kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Агис әулеті

Агис әулеті — Спарта патшалары. Көрнектілері * ІІ Агис (б.з.д. 427 не 426 - 402 не 401) – Пелопонес соғысыда (431-401) әскер қолбасшысы болып, Аттикаға басып кіруге басшылық етті. * ІІІ Агис (б.з.д. 338-331) – Александр Македонскийдің Шығыс жорығы кезінде оған қарсы көтеріліс жасады және парсылардың көмегіне сүйеніп, Крит пен Пелопонестің бір бөлігін өзіне қаратты. Ақырында жеңіліп, майданда қаза болды. * ІV Агис (б.з.д. 262-241) – реформатор. Әлеуметтік теңсіздік күшейіп, мемлекет әлсіреген кезде, Спартаның ежелгі құрылысы мен әскери қуатын қалпына келтіру мақсатымен түрлі реформа жүргізуді ұсынды. Қарыздарды жойып, жерді кедейлеге бөліп бермек болды. Этолиялықтарға қарсы жорықтан қайтқан бетіде эфорлар (патшалардың қызметін бақылайтын ежелгі институт) сотқа беріп, дарға асты. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Агиспелагус

Агиспелагус (Agispelagus) - қазбадан табылған қоян тұқымдас кеміргіш жәндік. Агиспелагустың 2 түрі белгілі : # Қазақстанда Арал теңізінің солтүстігіндегі Ақеспе маңынан, төменгі миоцен шөгіндісінен # Моңғолияда (Таталгол) орта олигоцен қабатына табылған. Агиспелагус "Арал" қазба фаунасының құрамында ірі сүт көректілермен бірге ұсақ кеміргіштердің де болғанын көрсетеді. Дереккөздер
Бөгде түбір

БӨГДЕ ТҮБІР бөгде шешім— берілген теңдеуді шешу кезінде "жол жөнекей" пайда болатын аралық теңдеулердің түбірі (шешімі), ол бастапқы берілген теңдеудің түбірі болып табылмайды. Теңдеулерді шешу кезінде берілген теңдеуді ықшамдағанда әрқашан мәндес теңдеу пайда бола бермейді. Теңдеудің екі жақ бөлігін дәрежелегенде, бөлшектің бөлімінен арылғанда, потенцирлеу, т.с.с. түрлендірулер кезінде бөгде түбірдің пайда болуы ықтимал. Дереккөздер --IArhunI (талқ) 00:41, 2013 ж. қарашаның 30 (ALMT)
Бөлшектің алымы

БӨЛШЕКТІҢ АЛЫМЫ — бөлшектегі немесе бөлшек өрнегіндегі бөлінетін сан немесе шама; бөлшегінде бөлігінің неше үлесі алынғанын көрсететін сан. Бөлшектің алымы және бөлімі ғылыми атауларын грек монахы, византиялық кезеңнің жалғыз математигі Максим Плануд (1260 - 1310) енгізген. Дереккөздер
Бөлшектің бөлімі

Бөлшектің бөлімі — бөлшек құралған бірліктің үлес өлшемін анықтайтын бүтін сан. бөлшегіндегі саны бөлшектің бөлімі болып табылады. Бөлім бүтін санның қанша тең үлесіне (бөлікке) бөлінгендігін аңғартады. Ең кіші ортақ бөлім - бөлшектің ортақ бөлімі ретінде алынатын ең кіші еселікті бөлімі. Дереккөздер
Бөлік (математика)

Бөлік — берілген санның, теңдеудің құраушыларының бірі, қосындыдағы қосылғыштардың бірі, тұтас санды құраушының бірі. Теңсіздіктің, теңдеудің сол жақ және оң жақ бөліктерінің бірі. Бөлшек бөлік - а нақты санымен оның бүтін бөлігінің айырымы: а - [a], мұндағы а нақты сан, [a] - а санының бүтін бөлігі, мысалы [5,6] - 5. Бөлшек бөлігі - {a} белгісімен белгіленген: 0 > деп те атайды. [a] белгілеуін 1808 жылы неміс математигі Карл Гаусс(1777 - 1855) енгізген. Жорымал бөлік - z a + bi комплекс(құрмалас) санындағы нақты b саны, мұндағы i - жорымал 1. b lmz болып белгіленген. Мұндағы > белгісі французша > - > деген сөздің бастапқы буыны. Нақты бөлік - z a + bi комплекс санындағы а нақты саны; а Rez болып белгіленген. Re - нақты санның латынша атауы - > сөзінің бастапқы буыны. Дереккөздер
Бөлінбестер әдісі

БӨЛІНБЕСТЕР ӘДІСІ, бөлінбейтіндер әдісі - пішіндердің аудандарының немесе көлемдерінің қатынастарын анықтауға арналған тәсілдердің жиынтығының атауы. Бөлінбестер әдісінің негізіне өлшемдерінің катынасы анықталатын пішіндердің "бөлінбейтін" (бөлшектенбейтін) бөліктерін салыстыру жатқызылған. Бөлінбестер әдісі ежелгі грек ғылымынан бастау алған. Біздің заманымыздан бұрынғы V — IV ғасырларда ғұмыр кешкен Демокрит (б.з.б. 460 — 370) денелерді "бөлінбейтін" атомдардың жиынтығы деп қарастырған. Архимед (б.з.б. 287 — 212) пішіндердің аудандары мен көлемдерін рычагтар іліміне қабыстыра отырып, жазық пішіндер шексіз көп параллел кесінділерден, ал геометриялық денелер шексіз көп параллел жазық қималардан құралған деп қарастыру арқылы анықтаған. Архимед бөлінбестер арқылы анықталған нәтижелерді түгесу әдісі бойынша қайтадан тексеру кәжет деп есептеген. Бөлінбестер әдісі идеясы XVI — XVII ғасырлар шегіндегі зерттеулерде қайта жаңғырған. Бұл әдісті қайта өркендетуге неміс ғалымы Иоганн Кеплер (1571 — 1630) мен итальян математигі Бонавентура Кавальери (1598 - 1647) көп үлес қосқан. Б.Кавальери дамытқан бөлінбестер әдісін одан кейін итальян физигі әрі математигі Эванджелиста Торричелли (1608 – 1647), ағылшын математигі Джон Валлис (1616 - 1703), француз матемагигі Блез Паскаль (1623 - 1662), т.б. ғалымдар зерттеген. Бөлінбестер әдісі интегралдық есептеудің жасалу жолындағы бір кезеңі болды. Дереккөздер
Агроном

Агроном (гр. "агрос" – егістік; "номос" – заң) – ауыл шаруашылығы өсімдіктерін өсіру саласындағы жан-жақты білімі бар егін шаруашылығы саласындағы маман. Ұзақ уақыт бойы бұл тек ауыл шаруашылығына қатысты мамандық болып саналды. Алайда, қазіргі кезде агроном жан-жақты білімге ие, кәсіби дағдыларды жақсы меңгерген маман болуы тиіс. Сонымен қатар, агроном – шаруашылықтың негізгі саласы – егіншіліктің технологиясын және онда қолданылатын техникасын жақсы білетін, сол жердің табиғи-экономикалық жағдайын жақсы білетін адам. Агрономның кәсіби дағдылары * Топырақ түрлерін жете білу дағдысы; * Мәдени өсімдіктердің өсу және даму ерекшеліктерін білу; * Жаратылыстану ғылымдары саласын терең игеру; * Ауыл шаруашылығы техникасының жұмыс қағидаларын түсіну; * Зертханалық зерттеулер негізін білу; Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Агробиология

Агробиология - өсімдік және мал шаруашылығы жөніндегі білім, биологиялық ғылымның бір саласы. Агробиология ауыл шаруашылық дақылдарын егу және оларды күту әдістерін, халық шаруашылығына сай малдың, өсімдіктің жаңа түрлері шығаруда биологиялық негізгі заңдарын қолдану мәселелерін зерттейді. XX ғасырдың 40-50 жылдары Т.Д.Лысенко және оның көзқарасын қуаттаушылар «биология» деген жалпы ұғым орнына «Агробиология» терминін қолдануға тырысты. Соңғы жылдары ғылыми әдебиетте «Агробиология» термині орнына ауыл шаруашылық биологиясы деген түсінік қолдаылып келеді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Аграхан түбегі

Аграхан түбегі (немесе Уч-Коса) — Каспий теңізінің батыс жағалауындағы құмды түбек (Дағыстан). Махачқала қалалық әкімшілігіне қарайды. Ауданы - 212 м². Ұзындығы - 50 км-ге жуық, ені - 8 км-дей. Салыстрымалы биіктігі - 20 м-ге жетеді. Батысында шығанақпен шектелген. Жері шөлейтті, шағыл келеді, сор көп кездеседі. Шағылдарда жыңғыл бұталар өседі. Туристтер мен балықшылардың көп баратын жері. Жергілікті халықтың мал шаруашылығы үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Агора

Агора - # Ежелгі Грекия да халық жиналысы. # Жиналыс өткізілетін жер (қаланың орталықтары, базар). Бірте-бірте өз алдына мемлекет болған қалалардың саяси өмірінің орталығына айналды. Әсіресе Афины дағы Агора өте әйгілі болды. Ол трапеция нобайлас келіп, айналасы қоғамдық ғимараттармен, жабық галереямен, ғибадатханамен қоршаған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Бексұлтан Ағадаев

Ағадаев Бексұлтан (туған және өлген жылы белгісіз) - Аягөз дуанының аға сұлтаны (19 ғасырдың 40-шы жылдары). Кейіннен қаракерей болысының сұлтаны болды. Патша шенеуніктерінің зорлық-зомбылығы, жемқорлығы жөнінде Омбы шекаралық басқармасына шағым берген. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Сәмәд Аға Ағамалыоғлы

Сәмәд Аға Ағамалы оғлы (нағыз аты Сәмәд Аға Һәсән Аға оғлы Әлиев ; 27.12.1867— 06.10.1930) — Кенес мемлекеттік және қоғам қайраткері. Шаруа отбасында туған. 1920 жылдан партия мүшесі. Мамандығы жер өлшеуші. Закавказьеде 1905-07 жылғы революцияға қатысқан. 1917 ж. қаңтар революциясынан кейін Гәнжадағы РСДЖП ұйымы советінің және оның Атқару комитетінің мүшесі. "Һуммәт" ұйымы басшылырының бірі. "Геленжек" ("Келешек") газетінің редакторы. Әзірбайжанда мусавативтік тәртіп құлағаннан кейін (1920) Әзірбайжан КСР-нің Жер халық комиссары.. 1921 ж. - Әзірбайжан Советтерінің 1 съезіде ОАК төрағасының орынбасары. 1922-29 ж. оның төрағасы және Закавказье Федерациясы құрылғаннан кейін ЗСФСР ОАК төрағасы. Ағамалы-оғлы - Совет Шығыста мәдени революцияны жүзеге асырудың қажырлы күрескері. 1923 жылдан бастап шығыстағы совет республикаларының латын алфавитке көшіруге мұрындық болып, Жаңа әліп кіндік комитетінің төрағалығына сайланды. Латын әліппесін қабылдауға байланысты ол Қазақстанда да болған. Ағамалы-оғлы Бакуда 1926 жылы өткен Бүкіл одақтық 1 туркологиялық съезінің ұйымдастырушы. Ағамалы-оғлы Шығыстағы революция қозғалыс, мәдени революция, әйел теңдігі, жаңа алфавит мәселері тіралы әзірбайжан және орыс тілдерінде ғылыми еңбектер жариялаған. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Аға Масиһ Шируани

Аға Масиһ Шируани (1766 ж.ш., Шемаха - ө.ж. белгісіз) - 18 ғасырда өмір сүрген әзірбайжан ақыны. Лирикалық өлеңдер (ғазал, мұхаммас), жырлар және поэмалар жазған. Өз шығармаларында табиғатты, махаббатты жырлаған, қиянат пен әділетсіздікке қарсы үн көтерген. Тарихи өледерінде ақын өз заманындағы соғыс оқиғаларын суреттеген. Аға Масиһ Шируани - "Шаһнама" поэмасының авторы. Шируан әкімі Фаталиханға арналған бұл поэма біздің заманымызға дейін жетті. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Ағаш гидролизі

Ағаш гидролизі - ағаш құрамындағы суда ерімейтін полисахаридтерді суда еритін монозаларға айналдыру процесі. Ағаш гидролизі нәтижесінде азық-түлікке жарамсыз өсімдік қалдығынан (ағаш сүрегі, жоңқа, сабан т.б.) азық-түлікке жарамды заттар және бірқатар басқа өнімдер алынады. Өсімдік қалдығының ¾ бөлігі - целлюлоза мен гемицеллюлозалар түріндегі полисахаридтер. Ағашты гидролиздегенде сұйық (моноза ) ертіндісі, қатты (гидролиз лигнины) және ұшқыш (сірке, құмырсқа қышқылдары, метил спирті) заттар түзіледі. Ағаш гидролизі - катализаторлар - концентрациялы және сұйықталған қышқылдар, қышқыл тұздар т.б. көмегімен жүретін күрделі процесс; бұл процесс бірнеше сатыда жүріп, ең соңында моноза түзіледі. Гидролиз жылдамдығы температураға және катализатор түріне, мөлшеріне байланысты. Монозалар еріндісінен кристалдау арқылы ас глюкозасын және техникалық ксилоза; көп атомды спирттерді гидрлеу арқылы глицерин, этилегликоль, органикалық қышқылдарды тотықтыру арқылы этил және бутил спирттерді, ацетон, ашытқы, антибиотиктер т.б. көптеген заттар алынады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Қалдықсыз бөлінгіштік белгісі

Бөлінгіштік белгісі - натурал санның натурал санға қалдықсыз бөлінетін жағдайында орындалуы тиісті шарт. Егер айырымы натурал санына бөлінетін болса, онда санының -ға бөлінуі үшін санының да -ға бөлінуі кажет. Бөлінгіштік белгілері осы қасиетке негізделген. Бөлінгіштік белгісі сандардың қандай жиынтығы қарастырылатынына тәуелді. Егер тек бүтін оң сандар қарастырылатын болса, онда санның біреуі екіншісіне бөлінеді немесе, басқаша айтқанда, егер де санның біреуін (бөлінгішті) екінші санға (бөлгішке) бөлгенде пайда болатын нәтиже — бөліндісі де бүтін сан болса, онда алғашқы сан екінші санның еселігі деп аталады. Егер санның өзінен және 1 санынан өзге бірде-бір бөлгіші болмаса, ол сан жай сан деп аталады. Мысалы, сандарының бөлгіштері тек саны және өздері ғана. Егер де санның санынан және өзінен басқадай да бөлгіштері бар болса, онда мұндай сан құрама сан деп аталады. Кез келген бүтін санды жай сандардың көбейтіндісіне жіктеуге болады. Мысалы, , мұндағы - сандары - жай сандар. Сандар жай көбейткіштерге бір ғана тәсілмен жіктеледі. Берілген саны - жай санына тек мына жағдайда бөлінеді: егер санының жай көбейткіштерге жіктелуінің арасында саны да кездесетін болса ғана. санының берілген р санына бөлінетіндігін немесе бөлінбейтіндігін оңай ажыратуға арналған бірқатар бөлінгіштік белгілері анықгалған. және сандарының барлық ортақ бөлгіштерінің арасында ең үлкені болса, ол ең үлкен ортақ бөлгіш деп аталады. Екі санның Ең үлкен ортақ бөлгіші -ге тең болса, онда бұл сандар өзара жай сандар деп аталады. Дереккөздер
Бұрыштық коэффициент

Бұрыштық коэффициент — түзу сызықтың жазықтықтағы теңдеуінің тікбұрышты координаттар жүйесінің абсцисса осіне көлбеулігін сипаттайтын — саны. Бұл — берілген түзудің абсцисса осінің аралығындағы бұрыштың тангенсіне тең. Екі және түзулері егер болса бір біріне перпендикуляр, ал болғанда параллель болады. Дереккөздер
Бүйір бет

БҮЙІР БЕТ — геометриялық денелердің табан аудандары ескерілмеген шекаралық беті және осы беттің аудан шамасы. Мысалы, тік призманың бүйір беті 4 тіктөртбұрышты жақтарының аудандарының қосындысына тең. формуласымен анықталады. Мұндағы — призманың биіктігіне перпендикуляр қимасының периметрі, — бүйір қабырғасының (немесе биіктігінің) ұзындығы. * Дұрыс пирамиданың бүйір бетінің ауданы: (мұндағы — табанының периметрі, — апофемасы). * Дұрыс қиықпирамиданың бүйір беті: (мұндағы және — табандарының периметрі, — апофемасы). * Конустың бүйір беті: , (мұндағы — табанының радиусы, — конустың жасаушысының ұзындығы). * Қиық конустың бүйір беті: (мұндағы және -қиық конустың табандарының радиустары, — конустық жасаушысының ұзындығы). * Цилиндрдің бүйір беті: (мұндағы — табанының радиусы, — цилиндрдің биіктігі). * Шардың беті: (мұндағы — сфераның радиусы). Шардың беті — сфера, ол толық бетке жатады. Дереккөздер
Ағаш шырмауық

Ағаш шырмауық – аралия жататын мәңгі жасыл, көлеңке сүйгіш бұта не ағаш тәрізді шырмауық өсімдіктер туысы. Биологиялық сипаттамасы Ағаш шырмауық тік өсіп тұрған ағаштардың діңіне не жарға өрмелеп өсіп, 30 м-ге дейін көтеріледі. Жапырағы қалың, жылтыр, 5-7 бұрышты, ұзын сағақты және кезек орналасады. Ағаш шырмауығы күзде гүлдейді. Гүлі майда, шоғы шатыр тәрізді. Жемісі - жидек, көктемде піседі. Ағаш шырмауық 8 жасында гүлдейді, 500 жыл жасайды. Таралуы Ағаш шырмауықтың 16 түрі бар, олар Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияда өседі. * Hedera algeriensis * Hedera azorica * Hedera canariensis - Канар ағаш шырмауығы, Солтүстік Африка Канар аралдарында өседі, Португалияда, Ирландияда * Hedera caucasigena * Hedera colchica - Колхида Ағаш шырмауығы, Кавказда, Гималаи тауларында, Жапонияда өседі * Hedera cypria * Hedera helix - Батыс Еуропа, Батыс Ресей, Крым, Кавказ * Hedera hibernica * Hedera iberica * Hedera maderensis * Hedera maroccana * Hedera nepalensis Пайдалануы Әсемдік өсімдік ретінде өсіріледі. Медицинада қақырық түсіргіш, тыыс алуды жеңілдететін дәрі ретінде қолданады. Спазмолитик. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Бүтін сан

Бүтін сан — натурал сандардың айырымы түрінде өрнектеуге болатын сан. Натурал сан, теріс натурал сан, немесе нөл бүтін сан болып есептеледі. Барлық бүтін сандар жиыны 2 болып белгіленген (бұл немісше "zahl — сан" деген сөзінің алғашқы әрпі). Дереккөздер
Бір (математика)

БІР — натурал сан қатарының ең алғашқы орындағы саны, сонымен қатар санаудың ондық жүйесіндегі цифрлардың бірі. -дің негізгі қасиеттері мынадай: кез келген a саны үшін -дің осы қасиеттерін математикалық өзге жайттарға да қолдануға болады: кез келген а ( болса) үшін саны болады, ол саны жай санға да, құрама санға да жатпайды, себебі жай сан болу үшін -ге және өзіне бөлінуі тиіс. Олай болса кез келген жай санның екі бөлгіші болуы тиіс. Ал санының тек бір ғана бөлгіші бар: ол тек өзіне ғана бөлінеді. Ежелгі грек математиктері сандар деп тек натурал сандарды ғана түсінген. Олар натурал сандардың әркайсысын бірлердің жиынтығы деп есептеген. Сөйтіп, -ге ерекше орын берген, солай бола тұрсада -ді сан қатарына қоспаған. Тек ағылшын ғалымы (физик әрі математик) Исаак Ньютон (1643 -1727): "... біз сан деп тек бірлердің жиынын ғана емес, өзіміз шартты түрде бірлік деп кабылдаған бір шаманың екіншісіне дерексіз катынасын да ұғынамыз" деуінен соң ғана саны өзге сандар арасынан тиісті орнын алған. Дереккөздер
Ағлаб әулеті

Ағлаб әулеті -Ифриқиядағы (қазіргі Тунис жері) арабтарды феодалдық әулеті (800-909). Әулетті құрушы - Һарун ар-Рашидтің жергілікті билеушісі- Ибраһим ибн әл-Ағлаб (800-812).Әкімшілік және мәдени орталығы - Қайруан қаласы болған. Ағлаб әулетіЗиядат АллаІәмірді (817-838) тұсында Сицилия ме Оңтүстік Италияны жаулап алып, жерін кеңейтті. Ағлаб әулетісунизмді жақтады. Тайпалар бақталастығы, шаруалар көтерілістері Ағлаб әулеті әлсіретті. 909 ж. шииттертуын ұстаған Фатима әулеті Ағлаб әулетін құлатты. Ағлаб әулеті * Ибрахим ибн Аглаб әмір 800—812 * Абу-ль-Аббас АбдАллах ибн Ибрахим әмір 812—817 * Абу Мухаммад Зийадаталлах ибн Ибрахим р.788, әмір 817—838 * Абу Икал Аглаб ибн Ибрахим р.790, әмір 817—841 * Абу-ль-Аббас Мухаммад ибн Ибрахим әмір 841—856 * Абу Ибрахим Ахмад ибн Мухаммад р.835, әмір 856—863 * Зийадаталлах ибн Мухаммад әмір 863—864 * Абу-ль-Гараник Мухаммад ибн Ахмад әмір 864—875 * Абу Исхак Ибрахим ибн Ахмад р.852, әмір 875—902 * Абу-ль-Аббас АбдАллах ибн Мухаммад әмір 902—903 * Абу Мудар ЗийадатАллах ибн АбдАллах әмір 903—909 Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Ағылшын-америка соғысы

Ағылшын-американ соғысы (1812–1815). Англия Солтүстік Америкадағы бұрынғы отар елдеріде өз позициясын қалпына келтіруге ұмтылды. Ал АҚШ Канаданы өзіне қосып алғысы келді. Соғыста американ армиясы бірсыпыра жеңіліске ұшырады, Канадаға басып кіре алмады. 1814 жылы 24 тамызда ағылшындар АҚШ-тың астанасы Вашингтонды басып алып, қаланың көп жерін өртеп жіберді. Алайда американ армиясы мен флоты ағылшындарға бірқатар соққы бере алды. 1814 жылы 24 желтоқсанда Гентте қол қойылған бітім шартына сәйкес АҚШ соғыстан бұрынғы шекараларын сақтап қалды. 8 ақпан 1815 жылы Жаңа Орлеанға Генттегі бітім туралы хабар жетпегендіктен шайқас болып, ағылшындар 2 мыңнаң астам адамнан айрылып қашумен құтылды. Бұл соғыстың соңғы шайқасы болды. Дереккөздер
Абель теоремасы

Абель теоремасы, алгебралық теңдеулер туралы — кез келген -дәрежелі тендеудің беске тең немесе одан үлкен -дәрежелі тендеудің түбірлерін радикалдар арқылы коэффициенттерімен өрнектейтін формуланы анықтау мүмкін емес. Абель — Таубер теоремасы Абель теоремасына кері болып табылады. Бұл теореманы 1824 жылы норвег математигі Нильс Абель (1802 -1829) дәлелдеген. Тұжырымдама — жинақтылық радиусы болатындай комплексті коэффициентті дәрежелік қатар болсын. Егер жинақталатын қатар болса, онда: . Дәлелдеу Айнымалыны ауыстыру арқылы деп есептесе болады. Сонымен қатар ( таңдау арқылы) деуге болады. қатарының жекеше қосындыларын деп белгілейік. Берілген шарт бойынша , ал екендігін дәлелдеу керек. қарастырайық. Онда ( деп алсақ): Осыдан шығатыны: . Кез келген үшін барлық үшін орындалатындай натурал сан табылады, сондықтан: Оң жағы 1-ге ұмтылғанда ұмтылады, соның ішінде 1-ге ұмтылғанда ол -нан кіші. Дереккөздер
Абсцисса

Абсцисса (латынша — "қырқылған" деген сөз) — нүктенің декарттық координаттарының әрпімен белгіленетін біреуі, әдетте алғашқысы. A нүктесінің абсцисса шамасы OB кесіндісі (суретте) ұзындығына тең. Егер B оң жартыосьOX-та жаста абсциссаның мәні оң болады. Егер B нүктесі теріс X’O жартыосіне тиесілі болса абсцисса теріс мәнге ие болады. Ал егер A нүктесі Y’Y осінде жатса абсцисса нөлге тең. Дереккөздер
Жауғаш батыр ауылы

Жауғаш батыр ауылы — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Кеңес ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Ауылдық округ орталығы - Кеңес ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей, аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 63 км-дей жерде. Ауылда бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт бар. Халқы Тарихы Бұрын бұл жер ит тұмсығы батпайтын қалың қамыс, қоғаның орны болған. Сол қалыңның ішінде жолбарыс, қасқырлар болған. Сондықтан бұл маңға ел қоныстануға қорыққан. Абылай ханның тұсында жер үшін, мал үшін жоңғарлармен жиі соғысып жүрген аумалы-төкпелі заманда Жауғаш батыр өзінің ағайындарын Іленің бойынан көшіріп, осында әкеліп қоныстандырған екен. Кеңес өкіметі кезінде ауыл Папанин деген орыс ұшқышының атымен аталған. Кейін тәуелсіздік алғаннан кейін ауылға Абылай ханның қолбасшысы болған Жауғаш батырдың есімі берілді. Дереккөздер
Ағылшын банкісі

Ағылшын банкі (, ресми аты ) — Ұлыбританияның Орталық банкінің міндетін атқарады, Қаржы саясатының комитетінің жұмысын басқарады. 1694-ші жылы Ұлыбританияның жеке акционерлік банкі ретінде құрылған. Лодонның ірі банкирлерінің бір тобы үкіметке 1,2 млн фунт стерлинг несие беріп, оны есесіне Лондонда және оның 65 миль төңірегінде банк арқылы ақша операциясын жүргізуге құқық алды алды. Ағылшын банкінің алтынға емін-еркін алмастырылатын банкноттарды біртіндеп төлем айналымына еңгізіп, банк негізгі эмиссиялық институтқа айналды. Роберт Пиль актісі негізінде 1844-ші жылда бастап Ағылшын банкі Ұлыбританияның Орталық банкі болып заңдастырылды. 1939-шы жылы Ағылшын банкінен алтын қоры алынып, оны теңгерме валюта қорына өткізуге байланысты банкнотты металлмен қамтамасыз ету жойылды. 1946-шы жылы Ағылшын банкі национализацияланды, жеке акционерлердің қолындағы акциялар мемлекеттік облигацияларға айырбасталды. Ағылшын банкісіі басшы қызметкерлерін үкімет тағайындады. Банктің Лондонда 8 бөлімшесі бар. Банк мегерушілер * 1913−1918 — Уолтер Канлифф * 1918−1920 — Сэр Брайен Кокейн * 1920−1944 — Монтегю Норман * 1944−1949 — Лорд Томас Катто * 1949−1961 — Кэмерон Кобболд * 1961−1966 — Роуленд Баринг * 1966−1973 — Лесли О’Брайен * 1973−1983 — Гордон Ричардсон * 1983−1993 — Робин Лей-Пембертон * 1993−2003 — Эдвард Джордж * 2003-2013 — Мервин Кинг * 2013-&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;— Марк Карни Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Анықталу аймағы

Анықталу аймағы — жиынтығы берілген сәйкестікті, дербес жағдайда функцияны, бейнелеуді анықтайтын элементтер жұбының барлық алғашқы (бірінші орында жазылатын) элементтерінің жиыны. Әрбір сәйкестік реттелген жұбыньӊ жиыны болады. Сонымен катар барлық -тар жиынын құрса, барлықу -тер жиынын кұрады; сонымен Дереккөздер
Кеңес (Меркі ауданы)

Кеңес — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Кеңес ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 25 км-дей жерде, Аспара өзенінің жағалауындағы бидайық, нарғия, сұлыбас, т.б. шөптесін өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты тау алдының құрғақ жазығында орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, медициналық пункт бар. Тарихы Іргесі қызылша өсіретін Қазақстан атты ұжымшардың орталығы ретінде қаланды. 1929 жылы алғаш артель, 1930 жылы "Кеңес" колхозы болып құрылды. Колхоз қазіргі Аспара ауылының үстіңгі жағындағы Қараталдың төңірегінде қоныстанған. Киіз үйлерде отырған, кейіннен қазіргі ауыл орнына келіп қоныстанған. 1997 жылдан Кеңесте және округке қарайтын Жауғаш, Қайыңдысай, Кентай ауылдарында «Племзавод» акционнерлік қоғамы құрылған. Ауыл маңы Мықан өзенінің бойында Шошқалы деген жер бар. Қалың қорыстың ішінде жабайы шошқалар, қасқырлар болған. Колхоз ірілендірілген 1950 жылдары қалың қорыс трактор шалғысымен шауып тасталған. Содан кейін жабайы шошқалар мен қасқырлар жоғала бастаған. Шабылған қалың қорысты халық отын, малға азық қылды. Дереккөздер
Аксиома (математика)

АКСИОМА (грекше — қабылданған ереже) - математикалық теорияларды дедукциялық (бастапқы түсініктерден жаңа қорытындылар жасауға мүмкіндік беретін әдіс) әдістермен құру кезінде ешқандай дәлелдеусіз қабылданатын ақиқат бастапқы түсінік. Сонымен, аксиомалар математикалық ғьлыми теорияның негізгі түсініктерін тұжырымдайды. Теорияның негізіне қабылданған аксиомалар жүйесі осы теорияның аксиоматикасы деп аталады. Математикадағы аксиоматикалық әдістің негізін ежелгі грек геометрлері қалаған. XIX ғасырға дейінгі кезеңдегі аксиоматикалық әдістің озық үлгісі біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда жазылған ежелгі грек ғалымы Евклидтің (б.з.б. 330 -275) "Негіздер" ("Бастамалар") деген ғылыми еңбегі болды. Онда: "Нүкте дегеніміз ешқандай бөлігі жоқ нәрсе. Сызық дегеніміз — енсіз ұзындық, Сызықтың ұшы (соңы) - нүкте. Тікбұрыштардың барлығы тең" делінген аксиомалар тұжырымдалған. Ежелгі грек философы әрі ғалымы Аристотель (б.з.б. 381 — 322) "Тұжырымдарын дәлелдейтін ғылымдардың бәрі де аксиомалар қолданады... Аксиомаларда жалпылаудың ең жоғарғы сатысы бар және олар тиянақты барлық қорытындылардың бастамасы да" деген. Дереккөздер
Алгебралық екінші дәрежелі түбір

АЛГЕБРАЛЫҚ ЕКІНШІ ДӘРЕЖЕЛІ ТҮБІР, о ң с а н н ы ң - оң санның -дәрежелі түбірінің екі мәні бар: оның біреуі оң сан, ал екіншісі теріс сан болады. Алгебралық —дәрежелі түбір — шартты белгісімен өрнектелген. (мұндағы — оң сан, яғни ) белгісі тек оң санды ғана білдіреді. Оң санның -дәрежелі түбірінің оң мәні осы түбірдің арифметикалық мәні деп аталған. Егер — оң сан болса, яғни , онда . Егер — теріс сан болса, яғни , онда (— теріс сан) болады. Егер болса, онда -ге тең. Барлық жағдайда Егер болса, оңда Егер болса, онда Дереккөздер
Аликвоталық бөлшек

АЛИКВОТАЛЫҚ БӨЛШЕК (латынша "аликуот" — "бірнеше" және "алиус" — "өзге", латынша "kуоtа" — "үлес") — түріндегі, яғни алымы -ге тең бөлшек, мұндағы — натурал сан). Бірқатар математикалық және физикалық мәселелерді шешу үшін маңызы бар. Әрбір оң рационал сан бөлімі әр түрлі болатын аликвоталық бөлшектердің шектеулі қосындысы түрінде өрнектеле алады. Мысалы, Аликвоталық бөлшек Ежелгі Мысырда (Египетте) кең қолдау тапқандықтан египеттік бөлшек деп аталған. Дереккөздер
Амал (математика)

АМАЛ — математикалық есептеудің негізгі тәсілі. Математиікада амалдың алгебралық амал және арифметикалық амал деген екі тәсілі бар. Арифметикалық төрт амал: қосу, азайту, көбейту және бөлу амалдары. Арифметикалық амалдар сандарға қолданылады. Алгебралық амалдарға: қосу, азайту, көбейту, бөлу, дәрежелеу, түбір табу және логарифмдеу жатады. Дереккөздер
Ағылшын-герман декларациясы

Ағылшын-герман декларациясы — 30 қыркүйек 1938 ж. Англияның премьер-министі Н.Чемберлен мен Германияның фашисттік үкіметінің басшысы А.Гитлер қол қойған өз ара тиіспеу туралы декларация. Ағылшын-герман декларациясы Англия, Франция, АҚШ үкіметтерінің фашисттік Германияны КСРО-ға қарсы соғысқа айдап салу саясатының бір бөлігі болды. Декларация Германияның позициясын күшейтіп, гитлершілдердің 2 дүниежүздік соғысты ашуына көмектесті. Түсініктемелер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Адам денесінің пропорциясы

Адам денесінің пропорциясы - антропология мен медицинада дене мүшелерін (бой, тұлға, нық, қол, аяқ т.б.) бір-бірімен салыстыру, олардың ара қатынасын, өзара сәйкестігін анықтау. Адам денесінің пропорциясын аықтауда көп қолданылатын әдістің бірі иықтың кеңдігі мен қол-аяқтың ұзадығын дененің тұрқымен салыстыру. Осы әдіспен алынған көрсеткіштерге қарай жалпы адам денесіні құрылысы 3 түрге бөлінеді: # брахиморфт - тұлғасы кең, қол-аяғы қысқа # долихоморфт - тұлғасы қушық, қол-аяғы сидаң # мезоморфт - жоғарғы екеуіні аралығындағы адамдар. Жасына, жынысына қарай Адам денесінің пропорциясында өзгешеліетер болады. Еркектерге қарағанда әйелдердің бөксе (жамбас) сүйектері қомақты, ал нықтары қушық келеді, қол-аяғының пропорциясында айырма болмайды. Ересектерге қарағада балаларды аяғы қысқа, тұлғасы ұзын, басы үлкен болады. Дене пропорциясыдағы өзгешеліктер нәсілдік ерекшеліктерге байланысты болады. Ұзын бойлы негр мен эфиопиялықтар долихоморфтарға, полинезиялықтар мезобрахиморфтарға жатады. Брахиморфтарға көбінесе Орал антропологиялық типіне жататын халықтар кіреді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Адам бойы

Адам бойы - ағзаның морфологиялық белгілерінің бірі. Ол атропология мен медицинада дененің басқа да өлшемдерімен бірге, адам тұлғасының сәйкестігін, дене дамуын, бітімін сипаттайтын негізгі көрсеткіш болып саналады. Сонымен қатар, шашы, көзі, өңі, бет бейнесі, бас құрылысы т.б. дене құрылыс ерекшіліктерімен қоса қарағанда, Адам бойы нәсілдік белгілердің бірі болады. Адам бойы балаларды жасы мен жынысына қарай бөлуде де маңызды роль атқарады. Жасына және жынысына байланысты, Адам бойының өсу сатылары әр түрлі болады. Мысалы, әйелдерде 19-20, ерлерде 25-26 жастарда бойдың өсуі тоқтайды. Бұдан соң жасы 50-ден асқаннан кейін еркектердің де, әйелдерді де бойы әрбір он жылда 1-1,5 см шөгіп отырады. Адам бойының жасына қарай өсуі (орта есеппен) Адам бойының өсуіне түрлі жағдайлар әсер етеді. Ересек адам бойының орташа мөлшері: ерлерде 165 см, әйелдерде 154 см. Адам бойы орташа мөлшерден кем не артық болуы көпшілік жағдайда әр түрлі аурулардың салдарыан болады. Адамның, әсіресе жас балалардың, дұрыс тамақтауы, ішер астың құрамы мен сапасы да бойдың өсуіне әсер етеді. Күнделікті тамақта витаминдер жетіспесе, немесе ағза ашықса, не бір ауруға шалдықса, бойдың өсуі тоқталып қалады. Адам бойыны өсуі дене шынықтыруға, ой еңбегі мен дене еңбегі дұрыс ұштастыруға да байланысты. Сондай-ақ, оған ішкі секреция бездері қызметінің де әсері болады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Тоғысқан тағдырлар (телехикая)

«Тоғысқан тағдырлар» («Перекрёсток») телехикаясы — Қазақстандық-британдық өндірушіден шыққан «Тоғысқан тағдырлар» телехикаясын 1996 жылы түсіріп бастап, 2000 жылы түсіруін тоқтатты. Оның 465 саны көрсетілді. ТМД елдері медиафорумының нұсқауы бойынша ол 1998 жылдың үздік телехикаясы танылып, қазақстандық көрермендер арасында таптырмас рейтінгілерге ие болды әрі әлі күнге дейін ешбір қазақстандық телехикая танымалдығы мен көрсетілуінің ұзақтығы бойынша «Тоғысқан тағдырлардан» асып түсе алмады. «Тоғысқан тағдырлар» алғашқы қазақстандық «сабын операсы» болып саналады. Телехикаяның саундтрегін «Овощи-фрукты» тобы орындайды. Әні мен сөзінің авторы Томас Томасов. Рөлдерді сомдаған * Бикен Римова — Гүлбибі апа * Қасым Жәкібаев — Аплатон аға * Сағи Әшімов — Тимур Сәбіров * Жанна Қуанышева — Жанна Сәбірова, Тимур Сәбіровтың зайыбы * Ғазиза Әбдінабиева — Роза, Омаровтардың көршісі * Венера Нигматулина — Мадина Омарова\Зарема Ысмаилова * Тәңірберген Бердіоңғаров — Арман Сәбіров * Ирина Әжмұхамедова — Камила Омарова * Райхан Айтқожанова — Кұралай * Бақытжан Әлпейісов — Шерхан Омаров * Жан Байжанбаев — Асқар * Алексей Шемес — Глеб Платонов * Елена Гордеева — Оля * Шынар Дүйсенбенова — Дариға, Қайраттың қалыңдығы * Наталья Долматова — Надя, Пашаның зайыбы * Гүлнар Дусматова — Гауһар — өткен өмірінен қара дақ қалып, содан арылуға тырысқан адвокат әйел * Ирина Лещенко — Маришка * Линда Нигматулина — Дана, Маришканың құрбысы * Дмитрий Скирта — Никита * Сергей Погосян — тележүргізуші
Петрос Адамян

Петрос Иеронимович Адамян — армянның көрнекті трагик актеры. Алғашқыда әуесқой театрлар спектакліне қатысады. Актердың өнер жолы 1866 жылы басталады. 1879 жылы Ресейге келіп, армян труппасында Тифлис, Баку және Мәскеу, Петербург, Одесса, Киев, Харьков қалаларында өткен театр гастролінде ойнаған. Психологиялық нәзік талдау, ой тереңдігі мен каһармадыққа толы романтикалық бағыт - Адамянның актерлік творчествосына сай қасиет. Орындаған ролдері * Хлестаков - Н.В.Гоголь, "Ревизор" * Гамлет - Шекспир, "Гамлет", ролін армян тілінде тұңғыш орыдаған * Отелло - Шеспир, "Отелло" * Лир - Шекспир, "Король Лир" * Франц Моор - Шиллер, "Қарақшылар" * Арбенин - Лермонтов, "Маскарад" * Микаэл - Судукян, "Тағы бір құрбандық" * Масисян - Сундукян, "Хатабала" Репертуарындағы роль саны - 200-ден астам. Дереккөздер
Аралас сан

АРАЛАС САН — бүтін және бөлшек бөлігі бар сан, мысалы, Аралас санның бөлшек бөлігі дұрыс бөлшек болады. Аралас сандарды қосқанда бүтін сандар өзара және бөлшек бөліктері өзара жеке-жеке қосылап жазылады. ::::Мысалы, Аралас сандар азайтылғанда бүтін сандардан бүтін сандар, ал бөлшек бөлігінен бөлшек бөлігі өзара жеке-жеке шегеріледі. ::::Мысалы, Көбейту және бөлу амалдары да бөлшектердің сәйкес амалдарына ұқсас жүзеге асырылады. Дереккөздер
Адвентистер

Адвентистер - ( — қайта оралу) - протестант дінінің тармағы. Таралуы аймағы АҚШ. 19 ғасырдың 30-шы жылдары ұсақ буржуазия топтарының арасында пайда болды. Сектаны құрушы - баптист Уильям Миллер (1782-1849). Ол 1831 ж. жазында Христостың қайта оралу күнін жариялады - 21 наурыз 1841ж. Адвентистер іліміне сай Христос (Иса пайғамбар) қайтып оралады. Сонан соң жер бетінде "мың жыл тыныштық" орнайды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Аддис-Абеба

Аддис-Абеба (амхарша - "жаңа гүл") — Эфиопияның астанасы, ірі сауда-финанс, мәдени орталығы. Географиясы Ефиопия таулы қыратының орталық бөлігінде, теңіз деңгейінен 2400 м биіктікте. Аэропорт, тас жол торабы, темір жол арқылы Аден шығанағындағы Жибути портымен байланысады. Халқы — 3 041 002 тұрғын (2012ж. мәліметі). Экономикасы Аддис-абебада жеңіл (мата тоқу, тері илеу, аяқ киім тігу), тамақ (астық тарту, май шайқау, ет-сүт өімдері шығару), ағаш өндеу және құрылыс материалдарын өндіретін кәсіпорындар шоғырланған. Тоқыма, тері, металл, ағаш бұйымдары жасайтын майдагерлік кәсіпшілік дамыған. Аддис-абеба арқылы шетке кофе, мал терісі, астық, балауыз шығарылады. Университет, ұлттық кітапхана, тарихи-этнографиялық мұражай, ұлттық театр, ефиопистика интституты бар. 1958 жылдан бері БҰҰ-ның Африка істерімен шұғылданатын экономикалық комиссияның және 1963 жылдан Африка бірлігі ұйымының тұрақты резиденциясы. Қаланың әсем көріністері Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://www.addisababacity.gov.et/ * http://www.ethiopar.net/English/basinfo/infoadds.html * http://report.globalintegrity.org/ethiopia * http://www.macalester.edu/courses/geog61/kshively/intro.html * http://jimmatimes.com/Directory/p_Categories.cfm?categoryID316&submitted1&category=122 * http://www.citymayors.com/mayors/addis_mayor.html * http://clpmag.org/content/contentpages/2008/blogs/sarah/Stuteville_Dawn.php * http://www.addismap.com/
Аделаида

Аделаида — Аустралия одағының оңтүстігіндегі қала, ірілігінен 5-ші, Оңтүстік Аустралия штатының орталығы. Маунт-Лофти тауының етегінде орналасқан. Елдің басты теңіз порттарының бірі (жүк айналымы жөнінен 3-ші орында), әуе және темір жол торабы. Халқы - 1,1 миллион тұрғын (2004 ж, мәліметі бойынша). Машина жасау, тамақ және жеңіл өнеркәсібінің ірі орталығы. Қала маңында химиялық, электротехникалық, мұнай айыру зауыттары салынған. Уиверситет, Топырақтану және егін шаруашылық институттары, консерватория, сурет галереясы, мұражайлар бар. Қала көріністері Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Сальвадор Дали

Сальвадор Дали (толық аты Сальвадор Доменек Фелип Жасинт Дали и Доменек, маркиз де Пуболь, , , 11 мамыр 1904 жыл, Фигерас&nbsp;- 23 қаңтар 1989 жыл, Фигерас)— испан суретшісі, графигі, мүсінші , режиссёр,жазушы. Сюрреализм жанрында салатын суретшілердің бірі. «» (Андалуз иті), «» (Алтын ғасыр), «» (Арбалған) т.б. фильмдермен жұмыс жасады. "Соғыс жүзі", "Өрттегі керік" т.б. еңбектері бар. Өмірдерек Сальвадор Дали 1904 жылы 11 мамырда Фигерас қаласында дүниеге келді. Оның әкесі мемлекеттік нотариус қызметін атқарды. Ата – анасы балаларын қатты жақсы көрді және олардың сапалы білім алуына жағдай жасады. Сальвадор Далидің шығармашылық қабілеті өте ерте басталды , яғни , ол өзінің қарындасы Анна – Марияның көңілін аулау мақсатында сурет салатын болған. Сальвадор Далидің өнері жергілікті Рамон Пихо атты суретші арқылы дамыды. Оның балалық шағының көп уақыты Кадакес теңізінің жағасындағы үйшікте өтті . Осы жерде ол жергілікті жұмысшылар мен балықшылардан қоғам, өмір туралы көп сұрастырды.Сол себептен болар суретшінің салған суреттері мистикалық, фантастикалық , сюрреалистік жанрда орын алды. 1922 жылы Сальвадор дали Мадрид қаласына аттанып, Сан – Фернандо атты өнер академиясында оқиды. Ал сол уақытта Академия директоры атақты суретші Франсиско Гойя болған еді. Төрт жыл өткеннен соң анасы өлгеннен кейін әкесі ағасының бұрынғы әйеліне үйленеді . Сальвадор Далиға бұл жағдай өте ауыр тиді . Сөйтіп ол болашақта оған бағыт – бағдар беретін адамдармен таныса бастайды. Біраз уақыт өткен соң Сальвадор Дали өз отбасымен бірге Пикассо өнері насихатталып жатқан Париж қаласындағы дүниежүзілік өнер орталығына қарай аттанады. Уақыт өте келе Сальвадор Дали Академиядан қуылады. Себебі, оқыту технологиясында ол мұғалімдерімен келісе алмай, қайтадан Кадакес теңізінің жағалауына оралып, өз стилімен сурет сала бастайды . Шығармашылығы Парижге бармас бұрын Сальвадор Дали суреттері сюрреализмдік жанрда орын алады. Мысалы , 1925 жылы жазған «Терезе алдындағы қыз мүсіні» Бұл суретте Сальвадор Дали терезе алдынан өзен сағасына қарап тұрған қарындасы Анна – Марияны суреттеген . Басқа суретшілер секілді салғалы жатқан суретін Дали көз алдына елестете білген. 1929 жыл Сальвадор Дали үшін ерекше сәтті болды қайталанбас, ерекше әрі құнды суреттер салып , көрме ұйымдастырды . Осы жылы ол ерешке суретші өзінен 10 жас үлкен Гала Элюармен кездесті. Сөйтіп Сальвадор Дали Галамен үйленуді жөн көрді . Сальвадор Дали оны қатты жақсы көрді , тіпті , оған менеджер ретінде көмектесті. 68 жыл бұрын Уолт Дисней өзінің досы Сальвадор Далидан мультфильмге сурет салып беруін сұрайды . Сальвадор Дали 1989 жылы 23 қаңтарда дүние салады. . Еңбектері Дереккөздер
Арифметикалық түбір

АРИФМЕТИКАЛЫҚ ТҮБІР, теріс емес нақты санның -дәрежелі түбірінің арифметикалық м ә н і — -дәрежесі -ға тең теріс емес сан болады, яғни немесе .Түбірдің мұндай мәні кез келген және үшін тек біреу ғана болады. Егер теріс емес санның жұп дәрежелі түбірінің нақты сандар болатын екі мәні қарастырылатын болса, онда алгебралық түбірдің нақты сандар аймағындағы мәндері туралы сөз болады; егер де -дәрежелі түбірдің барлық мәні арастырылатын болса, онда түбірдің комплекс сандар аймағындағы мәндері туралы сөз болмақ. Дереккөздер
Адидже

Адидже, - Солтүстік Италиядағы өзен. Энталь Альпісінен басталып, Адрия теңізіне құйылады. Ұзындығы 410 км, алабының ауданы 14,7 мың км². Венеция ойпаты арқылы өтеді. Изарко өзенінің сағасынан бастап кеме жүзеді (350 км). Ірі СЭС-тер салынған. Жағасында Больцано, Тренто, Верона қалалары бар. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Құм сағаты

сағаттық құм сағаты, 16 ғасырдың бірінші ширегі, алтын жалатылған қола және күміс, биіктігі: 8,3 см, диаметрі: 8,4 см, Метрополитен өнер мұражайы (Нью-Йорк)]] Баяғыда адамдар уақытты күн сағатына қарап білген. Уақытты күн сағатына қарап білу өте қолайсыз болды. Өйткені ауа-райы күн сайын жақсы бола келмейді. Бұлтты, жаңбырлы күндері уақытты біле алмайсың. Осындай проблема болмау үшін адамдар құм сағатын ойлап тапты. Құм сағаты екі шыны саүыттан тұрады. Олардың тұтасқан тар мойыны болады. Құм жоғарғы сауыттан төменгі сауытқа сусып ағады. Содан кейін сағатты аналдыру керек. Айналдырғаннан кейін процесс басынан басталады. Құм сағаты уақытты дәл көрсетеді. Бірақ та оларды белгілі бір уақыттан кейін айналдыру керек еді. Сол себептен олардың қолданысы төмендеді. Тарихы мен қазіргі заман Құм сағаты туралы ең бірінші дерек Париж қаласында табылған хат болып келеді. Бұл хатта құм сағатына арналған арнайы құмды қалай дайындаудың да нұсқауы бар. Кемелерде төрт сағаттық (бір вахтаның уақыты ), 30-секундтық (кеменің жылдамдығын анықтыу үшін) құм сағаттары пайдаланылған. Қазіргі уақытта құм сағаттарын тек сувенир ретінде, дәрігерлік рәсімдерді өткізу үшін қолданылады. дағы әртүрлі конструкциялардағы құм сағаттары]] Жетіспеушіліктер Құм сағаттардың ең бірінші жетіспеушілігі уақыттың қысқа интервалы болып келеді. Европада кеңінен қолданылған құм сағаттары әдетте жарты сағатқа немесе бір сағатқа есептелінді. 3 сағат және өте сирек кездесетін 12 сағат жұмыс істейтін құм сағаттары да болды. Құм сағаттардың жұмыс істеу уақытын көбейту үшін бірнеше құм сағаттарды бір корпусқа біріктірді. Құм сағаттың дәлдігі құмның сапасына тәуелді болды. Шыны сауыттар ұсақ дәнді құммен толтырылды. Құм алдымен уақ електен өткізілді. Шыны сауыттары ұсақталған жұмыртқаның қабығымен, мырыш пен қорғасын тозаңдарымен де толтырылды. Құмның жүру дәлдігі сауыттардың сапасына, құмның түйіршіктілігіне және сусымалылығына тәуелді болды. Құм сағатты ұзақ уақыт бойы пайдаланғанда, олардың дәлдігі де төмендейді. Сауыттардың ішкі беті құммен бүлінеді, екі сауыттардың арасындағы тесіктің диаметрі үлкейеді, құм дәндері ұсақталады.
Адриан

Адриан ( , Публий Элий Траян, 24.01.76, Италика, Испания - 10.07.138, Байи, Неаполь) - Атонин әулетінен шыққан рим императоры (117-138). Әкесі - рим сенаторы Публий Элий Афера. Шығысты жаулап алу саясатынан бас тартып, негізінен империяның шекарасын нығайтумен шұғылданды. "Адриан тосқауылы" деп атанатын қорғаныс шептерін салғызды. Өкіметті күшейту мақсатымен бірқатар әкімшілік т.б. реформалар жүргізді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Адрианополь бітім шарты (1829)

Адрианополь бітім шарты 1829 ж. - Ресей мен Осман империясының (Түркия) арасындағы бітім шарты, орыс-түрік соғысы аяқталу туралы. Шартқа 2(14) қыркүйекте Адриаполь қаласында (қазіргі Эдирне, Түркия) Ресей жағынан Алексей Фёдорович Орлов пен Дунай князьдықтағы орыс әкімшілігінің уақытша басшысы Фёдор Петрович Палено, Түркия жағынан — Осман империясының бас қаржы сақтаушысы (бешдефтердар) Мехмед Садык-эфенди мен жоғарғы әскери соты Абдул Кадыр-бей қол қойды. Бұл шартпен 1828-29 жылдарғы орыс-түрік соғысы аяқталды. Адрианополь бітім шарты бойынша Дунай өзенінің сағасы аралдарымен бірге, Қара теңіздің Кубань өзені сағасынан Аджарияның солтүстік шекарасына дейін жағалауы, Ахалкалаки, Ахалцих қамалдары іргелес аудандарымен қоса Ресейге көшті. Түркия, Грузияның, Имеретияның, Мегралияның Гурияның, Эриван, Нахичивань хандықтарының Ресейге қосылғанын мойындады. Ресейдің қол астындағы барлық азаматтардың бүкіл Түркия жерінде емін-еркін сауда жасауына, орыс және шетел сауда кемелерінің Босфор мен Дарданелден еркін өтуіне құқық берілді. Түрік өкімет орындары өз жеріндегі орыс азаматтарын соттай алмайтын болды. Түркия 1,5 млн сом (голланд гүлдені) контрибуция төлеуге міндетті. Молдавия, Валахия автономия алды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Халиде Эдиб Адывар

Адывар Халиде Эдип (1883- 09.01.1964) - түрік жазушысы. "Савие Талиб" (1909), "Ханда" (1912), "Соңғы шығарма" (1912) атты әуелгі романдарында әйел бейнесін ұнамды каһарман етіп, алғаш рет түрік әдебиетіне еңгізді, асыл жанды, рухы күшті әйелдердің жарқын бейнесін жасады. "Жаңа Тұран" (1912) романында реакциялық пантуркизм идеясын көтереді. Түріктің ұлт-азаттық күресіне (1919-22) тікелей қатысқан. Адывар таңдаулы шығармаларында "Тауға шыққан қасқыр" әңгімелер жинағы (1922), "Отты көйлек" (1922), "Құртыңдар көзін сайқалдың" (1926) романдары] сол күресті бейнеледі. "Татар қызы" (1939) романында Түркияның экономикалық, әлеуметтік дамуындағы "ерекше" жолын дәріптейді, Кеңес Одағына жала жабады. Соңғы туындылары - "Айналма айна" (1954), өмірбаяндық "Шырмауықты үй" (1963) романдары Адывар шығармалары шетел тілдеріне аударылған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Довлетмамед Азади

Довлетмамед Азади (, 1695 не 1700 — 1760 ж.ш.) — түрікмен ақыны, ғалым. Түрікмен әдебиетінің классигі Махтұмқұлының әкесі. Кедей отбасынан шыққан. Софылық жолын ұстаған. Әуелде жер жыртып, егін еккен, кейін мектепте мұғалім болған. Маснауи үлгісімен жазылған "Азади уағызы" (1753-51) дидактикалық поэмасында Азади озбырлыққа қарсы шығады, достықты жыр етеді. Ол егішілік, жер суару, сауда кәсібінің дамуын арман еткен. Азади поэмасының тілі көне, онда араб-парсы, шағатай сөздері орасан көп. Түрікмен тайпаларын бірігуге үндеп, тұтас мемлекет құру ұсынған. Дереккөздер
Азаттар

Азаттар- # Сасан әулеті тұсында Ирандағы салт аттыларды түрлі жеңілдік берілген сословиесінің төменгі тобы; салықтан босатылған және соғыс кезінде атты әскерде болуға міндетті орта және ұсақ жер иелері. # - "еркін, тәуелсіз" - Ертедегі орта ғасырда Армениядағы орта және ұсақ феодалдар; жалпы мағынада алғада, бүкіл феодалдар аты. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Азат Шығыс Түркістан

"Азат Шығыс Түркістан" - 1940-45 ж. гоминданьшыларға қарсы ұлт-азаттық күрес нәтижесінде құрылған Шығыс Түркістан Халық Республикасының органы, 1944-46 ж. Құлжа қаласында қазақ, ұйғыр, орыс тілдерінде шыққан газет. "Азат Шығыс Түркістан" бүкіл өлкені гоминданьшылардан азат ету жолындағы күреске жергілікті халықты жұмылдыруда және сол кезеңде жас өкіметтің алдында тұрған аса маңызды мідеттерді насихаттауда елеулі роль атқарды. 1946 жылдан бастап бұл газеттің аты "Төкеріс таңы" болып өзгерді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Мәшәди Әзизбайоғлы Әзизбаев

Мәшәди Әзизбайоғлы Әзизбаев (; 18.01.1876,Баку&nbsp;—20.09.1918) - Әзірбайжандағы революциялық қозғалыстың қайраткері, тұңғыш Әзірбайжан марксшілдерінің және Бакудың 26 комиссарының бірі. Бакуде жұмысшы Азизбек Азизбеков (1844-1889) отбасында туған. * 1898 жылдан Компартия мүшесі. * 1908 ж. Петербург технологиялық институты бітірді. * 1897 жылдан революциялық қозғалысқа қатысты. "Һуммәт" социал-демократ тобы басшыларының бірі. Бакуде 1905-07 жылдағы революцияға белсене қатысты, 1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін РСДЖ(б)П Баку комитетінің және жұмысшы депутаттары Кеңесінің мүшесі. 1917 ж. қыркүйекте Баку мұнай кәсіпшіліктері мен заводтарында болған жаппай ереуілді басқарды. Бакуде Кеңес өкіметін орнатуға (1917 ж. қазан) және мусаватисттердің антисоветтік бүлігін талқандауға (1918 ж. наурыз) қатысты. Баку Халкомсовының губ. комиссары және ішкі істер халкомының орыбасары, шаруа депутаттарының Баку уездік кеңесі аткомының төрағасы болды. Бакуды түрік-герман шапқыншыларынан қорғау ісін ұйымдастыруға қатысты. Бакуде Кеңес өқіметі уақытша құлаған кезде (1918 ж. 31 шілде), ағылшын шапқыншылары мен әскерлер Әзизбаевті тұтқынға алып, атып өлтірді. Дереккөздер
Еуроодаққа мүше елдер тізімі

Еуропа Одағына (ЕО) қазіргі таңда Еуропадағы 27 мемлекет кіреді. Әр мүше мемлекет одақтың құрылтай келісімдеріне қатыса отырып, мүше болудың құқықтары мен міндеттерін бөліседі. Басқа халықаралық ұйымдардың мүшелерімен салыстырғанда, ЕО-ға мүше мемлекеттер басқару аспектілерінің кейбірінде (бірақ барлығында емес) бірлескен егемендікке келісім жасасқан. Кейбір ережелерді қабылдау үшін мүше мемлекеттер олардың бірауыздан келісімін талап етеді; ал басқа ережелер үшін ұжымдық шешім білікті көпшілік дауыспен қабылданады. ЕО-ның негізгі құқықтық қағидаттарының бірі — субсидиарлық, бұл әр мүше мемлекетке шешім қабылдау құқығын сақтауды білдіреді, егер ЕО деңгейінде ұжымдық шешім қабылдау қажеттілігі болмаса. 1950-жылдары алты негізгі мемлекет Еуропа қауымдастықтарды, яғни Еуропа Одағының алдындағы құрылымды (Бельгия, Франция, Италия, Люксембург, Нидерланд және Батыс Германия) құрды. Басқа мемлекеттер кейінгі кеңеюлер кезінде одаққа қосылды. Қосылу үшін мемлекет экономикалық және саяси талаптарға, Копенгаген критерийлеріне сай болуы керек, олар кандидаттың демократиялық үкіметі, тиісті еркіндіктері мен институттары бар еркін нарыққа ие болуын, сондай-ақ құқық үстемдігін құрметтеуін талап етеді. Одақты кеңейту де барлық қазіргі мүшелердің келісіміне және кандидатты ЕО-ның қолданыстағы заңдары жинағымен — acquis communautaire-мен таныстыруға тәуелді. ЕО-ның мақсаты еуропалық мемлекеттерді біріктіру, яғни біртұтас экономикалық нарық құру, паспорттық-визалық бақылауды жою және ортақ валютаны пайдалану болып табылады. Еуропалық одақтың 2013 жылдың 1 желтоқсанындағы мемлекет-мүшелері: Еуропаға еңбейтін, бірақ Еуропалық одаққа мүше елдер:
Лифт

Лифт ( — көтеру) — адамдарды жоғарға көтеру, төменге түсіру үшін арналған. Қазіргі кезде лифт әр ұзын ғимаратта болады. Ресейдегі ең бірінші лифтті Иван Кулибин жасаған болатын. Ол Екатерина II-нің сарайында болды. Лифт ешқандай да автоматикасыз көтерілді. Лифт көтерілу үшін сарайдың әскерлері көтергіш механизмнің тұтқасын айналдыртып тұрды. Дереккөздер