kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Турболет

Турболет — ауадан ауыр, көтергіш күшті тік орналасқан реактивтік қозғалтқыш туғызатын ұшу аппараты. Турболеттің фюзеляжы, қанаттары, құйрықты тіреуіші, алып жүретін винті жоқ. Оның бүкіл құрылымы — ортасына қозғалтқыш орнатылған дәнекерленген форма. Оны басқару реактивтік тетіктің (сопло рульдің) көмегімен жүргізіледі, одан газ не ауа шығып тұрады. Турболет тік ұшып, қона алады, белгіленген жердің үстінде қалықтап тұра алады, көлденең және көлбеу жазықтықпен ұша алады. Дереккөздер
Етістікке қатыстылық

Етістікке қатыстылық (етістіктік)— *1) етістікке катысты, етістік категорияларына жататын д. м.: етістіктің шақтары, райлары, етістік жақтары т. б.; *2) етістік негізден жасалған сөздер мен тұлғаларда етістік мағынасының сақталуы. Дереккөздер
Мектепте фенологиялық байқау

Мектепте фенологиялық байқау - бұл жыл мезгілдерінің ауысуына байланысты органикалық табиғаттың маусымдық өзгеруіне орай оқушылардың бақылау жұмыстарын ұйымдастыруда жаратылыстану пәндері бойынша оқу жұмысының бір түрі. Бақылау материалдары бойынша оқушылар осы мекенге байланысты табиғат күнтізбесін құрастырады. Дереккөздер
Етістіктің аналитикалық формасы

Етістіктің аналитикалық формасы— сынарларының бірі негізгі етістіктен, екіншісі көмекші етістіктен жасалып, грамматикалық мағына білдіретін етістік тіркесі. Етістіктің аналитикалық формасы мағыналары тең емес сынарлардың тіркесінен жасалады. Лексикалык мағына негізгі етістікте ғана болады. Етістіктің аналитикалық формасы даяр аналитикалық форманттардан жасалады. Мысалы: біле сал, тұра бер, жұлып ал. ҚАРАҢЫЗ Етістік (күрделі етістік). Дереккөздер
Ықпал ету агенті

Ықпал ету агенті - # шетел мемлекетінің саясатының мақсаттарын жүзеге асыру үшін жүйелі қызмет атқаратын лауазымды және беделді, сыйлы тұлға (немесе қоғам сенім білдірген тұлға); # қандай да болмасын партия немесе ұйым саясатын осы құрылымдарға жатпайтын ортада насихаттайтын қоғам қайраткері. Дереккөздер
Бюджет пайдасы

Бюджет пайдасы / бюджет профициті — бюджет кірісінің оның шығысынан асып түсуі, яғни бюджетке түсімдердің жалпы сомасының шығыс және қайтарымды негізде берілетін несие көлемінен асып түсуі. Қазақстанның республикалық бюджетінің бекітілетін пайдасының мөлшері үлттық валютамен және жалпы ішкі өнімге шаққандағы пайыз есебімен көрсетіледі. Дереккөздер
Қоректену аймағы

Қоректену аймағы. Қойнауқаттық сулардың қозғалысын туындататын қысымдардың пайда болу аймағы. Сүзбеленуші табиғи суарынды жүйеде мұндай аймақтар рөлін сол жүйенің ең биік гипсометрлік нүктелерде жер бетіне шығатын бөлігі атқарады, бұл өңірде атмосфералық және жерүсті суларының өтімді қойнауқаттарға қарай сүзбеленуі және гидростатикалық қысымның қалыптасуы жүзеге асады. Элизиондық сутіректі жүйелердегі Қоректену аймағы рөлін сол жүйенің ең түсіңкі бөлігі атқаратын болады, бұл өңірде су қозғалыстары бастау алатын тегеурінді қысымдар пайда болады. Дереккөздер
Ардагерлер хоры

Ардагерлер хоры 1957 жылы Талдықорған қаласындағы Мәдениет үйі жанынан құрылған өнерпаздар тобы. Ұйымдастырушысы — А.Д.Копылова. 1967 жылы Бүкілодақтық өнер фестивалінің ла­уреаты болды. 1978 жылы "Халық хоры" атағын алды. Өнерпаз ардагерлер ұжымы әр түрлі қоғамдық-мәдени шараларға (кеш, байқау, фестиваль, т.б.) белсене катысты. Репертуарында А.Жұбановтың "Бейбітшілік жыры", Е.Брусиловскийдін "Шолпан", И.Панченконың "Семиреченская полька", А.Сигаловтың "Неизвестный солдат" әндері болды. Дереккөздер
Салық ескертпесі

Салық ескертпесі - келісімшартында, қызмет көрсету туралы шартта, несие келісімінде, сыртқы экономикалық келісімшарттарда белгіленетін заңи талаптар. Бұл талаптар тараптардың әрқайсысын өзі орналасқаң жердің аумағында осы мәміле бойынша тиісті салықтар мен алымдардың бәрін өзінің есебінен төлеуге міндеттейді. салық ескертпесі халықаралық келісімдерді және қосарланған салық салудан құтылу туралы келісімшарттарды ескере отырып қолданылады. Әдетте кеден баждарын, акциздерді, мәміле алымдарын, салықтарын қамтиды тараптардың келісуімен табыс салығына да қолданылуы мүмкін! Салық ескертпесі экспортшылардың мүддесіне қызмет етеді және салық заңдары мен мөлшерлемесінің өзгеруінен болатын тәуекелді (қатерді) импортшыларға аударады. Дереккөздер
Әлеуметтік-психологиялық ықпалдың феномені

Әлеуметтік-психологиялық ықпалдың феномені - бұл құбылыс адамның қызметінің өнімділігіне және оның психикалық көңіл-күйіне әсер етеді: фасилитация (басқа адамдар болған кезде адамның энергиясы күшейеді); конформность (топтық әсерге тез түседі және басқа адамдардың ықпалымен ез жүріс-тұрысын өзгертеді); топтық мөлшерлену (орташа стандарт- мөлшердің қалыптасуы); экстремизация (топпен қабылданатын шешім, - жеке қабылдаған шешімнен небір астам қатерлі, «қатерге жақын» феномені); беделге бағыну (аз адамдардың әсері). Дереккөздер
Платформалық аймақ

Платформалық (тұғырлық) аймақ. # Тектоникада: геосинклиналь деген ұғымға қарама-қарсы мағынада қолданылатын, сол геосинклинальдардан тектоникалық режимнің мейілінше салғырттылығымен айрың-шаланатын, континенттерге тән жер қыртысының ең басты құрылымдың әлементтерінің бірі. # Геоморфологияда: жербедері жазықтықтар мен тегістіктерге сәйкес келетін, өте шабан қозғалатын аймақтар: материктік және мұхиттық тұғырлық аймақтар болып екі түрге бөлінеді. Материктік тұғырлықтар негізінен көтеріңкі аймақтар жиынтығын құрайды. Мұхиттың тұғырлықтар негізінен түсіңкі өңірлер жиынтығынан тұрады, сөйтіп мұхит төсеніші аймағынан көрініс береді; жалпылама алғанда біршама тегіс алаптар құрайтын мұхиттың тұғырлық аймақтартар суасты қыраттары мен жоталарын, сол сияқты ойыстар мен қазанойпаттарды біріктіреді. Дереккөздер
Етістікті сөз тіркестері

Етістікті сөз тіркестері — грамматикалық тірегі етістік болатын сөз тіркесі. Тіркес кұрамындағы басқа сөздер тірек етістіктің маңына топталады. Етістікті сөз тіркестері: а) қабыса байланысқан етістікті сөз тіркестері (Қожа кеш келіп, ерте кетуші еді (С. Көбеев); ә) меңгеріле байланысқан Е. с. т. (Байжан іске кірісті (Ғ. Мүсірепов) болып екі салаға бөлінеді. Бұлардың әрқайсысы өз ішінен бірнеше топқа таралады. Қабыса байланысқан Етістікті сөз тіркестері: үстеулі сөз тіркестері, еліктеуіш сөз тіркестері, көсемшелі сөз тіркестері, сын есімді сөз тіркестері, сан есімді сөз тіркестері, зат есімді сөз тіркестері сияқты 6 топтан тұрады. Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері: табыс жалғаулы сөз тіркестері, барыс жалғаулы сөз тіркестері, шығыс жалғаулы сөз тіркестері, жатыс жалғаулы сөз тіркестері, көмектес жалғаулы сөз тіркестері, шылау сөзді тіркестер сияқты 6 топтан тұрады. Дереккөздер
Аэромеханика

Аэромеханика - тепе-теңдікті газ тәрізді ортаның қозғалысын және механикалық ортаның қозғалысын және механикалық ортаның ішіндегі орналасқан қатты денеге әсерін зерттейтін механикалық бөлім. Аэромеханика- газ тәрізді ортанын тепе-теңдігі мен қозғалысын және осы орталардың өздерінде орналасқан қатты денеге механикалық әсерін зерттейтін механика бөлімі. Дереккөздер
Сары қанатты сона

Сары қанатты сона, Сфекс - сирек кездесетін сонаның бip түpi. Ашық түсті, ipi болып келеді. Денесінің ұзындығы 26-32 мм. Еркегінің қанаты сары. Тау етегіндегі далалық жерлерде тіршілік етеді. Ұрғашысы ұрығын топыраққа салады. Ғылымда аз зерттелген. Ipi шекшектермен қоректенеді. "Кызыл кітапқа" енгізілген. Дереккөздер
Жабысыңқы дауыссыздар

Жабысыңқы дауыссыздар (шүғыл дауыссыздар)— сөйлеу мүшелерінің (ерін, тіл- тіс т. б.) бір-біріне нақ тиюі, жабысуы арқылы жасалатын дауыссыздар. Мысалы: 6, п, д, т, қ, к, ч, м, н, ң. ҚАРАҢЫЗ Шұғыл дауыссыздар. Үзілмелі дауыссыздар. Дереккөздер
Жазуды бірыңғайластыру

Жазуды бірыңғайластыру— жазуды реформалау, яғни әліпби ауыстыру барысында әріптерді, емле ережелерін, емле негіздерін бір ізге түсіріп жүйелеу. Жазуды бірыңғайластыруда ен алдымен тілдің фонетикалық ерекшеліктері ескеріледі. Дереккөздер
Шығындану аймағы

Шығындану аймағы. Сулы қойнауқаттан (беткейден, кешеннен) жерасты суларының шығындануы жүзеге асатын жер бетінің бөлігі немесе жер қойнауындағы белдем. Синонимдері — шығындану белдемі; керіздену аймағы. Дереккөздер
Жазушы тілінің сөздігі

Жазушы тілінің сөздігі — аса көрнекті бір жазушының бүкіл шығармасындағы сөздердің бәрін қамтып, оның шығармаларынан мысалдар келтіру арқылы қолданған сөздерінің мағыналарын, сөз қолдану шеберлігі мен ерекшелігін толық талдап беретін сөздік. Мұндай сөздік жазушының сөз байлығын, сөз қолдану шеберлігін анықтаумен бірге, автор өмір сүрген дәуірдегі әдеби тіл жайы туралы мәлімет береді. Қазақ тіл білімінде жазушы тілінің сөздігінің алғашқы үлгісі ретінде 1968 ж. шыққан "Абай тілі сөздігін" атауға болады. Жазушы тілінің сөздігін жасауда лингвистикалық статистиканың атқарар кызметі мол. Мысалы, жиілік сөздіктің статистикалық мәліметтеріне қарағанда Абай шығармаларында 6017 сөз қолданылған. Дереккөздер
Машқар Гумеров

Машқар Гумеров - 1927 жылы 11 қарашада Башқұртстанның Асқын ауданындағы Күбияз елді мекенінде ауыл молдасының отбасында туған. *1937 жылы үй-ішімен Солтүстік Қазақстан облысына көшіп келіп, қазақ орта мектебінде оқыған. Ұлты татар болғанымен, шығармаларын тек қазақ тілінде жазады. *1942 жылы сегізінші сыныпты бітірген соң, колхоздың егіс бригадасында есепші болып жұмыс істеген. *Ал 1943—1946 жылдары ауыл шаруашылығы техникумында оқып, оны тамамдаған соң, МТС-тің учаскелік ағрономы болды. *1953 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінің қазақ тілі мен әдебиеті бөлімін бітірді. Главлитода цензор, «Қазақстан пионері» газетінің редакциясында әдебиет пен өнер бөлімінің меңгерушісі, *1957 — 1977 жылдары «Қазақстан», «Жазушы», «Жалын» баспаларында редактор болып қызмет атқарды. Шығармалары «Ұя» атты алғашқы әңгімесі 1952 жылы «Пионер» журналында жарық көрді. Содан бері жазушының ондаған прозалық кітаптары шыққан. Кезінде балалар мен жастарға арналған шығармаларға жыл сайын жарияланып келген республикалық бәйгеде сан мәрте (1984, 1985, 1986, 1990, 1994) әр түрлі жүлделі орындарға ие болды. 1990 жылы «Жалын» баспасында жарық көрген «Ортаншы ұл» атты повестер жинағы Қазақстан Жазушылар одағының С.Мұқанов атындағы сыйлығын алды. В.Губаревтің «Павлик Морозов» повесін, қазақстандық орыс жазушысы М.Зверевтің кейбір шығармаларын, болгар жазушысы Роза Хафизованың «Қурайбаланың басынан кешкендері» атты ертегі-повесін, башқұрт жазушысы А.Хакимовтың повестерден қүралған екі кітабын және басқа да шығармалар ды қазақ тіліне аударды. Бірнеше повестері мен әңгімелері орыс тілінде шыққан. *Ана мен бала. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1956; *Үш күн, үш түн. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1958; *Асыл дәрі. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1960; *Қос шынар. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1963; *Жоғалған кілт. Әңгімелер мен ертегілер. А., «Жазушы», 1965; *Сүйе ме, сүймей ме?.. Повестер. А.,»Жазушы», 1967; *Хазірет қарғаған ауыл. Повесть. А., «Жазушы», 1970; *Шыңырау. Повестер. А., «Жазушы», 1975; *Тоғыз тосқауыл. Повестер, ертегілер, әңгімелер (екінші басылым). А., «Жалын», 1977; *Жұмбақ сәуле. Фантастикалық повесть. А., «Жалын», 1985; *Құпия дәптер. Повестер. А., «Жалын», 1987; *Ортаншы ұл. Повестер. А., «Жалын», 1990. Жетістіктері *«Үздік еңбегі үшін» медалімен, *Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Салық жауапкершілігі

Салық жауапкершілігі — заңи жауапкершілік түрлерінің бірі. Салық жауапкершілігі мемлекеттің арнаулы органдары арқылы мемлекет пен құқық бұзушы арасындағы құқықтық қатынас болып табылады. құқық бұзушыға салық құқығы нормаларында баяндалған талаптарды бұзғаны үшін жауапкершілік жүктеледі. Жасалған құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіпті сипаты мен деңгейіне (ауырлығына) қарай салық заңнамасын бұзушыға қылмыстық заңда көзделген әрекетті жасағаны үшін қолданылатын және неғұрлым қатаң ықпалшара ретінде сипатталатын қылмыстық жауапкершілік қолданылуы мүмкін; әкімшілік теріс қылық жасағаны үшін көзделген әкімшілік жауапкершілік және ақша ресурстарының айналысы ережелерін бұзған әрекеттер жасағаны үшін көзделген кaржылық жауапкершілік қолданылуы мүмкін. Дереккөздер
Жай сөйлем түрлері

Жай сөйлем түрлері— құрылымдық, мағыналы қайырым белгілеріне қарай жіктелетін жай сөйлемдер. Жай сөйлемдер айтылатын ойдың шындық болмысқа қатысы жағынан болымды, болымсыз сөйлемдер коммуникативтік мақсаты мен айтылу интонациясы жағынан хабарлы, сұраулы, лепті, бұйрықты сөйлемдер тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелердің катысуы сипаты жағынан жалаң, жайылма сөйлемдер айтылатын ойға катысты сөйлем мүшелерінің болу-болмауы жағынан толымды, толымсыз сөйлемдер, бастауыштың болу-болмауына байланысты жақты, жақсыз сөйлемдер болып бөлінеді. Дереккөздер
Феральдік адамдар

Феральдік адамдар - қоғамнан бөлек, жануарлар арасында өскен адамдар, соның нәтижесінде психикалық және ойларының дұрыс даму қабілетінен тыс қалған. Бұндай адамдардың пайда болуы әлеуметтік өмірдің, қоршаған ортаның, тәрбиенің адамға деген әсерін байкатады. Дереккөздер
Жеңілденген жуғыштау сұйығы

Жеңілденген жуғыштау сұйығы. Жуғыштау сұйықтарының күрделі геологиялық жағдайларда сіңбеленуін болдырмау және қойнаулық қысымдары төмен дәрежелі қойнауқаттарды тесіп өту мақсатында қолданылатын, тығыздығы біршама төмен болып келетін жуғыштау сұйығы. Мұндай сұйықтар сазды ерітінді (жоғары коллоидты саздар қосылған) бентонит саздардан жасалған ерітінді, аэрирланған сазды ерітінді түрлерінде болуы мүмкін. Дереккөздер
Демонетизация; ақша қызметінен айыру

Демонетизация; ақша қызметінен айыру (; ; - постепенная утрата функций денег) Ресми тәртіппен айналыстан шығарып, тиынды ақша қызметін көрсетуден айыру. Ақша қызметінен айыруға ұшыраған тиын, тек өзіндегі металдын құрамы бойынша бағаланады. Дереккөздер
Жақсыз етістік

Жақсыз етістік— қимылдың иесіне қатыссыз жай-күйді, іс-әрекетті білдіретін етістік. Ондай етістік қолданылған жағдайда сөйлемде бастауыш болуы мүмкін емес. Казак тілінде орыс тіліндегідей вечерело, нездоровится сияқты өзгеше жақсыз етістіктер жоқараңыз Жаксыз сөйлемдердің баянда¬уыштары сырт карағанда 3-жакта түрғанымен, олардын еш- кайсысы З-жактагы атау сөзбен қиыспайды. Жақсыз сөйлемдердің баяндауыштары көбінесе күрделі етістіктерден жасалады: кетуге болмайды, алуға тура келді, білу керек, білмек керек. Дереккөздер
Монополияга қарсы заңнама

Өндірушілердің еркін бәсекелестігін тұншықтырып, рынокта дара әрекет ететін кәсіпорынның мүмкіндіктерін шектеуге бағытталған нормативтік актілер. Монополияға қарсы заңнама рыноктарды жасырын түрде аумақтарға бөліп алып иемденуге, баға деңгейін жасанды түрде ұстап тұруға, пайданы жасыру үшін компаниялардың бір-бірімен жалған қосылуына қарсы шараларды қарастырады. Дереккөздер
Николай Александ­рович Аристов

Николай Александ­рович Аристов(1847 — өлген жылы белгісіз) — этно­граф. 1864 жылы Қазан университетінің заң факультетін бітірген. 1864-68 жылдары Тобыл губерниялық басқармасында қызмет атқарды. Содан соң Түркістан өлкесіне келіп, Жетісу облыстық генерал- губернаторлығында Құлжа істері жөніндегі кеңсе меңгерушісі (1868-81), кейін әскери губер­натор көмекшісі (1881-89) қызметтерін атқарды. 1870 жылы Құл­жа сапарына шығып, "Матери­алы для Туркестанского края" кітабының 3-басылымында (1870-87) Жетісу өңіріне катыс­ты құнды мәліметтер жариялады. Аристов халық шежіресіне сүйеніп, рулық бірлестіктердің таңбаларын зерттеді, тарихи деректер мен жаңадан дамып келе жатқан антропологиялық зерттеулерді негізге ала отырып, Ұлы жүз қазақтары мен қырғыздардың этникалық құрамының тарихын жазды. "Түркі тайпалары мен халықтарының этникалық құрамы туралы және олардың адам саны жөнінде мәліметтер" деп аталатьш еңбегінде түркі тай­палары мен халықтарының әүұлемдік тарих сахнасына шығу кезеңіненбасгап, 19 ғасырдың аяғына дейінгі тарихы, этникалық кұрылымы, орналасуы, халқының саны, Қазақстанның Ресеймен, басқа да елдермен қарым-қатынасы туралы деректер берілген. Дереккөздер
Жақты — жақсыздық категориясы

Жақты-жақсыздық категориясы — сөйлемдегі субъектінің болмыстағы объектіге қатынасы арқылы көрінетін семантикалық-синтаксистік категория. Жақты-жақсыздық категориясы — кұрамындағы жақты сөйлемнің қашан да нақты жақты (индивидті) білдіруінен (мен кетіп барамын, "мен" субъектісі), ал жақсыз сөйлемнің нақты жағы, субъектісі жоқтығынан (тезірек жету керек) білінетін қарама-қарсылықтан тұрады. Дереккөздер
Пайыз

Пайыз: * 1) қандай да болсын санның жүзден бір үлес; % белгісімен таңбаланады. * 2) несие пайызы — несиегер несиеге берілген ақшаны немесе материалдық құндылықтарды пайдаланғаны және қарыз алушыдан алатын ақы. Несие шамасымен, сипатымен және мерзімімен айқындалады. Несие пайызы оның төлемшісі мен алушысы арасындағы өзара қатынастарда деңгейі өндірістің пайдалылығына тәуелді пайыздық мөлшерлеме нысанында көрініс табады. Дереккөздер
Лондон мектебі

Лондон мектебі — структуралық тіл білімі бағыттарының бірі. 20 ғ. 40 жылдарында қалыптасқан - негізін салған Дж. Р. Фёрс және оның төңірегіндегілер—У. Аллен, М. А. К. Халлидей, Р. X. Робине, У. Хаас, Ф. Р. Палмер т. б. Лондон мектебі нақты тілдердің өзіне тән ерекшеліктерін түсіндіруге арналған жалпы теория құруға, соған сай оларды зерттеудің құрылымдық-функционалдық әдістерін жасауға тырысты. Лондон мектебінің жалпы тілдік ұстанымының қалыптасуына Э. Дюркгейм мен Ф. де Соссюрдін кейбір идеялары және бихевиоризмнің қағидалары ықпал етті. Лондон мектебі үшін тіл білімінің міндеті — тілдік құбылыстарды зерттеудің техникалық тәсілдерін жасау болып табылады. Оның өкілдерінің пікірінше, тіл білімі басқа ғылымдардың (психология, әлеуметтану т. б.)деректеріне сүйенбей-ақ дамитын жеке сала. "Тіл" ұғымын негізгі үш мағынада қолдануға болады: адам табиғатындағы ішкі ынталылықты оятатын табиғи сый; дәстүрлі жүйе немесе дағды негізінде қалыптасқан құбылыс; сансыз индивидуалдық пікірлер мен тілдік әрекеттер түрінде. Лондон мектебінің нақты зерттеулері мынадай мәселелерге қатысты: тілдің қоғамдағы орны мен қызметі; тіл және мәдениет; тілдің мәні және оның анықтамасы; тіл дамуын қозғаушы күштер; тілдің құрылысы; тіл денгейлері мен тіл бірліктерін ажырату; тілдік категориялардың белгілері және оларды анықтаудың шарттары т. б. Лондон мектебінің зерттеулері әлеуметтік тіл білімінің, функционалды грамматиканың, контекстуалды грамматика мен мәтіндік тіл білімінің қалыптасуында белгілі орын алады. Дереккөздер
Жалғамалылық, агглютинация

Жалғамалылық, агглютинация (лат.agglutinatio жапсырылу, жабысу) — түбірге, негіз сөзге сөзжасам не сөз түрлендіретін қосымшалардың қосылу тәсілі, фузияга (қараңыз) қарама-қарсы сөзжасамның, тұлға жасаманың бір түрі. Жалғамалық фонетикалық жағынан тұрақты түбір не негіз сөзге жалғанатын қосымшалардың стандартты, қатаң иерархиялық құрылымы. мұндай жағдайда сөздің құрамдық жігі айқын сақталады. Қосымшалар бір-біріне жалғанғанда дыбыстық өзгерістерге ұшырап кірігіп кетпейді. Қосымшалардың әрқайсысы негізінде бір ғана грамматикалық мағынаны білдіре отырып, бірінің үстіне бірі жалғана береді, олардың ара жігі айқын көрініп тұрады. Мысалы, : бала сөзіне бірнеше Қосымша қосып, бала-лар, бала-лар-ым, бала-лар-ымыз-да түрінде айтуға болады. мұндағы -лар, көптік мағынаны, -ым, -ымыз меншіктілік мағынаны, -да мекендік мағынаны білдіріп тұр. Дереккөздер
Жалғамалы тип

Жалғамалы тип (тілдердің) (лат.agglutinatio жабысу, жабыстыру) — тілдердің Морфологиялық топтастырылуына жататын тілдер типі. Жалғамалы типке сөзжасам мен сөз түрлендіретін қосымшалардың дамыған жүйесі тән. Жалғамалы типке түркі, монгол, угро-финн, жапон т. б. тілдер жатады. Дереккөздер
Игеру нысаны

Игеру нысаны. Ұңғымалардың бірегей жүйесі кемегімен бұрғылау және игеру шаралары жүзеге асырылатын геологиялық-техникалық жағдайы тұрғысынан дараланған, игеруі экономикалық тұрғыдан ұтымды деп есептелген кеннің бір немесе бірнеше қойнауқаттары. Синонимі — игерілмек нысан. Дереккөздер
Жалғау

Жалғау — сөз бен сөзді байланыстыратын, сөз аралығындағы қатынастардың көрсеткіші болып табылатын, сөзге грамматикалық мағына үстейтін қосымшалар. Жалғаулар сөздерге жалғанғанда жалғанатын сөзінің әуеніне қарай жалғанады,яғни сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанады, яғни сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай немесе соңғы дыбысының қатаң, ұяң, үнді дауыссыз екендігіне қарай үндесіп отырады. Жалғаудың төрт түрі бар: *көптік жалғау *тәуелдік жалғау *септік жалғау *жіктік жалғау. Жалғаулар бірінен соң бірі жалғана береді. Мұндай жағдайда көбінесе алдымен көптік, одан соң тәуелдік, сөз соңында септік жалғаулары жалғанады, жіктік жалғауы да сөз соңында жалғанады: оқушы-лар-ымыз-ға, бала-мыз, келе-сіз. Дереккөздер
Жалғаулықсыз байланысу

Жалғаулықсыз құрмалас сөйлем орыс. бессоюзное сложное предложение — жалғаулықсыз байланысатын құрмалас сөйлем. Бұған жай сөйлемдердің мағына желілігіне, іргелестігіне қарай бір-бірімен жалғаулықсыз байланысуы арқылы жасалатын салалас құрмалас сөйлемдер (паратаксис (қараңыз), жай сөйлемдердің көсемше, есімше, шартты рай сияқты формалары арқылы жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер жатады. Жалғаулықсыз байланысу— қараңыз Асиндетон. Дереккөздер
Саяси үгіт

Саяси үгіт - әртүрлі идеяларды іс жүзіне асыру мен соған халықтың позитивті қатынасын қалыптастыруға бағытталған партиялардық немесе саясаттың басқа ұжымдық субъекттерінің, мемлекеттің идеологиялық қызметінін басқа бір түрі. Дереккөздер
Жалғаулық шылаулар

Жалғаулық шылау сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді салаластыра (тең дәрежеде) байланыстырады. Жалғаулық шылаулар жалғаулықтар деп те аталады. Олар мыналар: мен (бен, пен), да (де, та, те), не, не болмаса, яки, немесе, я, және, әрі, біресе, бірақ, алайда, әйтпесе, әйткенмен, дегенмен, сонда да, әлде, өйткені, себебі, сондықтан, сол себепті, т. б. Жалғаулықтар бірыңғай мүшелердің немесе салалас кұрмаластың сыңарларын әртүрлі мағыналық қатынаста байланыстырады. Ондай мағыналық қатынастар мыналар: 1. Ыңғайластық қатынасты білдіретін жалғаулықтар: мен (бен, пен, менен, бенен, пенен), да, де, та, те, және, һәм, әрі. 2. Қарсылықты қатынасты білдіретін жалғаулықтар: бірақ, алайда, дегенмен, әйтпесе, әйткенмен, сонда да. 3. Талғаулықты қатынасты білдіретін жалғаулықтар: әлде, біресе, бірде, не, немесе, я, яки, болмаса, кейде. 4. Себеп-салдарлық қатынасты білдіретін жалғаулықтар: себебі, өйткені, сондықтан, сол себепті. 5. Шарттық қатынасты білдіретін жалғаулықтар: егер, егер де. Жалғаулықтар орыс тіліндегі «союзы» деп аталатын көмекші сөздермен сәйкес келеді. Жалғаулық шылаулар мен септеуліктерді салыстыра қарасақ, мынадай ерекшеліктер байқалады: 1. Екеуі де сөз бен сөзді, сейлем мен сөйлемді байланыстырады. Бірақ септеуліктер бір сөзді екінші сөзге бағындыра байланыстырып, сөз тіркесін кұрауға немесе бағыныңқы сөйлем мен басыңқы сөйлемді байланыстырып, сабақтас құрмалас сөйлем құрауға негіз болса, жалғаулықтар екі сөзді тең дәрежеде байланыстырып, сөйлемнің бірыңғай мүшелерін құрауға немесе жай сөйлемдерді салаластыра байланыстырып, салалас кұрмалас құрауға негіз болады. Тек шарттық қатынасты білдіретін жалғаулықтар ғана (егер, егер де) бағыныңқы сөйлем мен басыныңқы сөйлемді байланыстырады. 2. Септеуліктер де, жалғаулықтар да өздері байланыстыратын сөз бен сөздің, сөйлем мен сөйлемнің арасындағы мағыналық қатынасты білдіреді. Бірақ септеуліктер өзі шылауындағы сөзге не сөйлемге белгілі бір қосымша мән үстеп, екінші басыңқы сөзге, я сөйлемге сабақтаса байланыстырса, жалғаулықтар тең, дәрежелі (бірыңғай) сөздер мен сөйлемдердің арасындағы мағыналық қатынастарды білдіреді. Мысалы: Сәду кейіншектеп топ арасынан үйіне қарай бет алды (Б. М.) Алтынсары қадалған сайын, оның кескіні кұбыла бастады. (С. М.). Жомарт пен Жанат Буданкекті жеңіл арбаға жегіп, жолмен келеді (Ғ. Мұст). Абай көше ортасында ақырын тосып қалып еді, бірақ топ ішінен мұны байқап елеген бір адам да жоқ. (М. Ә.). Бірінші сөйлемдегі "қарай" септеулігі "үйіне" деген сөзге бағыттық-мекендік мән үстеп, оны "бет алды" деген баяндауышқа меңгерте байланыстырып тұрса, екінші сөйлемдегі "сайын" септеулігі бағыныңқы сөйлемнің баяндауышының құрамында келіп, оны басыңқы сөйлемге бағындырып, мезгілдік дүркінділік қатынасты білдіріп тұр. Ал үшінші сөйлемдегі "пен" жалғаулығы "Жомарт, Жанат" деген бірыңғай бастауыштарды ыңғайластық қатынаста, төртінші сөйлемдегі "бірақ" жалғаулығы екі жай сөйлемді қарсылықты мәнді қатынаста салаластыра байланыстырып тұр. Дереккөздер
Жүксалғыш

Жүксалғыш - 1. Автомобильдің шанағында жүкті орналастыратын орын; 2. Жүкті шанақтың сыртында орналастырып, бекітуге арналған құрал. *Үстіңгі жүксалғыш - автомобиль төбесінде үстіңгі жүксалғыш қондырғылар. *Артқы жүксалғыш - автомобиль артында немесе мотоцикл және велосипедтің артқы доңғалағының жоғарғы тұсына қондырылған. *Алдыңғы жүксалғыш - мотоциклдің немесе велосипедтің алдыңғы доңғалағының жоғарғы тұсына қондырылған. Дереккөздер
Арқабай Өтеғұлұлы

Арқабай Өтеғұлұлы (1699, Талғар ауданы, Жайық мекені – 1781, сонда) — би. Тегі Дулат руының Ботбай тармағынан шыққан. Арқабай "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама "атанған алапат кезеңде ел бірлігінің, рулар ынтымағының ұйытқысы больш, ағайын-туыстарын Сәмен батырдың туы астына жия білген. Өзінің інісі Көтентай - Жетісу өлкесін жоңғар басқыншыларынан қорғау ісінде атақ-даңқы шыққан тарихи тұлғалардың бірі. Арқабайдың баласы Шалабай да 1743, 1755 жылдардағы қазақ-жоңғар шайқастарында ерлігімен танылып, батыр атанған. Көтентай өзенінің жоғарғы сағасында, Жетісу Алатауының етегіне таман орналасқан бидің ата қонысы қазір "Арқабай ауылы" деп аталады. Арқабайдың зираты сол маңайдағы Ботбай қорымында. Ұрпақтары қазақ Талғар ауданындағы ата жұртының төңірегінде, сондай-ақ, Қырғыз жерінде, Жамбыл облысында тұрады. Дереккөздер
Талғаулықты жалғаулықтар

Талғаулықты жалғаулықтар. Салаласа байланысқан сөйлем мүшелерін не сөйлемдерді талғап, кезектестіріп айту үшін дәнекер болады. Оған біресе, бірде, әлде, не, немесе, болмаса жалғаулықтары жатады. Мысалы, : Біресе үйде отырады, біресе далаға шығады. Дереккөздер
Оқушыларды күш көрсетіп жазалау

Оқушыларды күш көрсетіп жазалау - қаракүшпен өнегелі бейнет көрсету жолымен жасалатын әсер әрекеті. Тәрбие барысында баланы күш көрсетіп жазалаған оның жігерлігін басады, механикалық тәртіпке және басқа да теріс құбылыстарға әкеледі. Орта ғасырда күш көрсетіп жазалау мектепте де отбасында да жиі қолданған. Озық педагогтар бұған қарсы шыққан. Бірінші болып Я.А. Коменский шықты. Ж.Ж. Руссо күш көрсетіп жазалауды адамның табиғатына қарсылық деп білген. К.Д. Ушинскийдің көзқарасы бойынша қандай болсын жазалау - тәрбиенің қателігін көрсетеді. А.С. Макаренко күш көрсетуді тәрбиенің әлсіздігін көрсету деп санаған. Керісінше, неміс педагогі И.Ф. Гербарт баланың «жаман табиғатында» күш көрсетіп жазалаудың оң жағын іздеді. Ол «балаларды басқару» ретінде бұл жағдайды қолдануды калаған. Дереккөздер
Болжамдық ресурстарды бағалаудың көлемдік тектік әдісі

Болжамдық ресурстарды бағалаудың көлемдік тектік әдісі. Болжамдық ресурстарды салыстырмалы геологиялық баламалар әдісі көмегімен анықтау үшін деректер жетіспеген жағдайда қолданылатын немесе осы әдіспен кешенді түрде жүргізілетін Д 2 топшаға қарасты әдісі. Бұл әдіс болжам аумақтарына қарасты есептеу үлескілері аумағында бұрғыланған ұңғымалар бойынша анықталған тау жыныстарының тығыздығы, олардың қабаттарының қимасындағы мұнай мен газ туындататын жыныстар қалыңдығының жиынтығы, тау жынысы қабаттарындағы органикалық заттардың үйірімділік көрсеткіші, сол органикалық заттар бойынша шайырлық және көмірсутектік коэффициенттердің, сол сияқты көшкіндену коэффициентінің мөлшері жайлы деректерді ескеруге негізделген. Дереккөздер
Қақырық

Қақырық - өкпеден және тыныс алу жолдарынан шығатын, кілегейлі немесе іріңді бөліністер. Туберкулез ауруын аныктауда зерттелетін негізгі патологиялық материал (мәдизат). Қалыпты трахеобронхиальды секреция Трахеобронхиальды ағаштың қалыпты секрециясы - бұл кеңірдек мен ірі бронхтардың бездері шығаратын, жасушалық элементтерді (негізінен альвеолярлы макрофагтар мен лимфоциттер) қамтитын шырыш. Трахеобронхиальды секреция бактерицидтік әсерге ие, кірпікшелі эпителий жүзеге асыратын мукоцилиарлы тазарту механизмі арқылы ингаляциялық бөлшектерді, жасушалық детриттерді және метаболикалық өнімдерді жоюға ықпал етеді. Қалыпты жағдайда трахеобронхиальды секрецияның көлемі тәулігіне 100 мл-ден аспайды және оны босату кезінде адам жұтады. Дереккөздер
Терроризмге қарсы операция

Мемлекеттік органдардың, азаматтар мен лауазымды адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін террористік әрекеттердің алдын алу, террористерді (лаңкестерді) зарарсыздандыру, сондай-ақ террористік акциялардың зардаптарын барынша төмендету мақсатында өткізетін арнайы іс-шаралар кешені. Терроризмге қарсы операцияларға Қазақстан Республикасы Президентінің, Қазақстан Республикасының бұрынғы Президентінің және Қазақстан Республикасы Президенті бекітетін тізім бойынша басқа адамдардың, сонымен қатар мемлекет басшылары, шетелдік мемлекет үкіметтері мен Қазақстан аумағында болған кезендегі халықаралық ұйымдардың басшыларының кауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша күзеттік іс-шаралар кіреді. Дереккөздер http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F&actionedit
Жирочектер

Жирочектер - Чекті берушінін банкке өзінің жироесебінен, жиро берушінің есептік шотына белгілі бір ақша сомасын аудару туралы бұйрық жазылған чектер. Алушының жирочектері мен чек бойынша телеушінің жироесепшоты бір банктің шегінде болғанда, тек ақшасыз есептесу үшін пайдаланылады. Жирочектер бір қолдан екінші қолға олардағы ауыстыру жөніндегі жазба бойынша берілмейді. Дереккөздер
Логограмма

Логограмма ( сөз,gramma жазу таңбасы, сурет, әріп) — сөз-буын жазуларында тұтас сөзді не оның негізін білдіретін шартты таңба. Көбінесе идеограмма термині орнына қолданылады. Бұл жазу түрін 1960 жылдарға дейін идеографиялық жазу деп атаған. Соңғы уақытта бұл атауды ғалымдар логограммалық жазу деп атады. Атауды америка ғалымы Л.Блумфилд, П.А.Будберг, Ф.Эджертон, И.Гельб, Кеңес одағының В.А.Истриндер ғылымға енгізіп келді. Логографиялық деп аталатын жазу жүйесіне ежелгі қытай, ежелгі шумер, ежелгі египет, крит-миной жазуларын ғалымдар осы жүйеге енгізіп қарастырады. Жазу жүйесі пиктографиядан бас алған. Мұнда жазу таңбалармен берілген. Таңба кескіндері жеке-жеке сөздердің мәнін береді. Нақтылап айтсақ сөйлеу әрекетіндегі сөздің жеке дара семантикалық бірлігі. Бұл жағынан алып қарағанда логографиялық жазуды пиктографиямен салыстырғанда коммуникативтік ақпаратты неқұрлым анық дәлме-дәл береді. Логографиялық жазу таңбаларының негізгі ерекшеліктері төмендегідей екенін ғалымдар анықтаған. Онда: 1. Ойлау түйсіктен өткен болмыс, түсінік ретінде жалпылама абстракт түрде ақпарат береді. 2. Пиктографиядан айырмашылығы көз алдыңдағы көрнекі бейнені оның мән-мазмұнына сай шартты белгілермен жанама түрінде схемалық таңбамен береді. 3. Таңбалармен беріліп отырған ақпараттың ерекше қасиеттері графикалық арнайы кескіндермен ерекшелінеді. Онымен қатар шартты белгілердің (немесе белгілер мен таңбалардың мәні, мазмұны) сөздің фонетикалық құрылымы және оның семантикасымен тікелей байланыста болмай-ақ, таңбалар туралы түсінік қана есепке алынады . Мұндай жағдайда қолданушы, тұтынушы түсінігінде, психологиясында шартты белгілер негізгі рөл атқарады. Ежелгі египет жазуында бір ұғымды бір сурет-таңбамен қадап беріп отырған. Сурет-таңбаны кім болса да сол қалпымен сол мәнінде қолданған. Дереккөздер
Мұнай (газ) қорларын есептеудің көлемдік әдісі

Мұнай (газ) қорларын есептеудің көлемдік әдісі. Мұнайдың немесе дербес газдың қорын есептеу әдістерінің бірі. Бұл әдіске сәйкес, мұнай (газ) массалары қойнауқат болмысындағы кеуектерді иеленетін болғандықтан, олардың қорын мұнайлы (газды) қойнауқаттың геометриялық мөлшерлерін және олардақ кеуектілік дәрежесін анықтау нәтижесінде есептеп шығаруға болады деп шамаланады. Дереккөздер
Владимир Гундарев

Владимир Гундарев - 1944 жылы 19 шілдеде Ресейдің Новосібір облысы, Кыштов ауданы, Болыперечье селосында туған. Ақмола педагогикалық институтында оқыған. Газет, радио, телевизия редакцияларында жұмыс істеген. *1970 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы облысаралық бөлімшесінің әдеби кеңесшісі болған. *1990 жылдан бері өзі ұйымдастырған «Нива» журналының Бас редакторы. *1994 — 1998 жылдары бір мезгілде «Столичный проспект» газетінің Бас редакторы қызметін атқарған. Шығармалары *«Деревня моя деревянная» (1973), *«Зимопись» (1976), *«Светлыньрека» (1980), *«Капля в море» (1982), *«Продолжение жизни» (1987), *«Семь дней и вся жизнь» (1987), *«Ветка молнии» (1994), *«Здесь прописаны наши сердца» (1994), *«В сердце и памяти поколений (2000), *«Медовый месяц при полной луне» (2000), *«Я живу на планете Любви» (2003), *«Свет Родины, свет любви» (2003), *«Исповедь сердца» (2004), *«Волшебная флейта» (2004), *«Какого цвета поле» (1976), *«Через все испытания» (1978), *«Главный агроном целины» (1979), *«Жизнь на светлой земле» (1980), *«С заботой о земле» (1985), *«Трудовая поступь юных» (1986), *«Здесь прописаны наши сердца» (1994), *«В сердце и памяти поколений» (2000), *«Степная страна Урания» (2006) т.б. — барлығы жиырмадан астам поэзиялық, прозалық кітаптары жарық көрген. Шығармалары қазақ, украин, неміс, корей, словак, француз, испан, португал, тілдеріне аударылған. Қазақ, түрікмен, украин тілдерден көптеген шығармалар аударған. Деректі, көркем фильмдердің, театрлық қойылымдардың, спектакльдердің авторы. «Деревенька моя», «Цвети, моя Астана!» сияқты өлеңдеріне әндер жазылған. Жетістіктері *Өлеңдері 2005 жылы Мәскеуден шыққан «Современное русское зарубежье» атты антологияның бірінші томына енген. *КСРО Журналистер одағының, КСРО Жазушылар одағының мүшесі. *Ресей поэзия академиясының корреспондент-мүшесі. *Новосибирск облысы, Кыштов ауданының Құрметті азаматы. *«Құрмет» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. *Павел Васильев атындағы республикалық әдеби сыйлықтың лауреаты. *Астана қаласы әкімінің «Алтын қалам» сыйлығын иеленген. Дереккөздер
Қойнауқаттағы судың көлемдік коэффициенті

Қойнауқаттағы судың көлемдік коэффициенті. Қойнауқаттағы қысым мен температураға, суда еріген газ мөлшеріне тәуелді болып табылатын судың қойнауқаттың жағдайдағы меншікті көлемінің оның қалыпты жағдайдағы көлеміне қатыстылығы. Қойнауқаттың газдың көлемдік коэффициенті. Қалыпты жағдайда 1 м 3 болатын газдың температура мен қысымның нақтылы мөлшерлерімен сипатталатын қойнауқаттық жағдайларда алатын көлемі. Әдетте қойнауқаттың жағдайлардағы газ көлемі оның, қалыпты жағдайдағы көлемінен екі-үш есе кемірек болады. Дереккөздер
Саурық батыр ауылы

Саурық батыр ауылы — Алматы облысы Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан батысқа қарай 14 км-дей, округ орталығы - Жамбыл ауылынан солтүстікке қарай 7 км-дей жерде, Көкөзек өзенінің жағалауында, жусан, ши аралас бетеге, боз, селеу өскен сұр, бозғылт сұр топырақты сайлы-жыралы келген құрғақ далада орналаскан. Халқы Тарихы Ауыл 1996 жылға дейін "Көкөзек" деп аталған. 1980-97 жылдары Жамбыл атындағы жылқы өcipy кеңшарының бөлімшесі болды. Оның негізінде ауылда бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылымы Орталау мектеп, клуб, фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Қойнауқаттың мұнайдың көлемдік коэффициенті

Қойнауқаттың мұнайдың көлемдік коэффициенті. Қойнауқаттың мұнай көлемінің сол мұнайдан қалыпты жағдайда іріктеліп алынған мұнай көлеміне қатынасы. Бұл көрсеткіш мұнай қорын материалдық теңдестік әдісімен есептеу барысында және өзге де мұнай игеру міндеттерін жүзеге асыруда тауарлық (іріктелген) мұнай көлемін қойнауқаттың жағдайға келтіру мақсатында қолданылады. Қойнауқаттың мұнайдың көлемдік коэффициенті әрқашан да бірден артық, ол мұнайдағы газ мөлшері өскен сайын, сол сияқты температураның артуымен 1,05- тен 3,0-ке дейін өсуі ықтимал. Дереккөздер
Апорттар

Акционерлік қоғамға акция үшін төленетін төлем ретінде түсетін мүлік. Апорттар ақша қорының белгілі бір сомасына теңестірілген және соған сәйкес бағаланған тауар, сауда мен өндірістік кәсіпорындар және құрылыстар түрінде ұсынылуы мүмкін. Дереккөздер
Судың жалпылама минералдану деңгейі

Судың жалпылама минералдану деңгейі. Судағы минералды заттардың жалпылама мөлшері г/л, г/ кг, г/100 г т.с.с. бірліктермен өлшенеді. Бұл мөлшер тәжірибе көмегімен анықталған құрғақ (шымыр) қалдық мөлшері, иондар жиынтығы, минералдың заттар жиынтығы, есептеліп шығарылған құрғақ қалдық мөлшері түрінде анықталады. Дереккөздер
Константин Владимирович Сахран

Сахран Константин Владимирович (20.12.1980 жылы туған, Боралдай каласы) - спортшы, армрестлингтен халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Қазақстанның 5 дүркін чемпионы. Әлем чемпионатының қола жүлдегері. Сарханның жаттықтырушысы А. Дьяченко. Дереккөздер
Гомогенделген сүт

Гомогенделген сүт - құрамынан ақуыз, кальций бөлшектерін жартылай бөліп шығару жолымен даярланған, құрамы жағынан ана сүтіне жақындатылған, емшектегі балаларды емізуде қолданылатын сиыр сүті. Дереккөздер
Салық жүйесі

Салық жүйесі - 1) бюджеттен тыс қорларды қаржыландыру үшін қолданылатын салықтардың, алымдар мен төлемдердің жиынтығы, сондай-ақ салықтарды белгілеу, өзгерту, күшін жою, оларды төлету шараларын қолдану, салықтық бақылауды жүзеге асыру, салық заңнамасын бұзғаны үшін жауапқа тарту және жауапкершілік шараларын қолдану қағидаларының, әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы, сондай-ақ салық қатынастарын реттейтін салық қызметі органдарының жиынтығы; 2) елдегі салық caнау рәсімдерін реттейтін заңнамалық актілер мен заңнан туындайтын нормативтік актілердің жиынтығы; 3) елдегі салықтар мен алымдарды есептеу мен төлеудің институттық инфрақұрылымы. Дереккөздер
Тәрбиенің философиясы

Тәрбиенің философиясы - тәрбие негізінің, оның қағидасы мен кұндылығының трактовкасы, жеке тұғаның қалыптасу процесінде мәдениеттің жалпы адамдық, нақты тарихи және ұлттық бөлшектерінің бір-бірімен қатынасы және тұлғаға мәдениеттік құндылықтарды тапсыру. Дереккөздер
Салық қызметі

Салық қызметі - өкілетті мемлекеттік органдар мен салық органдарынан құралатын органдардың жиынтығы. Салық қызметі органдарына салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толық түсуін, міндетті зейнетақы жарналарының толық және уақытылы аударылуын қамтамасыз ету, сондай-ақ салық төлеушінің салық міндеттемелерін орындауына салық бақылауын жүзеге асыру міндеттері жүктелген. Дереккөздер
Пайыздық арбитраж

Пайыздық арбитраж - түрлі валюталар бойынша пайыздық мөлшерлемедегі айырма есебінен пайда алу мақсатымен жасасылатын мәміле. Арбитражерлер, әдетте, өздерінің қысқа мерзімді активтері мен пассивтерінің валюталық құрылымын реттеу үшін пайдаланады. Дереккөздер
Жалгерлік

Жалға беруші — жалдау үшін төленетін сыйақыны ала отырып, жалға алушыға бір мүлікті уақытша пайдалануға беретін мүліктік жалға алу, шарт. Жалгер, жалға алушы Жалға берілетін белгілі бір нысанды уақытша өз иелігіне немесе пайдалануға алатын, заңды немесе жеке тұлға. Жалгерлік ақы Жалға беру тәртібімен ұсынылған мүлік үшін табиғи түрінде, ақшалай немесе аралас нысанда төленетін жалдау ақысы. Жер үшін жалдау ақысы 1. Мемлекеттің жерді уақытша өтеулі жер пайдалануға бергені үшін жергілікті бюджетке төленетін жалдау ақысы. 2. Қазақстан Республикасының аумағында басқа мемлекеттерге берілетін жер учаскесі (телімі) үшін төленетін жалдау ақысы, Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарт бойынша анықталады. Жалға беруші Табиғи және мүліктік объектілерді немесе басқа да мүліктерді, уақытша иеленуге және пайдалануға беретін заңды немесе жеке тұлға. Дереккөздер
Әл-ауқат

Материалдық мұқтаждығы болмауымен сипатталатын адамның экономикалық жағдайы. Сонымен қатар белгілі бір жағдайларда әл-ауқат құқық бұзушылыққа итермелейтін факторға да қызмет етуі мүмкін екенін білгеніміз жөн. Мысалы, әл-ауқатты болу өз кезегінде мораль тұрақсыздығына, азғындыққа, зерігушілікке, қатты әсерленуге, алкогольге, есірткілік заттарға және т.б. әуес болуға итермелейді, сөйтіп әл-ауқаттылық қылмысы деп аталатын ерекше қылмыстын туындауына апарып соғуы әбден мүмкін. Дереккөздер
Аграрлы революция

Аграрлы революция - # таяу Шығыста 10 мың жылға жуық бұрын болған жануарларды қолға үйретіп, егін егу нәтижесінде аншы-терімші қауымынан отырықшы егін шаруашылық кауымдастығына өту; # азық-түлік шаруашылығының дамуы мен аграрлы шаруашылықтан индустриалды қоғамға етуге әкеліп соғатын ауыл шаруашылығындағы өндіріс пен ұжымдық жаңалықтар. Дереккөздер zh:農業革命
Нұрбол Сүлейменов

Сүлейменов Нұрбол (1977 ж.т., Алакөл ауданы) - спортшы, самбо, дзюдо күрестерінен халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. 13 - Азия ойындарының қола жүлдегері (1998). Азия (5-орын, Осака) және Әлем (8-орын, Бирменгем, Англия) чемпионаттарына қатысқан. Дереккөздер
Қамау

Заннамаларда көрсетілген негізде және тәртіппен, адамды қамауға алу. 1. Қамау сотталған адамды тағайындалған жазаның бүкіл мерзімінде қоғамнан қатаң оқшаулау жағдайында ұстау болып табылады. 2. Қамау бір айдан алты айға дейінгі мерзімге белгіленеді. Қоғамдық жұмыстарға тарту, түзеу жұмыстары немесе айыппұл салу қамаумен ауыстырылған жағдайда ол кемінде бір ай мерзімге тағайындалуы мүмкін. 3. Қамау үкім шығару кезінде он сегіз жаска толмаған адамдарға, сондай-ақ жүкті әйелдер мен кәмелетке толмаған балалары бар әйелдерге қолданылмайды. 4. Әскери қызметшілер қамауды абақтыда өткізеді. Дереккөздер
Демонополизация

Демонополизация (; - отдалеиие,удалепие ; - один и роіео - продаю) Бәсекелестікті дамытып, нарыққа жасалатын монополиялық қысымды ұстап тұруға бағытталған мемлекет саясаты. Меншік түрлерінің плюра- лизмін қамтамасыз ету, өндірушілер санын көбейту, бәсекеге деген тосқа- уылдар мен артықшылықтарды жоюға бағытталған заң шығарушылык шара- лар арқылы іске асырылады. Демоно- полизация шараларына, сондай-ақ кейбір экономикалық көрсеткіштерге мемлекеттік бақылауды жою, эконо- миканың шетел фирмаларына ашық болуы жатады. Дереккөздер
Бірдейлендіру

Бірдейлендіру - ұқсастықты анықтау үдерісі. Криминалистикада — сот дәлелдемесін алу мақсатында, оған тән жалпы және жеке белгілері бойынша оларды салыстырып зерттеу жолымен, нақты нысан немесе жеке адамды тану үдерісі. Осылайша жеке адам, фото-суреті, қолдарының бедері, өлшеулер мен басқа сипаттамалары, мысалы дауысын магнит таспасына жазып алу және т.б. бойынша сәйкестендірілуі мүмкін. Дереккөздер
Жалпы қалыңдылық

Жалпы қалыңдылық. Қойнауқаттың (беткейдің, игеру нысанының тағы басқа) стратиграфиялық шекаралары аумағындағы толық қалыңдылығы яғни қойнауқаттың бүкіл өтімді және өткізбейтін қабатшаларын қосып есептегендегі жиынтық қалыңдылығы. Шоғырдың жалпы ауданы (алақы). Мұнай кіріктірудің (газ кіріктірудің) сыртқы шектемесімен және өзге де бүйірлік шекараларымен (алмасу және тамамдалу сызықтары, тектоникалық бұзылыс жазықтықтары, т.с.с.) шектелген ауданы. Дереккөздер
Мүлікке тыйым салу

Мүлікті тізімге алу және оны пайдалануға тыйым салуды жариялау. Азаматтық іс жүргізуде, талап арызды қамтамасыз ету бойынша мүлікті пайдалануға тыйым салу, сот шешімін орындау кезінде қолданылады. Мүлікті пайдалану құқығын шектейді: мүлікті сатуға, сыйлауға, айырбастауға, жоюға, жалға беруге немесе кепілге коюға болмайды. Дереккөздер
Өсербай Сүлейменов

Сүлейменов Өсербай (1977 жылы туған, Талдықорған қаласы) - спортшы, дзюдодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. 13-Азия ойындарының қола жүлдегері (1998). Әлем (1998 ж. 7-орын) және Азия чемпионаттарына (2000) қатысқан. Дереккөздер
Судың жалпылама талдамасы

Судың жалпылама талдамасы. Судың иондық-тұзды құрамы жайлы мағлұмат алуға, оның тектүрін нақтылауға жеткілікті болып табылатын, судың жалпы сипатын анықтау мақсатында жүргізілетін арнаулы талдама. Дереккөздер
Диглоссия

Диглоссия ( - екімәрте + glossa- тіл) - ұғымын және терминін Ч.А. Фергюсон енгізген, Дж. Фишман, А.В. Исаченко және Б.А. Успенский зерттеулерінде жалғасын тапкан. Қажеттілікке орайтілдерді бөлудің функциялық қасиеттеріндегі және бір тілдің өмір сұру формаларындағы қостілділіктің теңдес-тірілмеген тұрі. Диглоссия тілді таңдау сөйлеушілердің этнотілдік тәуелділігіне емес, қатынас жасау жағдайына (ситуацияға) байланысты болды Салыстырыңыз: ҚОСТІЛДІЛІК, БИЛИНГВИЗМ, КӨПТІЛДІЛІК. *Мысалы, Бағдад қаласында христиан арабтар өз діндестерінін, арасында «христиандық» делінетін араб диалектісін пайдаланады, ал аралас жұртшылық ішінде жалпы бағдадтық диалектіні (мүсылмандық диалектісі») пайдаланады. Дереккөздер
Қойнауқаттарды бір мезетте бөлектеп игеру

Қойнауқаттарды бір мезетте бөлектеп игеру. Игеру нысанының ауқымын өсіру және қойнауқатты игеру жылдамдығын теңестіру мақсатында арнаулы жабдықтарды қолдана отырып, оқпандық қысымы әртүрлі ортақ ұңғымадағы сүзбелеу сипаты түрліше қойнауқаттарды бөлек-бөлек игеру. Дереккөздер
Барабан (техника)

Барабан - қуыс шошақ, цилиндр немесе түбі бар көп қырлы дене тәріздес тетік. Жүктемелеп айналатын барабан- сынақ кондырғысының автомобиль доңғалағы ілінісіп айналатын бөлігі. Тежегіш барабан - цилиндрлік барабанның қалыптық немесе тежеу лентасына қалыптық немесе ленталы тежегіштің әсер етуі. Дереккөздер
Мәліметтерді агрегативті талдау

Мәліметтерді агрегативті талдау - халықты сипаттауға немесе ұқсас тұлғалар жиынтығын бейнелеуге негізделген оңай табылатын, баспаға шығарылған немесе басқа мәліметтерге жасалатын талдау түрі. Бұл тәсілдің артықшылығы ақпараттың үлкен мөлшерлерін арзан бағаға сатып алуға болады, ал кемшілігі- ғалымдар алғашқы мәліметтерді сұрыптаудың әдістемесін елестете алмайды. Дереккөздер
Пайыздық табыс

Пайыздық табыс - ақшалай қаражатты немесе капиталды тиімді жұмсау шарасы. Банк депозитіне немесе салымына жұмсау кезінде — банкінің депонентке немесе салымшыға ақшаны пайдаланудан бас тартқаны үшін (салым бойынша пайыз) салынған қаражатқа пайыздық қатынас тұрғысынан белгілі кезендегі сыйақы ретінде төлейтін ақша сомасы. Бағалы қағаздарды сатып алу кезінде — купонның немесе дивидендтің (иесі белгілі бір кезенде алған) бағалы қағаздың атаулы құнына қатысты пайыз түрінде алынған сомасы. Мүліктік капитал салу кезінде — ақшалай да, мүліктей де салымның құнына пайыз түріндегі пайданың құндық бағасы. Пайыздық табысқа салық салынуына қарай жалпы табыс (салық есептелмегенде), таза табыс (салық есептелгенде) түрлеріне бөлінеді. Пайыздық табысты жылдық пайыз түрінде есептеу дәстүрге айналған. Бұл орайда есеп мақсатында купондардың, пайыздардың, сыйақылардың немесе бір жыл ішінде алынған пайданың сомасы алынады. Дереккөздер ar:فائدة az:Maraq bg:Лихва bs:Kamata ca:Interès cs:Úrok da:Rente de:Zins el:Τόκος en:Interest eo:Interezo es:Interés et:Intress fa:بهره (پول) fi:Korko fr:Intérêt (finance) he:ריבית hi:ब्याज hr:Kamata hu:Kamat id:Suku bunga is:Vextir it:Interesse ja:利子 ko:이자 la:Usura lo:ດອກເບ້ຍ lt:Palūkanos mr:व्याज nl:Rente no:Rente pl:Odsetki pt:Juro ru:Процентный доход sk:Úrok sq:Interesi sr:Камата sv:Ränta te:వడ్డీ th:ดอกเบี้ย tr:Faiz uk:Відсотки (платіж) vi:Lãi suất wuu:利息 yi:ריבית zh:利率 zh-yue:利息
Асырауындағы жан

Асырауындағы жан - басқа адамнан (басқа адамдардан) толық материалдық нәпақа алатын, не тұрақты түрде материалдық көмек алушы адам. Асырауындағы адамдар зейнетақымен қамсыздандырылу саласында, асыраушысынан айырылған кезде, белгілі бір құқықтары болады. Дереккөздер
Гистерезис тұзағы

Гистерезис тұзағы - дененің күйі сыртқы шарттан бір мәнді емес тәуелді болғанда, сыртқы шартты сипаттайтын физикалық шама мерзімді өзгерген кездегі, дененің күйін сипаттайтын физикалық шаманың соңғыға тәуелділігінің графиктік кескіні. Дереккөздер
Асырау

Асырау-өмір сүру үшін тұрақты және негізгі көз болып табылатын толық асыраушылық немесе көмек. Асырауында болу фактісі, зейнетақы, жәрдемақы, мұрагерлік тағайындау кезінде заңдық маңызға ие болады. Дереккөздер
Агрегациялау

Агрегациялау - саяси бағдарламаларды жасау үшін азды-көпті позицияларды ретпен жинақтау мақсатымен әртүрлі саяси мүдделердін қосылу процесі. Өкілдік демократияда (1953 жылы Олмондқа сәйкес) бұл қызметті көп жағдайда саяси партиялар атқарды, ал мүдделер артикуляциясы бойынша қызметті негізінен мүдделі топтар мен қысым топтары атқарады. Дереккөздер
Пайыздық тәуекел

Пайыздық тәуекел - нарықтық пайыздық мөлшерлеменің ауытқуына және несие құнының өзгеруіне байланысты ықтимал шығынға немесе алынбай қалған пайдалы тәуекел ету; пайыздық мөлшерлеме деңгейінің өзгеруіне байланысты қаржылай шығасыға ұшырау ықтималдығы. Сырттан тарты несие ресурстары үшін төленетін пайыздық мөлшерлеме банк берген несие бойынша мөлшерлемеден асып түскенде туындайды. Дереккөздер