kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Металл Оптикасы

Металл Оптикасы Металл Оптикасы – металдардың физиканың оптикалық диапазондағы электромагниттік толқындармен өзара әсерлесуін (металдардың электродинамикалық қасиеттері) зерттейтін саласы. Бос электрондардың концентрациясының жоғары болуына байланысты металдарда электромагниттік толқындардың шағылу коэффициенті (R) толқын ұзындығының кең ауқымында жоғарылығымен ерекшеленеді. Металл бетіне түскен электромагниттік толқынмен әсерлесіп, ондағы бос электрондар айнымалы ток тудыруы нәтижесінде олардың электромагниттік толқыннан алған энергиясының көпшілік бөлігі екінші толқын түрінде жинақталып, шағылған толқынды тудырады. Электрондар сіңірген энергияның бір бөлігі әсерлесу арқылы металл торларындағы иондарға беріледі, өткізгіштік токтар сыртқы электрмагниттік өрісті көлегейлейді (экрандайды) де, металл ішіндегі толқынды өшіреді (Скин эффект). Металдағы бос электрондар кез келген аз мөлшердегі электрмагниттік энергияны (hw – мұндағы h Планк тұрақтысы, w – сәуле шығару жиілігі) жұтып, металдың (радиожиілік-тегі және инфрақызыл аймақтағы) оптикалық қасиеттеріне айтарлықтай дәрежеде әсерін тигізеді. Ультракүлгін аймақта сәуленің шағылу коэффициенті (R) төмендеп, металл оптикалық қасиеттері жағынан диэлектриктерге жақындайды; жиілігі одан әрі артқанда (рентгендік сәуле аймағы) металдың оптикалық қасиеттері атом ішіндегі электрондардың кванттық қасиеттерімен анықталады. Бұл кезде металдарда диэлектриктердегідей жұту жолақтары пайда болады. Металдағы электрондардың бір-бірімен және ядромен күшті әсерлесуінің арқасында металдың жұту жолақтары диэлектриктердің жұту жолақтарынан әлдеқайда кең болып келеді. Әдетте, металдарда, негізінен, көзге көрінетін спектрдің жақын ультракүлгін аймағында (кейде инфрақызыл аймақта) бірнеше жолақтар байқалады. Металл бетінен шағылған, түсу жазықтығында және оған перпендикуляр жазықтықта поляризацияланған толқындардың фазалары әр түрлі, сондықтан жазық поляризацияланған жарық шағылғаннан кейін эллипстік поляризацияланады. Түсу жазықтығында поляризацияланған электромагниттік толқындардың шағылу коэффициенты металдарда (диэлектриктерден өзгеше) әрқашан R>0 болады. Ауқымды спектрлік аймақта өлшенген металдың оптикалық қасиеттері электрондық өткізгіштік пен ішкі фотоэффектіге қатысатын электрондардың негізгі қасиеттерін анықтауға мүмкіндік береді. Металл Оптикасы тұрмыстық қажетке де пайдаланылады. Металл айналар әр түрлі құрылымдарда (приборларда) қолданылады. Оларды құрастырғанда айнаның әр түрлі спектр аймағындағы R, n және параметрлерін алдын-ала білу қажет (n, – айнаның сыну және жұту көрсеткіштері). Пайдаланылған cілтемелер Гинзбург В.Л., Мотулевич Г.П., Оптические свойства металлов, “УФН”, 1955; Соколов А.А., Оптические свойства металлов, М., 1961; Борн М., Вольф Э., Основы оптики, ағылш. аудару М., 1970.
Металлургия пеші

.]] Металлургия пеші — жылуды басқа энергия түрлерінен алып, оны өңделетін затқа беретін, сыртқы ортадан оқшауланған құрылым. Металлургия пешіне металл бұйымдарды термиялық және химия-термиялық өңдеу үшін (қыздыратын және салқындататын) пайдаланылатын күрделі агрегаттар жатады. Өнеркәсіптік пештердің дымқыл заттарды (кендерді, шикіқұрамды, концентратты, т.б.) кептіруге (кептіру пеші), ерітінділерді буландыруға (буландыру пеші), материалдардың агрегаттық күйін өзгертпестен қыздыруға (қыздыру пеші), заттардың механикалық қасиеттерін өзгертуге (күйдіру пеші), металдарды сұйық күйге ауыстыруға, яғни балқытуға арналған (балқыту пеші) түрлері бар. Өңделетін материалдарға жылу беру әдістеріне қарай пештер тікелей жылу бөлетін (жалынды және электр пеші), жанама әдістермен жылу бөлетін (муфель пеші), жылуы өңделетін материалдар ішінде бөлінетін (конвертер пеші) және электр энергиясын пеш ішінде жылуға айналдыратын (индукциялық пеш) пештерге бөлінеді. Бұл пештерден басқа арнайы әдістермен қыздырылатын пештер де (мыс, плазмалық, оптикалық, гелиопеш, автогенді, т.б.) бар. Кейбір пештерге оларды жасаушы өнертапқыштардың есімдері берілген (Мартен, Ванюков пештері). Дереккөздер
Металогика

Металогика (грек. meta – кейін) — әр түрлі логикалық теориялардың құрылымы мен қасиеттерін зерттейтін логика саласы. Металогика дедуктивтік ғылымдардың (әсіресе математиканың) негізін зерттеуге байланысты пайда болған. Металогикада зерттелетін теориялар ретінде логикалық есептеулер алынады. Нәтижесінде формальды дәлелдеулердің әр түрлі теориялары, ұғымдардың анықталуы теориясы, модельдер теориясы, формальданған тілдердегі ақиқаттылық теориясы, т.б. теориялар жасалынады. Металогика екі бөлімнен тұрады: * әр түрлі есептеулердің құрылымдық қасиеттерін зерттейтін логикалық синтаксис * логикалық есептеулерді түсіндірудің ережелерін, логикалық өрнектердің мәні мен мағынасын зерттейтін логикалық семантика. Металогиканың жаңа бөлімі болған логикалық семантиканың негізі поляк ғалымы А.Тарский (1902 – 88) мен австриялық Р.Карнап (1891 – 1970) еңбектерінде қаланды. Металогиканың дамуы формальданған тілдердің қасиеттерін құру және Металогиканың негізгі ғылыми нәтижелеріне американдық ғалым А.Черчтың кейбір есептеулер предикаттары үшін мәселе шешудің мүмкін еместігі туралы дәлелі мен Тарскийдің қайсыбір есептеулер үшін ақиқаттылықтың предикатын сол есептеулердің құралдарымен түсіндіруге болмайтындығы туралы дәлелі жатады. Металогиканың дамуы формальданған тілдердің құрылымын зерттеумен тығыз байланысты. Дереккөздер
Метасоматоз

Метасоматоз (грек. meta – кейін, somatos – дене) – термалдық ерітінділер әсерінен тау жыныстарының химиялық, минералдық құрамының өзгеру процесі. Метасоматозда тау жыныстарының көлемі елеулі өзгермейді және олар қатты күйінде қалады, себебі бір минерал екінші минералдың алмастыруы қатар жүреді. Метасоматоз процесі химиялық құраушылардың таралу ерекшелігіне қарай – *инфильтрация, диффузия; *ерітіндінің химиялық құрамына қарай – калийлі, натрийлі, темірлі, фторлы, т.б.; *қалыптасу уақыты бойынша – магмалық кезеңдік, постмагмалық кезеңдік; *орны бойынша – автометасоматоздық, *жапсарлық даму аумағы бойынша – аймақтық, шенеулік болып ажыратылады. Метасоматоз процесінде қалыптасқан тау жыныстары метасоматиттер деп аталады. Олардың құрамында басқа тау жыныстарына тән емес андрадит-гроссулярлы гранаттар, геденбергит-диопсидті пироксендер, топаз, турмалин, корунд, диаспор, алунит, пирофиллит, брейнерит, анкерит, т.б. минералдар кездеседі. Метасоматиттердің бітімі, көбінесе теңбіл, жолақты, ал құрылымы әркелкі түйірлі болып келеді. Метасоматозда химиялық құраушылардың көпшілігі жылжымалы болғандықтан метасоматиттер, көбінесе, бір немесе аз минералды болады. Метасоматозда қалыптасқан тау жыныстарына тән зат – ол белдемді құрылысты болуы. Мұндай ерекшелік термалдық ерітінділердің қоршаған тау жыныстарына енгенде олардың біртіндеп температурасының төмендеуі мен сілтілі-қышқылдығының өзгеруіне байланысты болып келеді. Осыған орай метасоматоз мынандай сатыларға бөлінеді: алғашқы сілтілі, қышқылды және кейінгі сілтілі. Метасоматиттердегі белдемдік сонымен қатар химиялық құраушылардың жылжымалық-салғырттық қасиеттеріне де байланысты болады. Химиялық элементтердің мұндай қасиеттерін олардың иондық радиусы, электр заряды, иондық потенциалы анықтайды. Соған қарай химиялық элементтердің жылжымалылығы жоғары (K, Na), орташа (Ca, Mg, Fe) және төмен немесе салғырт (Al, Sі) болады. Метасоматоздың осындай ерекшеліктеріне және қоршаған тау жыныстарының құрамына байланысты метасоматиттердің минералдық құрамы бойынша көптеген түрлері бар. Олардың ішінде кен орындарының тығыз байланысына қарай кейбіреулері ғана өзінше атау алған. Оларға скарн, альбит, грейзен, кварцит, березит, лиственит, т.б. жатады. Қазақстанда темірдің, алтынның, полиметалдың, вольфрамның, қалайының, басқа да сирек металдардың көптеген ірі метасоматоз кендері белгілі. Дереккөздер
Метастаз

Метастаз ( – орын ауыстыру, ауысу) – ауру тудыратын ісік жасушаларының, т.б. бастапқы (бірінші реттік) зақымданған ошақтан қан не лимфа ағынымен бірге орын ауыстырып таралуы нәтижесінде пайда болатын екінші реттік патологиялық ошақ; қатерлі ісік көзінің (түйінінің) екінші бір жерден өніп-өсуі; қатерсіз ісіктердің, яғни дерттің асқынып, одан әрі қарай дамуы. Қатерлі ісіктің бәрі бірдей Метастаз бермейді. Метастаздың тарамдалып жайылу жылдамдығы да әр түрлі болады. Ісік аймағына тек ісік түскен орган ғана емес, сонымен бірге органнан тыс жатқан лимфа бездері мен лимфа тамырлары да жатады. Дерт ісік аймағында ғана емес, біртіндеп бүкіл организмге жайылуы мүмкін. Мысалы, сүт безіне түскен ісік қолтық бойымен қолтық аймағынан алшақ жатқан тері қабаттарына тарап, қосымша бірнеше ісік көздерінің пайда болуына әсер етеді. Мұны терідегі Метастаздар немесе лимфангит деп атайды. Ісік жасушасының Метастаз беруінің өзіне тән ерекшелігі – организм Метастаздың тез қарқынмен өсуін бақылай алмауының нәтижесінде Метастаздың бастапқы (бірінші) ісік ошағымен қосылып кетуі (Қатерлі ісік). Метастаз түрлері Таралу жолдарына қарай лимфогендік, гематогендік, имплантациялық, аралас Метастаз (сирек) түрлеріне ажыратылады. *Лимфогендік Метастаз – қатерлі ісік жасушаларының ісіктің өсуіне қарай лимфа тамырларына еніп, лимфа ағынымен лимфа түйіндеріне таралуы; *Гематогендік Метастаз – ісіктің тікелей капилляр қан тамырларында өсуі; *Имплантациялық Метастаз – кейбір ісіктерді операциямен алып тастау кезінде, ісік жасушаларының басқа органдарға ауысуы. Организмдегі лимфогендік Метастаздың анатомиялық заңдылықтары мен оның таралу жолдарын анықтау үшін, көптеген зерттеулер жүргізілгенмен, оның пайда болуының биологиялық заңдылығы осы күнге дейін нақты табылған жоқ. Дегенмен гематогендік (қан арқылы тарайтын) Метастаздың (өкпе, бауыр, сүйек, кейбір ішкі органдарда) пайда болу жолдарының механизмін зерттеудің нәтижесінде оның мынадай негізгі сатылары бар екені анықталды: # алғашқы ісік түйінінен ісік жасушаларының ажырап, қан тамырларының қабырғасын бойлай отырып, қанға өтуі; # ісік жасушаларының қандағы циркуляциясы; # ісік жасушаларының қан тамыр қабырғаларына жабысып, қан тамыр ішінде жаңа ісік жасушаларының өсуі; # қан тамырлары ішіндегі ісік массасының қан тамырларды жарып шығып, ішкі органдарға жайылуы. Организмде Метастаздың болуы ісіктің жергілікті өсу фазасынан генерализация (ісіктің өсіп жайылуы) фазасына өтуіне бірден-бір дәлел бола алады. Метастаздың бір ғана түйіннен дамитын жекеше (солитарлы) Метастаз түрі және тарамдалып жайылып кеткен көпше түрі болады. Біріншісін хирургиялық операциямен алып тастайды. Ал екінші түріне кешенді ем (сәулемен емдеу және химиялық терапия) қолданылады. Метастаздың емнен кейін алғашқы 3 жылы қауіпті деп есептелінеді, себебі осы уақыт аралығында Метастаз қайта өршуі мүмкін. Дереккөздер
Метатеза

Метатеза (. metathesіs – ауыстыру) – сөзде дыбыстың не буынның орын ауыстыруы. Ол тарихи метатеза (өкпе – өпке, қақпан – қапқан), кірме сөздердегі метатеза (құтпан – құптан), диалект (жергілікті тіл ерекшеліктерінде кездесетін) метатеза (дария – дайра, қолбақ – қолғап) деп бөлінеді. Метатеза сөздердің дамуында ерекше құбылыс саналады. Оны тану үшін туыстас тілдер мен көне жазбалар тілінің деректері тіліміздің бүгінгі жай-күйімен салыстырылады, дыбыстардың орын алмасуы анықталады. 11 ғ-да М.Қашқари “Диуани лұғат-ат түрік” атты зерттеуінде түркі тайпалары тілінде қ мен ч; ғ мен д; ш мен н; ғ мен м; ғ мен л дыбыстарының түбір сөз ішінде метатезалық өзгерістерге түсетінін көрсеткен. Мысалы, қарлығаш – қарғылач, қоңсы – қошны, жаңбыр – йағмур. Түркі тілдеріндегі метатеза құбылысын В.В. Радлов зерттеді. Ол дыбыс тіркестерінің орын алмастыру түрлерін көрсетті: # пк, бг дыбыс тіркестері кп, гб болып жұмсалады: өкпе – өпке, әпкел – әкпел; # алтай, хакас, тува, т.б. түркі тілдерінде гм дыбыс тіркесінің орнына мг, ңм, ңб тіркестері қолданылады: йағмыр – йамғыр; #лт – тл дыбыстарының алмасуы: мылтық – мытлық; # ғл – лғ дыбыс тіркесінің ауысуы: оғлан – олған; # рб (рп) дыбыс тіркесінің бр ретінде қолданыс табуы: арба-абра, топырақ-торпоқ, торбоқ. Қазақ тілінің орфоэпиясында (айтылуда) қапқан – қақпан, тепкі – текпі, түкпір – түпкір, арпалыс – алпарыс, т.б. қолданыстардың кездесуі метатеза құбылысының нәтижесі. Тарихи метатеза атаудың қалыптасу тарихын, этимологиясын айқындауға көмектеседі. Орфоэпиялық сөздіктерде лағынет-нағылет түрінде жарыса қолданылатын нұсқалар да метатеза жемісі. метатеза сөздің айтылуын жеңілдетуден туындаған құбылыс ретінде де қарастырылады. Әдебиеттер *Томанов М., Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, А., 1987; *Аханов К., Тіл біліміне кіріспе, А., 1993; *Мырзабеков С., Қазіргі қазақ тілі, А., 1997. Пайдаланылған cілтемелер nn:Metatese#Metatese i språk
Метатеория

Метатеория Метатеория (грек. meta – кейін және theorіа – бақылау, қарастыру, зерттеу) – белгілі бір теорияның құрылымы мен әдісіне талдау жасайтын ілім. Метатеорияның негізгі мақсаты – ғылыми теорияларды формальдандыру шарттарын, сондай-ақ формальдандырылған тілдердің синтаксистік және семантикалық қасиеттерін зерттеу. Метатеория термині нақты теорияға қатысты ғана қолданылады. Мысалы, логика метатеориясы немесе металогика, математика метатеориясы немесе метаматематика, физиканың жеке тарауларының метатеориясы, т.б. Әрбір ғылыми теория шынайы дүниенің белгілі бір бөлшегін зерттесе, оның метатеориясы сол теорияның ұғымы мен жүйесін зерттейді. Метатеориялық зерттеу теория негіздеріне терең үңілуге көмектесумен қатар оның дамуына да әсерін тигізеді. Қандай да болмасын бір теорияның құрылымын зерттей отырып, метатеория оның рационалды құрылысын кеңейтетін әдістер іздеуіне көмектеседі. Метатеорияның мазмұнын құрайтын метатеорема немесе теоремалар туралы теорема зерттейтін теорияда логикикалық қорытындыларды өткізетін механизмнің нығаюына мүмкіндік беріледі. Бұған мысал ретінде дедукция туралы математикалық - (металогикалық) теорияны алуға болады. Ғылымның әр түрлі саласындағы метатеориялық зерттеулердің түпкі мақсаты – логикалық тұжырым процесінің жеке тізбектерін автоматтандыру. Метатеориялық зерттеулер кибернетика мен есептеу техникасының дамуына орай ерекше мәнге ие. Шынында, кез келген метатеория ғылыми теорияның тек түсінікті мазмұны ғана емес, сонымен бірге, [формальды жүйе|формальды жүйенің де дәл ұғымы. Кейде метатеориялық қорытындылар зерттеу пәніне айналады, яғни метатеория метатілде қайта жасалады. Пайдаланылған cілтемелер
Метатіл

Метатіл Метатіл (грек meta – кейін) – қазіргі заманғы логика мен теориялық лингвистиканың негізгі ұғымдарының бірі. Метатіл түрлі математикалық, табиғи тілдерді зерттеуде, әр түрлі дәрежедегі тілдердің арақатынасын баяндауда және зерттеліп отырған тіл мен сол арқылы бейнеленетін заттық саланың арақатынасын, сөйлемдерінің құрылымын, басқа тілдермен қарым-қатынасын зерттеуде пайдаланылады. Метатіл арқылы тіл-объект сөйлемнің таңбалар құрылымын, баяндау қасиеттері жөніндегі теоремаларын дәлелдеу мен басқа тілдерге қатысын, т.б. зерттейді. Талаптар Метатілге қойылатын талаптар: *тіл-объектінің синтаксистік қасиеттерін бейнелеу үшін қажет құрал-жабдықтар жеткілікті болуға тиіс; *тіл-объектінің аударма формуласы бола алатындай метатіл жеткілікті түрде бай болуға тиіс; *логик сөздігі тіл-объектіден кем болмауы қажет, т.б. Пайдаланылған cілтемелер
Метафаза

Метафаза (грек. meta – аралық, кейін және фаза) – жасуша және оның ядросының бөлінуінің екінші фазасы. Митоз процесінде көптеген организмдердің жасушалары ядросының бөлінуі кезеңінде хромосомалар және ядро мембранасы жойылады және ұршық жіпшелеріне центромералары арқылы қосылған хромосомалар цитоплазмада қалады. Бұл фазада (стадияда) хромосомалар жасушаның бөліну ұршығының екі полюсы арасында орналасқан жазықтыққа жиналады. Түзілген метафазалық негізгі пластинка метафазаның ерекшелігі болып табылады. Бірінен соң бірі жүретін гаметаның түзілуі кезінде екі мейоздық бөлінудің (мейоз І және мейоз ІІ) әрқайсысының Метафаза стадияларын бөлуге болады. Мейоздың Метафаза І бөліну кезінде биваленттер ұршық жіпшелеріне центромераларымен бекініп Метафазалық пластинка құрады, мұнда гомологтық хромосомалардың центромералары пластинканың қарама-қарсы жағына орналасады. Гомологтық хромосомалар бір-бірімен хромосомалар ұшына жылжыған хиазмалар арқылы байланысады. Метафаза І-де аталық және аналық хромосомалардың Метафазалық пластинканың екі жағына теңдей бөлінуі мүмкін. Нәтижесінде, әрбір гаметада аталық немесе аналық хромосомалар болуы мүмкін. Метафаза ІІ-де хромосома центромералары ұршық жіпшелерге бекініп Метафаза пластинкасында орналасады. Дереккөздер
Метеорит

Метеорит – планетааралық кеңістіктен жерге келіп түсетін метеорлық денелердің қалдықтары. Метеоридтардың құрамы Метеоридтар - әдетте, темір мен никельден тұратын шаң мен тастақтар бөліктері. Олар метеорлардың, астероид бөлшектерінің соқтығыстарынан, асқын жаңа жұлдыз жарылыстарының түзілуі немесе планеталардың құрылуы барысындағы қалдықтар болуы мүмкін. Кейбір метеориттер кометалардың тастақты ядроларынан да түзіле береді. Метеориттер темір, тас-темір және тас метеорит болып негізгі үш түрге бөлінеді. Олардың ерекше белгілері: қырлары мүжілген, сыртында жұқа қабығы және өзіне тән шұңқырлары болады. Сындырып қарағанда метеориттің ішкі жағы күлгін қоңыр түстес келеді, қара немесе ақ түстер сирек кездеседі. Әдетте ақ түсті никельді темір және сары түсті троилит минералы аралас метеорит жиі кездеседі. Тас-темір метеоритінде никельді темір басымырақ болады. Метеориттің мөлшері бірнеше милиметрден бірнеше метрге дейін, ал салмағы граммның бірнеше үлесінен ондаған тоннаға дейін жетеді. Сынбай түскен метеориттің ішіндегі ең ірісі – Оңтүстік-Батыс Африкада Кейп-Йорк деп аталатын темір метеорит (салмағы 34 тонна). Метеориялық денелердің бөлшектенуі нәтижесінде ондаған, жүздеген тіпті мыңдаған метеориттен тұратын метеорит топтары бір мезгілде жерге түседі. Бұл құбылыс метеорит жауыны деп аталады. 1947 ж. Ресейдің Приморье өлкесінде салмағы 70 тонналықлық Сихотэ-Алинь темір метеорит жауыны жауған. Жыл сайын жерге мыңдаған метеорит түсіп тұрады, оның көпшілігі теңіздер мен мұхиттарға түсіп, белгісіз болып қалады. Метеориттің ақырғы массасы мен жылдамдығына, сонымен қатар метеорит түсетін топырақтың құрылымына байланысты метеорит топыраққа 3 – 5 м тереңдікке еніп, сонда қалып қояды. Метеориттің беткі қабығы 103 – 104 К-ге дейін қызып үздіксіз булану әсерінен өлшемі кеми түседі. Жылдамдығы үлкен метеориттер атмосферада түгелдей дерлік жойылып кетеді. Ауаның әсерінен атмосфера қабатында метеориялық дене тежеледі. Оның кинетикалық энергиясы жылуға және жарыққа айналады. Метеорит жерге түскенде жарқыл пайда болып, қатты сартылдаған дыбыс естіліп, механикалық құбылыстар байқалады. Метеоритте көп кездесетін элементтер: алюминий, темір, кальций, оттек, кремний, магний, никель, күкірт. Сонымен қатар метеоритте бірқатар белгісіз немесе жер бетінде өте сирек кездесетін минералдар бар. Қазақстан жеріне түсіп тізімге алынған метеориттер *Қарақол (1840, салм. 2,7 кг), *Ямышева (1885, 4,5 кг), *Бестөбе (1883, 26 кг), *Дорофеевка (1910, 12,6 кг), *Мамра (1927, 0,058 кг), *Николаевка (1935, 4,020 кг), *Новорыбинское (1937, 3,055 кг), *Ерофеевка (1937, 1772 кг), *Павлодар (1938, 0,037 кг), *Богословка (1948, 2185,3 кг), * Зайсан (1963, 0,463 кг). * Ақтөбе (2013, 2,5 т) Дереккөздер
Метис

.]] Метистер ( – араласқан, – араластырамын) — нәсіларалық және ұлтаралық некелерден пайда болған ұрпақтар. Метистер антропологиялық жағынан нәсілдер арасындағы аралық топқа жатады. Америкада көбіне еуропалықтар мен үндістердің некелесуінен туған ұрпақтарды Метистер деп атайды. Латын Америка елдері мен АҚШ-та халықтың үлкен пайызын Метистер құрайды. Тағы қараңыз *Метисация Пайдаланылған cілтемелер
Методология

Əдістемелік ( — таным жолы, logos – ілім) : # белгілі бір ғылымда қолданылатын танымдық әдіс-тәсілдердің жиынтығы; # танымның принципін, формасы мен әдіс-тәсілін құру жөніндегі ілім. Методология адамның теориялық және тәжірибелік қызметін ұйымдастыру мен түзудің түпкілікті принциптері мен тәсілдерін жүйелі түрде сұрыптап, жан-жақты талдап, олардың қолдану аясын, мүмкіндіктерін, өзара байланысын, шындықтың өз қасиеттері мен заңдылықтарына сәйкестігін анықтап, философиялық-логикалық, танымдық-теориялық] тұрғыдан негіздеп, таным мен қоғамдық тәжірибенің әрі қарай дамуына жол ашады. Философия тарихында методологиялық мәселелер мәдениет дамуының деңгейіне сай шешіліп отырды. Ертедегі философиялық жүйелерде методологияның негізі салынды. Аристотель ашқан ойлаудың формалары мен заңдылықтары барлық ғылыми зерттеулер мен ғылыми жүйенің құрылысы үшін аса маңызды болды. Жаңа дәуір философиясында жаратылыстану ғылымының қарқынды дамуына байланысты методология теориялық ойлаудың негізіне айналды. Ағылшын философы Ф.Бэкон материяны және оның әр түрлі формаларын материалистік философия принциптері негізінде жан-жақты зерттей отырып, байқау мен экспериментке сүйенетін методологияның ең негізгі, тиімді әдіс деп есептеді. Р.Декарттың “Әдіс туралы ойлауында” Бэконның эмпиризміне қарсы қойған рационалистік әдісі де белгілі бір филосфиялық принциптердің салдары болды. Бұл дәуірдегі методологиялық ғылым ретіндегі философия математиканың философиялық құрылысын үлгі ретінде ала отырып, табиғи ғылыми жүйелілікке және дәлдікке ұмтылды. XVII-XVIII ғасырларда дәл ғылымдардың философияға әсерінің ұлғаюы жаратылыстанудың методология ретіндегі механикалық материализмнің кеңінен таралуына септігін тигізді. И.Кант “Таза ақыл” жүйесінің формальды шарттарын ашуға тиіс трансценденталды методология идеясын ұсына отырып, философияны методологияға айналдыруға ұмтылды. Кант одан кейін Г.Гегель қарапайым әдісті кез келген ғылым (механика немесе математика) үшін даму принципі етіп алғысы келмеді. XX ғасырда ғылым мен техниканың зор жетістіктері, қоғам өміріндегі күрделі өзгерістер, жаһандық мәселелердің туындауы методологияның ілгері дамуына, білімнің ерекше саласы ретінде бөлініп шығуына әкелді. Методологияның 3 деңгейі бар: философиялық, жалпы-ғылыми және жеке-ғылыми философиялық методология – жалпы әмбебап әдіс туралы ілім, таным мен тәжірибенің жалпылама принциптері мен әдіс-тәсілдерінің жүйесі. Жалпы-ғылыми методология ғылыми танымға ортақ жүйелілік, модельдеу, құрылымдық-функционалдық талдау, ықтималдылық секілді әдістерді зерттейді. Жеке-ғылыми методология жекелеген ғылымдар саласында қолданылатын әдістерді, принциптерді ғылыми танымның деңгейлеріне қатынасында қарастырады. Методологияның деңгейлері бір-бірімен тығыз байланысып, философиялық-методологиялық принциптер мен тұжырымдарды нақтылайды, сондай-ақ терең негізделіп, сұрыпталып, өзінің қолдану аясын, мүмкіндіктерін анықтайды. Дереккөздер
Метрикалық кеңістік

Метрика - А жиынының кез келген а, b екі нүктесінің (элементінің) ара қашықтығы – r(а, b) нақты сандық функциясы, ол төмендегі шарттарды қанағаттандырады: # r(а, b)0, ab болған кезде ғана r(a, b)0 болады; # r(a,b)=r(b, а); # r(a, b)+r(b, с)r(a, с). Бір ғана жиынның өзінде метрика әр түрлі болып енгізілуі мүмкін. Векторлық кеңістікте (функционалдық және координаттық) метрика көбіне нормамен, кейде скаляр көбейтінді көмегімен беріледі. Дифференциялық геометрияда метрика дифференциялық квадраттық форма көмегімен доға ұзындығының элементін беру жолымен енгізіледі. Метрика енгізілген жиын метрикалық кеңістік деп аталады. Дереккөздер
Метро

.]] Метро немесе метрополитен ( – астаналық, – бас қала, астана) — қаладағы жолаушыларды тасымалдайтын көліктің түрі. Метро жолы жер астында (туннельдерде), жер бетінде (қала көшелерінен оқшауланған), не жерден көтеріңкі (эстакада үстінде) салынады. Жерден көтеріңкі орналастырылатын Метро өзен, темір жол, автожол, т.б. бөгеттердің үстінен өтеді. Метроның жер асты жолымен жүретін түрі көп тараған. Оның көлікке, жаяуларға кедергісі жоқ, әрі қаланың қалыптасқан архитектуралық көрінісіне және жер асты коммуникацияларына нұқсан келтірмейді. Метро негізінен үлкен қалаларда (миллионнан астам халқы бар) салынады. Ең алғашқы Метро (ұзындығы 3,6 км) 1863 ж. Лондонда (Англияда) салынды. 1890 жылдан бастап Метро терең туннельдерге салынып, онда электрлік көлік ретінде пайдаланылатын болды. 1868 ж. Нью-Йоркте (АҚШ-та) жерден көтеріңкі салынған алғашқы Метро іске қосылды. Еуропадағы алғашқы Метролар Будапешт (1896), Вена (1898) және Парижде (1900) салынды. 1-дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Мадрид пен Барселонада (Испания), Афинада (Грекия), Токио (Жапония), Осло (Норвегия), Стокгольм (Швеция), т.б. қалаларда Метролар жұмыс істей бастады. Жер асты Метро жолдарын салудың ең тиімдісі көше астына 10 – 15 м тереңдікте салу. Тереңге (30 – 50 м-ге дейін) салынған Метро жолдары станциялар арасын тура әрі қысқа жолмен байланыстыруға мүмкіндік береді. Метро жолының жобасы жасаларда қаланың орналасу құрылысы мен жердің геологиялық ерекшеліктері зерттеледі. Туннельдің құрылысы мен оны салу тәсілдері және тереңдігі белгіленеді. Метро жолын салу геодезді-маркшейдрлік тәсілдер бойынша жол жобасын нақтылы жағдайларға сәйкестендіруден басталады. Метро салуда екі түрлі әдіс (жабық және ашық түрде) қолданылады. Ашық әдіспен Метро салғанда жер қыртысының бет қабаты аршылып, туннельдік құралымдар қазаншұңқырдан басталып салынады. Туннельдерді жабық әдіс бойынша қазу тау-кен ісінде пайдаланылатын әдістер негізінде жүргізіледі. Метро құралымдары құрастырмалы темірбетоннан, металл элементтерден, сондай-ақ тұтас бетон мен темір-бетоннан жасалады. Метро станцияның құрамына вестибюль, жүргіншілер бір бағыттан екінші бағытқа ауысып мінетін пункт, т.б. құрылыстар кіреді; жүргіншілерді жер астына түсіретін және жоғары шығаратын эскалаторлармен жабдықталады. Метро станцияларының орташа ара қашықтығы 400 м-ден 2115 м аралығында. Республикада жер асты Метро салу жұмысы, халқының саны миллионнан асатын Алматы қаласында ғана қолға алынып, жер асты жұмыстары жүргізілуде. Тағы қараңыз * Алматы метросы Пайдаланылған cілтемелер
Метрология

Метрология (грек. metron – өлшем және logos – сөз, ілім) – өлшеу туралы, өлшеудің бірлігі мен қажетті дәлдікке жету тәсілдері туралы ғылым. Метрологияның негізгі мәселелеріне: *өлшеудің жалпы теориясы; *физикалық шамалардың және оның жүйелерінің бірліктерін ұйымдастыру; *өлшеудің әдістері мен құралдары; *өлшеудің дәлдігін анықтау әдістері (өлшеудің қателіктер теориясы); *өлшеу бірлігін және өлшеу құралдарының метрологиялық жарамдылығын қамтамасыз ету (заңды метрология); *эталондар мен өлшеу құралдарының үлгілерін жасау; *эталондарды бірлік өлшемдерін тарату әдістері жатады. ---- Метрология алғашқыда өлшеудің әр түрлі тегін (сызықтық, сыйымдылық, салмақ, уақыт) жазумен, сонымен қатар бірнеше мемлекеттерде қолданылған ақша және олардың ара қатынасын табумен айналысты. Қазіргі заманғы метрология 3 түрден тұрады: заңнамалы, фундаменталды (ғылыми) және практикалық метрология. ---- Мерологияның тарихы Метрология ғылымы практикалық түрде бұрынғы заманда пайда болған.Әр өлшем жүйесінің өз ерекшеліктері бар. Ол тек қана заманымен ғана емес, менталитетімен де ерекшеленді.Метрологияның күрт дамуына 1875 ж. Метрикалық конвенцияның (құрамында 17 мемлекет бар) қорытындысы (Өлшеу мен таразылар және өлшеудің метрикалық эталонын жасаудың халықаралық мекемесі) себепші болды. Қазіргі кездегі Метрология физика, химия, т.б. жаратылыстану ғылымдарының жетістіктерін пайдаланып, физикалық тәжірибенің жоғары дәлдігіне сүйенеді. Қазақстанда алғашқы метрологиялық мекеме 1923 ж. Семей қаласында ұйымдастырылды. Ол 1925 ж. Семей және Жетісу губернияларындағы таразыларды, гірді, ұзындық пен көлем өлшемдерін тексеруді жүзеге асыратын өз алдына жеке палата болды. Оның бөлімдері Петропавл, Ақтөбе, Алматы қалаларында жұмыс істеді. 1930 ж. палата Алматыға көшірілді. 1974 ж. Алматы қаласында арнайы эталондар сақтайтын ғимарат салынды. Қазақстанның эталон базасын құруға және оны жетілдіруге үлес қосқан ғалымдар: М.Адайбеков, М.Басаров, А.Садықов, В.М. Кошелев, Ж.Нығметов, С.Үмбетаев, И.Ермекбаева, т.б. Республиканың метрологиялық қызметінде тексеру жұмыстарын жүргізу үшін 20 жұмыс эталоны (мыс., қысым, температура, масса, ұзындық, электрлік сыйымдылық, электрлік кедергі, түзу, түзу сызық, т.б.) қолданылады. 2000 ж. Қазақстанда Мемлекеттік уақыт және жиілік эталоны пайдалануға енгізілді (Б.Елубаев). Дереккөздер http://www.trk.kz/referat.html?id=299
Метроном

Метроном – музыкалық шығарманың орындалу екпінін анықтайтын құрал. 17 ғ-да қолданыла бастаған. Оның ең тиімді қазіргі үлгісін веналық шебер Н.Мельцел жасағандықтан, ол “Мельцел системасы” деп те аталады (патенті 1816 ж.). Ондағы серіппелі механизм маятникті тербеліске қосады. Әр тербелістің шегінде бірқалыпты дыбыс естіліп тұрады. Маятникке кигізілген белдемені төмен не жоғары жылжыта отырып, тербеліс жылдамдығын өзгертуге, қалаған екпінге қоюға болады. Метроном шкаласында минут сайын тактідегі ширектік үлеске қанша тербеліс саны тең келетіні көрсетіліп жазылған (40-тан 208-ге дейін). Музыкашы шығармаға керек деген екпінді анықтап алып, Метроном екпінімен ойнай бастайды. Дереккөздер
Метрополия

Метрополия (, meter – ана және polіs – қала) – мемлекет орталығын білдіретін ұғым. Бастапқыда метрополия деп отар аймақтарға ие ежелгі грек қалалары (полистер) аталды. 19 – 20 ғасырлардың 70-жылдарына дейін отаршыл империялардың орталығы Метрополия деп аталып, негізінен, үлкен қала орталықтары, олардың айналасындағы мекендер, сондай-ақ астаналық қалалар қамтылды. Қазіргі кезде дамыған елдерде Метрополия деп қаланың негізгі нысандары орналасқан басты ауданын айтады. Дереккөздер
Механика және машинатану институты

Ө.А. Жолдасбеков атындағы Механика және машинатану институты — механика және машинатану салаларында іргелі зерттеулер жүргізетін мемлекеттік кәсіпорын. 1991 жылы Алматы қаласында ұйымдастырылған. Құрамы *машиналар механикасы; *машиналар механикасы; *машиналар механикасы; *машиналар механикасы; *деформацияланатын қатты денелер механикасы лабораториялары бар. Негізгі ғылыми бағыттары Негізгі ғылыми бағыттары – жоғары класты жазық және кеңістіктік механизмдердің аналитикалық теориясы және олардың негізінде принципті жаңа машиналар, механизмдер және манипуляциялық қондырғылар жасауға; динамикалық параметрлердің өзгергіштігін ескеретін машиналар мен жүйелердің динамикасын, беріктігін, сенімділігін және орнықтылығын, роботты техникалық жүйелерді автоматты жобалауға және басқаруға Жердегі табиғи және техногендік процестердің механикасын, сейсмикалық берік ғимараттарды жобалаудың, құрастырудың, есептеудің, терең және өте терең ұңғымалардың орнықтылығының теориялық негіздерін, әр түрлі орталар мен күш өрістеріндегі табиғи және жасанды аспан денелерінің динамикасын зерттеуге арналған. Институт ғалымдары машинатанудың, Жер және тау жыныстары мен жер асты ғимараттарының, грунттар мен деформацияланатын қатты денелер механикасының; табиғи және техногендік сипаттағы әр түрлі әсерлер кезіндегі кен орындарын (континент пен теңіз қайраңындағы мұнай мен газ орындарын) үлкен көлемде және қарқынды түрде игерудің іргелі негіздерін жасады. Институтта ҚР ӨҰА академиктері Ұ.Уәлиев, М.Молдабеков және 16 ғылым докторы, 38 ғылым кандидаты қызмет атқарады. Пайдаланылған cілтемелер
Механохимия

.]] Механохимия механикалық химия – заттарда механикалық әсерден болатын химиялық және физикалық-химиялық өзгерістерді зерттейтін химияның бөлімі. Механохимияның зерттейтін процестері: полимерлердің механикалық деструкциясы мен механикалық синтезі; қатты денелердің үйкелуі, олардың деформацияланған және бұзылған кезіндегі реакциялар (трибохимия); қатты заттардың механикалық активациясы; жоғары қысымдағы ығысу деформациясы мен соққы толқындары үйлесімді болғанда ультрадыбыс әсерінен болатын өзгерістер; механикалық әсердегі металдар коррозиясы; фазалық ауысулар кезіндегі кернеу әсерімен жүретін реакциялар, т.б. ---- Механохимияның дамуы механикалық әсер кезіндегі заттарды синтездеу мен модификациялау мәселелерін, сондай-ақ әр түрлі заттар өндірудің технологиясын жетілдіру үшін механохимия әдістерін қолдану мәселелерін шешу немесе динамикалық механикалық күш түсетін жағдайда жұмыс жасайтын механизмдердің, тораптардың не жеке бөлшектердің Механохимиялық реакциялардың зиянды әсерінен мезгілінен бұрын істен шығуын тоқтату сияқты мәселелерді шешу қажеттілігімен байланысты. Механохимияның әдістері ірі өндірісте (каучукты пластификациялау, целлюлозаның диірмендегі гидролизі, дезинтеграторларда құрылыс материалдарын алу, т.б.), сонымен бірге арнайы өндірістерде мысалы, вакциналарды ультрадыбыспен дайындауда қолданылады. Механохимияның жетістіктері материалдардың беріктік және ұзақтық теорияларының, физика-химиялық механиканың, үйкелу және тозу теорияларының, геохимия мен биологияның кейбір бөлімдерінің дамуы үшін қажетті маңызды бөлім болып саналады. Пайдаланылған cілтемелер
Меццо-сопрано

Меццо-Сопрано ( – орта) – вокалдық контральто мен сопрано арасындағы қоңыр сазды әйел дауысы. Кәдуілгі Меццо-Сопрано дауыс ауқымы: Тембрлік бояуы мен үндестігі жағынан бұл дауыс контральтоға жақындау. Классикалық опералық репертуарда Меццо-Сопраноға арналып жазылған басты партиялар бар. Мысалы, Бизенің Карменін, Вердидің “Аидасындағы” Амнерис, Мусоргскийдің “Хованщина” операсындағы Марфаны және т.б. атауға болады. Меццо-Сопранолық әйгілі әншілер қатарында: *Н.А. Обухова, *М.П. Максакова, *С.П. Преображенская (Ресей), *Б.Әшімова, *Э.И. Епонешникова, *З.Жұбатова (Қазақстан), т.б. бар.
Мешін Жылы

Мешін Жылы – қой жылынан кейін, тауық жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 9-жылы. Азия халықтарының (қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, қарақалпақ, Әзірбайжан, т.б.) көпшілігінің күнтізбелерінде қолданылады. 12 жылда бір рет қайталанып отырады. Григорий күнтізбесі бойынша Мешін Жылы 2004 жылдың 22 наурызы мен 2005 жылдың 21 наурыз аралығына келді және ол 2016 – 2017, 2028 – 2029, 2040 – 2041, т.б. жылдары қайталанады. Пайдаланылған cілтемелер
Микролиттер

- Muséum de Toulouse]] Микролиттер – тас тілігінен не жаңқасынан дайындалған шағын еңбек құралдары; шағын тас бұйымдары. өз. 2 – 1 см сегмент (кесік), трапеция (қостабан), үшбұрыш секілді геометриялық қыстырма қалақшалар мезолит заманында пайда болып, қола дәуіріне дейін сақталған. Бұл кезеңдерде пышақ, қанжар, т.б. заттар сүйектен не ағаштан жасалды. Оларға ұзынша келген қиық саңылаулар түсіріліп, бұл жерлерге бірнеше Микролиттер шайыр не қара майлы затпен бекітілді. Осындай тәсілмен алғашқы қауым адамдары өздеріне күнделікті тұрмыста қажетті бірқатар бұйымдарды (қырғыш, сүргі, түйреуіш, біз, кескіш, жебе, сабын өңдеуге арналған қырғы, т.б.) дайындады. Олар жебе ұшы ретінде де көп қолданылды. Микролиттерді дайындау техникасының дүниеге келуі адамзат тарихындағы ірі жетістіктердің бірі ретінде бағаланды. Сілтемелер * Қола дәуірі * Қанжар * Жебе Дереккөздер
Микроскоп (шоқжұлдыз)

орналасқан жеры]] Микроскоп (лат. Mіcroscopіum) – жұлдызды аспанның Оңтүстік жарты шарындағы шоқжұлдыз. Ешкімүйіз, Мерген, Тырна, Оңтүстік Балық шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Қазақстанның оңттүстік аудандарында шілде – тамыз айларында көрінеді. Сілтемелер * Жұлдыз * Мерген * Қазақстан Дереккөздер
Микрохирургия

дің (1829-1868) резекционный құралы]] Микрохирургия(микро... және хирургия) – жалпы хирургияның бір тармағы. Кейінгі уақытта жедел дамып келе жатқан хирургияның бұл түрінде хирургиялық операциялар ұсақ, көлемі кішкентай органдар мен тіндерге жасалады. Ондай операциялар бұрын тек көз ауруларын емдеуде (офтальмохирургия) ғана жасалатын болса, қазір адам организмінің барлық органдарына қолданылып келеді. Микрохирургия көбінесе жіңішке қан тамырларының, жүйке талшықтарының бүтіндігі бұзылғанда оны жою үшін, немесе әр түрлі жүйелердің ауруларын емдеуде қолданылады. Микрохирургиялық операциялардың өзіндік ерекшеліктері көп, сондықтан олар іске асырылатын бөлмеде арнайы аспаптар (микроскоп, арнайы көзілдірік, т.б.), операцияға қажетті саймандар, ине, жіптер болуы қажет. Қазіргі уақытта Микрохирургиялық операциялар қан тамырлары мен жүрек және жүйке жүйесінің ауруларына, бір органды алмастыру кезінде, қол, аяқ, мұрын, құлақ жарақаттарын (олар денеден бөлініп, ажырап кеткенде) орнына қайта тігу, т.б. кезінде жасалады. Тағы қараңыз * Микроскоп * Хирургия Дереккөздер
Микроэкономика

(1993-1998 жылдары) әр түрлі елдерде]] Микроэкономика немесе кішігірім экономика – жекелеген экономикалық агенттердің мінез-құлықтары мен тәртіптерін зерттейтін ұтымды субъектілердің дербес шешім қабылдауларын қарастыратын экономикалық теорияның негізгі бір саласы. Микроэкономика түсінігі бір мағынада ғана қарастырылмайды, ол бір жағынан, жекелеген фирмалардың, үй шаруашылықтарының және салалардың өз қызметтерінің ынталарын іске асыру жөніндегі шешімдерін зерттейді, ал екінші жағынан, ресурстарды тиімді пайдалану және оларды орналастыру, тауарлар мен қызметтерге баға белгілеу сияқты сұрақтарды да қарастырады. Микроэкономика ( – шағын және – үй шаруашылығын жүргізу өнері) – 1) кәсіпкерлердің, кәсіпорындардың, тұтынушылардың мінез - құлқын бағалау мен зерттеуге негізделетін экономикалық талдау әдісі.Классикалық мектептің экономистері іргелі зерттеулер арқылы экономика ғылымының тармағы ретінде микроэкономикалық талдау жүргізді. Кейін микроэкономикалық талдаумен қатар Микроэкономика саласындағы зерттеулер біртұтас экономика ғылымын құрады; 2) экономика ғылымының шағын ауқымды үдерістеріне, субъектілерге, кәсіпорындарға, фирмаларға, кәсіпкерлерге, олардың шаруашылық қызметтеріне, олардың арасындағы экономикалық қатынастарға қатысты зерттеулермен байланысты бөлімі. Микроэкономикада негізінен тауар өндірушілер мен тұтынушыларға, олардың қажеттілік, баға, шығын, пайда ескерілетін өндіру,сату, сатып алу, тұтыну көлемі жөніндегі шешімдеріне баса назар аударылады. Микроэкономика субъектілердің нарықтық мінез - құлқын, олардың арасындағы қарым-қатынасты,өндірушілер, кәсіпкерлер және мемлекет арасындағы бөлісті, айырбасты, тұтынуды зерделейді. Микроэкономиканың негізгі бөлімдері: тұтынушы теориясы; фирма және нарықтық құрылым теориясы; монополия мен бәсеке мәселелері; мемлекет пен жекеше сектордың өзара іс-қимылы мәселелері;еңбек рыногін талдау, табысты бөлу мәселелері. Микроэкономика жеке өндірушілердің қызмет-әрекеттерін, кәсіпкерлік капитал мен бәсекелік ортаның қалыптасу заңдылықтарын зерттейді. Мұнда жеке тауарлардың бағасы, жұмсалған ресурстар, шығындар, фирманың қызмет атқару механизімі, бағаның құрылуы, еңбекке ынта және т.б. жағдайлар талданады. Микроэкономика дәрежеде қоғамдық дәрежедегі пропорцияларды анықтайтын бастапқы (алғашқы) пропорциялар қалыптасады. Дереккөздер
Миксомицеттер

Миксомицеттер(Mуxomуceta) (грек. mуxo – кілегей және mуcоta – саңырауқұлақ), кілегейлілер, кілегейлі саңырауқұлақтар – хлорофильсіз саңырауқұлақ тәрізді организмдер бөлімі. 400-ге жуық түрлері белгілі, Қазақстанда 100-ге тарта түрі анықталған. Миксомицеттер әдетте шіріген ағаштың жарық қуыстары мен олардың түбірлерінің астында, ормандардағы өсімдік қалдықтарының арасында, ылғалды жерлерде дамиды. Вегетативтік денесі көп ядролы, қабықпен қоршалған плазмалық массадан тұратындықтан оларды плазмодийлер деп те атайды. Дене көлемі әр түрлі, өте майда микроскоптың түрлері (Echіnostelіum) мен қатар көлденеңі 1 м-ге жететін түрлері де (Fulіgo) кездеседі. Миксомицеттер спораларымен көбейеді. Спора түзу процесі Миксомицеттердің түріне байланысты (пішіні, көлемі, түсі жағынан) әр түрлі болып келеді. Ең қарапайым түрлерінде плазмодий пішінін өзгертпестен қабықшаға оранып, кішкене мамықшаға немесе күлшеге ұқсас спора түзгіш денеге айналады. Миксомицеттердің басқа түрлерінің денесінде арнайы спора түзуші жемісті денелер пайда болады. Пісіп жетілген споралар жемісті денені жарып сыртқа шығып, ауамен таралады. Споралар тіршілік қабілетін жоймай, жылдап жата береді. Қолайлы жағдай туғанда спора әдетте сулы ортада өсіп, оның ішінен екіден (клетканың алды мен артында орналасқан) жіпшелері бар 1 – 8 зооспоралар шығады. Егер спора сусыз дымқыл жерде өсетін болса, онда одан жіпшесіз миксоамебалар өсіп жетіледі. Мұндай зооспоралар мен миксоамебалардың саны олардың екіге бөлінуі арқылы көбеюі мүмкін. Содан кейін жыныстық кезең басталып, бір-бірімен жұптала қосылады. Ядролары диплоидтық қалпына келеді де, митотикалық жолмен бөліне бастайды. Пайда болған плазмодий бірте-бірте үлкейе түседі. Кейде ұсақ плазмодийлер бір-бірімен қосылып, бір ортақ дене құруы да мүмкін. Көпшілігі сапротрофтар. Миксомицеттер бактерияларды, амебаларды, саңырауқұлақтардың мицелийлері мен спораларын қорек етеді. Кейбір түрлері (Plazmodіophora brassіcae) ауыл шауашылығының өсімдіктерінің (картоптың, қызанақтың, капустаның) өте зиянды ауру тудыратын қоздырғыштары. Сілтемелер * Ядро * Плазма * Жыныс Дереккөздер
Милитаризм

]] Милитаризм ( – әскери) – жаппай қарулануға, соғысқа әзірленуге, ішкі және сыртқы мәселелерді қарулы күшпен шешуге бағытталған саясат. Милитаризмге әскери бәсекелестік (бақталастық), сондай-ақ мемлекет экономикасы мен саясатына әскери - өнеркәсіп кешені ықпалының күшеюі тән. Милитаристік елдерде әскерилердің ықпалы басымдық алып, мемлекет дамуының негізгі бағыттары әскери саясатқа тәуелді болады. Сондай-ақ түрлі сылтаулар мен себептерді желеу еткен әскери - саяси басшылық соғысты “қажеттілік” деп бағалауға үкімет пен халықты мәжбүрлейді, ал соғысқа қарсы күштер мен бейбітшілікті жақтаушы қозғалыстар аяусыз қудаланады. Осындай саяси ахуал 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Германия, Италия, Жапонияда айқын көрініс тапты. Қазіргі кезеңде дамыған постиндустриалды мемлекеттердің басым көпшілігі милитаристік саясаттан бас тартқан. Милитаризмге жол бермеу мақсатында БҰҰ халықар. шиеленісті бәсеңдету, жанталаса қарулануды шектеу бойынша көптеген шаралар (декларация, конвенция, хаттама, т.б.) қабылдаған. Экономиканы милитаризациялау Экономиканы милитаризациялау-жекелеген мемлекеттердің ұлттық экономикасының жалпы құрылымындағы әскери секторды басқа салаларға зиян келтіре отырып ұлғайту. Өзінің әскери өнеркәсібі жоқ мемлекеттерде экономиканы милитаризациялауға қару-жарақ саудасының артуы арқылы қол жеткізіледі. Экономиканы милитаризациялау проблемасы дамушы мемлекеттерде өткір тұр, олардың жалпы проблемаларын ушықтырады. Тағы қараңыз * Антимилитаризм Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Милиция

Милиция (лат. mіlіtіa – жасақ) – КСРО кезеңінде қызмет атқарған қоғамдық тәртіпті, меншікті, азаматтардың, ұйымдардың, кәсіпорындар мен мекемелердің құқықтары мен заңды мүдделерін қылмыстан және өзге де құқықбұзушылықтан қорғайтын админ-атқарушы мемлекеттік орган. Қылмыстың алдын алу шараларын жүргізу, алдын ала тергеу, анықтама, жедел іздестіру міндеттерін атқарды. Милиция алғаш рет 1917 жылы 28 қазанда жергілікті кеңестер қарамағында құрылып, 1931 жылы Ішкі істер халық комиссариатының (1946 жылдан министрлік) қол астына өтті. КСРО тарағаннан кейін кейбір елдерде (Ресей, Беларусь, т.б.) Милиция атауы өзгеріссіз қалды. Қазақстандағы құқықтық реформалардан кейін бұл органның атауы полиция болып өзгертілді. Сілтемелер * КСРО * Заң * Жасақ Дереккөздер
Миля

Миля (, – мың римдік қос қадам) – бірліктердің метрлік жүйесіне енбейтін кең таралған ұзындық бірлігі. Ол негізінен теңіз ісінде қолданылады. Ресейде және басқа көптеген елдерде, халықар. гидрографиялық конференцияның шешімі бойынша (1929 жыл), теңіз Милясы 1 меридиан доғасының ұзындығына – 1,852 км-ге тең; ұлыбританияда 1 теңіз Милясы = 1,853184 км. Құрлықтағы (уставтық) 1 Миля = 1,609344 км (бұл АҚШ - та да қолданылады). Географиялық Миля экватордың 1/15 бөлігіне немесе 7,4204 км-ге тең. Байырғы орыс Милясы = 7,46760 км. Миля - ұлттық метрлік емес өлшемдер жүйесінде таралған ұзындық бірлігі. Ағылшын милясы - ұзындық мөлшері, 1,61 километрге тең. Тағы қараңыз: Теңіз милясы Дереккөздер
Мимика

Мимика ( - еліктеушілік) – бет әлпеттің қозғалысы, адам сезімін білдірудің бір формасы, адамның ішкі сезімін, көңіл-күйінің әр алуан сәттерін (көңілдену, қайғыру, ашулану, т.б.) білдіретін бет - әлпеттің мәнерлі қимыл-өзгерісі. Театрда, Сахнада Театрда кәсіби мақсаттағы Мимика актерден қоршаған ортаны, адам мінезін әрдайым зерделеп, зерттеп, меңгеруді талап етеді. Мимиканың бейнелілігі актердің ұзақ шығарм. ізденісінен туады. Актерлік өнердің маңызды құралы Мимика көз, бет - әлпеттің ойнақы қимылы арқылы кейіпкердің әр алуан көңіл - күйін көрсете алуымен сипатталады. Кейіпкердің келбетін айқындай түсу үшін Мимиканы гриммен күшейтеді. Өте жақсы жасалған Мимика сахна сөзінің мағынасын тереңдете түседі. Әсіресе актер кейіпкердің ішкі сезімін үнсіз білдіргенде және басқа кейіпкерлердің сөздеріне немесе әрекеттеріне орай үндемей әрекет жасаған сахналық көріністерде Мимика ерекше айқын көрінуі тиіс. Мимика өнерінің танымал шеберлері деп Д. Каррик (Англия), Б.К. Коклен, Сара Бернар (Франция), Э.Дузе (Италия), М.С. Щепкин, Ф.И. Шаляпин, В.И. Качалов (Ресей), ұлттық театр өнерінің шеберлері Қ.Қуанышбаев, Е.Өмірзақов, Қ.Сұлтанбаевтарды, т.б. айтуға болады. Пантомима орындаушыларының өнері де Мимикаға негізделеді. Педагогикада Кей жағдайда мұғалімнің Мимикасы оқушыларға оның сөзінен гөpi қатты әсер етеді. Балалар мұғалімнің бетінен оның көңіл-күйін, қарым-қатынасын біледі. Сондықтан педагог балаларға мимика арқылы іске қатыстыны ғана білдіре алуы қажет. Дереккөздер
Мина

Мина – # миномет және зеңбіректен атылатын оқ - дәрі. Қарсыластың адам күші мен атыс құралдарын жоюға, бекінісін, құрылыстарын қиратуға арналған. Жарықшақты, жарықшақты - фугасты және фугасты болып бөлінеді. # Жарылыс жасау үшін қолданылатын оқ - дәрі. Ол танкіге (салмағы 5 – 7 кг), жаяу әскерлерге (салмағы 75 –200 г), көлікке қарсы және арнаулы мина болып бөлінеді. Сілтемелер * Миномет * Зеңбірек * Танк Дереккөздер az:Mina (dəqiqləşdirmə) bg:Мина bs:Mina oružje (čvor) ca:Mina da:Mine de:Mine en:Mine eo:Mino es:Mina fr:Mine id:Ranjau it:Mina lt:Mina nl:Mijn nn:Mine pl:Mina pt:Mine ru:Мина sk:Mína uk:Міна
Миниатюра

Миниатюра (, – бояу, сурик) # Бейнелеу өнерінде – бояуларды түсірудің өзіндік мәнері бар шағын туындылар тобы. Алғашында гуашпен, т.б. түрлі-түсті (акварель) бояулармен қолжазба кітаптардың суреттерін, адамның аты-жөнін, кітап жиектерін көркемдеуді Миниатюра деп атаған. Миниатюраның атауы кейін сүйекке, пергаментке, картон қағазына, қарапайым қағазға, металға, фарфорға, ішінара тұрмыстық заттарға салынатын бейнелеу өнерінің шағын форматты жанрына көшті. Ежелгі мысыр дәуірінен бастап ортағасырлық қолжазбалардың (манускрипт) басқы әрпі немесе алғашқы жолдары суретті өрнектермен көмкеріліп, қызыл бояумен жазылатын болған, содан Миниатюра атауы шыққан. Кейін кіші көлемде жазылған, суреттелген, бейнеленген барлық зат Миниатюралық шығарма деп аталған. Миниатюра әсіресе бейнелеу өнерінде жақсы дамып, негізінен, кескіндемелік және графиктік болып екі түрге бөлінді. Кескіндемелік Миниатюра түрлі бояулармен (майлы бояу, гуашь, акварель, т.б.) орындалады (кейде желімді бояумен салынады). Миниатюраның бұл түріне түрлі-түсті суреттермен көркемделген әсем қолжазба беттері жатады. Кітап Миниатюрасы ежелгі Мысыр, көне Үнді, парсы өнерінен белгілі. Ең көне Миниатюраның біріне Жаңа патшалық дәуірінде папирусқа қаламұш арқылы бояумен салынған “Өлілер кітабы”, Гомердің “Илиадасы” (шамамен б.з. 500 жылы, Милан, Амброзиан кітапханасы) жатады. Орта ғасырларда араб Миниатюра мектептерінің бастылары Сирия, Ирак мектептері болды. 10 – 16 ғасыларда Миниатюра Иран, Үндістан, Ауғанстан және Орта Азияда ерекше дамыды. Герат, Тебриз, Исфаһан мектептері және өзіндік қолтаңбасы бар Моғол мектебі адамзат өркениетіне үлкен үлес қосты. Иранда (10 – 16 ғысылар) портреттік, Үндістанда (“Бабырнама”, “Шахнама”) тарихи - қаһармандық және анималистік жанр (Моғол мектебі) бой көрсетті. Иран портреттік Миниатюрасының ықпалы Еуропаға тарады. 19 ғасырдың ортасынан бастап фотосуреттің пайда болуына байланысты портреттік Миниатюра өз мәнін жойды. Қазақстанның бейнелеу өнерінде Миниатюра кітап графикасы саласында жақсы дамыды. Мысалы, Е.Сидоркин (“Қазақ эпосына” жасаған иллада, 1961 жылы, линогравюра; “Қазақтың ұлттық ойындары”, 1963 жылы, автолитография; “Қырғыз ертегілеріне” жасаған иллада, 1965 жылы, автолитография), К.Исабаев (“Той”, “Қымбат мұра” сериясынан, 1968 жылы, офорт; “Жеңіс”, “Қобыланды батыр” сериясынан, 1979 жылы, түрлі-түсті автолитография), Қ.Төреқұлов (М.Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясына жасаған иллада, 1976 жылы, цинкография), т.б. # әдебиетте – көлемі шағын, құрылысы күрделі, мазмұны бай, ойы тұжырымды көркем шығарма. Миниатюра шағын жанрлар түрінде жазылады. Мысалы, Омар “айямның рубаяттары”, А.С. Пушкиннің “Чаадаевтың портретіне”, Абайдың “Жарқ етпес қара көңілім не қылса да” өлеңдері, Б.Майлиннің “Айранбай”, “Талақ” әңгімелері және “Неке қияр”, “Келін мен шешей” пьесалары, Ш.Хұсайыновтың “Құлпырма тон” пьесасы, т.б. # музыкада – шағын көлемді музыкалық шығарма. Аспаптық және вокалдық түрлері бар. Тізбекті жанрлық топтамалары жиі қолданылады. Дереккөздер