған. Македонияны біртұтас мемлекетке біріктірген. Парсыларға қарсы соғыста өлген. Одан соң патшалық таққа 20 жасар баласы Ескендір Зұлқарнайын отырған. Өткен тарихты жетік білген Абай езінің «Ескендір» дастаның да бұл туралы «Филипп елді, Ескендір патша болды» деген дерек келтіреді. Екінші Филипптің әкесі үшінші Аминта патша болған. Ал анасы Эвридика Македонияның солтүстік шығысын ұзақ уақыт басқарған Линкестидтер тегінен шыққан. Екінше Филипп б.з.б 382 жылы Македонияның астанасы Пелла қаласында дүниеге келеді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін көршілес ирилиялықтар мен фракиялықтардың қысымы әсерінен Македония әлсірей бастайды. Оны көрген Грекия да Македонияға қарай ұмтылды. Қиын жағдайда билікке келген екінші Филиптің ағасы екінші Александр иллириялықтармен келісім жасасты. Сол шарт бойынша екінші Филипп иллириялықтарға кепілге берілді. Бір жылдан кейін б.з.б 369 жылы екінші Александр фивылықтармен келісімге отырып, оларға ақсүйектердің отыз баласын және бауырын кепілдікке жібереді. Екінші Филипп 368 - 365 жылдары кепілдікте болды. Плутархтың мәліметтері бойынша ол Фивыда он жылдай болады. Фивыда ол гректердің әскери өнерімен, әсери қолбасшылықтарымен танысып, мәдени жетістікрінен хабардар болған. Ол Фивыда болғанда ағалары тақты бірінен кейін бірі ауыстырып отырған. Соңғы ағасы үшінші Пердик б.з.б. 359 жылы Македонияға басып кірген илириялықтармен шайқаста қаза табады. Таққа оның баласы Аминта отырғызылды. Бірақ Аминта әлі де жас болатын. Екінші Филипп оның қамқоршысы деп есептелді. Филипп жауынгерлердің сеніміне ие болып, таққа отырады. Бұл кезде оның жасы жиырма үште болатын. Дереккөздер
Сағалық теңіз кемері

Сағалық теңіз кемері - сағалық үлескінің төменгі шекарасынан (теңіз етегі), өзен суының теңіз режіміне әсері тым әлсіз, бірақ судың тұздылығы тез өзгеретін аймаққа дейінгі кеңістік. Өтіп жатқан процестердің сипатына әрі пландағы типтік көріністеріне байланысты ірі өзендердің атыраулары төмендегідей типтерге жіктеледі: # бірсалалы (Риони, Амур жоне ірі өзендердің салалары); # шүңғыма тәрізді (эстуарий — Обь, Енисей, Хатанга, Днепр); # аралды (Дон, Печора, Яна, Индигирка, Нева); # ескек тәрізді (Кура, Орал); # көпсалалы (Еділ, Лена, Әмудария); # қоршалған (Кубань, Днестр, Батыс Двина). Дереккөздер
Каста

Каста - әлеуметтік тұрғыда: қоғамдық өмірдің едәуір күрделі құбылысы, оны барынша "оқшаулық өлшемдеріне құрылған қатаң иерархиялық қоғамдық бөлінудің" мінсіз типін іздеушілер тым қарабайландырып жіберді. Макс Вебердің еңбектерінде бұл термин мәртебеге қарай этностық бөлінудің синонимі ретінде пайдаланылып, мәртебелік бөлінуді коммерциялық топтар мен базарға қарама-қарсы қоятын континуумның екінші шетінде тұрды. Тегінде, Андре Бетеиль берген анықтама неғұрлым түсініліктілеу секілді, ол кастаны "энтогамдық, тектік табандық және ерекше өмір салты және болатын, кейде дәстүрлі кәсіптік бағдарды көздейтін, әдетте тазалық пен кірқожалықтық ұғымдарына негізделген иерархиялық жүйедегі белгілі бір азды-көпті ритуалдық статуспен байланысты шағын және анық қобайланған адамдар тобы" деп бейнелейді ("Caste, class and power", 1965). Касталық тәртіп Үндістан индустарының өмірін айқындайды және варнаның: брахмандар, кшатрилар, вайшья, шудра және жоламайтындар деп аталатын бес бөлімшесіне негізделеді. Әрбір варнаның ішінде бір кәсіппен ғана айналысатын, бір немесе бірнеше ауылды мекендейтін толып жатқан джатилар болады. Олар әлеуметтік жағдайы тумысына қарай айқындалатын қоғамда азын-аулақ әлеуметтік сырғымалыққа мүмкіндік береді. Касталардың арасындағы және оның ішіндегі басты бөлуші шек ықыластық ережелері көмегімен жүреді. Олар ас дайындап ішудің, некеге түрудың қауымдық және жалпы әлеуметтік ықпалдастықтың кез келген пошымына қатысты болады. Каста деген терминді АҚШ-тағы ақ нәсілдер мен қара нәсілдер арасындағы шекті нобайлауға пайдаланатын авторлар жөнінде қолданылатын лақап. Мұндай неғұрлым жарияланымдар - У. Ллойт Уорнердің "Американдық каста мен тап" атты еңбегі. Саяси тұрғыда: Үнді діни көзқарастары мен рәсімдері арқылы өзара байланысты адамдар топтары. Алғаш рет біздің дәуірімізге дейінгі 200-жылдар мен біздің дәуіріміздегі 200-жылдар аралығында Ману заңдарында тұжырымдалған каста жүйесі кең мағынасында функциялық қызмет атқарады. Касталық негізгі төрт топ (varnas) атқаратын әлеуметтік қызметіне қарай ажыратылатын. Брахмандар (Brahmins) - білім беру, ағарту ісімен, кшатрия (kshatriyas) - өндірістік және әскери іспен, вайшия (vaishyas) - саудамен, шудра (shudras) - қоқыс жинаумен бай¬ланысты. Касталар кіші кастаға fa:کاست
Шибан

Сибан (Шибан) (моңғ. Шибан) - Шыңғыс ханның немересі, Жошының бесінші ұлы. Оның нақты өмірі мен қоғамдық қызметі туралы дерек жоқ. Сибан жөнінде Абай "Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы»деген тарихи еңбегінде: «Жошының Сибан яки Шибан деген баласының тұқымынан бір белгілі Шайбақ деген хан» шыққандығы жайлы дерек келтіреді. Ақын Сибанның кім болғанын жазбаған. Дереккөздер
Әшірхан Телғозиев

Әшірхан Телғозиев (1938 жылы туған) - композитор, музыка зерттеуші. 1976 жылы Қазақ радиосының фольклорлық экспедициясын басқарып, Семей облы ауылдарын аралап, халық әндері мен Абайдың муз. шығармаларын жазып алды. Абайдың «Білектей арқасында өрген бұрым...», «Жүректе көп қазына бар, бәрі жақсы...», «Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ...» деген елеңдеріне ән-романстар жазды. Дереккөздер
Саяси басшылық

Саяси басшылық :1) Саяси салада жүзеге асырылатын стратегиялық және тактикалық жоспарларды орындауға, саяси үрдістерді бір орталықтан басқаруға бағытталған қоғамдық қызмет түрі. Саяси тәжірибеде саяси шешімдерді қабылдау мен жүзеге асыруға байланысты саяси басшылықты реттеуші-басқарушылық деп анықтайды. Саяси басшылықты жүзеге асырушы субъектілер тұрғысынан оны жеке, элитарлық-корпоративтік және институционалдық деп бөледі. Жеке саяси басшылық саяси шешімдерді қабылдау мен орындау үрдісіне белсенді ықпал етуге тырысатын саяси көшбасшы немесе жеке азамат арқылы жүзеге асырылады. Элитарлық-корпоративтік саяси басшылық - ортақ саяси мүдделері бар саяси элита, әлеуметтік және әлеуметтік-корпоративтік топтар қызметі. Институционалдық саяси басшылық сан алуан саяси ұйымдар мен мекемелер арқылы жүзеге асырылады. :2) Тікелей немесе сатылы құрылымдар арқылы саяси қызметті ұйымдастыруға, бағыттауға және түзетуге, стратегия мен тактиканы дайындауға құзырлары бар адамдар тобы немесе органдар жүйесі. Дереккөздер Сілтеме * [http://www.proza.ru/2007/01/28-273 Логистика және басшылық]
Нифонт Иванович Долгополов

Иванович Долгополов (1857- 1922) - халықшыл-революционер. Харьков университетінің медицина факультетінде оқыған, 1878 жылы студенттердің толқуына белсене қатысқаны үшін қамауға алынып, полицияның ашықтан-ашық бақылауыңда болатын шартпен Батыс Сібірге жер аударылған. 1880 жылы ол Тобыл губерниясының Қорған қаласына келіп емдеу қызметімен айналысуға тыйым салынуына қарамастан, қала тұрғындарына тегін дәрігерлік көмек көрсетеді. 1882 жылы Қорғаннан қуылған ол 1884 жылы маусым айыңда Семейге келіп, полицияның ашық бақылауыңда жер аударылу мерзімі біткенге дейін болады. Абай онымен Семейдегі айдауда болған (1884-86 жылы) кезеңінде өте жақын танысты. Олардың достық байланысын Абай замандастарының белгілі естеліктері, олардың өмірбаянын алғаш зерттеушілер, соңдай-ақ Семей облысы архив басқармасының қорындағы деректер дәлелдейді. 1885 жылы жазында ауырып қалған ол Семей генерал-губернаторынан Абай аулына барып емделіп қайтуға рұқсат сұрайды: «Менің денсаулығым қатты бұзылды... Жоғары мәртебелі Сізден осыған байланысты Шыңғыс болысына - Өскенбаев Құнанбай аулына баруыма... рұқсат беруіңізді сұраймын, 1885 жылғы 4 маусым Н. Долгополов» (ҚР ОМА, 15-қор, 2-тізім, 88-іс, 69- парақ). Абайдың Долгополовпен және басқа орыстың саяси жер аударылғандарымен достығы, ақынның дүниетанымының революция-демократтар идеясы рухында қалыптасуына игі әсер етті. М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы Абайдың досы, саяси жер аударылған Федор Иванович Павловтың тарихи прототипі - Долгополовтың бейнесі. Дереккөздер
Қыстырма сөз

Қыстырма сөз - сөйлеушінің не жазушының айтылған ойға әртүрлі көзқарасын, сезімін білдіретін моральдық мәні бар сөздер. Қыстырма сөз бір сөзден де, бірнеше сөзден де тұратыны белгілі. Кей реттерде сөйлем түріндегі қыстырма сөз кездеседі. Бір қызықты жай - Абай поэзиясында да, прозасында да қыстырма сөз өте аз ұшырасады. Әдетте, мәдениетті сөйлеу, жазу дәстүрінде қыстырма сөзді көп қолдана бермеген де дұрыс. Тілдің эстетикасын өте терең ұғынған және халық тілінің байлығын еркін игерген Абай Қыстырма сөзді орыңды-орынсыз көп пайдаланудың қисынсыздығын жақсы білген. Тағы бір қызық жай - Абай шығармаларында қыстырма сөз «біл» сөзінің қатысуымен жұмсалып отырады: «Кім біледі, Сен кәпір, Баяңдыдан сендің бе? Әлде айналып, кім білер, Боталы түйе секілді Қорадан шықпай өлдің бе», «Ақынды кісі мен ақылсыз кісінің, менің білуімше, бір белгілі парқын кердім», «Мен білемін, қайтейін. Мұндай асыл тумайды», «...Әзіде білмей ме. Көп сөйлеп созбайын». Әдеттегідей, А. туыңдыларындағы Қыстырма сөз айтылған ойына автордың сенімін, күдігін, жорамалын т.б. көзқарасын аңғартады. Дереккөздер
Сағаттың шықылдағы емес ермек-

«Сағаттың шықылдағы емес ермек»- Абайдың 1896 ж. жазған елеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады. Абайдың философ. лирика жанрына жататын өлеңі. Өтер өмір, мәңгілік және адам тағдыры жайлы толғаныстарға толы бұл өлеңінде Абай сағатты, оның шықылдағын өмірдің тоқтаусыз, толассыз етіп жатқанын білдіретін, әрдайым біркелкі жылжып отыратын уақыт елшеуіші. Осы сияқты минут, сағат, күн, ай, жыл деп қандай өлшемдердің қай-қайсысымен өлшенсе де уақыт үнемі ілгері жылжи береді, шегінбейді, барған сайын ұзара түседі. Уақыттың үздіксіз зымырап етіп жатуы заманның бірқалыпта тұрмайтынын, өзгеріп отыратынын, еткен өмірдің айналып келмейтінін, еткен шақтың қайта оралмайтынын танытады. Мәңгілік тұрғысынан алғанда бір адамның өмірі - бір минут, қас қағым уақыт қана дерлік. «Бір минут бір кісінің өміріне ұқсас» дейді Абай. Уақыттың, өмірдің үздіксіз етіп жататыны, заманның ауысуы дүние-болмыстың айнымас, мызғымас заңдылығы деген тұжырым жасай отырып, ақын адам баласы өмірдің тұрлауы жоқ деп шарасыздығына бой алдырмауы керек деп түйеді. «Өткен ерім белгісі - осы сыбдыр, Көңідді күнде сыңдыр, әлде тыңдар, Ақыл анық байқаған қылығыңды, Қу шыққансың қағасың босқа бұлдыр...» - деп, түкке тұрғысыз ұсақ қулық, енбес іске уақыт кетірмей, ақылмен ойлап, баянды, көңіл толарлықтай іспен айналысу ләзім екенін аңғартады. Өзінің жасы ұлғайғанын, өмірдің ерін тауысуға жақындап қалғанын ойына алған ақынның кеңілі діншілдік наным, имандылық сезім арқылы жұбаныш, тыныштық тапқандай болады: «Күн жиылып ай болды, он екі жыл, Жыл жиылып, қартайтып қылғаны - бұл, Сүйенген, сенген дәурен жалған болса, Жалғаны жоқ бір тәңірім, кеңшілік қыл...» Бұдан біз «Сағаттың шықылдағы емес ермек» атты елеңінде ақынның филос. ой-толғамы нақтылы сезім әсерлерімен, ұлғайған шағындағы көңіл күйінің бір керіндісімен ұштасып келетінін кереміз. Өлең 11 буынды қара елең үлгісінде жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбай ұғылының елеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында бірғана текстол. өзгеріс бар. Тек Мүрсейіт қолжазбаларында 2- шумақтың 3-жолы «Махаббат жоқ, тұрлау жоқ, келді, кетті» делінсе, жинақтарда бұл жол «Тыянақ жоқ, тұрлау жоқ, келді, кетті» деп алынған. Туынды ағылшын, араб, азербайжан, қарақалпақ, қырғыз, орыс, езбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Өлең Сағаттың шықылдағы емес ермек, Һәмишә өмір өтпек ол білдірмек. Бір минут бір кісінің өміріне ұқсас, Өтті, өлді, тағдыр жоқ қайта келмек. Сағаттың өзі ұры шықылдаған, Өмірді білдірмеген, күнде ұрлаған. Тиянақ жоқ, тұрлау жоқ, келді, кетті, Қайта айналмас, бұрылмас бұлдыр заман. Өткен өмір белгісі осы сыбдыр, Көңілді күнде сындыр, әлде тындыр. Ақыл анық байқаған қылығыңды, Қу шыққансып қағасың босқа бұлдыр. Күн жиылып ай болды, он екі ай жыл, Жыл жиылып, қартайып қылғаны бұл. Сүйенген, сенген дәурен жалған болса, Жалғаны жоқ бір тәңірім, кеңшілік қыл. Дереккөздер
Метаморфтық белдем

Метаморфтық белдем - жер қыртысы қойнауларының әр түрлі деңгейлеріне тән қысым мен температура жағдайында түрліше өзгерген таужыныстармен сипатталатын аймақтық метаморфизм белдемдері. Жер кыртысының қимасы әдетте эпибелдем, мезобелдем және катабелдем болып жіктеледі. Эпибелдем — жер қыртысының біршама төмен дәрежелі температуралармен және бағдарлы қысым мөлшерлерінің едәуір биік көрсеткіштерімен сипатталатын ең жоғарғы қабатын біріктіреді; мезобелдем — гидростатикалық қысым мен температураның біршама жоғарғы мөлшерімен сипатталатын жер кыртысының ортаңғы деңгейінен көрініс береді; катабелдем — жер қыртысының өте жоғары температуралармен және гидростатикалық қысым жағдайының биік дәрежесімен ерекшеленетін төменгі қабатына сәйкес келеді. Дереккөздер
Карта түрлері

Топырақ Картасы– топырақ түрлерінің жер бетінде таралуын, олардың қасиеттері мен ерекшеліктерін бейнелейтін карталар. Т. к-ның – жалпы, топырақ-мелиоративтік және топырақ-эрозиялық түрлері болады. Топырақ-мелиорация картасы — топырақ картасы, топырақтың мелиорациялық ерекшеліктері (су өткізгіштігі, жер бетіндегі тастар, құм, құрамындағы тұздар және т.б.) жөніндегі қосымша мағлұматтар түсірілген карта. Мелиорациялық шараларды жүргізудің ең негізгі құжаты болып табылатын бұл картаны топырақ зерттеуші мамандар жасайды. Дереккөздер
Метаморфтық дифференциация

Метаморфтық дифференциация — метаморфизм кезінде басында біркелкі құрамды тау жынысытың әркелкі құрамды минералдық ассоциацияларға айналу процестері. Метаморфтық дифференциацияның себептері: тау жынысы қатты күйін сақтап, ондағы химиялык құрамбөліктердің ион, атом, молекула күйінде қуыстық ерітінділер арқылы тасымалдануы және бағытталған қысымның әсерінен минералдардың механикалык касиеттері бойынша қайта таралуы. Дереккөздер
Қуанбаңдар жастыққа...

«Қуанбаңдар жастыққа...» - Абайдың 1901 ж. жазған өлеңі. Көлемі 20 жол. Жастарға ғибрат айтуға бағытталған бұл өлеңін Абай Ысқақ Махмутов деген татардың немерелеріне арнап шығарған деген дерек бар. Ысқақ Абай аулымен араласып тұрған. Өленде Абай шығармашылығына тән адамгершілік, имандылық, сабырлылық пен кемелді ой мәселөлері сөз болады. Егер Абай «Сабырсыз, арсыз, еріншек» өлеңінде қазақ аулындағы жалқаулық пен арсыздықты, мақтаншақтық пен парықсыздықты, еріншектік пен арамтамақтықты ашына әшкерелесе, бұл өлеңінде астарлы мысқылмен қатар өнегелі ғибрат, ақыл-кеңес мол. Арзан күлкі мен пәтуасыз боссөзге ермей, шын байлықты бағалай білудің қажеттігі алға тартылады. Маңдай теріңді төгіп тапқан тиыныңды «сал да сақта қап- шыққа» дей отырып, «сақтықта қорлық жоқ» деген халық қағидасын уағыздайды. Бұл бір жағынан Абайдың өмірден алған өз сабағы. Оны «Елу бесте біз дағы, Сенісер адамтаптық па?» деп ақынның өзі де сөздіреді. Шығармада Абайдың гуманистік идеясы, имандылық нысанасы көрінеді. Өлеңнің алғашқы 2 тармағы ұйқасады да одан әрі жеке шумақтарға белінбей -а, -а, -б, -а, -а, -а үлгісінде еріледі. Өлең 7, 8 буынды жүйеде жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің әр жылдардағы басылымдарында бірен-саран айырмашылықтар бар. 1954 жылғы жинақта өлеңнің 2-жолы «Өлерме күлкі, мастыққа» делінеді, ал басқа жинақтарда бұл жол «Елірме...» деп басталады. 1939, 1945, 1954, 1986 жылғы басылымдарда 17-жол «Арсыз-құмар болғандар» болып, ал өзге жинақтарда «Арыз құмар болғандар» түрінде берілген. Сондай-ақ, 14-жол 1939, 1945 жылғы жинақтарда «Қорлық жуымас сақтыққа» делінсе, кейінгі басылымдарда 1909 ж. жинақ пен Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Қорлық жүрмес сақтыққа» деп түзетілген. Өлең ағылшын, башқүрт, белорус, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, тұрікмен, украин, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Долқун Ясенов

Долқун Ясенов (1938 жылы туған) - ұйғыр ақыны. I. Жансүгіров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты. Долқун Абай лирикаларын ұйғыр тіліне аударып, 1972 жылы «Жазушы» баспасынан «Көзімнің қарасы» («Көзімниң қаричуғи») деген атпен жеке жинақ етіп шығарды. 1987 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Абай» атты жинақта да Долқун ұйғыр тіліне тәржімалаған Абайдың 60-қа тарта өлеңі мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары бар. Дереккөздер
Хост-компьютер

Хост-компьютер (Қожайын деген ұғым) (Хост-компьютер (буквально хозяин); host) — 1) желідегі басқа компьютерлер (клиенттер) пайдалана алатын программалар мен файлдарды сақтайтын орталық компьютер; 2) желі жүйесімен (мысалы, Интернет желісімен) тікелей байланысқан, өзіндік жеке адресі бар компьютер. Тұтынушылар үшін бұл адрес ішкі мазмұны сандармен кескінделетін домен аты (domain name) түрінде болады. Желідегі қызмет ету компаниясының, яғни провайдердің (service provider) компьютері және де желімен тұрақты байланыстағы компьютерлер (permanent connection) Хост-компьютер рөлін атқарады. Терілетін терминалдық байланыстағы компьютерлер (dial-in terminal connection) сол Хост-компьютермен жалғасқан терминал ретінде жұмыс істейді. Дереккөздер
Мәдениаралық коммуникация

Мәдениаралық коммуникация - мәдениаралық өзара ықпалдасу негізінде субъектілер (жеке тұлғалар, әлеуметтік топтар, қауымдастықтар, мәдениеттер, өркениеттер) арасындағы байланыстар негізінде пайда болған құндылықтармен және құндылықты ұстанымдармен өзара алмасу процесі. Кейде мәдениаралық коммуникация жайлы сөз еткенде "мәдениеттер диалоги" және "өркениеттер диалогы" ұғымдарын қолданады. 1990- шы жылдарда мәдениаралық коммуникация мәселелері индивидуалистік, ұжымдық және коммунитарлық мәдени бағдарлар аясында қарастырыла бастады. Мәдениаралық коммуникация барысында әртүрлі мәдениет өкілдері осы мәдениетке тән ерекшеліктерді ескере отырып, әлеуметтік қарым-қатынастарда түсініспеушілік пен ыңғайсыздық жағдайларын төмендетуге көп септігін тигізеді. Кейбір әлеуметтанушылар ұжымдық және индивидуалистік құндылықтардан ең жақсыларын біріктіруге үміттене отырып, жеке тұлғаның шексіз еркіндігі мәдениеттің әлеуметтік бұйымын бүлдірмеуі үшін қоғам игілігіне индивиду алдылық құқық пен ұжымдық құқықты тепе-теңдестіруге тиісті коммунитаризм тұжырымдамасын жасауға тырысады. Осылайша, мәдениеттер өзара ықпалдасуы мен диалогы идеяларынан туындаған мәдениаралық коммуникация мәселесі уақыт өте келе тұлғааралық мәдени коммуникация деңгейіне өтті. Мәдениаралық коммуникация мәселесі жаһанданудың өзара әріптестік пен өзара түсіністік аспектісінде бүгінгі таңда аса өзекті болып отыр. Ықпалдастық процестер әлемді өзара байланысты, біртұтас етуде. Мәдениаралық коммуникация дағдыларын халықаралық менеджмент және маркетинг саласында, БАҚ қызметінде, трансұлттық корпорациялар және трансұлттық саясат, сондай-ақ мәдениаралық коммуникация зерттеулеріне түрткі болған - мәдениет саласында қолдануға болады. Мәдениеттер диалогы, өркениеттер диалогы негізінде жатқан мәдениаралық коммуникация идеяларын халықаралық ұйымдар (мысалы, ]]), саяси көшбасшылар, мемлекет басшылары, үкіметтік емес ұйымдар көп қолданады. Дереккөздер
Блокада

Блокада - [франц. blockade - қоршау, бекітіп тастау] - #әдейі ұйымдастырылған талаптарды мойындауға мәжбүр ету үшін бір мемлекеттің немесе оның бір бөлігін сыртпен байланысын тоқтатуға (саяси, экономикалық, әскери, дипломатиялық) бағытталған күштеп жүргізілетін шаралар жүйесі; # жаудың қарсыласын басып тастау үшін, сырттан қосымша әскери күшті, техниканы, әскерге керекті заттарды келтіруге шек қою не толық тыйым салу; # бір мемлекеттің экономикасына зиян келтіруге шаруашылығын оқшаулатуға бағытталған экономикалық Блокада жер үсті, теңіз үсті, әуе жолы арқылы болып бөлінеді. Блокада кезінде нейтралды мемлекеттер Блокадада тұрған мемлекеттермен еркін сауда жүргізе алмайды. 1918-1920 жж. империалистік мемлекеттер қарулы интервенциямен жас Совет республикасына Блокада жүргізді. II дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ соғыс жарияламай, заңсыз КНДР, Куба, ДРВ, Никаруга теңіз жағалары мен порттарына Блокада жариялады. Қазіргі халықаралық құқықта, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің санкциясынсыз орындалған, кез келген Блокада агрессия түрінде қаралады. Дереккөздер
Ысырма

Ысырма — құбырдан аққан сұйықты тоқтату, ағызу үшін және сол жердегі сұйық ағысын реттеуге, сонымен қатар құбырдағы сұйықтықтың артық тегеурінін кемітуге арналған тетік. Оның параллельді және сына тәрізді екі түрі бар. Дереккөздер
Кашмир мәселесі

Кашмир мәселесі - 1947 жылы тамызда тәуелсіз екі мемлекет құрылуына байланысты туындаған қақтығыс. Кашмирдің басым мұсылман бөлігі Пәкістанға қосылып, ал индуистік бөлігі Үндістанды қолдады. Екі ортада қарулы қақтығыстар өршіп, екі ел басшылары БҰҰ-на шағымданды. БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесі 5 елден ара ағайындық комиссия құрды. 1949 жылы 1-қаңтарда соғыс қимылдары тоқтатылып, 27 шілдеде шекара сызығы белгіленді. Батыс және Солтүстік Батыс Кашмир Пәкістанға, ал қалған көпшілік бөлік Үндістанға бағындырылды. 1952 жылы шілдеде Кашмир билеушісі мен Үндістан үкіметі арасында "Дели келісімі" жасалды, өлке Джамму және Кашмир штаты деген атпен Үндістан құрамына енгізілді, бұл шешімді жаңа штаттың ұйысу жиналысы 1956 жылы17 қарашада қабылданған конституциямен бекітті. Осыған байланысты Үндістан бұл мәселе біржола шешімін тапты деп есептеді. Пәкістан, керісінше, Джамму және Кашмирде референдум жүргізуді талап етті. Осыдан кейін Кашмир мәселесі БҰҰ-да 1955, 1960, 1962, 1963 жылы бірнеше мәрте көтерілді. Үнді-Пәкістан кездесулерінде талқыланып, ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмады. Екі ел арасында 1965 жылы туған кезекті қарулы қақтығыс КСРО мен басқа де елдердің белсенді араласуымен тоқтатылды. Ташкент кездесуінде (4-10 қаңтар 1966 жылы) екі ел басшылары Үнді-Пәкістан қатынастарын реттеуге жол ашатын декларацияға қол қойды. Бірақ Кашмир мәселесі әлі де толық шешімін тапқан жоқ. 2001 жылы Үндістан мен Пәкістан елдері ядролық державаға айналып, Кашмир екі ел арасындағы ғана емес, Азия құрлығындағы ең бір қауіпті аймақтардың біріне айналды. 2002 жылы көктемде Үндістан мен Пәкістан арасында Кашмир мәселесінің ушыққан кезекті жанжалы басталып, арты қарулы қақтығысқа үласты. Әлемдік деңгейдегі аса үлкен соғысқа жол бермеу үшін Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев екі ел басшыларын Азиядағы өзара ынтымақтастық пен сенім шаралары кеңесіне қатысуға, келіссөз жүргізуге шақырды. Бұл шақыруды екі ел басшысы да қабыл алып, 2002 жылы 3 маусымда Алматыға келді. 4 маусымда өткен саммит кезінде олар өздерінің ядролық қаруын бірінші болып қолданбайтындықтары жөнінде мәлімдеме жасады. Дереккөздер de:Kaschmir#Kaschmirkonflikt
Саяси басымдықтар

Саяси басымдықтар - бірінші кезекте, бірінші орында көңіл бөлуді, күш жүмсауды қажетсінетін мәселе. Бірінші мәнге ие құбылыс. Саяси мағынада "приоритет" XX ғ. 20 жж. бастап саяси шешімдерді анықтау және жүзеге асыру барысындағы басты бағытты көрсету үшін қолданылуда. Бүл ұғым жалпы адамзаттық құндылықтар таптық құндылықтардан басым идеясының мойындалуьша байланысты XX г. 80 жж. кеңінен танымал бола бастады. Олардың қатарына адам өмірін қорғау, өркениетті дамыту, қоршаған ортаны қорғау, аштыққа қарсы күрес, дау-жанжалдарды саяси реттеу жатады. Осы мақсаттардың басымдығы "саясатты адамиландыру" ұғымымен қамтылады. Қазіргі кезеңде саяси үрдіс жаһандануда, мемлекеттік ұйым, әлеуметтік топ, жеке индивид үшін құқықтық кеңістікті қамтамасыз етуде түтастықтың (адамзат) жеке бөліктен (тар ұлттық мүдделер) басым екендігі мойындалуда. Дереккөздер
Май Түні

Май Түні - Абайдың күйі. Бұл күйді 1923 жылы Ғ. Сармурзин Абайдың Ақылбайдан туған немересі Исрайылдан, ал Исрайыл Абайдың өзінен үйренген. Исрайылдың айтуынша, Абай бұл күйін жайлаудағы түнгі сауық-сайранда отырып шығарыпты. Күйдің сипаттамасы Күй табиғат сұлулығын бейнелеген, 2 белімнен тұратын лирикалық туынды. Музыкалық әуені Абай әндерімен сарындас, жазғы жайлаудың түнгі көрінісін, жастардың кеңілді сауық-сайранын елестетеді. Дереккөздер
Орографиялық жауын-шашын

Орографиялық жауын-шашын (Орографические осадки) — жер бедері әсерінен пайда болған бұлттардан жауған жауын (мысалы, ауаның тау беткейімен жоғары көтерілуі барысында пайда болады). Орографиялык кедергілер (үстірт, тау) көбінесе конвективті немесе шептік жауын-шашынды күшейтеді. Дереккөздер
Орографиялық қар шегі

Орографиялық қар шегі (Орографическая снеговая граница) — тау шатқалдарында, қуыстарда, шұңқырларда сақталған қар мен мұздақ қар (фирн) дақтарының төменгі шекарасы. Бұл қар мен мұздақ қар дақтары жыл он екі ай бойы тау жоталарының көлеңке (күннен таса), теріскей беткейлерінде, климаттық қар шегінен төмен орналасады. Мысалы, Солтүстік Оралдың күн түспейтін терең шұңқырларында (қар) мұздықтар теңіз деңгейінен 500—1000 метрлік биіктіктерде кездеседі. Дереккөздер
Мәдени бірегейлік

Мәдени бірегейлік - жаһандану, ықпалдасу процестері, біртұтас әлемдік нарықтың орнау, еркін тауар, капитал айналымы, ақпарат таралымы жағдайында этникалық мәдениеттердің болуымен байланысты туындайтын мәселелер. Жаһандану теоретиктері жақын болашақта сапалы түрде жаңа адамның және қауымдастықтың ғаламдық түрінің - мегақоғам, мегамәдениет, суперэтностың пайда болуы жайлы аз айтып жүрген жоқ. Алайда, жаһандану, Интернет және өзге де жаңа ақпарат құралдары жаңа адамды, яғни, этностан және жетекші әркениеттен, сондай-ақ тарихы мен мәдениеті сан ғасырдан басталатын ірі этностардан тыс адамды қалыптастыруға қабілеті жоқ. Мәдениеттер ықпалдасуы әртүрлі мәдениет аясында, мысалы, Батыс пен Шығыс (ислам әлемі, Қытай, Үндістан) мәдениеттерінде тәрбиеленген адамдардың өзара түсінісуін талап етеді. Міне, сондықтан да біртұтас мәдениеттің қалыптасуы, этностардың жалпыпланеталық суперэтносқа немесе "мегақоғамға" айналуы аса күрделі әрі күмән туғызады. Халықаралық байланыстардың, әсіресе, экономикалық қатынастардың күшеюіне орай, жаһандануды жақтаушылар, біріншіден, халықаралық қатынастардағы экономикалық факторды жөнсіз асқақтатады, екіншіден, жаһанданудың қарама-қайшылықты сипатын көзден таса қалдырып отыр. Жаһандану этникалық мәдениеттердің өзара ықпалдасуын және әрекеттесуін қарастырғанымен, ол мәдениеттер әркелкілігін жойып, бірегейлендіре алмайды. Этникалық сезім және этникалық ерекшелікті сақтап қалуға талпыну әрбір халықтың санасына сіңген. Адамзат баласының, жалпымәдени құндылықтардың және бағдарлардың бірлігіне қарамай, әсіресе, жетекші өркениеттер мен ірі этностарда этникалық мәдениеттердің ерекшелігін, бірегейлігін сақтап калуға негізгі алғышарттар жетерлік. Дереккөздер
Насриддин шах

Насриддин Шах (1831-1896) - Қажар әулетінен шыққан Иран патшасы. Тақ үшін таласқан Бабизм кетерілісін басып, оған қатысушыларды аяусыз жазалаған. Европаға саяхат жасап, еліне келгеннен кейін мемлекеттік аппараты жүйесінде реформалар жүргізген, дін қазыналарын жойған. Шейиттер бұған қарсы бас көтерген. Кісі қолынан қаза тапқан.Насреддин өз әулетінің ұлы шахы болған. Оның атақты танымал болғаны сонша ол туралы кітаптар жазылып, кинолар түсірілген. Солардың бірі "Шаһ Сарайының құпиялары" атты сериал еді. Дереккөздер
Топыраққа әк қосу

Топыраққа әк қосу — қышқыл топырақтарды химиялық жолмен мелиорациялау әдісі. Топыраққа әк қосу, топырақ құрамындағы сутек және аллюминий иондары, көмір қышқыл тұздары тыңайтқышының құрамындағы кальций және магний иондарымен алмастыру арқылы топырақ қышқылдығының өсімдікке тигізетін зиянды әсерін бәсеңдетуге негізделген. Топырақ қышқылдарын бейтараптандыру, топырақ микроорганизмдерінің тіршілік әрекетін арттырып, топырақ құрамындағы өсімдікке қажетті қоректік заттар мөлшерін көбейтеді. Дереккөздер
Сұлеймен Макеев

Макеев Сұлеймен(1901)- Абай мұрасын жинаушы. Шығыс Қазақстан облысының, Самар ауданының адамы. Ауыл молдасынан оқып хат таныған. Ол 1965 ж. ҚазССР ҒА-на Абайдың бұрын белгісіз «Жұқалау көк тумсығы келсежал- пақ...» деп басталатын өлеңінің 2-нүсқасын тапсырған. Өзінің айтуынша, ол бұл өлеңді жас шағында Иқанбай деген құсбегіден жазып алып жаттаған. Дегенмен, өлең Абайдың тел туындысы екендігі әлі де дәйекті дәлелдеуді қажет етеді. Дереккөздер
Саяси белсенділік

Саяси белсенділік - [лат. activus - белсенді] - саяси ортадағы өмірлік маңызы бар байланыстарды қайта құруға немесе қолдауға бағытталған жеке түлғаның белсенді қызметі. Саяси психологияда белсенділік саяси қызметтің, оның қалыптасуының, жүзеге асуының және өзгеруінің динамикалық шарты ретінде қарастырылады. Саяси белсенділік: :1) іс-әрекеттің саяси субъектінің ішкі жағдайымен байланыстылығы; :2) саяси субъектінің мақ- сатымен байланыстылығы; :3) жағдайдан жоғары, яғни бар мақсаттардан жол табу; :4) қабылданған мақсатқа қатысты саяси қызметтің түрақтылығымен сипатталады. Дереккөздер
Мәдени дүбәралық (маргиналдылық)

Мәдени дүбәралық (маргиналдылық) - жеке тұлғаның немесе топтың бір мезгілде екі немесе бірнеше мәдени әлемнің қатарында болуы, соған сәйкес, олардың санасында екі немесе одан да көп мәдениеттер әлемінің көрініс табуы. Мәдени дүбәралықты түсіндіру постмодерн философтарында аса маңызды орын алады, оған сәйкес, интеллектуалдың дүбәралығы оның "билік-білім" жүйесіндегі орнына байланысты: жаңа білімді өндіру шығармашылығына орай әлеуметтен тыс "концептуалды инноватор" (Ж. Делёз, Ф. Гваттари) биліктен тыс қалады, "дәрменсіздік аясында" (Ж. Делёз, Ф. Гваттари). Постмодернистер алғашқылардың бірі больш, адамзат баласының әлеуметтік өмірдің - орталықсыздандыру, диффузия, индивидуалды автономияның жаңа түріне өтуіне көңіл аударды. Постмодерн қоғамында дүбәра мәдени кейіпкерге, халықаралық менеджерге, көптеген мәдениеттер арасындағы "әлем орталығында" және стратегиялық-экономикалық және саяси-альянстар құратын "ғаламдық ойыншыға" (А. Моосмюллер) айналды. Дереккөздер
Ультиматум

Ультиматум 1) Кең мағынасында ультиматум — астарында сес көрсету жатқан үзілді-кесілді талап қою; 2) халықаралық құқықта ультиматум — қандай да бір мемлекет үкіметінің келесі бір мемлекет үкіметіне дауды, қарсылықты көтермейтін, белгілі бір мерзім ішінде орындалуы тиісті, олай болмаған жағдайда шара қолдануды ескерте сес көрсетіп, үзілді-кесілді талап қойылатын дипломатиялық нота; 3) мемлекеттің екінші бір мемлекетке қорқытумен қабаттас қойылатын үзілді-кесілді қоятын талабы (мысалы, дипломатиялық қалыптастыруды үзу немесе қарулы күш қолдану); 4) қорқыту арқылы қойылатын талап, келісімшарт. Дереккөздер
Топырақтағы қоректік элементтерді жұмылдыру

Топырақтағы қоректік элементтерді жұмылдыру — топырақтағы органикалық және минералды заттарды өсімдіктер оңай сіңіретін түрлеріне айналдыру. Микроорганизмдердің химиялық мелиорацияның, агротехникалық әдістердің әсерінен болатын процесс. Дереккөздер
Мәдениорталықшылдық

Мәдениорталықшылдық - индустриализм дәуірінің үстемдік етуші үрдісі ретіндегі "техноцентризм" ұғымына антитеза және балама. Жаһандануға қатысты мәдениорталықшылдық осы процестің дуалистік табиғатын ескереді. Теориялық және әдістемелік тұрғыда экономика, саясат және мәдениет әлемдерінің өзара ықпалдасуы, әрекеттесуі бұрыннан қарастырылып келеді. Бұл триадада бүкіл адамзат өмірін заңдастыру және құндылықты, мақсатты қамтамасыз етуші фактор ретінде мәдениет ерекше орын алады және ерекше рөл атқарады. Мәдениорталықшылдық аясында өнегелік, діни және адамдық факторлардың мәртебесін көтеру түсініледі. Мәдениорталықшылдық түсінігі жаһандану процесі қай бағытқа бұрылса, тұтынушы қоғамның ұстанымдары мен құндылықтарының орнына келіп, жаңа түрдегі өркениеттік құрылымның рухани негізі болатын жаңа өмірлік мән мен құндылықтарды білдіреді. Дереккөздер
Лай суға май бітпес қой өткенге...

Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан турады, көлемі 28-жол. Үлкен үміт күткен баласы Әбдірахманның өліміне байланысты шығарылған. Қараңғылық шырмауына шатылған елдің надандығына ыза болған ақын жан наласына сырын қапысыз қабылдар, айтса түсінер, ақылдасса ой бөлісер сүйікті ұлынан айрылу қайғысы қосылып, «берген бе тәңірім саған өзге туыс» деп мұңданады, ақын көңіл жайлауынан ел көшкендей болып құлазиды. Мағынасыз «бос қуыстай» дүниеден уақап таппай, «бір-ақ уыс» болып отырған ақын дінге иек артады. Қошы жоқ құлазыған көңіл күйін ғажап шыншылдық суретпен бейнелеп, шарасыз халін «халық», «махлүқ», «дәһрі», «ләмәкан» сияқты діни лексикамен бедерлейді. «Содан ары созерцание ретіндегі ойларын тере келіп, ақын өзінің наным женін толғайды. Болып еткен ауыр қазаларға жоғарыда танылмаған кейбір түңілу сарындары қосылып келіп, ыза мен қазадантуған бір алуан діншілдік ойлар, күйлер шығады» (Әуезов М. Шығ.жинағы, А., 1985, 20-т., 164-165-6.). Абайдың діні - ақылдың, сыншыл ойдың діні. Тәңіріні тани алмай қор болатын шалалықты, мақсатсыз құр мүлгуді шенейді. Әрине, бұлай сынау - тәңіріне шек келтіру емес. «Түп иесін көксемей бола ма екен?» дей тұрып, тәңіріні іздеу, дінге сенудің өзі мейлінше ақылды, саналы болуы керектігін айтады. Өлең - осындай қарама-қайшы пікірге толы, драмалық қуаты күшті туынды. 11 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақтажарияланды. Өлеңнің кейбір басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер бар. Мүрсейіт қолжазбаларында 4-шумақтың 4-жолы «Талапты тағы да ойлап зор қылады» деп жазылса, 1909, 1939, 1957, 1977 жылғы басылымдарда «Талпынып тағы да ойлап зор қылады» болып басылған. Ал 1933, 1939 жылғы жинақтарда 7-шумақтың 1-жолы «Өмір жолы - тар соқпақ, бір иілген жақ» түрінде берілсе, 1909, 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Өмір жолы тар соқпақ, бір иген жақ» - деп өзгертілген. Өлең өзбек, қырғыз, тәжік, түрікмен, қарақалпақ тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Метасоматоздық граниттену

Метасоматоздық граниттену — реакциялық және диффузиялық типті кремнийлі-сілтілі метасоматоздық орын басу процесінде таужыныстардың балқымай граниттенуі. Метасоматоздық граниттену қуыстық-диффузиялық, инфильтрациялық жоне иондық-диффузиялық типті метасоматоз процесімен байланысты жүреді. Метасоматоздық граниттенуде Лингреннің көлем тұрақтылық ережесі жер қыртысының үстіңгі бөліктерінде таужыныстардың серпімді деформациясы жағдайында ғана сақталады. Дереккөздер
Домбыраға қол сұқпа

"Домбыраға қол сұқпа" - Абайдың өлеңі. Жазылған жылы белгісіз. Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады, 24 жол. Бұл өлеңді 1940 жылы белгілі абайтанушы ғалым Қ. Мұқаметханов пен Абайдың інісі Ысқақтың немересі Әрхам Абай ауданының азаматы Р. Мамырқазовтан жазып алып, Республика Ғылым академиясына тапсырған. Алғаш рет «Әдебиет және искусство» журналының 9-санында баспа жүзінде жарық көрген. Сол нұсқа бойынша Абай шығармаларының 1940 жылы шыққан жинағына енгізілген. Өлеңнің мазмұнына қарағанда, ақын өмірінің соңғы жыларына жазылған тәрізді. Мұнда автор өткен өмірін еске алып, қам көңілмен жабығып отырған бір сәтте қасындағы сүйікті жарына сөз арнап, жанына жәрдем, көңліне медеу күткендей болады; жылы жүзіңмен іштегі дертіме дауа бол, езіңнің риясыз жақсы қылығыңмен қайғының ертін сөндір, қажыған көңілді қамқор жанашырлықпен қайтадан түлет дегендей тілек білдіреді. Өлең 7 буынды шалыс ұйқас үлгісімен жазылған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Туыңды ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Абайдың бұл өлеңіне комп. М. Жанболатов ән шығарды, композитор М. Сағатов романс жазған. Дереккөздер
Дайырбай Қожанұлы

Дайырбай Қожанұлы (1878-1940 ж. ш.) - молда. Абай өлеңдерін кешіріп, халық арасына насихаттап, тарату мақсатында көп жұмыс атқарған. Жуантаяқ руының Байшора атасынан. Дайырбай естеліктері Абайдың Семейдегі мемлекеттік әдеб.-мемор. музейі қорында сақтаулы. Дереккөздер
Григорий Львович Рошаль

Григорий Львович Рошаль (21 қазан 1899, Новозыбков, Чернигов губерниясы — 11 қаңтар 1983, Мәскеу, РКФСР) — кинорежиссёр, педагог. КСРО халық артисі (1967). Ол 1945 ж. Алматы киностудиясында (реж. Е. Е. Аронмен бірігіп) М.О.Әуезовтың сценарийі бойынша «Абай әні » көркем фильмін түсірді. Туынды Абай өмірінің соңғы кезеңін суреттеуге арналған. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Өмірбаяны 1921-1923 жылдары — Вс. Мейерхольдтың жоғарғы режиссерлік шеберханасында оқыды (ҚЖРШ). 1918-1919 жылдары — Украина және Қырым Наркомпросының қызметкері. 1919 жылдан — Әзірбайжан Наркомпросының инструкторы, Железноводск қаласындағы балалар қалашығының көркем-тәрбие бөлімінің меңгерушісі. 1923 жылдан — театр режиссёрі, 1925 жылдан — Госкиноның үшінші фабрикасы, «Белгоскино», «Межрабпомфильм», ВУФКУ киностудияларының режиссері. 1931 жылдан — «Мосфильм» режиссері, 1947-1954 жылдары — «Ленфильм» режиссері. 1970-інші жылдары Мәскеу өнер институтының оқытушысы. Фильмографиясы Актер ретінде *1964 - Мен киноәуесқоймын *1983 - Орловтың махаббаты Режиссер ретінде *1926 - Скотининдар *1927 - Жоғары мәртебелі *1928 - Саламандра *1929 - Екі әйел *1930 - Местечкодан келген адам *1931 - Горловкадағы бірінші май *1934 - Петербург түні *1936 - Париж таңдары *1938 - Оппенгеймның отбасы *1939 - Қуаныш іздеу кезінде *1941 - Артамоновтар ісі *1942 - Алып туралы ән *1945 - Абай әндері *1949 - Академик Иван Павлов *1950 - Мусоргский *1952 - Римский-Корсаков *1955 - Еркін әйел *1957-1959 - Азап шегіп жүру *1961 - Есалаңдардың соты *1965 - Өмірдей жыл *1967 - Олар қасымызда өмір сүруде Сценарист ретінде *1931 - Горловкадағы бірінші май *1935 - Жаңа Гулливер *1936 - Париж таңдары *1938 - Оппенгеймның отбасы *1950 - Мусоргский *1952 - Римский-Корсаков *1953 - Алеко *1955 - Еркін әйел *1961 - Есалаңдардың соты *1965 - Өмірдей жыл *1983 - Бір шоқ қожағай Дереккөздер
Топырақтағы қоректік элементтердің теңдестігі

Топырақтағы қоректік элементтердің теңдестігі — топыраққа сіңген қоректік элементтер мен олардың пайдаланылған мөлшерінің айырмасы. Тыңайтқышпен топыраққа сіңірілген қоректік заттар, органикалық қалдықтар, атмосферадан жерге түскен ылғал мен оларды өсімдіктердің сіңіруі, буландыруы арасындағы айырма. Дереккөздер
Хаттамалар дестесі

Хаттамалар дестесі (Пакет протоколов; protocol package) — берілген деңгейде байланған обектілер арасында ақпарат алмасуды басқаратын хаттамалар жинағы мен хаттама деңгейлері арасында ақпарат алмасуын басқаратын интерфейстер жинағы. Дереккөздер
Қорқытпа мені дауылдан...

«Қорқытпа мені дауылдан...» - И. А. Бунин өлеңінің 1892-93 ж. аралығында Абай аударған нүсқасы. Орысша түп нұсқасы 12 жол, қазақшасы 16 жол. Абай өз өлеңінің негізгі үш шумағында орысша түп нұсқадан көп алшақтамай, жалпы мағынасын сақтай отырып, ондағы өмір сүйгіштік, оптимистік сарынды, қиындыққа қажымай, үлкен мақсат-нысанаға үмтылуды уағыздауды айрықша шеберлікпен жеткізеді. Мұны айқын көру үшін орысша нусқаның сөз болып отырған шумақтарына назар салалық: «Не пугай меня грозою, Весел грохот вешних бурь. После бури над землею Светит радостней лазурь. После бури молодея В блеске новой красоты. Ароматно и пышнее Распускаются цветы. Не страшит меня напастье, Горько думать, что пройдет Жизнь без горя и счастья В суете дневных забот». Орыс ақынының бұл ой-пікірлері Абайға да жат емес. Осыған ұқсас пікірлерді Абайдың шығармаларынан жиі кездестіруге болады. Ғақлия сөздерінің бірінде Абай «Үміт үзбек-қайратсыздық» дей келіп: «Қары қалың қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жақсыжаз келмеушімееді?» деп түйіндейтінін еске алсақ, тіпті сөзбе-сөз ұқсастық та бар екенін көреміз. Әрине, мәселе жеке сөз, сөйлемдер ұқсастығында емес, біз бұл жерде Абай өз ой-пікірлерімен жанасып, жалғаскелетін, өз көңіл-күйіне үйлес, үндес өлеңдерді аударуға үмтылатынын атап айтпақшымыз. Өлеңнің төртінші шумағында: «Сондықтан қайғы қат-қабат, Қарап тұрмын сендерге, Атасы басқа, өзі жат Жалғыз жанша жат жерде...» - деп, Абайдың орысша Түп нұсқадан алшақ кетуі де сол өз көңіл-күйінің елесін көрсетуге ұмтылғандықтан туған. Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер көздеспейді. Дереккөздер
Юрий Петрович Дорошев

Юрий Петрович Дорошев(1922-58) - суретші, мүсінші. 1945 жылдан Қазақстанда тұрған. 1950 жылы басыңда «Абай портреті» (гипс, Абайдың мемлекеттік қорық мұражайының Жидебайдағы бөлімшесінде) мүсінін жасаған. Дереккөздер
Ізденіс жұмыстары

Ізденіс жұмыстары — мелиорациялау кезіндегі техникалық, экономикалык және экологиялық жағдайларын жан-жақты анықтау кезінде әр түрлі су объектілерінің көрсеткіштерін толық зерттеу. Осының нәтижесінде суармалы жерді ұтымды пайдалану, су қорын қорғау, сонымен катар шаруашылықтардың суды артық пайдаланған кездегі табиғи ортаға тигізетін зиянын болдырмау шаралары белгіленеді. Дереккөздер
Метасоматоздық гранит түзілу

Метасоматоздық гранит түзілу — кремний-сілтілі метасоматоз бен метасоматоздык граниттену процесінде гранитоидтердің қалыптасуы. Метасоматоздық гранитге бір элементтің келіп, екіншісінің кетіп, балқусыз құрамының едәуір өзгеруі, су мен көмір қышқылының жылжымалылығы мен сілтілердің жоғары белсенділігі, петрогендік элементгердің әр түрлі жылжымалылығы және температура мен қысым төмендеген сайын К-ден Nа-дің белсенділігінің өсуі тән. Дереккөздер
Хиббард әдісі

Хиббард әдісі (Метод Хиббарда; hibbard method) — мәліметтерді реттеу әдісі; алғашқы жиымды өзара реттелген бағыныңқы жиымдарға бөлу операторын пайдалануға және бөлетін элементті таңдаусыз анықтауға негізделеді. Дереккөздер
Топырақтағы ылғал айналымы

Топырақтағы ылғал айналымы — топыраққа ылғал жиналу процесінің жинағы және оның топырақтан пайдаланылған шығыны. Мөлшерлік тұрғыда топырақтын су теңдестігімен бейнеленіп шешімі теңдеулермен анықталады. Өлшем бірлігі көп ретте миллиметр су қабатымен өрнектеледі. Дереккөздер
Мәдениеттің жаһандануы

Мәдениеттің жаһандануы - жалпыадамзаттық (жер шарылық, бүкіләлемдік) біртұтас мәдениет қалыптастыру процесі. Мәдениеттің жаһандануын еш қолдамайтын түбегейлі, үзілді-кесілді қарсылар мынандай негіздерге сүйенеді: а) мәдениет, өркениет және өркениеттік процесс ретіндегі жаһандану түсінігін нақтылы аражігін ажырату; ә) мәдениеттің пайда болуы мен қызмет етуіндегі рухани бастаудың мәнін анықтауды мойындау; б) рух саласындағы дамуды жоққа шығару; в) мәдениет саласының, оның құрамына кіретін құндылықтар жүйесінің тегістелуін мойындамау; г) мәдениетті негізінде тек қана "жоғарғы" және "төменгі" деңгейлеріне өз кезегінде элитарлық және қарабайыр, бұқаралық мәдениеттер сәйкес келетін иерархиялық құрылым деп түсіну; д) негізгі, басты адами құндылықтарды шығуы жағынан қисынды ойлаудан, тәжірибеден тыс, өздерін тек әлеуметте көрсететін, тізбектеп санауға, жан-жақты сипаттауға келмейтін осы мәдениет иелерінің ерекшелігін, өзіне тән дербестігін көрсететін табиғи, этникалық, психологиялық, тарихи, әлеуметтік және т.б. факторлар ықпалымен әзгереді. Дереккөздер
Румб

Румб — солтүстік - оңтүстік сызығы мен көкжиектегі белгіленген объектіге бағытталған сызық арасындағы бұрыш. Навигацияда кеменің, ұшақтың бағытын, мұхит ағыстарының бағытын анықтау үшін қолданылады. Румб-меридианның солтүстік немесе оңтүстік жақын басынан берілген бағытқа дейінгі аралық бұрыш. Румб — #компас дөңгелегіндегі көкжиектің 1/32 бөлгішіне сәйкес келетін бөлік; кеменің бағытын дәлдеуде қолданылады; #өлшем бірлігі. Геодезияда Румб — белгіленген нүктеге қарайғы, меридианнан екі жаққа 0-ден 90°-қа дейін есептелетін бағыт пен меридиан арасындағы бұрыш. Румб термині негізінен навигацияда кеме, ұшақтың және т.б. бағытын білдіру үшін немесе кқрінетін затқа, маякқа бағыттау мағынасын, метеорологияда желдің бағытын білдіреді. Қазіргі кезде Румб термині кеме жүргізу саласында сирек қолданылады. Дереккөздер bg:Северозапад br:Gwalarn bs:Sjeverozapad cs:Severozápad da:Nordvest de:Nordwest en:Northwest eo:Nordokcidento fi:Luode (ilmansuunta) fr:Nord-Ouest id:Boxing the compass ja:北西 jv:Lor-Kulon ko:북서쪽 ku:Bakur rojava ms:Pemberian nama titik utama kompas nl:Noordwest no:Nordvest pam:Pangulu-albugan pl:Północny zachód pt:Noroeste ru:Румб sh:Severozapad simple:Northwest sr:Северозапад sv:North West vi:Hướng Tây Bắc zh-yue:西北
Наушабай

Наушабай - Абаймен сыйлас адам болған. Дін жолын берік үстаған, Абаймен дін туралы, ақыл мен тілге байлынысты сөз жарыстырып отырған. Бұл туралы Т. Көбдіковтың естеліктері Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал. қорық-музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Дала ырғақтары

«Дала ырғақтары»-қазақ ақындарының таңдамалы лирикалық өлеңдер жинағы, «Қазақстан» баспасынан 1976 ж. неміс тілінде жарық көрген. Құрастырушы - Г. Генке. Кітапқа Абайдың «Бай сейілді» (Генкенің аудармасы), «Қиыстырып мақтайсыз» (3. Эстеррейхердің аудармасы) өлеңдері енгізілген. Жинақта Абайдың өмірі мен шығармашылығы туралы қысқаша мағлұмат берілген. Кітап көлемі 5,5 б. т., 4 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Холстед метрикасы

Холстед метрикасы (Метрика Холстеда) — программалық модульдің ұзындығын анықтауға мүмкіндік беретін ережелер жиынтығы. Ол үшін алғашқы мәліметтер ретінде модульдегі символдар саны, байттардағы модульдер көлемі, жазбалар деңгейі мен модуль күрделілігі пайдаланылады. Холстед (1977) ұсынған. Дереккөздер
Теңеу

Теңеу - заттың, құбылыстың ерекше белгілерін, қасиетін, сапасын көрсетпей-ақ, оны басқа затпен,құбылыспен салыстыра суреттеу. Теңеу -дай, -дей, -тай, -тей жұрнақтары арқылы, "секілді, сияқты" деген шылаулармен, "ұқсап, құсап " деген сөздер арқылы жасалады. Мысалы: Абайдың "Жазғытұры" өлеңінде: Жазғытұрғы қалмайды қыстың сызы, Масатындай құлпырар жердің жүзі. Жан-жануар,адамзат анталаса, Ата-анадай елжірер күннің көзі. Халық тілінде тұрақты теңеу (алтын көпір, бұйра толқын, сын сағат, берік байлам, ыстық ықылас, т. б.) мол ұшырасады. Абай поэзиясында теңеудің көптеген түрлері бар болмысымен, қиысымен қолданылған. Әсіресе, «Шоқпардай кекілі бар, қамыс кұлақ» өлеңінде аттың сынына байланысты қолданылған теңеу осының жарқын мысалы болып табылады; «Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ, Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ»; «Теке мұрын, салпы ерін, ұзын тісті»; «Шапқан атқа жеткізбес бөкен желіс», сол сияқты, терең ой, терең сөз, терең ғылым сияқты теңеулер де Абайдан бастау алған троптар. Мысалы: «Түбі терең сөз артық, бір байқарсың», «Терең ой, терең ғылым іздемейді». Ақын шығармаларында көңіл күйіне байланысты, адамдардың өмірі мен қылықтарындағы жағымсыз жайларға өкініш білдіргенде айтқан теңеудің басқа түрлері де кездеседі: «Жалаңқая жат мінез жау алады», «Ит қорлық немене екен сүйткен күні?», «Ыржаң-қылжың ит Мінез». Дереккөздер
Роторлы сорғылар

Роторлы сорғылар — сорғының арнаулы түрі, көбінесе машина жасау өндірісінде (май айдағыш кұрал, гидравликалық күш беру, гидравликалық трансформаторлар және т.б.) қолданады. Ротордың айналуынан туындайтын қысым бірнеше ығыстырғыштар арқылы сұйық айдамалауға мүмкіндік береді. Роторлы сорғылардың пластиналы, шиберлі, поршеньді және т.б. түрлері бар. Дереккөздер
Сатылған Сабатаев

Сатылған Сабатаев (1874, Үлкен Алматы болысы, Верный уезі, Жетісу облысы, Ресей империясы – 1921) – қазақ қоғам және саяси қайраткері, агроном-ғалым, шығыстанушы және аудармашы. Алашорда Халық кеңесінің мүшелігіне Жетісу облысынан кандидат. Өмірбаяны Сатылған Сатабаев Верный ерлер гимназиясында оқып білім алды. 1895 жылы Мәскеудегі Лазарев атындағы Шығыс тілдері институтына түсіп, оны 1899 жылы бітірді. Жетісу әскери-губернаторының 1899 жылғы 20 қарашадағы арнайы бұйрығымен Пішпек уездік басқармасына тілмаштық қызметке тағайындалды. 1915 жылы Мәскеу ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1917 жылғы желтоқсанда Орынборда өткен Жалпы қазақтық құрылтай съезінде «Алашорда» үкіметінің мүшесі болып сайланды. Жетісу өңірінде алаш қозғалысының белсенді басшыларының бірі болды. Сатылған Мәскеуде оқып жүрген кезінде Абай Құнанбаев шығармашылығын орыс жұртшылығына таныстыруда елеулі еңбек етті. Мәскеудегі есеп-кредит институтының студенті Нұх Рамазановпен бірге 1914 жылы Мәскеудегі Шығыстану институтының академигі А.Н. Веселовский құрметіне арнап шығарған «Алшархият» жинағына Абайдың төрт өлеңінің мазмұнын («Поэт», «Пожалейте меня», «Лето», «О любви») қара сөзбен орысша аударып бастырған. Дереккөздер
Мигма

Мигма — интрузия немесе кірінді турінде кірігетін, алайда толық балқымаған тау жынысы (минерал) кесектері мен түйірлері де болатын силикатты балқыма. Мигмалардың қалыптасуын әдетте ультраметаморфизм процесімен байланыстырады. Мигмалар физикалық түрғыдан магмаларға өте ұқсас болғанымен, олардан ерекшелігі — құрамында толық балқымаған кесектер мен түйірлер мол болады. Дереккөздер
Топырақтағы ылғал тапшылығы

Топырақтағы ылғал тапшылығы — топырақтағы ылғалдың қолайлы деңгейге дейін жетіспеушілігі. Топырақтағы ылғал тапшылығы қолайлы жағдайдағы топырақ ылғалдылығынан сол кездегі ылғал қорының көрсеткішін шегергендегі айырмасымен анықталады. Дереккөздер