kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Реабилитациялық педагогика

Реабилитациялық педагогика - медициналық психологиялық және дефектологиялық білімдерге негізделген, ауыратын, ауыр оқытылатын немесе ауыр тәрбиеленетін балаға немесе жасөспірімге оның мінез-құлқын түзету, эмоционалдық қалыпты, интеллектуалдық іс-әрекетті оңтайландыру, педагогикалық қараусыздан қалуды жою мақсатында педагогикалық әсер ету мәселелерін қарастыратын кешенді пән. Реабилитациялау, түзету және орнын толтыру жолымен баланың дұрыс мақсаттарының, даму механизмдерінің және ресурстарының қалыпқа келуі жұзеге асады. Дереккөздер
Гемоторакс

Гемоторакс (Haemothorax - қан+ кеуде қуысы) — өкпеқап қуысында қан жиналу. Құйылған қан ұйып қалса, оны ұйыған гемоторакс деп атайды. Қан кұйылуымен қатар өкпеқап қуысында ауа жиналса, оны гемопневмоторакс деп атайды. Дереккөздер
Қазыналық міндеттеме

Қазыналық міндеттеме - ұстаушылардың ақша қаражаты бюджетке енгізілгенін куәландыратын және осы құнды қағаздарды барлық иелену мерзімінде белгіленген табыс алуға құқық беретін, мемлекеттік қағаздарды тұрғындар арасында ерікті негізде орналастыру түрі. Дереккөздер
Шаруашылық жүргізу құқығы

Мүлікті мемлекеттен меншік иесі ретінде алған және бұл мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету құқықтарын Азаматтық кодекспен және өзге де заң құжаттарымен белгіленген шекте жүзеге асыратын мемлекеттік кәсіпорынның заттық құқығы. Дереккөздер
Шаруашылық шарт

Шаруашылық шарт - заңды тұлғалар болып табылатын екі немесе одан да көп тараптардың өзара шаруашылық байланыстарын құқықтық тұрғыдан тұжырымдау және өзара міндеттемелерін айқындау мақсатымен келісуі. Дереккөздер
Жерге жеке меншік құқығы

Иелігінде жер учаскесі бар адамдардық меншік құқығы. Учаскенің меншік иесі оны сатуға, тарту жасауға, кепілге беруге немесе жалға өткізуге және тиісті жерлер заңның негізінде айналымнан шығарылмағандықтан немесе айналымда шектелмегендіктен, оған өзгеше түрде билік етуге құқылы. Дереккөздер
Реформаторлық педагогика

Реформаторлық педагогика - бұл педагогика XIX ғасырдың аяғында баладан педагогиканы айыруға қарсы, оқытудағы шектен тыс интелектуализмге қарсы, тәрбиеленушіні дербестілік құқығынан айыру, оның іс-әрекетін тар, регламенті белгіленген шектерде шектеуге қарсы шықты. Дереккөздер
Әкім Ұртайұлы Әшімов

Әкім Ұртайұлы Әшімов (көбіне Әкім Тарази, 9 қыркүйек 1933 жыл, Алматы – 22 сәуір 2025 жыл) — кеңестік және қазақстандық жазушы, драматург, сценарийші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1999), Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2007), 2009 жылдан Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры болды. Толығырақ Әшімов дулат тайпасының жаныс руынан болатын. Ол 1933 жылғы 9 қыркүйекте Алматы қаласының Стандарт көшесіндегі (Лев Толстой көшесі) 18-үйде дүниеге келген. Әшімов орта мектепті 1950 жылы Жамбыл облысының Луговой ауданындағы Жаңатұрмыс ауылында бітірген. Әшімов 1957 жылы Қазақ ұлттық педагогикалық университетін бітірген. 1968 жылдан бері ол — Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. 1956 жылы Әшімов еңбек жолын бастаған. Жамбыл облысының Шу ауданында мұғалім (1956–1958), «Ара» журналында фельетонист (1958–1959), «Қазақстан пионері» газетінде жауапты хатшы (1962–1970), Қазақфильм киностуциясында сценарийлік редакциялық алқа мүшесі, бас редактор болды. 1970–1971 жылдары ол «Литературная газетаның» Қазақстан бойынша тілшісі болса, 1971–1980 жылдары ол Қазақстан Кинематографиялық одағы басқармасының 1-хатшысы еді. 1986 жылдан 1991 жылға дейін Әшімов Қазақстан жазушылар одағының хатшысы, 1991–1993 жылдары Қазақстан Мәдениет министрлігінің кеңесшісі, 1993–1995 жылдары «Қаржы-қаражат» журналының бас редакторы қызметтерін атқарды. 1995 жылдан Т.Жүргенов атындағы өнер академиясының доценті. 2009 жылдан ол — Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. 2025 жылғы 22 сәуірде Әшімов қайтыс болды. Шығармалары Әшімовтің романдары: * Құйрықты жұлдыз (алғашқы кітабы, 1966) повесі * Үлкен ауыл (1968) * Асу-асу (1970) * Көкжиек (1980) * Басынан Қаратаудың (1984) повес-әңгімелері * Қыз махаббаты (1982) пьесалар жинақтары * Бұлтқа салған ұясын (1978) * Тасжарған (1980) * Кен (1986) * Жаза (1998) * Шер (2000) * Махаббат жыры (2001) * Қиянат (2002) Сондай-ақ ол: * Күлмейтін комедия (1966) * Жақсы кісі (1968) * Жолы болғыш жігіт (1972) * Қос боздақ (1985), т.б. пьесаларын; * Тұлпардың ізі (1964, реж. М.Бегалин) * Арман-атаман (1965, реж. Ш.Бейсенбаев) * Қараш-Қараш оқиғасы (1972, реж. Б.Шөмшиев), т.б. кино­фильм сценарийлерін жазды. Фолиант баспасында Әшімовтің 8 томдығы толық шыққан: # Тасжарған # Қиянат. Жаза # Тырна, тырна, тырналар. Ақбердінің ауласы. Москва: баласаз. Сарманқұл. 2999999+1. Әнім сен едің # Құйрықты жұлдыз. Қодарқұл. Жадыра. Аспанбай мен Райгүл. Аяз бен Биби # Қорқау жұлдыз. Шер # Мұстафа Шоқай # Тәж. Эсселер # Аспан айналып жерге түскен күн Бірқатар кітаптары орыс, мажар, чех, неміс тілдерінде жарық көр­ген. 2002 жылы «Жаза» романы үшін Әшімовке Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы берілді. Өз өмірі Әшімов Мемлекеттік сыйлық иегері Роза Мұқановаға үйленген болатын. Олардың бірнеше баласы болған. Марапаттары және атақтары Әшімов марапат пен атақтары қатарында: * Қазақстан жазушылар одағы сыйлығының иегері * Құрмет ордені (1994) * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1997) * Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы (2002) * Отан ордені (2015) * Қазақстанның Еңбек ері (2021) болған. Дереккөздер
Өндіріп алуды ортақ мүліктегі үлеске айналдыру

Өндіріп алуды ортақ мүліктегі үлеске айналдыру (ағыл. claim for share in collective property; нем. Vollstreckung f im gesellscltaftliclien Vermogensanteil) - Азаматтық заңнамада - басқа мүлік иесінін мүлкі жетіспеген кезде, одан өндіріп алу үшін ортақ мүліктегі борышкердің үлесін бөлу туралы талапты ұсынатын, үлестік және біріккен меншік қатысушысы кредиторынын құқығы. Дереккөздер
Баспана құқығы

Статистикалық мәліметтерге сәйкес, өз шекарасынан тыс жерлерде баспана сұраған азаматтарының саны бойынша ең аз гүлденген елдер (БҰҰ-ның ресми деректері бойынша) қызыл реңктермен белгіленген.: Баспана құқығы — Мемлекеттің саяси немесе ғылыми қызметі үшін өз отанында немесе басқа елдерде қуғындалған шетелдік азаматтарға елге кіру және өз аумағында тұру құқығын ұсынуы. Халықаралық қылмыс, сондай-ақ жазаланатын қылмыс жасағаны үшін айыпталған адамдарға қолданылмайды Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Әлеуметтік педагогика

Әлеуметтік педагогика - жеке тұлғаның тәрбиесі мен қалыптасуына әлеуметтік ортаның әсерін зерделейтін, әлеуметтік ортаның нақты шарттарын есепке ала отырып жеке тұлғаға тәрбие беруін оңтайландыру бойынша іс-шаралар жүйесін әзірлейтін педагогиканың бір саласы болып табылады. Әлеуметтік педагогика тәрбиелеудің әлеуметтану мәселелерін, әлеуметтік-педагогикалық виктимиология және әлеуметтік тәрбие мәселелерін зерттейдіі. Бұл терминді неміс педагогы А. Дистервег XIX ғасырда енгізді. Біздің елде әлеуметтік педагогика саласынының жетекші мамандар болып А.С. Макаренко, С.Т. Шацкий деп саналады. Дереккөздер
Әділеттік құқығы

Өнеге боларлық құқықтың бөлігі. Меншік құқығы мен шарт құқығы, атап айтқанда меншікке сенім көрсету институты, сондай-ақ табиғи түрінде шарт міндеттерін орындауға мәжбүрлеу үшін маңызды институттар мен бірқатар принциптер жасалған аяда, жалпы құқыққа біркқатар қосымшалар қосу түрінде көрінеді. Дереккөздер
Меншік құқығы

Меншік құқығы — субъектінің заң құжаттары арқылы танылатын және қорғалатын өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы. Меншік құқығы мәміле жасалған кезде болған барлық жүктемелерімен басқа адамға беріледі. Меншік иесінің өз мүлкін иелену құқығы, пайдалану құқығы және оған билік ету құқығы болады. Меншік құқығының мерзімі шексіз. # Мүлікті меншіктенуге қатысты қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жүйесі; # Заңнамалық тұрғыдан жан-жақты қамтамасыз етіліп, меншігіне бекітілген мүлікті меншіктенушінің өз қалауы мен мүддесіне орай иелену, пайдалану және оған билік ету мүмкіндігі, сондай-ақ өз шаруашылығының үстемдік аясына өзгелердің араласуына жол бермеу мүмкіндігі. Бұл мүмкіндіктер заңға қайшы келмейтін және өзгелердің заңды құқықтары мен мүдделерін таптамайтын кез келген әрекет арқылы жүзеге асады. Бұл тұрғыда меншік құқығы үш түрлі бөліктен тұрады: # Иелену хақысы – меншіктенушінің мүлікке деген шаруашылық үстемдігі. Яғни, мүліктің иесіне заң жүзінде бекітілуі; # Пайдалану хақысы – мүлікті іске асырып, пайдаға жарату; # Билік ету хақысы – құқықтық әрекеттер жасау арқылы мүліктің тағдырын белгілеу. Мысалы, үйдің иесі оны сатса да, жалға берсе де немесе өзі тұрса да өзі біледі. Осы үшеуі Меншік құқығының құрамдас бөліктері болғанмен, барлық кезде бірге жүрмейді. Мысалы, жалға алған пәтерді пайдалану хақысы болғанымен, жалдаушының ол пәтерге деген иелену және билік ету хақысы жоқ. Көрсетілген үш мүмкіндіктің ішіндегі мүлікті меншіктендіретіні, яғни ең маңыздысы иелену хақысы. Қалған екеуі меншік иесінде болуы да, болмауы да оны меншік құқығынан айыра алмайды. Сондықтан мүліктің барлық ауыртпалығы, жауапкершілігі меншік иесінде. Меншік құқығына ие болу негіздері: # Жаңа затқа ие болу құқығы. Егер сіз жаңа затты дайындап немесе жасаған болсаңыз, үй салсаңыз, ол бірден сіздің меншігіңізге айналады # Меншік иесінің қолындағы мүлкіне меншік құқығын басқа адам иеленуі мүмкін. Мысалы, сіз бір зат сатып алсаңыз, оны жалға алсаңыз, заттарыңызды ауыстырсаңыз, бұдан кейін ол зат сіздікі болып, меншік құқығы сізге өтеді. # Иесі жоқ немесе иесі белгісіз мүлікке, болмаса меншік иесі бас тартқан және әлдебір себептерге байланысты ол мүлікке ие болу құқығынан айырылған жағдайда, жеке тұлға сол меншіктіиемдену құқығына ие бола алады. Мысалы, ол тәркіленген мүлік, банкрот болған адамдардың мүлкі т.б. болуы мүмкін. Меншік құқығын тоқтату негіздері: # Меншік иесінің еркімен тоқтату (сату, сыйға тарту, мүлкінен өз еркімен бас тарту) # Меншік иесінің ықтиярынсыз тоқтату (меншік иесінің өлімі, мүлкін тәркілеу, мүлкін жою) Дереккөздер
Фактуралық баға

Фактуралық баға / Куәландырма баға — жеткізілген тауар шотында (инвойста, фактурада) көрсетілетін баға. Жеткізілім базисіне қарай онда тауарды тасымалдауға, жүк тиеу-түсіру жұмыстарына, сақтандыруға, экспорттық бажды төлеуге, түрлі алымдарға жұмсалған шығын қамтылады. Дереккөздер
Қаржы институттары

Қаржы институттары - қызметінің басты мақсаты қоғамдағы қаржы қатынастарын жүзеге асыру болып табылатын түрлі меншік нысанындағы ұйымдардын жиынтығы. Қаржы институттары кез келген мемлекеттің қаржы жүйесінін жөне әлемдік қаржы жүйесінің ажырағысыз бөлігі болып табылады- қаржы институттарының қызметі әрбір жеке мемлекеттің заңдарымен, сондан-ақ ұйым мәртебесіне байланысты болғанда мемлекет аралык көп жақты шарттармен реттеледі. Қаржы институттарының жиынтығы екі топқа бөлінеді, олар: қаржы саясатын іске асырушы институттар және қаржы делдалдары. 1-ші топтағы қаржы институттары мемлекеттік халықаралық мекемелер. Олардың құрамы мен міндеттерді бөлісуі қаржы заңдарымен және мемлекет аралық шарттармен айқындалады. Оларға орталық (ұлттық) банк, қаржы министрлігі немесе қазынашылық сияқты мемлекеттік мекемелер, бағалы қағаздар нарығын және сақтандыру қызметтерін көрсету нарығын реттеуші ұйымдар, т.б. жатады. Кеңінен танымал халықаралық қаржы институттары: Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк (сондай-ақ қ. Әлемдік қаржы институтгары, ұлттық даму банкілері). 2-ші топтағы қаржы институттары: банкілер, қаржы компаниялары, сақтандыру компаниялары, беймемлекеттік зейнетақы қорлары, т. б. Дереккөздер
Төлемақылар

Төлемақылар Төлемакылар: 1. Жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы. 2. Жер бетіндегі көздердің су ресурстарын пайдаланғаны үшін төле-мақы. 3. Қоршаған ортаныласғаны үшін төлемақы. 4. Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлемақы. 5. Орманды пайдаланғаны үшін төлемақы. 6. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төлемақы. 7. Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемақы. 7-1. Калааралық, және (немесе) халыкаралық телефон байланысын бергені үшін төлемақы. 8. Кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін телемақы. 9. Сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін төлемакы. Дереккөздер
Эволюциялық педагогика

Эволюциялық педагогика - бұл педагогикада оқыту бала дамуының табиғи заңдарына сәйкес келетін танымдық іс-әрекетінің үрдісі ретінде қарастырылады. Эволюциялық педагогикага сәйкес танымға ұмтылу балаға туғаннан бастап тән, бірақ таным мәжбүрлеусіз, адамның дұрыс ұмтылысы, табиғи білімқұмарлығы, зерделеніп жатқан нысанға қызығушылығы әсері жағдайында көрінеді. XIX ғасырлық орыс педагогы В.П.Вахтеров кұрастырған. Дереккөздер
Өндіріп алуды мүлікке айналдыру

Өндіріп алуды мүлікке айналдыру (ағыл. claim for property; нем. Zwangsvollstreckung in das Vermogen; Arrest m) - Азаматтық заңнамада — мүліктік жауапкершілікке қатысты, сот шешімдерін мәжбүрлеп орындату тәсілдерінің бірі. Тек атқарушылық құжаттардың негізінде жүзеге асырылады. Заң — өндіріп алуға болмайтын (қажетті азық-түлік өнімдері, үй жайынын заттары, киім және т.б.) мүлік түрлерін бекітеді. Дереккөздер
Плебисцит (референдум)

Плебисцит (референдум) (;) республикалық, аймақтық немесе жергілікті маңызы бар аса маңызды мәселелер бойынша дауыс беру кезінде білдірілген азаматтардың еркін білдіру нысаны. Референдум тікелей демократияның ең маңызды институты болып табылады. Ол халықтың тікелей заң шығаруын білдіреді. Бұл мемлекет үшін және әрбір жеке азамат үшін маңызды шешімдер қабылдауға қоғамның қатысуының бір жолы. Тұлға қабылдаған шешім рәсімнің нәтижесіне әсер етеді және осы мәселе бойынша хабардарлықпен (ақпаратпен) расталуға тиіс; * Мысал: Халықаралық қатынастарда - жалпы халықтық дауыс беру жолымен тұрғындардың ерік білдіруі негізінде сол немесе басқа даулы аймақтың қай мемлекетке тиесілігін анықтау. Дереккөздер
Есентай Ерботин

Есентай Ерботин - 1940 жылы Павлодар облысы, Баянауыл ауданында дүниеге келген. Қарағанды мемлекеттік пединститутын бітірген. Павлодар облысы теледидар және радиохабары жөніндегі комитетте қызмет жасаған. Республикалық Қазақ радиосының Павлодар облысындағы меншікті тілшісі боп ұзақ уақыт еңбек етті. Арғын тайпасының Сүйіндік руы Қаржас бөлімінен шыққан. Шығармашылығы 1959 жылы республикалық «Балдырған» журналында балаларға арналған алғашқы сықақ өлеңі басылды. Содан бері кішкентай оқырмандарға арналған «Өрнек» атты алғашқы өлеңдер жинағы (1975), «Өнеге» (1977), «Серік пен Берік» (1981), «Менің досым» (1984), «Балалар бала болғанда», (1987), «Далаға саяхат» (1991) атты кітаптары жарық көрді. Дереккөздер
Шаруашылық қызмет субъектісі

Шаруашылық жүргізуші субъекті (Шаруашылық қызмет субъектісі) - шаруашылық қызметпен айналысушы заңды немесе жеке тұлға, яғни кез келген ұйымдық-құқықтық нысандағы кәсіпорындар, олардың бірлестіктері, тауарлар өндіретін, өткізетін, сатып алатын не қызметтер көрсететін, жұмыстарды орындайтын жекеше, мемлекеттік және басқа кәсіпорындар, олардың филиалдары мен өкілдіктері, акционерлік қоғамдар мен басқа да серіктестіктер, қоғамдар, қауымдастықтар, концерндер, сала аралық, аймақтық және басқа бірлестіктер, ұйымдар мен мекемелер, банкілер, тауар және қор биржалары, инвестициялық, зейнетақылық және басқа қорлар, дербес кәсіпкерлік қызметпен айналысушы азаматтар. Шаруашылық жүргізуші субъектіге Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүше елдердің резиденттері де, бейрезиденттері де жатады. Дереккөздер
Плюрализм, пікір алуандығы

Плюрализм, пікір алуандығы (; ; множествепиый, многообразный) - Өздерінің мүдделері, көзқарастары мен пікірлерін білдіру еркіндігін заңмен қамтамасыз ететін, қоғамда түрліше саяси партиялар мен басқа қоғамдық ұйымдардың (кәсіподақ, діни, коммерциялық және т.б.) қатар өмір сүруі мен өзара әрекеттестігі. Плюрализм деп сондай-ақ түрлі пікірлерге төзімділік танытуды айтады. Дереккөздер
Азаматтардың лауазымды адамдарға жүгінуі

Азаматтардың лауазымды адамдарға жүгінуі (ағыл. appeal of citizens to officials; нем. Anrufung Burger an den Amtspersonen) - Азаматтардың органдарға және олардың лауазымды адамдарына өз құқықтары мен заңды мүдделерін, сондай-ақ басқа жеке және заңды тұлғалардың, қоғам немесе мемлекеттің заңды мүдделерін қорғау мақсатында жүгінуі. Дереккөздер
Қаржы құралдары

Қаржы құралдары - нарықта сатуға және сатып алуға болатын қаржы активтері мен пассивтері, жасалган капитал осы активтер мен пассивтер арқылы бөлінеді және қайта бөлінеді. Қаржы құралдары белгілі бір келісімшарттық өзара қатынастарды көрсететін немесе белгілі бір құқықтарды білдіретін заңи құжат болып табылады. Айналысқа түсетін, ұсынылатын құрал басқа тұлғаға сатуға немесе беруге арналған (чек, вексель, т. б.). Валюталық (бір ақша өлшемін екінші ақша өлшеміне айырбастау), пайыздық (тұрақты, өзгермелі немесе қайта қаралатын мөлшерлеме бойьшша табыс әкелетін активтер), бағалық (акциялар, асыл металдар, шикізат, тауарлар) құралдар түрлеріне бөлінеді. Қаржы құралдары спотгық (кассалық), мерзімді және опциондық (ұйымдастырылған, ұйымдастырылмаган) нарықтарда айналысқа түседі. Қаржы нарығының дамуьша байланысты қаржы құралдары жиыны жаңа құралдармен толығуы мүмкін. Дереккөздер
Терминологиялық сөздік

Терминологиялық сөздік — белгілі бір тілдегі ғылым мен техника, өнер, білім саласындағы арнаулы атаулардын сөздігі. Қазақ тіліндегі 1950 жылда дейінгі Терминологиялық сөздіктер жеке бірсалаға арналмай, жалпы терминдерге арналып келді. Мысалы: "Атаулар сөздігі" (1931 ж.) "Қазақ тіліндегі терминдер" (1936 ж.), "Терминология сөздігі" (1948, 1950 ж.). Бұларда Қазан революциясынан бергі уақытта қалыптасқан термин сөздерді жинақтап, жұртшылыққа ұсыну мақсаты көзделген. 1950 жылы бергі кезенде экономика мен мәдениеттін, ғылым мен техниканын дамуына байланысты әрбір ғылым, білім саласының терминдері өз алдына жеке сөздік ретінде шыға бастады. Солардын алғашқыларының бірі — С. Арзымбетовтың "Орысша-қазақша ауыл шаруашылық терминдерінің сөздігі" (1952, 1955 ж.). Кейін тіл білімі, әдебиеттану, музыка, металлургия, таукен ісі, математика, физика, астрономия, педагогика, экономика, философия т. б. салаларға байланысты 30-ға жуық Терминологиялық сөздіктер жарық көрді. Алғашқы қазақ тілі біліміндегі терминологиялық сөздіктер * 1925 ж. Мәскеуде басылып шыққан Қ. Кемеңгерұлының «Қазақша-орысша тілмашта»: пленка – үлдірік, экономия - үнем, прогресс - үдеу, колонизатор - отаршыл, эксперт – сарапшы, поэма – дастан, лекция – дәріс, чиновник – төре, правитель – әкім, власть – әкімдік, творчество – шығарғыштық, федерация – құрама. * «Орысша – қазақша әскерлік атаулар» (Қызылорда, 1926 ж.): авангард – алғы әскер, адская машина – ажал машинасы, атака – шабуыл, банда – басбашы, барабан – дабыл, батальон – қос, батарея – зеңбірек қосы. Терминдердің аудармашысы - А.Өтембаев. * 1927 ж. шыққан терминография тарихындағы маңызды еңбектердің бірі – Н.Қаратышқанұлы құрастырған «Пән сөздері». Сөздікте: абберация – бұлдырлық, агит суд – үгіт соты, аквариум – су қора, анатомия тән жүйесі, выводная труба – шүмек, высший центр мозга, вычитаемое – азайтқыш, гипноз – ұйыту, испарение – кебу, каолин – ақ саз. * алық ағарту комис­сариаты білім кеңесінің терминология комиссиясы 1931 жылы тұңғыш рет кирилл-латын графикасында жазылған «Атаулар сөздігін» шы­ғар­ды. Дереккөздер
Қылмыстардың алдын алу

Қылмыс жасауға ниет еткен адамдарды анықтау және олардың бірте-бірте өсіп қылмысқа айналып кетпеуінің алдын алу мақсатында оларға (негізінен тәрбиелік және әкімшілік құқықтық сипаттағы) шаралар қолдану. Дереккөздер
Жоғарғы coт өкілеттігі

Жоғарғы coт өкілеттігі - Қазақстан Республикасының Конституциясы, сондай-ақ «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы бойынша Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотына берілген өкілеттіктер. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты жалпы юрисдикция соттарының қарауына жатқызылған азаматтық, қылмыстық және өзге істер бойынша жоғары сот органы болып табылады, заңда көзделген іс жүргізу нысандарында олардың қызметін қадағалауды жүзеге асырады және сот практикасының мәселелері бойынша түсіндірмелер береді. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты: # Өзінің қарауына жатқызылған сот істері мен материалдарын қарайды. # Сот практикасын зерделейді және оны жинақтаудың қорытындылары бойынша Республика соттарынын сот төрелігін іске асыруы кезіндегі заңдылыктын сақталу мәселелерін қарайды. # Сот практикасында заңдарды қолдану мәселелері бойынша түсіндірмелер беретін нормативтік қаулылар қабылдайды. # Заңда көзделген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады. Дереккөздер
Финиш

Финиш- спорттық жарысудың аяқталу моменті, спорт жарыстарындағы жарысушылар басқа бәсекелестерімен бұрын жеткен соңғы сызық жеңіл атлетикада, кросста бұл ені 5 см. келетін ал, жолақпен белгіленеді. Автомобиль, мотоцикл жарыстарында бұл сызық трассаның бойымен кесе-көлденең тартылады. Шаңғы жарыстарында екі жаққа жалау қадалып олардың арасына қызыл лента тартылады. Мәреге бұрын жетті деп жеңіл атлетика жарыстарында кеудесі озған, шаңғы жарыстарында табаны озғандар, мотоцикл, автомобиль жарыстарында сызықты доңғалағы сызықты бұрын қиғандар, спорт ойындарында, шахматта, дойбыда ұпай санымен алдыңғы топта көрінгендер есептелінеді. Дереккөздер
Фонарь

Фонарь — жарық көзі қорғанган жарық беретін аспап. Апаттық фонарь Апаттық фонарь — жарық көзі бөлек, қызыл жыплықтауыш шамы бар алып жүретін фонарь. Габаритті фонарь Габаритті фонарь — автомобильдің артқы, алдыңғы немесе бүйір жактарында, немесе тіркемеде орнатылған, олардың габариттерін көрсететін фонарь. Артқы жүріс фонары Артқы жүріс фонары — артқы жүріс қозғалысы кезінде көліктің артындағы жолына жарық беру үшін және басқа көліктерді ескерту үшін қосылатын ақ түсті фонарь. Электро динамикті Электро динамикті фонарь электр энергиясын генератордан алады. Генератор фонарьдың рычагін қолмен қайта-қайта қысу арқылы жұмыс істейді. Мұндай фонарьлардың негізгі артықшылығы — батарея мен аккумуляторларсыз жұмыс істейтіндігі, ал кемшілігі жұмыс істеген кезінде үнемі күш жұмсалып, шу шығаратындығы. Дереккөздер
Цедел

Цедел ( деген сөздердің басқы әріптері) — бағалы қағаздармен жасалатын операциялар бойынша банк аралық есептесудін халықаралық автоматтандырылған жүйесі — еурооблигациялар бойынша клиринг жүйесі; Банкілер арасында қор операциялары бойынша халықаралық ақпарат алысу орталығы (Люксембургте 1970 ж. Morgan Guarante Trust Co компаниясы құрған). Халықаралық банкілер кооперативі басқарды. Cedel International және Deutshe Roerse Clearing компанияларының қосылуы нәтижесінде 2000 ж. Clearing International жүйесі дүниеге келді. Дереккөздер
Кеден органдарының валюталық бақылау саласындағы өкілеттігі

Кеден органдарының валюталық бақылау саласындағы өкілеттігі - Қазақстан Республикасының валюталық заңдарын сақтауы мақсатында кеден органдары: # Сыртқы экономикалық қызметке қатысушылардын Қазақстан Республикасының валюталық заңдарын сақтауын бақылауды қамтамасыз етеді. # Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкімен келісім бойынша кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен тауарлардын және көлік құралдарының Қазақстан Республикасынын кедендік шекарасы арқылы қозғалысы туралы Қазақстан Республикасынын Ұлттық Банкіне хабарлап отырады. # Кеден органдары анықтаған Қазақстан Республикасының валюталық заңдарын бұзушылықтар туралы Қазақстан Республикасынын Ұлттық Банкін және екінші деңгейдегі банктерді хабардар етеді. Дереккөздер
Фотометр

Фотометр- жарық күшін зерттеуге арналған аспап. Жарық күшін, жарық энергиясын, жарықталғандықты, сәулелікті, сәулелендіруді, жарықтың экспозициясын, сонымен қатар материалдардың жарықтық сипаттамаларын — шағылыстыру, өткізу жоне жарқылдау коэффициенттердің және т.б. өлшеуге арналған аспап. Құрылымы және жүмыс істеу принципі бойынша фотометрдің визуалды, фотоэлектрлік, үлестіруші, интегралдаушы, шарлы және т.б, түрлері болады. Фотометр газдарды, қатты және сұйық заттарды, оптикалық жүйелерді зерттегенде пайдаланылады. Дереккөздер
Қылмыстық жауаптылықтан және жазалаудан босату

Қылмыстық жауаптылықтан және жазалаудан босату — адам кішігірім немесе орташа ауырлыктағы қылмыс жасағаннан кейін: айыбын мойындап өз еркімен келсе немесе қылмысты ашуға жәрдемдессе немесе қылмыс келтірген зиянды өзгеше түрде қалпына келтірсе; қоғамдық қауіпті қылмыстан болған үрейлену, қорқу немесе сасқлалақтау салдарынан қажетті корғану шегінен асқан кезде; жәбірленушімен татуласуына байланысты; жағдайдың өзгеруіне байланысты; ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылыктан босатылуы мүмкін. Дереккөздер
Қазыналық кәсіпорын

Қазыналық кәсіпорын - жедел басқару құқығымен мемлекет мүлкіне ие болған кәсіпорын Қазақстан Республикасы Үкіметінің немесе жергілікті атқарушы органның шешімі бойынша құрылып, құрылтайшы бекіткен қазыналық, кәсіпорынның жарғысы оның құрылтай құжаты болып табылады. Мұндай кәсіпорынның фирмалық атауында кәсіпорынның қазыналық болып табылатындығы көрсетілуге тиіс. Қазыналық кәсіпорынның міндеттемелері бойынша, Қазақстан Республикасы немесе әкімшілік-аумақтық бөлініс жәрдем беру жауаптылығын өз мойына алады. Дереккөздер
Азаптау

Азаптау — ұдайы ұрып-соғу немесе өзге күш қолдану әрекеттері жолымен тән немесе психикалық зардап шектіру. Қылмыстық заң бойынша жеке адамға қарсы қылмыс деп танылады. Қолданылатын жаза Қылмыстық кодекстің 146-бабымен реттеледі. Дереккөздер
Хардтоп

Хардтоп-Купе - шыны жақгарының түсірілген кезіндегі ортаңғы жағының тіреусіз, жеңіл автомобиль шанаіының купесі. Хардтоп-Седан - шыны жақтарының түсірілген кезіндегі ортаңғы жағының тіреусіз жеңіл автомобиль кузов седаны. Дереккөздер
Құқық көздері

Құқық көздері — құқықтық нормаларды (сыртқы керіну) бекіту нысаны. Құқық көздерінің негізгі түрлері нормативтік- құқықтық, актілер, құқықтық әдет-ғұрыптар, сот немесе әкімшілік оқиғалар, нормативтік актілер мен нормативтік шарттар. Нормативтік акт құқықтық реттеудің дәлдігі мен анықтығын қамтамасыз ететін барынша жетілген құқық көзі болып табылады. Нормативтік актілердің арасында, жоғары мемлекеттік билік органдары шығаратын заңдар, барынша маңызды. Дереккөздер
Тәжірибелік педагогика

Тәжірибелік педагогика - XIX ғасыр мен XX ғасыр тоғысуында батыс педагогикасында пайда болған бағыттардың бірі. Бұл бағыттың көрнекті өкілдері В. Лай, Э. Мейман неміс психологтары мен педагогтары, американдықтар С. Холл, Э. Торндайк, орыс психологы А.Я. Нечаев болған. Зерттеудің негізгі әдістері педагогикалық үдерісті ұзақ бақылау, тәжірибе, балалар жұмысын зерделеу болып табылады. Ерекше көңіл баланы зерделеуге бөлінді. Тәжірибелік педагогика 20-30-шы жылдарда біздің елде кең таралған педологияның негізі болды. Дереккөздер
Атқару мерзімінің ескеруі

Атқару мерзімінің ескеруі - қылмыстык жауапкершілікті алып тастау не айыптау үкімінің орындалу мүмкіндігі, сот, төрелік сот шешімдерін мәжбүрлетіп орындау күкығын жоғалтуға әкеліп соғатын, заңмен тағайындалған мерзім. Дереккөздер
Педагог-жаңашыл

Педагог-жаңашыл - шебер педагогтың іс-әрекеті педагогикалық процестің тиімділігін біршама арттыратын жаңармалармен, әдістермен немесе құралдармен байытылуымен сипатталатын кәсіби педагогикалық шеберліктің басқаштарының бірі. Дереккөздер
Мақсатты басқару

Мақсатты басқару - тәуелсіз төрт кезеңнен тұратын үдеріс, олар: мақсаттардың айқын да қысқа тұжырымдамасын жасау; оларға қол жеткізудің нақты жоспарларын жасау; жұмыстың сапасы мен нәтижелерін ұдайы бакылауға алу; жоспарланған нәтижелерге қол жеткізу үшін түзету шаралар қолданып отыру. Дереккөздер
Педагогиум

Педагогиум - 1. Ежелгі Римдегі құлдарды оқытуға арналған ірі құлиеленуші ұйінің бір бөлігінің атауы; 2. орта ғасырларда университетке түсуге даярлауға арналған мектеп, кейін интернаты бар орта мектептің атауы; 3. XVI ғасыр мектеп заңында "Педагогиум" сөзі "гимназия" сезімен бір мағынада қолданылған; 4. қазіргі кезде кейбір елдерде (мысалы Германияда) - бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлауға арналған оқу орнының атауы. Дереккөздер
Атқарушылық жазбасы

Атқарушылық жазбасы - сот, төрелік сот және кейбір басқа органдардың қаулыларын мәжбүрлеп орындату жүзеге асырылатын негіздеу құжаттары. Мұндай құжаттар атқарушылық парақтар, атқарушылық жазбалар, төрелік соттың бұйрықтары және т.б. болып табылады. Дереккөздер
Педагогикалық аксиология

Педагогикалық аксиология - 1. тәрбие, білім, оқу, педагогикалық қызметі адам өмірінің құндылықтары ретінде қарастырылатын педагогикалық білім тарауы; 2. педагогикалық қауымдастықтың жаңалықты, инновацияларды қабылдауы, бағалауы және игеруі жөнінде ғылыми білім (әлеуметтік-педагогикалық қауымдастықтың жаңаны кабылдау туралы ілім). Дереккөздер
Педагогикалық диагностика

Педагогикалық диагностика - 1. оқу-тәрбие процесін тиімді ету немесе оның нәтижесінің қоғам үшін маңызды екенін анықтау мақсатымен оқу-тәрбие процесінің барысында оның алғы шарттары, жағдайы және нәтижесі зерттелетін іс-әрекет; 2. оның нәтижелерінің жағдайының себептерін анықтайтын іс-әрекет. Дереккөздер
Мақсатты несие

Мақсатты несие - қатаң түрде белгілі бір мақсат бойынша пайдалану үшін берілетін несие. Мақсатты несие заңды тұлғаларға — сауда-делдалдық операциялар, өндірістік мақсаттар, бөлу сипатындагы операциялар, құрылыс үшін; жеке тұлғаларға — машина, тұрмыстық техника, пәтер, үй, бағбандық телім, т.б. сатып алу үшін бөлінеді. Банк несиені қарызгердің мақсатқа пайдалануын бақылайды. Дереккөздер
Экологиялық аудит

Экологиялық аудит — экономикалық субъектілер қызметінен келетін экологиялық тәуекелдің ауқымын айқындау жоне оларды төмендету, болдырмау мақсатымен олардың қызметінің ұлттық табиғат қорғау заңдарының талаптарына, таңдаулы экологиялық іс-тәжірибеге немесе компанияда қабылданған саясатқа сай келуін тәуелсіз бағалаудың арнаулы рәсімі. Ішкі және сыртқы Экологиялық аудит түрлеріне бөлінеді. Дереккөздер
Мақсатты маркетинг

Мақсатты маркетинг - кәсіпорынның маркетингілік қызметінің түрі. Бүкіл нарыққа емес, оның арнайы зерттеу (нарықты буындарға бөлу) негізінде күнібұрын таңдап алынатын жекелеген бөліктеріне (буындарына) бағытталуы мақсатты маркетингінің сипатты белгісі болып табылады. Дереккөздер
Жабал Ерғалиев

{{Мемлекеттік қайраткер Өмірбаяны Жабал Ерғалиев 1952 жылдың 30 қазанында Көкшетау облысының Чкалов ауданындағы Қараағаш ауылы дүниеге келді. Шығармашылығы Алғашқы әңгімелері 1978 жылы Алматыда жарық көрген жас жазушылардың антологиясында басылып шықты. Кітаптары: * «Сөне көрме, жүлдыздар» * «Қазақтың Қарасай батыры» * «¥лтым менің, үлысым менің» * «Хан көтерген ел едік ер үланын» * «Бұлтты түнгі толған Ай» * «Жол сапар жалғаса береді» Драмалық шығармалары: * «Соңғы тұяқ» * «Ескі арба» повестері * «Бұлтты түнгі толған Ай» * «Тойғандар мен тозғандар». Бұл екі драмалық шығарманың екеуі де Көкшетаудағы Шахмет Құсайынов атындағы қазақ драма театрының сахнасында сәтті қойылып келеді. Марапаттары Жабал Ерғалиұлының марапаттары: * Екі мәрте жылдары Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасы (2000 және 2001); * Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі (2005); * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағы (желтоқсан 2007); * Астанаға 10 жыл медалі (2008); * Алматы облысы, Қарасай ауданының құрметті азаматы атағы; * Көкшетау қаласының құрметті азаматы; * Құрмет ордені (16 желтоқсан 2014) * Парасат ордені (2020). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1600 Әдеби порталдағы өмірбаяны]
Педагогикалық инновация

Педагогикалық инновация - баланың жеке тұлғасының қалыптасу процесінің мәдени дәстүріндегі басқа концепциямен байланысты, білім беру процесіне деген басқа көзқараспен және жолмен байланысты білім беру іс-әрекеті. Дереккөздер
Жалған ақша белгілері мен бағалы қағаздар

Жалған ақша белгілері мен бағалы қағаздар- шын ақша белгілерін (банкнотты, мәнетті) және басқа бағалы қағаздарды жасанды жасау және оларды нағыз ақша, бағалы қағаз ретінде беру, өткізу және табыс алу мақсатымен қолдан жасау. Ішінара жалған жасау (мәнет үшін салмағын кеміту, мәнеттік металды арзан металмен ішінара ауыстыру, шын шығарылған жылын, атаулы бағасын немесе өзге де деректерін қайта шеку; банкнот пен басқа да бағалы қағаздар үшін шын белгідегі деректемелерді өзгерту); толық жалған жасау (технологияны не шын белгілерді дайындау кезінде пайдаланылатын материалдардан өзгеше материалдарды қолданып жасанды ақша белгілерін немесе басқа да бағалы қағаздарды жасау). Дереккөздер
Құқыктык білім

Құқықпен реттелетін саладағы қызметтін құқықтық белгілеуі, қатынастары, уәждері құралуы түрінде көрінетін, құқыққа тәрбиелеу мен оқытудың құқықтық тұтастығы. Құқықтық тәрбиелеу құқықа деген құрмет сезімін дамытуға, қандай да бір ауытқусыз заңдарға бағыну әдетін қалыптастыруға, биліктің негізгі институты — мемлекетке құрмет көрсетуге, мемлекетгік органдар мен қоғамдық ұйымдарға заңдылықпен құқық тәртібін нығайтуға кемектесуге ұмтылуға жағдай жасауды бекітеді. Дереккөздер ar:تشريع bar:Rechtswissnschåft be:Юрыспрудэнцыя bg:Юриспруденция ca:Ciències del Dret cs:Právní věda da:Retsvidenskab de:Rechtswissenschaft el:Νομική επιστήμη en:Jurisprudence es:Ciencias del Derecho et:Õigusteadus fa:علم حقوق fi:Oikeustiede fiu-vro:Õigustiidüs fr:Philosophie du droit fy:Rjochtsgeleardheid gu:ન્યાયશાસ્ત્ર hi:विधिशास्त्र hu:Jogfilozófia id:Jurisprudens is:Réttarheimspeki it:Giurisprudenza ja:法学 kn:ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ ko:법학 lt:Teisėtyra lv:Tiesību zinātne mk:Јуриспруденција nl:Rechtsgeleerdheid no:Rettsfilosofi pl:Nauki prawne ru:Юриспруденция simple:Jurisprudence sk:Právna veda sv:Rättsvetenskap te:న్యాయ మీమాంస th:นิติศาสตร์ tl:Palabatasan uk:Юриспруденція zh:法学
Педагогикалық мәдениет

Педагогикалық мәдениет - мұғалімнің ғылыми-педагогикалық дайындығы мен тәжірибелік іс-әрекеті арасындағы қарама-қайшылықтарды шешу дәрежесін бейнелейтін, оның педагогикалық іс-әрекет пен тәрбие қатынастарының субъектісі ретіндегі тұтас тұлғасының мәнді сипаттамасы. Дереккөздер
Педагогикалық мораль

Педагогикалық мораль - мұғалімнің өз-өзіне, өз мамандығына, қоғамға, балаларға және оқу-тәрбие процесінің барлық басқа қатысушыларына қатынасында оған қойылатын ізгілік талаптарының жұйесі. Дереккөздер
Педагогикалық насихат

Педагогикалық насихат - (көпшілік) халықтың арасында тәрбие және білім мәселелері бойынша маңызды танымдарды тарату. Мұндай жұмыстың әдістері мен тұрлері әр қилы: дәрістер, семинарлар, баяндамалар, ата-ана университетеріндегі кеңестер беру. Дереккөздер
Педагогикалық жағдай

Педагогикалық жағдай - 1. педагогикалық үрдістегі мұғалім арнайы беретін немесе спонатнды пайда болатын шарттар мен жағадайлар жиынтығы. Мақсаты. оқушыны қоғамда және еңбекте болашақ белсенді субъекті ретінде қалыптастыру және дамыту, оны жеке тұлға ретінде қалыптастыру; 2. маңызды эмоционалдық көріністермен қатар жүретін және қалыптаскан өзара қарым-қатынасты қайта құруға бағытталған, қарама-қарсы нормалар құндылқтар мен қызығушылықтар негізінде мұғалім мен оқушы арасындағы қысқа мерзімді әрекеттесу. Дереккөздер
Фермер қожалығы

Фермер қожалығы- кәсіпкерлік үлгідегі тауарлы ауыл шаруашылық кәсіпорны. Ол меншікті, жалға алынған немесе өмірлік мұрагерлікпен иеленуге берілген жерде жүргізіледі. Шаруашылық фермердің жеке еңбегімен, оның отбасы мүшелерінің еңбегімен, сондай-ақ әдетте, егінжайда қолданылатын жалдамалы еңбектің көмегімен жүргізіледі. Еңбекті ұйымдастыру және пайдалану нысаны жерді пайдалану сипатына, шаруашылықтың механикаландырылу жөне тауарлылық деңгейіне, нарықтық байланыстардың дамытылу дәрежесіне байланысты. Дереккөздер
Мұрат Ерғалиев

Мұрат Ерғалиев (2 қараша 1946 - 18 шілде 2020) - 1946 жылдың 2 қарашасында Алматы қаласында туған. Руы: Кіші Жүз, Жетіру, Тама. Қазіргі әл-Фараби атындағы мемлекеттік университеттің филология факультетін бітірген. 1972 жылдан бастап Қарағанды университетінде ұстаз, «Ауыл шаруашылығы ғылымдарының жартысы» атты журналдың аға редакторы болған. 1980 жылдан бері Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрліғінде жауапты қызметкер. Шығармашылығы Шығармашылық жүмысы негізінде драматургия мен көркем аудармаға арналған. Ол тәржі-малаған Ғ.Мүсіреповтің «Үлпаны», В.Розовтың «Соққысы», М.Әуезовтің «Хан Кенесі» және «Қарагөз!» орыс драма театрлары сахна-ларында қойылған. Отызға жуық аудармалары мен сын мақалалары әр түрлі басылымдарда жарық көрді. Сонымен қатар ол әкесі, әйгілі ақын Хамит Ерғалиевтің соңғы жазған өлеңдерін орыс тіліне аударып, кітаптарын шығаруға күш салысып келеді. Дереккөздер
Алғашқы қауымдық тәрбие

Алғашқы қауымдық тәрбие - алғашқы қауымдық кұрылыс шарттарында іске аскан өсіп келе жатқан ұрпаққа қоғамдық тарихи тәжірибені табыстау. Балалар мен жасөспірімдер алғашқы еңбек және соғыс кұралдарын жасау және қолдану дағдыларын игерді, бірге өмір сүру ережелерін меңгерді. Олар әртүрлі ырымдарды орындауға және барлық мүмкін «арнау» мен «сынаулардың» жүргізілуіне қатысты. Бала өмірінде өз орнын ойын да тапты. Дереккөздер
Ерлі-зайыптылардың бірлескен ортақ меншігі

Ерлі-зайыптылардың бірлескен ортақ меншігі (ағыл. common /joint property of conjoints; нем. Ehegesamteigentum n) - Ерлі-зайыптылар некеде тұрған кезде жинаған мүлік. Олар: * ерлі-зайыптының әрқайсысының еңбек қызметінен, * кәсіпкерлік кызметтен және санаткерлік қызмет нәтижелерінен тапкан табыстары, * ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкінен және ерлі-зайыптылардың әрқайсысының бөлек мүлкінен түскен кірістер, * олар алған зейнетақылар, жәрдемақылар, сондай- ақ арнаулы нысаналы мақсаты жоқ өзге де ақшалай төлемдер (материалдық көмек сомалары, мертігу не денсаулығының өзге де зақымдануы салдарынан еңбек кабілетін жоғалтуына және баскаларына байланысты залалды өтеуге теленген сомалар) жатады. Сондай-ақ ерлі-зайыптынын ортақ кірістерінің есебінен сатып алынған жылжымалы және жылжымайтын мүліктер, бағалы қағаздар, жарналар, салымдар, несие мекемелеріне немесе өзге коммерциялық ұйымдарға салынған капиталдағы үлестер және ерлі-зайыптылар некеде тұрған кезеңде тапқан басқа да кез келген мүлік ол ерлі-зайыптылардың қайсысының атына сатып алынғанына не ақша қаражатын ерлі-зайыптының қайсысы салғанына қарамастан, ерлі-зайыптынық ортақ мүлкі болып табылады. Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлікке құқығы некеде тұрған кезеңде үй шаруашылығын жүргізуді, балаларды бағып-күтуді жүзеге асырған немесе басқа да дәлелді себептермен жеке кірісі болмаған жұбайғада тиесілі. Дереккөздер
Жылжымалы мектептер

Жылжымалы мектептер - байтақ аз қонысғанған аудандары бар кейбір елдерде (XX ғасыр басында) Ресейде, Италияда, Канадада, Австралияда пайда болған мектептердің ерекше тұрі. Канадада темір жолда, мұғалімге және сынып сабақтарына арналған «вагон мектептер» құрған. Мектеп-вагон жақын аудандағы балалар жиналатын алдын-ала белгіленген пункттарда аялдамалары бар, белгілі кесте бойынша жүреді. Дереккөздер
Табиғи тозу

Табиғи тозу - негізгі қорлардың пайдаланылу барысында да, жұмыс істемей тұрган кезеңінде де материалдық тозуы. Алғашқы үдеріс қорлардың өндірісте тұтынылуымен байланысты жағдайда, ал екінші үдеріс қорларды тікелей пайдаланумен байланысты емес жағдайда, түрлі жауын-шашынның, температураның өзгеруінің әсерімен болады. Дереккөздер
Адам мәйітін тексеру

Адам мәйітін тексеру-Адам мәйітін ол табылған жерде сыртынан тексеру, тексерудің жалпы ережелерін сақтай отырып және сот медицинасы саласындағы маман дәрігердің, ал оның қатысуы мүмкін болмаған жағдайда - өзге дәрігердің міндетті түрде қатысуымен жүргізіледі. Мәйітті тексеру үшін басқа да мамандар тартылуы мүмкін. Мәйітті косымша немесе қайталап тексерген жағдайда сот медицинасы саласындағы маман дәрігердін қатысуы міндетті. Танылмаған мәйіт міндетті түрде фотосуретке түсірілуге және дактилоскопия жасалуға тиіс. Мәйітті сырттай тексеру кейін сот-медицина сараптамасының жүргізілуін алмастырмайды және жоққа шығармайды. Мәйітті тексеру барысында азаматтардың қайтыс болған адамды тану туралы мәлімдемелері сол тергеу іс- әрекетінің хаттамасына енгізіліп, кейіннен мәлімдеушіден куә ретінде жауап алынады, бұл мәйітті басқа адамдардың тануы үшін көрсетуді жоққа шығармайды. Дереккөздер ru:Вскрытие
Пиетизм

Пиетизм (латын тілінен - тақуалылық) - XVII ғ. неміс бюргерствосының дәулетті бөлігі арасында пайда болған және қарсы бағытталған діни ағым. Ырымдық дінді жоққа шығарып, өмір қуаныштарынан бас тартуды талап еткен және тақуалылық пен өнегелілік өзін-өзі жетілдіруді уағыздаған. XVII—XVIII ғғ. басындағы педагогиканың дамуына үлкен әсерін тигізген. Пиетизм педагогикасының алғы шарты туа біткен адамның күнәшілдігі туралы христиандық ілім болған. Осы күнәшілдіктен арылудың басты құралы - тәрбие болған. Пиетистердің педагогикалық көзкарастарына тән ерекшеліктері: діни тәрбиеге басты назар аудару, мектепте катаң тәртіп, бірақ шектен тыс жаза тұрлерін қолданусыз, балалардың тілектері мен бейімдерін басып-жаншу. Басшылары Франке болған педагог-пиетистердің зор еңбегі - олардың Германияда бірінші болып мектепте оң білім беру керектігі туралы сұрақты көтеріп, оқу жоспарына қолөнерді енгізу арқылы оқытуды белсендірек және көрнектірек жасағандары болып табылады. Дереккөздер
Мақсатты қарыз

Мақсатты қарыз - мемлекеттік қарыздардың бір түрі, оларды таратудан алынған қаражат оларды шығару кезінде ескертілген белгілі бір мақсаттарға жұмсалады; әдетте, несие міндеттемелері нысанында болады. Дереккөздер
Пилотаждық педагогикалық зерттеу

Пилотаждық педагогикалық зерттеу - («зондтау» іздеу эксперименті, премент, претест) - қандай да бір әдістемелік аппаратты белсенді қолдануды бастамай тұрып өткізетін сынау-іздеу зерттеуі. Пилотаждық педагогикалық зерттеу барысында керекті сұрыптау көлемі белгіленеді, тестілер, сұрақтамалар, зерттеуді өткізуді ұйымдастыру сұрақтары нақтыланады және т.б. - Пилотаждық педагогикалық зерттеу кез келген эксперименталды психологиялық және педагогикалық зерттеуді жоспарлаудың маңызды бөлігі: ол негізгі зерттеудің әдістері мен ұйымдастыру принциптерін, басты бағытты анықтауға көмектеседі, ең маңызды болжамдарды нақтылайды. Кеп қолданылатын «іздеу эксперименті» термині болып табылады. Дереккөздер
Николай Иванович Пирогов

Николай Иванович Пирогов (1810—1881) — орыс хирургы, ірі ғалым, соғыс-өріс хирургиясының негізін қалаушы, көрнекті қоғам қайраткері және педагогы. Негізгі педагогикалық жұмыстар: «Балаларды ұруға бола ма және басқа балалардың көзінше ұруға бола ма», «Киев оқу округы гимназиясының оқушыларының теріс қылықтары және оларды жазалау туралы негізгі бастау ережелері» және т.б. Өзінің «Өмір мәселелері» атты мақаласы арқылы XIX ғасыр 60-жылдардағы қоғамдық-педагогикалық қозғалыстың басын қалады. Балалардың өнегелі тәрбиесін тежеген, олардың ой-өрістерін тарылтатын білім берудегі және ерте утилитарлық - кәсіпшілік әдеттегі сословиелік шектеулерге қарсы шықты. Тәрбиелеудің жалпы адамдық сипатын, кең ғылыми танымдары, жоғары өнегелі сенімдері, ерікті және қатты еркі бар «нағыз адамды» даярлауға міндетті мектеп идеясын жақтады. Ана тіліндегі тәрбие және білім беру үшін болды. Бірегей мектеп ұстанымы бойынша құрылған білім берудің мектептік сөзсіз жүйесінің жобасын ұсынды. Ересектерге арналғын жексенбілік мектептердің ашылуына септігін тигізді. Оқу округтарының қамқоршысы ретінде Пирогов гимназиялардың педагогикалық кеңестері жұмысына елеулі жақсартулар енгізді, мұғалімдердің методикалық ізденулерін көтермеледі, өзара сабаққа қатысуды ұсынды. Жоғары мектеп автономиясы үшін күресті. Дене жазалауларын қолдану туралы мәселесінде бірізді болған жоқ. Дереккөздер
Фиксинг

Фиксинг / Тиянақтама — биржалық баға белгіленімі кезінде бағаны белгілеу, тиянақтау тәсілі, яғни баға белгілеу тәртібі, ол әрбір валюта бойынша сұраным мен ұсынымды дәйектілікпен салыстыру арқылы валюталардың банк аралық бағамын анықтап, тіркеуден тұрады. Қор және валюта биржасында бағалы қағаздармен, алтынмен немесе валютамен сауда жасау кезінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жоспар (оқу)

Жоспар (оқу) - білім беру мекемесінде оқытылатын оқу пәндерінін құрамын, оларды оқудың тәртібін, аптасына және оқу жылына белгіленген сағат санын, оқу жылының құрылымын анықтайтын сертификат. Дереккөздер
Ортақ құқық

Ортақ құқық (ағыл. common law; нем. gemeines Recltt, allgemeines Lanilrecht) - құқық көзіне сот өнегесі танылуымен сипатталатын құқықтар жүйесі. Заңдар — қатынастардын жекелеген салаларын реттейді, бірақолар бірыңғай жүйеге топтастырылмайды, заңмен реттелмейтін барлық жайлар, сондай-ақ заңдарды түсіндіру, оларды қолдану, жалпы құқықпен анықталады. Ұлыбританияда (Шотландиядан басқа), АҚШ-та (Луизиана штатынан басқа), Канадада (Квебектен басқа) Австралия, Жаңа Зеландия мен ағылшындардың құқықтық жүйесін қабылдаған және бұрын ағылшын колониялары болған кейбір басқа елдерде әрекететеді. Дереккөздер
Құқықтық мінез-құлық

Құқық нормаларымен қарастырылған және белгілі бір заңдық салдарларға апарып соғатын, азаматтар мен лауазымды тұлғалардың әлеуметтік маңызды мінез-құлқы. Құқықтық тәлім-жосық құқыққа сай немесе құқыққа қарсы (қоғамға қарсы) болады. Мемлекет құқық нормасында, құқыққа сай құқықтық тәлім-жосыққа кепілдік береді, жағдай жасайды және қорғайды, сондай-ақ құқыққа қарсы тәлім-жосықты (құқық бұзушылық пен қылмыс) жазалаудын алдын алу шараларын қарастырады. Құқықтық мінез - құлық – адамның құқық нормаларына сәйкес мінез-құлқы. Құқықтық мінез - құлық экономикалық, әлеуметтік, саяси идеологиялық қоғамдық қатынастардың жай-күйіне ықпал жасап, дамуына септігін тигізеді. Құқықтық мінез - құлық негізінде борышты, қоғамдық қажеттілікті сезінуден, қоғамдық мүддемен сабақтас жеке мүддеден туындайтын ниет жатады және ол адам санасы мен еркінің бақылауында болады. Ал құқыққа қарсы жағымсыз мінез-құлыққа пайдакүнемдік, өзімшілдік, зорлықшыл пиғыл сияқты теріс қылықтар жатады. Құқықтық тұрғыдан нақты тәртіпке келтірілген мінез-құлық қана құқықтық мінез - құлық болып саналады, ал рұқсат етуші не тыйым салушы құқық нормаларында қарастырылмаған мінез-құлық құқықтық мінез - құлыққа жатпайды. Құқықтық мінез - құлық мемлекет тарапынан қадағаланып отырады. Жағымды, оң мінез-құлыққа құқықтық кепілдік беріледі, ал құқыққа қарсы жағымсыз, теріс мінез-құлық үшін адамға құқықтық жауапкершілік жүктеледі. Дереккөздер
Сабақты жоспарлау

Сабақты жоспарлау - нақты оқу уақыты барысында оқытушы мен оқушы әрекеттесулерін құрастыру. Негізі оқытушының оқу-тәрбие іс-әрекетінің және оқушылардың оқу материалының мазмұнын меңгеруі, дамуы және тәрбиеленуі бойынша оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетінің мақсаттары, міндеттері, принциптері, әдістері және мазмұны болып табылады. Сабақ жоспары конспект түрінде жүзеге асады. Сабақ конспектісінің құрамына тақырыптың аты, сабақтың міндеттері, кезеңдері, құрал-жабдықтар, әрбір кезеңдегі оқушыларға арналған тапсырмалар, тапсырмаларды орындау алгоритмдері, мұғалім сөзінің үзінділері немесе жаңа материалдың толық мәтіні енеді. Жоспар-конспект: *тақырып *сабақтың міндеттері *сабақ кезендері *оқушыларға арналған тапсырмалар.
Қаржы нормалары мен нормативтері

Қаржы нормалары мен нормативтері - қаржыны жоспарлауда қаржы ресурстарының құралуын, бөлінуін, қайта бөлінуін реттейтін ең аз, орташа немесе ең көп шекті шамаларды көрсететін көрсеткіш. Норма — қайсыбір ресурстардың өнімнің бір өлшеміне шаққандағы шығынының жеке мәні (шамасы). Норматив — түрлі ресурстар шығынының нормалар негізінде есептелген және осы ресурстарының қолданыстағы жағдайларда тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ететін бірыңғай орташа өлшемделген шамасы. Қаржы нормалары мен нормативтері айналым капиталын нормалау кезінде қолданылады. Айналым активтерінің нормасы осы активтердің босалқы қорының шамасын айқындай отырып, күнмен және теңгемен белгінеді. Шығарылатын өнімнің номенклатурасы, өндірістің технологиясы мен ұйымдастырылуы өзгерген кезде нормалар да қайта қаплады. Айналым активтерінің нормативтері - ақшалай қаражатгың кәсіпорынға қаржы-шаруашылық қызметті ұйымдастыру үшін ұдайы қажет ең төмен ұйғарынды сомасы. Норматив шамасы— смета бойынша өндіріске жұмсалған бір күндік шығынның күндік айналым қаражатының нормасына көбейтіндісі. Нормативті кәсіпорынның өзі кезекті жылға арналған өндірістік бағдарламаны әзірлеу кезінде белгілейді. Дереккөздер
Қоғамдық қауіпсіздік

Қоғамдық қауіпсіздік (ағыл. public safety (security); нем. off en tlicit e Sich erh eit) - Адамдардың мінез-құлқы немесе табиғаттың дүлей күші тудырған қоршаған орта үшін қауіпті, азаматтардың өмірі мен денсаулығына келтіретін зиянды зардаптардың алдын алумен немесе жоюмен байланысты қатынастар. Дереккөздер
Тақырыптық-библиографиялық құрал

Тақырыптық-библиографиялық құрал - салалық тиістілігіне өздерінің байланысы жоқ белгілі бір тақырып бойынша құжаттарды көрсететін библиографиялық құрал. Кейде мұндай құралды проблемалық-тақырыптық немесе жиынтық деп те атайды. Дереккөздер
Тенденция

Тенденция (латын. tendere-бағыттаймын, ұмтыламын) деген қаламгерге тән құштарлық, оның қоғамдық көзқарасының тұғыры, өнер туындыларында көрініс табатын суреткердің әлеуметтік, саяси, идеологиялық адамгершілік ұмтылысы, автордың өзі бейнелеп отырған, өмір шындығына деген идеялық-эмоциялық қарым-қатынасы, маңызды мәселелерді ой елегінен өткізіп бағамдауы. *көзқарастағы немесе іс-қимылдағы бағыттылық, ұмтылыс; *қандай да бір құбылыстың дамуының барысындағы бір бағыт; *біреуге танылатын идея, ой. Дереккөздер