kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Топырақтың қышқылдығы

Топырақтың қышқылдығы (Кислотность почвы) — топырақ ерітіндісіндегі (белсенді немесе маңызды қышқылдық) және топырақтың сіңіретін кешеніндегі (әлуетті қышқылдық) сутек иондарының концентрациясы. Топырақтың қышқылдығы маңызды агрохимиялық көрсеткіштердің бірі. Өсімдіктің өсуі үшін барлық жағдайлар жасалғанменде, олардың өсуі қиынға соғады, солардың бір себебі бос сутек иондарының шамадан тыс мөлшерінің химиялық реакциясының нәтижесінде топырақта жиналуы болып табылады. Яғни өсу ортасындағы қышқылдықтың әсерінен. Қышқыл ортада әдетте өсімдіктің өсуі оңайға соқпайды. Өйткені реакциялар өсімдік тамырымен сіңірілмейтін әртүрлі қосылыстарды түзеді. Сол себептіде топырақты залалсыздандырып, қышқылдығын түсіру маңызды. Топырақ қышқылдығы негізінен ph (0-14) мәнімен есептеледі. 7 бейтарап, қолайлы орта болып табылады. Топырақты бейтараптандырудың(қышқылдығын азайтудың) бірнеше әдістері бар. Ең көп қолданылатын әдістер:топырақты әктеу(әк-күшті залалсыздандырғыш),қышқылды топыраққа фацелия, жыңғыл өсімдіктерін отырғызу(олар қышқылдықты түсіре отыра өседі),топыраққа күл қосу(топырақтағы қышқылдықты азайта отырып, өсімдік өсуіне мүмкіндік береді). Осы әдістер арқылы топырақ бейтараптандырылады. Дереккөздер
Михаил Иванович Богатырев

Михаил Иванович Богатырев (1923 жылы туған, Бөрлі ауданы, Бөрлі ауылы) — механизатор, Социалистік Еңбек Ері (1966). Ауыл шаруашылығын механикаландыру техникумын бітірген. 1942-43 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944жылдан «Октябрьдің 40 жылдығы» ұжымшарыңда тракгор бригадасының бригадирі, 1958 жылдан тракторшы-комбайншы, МТМ меңгерушісі болды. 1963 -66 ж. егін есіріп, жоғары еңбек көрсеткіштеріне жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болды. Дереккөздер
Бал шырын

Бал шырын (шірне) — шырын берушілермен бөлінетін құрамында амин қышқылдары, көбіне аспарагинді және глютаминді аскорбин қышқылдары, белоктары, (ферменттер) бар, қант ерітінділері, (фруктозалар, глюкозалар, сахароздар және т.б.), кейбір Жабық тұқымдыларда, осымен бірге колоидтар және гликозидтерде болады. Гүл шырыны, жәндіктер құстар және т.б. тағамдарынын негізгі көзі және сәйкесінше екіжақты тозаңдануын қамтамасыз етудің құралы. Дереккөздер
Жолбарыс терісі тәріздес жүрек

Жолбарыс терісі тәріздес жүрек (Соr tigrinum) - Кесіндінің бетінде, эндокардтың асты, мүйізгек және айдарлы еттердің арасында жолбарыс терісінің түсіне ұқсас жіңішке ақшыл- сары жолақтар бар жүрек. Миокардтың майлы дистрофиясында кездеседі. Дереккөздер
Богдановка

Қазақстан: * Богдановка — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл. * Богдановка — Қостанай облысы Қамысты ауданында болған ауыл, 2017 жылы таратылған. * Богдановка — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы таратылған ауыл. * Богдановка — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл. Башқұртстан: * Богдановка — Башқұртстанның Зианчурин ауданындағы ауыл. Ресей: * Богдановка — Ресейдегі өзен.
Қамба кенелері

Қамба кенелері –– ұн және нан кене тұқымдастары акариформ отряды ұзындығы 0,2-0,5 мм денесі күңгірт, ақшыл қабыршағы жұмсақ терілі; хелицері кеміруші. КСРО – 56 түрі кездескен – әсіресе Туrоglyphus және Calloglyphus. Топырақта және шіріген өсімдік қалдықтарында өмір сүреді. Биологиялық ерекшіліктері көбею циклінде гипопустың болуы тамақтанбайтын нимфалық сатысы таралуында және қолайсыз жағдайларды төзуге мүмкіндік береді. Температура ылғалдылығы жеткілікті және тағам болғанда камба кенелері жылдам көбейеді. Олар ауылшаруашылығының өнімдерінің әсіресе астықтын ұнның жармалардын бұзылуына әкеледі. Дереккөздер
Бал шырындық

Бал шырындық (nectaria) - өсімдіктердің шырын бөлетін безді түрлі құрылымдары. Гүлдің мынадай бөліктерінде дамыған: тостаған жапырақша, күлтеде, гүл тұғырында, өсімдік аталығында, ұрық жапырақшасының сыртқы бетінде, күлте негізінде шырын ойықтарын түрінде, (сарғалдақ), аталық жіптердің кеңейтілген негізінде, (қалампыр гулділерде), шакшаға айналған тостаған жапырақтылардың ішінде, (настурция) немесе күлтелерде, діңгек түбіндегі шырын бергіш дискіде және т.б. Дереккөздер
Ертай Ашықбаев

Ертай Ашықбаев — 1956 жылы 24 сәуірде Ақтөбе облысы, Темір ауданы, Бабатай ауылында дүниеге келген. 1972–1974 жылдары Темір аудандық «Жұмысшы» — «Рабочее знамя», Торғай облыстық «Торғай таңы » газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. 1983 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Осы жылдан бері Ақтөбе облыстық «Ақтөбе » газетінде қызмет істеп келеді. Топтама өлеңдері «Темір қанат» («Жалын», 1981), «Ақ сәуле» (1984), «Бастау» (1990) ұжымдық жинақтарына енді. Жеке жинақтары: «Қос мең» (1988), «Жақсы баға» (1991), «Ұя» (2003), «Ашық сабақ» (2003), «Ғашықтар мектебі» (2004), «Қаңтардағы құс» (2007), «Қобыландының қонысы» (2008). «Қос мең» жыр жинағы үшін 1989 жылы Қазақстан жазушылар одағының Шәкәрім Құдайбердіұлы атындағы сыйлығының лауреаты болды. «Жалын» баспасы ұйымдастырған балалар мен жасөспірімдердің үздік шығармаларына арналған республикалық жабық бәйгеде төрт рет (1982, 1986, 1991, 1994) жүлдегер атанды. Қазақстан Журналистер одағының Төлеубай Ыдырысов атындағы сыйлығының лауреаты (1996), Ақтөбе облысы әкімі сыйлығының лауреаты (2004). Республикалық мүшәйралардың бірнеше дүркін жүлдегер!. «Қазақстан Конституциясына 10 жыл » мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер
Нұржан Сәлкенұлы Сұбханбердин

Сұбханбердин Нұржан Сәлкенұлы - «Қазкоммерцбанк» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Айдабол бөлімінен шыққан. *1965 ж. 29 қарашада Алматы қаласы туған. *1989 ж. М.В. Ломоносов атындағы ММУ-ді бітірген, саяси экономия. *1989-90 жж. - ҚазКСР ҒА Экономика институтының аспиранты. *1990-91 жж. - «Медеу-банк» коммерциялық банкінің бөлім бастығы. *1991-93 жж. - «Қазкоммерцбанк» ААҚ Басқарма төрағасының 1-ші орынбасары. *1993-2002 жж. - «Қазкоммерцбанк» ААҚ Басқарма төрағасы. *2002 жылдан - «Қазкоммерцбанк» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы. «Меншікті мемлекет иелігіне алу мен жекешелендірудің экономикалық негіздері және саясаты» кітабының қос авторы (1993). «ҚұсЖолы» Қайырымдылық қоры қамқоршылық кеңесінің мүшесі (2003). Давостық Бүкіләлемдік экономикалық Форум 2001 ж. оған Global Leader Tomorrow атағын беріп, XXI ғасырдың 100 анағұрлым болашағы зор жас көшбасшылары қатарында атады. «Құрмет» орденімен марапатталған. Жанұясы Әкесі - Сәлкен Сұбханбердин (1914-1986), жазушы, фармацевтикалық ғылымдардың кандидаты, Қазақ бас дәріхана басқармасының бастығы болып жүмыс істеген.Үйленген. Ұлы және 5 қызы бар. Дереккөздер
Шырынжегіштер

Шырынжегіштер - сайрағыш торғай тұқымдастары. Дене ұзындығы 9,5-25 см. Тұмсығы -жіңішке, ұзын, аздап кертіктелген және астына қарай қайқы. Аталықтарының түсі ашық-жалтыр Субтропикалық жәсерне тропикалық аймақтарда, (Африка, Оңтүстік Азия, Солтүстік-Шығыс Австралия) 104-115 түрі таралған. Орманды, шілікті жерлерде мекендейді. Тауда 4000 м биіктікке көтеріледі. Көптеген түрлерінің дауысы әсерсем. Ұяларын ағаш бұтақтарына орналастырады. 1-3 жұмыртқа салады. Қорегі, жәндіктер, өсімдік шырыны мен жемістері. 1 түрі, ХТҚО-ның Қызыл кітабында. Дереккөздер
Сиаладенит

Сиаладенит (Sialadenitis - сілекей безінің қабынуы) - Сілекей бездерінің қабынуы. Ауызға инфекция енуінен және сілекей белу проңесі бұзылуынан пайда болады. Ауырған жер қызарып, ісіп, басқан кезде ауырады, сілекей аз бөлініп, ауыз қүрғайды. Дереккөздер
Бүргетәрізділер

Бүргетәрізділер немесе Жер бүргетәрізділері, Топырақ бүргешігі – қатты қанаттылар сабының жапырақ жегілер тұқымдасына жататын қоңыздар тармағы. Дене тұрқы 1,5-5 мм, мұртшасы таспиқ тәрізді, 10-11 бунақты, артқы аяқтары секіріп жүріге бейім. Топырақ бүргешігінің жер жүзіне кең таралған 5000-ға жуық түрі белгілі. Топырақ бүргешігі екпе өсімдіктерден капуста, шомыр, шлағам, қызылша, зығыр, қара қурай, құлмақ, картоп, томат, астық тұқымдас тағы да басқа көптеген өсімдіктеріне зиян келтіреді. Топырақ бүргешігінің көптеген түрі Қазақстанда да кездеседі. Мысалы, Қызылшаның оңтүстік бүргешігі, Кәдімгі бүргешік, Крест гүлділер бүргешігі, Тамыржеміс бүргешігі және тағы да басқа. Топырақ бүргешігінің көптеген түрі бір ұрпақ береді. Топырақ арасында не өсімдік қалдығы астында қоңызы, аздаған түрінің личинкасы не жұмыртқасы қыстайды. Көктемде топырақ беті жылуы 10-12 градус Цельсияға жеткенде қоңыз тіріліп өсімдік көгін мекендеп, жапырағын кеміріп зақымдайды. Топырақ бүргешіне қарсы гексахлоран, ДДТ, хлорофос, инсектицидтер қолданылады, егістің арам шөбі оталынады. Өсімдікжегіштер дернәсілдері топырақта өсімдік тамырлар үстімен де кейде тамырларда, жапырақтарында дамиды кейде өсу бөлігін жояды. Бүргелер көбі ТМД-да (130 түр), сонымен қатар шаршы гүлді өсімдіктер бүргелеріөсімдік дакылдарына зиян келтіреді. Дереккөздер
Мәдина Оразова

Мәдина Оразова (1924 ж.т., Казталов ауданы, Жалпақтал ауылы) - еңбек ардагері, экономика ғылым кандидаты (1955). Еңбекжолын Талдықұдық ауылындағы 7 жылдық мектебінде мұғалім болып бастады. Кейін бұрынғы Фурманов ауданы комсомол комитетінің хатшысы, аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі. 1948 ж. Орал педагогикалық институтының тарих факультетіне оқуға түсіп, сырттай бітіріп шықты. Жұмыс бабымен облыстық қаржы бөліміне ауысып, КСРО қаржы министрлігінің арнаулы академиясында білім алды. Сол кездегі одақтық қаржы министрі А.Г.Зверев пен Мемлекеттік жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары С.А.Ситарянның жетекшілігімен республика әйелдері арасында тұнғыш рет финанс тақырыбына кандидат диссертация қорғады. Ұзақ жыл бойы облыстық қаржы бөлімі бастығының орынбасары міндетін атқарды. Қазір құрметті демалыста. «Құрмет Белгісі» орденімен, бірнеше медалмен марапатталған. Дереккөздер
Топырақтың ластануы

Топырақтың ластануы (Загрязнение почвы) — топырақта, әдетте, оған тән емес физикалық, химиялық немесе биологиялық агенттердің пайда болуы және енуі немесе аталған агенттердің концентрациясының қаралған мезгілде табиғи орташа жылдық деңгейінен асып түсуі. Топырақтың ластануының көптеген түрлері, соның ішінде радиоактивтік, микробтық және тағы басқа түрлері сараланады Топырақтың ластануы топырақ түзілу процесінің барысын өзгертеді (кейде оны тежейді), түсімді бірден азайтады, өсімдіктерде ластағыштардың (мысалы, ауыр металдардың) қорлануына себеп болады. Бұл ластағыштар адам организміне тікелей немесе жанама түрде түседі (өсімдіктекті немесе жануартекті азықтар арқылы). Топырақтың ластануы топырақтың ауру тудыратын және де басқа жағымсыз микроорганизмдерден өзін-өзі тазалауын төмендетуге әкеліп соғады. Мұның бәрі ауру қауіптілігін және микробиологиялық ластануды туғызады. Мысалы, ластанбаған топырақта дизентерия, сүзек және қылау қоздырғыштары 2—3 тәулік бойына сақталса, ластағыштармен әлсіреген топырақтың өзін-өзі тазалай алмайтын кезінде дизентерия қоздырғыштары бірнеше ай, сүзек пен қылау қоздырғыштары бір жарым жылға дейін сақталады. Топырақтың ластануы кейде әр дәуір аумаққа жайылады. Топырақтың химиялық ластануы Топырақтың химиялық ластануы — топырақта тірі организмдерге қауіп туғызатын химиялық заттектердің жиналуы. Топырақтың химиялық ластануының көздеріне өнеркәсіптік кәсіп орындардың шығарындылары, көлік, ауыл шаруашылығында қолданылатын шөп жойғылар мен минерал тыңайтқыштар жатады. Өнеркәсіптік кәсіп орындардың құбырлары арқылы атмосфераға шығарылатын ластағыштар жел арқылы 50 км өңірге таралады. Бірақ ластағыштардың негізгі массасы 8—10 км жердегі топыраққа түседі. Мұнай-химиялық завод кешендерінің төңірегіндегі аумақтар қатты ластанады. Көп жағдайда бұл жерлер ауыл шаруашылығына немесе бақ өсіруге пайдалануға жарамайды. 3 км-ге дейінгі қашықтыққа Топырақтың химиялық ластануы мұнай-химия кәсіп орындарының тұған-тұндырғыштары маңында көмірсутек бұларының тұнуынан болады. Түсті металл кендерін алу және байыту процестерінен де топырақ көп ластанады. Ауыр металдардан топырақтың химиялық ластануының зардабы тұрақты болып келеді. Соңғы кездері мұнайға байланысты ластану жиі кездеседі. Мұнаймен ластанған топыраққа лады. Мұнайдан топырақтың химиялық ластануының төменгі деңгейінде топыраққа микрофлора мен өсімдік дамуын реттейтін тыңайтқыш енгізу керек. Үлкен мөлшердегі және ұзак мерзімдік ластанудан топырақта қайтымсыз өзгерістер жүреді — топырақ асфальтқа ұқсас массаға айналады. Бұл кезде едәуір ластанған қабаттарды алып тастауға тұра келеді. Дереккөздер
Кәсіби лексика

Кәсіби лексика - белгілі бір мамандық, кәсіп аумағында қолданылатын және сол мамандықтың адамдарына ғана түсінікті болып келетін сөздер. *Мысалы, ау, саржал, кептербалық шаруашылығына байланысты; Дереккөздер
Тәсемен Кенжәліұлы Жүсіпов

Тәсемен Кенжәліұлы Жүсіпов (8.6.1908 ж.т., Жаңақала ауданы, Новая Казанка а.) — еңбек және соғыс ардагері, журналист. Ауыл мектебінде сауат ашқан соң (1918) жалданба жұмыстар істеген. 1930-38 ж. Орал облысы партия-комсомол қызметінде. 1939-41 ж. облысы «Екпінді құрылыс» газетінің редакторы. 1941-45 ж. Үлы Отан соғысына қатысқан. 1945-47 ж. Батыс Қазақстан облысы атқару к-тінің бөлім меңгерушісі. 1947-49 ж. респ. партия мектебінің (Алматы) тыңдаушысы. 1949-54 ж. «Қазақстан ауылшаруашылығы» журналы редакторының орынбасары, 1954-74 ж. Алматы облысы «Коммунизм таңы» газеті редакторының орынбасары. 1 және 2-дәр. Ұлы Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Фауна мен флораны қорғау қоғамы

Фауна мен флораны қорғау қоғамы (Fauna and Flora Preservation Society) — 1903 жылы құрылған. Дүние жүзінің жүзден астам елінде мүшелері бар. Мақсаты — өсімдіктер мен жануарлардың түрлерінің құрып кету қатеріне қарсы тұру. Негізгі қызметі — өсімдіктер мен жануарлардың сирек кездесетін және құрып бара жатқан түрлерінің болашағын қорғау, далалық жобалар өткізу, ғаламдық табиғат қорғау қозғалысына қатысу, тақырыптық жобаларды жүзеге асыру (қоғам құрған Оrіх қоры жылма-жыл 20 жобаны қаржыландырады), баспагерлік қызмет. Дереккөздер
Хасан Жумин

Хасан Жумин — балетмейстер. 1936-1938 ж. КСРО Үлкен циркінде, кейін Абай атындағы Опера және балет театрында қызмет істеді. Ұлы Отан соғысы жылдары танк батальоны командирі, капитан Жумин майдан даласындағы көрсеткен ерлігі үшін 4 мәрте Отан соғысы орденімен марапатталды. Жумин 1944 ж. Венгрияның Субботица қаласын азат ету кезінде қаза тапты. Дереккөздер
Александр Евстафьевич Борисюк

Александр Евстафьевич Борисюк (1921 - 1945, Полына) — Кеңес Одағының Батыры (1945). 1925 ж. Борисюк отбасы Бәйтерек ауданы Серебряков селосына көшіп келген. Ұлы Отан соғысы жылдарында минометші болған. Ленинград түбінде керсеткен ерлігі 1945 ж. жоғары бағаланды. Полына жерін жаудан азат ету кезіңде қаза тапты. Серебряков селосында оған ескерткіш қойылды, көшеге аты берілді. Дереккөздер
Есен Шегірейұлы Орақбаев

Есен Шегірейұлы Орақбаев (3.7.1922 ж.т., Батыс Қазақстан облысы, Чапаев (қазақша Ақжайық) ауданы, Қарағай) — Кеңес одағының батыры (25.3.1945). 1942 ж. Фурманов (Жалпақтал) педагогика училищесінде оқып жүргенде әскер қатарына шақырылды. Ростов қаласындағы зеңбірекшілер училищесін бітірді. Чехословакияны, Венгрияны жаудан азат ету ұрыстарына қатысты. 1944 ж. взвод командирі О. Тисса өлімінен өту кезінде асқан ерлік көрсетті. Соғыстан оралғаннан кейін облыстың партия, кеңес органдарында жұмыс істеді. Ұзақ жылдар Жаңақала ауданының «Красногор» кеңшарының директоры болды. Қазір Орал қаласында тұрады, дербес зейнеткер. Бірнеше ордендермен марапатталған. Жаңақала ауданының Қызылоба ауылындағы мектепке Орақбаев есімі берілген. Оған композитор Ә.Бейсеуов «Ағаларым» әнін арнаған. Дереккөздер
Қабыш Жәркенов

Қабыш Жәркенов - 1933 жылы 15 қыркүйекте Шығыс Түркістанда туған. Сонда педагогикалық училище бітірген. 1955 жылы атамекеніне қайтып оралады. ҚазМУ-дің филология факулътетін бітірген (1963). Көп жылдар бойы ауылда ұстаздық қызмет еткен. Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. Балаларға арналған «Мінезді аға», «Айналайын», «Көңілді жаз», т.б. басқа да кітаптары, «Мүға-лімдер» атты романы шықты (1999). Дереккөздер
Айырылмастар

Айырылмастар (Agapomis) - тотықұстар туысы. Дене ұзындығы 13-17 см. Африка мен Мадагаскар аралдарында 6 түрі таралған. Ормандар мен саванналарда мекендейді. Ағаш қуыстары, ақ құмырсқалар ұяларын иемденеді. 4-6 жұмыртқа салады. Әрдайым қосақталып өмір сүреді, (аты осыдан шыққан). Дереккөздер
Топырақтың санитариялық жағдайы

Топырақтың санитариялық жағдайы (Санитарное состояние почвы) — топырақтың адам денсаулығы мен жануарларға тікелей әсер ететін физикалық-химиялық және биологиялық қасиеттерінің жиынтығы. Топырақтың санитариялық жағдайы сөз болғанда, ең алдымен, мәдени өсімдіктер өсіретін және мал жайылымына арналған топырақтар ескеріледі. Дереккөздер
Синонимдер сөздігі

Синоним (мағыналастық) сөздік - сөздіктерді негізгі мәнінде сай келетін, немесе стилистикалық әрінде айырымдалатын морфемалары, синтаксистік конструкциялы сөздері, фразеологиялық бірліктері бар лингвистикалық сөздік. Дереккөздер
Жусандыой

Жусандыой — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Жусандыой ауылдық округі opталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан солтүстікке қарай 20 км-дей жерде, жусаны басым бетеге, сұлыбас өскен шалғыңды қоңыр, сортаң топырақты құрғақ дала беддемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1049 адам (512 ер адам және 537 әйел адам) болса, 2009 жылы 874 адамды (433 ер адам және 441 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 615 адамды (322 ер адам және 293 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1984 жылы Қазақстанның 60 жылдығы атындағы қой өсіру кеңшары негізінде қаланды. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Жусандыойда және әкімшілік округтегі Ханкөл, Талапкер және Шаттық ауылдарында 30 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Инфрақұрылымы 2 орта мектеп, мәдениет үйі, клуб, 2 кітапхана, 3 фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобильдық жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Лексика-грамматикалық

Лексика-грамматикалық- грамматикалык және лексикалық қасиеттерінің бірлігімен сипатталады. Лексика-грамматикалық табиғатының орыс тіліндегі зат есімнің категориясы лексикалық деп аталады, себебі берілген лексема толығымен қамтиды (тек қана оның грамматикалыц категориясының қайсы бірі ғана емес) және грамматикалық айтылымы бар болғандықтан грамматикалық деп аталады. Дереккөздер
Николай Андреевич Бородин

Николай Андреевич Бородин (1861 — 1934) — саяси қайраткер, өлкетанушы, ихтиолог-профессор. Оралдың ерлер гимназиясы мен Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетін бітірген. Ресейдің алғашқы марксшілдерінің бірі. Оралда алғашқы марксшілдік әдебиет кітапханасын құрып, ғылыми жұмыспен айналысты. 1891 ж. «Орал казактары әскерлерінің статистикалық сипаттамасы» апы 2 томдық кітабы жарық көрді. И.Железнов туралы кітаптың авторы (1901), сонымен қатар Ф.А.Брокгауз бен И.А.Ефронның «Энңиклопедиялық сөздігіне» Батыс Қазақстан облысына байланысты бірнеше мақалалар жазған. Қазақтың белгілі ғалымы Ә.Бөкейхановпен бірге «Ресей. Отанымыздың толық географиялық сипаттамасы» атты кітаптың «Қазақ өлкесі» деп аталатын 18-томын жазуға қатысқан. Ол Орал облысындағы славян тілдес халықтар арасынан Мемл. 1-Думаның депутаты болған. «Государственная Дума в цифрах» кітабының авторы (1906). Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының депутаты (1917). Кеңес Өкіметі орнағаннан кейін АҚШ-қа кетіп, онда ғылыми жұмыспен шұғылданды. Висконсин университетінің (Мадисон қ.) проф-ы болды. Кеңес өкіметі жылдарында оның есімін атауға тыйым салынды. Дереккөздер
Есенжан Сатаев

Есенжан Сатаев (1888, Сырым ауданы, Қосарал aуылы — 1956) — аға шопан, Социалистік Еңбек Ері (1948). Өмірбаяны * 1930 жылдан ауылдағы «Талаптан» колхозының мүшесі * 1936 жылдан бастап аға шопан болды. * 1947 жылы қозы алуда жоғарғы көрсеткіштерге жеткені үшін ең мәртебелі атақ (Социалистік Еңбек Ері, Ленин ордені) иеленді. Дереккөздер
Толық емес тістілер

Толық емес тістілер(Edentata, muXenarthra) -плацентарлы сүтқоректілер отряды. Арғы тегі қарапайым жәндік жегіштер. Дене ұзындығы 12 см-ден 1,2 м дейін. Алдыңғы аяқтарының 2 немесе 3 саусақтары басқаларынан ірі және тұяқтары ете жақсы жетілген. Тістері қарапайым, (сыртқы эмалі мен түбірі жоқ). Тістері тұрақты түрде өсіп отырады. Кескіш және азу тістері жоқ, (аты осымен байланысты); құмырсқа жегіштердің тістері жок. Шуы қарапайым. Қазіргі уақытта 3 тұқымдастары бар: құмырсқажегіштер, жалқау аңдылар, сауыттылар. Америкада таралған. Әртүрлі Табиғи аймақтарда, орманды жерлерде ағашта немесе жерде тіршілік етеді. Өсімдік және жәндік жегіштер. 6 түрі ХТКО-ның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Амбра

Амбра - балауыз тәрізді зат, кашалоттардың асқорыту жүйесінде пайда болады. Оларды суда кейде жағада кездестіруге болады. Амбраның ерекше исі оның құрамындағы тритерпин спирті амбреиннің қышқылдарына байланысты. Парфюмерияда иіс судың исін бекіту үшін қолданылады. Дереккөздер
Фенологиялық фаза

Фенологиялық фаза — табиғаттың маусымдық дамуында айқын байқалатын кезең: өсімдіктің жеке түрлері (гүлдеуі, өнім беруі және т.б.), олардың қауымдастығы (вегетацияның басталуы және т.б.), жануарлар тіршілігіндегі маусымдық құбылыстар (құстардың ұшуы, олардың ұя салуы және т.б.). Дереккөздер
Жылан қылыш

Жылан қылыш - Орал қ-ндағы тарихи-өлкетану музейінде тұрған, 17-18 ғ-да үнді ұсталары соққан қару. Қылыштың жүзі ирелеңдеген жыландай, бунақ-бунақ болып келеді, екі жағында ирелеңдеген жыланның бейнесі бар, жыланның құйрығы қылыштың ұшына келеді, басы сабына жақындап тұр. Қылыш Дамаск болатынан соғылған, жылан бейнесінің жиектері ақ-қара күміспен бәдізделген. Ұзындығы 80 см, сабы 10 см. Мұндай қылышты үнді раджалары мен парсы шахтары сән-салтанат үшін тұтынған. Низамидің өлендерінде Ж. қ.-тар туралы жолдар бар. Ж. қ. 1848 ж.ш. Жәңгірханның Ордадағы қару-жарақ бөлмесінен алынғандығы туралы дерек бар. Әдеб.: Зиманов С., Россия и Букеевское ханство, А., 1982. Дереккөздер
Сәдуақас Халықсоветұлы Мәмештегі

Сәдуақас Халықсоветұлы Мәмештегі (1969 жыл 19 қарашада Қаратау қаласында туған) - «ТұранӘлем Банкі» АҚ Басқарма төрағасы. Ысты руынан шыққан. * 1993 ж. Н.Э. Бауман атындағы ММТУ-ді бітірген, инженер-механик - конструктор. * 1994 ж. - «Элиот-Банк» коммерциялық банкі, «Принтбанк» коммерциялық банкі (Мәскеу) пассивті операциялар бөлімінің экономисі. * 1994-97 - «Астана-Холдинг Банк» коммерциялық банкінің (Мәскеу) бөлім бастығының орынбасары, бағалы қағаздар басқармасының бастығы. * 1997 ж. - «ТұранӘлем Банкі» ЖАҚ бағалы қағаздар бөлімінің жетекші дилері, бастығы. * 1997-98 жж. - «Индустриалды Банк» ААҚ талдау бөлімінің бастығы. * 1998 ж. - «Темірбанк» ААҚ бағалы қағаздар басқармасының бастығы. * 1998-99 жж. - «ТұранӘлем Банкі» ЖАҚ департамент директорының орынбасары, басқарма бастығы. * 1999-2004 жж. - «ТұранӘлем Банкі» ААҚ Басқарма төрағасының орынбасары. * 2004-05 жж. - «ТұранӘлем Банкі» АҚ Басқарма төрағасы міндетін атқарушы. * 2005 жылдан - «ТұранӘлем Банкі» АҚ Басқарма төрағасы. Дереккөздер
Игнан Жұбанғалиев

Игнан Жұбанғалиев - суретші, 1964 ж. Жәнібек орта мектебін, 1976 ж. Алматы училещесін, 1981 ж. Мәскеудегі Жоғарғы көркемсурет-өнеркәсіп училещесін бітірген. 1982 жылдан монументалшы суретші ретінде Алматы және Орал қаласындағы бірнеше мекеме, ұйымдардың интерьерлерін безендірді. Дереккөздер
Жүйке түтікшесі

Жүйке түтікшесі (tubus neuralis) - омыртқалылар орталық жүйке жүйесінің бастамасы. Нейруляция үрдісінде жүйке тақтайшасының түбінің ойысталып, шеттерінің көтеріліп, бірігуінен пайда болады. Алдыңғы жағында біраз уақыт нейропор, (алдыңғы тесігі), ал артқы жағында ішекпен жалғасатын нейроэнтеритикалық өзегі сақталады. Дереккөздер
Ботаникалық қорықшалар(Батыс Қазақстан облысы)

Ботаникалық қорықшалар(Батыс Қазақстан облысы), облыс көлемінде үш жерге орналасқан. Теректі ауданындағы қорықшаның аумағы 6 га. Ол емен, шаттауық және кәдімгі орман жаңғағын қорғау мақсатында ұйымдастырылған. Деркөл өзенінің жағасындағы қорықшаның аумағы 30 га. Мұнда өзен жағасындағы табиғи ландшафт сақталады. Шыңғырлау ауданындағы геоботаника қорығының аумағы 7.984 га. Дереккөздер
Сатиев Қуанышқали

Сатиев Қуанышқали — сынықшы, сәуегей. Өмірбаяны 12 ата Байұлына жататын байбақты руының - шекеу атасынан шыққан. Адамның сынған не шығып кеткен мүшелерін сипап, сылау арқылы орнына салатын қасиеті болған. Емшілікпен айналысқан. Дереккөздер
Бейімделу синдромы

Бейімделу синдромы (Syndromum adaptaionis) - Кез-келген төтенше немесе патологиялық тітіркендіргіштің әсерінен организмде бір-бірімен байланысты және тізбекте туындайтын және организмнің төзімділігін шыңдауға бағытталған өзгерістер жиынтығы; адаптация синдромының дамуына басты рольді гипофиз - бүйрек үсті безі жүйесі атқарады. Дереккөздер
Амброзит жапырақ жегіштері

Амброзит жапырақ жегіштері - қоңыз тұқымдастарына жатады. 40 жуық түрі бар Солтүстік Америкада және Мексикада таралған. Түрлерінің басым көпшілігі амброзимен қоректенеді сондықтан оларды ауылшаруашылығында егістіктерді амброзиден биологиялық әдіспен корғау ретінде пайдаланады. Табиғатта әдетте жолақ жапырақжегіш амброзии кездеседі (Z suturalis) ұзындығы 5 мм түсі қола-коңыр қанат асты сарғыш үстіңгі қанаттарында 3 кара жолагы бар. Солтүстік Мексикада, АҚШ-та және Оңтүстік Канадада кездеседі. Ресейде Ставрополь Краснодар өлкелерінде және Абхазияда жерсіңдірілген оларды ауылшаруашылығында кең таралған амброзиилермен күресу үшін пайдаланады. Дереккөздер
Жүйке тізбегі

Жүйке тізбегі - буылтық құрттармен буынаяктылардың құрсағында, (ішек астында) орналасқан және бас ганглиясымен қосылған жүйке жүйесінің орталық бөлігі. Ол екі жүп сопақша жүйке діңгегінен тұрады. Оның құрамына әрбір буылтықтың, бір-бірімен ұзыннан орналасқан коннективтермен және көлденең жатқан комиссуралармен, (жүйке баспалдағы) қосылған, жұп ганглилері кіреді. Өрмекшітәрізділер мен шыбындардың барлық құрсақ ганглилері бір түйіншекке біріккен. Дереккөздер
Бояғыш сарғалдақ

Бояғыш сарғалдақ (Оепізіа Ііпсіогіа)— бұта. Биіктігі 1,5 м-ге дейін. Гүлі сары. Қарағаш қойнауыңда кездеседі. Маусым-тамызда гүлдейді. Орман шетінде, бүта арасында, құмды топырақтарда өседі. Бұл өсімдіктен зығыр және шуда жіптерді түрлендіретін бояғыштар алынады. Дереккөздер
Жүйке аяқталуы

Жүйке аяқталуы (terminatio nervi) - сигналдарды, (тітіркендіргіштерді) қабылдау немесе беру, сыртқы миелин қабықшалары жетілмеген, нейрондардың тармақталған өсінділерінің ұшындағы арнайы бөлімдері. Сезімтал немесе сенсорлық, сыртқы сигналдарды қабылдау, (рецепция) жұмыстарын жүзеге асырушы жүйке аяқталуы өзінің құрылысымен функция жағынан дендриттерге жақын және соларға ұқсас рецепторлық мембранасы бар. Олар еркін немесе арнайы сезімтал жасушалармен кешен құрайды. Дереккөздер
Ыбырай Сауанов

{{Тұлға } { style="background:transparent" } }} Ыбырай Сауанов (1887 жылы, Казталовка ауылы — 11 қаңтар 1951, Казталовка ауылы) — Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы, «Интернационал» ұжымшарының ферма меңгерушісі. Социалистік еңбек ері (1948). Өмірбаяны 1887 жылы Казталовка ауылындағы шаруа отбасында дүниеге келген. 1920 жылдан бастап Казталовкада Кеңес өкіметін орнатумен айналысты: ауылдық кеңестің атқару бөлімінің орынбасары, төрағасы болды. Кейін Казталов ауданындағы «Интернационал» ұжымшарының ферма меңгерушісі болып тағайындалды. 1948 жылы «Социалистік Еңбек Ері» атағы «1947 жылы колхоз ауылшаруашылық өнімдерін міндетті жеткізуді және мал шаруашылығын дамыту жоспарын орындаған кезде мал шаруашылығының жоғары өнімділігі үшін» берілді'. ; Естелік Казталовкадағы бір көше оның есімімен аталады. ; Марапаттары * 1948 жылғы 23 шілдедегі КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен — Социалистік Еңбек Ері * Ленин ордені Дереккөздер
Жүйке айдары

Жүйке айдары (crista neuralis) - омыртқалылардың тұқымдарының арқа орта сызығының өн бойына жүйке түтікшесімен қабықша эпителийінің аралығына орналаскан, жүйке жұмырларынан пайда болған жүйке бөлігі. Дереккөздер
Ферма, Фермер шаруашылығы

Ферма, Фермер шаруашылығы — меншікті, жалға алынған немесе зиян тигізбеу құқығы шартымен берілген жерде құрылған, иелерінің немесе жалдама еңбек колданылып не қолданылмай жалгерлердің күш-құралымен жүргізілетін жеке меншік, кооперативтік кейде мемлекеттік ауылшаруашылық кәсіпорны; 2) ет-сүт не басқадай өнім өндірумен шұғылданатын мал өсіретін шаруашылық (неғүрлым ірі кәсіпорынның бөлімшесі не дербес кәсіпорын). Дереккөздер ru:Крестьянское (фермерское) хозяйство
Айташ Жұбанышәлиев

Айташ Жұбанышәлиев — мәдениет қайраткері, шаруашылық басшысы. Ауыл мектебінде сауат ашқаннан кейін Бурабай орман техникумында (1927–1928), Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінде (1931), Мәдениет институтында (1931–1933) оқыған. * 1923–1938 жылдары Жәнібек, Орда, Қаратөбе, Камен ауданында түрлі қызметтерде, * 1938, 1941–1943 жылдары Орал облысы театрының директоры, * 1939–1941 жылдары Бөрлі ауданында кеңшар директоры, * 1943–1949, 1961–1966 жылдары М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік драма театрының (Алматы) директоры, * 1947–1950 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Өнер басқармасы бастығының орынбасары. * 1950–1953 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік опера және балет театрының директоры, * 1953–1955 жылдары Мәдениет министрлігінің басқарма бастығы. 2-дәрежелі Отан соғысы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Ахметкерей Жәңгірұлы Бөкеев

Ахметкерей Жәңгірұлы Бөкеев (1838 - өлген жылы белгісіз, Ялта) - полковник, Жәңгір ханның баласы. Петербург Императорлық паж корпусын бітірген. Ресей армиясында қызметте болды. 1870 ж. оған князьдік лауазым беріліп, Самар губерниясы бойынша тіркелді. Жеке гербі белгіленіп, мемлекеттік Гербовниктің 12-бөліміне енгізілді. Қазақты басқару ісіне тікелей араласпаса да Орынборға, Ордаға келген сапарларында қазақ балаларының гимназияда қазына есебінен оқуына жердемдесті. 1878 ж. отставкаға шықты. «Дала уәлаяты» газеті 1891 ж. Ахметкерейдің Уфада тұратынын жазған. Өмірінің соңғы жылдары Ялтаға қоныс аударған. Дереккөздер
Жүйке импульсі

Жүйке импульсі — жүйке талшығымен таралатын және электрикалық, (әрекет потенциалы), механикалық, иондық, жылулық өзгерістермен байқалатын қозу тізбегі. Сыртқы рецепторлық аяқталу бөлігінен орталық жүйке жүйесінің жүйке орталықтарына және олардан эффекторларға информацияны жеткізеді. Жүйке импульстарын жеткізуге қажетті қуат, жүйке жүйесінің өзінен бөлініп шығады. Дереккөздер
Сауранат

Сауранат, сауран сойы — Кіші жүзде, әсіресе Бөкей ордасында тараған жылқы тұқымы. «Ақтабан шүбырынды, алқакөл сұлама» кезінде Кіші жүз қазақтары Сауран қаласында маңымен өтіп бара жатқан кезде тұрпаты сұлу, шоқтығы биік, құйрық жалы төгілген бір айғыр келіп қосылады. Қазақстан шыққан тұңғыш этнограф ғалым М.-С. Бабажанов «бұл айғыр араб- түркімен тұқымы, Бөкей ордасындағы әйгілі жүйріктердің көбі осы тұқымнан шыққан» деп көрсетеді. Құмық тілінде «сауран сойы» — әдемі, сәйгүлік жылқы дегенді білдіреді. Дереккөздер
Арлекин синдромы

Арлекин синдромы (Syndromum Arlecini ) -Жаңа туған нәрестені бір бүйіріне жатқызғанда, дененің екі жартысының түсінде айырмашылық болу; туу жарақаты себепті диэнцефаль аймағының зақымдануынан болады. Дереккөздер
Жүйке тамыры

Жүйке тамыры - ми мен жүйке түйіндерін ағзаның басқа ағзалары және мүшелерімен байланыстыратын жүйке ағзаларының тамырлары. Жүйке тамыры жүйке талшықтарының шоғырынан құралған. Әрбір жүйке шоғыры дәсернекер ағза қабықшасымен қоршалған, (периневриут). Шоғырдың ішкі жағында өте жұқа қабаты, (эндоневрий) болады. Жүйке тамыры 103-104 талшықтан тұрады, ал адамның көз Жүйке тамыры 1 млн. астам жүйке талшықтары бар. Омыртқасыздарда Жүйке тамыры бірнеше жіпшелерден құралған, әр жіпше өз импульсіне жауапты. Дереккөздер
Жұқпалы аурулар ауруханасы

Жұқпалы аурулар ауруханасы - арнаулы медициналық мекеме. 1960 ж. Орал қаласында жұқпалы кеселдерге шалдыққандарды емдеу орталығы (35 орын) ретіңде ашылды. Бастапқыда мұнда клиникалық, бактериялық лабораториялар мен рентген кабинеттері жұмыс істеді. 1965 ж. ересектер мен балалардың ішек ауруы бөлімі мен сары ауру бөлімі орналасқан 2 қабатты ғимарат (90 орын) іске қосылды. 1975 ж. әдістемелік кабинет ұйымдастырылды. 1979 ж. зарарсыздандыру бөлімі, кейін реанимация бөлімі (6 орын) ашылды. Соңғы кезде бұл аурухана облыстағы жұқпалы ауруларға қарсы күрес қызметінің ұйымдық-әдістемелік орталығына айналды (200 орын). Аурухана жанынан дәрігерлер үшін арнаулы курс ашылған. Дереккөздер
Нереидтер

Нереидтер – Көпқылтанды құрттар‎ тұқымдасы. Тіршілігі мен сыртқы құрылысы Теңіз түбіндегі тұнба немесе құмнан ін қазып тіршілік етеді. Басқа көпқылтаңды құрттар секілді денесі созылыңқы, өте көп буылтықты және буылтықтарында шоқтанып орналасқан қылтанды болып келеді. Құрттар қылтандары арқылы су түбінде жорғалап жүреді (қылтандар аяқтың қызметін атқарады). Нереиданың түсі - жасыл. Нереида 1939 жылдан бастап Каспий теңізіне жерсіндірілді, оны бекіре балығы қорек етеді. Дене ұзындығы 90 см дейін 35 туысының 450 түрі белгі . ТМД-да 30-дай түрі таралған Барлық теңіздерде кездеседі, бірақ тропикалық теңіздерде жиілеу Кейде өте тұщы суларды, (Өзен сағалары, мангр ормандары) мекендейді. Көбінесе су жиегіндегі батпақты паналайды. Талғамсыз қоректілер. Балықтар мен цустар қорегі. Нереид туысынының ТМД-да 15 түрі бар. Арал және Каспий теніздерінде бекірелілердің қоректік қорын молайту үшін Nereis diversicolor жерсіндірілген. Денесі шамамен үш бөліктен тұрады: басқы бөлігі, көптеген буылтықтардан құралатын тұлға бөлігі және қысқалау келген аналь бөлігі. Нереиданың денесінде көп қылтандардың болуы, оның алдағы уақыттағы аяқтарын білдіреді. Тері-бұлшықет қапшығы Денесі құрт тәрізді созылыңқы және сәл жалпақтау болып келеді.Бас бөлігі бастан және ауыздан құралады. Көпқылтандылардың аналь бөлігінен басқа дене бөліктерінде аяқтың қызметін атқаратын қылтандары болады. Денесі бір қабатты эпителиймен қапталған, оның сыртын кутикула қаптайды. Тері-бұлшықет қапшығы екі қабаттан: эпителий астында сақиналы бұлшықет қабаты, оның астында бірыңғай салалы бұлшықет қабаттарынан құралады. Құрттар осы бұлшықеттері арқылы созылып-қысқарып, ирелеңдеп жүре алады. Дене қуысы Дене қуысы тері-бұлшықет қапшығының астында сұйықтыққа толы болады. Сол сұйықтықта құрттың ішкі мүшелері орналасады. Дене қуысы жұмыр құрттардағыдай бүкіл денеге созылмай, буылтық сайын перделермен бөлінеді. Тыныс алуы Тынысалу мүшесі-желбезек. Терісі де тыныс алуға қатысады. Зәр шығаруы Оның зәр шығару жүйесі ашық болады. Әрбір буылтықтарда зәр шығару мүшелері болады. Зәр шығару мүшесінің кірпікшелі шұқырағы буылтық қуысына ашылады, денедегі қажетсіз зат дененің қабырғасындағы арнаулы зәршығару тесігі арқылы сыртқа шығарылады. Қан айналымы Оның тұйық қанайналым жүйесі бар. Мұнда екі тамыр- арқа және құрсақ қан тамырларының тақаратын мәні зор. Тамырлар құрт денесінде ішектің үстіңгі және астыңғы жағында орналасып, әрбір буылтық сайын бірімен-бірі сақиналы тармақтар арқылы жалғасады. Құрттың арқа тамыры жиырылады, қанды лүпілі арқылы басына қарай айдайды, ал қан құрсақтамырға сақиналы тармақтар арқылы таралады. Құрсақтамырдағы қан дененің соңғы бөлігіне қарай жылжиды. Қанның түсі - қызыл. Дереккөздер
Геморрагиялық синдром

Геморрагиялық синдром (Syndromum haemorrhagicum) - қанталау, геморрагиялық синдром. Ішкі және сыртқы қан кету, органдарға қан құйылу тән патологиялық күй. Тромбоцитопенияларда, қанның қан ұю жүйесінің қызметі бұзылғанда және тамыр қабырғасының өткізгіштігі артқанда кездеседі. Дереккөздер
Антропологиялық лингвистика

Антропологиялық лингвистика (грек. аnthropos – адам, Logia – ілім; фр. linguistique / лат. Lingua – тіл) — жазбасыз тілдерді зерттейтін тіл білімінің бөлімі. Екінші мағынасы, антропологиялық принциптің (тіл – бұл адамның бір бөлігі) методологиялық негіз ретінде ұсынылған зерттеудің және тілдік құбылысты «тіл-адам» бірлігінде қарастырудың шартты атауы. Мыс: тілді меңгеруді, білуді және қолдануды қамтамасыз ететін мидың күрделі инфрақұрылымына талдау негізінде тілдік бейімділікті; тіл тұтынушының және лингвистиканың өзінің апеляциясы мен интуициясын зерттеу (интроспекция); дүниені тану формасы ретінде тілдің танымдық қызметін зерттеу; тілдің адам мен қоғамға өзара қатыстылығын зерттеу; тілдің халықтың рухани мәдениетіне, халықтың діліне (менталитетіне); халық шығармашылығына т.б. байланыстылығын зерттеу; тілге адамилық белгі беру, нәтижесінде тіл – жүйе, тіл – механизм, тіл – қабілет т.б. бейнелер жасалады; адамды тілі арқылы зерттеу және т.б. Дереккөздер
Уылдырық шашу

Уылдырық шашу - балықтардың жетілген уылдырықтары мен ұрықтарын шашып, ұрықтандыруы. Көптеген балық түрлерінің ұрықтану сыртқы ортада, ұрғашыларының денелерінен аулақ, суда, шабақтарынын өсіп-жетілуіне қолайлы, белплі бір жерде өтеді. Балықтардын көптеген түрлері уылдырық шашу үшін өзенмен бірнеше мың шақырым жерге көтеріледі. Тұщы су балықтары уылдырығын тасқа, (митодильділер-бекрелер, бырт-балықтар), өсімдіктерге(фитофильділер - сазан, таоан) және уылдырығын судың қалың ортасына салатындары бар., (пелагофильдер - дөңмайдай балық). Теңіз балықтары уылдырықтарын су түбіне немесе суға шашады. Суық су қоймаларында балықтар көктемде, жазда, күзде уылдырық шашады. Тропикалық суларда, жыл бойы. Дереккөздер
Ареалды лингвистика

Ареалды лингвистика ( — аудан, кеңістік ) — лингвистикалық географияның көмегімен зерттелетін, тілдік құбылыстарды тіларалық кеңістікке тарататын тіл білімінің бөлімі. Диалектілік фактілерді ареалдық тұрғыдан анықтау үшін негізгі анықтауыш болып фронтальды қамту қызмет етеді. Ареалдық лингвистиканың негізгі мақсаты тілден жасалатын ерекшеліктердің территориялық таратуы мен изоглоссалардың интерпретациясы болып табылады. «Ареалдық лингвистика » терминін алғашқы рет 1943 жылы Дж. М. Бартоли мен Дж. Видосси енгізген. Бірақ оның негізгі принципін 1925 жылы Бартоли дамытқан болатын. Ареалдық лингвистика лингвистикалық географиямен және диалектологиямен тығыз байланысты. Ареалдық лингвистика тіл құбылыстары сәйкестігін, бағытын және тілдер шоғырындағы таралу ареалдарын зерттейді, ал диалектология жеке дара тілдің территориялық нұсқадағықұрылымын анықтайды. Ареал термины тілдің және тілдер шоғырының таралу аймағының шекарасын белгілеу үшін де қолданылады. Лингвистикалық географияның және ареалдық лингвистиканың пайда болуы А. Пиктенің (1859) лингвистикалық үздіксіздіктің концепциясымен байланысты болды. Ареалдық лингвистика дамуына неміс және француз тілдерінің ұлттық диалектілік атласының жасалуы елеулі өзгерістер әкелді. Үндіеуропа диалектологиясының негізін қалаушы А. Мейе ареалдық зерттеулер теориясына үлес қосты.
Саяхат (мейманхана)

«Саяхат» — мейманхана, туристік кешен. 1975 жылы Орал қылының орталығында туристер үшін салынған 5 қабатты ғимарат (247 орындық). Мұнда туристер 5-10 күңдік бағдарламамен қабылданады. Бағдарламада Орал қалалық маңайындағы тарихи орындармен, Жайық өзеннің жағасындағы табиғи нысандармен таныстыру көзделеді. Мейманхана жа- нында, буфет, дәріхана, халықар. телефон байланысы, т.б. жұмыс істейді. Дереккөздер
Жалпақтал

Жалпақтал (1993 ж. дейін — Фурманово) — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Жалпақтал ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Казталовка аулынан шығысқа қарай 57 км-дей жерде, Қараөзеннің сол жағалауындағы бетеге, боз, селеу және әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өсетін шалғынды-қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 5242 адам (2631 ер адам және 2611 әйел адам) болса, 2009 жылы 4930 адамды (2448 ер адам және 2482 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4684 адамды (2367 ер адам және 2317 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл табанына алғаш көшіп келіп қоныстанған орыстар - Сламихиндер отбасы. Кейін отырықшылар саны көбейіп, елді мекен "Сламихин станицасы" аталған. Шіркеу, мешіт, бірнеше диірмен салынған. Станица тұрғындары — казак-орыстар, қазақтар, татарлар Қараөзен мен Сарыөзеннен балық аулап, мал өсіріп күнелткен. 2 бастауыш ұлдар және қыздар мектебі ашылған. Жылына бір рет үлкен жәрмеңке өткізіліп, Ресейдің ішкері қаларынан, шет елдерден саудагерлер келіп, айырбас сауда жасаған. Станицада бай-көпес Овчинниковтар отбасы да түрған. Оның 1904 жылы салдырған үйі әлі бар. 1919 жылы наурызда В.Чапаев, Д.Фурманов бастаған Қызыл армия станицаны ақ гвардияшылардан азат етіп, Кеңес үкіметін орнатқан. Сондықтан елді мекенге және ауданға Фурманов есімі берілді. 1993 жылы ауылдың тарихи — Жалпақтал атауы қайтарылып, ол 1997 жылға дейін аудан орталығы болды. 1997 жылдан Жалпақталда және әкімшілік округіндегі Құлан аулында 7 шаруа қожалығы, 4 ЖШС, 1 өндірістік кооператив және 4 акц. қоғам құрылды. Ірі кәсіпорындары: «Жалпақтал агроремқамту» және «Семсер» акционерлік қоғамдары. Инфрақұрылымы 2 орта мектеп, эстетикалық бағыттағы өнер мектебі, спорт Жалпақтал мектебі, 2 кітапхана, мәдениет үйі бар. Халыққа аурухана, емхана, тубдиспансер қызмет көрсетеді. Жалпақтал арқылы Орал-Казталовка автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Ғұбайдолла Жәңгірұлы Бөкеев

Ғұбайдолла Жәңгірұлы Бөкеев, Ғұбаш,Генерал Шыңғысхан (1840, Орда — 1909, Ялта қаласы) — қазақтан шыққан әскери қайраткер, Ресей армиясының генералы. Бөкей ордасын билеген Жәңгір ханның кіші баласы. Ата-анасынан жастай айрылып, Петербургтегі Императорлық паж корпусында оқыды. 1857 жылдан бастап Орынбор мен Самар генерал-губернаторы басқармасында лейб гвардиялық казак-орыс полкінің корнеті дережесінде әскери- әкімшілік қызметте болды. 1865 ж. князь лауазымы мен гвардия ротмистрі шенін алды. 1866 ж. Дон казак-орыс ескері қарамағына ауыстырылды. Әскери іске зеректігі арқасында 1868 ж. оған полковник атағы берілді. 1874 ж. II Александр патша жарлығымен Бөкеевке Петербуртте телеграф департаментін басқару жүктелді. Оған қоса Ішкі істер минститутгінде қазақ жүртын басқару мәселелеріне араласады. 1877-78 ж. флигель-адъютант Бөкеев Балқанға жіберіліп, орыс-түрік соғысына қатысты. Плевне қаласының түбінде ерекше қолбасшылық қабілет танытқаны үшін генерал-майор шені берілді, «Ерлігі үшін» алтын қылышымен, 1-дер. Анна орденінен бастап Ресейдің жоғары наградаларының түгелге жуығымен, шетел ордендерімен марапатталды. Соғыстан кейін Ішкі істер минститутгінде қазақтарды басқару бөлімінің меңгерушісі болды. 1888 ж. генерал-лейтенант, 1894 ж. инфантерия (жаяу әскер) генералы атақтары берілді. Петербургте жүріп қазақтың мұң-мұқтажына көп көмектесті. Университет пен гимназия бітірген жастардың қызметке орналасуын қадағалады. Жаламен қамалған Ақмолла ақынды ақтатты. Осы орайда Ақмолла оған «Кеп еді мұсылманға назарыңыз» деп толғау арнаған. Қазақ генералының соғыс кезіндегі, лауазымды қызметтегі үлгісі, бекзапығы мен қайырымдылығы, Петербургке оқуға келген қазақ жастарына көмегі жөнінде көп айтылады. Дереккөздер
Феромондар

Феромондар — жануарлар өндіретін химиялық заттектер. Фермомондар арқылы бір түр (түрішілік коммуникация) дарақтары арасында ақпарат алмасу іске асады. Фермомондар осы жануардың қандай түрге жататындығы, жынысы, жыныстық циклінің фазасы туралы ақпарат беруге, тіршілік ететін аумақтары мен азық көзіне апаратын жолдарын белгілеуге қолданылады. Мысалы, өрмек құрып жатқан өрмекшілерде аналығы мен аталығының кезде- суіне себепші болатын фермомондар бар екені бұрыннан белгілі. Олардың үш түрі бар: бүркеме фермомондар, өрмек торына байланысты фермомондар және ұшқыш фермомондар. Жуырда француз зоологтары өрмекшіні зерттеп, жамылғы фермомондар мен ұшқыш фермомондардың тек қана аналықтарында болатынын анықтады. Олардың көмегімен өрмекшілер бағытын, жылжитын және өрмек торына баратын жолын (өз түрінің аналығына) анықтайды. Дереккөздер
Мизамғали Сәниев

Өмірбаяны Сәниев Мизамғали - ғалым-маман, экономика ғылымының кандидаты (1970), проф. (1993), Қазақстанның еңбек сіңірген экономисі (1979). 1946 жылы Өлеңті 7 жылдық мектебін, 1949 жылы Алматы есеп-кредит техникумын, 1961 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Еңбек жолын Мемлекеттік банктің Қазақ республика кеңсесінде қатардағы кредит инспекторы ретінде бастаған ол банк басқарушысына дейінгі кәсіби қызмет мектебінен өтті. 1972 жылы Мемлекеттік банктің Жамбыл облысының кеңсесін. 1977 жылы КСРО Мемлекеттік банктің Қазақ республикасының кеңсесі басқарушысының орынбасары. 1986 жылы Алматы халық шаруашылығы институтында факультет деканы, кафедра меңгерушісі болды. 1993 жылы ҚР Банктер қауымдастығының президенті. Сәниев — 10 кітаптың және 100 шақты ғылыми-теориялық мақаланың авторы. Дереккөздер
Жалпақтал кәсіптік мектебі

Жалпақтал кәсіптік мектебі (№ 17) - Казталов ауданындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. Жұлдыз аулында бұрынғы МТС орнында ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі ретінде ашылған (алғашқы директоры — С. Сәлімгереев). 1965 ж. 126-Жұлдыз орта кәсіптік-техникалық училище, 1974 ж. 17-Фурманов (кейін Жалпақтал) орта кәсіптік-техникалық училище болды. Бастапқы кезде училищеде тракторшылар, шопан-механизаторлар мен кең профилді тракторшы-машинист даярланды. Қазір мұнда оқушылар құрылысшы, ауыл шаруашылығының мастері, тракторшы, арендатор фермер, кіші малдәрігер мамандықтарын меңгеріп шығады. Сондай-ақ соңғы жылдары аспаз, газбен дәнекерлеуші, «В», «С» және «Д» категориялы жүргізуші мамандықтарын оқыта бастады. Материалдық-оқыту базасы жақсы жабдықталған: 8 оқу кабинеті, 3 лабораториясы, спорт залы, информатика кластары, сонымен қатар 5000 га шабындық-жайылымдық жері, қосалқы ш. бар. Оқушыларға жоғарғы білімді, өндірістік тәжірибесі мол инженер-педагогтар сабақ береді. Дереккөздер
Сақыпкерей Жәңгірұлы Бөкеев

Сақыпкерей Жәңгірұлы Бөкеев, Князь Шыңғыс (1829, Орда - 11.5.1849, Таловка) - Бөкей Ордасын билеген Жәңгір ханның баласы, хан тағының занды мұрагері. Жәңгір қайтыс болғанда 16 жаста болған Бөкеев кәмелетке толып, оқуын бітір- генше ОрДаны басқару Уақытша кеңеске жүктелді. 1847 ж. 14 тамызда Петербург Императорлық паж корпусын бітіріп, лейб гвардиялық казак-орыс полкінің корнеті ретінде Орынбор әскери губернаторының қарамағына жіберілді. Оның алдында, 1847 ж. 25 маусымын- да I Николай патшаның басқарушы Сенатқа берген жарлығымен Бөкеевке Ресей империясының князьдік мәртебесі берілді. Орынборда губернатор Обручевтің ерекше тапсырмалары бойынша көмекшісі болып, Орданы басқаруға төжірибе жинақтады. Алайда көкірек ауруына шалдығып, 1849 ж. көктемде қымызбен емделуге Ішкі ордаға аттанды. Сырқаты меңдеп, Ордаға бара жатқан жолда, Таловка форпосты тұсында қайтыс болды. Дереккөздер
Топырақтың экологиялық функциялары

Топырақтың экологиялық функциялары — топырақ түрлерінің тұтас алғанда биосфераның және жекелеген ланшафтардың экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету қабілеті. Осыған орай топырақтың экологиялық функцияларын жалпы биосфералық және ландшафт сақтаушы деп саралауға болады. Жаратылыстық - тарихи дене ретінде қандай топырақтың болсын жалпы биосфералық экологиялық функциялары болады, биосферадағы заттектердің, энергия мен ақпараттың ғаламдық айналымына қатысып, ондаған жалпы ] биосфералық функциялар атқарады. Топырақ литосферадағы көптеген процестерді тікелей немесе жанама түрде бақылайды (мысалы, оның жоғарғы қабаттарындағы биохимиялық түрлендіру, томенгі қабаттарына күн энергиясының өтуі және тағы басқа), гидросферада (топырақ суларын түзу, жер үсті суларын грунттық суларға айналдыру, өзен ағысын қалыптастыру процестері және тағы басқа), атмосферада (жермен астасқан қабатында заттектер, жылу, ылғал және энергия ағындарын, оның химиялық құрамын реттеу), биосферада тұтас алғанда жануарлар мен өсімдіктердің мекен ортасы, қүрлык организмдерінің заттектері мен энергия-сының қайнар көзі жоне қорғаиыш бегесін міндетін атқарады. Накты бір ландшафта бүйір беттік жоне бет астындағы топырақ ішіндегі заттектер, энергия мен ақпарат ағындарының ерекшелігіне едоуір ықпалы болатын топырақтардың ғана ланшафт сақтайтын экологиялық функциялары болады. Мұндай топырақ- тардың ұтымсыз пайдаланылу салдарынан өз функцияларын атқаруы бұзылғандай өрді соғады. Топырақтың экологиялық функцияларын талдау жерді экологиялық тұрғыдан қауіпсіз пайдалану жоспарларын жасауда басшылыққа алынатын топырақтық-экологиялық аудандастыру теориясының негізі болып табылады. Дереккөздер
Ыбырайым (Ибраһим) Жәңгірұлы Бөкеев

Ыбырайым (Ибраһим) Жәңгірұлы Бөкеев, Князь Шыңғыс (1833 – 1865) - полковник, Жәңгір ханның баласы. 1852 ж. Петербурттегі Императорлық паж корпусын тамамдап, Орынбордағы лейб гвардиялық гусар полкіне жіберілді. 1853-60 ж. гвардия ротмистрі шенінде Орынбор генерал-губернаторының қарамағында қазақ жүртын басқару ісімен шұғылданды. 1853 ж. қаңтарда Бөкеевке князьдік мәртебе беру жөніндегі Ресей императорының жарлығы шықты. Ағасы, хан тағының мұрагері Сақыпкерей аз ғұмырында негізінен Бөкей Ордасын басқару мәселелеріне көңіл қойса, қызметі мен лауазымы онымен бірдей болған Бөкеев бүкіл Кіші жүздегі ел басқару ісіне араласты. Жұрт оның атына тікелей арыз-құжат жолдап, Жәңгір хан ісін жалғастырушы мирасқор ретінде үміт артты. 1863 ж. қазандағы құжатта оның лауазымы «гвардия полковнигі» деп көрсетілген. Дереккөздер
Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігі

«Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігі» («УПОСМ») ААҚ - әр алуан құрылыс материалдары: силикат кірпіштер, бор, әк, құм-қиыршық тас қоспасын, т.б. шығаратын кәсіпорын. Ол 1977 ж. қабырға материалдарын шығаратын бірлестік ретінде құрылды. 1997 жылдан қазіргі атауымен аталады. Облыс орталығының маңындағы Зачаганск кентінде, бұрынғы Кірпіш зауытының солтүстік жағында орналасқан. Бірлестіктің арнаулы өндірістік алаңдары, әкімшілік ғимараты және тұрмыстық-мәдени объектілері бар. Қазір мұнда 200 адам еңбек етеді. Дереккөздер