kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Төрт аттың дебюті

Төрт аттың дебюті — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. Kb1-c3 Kg8-f6. Ашық бастамаларға жатады. Тарихы Ескi дебюттердiң бiрi. Алғашқы оның талдаулары (XVI ғасыр) Полерио қолжазбада ұшырасады. үлкен рөл оның әзiрлеуiнде ендiгәрi Л.Паульсен, А.Рубинштейн, Ф.Маршалл ойнады. Дебют Э.Ласкер, Х.Р.Капабланка, М.Ботвинник әлем чемпиондардың партияларындағы әлденеше ұшырасты. Симметриялық жүйелер, жетекшi тыныш аңысын аңдып ойнауларға қатар, өңделген өткiр жалғастары дебютте. Қазiргi уақытта дебюттiң сирек ұшырасады. Негізгі нұсқалар * 4. Cf1-b5 ** 4…Cf8-b4 ** 4…Kc6-d4 * 4. d2-d4 Сf8-b4 ** 5. d4-d5 ** 5. Кf3:e5!? * 4. d2-d4 e5:d4 5. Kc3-d5 ** 5. ... Сf8-b4+ ** 5. ... Сf8-c5 ** 5. ... h7-h6 ** 5. ... Кf6:d5 6. e4:d5 ** 5. ... Кc6-b4 ** 5. ... Кf6:e4 6. Фd1-e2 f7-f5 7. Сc1-f4 ** 5. ... Кf6:e4 6. Фd1-e2 f7-f5 7. Кf3-g5! d4-d3! 8. c2:d3 Кc6-d4 9. Фe2-h5+ g7-g6 10. Фh5-h4 c7-c6! 11. d:e4 c:d5 12. e:d5 Фd8-a5+ ** 5. ... Кf6:e4 6. Фd1-e2 f7-f5 7. Кf3-g5! d4-d3! 8. c2:d3 Кc6-d4 9. Фe2-h5+ g7-g6 10. Фh5-h4 c7-c6! 11. d:e4 c:d5 12. e:d5 Сf8-g7 ** 5. ... Кf6:e4 6. Сf1-c4!? ** 5. ... d7-d6 6. Кf3:d4 Сf8-e7!? ** 5. ... d7-d6 6. Кf3:d4 Сf8-e7!? 7.Сc1-f4! Kf6:d5!? 8. e4:d5 Kc6:d4 9. Фd1:d4 * 4. d2-d4 e5:d4 5. Kf3:d4 ** 4. d2-d4 e5:d4 5. Kf3:d4 Сf8-b4 6. Кd4:c6 b7:c6 7. Сf1-d3 d7-d5 8. e4:d5 c6:d5 9. 0-0 ** 4. d2-d4 e5:d4 5. Kf3:d4 Сf8-b4 6. Кd4:c6 b7:c6 7. Сf1-d3 d7-d5 8. e4:d5 c6:d5 9. 0-0 0-0 10. Сc1-g5 c7-c6 Сілтемелер * [http://webchess.ru/content/33/ Төрт аттың дебюті webchess.ru сайтында]
Понциани дебюті

Понциани дебюті — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. c2-c3. Ашық бастамаларға жатады. Тарихы Бұл дебют алғаш қайдан Д.Понциан XVIII ғасырдың италиялық теоретигiн зерттедi, және мұндай атауы пайда болды. Оны келесi жүз жылдықта дебют кейде тағы ата «ағылшын партиямен» Стаунтон говард атақты ағылшын шахматшысы жете зерттедi. Бұл басының негiзгi ойы - d2-d4 мықты пешканың орталығын жасау жолымен, дегенмен үшiншi жүрiс ақ фигураларды дамуды бөгелтедi және кiшiрек өлшем бойымен қара мүмкiндiк керек болса бастамашылықты өзiне алу теңестiруге рұқсат бередi. Понциани дебюттiң қазiргi турнир тәжiрибесiнде сирек ұшырасады. Негізгі нұсқалар * 3...Kg8-f6 * 3...d7-d5 Сілтемелер * http://webchess.ru/content/8/
Шотландиялық гамбит

Шотландиялық гамбит — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. d2-d4 e5:d4 4. Cf1-c4. Ашық бастамаларға жатады. Тарихы Бұл дебют сонау XIX ғасырда мағлұм болды. Марадымсыздың садақасымен ақ бастаманың дерелген басып алуларына ұмтылады. Гамбит маңызды рөлге самғаулар ойнаған өткiр фигуралы ойын бағытталды, және нұсқаларды дәл есептеу. Кейде «шотландық гамбитке» әкетедi және «Горинга гамбит». Негізгі нұсқалар * 4…Kf6 . * 4…Cc5 5. c3. ** 5…Kf6 . ** 5…dc 6. Cf7+ Kpf7 7. Фd5+ Kpf8 8. Фc5+ Фe7 9. Фc3! ** 5…-d3. Сілтемелер * http://webchess.ru/content/11/
Фёдор Кузьмич Сероштан

Фёдор Кузьмич Сероштан - Социалистік Еңбек Ері (1948), ауыл шаруашылығының озаты. 17 қараша 1901 жылы Ресейдің Ставпроль өлкесі, бұрынғы Александровский ауданы, Сұлтан селосында туған. Еңбек жолдары * 1925-1931 жылдары - еңбекшілер депутаттары ауылдық Советі атқару комитетінің, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Холмогоровка (қазіргі Шаған) ауылында құрылған кредит серіктігінің председателі. * 1931-1953 жылдары - Ленин атындағы колхоздың председателі. Ол басқарған колхоз 1947 жылы 3000 га егістіктің әр гектарынан орта есеппен 14 ц-ден, ал мұның 70 га-сының әр гектарынан 37,4 ц-ден астық жинаған. * 1-сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің дептутаты болды. Наградалары * Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * Социалистік Еңбек Ері (1948) * Меладьдар Дереккөздер
Трудовое

* Трудовое – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы таратылған ауыл. * Трудовое – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл. * Трудовое – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл. * Трудовое – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл. * Трудовое – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл. * Трудовое – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы таратылған ауыл.
Атансор (ауыл)

Атансор — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Еңбекшілдер ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Степняк қаласының оңтүстік-шығысында 49 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 33 адам (17 ер адам және 16 әйел адам) болса, 2009 жылы 45 адамды (32 ер адам және 13 әйел адам) құрады. Кәсіпорындары Ауыл жанында темір кенін өндіріп, оны өңдейтін «Өркен-Атансор» кәсіпорыны орналасқан. 2004 жылы ашылған кен орнында 656 адам жұмыс істейді. Дереккөздер
Екi жылқыларды қорғаныс

Екi жылқыларды қорғаныс — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. Cf1-c4 Kg8-f6. Ашық бастамаларға жатады. Тарихы Дебюттiң алғашқы талдаулары (XVI ғасыр) Полерио қолжазбада ұшырасады. Порға бұнына дейiн екi жактан, бұл дебют үшiн арқасында сансыз мүмкiндiктерге гроссмейстерлердiң турнирлерiндегi жиi ұшырасады. Оны П.Морфи, В.Стейниц, А.Алехин табыспен қолданды тағы басқалар дебюттiң теориясына Зор салым Михаил Чигорин кiргiздi. Қара жүрiстердiң бiрiншiлерiмен садақаларды алдында тоқтамай бастамашылықты өзiне алуға ұмтылуға «екi жылқыларды қорғанысқа», нұсқа көпшiлiгiнде. Күрделi екi жағы да өткiр позициялар жағдайлардың көпшiлiгiнде пайда болады. Қазiргi шеберлер де, шебер өткен де арналған сансыз талдаулар болған iс осы дебютке. Өңделген 20—25 жүрiстерге кейбiр нұсқалар. Негізгі нұсқалар * 4. Kf3-g5 * 4. d2-d4 * 4. 0-0 Сілтемелер * http://www.bereg.ru/games/club/andy/ru/old/swed.htm * http://webchess.ru/content/17/ * http://www.youtube.com/watch?v=QYD9ryERaLY * http://whychess.ru/657encyclopaedia.html
Есенжол Залиұлы Залиев

Есенжол Залиұлы Залиев - Социалистік Еңбек Ері (1966), өндіріс озаты, көмір комбайны машинисі. 5 мамыр 1930 жылы Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданында туған. Арғын тайпасы Қуандық руының Сайдалы бөлімінен шыққан. Зәлиев Есенжол (1930-2003), көмір комбайнының машинисі, Соц. Еңбек Ері (1966), КСРО-нын құрметті шахтері (1962), ҚазКСР-інің еңбек сін. шахтері (1964). Еңбек жолын 1948 жылы «Октябрь-көмір» тресіндегі 44/45 шахтада бастады. 1950 жылы көмір комбайны машинистерінін курсын бітірді. 1950-54 жылы Кенес Армиясы қатарыңда бодды. 1954-1983 жылы «Октябрь көмір» тресінің №31-бис және «Қарағанды қөмір» өндірістік бірлестігінің «Қарағанды» шахталарында комбайншы, тазарту забойынын кен жұмысшысы қызмегін ажарды. 1984 жылдан «Қарағанды» шахтасында жиналған суды тегу кондырғысының слесарі. Трест шахталарында алғашқылардын бірі болып тәуліктік кешен енгізді. «Донбасс» көмір комбайнының өнімділігін айына 17,6 мың т-ға жеткізді. 8-сайд. КСРО Жоғ. Кенесінің депутаты, 1970-74 жылық СРО Жоғ. Кенесінің Ұлттар Кеңесі төрағасының орынбасары. Ленин және Еңбек Қызьш Ту ордеңдерімен марапаттадған. Еңбек жолдары * Еңбек жолын Қарағанды көмір өнеркәсібінің №44/45 шахтасында электр-слесарлық жұмыстан бастаған. * 1962 жылдан КОКП мүшесі. * 1965 жылдан №35 шахтада көмір комбайнының машинисі болып жұмыс істейді. * Жыл сайын көмір өндірудің жылдық жоспарын 102,6% орындаған. * Еңбек өнімділігі жөніндегі тапсырманы 102% орындаған. * 1966 жылы жоспардан тыс 5 мың т көмір өндірді. Жетістігі * Өндіріс озаты. * 8-сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды. Наградалары * Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * Социалистік Еңбек Ері (1966) * Медальдар Дереккөздер
Қайыңтоз

Орманда жүргенде қара киіммен байқаусызда қайың діңіне сүйкеніп қалған адамның киімінің әр жеріне бор тәрізді ақ зат жұғып қалады. Бұл қайыңның қабық жасушаларына жиналатын ақ түсті бояу заты - бетулин. Қайыңның бұл ақ түсті сыртқы қабыршағын қайыңтоз дейді. Қайыңтоз ағаш сүрегіне қорғаныш тонның қызметін атқарады. Ол қалаған кірпіш сияқты бір-біріне тығыз жабысқан жасушалардан тұрады. Олардың аралықтары қуыссыз жымдасып кеткен. Мұндай жасушаларды ботаника тілінде тозданған жасуша дейді. Ондай қайыңтоз су мен ауа өткізбейді. Дереккөздер
Аюжидек

Аюжидек – орыс ормандарында кездесетін өсімдік түрі. Ботаниктер мен орманшылар аюжидекті кемсітіп ағаш тектес өсімдіктердің ең төменгі тобы бұташықтарға жатқызады. Көбінесе 1,5 м-ден аспайтын жатаған бұтақтарының бөрікбасы күңгірт-жасыл барқыттан тігілген жастыққа ұқсайды. Кейде аюжидектің шағын тоғайлары бір-бірімен жалғасып көп жерді қамтиды. Қысқа бұтақтарының бойында сопақша келген ұсақ жапырақтар орналасады. Мамыр айының алғашқы жылы күндері аюжидектің күңгірт-жасыл реңін, жаңа шыққан күлгін түсті гүлдері әшекейлейді. Құмыра тәрізденген гүлдері бұтақтың ұшында басын иіп тұрады. Гүлдердің құрылысы ерекше. Жеке гүлінің түбінде хош иісті шірне болады. Бунақденелілер мен басқа жәндіктердің көмегінің арқасында тозаңданып, ұрықтанған өсімдікке енді сәннің қажеті жоқ. Кеше ғана көз қызықтыратын сәнді гүлдері солғын тартып солып қалады. Өсімдіктің ендігі қалған барлық күші түйін тастап, одан жеміс жасауға жұмсалады. Тамыз айында жемісі пісіп жетіледі. Аюжидек қалың жапырағын түсірмейтін мәңгі жасыл бұташық. Бұл сыртқы құрылысы жағынан қызамықпен өте ұқсас. Екеуінің де әдемі сопақша келген қызыл түсті жемістерінің ішінде бестен тұқымы болады. Екеуі көбіне бірге өседі. Сондықтан қызамық пен аюжидекті шатастырып алу оп-оңай. Оның жемісінің ішінде үлкендігі бытыра оғындай ғана өте қатты сүйегі болады. Бұл екі жемісті дәмі арқылы айыруға болады. Қызамықтың жемісі шырынды және қышқылтым болса, аюжидектікі ұнның дәміне ұқсайды. Қызамықтың жапырақтары ұш жағы төмен қарап иіліп тұрады және бетінде қара нүктелері бар. Аюжидектің жапырағы иілмейді және бетінде қара нүктелері жоқ. Бір кезде аюжидек жемісін солтүстік халқы нанның орнына пайдаланыпты деген сөз бар. қазір оның шағын жемісі тағам ретінде ешкімді қызықтырмайды. Оның жапырағының құрамында эфир майлары, С дәрумені, илік заттар, арбутин және метиларбутин деген глюкозидтер, органикалық қышқылдардан - гал, хинна, эллага, урсол қышқылдары бар. Несеп жолдарының ауруын емдеу және дезинфекциялау үшін пайдаланады. Жапырағын жылына екі рет - өсімдік әлі гүлдеп үлгермеген көктемде және жеміс толық піскен күз кезінде жинайды. Дереккөздер
Сотсыз сотқарлар

Сотсыз сотқарлар немесе орыстілді прокатта 1+1, тікелей аудармасы «Қол тигізбейтінтер» — шынайы өмірде болған оқиғаларға негізделген 2011 жылғы француз трагикомедиясы . Басты рөлдерде ұлттық «Сезар» премиясын алған Франсуа Клюзе мен Омар Си сомдады. Францияда тұңғыш рет 2011 жылдың 2 қарашасында шықты. 2012 жылдың қыркүйегінде Франция фильмді «Оскар» сыйлығын «Шет тілдегі үздік фильм» номинциясы үшін ұсынды. Алайда ол шорт-лист тізіміне енбеді. Оған қарамастан кино «Алтын глобус» және BAFTA сыйлықтарында осы номинацияны алды. Сюжеті Парапланда ұшқан кезде апатқа ұшырағаннан кейін мүгедек боп қалған ақсүйек-паралитик Филипп, өзіне күтім жасауға жәрдем жасайтын көмекшіні іздейді. Үміткерлердің бірі болған қара нәсілді Дрисс есімді жігітке бұл жұмыстың керегі де жоқ - оған тек жазбаша жұмыстан бас тарту қағазы ғана қажет, өйткені соның арқасында ол жұмыссыздық бойынша берілетін жәрдемақыны алып тұрмақшы екен. Алайда, Филипп оны кенеттен жұмысқа қабылдайды және сол мезеттен бастап ол үшін жаңа өмір басталады. Рөлдерде * Франсуа Клюзе — Филипп * Омар Си — Дрисс * Энн Ли Ну — Ивонна * Одри Флеро — Магали * Клотильда Молле — Марсель * Альба Гайя Беллуджи — Элиза * Сирил Менди — Адама * Кристиан Амери — Альбер Саундтрек # Людовико Эйнауди — «Fly» # Earth, Wind & Fire — «September» # Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «Des References…» # Людовико Эйнауди — «Writing Poems» # Джордж Бенсон — «The Ghetto» # Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «L’Arbre Qui Chante» # Earth, Wind & Fire — «You’re Goin' Miss Your Candyman» # Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «Blind Test» # Earth, Wind & Fire — «Boogie Wonderland (FeatThe Emotions)» # Людовико Эйнауди — «L’Origine Nascosta» # Нина Симон — «Feeling Good» # Людовико Эйнауди — «Cache-Cache» # Angelicum De Milan — «Vivaldi: Concerto Pour Violons & Orchestre» # Людовико Эйнауди — «Una Mattina» # Vib Gyor — «Red Light» Сыртқы сілтемелер *[http://www.gaumont.fr/fr/film/Intouchables.html Фильмнің ресми сайты] Дереккөздер
Регель қызғалдағы

Регель қызғалдағы немесе Грейг қызғалдағы – лалагүлдер тұқымдасы қызғалдақ туысына жататын өсімдік. Өсетін жері Қазақстанда Шу-Іле тауының аласа жоталары мен оның айналасындағы шөл далаларында ғана өсетін эндемик өсімдік. Регель қызғалдағы қолдан өсіруге оңай көнеді, бірақ құрғақ және күн жақсы түсетін топырақты қажет етеді. Бұл түр әсемдігі жағынан аса құнды емес, сондықтан ботаникалық бақтарда аз кездесетіндіктен ерекше түр ретінде сақталады. Әсемдік сапасы жоғары болмағанмен теориялық мәні бар. Азайып кетуіне байланысты қорғауды қажет етеді. Ботаникалық сипаты * Регель қызғалдағының биіктігі бар болғаны 5-10 см ғана болатын шағын түр. * Пиязшығы жұмыртқа пішінді, оның сыртын қатты және қоңыр қабықша қаптап жатады, диаметрі 3 см. * Ұшы үшкірленіп келген сопақша, жалпақ қандауыр тәрізді, сырты тегіс және жасылдау келген немесе сұрғылт түсті жалғыз жапырағы бар. Ол жапырақ сабақты гүл жағынан қапсыра орап жатады. * Гүлі кішкентай, ұзындығының бар болғаны 3 см ғана. Гүлінің ішкі жағы ақ, оның кішкене сары жолағы бар, сырты қызғылт қара-көк түсті. Гүл қоршауының екі есе қысқа аталығының тозаң қабы ашық жатады, ұзындығы 5-7. * Табиғатта сәуір айының аяғында, Ташкент ботаника бағында өсірілгендері наурыз айында гүлдейді. Дереккөздер
Үтір намазы

Үтір намазы ( рәкағат саны тақ) — Исламда Ишадан кейін түнгі уақытта оқылатын намаз түрі. Үтір намазы. Үш рәкаттан тұратын үтір намазының оқылу тәртібі төмендегідей: Алдымен Үтір намазына ниет етеді. Содан кейін қолын көтеріп, тәкбір айтып, қол байлап бастайды да, екі рәкаттан кейін отырып, «әт-Тахият» оқиды. Осыдан кейін тәкбір айтып, орнынан тұрып, үшінші рәкатта «Бисмиллаһ» пен «Фатиха» оқиды да, «әмин» деген соң, осыған жалғастырып аят немесе сүре оқиды. Осыдан кейін аяқта тұрып, қолдарын құлағының тұсына дейін көтеріп, «Аллаһу әкбар» деп, тәкбір айтады да, қайта қол байлап, аяқта тұрған бойы «Құныт» дұғасын оқиды. Содан кейін тәкбір айтып, рүкүғ пен сәждеге барып, ақырғы отырыс жасайды. Әдеттегідей «әт-Тахият», «Салауат» және «Раббана әтина» дұғасын оқып, екі жаққа сәлем береді. Мұның дәлелі: Хазіреті Айша былай дейді: «Аллаһ Елшісі (с.а.у.) үш рәкат үтірді оқитын. Үш рәкаттан кейін сәлем беретін». Басқа бір хадисте Аллаһ Елшісі (с.а.у.) былай дейді: «Ей, Құран иелеріі Үтірді оқыңдар. Өйткені Тағалаһ жалғыз. Тақ санды жақсы көреді» (Бухари, Дәвуат, 69). Үтір намазы Рамазанда ғана жамағатпен оқылады. «Құныт» дұғасын білмейтін адам «Раббана әтинә…» дұғасын оқи алады. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/016.sbt.html Translation] of Sahih Bukhari, Book 16: Witr Prayer Hadith no 111,112 * [http://www.understanding-islam.com/related/text.asp?typequestion&qid760 The Status of Sunnah & Witr Prayers, The Time for Fajr & Maghrib and the Allowance of Combining Prayers] * [http://www.understanding-islam.com/related/text.asp?typediscussion&did306 Clarification on the timing of Witr and Taraweeh prayers] * [http://www.renaissance.com.pk/octq993.html The Witr Prayer]
Яуда Мұсағалиев

Яуда Мұсағалиев - Социалистік Еңбек Ері (1971), өнеркәсіп өндірісінің озаты. 1 қаңтар 1928 жылы Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы, Алғыр ауылында туған. Еңбек жолдары * 1945-1948 жылдары - Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы, А.А.Жданов атындағы колхозда колхозшы. * 1948-1960 жылдары - Қарағанды көмір өндірістік бірлестігінің №64/83 шахтасында үйінді қопарғыш, люкші, электровоз машинисі, электр слесарь, көмір комбайны машинисі. * 1956 жылы - КПСС мүшесі. * 1960-1971 жылдары - №23 шахтада көмір комбайны машинисі, комплексті бригада бригадирі. * 1974-1980 жылдары - "Михайловская" шахтасы комплексі бригадасының бригадирі, тазалау забойында кен жұмысшысы, электр слесарь. * 1980 жылы - Т.Күзембаев атындағы шахтада электр слесарь. Жетістігі * 9 - сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды. * Қазақстан КОКП ОК-інің мүшесі (1971-1976). * Өнеркәсіп өндірісінің озаты. * Наградалары * Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * Социалистік Еңбек Ері (1971) * Медальдар Дереккөздер
Итальян партиясы

Итальян партиясы — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. Cf1-c4 Cf8-c5. Ашық бастамаларға жатады. Тарихы Ең ежелгi шахматты дебюттердiң бiрi. Яғни, италиялыққа (қалай шамамен ««джок мас») Giuoco Piano тыныш басы сияқты естiледi. (Дамиано Педро негiзiнен) iс жүзiнде оны ойдағыдай қолданған италиялық шеберлердi талдау XVI ғасырда ендi пайда болды. Аужайда ақ мықты пешканың орталығын шапшаң жасалу c2-c3тердiң көмегiмен әдетте кiредi және d2-d4 және әлсiз тармаққа қорқытуларын жасау «f7». Дегенмен күрестiң табылған табысты тәсiлдерi қара болған iстерде бiртiндеп осы орыннан. C5 қара далаға қара пiл 3тен жүрiстен кейiн. … Сf8-c5 ) жиi ата «италиялық пiлмен» - қара басқа жүрiс жасай алады сонда басқа басы болады: мысалға 3. … Kf6 және екi жылқыларды қорғаныс әрi қарай барады. Негізгі нұсқалар 4. d2-d3 d7-d6 5. Kb1-c3 Kg8-f6 6. 0-0 0-0 4. c2-c3 Kg8-f6! 5. d2-d4 e5:d4 6. c3:d4 Cc5-b4+ Сілтемелер * http://webchess.ru/content/13/
Иван Федорович Сазонов

Иван Федорович Сазонов - Социалистік Еңбек Ері (1976), комбайншы. 13 сәуір 1938 жылы Көкшетау облысы (қазіргі Ақмола облысы), Келлер ауданы, Драгомировка аулында туған. Еңбек жолдары * 1960 жылдан Келлер ауданы "Коммунизм жолы" колхозында комбайншы болып жұмыс істейді. * 1972 жылдан КОКП мүшесі. * 1976 жылдың егінін жинауда ол басқарған комбайншылар звеносы 7073 т астық бастырып, міндеттемелерін асыра орындаған. Жетістігі * Ауыл шаруашылығының озаты. * 9-сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды. Наградалары * 2 рет Ленин ордені * Октябрь революциясы ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * "Құрмет Белгісі" ордені * Социалистік Еңбек Ері (1976) * Медальдар Дереккөздер
Жұмагүл Қошуаққызы Сәуірбаева

Жұмагүл Қошуаққызы Сәуірбаева - Социалистік Еңбек Ері (1979), мақта өсіруші. 24 наурыз 1945 жылы Шымкент облысы (қазіргі Түркістан облысы), Ильичёв ауданы, Киров ауылында туған. Еңбек жолдары * Еңбек жолын 1962 жылы "Қызыл Жұлдыз" колхозында тракторшы болып бастаған. * 1965 жылдан КОКП мүшесі. * 1967-1970 жылдары Жетісай ауданының " Жетісай" совхозында тракторшы. * 1970 жылдан осы совхоздың комплексті мақташылар бригадасының бригадирі. * 1971 жылы артта қалған бригадаға жетекшілік етіп, оны алдыңғы қатарға шығарды. Ол басқарған бригада егілген мақта алқабының әр га-нан 50 ц-ден шиітті мақта жинап, тұрақты жоғары көрсеткіштерге жетті. * 1983 жылы мақта алқабының әр га-нан 58 ц-ден өнім алған. Жетістігі * Ауыл шаруашылығының озаты. * 10 - сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды. Марапаттары * 2 рет Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * "Құрмет Белгісі" ордені * Социалистік Еңбек Ері (1979) * Медальдар Дереккөздер
Мектеп бағдарламасындағы қазақ әдебиеті пәнінің аудиохрестоматиясы

Мектеп бағдарламасындағы қазақ әдебиеті пәнінің аудиохрестоматиясы Техника мен технологияның дамуына байланысты адамдардың ақпарат тұтынуы мен дереккөзі жылдам өзгеріске түсуде. Ақпаратты аудио, видео, фото сияқты мәтіннен басқа форматтарда тарату қарқынды дамып жатқан бүгінгі күнде қағаз бетінен оқып алатын «кітаби мәдениеттің» орнын бірте-бірте ақпаратты тарату және қорыту жылдамдығы әлдеқайда тез «экрандық мәдениет» басып келеді. Осы ақпараттық инновациялардан қалыс қалмаудың бастамасы ретінде WikiBilim қоғамдық қоры мектептегі қазақ әдебиеті пәнін оқыту бағдарламасындағы барлық авторлар мен олардың шығармаларын заман талабына сай аудионұсқада дайындап шығару жобасын бастады. Жоба Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі қазақ әдебиеті пәні бойынша бекіткен оқу бағдарламасында қамтылған авторлардың – 170-тен астам автордың 630-дан астам шығармасын қамтиды. Аудиохрестоматияға енген барлық шығарманың аудионұсқасы пайдаланушылар үшін тегін және ашық. Жобаның жүзеге асырылуына “Алтын қыран” халықаралық қайырымдылық қоры демеушілік көрсетті. Қазіргі күнде 100-ге жуық шығарманың аудионұсқасы дайындалды. Мақсаты *Оқырмандарды қазақ әдебиеті классиктерінің еңбектерімен аудионұсқада таныстыру; *Мектеп оқушыларын тыңдап танысқан шығарма авторының басқа да туындыларымен жақынырақ танысуына мүмкіндік туғызып, оларды өз тіліндегі көркемсөздің, терең ойдың қайнарымен сусындату; *Мектеп мұғалімдеріне сабақ барысында ыңғайлы әрі пайдалы көмекші құрал дайындау; *Қазақ жастарының арасында ұлттық, патриоттық сезімді қалыптастыру және насихаттау; *Осы жобаның негізінде тың, жаңа идеялардың қалыптасуына септесу; *Көру мүмкіндігі әлсіз немесе зағип жандарға қолдау көрсету. Сыртқы сілтемелер *http://wikibilim.kz/index.php/projects/audiobooks
Қара лагуна

Black Lagoon (, ) — манга және аниме жанрындағы сериал, премьерасы 2006 жылы сәуірдің 8-ші жұлдызында болды. Манга 9 томнан тұрады және 2009 жылы аяқталды. Сериалдар саны - 24. OVA форматындағы бөлімдер саны - 5. Аниме режиссёрі — Сунао Катабути, авторы — Рэй Хироэ. Арқау Сериалдың негізгі арқауы контрабандашы бандылар туралы әңгімелейді. Жас жапондық Рокуру Акодзима (Рок) басты кейіпкер аниме және манга. Рөлдерде Өндіруші студия — Madhouse. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.blacklagoon.jp Ресми сайты] * [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=6159 Black Lagoon Бірінші мезгіл] Anime News Network сайты * [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=6832 Black Lagoon: The Second Barrage Екінші мезгіл] Anime News Network сайты * [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=6832 Black Lagoon: Roberta's Blood Trail Үшінші мезгіл (OVA)] Anime News Network сайты
Бағалақ

Бағалақ — Тама тайпасының Дәулеткелді руының бір тармағы. Дәулеткелдіден Назар, Дербіс, Қосым, Бағалақ тарайды делінеді. Бағалақ сөзі - қол диірменнің ағаш тұтқасы немесе өзегіндегі білтік ағаш деген мағынаны білдірсе керек. Бағалақтан Есенқарағай, Сыбақ, Құлшыораз, Барақ рулары тараған. Бағалақтан тараған ұрпақтар арасында әнші Сәкен Қалымов. Белгілі кәсіпкер Ерғали Әлжанов, белгілі журналистер Бақтияр Тайжан, Болатбек Төлепберген т.б. танымал жандар шыққан. Бағалақ ұрпақтары Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды және Ақтөбе облыстары аумағында өмір сүреді. Дереккөздер
Құлшыораз Бигелдіұлы

Құлшыораз Бигелдіұлы, Құлшыораз батыр, Әлшораз - Тама тайпасының Дәулеткелді руынан, Бағалақ аталығынан шыққан батыр. Барақ Бигелдіұлының ағасы, Абылай заманындағы батырлардың бірі. Інісі Барақ пен әйелінің оңаша отырған жерлерінен шығып қалып, түсінбестікпен ренжіп Сыр бойындағы ағайындарын тастап Еділ-Жайық бойына көшіп кетеді. Ұрпақтары бұл күндері Ақтөбе облысының Мұғалжар, Әйтеке би, Мәртөк аудандарының жерінде тұрады. Құлшыораз батыр туралы ел ауызында жыр бар. Онда батырдың қайтпас қайсарлығы, мәрттігі, тік мінезділігі және батырлығы туралы жырланады. Дереккөздер
Көшек Ерубайұлы

Көшек батыр Ерубайұлы — 19 ғасырда өмір сүрген батыр, шешен, би. Тама тайпасының Дәулеткелді руынан. Әкесі Ерубай би Жолдыбайұлының үлкен ұлы. Жасынан тентектігімен танылып, Атбасар уезінің оязын сабаған атағымен батыр атанған. Арқадағы ағайындарының көбеюін дәлел қылып Алшын-Жағалбайлы болысы құрамынан Таманың Әліп бұтағын бөліп алу шығартқан. Сөйтіп ол болыстықтың атауын Қарақыз қойдыртып, Қосшығұл Тауасарұлына билік әперген. Көшек үлкен дауларда әділ төрелік айтып, даудың түйінін шеше білген билердің бірі. Жағдай қиынға айналғанда астына мініп жүретін қызыл айғырды әкесі Ерубай биге жібереді екен. Оны Ерубай үйінде отырып біліп: "Әп, бәрекелді, Көшектің жаны қысылды-ау. Бармасам болмас" деп киімін кие бастайтын көрінеді. Көшектің сүйегі Ерубай бидің қасына, Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Сарысу ауылдық округіне қарасты Тасоба ауылының маңына қойылған. Ұрпақтары арнайы темірден қоршау жасап қоршаған. Көшек батырдың атақты Ерден Сандыбайұлының ауылына барып, сол заманның батырлары Есенқабыл, Есенбекпен ерегісіп қалатындығы туралы жақсы бір аңыз әңгімелер баршылық. Баласы болыс Бегұлы Көшекұлы да уағында көп жылдар болыс болған. Көшек батыр туралы деректер Сүлеймен Тәбірізұлының "Созақ өңірі", Пернебай Дүйсенбиннің "Үркердей болып көшкен жұрт" атты кітаптарында көптеп келтірілген. Дереккөздер
Эванс гамбиті

Эванс гамбиті — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. Cf1-c4 Cf8-c5 4. b2-b4. Ашық бастамаларға жатады. Тарихы Бұл гамбитi Эванс Дейвис, ағылшын еркегi, 1824 жылда ойлап табылған болды. Эванстың XIX ғасыр гамбитiн екiншi жартысында өте бол әйгiлi. Оны Морфи, Адольф Андерсен, Михаил Чигорин шабуыл еден жалтыр-жұлтыр шеберлерi табыспен қолданды. Бұл гамбит белгiлi Адольф Андерсеннiң аралығында ойналған «мәңгi партия» ойналған болды және 1852 жылда Берлинде Дюфрен Жан. Ласкер Эмануил ар жағында қорғаныстың жақсы жүйесiн қара ұсынды және шеберлердi тәжiрибеден исчез дебют дерлiк. Дегенмен бүгiн ол жаңа ой байытылған гроссмейстер деңгейiнде қайта қолданыла бастады. Негізгі нұсқалар * 4…Cc5:b4 * 4…Сс5-b6 Сілтемелер * [http://webchess.ru/content/14/] * [http://webchess.ru/content/15/]
Күнге күю

Күнге күю - ультракүлгін сәулелердің немесе жасанды жарық көздерінің (мысалы, кварц шамының) әсерінен терінің қоңырқай тартуы. Тіке түскен күн сәулесімен бірге оның шағылып түскен күн сәулелерінің әсерінен де (қалқанның, шатырдың астында да) тері қоңырқай тарта береді. Көлеңкеде отырып та аздап күнге күюге болады. Күнге күюдің пайдасы Терінің қоңырқай тартуы әдетте организмге ультракүлгін сәулелердің жақсы тарап, жағымды әсер еткендігін білдіреді: * жүрек қантамырлары мен жүйке жүйелерінің жұмысы жақсарады; * зат алмасу реттеледі; * асқа тәбеті артады; * Д витамині көбейеді. Күнге күю ережесі Адам терісінің тез күюі және қандай дәрежеде күюі үнемі жақсы денсаулықтың белгісі бола бермейді. Күнге біртіндеп күйген жөн: * бірінші күні тікелей түскен күн сәулесінің астында 10-15 минуттан артық болмау керек, ал қоңыржай климатты жерден, әсіресе, солтүстіктен келген демалушылар оңтүстік өңірде алғашқы күндерде арнайы қалқан көлеңкесінде, немесе күн сәулесінен қорғайтын қолшатырдың астында болғаны дұрыс; * күн астында күю уақыты 1-1,5 сағаттан аспауы керек; * күнге күюге аса қолайлы мезгіл: оңтүстікте - таңертеңгі сағат 11-12-ге дейін; * тамақтан соң 1 сағаттан кейін ғана күнге қыздырынуға болады "ашқарынға, не тамақтанар алдында күнге қыздырынуға болмайды): басты орамал немесе арнайы күн қағармен, не ши қалпақпен көлегейлеген жөн; * күн астында ұйықтауға болмайды; * тікелей түскен күн сәулесінің әсерінен көздің шырышты қабығының ісінуі мүмкін, сондықтан көзді қорғау үшін арнайы көзілдірік киген дұрыс; * күннің көзі денеге (теріге) бірыңғай түсуі үшін алды-ала жаңғақ, қалампыр немесе өсімдік майымен теріні сылаған жөн; * беттің терісін күннен сақтау үшін көктем мен жаздың таңертеңгі және түскі мезгілінде арнайы крем жаққан абзал. Күнге күюдің тәртібін сақтамау салдары Күнге күю тәртібін дұрыс сақтамаудан дененің күнге күйіп кетуі, организмнің шектен тыс қызуы және оған күн өтуі мүмкін. Тері күюінің белгілері: * алғашқыда күн түскен жерлер қызарып, ісінеді, кейде қалтыратып тоңдырады; * дене ыстығы көтеріледі; * бас ауырады; * жүрек айниды. Дененің ісінген және күйіп қалған жерлерінің ауырғанын бәсеңдету үшін суық суға малынған шүберек басуға, күйген тұстарды ашыған сүт, немес иіс сумен, календула не арақпен сүртуге болады. Дененің қызарғаны кетпейінше күнге қыздырынуға болмайды. Күйіп кету салдарынан тері күлдірей бастаса дереу дәрігермен кеңескен жөн. Күнге күюдің кері әсері Күнге күю адамдардың бәріне бірдей пайдалы емес: * әсіресе жасы келген адамдарға; * 2 жасқа дейінгі балаларға; * созылмалы жүрек ауруы барларға; * жүйке қантамырлары ауруларынан зардап шегетіндерге күн көзінде ұзақ жүруге болмайды. Әсіресе, альбиностар (шашы және терісі туа біткен ақтаңдақ адамдар) күн сәулесіне тым сезімтал келеді. Олардың терісі тез күйеді, әрі жазылуы басқаларға қарағанда қиындау болады. Күн сәулесіне тым сезімтал адамдар далаға шығар алдында дененің ашық жерлеріне арнайы крем жағып, мүмкіндігінше көлеңкелі жермен жүруі қажет. Дереккөздер
Батыс Вирджиния

Батыс Виргиния — штат, Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысында орналасқан, Оңтүстік-Атлант штаттарының бірі (бұл топтағы Атлант мұхитына шыға алмайтын жалғыз штат). Халқы 2003 ж. бойынша 1,810 млн адамды құрады (2011 жылы ол 1 855 364 болды — АҚШ бойынша 37-орын). Астанасы мен ең үлкен қаласы — Чарлстон. Басқа да ірі қалалары — Хантингтон, Уилинг и Моргантаун. Ресми лақап аты — «Таулы штат» (Mountain State). Ұраны Montani Semper liberi («Таулар әрқашан азат»). Қалалары Сыртқы сілтемелер * [http://www.wv.gov State of West Virginia Government] * [http://www.wvexp.com/ West Virginia Cyclopedia Wiki-Site] * [http://www.wvonline.com/ West Virginia Online] * [http://www.cahaltech.com/~roads Ohio Valley Roads] * [http://www.wv-guide.com West Virginia Visitor’s Guide] * [http://photos.historical-markers.org/westvirginia/ West Virginia’s Historical Markers] * [http://www.wvculture.org/history/archivesindex.aspx West Virginia Division of Culture and History — West Virginia Archives and History] * [http://www.davidmetraux.com/westva.html Collection of West Virginia photos] from davidmetraux.com
Қордан Наурызханұлы Оспанов

Қордан Наурызханұлы Оспанов - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің іргелі және қолданбалы математика кафедрасының меңгерушісі. Білімі, ғылыми атағы мен дәрежесі *1976. Қазақ мемлекеттік университеті. Механика-математика факультеті. Жоғары білім туралы диплом. *1982. ҚазКСР ҒА математика институты, Алматы қаласы. Физико-математика ғылымдары кандидатының дипломы. *1986. КСРО жоғары аттестациялық комиссия, доцент дипломы. *2000 ж. ҚР БҒМ математика институты, Алматы қаласы. Физика-математика ғылымдары докторының дипломы. *2004 ж. ҚР БҒМ, профессор аттестаты. Еңбек жолы *1976-1989 жж. Оқытушы, доцент, Жезқазған педагогикалық институтының кафедра меңгерушісі. *1989-1991 жж. ҚР Ғылым академиясының математика және механика институтының аға ғылыми қызметкері. *1991-2000 жж. ҚР БҒМ қолданбалы математика институтының ғылым жөніндегі директордың орынбасары, Қарағанды қаласы. *2000-2006 жж. [http://www.enu.kz/ru/lica-enu/kordan-nauryzkhanovich-ospanov/ Профессор] , Л.Н. Гумилев атындағы еуразия ұлттық университетінің іргелі және қолданбалы математика кафедрасының меңгерушісі. *2006-2009 жж. Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы кафедрасының меңгерушісі. Марапаттары *1994-2010 жж. ҚР БҒМ іргелі зерттеулер бағдарламасы. *1994-2010 жж. ҚР БҒМ іргелі зерттеулер бағдарламалары; *2003-2005 жж. ҚР БМ «ҚР инновациялық өндірістерін ғылыми-техникалық тұрғыдан қамтамасыз ету» бағдарламасы. *2004–2006 жж. ҚР БҒМ «Қолданбалы ғылыми-техникалық жобалар» бағдарламалары; *2005 ж. «ЖОО-ның үздік оқытушысы» грантының иегері. *2010 ж. ҚР БҒМ «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісімен марапатталған. Дереккөздер
Туннельдік эффект

Туннельдік эффект, туннельдену — микробөлшектің толық энергиясы (туннелдену барысында өзгермейтін) бөгет биіктігінен төмен болған жағдайда оның потенциалдық тосқауылдан өтуі. Туннельдік эффект — классикалық механикада болуы мүмкін емес және толық қайшылық тудыратын, тек қана кванттық табиғатқа ие құбылыс.Толқындық оптикада туннельді эффекттің аналогы ретінде, геометриялық оптика тұрғысынан, толық ішкі шағылу болатын шарттарда, жарық толқындарының шағылу ортасына (жарық толқын ұзындығының шамасындағы ара қашықтығына) өтуі бола алады. Туннельдену эффектісі көптеген атомдық және молекулалық физикадағы, атомдық ядро, қатты дене физикасындағы және т.б. маңызды үрдістер негізі болып табылады. ға бағытталған электронды шоғырдың шағылуы және туннельденуі. Тосқауылдың оң жағындағы әлсіз дақ — тосқауылдан өткен электрондар. Түскен толқын мен шағылған толқын арасындағы интереференцияға назар аударыңыздар.]] Қысқа түрдегі анықтамасы Туннельдік эффектті анықталмағандық қатынасы бойынша түсіндіруге болады.Келесі түрдегі: : , өрнегі, координаты бойынша кванттық бөлшектің шектелуі кезінде,яғни х бойынша анықталғандығы өсуі кезінде, оның р импульсі анықталғандығы төмендейді. Кездейсоқ түрде импульс анықталмағандығы бөлшекке тосқауылдан өту мүмкіндігін жүзеге асыратын энергия қосуы мүмкін. Осылайша, белгілі бір ықтималдылықпен кванттық бөлшек тосқауылдан өтіп кетуі мүмкін, ал бөлшектің орташа энергиясы өзгеріссіз қалады. Тарихы және зерттеушілері 1928 жылы Георгий Гамов туннельдік эффект негізінде альфа-ыдырау теориясын ойлап тапты. Дәл сол жылы шығарылған Фаулер — Нордгейм заңы металлдан вакуумға автоэлектрондық эмиссияны (электронның беттік тосқауылдан туннельденуі) сипаттайды. Тағы қараңыз * Кванттық механика * Корпускулярлы-толқындық дуализм * Туннельдік диод және Қарымта диод * Джозефсон эффектісі * Анықталмағандық қатынасы Дереккөздер * Гольданский В. И., Трахтенберг Л. И., Флёров В.&nbsp;Н.&nbsp;Туннельные явления в химической физике. М.: Наука, 1986.&nbsp;— 296 с. * Блохинцев Д. И., Основы квантовой механики, 4 изд., М., 1963; * Ландау Л.Д., Лифшиц Е.М.: Квантовая механика, 1974
Қысқааталықты қызғалдақ

Қысқа аталықты қызғалдақ (Қысқааталық қызғалдақ). Биіктігі 15-35 см-ге жетеді, сабағының сырты тегіс, сыртқа қарай қайрылып тұратын 3-4 жапырағының аздаған дақтары болады. Төменгі жапырақтарының пішіні қандауыр тәріздес. Сары түсті гүл жапырақтарының орта шенінде ашық-қызыл түсті дақтары, сырт жағында көк жолақтары бар, ұзындығы 3-4,5 см жететін шағын өсімдік. Аталықтары гүл жапырақтарынан екі есе қысқа. Жуандығы 2 см болатын пиязшығының сыртын қара-қоңыр қабықша қаптап тұрады. Бұл өте әсем өсімдік. Жоңғар Алатауында ғана кездесетін эндемдік түр. Сондықтан өскен жерін қорықшаға айналдырып қамқорлыққа алу қажет. Дереккөздер
Күн өту және ыстық өту

Күн өту және ыстық өту - организмге қызу өтуден пайда болатын сырқат. Балаларға, етженді адамдарға, жүрек-қан тамырлары ауруымен және эндокринді аурулармен ауырған адамдарға қызу өткіш келеді. Әсіресе, шақырайған сәулеге басты қыздырғанда күн өтеді. Жалпы сипаттама Күн өту көбінесе, ыстық қапырық ауадан және күн көзінде көп жүруден болады. Әсіресе ыстыққа төзімсіз немесе ауыр дене еңбегімен айналысатын (құрылыс алаңдарында жұмыс істейтін) адамдарға күн жиі өтеді. Сондай-ақ күн сәулесімен нашар шағылысатын қара-қоңыр түсті киім немесе ауа өткізбейтін және тердің булануына бөгет жасайтын киім де организмге ыстық өтуіне себепші болады. Жабық бөлмеде де жоғары температурада және ауаның ылғалдылығы жоғары болғанда да (ыстық цехтарда жұмыс істегенде) ыстық ұруы мүмкін. Күн өту және ыстық өтудің белгілері Сырқаттың жеңіл дәрежелі түрінде: * әлсіздік; * бас ауыру; * жүрек айну; * дем алу мен тамыр соғуының жиілеуі; * дененің терлеуі. Сырқаттың орташа дәрежелі түрінде: * еңсенің түсуі; * бастың қатты ауыруы; * лоқсу және құсу; * құлақтың бітуі; * қорғаншақты қозғалыс; * дем алу мен тамыр соғуының жиілеуі; * кей кездері - талып қалу. Сырқаттың ауыр дәрежелі түрінде: * естен тану; * дененің қалшылдауы; * ой-сананың бұзылуы; * сандырақтау; * елестеушілік; * үстіртін дем алу және жиілеуі; * тамырдың соғуы - 1 минутта 120-140 рет: * дене қызуының көтерілуі (41-42°); * зәрдің мөлшерінің азаюы. Күн өту және ыстық өту салдарынан қояншық аурудың ұстауы, бас сүйек ішіндегі қан қысымының жоғарлауы, психикалық және т.б. өзгерістердің болуы байқалады. Алғашқы жәрдем * Күн өту және ыстық өту белгілері білінгенде дереу дәрігер шақырып немесе ауырған адамды жақын маңдағы емханаға жеткізген жөн. * Дәрігер келгенше науқасты көлеңкеге немесе салқын бөлмеге жатқызып, үстіңдегі тар киімін шешу керек. * Басына, шүйедесіне, қолтығына мұз салынған немесе салқын су құйылған грелка қойған жөн. * Науқас адамды ылғалды ақжаймамен орауға да болады; сусынды - тұзды салқын суды, салқын шайды, кофені көбірек ішкен дұрыс. * Ыстық ұрған адамның тыныс алуын күшейту үшін салқын суға малынған сүлгімен немесе орамалмен жағынан шапалақтап ұрады, мүсәтір спиртін искетеді, оттегін жұтқызады, денесін ысқылайды. * Дәрігер келгенге дейін бір шай қасық кордиамин, 10 проценттік кофеин ерітіндісінің екі ампуласын ішкізуге болады. * Егер тыныс алуы қиындай түссе, қолдан дем алдыру керек. Сырқаттың жеңіл және орташа дәрежелі түрінде уақытылы көмек көрсетілсе науқас адам тез қалыпты жағдайына келеді. Ал ауыр дәрежелі түрінде уақытылы көмек көрсетілмесе адам өмірін сақтап қалу мүмкін болмайды. Алдын алу Күн өту және ыстық өтудің алдын алу үшін ауа райының ыстық кезінде жеңіл, қимыл-қозғалысқа бөгет жасамайтын ашық түсті киім кию қажет; басқа бас киім (ши қалпақ, панама, жалбағай, күнқағар) кию немесе ашық түсті орамал тарту керек. Шақырайған күн көзіне шығарда, ұзақ жол жүрер алдында тамақты тоя жемеу керек, күн көзінде ұйықтауға болмайды. Жағажайда дем алғанда кезде сақ болған дұрыс, ұзақ уақыт бойы күн көзінде жүруге және қапырық бөлмеде отыруға болмайды. Тағы қараңыз * Алғашқы көмек * Күнге күю Дереккөздер
Бостандық (Мамлют ауданы)

Бостандық — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданы, Андреев ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиясы Аудан орталығы – Мамлют қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 65 км-дей жерде.. Тарихы Ауыл 1931 жылы құрылған. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 583 адам (285 ер адам және 298 әйел адам) болса, 2009 жылы 372 адамды (183 ер адам және 189 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Андреевка (Мамлют ауданы)

Андреевка — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл, Андреев ауылдық округі орталығы. География Аудан орталығы – Мамлют қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 75 км-де жерде. Тарихы Ауыл 1957 жылы құрылған. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 838 адам (421 ер адам және 417 әйел адам) болса, 2009 жылы 611 адамды (295 ер адам және 316 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Бірлесіп оқыту

Бірлесіп оқыту – ол белгілі бір мұғалімдер тобының оқу тапсырмаларын бірге жасап, сабақ жоспарын құруы және сол сабақты бірге өткізуі болып саналады. Тәжірибеде, топтық оқытылу әр түрлі форматтарда өткізілуі мүмкін, сірә, ол мұғалімдерді топта жинап, оқыту сапасын көтеру мақсатында жасалынады. Бірлесіп оқытып жүрген топ мұғалімдерінің жүргізетін пәндері әр турлі бола алады, бірақ оқытып жүрген сыныптары бір болу керек. Және де сабақтарды жоспарлау уақыты сәйкес болуы жөн. Бірлесіп оқытудың түрлері Дәстүрлі бірлесіп оқыту – екі немесе одан көп мұғалімдер тобының бір сыныпта сабақ беруі. Мысалы, анатомия сабағында, бір мұғалім дәріс оқып, сұрақ қойса, екіншісі проектор арқылы анатомдау өлікті жарып қарау қалай жүзеге асатындығын көрсетеді. Яғни, бір мұғалім сабақты теориялық тұрғыдан қарастырса, екіншісі практикалық жұмысты қамтамасыз етеді. Коллаборативтік оқыту – кез келген оқыту материалды монолог ретінде берудің орнына, бірлесіп оқытып жүрген мұғалімдерінің сынып алдында кез келген тақырыпты талдап, ойлардың алмасуы. Мысалы, тәрбие сабағында ерікті түрде өмірден өту тақырыбы қарастырылса : дебат ойыны ұйымдастырылып бір мұғалім дәрі-дәрмек көмегімен жасалатын суицид ойын қорғаса, екіншісі соған қарсы аргументтерді келтіріп, жоққа шығаруға тырысады. Кейін оқушылар соған байланысты жазбаша түрде өз пікірлерін білдіреді. Паралельді түсіндіру моделі – екі мұғалім бір сыныпты екі топқа бөледі. Сол топтарға бірдей оқыту материалын түсіндіреді. Негізгі ерекшелігі ол - мұғалімнің әр оқушыға жеке көмек көрсете алатындығы. Мысалы, бастауыш сыныптарда үйді кішкентай балаларға қауіпсіз ету туралы сабақ жүргізілсін. Әр мұғалім өз топпен жұмыс істегенде, әрбір оқушымен жұмыс істеп, көбірек көңіл аудара алады. Дифференциативтік оқыту моделі – сынып бірнеше топқа бөлінеді. Оқушылардың бөлінуі олардың үлгеріміне байланысты. Мысалы, математика сабағында бір топ оқушылары тақырыпты жақсы түсініп, келесі тақырыпты бастауға дайын болса, басқалар сол тақырыпты дұрыс түсінбей, оны қайталауға мәжбүр.
Спинтроника

Спинтроника (Спиндік электроника, ) — қатты денелі заттардағы, көбінесе ферромагнетик-парамагнетик және ферромагнетик-асқынөткізгіш гетероқұрылыстағы спиндік ток тасымалдауды (спин-поляризацияланған тасымалдауды) зерттейтін кванттық электроника бөлімі. Бұндай гетероқұрылыстарда спин-поляризацияланған электрондар (спин-инжекторлар) көзі болып өткізгіш ферромагнетик (өткізгіш немесе жартылай өткізгіш) болып табылады. Ол магнитталған күйінде кенетті, спинді реттелген заряд тасымалдаушы бола алады; ферромагниттік жартылай өткізгіштерде спиндік поляризация деңгейі металлдан қарағанда(10 %-ке дейін) жоғары болады (100 %-ке дейін). Сыртқы магнит өрісінде жартылай өткізгіште өткізгіш зонасының зеемандық ыдырау нәтижесінде екі зеемандық энергетикалық деңгейасты деңгейлердің пайда болуы мүмкін. Осындай жартылай өткізгішке спин-поляризацияланған электрондарды енгізу кезде жоғарғы деңгейге де, төменгі деңгейге де басқарылатын ауысу жасауға болады, нәтижесінде, көбінесе, мекенділеушілер инверсиясын жасауға мүмкіндік береді, сәйкесінше, когерентті электромагнитті сәулеленудің оның магниттік өріс жиілігін басқару генерациясын тудыруға болады. Басқа эффектілер изолацияланған ферромагниттікпен джозефсондық ауысу кезінде пайда болады: бұл жағдайда сыртқы магнит өріс көмегімен туннельденуді басқаруға мүмкіндік туады. Қолданылуы *Электрлік энергияны тұрақты магнитті өріске және керісінше айналдыратын химиялық реакциясы жоқ қатты денелі аккумулятор (тұрақты магнитті ток беру арқылы магниттайды, а кері үрдісте ток алады — кезінде макродеңгейде қозғалмайтын бөліктерсіз теория тұрғысынан да мүмкін емес болатын; бірақ та теориямен ешқандай қарама-қайшылық жоқ, себебі аккумулятордағы қозғалатын ток бөліктері спин-поляризацияланған токтарды тасымалдаушы болып табылады). *Электронды компонентттер: **STT-RAM жады (Spin Torque Transfer RAM), тректікжад. **Спиндік транзистор,ол өз алдында «ферромагнетик — кремний — ферромагнетик — кремний премиссияларымен» қабаттасқан құрылысты. Бірінші ферромагнитті қабаттан өткен соң электр тогы спин-поляризацияға ие болады, және кремний қабатынан өту барысында біраз сақталады (2007 жылғы ең жоғарғы дәрежелі шама — −73&nbsp;°C температурасы және кремнийдің 350 мкм қалыңдығы кезінде электрондардың 37 % -нде спин-поляризациясы сақталды), нәтижесінде ферромагнетиктің екі магнит өріс қабатының орналасуын өзгерту арқылы шығыста спиндік токтың шамасын басқаруға мүмкіндік береді. **Логикалық схемалар, олар заманауи CMOS-сызбаларына қарағанда үлкен жылдамдығымен (сигналдың тежелу уақыты 1 нс-тан аз), аз жылу шығаруымен (вентиль жылу шығаруы 10−17 Дж) және ионизация сәулеленуінен тәуелсіздігімен ерекшеленеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://offline.computerra.ru/2005/575/37385/ Спинтроника на Компьютерре]
Ультракүлгін апаты

Ультракүлгін апат — кез келген қыздырылған дененің жылулық сәулеленуінің толық қуаты шексіздікке тең болуы керек деген классикалық физиканың парадоксын сипаттайтын физикалық термин. Парадокс болуының себебі, толқын ұзындығы азая бергенде сәулелену энергиясының спектральді тығыздығы шексіз өсу керек болатын. Бірақ бұл XIX ғасыр аяғында жүргізілген тәжірибелер нәтижелерімен келіспейтіндігінен денелердің фотометриялық қасиеттерін сипаттау қиындықтарын тудырды. Бұл проблема 1900 жылы Макс Планктың сәулеленудің кванттық теориясымен шешілді. Тағы қараңыз *Рэлей-Джинс формуласы *Планк гипотезасы *Жылулық сәулелену Дереккөздер Сілтемелер
Краснознамённое

Краснознамённое — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл, Краснознамен ауылдық округі орталығы. География Аудан орталығы – Мамлют қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-де жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 969 адам (457 ер адам және 512 әйел адам) болса, 2009 жылы 865 адамды (415 ер адам және 450 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Кеңащы

* Кеңащы – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл. * Кеңащы – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл. * Кеңащы – Павлодар облысы Баянауыл ауданы Ұзынбұлақ ауылының шығысында 30 км жердегі қыстау.
Бүкіләлемдік аутизм мәселесі туралы ақпарат тарату күні

Бүкіләлемдік аутизм мәселесі туралы ақпарат тарату күні [Біріккен Ұлттар Ұйымы]] Бас Ассамблеясы 2007 жылғы желтоқсанның 18-інде арнайы № A/RES/62/139 қарарымен бекітілген. 2008 жылдан бастап жыл сайын сәуірдің 2-сінде атап өтіледі. Бұл Бүкіләлемдік күн Катар мемлекетінің ұсынысы бойынша белгіленді, мұны Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Хатшысы 2008 жылғы жолдауында атап өтті. Бас Ассамблеяның қарарында, ең алдымен, балалардағы аутизм мәселесіне көңіл бөлінді, аутизмнен зардап шеккендер арасында балалар үлесінің жоғары болуы мазалайтыны айтылған, неғұрлым ерте диагноз қою және тиісті тексеру жүргізу атап көрсетілген. Қарар қоғамды, оның ішінде отбасыларын, аутизмнен зардап шеккен балалар туралы хабардар ету үшін барлық шараларды қабылдауға ұсыныс береді. en:Sociological and cultural aspects of autism#World Autism Day Дереккөздер
Афонькино (Солтүстік Қазақстан облысы)

Афонькино — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл, Станов ауылдық округі орталығы. География Аудан орталығы – Мамлют қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км-де жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 829 адам (425 ер адам және 404 әйел адам) болса, 2009 жылы 598 адамды (295 ер адам және 303 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Бексейіт

Бексейіт — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданы, Новомихайлов ауылдық округі құрамындағы ауыл. География Аудан орталығы – Мамлют ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 47 км-де жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 549 адам (275 ер адам және 274 әйел адам) болса, 2009 жылы 460 адамды (237 ер адам және 223 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Белое (Мамлют ауданы)

Белое — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл, Белов ауылдық округі орталығы. География Аудан орталығы – Мамлют қаласынан солтүстік-батысқа қарай 11 км-де жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 962 адам (499 ер адам және 463 әйел адам) болса, 2009 жылы 718 адамды (369 ер адам және 349 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Дачное (Солтүстік Қазақстан облысы)

Дачное — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданы, Бике ауылдық округі құрамындағы ауыл. География Аудан орталығы – Мамлют қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км-де жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 149 адам (70 ер адам және 79 әйел адам) болса, 2009 жылы 90 адамды (51 ер адам және 39 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Қайрат Атажанұлы Көтербеков

Қайрат Атажанұлы Көтербеков – профессор, физика-математика ғылымдарының кандидаты, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-ның физика-математика ғылымдарының докторы. Білімі, ғылыми атағы мен дәрежесі Жоғары, 1980 ж. С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетін «Физика, ядролық физика» мамандығы бойынша бітірген. Физика пәнінің оқытушысы. 1990 ж. - физика-математика ғылымдарының кандидаты; 01.04.16 –физика ядросы және элементар бөлшектер мамандығы бойынша ҚазКС Р ҒА фдролық физика институты жанындағы К 008.20.02 арнайы Кеңесінде диссертациясын қорғаған. 2005 жыл – Ресейдің физика-математика ғылымдарының докторы; 01.04.16 – атом ядросының физикасы және элементар бөлшектер мамандығы бойынша Санкт-Петербург мемлекеттік университеті жанындағы Д 212.232. Диссертациялық Кеңесте диссертациясын қорғаған. 2008 жыл - 01.04.16 – атом ядросының физикасы және элементар бөлшектер мамандығы бойынша Қазақстан Республикасының физика-математика ғылымдарының докторы қайта аттестациядан өтті. Еңбек жолы Көтербеков Қайрат Атажанұлы 1980 – 2007 жыл аралығы – ҚазКСР ҒА ядролық физика институтында (кейіннен ҚР ҰЯО ЯФИ-де) қызмет етеді: инженер, аға ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, директор орынбасары. 2006 жылдан бастап 2009 жылға дейін Астана қ., ҚР ЯФО ЯФИ Астанадағы филиалында DC-60 ауыр иондарды үдеткіштің базасында Пәнаралық ғылыми-зерттеу кешенінің директоры. 1996 – 2005 жыл аралығы – Алматы ЖОО-ларында (Абай атындағы АМУ, Алматы энергетика және байланыс институты) қызмет етеді. 1990 – 2005 жж. – ғылыми жетекші болды, кейіннен Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың физика факультеті студенттерінің (бакалавриат пен магистратура) дипломдық жұмыстардың ғылыми жетекшісі болды. 2006 жылдан бастап ғылыми-техникалық жобалар мен ғылыми есеп, сондай-ақ, бюджеттік бағдарламалар бойынша ҚР БҒМ сарапшысы болып табылады. Жобалар бойынша ҚР Индустрия және сауда министрлігінің Өнеркәсіп комитеті ғылыми-техникалық кеңесінің мүшесі әрі сарапшысы. 2007 жылдан бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. 2009 жылдың 3 сәуірінен бастап – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің [http://ftf.enu.kz/ физика-техника факультетінің] алғашқы деканы. Ғылыми және кәсіби қауымдастықтарға мүшелік ету *Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың Ғылыми кеңесінің мүшесі. *ҚР Ядролық қоғамының мүшесі. *ҚР Индустрия және сауда министрлігінің Өнеркәсіп комитеті ғылыми-техникалық кеңесінің мүшесі. * Докторлық диссертацияларды қорғау бойынша Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ жанындағы БД 14.61.51 Біріккен диссертациялық Кеңесі төрағасының орынбасары. Марапаттар мен жетістіктер ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрінің Бұйрығымен берілген (2007 ж. 24 тамызындағы № 302-К) «Қазақстан Республикасының атом саласының еңбек сіңірген қызметкері» төсбелгісімен марапатталған. Құрмет грамоталары: ҚР Ғылым академиясының төралқасы, ҚР БҒМ «ЖОО-ның ең үздік оқытшысы - 2010» атағына ие. Дереккөздер