kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гигрометр

кезіндегі гигрометр]] Гигрометр — ауаның ылғалдылығын өлшеу үшін қолданылатын метеорологиялық аспап. Гигрометрдің бірнеше түрі бар: шаш гигрометрі, салмақтық, конденсациялық,керамикалық, электролиттік, электрондық, жапсарлы. Шаш гигрометрі Шаш гигрометрі майсыздандырылған шаштың ауа ылғалының ұзаруы не қысқаруы нәтижесінде жұмыс істейді. Шаш гигрометрі соңғы кездері тек білім беру мекемелерінде ғана пайдаланылуда, оның орнына қазіргі кезде арзандау электронды гигрометр пайдаланылады. Конденсация гигрометрі Ол стендте орнатылған жалтырақ тегіс беткі қабаты бар металл дөңгелек қораптан тұрады. Қораптың жоғарғы жағында екі тесік бар. Олардың біреуі арқылы қорапқа эфир құйып, термометрді салады, екіншісі резеңке сорғыға қосылады. Конденсация гигрометрінің әрекеті шық нүктесін анықтауға негізделген. Эфирден ауаны сорғымен үрлейді, осы кезде эфир тез буланады және қорапты салқындатады. Жылу тасымалының арқасында қораптың бетіне жақын орналасқан су буының қабаты да салқындайды. Белгілі бір температурада бұл су буы тығыздана бастайды. Қораптың жылтыратылған бетінде су тамшылары пайда болады. Бұл температура термометрімен анықталады, бұл шық нүктесі болады. Дереккөздер
Есептен шығарылған балалар

Есептен шығарылған балалар - шетелдік (әсіресе ағылшын) ғылыми әдебиеттерде дамуының қандайда бір жағы орта статистикалық көрсеткіштерден ауытқитын балалардың категориясын атайды; бұл категорияға кемшіліктері бар балалардан басқа, дарынды және ұялшақ балалар т.б. «мінезді» және акцентуациялы балалар жатады. Бұл терминді В.П. Кащенко қолданған. Дереккөздер
Ли

Ли - сыпайылық, (қытай тілінен сөзбе сөз аудармасы - салт-жора, этикет, салт, рәсім, тәртіп, ұстамдылық), қытай философиясының, оның ішінде ең алдымен конфуциандықтың категориясы. Конфуцияда Ли - адамның басқаларға және өзіне деген дұрыс қатынасының сипаттамасы: «Өзіңді жену және Ли-ге мінажат ету - ол имандылық адамгершілік. Дереккөздер
Жергілікті заттар

Жергілікті заттар — әскери істе жергілікті жерді зерттеуде, әскерлерді ұрыста басқару, бағдарлау, бағыттау үшін қолданылатын жер үстіндегі жасанды және табиғи объектілер. Координаттары белгілі жергілікті заттар, сондай-ақ ракеталарды жіберу мен артиллериядан атуда геодезиялық мәліметтерді анықтау үшін кемелерде қолданылады. Оларға төмендегідей объектілер жатады: *тұрғын жерлер және ондағы құрылыстар, *жеке тұрған тұрғын және түрғын емес құрылыстар; *өсімдікті және құнарлы жер кабаты, ормандар; *бұталы жерлер, бақтар, бақшалар, құмдар, тұзды жерлер, тасты жерлер, батпақтар, сондай-ақ өндірісті, *ауыл шаруашылықты, әнеркәсіпті кәсіпорындар, үлкен акваториялардың жағалык аймағы, өзендер, көлдер, арналар, *олардағы құрылыстар — электр станциялары, порттар, көпірлер, кемежайлар, шлюздер, қатыпас жолдарындағы объектілер, темір жәл байланыстары, тас және топырақты жолдар, темір жол станциясы, электрхабарлар желісі, телефон және телеграф байланыстары, радиостанциялар, мемлекеттік және арнайы геодезиялық тораптардың геодезиялық белгілері жатады. Топографиялық карталар мен ұрыстың графикалық құжаттарында жергілікті заттар кабылданған шартты белгілермен белгіленеді. Соңғылары қолданылуына қарай масштабтық (объектіні карта масштабында белгілейтін), жергілікті заттарды жіктейтін — түсіндірме (бағдар ретінде де қолдануға болады) болып бөлінеді де, топографикалық және теңіздік навигациялық картаға графикалық дәлдікпен салынады. Дереккөздер
Абандон

Абандон (франц. abandon - бас тарту) - 1)борышқорлық талаптардан бас тарту; мұнда бір тарап өзінің құқықтарынан бас тартады, бірақ іске жұмсаған қаржы салымын алмайды; 2) құқықтан немесе меншіктен ерікті түрде бас тарту; 3) айып төлеу жолымен мәміледен шығу; 4) опцион мерзімінің пайдаланылмастан бітуі; 5) бастықтың рұқсатынсыз және дәлелсіз себептермен жұмыстан кетіп қалу; қызметкерді жұмыстан босату үшін желеу. Сақтандыруда абандон - мүлікті сақтандырған тұлғаның — сақтандырылушының (сақтанушының) осы мүлікке құқығынан бас тартуы және сақтандырушыдан толық сақтандыру сомасын алу мақсатымен осы құқықты оған табыстауы. Теңіз тасымалында абандонды кеменің не тауардың сақтандырылушысы қолданады. Дереккөздер
Тапал-зеңбірек

Тапал-зеңбірек — зеңбірек пен келте зеңбірек қоса үйлестірілген, бірақ зеңбіректің қасиеті басым болатын артиллериялық қару. Тапал-зеңбірек төсей және аспандата атыс жүргізуге арналады. Зеңбірекпен салыстырғанда Тапал-зеңбіректің ұңғысы қысқа, ұңғысының көтерілу бұрышы және снарядтың түсуі жоғары болады. Келте зеңбірекпен салыстырғанда Тапал-зеңбіректің атыс қашыктығы басым келеді. Тапал-зеңбірек әскери (далалық) артиллерия құрамына кіреді. Қазіргі заманғы Тапал-зеңбіректің калибрі 152­155 мм, снарядының салмағы 43—46 кг, ең алыс ату қашықтығы 17—25 километр. Жылжу тәсіліне қарай Тапал-зеңбірек сүйремелі, өздігінен жылжитын және өздігінен жүретін болып бөлінеді. Дереккөздер en:Haubitzer pl:Haubicoarmata ru:Гаубица-пушка
Алимжан Баудинов

{{Ambox }} Алимжан Баудинов 1948 жылы Қытай Халық Республикасының Чилпанзе қаласында туған. Алматы облысының Қаратұрық селосында орта мектеп, 1980 жылы ҚазМУ-дің жур-налистика факультетін тамамдаған. Жұмыс баспалдағы 1969 жылы Шелек аудандық газетінде корректор, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1973 жылдан «Ұйғыр авази» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, «Иени хаят» газетінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Еңбегі Қаламгердің әңгімелері газет-журналдарда жарияланып тұрады. Бірнеше жинақтың авторы. Дереккөздер
Диахрониялық типология

Диахрониялық типология ( және - уакыт ) — салыстыратын тілдердің материалын ұқсастығына қарап емес, категориалды-мазмұндык құрылымы тұрғысынан зерттейтін типологиялық бағыт. Диахрониялық типология тілдік универсал идеясымен байланысты болғанымен, одан ерекше универсалдық белгілер ұсынады. Диахрониялық типологиның негізгі ұғымы бойынша тілдің даму жолы барлық тілдерге ортак, бірақ сол жолмен тілдер біркелкі емес, ілгерінді-кейінді дамуы мүмкін. Бұл идея тілдің сатылап даму теориясымен үндесіп жатыр. Бірақ сатылану идеясы мұнда екі түрлі түсіндіріледі: # Тілдер белгілі формалды сатыларды (кезендерді) өтуге тиіс (посессивті — эргативті — номинативті құрылыс). Диахрониялық типология осы кезендердің қалыптасуындагы формалды корсеткіштерге сүйенеді; # Тілдер мазмұндық-мағыналық тұрғыда салыстырылып, мазмұндық категориялар стадиялық деп қаралуы мүмкін. Осы мағынада Диахрониялық типологияның контенсивті типология бағыты болініп шыққан (С. Д. Каннельсон, В. И. Абаев, Г. А. Климов). Диахрониялық типологиянын тағы бір бағыты тілдік өзгерістердің себебін сөйлеушілердің сөз колданудағы максатымен байланыстырып қарайды. Мэселен, сөйлеу кезінде ен алдымен аса манызды құбылыстарға көңіл бөлінеді. Мысалы, адам көбінесе өзі туралы айтатындықтан, ондағы морфологиялық, синтаксистік қолданыстар 1-жакпен байланысты болады, ал олар 2,3-жақтарда кейін пайда болады. Сөйтіп, грамматикалық категория бірынғай қалыптаспайды: дамудын бір кезеңінде 1-жақтағы етістік шағы 3-жақта баскаша болуы мүмкін. Диахрониялық типология бір тілдін көлемінде эр түрлі хронологиялық типологияға қатысты құбылыстар болатынын жоққа шығармайды. Диахрониялық типологиянын жатымды жағы оның тілдің тек откеніне ғана емес, келешегіне көніл бөлетіндігінде. Бірақ Диахрониялық типологияда тілдік фактілер эволюциясының толық иерархиялық тізбесі жасалған жок. Диахрониялық типология КСРО-да 20 ғасырдың 30 жылдарында, АҚШ-та 70 жылдарда дами бастады, бірақ оған жакын идеялар Э. Бенвенист пен В. Гумбольдттың еңбектерінде кездеседі. Тілдің қарым-қатынастық сипатына бағытталғандықтан, Диахрониялық типология тіл біліміндегі прагматика, дискурсивті теориямен т. б. байланысты болып келеді, Диахрониялық типология тілдін эволюциясын ғана емес, адам ойының эволюциясын зерттеу үшін де маңызды. Тағы қараныз: * Диахрониялық лингвистика * Диахрония * Тіл тарихы Дереккөздер
Гидратация

Гидратация - судың әр түрлі заттарға қосылуы. Гидратация сумен әрекеттесу, сулану ( hydor — су}}) — иондардың, зарядты минерал беттерінің [[электр өрісінде су молекулаларының полярланып, сол беттерге адсорбцияланып тартылуы. Сол сияқты минерал бетіне суланған иондардың адсорбциялану нәтижесінде сулану арта түседі. . Өнеркәсіптік маңызы зор гидратация реакциялардың бірі – алкендердің фосфор қышқылы (күкірт қышқылы т.б.) катализаторы қатысында, 330 С температурада және 6 МПа қысымда су буымен қосылуы. Мысалы, CH2 = CH2 + HОН -> CH3 – CH2 – ОH этеннен этанол алынады. Бұл реакция электрофильді қосылу механизмімен жүреді және реакция нәтижесінде спирт түзіледі. Симметриялы емес алкендердің су буымен реакциясы В. В. Морковников ережесі бойынша жүреді. Дереккөздер
Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры

Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры — белгіленген тәртіппен салымшылардың міндетті зейнетақы жарналарын жинайтын және алушыларға зейнетақы төлемдерін төлейтін, сондай-ақ зейнетақы активтерін қалыптастыру жөніндегі қызметті жүзеге асырып, оларды бағалы қағаздарға, банкілердің депозиттеріне, халықаралық қаржы ұйымдарының бағалы қағаздарына инвестициялайтын заңы тұлға; құрылтайшысы үкімет болып табылатын жабық акционерлік қоғам нысанында құрылады. Міндеттері * зейнетақылар мен жәрдемақылар төлеу үшін қаражаттар жинау, сонымен бірге зейнетақы ісін ұйымдастыру; * аймақтық әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға қатысу. Зейнетақы қаражат көзі * міндетті зейнетақы жарналары; * меншік нысанына қарамастан барлық шаруашылық органдары төлейтін сақтық жарналары немесе арнаулы салықтар; * жеке еңбек қызметімен айналысатын азаматтардың сақтық жарналары. Дереккөздер
Аударманың инварианты

Аударманың инварианты- 1.мағынаның инварианты; 2. аударылатын айтылымның функционалдык сипаттамаларымен және коммуникативтік қондырғысымен анықталатын бастапқы хабардың функционалдық мазмұны (яғни семантикалық та, прагматикалық та мғыналық қыры, мәні) және солардың арасындағы қатынас; 3. хабардың семантикалық және прагматикалық компоненттерінің күрделі өзара әрекеттестігімен анықталады және елеулі мөлшерде сөйлеу актісінің коммуникативтік қондырғысы мен функционалдық сипаттарына қатысты болады. Түпнұсканың функционалдық сипаттарының ара қатынасымен және соңғы кезекте коммуникативтік кондырғымен анықталатын бастапкы хабардың семантикалық және прагматикалык функционалдық мазмұны аударма үрдісінде инварианты, яғни өзгеріссіз болып калады; 4. ойдың барлык реңктерімен өзгеріссіз мазмұны. Ойдың бұл бастапкы мазмұны транслятта толық сақталады; 5. мәтіннің функционалдық сипаттарының жиынтығы немесе коммуникативтік тапсырма; 6. бұл нақты варианттан ой жұзінде ғана бөліне алатын абстракты ұғым, инварианттың өзі материяға айнала алмайды, кез-келген материяға айналу оны вариант етеді. Дереккөздер
Либидо

Либидо ( - тілек, ынтығу) - Фрейдтің психоанализнің, психикалық энергияның негізгі гипотетикалық түрі - сексуалдық әуестену күшін білдіретін негізгі түсініктерінің бірі. Ол жыныстық ынтықтық не жалпылай алғанда, өмірге, платонның Эросына жақын оның көріністеріне ынтықтық дегенді білдіреді. К. Юнг бұл түсінікті адам өміріндегі қиындықтар мен бөгеттерді жеңуге арналған психикалық энергия, ерікжігер деп кеңейтті. Дереккөздер
Аваль

Аваль ( — тапсырма, чек, вексель т. б. тапсырмасы) — төлеу үшін ерекше кепілдікті жазба түрінде ресімделген жазбаша қаржы кепілгерлігі; банк несиесін беру нысаны. Аваль чектің (вексельдің) бүкіл сомасына немесе оның тек бір бөлігіне ғана төлемшіден кез келген жауапты адамның атынан (мысалы, чек немесе вексельиесінің, акцептанттың, индоссанттың атынан) жасалуы мүмкін. Аваль чектің (вексельдің) беткі жағына немесе қосымша параққа (аллонжға) "аваль деп есептелсін" деген сөздер жазу және оның кім үшін берілгені көрсетіліп белгі соғу жолымен беріледі. Азаматтық құқықта— вексель бойынша кепілгер болған адам (авалист), вексель төлемі үшін жауапкершілікті өзіне қабылдайды; вексельдің өзіндегі авалистің кепілдік жазбасы, не арнайы құжатты беру арқылы рәсімделеді. Аваль банктік Банктің вексельдік тапсырысы, осы арқылы ол вексель иесі алдында вексель бойынша міндетті кез келген тұлға: акцептант, вексель беруші, индоссант алдында төлем міндеттемелерініц орындалуы үшін жауапкершілік алады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Жердің қорғаныштық қасиеттері

Жердің қорғаныштық қасиеттері — ядролық жарылыс пен зақымдау құралдарының зиян келтіретін әсерін бәсеңсітуге, жаппай кырып жоятын қарудан әскерлер мен техниканың шығынға ұшырауын азайтуға мумкіндік туғызатын жердің корғаныштық қасиеттері. Ең жаксы корғаныштық қасиеттері бар жерлерге орманды, адырлы, дөнді, ойпатты, жыра-сайы мол жерлер жатады. Аңғарлардың, жыралы, сайлы жерлердің, ойпаттардың, шүңқырлардың, орлардың қорғаныштық қасиеттері олардың терендігіне, қатпарлы болуына, кеңдігіне және соққы толкынының бағытына көлденең орналасуына байланысты. Егер аңғарлар, жыра, сай, ойпаттар, шүңкырлар, орлар соққы толқынының бағыты бойында орналасса және олар саяз, қатпарлары аз болса, соққы толқынының зақымдау әсері азаймайды, қайта артады. Егер олар катпарлы, айналмалы болып, олардың бағытына кесе-көлденең келсе, соққы толкынының зақымдау әсері анағүрлым азаяды. Соққы толқынының зақымдау әсері тек қана адыр-бүдыры көп жерде ғана азайып қоймайды, сонымен қатар бомба копарылысынан пайда болған шүңқырлар, бомба түскен жерлер де зақымдау әсерін бәсеңдетуге себепкер болады. Осы жағдайларды ескере отырып, жердің қорғаныштық қасиеттерін орынды пайдалану әскерлердің, техниканың шығынын азайтуға және жерді соғысқа дайындаудың, инженерлік жүмыстардың көлемі мен уақытын кысқартуға мүмкіндік туғызады. Дереккөздер
Жолбарыс Баязид

Жолбарыс Баязид 1934 жылы 6 мамырда Қостанай облысы, Меңдіғара ауданының «Үлгілі» ұжымшарында дүниеге келген. 1956 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін, 1968 жылы Алматыдағы екі жылдық жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын «Жас Алаш» (бұрынғы «Лениншіл жас») газетінде бастап, ұзақ жылдар бойы Қостанай облыстық газетінде, радиосында, Жангелдин аудандық газетінде, облыстық мәдениет басқармасында, облыстық телерадио компаниясында жауапты қызметтер атқарған. Өлеңдері 1976 жылдан бері облыстық, республикалық газет-журналдарда үзбей жарияланып келеді. « Бақытымның бұлағы », «Жыр ғұмыр», «Жыр дүние», «Жыр мен сыр», «Махаббат оты сөнбейді», «Ақиқаттың ақ шыңы» атты өлең кітаптары жарық көрген. Жетістіктері 2004 жылы Қостанай облыстық меценаттар клубының «Қазына» сыйлығын алған. 2008 жылы «Астанаға — 10 жыл» медалімен марапатталған. Қостанай қаласының Құрметті азаматы. Көптеген ән текстерінің авторы. Дереккөздер
Алғытөлем

Алғытөлем(аванс) (франц. avance - қарыз беру) — алдағы төлемдердің есебіне берілетін ақшалай сома немесе басқадай мүліктік құндылық. Aванс кәсіпорын қызметкерлеріне жалақы немесе алдағы шығын мен төлем есебіне жатқызылып, күні бұрын берілетін, сома болуы не алдын ала төленетін, төлем болуы не орындаушыға (мердігерге) орындалуға тиіс жұмыс (көрсетілуге тиіс қызмет) құнының бір бөлігі ретінде берілетін, ақшалай қаражат болуы мүмкін. Әдетте, әкімшілік-басқару қызметкерлерінің лауазымдық айлық ақысының немесе жұмысшылардың мерзімдік тарифтік мөлшерлемесінің салық пен шегерім ұсталмағандағы 40-50%-ы мөлшерінде есептеледі. Aванс қызметкерлерді қызмет бабындағы іссапарға жіберу кезінде оларға есеп беру шартымен беріледі, іссапарларға арналған аванс жіберілген жеріне бару және қайту жолақысын, тәуліктік ақыны (тұруға арналған шығыс) және іссапар мерзімінде тұрғын үй жалдау жөніндегі шығысты төлеуге тиесілі сомалар шегінде беріледі. Шаруашылық шығынына жұмсау үшін де аванс беріледі. Дереккөздер
Мейрамхана

тегі мейрамхана]] Мейрамхана - қызмет көрсету деңгейі бойынша люкс, симпозиум қатысушыларына, банк және офис қызметкерлеріне арналған қоғамдық орын түрі. Егер де бизнес-ланч үш тағамнан құралса, тұтынушылар төрт курстан тұратын жинақты тандайды: бірінші курс — салқын және ыстық басытқылардың бірнеше нұсқалары ; екінші курс — көжелер; үшінші курс — негізгі ыстық тағамдар және төртінші — десерт. Бизнес-ланч мәзірі әр апта сайын өзгертілуі керек. Жексенбілік бранч мәзірі — мейрамханаларда 12—16 сағ. аралығында отбасылық ас беру кезінде қолданылады. Бранч мәзіріне швед үстелі қосылады. Жеке-жеке шай үстелін, жеміс-жидекті және десерт үстелдерін ұйымдастырған жөн. Мәзірге міндетті түрде шарап немесе шампан бокалы кіргізіледі. Жексенбілік бранч мәзіріндегі тағамдар бағасы алдын ала белгіленеді. Күндізгі рацион мәзірі симпозиум, мәслихат, конференция қатысушыларына құрастырылады. Мәзірді құрастырғанда тамақтанушылар контингенті (жасы, ұлты, жұмыс түрі) ескеріледі. Күндізгі рацион мәзірінің калориялығы 2000— 5000 ккал-ға дейін ауытқиды. Мәзірге басытқылар, бірінші және екінші ыстық тағамдар, тәтті тағамдар, нан-тоқаш өнімдері, ыстық және салқын сусындар кіреді. Күндізгі рацион мәзірін құру үшін әр тағамның калориялығын ескеру керек. Диеталық мәзір — тиімді тамақтанудың есебінен физиологиялық нормалардың негізінде құрылады. Мәзірдегі әрбір тағамға диета нөмірі жазылады. Балалар мәзірі — тез сіңетін және тез 8 тағамдарға жоғарғы және 1-деңгейлі болып бағытталған мейрамханаларды айтады. Дереккөздер
Дивергент

Дивергент ( - әр жаққа ауытқу) — сөз құрамындағы өзгерістерге байланысты дыбыстардың әр түрлі айтылуы. Мысалы: қап-қабы, тап-табу, жоқ—жоғалу— жойылу, соқ — соғым — сой, сауығу - сақаю. Тағы қараңыз: * Конвергёнт * Дивергенция Дереккөздер
Жетістікті ұластыру

Жетістікті ұластыру - командирлердің, штабтар мен әскерлердің шабуыл ды жедел қарқынмен жалғастырып, белгіленген мерзімде операция (ұрыс) мақсатына жетуге бағытталған іс-қимылы. Оған қарсыласқа ядролық және атыс соққыларын беру, әскерлердің бірінші эшелонының қимылын үдету, шайқасқа (ұрысқа) екінші эшелон мен резервті дәл уақытында енгізу, сондай-ақ әскерлерді кайта топтастыру арқылы қол жеткізіледі. Дереккөздер
Апаттық сертификат

Апаттық сертификат -сақтандырылған мүлікке келтірілген зиянның сипатын, мөлшерін және ықтимал себептерін қуаттайтын құжат. Оны апаттық комиссар толтырып, мүдделі тұлғаға береді. апаттық сертификат негізінде сақтандырушы сақтанушы талабын төлеу немесе қабылдамау туралы шешім қабылдайды. Дереккөздер
Меланиндер

Меланиндер - қоңыр немесе қара түсті пигменттер. Өсімдік және жануар тіндерінде болады. Тері түсін және жемістер түсін анықтайды. Тирозин аминқышқылының қышқылдану кезінде пайда болатын өнім. Дереккөздер
Мемлекеттік қаржы бақылауы

Мемлекеттік қаржы бақылауы - мемлекеттің қаржыны бақылау атқарымын пайдалануына негізделген мемлекеттік бақылаудың аса маңызды түрлерінің бірі республикалық бюджеттің, республикалық бюджеттен тыс қорлардың атқарылуын, ақша айналысының ұйымдастырылуын, несие ресурстарының пайдаланылуын, мемлекеттік ішкі және сыртқы борыштың, мемлекеттік сақтық қорлардың жай-күйін, қаржы жеңілдіктері мен артықшылықтардың берілуін, мемлекеттік органдарға, ұйымдарға, кәсіпорындарға және мекемелерге бекітіліп берілген мүліктің және республикалық меншіктегі басқа да мүліктердің пайдаланылуын бақылау. Экономиканың барлық буындарында мемлекеттің бірыңғай қаржы саясатының мүлтіксіз жүзеге асырылуын бақылаудың басты тәсілдерінің бірі болып табылады. Қаржы нысандары мен әдістерінің көмегімен мемлекеттік ақшалай кіріс пен ақшалай қаражат қорларының заңды әрі дұрыс құралуын және мемлекеттің міндеттерін жүзеге асыру барысында олардың нысаналы түрде ұтымды да тиімді пайдаланылуын тексеруді қамтамасыз ету мақсатын көздейді. Республикалық және жергілікті атқарушы билік органдары, ұйымдар, кәсіпорындар мен мекемелер өздерінің қарамағына түскен республикалық мемлекеттік қаражаттың заңдылығын, республикалық бюджет алдындағы міндеттемелерінің, соның ішінде салықтар мен бюджетке басқа да міндетті төлемдердің толық және уақытылы орындалуына, есептің дұрыс жүргізілуіне және есеп-қисаптың дұрыс жасалуына идаралық бақылау жасауға тиіс. ҚР заңдарында белгіленген атқарымдар мен өкілеттіктердің аражігін ажыратуға сәйкес мемлекеттік каржы бақылауы Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетіне, ұлттық банкіге, Қаржы министрлігіне (Қазынашылық, Қаржы бақылауы, Салық, Кеден комитеттері) жүктелген Дереккөздер
Үнді-Еуропа тану

Үнді-Еуропа тану — Үнді-Еуропа тілдерін ең алдымен олардың бір көзден таралу тұрғысынан зерттейтін салыстырмалы-тарихи тіл білімінің бөлімі. Ғылыми шығармаларда Үнді-Еуропатану ұғымы екі жағдайда - әңгіме жеке және мамандандырылған пәндер жиынтығы үнді-еуропа тілдерінің нақты тобын немесе жеке тілді зерделейтін пәндер (мысалы, үнді-ирантану, германтану, славянтану - Үнді-Еуропатанудың құрамдас заңды байланысқан бөліктері) және жалпы үндіеуропа тілдері туралы әңгіме болғанда, тіл-дереккөзін болжайтын бөлектері ретінде қолданылады. Дереккөздер
Қайырды Назырбаев

Қайырды Назырбаев (т. 2 қазан 1947) — қазақ жазушысы, ақын, баспагер, журналист. Қазақстан Журналистер және Қазақстан Жазушылар Одақтарының мүшесі. Өмірбаяны 1947 жылы 2 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Таңба (қазіргі Еңбек) ауылында колхозшы-шаруаның отбасында дүниеге келді. Еңбек сегіз-жылдық мектебін бітірген соң, Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы (қазіргі Әбдікерім атындағы) Шыңғыстай орта мектебін аяқтады. «Өрел» совхозында шопан, мәдениет қызметкері, Еңбек сегіз-жылдық мектебінде мұғалім болып жұмыс істеген. 1980 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Еңбек жолы Өлең жазуды мектеп қабырғасында жүргенде бастаған. Оның өлеңдері мен әңгімелері аудандық «Еңбек туы», «Арай», Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы», республикалық «Лениншіл жас», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде, «Қазақстан әйелдері», «Жұлдыз» журналдарында жарияланды. 1968 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» газетінде әдеби қызметкер, Катонқарағай, Үлкен-Нарын және Зырян аудандары бойынша меншікті тілші, 1969 жылы Күршім аудандық «Коммунистік еңбек» — «Коммунистический труд» газеттерінде аудармашы, Шығыс Қазақстан облыстық телевидение және радио хабарын тарату комитетіне редактор, 1980—1990 жылдары Катонқарағай аудандық «Арай-Луч» газетінде редактор-дың орынбасары, редактор, 2000 — 2002 жж. Астанадағы мемлекеттік «Елорда» баспасында редактор болып жұмыс істеген. 2002 жылы «Аударма» баспасы қүрылғаннан бері осы баспаның Бас редакторы, директоры қызметін атқарған. Қазір Астанадағы «Нұра-Астана» баспасының директоры. Еңбектері Өлеңдері мен әңгімелері аудандық, республикалық газет-журналдарда жарияланған. Ақынның өлеңдері 1999 жылы Астанадан шыққан «Ағажай, Алтайдай жер қайда?!» атты ұжымдық жинаққа енген. «Алтайдың алтын алқасы», Забила Алпысованың «Ұстаз тағылымы», Шерхан Мұртазаның «Ақындар мен әкімдер», «Соғыстық соңғы же сірі», « Қаратай елінің ақындары», «Ел ішіндегі бір қақпайлар» атты жинақтарын құрастырып шығарған. Астанада 2006 жылдан бастап шыға бастаған «Әлем әдебиеті» журналының алқа мүшесі. «Нобель сыйлығының лауреаттары», «Шытырман оқиғалар және фантастика», «Жыржауһар», «Әлем әдебиеті», «Тарих. Таным. Тағдыр.», «Әлем әдебиеті кітапханасы», «Қазақ халқының философиялық мұрасы» серияларымен шыққан кітаптарды ұйымдастырушысы. 2007 жылы «Фолиант» баспасынан өзінің «Таудағы таңба» атты жеке кітабы жарық көрген. Баспасөз саласындағымінсіз қызметі үшін халық депутаттары Шығыс Қазақстан облыстық Кеңесінің грамотасымен, Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Лауазымдары * Қазақстан журналистер одағының 7 съезінің делегаты (Алматы,1987) * Газет шығарушылар Ассоциясы Бүкілодақтық съезінің делегаты (Мәскеу, 1991) * Республикалық Қазақ тілі қоғамы құрылтайының делегаты (Алматы, 1992) * Қазақстан Республикасы Баспа және Полиграфия ісінің қайраткері * Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері * Катонқарағай ауданының Құрметті азаматы Дереккөздер
Байғожа Баязитов

Байғожа Баязитов (1929-1997) 10 қаңтарда Түркістан облысы, Қызылқұм ауданы, Ақынтоғай ауылында туған. 1955 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген. Еңбек жолын Киров ауданындағы «Победа» мектебінде бастауыш сыныптарға мұғалім болып бастаған. Содан соң әр жылдарда Киров, Түркістан, Қызылқұм аудандарында, Арыс, Жетісай қалаларында орта мектептердің директоры, аудандық атқару комитеті жанындағы кәмелетке жасы толмаған балалар істері жөнінде комиссияның жауапты хатшысы болған. Медальдармен марапатталған. Шығармалары *Мақта далам. Өлеңдер. А, «Жазушы» , 1966; *Достар қаласы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; *Өркен. Әңгімелер. А., «Жалын», 1979; *Түркістан саздары. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1989; *Жүрек сыры. Өлеңдер, толғаулар, дастандар. А., «Рауан», 1992; *Өмірім менің – мың көпір. Өлеңдер, толғаулар, арнаулар. А., «Рауан», 1997. Дереккөздер
Көсемдік

Көсемдік - топтың қызметті интеграциялау механизмдерінің бірі, онда индивид немесе әлеуметтік топтың бір бөлігі басшы рөлін орындайды, яғни барлық топтың қызметін біріктіреді, бағыттайды. Басшылық ету түрі қоғамдық құрылыстың табиғатымен, арнайы сипатымен және топтардың құрылымымен, басшының нақты тарихи жағдайымен байланысты. Дереккөздер
Жинақы күштер тобы

Жинақы күштер тобы — құрлық әскерлерімен тығыз байланысты жинақы күштер тобының бөлімдері мен бөлімшелері. Оларды "канатты жаяу әскер" деп те атайды. Ол әр түрлі ұрыс әрекеттерін жүргізуге, маңызды аудандар мен объектілерді басып алып, шабуыл жасап келе жатқан әскерлер келіп жеткенше ұстап түруға, карсыластарды қоршауға және жоюға, карсыластардың штабтары мен тылдық бөлімдерін жоюға арналған. Дереккөздер
Миксер

]] ]] Миксер — салқын сусындарды, жұмыртқаны араластыру, коктейль, крем, соус, қамыр, езбе дайындау үшін пайдаланылатын құрал. Оған коллекторлық электр двигателі орнатылған. Аспаптар прибордың сыртқа ұмсындырылған білігіне не тікелей орнатылады («Армавир» және «Метеор» миксерлері), не корпусындағы қуысқа орнатылып, сол арқылы электрдвигательдің білігіне («Страуме» миксері) қосылады. «Метеор» мен «Армавирде» бұған қоса кофе, жаңғақ, шоколад үгіт етіп құралдар бар. Тұтынатын қуаты «Метеорда»—65 Вт, «Страумеде»—90 Вт, «Армавирде» —100 Вт. Электр двигательдің үзбей жұмыс істейтін уақыты 6 минуттай аспауы тиіс; бұдан кейін оны суыту үшін 10—15 минут өшіріп қою керек. Көкөніс пен жемісті ұсақтаған кезде алдымен тамырынан, сүйегінен, өзегінен мұқият тазалап алып салу қажет. Коктейль дайындама небары 20—30 секунд, белоктарды араластыру үшін 20—25 секунд керек. Пайдаланғаннан кейін миксердің барлық бөлшектерін мұқият жуып қойған жөн. Мұз салған какао 2 стакан сүтті, 3—4 ас қасық құмшекерді, 3—4 шай қасық какао ұнтағын, 1 стакан мұзды (ұсақ кесек күйінде) қосып араластырады. Таңсық соусы 3 ас қасық сірке суы, 5 ас қасық өсімдік майы, 2 помидор, .1 пияз (көкөністер турап салынады), 1—2 ас қасық туралған нетрушка көгі араластырылып, қажетке қарай тұз бен бұрыш қосады. Сірке суының орнына лимон шырынын құюға болады. «Жеңіп» майонезі 8—7 ас қасық өсімдік майы, 1 жұмыртқа, кесектен туралған 1 алма, бір лимон шырыны, бір шөкім құмшекерге әркім қалауынша тұз қосып араластырады. Дереккөздер
Үндістану

Үндістану - ең алдымен жазба ескерткіштері бойынша Оңтүстік Азия халықтарының мәдени тарихын зерттейтін тарих, филология пәндерінің кешені. Қазір «Үндістану» термині бүкіл ауқымды елтану мағынасында қолданылады. Дереккөздер
Авария (экономика)

Авария (экономика) (араб. awariah — зақымдалған тауар; орта заманғы франц. avarie, көне итал. avaria — кеменің, жүктің зақымдалуы) — Апат — теңіз құқығында: теңіз тасымалын жүргізу барысында кемеге, жүкке, тасымалға келтірілген зиян (залал). "Апат" деп апаттың өзі емес, теңіз тасымалында онымен байланысты теңіз тасымалына қатысушылар шеккен зиян айтылады. Дереккөздер
Тапанша

Тапанша (франц. pistolet, нем. pistole, ) — жеке оқатар қару. Тапанша арналуы бойынша ұрыстық, спорттық және дабылдық түрлерге, ал құрылысы бойынша автоматтық емес пен автоматтық (атыстың жекеленген және үздіксіздігі) түрлерге бөлінеді. Ұрыстық (әскери) тапанша жеке қару болып келеді және қысқа қашыктықтағы (50-70 м-ге дейін) қарсыласты ойсыратуға немесе тоқтатуға арналған; атыста дүрбімен жабдықталатын жеке үлгілердің атыстық нысана қашықтығы 200 м. Тапанша өздігінен оқталатын қару. Кейбір Тапанша жекеленген атыспен бірге, атыста қап пен дүмбінің жанасуымен кезектелген қысқа автоматты атысты жүргізу де қарастырылады. Тапанша автоматталуы бекітпенің кері соғуын немесе ұңғының қысқа жүрісінің кері соғуының қолдануына негізделеді. Тапанша атысы үшін қимылды жылдам тоқтататын, қаруды игеру мен жылжу мүмкіндіктерін тез айыруды камтамасыз ететін мұқал басты тапанша оқтары қолданылады. Оқ Тапанша тұткасындағы қорап тәріздес жалпақ оқжатарда және оқтізердің көмегімен жұмсалған оқтардың алмастырылатын орындарында орналасады. Өздігінен қайырылатын соққыш-ағыткыш тетік шүріппені қосалкы қайырмай-ақ атыс жүргізуді камтамасыз етеді. Кең тараған Тапанша ұрыстық калибрі: 7,62-11,43 мм, оқсыз салмағы: 0,73-1,1 кг, ұрыстық атыс жылдамдығы: минутына 14-40 атыс, оқжатар сыйымдылығы: 7-20 оқ, оқтың бастапқы жылдамдығы: 250-420 м/сек., оқ салмағы: 5,52-15,2 г, нысана кашықтығы: 50-70 м болады. Спорттық Тапанша мерген атып үйрену үшін және спорттық мақсаттарға арналған Нысана сызықтарының алыстығымен (қарауыл мен көздеуіш араларының қашықтары), ұрыстың жоғары шоғырлануымен, ыңғайлы тұтқасымен өзгешеленеді. Әдетте, кіші калибрлі қорғасын оқты кіші қуатты оқтар үшін құрастырылады. Дабылды Тапанша тегіс ұңғылы, автоматты емес болып келеді, олар дабылды және жарық бергіш оқтармен атуға арналған. Қазіргі уақытта, ҚР ҚК-нде Н.Ф.Макаровтың өздігінен зарядталатын конструкциясы мен И.Я.Стечкиннің автоматтық конструкдиялы 9 мм-лік Тапаншасы қолданады. Дереккөздер en:Handgun fa:سلاح کمری
Балалар ойыны

Балалар ойыны - міндеттелмейтін, балаларды қуаныш сезіміне бөлейтін, жеткен ойын нәтижесінен рахат алуға мүмкіндік беретін балалардың қарым-қатынас түрі, әрекеті, ісі. Олардың түрінің көп болуына қарамастын, оларды балалардын басқа әрекетінен айыратын көп ойын түрлеріне ортақ сипаты болады. Балалар ойыны еркін түрде іске асырылатын әрекет. Шынайы өмірде балалар ойыны ұқсас әрекеттер бар. Балалар ойыны кенеттен іске асады, кейде организмнің қандай да бір қызметін дамыту үшін, тұлғаның сапасын арттыру үшін, жетістікті бекіту үшін, ширығудан айыру үшін жасанды түрде тудырылады. Балалар ойыны тән сипат - аса эмоционалдылық (ойын) жағдай жасау. Бұл жағдай баланың дене, ой және әлеуметтік белсенділігі процесін тудырады. Дереккөздер
Купюра

Купюра (франц. coupure кесу, тілу) кағаз ақшалардағы, банкноттардағы, облигациялардағы, басқа да бағалы қағаздардағы көрсетулі құн, олардың құнын таңбалау, осындай құны көрсетілген ақша белгісі, акция, облигация немесе баска да бағалы қағаз (мыс., мың теңгелік Купюра). Дереккөздер
Ависта

Ависта ( - ұсынылуы бойынша) — 1) вексельдегі немесе қандайда болсын ақшалай есеп айырысулардағы жазу. Ол осы құжат бойынша төлемнің ұсынылған бойда немесе ол ұсынылған күннен бастап белгілі бір мерзім өткеннен кейін төленуі мүмкін екенін қуаттайды; 2) ұсынушыға арналған вексель, мұнда төлем мерзімі көрсетілмейді және оның кез келген уақытта төлеуге ұсынылуы мүмкін. Дереккөздер
Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық

Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық- зейнетақымен қамсыздандырылуға құқығы бар азаматтарға заңи тұлғалардың және заңи тұлға құрмай-ақ кәсіпкерлік және өзгедей қызметпен айналысушы жеке тұлғалардың, ресми трансферттердін міндетті жарналары есебінен зейнетақы төлейтін заңи тұлға, бұл жарналардың көлемі тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңда бекітіледі. Орталық міндетті зейнетақы жарналарының есебін жүргізеді және олардың төлемшілерден жинақтаушы зейнетақы қорларына аударылуын қадағалайды, сондай-ақ азаматтарға әлеуметтік дербес кодтар (ӘДК) береді. Заңнамамен қарастырылған жағдайда, республикалық бюджеттен зейнетақыны төлеуге бөлінген қаржы есебінен зейнетақымен қамтамасыз етілуге құқығы бар азаматтарға, зейнетақылыт қөлемді жүзеге асыратын, міндетті зейнетақы жариалары мен олардын төлеушілерден жинақтаушы зейнетақы қорларына аударылуының есебін жүргізетін, сонымен қатар сәйкес жылға тиісті мөлшері республикалық бюджет туралы заңмен бекітілетін азаматтарға, әлеуметтік жеке қодын беретін заңды тұлға. Дереккөздер
Құрттардан тазарту

Құрттардан тазарту - адамдар мен жануарларды ішек құрттарынан тазартуға, қоршаған ортаның инвазиялык элементтермен ластануын болдырмауға бағытталған емдеу — аурудың алдын алу шараларынын кешені. Дереккөздер
Жинақы қорғаныс

Жинақы қорғаныс — АҚШ, Ұлыбритания, Жапония және басқа да мемлекеттердің армияларында қарастырылған қорғаныс түрі. Жинақы қорғаныстың пайда болуы армиялардың ядролық қарумен қарулануына байланысты және 1950 жылдардың орта шеніне қатысты. Жинақы қорғаныстың мәні — қорғанудың барынша белсенділігінде және оны шабуылдаушы қарсыластың басты күштерін талқандауға ыңғайлы қорғаныс түбінде орналасқан аудандарға әдейі жақындатып, сонан соң барлық құралдардан ату арқылы, қарсы шабуылмен және қарсы соққылармен жоятын қорғану-шабуылдау қимылдары әдісімен жүргізілуінде. Бұл үшін күштер мен құралдардың (2/3-ге дейін), әсіресе сауытты танктердің үлкен бөлігі қорғаныс түбіне екінші эшелон (резерв) құрамында орналасады, ал қалғандары (1/3-ге дейін), негізінен мотожаяу әскерлер бірінші эшелонда болады. Жинақы қорғанысты қойылған (берілген) тапсырмаға, уақытша аймаққа бөлінгеніне қарамай, оны жергілікті жер әскерлерінің маневр жасауына қолайлы болып тұрғанында қолданған дұрыс. Қарсыластың басты күштерін тарту қарастырылған ауданда бірінші эшелон бөлімшелерінің (бөлімдерінің) бір бөлігі, ал кей жағдайларда екінші эшелон күштерінің бөлігі соңынан ұрыс қимылдарын жүргізетін бекіністер даярланады. Олардың міндеті — орналасқан бекіністерін берік ұстау және жаудың қаптал жаққа және түбіне қарай жылжуына жол бермеу. Қарсыластың корпус корғанысының бірнеше бағыттарына бір уакытта қарсы соққы берген жөн, жауды ядролық карумен, артиллериядан ок ату арқылы және авиация соққысымен жойған дұрыс. Дереккөздер
Мидиялар

Мидиялар – қосжақтаулылардың бір тұқымдасы. Ұзындығы 20 см-ге дейін, ал салмағы 30—500 г. Қоңыржай, тропик мұхиттарында таралған. Үш түрі бар. Солтүстік жарты шарының қоңыржай, субтропик аймақтары теңіздерінде тағамдық мидиялар көп тараған. Мидияларды ерте заманнан тағамға пайдаланады. "Биссал тізбегі" деп аталатын талшықтары арқылы жартастарға жабысып тіршілік ететеді. Дереккөздер
Дербес тариф

Дербес тариф - кеден тарифінің түрі, оны елдің үкіметі заңнамалық тәртіппен белгілейді. Дербес кеден тарифіне шарттық тарифтен өзгеше түрде аса жоғары мөлшерлемелер қойылады. Заңнамалық тәртіппен елдің үкіметі тағайындайтын кедендік тариф түрі. Дербес кедендік тарифке тән сипат — шарттық тарифтен айырмашылығы, ставкаларының жоғары болуы. Дереккөздер bg:Митническа тарифа cs:Tarif de:Zoll (Abgabe) en:Tariff no:Toll ru:Тариф uk:Тариф zh:关税
Тапанша-пулемет

]] Тапанша-пулемет — патронды тапаншаға ұқсас автоматтандырылған жеке атыс қаруы. Тапанша атысы пулеметтің үздіксіз атысымен үйлеседі. Қазіргі Тапанша-пулеметтің үлгілері калибрі 9-11, 43 мм, жарақталмаған оқжатар салмағы 3,07-3,74 кг, атыс қарқыны 550-1090 атыс/мин, оқжатар сыйымдылығы 20-40 патрон, оғының бастапқы жылдамдығы 360-412 м/сек., оғының салмағы 8-15,2 г, көздеу қашықтығы 100-250 м болады. Ең бірінші тапанша-пулемет 1918 жылы шықты.Ол MP-18(maschinenpistole) деп аталды.Құрастырған Хуго Шмайсер.Әр елдің өзіне тән тапанша-пулеметы бар.Мысалы КСРО-да ППД-40,ППШ-41,ППС-43 атты қарулары болды.Германияда MP-18,МР-38,МР-40,МР-41 болды.Ал америкалықтармен ағылшандарды Томпсон тапанша-пулеметы болды Дереккөздер
Мәтін интеграциясы

Мәтін интеграциясы-мәтіннің категориясы ретінде тұтас компоненттердің органикалық қосылуында, компоненттердің тұтастыққа бағынуында және тұтастыққа жеке алынған компоненттерге тән емес тұтас қасиеттердің болуынан көрінеді. Интеграция мәтін [коммуникативтілік|коммуникативтілігінің жеке жағының көрінісі. Мәтін интеграциясының пайда болу себебі коммуникативтік кызметте әр ой-қимылының функциялық рөлі жалпы кызмет атқару және қызмет қимылының жалпыға бағынуын камтамасыз ету. Дереккөздер
Минералдық заттар

Минералдық заттар - басқаша күлді элементтер деп аталады, себебі өнімді жандырған соң күл түрінде қалады. Күлді элементтер адам организмі үшін маңызды орын алады: ұлпа құрамына кіреді, зат алмасуға, ферменттерді, гормондарды, ас қорыту сөлін түзуге қатысады. Организмде белгілі бір элементтің жетіспеуі немесе болмауы ауруға әкеліп соғады. Адам организміне тәулігіне 20—30 г күлді элемент қажет. Өнімдерде құрамына байланысты тазалық дәрежесін сипаттайды. Дереккөздер
Мирантон

Мирантон — пияз соусы, басты пияздан, сірке суынан және татымдықтардан тұратын негізгі қызыл соус. Қой, сиыр және шошқа етінен қуырылған, қайнатылған және бұқтырылған тағамдармен бірге беріледі; пияз соусы бар қой еті. Дереккөздер
Қатерсіздендіру

Қатерсіздендіру немесе дезактивация (лат. de, франц. des – болмау, болдырмау, жою, төмендету және лат. actіvus – белсенді) — радиациялық зақымданудың алдын алу мақсатында нысандардың беттерінен радиоактивті заттарды аластау., әскерлерді радиоактивтік заттардың әсерінен (зақымынан) сақтау мақсатында қару-жарақ, киім-кешек, азық-түлік, су, қорғаныс бекіністерінен және т.б. уланған нысандардан радиоактивті заттарды кетіріп, кауіпсіздік дәрежеге жеткізу. Қатерсіздендіру механикалық және химиялық тәсілмен жүргізіледі. Механикалық тәсілмен қатерсіздендіру уланған аудандарда немесе одан жаңа ғана шыққан бөлімдерде жүргізіледі. Бұл жағдайда уланған объектілердегі әскерлер болатын жерлердегі радиоактивтік заттар жойылады, ал қару-жарақ түгелдей қатерсіздендіріледі. Механикалық тәсіл мынадай жолдармен жүргізіледі: уланған қару-жарақ пен әскери техниканы жуу немесе сүрту, уланған бөлшектерді қатерсіздендіретін затқа малынған шүберектермен, кендірмен сүрту, уланған киім-кешекті қағу, щеткамен тазалау, уланған жердің, қардың, азық-түліктің бет жағын алып тастау және т.б. Химиялық тәсіл толық дезактивация жүргізгенде колданылады. Бұл тәсіл зақымданған жерлердегі радиоактивті заттардың қауіптілігін жояды. Қатерсіздендіруге СФ-2 немесе СФ-24 ұнтақтарының судағы ерітінділері қолданылады. Толық қатерсіздендіру тек қана уланбаған аудандарда бөлімшелердің өзінде немесе арнаулы пункттерде лауазымы лауазымды командирдің ұйғаруымен ұрыс аяқталған соң немесе ұрыс толастаған кезде жүргізіледі. Қатерсіздендіруші заттар материалдар мен техникалық құралдар болып екі топқа бөлінеді. Материалдарға: су, топырақ, құм, қатерсіздендіруші ерітінділер, құрамында жуғыш қасиеті бар заттар, ерітінділер және т.б. жатады. Қатерсіздендіруші техникалық құралдарға автодегазадия машиналары, автоматты су құйғыш станциялар, грейдерлер, бульдозерлер, қар тазалағыш, өрт сөндіргіш машиналар, ауыл шаруашылығындағы соқалар, тырмалар және т.б. жатады. Толық қатерсіздендіру — зақымданған қару-жарақты, ұрыс техникасы мен өзге де нысандарды радиоактивті заттардан тазарту. Қару-жарақ, ұрыс техникасы мен көлік құралдарын толық қатерсіздендіруді жеңілдету және қатерсіздендіру ерітінділерін үнемдеу үшін алдымен балшықтан, қою жаққыштардан тазарту керек. Толық қатерсіздендіру әскерлер ұрыс міндеттерін орындап болғаннан кейін арнайы тазалау орындарында немесе тікелей бөлімшелерде табельдік және қол астындағы құралдарды пайдалана отырып жүргізіледі. Дереккөздер
Бағалы қағаздар бағамы

Бағалы қағаздар бағамы - бағалы қағаздардың сатылатын және сатып алынатын бағалы қағаздар нарығындағы жағдаяттың дамуына болжап білуге болмайтын нышандар енгізе алатын экономикалық, саяси, әлеуметтік психологиялық және басқа факторлардың ықпалымен калыптасады. Дереккөздер
Авуар

Авуар (франц. avoir — күрделі қаржы салымы, мүлік, игілік) — 1) төлемақы төлеуге, міндеттемелерді өтеуге болатын түрлі активтер (ақшалай қаражат, чек, вексель, аударым, аккредитив); 2) банкінің шетел валютасы, бағалы қағаздар, алтын түрінде шетелдік банкілерде сақтауда тұрған қаражаты; 3) қайсы бір мемлекетке тиесілі, шетел валютасы түрінде сыртта орналастырған ақшалай қаражаты мен бағалы қағаздары. Шектеусіз пайдаланылатын еркін авуар, мемлекеттің немесе банкілердің өкіміндегі оқшауландырылма Авуар, белгілі бір тәртіптеме бойынша пайдаланылатын тәртіптемелі Авуар түрлеріне бөлінеді. Дереккөздер ru:Авуары
Миррис

Миррис — шатыргүлділерге жататын, балғын жапырақтары жеміс және төтті тағамдарға қант орнына қолданылатын, шабылған көгі татымды сары майға және көкөніс, жеміс салаттарына қосылатын, тәтті, хош иісі анис тәрізді шмпгасін өсімдік. Дереккөздер
Сүлеймен Баязитов

Сүлеймен Баязитов 1944 жылы 2 желтоқсанда Павлодар облысы, Баянауыл ауданының Ж.Шанин ауылында туған. Павлодардағы мал дәрігерлік техникумын және Қарағанды Мемлекеттік университетінің филология факультетін тамамдаған. Жұмыс баспалдағы 1971 жылы Баянауыл аудандық «Жеңіс» (қазіргі «Баянтау») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, 1997—1999 жылдар аралығында облыстық «Сарыарқа самалы» газетінде тілші болып қызмет еткен. 1999 жылдан бері Красноармейка орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша мұғалім болып қызмет етеді. Еңбегі Алғашқы әңгіме, өлеңдері 1962—1963 жылдары «Тың өлкесі» газетінде жарық көріп, содан бері әңгіме, аңыз, повестері аудандық, облыстық, республикалық газет-журналдарда жарияланып тұрады. 1972 жылы Павлодар қаласында өткен жас ақын-жазушылардвің республикалық, аймақтық Кеңесіне қатысқан. Ақынның «Бастау» (1979), «Жасыбай батыр» (2004), «Құдіреті күшті бір Алла» (2004), «Елсіздегі елес» (2004), «Хан ием» (2004), «Жаралы жердің жанары» (2006), «Көне қазақтың қыңыр қисыны» (2007) атты жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Агент-банк

Агент-банк - 1) халықаралық несие синдикатының мүшелері несиенің бүкіл мерзімін осы синдикат мүдделерінің кепілгері ретінде уәкілеттік берген банк; 2) облигация шығару жүктелген банк; 3) үкіметтің, муниципалдық органның, т. б. мүдделері үшін белгілі бір операциялар жүргізуге уәкілеттік берілген банк. Дереккөздер
Тар өтпе

Tap өтпе (франц. defile шатқал, қылта) — таулы, орманды, көлді және ашық, жабық болуы мүмкін. Біріншісіне — көпірлер, бөгеттер, таяз жерлер, ашық батпақ арқылы өтетін жолдар, екіншісіне — тау асулары, тау шатқалдары, қалың және батпақты ормандардағы жолдар және т.б. жатады. Tap өтпелер соғыс әрекеттерін жүргізуге белгілі бір әсерін тигізеді. Қорғаныста тар өтпелі кіре берістің инженерлік жабдықталуы, әр түрлі бөгеттердің жасалуы және торуыл құрылғылары арқасында аз күштермен ұстап тұруға болады. Tap өтпеден жаппай шабуылға шығуда әскерлер оларды ұрысқа кірудегі жорық ретімен немесе майдандағы ықшамдалған ұрысқа кіру ретімен алуға мәжбүр болады. Tap өтпеде жорық легінің қозғалыс жылдамдығы төмендейді, ал лектің марштан ұрысқа кіру немесе ұрыстық ретке қанат жаю уақыты ұлғаяды. Дереккөздер
Морс

Морс — құмшекер қосып қайнатып, мұздатылған жемістің немесе жидектің шырынынан жасалатын сусын. Морсты кисель сияқты дайындайды, бірақ крахмал қосылмайды. Морсты көбіне мүкжидектен қайнатады. Дереккөздер
Әскен Нәбиев

Әскен Нәбиев - 1923 жылы 13 желтоқсанда Ақмола облысы, Алексеев ауданында туған. 1941 жылы орта мектепті бітіріп, сол жылдың желтоқсанында майданға аттанды. 62-ші армия құрамында Сталинград үшін ұрыстарға қатысқан. Ауыр жарақаттанған. Еңбек жолы Әскерден қайтқаннан кейін мектепте мұғалім, Макинск аудандық партия комитетінде нұсқаушы болып істейді. 1947 жылы журналистік қызметке ауысады. Облыстық және өлкелік газет редакцияларында әдеби қызметкер, меншікті тілші және бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағының Целиноград облыстық бөлімшесінің әдеби кеңесшісі қызметін атқарған. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары Мұрагер. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1959; Очерктер. А., ҚМКӘБ, 1962; Гүлза. Повесть. А.,ҚМКӘБ, 1965; Шолпан. Повесть. А., «Жазушы», 1977; Бел-белестер. Дереккөздер
Дивергенция (лингвистика)

Дивергенция ( - ауытқимын, ажырасамын) — екі не одан көп тіл құбылыстарының бір-бірінен ажырасуы. Дивергенция ұғымы глоттогониялық және құрылымдық-диахрониялық болып екі тұрғыда қаралады. * Глоттогониялык Дивергенция әлеуметтік-тарихи жағдайларға байланысты туыс тілдердің немесе бір тілдегі диалектілердің бір-бірінен ажырап бөлінуін білдіреді. Дивергенция процесі ортақ ататілден бөлініп шыққан тіл семьяларының қалыптасуындағы негізгі жол. * Құрылымдық-диахрониялық Дивергенция тіл жүйесіндегі айырмашылықтардың көбеюіне әкеп соғатын тарихи процесс. Бұл мағынадағы Дивергенция ұғымын қалыптастырғандар — Е. Д. Поливанов пен Р. О. Якобсон. Дивергенция ұғымы тілдің барлық денгейлеріне қатысты. Конвергенцияға қарама-қарсы құбылыс. Тағы қараныз: * Конвергёнт * Конвергенция * Дивергент Дереккөздер
Ми-шұжық

Ми-шұжық. Миларға суық су құяды, 1—2 сағ суға малады және жоғарғы қабатынан, ұйыған қандарынан тазалайды. Қой не сиыр етінің жұмсақ жерлерін ұсақтап еттартқыштан өткізеді. Бас пиязды тазартып, ұсақтап кеседі. Күрішті тазалап, суық сумен жақсылап жуады. Одан соң миды, етті, күрішті және пиязды араластырады, тұз, қара бүрыш қосады да, қою көжеге айналғанша суық су құяды. Бұл турамамен ішекті толтырады, аяқ жагын жіппен байлайды, бірнеше жерден инемен түйреп, қайнаған суда дайын болғанша асады. Дереккөздер
Тіл қызметі

Тіл қызметі * 1. адам қоғамындағы тілдің рөлі (қолданысы, міндеті) * 2. Қайсы-бір кептік құрамындағы бірліктердің өзге көптіктерге жататын бірліктерге детерминацияланған сәйкестігі (немесе тәуелділігі); екінші мағсы тіл бірліктеріне (мысалы, Мен ту бірлер) қатысты түсініктер үшін жиірек қолданылады. Тіл қызметі тілдің негізгі мәні, қоғамдағы міндеттері мен атқаратын жұмысы, табиғаты сиякты күрделі ұғымдарды камтиды. Бұлар сонымен тар оның жаратылысының ең маңызды қасиеттері болып саналады. Тіл негізінен екі түрлі маңызды қызмет атқарады. Біріншісі коммуникативтік және екіншісі когнитивтік, танымдық, гносеологиялық (кейде оны экспрессивтік қызмет деп атайды, яғни сананың жұмысын жүзеге асыру қызметі). Тілге эмоциялық қызмет (адамның көңіл-күй, әсерлерін, сезімдерін жеткізу) жүктелінген. Тілдің метатілдік (металингвистикалық) тілді терминдерімен сипаттау құралы қызметін орындау. Тілді пайдалану кезінде оның негізгі қызметтері бір-бірімен шартты байланыста болады, бірақ сөйлеудің кейбір жеке үлгілерімен мәтіндерде әртүрлі дәрежеде көрініс табады. Коммуникативтік қызметке байланыс орнату (фатикалық), конативтік (меңгеру), волюнтативтік (ықпал ету) және ұлттық танымды, мәдени дәстүрді, тарихты сақтау және тағы басқа қызметтер жатады. Конативтік қызмет аясында таныммен тарихи қоғамдық тәжірибе, жинақталған білімдерді меңгеру, бағалау (аксеологиялың), сондай-ақ денотация (номинация аталым), референциялық, предикаттық құралдар ретінде пайдаланылады. Тілдің эмоционалдық кызметі, әсіресе поэтикалық, көркем әдеби шығармашылық салаларда орын алады. Тіл қызметі аныктауға қызықшылық XX ғасыр белең алды. Қазіргі кездегі тіл әрекеті аясының кеңеюімен тіл қызметі мәселесі ауызша сөйлеу тілі, функционалдық стильдер, мәтін лингвистикасы сияқты жаңа ағымдар аймағында терең зерттеулерге бет алды. Ғалымдар алдында тілдің қандай жүйелері мен кұрылымдары оның әртүрлі қызметтерінде қалай және қандай деңгейлерде қолданыста болатынтындығын анықтау міндеті тұр. Дереккөздер
Интерлингвистика

Интерлингвистика — эсперанто, интерлингва және езгелері сияқты халықаралық тілдерден бастап, аралық, ақпараттық-қисынды тіл, машинамен аударудың, ақпараттық машиналардың қосалқы кодтары сияқты математикалық тілдерге дейінгі түрлі қосымша тілдердің құрылуы мен функциясына байланысты сан алуан мәселелерді зерттейтін тіл білімінің бөлімі. Оның негізгі назар аударатыны халықаралық жасанды тілдердің қолданысы мен жасалу процесі. Сонымен бірге көптілділікті, тілдердің бір-біріне әсерін, интернациалық терминдердің жасалуын да зерттейді. Интерлигвистика жасанды тілдердің теориялық мәселелерімен бірге, олардың көмекші қатынас құралы ретінде тәжірибе жүзінде қолданылуын да қарастырады. Интерлингвистика ғылымының негізін қалаушы Ж.Мейсманс. Ол халықаралық тілдер мен халықаралық диактілер арқылы қатынас жасауда “делдал” рөлін атқара алатын барлық тілдерді,соның ішінде табиғи және жасанды тілдерді жатқызады.
Балалық

Балалық - адамның дамуының есею алдындағы кезеңі; организмнің жылдам өсуі мен жоғары психикалық қызметтерінің қалыптасуымен сипатталады. Балалық БҰҰ-ның балалар кұқығы туралы Конвенциясында бекітілген норма бойынша баланың туған уақытынан шамамен жас жеткіншектік жасын (18 жасқа дейін) қамтиды. Педагогикалық қабылданған жас кезендеуіне сәйкес, 11 жаска дейінгі жас балалық кезең болып есептеледі, оған 1 жасқа дейінгі нәрестелік кезең; 3 жасқа дейінгі ерте жастық; мектепке дейінгі жас жатады. Балалықты қорғау Балалықты қорғау - 1. (кең мағынада) балалардың отбасындағы тәрбиесі мен берекелі өмір сүруіне, сондай-ақ, қайырымдылық қызметке байланысты болатын кез-келген сұрақ. Әлеуметтанушылардың бұл аспектке деген қызығушылықтары туды. Тарихи тұрғыда балалықты қорғау мәселесін зерттеу негізінен әлеуметтенуге; ал салыстырмалы түрде таптан тыс және мәдени топтарға бағытталды. Әлеуметтанушылар назарын балалардың тамақтану, білім алу жүйесіне, алғашқы денсаулықты сауықтыру мен кедейшілік мәселелеріне бөлді; 2.(тар мағынада) балалардың жақсы өмір сүруіне қасірет-қауіп төндіріп тұр, қамқорлықтың жоғалуы мен толық көңіл бөлмеушілік немесе бала өзі бақылаудан шығып кетті деген сезіктенулерден туған жағдаяттарды зерттеуді көздейтін, балалықты қорғау бойынша шенеуніктің функциясы, яғни патро-наждық қызмет. Дереккөздер