kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Монополия

Монополия ( – жалғыз және poleo – сатамын) — # бір тұлғаның немесе тұлғалар тобының, мемлекеттің белгілі бір затқа (мысалы, жерге), белгілі бір затты өндіруге немесе сатып алуға, белгілі бір тауарлармен сауда жасауға айрықша құқығы; # салалық, ұлттық немесе әлемдік нарықта басым, үстем жағдайға ие кәсіпорын немесе кәсіпорындар тобы. Монополия әдетте жеке меншіктегі, өзіндік, топтық немесе акционер меншіктегі және өнім өндіру мен өткізуді бақылайтын ірі шаруашылық бірлестіктер (картельдер, синдикаттар, концерндер, консорциумдар, т.б.) болып табылады. Өндіріс пен капиталды жоғары деңгейде шоғырландыру негізінде Монополия көп пайда табу мақсатымен бағаны белгілеп, бақылап отырады. Өндірісті Монополияландыру нарықтық экономиканың бәсекелестік әлеуетін тұншықтырады, бағаны өсіріп, өндіріс көлемін төмендетеді, Монополияға қыруар пайда түсіреді. Тәжірибеде шығарылатын өнімнің 80%-ына монопол. бақылау жасау қалған өндірушілерге бағаны өктемдікпен таңу үшін жеткілікті. Дамыған елдердің бәрінде, оның ішінде Қазақстанда да монопол. өктемдікке қарсы Монополияға қарсы заңдар қабылданған; 3) бір немесе бірнеше кәсіпорын бақылау жасайтын нарық түрі; монопсония не олигополия түрінде де көрініс табуы мүмкін. Жасырын Монополия, яғни заңды тұрғыда салынған тыйымдар мен шектеулердің көмегімен бәсекеден қорғалған (көбінесе мемлекеттік Монополия), табиғи Монополия, яғни мұндай монополиясыз ресурстарды тиімді пайдалануға қол жеткізуге болмайтын қажеттіліктен туған ашық Монополия, яғни бір фирма жағдайлардың тоқайласуы себепті тауарды бірден-бір өндірушіге айналатын Монополия түрлеріне бөлінеді. Монополия түрлері Сипатына және пайда болу себептеріне байланысты монополияны бөлуге болады: # Табиғи монополия - сирек кездесетін және өндірілмейтін өндіріс факторына биіктеу жағдайында пайда болады (тұтынушыларға - су отын, энергия қуатын, газ беру және т.б. фирмалар ). # Жасанды монополия - фирмалардың бірігу және келісу нәтижесінде пайда болады. # Кездейсоқ монополия - өз шеңберіндегі тұтынушылардың сұраныстының ұсыныстан уақытша артуы жағдайында пайда болады. Дереккөздер Сілтемелер * [http://bigox.kz/monopoliya/ Bigox.kz Монополия реферат] (қазақша)
Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев

Монтақаев Қалдыбай Жұмағалиұлы (15.1.1950, РФ, Алтай Республикасы, Құлынды ауданы Қаракөл ауылы — 17.10.2008) – сәулетші. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген сәулетшісі (1980), КСРО Халық сәулетшісі (1991). ҚазПИ-ді бітірген (1972). 1972 – 81 жылы Алматы Жобалау интернатында сәулетші, аға сәулетші, топ жетекшісі, шеберхана бастығы болды. 1982 жылдан осы интернаттың бас сәулетшісі қызметін атқарды. Монтақаев 1996 – 2000 жылы Қазақстан Сәулетшілер одағының президенті, 1999 жылдан Шығыс елдері Сәулет Академиясының вице-президенті, оның Қазақстандағы бөлімшесінің төрағасы, 2000 жылдан “Алматыгипрогор” АҚ директорлар кеңесінің төрағасы. Алматыдағы 12 қабатты экспериментті тұрғын үйдің (1976), Қазақстан КП ОК ғимаратының (1980), қазіргі Алматыдағы Президент сарайының (1985), Республика алаңы кешенінің, “Айнабұлақ”, “Ақсай”, “Орбита” ықшам аудандарындағы бірқатар кешенді құрылыстардың, сондай-ақ Мәскеу қаласындағы Қазақстан мәдени орталығының (1986) жобасының авторлар тобын басқарған. Кейінгі жылдары Астана қаласындағы Президент резиденциясы, Үкімет және Парламент үйі, бірқатар министер, Конгресхолл, Астана аэропорты мен аэровокзалы, орталық әмбебап дүкені және Астанадағы саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған мемориалдық ескерткіш жобаларын жасады. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982), Афина қаласында өткен Акрополь мұражайына арналған халықаралық байқаудың дипломанты, дүниежүзілік Бьеннале фестивалінің лауреаты (1989, 1990). Қазақстанның 2000 жылғы “Жыл сәулетшісі” атағын алған. “Құрмет” орденімен марапатталған (1997). Дереккөздер Толықтыру
Монша

Монша – адам жуынуы үшін арнайы жабдықталған орын. Монша ғимараттары ежелгі Грекияда, Римде, Мысырда, Үндістанда салынған. Мұндай моншалар жуынып, денені тазарту орны ғана емес, сонымен қатар демалу, кездесу, дене шынықтыру жаттығуларымен шұғылданатын орын болған. Осы әдет орта ғасырларда түркі елдерінде де орын алған. Әсіресе белгілі температурамен жылытылған мәрмәр тасына жатып қыздырыну – шығыс елдерінде ежелден жиі қолданылады. Қазақ жерінде монша XI ғасырдан белгілі. Моншаның адамға ең негізгі әсер ететін факторы – ыстық бу. Жоғары температура әсерінен адамның қан тамырлары кеңейеді, ішкі органдар, тері, бұлшық ет, буындар қанмен қамтамасыз етіледі, жүректің жиырылу саны жиілейді, зат алмасу процесінің қарқындылығы, организмнің оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын шығаруы артады. Өте көп мөлшерде тер бөлінеді. Тер шығаратын және май бездерінің жұмысының жақсаруы теріні тазартып қана қоймай, зат алмасу процесі өнімдерінің организмнен тез шығарылуына мүмкіндік жасайды. Монша процедуралары әсерінен жүрек және өкпе қызметінің жақсаруы жүрек-қан тамыр және тыныс алу жүйелеріне жаттықтыр-ғыш әсер береді. Бу моншасы (орыс моншасы), финдік құрғақ ыстық ауа (сауна) моншасы және шығыс моншасы деген түрлері кеңірек тараған. Бұлар бір-бірінен бу бөлмесінің темп-расымен және ылғалдылығымен ажыратылады. Орыс моншасын 55–60 ӘС-қа кейде 70 ӘС-қа дейін ысытса (ылғалдылығы 80–90%), ал саунада температура 70–90 ӘС (ылғалдылығы 5 – 15%) болады. Көптеген емдік әсері болғанымен монша барлық адамға бірдей пайдалы емес. Жүрек ауруы, гипертония, атеросклероз, аневризма, көз бен құлақтың жедел аурулары бар адамдарға, сондай-ақ жүкті әйелдерге, жас балаларға ыстық моншада қатты қыздырынуға болмайды. Дереккөздер
Мораторий

Мораторий (латын moratorіum – кейінге қалдыру, соза тұру) – мемлекеттің өз іс-әрекетінің, халықаралық міндеттемелерінің, шарттарының орындалуын тоқтата тұруы. Бұл ұғым азаматтық құқықта да мемлекет белгілейтін міндеттемелердің белгілі бір кезеңге немесе төтенше жағдайға байланысты тоқтай тұруын білдіреді. Мораторий жариялауға соғыс, апат секілді төтенше және өзге де жағдайлар себеп болады. Сонымен бірге Мораторий мемлекеттің қайсыбір іс-шараны жасауы да, жасамауы да ықтимал екендігін білдіреді, тіпті бас тартуының көрінісі болып табылады. Әдетте ол қоғам өміріне үлкен өзгеріс әкелетін, ел болып кеңесіп барып шешетін жалпыхалықтық мәселелерге қатысты жарияланады. Мысалы, 2003 жылы 17 желтоқсанда ҚР Президентінің “Қазақстан Республикасында өлім жазасына мораторий жариялау туралы” Жарлығы шықты. Демократия өркениетке ұмтылған Қазақстан өлім жазасын алып тастаған өркениетті елдер үрдісінен тыс қала алмайды. Алайда оған қоғамның дайын немесе дайын еместігі – екіұшты мәселе. Сол себепті бұл Мораторий қылмыстық заңнаманы ізгілендіруге бағытталған республиканың құқықтық саясатындағы маңызы зор қадам болды. Қоғам пікірі жинақталып, кеңінен талқыланып барып өлім жазасын алып тастау не қалпында қалдыру туралы шешім қабылданбақ. Дереккөздер
Морзе әліппесі

Морзе әліппесі, Морзе коды – шартты сигналдар жүйесі. Морзе әліппесі америкалық өнертапқыш Сэмюэл Морзе (1791 –1872) ойлап тапқан аппарат (Морзе аппараты) арқылы жүзеге асырылады. Морзе аппаратымен хабарларды кодпен беруге және қағаз таспаға кодпен жазып алуға болады. Морзе кодында әрбір әріпке немесе таңбаға ток импульстерінің қысқа мерзімді (нүкте) және үш есе ұзағырақ (тире) сигналдың белгілі бір комбинациясы сәйкес келеді; олардың арасы нүкте ұзақтығына тең токсыз интервалмен бөлініп отырады. Сөздегі әріп және көп таңбалы цифрлар арасы әр комбинацияны аяқтайтын үш еселі токсыз интервалмен, ал текстегі сөздердің арасы бес еселі токсыз интервалмен бөлінеді. Морзе аппаратында әрбір әріп байланыс желісі мен батареяға қосылған контактыны (түйіспені) кілттің көмегімен қосу арқылы беріледі. Морзе әліппесі Дереккөздер
Морфогенез

Морфогенез, морфогения, пішін қалыптасу ( — пішін, түр және генез) — организмнің жануарлар түрлеріне, туысына, отрядына, сыныбына (класына), типіне байланысты дене бітімі мен пішінінің қалыптасу процесі. Пішінқалыптасу процесін биология ілімінің үлкен саласы морфология зерттейді. Жануарлар организмінің құрылысы мен пішінқалыптасу процесін эмбриогенездің: органогенез, системагенез кезеңдерінен бастап организмдік деңгейде және пішіңдік эволюциялық даму деңгейінде қарастырады. Жануарлардың ұрықтық дамуы кезеңінде (эмбриогенезінде) ұрық жапырақшалары (эктодерма, энтодерма, мезодерма) мен біліктік мүшелерден (жүйке түтігі, хорда, ішек түтігі) ұлпалар мен органдардың дамуы нәтижесінде организмдегі белгілі қызметті атқаруға маманданған мүшелер жүйесі қалыптасады. Әр түрлі жануарлар организмдерінің, олардың тіршілік орталарына сәйкес ішкі дене құрылысының дамуы мен сыртқы дене бітімінің қалыптасуын — биологияның салыстырмалы морфология саласы зерттейді. Филогенез бен онтогенездің түрлі сатысында Морфогенез ерекшеліктерін зерттеу — организмнің биол. дамуының биогенетик. заңдылықтарын тереңірек білуге мүмкіндік береді. Өсімдіктерде Морфогенез деп, жабын, түзгіш, өткізгіш ұлпалардың, сондай-ақ, олардың органдарының (тамыр, сабақ, жапырақ, гүл, жемістің) түзілуі мен дамуын айтады. Морфогенезді зерттеу — биология, генетика, молекулалық биология және эволюциялық физиологияның дамып, тұқым қуалау заңдылықтарын ашуда маңызы зор. Тағы қараңыз * Онтогенез * Гаструляция * Метаморфоз Дереккөздер
Мотор

Мотор (латын тілінде motor – қозғалысқа келтіремін) – кез келген энергия түрін механикалық энергияға түрлендіретін қозғалтқыш. Атау сөздің түп төркіні латынша motor. Қазақша мәтіні: қозғалысқа түсіру. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Мотороллер

Мотороллер ( – мотормен серуендеу, motor – мотор, қозғалтқыш және rollen – қозғау) – мотоциклдің жүргізушіге барынша ыңғайлы болып жасалған түрі. Мотороллердің қозғалтқышы екі тактілі, сыңар цилиндрлі және ол ершіктің астына орнатылған. Дөңгелектері мотоциклдікінен кішілеу болғандықтан тегіс төсеніші жоқ жолдармен жүруі қиынға соғады. Қозғалтқышы ауамен салқындатылады. Көпшілік қозғалтқыштар электрлік стартермен жабдықталған. Мотороллер сағатына 70 – 95 км жылдамдықпен жүре алады. 100 километрге 2 л бензин шығындалады. Оның 100 – 150 кг жүк тасымалдайтын 3 дөңгелекті түрлері бар. Мотороллер - автомобиль типті жүргізуші отыратын орындығы бар, пішіні дамыған және кішірейтілген дөңгелекті мотоцикл. *Жүк мотороллері - үш доңғалақты мотороллер, артында платформасы немесе жүк таситын шанақ-фургоны бар. *Жарыс мотороллері - жылдамдықты жарыс үшін арнайы жобаланған мотоцикл. *Екіколеялы мотороллер - бүйір тіркемесі бар жүк немесе адамдар тасымалдайтын мотоцикл. *Жол-жарыс мотороллері - таулы айналмалы-шоссе жарыстарына арналған жарыс мотоциклі. *Жол мотороллері - бір-екі-ұш адамды жаппы қолданылатын жолмен тасымалдауға арналған мотороллер. *Кросстық мотороллер - соқпақ жерлерде жарысуға арналған спорттық мотоцикл. *Жеңіл мотороллер - жұмыс көлемі 50, 75,100, 125, 175 см3 қозғағышы бар мотоцикл. *Рекордттық мотороллер - қысқа қашықта жылдамдық рекордын жасауға арналған (мысалы, жүрістен 1 км немесе 1 миль) және жарыстарда қатысуға арналмаған жарыс мотоциклі. *Арнайы мотороллер - арнайы функция атқару үшін қосымша құралдары бар (өрт, санитарлық) мотоцикл. *Спорттық мотороллер - жеңілдетілген, жарық және дабыл жүйесі жоқ, үлкен жылдамдықты мотоцикл. *Орташа мотороллер - жұмыс көлемі 250 ж/е 350 см3 қозғағышы бар мотороллер. *Тректік мотороллер - тректе немесе мотодромда тректік жарысқа арналған жарыс мотоциклі. *Ауыр мотороллер - жұмыс көлемі 500, 650, 750, 1000,1200 см3 қозғағышы бар мотоцикл. Дереккөздер
Мотоцикл

Мотоцикл ( – қозғалтушы және – дөңгелек, доңғалақ) – цилиндрінің жұмыстық көлемі 49,8 см3-ден үлкенірек қозғалтқыш орнатылған, 2 немесе 3 дөңгелекті көліктің бір түрі. Оның ең алғашқы үлгісі 19 ғасырдың аяғында Еуропада жасалды. Пайдалану мақсатына қарай мотоцикл ‘‘көліктік’’, ‘‘спорттық’’ және ‘‘арнаулы’’ түрлерге ажыратылады. Көліктік мотоциклдердің көлемі шағын, салмағы жеңіл, оңай басқарылатын әрі қарапайым болғандықтан жеке меншік көлік ретінде пайдаланылады (суретті қара). Арнаулы мотоциклдер түріне күзеттік мотоциклдер, эскорттық (құрметті қарауылдық) мотоциклдер жатады. Мотоцикл қозғалтқышы (карбюраторлы, 2 не 4 тактілі) жұмыстық көлемі 125-тен 650 см3 дейінгі іштен жану қозғалтқышымен жабдықталады және күштік беріліс (ілініс, беріліс қорабы, алдыңғы және артқы беріліс), жүріс бөлігі, электрлік жүйе деп аталатын механизмдер тобынан құралады. 100 километрге 5,8 л бензин жұмсалады. Мотоцикл - ҚКЖҚ-да - бүйірінде тіркемесі бар немесе онсыз екі дөңгелекті механикалық көлік құралы; мотоциклдерге жарақталған массасы 400 кг аспайтын үш дөңгелекті механикалық көлік құралдары теңестіріледі. Дереккөздер
Мохоровичич беті

Мохоровичич бетімен – жер қыртысы мен мантиясы аралығындағы шекара; планета қабықтарын бөлетін бет. 1909 ж. сейсмикалық толқындардың таралу ерекшеліктері бойынша бөлген югославиялық сейсмолог ‘‘А.Мохоровичичтің’’ (1857 – 1936) құрметіне аталған. Мохоровичич беті арқылы өту кезінде бойлық сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы 6,9 – 7,4 км/с-тен 8,0 – 8,2 км/с-ке дейін, ал зат тығыздығы 2,8 – 2,9 г/см3-ден 3,2 – 3,3 г/см3-ге дейін секірмелі түрде артады. Кейбір аудандарда Мохоровичич беті анық білінбей, физикалық параметрі тік бағытта бірнеше километр аралығында біртіндеп өзгереді. Геофизикалық деректер Мохоровичич беті астында құрамы ‘‘ультранегізді’’ (перидотиттер типі) немесе ‘‘негізді’’ (эклогиттер) тығыз тау жыныстары орналасқанын көрсетеді. Мохоровичич беті астындағы тау жыныстары туралы нақты мәліметтер көзі ретінде құрамында алмас бар кимберлиттен тұратын жарылыс түтікшелерінде кездесетін ксенолиттерді пайдалануға болады. Саха (Якутия) Республикасы мен Оңтүстік Африка Республикасында атқылама тау жыныстарынан табылған ксенолиттер, мантияның құрамы перидотит пен эклогиттен тұруы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен Мохоровичич беті химиялық құрамы әр түрлі ортаны немесе біртекті ортаның әр түрлі фазаларын бөлетін шек болып саналады. Мұхиттарда 10 – 12 км тереңдікте негізді және ультранегізді тау жыныстарын бөледі, ал белсенді тау жаралу алқаптарында 55 – 65 км тереңдікте орналасып, габброның эклогитке өтуіне сәйкес келеді. Мохоровичич беті табиғатын анықтау, тау жаралу мен жер қыртысының жалпы даму болжамдарын негіздеуде маңызды рөл атқарады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Мохэду

Мохэду, Сыбихан (Күлбагатур),Баһадүр қаған (туған жылы белгісіз – 631ж.) – Батыс Түрік қағанатының билеушісі (шамамен 630 – 631ж.ж). Түн Жабғу (618 – 630ж.ж.) қаған тұсында әскербасы болды, әр түрлі жорықтарға қатысып, ықпалды қолбасшыға айналды. Батыс Түрік қағанаты құрамындағы тайпалар – қарлұқтар, дулулар көтеріліс жасап, дербестікке ұмтылған сәтте ол соғысты тоқтатуды желеу етіп, 630 ж. Түн Жабғу қағанды өлтіріп, өзін қаған деп жариялады. Бірақ көп ұзамай дулу мен нушейбу тайпаларының өзара соғысы тұсында қаза тапты. Осыдан кейін Батыс Түрік қағанаты іштей ыдырап, екіге бөлінді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1967 *Қазақстан тарихы, 1 том, А., 1996 *Бичурин Н.Я., Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена, 1 т., А., 1998.
Несепнәр

Несепнәр немесе карбамид немесе мочевина СO(NH 2 ) 2 – концентрленген азотты тыңайтқыш. Түйіршіктелген, түссіз, құрылысы кристалды, суда, спиртте, сұйық аммиакта жақсы ериді, ал эфирде, хлороформда ерімейді. Құрамында 46% азот болады. Аммиак пен көмір қышқылының өзара әрекеттесуінен алынады. Әр түрлі ауыл шаруашылық дақылдары егілетін барлық топырақ түрлеріне тұқым себер алдында тыңайтқыш ретінде және үстеп қоректендіру үшін қолданылады. Несепнәрдің қоюланған ерітіндісін өсімдік жеңіл сіңіреді. Мал азығында протеин орнына жүреді. Осы топқа жататын мочевина – формальдегид азот тыңайтқышы, ауаның ылғалдылығына төзімді, жақсы шашылады және нығыздалмайды. Несепнәр мен формальдегидтің судағы ерітіндісін қышқыл ортада қоюлау жолымен алады, ол суда аз ериді, біраз уақыт өткеннен кейін өсімдікке 60–70%-ға дейін сіңетін азот тыңайтқышының аммиактық және нитраттық қосылыстарына айналады. Бұл тыңайтқышты суармалы егіншілікте, соның ішінде күрішті суға бастырып егу әдісіне қолданған өте пайдалы. Несепнәр гигиеналық дәрілердің, косметикалық синтездік заттардың құрамына кіреді және мұнай өндірісінде мұнайдан парафинді бөлу үшін қолданылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Виктор Семёнович Мошкевич

Мошкевич Виктор Семёнович (8.10.1928 ж.т., Украина, Харьков) – аллерголог-дәрігер, медицина ғылымының докторы, (1975), профессор (1977). Харьков медицина институтын (1952) және Харьков Шет тілдер институтын (1950) бітірген. 1953 жылдан Қазақстанда, Алматы облыстық ауруханасында, қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығында ҚазөМУ-де, Ядролық қару салдарынан зардап шеккендерге арналған Медициналық-сауықтыру орталығында дәрігерлік, ғылыми және педагогикалық, басшылық қызметтер атқарды. Қазір Алматы қалалық аллергия орталық жетекшісі. Негізгі ғылыми еңбектері аллергология және иммунология мәселелеріне арналған. Ол капиллярлық-перифериялық (шеткі) қан айналысы бұзылуының диагностикасын анықтайтын жаңа әдіс – фотоплетизмографияны ойлап тауып, өндіріске енгізді. Соның нәтижесінде тыныс жолының аллергиялық ауруларын анықтайтын жаңа аспап – фотоплетизмографты жасап, оны клиникалық және ғарыштық медицинаға (Байқоңыр қаласында, 1980) енгізді. Тыныс алу жолдарының аллергиялық ауруларын арнайы шектелген (локалды) аллергендермен иммунды терапия арқылы емдеудің әдісін ұсынды (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, 1980). 1995 жылдан осы әдіспен емдеу Қазақстанның барлық аллергиялық кабинеттеріне енгізілді. Аллергияға қарсы қолданылатын жаңа препарат – иммунды глобулинді жасап, оны апробациядан өткізіп, өндіріске енгізді (КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, 1990). Поллиноз ауруын емдейтін жаңа препарат – антиполлин жасап, өндіріске енгізді. Ол жаңалықтары мен өнертабыстары үшін 10 патент алған. Шығармалары: Фотоплетизмография, Мочевина, 1980; Клиническая иммунология и аллергия, А., 1992; Поллиноз, А., 2004. Дереккөздер *Фотоплетизмография, Мочевина, 1980 *Клиническая иммунология и аллергия, А., 1992 Cілтемелер *Поллиноз, А., 2004 *Эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы *Фотоплетизмография
Мояньчжо

Мояньчжо, Мойын-шор (туған жылы белгісіз – 759ж.) – ұйғыр қағанатының билеушісі (746 – 759ж.ж). Әкесі Пейло қаған 745 ж. Ұйғыр қағанатын құрып, саяси-әскери билікті өз қолына алды. 746 ж. Пейло қаған өлгеннен кейін, билікке Мояньчжо келді. Ол мемлекетті нығайтып, көрші елдермен дипломатиялық қатынас жасады. Орталық Азия мемлекеттерімен және Қытаймен әскери-сауда келісімін орнатып, ұйғыр қағанатын күшейтті. Мояньчжо тұсында бірнеше әскери жорықтар жасалып, Тува жері жаулап алынды. Ұйғыр қағанаты қуатты мемлекетке айналды, 757 ж. Қытай империясы өз ішіндегі Ань Лу-шань бастаған көтерілісті басуға Мояньчжодан көмек сұрады. Мояньчжо кезінде ұйғыр қағанаты саяси-әскери бағытта ғана емес, рухани-мәдени жағынан да дамыды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Мөлдірлік

Мөлдірлік, ортаның мөлдірлігі – жарықтың таралу бағытын өзгертпей, оның қандай да бір бөлігін өткізетін ортаны сипаттайтын шама; жарық тарайтын ортада 1-ге тең жол жүріп өткен сәуле шығару ағынының (немесе көрінетін жарық үшін – жарық ағынының), сол ортаға параллель жарық түрінде түскен ағынға қатынасы. Сонымен жарық сәулесін белгілі бір бағытта өткізетін ортаның мөлдірлігі жоғары болады. Көрінетін жарық аймағында, геометриялық пішіні сай келгенде, мұндай ортадан тұратын денеде зат айқын әрі анық көрінеді. Мөлдірлік жарық сәулесінің толқын ұзындығына тәуелді болады. Сондықтан монохромат жарыққа байланысты монохроматтық мөлдірлік ұғымы пайдаланылады. Мөлдірлікті заттың (ортаның) өзі арқылы өтетін жарықтан ажырата білу керек. Өйткені зат мөлдір болмаса да шашыраған жарықты өткізіп жіберуі мүмкін. Мысалы, ақ қағаз бетінің мөлдірлігі нөлге тең. Сондықтан ол арқылы шашыраған жарық қана өте алады. Мөлдірлік тек бағытталған (бірақ диффузиялық емес) өткізу коэффициентіне ғана байланысты болады. * Потенциалдық бөгеттің мөлдірлігі - потенциалдық бөгетті өткенге дейінгі және өткеннен кейінгі бөлшектерді байқап қалу ықтималдылықтарының қатынасы. * Гидротрансформатордың мөлдірлігі - нөлге тең беріліс катынасындағы насос доңғалағының сәтінің коэффициентінің бірге тең трансформация коэффициенті кезіндегі катынасы. * Кері мөлдірлік - жетекші буындағы жүктеменің азаюы жетекші буындағы жүктеменің өсуіне әкеп соғатын беріліс мелдірлігі (жетекші буынның кинематикалық шамаларының бекітілген мәндері үшін). * Оптикалық мөлдірлік - заттық бұйымның езі арқылы жарықтың бір бөлігінің таралу бағытын өзгертпей өткізу қабілеттілігі. * Беріліс мөлдірлігі - жетектегі буынның жұмыс режимі өзгергенде берілістің ауысу үрдісі аяқталғаннан соң жетекші буынның жұмыс режимін өзгерте алу кабілеггілігі. * Тура мөлдірлік - жетектегі буынның жүктемесінің азаюы жетекші буындағы жүктеменің азаюына экеп соғатын беріліс мөлдірлігі (жетекші буынның кинематикалық шамаларының бекітілген мәндері үшін) Дереккөздер af:Transparansie (optika) ar:شفافية وشفوفية (بصريات) ca:Transparència cs:Transparentnost (optika) de:Transparenz (Physik) en:Transparency and translucency eo:Travideblo es:Transparencia et:Läbipaistvus fr:Transparence he:שקיפות (אופטיקה) it:Trasparenza e traslucenza ja:透明 ko:투명 lt:Skaidrumas lv:Caurspīdīgums (optika) mk:Проѕирност ms:Bahan lut sinar nds:Transparenz nl:Transparantie (optiek) no:Transparens pt:Transparência (óptica) qu:Q'ispi kay ro:Transparență ru:Прозрачность среды simple:Transparency sv:Transparens (optik) uk:Прозорість середовища ur:شفاف امواد uz:Shaffoflik zh:透明
Мөңке хан

Мөңке хан (1208 – 1259 жылдары) – Моңғол империясының төртінші ханы (1251 – 59 жылдары). Шыңғыс ханның үлкен әйелі Бөртеден туған кенжесі Төленің үлкен ұлы. 1241 жылы Үгедей хан қайтыс болғаннан кейін Шыңғыс хан империясында билік дағдарысы басталды. Ұлы хан тағына неғұрлым лайықтылар Жошының ұлы Бату хан мен Мөңке болатын. Соған қарамастан сарай төңірегіндегілердің ұйғарымымен 1246 жылы Құрылтайда Үгедейдің үлкен ұлы Күйік ұлы хан болып жарияланды. Бірақ оны Жошы мен Төле ұрпақтары мойындамады. 1248 жылы Күйік хан кенеттен қайтыс болып, дағдарыс қайтадан күшейді. Шыңғыс хан мен Бөртеден туған 4 ұлдың ұрпақтары екіге бөлініп, билікке таласты. Ақырында Бату ханның тікелей қолдауымен 1251 жылы Мөңке ұлы хан болып жарияланып, Шыңғыс хан империясының соңғы билеушісі болды. Ол Батумен бірлесіп империяны әрі қарай күшейтті. Империяның батысында Бату хан бастаған Жошы ұрпақтары (Берке, Орда Ежен, т.б.), шығысында Мөңке бастаған Төле ұрпақтары (Құбылай, Құлағу, т.б.) билік құрды. Үгедей мен Шағатайдың ұрпақтары биліктен ығыстырылып, қудалауға ұшырады. Сыртқы саясатта жаулап алушылық жорықтар әрі қарай жалғастырылды. Мөңкенің інісі Құлағу бастаған әскер 1256 – 58 жылдары (Аббас әулеті билеген) Иран мен Иракты басып алып, Бағдат халифтығын жойып жіберді. Мөңке мен інісі Құбылай Қытайды жаулап алу жорығын жалғастырды. Батыста Бату хан, кейіннен оның орнын басқан інісі Берке хан Жошы ұлысын дербес басқарды. Басқа ұлыс билеушілері де (Құбылай, Хулағу, т.б.) дербестікке ұмтылды. Соған қарамастан Мөңке ішкі саясатта орталық билікті күшейтуге тырысты, сауда мен экономиканың жедел дамуына мүдделі болды. Мөңке Қытайға қарсы жорық кезінде қайтыс болды. Мөңке қайтыс болғаннан кейін өкімет билігі үшін тартыс қайтадан күшейіп, ол Шыңғыс хан империясының 4-ке бөлінуімен аяқталды. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы * Гумилев Л.Н., Древняя Русь и Великая степь, Мөңке, 1989 * Тюрки в Монгольской империи Чингисхана и его преемников ХІІ – ХІV вв., А.-А., 1989 * Хара-Даван Э., Чингисхан как полководец и его наследие, А.-А., 1992 * Рубрук Г., Карпини П., Путешествие по восточным странам, А., 1993
Мұқан қаған

Мұқан қаған (Муюй Кигин) – Түрік қағандығының қағаны (553 – 572ж.ж). Түрік қағанатының негізін қалаушы Бумын қағанның кіші баласы. Бумын қаған өлгеннен кейін таққа ағасы Қара Еске отырды. Қара Ескенің мұрагері ретінде Қытай деректерінде оның інісі Иркин (Ицзинь) аталады. Ол қағандық тағына Мұқан хан деген атпен отырып, Йанту деген қосымша лақап есімге ие болған. Мұқан хан тұсында Солтүстік Қытай мемлекеттері – Чжоу, Ци және Енисей қырғыздары мен қидандар Түрік қағандығына тәуелді болып, салық төлеп тұрды. Түрік қағандығы Ұлы Жібек жолына дербес бақылау жасау мақсатымен Иранға қарсы Византиямен одақтасып, қағандықтың батыс шекарасын Әмудария өзенінің бойына дейін кеңейтті. Мұқан хан кезінде Түрік қағандығы барынша дамыды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1967 *Қазақстан тарихы, 1-т., А., 1996 Тағы қараңыз
Му’Ин Әд-Дин Натанзи

Му’ин әд-Дин Натанзи (туған, өлген жылдары белгісіз) – 15 ғ-да парсы тілінде жазған тарихшы, Әмір Темір ұрпақтарының біріне арналған “Ескендір анонимі” (“Мунтахиб ат-тауарих-и Му’ини”) атты тарихи шығарманың авторы. Аты-жөніне қарағанда Исфахан уәлаятының Натанзи қыстағында (Иран) туған болса керек. Му’ин әд-Дин Натанзи жайлы мәлімет жоқтың қасы, сондықтан көп уақытқа дейін оның еңбегі авторы белгісіз шығарма саналып келді. Дәулет шаһ (Даулатшаһ) Самарқанди парсы әдебиетінің тарихы жөніндегі еңбегінде (1487) осы аталған шығарманың авторын анық көрсетіп жазған. Ол 1409 – 14 ж. Әмір Темір ұрпақтары билеген Иран мемлекетіндегі ғұламаларды атай келіп, “Мунтахиб ат-тауарих-и Му’инидің” авторы сол кездегі үздік ғалым екенін және сарай шежірешісі болғанын айтады. Му’ин әд-Дин Натанзи өз шығармасын 1413 – 14 ж. жазып бітірген. Бұл шығарма жайлы тұңғыш жазған В.В. Бартольд әуелде оның авторы Мусеви деп есептеген. Кейін ол Мусевидің еңбегі “Тарих-и Хайрат” деп аталатынын анықтап, Ескендірге арналған шығарманы “Ескендір (Искандер) анонимі” деп атауды ұсынды. 1927 ж. Бартольд автордың аты-жөнін (“Ескендір анонимінің анықтамасы” деген мақаласында), ал 1929 ж. шығарманың екі нұсқасы бар екенін (“Тағы да Ескендір анонимі хақында” атты мақаласында) анықтады. Му’ин әд-Дин Натанзи шығармасының 1-нұсқасының екі көшірмесі Ресей ҰҒА Шығыстану институтының Санкт-Петербург бөлімшесінде, Британ мұражайында және 2-нұсқасының бір көшірмесі Париждегі ұлттық кітапханада сақтаулы. Екінші нұсқасының үзінділерін Ж.Обен 1957 ж. Тегеран қаласында бастырып шығарды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Бартольд В.В., Определение “Анонима Искендера”, Соч., т. 8, М., 1973 *соныкі, Еще об “анониме Искендера”, т. 8, М., 1973
Муканна көтерілісі

Муканна көтерілісі – араб үстемдігіне қарсы бағытталған 776 – 83 жылдардағы Орта Азиядағы халық көтерілісі. Көтеріліс «ақ киімді адамдардың» қозғалысы деген атпен белгілі болды. Муканна көтерілісін басқарған Муканна (араб. «жамылғымен жабылған») Мерв өңіріндегі қоныстардың бірінде дүниеге келген қолөнерші Хашим ибн Хаким (туған жылы белгісіз – 783) болды. Ол «Жалғыз көзді Хашим» деген атпен де белгілі еді. Муканна жастайынан білім алып, араб, парсы тілдерін жақсы меңгерген. Жас шағында мата бояу кәсібімен шұғылданған. Негізін маздакизм (әлеуметтік теңсіздікті жоюды жақтаған діни-философиялық ағым) идеялары құраған ілімді насихаттап, Араб халифатының үстемдігіне қарсы белсенді түрде күресуге шақырды. 759 ж. Бағдат халифіне қарсы қозғалысқа қатысқаны үшін абақтыға жабылып, одан бірнеше жылдан соң қашып шығады. 769 ж. Мервке қайтып келіп, өмірінің соңына дейін халифатқа қарсы халық қозғалысын басқарды. Муканна көтерілісінің негізгі қозғаушы күші шаруалар, негізгі орталықтары Кеш (Шахрисабз), Самарқанд, Наршах қалалары мен Санам таулы бекінісі болды. Муканна көтерілісін басу үшін халиф Абу Жағфар Әзірбайжаннан Жабраил ибн Яхия бастаған әскерді шақыртты. Оларға ибн Салим бастаған 10 мың әскер көмекке жіберілді. Наршах қаласын көтерілісшілер 4 ай бойы қорғады. Арабтар қамалдардың астын 50 жерден қазып құлатып, қалаға басып кірді. 777 ж. жазалаушыларға қосымша әскери күш жіберілді. Арабтар 2 жылдық қоршаудан соң Самарқандты да бағындырып, Муканнаға қарсы аттанды. 4 жыл бойы қарсыласып, әбден әлсіреген көтерілісшілер арабтарға берілуге мәжбүр болды. Қолға түскісі келмеген Муканна өзін жанып тұрған алауға тастап, мерт болды. Муканна көтерілісі жеңілгенімен, араб үстемдігіне үлкен соққы берді. Дереккөздер Сілтемелер * Қазақ энциклопедиясы * Якубовский А. Ю., Восстание Муканны — движение людей в «белых одеждах». Советское востоковедение, 1948, ғ. 5 * Кадырова Т. К., Из истории крестьянских восстании в Мавераннахре и Хорасане в VІІІ — начале ІX вв., Таш., 1965 * История стран Азии и Африки в средние века, М., 1968
Мукими

Мукими (туған, өлген жылдары белгісіз) – тарихшы. “Зафарнама-и Мукими” деп аталатын тарихи шығарманың авторы. Мукими – лақап аты, шын аты-жөні мен өмірбаяны белгісіз. Еңбегі Шайбани әулетінен шыққан Абдолла ханның Самарқандты алғанынан бастап (1578), 1588 жылғы Ташкенттегі көтерілісті басқанға дейінгі он жыл патшалық құрған кезеңнің тарихына арналған. Шығарманың кіріспе бөлімі өлеңмен, негізгі бөлімі өлең аралас қара сөзбен жазылған. Қолжазба Душанбеде сақтаулы. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әлихан Шөжебайұлы Мусин

Мусин Әлихан Шөжебайұлы (25.11.1908, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Екінші ауылы. – 30.12.1963, Алматы) – кенші ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1957), профессор (1959), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1958), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). Арғын тайпасы Тобықты руының дадан бөлімінен шыққан. Мәскеу Түсті металдармен алтын институтын бітірген (1937). 1937 – 49 жылдарда Қоңырат кенішінде, Успен кен басқармасында, Лениногор кен басқармасында, Березев кенішінде, Қазақстан ҰҒА-нда инженерлік басшылық қызметтер атқарған. 1949 жылдан өмірінің соңына дейін Тау-кен ісі институтының директоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері жер астынан кен қазып алу кезінде пайда болатын жер қыртысы қабаттарының қысымы мен оның пайда болу заңдылықтарына арналды. Мусин жайпақ орналасқан кен шоғырдың қалың жерін діңгекті-камералап қазу жүйесінің ортасынан ор жүргізіп қазуды ұсынған. Осы ұсынысы Жезқазған кеніштерінде тәжірибелік-өндірістік сынақтан өтті және кен массасын тиеу жұмыстарын толығымен механикаландыруға, камераның өнімділігін 3 есе арттыруға мүмкіндік берді. Ол камералардың төбесі мен тіреуіш кентіректердің тұрақтылығын зерттеуге қажетті жаңа микросейсмикалық аспапты (ПМС-3) жасауға тікелей қатысты. 60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның және 2 өнертабыстың авторы. Лениногор полиметалл комбинатының кеніштерінде қалың қабатты кендерді қолдан қауырт құлату әдісін енгізгені үшін Лениндік сыйлықтың лауреаты атанды (1961). “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары *Разработка пологопадающих рудных месторождений системой с открытым очистным пространством применительно к условиям Джезказгана, А.-А., 1959; *Разработка месторождений полезных ископаемых Казахстана, т. 1, М., 1963. Дереккөздер Cілтемелер *Успен кен басқармасы *Тау-кен ісі институты *“Құрмет Белгісі” ордені
Қапан Әубәкірұлы Мусин

Мусин Қапан Әубәкірұлы (1 қаңтар 1921, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Ақоба ауылы – 21 сәуір 1970, Алматы) – композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1968). Өмірбаяны Мусиннің анасы – халық ақыны Халима Өтеғалиева баласын жастайынан өнерге баулыған. 1934 ж. Алматы музыкалық училищесін (И.Лесманның скрипка класы бойынша) бітірген. 1939 ж. Мәскеу консерваториясының қазақ студиясына қабылданды. 1940 ж. осы консерваторияның композиторлық бөліміне ауысты. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1943 – 1953 ж. Қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестріне дирижерлік етті. 1954 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясының композиция факултетін (профессор Е.Г. Брусиловскийдің композиция класы) бітірді. 1954 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы мемлекеттік консерваториясында (композиция кафедрасында, 1961 – 1970 ж. фольклор кабинетінің меңгерушісі) ұстаздық қызмет атқарды. Шығармашылығы Мусин қазақ композиторларының арасында алғашқылардың бірі болып симфониялық шығарма жазды. Композитор шығармашылығының дені симфониялық шығармалар, тақырыбының негізгі арқауы – Отан, еңбек адамдары. “Жайлауда” (1948), “Халықтар бақыты” (1953), “Колхоз тойы” (1953), “Мерекелік” (1965) симфониялық поэмалары, 3 симфониясы (І – “Гүлденген Қазақстан” – 1961, ІІ – 1963, ІІІ – 1970); “Тың туралы кантата”, “Сейфуллин туралы поэма-баллада” атты музыкалық хореграфикалық композиция, ұлт аспаптар оркестріне арналған поэмасы, шекті аспаптарға арналған 2 квартет, скрипка мен фортепьяно үшін И.В. Панфиловқа арналып жазылған сонатасы, т.б. камералық, драмалық қойылымдарға жазған музыкалары қазақ музыкасының озық үлгілері болып табылады. Сонымен қатар, Мусиннің камералық, вокалдық-хор, ән-романс жанрларында жазылған шығармалары ел ішіне, кәсіби музыканттар арасына кеңінен тарады. Оның “Әнші сыры”, “Егіншілер әні”, “Достар әні” атты туындыларын әнші Ж.Елебеков орындады. Сазгердің әр кездері шырқалып жүрген “Сайра, бұлбұл”, “Почтальон”, “Қыз әзілі”, “Жас түлек”, “Жеңеше”, “Сүйікті жарым”, “Қымбат дәурен”, “Бақытысың сен кімнің”, “Аналардың қолдары” сияқты ән мұралары бар. Олардың қатарына аяқталмай қалған “Таң шолпаны” (1967, клавир), “Жаяу Мұса” (1970, бір актісі біткен) операларын қосуға болады. Абай өлеңіне хорға арнап «Күз» деген ән шығарған. Дереккөздер
Муссон

.]] Муссон (, – жыл мезгілі), жер бетіне таяу тропосфераның төменгі қабатындағы ауа массаларының жыл мезгілдеріне қарай алмасатын маусымдық ағысы. Маусым ауысуы кезінде желдің басым бағыты 120 – 180º-қа өзгеріп тұрады. Муссонның пайда болуының басты себебі — құрлық пен мүхиттың біркелкі ысымауы.Атмосферада циклонды, антициклонды аймақтардың түзілуі, құрлық пен теңіздің әркелкі жылынып, суынуы, олардың арасындағы қысым айырмашылығы, жылу режимінің өзгеруі салдарынан ауа жылына екі рет орын ауыстырып ығысады. Жаздық ылғалды (мұхиттық) муссон мұхиттан салқын, ылғалды ауа әкелсе, қысқы (континенттік) муссон құрлықтан мұхитқа суық, құрғақ ауа тасымалдайды. Муссондар тропиктік және тропиктік емес деп бөлінеді. Тропиктік муссонның бағыты және жылдамдығы жоғары, әсері күшті; олар Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияға тән, онда ылғалды мезгілде бірнеше мыңдаған мм жауын-шашын түседі. Тропиктік емес муссон Шығыс Азияға тән. Мұнда муссонның әсері шамалы. Қысқы құрғақ муссон Сібірдің өте суық ауасын Тынық мұхиттың жағалауына әкеледі; Жазғы ылғалды муссон мұхит жағалауына мол жауын-шашын апарады. Муссон атмосфераның жалпы айналымы жүйесінде маңызды орын алады және муссонды климат бар елдер экономикасының дамуына елеулі әсер етеді. Дереккөздер
Му’Уииз Әл-Ансаб Фи Шаджарат Салатин Моғол

“Му’уииз Әл-Ансаб Фи Шаджарат Салатин Моғол” – тарихи шығарма. Еңбекте Шыңғыс хан мен Әмір Темір әулеттерінің генеалогиялық кестесі көрсетілген. Кесте Әмір Темірдің баласы Шахрухтың тапсыруымен шамамен 1426 ж. құрастырылған. Авторы белгісіз. Кейбір зерттеушілер бұл еңбекті Әмір Темір әулеті заманында өмір сүрген ғалым Хафиз и Абру жазған деген болжам айтады. Шығарманың 1-бөлімі Рашид әд-Диннің “Шуаб и панджаган” атты еңбегінің қысқартылған нұсқасына ұқсас келіп, Шыңғыс хан ұрпақтарына арналған. 2-бөлімінде Шыңғыс ханның 14 ғ-дағы ұрпақтары жөнінде деректер келтіріледі. Еңбекте сондай-ақ Жошы ұлысындағы әкімшілік-саяси бөліктер мен Ақ Орда жері, т.б. туралы тарихи құнды мәліметтер жазылған. Шығарманың қолжазба нұсқасы ғана бар. Қолжазба Стамбұлдағы Топ Капы мұражайында сақталған. Орыс тіліне аударылған үзінділері В.Т. Тизенгаузеннің “Алтын Орда тарихына байланысты материалдар жинағында” жарияланған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Тизенгаузен В.Т., Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды, т. 2, М.–Л., 1941 *Стори Ч., Персидская литература, т. 2, М., 1972
Иван Васильевич Мушкетов

Иван Васильевич Мушкетов (1850 жылы 9 қаңтар, Ресей, қазіргі Волгоград облысы Алексеевская станциясы – 1902 жылы 10 қаңтар, Санкт-Петербург) – орыс геологы және географы, Түркістан өлкесін алғаш зерттеушілердің бірі. Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген (1872). 1874 жылы Түркістан генерал-губернаторының жанындағы ерекше тапсырмалар бөлімінде қызмет істеген. 6 рет ғылыми-зерттеу экспедицияларына қатысып, Тянь-Шань, Жоңғар (Жетісу) Алатауы, Памир-Алтай тауларын зерттеді. Түркістан өлкесінің картасын түзетіп, толықтыруға ат салысты. Орта Азия тау тізбектерінің орографиялық құрылысы туралы бұрынғы түсінік өзгертіліп, Тянь-Шань мен Памир-Алай тауларының солтүстікке қарай иілген ендік доғалардан тұратындығын анықтады. 1884 ж. Г.Д.Романовскиймен бірге Түркістанның тұңғыш геологиялық картасын жасады. Арал Қарақұмының шығу тегін, Каспий теңізі. деңгейінің көтерілу мөлшерін зерттеп, Батыс Қазақстанда геологиялық және географиялық бақылаулар жүргізді. Мушкетовтың Түркістан монографиясының негізгі бөлігі Тянь-Шань тауларының жүйесін, оның мұз басуын, тау етектеріндегі жазық жерлер мен жота аралық аңғарлар мен ойыстарды сары топырақты және саздақ балшықты жерлердің пайда болуындағы метеорологиялық жағдайын зеттеді. 1887 ж. Верныйға келіп, жер сілкіну себептерін және оның зардаптарын анықтады. Өлкедегі зерттеулерін 2 томдық “Түркістан” деп аталатын еңбегінде қорытындылады. Бұл еңбекте аймақтың тұңғыш геологиялық және орографиялық толық сипаттамасы берілді. Мушкетов әр жылдары Оңтүстік Оралда, Кавказда геологиялық және кен барлау жұмыстарымен айналысты. 2 томдық “Физикалық геология” атты теориялық еңбегі жарияланған. Мушкетов құрметіне Сібірдегі тау, Тянь-Шаньдағы мұздық аталған. Шығармалары *Туркестан, т. 1 – 2, СПб., 1886 – 1906; Физическая геология, ч. 1 – 2, СПб., 1888 – 91; *Геологические исследования в Киргизской степи в 1814, Тр. Геол. ком., т. XІV, ғ5, 1896.
Мұғалжар мыс кенді белдеуі

Мұғалжар Мыс Кенді Белдеуі– Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданында орналасқан кенді өңір. Мұғалжар атырабында көптеген мыс кентастар белгілерінің бар екендігі ертеден белгілі. Аралша, Авангард, т.б. мыс-колчеданды кентастар кендерінің ашылуы Мұғалжарды жаңа мысты аймақ қатарына жатқызды. Ең басты кендер негізінен Тагил-Магнитогор белдемінің (Оралдың бас мыс-колчедан белдеуі) оңт. жалғасы саналатын жасыл тасты синклинорийлік белдемнің солт-нде орналасқан. Колчедандық кендер мен кентастар белгілері, базальтоидтық вулканизмнің бастапқы сатылары кеңінен тараған және олардың әр түрлі жыныстары бір-бірінен күрт өзгеше келетін немесе тетелес жіктелген формациялар құрайтын геосинклинальдық ойпаңдарда (синклинорийлерде) орналасқан. Жанартаутектік формациялар ішіндегі кендер субмеридиандық және көлденең жарылыстар белдемдерінің қиылысқан немесе бір-біріне түйіскен жеке телімдерінде (кентас түйіндерінде) шоғырланған. Мұндай түйіндер вулканиттердің көмейлік және субжанартаулық фациялардың дамуымен сипатталады. Синклинорийлік кұрылымдардың геотектоник. дамуымен байланысты эффузиялық магматизмнің солт-тен оңт-ке, батыстан шығысқа қарай жылжуы силурдан (Сакмара белдемі) карбонға (Ырғыз белдемі) дейін, жасы әр түрлі колчедандық кендердің пайда болуына қолайлы жағдай жасады. Колчедандық кентас жаралуымен тығыз байланысты аймақтық жасыл тастық метаморфизм күшінің төмендеуі де осы бағытта байқалады. Осы белдемді солт-ке қарай Ортаңғы Ор, Біршоғыр, Сакмара белдемін Кеңтоғай, Қосестек, Қарғалы, Ырғыз белдемін Қиялыкөл-Қарақұм, Бақсай сияқты кенді аудандарға бөлуге болады. Дереккөздер “Қазақ энциклопедиясы – VI том”
Мұғалжар сирек металдар белдеуі

Мұғалжар Сирек Металдар Белдеуі–Ақтөбе облысының Мұғалжар тауындағы сирек металдардың кендері орналасқан алқап. Сирек металдардың кентастануы негізінен кембрийге дейінгі метаморфтық кешендерінен (гнейс, амфиболит, кристалдық тақтатас) кұралған және Шығыс Мұғалжар металлогендік белдемінде шоғырланған. Мұнда кембрийге дейінгі ультраметаморфизмімен палеозойдың орогендік граниттік магматизмімен байланысты мигматиттер, граниттік гнейстер, граниттер кең тараған. Сирек жер элементтерінің акцессорлық кентастануы (монацит, циркон, рутил, т.б.) кембрийге дейінгі гранитоидтармен бір кеңістікте топтасқан. Бұл кентастанудан қорымды кендер, кентас белгілері қалыптасады. Бұлардың ішінде герциннің екі сатылы гранитоидтық магматизмімен генетик. байланыста болатын сирек металл және сирек жер элементтерінің кентастануы ерекше орын алады. Лейкократтық граниттердің ірі батолит интрузиялары герцин магматизмінің бірінші сатысымен байланыста келеді. Молибден-вольфрам-висмут кентастануы (Итастыбұлақ, Ақпан, Борлы, т.б.) осы интрузияларда орналасқан. Сирек металл кентастануының пегматиттік және пневматолиттік-гидротермальдық типтері бар. Ырғыз бойының сирек металды пегматиттері танталит-колумбиттік формацияға жатады. Пегматитті алаңдар Талдысай массивінің граниттерімен қиылған, амфиболиттер мен гнейстерден құралған антиклинальдық құрылымдарда орналасқан. Пневматолиттік-гидротермальдық тип грейзендік (Шығыс), альбититтік (Борсықбай, Әйке, Қарасып, т.б.), циркон-монациттік (Шідер, Өтешәлі, Белқопа), кварц-молибденит-серициттік кентасты формацияларды (Итастыбұлақ, Қарабұлақ) біріктіреді. Дереккөздер “Қазақ энциклопедиясы – VI том”
Мұғалжар тауы

Мұғалжар тауы – Орал тауларының оңтүстік жалғасы. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы аумағында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 км-ге созылып жатыр. Ені 200 км-дей. Орташа биіктігі 300 м, ең биік жері – Үлкен Бақтыбай тауы (657 м). Жер қыртысы мен геологиялық құрылымы Солтүстігінде жіңішке бұйрат түрінде басталып, әрі қарай бір-біріне жарыса орналасқан екі қатар тізбекке бөлінеді. Олардың арасын беті сәл белесті ойыс бөледі (ені 15 – 20 км). Жоталар кей жерлерде бір-бірімен төбелер жүйесі арқылы жалғасады. Аралық өңірде девон мен тас көмір дәуірінің құмтас пен әктас жыныстары таралған. Жоталар кембрийге дейінгі және палеозойлық кварцит, кристалдық тақтатас, гнейс, гранит, т.б. жыныстардан құралған. Жер бедері Батыс Мұғалжар, немесе Бас жота бір-бірімен тіркесіп, меридиан бағытында созылатын жеке қырқалар тізбегін түзеді. Оңтүстік бөлігі биік және қатты тілімденген. Шығыс Мұғалжар тауы аласа, төбесі тегіс шоқылар тізбегі түрінде. Солүстік бөлігі айқын тау сипатында, оңтүстікке қарай бірте-бірте аласара береді де маңайындағы жазықтан аз-ақ көтеріліп тұратын аласа төбеге айналып кетеді. Мұғалжар тауы 48" с. е. маңында аяқталады, одан оңтүстікте абсолюттік биіктігі 250 м-ден аспайды. Мұғалжар тауы Ырғыз өзенінің салалары арасындағы суайрықты құрайды. Солтүстікке қарай Ор өзені ағып шығады. Климаты Климаты тым континентті, қысы суық, қар жамылғысы жұқа. Қаңтардың орташа температурасы –15 – 18"С. Жазы ыстық, құрғақ, шілденің орташа температурасы 21 – 25"С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 250 мм. Кен байлықтары Мұғалжар тауы қойнауында мыс, никель, марганец, сирек металдардың, фосфорит және тас көмірдің кен орындары барланған. Олардың кейбіреулері (никель, фосфорит, т.б.) өндірілуде. Топырағы, өсімдігі Солтүстік бөлігінің қиыршықты тастақ даласында боз, бетеге, сұлыбас өскен. Оңтүстікке қарай астық тұқымдасты жусанды шөлейтке ауысады (бетеге, жусан, т.б.). Жыраларда анда-санда қайың, көктерек, тал, мойыл кездеседі. Қатты тау жыныстары жер бетіне шығып жататындықтан өңір егін егуге қолайсыз. Егіншілікке пайдалануға жарамды жерлер тек аңғарларда ғана кездеседі. Жер асты суының қоры мол. Батыс бөлігі боз, бетеге мен селеу өсетін қиыршық тасты, ашық түсті қара қоңыр топырақты болып келеді. Суайрықтары мен ойыстарда құмайт топырақ молдау. Онда негізінен селеу, көде, жусан өседі. Жер бедері күшті тілімденген ойыстарда ақ және қара жусандар тобына жататын өсімдіктер кездеседі. Сайлардың жоғарғы беткейлерінде қараған, тобылғы, жабайы шие мен әр түрлі бұталар, өзен бойларында терек, қайың, емен, тал өседі. Ұсақ шоқылы құрғақ даласында қара қоңыр топырақ қалыптасқан. Онда дала мен шөл зоналарына тән өсімдіктер жамылғысы қалыптасқан. Сортаңданған қара қоңыр топырак жамылғысында бетегелі, үлпілдек селеу, көкпек шығады. Мұғалжардың батыс беткейінің біраз бөлігі егіншілікке пайдаланылса, шығыс бөлігі тек мал жайылымына ғана жарамды. Жануарлар дүниесі Жануарлар дүниесі де дала, шөлейт, шөл зоналарына тән аң-құстардан тұрады. Дала мен тау аңғарларын ақбөкен, жабайы шошқа, қоян, қарсақ, қасқыр, түлкі, сарышұнақ, аламан тышқаны мекендейді. Өзен-көлдерінде аққу, қаз, үйрек, қырда безгелдек кездеседі. Галерея Дереккөздер
Мұғалжар шыны құмдарының кен орны

Мұғалжар шыны құмдарының кен орны – Батыс Мұғалжар бойында, Ор-Елек (Сакмара-Оралтау) көтерілімінің оңтүстік мен Ор ойпаңында кездесетін құмды алқап. Геологиялық құрылымы Құм кендері палеоген мен миоценнің континенттік шөгінділерінде шоғырланған. Ірілері – Батыс Мұғалжар алды ойпаңындағы Мұғалжар мен Айрық. Жатыс сипаты, құрамы Арасында саз қабатшалары мен линзалары бар ақ түсті кварц құмының қалыңдығы 25 м-ге жетеді. Құмдағы кварц түйірлерінің мөлшері 95%. Қоспа ретінде магнетит, лимонит, турмалин, хлорит, циркон, лейкоксен, кальцит кездеседі. Құмда 91,6 – 99,0% SіO2, 0,4% Fe2O3, 2,52% CaO, 0,26 – 3,72% Al2O3 + TіO2, 0,77% MgO бар. Қалыңдығы 4 – 4,5 м-ге жететін Айрық кенінің құмы жоғары эоцен жыныстарында ұшырасады. Ор-Елек көтеріліміндегі эоценмен жасты Қараағаш кенінің құмы жақсы іріктелген, құрамында 96,28% SіO2, 0,33% Fe2O3, 1,26% Al2O3 бар. Ор ойысындағы Мамыт кені эоценнің сексеуіл свитасы шөгінділерінде түзілген. Құмы сұр, ашық сары, ұсақ түйірлі; арасында каолин саздары мен кварцит линзалары болады. Бұл кеннің құрамында 96,3 – 97,3% SіO2, 0,33% Fe2O3, 1,28 – 1,50% Al2O3 бар. Аталған кендердің құрамы терезе шынысы мен шыны ыдыс жасауға жарамды. Дереккөздер
Мұғалім

Мұғалім немесе оқытушы — болашақ ұрпақты қоғамдық өмірге тез әрі жеңіл қосылу үшін және сол қоғамның мақсаттарын орындайтын адамдармен қамтамасыз ету қабілетін арттыру үшін тәрбиелеу мен оқыту қажеттілігі себебінен әлемдегі ең кең тараған мамандықтардың бірі. Конфуций айтады: «Мұғалімнің мақсаты — оқушының ойлауына жаңа перспективалар ашу» Мамандықтың тарихы Оқыту мен мұғалімдер адамзатқа ерте заманнан таныс болғанымен, тек жаңа заманда ғана мұғалімдік ең таралған мамандық бола бастады. Жүз жыл бұрын ғана халықтың көпшілігі, тіпті еуропалық отбасылар да білім беру мәселесін халықтық және отбасылық педагогика тәсілдерімен шешуге мәжбүр болды. Бұл әдістің өзіндік жақсы (бұл туралы білім беру саласының шенеуніктері көбінесе сөз қозғамайды) және жаман жақтары болды. Ал білім беруге арнайы адам жалдауға адамдардың тек аз бөлігінің (патшалар, ақсүйектер) қолы жетті немесе тек арнайы мамандықтарға қажеттілік мөлшеріне байланысты іске асырылды (мыс.: әскери дайындық, мамандыққа үйрету). Әр заманда тәрбиелеу мен оқыту міндеті әртүрлі адамдарға жүктелді: тәрбиелеушілерге, кураторларға, мұғалімдерге. К. Д. Ушинскийдің өзі оқушыға жақсы тәрбие беру мәселесін оған білім беруден жоғары қойған, себебі, оның ойынша, бір адамға білім беріп, ол өзінің тәрбиесінің нашарлығы себепті ол ғылымды зұлымдық мақсатында жұмсаса, қоғамға білім алмай тұрған халінен гөрі қауіптірек болып кетуі мүмкін. Мұғалімнің оқыту үдерісіндегі орны Мұғалім білім алушыға оқу үдерісінде дұрыс бағыт-бағдар береді. Педагогикалық мамандықты үйренудің жолдары Тағы қараңыз * Педагогика * Ұстаз Дереккөздер
Мұзбел

Елді мекендер: * Мұзбел – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл. * Мұзбел – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, 2018 жылға дейін "Пржевальское" деп аталды. Таулар: * Мұзбел – Нұраның сол жағалауында орналасқан жон. * Мұзбел – Ұлытау тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. * Мұзбел – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде, Үстірттің оңтүстік-батыс бөлігіндегі жон.
Мұзбел (жон, Маңғыстау облысы)

Мұзбел – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде, Үстірттің оңтүстік-батыс бөлігіндегі жон. Жер бедері Солтүстік-батысында Қарынжарық ойысы мен құмы, оңтүстік-шығысында Қарынгүрлі аңғары аралығында 75-80 км-ге созылып жатыр, енді жері 20-25 км. Ең биік жері (340 м) жонның солтүстік-батысында. Геологиялық құрылымы Мұзбел жоны сарматтың бақалшақты-оолитті әктастарынан түзілген. Гипс және әктасты жыныстардың шайылуынан пайда болған карсты құбылыстар көп. Өсімдігі Өсімдіктерден жусан, бұйырғын, т.б. өседі. Мұзбел жоны маусымдық мал жайылымына пайдаланылады. Солтүстік-батыс бөлігі Үстірт қорығы аумағына кіреді. Жонды бойлық бағытта бірнеше қара жол кесіп өтеді. Дереккөздер
Мұзтау жотасы

Мұзтау жотасы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстігіндегі жоталар тобының ең биік сілемі. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 4370 м. Батысында Тышқантаумен, оңтүстігінде Шақпақтас тауымен, шығысында Қытаймен мемлекеттік шекара өтетін Желдіарық өзенімен шектелген. 3700 м-ден жоғарғы бөлігін мұз басқан, одан бірнеше өзендер басталады. Тау бөктерлері тік, мұз бен су эрозиясына күшті ұшыраған. Палеозой дəуірінің герциндік тау жасалу кезеңінде пайда болған. Климаты, өсімідік пен жануарлар дүниесі Климаты биік таулық, орташа температурасы қаңтарда -12-16°С, шілдеде 4-8°С, жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 мм шамасында. Топырақ жабындысы күлгін түсті жəне қара қоңыр. Бұталар мен қайыңдар аралас таудың альпілік шалғыны өседі. Шығыс бөктерінде, əсіресе, шатқалдардың солтүстік беткейінде тау орманы өседі. Жан-жануарлардан күзен, арқар, тау-теке; құстардан ұлар, т.б. кездеседі. Маңайындағы альпілік жəне субальпілік шалғындар жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер