kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қашыртқы канал

Қашыртқы канал — артық суды мелиорациялау аумағынан тысқа ағызу үшін салынатын, қашыртқы желінің құрамындағы канал. Жер құрғату аумағынан жер беті және жер асты суларын жинап, канал арқылы басқа жаққа бұрып әкету, суғармалы жердің еңіс жағындағы артық суды су жинағыш каналға қосу үшін пайдаланады. Суғармалы жүйесінде тұрақты каналдардың аяғында салынады және суды су жинау каналына ағызады. Құрғату-ылғандандыру жүйелерінде қашыртқы канал қызметін әр түрлі мақсаттағы құрғату каналдары немесе бас каналдарға шығарылған алаңдардың төменгі шекарасында орналасқан жабық коллекторлар атқарады. Коллектор сағаларынды жабқыштары бар құдықтар қазылады. Қашыртқы канал қызметін, сонымен бірге қия беткейдегі каналдар да (қия беткейдегі су ұстағыш каналдар) атқарады. Олар беткеймен құрғатылған массивтің жоғарғы топография шекарасымен, тасындылардың шөгуін болдырмайтын еңістікпен және бас каналға немесе тікелей су қабылдағышқа шығатын батпақтанған жайылмалардың жоғарғы шекарасымен жер асты суларын ұстайтын су ұстағыш каналдарға қазылады. Дереккөздер
Көк кептер

Көк кептер - Кептертәрізділер отрядының Кептерлер тұқымдасының баршаға белгілі және таныс кең таралған кептер. Биологиялық сипаттамасы Орташа денелі (240-360 грамм), қанатының алымы - 60-70 см, басқа кептерлерден айырмашылығы; белі- ақ жіне қанатында екі көлденең қоқшыл жолақ болады. Дәл осы түр барлық мәдени формалар мен қолтұқымдардың ата тегі болып саналады. Таралуы Көк кептер баяғыдан бері Солтүстік Африкада, Еуропаның оңтүстік бөліктерінде және Азияда ұялап келген. Алайда адам қолға үйреткен соң Еуразияға анағұрлым кең таралып кетті, енді оның табиғи қоныстанған жерін, жабайыланған үй кептерлерін қайда өмір сүретінін айтудың өзі қиынға соқты. Қазақстанның оңтүстік жартысында шыңдарды, тау шатқалдарын, өзен жыраларын мекендейді. Әр түрлі өсімдік дәнімен қоректенеді. Көк кептер бастапқыда жартастарда және өзендердің жарында өмір сүрді, ал енді құрылыстардағы әр алуан қуыстарды пайдаланады. Отырықшы құс болғандықтан, жылыстамайды. Салындыда екі ақ түсті жұмыртқа болады. Жұмыртқаларды аналығы мен аталығы 17 күндей басады. Балапандар ұядан бір ай мөлшерінде немесе одан да көп мерзімде ұшады. Дереккөздер
IPhone 6

iPhone 6 және iPhone 6 Plus - Apple компаниясының сенсорлі смартфондары, iOS 8 операциялық жүйесінде жұмыс істейді, 2014 жылдың 9 қыркүйек күні ұсынып, осы айдың 21-інде сатыла бастады. iPhone 5, 5s, 5с-тің мұрагерлері. Оған бұрын шығарылған смартфондарға қарағанда: iPhone 6 дисплейі 4.7 дюймге дейін, ал iPhone 6 Plus 5.5 дюймге дейін үлкейтілді, ені 6.9 мм және 7.1 мм-ге дейін сәйкесінше азайды. Осы смартфондар өзімен iPhone-ның 8 тұқымын көрсетеді. Тарихы Жаңа iPhone туралы аңдатпаның алдында көп мәліметтер мен жаңалықтар пайда бола бастады. 28 тамыз күні компания аңдатпаға шақыруларды жіберді. 2014 жылдың 9 қыркүйегінде Apple компаниясының басшысы Тим Кук жаңа модельдерін ұсынды. 12 қыркүйек күні алдын ала тапсырыс басталағанда, бірінші тәулікте осы аппаратқа 4 млн-ға жуық тапсырыс жасалды және сатудың алғашқы үш күнінде 10 млн-нан астам смартфондар сатылды - осылайша компания өз тарихында ең үздік нәтижелерге жетті. Мінездемелер Ең маңызды өзгерістер дизайнде: бұрыштар дөңгелек пішінді бола бастады, аккумулятор кнопкасы бүйір жағына орналастырды(бұрын үстінде болған). Смартфондардың өлшемдері:iPhone 6 - 138,1×67×6,9 мм, салмағы 129 гр.; iPhone 6 Plus - 158,1×77,8×7,1 мм, салмағы 172 гр. Екі смартфон Apple A8 микропроцессорды 1 ГБ ОЗУ LPDDR3 және М8 сопроцессорды қолданады. Камерасы 8 мегапиксель, сенсоры мен объективі жаңартылды. 1080p бейнематериалдарды(HD) түсіруге болады. Бағдарламалық жасақтама iPhone 6-ның екі смартфондарында да - iOS 8 операциялық жүйесі орнатылған. Үлкен экранмен оңай істеу үшін «Reachability» ымы іске қосылды: Home кнопкасын екі рет басқанда, экранның үстіңгі бөлігі астыңға жилжиды. Дереккөздер
Виктория сарқырамасы

Виктория сарқырамасы — оңтүстік Африкадағы Замбези өзеніндегі сарқырама. Замбияның және Зимбабвенің шекарасында орналасқан. Сипаттамасы Сарқыраманың ені – шамамен 1800 метр, биіктігі – 120 метр. Шотландық зерттеуші Дэвид Ливингстон 1855 жылы сарқырамада болған, оны Виктория ханымының атына қойды. Осы жердің тұрғылықты халқының арасында сарқырама "күркіреуік түтін" деген атпен белгілі. Виктория сарқырамасы оңтүстік Африканың басты көрікті орындарының бірі болып табылады, ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасына жатады. Замбиядағы "Күркіреуік түтін" ("Mosi – oa–м Tunya") және "Сарқырама Виктория" деген екі ұлттық парктың ортасында жатыр. Виктория - әлемдегі биіктігі 100 метрден, ұзындығы 1 километрден асатын жалғыз сарқырама. Тарихы Ең ескі ғылымға сүйенсек,виктория сарқырамасының жанында орналасқан халық тұрғындары аңшылар болған, сол халық тілінде бұл сарқырама Shongwe деп аталды, Amanza Thunqayo, Mosi - oa - Tunua ("Күркіреуік түтін"). Ең бірінші сарқыраманы Еуропалықтардан көрген Дэвид Ливингстон болып саналады. Ол сарқырама туралы былай деген екен: "Ешкім Англияда көргенді ешнәрсемен салыстыра алмайды. Еуропалықтар бұндай сарқыраманы көрмеген. Бұл жер өте көрікті,." Сарқыраманың ерте сипаттамаларын португалдық Пинто, чех зерттеушісі Эмиль Холуб, британдық суретші Томас Бейнес, Викторияның бірінші сақталған суреттің авторы болып табылады. Галерея Сілтемелер * * *
Жерар Пике

Жерард Пике-и-Бернабеу (, 2 ақпан 1987 жыл, Барселона, Испания) — Испаниялық футболшы, қорғаушы шебінде ойнаған. Карьерасының басым көпшілігін Барселона футбол клубында өткізді. Пике өзінің қорғаныс шегінде жақсы ойнауымен және қорғаушы үшін жақсы жылдамдығы арқасында танымал. Карьерасы Жерард Пике Барселона футбол академиясының түлегі, ол осы академияға 1997 жылы түсті. Ал 2004 жылы, осы қорғаушымен «Манчестер Юнайтед» футбол клубы қызығушылығын білдіріп, оны сатып алды. Соның арқасында ол Англияға көшті. 2006/07 жылғы маусымды "Сарагосада" өткізді. Бірақ 2008 жылы жазда ол өзі туған қаласына қайта келді және Барселона футбол клубында өз өнерін көрсете бастады. "Барселонада" ойнаған алғашқы маусымда клубпен бірге мүмкін болған жүлделердің бәрін ұтты, сондай-ақ маусымның үздік жас футболшысы атанды. 2010 жылы әлем чемпионы, 2012 жылы Еуропа чемпионы атанды. 2022 жылы қараша айында футболдық карьерасын аяқтады. Жетістіктері Командалық Испания құрамасы * Әлем чемпионы: 2010 * Еуропа чемпионы: 2012 «Манчестер Юнайтед» * Англия чемпионы: 2007/08 * Англия суперкубогы: 2007 * Англия Лига кубогы: 2005/06 * Чемпиондар Лигасы: 2007/08 «Барселона» * Испания чемпионы (8): 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19 * Испания кубогы (6) : 2008/09, 2011/12, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2020/21 * Испания суперкубогы (6): 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018 * Чемпиондар Лигасы (3): 2008/09, 2010/11, 2014/15 * УЕФА Суперкубогы (3): 2009, 2011, 2015 * Клубтар әлем чемпионаты (3): 2009, 2011, 2015 Жеке * Испанияның үздік жас футболшысы: 2008/09 * Испания чемпионатының үздік қорғаушысы: 2009/10 * ФИФА символикалық құрамы (4): 2010, 2011, 2012, 2016 * УЕФА символикалық құрамы (5): 2010, 2011, 2012, 2015, 2016 * Чемпиондар Лигасының символикалық құрамы (2): 2009/10, 2010/11 * Еуропа чемпионатының символикалық құрамы: 2012 Дереккөздер Сілтемелер *[https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2017-2018/pique Профилі]
Пеш (шоқжұлдыз)

Пеш - аспанның Оңтүстік жарты шарындағы шоқжұлдыз. Ең жарық жұлдызы 3,9 визуаль жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. «Кит», «Скульптор», «Феникс», «Эридан» шоқжұлдыздарының аралығында орналысқан. Қазақстанның қыркүйек айларында анық көрінеді. Дереккөздер
Пешавар

Пешавар (; Pekhawar/ Peshawar; хиндко: پِشور, Pishor; ) — Пәкістандағы қала, станциясы Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясының әкімшілік орталығы. Бара өңірінің (Кабулдың саласы) бойында. Халқы 3,6 млн. адам ( 2010 ж)..Ауданының сауда орталығы. Мата тоқу (әсіресе жібек маталар), металл өңдеу өнеркәсіп орындары, университетер бар. Дереккөздер
Жұмсақ күш

Жұмсақ күш — бұл жалпы ішкі өнім (ЖІӨ), қаланың инфрақұрылымы сияқты тұрақты күшпен (немесе қатты күш) салыстырмалы түрде айтылатын ұғым, ол бір мемлекеттің мәдениет, құндылық, әлеуметтік жүйе сияқты өзіндік дамуына әсер ететін факторларды меңзейді. Жұмсақ күш ұғымын ең алғаш Гарвард университетінің профессоры Джозеф Ни (Joseph Nye) алға тартқан және сол кезден бастап «жұмсақ күшті» зерттеу және қолдану үрдісі басталған. Джозеф Ни жұмсақ күш ұғымын 1990 жылы «The Changing Nature of American Power» атты кітабында тұңғыш рет қолданған. Жұмсақ күш – барлық материялдық емес факторлардан тұратын күш. Ұлттық жұмсақ күш: жеке тұлғаның жұмсақ күші, кәсіпорынның жұмсақ күші және жергілікті орынның жұмсақ күші деп бөлінеді. Ал кәсіпорынның жұмсақ күш жүйесін: ұжымдық жұмсақ күш жүйесі, жетістік жүйесі, орындау жүйесі, маркетинг жүйесі, өсу жүйесі және көшбасшылық жүйесі (драйвер жүйесі) деп бөлуге болады. Түсінігі Жұмсақ күш дегеніміз бір мемлекеттің басқа елдерді өз мақсатына еліктіру және иландыру арқылы өзінің қалаған нәрсесіне қол жеткізу мүмкіндігі (қабілеті).Ол саяси құндылық (бір мемлекет өз елінде және шетелде осы құндылықты жүзеге асыруға ұмтылған кезде), мәдениет (шет мемлекетті қызықтыра алатын жерлерде әсер ете алады) және сыртқы саясат (саясат заңды және моральдық беделді болып саналған кезде) болып бөлінеді. Шектері Өлшеу Жұмсақ күш туралы академиялық дебаттар Мысалдары Жұмсақ күштің негізін мәдени және саяси құндылықтар құрайды. Олар басқаларды тартып, басқа адамдарға «сіз нені қаласаңыз, соны қалатқызады» . Саяси құндылықтар: * демократиялық сайлаулар, көппартиялық құрылым * адам құқықтары * еркіндік * қайырымдылық Мәдени құндылықтар: * музыка * фильмдер * әдебиет Тұтынушылардың таңдауы: * джинсы, сәнді киім * инновациялық техника және технологиялар (Microsoft, Apple) Дереккөздер
Сандуғаштар

Сандуғаштар - торғайтәрізділер отрядының 73 тұқымдастарының біреуі. Кішкене өте кішкене денелі (6-40 г) бунақденежегіш, ағаш бұталарда көбірек өмір сүретін құстар. Сыртқы кейпі сандуғашқа, шырылдаққа және айқабаққа тән; денесі сымбатты, басы онша үлкен емес және тұмсығы жіңішке, екі жағынан қысыңқы болып келеді. Қауырсын жабыны - жұмсақ, тегіс. Реңінде қарапайым, онша ашық емес - сүр, қоңырқай, қоңырлау, ақшыл, жасылдау және сарғыш реңктер басымырақ болады. Аталығы мен аналығының өңдері бірдей, сондай-ақ тіпті жас сандуғаштардың реңі ересектерінен ажырату оңай емес. Өмір сүру дағдысы Көбінесе бұталарда, сирек те болса ормандарда, биік өскен шөптесін қалың шалғындарда мекендейтін жылпос, ширақ құстар. Кейбіреулері тропиктік қалың жыныста өмір сүруге бейімделген. Моногамиялы, әдетте бір маусымға жеке-дара жүп түзіп, орын тебеді. Тіпті жылыстау кезеңінде үлкен топқа жиналмайды. Жыл құстары және тек қана нағыз оңтүстікте таралған - көшпенді немесе отырықшы құстар. Жалпы таралуы Әр түрлі маман-жіктеушілердің пікірі бойынша сандуғаш тұқымдастарда 83-93 туысқа жататын 400-425 түр бар. Бұлар өз кезегінде үш тұқымдас тармағына: Ескі Дүние сандуғаштары (55-65 туыстан 330- 332 түр), австралиялық сандуғаштар (25 туыстан 80-82 түр) және комарольдық сандуғаш (Оңтүстік және Орталық Америкада мекендейтін 10-11 түр) тұқымдастар тармағына жатады.Қазақстанда сандуғаш тұқымдастардың 8 туыстан 41 түрінің өкілдері (сандуғаштар, сарықастар, айқабақтар, жалпаққұйрық бұлбұлшалар, шырылдақтар, әжуандар, шитұмсық айқабақтар) кездеседі. Дереккөздер
Тау сандуғашы

Тау сандуғаш - Торғайтәрізділер отрядының сандуғаштар тұқымдасының денесінің аздап ірілігі, қошқыл реңінің байқалғыштығы болмаса, боз сандуғашқа өте ұқсас құс (бұрынырақта оны бір түр ретінде боз сандуғашқа біріктірген). Оның жоны қошқыл сұр (кейде оны шифер түстес немесе аспид түстес сұр деп те атайды). Таралуы Боз сандуғашқа қарағанда үлкендеу болып байқалатын қара тұмсығы бар. Қазақстанда бұл оңтүстік сандуғаш негізінде Батыс Тәңіртауда орын тебеді, алайда қазір оны шығысқа таман Алматыға таяу Солтүстік Тәңіртаудың аласа тауларынан да, тіпті одан шығысқа қарай да жиі-жиі кездестіруге болады. Қалың өскен жапырақты бұталар мен ірі шөптері бар тау беткейлерінде көбірек мекен етеді. Дауысы және әуені боз сандуғаштар мен басқа сандуғаштардан аумайды. Тұқымтоптық өмір сүру дағдысында да айырмашылық жоқ. Қазақстанға сәуірдің соңында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. Дереккөздер
Шөл сандуғашы

Шөл сандуғаш - Торғайтәрізділер отрядының сандуғаштар тұқымдасының Қазақстандағы ең кішкене денелі (7-10 г), ең қуқыл реңді сандуғаш. Биологиялық сипаттамасы Тот түстес құйрығы дененің арқа жағындағы қызыл қошқыл сұр жабын қауырсындардан ай-қын байқалады. Құйрығы ұзындау (әсіресе ұшып жүргенде) болып көрінеді. Жақынырақтан ашық ақ түсті көзі бірден назар аударады. Өте ширақ, жылпос құс, кейде тышқан тәрізді бұталар арасына сып етіп кіріп кетеді. Өзіне тән ерекше әдеті - бұталардың ұшар басына қонып алып, лезде басын төмен қаратып құлайды. Өз ісімен шұғылданған кезде адамға назар аудармайды, ал ұяда отырған кезде кейде, тіпті қолға алып ұстауға да болады. Дауысы - сазды, әуені - қоңыраудай сыңғырлайды. Сонымен бірге бұталардың жоғары ұшында да, ұшып жүріп те сайрайды. Шөл сандуғаштың қоңырау сыңғырлы әдемі әуенін қатар өмір сүретін құстар, әсіресе кіші және сүр бозторғайлар, шыбжық тасшымшықтар жиі-жиі өз әуеніне қосып алады. Мамыққа толы тар, терең шарапыдыс (бокал) тәрізді ұясын бұталар (соның ішінде ағаш тәрізді сораң) арасына орналастырады, кейде ол түбімен жерге тиіп тұрады. Салындыдағы 4-6 айқын нүктелі ақ жұмыртқаларды аналығы басады, анда-санда аналықты аталық алмастырады. Балапандар жұмыртқадан 13 күнде жарып шығып, 11-13 күн ұяда болады. Бір жазда жұптардың кейбірі 2 рет балапан өргізуі де мүмкін. Таралуы Қазақстанның шөл зонасында кең таралған, бұталы шөлдің аялы құстарының бірі болып есептеледі. Дереккөздер
Бақ сандуғашы

Бақ сандуғашы - Торғайтәрізділер отрядының сандуғаштар тұқымдасының ешқандай безендіруі жоқ біркелкі сұр қоңырқай реңді құс. Әуені үнді және сазды, алайда қарабас сандуғашқа қарағанда біркелкілеу. Таралуы Еуропалық бұл сандуғаш Қазақстанда тек қана Қиыр батыс және солтүстікке таман аздаған сандуғаштар ұялайды. Олар мұнда 4 айға жуық - мамырдың ортасынан қыркүйектің ортасына дейін болады. Тіпті көктемде және күзде ұшып өтуі тек қана Қазақстанның батыс өңірінде жақсы білінеді, қалған орындарда кездейсоқ байқалады. Дереккөздер
Боз сандуғаш

Боз сандуғаш - Торғайтәрізділер отрядының сандуғаштар тұқымдасының кішкене (8—13 г) өкілінің бірі. Биологиялық сипаттама Оның сұрғылт жонынан ақ бауырын бөліп түрғандай, көзі арқылы ерекше қара жолақ өтеді. Бұл түрдің денесіндегі үстіңгі бөліктегі жалпы рең қошқыл сұр түстен ақшыл құмөңдес түске өзгеріп тұрады. Әдетте бұлар ақшыл реңді құстар және дене мөлшері қошқыл құстардан кішірек болып келеді. Осы өзгермелі нұсқалардың барлығы мамандарға боз сандуғаштардың көптеген түршелерге бөлінуіне алып келеді, ал қазір кейбір мамандар мұны түр ретінде есептемей, түрлер құрамдасы ретінде деп санайды. Бұл әдеттегі сандуғашқа кіп-кішкене денесімен өте ширақ болуы үйлесімді. Дауысы - басқа сандуғаштардікіндей, әуені дыбыстардың мәнерлі топтамасынан құралып, үнді және сазды шумақпен аяқталады». Алайда түрлі- түрлі түршелерде оның күшті ажыратылатынын айта кеткен жөн. Басқа сандуғаштардікі тәрізді тостағаншаға ұқсас ұялар бұталарға орналастырылады. Ұяларды ата-енелері салады, салындыдағы жұмыртқаларды да солар кезектесіп, 11 - 12 күн басады және балапандарды ұяда соншама күн қоректендіреді. Балапандар ұшуға жақсы үйрене салысымен ұядан кетеді, ал ата-енелері оларды тағы кем дегенде екі апта қамқорлыққа алады. Таралуы Бұл құрамдастық өте кең таралған, жақын түр өмір сүретін таулардан басқа, Қазақстанның бүкіл аумағын алып жатыр (бұларды да бір кездерде боз сандуғаштарға жатқызды). Боз сандуғаштар Қазақстанда барлық жерде бұталарда, тіпті ол өмір сүретін сексеуілді «ормандарда» шөлдегі бұталарда мекендейді. Қазақстанда боз сандуғаштар жарты жылға жетер-жетпес мерзімде - сәуірдің аяғынан қазанның басына дейін болады. Дереккөздер
Қарабас сандуғаш

Қарабас сандуғаш - Торғайтәрізділер отрядының сандуғаштар тұқымдасының арасындағы ең әйгілі сайрағыш құс. Құс әуенін бағалайтындардың көпшілігі оның әуенін бұлбұлдың әуенінен де әдемі деп санайды. Биологиялық сипаттама Бұл орташа денелі сандуғашты басындағы ашық қызғылтсары «телпегі» бойынша аналығына қарап оңай тануға болады. Қара «телпекті» аталық сайрағыш сандуғашты еске түсіреді, алайда, біріншіден, қарабас сандуғаштың жоны сұр реңді емес, зәйтүн түстес қоңыр; екіншіден, бұл екі сандуғаштар бізде ешқашан бірге кездеспейді. Бұл - барлық сандуғаштардың ішіндегі орманда ең көбірек мекендейтін құс. Ол бұталар өскен әр алуан ормандарда орын тебеді, алайда бұталары өте көп орман алаңшасын көбірек ұнатады. Тұқымтоптың өмір сүруі басқа сандуғаштардікіне ұқсас. Таралуы Еуропалық түр ретіндегі қарабас сандуғаш негізінде Қазақстанның солтүстік және батыс өңірлерінен ұшып өткенде байқалады. Анда-санда Жайық өзенінің аңғарын бойлай ұялайды. Қазақстанның батысында қарабас сандуғаштар көктемде - сәуір-мамырда, күзде - қыркүйек және қазанның алғашқы күндерінде ұшып өтеді. Дереккөздер
Ақмұртты сандуғаш

Ақмұртты сандуғаш - Торғайтәрізділер отрядының Сандуғаштар тұқымдасының реңді кішкене құсы. Биологиялық сипаттама Ақмұртты сандуғаштың жоны - қошқыл, қаралтым басының төменгі тұсында тұмсық түбінен басталатын шымқай ақ жіңішке жолақты «мұрты» болады. Құйрық ұшындағы ақ жиек те айқын байқалады. Осылардың барлығын орнитологтар әлі де анықтауы қажет. Ақмұртты сандуғаш қалың өскен құм бұталарында - мейлі құмдақ немесе сазды шел болса да( мекендей береді. Жалпы алғанда ақмұртты сандуғаш - боз сандуғашқа ұқсас өте ширақ, ұшқалақ құс. Дауысы және әуені сандуғаш типті, ол сайраған кезде аспандап ұшады. Тұқымтоптың өмірі аз зерттелген. Таралуы Қазақстанда әрқашан осылай деп есептелетін Сырдарияның аңғарын бойлай және Қызылқұм құмына ұласқан бөліктерінде кездеседі. Алайда соңғы кездердегі бірқатар кездесулер ақмұртты сандуғаштың шығыс тұста да - мүмкін Балқашқа дейін өмір сүруі мүмкіндігі бар деген жорамал ұсынуға тура келеді. Қазақстанда наурыздың аяғынан қазанның соңына дейін болады. Дереккөздер
Қаршығарең сандуғаш

Қаршығарең сандуғаш — бұл құс төсінің көлденеңжолақты реңі және көз нұрлы қабатының ашық сары түсті болғаны үшін осылай аталған. Биологиялық сипаттама Бұл белгілердің екеуі де қаршығаға тән. Жоны - бозғылт күлгін сұр және бауыры - жолақ ірі денелі (21-35 г) сандуғаш. Күйттеу кезеңінде өте ширақ: бүталардың ішінде ғана емес, кейде бұтадан бұтаға ұшып жүреді. Аталықтар бұл кезде қысқа, үнді және әдемі әуенімен жиі-жиі сайрайды және бұған қоса кейде бұтаның ұшар басынан ұшып, әуеде жайған қанаттарымен қалықтап, бір орыннан қозғалмай, қысқа мерзімді құсойнақ жасайды. Басқа уақыттарда бой тасалап, үнсіз бір бұтадан екінші бұтаға жербауырлай ұшуды ұнатады. Көршілерінен кем дегенде 50-100 м алшақ жеке жұп түзіп, орын тебеді. Шөптердің құрғақ сабағынан жылқы қылын төсеп қопсыңқы тоста-ғанша тәрізді ұясын бұталардың бұтақтарына орналастырады. Ұяны негізінде аналығы жасайды. Салындыдағы 3-5 жұмыртқаларды ата-енелері 13-14 күн басып, балапандарды сонша уақыт ұяда жемдейді. Бір жылда бір рет балапан өргізеді. Тамыздан бастап ұшып кете бастайды, ал қыркүйектің басынан-ақ қаршығарең сандуғаштар Қазақстан шегінен мүлде ұшып кетеді. Таралуы Қазақстанда тек бұталары бар орманды зонада, шығыста және оңтүстік пен оңтүстік шығыстың тау етектерін бойлай кең таралған. Оңтүстік өңірге - мамырдың бірінші жартысында, солтүстік өңірге - мамырдың аяғында ұшып келеді. Дереккөздер
Алеппо қарағайы

Алеппо қарағайы —Қылқан жапырақтылар отрядының Қарағайлар тұқымдасына жататын қылтанақты ағаш; Жерорта теңізі жағалуында өседі. Африкада таулы аймақтарда 1 750 метр биіктікте өседі. Ботаникалық сипаттамасы Ұзындығы 10—20 метр. Дәндері тұқымтиптес 5—10 мм, жапырақтары қара-жасыл,ұзындығы 10 см дейін, жұқа 0,75 мм, жұмсақ, 2 жылға дейін сақталады. Дереккөздер
Орман жадырағы

Орман жадырақ - Торғайтәрізділер отрядына жататын жадырақтар туысының ең әйгілі типтік өкілі. Биологиялық сипаттамасы Дене салмағы 18-25 г. орман жадырағының қоңырқай сұр реңі денені бойлай созылған қоқшыл сызықшалардың қоюлығынан басқа жадырақтардан гөрі қаралтым болып көрінеді. Айқын алабажақтың әсіресе төсінен және бөтегесінен байқалады. Орман жадырақ уақыттың көпшілігін жерде өткізіп, қалың шөптің арасына лып етіп кіріп, тез және ептілікпен бунақденелілерді аулайды. Ол әрқашан дерлік ағашқа қонып сайрайды, оның үстіне ерекше құсойнақ жасап ұшады. Ондайда бір ағаштың басынан екіншісіне ұшып, қатты әуенмен жоғарылаған сайын жоғарылай түседі де, қанатын жайып, құйрығын қайырып көтереді. Бұдан соң "уи-уи-уи-уи"-деп айқайлап, көлбей ұшқан бойда қалықтайды да, бұрын ұшып кеткен биіктіктен төменірек екінші ағашқа немесе бұтаға қонады. Орман жадырағының бүлк - бүлк еткен көп дыбысты әуені Қазақстанда кездесетін жадырақтардың бүкіл түрлерінің ішіндегі ең әдемісі. Таралуы Бұл құс берілген атауына қарамастан, ормандық құстан гөрі орман жиегінде өмір сүретін құс. Ол Тәңіртаудың кейбір жоталарында, орманнан мүлде алыс өмір сүреді. Қазақстанда орман жадырақ - орманды далада, оңтүстікте таулы аудандарда қоныстанады, ал көктемгі және күзгі ұшып өту кезінде кез келген жерлерде кездесуі мүмкін. Орман жадырақ Африкада және Үндістанда қыстайды. Қыркүйекте қыстауға ұшып кетіп, мамырда бізге қайта оралады.
TAR-21

1991 жылы Израильде атқыштар қаруының жаңа түpiн жасау ескірген М16, CAR-15 жене Галил автоматтарын алмастыруға тиiс болатын. Жаңа қаруды жасап шығару Израильдің Милитари Индастриес компаниясына (қазіргі кезде ол IWI жекеменшiк компаниясы тапсырылды). Бұл іске Израиль жауынгерлерi де жұмылдырыл.Жаңа винтовка 1998 жылы көпшiлiкке таныстырылды, оған Тавор TAR-21 деген атау берiлдi. Тавор сөзі Галилеяға Тавор (таудың орысша жазылуы «Фавор») тавор Ал 21 жеген индекс XXI ғасыр қаруы дегенді тұспалады. «Тавор» сериялы каруларды Израиль қорғаныс армиясының бөлiмшелерi 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдың басында кеңінен қолданды. Қазiргi кезде Цахалдың карулы күштерi қатарында «Тавор» автоматтары жеткілікті, бірақ қаруды меңгеруге әжептеуiр уақыт жұмсалды. Израильден бөлек, Тавор TAR-21 автоматтарын Үндiстан мен Грузия армиясынын арнайы мақсаттағы күштерi пайдапанады. TAR-21 автоматы СТАНАГ (НАТО бекіткен стандартты келісім) қораптарын қабылдайды. Ол «М203» гранатта атқыштарымен бірге де орнатылады. Тавор TAR-21 атқыштар қаруы бipнеше үлгiден құралған. Оған ұңғысы 460 мм болатын TAR-21 стандартты шабуылдау винтовкасы, ұңғысының 360 мм болатын TAR С21 Коммандо шолақ автоматы, TAR М21 Микро-Тавор тапанша-пулеметi, STAR-21 Мерген Тавор мерген винтовкасы кiредi. IWI компаниясы әскери емес тұрғындар үшін тек өзі зарядталатын нұсқасын ғана дайындайды. Оны Еуропа мен Канада елдеріне экспортқа шығарады. Автоматтың нұсқалары *TAR-21 *GTAR-21 *Tar-OICW *CTAR-21 (Commando TAR) *MTAR-21 (Micro TAR) *MTAR-21 X95R *MTAR-21 "Zittara" *MTAR-21 X95 7,62 *STAR-21 (Sharpshooter TAR) *T.C.-21 (Tavor Carbine) Автоматты пайдаланушы елдер * * * * * * * * * * * * * * * * . Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *http://topwar.ru/8879-tar-21-avtomat-gora.html *http://kollektsiya.ru/strelkovoe-oruzhie/362-tavor-tar-21-izrailskaya-shturmovaya-vintovka-avtomat.html
Тип 11 (пулемет)

Тип 11 - Жапония императорлық армиясының қолға ұстайтын пулеметі. 11 индексі император Тайсеннің билік құрған жылдарын білдіреді. Пулеметтің қоректену жүйесі әмбебап болатын: бес патронға арналған винтовкалық оқсауыт арнайы бункер-қабылдағышқа салынатын. Мұндай құрлымның артықшылығы да (басқа жаяу әскер қаруларымен бірге атыс жиынтығын бірег ұстау, артық заттар тасымалдау, т.б.), кемшелігі де (тез ластану) болады.Бункерді кез келген уақытта толтыруға болатын. Кеңестік жұмысшы-шаруалар армиясы Манчьжуриядағы қақтығыс кезінде аталған қарумен танысып, Кеңес шенеуліктері пулеметке қызуғышылық танытты. КСРО-да осыған ұқсас бункері бар, саны шектелген «ДП» пулементтері шығарылды. Бірақ кейін топтап шығаруға ұсыныс түспеді. Пулеметтің ауыспалы ұңғысы былғарыдан тiгiлген радиаторға орнатылады. Оқ ашық оқпаннан атылады, оқты бiр-бiрлеп ату режимi қарастырылмаған. Пулеметтің дизайнын француздардың пулеметіне негіздеп Кижиро Намбу дайындады. Пулеметті тіреумен де, арнайы үштанған станокқа қойып та қолдануға болады. Оның тағы бір нұсқасы Тип 91 - 1931 жылы жасалған, танкіге арналған пулемет. Оптикалық көздегіш бар, бункер көлемі ұлғайтылған. Тип 11 пулеметі 1922 жылы белсенді қолданыста болды. 1947 жылға дейін 29 000 дана пулемет шығарылды.. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *http://world.guns.ru/machine/jap/type-11-r.html *http://topwar.ru/28047-yaponskiy-pulemet-tip-11-s-pitaniem-iz-oboym.html
CZ SA Vz.58

CZ SA vz.58 - 1958 жылы Чехословакиягың Угерски Брод қаласындағы мемлекеттік қару дайындайтын кәсіпорны Ческа Збровкада жасалған автомат. Бұл қару осы кезге дейін Чехия мен Словакия армиясының әскери қару қатарында тұр. 2010 жылы оның орнын басатын CZ 805 автоматтары шығарыла бастады. CZ SA vz.58 сырттай қарағанда кеңестік Калашников автоматына ұқсайды, бірақ құрлымы мүлде бөлек. CZ SA vz.58 автоматикасы оқпан каналы түтінді газды шығаруға негізделген. Газ прошенінің жеке қайтарымды серіппесі бар. Автоматтың оқпаны бекітпенің төменгі бөлігінде орнатылған әскери бөлік арқылы жабылады. Екпінді іске қосу механизмі оқты бір-бірден немесе үздіксіз атқылауға мүмкіндік береді. Үш позициялы тежегіш – ауыстыргышы тапанша тұтқасының оң жағында орналасқан. Автомат жоғары сапалы деңгейде дайындалған. Бітпе қақпағы құрыштан сығымдалып жасалған. Бекітпесі, газ тартпасы мен оқпан каналы хромдалған, ал сыртқы тетіктерінің бәрі фосфаттан құйылған.Автоматқа найза-пышақ пен граната атқыш орнатуға болады. Автоматтың Vz58 винтовкалы нұсқасы – әлемдегі көптеген армия әскері қолданатын қару. Автоматтың нұсқалары *Sa vz.58P (Pěchotní) *Sa vz.58V (Výsadkový) *Sa vz.58Pi *CZ 858 Tactical. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *http://weapon.at.ua/load/310-1-0-770
ПП-2000

ПП-2000 - ресейлік 9 мм тапанша – пулемет. Оны тулалық аспап жасау бюросының ұжымы жасап шығарды. Қаруды жасау патентін 2001 жылы алғанымен, құрастырушылар оны қалың қауымға тек 2004 жылы таныстырды. Евроcатори 2004 Париж көрмесі мен мәскеулік Интерполитех 2004 көрмесінде көпшілік жаңа тапанша-пулеметтер туралы мәлімет алды.Негізінен, ПП-2000 - қаладағы құқық қорғау орыдарының бөлімшелеріне арналған қару. Сондай-ақ оны жекелеген әскери қызметкерле өздерін қорғау үшін ұстап жүреді. Мәскеу облысының Ішкі істер басты басқармасы жанындағы күзет бөлімінде сынақтан өтен соң қаруды жетілдіріп, оны қала жағдайында барынша тиімді ету үшін түзетуле енгізді. 2006 жылы ПП-2000 Ресей Федератциясы Ішкі істер министрлігі үшін жаппай шығарыла бастады. Қазіргі кезде ПП-2000 тапанша-пулеметтерін Ресей Ішкі істер министрлігінің жекелеген бөлімшелері қолданады. Сондай-ақ сот жасауылдарының қарулы күштер қатарына қабылданган. Басқа елдерге экспортқа шығарылды. Тапанша-пулемет еркін бекітпелі автоматикаға негізделген. Оқ жабық бекітпеден атылады. Екпінді-шаппа механизмі – шақпақты. ПП-2000 корпусы әртүрлі жағдайға төзімді.. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *http://kbptula.ru/index.php/ru/razrabotki-kbp/strelkovo-pushechnoe-i-granatometnoe-vooruzhenie/avtomaticheskoe-oruzhie/pp-2000 *http://world.guns.ru/smg/rus/pp-2000-r.html *http://vitalykuzmin.net/?q=node/350
Webley револьвері

Веблей револьверi - 1870-ші жылдардан бастап ағылшындық компаниясы Webley & Son Company (қазіргі уақытта компанияның аты: Webley & Scott Co.) шығара бастаған, оқтары .455 Webley өлшемге келетін револьвер. 1870 жылы Веблей-Грин жүйесінің қаруы Британ армиясының қарулы күштері қатарына қабылданды. Содан 1963 жылға дейін қызмет етті. Веблей револьверi қару ретінде танылғанға дейін МК IV нұсқасы 1899-1902 жылдары британ армиясының басты қаруы болып табылды. Одан кейінгі нұсқасы МК IV 1915 жылы бірінші дүниежүзілік соғыста таныстырылды. Ол әлі күнге дейін өте танымал қарк болып саналады. Веблей револьверiн ең соңғы, жетілдірілген нұсқа ретінде қарастыруға болады. Ол британ армиясының қаруы қатарына екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанша түспеді. Бірақ ресми түрде 1932 жылы 389 калибрлі Энфилд револьверiмен алмастырылды. МК IV үлгісінен айрмасы аз болатын. Оқпанының ұзындығы бұрынғыдай 15 см болып қалды. Дегенмен тұтқасы трапетция тәрізді етіп жасалды. Бұрынғы үлгіде сабы құстың басына ұқсайтын. «Webley & Scott|Webley & Scott Co.» фирмасы МК IV револьверiн бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін шығарды. 1921 жылы қару жасау Энфилдте орналасқан мемлекеттік Ройял Смолл Арме кәсіпорнына тапсырылды. Бұл револьверлер нағыз веблейлік нұсқадан барынша жұқа сабы мен «Энфилд» деген жазуы бар сауда таңбасымен ғана ерекшеленеді. 38 калибрлі Энфилд револьвері пайда болысымен «Веблей» револьверін шығару тоқтатылды. . Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *http://zonwar.ru/revolver/webley3.html
Сары шоқсары

Сары шоқсары – шатыршагүлділер тұқымдасы, шоқсары туысына жататын тамыры көлбей өскен, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты * Сабақтарының іші қуыс, сырты жұмыр, биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді. Сабақтары кейде бірнешеу болады. * Жапырақтары тықыр, жұмыртқа тәрізді, төменгі жағындағыларының сағақтары қысқа, жоғарғы жағындағылары отырмалы. * Гүлдері сары, майда, гүл сабақтары қысқа, 15-20-дан жиналып гүлшоғырын жасап тұрады. * Жемісі - сопақшалау, ұзындығы 4-5 мм-ге жететін қоңыр түсті дәнектер. Маусым-шілде айларында гүлдейді. Жемісі шілде-тамыз айларында піседі. Өсетін жері мен таралу аймағы Ресей, Қырғызстан, Моңғолия, Тянь-Шань тауында, Қытайда таралған. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Тарбағатай, Қарқаралы тауларында кездеседі. Орманның шеттерінде, өзеннің жағалауларында, қайыңды ормандардың ішінде өседі. Емдік қасиеті және қолданысы Құрамында С дәрумені, каротин, сапониндер, алкалоидтар, рутин, нарциссин бар. Дәрі жасау үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін жинайды. Бұл өсімдіктен жасалған дәрілер өт қалтасы қабынғанда және бауыр ауруларын емдеу үшін қолданылады. Асқазанның қышқылын көбейтеді, бауырдан өттің бөлінуін күшейтіп, оның химиялық құрамын жақсартады. Дереккөздер
Боз содырғы

Боз содырғы - Торғайтәрізділер отрядының содырғылар тұқымдасының Қазақстанда ең қылаң реңді түрі. Биологиялық сипаттама Қоңыржай қылаң реңінен бойлай созылған көмескі қоңырқай аламыштар әзер байқалады. Ал бірыңғай реңкті құм түстес қызыл қошқыл реңді бауырында ондай аламыштар мүлде жоқ. Бұл содырғыдағы бастың екі жағын қамтыған қара рең ғана («тоқта» деп аталады) айқын көрінеді. Ол жоғарғы жағынан жіңішке ақ «қаспен» шектеледі. Дауысы - ақырын ғана естілетін назды құбылмалы үн. Әуені сыңғырлап естіледі, бірақ қысқа қайырылады. Боз содырғының орман белдеуінде кездесуі және шыршаларда ұялауы да мүмкін, бірақ ол боз содырғыға тән қылық емес. Бұл - содырғылар ішіндегі экологиялық келісті құс түрі. Боз содырғы осындай кең таралымды болғандықтан, ұяларын түрлі-түрлі орындарға: ағаштар мен бұталар басына, жартастарға, жердегі тас астына, адам құрылыстарына орналастырады. Мұнымен бірге біздің белгі соғылған дара құстарға жасаған бақылауымыз ұя салудың жоғарыда көрсетілген әдістердің барлығын бір ғана аналықтың әрекеті екенін көрсетті. Сол бақылаудың жәрдемімен боз содырғылардың бір жазда - 2 рет, кейбір жағдайда 3 рет балапан өргізетіні айқындалды. Ұшып кеткен ұялас балапандарды аталығы қоректендіріп жүргенде, аналық уақытты оздырмай, жаңа ұя салып, жұмыртқалап, жұмыртқаларды басады. Таралуы Қазақстанда боз содырғы Тәңіртау, Жоңғар Алатауы және Сауырдың субальпілік белдемінде мекендейді. Сонымен бірге жазда оның төменгі таралу шегі орман белдеуінің үстіңгі бөлігінен өтеді. Жылдың салқын кездерінде содырғылар азық іздеп ұзақ көшіп жүріп, тауда және өздері өте ұнататын шырша тұқымдары жақсы түсім берген орындарда өткізеді. Дереккөздер
Қаратұмсық содырғы

Қаратұмсық содырғы - Торғайтәрізділер отрядының Содырғылар тұқымдасының қошқыл реңділігі байқалатын құс. Биологиялық сипаттама Қаратұмсық содырғы - сұржон содырғыға өте ұқсас, алайда денесі сәл кішірек (20-30 г). Жоны мен екі қапталы тот түстес қоңыр реңкті тығыз орналасқан қошқыл аламыш болып келеді: ақ тамақтан да осындай аламыш жолақтар бойлай созылады. Қаратұмсық содырғы, сондай-ақ жақсы сайрайды және аспандап сайрай ұшып, құсойнақ жасайды. Ұяларын көбінесе тас астына, кейде шөптесін томардың тасасына жай ғана орналастырады. Салындыдағы 3-5 шұбарланбаған көгілдір жұмыртқаларды аналық екі аптаға жуық басады. Ұядағы балапандарды осынша уақыт ата-енелері қоректендіреді. Бұл түр жұптарының жеке бөлігі тіпті осыншалық биіктікте, бір жазда екі рет балапан өрбітіп үлгеретінін біздің анықтай алуымызға мүмкіндік болды. Біз қаратұмсық содырғыларды Батыс Тәңіртаудан қыста кездестірдік, олар мұнда қоректерін іздеп көшіп келеді. Таралуы Тәңіртау, Жоңғар Алатауы және Алтай тауларының субальпілік белдеуінде, сондай-ақ альпі белдеуінің төменгі бөлігіне (Тәңіртауға - 2700-ден 3500 метрге дейін) еніп, сұржон содырғымен қатар өмір сүріп, орын тебеді. Алайда қаратұмсық содырғы - жартастарды, ал сұржон содырғы тастары бар көгалды ұнатады. Дереккөздер
Амур жолбарысы

Амур қабыланы - Мысықтәрізділер тұқымдасының жойылуға қауіпті, жылдан жылға саны азайып бара жатқан биологиялық түрі. Бұл - өте сирек кездесетін жануар. Уссурий тайгасында олардың бірнеше жүзі ғана қалды Биологиялық сипаттамасы Амур қабыланының өзге қабыландардан ерекшелігі көп. Амур қабыланының терісіндегі теңбілдердің түсі қара болады. Теңбілдері өте жиі орналасқан. Оның ұзын аяқтары мен ұзын жүні қарлы, аязды климатқа бейімделген. Амур қабыланы 6 метр алға, 3 метр жоғарыға секіре алады. Жүні жұмсақ,қалың келеді. Жазда шамамен 2.5 см, ашық сары, қанық түске енеді. Қыста 7-см ге дейін ұзарады да,ашық сары түстен алтын түстес рең беретін сарғыш қызыл түске ауысады. Денесінің ұзындығы - 107-136 см. Аталығының орташа салмағы 32-48 келі, аналығының орташа салмағы 25-43 келі болады. Амур қабыланы 23 жылға дейін өмір сүреді. Қабыландар, негізінен, жекедара жүреді. Азық іздеуге көбінесе түнде шығады. Әр қабылан өзіне жеткілікті мөлшерде қорек табылатын жерді иемденеді. Ондай жердің көлемі жер бедері мен қоректің көптеп кездесуіне байланысты кейде 1-2 шақырым ғана болуы мүмкін. Қабылан жемтігіне білдірмей келіп, бірнеше метр жерден секіріп бас салады. Қабыландар 3 ай буаздық мерзімнен кейін 1-3 күшік туады. Күшіктерді 2 айдан кейін індерінен шығады. Амур қабыланы елік, марал, бөкен, қоян, борсық, күдірдің етін жейді. Таралуы Амур қабыланы Ресейдің оңтүстік шығысында, Солтүстік Кореяда, Манчжурияда, Амур өзенінің аңғарларында кездеседі. Қабылан Амур өзенінің құрметіне осылай аталған. Ол "Қиыр Шығыс қабыланы", Сібір қабыланы" деген аттармен де белгілі. Дереккөздер
Өзекті жөке

Өзекті жөке немесе Ұсақ жапырақты жөке - құлқайырлар тұқымдасы, жөке туысына жататын ағаш. Ботаникалық сиапты * Биіктігі 30 м-ге дейін жететін, қара қоңыр түсті жылтыр қабығы бар. * Жапырақтары кезектесе орналасқан, сағақтары ұзын, жүрек тәрізді, шеттері майда, ара тісті, ұштары сәл сүйірлеу. * Гүлдері ашық сары, кішігірім гүлшоғырын жасап тұрады. Әрбір гүлшоғырының жанында қосымша жапырақшалары бар. * Жемісі бір-екі тұқымды жаңғақша. Маусым-шілде айларында бар болғаны 10-15-ақ күн гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Еуропада, Ресейдің еуропалық бөлігінде таралған. Қазақстанда барлық жерлерде кездеседі. Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы Құрамында эфир майлары, илік заттар, воск, гесперидин, қант, шырыштар, С дәрумені, каротин бар. Дәрі жасау үшін жөке ағашының гүлдерін қосымша жапырақшаларымен бірге жинап алады. Гүлдерінен жасалған сулы тұнбалар тер шығарады, дененің қызуын төмендетеді, микробтарды жояды. Халық медицинасында гүлін ревматизмге, жөтелге, іштің түйнеп ауруына да қарсы қолданады. Сонымен қатар жөке ағашы аяқ-қол бұлшық еттерінің тырысуына, бүйрекке тас байлануына, қуықта құм пайда болуына шипа. Дене сыртындағы іріңді жараларды жұмсатру үшін оның бүршіктері мен жапырақтарын пайдаланады. Жөке ағашы құрылыста, жиһаз жасауда пайдаланылады. Көркем ағаш ретінде саябақтарда әсемдік үшін өсіріледі. Дереккөздер
Орман құлқайыры

Орман құлқайыры - құлқайырлар тұқымдасы, құлқайыр туысына жататын бір немесе екі жылдық, шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 1 м-ге дейін жетеді, тамыры тұтас әрі түзу, көптеген қосымша тамырлары бар. * Бұтақтары көп, сабағын түк басқан, тік көтеріле өседі. * Ұзын сағақты, 5-7 салалы жапырақтары кезектесіп орналасқан, шеттері ара тісті. Жастау жапырақтарының екі жағында да түктері болады. * Гүлдері ірі, ақ немесе ашық-қызыл түсті, 2-3-тен жапырақтарының қуысына орналасқан. Гүл тостағаншасы бес қалақшадан, гүл тәжі бес гүл жапырақшасынан тұрады. Гүл жапырақшаларының бетінде қою қызыл түсті ұзынша жолақтары және терең ойықтары бар, ұш жағы түп жағына қарағанда жалпақтау болып келеді. Гүл жапырақтары гүл тостағаншасының қалақшаларынан 3-4 есе ұзын. * Жемісі жалпақтау әрі ортасы ойыстау келген, ішінде көптеген ұрықтары бар. Бүкіл жаз бойы гүлдеп тұрады. Құрамы Орман құлқайырының гүлдері мен жапырақтарының құрамында каротин, С дәрумені, қоймалжың, бояулы заттар, крахмал бар. Емдік қасиеті және қолданысы Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің гүлдері мен жапырағы пайдаланылады. Гүлдерін ашық-қызыл түске бояла салысымен жинап алып, кептіреді. Жапырақтары жаз бойы жиналады. Орман құлқайырының гүлі мен жапырағынан жасалған дәрілердің қақырық түсіретін, адамды әлдендіретін, жүйкені тыныштандыратын, қабынуға қарсы әсер ететін қасиеттері бар. Дене сыртына іріңді бөртпелер шыққанда және ауыз уылып, сілекей бездері мен тамақ қабынғанда бұл өсімдіктің емдік қасиеті мол деп есептеледі. Дереккөздер
Counter-Strike: Global Offensive

Counter-Strike:Global Offensive,CS:GO — шутер жанрдағы компьютерлік ойын. Valve және Hidden Path Entertaintment компанияларымен шығарылған. Қазіргі кезде Counter-Strike ойындарының сериясынан ең соңғы ойын болып табылады. "Counter-Strike:Global Offensive Counter-Strike:Source" ойнынаң кейін шыққан. 21 тамыз 2012 жылы барлық платформалар үшін шыққан. 23 қыркүйек 2014 жылы Linux үшін тесттік версиясы шықты. "CS:GO" ойны "CS:S" ойныңа графикасымен, физикасымен ұқсас. "Counter-Strike:Global Offensive" графикасының сапасы өте жоғары.
Құранның қазақ тіліне аудармалары

Қазақ халқы ерте заманнан бері Ислам дінін ұстанғандықтан және қара халықтың араб тілін біліп-түсінбейтіндігінен, қазақтың мұсылман ғұламалары қасиетті кітап Құранды қазақ тіліне бірнеше рет аударған. Сәдуақас Ғылманидың аудармасы «Құранды» ана тiлiмiзге аударуда мықты талпыныс жасаған ислами ғалым Сәдуақас Сәлменұлы Ғылмани едi. 1960—1970 жылдары аралығында Сәдуақас Сәлменұлы Ғылмани (Сәкен халпе) бiр жүз он сегiз мың сөзден тұратын «Қазақша-арабша» сөздiктi жаза жүрiп, «Құранның» алғашқы үш тарауын қазақшаға аударған. Бұл қолжазбаны 1970 жылға дейiн Қа­зақ елiнiң облыс орталықтары мен қалаларындағы имам-молдалар кезекпен оқып, «Құранның» Сәкен қалпе аударған қолжазбасымен сауатын толықтырды. Ал ғұламаның мүбәрак қолынан шыққан «Құранның» үш тарауының қазақша аудармасы осы күнге дейiн Алматыдағы Сәдуақас Ғылманидың мұрағатына мұрагер болып отырған кiшi қызы – Әмина Сәдуақасқызы Әбдiкәрiмованың қолында сақтаулы тұр. Ғазез Ақытұлы мен Мақаш Ақытұлы аудармасы Қытайға қараған Шығыс Түркiстан аймақтарындағы қазақ мұсылмандар «Құран Кәрiмнiң» қазақша нұсқасымен Ғазез Ақытұлы мен Мақаш Ақытұлы секiлдi дарынды ғалымдардың аударуымен 1990 жылы танысты. «Құранның» бұл нұсқасы Бейжің қаласындағы «Ұлттар баспасынан» ұлттық әлiпбиiмiзбен (араб графикасы) жарық көрдi Нұралы Өсеровтың аудармасы * Белгiлi араб тiлi маманы Нұралы Өсеров 1991 жылы Мәскеудегi «Радуга» баспасынан «Құран Кәрiмнiң қазақша тәпсiрлерiн» жариялады . Дереккөздер Тағы қараңыз * Құран * Құран аудармаларының тізімі
Иық белдеуі

Иық деп денедегі қолдың кеудеге жалғанатын тұсын айтамыз. Иық белдеуінің сүйектеріне омыртқа жотасының жоғарғы жағында екі жауырын сүйектері: бұғана және төс сүйектерімен жалғасады. Жауырынның сыртқы бұрыштары иық басы сүйегі арқылы қол сүйектерімен жалғасады. Иық буыны тоқпан жілікті, ол арқылы бүкіл қолдың еркін бөлігін иық белдеуімен, атап айтқанда, жауырынмен байланыстырады. Буын түзуге қатысатын тоқпан жіліктің басы шартәрізді. Онымен буындасатын жауырынның буындық ойығы көлемін ұлғайтып, сонымен бірге жілік басы қозғалған кездегі соққылар мен шайқалыстарды жұмсаттатын шеміршекті буын ернуі жатады. Иық буынынң қапшығы жауырында буын ойығының сүйекті жиегіне бекіп, әрі иық басын қаусырап, анатомиялық мойында аяқталады. Иық буынының қосалқы байламы ретінде құстұисықты өсінді негізінен шығатын және буын қапшығына қосылып-өрілетін тығыздау талшықтар шоғыры болады. Жалпы алғанда иық буынында нағыз байламдар жоқ, ол иық белдеуі бұлшықеттерімен бекиді. Бұл жағдай бір жағынан дұрыс сияқты, өйткені еңбек ету мүшесі ретіндегі қолдың қызметі үшін қажет иық белдеуінің кең қозғалыс-қимыл жасуына себебін тигізеді. Екінші жағынан, иық буынындағы әлсіз беку, онда буын ьайып кетуінің көп болуына себеп болады. * Буын қапшығын ішінен астарлайтын синовиалды қабық буынан тыс екі томпақ түзіледі. * Иық буыны нағыз көпбілікті шартәрізді буындасу ретінде аса қозғалмалы. Қимыл 3 негізгі білік айналасында дасалады: фронталды, сагитталды және вертикалды. Фронталды білікті айнала қол бүгіп, жазылады. Сагитталды білікті айнала қол әкеліп, әкелінеді. Вертикалды білік айналаснда қол сыртқа және ішке қарай айналады. Бұғана Бұғана - иіліп келген ұзын сүйек. Оның денесі және екі басы болады. Бұғана бала туар алдында оның төс жақ ұшынан басқа жері сүйекке айналып үлгереді. Ал төс жақ үшының сүйектенуі жігіттерде 24, қыздарда 23 жаста аяқталады. Жауырын Жауырын — жалпақ қос сүйек, ол омыртқа және қабырға сүйектерімен бұлшық ет арқылы жалғасқан. Жаңа туған сәбидің жауырын сүйегінің иық, құс тұмсық өсінділерінде, буын бетінде, омыртқа жақ шетінде, жоғарғы жәңе төменгі бұрыш тарында шеміршектер болады. Жауырын сүйектері жігіттерде 19–20, қыздарда 18 жаста қатады. Иық буыны Иық буыны - жауырынның буын ойысы мен тоқпан жілік басынан түзілген. Тоқпан жіліктің басы жауырынның буын ойысына сәйкес келмегендіктен буын шығуы жиі кездесіп тұрады. Сондықтан буын ойысын айнала жиектеп сақиналы шеміршек орналасады. Ол жілік басын қамтып сәйкестендіріп отырады. Буын қапшығының сыртымен сіңір байламы өтеді. Ол иық буынын бекітіп тұрады. Иық-бұғана буыны Иық-бұғана буыны - бұғана мен жауырын қосылысынан пайда болады. Бұғананың сырт жақ басы жауырынның иық өсіндісімен қосылып, тегіс буын түзеді. Ол көлденең жатқан сіңір байламы арқылы жауырынның тұмсық өсіндісімен жалғасып, тоқпан жілік басына күмбез жасайды. Қызықты деректер * Жоғарыда аталған буын арқылы иық белдеуін артқа, алдыға, жоғары, төмен қарай қимылдатуға болады. * Қол қаңқасы иық белдеуі мен қолдың еркін қимылдайтын сүйектерінен құралады. * Қолдың еркін қимылдайтын сүйектері: тоқпан жілік, білек сүйектері мен қол басының сүйектері. Дереккөздер
Орман қазтамағы

Орман қазтамағы - бұл өсімдік герань деп аталатын қазтамақтар тұқымдасы қазтамақ туысына жатады. Герань - гректің геранг (тырна) деген сөзінен шыққан, себебі, өсімдіктің тұқымы тырнаның тұмсығына ұқсайды. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 80 см-ге дейін жететін, тамыры тік өсетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. * Сабағының өн бойын түк басқан, жоғарғы жағында бұтақтары көп. * Тамырдан өсіп шығатын жапырақтарының сағақтары ұзын, ал сабақ жапырақтары отырмалы болады. Төменгі жағындағы жапырақтары 5-7-ге бөлініп тілімделген. Жапырақтарының екі жағын да түк басқан, шеттері ара тісті. * Гүлдері ірі, күлгін түсті, тостағанша, қалақшалары да, гүл тәжінің жапырақшалары да бес-бестен. * Жемісі құстың тұмсығына ұқсайтын қауашақ. Маусым-шілде айларында гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Еуразияның қоңыржай және салқын белдеулерінде таралған. Бұталардың арасында, орманды жерлерде, жарқабақтарда, ылғалды жерлерде өседі. Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы Құрамында илік заттар, алкалоидтар, шайыр, эфир майлары, қоймалжың, ащы заттар бар. Өсімдіктен жасалған дәрілерді аш ішектің қабынуын және іштің өтіп ауырғанын емдеу үшін пайдаланады. Халық медицинасында өсімдіктің тұнбаларымен ауыз бен тамақты шаяды. Маталарды бояу үшін пайдаланады. Әсемдік үшін өсіріледі. Аралар үшін бал нәрі. Дереккөздер
Бояулық риян

Бояулық риян - риян тұқымдасы риян туысына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 130 см-ге дейін жетеді. * Тамырының түсі қоңыр, бұтақтары көп, тамыр сабақтары ұзын. Төрт қырлы келген сабақтарының өн бойында ұштары сыртына қарай қайырылған көптеген тікенектері бар. * Жапырақтары қалың, сопақша келген эллипс тәрізді, сағақтары қысқа, екіден, төрттен, кейде алтыдан сабақтарын айнала қоршай орналасқан. * Гүлдері жасыл сары түсті, жартылай шатыр жасап бұтақтарының ұш жағына таман орналасқан. Гүл тәжінің төменгі бөлігі воронка тәрізді болып келеді де, жоғарғы бөлігінің ұштары сүйір, 5 жапырақшаға бөлініп, сыртына қарай бүгіліп тұрады. Маусым айынан бастап гүлдеп, тамыз айында жеміс береді. * Жемісі әуелі қара түске еніп, кейіннен қызыл түске боялатын, ішінде 1-2 сүйегі бар жидек. * Тұқымынан және тамырынан қолдан егіп көбейтуге болады. Өсетін жері Өзендер мен арықтардың жағаларында, тастақты жерлерде, бақшаларда, қақпалардың маңайында кездесе береді. Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы Бояулық риянның тамырының және тамырсабағының құрамында алиозин қышқылы, галлиозин, ксантопурин, ализарин бар. Өсімдіктен жасалған дәрілер қуықта және бүйректе пайда болған әр түрлі фосфорлы тастарды еріту үшін пайдаланады. Дәріханаларда сатылатын "Цистенал" атты дәрінің құрамында осы бояулық риянның тамырынан алынған заттар бар. Дәрі жасуаға өсімдіктің тамыры мен тамыр сабағын күздің ақырғы айларында немесе көктемде жинайды. Бояулық рияннан бояу алынады. Дереккөздер
Сұржон содырғы

Сұржон содырғы - Торғайтәрізділер отрядының содырғылар тұқымдасының биологиялық түрі. Қазақстандағы содырғылардың ең ірі денелі (25-35 г) және ең биік тауларда өмір сүретін түрі. Таралуы Қазақстан жартастары сусымалы тастармен және қарлы алаңмен алмасатын жерлерде — теңіз деңгейінен 3 000 м жоғары Тәңіртау және Жоңғар Алатауы тауларының альпілік белдеуінде мекендейді. Сұржон содырғылар қыстың едәуір бөлігін қар көп жатпайтын оңтүстік бет- кейге орын ауыстырып, биік тауларда өткізеді. Қар қалың жауған соң таудың төменгі белдеуіне төмендеп түседі. Сипаттамасы Торғайдан сәл үлкендеу және жерден едәуір көтеріңкі жүре алатын сұржон содырғыны сұр реңді төстен жіңішке қара сызықтармен бөлінген ақ тамағы бойынша оңай тануға болады. Дауысы қатты және әдемі, әуенінде таза құбылмалы ысқырық бар. Аталықтар күйттеу кезеңінде жартастардан жартастарға қанатын кең жайып қалықтай жүріп, құсойнақ жасап ұшады. Ұяларын жартастардың жарығына - қиын жерлерге салады, сондықтан бұл құстардың тұқымтоптық өмір сүру дағдысы аз зерттелген. Ұяны мүктен қалың қабырғалы тостаған түрінде жасап, оған жүн төсейтіні ғана белгілі. Салындыда 3-тен 5- ке дейін көгілдір жұмыртқа болады. Дереккөздер
Қол

Адамның және приматтардың күрделі, ұстауға бейімделген, саусақтар орналасқан мүшесі қол басы деп аталады. Адамнның екі қолы бар. Сүйектері Адамның қол басы 27 сүйектен тұрады: білезікте 2 қатар орналасқан 8 сүйек, алақанда 5 сүйек, саусақ пен бас бармақта 14 сүйек болады. Білезік буынның бірінші қатарындағы сүйектеріне трапеция тәрізді сүйек, трапециялық сүйек, басты сүйек және ілмек тәрізді сүйек жатады. Алақанның бес сүйегі бес саусақты құрайды. Саусақтар Саусақтарға күш беріп тұратын бұлшық еттер мықты болып келеді. Олардың мықтылығы соншалық, кейбір адамдарға тік беткейлерде бар салмағын көтере саусақтарының ұшымен өрмелеуге мүмкіндік береді. Саусақтарда бұлшықет болмайды. Саусақтарды қозғалтып тұратын бұлшық еттер алақанда және білекте орналасқан. Қолдың жүйкелері Қолдың негізгі жүйкелеріне ортаңғы жүйке мен шынтақтық жүйке жатады. Олар қолдың ұзындығы бойымен жүріп отырып, дененің қозғалысы мен сезімталдығын жүзеге асыру үшін миға электрлік импульстерді жеткізіп отырады. Қызықты деректер Қол ерте заманнан бері қорғаныс құралы ретінде қолданылып келеді. Бір кездері ең ұзын тырнақ иесі Шидхар Чилал болған. Ол тырнақтарын 48 жыл бойы өсіріп келген. Тырнақтарының ұзындығы 6 метр 5,6 см-ге дейін жеткен. Дереккөздер
Аутогенді машықтандыру

Аутогенді машықтандыру ( — «өзі», — «тегі, шығуы») - психотерапевтикалық әдіс. Сресс немесе т.б. факторлардың нәтижесінде адам ағзасының динамикалық күйінің тепе-теңдігін (гомеостаз) қалпына келтіруге бағытталған және адамдарды өзін-өзі сендіруге, бұлшық еттерін босаңсытуға, зейінінің шоғырлану қасиетін дамытуға, субъект үшін маңызды іс-әрекетті көтеріп, машықтандыруға арналған психотерапиялық әдіс. Аутогенді машықтандыру екі сатысын көрсетуге болады: # релаксацияға үйрету, ауырлықты, жылылықты, салқындықты түйсіндіру, вегетативтік функцияларды басқаруды куәландыру # гипноздық күйдің әртүрлі деңгейлерін жасау. Аутогенді машықтандыру медицинада, психологиялық-педагогикалық қызметтерде өзін-өзі тәрбиелеуде өндірістерде тағы басқа жағдайларда қолданылады. Дереккөздер