kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Киев қысқа көшесі (Астана)

Киев қысқа көшесі Киев қысқа көшесі Г.Чичерин қысқа көшесінен басталып, Мырзашөл қысқа көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 160,9 м. Киев - Украина Республикасының астанасы. Днепр өзенінің жағасында орналасқан Киев облысының орталығы. Киев қаласының құрметіне қойылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қодырең

Қодырең. Сөз мағынасын «бұрынғы егін орнына жабайыланып шыққан бидай» деп түсіндірме сөздікте біршама дұрыс көрсетілген. «Біршама» деп отырғанымыз, ол тек бидай ғана емес, тары да, сұлы да, ариа да т. б. дәнді егіс бола береді. «Қырманның түбін суырдық, қодырең бидай жұлдық...» (Н. Әбдікәрімова, Сенім.). Бұл сөздің айтылуында да бірізділік жоқ. Орфографиялық сөздікте «қодыраң», Қазақстанның кей жерлерінде «қодірен» болып дыбыстала береді. Бұлай болу — оның парсы тілінен ауысқандығынан. Парсы тіліндегі «ходру(й)» бізге ауысқанда әркім өзінше қабылдаған. Ондағы мағынасы — жабайы өскен, жабайы. Сөз төркінін шындап іздей келгенде, парсы тілінің өзінде оның екі сөзден құралғандығын аңғару қиын емес. Біріншісі, «ход»— біздің тіліміздегі «өз», «өзі» есімдігі орнына қолданылады. Ал екінші сөз «ру» немесе «руй» сөздерінің парсы тіліндегі алғашқы тұлғасы «руйа» болып келеді де, мағынасы — есіп жетілу, өсу. Парсы тілінде осы көрсетілген екі сөз қосыла келгенде, тұлғасы жағынан қысқара түсіп (ходру) мағынасына да сәл өзгеріс енген (жабайы өсетін). Дұрысына сайғанда, біздегі «қодырең» сөзінің шын мағынасы «өзі өсіп жетілетін» дегенді ұғындырады. Дереккөздер
Ленинград қысқа көшесі (Астана)

Төрткүл қысқа көшесі. Төрткүл қысқа көшесі Г.Чичерин қысқа көшесінен басталып, Мырзашөл орамында аяқталады. Ұзындығы - 160,1 м. Ленинград - Ленинград қаласының (қазіргі Санкт-Петербург) атауына байланысты қойылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Кезену

Кезену. Қазіргі түсінігіміздегі бұл тұлғалы етістік мағынасы қолындағы қаруын біреуге не бір нәрсеге қарай оңтайлау, оқтау; көздеу. «Салт атты адамдар сойылдарын оңтайлап, найзаларын кезеп құйғытып келеді» (3. Ақышев, Ақбал.). Сөздің қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы аз да -болса өзгеріске түскендігін басқа түркі тілдерінің деректері арқылы айқындау қиын емес. Дәлірек айтсақ, біздегі мағына белгілі бір ойға алған мақсатты орындау үстінде қолданылатын іс-әрекет негізінде пайда болған. Қазақтарға тіл жағынан бір табан жақын хакас, қырғыз тілдерінде мынаны көреміз. Хакас тілінде кизен — қорқыту, қауып төндіру (Хак.-рус. сл., 1953, 73); қырғызша кезен — қауып төндіру, сескендіру (К. Юд. КРС, 1965, 366). Бұл тілдердегі «кизен», «кезен» сөздерінен іс-әрекеттің тура мақсаты көрініп тұр да, ал біздегі осы тұлғалас етістіктен сол мақсатты орындау жолында қолданылатын айла, әдіс байқалады. Дереккөздер
Қожырау

Қожырау. Берекесі кету, ыдырау, тарау сияқты түсініктер береді. «Іргесі бұзылмаған берекелі ауылдың бірлігі қожырады» (Ж. Еділбаев, Түркістан.). Бұл келтірген мағыналар кейінгі — туынды деп қарауға болады. Алғашқы мағынасы —«қартаю, шөгу» екендігіне якут тілінің, қала берді моңғол тілінің деректері куә. Осы мағынадағы сөз якуттарда — «ходьурай» , моңғолдарда—«хөгшрөк» тұлғаларында қолданылады. Бұл жерде якуттардағы «дь», моңғолдардағы «ш» дыбысына тілімізде «ж» дыбысының сәйкес келетінін ескерсек болды. Дереккөздер
Көкорай орамы (Астана)

Көкорай орамы Бұрынғы атауы №29 қысқа көше. Оңтустік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Көкорай орамы Талғар көшесінен басталып, Обаған көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 312,1 м. Көкорай деп жайқалған көк шөпті, шалғынды, жазиралы жерді айтады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Өтемақылық келісімдер

Өтемақылық келісімдер - сыртқы сауда келісімдерінің бір түрі, ол бойынша тауарды сатып алушы оның құнын басқа тауарларды беру арқылы өтейді. Өтемақылық келісім жасалғанда екі жақ бір-біріне өзара беретін тауарлардың тізімдерін олардың саны мен бағасын көрсете отырып алмасады: бұл тізімдер келісімге қоса тіркеледі және оның ажырамас бөлігі болып табылады. Дереккөздер
М.Дубинин қысқа көшесі (Астана)

М.Дубинин қысқа көшесі. М.Дубинин қысқа көшесі А.Жұбанов көшесінен басталып, А.Янушкевич көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 241,3 м. Михаил Михаилович Дубинин (1900-1993) - Ресей Ғылым Академиясының академигі. Социалистік Еңбек Ері. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Гүлнара Рапыққызы Темірбаева

Гүлнара Рапыққызы Темірбаева (1958 жылы туған) - өнеркәсіп кәсіпорындарын басқару, ірі шаруашылық құрылымдарда адам капиталын дамыту мәселелері саласының маманы, экономика ғылымдарының докторы (2005). Қарағанды политехникалық институтын бігірген (1980). 1980-1983 жылдарында «Қазсантехмонтаж» трестінде еңбек және еңбекақы жөніндегі инженері. 1983-2000 жылдарында экономика және өндірісті басқару кафсының ассистенті, аға оқытушысы, экономика және менеджмент кафедрасысының меңгерушісі. 2001-2004 жылдарында Экономика және құқық институтының директоры. 2005 жыддан Ө.А.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті әлеуметтік мәселелер және жоғары оқу орнына дейінгі білім беру жөніндегі проректоры. 50-ден астам ғылыми енбектің, 1 монографияның авторы. Шығармалар * Формирование инвестиционной привлекательности корпораций(2001); * Особенности управления интегрированными корпоративными структурами(2001); * Интегрированные корпоративные структуры: социально-экономическая направленность императивы развития Караганды(2004).
Көкпар орамы (Астана)

Көкпар орамы Бұрынғы атауы №26 қысқа көше. Оңтұстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Көкпар орамы Талғар көшесінен басталып, Обаған көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 312,1 м. Көкпар - баұыздаған ту серке не ешкіні, екі жікке бөлініп, ат үстінде тартысатын ұлттық ойын. Көкпар жігіттердің күш-жігерін, төзімділігін, батылдығы мен ептілігін, ат үстінде мығым отыруын қалыптастырады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Көктомар орамы (Астана)

Көктомар орамы Бұрынғы атауы Арматурный қысқа көшесі. Көктомар орамы Н.Гоголь көшесінен басталып, Құрманғазы көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 561,3 м. Көктомар - Сасықкөл көлінің батысында, Целиноград ауданында орналасқан тоған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Кейуана

Кейуана. Қазақ тілінің 10 томдық түсіндірме сөздігінде кейуана жасы үлғайған, ақниет әйел; кәрі, қарт мағыналарында көрінеді. «Үстін-үстін күрсініп алған кейуананық әлсіз үні қалтырап шықты» (Ж. Еділбаев. Тергеуші.). «Кейуана» тұлғасын көрсетілген мағынада басқа түркі сондай-ақ араб, парсы тілдерінен кездестіре алмадық. Алайда, осыған негіз, төркін боларлық сөзді моңғол тобындағы тілдерден ұшыратамыз. Моңғол тілінің өзінде хэзээний — көптен бергі, ежелгі (Мон.-Қаз. сөз., 1954, 310), Қалмақ тілінде кезәнә — әлдеқашан, бұрыннан (Рус.-кал. сл., 1964, 127) деген мағыналарға нұсқайды. 6 131 Егер осы деректерге табан тіресек, «кейуана» сөзінің төркініне, тарихына жорамал айту қиынға соқпайды. Бізде бұл сөз көбіне адаммен байланысты қолданылатындығы жоғарыда келтірілген мысалдан белгілі. Көп жасаған адам өзінен кейінгі жастарға ежелден, әлдеқашаннан келе жатқан сияқты болып көрінуі заңды жағдай. Моңғол тілдеріндегі, әсіресе, қалмақ тіліндегі «кезәнә» сөзі қазақтарға ауысып, кейін келе төл сөзіндей қалыптасқан деу шындықтан алыс кетпейтін тәрізді. Сондай-ақ, оның дыбыстық өзгеріске ұшырауы да тіл заңдылығына қайшы келмейді. Өйткені, басқа тілден ауысқан сөз былай тұрсын, түркі тілдерінің өзінде де т ~ з ~ й дыбыстарының езара сәйкестеніп қолданыла беретіні белгілі нәрсе (якутша — атах, хакасша — азах, қазақша — аяқ). Дәл осы жолмен «кезәнә» сөзі қазақ тіліне ауысқаннан кейін «кейәнә» қалпына түскен де, одан әрі «кейуәнә», «кейуана» күйінде айтылу дағдыға айналған деуге болады. Көрсетілген сөз үнемі жасы ұлғайған адамға айтылатындықтан оған «қарт», «ана», «ата»- сияқты сездердің қосарлануын артық көрген деп білеміз. Сөйтіп, «кейуана» дегенде, «ежелден, әлдеқашаннан келе жатқан», «көпті керген адамды» ұғынатынымыз дағдыға айналған. Дереккөздер
Өтемақылық мәліме

Өтемақылық мәліме - контрагенттердің өзара бір-біріне тауар беруі немесе өздерінің мүдделерінің кез келген басқа формада қанағаттандыруы. Өтемақылық мәміленің негізі болып табылатын шартта екі жақты бір келісімшарттың шеңберінде төлемді ішінара үстеме тауар беру арқылы өтеу көзделуі мүмкін. Өтемақылық мәміленің әдеттегі тауар айырбастау келісімінен (бартер) өзгешелігі де осында. Дереккөздер
М.Ломоносов қысқа көшесі (Астана)

М.Ломоносов қысқа көшесі А.Иманов көшесінен басталып, П.Морозов қысқа көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 199,3 м. Михаил Васильевич Ломоносов (1711-1765) - жаратылыстану ғылымының, орыс әдеби тілінің негізін салушы, суретші, тарихшы, энциклопедиялық білімді ақын. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қоқан-лоқы көрсету

Қоқан-лоқы көрсету. Қазіргі мағынасы — қорқыту, үркіту, қоқаңдау. «... қызға біраз қоқан-лоқы көрсетті: (Б. Нұржекеев, Күй.). Дыбыстық құрамы жағынан «қоқан-лоқы» қос сөзіне жақын тұлғалар сирек болса да кездеседі. Оның бірі — «қоқаңдау» дегендегі «қоқаң», екіншісі — жылқы шоқтығында пайда болатын жара атауы — «лоқы» (кей жерде «лоққа»), Бірақ соңғы сөз диалектизм деп саналып жүр. Дыбыс; үйлестігіне қарап, «қоқан-лоқы» қос сөзін солармен жанастыру өте қисынсыз болар еді. Н. Оңдасынов «Парсыша-қазақша түсіндірме сөздігінде» (1974) «лоқы» сөзін парсының «күш, сес» мағыналарын беретін «доқ» тұлғасымен байланыстырады. Түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерін еске алсақ, мұны теріс деу де қиын. Алайда автор өзінің бұған күмәнданатынын сездіріп, «лоқы» сөзінің шекесіне белгі қойған. Басқа түркі тілдерін былай қойғанда, моңғол тобына кіретін тілдерден де «қоқан-лоқы» қос сөзіне негіз, төркін боларлық тұлғаны ,әзірше, кездестіре қоймадық. Дегенмен, түркі, моңғол тобындағы тілдермен тектес делініп жүрген тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден аталып отырған қос сөзге, тұлғасы әрі мағынасы жағынан, төркін боларлық сөздер табылып қалады. Мысалы, маньчжур тілінде коокан — пышақ (садақ оғын кесетін). Сондай-ақ, маньчжур және осы топтағы басқа да тілдерде луху, лукии, локы — садақтың оғы, жебе мағыналарында айтылады. «Қоқан-лоқы»-ның мағынасын қорқыту, үркіту, күш көрсету деп түсінсек, сол қорқыту мен үркітудің ерте кездегі құралы не болған? Әрине, садақ оғы мен пышақтың ұшы. Қорқыту үшін оларды жұмсамай-ақ, көрсетсе де жетіп жатқан. Осыдан «қоқан-лоқы көрсету» тұрақты тіркесі туған деп түюге болады. Қазіргіше айтсақ «оқ, пышақ көрсету». Дереккөздер
Көктөбе қысқа көшесі (Астана)

Көктөбе қысқа көшесі Бұрынғы атауы №4 қысқа көше. «Көктал» тұрғын алабы. Көктөбе қысқа көшесі Жаңақоныс көшесінен басталады. Ұзындығы - 433,1 м. Көктөбе - төбе аты. Көк сөзі «заңғар биік» немесе «аспан» мағынасына сай келеді. Кейде Көктөбе деп төбенің түсіне де қарап айта берген. «Көк майсалы төбе» деген мағынаны білдіреді. Осы аттас елімізде бірнеше елді мекендер бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мұхаммед Дулати көшесі (Астана)

Мұхаммед Дулати көшесі (Астана) - Мұхаммед Дулати көшесі М.Ғабдуллин көшесінен басталып, Ә.Сембинов көшесінде аяқталады. Қарамерген, Ш.Иманбаева, Сабыр Рақымов, Ш.Уәлиханов, Тараз, Асанқайғы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1063,5 м. Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1561) - белгілі тарихшы, әдебиетші. «Тарих-и-рашидидің», «Жаһаннаме » дастанының авторы. Жетісудағы Дулат тайпалары әмірлерінің үрпағы. Толық аты-жөні - Дулат Мүхаммед Хүсайынүлы Мырза Мұхаммед Хайдар. Мұндағы «Мұхаммед Хайдар» - өз аты, «Мұхаммед Хұсайын» - әкесінің аты, «мырза» - текті әулеттің түқымы екенін білдіретін атау, «дулат» - шыққан тайпасының атындағы 1999 жылы М.Х.Дулатидің 500 жылдық тойы халықаралық дәрежеде Ташкент қаласында аталып өтті. Тараз мемлекеттік университетіне Мұхаммед Хайдар Дулати есімі берілді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Раушангүл Амирдинқызы Авакова

Раушангүл Амирдинқызы Авакова (24. 4. 1963 жылы туған, Алматы қаласы ) — тілші, филолог ғылым кандидаты (1991), доцент (1995). Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетін бітірген (1986). 1986-1988 ж. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының филолог факультеті, қазақ тілі кафедрасының оқытушысы. 1988-1991 ж. ҚазМҰУ-да жалпы тіл білімі кафедрасында аспирант. 1991 жылдан осы оқу орнының жаппы тіл білімі кафедрасында аға оқытушы, доцент Профессор A. С. Аманжоловтың жетекшілігімен "Ұйғыр тіліндегі етістікті фразеологизмдердің семантикалық-морфологиялық ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ және ұйғыр тілдерінің фразеологиялық материалдары бойынша салыстырмалы-тарихи фразеол. мәселесі, Түркі тілдеріндегі фразеол. тіркестердің мотивациясы мен ішкі формасы, семантикасы және т. б. мәселелері сапасында еңбек етіп жүр. Шығармалары: *Сөз тіркесінен образдылыкқа дейін. ХалыКар. ғылыми-одістемелік конферепция материалдары. Шым., 1997; Тіл білімі сөздігі. А., 1998 (күраст. бірі). Дереккөздер
Майбалық орамы (Астана)

Майбалық орамы. Бұрынғы атауы Зеленый қысқа көшесі. Майбалық орамы Көксай көшесінен басталады. Ұзындығы - 352,3 м. Майбалық - теңізде тіршілік ететін балықтың бір түрі. Осы аттас көл мен елді мекен атауы бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қоқтық

Қоқтық. Қазіргі түсінігімізде — сыпырынды зат, ескі- құсқы үйінді, қоқсық. «Кең қорасының іші былыққан қоқтық әрі бұрқыраған шаң» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз.). Сөз түбірі «хог» моңғол тілінде біздегі «сыпырынды» мағынасында қолданылады. Бұған қарап сөз төркіні моңғол тілі деуге тіпті де болмайды. Өйткені ерте кездердегі түркі тілдес тайпаларда «қоқтық» сөзінің «қоқ» түбірі қолданылып, мағынасы тек қана «шаң, тозаң» дегенді үғындырған. Кейін келе біздің тілімізде -тық жұрнағын қосып алып, мағынасын сәл өзгерткен. Дереккөздер
Көкшетау орамы (Астана)

Көкшетау орамы - Ақбидай көшесінен басталып, А.Матросов көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 211,4 метр. Көкшетау - Сарыарқаның солтүстігінде, Көкшетау қыратының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан орманды, келді тау. Ең биік жері - Көкше шоқысы (947 м). Сондай-ақ Көкшетау қаласы бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Манкент орамы (Астана)

Манкент орамы. Бұрынғы атауы №Зб-4 қысқа көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Манкент орамы Жылыой көшесінен басталады. Ұзындығы - 266,7 м. Манкент - Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл, теміржол стансасы. Аудан орталығы - Ақсу ауылынан шығысқа қарай бір шақырым жерде, Ақсу өзенінің оң жағалауында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Күлтегін орамы (Астана)

Күлтегін орамы Бұрынғы атауы Сенной қысқа көшесі. Күлтегін орамы И.Панфилов көшесінен басталып, Ш.Жиенқ ұлова көшесінде аяқталады. М.Лермонтов, Сырдария, Ә.Әлімжанов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 947 м. Күлтегін (684-731) - Қапаған және Білге қаған дәуіріндегі түркі мемлекетінің көрнекті әскери қолбасшысы, Құтлүғ қағанның кенже баласы. Күлтегін түркі мемлекетін нығайту мақсатымен бірнеше рет жорыққа шығып, өзін қабілетті қолбасшы ретінде танытты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мұқағали Мақатаев көшесі (Астана)

Мұқағали Мақатаев кешені (Астана) - Мұқағали Мақатаев көшесі Наркескен көшесінен басталып, Космонавтар көшесінде аяқталады. Балауса көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 1749 метр. Мұқағали Мақатаев (1931-1976) - қазақтың аса көрнекті ақыны. «Ақ қайың әні», «Ару-ана», «Мавр», «Аққулар ұйықтағанда», «Қарындастар, қош болыңдар», «Шекарада», «Өмірдастан», «Арман», «Шолпан», «Досыма хат», «Алтай - Атырау», «Қашқын», «Райымбек' Райымбек», «Моцарт. Жан азабы» атты поэма, толғаулары мен 650- ден астам лирикалық өлеңдерінде адам өмірін терең толғаған. 1985 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағы үздік шығарма авторларына Мұқағали Мақатаев атындағы сыйлық тағайындады. 2000 жылы ақынға Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Маралды орамы (Астана)

Маралды орамы. Бұрынғы атауы Совхозный қысқа көшесі. Маралды орамы Мәскеу көшесінен басталып, Дальний қысқа көшесінде аяқталады. Керегетас көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 333,7 м. «Маралды» деп марал өскен, маралы көп жерді айтады. Осы аттас көл мен елді мекен бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Күлтөбе орамы (Астана)

Күлтөбе орамы Бұрынғы атауы Районный қысқа көшесі. Күлтөбе орамы Абай даңғылынан басталып, Л.Толстой көшесінде аяқталады. Ж.Омаров, С.Сейфуллин көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 619,1 м. Күлтөбе - ортағасырлық бекініс орны. Қазақстанда Күлтөбе атты төбелер көп кездеседі Кейбірінде археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қолаңса

Қолаңса. Қолтық терлегенде шығатын жағымсыз сасық иіс. «... кірден, қолақсадан арылып, тері көздері ашылады» (Б. Елқондиев, Жүзу.). «Қолаңса» сөзінің қазақ тіліндегі мағынасы бертінде пайда болған деуге дерек жоқ емес. Кейбір түркі тілінің өзінде, әсіресе, якуттарда «келөһүн» немесе «холоңсо» сөздері біздің тіліміздегі «тер» мағынасында қолданылады. Якуттарға бұл сөз моңғол не тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден ауысуы ықтимал. Маньчжур тілінде: қолоңсу — тер, терлеген мағынасына нұсқайды. моңғолдарда «хөлс», қалмақ тілінде «көлсн» дыбыстық құрамдағы сөздер де «тер» деген ұғымға ие. Көрсетілген деректерді салыстыра келгенде, сөздің алғашқы түбірі моңғол, қалмақ тілдеріндегі «хөлс», «көлен» тұлғалары, ал тұңғыш мағынасы «тер» деп ұғынып, якут, маньчжур тілдерінде тұлғасын жұрнақ арқылы өзгерткенмен мағынасын сақтаған да, ал қазақ тілінде мағынасы басқарақ болып қалыптасқан. Дереккөздер
Телі-тентек

Телі-тентек. Есер, есуас, содыр-сотқар адам кейде осы қос сөзбен де сипатталады. «Қарсылық күнде қылған телі-тентек Жаза тартып ешбірі сұралмай жүр (Абай, Тол. жин.). Екі сөздің де ерте заманда берген мағынасы біздің тілімізде көп өзгере қоймаған. Тек қос сөздің алғашқы сыңары қазір жеке тұрып өз мағынасында қолданылмайды. Ал кейбір түркі тілдерінде «телі» тұлғалас сөз жеке тұрып та тиісті мағынасын береді. Башқұрт тілінде «тиле», қырғыздарда «тели», телеуітше «телі», ноғайларда «дели», хакастарда қолданылысында «теліг» сөздері біздің түсінігіміздегі «ақымақ, есі ауысқан, жынды, топас» тәрізді жағымсыз мағыналарда жұмсалады. Демек, бұл тілдерде ертедегі түркі тілдерінде қолданылған «телу» (мағынасы — жарымес) сөзінің дербестігі сақталған. «Тентек» сөзі алтай тілінің туба-кижи диалектісінде «тенек», моңғолдарда «тэнэг», бурятша «тэнэг», қалмақ тілінде «тенг» тұлғаларында көрініп, мағынасы біздің тіліміздегідей. Бұл деректерден «тентек» сөзі әуелден түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақтығы байқалады. Сонымен «телі-тентек» қос сөзі «ақымақ-ақымақ» дегенге нұсқайды. Дереккөздер
Машат орамы (Астана)

Машат орамы. Бұрынғы атауы №Зб-11 қысқа көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Машат орамы Имантау көшесінен басталып, Атырау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 266 м. Машат - Түркістан облысы, Түлкібас ауданындағы ауыл, округ орталығы. Аудан орталығы Т.Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Күршім орамы (Астана)

Күршім орамы Күршім орамы «Көктал» тұрғын алабында орналасқан. Ұзындығы - 717,9 м. Күршім - Ертіс алабындағы өзен. Ұзындығы - 230 шақырым. Сарымсақты және Күршім жоталарынан бастадың Бұқтырма бөгеніне құяды. Шығыс Қазақстан облысында Күршім атты аудан бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қолғабыс

Қолғабыс. Тілімізде себін тигізу, жәрдемдесу мағыналары орнына жиі қолданылады. Сөздің екі түбірдің бірігуінен пайда болғанын қырғыз тілінен байқау қиын емес. Қол кабыш — жәрдемдесу, көмектесу, қолдау дегенді түсіндіреді. Бұл тілде тұрақты сөз тіркесі қалпында көрініп тұр. Былайша қарағанда, мұның төркінін іздестірудің де қажеті жоқ сияқты. Мәселе біріккен сөздің екінші түбірі «ғабыста» болып тұр. Бірінші түбір «қол» (адам мүшесі) екендігі белгілі. Екінші түбірдің жеке қолданылуын хакас тілінен табамыз: хабас — көмек көрсету, жәрдемдесу дегенді үғындырады. Демек, «қол» және «хабас» сөзінің бірігуінен келіп, тіліміздегі «қолғабыс» (қол хабас>қол хабыс> қолғабыс) сөзі пайда болған да, мағынасы «қол жәрдемі» дегенді ұғындыратын болып қалыптасқан. Бір қызығы — тұлғасы мен мағынасы осыған сәйкес сөзді араб және парсы тілдерінен де кездестіреміз. Парсыларда да, арабтарда да «ғаус» тұлғасы «жәрдемдесу», «көмек көрсету» мағыналарын түсіндіреді. Парсыларға араб тілінен ауысқан болса керек. Осыларды айта келіп, біздегі «қолғабыс» сөзіндегі екінші түбір (қабыс) түркі тілдеріне төл сөз бе, әлде арабтардан ауысты ма деген сұраққа жауап беру қиын екендігін ескертеміз. Кім біледі, екі топтағы тілдерге ертеден ортақ сөз болып келуі де мүмкін. Дереккөздер
Аллажар Теміржанов

Аллажар Теміржанов (1910-1962),ақын. *Семей малдәрігерлік-зоотехникалық техникумын факультет бітірген (1930). *1937-1942 жылдарында «Советтік Қарағанды»газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары. *1942-1944 және 1959 жылында Қазақстан Жазушылар одағының Қарағанды облыс аралық бөлімшесінің консультанты. *1944-1958 жылдарында «Социалистік Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі. *Тұңғыш өлеңдер жинағы 1935 жылында «Екі сый»деген атпен шықты. *1939 жылында «Жаз» жинағы, 40 жылдары «Дарын»поэмасы жарық көрді. Драматургия саласыңда жемісті еңбек етті. Оның пьесалары С.Сейфуллин атындағы Қарағанды облысы драма театрының репертуарына енді («Семіздікті қой көтереді»,«Кемекелсе,қайық судан шығады»,«Шөлмек мың күн сынбайды»). Дереккөздер
Қалқаман-Мамыр орамы (Астана)

Қалқаман-Мамыр орамы — Астанадағы көше, бұрынғы атауы №175 қысқа көшесі. «Комсомольский» тұрғын алабы. Қалқаман-Мамыр орамы Баян сұлу көшесімен қиылысады. Ұзындығы — 314,4 м. «Қалқаман – Мамыр » — 1722 жылы болған оқиғаға байланысты шығарылған дастан. Авторы — Шәкәрім Құдайбердіұлы. Қалқаман мен Мамыр бір-біріне ғашық болып қосылғанымен, олардың бір рудан шыққандығына байланысты «дәстүрді бүзғаны үшін» екі жас өлім жазасына кесіледі. ҚР Ұлттық Ғылым академиясының орталық кітапханасы мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында 9 нұсқасы сақтаулы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мәртөбе орамы (Астана)

Мәртөбе орамы. Бұрынғы атауы №Зб-17 қысқа көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Мәртөбе орамы Жылыой көшесінен басталып, Аягөз көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 146,3 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қомағай

Қомағай. Тамақсау, ашқарақ, қанағатсыз мағыналарын беретін сөз. «Әлгі қомағай екен, тамақты көп жеді, одан кейін шайды да жетерліктей ішті» (Н. Әбуталиев, Сахара.). Қолдағы деректерге қарағанда, «қомағай» сөзінің төркіні моңғол тілінен деп ойлаймыз. моңғолдарда да «хомхой» тұлғалы сөз біздегі мағынамен бірдей. Оларда бұдан басқа —«ховдог» сөзі де беретін ұғымы жағынан «қомағай» сөзінен онша ерекшеленбейді. Әрине, моңғолдардағы «хомхой» немесе біздегі «қомағай» сөздерінің алғашқы тұлғасы әрі мағынасы да басқаша болғаны күмән тудырмайды. Іздестіре келгенде, моңғолша «хомс» сөзінің «аз, кішкентай» дегенді, ал «хомс үзэх» тіркесі «азсыну, аз көріну» мағыналарында қолданылатынын көреміз. Адамға бар заттың аз көрінуі — қанағатсыздық тудырудың белгісі. моңғол тілінің өзінде «хомс үзэх» сөз тіркесін ықшамдап, бір сөзбен беру қажеттігінен «хомс» сөзіне өздеріне тән -хой жұрнағын қосып, «хом- хой» тұлғасын тудырған (хомс + хой>хомсхой>хомхой). Қазақ тілінде онйң «қомағай» тұлғасында көрінуі де тіл заңдылығьша қайшы келмейді. Дереккөздер
Еркебай Мергенбаев

Еркебай Мергенбаев (20.1.1946 жыл, Қарақалпақстан, Төрткүл ауданы, Амаоба ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1982), доцент. * Қарақалпақ мемлекеттік университетін (1968) бітірген. * ҚазҰУ-дың филология факультетін бітірген (1975). * 1975—1978 ж. Беруни ауданы Э. Тельман орта мектебінде қазақ және неміс тілінің мұғалімі. * 1978-1990 ж. Нүкіс мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент. * 1990-1992 ж. филология факультетінің деканы. * 1994 жылдан Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. Шығармалары: * ҚазКСР ғылым академиясының корреспондент-мүшесі М. Балақаевтың жетекшілігімен "Меңгеру арқылы жасалған есім сөз тіркестерінің семантика-структуралық типтері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. * 30-дан астам мақала авторы. * Семантико-структурные типы именных словосочетаний, образованных способом управления (тюркские языки). АКД., А., 1982; * Контрольно-тренировочные упражнения пo казахскому языку. Нукус, 1983; * Методические рекомендации пo написанию дипломных работ. Нукус, 1984(авт. бірі); * Қазақ тіліндегі сөзөзгерім жүйесі. А., 1991; * Вопросы синтаксиса словосочетаний в тюркских языках. Нукус, 1993 (авт. бірі); * Туркий тиллердеги созозгериу системасы. Нукус, 1994; * Түркі тілдеріндегі сөзөзгерім жүйесі (қазақ, қарақалпақ және өзбек әдеби тілдері негізінде). АДД-, А., 1995. Дереккөздер
Кеселбайламды қоспалар

Кеселбайламды қоспалар - Минералдық шикізатпен тығыз байланыстағы, алайда сол шикізатты пайдалану барысында кәдеге аспайтын құрамбөліктер; шикізат құрамында молынан ұшырасуы, сөйтіп оны тасымалдау және өндірісте пайдалану шараларының құнын құрт қымбаттатуы ықтимал (мысалы, қазба көмір құрамындағы құл және күкірт мөлшері). Дереккөздер Таужыныстар
Қамқалы орамы (Астана)

Қамқалы орамы Бұрынғы атауы №І34 қысқа көше. Қамқалы орамы Сарыарқа ауданындағы орам. Ұзындығы - 201,3 м. Қамқалыдағы «қамқа» сөзі түркілерге иран тілінен ауысқан. Қамқалы атауы «құндызды» сөзіне пара-пар. Зер талшықтары қосылып, тоқылған жібек матаны айтады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мерей орамы (Астана)

Мерей орамы. Бұрынғы атауы №17 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Мерей орамы Балқантау көшесінен басталып, Таскескен көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 200,1 м. Мерей - абырой, атақ, мәртебе деген мағынаны білдіреді. Үлкен кісілер бата бергенде «Мерейлі бол» деп бата береді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қоныш

Қоныш. Етік, пима сияқты аяқ киімдердің балтырды жауып тұратын бөлігі. «...аяғындағы байпағының қонышын барқытпен көмкерген жаңа қара етік» (М. Әуезов, Қараш.). «Қоныш» сөзі қазіргі кездегідей аяқ киім бөлігін білдіретін мағынаға иеленбегендігі кейбір туыс тілдер дерегінен белгілі. Тунгус-маньчжур тілдерінің бірінде «кенчэн» тұлғасы біздің тіліміздегі «жіліншік, сирақ» мағыналарында қолданылады. «Көнчэн» сөзі кейбір түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде аяққа киетін киім белігін білдірерлік мағынаға кешіп, тұлғасы «қоныш» болып қалыптасқан. моңғол тобына жататын тілдердің бірі — қалмақтарда тунгус-маньчжур тілдерінің осы сөзі «һосн» тұлғасына дейін өзгеріске түсіп, «етік» мағынасында айтылатынын да еске сала кетеміз. Мұндай жағдайлар тілдерде жиі кездесіп отыратын құбылыс. Дереккөздер
Қарой орамы (Астана)

Қарой орамы Бұрынғы атауы Электровозный қысқа көшесі. Қараой орамы Қашаған көшесінен басталып, Сұмбе орамында аяқталады. Ұзындығы - 174,4 м. Қарой - Алматы облысы Балқаш ауданындағы елді мекен. Қарой ауылы арқылы Нарын өзені өтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Минский қысқа көшесі (Астана)

Минский қысқа көшесі А.Жұбанов көшесінен басталып, А.Янушкевич көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 396,1 м. Минский Николай Максимович (1855-1937) - орыс жазушысы. Трактаттарындағы діни-философиялық тұжырымдамалары - «При свете совести», «Религия будущего». Сонымен қатар өлеңдер, драмалар, аудармалар жазған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Тесірею

Тесірею - сөз тіркесі. Көз алмай тесіле, қадала қарау мағынасы осы сөзбен де айтылады. «Мені көзімен атып жіберетіндей тесірейеді» (А. Жақсыбаев, «Менің дос».). Сөз төркінін моңғол тілдері деп жорамалдауға жол бердік. Моңғолдарда «тэсрэх», қалмақ тілінде «тасрх» дыбыстық құрамындағы сөздер қазақ тіліндегі «атылу, жарылу, шытынау» іспеттес мағыналарда қолданылады. Кейде тілімізде «көзімен ату» тіркесі жақтырмай, тесіле қарау орнына жүреді. Осы тіркесті (көзімен ату), «тесірейе қарады» десек те айтқалы отырған ойдың мәніне нұқсан келмейді. Осы себептен де «тесірею»—біздің тілімізде «көзімен ату» тіркесімен мәндес. Дереккөздер
Мәстек

Мәстек. қазақ тілінде үнемі бойы тапал, кішкене жылқыға айтылады. «Әнеугүні ауылыңызға келіп еді ғой. Астында құла қасқа мәстегі бар» (С. Шарипов, Бекболат.). Сөздің шыққан тегі — қалмақ тілі. Оларда маштг — төмен, аласа, тапал мағыналарында қолданылады . Қалмақ тілінде «маштг» сөзі тек жылқыға ғана емес, кез келген аласа, тапал заттар мен жан иелеріне бірдей айтыла береді. Дереккөздер
Мирный қысқа көшесі (Астана)

Мирный қысқа көшесі А.Иманов көшесі мен М.Дубинин қысқа көшесінің ортасында орналасқан. Ұзындығы - 204,7 м. Мирный - «бейбіт, тыныштық» деген мағынаны білдіреді. Осы аттас елді мекендер де кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қобда орамы (Астана)

Қобда орамы Бұрынғы атауы Энергетиктер қысқа көшесі. Қобда орамы Абылай хан даңғылынан басталады. Ұзындығы - 629,4 м. Қобда - Елек алабындағы өзен. Ұзындығы - 225 шақырым. Қарақобда мен Сарықобда өзендерінің қосылған жерінен басталып, Елек өзеніне құяды. Ақтөбе облысында осы аттас аудан бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Егемберді Ағыманов

Егемберді Ағыманов (20. 9. 1932 жылы туған, Түркістан облысы , Қызылқұм ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1964), доцент (1970). ҚазМҰУ-ды бітірген (1954). Қазір Түркістандағы Қ. А. Йассауи атындағы халықар. қазақ-түрік университетінің М. Әуезов атындағы Шымкент белімшесінде синтаксистен, тіл тарихынан дәріс оқиды. Профессор М. Бапақаевтың жетекшілігімен "Кене Түркі жазу ескерткіштеріндегі сын есімді есім сөз тіркестері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Ғалымымның көне Түркі жазу ескерткіштерінің синтаксисіне байланысты 20ға жуық ғылым мақапалары мен монографиясы жарық көрді. Шығармалары: *Именно-атрибутивное словосочетание в языке памятников древнет тюркской писшенности. АКД., А., 1964; Қазақ тілінің тарихи синтаксисі. А„ 1986. Дереккөздер
Қоңқақ

Қоңқақ. «Өзен жағасында, қолау тайға мінген қоңқақ мұрын, арық бала Байсүгір» (М. Әуезов, Таңд. шығ.). «Бірі — ірі тұлғалы, қарулы, бұйра шашты, қоңқақ мұрын Неперешвили...» («Лениншіл жас», 10. VIII, 1967, № 156). Осы сейлемдердегі «қоңқақ» сөзін, әз тіркесінен бөліп алып қарағанда, мағынасы кім-кімге де өте айқын бола бермейді. Бір таңданарлық нәрсе —бұл сөз мұрыннан басқаны менсінбей, үнемі сонымен тіркескенде ғана мағынасынан түсінік аламыз. Мұның мәнісі мынада. моңғол тілінде «хоншоор» , қалмақтарда «хөңшар» тұлғалары «мұрын, тұмсық» мағыналарын ұғындырады. «Қоңқақ» сөзі көрсетілген тұлғалардан тууы ықтимал. моңғол не қалмақ тілдерінің бірінен қазақтарға өткен сол тұлғалар тек «хон» не «хоң» түбірін сақтап, біз өз тілімізде сөздер тудыратын -қақ жүрнағын қосқан болуымыз керек (қат — қақ, ес — кек т. б.) Бұл топшылауымыздың орынды екендігін «қоңқақ» сөзінің тек «мұрынмен» ғана тіркесуінің өзі де дәлелдейтін тәрізді. Түптеп келгенде, қазақ тіліне көшкенде сын есім мағынасына ие болып, мұрынның үлкендігін аңғартатындығын байқаймыз. Кейде «қоңқаш» болып та айтыла береді. Дереккөздер
Мойнақ орамы (Астана)

Мойнақ орамы. Бұрынғы атауы Аққайың қысқа көшесі. Мойнақ орамы «Өндіріс» тұрғын алабында орналасқан. Ұзындығы - 297,1 м. Мойнақ - құрлықтың екі ірі бөлігін немесе екі құрлықты жалғастыратын жіңішке жолақ. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қорған орамы (Астана)

Қорған орамы Бұрынғы атауы №І77 қысқа көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Қорған орамы Қыз Жібек көшесінен басталады. Ұзындығы - 301,2 м. Қорған - жау шабуылынан қорғану үшін жасалған қамал, бекініс. Елімізде осы аттас елді мекендер кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қоңыр дауыс

Қоңыр, қоңыр дауыс. Бүгінгі түсінігімізде қоңыр дауыс — бір қалыпты ырғақпен айтылған жайлы үн. «Ақыры Аманкелді Әлібидің қоңыр даусын естіді» (М. Жұмағұлов, Қыран.). «Түсіндірме сөздікте» берілген анықтамаға дау айта алмаймыз. Өйткені осы күнде әнші болмаса да, ептеп өлең айтуға ебі бар адамның даусын бағалауда «әжептәуір қоңыр даусы бар» сияқты мақтау лебізін әрқайсысымыз естіп жүрміз. Демек, «қоңыр дауыс»— естір құлаққа онша жағымсыз емес деген сөз. Ал ертеректе, дәлірек айтсақ, М. Қашқари заманында қонур — булыққан, қарлыққан, қырылдаған (дауыс жөнінде) мағынасында қолданылғандығын білеміз. Бұл жерде уақыт өткен сайын сөздің тұлғасы өзгермесе де, мағынасы жаңарып отыратындығынан мәлімет алып отырмыз. Дереккөздер
Мұғалжар орамы (Астана)

Мұғалжар орамы. Бұрынғы атауы №124 қысқа көше. Мұғалжар орамы Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабында (оң жақ) орналасқан. Ұзындығы - 356,9 м. Мұғалжар - Орал тауының оңтүстік жалғасы. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 шақырымға созылып жатыр. Ең биік жері - Үлкен Боқтыбай тауы (657 м). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қостанай орамы (Астана)

Қостанай орамы Қостанай орамы Өндіріс көшесінен басталып, Бектау көшесінде аяқталады. А.Матросов көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 433,1 м. Қостанай - облыс және қала атауы. Қостанай қаласы - Қазақстандағы аса ірі темір, әуе және автомобиль жолдары тараптарының бірі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Әтіркүл Егембердіқызы Ағыманова

Әтіркүл Егембердіқызы Ағыманова (6 қаңтар 1962 жыл, Шымкент облысы, Киров ауданы) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1990). Шымкент педагогикалық институтының филолог факультетін бітірген (1983). 1985— 1988ж. ҚазМҰУ-да аспирант. 1988жылдан осында қазақ тілі кафедрасының оқытушысы. Профессор В. А. Исенғалымиеваның жетекшілігімен орысша қазақша сөздіктерде зат есімнің берілуі жайын-да кандидаттық диссертация қорғаған. Оннан астам ғылым мақаласы жарық көрді. Қазір қазақ тілі мен орыс тілдерін салыстыра зерттеумен шұғылданып жүр. Шығармалары *Лексикографическое оформление отглагольных суффиксальных существительных со значением носителя процессуального признака в русско-казахских словарях. АКД., А., 1990;Қазақша сөйлегіңіз келе ме? Тілді білсеңіз, елді білесіз. А., 1988. Дереккөздер
Айнабұлақ көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Строительный көшесі. Айнабұлақ көшесі Болашақ көшесінен басталып, Арнасай көшесінде аяқталады. Ұзындығы -255,4 м. Айнабұлақ — бұлақтың тұнық, мөлдір бастауының атауы. «Айнадай күнге шағылысқан су» деген мағынаны береді. Сондай-ақ Айнабұлақ елді мекеннің де атаұы. Дереккөздер
Мырзашөл орамы (Астана)

Мырзашөл орамы. Бұрынғы атауы Совет армиясы қысқа көшесі. Мырзашөл орамы А.Радищев көшесінен басталып, А.Жұбанов көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 398,9 м. Мырзашөл - Сырдарияның жоғарғы бойының сол жағын алып жатқан құмды шөл. Солтүстік жағы Түркістан облысы жеріне кірелі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Міржақып Дулатов көшесі (Астана)

Міржақып Дулатов көшесі (Астана) - Міржақып Дулатов көшесі Сыдық Мұхамеджановнен басталып, Көктал көшесінде аяқталады. Шабал Бейсекова, Әбубәкір Диваев, К.Бәйсейітова, Ақан сері, Жалын, Жидебай, Аспара, В.Бартольд, А.Суворов, Қызылсу, А.Герцен, Тамшалы, Жосалы көшелерімен және Бесшатыр орамымен қиылысады. Ұзындығы - 3721,7 метр. Міржақып Дулатов (1885-1935) - қазақтың аса көрнекті ағартушысы, Алаш қозғалысының қайраткері, ақыны, жазушы, драматург, публицист, ағартушы-педагог, жалынды көсемсөз шебері. XX ғасыр басындағы қазақ мәдениеті мен әдебиетінің ірі өкілі. Қостанай облысы Қызбел ауылында дүниеге келген. Қазақтың тұңғыш романы - «Бақытсыз Жамал» (1910) және «Азамат» (1913), «Терме» (1915) кітаптарының авторы. Жазушылық , қоғамдық қызметке қоса педагогтік міндетті де көтерді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қортық

Қортық. Қазіргі түсінік бойынша — аласа бойлы, тапалтақ дегенге меңзейді. «Дүйсенбайдың баласы да Бибажарға тең емес, бір қортық көрінеді» (С. Сейфуллин, Шығ.). Біз келтіріп отырған мағынаға қарап-ақ, сөз төркіні парсы тілі екендігін бірден айта аламыз. «Хорд» тұлғалы сөз бұл тілде «кішкентай» және «түкке тұрғысыз» мағыналарында көрінеді . Осы тұлғаға қазақ тілінде -ық қосымшасы жалғану арқылы (қорд+ық>қортық) қазіргі мағына қалыптасқандығы байқалады. Түркі тілдерінің ішінде — хакастарда «хортых», туваларда «кортук» сияқты сөздер «қорқақ, жүрексіз» мағыналарында ұшырасады. Біздегі «қортықты» осылармен де байланыстыру жөн сияқты. Бірақ біздің түсінігіміздегі мағынасына қарағанда, парсы тілінен ауысқан деген пікіріміз дұрыс тәрізді. Дереккөздер
Қоянды орамы (Астана)

Қоянды орамы Бұрынғы атауы Андре Марти қысқа көшесі. Қоянды орамы Оқжетпес көшесінен басталып, Ақмая, Ақбастау, Арқат орамдарымен қиылысады. Ұзындығы - 376,1 м. Қоянды - Сарыарқаның қиыр оңтүстік-батысындағы шоқылы тау. Ең биік жері - 569 м. Ұзындығы - 10-12 шақырым. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Тоғышар

Тоғышар. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — ой өрісі тар, ұсақ (адам). «Ол — өз заманында көп тоғышармен жалғыз алысқан жан, айтар сөз көп» (С. Талжанов, Ұлдай.). «Ораздының баласы он үшінде баспын дер, тоғышардың баласы жиырма бесінде жаспын дер» сияқты халық арасында мақал да бар. «Оразды» сөзінің төркіні жөнінде жазған автор бар. Сондықтан біз тек «тоғышар» төркініне іздеу саламыз. Бір тілдік деректе «тучар» тұлғасына «сауда адамы» (купед) деген мағына береді де, араб тілінен ауысқандығы айтылады. Саудамен айналысқан адам сол кәсібінен басқа нәрсеге зейін қоймауын ескерсек, қазіргі түсінігіміздегі тоғышар сипатына сай келетіндігі көрінеді. Бұл — бірінші жорамал. «Тоғышар» сөзінің төркіні дерлік мәліметті моңғол тобындағы тілдерден де ұшыратамыз. моңғолша «догшин», қалмақ тілінде «догшарх» сөздері — біріншісінде—«мейірімсіз, қатал», екіншісінде — «мейірімсіздік, қаталдық жасау» мағыналарында қолданылады. Ойлап қараған жанға мұндай қылықтар жасау да ой өрісі тар адамдарға тән. Бұл дерек бойынша, біздегі «тоғышар» төркіні моңғол, қалмақ тілдері деуге тура келеді. Ой елегінен өткізе келгенде соңғы болжам шындыққа жақын, жанаса түсетін сияқты. Сонда «тоғышардың» алғашқы мағынасы — қатал, мейірімсіз, дөрекі. Дереккөздер
Геотарихи ұстаным

Геотарихи ұстаным - Геологиялық процестер мен құбылыстардың өту заңдылықтары геологиялық уақыт барысында айтарлықтай өзгерістерге ұшыраған, сондықтан бүгінгі геологиялық процестерді өткен кезең процестерімен тұп-тура теңдестіре қарауға болмайды деген тұжырымға негізделген палеологиялық зерттеулер ұстанымы. Геотарихи ұстаным "актуализм" ұстанымына, оның ең арнайы түрі болып табылатын "униформизм" ұстанымына қарама-қарсы ұстаным болып табылады. Дереккөздер
Н.Гастелло қысқа көшесі (Астана)

Н.Гастелло қысқа көшесі Жәнібек тархан көшесінен басталып, А.Иманов қысқа көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 423 м. Николай Гастелло (1908-1941) - ұшқыш, Кеңес Одағының Батыры. Ұлы Отан соғысының басында 1941 жылы 26 маусымда жаулардың танкілері мен машиналары шоғырланған жеріне өз үшағын бағыттал, сол жерде қаза тапқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мелжемдеу

Мелжемдеу. Түсіндірме сездікте бұл етістік тұлғасын — мылжалау, мыжу деп ұғындырады да «мелжем» дегенді —күш, қайрат деп түсіндіреді. «...мені ұстай ап, мелжемдеп сабағысы келген болу керек» (С. Мұқанов, Мөлдір махаббат.). В. В. Радлов сөздігінде түрік тілі мен қырым татарларында «пенче» сөзі — бес саусақ, жұдырық мағыналарын беретіндігі, ал «пенчелен» тұлғасы түрік тілінде — қолмен ұстау дегенді түсіндіретіндігі жазылған. Қазіргі қырғыз тілінде манча, манжа — саусақтар, алақан мағынасында қолданылады. Көрсетілген сөздердің төркіні парсы тілі екендігін кезінде В. Радлов көрсеткен болатын. Шынында да парсы тілінде пәндже— 1) қолдың саусақтары, алақан мағыналарын ұғындырады. Бұл тілде оның бұдан басқа, «тырнақ» және т. б. мағыналары бар. Парсы тілінің осы сөзі қазақ тіліне де ауысып, дыбыс алмасуларының заңдылығына сәйкес «мелжем» тұлғаларына дейін өзгеріске ұшыраған. Одан әрі -де қосымшасы арқылы етістікке айналып, «мелжемдеп ұстау» сияқты сөз бен сөз тіркесін тудырған. Әрине, қазақ тіліндегі бұл сөздердің мағынасына да өзгеріс енген. Мысалы «мелжемдеп ұстау» дегеніміз көбінесе өз тіліміздің төл тіркесі «уыстап ұстау» мағынасына сәйкес келеді. Дереккөздер
Құмсуат орамы (Астана)

Құмсуат орамы Бұрынғы атауы №140 қысқа көше. Құмсуат орамы Сарыарқа ауданында орналасқан. Ұзындығы - 378,3 м. Құмсуат - Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы елді мекен. Аудан орталығынан шығысқа қарай 70 шақырым жерде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Жаңылхан Досымбекқызы Адамбаева

Жаңылхан Досымбекқызы Адамбаева 1929 жылы туған., Жамбыл облысы , Шу ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1966). Абай атындағы педагогикалық институттың тіл және әдебиет факультетін (1951), Тіл білімі институтының аспирантурасын (1964) бітірген. 1951—1961 ж. Жамбыл, Алматы орта мектептерінде мұғалім. 1964жылдан Ы.Алтынсарин атындағы Білім проблемалары институтында қызмет істеді. ҚР ҰҒА мүшесі Ғ.Ғ.Мұсабаевтың жетекшілігімен "Қазақ жүмбақтарының әдеби-стилистикалық және тілдік ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Жаңылхан Досымбекқызы Адамбаева—орыс мектептерінде қазақ тілі пәнінен оқытудың әдістемесін жасауда 15 оқуәдістемелік құралдың, 1 монографияның, 2 оқулықтың, 70-ке жуық мақапаның авторы. Шығармалары: *Литератeрно-стилистические языковьіе особенности казахских загадок. АКД., А., 1966; *Орыс мектебінің 4-класына арналған қазақ тілі оқулығы. А., 1969-1989; *Орыс мектебінің 5-класына арналған қазақ тілі оқулығы. А., 1992; *Орыс мектептерінде қазақ тілін оқытудың кейбір мәселелері. А. Дереккөздер
Н.Тілендиев қысқа көшесі (Астана)

Н.Тілендиев қысқа көшесі Н.Тілендиев даңғылынан басталып, Болашақ көшесінде аяқталады. Жаңақоныс көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 1009,6 м. Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев (1925-1998) - аса көрнекті композитор, дирижер, домбырашы. Қазақстанның «Халық қаһарманы», Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Төрт жүзден астам ән мен романстардың, көптеген увертюралардың, елуден астам драмалық спектакльдер мен он тоғыз көркем фильмнің музыкаларының авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құрақты қысқа көшесі (Астана)

Құрақты қысқа көшесі Бұрынғы атауы А.Суворов қысқа көшесі. Құрақты қысқа көшесі Конституция көшесінен басталып, Қырыққыз орамында аяқталады. М.Дулатов, Тайсойған көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 733,6 м. Құрақты - шалғыны мол, шұрайлы жер атауы. Қазақтар шөбі шүйгін, жасыл жерді «құрақ» деп атаған. Кейбір елді мекен атаулары осыған байланысты шыққан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құдандалы

Құдандалы. Қазіргі «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі бойынша — қыз алысып, қыз беріскен сүйек шатысы бар (адамдар) мағынасын беретін сөз. «Бұлар алты атасынан бермен қарай құдандалы жегжат» (Б. Тәжібаев, Қараторғай.). Сырт қарағанда да, қазіргі біздің қолданысымызда да бір сөз қалпында танылып жүр. О бастағы жеке түбірлер бірігіп, біте қайнап, тұтас сөз тұлғасына жеткенше бастарынан талай өзгерістерді өткізген деп ойлаймыз. Бұлай ойлауға тілдік деректер мәжбүр етеді. Алғашқы сөз — құда. Ол туралы түсініктің көп қажеті жоқ. Екіншісі — анда. Осы екі сөз бірікпестен бұрын қос сөз қалпында кәріне келіп, ақыры біріге отырып, кірігіп тыным тапқан. Кіріккен дейтін себебіміз — алғашқы не соңғы сөздің бірі «а» дыбысынан айырылып барып біріккен. Біріккен сөздердің екіншісінің мағынасын басқа тіл деректері анықтап береді. моңғол тілінде анд — дос, жолдас; бурят тілінде анда — жақын дос, туыстасушылық, әрегірек барсақ, маньчжур тілінде анда — дос. «Құда» сөзіне осы сөз косарланып, «құда-анда» қос сөзі түзелген, келе-келе «құда(а)нда» тұлғасы пайда болған. «Құданда» сөзі- нің мағынасын қазіргіше түсіндірсек — «құда дос», «құда жолдас». Демек, құдалық арқылы дос, жолдас болған адамдар деген ұғым береді. Сөз соңындағы -лы жұрнақ екендігі белгілі (ағайын + ды т. б. сөздерде кездесетін). Дереккөздер
Теміржолшылардың мәдениет сарайы

Теміржолшылардың мәдениет сарайы,клубтық мекеме(Қарағанды,Мәметова көшесі,111).Тың темір жолының Қарағанды бөлімшесінің темір жолы қызметкерлері көсіп одақтарының карамағыңда. 1937 жылында архитектор Петрайтистің жобасы бойынша тұрғызылған. 420 орындық концерт,150 орындық кинолекциялық және бизалдары бар. 15 көркем өнерпаздар үйірмесі (450 мүшесі бар), «Құрбы»,«Ақ ладья»атты ықыластарту және бағбандар клубы жұмыс істейді.«Праволық білімдер», «Семья және мектеп»,«Жас жауынгер» аталатын университтер ашылған. Соғыс және еңбек ардагерлерімен, өндіріс озаттарымен кездесулер, ауданы еңбекшілерінің салтанатты жиналыстары, жұмысшылар әулетін қошеметтеу, Армия қатарына шығарып салу рәсімдері, жастардың пікір алысулары өткізіліп тұрады. Дереккөздер
Қызан орамы (Астана)

Қызан орамы - Бұрынғы атауы №6 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Қызан орамы Абылай хан даңғылы нан басталып, М.Төлебаев көшесі нде аяқталады. Ұзындығы - 401,3 м. Қызан - Маңғыстау облысындағы жер атауы. Аудан орталығы - Шетпе кентінен солтүстік-шығысқа қарай 110 шақырым жерде орналасқан. Бұл жер Мұрын жырау дың туған жері. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Найзатас орамы (Астана)

Найзатас орамы. Бұрынғы атауы№138 қысқа көше. Найзатас орамы «Өндіріс» тұрғын алабында орналасқан. Ұзындығы - 583,3 м. Найзатас - Баянауыл ауданындағы Желтау тауының оңтүстік - батысында орналасқан тау. Найза сияқты сүйір болып келген тастары бар тау болғандықтан, осылай аталады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қызылжар орамы (Астана)

Қызылжар орамы Бұрынғы атауы Петропавл қысқа көшесі. Қызылжар орамы Жезкиік орамымен қиылысып, Сусамыр көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 375,2 м. Қызылжар — Петропавл қаласының бұрынғы аты. «Қызыл» сөзінің мәні жар дың топырақ бетінің реңімен байланысты. Еліміздегі көптеген елді мекендер дің атаұы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Айша Бибі атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы 14284 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Айша бибі көшесі Баян сұлу көшесінен басталып, Ақбаян көшесінде аяқталады. Ұлпан орамы, Домалақ ана, Қарашаш ана, Айғаным көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1450,9 м. Айша Бибі - шамамен ХІ-ХІІ ғасырда өмір сүрген ару қыз. Айша бибі еліне сапарлап келген Қараханмен жүздесіп, бірін-бірі ұнатады. Алайда тұтқиылдан елін жау шапқанын естіген Қарахан дереу еліне аттанады. «Күйеу жігіттің еліне барып хабарын білейін» деген Айша бибіге әкесі рұқсат бермейді. 40 қыз жолдасын ертіп, Қараханның еліне таянған Айша бибі су бойына тоқтай, жуынады. Сол кезде сәукеленің ішіне жасырынып қалған улы жылан Айшаны басынан шағып өлтіреді. Қыздардың хабарын естіген Қарахан да жетеді. Бірақ Айша тілге келмейді. Қарахан Айша бибінің қабірінің үстіне күмбез салдырады . Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]