Түркі тілдері

Түркі тілдері — Шығыс Еуропадан, Сібір мен Батыс Қытайға дейінгі кең аумақта тұратын 180 млн. адамның ана тілі, 210 млн. адамның екінші тілі боп табылатын, көбі бір біріне өте жақын болған 40 тілден тұратын тілдер тобы. Түркі тілдер жанұясы Алтай тілдері әулетіне жатады. Қазақ тілі соның бірі боп табылады. Түркияда әдетте түркі тілдерінің орнына түрік диалектілері термині қабылданады. Түркия, Әзірбайжан, Өзбек және де барлық түркі тілдерінің барлығы да түрік тілінің диалектілері есептеледі. Түрік тілі айтылған кезде Түркия түрікшесі емес, барлық диалектілерді қамтитын тіл ретінде түсініледі. Түркиядағы Университеттерде «Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları» («Заманауи Түрік Диалектілері мен Әдебиеттері») кафедраларында түркі тілдері мен олардың әдебиеті оқытылады. Көрнекті түркітанушы Н.А. Баскаков Түркі тілдері-нің фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктерін сол тілде сөйлейтін халықтардың тарихи даму, географиялық орналасу жағдайымен ұштастыра отырып, бұл тілдердің тарихын төмендегідей кезеңдерге бөледі: # алтай дәуірі; # ғұн дәуірі; # көне түркі дәуірі (5 – 6 ғ-лар); # орта түркі дәуірі немесе негізгі түркі тайпаларының қалыптасу кезеңі; # жаңа түркі дәуірі немесе түркі халықтарының қалыптасуы мен даму дәуірі (16 – 19 ғ-лар); # ең жаңа дәуір (20 ғ.) немесе түркі тілдерінің Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі даму дәуірі. Алайда оның екі дәуірі болғанын тұспалдап айтуға болады: # Орал-Алтай тілдерінің ортақ дәуірі, бұл – көптеген ру мен тайпа тілдерінің бөлінбеген кезеңі; # Орал және алтай тілдерінің бір-бірінен бөліну кезеңі, бұдан соң түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур және корей-жапон тілдерінің тармақтарға бөліну дәуірі. Түркі тілдері, оның ішінде қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді. Сөзге жұрнақ пен жалғаулар бірінің артынан бірі қосылу арқылы сөз формасы өзгертіледі. Сөйлем бастауыш-толықтауыш-баяндауыш ретінде құрылады. Жүз жылдар бойы түркі халықтары көшпелі өмір салтын өткізгендіктерінен, өзара және де басқа тілдес халықтармен араласып, өз тілдеріне және көршілес халықтардың тілдеріне зор әсер еткен. Әсіресе моңғол, славян және парсы тілдерімен ықпалдасу өте терең болған. Бұл ықпалдасу әр бір тіл тобы мен топ ішіндегі тілдердің тарихи дамуын біраз өзгерткен салдарынан, түркі тілдерінің классификациясының бірнеше жүйесі бар. Бүгінгі күндері ең кең қабылданған классификация жүйесі А.Н. Самойловичтің классификациясы боп танылғанмен кейбір жағдайлар әлі де пікірталас тудыруда. Түркі тілдер тобы Барлығы 40-тан аса тілден тұратын, 180 млн. адамның ана тілі боп табылатын түркі тілдері Алтай тілдері әулетіндегі ең үлкен тіл тобы болып табылады. Түркі тілдерінің көбінің фонологиясы, морфологиясы және синтаксисі бірдей. Тек чуваш, саха, Солтүстік Сібір тілдері бұл жағынан өзгеше сипатқа ие. Түркі тілдері 6 топқа бөліне отырып, әр топқа кірген тілдер сол тілді білетін адамдар бір-бірін түсіне алатындай жақын болады. Бұған қоса көршілес өлкелердің шекараларында өте тығыз қатынас салдарынан туынған түркі диалектілері табылады. Түркі тілдерінің жақындығы Түркі тілдерінің өз-ара жақындығын көрсету үшін келесі (халық саны бойынша) маңызды бірнеше тілден мысал сөздер келтіріліп тұр. Мемлекеттік түркі тілдер Қазақ, әзірбайжан, қырғыз, өзбек, түрік және түрікмен тілдері&nbsp;— мемлекеттік тіл дәрежесіне ие. Бұған қоса келесі тілдер жергілікті ресми тіл ретінде қолданылады: Чуваш, құмық, қарашай-балқар, татар, башқұрт, якут, хақас, тыва, алтай және Қытайда ұйғыр тілі. Қолданылатын өлкелері бойынша Түркі тілдері Еуропа мен Азияның отызға жуық өлкелерінде қолданылады. Кесте алты топқа бөлінген және сандар тек ана тілі ретіндегі қолданушылар үшін көрсетіледі. Осы заманғы классификация Ең соңғы деректерге сай (B. Johanson-Csató, The Turkic Languages 1998), Түрік тілдерінің топталуы келесі түрде жасалынады (қолданушылар саны 2006 ж. бойынша берілген): Түркі тілі * Оғырша (немесе Бұлғарша) ** Бұлғарша (жоғалған), Чуваш тілі (2,2 млн.) * Қыпшақ тобы (Солт.-Батыс тобы) ** Батыс: Қырымлы тілі (500.000), Құмық тілі (280.000), Қарашай-балқар тілі (250.000), Қарайым тілі (жоғалуға жақын) ** Солт.: Татар тілі (8,0 млн.), Башқұрт тілі (2,2 млн.), Құман тілі (жоғалған) ** Оңт.: Қазақ тілі (12 млн.), Қырғыз тілі (4,5 млн.), Қарақалпақ тілі (400.000), Ноғай тілі (70.000) * Оғыз тобы (Оңт.-Батыс тобы) ** Батыс: Түрік тілі (70 млн., екінші тіл ретінде 80 млн.), Әзербайжан тілі (30 млн., екінші тіл ретінде 35 млн.), Ғағауыз тілі (330.000) ** Шығыс: Түрікмен тілі (6,8 млн.), Хорасан тілі (400.000 ?) ** Оңт.: Қашқай тілі (1,5 млн.), Афшар тілі (300.000), Айналды тілі (7.000), Соңғор тілі (?) ** Салар: Салар тілі (60.000) * Ұйғыр тобы (Оңт.-Шығыс тобы) ** Шағатай Шағатай тілі (жоғалған) ** Батыс: Өзбек тілі (24 млн.) ** Шығыс: *** Көне түркі тілі (Орхон-Көк, Енисей-Көк, Көне Ұйғырша, Қарахан тілі) (жоғалған) *** Ұйғыр тілі (9 млн.) *** Жұғыр(Сары ұйғыр) тілі (Батыс-Жұғыр) (5.000) *** Айну тілі (Айну) (7.000) *** Іле түркі диалекті (100) * Сібір тобы (Солт.-Шығыс тобы) ** Солт.: *** Саха тілі (363.000), Долған тілі (5000) ** Оңт.: *** Енисей Хақас тілі (65.000), Шор тілі (10.000) *** Саян Тува тілі (200.000), Тофа тілі (Қарағас тілі) (жоғалған) *** Алтай Алтай тілі (75.000) (диалекттері: Ойрот тілі; Тыва тілі, Құманда тілі, Қу тілі; Телеуiт тілі, Төлеңгiт тілі) *** Шұлым Шұлым тілі (500) * Арғы ** Халадж тілі (42.000) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[https://turkdilleri.com Түркі тілдерінің порталы] *[http://www.mediafire.com/view/6iami4gg48peq66/Turkic_Languages_Verb_Comparison.pdf Turkic Languages Verb Comparison] *[http://irq.kaznpu.kz Түрік бітік. Қазақ тілінің тарихи-мәдени қоры.] *[http://www.dmk.kz/?actreadarticle&id825 Дала мен Қала апталығынан "Алтайлар" мақаласы]