Алкмеонидтер

Периклдің бюсті — жоғалған грек түпнұсқасының римдік көшірмесі. Алкмеонидтердің ең атақтыларының бірі Перикл афиналық қолбасшы, шешен және мемлекет қайраткері болған.]] Алкмеонидтер (көне грекше: Ἀλκμαιωνίδαι, Alkmaionidai; аттикалық диалектте: Ἀλκμεωνίδαι, Alkmeonidai) — ежелгі Афинаның бай әрі ықпалды ақсүйек әулеті, Нелей әулетінің бір тармағы, өз тегін Нестордың шөбересі, мифологиялық Алкмеоннан таратады деп санаған. Б.з.д. VII ғасырдан V ғасырдың соңына дейін Алкмеонидтер Афинада орын алған өзгерістер мен оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Мұндай өзгерістер қатарына афиналық қатыгезді құлату, Афина демократиясының негізін қалауға жәрдемдесу және Пелопоннес соғысы кезінде Афинаға қолбасшылар беру жатады. Алкмеонидтер Геродоттың «Тарих » еңбегінде жиі аталады, әрі олардың көпшілігі Афинаның қалыптасуында шешуші рөл ойнады. Алкмеонидтердің алғашқы көрнекті өкілі Мегакл болды; ол қаладан қуылып, өзіне және әулетіне қарғыс тағылған. Сондай-ақ көптеген ғалымдар мен тарихшылар «афиналық демократияның атасы» деп атаған Клисфен де осы әулеттен шыққан. Тағы бір атақты алкмеонид — Фукидид кейінірек «Афинаның бірінші азаматы» деп атаған Перикл, сондай-ақ Пелопоннес соғысы кезінде бірнеше рет тарап ауыстырған Алкивиад, ол ақырында атақты Алкмеонидтердің соңғысы болды. Б.з.д. VI–V ғасырларда Алкмеонидтердің негізгі ақсүйек қарсыластары Писистратидтер әулеті еді. Ерте кезеңдегі негізі мен тарихы Сол дәуірдегі көптеген ақсүйек әулеттерден айырмашылығы, Алкмеонидтер мифологиялық негізін қалаушының атымен емес, тарихи тұлғаның атымен аталған. Бұл жағдайда әулеттің негізін қалаушы — Мегаклдың әкесі Алкмеон болған. Алайда басқа ақсүйек әулеттер сияқты, Алкмеонидтер де отбасында анасы немесе әкесі жағынан атасының есімін қайта қолдану дәстүрін ұстанған. Соның нәтижесінде бұл әулетте Мегакл, Алкмеон және Клисфен есімдері жиі кездеседі. Алкмеонидтердің алғашқы елеулі өкілі Алкмеонның ұлы Мегакл болды; ол б.з.д. VII ғасырда Афинаның эпоним архонты қызметін атқарған. Килон оқиғасы кезінде және одан кейінгі рөлі (б.з.д. VI–V ғасырлар) Килон оқиғасы кезінде (шамамен б.з.д. 632 ж.) бас архонт болған Мегакл қарулы мемлекеттік төңкерісті тойтаруға қол жеткізіп, Килонның жақтастарын өлтіру арқылы паналаушыларға қатысты қасиетті заңдарды бұзды. Олимпиада жеңімпазы Килон төңкеріс жасауға әрекеттеніп, оның жақтастары Акропольде Афина құрбандық үстелінен пана іздеді, себебі қоршауға алынып, аштыққа ұшыратылды. Мегакл сот кезінде олардың қауіпсіздігіне уәде бергенімен, олар құрбандық үстелінен шыққан соң, өлтіртті. Бұл паналаушылардың қасиетті заңдарын бұзу еді. Осы қылмыс үшін пайда болған қарғыс діни арамданудың нақты ұғымы ретінде Мегаклға және оның ұрпақтарына — Алкмеонидтерге — жабысады деп есептелді. Аттиканың жетекші әулеттерінің 300 өкілінен құралған соттың шешімімен Мегакл отбасы мүшелерімен бірге қуғындалып, тіпті жерленген Алкмеонидтердің мәйіттері қазылып алынып, қала шегінен шығарылды. Отбасылық «қарғыстың» ауыртпалығын әлі де арқалаған Алкмеон әулетінің абыройы мен билігін қалпына келтіруге ұмтылды. Мұндай мүмкіндік атақты бай Лидия патшасы Крез өзімен Дельф оракулының арасындағы қатынасқа грек делдалдарын іздеген кезде туды. Алкмеон Крез бен діни орталық арасындағы елші ретінде таңдалды. Сәтті миссиясы үшін Алкмеон марапатталып, «қолына қанша алтын сыйса, сонша алуына» рұқсат етілді; бұл Алкмеонидтер әулетінде кең тараған «алтынға толтыру» туралы аңыздың пайда болуына әкелді. Осылайша қаржылық әрі саяси капитал жиналып, Алкмеонидтердің Афинада қайтадан беделге ие болуына жол ашылды. Писистратидтермен бәсекелестік Алкмеонидтердің Афинаға қашан қайтып оралғаны белгісіз; мүмкін, бұл Солон кезінде болған, өйткені Плутарх Дельфидегі жазбаларға сілтеме жасай отырып, Бірінші Қасиетті соғыста Афиналықтарды Солон емес, Алкмеон басқарғанын нақты атап өтеді. Алкмеонның ұлы Мегакл, шамамен б.з.д. 575 жылдан бастап Сикион қатыгезі Клисфеннің қызы Агаристаға үйленген. Олардың екі ұлы болды: Гиппократ және тағы бір Клисфен — афиналық демократияның реформаторы. Гиппократтың қызы Агариста Периклдің анасы болды. Афинаның саяси өміріне олар тек Писистрат дәуірінде ғана қайта араласа бастады. Б.з.д. 561 жылы бастапқыда Ликургты Писистратқа қарсы күресте қолдап, оны уақытша Афинадан қуып жібере алды. Алайда көп ұзамай Мегакл эупатридтермен араздасып, қызын Писистратқа ұзатып, оның Афинаға қайта оралуын қолдады. Алайда тиран одан бала сүюден бас тартты, сол себепті екеуінің арасында тағы да жанжал туындап, Мегакл Ликургтың көмегімен оны қуғынға ұшыратты. Кейінірек Писистрат он жылдық жер аударылудан кейін Афинаға оралып, өз тираниясын түбегейлі орнықтырған кезде, Алкмеонидтер б.з.д. 546/45 жылдары қаланы тастап кетуге мәжбүр болды және Фокидаға шегінді. Сол жерде олар Дельфидегі өртеніп кеткен Аполлон қасиетті орнын қайта салуды аса жомарттықпен қаржыландырды. Мүмкін, олар Гиппий мен Гиппархпен ымыраға келіп, бір кезеңде Афинаға қайта оралған болуы ықтимал. Кем дегенде, Мегаклдың ұлы Клисфен Гиппий тұсында б.з.д. 525/24 жылдары архонт болғанға ұқсайды. Алайда көп ұзамай Алкмеонидтер қаладан қайта кетуге мәжбүр болды, шамасы, екі тиранмен бәсекелестікке түскендіктен. Афиналық демократияға қосқан үлесі: Клисфен қазіргі заманғы бюсті — Огайо штатының астанасы Колумбус қаласындағы Капитолий ғимаратында көрмеге қойылған.]] Алкмеонид Клисфен б.з.д. 508 жылы Писистраттың ұлы әрі мұрагері Гиппийді тақтан тайдырды. Геродот өзінің «Тарих » еңбегінде Алкмеонидтердің тиранияны ерекше жек көргенін және Афинаны одан құтқарғаны үшін кез келген басқа әулеттен де жоғары бағаланып, аса құрметке ие болғанын жазады. Клисфен (Алкмеонидтер жер аударылған кезде салуға көмектескен) Дельфидегі оракулды параға сатып алып, спарталықтарды өзіне көмектесуге көндірген; олар бұл іске аса құлшыныссыз болса да келіскен. Алғашында кейбіреулер атақты қарғыс Алкмеонидтерді билік етуге лайықсыз етеді деп есептеп, оған қарсы шықты; тіпті Спарта патшасы Клеомен I Клисфенге қарсы бұрылып, соңғысы қысқа уақытқа тағы да жер аударылды. Алайда азаматтар Клисфенді қайта шақырды, өйткені ол қарсыласы Исагорға қарсы неғұрлым демократиялық жүйені талап етіп, халықтың қолдауына ие болды, сол арқылы билікті халыққа көбірек беруді көздеді; нәтижесінде билігі қалпына келген Алкмеонидтер афиналық демократияның негізін қалауға жауапты болды. Алкмеонид Клисфен Афинада дамытуға ықпал еткен жаңалықтардың бірқатары мыналар болды: саяси ұйымдасуды туыстық байланыстарға негізделген және афиналық жоғарғы таптың саяси билік желісінің негізін құраған дәстүрлі төрт тайпадан тұрғындардың мекендеу аумағына (демдеріне) қарай құрылған он тайпаға көшіру; бұл жаңа демократиялық билік құрылымының негізіне айналды. Сонымен қатар, Клисфен реформалары арқылы афиналықтар өз қаласында изономиялық институттарды — барлық азаматтар үшін тең құқықтарды (дегенмен азаматтар тек ер адамдар болды) — орнықтырды және остракизмді жаза ретінде енгізді. Ол сондай-ақ лауазымдарға адамдарды туыстық немесе мұрагерлікке емес, азаматтарды кездейсоқ іріктеу (жеребе тастау) арқылы тағайындау жүйесін енгізді, бұл шынайы демократияның нақты сынағы болды. Клисфен Солон кезінде 400 мүшеден тұрған Булені қайта ұйымдастырып, оны 500 мүшеге жеткізді — әр тайпадан 50 адамнан. Сондай-ақ ол булелік антты енгізді: «халық үшін ең жақсысын заңдарға сәйкес кеңес беру». Ғалымдар Клисфенді өзінен бұрынғылардың реформаларын жалғастырып, оларды кеңейту арқылы афиналықтардың бір-бірімен қатар өмір сүруін қамтамасыз етіп, бөлінуші дәстүрлерден бас тартуына жол ашқан, осылайша «(афиналық) демократияны толық аяқтаған» тұлға ретінде бағалайды. Кейінгі жылдар: Перикл және Алкивиад Парсы соғыстары кезінде Алкмеонидтер Афина парсы шапқыншылығына қарсы қарсылықты бастап тұрғанына қарамастан, парсылармен одақ құру жөнінде келіссөздер жүргізген деп айтылады. Геродоттың «Тарих » еңбегінде Алкмеонидтер парсыларға ескерту белгісі ретінде қалқан жіберді деп айыпталады; алайда Геродоттың өзі Алкмеонидтердің Афинаға опасыздық жасауы мүмкін дегенге сенуден бас тартқан. Сонымен қатар, көптеген ғалымдар бұл қалқан туралы әңгімесінің шынайылығын талқылап келеді: біреулері мұны Алкмеонидтерді қаралау үшін ойлап табылған айла деп есептесе, басқалары оның шындыққа негізі жоқ, жай ғана кең тараған аңыз екенін алға тартады. Перикл мен Алкивиад та Алкмеонидтер әулетіне тиесілі болды, ал Пелопоннес соғысы кезінде спарталықтар Периклді беделінен айыру мақсатында әулеттің «қарғысын» алға тартты. Перикл Афинаны шамамен б.з.д. 461–429 жылдары басқарды; бұл кезең кейде «Перикл дәуірі» деп аталады. Ол Делос одағы арқылы Афинаның империяға айналуына ішінара үлес қосты деп есептеледі. Перикл өнер мен әдебиетті қолдап, ең алдымен оның күш-жігерінің арқасында Афина ежелгі грек дүниесінің білім беру және мәдени орталығы ретінде танымал болды. Ол Акропольде сақталып қалған құрылыстардың көпшілігін, соның ішінде Парфенонды қамтыған ауқымды жобаны бастады. Бұл жоба қаланы көркейтіп әрі қорғап, оның ұлылығын паш етті және тұрғындарды жұмыспен қамтыды. Периклдің жерлеу сөзі бүгінде қатысу демократиясы мен азаматтық мақтаныш үшін күрестің белгісіне айналған. Ақырында, сол кезеңде кеңінен жайылған Афина обасына шалдығып, көптеген адамдардың өмірін қиған індеттен өзі де қаза тапты. Алкивиад та Афинаның көрнекті шешені, қолбасшысы және мемлекет қайраткері болды; алайда Пелопоннес соғысы кезінде ол Афинадан Спарта жағына бірнеше рет ауысып отырды. Ол Сицилия жорығын батыл қолдады және ақырында қасиетті нәрселерді қорлады деген айыптаулардан кейін Спартаға қашты. Ол «ләззатқа беріліп кетуге бейім» адам ретінде сипатталып, жиі «заңсыз өз-өзіне ерік беруі» үшін сынға ұшырады. Соған қарамастан, Алкивиадты жеңілмейтін қолбасшы ретінде де бағалаған; ол қайда барса да, жеңіс соның соңынан ерген. Егер ол Сицилияда әскерді басқарғанда, афиналықтар апаттан құтылар еді, ал егер отандастары Эгоспотамдағы оның кеңесіне құлақ асқанда, Лисандр жеңіліске ұшырап, Грекияны Афина билер еді. Алкивиад сондай-ақ қасиетсіздікке айыпталғаннан кейін парсылармен одақ құруға тырысты, бірақ Фукидидтің айтуынша, бұл оның парсылардың көмегімен Афинада қайта билікке оралу ниетінен туған; ақырында ол бұл мақсатына жете алмады. Көрнекті мемлекет қайраткерлерінің соңғыларының бірі болған Алкивиадтың әулеті Пелопоннес соғысындағы Афинаның жеңілісінен кейін көп ұзамай тарихи сахнадан жоғалды. Дереккөздер