kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дамса ауылдық округі

Дамса ауылдық округі – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Дамса, Степное ауылдары, Научный кенті кіреді. Орталығы – Дамса ауылы. Тарихы 2001 жылы округ құрамында болған №28 темір жол айрығы, 2005 жылы №34 темір жол айрығы таратылды. 2013 жылы Научный кенті Дамса ауылдық округіне қосылды. Дереккөздер
Алтынды ауылдық округі

Алтынды ауылдық округі — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылға дейін "Данилов ауылдық округі" деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Алакөл, Алтынды, Боярка, Елтай, Жаңаталап ауылдары кіреді. Орталығы – Алтынды ауылы. Дереккөздер
Двуречный ауылдық округі

Двуречный ауылдық округі — Ақмола облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Двуречное, Курское, Приишимка ауылдары кіреді. Орталығы – Двуречное ауылы. Тарихы 2001 жылы Курск ауылдық округінің құрамында болған №19 темір жол айрығы таратылды. 2019 жылы Курское ауылы Двуречный ауылдық округіне қосылды. Дереккөздер
Кинокомедия

Кинокомедия – кино өнерінің жанры. Әлеуметтік құбылыстар мен адамдардың өзара қатынасын әзіл, сықақ, мысқыл арқылы көрсетеді. Тұңғыш қазақ Кинокомедиясы Ақ раушан 1942 жылы Орталық біріккен көркем фильмдер киностудиясында түсірілді (режиссер Е.Е. Арон). Оған актерлер С.Қожамқұлов, Қ.Қуанышбаев, Ш.Айманов, С.Телғараев, т.б. қатысты. Кинокомедия жанрында түсірілген фильмдердің қатарында “Өжет қыз” (1955, реж. П.П. Боголюбов), “Мазасыз көктем” (1956, режиссер А.М. Медведкин), “Біздің сүйікті дәрігер” (1957, режиссер Айманов), “Жерге қайта оралу” (1959, реж. М.Бегалин), “Ән қанаты” (1961, реж. Айманов). “Ұлым менің” (1962, режиссер Э.И.Файк), “Әзіл-шыны аралас” киноновеллалар жинағы, (режиссер Ю.С. Чулюкин, Д.Б. Тінәлина, Цой Гук Ин, Ю.П. Мингазитинов, Г.В. Дегальцев), “Алдар Көсе” (1964, режиссер Айманов), “Тақиялы періште” (1968, режиссер Айманов), “Күзет бастығы” (1978, режиссер А.Тәжібаев). “Адамды қарсы алыңдар!” (1984, режиссер. Л.Д. Сон) бар. Дереккөздер
Николай Ильич Поспелов

Николай Ильич Поспелов (19.12.1940 ж.т.) – медицина ғылымының докторы (2001), профессор (2003). *1966 Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. *1966-2002 Осы институтта стажер, аспирант, ассистент, доцент болды. *2002 жылдан профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер *«Адаптивные реакции органов пищеварения при комбинированном воздействии электромагнитных полей сверх высокой частоты и эмоционального стресса» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. *Адаптивные реакции системы пищеварения под влиянием ЭМП СВЧ и стресса (2000); *Биоэлектрическая активность желчного пузыря при комбинированном воздействии СВЧ-поля и стресса в эксперименте (2000); *Влияние стресса на внешнесекреторную функцию поджелудочной железы до и после блокады бета-адренорецепторов (2002). 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Бозайғыр ауылдық округі

Бозайғыр ауылдық округі (2007 ж. дейін – Елизаветин ауылдық округі) — Ақмола облысы Шортанды ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бозайғыр, Ключи, Төңкеріс ауылдары кіреді. Орталығы – Бозайғыр ауылы. Округ құрамында болған №35 темір жол айрығы 2001 жылы, №38 темір жол айрығы 2005 жылы таратылған. Дереккөздер
Еңбекшілдер ауылдық округі

Еңбекшілдер ауылдық округі – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақбұлақ, Ақтас, Еңбекшілдер ауылдары кіреді. Орталығы – Еңбекшілдер ауылы. Тарихы 2000 жылы Уәлиханов ауылдық округіне Терек ауылы берілді. 2001 жылы Абай ауылы, 2013 жылы Атансор ауылы таратылды. Дереккөздер
Мастаба

Мастаба — ежелгі Мысыр мен Қосөзен аңғарында б.з.б. 3000 — 2500 ж. аралығында салынған көне мазарлар. М. құрылысы алғашқыда адамдарға баспана “жертөле” ретінде (б.з.б. 4500 — 3500 ж.) салынған. Кейіннен шикі кірпіштен, тастан тұрғызыла бастады. Бірте-бірте М. құрылысы күрделеніп бірнеше қабатты, ақсүйектер мен перғауындарға арналған мазар-пирамида немесе зиккурат сияқты көрнекті сәулет құрылысына (баспалдақты Жосер пирамидасы) айналған. Ежелгі М-ның қабырғалары, сырты кірпіштен немесе тастан қаланып, өте ашық түске боялатын болған. Мыс., Саккарадағы әйел патша Хер-Нейт мазары. М-ның ішкі көрінісі жазулармен, бедерлі өрнектермен безендірілген, оған өздері табынатын құдай мүсіндері қойылған. Ә. Төлебиев Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Ескі Қалқұтан ауылдық округі

Ескі Қалқұтан ауылдық округі — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Еңбек, Ескі Қалқұтан, Ковыленка, Қоскөл ауылдары кіреді. Орталығы – Ескі Қалқұтан ауылы. Дереккөздер
Кино өнеркәсібі

Кино өнеркәсібі – фильмдер жасау, оларды көрсету, көбейтіп басу ісінде қолданылатын техникалық аспаптар мен жабдықтар өндіретін өнеркәсіп саласы (қысқаша Кино техникасы). Мыс., бұрынғы КСРО-да Кино өнеркәсібі кинотаспа жасап шығарумен қатар фотографияға, рентгендік түсіріске, медицинаға және ядролық зерттеуге қажетті арнайы таспалар, пластинкалар және фотоқағаздарды да өндіретін. Кино өнеркәсібінің екінші саласы – алуан түрлі аппаратуралар шығаратын зауыттар, оларда кино түсіргіш, кино көрсеткіш, дыбыс жазу, дыбыс есіттіргіш және жарық бергіш аспаптар мен оптиканы, сондай-ақ, түрлі-түсті пленкалар мен фото қағаздарды өңдейтін, фильм даналарын көбейтетін машиналарды жасайды. Үшінші саласы – фильм даналарын молайтатын ірі кино көшіру фабрикалары. Бұлар мыңдаған киноқондырғыларды жаңа шыққан фильмдермен, сондай-ақ, жаңартылған көне фильмдермен толық қамтамасыз ету мақсатында қызмет етеді. Қазақстандағы көркем фильм және деректі, ғылыми-көпшілік, мультипликалық фильмдер өндіретін, фильмдерді шет тілінен қазақ тіліне аударатын “Қазақфильм” киностудиясы, сондай-ақ, республиканың қалалары мен ауылдарында қызмет еткен киноқондырғылар әр алуан аппаратуралармен толық жабдықталған. Дереккөздер:
Петр Моисеевич Поспелов

Петр Моисеевич Поспелов (1903–1985) – медицина ғылымының кандидаты (1952). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1943). *1929 Кубань мемлекеттік медицина институтын бітірген *1933-1950 Кеніш ауруханасында дәрігер, бөлім меңгерушісі, бас дәрігер, Қарағанды облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі *1950-1974 Қарағанды мемлекеттік медицина институтының ректоры *1953-1984 кафедра меңгерушісі Ғылыми еңбектер 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. Марапаттар Ленин, Қазан революциясы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Киноринха

Киноринха (, грек. kіnos – қозғалу және rhynchos – тұмсық) – жұмыр құрттар типінің бір класы. Теңіз түбіндегі құмда тіршілік ететін майда құрт тәрізді жануарлар. Киноринхалардың 2 отрядқа: циклорагидалар (Cyclorhagіda) және гомолорагидаларға (Homolorhagіda) жататын 100-ге жуық түрі белгілі. Киноринхалардың тұрқы 0,2 – 1 мм-дей, денесі қалың кутикуламен қапталып, қозғалу үшін 13 жалған буынға (зонит) бөлінген. Біріншісі – бас буыны, екіншісі – мойын (плакида), қалған 11 зонит – дене буындары. Бұлардың дене буындарын, буылтық құрттардағы сегменттермен шатыстыруға болмайды, себебі, Киноринхалардың сыртқы буындарының ішкі мүшелеріне қатысы жоқ. Денесінің басындағы кутикулалы өсінділер ұзынша тікенек, ал қалғандары майда қылтаншалар сияқты түзілген. Олардың бұлшық еттері көлденең салалы жолақ бөлек-бөлек түйіндерге бөлініп, тұтас тері – бұлшық ет қапшығын жасамайды. Дене қуысы – схизоцель (бірінші реттік дене қуысы). Асқорыту жүйесі түтік түрінде ауыз тесігінен басталып, артқы жағында аналь тесігімен аяқталады. Зәр шығару жүйесі, протонефридиальді, бір жұп – каналдары қысқа, ұштары жұлдызша клеткамен аяқталады. Жүйке жүйесі жұтқыншақ айналасындағы жүйке сақинасынан және құрсақ жүйке тізбегінен тұрады. Денесінің буынына сәйкес, әрбір зонитта ганглиялық клеткалары дамиды. Сезім мүшелерін тұмсығындағы қылшықтары (скалидалар) атқарады. Кейбір түрінің денесінің алдыңғы жағында қарапайым көзшелері болады. Киноринхалар – дара жынысты. Жыныс бездері жұп, жыныс жолдары дененің артқы бөлімінде ашылады. Жұмыртқаларынан дернәсілдер шығып, бірнеше рет түлеп, ересек түрге айналады. Бір жылдай тіршілік етеді. Киноринхалардың шығу тегі толық зерттелмеген. Денесінің құрылысына қарай, жұмыр құрттар типіне жатқызады. Соңғы кезде кейбір ғалымдар Киноринхаларды су түбінде жылжуына (арқа және құрсақ бұлшық еттері жиырылғанда дене қуысындағы сұйық заттың қысымы арқылы тұмсығы теріс айналып алға қарай лақтырылады; тұмсығындағы қылшықтар топыраққа зәкірленіп денесін алға қарай тартып алады) байланысты приапулидтерге жақын деген пікір айтады. Дереккөздер
Жалманқұлақ ауылдық округі

Жалманқұлақ ауылдық округі — Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жалманқұлақ, Жұлдыз ауылдары кіреді. Орталығы – Жалманқұлақ ауылы. Округ құрамында болған Қоңыртүбек ауылы 2019 жылы таратылған. Дереккөздер
Жалтыр ауылдық округі

Жалтыр ауылдық округі — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жалтыр, Жарсуат ауылдары кіреді. Орталығы – Жалтыр ауылы. Тарихы 2009 жылы округ құрамында болған Астраханка темір жол бекеті таратылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Жарсуат ауылдық округінің Жарсуат (орталығы), Ягодное ауылдары енді. 2025 жылы округ құрамында болған Ақбейіт, Ягодное ауылдары таратылды. Дереккөздер
Жаныспай ауылдық округі

Жаныспай ауылдық округі – Ақмола облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жаныспай, Ковыльное ауылдары кіреді. Орталығы – Жаныспай ауылы. Тарихы 2000 жылы Мәскеу ауылдық округінен Жаныспай және Ковыльный ауылдық округтері бөлініп шықты. 2009 жылы Жаныспай ауылдық округінің құрамына таратылған Ковыльный ауылдық округінің Ковыльное ауылы енді. Дереккөздер
Жаңадала ауылдық округі

Жаңадала ауылдық округі — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жаңадала, Зерноградское, Тасты-Талды ауылдары кіреді. Орталығы – Тасты-Талды ауылы. Тарихы 2000 жылы Бірсуат ауылдық округінен Зерноград ауылдық округі бөлініп шықты. 2010 жылы Жаңадала ауылдық округі құрамына таратылған Зерноград ауылдық округінің Зерноградское ауылы енді. Дереккөздер
Жаңақима ауылдық округі

Жаңақима ауылдық округі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Алғабас, Жаңақима, Қима ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңақима ауылы. Тарихы Есіл ауылдық округінің құрамында болған Амангелді ауылы 2002 жылы, Қарашаш, Талдықора, Еркіндік ауылдары 2004 жылы, Жирен, Үкі ауылдары 2008 жылы таратылды. 2009 жылы Жаңақима ауылдық округінің құрамына таратылған Есіл ауылдық округінің Трудовое ауылы енді. 2016 жылы Тайпақ, Трудовое ауылдары таратылды. Дереккөздер
Кино үйі

“Кино үйі” – кино өнері қайраткерлерінің Алматыдағы шығармашылық үйі. Сценарийші, жазушы, режиссер, оператор, суретші, композитор, актер, кино зерттеуші, кино сүйер жұртшылық, т.б. әр түрлі тақырыптық кештерде осында бас қосып тұрады. 1971 ж. ашылды. “Кино үйінде” Қазақстан кинематографтарының съездері, кино мәселелері жөніндегі халықаралық симпозиумдар, Қазақстан Кинематографияшылар одағының, сондай-ақ, басқа да шығармашылық одақтарының бірлескен пленумдары өтіп тұрды. “Кино үйінде” болған осындай жиындардың ішінде 6-Бүкілодақтық кинофестивальді (1973), Азия, Африка және Латын Америкасы елдеріндегі мультипликацияның даму проблемаларына арналған халықаралық симпозиумды (1976), киноның қоршаған ортаны сақтаудағы рөліне арналған халықаралық симпозиумды (1982), Халықар. “Еуразия-98” кинофестивалін, т.б. атап өтуге болады. “Кино үйінде” жаңа шыққан қазақ фильмдерінің премьераларын, сондай-ақ, ең үздік фильмдерін көрсетіп отыру дәстүрге айналған. Қазақстан Кинематографияшылар одағының кинорежиссура, операторлық шеберлік, кино суретшілері, кино сыны, кинотану, деректі фильмдер, мультипликация, дубляж және жас кинематографияшылар секциялары жұмыс істеді. “Кино үйінің” фойесінде Қазақстан суретшілерінің, сәулетшілерінің, мүсіншілерінің көрмелері жиі ұйымдастырылады. Дереккөздер
Киношежіре

Киношежіре – күнделікті өмірдің өзекті мәселелерін баяндайтын жедел кинохабар. Киноматериалды авторлық қорытудан өткізіп, фактілерді тақырыптық, жанрлық, көркемдік-эстетикалық бірлік жиынтығы ретінде көрсететін кинопублицистикадан ерекшелігі – Киношежіре факт жайлы қысқаша ақпарат беріп, оған не түсініктеме қосумен ғана шектеледі. Дегенмен оператор суреткер-публицист ретіндегі өз ойын көркемдік тәсілдер (түсіру түрі, ракурс, жоспар, кадр композициясы, монтаж) арқылы бере алады. Киношежіре экранда киножурнал, арнайы шығарылым немесе тақырыптық шежірелік фильмдер ретінде көрсетіледі. Киношежіре кинорепортаж, киносұхбат, кинокорреспонденция, киноочерк және кинофельетон болып бөлінеді. Телевизиялық Киношежіре кинохабардың (жазылып алынып көрсетілетін телерепортаж) бірден бір ұтымды түріне айналып келеді. Киношежіре қазіргі күнде, телевизияның дамуына байланысты, бейнемагнитофондық түрге ауысты. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының барлық басты саяси-әлеуметтік оқиғалары кинотаспаға түсіріліп, Республикалық кинофотоқұжаттар архивіне тапсырылады. Дереккөздер
Кипарис тұқымдасы

Кипарис тұқымдасы (Cupressaceae) — қылқан жапырақтылар класының бір тобы. Кипарис тұқымдасы мәңгі жасыл, бір үйлі ағаш не бұта. Жапырақтары қабыршақ тәрізді, ал жас кезінде қылқан тәрізді, қысқарған сабақ ұшына шоқтанып не сабақ қолтығынан қарама-қарсы өседі. Кипарис тұқымдасының көптеген түрінің піскен бүрлері қатты, кейбіреуінікі жидек тәрізді етті, жұмсақ болады. 4 – 6 жылда жеміс бере бастайды. Кипарис тұқымдасының Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада қоңыржай жылы аймақта 19 туысқа жататын 130 түрі бар. Қазақстанда арша туысына жататын 10 түрі өседі. Кипарис тұқымдасының ең көп тараған туысы – кипарис (Cupressus) туысы. Бұлар көбінесе ағаш (биіктігі 30 м-дей), сирек те болса бұта түрінде кездеседі. Кипаристің 15 – 20-дай түрі Еуропа, Азия және Солтүстік Америка құрлықтарының қоңыржай аймақтарында өседі. Діңінің жуандығы 50 – 60 см, 4 – 6 жылда жеміс бере бастайды. Қуаңшылыққа төзімді өсімтал өсімдіктер, 2 мың жылдай өсіп тұрады. Сүрегі хош иісті, зиянды жәндіктер онша зақымдай алмайды. Жеңіл, жұмсақ сүрегінен ағаш бұйымдарын, жиһаз жасайды. Кипарис тұқымынан, қалемшесінен және телу әдісімен көбейтіледі. Кейбір түрі әсемдік үшін де өсіріледі. Дереккөздер
Григорий Николаевич Потанин

.]] Григорий Николаевич Потанин (4 қазан 1835, Павлодар губерниясы Ямышево ауылы – 30 маусым 1920, Ресей, Томск қаласы) – Орта Азияның табиғатын, этнографиясын зерттеген саяхатшы, географ, этнограф, фольклоршы. * 1852 Омбы кадет корпусын бітірген. * 1853-1858 Семей мен Омбыда әскери қызметте болды. * 1859-1862 сонда жүріп, Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановпен достық қарым-қатынаста болды. Петербург университетінің табиғаттану бөлімінде оқыды. * 1861 жылы студенттік толқуларға қатысқаны үшін Сібірге жер аударылды. * 1863-1864 ж. Зайсан көлі мен Тарбағатай тауын зерттеді. * 1876-1877, 1879–1880 ж. Моңғолияның солтүстік-батысы және Туваға, экспедицияларға қатысты. * 1884-1886 және 1892-1893 Солтүстік Қытай, Шығыс Тибет, Орта Моңғолия экспедицияларға қатысты. * 1899 жылы Үлкен Хинганға шыққан экспедицияларға қатысты. Г.Н. Потанин Орталық Азияға алғашқы саяхатын Н.М. Пржевальскийден бұрын 1863 жылы жасады. Орталық Азияға 8 рет саяхат жасап, 36 жыл бойы, 1899 жылға дейін, ауыр жағдайда жүріп қажымай-талмай зерттеді. Орыс География ғылымына көп еңбек етіп, үлкен жаңалықтар қосты. Ғалым, географ алғашқы зерттеу жұмыстарын өзінің туған Отаны Қазақстан жеріне бастады. 1863 жылғы бірінші экспедициясында Оңтүстік Алтай мен Зайсан қазаншұңқырын зерттеді, 1864 жылы – Тарбағатайды, бұдан кейін 1876 жылдан бастап Орталық Азияны зерттеуге кірісті. Ол 1876–1877, 1879-1880, 1883-1886, 1892-1893 жылдары саяхат жасады. Бұл экспедициялардың бәрінде де өзінің сүйікті зайыбы әрі көмекшісі А.В. Потанинамен бірге болады. Бұл экспедицияларда жиналған мәліметтер бұрынғы кеңес дәуірінде толқтырылып басылып шықты. Григорий Николайұлы 1835 жылдын 22 қыркүйегінде қазіргі Павлодар облысы, Ертіс жағасындағы Ямышев ауылында туды. Әкесі қызмет бабында бастықтарға қарсы шыққандықтан сотталып қара солдат болып төмендетілген казак–орыс еді. Ол түрмеде отырған кезде шешесі өліп Г.Н.Потаниннің үй–ішіне үлкен ауыртпалық түседі.Азияның болашақ атақты ғалымы бала кезінен өмірдің талай талқысын, жетімдікті, жеткіліксіз өмірді басынан өткізеді. Г.Н.Потанин жас кезінде Ертіс жиегіндегі Пресногор ауылында оқып, полковник атағынан айрылған Эллизеннің үй–ішінде тәрбиеленеді. Одан кейін Омскідегі кадет корпусына түсіп, оны 1852 жылы 17 жасында бітіріп шығады. Жас офицерді Семей қаласындағы казак–орыс полкіне қызметке жібереді. Семейде ол қазақ халқының өмірімен толық танысады. Корпуста оқып жүрген кезде жан жолдасы Шоқан айтқан қазақ халқының тарихы, әдет–ғұрпы, өмірі көз алдына елестеп, ғалымды халық аузындағы бай аңыздар қызықтыра түседі. Ғылыми еңбектер Қазақ фольклоры үлгілерін, жалпы түркі тілдес халықтардың ауыз әдебиетін жинап, «Қазақтардың және алтайлықтардың аңыздары, аңыз-әңгімелері және ертегілері» (1916) атты еңбегін жазды. Потанин есімімен Наньшань тауындағы жота, Моңғол Алтайындағы мұздық аталған. Дереккөздер Дереккөздер Н. Баяндин "Атақты географтар" , Қазақ мемлекет баспасы, Алматы – 1958
Кипр (арал)

Кипр (; ; ) — Жерорта теңізінің аралы оңтүстік-шығысында орналасқан. Тарихы Кипрде б.з.д. 9 ғасырдан бастап адамдар тұрған. Арал б.з.д. 1200 жылы минойлықтардың, б.з.д. 8 ғасырда финикиялықтардың, б.з.д. 4 ғасырда перстердің, б.з.д. 332 жылы Александр Ұлының, б.з.д. 30 жылы римдіктердің, 649 жылы арабтардың және 1191 жылы француз рыцарларының билігінде болды. 1571 жылы Кипр Осман империясына қосылды. 1878 жылы Кипр Британ империясының протекторатына айналды. 1960 жылы Кипр тәуелсіздік алды. Географиясы Азия құрлығына жатады. Ауданы 9251 км². Аңыз бойынша, Кипрде махаббат және сұлулық құдайы Афродита дүниеге келген. Ең биік жері – Олимп тауы, оның биікт. 1952 м. Кирений және Мезаория тау жүйелері аралығын қыратты жазық алып жатыр. Жағалаулары ойпатты, тек солтүстік жағалауы тік жарлы, жартасты. Аралдың шығысында Троодос таулары орналасқан, ал батысында жазық жерлер бар. Климаты Климаты жерортатеңіздік. Қаңтар айының орташа температурасы 12 оС, тамызда 28 оС. Жауын-шашынның жылдық мөлшері жағалауда 500 мм, таулы жерде 1000 мм. Жауын-шашын қыс айларында түседі. Тау етегінен 500 м биіктікке дейін мәңгі жасыл бұталар, одан жоғары орман өседі. Пайдалы қазбалары Кен байлықтары: мыс, темір, хром кентасы, асбест, тұз, гипс. Аралда Кипр мемлекеті орналасқан. Сілтемелер
Есептегіш

Есептегіш, электр есептегіш — тұтынылған электр энергиясын есептеуге арналған өлшеуіш құрал. Тұрмыста жиілігі I 50 Гц, бір фазалы 220 В немесе 127 В айнымалы кернеуге арналған есептегіш пайдаланылады. Электр энергиясы киловатт-сағатпен өлшенеді. Есептегіштің тұтынылған газдың, суық және ыстық судың мөлшерін анықтайтын түрлері болады. Түрлері *Пропорционалдық есептегіш - бөлшектер детектор аркылы өткен кезде пайда болатын электр тогы импульсының шамасы детектор көлеміндегі бөлшек бөліп шығарған энергияға пропорционал болатын зарядталған бөлшектердін газ зарядты детекторы. Дереккөздер de:Proportionalzähler
Дмитрий Дмитриевич Поцелуев

Дмитрий Дмитриевич Поцелуев (9.12.1941 жылы туған, Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1998). *1965 Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. *1972 жылдан Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Клиника және эксперименталды хирургия ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды. Ғылыми еңбектер «Малоинвезивная хирургия симптоматической гипертензии при сложных формах стеноза почечных артерий» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері қантамырларын рентген сәулесімен тексеру (ангиография) және ішкі қантамырларына (эндоваскулярлы) хирургиялық операция жасау әдісін жетілдіруге арналған. Марапаттар Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1999). Дереккөздер
Кирилл мен Мефодий

Кирилл мен Мефодий – Византиядан Моравияға шақырылған христиан дінінің уағыздаушылары. 862 жылы славяндық Моравия мемлекетінің князі оларды еліне шақырады. Князь Ростиславтың мақсаты өз қол астындағы славяндарды христиан дініне кіргізу болатын. Сондықтан Кирилл мен Мефодийді Ростислав жақсы қарсы алады. 863 жылы Моравия еліне Византиядан ағайынды діндар (монах) Кирилл мен Мефодий бастаған шіркеу миссиясы келеді. Олар осы уақытқа дейін Кіші Азиядағы монастырьда славяндарға арнап грек алфавиті негізінде әліппе (азбука) құрастырған болатын. Енді Кирилл мен Мефодий славяндарды жазу-сызуға үйрете бастады. Сонымен қатар, шіркеу кітаптарын аудару ісі қолға алынды және жергілікті дін таратушыларды дайындай бастады. Кейін 869 жылы Рим папасы Адриан екінші Мефодийдің атқарған қызметі үшін Паннония мен Моравияға архиепископ етіп тағайындады. Ал бұл кезде оның інісі Кирилл Римге барып қайтыс болған.
Матабеле

Матабеле (матебеле, амандебеле) — Оңтүстік-батыс Зимбабвенің жергілікті тұрғындары. Банту тобына жатады. Жалпы саны 1,7 миллион адам. (2010, бағалау), елдегі екінші үлкен халық. Олар сондай-ақ Ботсвананың солтүстік-шығысында тұрады (60 мыңнан астам адам). Тілі Исиндебеле тілінде сөйлейді (Зулу диалектісі). Діні Жергілікті дәстүрлі нанымдарды сақтайды, кейбіреулері христиандар. Тарихы Ежелгі тарихы жөнінде мәліметтер тым аз. 1830 ж. Матабелелер шона тайпасын бағындырып, солардың мәдениетін қабылдаған. 19 ғасырдың аяғында Англияның отары болды. 1980 жылдан Зимбабве мемлекеті құрамында. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал), тауық өсіру, қолмен атқарылатын егіншілік (құмай, жүгері, жержаңғақ, елеусина, тәтті картоп, бау-бақша және бақша дақылдары). Қазіргі кезде сонымен қатар мақта, күріш, темекі егеді. Зауыттарда, шахталарда жалдамалы жұмыс істейді. Дәстүрлі қолөнері - тері өңдеу, қыш күйдіру, ағаш ою. Өмір салты XIX ғасырдың аяғында олар алғашқы қауымдық жүйенің ыдырау сатысында болды, зұлу ұйымына ұқсас әскери ұйым құрылды. Құлдарға, мыңдаған мал табындарына иелік еткен әскери ақсүйектер элитасы ерекшеленді. Жалпы экзогамия сақталады, некені сатып алу жүйесі бар (лобода). Бұрын полигиния кең таралған. Елді мекендерді (крааль) сақиналы пішінде орналасқан. Тұрғын үйлері аласа, күмбезді, қабырғалары балшықпен сыланған шыбықтардан қаланған, төбесі конус тәрізді шөппен жабылған, едені сазды (саз және сиыр тезегі қоспасымен үнемі жаңартылып отырады). Дәстүрлі киімдері: әйелдер - алжапқыш, белдемше, жабынды (каросс), аяққа киетін теріден жасалған сандал секілді киімдерімен ерекшеленеді. Бастарына түйеқұс қауырсынынан жасалған бас әшекейлері, темір мен мыстан жасалған моншақтармен, қол, аяқ және мойын сақиналарымен безендірілген. Ерлері кең шалбар, қамзол киеді. Тағамның негізі - көкөніс дәмдеуіштері қосылған ботқа, олар құмайдан сыра ішеді, сонымен қатар ет және сүт өнімдерін пайдаланады. Ауыз әдебиеті қиял-ғажайып ертегілер мен аңыздар, батырлар жырына бай. Дереккөздер
Кирхгофтың сәуле шығару заңы

Кирхгофтың сәуле шығару заңы – дененің сәуле шығарғыштық қабілеті [(,T)] мен сәуле сіңіргіштік қабілеті (,T)] арасындағы қатысты тағайындайтын заң. Кирхгофтың сәуле шығару заңы бойынша, дененің сәуле шығарғыштық қабілетінің оның сәуле сіңіргіштік қабілетіне қатынасы дененің табиғатына тәуелді болмайды. Бұл қатынас абсолют қара дененің сәуле шығарғыштық қабілетіне [0(,T)] және шыққан сәуле толқынының ұзындығы мен абсолют температураға (T) тәуелді болады: Кирхгофтың сәуле шығару заңы жылулық сәуле шығарудың негізгі заңдарының бірі болып саналады. Ол сәуле шығарудың басқа түрлеріне қолданылмайды. Бұл заңды неміс физигі Г.Р. Кирхгоф термодинамиканың екінші бастамасына сүйеніп ашқан (1859). Кейін тәжірибе жүзінде дәлелденді. Дереккөздер:
Есік рислингі

"Есік" рислингі - асханалық жеңіл, маркалы ақ шарап. Алматы облысының Есік шаруашылығында өсірілетін Рислинг жүзім сортынан жасалады. Ашық сарғыш түстен күңгірт алтын түстеске дейінгі аралықта, спирт құрамы 12%, титрленетін қышқылдығы 6—8 г/л; 1,5 жылда бабына келеді. 1955 жылдан бері шығарылады. 2 алтын, 3 күміс және бірнеше қола медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Масуд бин Осман Кухистани

Масуд бин Осман Кухистани (т.-ө.ж.б.) — 15 ғ-дағы көшпелі өзбектердің тарихы жайлы жазылған “Тарих-и Абулхайр-хани” атты еңбектің авторы. Ол Әбілхайыр ханның баласы — Сүйініш ханның, кейін Шайбани әулетінің ұрпағы Әбу әл-Латиф ханның сарайында қызмет етті. 1540 — 51 ж. дүниеге келген аталмыш еңбекте дүниенің жаралуынан бастап, 15 ғ-дың 60-жылдарына дейінгі аралық қамтылған. Шығарманың шағын он тараудан тұратын қорытынды бөлімінде көшпелі өзбектердің Әбілхайыр хан тұсындағы әскери-саяси тарихы баяндалған. Дереккөздер Ахмедов Б.А., Государство кочевых узбеков, М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV — XVІІІ вв., А.-А., 1969. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Ет мүшелері

Ет мүшелері — еттің қазақша атаулары. Олардың негізгілері: бас, жақ, жақ ет, үрт ет, мойын, мойын ет, бұғана, қара қабырға, сүбе, қазы, төс, төс ет, төстік, ауыз омыртқа, кәрі жілік, жұмыр жілік, асықты жілік, тоқпан жілік, жамбас, жая, белдеме, мойын омыртқа, ұзын омыртқа, жүрек, үлпершек, бауыр, көк бауыр, бауыр ет, бүйрек, ұлтабар, қарта, қима, тоқ ішек, ащы ішек, желін, қом, қарын, өкпе, сирақ, бүйен. Тағы қараңыз * Ет * Ет мүшелеу Дереккөздер
Кен кесектілігі

Кен кесектілігі– массивтен бөлінген кен массасының түйіршіктік құрамы, яғни ондағы мөлшері әр түрлі кесектердің сандық немесе көлемдік арақатынасы. Өнеркәсіптік қазылып алынатын пайдалы қазындылардың кесектілігіне қатаң талаптар қойылады. Кен кесектерінің ірі болуы өндірістік қиындықтар туғызады және еңбек өнімділігін төмендетеді. Жер асты кеніштерінде кесектің сапашектік шамасы 200-ден 900 мм аралығында болады. Көпшілік кеніштерде кесектік сапашектігі 250 – 400 мм-ге тең. Кеннің кесектілігі пайдалы қазындылардың физикалық-механикалық қасиеттеріне, олардың құрылымына және қопару әдісіне байланысты. Тұтынушылардың талабын ескере отырып, тауарлы көмірлер мен кендерге әр түрлі кесектілік кластары белгіленеді: ұсақ кесектілік мөлшері 30 мм-ге дейін, сәл ірілері – 30 мм-ден 100 мм-ге дейін; орташасы – 100 ден 250 – 300 мм-ге дейін; ірі кесектілері – 250 – 300 ден 500 мм-ге дейін, аса ірілері – 500 мм-ден жоғары. Кен массасының кесектілігі олардың аралық үлесі арқылы тікелей немесе жанама әдістермен анықталады. Ал жеке кесектің ірілігі оның диаметрімен немесе орташа сызықтық шамамен өлшенеді. Кен кесектілігігін тікелей әдіспен анықтау көлемдік және планиметриялық болып екіге бөлінеді. Тікелей әдіспен көлемді өлшеу арқылы немесе елек арқылы бөлінген әр түрлі кесектілікті фракциялар арқылы анықтайды. Жанама әдіс ірі кесектерді қайталап ұсатудағы жарылғыш заттардың немесе шпурлардың шығыны арқылы немесе тәжірибе арқылы анықтауға негізделген. Дереккөздер:
Владимир Эрастович Поярков

Владимир Эрастович Поярков (16.10.1906, Франция, Бордо қаласы – 24.10.1974, Алматы қ.) – геология-минералогия ғылымының докторы (1968). *1928 Орта Азия университетін бітірген. *1928-1938 Орта Азия геология партиясының бастығы. *1938-1941 КСРО Ғылым Академиясының Өзбек бөлімшесінде ғылыми қызметтер атқарды. *1941-1957 «Орта Азия түсті металл барлау» тресінде басшы және ғылыми қызметтер атқарды. *1957-1959 Қырғыз КСР-інің геология басқармасында экспедиция бастығы, бас геолог. *1959-1973 Қазақ минералдық шикізат институтында бөлім меңгерушісі болған. Поярковтың негізгі ғылыми еңбектері сынап кендерін барлау, бағалау, зерттеу және Орта Азия мен Қазақстан жерінде геология барлау жұмыстарын жүргізу мәселелеріне арналған. Марапаттар КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1952). Дереккөздер
Мастопатия

Мастопатия (грек. mastos - емшек) - ішкі секреция бездері бөлетін гормондар қызметінің бұзылуынан сүт бездерінде (емшекте) әр түрлі түйіндердің пайда болуы. Мастопатия кезінде емшек алғашқы кезде ісініп, кейіннен оның үстіңгі жақ бөлігінде көлемі мен мөлшері әр түрлі ұсақ бұршақ тәрізді түйіршіктер мен түйіндер пайда болады. Мұндай түйіршіктер мен түйіндерді қолмен басқанда көбіне ауырады. Мастопатия, әсіресе, етеккір келердің алдында не келген кезде қатты сыздап ауырып, түйіндердің ұлғаюы мүмкін. Бұл кезде емшек ұшынан су сияқты кейде қызыл-қоңыр, қоймалжың сұйықтық бөлінеді. Сұйықтықтың мөлшері, түсі, т.б. дерттің сүт жолдарында орналасқан жеріне, қуыстың тарылу мөлшеріне тығыз байланысты. Мастопатия негізінен жыныс жүйесінің қабынуларымен тығыз байланысты. Бұл ауру аса қауіпті емес, бірақ кей жағдайларда қатерлі ісікке ауысып кетуі мүмкін. Мастопатияның жайылмалы және түйінді деген екі түрі белгілі. Мастопатияны қатерлі ісік ауруына ауысу қабілетіне қарай: олигатты (нақты) және факультативті (нақты емес) деп бөледі. Олигатты Масторатия пролиферация [(лат.-proles}} — ұрпақ және fero — алып барамын) — жаңа пайда болған клеткалардың әсерінен тірі организмдер тінінің ұлғайып өсуі, яғни дерттің ісікке айналу қабілетінің артуы] процесінің күшеюінен болады. Факультативті М-да дерттің қатерлі ісікке ауысу қабілеті төмен болады (көп жағдайда ауыспайды), сондықтан мастопатияның бұл түрімен ауырған науқастар диспансерлік бақылауға алынбайды. Мастопатия негізінен 30 бен 50 жас аралығындағы әйелдерде жиі кездеседі. Мастопатияны клиникалық (анамнез, көру, сипау); параклиникалық (ультрадыбыс, рентген арқылы цитол., морфол. тексеру) әдістері арқылы анықтайды. Мастопатияны емдеу ішкі секреция бездерінің қызметін реттеумен тығыз байланысты болады. Алдын ала сақтану шаралары: жыныс мүшелер жүйесінің ауруларын дер кезінде емдеу, аборт жасатпау, сәбиді емшектен біртіндеп шығару. Жайылмалы мастопатияда дәрі-дәрмек, гормон, йод препараттары қолданылады. Түйінді мастопатияға хирургиялық операция жасалады. Мастопатиямен ауыратын әйелдер онкологтың бақылауында болады. Ә. Есенқұлов Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Хорал

Хорал (кейінгі лат. cantus choralіs — әнді хормен орындау) — католик шіркеулерінде латын тілінде (Григориан хоралы) немесе ана тілінде айтылатын (мысалы, Германияда неміс тілінде) діни әндердің бір түрі. Хорал католиктік музыкада бір дауысты, протестанттық музыкада көп дауысты болып келеді. Кейіннен хорал реалистік музыкада қолданыла бастады. Қазақ музыкасында композиция Е.Рахмадиев “Қамар сұлу” операсында тұңғыш рет хоралды пайдаланды. Дереккөздер
Григорий Михайлович Презент

Григорий Михайлович Презент (1941 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1998), профессор ҚР-ның еңбек сіңірген қызметкері. *1962 Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. Қарағанды алабында 14 жыл телім бастығы, Костенко атындағы шахта директорының орынбасары, бас инженер, шахта директоры *1989-1996 Бас директоры *1996 жылдан «Испат-Кармет» (қазіргі «Миттал Стил Теміртау») ашық АҚ көмір департаментінің атқарушы директоры болды. инженері, техн. ғыл. докторы (1998), профессор. Марапаттар Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978) Министрлер Кеңесі сыйлығын алған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.«Шахтер даңкы» белгісінің толық иегері Дереккөздер
Хорасан

Хорасан ( ; ортағасырлық парсы — күннің шығуы, шығыс) — Орта Шығыстағы тарихи облыс. Хорасанның құрамына қазіргі Иран Ислам Республикасының солтүстік-шығыс бөлігі, Мерв шұраты, қазіргі Түрікменстан Республикасының оңтүстігіндегі шұраттар, қазіргі Ауғанстанның солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері кіреді. Хорасан атауы Сасани әулеті кезінен белгілі (Хуарасан). 7 ғасырдың ортасында Хорасанды арабтар жаулап алды. Араф халифаты ыдырағаннан кейін 9 ғасырдан 16 ғасырдың бас кезіне дейін Тахири, Саффари, Самани, Ғазнауи, Салжұқтар әулеттерінің, хорезмшахтар, т.б. мемлекеттердің құрамында болып, Орта Шығыстың экономикалық жағынан неғұрлым дамыған облыстарының бірі болды. 1510 — 1736 жылы Сефеви әулеті мемлекетінің құрамына енді. Бұл мемлекет құлағаннан кейін Хорасанның бір бөлігі (Герат облысы мен Балх) Ауғанстанның Ауғанстанның құрамына, бір бөлігі Иранның құрамына кірді, ал Мервті 19 ғасырдың бас кезінде түркімендер басып алды. Дереккөздер
Кенқайраң

Кенқайраң– құрамында пайдалы құрамдас бөліктері бар ұсақталған тау жыныстарының жер бетіндегі жиынтығы. Кенқайраңды үгілу, көшу процестері кезінде тұрақты минералдар ғана түзе алады (алмас, алтын, платина, касситерит, т.б.). Кенқайраңдар түзілу жағдайына қарай эллювийлік, делювийлік, солифлюкциялық, коллювийлік, жылжымалы, пролювийлік, аллювийлік, т.б. болып бөлінеді. Сондай-ақ, мұзбасу және аридтік климатты аймақтарда мұздықты, эолдық кенқайраңдар түзіледі. Түзілу уақытына қарай кенқайраңдар: көне заманғы (мезозой, палеозой және прекембрий), антропогендік және қазіргі заманғы болып бөлінеді; орналасу жағдайына қарай жер үстіндегі және көмілген (морена, эффузивті, жылжымалардың астында қалған); құрамына қарай бір немесе көп минералды; пішініне қарай қабатты, линза, таспа, ұя пішіндес болады. Олардың ұзындығы бірнеше жүз метрден бірнеше км-ге дейін, ені бірнеше метрден жүздеген метрге дейін, қалыңдығы бірнеше см-ден ондаған метрге дейін болуы мүмкін. Қазақстанда алтынның кенқайраңды кен орындары Оңтүстік Алтайдың Күршім, Қалжыр, Қалғұты өзендері алабында, алмастың кенқайраңды кен орындары Солтүстік Қазақстан облысында (Қаратал, Қарағаш) бар. Дереккөздер
Кен қоры

Кен қоры– кен орнын барлау жұмыстары немесе игеру кезінде анықталған жер қойнауындағы кен байлықтың мөлшері. Кен қоры кен орны, кенді аймақ, аудан, алап, мемлекет, құрлық, бүтіндей Жер шары бойынша да есептеледі. Кен қоры көлемі немесе салмағы бойынша өлшенеді: табиғи газ, бейметалл, құрылыс материалдары – м3; мұнай, көмір, металдар – тоннамен, сирек элементтер – кг-мен; алмас – каратпен өлшенеді. Кен қорын есептеу пайдалы құрамдас бөліктердің физикалық күйіне, олардың тау жыныстарында таралу сипатына байланысты болады. Кен қоры Q=VdСорт. формуласымен есептеледі, мұндағы V – кен денелерінің немесе бүкіл кеннің көлемі; d – кентастың көлемдік салмағы; Сорт.– пайдалы құрамдас бөліктердің орташа мөлшері. Кен орнының геол. құрылысының күрделілігіне, геологиялық барлаудың дәлдігіне байланысты кен байлықтардың есептелген қоры 4 категорияға бөлінеді . Кен қорының А категориясына кен денелерінің шегі, пішіні, құрылысы дәл анықталған және алынған деректерінің дәлділігі күмәнсіз қорлар жатады. Барлау нәтижесінде бұл категорияға жататын минералдық шикізаттың табиғи типтері, өндірістік сорттары, өндіру жағдайының геологиялық факторлары толық белгілі болады. В категориясына кен денелерінің шегі тек шамамен ғана анықталған минералдық шикізаттың табиғи типтері, олардың кеңістіктегі орны әлі толық анықталмаған кен қоры жатады. С1 категориясына геол. құрылысы күрделі кендердің барланған және барлана бастаған жаңа алаңдарда орналасқан қорлары жатады.С2 категориясына кеннің барланған бөліктерінің шегінен тысқары алаңда табылған қоры жатады. Кен қоры халық шаруашылығында қолдануға жарамдығына қарай баланстық және баланстан тыс болып екіге бөлінеді. Баланстық қорға техника мен экономиканың қазіргі дәрежесінде пайдалану тиімді болатын кен қоры жатады. Баланстан тыс қорларға пайдалы құрамдас бөліктері мөлшерінің төмендігінен, кен денелерінің аса үлкен тереңдікте орналасуынан, байыту мен металлургиялық өңдеудің тым күрделілігінен, кен өндірудің техникалық және гидрогеологиялық жағдайларының ауырлығынан, т.б. себептермен қазіргі жағдайда өндірілмейтін, бірақ келешекте өндірілуі ықтимал кен қоры жатады. Кен қорының баланстық көрсеткіштерін анықтау үшін минералдық шикізаттың өндірістік сапашегі анықталады (қ. Кен сапашегі). Барланған кен орындардың және кен орындарды игеру кезінде қосымша анықталған кен қоры, кен сапашегі, қорларды баланстық және баланстан тыс топтарға бөлу, анықталған қорларды бекіту, қор категориялары бойынша кеннің өндірісте игерілуге дайындығын анықтау мәселелері Қазақстанның мемлекеттік қор комиссиясында бекітіледі. Республика аумағындағы геол. басқармалардың экспедициялары мен партиялары минералдық шикізаттардың әр түрін барлап, қорларын есептеп, өндіріске тапсырып отырады. Дереккөздер
Кен құндылығы

Кен құндылығы– кендегі пайдалы құрамдас бөліктің үлестік мөлшері. Кен құндылығын анықтау: кендегі пайдалы құрамдас бөліктің түріне, кен орнындағы қор мөлшеріне, кен денесінің орналасу сипатына, географиялық орналасуына, т.б. факторларға да байланысты. Сонымен қатар Кен құндылығы кентасты өндіруге, тасымалдауға және ұсатуға жұмсалатын технол. шығындарға да тәуелді. Кентас бай (жоғары сортты), орта құнды (қалыпты) және кедей (төменгі сортты немесе жұтаң) болып бөлінеді. Келтірілген жіктелім – тек салыстырмалы сипаттама. Әрбір кен түрінің құндылығы, оның сапалық қасиеттер жиынтығын есептей келіп халық шаруашылығы мен стратегиялық талаптарға сай анықталады. Кейде кен пайдалы құрамдас бөліктің үлестік мөлшері жағынан кедей болса да, елдегі қорының жетіспеушілігінен маңызды, тіпті тапшы дәрежеде болуы мүмкін. Дереккөздер:
Джон Фицджеральд Кеннеди

Джон Фицджералд Кеннеди (, JFK деген лақап атымен; 29 мамыр 1917, АҚШ, Массачусетс штаты, Бруклайн қаласы – 22 қараша 1963, Техас штаты, Даллас қаласы) — АҚШ-тың 35-президенті (1961 – 63). Өмірбаян Ирландиядан шыққан миллионер отбасында дүниеге келген. Лондонның экономика және саясаттану мектебін және Гарвард университетін бітірген. 1941 – 45 ж. АҚШ-тың Тынық мұхиттағы Әскери-теңіз флотында қызмет етті. 1945 ж. журналистикамен айналысты. 1947 – 53 ж. АҚШ Конгресінің төменгі палатасының депутаты, 1953 – 61 жылы сенатор, 1961 – 63 ж. АҚШ президенті болды. “Жаңа шептер” деп аталатын бағдарлама ұсынып, онда АҚШ-тың ішкі және сыртқы саясатын әлемдегі күштердің арасалмағының өзгеруіне қарай бейімдеп жүргізуді көздеді. АҚШ пен НАТО-ның соғыс қуатын арттыруға және “коммунизмді тежеу” үшін басқа елдерге экономикалық көмек беру арқылы идеологиялық ықпал жасауға тырысты. Өмірінің соңғы жылдарында халықаралық даулы мәселелерді бейбіт келіссөздер арқылы шешуге, КСРО-мен неғұрлым оңтайлы қарым-қатынас жасауға әрекет етті. Ол өте еңселі, биік адам болды. 1963 ж. тамызда жерде, әуеде және суда ядролық қаруды сынауға тыйым салу жөніндегі Мәскеу шартына қол қойды. Соңғы саясаткерлер Джон Кеннедиді АҚШ президенттерінң ішінде халықаралық мәселелерді ең оңтайлы шешетін президент ретінде таныды . Саяси қарсыластары тапсырмасымен жасалған қарақшылық салдарынан қаза тапты. Кейін ағасының ісін жалғастырып, АҚШ президенттігіне сайлауға түскен оның інісі Р.Кеннедидің (1925 – 1968) де қазасы кісі қолынан болды. Кеннедилер әулетінен шыққан тағы бір саясаткер, сенатор Эд. Кеннеди 20 ғасырдың 70-жылдары Қазақстанда (Алматыда) болып, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігімен танысқан. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.imdb.com/title/tt0057393/ PT 109] IMDB * [http://www.imdb.com/title/tt0085044/ Kennedy] [MDB * [http://www.imdb.com/title/tt0102138/ JFK] IMDB * [http://www.imdb.com/title/tt0106035/ J.F.K.: Reckless Youth] IMDB * [http://www.imdb.com/title/tt1567215/ The Kennedys] IMDB ;Сөз және сөз сөйлеулер * Мен —- берлиндiк (Ich bin ein Berliner) 1963 * [http://www.coldwar.ru/kennedy/speech.php Инаугурация сөзi] 1960 * [http://www.coldwar.ru/kennedy/university.php АҚШ университеттегi сөзi] 1963
Кеннен сынама алу

Кеннен сынама алу – кен орындарының әр түрлі нүктелерінен кентастың белгілі мөлшердегі үлгісін алып, оның қасиеттері мен сапасын зерттеу процесі. Сынаманың деректері негізінде кен денесінің қалыңдығы, таралу алабы, қорының мөлшері, өндіру және технологиялық өңдеу, байыту әдістері анықталады.Кеннен сынама алу жасалатын зерттеудің сипаты бойынша хим., минералогиялық, техникалық және технологиялық болып бөлінеді. Химиялық сынау кен байлықтарының хим. құрамын, олардағы пайдалы құраушылар мен зиянды қоспалардың мөлшерін білу үшін жүргізіледі. Минералогиялық сынама жасағанда кентастың минералдық және петрографиялық құрамы анықталады. Техникалық сынама физикалық-механикалық қасиеттері зерттелуге тиіс пайдалы қазбаларға, мыс., құрылыс материалдарына (созуға, қызуға беріктігін, отқа төзімділігін, т.б. қасиеттерін айқындау үшін), асбестке (талшықтарының ұзындығын айқындау үшін) жасалады. Техникалық сынама пайдалы қазбаларды өңдеу, байыту, балқыту әдістерін зерттеуді көздейді. Кеннен сынама алу процесі 3 кезеңнен тұрады: 1) ұңғыма, шурф, жыра, карьер үйінділерінен сынама алу; 2) сынамаларды өңдеу, талдау, әзірлеу; 3) сынау. Сынамалар атызды, терме, қырма, штуф, бұрғылау, жалпы әдістермен алынады. Бұлардың ішіндегі көп тарағаны атызды әдіс. Жалпы әдіс техникалық және технологиялық сынамалар алу үшін қолданылады. Бұл әдіспен алынған сынаманың бастапқы салмағы ондаған кг-нан ондаған т-ға дейін жетеді. Сынамаларды сынауға дайындау алынған сынамаларды ұсақтау, елеу, араластыру, тиісті мөлшерге жеткізу сатыларынан тұрады. Алынған сынамаларды сынау арқылы олардағы пайдалы құраушылардың мөлшерін анықтау (хим. сынама үшін), физикалық және механикалық қасиеттерін зерттеу (техникалық сынама үшін), кентасты неғұрлым тиімді өңдеу және пайдалану жолдары шешіледі. Дереккөздер:
Кеннің тотығу белдемі

Кеннің тотығу белдемі– кеннің құрамы тұрақсыз минералдарының жер беті сулары мен грунт суларының, сондай-ақ, осы суларға еріген және атмосферадағы оттек пен көмірқышқыл газының әсерінен химиялық өзгерістерге ұшырап, жер бетіне таяу жатқан бөлігі. Бұл процестердің өту жылдамдығы климаттық жағдайға, жер бетінің геоморфолиялық ерекшеліктеріне, сол аймақтағы жер асты суларының химиялық құрамына, тектоникалық қозғалыстарға, кентастың минералдық құрамына, кен денесінің орналасу ерекшелігіне, кен сиыстырушы жыныстардың қасиеттеріне, т.б. тәуелді. Жауын-шашыны мол, қоңыржай, жылы климатты, аласа таулар мен жазықтарда, жер асты суларының режимі екпінді және химиялық әрекеті күшті аймақтарда тотығу процестері қарқынды, ал жері қуаң, шөл, шөлейт, өте суық және беткейлері тік әрі биік таулы аймақтарда бұл процестер баяу өтеді. Жарықшақты, кеуекті, карбонатты жыныстардағы сульфид құрамды кендерде, тұз және көмір қабаттарында тотығу белдемі қарқынды жүреді. Темірдің гидрооксиді суда нашар еритіндіктен кеннің бетінде ғана орын алады. Мұны сульфиттік кеннің темір “қалпағы” деп атайды. Тотығу белдемінде түзілген сульфаттар мен карбонаттардың сол орында қалуы да, немесе басқа жаққа орын ауыстыруы да мүмкін. Кейде ерітіндіге көшкен металдар (мыс, алтын, күміс, уран) кен денелері бойымен төмен түсіп (грунт суларының деңгейінен төмен), бастапқы кентаспен әрекеттесіп сульфаттармен қайта баю белдемін түзеді. Кеннің тотығу белдемінің қалыңдығы бірнеше м-ден, ондаған, кейде жүздеген м-ге дейін жетеді. Полиметалл, мыс кендерінің тотығу белдемінде алтын мен күміс мол болады. Бұл белдемнің кентасы алдын ала байытусыз-ақ тікелей қорытуға жіберіледі. Қазақстанның мыс және полиметалл кендерінде кең тараған тотығу белдемінің өндірістік мәнімен бірге кен іздеу белгілері ретінде атқаратын маңызы зор. Дереккөздер:
Хорда

Хорда ( — желі) — өте тығыз, бір-бірімен жанаса орналасқан көпіршікті клеткалардың жиынтығынан тұратын серпімді мүше. Ол хордалы жануарлардың арқа жағында ұзына бойы созылып жатады және ішкі қаңқаның қызметін атқарады. Хорда ұрық дамуының алғашқы кезеңінде ішектің артқы тұсынан, алдыңғы шеті тұйық өскін түрінде біртіндеп пайда болады. Ол эктодермалық ұрық жапырақшасынан түзіледі. Хордаға жан-жағынан өзара бір-біріне ұқсас бұлшықет бөліктері бекиді. Хорда мен бұлшықеттер бірігіп, тірек-қимыл аппаратын құрайды, соның нәтижесінде жануарлар қозғала алады. Хорданың пішіні цилиндрге ұқсас, оның үстіңгі жағында ұзына бойы жүйке түтігі орналасады. Хорда қандауырша тәрізділерде, дөңгелекауыздыларда және кейбір балықтарда (тұтасбастыларда, бекірелерде, қостыныстыларда) өмір бойы сақталып, ішкі қаңқаның қызметін атқарады. Хорда қабықтыларда және барлық омыртқалы жануарларда ұрық дамуының тек алғашқы кезеңінде ғана пайда болып, бірте-бірте оның орнына шеміршектерден немесе сүйектерден тұратын омыртқа жотасына айналады. Балықтар, кейбір қосмекенділер мен жорғалаушыларда Хорданың қалдығы омыртқалардың арасындағы ойыстарда және омыртқа денесінің ортасындағы жіңішке тесіктерде сақталады. Кейбір жорғалаушыларда, сүтқоректілерде Хорданың қалдығы омыртқааралық шеміршектердің құрамына кіреді. Ал құстарда хорда болмайды. Хорда жануарлардың денесінің толқын тәрізді қозғалуы кезінде оған бекіген бұлшықеттердің жиырылып, босаңсуына тікелей байланыста болады да, тіректік қызмет атқарады. Хорда хордалы жануарлардың басты белгісінің бірі болып саналады. Дереккөздер
Кен орны

Кен орны, кен байлықтары – мөлшері мен сапасы жағынан өндірістік игеруге тиімді жер бетіндегі немесе қойнауындағы минералдық заттардың шоғыры. Кен орындары жер қыртысындағы әр түрлі геологиялық процестер нәтижесінде түзіледі. Табиғаттағы түзілу тегіне қарай Кен орындары магмалық (тереңдегі, эндогендік), метаморфтық және шөгінді(жер бетіндегі, экзогендік) болып үш топқа бөлінеді. Магмалық Кен орындары интрузивті массивтердің ішінде, олардың алғашқы қалыптасуына бейімделе қабат пішіндес денелер түзеді немесе жарықшақтарды толтырып, желілер түрінде қалыптасады. Бұл топқа хром, титан, ванадий, фосфор, никель, кобальт, мыс, платина, т.б. Кен орындары жатады. Магмалық Кен орындарының топтамалары: жапсарлық кендер мен гидротермальдық кендер. Метаморфтық Кен орны тау жыныстарының өзгеріске ұшырауынан түзіледі. Бұл топқа темір, марганец, никель, кобальт, боксит, каолин, уран, фосфор, т.б. Кен орындары жатады. Шөгінді Кен орындары тау жыныстарының өзен, көл, мұхиттардың түбінде шөгуі салдарынан пайда болады. Оған ас тұзы, калий тұзы, бораттар, тас көмір, т.б. Кен орындары жатады. Халық шаруашылығында пайдалануына қарай Кен байлықтары негізгі 3 топқа бөлінеді: металдық кендер (металлургияда шикізат ретінде қолданылатын темір, марганец, қорғасын, мырыш, т.б. кентастар), бейметалдық кендер (керамика, силикат, құрылыс материалдары, слюда, асбест, графит, тұз кентастары, т.б.), жанғыш кендер (мұнай, тас көмір, газ). Кен орындары жер бетінен төмен қарай орналасуына қарай ультраабиссальдық (10 – 15 км-ден көп), абиссальдық (3 – 5 км-ден 10 – 15 км-ге дейін), гипабиссальдық (1 – 1,5 км-ден 3 – 5 км-ге дейін) және жер бетіне жақын (1 – 1,5 км) болып бөлінеді. Қазақстандағы Кен орындарын іздеу мен ашу, оларды барлауда КСРО ғылым академиясының Қ.И. Сәтбаев бастаған ғалымдар И.И. Бок, Г.Н. Щерба, А.Қ. Қайыпов елімізде бірінші рет Қазақстанның металлогениялық болжам картасын жасап, республика аумағында Кен орындарының орналасу заңдылықтарын негіздеді. Дереккөздер
Александр Александрович Пресняков

Александр Александрович Пресняков (10.10.1921 жылы туған, Ресей, Астрахан қ.) – техника ғылымының докторы (1961), профессор (1963). Мәскеу алтын және түсті металдар институтын бітірген (1945). *1945-1946 Артемьевск завотында (Украина, Донецк облысы), Орск түсті металдар өңдеу завотында (1946–1955, Ресей) жұмыс істеді. *1955-1977 Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары, Органикалық катализ және электрохимия институтында лаборатория меңгерушісі *1982 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университінде ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. Марапаттар КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Дереккөздер
Кен орнын геометриялау

Кен орнын геометриялау– кен денелерінің пішінін геометриялық бейнелеу үшін жүргізілетін жұмыстар кешені. Бұл жұмыстар бұрғылау, геофизикалық зерттеу, сынама алу, геологиялық-маркшейдерлік құжаттау, т.б. үзіліссіз жүргізілетін жұмыстардың мәліметтері бойынша жүзеге асырылады. Графикалық құжаттар құрылымдық және сапалық кен-геометриялық графиктерден тұрады. Құрылымдық графиктерге тік және ендік қималар, гипсометриялық және изоқалыңдықтар мен изотереңдіктер жоспары кіреді. Қималар кен орнының осы қимадағы құрылымын; гипсометриялық жоспар кен шоғырының үстіңгі бетін, сулы қабаттардың орналасуын, тектоник. бұзылуларын сипаттайды. Изоқалыңдықтар жоспары кен қабаты қалыңдығының өзгеруі жөнінде түсінік берсе, изотереңдік жоспары кен шоғырының кез келген нүктедегі орналасу тереңдігін көрсетеді. Кен орнын геометриялаудағы мәліметтер кен орнын барлауда, кен қорын есептеуде қолданылады, кен кәсіпорындарының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер: