kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Рашмор

Рашмор тауы — Америка Құрама Штатындағы төрт президенттің бейнесінің биіктігі 60 фут (18,6 метр) Рашмор тауында граниттен қашалған Блек-Хилзде таулы аймақта Оңтүстік Батыста Дакотада және Вайоменгтің Солтүстік Шығысында. Өзінің 70-жылдық тарихына орай Америка Құрама Штатының символы болды және атақты да мақтанышы сол. Тау өткен ғасырдан бері президенттердің құрылысы жасалғанда, Нью-Йорктағы юрист Шарльз Рашмордың құрметіне аталған 19-ғасырда осы таулы аймақты зерттеген. Монумент жасауды ойлап тапқан Доан Робинсон, және де ол ең басында атақты тұлғаларды: Генерал Джордж Армстронг Кастер, Баффало Билл Коди, Льюис пен Кларкты бейнелеуді ойлаған. Робинсон өзіне ақшалай көмекшіні, жабушыны өзінің жобасын жүзеге асыруға іздей бастады. Ол Оңтүстік Дакотаның сенаторы Питер Норбекпен танысты. Норбек Робинсонның жобасына қызығып, көмек көрсете бастады. Енді Робинсонға мүсіншіні табу ғана қалды. Көп іздеуден кейін ол Гатсон Борглемді табады.
Гатсон Борглем

Гатсон Борглем (Джон Гатсон де ла Мот Борглем) Даниялық имигранттар отбасында туған. Парижде оқып жүріп, атақты мүсінші Август Роденмен танысады. Роден Борглемнің жұмысына үлкен ықпалын тигізеді. Гатсон 1924 жылы Робинсонның ұсынысын алғанға дейін, ондай жұмысқа тәжірибесі бар еді. Ол Джорджия штатында Конфедерация батырларына арналған мемориал жасаудың басшысы болған. Оның тарихы өте көп қызықты оқиғалардан тұрады. Стоун Моунтин тауының солтүстік жағында Роберт Э. Лидің үлкен басын жасауды жоспарлаған Борглем одан да үлкен барельеф істеуді ұсынған. Бірақ басшылық келісімін берген жоқ. Сондықтан да Борглемге генерал Лидің барельефіне кірісуге тура келді. Мемориальді құруға Ку-Клук-Кланның қаржылай көмегі тиді және де мүсінші осы құрамның тобына кірді. Борглем мен басшылық арасында жиі келіспеушілік болды. Нәтижесінде мүсінші жұмыстан шықты. Оның орнына О. Люкман келеді. Ашудағы Борглем сегіз жылдық еңбегін жарып, Оңтүстік Дакотаға қашады. Оны тұтқындауға бұйрық шығады. Бірақ мүсінші Джорджия штатының полициясынан қашып құтылады. Ол Блек Хилзге келеді. Ол жерде ол жаңа жұмысын бастайды. Борглем оңтүстік Дакотаға келе салысымен Робинсонның жобасын мүлде өзгертеді. Ол бұл ескерткіште жалпы ұлттық мағына болу керек деп ашық айтты. Осылайша Маунтин Стоун гранитінде Американың төрт атақты президенттердің: Джордж Вашингтонның, Томас Джефферсонның, Теодар Рузвельттің және Авраам Линкольннің бейнесі пайда болды. Бұл монументте Америка Құрама Штаттарының пайда болуы, үлкеюі және дамуы бейнеленуі жоспарланған болатын. Америка Джордж Вашингтон мен Томас Джефферсонның еңбектері арқасында пайда болды. Олар Американың территориясын үлкейтеді. Авраам Линкольн елдің бірлігін сақтап қалды. Ал Теодор Рузвельт Америка Құрама Штаттарын әлемнің көшбасшылардың қатарына қосты. Джордже жұмысынан Борглем көп тәжірибе жинады, және де өзінің жұмысын жақсы атқаратын болды. Динамит көмегімен 400 адам балға мен қашау арқылы 14 жыл ішінде жасағаны қазіргі Америка Құрама Штатының ұлттық мемориалы Маунтин Рашмор. 1930 жылы Джордж Вашингтон бейнесінің жұмысы біткен сон, 1936 жылы Джефферсонның, 1937 жылы- Линкольннің және де ең аяғында 1939 жылы Рузвельттікі. Барлық жұмыс 1941 жылы бітті. Гатсон Борглем өзінің жұмысын аяқтай алмады, ол 1941 жылдың наурызында дүние салды, оның жұмысын ұлы Линкольн жалғастырды. Қазір бұл мүсіндік композиция мыңдаған туристерді өзіне еліктіреді, Америка Құрама Штатының барлық жерлерінен, басқа мемлекеттерден келеді. Бұл жұмысқа көп үлесін қосқан: Гатсон Борглем, Доан Робинсон және Питер Норбек.
Карлос Кинтана

Карлос Кинтана (, 6 қараша 1976, Мока, Пуэрто-Рико) — пуэрторикалық кәсіпқой боксшы. Жартылай орта салмақта өнер көрсетеді. Жартылай орта салмақтағы (WBO нұсқасы, 2008) әлем чемпионы. 26 тамыз 2005. Карлос Кинтана —Диллон Карью *.Өткен орны: Уэстчестер Каунтри Центр, Уайт Плейнс, Нью-Йорк, АҚШ *.Нәтижесі: Кинтана 10 раундтық кездесудің 1-ші раундында нокаутпен жеңіске жетті. *.Маңызы: Рейтингтік айқас *.Уақыт: 1:47 *.Салмақ: Кинтана 67,00 кг; Карью 67,60 кг *.Трансляция: Azteca America 2005 жылы Кинтана гайандық Диллон Карьюге қарсы рингке шықты. 1-ші раундтың ортасында Кинтана қарсыласының иегіне қарымта хук өткізді. Карью болса соққының әсерінен сұлап түсті. Ол тұруға әрекеттенгенімен, 10 есебіне дейін үлгере алмады. Осылайша рефери нокаут есепке алды. 2006 2006 жылы мамырда жеңіліс көрмеген қос боксшылар — Карлоса Кинтаны мен Хоэль Хулио арасында айқас өтті. Кинтана қазылардың бірауыздан шешімімен жеңіске жетті. 2 желтоқсан 2006. Мигель Анхель Котто —Карлос Кинтана *.Өткен орны: Боардуолк Холл, Атлантик-Сити, Нью-Джерси, АҚШ *.Нәтижесі: Котто техникалық нокаутпен 12 раундтық кездесудің 5-ші раундында жеңіске жетті. *.Маңызы: Жартылай орта салмақтағы бос WBA атағы үшін чемпиондық айқас *.Рефери: Стив Смогер *.Қазылар есебі: Мельвина Латан (48—45), Гленн Фелдман (48—45), Джордж Хилл (48—45) — барлығы Коттоның пайдасына *.Уақыт:3:00 *.Салмақ:Котто 66,20 кг; Кинтана 66,70 кг *.Трансляция: Showtime *.Бейресми қазылардың есебі: Бернард Фернандес (47—46), Тим Грэхем (49—44), Хосе Санчес (49—45) — барлығы Коттоның пайдасына
Демаркус Корли

Демаркус Корли (, 3 маусым 1974, Вашингтон, Округ Колумбия, АҚШ) — американдық кәсіпқой боксшы. 1-ші жартылай орта салмақта өнер көрсеткен. Бірінші жартылай орта салмақтағы (WBO нұсқасы, 2001—2003) әлем чемпионы. 1996—2003 1996 жылы мамырда дебютті кездесуін өткізді. 2001 жылы маусымда Корли 1-ші жартылай орта салмақтағы бос WBO атағы үшін айқаста Феликс Флоресты нокаутқа түсірді. 2002 жылы қаңтарда Корли Энер Хулионы ұпай санымен тізе бүктірді. 2003 жылы қаңтарда ол Рэнделл Бейлиды жеңді. 2003 жылы шілде де Корли қазылардың әртекті шешімімен Заб Джудадан жеңіліп қалды. 2003-11-01. Флойд Мейуезер —Демаркус Корли *.Өткен орны: Боардуолк Холл, Атлантик-Сити, Нью-Джерси, АҚШ *.Нәтижесі: Мейуезер 12 раундтық кездесуде қазылардың бірауыздан шешімен жеңіске жетті. *.Маңызы: WBC атағы үшін айқас *.Рефери: Бенхи Эстевес кіші *.Қазылардың есебі: Мельвиниа Латан (119—107), Гейл Ван Хой (118—108), Уильям Будху (119—108) — барлығы Мейуезердың пайдасына *.Салмақ: Мейуезер 63,50 кг; Корли 63,50 кг *.Трансляция: HBO *.Бейресми қазының есебі: Харольд Ледерман (120—106 Мейуезер)
Қызылсиыр

Қызылсиыр – Қойтас тауларының солтүстік-шығысындағы шоқы. Географиялық орны Қарағанды облысы Теміртау қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 651 м. Солтүстіктен-оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейлері көлбеу келген. Етегіндегі бұлақтан Өзексұңқар өзенінің саласы бастау алады. Өсімдігі Делювийлі-пролювийлі беткейінің бозғылт, қоңыр сортаңды топырағында қараған аралас қызғылт селеу, сұлыбас, бұталар өседі. Атауы Қызыл, сиыр сөздерінің бірігуінен жасалған тау аты. Атаудың екінші сыңары түркі тілдерінде түрлі фонетикалық тұрғыда айтылады. Алтай тілінде сурури - "істік, үшкір, конус тәріздес", тува тілінде суур - "шоқы, төбе, үшкір. конус тәріздес", орыс тіліндегі сугор - "шоқы" сөздерінің мағынасы да, тұлғасы да ұқсас. Бұған қарағанда топоним құрамындағы сиыр осы көрсетілген сөздермен мағыналыс деп қараймыз. Атаудың мағынасы Қызылұш, қызыл шоқы, қызыл төбе болар деп жобалаймыз. Дереккөздер
Эдмодо

Эдмодо —білім беретін технологиялық компания. Өз бағдарламасында комуникациямен, бірлестікпен және де оқушыны дайындарлық құралдармен мұғалім мен оқушы арасындағы байланысты нығайтады жәнеде ата-ана мен мұғалім арасындағы келіспеушіліктерді болдырмауға арналған білім көзі. Тарихы 2008 жылы Ник Борг пен Джефф О-Хара осы сайттың ірге тасын қалады. Бұл сайт тек бой түзегенінен ақ оны Index Ventures ,Greylock Partners , SingTel Innov8 , New Enterprise Associates, KDDI, Union Square Ventures және Glynn Capital Management атты әлемге әйгілі компаниялар қолдай бастады. Артықшылығы * Тіркелу кезінде көп ақпарат сұралмайды * Мұндағы қолданушылар үшке бөлінген. Олар: оқушы, мұғалім және ата-ана * Эдмодо-тегін сайт * Тіркелу кезінде ұялы телефонның нөмері қажет қажет етілмейді Кемшілігі * Сайтта орыс тілінде жазуға да болады, бірақ интерфейсы ағылшын тілінде * Бұл сайт әлі де толықтай өз алдына қойган мақсатына жеткен жоқ Жетістіктері 2013 жылы Вибху Миттал Эдмодо сайтының бас директоры болып тағайындалды және осы жылы РС Журналының "Мұғалімдерге ең қажетті қосымшалар " атты тізімінде Эдмодо сайты үздік қосымшалар қатарында болды. Эдмодо сайтының айтуы бойынша, оның 50 000 000 миллионға жуық қолданушысы бар. Сонымен қатар, 2015 жылдың наурызында Эдмодо сайты "32 ең үздік білім беретін онлайн құрал" атты тізімдегі көшті бастап келе жатыр. Дереккөздер ↑http://gorod1277.org/?q=content/obrazovatelnyi-sait-edmodo ↑http://en.wikipedia.org/wiki/Edmodo ↑http://www.slideshare.net/nagora/lyulkun-chikhradze ↑https://www.youtube.com/watch?vTQTf6rcOdfM&featureyoutu.be
Фанни Эльслер

Фа́нни Эльслер (шын аты Франциска Эльслер; , 1810 ж. 23 маусым, Вена — 1884 ж. 27 қараша, Вена) — австриялық балет бишісі. Фанни Эльслер ХІХ ғасырдың Мария Тальони секілді атақты балеринасы болды. Өмірі жəне шығармашылығы Би өнерін Фанни Эльслер өз əпкесі Терезамен бірге Венадағы Бургтеатр жанындағы балет мектебінде үйренеді. Алғашқы рет сахнаға 1824 жылы, Неапольдағы Сан Карло театрында шықты. Мұнда балерина неаполитандық патша Фердинанд IV ұлы, ханзада Салерн Леопольдпен кездеседі. Олардың байланысынан ұлы Францты дүниеге əкеледі. 1829 жылы министр Клеменс фон Маттернихтың хатшысы, өзінен 46 жасқа үлкен Фридрих фон Генцпен танысып, 1832 жылы ол қайтыс болғанға дейін онымен бірге болады. Генц жас қыздың тəрбиесі мен білім алуына басты назар аударды. Шет тілдерді үйренуге көмектесіп, жан-жақты қолдау көрсетіп отырды. Үлкен жетістікке Фанни Эльслер 1830 жылы, Берлинде, одан кейін Парижде қол жеткізді. Бұдан кейін оның жетістіктері Еуропа, Солтүстік Америка, Куба (1840—1841) мен Ресейдегі (1848—1850) гастрольдік сапарларымен жалғасты. Казимир Жидтың «Ақсақ шайтан» , Луи Герольдтың «Түкке тұрғысыз сақтық» , Цезарь Пуньяның «Эсмеральда» жəне тағы басқа балеттерде басты партияларда ойнайды. Эльслер билейтін краковяк, полька, качуча жəне тағы да басқа халық билері үлкен танымалдылыққа ие болды. Өз əпкесі, биші Тереза Эльслермен бірге 1850 жылға дейін жиі өнер көрсетіп жүрді. 1850 жылы Тереза ханзада Адальберт Прусскийға тұрмысқа шыққан еді. 1851 жылы, шығармашылығының шыңына жеткен Ф. Эльслер күтпеген жерде сахнаны тастап, жеке өміріндегі мəселелерді шешуге кірісті. Оның соңғы қойылымы туған қаласы Венада қойылды, содан кейін ол 1854 жылға дейін Гамбургте өмір сүрді. 1854 жылы балерина біржолата Венаға қайта оралды. 1894 жылы оның атымен Венадағы көше аталды. Оның атымен аталған көшелер Гамбургте жəне Айзенштадта да бар. Дереккөздер * Lieselotte Denk: Fanny Elßler. Tänzerin eines Jahrhunderts. Amalthea-Verlag, Wien 1984, ISBN 3-85002-196-3 * Ivor Guest: Fanny Elßler. Black Books, London 1970 * Riki Raab: Fanny Elßler. Eine Weltfaszination. Bergland-Verlag, Wien 1962 * Jarmila Weißenböck: Fanny Elßler. Materlialien. Böhlau, Wien 1984, ISBN 3-205-06301-5
Герта (футбол клубы, Берлин)

Герта (нем. Hertha Berliner Sport-Club von 1892 e.V.) — Берлин қаласынан шыққан футбол клубы. 1892 жылы құрылды.2007-2008 маусымда,фиништағы 10 орнына қарамастан, «Fair Play» рейтингісінде жеңді және УЕФА 2008-09 Кубогына қатысты.2010/11 маусымда екінші Бундеслигке қатысқан клуб, 3 тур ішінде неміс дивизщионына жолдама ұтып алды.2011-2012 жылдардағы маусымда «Фортуна» Дюссельдорфпен екі матчтан ұтылды және Бундеслигке қайта оралды. Маусымдары Соңғы маусымдары Жеңістері * Германия жеңімпазы(1930, 1931) * Германия Чемпионатының күміс жүлдегері(1926, 1927, 1928, 1929, 1975) * Екінші бундеслиганың жеңімпазы (1990, 2011, 2013) * Неміс лигасының кубогының жүлдегері (2001, 2002) * Неміс лигасының футболдан кубогы финалисты(2000) * Кубка Германии финалисті (1977, 1979, 1993) * Интертото кубогының жеңімпазы (2006). Дереккөздер
Атлетико Мадрид

«Атлетико Мадрид» футбол клубы — Мадрид қаласындағы испан фубол клубы. 1903 жылдың 26 сәуірінде құрылды. Үйдегі ойындарын өткізетін стадионы — 2018 жылы салынған «Ванда Метроплоитано». Оған дейін Висенте Кальдерон стадионында ойнап келді. УЕФА Еуропа лигасының 2009/10, 2011/12, 2017/18 жылдарғы жеңімпазы. Дәл қазіргі күнде «Реал Мадрид» және «Барселонамен» бірге Испаниядағы үздік үш клубтың бірі саналады. УЕФА Чемпиондар Лигасының финалына үш рет (1974, 2014, 2016) шығып, үшеуінде де негізгі уақытты тең аяқтады, бірақ соңында ұтылып қалды. Жетістіктері Ұлттық * Испания чемпионаты **Чемпион (10): 1939/40, 1940/41, 1949/50, 1950/51, 1965/66, 1969/70, 1972/73, 1976/77, 1995/96, 2013/14, 2020/21 ** Вице-чемпион (9): 1943/44, 1957/58, 1960/61, 1962/63, 1964/65, 1973/74, 1984/85, 1990/91, 2017/18, 2018/19 * Испания кубогы ** Жеңімпаз (10): 1959/60, 1960/61, 1964/65, 1971/72, 1975/76, 1984/85, 1990/91, 1991/92, 1995/96, 2012/13 ** Финалист (9): 1921, 1926, 1956, 1963/64, 1974/75, 1986/87, 1998/99, 1999/00, 2009/10 * Лига кубогы ** Финалист (2): 1983/84, 1984/85 * Суперкубок ** Жеңімпаз (2): 1985, 2014 ** Финалист (4): 1991, 1992, 1996, 2013 * Екінші дивизион ** Чемпион: 2001/02 Халықаралық * Чемпиондар кубогы / Лигасы ** Финалист (3): 1973/74, 2013/14, 2015/16 * Еуропа Лигасы ** Жеңімпаз (3): 2009/10, 2011/12, 2017/18 * Кубок иелері кубогы ** Жеңімпаз: 1961/62 ** Финалист (2): 1962/63, 1985/86 * Интертото кубогы ** Жеңімпаз: 2007 ** Финалист: 2004 * УЕФА Суперкубогы ** Жеңімпаз (3): 2010, 2012, 2018 * Құрлықаралық кубок ** Жеңімпаз: 1974 Құрамы Рекордшылары Көп ойын өткізгендер Көп гол соққандар Әртүрлі турнирларда қатысуы * 76 маусым Испания Чемпионатының жоғарғы лигасында (Примереасында) * 6 маусым екінші дивизионында * Жеңімпаздар лигасында 9 рет қатысты * УЕФА кубогында 18 рет қатысты * УЕФА Еуропа Лигасы' 3 рет қатысты * Интертото кубогы 2 рет қатысты * УЕФА Кубок иегерлерінің кубогына 8 рет қатысты Сыртқы сілтемелер
Ақпараттық қамтамасыздандыру

Ақпараттық қамтамасыздандыру - өзіне қосылған мәліметтердің, көрсеткіштері, параметрлері, осы мақсаттар шешімі негізіне жататын, СИБ жұмысын қамтамасыздандыру. Ақпараттық қауіпсіздіктің қамсыздандырулары: Құқықтық қамтамасыздандыру. Заң шығарушылардың жиыны нормативті-заңды құжаттардың, міндетті ортасында жайлардың, нұсқаулардың, басшылықтың талаптары ақпарат жүйесінде қорғанысы. Ұйымдық қамтамасыздандыру. Бұл ақпараттың қауіпсіздік орындалуы айқын құрылысты бірліктер жүйесінде асады солармен, мысалы, қауіпсіз қызмет сияқты фирмалар және оның құрама құрылымының: тәртібі, күзет және т.б. Техникалық (аппараттық) қамтамасыздандыру. Техникалық құралдардың кең қолдануы ақпаратты қорғауға арналған, сол сияқты СИБ да қорғауға арналған. Бағдарламалық қамтамасыздандыру. Әр түрлі ақпараттық, есептік, статистикалық және есеп айыратын бағдарлама торында болуға бағалауды қамтамасыздандыру және әртүрлі каналдардың қауіп қатерлері және ақпараттың бекітілген рұқсат тәсілдері. Математикалық қамтамасыздандыру. Бұл – математикалық әдіс, әртүрлі есеп-қисаптармен жұмыс жасайтын, техникалық құралдар қауіп-қатерімен байланысқан, аймақ және қажетті қорғаныш нормалары. Дереккөздер
Жанна Абдұлхамитқызы Джунусова

Жанна Абдұлхамитқызы Джунусова - суретші. 1990 жылы 9-маусымда Шығыс Қазақстан Облысының Аягөз ауданында дүниеге келді. Қазақ. 1997-2008 жылдар аралығында Шығыс Қазақстан Облысындағы Аягөз ауданы, Тарбағатай ауылындағы «Тарбағатай орта мектебінде» білім алды. 2008 жылы Семей Мемлекеттік Педагогикалық Институтының психология-педагогика факултетіне «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығы бойынша оқуға түсіп, 2012 жылы «Бейнелеу өнері және сызу» бакалавры академиялық дәрежесін алды. 2013 жылдын 16-маусымынан бастап Шығыс Қазақстан Облыстық Семейдің Мемлекеттік Абай Атындағы Қазақ Музыкалы Драма Театрында бас суретші болып қызмет атқарады. Еркін Жуасбектің «Үйлену» атты комедиясынын коюшы суретшісі сонымен қатар Болат Ұзақовтын «Қайсар мінезді қошақан» атты ертегісінің қоюшы суретшісі болып табылады.
Самай (ру)

Самай - Орта жүз Ашамайлы Керейден тараған рулар бірлестігі. Шежіре деректері бойынша, Самайдан Жарқын, Мерген, Қазан, Меңгесер, Ақбалық деген рулар тараған. Шежіресі Шежіре бойынша Самай руы өз бастауын Тарышы атадан бастайды. Өлкетанушы Қайролла Мұқановтың "Самай Керей Шежіресі" атты кітабында былай таратылған: "Тарышыдан бір бала: Шимойын, одан — Естияр, Достияр, Есжияр. Достиярдан — Смайыл, Смағұл, Ысқақ. Смайылдан 5 бала: Ақсары, Жансары, Құрсары, Матақай, Тезағай. Тезағайдан 3 бала: Әйтеке, Тәйтеке, Бәйтеке(Самай). Әйтекеден — Қанай, Қанайдан 2 бала: Әлдеберлі, Шағалақ. Тәйтекеден — Мамай, одан бір бала: Қапсыт. Қанай мен Мамай ерте қайтып, олардың жесір қалған әйелдерін әмеңгерлік жолмен Бәйтеке алады да, олардың балалары Әлдеберліні, Шағалақты, Қапсытты өз балаларымен бірге тәрбиелеп өсіреді. Бәйтекенің өз бәйбішесінен, өз кіндігінен шыққан бес ұл туған екен, олар: Жанбура, Толыбай, Жанкісі, Бақы, Шуай." Ал жазушы, журналист Жақсыбай Самраттың "Тауағаш деген ел едік" атты кітабында: "Жоғарыда айтқан Тарышы атамыздың екінші немересі Смайылдың кіндігінен Ақсары, Күрсары, Жамансары, Сақал, Матақай, Шұбар, Самай, Ителі, Қаратау деген тоғыз ұл дүниеге келген... Бәйтекеден(Самайдан) біздің ақсақалдарымыздың көрсетуі бойынша Жанбура, Толыбай, Жанкісі, Досай, Қапсыт, Шуай, Бақы, Сары, Тоғызбай туады... Жалпы Самайдың төрт әйелі болған. Жанбура, Толыбай, Жанкісі, Шуай үлкен әйелден, Қапсыт екінші әйелден, Бақы мен Сары үшінші тоқалдан, ал Тоғызбай жалғыз өзі кіші тоқалдың баласы." Бәйтеке батырдың "Самай" деп атануы Бәйтеке батырдың Самай деп атануы туралы бірнеше аңыздар бар: Бәйтеке батырдың жас кезінің өзінде самай шашы ақ болыпты, содан жұрт оны “Самай” деп атап кетіпті. Кейіннен оның өз балалары да, ұрпақтары да Керей ішінде Самай атаныпты. Тағы бір аңыз бойынша қазақ-қалмақ соғысы кезінде қазақтар қалмақтың бір батырын өлтіріпті. Ал оның мініп келген шұбар аты көп уақыт бойы осы Самай(Байтеке) батырдың жерінде ешкімге ұстатпай жүріпті. Содан Самай батырдың елін жұрт “Шұбар ат самай” елі деп атап кеткен. Сол ат осы күнге дейін сақталған. Қазірдің өзінде біреу қай рудансың деп сұраса, Самайлар: “Шұбар ат самаймыз” деп жауап береді. Үкілі Ыбырайдың бір өлеңінде мынадай жолдар бар: "Хан Абылай тұсында сары Баян Адамын Орта жүздің малдай бақты. Кешегі Еменалы-Бәйтекеден Асқан адам жоқ-ты, ынтымақты..." Таралған жері Ұлы Октябрь революциясына дейін қазіргі Солтүстік Қазақстандағы Көлденең Есілдің теріскей бетін, бұрынғы Петропавл уезінің Анастасьевка, Аққусақ болыстарын, Петропавлды мекендеген. Ұраны - Ошыбай, таңбасы - Х (ашамай). Дереккөздер
Самай доғасы

Самай доғасы - құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануарлар бас сүйегінің самай тұсындағы сүйектері. Жануарлар эволюциясында құрлыққа шыққан омырқалылардың бас сүйегі құрылысы алғашқы кезде бір тұтас, тек көз ұясы, танау тесігі ғана болған. Бұдан кейін омырқалылар эволюциясында олардың әр түрлі тобында бас сүйектің самай тұсындағы жабын сүйектері құрылысында ойықтар, тесіктер пайда болған. Самай доғасына ие жануарлар Кесірткелерде төменгі самай доғасы құстарда жоғарғы самай доғасы сүйектері, ал жыландарда екі самай доғасы да жойылып кеткен. Дереккөздер
Ерен Сәменұлы Ахметов

Ерен Сәменұлы Ахметов - театр артисті. Ол 1983 жылы 12-ші тамызда дүниеге келген. Ұлты қазақ болып келеді. Білімі арнаулы орта- студияға мамандалған. Ерен Сәменұлы 2005 жылы Абай театры жанындағы студияны бітірді. Қазіргі кезде Семей қаласындағы Абай атындағы музыкалы-драма театрында жұмыс істеп келеді. Кейінгі мерзімде сомдаған рольдері: * Мұхтар Әуезов «Еңлік - Кебек» - Жәуетай * Ә. Нұршайықов «Махаббат, қызық мол жылдар» - Тәкен * С. Кенжеахметұлы «Жарысқазан» - Мерген * Е. Елубаев «Асар» - Әтеш * Ысмайыловтың «Алдар-Көсе» ертегісінде – Торсықбай
Рыспубе Ахметқалиқызы Төлеуханова

Рыспубе Ахметқалиқызы Толеуханова — 1949 жылы 25-ші қаңтарда бұрынғы Семей облысының Бақты ауылында дүниеге келген. Ұлты қазақ болып келеді. Білімі арнаулы орта - студияға мамандалған. 1970 жылы Қазақ Академиялық драма театрының жанындағы студияны бітіріп, Семей театрына келді. Бірінші ролі М.Сәрсекеевтің «Шығыс хиқаяларында» - Рәпіш. Рыспубе көптеген актерлардың қолынан келе бермейтін «Мыстан кемпірдің» бірнеше ролін ойнады. «Жағымсыз» образ галереясын жасады. Кейінгі жылдары сомдаған рольдері: * Б. Алимжанов «Қайран кемпір, шалдар-ай» - Сәлсәбиля * С. Ахмад «Келіндер көтерілісі» - Башорот * У. Ғаджибеков «Аршын - Малалан» - Жахан * Оралхан Бөкей «Өз отыңды өшірме» - Нұрке – жас кезі * Қ. Рахметов «Ержүрек ағайындылар» - Мыстан * Л. Симонова «Қасиетті сөздер» - Жезтырнақ * «Қаңбақ шал» ертегісінде – Мыстан Рыспубе Толеуханова Балалар үйіне барып, жетім балаларға мерекелік шаралар ұйымдастырып жүреді. Рыспубе қара сөздерді және өлең сөзін келістіре оқиды. Дереккөздер
Дәметкен Идрисова

Дәметкен Идрисова — артист, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері. Ол 1960 жылдың 21-ші қыркүйегінде дүниеге келген. Ұлты қазақ болып келеді. Алған білімі арнаулы орта - студияға мамандалған. Дәметкен Идрисова театрдың балет тобының негізін қалаушысы. Ол 22 жыл балет артисті қызметін атқарды. Қазіргі кезде ол Семей қаласындағы Абай атындағы музыкалы-драма театрында артист ретінде жұмысын жалғастырып жатыр. Кейінгі мерзімде сомдаған рольдері: * Ө. Боранбаев «Сотанайдың соңғы үйленуі» - Камилла * С. Ахмад «Келіндер көтерілісі» - Мехри * Мұхтар Әуезов «Қаракөз» - Өсекші әйел * «Кішкентай Мукар» ертегісінде – Агвация * «Аладдиннің сиқырлы шамы» ертегісінде – Шешесі * О. Бодықов “Ит өлім” – Ракшана * Шыңғыс Айтматов “Боранды бекет” – Жуан-жуан * А. Сапышев “Күн астындағы Күнікей қыз” – Уәзір, т.б * Жаңа жылдық, Наурыз интермедиясының авторы
Сальвадор коммунистік партиясы

Сальвадор коммунистік партиясы - 1932 жылы, наурызда 1-съезде негізі қаланды. 1932 жылғы халық көтерілісіне белсене қатысты. 1944 жылы мамырда еңбекшілердің жаппай ереуілі нәтижесінде диктатура құлады. Бұл ереуілді ұйымдастыруда коммунистер маңызды роль атқарды. Партияның 3-съезінде Ұлттық бірлік программасы қабылданды. 5-съезінде жалпы және аграрлық программалар жобасы талқыланып, партияның жаңа уставы қабылданды. Дереккөздер
Шолпан Асқарқызы Мұханбетова

Шолпан Асқарқызы Мұханбетова — артист, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері. Ол 1961 жылы 18-ші шілдеде дүниеге келген. Ұлты қазақ болып келеді. Алған білімі арнаулы орта - студияға мамандалған. Театрда 1987 жылдан қызмет етеді. Дауысы жағымды әрі күшті. Шолпан Асқарқызы - әнші, домбырада жақсы ойнайды. Эстрадалық ән де айтады. Қазіргі кезде ол Семей қаласындағы Абай атындағы музыкалы-драма театрында артист ретінде жұмыс істеп жатыр. Кейінгі мерзімде сомдаған рольдері: * У. Ғаджибеков «Аршын - Малалан» - Телли * С. Ахмад «Келіндер көтерілісі» - Мухое * Б. Әлімжанов «Қайран кемпір, шалдар-ай» - Күлшира * С. Кенжеахметұлы «Жарысқазан» - Алтын * Т. Ибрагимов, Т. Базарбаев «Жас Абай» - Жеңге * С. Тұрғынбеков «Абай - Біржан» - Ділдә. Дереккөздер
Салыстыру электродтары

Салыстыру электродтары- металдардың стандарт потенциалдарын табу үшін қолданылатын электродтар. Салыстыру электродтары ретінде нормаль электрод, каломельді электрод, хлор-күмісті электрод, меркур-сульфатты тағы да басқа электродтар жиі пайдаланылады. Сутек электроды 1 атм. қысымды сутекпен қаныққан 1 молекула күкірт қышқылы ерітіндісіне батырылған кеуекті платина пластинкасынан жасалады. Оның нормаль электродтық потенциалы шартты түрде нөлге тең етіп алынған. Дереккөздер
Нұрбағила Чинкебаева

Нұрбағила Чинкебаева — труппа меңгерушісі, режиссердің көмекішісі. Ол 1952 жылы 2-ші қазанда дүниеге келген. Ұлты қазақ болып келеді. Алған білімі жоғары. Семей қаласындағы Абай атындағы музыкалы- драма театрында 1978 жылғы 8 ақпаннан бастап қызмет атқарады. 2004 жылы Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері атағын алды. Нұрбағила Чинкебаева ұлттық және орыс тілінде сценарийлердің барлық түрін жаза білетін. Ертегілер және ересек көрерменге спектакль қоя біледі. Сценарий авторы және режиссері: * 1. “Аладдиннің сиқырлы шамы” /ертегі/ * 2. “Кішкентай Мукар” /ертегі/ * 3. М. Сәрсеке “Заңды неке” /комедия/ * 4. С. Жүнісов “Қысылғаннан қыз болдық” * 5. Е. Елубаев “Асар” /ертегі/ * 6. Л. Симонова “Қасиетті сөздер”Сценарий авторы және режиссері Жасөспірімдерге Жасыл Шырша, Наурыз, концерттік бағдарламаларды дайындау қабілеті бар. Дереккөздер
Салыстырмалы педагогика

Салыстырмалы педагогика - педагогика ғылымының шетелдердегі тәрбие және оқыту жүйесін салыстырмалы түрде зерттейтін саласы. Салыстырмалы педагогика - әлі толық қалыптаспаған пән. Шетелдік педагогикалық тәжірибелерін зерттеу 18 ғасырдың аяқ шетіне басталды. 19 ғасырда Швейцарияда Цюрих қаласындағы Песталоцци институтында және Берлин музейі жанында, Лондон, Париж, Петербург университеттерінде түрлі елдер бойынша педагогикалық документтер жинақтайтын мекемелер құрылды. Дереккөздер
Жауырын ашу

Жауырын ашу — қазақтың әдеп-ғұрыпындағы қалыптасқан салт. Жауырын ашу салтының қалыптасу тарихы Малдың жауырын сүйегінің бітімі тектен-тек емес, оны жаратушы тылсым-сырларды білуге, не бір құпияны ашуға арналған "айна", киелі қасиетті сүйек санаған. Ұсақ малдың жауырын сүйегінің бітімі (қалақ үстіндегі қыр сүйектің имектеу немесе жазық болып келуі) қыстың қатты немесе жылы болатынын білдірген. Қыр сүйектің имегі саусаққа ілініп тұрар дәрежеде болса, алдағы қыстың суықтығын аңғартқан. Жауырынның қасиетті сүйек екендігін балгерлер жоғары бағалаған. Халық арасында жауырын ашатын, тұқымында көріпкелдік қасиет бар сәбиді жауырынмен ауыздандыру салты сақталған. Қойдың отқа қақталған жауырын сүйегін сәбидік жөргегімен бірге бөлеп, кейін оны бала көрмейтін жерге сандықтың немесе әбдіренің түбіне сақтайды. Бала он төрт, он беске келгеннен кейін ғана, алғаш жауырынмен ауыздандырған, бойын таза ұстайтын, иманы аузындағы бәйбіше (ауылға сыйлы ана) ғана баланы бөлек бөлмеге апарып жауырынды көрсетеді. Алланың жауырыннан көрсеткен суретінен қорықпау керек екенін, оны көру қасиеті тек бір адамғы, әлгі балаға тән екенін айтады. Аса қажет болған жағдайда ғана жауырынды алу керектігін, бала жауырын ұстарда жуынып-шайынып, бойымен таза ұстауға міндетті екенін ескертеді. Жауырынға қарап сөйлеу баланың ата-бабасынан қалған қасиет екенін, оғын ерекше ілтипатпен қарау керектігін баса айтады. Бала жігіт жасына толғанша оны жауырынға са жақындатпау жағын оның әке-шешесіне қатал тапсырады. Жауырыншылардың өтіп кеткен оқиғаны суреттеп айтып беруі, болашақты айнытпай болжауы жайындағы аңыз-әңгімелер халық арасында мол сақталған. Әсіресе, ертегілер мн батырлар туралы жырларда жауырыншы немесе құмалақшы жағымды кейіпкердің бірі болып жүреді. Әсіресе жауырын ашу - атадан балаға даритын сирек қасиет екенін мойындаған жөн. Дереккөздер
Мерей Қартов

Мерей Қартов - театрдағы әдебиет бөлімінің меңгерушісі. Ол Шығыс Қазақстан Облысы, Тарбағатай ауданы, Үштөбе ауылында 1989 жылы дүниеге келген. Абай атындағы республикалық мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ тiлi мен әдебиетiн терендете оқытатын мектеп-интернатта оқыған. 2007-2011 жылдары Семей мемлекеттiк педагогикалық институтының қазақ филология факультетiнде білім алған. Республикалық «Жұлдыз», «Тұмар» журналдарында, «Ана тiлi», «Қазақ әдебиетi» газеттерiнде жырлары жарыққа шыққан. «Есiмiң сенiң…» атты тұңғыш жыр жинағы жарық көрген. Қазіргі кезде Мерей Қартов Семей қаласындағы Абай атындағы музыкалы-драма театрында жұмыс істейді. Дереккөздер
Бабай

Бабай Бабай- Нұра өзенінің төменгі ағысында, Қорғалжын ауданындағы өзен. Бабай деп ел құрметті ақсақалды айтады. «Бабай көлі» деген атаудан қалған топоним. Бабай – эмоц. 1. «Баба» сөзінің құрметтеу, сыйлау мағынасында қолданылған құрметтеу түрі. 2. Жас балаларды қорқытқанда айтылатын сөз. Дереккөздер
Байдалы

Елді мекен: * Байдалы – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл. * Байдалы – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл. Көл: * Байдалы – Уызбай шоқысының солтүстік-шығысында, Аршалы ауданында орналасқан көл.
Байжігіт өзені

Байжігіт- Ертіс өзенінің алабында, бастауы Мариновка ауданының солтүстігінде, Есіл өзенінің оң саласы, Атбасар ауданындағы өзен. Кісі есімінен қойылған атау. Байжігіт- Терісаққан өзенінің төмендегі ағысының сол жағалауында, Жақса ауданындағы көл. Байжігіт- Өлеңті өзенінің сол жағалауында, Ерейментау ауданындағы қоныс. Байжігіт- Жақсы ауданындағы ауыл. Байзығыр Байзығыр- Қалқұтан өзенінің төменгі ағысының оң жағалауында, Атбасар ауданында орналасқан көл. Көл маңында жабайы зығыр өсімдігінің көп болуынан қойылған атау. Дереккөздер
Басқасауын

Басқасауын- тау, Жаңаарқа ауданы. Бас (зат есім) + қасауын (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған атау. Топонимнің бірінші компоненті бас " басқы, жоғарғы, алдыңғы, бастапқы", "негізгі" мағынасын білдірсе, оның екінші компоненті қасауын сөзінің этимологиясы белгісіз. Көне түркі тілінде Qasuj деген өзен аты болғаны белгілі. Соған қарағанда ескі замандарда осы тау етегіндегі өзен аты Qasuj аталып, тау аты сол өзен атымен Басқасауын аталуы мүмкін. Ал Qasuj атауы кейінгі этаптарда қасауын формасына бейімделіп кетуі тарихи құбылыс болса керек. Дереккөздер
Бастуайт Приоз ауданы

Бастуайт- тау, биік. 789,4 м, бұрынғы Приоз ауданынды орналасқан. Е. Қойшыбаев пікірінше: " түр. басту" +ай +т: бастуайт, яғни "бастаудағы айлар" мағынасын беретін этнотопоним. Біздің ойымызша, бұл түсінік жаңсақ, шындыққа жанаспайды. Атау бас және туайт деген екі сөздің бірігуінен жасалған. Оның бірінші компоненті бас "басқы, негізгі, жоғарғы" мәнін білдірсе, екінші компоненті Таулы Алтай, Шығыс түркі тілдеріндегі Табат топонимінің параллелі, негізінде моңғолдың давтой- "жоталы, төбелі, қырлы" сөзінен болуға тиіс. Демек, Бастуайт топониміндегі туайт сол dobutai сөзінің фонетикалық тұрғыдан өзгерген түрі. Олай болса, топонимінің мағынасы: "негізгі, басты төбелер мен жота қырлар" болуы ықтимал. Дереккөздер
Салыстырмалы бағалар

Салыстырмалы бағалар - әр кезеңде өндірілген өнім көлемінің немесе құн түріндегі басқа экономикалық көрсеткіштердің өзгеруін анықтау үшін пайдаланылатын бағалар. Өнім бағаларының дәрежесі әр кезеңде әр түрлң болуына байланысты қолданылып жүрген бағалармен есептелінген өнім көлемін салыстыру, осы өнімді өндіру динамикасы жөнінде дұрыс ұғым бермейді. Сондықтан мұндай жағдайда қайсыбір жылдың немесе датаның салыстырмалы бағалары қолданылады. Дереккөздер
Жолдастық қарыз

Жолдастық қарыз — қазақтың ұлттық қағидаларында қалыптасқан ұғым, жол-жоралғыларында адамгершілік қарыздың жөні мүлде бөлек және ардақты ғұрып. Қарыз жолының да бірнеше түрлері бар (аталатындары, ата-ана парызы, ел-жұрт алдындағы азаматтық парыз және жолдастық парыз-қарыз). Қазақ халықының Жолдас деп ауыр әрі ұзақ жолда бірге болып, қиын жағдайларда жан аяспай, бір-біріне жәрдем жасап "жарты құртты жарып жеп, бүтін құртты бөліп жеген сапарлас, дәмдес" болған адамдарды айтқан. Ұлттық ұғымымызда осындай кісілердің қай жерде де болмасын бір-біріне деген жолдастық қарызы болады. Халық аузындағы жолдастық қарызды өтеудің мысалдары Қостанай облысының Амангелді ауданынан Жанпейіс Аяпұлы мен Шіменбай Әлшөреұлы 1937 жылы "халық жауы" болып ұсталып, Сібірге бірге айдалады. Бірнеше жылдай бірге болғаннан кейін Шіменбайды Сахалинге аударады. 10 жыл жүріп "жазасын" өтеп шыққан Жанпейіс еліне қайтпай "тар жерде бірге болдым, жолдастық қарызым бар" деп айлап жүріп, ауыр азаппен қаһарлы қыстың суығында Сахалиндегі Шіменбайды іздеп табады. Дәл сол күні жылына 2-ақ рет қатынайтын пороход түтіні бұрқыратып кете барады, Жанпейіс сонда тағы 6 ай күтеді. Бірнеше жылдан кейін Шіменбай да еліне аман оралады да, өзінің туған қарындасы Ақшолпанды Жанпейіске қосады. Дереккөздер
Салт ертегілері

Салт ертегілері - ертегінің бір түрі. Әдетте ғылымда ертегінің бұл түрін тұрмыс-салт ертегілері деп те атайды. Салт ертегілері қазақ ертегілерінің ішінде көптігі және тақырыбы мен идеясының алуандығы жағынан хайуанаттар жайындағы және қиял-ғажайып ертегілерінен асып түседі. Салт ертегілеріне көлемі жағынан өте қомақты халықповестері, әсем новеллалар, даналық сынасу мәселелері туралы ертегілер мен әңгімелер, өмірдің алуын саласында кездесетін әр түрлі кемшіліктерді түйрей сынайтын өткір мысқыл ертегілер, қысқа, көңілді де күлкілі анегдоттар енеді. Дереккөздер
Қызыл шешек

Бұл тоған шаруашылықтарында және табиғи суларда ең көп тараған ауру. Аурудың қоздырғышы әлі белгілі емес. Қайсыбір ғалымдар аурудың қоздырғышы арнаулы сүзгіден өтетін вирус, ал енді біреулері Аеrоmоnаb рunсtаtа бактериясы деп есептейді. Ауруға бейімділік және аурудың таралуы. Ауруға бейімділік және аурудың таралуы. Бұл ауруға барлық жастағы тұқым балық шалдығады. Табиғи сулардағы сазан, табан, көксерке және басқа балықтар да осы ауруға шалдығады. Аурудың шығуына балықты тасымалдаудың бетімен жіберілуі, судың өнеркәсіп орындарының қалдық суымен ластануы, балық терісінің зақымдануы әсерін тигізеді.
Ащылы

Ащылы- өзен. Ертіс алабында, бастауы Жақсы Түкті тауының оңтүстігінде, Жабай өзенінің сол саласы, Атбасар ауданында. Атау өзен суының "ащы" екендігін білдірумен қатар "сортаңды, тұзды" дегенді аңғартады. Ащылы- өзен. Ертіс алабында, бастауы Киевское ауданының солтүстік-шығысында, Жекебұлақ өзенінің оң саласы, Сандықтау ауданында. Ащылы- ауыл. Сандықтау ауданында. Ащылы-жылға. Ертіс алабында,бастауы Барақбай ауданының батысында, Ащылы өзенінің төменгі сол саласы, Сандықтау ауданында. Дереккөздер
Салмақтық анализ

Салмақтық анализ - бастапқы заттан элемент күйінде немесе құрамы белгілі қосылыс түрінде бөлініп алынған компонеттің дәл массасын өлшеп табуға негізделген сандық анализ әдістерінің бір түрі. Салмақтық анализдің тұндыру және айдау әдісі бар. Тұндыру әдісінде навесканың біраз мөлшерін өлшеп алып, суда ерітеді. Анықталатын элементті немесе ионды тиісті реактив жәрдемімен ерітіндіден тұнбаға түсіреді. Дереккөздер
Бағдад Омарқызы Сүлеева

Сүлеева Бағдад Омарқызы [1947 ж.т., Сверлов(қазіргі Байзақ) ауд.] - ғалым, медицина ғылымының докторы(1995). 1971 жылы Алматы медицина институтын бітірген. Еңбек жолы 1971-79 ж. Қазақстан ҒА көз аурулары ғылымдарын зерртейтін институтта кіші, аға ғылымының қызметкер, 1985-89 ж. бөлім бастығы, 1989 ж. осы институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орныбасары. 100-ден аса ғылыми еңбектірдің авторы. Шығармалары *Орта глаукома, А.-А.,1984. *Гидрофилді материалдарды әзірлеу және іске асыру. М., 1996; *Көз алма жарақаттан кейінгі асқынулардың роконструктивті микрохирургиясы/ /Офтаоьмологияның өзекті мәселелері. Уфа. 1996. Дереккөздер
Салма алу

Салма алу - қазақтың ертеден белгілі ұлттық ойынының бірі. Салма алу сарбаздарды шабандоздыққа, ептілікке үйрету әдісі ретінде шыққан.Бұл ойында қошқар не тайынша денесі, салмағы сондай ауыр зат салынған қап қазылған шұңқырға тасталады. Бұл салма деп аталады. Жігіттер шауып келе жатып салманы іліп алып кетуге тиіс. Аттың шабысын бәсеңдетуге тізгінін тежеуге, тоқтатуға болмайды. Дереккөздер
Жылан қайыс

Жылан қайыс — қазақтың әдеп-ғұрыпындағы қалыптасқан ескі ырым, жас адамның сана-сезімін, сенімін, болашаққа деген үмітін, талап-мақсатын шыңдайтын салт. Ырым баланын 4 жасқа толған, яғни қоян мүшел жасына келген кезінде жасалады. Баланың әкесі мен сол ауылдың дарханы (темірші ұста) өздері бір күнді белгілейді. Бұл әдетте күздің мазаң желді күні болады. Айтылған күні түске қарай ата-ана, баласын ертіп дарханның үйіне баратын болған. Қонақтарын төрге отырғызған дархан дүрілдертіп көрік басады, темір соғып ырым жасайды. Содаң соң үйдің іргесіне, болса шын, болмаса бутафориялық жасанды сауыт-сайман мен қару-жарақты үйіп қояды. Дарханның өзі үстіне жылан түстес сұр торқадан тоқылған шекпен киеді. Ырым былайша жасалынатын болған: дархан сауыт-сайман мен қару-жараққа арқасын, балаға бетін беріп, екі аяғын алшақ қойып тұрады. Содан баланы аяғының арасынан ары бір, бері бір екі рет өткізеді. Бірнеше еңбектеп өткенде бала сауыт-сайманды киеді. Екінші өткенде бойына қару-жарақ тағынады. Содан соң дархан екі алақанын отқа қақтап алады да, баланың бетін сипайды. Ырым осымен аяқталады. Кейде ырымның соңында балаға басқа ат қойылуы мүмкін. . Дереккөздер
Салқындату

Салқындату - бұзылудан сақтау үшін тамақ өнімдерінің температурасын жасанды түрде төмендету. Салқындатудың нәтижесінде тамақ өнімдерінің сапасын бұзатын ферменттердің әсері азаяды. Салқындату - тамақ өнімдерін тоңазыту алдындағы процесс. Жеміс-жидек және көкөністер көбінесе 1-1.2°C температурада салқындатылады. Салқындату процесі камераларда не арнаулы қондырғыларда қажетті ылғалдықпен жүргізіледі. Дереккөздер
Салқындай прокаттау

Салқындай прокаттау - алдын ала қыздырмай-ақ прокат станының біліктері арасында металдар мен қорытпаларды қысып өңдеу тәсілі. Салқындай прокаттау нәтижесінде металдан көбінесе табақ немесе ленталар дайындалады. Салқындай прокаттау қалыпты жағдайда рластикалығын жоғалтпайтын әрі морт емес материалдарға пайдаланылады. Жоғары температурада прокатталған металл арнаулы механизмдер көмегімен бетінің тотталған қабатынан арылтылады да, белгілі температураға дейін салқындатылады. Дереккөздер
Салий заңы

Салий заңы - салий франктарының қарапйым заң ескерткіші. 6 ғасырдың басында король Хлодвигтің бұйрығымен жазылған. Кейін Хлодвиг мұрагерлері тұсында толықтырылып, қайта жазылған. Салий заңында қылмыстар тізімі мен соған байланысты айыптар тізімі де келтірілген. Салий заңы ертедегі сот процедураларының әр кезеңін қайта өңдеп шығарған. Салий заңында франк мемлекетінің қалыптасуының алғашқы кезеңі жөнінде тұжырымды деректер берілген. Дереккөздер
Алдияр-Әли Түсіпов

Алдияр-Әли Асқарұлы Түсіпов (9 қыркұйек 1947 жыл, Байзақ ауданы, Ильич ауылы) - Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлiгi Жамбыл аумақтық қоршаған ортаны қорғау басқармасының бастығы, қоғам қайраткері. Еңбек жолы Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институтын бітірген (1973). Еңбек жолын 1966 жылы слесарьлықтан бастады. 1973-76 ж. суперфосфат зауытында инженер, аға инженер, ДПО Химпром күрделі құрылыс саласында бас инженер, 1976-89 ж. Орталық ауд. партия комитетінің нұсқаушысы, Жамбыл қалалық партия комитеті бөлім меңгерушісі, Орталық аудандық атқару комитетінің иснпекторы, 1989-92 ж. Қаратау қалалық атқару комитетінің төрағасы, 1992-95 ж. Жамбыл қаласының әкімі, 1996 жылдан бастап Жамбыл облысы қоршаған ортаны қорғау басқармасының бастығы. Дереккөздер
Салдар

Салдар - негіз болып табылатын пікірден логикалық қажеттілікпен келіп шығатын жаңа пікір. Шартты пікірдің бір бөлігінің ақиқаттылығы осы пікірдің басқа бөлігіндегі айтылатын оймен анықталса оны негіз дейді. Мысалы, «Егерде мыс арқылы электр тогын өткізсек, онда мыс қызады» деген пікірдің «мыс қызады» деген екінші бөлігі салдар болады. Сондай-ақ салдар деп ой қорытындысы нәтижесінде бір немесе бірнеше пікірден алынатын жаңа пікірді айтады. Дереккөздер
Арықбалық ауылдық округі (Айыртау ауданы)

Арықбалық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Арықбалық, Горное, Ағынтай батыр, Қарасай батыр, Баян, Целинное ауылдары кіреді. Орталығы – Арықбалық ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 4622 адамды құрайды. Дереккөздер
Арықбалық ауылдық округі (Қазалы ауданы)

Арықбалық ауылдық округі – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жанқожа батыр ауылы кіреді. Орталығы – Жанқожа батыр ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1531 адамды (832 ер адам және 699 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Грегори Хайнс

Грегори Хайнс ; (1946 ж. 14 ақпан, АҚШ, Нью-Йорк — 2003 ж. 9 тамыз, АҚШ, Лос-Анджелес) — америкалық актер, хореограф жəне биші. Өмірбаяны 1946 жылдың 15 ақпанында Нью-Йоркта дүниеге келген. Афроамерикандық. Өз ағасы Мориспен бірге бес жасынан чечётка биін үйренеді, ал үш жылдан кейін Бродвейде өнер көрсетеді. Дəл осы өнерін кейінірек гангстерлік-музыкалық «„Коттон“ клубы» фильмінде қолданып, биден қойылымдар қояды. Хореограф жəне Кеңестік ГУЛагқа түсіп қалған американдық чечётка билеуші ретінде «Аппақ түндер» (1985) фильмінде балет шебері Михаил Барышниковпен бірге жұмыс істейді. Алайда, комедиялық фильмдерді дұрыс көріп, «Дүниежүзі тарихы, бірінші бөлім» (1981); «Ғасыр алаяқтығы» (1983); «Артымызға қарамай жүгіреміз» (1986); «Гарлемдегі ашу» (1991); «Қайта өркендеу заманының адамы» (1994); «Өлімді күтуде» (1995) секілді фильмдерге түседі. Сонымен қатар, мистикалық («Қасқырлар», 1981), қиялғажайып («Қиратудың қарсаңында», 1990), музыкалық фильмдерде («Степ», 1989; «Боджанглс», 2001) түсуді тоқтатпайды. 2003 жылы АҚШ-та, Лос-Анджелес қаласында бауыр рагынан қайтыс болады. Фильмографиясы * «„Коттон“ клубы» * «Дүниежүзі тарихы, бірінші бөлім» * «Ғасыр алаяқтығы» * «Аппақ түндер» * «Қиратудың қарсаңында» * «Қайта өркендеу заманының адамы» * «Гарлемдегі ашу» * «Степ» * «Құтырған төбеттер уақыты» * «Боджанглс» * «Уилл мен Грейс» * «Әйелдер құпиясы» Дереккөздер
Евдокия Ильинична Истомина

Авдо́тья (Евдоки́я) Ильи́нична Исто́мина (1799 ж. 17 қаңтар—1848 ж. 26 маусым) — Санкт-Петербургтық балеттің атақты бишісі. Өмірбаяны Театр училищесінде Пушкиннің «Евгений Онегинінде» аты аталатын Шарль-Луи Дидлоның шəкірті болды. Истомина ең үлкен жетістіктерге «Зефир жəне Флора», «Африкандық арыстан» (орыс. «Африканский лев») (1818), «Бағдаттық халиф», «Евтимий мен Евхарис», «Роланд пен Морган», «Лиза мен Колен» (1820), «Лелия Нарбон» секілді балеттерде ойнаған рөлдері арқылы жетті. Истомина кейде əңгіме айтушы ретінде сықақтарда да қатысып жүрді. Өзінің таланты мен сұлулығының арқасында Истомина əрдайым табынушыларының ортасында жүретін. Жастардың арасында оның жүрегін жаулап алу үшін бірнеше рет жекпе-жектер өткізіліп, кейбіреулері қайғылы түрде аяқталып жатты. 1840 жылдары балеттен кеткеннен кейін Истомина драма театрының актері П. С. Экунинға тұрмысқа шықты. 1848 жылы Евдокия тырысқақ ауруынан көз жұмды, Үлкен Охта зиратында жерленген. Дереккөздер
Ефим Исаакович Шехтерман

Шехтерман Ефим Исаакович (5.8.1923 ж. т., Одесса) - философия ғылымының докторы (1970), профессор (1971). ҚазМУ-ді бітірген (1945). 1984 жылдан Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институтында этикалық эстетика, ғылыми атеизм кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми-зерттелік жұмысының негізгі бағыты - 19 ғасырдағы Қазақстандағы прогрессивтік және қоғамдық ойдың даму тарихы. Шығармашылықтары: * Вера или знание. А. - А., (1957); * Человек , религиия, атеизм. А. - А., (1975). Дереккөздер
Шлегель Фридрих

Шлегель Фридрих (1772-1829) - неміс идеалист-философы, сыншы, жазушы, тіл маманы, романтизм теоретигі. Ағасы Август Вильгельм Шлегелмен (1767-1845) бірге Иена романтикатер үйірмесінің бағдарламалық қағидаларын әзірледі (органы - "Атеней" журналы, 1798-1800). Жаңа заман мәдениетін сынай келіп, ежелгі үнді дәуіріндегі сияқты мифология жасау идеясын ұсынды, онда қазіргі сананың "жіктелуі" жойылып, ғылым, философия, өнер, дін етене бірігіп кетер еді. Оның пікірінше, өмір шындығын эстетикалық тұрғыдан өзгерту де осылайша, "шексіз универсумға" ұмтылған мәдениет арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Өмірінің соңында жазылған шығармаларында шынайы философия христиан діні принциптеріне негізделуге тиіс деп тұжырымдады. Негізгі шығармалары: * "Философия туралы хат" (1799); * "Идеялар" (1800); * "Поэзия туралы әңгіме" (1800); * "Өмір философиясы" (1828); * "Тарих философиясы" (1829). Дереккөздер
Эзотерикалық және экзотерикалық

Эзотерикалық және экзотерикалық (гр. esoterikos - ішкі және exoterikos - сыртқы). Тек белгілі адамдарға ғана арналған, мамандарға ғана түсінікті идея "эзотерикалық" деген терминмен аталады. Оған қарама-қарсы "экзотерикалық" деген термин "көпшілікке арналған", "маман емес адамдарға" да ұғынықты деген мағынада қолданылады. Құбылыстардың ішкі (эзотерикалық) және сыртқы (экзотерикалық) байланыстарын белгілеуге де қолданылады. Дереккөздер
Эквиваленттілік

Эквиваленттілік ( - шамалас, мәндес) логикада — екі пікірдің ақиқаттық маңызының бірдей (яғни екеуі де ақиқат немесе екеуі де жалған) болатындығын білдіретін пікірлер (пайымдаулар, жорамалдар, формулалар) арасындағы қатынас. "Э" термині неғұрлым кең мағынасында, теңдік типінің алуан түрлі қатынастарын, яғни рефлекстік, симметриялылық және алмастурышылық қасиеттері бар қатынастарды белгілеу үшін де қолданылады. Мұндай қатынастарға геом. фигуралар көлемінің бірдей немесе әр түрлі болуы, көп түрлілік күшінің әр алуан болуы (Көптүрлік теориясы), қандай да болсын жүйелердің изоморфизмі (Изоморфизм және гомоморфизм), түзу сызықтардың немесе көлбеулердің паралелдігі мысал бола алады. Дереккөздер
Экономикалық материализм

Экономикалық материализм - экон. "факторды" (немесе "ортаны"), экономиканы нақты индивидтерден бөліп қарамай, адамдардың орнына барлық міндеттер жүктелген тарихи субъекті ретінде қарастыратын қарабайыр материалистік концепция. Экономика тарихты адамдардың қатысынсыз тек өзі ғана жасайтын болып шығады. Адам болмысының, оның мәд. дүниесінің, сондай-ақ саясаттың, саяси мекемелердің, идеялардың, теориялардың тарихи процестегі маңызы бұл орайда теріске шығарылады немесе кемсітіледі. Егер Маркс заттардың қатынасынан адамдар қатынасын ашса, экономикалық материализм керісінше, адамды заттық функцияға әкеліп саяды. Экономикалық материализм тарихты материалистік тұрғыда түсініудің тұрпайылау формасы ретінде пайда болды. Жақтаушылары батыста Бернштейн және басқалар. Дереккөздер
Эмпедокл

Эмпедокл ((Агригенттен Сицилия ар.) б. з. б. 490-30 ж. ш.) - ежелгі гр. материалист-философы, құл иеленушілік демократияның идеологы. Өзінің "Табиғат туралы" филос. поэмасында алуан түрлі заттарды төрт "түп тамырға" әкеліп тірейді, олар : жер, су, ауа және от. Табиғаттың төрт элементі (немесе құбылысы) туралы ілім ретінде көп ғасырлар бойы ертедегі және орта ғасырлардағы философияда сақталды. Элементтердің қосылуын және ыдырауын эмпедокл бір-біріне қарама-қарсы екі күштің: тартылыс және серпіліс күштерінің ("достық" пен "өшпенділік") әсерімен түсіндірді. Мәлім бір күштің басым түсуі ғарыштың дамуында белгілі бір циклмен болып жататын өзгерістердің әртүрлі кезеңдерін белгілеп береді. Неғұрлым өміршең, үйлесімді түзілістердің табиғи сұрыпталуы нәтижесінде тірі мақұлықтардың заңды эволюциясы туралы эмпедокл айтқан болжамдардың тарихи маңызы зор. Дереккөздер
Энтелехия

* Энтелехия (гр. - өзіндік мақсаты бар). - Аристотельде және схоластикада - қозғаушы күш ретіндегі мақсаттылық, нысаналылық (Телеология), өзіндік мақсат, мүмкіндікті өмір шындығына айналдыратын негіз. Энтелехия ұғымы Лейбництің монадологиясында пайдалынған. Биол. құбылыстарды идеалистік түсіндіру де (Витализм) осы ұғыммен байланысты. * Энесидем (б. з. б. 1-ғ.) - гр. скептик-философы, Пиронның шәкірттерінің және Платон Академиясының скептицизмді қорғаған жақтастарының бірі. Энесидем бойынша, заттарды ешқашан танып-білу мүмкін емес. Дереккөздер
Эпиктет

Эпиктет (50-138 ж. ш.) - Рим стоицизмінің өкілі, шыққан тегі - құл. Оның ілімін Арриан жазып алған, бізге жеткені - "Эпиктеттің пайымдаулары" және басқада шығармалар. Эпиктет ілімінің бүкіл физикаға, логикаға және этикаға бөлінеді. Эпиктет ілімінің бүкіл шабыты - этикада, атап айтқанда ішкі еркіндікті уағыздауда. Ол мырзаның өз нәпсісінің құлы, ал құлдың өзінің ішкі рухани тәуелсіздігінде еркін болуы мүмкін екенін, бірақ бұл еркіндікке дүниені өзгерту арқылы жетепейтінін дәлелдейді. адамды заттар емес, заттар туралы түсініктер бақытты етеді, ізгілік пен зұлымдық заттарда емес, қайта біздің оларға қатынасымызда, сондықтан бақытты болу- өз қолымызда. Эпиктет философиясы езілген таптың құл иеленушілік құрылысқа енжар қарсылығын білдірді. Ол христиан дініне ықпал етеді. Өмірбаяны Эпиктет б.з. 50 жылы Фригияның Гиераполис қаласында дүниеге келген. Оның шын есімі белгісіз, грек тіліндегі epíktētos (ἐπίκτητος) сөзі «сатып алынған» деген мағынаны білдіреді. Оның анасының құл болғаны, ал өзінің Римге әкелініп, Неронның хатшысы, императордың азат етілген құлы Эпафродиттің иелігіне өткені белгілі. Бірде қожайыны ашу үстінде құлын соққыға жыға бастағанда, Эпиктет сабыр сақтап: «Сен менің аяғымды сындырасың», — дейді. Ал қожайыны шынымен де оның аяғын сындырғанда, ол еш саспастан: «Мен саған сындырасың деп айтпап па едім?», — деп қосады. Эпафродит өз құлының төзімділігіне таңғалып, өз қатыгездігінен ұялады. Ал Эпиктет өмір бойы ақсақ болып қалады.
Эристика

Эристика (гр.eristikos - даукес) - айтса білу онері, әсіресе ежелгі гр. софистері арасында кең тараған. Эристика ақиқатты талас жолымен іздестіру құралы ретінде пайда болды; көп кешікпей диалектика және софистика болып бөлінді. Біріншісін Сократ өз тәслінді дамытты. Ал софистика таласта қарсыласын жеңуге ғана ұмтылып, эристика кез келген пайымдауды бірдей дәрежеде ойдағыдай дәлелдеуге де, теріске шығаруға да болатын жиынтығына айналдырды,сондықтан Аристотельдің өзі- ақ эристика мен софистиканың арасында айырма бар деп санамады. Дереккөздер