kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Алаайғыр қорғасын кен орны

Алаайғыр қорғасын кен орны – Қарағанды облысы Шет ауданы жеріндегі кен орны. Геологиялық құрылымы Кен денесі Успен тектоникалық алқабының шығысында, Қарағайлы-Алаайғыр кенді ауданының құрамында күшті жентектелу, уатылу белдемінде гидротермаль процестер әсерінен түсі ағарған девонның қышқыл эффузивтері арасында біткен. Линза тәрізді кен денелері тектоникалық белдемге бағыттас, салалана орналасады. Кен сеппе, тарам, тұтас күйінде кездеседі. Минералдары Кен минералдары: күмісті галенит, пирит, сфалерит, халькопирит, церуссит, англезит; кен емес минералдар: серицит, хлорит, кварц, барит. Ежелгі «Чуд қазбалары» көптеп кездеседі. Кенді карьер арқылы өндіруге болады. Дереккөздер
Алабота (көл, Есіл алабы)

Алабота – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау, Тайынша аудандарының аралығында, Мәдениет ауылының оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 7,2 км 2 , теңіз деңгейінен биіктігі 232 м. Жағалауы жайпақ келген. Қар және жер асты суларымен толысады. Суы қарашада қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Суы ащы, кермек, мал суаруға жарамды. Дереккөздер
Алабұға (Қостанай облысы)

Алабұға – Тобыл өзенінің саласы. Бастауы Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы, Иваноровное ауылының оңтүстік-батысындағы бұлақтардан алып, Ресей жерінде Тобыл өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 304 км 2 . Жылдық су ағымының мөлшері 7,0 млн. м 3 . Су тасыған кездегі минералдануы 0,2 г/дм 3 , сабасына түскен кезде 20 г/дм 3 . Дереккөздер
Алабұта

Алабұта (Chenopodіum) – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер туысы. Ол көбіне өзен-көл жағаларында, сор, сортаң, жерлерде өседі. Қазақстанда 20 түрі бар. Алабұтаның биіктігі 5 – 300 см-дей. Гүлі қос жынысты, шашақты гүлшоғырына топталған. Алабұтаның ең жиі кездесетін түрлері кәдімгі Алабұта және иісті Алабұта . Кәдімгі Алабұтаның биіктігі 10 – 300 см-дей. Тік бұтақты сабағына ақтүкті жапырақтары кезек орналасады. Гүлі қосжынысты, ақшыл сары түсті келеді. Маусым – тамызда гүлдейді, қыркүйекте жеміс береді. Тұқымында көптеген пайдалы заттар бар. Халық медицинасында пайдаланады. Тұқымын кебекпен араластырып, малға береді. Иісті Алабұта сары жасыл түсті, хош иісті, биіктігі 15 – 60 см-дей. Ұзынша келген жапырағы сабаққа кезек орналасады. Ұсақ гүлдері шашақты гүлшоғырына топталған. Маусым – тамызда гүлдейді. Дәрілік өсімдік ретінде қан тамырларын, демікпе ауруларын емдеуге және қара күйе көбелегін жоюға пайдаланылады. Дереккөздер
Алабұталар тұқымдасы

Алаботалар тұқымдасы (Chenopodіaceaе) – Қызылқұйрық тұқымдасының тұқымдас тармағы, тұзға төзімді шөптесін бұта немесе ағаш тәрізді (сексеуіл) өсімдіктер. Алабота тұқымдасы жер шарына тараған бір жылдық немесе көпжылдық, сортаң топыраққа төзімді, шөптесін, бұта, ағаш түрінде кездесетін өсімдіктер жатады. Бұлардың көпшілігінің сабағы бунақты, жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Гүлдері түссіз, ұсақ гүлшоғырына жиналып, масақ құрайды. Гүлсерігі қарапайым, жасыл, кейде болмауы да мүмкін. Гүлдері дара, кейде қос жынысты болады. Андроцейінде бес аталық, кейде қос жынысты болады. Гинецейі көп бөлікті, ценокарпты, 2-3, кейде 4-5 жеміс жапырағынан тұрады немесе апокарпты. Жемісі – жаңғақша немесе тұқымша. Таралуы Жер шарында кең тараған, 100 туысы, 1500-дей түрі белгілі. Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында жиі өседі. Елімізде 47 туысы, 218 түрі кездеседі. Ботаникалық сипаттамасы Көпшілігінің сабағы бунақты болып келеді. Жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Түссіз ұсақ гүлдері гүлшоғырына топтасып масақша құрайды. Жемісі – жаңғақ. Тұқымы сақиналы болады. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің көпшілігін мал жейді (изен, ебелек, сораң, т.б.), сондай-ақ отын (ақ және қара сексеуіл) ретінде пайдаланылады, қолдан да өсіріледі. Жас өскіндері аскөк ретінде тамаққа, ал тұқымын балықшылар балыққа жем ретінде пайдаланылады. Сабын жасау үшін ел арасында оның күлін қайнатып сақар алады. Көптеген түрінен медицинада дәрі-дәрмек дайындайды. А. т-ның 4 түрі: Хива сораңы, жалпақжапырақты сораң, Регель тарбақайы, Торғай бұйырғыны – сирек кездесетін өсімдіктер. Олар қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Ала бүйі

Ала бүйі – өрмекшітәрізділер отрядына жататын буынаяқты жәндік. Денесі біріккен бас-көкіректен және құрсақтан тұрады. Бас-көкірегі тұтас қалқанмен қапталған. Құрсағының артқы ұшында өрмек бездерінің өзегімен жалғасқан 3 жұп өрмек сүйелдері бар. Олардың бір жұбынан жуан берік өрмек, екінші жұбынан қорегін аулайтын жабысқақ өрмек, үшінші жұбынан пілдеге жұмсалатын жіңішке жіп тәрізді өрмек шығады. Қорегін аулау үшін ұрғашы ала бүйі аулағыш тор тоқиды. Ауға түскен қорегін аудың ортасынан созылған жіптің қимылынан сезеді. Қорегін күйіс аяғымен қармап, өрмек жібімен шырмап, орап тастайды да, жеміне уын жібереді. Уы жемін өлтіріп қана қоймай, оны қоймалжың сұйықтыққа айналдырады да, жұтқыншағы арқылы сорып алады. Ала бүйі жұмыртқасын күзде піллә ішіне салады. Одан көктемде ұрпағы өсіп өнеді. Ала бүйі зиянды бунақденелілерді жеп, ауыл шаруашылығына көп пайда келтіреді. Қазақстанда орманды, бұталы, тоғайлы жерлерде, бақтарда кездеседі. Дереккөздер
Алагүлік

Алагүлік – қатты қанаттылар сабының зауза қоңыздар тұқымдасына жататын зиянкес қоңыз. Қазақстанда Шығыс Қазақстан облысында кездеседі. Дене тұрқы 11 – 21 мм, түсі сарғыш жасыл келеді, жағымсыз иісі болады. Алагүліктің даму мерзімі 1 жыл. Топыраққа бірнеше мыңдаған жұмыртқа салады. Дернәсілдері жабайы араның ұясында тіршілік етеді. Жалған қуыршақ сатысында қыстап, ересек қоңыз келесі мамыр – маусым айларында шығады. Оның қанында кантаридин уы болғандықтан дәрілік май (пластыр) алынады. Кептірілген қоңыз медицинада пайдаланылады. Шетен, ұшқат және жеміс ағаштарының жапырақтарын, қара бидайдың масағын кеміріп, оны зақымдайды. Күрес шаралары мамыр – маусымда түрлі инсектицидтер себу. Дереккөздер
Алаешкі

Алаешкі – Өгіз-Өреулінің шығысындағы Өзен-Самара мұнай құбырына жақын жатқан жайпауытты төрткіл. Орналасқан жері Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында орналасқан. Сипаттамасы Абсолюттік биіктігі 214 м. Жер қыртысы негізінен бор аралас тау жыныстарынан түзілген. Табиғи су көздері жоқ. Қаратаудан келіп, Қызыладыр, Бөрібас арқылы Үстіртке шығатын керуен жолдары жанынан өтеді. Дереккөздер
Алажиде (өзен)

Алажиде – Ақсу өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Қаратал, Ақсу аудандары жерімен ағады. Бастауы Бастауын Үшқара тауының шығысындағы Үшкөл көлінен алып, Көлтабан ауылының батысында Ақешкі өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 38 км. Орта ағысы құмды өңірмен ағады. Негізінен жер асты суымен толығады. Жаз айларында құрғап қалады. Дереккөздер
Алакөл (Ақмола облысы, Астрахан ауданы)

Алакөл — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы тұзды көл. Көл теңіз денгейінен 311 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 40,0 км 2 , ұзындығы 12 км. Енді жері 4,5 км, ең терең жері 3 м-ге жетеді. Жағалау бойының ұзындығы 35,8 км. Су жиналатын алабы 1240 км 2 . Суының көлемі 12,3 млн. м 3 . Қазаншұңқырда орналаскан көл жағалауының биіктігі 4-5 м-ге жетеді. Жағалауында қамыс құрағы өседі. Қар және жер асты суларымен толысады, кей жылдары кеуіп қалады.
Алакөл (Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы)

Алакөл (Мокрое) – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы Ақсуат кентінің оңтүстігіндегі көл. Гидрографикасы Аумағы 17,63 км 2 . Ұзындығы 8,2 км, ені 4,1 км. Жағалауы жазық, алабы жайылым ретінде пайдаланылады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің басында ериді.
Алакөл (Ақмола облысы, Нұра алабы)

Алакөл – Нұра алабындағы тұзды, тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстік-шығысында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 15,4 км 2 . Су жиналатын алабы 145 км 2 . Батыс және солтүстік жағалауы батпақты. Қарашада мұзы қатып, сәуір айында ериді.
Алакөл (Қостанай облысы, Қамысты ауданы)

Алакөл – Тобыл алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қамысты ауданы Қуыссор көлінің батысында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 10,8 км 2 , теңіз деңгейінен биіктігі 225 м. Ұзындығы 6,5 км, енді жері 3 км, жағалау бойының ұзындығы 20,5 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Жағалау сипаты Көл Сыпсыңағаш қолатындағы Теңіз, Қуыссор, Ұзынсор, Жаркөл, Қайыңдысор көлдерінің жанында орналасқан. Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ, қоға, т.б. шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Алакөл (Ақмола облысы, Теңіз – Қорғалжын алабы)

Алакөл – Теңіз-Қорғалжын алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Құмкөл ауылының оңтүстік-батысында 9 км жердегі көл. Гидрографикасы Аумағы 8,3 км 2 , теңіз деңгейінен 350,8 м биіктікте. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 3,7 км, жағалау бойының ұзындығы 13,5 км. Маңында Құмкөл, Саумалкөл, т.б. ірілі-ұсақты көлдер бар. Қар және жер асты суларымен толысады. Жағалауында қамыс, қоға, беде, жусан өседі. Су деңгейі 0,7 м-ге ауытқып отырады. Суы қарашада қатып, сәуір – мамыр айларында мұзы ериді. Суы ащы кермек, мал суаруға пайдаланылады.
Алакөл (Ақмола облысы, Ақкөл ауданы)

Алакөл — Ақмола облысы Ақкөл ауданы Көмей ауылының солтүстігінде 12-14 км жердегі көл. Гидрографикасы Аумағы 7,6 км 2 . Көл теңіз деңгейінен 260 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 4,9 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 14,1 км. Су жиналатын алабы 273,0 км 2 . Көл табаны лайлы. Батысынан Дуанбай өзені құяды. Кермек татитын суы мал суаруға пайдаланылады.
Алакөл (Қарағанды облысы)

Алакөл – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы көл. Кеңжарық ауылының оңтүстік-батысынан 21 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 371,6 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 5,5 км 2 , ұзындығы 4,5 км (жағалауының ұзындығы 12 км, енді жері 1,7). Су жиналатын алабы 125 км 2 . Негізінен еріген қар суымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Қуаң жылдары кеуіп қалады. Суы тұзды кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі.
Алакөл артезиан алабы

Алакөл артезиан алабы (Алакольский артезианский бассейн) - Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының аралығындағы Алакөл ойысында орналасқан. Аумағы 26 мың км 2 -ден астам. Су тұтқыш қабат төрттік кезеңнің борпылдақ шөгінділерінен тұрады. Қалыңдығы 3 – 15 м-ден 200 – 300 м-ге дейін жетеді. Шөгінділердің төмен қабаттарында (100 – 300 м тереңдікте) арыны күшті шапшымалы артезиан сулары жиналады. Ұңғымадан шыққан су жер бетінен 18 м-ге дейін көтеріледі, өнімд. 20 – 50 л/с-қа жетеді, минералдар 0,4 – 0,8 г/л. Көл жағалауларындағы арынсыз ыза суының минералдығы 10 – 30 г/л. Алакөл ойысындағы бұрғылау кезінде жоғарғы плиоцен шөгінділерінің қиыршық және малтатасты сулы қабатынан 539 м тереңдіктен зор арынды артезиан суы алынған. Арынының күші жер бетінен 12,5 м-ге дейін шапшиды, минералдар 1,0 г/л-ден аспайды. Алакөл артезиан алабындағы арынды және арынсыз жер асты суларының жалпы табиғи қоры 80 млрд. м 3 -ден астам, жылдық ресурсы 72 м 3 /с. Алакөл артезиан алабының елді мекендерді сумен қамтамасыз етуде, егістік пен жайылымдарды суландыруда маңызы зор. Дереккөздер
Алакөл ауданы

Алакөл ауданы — Жетісу облысының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлік. 1928 жылы құрылған. Аудан орталығы — Үшарал қаласы. Географиялық орны Аудан солтүстігінде Абай облысының Аягөз, Үржар, Мақаншы аудандарымен, батысында Сарқан ауданымен, оңтүстігінде Қытаймен шектеседі. Жер бедері, су жүйесі Алакөл ауданы Балқаш-Алакөл ойысы мен Жетісу (Жоңғар) Алатауы аралығында орналасқан. Жерінің оңтүстік-шығысын Жетісу Алатауының Шыбынды, Қайқаң, Жабық, Күнгей Тастау, т.б. жоталары алып жатыр. Ауданның қалған бөлігі салыстырмалы түрде жазық келеді. Бұл жерлерде аласа таулар (Арғанаты, Арқарлы, т.б.) мен құмды алқаптар (Қарақұс, Сарықұм, Тасқарақұм) алып жатыр. Солтүстігінде Алакөл топ көлдері (Алакөл, Қошқаркөл, Сасықкөл, Жалаңашкөл) орналасқан. Жетісу Алатауынан бастау алатын Лепсі, Тентек, Шынжылы, Көксуат өзендері аудан аумағын кесіп өтіп, солтүстіктегі Алакөл, Сасықкөл көлдеріне құяды. Климаты, топырағы, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі Алакөл ауданының климаты тым континенттік, қысы суық. Қаңтардың орташа температурасы –12 – 16°С, шілдеде 18 – 23°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері жазық аймақтарда 150 – 260 мм, тау бөктерлері мен аңғарларында 350 – 550 мм. Жерінің басым көпшілігін шөлейт белдемнің сұр топырағы, ал тау бөктері мен аңғарларында қара қоңыр, бозғылт қоңыр топырақ құрайды. Құмды алқаптарда сор, сортаң топырақ түрлері кездеседі. Даласында жусан, ебелек, баялыш, күйреуік, изен, қияқ, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Биік тау беткейлері мен аңғарларын шыршалы-қарағайлы орман қамтыған. Аңдардан қасқыр, түлкі, қоңыр аю, қабан, борсық, таутеке, арқар, марал; құстардан үйрек, қаз, аққу, реликті шағала, қырғауыл мекендейді; суларында сазан, алабұға, маринка, ақ амур, көксерке кездеседі. Алакөл ауданына аумағы 12,5 мың га жерді алып жатқан Алакөл мемлекеттік сулы-сазды қорығы, жалпы аумағы 27 мың га болатын Тоқты және алма ағаштарынан тұратын ауданы 32 мың га Лепсі қорықшалары кіреді. Кен байлықтарынан Андреев және Ілдерсай бентонитті кендері бар. Ауыл шаруашылығы Алакөл ауданында суғармалы және тәлімі егін шаруашылығы дамыған. Онда негізінен астық тұқымдастар, техникалық дақылдар (қызылша) және картоп өсіріледі. Алакөл ауданына пайдаланылатын жерінің аумағы 165,5 мың га, оның ішінде жыртылған жері 76,7 мың га, шабындығы 87,3 мың га, жайылымы 1,46 мың га. Аудан жерінен Ақтоғай-Достық темір жолы және Алматы – Өскемен автомобиль жолдары өтеді. Үшаралдан облыс орталығы — Алматы қаласына дейінгі қашықтық 570 км. Халқы Тұрғындар саны – 69679 (2019). * ұлттық құрамы – қазақтар (84,74%), орыстар (13,64%), украиндар (0,01%), немістер (0,13%), шешендер (0,40%), татарлар (0,74%), ұйғырлар (0,07%), басқалары (0,27%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 56 елді мекен 23 ауылдық әкімшілік округ пен 1 қалалық әкімдікке біріктірілген: Ірі елді мекендері Дереккөздер
Алакөл-Балқаш артезиан алабы

Алакөл-балқаш артезиан алабы , Оңтүстік-шығыс Қазақстандағы өте ауқымды алап. Ол оңтүстігінде Жетісу (Жоңғар) жотасымен, солтүстігінде Балқаш көлі жағалауымен және Орталық Қазақстан адырларының оңтүстік-шығыс жиектерімен, оңтүстік-батысында Шу-Іле, ал солтүстік-шығысында Тарбағатай тауымен шектелетін ойпат аумағына сәйкес келеді. Ойпат негізінен мезозой-кайнозой түзілімдерінен тұратын біршама саяз синклинорий құрайды, ол альпілік тектогенез нәтижесінде бірнеше мульдаларға дараланған. Жер асты сулары көбінесе неогендік және төрттік кезеңдері түзілімдеріне шоғырланған. Иондық құрамы жағынан жер асты сулары сульфатты-хлоридті натрийлі-кальцийлі және сулфатты-хлоридті натрийлі-магнийлі болып бөлінеді. Олар өнімділігі, минералдану дәрежесі және хим. құрамы жағынан әр түрлі болып келеді. Ақсу-Лепсі, Іле-Қаратал және Алакөл мульдаларында ұшырасатын сульфатты-хлоридті натрийлі сулардың орташа дебиті 10 – 200 м 3 /тәулік, кейде 550-ге дейін жетеді, минералдану дәрежесі 2,5 – 4,5 г/л, сирегірек 10 г/л-ден астам; гастрит, панкреатит және бүйрек ауруларын емдеуге қолданылады. Солтүстік-Балқаш мульдасындағы (Іле өзенінің сол жағалауы) сульфатты-хлоридті натрийлі-кальцийлі сулардың орташа дебиті 50 – 250 м 3 /тәулік, 30-дан 100 м 3 /тәулік мөлшерге дейін өзгереді; минералдану дәрежесі 2,5 – 3,5 г/л аралығында. Сульфатты-хлоридті натрийлі-магнийлі сулар Оңтүстік Балқаш (Балқаш көлінің оңтұстік жағалауы) және Іле-Қаратал мульдаларында ұшырасады; дебит мөлшері 120 – 225 м 3 /тәулік аралығында өзгереді, минералдану дәрежесі 2,5 г/л-ден 57 г/л-ге дейін. Дереккөздер
Алакөл көмір кен орны

Алакөл көмір кен орны — Алматы және Шығыс Қазақстан облыстары аралығында жатқан Алакөл ойысында орналасқан. Геологиялық құрылымы Құрамында көмір қабаттары кездесетін кентас қалыңдығы 300 м-ден астам юра кезеңінің шөгінді жыныстарынан синклинальдық құрылым болып қалыптасқан. Оның ішіндегі көмірлі қатпар (қалыңдығы 100 – 125 м) құмтастан, алевролиттен, аргиллиттен, конгломераттан, көмірлі аргиллиттен және 6 көмір қабатынан тұрады. Құрамы Көмірі қарашірінді және сапропельді-қарашірінді, көміртек мөлшері 73,8 – 75,8%, күкірті (0,4 – 0,94%) мен күлі (3,1 – 8,6%) аз, қызуы жоғары (7220 – 7450 ккал/кг). Алакөл көмір кен орны жергілікті отын мұқтажы үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Алакөл ойысы

Алакөл ойысы – Тарбағатай мен Жетісу Алатауы арасындағы тектоникалық құрылым. Аумағы 49000 км 2 . Географиялық орны, жер бедері Алакөл ойысының шегі: солтүстікте Тарбағатай тауы, солтүстік-шығыста Арқарлы, Бақты таулары, шығыста Барлық жотасының бөктерлері, оңтүстік-шығыста Қарауылтөбе, Қызылтөбе тауларының оңтүстік беткейлері, солтүстік-батыста Сасықкөлдің солтүстік-батыс шеті арқылы өтеді. Геологиялық құрылымы Алакөл ойысы солтүстік-шығыста Аягөз өзенінен оңтүстік-шығысқа қарай созылып, Алакөл, Жалаңашкөл, Сасықкөл көлдерінің ойпатты өңірін қамтиды. Ойыстың құмтас, конгломерат, кремнийлі тақтатас, әктас, жанартау жыныстары палеозой шөгінділерінен құралады. Мезозой шөгінділері құрамында жоғары сапалы көмір бар (Алакөл көмір кен орны). Мезозой шөгінділерін палеоген мен неоген құмы, сазы, саздағы конгломераты жауып жатыр. Дереккөздер
Алакөл суландыру жүйесі

Алакөл суландыру жүйесі - Оң жағалық бас канал, 1932 жылы Жетісу облысы, «Приалаколь» және «Қазына» тоғандары негізінде салынған. Оған 1975 жылы Тентек су бөгені (35,2 мың га жерді суландыруға арналған) қосылды. Жалпы ұзындығы 88 км. Жүйеге су Шілікті, Шынжылы, Тентек және Жаманты өзендері арқылы келеді. Оң жақ магистральды канал арқылы Үшарал, Қазақстан, Ынталы, Ақтүбек, Қайнар, Жайпақ, Бесағаш елді мекендерінің 21,5 мың га жері суландырылады. Дереккөздер
Алакүлтелі қызғалдақ

Алакүлтелі қызғалдақ (Tulіpa heteropetala) – лалагүлділер тұқымдасына жататын қызғалдақ туысының бір түрі, көп жылдық баданалы өсімдік. Қазақстанда тек Оңтүстігінде Алтайда ғана өседі. Ол қиыршықтасты, жалаңаш тастақты жерлерде кездеседі. Биіктігі 20 см-ге жуық, сабағы мен тамырының жалғасқан буынында жұмыртқа пішінді баданасы бар, жуандығы 1,5 см-дей болады. Сабағы жұмыр, тік, жалаңаш, 2 – 3 таспа тәрізді жіңішке жапырақты келеді. Гүлі біреу, сабақ ұшында орналасады. Гүл қоршауы сары, сыртынан күңгірт күлгін түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Баданасын күзде гүлі түскеннен кейін жинайды. Оны құрғақ, салқын жерге сақтап, көктемде егеді. Алакүлтелі қызғалдақ – өте сәнді әсем гүлдейтін хош иісті, өте сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан ол қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Сипаттамасы Биіктігі 10 - 20 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1 - 1,5 см, қара қоңыр, қағаз тәрізді, ішкі жағының ұшы жатаған түкті қабықты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны екеу, өте алшақ орналасқан, қайырылған, сызықты, жалаңаш, тегіс, төменгісі едәуір жалпақ, ені 5 - 7 мм, гүлден аспайды. Гүлі біреу; тік сабақты\, гүл серігі сары, ұзындығы 17 - 25 мм, ұзын, өте сүйір, жалаңаш, сыртқылары таспа тәрізді, сырты күлгін, ішкілерінен 1,5 есе жіңішке, ішкілері сопақша, біртіндеп жіңішке, ұзын тырнақшаға созылған; аталықтыры гүл серігінен 1,5 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, жалаңаш, өртасынан төмен кеңейген, тозаңдықтары сызықты сопақша, ұзындығы 5 - 6 мм, сары; түйіні аталықтарына тең, бағаны ұзын. Қазақстанда таралуы Эндемик. Далалы жерлерде, тау шатқалдары мен тасты беткейлерінде, сирек альпілік белдеуде өседі. Алтай мен Тарбағатай флористикалық аудандарында кездеседі. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енген. Дереккөздер Қазақстанның қызғалдақтары Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алақайдың ақтақыры

‎ Алақайдың ақтақыры – Қызылқұмның солтүгіндегі тақырлы жазық. Географиялық орны Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Қызылқұм мен Ескідариялық арнасының аралығында орналасқан. Жер бедері Ұзындығы 35 км, ең биік жері 108 м. Төрттік дәуірдің аллювийлі, құмдақты шөгінділерінен түзілген. Жазықта сексеуіл аралас жусанды сораңды шөптесін өсімдіктер өседі. Алақайдың ақтақыры аумағында ежелгі қалалар орны көп. Дереккөздер
Ала қарға

Ала қарға – торғайтәрізділер отрядының қарға тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда кең тараған. Дене тұрқы 47 – 50 см, салмағы 0,6 кг-дай. Ала қарғаның басы, қанаты, құйрығы қара, ал арқасы мен бауыры сұрғылт, тұмсығы үшкір, тырнақтары өткір. Орман шетіндегі, өзен бойындағы тоғайларға, бақтарда, кейде дара өскен ағаш басына ұя салады. Мекиені 4 – 7 қызыл қоңыр, секпілді көгілдір жұмыртқаны 19 күн басады. Балапандарын кезектесіп 35 күндей ұяда негізінде жәндіктермен асырайды. Тамызда балапандары ұядан ұшады. Ересегі қорек талғамайды. Қазан айында Тянь-Шань тауының етегіне қыстауға ұшып кетеді. Ала қарға пайдалы құстардың жұмыртқасын зақымдап зиян келтіреді. Өмір сүруі Ала қарға – қарғалар туысының адамдарға ең белгілі өкілі. Дене мөлшері қара қарғадай (441-600г) бола тұрып, оның өзіне тән реңі бар: басы, тамағы, қанаты және құйрығы – қара, ал қалған жабын қауырсындары-сұр. Бұл жыртқыштыққа икемдігі айқын көрінетін күшті құс. Ормандағы қарға- барлық ұсақ қанаттыларға төнген қатер, ал көлдерде суда жүзетін құстардың ұяларына үлкен нұқсан келтіреді. Адам үйректің, қасқалдақтың немесе сұқсырдың ұяларына тиіп кетсе-ақ болды ( мысалы, қайықпен қасынан жүзіп өтсе), қарғаны тап сол жерден көруге болады. Сөйтіп , бірнеше минуттан соң ұядан тек жұмыртқаның қабығы ғана қалады. Ол балапандарды да дәл солай жәукемдейді. Қазақстанда ала қарға республиканың бүкіл солтүстік жартысында – суда жүзетін құстары көп көлдерде, дала және орманды дала зоналарында қоныстанады. Қыста Қазақстанның оңтүстік жартысына жылыстайды. Әдетте қыс кезінде тау етегіндегі далада және қалалар мен ауылдардың көшелерінде жүреді. Ала қарғалар қыс жылы болса, тіпті тауға биіктей көтеріледі. Ала қарғаның саны соңғы онжылдықта Қазақстанның барлық аумағында өсе түсуде. Сөйтіп суда жүзетін құстарға маманданған аңшылықтар үшін оның зиянды әрекеті жер-жерден өте күшті сезіле бастады. Сірә ала қарғаның санын ретке келтірудің мезгілі жеткен тәрізді. Дереккөздер
Дала алақоржыны

Дала алақоржыны – кеміргіштер отрядының аламантәрізділер тұқымдасына жататын тышқан. Қазба қалдықтары төменгі плиоцен дәуірінен сақталған. Сары алақоржын (Eolagurus luteus) - туыстас түрі. Дала алақоржынының дене тұрқы 96 – 125 мм, салмағы 18 – 46 г болады. Арқасында төбесінен құйрығына дейін созылып жатқан қара жолағы бар. Қазақстанның солтүстік жартысындағы орманды-дала, шөлейтті-далалы аймақтарда (Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Ақмола, Қарағанды облыстары), оңтүстік-шығыс таулы аудандарда (Алматы, Шығыс Қазақстан облыстары) кездеседі. Дала алақоржынының бірнеше іні болады. Қысқы ұйқыға жатпайды. Жылына 6 рет (1 – 14-тен) балалайды. Астық, бағалы жемшөп өсімдіктерімен қоректенгендіктен алақоржын шарушылығына зиян келтіреді. Дереккөздер
Аламан жотасы

Аламан – Шу-Іле суайрығында орналасқан жота. Географиялық орны, жер бедері Жамбыл облысы Шу ауданында. Абсолюттік биіктігі 1223 м. Өсімдігі Баурайындағы сұрғылт қоңыр топырағында сұр жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын аралас эфемер өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Аламантәрізділер

]] Аламантәрізділер (Cricetidae) – кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы. Барлық құрлықта тараған, тек Австралия мен Азия және Африканың тропиктік аймақтарында кездеспейді. 80-ге жуық туысы, 400-дей түрі белгілі. А. қазба қалдықтары Еуразияда олигоцен дәуірінен сақталған. Қазақстанда А. атжалмандар, құмтышқандар және тоқалтістер деп аталатын 3 топқа жататын 31 түрі кездеседі. Олар еліміздің барлық аудандарына дерлік, далалы орманнан шөл-шөлейтті жерлердің таулы алқаптарына дейін тараған. А-дің пішіні дембелше келген, ұршық тәрізді және мойын бөлімі жақсы жетілген. Артқы аяқтары алдыңғыларына қарағанда ұзындау, бес башпайлы. А-дің көбі құлақ қалқандары, күрек тістері ақсиған (соқыртышқан), құйрықтары мен аяқтары қысқа, жер қазуға ыңғайлы болып келеді. Су қоймаларына жақын және батпақты жерлерде мекендейтіндерінің артқы аяқтарының башпайларының арасында жүзу жарғақтары болады. Көпшілік түрі қысқы азық жинайды. А. өте өсімтал, жылдың жылы маусымдарында тез көбейеді. Олар а. ш. мен орман ш-тарының зиянкестері әр түрлі індеттер таратады. Кейбір түрлері лаб-лық жануарлар болып саналады. Дереккөздер
Аламасақ

Аламасақ (Heteranthelіum) – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тау бөктерлеріндегі құрғақ тасты жерлерде өсетін 1 түрі – түкті А. (Н. pіlіferum) бар. Биікт. 5 – 30 см. Сабағы иіле көтеріңкі, жалаң, тегіс. Жапырақтары ұзынша, кейде сыртын түк жапқан. Масағы 2,5 – 7 см, масақшасы жасыл немесе көкшіл түсті. Гүлшоғыры қалың. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Мал азықтық шөп.
Аласор

Аласор – Торғай алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Москалевка ауылының солтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан көл. Торғай алабында. Теңіз деңгейінен 185,7 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 10,0 км 2 , ұзындығы 7,9 км, енді жері 2,4, жағалау бойының ұзындығы 40 км. Жағасы жайпақ, батпақты. Деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылады. Алабы мал жайылымы, шабындық ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Алатау (тау, Қарағанды облысы)

Алатау – Мұңлы тауының оңтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 441 м. Беткейі көлбеу келген. Шығысынан Сағынтай өзені ағып өтеді. Маңайында Молабұлақ, Сағынтайбұлақ атты құдықтар бар. Дереккөздер
Алатау (тау, Ақтөбе облысы)

Алатау – Ақтолағай жонының оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 232 м. Тау солтүстік-батыстан шығысқа қарай 40 км-ге, енді жері 18 км-ге созылып жатыр. Таудың оңтүстік беткейі тік, солтүстік бөлігі жайпақ келген. Геологиялық құрылымы Девон, тас көмір жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, айғыр қияқ, ақ сексеуіл өседі. Баурайындағы бұлақтар мен құдықтардың маңайы мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Алатау (санаторий)

«Алатау» – климаттық - бальнеологиялық санаторий. Іле Алатауының солтүстік бөктерінде, теңіз деңгейінен 800 метр биіктікте орналасқан, Алматы қаланан 10 км. Ауа температурасы (орта есеппен): қаңтарда – 3,8°С, шілдеде 21°С. Жауын - шашын мөлшері 900 мм. Санаторий өзінің алғашқы демалушыларын 1986 жылы қабылдады. 371 адамға арналған (2007 жылы). Санаторийде буын және омыртқа, жүрек және қан тамырлары, асқазан - ішек жолдары, тыныс алу органдары, гинекология, урология, тері ауруларын емдейді. Қосымша стоматолог, психотерапевт, косметолог мамандарының қызметтері көрсетіледі. Негізгі емдеу факторлары: климат, емдік балшық, физиотерапия (электр жарығы, ингаляция, парафин, массаж, сауна), инемен емдеу, ем-дом терапиясы, мануальді және лазерлік терапия, сүлікпен қан сору, оттекпен демалу, аутотренинг, қажет болса дәрі-дәрмекпен емдеу. Демалушыларды Ақсай минералды суымен емдеу (ванна түрінде, ішуге, ингаляция, микроклизма) кеңінен қолданылады. Минералды су көзі санаторий аумағында орналасқан. Сонымен қатар санаторийде құйынды, ауыспалы, гидрогальваникалық ванналар, әр түрлі душтар (Шарко, циркулярлы, т.б.) бар. Санаторийде қолданылатын шипалы балшық жоғары минералданған майлы сульфитті балшық тобына жатады, ол Алматы облысы Райымбек аудандағы Тұзкөл көлінде өндіріледі. Балшықты тірек - қимыл аппаратын, жүйке жүйесін, асқазанды, т.б. емдеуге пайдаланылады. Балшықпен емдеу аппликация әдіс түрінде, балшық ерітіндісімен компресс, балшық ерітіндісі электрфорезі, гальвано - балшық, қынаптық және ректальдік балшық тампондары түрінде қолданылады. Санаторийде фитобар жұмыс жасайды. Санаторий аумағында 1996 жылы гольф алаңы және 2001 жылы жабық аквапарк ашылды. Сілтемелер * Алматы * Ванна * Балшық Дереккөздер
Алатау бөденешөбі

Алатау бөденешөбі – бақажапырақ тұқымдасының бөденешөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Іле Алатауы мен Шілік өзенінің жоғарғы сағасында кездеседі. Алатау бөденешөбінің биіктігі 30-50 см. Бұтақталған тамыр сабағы бар. Тік сабағы сұр түсті, сыртын бүйраланған түк басқан. Ланцет тәрізді үшкірленген жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Ақшыл, қоңырау тәрізді гүлдері масақ, кейде сыпырғыш гүл шоғырына топталады. Тұкымынан көбейеді. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі жұмыртқа тәрізді қауашақ, ұзындығы 3 мм-дей, түкті, кара түсті болады. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Алатау сиыржоңышқасы

]] Алатау сиыржоңышқасы (Onobrуchіs alatavіca) – бұршақтар тұқымдасы, сиыржоңышқа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Іле Алатауындағы Түрген өзенінің шатқалды тау бөктерінің балшықты, тақтатасты жерлерінде өседі. Биіктігі 50 см. Шамалы түк басқан сабақтарының бұтақтары жұмсақ болады. Жапырақтары жалпақ, 4 – 7 жұптан тұрады, ұзындығы 15 см-дей, сары қызғылт түсті гүлдері көпгүлді гүлшоғырына топталған. Маусым айында гүлдейді, шілдеде жеміс береді. Тұқымы ұзынша келген бұршақ. Алатау сиыржоңышқасы – өте сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Алатау сиыры

Алатау сиыры – сүтті, етті сиыр тұқымы. Ол Қазақстан мен Қырғызстанның жергілікті сиырын швиц және кострома сиырымен будандастыру арқылы шығарылған. Жаңа тұқым ретінде 1950 ж. мойындалды. Алатау сиырының түсі негізінен қоңыр, ал дене құрылысы швиц сиырына ұқсас болады. Басы үлкен, мойны жалпақ етті, арқасы мен белі түзу, кеудесі кең, сандары білеуленген, сирақтары ұзын, түзу, тұяқтары мықты келеді. Орта есеппен: сүттілігі 2800 – 3500 кг, майлығы 3,8 – 4,0%. Шоқтығына дейінгі биіктігі 129 см, тұрқы 171 см, кеуде орамы 197 см, жіліншігінің орамы 20 см болады. Ұрғашысы тірідей 500 – 550 кг, бұқасы 850 – 1040 кг тартады. Алатау сиыры Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының бірқатар аудандарында өсіріледі. Дереккөздер
Алатөбе мұнай кен орны

Алатөбе мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 33 км жерде орналасқан кен орны. Мұнайлы құрылым 1977 жылы анықталған. Барлау жұмыстары 1980–1982 жылдары жүргізілген. Геологиялық құрылымы, сипаты Құрылым жартылай күмбез тәрізді көтерілімде орналасқан және солтүстік-батыс бағытында тектоникалық жарылыммен шектелген. Мұнай кені тереңдігі 3875 м-дегі тектоникалық жарықтарға жанасқан орта триас кезеңінің карбонатты тау жыныстарында шоғырланған. Мұнайлы қабаттың жалпы қалыңдығы 60 м, тиімді қалыңдығы 17,8 м; ашық кеуектер 17%, өткізгіштігі 0,74 мкм 2 , мұнай сіңірімділік коэффиценті 0,74. Бастапқы қабат қысымы 52,5 МПа. Ұңғыманың тәуліктік өнімділігі 180 м 3 . Құрамы Мұнайы жеңіл (0,844 г/см 3 ), парафин мөлшері 9,3%. Мұнайдың 300 ° С-қа дейінгі фракция шығымы 41%. Барланған геологиялық қоры бойынша Алатөбе мұнай кені орташа кен орны болып есептеледі. Дереккөздер
Алатұқым

Алатұқым – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Оңт. Еуропада кездесетін 2 түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтың сортаңды жерлерінде, балшықты, тастақты тау беткейлерінде, өзен-көл жағалауларының құмдақты жерлерінде өсетін 1 түрі – қасқа А. (Р. сalva) бар. Биікт. 15 – 20 см, қалың түкті өсімдік. Сабақтары жеке, кейде бірнешеу, тік немесе жатаған. Жапырақтарының пішіні әр түрлі, көбінесе қауырсынды тілімденген. Гүлдері қызғылт түсті, көпгүлді себет гүлшоғырына топталған. Себеті сабақ ұшына дара орналасады. Мамыр – шілдеде гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы ұзынша келген, ұзындығы 4 – 6 мм, айдары болмайды.
Алатікен

Алатікен – астралылар тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Бір ғана түрі – шұбар А. (S. marіanum) белгілі. Ол Қазақстанда таулы, шөлді аймақтарында өседі. Биікт. 14 – 30 см, кейде 1,5 м-ге жетеді. Сабағы жалаң, кейде түкті, бұтақты. Жапырақтары тікенді, жылтыр ақ дағы болады. Гүлдері көп, қызғылт, көкшіл, кейде ақ түсті, ірі, дара себет гүлшоғырына топталады. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы домалақ, тықыр, қара қоңыр немесе ақшыл шұбар. А. – дәрілік өсімдік, одан алынған препараттарды геморрой, сары ауру, т.б. емдеуге пайдаланылады.
Алашбай

Алашбай – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданының батысындағы өзен. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 1220 км 2 Бастауы Шұбароба және Қосқора тауларынан басталып, Бозкөлге жетпей құмға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Қар және жер асты суларымен толығады. Жазда құрғап қалады, суы ащы. Дереккөздер
Алаш үстірті

Алаш үстірті – Ресей Федерациясы Тыва Республикасы Батыс Саян жотасындағы үстірт. Ең биік жері 3129 м (Бай-Тайга тауы). Жер қыртысы негізінен метаморфтанған алевролиттер, тақтатастар және құмдақтар мен конгломераттардан түзілген. Беткейлері тік жартасты. Өзен аңғарларымен тілімденген, аралықтарында тасты далалар кездеседі. Алаш үстіртінің беткейлерін жапырақты орман көмкерген. Ең ірі өзені – Сут-Холь (Сүткөл). Климаты қатаң, қыста жиі бұрқасынды желдер болып тұрады. Қаңтар айында температура –50°С-қа жетеді. Жазы қоңыр салқын. Шілде айындағы орташа температурасы 16°С. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алға ауданы

Алға ауданы – Ақтөбе облысының солтүстігіндегі әкімшілік бөлініс. Географиялық орны Батысында Қобда, солтүстігінде Мәртөк ауданы мен Ақтөбе қаласы, шығысында Хромтау, оңтүстігінде Мұғалжар, Темір аудандарымен шектеседі. Аудан орталығы – Алға қаласы. Халқы Тұрғыны 40783 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (80,61%), орыстар (10,15%), украиндар (4,23%), немістер (1,08%), беларустар (0,20%), татарлар (0,78%), басқалары (2,95%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 30 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 12 ауылдық округке біріктірілген: Ірі елді мекендері Жер бедері Алға ауданының жері негізінен қыратты жазық (биіктігі 200 – 400 м). Солтүстік-батысында Тасқоралы тауы (биіктігі 386,7 м), оңтүстік-батысында Бесоба тауы орналасқан (биіктігі 324 м). Олардан басқа Аққұдық, Қарамең, Керуентау, Ақшоқы, Қайқы, Есет, Бесоба, Қаратөбе, Нартау, Тасшоқы таулары бар. Кен қазбаларынан тас көмір, мұнай, фосфорит, құрылыс материалдары, т.б. кездеседі. Климаты Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық, қуаң. Қаңтардың орташа температурасы –15 – 16°С, шілдеде 22 – 23°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 200 – 250 мм шамасында. Өзендері Аудан жерінен оңтүстікке қарай Елек, Сарықобда, Қарақобда және олардың салалары Тәңірберген, Талдысай, Батпақты, Сазды, т.б. өзендері ағып өтеді. Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Топырағы негізінен қызғылт қоңыр, сортаң қызғылт қоңыр болып келеді. Өсімдіктерден жусан, бетеге, боз шөптері өседі. Аңдардан қасқыр, түлкі, қарсақ, күзен, борсық; тұяқтылардан бөкен, елік; құстардан дуадақ, тырна, бүркіт, қаз, үйрек мекендейді. Ауданда ауыл шаруашылығы (астық) мен мал шаруашылығы (ірі қара, қой, жылқы, шошқа) жақсы дамыған. Минералдық тыңайтқыштар өндіретін Ақтөбе «Нитрохим», «Неохим» химия кәсіпорындары, нан, май зауыттары бар. Орынбор – Ташкент темір жолы, республикалық маңызы бар Ақтөбе – Атырау автомобиль жолы аудан аумағынан өтеді. Дереккөздер
Алғазы аралы

Алғазы аралы – Балқаш көлінің орта тұсында, Байғабыл түбегіне жақын, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созыла орналасқан арал. Географиялық орны Жетісу облысы Қаратал ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Ұзындығы 7 км, ені 1 – 3 км, ауданы 13 км 2 шамасында. Аралды солтүстігінен ені 1,5 км, оңтүстігінен 4 км шамасында бұғаз бөледі. Жағалауы негізінен жазық, солтүстік-батысы ғана тік (абсолюттік биіктігі 366 м) келеді. Геологиялық құрылымы Девонның туф қабаттары аралас құмдақ жыныстардан түзілген. Өсімдігі Өсімдікке кедей. Тек ұсақ қиыршықтасты, топырақты жерлерде ғана жусан, сораң, т.б. өсімдіктер өседі. 1931 – 1959 жылдар аралығында мұнда өзімен аттас Алғазы балық зауыты жұмыс жасаған. Дереккөздер
Алғашқы ауыздылар

Алғашқы ауыздылар (Protostomіa) – көп жасушалы қос жақтаулы симметриялы жәндіктердің бір тобы. Олардың бұлай аталуы – алғашқы ауыз жасуының дами келе ауыз қуысына айналуына байланысты. Алғашқы ауыздылардың көпшілігі теңізде, аздаған түрі тұщы суда, топырақ арасында тіршілік етеді. Бұларға жалпаққұрт, жұмырқұрт, буылтық құрттар, буынаяқтылар, ұлулар жатады. Дене тұрқы 2 – 3 мм-ден 50 – 60 см-ге дейін, өте ірі түрлері 30 см-ге жетеді. Алғашқы ауыздылар – жұмыртқасының спираль бойынша бөлшектенуімен, денесінің ауыз қуысына қарама-қарсы ұшынан анус саңылауының ашылуымен, мезодерманың телобластық (ұрықтың 2 немесе бірнеше клеткасы) құрылуымен, денесін қаптайтатын хитин, кутикула, бақалшақ түріндегі сыртқы қаңқасының болуымен ерекшеленеді. Осыған орай Алғашқы ауыздылардың табиғатта өз орны бар. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Алдатөмпек

Алдатөмпек – Бозащы мен Солтүстік Үстіртте кездесетін қызыл құмырсқаның илеуі. Жазық жер бетінен томпиып, кейде биіктігі 1 м-ге дейін барады. Оңтүстік беті – тік, солтүстік беті – жатаған, түйетайлы болып келеді. Құмырсқалар топырақты сілекейлерімен қатырып жасайды. Бұл жұмыспен жазда, әсіресе, жауыннан кейін айналысады, ал қыста төмпек астындағы жердің терең қатпарына кетеді. А-ті Э.А. Эверсманн 1825 – 26 ж. экспедиция кезінде беткі бөлігін қазып зерттеп, қызыл құмырсқаны термит тұқымдасына қосып, ғылыми айналымға алғаш енгізген. Дереккөздер
Александрит

‎ Александрит – тотықтар класы, шпинельдер тобына жататын минерал; хризоберилдің бір түрі. Химиялық формуласы ВеAl 2 O 4 . Құрамында 1%-ға дейін Cr 2 O 3 болады. Кристалдары тақта тәрізді келеді. Түсі күн сәулесінде жасыл, жасанды жарықта күлгін қызыл. Қаттылығы 8,5; меншікті салмағы 3,7 г/см 3 . Александрит гранит пегматиттерінде, түрлі құрамды грейзендерде, карбонатиттерде және осылардан түзілген қайраңдарда кездеседі. Салмағы 2 – 3 караттан жоғары, бояуы қанық мөлдір кристалдары 1-кластық асыл тас ретінде бағаланады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы en:Chrysoberyl#Alexandrite
Александров жер асты су кен орны

Александров жер асты су кен орны - Қостанай облысы Қостанай ауданы жерінде, Тобыл өзені аңғарында орналасқан. 1967 жылы барланған. Жатыс сипаты, геологиялық құрылымы Су кені Солтүстік, Орталық, Оңтүстік деп аталатын 3 телімнен тұрады. Жер асты суы жайылманың аллювийлі және төселме опока мен эоцен жасындағы құмтастарға шоғырланған. Судың тәуліктік жиынтық қоры 12,2 мың м 3 . Аллювий қабатындағы судың эоценге қарағанда (0,6-1,3 г/дм 3 ) құрамы негізінен тұщы (0,2-0,6 г/дм 3 ). Су 1975 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Александров сайы

‎ Александров сайы — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы аумағында орналасқан сай. Александров ауылынан оңтүстікке қарай 3 км жерден басталып, Есіл өзенінің оң жағына тіреледі. Ұзындығы 6,6 км, су жиналатын алабы 148 км. Қайыңды ормандар шоғыры алабының 21%-ын алады. Далалық жерінің жартысынан астамы жыртылған. Александров сайы бастауында ені 10 м-ден бастап, сағасында 200 м-ге дейін кеңейеді. Шымнан құралған беткейі тік, биіктігі 15 – 20 м. Жыралар мен құрғақ өзектер терең тілімденген. Арнаның жазғы уақыттағы тереңдігі 6 – 10 м-ден 14 м-ге дейін ауытқиды. Ағын жылдамдығы 0,1 – 0,4 м/с. Жайылым ені 4 – 10 м, құмайтты, шалғынды, саға тұсын бұта басқан. Су мол жылдарда ғана ағыны қатты келеді. Жаз бен күздегі ағыны мардымсыз және жер асты суына тікелей байланысты болады. Көктемде судың минералдылығы 150 – 800 мг/л шамасында, кермектілігі 20 – 60 мг/экв. Жазда минералдылығы 1,0 – 1,2, г/л дейін жетеді, ал кермектілігі 8,0 – 9,0 мг/экв-ға дейін ұлғаяды. Суы гидрокарбонаттық сипатта. Сағадан 1,6 км тұста топырақ бөгетінің көмегімен ұзындығы 84 м және тереңдігі 0,5 м болатын Жапырақ бөгеті салынған. Суы жазғы-күзгі кезде мал суару үшін пайдаланылады.
Алексеев гранит кен орны

Алексеев гранит кен орны – Ақмола облысы Ақкөл ауданында орналасқан. Барлау жұмыстары 1960 жылы жүргізілген. Геологиялық құрылымы, құрамы Кен орны Бұланды алқабының герциндік қатпарлығына шоғырланған. Граниті лейкократты ақшыл қызыл және сұр түсті. Механикалық құрамы орташа түйіршікті, қошқыл түсті минералдардың мөлшері 5-8%. Аршылым жыныстарының қалыңдығы 2 м-ден асады. Кварцты порфирлерінің түсі қошқыл қызыл түсті. Кен денелерінің беріктілігі 865-1610 кг/см 2 ; су сіңірімділігі 0,28-0,38%, тығыздығы 2,57-2,59 г/см 3 . Кен орнындағы тас 300 маркалы гранитке сай келеді. Дереккөздер
Алексеев каолин кен орны

Алексеев каолин кен орны - Ақмола облысы Ақкөл қаласы жанындағы ірі кен орны. Геологиялық құрылымы Ол Қырыққұдық (жоғарғы ордовик – төменгі силур) және Бурабай – төменгі девон интрузивтері түйіскен жердегі мезозойлық үгілу қыртысынан орын алған. Кварцты диориттер, граниттер мен сазды тақтатастардың үгілуінен пайда болған бастапқы каолин қабатының қалыңдығы бірнеше см-ден 77 м-ге, ал ауданы 123 км 2 -ге дейін жетеді. 3 телімде каолин кенінің 9 линзасы бар. Жатыс сипаты Каолиннің түсі ақ, отқа төзімділігі 1740 ° С. Құрғақ, ылғалды күйінде байытуға болады. Концентрат шығымы 46,3 – 86,7%. Байытылмаған каолиннен отқа төзімді бұйымдар, ақ және түсті цемент алуға болады. Байытылған каолин нәзік керамика, санитарлық-техникалық, фаянс бұйымдарын, құрылыс плиталарын, жоғары сортты қағаз, кабель, резина, т.б. материалдар жасауға жарамды. Жылына 1 млн. т-дан аса каолин өндіретін карьер бар. Ол Астана, Қарағанды керамика зауыттарын, Павлодардың 2 целюлоза-қағаз және Төменгі Тагилдің (Ресей) металлургия комбинаттарын шикізатпен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Алешин темір кен орны

Алешин темір кен орны - Қостанай облысы Меңдіқара ауданында орналасқан. Кен орны 1957-1964, 1969-1979 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Кен денесі брахисинклинальды қатпарлықта жатыр. Изометриялық тұрғысынан (аумағы 10-15 км 2 кен денесі екіқабатты төменгі тас көмір тау жыныстарынан түзілген. Жабынды шөгіндінің қалыңдығы 100 – 170 м. Кен орны 1000-1200 м тереңдікке дейін барланған. Алаңның оңтүстігіндегі скарнды-кентасты белдемі палеозой іргетасының үстінде жатыр, солтүстігінденде ол 1500 м-ге тереңге батқан. Жатыс сипаты Кен орны айрылымдық бұзылыстармен күрделеніп, оны Батыс, Орталық, Шығыс, Солтүстік-шығыс және Солтүстік-батыс телімдерге бөлген. Олар біртұтас магнетитті (бүкіл қордың 55%-ын құрайды), сеппелік магнетитті және пирит-пиротинді сульфидті болып бөлінеді. Кен денесінің қалыңдығы 100-140 м. Құрамы Баланс қорының мөлшері 432 млн. т және ондағы темірдің мөлшері 43,56 – 44,85%-ды, күкірт 3,06%-ды, фосфор 0,04%-ды құрайды. Баланстан тыс кентас мөлшері 110 млн. т деп бағаланды. Ондағы темір құрамы 29%-ға жуық. Дереккөздер
Алқабек

Алқабек – Қара Ертіс өзенінің оң саласы. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерімен ағады. Бастауы Азутау жотасының оңтүстік беткейінен бастау алады. Гидрологиясы Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 1420 км 2 . Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Жоғарғы тау шатқалында сарқырай ақса, жазыққа шығысымен ағысы баяулайды. Алқабек елді мекенінің тұсында көп жылдық орташа су ағымы 0,57 м 3 /с. Суы егін суғаруға, мал жайылымына пайдаланылады. Басты салалары: Орта Теректі, Шет Теректі, Ашалы. Дереккөздер
Алқакөлқұм

Алқакөлқұм – Сырдария өзенінің оң жағын алып жатқан құмды алқап. Географиялық орны Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі жерінде орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен 220 – 280 м биіктікте. Ұзындығы 65 км, ені 8 – 18 км. Жер бедері қырқалы-төбелі келеді. Төрттік дәуірдің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Шалғынды сұр және кәдімгі құмдақты сұр топырағында жүзгін, қоянсүйек, жусан, еркек шөп, ал сортаң жерінде алабота өседі.
Алқамерген

Алқамерген – Ертіс алабында орналасқан тұзды көл. Географиялық орны Павлодар облысы Май ауданының батысында. Гидрографикасы, сипаты Аумағы 20,4 км 2 . Су жиналатын алабы 1475 км 2 . Жағалауы негізінен жазық. Көлге батысынан Ащысу өзені құяды. Алабұға, шортан, табан балықтар өседі. Қарашаның алғашқы жартысында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Дереккөздер
Алма-Арасан (шипажай)

Алма-Арасан (шипажай) – бальнеологиялық санаторий. Іле Алатауының шырша жамылған солтүстік баурайында (Өтпелі шатқалы), теңіз деңгейінен 1780 м биіктікте орналасқан. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 19 км. Жыл бойы жұмыс жасайды. Ауа температурасы (орта есеппен): қаңтарда –4°С, шілдеде 15°С. Санаторийде жауын-шашын мөлшері 900 мм, жылына 1600 сағ күн ашық болады. Емдеу үшін кремний қышқылы радон аралас сульфат-гидрокарбонатты азот, кальций-натрийлі минералды жылы су (37,8°С) қолданылады, сондай-ақ климат факторлары (таза су, әсем табиғат), физиотерапия, массаж, емдік дене шынықтыру пайдаланылады. Санаторийдің минералды суы 14 ғ-дан белгілі, 1930 жылдан зерттеле бастады. Алма-Арасан санаторийінде жүйке жүйесі, әйел аурулары, аяқ, қол, буын, тері және асқазан аурулары емделеді. Дереккөздер
Алмаарасан минералды суы

]] Алмаарасан минералды суы – Алматы облысы Қарасай ауданы аумағындағы жер асты суы. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 26 км жерде орналасқан. Құрамы мен емдік қасиеті бойынша кремнийлі-термальды суларға жатады. Диорит жыныстарындағы жарықшалардан шығатын су көздерінің тәуліктік шығымы 48 м 3 . Суда күкіртті сутек иісі бар, бұлақтарының ернеуі сульфат-бактериялардың қардай ақ түсті колонияларымен көмкерілген. Бұл төңіректе 1951 – 53 жылдары 5 ұңғыма бұрғыланған, олардан тәулігіне 520 – 525 м 3 су өздігінен атқылап шығады. Судың температурасы 33 – 38°С, минералды 0,3 г/л, химиялық құрамы сульфатты-гидрокарбонатты натрийлі, оның кремний диоксиді (40 – 75 мг/л), фтор (3,6 – 6 мг/л), күкіртті сутек (0,58 мг/л), радон (9 – 13 эман) тәрізді биологиялық активті құраушылары бар. Алмаарасан минералды суы негізінде 1932 жылдан «Алмаарасан» санаторийі жұмыс істейді. Дереккөздер
Алма жасыл бітесі

Алма жасыл бітесі – теңқанаттылар отрядының бітелер тұқымдасына жататын, алма ағашының теңқанаттылар зиянкес жәндігі. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Көбінесе жас алма ағаштарын зақымдайды. Түсі көк және сұр, ұзындығы 3 мм-дей. Алма жасыл бітесі жұмыртқаларын (ұрығын) жас өркен бүршігінің түбіне салып, сонда сақтайды. Көктемде олардан шыққан дернәсілдер бітеге айналып, олардың әрқайсысы 40 – 50-ден қайтадан тірі дернәсіл шығарады. Бір жылда 10-шақты рет көбейеді. Жазда қанатты бітелерге айналып, бау-бақшаларға таралады. Ағаштың жас сабақшалары мен жапырағының сөлін сорады. Соның кесірінен жеміс өркенінің өсуі тоқтап, қисайып немесе қурап қалады. Күрес шаралары: зиянкестерге қарсы карбофос, метафос, антио, фосфамид, т.б. инсектицидтер қолданылады. Дереккөздер
Алма жемірі

Алма жемірі – жапырақ ширатқыштар тұқымдасына жататын көбелек, әсіресе жеміс ағаштарын зақымдайтын, алма ағашының ең қауіпті зиянкесі. Қазақстанда кең таралған. Түсі қара қоңыр немесе сұр, қанаттарының жайғандағы ұзындығы 20 мм. Жұлдызқұрттары ақшыл қызғылт түсті, басы қара болады. Олар алма ағаш діңінде, кеуектерінде бұтақ қабықтары және әр түрлі паналар астында қыстайды. Көктемде қуыршаққа айналады. Көбелектер алма ағашы гүлденуінің аяқталар кезінде ұшып шығып, аналығы жұмыртқаларын (180-ге жуық) бір-бірлеп жапырақтарға, жеміс түйіндеріне салады. Жұлдызқұрт жемістің ішіне еніп, тұқым дәнегін жеп, келесі жеміске ауысады. Зақымдалған алмалар пісуі жетілмей үзіліп түседі, сақтауға жарамайды. Залалсыздандыру шаралары: ағаш бұтағына тор іледі немесе жерге түскен жемісі жиналып алынады, ерте көктемде ағаштың діңі мен бұтақтары ескі қабықтарынан тазартылып, сызаттар мен жарықтар бітеліп, сыпырынды өртеледі. Сондай-ақ жылына бірнеше рет Алма жемірінің жұлдызқұрттары көбелекке айналмай тұрғанда инсектицидтер шашады. Дереккөздер
Алма күйесі

‎ Алма күйесі – ақкіс күйе тұқымдасына жататын зиянды көбелек; жеміс ағаштарын зақымдайды. Батыс Еуропа, Солтүстік Қытай, Корея және Жапонияда, ал Қазақстанның солтүстігінен басқа аймақтарда тегіс таралған. Көбелектің алдыңғы қанаттарының үсті үш қатар қара нүктелі күмістей ақ болады, ал артқы қанаттары күл түстес, жиек шашақтары ақшыл келеді. Қанаттарының жайғандағы ұзындығы 8 – 20 мм. Жұлдызқұрттарының ұзындығы 18 мм, түсі сарғыш, басы қара, арқасында қылшықты қара сүйелдер екі қатар орналасады. Пілләсінің түсі ақ, ал қуыршағы күңгірт сары. Алма күйесі жылына бір рет көбейеді. Жұлдызқұрттары алма ағашы бұтағы қабығының астында қыстайды. Көктемде олар тобымен жапырақ тақтасының арасына кеулеп еніп, жас тіндерін кеміріп жеп, тек жапырақ жүйкесін ғана қалдырады. Олар жіпшелерімен жапырақтарды, бұтақтарды шырмап, өрмек ұя жасайды. Алма күйесінен қатты зақымданған ағаштардың жеміс түйіндері төгіліп, өрт шалғандай болып көрінеді. Жетілген жұлдызқұрттар ақ пілләға оранып қуыршаққа айналады, ол кезең 15 – 20 күнге созылады. Алма күйесінің жұлдызқұрттарын жою үшін жеміс ағашы бүршік жармай тұрып немесе гүлдегеннен кейін инсектицидтер шашады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Алмалы (асу)

Алмалы – Жамбыл облысы Тараз қалалық әкімдігі аумағына қарасты жердегі асу. Қырғыз Алатауының батысында орналасқан. Жер бедері Асудың ең биік жері шамамен 1550 м-ге жуық. Беткейінен көптеген өзендер бастау алады. Алмалы асуынан жаяу және салт атты адам өте алады. Батыс және шығыс бөліктері тіктеу келген. Дереккөздер
Алмалы бөгені

‎ Алмалы бөгені — Жетісу облысы Ескелді ауданындағы Сарыбұлақ (Алмалы) өзенінің бойында орналасқан. 1979 жылы салынған. Гидрологиялық сипаты Суының көлемі — 5,5 млн&nbsp;м³. Бөген суын аудан шаруашылықтары егістікке пайдаланады. Дереккөздер