kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гүл өсіру

‎Гүл өсіру – өсімдік өсірудің бір саласы. Бұл ертеден келе жатқан және қазіргі кезде тез дамыған шаруашылықтың бір саласы. Гүл өсіру Нидерландияда, Германияда, Жапонияда, т.б елдерде жақсы дамыған. Гүл пайдалану мақсатына, өсімдіктің биологиялық ерекшеліктеріне, олардың түр құрамына қарай ашық және жабық жерде өсіріледі. Ашық жерде өсірілетін гүл тұқым беруге тиіс. Бұлар алаңдарда, саябақтарда, парктерде және үй айналасына әсемдік үшін егіледі. Ашық жерде өсіп жетіле алмайтын гүлдер жабық жерде – оранжерея, көшетханада (парниктерде) өсіріледі де, көктем, күз, қыс айларында пайдаланылады. Гүл шоқтарында әсем жапырақты, әдемі гүлдейтін алуан түрлі үй өсімдіктері өсіріледі. Олар бір, кейде екі жылдық және көп жылдық болып бөлінеді. Қызғалдақ, таспа, қырмызыгүл, флокс, т.б. бір жылдық; түрік қалампыры, шегіргүл, әсел, құлқайыр, т.б. екі жылдық; раушангүл, таушымылдық, құртқашаш, бәйшешек, лалагүл, гладиолус, георгина, т.б. көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Алтай, Қарағанды, Жезқазған, Маңғыстау, Іле, Бас ботаникалық бақтарында гүлдің мыңдаған түрлері мен сорттары өсіріледі. Дереккөздер
Гүлсары

Гүлсары – Павлодар облысы Баянауыл ауданы Саумалкөл көлінің батысында 18 км жердегі тау. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 500 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 4 км-ге, енді жері 2 км-ге созылып жатыр. Таудың оңтүстік беткейі тіктеу, қалған бөліктері жайпақ келген оқшауланған тау массивінен тұрады. Шығысынан Бала Шідерті өзені ағып өтіп, Ертіс-Қарағанды каналындағы №8 Гидроторабы суқоймасына құяды. Өсімдігі Қызғылт топырағында сұлыбас, боз, селеу, қозығұрт, қылқұрт, бұталар өседі. Дереккөздер
Гүлсебет

‎ Гүлсебет – астралылар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Орталық, Оңтүстік Америка мен тропиктік Африкада және Гавайи аралдарында кездесетін 120-дай түрі белгілі. Қазақстанда сәндік өсімдік ретінде өсірілетін 2 түрі (бояулық гүлсебет, ірігүлді гүлсебет) бар. Олардың биікт. 25 – 100 см, сабақтары тік өседі, бұтақты, сырты тықыр. Жапырақтары бітік, жоғарғылары тілімденген, сабаққа қарама-қарсы орналасады. Гүлдерінің пішіні тіл сияқты, сары, қызғылт, кейде қанық қызыл, екі түсті болады. Олар себет гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы ұршық тәрізді, имек келген, қара қоңыр түсті, бұдыр болады. Дереккөздер
Гүлтәжі

‎ Гүлтәжі – Қызылқұйрық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен жылы және қоңыржай аймақтарда кездесетін 55-тей түрі белгілі. Қазақстанда барлық облыс жерінде өсетін 8 түрі бар. Бұлардың гүлдері ұсақ, дара жынысты, жапырақ қолтығына шоғырлана орналасқан. Жоғары жағы масақша немесе сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Аталығы 3 – 5, жатыны бір ұялы. Маусым – қыркүйекте гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ, бір тұқымды қорапша. Тұқымы жасымық сияқты. Кейбір түрлері (қызылқұйрық Гүлтәжі, шашақты Гүлтәжі) ежелден дәнді дақыл болып саналады. Көпшілік түрін әдемі түсті жапырақтары мен салбырап тұратын гүлшоғыры үшін сәндік ретінде өсіреді Дереккөздер
Гүлтәжілер тұқымдасы

‎Гүлтәжілер тұқымдасы (Аmaranthaceae) – қосжарнақты, бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Екі жарты шардың тропиктік және субтропиктік аймақтарында кездесетін 65 туысы, 900-ден астам түрі белгілі. Бұлардың сабақтары жалаң, кейбір түрінде сыртын түк жапқан. Жапырақтары тұтас, бөбешік жапырақшалары болмайды, сабаққа қарама-қарсы немесе кезектесіп орналасады. Гүлдері ұсақ, дара не қос жынысты, цимозды гүлшоғырына (гүлі өсімдік ұшынан төмен қарай ашылатын гүлшоғыры) топталған. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша. Гүлтәжілер тұқымдасына жататын өсімдіктерді сәндік үшін өсіреді, араларында арамшөптер кездеседі. Кейбір түрінің жапырақтарын тағам ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Гүл тостағаншасы

Гүл тостағаншасы (calyx) — жабықтұқымды өсімдіктер гүлінің сыртқы қабығы. Түсі жасыл, фотосинтез процесіне қатысады және гүлдің басқа нәзік бөлімдерін түрлі зақымданудан қорғайды. Гүл тостағаншасы өсімдік түріне қарай өзара кірігіп (кіріккен гүл тостағаншасы) немесе кейде жеке (дара гүл тостағаншасы) тұрады. Көптеген өсімдіктердің гүл тостағаншасы гүл күлтесімен бірге солып, түсіп қалады. Ал кейбіреулерінде ол жеміс түзілгенше сақталады (алма, алмұрт, айва), кейде көптеген күрделігүлділерде жемістің таралуын жеңілдететін түкті өскіншеге немесе жемістің жануарлар түгіне жабысуына мүмкіндік беретін тікенге айналады. Дереккөздер
Гүлшеңбер

Гүлшеңбер (грек. anthos – гүл және шеңбер) – арнайы бездерінің иістері тараған жеке гүл маңайы және шірне, тозаңды пайдаланушы, тозаңдандырушы жәндіктердің тіршілік әрекетін жасайтын орны. Жапырақ маңының (филлосфера) бір бөлігі. Дереккөздер
Гүлшоғыр

‎Гүлшоғыр (inflorescentia) — өсімдік өркенінде белгілі бір ретпен орналасатын ұсақ гүлдер жиынтығы. Гүлшоғырлар сабақтың ұшында дамиды. Өсімдік түріне байланысты бір гүлшоғырда гүлдердің саны екіден бірнеше жүзге дейін жетеді. Кез келген гүлшоғырдың негізгі сабағы, тарамдалған жанама сабақшалары бар. Негізгі сабағының бұтақтануына қарай гүлшоғырлар жай және күрделі болып екі топқа бөлінеді. Жай гүлшоғырдың жанама сабақшалары бұтақтанбайды, оның ең ұшы гүлмен аяқталады. Бұған масақ гүл (жай масақ – жолжелкенде, сүйсінде), шашақ гүл (қарақатта, мойылда, мияда, інжугүлде), собық гүл (жүгеріде, каллада, аронниктерде), шоғырбас гүл (бедеде), себет гүл (күнбағыста, бақбақта, өгейшөпте), қалқанша гүл (алмада, алмұртта, доланада), шатырша гүл (жай шатыр – наурызгүлде, т.б.) жатады. Күрделі гүлшоғыр – жай гүлшоғырдың бірнеше қайтара бұтақтануынан пайда болады. Бұған күрделі шашақ гүл немесе сыпыртқы гүл (жүзімде, гүлшетенде, тарыда, күріште), күрделі масақ гүл (бидайда, қара бидайда), сырға гүл (қайыңда, теректе, талда, көктеректе), күрделі шатырша гүл (сәбізде, аскөкте, балдырғанда, күрделі қалқанша (ұшқатта, шәңкіште, т.б.) жатады. Гүлшоғырдың орт. негізгі сабағынан (гүлсидамынан) тарамдалған жанама сабақшаларына қарай: монохазий немесе бір сәулелі гүлшоғыр (сарғалдақта, гладиолуста, т.б.), дихазий немесе қос сәулелі гүлшоғыр (қалампырда, шерменгүлде, т.б.), плейохазий немесе көп сәулелі гүлшоғыр (сүттігенде, гортензияда, т.б.) деп бөледі. Жеке гүлге қарағанда гүлшоғыр күрделі, көлемді болғандықтан желмен айқас тозаңданады, ашық түстілері жәндіктерге алыстан байқалады. Гүлшоғырдағы гүл саны бірнешеден ондаған мыңға дейін (пальма, агава), ал биіктігі 2 – 3 мм-ден 14 м-ге дейін жетеді. Дереккөздер
Гүлшырмауық

‎ Гүлшырмауық – шырмауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратауда, Мойынқұмда, Балқаш-Алакөл ойысында, Ертіс, Тобыл өзендерінің жағалауында қалың өскен ағаштар мен бұталардың арасында 2 түрі кездеседі: арамшөп Гүлшырмауық (Calystegia sepіum) және пүліш тәрізді Гүлшырмауық (Calystegia hederacea). Олардың сабақтары жіңішке, нәзік, көбінесе басқа өсімдіктерге шырмалып немесе төселіп өседі. Жапырақтары жай, тақталарының пішіндері үшбұрышты, ұзын сағақты, өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері ақ, қызғылт түсті, бір-бірден жапырақ қолтығында дамиды, гүл сағағы ұзын. Жеке гүлінде түбінен біріккен жасыл түсті 5 тостағанша жапырақшасының сыртын ірі екі бөбешік жапырақшалары қаптайды, күлтелері де бірігіп кеткендіктен қоңырау пішінді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістері пісіп-жетіледі. Гүлшырмауық өте ұзақ гүлдейтіндіктен, тұқымынан көбейтіліп, сәндік үшін өсіріледі. Гүлшырмауық — шырмауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Балқаш-Алакөл ойысында, қалың өскен ағаштар мен бұталардың арасында 2 түрі кездеседі: арамшөп гүлшырмауық және пүліш тәрізді гүлшырмауық. Олардың сабақтары жіңішке, нәзік, көбінесе басқа өсімдіктерге шырмалын немесе төселіп өседі. Жапырақтары жай, тақталарының пітітіндері үшбұрышты, ұзын сағақты, өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері ақ, қызғылт түсті, бір-бірден жапырақ қолтығында дамиды, гүл сағағы ұзын. Жеке гүлінде түбінен біріккен жасын түсті 5 тостағанша жапырақшасының сыртын ірі екі бөбешік жапырақшалары қаптайды, күлтелері де бірігіп кеткендіктен қоңырау пішінді. Мамыр-шілде айларында гүлдейді, тамызда жемістері пісіп жетіледі. Гүлшырмауық өте ұзақ гүлдейтіндіктен, тұқымынан көбейтіліп, сәндік үшін өсіріледі. Дереккөздер
Дағдан

Дағдан – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Таралуы Қазақстанда Солтүстік, Батыс Тянь-Шань тауларының биік белдеулерінде өсетін 3 түрі (сарғыш түсті Дағдан, тауқалақайгүл Дағдан, ұзын жапырақты Дағдан) бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 30 – 80 см. * Сабақтары тік, жоғары жағы бұтақты, төрт қырлы, сыртын түк жапқан. * Жапырақтары отырыңқы, сирек сағақты, шеті тісті тіліктенген. * Күлтесі қос ерінді, қызғылт түсті. Аталығының жоғары бөлігі түкті, төменгісі тықыр. Аналық мойнының жоғары жағында екі біз сияқты қалақшасы бар. * Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – үшқырлы жаңғақша. Дереккөздер
Далабай алтын кен орны

Далабай алтын кен орны — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Сарыөзек стансасынан солтүстікке қарай 20 км жерде. 1957 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен орнының жоғары пермь вулканиттері мен триастың интрузивтерінде солтүстік - шығыс бағытта параллель орналасқан құрамында алтын бар кварцты желілер жүйесі анықталған. Олар дербес кен шоғырларына бөлінген. Жатыс сипаты Кварц желілерінің қалыңдығы 0,2 – 0,3 м-ден 1 – 3 м-ге дейін. Олар құрамында себезгі сульфидтері бар қоңыр сұр кварцтан тұрады. Бұлардан басқа шығысқа қарай ұзындығы 225 м, қалыңдығы 2,7 – 8,8 м тағы бір кен денесі бөлінген. Кентастағы сульфидтердің (пирит, халькопирит, сфалерит, борнит) мөлшері 2%. Кен орнын 1996 жылдан «Кварц» алтын өндірістік мекемесі игереді. Дереккөздер
Дала бозторғайы

Дала бозторғайы, жұрбай – торғайтәрізділер отрядының бозторғай тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда Ембі өзені мен Торғай аралығындағы даланы, Сырдария алабынан Зайсан қазаншұңқырына дейінгі аралықты мекендейді. Қанатының ұзындығы 127 мм-дей, түсі сұрғылт немесе сұрғылт сары, арқасында қоңыр көлденең жолағы, алқымынан төменірек екі жағында қара дағы бар, бауыры ақ болып келеді, қанатының жиегіндегі жіңішке ақ жолағы ұшқанда ғана көрінеді. Салмағы 55 – 65 г. Ұясын жерге салады. Сәуір – шілдеде жұмыртқалайды (4 – 5 шұбар жұмыртқа салады). Оны мекиені мен қоразы 17 күндей жұптасып басады. Жәндіктермен, шөп тұқымымен, дәнмен қоректенеді. Дала бозторғайы – жыл құсы. Наурыздың аяғында Қазақстанға ұшып келіп, қарашаның басында жылы жаққа ұшып кетеді. Зиянкес жәндіктерді жеп пайда келтіреді. Дереккөздер
Дала жадырағы

Дала жадырағы – торғайтәрізділер отрядының Шақшақай тұқымдастарына жататын жыл құсы. Қазақстанның шығысында, Іле өзенінің жоғары ағысы мен оған көршілес жатқан таулы аймақтарда, Тарбағатайда, Зайсан көлі маңында кездеседі. Түсі дала бозторғайына ұқсас. Дала жадырағының ұзындығы 18 см-дей, салмағы 30 – 35 г, құйрығын елпілдетіп ұшатын болғандықтан, кейде ‘’елпекей’’ деп атайды. Қазақстанға сәуірдің аяғында ұшып келіп, қазанның басында Үндістан түбегіне ұшып кетеді. 5 – 6 жұмыртқасын жердегі ұясына салады. Мекиені балапанын 10 – 11 күнде басып шығарады. Дала жадырағы негізінен омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Тіршілігі толық зерттелмеген. Дереккөздер
Далазығыр

Далазығыр – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Таралуы Қазақстанда шөлді, далалы, әсіресе, таулы аймақтарда кездесетін 16 түрі бар. Ботаникалық сипаты * Сабақтары тік өседі, жоғары жағы бұтақты, біркелкі жапырақтанған. * Жапырақтары отырыңқы, ұзынша, жиегі тегіс, үстінде бездері болады, сабаққа кезектесіп орналасады. * Гүлдері сары, кейде қызғылт күлгін, қалқанша гүлшоғырына топталған. * Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. * Тұқымы ұзынша, сыртын түк басқан, қысқа айдаршасы болады. Далазығырдың көпшілік түрін сәндік үшін өсіреді. Дереккөздер
Дала марчелласы

Дала марчелласы (Morchella steppіcola) – дискомицеттер қатарына жататын қалпақшалы саңырауқұлақ. Ол ұсақ тастар араласқан тастақ жерлерде және жусанды-ерменді дала мен әр түрлі шөптесін өсімдіктердің арасында өседі. Қазақстанның қиыр оңтүстігінде кездеседі. Қалпақша мен түбіртектен тұратын жемісті денесінің биіктігі 25 см-ге, салмағы 2 кг-ға дейін жетеді. Қалпақшасының пішіні шар тәрізді, диаметрі 15 – 16 см, сұрғылт қоңыр түсті, қалың, етті-шырынды. Үстіңгі бетін араның ұясына ұқсаған үшбұрышты шұңқыр ұяшықтар торлап жатады. Түбіртегі ақшыл сұр түсті, жұмыр, тығыз, қысқа, көп қатпарлы. Сәуірде жемісті денесі толысады, мамырда споралары жетіледі. Дала марчелласы жеуге жарамды саңырауқұлақтарға жатады, бірақ құрамындағы гельвель қышқылы өте улы, оны ыстық суда қайнатқанда, кептіргенде улылығын жояды. Сондықтан тағам дайындар алдында 5 – 7 мин қайнатып, суын төгіп тастау керек. Дала марчелласы жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Дала тасбақасы

Дала тасбақасы – құрлық тасбақалары тұқымдасына жататын бауырымен жорғалаушы. Қазақстанда бұл тасбақа Шығыс Қазақстан облысының оңтүстігінде Ақтоғай стансасы орналасқан Балқаштың солтүстік-шығыс жағалауына дейінгі аймақта кездеседі. Құмдауыт сары топырақты даланы мекендейді. Карапакс, яғни, арқа сауыты 29 см, жалпы бауыр сауытын пластрон деп атайды. Аталығы аналығынан кішірек және арқа сауыты дөңесті, ұзындау құйрықты болады. Дала тасбақасы тіршілік қамын қатаң күндіз жасайды. Ыстық күндері таңертең және кешкі ымырт кезінде ғана жайылады. Ыстықта өсімдіктер түбіне, кеміргіштердің ініне тығылады. Бір күнде тасбақа 2 шақырымға дейін бара алады. Тасбақа, негізінен, көпжылдық шөптер мен түрлі өсімдіктердің балаусасымен қоректенеді, кейде қоңыздар мен бүйілерді де қорегіне жаратады. Тасбақалар ұйқыдан наурыз – сәуір айларында оянады. Мамыр айында шағылысып, аналығы бірнеше рет қайталап 10-16 жұмыртқа табады, оларды тереңдігі 15-20 см топырақ астына көмеді. Инкубациялық кезеңі 80-110 тәулікке жетеді. Жер бетіне келесі көктемде шыққан тасбақа балалары тіршілігін жер бетінде бастайды. Тасбақалар өте баяу өседі. Жыныстық жағынан 10-13 жылда жетіледі. Тасбақаның бұл түрі табиғатта 30 жылдай өмір сүреді. Қалқанының жоғары жағы жасыл сарғыш, бауыры сарғыш келеді. Басы, аяғы және құйрығы жасыл қоңыр. Тұрқы 30 см-дей, мүйіз сауытпен қапталған. Салмағы 2,5 кг-дай. Аяқтарында 4 башайдан болады. Қазақстанның оңтүстігінде шөл және шөлейтті аймақтарда кездеседі. Өзі қазып алатын інінің тереңдігі 2 м-дей, кейде кірпі, қосаяқ, сарышұнақтардың індерін де пайдаланады. Жылына 3 – 4 айдай ояу, қалған уақытта ұйқыда болады. Наурыз айларында ұйқысынан оянып, сәуір – маусым арасында 2 рет ұйыққа түседі (1 – 4 жұмыртқадан салады). Өте баяу өседі. 65 – 100 күнде жұмыртқаны жарып шыққан тасбақалар келесі жылдың сәуір айында ғана інінен шығады. Көп жылдық шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. Кәсіптік маңызы бар, Батыс Еуропа елдерінде тағам ретінде пайдаланылады.. Дереккөздер
Дала фаунасы

‎Дала фаунасы — далалық аймақта тіршілік ететін жануарлар. Дала фаунасына орманды-далалы жерлерде және шөл-шөлейтті аймақтарда тіршілік ететін жануарлар жатады. Олардың құрамы алуан түрлі, Қазақстанда кездесетін омыртқалы жануарлардың (балықтарды қоспағанда) 730 түрінің 67-сі (9,2%-ы) Дала фаунасыболып есептеледі. Қосмекенділердің (жасыл құрбақа, тарбақа), бауырымен жорғалаушылардың (секіргіш кесіртке, дала сұржыланы, Шығыс айдаһаршасы, т.б.) және құстардың (ала торғай, дала бөктергісі, дала құладыны, тарғақ, т.б.) 27 түрі; сүтқоректілердің (құлақты кірпі, дала суыры, дала алақоржыны) 34 түрі Дала фаунасына жатады. Сүтқоректілердің 20-ға жуық түрінің (бөкен, ор қоян, т.б.) кәсіптік маңызы бар, олар бағалы терісі мен дәмді еті үшін ауланады. Ауыл шаруашылығына зиянды кеміргіштердің 10-нан аса түрі (сарышұнақ, қаптесер, соқыр тышқан, т.б.) бар. Дала және орманды дала аймақтарында дәнді дақылдар егісіне астық қандалалары, астық биттері, астық қоңыздары, бүргелер, сүлікше қоңыздар, т.б. зиян келтіреді. Әр түрлі жұқпалы аурулар (оба, туляремия, т.б.) қоздырғыштарын тарататын кемірушілер мен жыртқыштар да бар. Дала фаунасының алтауы: дала қыраны, ақбас тырна, безгелдек, дуадақ, сұр тырна, тарғақ Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
Дала шақылдағы

Дала шаңқылдағы — Қазақстанда кездесетін 5 түрдің ішіндегі ең ұсағы (денесінің ұзындығы 15см,салмағы 100г). Далалы және орманды далалы аймақтарда бұталы тоғайлардың ішінде жасырын тіршілік етеді. Құс дауысына ұқсайтын жіңішке ысқырығын жиі естігенмен, өзін көру мүмкін емес. Ымырт кезде белсенді. Шөппен қоректенеді, қысқы қорын шөмеле (4-5кг) етіп жинайды. Сондықтан бұларды пішен салғыштар деп те атайды. Жылына екі рет, көкек пен тамыз айлары аралығында, аналығы 3-13 ұрпағын береді. Олар келер жылдың көктемінде көбейеді. Жаулары өте көп: аққалақ пен ақкістен, қарсақ, түлкіге дейін, сонымен қатар, кез келген қанатты жыртқыштар-бөктергі, күйкентай және одан да ірілері.
Дала шиесі

‎ Дала шиесі (Prunus fruticosa ) – раушангүлділер тұқымдасы шие туысына жататын көп жылдық бұта. Қазақстанның далалы, орманды-далалы аймақтары мен жалпақ жапырақты ағаш ормандарында, әсіресе, Тобыл, Есіл, Ертіс өзендерінің арнасы мен жағасында өседі. Биіктігі 0,2 – 1, кейде 2 м, өте жиі өскен бұтақтары бөрікбасына тығыз орналасады. Өркендері шыбықтәрізді жіңішке, жас кезінде түкті, өсе келе түктері түсіп қалады. Жапырағы ұзынша келген, үстіңгі беті күрең жасыл, жылтыр, астыңғы жағы ақшыл. Ақ гүлі қос жынысты, 3 – 4-тен топталып шатырша гүлшоғырына жиналған. Сәуір – мамырда гүлдеп, шілдеде жемісі піседі. Жемісі шырынды, сүйекті, ұзындығы 8 – 12 мм-дей. Жемісі жеуге жарамды, түрлі сусындар дайындауға пайдаланылады. Бал арасы гүлінен бал жинайды. Құрғақшылыққа, суыққа төзімді сорттар шығару үшін селекциялықмаңызы зор. Дереккөздер
Дала шпаттары

Дала шпаттары – қаңқалы силикаттар класының өте көп тараған, тау жынысын түзетін минералдар тобы. *Бүкіл Жер қыртысының 50%-ын құрайды. *Дала шпаттарының моноклиндік және триклиндік сингонияда кристалданады. *Кристалдары тақта немесе бағана пішінді. *Түсі ақ, қызғылт, сұр, тағы басқа. *Қаттылығы 6,0 – 6,5, меншікті салмағы 2,5 – 2,8 г/см 3 , балқу t 1110 – 1550°С. *Дала шпаттары кальций-натрийлі (плагиоклаздар), калий-натрийлі (ортоклаз, микроклин, санидин, тағы басқа) және калий-барийлі болып бөлінеді. *Дала шпаттары көптеген тау жыныстарының құрамына кіреді, граниттерде, сиениттерде, диориттерде, габброда (плагиоклаздар),тағы басқа магмалық жыныстарда жиі кездеседі. Олар метаморфтық жыныстардың (гнейс), кристалл тақтатастардың, амфиболиттердің құрамында түзіледі. *Үгілу нәтижесінде дала шпаттары серицитке, каолинге, монтмориллонитке, сазды минералдарға айналады, ал гидротермальдық өзгерістерге және метаморфтануға шалынғанда цеолит, скаполит, мусковит, тағы басқа түзіледі. *Дала шпаттары керамика, фарфор, шыны өнеркәсібінде, эмаль, кірпіш, бояу, бетон мен цемент әзірлеу үшін пайдаланылады. Кейбір дала шпаттары (амозонит, тағы басқа) әшекейлегіш тас, ал лабродорит қаптама материал ретінде қолданылады. Химиялық өзгешеліктері К, Na, Са алюмосиликаттарының изоморфты қоспалары кальций мен натрийдің, калий мен натрийдің, калий мен барийдің қаңқалы алюмосиликаттары. Плагиоклаздар, сілтілі дала шпаттары және біршама сирек барий дала шпаттары болып сараланады. Кристалдар, түйірлі агрегаттар, сеппелер және тағы басқа түзеді. Жер қыртысы массасының шамамен 50%-ын құрайды. Дала шпаттарын құрайтын минералдар тобы үш ұдай жүйеге жіктеледі: катион ролін натрий атқаратын дала шпаттары альбит [Na(AlSi 3 O 8 )], калий атқаратын дала шпаттары — калийлі дала шпаттары (ортоклаз, микроклин, сандин) [К(AlSi 3 O 8 )], ал кальций атқаратын дала шпаттары анортит [Са(Al 2 Si 3 O 8 )] деп аталады; альбит пен калийлі дала шпаттары аралығындағы минералдар сілтілі дала шпаттары деп аталса, альбит пен анорит аралығындағылары плагиоклаздар деген атауға ие. Дереккөздер
Далашық жотасы

Далашық жотасы – Іле Алатауының оңтүстік-шығыс сілемі. Шілік (Шелек) және Жіңішке өзендерінің суайрығы. Географиялық орны Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2336 м. Ендік бағытта созылған жотаның ұзындығы 35 км, ені 5-12 км. Жонды-белесті келген тау тектоникалық жарықтармен, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік беткейі тіктеу, солтүстік жайпақтау келген. Топырағы, өсімдігі Жотада таудың ормандық күлгін топырағы, ал етегінде қара топырақ қалыптасқан. Баурайында астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер, шатқалдарында орман, тауда альпілік шалғын өскен. Дереккөздер
Дала шілі

Дала шілі – тауықтәрізділер отряды, қырғауыл тұқымдасына жататын отырықшы құс. Қазақстанда Үстірттің солтүстігіндегі Сам құмында кездеседі. Дене тұрқы 25 см-дей, салмағы 180 – 210 г. Қоразының жоны қызғылт сары бозғылт түсті, маңдайы мен көзінің үстіндегі жолағы қара, тамағы көкшіл сұр түсті, кеудесі қызғылт сары түстен бауырына қарай ақшыл реңге ауысады, екі қапталында қара және қоңыр қиғаш жолақтары болады. Мекиені құм түстес. Сәуір – шілде айларында жұмыртқа (8 – 12) басады. Дала шілі өсімдік тұқымымен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Дереккөздер ar:الصفرد ca:Perdiu golagrisa de:Wüstenhühner en:See-see Partridge eo:Mezorienta perdriko fa:تیهو fr:Perdrix si-si ja:ヒメイワシャコ pl:Kuropatewka piaskowa ru:Пустынная куропатка tr:Bayağı kum kekliği
Данабике

Данабике – Тобыл мен Торғай өзендерінің алабындағы өзен. Жарман өзенінің саласы. Географиялық орны Қостанай облысы Науырзым ауданы Наурызым қорығының солтүстік-батыс бөлігінен ағып өтеді. Сарымойын көліне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 1400 шаршы шақырым шамасында, жылдық су ағымы 10 млн. м 3 , минералдығы 0,2-2 г/дм 3 . Өзеннің жағалауында су жайылмасы бар, ені 50-100 м. Арнасының ені 70 м-ге дейін, жағасы жайпақ. Қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасып, шілдеде төменгі деңгей орнайды. Кішігірім салалары бар. Өзен алабында жайылымдық және шабындық жерлер бар, мал қыстатылады. Дереккөздер
Данабұлақ

Данабұлақ – Қарағанды облысы Қарқаралы, Ақтоғай аудандарындағы өзен. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 599 км 2 . Бастауы Бастауын Кешубай тауының оңтүстік беткейінен алып, Қарадөң төбесінің тұсында жерге сіңіп кетеді. Гидрологиясы Арнасы тар, тік жарлы келген. Көктемде тасығанымен, жаздың ыстық айларында тартылып, иірімдерге бөлініп қалады. Данабұлақты мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Даныспан

Даныспан, Отман – Батыс Қаратаудағы ең биік шоқы. Абсолюттік биіктігі 193 м. Географиялық орны Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы Таушық ауылының шығыс жағында орналасқан. Аңызда Даныспан Маңғыстауға мұсылман дінін әкеліп, бала оқытқан сопының бірі ретінде дәріптелген. Шоқының ұшар басында 1930 жылдардың аяғында көмір барлаушылар қазған шурф орны сақталған. Геологиялық құрылымы Тау жынысы пермь және триас қатпарларынан тұрады. Солтүстік-батыс жағы жайпауыт. Дереккөздер
Дара

Дара – Атырау облысы, Индер ауданы, Есбол ауылының батысында 15 км жердегі қыстау. Жайық өзенінің аңғарында. Бағырлай каналының батысында орналасқан. Маңайы тегіс жазықты, солтүстігінде Сәлімшошақ, Құсайын, батысында Ақшкол, Жаңағали жайлауы, оңтүстік-батысында Бестөбе, т.б. қыстаулар бар. Аллювийлі жазықтағы сортаңды қоңыр топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, қара жусан, сұр жусан шөптесіндері өседі. Дереккөздер
Дарабас

Дарабас , дриада (Dryas) – раушангүлділер тұқымдасына жататын мәңгі жасыл көп жылдық бұта туысы. Қоңыржай белдеудің арктикалық, субарктикалық және биік таулы белдеулерінде кездесетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда Алтайда өсетін 1 түрі – аратісті дарабас бар. Сабақтары жатаған, бұтақты, кепкен сағақтары басқан. Бұтақтарының ұшында жапырақтары және гүл сағақтары жетіледі. Жапырақтары қарапайым, етті, үстіңгі жағы жылтыр, астыңғы беті түкті. Гүлдері ірі, дара, ақ түсті, сирек сары болады. Аталығы мен аналығының саны көп болады. Жәндіктер арқылы тозаңданады, тұқымынан (олар желмен таралады) көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Дарабастың жапырағында витамин мен илік заттар көп болады. Сондықтан Алтайда өсімдіктің жапырағын шай орнына пайдаланады және асқазан-ішек жолдары ауырғанда қайнатып тұнбасын ішеді. Дереккөздер
Дарагүл

‎ Дарагүл – алмұртшөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Өсетін жері мен таралуы Қазақстанда Көкшетау, Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларының қылқан жапырақты, қарағайлы және қайыңды ормандарында өседі. Оның бір ғана түрі – бір гүлді Дарагүл (Moneses unіflora) бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 3-17 см, жіп тәрізді жіңішке тамырсабағы топыраққа төселіп көлбей жатады. * Сабағы тік, жапырақ пішіндері сопақша, тақтасының (алақанының) ұзындығы 8- 22 мм. * Ұзын сағақты ірі жапырақтары сабақтың түп жағына үш-үштен топталып орналасады. * Сабағының ұшында жалғыз гүлі болады, ол 5 тостағанша, 5 күлте жапырақшадан, 10 аталық, 1 аналықтан тұрады. Гүлдеген кезде күлтесінің қалыңдау келген түп жағынан көп мөлшерде шірне бөлінеді. * Маусымда гүлдеп, шілдеде жемісі пісіп жетіледі. Жемісі – 4-5 ұялы қауашақ, піскен кезде ұш жағынан жарылып, қақырап ашылады. * Тұқымы өте майда болады. Дереккөздер
Дара жарнақтылар

Дара жарнақтылар , лилиопсидтер (Мonocotyledones немесе Lіlіopsіda) – гүлді өсімдіктердің екі класының бірі. Дара жарнақтылардың қос жарнақтылардан айырмашылығы жеміс ұрығындағы тұқым жарнағы біреу ғана болады. Дара жарнақтылардың 3 класс тармағы (алисмалар, лалагүлділер, арецидалар), 80-дей тұқымдасқа, 2600-дей туысқа және 60 мыңдай түрге жіктеледі. Бұлар гүлді өсімдіктердің 25%-ын құрайды. Көпшілігі шөптесін өсімдіктер, негізінен, қоңыржай белдеулердегі шабындықтарда, далалық аймақтар мен саваннада, ал ағаш тәрізділері субтропиктік, тропиктік аймақтарда өседі. Алисмалар (Аlіsmatіdae) – суда және батпақта өсетін шөптесін өсімдіктер (сукөрік, кербезгүл, т.б.). Гинецейі (аналықтар жиынтығы) тұтаспаған (апокарпты). Тұқымы эндоспермсіз (ұрықтың қоректенуіне қажетті ұлпа). Арецидалар (Аrecіdae) – шөптесін немесе ағаш тәрізді өсімдіктер (пальма, аронниктер, т.б.). Гүлі дара жынысты, шашақ гүлшоғырына топталған. Гинецейі – түйіні көп ұялы (ценокарпты). Тұқымы – эндоспермді. Лалагүлділер (Lіlііdae) – жуашықты және тамырсабақты көп жылдық шөптесін өсімдіктер (қызғалдақ, құртқашаштар, қияқөлең, орхидея, т.б.). Гинецейі – ценокарпты (сирек апокарпты). Гүлі – жай гүл серікті, тостағанша жапырақшалары болмайды, шашақ гүлшоғырына топталады, ірі гүлі жеке-жеке орналасқан, жәндіктер арқылы тозаңданады. Тұқымы – эндоспермд і. Дара жарнақтылардың көпшілік түрінің (бидай, қарабидай, күріш, қант қамысы, пальма, т.б. сондай-ақ әсемдік үшін егілетін қызғалдақ, лалагүл, т.б.) шаруашылық маңызы өте зор. Дара жарнақтылар Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Дереккөздер
Дарбаза жолы

Дарбаза жолы – Шу мен Талас өңірі арқылы өтетін керуен жолы. Жамбыл облысы жерінде. Сырдария өз-нің орта ағысы тұсындағы Бастан қ-нан басталатын бұл жол солт.-шығысқа қарай Шәулімше шоқысын шығыс жағымен айналып өтіп, Мортық қ-на, одан Қосүйеңкі шатқалындағы, Қоспа өз-н жағалап отырып, Дарбаза, Ақши шатқалдары, Үлкен Сауысқандық асуы арқылы Қаратаудан асып өтіп, Шу өз-н бойлай Сарысу жолына қосылған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Дарбаза су құбыры

‎Дарбаза су құбыры – Сырдарияның бір саласы Келес өз алабындағы жер асты су қорына негізделген су құбыры. Түркістан облысының Сарыағаш ауданы жерінде. Елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету мақсатында 1975 ж. салынды. Шатқал жотасының Шардара даласына ұласатын етегіндегі Абай бұлағынан басталады да солтүстіктегі Дарбаза аулына дейін 174 км-ге созылады. Бастауындағы су ағымы 9300 м³/сағ. Сорғы станцияларының торабы Абай аулында орналасқан. Құбыр 14 елді мекенге ауыз су таратады және 63,5 мың га жайылымдықты суландырады. Түркістан облысында 1977 ж. іске қосылған. Келес және Сарыағаш аудандарының 34 елді мекенін сумен қамтамасыз етеді. Құбыр ұзындығы — 198 км, қамту ауданы — 21 мың га. Негізгі су көзі — Абай артезиан алабы. Алабына су жинау Келес ауданының Абай аулындағы 11 ұңғыма арқылы жүзеге асырылады. Тәулігіне 32 мың м 3 су береді. Құбыр төңірегінде 55 мың халық мекендейді. Дереккөздер
Дарбай

‎ Дарбай – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Таралуы, өсетін жері Қазақстанда өзен-көл жағалауларында, құмды, батпақты жерлерде өсетін 1 түрі – қазығұрт Дарбайы (Evax fіlagіnoіdes) бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 4-13 (17) см. * Сабақтары қарапайым, тік өседі, жоғары жағы айыр бұтақты. * Жапырақтары ұзынша, үшкір. * Гүлі көп қос жынысты, гүлсебеттерідомалақ, 2-5-тен қалың, шатырша сияқты шоғырланған. * Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. * Тұқымы ұсақ, ашық қоңыр түсті, сыртын қылтан түк жапқан. Дереккөздер
Дардамты (тау)

Дардамты – Кетпен (Ұзынқара) жотасының орта тұсындағы оқшауланған тау. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 3410 м. Ұзындығы 12 км, ені 10 км. Оңтүстік беткейі тіктеу, тектоникалық жарылымдармен сай-жыраларға тілімденген. Солтүстігі көлбеу келген. Геологиялық құрылымы Тас көмірдің эффузивті жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Таудың қызыл қоңыр топырағында бұта шоғырлары аралас астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Дария жер асты су көзі

Дария жер асты су көзі - Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы Дария ауылынан солтүстік бағытта 1 км жерде орналасқан. 1967 ж. ашылған. Сулы қабатының қалыңдығы 4 – 10 м, ұңғымадағы су ағымы 20 – 52 л/с. Суы тұщы, минералдығы 1г/л. Дереккөздер
Дария мұнай-газконденсат кен орны

Дария мұнай-газконденсат кен орны — Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауданы жерінде. Орал қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Дария аулының маңында орналасқан. 1989 ж. ашылған. Аумағы 1,6×0,5 км. Коллекторлары кеуекті, кеуекті-бұрмалы. Шоғыр қабаты қуатты, ол 4210 м тереңдікке дейін жетеді. Мұнайының тығыздығы 862 – 871 кг/м3, күкірті аз (0,37%), парафині өте жоғары (6,8%), шайыры 2,5%. Кен орны барлануда. Дереккөздер
Дауластышоқы

Дауластышоқы – Күрті бөгенінің батысын алып жатқан аласа тау. Географиялық орны Алматы облысы Іле ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 838 м, ұзындығы мен ені 3-5 км. Беткейлері көлбеу, нашар тілімденген. Геологиялық құрылымы Денудацияға ұшыраған жер бетін төрттік кезеңнің элювийлі-делювийлі шөгінділері жапқан. Өсімдігі Тауаралық бозғылт сұр топырағында боз жусан өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Даур шауқарғасы

Даур шауқарға, қарала ұзаққарға – торғайтәрізділер отрядының қарға тұқымдасына жататын отырықшы құс. Қазақстанда Зайсан көлі, Жаркент қаласы маңында, Тянь-Шань тауының шығысында мекендейді. Қанатының ұзындығы 20 – 25 см, салмағы 200 г-дай. Жоны, денесі қара, бауыры ақшылдау келеді. Топтасып ұшып, шоғырланып ұя салады, жұмыртқасы (3 – 7) теңбіл болады, оны мекиені 18 – 20 күндей басады. Балапандары жұмыртқадан қызылшақа болып шығады. Даур шәуқарғасы жәндіктермен, олардың дернәсілдерімен, ұсақ кемірушілермен, өсімдік дәнімен қоректенеді. Дереккөздер
Дауыл

Дауыл — теңізде күшті толқындар көтеретін, құрлықта бірталай апаттарға себеп болатын өте күшті жел (жылдамдығы >20 м/с). Әдетте, дауыл қарқынды циклондардың өтуімен тығыз байланыста дамиды. Дауылды жел — күшті, кенеттен соғатын, жылдамдығы 20—30 м/с-ке жететін, кейде найзағай мен нөсер қатар жүретін жел. Орта ендіктердегі циклондарды суық ауа шебінің өтуі барысында және өте күшті ауа конвекциясы кезінде байқалады. Дереккөздер
Дауылды

Дауылды – Сағыз өзенінің алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин және Темір аудандарының жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 56 км. Бастауы Бастауын Мұғалжар тауының батысындағы қыратты келген жазық бұлақтарынан алып, Құмсай қыстауының тұсында Сағыз өзеніне құяды. Гидрологиясы Жағасы жарлы, құяр сағасында арнасы кеңейіп, сорға ұласады. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жайылмасындағы шабындықты өңірдегі шаруа қожалықтары пайдаланады. Дереккөздер
Дауыл-көкпекті гипербазит алқабы

Дауыл-көкпекті гипербазит алқабы , Орталық Орал жотасының оңтүстігінде жатыр. Оның көлемі аса үлкен болғандықтан, Орал өңіріндегі гипербазитті алқаптардың (1200 км болатын Кемпірсайды қосқанда) ең ірі кен орны болып есептеледі. Дауыл-Көкпекті гипербазит алқабы Кемпірсаймен біртекті құрылымды-формац. аймақта геол. құрылымы жағынан және пайдалы никель мен хромит кентастарының қоры республикамыздың минералды базасын құрайды. Бұл алқап Жем темір жол станциясынан 70 км, Жаңажол мұнай-газ кентінен 45 – 50 км жерде орналасқан. 1959 ж. ашылған. Дереккөздер
Дәмді жер асты су көзі

Дәмді жер асты су көзі , Қостанай облысы Наурызым ауданы жерінде орналасқан. Кен орны 1967 ж. анықталып, барлау жұмыстары 1969 – 72 ж. жүргізілген. Қуаттылығы 12 – 35 м болатын Үлкен Дәмді өзенінің аңғарындағы орташа қиыршықтасты құмдары өнімді болып табылады. Ұңғымалардың дебиті 40,6 л/с. Тәулігіне фильтрация коэффициенті 8 – 56 м, суқайтарымдылық – 0,2. Пайдалану қоры тәулігіне 10 мың м3. Суы Дәмді аңғарын ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Дереккөздер
Дәмдісу

Дәмдісу – Тобыл өзенінің төменгі ағысындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысының Бейімбет Майлин ауданы жерінде орналасқан. Қазанбасы шоқ тоғайлы-батпақты алқаптың батысында, Евгеньевка аулынан 3 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 157 м. Гидрографикасы Аумағы 10,7 км 2 , ұзындығы 5,9 км, ені 3 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Қараша – сәуір аралығында суы қатады. Жағалау сипаты Жағасы жайпақ, шығыс жағы жарқабақты. Шабындықты көлдетіп суғаруға пайдаланылады. Суы тұщы. Дереккөздер
Дәм-татымдық өсімдіктер

Дәм-татымдық өсімдіктер – әр түрлі органдарында (тамыр, тамырсабақ, жапырақ, гүл, жеміс) жұпар иісті заттар (глюкозидтер, алкалоидтар, т.б.) жиналатын өсімдіктер. Дәм-татымдық өсімдіктердің көпшілігі едәуір мөлшерде витаминдер: каротин немесе провитамин А (ақжелек, аскөк, қызыл бұрыш, пияз), ал кейбіреулері антибиотик типтес заттар түзеді. Мұндай өсімдіктер (мысалы, пияз, сарымсақ) тағамның дәмін, иісін жақсартумен қатар, оны сақтағанда бүлінбеуіне де әсер етеді. Дәм-татымдық өсімдіктер жер жүзінде, әсіресе, тропиктік аймақтарда кең тараған. Қазақстанда кездесетін Дәм-татымдық өсімдіктер алуан түрлі және олар көбінесе шөптесін өсімдіктер. Мысалы, бәден, балдыркөк, ақжелкек, ботташық, аскөк, жалбыз, тасшөп, пияз, сарымсақ, қыша, барқытшөп, т.б. Дәм-татымдық өсімдіктер тамақ өнеркәсібінің көптеген салаларында, сонымен қатар медицина мен парфюмерияда қолданылады. Дереккөздер
Дәндібек

Дәндібек – Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Тебез көлінің солтүстік шығысында 15 км жердегі қыстау. Талдықұм ауылынан солтүстікке қарай 11 км жерде орналасқан. Солтүстігінде тұзды Қамысты көлі жатыр, оңтүстігінде қырқалы төбешіктер, батысы тегіс жазықты. Шығысы ірілі-ұсақты, төбелі келген. Сортаңды, сұр, қоңыр топырағында жусан, күйреуік, баялыш, астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өседі. Қыстау мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Дәнді бұршақ дақылдары

‎ Дәнді бұршақ дақылдары – бұршақ тұқымдасына жататын өсімдіктер; белокқа бай, көбінесе дәні (тұқымы) үшін өсіріледі. Дүние жүзінде 17 туысқа бірігетін 60-тан астам түрі бар. Қазақстанда көп тарағаны: асбұршақ, қытайбұршақ (соя), сүмбілбұршақ (лобия), жасымық, ноғатық, сиыржоңышқа, бөрібұршақ (люпин), атбасбұршақ, майбұршақ, ноқат, үрмебұршақ, т.б. Дәнді бұршақ дақылдарының сабақтары тіп-тік (нұт), шырмалып (үрмебұршақ), өрмеленіп (сиыржоңышқа), төселіп (маш) өседі. Жапырақтары күрделі (бірнеше жапырақшалардан құралады), олар қауырсынды, үш бөлікті және саусақ тәрізді болып бөлінеді. Көбінесе кіндік тамырлы, жемісі бұршақ, онда 2 – 9 ұрық болады. Тұқымы ұсақ (жасымық), ірі (бұршақ), пішіні дөңгелек, қабысқан, бүйрек тәріздес болуы мүмкін. Дәнді бұршақ дақылдары тамырларында түйнек бактериялары болғандықтан, олар ауадан әр га-ға 100 – 400 кг бос азот жинап, топырақты азотпен байытады. Дереккөздер
Дәнді дақылдар

‎ Дәнді дақылдар – дәні үшін өсірілетін аса маңызды өсімдіктер тобы. Дәнді дақылдар – адам үшін негізгі азық, малға жем. Дәнді дақылдарда ақуыз бен көмірсулар көп, сондай-ақ ферменттер, В тобындағы дәрумендері, А провитамині бар. Ұн тартатын, жарма, құрама жем өнеркәсіптері үшін шикізат болып табылады. Өңделген өнім нан пісіруде, макарон, кондитер өнімдерін, тағамдық концентраттар, консервілер әзірлеуге, сыра қайнатуға, спирт, крахмал алуға пайдаланылады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Дәнді дақылдар егу * Дәнді дақылдар зиянкестері
Дәнек

‎ Дәнек (Caryopsіs) – астық тұқымдасы өсімдіктердің қақырамайтын бір тұқымды құрғақ жемісі. Жемістің сыртындағы жеміссерігі өте жұқа жарғақ тәрізді, тұқым қауызымен тұтасып бітісіп кеткен. Өсімдік түріне қарай дәнектің пішіні дөңгелек (шар тәрізді – тарыда), жіңішке ұзынша цилиндр тәрізді (көде немесе бозда). Бамбук дәнегінің жеміссерігі қалың шырынды немесе жаңғақ тәрізді қатты, тұқымымен бірікпеген. Бидай мен қарабидай дәнегінің сырты жылтыр, қабыршақсыз, арпа, сұлы, күріште гүлқабыршағымен қапталған.Айрауық, қамыс дәнектерінің сырты үлпекті, боз дәнегінде қауырсынды өскіншесі болады. Ұрық дәнектің эндоспермасындағы борпылдақ, қатты ақуыз және маймен қоректенеді. Дәнектің сыртындағы үлпектері мен қауырсынды өскіншелері алысқа таралуға көмектеседі. Дәнек – тамақ өнеркәсібінің негізі, бидай,арпа, жүгері, тары, күріштен – ұн, жарма жасалады, қауызы малға азық. Дереккөздер
Дәнел

‎ Дәнел , альдрованда (Аldrovanda) – шықшөптер тұқымдасына жататын жәндікқоректі су өсімдіктер туысы. Еуразияның, Австралияның, Африканың тұщы суларында өсетін 1 түрі бар. Қазақстанда өзен-көл бетінде қалқып жүретін 1 түрі – бүршікті дәнел (А. vesіculosa) бар. Биіктігі 5 – 10 см, тамырсыз жіп тәрізді сабақтары су бетінде қалқып жүреді. Жапырақтары 7 – 9-дан шоғырланып, жалпақ сағағының ұшында ұзын біз тәрізді болып жетіледі. Гүлдері ұсақ ақ түсті, жәндіктермен тозаңданады. Негізінен қыстап қалған бүрлері арқылы көбейеді. Ол бүрлерді су құстары таратады. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қақырап ашылатын қорапша. Тұқымы ұсақ, өте көп. Дереккөздер
Дән қоңыр көбелегі

‎ Дән қоңыр көбелегі – қабыршақ қанаттылар отрядының түнде ұшатын қоңыр көбелек тұқымдасы. Қазақстанда ең көп тарағандары кәдімгі дән қоңыр көбелегі (Hadena bsіlіnea) және сұр дән қоңыр көбелегі (H. sordіda). Кәдімгі дән қоңыр көбелегі барлық жерде кездеседі. Бидай, қарабидай, кейде жүгері, көп жылдық астық тұқымдас шөптердің зиянкесі, ал сұр дән қоңыр көбелегі Қазақстанның дала, орманды дала аймақтарында (солтүстік облыстарда) тіршілік етеді, жаздық бидай зиянкесі. Қанатының жайылғандағы ұзындығы кәдімгі дән қоңыр көбелегінде 40 – 42, сұр дән қоңыр көбелегінде 38 мм-дей. Көбелек масаққа, кәдімгі дән қоңыр көбелегі сонымен қатар өсімдік жапырағына, сабағына жұмыртқа салады. Жұмыртқа 13 – 14 күнде жұлдызқұртқа айналады, оның ұзындығы 28 мм-дей. Жұлдызқұрт алғашқы түрінде қызғылт сары, екінші түрінде сары түсті болады. Жылына бір рет көбейеді. Топырақта қыстап, көктемде қуыршаққа, жазда (маусым – шілде айларында) көбелекке айналады. Арылу шаралары: астықты дер кезінде жинау, бастыру, егістікті дер кезінде жырту, бидай егістігі мен астық тұқымдас шөптерді химиялық дәрі-дәрмектермен өңдеу. Дереккөздер
Дәнсары

Дәнсары – Ұлы Жыланшық өзені алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Ұлытау облысындағы Ұлытау ауданының қиыр батысында, Байқоңыр ауылының солтүстік-батысына қарай 100 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 157 м. Гидрографикасы Аумағы 9,6 км 2 , ұзындығы 6,9 км, ең терең жері 1,5 м, су жиналатын алабы 468 км 2 . Көл ағынсыз, солтүстік-шығысынан (Сарын тауынан) жазда тартылып, қарасуларға бөлініп қалатын Қайдағұл өзені құяды. Қар және жер асты суларымен толығып, көктемде Шөміш көлімен ұласады. Қарашаның ортасында суы қатып, сәуірдің ортасында мұзы ериді. Ақ және боз жусан, қылқан селеу, т.б. шөптер өсетін жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Дәрі арша

Дәрі арша (Junіperus sіbіrіca) – кипарис тұқымдасы, арша туысына жататын мәңгі жасыл қылқан жапырақты бұта. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай таулары мен Кетпен жотасында, Теріскей, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларында, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Альпілік және субальпілік белдеулерде, кейде олардан төменірек орналасқан шыршалы ормандарда өседі. Биікт. 30 – 100 см-ге жетеді. Жапырағы имек ине тәрізді, ұзындығы 4 – 8 мм. Бүрі жеміс сияқты болады. Маусым – тамызда жеміс береді, жемісі етжең, түсі қара шар тәрізді. Тұқымы үш қырлы, оның құрамында эфир майы, қант, алма, құмырсқа қышқылдары, сары пигмент юниперин бар. Дәрі арша медицинада, тамақ және парфюмерия өнеркәсібінде пайдаланылады. Алматы, Алтай ботаника бақтарында қолдан да өсіріледі. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Дәстен

Дәстен , пиптоклайна (Ріptoclaіnіa) – айлауықтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың сортаң жерлерінде, көбінесе арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – жатаған дәстен (Р. supіne) бар. Биіктігі 5 – 20 см, сабақтары бұтақты, сыртын түк жапқан. Жапырақтарының пішіні дөңгелек, ұзынша. Тостағанша жапырақтары түкті, күлтесі бес мүшелі, түтікті, ақ түсті, сырты түкті. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша, сырты тықыр, шеті ирек. Дереккөздер
Дәулет (көл)

Дәулет – Жайық өзені алабындағы көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Ақшілік қыстауының оңтүстік-батысында 56 км жерде орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 49 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 6,34 км 2 , ұзындығы 6 км, енді жері 1,5 км, жағалауының ұзындығы 16,8 км. Су жиналатын алабы 120 км 2 . Негізінен қар суымен толығады. Суы қараша айында қатып, сәуірде ериді. Қуаң жылдары тартылып қалады. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі.
Дәуренбек

Дәуренбек – Қызылқұмның шығыс бөлігінде, Түркістан облысы Отырар ауданында орналасқан құдық. Тереңдігі 17 м, су шығымы 330 л/сағ. Құдық қырқалы, ұялы, тізбекті төбешіктердің ортасында орналасқан. Құмды, сұр қоңыр топырағында ақ сексеуіл, жусан, еркек шөп, теріскен, сұр жусан өседі. Дереккөздер
Дәутау

Дәутау – Мұғалжар тауының орта тұсындағы аласа тау массиві. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 622 м. Геологиялық құрылымы Силур, төменгі девон кезеңдерінің жанартаутекті-шөгінді (лава, туф, тақтатас) жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Тау басы мен беткейлеріне бетеге, боз, жусан және бұта аралас қараған, тобылғы, т.б. шөптесінді ландшафт тән, таудың қоңыр топырағы қалыптасқан. Дәутау – көктемгі-күзгі жайылым. Таудың шығыс баурайында бұлақ көздері (Қалисанбұлақ, т.б.) бар. Дереккөздер
Дегелең

Дегелең – Сарыарқаның солтүстік-шығысындағы ұсақ шоқылы тау. Географиялық орны Абай облысы аумағында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1084 м. Дөңгелене келген тауды Ұзынбұлақ өзені екіге бөледі. Таудың солтүстік бөлігі (Үлкен Дегелең) солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 10 км. Таудың екінші бөлігі – Кіші Дегелең қатарласа созылған, ені 5 км. Екі бөлігі де кезеңдермен (Қалыбай асуы), белдермен бөлінген үшкіл шоқылардан тұрады. Дегелең Еуразия құрлығының кіндік ортасында орналасқан. Оны білдіретін граниттен қашалған пирамида тұрғызылған. Оның кіші нұсқасы Дегелеңнен 100 км оңтүстікте жатқан Жидебай қыстауындағы Абай мұражайы алдындағы дөңгелек тасқа орнатылған. Жер бедері Беткейлері сайлармен тілімденген. Тау етегі мен тауаралық аңғарларды қорымтас пен элювийлі-делювийлі ысырынды шөгінділер басып жатыр. Таудан көптеген бұлақтар басталады. Бұлақтардың қосылуынан пайда болған Ұзынбұлақ өзені шығысқа, Қарабұлақ өзені солтүстікке қарай ағады. Геологиялық құрылымы Тау, негізінен, төменгі және орта девонның жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Таудың қызыл қоңыр топырағы мен тау етегінің қиыршықтасты қызыл қоңыр және ашық қызыл қоңыр топырағында дегелең, бөрте жусан, қылқан селеу, бетеге, көде, тобылғы, қараған, т.б. бұталар мен әр түрлі шөптер өседі. Дереккөздер
Дегельминттеу

Дегельминттеу , дегельминтизация [дe... және грек. helmіns (helmіnthos) – ішекқұрт, құрт] – адамның, жануарлардың организмінен және сыртқы ортадан (су, топырақ, тамақ өнімдері, т.б.) ішекқұрттарды жоюдың кешенді шаралар жиынтығы. «Дегельминттеу» терминін алғаш рет орыс ғалымы К.И. Скрябин (1878 – 1972) ұсынған (1925). Ішекқұрттардан арылған адам мен жануарлар сыртқы ортаға гельминттердің жұмыртқалары мен дернәсілдерін таратпайды. Қолдану мақсатына қарай дегельминттеу: лажсыз, сақтандыру мақсатындағы, әлсін-әлсін (преимагиналдық), диагноздық болып бөлінеді. Лажсыз дегельминттеу гельминтозға шалынған адам мен ауыл шаруашылығы малдарының ауруы өршіген кезде, оларды аман сақтап қалу үшін қолданылады. Сақтандыру мақсатындағы дегельминттеу гельминтоз ауруына қарсы ауыл шаруашылығы малдарын жаппай алдын ала, жоспарлы түрде, белгілі бір уақытта, гельминттердің биологиялық ерекшелігіне қарай көбінесе қыста жүргізіледі. Әлсін-әлсін дегельминттеу мал организміндегі құрттың даму сатысына байланысты олардың жыныс бездері жетілмеген кезде жүргізілетіндіктен, мал нәжісімен бірге сыртқы ортаға ішекқұрттардың жұмыртқасы, дернәсілдері таралмайды. Диагноздық дегельминттеу құрттың бар-жоғын анықтау үшін жүргізіледі. Малды ішқұрт ауруларынан сақтандыру үшін қорада ұстап бағады, мал жайылмаған жерден шабылған шөппен қоректендіреді, ауру малдың орнын, құрал-сайманды, садыраны, мал өнімдерін, т.б. ыстық бумен, қайнаған сумен аптайды. Мал жайылымын жүйелі түрде ауыстырып отыру – ішқұрттардың дернәсілдерінен арылудың бірден-бір жолы. Сондай-ақ малдың қиы мен көңіндегі дернәсілдерден құтылу үшін оларды өздігінен шіритіндей етіп үйеді. Батпақтарды құрғатып, тыңайтқыш шашады. Дереккөздер
Дегерес (тау, Жамбыл облысы)

Дегерес – Көкшоқы тауының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Шу ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 777 м. Айтау тауының батыс сілемінде. Жанында Тесік, Жылқыбай және т.б. қыстаулар бар. Таудың етегінен Тесік, Жыңғылды өзендері, орталық бөлігінен Бабасай – Ақсүйек автомобиль жолы өтеді. Өсімдігі Қоңыр және сұр топырағында лессинг жусаны, баялыш, күйреуік, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дегерестің баурайы мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Дегерес қойы

Дегерес қойы – биязы жүнді, құйрықты қой тұқымы. Ол 1930 – 1980 ж. аралығында Алматы облысында жергілікті қылшық жүнді, құйрықты қой саулығын шропшир және прекос қошқарларымен күрделі зауыттық будандастыру арқылы шығарылған. Жаңа тұқым ретінде 1980 ж. бекітілді. Дене бітімі шымыр, сүйегі берік, кеудесі кең, құйрығы орташа. Жыл бойы жайылымда бағуға бейімделген, ұзақ жүруге төзімді. Қошқары тірідей 100 – 110 кг, саулығы 58 – 63 кг салмақ тартады. Қошқардан 6 – 7 кг, саулықтан 3 – 3,5 кг жүн қырқылады. Жүн талшығының ұзындығы 9 – 16 см. Әр 100 саулықтан 90 – 120 қозы алынады. Енесінен бөлген кезде қозылары 32 – 35 кг салмақ тартады. Ұрғашы тоқты 70 кг, еркек тоқты 93 кг салмақ тартады, ұшасынан 16 – 19 кг ет алынады, сойыс шығымы 49 – 51%. Таза жүн түсімі 66 – 68%. Дегерес қойы Қазақстан мен Орталық Азияда өсірілетін жергілікті қылшық жүнді қойлардың жүн өнімділігін көбейту мен оның сапасын арттыруға кеңінен пайдаланылады. Сондай-ақ Дегерес қойы Түрікменстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Грузияда және Моңғолияда қой тұқымдарын асылдандыру жұмысында қолданылады. Дегерес қойы Алматы облысындағы «Бақанас», Қарағанды облысындағы «Жәмші», т.б. асыл тұқымды қой шаруашылықтарында, Қазақтың мал өсіру ғылыми-зерттеу институтының Мыңбаев атындағы тәжірибе шаруашылығында өсіріледі. Дереккөздер
Делрас

Делрас – Қызылқұмның шығыс бөлігіндегі құдық. Түркістан облысы Шардара ауданында орналасқан. Тереңдігі 39 м, су шығымы 360 л/сағ. Маңайында Қалқарбек, Тамды, т.б. құдықтар бар. Төбешікті-қырқалы құмдарда ақ сексеуіл,жусан, еркек шөп өседі. Дереккөздер
Демалыс және мәдениет саябақтары

‎ Демалыс және мәдениет саябақтары – қалалық жерлердегі көпшіліктің жұмыстан бос уақытта таза ауада тынығып, демалуына және көңіл көтеруіне арналған бақтар. Олар әдетте, қаланың көлді, бөгенді, көк майса көркем жерлерінде ұйымдастырылады. Белгілі бір мерзім сайын тазаланып, жөнделеді. Гүл, ағаш отырғызылады. Саябақтарда кафе, асхана, кинотеатр, ашық сахна, спорт алаңы, балалар алаңы, түрлі аттракциондар, компьютерленген қызықты ойын автоматтарының павильондары, би алаңдары, ашық эстрадалар, лекторийлер, т.б. мәдени-көпшілік орындар жұмыс істейді. ‎ Ірі саябақтарда мерекелік серуендер, өнерпаздар байқауы, көрмелер, дәрістер, әңгіме-кеңестер, түрлі сипаттағы кездесулер, т.б. жүргізіледі. Қазақстанда ашылған алғашқы Демалыс және мәдениет саябақтарының бірі – Алматыдағы Орталық демалыс және мәдениет саябағы (қазіргі «Ақбота» орталық мәдениет және демалыс саябағы) 1935 ж. ұйымдастырылды. Дереккөздер