Фриздер

Фриздер — ұлт, Нидерландтағы халық. Негізінен Нидерландтың Фрисландия провинциясында, ішінара Гронинген және Батыс Фриз аралдарында, сондай-ақ Германияда, тағы басқа елдерде тұрады. Жалпы саны 410 мың адам (2002). Антропологиялық жағынан атлант-балтық нәсіліне жатады. Эндоэтнонимдері Голланд тілінде – «Friezen»; неміс тілінде – «Friesen»; дат тілінде - «Frisere»; ағылшын тілінде – «Frisians»; норвег тілінде - «Frisere»; швед тілінде - «Friser»; фин тілінде – «Friisit»; эстон тілінде – «Friisid»; француз тілінде - «Frisons»; поляк тілінде - «Fryzowie». Тілі Фриз тілінің үш түрі бар: батыс Фриз , Шығыс фриз және Солтүстік фриз. Кейбір лингвистер бұл үш түрді бір фриз тілінің диалектілері деп санайды, ал басқалары оларды үш бөлек тіл деп санайды. Батыс Фриз тіліне голланд тілі қатты әсер етеді. Шығыс фриз тіліне неміс тілі әсер етеді, Дат тілінің ықпалы аз. Солтүстік фриз тілі әдетте бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленетін бірнеше диалектілерге бөлінеді. Жазуы латын графикасына негізделген. Діні Дінге сенушілердің басым бөлігін кальвинистер, одан кейін католиктер құрайды. Тарихы “Фриз” термині “еркін” “бос” деген мағына береді. Ол Рим империясына қарсы соғыс кезінде қалыптасқан. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында германдық Фриздер Солтүстік теңіздің оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағалауларын мекен етті. Орта ғасырларда бұл аймақ бөлшектеніп, батыс бөлігі 11 — 13 ғасырларда Голландия графтығына қосылды. Фрисландия 16 ғасырдың бас кезіне дейін, тәуелсіздігін сақтады да, кейіннен Нидерландқа бағынды. Ал дербестігін сақтаған Шығыс Фрисландия графтығын 18 ғасырда Пруссия басып алды. Қазіргі таңда нидерландтық Фрисландия провинциясының Фриздері мәдени автономиясын сақтап қалған. Кәсібі Негізгі кәсібі – сүтті мал шаруашылығы, жылқы шаруашылығы, ал жағалауда – балық аулау және қой шаруашылығы. Теңіз шаруашылығы мен кеме жасау дамыған. Дәстүрлі қолөнер (тоқу, әйелдер зергерлік бұйымдарын жасау) бүгінгі күнге дейін сақталған. Фриздер шебер оюшылар және ою шеберлері ретінде танымал болды. Рельефті ою-өрнектер соғу және тесу арқылы жасалады. Монеталармен жасалған әйгілі ерте өрнектерде - жануарлардың бейнелері, геометриялық ою-өрнектер, олардың үстіне күмістен немесе қоладан жасалған жұқа пластинка салынған Олар көп салалы өнеркәсіппен айналысады. Тұрмыс салты Фриздер арасында ағылшындардың туыстық жүйесі орныққан. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі тұрғын үйі (гульфхёйс) деп аталады, тұрғын бөлмелер мен шаруашылық жайларды біріктірген, шатыры екі жақты келеді. Қазіргі уақытта шаруашылық бөлмелер көбінесе тұрғын үй-жайлардан бөлек салынады. Солтүстік және шығыс фриздер арасында саксондық үй (халлехёйс) деп аталатын үй кең таралған. Дәстүрлі тұрғын үйлердің кейінгі түрі - тар дәліз арқылы қосылған кірпіш тұрғын үй және шаруашылық ғимарат. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі әйелдер киімі (ауылдарда мерекелік киім ретінде сақталған) – 3 қысқа белдемшеден тұратын костюм (төменгі жағы – жеңіл мақта, ортасы – жүн, жолақты, үстіңгі жағы – қара жүн, беліне жиылған) қысқа және тар жеңдері бар қара жемпір және кестеленген кеудеше. Көкірекше жеңдері түрлі сәндік маталармен әсемделген. Тұрмысқа шыққан әйелдің бас киімі қара қалпақтан тұрады, үстіне шілтер қалпақ кигізілді. Аяқтарына ағаштан жасалған “кломпа” киген. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі тағам көкөніс (әсіресе картоп), сүт және балық тағамдарынан тұрады. Фольклоры Ұлттық мейрамдары жәрмеңкелерге ұласып, онда сан түрлі ойындар, спорт түрлері (жүгіру, садақ тарту, тағы басқа) ұйымдастырылады. Ауыз әдебиеті, ұлттық салт-дәстүрі сақталған. Дереккөздер