kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Есептеу математикасы

Есептеу математикасы — математиканың есептеулер жүргізу мен ЭЕМ-дерді пайдалануға байланысты мәселелерді қамтитын саласы. Шағын мағынасында, есептеу математикасы — типтік математикалық есептерді шешудің сандық әдістерінің теориясы. Тарихы Негізгі бағыттары Әдістері Қазақстанда есептеу математикасының дамуы Қазақстан Республикасында сандық әдістер жөніндегі алғашқы ғылыми еңбектер ХХ ғ-дың 30-жылдары пайда болды. Есептеу математикасы мен қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулер 50-жылдардың бас кезінде басталды. 1954 ж. Қазақстандағы есептеу техникасын пайдалану жөніндегі тұңғыш ғылыми орталық — Қазақстан ҰА-ның машина және есептеу математикасы лабораторясы ұйымдастырылды. 1954 — 59 ж. лабораторияда аналитикалық есептеуіш машиналармен шешуге лайықталған есептеу әдістері жетілдірілді. 1959 жылдан ҚазМУ-дің (қазіргі ҚазӨУ-дің) есептеу математикасы кафедрасында есептеу математикасы бойынша мамандар даярланды. ҚазҰУ-дің есептеу математикасы кафедрасында есептеу математикасы саласынан жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстары: математика физиканың көп өлшемді есептерін (тасымалдау теориясы, серпімділік пен гидродинамика теориясының есептері) шешудің сандық тәсілдері; математика физиканың корректілі емес есептерін шешу; инженер-технологиялық және экономикалық есептерді шешу (Ө.Сұлтанғазин, С.Атанбаев, С.Темірболатов, Қ.Сарбасов, С.Оспанова, А.Ақышев). Тұтқыр сұйықтың динамикасы және шешудің айырымдық әдісі зерттелуде (К.Жақыпов). Статикалық электр интеграторларының көмегімен дифференциалдық теңдеулерді шешудің әдістерін жетілдіру жөнінде зерттеулер жүргізілуде (А.Т. Лукьянов). В.М. Әмірбаев Карл Фридрих Гаусс арифметика әдісін зерттеді. Тағы қараңыз * Дискреттік математика * Алгоритм Дереккөздер
Есжан

Есжан, Соқыр Есжан(т.-ө.ж.б., 19 ғасырда Жайық өңірінде өмір сүрген) — күйші. Есжан жайында ел арасында аңыз-әңгімелер көп, алайда олар жинақтальш, белгілі бір жүйеге түспеген. Күйші туралы алғаш деректер келтірген — акад. А. Жубанов. Есжанның халық арасьша кең тараған күйлері — «Соқыр Есжан», «Қош, аман бол, Ақби- кеш». М.Төлебаев «БіржанСара» операсының 3-актісіндегі үйлену тойы көрінісіне «Соқыр Есжан» күйін би музыкасы ретінде пайдаланды. Дереккөздер
Ескендір Анонимі

Ескендір Анонимі– тарихи шығарма. Авторы — Му’ ин әд-Дин Натанзи. Парсы тілінде жазылған бұл шығарманың бізге 2 нұсқасы келіп жетті. Біріншісі Омар шейхтың ұлы, Әмір Темірдің немересі, 1409 — 14 жылдары Иранды билеген Ескендірге, ал өңделген, қысқартылған 2-нұсқасы Ескендірдің мұрагері, Әмір Темірдің үшінші ұлы Шаҝрухқа арнап жазылып, оған 1414 жылы Гератта табыс етілген. Соңғы нұсқаның қолжазбасы “Мунтахаб ат-тауарих-и Му’ ини” деп аталады. Әмір Темір заманындағы тарихи оқиғалар қамтылған бұл шығарманың мазмұнында Низам әд-Дин Шами, Шараф әд-Дин Әли Йезди сияқты сол заманғы тарихшылардың берген мәліметтерінен өзгешеліктер байқалады. Осыған байланысты және шығармада түркі сөздерінің көп ұшырасқаны себепті, кейбір зерттеушілер (В.В. Бартольд, О.Ф. Акимушкин) “Ескендір Анонимінің” авторы дерек көзі ретінде бізге жетпеген қандай да бір түркі тілінде жазылған еңбектерді пайдаланған, ал мұндай дерек көздері шағатайлық хандар тұсындағы көне түркі тіліндегі жазбалар болуы мүмкін деген болжам айтты. “Ескендір анонимі” Орталық Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістанның ортағасырлық тарихын зерттеуде таптырмас құнды дерек көзі болып табылады. Шығармада 14 ғасырдың басы мен 15 ғасырдағы Шығыс Дешті Қыпшақ, оның территориясында құрылған Ақ Орданың тарихы, сондай-ақ, 14 ғасырдың ортасы мен 16 ғасырдың басында Оңтүстік-Шығыс Қазақстан (Жетісу) мен Қырғызстан территориясын қамтыған Моғолстанға қатысты бірден-бір жазба деректер мен тың мағлұматтар берілген. Шығарманы бірқатар орыс ғалымдары (Бартольд, А.А. Ромаскевич, Акимушкин, Г.А. Федоров-Давыдов, т.б.) зерттеп, ішінара бөліктерін “Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды” (М. — Л., 1941) және “Материалы по истории киргизов и Киргизии” (в. Қ, М., 1971) деп аталатын жинақтарда жариялаған. Бұдан гөрі толық нұсқасын 1957 жылы Жан Обен Тегеранда бастырып шығарған. Дереккөздер
Ескендір Сұлтан Елшілігі

Ескендір Сұлтан Елшілігі - Барақ сұлтанның бодандық жөнінде Санкт-Петербургке 1745 жылы жіберген елшілігі. Белгілі мемлекет қайраткері, ел аузында “көкжал” деп аталып кеткен Барақ сұлтан ұзақ уақыт Ресей империясына бағынған жоқ. Сол кездегі Орынбор губернаторы И.И. Неплюев осындай жағдайға байланысты Бараққа қарсы өте қатаң және жауыздық саясат жүргізді. Сол әрекеттердің қысымымен Барақ сұлтан Ресей империясының ресми мұрагері Петр Федоровичке өзінің жақыны Ескендір сұлтанды, оған қоса Байымбет, Тілеуімбет, Жиан деген қазақтарды (барлығы 5 адам) елшілікке жібереді. Елшілік империя астанасы Санкт-Петербургте 1747 жылдың көктеміне дейін болады, нәтижесінде Барақ сұлтан және оған қарасты рулар Ресей бодандығына қабылданды. Барақ сұлтанға грамота және сыйлықтар тапсырылды. Елшілік 1747 жылы наурызда қайта оралды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Ескіжол

Ескіжол – Жетісу Алатауындағы асу. Географиялық орны Қазақстан (Жетісу облысы Алакөл ауданы) мен Қытай шекарсы аралығында. Алакөл және Ебінұр көлдері аралығында орналасқан. Аласарып келген екі тармағының бірі Сарықора тауына ұласады. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2411 метр. Асудың солтүстік беткейі тік жар, шатқалдармен тілімденген. Оңтүстік беткейі көлбеу келген. Жергілікті халық Ескіжолдыды ерте заманнан пайдаланады. Дереккөздер
Күнделік

Күнделік — публицистикалық шығарманың бір түрі. Жазушының немесе саяхатшының өз көзімен көріп-білгенін тізіп жазудан пайда болған жанр. Қарапайым немесе жай күнделіктерде көбіне жеке өмір фактілері, кісі назарын аударған көріністер сөз етіледі. Онда авторлық фантазия аз болады. Ал көркем күнделіктерде жазушының әр алуан ой-сезімдері, алған әсерлері, қызықты оқиғалар т.б. бейнеленеді. Қазақ ғалым, жазушылары арасында күнделікті алғаш қолданған — Шоқан Уәлиханов (Құлжа күнделіктері). Күнделікте деректер тарихи еңбектегідей нақтылы болуы екіталай. Өйткені ол жазушының бейімі мен қалауына, сенімі мен дүниетанымына қатысты субъективтірек болады, автордың өз танымы тұрғысынан баяндалады. Жанрлық табиғаты жағынан күнделік мемуарға, жолжазбаға, автобиографияға жақын. Сілтемелер
Естірту

Естірту – қаза ға ұшыраған адамның қайғылы хабарын оның жақын туыстарына хабарлау рәсімі. Ауыр қаза, қайғылы оқиғаны жанашырларына, ел-жұртына өлеңмен Естірту дәстүрі қазақ халқында ертеден бар. Ардақты азаматы не батыр-бағланы өлген үйдің жанкүйер жақын, туыстарын азалы хабарға дайындап, әзірлеп алу үшін естірту, көбінесе, “Аққу ұшып көлге кетті, сұңқар ұшып шөлге кетті, ол адасып кеткен жоқ, әркім барар жерге кетті” деген сияқты салыстырулар түрінде болған. Ауыз әдебиетінде естіртудің мол ұшырасуы қазақ халқының жан дүниесінің тазалығын, қайғы көріп, қаралы болғанға қабырғасы қайысып, ауыртпалықты бірге көтерісетінін танытады. Жалғаншы дүниеде баянды ештеңе жоқ, бәрі де өтеді деген ишарадан кейін барып қана өлең қайғылы халді естіртеді. Яғни "естіртудің" образдық құрылысында пернелеу, тұспалдау басым. Мұнда поэтикалық образ үшін табиғат құбылыстары, жануарлар, тарихи тұспалар алынады, Қайғылы хабар содан кейін барып естіртіледі. Ал өлеңнің соңғы бөлімі "көңіл айтуға" - жұбату жырына ауысады. Мысалы, Байшуақ өлгенде баласы Байғараға Қазбасты шешен келіп: “Алып арыстан құласа, жан беруші бар ма екен. Аққан дария құрыса, су беруші бар ма екен” деп естіртеді. Осы секілді Үмбетей жырау да Бөгембай батырдың өлімін өлеңмен естіртіп, оның жау шебіне жалғыз шапқан ерлігін баяндайды. "Естіртудің" айрықша бір түрі күй арқылы білдіріледі. Мұнда күйші домбыра сазы, күңіренген күй әуені арқылы тыңдаушыны жаманат хабарды жорып, сезуге даярлайды. "Ақсақ құлан, Жошы хан" тәрізді атақты күй - осының бір мысалы. Естірту тіпті эпоста да ұшырасады. "Қозы Көрпеш - Баян сұлу" жырындағы Тазшаның сұмдық түс көріп естіртуі - ежелден мәлім. "Ер Сайын" жырында қырық жігіттің Аюбикешке күйеуі Сайын қаза тапқанын естірту үшін айтқан хикаясы да бұған дәлел. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том Қазақ Әдебиеті 7 сынып Атамұра баспасы, 2007
Есікасу

Есікасу – Іле Алатауының шығысындағы Сарытау жотасындағы (Жамбас тауы) асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3350 м. Жаз айларында қар жатпайды. Түрген және Жіңішке өзендерінің суайрығы саналады. Есікасуға баратын көп соқпақтар Іле аңғарынан Түрген өзенінің жоғарғы ағысына қарай, одан әрі өзеннің оң тармақтары - Кіші Түрген өзені мен Үшбұлақты бойлай өтеді. Келесі белесте жайлау жолы Есікасудан Жіңішке өзенінің сол саласы Қарабұлақ өзенінің бастауына қарай кетеді. Соқпақ жолдар осы тұста батыста Шілік, шығыста Жіңішке аңғарына қарай тарамданады. Есікасу арқылы жайлауға мал айдайтын жол өтеді. Дереккөздер
Есік көмбелері

Есік көмбелері – сақ дәуірі бұйымдарының кездейсоқ табылған екі тобының атауы, Есік қаласы (Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы) маңындағы төбешік. Есік көмбелерін 1953 — 58 жылдары Г.С. Мартынов, К.Ақышев, И.И. Копылов зерттеді. Бірінші көмбеде 3 мыс, 1 темір қазан, 2 мыс табақша, қоладан және темірден жасалған екі ыдыс табылды (б.з.б. 4 — 3 ғасырлар). Құлақтары бүйірінен шығарылған қазандардың біреуі тұғырға орнатылған, қалғандары үш аяқты. Әсіресе, қола ыдыс сирек кездесетін пішінімен ерекшеленеді. Бұйым биіктігі 19 см конус тәріздес тұғырдан және мұның үстіне бекітілген диаметрі 25,7 см дөңгелек табақшадан тұрады. Табақша бетіне бедерленген ат пен оның жанында тізе бүгіп отырған адам мүсіндері ежелгі сақ тұрмысынан хабар береді. Ат жүгенделіп және кейінгі қазақ дәстүріндегі секілді жалы күзеліп, құйрығы түйіліп қойылған. Аттың жанында отырған адам да атқа салт мініп жүруге ыңғайлы ұзын бешпент, тері шалбар мен етік киген. Мұнда аттан түсіп, Тәңірге жалбарынып отырған сақ сарбазы бейнеленген тәрізді. Екінші көмбе құрамында қоладан құйылған 5 бұйым бар. Бұлар 2 ауыздық, ұзындығы 22,5 см, жалпақтығы 3 см қанжар, үлкен найза ұшы және қазан (б.з.б. 6 — 7 ғасырлар). Жақсы сақталған қазанның биікт. 40,5 см, диаметрі 36 см, конус пішіндес тұғырының биіктігі 12 см. Бүйіріне екі құлақ орнатылып, ернеуінен төмен толқынды оюлар бедерленген. Бұл пайымдаулар бойынша, көмбелердегі бағалы әрі ғұрыптық мәні зор бұйымдар. Ежелгі сақтар осындай заттардың әр түрлі жиынтығын ғұрыптық салт-жоралар өткізілген жерлерде, көші-қон кезінде көміп кетіп отыратын болған. Көмбелер Жетісу өлкесінде көптеп кездеседі. Мұндай деректер осы өңірдің ежелгі дәуірлерде қола құю, темір соғу ісі жақсы дамыған үлкен металлургиялық орталық болғанын дәлелдейді. Дереккөздер
Есік көрсету

қорынан.jpg]] Есік көрсету, есік ашу – жаңа түскен келінді күйеудің ағайын-туыстарының арнайы шақырып, сый көрсету рәсімі. Жоралғылары Келін түскеннен кейін оны күйеуінің туған-туысқандары үйлеріне «есік көрсетіп», дәм татуға шақырады. Жас келін арнайы кәде, тарту алып барады. Ол кәдені «отқа салар» деп атайды. Той өткен соң келінді есік көрсетуге шақыру келін үшін де үлкен сын болып табылады. Абысындары келінмен жақынырақ танысып, сый-сияпат жасайды. Келіннің табағына асықты жілік, төс, ұлтабар және т.б. кәделі мүшелер салынады. Бас табақтан еті қалдырылған жамбас ұсынылады. Келін оны тәжім етіп, иіліп сәлем салып алады. Бұл келін үшін күйеу жақтың туыстарымен жете танысуға, қарым-қатынасты үйлестіруге жасаған қадам болып табылады. Дереккөздер Әдебиеттер * Диваев А. Несколько слов о свадебном ритуале киргизов Сыр-Дарьинской области. Казань, 1900; * Жүнісұлы А. Пәниден бақиға дейін. Алматы: Қайнар, 1994; * Қатран Д. Қазақтың үйлену салты. Туған тіл. 2006. No1. 83-91-бб.; * Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. Алматы: Алматыкітап, 2010; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Есіл шебі

Есіл шебі– Қазақ даласына ішкерілей ену үшін Ресей империясының 18 ғасырдың басында салған бекіністері. Ресей тарихында “ескі” және “жаңа” Есіл шебі болып екіге бөлінеді. Петр I 1708 жылы Ресейді тұңғыш рет губернияларға бөлді. Губерниялардың жер аумағы жағынан ең үлкені — Сібір губерниясы болды. Ол батысы мен шығысында Орал қыраттарынан Тынық мұхитқа дейін созылып, солтүстіктегі Мұзды мұхитқа, оңтүстіктегі 1711 жылы жасалған Ертіс жағасындағы Большерецк (қазіргі Омбы қаласының солтүстік жағында 200 шақырымдай жерде) — Абатск — Қашқарағай — Омут — Мамай елді мекендері арқылы батысқа қарай белгіленген шепке тіреледі. Бұл екінші жағынан, Қазақ хандығының солтүстік шекарасы болатын. Осы шеп 1745 жылы кей тұсында 200, кей тұсында 50 шақырым оңтүстікке қарай жылжытылып, 73 күзет орны арқылы шығысында Ертіс, батысында Орынбор шептерімен жалғастырылды да, бұдан былай, 1711 жылы белгіленген шеп ескі Есіл шебі, соңғысы жаңа Есіл шебі деп аталды. 1752 жылы Есілдің Қызылжар деп аталатын тұсына жаңа Есіл шебінің (“Горькая линия” деп те аталды) бас қамалы салына бастап, оған православие дінінің әулиелері Петр мен Павл есімдері қойылды. Дереккөздер
Есім

Есім, ат — адамға туған кезінде берілетін дербес атау. Арнаулы заң талаптарына сәйкес әр азамат өз атынан құқылар мен міндеттер иеленіп, әрекет етуге тиіс. Кей реттерде лақап (бүркеншік) атты пайдалануы мүмкін. Азаматтар заңда белгіленген тәртіппен өз есімдерін өзгерте алады. Бірақ бұл оның бұрынғы атпен иеленген құқылары мен міндеттерін доғаруға не өзгертуге негіз бола алмайды. Адамның туған кезінде алған есімі, аты-жөні (ныспысы) азаматтық хал актілерін тіркеу ережелеріне сәйкес ресімделеді. Өзге біреудің атын пайдаланып, белгілі бір құқылар мен міндеттерді иеленуге, іс-әрекет жасауға рұқсат етілмейді. Өзге біреудің есімін пайдалану немесе бұрмалау арқылы оған зиян шектірген, ар-намысына тиіп, іскерлік беделіне нұқсан келтірген адам заң жүзінде жауапкершілікке тартылады. Түрлері *Негізгі есім - трансформациялар нәтижесі емес есім, затты тура және тікелей атайды. *Деминутивтік есім - сыйлау-еркелету нышанды кісі есімі ( Ванечка, Светочка, Қажеке (Қажыгали), Жәке (Жамбыл), Stevie (Stephen), Bobby (Robert)). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Рәбиға Есімжанова

Рәбиға Есімжанова (5.1. 1914, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы — 3.7.1986, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1967; 1959 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі). Өнер жолын Семей облысы музыкалы драма театрында драма артисі ретінде бастаған. Кейін Қарағанды, Алматы театрлары (1931 — 46) труппасында қызмет етіп, Еңлік, Айман (М.Әуезовтің “Еңлік — Кебегі” мен “Айман — Шолпанында”), Жібек (Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібек” операсында), т.б. сахналық бейнелерді сомдады. 1946 — 60 жылдары Қазақ радиосының, 1960 жылдан өмірінің соңына дейін “Қазақконцерттің”әншісі болды. Ол, негізінен, қазақтың халық әндері мен халық композиторларының әндерін (“Әупілдек”, “Әпитөк”, “Гауһартас”, “Жалғыз арша”, “Жонып алды”, “Ләйлім”, “Құдаша”, “Маңмаңгер”, т.б.), сондай-ақ, С.Кәрімбаев, Ш.Қалдаяқовтың әндерін орындап, халық арасында насихаттады. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Қайыпқали Есімұлы

Есімов Қайыпқали (1789 — шамамен 1857) — Бөкей ордасының сұлтаны, Кіші жүз ханы (1830 — 50). Есімнің Қарақошақ ханымнан туған үшінші ұлы. Әкесі қайтыс болғаннан кейін 9 жасында шешесімен, бауырларымен бірге туысқан ағасы Бөкей сұлтанның қамқорлығында болады. Кейін Бөкей ордасының бір руын басқарып, 1826 жылы Жәңгір ханмен бірге император Николай I-нің таққа отыру рәсіміне Мәскеуге барады. 1827 жылы өзінің қарамағындағы старшындарды Жайықтың солтүстік жағына көшіріп, хандық билікті өз қолына алуға күш салады. 1829 жылы 4 наурызда Орал казак әскерлерінің атаманы Д.Ш. Бородин оны тұтқынға алып, Орынбор түрмесіне қамайды. 1830 жылы 10 наурызда түрмеден қашып шығып, көп ұзамай Кіші жүз құрамындағы бірқатар рулардың старшындары оны хан көтереді. 1831 — 37 жылы ол адай, табынның шөмішті руына, шекті руына, 1836 жылдан Кіші жүз құрамындағы ысық, есентемір, кете, т.б. руларға билік жүргізеді. 1836 жылы Хиуа ханы Аллақұлдың шақыруымен Хиуада болып, “батыс қазақтарының ханы” деген лауазым алады. 1837 жылы Хиуадан оралғаннан кейін өзінің қарамағындағы қазақтарға Хиуа қазынасына зекет төлетеді. 1837 — 38 жылы Бөкей ордасындағы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған қазақтардың көтерілісші отрядына қолдау көрсетеді. 1838 жылы көтеріліс талқандалғаннан кейін Хиуаға қашады. 1840 жылы Хиуаның жаңа ханы Рахымқұлдан “батыс қазақтарының ханы” лауазымын қайтадан алып, оның көмегімен Кіші жүздің ықпалды руларының старшындарын Жайық маңынан Хиуа шекарасына көшіріп алып, Хиуа ханының бодандығын қабылдамақ болады. Оның бұл мақсаты айтарлықтай нәтижелі болмайды. 1855 жылы Хиуа ханы Мұхаммед Амин Есімовті өзінің “үмітін ақтамағаны” үшін хандық лауазымы мен дүние-мүлкінен айырып, Хиуа шенеуніктерінің қатаң бақылауында қамауда ұстайды. Есімов Хиуада қайтыс болып, сонда жерленген. Екінші ұлы Қожамжар мен үлкен ұлы Бекжанның балалары 1844 жылы Ресей әкімшілігінің рұқсатымен Жайық өңіріне қайтып оралады. Дереккөздер
Есір Айшуақұлы

Есір Айшуақұлы (1840, Маңғыстау ауданы, — 1904, сонда) — күйші, домбырашы. Шығармашылығы Жас кезінен Абылды ұстаз тұтқан. 1873 жылы Ресей империясының Форт Александровскіден (қазіргі Форт-Шевченко) Хиуаға аттанған жаулаушы әскері қару-жарақ тиеу үшін осы сапарға Маңғыстау елінен 90 түйе мен 9 түйеші алады. Қатерлі сапарға түйеші болып еріксіз аттанған Есір елімен қоштасып, “Қос айырған” күйін шығарады. Сол жолы көрген азап-бейнетін ол “Тоғыз түйеші” күйінде бейнелеген. Ресей әскері түйешілерді “Геок-Тепе” (Көктөбе) деген жерден қайтарып, елге аман оралған Есір қуаныш, сағыныш сезімін “Ақжарма” күйімен өрнектейді. “Көктөбе”, “Манатау” күйлерін де сол сапарда шығарған. Есірдің бұлардан басқа “Жалдығара”, “Әлди, бөпем”, Күнтай”, “Шоқай төре”, “Ақжелең”, “Сайға бұқтым”, “Әләу, мейрам”, т.б. күйлері бар. Оның туындылары ел тарихының елеулі кезеңдерін күй тілінде сөйлеткен. Шәкірттері Есір күйлері С. Шәкіратов, Р. Айдарбаева, М. Өскенбаев, Қ. Ахмедьяров сияқты белгілі өнер шеберлері орындауында күйтабаққа жазылған. Есте қалдыру Күйші жерленген Жыңғылды ауылыындағы орта мектеп Есір атымен аталады. 1990 ж. Есірдің Құтан әулие қорымындағы бейітінің басына ескерткіш-белгі және күйшінің мүсіні орнатылды. Дереккөздер
Есютин Владимир Сергеевич

Владимир Сергеевич Есютин (15.7.1919, Алматы — 20.7.1992, Алматы) — ғалым, техникалық ғылымдар кандидаты. Қазақ тау-кен институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1948). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1948 — 50 жылы Новосибирск қалайы комбинатында рафинаттау цехының технологы, 1952 — 92 жылы Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, топ жетекшісі, лаборатория меңгерушісі, жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты металдарды вакуумда үздіксіз рафинаттау процестерінің теориялық заңдылықтарын, т.б. зерттеуге арналған. Есютиннің қалайы, қорғасын және кадмийді рафинаттаудағы жаңалықтары Қазақстан және Ресей кәсіпорындарында (Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты және Новосибирск қалайы комбинаты) қолданыс тапты. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1985), КСРО-ныңеңбек сіңірген өнертапқышы (1976). Ұлы Отан соғысы және Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Ет мүшелеу

Ет мүшелеу – сойылған малдың етін жілік-жілігімен бөлшектеу. Қазақ халқының дәстүрінде әр жіліктің табаққа тартылу тәртібі бар. Атап айтқанда, қойдың төрт аяғында он екі жілік болады. Оң жағындағы қолы мен санында жамбас, ортан жілік, асықты жілік, тоқпан жілік, кәрі жілік және жауырын аталатын сүйектер бар. Сол жақтағы қолы мен санында да дәл осы алты жілік бір-бірімен жалғасып жатады. Сойған қойдың етін осы жіліктердің буын-буыны бойынша ажыратып бөледі. Бұл әдіс жіліктеу деп аталады. Осы жіліктердің ішіндегі жамбас қадаға немесе сыйлы қонаққа тартылады. Сол үшін жамбас арнайы сақталады. Ал қабырғалар мен омыртқалар жілік асылғанда үстемеленеді. Бұғана, мойын, құйымшақ, т.б. қазанға етпен қосып салынғанмен, көбіне бала-шағаға тиесілі. Ірі қара да осы әдіспен сойылады. Қазақ ғұрпында етті қиқымдамай, балтамен шауып сүйегін қиқаламай таза боршалап тұздайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Ешкімүйіз (шоқжұлдыз)

Ешкімүйіз (лат. Caprіcornus) – аспанның Оңтүстік жарты шарындағы зодиактік шоқжұлдыз. Су құюшы, Бүркіт, Мерген, Микроскоп және Оңтүстік Балықтар шоқжұлдыздарының арасында орналасқан. Ешкімүйіздің ең жарық жұлдызы () 2,8 көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Оңтүстік тропик Ешкімүйіз тропигі деп аталған, өйткені, Күн жылына бір рет қысқа күн тоқырауы (22 желтоқсан) кезінде зениттен өтеді. Ал осыдан 2000 жылдай бұрын қысқы Күн тоқырау нүктесі Ешкімүйіз шоқжұлдызында болған. Ешкімүйіз республиканың барлық жерінен шілде — тамыз айларында көрінеді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ешкітал

Ешкітал, жоңғар талы – талдар тұқымдасына жататын жататын ағаш. Қазақстанның оңтүстік мен батысындағы жазық жерлерде, өзен аңғарларында, орман-тоғайда өседі. Табиғи жағдайда 75 жылдай өмір сүреді. Биіктігі 8 – 10 м. Ағаш діңінің жуандығы 35 – 40 см-дей. Бұтақ шоғыры қалың, жапырағы жіңішке, қандауыр пішіндес, оның жиектері бүтін немесе тілімденіп иректелген, екі беті бірдей жасыл түсті. Гүл сырғасының ұзындығы 5 — 7 см, 2 — 3 жапырақшасы бар. Қалемшеден және шыбықтан көбейеді. Сәуір — мамыр айларында гүлдейді. Жемісі — қорапша. Ешкіталды елді мекендерді көгалдандыру мақсатымен және құм бекіту үшін егеді. Ешкіталдың қабығының құрамында илік заттар, салицин глюкозиді, флавондар мен С витамині бар, сондықтан медицинада қолданылады. Дереккөздер
Ешуткин Дмитрий Никитович

Ешуткин Дмитрий Никитович (9.10.1941 жылы туған, Алматы облысы Ақсу ауданы Қызылағаш ауылы) – техникалық ғылыми доктор (1979), професор (1980). Қарағанды политехникалық институтын бітірген (1964, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) соң сол институтта ассистент, аспирант, доцент (1964–76) болды. 1976 жылдан кафедра меңгерушісі. 1978 жылы «Основы теории проектирования гидропневмоударных устройств с объемным гидравлическим приводом» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері соққы әсерлі машиналар теориясын дамытуға арналған. Ешуткин 260 ғылыми-зерттеу жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы, 100-ден аса өнертабысы бар. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1986). Дереккөздер Сілтемелер [http://www.ostu.ru/departments/fntap_fac/ter_mech/structure/eshutkin Ешуткин Дмитрий Никитович]
Жабу

Жабу – малды суықтан қорғау үшін үстіне жабатын жамылғы. Кейде сәндік үшін де жабады. Жабудың әр түрі бар. Қысқы жабу киізден, жазғы жабу терме алашадан немесе ақ кенептен, барқыттан тігіледі. Сәндік үшін бәйге аттарына жабылатын жабу қымбат матадан кестеленіп, шашақталып жасалады. Бота жабуының арқасы өркешін қымтап тұратындай етіп ойылып жасалады. Жабулаған бәйге аты, жас бота “тіл-көзден” аман қалады деп сенгендіктен оларды көпке дейін адам көзіне түсірмей жабулап ұстаған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жабыраил Ибн Омар Қадыр Хан

Жабыраил Ибн Омар Қадыр Хан (туып-өскен жері белгісіз - 22.06.1102, Термез) — Батыс Қарахан қағанатының қағаны (1099 — 1102). Қарахан хандығындағы Баласағұн мен Таразды билеуші Шах-Махмұд Харун Бұғра Қараханның (Әулие ата) немересі. 1098 — 99 жылдары Батыс Қарахан қағанатындағы саяси дағдарысты пайдаланып, Самарқан пен Бұхараны басып алады. Сонымен қатар осы кездегі Қарахан әулетіне үстемдік жүргізіп тұрған салжұқтардың ішкі қырқысуларын шебер пайдалана отырып, Жабыраил Мауераннахрды азат етеді. Кейін салжұқтар мемлекетінің жеріне басып кірмек болып жорыққа шыққан Жабыраил 1102 жылы 22 маусымда Термез қаласының түбінде салжұқ сұлтаны Санжардың қолынан қаза табады. Денесі Бұхарада өзі ашқан медресеге қойылған. Дереккөздер
Жағлан

Жағлан – Қазақстанның Оңтүстік өңіріне XVIII-XIX ғасырларда кең тараған, киім-кешек салатын сандықтың көне түрі. Жағланның кейбір тамаша үлгілері қазірге дейін Шу бойын мекендейтін елдерде кездеседі, Түркістан, Алматы музейлерінде де сақталған. Негізінен, жағландардың ұзындығы 60-70 см, ені мен биіктігі 30-35 см. шамасында болады. Жағланның негізі жұқа тақтайлардан құрастырылып, сырты түгелдей қалың былғарымен қапталады, тек бет жағы ғана әр түрлі әдіспен көркемделеді. Жағланның ең көне түрлерін біз 1959 жылы Шу бойынан кездестірдік. Оның ағаш негізі бір-бірімен қайыс таспа арқылы бірігіп, сырты оюланған қалың қара былғарымен қапталған. Қошқар мүйіз, қос мүйіз, сыңар мүйіз оюлары жүргізіледі. Жағлан бетінің дәл ортасынан дөңгелек, екі шетінен жапырақ тәрізді дөңес көздер көксауыр былғарыдан ойыстырылады. Төрт бұрышындағы дөңгелек жұлдыз тәрізденіп бастырылған өрнектің ортасында күміс көдер болады. Дереккөздер
Жағымпаздық

Жағымпаздық – адам мінез-құлқының жағымсыз қылықтарының бірі, ол өзінің айналасына, әсіресе қызметте жоғары тұрғандарға жақсы танылу үшін артықшылық танытып, шектен тыс қошемет көрсетудің атауы. Негізгі сипаты Бұл мінез көбіне өз қабілеттеріне сенбеушілікпен байланысты, олар оңай жолмен пайда немесе лауазымға жету үшін мұндай әрекетке барады. Жағымпаз адамдар өзгелердің беделіне, лауазымына қарай пәсілдеп, жалған қошеметпен көрінуге ұмтылады. Қоғамға әсері Жағымпаздық басым болған ортада адамгершілік құндылықтар әлсірейді, қатынастар жалған негіздерге құрылады. Ол қоғамда шынайылықтың орнын басып, ащы күлкіге айналған құбылыс ретінде бағаланады. Дереккөздер
Жаз

Жаз — жылдың төрт мезгілінің бірі. Бұл кезде Жер шары өз орбитасының жазғы күн тоқырау нүктесінен күн мен түннің күзгі теңелу нүктесіне дейінгі аралығында болады. Сипаттамасы Астрономиялық тұрғыдан жаз 93 күнге (23. 6. – 23. 9) созылады. Әдетте, Жер шарының солтүстік жартысында маусым, шілде және тамыз жаз айлары болып есептеледі. Жаз — жан-жануарлардың тіршілігіне жайлы, шаруашылыққа қолайлы кез. Жазда табиғат жадырап, күн ұзақ және жылы болады. Мал семіреді, егін бойлап өседі, ауыл шаруашылық, құрылыс, тасымал, т.б. жұмыстары қауырт жүргізіледі. Қазақстандағы жаз Қазақстан жерінің жазғы сипаты біркелкі емес; ауа райы жаз айларында оңтүстік облыстарда ыстық, солтүстік облыстарда қоңыржай жылы болып келеді. Бұл жайт шаруашылыққа да әсер етеді. Кейде, күнделікті тұрмыста, көктем мен күздің жылы кезеңдерін қосып, жазды 6 ай деп есептейді. Алайда ауа райы бойынша Қазақстанның оңтүстік облыстарының жазы 6 айдан артық, солтүстік облыстарының жазы 6 айдан кем болып отырады. Басқа аймақтарда Жаз әр аумақтағы ауа температурасы едәуір жоғары болатын жыл уақыты, климат маусымы. Астрономиялық ұғым бойынша жазғы Күн тоқырауынан күзгі күн мен түннің теңесуіне (Солтүстік жарты шарда 21-22 маусымнан 23 қыркүйекке дейін, Оңтүстік жарты шарда 21—22 желтоқсаннан 20—21 наурызға дейін) дейінгі уақыт аралығы; Солтүстік жарты шарда - маусым, шілде, тамызды, Оңтүстік жарты шарда — желтоқсан, каңтар, ақпанды жазғы айлар деп атайды. Жаздың ұзақтығы климаттық және фенологиялық маусым ретінде төменгі ендіктерден жоғары ендіктерге қарай қысқарады. Экваторлық белдеуде Жаз үздіксіз жыл бойына созылады. Субтропиктік белдеулерде Жаз 5 айға, қоңыржай белдеулерде 3 айға созылады, полюстік ендіктерде 1—2 айдан аспайды. Дереккөздер
Жазба

Жазба, математикада — # Қисық сызықтың жазбасы — ұзындығы берілген қисық сызықтың ұзындығына тең болатын түзу кесіндісі. Мұндай кесіндіні іздеу қисық сызықты түзулеу деп аталады. Қисық сызықтың жазбасы деп кейде оның эвольвентасы түсініледі. # Көпжақтың жазбасы — берілген көпжақты алу үшін оның қабырғалары мен төбелері бойынша жапсыру тәртібі көрсетілген көпбұрыштардың жиыны. Жапсыру тәртібі мынадай шарттарды қанағаттандыруы тиіс: а) жапсырылатын қабырғалардың ұзындықтары бір-біріне тең болуы керек; ә) көпбұрыштың әрбір қабырғасы басқа көпбұрыштың бір қабырғасымен ғана жапсырылады; б) бір-біріне жапсырылған көпбұрыштар арқылы кез келген басқа көпбұрышқа өтуге болады. 1-суретте кубтың жазбасы көрсетілген. # Қисық беттің жазбасы — бірі-бірімен жапсыру арқылы берілген қисық бетті құруға арналған жазық фигуралардың жинағы. Мысалы, цилиндрдің бүйір бетінің жазбасы тік төртбұрыш (2-сурет), ал тік дөңгелек конустың жазбасы дөңгелек секторы (3-сурет) болады. Жазба ұғымы элементар геометрияда, сызуда, топологияда және дөңес беттер геометриясында қолданылады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жазба тіл

Жазба тіл — жазудың шығуымен байланысты пайда болған, өзіндік дәстүрі бар тіл. Жазба тіл адамзаттың сонау көне дәуірінен бастап, осы заманға дейінгі ғылым мен техника, әдебиет пен өнер саласында жасаған байлығын сақтауына және оны жетілдіруге мүмкіндік берді. Қазақ жазба тілі қазақ әдеби тілінің негізгі саласы ретінде қазақ халқының қоғамдық-әлеуметтік, саяси-экономикалық жағдайына, мәдени, рухани өміріне байланысты ерекшеліктерін, дәстүрін сақтай отырып қалыптасқан. Қазақ жазба тілінің қалыптасу негізі көптеген түркі халықтарына ортақ әдеби нұсқалардан бастау алады. Соған орай көне түркі жазба ескерткіштері (6 — 7 ғасырларда), ерте ортағасырлық Жүсіп Баласағұнның “Құтадғу білік”, Махмұт Қашқаридың “Диуани лұғат ат-түрк” (11 ғасыр), ортағасырлық “Мұхаббатнама”, “Оғызнама” (14 ғасыр) сияқты жазба ескерткіштер қазақ жазба тілінің негізі ретінде танылады. 15 ғасырдан 20 ғасырдың басына дейінгі аралықта қазақ жазба тіліне ортаазиялық түркі әдеби тілінің дәстүрі ықпал етті. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап халықтық тіл негізінде қазақтың ұлттық жазба әдеби тілі қалыптасты, оның нормалық белгілері, стильдік салалары дамыды, қоғамдық қолданылу аясы кеңіді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жазмыш

Жазмыш — ежелден қалыптасқан діни танымдық түсінік. Адам тағдыры алдын ала белгіленіп қойылады деген мағынаны білдіреді. “Жазмыштан озмыш жоқ”, “тағдырдың жазғанынан қашып құтылмайсың” деген тұжырымдар халқымыздың жазмыш туралы ежелгі сенімін көрсетеді. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында жазмыш туралы түсінік кең орын алған. Дінге шектеу қойылған кеңестік кезеңде бұл ұғым ғылымға енгізілмей, ол туралы ғалымдар тарапынан зерттеу жұмыстары кейін ғана қолға алына бастады. Ғылымда жазмыш ұғымы адам санасының дүниені тануға ұмтылған қызметінің жемісі ретінде қарастырыла бастады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жазықтық

Жазықтық — геометрияның негізгі ұғымдарының бірі. Геометрияның жүйелі курсын тұжырымдағанда жазықтық ұғымы бастапқы ұғым ретінде алынады, ал оның жанама анықтамасы геометрия аксиомаларында беріледі. Жазықтықтың кейбір сипаттамалық қасиеттері мынадай: # егер түзудің екі нүктесі жазықтықта жатса, онда түзудің барлық нүктелері сол жазықтықта жатады; # жазықтық — берілген екі нүктеден бірдей қашықтықтағы нүктелердің жиыны. :азықтық — бірінші реттік алгебралық бет. Ол декарттық координаттар жүйесінде 1-дәрежелі теңдеумен берілуі мүмкін. Жазықтықтың жалпы (толық) теңдеуі былай өрнектеледі: Ax+By+Cz+D=0, мұндағы A, B, C, D — тұрақтылар. Жазықтық. геологияда: Биіктік көрсеткішінің біркелкілігімен сипатталатын мейілінше ауқымды алқап. Бүкіл Жазықтық өңірінен көрініс беретін барша биіктік көрсеткіштеріндегі айырма кейде жүздеген метрге де жетуі мүмкін. Тарихы Жазықтықтың теңдеуі алғаш рет 1731 жылы француз математигі Алекси Клеронның(1713 - 1765) еңбектерінде кездескен.Жазықтықтың кесінділердегі теңдеуі 1816 - 1818 жылдары француз математигі Габриель Ламенің(1795 - 1870) еңбектерінде ұшырасқан.Жазықтықтың қалыпты теңдеуін 1861 жылы неміс математигі Отто Гессе(1811 - 1874) ұсынған. Жанасу жазықтығы - беттің берілген нүктесі арқылы өтетін жазық. Комплекстік жазықтық - комплекс сандарды геометриялық тұрғыда бейнелеуге арналған тікбұрышты декарттық координаттық жүйе және де абсцисса осінің бойына нақты сандар, ал ордината осі бойына - жорымал сандардың коэффиценттері салынатын жазықтық. Координаттық жазықтық - координаттық екі осін қамтитын жазықтық. Қима жазықтық - берілген денеге немесе жазықтыққа тиісті болатын бос(құр) емес жиын. Қиюшы жазықтық - берілген дене мен қима жазықтық үшін ортақ болатын нүктелер жиыны. Дереккөздер
Жай зат

жай зат ретінде]] дың аллотроптық түр өзгерістері]] Жай зат — бір химиялық элемент атомдарынан түзілген зат. Жай зат химиялық элементтің бос күйіндегі өмір сүру формасы болып табылады, мысалы, темір — темір элементінің атомдарынан, азот — азот элементінің атомдарынан құралған, т.б. Жай заттардың молекулалары бір атомнан (Nе, Аr, т.б.), екі (Сl 2 , Н 2 , О 2 , т.б.), үш (О 3 ) немесе одан да көп атомдардан құралуы мүмкін. Химиялық элементтер мен жай заттардың арасындағы айырмашылық — бір элементтің бірнеше жай зат түрінде бола алуында. Сондықтан олар сан жағынан бірдей болмайды; мысалы, көміртек химиялық элементі алмаз, графит жай заттары түрінде бола алады, бұлар — көміртектің аллотроптық түр өзгерістері (қ. Аллотроптық). Әрбір жай заттың өзіне тән физикалық және химиялық қасиеттері бар. Олар өзара әрекеттескенде әрқайсысына тән қасиеттері жойылып, күрделі заттар түзіледі. Мысалы, жай заттар сутек пен азот әрекеттескенде күрделі зат — аммиак түзіледі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жайнамаз

Жайнамаз — намаз оқуға арналған төсеніш. Мекке жаққа қаратып төсейтін бас жағы күмбезделе ойылады немесе сүйір ұшы сол бағытқа қаратылған күмбез бейнесі салынады. Әдетте жайнамаз адамның екі тізерлеп, мұрны мен маңдайын сәждеге тигізіп отыратын жерінің көлеміне қарай шақталады. Жайнамазды әркім өзімен бірге алып жүреді де, намаз оқып болған соң, оны бүктеп, алып кетеді. Намаз оқығанда тек жайнамазды ғана пайдалану міндетті емес. Жайнамаз болмағанда, оның орнына таза заттарды: мал терісін, жеке киімді, төсеніш, мата, т.б. пайдалануға да болады. Жайнамазды пайдалану тәжірибесі кейіннен қалыптасқан. Құранда, хадистің ережелік жинақтарында да жайнамаз атауы жоқ. Ерте мұсылмандық кезеңде де жайнамазды қолдану туралы тиянақты мағлұматтар кездеспейді. Жайнамаз мұсылмандар үшін іс жүзінде Аллаға құлшылық ететін жеке орын қызметін атқара алатындықтан, оған кейіннен діни маңыз бере бастаған. Кез келген таза, ласталмаған жерге жайнамаз төселгеннен кейін әрбір мұсылман өзін сыртқы әлемнен оңашалап алады деп есептеледі. Сопылық бауырластықта жайнамаз бауырластықтың негізін қалаушыдан оның басшыларына мұраға қалатын рухани тақ деп те саналған. Яғни бұл мағынасында жайнамаз сопылық бауырластық ішінде қолданылған қасиетті ұғымдардың бірі болып табылады. Жайнамаз атауының төңірегіндегі көптеген мистикалық түсініктер осы танымға байланысты туған. Жайнамаз тігу немесе тоқу ислам елдеріндегі дәстүрлі қолөнер саласында кең таралған. Дереккөздер
Жай сан

Жай сан — 1-ден үлкен, бірақ 1 мен өзінен басқа сандарға бөлінбейтін, бүтін оң сан (мысалы: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, ...). Жай сандардың шексіз көп екендігі (Евклид теоремасы) ежелгі грек математиктеріне де белгілі болған. Жай сан натурал сандарды зерттеу кезінде негізгі ұғым болып есептеледі. Өйткені, кез келген бүтін сан (1-ден басқа) бір ғана түрде жай сандардың көбейтіндісіне жіктелетіндігін (көбейткіштердің тәртібіне назар аударылмайды) бөлінгіш теориясының негізгі теоремасы тұжырымдайды. 1-ден x-қа дейінгі жай сандарды табу үшін Эратосфен елегі (б.з.б. 3 ғасыр) қолданылады. 1-ден x-қа дейінгі жай сандар тізбегін қарастырғанда, орташа есеппен жай сан сирек кездеседі. Натурал сандар қатарының бірде бір жай сан болмайтын өте үлкен аралықтары болады. Дегенмен айырмасы 2-ге тең жай сандар да (егіз сандар деп аталатын) бар (мысалы, 10006427 және 10006429). Мұндай егіз сандар жиыны шекті ме не шексіз бе деген сұраққа әзірше жауап табылған жоқ (1987). Жай сандардың таралуы Натурал сандар қатарында жай сандардың таралуы — сандар теориясының ең қиын мәселесі. Бұл мәселе, n оң санынан аспайтын, жай сандардың санын көрсететін π(n) функциясының асимптоталық сипатын зерттеу ретінде қарастырылады. Жай сандардың таралуы теоремасы (яңни 1-ден n-ге дейінгі жай сандар саны) саны n өскен сайын сияқты өседі дейді, яғни: : егер . Л.Эйлер 1737 жылы төмендегідей дзета-функциясын ендірді: : мұндағы . Ол s>1 болғанда : болатындығын дәлелдеді. Мұнда көбейтінді барлық жай сан бойынша жүргізіледі. Соңғы теңдік және оның жалпыламасы жай сандардың таралу теориясында маңызды рөл атқарады. Жай сандардың таралу мәселесін зерттеуде П.Л. Чебышев, француз математигі Ж.Адамар (1865 — 1963), бельгиялық математик Ш. Ла Валле Пуссен (1866 — 1962) ірі жетістіктерге жетті. Жай сандардың таралу мәселесі элементар әдіспен де, математикалық анализ әдісімен де зерттеледі. Ең ірі жай сандар 1965 жылға дейінгі ең үлкен жай сан: 211213–1. Бұл санның құрамында 3376 цифр бар. 2011 жыл ақпанына сәйкес ең үлкен жай сан — . Ол 12 978 189 ондық цифрдан тұрады және жай Мерсенн саны болып табылады. Оны 2008 жылғы 23 тамыз күні Калифорния университетінің математикалық факультетінде Мерсенн жай сандар таралуы GIMPS жобасы шеңберінде табылған. 2016 жылы Көртис Купер (Curtis Cooper) жаңа ең ірі жай санды тапты - 2 74,207,281 – 1, бұл оның алдындағы ең ірі жай саннан 5 млн-ға жуық таңбаға ұзынырақ. Дереккөздер
Жай тартқыш

Жай тартқыш — адамдарды, үйлерді, өнеркәсіп, көлік және ауыл шаруашылығындағы құрылыстарды, әр түрлі ғимараттарды, т.б. нысандарды найзағайдың тікелей соққысынан қорғауға арналған құрылғы. Электр энергиясын жеткізу желісінде жай тартқыш ретінде қорғағыш тростар пайдаланылады. Жай тартқыштың маңызды сипаттамасының бірі — оның қорғайтын алқабы. Үйлерді қорғауға арналған жай тартқыш жерге қосылған тік стержень түрінде құрастырылады, әрі ол үйден биіктеу болады. Бір діңгекті жай тартқыш төбелік бұрышы 45° конус ішіндегі аймақты найзағайдан сенімді түрде қорғайды. Жай тартқыштың саны артқан сайын оның объектілерді найзағайдан қорғау қабілеті де өсе түседі. Дереккөздер
Жайық Шебі

Жайық шебі — Ресей империясының қазақ даласын отарлау үшін 1590 жылы Жайық казак әскерін жасақтауымен бірге құрылған әскери бекініс шебі. Жайық қазақ әскерлерінің этникалық құрамы әр түрлі болды. Алғашқыда (17 ғасыр) Еділден, Доннан, Теректен және басқа да батыс өңірлерден қашқан шаруалар Жайық бойына қоныстанды. Олардың құрамында христиан дінін қабылдаған қалмақтар, башқұрттар, сонымен қатар түркі, моңғол, иран тілдес халықтардың да өкілдері болды. Біртіндеп жайық шебі бекіністерінде қоныс тепкен казактар Ресей мемлекетінің қарулы қолшоқпарына айналды, күшейіп келе жатқан Мәскеу үкіметінің жаулап алу соғыстарына белсене қатысты. 1629 жылы Қырым жорығына, 1677 жылы Чичиринге, 1687 жылы башқұрттарға қарсы, 1684 — 85 жылдары тағы да Қырым хандығына қарсы, 1695 — 96 жыддары Азов жорығына белсене қатысты. 18 ғасарда жайық шебі бойында қоныстанған қарулы, әскери жүйеде қалыптасқан казактар Ресей мемлекетінің сойылын соғушы жазалаушы күшке айналды. 1708 жылы башқұрт халқының көтерілісін басуға, 1711 жылы Кубань ноғайларына, 1714 — 16 жылдары И.Д. Бухгольцтың, 1717 жылы князь Бекович — Черкасскийдің жорықтарына ат салысты. 1742 жылы императрица Елизавета Петровнаның Жайықтың оң жағына казактардың көшіп-қонуына, мал жаюына тыйым салуы жайық шебі казактарына қолайлы болды. Жүздеген жерсізденген казак жанұялары осы өзеннің екі жағасына бұрынғыдан да топтаса қоныстанып, жергілікті қазақтарды байырғы иелігінен ығыстыра бастады. 1783 — 97 жылдары Сырым Датов бастаған көтерілісті басуда жайық шебі казактары басты рөл атқарды. 1811 жылы 11 наурыздағы император Павел І жарлығынан кейін жайық шебі казактарының қазақтарға қысымы күшейді. Жайықтың бойындағы Магнитная, Сахарная, Мергеновская, Жайық қалашықтары қазақтардың өзеннің оң жағасына өтуіне тосқауыл болды. 1833 жылы патша өкіметі арнайы құрған казактар мен қазақтардың арасындағы шиеленісті шешетін комиссия ешқандай нәтиже бермеді. 1868 жылы 21 қазандағы Далалық облыстарды басқаратын “Уақытша ереже” жайық шебінің қазақтарды қудалауына кең жол ашты. 1885 жылы Жайық казактары облыс халқының 27%-ін құрады. Әрбір казактың үлесіне 17 десятина жер кесіліп берілді. Жайық казак әскерінің қарамағында 132868 жылқы, 649547 қой болды. Жайық казак әскері Оңтүстік Қазақстанды, Жетісуды жаулап алуға белсене қатысты. 1905 — 07 жылдары Жайық казактары еңбекшілердің патша үкіметіне қарсы саяси көтерілулерін жаншыды. Кеңес үкіметі тұсында Жайық казак әскері таратылды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жайын

Жайын (Sіlurus glanіs) – жайынтәрізділер отрядына жататын жыртқыш балық. Жайынның майдасы лақа деп аталады. Қазақстанда Каспий, Арал теңіздерінде және бұларға құятын өзендерде кездеседі. Балқаш көлі мен Талас өзенінде жерсіндірілген. Аталығы аналығынан біраз үлкен. Ұзындығы 5 м-дей, салмағы 300 кг-ға жетеді. Жайынның түсі, әдетте, жасыл тектес ашық қоңыр, арқасы қара, бауыры ақ, бүйірінде түрлі дақтары болады. Басы жалпақ, үлкен, кеудесі қысқа, ұзын құйрығы екі бүйірінен қысыңқы, арқа қанаты кішкентай, құйрық қанаты астыңғы-үстіңгі қалақшаға бөлінбеген, ал құйрық асты (аналь) қанаты өте ұзын келеді. Жақтарында өте майда, көп қатарлы тістері бар. Үстіңгі жақтарында екі ұзын, ал астыңғысында қысқалау төрт мұртшалары болады. Жайын 40 жылдай тіршілік етеді. 3 – 4 жасында (ұзындығы 45 – 60 см болғанда) жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын (11 – 480 мыңдай) су температурасы 18 – 20°С болғанда су түбіндегі шөп арасына шашады. Бұлар ұсақ балықтар, бақа, моллюскілермен қоректенеді. Кейде су құстарына да шабуыл жасайды. Жайынның еті семіз, майлы болғандықтан кәсіптік маңызы бар. Торсылдағын желім жасауға пайдаланады. Жайын еті Жайын еті ақ, жұмсақ, майлы, ұсақ қылтанағы болмайды. Жайынды сауда орындарында жастай тоңазытып, мұздатыл, кейде тұздал сатады. Оның етін көкөністің нәрлі суына қайнатқан жөн. Дереккөздер
Жақмоншақ

қорынан.]] Жақмоншақ – әйелдің баскиімінің сәндік бөлігі, оның екі жақ самайынан төмен салбырап тұратын жақтаманың ерекше сәнді түрі. Жасалуы мен әшекейлері Жақмоншақ матадан жасалады. Ол көбінесе сәукеле, зере тәрізді ғұрыптық баскиімге тән. Жақтаманың бетіне моншақ және құйма шытыралар тізбектеліп қондырылады. Бұл әшекей қондырмалардың төменгі жағы мата жақтамадан ұзындау болып келеді. Жақмоншақ інжу, маржан, перуза моншақтар сияқты қымбат тастардан жасалады. ҚР ҰМ қорындағы (сурет Сәукеленің жақмоншағы) сәукеленің екі жақ самай тұсындағы екі жақтамасы шытпен астарланып қызыл барқытпен тысталып жасалған жақтаманың (ұзындығы 67 см) ортасына жақмоншақ тағылған. Ол төрт қатар етіп тізілген ақық, маржандардан жасалған. Жақмоншақ қатарларының әр тұсынан жақтама матасын ортасынан бастыра үш-үш дана мельхиор пластина (жалпақтығы 1 см, ұзындығы 8 см, арақашықтықтары 11 см) қадалған. Екі шетімен аяқ жағына оқа қондырылған, ұшында ұзын зер шашақтары бар. Аталмыш әшекей заттарды жырға деп те атайды. Дереккөздер Әдебиеттер * Шойбеков Р. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. Алматы: Қазақстан, 1993; * Шоқпарұлы Д., Дәркембайұлы Д. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы: Алматыкітап, 2007; * Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. Ғылыми каталог (қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде). Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай. Алматы: Өнер, 2009; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Жақсыбай Жантөбетұлы

Жақсыбай Жантөбетұлы (1888 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Абай ауылы — 21.9.1958, сонда) — айтыс ақыны. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Ақындардың республикалық слетіне (1938, 1939), Абай Құнанбаевтың (1945), Жамбыл Жабаевтың (1946) 100 жылдық мүшел тойларындағы айтыстарға қатысып, жүлдегер атанған. Шығармашылығы Оның “Атыңнан, атам қазақ, айналайын” деген патриоттық толғауы майдан газетінде (“Отанды қорғауға”, 1944, №38) басылып, жауынгерлер арасында кең тараған. Халық ақындары Қ.Баймағанбетов, Қ.Терібаев, Н.Баймұратов, Қ.Елеуовпен, т.б. айтыстары, қырғыздың атақты жыршысы Османқұлмен хат арқылы айтысы (1951) — көркемдігі жағынан құнды шығармалар. Жақсыбай өлеңдерінің негізгі тақырыбы — еңбек адамдары, майдан мен тылдағы ерлік істер. Ақынның көптеген өлең-жыр, толғауларынан басқа * “Түрксіб” (1931), * “Назым қыз” (1939), * “Мәлік батыр” (1944), * “Жамбыл” (1950) атты дастандары бар. Өлеңдері мерзімді баспасөзде, жинақтарда * “Ақын жырлары,” 1956; * “Пернедегі термелер”, 1965; * “Ақын-жыраулар”, 1979) басылды. 1985 жылы “Өмірімнің өрнегі” деген атпен жеке жыр жинағы жарық көрді. Дереккөздер
Жақсы Жалғызтау (тау)

Жақсы Жалғызтау – өзімен аттас көлдің оңтүстік-батысында орналасқан тау. Жер бедері Гранитті шың-құздарын орман, бұта шоғырлары көмкерген. Абсолюттік биіктігі 729 м, осы өңірдегі атақты Көкшеден кейінгі екінші биік тау. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 12 км-ге, шығыстан батысқа қарай 9 км-ге созылып жатыр. Солтүстік беткейлері құлама тік жарлы. Тау етегінде санаторийлер мен саяжайлар орналасқан. Аңыздарға қарағанда, мұнда бір кездері сібір татарлары князьдарының бірі қоныстанған екен. Бір замандарда жоңғарлардың иелігінде болған. Айтушылардың сөзіне қарағанда, мұнда ойрат нояны аю аулаумен шұғылданған. Жақсы Жалғызтауды тарихшылар аз зерттеген және іс жүзінде облыс картасындағы «ақтандақ» болып саналады. Өсімдігі Алабының табиғаты әсем, орманды-шалғынды. Қара топырағында шабындықтар мен шалғынды өсімдіктер, қайың, қарағай ормандары кездеседі. Дереккөздер
Жақсылық

Жақсылық сөзінің бірнеше мағынасы болуы мүмкін: Елді мекен * Жақсылық – Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл. * Жақсылық – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл. * Жақсылық – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл. * Жақсылық – ортағасырлық қала орны. Басқа мағына * Жақсылық – қазақтарда адам есімі. * Жақсылық – пәлсапалық және әлеуметтік ұғым. * Жақсылық – психологиялық ұғым.
Жал

Жал— ұзына бойы енсіз келген көлбеу қырат; жер бедерінің бір түрі. Пайда болуына қарай эолдық (желді), аллювийлік, мұздақты, сулы-эрозиялық және дефляциялық болып бөлінеді. Ұзындығы бірнеше км-ден жүздеген км-ге жетеді. Биіктігі бірнеше метрден 100 — 160 м-ге дейін болады. Қазақстанда эрозиялық әрекеттен пайда болған жалдар Есіл, Барабы, Ертіс жазықтарында (Ақжал, Балажал, Сарыжал) жиі кездеседі. Жалдың топырағы тегіс жермен салыстырғанда көктемде, жазда жақсы жылынады, топырағы артық ылғалдың зиянды әсерін кемітіп, онда жылу мен ауаның алмасуын жақсартады. Мұндай жерлерде капуста, картоп, қызанақ, мал азықтық қызылша, т.б. жақсы өседі. Жал — ұлттық тағам. Жылқының желке майынан (жалынан) жасалады. Жаңа сойылған жылқының жалы ұзыншалап кесіліп, тұздалады. Содан соң ыдысқа салынып, үстіне ащы тұздық құйылып, салқын жерде сақталады. Бір-екі күннен кейін шеті үшкір пышақпен немесе бізбен тесіліп, жіп өткізіледі де іліп қойылып, он шақты сағат кептіріледі. Түнде салқын жел соғатын орында кептірген дұрыс. Жалды сүрлеп те, ыстап та сақтауға болады. Жал пісірер алдында салқын сумен шайылады, қазандағы алдын ала қыздырылған қанжылым суға салынып, баяу отта асылады. Піскеннен кейін ыдысқа түсіріп алып салқындатады. Тоңазыған соң жұқалап туралып, жайпақ табаққа әсемдеп орналастырылады да, үстіне дөңгелектеп пияз салынады. Жалды ыстықтай да жейді. Бірақ тым майлы болғандықтан, дастарқанға, көбінесе, салқын ас ретінде әкелінеді. Сыйлы қонақтарға, көбінесе, жаямен бірге туралып қойылатындықтан бұл тағамды жал-жая деп те атайды. Жал Жылқының шоқтығы мен ауыз омыртқаның арасын жалғастыра бітеді. Оның астыңғы жағы желкеден басталса , үстіңгі жағына, тері қабатына ылқының жалы (қыл) өседі. Жалдың шоқтық жағы жуан болса, мойынға қарай сәл жіңішкере бітеді. Кіркілдек майдан тұратын жал да құрметті қонақтардың табағына салынатын кәделі ас. Жылқының семіздігін мал танитындар оның астаудай төңкерілген сауырына қарап емес, жалын уыстай ұстап көріп анықтайды. Семіз малды «Жалы құлағынан асып тұр екен» деп дәріптейтіндері содан. Далалы, тоңазытқышы жоқ жерде жалды әр жерден кертіп арасына майда тұз себеді немесе тұзды суға біраз салып алып, тобылғының не аршаның түтініне бір ет асымдай уақыт ыстайды да, көлеңкеге іліп, сүрлейді. Қазір оны көбіне қазы- қартамен қосып, жұқалап турап, салқын ас ретінде ұсынады. Дереккөздер
Жалақорлық

Жалақорлық– адам мінезіндегі ұнамсыз қылық. Жалақор адам ауызша немесе жазба түрде кейде өз атымен, кейде есімін қоймай жеке адамдарға не заңды тұлғаларға кінә артып, жала жабуға бейім тұрады. Жалақорлық заң бойынша айыпталады. Жалақорлық — жала жапқыштық, бәлеқорлық адамның мінез-құлқындағы жағымсыз қылық. Біреуге күнә артып, оны балағаттау. Адами қасиетті қорлап, бәле артатын, арсыздық пен надандық әрекет. Жалақорлық адамның оз басын ақтау үшін де өзге адамға күнә, айып тағып "судан таза, сүттен ақ" болып шығуға әрекеттенген жағымсыз қылық пен арам ниетті адамдар тіршілікте кездесіп отырады. Жалақорлықты шынайы ісімен бекерлейтін адам өз ісінің ақтығына сеніп іс қылады, реті келгенде жала жабушының ісі мен мінезіне талдау жасай отырып оны бекерлейді, дәйекті сөзімен жалақорды күнәлайды. Жалақорлықпен іргелес түсінік-ұғым өтірік айтып, өзгеге жала жабу. Жалақорлықтан арылудың төте жолы істің ақ-қарасын ақылға салып дұрыс шешу. Дереккөздер