kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бел (өлшем бірлік)

.]] Бел(Б, В) – логарифмдік салыстырмалы шаманың (аттас екі физикалық шама мәндерінің ондық логарифмдерінің қатынасы) бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі. Америкалық ғалым А.Г. Беллдің құрметіне аталған. Әдетте белдің үлестік бірлігі — децибел (дБ) жиі қолданылады. Р 2 10Р 1 болғанда: 1Бlg(Р 2 /Р 1 ), мұндағы Р 1 және Р 2 — қуаттың, энергияның, т.б. физикалық шамалардың екі мәні. Бел бірлігі физика мен техниканың көптеген саласында (акустика, радиотехника, т.б.) қолданылады. Дереккөздер
Белағаш

* Белағаш – Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл. * Белағаш – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы ауыл. * Белағаш – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл. * Белағаш – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл.
Беласар

Беласар қорымы – қола дәуірінен сақталған қорым. Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Шет ауданы жеріндегі Тайатқан, Шұнақ, Үшқызыл тауларымен қоршалған кең алқапта, Киікті бекетінен оңтүстік-батысқа қарай 17 км, Мойынты бекетінен солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Орналасу ерекшелігі, зерттелуі Беласар қорымы – б.з.д ІІ мыңжылдықтың екінші жартысы, яғни қола дәуірімен мерзімделеді. Қорымда 1500 жыл бойында қалдырылған әр түрлі көлемдегі 150-ге тарта жерлеу құрлысы бар. Бұл жер қола дәуірінің тұрғындары үшін қолайлы табиғи жағдаймен ерекшеленгендігі сөзсіз. Мойнақ, Қаратал, Шажағай, Атасу, Ақдала, Шыбынды өзендерінің алқабындағы белгілі Ақдала, Шыбынды көк майса жайылымды жерлері мал шаруашылығымен айналысуға мүмкіндік туғызған. Қосқұдық, Мыңқайнар, Шалқия, Болаттау тауларында ертеде түсті металдарды өндірсе, Жиделі өзені кремний кен орны болған. Беласар алқабы өзінің ыңғайлы орналасу ерекшелігі бойынша ерте және кейінгі қола дәуірінің тұрғындарына киелі орын болып саналған. 1957, 1968 жылдары Орталық Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы Ә.Х. Марғұланның жетекшілігімен 4 қоршауды және 1 оба-қоршауды зерттеген. Жерлеу құрылымының үлкендігі, мықтылығы мен күрделілігіне қарағанда жерлеу құрылысы ежелгі қоғам элитасының өкілдеріне тиесілі болған секілді. Табылған бұйымдардың ішіндегі құрбандық асына арналған қыш ыдыстар және сәндік сипаттағы өрнекті композициялы, бірегей қола білезік, қапсырмалар иесінің жоғары әлеуметтік мәртебесі болғандығын дәлелдейді. Сипаты Жалпы саны 150, шаршы пішіндес, 1-2 кейде 3 концентрлі төртбұрыштардан тұратын ірі тас тақталардан және топырақтан үйіліп, сыртын айнала тас тақталарды тігінен қойып қоршаған үлкен қорым. Мәйттердің басы батысқа қаратылған. Тас жәшіктердің аумағы 110-150 см, тереңдігі 55 см. Кейбір қоршауларда мәйітті өртеп көму тәсілі қолданылған. Оңтүстік бөлігінде есік тәрізді кіретін жері бар. Барлығы онға жуық обалар қазылып, олардан адам сүйектерімен бірге құмыра сынықтары, қола білезіктер, алтын жалатылған сақина, моншақтар және т.б. әшекей бұйымдар табылды. Заттай деректер, жерлеу ерекшеліктері көне дәуірде Беласарды қоныстанған тайпалардың тұрмыс-тіршілігінен мағлұмат береді. Беласар – Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ерте сатысына жататын құнды ескерткіш. Дереккөздер
Белбеу

Белбеу — киім сыртынан буынуға арналған бұйым (ұзындығы 1,5—2 м). Белбеу атауы “бел” және “бау” сөздерінің қосылуынан пайда болған. Ол әр түрлі матадан немесе жұмсақ иленген жұқа жарғақтан, қайыстан, былғарыдан жасалады. Осыған орай жібек белбеу, қыжым белбеу, жарғақ белбеу, күдері белбеу, т.б. атала береді. Былғарының сыртын алтын, күміспен әшекейлеп жасаған белбеуді кісе деп те атайды; Түрлері Дембет белбеу – күмістелген, күміс жапқан белдік. Күдері белбеу – жұмсақ иленген бұлан не бұғы терісінен жасалған белдік. Кісе белбеу – адамның әлеуметтік дәрежесін танытатын сәндік белбеу. 2. қару-жарақ ілінетін белдіктің ең көне түрі. Кемер белбеу – бетіне алтын не күмістен өрнекті жапсырма бекітілген, ішік, тон, шапан сыртынан буынатын жалпақ сәнді былғары белбеу. Көнте – қон теріден жасалған қалың, жалпақ белдік. Дереккөздер
Белбеу Тастау

Белбеу Тастау – ұлттық ойын. Ол көп адамның қатысуымен далада көгалда не төсеніш үстінде ойналады. Ойыншылар алқа-қотан отырады да, біреуі қолына белбеу ұстап, отырғандардың сыртын айналып жүріп, өзі ұйғарған кісінің сыртына білдірмей белбеуді тастап кетеді. Ол айналып келгенше сырт жағына белбеу тасталған адам сезбесе, ойын жүргізуші айыпты адамды шеңберді айналдыра қуалап: “Орныңды тап!” деп белбеумен соғады. Ал отырған адам белбеу тасталғанын сезіп қалса, белбеуді ала салып, жүргізушінің өзін қуып, сабалайды. Белбеудің қатты, жұмсақ соғылуынан ойыншылардың көңіл-күйлері аңғарылып қалады. Ұлттық ойындардың басқа түрлері сияқты, белбеу тастаудың да өзіне тән тәрбиелік мәні бар. Ол жастарды шапшаңдыққа, төзімділікке, батылдыққа баулиды. Ойынның мұндай түрі қырғыз, түрікмен халықтарында да кездеседі. Дереккөздер
Белдеу

.]] Белдеу — киіз үйдің сыртынан айналдыра буатын бел арқан. Киіз үй орнықты болуы үшін белдеу мықты болуы керек. Сондықтан оны жылқы қылымен қой жүнін араластырa есіп дайындайды. Неғұрлым ширата есілсе, соғұрлым арқан берік болады. Киіз үйдің керегелерінің орта тұсынан жүргізілетін белдеу арқанның екі ұшы есіктің екі босағасына қатты тартып байланады. Белдеуге үзік, түндік баулар бекітіліп, екі босағаға жақын жерлеріне бақан, құрық, т.б. құралдармен қатар ертеде сойыл, шоқпар сияқты қарулар қыстырылатын болған. Жаугершілік заманда ер-азаматтардың ерттеулі аттары күндіз-түні белдеуде байлаулы тұрған. Дереккөздер
Белеңана

Белең ана — Қыпшақ мемлекеті тұсында салынған хан сарайының орны. Сарысу өзенінің сағасында, Сіңіртек, Телікөл алабына жақын, қазіргі Қызылорда облысы Шиелі ауданы аумағында орналасқан. Белеңана Сығанақ, Сауран қалаларын қоныстанған қыпшақ хандарына жаз аптабында саялайтын орын болған. Ескерткіш маңында өзге де сарайлардың, әдемі күмбездердің үйінділері сақталған. Ғалымдар П.И. Рычков, А.И. Левшин, П.И. Спасский, т.б. Белеңананың аумағының үлкендігіне қарап, оны ерте замандағы үлкен қаланың орны деп есептеген. Үш жүздің бірлігін айғақтайтын таңбалы тас Белеңанаға жақын маңнан табылған. Дереккөздер
Белкамит

Белкамит — мұнай-газ өнеркәсібіне жабдықтар мен тасымал ыдыстарын шығаратын кәсіпорын. 1982 ж. Алматы тәжірибе-механикалық “Гидромаш” зауыты болып құрылған. 1994 ж. сәуірде “Гидромаш” акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. 1995 жылдың желтоқсан айынан бастап “Белкамит” жабық түрдегі акционерлік қоғамға айналды. Мұнай және газ өнеркәсібіне арналған жабдықтар, сұйық газдарды, жоғары және төменгі температурада тасымалдау мен сақтауға арналған ыдыстар өндіреді. Кәсіпорын Италия, Беларусь, Польша және т.б. елдерге де өнім шығарады. Дереккөздер
Беллетристика

Беллетристика ( — «әсем ауыз шығармашылығы») — көркем прозаның шартты атауы. Поэзия мен драматургиядан көркем прозаны айырып айту үшін қолданылады. Идеялық, көркемдік қуаты әлсіз туындыларды да беллетристика деп атаушылық бар. Кейбір реттерде ғылыми және ғылыми-көркем кітаптарды оқырманға тартымды ету мақсатында олардағы деректі материалдар мен көркемдікті шебер ұштастыра білу бағытындағы автордың талпынысын беллетристикаландыру деп атайды. Беллетристика термині қазақ әдеби тіліне 20 ғасырда еніп, қолданыла бастады. Дереккөздер
Беловеж келісімі

пен Леонід Кравчук (Украина), ортасында Станислав Шушкевич пен Вячеслав Кебич (Беларусь), оң жақта Борис Ельцин мен Геннадий Бурбулис]] Беловеж келісімі — 1991 жылы 8 желтоқсанында Ресей, Украина, Беларусь республикаларының басшылары арасында жасалынған КСРО ыдырауы мен ТМД құрылуы жайлы келісім шарт. Бұл келісім КСРО-ның таралуына себеп болды. Тарихы 1991 жылғы тамыз бүлігінен кейін КСРО-ның ыдырау процесі бұрынғыдан да үдей түсті. Бүлікті ұйымдастырушылар тұтқынға алынып, коммунистік партия таратылды. Өз тәуелсіздіктерін жариялаған бұрынғы одақтас республикалардың кейбіреулері (Литва, Латвия, Эстония, Грузия) өздерінің КСРО құрамынан шығатындықтарын мәлімдеді. Орталықтың билігі күннен күнге әлсіреп, елде саяси толқулар күшейді. Осындай жағдайда үш республика басшылары (Ресейден - Борис Ельцин, Украинадан - Леонід Кравчук, Беларусьтан - Станислав Шушкевич) Минскінің маңайындағы Беловеж орманында келіссөз өткізді. Келіссөзде Кеңес Одағын сақтап қалудың бұдан былай мүмкін еместігіне байланысты олар өз республикаларының одақтан шығатынын және өзара одақтастық (саяси, экономикалық, әскери) жөнінде жаңа шартқа қол қоятындықтарын мәлімдеді. Сөйтіп, КСРО тынысы тоқтады. Бұған жауап ретінде 1991 жылы он екінші желтоқсанда Ашхабад қаласында Орталық Азия республикалары президенттері (Қазақстаннан - Нұрсұлтан Назарбаев, Қырғызстаннан - Асқар Ақаев, Өзбекстаннан - Ислам Кәрімов, Тәжікстаннан - Қаһһор Маһкамов,Түрікменстаннан - Сапармұрат Ниязов) кездесу өткізді. Кездесуде олар өзара одақтастық жөніндегі шартқа қол қойды және өздерінің Беловеж келісімімен толық келісетіндіктерін мәлімдеді. Бұған қоса олар Беловеж келісіміне қатысушы елдерге және басқа да бұрынғы одақтас республикаларға жаңа одақтық шарт жасасу жөнінде үндеу жолдады. Көп ұзамай 21 желтоқсанда Алматы қаласында бұрынғы КСРО құрамында болған 11 республика (Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Молдова, Өзбекстан, Ресей, Тәжікстан, Түрікменстан, Украина) басшылары жаңа келісімшартқа қол қойды. Сөйтіп бұрынғы КСРО аумағында жаңа одақ - Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) құрылды. Маңызы Беловеж келісімі КСРО тарихындағы маңызды оқиға болды және оның салдары әлемнің геосаяси картасын өзгертті. Ол туралы әлі күнге дейін әр түрлі пікірлер айтылып келеді: көптеген адамдар оны заңсыз деп санаса, басқалары бұл КСРО-ның таралуына әкелген логикалық нәтиже деп санайды. Келісімнің заңдылығы мен оның КСРО-ның таралуына апарған әсері әлі күнге дейін талқыланып келеді. Дереккөздер Сілтемелер * https://web.archive.org/web/20070929230308/http://www.polysphere.org/news/?id=36
Ағайынды Белослюдовтар

Ағайынды Белослюдовтар, өлкетанушылар. Олар төрт ағайынды, бәрі Семей жерінде туып-өскен. Төртеуі де Семей өлкесін зерттеп, алғаш рет мұражай ұйымдастырды. Семей қаласындағы санақ комитеті, бастауыш білім беру қоғамы, географиялық қоғам бөлімшесі сияқты ұйымдарға мүше болып, өлке мәдениетін дамытуға барлық күш-жігерін жұмсады. Абай поэзиясын жоғары бағалап, мақалалар жазған, кеңінен насихаттаған. *Виктор (1882-1916) - суретші. Абай өлеңдерін аударып, иллюстрация жасауды ойластырған. Семейдің құрылғанына 200 жыл толуына байланысты 1918 жылы «Семипалатинский край» газетіне тарихи очерк жазған. *Николай (1880-1943) да сурет салумен шұғылданған. Семей мұғалімдер училищесінде жас Мұхтарға сабақ берген. Викторға жазған хатында (1911): Абайдың ең таңдаулы өлеңдерін іріктеп алып, «Сибирский студентке» бастырып таныстыруды, Абай өлеңдерін қара сөзбен аударуды ұсынған. Николай Әуезовпен, сондай-ақ Ж.Шанин, X Ғаббасов, Ә. Ермеков, Н. Құлжановтармен пікірлес, дос-жаран болған. *Федор (1884-1944) сурет түсірумен (фотограф) әуестенген. Көптеген суреттері Ресейдің музейлері мен архивтерінде сақтаулы. «Туйе мінген қазақ », «Қазақ қызы», «Татар мешіті», «Махмұтов Ахдари», «Қазақ әйелі», «Қазақ баласы», «Жүн жуу», «Қазақ қыстауы», «Киіз уй тігу» т. б. суреттері қазақтың өмірі мен тіршілігін бейнелеген. *Алексей (1887-1939) - педагог. Қазақ ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, зерттеу жұмыстарын жургізген, орыс халқын Абай, Ыбырай Алтынсарин шығармаларымен таныстыруды мақсат еткен. Қ.Сәтбаевпен жақсы таныс болған, Баянауылға барып, қазақ халқының әдеби мұрасын жинаған. Әуезовтің т. б. ақыл-кеңесі бойынша қолындағы мұрағат материалдарын Қазақстанның Ғылым академиясына өткізген. Әуезов Николай және Алексей Николаевичтермен бірге Семей географиялық қоғамына мүше болған. Ұлы суреткер 1950 жылы сәуірде Николайдың жұбайы Ольга Дмитриевнаға дербес пенсия тағайындау жөнінде тиісті орындарға хат жолдаған. Дереккөздер
Вячеслав Алиевич Белялов

Вячеслав Алиевич Белялов (22.1.1936, Алматы - 4.10.2004) - кинооператор, кинорежиссер. Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген (1966). "Қазақфильм" киностудиясында 30-дан астам деректі және ғылыми көпшілік фильмдер түсірді. Қазақстан флорасы мен фаунасы туралы ғылыми көпшілік киноның дамуына үлес қосты. Үздік операторлық шешімі үшін Беляловтың фильмдері әр түрлі сыйлықтарға ие болды ("Ақсу-Жабағылы",1976; КСРО ХШЖК-нің қола медалі, 1977; "Ғажайып орман", 1978, Бакуде өткен Бүкілодақтық 8-телефильмдер фестивалінің сыйлығы, 1978; "Мүйізтұмсыққа арналған үй", 1981, Воронеж қаласында өткен табиғат туралы фильмдердің Бүкілодақтық 1-фестивалінің 1-сыйлығы, (1982). Қазақстан Мейлекеттік сыйлығының иегері (1983). Беляловтің фильмдері шешімдерінің соңылығымен, тақырыбының өзектілігімен құнды. Дереккөздер
Бенакент

Бенакент, Бенакет - орта ғасырда Шаш (Ташкент) маңында болған ірі қалалардың бірі. Шарқия (Шаһрухия) - Ангрен өзені мен Сырдарияның қосылған тұсында болған. Ол туралы кезінде Ибн Хордабек: "Илак (Ангрен) өзені Бенакенттің тұсында Шашқа (Сырдарияға) барып құяды" деп қаланың нақты орнын көрсетіп кеткен. Қаланың қираған орнының жобасын алғаш 1908 ж. И.А. Беляев қағазға түсірген. 1957 жөне 1973 жылдары Өзбекстан Ғылым Академия Археология институтының ғалымдары (жетекшісі Ю.Ф. Буряков) зерттеу жүргізген. Қала жұртының жартысына жуығын өзен суы шайып кеткен. Қалған жері екі бөліктен: Шаһристаннан және Рабадтан тұрады. Шаһристанның мәдени қабатының биіктікі рабадтың үстінен есептеғенде 15 - 17 м. Қабырғаларының ұзындығы солтүстік-шығысында 600 м, солтүстік-батысында 450 м, оңтүстік-батысында 800 м. Екі жағынан Сырдарияның суы, солтүстік-батыс шетінен Шарқиясай, солтүстік-шығыс қапталын құрғақ арна қоршай жатыр. Бекіністік қабырғаларының орны сақталмаған. Қазба кезінде табылған, Қауыншы мәдениетіне жататын қыш ыдыстарының сыныптары қала тіршілігін 2-3 ғасырларда басталғанын дәлелдейді. 11-12 ғасырларда Бенакентте жергілікті Қарахан әулетінің мыс теңгелері соғылған. Шыңғыс хан әскерлеріне қарсы үш күн бойы қарсылық көрсеткен қала түгелге жуық талқандалған. Оны 1392 ж. Әмір Темір қалпына келтіріп, баласы Шаһрухтың атын берген. Дереккөздер
Бенефис

Бенефис( – пайда) – қатысушы актерлердің біреуінің пайдасы үшін қойылатын спектакль. Одан түскен қаржы түгелімен актердің (немесе актерлердің) пайдасына жүмсалады. Тұңғыш Бенефис 1735 ж. Францияда өтті де, біртіндеп барлық жерлерге тарады. Алғашқы кездері Бенефис актерге материалдық көмек үшін өткізіліп, кейіннен актердің жалақысын көбейтудің ресми емес әдісіне айналды. Актер Бенефисті театр сахнасында белгілі бір драматургиялық шығарманың кең таралуы үшін де өткізілген. Алайда Бенефиске негізінен кассаға көп ақша түсіретін пьесалар таңдап алынды. 1783 жылдан Ресейде қолданыла бастады. Бенефис КСРО-да өнер қызметкерлері кәсіподағының бүкілодақтық 5-съезінің (1925) қаулысымен өз күшін жойды. Қазақстанда ең алғашқы Бенефис 1994 ж. Қазақ академия драма театры сахнасында Х.Бәкееваның қатысуымен өткізілді. Содан бастап Бенефис өткізу дәстүрге айналды. Дереккөздер
Бензин

.]] Бензин(французша: benzіne) – 30 – 205°С аралығында қайнайтын, құрамы әр түрлі жеңіл көмірсутек тердің қоспасы; түссіз не арнайы боялған сұйық. Судан жеңіл, тығыздығы 0,70 – 0,78 г/см 3 , өзіне тән иісі бар, -60°С-та қатады. Бензин тез буланғыш, оңай тұтанғыш зат, буының ауамен қоспасы қопарылғыш келеді. Бензин алудың негізгі кең тараған әдістері: мұнайды тікелей айдау, мұнайдың ауыр фракцияларын крекингілеу, көмірсутек газдарынан бөліп алу, тас көмірді гидрогендеу және көмірсутек газдарын (изобутан, бутан, пропан) алкилдеу, т.б. Бензинді іштен жанатын қозғалтқыштарда отын, майды, шайырды, каучукті еріткіш ретінде, т.б. қолданады. Отын ретінде қолданылуына қарай авиация Бензині және автомобиль Бензині болып бөлінеді. Бензиннің негізгі қасиеті – детонацияға тұрақтылығы, яғни қозғалтқыштарда бірқалыпты жану қабілеті. Оның детонацияға тұрақтылық қасиеті октан санымен сипатталады. Октан саны неғұрлым көп болса, детонацияға тұрақтылық қасиеті соғұрлым жақсы болады. Бензиннің маркалары (А-80, А-93, А-95, т.б.) осы қасиетке негізделген. Автомобиль санының күрт өсуіне байланысты Бензин үлкен қалалар ауасын ластаушы негізгі факторға айналып отыр. Ауадағы Бензин буының қойыртпалығы 100 – 300 мг/м 3 -ден көп болса, адам организміне қауіпті, сондықтан онымен жұмыс істегенде және оны пайдаланғанда барлық сақтық шаралары қадағалануы тиіс. Қазақстанда Бензин Атырау, Павлодар, Шымкент қалаларындағы мұнай өңдеу зaттарында өндіріледі. Дереккөздер Сілтеме * [http://www.nge.ru/g_2084-77.htm Автомобильдің Бензиндері] * [http://www.nge.ru/g_p_51105-97.htm Неэтилированный бензин]
Александр Беннигсен

Беннигсен Александр(1913 – 1988) – француз шығыстанушысы, проф., граф. 50-жылдары ол Кеңес өкіметінің отарлық саясаты туралы ғыл. мақалалар жариялады. Кейінірек ұлттық интеллигенцияның статусы мен жағдайы (1956, 1959), 1917 жылғы төңкерістен кейін мұсылман халықтары арасынд
Бенсон Линда

Бенсон Линда — шығыстанушы, швед ғалымы. Шыңжаңдағы мұсылман халықтарының қазіргі заман тарихын зерттеумен айналысқан. Қытай қазақтарының 1944—1949 жылдардағы азаттық күресі туралы еңбектер жазған. Дереккөздер
Бенцинг Иоханес

Бенцинг Иоханес(1913 ж. т.) – неміс түркітанушысы, Германияда Орта Азияны зерттеудің негізін салушылардың бірі. Б. қазақ тілі бойынша бірнеше оқу құралдарын жазған. 1928 ж. қазақ ақыны М.Жұмабаевтың өлеңдерін неміс тіліне аударып жариялаған. Алтайтану және түркітануға с
Василий Григорьевич Беньковский

Василий Григорьевич Беньковский (25.1.1925, Украина, Одесса қаласы – 21.1.1986, Ресей, Уфа қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1952), профессор (1953), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1961). Одесса мемлекеттік университетін бітірген (1940). 1940–1967 ж. «Қазақстанмұнай» бірлестігінде жұмыс істеді. 1960–1967 ж. Қазақстан ғылым академиясының Мұнай және табиғи тұздар химиясы ин-тының директоры, 1967–1986 ж. КСРО ҒА Башқұрт бөлімшесінің Хим. ин-тында лаборатория меңгерушісі болды. Негізгі ғыл. еңбектері мұнай химиясы мен физ.-химиясына арналған. Беньковский төмен темп-рада мұнай эмульсиясы мен оның құрамындағы көмірсутектерінің өзгерістерін, мұнайды алғашқы өңдеу кезінде алынатын азотты негіздердің құрылысын зерттеген. Жер асты мұнай құбырларын хим. жолмен қорғау әдістерін анықтау мәселелерімен шұғылданды. Пайдаланылған күкірт қышқылын қайта өңдейтін қондырғылар жасауға қатысты. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Лев Семенович Берг

Лев Семенович Берг (14.3. 1876, Бендеры қаласы – 24.12. 1950, Ресей, Санкт-Петербург) – ғалым, география ғылым докторы (1908), профессор (1914), КСРО ғылым академиясының академигі (1946), Ресейдің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1934). Мәскеу университетін бітірген (1898). Берг География институтын ұйымдастырушыларының (1918) бірі. Бұл институт кейін Ленинград университеттінің география кафедрасына айналғаннан кейін (1925) өмірінің соңына дейін осы кафедраның меңгерушісі (1925 – 50). Студент кезінде Орал өзенінің сағасына және Индер көліне өзінің алғашқы сапарын жасады. 1898 – 03 жылы Батыс Сібір, солтүстік Қазақстанның көп көлдерін, Балқашты, Арал теңізінен зерттеді. «Арал теңізі» физ-география тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Осы еңбегі үшін Бергке Ресей География қоғамының П.П. Семенов-Тянь-Шаньский атындағы медалі берілді. Бергтің негізгі ғылыми еңбектері физика географияның жалпы мәселелеріне, жеке аймақтар мен аудандар географиясына, геоморфологияға, көл зерттеуге, палеогеографияға, зоогеографияға, жалпы биологияға, география тарихына, ихтиологияға, тағы басқаларға арналған. Ол табиғат бедері туралы В.В. Докучаев ілімін дамытты, география ландшафт ілімінің негізін салды. Қазақстан табиғатын зерттеуге үлкен үлес қосты. Теке, Қорғалжын, Қызылқақ, Сілеті теңіз, Теңіз, Балқаш көлдерінің, Арал теңізінің толық география сипаттамасын берді. География әдебиеттерде Торғай қолатын, Сарыарқаны дербес геоморфология аймақ ретінде жеке бөлді. Қазақстанды физика – география аудандарға бөлу де Бергтің еңбектерінен басталады. Берг 1904 жылдан Орыс география қоғамының мүшесі, 1940 – 50 жылы КСРО география қоғамының президенті, КСРО Мемлекеттік сыйлығын алған. (1954). Ол бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Памирдегі бір шың, Курил аралдарындағы жанартау, Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Памирдегі мұздық, 60-тан аса өсімдік пен жануар Берг есімімен аталған. Дереккөздер
Оңғарбек Бердібаев

Бердібаев Оңғарбек(7.11. 1911, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы – 7.1.1972, Алматы) – дерматолог-ғалым, медицина ғылым докторы (1955), профессор (1956), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). Қазақ медецина институтын (қазіргі Алматы мемлекеттік медецина университеті ) бітірген (1937). 1937 – 46 жылы сол институтта тері-венерология кафедрасында ординатор, ассистент, доцент, 1946 – 52 жылы Қазақстан Өлкелік патология институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, директоры, микология секторының меңгерушісі. 1952 – 56 жылы Қазақ тері-венерология ғылым-зерттеу институтының директоры, 1956 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы мемлекеттік медецина институтында кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері таз ауруларын емдеуге арналған. Тері-венерология (трихофития, микроспория) ауруларын емдеу әдістерін табуға елеулі еңбек сіңірген Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Бердібек хан

Бердібек хан(т.ж.б. – шамамен 1359/61) – Алтын Орда ханы, Жәнібектің баласы, Өзбек ханның немересі. 1356 ж. Жәнібек Әзербайжанды басып алғанда Б-ті Тебриздің билеушісі еткен. 1357 ж. Жәнібек өлгеннен кейін Б. оның мұрагері ретінде таққа отырды. Өмірбаяны Кейбір деректерге қарағанда Бердібек Алтын Орданың ықпалды әмірлерінің бірі Туғлубимен бірге Жәнібек ханды қастандық жасап өлтірген көрінеді. Басқа мәліметтерде Жәнібек көзі тірісінде–ақ Бердібекті хан етіп жариялағандағы айтылады.1357 жылы Жәнібек өлгеннен кейін Бердібек оның мұрагері ретінде таққа отырады. Бердібек Алтын Ордадағы билікті өз қолына алған соң Жошы әулетінің беделі адамдарын,сондай–ақ, Туғлубидің өзін және оның баласы Семейді өлтірткен. Бердібек кейбір жазба мәліметтер бойынша 1359 жылға дейін хандық құрған. Бердібектің өлімді жөнінде нақты тарихи дерек жоқ. Бір мәліметтерде Бердібек өз ажалынан,екіншісінде Жошы әулетінен шыққан бәсекелесі Құланның қолынан қаза тапқан делінген. Бердібектен кейін Алтын Ордада Өзбек ханның ұрпақтары билік жүргізбеді. “Нар мойыны Бердібекте кесілді” деген сөз осыны аңғартса керек. Тағы қараңыз
Бердібек Мықтыбекұлы

Бердібек Мықтыбекұлы (1851, қазіргі Жамбыл облысы, Қордай ауданы - 1914, Жамбыл облысы, Қордай ауданы) - күйші. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Жасынан күйшілік-домбырашылық жолға түсіп, Байсерке (1841-1906) күйшінің жанына еріп, үлгі алған. Бердібек қүйлері сарын-сазының сыршыл-сезімталдығымен ерекшеленеді. Әсіресе, қүйге арқау болған тақырыбына сай бейнелі үнді дәл тауып, ұрымтал үлгімен жеткізе алатын суреткер. Бердібектің "Асау торы ат", "Боз інген", "Батырдың өлімі", "Жас мерген", "Жігіт" , "Сүлутөр", "Ұлпан", т.б. күйлерінің біразын музыка тарихын зерттеуші Т.Мерғалиев нотаға түсірген. Академик А.Жұбановтың зерттеу еңбектерінде, халық ақыны К.Әзірбаевтың естеліктерінде Бердібек туралы деректер кездеседі. Дереккөздер
Бердібек Сарайы

Бердібек сарайы - ортағасырлық салтанат сарайы. 1405 жылы 14 қаңтарда Қытайды жаулап алуға аттанған Әмір Темір балашағасымен (олардың ішінде Ұлықбекте бар), әскербасыларымен Бердібек сарайына келіп тоқтайды. Белгілі тарихшы Шараф әд-Дин Иездидің "Зафарнаме" шығармасында аталады. Оның жазуынша сарайда құрметті кісілерді қабылдайтын салтанатты зал — "көрінісхана" болған. Әмір Темір кезінде осы залда өз қолбасшыларымен бірге Тоқтамыстан келген елші Қарақожаны қабылдаған. Отырар қаласының орнында жүргізілген археол. қазба жұмыстары кезінде (1988- 98) Бердібек сарайының бір бөлігі ашылды. Сарай Отырардың оңтүстік-шығыс бөлігінде, биік қамал ішінде орналасқан. Оның жалпы көлемі 100x100 м 2 шамасында. Күйдірілген кірпіштерден тұрғызылған қабырғаларының қалындығы 1,3метр. Сарайдың бір бөлігін мешіт (ауданы 22x60 м) алып жатыр. Тарихы Отырардың жалпықалалық құрылысында жетекші рөл атқарған 14-15 ғасырлардағы орталық қамалының құрамдас бөлiгi. Бұл жерде қамал 14 ғасырда пайда болды. Солтүстiк бұрышта орналасқан қамал 13 ғасырдың басында моңғолдар қираткан едi. Қала қамалдарынын iшiнде кешендi түрде археологиялық қазба жұмысы жүргiзiлiп, толымды сипаттама жасалған осы Бердібек сарайы. Шараф ад - Дин әл - Иаздиден жеткен деректен Отырардың сол кездегі билеушісі Бердібектін көп бөлмеден тұратын, ресми қабылдауларға арналған көрiнiсханасы бар сарайы болғанын және осы сарайда Әмір Темірдің өз оғландары мен уәзірлерімен тұрақтаған. ХV ғ. басында Отырарда орын алған маңызды оқиға, Әмір Темiрдiң осында Тоқтамыстың елшiлерiн қабылдауы және дүние салуы болды. Әмір Темірдің өмірінің соңғы кезiн Отырарда өткiзуi және де Отырар туралы деректердiн әртүрлi кездерден, жазбаша әрі ауызша түрде, бiзге жетуiне септiгiн тигiздi. Әмір Темір қайтыс болғаннан кейiн орын алған темiрлiктердiң өзара соғыстарынын нәтижесінде, ХV ғасырдың бiрiншi жартысында қирап, өмір сүруiн тоқтатты. Дереккөздер
Бердіқожа батыр (жыр)

Бердіқожа батыр– тарихи дастан. Дастанда жеке үй болып жырақта өмір сүрген Бердіқожа батырдың ерлік істері баяндалған. Жырда қалмақтарға қарсы соғысқа аттанып бара жатқан, тарихта есімдері мәлім Қабанбай, Бөгенбай, Боранбай, Барақ және т.б. батырлар жайлы да айтылады. Туынды он бір буынды қара өлеңге құрылған, ішінара қара сөз де ұшырасады. Қолжазба нұсқасы Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар орталығында сақтаулы. Дереккөздер
Сейдахмет Бердіқұлов

Сейдахмет Бердіқұлов (9 мамыр, 1933 жыл, Алматы облысы, Жамбыл ауданы Қарақастек қыстағы – 1994, Алматы) – жазушы, журналист. Қазақстандағы спорт жұлдыздарының табыстарын насихаттауға еңбек сіңірді. Шапырашты руынан шыққан. Хронологиясы * 1956 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. * 1965 — 1970 жылдары «Қазақстан пионерінің» редакторы, * 1970 — 1986 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінің редакторы, * 1986 — 1994 жылдары «Жалын», «Балауса» баспаларының директоры болды. Шығармалары * «Сол орамал жоғалмайды». А., «Жазушы», 1965; * «Жүрек ұйықтауды білмейді» . А., «Жазушы»(1966), * «Жұмыр жерде теңбіл доп». А., «Жазушы» (1968), * «Егеулі найза». А., «Жазушы», 1969; * «Аспаннан шұға жауған күн». А., «Жазушы» (1975), * «Мұңайып оянған қала». А., «Жазушы», 1979; * «Үшінші подъезд» . Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы» (1980); * «Пердесіз көңіл». А., «Жазушы», 1983; * «Арбаған мәні бір сиқыр». А., «Жалын», 1987; * Немістің Гельмут деген миллионерінің арнайы келіп, Әуезовті көре алмағанына қапа болғанын суреттеген «Миллионер өкінген түн» атты туындысын жазды («Қазақ әдебиеті», 1987, 5 қыркуйек). * «Таңдамалы». Екі томдық. А., «Жазушы», 1991. * «Ғажайып дәптер» әңгімесінде ұлы жазушының 1910 ж. Семейде оқып жүрген кезінен сыр шертеді. Әуезовтің ұқыптылығы мен білімділігін жас жеткіншектерге үлгі етіп ұсынады («Балдырған», 1962, №9; «Ана тілі», хрестоматия, 2-сынып, А., «Атамұра» баспасы, 1998, 130-132-беттер). Дереккөздер
Илья Николаевич Березин

Илья Николаевич Березин (1818-1896) - орыс ғалымы, шығыс зерттеуші, профессор. Петербург университетінің профессоры. Ол «Шығыс тарихшыларының кітапханасы» атты жинақ шығарып, оған Рашид ад-Дин, Мұхаммед Шайбани, Қадырғали Жалаири, Әбілғазы еңбектерінің орыс тіліндегі аудармасын енгізген. «Шығыс елдеріне саяхат» деген еңбегі, «Орысша энциклопедиялық сездігі» жарық көрген. Ғалым Алтын Орда тарихымен айналысып, Жошы ұлысы хандарының жарлықтарын зерттеген. Князь В. А. Кудашев кешіріп алған Абай қолжазбасы осы кісі арқылы Петербургтағы Орыс географиялық қоғамына келіп түскен. Ол өлеңдер авторы Абай екенін біле қоймаса да оларды жоғары бағалап, «Географиялық қоғам жазбалары» журналында бастыру мақсатымен атақты ғалымдар П. П. Семенов-Тян-Шанский мен П. М. Мелиоранскийді таныстырған. Березиннің қолында бұл қолжазбамен қатар Абайдың кадет корпусыңда оқитын інісі Халиуллаға жазған хаты, әкесі Құнанбайдың атынан жазған хаттары және ақын ауылының молдасы Ғабитханның хаттары да болған. Бүл аса құнды құжаттар қазір С.-Петербургтегі Күншығыс халықтарын зерттейтін ин-ттың кітапханасында Сақтаулы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://mirslovarei.com/content_his/berezin-ilja-nikolaevich-13343.html] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/biograf2/1426] * [http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=615356]
Березовка полиметалл кен орны

Березовка полиметалл кен орны - Шығыс Қазақстан облысында. Ежелгі кен қазбаларының орнында 1730 жылы ашылған. Құрамы Березовка полиметалл кен орнында мырыш, мыс және қорғасын басым, сонымен қатар алтын, күміс кездеседі. Дереккөздер
Берен

Берен — жебенің бір түрі. Ауыз әдебиетіндегі деректерде бұл оқты батырлар қарсыласының сауытына басқа оқ өтпегенде қолданған. Береннің ұшы үшкір болып, қырланып соғылған; Берен — атқанда жарылмас үшін оқпаны асыл болаттан соғылып жасалған көне мылтықтың ауыз әдебиетінде кездесетін бір атауы. Береннің болаттан соғылғанын мылтықтың оқпанындағы өрнегінен айырады. Берен ,берен сауыт, береңгілі сауыт -сауыттың бір түрі, болат темірлі сауыт деген ұғымды білдіреді. Тері, матаға болат, темір тақталарды шегелеп, қатарлап бекіту арқылы жасалған. Сақ, сармат, түркі әскерлерінің бір бөлігі осындай сауыт киген жауынгерлерден құралган. Үлкен темір тақталар иілуге мүмкіндік бермейтін болғандықтан берен кеу- деше түрінде тұтас жасалынып, бастан сыпырыла шешіліп киілген, баумен байланған. Іштен шегеленгендіктен болат тақталардың ара-жігі ашылмай, денеге қару өткізбейтін берік болган. Шығыстан ауысқан бұл сауыт түрін Еуропада «бригандина» деп атаган. Кейде береннің иықтары мен етегін аң терілерімен жиектеген. Сауыттың тысына қымбат, әдемі маталар қапталғандықтан аса сәнді көрініп, көбінесе, хандар, қолбасшылар киген. Беренді негізінен, жұқалау кіреуке, қат- тама сауыттардың сыртынан киген. «Айбынды ерлер көп өтті, Кіреуке киген, беренмен» (Ақтамберді) деген жырдағы берен осы отты қару пайда болып, ауыр қаруланған атты әскер таратылғаннан кейін, берен де қолданыстан шығып қалды. Дереккөздер
Берендейлер

Берендилер — түркі тектес көшпелі тайпа. Орыс жылнамаларында 1097 жылдан 12 ғасырдың аяғына дейін болғандығы айтылады. 11 ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Русь даласында, әсіресе, Киев Русі мен Переяслав князьдігіне жақын жерлерді, Рось өзенінің бойын қоныстанған. 1146 ж. қарақалпақтар тайпалық құрылымы құрылып, оған өзге түркі тайпаларымен бірге берендилер де кірген. 12 ғасырда берендилер араларынан князьдер шығып, қалалар салынған. Киев князьдері берендилердің атты әскерлерін қыпшақтарға қарсы және князьдер арасындағы дау-жанжалдарды шешуге пайдаланған. 13 ғасырдың басында Бату әскерлері Киев Русіне шабуыл жасауына байланысты, берендилердің бір бөлігі Болгария мен Мажарстанға (Венгрияға) қоныс аударып, қалғандары Алтын Орда халқына сіңіп кеткен. Дереккөздер
Берен Кежім

Берен Кежім – ат сауытының бір түрі. Тері не мата астарға, жабуға жалпақ-жалпақ болат тақташаларды қайыспен не шегемен бекітіп жасалатын берен кежім аттың мойнын, кеудесін, сауырын, бүйірін жауып тұратын бірнеше бөліктерден құралады. Бұл сауыт бөліктері бір-біріне баумен, ілгекпен жалғанады. Хандар мен атақты батырлардың атына арналған берен кежінің астына қалың матадан жабу салынып, етегі шашақпен әшекейленеді. Петроглифтерде осындай сауыт кигізілген ат үстіндегі батырлар бейнелерін кездестіруге болады; Дереккөздер
Бериллий

Бериллий (лат. Beryllіum; Be) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІ тобындағы хииялық. элемент, атомдық нөмірі 4, атомдық массасы 9,0122, жеңіл, ашық сұр түсті металл. Тұрақты бір изотопы (9Ве) бар. 1798 ж. берилл минералынан француз химигі Л. Воклен тапты. Металл күйінде алғаш рет неміс химигі Р. Влер алды. Бериллий алюминийден жеңілірек, тығыздығы 1,816 г/см 3 , балқу температурасы 1284 0 С, қайнау температурасы 2450 0 С, химиялық қосылыстарында 2 валентті, беткі қабаты тотығып, қорғауыш қабыршақ түзілетіндіктен ауада өзгермейді. 800 0 С-тан жоғары температурада қыздырғанда жылдам тотығады; қышқылдарда да, сілтілерде де ериді. Сілтілерде еріп бериллаттар деп аталатын тұздар түзеді (мысалы, натрий бериллаты — Na 2 BeO 2 ). Бериллий галогендер, оттек, күкірт және азотпен тікелей қосылып, оттекпен оксид (BeO), азотпен нитрид (BeN 2 ), көміртекпен карбид (Be 2 C), күкіртпен сульфид (BeS) қосылыстарын түзеді. Бериллий оксиді — ақ түсті, қиын балқитын зат, сумен оңай қосылып, бериллий гидроксидін [Be(OH) 2 ] түзеді, бұл — амфотерлі әлсіз негіз, қышқыл мен сілтілерде ериді. Бериллий алуда қолданылатын негізгі шикізат — берилл және гельвин минералдары. Металл бериллий хлорлы бериллийді балқытып электролиздеу арқылы алынады. Сонымен қатар, бериллий металын магниймен BеF 2 қосылысын тотықсыздандырып алады, магнийдің артық мөлшерін вакуумда қайта айдап бөледі, алынған бериллий әрі қарай дистилдеу әдісімен тазартылады. Бериллийді құймаларға араластырғанда қаттылығы артады, бұл бағалы қасиеті бұрыннан белгілі болса да, оны қолдану тек 20 ғасырдың 40-жылдарында басталды. Баяу балқитын металдардың бериллидтері — авиация және ракета жасауда аса қажетті зат. Рентген сәулелері бериллийден жақсы өтетін болғандықтан, одан рентген трубкаларының терезелерін дайындайды. Бериллий әр түрлі құймалар және коррозияға берік болат алуда, электротехникада, атом реакторларын жасауда кең түрде қолданылады. Қазақстанда бериллий Өскемендегі титан-магний комбинатында өндіріледі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Беркежар

Беркежар(туған өлген жылдары белгісіз) — Шыңғыс ханның немересі, Жошының төртінші ұлы. Берке хан екеуі бір анадан туған. Беркежар хандық билік құрмағанымен, 13 ғасырдағы Алтын Орда тарихында үлкен рөл атқарды. Ол 1229 ж. 28 қаңтар мен 26 ақпан аралығында Үгедейді ұлы хан етіп сайлау салтанатына Орда Ежен, Бату, Берке, Шибан, Танғұт, Тұқа Темірмен бірге Жошы ұлысы атынан қатынасады. 1268 ж. Алтын Орда ханы Менгу Темірдің (1266 — 80) тапсырмасымен, Қайдуға жәрдемдесу мақсатында шағатайлық Барақ ханға қарсы 50 мың әскермен аттанып, жеңіске жетеді. Шағатай мен Үгедей ұрпақтары арасындағы алауыздықтарды ретке келтіріп, 1269 ж. Талас өзені бойында өткен Құрылтайды ұйымдастырушылардың бірі болды. Беркежардың Кокчи (Көкші) және Ису Бұқа атты 2 ұлы, олардан бес немересі болған. Дереккөздер
Марк Исаакович Беркович

Марк Исаакович Беркович (30 қаңтар 1914 жыл, Украина, Одесса — 12 наурыз 1986 жыл, Алматы) — кинооператор, кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978). Өмірбаяны * Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген (1937). * 1937 — 1956 ж. “Мосфильм” мен “Моснаучфильм”, ал 1956 — 1986 ж. “Қазақфильм” студияларында қызмет етті. Фильмдері, еңбектері және марапаттары Ш. Аймановпен шығармашылық бірлікте болып, ол қойған “Біз осында тұрамыз” (1957), “Біздің сүйікті дәрігер” (1958), “Бір ауданда” (1960), “Әнші ауыл” (1961), “Алдаркөсе” (1965), “Тақиялы періште” (1968), “Найзатас баурайында” (1969) фильмдерін, сондай-ақ, “Асау Ертіс жағасында” (1956, режиссер Е.Е. Арон), “Ән қанаты” (1966, реж. Ә.Мәмбетов) атты көркем фильмдерді түсірді. Беркович — “Бес жылдан кейін” (1962), “Мұқанның қайта тууы” (1970), “Алматы”, “Алғашқы гүлдер”, “Жаңа жылыңызбен” (1971), “Шәкен Айманов” (1974), “Түсті металлургия” (1979), “Обелиск”, “Жаңа алаң” (1982), т.б. ғылыми-көпшілік және хроникалық-деректі ленталардың түсірушісі және қоюшысы. “Аяқталмаған өмір киноленталары” (1985) атты естелік-кітаптың авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Хұсайын Иманғалиұлы Берқалиев

Берқалиев Хұсайын Иманғалиұлы(15.8.1951 жылы туған, Атырау) — әскери қызметкер, генерал-майор (1997). Алматы жоғары командалық шекара училищесі (1972), КСРО жоғары шекаралық әскери-саяси училищесі курстарын (1974), Әскери-саяси академияны (1988) бітірген. Шығыс шекара округінде шекаралық застава бастығының саяси жұмыс бойынша орынбасары, шекаралық отряд бастығы болып қызмет атқарған. 1980 — 82 ж. Ауғанстанда әскери қызметте болды. 1997 жылдан ҚР Шекара әскерлері қолбасшысының орынбасары. Бірнеше жауынгерлік ордендермен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Бершінтөбе (көне қала)

Бершінтөбе — көне қаланың орны. Түркістан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 20 — 25 км жерде, Қаратаудың оңтүстік жағында орналасқан. 1970 ж. Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) зерттеген. Қала жұртының ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 80 м, ені 40 м. Солтүстік жағындағы орталық қорғанның аумағы 30 м 2 , биіктігі 4 м. Қазба жұмысы жүргізілмеген. Бетінен қыш көзелердің, құмыра тұтқасының сынықтары табылған. Тұтқада + таңбасы және өн бойында өрнектер бар. Бұлардың жасалу үлгілеріне қарағанда, қала тұрғындары 4 — 6 ғасырларда өмір сүрген. Дереккөздер
Беріктас (қорым)

Беріктас – көне дәуірлерден сақталған ірі қорымдар тобы, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл ауданы Беріктас ауылы маңында орналасқан. Сипаты Қорымдарды Жетісу археологиялық экспедициясы (К. Ақышев, М. Хабдулин) зерттеген. Беріктас бір-бірінен 10 км жерде орналасқан 12 қорымнан тұрады. Қорымдар топырақтан үйілген үлкен обалардан (диаметрі 42 м, биіктігі 5 м) тұрады. Обалар іргесіне айнала ірі тастардан шеңбер жасалған, орта тұсындағы қабір үстінде кіші үйінді тұрғызылған (диаметрі 12 м, биіктігі 2,5 м), үсті бір қабат таспен жабылған. Төртбұрышты келген қабірдің аумағы 3,7-2,2 м, тереңдігі 2,5 м. Қабірге солтүстік-батыстан жер асты жолы жүргізілген. Ол дәліз түрінде қазылған, толық ұзындығы 8 м, ені 1 м, биіктігі бас жағында 1 м, ал қабірге түйісетін тұста 1,8 м. Қабірдің батыс бөлігі бұрын тоналып, бүлінген, ал шығыс бөлігінен екі адам мүрдесі табылды. Бірі басымен оңтүстікке қаратылып қойылған. Батысқа қаратылып, ағаш зембілге жерленген екіншісінің аяқ сүйектері ғана сақталған. Бұлардың жанынан үш қыш құмыра, қола айна, темір пышақ және сүйек жебе ұштары табылды. Обалар б.з.б. I – б.з. II ғасырларға, ғұн дәуірінің аса маңызды ескерткіштерінің қатарына жатады. Әдебиет * Хабдулина М.К. Хунские могильники на пути миграции на запад (комплексные обшества Центральной Евразии в III–I тысячилетие до н.э.), Материалы конференции, Челябинск, 1990. Дереккөздер
Мұса Сүлейменұлы Бесбаев

Мұса Сүлейменұлы Бесбаев (3 наурыз 1928 жылы, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Шоңғай ауылында туған) – қоғам қайраткері, тарих ғылымының докторы (1983 жылы), профессор (1984 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетті (1950 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. 1953–69 жылдары Алматы Зоотехника-Малдәрігерлік институтында және КСРО ІІМ-нің жоғары мектебінде (Алматы қаласы) доцент, 1969–84 жылдары Қазақстан КП ОК-нің жауапты қызметкері. 1984–87 жылдары Целиноград педагогика институтының (қазіргі Еуразия ұлттық университеті) ректоры, 1987 жылы Алматы жоғары партия мектебінің профессор қызметтерін атқарған. 1987 жылдан Қазақ Еңбек және Әлеуметтік Қатынастар Академиясының ректоры. «Деятельность коммунистической партии Казахстана по интернационалисткому воспитанию трудящихся в условиях развитого социализма» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Ғылыми еңбектері ұлт саясатының мәселелерін зерттеуге арналған. 100-ден аса ғылыми еңбегі жарық көрген. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (2003 жылы). Сілтемелер [http://www.zhetysu.almaty.kz/page.php?page_id497&lang3] Алматы Қаласы Жетісу Ауданы Әкімі Аппаратының Сайты Дереккөздер
Бескөл (Солтүстік Қазақстан облысы)

Бескөл — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, аудан және Бескөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Петропавл қаласының оңтүстігіне қарай 8 км-дей жерде, Есіл өзенінің оң жағасында орналасқан. Тарихы Іргесі 1938 жылы Петропавл МТС-ның орталығы ретінде қаланды. Атауы маңындағы көлдерге байланысты қойылған. 1967 жылдан аудан орталығы. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 7495 адам (3684 ер адам және 3811 әйел адам) болса, 2009 жылы 8805 адамды (4217 ер адам және 4588 әйел адам) құрады. Кәсіпорындары мен инфрақұрылымы Бескөлде құс фабрикасы, жылжымалы механикаландырылған колонна, “Романтик” акционерлік қоғамы, “Молсервис” консорциумы, аудандық баспахана, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, Солтүстік Қазақстан мал шаруашылығының ғылыми-зерттеулер институтының бөлімшесі, орта мектеп, мәдениет үйі, аурухана, емхана, санитарлық-эпидемиологиялық станса бар. Бескөл арқылы Петропавл—Көкшетау, Петропавл—Новоишим автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Халел Абдулхакұлы Беспаев

Беспаев Халел Абдулхакұлы (12 ақпан 1933 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауылында туған) — ғалым, геология-минералдары ғылымының докторы (1984 жылы), профессор (1994 жылы). Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген (1955 жылы). “Казолово” кен басқармасында аға геолог (1955 — 57 жылдары), Алтай кен-металлургия ғылыми-зерттеулер институтында (қазіргі Геология ғылымдар институтының Алтай бөлімі, Өскемен қаласы) ғылыми қызметкер (1957—64 жылдары), Қазақстан ғылым академиясы Өндіргіш күштерді зерттеу кеңесінің ғылыми хатшысы (1964 — 65 жылдары), төрағасының орынбасары (1966—69 жылдары), Қазақстан Ғылым Академиясы Президиумының академия-хатшысының орынбасары (1965 — 66 жылдары), Геология ғылымының институтының ғылымдар хатшысы (1969 — 71 жылдары), осы институттың лаборатория меңгерушісі (1971—95 жылдары) болып қызмет атқарды. 1995 жылдан Геология ғылымдар институтының директоры. 2001 жылдың қаңтарынан Қазақстан Ғылым Академияның Қаныш Сатпаев атындығы Геология Ғылымы Институтындағы лаборатория бастығы. 120-дан астам ғылыми басылымның авторы. Негізгі ғылыми жұмыстары кен орындарының геологиясына, металлогенияға арнаған. Ол Қазақстандағы кен орындарының пайда болуының геологиялық жағдайларын, кен элементтерінің таралу заңдылықтарын зерттеген. Риддер-Сокол кен орнында қосымша алтын қорын ашып, геологиялық-барлау жұмыстарын жүргізді (1997 жылдары). Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1995 жылдары). Дереккөздер
Вениамин Федорович Беспалов

Беспалов Вениамин Федорович (26.3.1906, Ресей, Сызрань қаласы — 8.10.1983, Алматы) — ғалым, геология-минералдар ғылымының докторы (1969), Қазақстанның еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1976). Қазақ кен-металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1948). *1931 — 41 ж. Орталық және Оңтүстік Қазақстанда геологиялық картаға түсіру партиясының бастығы болды. *1941 — 43 ж. Ұлы Отан соғысына қатысты, *1943 — 55 ж. Қазақстан геология басқармаларының барлау, геологиялық картаға түсіру партияларында жұмыс істеді. *1955 — 68 ж. ҚазМУ-дің, Қазақ политехникалық институтының доценті, *1968 — 83 ж. Геология ғылымдар институтының тектоника секторының меңгерушісі болған. Ғылыми еңбектері аймақтың геология мен тектоника мәселелеріне арналған. Беспаланов Орталық Қазақстандағы прекембрий мен төменгі палеозой құрылымдарының ара жігін көрсетті, бірінші вольфрамит кен орнын ашты. Қазақстанның көптеген аймақтарының геология карталарының авторы және редакторы. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). Еңбек Қызыл Ту орденімен, көптеген медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Бессайыс

.]] Бессайыс, қазіргі бессайыс — спорттық жарыстың бір түрі. Оның бағдарламасына спорттың бірнеше түрлері енеді: атпен кедергілерден өту (конкур), семсерлесу, пистолетпен ату (25 метрден), еркін жүзу (300 м), жеңіл атлетикалық кросс (4000 м). Жарысқа қатысушылардың орны спорттың әр түрінен алған ұпайларының қосындысына байланысты есептеледі. Бессайыс ертедегі Грекияда өткен Олимпия ойындарының бағдарламасына еніп, пентатлон деп аталған. Ол жүгіруден, ұзындыққа секіруден, найза серпуден, диск лақтырудан және күрестен тұрған. Қазіргі Олимпия ойындарының бағдарламасына 1912 ж. енді, дүние жүзі чемпионаттары 1949 жылдан өтіп келеді. Қазақстанда бессайыс 1955 жылдан дами бастады. 1961 ж. КСРО чемпионатында қазақстандық Б.Сариев пен В. Минеев алғашқы медальдерді жеңіп алды. В. Минеев Токио Олимпиясының чемпионы болды (1964). КСРО халықтарының 4-спартакиадасында (1967) Қазақстан құрамасы (К.Савитцкий, В.С. Сариев, В. Сватенко) қола, 5-спартакиадада (1971) (В.Сватенко, Ю.Тогобецкий, В.Монахов) күміс, 7-Спартакиадада (Т. Досымбетов, Б.Сычев, Е. Бессонов) қола жүлдегер атанды. КСРО құрама командасының сапында 1970 ж. Францияда өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында Ю. Тогобецкий мен В. Монахов, 1994 ж. Жапонияда өткен 12-Азия ойындарында А. Парыгин, Д.Тюрин, О. Ребровтар чемпион атанды. 1996 ж. А. Парыгин Атланта Олимпиясының (АҚШ) чемпионы болды. Дереккөздер
Бестөбе

Елді мекендер: * Бестөбе – Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне бағынышты кент. * Бестөбе – Қостанай облысы Қамысты ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Бестөбе – орта палеолит дәуірінде ақық қазып алынған орын.
Бесшоқы (ежелгі кеніш)

Бесшоқы — ежелгі кеніш. Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде, Қарқаралыдан оңтүстік-батысқа қарай 140 км жерде. 19 ғасырдың соңынан бастап А.Сборовский, Г.Д. Романовский, В.С. Реутовский, А.И. Левшин, Е. Бекмұхаметов, т.б. мұндағы екі кен орнының біреуін толығырақ зерттеді. Алғаш қола дәуірінің (б.з.б. 2-мыңжылдық) тайпалары игергендігі анықталған. Сол дәуірдегі кеншілер қазған терең ұра-шұңқырлар сақталған. Бесшоқы кенішіндегі металдар қоспасын ең алғаш 1816 ж. Алтай тау-кен аймағының Батыс Сібір экспедициясы (жетекшісі И.П. Шангин) зерттеп, толық сипаттама береді. Мұнда ақшыл қорғасынның, күмісті-қорғасынды охраның, малахит пен мыс лазурларының қорлары бар екені белгілі болады. Бесшоқы 19 ғасырдың ортасында С. Поповтың иелігінде болып, “Царице—Мариинский” кеніші деп аталады. Бұл кен орнынан 1853 — 67 ж. 44000 пұт күмісті-қорғасынды кен, 1000 пұт мыс кені, 1887 — 90 ж. 15775 пұт күмісті-қорғасынды және 23235 пұт мыс кені алынған. Кен Қарқаралыдан 90 км жердегі Благодатно-Стефановский зауытында, кейін 1886 ж. Қарқаралыдан 1,8 км жерде ашылған Козьмо-Демьяновский зayытында қорытылған. 1988 ж. Бесшоқының өзінде зауыт салынып, сол жылдың өзінде 904 пұт күмісті-қорғасынды кен балқытылған. Бесшоқы кені Алтай, Орал зayыттарына да сатылған. Тек 1904 ж. Орал зауыттарына 28 500 пұт кен сатылған. Бесшоқы деп аталатын көне дәуірден қалған екінші кен орны Қарағанды облысының Ақтоғай ауданында. Дереккөздер
Бета-Бөлшектер

.]] Бета-бөлшектер, β–бөлшектер — бета-ыдырау кезінде атом ядросынан бөлініп шығатын электрондар мен позитрондар. Бета-бөлшектер электрондар болса β – түрінде, ал позитрондар болса β + түрінде белгіленеді. Бета-бөлшектер - қ. Бета-сәулелер. Дереккөздер
Бетатрон

.]] Бетатрон — циклді электрон үдеткіш. Мұнда электронды үдете қозғалту айнымалы магнит өрісінің әсерінен индукцияланған құйынды электр өрісі арқылы жүзеге асырылады. 1922 ж. Дж. Слепян құйынды магниттік өрісті пайдаланатын үдеткішке патент алған. Алғашқы іс жүзінде қолданылатын бетатронды 1940 ж. американ физигі Дональд Керст (1911 – ?) ойлап тапқан. Дереккөздер
Беттер Теориясы

Беттер Теориясы — дифференциалдық геометрияның беттің қасиетін зерттейтін саласы. Классикалық беттер теориясында беттің қозғалыс кезінде өзгермейтін қасиеттері қарастырылады. Оның негізгі есептерінің бірі — беттегі өлшеулер. Беттегі өлшеулердің көмегімен алынған фактілер жиынтығы беттің ішкі геометриясын құрайды. Сызықтың ұзындығы, екі бағыттың арасындағы бұрыш, облыстың ауданы, сондай-ақ, геодезиялық сызық, геодезиялық сызықтың қисықтығы, т.б. ұғымдар беттің ішкі геометриясының ұғымдарына жатады. Ішкі геометрия беттегі сызық доғасы дифференциалының квадратын (ds 2 ) өрнектейтін: ds 2 Edu 2 +2Fdud+Gd 2 беттің бірінші квадраттық формасы арқылы анықталады. Өйткені, егер EE(u,), FF(u,), GG(u,) функциялары белгілі болса, онда u u(t),  (t) сызықтарының ішкі теңдеулерін біле және ds-ті интегралдай отырып, осы сызықтың (ds) ұзындығын анықтауға болады. Беттегі нүктенің жақын аймағының кеңістіктегі құрылуы беттің екінші квадраттық формасы: 2h = Ldu 2 + 2Mdud+Nd2 арқылы зерттеледі. Екі форманың да коэффициенттері u мен -ның регулярлы функциялары болып есептеледі. Беттің кеңістікте орналасуы бас, орта және толық (не гаусстық) қисықтық деп аталатын түсініктермен зерттеледі. Толық қисықтыққа сәйкес келетін беттің нүктелері эллипстік, гиперболалық және параболалық болып бөлінеді. Соңғы кезде беттің классикалық теориясымен қатар, беттегі нүктенің жақын аймағын ғана емес, бетті тұтас қарастыратын теория да дамып келеді. Бұл теорияда регулярлы беттер де, ұшы не қыры бар беттер де зерттеледі. Пайдаланылған әдебиет