kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Агрессия (саясат)

Агрессия ( - шабуыл) - мемлекеттің егемендігіне, саяси тәуелсіздігіне қарсы бағытталған, БҰҰ- ның Жарғысына қайшы келетін тікелей немесе жанама күш қолдану. Агрессия ұғымы 1974 жылы желтоқсанда БҰҰ-ның Бас Ассамблеясында бекітілді. Агрессия белгілі бір мемлекет екінші бір мемлекетке қатысты бірінші болып күш қолданғанда орын алады. Қарулы шабуыл - аса қауіпті түрі. Бірақ агрессия экономикалық, идеологиялық, психологиялық түрлері де кездеседі. БҰҰ-ның Жарғысы агрессияны айыптайды. Қазіргі халықаралық құқық талаптарына сай агрессия актілері үшін жауапқа тартылады. Бұл тұрғыда қолданылатын санкциялар саяси, экономикалық, қылмыстық, өнегелік сипат алуы мүмкін. Агрессияның алдын алу - кез келген мемлекеттің, халықтың, бейбітшілікті сүйгіш демократиялық күштердің басты парызы. Дереккөздер
Абай және оның орыс достары

«Абай және оның орыс достары» («Абай и его русские друзья») - ҚазССР Ғылым Академиясының баспасынан 1949 ж. орыс тілінде жарық көрген ғылыми-зерттеу еңбектері. Авторы - Ә. Жиреншин. Монография кіріспеден және шағын 4 тараудан тұрады. Автор онда ақынның өмірі мен шығармашылық жолын толықтыра түсетін бірқатар тың мәліметтер келтіреді. Абай шығармашылығының дәстүрлік және жаңашылдық сипаттарына, сондай-ақ, орыс әдебиеті реализмнің әсері мен оның қазақ әдебиетінде өрістеуі мәселесіне жан-жақты тоқталады. Саяси көзқарастары үшін жер аударылып келген Е. П. Михаэлис, Н. И. Долгополов, С. С. Гросс, А. А. Леонтьев т. б. орыс оқымыстыларының ақынның ой-өрісін кеңейте түсуге тигізген ықпалы жан-жақты сөз болады. Жинақ құжаттық маңызы бар суреттермен, тарихи адамдардың портреттерімен безендірілген. Кітап әдебиетшілерге, ғалымдарға, көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 8 б. т., 6 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Өзеннің сулылығы

Өзеннің сулылығы — қандай да бір кезең ішінде (он күнде, айда, маусымда, бір немесе бірнеше жылда) ұзақ жылдардағы орташа мәнімен салыстырғандағы (осы кезеңдегі нормасымен) өзенмен ағып келетін судың мөлшері. Дереккөздер
Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары

«Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары» - қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет (қазіргі «Жазушы») баспасынан 1959 ж. жарық көрген монографиялық еңбектері. Авторы - Ә. Жиреншин. Монография 4 тараудан және сөз соңынан тұрады. Ғалым онда Абайдың қазақ халқының данышпан ойшылы болып қалыптасуында із қалдырған 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезіндегі қоғамдық ой-пікірлерге, тарихи оқиғаларға шолу жасайды. Шығыстың өшпес жұлдыздары Фирдауси, Низами, Сағди, Хафиз, Хайям, Жами, Науаилармен қатар Н. Г. Чернышевский, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Ф. М. Достоевский, М. Е. Салтыков-Щедрин, Л. Н. Толстой, В. Г. Белинский, Н. Г. Добролюбов, Д. И. Писарев сынды орыстың озық ойлы ақын-жазушыларының Абай дүние-танымының қалыптасуына жасаған ықпалын сөз етеді. Қазақ даласына саяси көзқарастары үшін жер аударылған, демократ ғалымдар Е. П. Михаэлис, Н. И. Долгополовтармен Абайдың жарқын достығы жайлы нақты деректер келтіреді. Еңбек ғалымдар мен әдебиетшілерге, көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 13,7 б. т., 6 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Өзеннің тармақтануы

Өзеннің тармақтануы (латынша: bifurcus — қосарлану, екіге ажырау)— өзен мен оның арнасының екіге бөлініп, бұдан былайғы жерде қосылмай, жеке сала болып ағуы. Бұл жағдай су тасыған кезде байқалады. Дереккөздер
Абай және Сұлтанмахмұт

«Абай және Сұлтанмахмұт» - Қаз МҰУ-дің баспасынан 1969 ж. жарық көрген кітапша. Авторы - Т. Қожакеев. Еңбек алғы сөзден, шағын екі тақырыптан және қорытындыдан тұрады. Автор онда 20-ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің ірі тұлғаларының бірі С. Торайғыров шығармаларының Абай мұрасымен идея, тақырып, пікір, мазмұн, әдіс-тәсіл ұқсастығын және қоғамдық-саяси, эстетикалық, этикалық көзқарастар жағынан үндестігін қарастырады. Екі ақынның дүниетаным бірлігін, дарын құдіретін, дәстүр жалғастығын, замана ағымдарындағы болмыс-құбылыс сәйкестігін салыстырады. Сұлтанмахмұттың Абайды ұстаз тұтып, оның шығармаларының нағыз халықтық, шыншылдық, көркемдік қасиеттері мен тіл ұстартудағы шеберлігін дәл танып, бойына сіңіргенін баса көрсетеді. Кітапша әдебиет зерттеушілеріне, студенттерге арналған. Көлемі 2 б. т. Дереккөздер
Көкөніс консервілері

Көкөніс консервілері. Көкөніс консервілеріне қызанақ соусындағы көкөніс кесінділері, көкөніс уылдырығы, түстік консервілер, қоюландырылған қызанақ өнімдері, көкөніс шырындары, қызанақ шырыны жатады. * Қызанақ соусындағы көкөніс кесінділері. Арнайы дайындалып, домалақтап немесе кесектеп кесілген көкөністерден, қуырылған тамыр жемістер және т.б. қызанақ соусынан тұрады; бұлар ыдыстарға салынып, тұмшаланып жабылады және зарарсыздандырады. * Көкөніс уылдырығы. Қуырылған көкөністерге қызанақ-паста немесе қызанақ езбесін, түз, қант, көктер, дәмдеуіштер қосып дайындалады. Кәдіден, баклажаннан, қызылшадан жасалады. * Қоюлатылган қызанақ өнімдері. Езілген қызанақ массасын белгілі бір концентрацияға дейін қоюлатып алынған өнімдер. * Көкөніс шырындары. Бұлар жаңа піскен өнімдерден дайындалған табиғи шырындарға жатады. * Қызанақ шырыны — жаңа піскен қызанақтардан сығымдалып алынатын шырындар. Тағы қараңыз *Консервілеу *Консервілер *Алматы жеміс консервілеу зауыты *Консерві өнеркәсібі *Көкөністерді өңдеу *Көкөністер *Көкөніс, Жеміс-жидек қағы *Консервілеу тәсілдері Дереккөздер
Айпара

Айпара (тулыған-өлген жылы белгісіз) - Абайдың төртінші атасы Айдостың әйелі. Ол өткір мінезді, сыншыл, ақынжанды адам болған. Өзінің төрт ұлын сынап: «Шынжыр балақ, шұбар тес Ырғызбайым, Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым, Сірә да оңбас Торғайым»,-деп, ұлдарының әрқайсысына мінездеме берген. Айпара туралы деректер Абай өлеңдерінің жинақтары мен М. Әуезовтың зерттеу еңбектерінде кездеседі. Жазушы О. Бөкеев «Мұзтау» деген повестер жинағына («Жазушы», 1973) енген «Айпарама» деген шығармасында Айпара бейнесін жасады. Дереккөздер
Өзеннің тасымалдау қарымы

Өзеннің тасымалдау қарымы — өзеннің белгілі мөлшердегі қатты тасындыларды (жүзбе және сүйретпе) тасымалдау қарымы. Өзеннің тасымалдау қарымы өзеннің сулылығы мен ағыс жылдамдығына тәуелді. Мыс., Миссисипи өзені мұхитқа күніне 2 млн. т тасынды алып келеді. Дереккөздер
Нұркеқызы

Нұркеқызы - Абай бостандық әперген қыз. Нурке ШынқожаҰлы - Көкен болысы Қанқожа аулынан шыққан бай саудагер, қала мен қырға беделі бар сыйлы адам болған. Ол Абаймен досжар, сыйлас еді. Абайдың баласы Мағауия Нүркенің бойжеткен қызын әуелде аламын деп бір қысырақтың үйірін қалыңға берген. Кейін Мағауия қызды үнатпай сырғақтап алғысы келмейді. Соны сөзген қыз Ертістің ішкі жағындағы Белағаш болысының адамы Айтқазы Жексенейулымен уәделесіп, қашып кетеді. Абай бұл істі намыс санамайды, қайта екі жастың қылығын ушықтырмай, қыз әкесі Нүркемен достық қарым- қатынасын сақтаған. Дереккөздер
Ой (Қарасам, қайғыртар жұрт бұл заманы ...)

«Ой» (Қарасам, қайғыртар жұрт бұл заманы ...) – М. Ю. Лермонтов өлеңінің 1895-1896 жылдар аралығында Абайдың аударған нұсқасы. Лермонтовта да, Абайда да 44 жол. Абай түпнұсқаның кейбір жолдарын өзгертіп, еркін аударған. Түпнұсқадағы «под бременем познанья и сомнения» деген сөздерді Абай: «Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ» деп тәржімәлаған. Әрине, бұл қазақ жағдайына үйлестіру мақсатынан туған. Білімге қол жетсе де, сол білімге сенімсіздікті, іске асыра алмайтын жігерсіздікті айту сол көздегі орыс қоғамына, дворяндарға қаратып айтуға лайық болса, ал сол замандағы қазақ жағдайында білім де жоқ, білімнің күшіне сеніп, қайрат етуде жоқ деу әлдеқайда жанасымдырақ. Өлеңді қазақ өміріне жақындату үшін Абай кейде тіпті Түпнұсқадан мүлде алшақтап, мал баққан елдің тұрмысына орайлас жайды қөзғап, малқұмарлықты шенеп: «Мап үшін аш қатасың, жан сатасың. Әкесі аштан елген кісідей-ақ, Неткен жұрт мал өлтірген жеті атасын...» - дейді. Алайда, түгелдей алғанда Абай Лермонтовтың өлеңіндегі көптеген өткір сын-пікірлердің терең мәнін қазақша аудармада шебер жеткізеді, еркін, өзінше айтса да, әсерлі, ұтымды етіп айтады. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт–Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Басылымдарында ешқаңдай текстологиялық өзгерістер көздеспейді. Дереккөздер
Каналдың тұнбалануы

]] Каналдың тұнбалануы— ағынды судың құрамындағы тасындылар мен жүзінді топырақ тұнбаларының канал табанына шөгіп-жиналу процесі. Негізінен өзеннің су жинау алабындағы жер қыртысының морфологиялық жағдайына байланысты көбінесе ирригациялык каналдардағы тасындылар мен шөгінділер суармалы жер танабын құнарландырады. Энергетикалык және ауыз су үшін пайдаланатын каналдарда арнаулы тұндырғыштар қолданылады. Ондағы судың мөлдірлігі мемлекеттік стандарттар бойьшша анықталады. Дереккөздер
Айттым сәлем, қалам қас...

«Айттым сәлем, қалам қас...» -Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 10 шумақтан тұрады. Шығарма Абайды дүниежүз. әдебиеттің өресіне көтерген туындыларының бірі. Өлеңде ақын жастықты, сұлулықты, ғашықтықты жырға қосып, бірін-бірі сүйген екі жастың сүйіспеншілігін, ішкі сезімдерін ашып көрсетеді. Кейіпкер монологы арқылы оның жан-жүрегін, кіршіксіз ақ махаббатын сөйлетеді. Туындыдағы сүйген қызына сәлем жолдаушы жігіт - Абай тұсындағы оқыған өмірден тоқығаны көп жаңа тұрпатты азамат. Жігіт үшін бүл дүниеде сүйгенінен артық ешкім жоқ. Бәрін соның жолына құрбан етуге әзір. Сол антының растығын сағынғанда көзіне келетін ыстық жасымен дәлелдейді. Өлең бірте-бірте ыстық ләззат сезімін тербеп, жан мен тән іңкәрлығына жетелейді. Дегенмен, ақын өлең¬де анайы ашықтыққа, тәтті сезімді селт еткізіп түршіктірер тұрпайылыққа бармайды. “ Иығымда сіздің шаш, Айқайласып тай-талас, Ләззат алсақ болмай ма, Көз жұмулы, көңіл мас? ” — деп, көркем сурет жасайды. Ақын жанды ләззатқа бөлер тәттіні сарқа ішкізбейді, тағы түбінде не бар дегізіп, ынтықтырып қояды,яғни әдептілік шегінен өтіп кетпейді. Бірақ айтайын дегенін барынша жеткізіп айта біледі. Өмір сыйына сол сыйлықты ұсына білген ғана лайық дегізеді. Өлең 7-8 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 ж. С.Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Оның басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1933 жылғы басылымында 1-шумақтың 4-жолы «Ағар көзден ыстық жас» болып басылған. Ал Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909 жылғы жинақта, кейінгі басылымдарда бұл жол «Келер көзге ыстық жас» ретіңде берілген. Сондай-ақ 1954 жылғы жинақта өлең «Жігіт сөзі» деген айдармен ұсынылған. Дереккөздер
Ойға түстім толғандым...

«Ойға түстім толғандым...» - Абайдың кейін табылғанөлеңі. Әрқайсысы 8 тармақты 4 шумақтан турады. Туынды ақынның өзі өмір сүрген дәуір сырына терең үңіліп, жүріп өткен жолына ойлана қараған, кемелденген шағында туған. Халық мойнындағы қараңғылықтың қат-қабат қамыты, арқасындағы зілбатпан ауыр тұрмыстыңжүгі, одан құтылар жолдың жоқтығы Абай өлеңінің негізгі арқауы болған. Ақын туған елін жан дүниесімен сүйгендіктен де сол азаптан құтқаратын сәулені іздейді. Ел арасындағы тартыс пенталастың шоғын үрлеп жүрген сол қоғамның «белсенді» мүшелерін аяусыз сынайды. Мінезіңнен де, атқарған қызметіңнен де халық сыйлар қасиет табылмайды. Білімдімін, пысықпын деп жанталасқаның жалқы басыңның қамы ғана. Сен соның жолында ар-ұяттан да айрылдың, адамдық парызыңды да ұмыттың, жүрегіңде тірі пенде сүйсінер тазалық жоқ, деп олардың бар болмысын баян етеді. Көңіліңде ізгіліктің жылуы болса өз өміріңе, іс-харекетіңе зер сала бір қарашы тоқтау табар ма екенсің деп ой түйеді». Өлең 7, 8 буындыжыр үлгісінде жазылған. Жүмағазы Кенжебаевтың айтуы бойынша Бәткен деген жас ақын жазып алған. 1944 ж. Қ. Мүқаметханов Қазақ ССР ҒА-на тапсырған. Алғаш рет ақынның 1945 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер көздеспейді. Туынды ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Ойланып ойға кеттім жүз жылғы өткен

«Ойланып ойға кеттім жүз жылғы өткен» - Абайдың 1894 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады. Туынды этнографиялық тақырыпқа жазылған. Онда ер адамның қысты күні киген киімі түгел айтылады: шидем шекпенге қабаттап тон, ақ саңнан жейде-дамбал, матамен әдіптеліп тігілген жырым балақты жарғақ шалбар, аяғында киіз байпақты былғары етік, қалтасында былғары шақпақ, оқшантайда кісе, пұшпақ тымақ ішінде тақия, тобылғыдан жасалған түйме. Тіпті олардың қайсысының нендей бұйымнан қалай тігіліп, қайтып жасалатынына дейін ашып көрсетіледі. Астындағы атының ер-тұрманы да толық суреттеледі. Қалмақы үзеңгі, биік қасты ер, қанжығасы жіптен жасалған шідер, көпшігі жарғақ жастық. Оқырман өлеңнен ескі үлгідегі қазақтың ұлттық киімімен толық танысады. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш рет «Сана» (1924, №2-3) журналында басылған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер көздеспейді. Туынды орыс, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Агрожазбалық қоғам

Агрожазбалық қоғам - дәстүрлі қоғамға қарағанда халықтың басым көпшілігінің сауаттылығымен, соңғы үлгідегі күрделі техниканы, жер өңдеудегі ілгері әдістерді, селекцияны қолдануымен, тіпті гендік инженериядағы қол жеткен табыстарымен ерекшеленетін аграрлы қоғам. Агрожазбалық қоғамға тән белгілерді Франция, Австрия, Италияның оңтүстік аудандары сияқты дамыған елдерден кездестіруге болады. Польшада оның ықпалы аса маңызды. Жаһандану тек аграрлық және тайпалық қатынастағы елдердің әдеттегі өмірін өзгертіп қоймай, сонымен қатар, дамыған елдердің аграрлы аймақтарына да басып кіреді. Дереккөздер
Өзеннің ұзына бойы жармасы

Өзеннің ұзына бойы жармасы — өзеннің ұзына бойы жармасы, өзен табаны және су бетінің еңістігі ағыстың ұзына бойына өзгеруін сипаттайтын шартты ұғым. Өзен бастауы (һ 1 ) мен сағасының (һ 2 ) немесе кез келген екі нүктесінің арасындағы су деңгейлерінің биіктік көрсеткіштерінің арасындағы айырманы (Δһ һ 1 —һ 2 ) құлама, ал құламаның (Δһ) өзеннің ұзындығына (L) қатынасы өзеннің еңістігі деп аталады. j ө (һ 1 - һ 2 )/L = Δһ/L. Өзен еңістігі өлшемсіз шама және ондық бөлшек немесе промилле (мыңнан бір бөлік) түрінде беріледі. Өзен табанының ұзына бойы жармасы, әдетте, оның аңғарының ұзына бойы жармасына жақындайды әрі толқын тәрізді болып келеді. Өзен арнасында иірімдер мен қайраңдар кезектесіп келіп отырады, ал су бетінің ұзына бойы жармасы бірыңғай өзгереді. Өзен табанының ұзына бойы жармасы өзінің даму процесінде бірқатар кезендерден өтеді. Өзеннің ұзына бойы жармасы жеткілікті дұрежеде қалыптаспаған кезде, жолында қатты тау жыныстар кездескен тұстарда иректі ағыстар жиі байқалады. Мұндай шұғыл өзгеріске ұшыраған жерлерде келесі құрылымдар көрініс береді: # шоңғал — өзеннің үлкен құламалы қысқа үлескісі, ағысы қатты; буырқанып ағады. Шоңғал өзеннің жартасты немесе қатты таужыныстар жер бетіне шығып ағысты бөгеп жатқан тұстарда пайда болады; # шоңғалдық үлескі немесе долы ағыс — шоңғалдардың бірінен соң бірінің кезектесіп келуі. Шоңғалдық үлескілердегі өзен құламасы әр километр сайын ондаған метрге жетуі мүмкін; # сарқырама суының өзен арнасының тік жартасты биік бөлігінен төменге құлауы. Оның биіктігі кейде бірнеше жүздеген метрге жетуі мүмкін. Кавказ және Орта Азия тауларында су құламалар көптеп кездеседі. Өзендер уақыт өткен сайын өз жармасын біртіндеп өзгертіп отырады. Мұндай өзгеріс су ағысына жасалатын табиғи қарсылықты азайтады. Бұл процесс кезінде өзеннің эрозия базисі үлкен рөл атқарады. Дереккөздер
Өзеннің ұзындығы

Өзеннің ұзындығы — өзеннің бастауынан сағасына дейінгі километрмен өлшенетін қашықтық. Карта бойынша немесе аэрофото түсірумен өлшенеді. Ірі масштабты түсірім болған жағдайда Өзеннің ұзындығы арнаның геометриялық өзегі бойынша, ал ірі (кеме жүретін және сал ағызылатын) өзендер үшін ең терең тұсымен (фарватермен) анықталады. Дереккөздер
Капиллярлық кеуектер

]] Капиллярлық кеуектер( латынша capillaris — қылдай) — капиллярлық күштердің әсерімен ішінде су және басқа да сұйық заттар жүре алатын ұсақ кеуектер, тар жарықшақтар, каналдар және басқа да бос кеңістіктер немесе топырақ бойындағы су сіңетін немесе буланып ұшатын түтікшелер. Ылғалдың буланып ұшып жоғалуын азайту үшін түтікшенің бетін қопсыта жүргізу арқылы жабады. Қопсыту жұмысын суарғаннан соң 1—2 күннен кейін ұзатпай тез жүргізу керек. Тау жыныстардағы дөңгелек пішінді капиллярлық кеуектердің мөлшері шартты түрде 1,0 мм, ал жарықшақтардың шамасы (қалыңдығы) 0,25 мм деп есептеледі. Диаметрі 0,0002 мм, немесе ені 0,0001 мм шамасындағы кеуектерді "субкапиллярлық кеуектер" яки "субкапилярлер" деп атайды. Дереккөздер
Өзіндік ағынмен құрғату

Өзіндік ағынмен құрғату — судың өздігінен құрғатылатын ылғалды жердің еңістігіне қарай ағып кетуі немесе жер асты суларын құрғатқыш құрылыстар көмегімен қысымсыз, өздігінен ағызу, жинау және коллектормен басқа жаққа бұрып алып кету шаралары. Дереккөздер
Олжай Әйтекеұлы

Олжай Әйтекеұлы (шамамен 17 ғасырдың 2-жартысы - 18 ғасырдың алғашқы ширегі) - Абайдың бесінші атасы. Әйтеке Кішіұлының бәйбішесінен Олжай Әйтекеұлы, тоқалынан Байбөрі, Қалқаман туған. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жандос (Жігітек) тарайды. Осы үш арыстан өңкей елге басшы, найза ұстаған батыр, би, шешен, енерпаз ұрпақ өрбіген. Сондықтан да халық оларды «Олжай ұрпақтары» деп ерекше ардақ тұтқан. Белгілі «Қалқаман-Мамыр» дастаны Олжайдың інісі Қалқаман өміріне байланысты шығарылған. Олжай туралы деректер тым аз. Тарихи деректер Олжайдың қабірі Сыр бойында, қазіргі Қызылорда облысының Шиелі ауданың жерінде дегенге мегзейді. Дереккөздер
Капиллярлық көтерілу биіктігі

Капиллярлық көтерілу биіктігі — капиллярлық күштердің (тау жыныстардың кеуектерінде су-ауа айырығында орын алатын беттік керілу) ұстап тұра алатын су бағанасының биіктігі. Қуыстар мен жарықшақтар неғүрлым тар болса, су солғүрлым биікке көтеріледі. Мысалы, қуысы тым тар жеңіл саздарда капиллярлық су 7-12 м биіктікке дейін көтерілсе, ірі құмдардың ішінде ол тек 2,0—3,5 см-ге ғана көтеріле алады. Дереккөздер
Борис Александрович Акерман

Акерман Борис Александрович (1892-1974) - зерттеуші. Семейдегі Абайдың әдеби-мемориал музейі ҚазССР ғылым академиясының қамқорлығында болған жылдары музейдің ғылыми хатшысы қызметін атқарған. Музей үйінің тарихи фотосуреттерін, деректі жазбаларды зерттеп, музей қорын толықтыруға көп үлес қосқан. Акерманның С. Молдабаев, Т. Көбдіков, Т. В. Ксенефонтова, Ш. Ақылбаев, Р. Жандыбаев, К. Оспановадан Абай туралы жазып алған деректері музей қорында сақтаулы. Ол архивтерден Құнанбаевтардың қолтаңбаларын тапқан. Семейдегі Абай мұражайының ғылыми хатшысы қызметін атқарған. Мұражай үйі тарихына қатысты фотосуреттердің, деректі жазбалардың тарихын зерттеген. Сапарғали Молдабаев, Төлеу Көбдіков, Т. В. Ксенофонтова, Шәбеп Ақылбаев, Рақым Жандыбаев, Кәмәлия Оспановалар мен кездесіп, Абай және оның ұрпақтары туралы құнды деректер, архивтерден Құнанбаевтардың қолтаңбаларын тапқан. Әуезов өнер зерттеушімен талай рет кездесіп, әңгімелескен, жинаған мәліметтерімен танысқан. Дереккөздер
Капиллярлық көтерілу зонасы

Капиллярлық көтерілу зонасы (белдемі)— ауалану зонасының төменгі бөлігі. Мұнда жер асты сулары капиллярлық мөлшердегі кеуектерде, жарықшақтарда және т.б. қуыстарда капиллярлық күштердің әсерімен асылыңқы жағдайда тұрады. Капиллярлық су жоғары көтерілгенде, оның салмағының кері әсері болады. Судың капиллярлық кернеу күші сулы бағана салмағына теңескенде көтерілу тоқталуға тиіс. Капиллярлық көтерілу зонасының астында олар мен гидравликалық жағынан байланысқан арынсыз грунт сулары жатады. Дереккөздер
Ақбаев

Ақбаев Жақып (1876-1934) - Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерінің бірі, қоғам қайраткері, қазақ халқынан шыққан тұңғыш право магистрі. Санкт-Петербург Императорлық университетінің заң факультетін алтын медальмен бітірген. 1919-27 ж. Алаш қозғалысына белсене араласып, осы партия жетекшілерінің бірі болды, әрі Алаш автономиясы бас прокурорының қызметіне ұсынылды. Кеңес өкіметі тұсында 1919-28 ж. Семей губревкомында, Сырдария облыстық сот мекемелерінде қызмет істеді. 1922, 1929 ж. репрессияға ұшырап, Воронежге жер аударылды. Ақбаев Абай аулымен қоңсы қонған өңірде дүниеге келіп, жастайынан ұлы ақынның өлең-жырларына қанып есті. 1909 ж. Петербургте Абай өлеңдері жинағының басылуына қолғабыс жасап, оның ұлы Тұрағул, інісі Кәкітайға көп көмек көрсеткен. Ақбаевтың «Қазақстандағы семья-неке қатынастары» (1907), «Қазақтың шығу тегі туралы» (1927) атты ғылыми зерттеулері Абайдың қарасөздеріндегі тұжырымдармен және «Бірер сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген еңбектерімен үндес. Дереккөздер
Омархан Әуезов

Омархан Әуезов (т. ж. б. - 1909) - Мухтар ӘуезовМухтар Әуезовтың әкесі. Мұхтардың әкесі Омархан, атасы Әуез - екеуі де есқіше хат танитын сауатты, бала тәрбиесіне көп кеңіл белген білімдар адамдар болған. Әуез, Омархан Абаймен көңілдес, сыйлас болып іргөлері ажырамаған, кершілес отырған. Бұл туралы М. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясында шынайы баяндалған. Ақынның Разаққа арнаған бір ауыз өлеңінің соңында Әубәкірдің немересі Омархан есімін қосатыны бар. Үлкен қожадан басқаның бәрін «аты жоқ пен шынашаққа» теңеп, кекеткен ақын Омарханды ол топқа қоспай, әлі де байқап, сынап керу керек дегенді айтады. Соның өзінен-ақ көңіл жығыспаған қатар қурбылардың жарастықты достықтары байқалғанды. Дереккөздер
Ақбайтал асуы

Ақбайтал асуы - Шыңғыс тауының ең биік жотасы. Биіктігі 1100 м. Ақбайтал асуының батыс жағынан бастау алатын Бақанас, Тай, Байқошқар өз-і Балқашқа құяды да, шығысынан басталатын Құндызды, Шет, Қарауыл, Шаған өз-ні Ертіске кеп құяды. Жидебайдан жаз жайлауға көшкен Құнанбай, Абай ауылдары А. а-нан асып, Ақшоқы мен Бөрлі Аралтөбеден - Бақанас, Байқошқар өз-і бойына, Ботақан ошағына келіп қоныстанған. Ақынның басынан өткен Ақбайтал асуына байланысты оқиғалар М. Әуезовтың «Абай жолы» романында шынайы Көрініс тапқан. Дереккөздер
Онегин

Онегин - Александр Сергеевич Пушкиннің «Евгений Онегин» атты романының бас кейіпкері. Абай "Онегинның сипаты" өлеңін, Пушкинның «Евгений Онегин» романының 1 тарауының, X, XI және XII бөлімінің басын алып аударып жазған. Онегин - орыс дворяндарының өкілі, солардың типтік мінез ерекшеліктерін танытатын жинақталған, сомдап бейнеленген көркем тұлға. Оның бойынан орыс дворяндарына тән жағымды қасиеттерді де, жағымсыз сипаттарды да табуға болады. Абай «Онегиннің сипаты» өлеңінде: «Кейде ұялшақ, төменшік, кейде тіп-тік, Қамыкқансып, қайғырып, орны келсе...» - деп, Онегиннің сезімтал, «ғашықтық сөзге жүйрік», ұнатқан адамын үйіріп әкетуге бейімділігіне, мінез- құлқының қыры мен сырына, ерекшеліктеріне көңіл аударады. Онегиннің өмірге көзқарасы, Татьянамен қарым-қатынасы - Абай аударған екеуінің жазысқан хаттарынан анық байқалады. Онегин Татьянаны лапылдаған жастық шағы өткен, махаббатқа бойы суынған уақытта кездестіреді. Сондықтан ол жас қыздың ғашықтық сезімін қабыл алмай, өмірден басқа қызық іздемек ниетін білдіреді. Алайда, бойындағы күш-қуатын қоғам- дық пайдалы іске жұмсасам деген талабынан ештеңе шықпай, өз ортасынан көңілі қалады. Өмірден торығып, жалғыздығын әбден сезінген Онегин Татьянаны қайта көздестіріп, жүрегінде ғашықтық сезімі оянғандай болғанымен, жоғалған махаббаттың енді қайтып келмейтініне көзі жетеді. Пушкин оны өмірден өз орнын таба алмаған адам етіп көрсетіп, сол арқылы қоғамдық өмірдің қайшылығын танытса, Абай Онегинді заманынан, төңірегіндегі адамдардан соққы жеп, рухани күйзеліске түскен сезімтал тұлға етіп бейнелейді. Абайдың Татьяна аузына салған: «Сен жаралы жолбарыс ең.., Сен шошыдың ғашығыңнан, Өзге жұрттан қамшы жеп...», - деген сөзінен, қазақ ақынының оны төңірегіндегі адамдардан зардап шегіп, махаббаттан көңілі суынған, рухани күйзеліске түскен жан бейнесінде сипаттауға ұмтылғаны айқын көрінеді. Дереккөздер
Өндірісті әзірлеу

Өндірісті әзірлеу — құрылыс басталар алдында аткарылатын өзара келісілген техникалық жоспарлық-қаржылық шаралар кешені. Құрылыс басталғаннан кейін мелиорациялық объектінің белгіленген уақыттағы экономикалық тиімділігін қамтамасыз ету жолдары карастырылады. Дереккөздер
Катаклазит

Катаклазит (катакластикалық тау жынысы) — қайтадан кристалдану және жаңа минералдардың пайда болуы сияқты түбегейлі өзгерістерге ұшырамаған, алайда өзін құрайтын минералдық түйірлердің біршама күшті деформацияларға ұшырауымен сипатталатын динамометаморфтық өзгерістер нәтижесінде қалыптасқан тау жынысы. Дереккөздер
Катакластар

Катакластар — катаклазиттер мен милониттер құрамында ұшырасатын үшкір немесе аз-мұз жүмырланған минералдық түйірлер мен таужыныстардың сынықшалары; әдетте бағдарлы қысым мөлшерінің биік дәрежесіне химиялык және механикалық тұрғыдан төзімді минералдардан тұрады. Дереккөздер
Катастрофизм

Катастрофизм — жер қыртысының өзгерулері, атап айтқанда оның деформациялары апатты түрде тез, геологиялық уақыттың қысқа кезендері бойында болады, ал бұл кезендер аралықтарында анағүрлым ұзақ тыныштық уақыт болады дейтін тұжырымдама. Дереккөздер
Катион

Катион — оң қуатталған ион. Электр өрісінде теріс электродқа (катодқа) қарай қозғалады. Бос күйінде плазманың газ фазасында және аниондармен бірге көптеген тұздардың құрамында болады. Оң электр қуатының шамасымен сипатталады: мысалы, NH 4 + — жалғыз қуатталған аммоний катионы, Са 2 + — екі есе қуатталған кальций катионы. Электр өрісінде катиондар теріс электродқа — катодқа тартылады. Бейтарап бөлшектерден бір немесе бірнеше электронды қатты қыздыру, электрлік заряд, иондаушы сәуле, тағы басқа нәтижесінде айырып алады. Электролиттердің электролизі кезінде катодқа қарай тартылады. Құрамында катионы бар және жұпталмаған электрондары бар бөлшектер катиондар-радикалдар деп аталады. Бұл термин гректің «καθιών» сөзінен шыққан: түсу, төмен түсу. Терминді Майкл Фарадей 1834 жылы шығарды. Тағы да қараңыз * Анион * ион * Цвиттерион * Изоэлектрлік фокустау
Абай редакциясы

«Абай» редакциясы - Абай Құнанбаевтың 150 жылдық тойы қарсаңында 1989 жылдың қараша айында Қазақ энциклопедиясы бас редакциясы құрамында құрылған ғылыми бөлім. Ұйымдастырушы Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Қазақ энциклопедиясының Бас редакторы Р. Нұрғалиев. Редакция өз жұмысын ақын мерекесін дүниежүзілік деңгейде 1995 ж. атап өту хақындағы ЮНЕСКО-ның шешіміне байланысты Республика үкіметінің 1990 жылдың 22 ақпан айындағы «Абай (Ибраһим) Құнанбаевтың туғанына 150 жыл толуына әзірлік және оны өткізу туралы» қаулысына сәйкес ұйымдастырды. Осы мақсатпен редакция жұмысына бағдар беріп, методикалық ғылыми басшылық жасап отыратын ақылшылар алқасы құрылды. Оған Қазақстанның белгілі ғалымдары мен мәдениет-әдебиет қайраткерлері: Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академиктері 3. Ахметов, С. С. Қирабаев, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшелері Р. Нұрғалиев (төраға), 111. Қ. Сәтбаева, Р. Ғ. Сыздықова, Б. Г. Ерзакович, ғылым докторы Л. М. Әуезова, абайтанушы ғалымдар Қ. Мұқаметханов, М. Мырзахметов, журналист Т. Б. Рсаев енді. Семей облысында ақын энциклопедиясына жан-жақты көмек көрсетуді қолға алған жүмысшы тобы құрылды (жетекшісі Семей облысы әкімінің орынбасары М. Ж. Шайжүнісов). Абайтанушы-ғалымдар Қ. Мұқаметханов пен М. Мырзахметов Қазақ энциклопедиясы бас редакциясына тікелей жұмысқа алынды. Редакция Қытай Халық Республикасының, моңғол Халық Республикасының, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына кіретін елдер ғалымдарымен байланыс орнатты. Ақынның өмірі мен шығармашылық жолына қатысты деген 3 мыңнан астам атау жұртшылық талқысына салынып, оның 2800-і бекітілді. «Абай» редакциясында әр жылдарда М. Құл-Мұхамед (алғашқы меңгерушісі), Т. Рсаев (ред. меңгерушісі), М. Мырзахметов, Қ. Мұқаметханов, С. Қалуов, Ә. Пірманов, М. Жұмағалиев, X. Орынғалиев, Ә. Салықбаев, С. Бірімқұлов, Ә. Еренбаева, Р. Ахметова, М. Мүсәпірова, Қ. Хасенова, Ж. Сахиев, Г. Нұрмұхамбетова қызмет істеді. Редакция «Абай» энциклопедиясын қазақ және орыс тілдерінде әзірледі. Дереккөздер
Кәдімгі мүйізалдамыш

Кәдәмгі мүйізалдамыш - силикаттар класының амфиболдар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: Са2(Nа, К)(Мg, Ғе2+)4 (Аl, Ғе3+)|(Sі,Аl)4О1]2(ОН)2 Сингониясы — моноклиндік, кристалдары призма, агрегаттары түйірлі. Түсі — жасылдан қараға дейін, сызығы жасыл реңді ақ, жылтырлығы — шыныдай; қаттылығы — 5,5—6, жіктілігі (110) призма бойынша жетілген, ара бұрышы — 56°; меншікті салмағы — 3,1—3,3. Габброидтерге, диоритоидтерге, гранитоидтерге тән минерал. Синонимі: горнбленд. Дереккөздер
Кәрібтас

Кәрібтас — негізінен палеоген кезеңіндегі қылқанжапыракты ағаштардың қазба шайырлары. Жағалау-теңіз балшықтары мен құмдарда сары, қоңыр, қызыл, кейде жасыл, көк, ақ және басқа да түсті жартылай мөлдір, арагідік мөлдір түсті жүмыр кесектер мен сауыстар, жалбырлар, түйірлер түрінде кездеседі; әшекей тас, бағалы химиялық шикізат. Дереккөздер
Кварцтану

Кварцтану — таужыныстардың қосалқы процестер нәтижесінде кварцпен молығу процесі; метасоматоз процесі арқылы өзге құрамды таужыныстардың жаппай кварцты (кремнийлі) таужынысқа айналуымен қатар, таужыныстарда ұшырасатын жарықтар мен қуыстардың кварцпен (халцедонмен) дәнекерленуі де біршама жиі болатын құбылыс. Кварцты шыны Түгелге жуық кремнеземнен тұратын жасанды шыны; әр түрлі қоспаларды өте аз мөлшерде (бір пайыздың жүзден бірі мөлшерінде) кіріктіретін кварц кесектерін немесе өте таза кварцты кұмдарды балқыту нәтижесінде алынады; Кварцты шынылар механикалық тұрғыдан мейлінше берік, температура мен химиялық әсерлерге барынша төзімді; өте мөлдір түрлері жоғары бағаланады. Дереккөздер
Көкөністерді өңдеу

Көкөністерді өңдеу (Обработка овощей) — көкөніс тағамдарын дайындау үшін оларды алдын ала әзірлеу. Ол төмендегі процестерден тұрады. * Көкөністерді тасымалдау, қабылдау, сақтау. Жемістер зауытқа арнаулы, сыйымдылығы 16 кг-нан аспайтын ағаш қораптармен, алма, айва жемістері сыйымдылығы 400 кг болатын торлы контейнерлермен, жидектер сыйымдылығы 12 кг-ға дейін болатын ағаш жәшіктермен, ал жүзім арнаулы қорабы бар автомашиналармен, көкөністер жәшікпен, контейнерлермен әкелінеді. Зауытқа әкелінген өнімдер стандарттар мен техникалық жағдайлар талаптарына сай болуы керек. Шикізаттар жабық алаңдарда немесе жақсы желдетілетін бөлмелерде немесе тоңазытылатын камераларда сақталады. Әр өнімнің өзіне тон сақтау мерзімдері бар. * Шикізаттарды сорттау, іріктеу және тексеру. Өндірістің белгілі бір технологиялық режимдерін орнықтыру және өнімнің біркелкілігін сақтау мақсатында шикізаттар түсі, сорты, пісу дәрежесі бойынша сортталып, өлшемдері бойынша іріктеледі. Бүл процестер қолмен немесе машинамен жүргізіледі. * Шикізаттарды жуу, тазалау, кесу және майдалау. Өте нәзік (бүлдірген, таңқурай және т.б.) жидектер болмаса қалған шикізаттардың барлығы жуылады. Жуу кезінде шикізат сыртындағы бөгде қоспалардан басқа улы химикаттар қалдықтарынан арылады. Шикізаттарды жуу, тазалау, кесу және майдалау арнаулы механизмдермен және машиналармен жүргізіледі. * Шарпу — шикізаттарды белгілі бір температурада бумен, сумен немесе тұздың, қанттың судағы ерітіндісімен, органикалық қышқылдардың ерітіндісімен өңдеу. Шарпудың мақсаты — өнімді қышқылдандырып, өнімнің сапасын төмендететін ферменттердің тіршілік әрекеттерін тоқтату. 70° С-тан жоғары температурада шарпуда ферменттер бұзылады да, тіршілігін тоқтатады. * Куыру жөне инала қуыру (пассерлеу). Көкөністерді қуыру — калориялығын арттыру, өзіне тон түс пен дом беру үшін белгілі бір температуралық режімде майдың ішінде өңдеу. Бүл кезде шикізаттың массасы 30%-дан астам кемиді. Шала қуыру — көкөністерді массасы 30%-ға дейін кемитіндей майда жылумен өңдеу. * Қоюлату — көкөніс езбелерінен суды булап шығару. Мұндай процесс вакуум аппараттарда ортаның температурасы 52- 50° С-та жүргізіледі. Осындай температурада өңделген шикізаттың сапасы жоғары болады және витаминдері сақталады. * Баспалау — көкөніс және жеміс шырындарын алу үшін қолданылатын процесс. Гидравликалық, иірлік, бұрандалы баспалармен атқарылады. Тағы қараңыз *Көкөністер *Көкөніс консервілері *Көкөніс, Жеміс-жидек қағы Дереккөздер
Кебірсу (қаңсу) жарықтары

Кебірсу (қаңсу) жарықтары - қаңсып тығыздалған сазды немесе әкті ұйық бетінде қалыптасатын, тақыр беттерін жырмалайтьш жарықтар жүйесі; тереңдігі әдетте бірнеше сантиметрден аспайды, алайда кейбір сазды тақырларда терендігі 3 м, ені 10-15 см болатындары кездеседі. Дереккөздер
Кедертас белдемдерінің шөгінділері

Кедертас белдемдерінің шөгінділері — мұхиттағы кедертас белдемі шөгінділерінің фациялық кешенінің құрамына кіреді: :а) пелагиалық биогендік окті фораминифер және кокколит шөгінділері; :ә) су асты денудациясының өнімдерінен тұратын сынықты шөгінділер; :б) су асты жанартау атқыламаларының өнімдері. Кедертас белдемдерінің шөгінділері мұхит орталық жоталарының осьтік бөлігінде бедердің өте тілімденген, жоғары сейсмикалық белсенділік пен суасты вулканизм жағдайларында жаралады. Олардың қалыптасуында шөгінді массалардың суспензиялық ағындармен және су асты жылжымаларымен қайта түзілуі үлкен рөл атқарады. Кедертас қалыптастырушылар (кедертас құрылысшылары) Қаңқалары әктен тұратын, су алаптары түбіне жабыса өсуі нәтижесінде үймелеме күйде тіршілік ететін, қазба күйінде тірі кезіндегі қалпын сақтайтын организмдер жиынтығы; органогендік шөгінділердің өте тез жинақтала отырып, дербес кедертастар қалыптасуына жағдай жасайды; мұндай организмдер қатарына жататындар — маржандар, строматопоралар, майлышөптер, губкалар, көкжасыл және қанқызыл балдырлар. Бұл организмдер тек қана кедертастар қалыптастырып қоймай, қат-қабатты әктастар мен доломиттердің жеке-дара қабаттарын түзуі де ықтимал. Кедертас шөгінділері Маржан кедертастарының аумағында жаралатын карбонат шөгінділер кешені. Кешенге қазіргі монолит және басқа кедертас шөгінділері, олардың қираған қопсық өнімдері кіреді, олар теңіздің түбін, кедертастың сыртқы және ішкі жақтарынан жауып жатады. Дереккөздер
Иоганн Варкентин

Варкентин Иоганн (1920 ж. т.) - неміс ақыны, аудармашы, сыншы. Берлинде тұрады. Көптеген қазақ ақыңдарының шығармаларын неміс тіліне аударған. Оның неміс және қазақ халқының ұлы ақындары арасындағы әдеби, рухани байланысты сөз ететін «Гете мен Абай» атты эссесі, М. Құрмановтың «Гетеге» атты өлеңінің аудармасы «Фройндшафт» газетіңде (18. 12. 1966) жарияланды. Г.Бельгер. Дереккөздер
Маусымдық болжам

Маусымдық болжам — табиғи процестердің дамуын алдын ала бір ай бұрын болжау. Маусымдық болжамның ауа райының болжамы, гидрологиялық болжам, агрометерологиялық болжам, гидроме-лиорациялық болжам деп аталатын түрлері болады Дереккөздер
Капиллярлық қысым

]] Капиллярлық қысым— судың капиллярлық көтерілу биіктігіне сөйкес келетін қысым. Мұндай қысым жайында заңдылықты теория жүзінде алғаш дәлелдеген белгілі француз ғалымы П. Лаплас (1806 жылы). Капилляр сулары Капилляр сулары— жерүстілік керу күшінің әсерінен жыныстар мен тау жыныстардың капиллярлық қуыс-қуыстарында пайда болатын жер асты суы; "байланысқан" су тобына жатады. Капилляр сулары капиллярлық күш арқылы тау жыныстардың жіңішке қуыстары, жарықшалары бойымен ондаған метр биіктікке дейін көтеріледі. Капиллярлылық ]] Капиллярлылық — судың немесе басқа да сұйық заттардың (мысалы, мұнайдың) тау жыныстардың жіңішке капиллярлық түтіктерінде, жұқа, тар жарықшақтарында, ұсақ кеуектерінде, қатты және сұйық фазалардың шекарасында пайда болатын беттік керілу күштерінің әсерінен жоғары көтерілуі және ұсталып тұру қасиеті. Дереккөздер
Кемелдену индексі

Кемелдену индексі – шөгінді серия немесе оның құрамдас ұсақ бөлікшелерінің ауқымындағы тау жынысытар кемелділігінің сандық өзгерулерін сипаттайтын шама. тау жынысытардың құм-құмайт фракцияларындағы химиялық моруға төзімді тау жынысы жасаушы терригендік құрамбөліктерінің максимал және минимал мөлшерінің айырмасы ретінде анықталады. Дереккөздер
Орынсызды айтпаған...

«Орынсызды айтпаған...» - Абайдың 1895ж. жазған өлеңі. Көлемі 26 жол. Халқына зор пайдасын тигізеді деп үміт артқан баласы Әбдірахманға арнаған. Сүйікті перзентінің адамшыл, көпшіл ерен қасиеттерін сыншыл көзбен әділ керсеткен. Кім еді Әбдірахман? Қандай қасиеттері, кісілігі бар еді? Әке - балаға сыншы. Сұлу кескінді, әдемі бала әкенің көз алдында өсті. Әке тәрбиеледі, өзі өсірді. Қасы-қабағына қарап, мол мерейден мүлт жіберген жоқ. Қыран бүркіттей қияға салды, биікке ұшырды, тарлан тәрбие, шалқар шабыс берді. Бойында адамға біткен асылдық бар еді. Орынсыз, артық, бос сөз сөйлемейтін, парасат, пайымы бөлек, өзі қатарлы жігіт-желеңге ұқсай бермейтін. Тазалықты, адалдықты, туралықты ту етті. Сол жолға тайсалмай тұскен, одан шегініп, ұнжырғасы түсіп, қиындық басқа келгенде аяқ тартпақ емес. Кісіге, жетім-жесірге, ғарып-қасірге жасаған жақсылығы да өзіне жарасымды, лайық, келісім тауып тұрды. Алыс-жақыннан аянған, алған жері жоқ. Кәпірлердің ортасында жүрсе де, бойын таза ұстапты, пенделік былықшылыққа жоламапты, арам-харам дегеннен ауыз да тимепті. Не деген тектілік бұл! Әбдірахманның өмір бойы іздегені, арман-мұраты ғылым, білім еді. Ол түрленіп, төре болуды ойлаған жоқ, әкім болуды аңсаған жоқ. Әр істе, әр жағдайда шындықты, адалдықты, махаббатты мойынға ілді. Махаббатты жоғары санады, оны жүз мың теңгеге айырбастаған жоқ. Оның жүрегі сондай үлкен еді. Өмірді, адамдарды тебірене сүйді. Ағайын-туған, жақынын жатша сыйлайтын, жақсы керетін. Көңіліне жақпаған істі, ұнатпағанын үндемей-ақ білдіруші еді. Адам жанын жақсы түсінетін. Достары көп еді. Олардан ештеңе аяған емес, қолы ашық болатын. Аз өмірінде өтірік, жалған сөйлеген емес. Қара қылды қақ жарған турашылдығы, шешендігі қандай дерсіз. Шіркін, асыл қасиеттерін айтып тауысу мүмкін бе! Өлеңде Әбдірахманның осы қасиеттері жырланған. Өлең 7 буынды эпостық жырлар үлгісінде ауыспалы ұйқаспен жазылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1939 жылғы толық жинағында жарияланған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Туынды қарақалпақ, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Маусымдық су көздерін ауыл шаруашылығына пайдалану

]] Маусымдық су көздерін ауыл шаруашылығына пайдалану — заңды ұйымдар мен азаматтардың шабындық жерлерге, жайылымдарға және көлдетіп суару учаскелеріне су қаптату үшін қар суын, жаңбыр суын мен тасқын суын пайдалану. Қар суын, жаңбыр суын және тасқын суын тоқтату арнайы су пайдалану тәртібінде жүзеге асырылады. Дереккөздер
Канал тазартқыш машина

Канал тазартқыш машина— мелиорациялық жүйедегі тоғандар мен каналдардағы тұнбаны, өсімдіктерді, каналдардың бұзылған ернеулерін тазалайтын машина. Каналтазартқыш машинаны трактор немесе арнаулы машиналарға тіркейді. Дереккөздер
Маусымдық тереңдете реттеу

Маусымдық тереңдете реттеу — "есепті су тапшы" жылдың реттелген және орташа шығындарының арақатынасы арқылы реттеу. Реттелінген шығын орташа жылдық шығынға жақын немесе тең болған жағдай реттеуді маусымдық тереңдікте реттеу деп атайды. Дереккөздер
Константин Антонович Вернер

Константин Антонович Вернер (21,02,1850, Подольск губерниясы - 13.08.1902, Мәскеу) – Батыс-Сібір генерал-губернаторының ерекше тапсырмалар жөніндегі чиновнигі, лауазымды кеңесшісі. 1892 ж. Абаймен кездесіп, ақынмен бірге Семей облысының Бақанас, Балқыбек, Байқошқар жерлерін аралаған (бұл жайында «Степной край» газетінің 1894 жылғы 19 шілдедегі 48-санында жазылған). Вернер әскери губернаторға жолдаған хатында "Семей уезіндегі Ертістің сол жақ жағалауынан, Бұғылы, Шаған, Мұқыр, Шыңғыс болыстарының, сонымен бірге Бақанас, Балқыбек, Байқошқар жерлерінің де ел қоныстандыруға, егін салуға қолайсыз, оларды суландыру көп қиыншылықтар тудыратынын айта келіп, езі келерден біраз бұрын Ибрагим Құнанбаев деген қазақтың Шыңғыс болысының 45 шаңырағына Бақанас, Байқошқар, Жәнібек бойын сұрап, Семей әскери ген,- губернаторына арызданғанын, ел-жұртын отырықшы еткісі келгенін, отырықшыланып болғанға дейін 5 жыл көшпелі шаруашылық қалпында жүре тұруға рұқсат сұрағанын, Семей облысының 2 а. ш. мектебін Бақанас бойына көшіріп әкелуге тілек білдіргенін" хабарлайды. Қазақтардың Қоянды жәрмеңкесімен Жетісу аймағының дәл ортасында тұрақтап, отырықшылыққа айналсақ дегендегі басты мақсаты сауда-саттыққа да үйрену екенін айтады. Бірақ ақынның ағартушылық-демократтық бұл мақсаттары орындалмай қалған. Дереккөздер
Веянс Андрис

Веянс Андрис (1927 ж. т.) - латыш ақыны, Латвияның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Оның «Жастық», «Күн көтеріліп барады» (Латвия Мемлекетінің сыйлығы), «Тау бейнесі», «Камзол қалтасындағы сағат» жыр жинақтары оқырман қауымға жақсы таныс. Ақын Абайдың «Біреудің кісісі өлсе, қаралы ол...», «Жаз», «Сабырсыз, арсыз, еріншек...», «Сегіз аяқ», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым...» атты өлеңдерін латыш тіліне аударған. Дереккөздер
Адамзат еркіндігі индексі

Адамзат еркіндігі индексі — БҰҰ-ның Даму бағдарламасының (ПРООН) қамқорлығы шеңберінде ұсынылған өмір сүру сапасының көрсеткіші, 40 көрсеткіш қолданылатын Ч.Хьюменстің «Адам құқы жөніндегі Бүкіләлемдік басқарма» индексінің жетілдірілген нұсқасы. Қауымдастық мүшелерінің құқықтары мен бостандықтары сақталған жағдайда бір балл беріледі, ал егер бұзылған жағдайда — нөл, яғни ешқандай балл қосылмайды. Дереккөздер
Владимир Микитович Волчков

Вильнии (Волчков) Владимир Микитович (13.02.1921, Покров ауданы, Днепропетровск облысы-2.10.1981) - украин халық жазушысы. «Амансыз ба, анашым» (1964), «Таусылмайтын күн» (1974) повестері, «Дүниеде сен жалғызсың» (1963), «Таудағы өмір» (1972) т. б. романдарымен украин оқырмандарына жақсы таныс. В. 1974 ж. «Дніпро» баспасынан шыққан «Абай Құнанбаев» жинағына енген ұлы ақынның «Өкінішті көп өмір кеткен өтіп...» атты өлеңін украин тіліне аударған. М.И.Дубина. Дереккөздер
Евгений Михайлович Винокуров

Евгений Михайлович Винокуров (22.10.1925, Брянск - 23.01.1993, Мәскеу) - ақын, аудармашы. Оның «Парыз туралы жыр», «Әскери лирика», «Адам келбеті», «Жер шегі», «Сөз», «Лирика», «Музыка», «Ым» т. б. жыр жинақтары, «Поэзия және ой» деген әдеби-сын мақалалар кітабы оқырманға жақсы таныс. Ақын «Ескендір», «Масғұт» дастандарын орыс тіліне аударып, Абайдың таңдамалы шығармаларының 1970, 1981 ж. Москвадағы «Художественная литература» баспасынан жарық көрген жинақтарында жариялады. Дереккөздер
Машинамен су көтеретін гидротехника торабы

Машинамен су көтеретін гидротехника торабы — гидротехникалық имараттар кешені. Тиісті су көздерінен машина (сорғы) арқылы өңдіріс орындарына әр түрлі мақсатта, су беру үшін қолданылады. Машинамен су көтеретін гидротехника торабының атқаратын қызметіне қарай, құрамы да былайша өзгеріп отырады: 1) бас тоған имараты немесе арнайы құрылғылар суды су көзінен бекітілген кесте бойынша алып, жер суландыруға, суаруға, құрғатуға, сумен қамтуға, су әкетуге және халық шаруашылығының әр түрлі объектілеріне беруге арналған; 2) тасымалдаушы имараттар суды бас тоғаннан сорғы станңиясына дейін ашық каналдар, жабық құбырлар, жағалаулық құдықтар аркылы жеткізеді; 3) алғы камера станциясы машинамен су көтеретін гидротехника торабының алдыңғы жағына орнатылып, оны жеткізуші каналмен қиюластыру міндетін аткарады; 4) сорғы станция имаратын гидромеханикалық және энергетикалық құрал-жабдықтарды басқару және автоматтандыру құралдарымен қатар орналастырылады; 5) арынды құбыр желісі, сұйықтықты су жібергішке, тегеурінді су мұнарасына, тазарту имаратына, таза су резервуарына, келесі сорғы станциясына және т.б. нысандарға тасымалдайды; 6) су жібергіш, арынды құбырды магистральды каналмен жабық түрде қиюластыру және келген суды тұтынушыға бөліп беру, тегеурінді су мұнарасы — суды тұтынушыға таратып беру, тазарту имараттары — суды тиісті дәрежеге дейін тазарту міндетін атқарады. Машинамен су көтеретін сорғы қондырғысының немесе станциясының мынадай түрлері бар: 1) мелиорациялық сорғы қондырғылары мен станциялары — суды жер суаруға (суармалау жүйесі) немесе суармалы жерден суды арылтуға арналған суармалау және құрғату жүйесі; 2) жаңбырлатқыш сорғы қондырғылары (жерді жаңбырлатып суару); 3) 1 және 2 сатылы сорғы станциясы (ауыз су және ауыл шаруашылығын, өндіріс орындарын сумен қамту); 4) канализациялық сорғы станциялары (тұрмыстық және өндірістік ақаба суларды окету); 5) мелиорациялық құрылыстағы сорғы қоңдырғьшары; 6) су жолдарындағы сорғы станциялары: су жинағыш электростанциясы (СЖЭС) және су жинағыш сорғы станциясы (СЖСС); 8) көмекші сорғы агрегаттары (тазарту және сүзу имараттарында, техникалық сумен жабдықтау және маймен жабдықтайтын сорғы станцияларында орнатылады). Дереккөздер
Он тоғызыншы - жиырмасыншы ғасырдың басындағы КСРО халықтарының поэзиясы

«Он тоғызыншы - жиырмасыншы ғасырдың басындағы КСРО халықтарының поэзиясы», «Поэзия народов КСРО 19-нанала 20 веков»- өлеңдер жинағы, 1977 ж. Москвадағы «Художественная литература» баспасынан 200 томдық «Бү- кілдүниежүзілік әдебиет кітапханасы» сериясында жарық көрген. Құрастырып, алғы сөзін жазған Л. Арутюнов. Кітапқа КСРО құрамындағы республикалар мен ұлттық бірлестіктерде 19-20 ғ-дың басында өмір сүрген 26 халықтың көрнекті ақындарының шығармалары іріктеліп алынған. Оған Абайдың М. Петровых, С. Липкин, В. Звягинцева,А. Штейнбергер,Ю. Нейман, Л. Өзеров, А. Глоба орыс тіліне тәржімалаған 16 өлеңі енгізілген. Жинақ соңындағы «Ескертулер» бөлімінде ақынның өмірі мен шығармашылық қызметіне байланысты қысқашатұсініктемеберілген. Көлемі 40,3 б. т., 303 мың дана. Дереккөздер
Адам құқықтары мен бостандықтары

Адам құқықтары мен бостандықтары (АҚБ) — жеке тұлғаның әлем қауымдастығы мойындап, халықаралық-құқықтық құжаттарда бекітілген, әлеуметтік және құқықтық тұрғыдан қамтамасыз етілген, ешкім шек қоймайтын немесе тыйым сала алмайтын құқықтары мен бостандықтары. Адамның қандай да бір игіліктерді иеленуін қамтамасыз ететін, өз еркімен іс- әрекет жасауына мүмкіндік беретін мемлекет пен бұқара арақатынасының негізгі принциптері АҚБ-на жатады. Адамзат қоғамында бұл мәселеге ежелден баса назар аударылған. Мысалы, Аристотель адам құқықтарын "табиғи" және "шартты" деп екіге бөледі. Адамның табиғи құқықтарын мемлекет орнатқан шартты құқықтардан жоғары қояды. Орта ғасырда АҚБ жасаған қайырымдылықтар, рақымшылықтар ретінде түсіндірілді. Өндірістік қарым-қатынастардың қарқынды даму сатысында өмір сүрген ли¬берализм өкілдері - Т.Гоббс, Дж.Локк, Ш.Монтескье, Ж.Руссо, И.Кант, Т.Джефферсон, Т.Пейн және т.б. ойшылдар АҚБ-на баса назар аударды. Қағидалардың ең маңыздылары ретінде олар адамдардың еркін, қауіпсіз өмір сүруге, жеке меншік иеленуге тең құқықтарының болуын, халық биліктің негізгі иесі екендігін, биліктің тармақталуын, би¬ліктің халық мүддесіне қызмет етуі керектігін атап көрсетті. Жүзеге асырылу ортасына қарай АҚБ азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени болып жіктеледі. Саяси және азаматтық құқықтардың қазіргі тұжырымдары БҰҰ Бас Ассамблеясының Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында (1948 ж., 10 желтоқсан) баяндалған. Қазақстан Республикасының Ата Заңы бойынша: "1. Қазақстан Республикасында Конституңияға сәйкес адам құқықтары мен бостандықтары танылады және оларға кепілдік беріледі; 2. Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олар дан ешкім айыра алмайды, заңдар мен өзге де нормативтік-құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталады" (12-бап). Дереккөздер
Мәдени-техникалық жұмыс

Мәдени-техникалық жұмыс — мелиорацияның негізгі бір бөлігі. Суармалы жерді өңдеп, оны XX ауыл шаруашылығында пайдалану кезінде топырақтың қасиеті мен құнарлылығын жақсарту және тиімді пайдалану тұрғысында атқарылатын шаралар. Дереккөздер
Николай Степанович Гаев

Николай Степанович Гаев (26.7. 1921, Ресей, Қорған облысы Юргамыш ауданы Медвежье с.-17.2.2001, Алматы) - суретші. Қондырғылы және кітап графикасы, экслибрис саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Қазақстанның халық суретшісі. Ол Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал музейінің тапсырысы бойынша 1968 ж. ақынның достары: С.С.Гросс, Н.Я.Коншин, П.Д.Лобановский, Е.П.Михаэлистің, балалары: Әбдірахман, Ақылбай, Мағауия мен інісі Оспанның портреттерін жазған (барлығы қағаз, қарындашпен орындалған; Абайдың мемлекеттік қорық мұражайы қорында). Гаев ақынның туғанына 125 жылдық мерейтойына арналған альбом жасауға да атсалысқан. Ақынның «Менсінбеуші ем наданды» өлеңі негізінде оның романтик. бейнесін жасаған (1971, қағаз, автосинкография, мемлекет өнер мұражайы қоры). Ал «Абай портретінде» (1990, қағаз, линогравюра, Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігінің көркемсурет көрмесі дирекциясының қоры) ақынды халықтың ақылгөй ақсақалы ретінде көрсетеді. Суретшінің творчестволық елеулі табысына - "Тың игеру" (1960), "Жер. Космос-Жер" (1964), "Адамдар, қырағы болыңдар" (1964), "Шекарада" (1969), "Байқоңыр" деп аталатын линогравюралары жатады. Дереккөздер