kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Оқу жоспары

Оқу жоспары – оқу орындарында оқу пәндерінің құрамын, оқу жылы бойынша өту тәртібі мен бірізділігін, әр оқу пәніне берілетін уақыт мөлшерін және оқу жылының құрылымын белгілейтін құжат. Оқу жоспары оқу орнының мақсат-міндетіне сай жасалады. Оқу жоспарында көрсетілген білім бағыты мен сипаты оқу бағдарламалары мен оқулықтарда айқындалады. Дереккөздер
Сәлім Хуснутдинұлы Душманов

Сәлім Хуснутдинұлы Душманов (1938 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Бөрілі ауданы, Орал ауылы) – медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1993). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1966, қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген. Батыс Қазақстан облысы ауруханаларында хирург, Тайпақ ауданы орталық ауруханасының бас дәрігері (1968–81) болған. Орал педагогика институтында кафедра меңгерушісі, аға оқытушы (1981–92), 1992 жылдан Батыс Қазақстан медицина академиясында қызмет етеді. Негізгі ғылыми жұмыстары әлеуметтік гигиена, денсаулық сақтау ісін ұйымдастырып, басқару мәселелерін зерттеуге арналған. Дереккөздер
Маржинализм

Маржинализм — экономикалық теория. М. шекті өнімділік, шекті шығын, шекті пайдалылық табыстылықтың кему заңдарын, сұраныс пен ұсыныс заңдарын басшылыққа алады. 1870 — 80 ж. тарихи экон. ілімде “маржиналистік төңкеріс” дәуірі деп аталады. Шекті, маржиналдық тәсілді Австрия мектебінің негізін қалаушылар: К.Менгер (1840 — 1921), Ф.Визер (1851 — 1926), О.Бәм-Баверк (1851 — 1919) игіліктердің пайдалылығын зерттеуде тұңғыш рет қолданды. Жаңа класс. теорияны жасаушылар шекті талдауды тауар, көрсетілетін қызмет бағасының құралуын, бәсекелі рыноктегі өндіріс факторларын зерделеу үшін пайдаланды. Мұндағы өзекті мәселе — кемел бәсеке экономикасының тепе-теңдігін сақтау идеясы. Экономиканы сипаттауға микроэкон. көзқарас осы теорияның айрықша белгісі болып табылады. М. теориясында құндылықтың субъективтік сияқты ұғымдарғa негізделеді, шекті пайдалылықтың, өнімділіктің теориясы, шекті пайдалылық теориясы, жарасымды экономикалық теория, т.б. тұжырымдалады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер
Юрий Александрович Синявский

Синявский Юрий Александрович (11.11.1951 жылы туған, Алматы облысы, Қарасай ауданы, Ақсай ауылы) – биология ғылымдарының докторы (1998), профессор (1998). Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университеті (1974, қазіргі Әл-Фараби Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. Қазақ Тағамтану академиясында зертхана меңгерушісі (1976–1998) болды. 1998 жылдан вице-президенті қызметін атқарады. Негізгі ғылыми бағыты – арнайы және көпшілік тұтынатын медициналық-биологиялық қасиеттері бар емдік-профилактикалық өнімдерді құрастыруға арналған. 330-дан астам ғылыми жарияланымның, 5 монографияның авторы. 30 патенттің иегері. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2001). Дереккөздер
Амангелді Дүйсекеев

Амангелді Дүйсекеев (1942 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1995), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1959, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Алматы қаласындағы №1 (1961–81) және №2 (1981–84) ауруханаларында дәрігер, бас дәрігер, Алматы қаласының денсаулық сақтау басқармасының бастығы (1985–91), Республикалық балалар ауруханасының бас дәрігері (1991–92), Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің орынбасары (1992–97), 1997 жылдан Денсаулық сақтау департаментінің директоры, облыстық денсаулық сақтау басқармасының бастығы міндетін атқарады. Дереккөздер
Балалар музыкасы

Балалар музыкасы — балалардың орындауына және тыңдауына арналған музыка. Балалар музыкасы нақтылығымен, бейнелі мазмұнымен, қарапайымдылығымен, айқындылығымен ерекшеленеді. Балаларға арналған музыканың негізіне халық ертегілері, табиғат, жан-жануарлар әлемі арқау болады. Балалар музыкасы ән, хор, аспаптық пьеса, оркестрлік шығарма, сахналық-музыка туынды болып бөлінеді. Балалар музыкасы балалардың орындаушылық мүмкіндігіне сай шығарылады. Мысалы, әннің дауыс диапазоны, дыбыс шығару ерекшелігі, дикциясы; аспаптық шығармада орындау техникасының қарапайымдылығы ескеріледі. Аспаптық Балалар музыкасына фольклорға бейімдеу, биге еліктелген, бейнелі әуен тән. Балалар музыкасы ертеден белгілі (Ежелгі Грекияда). Орта ғасырдағы Балалар музыкасы шпильмандар (кезбе музыканттар) өнерімен байланысты. Балаларға арналған пед—музыка шығармалар жасауға 18—19 ғасырлардың классик-композиторлары И.С. Бах (“Шағын прелюдиялар мен фугалар”), И. Гайдн (“Балалар симфониясы”), В. Моцарт, Л. Бетховен, Р. Шуман, П.И. Чайковский, т.б. үлкен үлес қосқан. 20 ғасырда Балалар музыкасы жанрлық, әсерлілік жағынан байыды. Б. Барток, С.М. Майкапара, С. Прокофьевтің шығармалары үлкен беделге ие болды. Фортепьянолық циклдармен қоса балалар операсы, балеті, кантаталар, оркестрлік шығармалар дүниеге келді. Балалар музыкасы Қазақстан композиторларының шығарм-нан айтарлықтай орын алады. Бұл салада композиторлар А. Затаевич, Б. Ерзакович, А. Жұбанов, Л. Хамиди, Д. Мацуцин еңбек етті. Е.Г. Брусиловcкий балаларға арнап фортепьянолық пьесалар, М. Төлебаев “Жастық шақ” хор сюитасын жазды. Олардан кейін балаларға арнайы А.В. Бычков “Жалаңаш король”, Ж. Дастенов “Қаңбақ шал”, Т. Мұхамеджанов “Алдар көсе” операларын, А.Серкебаев “Маугли менің бауырым” атты рок-опера-балет, С.Н. Кибирова “Үш торай” балеті мен фортепьяно үшін жазылған “Балалар альбомы” пьесалар циклын, Т. Қажығалиев “Бақытты балалық шақ”, В.А. Новиков симф. оркестрге арнап “Ойыншықтар” сюитасын, Ж. Тұрсынбаев “Жайлауда” атты хор-кантатасын жазды. Балалар музыкасының дамуы балалардың орындаушылық шеберлігінің, музыка білімінің жүйелі өсуіне, жалпы мәдениеттің көтерілуіне тікелей байланысты. Дереккөздер
Мұхтар Бәкенұлы Сыздықов

Мұхтар Бәкенұлы Сыздықов (7 қаңтар 1958 жылы туған, Павлодар облысы Аққулы ауданы Қызылқоғам ауылы) – графикашы. Өмірбаяны * Алматы қаласындағы көркемсурет училищесін (1977) * Санкт-Петербург қаласындағы Көркемсурет академиясын (1983, профессор В.А. Ветрогонскийдің жетекшілігімен) бітірген. * 1983 жылдан Алматы қаласындағы жоғары оқу орындарында педагогикалық қызметпен айналысады. Шығармашылығы * 1980 жылдан шығармалары көрмелерге (8 халықаралық, 7 бүкілодақтық, 22 республикалық) қатысып келеді. * 1995 жылы Москва қаласының Қырым Валындағы Сурет галереясы өз қорына Сыздықовтың графикалық триптихын (“Жас суретшінің өмір дүниесі”, 1987) * 1996 жылы ҚР-і Мемлекеттік өнер мұражайы 5 литографиясын қабылдап алды. * 1980 жылдардан иллюстрациялар жасап, кітаптарды (Б.Майтановтың “Абай. Тарих, тұлға, уақыт” атты кітабы, 2004) безендірді. Ол графикашы ретінде өз еңбектерінде жеке адамның образы арқылы халық мәдениеті мен дәстүрін ашып жеткізу және насихаттау ісіне ұмтылады. Графикалық еңбектері: * “Туған ел шежіресі” (1983, ҚР-і Мемлекеттік өнер мұражайы) * “Мұхтар Әуезов портреті” (ҚР-і Орталық мұражайы қорында) * “ҚР-і Президенті Н.Назарбаевтың зайыбымен портреті” (ҚР-і Президентінің жеке қоры) * “Шебер портреті” * “Ақын портреті” (Астана қаласындағы Президенттің “Ақорда” сарайы), т.б.; оның көптеген графикалық еңбектері шетелдік (АҚШ, Англия, Германия, Ресей, Түркия, Франция, Югославия) жеке қорларында сақтаулы. Дереккөздер
Оразғали Кендайұлы Дүйсемәлиев

Оразғали Кендайұлы Дүйсемәлиев (1930 жылы туған, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Морской ауылы) – техника ғылымының докторы (1989), профессор (1994). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтын (1954) бітірген. Жамбыл механика зауытытында мастер, цех бастығы (1954–56), Қазақстан Ғылым Академиясының Физика және техника институтында аға лаборант, кіші ғылыми қызметкер (1956–58), КСРО Ғылым Академиясының Металлургия институтында аспирант (1958–61), Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1962–66), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) доцент, декан, профессор (1966–90), Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі, профессор (1990–96) қызметтерін атқарады. Дүйсемәлиев 170 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монография, 10 авторлық куәлік пен 4 мемлекеттік патенттің авторы. Дереккөздер
Гүлзипа Сыздықова

Гүлзипа (Күлзипа) Сыздықова (1 қаңтар 1914 жыл, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы – 30 қыркүйек 1985 жыл, Алматы) – актриса, әнші, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисті (1966). Өмірбаяны * 1933 – 36 жылдары қазіргі Қазақтың мемлекеттік академия драма театрының студиясында оқыған. Оқып жүрген кезінен бастап осы театрдың спектакльдеріне де қатысты. * 1936 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан. * 1957 жылдан киноға түскен. Ойнаған рөлдері Алғашқы ойнаған рөлі – М.Әуезовтің “Түнгі сарын” драмасындағы Топай (1935). Бұдан кейін: Меңсұлу (Ш.Хұсайынов, “Алдар Көсе”), Сайра (І.Қуанышбаев пен Хұсайынов, “Шаншарлар”), Күнікей (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Фатима (А.Қаһар, “Ауру тістер”; І.Мұхамеджанов, “Құдағи келіпті”), Жер-ана, Жаңыл (Ш.Т. Айтматов, “Ана – Жер-ана” мен “Аңсаған менің әнімсің”), т.б. тұлғаларды сомдады. Ол Шүкір (Мұхамеджанов, “Бөлтірік бөрік астында”), Ұмсынай, Халима (Ә.Тәжібаев, “Жалғыз ағаш орман емес” пен “Той боларда”), Балжан (Мүсірепов, “Сең қайтер едің”), Қарақатын (Ә.Нұрпейісов, “Қан мен тер”) рөлдерін ойнап, көрермендерге эпизодтық рөлдердің шебер орындаушысы ретінде танылды. Дереккөздер
Ахан Дүйсембаев

Ахан Дүйсембаев (1939 жылы туған, Қарағанды қаласы) – экономика ғылымының докторы (1990), профессор (1993), Еуразия халықаралық экономика академиясының академигі (2000). ҚазМУ-ды бітірген (1964). Қарағанды қаласы көмір өнеркәсібі кәсіпорындарында экономист, аға экономист (1964–68) қызметтерін атқарған. Қарағанды мемлекеттік техника университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1972–98), 1998 жылдан Көпсалалы гуманитарлық-техника университетінің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі. 230-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 8 монографияның авторы. Дереккөздер
Жүзу

Жүзу , спорттық жүзу – спорт түрлерінің бірі. Спорттық жүзу жарыстары еркін (кроль), брасс, баттерфляй, шалқалап жүзу, тағы да басқа тәсілдерімен 50 метрден 1500 метр қашықтық аралығында өткізіледі. Сондай-ақ жүзудің қолданбалы, су астында жүзу, синхронды (көркемдік) жүзу т.б. түрлері болады. жүзудің тұрмыстық, емдік, ойын түрлері де бар. Халықаралық жүзу федерациясы Халықаралық жүзу федерациясы (ФИНА) 1908 жылы құрылған. 1991 жылы оның құрамына 128 ел кірді. Олимпиялық ойындар 1896 жылдан бері, дүниежүзілік чемпионаттар 1973 жылдан бері, еуропалық чемпионаттар 1926 жылдан бері өткізіліп келеді. Дене шынықтырудың бір түрі ретінде жүзумен адамдар ежелгі дәуірден бастап айналыса бастаған. Біздің жыл санауымыздың басында Римде суы жылытылатын 50x20, 100x50 метрлік үй ішіндегі бассейндер салынған. ХVІ ғасырдың басында жүзу спорттық сипат алды. Алғашқы жарыс 1515 жылы Венецияда өткізілді. КСРО-ның 1947 жылы Халықаралық жүзу федерациясына мүше болуы, 1952 жылдан бастап Олимпия ойындарына қатысуы жүзу спортының Кеңес Одағында, оның ішінде Қазақстанда да жедел дамуына ықпал етті. Қазақстанда жүзу спортының дамуы Алматыда Дене тәрбиесі институтының (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы) ашылуымен тікелей байланысты болды. Оның түлектері 1946 жылы Бүкілодақтық жоғары оқу орындары арасындағы жарысқа қатысты. 1947 жылы алғаш рет жүзуден республикалық біріншілік ұйымдастырылып (Тастақ тоғанында), оған Алматы, Атырау, Орал қалалары жүзгіштері қатысты. Сол жылы Қазақстан тұңғыш рет КСРО біріншілігінде бәсекеге түсті. 1948 жылы Алматыдағы Мәдениет және демалыс саябағында студенттердің күшімен 27 метрлік ашық бассейн жасалды, онда екінші республикалық біріншілік өтті. Ю.Кабин, В.Минаев, Б.Елқондиевтер бірнеше рет Қазақстанның чемпионы атанды. Құрамына қазақстандық Г.Николаев енген КСРО жүзгіштері ХVІ-ші Олимпия ойындарында (Мельбурн, 1956) 4x200 метрлік эстафетада Кеңес Одағына алғашқы қола медальді әкелді. 1957 жылы Қарағандыда тұңғыш жабық бассейн іске қосылды. Тәуелсіз Қазақстан дербес қатысқан Барселонада өткен 25-Олимпия ойындарына (1992) 7 жүзгіш, ал Сиднейде өткен 27-Олимпияға (2000) 8 жүзгіш қосты. Олардың бәрі дерлік Азия құрлығының үздіктері аталды. Жүзу адам ағзасына тигізетін пайдалы әсері жағынан басқа спортқа қарағанда ерекше орын алады. Жүзумен тұрақты шұғылданған адамның бұлшық еті үйлесімді жетіледі, жүйке тамыры нығаяды, денедегі зат алмасу, тыныс алу мен қан айналу жүйесінің қызметі жақсарады. Тағы қараңыз * Баттерфляй * Брасс * Еркін жүзу * Кроль * Шалқалап жүзу Дереккөздер
Сыйақы

]] Сыйақы – 1) уәждеме теориясы шеңберінде адамға құнды болып көрінуі мүмкін нәрселер; 2) алынған несие, лизингіге алынған мүлік үшін төлемақы, алынған депозиттер бойынша және борышқорлық бағалы қағаздар бойынша төлемақы; 3) кәсіпорын, ұйым (мекеме) қызметкерлерінің еңбегіне қосымша ақы төлеу. Бір жылғы жұмыс қорытындысы бойынша Сыйақы, еңбек сіңірген жылдар үшін Сыйақы түрлері мен басқа да түрлерге бөлінеді. Бір жылғы жұмыс қорытындысы бойынша Сыйақы Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы ҚР заңына сәйкес кәсіпорында қолданылатын еңбек ақы жүйесіне қосымша ретінде белгіленеді. Бұл Сыйақыны алуға кәсіпорын штатында тұрған және толық күнтізбелік жыл бойына істеген қызметкерлер құқылы. Сілтемелер * Свифт * Спот * СВОТ Дереккөздер
Сыйға тарту

Сыйға тарту – бір тұлғаның өзіне тиесілі мүліктік құндылықтарды екінші бір тұлғаның меншігіне қайтарусыз беруі. Шартпен (сыйға тарту шартымен) ресімделеді және нотариуста тіркеледі. Сыйға тарту заңды тұлғаның атына ресімделсе, сыйдың құны оның негізгі қызметке жатпайтын қызметінен түскен табысы болып табылады және оған салық салынуға тиіс, сондай-ақ заңды тұлға мүлікті жеке тұлғаға сыйға тартса да, операция осылай бағаланады. Егер Сыйға тарту жеке тұлғалардың арасында ресімделсе, онда сыйдың құны салық салынатын табыстың құрамына енгізілмейді. Сілтемелер * Свифт * Спот * СВОТ * Сыйақы Дереккөздер
Сыртқы сауда мәмілесі

]] Cыртқы сауда мәмілесі – тауарлардың‚ көрсетілетін қызметтердің экспортымен және импортымен‚ шығармашылық қызмет нәтижелерімен немесе оларды пайдалану құқығымен байланысты мәміле‚ мұнда шетелдік жеке немесе заңды тұлға қатысушылардың бірі болып табылады. Сатып алу-сату шарты мұндай мәміленің негізгі құжаты болып табылады және оның нысаны мен қол қою тәртібі тиісті заңдармен айқындалады. Cыртқы сауда мәмілесі жазбаша нысанда жасалады және оған өкілетті адамдар қол қояды. Оның нысаны мен қол қою тәртібі бұзылса‚ жарамсыз деп танылады. Бұл аукциондар мен биржаларда‚ шетелдік сақтандыру оперцияларында жасалған мәмілелерге қолданылмайды. Кәсіпорындар (ұйымдар‚ бірлестіктер‚ фирмалар) лицензиялануға тиіс тауарлармен байланысты сыртқы экономикалық қызметтің барлық түрлерін (тікелей өндірістік‚ ғылыми-техникалық байланыстар‚ жағалау маңындағы және шекара өңіріндегі сауда) орындау кезінде мәмілеге қол қойып‚ тауардың кімге тиесілі екені туралы сертификат (құжат) табыс еткен жағдайда бұған уәкілетті органдардан лицензия алғаннан кейін ғана экспортшы (делдал) өнімді шет елге жөнелтеді. Сілтемелер * Свифт * Спот * СВОТ Дереккөздер
Рахмет Батырбаева

Батырбаева Рахмет (1921, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Қызылжарма ауылы – 25.10.1992, Қызылорда қаласы) – ақын. Жасынан ән-жырға құмар болып, қисса-дастандастандарды жаттап өседі. Т.Ізтілеуовті пір тұтқан. 2-дүниежүзіндегі соғысқа қатысқан. Өлең жазумен 1950 жылдардан айналыса бастаған. Алғашқы өлеңдері «Сыр бойы» газетінде «Шұғыла» (1977), «Жайқоңыр» (1984) жинақтарында жарық көрген. Оның «Ажал құрсауында», «От кешу», «Үзілмеген үміт», «Достық баспалдақтары» атты ұсақ-жырлары бар. «Бұқарбай батыр» дастаны (1991) жарияланған. Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Қызылжар ауылы Батырбаев есімімен аталады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Сюрвейер

Сюрвейер (ағылшынның surveyor) – сақтандыруға қабылданатын мүлікті және сақтандыру басталғаннан кейін сақтандырылған мүлікті тексеретін сарапшы. Сюрвейер көбінесе теңіз сақтандыруында және жүктерді сақтандыруда әрекет етеді. Олар сақтандырушылармен, кеме иелерімен, жүк иелерімен, кеме жалдаушылармен және басқа мүдделі тұлғалармен шарт жасасу негізінде өзара іс-қимылда болады. Сюрвейер қорытындысы негізінде сақтандырушы белгілі бір нысанды сақтандыру мүмкіндігі туралы, сақтандыру шарты бойынша тарифтік мөлшерлеменің шамасы туралы шешім қабылдайды. Сюрвейер атқарымына сақтандыру уақиғасы басталғанда мүліктің зақымдану дәрежесін айқындау, апаттық сертификаттар толтыру міндеті де кіруі мүмкін. Сілтемелер * Сейітов * Сақтандыру * Экономика Дереккөздер
Сайд Мақсұтұлы Баязитов

Саид Баязитов (1929, Қызылорда облысы Сырдария ауданы-1981)- жазушы. Ұлты татар болғанмен, шығармаларын қазақ тілінде жазды. 1953 жылы Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогика институтын бітірген. 1953 — 1957 жылдары орта мектепте қазақ тілі мен әдебиетінің мүғалімі, 1957 — 1961 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының Қызылордадағы облысаралық бөлімшесінің әдеби кеңесшісі, 1961 — 1963 жылдары Мәскеудегі Жоғары әдебиет курсының тыңдаушысы болған. Еңбегі * 1954 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан балаларға арналған «Күтпеген кездесу» деген алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрді. * «Арал Робинзондары» (1956), * «Бала-қалам» (1959) әңгімелері, * 1960 жылы ересектерге арналған «Тюльпандар гүл шашқанда» әңгімелері, * «Хрусталь алқалар» (1965), * «Айдарлыдағы кездесу» (1967) атты повестері, * «Алтын кілт» әңгімелер жинағы (1976) шыққан. Дереккөздер
Сы Жабғу Сы Шегу хан

Сы Жабғу Сы Шегу хан (туған жылы белгісіз – 631) – Батыс Түрікқағандығы ның билеушісі (630 – 631). Ол 630 жылы Алтай өңіріне қашып кеткен бұрынғы билеуші Мохэдуді өлтіріп, өзін билеуші деп жариялаған. Қағандықтағы өзара қырқысты тоқтатуға күш салып, теле тайпасындағы бүлікті басуға әскер аттандырды. Бірақ оның жіберген әскері телелерден жеңіліс тапты. Қол астындағы аймақтардың билеушілеріне сенімсіздік танытып, Или атты жергілікті билеушіні өлтіртті. Бұл өз кезегінде Сы Жабғуға қарсыластардың көбеюіне әсер етті. Нушибилердің Муби Дагань атты билеушісі көп әскер жинап, Сы Жабғудың ордасына аттанып, оны тұтқынға алмақшы болды. Сы Жабғу Муби Даганьға қарсылық көрсете алмай, қаңлылардың иелігіне барып паналап, сол жақта қайтыс болды. Муби Дагань кезінде Сы Жабғудан қысым көріп, Харашар деген жерге қашып кеткен Нишуды шақыртып, оған қағандық билігін тапсырды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Палитра

Палитра ( – жұқа тақтайша) – * 1) тік бұрышты немесе доға пішіндегі, суретшінің сол қолының бас бармағына киетін тесігі бар жұқа тақташа. Ағаштан, фарфордан, темірден жасалады. Палитраны суретші бояу езу үшін пайдаланып, өз көңіліндегі бояу реңін табу үшін оның бетінде бірнеше бояу түстерін араластырады. Суретшінің шеберлігіне орай Палитрада бояу реңдері пайда болады. “Палитрасы бай суретші” деген теңеу алуан түсті бояу үйлесімін тудырушыны меңзейді. * 2) Белгілі бір суретшіге немесе картинаға тән бояу түрлерінің үйлесім табуы. Дереккөздер
Парагульгов Халит Хадисович

Парагульгов Халит Хадисович (1938 жылы туған, Чешенстан, При-городный ауданы Ахки-Юрт село) – геология-минералдық ғылым докторы (1995). 1965 жылы Қазақ политехникалық институтын ( қазіргі Қазақ ұлттық технкалық университеті) бітірген. 1965–1968 жылдары «Маңғышлақмұнайбарлау» тресінде аға геолог болды. 1969 жылдары жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында аға инженер, кіші, аға, жетекші, бас ғылым қызметкер болып жұмыс істеді. Ғылыми жұмыстар «Эволюция и нефтегазоносность осадочных бассейнов Восточного Казахстана» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.. Дереккөздер
Палыгорскит

ПАЛЫГОРСКИТ, тау терісі, аттапульгит – силикаттар класының минералы. Химикалық формуласы: Mg2Al2[Sі8O20](OH)28H2O. Түсі сұр, қоңыр реңді ақ; қаттылығы 2 – 2,5, тығыздығы 2,0 – 2,3 г/см3, жеке кесектері оңай майысады, суды өзіне көп сіңіреді, балқытқанда сүт тәрізді көбікті шыныға айналады. Моноклиндік немесе ромбылық сингонияда кристалданып, жеке кристалдары нәзік талшық типтес кристалл түзеді. Палыгорскит магнийге бай тау жыныстарының үгілу аймағында жаралып, шөгінді тау жыныстарда қабатталып жиылады. Жылу және дыбыс өткізбейтін материал жасауда, улағыш химикаттар мен тыңайтқыш өндірісінде қоспа ретінде қолданылады. Пайдаланылған әдебиет
Жұлын

Жұлын (medulla spіnalіs) — адам мен омыртқалы жануарлардың омыртқа жотасының ішінде орналасқан орталық жүйке жүйесінің бір бөлігі. Жұлын алғаш бассүйексіздерде (ланцетниктерде) жүйке түтігі ретінде пайда болған. Қосмекенділерде аяғының пайда болуына байланысты мойын және бел тұсы жуандап, жұлын жүйкелері иық және жамбас белдеуінде жүйке торларын құрайды. Омыртқа жотасының екі жағында орналасқан симпатикалық жүйке жүйесі жақсы дамыған. Бауырымен жорғалаушыларда олардың тіршілігіне байланысты алдыңғы ми сыңарлары сұр затының үстіңгі қабаты ми қабығына айналған. Жұлын құрылысы күрделеніп ұзара бастайды. Құстардың жұлынының бір ұшы мишықпен, екінші ұшы вестибулалық аппаратпен байланысқан. Ал сүтқоректілердің онтогенезінде жұлын күрделенген пирамидалық жүйемен дамиды. Жұлын өзінің жоғарғы және төменгі өткізгіш жолдарын орталық жүйке жүйесімен жалғастырып, барлығын бір орталыққа бағындырады. Бұл жұлын құрылысы мен қызметінің эволюциясының дамуы барысында күрделене түскенін көрсетеді. Жұлынның пирамидалық жүйесінің дамуы – адам тәрізді маймылдарда, әсіресе, адамда ең жоғарғы шегіне жеткен. Жұлын адамда ауыз омыртқаның жоғарғы тұсынан басталып, 1-, 2-бел омыртқаларына дейін жетеді; 8 мойын, 12 кеуде, 5 бел, 5 сегізкөз және 1 – 3 құйымшақ бунақтарынан (сегменттерінен) тұрады. Ересек адамда жұлынның ұзындығы 41–45 см-дей, салмағы 26–28 г-дай, қалыңдығы 1 см-дей. Жұлын сырты өрмек тәрізді жұмсақ және қатты қабықтармен жабылған. Қабық арасындағы қуыста жұлын сұйығы бар. Қатты қабық әр жерінен сүйекпен жалғасады. Жұлынның ортасын бойлай жатқан сұйықтыққа толы өзек сұр заттан тұрады. Сұр заттың көлденең қимасы “Н” әрпі немесе қанатын жайған көбелек пішінді болып көрінеді. Сұр заттың сыртында ақ зат болады. Бұлар, негізінен, жүйке талшықтары мен нейроглиядан түзіледі. Жүйке талшықтары орталық жүйке жүйесіне баратын және одан шығатын импульстерді өткізеді. Жұлын, негізінен, рефлекторлық және өткізгіштік қызмет атқарады. Сілтеме
Болатхан Құлжанұлы Тайжан

Болатхан Құлжанұлы Тайжан (8 наурыз 1941 жыл, Павлодар – 20 ақпан 2007, Алматы) – мемлекет қайраткері, дипломат, Төтенше және Өкілетті Елші. Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын (1966) және КСРО ҒА жанындағы Мәскеу халықаралық экономикалық қатынастар институтының аспирантурасын (1970) бітірген. Өмірбаяны 1970 – 74 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, 1974 – 75 жылдары Қазақ КСР-і Сыртқы істер министрінде бас хатшы, 1975 – 80 жылдары Йемен Араб Республикасындағы КСРО елшілігінде 2-хатшы, 1980 – 85 жылдары Қазақстан КП ОК-де, Қазақ КСР-і СІМ-нде жауапты қызметкер, 1985 – 89 жылдары Йемен Халық Демократиялық Республикасында бас консул, кеңесші, 1989 – 93 жылдары Қазақ КСР-і СІМ-нде жауапы қызметкер, ҚР сыртқы экономикалық қатынастар министрінің 1-орынбасары, 1993 – 99 жылдары Қазақстанның Египеттегі Төтенше және өкілетті елшісі және қосымша Марокко, Тунис, Алжир, Иордания, Сирия, Ливия елдеріндегі Төтенше және өкілетті елшісі, 1996 – 99 жылдары Ислам Конференциясы ұйымындағы ҚР-ның тұрақты өкілі, 1999 – 2001 жылдары Қазақстанның Малайзиядағы Төтенше және өкілетті елшісі болды. 2003 – 05 жылдары “Нұр Отан” партиясы төрағасының кеңесшісі, 2005 жылдан өмірінің соңына дейін ұлттық-патриоттық “Ұлт тағдыры – ел тағдыры” қозғалысының төрағасы болды. Тайжан Қазақстанның сыртқы саясатын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды және зиялы қазақ азаматы ретінде елдегі қоғамдық қозғалыстарға белсене араласты. Дереккөздер
Паравян Арарат Вартозарович

Паравян Арарат Вартозарович (6.5.1903, Армения, Кировакан маңы – 10.3.1984, Алматы) – биология ғылымының докторы (1960). 1931 жылы Әзірбайжан ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1937 жылы Ленинград (Санкт-Петербург) жаратылыстану институтының аспирантурасын бітірген. 1943 жылдан КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесінде. 1956–1961 жылдары Бас ботаника бағында аға ғылым қызметкер, Ботаника стационар директоры (Түркістан облысы), Ботаника институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. 1961– 1967 жылдары лаборатория меңгерушісі болды. Негізгі еңбектері өсімдіктерді жерсіндіру мәселелері-не арналған.. Дереккөздер
Юрий Васильевич Бирючков

Юрий Васильевич Бирючков (15 мамыр 1929 жылы, Ресей, Астрахан қаласында туған) – хирург, медицина ғылымның докторы (1971 жылы). Астрахан медицины институтының емдеу факультетін бітірген (1956 жылы). Норильск, Мәскеу, Новосибирск қалаларында дәрігер. Ақтөбе медицина институтының ассистенті, доценті, кафедра меңгерушісі (1956–70 жылдары), ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1973–98 жылдары), профессор болды. «Бас сүйегінің ашық сынықтарында мидың жарақатының бастапқы және ерте диагноз қою, емдеу» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 18 өнертапқыштық, үш жаңашылдық ұсыныстары бар. 170 ғылыми еңбегі жарияланған. Шығармалары 1. "Әскери хирургия бойынша дәрістер", Алматы, 1994. Дереккөздер
Тарих-и шаһ Махмуд ибн Мырза Фазыл Чорас

]] Тарих-и шаһ Махмуд ибн Мырза Фазыл Чорас – қазақ даласындағы тарихи оқиғаларды баяндайтын шығарма. Еңбектің әуелгі аты белгісіз. Оны алғаш Зәки Уәлиди Тоған тауып, мұқабасындағы жазуға қарап шартты түрде “Тарих-и шаһ Махмуд ибн Мырза Фазыл Чорас” деп ат қойған. Арнаулы әдебиеттерде “Жылнама” деп те аталады. Жылнама шамамен 1673 – 76 жылдары аралығында Шығыс Түркістанда құрастырылған. Ол кіріспеден және 119 шағын тараудан тұрады. Шығарманың сипаты, мазмұны және құрастырылуы жағынан жергілікті әулеттер тарихын, Шағатай әулетінен шыққан Жүніс ханның билік құруынан бастап, Исмаил ханның (1670) таққа отыру жайын баяндайды. Еңбектің алғашқы бөлімі Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашидиін” негізге алған. Автор 55 тараудан бастап өзінің көргендері мен туыстарының естеліктерін, оқиға куәгерлерінің әңгімелерін пайдаланған. Жылнамада 16 – 17 ғасырлардағы Орта Азия, Қазақстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістан және Жоңғар хандығы жөнінде деректер мол. Оның парсы және ұйғыр тіліндегі нұсқалары табылып отыр. Сілтемелер * Сейітов * Тарих-и Рашиди * Мұхаммед Хайдар Дулат Дереккөздер
АҚШ тәуелсіздік декларациясы

]] ]] АҚШ тәуелсіздік декларациясы — Солтүстік Америкадағы тәуелсіздік үшін Соғыс кезінде 1776 жылы 4 шілдеде Филадельфияда өткен Екінші Құрлықтық конгрессте қабылданған. Тәуелсіздік декларациясының негізіне республикалық және демократиялық рухта жасалған Томас Джефферсонның жобасы алынды. Онда 13 британ отарының метрополиядан бөлініп, дербес, тәуелсіздік мемлекет – Америка Құрама Штаттарының құрылғанын жарияланды. Тәуелсіздік Декларациясы адамдардың заң алдындағы теңдігін, олардың өмір сүруге деген табиғи құқығын, бостандығы мен бақытқа ұмтылуын жариялады. Алайда құл иеленушілердің қысымымен декларация мәтінінен құлдықты айыптаған жолдар алынып тасталды. Кейіннен Тәуелсіздік Декларациясының қабылданған күні америка халқының ұлттық мейрамына айналды. Дереккөздер
Зинол-Ғабден Қабиұлы Бисенғали

Зинол-Ғабден Қабиұлы Бисенғали (21 қаңтар 1950 жылы, Атырау облысы, Құрманғазы ауданынды туған) – әдебиеттанушы, филология ғылымының докторы (1997 жылы), профессор (1999 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетті бітірген (1972 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті). Сол жылдардан бері ҚазМУ-да доцент, профессор «XX ғасыр басындағы қазақ романы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері негізінен әдебиет тарихын зерттеуге арналған. Бірнеше оқу құралдарының авторы. Шығармалары 1. «XX ғасыр басындағы қазақ прозасы», Алматы, 1989 жылы 2. «Қазақ романы», Алматы, 2003 жылы Сілтемелер 1. [http://anatili.kz/?p=3801 "Терең өзен ақырын ағады" мақала (Бисенғали туралы)] 2. [http://www.kaznu.kz/kz/8587/page Бисенғали жұмыс істейтін Қазақ әдебиеті кафедрасы] 3. [http://altyn-orda.com/?p=1654 "Ғылымның биік шыңында" мақала (Бисенғали туралы)] Дереккөздер
Текес артезиан алабы

]] Текес Артезиан алабы , Алматы облысының оңтүстік-шығысында орналасқан. Ауданы 1,8 мың км². Батыс бөлігі – Текес ойысы. Гидрокарбонатты сульфатты, кальцийлі-натрийлі тұщы су (минералдығы 0,15 – 0,9 г/л) жоғары плиоцен мен антропогеннің аллювий-пролювий текті шөгінділерінде жиылған. Барлау ұңғымаларының тереңдігі 24 – 230 м, су шығымы тәулігіне 430 – 1700 м3. Алаптың болжамды ғасырлық қоры 19 миллиард м3 мөлшерінде анықталған. Пайдаланылатын қоры тәулігіне 1,5 миллион м3, мұның ішінде толық барланғанының тәуліктік шығымы 170 мың м3. Теріскей Алатаудың мұздықтары суымен толысады. Алап суы елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, егін суаруға пайдаланылады. Сілтемелер * Гидрокарбонат * Алматы облысы * Көктоғай кенті Дереккөздер
Виктор Яковлевич Панин

Виктор Яковлевич Панин (20.10. 1929 жылы туған, Ресей, Красноярск өлкесі, Тасеево ауданы – 22.10.2005, Алматы қ.) – биология ғылымының докторы (1971). 1953 ҚазМУ-ды ( қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1953 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылым еңбектері гельминттер морфологиясына, биологиясы мен эволоюциясына арналған. Панин гельминттердің ғылымға беймәлім 1 отряд тармағын, 10 түрін тауып, оларға сипаттама берген. . Дереккөздер
Пальгов мұздығы

Пальгов мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Есік өзені алабында. Мұздықты 1936 жылы өлкетанушы В.Горбунов ашып, оған белгілі кеңес гляциологы Н.Пальговтың есімі берілді. Аумағы, жер бедері Ұзындығы - 5,1 км, ашық жатқан жері - 4,1 км. Жалпы ауданы - 7,5 км 2 , оның ішінде мұзқар (фирн) алаңы - 5,1 км 2 , ашық тілі - 2,0 км 2 , борпылдақ жыныс жапқан бөлігі - 0,4 км 2 . Мұздық 3820 м биіктіктен басталып, 3500 м-де аяқталады. Дереккөздер
Қанапия Дәрібаев

Қанапия Дәрібаев (27.12. 1931 жылы, қазіргі Сырдария ауданы С.Сейфуллин ауылы) – ақын. Қызылорда педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1956 жылы). 1956 – 1958 жылы орта мектепте мұғалім, 1958 – 1963 жылы республикалық «Балдырған», «Мәдениет және тұрмыс» журналдарында әдеби қызметкер, 1963 – 1981 жылы Шиелі ауданындағы «Өскен өңір» газетінде редактордың орынбасары, 1981 – 1983 жылы «Ара» журналында бөлім меңгерушісі болды. «Светофор оттары» (1961 жылы), «Серт», «Шиелі өзен» (1976 жылы), «Сыр перзенті» (1981 жылы), «Көк күмбезі» (1986 жылы) жинақтары жарық көрген. Ақын 2006 жылы Алматы облысының Талғар ауданындағы Тұздыбастау ауылында қайтыс болды. Дереккөздер
Туркс пен Кайкос

Теріс пен Кайкос – Кариб теңізі алабындағы аралдар тобы, Ұлыбританияның иелігі. Теріс пен Кайкос Багам аралдары тізбегінің жалғасы болып табылады, 30-дан астам аралдан құралған. Оның 8-іне адамдар қоныстанған. Екі аралдық топ 35 км-лік Теркс-Айленд деп аталатын бұғазбен бөлінген. Бұғаздың ең терең жері 2200 м-ге дейін жетеді. Аралдар рифтермен қоршалған. Аумағы 430 км², халқы 17000 адам (2005). Әкімшілік орталығы Коберн-Таун. Аралдардың климаты жылы, айлық орташа температурасы жыл бойы 24 – 32С аралығында болады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 540 – 720 мм аралығында. Аралдарда ауыз судың тапшылығы байқалады. Негізгі табысты туризмнен, балық аулаудан, қаржылық қызметтен табады. Сілтемелер * Багам аралдары * Кариб теңізі * Ұлыбритания Дереккөздер
Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық

Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық (1924 жылғы 17 тамызда Ақтөбе облысы Ойыл ауылында туған – 2020 жылғы 4 шілдеде Алматы қаласында қайтыс болған) – филология ғылымдарының докторы (1972), профессор (1989). Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1989), Сәтіғали Құтқожин мен Айғанымның қызы. Өмірбаяны Зерттеулер Сыздық Рәбиға "Абай қара сөздерінің негізгі морфологиялық ерекшеліктері" (1959) тақырыбында кандидаттық, Сыздық Рәбиға “Абай шығармаларының тілі” (1972) тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Қазақ әдеби тілінің нормаларын қалыптастыруға арналған “Тілдік норма және стиль” (1984) еңбегі – қазақ тіл мәдениетінің негізін қалаушы зерттеушілердің бірі. Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ әдеби тілінің тарихы, Абайдың поэтикалық тілі, қазақ тілінің поэтикасы, XV – XIX ғасырлардағы ақын-жыраулар тілі, ортағасырлық жазба ескерткіштер тілінің тарихы мен лексика-грамматикалық құрылымы, текстологиясы, тарихи лексика, лингвостилистика, тіл мәдениеті, орфография, жазу теориясы, Ахметтану, лингводидактика салаларында 100-ден астам магистрлік және кандидаттық диссертациялар қорғаған. Марапаттар “Қазақ әдеби тілінің тарихы” монографиясы үшін Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығы (1995), Абайдың шығармалық мұрасын зерттеген еңбектер топтамасы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығын (1996) алған. Түркітану саласындағы еңбектері үшін халықаралық конференцияларда бірнеше мәрте арнайы дипломдар мен сертификаттарға ие болды. “Құрмет белгісі” (1971), “Парасат” (2004) ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалары * Қазақ тілі орфографиясы мен пунктуациясы жайында анықтағыш, А., 1959, 1996; * Сөздер сөйлейді, А., 1980, 1994, 2004; * Сөз сазы, А., 1983; * А.Байтұрсынов, А., 1990; * Қазақ әдеби тілінің тарихы, А., 1993, 2004; * Абайдың сөз өрнегі, А., 1995, 2004; * Сөз құдіреті, А., 1997; * Қазақ тілінің анықтағышы, Аст., 2000; * Тілдік норма және оның қалыптасуы, Аст., 2001; * Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі, А., 2004; * Қ.А. Иасауи “Хикметтерінің” тілі, А., 2004. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://mtdi.kz/til-bilimi/soz-tarixy/1681-gylymda-jurgen-kazak-aielinin-jugi-oye-auyr Рабиға Сыздық: Ғылымда жүрген қазақ әйелінің жүгі өте ауыр]
Шәймен Дәрібаев

Дәрібаев Шәймен (1857 жылы, қазіргі Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы – 1933 жылы, сонда) – халық ақыны. Жасынан өлең шығарып, айтысқа түскен, сері болған. 1900 жылдан өмірінің соңына дейін Құлан ақынмен бірге жүрген. Оның 1891 жылы Ақбілекпен айтысы, «Белсенділерге», «Жылпос жігітке», «Өмір – дәурен», т.б. өлең-жырлары сақталған. Сонымен қатар шығыс халықтарының аңыз әңгімелері негізінде «Үш соқыр», «Сараң бай» және өз өмірі жайлы жазған «Жетім бала» атты дастандары жарық көрген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
Тмин

]] Тмин (Зире Carum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік. Еуразияда өсетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда бұлақтар мен өзендердің жағалауында, шалғынды жерлер мен бұталардың арасында, тау етегінен бастап субальпілік белдеулерге дейінгі аралықта өсетін 1 түрі – кәдімгі Тмин (Carum carvі) бар. Оның биіктігі 40 – 60 см. Кіндік тамыры жіңішке, ұршық тәрізді. Сабағы дара, іші қуыс, терең жолақты, аша сияқты бұтақталған. Жапырақтары жалаңаш, түп жағынан кеңейген сағақта орналасқан, олардың жапырақ тақтасы 6 – 8 жұп отырыңқы буындармен жалғасқан, жай немесе екі қайтара қауырсынды тарамдалған. Шатыршалары орамсыз немесе 1 – 2 түп жағындағы жапырақшалармен 5 – 11 сәулелі болып келеді. Сәулелерінің ішкілері сыртқыларынан қысқа, шатырларында 20-дай гүл болады. Күлтелері ақ түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі жұмыртқа тәрізді. Тминнің шаруашылық үшін маңызы зор. Оның тұқымының құрамында 5,75%-дай эфир майлары (карвон және лимонен) болады. Тмин майы медицинада, ветеринарияда, сабын қайнатуда және тамақ өнеркәсібінде қолданылады. Майының қалдықтары құнды мал азығы – күнжара алу үшін пайдаланады. Дереккөздер
Иван Александрович Скосарев

Скосарев Иван Александрович (15.6.1956 ж.т.) – медицина ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1982, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) және аспирантурасын (1984) бітірген. Осы институтта аға лаборант, ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1982–1992) атқарды. 140-тан астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Шығармалары *Дозированное плавание как один из методов оздоровления детей (1992); *Основы клинического обследования в педиатрии с некоторыми вопросами питания детей 1 года жизни (1999); *Психологические особенности при соматической патологии у детей (2001). Дереккөздер
Константин Андреевич Пальгов

Константин Андреевич Пальгов (9.5.1931, Алматы қаласы – 1990, сонда) – медицина ғылымының докторы (1968), профессор (1971). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1981). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1954, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетті) бітірген. Осы университетте кафедра меңгерушісі, клиника жұмыстар жөніндегі проректор (1975–1985) қызметтерін атқарған. Ғылыми жұмыстар 1967 жылы «Хирургическое лечение осложненных форм туберкулезного спондилита с применением костной и костно-мышечной пластики» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Пальгов сүйек-буын туберкулезін хирургиялық жолмен емдеу тәсілдерін тауып, тканьдарды сақтау жолын анықтады.. Марапаттар «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әбдуәли Төлегенұлы Төлебиев

Төлебиев Әбдуәли Төлегенұлы (12.9.1953 жылы туған, ІХР, Лаусечум қаласы) – суретші, кескіндемеші, педагог. 1975 жылы Қазақ педагогикалық институтының (қазіргі Алматы мемлекеттік педагогикалық университеті) көркемсурет-графика факультетін бітірген. Қазақ КСР-і ғылым академиясының Тарих және археология институтында суретші-археолог (1975 – 76), Қазақ политехникалық институтындағы (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) сурет кафедрасының ассистенті (1976 – 80), қазіргі Қазақтың бас сәулет-құрылыс академиясындағы сәулет және сурет кафедрасында аға оқытушы, доцент (1980 – 2006) болды. 2007 жылдан дизайн факультетінің бейнелеу өнері секторын басқарады. 3 монографияның, 6 оқулықтың, 6 оқу-әдістемелік құралдардың, 40-тан астам ғылыми мақаланың авторы.Бүкілодақтық, республикалық және Бухарест қаласында өткен Халықаралық (1992, Румыния) көрмелерге қатысқан. Дереккөздер
Мәриямгүл Төлегенова

]] Мәриямгүл Төлегенова (24.7.1952, Алматы – 24.07.2006, Алматы) – әнші (лирикалы-колоратуралық сопрано), ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (2005). 1979 жылы қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген. Сол жылы Қазақтың мемлекеттік академия опера және балет театрының труппасына қабылданып, осы театрда қойылған опералық спектакльдерде Ольга (А.С. Даргомыжский, “Су перісі”), Марфа (Н.А. Римский-Корсаков, “Патша қалыңдығы”), Прилепа (П.И. Чайковский, “Қарғаның мәткесі”), Виолетта, Джильда, Оскар, Тибо (Дж. Верди, “Травиата”, “Риголетто”, “Бал-маскарад”, “Дон Карлос”), Белинда (Г.Перселл, “Дидона мен Эней”), Адель, Розалинда (И.Штраус, “Жарқанат”), Олимпия (Ж.Оффенбах, “Гофман ертегілері”), Микаэла (Ж.Бизе, “Кармен”), Дана (Е.Г. Брусиловский, “Ер Тарғын”), Гүлбаршын (Е.Рахмадиев, “Алпамыс”), т.б. партияларды орындады. Қазақстан мен Ресейдің жетекші оркестрлерімен гастрольдік сапармен көптеген елді мекендерде өнер көрсетті. Қазақстанда өткен Австрия мәдени күндері кезінде Вена симфония оркестрінің квартетімен В.А. Моцарт шығармалары бойынша орындалған концерттерге, сондай-ақ бірқатар қайырымдылық концерттерге, Мәскеу мэрінің шақыруымен “Ғасырлар тоғысындағы орыс романсы” фестиваліне тұрақты түрде қатысқан. Қазақ ұлттық консерваториясында педагогикалық қызметпен де айналысты. Б.Төлегенова атындағы Халықаралық әншілер байқауының үйлестіруші-директоры болды. Дереккөздер
Славин Лев Менделеевич

Славин Лев Менделеевич(28.7.1922, Украина, Одесса қаласы – 3.9.1982, Алматы қаласы) – философия ғылымдарының докторы (1968), профессор (1971). ҚазПИ-ді (1944, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. ҚазҰПУ-да оқытушы,доцент, профессор(1944–1970), Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық институтында бөлім меңгерушісі (1970–1975), профессор (1975–1982) қызметтерін атқарған. Дереккөздер Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Жер беті (үсті) ағындысы

Жер беті ағындысы, ауырлық күшінің әсерінен атмосфералық судың жер бетімен жылжу процесі; жердегі су айналымының (ылғал айналымы) құрамды бөлігі. Жер беті ағындысының көлемі жауын-шашын мөлшеріне және ормандылыққа байланысты: ормансыз ауданда жер беті ағындысы жауын-шашынның жылдың қосындысының 65%-ын құрайды және топырақтың су эрозиясына себепші болады; ормандылыққа Жер беті ағындысы 5%-ын ғана құрайды. Жер беті суларының режімі ]] Жер беті суларының режімі — жер беті суларының табиғат заңы бойынша кайталанып, өзгеріп отыратын көрсеткіштерінің жинағы. Жер беті суларының режімі алаптағы су теңдестігінің кірісі мен шығысы элементтерін әрекетке келтіріп, жергілікті климат жағдайымен жөне су жинағыш алаптағы жер бетінің бедерімен тығыз байланысты болады. Жер бетімен суландыру ]] Жер бетімен суландыру — суландыру тәсілі, суландыру кезінде су жер бетімен жайылып, топырақ біртегіс ылғалдандырылады. Жер бетімен суландыру және су басу аңыз арқылы, суды жер бетімен жайып жіберу, жаңбырлатып және су басу суландыру әдістері болып бөлінеді. Жер бетіндегі судың жалпы қоры Жер бетіндегі судың жалпы қоры — шамамен 1386 млн. км²-ге тең. Өзен арналарындағы су қоры 2120 км3-ге тең, тұщы көлдердегі су — 91 мың км3. Тұщы жер асты суларының қоры 10,5 млн. Км3 мөлшерінде деп есептелсе тұщы сулардың жалпы қоры — 3,5 млн. Км3 немесе гидросфера көлемінің 2,53%-ын құрайды. Егер, біз тұщы судың негізгі массасы мұздықтарда жиналғанын есте ұстасақ, онда адам қажетіне жұмсалатын таза тұщы судың көлемі шұғыл кемиді және шамамен гидросфераның 0,80% бөлігін қүрайды. Жер бетіндегі ылғал айналымы ]] Жер бетіндегі ылғал айналымы — судың фазалық өзгерістері негізінде табиғатта үздіксіз жүретін жер беті мен атмосфера арасындағы ылғал алмасу. Ылғал айналы-мының екі түрі болады: 1) кіші немесе мұхиттық су айналысы, яғни мұхиттар мен теңіздердің бетінен буланған ылғал құрлыққа тасымалданбай, су бетінен аспанға тік көтеріліп конденсацияға ұшырайды да, теңіздер мен мұхиттардың бетіне жауын-шашын болып қайта оралады; 2) үлкен айналым, ылғалдың ауа ағындарының күшімен мұхиттардың үстінен құрлықтарға тасымалдануы. Онын құрлық бетіне жауын-шашын түрінде түсіп, мұхиттар мен теңіздерге жер беті немесе жер асты жолымен қайта оралу процесі. Су буының мұхит бетінен келген I кішігірім бөлігі құрлықтың түйық аймақтарына жауын-шашын түрінде түседі жөне қайтып оралмайды, яғни үлкен айналымға қатыспайды. Дереккөздер
Пайдалы қазбалары

Пайдалы қазбалары. Орал, Сарыарқа, Алтай-Саян,Тянь-Шань, т.б. қатпарлықтарында калцедон және герцин интрузиялық тау жыныстарымен тектес көптеген металл кендері бар. Шөгінді тау жыныстармен қоса мұнай-газ, ірі көмір алаптары (Қарағанды, Екібастұз, Донбасс, Ертіс маңы, Кузбасс, Гондвана, т.б.), жанғыш тақтатас (Балтық маңы), мысты құмтастар мен тақтатастар (Жезқазған, Орал бөктері, Маңғыстау, Атбасар, т.б.) кендері жаралды. Одан басқа фосфорит (Қаратау, АҚШ), боксит (Орал, Салаир), шөгінді темір-марганец кентастары (Атасу, Жезді, Рейн алабы, Саян, т.б.), тұз кендері (Соликамск, Иран-Пәкстан, т.б.) де Пайдалы тау жыныстарымен қатарлас. Қоры мол, қолайлы жағдайларда орналасқан әр текті құрылыс тастары, цементтік шикізат, асыл, әшекей, қаптама тастар да көп кездеседі.. Дереккөздер
Людмила Николаевна Турпаян

]] Людмила Николаевна Турпаян (Ванюкова-Турпаян) (19.5.1946 жылы туған, Петропавл қаласы) – актриса, ҚР-інің халық артисті (1998). 1965 жылы Солтүстік Қазақстан облысы орыс драма театрының студиясын бітірген соң Орал облысы орыс драма театрында актриса болды. 1968 жылдан Петропавл қаласындағы облытық орыс драма театры құрамында қызмет етеді. Турпаян өзінің шығармашылық өнер жолында 200-ден астам рөлдерде ойнаған. Ол осы заманғы орыс және шетел драматургиясынан Жанна (А.М. Галин, “Жанна”), Филумена Мартурано (Э. Де Филиппо, “Филумена Мартурано”), классикалық шығармалар бойынша қойылған спектакльдерде Надежда (А.М. Горький, “Соңғылар”), Аркадина (А.П. Чехов, “Шағала”), Гурмыжская (А.Н. Островский, “Орман”), Луиза (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), сондай-ақ “Орыс құпиясы” мюзиклінде Машенька секілді сан алуан сахналық бейнелерді шеберлікпен жасады. Дереккөздер
Оқшаулатқыш

]] with 2 conducting cores]] with dielectric insulator supporting a central core]] Оқшаулатқыш, электрлік оқшаулатқыш – 1) меншікті электрлік кедергісі өте үлкен зат (диэлектрик). 2) Электр потенциалы әр түрлі жабдықтарды немесе оның жеке бөліктерін электр оқшаулауға, олардың жерге, корпусқа, ғимаратқа қысқа тұйықталуын болдырмауға арналған электртехнткалық құрылғы. Электр оқшаулау – өткізгіштердің тікелей түйісуі немесе олардың арасында электрлік тесу болмау үшін оларды диэлектрикпен бөлу. Оқшаулатқыштар электр энергиясын тарату желілерінің тіректеріне сымдарды бекітуге арналған желілік (істікті және аспалы), тарату құрылғыларының токөткерме бөліктерін монтаждауға арналған стансалық және әр түрлі электр аппараттарының, машиналарының бөлшектерін бекітуге және бөлектеуге арналған аппараттық (құралымдары әр түрлі, мысалы, табақша, оқтауша түрінде) деп ажыратылады. Шыны мен фарфордан жасалған оқшаулатқыштар көп тараған. Соңғы кезде электр және механика қасиеттері жоғары полимерлік оқшаултар кеңінен қолданыс табуда. Полимерлік оқшаулытқыштарды жасау технологиясы энергия жағынан тиімді, автоматтандыруға ыңғайлы. 3) Радиотехникада электр оқшауланған– ұзындығы жұмыстық радиотолқын ұзындығының 1/4-іне тең, бір ұшы қысқа тұйықталған, екінші ұшының кедергісі өте үлкен екі сымдық немесе каоксиалдық желінің кесіндісі. Аса жоғары жиілікті радиоқұралымдарда олар тірек немесе желідегі жасанды саңылау (үзік) ретінде пайдаланылады. Ішкі сілтемелер * Электр энергиясы * Диэлектрик Дереккөздер
Тұздыкөл шипалы балшығы

]] Тұздыкөл шипалы балшығы ,Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында, Қарқаралы қаласының солтүстік-шығысында 45 км жерде. Көлдің ұзындығы 1 км, ені 250 м шамасында. Күкірті сутек иісі бар сұрғылт балшық тұздың қалың қабаты астына тұнған. Лайы адам денесіне жақсы жабысады, оңай жуылады. Емдік мақсатта ерте кезден бері қолданылуда. Тұздыкөл балшығы ревматизмдік полиартритті, полиневритті, невралгияны, түрлі қабыну процестерін, т.б. емдеуге қолданылады. Сілтемелер * Ревматизм * Қарағанды облысы * Қарқаралы қаласы Дереккөздер
Ағыбай Құсманұлы Смағұлов

Ағыбай Құсманұлы Смағұлов (1949 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы) – биология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). Өмірбаяны * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және аспирантурасын (1975) бітірген. * 1978 жылдан осы институтта ассистент, доцент, профессор, қазіргі кезде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Халықаралық еуразия экономикалық академиясының толық мүшесi (1998), биология ғылымдарының докторы (1994 жылы Санкт-Петербург қаласында қорғаған). * Алматыдағы Қазақ ұлттық аграрлық университетi стандарттау, метрология және сертификаттау кафедрасының профессоры. Ғылыми жұмыстары * Көп жылдардан берi ҚР Ауыл шаруашылығы министрлiгiнiң көптеген түбiрлi ғылыми-зерттеу бағдарламаларына жетекшiлiк жасап келедi. Ондаған ғылыми-әдiстемелiк оқулықтар мен еңбектердiң авторы. * 1975-2004 жылдары iрi қараның еттi тұқымын қалыптастырумен айналысқан, белгiлi «әулиекөл» авторларының бiрi. * 1972-1997 жылдары қазақтың ақбас cиыры тұқымын қалыптастырумен айналысқан. * 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.zhasalash.kz/suhbattar/2305.html Өзгенiкiне қызыққанша, өзiмiздiкiн дамытайық]
Нұрлан Кемелбайұлы Смағұлов

Смағұлов Нұрлан Кемелбайұлы (1954 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1997). Қарағанды мемлекеттік медицина институтытын (1974, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Физиология және еңбек гигиенасы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1979–1996), Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі (1996–2001) қызметін атқарды. 2002 жылдан профессор,200 ғылыми жарияланым мен 6 монографияның авторы. Шығармалары *Оценка и прогнозирование напряженности труда операторов (1993); *Трансформация и биодеградация ароматических углеводородов (1998); Дереккөздер
Шаймұрат Смағұлов

Смағұлов Шаймұрат (1936 жылы туған, Ресей, Омбы облысы Шарбақкөл ауданы) – экономика ғылымдарының докторы (1999), профeссор (2003). Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Омбы ауыл шаруышылық институтын (1959), Жоғары партия мектебін (1982) бітірген. ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994–1995), «Седанко» АҚ өкілдігінің директоры (1995–1998), Еуразия гуманитарлық университетінің профессоры (1998–2002) 2002 жылдан Қазақстан – Ресей университетінің профессоры қызметін атқарады. 40 ғылыми жарияланымның, 4 монографияның авторы. Шығармалары *Техника и человек в условиях экономической реформы (1993); *Экономическая реформа и предпринимательство (1995); *Формы функционирования агропромышленной корпорации (1996). Дереккөздер