kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жарқырау қисығы

Жарқырау қисығы − астрономиялық дененің уақытқа қатысты жарқылының өзгеру графигі. Бұл түсінік өздігінен жарқарайтын объекттерге сияқты, жақындағы дененің жарығын шағылыстыратын объекттерге де қолданыла алады. Бұл рөлде жақын жұлдыздың жарығын шағылыстыратын планеталар, астероидтар, планета серіктері де бола алады. Күн жүйесіндегі дененің жарқылының өзгеруі негізінде объекттің, Кун мен Жердің орбита бойымен және ось бойымен қозғалыс нәтижесінде орнының өзара өзгертуінен. Дереккөздер * [http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/how_l1/light_curves.html Light Curves and What They Can Tell Us]
Жарқыл қисығы

Жарқыл қисығы − астрономиялық объкттің жарқылының уақыт бойынша өзгеру графигі. Бұл түсінікті өздігінен жарқырайтын объекттер сияқты (Жұлдыздар), жақын орналасқан жарық коздерінің (Күн, жұлдыздар) жарқылын шағылыстыратын объекттерге де қолдануға болады. Бұл рөлде планеталар, олардың спутниктері, астероидтар тб. бола алады. Күн жүйесіндегі денелердің жарқылының өзгеруі негізінде денелердің, Кун мен Жердің орбита бойынша, не өз осінің бойымен (егер беткі қабатында әртүрлі ауданды альбедолар болса) қозғалысының нәтижесінде болады. Дереккөздер * [http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/how_l1/light_curves.html Light Curves and What They Can Tell Us]
Флавинадениндинуклеотид

Флавинадениндинуклеотид (ФАД, FAD) - биохимиялық тотығу - тотықсыздану процесстеріне қатысады. Флавинадениндинуклеотид екі формасы бар: тотығу және тотықсыздану, оның биохимиялық функциясы осы екі форма арасында алмасудан жүреді. FAD FADH2 - ге дейін тотыға алады, сонымен бірге ол сутектің екі атомын қосып алады. FADH2 молекуласы энергия тасымалдаушысы және тотықсыздандырғыш кофермент митохондрияда қышқылдық фосфорлау реакциясында субстрат ретінде қолданыла алады. FADH2 молекулада FAD - қа дейін тотыққа кезде АТФ - тың екі мольіне тең энергия бөлінеді. Сілтемелер *https://ru.wikipedia.org/wiki/Флавинадениндинуклеотид
Жарық ағыны

Жарық ағыны — сәйкес сәуле ағынындағы "жарықтық" қуатын сипаттайтын физикалық шама. Басқа сөздермен, "Жарық ағыны дегеніміз сәуле ағынына пропорционал, орта адам көзінің қатысты спектрлік сезімталдығына сәйкес бағаланған физикалық шама болып табылады" * Белгіленуі: * Халықаралық бірліктер жүйесінде (ХБЖ) белгіленуі: люмен Адамда жарық сезімін тудыратын электромагниттік сәулелердің толқын ұзындықтары вакуумде 400-ден 760нм диапазонында жатады. Көзге әсер ететін сәулеленуді бағалау үшін жарық ағыны деген түсінікті пайдаланады. Жарық ағыны деп сәулелену ағынының көзде жарық сезімін тудыратын бөлігін атайды. Оптикалық жарық ағынын өлшеумен, жарық көздерінің және нәрселердің жарықталынуының сипаттамаларымен шұғылданатын бөлімін фотометрия деп атайды (гректің "фотос" жарық деген сөзінен). Электромагниттік сәулеленудің жарық сезімін тудыратын бөлігін көбіне жарық сәлелерідеп те атайды, оның сандық сипаттамасы осы Ф жарық ағыны болып табылады. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.intuit.ru/department/graphics/graphalg/2/ О природе света и цвета (из курса лекций «Алгоритмические основы современной компьютерной графики информация», Авторы: А. И. Куликов, Т. Э. Овчинникова)]
Old Woman (метеорит)

Old Woman - темір метеорит. Химиялық құрамы: 93% - темір, 6% - никель, хром бөліктері, кобальт, фосфор және күкірт. 1976 жылы Калифорниядағы Old Woman тауларынан табылған. Калифорниядағы ең ірі метеорит болып табылады, ал АҚШ - та көлемі бойынша екінші орын алады. Жалпы өлшемі: 97х86х76 см. Ресей ғылымдар академиясында 2753 килограммдық фрагмент сақталған. Сілтемелер *https://ru.wikipedia.org/wiki/Old_Woman_(метеорит)
Қар қунақ

Қар қунақ(Montifringilla nivalis) - сырттан қарағанда тау қунақтарға ұқсас құс. Сымбатты, үшкір қанатты, тура және күшті ұша алады. Дегенмен мамандар анатомиялық ерекшеліктеріне қарап, оны өргіқұс тұқымдастарына жатқызады. Қанаты және құйрығының қарама-қарсы - қара және ақ реңді жабын қауырсынынан оны оңай тануға болады. Ересек құстың тамағында қара теңбілі бар. Бізде өмір сүретін өрмеқұс тұқымдастардың ең ашық түсті және әдемі құстарының бірі - осы қар қунақ, сондай-ақ ол өрмек құстар арасындағы жалғыз нағыз сайрағыш құс. Оның әуені қатты және әуезді, ақыры ғана "юп-юп" деп шақырады. Ересектері тұқыммен қоректенеді, ал балапандарын бунақденелілермен жемдейді. Бұл құстың ұялау кезеңі және бүкіл өмір сүру дағдысы аз зерттелген. Дереккөздер Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
Монохроматты сәулеленудің спектрлік жарық тиімділігі

Монохроматты сәулеленудің спектрлік жарық тиімділігі − монохроматтық жарықтық әсер еткендегі адам көзінің сезімталдылығын сипаттайтын физикалық шама. Белгәленуі - , Халықаралық бірліктер жүйесінде лм/Вт шамасына ие. Ескірген атауы - көрінулік. Жарықтық тиімділігін екі шаманың көбейтіндісі ретінде белгілеуге болады. Б9л жерде — максимум кезінде жететін мәні, ал — максимумда бірге теңелетін толқын ұзындығының өлшемсіз функциясы. Қосымша қараңыз * Күндізгі көру * Түнгі көрі * Кешкі көру
Полимеразды тізбекті реакция

Полимеразалық тізбекті реакция (ПТР) — биологиялық материалдағы анықталатын нуклеин қышқылдарындағы (ДНҚ) аз концентрациялы фрагменттердің айтарлықтай ұлғайтылуын қамтамасыз ететін молекулярлық биологиядағы эксперименталды әдіс. ДНҚ-ны амплификациялаудан басқа ПТР нуклеин қышқылдарына әр түрлі әсер етуге мүмкіндік береді (мутация, ДНҚ фрагменттерін тұтастыру). Сонымен қатар, ПТР биологиялық және медициналық практикада кеңінен пайдаланылады, мысалы, мирастық немесе инфекциялық ауруларды анықтау, әкелікті орнату, гендерді клондау, жаңа гендерді бөліп шығару, т.б. ПТР-ды іске асыру Әдіс нуклеин қышқылының белгілі бір үлескісінің қайталанып отыратын таңдаулы көшірмеленуіне негізделген. Бұл үрдіс ферменттердің көмегімен жасанды жағдайда жүзеге асады (in vitro). Реакция компоненттері ПТР-ды ең қарапайым жағдайда жасау үшін келесі компоненттер керек болады: * Амплификация жасалатын ДНҚ үлескісі бар ДНҚ-матрица * Талап етілетін ДНҚ фрагменті әр түрлі тізбектерінің ұштарына комплиментарлы екі праймер * Жоғары температураға тұрақты ДНҚ-полимераза - ДНҚ полимеризациясын катализдейтін фермент. * Дезоксирибонуклеозидтрифосфаттар (dATP, dGTP, dCTP, dTTP) * Полимеразаның қызметіне қажетті Mg2+ иондары * Реакцияға қажетті жағдайларды (pH, ерітіндінің иондық күші) қамтамасыз ететін буферлік ерітінді Реакция барысы Әдетте ПТР жүргенде әрбіреуі 3 сатыдан тұратын 25-30 цикл жүзеге асады Денатурация ДНҚ тізбектері таралып, ширатылып кетуі үшін екітізбекті ДНҚ матрицасын 94-96°C-қа дейін 0,5-2 мин қыздырылады. ДНҚ тізбектері арасындағы сутектік байланыстар үзілетіндіктен, бұл кезең денатурация деп аталады. Суыту Тізбектер бөлінген соң, праймерлер байланысу үшін температураны төмендетеді. Элонгация ДНҚ-полимераза матрицалық тізбекті праймерлер арқылы репликациялайды. Дереккөздер
Қызыл қунақтар туысы

Қызыл қунақтар туысы(Pyrrhospiza) - Қазақстандағы қунақ тұқымдасына жататын 18 туыстың біреуі. Қызыл қунақтар туысы құралайларға жақын. Бұл бір түрден тұратын монотипті туыс. Қызыл қунақ Қызыл қунақ(Pyrrhospiza punicea) - ірі денелі (50-65 г) қунақ. Ересек аталықтың басы мен төсі - күмістей жылтыр қызғылт қауырсынды ашық қызыл, ал құйрықүсты - ашық қызғылт. Аналығының реңі - қошқыл үзбе сызықтар бойлай созылған сұрғылт қоңыр, құйрықүсті - жасылдау сары. Орталық Азияның биік тауларында ғана мекендейді. Қазақстанда бұл сирек кездесетін және зерттелмеген қунақ, тек қана мынадай үш жерден: Батыс және Солтүстік Тәңіртауда және Жоңғар Алатауында кездескен. Оның Қазақстандағы ең анық ұялау орны - Іле Алатауының Үлкен Алматы шатқалы. Бұл қунақтың бұған дейін дүние жүзіндегі әзірше жалғыз ұясы 1967 жылы шілдеде ең алғаш осы орыннан табылған. Отырықша құс. Жазда теңіз деңгейінен кем дегенде 3000 м жоғары биіктікте мекендейді, одан мезгіл-мезгіл жемі - шөптердің тұқымы үшін төмендеп ұшады. Жылдың суық кезінде төмен түсіп, оңтүстік беткейлерден, қары ашылған жерден қорегін табады. Мұздықтар және қар жұрнағына жақын ұмсынған жартастарда ұялайды. Жартастардан, сусыма тастардан және альпілік көгалдардан жемін іздейді. Ол үшін кейде өте алысқа ұшады. Сонымен қатар сұр реңді аналықтар мен жас аталықтар алыстан аршашыл ементұмсықтың аналығына ұқсас болып көрінеді, одан айырмашылығы - қанатында ақ түсті "көзтартардың" болуы. Дауысы - күшті және қанық, өте алыстан естіледі. Шақыру үні - ерекше көмескілеу "диж-диж-диж-диж" деген дыбыс береді. Әуені "куви-уви-ви-уви" деген үнді ысқырық, бұл үн кәдімгі құралайдың сайрағанына ұқсаңқырап қалады. Салындыдан 4 қошқыл нүктелі және үзбе сызықты ақ түсті жұмыртқа табылған. Дереккөздер Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
Федченко эдельвейсі

Қазақстанның барлық тауларында кездеседі. Эдельвейс туысын 30 түр құрайды. Оның екеуі Қазақстанда кездеседі, латын тіліндегі атауы грек сөзінен шыққан «леон» - арыстан және поду – табан. Өсімдікке ақ жүн тектес гүлшоғырының арыстанның аяғына ұқсайтындығына қарап берген. Көптеген адамдар эдельвейсті бірінші рет көргенде оның қарапайым түрін көріп таңқаларлық күйде қалады. Бұл шөптесін көпжылдықты торлы және талшықты жэұмсақ қалың түк басқан. Себеттер барынша ұсақ, әдетте дара жынысты. Аналық гүлдер себеттің жиегіне орналасқан, ал аталықтары ортасында. Эдельвейс маусым-шілдеде гүлдейді, шілде-тамызда жеміс салады. Тұқымымен көбейеді. Тұқымында болатын қылшықты айдары желмен таралуына мүмкіндік туғызады. Құрғақ гүлшоқтарын жасауға жарамды сәндік өсімдік. Біз қарастырып отырған түр табиғаьтта көп кездеседі, сөйте тұра қам –қорлықпен қарауды талап етеді. Дереккөздер
Наркалуен шмальгаузениясы

Монотипті туыс өкілі. Бұл шөптесін көпжылдық, түпті кіндіктамырлы. Жер үсті бөлігінің бір мезгілде жұмсақ және тікенді түрімен ерекше. Оның сабақтары жуан, қабырғалы (биіктігі 70 см-ге дейін ), қалың өрмекшінің торындай сары түк басқан, сол себептен өте үлпілдек. Жапырақтары ірі ұзындығы 40, ені 14 см, түсініксіз сағақты. Ұшындағы бөліктері үшкірленген, мықты сарғыш тікенектер. Сабақтағы жапырақтар барынша ұсақ, отырыңқы. Тікенді гүлсебетін тығыз бес-он ірі ( диаметрі 4-5 см ) бас құрайды, қалың, жирен талшықты түк басқан. Гүлдерінің саны көп, қос жынысты , түтікті бокал тәрізді қошқыл түсті. Биік таулы жайылымдарға мал жайған қойшылардың айтулары бойынша өсімдіктің тәттілеу шырынды сабағын көкөніс ретінде тамаққа пайдаланған. Түр Қазақстанда сирек кездеседі. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Қаратау көбенқұйрығы

Қаратау көбенқұйрығы – астралылар тұқымдасы, көбенқұйрық туысына жататын көп жылдық, сирек кездесетін эндемик өсімдік. Қазақстанда 60 жуық туысы бар. Тянь-Шань, Жоңғар Алатауында таралған. Бұл биік ( 120 см дейін ), шөптесін көпжылдық. Жуан ағаштанған тамырлы. Ұзына бойына бұтақтанған. Кең қалқан тәрізді босаң сыпыртқы құрайды. Сабақ түбіндегі жапырақтар ерекше шоқталып тұрады. Жапырақтардың үстіңгі жағы ашық жасыл, астыңғы жағы қалың өрмекшінің торындай түктен ақ түсті болып көрінеді. Гүл себеттері орташа көлемді, ені 1 см, жұмыртқа пішінді, орақ тәрізді артқа қайырылған, тікенді жұқа жапырақ орамдарымен. Гүлдерінің бәрі бірдей. Түтікті қос жынысты. Ашық сары түсті, орамнан ұзара шығып тұрады. Көбенқұйрық ұзақ гүлдейді, маусымнан тамызға дейін, тамыз-қыркүйекте жеміс салады. Тұқымдары барынша ірі, ұзындығы 0,5 см, сұр, ұшында болымсыз тістері бар, айдарсыз. Жапырағы және жас сабақтарын жабайы және үй жануарлары азық етеді. Мәдени түрде зерттелмеген. Дереккөздер
Мыңжылқы көбенқұйрығы

Мыңжылқы көбенқұйрығы – астралылар тұқымдасы, көбенқұйрық туысына жататын көп жылдық, сирек кездесетін эндемик өсімдік. Қазақстанның эндемигі. Тек Сырдария Қаратауының тауларында таралған. Құрғақ тастақты беткейлерде және орта тау жартастарында өседі. Тамыры жуан, бұтақтанған, генеративті сабақтар бөліп шығарады. Биіктігі 40 см, және одан көптеген ұрпақ бермейтін жапырақтар шоғы өнеді. Жапырақтары тығыз, қабықты қалың түп сұрғылт болып көрінеді. Ұшына қарай біртіндеп кішірейеді. Себеттері әдетте жалғыздан. Барынша ірі ұзындығы 2 см, ені 1,5 см, шар тәрізді, жұмыртқа пішінді.Жапырақшалар орамдары кеңейген, қатты, жиегі тісшелі, мықты сары тікенмен аяқталады. Гүлдерінің бәрі қос жынысты. Түтікті, ақшыл немесе бозғылт күлгін түсті. Жазда кеш гүлдейді. Шілде-тамызда, қыркүйекте жеміс береді. Шектеулі жергілікті түр ретінде Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Қызылтелпек қунақ

]] Қызылтелпек қунақ - Торғайтәрізділер отрядының Таушымшықтар тұқымдасының баққунақ туыстастарға жататын реңі өте қоқшылдау өкілдердің ең кішкенелердің бірі. Биологиялық сипаттамасы Салмағы 9-13 грамм, ересек аталықтар денесінің бүкіл алдыңғы бөлігіндегі қара рең аясында шымқай қызыл телпекше (кейде бозарып, қызылсары түсті болады) шамдай жарқырап , ерекше көрінеді. Құс денесінің қалған бөлігі саз түсті, сары жиектемелі қауырсындары бар қоқшыл қоңыр болып келеді. Аналықтарында қызыл және қара түс аз, жас құстарда бір жасқа дейін қызыл түс жалпы болмайды, ал қара түс қоқшыл түске ауысқан. Қызылтелпек қунақтар - қауымшыл құстар; жылдың едәуір бөлігінде топ түзеді, ал қыста және күзде бірнеше жүздеген дарақтар бірлесіп кейде үлкен топ құрайды. Дегенмен жеке жұп түзіп ұялайды, бірақ бұл кезде жемделетін және тынығатын орынға топтасып келеді. Бұталы арша қалың өскен қатарында субальпілік шалғын мен жартасты орман белдеуінің жоғарғы шегіндегі үлескілерді ұялау үшін ыңғайлап алады. Ұяларын ағаштардың және бұталардың қашан да дерлік қылқанжапырақтылардың бұтағына салады; анда-санда ұяларды жартастардың ернеуіне салады. Ұя - ұқыпты салынған қалың қабырғалы тостағанша , жүн және мамық жылы етіп төселеді. салындыдағы 3-5 ұсақ секпілді, ақ жұмыртқаларды аналық 11-14 күн басады. Балапандарды аталықпен бірлесіп, ұяда 14 күн, ұядан ұшқан соң аптаға жуық қоректенеді. Таралуы Қызылтелпек қунақ Кавказдың, Закавказьенің және орта Азияның таулы аудандарына орнығады. Қазақстанда тек қана Тәңіртауда және Жоңғар Алатауында мекендейді. Сонда қыстайды. Дереккөздер
Қамсыздандыру компаниясы

Қамсыздандыру компаниясы Негізгі міндеттері Қамсыздандыру компаниясы - Ресейде 1912 жылғы 23 маусымдағы қамсыздандыру заңдары негізінде 1912-1914 жылы құрылған, ауруларға арналған кассалар мен жоғары қамсыздандыру мүшелері. Оны РСДЖП басқарды. «Қамсыздандыру компаниясын» жүргізуде «Правда» газеті мен «Вопросы страхования» журналы зор рөл атқарды. Үкімет аурулар кассасы мен қамсыздандыру серіктерін ашып, жоғары қамсыздандыру мүшелеріне «сенімді» жұмысшылардан тағайындамақ болды. Бірақ пролетариат В. И. Ленин жасап, РСДЖП бүкіл ресейлік 6-(Прага) конференциясы қабылдағанбольшевиктік жұмысшы қамсыздандыру программасын басшылыққа алды. Заводтар мен фабрикаларда митингілер мен стачкалар өтіп, қамсыздандыру жағдайын жақсарту талаптарын қойды. РСДЖП ОК-нің партия қызметкерлерімен өткізген 1913 жылы «Ақпан» кеңесі «Қамсыздандыру компаниясын» жандандыруға әсер етті. «Қамсыздандыру компаниясын» жедел өткізу жөніндегі үкімет жоспары жүзеге аспай қалды. 1912 жылы Петербургте үкімет 8 ғана аурулар кассасын аша алды. Жұмысшыларды өнеркәсіп салаларына сәйкес бөліп, ыдырату жоспарынан да ештеме шықпады. 1913 жылы қазанның аяғында Петроград большевиктері «Қамсыздандыру компаниясына» басшылық ететін жалпы қалалық қамсыздандыру орталығын құрды. Москва, Харьков, Рига, Екатеринославта да «Қамсыздандыру компаниясы» ойдағыдай жүргізілді. Петербургте 1914 жылы 2 наурызда Қамсыздандыру советі мен губерниясы қамсыздандыру мүшелерін сайлауда большевиктер тағы да табысқа жетті. Қамсыздандыру советінің жұмысшы советінің жұмысшы тобына «Правда» газеті ұсынған кондидаттар өтті. «Қамсыздандыру компаниясын» өткізу барысында өнеркәсіптік аудандарында жүздеген аурулар кассасы құрылып, олар большевиктер партиясының әрекеттерін бүркемелейтін ашық орталық ретінде пайдаланылды. Дереккөздер
Шөл құзғыны

Шөл Құзғын( Corvus ruficollis) - дене мөлшері құзғыннан кішірек (700-800 г), басы, төсі және ішінара жонының қауырсындануы шоколад түстес қоңыр реңкті құс. Шөл құзғын дене мөлшері бойынша қара қарға ға жақын, дегенмен шоколад түстес қоңыр реңкті және құзғын ға тән белгілер - құйрығының сына тәрізді аяқталуы және тұмсық астында "сақалының" болуымен қара қарғадан ерекшелінеді. Шөл құзғынның дауысы құзғынның дөрекі "круы" мен қара қарға мен ала қарға ның қарқылы аралығына сай келеді. Қазастанның бүкіл шөл зонасында, Торғайдың сағасына дейін орын тебеді. Негізінде сексеуіл және тораңғы ағаштары бар құмдауыт алапта ұялайды. Алайда біз Бетпақдаланың мүлде ормансыз және жазықтағы орталық үлескілерден шөл құзғынының ұясын көруге тура келді. Шөл құзғын ол жерде электр берілетін бағаналар немесе триангуляциялық белгілерге (геодезиялық құрылыс) ұясын орналастырады. Салындыдағы 5-6 шұбар жұмыртқаларды негізінде аналығы үш аптаға жуық басады. Ал балапандарды ата-енелері ұяда бір айдан астам уақыт қоректендіріп, ұядан ұшқан соң тағы ұзақ жемдейді. Олардың ұясынан жас дала тасбақасының сауытын тауып алуға болады. Шөл құзғындар балапандарын дала тасбақасымен де қоректендіреді. Дереккөздер Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
Орынбор әскери тобы

Орынбор әскери тобы Атқарған қызметтері Орынбор әскери тобы - ақ гвардияшылардың «Оңтүстік армиясын» талқандау үшін Түркістан майданының 1-армиясы бөлімдерінен 1919 жылы тамызда құрылды. Орынбор әскери тобына Сағыршын, Тас-Оба, және Қуандық станциясы, Сакмара өзенінен Темірбайға дейінгі аралықты ақ гвардияшылардан тазартып, Ақтөбе мен Орскіге жол ашу міндеті қойылды. 1-Армия бөлімдері жауға қарсы шабуылды 13 тамызда бастап, 1000 км алға жылжыды. 22 тамызда 438-атқыштар полкі Сағыршын станциясын , 173-атқыштар полкі Дубиновка станциясын азат етті. Орынбор әскери тобының бөлімдері Қоншыбай, Бұлған, Мартөк станциясын, Әлімбет өңірінің жоғарғы жағын алып, Орск, Банный, Мәмбет, Ұртазымға жетіп, алдына қойылған міндетті толық орындады. 2 қыркүйекте Орынбор әскери тобы таратылып, әскери бөлімдері 1-Армияның құрамына қосылды. Дереккөздер
Әйелдердің бейбітшілік пен бостандық жолындағы халықаралық лигасы

Әйелдердің бейбітшілік пен бостандық жолындағы халықаралық лигасы ( (WILPF)) — әйелдердің пацифистік ұйымы ретінде 1915 жылы «Әйелдердің берік бейбітшілік үшін халықаралық комитеті» деген атпен Әйелдердің халықаралық Гаага конгресінде құрылды. Қазіргі аты Цюрихте 2-конгресте (1919) қабылданды. Лига 50-ге жуық елдің ұлттық секциясын біріктіреді (50 мыңдай мүше, 1962). Лиганың жоғарғы мүшесі-халықаралық конгресс, ол 3 жылда бір шақырылады. Конгресс аралығында лиганы конгресте сайланатын Халықаралық атқару комитеті (Женевада) басқарады. Лиганың президенті-Элем Холмгорд (Дания). Лиганың негізгі мақсаты: толық және жаппай қарусыздандыруды жүзеге асыруға; халықаралық дау-жанжалды бейбіт жолмен шешуге шақыру; саяси, әлеуметтік және экономикалық қарым-қатынасты жүзеге асыратын халықаралық ұйымның құрылуына ат салысу; соғыстың экономикалық, әлеуметтік, философиялық себебін зерттеп, оны болдырмау үшін күресу. Лига жыл сайын Бейбітшілік күнін ұйымдастырады. Лиганың өкілдері БҰҰ ұйымдастыратын түрлі комиссиялар мен конференциялардың жұмысына қатысады. БҰҰ-ның жанында халықаралық мәселелер бойынша Лиганың тұрақты консультанты бар. Лиганың штаб-пәтері Женевада. Ресми тілі-ағылшын, француз тілдері. 2 айда 1 рет «Бейбітшілік және бостандық» атты бюллетень шығарады. Дереккөздер
Алтай қызғалдағы

Алтай қызғалдағы – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысының биологиялық түрі. Таралуы Алтайда, Қытайдың солтүстік-батысында кең таралған. Шоқырлардың тасты беткейлері мен далалы жерлерінде өседі. Қазақстанда Зайсан, Алтай, Тарбағайдың флористикалық аудандарында кездеседі. Сипаттамасы Биіктігі 10-35 см ,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1-2 см,қоңыр,ішкі жағы түкті жұқа қабықты. Сабағының жоғарғы жағы түкті,жапырақ саны - 3-4,әдетте қайырылған,алшақ орналасқан,жалаңаш немесе шамалы түкті,кірпікшелі,гүлден аспайды,төменгі жапырағы таспа тәрізді немесе сопақша,ені 1-4 см. Гүлі біреу;гүл серігі сарғыш немесе сары, ұзындығы 2,5-5 см,үшкір,жасыл,қызғылт немесе күлгін,сопақша, ішкілері кері сопақша;аталықтары гүл серігінен 2-2,5 есе қысқа,жіптері жалаңаш,сары,тозаңдықтары сары,жіптерінен 1,5-2 ұзын,түйіні аталықтан шамалы қысқа,аналық ауызы орнықты дерлік ,қорапшасының ені 1,5-2 ұзындығы 2-4 см. Сәуір - мамыр айларында гүлдейді. Дереккөздер
Әйелдердің Халықаралық Демократиялық Федерациясы

Әйелдердің Халықаралық Демократиялық Федерациясы (ӘХДФ) —- әйелдердің халықаралық ұйымы. 1945 жылы 1 желтоқсанда Парижде құрылды. Дүние жүзі бойынша 88 елден 97 ұйымды (1969) қамтиды. ӘХДФ-ның жоғарғы мүшесі - конгресс. Конгресс 4 жылда бір шақырылады, оның аралығында ӘХДФ-ның жұмысын Совет, Бюро басқарады. ӘХДФ-ның тұрақты қызмет істейтін мүшесі - секретариат (Берлинде). Федерацияның президенті - Х.Куусинен (Финляндия). Федерацияның негізгі мақсаты - әйелдердің ерлермен тең құқығы үшін, тұрмыстың молшылығы, бейбітшілік, демократия және халықтардың тәуелсіздігі үшін күресу, ана мен бала құқығын қорғау. Әйелдердің толық және шын мәніндегі құқығы үшін күрес федерацияның жұмысында басты орын алады. Федерация 1948 жылы БҰҰ-ның экономикалық және әлеуметтік жиынында әйелдерге ерлермен бірдей еңбек-ақы төлеу принципін енгізу туралы ұсыныс жасады. 1953 жылы Копенгагенде әйелдердің дүние жүзілік конгресі әйелдер құқығының деклерациясын қабылдады. Федерацияның инициативасы бойынша 1949 жылдан бастап жыл сайын 1 маусымда барлық елдерде Балаларды қорғаудың халықаралық күнін өткізу туралы шешім қабылданды. Жетістіктері ӘХДФ 1967 жылы Вьетнаммен халықаралық ынтымақ комитетін құрды. Автралия мен Жаңа Зеландияда ӘХДФ-ның басшылығымен «Ұлдарымызды құтқарыңдар!» деген аналар қозғалысы кең өріс алды. АҚШ-та 1968 жылы наурызда әйелдердің бейбітшілік үшін күрес қозғалысы Вьетнамдағы соғысқа қарсы марш ұйымдастырып, 8 мың әйел атынан үкіметке «қайғыру петициясын» тапсырда. ӘХДФ- ның бюросы (1968 жылы маусым) 200 млн әйел атынан Израиль агрессиясын айыптады. Араб елдерінің әйелдеріне ынтымақ ниетін білдірумен қатар, БҰҰ Бас Ассамблеясының төтенше сессиясын шақыру туралы КСРО-ның ұсынысын қуаттады. ӘХДФ және оның ұлттық ұйымдары түрлі реакциялық күштердің бас көтеруіне қарсы күреседі. Еуропаның қауіпсіздігі мен бейбітшілігі конференциясына қатысқан Еуропаның әйелдер ұйымдары ГФР-дегі неонацизмге, бундесвердің ядролық қарулануына қарсы бірлесіп күресу, Еуропа қауіпсіздігінің жүйесін құру туралы шешім қабылдады. ӘХДФ-ның инициативасымен 1969 жылы маусымда дүние жүзі әйелдерінің 6-конгресі шақырылды. ӘХДФ-ның ресми тілі-ағылшын, орыс, испан, неміс,француз тілдері. Федерацияның мүшесі «Дүние жүзінің әйелдері» журналы 5 тілде шығады және 4 тілде ақпараттық бюллетень шығып тұрады. Дереккөздер
Әйелдер консультациясы

Әйелдер консультациясы — әйелдерге жүкті кезінде, босанғаннан кейін және әйел ауруларымен ауырған кезде медициналық ақыл-кеңес және көмек беретін диспансер типтес мекеме. Әйелдер консультациясының міндеті-қыз-келіншектерге гигиеналық тәрбие беру; олардың келешекте ана болуына дұрыс жол сілтеп, осы жолда денсаулығына зиян келмеуін бақылау; ана мен бала денсаулығын сақтау мақсатымен жүкті әйелдерді ұдайы бақылауға алып, олардың аман-сау босануына жағдай туғызу; жүкті әйелдерді дер кезінде декретті демалысқа шығару; әйелдерге қажет болған жағдайда дәрігерлік көмек беру т.б. Тарихы Мәскеуде алғашқы «жүкті әйелдер бөлмесі» 1906 жылы акушер А. Н. Рахманов арқылы Абрикосова атындағы перзентхана (қазіргі №6 босандыру үйі) ашылды. 1917 жылғы революцияға дейін елде жүкті әйелдер мен 3 жасқа дейінгі балаларға көмек көрсететін 9 әйелдер-балалар (аралас) консультациясы жұмыс істеген. 1923 жылы Мәскеуде 21 әйелдер-балалар консультациясы жұмыс істеген. 1925 жылы Мәскеуде алғашқы арнайы әйелдер консультациясы ашылды, сол жылы консультацияларда заңдық кабинеттер (қазіргі әлеуметтік-құқықтық кабинеттер) ұйымдастырылды. 1949 жылы КСРО-да стационарлық және емханалық емдеу мекемелерін біріктіру кезінде әйелдер консультациялары (ӘК) босандыру үйлерімен қосылды. КСРО-дағы әйелдер консультацияларының санының өзгеру динамикасы Colors= id:bars value:green ImageSize = width:820 height:260 PlotArea = width:280 height:200 left:300 bottom:30 AlignBars = early DateFormat = yyyy Period = from:1 till:10000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = increment:1000 start:1000 BarData= bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1965 text:1965 bar:1970 text:1970 PlotData= color:bars width:25 bar:1940 from:start till:4557 bar:1950 from:start till:6580 bar:1960 from:start till:7706 bar:1965 from:start till:8512 bar:1970 from:start till:8995 Белсенділік Әйелдер консультациялары гинекологиялық және акушерлік көмек көрсетуде амбулаториялық-емханалық буын болып табылады. Гинекологиялық практикада олар әйелдің репродуктивтік жүйесінің ауруларын анықтап, амбулаториялық ем жүргізеді (жыныс қатынасынан жұғатын аурулар қоспағанда) және қажет болған жағдайда науқастарды гинекологиялық стационарға жолдайды. Әйелдер консультацияларының маңызды міндеттері: жүкті әйелдерді ерте кезеңде есепке қою, жүктілік патологияларын анықтау, босануға дейін және кейін әлеуметтік-психологиялық көмек көрсету, пациенттерді босанғаннан кейінгі кезеңде бақылау. Абортқа қарсы жүйелі жұмыстар жүргізу. Әйелдер консультациялары жанында болашақ аналар мектебі жұмыс істейді, онда жүкті әйелдерге балаларға күтім жасау үйретіледі. Жүктілікті бақылау кезінде әйелдер консультациясы 30 аптасында (көп нәрестелі жүктілікте 28 аптасында) босану сертификатын береді. Әйелдер консультацияларында әлеуметтік-құқықтық көмек кабинеттері жұмыс істейді, олар заңдық кеңес береді. Ауылдық жерлерде әйелдер консультацияларының кейбір функцияларын фельдшерлік-акушерлік пункттер атқарады. Дереккөздер
Әкімшілік-шаруашылық шығыны

Әкімшілік-шаруашылық шығыны — бюджеттік мекемелердің басқару, шаруашылық, есеп жүргізуші қызметкерлерге және көмекші жұмысшыларға, командировкаға, транспорт, мекеме үйін (жалдау, жөндеу, жылыту, жарық беру т.б.) пайдалануға, кеңсеге, шаруашылыққа қажетті құрал-жабдықтар алуға және оларды жөндеуге, арнаулы әдебиеттер, газет-журналдар жазып алуға, кеңсе, почта-телеграф, телефон шығындарына т.б. әкімшілік-шаруашылық қажетке жұмсауға бөлген қаржысы. Мүмкіндіктері Әкімшілік-шаруашылық шығыны құрылымына қарай әкімшілік-басқару шығындарымен бір тектес келеді. Әкімшілік-басқару шығыны-басқару аппаратына және оған қызмет көрсетуге жұмсалатын шығындар. Өнеркәсіпте әкімшілік-басқару шығынына министрліктер аппараттарына, олардың салалық басқармаларына, трестерге, комбинаттарға, завод басқармасына, ал құрылыста министрліктіктердің, жергілікті совет аткомдарының құрылыс жөніндегі өндірістік бас басқармаларына және бастауыш құрылыс ұйымдарының әкімшілік-басқару аппараттарына жұмсалатын шығындары жатады. Әкімшілік-басқару шығыны, негізінен, әкімшілік-басқару қызметкерлерінің санымен анықталады. Дереккөздер
Құладындар туысы

Құладындар туысы(Circus) - жүйелеу көзқарастарына байланысты 9-12 түрді қамтитын, жыртқыш құстар отрядына жататын қаршыға тұқымдас құстардың бір туысы. дене құрылысы әдемі, ұзын құйрықты және қанатты , аяғы биік, шағын денелі(230 - 1000 г) күндізгі құстарды біріктіреді. Аналығы аталығынан ірлеу және реңінде айырмашылықтар бар. Ұзарған қанаттардан тұратын бет табақшасы ерекше латынша туыс аты(circus - дөңгелек) соған орй берілген. Кемірушілермен, басқа ұсақ сүтқоректілермен, құстар және олардың жұмыртқаларымен, кесірткелермен, бақалармен және ірі бунақденелілермен қоректенеді. Жер бетінен төмендеп ұшып, қанатын > тәрізді қомдап, олжасын сығалай қарап, соңынан шұғыл шүйіледі. Барлық континентте орын тепкен. Ашық кеңістікте мекендейді. Ұясын жерге салады. Барлық жерлерде жыл құсы десе де болады. Қазақстанда 4 түрі кездеседі. Дереккөздер Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
Эфир (физика)

Эфир (, - ауаның жоғарғы қабаты) — өткен ғасыр үстемдік еткен көзқарас бойынша атом мен молекулалараралығынан бастап, бүкіл әлемді толтырып тұрған серпімді, тұтас орта. Жарық және жалпы электромагниттік әсерлер осы Әлемдік эфир арқылы беріледі деп санаған. Алғашында қалыптасқан ұғым бойынша эфир жарық таралатын ерекше қасиеті бар серпімді орта ретінде қарастырылған. Эфирдің мұндай механикалық моделі тәжірибе жүзінде анықталмаған. Сондықтан оптикалық және электромагниттік құбылыстар жөніндегі ілімнің онан әрі дамуы эфир жөніндегі түсінікті жоққа шығарады. Қазіргі физикада қалыптасқан көзқарас бойынша кеңістіктегі денелер арасындағы әсерлер эфир арқылы емес, материяның бір формасы болып табылатын физикалық өрістер (электромагниттік, тартылыс т.б. өрістер) арқылы беріледі. Дереккөздер
Қосгүлді қызғалдақ

Биіктігі 10-20 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1-1,5 см,қоңыр немесе сұр,қағаз сияқты,шамалы созылған және сабақ түбін қоршаған,ішкі жағынан жұқа түкті қабықты. Сабағы жалаңаш,жапырақ саны екеу,алшақ орналасқан,қайырылғаны өте сирек,тегіс,сызықшалы,төменгісі едәуір жалпақ,ені 3-10 мм,гүлден шамалы биік. Гүл саны - 1-2,6-ға дейінгісі сирек;гүл серігі ақ,түбі сары,ұзындығы 13-25 мм,сыртқылары таспа тәрізді,сырты күлгін түсті,сүйір,түп жағы тарамды,ішкілерінен 2 есе дерлік жіңішке,ішкілері сопақша жұмыртқа тәрізді,сүйір,аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа,олардың жіптері сары,түбі түкті сақиналы,тозаңдықтары сопақша,ұзындығы 2-3 мм,сары,ұшы сүйір,өте қысқа,түйіні аталықтан сәл қысқа,қорапша ені 8-13 мм,ұзындығы осындай немесе шамалы ұзындау. Сәуір айында гүлдейді. Қазақстанда таралуы Далалы,сортаңды жерлерде өседі.Тобыл-Есіл,Ертіс,Каспий маңы,Торғай флористикалық ауданында кездеседі. Дереккөздер Қазақстан қызғалдақтары
Әлеуметтік аурулар

Әлеуметтік аурулар — қоғам құрылысына, экономикалық жағдайға байланысты болатын аурулар. Әлеуметтік ауруларға қандай сырқаттар жататынын дәлелдеп айту қиын. Өйткені адамда болатын көптеген басқа аурулар да белгілі дәрежеде тұрмыс жағдайына байланысты. Әлеуметтік аурулар деп мыналарды атап көрсетуге болады: кәсіптік аурулар, өндіріс орнында кездесетін жарақаттану, силикоз, токсикоз, тұрмыс салтына, әдет-ғұрыпқа байланысты таралатын: туберкулез, мешел, мерез, соз және арақ пен апиын салдарынан болатын аурулар. Үстем таптың қанауында жүрген бұқараның тұрмыс жағдайы өте ауыр. Осыған орай, олар Әлеуметтік ауруға жиі ұшырайды. Кездесу жиілігі Мысалы, Нью-Йорк, Лондон, Париж сияқты ірі қалалардың жұмыскерлер мен буржуазия тұратын аудандарын салыстырсақ, жұмыскерлер арасында Әлеуметтік аурулар бірнеше есе көп кездеседі. АҚШ-та адамның туберкулезден өлуі негрлер арасында ақ нәсілден 3 есе көп. Совет өкіметі орнағаннан кейін, біздің елімізде еңбекші бұқараның тұрмыс жағдайы жақсарды, Әлеуметтік ауруларға қарсы түрліше шаралар қолданылды. Бұрынғы капиталистік қоғам тұсында орын теуіп қалғаг Әлеуметтік аурулар қазір біртіндеп құруға таянып келеді. Қазақстанда Әлеуметтік ауруларға қарсы күрес шараларының ойдағыдай жүргізілуі нәтижесінде ондай аурулар саны қазір өте аз. Мысалы, республикада туберкулез, соз т.б. Әлеуметтік ауруларға қарсы күрес жүргізуге арнаған бірнеше диспансерлер, курорттар, ғылыми мекемелер бар. Дереккөздер
Реттік сандар

Ауызша аталатын реттік сандар (бір, екі, үш т.с.с) саусақ санауға тікелей байланысты дамытылған. Екі қолдың саусақтарының сандарына орай санаудың ондық (10) жүйесі қалыптасқан. Санау тәсілдерінде 5-тен, 20-дан, 40-тан, 12-ден және 60-тан топталған , кейде 11-ден топталған санау жүйелері қолданылған. Сауда саттықтың кең таралуына сәйкес санау тәсілдері (ауызша және жазбаша есептеулер де) саудагерлерге ортақ санау жүйелерінің болуы тиімді болды. Сол себепті де бірқатар тілдерде өзара үндес аталатын сандар қаллыптасқан. Дереккөздер Математика әлемі
Мамыргүл

Мамыргүл немесе Бөртегүл – зәйтүндер тұқымдасына жататын бұталар тегі. Текте әр түрлі мәлімет бойынша 22-36 түр кіреді. Олардың барлығы жабайы түрінде Еуразия түрлі аймақтарының таулы аудандарында өседі. Мамыргүлдің 2300-ден астам мәдени сорттары бар, олар кәдімгі мамыргүл түрінен алынған. Сорттары бұталар гүлденуі, биіктігі мен әдеті мерзімдері, гүл түсі, пішіні мен мөлшері және т.б. бойынша ерекшеленеді. Қазақстанда қалаларда, саябақтарда, бақшаларда және демалыс орындарында кәдімгі әсемдік үшін өсіріледі. Биіктігі 2-8 м-дей, жасыл түсті жас өскіндері безді, бір жылдық бұтақтары сұр түсті. Бүтін жиекті жалаң жапырақтары сопақша жұмыртқа тәрізді, қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 5-10 см, ені 4-7 см. Сыпыртқы гүлшоғыры төбе жағына қарай бүйір, кейде соңғы бүршіктерінде орналасады. Ұзындығы 1,5-2 мм болатын 4 тісшелі тостағаншасы конус тәрізді, тісшелері үшбұрышты әрі өте қысқа, тісшелерініің арасындағы ойықтары доға тәрізді. Гүлі ұсақ, жұпар тәрізді. Күлтесі көкшіл немесе ақшыл түсті, ұзындығы 1 см-дей болатын түтікшесі бар. Аталығы 2, жатыны қос үйлі. Сопақша келген төрт қырлы қоңыр түсті қауашағы қос жармалы, сырты тегіс әрі жылтыр, ұзындығы 1-1,5 см. Тұқымы қабысыңқы, сыртында жарғақты жіңішке айдаршалары бар. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Гүлінің құрамында эфир майы мен глюкозид және тер шығаратын, ауруды басатын қасиеті бар. Гүлінің тұнбасын көкжөтел ге және бүйрек ауруларына қолданады. Жапырағын жаралардың іріңін шығару үшін пайдаланады және халық медицинасында өкпе туберкулезі н емдеуге қолданылатын шөптер қосындысының құрамына енеді. Күтімі Ашық күнді сүйеді, алакөлеңкелі жерде де жақсы өсіп, ұзақ гүлдейді. Гүлдеп болған соң қураған гүлшоғырларын уақыт өткізбей кесіп тастау керек. Себебі, бөртегүлдің гүлдеген бұталары келесі жылы гүл жармайды. Гүлдеп біткен соң гүлсабағымен қатар әлсіз бұталарын да түбінен кесіп алып тастау керек. Топырақ талғамайды, әкті жерде де өсе береді. Мамыр, маусым айларында топырағын құрғатып жібермей суғарып отырса, гүлді мол береді. Көбейтілуі Бөртегүл жыл сайын тамырынан бірнеше жас өскін шығарады. Осы өскінді түбінен бөліп алып, оған жақсы сұрыпты қалемшені жалғау арқылы көбейтуге болады. Жаз айларында көлеңке жерде, күзде ашық алаңда қалемшелеп көбейткен жөн. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт]
Мансұрата

Мансұрата – Қазығұрт тауларының батысындағы тау. Географиялық орны Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Ескі Шанақ ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі - 592 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2 км. Жер бедері, өсімдігі Көлбеу беткейлері нашар тілімденген. Төбелі-жонды келген тау өңірінің сұр, құмдақты қоңыр топырағында бұта аралас жантақ, жусан, қияқ, қоңырбас т.б. қуаң далаға тән өсімдіктер өскен. Солтүстіктен көктемде 10-15 күндей ағыны болатын Ұзынсай өзені ағып өтеді. Дереккөздер
Маңырақ

Маңырақ – Сауыр жотасының батысындағы аласа жота. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысындағы Тарбағатай және Зайсан аудандары жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 65-70 км-ге созылып жатыр, енді жері 15-25 км. Биік жері Шөрбас тауы - 2035 м. Геологиялық құрылымы Тау үсті жайпақ Маңырақ жоғарғы палеозой жыныстарынан түзілген. Жер бедері Жотаның солтүстік беткейі түйетайлы, аласа келген тау кертпештермен, Еспе, Құсты, Үйдене өзен аңғарларының терең шатқалдарымен тілімденген. Оңтүстік беткейі тік құлама болып келеді де, Шілікті аңғарына ұласады. Өсімдігі Беткейі мен баурайында бұта аралас жусан, қараған, сұлыбас, қылқан боз, бидайық, бетеге, көде т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Атауы Маңырақ аласа таулары атауының шығуы Жоңғар шапқыншылығымен байланысты болса керек. Халық арасында таралған аңызға сүйенсек, Жоңғардан қашқан қазақ ауылы осы тауларға тығылған. Сол ауылды көштен қалған тоқтының маңыраған дауысымен тауып Жоңғарлар тірі жан қалдырмай қырыпты-мыс. Сол кезден бері тау Маңырақ аталады, дейді аңыз-әңгімелерде. Дереккөздер
Тікенбас құрт

Тікенбас құрттар (Acanthocephanla) Грек — алғаш қуысты құрттардың (немательминттердің) паразиттік тіршілікке бейімделген бір класы. 500-дей түрі белгілі. Т.қ. балық, құс, сүт қоректілердің ішек паразиттері, ұзындығы 1,5 - 600мм. Денесінің алды ішек қабырғасына жабысуға бейімделген. Ас қорыту жүйесі жоқ. Нерв жүйесі қарапайым құрылысты. Аралық иесі - моллюскілер, шаян тәрізділер, бунақденелер. Осы организмдер ішіне түскен жұмыртқадан личинка дамиды, ол күрделі 3 даму сатысынан өтеді және мұның ақырғы личинкасы - акантелла омыртқалы жануарлар оргазміне тұскенде тез өседі, дамиді. Т.қ. балықты помфоринхоз, эхиноринхоз, үйректі полиморфоз, филиколлез, шошқаны макраканторинхоз сияқты қауіпті ауруларға шалдықтырады. Дереккөздер
Лағыл

Лағыл - минерал, корунд тың бір түрі; Сr+3 – мен қоспасы оған қою қызғылт түс береді. І класты асыл тас. Лағыл тобына қызыл жақұт, шпинель, пироп, турмалин т.б. жатады. Лағылдыӊ басқа атауы - рубин. Лағылдың жасанды түрлері 19 ғ.-дың соңынан шығарыла бастады. Лағыл асыл тас ретінде сағат өнеркәсібінде, кванттық генераторларда пайдаланылады. Дереккөздер «Қазақстан табиғаты» энциклопедиясы; 3 том Қ-М , Алматы 2011; #Осы мақаладан да мәлімет ала аласыз: Рубин
Әлеуметтік рынок шаруашылығы теориясы

Теория негізі Әлеуметтік рынок шаруашылығы теориясы - екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Германияда кеңінен тараған көптірме теория. Теорияның пайымдауынша, елдің экономикасы «еркін бәсеке» мен «еркін кәсіпкерлік» негізінде дамып, ол бағасы категориясы арқылы реттеледі-міс. Мемлекеттік шаруашылық істеріне тікелей араласпай-ақ, «еркін рыноктық қатынастардың» дамуына кең жол ашу арқылы оған үнемі қамқорлық жасап отыруы керек делінеді және мемлекеттік қоғамның барлық таптарын алалап бөлмей, оларға бірдей қарайды деп уағыздап, «экономика жағынан әлсіз таптарға жәрдем көрсетуге», «жұмысшыларды депролетарландыруға» шақырады. Жұртшылық назарын өзіне аудару мақсатымен олар монополиялардың үстемдігіне үзілді-кесілді қарсымыз, себебі ол «еркін бәсекенің» дамуына кедергі жасайды деп көлгірсиді. Бағыты Батыс Германия үкіметі 1958 жылы жаңа трестердің құрылуына қарсы заң қабылдағанына қарамастан, бұрынғы монополиялардың іс-әрекетіне ешбір шек қоймай сол қалпында қалдырдды. Әлеуметттік рынок шаруашылығы теориясының көздеген басты мақсаты ГДР-дің экономикалық құрылысын мұқатуға бағытталған. Оның экономикасын Гитлердің кезіндегідей тоталитарлық тәртіппен реттеледі деп дәлелдемекші болады. Бұл теория сонымен бірге кәсіподақтарды ірі монополиялық ұйым деп қарап, кәсіподақты жұмысшы жалақысын көтеру жолындағы күрестен бас тартқызу мақсатымен оған валюта тұрақтылығын ұзушы деген айып тағады. Осының әрі Әлеуметтік рынок шаруашылығы теоориясы теоретиктерінің (Вальтер Ойкен, Л. Эрхард) монополиялық капиталдың үстемдігін бүркемелеуге тырысып отырғанын, сайып келгенде, олардың сол капиталдың сойылын соғушылар екендігін көрсетеді. Бұл теорияның методологиялық жағынан түбірлі қатесі сол – ол айналыс процесін өндіріс процесінен жоғары қояды. Дереккөздер
Әскери-теңіз революциялық комитеті

Әскери-теңіз революциялық комитеті ( (ВМРК) — жұмысшы және солдат депутаттары Советтерінің Бүкіл ресейлік 2-съезінде флоттар мен флотилиялардан келген делегаттардың кеңесінде құрылған ерекше мүше (Петроград, 1917 жылы 26 қазан (8 қараша)). ӘТРК В. И. Лениннің басшылығымен ұйымдастырылып, жұмыс істеді. Делегат И. И. Вахрамеев председатель болып сайланды. 5 (18) қарашада ӘТРК қайта құрылды. Оған 10 адамнан (шешуші дауыспен) құрылған коллегия басшылық етті. Басқа мүшелері (кеңесші дауыспен) секцияларды басқарды. ӘТРК матрос отрядтары мен үгітшілер топтарын құрып, еліміздің түрлі аудандарына жіберіп отырды, революцияға қарсы астыртын ұйымдар мен лаңшыл тортарға қарсы күресті. Комитет соғыс флотының Бүкіл ресейлік съезін (18-25 қарашада (1-8 желтоқсанда)) даярлап, ұйымдастырды. Осы съездің шешімі бойынша ӘТРК (өзіне жүктелген міндетті орындағаннан кейін) таратылды (1917 жылы 26 қараша (9 желтоқсан)). Дереккөздер
Әскери киім-кешек

Әскери киім-кешек – әскери қызметкерлердің фомалы киімдері. Оған мундир, китель, гимнастерка, шалбар, шинель, бас киім т.б. жатады. Бірыңғай үлгідегі киім-кешекті Ресейде алғаш рет 18 ғасырдың басында, Петр І тұсында құрылған тұрақты орыс армиясы кие бастады. Совет армиясы 1922 жылдан бірыңғай үлгімен тігілген сұр шинель, қаракөз көйлек, жаздық ақсұр көйлек, қарасұр шұға шалбар, шлем және жаздық бас киім – фуражка (1924) киюге көшті. 1940 жылы шлем құлақшынмен ауыстырылып, әскери киім-кешек парадта, жорыққа және күнделікті киетін үлгіге айналдырылды. 1943 жылы олар жаздық және қыстық болып бөлінді. 1958 жылы барлық офицерлерге бірыңғай үлгімен бір түстес киім-кешек белгіленді. Жабық жағалы мундир мен китель ашық жағалы кительмен ауыстырылып, көйлекке галстук тағылатын болды. Кезектен әскери қызметкерлерге офицердің киім үлгісі тағайындалды. 1966 жылы Совет армиясының офицерлері мен кезектен тыс әскери қызметкерлерге суық күндері киетін жорықтық жылы көкірекше мен шалбар енгізілді. Генерал, адмирал, офицерлерге синтетикалық плащ, қатардағы жауынгер, сержанттарға бір киер етік берілетін болды. Жасалатын материалдары КСРО Министрлер советінің 1969 жылғы шілдедегі қаулысы бойынша осы заманғы жеңіл және химия өнеркәсібінің жетістіктерін ескере отырып, киім-кешектің әскери қызметкерлердің эстетикалық талғамына сай жаңа үлгісі қабылданды. Қатардағы жауынгерлер мен сержанттарға, әскери училище курсанттарына және әскери құрылысшыларға парадтық бір киер үлгі: лавсан аралас жүн матадан тігілген қайырма жағалы мундир, жасыл көйлек, галстук және ботинкамен киетін шалбар белгіленді. Тік жағалы гимнастерка қайырма жағалы жабық кительмен ауыстырылып, шинельдің үлгісі жақсартылды. Бас киімге (фуражка) алтын түстес масақ эмблемамен безендірілген қызыл жұлдыз қадалатын болды, ал жорықтық пилотка бұрынғы күйінде қалды. Кейбір ережелер Әуе-десант әскерлері қайырма жағалы китель, ақ-көк жолақты тоқыма кеудеше (тельняшка) және бастарына көк берет киеді. Офицерлер мен кезектен тыс әскери қызметкерлер үшін жаңа парадтық бір киер үлгіге жасыл-көк (құрлықтағы әскерге) және көк (авиация, әуе-десант әскерлеріне) мундир, ақ көйлек, қара не көк галстук, ботинкамен киетін шалбар қабылданды. Маршал, генералдардың бір киер киім-кешегіне жүн матадан тігілген қайырма жағалы (оқамен кестеленген), қос қаусырмалы бозғылт мундир, ақ көйлек пен қара галстук, көк шалбар алынды. Олардың бозғылт шинелі көксұр шинельмен ауыстырылды. Әскери-теңіз флотының офицерлері мен кезектен тыс қызметкерлер үшін ақ китель орнына мақта матадан тігілген ақ тужурка, қара көк жабық китель орнына қайырма жағалы күртеше және алтын түстес (курсанттар үшін ақ) парадтық белбеу енгізілді. Совет армиясының генерал, адмирал, офицерлеріне және кезектен тыс әскери қызметкерлеріне жазда 20°-тан жоғары жылылықта погон, галстук тағып (китель, тужуркасыз), бозғылт түсті көйлек киюге рұқсат етілді. Совет Қарулы күштері әскери үлгіні жауынгерлік ар-намыс пен жинақылықтың символы ретінде ерекше қастерлеп киеді. Дереккөздер
Құрылымдық психология

1) психологияның пәні, сана элементтері және олардың арасындағы арнайы жаттыққан интроспекция арқылы табылатын құрылымдық қатынастар деп санаған бағыт. XX ғ. басында пайда болды. Америкалық психолог Э.Титченер (1867-1927) негізін салды. Сана құрылымында элементтердің үш санаты: түйсіну, бейне және сезім сараланды. Бірақ қабылдаудың заттық сипаты мойындалмады. Құрылымдық психологияны гештальтпсихология, функциялық психология, бихевиоризм мектептері сынады; 2) Ж.Пиаженің когнитивті даму теориясы; Э.Титченер теориясынан өзгешелігі – мұнда Ж.Пиаже зияттың негізінде жатқан ой түсініктерінің құрылымдарын қарастырады; 3) Клод Леви-Стростың антропологиялық-социологиялық ықпалы. Мұнда әлеуметтік ұйымдасу мен әлеуметтік құрылымдар қарастырылады. Дереккөздер
Тікенжиде

Тікенжиде (Hippophae) — жиде тұқымдас өсімдіктердің бір туысы. Евразияның қоңыржай өңірінде өсетін 3 түрі бар. Өзен жағасы мен таулы, саздауыт жерде өсетiн өсiмдiк. Бұл биіктігі көбіне 2-6, кейде 10-12 м аласа ағаш не бұта, бұтақтары тікенді, жапырағының ұзындығы 2-8 см, ені 2-8 мм. Гүлі ұсақ, дара жынысты, сәуір немесе мамыр айыларында гүлдейді, ет-женді, сүйекті, жемісі тамыз және қырқүйек айларында піседі. Түсі сарғылт не қызғылт. Қазақстанда Сарыарқаның шығысында, Зайсан, Балқаш – Алакөл атырабында, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле, Күнгей, Кетпен, Теріскей, Қырғыз Алатауларында, Қаратау, Батыс Тянь-Шаньда өзен бойларында, тоғайда, кейде тау бөктерінде (2000 м-ге дейін) өседі. Тікенжидені әсемдік үшін құм, жырасай беткейін бекіту үшін өсіреді. Жемісінде витамин көп; жемісінен варенье, дәрілік май дайындалады. Тікенжиденің майы күйікті, ойықты, терінің сәуледен зақымдануын емдеуге, сондай-ақ асқазанның ойық жарасына қарсы қолданылады. Жапырағы – иілік шикізат. Дереккөздер
Әскери парад

Әскери парад – мерекелер мен мемлекеттік маңызды оқиғалар құрметіне өткізілетін гарнизон әскерлерінің салтанатты байқауы. Парадқа қатысатын әскер құрамы, әскери парадтың болатын уақыты мен жері, киім-кешек формасы, сапқа тұру және шеру тарту тәртібі гарнизон бастығының бұйрығында айтылады.Ежелгі дүние мен орта ғасырларда әскери парад әскерлердің соғысқа әзірлігін байқау мақсатымен, соңынан жауды жеңгендіктің құрметіне өткізілді. Елге КСРО және Ресей Ресейде 18 ғасырдан бастап әскери ірі жаттығулар мен маневрлерден кейін әскери парад өткізілетін болды. КСРО-да революциялық мерекелерге және ерекше салтанатты оқиғаларға байланысты әскери парад өткізу дәстүрі қалыптасты. 1945 жылы 24 маусымда Қызыл Алаңда тарихи маңызы зор Жеңіс парады болды. 1969 жылдан бастап, әскери парадты жылына бір рет – Қазан революциясының мерекесі құрметіне 7 қарашада өткізілген. Ресейде әскери парад жыл сайын Мәскеуде Отан қорғаушылар күніне, Жеңіс күні (Қызыл алаңдағы әскери парад), Әскери-теңіз күштерінің күні және Әскери күндер мерекесі күндері өтеді. Қазақстан Қазақстанның Қарулы Күштерінің әскери шеруі Ресейдегі парадаларды айналдырады. Негізгі әскери парадтар Отан қорғаушылар күнін, Конституция күнін, Тәуелсіздік күнін және Жеңіс күнін атап өтті. 2013 жылы Қазақстан Қорғаныс министрлігі алғаш рет жұртшылыққа «Жауынгерлік шеруді» таныстырды, ол салтанатты жаттығумен қатар тактикалық жаттығулар мен әскери демонстрация өткізді. Әзірге тек екі шеру өткізілді; 2012 және 2018 жылдары. Дереккөздер
Абрахам Маслоу

Абрахам Харольд Маслоу (, 1 сәуір 1908, Нью-Йорк — 8 маусым 1970, Менло-Парк, Калифорния) — американ кәсіби және ғылыми психологиялық қоғамдардың мүшесі. «Гуманистік психология», «Трансперсоналды психология» журналдарының негізін қалаушы. Адам психологиясын тұтас зерттеу оның аса маңызды құндылықтары мен қасиеттерін талдау концепциясын ұсынған. Маслоу еңбектерінің дені өмірінің соңғы 10 жылында жарық көрген. Оның негізгі еңбектері: «Болмыс психологиясының бағытына қарай» (1968); «Дін, құндылық тағы басқа күйзелістер» (1964); «Ғылым психологиясы: рекогносцировка» (1966); «Мотивация және тұлға» (1987) т.б. Өмірбаяны Авраам ХХ ғасырдың басында Киевтен АҚШ-қа қоныс аударған Кооператор Самуил Маслов пен Роза Шиловскаяның жеті баласының ең үлкені болды. Ол Бруклиннің еврей ауданында дүниеге келген. Әкесі Кооператор болып жұмыс істеген; ата-аналар жиі ұрысатын. Ол тоғыз жасында отбасы қаланың еврей ауданынан басқа еврей емес ауданға көшіп келді және Маслоу еврей келбеті айқын болғандықтан, антисемитизмнің не екенін білді. Авраам жалғызбасты, ұялшақ және депрессияға ұшыраған жас жігіт еді Дереккөздер Тағы қараңыз Маслоудың қажетсіну пирамидасы
Геологтар ауылы

Геологтар ауылы — Қызылорда облысы, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Талсуат ауылдық округі құрамында болған ауыл. Ауыл 2018 жылы Талсуат ауылына қосылып, таратылған. Географиялық орны Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде орналасқан. Тарихы Александровск және Геологтар ауылы атанған екі ауыл Кеңес дәуірі кезінде іргесі 1929 жылы қаланған Комсомол ұжымшарының қарамағында болған (қазіргі Қызылжарма ауылдық округі). 1967 жылы Александровск ауылында геологтар мекемесі құрылып, жеке тұрғын үйлер салынған. Мекеменің өз алдына балабақшасы, дүкені, асханасы, клубы, моншасы, орталық жылу жүйесі, таза ауыз су жүйелері жасалып, жас мамандар осында тұрақтанған. Халық депутаттары Қызылорда облыстық Кеңесі төрағасының 1992 жылдың 4 мамырындағы №27 қаулысымен Қызылжарма ауылдық кеңесінің Комсомол, Геологтар, Александровск ауылдары Қызылорда қаласының әкімшілік-аумақтық бағыныштылығына берілген. 2005 жылдың қаңтар айында Талсуат ауылдық округі құрылып, Қызылжарма ауылдық округінің құрамындағы Геологтар, Александровск ауылдары Талсуат ауылдық округінің қарамағына берілді. Халқы Тұрғыны 476 адам (2009). Дереккөздер
Су кандалалары

Су қандалаларының-ішінде көп таралған түрлері − ескіш қандалалар ( 600 түрі бар ). Олардың дене тұрқы 13 – 16мм, ең ұсақ түрі 2 мм-ге жетеді. Бұл тұқымдастың ерекшелігі: аяқтарының бірінші жұбы қысқа, ұшы күрек тәрізді жалпақ. Аталығының аяқарының ұшында майда тісшелері болады, одан дыбыс шығады. Ортаңғы жұп аяқтары ұзын, ұшында шөпке жабысатын тырнақша тәрізі иілген өсінділері бар. Соңғы жұп аяқтары жалпақтау, түкті, суда тез жүзу үшін ескек қызметін атқарады. Ескіш қандалалар әлсін–әлсін су бетіне қалқып шығып, атмосфералық ауамен тыныс алады. Олар ағыны баяу, тоқтау суларды мекендейді, қыста мұз астында тіршілігін жалғастыра береді. Шар тәрізді жұмыртқаларын аналықтары жабысқақ зат арқылы су астындағы өсімдіктерге , тастарға бекітеді. Дереккөздер Қызықты биология жануарлар әлемі : ISBN 9965-806-39-X