kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шәкізат Дәрмағанбетұлы

Дәрмағанбетұлы Шәкізат (1931 жылы туған, Арал ауданы Қаратерең ауылы) – журналист. ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетінтін (1956 жылы), Алматы жоғары партия мектебін (1965 жылы) бітірген. 1956 жылы Қазалы ауданы «Социалистік жол» газетінде жауапты хатшы, 1958 жылы осы газеттің редакторының орынбасары, 1959 жылы Қармақшы ауданы «Қызыл Ту» газетінде редактор, 1960 жылы «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінде, 1961 жылы осы газеттің Ақтөбе облысы бойынша меншікті тілшісі қызметтерінде болды. 1965 – 75 жылы «Социалистік Қазақстан» газетінде әдеби қызметкер, кейін Арал ауданы «Толқын», 1976 – 78 жылы Торғай облысы «Торғай таңы» 1978 – 92 жылы Қызылорда облысы «Ленин жолы» газетінде, 1999 – 2003 жылы облыс ұстаздарының «Сыр мектебі» газеттерінде жауапты хатшы қызметтерін атқарған. 2004 жылдан Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының облыс бөлімінің төрағасы. Дәрмағанбетұлының әр жылдарда «Керегеміз кең, тереземіз тең», «Еңбек бақыты», «Менің замандастарым», «Қос қайың», 2003 жылы «Өмір толқындары» атты кітаптары жарық көрген. Қазақстан Журналистер одағының екі мәрте лауреаты. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
Жиындардың аксиомалық теориясы

Жиындардың аксиомалық теориясы — математикалық логиканың жиындар теориясын аксиомалық теория ретінде зерттейтін саласы. Жиындардың аксиомалық теориясы 19 ғ-дың соңында неміс математигі Г.Кантор (1845 — 1918) дамытқан “қарапайым” жиындар теориясынан бастау алады. Жиындар теориясы өзінің алғашқы даму кезеңінде түсіндіруі қиын бірнеше мәселелерге, яғни парадокстерге (Мысалы, Рассел парадоксі, Кантор парадоксі, т.б.) кездесті. Жиындардың аксиомалық теориясының тұңғыш нұсқасын неміс математигі Э.Цермело (1871 — 1953) жасаған (1908). Кейін бұл теорияны көптеген ғалымдар (австриялық математик К.Гедель, америкалық математик П.Коэн, т.б.) одан әрі дамытып, жетілдірді. Матем. логиканың көмегімен жиындар теориясының мәселелерін зерттеу Жиындардың аксиомалық теориясын формальді жүйе ретінде қарастыруды талап етеді. Ал формальді Жиындардың аксиомалық теориясын құрастыру жиындар теориясының тұжырымдары жазылатын тілді сипаттаудан басталады. Одан кейін осы тілде “қарапайым” жиындар теориясының принциптері аксиомалар, аксиомалар жүйесі ретінде өрнектеледі. Жиындардың аксиомалық теориясы тілінің көбірек пайдаланатын біреуінің құрамы мынадай: 1) айнымалылар белгілері (х, у, ...); 2) екі орынды предикаттық белгілер ( — жататындық белгісі,— теңдік белгісі, т.б.); 3) логикалық байланыстар мен кванторлар (— эквиваленттік белгісі, — жалпылық квантор белгісі, т.б.); 4) жақшалар . Тіл өрнектері термдер мен формулаларға ажыратылады. Термдер жиындардың аты болып есептеледі, ал формулалар пікірлерді өрнектейді. Пайдаланылған әдебиеттер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Первомай ауылдық округі

* Первомай ауылдық округі – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік. * Первомай ауылдық округі – Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Первомай ауылдық округі – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. * Первомай ауылдық округі – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік. * Первомай ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Тайжақы

ТАЙЖАҚЫ – құлынның терісінен тігілген қаптал тон. Қазақ, қырғыз, қарақалпақ, саха, т.б. түркі халықтарының ежелгі киімі. Қазақта шымқай қара, торы құлын терісінен тігілген. Тайжақының етек жағына құлынның пұшпағын ұзынынан құрап жалғайды, артқы бойының ортасына құлынның жалын келтіріп тігеді, қайырма жағалы, сырма астарлы болады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Болат Уахитұлы Шалекенов

Болат Уахитұлы Шалекенов (1955, Өзбекстан, Нүкіс қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1993), профессор (1995). Қазақстан Республикасы Медицина ғылым академиясының корр. мүшесі. \ Алматы мемлекеттік медицина институтын (1978, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Алматы облысы ауруханасында дәрігер (1978–1979), бітірген оқу орнында стажер-зерттеуші, аспирант, ассистент (1979–1986), Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ассистент (1986–1991), Урология ғылыми орталық директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1991–1996) болған. 1996 жылдан бөлім жетекшісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері урология мәселелеріне арналған. 60-тан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Керегетас (тау, Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы))

Керегетас – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жеріндегі тау. Жыланды, Ақсай, Қаршығалы өзендерінің аралығында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр, ені 12 км. Абсолюттік биіктігі 991 м. Жер бедері Беткейлері сай, жыралармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Таудың шығыс етегінде қорымтастың мол үйіндісі бар. Геологиялық құрылымы Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, сұлыбас, бұталар өседі. Жайылымдық және шабындық жерлер мен қыстаулар бар. Дереккөздер
Петров ауылдық округі

* Петров ауылдық округі – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы әкімшілік бірлік. * Петров ауылдық округі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. * Петров ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әбубәкір Ахметше

Әбубәкір Ахметше (18 тамыз 1948, Сарыағаш ауданы, Жылға ауылы) — шаруашылық ғылым докторы (1990), профессор (1997). Алматы зоотехникалық-мал дәрігерлік институтын бітірген (1970). Еңбек жолын Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылым-зерттеу институтында лаборант болып бастаған. 1971–1998 жылдары кіші ғылым қызметкер, аспирант, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. 1999 жылдан бас ғыл. қызметкер. Ғылыми ізденіс жұмыстарын жүргізу барысында қаракөл қойының селекциясы мен одан алынатын өнімді өңдеу технологиясына теор. тұрғыдан елеулі жаңалықтар енгізді. 55 ғылым еңбектің авторы. Дереккөздер
Шәкірат Дәрмағанбетов

Дәрмағанбетов Шәкірат (1928 жылы туған, Арал ауданы Қаратерең ауылы) – журналист. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1960 жылы). Қызылорда педогогикалық институтының тарих факультетін бітірген (1950 жылы), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1979 жылы). 1950 – 57 жылы Шөмішкөл, Октябрь, Қаратерең мектептерінің директоры, 1957 – 60 жылы партия ұйымының хатшысы, Арал ауданы партия комитет|комитетінің нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 1960 – 65 жылы Арал ауданы «Социалистік Арал» газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, Қазалы ауданы «Ленин туы» газеті редакторының орынбасары, 1965 – 91 жылы облыстық «Ленин жолы» («Сыр бойы») газетінің меншікті тілшісі болған. «Еңбек ардагері», (1985 жылы), тағы да басқа бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пироксенит

Пироксенит — құрамының 60%-дан астамы пироксендерден тұратын ультранегізді интрузиялық тау жынысы. Пироксеннен басқа дала шпаттары, оливин, қоңыр амфибол, магнезит, ильменит, хромит қоспалары болады. Пироксеннің құрамына қарай Пироксениттер: энстатитит, бронзитит, гиперстенит, диаллагит; ромбылық пен моноклиндік пироксендерден тұратын вебстерит құрамында магнетиті көп — косьвит болып бөлінеді. Іосымша минералдар ретінде биотит, плагиоклаз, т.б. кездеседі. Пироксениттің түсі қара, қара сұр, жасыл қара, қара қоңыр, бітімі шомбал, кейде жолақты, бағдарлы, құрылымы ірі түйірлі. Пироксениттер басқа ультранегізді магматиттермен бірге құрылысы күрделі жеке массивтер және габброидтармен лополиттер, лакколиттер, шток, сығылма тәрізді денелер түзеді. Пироксенитпен темір, хром, мыс, кобальт, титан, асбест кендері байланысты болып келеді. Құрамында титаны мол Пироксенитті титанды темір кентасы ретінде пайдаланады. Қазақстанның Мұғалжар, Торғай, Ұлытау, Шар, т.б. ультранегізді тау жынысты аймақтарында таралған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Покров ауылдық округі

* Покров ауылдық округі – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы әкімшілік бірлік * Покров ауылдық округі – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік. * Покров ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Тебез

Тебез – Ырғыз алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Ақтөбе облысының Шалқар ауданы жерінде, Талдықұм ауылынан батысқа қарай 7 км жерде. Гидрографикасы Ауданы 10,0 км 2 . Ұзындығы 3,4 км, ені 2 км, жағалауының ұзындығы 13,0 км. Көл теңіз деңгейінен 167,6 м биіктікте жатыр. Жағалау сипаты Жағалауы ашық, жайпақ. Онда сортаңды шөп өскен. Батысында Тебезге көктем, күз айларында Болғасын өзені құяды. Суы ащы, көктемде тек мал суаруға жарамды. Күзге қарай судың тұздылығы күрт артады. Жағалауы жайылымға пайдаланылады. Дереккөздер
Полтава ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Полтава ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Полтавка, Борки ауылдары кіреді. Орталығы – Полтавка ауылы. Округ құрамында болған Лесные Поляны ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 964 адамды құрайды. Дереккөздер
Баспасөз бостандығы

Баспасөз бостандығы — мемлекеттегі конституция кепілдік беретін адам құқылары мен бостандықтарының бірі. Ол баршаға ортақ әлеуметтік еркіндіктің — пікір айтып, сөз сөйлеу бостандығының құрамдас бөлігі ретінде саналған. 1789 жылы Францияда қабылданған Адам және азамат құқыларының бостандығы декларациясында (қара Француз революциясы) тұңғыш рет жарияланған Баспасөз бостандығы ұғымы баспасөз басылымдарын (газеттерді, журналдарды, т.б.) емін-еркін ашып, кез келген баспа өнімдерін қалауынша шығарып, таратудың, сондай-ақ, цензураға тыйым салудың мүмкіндігі ретінде түсіндіріледі. Кейбір демократиялық мемлекеттердің арнаулы заңдарында асыра сілтеп, артық кететін өрескелдікке жол бермеу үшін Баспасөз бостандығына бірқатар шектеулер қойылады; бұл шектеулер сөз бостандығына қойылатын шектеулермен бірдей болады (қара Сөз бостандығы). ҚР Конституциясының 20-бабында сөз бен шығармf еркіндігіне кепілдік берілетінін, цензураға тыйым салынатынын, әркімнің заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат алуға және таратуға қақылы екендігін атап көрсеткен. Сонымен қатар, “республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуді, оның тұтастығын бұзуды, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруді, соғысты, әлеум., нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық астамшылықты, сондай-ақ, қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа бас ұруды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді” делінген. Дүние жүзінде бұқаралық ақпарат құралдарының жаңа түрлері (теледидар, радио хабарлары, интернет, т.б.) көбейе түсуіне байланысты “Баспасөз бостандығы” деген ұғым ескіріп, соңғы кезде қабылданып жатқан заңдарда “бұқаралық ақпарат бостандығы” атауын қолдану дәстүрге айналды. Дереккөздер
Тайкелтір

Тайкелтір Айдаболұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — би, шешен, ақын. 18 ғасырда Баянауыл өңірінде өмір сүрген. Әкесі Айдабол биге еріп жер аралап, ел көрген. Бала кезінде үйсін Төле биден бата алған. Әділдігімен, тапқырлығымен, елдің құнын екі ауыз сөзбен қайыратын шешендігімен аты аңызға айналған. Арғын – Сүйіндіктің бас биі болып тұрған кезінде ел тыныштығы мен ынтымағын сақтау саясатын жүргізген. Тайкелтір есімімен байланысты “ Төле бидің сынынан өтуі”, “Қыз – жігіт дауы”, “Бота дауы”, “Тайкелтірдің қаракесек Алшынбай биді жұбатуы”, “Тайкелтірдің төреге көңіл айтуы” сынды шешендік сөз өнерінің қасиетін ашатын тарихи-тағылымды әңгімелері, Тайкелтір би айтыпты деген адамгершілік пен парасаттылықты уағыздайтын ұлағатты сөздер ел аузында сақталған. Дереккөздер
Пиролюзит

Пиролюзит (грек. pyr — от, luo — жуамын), полианит — тотықтар класының минералы. Химиялық формуласы: MnO 2 (Mn мөлш. 55 — 63%). Іоспалары: SіO 2 , BaO, H 2 O, т.б. П. тетрагондық сингонияда кристалданып, ине, таяқша типтес кристалдар түзеді. Түсі қара, сұр, жартылай металдық жылтыры бар, жымдастығы бір бағытта жақсы жетілген; қаттылығы 6 — 6,5; тығыздығы 4,7 — 4,8 г/см 3 , морт, жартылай өткізгіш. Жаратылысы шөгінділік. Пиролюзит таяз сулардың химиялық шөгіндісінен, марганецті минералдар мен тау жыныстарының химиялық үгілуінен түзіледі. Қазақстанда Найзатас, Жезді, Мыржық, Жақсы, тағы басқа кен орындарында өндіріледі. Кристалдық құрылысы рутилдің структурасына ұқсас. Кристалдары тек қуыстарда ғана сирек кездеседі. Олардың бейнесі инелі немесе таяқ тәрізді. Әдетте пиролюзит тұтас кристалдық немесе жасырынды кристалдық , көбінесе ұнтақ күйе тәрізді массалар түрінде болады. Кейде псиломеланның бүйрек тәрізді агрегаттарының формасында псевдоморфоздарда және конкреция (қабарма ) түрінде кездеседі. Тусі қара сұр, қара , сызық дағы қара , жылтырлығы шала металл тәріздес. Жаратылысы. Пиролюзит гидротермалық кендерде, тотықтану жағдайда едәуір сирек кездеседі. Көбінесе ол басқа марганец минералдарынан табиғи өзгеру зонасында пайда болады, көпшілігінде шөгінді тау жыныстарының арасында, конкреция, жалбыршақ, және оолиттер түрінде псиломеланмен бірге кездеседі. КСРО-дегі айқын белгіленген кендердің пиролюзиті теңіздің тұнбасынан пайда болган. Пиролюзиттен марганец металы өндіріледі. Марганец темір мен шойын қорыту үшін, шыныны тазарту үшін, бояу, құрғақ. электр батареясын жасау үшін керек. Марганецтен медицинада химиялық препараттар жасалады. Пиролюзит кендері. Ол біздің елімізде Закавказьеде (Чиатурск кені), Украинада (Никопольск кені), Қазақстанда (Жезді кені) кездеседі. Пиролюзит кені шет елдерде Үндістанда, Золотой Берегте (Батыс Африкада), Бразилияда, Богемияда (Чехословакия) бар. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Керегетас (тау, Шет ауданы)

Керегетас – Қарағанды облысы Шет ауданы жеріндегі тау. Ақжал кентінен батысқа қарай 18 км жерде орналасқан. Жер бедері Батыстан шығысқа қарай 20 км-ге созылған, ені 5 км. Абсолюттік биіктігі 888 м. Беткейлері тегістеу келген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстік беткейінде қорымтастың мол үйіндісі бар. Өзендер мен жылғаларға (Ащыөзек) және бұлақтарға (Ноғайқазған, Мұқтар, Тастықұдық, т.б.) бай. Геологиялық құрылымы Девон жүйесінің ортаңғы және төменгі бөлігінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Шала дамыған қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Жазғы жайылымдық пен мал қыстатуға пайдаланылады. Дереккөздер
Уахит Хамзаұлы Шалекенов

Уахит Хамзаұлы Шалекенов (12.5.1924, Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Бөрлі ауылы - 18.11.2020) – тарих ғылымдарының докторы (1967), профессор (1972). Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылым академиясының академигі (1991). Қазақстан Республикасының (1984) және Өзбекстан Республикасының (1984) еңбек сіңірген ғылым қайраткері. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан, отставкадағы полковник. Қарақалпақ мемлекеттік педагогика институтын (1948, қазіргі Нөкіс мемлекеттік университеті) бітірген. Қарақалпақ облыстық партия комитетінде дәріскер (1948–195]), КСРО ғылым академиясының Этнография институтында аспирант (1950–1953), Өзбекстан ғылым академиясының Қарақалпақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі (1953–1970), Шымкент мемлекеттік мәдениет институтында кафедра меңгерушісі (1970–1972) болған. 1973 жылдан ҚазҰУ-да декан, кафедра меңгерушісі болды. 700-ден астам ғылыми жарияланым, 30 монография, оқу құралдарының авторы. «Қызыл Жұлдыз», 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Балауыз кескіндеме

Балауыз кескіндеме — кескіндеме техникасының бір түрі. Балауыз кескіндемеде бояуды араластыру үшін балауыз қолданылады. Балауыз дымқылға бұзылмайды, химикалық өзгеріске баяу ұшырайды. Сондықтан бұл әдіспен салынған туындылар ғасырлар бойы алғашқы қалпын сақтайды. Біздің заманымыздан бұрынғы 14 ғасырдан Ежелгі Мысырда ғибадатханалардың қасбетін безендіруге Балауыз кескіндеме әдісі кең қолданылған. Біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасыр Ежелгі Грекияда Балауыз кескіндеменің аса төзімді әдісі — энкаустика ойлап табылған. Бұл әдіс бойынша, қатты қыздырылған балауыз бояулар жылытылған жерге ыстық қола күрекшемен жапсырылады. Энкаустика негізінен станоктік кескіндемеде, көлемді ескерткіштер дымқыл бөлмеде немесе сыртқы қабырғаларға салынған кезде қолданылған. Мысырдағы Фаюм портреттері (б.з.б. 1 ғ. — б.з. 4 ғ.) мен Византия икондарында (12 ғасыр) энкаустика біртіндеп Балауыз кескіндеме техникасының қарапайым түрімен алмастырылған. Мұнда бояу скипидар және балауыз темперамен (жеңіл майлардың сұйық қосындысы) араластырылады. Бұл бояулар ұзаққа төзбейді, бірақ арзан әрі қолдануға оңай. Қазіргі кезде Балауыз кескіндеме ертедегі кескіндемелерді қалпына келтіру үшін қолданылады. Дереккөздер
Полудин ауылдық округі

Полудин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Полудино, Ганькино ауылдары және Ганькино темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Полудино ауылы. Округ құрамында болған Скворцовка ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1908 адамды құрайды. Дереккөздер
Тайкеткен бөгені

‎‎ Тайкеткен бөгені — Атырау облысы Жылыой ауданында Жем өзенінің тармағы – Тайкеткеннің арнасына салынған. Гидрологиялық сипаты Жалпы ұзындығы 12 км, тереңдігі 16 м. Суының көлемі 123 млн. м³. Орташа жылдық су ағымы 1,9 м³/с, ең көп су ағымы (4,11 м³/с) көктемде болады. Дереккөздер
Жергілікті мемлекеттік басқару

Жергілікті мемлекеттік басқару — Қазақстан Республикасының “Жергілікті мемлекеттік басқару туралы” Заңында (23.01.2001) және басқа да заң актілерінде белгіленген құзірет шегінде жергілікті өкілді және атқарушы органдардың тиісті аумақта мемлекеттік саясатты жүргізу, оны дамыту мақсатын жүзеге асыратын және сол аймақтағы істің жай-күйіне жауапты болып табылатын қызметі. Жергілікті атқарушы органның құрамына (әкімшілік) облыстың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың), ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) әкімі басқаратын, өз құзіреті шегінде тиісті аумақта жергілікті мемлекеттік басқаруды жүзеге асыратын алқалы атқарушы орган кіреді. Жергілікті өкілді органға (мәслихат) облыстың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың), ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) тұрғындары сайлайтын, халық еркін білдіретін және ҚР заңдарына сәйкес оны іске асыру үшін қажетті шараларды белгілейтін және олардың жүзеге асуын бақылайтын сайланбалы орган жатады. Тағы қараңыз * Әкім * Мәслихат Сыртқы сілтемелер *[http://www.minjust.kz/node/16018 «Қазақстан Республикасындағы жергiлiктi мемлекеттiк басқару және өзiн-өзi басқару туралы» Қазақстан Республикасының Заңы] *[http://kz.government.kz/site/news/2004/03/news017 Жергілікті мемлекеттік басқару мәселелері] Дереккөздер
Тебенсай

Тебенсай – Шалқар алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 135 км, су жиналатын алабы 3790 км². Бастауы Мұғалжардың оңтүстік-шығыс беткейіндегі (Жұмырсай ауылы тұсында) бұлақтардан басталып, Қопасор көліне құяды. Гидрологиясы Қар суымен толығады. Көктемде ағыны молайып, жазда иірімдерге бөлінеді. Жылдық орташа су ағымы 0,60 м³/с. Мал суаруға, жайылмасы шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Пресноредуть ауылдық округі

Пресноредуть ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Пресноредуть, Нұрымбет, Макарьевка ауылдары кіреді. Орталығы – Пресноредуть ауылы. Округ құрамында болған Песчанка, Семиозёрка ауылдары 2013 жылы, Ястребинка ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 741 адамды құрайды. Дереккөздер
Балауыз шам

.]] Балауыз шам — мақтадан ширатылған өзегі бар май шам, шырақ. Оны балауыз, парафиннен құйып жасайды. Сән үшін құяр алдында Балауыз шамға бояу қосып, түрлі-түсті етіп жасауға да болады. Оны құятын қалыпты әр түрлі пішінге келтіре әшекейлеп, өрнектейді. Балауыз шам орнықты болуы үшін ағаш, мүйіз, сүйек, металл, тас тәрізді заттардан арнаулы тұғыр қолданылады. Балауыз шамды стол үстіне, үйдің қабырғасындағы шамдалға ілуге не үй төбесіне бекітілген ілмешекке асып қояды. Шамдалдың бір не бірнеше көзді ұяшығы болады. Дереккөздер
Экономикалық бостандықтың конституциялық кепілдіктері

Экономикалық бостандықтың конституциялық кепілдіктері – Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген еркін экономикалық қызметтің болуы мен дамуын қамтамасыз ететін заңи қағидалар, тәсілдер мен құралдар кешені. ҚР Конституциясына сәйкес әркімнің кәсіпкерлік қызмет және заңда тыйым салынбаған басқа да экон. Қызмет үшін өзінің қабілет-қарымы мен мүлкін еркін пайдалануға құқығы бар. Монополиялауға және жосықсыз бәсекеге бағытталған экон. Қызметке жол берілмейді. Жеке меншік құқығы заңмен қорғалады. Әркім меншігінде мүліктің болуына, оны жеке дара да, басқа тұлғалармен бірлесіп те иеленуге, пайдалануға, билеуіне құқылы. Жеке адамның мүлкін соттың шешімінсіз ешкім де айыра алмайды. Тек алдын ала және тең бағамен орны толтырылған жағдайда ғана мемлекеттің мұқтаждары үшін мүліктен мәжбүрлеп айыруға болады. Мұралану құқығына мемлекет кепілдік береді. Азаматтар және олардың бірлестіктері жерді меншіктенуге құқылы. Жерді және басқа табиғат ресурстарын меншіктенушілер олардың осы меншіктенуі қоршаған ортаға зиян келтірмейтін болса және өзге тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзбайтын болса, оларды иеленуіне, пайдалануына және оларға өкім жүргізуіне болады. Жерді пайдалану шарттары мен тәртібі Қазақстан Республикасының Жер кодексі негізінде айқындалады. Қазақстанда адамның және азаматтың құқықтары мен бостандығын, соның ішінде экон. Құқықтары мен бостандығын да мемл. Қорғауға конституциямен кепілдік берілген. Әркім өзінің құқықтары мен бостандықтарын заңда тыйым салынбаған барлық тәсілдермен қорғауға құқылы. Конституциялық құқықтар мен бостандықтар сот арқылы қорғалады. Мемл. Билік органдары мен жергілікті өзін өзі басқару органдарының, қоғамдық бірлестіктер мен лауазымды адамдардың шешімдері мен әрекеті (әрекетсіздігі) жөнінде сотқа шағынуға болады. ҚР-ның халықар. Шарттарына сәйкес әркімнің құқықты қорғаудың мемлекет ішіндегі барлық құралдары сарқылған жағдайда адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау жөніндегі мемлекетаралық органдарға жүгінуге құқығы бар. Әркім мемл. Билік органдары немесе олардың лауазымды тұлғалары заңсыз әрекетпен (әрекетсіздікпен) келтірген зиянның өтемін алуға құқылы. Дереккөздер
Тайқоңыр

Тайқоңыр – Ертіс алабындағы көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы Разумовка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 16 км жерде, теңіз деңгейінен 87 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 14,9 км 2 . Су жиналатын алабының аумағы 117 км 2 , ұзындығы 6,5 км, ең енді жері 3,7 км, жағалық сызығының ұзындығы 20,2 км. Жағалауы жайпақ, кейбір жерлері жыралармен тілімделген. Көл жауын-шашын, жер асты суымен толысады. Суы тұзды. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Пригородный ауылдық округі

* Пригородный ауылдық округі – Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы әкімшілік бірлік. * Пригородный ауылдық округі – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы әкімшілік бірлік. * Пригородный ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. * Пригородный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. * Пригородный ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі аумағында болған бірлік.
Рүстем Жанаев

Рүстем Жанаев (2.5.1944 жыл, Қазалы ауданы Дихан ауылы - 2008) – ақын. * ҚазПИ-дің (ҚазҰПУ) филология факультетін бітірген (1967). * Еңбек жолын мектепте мұғалім болудан бастады. * 1980 – 1992 жылдары ауыл шаруашылық кәсіподағында * [1992 жылдан аудан әкімінің орынбасары * 1994 – 2004 жылдары Әйтеке би кентінде кәсіптік-техникалық мектептің директоры болды. Шығармашылығы * Алғашқы жинағы «Мәуелі махаббат» деген атпен 1974 жылы жарық көрген. Жанаевтың * «Бақыт босағасы» (1977), * «Мезгіл мақамдары» (1982), * «Бір өзіңе» (1999), * «Сағынып кеттім мен сені» (2004), * «Жанайқай» атты жыр жинақтары және проза кітаптары бар. * Сонымен қатар «Жанқожа батыр» пьесасын жазған. * «Шапағат» медалінің иегері. Дереккөздер
28 гвардияшы-панфиловшылар

Жиырма сегіз гвардияшы Панфиловшылар — Ұлы Отан соғысы жылдарында Мәскеуді ерлікпен қорғаған қазақстандық жауынгерлер. Мәскеу генерал-майоры И.В.Панфилов басқарған Қазақ КСР Алматы және Қырғыз КСР Фрунзе қалаларында жасақталған 316-атқыштар дивизиясының (кейінірек 8-гвардиялық) әскери қызметшілері. Екінші дүниежүзілік соғыста 1941 жылы 15 қарашада Германия әскерлері 51 дивизиямен Мәскеуге екінші “негізгі шешуші шабуылды” бастады. Батыс майдан жауынгерлері ауыр ұрыстар жүргізді. Осы майданға кіретін 16-армияның құрамында Алматыда жасақталған генерал-майор И.В. Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясы (кейіннен 8-гвардиялық-панфиловшылар дивизиясы) Мәскеу түбіндегі Волоколам тас жолын қорғады. 16-қарашада жау Волоколам бағытында ұрысқа шығып, Дубосеково разъезіндегі 1075-атқыштар полкі 4-ротасының 2-взводы тұрған бекініс шебіне шабуыл жасады. Ротаның саяси жетекшісі В. Г. Клочков басқарған взвод жауынгерлері — барлығы 28 адам мылтықпен, жанармай құйылған шөлмектермен, гранаталармен қаруланып, жаудың 20 танкісімен 4 сағатқа созылған ұрыс жүргізді. Жаудың 14 танкісі қиратылып, панфиловшылар арасынан да бірнеше адам қаза тапты. Жау ұрысқа тағы 30 танк шығарды. Қазақстандық жауынгерлер соғыс тарихында сирек кездесетін ерлік жасап, жаудың болат құрсанған машиналарына төтеп берді. 28 панфиловшылардың 23-і қазаға ұшырады, бірақ жау танкілері олардың шебінен өте алмады. Марапаттаулар КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1942 ж. 21 шілдедегі Жарлығымен бұл жауынгерлердің барлығына Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Олар: Николай Яковлевич Ананьев, Григорий Михеевич Безродных, Николай Никонорович Белашев, Бондаренко Яков Александрович, Васильев Илларион Романович, Иван Евстафьевич Добробабин, Петр Данилович Дутов, Петр Кузьмич Емцов, Нарсұтбай Есеболатов, Дмитрий Митрофанович Калейников, Василий Георгиевич Клочков, Абрам Иванович Крючков, Григорий Ефимович Конкин, Қожабергенов Әлиасқар, Әлікбай Қосаев, Николай Гордеевич Максимов, Гавриил Степанович Митин, Митченко Никита Андреевич, Иван Васильевич Москаленко, Иван Моисеевич Натаров, Григорий Алексеевич Петренко, Мұсабек Сеңгірбаев, Дмитрий Фомич Тимофеев, Николай Игнатьевич Трофимов, Иван Демидович Шадрин, Иван Алексеевич Шепетков, Григорий Мелентьевич Шемякин, Дүйшөнкул Шопоков. Ескерткіштер Батырлардың есімімен аталатын мектеп, ауыл, аудан, көше, парктер бар. Алматы қаласындағы 28 панфиловшы-гвардияшылар паркінде, Мәскеу түбіндегі Дубосеково разъезінде және батырлардың туған жерінде ескерткіштер орнатылып, мемориалдық мұражай ашылған. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жиырма үш жоқтау

“Жиырма үш жоқтау” — жинақ. 1926 ж. Мәскеудегі Шығыс халықтарының кіндік баспасында алаштың ардақты ұлдары Ахмет Байтұрсынұлы мен Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан жинап құрастырған жинаққа 23 жоқтау енген. Жинақ Шәңгерей Бөкеевтің заман жайлы ащы зарға толы “Сыршы” деген жоқтау өлеңімен ашылған. Мамай батырды шешесі Қараүлектің, Қаз дауысты Қазыбек биді Мәнкенің, Нарманбет ақынның әкесі Орманбетті жоқтап айтқан жоқтауларында, Кеңгірбай биге, Кенесарыға, Наурызбайға, 1916 жылғы Торғай өңірінде болған ұлт-азаттық көтерілісін басқарып, хан сайланған Әбдіғаппарға арналған көлемді жоқтау өлеңдерінде, т.б. қазақ тілі мен тарихына, мәдениетіне байланысты қүнды материалдар бар. Жинақта Абайдың баласы Әбдірахманды жоқтаған өлеңдері де жарияланған. Бұл жинақ еш түзету, өзгеріс енгізілмей, 1993 ж. “Мың бір мақал” деген жинақпен біріктіріліп қайта басылып шықты. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Баспасөз клубы

Баспасөз клубы — журналистерді қажетті ақпаратпен жедел түрде қамтамасыз етуді ұйымдастыратын бейресми ұйым. Баспасөз клубы қызметінің басты бағыттары — журналистердің мәдениет және өнер қайраткерлерімен, саясаткерлермен кездесулерін, баспасөз мәжілістерін, дөңгелек столдар, пікірталастар, семинарлар өткізу. Кейбір елдерде бірыңғай тақырыптық Баспасөз клубтары да бар. Әлемдегі ең ірі Баспасөз клубы Вашингтонда орналасқан — Ұлттық баспасөз клубы. Ол негізінен, бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан қаржыландырылады. Қазақстанда екі Баспасөз клубы — Қазақстан баспасөз клубы және Ұлттық баспасөз клубы жұмыс істейді. Қазақстан баспасөз клубы 1994 жылы АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігінің (ЮСАИД) қаржылық қолдауымен ашылды. Ол 1996 жылы қоғамдық бірлестік мәртебесін алды. Негізгі мақсаты — Қазақстанда плюрализмге, еркін ақпараттар алмасуға жағдай жасау негізінде тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарының дамуына қолдау көрсету. 1994 — 1999 жылдары 400-ден аса баспасөз мәжілісін, 30 семинар, 16 дөңгелек стол, т.б. ұйымдастырды. Ұлттық баспасөз клубы 1997 жылы ашылды. Оның Астана, Шымкент, Өскемен, Қарағанды қалаларында филиалдары бар. Клуб тек баспасөз мәжілістерін ғана өткізеді. Баспасөз клубына кез келген журналист мүше бола алады. Клуб өз мүшелеріне барлық баспасөз мәжілістеріне қатысуға, бірінші кезекте ақпараттар алуға, кітапханасын тегін пайдалануына мүмкіндік береді. Дереккөздер
Виссарион Андреевич Шамардин

Виссарион Андреевич Шамардин (28.10.1941, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1982), профессор (1994). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер, зертхана меңгерушісі (1964–1987), Орта Азия обаға қарсы ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі (1987–1992) болған. 1992 жылдан Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде декан қызметін атқарады. 160-тан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. 18 өнертабыстың иегері. Дереккөздер
Приишим ауылдық округі (Шал ақын ауданы)

Приишим ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Повозочное, Бірлік, Меней, Ортакөл ауылдары кіреді. Орталығы – Повозочное ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1376 адамды құрады. Дереккөздер
Тайқоңыр елшілігі

ТАЙҚОҢЫР ЕЛШІЛІГІ, * Тәуке хан Ресеймен келіссөз жүргізу үшін 1694 жылы жіберген. Елшілікті Тәуке ханның ең сенімді адамы Тайқоңыр бастап барған. Тайқоңыр елшілігі қазан айында Тобыл қаласына келіп, патша өкіметінің сондағы билік орнына Тәуке ханның Петр Қ-ге жолдаған хатын тапсырды. Бұл хатта Тәуке хан Ресеймен бейбіт қарым-қатынас орнатуды қалайтындығын танытқан және 1693 жылы жіберген елші Келдей мырзаны тұтқыннан босатуды талап еткен. Патша өкіметі бұл талап-тілектерді қабыл алып, Келдейді тұтқыннан босатты және Тайқоңыр елшілігіне жауап ретінде Тәуке ханға Скибин мен Трошин елшілігін аттандырды. * 1715 жылы Әбілқайыр хан башқұрт-қазақ дауларын шешу мақсатында аттандырған. Әбілқайыр ханның 1715 жылғы башқұрттар жеріне жасаған әскери жорығы мен башқұрттардың жақын жердегі Кіші жүз ауылдарына басып кіруі қазақ билеушілерінің Қазан губерниясы мен Батыс Сібірдегі орыс шекаралық өкімет орындарымен саяси қарым-қатынастарын шиеленістірді. Осыған байланысты күзде башқұрт-қазақ дауларын тыю және олардың тұтқындар алмасуы туралы мәселені шешу мүдделерін көздеп, Әбілқайырдың елшісі Тайқоңыр батыр Қазанға барып, онда жергілікті губ. П.С. Салтыковпен келіссөз жүргізді. Бірақ бұл келіссөз нәтижелі бола қоймады. Қазақ-башқұрт қатынастарының реттелуіне патша өкіметі мүдделілік танытпады. Сілтемелер *Казахско-русские отношения в XVҚ – XVҚҚҚ веках. Сб. документов и материалов, А.-А., 1961. * Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2002. * "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Орта Азия

Біріккен ұлттар ұйымының сызбасы: Орта Азия — Азия құрлығының Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан Республикалары мен Қазақстанның оңтүстік облыстарының жерлерін қамтитын аймақ. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде: «.. .арабтан бұл Орта Азияға дін исламды үйретушілер көп әскермен келіп, халықты жаңа дінге қаратып жүргендерінде Құтайба атты кісі Қашқарға дейін келіп, халықты исламға көндіргенде, бұлар да мұсылман болдық депті» деген деректер арқылы арғы түбі Күншығыс Сібірден келіп, Алатау бөктерлерін мекендеген қазақтардың ислам дініне кіру тарихынан мағлұмат береді. Тарихы Орта Азия 1218 жылдан Моңғол жерлеріне кіре бастады. Ең алдымен 1218 жылы Шыңғыс хан өзінің қас жауын Кучлукты жеңіп, қара-қидан жерлерін өзіне тартып алды. 1219 жылдың күзінде Моңғолдар мен Хорезм елдерінің арасында соғыс басталды да, 1223 жылдың көктемінде, Моңғолдардың жеңісімен аяқталды. Тағы қараңыз * Орталық Азия * Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері Дереккөздер [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8 Орыс тіліндегі ақпарат] eo:Mez-Azio mk:Централна Азија
Жанай Қабайұлы

ЖАҢАЙ батыр Ережепұлы (1828/30, бұрынғы Қазалы уезі – 1884/85, сонда) – би, батыр. 1849 – 1850 ж. ауылынан малын айдап кеткен хиуалықтардың артынан барып, жылқыларды қайтарып алғаннан кейін батыр атағы шыққан. 1850 жылдары ел билігіне араласа бастайды. 1868 жылы құрылған Заңғар болыстығының бас биі болып сайланды. 1870 – 1875 жылдардағы Қазалы уезіне байланысты құжаттарда және генерал Гродековтың кітабында Жанай есімі жиі кездеседі.
Тораңғылсай (өзен)

Тораңғылсай, Құрөзек – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы өзен. Бастауы Қарашоқы ауылынан басталып, Қурайлы ауылының оңтүстігінде 44 км жерде тартылып қалады. Гидрологиясы Ұзындығы 92 км. Қар, жаңбыр суымен арнасы толығады. Жазда суы тартылып қалады. Айналасында сораң шөп өседі. Дереккөздер
Тебриз мектебі

Тебриз мектебі — шығыс миниатюралық кескіндеме мектебі. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында осы мектеп суретшілерінің алғашқы туындылары өмірге келді. Сақталған кескіндемелік туындылары тобынан Фирдоусидің “Шаһнамасына” (1330 – 1340) салынған иллиадаларды айрықша атауға болады. XVI ғасырдың басында Тебриз мектебі қалыптасты; ол, әсіресе, Тебриз қаласының билігі Сефеви әулетіне көшкеннен кейін Герат миниатюра мектебі дәстүрімен тығыз байланыста дамыды. Астаналық Тебриз қаласына арнайы шақыртылып алынған суретшілер қатарынан көрнекті шебер Бехзад 1510 жылдан осы қалада тұрып, кітап көркемдеу ісімен айналысты әрі оны өзінің асқан шеберлігімен миниатюралық өнердің шырқау шыңына жеткізу жолында жемісті еңбек етті. Тебриз мектебі сарайлық сипатта болғанымен, оның шеберлері канондық бейнелеуден қол үзіп, табиғат көрінісі мен қарапайым халықтың өмірін шынайы суреттеуге бой ұрды. Ғажайып шеберлікпен салынған көп тұлғалы композициялар Тебриз мектебі шеберлерінің жетістігіне саналады. Оның белгілі суретшілері: Қасым Әлі, Сұлтан Мұхаммед, Аға Мирек, т.б. XVI ғасырдың аяғында Тебриз мектебі Исфаһан миниатюра мектебіне жол берді. Тебриз мектебі шеберлері қолынан шыққан кейбір туындылар Лондон қаласындағы Британ музейінде, Ресейдің Санкт-Петербург қаласындағы Мемлекеттік Эрмитажда сақтаулы. Сілтемелер Тағы қараңыз * Орта Азия миниатюра мектебі * Парсы миниатюрасы
Пироп

Пироп (грек. pyropos — оттай) — анартастар тобының минералы. Хим. формуласы: Mg 3 Al 2 [SіO 4 ] 3 . Минералдың құрамына қоспа ретінде Mn, V, Tі, Cr3+, Fe2+, Fe3+, т.б. кіреді. Ең ірі Пироп (салм. 633 карат) Богемиядан табылған. Сингониясы — кубтық, кристалдары — ромбдодекаэдр пішінді, агрегаттары сеппе күйінде кездеседі. Түсі қою қызыл, жылтырлығы шыны типтес, жымдастығы жоқ; қаттылығы 7 — 7,5. Пироп ультранегізді тау жыныстарында (кимберлит, перидотит) және экологиттерде кездеседі. Мөлдір Пироп зергерлік істе қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Жиілік бөлгіш

Жиілік бөлгіш — бастапқы тербелістен бүтін сан есе кем жиілікті тербеліс алуға арналған электрондық құрылғы. Жиілік бөлгіш көмегімен әртүрлі жиілікте жұмыс істейтін бірнеше генераторлардан когерентті толқын алуға болады. Атомдық және молекулалық генераторлардың жиіліктері осы Жиілік бөлгішпен төмендетіледі. Жиілік бөлу генерациялау, импульстік немесе параметрлік, т.б. әдістермен іске асырылады. Жиілік бөлгіш радиотехникада, автоматикада, жиілік синтезаторларында және өлшеуіш приборларда қолданылады. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Орынбай Жанәділов

ЖАНӘДІЛОВ Орынбай (1933, Арал ауданы – 1977, Қызылорда қаласы) – теміржолшы, КСРО-ның құрметті теміржолшысы. Ташкент темір жолы институтын бітірген (1956). 1956 – 1961 ж. Жамбыл депосы, Жамбыл темір жол бөлімшесінде қызметте болды. 1961 – 1977 ж. Қазалы вагон депосы, Шымкент кәсіподақ саласында жауапты қызметте, Қызылорда темір жол бөлімшесін басқарды. Жанәділов бірнеше рет Қызылорда кеңесінің депутаты, болып сайланды. Бірнеше мемлекеттік ордендер мен медальдардың иегері. Облыста темір жол саласының өркендеуіне үлкен үлес қосқан.
Қайып Зиядаұлы Әлжанов

Қайып Зиядаұлы Әлжанов (1937 жылы туған, Қарағанды қаласы) – физика-математикалық ғылыми докторы (1998), профессор (2000). Арғын тайпасының Қуандық руының Қареке бөлімінен шыққан. Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) бітірген. 1973–2005 жылы осы университте аға оқытушы, доцент, дайындық бөлімінің меңгерушісі, факультет деканы, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарды. Әлжанов 100-ден аса ғылыми еңбектің, 1 монографияның авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://www.mektepint.narod.ru/tulek/tulek.html] Дереккөздер
Қылышты Ата Кесенесі

Қылышты Ата Кесенесі – орта ғасыр ескерткіші. Жаңақорған ауданы орталығынан 30 км жерде, Қыркеңсе елді мекеніне 7 – 8 км жерде орналасқан. Қылышты Ата аруақты адам болған, ХІ – ХІІ ғасырларда өмір сүрген. Бұрынғы кесенесі құлап қалғандықтан ұрпақтары 1992 жылы ақ қыштан өріп, темір қаңылтыр күмбезді кесене тұрғызды. Кесененің ауданы 6 х 6 м, биіктігі 4 м. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Торғай датқа

ТОРҒАЙ ДАТҚА Торғай Қуатбайұлы (1782 – 1851) – би, жеті ру шатысынан,Сырдария өзені бойындағы қыпшақ тайпасының бошай руын билеген. Өмірбаяны жайлы мәлімет аз. Дегенмен оның Қоқан хандығының билігі тұсында Сыр өңіріндегі қазақтар арасында беделді қайраткер болғаны жайлы жергілікті ақындардың өлеңдерінде мәліметтер көп. Торғай Қуатбайұлының бейіті Сұлутөбе ст. маңындағы Сарышығанақ деген жерде. Торғай Қуатбайұлы көрнекті қайраткер Мұстафа Шоқайдың атасы. Өз дәуірінің көзі ашық, қуатты азаматы болған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Баспасөз мәслихаты

мүшелері]] Баспасөз мәслихаты — әдетте, ресми органдардың, қоғамдық ұйымдардың, саяси партиялардың, жеке қайраткерлердің белгілі бір мәселеге байланысты өздерінің көзқарасын, пікірлерін жария ету үшін ұйымдастыратын аудиториялық жиыны. Көтерілер мәселе бойынша тиісті орынның баспасөз хатшылығы журналистерге пресс-релиз (мәслихаттың тақырыптық мазмұндамасы) таратады. Баспасөз мәслихаты жиынды ұйымдастырушы жақтың қысқаша сөзімен ашылады. Одан кейін сұрақ-жауап түріне көшеді. Баспасөз мәслихаты пішімі жағынан сұхбат жанрына ұқсас болғанымен, мұндай жиыннан журналистер, көбінесе, қысқаша немесе кеңейтілген есеп жазады. Көтерілген мәселе туралы есепке журналист өзінің түсіндірмесі мен көзқарасын да қосып отырады. Дереккөздер
Рассвет ауылдық округі

Рассвет ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Рассвет, Водопроводное, Красная Горка, Семипалатное ауылдары кіреді. Орталығы – Рассвет ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1924 адамды құрады. Дереккөздер
Жанәлиев Сейітмағамбет

ЖАНӘЛИЕВ Сейітмағамбет (1896 жылы туған, қазіргі Арал ауданыКөлқара ауылы) – еңбек ардагері, Социалисттік Еңбек Ері (1949). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1929 жылы «Құмсай» артеліне мүше болып кіріп, жылқы баққан. 1948 жылы әр 53 биеден 53 құлын алған.
Пантокрин

Пантокрин (Pantocrіnum; панты – сыртын жұмсақ барқыт тәрізді тері жапқан жас мүйіз және грек. krіno – бөлемін) – марал, Шығыс Сібір бұғысы мен теңбіл бұғының қатаймаған мүйізінен дайындалатын спирт қосылған сұйықтық. Пантокрин ашық сары түсті, мөлдір, рН 5,4 – 5,8 болады. Өндірісте пантокриннің 1 – 2 мл-лік егуге арналған ампуладағы ерітіндісі, қатты түрдегі таблеткасы өндіріледі. Оны медицинада невроз, неврастения, белсіздік, шаршау, жұқпалы аурулардан кейін әлсіздік пайда болғанда қолданады. * Пантокрин препаратын дәрігер тәулігіне 2 – 3 рет 25 – 40 тамшыдан не 1 – 2 таблеткадан ішуге, күніне 1 рет 1 – 2 мл-ден тері астына немесе ет арасына егуді тағайындайды. * Емдеу мерзімі 2 – 3 апта. * Атеросклероз, стенокардияда, қан қоюлануы өте жоғары болғанда, нефриттің ауыр түрінде, іш өткенде пантокрин препаратын қолдануға болмайды. Дереккөздер
Пироэлектрлік

Пироэлектрлік (грек. рyr — от) — кейбір диэлектрлік кристалдарды қыздырғанда немесе суытқанда олардың беттерінде қарама-қарсы таңбалы электр зарядтарының пайда болу құбылысы. Беттік зарядтың тығыздығы температураның өзгеру жылдамдығына тура пропорционал. Егер температураның өзгеру жылдамдығы зарядтың релаксациялану жылдамдығынан жоғары болса, онда электрлеу қарқындылығы максимал мәніне жетеді. Пироэлектрлікті ағылшын ғалымдары Дж.Кантон (1718 — 72) және Д.Брюстер (1781 — 1868), француз ғалымдары Р.Ж. Аюи (1743 — 1822) және П.Кюри зерттеген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Торғай-петролеум

ТОРҒАЙ-ПЕТРОЛЕУМ– мұнай-газ кәсіпорны. 1995 ж. 22 тамызда «Құмкөл-Лукойл» ЖАҚ ретінде құрылды. Ол 2000 ж. 27 маусымнан «ТОРҒАЙ-ПЕТРОЛЕУМ» ЖАҚ деген атпен қайта құрылды. Кәсіпорын, негізінен, мұнай мен газды барлау, игеру, өндіру, тасымалдау, сыртқа шығару және өткізу жұмысымен айналысады. 2000 ж. 1,2 млн. т, 2001 ж. 1,5 млн. т, 2002 ж. 2,1 млн. т, мұнай өндірді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жоба

Жоба — жасалуға, қайта құрылуға, қалпына келтірілуге, салынуға тиісті кәсіпорындар мен ғимараттардың, қондырғылар мен жабдықтардың, аппараттардың, т.б. макеттері, есептеулері және принципті дәлелдері көрсетілген техникалық құжаттар жиынтығы. Жобаны ғылыми тұрғыда дайындау үшін жобалық тапсырма беріледі де, сол бойынша есептеу жүргізіліп, Жоба қамтитын мәселелер тұтас шешім табады. Кәсіпорындарды жобалауға тапсырма берілгенде нарықтық экономика жағдайына сәйкес жаңа құрылыстың немесе қайта құрудың тиімділігі ескеріле отырып, техникалық-экономикалық дәлелдерге сүйенеді. Жобалық тапсырмада мынадай негізгі сипаттамалар: үкіметтің тиісті қаулысы, құрылыс салынатын аудан, шығарылатын өнім мен кәсіпорынның өндірістік қуаты, шикізатпен, отынмен, газбен, электр энергиясымен, сумен, т.б. қамтамасыз ететін көздер мен әдістер, өндірісті белгілі бір өнім түрлерін шығаруға ыңғайлау, құрылыстың аяқталу мезгілі және оның кейбір жеке бөліктерінің іске қосылуы, жұмсалатын қаражат мөлшері, өзіндік құн көрсеткіштері, болашақта ұлғайту мүмкіндіктері, т.б. мәліметтер түгел көрсетілуге тиіс. * Жұмыстық жоба - бұйым жасау кезіндегі конструкциялық құжаттаманың (техникалық жобадан кейін) жасаудың 4-ші сатысы; оған мына этаптар жатады: ** жұмыстық сызбаларды және техникалық жағдайларды жасау, транспорттық құралдардың тәжірибеден еткен агрегаттарының ұлгілірін дайындау және сынактан еткізу конструкциялық құжаттаманы жөнге келтіріп отыру; ** сонымен қатар бұган мыналар жатады: бос серияны және орнату сериясын сынау; конструкциялық құжаттаманы женге келтіру; ** құжаттарға - тәжірибелік ұлгілер үшін «о» литерін, орнату сериясы үшін «а», басты серия үшін «б» беру. * Техникалық жоба - конструкциялық құжаттаманың бұйымды жасау кезіндегі үшінші стадиясы (эсқаиздік жобадан кейін) оған мына этаптар жатады: ** жалпы құрастыру сызбасын аяқтау, шасси пакетін жасап шыгару, агрегаттар конструкциясын жасап шығару; ** құжаттарға «т» литерін тағайындайды. * Нобай жоба - бұйымды жасау кезіндегі конструкциялық құжаттаманы жасаудың екінші сатысы (техникалық ұсыныстан кейін)- мынадай кезендер жатады: ** эскиздік құрастыру сызбасы, ізденіс макеттерін құру, ішкі және сыртқы пішімдеу; ** бұл конструкциялық құжаттар мен пішіндердіқ жиынтығында, ол жолаушылар мен жүргізушінің орналасуы, бұйымның сыртқы және ішкі пішіндері туралы толық көрініс беретін қорытынды техникалық шешімдер болуы керек. Дереккөздер
Тебінгі

Тебінгі – таралғының айылбасы салт атты адамның балтыры мен тақымын қажамау үшін қолданылатын тұрман. Тебінгі аттың тері балаққа жұқпауына да септігін тигізеді. Былғарыдан жасалған тебінгінің астары жұқа, талдырған киізден басылады. Тебінгі бедерленіп, өрнектеліп металл әшекейлерімен безендіріледі. Тебінгі жасағанда алдымен киізді арнаулы үлгімен пішіп алады да былғарыны одан сәл артықтау етіп пішіп, жиегін астына қарай көмкере қайырып тігеді. Сілтемелер
Тайлақ

Тайлақ — бір жастан асып, екі жасқа толмаған түйе. Жынысына қарай еркек Тайлақ, ұрғашы Тайлақ деп аталады. Түйе жыл сайын боталамайтындықтан тайлақты інгенді жергілікті ел сауын малы ретінде ұстайды. Тайлақты көбіне жұмысқа пайдаланбайды, бірақ қолға, мініске, жегуге үйретеді. Тайлақтың ұлпа жүні өте қымбат бағаланады. Дереккөздер
Жартас (өзен, Нұра алабы)

Жартас – Нұра алабындағы өзен.. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 39 км. Бастауы Бастауын Қарағаш тауының оңтүстік-батыс беткейінен алып, Шерубайнұра өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасының ені 15 – 30 м. Жауын-шашын суларымен толығады. Суы қараша айының басында қатып, сәуірдің ортасында ериді. Шаруашылық мақсаттарына пайдаланылады. Дереккөздер
Серікбол Қыпшақбаев

Серікбол Қыпшақбаев (1962 – 2003) – спортшы, спорт шебері. 1981 – 83 жылы Ауғанстан елінде интернационалдық борышын өтеген. Қызылорда политехникумын және Қорқыт ата атындағы мемлекеттік университетін бітірген. Қызылордалық «Қайсар жас» футбол командасының аға бапкері және капитаны болды. «Мелиоратор», «Қайсар» футбол командаларының құрамында 117 ойынға қатысқан. 1993 жылы Ақтау қаласының «Мұнайшы» командасының қақпасына соққан 100 доптың авторы. Жылына екі рет Қыпшақбаев атындағы футбол турнирі өткізілуде. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау 92.46.5.245 21:28, 2011 ж. маусымның 19 (ALMT)
Жартас (тау, Қарағанды облысы)

Жартас – Сарытаудың оңтүстік-батыс сілеміндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Семізбұғы ауылының солтүстік-батысында 12 – 13 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4 – 5 км-ге созылған, ені 2 – 3 км. Ең биік жері 800 м. Геологиялық құрылымы, жер бедері Девон жыныстарынан түзілген. Беткейлері тік, сай-жыра, аңғарлармен қатты тілімденген. Жартастың оңтүстік-шығыс бөлігінде түп жыныстарының жер бетіне шығуы байқалады. Өсімдігі Қызғылт қоңыр, сортаң топырағында әр түрлі дала өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Сағалбай Жанбаев

Сағалбай Жанбаев (1904, Омбы облысы, Алабота болысы, 4 а. – 18.5.1972, Алматы) –партия, кеңес қайраткері. Петропавл педагогика техникумын (1948), БК (б)П ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірген. 1928 – 1938 ж.Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Көкшетау,Ақмола облыстарында комсомол, партия органдарында басшы қызметтерде болған, 1939 – 1945 ж. Ақмола облысы парткомының 3, 2 хатшы, 1948 – 1954 ж. Ақмола, Қызылорда облысы парткомдарының 1 хатшысы, 1954 – 1958 ж. Семей қалалық аткомының төрағасы, облыс атком төрағасының орынбасары, 1958 – 1963 ж. Қазақстан КП ОК парткомиссиясының мүшесі болды, республика еңбек резервтері комитетінде жауапты қызметтер атқарды. КСРО және ҚазКСР Жоғарғы кеңестеріне бірнеше дүркін депутат болып сайланды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. «Өмір өткелі», «Кенді алқап» атты кітаптары жарық көрген.
Жартас (тау, Абай облысы)

Жартас – Абай облысы Аягөз ауданындағы Шар және Ащысу өзендері аралығындағы тау. Жер бедері Ең биік жері – Қосымбет тауы (699 м). Шар және Ащысу өзендерінің орта ағысы тұсында солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы 25-30 км-ге созылып жатыр. Геологиялық құрылымы Пермьнің сазды тақтатас, конгломерат, құмтас жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Топырағы бозғылт, қызғылт қоңыр, сортаң. Өзен аңғарымен жылға, сай-жыраларда қараған, тобылғы өседі. Дереккөздер
Рақымбай Төлебаев

Төлебаев Рақымбай (1910, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Қызылтас а. – 8.8.1982, Алматы) – қайраткер. ФЗО мектебін, Алматыдағы екі жылдық Марксизм-ленинизм ун-тін (1938), СОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1947) бітірген. 1928 – 1936 ж. Риддер (Лениногорск) қ-ндағы қорғасын з-нда жұмысшы, з-т парткомы хатшысының орын¬басары, Риддер қ-лық парткомының нұсқаушысы болған. 1938 – 1940 қазіргі Түркістан облысы парткомының 3, 2-хатшысы, 1940 – 1945 ж. Қызылорда облысы парткомының 1-хатшысы болған. 1947 – 1950 ж. Талдықорған облысының Қапал ауданында кеңшар директоры, 1950 – 1958 ж. және 1958 – 1959 ж. Алматы облысы, Қаскелең ауданында мектеп директоры. 1959 – 1961 ж. Шығыс Қазақстан облысы Бұқтырма ауданында кеңшар директоры, 1961 – 1963 ж. Өскемен қ-нда Кондитер з-ты директорының орынбасары, 1963 – 1971 ж. Шығыс Қазақстан облысы мемл. мекеме қызметкерлері кәсіподағы к-тінің төрағасы қызметтерін атқарды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы