kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көкөніс дақылдары

.]] Көкөніс дақылдары – көкөніс (шырынды өнімдер, жапырақты өсімдіктер, тамыр-жемісті өсімдіктер, баданалар) алу үшін өсірілетін өсімдіктер. Олардың 80 тұқымдасының 600-ден астам түрі бар. Жемісұрықтылар (қызанақ, қияр, бұрыш), жапырақтылар (капуста, салат), бадана (пияз және сарымсақ), тамыр-жемісті өсімдіктер (сәбіз, қызылша, ақжелкен) Қазақстанның суармалы егіншілікпен айналысатын аудандарында өсіріледі. Көкөніс шаруашылығы – көкөніс алу мақсатында оларды өсірумен айналысатын өсімдік шаруашылығының бір саласы. Көкөніс шаруашылығының басқа өсімдік шаруашылығынан ерекшелігі – мұнда көкөніс дақылдары ашық және қорғалған жерлерде өсіріледі. Көкөніс шаруашылығы өсіру тәсілдері бойынша: танаптық көкөніс шаруашылығы, ашық танаптағы көкөніс шаруашылығы және қорғалған жердегі көкөніс шаруашылығы болып бөлінеді. Қорғалған жердегі көкөніс шаруашылығының ең жетілген түрінде (мысалы, осы заманғы жылыжайларда) өсімдіктің өсіп-дамуына қажетті барлық жағдайлар жасалады және жылдың кез келген мезгілінде (қыста, ерте көктемде және қара күзде) көкөніс алуға мүмкіндік береді. Ашық танаптағы көкөніс шаруашылығы – көкөністі танаптық жағдайларда өсіреді. Көкөніс шаруашылығында өсімдікті ерте көктету, өсіріп жетілдіру (мысалы, түсті капусталар), көшеттерді тығыз (мысалы, кеш пісетін капусталар аралықтарына ерте пісетін капусталар отырғызылады) және қайта егу (мысалы, ерте алынатын шалғам орнына аскөк отырғызылады) мен отырғызу әдісі кеңінен қолданылады. Деректерге сүйенсек, біздің заманымыздан бұрынғы 3 мыңыншы жылдары-ақ көкөніс өсірумен Ежелгі Қытайда, Мысырда, Ежелгі Грекияда және Ежелгі Римде айналысқан. Көкөніс шаруашылығы - көкөніс дақылдарының биологиясын, көкөніс өнімділігін жоғарылату мен сапасын жақсартудың озық технологиясын, еңбек шығыны мен өзіндік құнын төмендетуге бағытталған прогрессивті тәсілдерді зерттейтін ғылым. Көкөніс өсіруші ғалымдар көкөніс дақылдарының жаңа, жетілген сорттарын шығарумен де шұғылданады. Дереккөздер
Көкөніс шаруашылығы

Қай заманда болсын, адам ағзасына өсімдік өнімдерінің тағамдық жағына қоса емдік, шипалық қасиеттеріне де назар аударған. Қазіргі кезде топыраққа (жерге) айрықша көңіл аударылып, жерді экономикалық тиімді пайдалана отырып, «денсаулықтың қайнар көзі», және «тағамның музыкасы» атанған көкөніс дақылдарын көптеп өндіру басты мақсаттардың бірі. Көкөніс шаруашылығы – ашық және қорғаулы топырақтарда көкөністерді өндірумен айналысатын ауыл шаруашылығының бір саласы, сонымен қатар көкөніс дақылдарының биологиясы мен олардың өнімділігін арттыру мен сапасын жақсартуға бағытталған прогрессивті өсіру технологияларын, еңбек шығыны мен өнімнің өзіндік құнын төмендетуді зерттеумен айналысатын ғылым. Көкөнісші ғалымдар сонымен қатар жаңа көкөніс дақылдарының жақсартылған сорттары мен оларды көбейтудің жаңа әдістемелерін, басқа да сала өкілдерімен бірлесе отырып, көкөніс шаруашылығының экономикасына, ұйымдастыру жұмыстарына және механизациясына жаңалықтар енгізумен айналысады. Көкөніс шаруашылығы ауыл шаруашылығының саласы ретінде өзіндік ерекшеліктерге ие; солардың ең бастылары: - Көкөністерді егістік жағдайында өсіру (ашық топырақтағы көкөніс шаруашылығы) және жасанды микроклимат жағдайында өсіру (қорғалған топырақтағы көкөніс шаруашылығы); - Көшетпен өсіру әдісі кеңінен қолданылады, өсімдіктер алдын ала оңтайлы қоректік алаңда (аз көлемдегі) өсіріліп, кейіннен көшеттерліп отырғызылады, сондай-ақ көктету, тежеу, өсіру және дозалау жұмыстары жүргізіледі; - Көкөністерді егу қалалар мен өндірістік орталықтар маңайындағы онша үлкен емес жерлерде шоғырланлырылады, сонымен қатар жерді тиімді пайдаланумен қатар, арасында қайталап және тығыздап егу жөнінен өндіріс егістік жұмыстарына қарағанда жоғары өнімді болып келеді. Адамзаттың тағамына пайдалану үшін өсірілетін екпе өсімдіктердің жалпы түрлері 200-дің шамасында. Осының ішінде 100 ден астамы көкөніс дақылдары. ТМД елдерінде көкөніс дакылдарының 70-тен астамы, ал Қазақстанда 50-ге жуығы өсіріледі. ҚР Тағамтану Академиясының мәліметтеріне сай, әр адам жылына орта есеппен 126 кг түрлі көкөніс дақылдарын пайдалану қажет екен. Қазақстандағы көкөніс дақылдарының жыл сайынғы егістік көлемі 110-115 мың га шамасында, оның – 20-22 мың га оңтүстік облыстардың еншісінде. Көкөністердің барлық түрлерінен алынатын жалпы түсім 2,2-2,5 млн.тоннаға дейін. Көкөніс дақылдарының орташа өнімділігі - 17-20 т/га аралығында, бұл көрсеткіш олардың өсіру аймақтарына, түріне, сорттық ерекшеліктері мен агротехнологиясына байланысты 10-12-ден 30-35 т/га дейінгі аралықта ауытқиды. Дереккөздер
Көкөсім

Көкөсім, Көгесім – Қарынжарық ойпатының солтүстік-шығысындағы оқшауланған төбе. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Абсолют биіктігі 262 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Батыс Үстірт кемерінің орталық бөлігінде, құрғақ өзен арналары мен жыраларының тілімденген бөлігінде жатыр. Беткі қабаты неогендік әктастан, гипстен түзілген. Беткейлерінің әр түрлі пішіндері эрозиялық және денудациялық процестерден түзілген. Сортаң, сор топырақ жамылғысында бұйырғын, көкбуын, баялыш, жусан өседі. Дереккөздер
Көкпекқолат

Көкпекқолат – Абай облысы Абай ауданындағы Ащысу өзенінің ескі аңғары. Жер бедері Бойлық бағытта 40 км-ге созылып жатыр, ені жалпақ жерінде 10 км. Аңғардың орта және жоғарғы бөлігі антропогендік малтатас, қиыршықтас, құм, саз, т.б. өзен шөгінділерінен түзілген. Беткейлері Сарыарқаның ұсақ шоқылы аласа тауларына ұласады. Табанындағы жер асты сулары жер бетіне таяу (1 – 2 м), кейбір жерінен бұлақтар шығып жатады. Сұр топырағында жусан, сораң шөп өседі. Дереккөздер
Көкпекті төбесі

Көкпекті – Сам құмды алқабының солтүстік-батысындағы төбе. Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 119 м. Пішіні дөңгелек тәрізді келген. Солтүстігін Сайқұдық құдығы мен сор алқабы алып жатыр, шығысында Аманқұл төбесі, оңтүстігінде Ұялы құмы мен Тасқұдық, Борқұдық құдықтары, батысында Ашықтайпақ соры орналасқан. Төбенің баурайын сексеуіл шоғырлары мен қалың бұталар қоршаған. Дереккөздер
Көкпекті (көл)

Көкпекті – Жаркөл көлінің солтүстік-батысындағы тұзды тұйық көл. Тобыл өзені алабында. Географиялық орны Қостанай облысы Қостанай ауданы Майкөл ауылының оңтүстік-батысында 13 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 188,7 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 4,5 км 2 , ұзындығы 4,7 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 21 км. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен толығып, жазда тартылып батпаққа айналады. Жағалау сипаты Жағалауы жайпақ, пішіні доға тәрізді келген. Жағасында қамыс, құрақ, т.б. өседі. Дереккөздер
Көкпекті (өзен, Абай облысы)

Көкпекті – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысының Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 206 км, су жиналатын алабы 9030 км 2 . Бастауы Бастауын Тарбағатайдың солтүстік-батыс бөлігіндегі Сарытау, Қайрақты тауларынан алып, Зайсан көлінің батысына құяды. Гидрологиясы Аңғары кең (0,3 – 0,6 км). Су жайылмасы орта ағысында 80 м-ден 400 м-ге, төменгі ағысында 6 – 7 км-ге дейін жетеді. Жағалауы құмды-сазды, тіктеу жарқабақты (2 м), кейбір тұсы гранитті тік жарлы. Көкпектінің жалпы ұзындығы 126 км болатын 50-ден астам саласы бар. Ірілері: Кіндікті, Қарасу, Тамды, Шігілік, т.б. Өзен жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Көкпекті ауылы тұсында 4,31 м 3 ./с. Шабақ, аққайран, сазан, қарабалық, т.б. балықтар бар. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Жайылмасы шабындық. Дереккөздер
Көкпекті (өзен, Жем алабы)

Көкпекті – Жем өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 56 км, су жиналатын алабы 1750 км². Бастауы Бастауын Мұғалжар тауының оңтүстік сілемдеріндегі (390 м) бұлақтардан алып, Ескімола тауынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде Атжақсы өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тар, көктемде тасиды. Саралжындысай, Ақшолақ, Байсарысай салалары бар. Суымен мал суарылады. Жайылмасы шабындық. Дереккөздер
Көкпекті (өзен, Есіл алабы)

Көкпекті – Есіл алабындағы өзен, Терісаққан өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола, Қарағанды облыстары жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 54 км, су жиналатын алабы 781 км 2 . Аңғары тар, арнасы гранитті, тастақты, құм-саздақты. Қар суымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Алабының бедері жазық. Өсімдігі Қоңыр сортаңды жағалауында бұталы, жусанды, қылқан селеулі өсімдіктер өседі. Суы жайылымдарды суландыруға, мал суаруға пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Көкпекті (Ақтөбе облысындағы қыстау)

Көкпекті – Байсары тауының оңтүстігіндегі қыстау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Кемерши ауылының солтүстігінде 22 км жерде орналасқан. Сағыз өзенінің аңғарында. Қыстаулары мен бұлақ жазықтары Маңында Бұлақ, Ақсай, Қызылшоқы, Қосағаш қыстаулары мен Егіндібұлақ бұлағы бар. Қырқалы жазықтағы сортаң топырақ жамылғысында жусан, жантақ, өлеңшөп өседі. Дереккөздер
Көкпекті бөгені

‎‎ Көкпекті бөгені — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданының жерінде орналасқан. Көкпекті өзенінің ағысын реттеп отырады. 1959 жылы пайдалануға берілген. Гидрологиялық сипаты Су айдынының аумағы 37,5 га, ұзындығы 2,1 км, енді жері 1 км-ге жуық. Ең терең жері 8 м, суының көлемі 1,5 млн. м³. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Шаруашылық мақсатында суаруға және ауыз суына пайдаланылады. Бөгенде табан, алабұға, шабақ, таутан кездеседі. Дереккөздер
Көксала

Көксала — Абай облысы Аягөз ауданы, Айғыз ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Аягөз қаласынан батысқа қарай 111 км-дей жерде, Көксала өзенінің оң жақ аңғарында орналасқан. Дереккөздер
Көксарай (өзен)

Көксарай – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы жерінде. Ұзындығы 46 км, су жиналатын алабы 228 км 2 . Бастауы Қаратау жотасынан Ақалтын өзені болып басталып, оңтүстік-батысқа қарай Кентау қалалық әкімдігі аумағының жерімен ағып, Арыс-Түркістан каналына құяды. Гидрологиясы Үлгілі ауылы тұсында бойына бөген салынған. Орта ағысында аты Жаңақорған өзені деп аталады. Жоғарғы ағысында аңғары тар, тік жарлы. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы жайылымдарды суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Көксеңгір (тау, Абай облысы)

Көксеңгір – Шыңғыстау жотасының батысындағы оқшауланған тау массиві. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданы Байқошқар ауылының оңтүстік-шығысында 52 км жерде орналасқан. Шаған өзенінің төменгі ағысында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1013 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 9 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км. Таудың солтүстік беткейі тіктеу, жартасты, оңтүстік, оңтүстік-шығыс беткейлері көлбеуленіп жазыққа айналады. Оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан Құрбақанас өзенінің салалары бастау алады. Солтүстігінде Қарақашық қонысы орналасқан. Геологиялық ұрылымы Жер қыртысы палеозойдың кварцит, құмтас, әктас, конгломерат, эффузивті жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Баурайындағы қоңыр топырақ жамылғысында далалық өсімдіктер, бұта өседі. Мал жайылымына қолайды. Дереккөздер
Көксеңгір (тау, Ұлытау облысы)

Көксеңгір – Жақсы Айыртау тауының оңтүстігіндегі оқшауланған шоқылы тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Жыланды ауылының солтүстігінде 27 км жерде орналасқан. Сарысу өзені аңғарында. Абсолюттiк биіктігі 438 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Жер бедері Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Сарыапан тауы, шығысында Қабыршақты көлі, Күйіс (Койус) тауы орналасқан. Оңтүстігінен Жезқазған – Қарағанды темір жолы өтеді. Геологиялық құрылымы Девон жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Аласа таудың сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында қара жусан, көкпек, бұйырғын, т.б. өседі.‎ Дереккөздер
Көксеңгір (төбе, Қызылорда облысы)

Көксеңгір – Қызылқұм құмының солтүстігіндегі төбе. Географиялық орны Қызылорда облысы Сырдария ауданы Айдарлы ауылының оңтүстік-батысында 55 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 171 м. Батыстан шығысқа қарай 4,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, пішіні күрделі. Құмды жалдардың орта бөлігіндегі төбенің солтүстігінде Іңкәрдария құрғақ арнасы мен Тектұрмас төбесі, шығысында өзімен аттас артезиан құдығы, оңтүстігінде Масақұдық, батысында Шалғынбай, т.б. көптеген артезиан құдықтары орналасқан. Геологиялық құрылымы Төбе төрттік кезеңінің жаңа түзілімдерінен тұрады. Өсімдігі Құмды сұр топырағында шөл өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Көксеңгір (төбе, Ақтөбе облысы)

Көксеңгір – Матайқұм құмының оңтүстік-шығысындағы оқшауланған төбе. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Үстірт жазығының оңтүстік бөлігіндегі аласа дөң жондарының бірі. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 127 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Солтүстігінде Атақұдық қонысы, оңтүстігінде Қарақалпақстанның шекарасы, батыс, шығыс бөліктерінде зираттар орналасқан. Өсімдігі Сұр бозғылт қоңыр топырағында бұта аралас жусан, бұйырғын, сораң өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Көксеңгір (құдык)

Көксеңгір – Қаратау жотасының солтүстік-батысындағы артезиан құдығы. Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Еңбекші ауылының солтүстік-шығысында 67 км жерде орналасқан. Көксеңгір құдығы теңіз деңгейінен 140 м биіктікте. Солтүстігінде Қатынқұдық, Сейіт құдықтары мен Қатыншоқай құмды алқабы, шығысында Саумалкөл соры, оңтүстігінде Қызылжар құдығы, батысында Ақтау, Дәуіт таулары мен Жетімтау қонысы орналасқан. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Көксеңгірсор

Көксеңгірсор – Есіл алабындағы тұзды көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Баянбай ауылының шығысына қарай 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 158,8 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 46,3 км 2 (су көп жылдары 63,0 км 2 -ге дейін ұлғаяды), ұзындығы 12,4 км, енді жері 7,2 км, жағалау бойының ұзындығы 45,1 км, орташа тереңдігі 0,7 м. Көлдің шығыс жағалауы тік құламалы келген. Оңтүстік-батысынан Саға және Қарасу өзендері құяды. Ортасы мен оңтүстік-батыс бөлігінде ұзындығы 0,4 – 0,7 км болатын үш арал орналасқан. Шаруашылық мәні зор. Дереккөздер
Көксерке

Көксерке – алабұға тұқымдасына жататын жыртқыш балық. Бұлар табиғи жағдайда Балтық, Қара, Азов, Каспий, Арал теңіздерінің су алаптары және Эгей теңізіне құятын Марица өзенінде кездеседі. Қазақстанда Жайық – Каспий, Сырдария – Арал, Сарысу, Балқаш – Алакөл, Талас, Ертіс, Нұра су алаптарында тіршілік етеді. Ұзындығы 35 – 45 (91) см, салмағы 400 – 900 (11,3 кг) г. 10 – 12 (16) жыл тіршілік етеді. Ұзынша денесі екі бүйірінен сәл қысыңқы. Жақтары мен таңдайында шошақ тістері бар. Майда қабыршағы құйрық қанатының түбіне шейін, басында желбезек қақпағына дейін жауып жатады. Бүйірінде 9 – 14 қоңыр көлденең жолақтары бар, майдаларында анық көрінеді. Жақын орналасқан екі арқа қанатының біріншісі тек тікенекті талшықтардан тұрады. Кеуде, құрсақ және аналь қанаттары ақ немесе солғын сары түсті болады. Арқа және құйрық қанаттары көптеген майда қоңыр дақтардан шұбар болып көрінеді. Жыныстық жағынан көпшілік жағдайда 2 – 4 жасында жетіледі. Әрбір аналық уылдырығын (54,6 мыңнан 170 – 180 мыңға дейін) су температурасы 12 – 15°С болғанда (наурыздың аяғы – сәуірдің басынан мамырдың аяғына, кейде маусымға дейін), суы таза, майда тасты, өсімдік қалдығы бар тұнба-топырақты жерлерге шашады. Оны аталықтары қорғайды, бұл мезгілде олар қоректенбейді. Өте майда шабақтары зоопланктонмен, сәл ересектері зообентоспен (мизидалар, креветкалар, бүйірімен жүзушілер, хирономидтердің дернәсілі, т.б.) қоректенеді. Мөлшері 5 см-ге жеткенде балықпен қоректенеді. Басқа жыртқыш балықтар сияқты бұларға каннибализм тән. Көксеркенің еті дәмді, қылтанақсыз, кәсіптік маңызы бар балық. Сондай-ақ олар сулардың тиімді биомелиораторы болып саналады. Дереккөздер
Көксор

Көксор – Көкшетау қыратының солтүстік бөлігіндегі тұзды тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысы Біржан сал ауданы Андықожа батыр ауылының солтүстік-шығысында 25 км жерде орналасқан. Көксеңгірсор көлі алабында. Теңіз деңгейінен 222 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 6,2 км 2 , ұзындығы 3,4 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 12,2 км. Орташа тереңдігі 0,5 м. Жағалауы түйетайлы, қоға аралас қамыс өседі. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірде ериді. Жазда су айдыны тартылып қалады.
Көксу өзені

Көксу – Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысының Ескелді, Көксу аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 205 км, су жиналатын алабы 4670 км 2 . Бастауы Бастауын Жетісу Алатауындағы Басқан мұздығының оңтүстігінен алып, Көксу темір жол станциясында тұсында Қаратал өзеніне құяды. Гидрологиясы Қараарық пен Қазан бастауларының қосылған жерінен Көксу аталады. Жоғарғы бөлігінде тар шатқал арасымен өтеді. Арнасының жағасы тік, биіктігі 4 м-ге жетеді. Су жайылмасының ені 5 – 10 м-ден аспайды. Ағысы қатты, суы мол. Жылдық орташа су ағымы Көксу а. тұсында 37 м 3 /с. Өзен суы шабындықтарды суландыруға, егін, бау-бақша суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Көксу (жота)

Көксу – Алтай тау жүйелерінің батысындағы таулы жота. Географиялық орны Ресей Федерациясы құрамындағы Алтай Республикасы мен Қазақстан шекарасында орналасқан. Үбі және Ертіс өзендерінің суайрығы саналады. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70 км-ге созылып жатыр. Абсолюттiк биіктігі 2599 м. Геологиялық құрылымы Орта девон кезеңінің эффузивті жыныстарынан, саздақты тақтатас, граниттен түзілген. Өсімдігі Беткейлерінде самырсын, шырша, майқарағай, өзен аңғарларында көк терек, қайың, ал 2200 – 2500 м биіктікте альпілік шалғын өседі.‎ Дереккөздер
Көксу (асу, Жетісу облысы)

Көксу – Жетісу Алатауы мен Бежінтау аралығындағы асу. Географиялық орны Қазақстан мен Қытай шекарасында. Биіктігі 3210 м. Көксу өзенінің саласы – Қазан арқылы шығысындағы Боратала өзенінің бастауына қарай соқпақ жол өтеді.‎ Дереккөздер
Көксу (асу, Шығыс Қазақстан облысы)

Көксу – Көксу жотасының оңтүстік бөлігіндегі асу. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігіне қарасты аумағы мен Ресей шекарасында орналасқан. Ең биік жері 2000 м шамасында. Асудан сәуір – қазан айлары аралығында салт атты адам өте алады. Беткейлерін қылқан және жалпақ жапырақты орман ағаштары басқан.‎ Дереккөздер
Көксуат

Көксуат – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы жерімен ағады. Бастауы Тастау жотасының 3300 – 3500 м биіктіктегі мұздықтарынан бастау алып, Ырғайты өзеніне құяды. Ұзындығы 41 км. Ұзынды-қысқалы 11 саласы бар. Гидрологиясы Жоғарғы ағысында аңғары мен арнасы тар шатқалды. Еріген қар, мұз суларымен толығады. Наурыз – сәуір айларында тасиды. Суы тұщы. Ауыз су ретінде пайдалануға қолайлы. Дереккөздер
Көксу ауданы

Көксу ауданы — Жетісу облысының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Балпық би. Географиялық орны Аудан солтүстігінде Қаратал ауданымен, шығысында Ескелді ауданымен, оңтүстігінде Кербұлақ ауданымен, батысында Алматы облысының Балқаш ауданымен шектеседі. Жер бедері Ауданның шығыс, оңтүстік-шығыс бөлігі таулы-қыратты. Оңтүстік-шығысында Шаған тауы, шығысында Албасу (Лабасы), Қызылауыз, Сарыбастау, Жуантөбе, оңтүстігінде Ашудасты, Достар, Ақшоқы таулары, батыс бөлігінде Көкшиелі жотасы орналасқан. Батысын Мойынқұм, Аралқұм, Жетіжал құмдары алып жатыр. Ауданның ең биік жері Шаған тауларында (2551 м). Кен байлықтарынан Желдіқара кен орнында алтын және күміс кендерінің қоры барланған, сондай-ақ құрылыс материалдарының қоры бар. Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Көксу ауданының климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –9 – 11°С, қыс айларының кейбір күндерінде ауа температурасы –35°С-қа дейін төмендейді. Шілде айының жылдық орташа температурасы 22 – 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері жазық өңірлерде 150 – 250 мм, шығысындағы таулы өңірлерде 400 – 550 мм. Аудан жерімен Көксу, Быжы, Қарасу, Мұқыр өзендері ағып өтеді. Батысының топырағы сұр, құмдақты сұр, сортаң, орталық бөлігінде қоңыр, қызғылт қоңыр, тау өңірлерінде қара қоңыр, қара топырақтар таралған. Жазық және құмды өңірде эфемерлі өсімдіктер, жусан, ши, ақ сексеуіл, теріскен, сүттіген, бұйырғын, баялыш, жүзгін, тау бөктерлері мен өзен аңғарында итмұрын, тобылғы, долана, тал, жабайы алма, тау шатқалдарында терек, шырша, қарағаш, т.б. өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, елік, жабайы шошқа, шиебөрі, суыр, сарышұнақ, қосаяқ, құстардан кекілік, бұлдырық, бүркіт, қырғауыл, дуадақ, шіл, бозторғай, бөдене, т.б. кездеседі. Шаруашылығы Аудандағы ірі өнеркәсіп кәсіпорны – «Көксу-Шекер» АҚ қант зауыты. Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің жалпы аумағы 638,2 мың га (2008), оның ішінде жыртылған жері 29,8 мың га, шабындығы 9,3 мың га, жайылымдары 600 мың га. Өсімдік шаруашылығында астық дақылдары басым (13,3 мың га). Халқы Аудан халқының саны 41 578 адам (2019), ұлттық құрамы: қазақтар (82,18%), орыстар (10,65%), ұйғырлар (0,49%), әзербайжандар (3,22%), татарлар (0,91%), шешендер (0,38%), немістер (0,44%), корейлер (0,95%), басқалары (0,78%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 34 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген: Дереккөздер
Көксу бұлақтары

Көксу бұлақтары– Алматы облысында, Көксу өзенінің аңғарында, Текелі қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Олар шығыс (2800 м биіктікте) және батыс (2200 м биіктікте) бұлақтар деп бөлінеді. «Кремнийлі жылы су» минералды тұмалар қатарына жатады. Кей жерлерде аллювийлі шөгінділердің жұқа қабаты жапқан гранит жарықшаларынан шығады. Жиынтық шығымы тәулігіне 210 м3. Суы мөлдір, температурасы 25,5°С, минералдылығы 0,25 – 0,30 г/л, құрамы жағынан гидрокарбонатты сульфатты-натрийлі, сәл сілтілі (рН 8,2), әлсіз радиоактивті, радонының мөлшері 17,6 эман (Е), кремний қышқылы 57 мг/л. Газының құрамында азот басымырақ (98,5%). Бальнеол. мақсатта пайдаланылады. Дереккөздер
Көксу полиметалл кен орны

Көксу полиметалл кен орны – Жетісу облысы Талдықорған қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 100 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен алаңы Текелі-Боратала синклинорийі мен Оңтүстік Жоңғар антиклинорийінің аралығында. Кен солтүстік-батыс, солтүстік және шығыс бағыттарда созылған жарылымдармен блоктарға бөлініп күрделенген. Геологиялық қиманың төменгі қабатында әктас пен доломиттер, одан жоғарғы төменгі палеозойдың құмтастары мен тақтатастары солтүстік-батыс бағытта созылған Көксу синклиналінің ядросын құрайды. Жатыс сипаты, минералдары Кен денесі линза пішіндес. Кен құраушы минералдары: галенит, сфалерит, пирит, пирротин, халькопирит, аз мөлшерде буланжерит, джемсонит, бурнонит, арсенопирит бар. Кеннің тотығу белдемі 130 м тереңдікке дейін тараған. Құрамы Кентас құрамындағы қорғасынның мөлшері 2,98%, мырыш 0,97%, мыс 0,54% және акцессор элементтерден сүрме, күшәла, никель, кадмий, ванадий, т.б. бар. Дереккөздер
Көксу суғару жүйесі

Көксу суғару жүйесі– Алматы облысы Көксу, Қаратал, Ескелді аудандары жерімен өтетін арна. 1939 – 40 жылдары салынып, 1959 жылы бірнеше гидротехникалық құрылыстармен ұлғайтылды. Көксу өзенінің бойындағы Көксу темір жол бекетінің тұсынан басталады. Жалпы ұзындығы 103 км, негізгі магистралі 42 км, одан тарайтын 10 тармақтың ұзындығы 61 км. Канал табанының ені 5 – 10 м, беті 8 – 15, тереңдігі 1,2 м. Орташа су ағымы 25 м2/с. Қаратал, Ескелді аудандары тұрғындарының 23 мың га-дай егістік пен бау-бақша алқаптарын суландырады. Дереккөздер
Көксу-Текелі кенді ауданы

Көксу-Текелі кенді ауданы - Алматы облысының шығысында, Жетісу металлогения аймағында шоғырланған кен орындары тобы. Геологиялық құрылымы Бұл аудан каледон қатпарлығы және герцин қатпарлығы кезінде қалыптасқан, геологиялық дамуы тұрақсыз және әр түрлі тектоникалық қозғалыстары бір-біріне қарама-қайшы аймақтардың шектескен орны. Көксу-Текелі кенді ауданы бір шеті Оңтүстік Жоңғар антиклинорийімен Солдатсай бойындағы жарылымның қиылысқан жерінде, екінші шеті Алтынемел жарылымдарының бойымен созылып жатыр. Төменгі палеозойдың карбонатты жыныстары араласқан құмтастар мен тақтатастардың қабаттары Текелі және Суықтөбе шоғырларының ішінде орналасқан. Каледон кешеніне жататын тау жыныстары қатты метаморфталуға шалынып, күрделі қатпарлар құраған. Кен денелері кен алаңының құрылымымен бағыттас. Кен орындары Алаңдағы басты кен орындары: Текелі, Көксу, Үсек, т.б. Кентас негізінен қорғасынды-карбонатты және кварц-тремолитті кешендерден құралған, сондай-ақ скарндық және кварц-карбонатты түрлері де кездеседі. Дереккөздер
Көктал (өзен, Ескелді ауданы)

Көктал – Қаратал өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Ескелді ауданы мен Талдықорған қалалық әкімдігі аумағына қарасты өзен. Бастауы Мыңшұңқыр (Жетісу Алатауы) жотасының солтүстік-батыс беткейінен бастау алатын Балықты және Теректі өзендерінің қосылуынан түзіліп, Алмалы өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 67 км, су жиналатын алабы 1030 км 2 . Жоғарғы ағысында тар шатқалмен ағып, төменгі ағысында алабы мен аңғары ұлғаяды. Көктемде еріген қар суымен арнасынан тасиды. Егін және мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Көктал (өзен, Панфилов ауданы)

Көктал, Сатылы – Қаратал алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 63 км, су жиналатын алабы 1550 км 2 . Бастауы Жетісу (Жоңғар) Алатауының сілемі Тоқсанбай жотасынан басталып, Рудничный кенті тұсында Көксу өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары тар шатқалды. Ағысы қатты. Ұзындығы 10 км-дей 81 саласы бар. Жылдық орташа су ағымы Аралтөбе ауылы тұсында 6,61 м 3 /с. Суымен бау-бақша суғарылады. Дереккөздер
Көктал (өзен, Жамбыл облысы)

Көктал – Жамбыл облысы, Талас өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Талас ауданы жерімен ағып өтеді. Гидрологиясы Ұзындығы 61 км, су жинау алаңы 482 км². Ұшы Қаратаудың солтүстік баурайында басталды. Солтүстік-шығысқа кетеді. Ол Ащикөлге құяды. Арна тар, банктер бөлшектелген. Орташа тұтыну - 1,2 м³/с. Ортаңғы курста демалыс орындары (диспансер, жазғы лагерлер) бар. Бастауы Қаратаудың солтүстік беткейінен басталып Ащыкөлге құяды. Дереккөздер Әдебиет * Коктал//Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0.
Көктал (өзен, Қарқаралы ауданы)

Көктал – Нұра алабындағы өзен, Жарлы өзенінің бір саласы. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы Қарақуыс және Үлкен Қарақуыс таулары арасымен ағып өтеді. Жарлы ауылының тұсында Жарлы өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 50 км-ден астам. Арнасы ирелең, жағалары құламалы, жайпақ, кей жерінде тал өскен. Қарашаның басында суы қатып, сәуірде ериді. Көктемгі қар суымен толығады. Суы тұщы, таза, елді мекендерді ауыз сумен жабдықтауға және мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Көктал (өзен, Ұлытау ауданы)

Көктал — Ащымиір алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 34 км. Бастауы Ұлытау тауларының оңтүстік-батыс беткейінен ағатын бұлақтардың қосылуынан құралып, Ащымиір өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұсақ 3 саласы бар. Аңғарының ені 1 км-дей, жайылмасы екі жақты. Өзен көбінесе ирелеңдеп ағады. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Өзен алабында жайылымдар мен қыстаулар бар. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Көктал (құдық)

КӨКТАЛ– Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Кіші Қамқалы а-ның солт-нде 80 км жерде орналасқан тұщы құдық. Теңіз деңгейінен шамамен 400 м биіктікте жатыр. Батысында Ұзынтау төбесі мен Қылышқыр құдығы, солт-нде Үлкен Сарықамыс, Кішіқыр, Белқұдық құдықтары, шығысында Түлкіқаран (Түлкіқараны), оңт-нде Сарықамыс құдығы орналасқан. К. арқылы Кіші Қамқалы – Шалқия – Атасу автомобиль жолы өтеді.‎
Көктал (қыстау, Қарағанды облысы)

Көктал– Мешкейсор көлінің солт.-шығысындағы қыстау. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы. Шұбаркөл кентінің оңт-нде 25 км жерде орналасқан. Солт-нде Әбілжаппас қыстауы, шығысында Түгел тауы мен қыстауы, батысында Әбушахман қыстауы бар. Карбонатты қоңыр топырағында бұталар, жусан, боз, селеу өседі. Қыстау мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
Көктал боксит кен орны

Көктал боксит кен орны - Қостанай облысының Әулиекөл ауданы және Наурызым ауданы аралығында жатыр. Торғай иін ойысының орта тұсында орналасқан кен 1960 жылы ашылған. Кен орны Көктал және Наурызым атты екі телімнен тұрады. Жатыс сипаты Іздестіру жұмыстары нәтижесінде Көктал телімінде 44 кен денесі анықталды, оның ішінде 10 кен денесі ірі саналады және оның қоры С2 категориясына жатқызылады. Кен денелерінің пішіні: ұзындығы 3 км-ге жуық, ені 0,4-тен 1,2 км аралығында. Бокситті кен денелерінің орташа қалыңдығы 4,0-11,3 м аралығында. Олар 151,3-тен 165,5 м тереңдікте жатыр. Кен денесінің пішіні линза тәрізді тақташа түрге ие. Наурызым телімінде 40 кен денесі анықталған, оның екеуінің өнеркәсіптік маңызы бар. Бұл кен денелері пішімі 750 және 2500 м, ені 500 м. Орташа қалыңдығы 5,0 м және 5,7 м. Кен денесі 153,1 және 183,6 м тереңдікте. Бокситтің есептелген қорының мөлшері 13,8 млн. т. Екі телімдегі кен денелерінің жиынтық қоры 91,3 млн. т-ны, болжамдық қоры 310 млн. т-ны құрайды. Дереккөздер
Көктас

Елді мекендер: * Көктас – Жамбыл облысы Жуалы ауданына қарасты ауыл. * Көктас – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Көктас – Баткен облысы Баткен ауданындағы айыл. * Көктас – Баткен облысы Лейлек ауданындағы айыл. * Көктас – Жалалабат облысы Алабұқа ауданындағы айыл. * Көктас – Жалалабат облысы Наукен ауданындағы айыл. * Көктас – Жалалабат облысы Майлысу қаласына қарасты кент. * Көктас – Талас облысы Бақайата ауданындағы айыл. Таулар: * Көктас – Қарағанды облысы Абай ауданындағы тау. * Көктас – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы тау. Өзен: Көктас – Сарысу алабындағы өзен.
Көктас (тау, Қарағанды облысы, Абай ауданы)

Көктас – Нұра және Сарысу өзендерінің аңғарындағы шоқы. Географиялық орны Қарағанды облысы Абай ауданы Есенгелді ауылының оңтүстігінде 32 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 564 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Жер бедері Тіктеу келген беткейлері етегіне қарай жайпақталып жазыққа ұласады. Солтүстігінде Балықты көлі мен Кеңсай қыстауы, батысында Ақтасты шоқысы, оңтүстігінде Ақшоқы шоқысы орналасқан. Шығысынан Ертіс-Қарағанды каналы өтеді. Геологиялық құрылымы Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Тауалдының қоңыр топырағында боз, селеу, бетеге, жусан, бұталар өседі. Дереккөздер
Көктас асуы

Көктас – Нарын жотасының шығыс бөлігіндегі асу. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Балғын ауылының оңтүстігінде 11 км жерде орналасқан. Жер бедері Ең биік жері 1900 м шамасында. Маусым – қараша айларында салт атты адам өте алады. Асу бойынан Балғын өзенінің саласы бастау алады. Көлбеу беткейлі кең өзен аңғарлары мен жартас жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар, қырлы жоталар мен үшкір шыңдарға ұласады. Өсімдігі Жоғарғы белдеуінде қайың, көктерек, шырша, самырсын өседі. Дереккөздер
Көктас (өзен, Жаңаарқа ауданы)

Көктас – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысындағы Жаңаарқа ауданының оңтүстігінде, шығыстан батысқа қарай ағады. Ұзындығы 142 км, су жиналатын алабы 6560 км². Бастауы Бастауын Желдітау, Қу тауларынан алып, Жетіқоңыр құмының солтүстігінде тартылып қалады. Гидрологиясы Оң жағынан Ақтассу (10 км), Еспенбек (20 км), сол жағынан Сарыбие (31 км), Қарасай (73 км), Сағынтай (38 км), т.б. салалар келіп құяды. Жоғарғы және орта ағыстарының аңғары тар, тастақты. Негізінен қар, жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Шөл далада орналасуына байланысты бұл өзеннің мал суаруда, жайылымдарды суландыруда маңызы зор. Дереккөздер
Көктасжал мыс кен орны

Көктасжал мыс кен орны - Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан. Кен орны 1953-1958 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Спасск антиклинорийінің шығыс шетіндегі Көктасжал жаншылу аймағына жатады. Плагиогранит-порфир интрузивтері қиып өтетін тас көмірдің эффузивті-туфтекті жыныстарынан тұрады. Кентасталуы плагиогранит-порфирдің ұсақталу және кварцтену белдеміне байланысты. Кенге хлориттану, эпидоттану, кварцтену тән болып келеді. Кентасы мүжіліп-теңбілденген. Қышқылдану белдемінің тереңдігі 20 – 50 м. Минералдары, құрамы Минералдары: сульфидтік кентаста – халькопирит, борнит, пирит, молибден, гематит, күңгірт кентас қышқылданған кентаста – малахит, азурит, хризоколла. Негізгі пайдалы компоненттері: мыс, алтын, қосымша компоненттер – күміс, молибден, селен, теллур. Дереккөздер
Көктау (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

Көктау – Қалба жотасының солтүстік бөлігіндегі тау массиві. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Бозанбай ауылының шығысында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1449 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 24 км-ге созылып жатыр, енді жері 18 км. Солтүстік, солтүстік-батыс беткейі көлбеу келген, оңтүстік беткейі тік жарқабақты. Сибинка (Себе) және Ұраңқай өзендерінің суайрығында. Таудан осы өзендердің бірнеше салалары бастау алады. Солтүстік-шығысында Медведка тауы, оңтүстігінде Шалқар көлі орналасқан. Геологиялық құрылымы Палеозойдың тақтатас, құмтас және интрузивті жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Баурайындағы қызғылт қоңыр, қара топырақ жамылғысында дала өсімдіктері, шатқалдарында қарағай, терек, т.б. өседі. Дереккөздер
Көктау (тау, Батыс Қазақстан облысы)

Көктау – Жалпы Сырт қыратының солтүстік-батысындағы қырқалы тау массиві. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы Амангелді ауылының солтүстік-батысында 33 км жерде, Ресеймен шекаралас орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 227 м. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 8 км. Беткейі сай-жыралармен тілімденген. Жер бедеріне күмбез пішінді денудациялық тау жұрнақтары тән. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы мезо-кайнозой кезеңінің бор-мергельді жыныстарынан түзілген. Кейбір жерін палеогеннің құмды-саздақты шөгінділері жапқан. Өсімдігі Аласа таудың қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, бетеге аралас дала өсімдіктері өседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.westkaz.kz/?id1066&menuid189&section11&moduletext&action&langkz] Батыс Қазақстан облысы
Көктау (шоқылы тау, Нұра ауданы)

Көктау – Теңіз көлінің оңтүстігіндегі оқшауланған аласа шоқылы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданы Талдысай ауылының солтүстігінде 47 км жерде орналасқан. Көң өзені аңғарында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 409 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 7,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Шығысында Қособа тауы, оңтүстігінде Қияқты соры, батысында Сарытау тауы орналасқан. Геологиялық құрылымы Пермь кезеңінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, селеу, жусан, ажырық, бұталар өседі. Дереккөздер
Көктау (асу)

Көктау – Жетісу Алатауының орталық бөлігіндегі асу. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы және Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының шекарасында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3067 м. Беткейлік шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері қатты дамыған. Солтүстік-шығысынан Тентек, оңтүстік беткейінен Боратала өзендерінің салалары таудың биік жоталарындағы мұздықтардан бастау алады. Жатық беткейлі кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар, қырлы жоталар мен үшкір шыңдарға ұласады. Асудан мамыр – қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Дереккөздер
Көктау (төбе, Шет ауданы)

Көктау – Ақдала қонысының оңтүстік-батысындағы төбе. Қарағанды облысы Шет ауданында орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Жер бедері биік төбелі қырқалардан етегіне қарай бірте-бірте аласа жазыққа ұласады. Солтүстігінде Сусызтау тауы, шығысында Айбат тауы, оңтүстік-шығысында Күзек төбесі (503 м) мен Ағашжайлау тауы, батысында Бесбақыр, Балшық, Көр (430 м) төбелерімен Көкбұлақ бұлағы орналасқан. Девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлімі жыныстарынан түзілген. Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, көкпек, бұталар өседі. Қарақұйрық пен ақ бөкеннің жазғы жайылымы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.karaganda-region.kz/] Қарағанды облысы
Көктеке

Көктеке(Sіttіdae) – әнші торғай тәрізді құстардың бір тұқымдасы. Көктекенің 3 туысқа жататын 25 түрі Солтүстік Американың, Еуразияның, Солтүстік-батыс Африканың, Жаңа Гвинея мен Австралияның орманды алқаптарында, жартасты тау жоталарында кездеседі. Олардың көпшілігі отырықшы құстар. Денесінің ұзындығы 9,5 – 19 см. Дене бітімі шағын әрі жұмыр, құйрығы қысқа. Аяқтары қысқа, тұтқыр тырнақтары арқылы ағаш діңінің бойымен, тік жартастарда жоғары және төмен қарай өте жылдам өрмелеп жүре береді. Тұмсығы тік әрі өткір. Тұмсығымен қатты ағаш тұқымдары мен жаңғақтарын өте оңай ұсақтай алады. Ұяларын ағаш діңінің, жартастардың қуыстарына салады да, ұясының аузын балшықпен көмкеріп тарылтады. Ұясында көбінесе 6 – 8 жұмыртқа болады. Жұмыртқасын мекиендері шайқайды. Ұсақ жәндіктермен, өрмекшілермен, ұлулармен және өсімдіктердің жемістерімен, тұқымдарымен қоректенеді. Қазақстанда Көктекенің 2 түрі: орман Көктекесі және жартас Көктекесі бар. Орман көктекесі (Sіtta europaea) – Ертіс өзенінің аңғарында, Алтай тауының орманды жерлерінде кездеседі, ол қыста Қазақстанның батыс өңіріне қоныс аударады. Арқасы көкшіл сұрғылт, бауыры ақшыл, тұмсығы, басының екі жағы қара жолақты. Жартас көктекесі (Sіtta tephronota) – Тянь-Шаньда, әсіресе, Талас Алатауында, Піскем, Өгем, Қазығұрт, Боралдай, Қаратаудың оңтүстігінде, Іле Алатауының батыс бөлігінде, Шу-Іле тауларының шатқалдарында ұя салады. Түрлі жәндіктерді, әсіресе, қоңыз және өсімдік қандалаларын, өрмекшілерді жейді. Олар шәмшат жаңғақтарын, үйеңкі, жөке, қарағаш тұқымдарын ағаш қабығының қуыстарына тығып қойып та қоректенеді. Көктеке орман шаруашылығына өте пайдалы құс. Дереккөздер
Көктем (санаторий)

«Көктем» — таза ауамен және шипалы сумен емдейтін санаторий. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 2 км жерде, Іле Алатауының етегінде, теңіз деңгейінен 1100 м биіктікте орналасқан. Бір мезгілде 350-ден астам адам емделеді. 1981 жылға дейін «Көктем» санаторийі «Ремизовка» демалыс үйі болып аталып келген. Таудың таза ауасы мен сұлу табиғаты, табиғи шипалы минералды суы санаторийге келушілердің жақсы емделуі мен демалуын қамтамасыз етеді. Қаңтар айының орташа температурасы –3,8°С, ал шілдеде 20,7°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 780 мм-ге жетеді. 1990 жылы санаторий аумағынан минералдылығы аз, гипертермальды (42 – 44°С) құрамы азотты-сілтілі және хлорид-сульфатты натрийлі, кремний қышқылы мен фторға қаныққан табиғи шипалы жер асты ыстық су көзі табылған. Бұл судың құрамы мен температурасы «Сарыағаш» суына ұқсас болғанымен құрамы одан да күрделі, сондықтан табылған шипалы судың адам организміне тиімді әсері жоғары. Шипалы суды ішу арқылы ас қорыту жүйесінің ауруларын (созылмалы гастрит, асқазаннан бөлінетін сөлдің қышқылдығының жоғары не төмен болуы), асқазан ішек жараларын, бауыр және өт, несеп жолдарының ауруларын, бүйрекке тас байлану, созылмалы цистит және простатитті емдейді. Сондай-ақ асқазанға және өт жолдарына жасалған операциядан кейін осы шипалы суды ішу – организмге өте пайдалы екені анықталған. Санаторийдің осы заманғы құралдармен жабдықталған емдеу ғимараттарында шипалы су толтырылған 4 камералы ванналар, су асты массаж жасау, омыртқа жотасын су астында тік бағытта созып емдеу, шипалы су құйылған бассейнде арнайы емдік жаттығулар жасау жолға қойылған. Санаторийде функционалдық диагностика қою, физиотерапия, инемен емдеу, микротолқындық терапия, лазермен емдеу, су-джок терапия, сүлік қою, массаж (қолмен нүктелік, вакуумдық) жасайтын, емдік дене шынықтыру және стоматол. кабинеттер бар. Жаз кезінде күнмен емдеу (гелиотерапия) жолға қойылған. Дереккөздер
Көктемшөп

Көктемшөп(Erophіla) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Торғайда, Тянь-Шань тауларының солтүстігі мен батысында және Қаратауда сәуір Көктемшөпі (E. verna) кездеседі. Ол құмдақ далалы жерлерде, жол бойларында, ластанған жерлерде өседі. Биіктігі 3 – 10 см, сабағы тік жапырақсыз болады. Жапырақтары тамырын орай шоқталған, ұзындығы 3 – 10 мм. Ені 1,5 мм, пішіні ұзынша, үшкірленген, кейде мұқыл, жоғары жағын түк басқан. Гүлдері аз, қысқа гүлшоғырына топталған. Тостаған жапырақшалары ұзынша, түкті, желегі ақ түсті болады. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша келген жұмыр бұршаққын. Тұқымы өте ұсақ, көп болады. Сәуір Көктемшөпнің құрамында глюкозидтер (кверцетин, кемпферол) және қыша майы болады. Дәрілік мақсатта өсімдіктің сабағын, жапырағын және гүлін пайдаланады. Халық медицинасында сәуір Көктемшөпінің жапырағын күбірткеге басады Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Көктерек (өзен, Панфилов ауданы)

Көктерек – Алтынемел жотасының оңтүстік беткейіндегі өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 856 км 2 . Бастауы Бастауын Алтынемел жотасындағы Қатутау жотасының оңтүстік беткейінен алып, Іле аңғарындағы Айдарлы ауылы маңындағы құмға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Өзен жағалауы жайпақ, тек орта ағысындағы Атыжек тауында жағалауы тік жартасты келген. Көктеректің бірнеше шағын салалары бар. Олардың басым бөлігі жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Аңғары мал жайылымы. Дереккөздер
Көк терек саңырауқұлағы

Көк терек саңырауқұлағы(Leccinum aurantiacum) – базидиомицеттер класы, болет тұқымдасына жататын саңырауқұлақ. Қалпағының диаметрі 4 – 20 (сирек жағдайда 30) см, түсі сарғыш, сарғыш қызғылт, қоңыр қызыл түсті (кейде қалпағы ақ түстілері де кездеседі). Пішіні жартылай шар тәрізді, құрғақ, төмен қарай иіліп, гименофорға (гимений орналасқан саңырауқұлақ жемісті денесінің үстіңгі беті) бекиді. Аяғының ұзындығы 6 – 20 см, қалыңдығы 2 – 3,5 см, төмен қарай жуандап, сыртын әуелі ақ , саңырауқұлақ піскенде қоңыр түске айналатын қабыршақтар жауып жатады. Жемісті денесінің түсі ақ, тығыз болады. Жемісті денесін сындырғанда ақ түсі көк түске өзгереді. Бұл саңырауқұлақтар негізінен көктеректі, қайыңды, сирек еменді, қарағайлы және шыршалы ормандарда маусымнан қыркүйек айына дейін өседі. Жеуге жарамды. Дереккөздер
Көктөбе (тау, Қарқаралы тау жүйесі)

Көктөбе – Қарқаралы тау жүйесінің оңтүстік-батыс сілеміндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында. Жатаған тау тізбектерінен тұрады. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Абсолюттік биіктігі 1254 м. Геологиялық құрылымы Соңғы тас көмір және пермь кезеңінің гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Толық жетілмеген қызғылт қоңыр және қиыршықтасты топырақ жамылғысы бұта мен шалғын аралас қарағайлы-қайыңды орманмен көмкерілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.karaganda-region.kz/ Қарағанды облысы]
Көктөбе (төбе, Шығыс Қазақстан облысы)

Көктөбе – Тарбағатай жотасының оңтүстік-батысындағы төбе. Географиялық орны Абай облысы Үржар ауданы Таскескен ауылының батысында 45 км жерде орналасқан. Ай өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 578 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай ұзындығы 18 км-ге созылып жатыр, ені 11 км. Жер бедері Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстігінде Кенжебай, Ащықұдық көлдері, шығысында Шұбарқұдық қонысы мен Қараоба төбесі, оңтүстігінде Ақөзек құдығы мен Құттыбике бұлағы, батысында Байтілеу төбесі мен Көктөбебастау бұлағы орналасқан. Өсімдігі Құмды, сұр қоңыр топырағында еркек шөп, жусан, теріскен, баялыш, бұталар өседі. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Көктөбе (төбе, Ақтөбе облысы)

Көктөбе – Шолақ және Көктөбе өзендерінің аңғарындағы төбе. Ақтөбе облысы Алға ауданы Алға қонысынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 377 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Денудациялық жазықтағы бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу өседі. Төбенің батысымен Ақтөбе – Қандыағаш темір жолы өтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kz.government.kz/structure/localorg/a02/akim/ Ақтөбе облысы]
Көктөбе (төбе, Ұлытау таулары)

Көктөбе – Ұлытау тауларының оңтүстік-шығысындағы төбе. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қарсақпай кентінің оңтүстігінде 112 км жерде орналасқан. Сарысу өзені аңғарында. Абсолютiк биіктігі 372 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейі жайпақ, пішіні доға тәрізді. Солтүстігінде Жыландытөбе төбесі мен Рахметқора құдығы, шығысында Қызылқақ қонысы, оңтүстігінде Қисықсай, Еспесай құрғақ өзен арналары, батысында Байжаннұра қонысы мен Түлкібай, Қарақұдық құдықтары орналасқан. Сұр және сортаң топырақ жамылғысында қара жусан, боз жусан, теріскен, жүзгін, сораң өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Көктөбе (түбек)

Көктөбе – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі түбек. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданында орналасқан. Сипаты Абсолютiк биіктігі 375 м. Жер бедеріне пермь және тас көмір кезеңдерінің ойпатты аккумуляциялық жазығы тән. Жер бедері солтүстікке қарай еңістейді, батыста Жалаңаш сорына ұласады. Батыстан шығысқа қарай 5 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 7 км-ге созылып жатыр. Өсімдігі Сұр қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын өседі. Көл жағалауы қамысты. Дереккөздер
Көктөбе қыстауы (Алматы облысы)

Көктөбе – Матай тауларының оңтүстігіндегі қыстау. Алматы облысы Кербұлақ ауданы Басши ауылының оңтүстік-батысында 30 км жерде орналасқан. Солтүстігінде Шынарбассай қыстауы, шығысында Қызылбелбеу қонысы, оңтүстігінде Құлантөбе қыстауы, батысында Көтекасу, Жүзасу асулары орналасқан. Тау баурайындағы қыстаудың шөбі шүйгін, мал жайылымына қолайлы.‎ Дереккөздер
Көктөрткіл

Көктөрткіл – Қаратау таулары мен Маңғыстау үстірті аралығындағы сайлы-жыралы келген жазықтағы тау. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 271 м. Жер бедері, геологиялық құрылымы Шағын төрткілді келген таудың беткейі көлбеуленіп, төңіректегі жазықпен ұласып кетеді. Неогеннің әктас, бор жыныстарынан түзілген. Куэстер жиі кездеседі. Солтүстік-батысында Бекі ауылы мен құдығы (тереңдігі 12 м, су шығымы 800 л/сағ) орналасқан. Дереккөздер
Көктұма (өзен)

Көктұма, Бақты – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Мақаншы ауданы жерінде. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 1360 км². Бастауы Тарбағатай тауының оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Бақты ауылының тұсында Еміл өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жалпы ұзындығы 28 км болатын 6 саласы бар. Жайылмасында құрақ, қамыс өседі. Сағасы батпақты. Дереккөздер
Көктырнақ

Көктырнақ – Кіші Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы түбек. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданында орналасқан. Сипаты Солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылып, теңізге сұғына еніп жатыр. Батыстан шығысқа қарай 37 км-ге созылған. Теңіз деңгейінен ең биік жері 188 м. Жер бедеріне төрттік кезеңнің ойпатты аккумуляттік жазығы тән. Ол түбектің орта бөлігіне қарай еңістеніп, батысында Бутаков шығанағына, шығысында Үлкен Сарышығанақ қонысына ұласады. Түбекте Үшшоқы, Бұлтық төбелері мен Кенжембай, Аққұдық, Кержығылған құдықтары бар. Түбектің теңізге сұғынған оңтүстік жағалауы 10 – 70 м аралығындағы жыралармен тілімденген. Аймақ мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Көктікен

Көктікен – астық тұқымдасына жататын шөптесін өсімдіктер туысы. Тропиктік және қоңыржай белдеулерде тараған 7 түрі белгілі. Қазақстанда Маңғыстаудың құмды жерлері мен жол бойларында өсетін жалғыз түрі – шашақты Көктікен (T. racemosus) кездеседі. Бұл бір және екі жылдық өсімдік. Шоғырлана бұталанған көп сабақтарының биіктігі 10 – 30 см, буындарынан тамырланады. Жапырақтарының ұзындығы 4 – 6 см, ені 2 – 3 мм, шет жағы бұдырлы, қынабы жалпақ, тілшесі қысқа, кірпікшелі келеді. Сары түсті гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйекте гүлдейді. Масағы 3 – 4-тен шоғырланған, жемісі піскенде тобымен түсіп қалады. Көктікен– дәрілік өсімдік. Оның тамырының несеп жүргізетін, тер шығаратын, жүйкені тыныштандыратын қасиеті бар. Көктікеннен жасалған препарат жыланның уын қайтарады. Дереккөздер
Көктіңкөлі (көл)

Көктіңкөлі – Сарысу алабындағы ағынды көл. Географиялық орны Қарағанды облысының Шет ауданында. Жаңаарқа кентінен (Жаңаарқа ауданы) оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде, теңіз деңгейінен 540 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 12 км 2 , суы мол жылдары 13,2 км 2 -ге дейін жетеді. Су жиналатын алабы 2584 км 2 . Орташа тереңдігі 1,1 м, ең терең жері 2,5 м. Суының көлемі 13 млн. м 3 . Суы тұздылау, кермек татиды. Жалпы минералдылығы 4,2 г/л. Көлге солтүстік-шығыстан Жаман Сарысу өзені келіп құяды да, солтүстігінен ағып шығады. Сондықтан көлдің деңгейі осы өзен суының молдығына қарай жылына 1,5 м-ге ауытқып тұрады. Сәуірдің аяғы мен мамырдың басында көлдің деңгейі жоғары, ақпанда өте төмен болады. Жаздың 2-жартысында өзен қарасуларға бөлініп қалады. Жер бедері Батыс жағасы тік жарлы, биіктігі 2 м-ге жетеді, саздақ аралас сұр құмтастан тұрады. Қалған жағалары жайпақ тегіс, саздақты. Солтүстік, солтүстік-шығыс жағаларында көл суын реттейтін топырақтан бөгет салынған. Өсімдігі Жағаларында қамыс, өлең, шалаң, қараған, жусан, т.б. түрлі шөптесіндер өседі. Балықтары Күміс мөңке, алабұға, торта балық, шортан, т.б. балықтар кездеседі. Дереккөздер