kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
38-атқыштар дивизиясы

38-атқыштар дивизиясы (Жетпіс үшінші гвардиялық дивизия) – 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Алматыда жасақталған әскери құрама. *1942 ж. наурыз – 28-армияның құрамында Оңт.-батыс майданға аттанды . *1942 ж. 12 мамыр күні Харьков облысының Волчанский ауданында алғаш рет жаумен шайқасты. *1942 ж. 31 шілдеде О. с. а. д. бөлімдері (командирі ген.-майор Ғ.Сафиуллин) Сталинград бекіністерінің сыртқы қорғаныс шебіне орналасты. 21 тамызда дивизия бөлімдері жау қоршауында ауыр ұрыстар жүргізе отырып, 28 тамызда қоршауды бұзып шықты да 64-армияға қосылды. Қыркүйек пен қарашаның басында дивизия бөлімдері Сталинградты оңт.-батыс жағынан табандылықпен қорғады. *1943 ж. 10 қаңтар – 2 ақпан аралығында О. с. а. д. Сталинград түбінде қоршауға алынған жауды толық жою жолындағы ұрыс қимылдарына қатынасты. *Сталинград түбіндегі қиян-кескі шайқастарда асқан ерлігі мен ұйымшылдығы үшін дивизия КСРО Қорғаныс Халық Комиссарының 1943 ж. 1 наурыздағы бұйрығы бойынша 73-гв. дивизия болып құрылды. Кейін бұл дивизия (командирі ген.-майор С.А. Козак) Воронеж майданындағы 57-армияның құрамында неміс-фашист басқыншыларының 1943 жылғы жазғы шабуылын тойтарудағы ұрыстарға қатысты. Белгородты, кейінірек Харьков, Красноград қ-ларын азат етті. *1944 ж. Кеңес Армиясының шабуылдарында ол Оңт. Украина мен Молдавияны, Югославияның астанасы Белградты азат етіп, Венгрияның Балатон к-нің оңт-нде кескілескен ұрыстар (1945 ж. наурыз) жүргізді. Дивизия өзінің жауынгерлік жорығын Австрияның Альпі тауларында жеңіспен аяқтады. Жетістіктері 73-гв. атқыштар дивизиясы 16 рет Жоғ. Бас қолбасшының алғысын алды, Белградты азат етудегі ерлігі үшін Қызыл Ту орденімен марапатталды. Дивизияға жергілікті халықтың тілегі бойынша сталинградтық және дунайлық деген қосымша атақ берілді, оның 36 жауынгері мен командирі Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Козак 2 мәрте Кеңес Одағының Батыры және Югославияның Халық Батыры атағымен марапатталды. О. с. а. д. соғыстан кейін 1946 ж. 5 маусымда таратылды. Дереккөздер Сафиуллин Г.Б., Через реки, через горы.., Казань, 1973; 73-я гвардейская // Сб. воспоминаний, документов и материалов о боевом пути 73-й гвардейской стрелковой Сталинградско-Дунайской Краснознаменной дивизии, А.-А., 1986.
Отызыншы Гвардиялық Атқыштар Дивизиясы

Отызыншы гвардиялық атқыштар дивизиясы, 1941 ж. наурыз айында Семей, Өскемен, Алматы қалаларында жасақталған. Алғашында 238-атқыштар дивизиясы деп аталды. 1942 ж. 24 мамырда О. г. а. д. болып қайта құрылды. Дивизияның алғашқы командирі ген.-лейтенант Г.П. Коротков болды. Соғыстың алдында дивизия шекара күзетінде болған. *1941 ж. қазанда Батыс майдан әскерлерінің құрамында Мәскеу бағытын қорғауға қатысты. *Дивизия бөлімдері 18 қазанда Алексин қ-ның маңындағы Средняя ст-ның түбінде алғаш рет жаумен шайқасып, оның моторлы күштеріне қарсы табанды ұрыс жүргізді. *Кейін дивизия жауынгерлері Погорелое қалашығының түбінде (1942) болған ұрыстарға, 1943 ж. Ржев бекінісін талқандауға, 1944 ж. Калинин облысының батыс бөлігі мен Латвияны жаудан азат ету ұрыстарына қатысты. *Кеңес әскери құрамаларымен бірге жау әскерлерінің Курляндия тобын талқандауға ат салысты. *О. г. а. д. соғысты Балтық т. жағалауында аяқтады. Жетістіктері *Герман әскеріне қарсы күресте көрсеткен ерлігі үшін дивизияның туына Қызыл Ту ордені тағылып, *Ржев қ-н азат етуге байланысты ржевтік деп аталды. Соғыстан кейін 1946 ж. 6 мамырда таратылды. Дереккөздер Портной С.И., 30-я гвардейская стрелковая Рижская Краснознаменная дивизия, Рига, 1972; Потапов А., Гладышев П., Огненный путь, А.-А., 1980.
Офорт

офорты, 1648 ж.]] Офорт (франц. eau-forte – азот қышқылы) – оймыш гравюраның бір түрі. Офорттың баспалық нұсқасын даярлауда металл (мыс., мырыш, қорғасын, болат, т.б.) пластинка тақтайшалар қолданылады. Сурет лак қабаты жағылған пластинка-тақтайшалардың типылданған үстіңгі бетіне гравюра инесімен сызғылау арқылы салынады. Оның бетіне қышқыл жағылады. Қышқыл тек ине тиген сурет іздеріне ғана әсер ететіндіктен көркем бейне штрихтарын тереңдете түседі. Штрихтарды ағарту (тереңдету) үшін суреттің дәл сол бөлігіне қайтара лак жағылып, қайтадан қышқылмен күйдіріп бедерлейді. Офортты басып көбейту үшін бедерлі пластинка-тақтайшаға бояу жағылады. Гравюраның қышқыл арқылы орындалатын акватинта, жұмсақ лак, лавис сияқты түрлері де офортқа жатады. Офорт 16 ғ-дан белгілі. Қазақстанда офорт жанрымен маман, танымал суретшілер айналысады. Мыс., Н.С. Гаевтың “Үй көтеріп жатырмыз” (1975), “Тың” (1979), “Жасарған республика” (1984) триптихтары бар. Суретші К.Бекеновтың “Шыңғыс Айтматовты оқығанда” (1988), А.А. Дячкиннің “Менің Алматым” (1980 – 1988), И.Н. Исабаевтың қазақ эпосына арналған “Батырдың тууы”, “Жырау”, “Той”, “Күрес”, “Жеңіс” топтамасы (1986), С.Айтбаевтың “Автопортрет” (1987), т.б. офорт жанрын байыта түскен туындылар. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы, 7том
Офтальмология

Офтальмология ( – көз және – ілім) — көз аурулары, оларды анықтау, емдеу әдістері және олардан сақтану шараларын зерттейтін ілім; клиникалық медицинаның бір саласы. Қазақстанда көз ауруларын зерттеу 20 ғ-дың 20-жылдарында басталды. Республикадағы офтальмология мәселелеріне арналған жүйелі зерттеулер 1933 ж. Алматы қаласында Өлкелік практик. офтальмология ғыл.-зерт. ин-ты ашылғаннан кейін басталды. Осы ин-т негізінде құрылған Қазақ көз аурулары ғыл.-зерт. ин-ты республикада бұл салада жүргізілетін ғыл.-зерт. жұмыстарын үйлестіріп отырады. 1934 ж. Алматы мемл. медицина ин-ты, 1964 ж. Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тының құрамында көз аурулары кафедрасы ашылды. “Қазақстанның офтальмологиялық очеркі” атты алғашқы ғыл. жинақ жарық көрді (1934). Республикада басыр (трахома) мәселелеріне айрықша назар аударылып, осы дерттен айығып кету жолдары іздестіріліп, соның нәтижесінде қазір елімізде бұл ауру толығымен жойылды. Зақымданған көзді, көзге шыққан ісіктерді, суқараңғыны, миопияны, қитарлықты түзету, іштен туа біткен көз бұршағының ағаруын сылып тастауды хирург. жолмен емдеу әдістері жетілдірілді. Көз ішіндегі бөгде заттың тұрған жерін рентген сәулесімен анықтап, оны көзден алып тастаудың, көз алмасын алғаннан кейін орнына қозғалмалы бөлшек жасап салудың, жасанды көз дайындаудың жаңа тәсілдері анықталды. Көздің мүйізгек қабығын Филатов әдісімен ауыстырып салу күнделікті дәрігерлік жұмыста пайдаланылатын болды. Ауыр өнеркәсіп салаларында жұмыс жасайтын жұмысшылардың көздерін офтальмоэргономик. әдістермен зерттеу, фосформен уланудың салдарынан болатын көз ауруларының клиник. және электрфизиол. ерекшеліктерін анықтау зерттеліп, оларды алдын ала болжау мәселелері жолға қойылды. Қазақстанда О. саласының дамуына үлкен үлес қосқан ғалымдар: О.А. Дудинов, И.Н. Шевелов, І.Жалмұхамедов, Г.Тілегенова, К.Көшеров, Т.Тілеуова, Е.Мәмбетов, Б.Сүлеева, т.б.. Дереккөздер
Ошақ

Ошақ – қазан асуға арналған тұғыр. Жасалған материалдарына қарай темір ошақ, тас ошақ, жер ошақ және қазандық болып бөлінеді. Темір ошақтың жерге тірелетін үш аяғы, қазан түбіне кигізілетін шеңбері болды. Ошақтың аяқтары шеңберіне шегемен бекітіліп, оның жерге тірелетін ұшы орнықты болуы үшін аздап сыртқа қарай иіледі. Тас ошақ, негізінен, үш тастан жасалады. Қазанның түбі үш тастың арасына қойылғанда, оның астында от жанатын бос орын қалуы керек. Жер ошақ сопақша етіп жерден қазылады. Оның бір басы от жағылуы үшін үлкендеу етіп жасалады, ал кішірек келген екінші басынан түтін шығады. Қазандық кесектен немесе тастан қаланып, оның үстіне қазан орнатылады. Оның от жағатын оттығы және түтін шығатын мойыны болады. Дәстүрлі қазақ қоғамында ошақ қасиетті де қастерлі дүние болып саналады. «Ошағы құлап, оты сөну» бір шаңырақтың тыныс-тіршілігі тоқтағандығын білдірген. Дереккөздер
Өзбек хан

Өзбек хан (Мұхаммед Сұлтан Өзбек хан; 1280 жыл – 1341 жыл) — Алтын Орда ханы (1313–1341). Бату хан әулетінен, Меңгу Темір ханның немересі. Басшылығы Алтын Орда билігіне Тоқта хан өлген соң билікке жақын сұлтандардың көмегімен келді. Өзбек хан билеген тұста Алтын Орда мемлекетінде елеулі өзгерістер болды. Алтын Ордада ислам ресми дін болды. Өзбек ханның Шыңғыс хан ұрпақтарынан ислам дініне кіргісі келмегендерін аяусыз жазалағаны туралы мәліметтер кездеседі. Қазіргі кейбір тарихшылар Шыңғыс өкілдері мен нояндарының Ордадан Мәскеу кінәздеріне қызметке көптеп кетуін осы оқиғалармен байланыстырады. Ол билік құрған кезеңде Алтын Орда нағыз өрлеу кезеңін бастан кешті, оның саяси-әскери қуаты мен экон. дамуы шарықтау шегіне жетті. Бұл өрлеуді қалалардың өсуінен, халықар. қатынастар мен сыртқы сауданың, мәдениеттің дамуынан көруге болады. Алтын Орданың екінші астанасы – Сарай әл-Жадид гүлденіп, жаңа құрылыстар жүрді. Өзбек хан бұйрығымен Еділ, Қырым бойындағы, Хорезмдегі қалаларда мешіт-медреселер, түрлі сарайлар салынды. Оның тұсында Алтын Ордаға бағынышты орыс кінәздіктерінің ішінде Мәскеу ерекше күшейді. Өзбек хан Ұлы Владимир кінәздігі үшін болған күресте Мәскеу кінәздеріне қолдау көрсетті. Өзінен бұрынғы хандар сияқты Өзбек хан да Русьтегі православие дінін қудалаған жоқ, қайта олардың барлық жеңілдіктерін сақтады. Алтын Орданың мәмлүктер билеген Египетпен сауда, мәдени, дипломат. байланысын жандандырды. 1319, 1335 жылдары Хулагу иелігіндегі Әзірбайжанға екі рет жорық жасады. Өзбек хан 1330 жылы Ақ Орда хандарының бұрынғы тәуелді кезін қалпына келтіру үшін Мүбәрәк қожамен соғысып, ұлы Тыныбекті Сығанақ қ-нда хан тағына отырғызды. Өзбек хан өлген соң Алтын Орда тағына ұлы Жәнібек отырды. Дереккөздер
Өзек

# Өзек – жер бетіндегі маусымдық су (нөсер, қар суы) әрекетінен пайда болған тереңдігі 3 – 15 м-ге жететін жер бедерінің теріс пішіні. Өзек гидрографиясы тораптың қолаттан кейінгі жалғасы. Оның қолатқа қарағанда ені тар, табаны жатық, анық байқалатын жарқабағы болады. Беткейлерінің тіктігі 15 – 45C. Беткейлерінде өсімдік өседі. Географиялық орналасу жағдайына қарай өзек эроз жуып-шаю әрекетінен сайға, жыраға, т.б. айналып кетуі ықтимал. Көлденең қимасы астау тәрізді, түбі жайпақ, батпақты, беткейлері көлбеу болып келеді. Өзек тереңдеп сайға айналуы мүмкін. # Өзек - цилиндрдің ішіндегі поршенге жалғасқан және онымен қоса қозғалатын ұзын шыбықша түріндегі тетік. Дереккөздер de:Stock en:Stock (disambiguation) es:Stock fr:Stock (homonymie) ko:스톡 nl:Stock pl:Stock ru:Шток simple:Stock (disambiguation) uk:Шток (значення)
Өзенмұнайгаз

Өзенмұнайгаз — қазақстандық мұнай және газ өндіруші кәсіпорын. Тарихы 1961 жылы ашылған «Өзен» кенішінің негізінде 1965 жылдан «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасы ретінде жұмыс істей бастады. 1966 жылы 10 шілдесінде «Өзен» кен орнынан алғашқы миллион тонна мұнай өндірілсе, 1980 ж. 150 млн. т мұнай өндірілді. 1994 жылы қазан айынан осы атпен өндірістік бірлестікке айналды. 1996 жылғы сәуірден ААҚ болып қайта құрылды, 24 өндірістік бөлімшені қамтиды. 2004 жылы «Филиалды заңды тұлғаға тіркеу» қаулысына сәйкес «Қазмұнайгаз » біріккен өндірістік АҚ-нда, «Өзен» өндірістік филиалы пайда болды. «Өзен» бірлестігінің бас директоры болып Ж.Жанғазиев тағайындалды. Иеленушілері Акцияларының 100%-ы «ҚазМұнайГаз » ұлттық мұнай-газ компаниясына тиесілі. Көрсеткіштері мен құрамы Қазір «Өзен» ААҚ-ның балансында 11 кеніш бар, өндіріп алынатын мұнай қоры 204 млн. т, конденсат қоры 1,5 млн. т және газ қоры 22 млрд. м3. Қоры жағынан олардың ең ірілері – «Өзен» және «Қарамандыбас » кеніштері. Пайдаланудағы мұнай ұңғымасы – 3583, газ ұңғымасы – 82 (2001). Кәсіпорын құрамында газ өңдейтін зауыт жұмыс істейді. Өндірілген мұнай ТМД елдеріне және шетелдерге шығарылады. 1997 жылдың 31 шілдесінен стратегиялық инвесторды таңдау жөніндегі халықаралық тендерді Қытай ұлттық мұнай корпорациясы жеңіп алды. Дереккөздер
Өзкент

Өзкент, Өгізкент – ортағасырлық қала, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Жаңақорған ауданы, Ақжол ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10,1 км жерде. Зерттелуі, сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі – 162 м. Ортағасырлық араб деректерінде Сырдарияның сол жағалауындағы сауда орталықтарының бірі болған қала ретінде жазылған. Қалашықты алғаш 1900 жылы В.А. Каллаур, 1969-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.А. Ақышев), 2004 жылы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Тұран археологияылық экспедиция (жетекшісі М. Елеуов) зерттеген. Қаланың жобасы көпбұрышты, мықты қорғаныс қабырғасымен қоршалған. Сол қабырғалардың бойында 15 күзет мұнара орындары сақталған. Қалашықтың өлшемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 250-300 м. Қорғаныс қабырғасының сыртынан айналдыра қазылған ордың тереңдігі 2 м, ені 10 м шамасында. Қалаға кіретін қақпаның орны шығыс шетінде орналасқан, оның ені 8-10 м. Зерттеу барысында табылған заттар қаланың VIII-XII ғасырларда өмір сүргендігін көрсетеді. Дереккөздер
Өзімшілдік

Өзімшілдік, эгоизм (лат. ego – мен) – 1) адамды қоғам мен басқа адамдарға қатынасы тұрғысынан сипаттайтын өмірлік принцип пен моральдық қасиет. Ол басқалардың мүддесімен санаспайтын, тек өз мүддесін ғана көздейтін адамның жеке басының теріс қасиетін бейнелейді. Өзімшілдік адамгершілікке жат қасиет болып саналады; 2) субъектінің құндылық бағдары; өмірлік қарекетінде өз қамын, өз қажетсінулерін басқа адамдар мен әлеуметтік топтардың мүдделерінен үстем санау. Өзімшілдік көріністеріне адамның өзге біреуге жеке басының мақсаттарына жетудің объектісі, құралы деп қарау тән. Адам бойында өзімшілдіктің белең алуы, тұлғаны, индивидті тәрбиелеуде кеткен кемшіліктерден болады. Отбасындағы тәрбиенің бағдары баланың өзін тым жоғары санауына, яғни эгоцентризміне бағытталса, онда бала да мүдделерін, қажетсінулерін ғана негізге алатын мінез-құлық қалыптаса бастайды. Есейе келе мұндай мінез-құлық арқылы өзін ғана жақсы көрушілік, өзінен басқаның күйініш-сүйінішіне немқұрайдылық танытып, субъектінің сыртқы дүниеде өзін оқшау, жалғыз санаушылығы туындайды. Кейбір психологтар тұжырымдамаларда өзімшілдік адамның туа біткен қасиеті, осының арқасында ол өзінің өмірлік қарекетін қамтамасыз етеді делінеді. .]] Өзімшілдік – адамның қоғамға және басқа адамдарға өз мүддесін жоғарғы қою тұрғысынан қарауымен сипатталатын өмірлік принцип. Эгоизм жеке тұлғаның қоғамның және басқа адамдардың мүдделерімен санаспай, тек өз мүддесін ғана көксеуінен көрінетін индивидуализм көріністері формаларының бірі. Дж. Ролз Эгоизмнің үш түрін бөліп көрсетеді: *а) диктаторлық Эгоизм: “барлығы менің мүддеме қызмет жасауға тиісті.”; *ә) өзінің елден ерекшелігі жайлы Эгоизм: “егер маған тиімді болмаса менен өзгенің барлығы моралдық қағидаларға бағынуға тиісті.” *б) анархиялық немесе жалпы Эгоизм: “барлығы өз өресі жетерліктей жеке мүддесін көздеуге құқылы”. Өз бастауларын Қайта өркендеу кезеңінен алатын жаңа еуразиялық қоғамдық ой дүниесі “парасатты эгоизм” тұжырымдамасын дамытып, Эгоизмның жалпының игілігіне қызмет жасау мүмкіндіктерін көрсетті. 17 – 19 ғасырларда өмір сүрген Батыс Еуропалық ойшылдар Гоббс, Мандевиль, А.Смит, т.б. Эгоизм экономикалық және саяси қызметтің қозғаушы күші, қоғамдық өмірдің маңызы факторы деп білді. Эгоизмнің нормативтік шектеулері негізгі моральдық құқықтық талаптармен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Өзін-өзі басқару

Өзін-өзі басқару # Жергілікті билік органдарының өз құзыретіне жатқызылған мәселелерді өз бетінше шешуге Конституциямен немесе өзге мемлекеттік актілермен берілген құқығы; # Жергілікті билік органдарының өздеріне берілген өкілеттіліктерін жүзеге асыру бойынша қызметі; # Сайланбалылықтың демократия принциптеріне және басшылықтың сайлау негізіндегі ауыспалылығына сүйенетін мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың ағымдағы әкімшілдік, шаруашылық, кадр, т.б. мәселелерді шешу тәжірибесі. Тағы қараңыз * Өзін-өзі қаржыландыру * Өзін-өзі өтеу Дереккөздер
Өкілдік

Өкілдік– 1) тапсырылған өкілет бойынша бір тұлғаның атынан басқа тұлғаның мәміле не басқа да құқықтық маңызы бар әрекет (мысалы, талапкер атынан сотқа қатысу) жасауы. Өкілет сенімхат не құзыретті органның актісі арқылы тапсырылады немесе заңда көрсетілуі мүмкін. Өкіл тікелей өкілет беруші үшін азаматтық құқықтар мен міндеттер туындатады, өзгертеді немесе тоқтатады. Өкілдік адамның мүліктік қатынастарға тікелей қатысуына әрекет қабілеттілігі жоқтығына, науқастығына, жұмысбастылығына немесе жер шалғайлығына байланысты қолданылады. Заңда көрсетілген реттерде және өзінің сипатына қарай мәмілелердің жекелеген түрлерін (өсиет қалдыру, некеге тұру, рента шартын жасасу) өкілдік арқылы жасауға жол берілмейді. Заңды өкілдік әрекетке қабілетсіз (науқас, мүгедек) адамдарға қатысты тағайындалады. Ерікті өкілдік шарт (тапсырма шарты, еңбек шарты, т.с.с.) негізінде пайда болады. Өкілдіктің ерекше түрі – коммерциялық өкілдік. Мұнда өкіл кәсіпкердің атынан үнемі және дербес өкілдік етеді. Коммерциялық өкілдік ақылы қызмет болып табылады, өкілге төленетін ақыны тараптар шартпен белгілейді; қысқаша Дипломатиялық өкілдік. 2) Халықаралық қатынаста өкілдік шетелдік ұйымдарды немесе олардың субъектілерін білдіреді. Дереккөздер
Өлеңті

Елді мекендер: * Өлеңті – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл. * Өлеңті – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы темір жол бекеті * Өлеңті – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл. Өзендер: * Өлеңті – Жайық алабындағы өзен. Батыс Қазақстан облысының Сырым және Ақжайық аудандары жерімен ағады. * Өлеңті – Ертіс алабындағы өзен. Ақмола, Қарағанды, Павлодар облыстары жерімен ағады.
Өлке

Өлке – # Өлке – ел, облыс, жер, бірнеше географиялық өңірді алып жатқан аумақ. Алғашқыда мемлекет иелігіндегі жердің шекарасында орналасқан территорияны, шет аймақты, кейіннен жер көлемі едәуір кең географиялық облыстарды (Мешер өлкесін, Турухан өлкесін, Уссури өлкесін) немесе тарихи облыстарды атаған. Тар мағынада белгілі бір географиялық объектіге (қалаға, өзенге) қатысы бар, тіпті жер көлемі, аз кіші-гірім жерлер де өлке деп аталады. Қазақстанда 1960-65 жылдары 3 өлке болған; ## Батыс Қазақстан өлкесі (құрамына Ақтөбе, Атырау, Орал облыстары мен 3 өнеркәсіпті аудан) ## Тың өлкесі (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары мен 1 өнеркәсіптік аудан) ## Оңтүстік Қазақстан өлкесі (Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстары). # Өлке – Ресей Федерациясының бірінші реттегі әкімшілік-аумақтық бірліктердің бірі. Мысалы, Алтай өлкесі , Краснодар өлкесі, Ставрополь өлкесі, Хабаровск өлкесі . Дереккөздер
Өлшемсіз шама

Өлшемсіз Шамалар–негізгі шама ретінде алынған физикалық шаманың кез келген өзгерісіне тәуелсіз болатын туынды физикалық шамалар. Мысалы, егер негізгі шама ретінде ұзындық (L), масса (M), уақыт (T) алынса және олардың кез келген өзгерісі берілген шаманың мөлшеріне әсер етпесе, онда мұндай шаманың өлшемділігі (L0 M0 T0 =1) 1-ге тең әрі ол шама осы шамалар жүйесінде өлшемсіз болады. Мысалы, екі радиус арасындағы шеңбер доғасы ұзындығының радиус ұзындығына қатынасы арқылы анықталатын жазық бұрыш радиус ұзындығына тәуелсіз болатындықтан, LMT жүйесінде өлшемсіз шама болып есептеледі. Салыстырмалы ылғалдылық, салыстырмалы магниттік және электрондық өтімділік, т.б. сондай-ақ ұқсастық критерийлері (Рейнольдс саны, Прандтль саны, т.б.) сияқты салыстырмалы шамалар да өлшемсіз шамаларға жатады. Салыстырмалы шамалар пайызбен (%) және промиллемен (‰) де көрсетіледі. Шамалардың бір жүйесіндегі өлшемсіз шамалардың басқа жүйеде өлшемі болуы мүмкін. Дереккөздер
Өлшеуіштердің Метрлік Жүйесі

Өлшеуіштердің метрлік жүйесі, өлшеуіштердің ондық жүйесі – ұзындықтарының негізгі өлшем бірлігі метр болып саналатын физикалық шамалар бірліктерінің жиынтығы. Алғашқыда өлшеуіштердің метрлік жүйесіне метрмен қатар келесі бірліктер енген: аудан үшін – квадрат метр, көлем үшін – куб метр, масса үшін – килограмм (температурасы 4ӘС, көлемі 1 дм 3 судың массасы), сыйымдылық үшін – литр, жер ауданын өлшеу үшін – аралық өлшеуіштердің метрлік жүйесінің ерекшелігі, мұнда еселік және бөліктік шамалар ондық қатынастармен ажыратылады және оларды көрсететін кило, гекто, дека, деци, санти және милли қосымшалары қабылданған. Өлшеуіштердің метрлік жүйесінде физиканың жеке бөлімдерін немесе техника салаларын ғана қамтитын бірліктер жүйелері мен өлшеу жүйелерінен тыс бірліктер де қолданылды. Ғылым мен техниканың дамуы өлшеуіштердің метрлік жүйесі негізінде өлшеулердің барлық түрін қамтитын Бірліктердің халықаралық жүйесінің (СИ) пайда болуына алып келді. Дереккөздер
Өліқолтық

Өліқолтық — Каспий теңізінің солтүстік-шығысындағы шығанақ, бұрынғы сор. Орналасқан жері Маңғыстау облысы аумағында жатыр. Сор Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауындағы Комсомол шығанағы суының тартылуынан пайда болған. Шығыс Еуропаның оңтүстік-шығысындағы эпигерциндік платформасының Оңтүстік Жем көтерілімінде орналасқан. Сипаттамасы Ұзындығы 180 км, ені 80 км, аумағы 12,0 мың км 2 -ден астам. Шөгінді, сортаңды, лайлы түбі теңіз деңгейінен 26,5 м төменде жатыр. Бетін қабыршақтанған тұз қабаты жапқан, өсімдік жамылғысы өте сирек. Айнала жағалауы негізінен ойпаңдау келеді. Өліқолтықтың оңтүстік-шығысы Үстірттің батыс кемеріне, оңтүстігіндегі Қайдақ сорына ұласады. Теңізден соққан дауылды желдің әсерінен Каспийдің суы кейде сорды басып қалады. Геоморфологиялық зерттеулер бойынша Каспий теңізінің ауытқуы уақыт өткен сайын өзгеріп отырған. Пайдалы қазбалар Өліқолтық сорынан және онымен іргелес жатқан өңірден мұнай мен газдың мол қоры барланып, игерілуде (Боранқұл мұнай кен орны, Бозащы мұнай-газ кен орны, Қаламқас мұнай кен орны, т.б.). Тарихы Қазіргі климаттық және антропогендік факторлар әсерінен теңіз деңгейі 1978 жылдан бері 2,7 м-ге көтерілген. Нәтижесінде Өліқолтық аумағының басым бөлігі судың астында қалып қойды. Бірнеше елді мекендер (Қаратон кенті, т.б.) мен мұнай қалашықтары басқа жерлерге көшірілді. Дереккөздер
Өмірзақ (Маңғыстау облысы)

Өмірзақ – Маңғыстау облысы Ақтау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Өмірзақ ауылдық округі орталығы, теңіз порты. Географиялық орналасуы Облыс орталығы – Ақтау қаласынан оңтүстікке қарай 12 км жерде, Каспий теңізінің шығыс жағасында шөлді белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол станциясы – Маңғыстау (12 км). Тарихы Іргесі 1983 жылы магистралдық мұнай өнімдері құбырларының Оңтүстік басқармасының қосалқы шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланған. Халқы Инфраструктурасы Өмірзақта Қаламқас мұнай, газ өндіру басқармасы, Ақтау теңіз порты, құрылыс ұйымдары, автокөлік кәсіпорны, сауда орындары орналасқан. Дереккөздер
Өнеге

Өнеге – ұлағатты адамдардың ұрпаққа көрсететін үлгісі. Өнеге адамдардың тәлім-тәрбиелілігі, үлгілілігі, саналылығы ережелерінің жиынтығы ретінде көрінеді. Ұрпаққа өнеге көрсететін иманды, зерделі, инабатты кісілерден адамдар жақсылық пен қайырымдылықты, адамгершілік пен ізеттілікті үйреніп, оны өздеріне үлгі тұтады. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы ұлттық өнеге көріністері адамның бойында кісілік, инабаттылық, парасаттылық секілді асыл қасиеттердің қалыптасуына игі әсер ететін ұлттық тәлім-тәрбиенің қайнар көзі болып саналады. Дереккөздер
Өнеркәсіп

Өнеркәсіп – халық шаруашылығының шикізат, отын, энергия өндірумен, ағаш дайындаумен, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы шикізатын өндіріс құрал-жабдығына, тұтыну заттарына одан әрі өңдеумен (қайта өңдеумен) айналысатын кәсіпорындарды (зауыттарды, фабрикаларды, кеніштерді, шахталарды, электр стансаларын, т.б.) біріктіретін аса маңызды саласы. Үлкен екі топтан тұрады: 1) Өндіруші өнеркәсіп – мұнай, газ, көмір, шымтезек, тақтатас, тұз, қара және түсті металдардың рудаларын өндіру, ағаш дайындау, энергетикалық шикізат алу, т.б.; 2) Өңдеуші өнеркәсіп – қара және түсті металдар, қақтама, машиналар мен жабдықтар, химиялық өнімдер, цемент, басқа да құрылыс материалдарын өндіру, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, өнеркәсіптік бұйымдарды жөндеу, т.б. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://Malimetter.kz/onerkasip/ Malimetter.kz Өнеркәсіп реферат] (қазақша) * [http://Malimetter.kz/onerkasip-turaly-tusnik-zhane-onyn-aleumettik-ekonomikalyk-mani/ Malimetter.kz Өнеркәсіп туралы түснік және оның әлеуметтік-экономикалық мәні қызметі реферат] (қазақша)
Өре

Өре – құрт, ірімшік, т.б. тағамдар кептіруге арналған сөре. Ағаштан жасалған. Негізгі бөліктері: төрт тіреу ағаш; екі қысқа, екі ұзын жанағаш. Тіреуіш ағаштарды жерге қаққаннан кейін, екі ұзын жанағашты ашаларға кигізіп, олардың басына қысқа жанағаштарды көлденең орналастырып, жіппен немесе қайыспен біріктіреді. Үстіне ши жабады. Дайын болған соң бетіне кептірілетін тағамдар қойылады. Ерте кездері жанағаштардың бір жақ шетін киіз үй маңдайшасына тіреп, екінші басын екі тіреулік ағаштарға да бекіткен. Жылқының алдыңғы және артқы аяғына салынатын тұсаудың түрі. Оны қылдан, қайыстан өріп, түйіп жасайды. Жылқының аяғына зақым келтірмес үшін астар салынады. Жылқыны өрелегенде Өренің бір шетін аттың оң аяғына, ал екінші шетін айқастырып аттың артқы сол аяғына салады. Дәстүрлі қазақ қоғамында ас бергенде, той жасағанда ауыл шетіне келген қонақтардың аттарын байлайтын діңгек ағаштарға арқан керіледі. Мұны да кейде Өре деп атайды. Дереккөздер
Кванттық өріс теориясы

Кванттық өріс теориясы– еркіндік дәрежесінің саны шексіз көп болатын физикалық жүйенің релятивистік кванттық теория. Өрістің кванттық теориясы элементар бөлшектер физикасының негізгі аппараты болып табылады. Бұл теорияда әрбір өрісті бөлшектер коллективімен, әрбір бөлшектер жиынтығын өріске теңеп сипаттайды. Осы бөлшектердің өзара әсерлесуінен жаңа бөлшектер туып немесе бөлшектер жойылып жатады. Ең алғашқы мұндай процеске электрмагнит өрісінің (оның бөлшектерінің) сәуле шығарып немесе жұтылуы жатады. Сондықтан алғашқы өрістің кванттық теориясын кванттық электрдинамика деп атады. Ол электрондар мен фотондардың әсерлесу теориясы. Өрістің кванттық теориясын жасаудағы алғашқы қадамның бірі Фермидің 1934 жылы құрған -ыдырау теориясы болды. Өрістің кванттық теориясында барлық физикалық өрістер бөлшектердің толқындық функциясынан құрылған операторлармен және солардың арасындағы орын ауыстыру қатынастарымен сипатталады. Бұл оператордан құралған бас бөлшектер энергиясы мен олардың әсерлесу энергия операторлары мынадай түрлендіруге инвариантты болу керек: 1) Лоренц түрлендіруі; 2) СРТ – түрлендіруі; 3) колибрлік түрлендіруі; 4) Эрмиттілігі. Теорияның негізгі теңдеулері көбінесе әсерлесу энергиясын бос бөлшектер энергиясынан өте аз деп есептейтін жуықтау теориясында ғана шешіледі. Бұл теория шашырау матрицасын кез келген жуықтауда есептеуге мүмкіндік береді. Бірақ, жоғары жуықтау мүшелерін есептегенде үлкен қиындықтар кездеседі. Ол мүшелердің қорытындылары шексізге ұмтылып, оның мағынасы жойылады. Қазіргі кезде ол қиындықтан шығу жолдары жасалды. Бұл әсіресе кванттық электрдинамикада іске асты. Бірақ бұл жол күшті әсерлесетін (нуклондар, мезондар) бөлшектердің динамик. қасиеті үшін тіптен үйлеспейтін болып шықты. Сондықтан өрістің кванттық теориясында да әзірге шешілмеген мәселелер бар. Сондықтан бұл теорияны толығымен құрылып бітті деп айтуға болмайды. Дегенмен Өрістің кванттық теориясында электр бөлшектердің қасиеті туралы көптеген жаңа, пайдалы қатыстар және тәжірибемен сәйкес келетін дәл есептеулер жасалды. Осы кезде бұл теорияның негізін құрайтын қағидалардың дұрыстығына дәл көз жеткізу қиын. Дереккөздер
Өске Торқаұлы

Өске (Ысмайыл) Торқаұлы – ақын, жырау. Ол кісі 1788 жылы Қостанай облысы Қарабалық ауданында туып 1857 сонда қайтыс болған .Өз кезіндегі заман ағымына үн қосып, әлеуметтік теңсіздікті әшкерелеген. Толғауларында заман, тіршілік, барлық пен жоқтық туралы ойларын ортаға салады.Тарихи деректерде бірде қыпшақ Өске, бірде танабұға Өске аталғанымен, барлығы бір адам турасында айтылған. Он жасында әке-шешесінен жетім қалған ол Қазы атты беделді адамның (қыпшақ Наурызбай бидің әкесі) қолында тәрбиеленеді. Жамағайын інісі Тоқбайдың жылқысын бағады. Қырыққа келгенше кедейлікпен күнін өткізген Өске қожайынымен ренжісіп, еліне оралады. Бұл жай оның “Кел, қатын, үйіңді жық, біз көшейік, Көкшеге екеуара мінгесейік, Бауырына Қызылжардың қонып алып, Бір жаздай қымыз ішпей күн кешейік” деп келетін туындысында айқын айтылған. Өскенің Жарасбай, Жантақай, Қылышбай, Асаубай, Байшүлен сияқты байлар мен Наурызбай би, Сүлеймен төреге арнаған жырлары, Ыбырай Алтынсариннің атасы Балғожа биді сынап жазған өлеңі бар. Сондай-ақ қыз-келіншектерге арнаған әзіл-оспақ, сайқымазақ өлеңдері кезігеді. Тәтті қызбен сөз қағыстыруы оның тапқыр сөзге кенде болмағанын, суырыпсалмалық қасиетін айғақтайды. Өске өлеңдері алғаш “Жаңа әдебиет” журналында (1929, ғ5) жарияланған, сегіз өлеңі “ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы” (1988) жинағында жарық көрген. Дереккөздер
Өскемен Жиһаз Комбинаты

Өскемен Жиһаз Комбинаты– ағаш өңдеу кәсіпорны. 1956 жылы іске қосылған. Жиһаз фабрикасы негізінде 1979 жылы құрылған. Алғашқы кезде диван, диван-кереует, буфет, түрлі шкафтар, сервант, үстел, трюмо, балалар жиһазын шығарды. Комбинат болып қайта құрылғаннан кейін кәсіпорынның технология үдерісі жетілдіріліп, мамандану саласы кеңейтілді. 1994 жылдан АҚ. Қазіргі кезде шкаф-бар, шифоньер, “Салют”, “Ульбинка” маркалы жиынтық жиһаздар, басқа да көптеген жиһаз түрлерін шығарады. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%28%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0%29 Өскемен.] *[http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%97%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B&actionedit Өскемен Конденсатор Зауыты.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%9C%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Қорғасын-Мырыш Комбинаты.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Титан-Магний Комбинаты.] *[http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D1%83_%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B&actionedit Өскемен Су Электр Станциясы.]
Өскемен конденсатор зауыты

Өскемен Конденсатор Зауыты– электрлендіру саласының кәсіпорны. 1959 жылы сәуірде іске қосылған. Қуат конденсаторларын, жиынтықты конденсатор қондырғыларын, халық тұтынатын тауарлар (электр каминдерін, электр духовкалары мен пештерін) өндіреді.. 1960 жылы синтетикалық диэлектрикті конденсаторлар, 1961 жылы түрлі үлгідегі габаритті стабилизаторлар үшін конденсатор, 1962 жылы әр түрлі жиынтықты конденсатор қондырғылары мен байланыс конденсаторларын сериялап шығару, 1966 жылы бір тектес сериялы конденсаторлар шығару игерілді. 1972 жылы зауытта қағаз-пленка конденсаторының үлгілерін шығару қолға алынды. 1994 жылдан АҚ. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%28%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0%29 Өскемен.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D0%B8%D2%BB%D0%B0%D0%B7_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Жиһаз Комбинаты.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%9C%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Қорғасын-Мырыш Комбинаты.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Титан-Магний Комбинаты.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D1%83_%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өскемен Су Электр Станциясы.] Дереккөздер
Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты

Өскемен Қорғасын-Мырыш Комбинаты («Қазмырыш» ЖШС) – түсті металлургия кәсіпорны. 1942 жылы Орджоникидзе қаласынан көшіріліп әкелінген “Электр-мырыш” зауытының негізінде ұйымдастырылған Өскемен мырыш зауыты мен 1952 жылы іске қосылған қорғасын зауытының біріктірілуі нәтижесінде 1955 жылы құрылған. 1994 жылдан АҚ. Комбинаттың құрамына қорғасын мен мырыш зауыттарынан басқа күкірт қышқыл өндірісі, сирек металдар өндіру цехы және қосалқы өндіріс пен қызмет көрсету желілері кіреді. Кәсіпорын кенді Алтай, Орталық Қазақстан, Орал, Қиыр Шығыс кен металлургия кәсіпорындарының полиметалл шикізаттарын, сондай-ақ Ертіс өңірінің пайдалы 20 компонентінен тұратын шикізатын өңдейді, өнімнің 17 түрін (мырыш, қорғасын, кадмий, алтын, күміс, күкірт, висмут, индий, таллий, селен, сынап, оттек, аргон, азот, теллур, мыс, хлор) шығарады. Оның өнімі аккумулятор, электр-техника, лак-сыр, химия, автомобиль, тоқыма өнеркәсібінде, радиотехникада, а. ш-нда (тыңайтқыш өндіру үшін), өнеркәсіптің басқа да салаларында пайдаланылады. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%28%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0%29 Өскемен.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D0%B8%D2%BB%D0%B0%D0%B7_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Жиһаз Комбинаты.] *[http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%97%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B&actionedit Өскемен Конденсатор Зауыты] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B Өскемен Титан-Магний Комбинаты.] *[http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D1%83_%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B&actionedit Өңделуде: Өскемен Су Электр Станциясы.]
Өсімдік майы

Өсімдік майы – түрлі өсімдік дәні мен шырынынан алынатын табиғи өнім. Өсімдік майы негізінен глицериннің, қаныққан және қанықпаған бір негізді май қышқылдарының күрделі эфирлерінен (95 – 98%) түзіледі. Одан басқа өсімдік майы құрамында илік заттар, фосфатидтер, фитостериндер, пигменттер және Е дәрумені, т.б. кездеседі. Өсімдік майының құрамы майдың түсі мен дәміне әсер етеді. Өсімдік майына қыша, күнжіт, жүгері, күнбағыс, какао, мақта, жүзім, қауын, қарбыз, т.б. майлары жатады. Өсімдіктердің дәні мен шырынында сімдік майының мөлшері 2 – 3-тен – 70%-ға дейін болады. Өсімдік майының қасиеттері ондағы триглицеридтер түзетін май қышқылдарының құрамына байланысты: сұйық, май тәрізді, кейде қатты, бояулы, кейбірі улы заттар болып келеді. Өсімдік майында холестерин болмайды. Өсімдік майы негізінен тамаққа, сондай-ақ олифа, сыр, жағармай, сабын өндірістерінде, т.б. кеңінен қолданылады.
Өтеген Өтеғұлұлы

Өтеген Өтеғұлұлы, Мүйізді Өтеген – жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батыр, қолбасшы. 1699 жылы Шу өзенінің бойындағы Изенді өңірінде дүниеге келгіп,1773 жылы Іле өзенінің бойындағы Шолақтау, Шеңгелді өңірінде көз жұмған. Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан. Бабасы Сырымбет 1643 жылы Батыр қонтайшының 50 мың әскеріне соққы берген Салқам Жәңгірдің сапында ұрысқан. Өтеген 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа қатысып, қазақ елінің түстігін, Жетісу мен Шығыс Қазақстан өңірін жаудан азат етуге зор еңбек сіңірді. Түркістан, Ташкент маңындағы кескілескен ұрыстарға, Аңырақай шайқасына қатысқан. Қалмақтың Бөтхишар, Сабан Тайшық секілді аты шулы батырларын жекпе-жекте жеңіп, қазақ әскерінің даңқты қолбасшыларының біріне айналды. Төле бидің, Абылай ханның серігі болған. Шайқастары Өтеген батыр 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа араласқан. 1723 жылы Тауасар, Райымбек, Ханкелді батырлармен тізе қосып, жоңғарлармен айқасады. 1740 жылы Ӏле бойында қалмаққа қарсы жасақ жинаган Төле би өскеріне қосылып, елін жаудан азат етіседі. 1756 жылы шамасында Абылайдың Қытаймен бейбіт болу саясатына қарсы шығып, Жиделібайсында 17 жыл жүріп қайтыпты деген аңыз да бар. Өтеген батыр — ел арасында аңызға айналған адам. Тарихтағы ізі Оны алғаш жырлаған Сүйімбайдың бабасы Күсен ақын. Өтеген батыр жайында тарихи дерек жинаган тарихшы Делебаевтың материалына қарағанда, Тілеміс, Майкөт ақындар да батырды дастан етіп жырлаған екен. Бүлардың ішінде бізге жеткені — Жамбылдың "Өтеген батыр" дастаны. Кенен Әзірбаев пен Делебаев дерегіне қарағанда, Өтеген батырдан — Тарпаң, одан Бименбет — Толымбек — Жолдасбай. Соңғы ұрпағы Жолдасбай 1956 жылы Жамбыл облысы, Красногор ауданы, "Кеңес" колхозында тұрған. Өтеген батыр туралы дерек-аңыздар жинауға өдебиетшілер Е.Ысмайылов, Қ.Тұрғанбаев, Н.С.Смирнова, С.Беғалиндер қатысқан. Алматы облысының Бозой мен Қарой аралығында Өтеген батыр есімімен аталатын жерлер бар. Халық аңыздарында Өтегеннің жүрегінде түк бар екендігі туралы айтылады. Бұл тектен тек емес. Енді бір аңыздарда Өтеген туғанда оның маңдайында қос мүйіз болған екен деседі жұрт. Біз білетін Шығыс, Азия тарихына қатысты әдеби туындыларда ондай мүйізді асыл тек Ескендір Зұлқарнайын ғана. Қазақ батырлары шежіресінде мұндай нысаналы бейне жалғыз Өтеген батыр. Дереккөздер Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B Аңырақай шайқасы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 Батыр.] *[http://irgetas.com/media/news/74.html Қазақ батырлары.]
Мұхтарбай Өтелбаев

Мұхтарбай Өтелбаев (3 қазан 1942 жыл, Жамбыл облысы, Қордай ауданы Қаракемер) – физика-математика ғылымының докторы (1978), профессор (1982), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). Өмірбаяны Дулат тайпасының Жаныс руынан. * 1969 Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. * 1973–2000 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика ғылым-зертттеу институтында, ҚазҰУ-да, Жамбыл педагогикалық институтында, Қарағандыдағы Қолданбалы математика ғылымының зерттеу институтында, ҚазҰПУ-да ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысып, басшылық қызметтер атқарды. * 1993–1995 жылдары ҚР Министрлігі Кабинет жанындағы Ұлттық аэроғарыш агенттігінің аэрогидродинамика бөлімінің бастығы болды. * 2000 жылдан Еуразия ұлттық университететінде ғылыми-зертеу ортасының жетекшісі, Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстандағы бөлімшесі директорының орынбасары қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері функционалдық анализ және оның қолданыстарына, дифференциалдық операторлардың спектрлік теориясына, функционалдық кеңістік теориясына, есептеу математикасына, шекаралық есептердің жалпы теориясына арналған. 160-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. 5 патенттің иегері. Шығармалары * Весовые функциональные пространства и спектр дифференциальных операторов (соавтор), М., 1988; * Оценки спектра оператора Штурма-Лиувилля, А.-А., 1990. * Ақпарат қорғау мен криптография негіздері Астана 2003 ж. Дереккөздер
Әбужан Өтениязов

Өтениязов Әбужан Өтениязов Әбужан – кен инженері, техникалық ғылым кандидаты (1980). Ол кісі 5.5. 1927 жылы, Арал аудaны Бөген ауылында туды. Қазақ тау-кен-металлургия институтын бітірген (1954). Жезқазған мыс кенінде (1954 – 1955), Ащысай полиметалл комбинатында (1955 –1984), Қазақстан ҒА-ның Тау-кен істері институтында (1984 – 1999) басшылық және ғылым жұмыстармен айналысқан. Өтениязов Мырғалымсай кен орнында кен шоғырларын оңтайлы ашу мен дайындаудың жобалық-сұлбалық құжаттарын жасауға және өздігінен жүретін машиналарды (жабдықтарды) қолданып, қазу жүйелерінің тиімдісін таңдауға атсалысқан; ғылым-зерттеу мекемелерімен бірлесе отырып комбинат кеніштерінде шахта оқпандарын жүргізудегі жаңа техника мен технологияны, Ащысай полиметалл комбинатының кеніштерінде әр түрлі қазу жүйелерінің соңғы нұсқаларын ұсынып, өндіріске енгізген. Күрделі тау-гидрогеологиялық жағдайда «Глубокий» кенішін жобалауға және салуға белсенді қатысқаны үшін КСРО Министрлер Кеңесі сыйлығын алған. Сілтемелер Дереккөздер Ю. Мальченко
Бекет Өтетілеуов

Бекет Өтетілеуов (1.7. 1883, Қостанай облысы, Алтынсарин ауданы, Обаған ауылы – 9.7.1949) – ақын, аудармашы, ағартушы, педагог. * Екі класты орыс-қазақ мектебінде, кейін мұғалімдер даярлайтын курста оқыған. * 1907 жылдан өмірінің соңына дейін ұстаздық қызметпен айналысқан. * 1923 – 1925 жылдары Қостанайда Ы.Алтынсарин ашқан, кейін Қазкоммуна аталған мектепте меңгеруші. * 1925 – 1929 жылдары округтік оқу комитетінің төрағасы. * 1930 – 1949 жылдары орыс тілінің мұғалімі болды. Өтетілеуов Ыбырай салған ағартушылық жолды жалғастыра жүріп, аудармашылық, жазушылықпен де шұғылданды. Шығармалары * “Дүние ісі ахиретке кетпес” атты тұңғыш кітабы 1912 жылы Қазанда жарық көрді. Онда ақынның екі дастаны бар. # Кітаптың атымен аталады. # “Жанғыз сәуегей сипатында”. * Келесі кітабы “Жиған-терген” 1914 жылы Орынборда басылып шықты. Оған “Қазақтың надан байлары мен нашар көршілері және ғалымдық пен надандық”, “Данышпан қазы”, тағы басқа шығармаларымен қатар Хемницерден “Құмырсқа мен дән”, Пушкиннен “Көктемнің келуі”, Жуковскийден “Туған жер”, Лермонтовтан “Үш бәйтерек”, Крыловтан 15 мысал аудармалары енген. Осы кітаптардан кейін Өтетілеуов жазушылықты біржола қойып, педагогтік қызметпен айналысқан. Ғ.Мүсіреповтің “Автобиографиялық әңгімесінде” Өтетілеуовтің ұстаздық бейнесі суреттелген. Дереккөздер
Өткізгіштер

Өткізгіштер Өткізгіштер – электр тогын жақсы өткізетін, электр өткізгіштігі жоғары (меншікті кедергісі r=1/ төмен) заттар. Жақсы өткізгіштерге меншікті кедергісі (>104 – 106 ОмLсм-1) заттар жатады. Меншікті кедергісі r>108 Ом•см заттар диэлектриктер деп аталады, меншікті кедергісі аралық мәнге тең заттарды шалаөткізгіштер дейді. Өткізгіштерге металдар, электролиттер және плазма жатады. Металдарда электр зарядын тасымалдаушылар – квазиеркін электрондар, электролиттерде – оң және теріс иондар, плазмада – еркін электрондар мен иондар. Металдар мен ток өткізетін көміртекті кейде 1-текті өткізгіштер, электролиттерді – 2-текті өткізгіштер деп атайды. Заттың өткізгіштігі температураға және басқа да бірқатар факторларға байланысты болғандықтан, оның өткізгіш болуы немесе болмауы шартты нәрсе. Өте төмен температураларда металдардың көбі және кейбір шалаөткізгіштер асқын өткізгіштерге айналады; қ. Асқын өткізгіштер. Түрлері *Бірінші текті өткізгіш – электр тогының өтуі химиялық процестермен қоса қабат жүрмейтін, ал тогы электрондардың козғалысымен шартталған өткізгіш. *Екінші текті өткізгіш – электр тогының өтуі химиялық процестермен қоса қабат жүретін, ал тогы оң және теріс иондардың қозғалысымен шартталған өткізгіш. Дереккөздер
Өтініш

Өтініш Өтініш # Адамның өзге адамға білдіретін қалауы, көмек сұрауы; # Мемлекеттік органның, ұйымның, лауазымды тұлғаның немесе азаматтың бір мәселені шешуді өкілетті органнан не тұлғадан ресми түрде сұрауы немесе ол жөнінде ұсынысы. Қылмыстық, азаматтық не әкімшілік сот ісін жүргізуге қатысушылар іс жүргізуші мемлекеттік органға (анықтаушы, тергеуші, прокурор, сот) өтініш беруге құқылы. Өтініш жасау – процеске қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың маңызды кепілі болып табылады. Сондықтан іс жүргізуші орган процеске қатысушыларға өтініш жасау құқығын түсіндіруге және өтінішті сол сәтте қарап, шешуге міндетті. Істі дұрыс шешу үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау жөніндегі өтініш орындалуға тиісті. Өтініш орындалмаған жағдайда өтініш беруші жоғары тұрған органға шағымдана алады. Сілтемелер *[http://www.minjust.kz/ru/node/873 Өтініш бланктері үлгілері.] Дереккөздер Е. Ерешев
Николай Васильевич Павлов

Николай Васильевич Павлов (23 мамыр 1893 – 27 сәуір 1971) – биология ғылымының докторы (1937), профессор (1938). *1946 Қазақстан Ғылым Академиясының академигі. *1945 Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылымы қайраткері. *1917 Мәскеу ауыл шаруашылық академиясын бітірген. *1938–1947 ҚазМУ-да ( қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, профессор, *1946–1948 Қазақстан Ғылым Академиясының академик хатшысы *1946–1954 Ботаника институтының директоры қызметін атқарған.. Ғылыми еңбектер Негізгі ғылыми еңбектері флористика, ботаника, география, өсімдік қоры мәселелеріне арналған. 200-ге жуық ғылыми жарияланымның және 20 монографияның авторы. Марапаттар *КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1948) *Ленин ордені (1952) *«Құрмет Белгісі» (1945) ордені Дереккөздер
Иван Фомич Павлов

Павлов Иван Фомич- (25.6. 1922, Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы – 12.10.1950) – қазақстандық ұшқыш, майор (1948), 2 мәрте Кеңес Одағының Батыры (4.2.1944 және 23.2.1945 жылдары). *1940 жылы Қызыл Армия қатарына алды. *1942 Чкалов әскері ұшқыштар мектебін бітірген. *1949 Фрунзе атындағы Әскери академияны бітірген (1949). * Соғысқа 1942 жылы желтоқсаннан қатысты. Ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, авиаэскадрильяның командирі, штурмандар авиаполкінің штурманы болды. Калинин, Орталық, 1-Прибалтика майдандарында 200-ден аса әуе шабуылына қатысып, жеке өзі жаудың 3 ұшағын атып түсірді. Жауынгерлік міндетін атқару үстінде қазаға ұшырады. 2 рет Ленин, 2 мәрте Қызыл Ту, Александр Невский, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Павлов мүсіні Қостанай қаласында орнатылған. Дереккөздер
Евгений Никанорович Павловский

Евгений Никанорович Павловский (5.3.1884 жылы Ресей, қазіргі Воронеж облысы, Красногвардейск қаласында туып – 27.10. 1965 жылы Ленинградта көз жұмды) – Ресей зоологы, паразитологы, КСРО ғылым академиясының (Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы Ғылым Академиясы) (1939) және КСРО Медицина ғылым академиясының академигі (1944), Лениндік сыйлықтың (1965) пен КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1941, 1951) лауреаты. Петербургтегі Әскери-медициналық академияны бітірген (1908). Негізгі ғылыми еңбектері жалпы және жекеше паразитология, әсіресе, арахнология мәселелеріне арналған. Павловский адам, мал аурулары қоздырғыштарын тасымалдайтын эктопаразиттердің фаунасын, биологиясы мен экологиясын зерттеді; кене арқылы жұғатын энцефалит, шіркей арқылы жұғатын қызба, лейшманиоз сияқты паразиттік және трансмиссивтік ауруларды зерттеген. Павловский Қазақстанға жіберілген арахнология-энтомологиялық экспедицияларға басшылық етті. Оның ұсынысымен Қазақстан паразитологтарының қоғамы құрылып, Қазақстан мен Орта Азия республикаларында аурулардың табиғи ошақтары және паразитология мәселеріне арналған алғашқы конференциялар өткізілді. Шығармалары * Ядовитые животные СССР, М.–Л., 1931; * Лихорадка папатачи и ее переносчики, Л., 1947; * Учебник паразитологии человека с учением о переносчиках трансмиссивных болезней, 6 изд., Л., 1951. Дереккөздер
Павлодар алюминий зауыты

Павлодар алюминий зауыты– түсті металлургия кәсіпорны. 1963 жылы қорыту-мех. цехы өнім бере бастады. 1996 жылғы наурыздан Қазақстаналюминий ААҚ-ның (ENRC тобы) құрамында. Тарихы 1955 жылдың қыркүйегінде КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен Қазақ КСР Павлодар қаласында глинозем өндіретін зауыт салу туралы шешім қабылданды. 600 мың жылдық қуаты бар кәсіпорынның техникалық жобасын Бүкілодақтық алюминий-магний институты (ВАМИ) 1960 жылдардың басында дайындады. Зауыттың бірінші кезегі 1964 жылы пайдалануға берілді. Келесі бес жыл ішінде 2-ші және 3-ші ойық кезегі іске қосылып, қуаты жылына 1 миллион тонна глиноземге дейін кеңейтілді. 1971 жылы 10 ақпанда кәсіпорын Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1987 жылдың қазан айында зауыт базасында " Қазглинозем "өндірістік бірлестігі құрылды. БҚ құрамына Павлодар алюминий зауыты, Торғай (ТБРУ) және Краснооктябрь (КБРУ) боксит кен басқармалары кірді. КСРО ыдырағаннан кейін, 1994 жылы "Қазглинозем" ӨБ акционерлік қоғам болып қайта құрылды, ал 1996 жылы Еуразиялық өнеркәсіптік қауымдастықтың (кейін ЕФПК, ENRC, қазіргі ERG) құрамына кірген "Қазақстан алюминийі" АҮАҚ болып қайта құрылды. Бөлім Кәсіпорынның қуаттылығы-жылына 1,4 млн тонна глинозем, шикізат Торғай (Арқалық қ.) және Краснооктябрь (Лисаков қ.) боксит кен басқармаларынан, Павлодар облысындағы Керегетас әктас кен орнынан түседі. Энергетикалық құрамдас бөлігі Павлодар 1-ЖЭО болып табылады. Алынған глинозем чушкаларда металл алюминийді өндіру үшін Қазақстан электролиз зауытына жіберіледі. Басымнама Бакланов, Анатолий Васильевич — Социалистік Еңбек Ері, Ұлы Отан соғысының ардагері. Алиева, Зина Сембайқызы-Еңбек Даңқы орденінің толық кавалері. Поздняков, Виталий Николаевич — Социалистік Еңбек Ері. Софьин, Николай Степанович — Социалистік Еңбек Ері. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://pavlodar-online.kz/core/modules/gomap/ Павлодар картасы]
Павлодар машина жасау зауыты

Павлодар Машина Жасау Зауыты– машина жасау кәсіпорны. * Жөндеу-механикалық зауыттың негізінде 1991 жылы құрылған. * 1994 жылы АҚ-ға айналды. Зауыт 16 тонналық жүк көтергіш авто крандар, төрт тұрықты крандар, көпірлі крандар, арқалық крандар шығаруға мамандандырылған. Кәсіпорын, сондай-ақ жел агрегаттары, жел-су көтергіш қондырғылар, бетон ерітіндісін араластырғыштар, редукторлар сияқты қосымша машина жасау өнімдерін шығаруды да игерді. Сонымен қатар 20-дан астам көпшілік қолды тауар түрлерін: жиһаз, ыстауыштар, металл есіктер, сейфтер, контейнерлер, гантельдер, т.б. шығарады. Зауыт өнімін негізінен Қазақстан Республикасының кәсіпорындары тұтынады. Сонымен қатар Ресей кәсіпорындарының да тапсырыстары орындалады. Кәсіпорында 682 адам еңбек етеді. Дереккөздер
Павлодар су құбыры

Павлодар су құбыры, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары жерінде. Ертістен (Ертіс а. тұсынан) басталады. Жалпы ұзындығы 903 км. Құбыр аптасына өзеннен 26,32 мың м3 су алады. Павлодар облысының Ертіс, Ақтоғай аудандарын және Ақсу қалалық мәслихатына қарасты аумақты және Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов ауданына қарасты 70-ке жуық елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер