kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Чуна

.]] Чуна — Ресей дің Краснояр өлкесі мен Иркутск облысындағы өзен. Бирюса өзенімен бірігіп Тасеева өзенін құрайды (Ангара ның сол саласы). Ұзындығы 1203 км, су жиналатын алабының ауданы 56,8 мың км². Бастауын Шығыс Саянның Уда тау жотасының беткейінен алып, тауаралық тар аңғармен, ортаңғы және төмен ағысында Орта Сібір таулы үстіртімен ағады; траптардан өткенде шоңғалдар түзіледі. Аралас толығады. Орташа су ағымы 300 м3/с. Чуна алабында жалпы ауданы 16,5 км² болатын 550 көл бар. Қарашада қатып, сәуірдің аяғында мұзы түседі. Ағаш ағызылады. Орта ағысында (189 км) жергілікті кеме қатынасы бар. Өзен бойында Нижнеудинск қаласы орналасқан. Сілтемелер *Ресей *Чулым *Иркутск Дереккөздер
Шабақты

Шабақты – Талас өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 164 км, су жиналатын алабы 1290 км 2 . Бастауы Қаратаудың солтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Ақжар көліне 15 км-дей жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Аңғары Саудакент ауылына дейін таулық сипатта, тар, төменде, жазықта кеңейе түседі. Арнасы тік жарлы. Кішігірім 17 саласы бар. Қар, жер асты суларымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы Қыршабақты өзені сағасынан 1,0 км төменде 2,8 м 3 /с. Лайлылығы 200 — 600 г/м 3 . Суы Шабақты бойында орналасқан елді мекендердің тұрмыстық-шаруашылық қажеттілігін өтеуге жұмсалады. Дереккөздер
Сарыраушан

Сарыраушан(Solіdago) — күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Дүние жүзінде 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда ормандарда, шалғынды және далалық аймақтарда, бұталардың арасында, таудың тастақты беткейлері мен өзен жағалауларында, саяжайлар мен бақтарда өсетін 2 түрі: кәдімгі Сарыраушан (S. vіrgaurea) және канада Сарыраушаны (S. canadensіs) бар. Олардың биікт. 2 м-ге жуық, сабағы жіңішке, тік өседі, жоғ. жағы бұтақтанған. Тамырынан өсіп шыққан жапырақтарының сабақшалары ұзын, сабағының жоғ. жағындағылары сопақша, отырмалы болады. Сары түсті себет гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тамыз — қазан айларында гүлдеп, қарашада жемісі піседі. Жемісі — айдары бар тұқымша. Сарыраушанның құрамында илік заттар, сапониндер, эфир майлары, флавоноидтар (рутин, кемпферол, т.б.), алкалоидтар бар. Медицинада Сарыраушаннан жасалған препараттар қан тоқтату, несеп жүргізу, терлету үшін пайдаланылады. Бүйрекке тас байланғанда, ревматизм, подаграны емдегенде ішеді. Сарыраушан бал беретін, мал азықтық және әсемдік үшін өсірілетін өсімдікке жатады. Пайдаланылған cілтемелер
Джоан Вайолет Робинсон

Джоан Вайолет Робинсон (; 31 қазан 1903, Камберли, Суррей, Ұлыбритания, — 5 тамыз 1983, Кембридж, Ұлыбритания) — ағылшын экономисі, экономикалық теорияның солшыл кейнсшілдік бағытының көшбасшысы, бәсеке теориясының негізін қалаушы. 1925 ж. Кембридж университетін бітіріп, 1931 жылдан осы университетте ассистент, экономика лекторы және профессор болып істеген. 1949 жылдан Британ корольдігі қоғамының мүшесі. 30-жылдары “кейнсшілдік үйірмеге” белсене қатысты. Робинсонның “Жетілмеген бәсекенің экономикалық теориясы” (“Economіcs of іmperfest competіtіon”) атты еңбегі неоклассиктерге қарсы жазылған алғашқы елеулі шығарма болды. Робинсон өндіріс факторлары нарығында сұраным жағында болатын монополия деген мағынаны білдіретін “монопсония” терминін енгізді. Кейінгі, әсіресе 50 — 60-жылдары жазылған бірқатар еңбектерінде неоклассикалық теорияны одан әрі сынға алды. Ол сондай-ақ жұмыспен қамтылу мәселелері, марксизмнің экономикалық теориясына сыни талдау, капиталдың қорлануы, экономикалық өрлеу, экономикалық “басбұзарлық” мәселелері, экономикалық даму және өзара тәуелділік, осы заманғы экономикалық теория мәселелері, кедейлік және дамушы елдердің артта қалуы, Қытайдағы “мәдени революция” туралы, т.б. ауқымды тақырыптарда ғылыми еңбектер жазды. Робинсон жанталаса қарулануға белсене қарсы шықты, саяси қайраткерлер мен түрлі бағыттағы экономист-теоретиктердің сындарлы диалогын жақтады.
Сарысояу

Сарысояу – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Жер жүзіне таралған 25-тей түрі бар. Қазақстанда барлық аймақтарда, жолдың жиегінде, қоныстар маңында, ашық жерлерде және егістіктерде өсетін 2 түрі: кәдімгі Сарысояу (X. strumarіum) және тікенді Сарысояу (X. spіnosum) кездеседі. Жиі кездесетіні — кәдімгі Сарысояу Оның биікт. 20 — 100 см. Сабағы тік өседі, көп бұтақты, тікенді. Көбіне жергілікті жерде Сарысояуды ошаған деп те атайды. Жапырақтары жүрек тәрізді, үш қалақты, жиегі ара тісті тілімденген. Түтікше гүлдері дара жынысты себет гүлшоғырына жиналған. Аталық себеті көп гүлді, шар тәрізді, аналық гүл себеті екі гүлден құралады. Екі гүл себеті де бір өсімдікте дамиды. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — жасыл сұр түсті (ұзындығы 12 — 18, ені 5 — 10 мм) сопақ дән. Сарысояудың жапырақтарында йод, алкалоид және С витамині, ал дәндерінде май, шайыр, глюкозоид болады. Сондықтан С-дан бұғақ және буын ауруларын емдейтін дәрі алынады. Халық медицинасында Сарысояудың ұрығы мен тамырын қан аралас іш өтуге, диатезге, тіс ауруына қарсы қолданады. Қытай медицинасында жемісі мен жапырағынан алынған ұнтақтан дәрі май жасалып, онымен теміреткені, қышыма, қотырды емдейді. Сарысояу — улы өсімдік. Тамыры мен жапырағынан бояу алынады. Тікенегі қой, ешкінің жүніне жабысып, жүннің сапасын төмендетеді. Пайдаланылған cілтемелер
Сарыбөрік

Сарыбөрік – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік жоталары тобына жататын асу. Географиялық орны Көкжота тауынан оңтүстік-батысқа қарай, Қызылтентек және Шақырты өзендерінің шатқалдары айырығында, Қазақстан (Жетісу облысы Алакөл ауданы) және Қытай аралығындағы шекарада орналасқан. Жер бедері Биіктігі 4107 м. Асудың солтүстік жағы мен беткейлері өте тік. Өзендері ірілі-ұсақты сарқырамаларға бай. Жылдық жауын-шашын мөлшері 800-1000 мм. Топырағы, өсімдігі Топырағы таулық-шалғындық. Шатқалдарында шырша, самырсын, ақ терек, көктерек аралас орман өседі. Жануарлар дүниесінде таулық ортаазиялық эндемиктер басым. Арқар, тауешкі, барыс, ұлар, гималай тазқарасы, т.б. кездеседі. Туристік мәні зор. Жазда жайлау ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Чурулар

Чурулар (тюру, куру, гуру) — Вьетнамның оңтүстік аумағындағы халық. Жалпы саны – 14 978 адам (1999 жылғы халық санағы). Вьетнамның ресми түрде танылған 54 халқының бірі. Тілі Малай-полинезиялық кіші отбасының чам тобының тюру тілінде сөйлейді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Діні Дәстүрлі діни наным-сенімдерін сақтап қалғанымен, қазіргі таңда чурулар ұлттық болмыс-бітімін біртіндеп жоғалта бастаған. Тарихы Олардың ата-бабалары тяммен ортақ болуы мүмкін. Чуру аңыздарына сәйкес, бұрын Орталық Вьетнамның жағалауындағы ойпаңды жерлерінде өмір сүрген олардың ата-бабалары чамдардан бөлініп, Оңтүстік Вьетнамның таулы және тау етегіндегі аймақтарына қоныс аударған. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі - егіншілік, суармалы және құрғақ егіншілік (күріш, жүгері, түйнек, маниок, асқабақ, т.б.), мал шаруашылығы (буйвол, бұқа, шошқа, ешкі, жылқы), құс шаруашылығы, терушілік, аңшылық және балық аулау. Қолөнерден қамыс пен бамбуктан ыдыс тоқу, ұсталық, керамика өнері дамыған. Өмір салты Ауылдық қауымдарды (плей) басшы (поплей) басқарды, қауым өмірінде маңызды рөлді бақсы (гру, йух) атқарды. Үлкен матрилиндік отбасы (3-4 ұрпаққа дейін) басым. Неке матрилокальды болып табылады, некеге тұру арқылы неке қию бастамасы қыздарға тиесілі, некеге тұрғаннан кейін екі аптадан кейін әйелі күйеуінің үйінде тұрады. Мұрагерлік құқық қыздарға тиесілі. Дәстүрлі тұрғын үйлері ағаштан немесе бамбуктан жасалған, қадаларда орналасқан. Ұзын үйлер жиі кездеседі. Сілтеме * Дереккөздер
Көктал (Байзақ ауданы)

Көктал — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Көктал ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан батысқа қарай 5 км-дей жерде, Талас өзенінің тармақтары жағалауында, бұта аралас жусан, баялыш, күйреуік басым өскен шалғынды боз топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Көктал ауылы - 1932 жылы кішігірім 7 ауылдан құралып, бір колхоз болып ұйымдасқан. 7 ауыл тек нөмірмен белгіленген. 1935 жылдан бастап "Политотдел" колхозы деп аталған. Политотдел өз алдына ауылдық Кеңес болып 1980 жылы құрылды. 2002 жылдан Көктал ауылдық әкімшілігі болып қайта өзгерді. 1994 жылы ауыл ақсақалдарының және тұрғындарының ұсынысымен "Политотдел" ауылы "Көктал" деген атаумен өзгертілді. Себебі, алғашқы колхоздастыру кезеңінде ауылды қоршай жасыл желек егілген, ол көп кешікпей ну орманға айналған. Сондықтан, сырттан келгендер сол қалың талдарына орай "Көктал ауылына бара жатырмыз" дейді екен. Еліміз егемендік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы мемлекеттік ономастикалық комиссиясының 06.02.1997 жылғы ұйғарымымен аталмыш ауыл тарихи атауын қайта алды. Ауыл кеңес өкіметі кезінде Жамбыл жұмыртқа-құс фабрикасының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Көкталда серіктестік және 14 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауылдың шығыс жағында Талас өзенінен тартылған "Жұмабай" каналы, батыс жағында Мәдімар болыстың атасы Белқожа бидің каналы жатыр. Оның жанында Белқожа каналынан тартылып қолдан жасалған "Бөгет" тоғаны бар. Ауылдың солтүстік бетінде Қазақстан Республикасы мәдени ескерткіштерді қорғау қорына енгізілген "Төрткүл" қорғаны орналасқан. Биік төбенің басына орналасқан, жауға тойтарыс беруге арналған қорғанның құлаған тұстары сақталған. Дереккөздер
Көктал (кәсіпорын)

«Көктал» – ауыл шаруашылық кәсіпорын, акцион. қоғам. Талас ауданы Қызыләуіт ауылында орналасқан. Қызметінің негізгі бағыты – мал және өсімдік шаруашылығы өнімдері: асыл тұқымды қаракөл қозысы, жүн, жүгері дәні. 120,4 мың га жері бар, оның 116,2 мың га-сы жайылым, 1263 га-сы егістік. Шаруашылықта 280 адам жұмыс істейді. Дереккөздер
Всеволод Иванович Роборовский

Всеволод Иванович Роборовский (26.4(8.5).1856, Санкт-Петербург — 23.5 (5.6).1910, Ресей, Тараки иелігі, қазіргі Калинин облысы) — Орта Азияны зерттеген Ресей саяхатшысы. Н.Пржевальскийдің Орталық Азиялық үшінші (1879 — 80) және төртінші (1883 — 85), М.В. Певцовтың 1889 — 90 ж. Тибет экспедицияларына қатысты. 1893 — 95 ж. Орталық Азияның батыс бөлігін зерттеу үшін ұйымдастырылған экспедицияны басқарды. Экспедиция 2 жылда Шығыс Тянь-Шань, Куньлунь, Наньшань, Бэйшань, Тибеттің солтүстік-шығысын, Жоңғар даласын қамтитын орасан зор алқапты зерттеп, оның орографиясын анықтады; 16 мың км-лік маршрут картаға түсірілді, 30 астрономиялық пункттің орны анықталып, гипсометриялық және метеорологиялық бақылаулар жүргізілді. Тау жыныстарының, өсімдіктер мен жануарлардың үлкен коллекциялары жиналды. Экспедиция нәтижелері 1893 — 95 ж. “Шығыс Тянь-Шань мен Наньшаньға саяхат” атты еңбекте жарияланды. 1879 жылдағы Тибет экспедициясының сәтті болуына орай Орыс Географиялық қоғамы Роборовскийге "кіші алтын медаль" берген еді.
Сарысу (көпіршік)

Сарысу, киста (грек. kystіs — көпіршік) — әр түрлі патологиялық процестердің нәтижесінде тіндер мен органдарда пайда болатын қуыс. Сарысудың құрылысы, көлемі мен мөлшері оның пайда болу себептеріне, организмнің қай жерінде орналасуына, мерзіміне және Сарысудың айналасындағы қан тамырларына байланысты. Осындай ерекшеліктеріне қарай сарысудың бірнеше түрі кездеседі. * Ретенциялық Сарысу — ішкі секреция бездері жолдарында (өзегінде) түрлі сұйықтықтардың жиналуынан бездердің ісініп, өзектерінің бітелуі, мысалы, май безінен май бөлінуі, сүт безінен сүт бөлінуі, т.б. * Рамолициондық Сарысу — тығыз тіндердің жұмсарып іруінен болады, мысалы, миға қан құйылу, әр түрлі қабынулар, некрозбен ауыру. * Дизонтогенетикалық Сарысу — жеке бір органның дамымауынан пайда болған кемістік, мысалы, бүйректі сарысудың жайлап алуы. * Ісікті Сарысу — әр түрлі себептердің әсерінен тамырда, безде және сүйекте ісіктің пайда болуы, мысалы, лимфангиома, кистаденденома. * Жарақат Сарысуы — түрлі сыртқы әсерден эпителий тіндерінің бұзылуы, мысалы, саусақ, алақан, т.б. * Эпителий тіндерінің Сарысуы; * Паразиттік Сарысу — таспа құрттардың (эхинококк, цистицерк) даму сатысында көпіршіктің (финн) пайда болуы. Сыртқы органдарға жиналған Сарысуды анықтау қиынға соқпайды. Сарысуды анықтау үшін цитол. әдіс (сұйықтықты сорып алып, шыныға жағып, микроскоп арқылы қарау) қолданылады. Бұл кезде жасушалардың табиғаты қатерлі ме, қатерсіз бе анықталады. Сарысу ұлғайып, асқынып диагноз қою қиын болған жағдайда, мыс., Сарысудың ішіндегі полипті анықтау үшін сорып алынған сұйықтыққа ауа жіберіп, рентген сәулесіне салады. Мұны пневмоцистография әдісі деп атайды. Емі: негізінен хирург. әдістер қолдану. Пайдаланылған cілтемелер
Сарыбел

Елді мекендер: * Сарыбел – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл. * Сарыбел – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Сарыбел – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік жоталар тобына кіретін жайлау.
Сейітқазы Асылсейітұлы Кешуов

Сейітқазы Асылсейітұлы Кешуов (28.12.1951 жылы туған, Ақтөбе облысы Көксу ауданы) – техника ғылымының докторы (1994), профессор (1996). *1973 - Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті), *1979 - Челябинск ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру институтының аспирантурасын бітірген. *1973-1976 - Қазақстан ҒА-ның Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында инженер, Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында ассистент, *1980-2001 - оқытушы, кафедра меңгерушісі, *2001 жылы осы институттың инженер ғылыми өндірістік кешенінің жетекшісі болды. *2002 жылдан осы институттың директоры қызметін атқарады. 100-ден аса ғылыми жарияланымның, 2 монографияның, бірнеше оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Сарысүмбе

Сарысүмбе, Алтай — қала (1984), Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданына (Қытай) қарасты Іле — Қазақ автономиялы облысы Алтай аймағының орталығы. Моңғол Алтайының оңт. баурайында, Қыран өз-нің жағалауындағы тауаралық аңғарға орналасқан. Тұрғыны 190 мың адам (1990). С. қ-на қарасты 9 елді мекенді қосқандағы Аумағы 12,0 мың км². Іргесі 1869 ж. қаланған. 1919 жылға дейін Қобда амбаны арқылы тікелей Пекиннің бақылауында, 1949 жылға дейін Шыңжаң өлкесінің қарамағында болды. 1954 жылдан Алтай деп аталды. 1984 ж. ресми түрде қала мәртебесі берілді. Тұрғын халықтың басым бөлігін қазақтар мен қытайлар құрайды. Бұлардан басқа жеті-сегіз ұлттың өкілдері тұрады. Ауа райы құрғақтау, қаңтардағы температурасы ¬–30 — 35°С. Жазы қоңыр салқын, шілденің орташа температурасы 20 — 22°С. Қалада жүн тоқу, тері өңдеу, былғары киім тігу, алтын және басқа түсті металл мен асыл тастар өңдеу, т.б. өндіріс салалары жақсы өркендеген. Қазақ тілінде орта білім және кәсіптік-техн. білім беретін мектептер, кітапхана, өлкетану мұражайы, қазақ ән-би ансамблі, қазақ ұлттық емханасы жұмыс істейді. Қазақ тілінде “Алтай” газеті, “Алтай аясы” атты әдеби журнал, ғыл.-көпшілік сипаттағы “Дәрігерлік білім”, “Ғылым және өнер”, т.б. журналдар жарық көреді. “Алтай” теледидары қазақ және қытай тілдерінде күнделікті хабар таратады. Пайдаланылған cілтемелер
Сарытау

Сарытау сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: Елді мекендер: * Сарытау – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. * Сарытау – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Сарытау (тау жотасы) – Жетісу Алатауының солтүстік сілеміне кіретін жекелеген тау жотасы. * Сарытау – Кетпен (Ұзынқара) жотасының оңтүстігіндегі тау. * Сарытау – Мұғалжар тауларының орта тұсындағы оқшау тау. * Сарытау – Көкшетау қыратының оңтүстігіндегі тау. * Сарытау – Кішітау тауларының солтүстік-батысындағы тау. * Сарытау – Қарқаралы тауларының солтүстігіндегі оқшау тау. * Сарытау – Ұлытау тауларының шығысындағы оқшау тау. * Сарытау – Қалба жотасының қиыр оңтүстігіндегі тау сілемі. * Сарытау (қала)
Роборовский атжалманы

Роборовский атжалманы — аламантәрізділер тұқымдасының атжалман туысына жататын кеміргіш. Қазақстанда Зайсан қазаншұңқырының шығыс жағындағы Қара Ертіс жайылмасындағы құмды жерлерді ғана мекендейді. Қазақстанда кездесетін атжалмандардың ішіндегі ең ұсағы (дене тұрқы 75 — 90,5 мм, салмағы 17,5 — 26 г). Күндіз інінде жатады да, түнде қорегін іздеуге шығады, негізінен жеке-жеке тіршілік етеді. Өсімдіктердің тұқымдарымен, жапырақтарымен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Ініне азықтық қор жинайды. Роборовский атжалманының аналықтары жылына екі рет 4 — 8-ден ұрпақ туады. Өте сирек кездеседі, таралу аймағы өте шағын, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Сарытау (тау жотасы)

Сарытау – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік сілеміне кіретін жекелеген тау жотасы. Географиялық орны Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 2073 м. Ұзындығы 25 км, енді жері 10-12 км. Шығысында – Ақсу, батысында Бүйен өзендерімен шектеседі. Жер бедері Жер бедері солтүстік-батыс жағында көлбеу, солтүстік-шығысында өте тік. Батысы мен солтүстігіндегі беткейлері түйетайлы. Геологиялық құрылымы Тау палеозой эрасының герцин таужасалу кезеңінде қалыптасқан. Кейінгі тектоникалық қозғалыстар кезінде негізгі жоталардан бөлінген. Геологиялық жыныстары кристалдық тақтатастардан, кварцит пен құмдауыттан тұрады. Климаты Тау қоңыржай белдеудің тұран континентальдық аймағына жатады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500-750 мм. Қаңтардың орташа температурасы -12 -16 ° С, шілдеде 16-20 ° С. Өсімдігі Етегінен төбесіне қарай қызғылт қоңыр топырақ әлсіз қордалы қара топыраққа алмасады. Селеулі-бетегелі шалғын 2000 м биіктікте шырша мен самырсынға, көктерек, қайың, шетен аралас орманға айналады. Солтүстік-батыс етегінде көне Тұрсынөде кенішінің орны сақталған. Баурайында бірнеше бұлақ көздері бар. Дереккөздер
Көлбастау

Көлбастау (1993 жылға дейін – Евгеньевка) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Мыңбұлақ ауылдық округінің құрамында. Географиялық орны Аудан орталығы – Бауыржан Момышұлы ауылының оңтүстік-шығыс іргесінде, бұта аралас сұлыбас, бетеге, селеу өскен бозғылт қоңыр топырақты тау алды жазығында орналасқан. Халқы Ауыл 1992 жылға дейін "Евгеньевка" деп аталып келген. 1930-1997 жылдары картоп өсіретін Ленин атындағы ұжымшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Көлбастауда және округ құрамындағы Талапты ауылында ЖШС-тер және шаруа қожалығы құрылды. Ауылдың негізі 1912 жылы қаланған. Ресейден жер ауып келген Евгеньев деген кулак осы аймақтың шұрайлы жерлерін басып алып, орыс поселкесін орнатқан. 1920 жылы ауылда алғашқы төрт жылдық бастауыш мектеп ашылып, онда қазақ халқының біртуар перзенті Бауыржан Момышұлы Горчаров деген орта шаруаның үйінде жүріп оқыған. 1992 жылы ауылдың атауы "Көлбастау" деп өзгертілді. Дереккөздер
Сарытау (тау, Алматы облысы)

Сарытау – Кетпен (Ұзынқара) жотасының оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданының жерінде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр, ені 15 км шамасында. Абсолюттiк биіктігі 3523 м. Геологиялық құрылымы Сарытау төменгі тас көмір дәуірінің шөгінділері мен гранитті интрузиялы тау жыныстарынан түзілген. Жота қырқасы арқылы Қазақстан мен Қытайдың мемлекеттік шекарасы өтеді. Өсімдігі Солтүстік беткейінде 2800 — 3000 м биіктікке дейін орман өседі. Субальпі, альпілік шалғындар жазғы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Қытайдағы бөлігінің атауы — Үйсінтау (қытай. - “Усунь Шань”) деп аталады. Дереккөздер
Сарыбасшөп

Сарыбасшөп (Erysimum), ақбасқурай — орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі, көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның далалық жерлеріндегі шалғындарда, таудың тасты шатқалдарында, қыраттарда, тоғайлардың арасында өсетін 15 түрі бар. Олардың биікт. 5 — 100 см, сабағы тік, жоғ. жағы бұтақталып тармақталған, жалаң, кейде сыртында түгі болады. Жіңішке жапырақтарының шеті тілімденбеген, бүтін, үшбөлікті және жұлдызша тәрізді түктер жапқан. Тостағанша жапырақшалары тік орналасқан, төм. бөлігі қапшық тәрізді. Желегі ұзын тырнаққа ұқсайды, түстері сары, күлгін, қошқыл, өте сирек жағдайларда ақ түсті болады. Сәуірден тамызға дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — ұзынша келген төрт қырлы бұршаққын. Оның ашылатын жері дара орт. жүйкеден тұрады. Тұмсығы ойма немесе қос қалақты. Тұқымдары бір қатарда орналасқан. Сарыбасшөптердің мал азықтық маңызы бар, әсемдік үшін де өсіреді. Жұлдызшешек (левкой) Сарыбасшөп (E. cheіranthoіdes), шашыңқы Сарыбасшөп (E. dіffusum) — дәрілік өсімдіктер, олардың жүрекке әсер ететін, несеп жүргізетін және қақырық түсіретін қасиеті бар. Жирен Сарыбасшөп (E croceum) — өте сирек кездесетін эндемикті түр ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер * Тостаған * Орамжапырақ * Қызыл кітабы Дереккөздер
Бейрут

Бейрут ( Bayrūt, Beyrut, Bērytós, , Beirut, Birot, ) — Ливан мемлекетінің астанасы, ежелгі тарихи қала. Жерорта теңізі жағалауында орналасқан. Тұрғыны 1,5 млн-нан астам (1990). Батыс Еуропа мен Таяу Шығыс елдерін байланыстырып тұрған аса ірі портты қала. Сауда, жеңіл өнеркәсіп, туризм жақсы дамыған. Қалада халықаралық әуежай, университеттер, ұлттық кітапхана, тарихи және өнер музейлері бар. Бейруттың іргесін б.з.б. ХVIII ғасырда (кейбір деректерде б.з.б. XV ғасыр) финикиялықтар қалаған. Кейін (б.з.б. III ғ. — б.з. IV ғ.) өз ақшаларын шығарған аса ірі сауда және қолөнер орталығына айналды. 635 жылдан бастап Араб халифатының құрамына кіріп, халқы мұсылман дінін қабылдады. Осы кезеңде Бейрут мұсылман өркениетінің ірі орталығына айналды. XII — XIII ғасырлар аралығында крестшілдер мен мұсылмандар арасындағы шайқас алаңына айналып, XIV — XV ғасырларда мәмлүктер билеген Мысыр сұлтандығына бағынды. 1516 — 18 жылдары Осман сұлтандығының құрамында болды. 1918 жылы қазан айында қаланы Антанта әскерлері басып алды. Бейрут 1920 — 43 жылдары Франция мандаттығымен құрылған “Ұлы Ливан мемлекетінің” (1926 жылдан Ливан республикасы), ал 1943 жылы тәуелсіз Ливан Республикасының астанасы болып жарияланды. 1975 жылы Ливанда мұсылмандар мен христиандар арасында қарулы жанжал шығып, 1978 жылы елдің оңтүстік бөлігін Израиль басып алды. 1983 жылы құрылған Ұлттық құтқару майданы мүшелерінің іс-қимылдары нәтижесінде әрі Араб Лигасы елдерінің араласуымен ұлттық татулыққа қол жеткізіліп, 1984 жылы 5 наурыздағы келісімге сәйкес Израиль әскерлері басып алған жерлерінен кері шегінді. Осы әскери қақтығыстар кезінде Бейрут үлкен бүліншілікке ұшырады. Бейрутте ежелгі және орта ғасырлардан қалған көптеген тарихи ескерткіштер сақталған. Олардың қатарында Джами әл-Омари мешіті (XIII ғ.) және Сарай мешіті (XVI ғ.), тағы басқа тарихи ғимараттар бар. Дереккөздер
Зура Бостанқызы Кешилева

Зура Бостанқызы Кешилева (13.3.1940 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданы Мамлют қаласы) – медицина ғылымының докторы (1990), Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргендәрігері (1990), Америка дерматологтар академиясының мүшесі (1994). *1969 - Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Мәскеу қаласындағы *1972 - Орталық тері-венерологиялық аурулары ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. *1969-1976 - Қазақ тері-венерологиялық аурулары ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға (1976–81) ғылыми қызметкер, институт директоры (1981–2001) қызметтерін атқарған. *2001 жылдан «Альта-мед» ғылыми-тәжірибелік орталықтыңның президенті. Кешилева 6 монография, 19 өнертабыстың, 11-ден аса патенттің авторы. «Құрмет» орденімен (1999) марапатталған. Дереккөздер
Параболоидтар

Параболоидтар (парабола және eіdos – түр) – тұйықталмаған, центрі жоқ екінші ретті беттер. Олар эллипстік және гиперболалық болып бөлінеді. Егер екі параболаның ойыстары бір жаққа қараса, онда эллипстік Параболоидтар, ал егер ойыстары екі жаққа қараса онда гиперболалық Параболоидтар болады. * [http://a-geometry.narod.ru/theory/theory_18.htm Эллипстік] Параболоидтар тік бұрышты Охуz декарттық координаттар жүйесінде (мұндағы p>0, q>0) теңдеуімен анықталады және бұл оның канондық теңдеуі болып табылады. z0 және z=0 шарттары тек эллипстік Параболоидтардың төбесі үшін ғана орындалады. Эллипстік Параболоидтардың барлық нүктелері координаттық Оху жазықтығының бір қапталында орналасқан. * Гиперболалық Параболоидтар тік бұрышты Охуz декарттық координаттар жүйесінде (мұндағы p>0, q>0) теңдеуімен анықталады және бұл теңдеу оның канондық теңдеуі. Гиперболалық Параболоидтардың осьпен қиылысу нүктесі оның төбесі. Параболоидтар Охz, Оуz жазықтықтарына және Оz осіне қатысты симметриялы. Ал Оху координаттық жазықтығына, Ох, Оу осьтеріне және координаттар басына қатысты симметриялы емес. Oxy жазықтығына параллель эллипстік Параболоидтартың қимасы – эллипс, Oz осіне параллель қимасы – парабола болады. Дереккөздер
Рүстембек Бейсенұлы Омаров

Рүстембек Бейсенұлы Омаров (7 қыркүйек 1919, Павлодар облысы Лебяжье ауданы Шарбақты ауылы – 6 маусым 1988, Алматы) – күйші, домбырашы. Өмірбаяны Қазақстанның халық артісі (1976). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Омаров домбыра тартуды әкесінен үйренген. 1934 жылы А.Жұбановтың жетекшілігімен құрылған халық аспаптар оркестрінде домбырашы, кейін домбыра тобының концертмейстері және жеке домбырашы қызметін атқарды. 1937 – 39 жылы қазіргі Санкт-Петербург қаласындағы музыкалық училищеде, 1946 жылы Алматы консерваториясында оқыды. Бұдан кейінгі шығармашылық қызметін ұстаз ретінде консерваторияда, домбырашы ретінде Құрманғазы атындағы халық аспаптар оркестрінде қатар жүргізді. Ә.Есқалиев, І.Ахмедияров сынды көптеген күйші-домбырашыларды тәрбиеледі. Омаров қазақ халқының күй мұрасын, әсіресе, Құрманғазы күйлерін, оның орындаушылық дәстүрін жетік меңгерді. Сілтемелер * Күй * Домбыра * Консерватория Дереккөздер
Өсімдік карантині

Өсімдік карантині Өсімдік карантині, мемлекет аумағын немесе оның жеке бір бөлігін карантинді аурулар мен зиянкестер және арамшөптердің таралуынан сақтау үшін ұйымдастырылады. Осыған байланысты ол сыртқы және ішкі карантин болып екіге бөлінеді. Сыртқы карантиннің негізгі мақсаты – еліміздің аумағын карантиндік маңызы бар нысандардан қорғау. Осы мақсат үшін шет елдермен шекаралардағы арнайы бекеттерде елімізге әкелініп жатқан өсімдік өнімдерінің (дән, жеміс-жидек, орман және жеміс ағаштары, сәндік дақылдардың көшеттері мен тұқымдары, т.б.) барлығы карантиндік тексеруден өтеді. Оларды басқа елге тасымалдау үшін арнайы карантиндік сертификат болуы қажет. Карантиндік нысандардың бірі байқалған жағдайда барлық жүк зарарсыздандырылады немесе жойылып жіберіледі, жіберілген елге кері қайтарылады. Әр мемлекет үшін карантиндік нысандардың тізімдері жасалынып, бекітіледі. Қазақстанда оларға бунақ денелілерден колорадо және капр қоңыздары, комсток құрты, қан-қызыл біте, американың ақ көбелегі; аурулардан – үнді қаракүйесі, күріштің бактериоздары, жүгерінің гельминтоспориоздары, арпаның сарғыш қуыршақтануы, қашқаргүлдің бұйралануы; ал арамшөптерден – сары шырмауық, кекіре, жабайы күнбағыс, т.б. жатады. Ішкі карантиннің негізгі мақсаты – республика аумағында кездесетін, бірақ та әлі аса кең тарала қоймаған зиянды нысандарды жою және әрі қарай таралуын шектеу. Карантин шараларын Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министірінің өсімдіктерді қорғау және карантин департаменті “Өсімдіктер карантині туралы” заңды басшылыққа ала отырып жүргізеді. Дереккөздер
Шабдар

Шабдар – шаяноттар тұқымдасына жатады. Отаны Үндістан мен Малай архипелаг аралдары. 20-ға жуық түрі белгілі. Табиғатта гүлдегенмен, үй жағдайында гүлдету қиын. Гүлдеген жағдайда: гүлдеп болған соң әдемі қызыл жемістер береді. Шабдарды әдемі шұбар ала жапырақтары үшін өсіреді. Ұзынша жалпақ болып келген жапырақтары қысқа, тік сабақтарында орналасқан. Бірыңғай жасыл түстілері аса әдемі болмайды. Алажапырақтылары өте әдемі. Ашық жасыл түсті жапырақтыларында теңбіл, шұбар, сұрғылт түсті дақтары, сонымен қатар бетіне күміс жалатқандай жолақтылары да бар. Соңғы кезде жапырақтары түгелдей күміс жалатқандай сұрыпталған түрлері шықты. Жарығы: бірыңғай жасыл түстілері алакөлеңкеде жақсы өседі, көлеңкеге де шыдамды. Алажапырақтылары жарықты қалайды, бірақ тіке түскен күн көзіне қоюға болмайды. Жылуы: жылуды жақсы көретін өсімдік. Қыста температура 16-180С төмен түспегені абзал. Суғарылуы: жазда жиірек, қыста сирек суғарады. Ылғалдылығы: ылғалдылықты жақсы көреді. Қысы-жазы су бүркіп тұрса, жапырақтарының ұшы қоңырқай тартпай жақсы өседі. Қоректендірілуі: көктем-жаз айларында айына екі рет минералды тыңайтқышпен қоректендіреді. Аурулары: өрмекші, кене, өсімдік биті, щитовка, ақ ұнтақ құрты зиянкестерімен ауруы мүмкін. Құрғақ және суық ауа өсімдікке зиян келтіреді. Жапырақтары ширатылып түсіп қалады. Көбейтілуі: түбін бөлу арқылы көбейтеді. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Серік Ешмұхамбетұлы Көмеков

Серік Ешмұхамбетұлы Көмеков (1944, Тараз қаласы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990). * Ташкент мемлекет университетін бітірген (1967). * 1967 – 1968 жылы Ташкент мемлекет университетінің теориялық физика кафедрасының оқытушысы * 1968 – 1973 жылы Санкт-Петербургтегі А.Ф. Иоффе атындағы Физика-техикалық институтының аспиранты * 1973 – 1994 жылы Жеңіл және тамақ өнеркәсібінің Жамбыл технология институтында аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, проректор * 1994 – 1997 жылы ҚР Білім министірлігі Жоғары білім мен ғылым басқармасының университеттер мен институттар бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары, ҚР Білім министірлінің Инспекциялау басқармасының бастығы * 1997 – 1998 жылы Абай атындағы Алматы мемлекет университетінің теориялық физика кафедрасының меңгерушісі * 1998 – 2000 жылы Шығыс Қазақстан университетінің проректоры * 2000 – 2001 жылы Алматы технология университетінің проректоры * 2001 жылдан Қ.И. Сәтбаев атындағы Ұлттық техника университетінің ғылым және халықар. қатынастар департаментінің директоры. Шығармалары Жартылай өткізгіштер мен қатты полимерлердің фотоэлектрлік, оптикалық және кинетикалық қасиеттерін зерттеумен шұғылданады. * Динамический эффект Штарка при переходах с дискретного уровня в континуум – ЖЭТФ. 1981, т. 81; * Возбуждение короткими импульсами света двухуровневой системы с релаксирующим возбужденным состоянием – Оптика и спектроскопия, 1983; * Полоса фотолюминесценции и антистоксовое излучение нативного коллагена в видимой области спектра. – Биофизика. 1991, т. 36. Дереккөздер
Олигосахаридтер

Олигосахаридтер – молекуласында гликозидті байланысқан 2-ден 10-ға дейін моносахарид қалдықтары болатын көмірсулар. Қалдықтар санына байланысты олигосахаридтер дисахарид, трисахарид, т.б. болып бөлінеді. Олигосахаридтер бос күйінде көптеген өсімдіктерде (мысалы, қызылша мен қант құрағында сахароза), сиыр сүтінде (дисахарид, лактоза), ана сүтінде (гексасахаридтер) кездеседі. Олигосахаридтер түссіз, қатты (балқу температурасы нақты емес) немесе тұтқыр сұйықтықтар; суда ерігіштігі молекула массасы мен құрылым жүйеленіміне тәуелді. Олигосахаридтер полисахаридтердің гидролизінен алынады. Тамақ өнеркәсібінде қолданылады. Олигосахаридтердің классификациясы Олигосахаридтердің қатаң номенклатурасы өте ауыр. Олигосахаридтің атауы моносахаридтердің О-алмастырылған туындыларының түріне сәйкес түзіледі, тотықсыздандырғыш бірліктің атауына негізделген, барлық қолда бар алмастырғыштарды көрсетеді; қалпына келтірмейтін олигосахаридтер үшін номенклатура гликозидтерге ұқсас. Сызықтық олигосахаридтердің атауларында көбінесе олардың арасындағы байланыс түрін көрсете отырып, моносахарид қалдықтарының ретті санауы қолданылады. Физикалық қасиеттері Көптеген олигосахаридтер кристалды қатты заттар немесе кристалданбайтын сироптар болып табылады, ақ немесе түссіз, суда жақсы ериді, төменгі спирттерде аз ериді және диметилформамидті, формамидті және диметилсульфоксидті қоспағанда, басқа қарапайым еріткіштерде іс жүзінде ерімейді. Жоғары температурада төменгі олигосахаридтер сірке қышқылында және пиридинде ериді. Кейбір жоғары тармақталмаған қалыпты олигосахаридтер, мысалы, целлодекстриндер суда қиын ериді және олардың ерігіштігі молекулалық массаның жоғарылауымен тез төмендейді. Көптеген олигосахаридтердің тәтті дәмі бар. Табиғатта таралуы Бос күйде олигосахаридтер өсімдіктер әлемінде кеңінен таралған, олар, ең алдымен, резервтік көмірсулардың рөлін атқарады. Өсімдік олигосахаридтеріне тән және көп тараған өкілдері сахароза тобындағы олигосахаридтер: мелицитоза, рафиноза, гентианоза, стахиоз және т.б. Ішкі сілтемелер * Глюкоза * Моносахарид Дереккөздер he:פחמימה#מיון הפחמימות
Павел Петрович Рогальский

Павел Петрович Рогальский (14.7.1904, Украина, Полтава облысы Гадяч — 1987, Алматы) — актер, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының халық артисі (1957). Сахналық өнер жолын Днепропетровск музыкалық театрының қосымша құрамында актер болудан бастады. Ол көбіне комедиялық бағыттағы рөлдерді орындаумен өзінің жарқын мінезді актер екенін байқатты. 1937 жылдан Солтүстік Қазақстан облысының орыс драма театрында актер болды. Орыс және шетел драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге қатысып, елеулі сахналық бейнелер жасады. Сахналық тұлғаның сыртқы кескін-бейнесін дәл табушылық, сондай-ақ қаһарманның ішкі жан дүниесін терең психологиялық тұрғыда ашып көрсету — оның актерлік шеберлігіне тән қасиет. Жазушы Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” спектакліндегі Қарабай рөлі осы тұрғыда шешім тапты. Дереккөздер:
Шабдаржап

Шабдаржап — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Тайпақ ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстікке қарай 165 км-дей, округ орталығы Тайпақ ауылынан 35 км-дей жерде, Жайық өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 730 адам (364 ер адам және 366 әйел адам) болса, 2009 жылы 758 адамды (378 ер адам және 380 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 623 адамды (325 ер адам және 298 әйел адам) құрады. Тарихы 1957-1997 жылдары қаракөл қойын өсіретін Октябрьдің 50 жылдығы атындағы кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылы шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Бәйтен Уәлиханұлы Омаров

Бәйтен Уәлиханұлы Омаров (1927-2008) – режиссер, киноактер, педагог, Қазақстанның халық артісі. (1987). Уақ тайпасынан шыққан. Білімі 1948 жылы Алматы қаласындағы киноактерлер мектебін, ал 1954 жылы Ташкент мемлекеттік театр-көркемсурет институтын (жетекшісі И.В. Радун) бітірді. Спектакльдері Омаров режиссер өнер жолын 1953 жылы тұңғыш рет Н.В. Гогольдің “Үйлену” комедиясын (қазіргі Атырау облысы драма театрында) қоюдан бастады. 1954 – 1989 жылы Семей облысы драма театрында, Ұйғыр мемлекеттік музыкалы комедия театрында, Қазақконцертте, Талдықорған облысы драма театрында бас режиссер болды. Ол А.Қаһардың “Ауру тістер”, М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек”, “Қарагөз”, Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері – Ақтоқты”, Назым Хикметтің “Махаббат туралы аңыз”, Гогольдің “Ревизор”, Ә.Тәжібаевтың “Майра”, І.Мұхамеджановтың “Бөлтірік бөрік астында”, Ш.Айтматовтың “Жәмилә” (“Махаббат жолы”), т.б. спектакльдерді сахнаға сәтті шығарды. 1972 жылдан киноға түсіп, Бадмаев (“Жанталас”, 1972), Ақан (“Даладағы қуғын”), Бекбосынов (“Қосымша сауалдар”, екеуі де 1979), Генерал-губернатор (“Жылан жылында”, 1981) Махмұтов (“Алаң шетінде”, 1982), т.б. рөлдерді орындады. Фильмографиясы *1972 - Құлагер - Күренбай *1975 - Жанталас - Петр Бадмаев *1975 - Гауһартас - парторг *1978 - Қосымша сұрақ - эпизод *1979 - Даладағы қуғын - Ақан *1979 - Триптих - председатель *1981 - Жаудаһа жылы - генерал-губернатор *1981 - Гоби мен Хинган арқылы - Тодзио Ямада *1982 - Ақ бақсы - Эттыкай *1982 - Алаң жиегінде - эпизод *1984 - Тұңғиықтан репортаж - Мада Сумар *1986 - Алтын әйел - алтын істері шебері *1987 - Ауылдан келген күйеу бала - Алманың ағасы *1987 - Айдай сұлу Айсұлу - пір *1989 - Кек - эпизод *1990 - Шығыс дәліз - эпизод *1997 - Сиқырлы демеуші - эпизод *2006 - Көшпенділер - эпизод *2007 - Бірде багажникте - Ахмединың әкесі Дереккөздер
Әбдіманап Бапанұлы Көпберген

Әбдіманап Бапанұлы Көпберген (6.7.1946 жылы туған, Жамбыл облысы , Талас ауданы Ақкөл ауылы) – қоғам қайраткері. * Ысты руынан шыққан. * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтының зоотехникалық (1970) * әл-Фараби атындағы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің заң факультетін (1997) бітірген. * 1965 – 1986 жылы Талас ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының аға зоотехнигі * Сарысу ауданының «Түгіскен» асыл тұқымды мал з-тында ферма зоотехнигі, ферма меңгерушісі, бас зоотехник-селекционер, шаруашылық партия к-тінің хатшысы. * 1986 – 1993 жылы Сарысу ауданы «Сарысу» кеңшарының директоры * Сарысу ауданы атқару к-тінің төрағасы, осы ауданның әкімі. * 1994 – 1999 жылы ХІІІ шақырылған ҚР Жоғарғы Кеңесінің, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. *1999 жылдың желтоқсан айынан ҚР Парламенті Мәжілісінің ауыл шаруашылығы хатшылығының сектор меңгерушісі, меңгерушінің орынбасары. ҚР журналистер одағының мүшесі «Аманатқа адалдық» кітабының авторы * «Астана» медалінің *«КСРО-ның өнертапқышы» атағының иегері. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.tugel.kz/kk/791.html/ Көпберген Әбдіманап Бапанұлы]
Айша Көпжасарова

Айша Көпжасарова (24.9. 1941 жылы туған, Тараз) – ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Өмірбаяны * 1968 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. * Облыстық «Еңбек Туы» (Қазіргі «Ақ жол») газетінде еңбек жолын бастады. * 20 жыл қатарынан мектепте ұстаздық етті. * 1980 – 1999 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театры әдебиет бөлімінің меңгерушісі болды. Шығармалары * Алғашқы өлеңдері 1978 жылы «Шұғыла» топтамасында шықты. * 1980 жылы «Жаз келді» атты тұңғыш кітабы * 1982 жылы «Бақытым менің» * 1986 жылы «Соны соқпақтар» атты жыр кітаптары жарық көрді. * 1999 жылы «Атамұра» баспасынан шыққан облыс ақын-жазушыларының «Өлеңдер мен әңгімелер» жинағына бір топ жырлары енді. * Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған «Тал бесігім – Таразым» атты таңдамалы жыр жинағы 2001 жылы жарық көрді. Ақын жырлары сыршыл нәзіктігімен тартымды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.tarsu.kz/kaz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id635%3A2011-03-06-06-02-30&Itemid131/ Көпжасарова Айша]
Шұлым

Шұлым — Ресейдің Красноярск өлкесі және Томск облысы жерімен ағатын өзен, Обтың оң саласы. Кузнецк Алатауының шығыс беткейінен бастау алатын Ақ және Қара Июс өзендерінің қосылуынан пайда болған. Ұзындығы 1799 км, су жиналатын алабының ауданы 134 мың км². Орташа су ағымы 793 м3/с. Түйіскен жерінен Ачинск қаласына дейін таулық сипатта; 420 км бойы жазықпен тереңдігі 55 метрге дейін аңғармен ағып, төмен ағысында тармақтарға бөлінеді. Бірнеше деңгейдегі кең террасалардан тұрады. Төменгі ағысында жайылмасы кеңейеді. Жағалауында көптеген ескі арналық көлдер кездеседі. Басты салалары: Чикчаюл, Кемчук, Кия, Яя. Ч. алабында жалпы ауданы 456 км² болатын 4,8 мыңдай көл бар. өзен көбіне қар суымен толығады. Қазан — қарашада қатып, мамырда мұзы түседі. Балық (муксун, нельма, шортан, тургун майшабағы) ауланады. Сағасынан 1173 км жерге дейін кеме қатынайды, ағаш ағызылады. Бойында Назарово, Ачинск, Асино қалалары орналасқан.
Сарыторғайлар

Сарыторғайлар немесе сұлыкештер — сайрағыш торғайлар отрфдының тұқымдасы. Еуразия мен Африканы мекендейтін 39 түрі бар. Қазақстанда Сарыторғайлардың 3 туысына жататын 17 түрі кездеседі. Сарыторғайлар ормандағы, далалық және шөлді аймақтардағы бұта не биік ағаштарды, кейбір түрі таудағы альпілік белдеуге дейін мекендейді. Сарыторғайлардың тұрқы 12,5 — 20 см, тұмсығы конус тәрізді, сүйір, кейде үрлеп қойған сияқты болады. Қауырсындары қоңырлау, қызыл қоңыр, кейде сарғылт түсті. Республикамызды мекендейтін Сарыторғайлардың құйрығында ойығы болады, ал Америкада тіршілік ететін Сарыторғайлардың құйрығы дөңгелектеніп не сатыланып келеді. Қазақстанда ең көп тараған түрі — сарғалдақ сұлыкеш (Еmberіza brunіceps), қамыс сұлыкеші (Emberіza schoenіclus). Таулы аймақтардан ақбас сұлыкешті (Emberіza leucocephala), тау сұлыкешін (Emberіza cіa), жартас сұлыкешін (Emberіza buchananі), тарышыл сұлыкешті (Emberіza calandra) кездестіруге болады. Сарыторғайларлардың кейбір түрі қайтпайтын құстар, кейбіреулері жылы жаққа қайтады не қыста тау етегіне қоныс аударады. Ұясын жерге немесе аласа бұтаға салады, аналығы 3 — 6 жұмыртқа басады. Негізінен өсімдік дәнімен, жазғы жәндіктермен қоректенеді. Сарыторғайлардың барлығы дерлік жақсы сайрайды. Пайдаланылған cілтемелер
Әшім Құрамбайұлы Омаров

Әшім Құрамбайұлы Омаров (13 мамыр 1929 жылы туған, Түркістан облысы Төле би ауданы Қызыләскер ауылы) – металлург ғалым, технология ғылымының докторы (1978), профессор (1971), Қазақстанның Ұлттық ғылым академиясының академиясы (2003). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1991). Өмірбаяны Мәскеу болат және қорытпалар институтын (1953), КСРО ҒА Металлургия институтының аспирантурасын (1960) бітірген. Өзбекстанның металлургия зауытында инженер (1953 – 57), Өзбекстан ҒА-нда ғылыми қызметкер (1960 – 61), Шымкент химиялық-технологиялық институтында проректор (1961 – 68), ҚазПТИ-де (қазіргі ҚазҰТУ) ғылыми-педагогикалық қызметте (1968 – 84), ректор (1968 – 76), Шымкент педагогикалық институтында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан университеті) ректор (1984 – 93) болды. 1993 жылдан ҚазҰТУ-да ғылыми-педагогикалық жұмыспен айналысуда. Негізгі ғылыми еңбектері компонентті қорытпалардың фазалық құрамы мен құрылымын зерттеуге, болат қорыту технологиясын жетілдірудің теориялық және тәжірибелік мәселелеріне арналған. Бір топ ғалымдармен бірге технологиялық процестерді басқаруды автоматтандыру жүйелерін жасап, өндіріске енгізді. Ол электрометаллургиялық болат өндірісінің жаңа технологиясын комплексті құру жобасын ұсынды. 18 авторлық куәлігі, 9 патенті бар. “Құрмет”, Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. Сілтемелер * Ғалым * Қызыл Ту * Металлургия Дереккөздер
Шаблон

Шаблон, үлгі (немісше Schablone — үлгі, модель) — сызбаның, бұйымның, әріптің, цифрдың, тағы басқа пішініне ұқсас ойығы бар пластина, олардың бейнесі осы ойыққа сәйкестендіріліп сызылады. Сілтемелер * үлгі * модель * Schablone * Эталон * С++ шаблондары * Инвариант * Паттерн * Веб-шаблон Дереккөздер
Сарыбасша

Сарыбасша – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдігі. Қазақстанда Күнгей, Іле Алатауларының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шаньнің батпақты жерлерінде, өзендер бойында және бұлақтардың жағалауында өсетін 1 түрі — бұлақ Сарыбасшасы (N. fontanum) бар. Оның биікт. 10 — 60 см. Сабақтары жер тағандап өседі. Жапырақтары қауырсынды, шеті ойықталып тілімденген. Ақ түсті гүлдері қысқа масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қысқа бұршаққын. Сарыбасшаның құрамында эфир майы, каротин, йод және С витамині бар. Жас жапырақтарынан дайындалатын тұнбасы мен шырынын қан азайғанда, бауыр ауырғанда, бүйрекке және қуыққа тас байланғанда, бүйрек қабынғанда, тері аурулары кезінде ішеді. Сілтемелер * Тянь-Шань * Бұршақ * Алатау Дереккөздер
Сарыторғай

Сарыторғай, Жетіқыз – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысының Ұлытау және Қостанай облысының Амангелді аудандары жерімен ағады. Бастауы Ұлытаудағы Сарлық және Қаражыланды жылғаларының қосылған жерінен басталып, Екідің ауылы тұсында Қараторғай өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 123 км. Су жиналатын алабы 5880 км 2 . Ірі салалары - Тамды, Терісбұтақ, Ханшаболған. Аңғары Тамдының сағасына дейін 1,5-3 км, Терісбұтақ сағасынан 80-100 м, Ханшаболған сағасынан төмен кеңейіп, 10 км-ге жетеді. Арнасы тік жарлы (4 м), ені 20-400 м. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Екідің аулының тұсында 5,64 м 3 /с. Суы жазда ауыз суға, мал, жайылым суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Огюст Роден

Франсуа Огюст Рене Роден (12 қараша, 1840, Париж — 17 қараша, 1917, Медон, Париж маңы) — француз мүсіншісі. * 1864 ж. А.Л. Бариден оқыды. * 1871 — 77 ж. Париж бен Брюссельде жұмыс істеді. * 1875 ж. Италияны аралап, Микеланджело шығармашылық ықпалында болды. * 1860 — 70 жылдардағы Роденнің “Сынық мұрынды кісі” (қола, 1864) бейнесі мен адамзаттың ояну кезеңі бейнеленген “Қола дәуірі” (гипс, 1877, Санкт-Петербургтегі Эрмитажда) мүсінінен реалистік батыл ізденіс пен ой тереңдігі және пластикалық пошым арқылы қозғалысты жаңашылдықпен бере білу шеберлігі айқын көрініс тапты. * Роден 1880 жылдың басынан өмірінің соңына дейін “Тамұқ қақпасы” атты горельеф-композиция жасаумен шұғылданды. Осы композицияның жеке бөліктері дербес көркем туынды ретінде сомдалды. Олардың қатарына “Хауа” (мәрмәр, 1881, Мәскеудегі Бейнелеу өнері мұражайы), “Сүйіс” (гипс, 1886), т.б. мүсіндер жатады. * Мүсінші 1884 — 88 ж. Кале үшін “Кале азаматтары” атты атақты туындысын жасады. Бұл монументті топтамадағы қаһармандар шабуылынан қаланы қорғау үшін өлімге бас тіккендер образында патриоттық рух трагедиялыққа толы психологиялық терең толғаныспен тоғысқан. Роден шығармашылығының кейінгі кезеңіндегі кескіндемелік характердегі еңбектерінен символиктік бейнелеу кең орын алып, мүсіндердегі басты назар жарық пен көлеңкенің тынымсыз астасуына аударылды. Бұл жаңа бетбұрыс Роденді мүсін өнеріндегі импрессионизмнің негізін салушылардың қатарына қосты. Шебердің осы кезеңде сомдаған туындыларының санатына В.Гюго ескерткіші (1886 — 1900), О.Бальзак мүсіні (1893 — 97), “Еңбек мұнарасының” жобасы (1889) сияқты әйгілі еңбектері жатады. * Мұнымен бірге Роден адам мінезі жан-жақты ашылған портреттік мүсіндерді де (Ж.П. Лоранс, 1881; Ж.Далу, 1883; П.Пювис де Шаванна, 1891; В.Гюго, 1897; Мәскеудегі Бейнелеу өнері мұражайы) тұлғалады. * Роденнің озық реалистік шығармашылығы Еуропа мүсін өнеріне игі әсерін тигізді. Дереккөздер
Әшірбек Сейілханұлы Көпіш

" РМК-ң халықаралық музейлер күнін атап өтуіне орай құттықтау сөзін сөйлеуде]] Көпіш Әшірбек Сейілханұлы (1947 жылы туған, Қордай ауданы Керу ауылы) – жазушы, қаламгер, қайраткер. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ді бітірген (1970). Осы жылы республика «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде еңбек жолын бастады. 1970 – 1977 жылы «Лениншіл жас» (‘’«Жас Алаш»’’) газетінде кіші әдеби қызметкер, аға әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі; 1978 – 1987 жылы «Пионер» («Ақ желкен») журналының жауапты хатшысы; 1987 – 1994 жылы Қазақстанда жаңадан ашылған «Арай» – «Заря» журналдарының бас редакторы; 1994 – 1995 жылы Қазақстан теледидарының Бас директоры, 1995 – 1996 жылы «Қазақстан радиосы және теледидары» республика корпорациясының президенті болды. 1996 жылдан республика «Өнер» баспасының директоры. 1985 жылы «Дөңгеле, Күн, дөңгеле», «Таудан түскен тұман» хикаяттары жеке кітап болып шықты. «Дөңгеле, Күн, дөңгеле» повесі өзінің туған ауылы – Керу, оның тамылжыған табиғаты мен ауыл адамдарының өміріне арналған. Дереккөздер
Ортақ меншік

Ортақ меншік – екі немесе бірнеше адамның меншік құқығына тиесілі мүлік. Ортақ меншік үлесті және бірлескен меншік деген екі түрге бөлінеді. Үлесті меншік бойынша әрбір қатысушының Ортақ меншікте нақты үлесі болады. Үлес мөлшері Ортақ меншікке қатысушылардың өзара келісімі арқылы ортақ мүлікті құру мен көбейтуге қосқан салымдарына қарай белгіленеді. Кейін нарыққа қарай мүліктің бағасы өзгерсе де, бастапқы үлестері сол қалпында қала береді. Cондықтан қатысушылардың үлестері мүліктегі заттай үлес емес, құнындағы үлес те емес, ортақ құқықтық үлес болып танылады. Кей жағдайда ортақ меншікке қатысушылардың үлестерін өздері емес, басқа адам немесе заң белгілейді. Мұндай жағдай қатысушылардың біреуінің заңды құқығы бұзылатын болғанда орын алады. Ортақ үлесті меншік, сондай-ақ бірлескен қызмет шартын жасасу арқылы және жай серіктестік нысанында фермер қожалығын ұйымдастырған кезде пайда болады. Үлестеріне қарамастан Ортақ меншік қатысушыларға меншік құқығына тән барлық өкілеттіктер (иемдену, пайдалану, билік ету) беріледі. Әрбір қатысушы үлесті меншіктегі тұтас мүлікке де, өзіне тиесілі үлеске де билік етеді. Ортақ меншіктегі тұтас мүлікке билік ету барлық қатысушылардың келісімімен жүзеге асырылады. Ал өзіне тиесілі үлеске қатысушы жеке-дара билік етеді, яғни өз қалауымен сатуға, сыйға тартуға, кепілге қоюға, мұраға қалдыруға құқылы. Үлесті меншіктегі мүлікті иемдену мен пайдалану да барлық қатысушылардың келісімімен іске асырылады. Ал келісе алмаған кезде иемдену және пайдалану тәртібін сот белгілейді. Ортақ меншіктің екінші түрі – бірлескен меншіктегі құқық үлестерге бөлінбейді. Қатысушылар өздеріне тиесілі үлесті тек Ортақ меншіктен шыққанда ғана айқындайды. Бірлескен меншік азаматтар арасында ғана (ерлі - зайыптылардың некелескен соң алған мүлкі, шаруа қожалығы құрылғанда, тұрғын үйді жекешелендіргенде) пайда болады. Бірлескен меншіктегі мүлікті қатысушылар бірлесе иеленеді және пайдаланады. Олардың келісімімен өзгеше тәртіп те белгіленуі мүмкін. Бірлескен меншіктегі мүлікке билік ету де барлық қатысушылардың келісімі бойынша жүзеге асырылады. Бірақ мұнда ерекше тәртіп қолданылады: жылжымалы мүлікке меншік иелерінің біреуі билік еткенде басқаларының келісімі бар деп болжамданады, ал жылжымайтын мүлікке қатысты не нотариалдық куәландыруды талап ететін мәміле жасағанда басқа қатысушылардың жазбаша түрде келісімдері талап етіледі. Дереккөздер