kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Formica fusca

Formica fusca — бұл қара түсті құмырсқа, ол Еуропаның барлық аймақтарында, сондай-ақ Оңтүстік Азия мен Африканың кейбір бөліктерінде кең таралған. Бұл құмырсқа көбінесе "жібек құмырсқа" немесе "қоңыр құмырсқа" деп аталады. Оның таралу аймағы Палеарктикалық аймақта Батысында Португалиядан бастап Шығысында Жапонияға дейін және Оңтүстігінде Италиядан бастап Солтүстігінде Финноскандияға дейін созылады. Солтүстік Америкадан алынған популяциялар бөлек түр ретінде бөлініп шыққан, Formica subaenescens. F. fusca ұялары әдетте шіріген ағаш кесінділері немесе тастар астында, орман шетінде және ағаш шекараларында кездеседі. Бұл түр сондай-ақ қалалық аймақтарда жиі кездеседі, онда ол арамшөптерде кездесетін бітелер бөлетін шіресімен қоректенеді. F. fusca кішкентай жәндіктермен, мысалы, алма көбелегінің дернәсілдерімен, біте шіресімен және гүлді емес нектарлармен қоректенеді. Жұмысшылардың кейбір патогендерге жоғары төзімділігі байқалған және бұл F. fusca-ның метаплеуралды безін пайдалануымен қатар, олардың құмырсқа қышқылының антибиотиктік қасиеттерін қолдануымен байланысты болуы мүмкін деп саналады. Microdon megalogaster деп аталатын құмырсқа шыбынының балаңқұрттары осы құмырсқалардың ұяларында байқалған. Бұл шыбын балаңқұрттарының инквилиндік қарым-қатынасы толық түсінікті емес. Мінез-құлқы Оқу қабілеттері Бұл құмырсқа түрінің жұмысшылары классикалық шартты рефлекс әдісі арқылы иістік тітіркендіргішті марапатпен (қант ерітіндісі) байланыстырып үйрене алады. Бұл түрдің оқу қабілеттері гүлдердің иісінде болатын жеке қосылыстар арқылы тексерілген. Құмырсқалар тез үйренеді – тітіркендіргішті бір-ақ рет көрсету олардың шынайы ұзақ мерзімді жад қалыптастыруына жеткілікті. Бұл қалыптасқан жад жойылып кетуге де төзімді. Үш сынақтық шарттаудан кейін олар қатерлі ісік жасушаларын (MCF-7) сау жасушалардан (MCF-10A) ажырата алады. Сондай-ақ, бір қатерлі ісік жасушасы түрін (MCF-7) басқа бір қатерлі ісік жасушасынан (MDA-MD-231) ажырата алады. Адам ісіктерін анықтау Кейін бұл оқу қабілеттері ісік бар тышқандардың зәрін пайдалану арқылы тексерілді. Тышқандарға адам сүт безі ісіктері салынды, олардың зәрі жиналып, оқу материалы ретінде қолданылды. Жаттығу мен сынақтар кезінде әртүрлі тышқандар қолданылып, құмырсқалардың нақты тышқанның иісіне емес, ісіктің бар не жоқтығына назар аударуына жағдай жасалды. Осылайша, құмырсқалар тышқандардың зәрінен адам ісігінің бар екенін анықтап, ауырғандарды сау тышқандардан ажырата алды. Дереккөздер
Грини табиғи қорығы

Грини табиғи қорығы — Латвиядағы Курземе аймағының оңтүстік-батыс бөлігінде, Приморск ойпатында, Павилоста мен Зиемупе аралығында, теңізден 10 км қашықтықта орналасқан қорық. Тарихы Грини мемлекеттік табиғи қорығы, 1936 жылы ұйымдастырылған және қазіргі шекарасында 1957 жылдан бері бар. Ол Латвияның батысында, Балтық жағалауында орналасқан. «Грини» қорығының бүкіл дерлік аумағын ормандар алып жатыр. Қорық Атлантикалық сирек кездесетін Grīņa sartene (Erica tetralix) өсімдіктерінің мекені болып табылатын қарағайлы орманды сақтау мақсатында құрылған. Бұл түр Латвияның шығысында кездеседі және алғаш рет 1885 жылы байқалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейінгі алғашқы жылдарда Грин ормандары іс жүзінде қорғалмаған болатын. 1957 жылы бұл аумақтар қайтадан қорық болып жарияланды. Келесі 20 жыл ішінде шөбі өскен аумаққа жаңа аумақтар қосылып, қорықтың жалпы алаңы 1076 гектарға дейін өсті. 1979 жылы Гринни қорығы жеке табиғатты қорғау мекемесі болып қала отырып, әкімшілік жағынан Слитере ұлттық паркіне бағынды. 2011 жылдың 1 ақпанынан бастап ол Курземе аймақтық әкімшілігінің табиғатты қорғау кеңесінің құзырында. Сипаттама Ерекше қорғалатын аймақ генетикалық тұрғыдан Балтық теңізінің трансгрессия аумағы болып табылатын теңіз жағасындағы ойпатта жатыр. Негізгі жынысы девон дәуірінің құмтастары және моренамен жабылған доломиттер. Морена қалыңдығы 3 м-ге дейінгі теңіз құмды шөгінділерімен, ежелгі топырақ учаскелерімен және 1,3 м тереңдіктегі өсімдік қалдықтарымен жабылған. Топырақ негізінен аллювиалды-гумусты, нашар ыдырайтын топырақ қабаты бар. Климаты жағалаулық, жазы салқын, құрғақ, қысы жұмсақ. Ауаның жылдық орташа температурасы 6,5°С, ең жылы айдың орташасы (шілде) 16°С, ең салқыны (қаңтар) -3°С. Рельефтегі шағын ойпаңдар жазда құрғап, көктем мен күзде су басады. Батыс пен солтүстік-батыстан соғатын желдер басым. Қорықтың 80%-ға жуығы үздіксіз бұталы немесе шөп жамылғысы бар қарағай мен қайың сирек ормандарымен жабылған. Өсімдік жамылғысының бұл түрі жергілікті жерде гринис деп аталады (қорықтың атауы да осыдан). Флора және фаунасы Грини қорығы өзінің ерекше экожүйесімен және флора мен фаунаның алуан түрлілігімен танымал таңғажайып орын. Бұл қорықтағы жануарлардың ең тартымды түрлерінің бірі - бұғы. Олар жабайы табиғатты ғана емес, сонымен қатар аймақтың экожүйесінде маңызды рөл атқарады. Грини қорығының жануарлар әлемі бүкіл Балтық жағалауына тән. Бұл жергілікті жерлерде ең көп таралған жануарлар, олардың ішінде - Еуропалық бұғы, бұлан, елік, қабан, батпақ тасбақасы және т.б. Құстар арасында ең көп тарағандары - құр, шіл, ителгі, ақсары, жапалақ. Микрорельефке қарай гринидің екі түрі бар: шымтезек мүгі-бұта (биік жерлерде) және шөгінді-қияқ (төменгі жерлерде). Шымтезек мүгі-бұта гринисінде ағаш қабатын қарағайлар түзеді, төменгі қабаты шиыршық, ксерофитті қыналар мен мүктердің үздіксіз жамылғысы болып табылады және өсінділер болмайды. Шымтезек мүгі-бұта гринисінде қарағайлар да ағаш қабатын құрайды, бірақ қайыңның едәуір қоспасымен, кейбір жерлерде майда ағаштармен арша араласқан талдың өсіндісі дамыды. Төбешіктердің арасында қияқтар, батпақ қызылбояу, талқурай, жатаған ақсора жиі кездеседі. Дереккөздер
Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы ТМД конвенциясы

Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы ТМД конвенциясы — 1995 жылы жасалған халықаралық шарт болып табылады. 38-бапқа сәйкес күшіне ену үш мемлекет ратификациялағаннан кейін қарастырылған. Конвенцияның 34-бабына сәйкес 1993 жылы қабылданған ТМД-ның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы туралы ережеге байланысты. 2021 жылы Комиссияны құру мәселесі бойынша сараптамалық топтың отырысы өтті. 1995—1998 жылдары Ресей, Тәжікстан және Беларусь ратификациялаған және олар үшін 1998 жылғы 11 тамызда күшіне енген; Оны Қырғызстан 2003 жылы 21 тамызда ратификациялап, сол уақытта күшіне енді. Грузия, Армения және Молдова қол қойған, бірақ ратификацияламаған. 2001 жылы ПАCE Еуропа Кеңесінің мүшелері мен мүше-мүшелеріне конвенцияға қол қоймауды немесе ратификацияламауды ұсынды, себебі адам құқықтарын қорғаудың ЕКПЧ-ге қарағанда әлсіз механизмін ұсынады. Еуропа Кеңесінің Министрлер Комитеті ЕКПЧ мен ТМД Конвенциясының қатар өмір сүруі туралы ЕСПЧ-ден консультативтік қорытынды беруді сұрады, бірақ сот бұл мәселе оның құзыретіне жатпайды деп санады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.memo.ru/prawo/reg/GUS.htm Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы ТМД конвенциясы] * [https://www1.umn.edu/humanrts/russian/cis/Rcomshrts.html ТМД-ның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы туралы ереже] * [http://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-INF(1998)008-e ТМД-ның Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы конвенциясының және Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенцияның қатар өмір сүруінің құқықтық мәселелері туралы пікір] * [http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID9298&langEN ТМД-ның адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы конвенцияның және Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенцияның қатар өмір сүруі]
Дала орақшы құмырсқасы

Дала орақшы құмырсқасы, немесе еуропалық орақшы құмырсқасы, немесе дәнмен қоректенетін құмырсқа (лат. Messor structor) — моногинді орақшы құмырсқаларының Messor (Pheidolini трибасына) тұқымдасына жататын түрі. Messor clivorum Ruzsky атауы Татарстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген. Ареалы Тар таксономиялық көлемде (2018 жылдан бастап) бұл түр Еуропаның Австрия, Болгария, Чехия, Франция, Венгрия, Румыния, Словения сияқты елдерінде кездеседі. Бұрынғы кең таксономиялық Messor «structor» көлемінде (бес түрге бөлінгенге дейін) ол Батыс Палеарктикада кең таралған болатын. Бұл түр Жерорта теңізі аймағындағы елдерде, Оңтүстік және Шығыс Еуропада, Кавказда, Орта және Орталық Азияда, Ауғанстанда, Иранда, Иракта, Ливанда, Сирияда, Израильде кездеседі. Өлшемі Жұмысшы құмырсқалар мен полиморфты солдаттардың өлшемі 3-тен 9 мм-ге дейін өзгереді. Аналықтары мен аталықтарының мөлшері шамамен 1 см. Таксономия Бұрын Messor «structor» атауы бірнеше түрдің кешені ретінде қарастырылған, бірақ 2018 жылы молекулярлық-генетикалық зерттеулер мен Wolbachia симбионттары бойынша ол бес жеке түрге бөлінді: Messor structor (Австрия, Болгария, Чехия, Франция, Венгрия, Румыния, Словения), M. ibericus Santschi, 1925 (Болгария, Хорватия, Франция, Германия, Греция, Италия, Румыния, Словения, Испания, Швейцария), M. muticus (Nylander, 1849) stat.rev. (Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Румыния, Ресей, Украина), және ғылым үшін жаңа екі түр: M. ponticus sp.n. (Болгария, Румыния, Түркия, Украина) және M. mcarthuri sp.n. (Греция, Түркия) . 2018 жылы бұрынғы синонимдердің бірі, Messor clivorum Ruzsky таксоны тәуелсіз түрлік мәртебеге қайта енгізілді, және болжам бойынша, Ресейдің солтүстік популяцияларының барлығы осы криптикалық түр M. clivorum-ға жатады. Сол жұмыста Messor tataricus таксонының ареалы мен 2018 жылғы мәліметтерге сүйене отырып, ол Messor ponticus немесе Messor muticus болуы мүмкін деп болжануда. M. tataricus түрінің бастапқы сипаттамасы толық емес және типтері жоғалған, сондықтан оны M. tataricus nomen dubium деп қарастыру ұсынылады . Дереккөздер
Екі капитан (фильм, 1956)

Екі капитан – Бенджамин Кавериннің романы негізінде режиссер Владимир Венгеров түсірген 1955 жылғы кеңестік көркем фильм. 1956 жылы 28 наурызда жарық көрді. Сюжеті Саня Григорьев суға батып кеткен пошташының сөмкесін өзеннен алып шығады. Хаттар суланып, конверттердегі мекен-жайларды бөлшектеу мүмкін болмады, сондықтан хаттар суреттің басты кейіпкері үшін қызықты оқуға айналды. Беймәлім теңізші жазған хаттардың бірі оны қатты таң қалдырғаны соншалық, ол оны жаттап алды. Саяхатшы болуды армандаған Саня алыс жерлерге барғалы үйден қашып кетеді, бірақ Петроградқа қоныстанып, көше баласына айналады. Петроград көшелерінде Саняны мұғалімі Иван Павлович Кораблев алып, мектеп-коммунаға орналастырады. Мектеп меңгерушісі - Николай Антонович Татаринов. Саня мектеп меңгерушісінің немере ағасы, марқұм капитан Иван Львович Татариновтың қызы Катя Татариновамен дос бола бастады. Саня Иван Львовичтің пошташының сөмкесінен тапқан хаты екенін анықтайды. Сондай-ақ, ол капитан Татаринов экспедициясының жойылып кетуінде шешуші рөл атқарған – Николай Антонович екенін анықтайды. Мұны білген Мария Васильевна, Иван Львовичтің жесірі және Николай Антоновичтің әйелі у ішеді. Николай Антонович Саняны Мария Васильевнаны жала жапты және өлді деп айыптайды. Саня капитан Татариновтың экспедициясын табуды және оның дұрыстығын дәлелдеуді мақсат етеді. Мектепті бітіргеннен кейін Саня полярлық ұшқыш болып, Катаға үйленеді. Ұлы Отан соғысы басталған кезде ол майданға кетеді. Бірде тағдыр оны апатқа ұшыраған ұшақпен капитан Татаринов экспедициясының соңғы тұрағына тастайды. Ол капитан Татариновтың жоғалған экспедициясын табады. Кейіннен экспедицияның тарихы, ашылуы мен өлімі, сондай-ақ бұл өлімге кім кінәлі екендігі туралы ашық дәрісте белгілі бір кеңес профессоры айтады, ал Саня бұл арада елді қорғауды жалғастырады және блокада кезінде жоғалған Катяны табады. Марапат * Белградтағы балалар мен жастарға арналған халықаралық кинофестивальде Владимир Венгеровке режиссерлік еткені үшін диплом берілді (Югославия, 1956) Фильм туралы деректер * Фильмде В. Кавериннің романының көптеген маңызды кейіпкерлері — Пётр Сковородников, доктор Иван Иваныч, Гаер Кулия — көрсетілмеген; * 1990-жылдары фильм бейнекассеталарда, ал 2000-жылдары DVD форматында шығарылған. Дереккөздер
Ермек Жетпісбайұлы Имантаев

Ермек Жетпісбайұлы Имантаев (29 наурыз 1967 жыл, Жұрын, Октябрь ауданы, Ақтөбе облысы) — қазақстандық саясаткер, Ақтөбе облысының бұрынғы әкімі (2002—2004). Білімі 1992 жылы Мәскеу мемлекеттік қаржы академиясын экономист мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолы 1992 жылы «Тұран» сақтандыру қоғамы директорының орынбасары; 1992-1994 жылдары «Ақсу» сақтандыру қоғамының бас директоры; 1994 жылы «Ақсу» өңірді әлеуметтік және экономикалық дамыту қорының атқарушы директоры; 1994 жылдан 1995 жылға дейін Ақтөбе облысы әкімшілігінің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі; 1995 жылдан 1996 жылға дейін Ақтөбе облысы әкімінің аппараты басшысы; 1996 жылдан 1998 жылға дейін Ақтөбе қаласы әкімінің бірінші орынбасары; 1998 жылы Ақтөбе облысы Хромтау ауданының әкімі; 1998 жылдан 2002 жылға дейін Ақтөбе облыстық салық комитетінің төрағасы; 2002 жылдан 2004 жылға дейін Ақтөбе облысының әкімі; 2004 жылдан 2008 жылға дейін ҚР Президенті Әкімшілігінің Ұйымдастыру-бақылау жұмысы және кадрлық саясат басқармасының, мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімінің мемлекеттік инспекторы; 2009 жылдан 2010 жылға дейін Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің мүшесі; 2010 жылдан 2019 жылға дейін «Астана» халықаралық ғылыми кешенінің директорлар кеңесі төрағасының орынбасары, «Arizona Kazakhstan Development Group» ЖШС компаниясының директоры (Астана), Ақпараттық технологиялар және қауіпсіздік институтының директоры; 2019 жылдан 2021 жылға дейін «Ақтөбе» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» АҚ басқарма төрағасы. Тұтқынға алынуы 2023 жылы 10 ақпанда Ермек Имантаев Ақтөбе қалалық мамандандырылған қылмыстық істер жөніндегі сотының қаулысымен ҚР Қылмыстық кодексінің «лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану» бабы бойынша қамауға алынды. Оған «Ақтөбе» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» АҚ басқарма төрағасы болған кезінде жер учаскесін заңсыз сатқан деген айып тағылды. 2023 жылы 10 қазанда Ақтөбе қаласының №2 соты мемлекеттік қызметте болу құқығынан өмір бойына айырумен бірге 8 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесті. Дереккөздер
Camponotus lameerei

Camponotus lameerei немесе ағаш кеміргіш тоғай құмырсқасы — формициндер (Formicinae) отбасының кампонотус (Camponotus) тұқымдасына жататын құмырсқалар түрі. Орта Азияда, Қазақстанда кең таралған. Сипаттама Басы мен кеудесі қызыл, құрсақ бөлігі қара. Клипеус алдыңғы жиектерімен ойысты. Басының екі жақ бөлігінде ұзын қылшықтар бар. Жұмысшы құмырсқалардың ұзындығы 4—9 мм, аналықтары — 9—11 мм, аталықтары — 6,5—8,5 мм. Тұғайларда, шөл аймақтарындағы оазистерде және тау баурайындағы ормандарда мекендейді. Ескі ағаштардың діңдерінде және қабығының астында ағаш жегіш қоңыздардың ұяларында ұялар салады. Дереккөздер
Хайри Османович Эмир-Заде

Хайри Османович Эмир-Заде (; 5 қазан 1893 ж., Дерекой, Таврия губерниясы, Ресей империясы – 17 ақпан 1958 ж., Баку, Әзербайжан) — Қырымтатар театр және кино актері, Қырым АССР-інің тұңғыш халық әртісі. Өмірбаяны Эмир-Заде 1893 жылы Таврия губерниясының Ялта уезіне қарасты Дерекой (қазіргі Ялта шекарасы) ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесінің ауылда шағын дүкені болған. Осы дүкеннен тапқан табысымен отбасын асыраған. Бастауыш мектепті Ялтада бітірді, кейін Санкт-Петербургке барып көркемсурет училищесіне оқуға түсті. Оқудың бірінші жылында анасы Зехра қайтыс болып, бұл қайғылы хабардан есеңгіреп қалған Хайри үйіне бару үшін мектептен шығып, өмір сүрудің қиындығынан Санкт-Петербургке қайта алмайды. Көп ұзамай Хайри әкесінен айырылды. Онсыз да қиын жағдайда өмір сүріп жатқан отбасының ауыртпалығы Хайриге түседі. Хайри інісі мен әпкесін асырау үшін дүкенді сатады, бірақ бұл көмектеспейді. Хайри Эмир-Заде жарқын, жан-жақты қабілеті бар адам болды: ол әдемі сурет салды, өлең жазды, ән айтты, би биледі. 1921 жылдан бастап Ялта филармониясының ән және би ансамблінде өнер көрсетті. 1923-1924 жылдары Симферополь қаласындағы Қырым татар театрында жұмыс істеп, «Таир», «Зорь», «Богатырь Янгора», «Богатырь Ненкежан» пьесаларында басты рөлдерді сомдаған. 1923 жылы ол бірінші болып Қырым АКСР-нің халық әртісі атағын алды. 1925 жылы режиссер Г.Н.Тасин Ялта киностудиясында Умер Ипчидің сценарийі бойынша «Әлім» фильміне түсті. «Әлім» фильміндегі рөлі оған халық даңқын әкеліп, кеңестік кинематографияда сұранысқа ие актерлердің біріне айналды. 1932 жылдан бері Хайри Эмир-Заде Бакуде «Азеркино» студиясында түсірілім жұмыстарын жүргізеді. Хайри Эмир-Заде бірінші болып Қырым АССР халық әртісі атағын алды. 1944 жылы Қырым татарларын күштеп жер аудару кезінде Эмир-Заде Қырымнан қуылды. Осыдан кейін оның актерлік мансабы кенеттен аяқталды. Хайри Бакуде етікшілік жұмысқа орналасады. Аз уақыттың ішінде шеберлерден осы өнердің қыр-сырын үйренген ол етік тігуге кіріседі. Хайри Бакудегі Мирза Фатали көшесіндегі №7 үйдегі 10 шаршы метрлік ескі лашықта тұрған. Актер 1958 жылы 17 ақпанда Бакуде кедейлікте қайтыс болды. Фильмография *«Қыз сарайы туралы аңыз» (1923 фильм) (фильм); *26 Баку Комиссары (1932 фильм) (фильм) (рөл: Комиссар); *Достар (1934 фильм) (қысқа метражды фильм) (рөлі: тракторшы); *Исмет (1934 фильм) (фильм) (рөл: Самад); *Алмаз (1936 фильм) (фильм) (Кәрім рөлінде); *Шаруалар (1939 фильм) (фильм) (рөлі: Мехмандар Бей); *Сабухи (1941 фильм) (фильм) (рөл: Раджаб); *Бақтияр (1942 фильм) (қысқа метражды фильм); *Баку шамдары (1950 фильм) (фильм); *Бақтияр (фильм, 1955) (рөлі: контрабасшы). Дереккөздер
Harpegnathos saltator

Harpegnathos saltator, кейде Үнді секіретін құмырсқа немесе Джердонның секіретін құмырсқасы деп аталатын, Үндістанда кездесетін құмырсқа түрі. Оларда ұзын мандибулары (төменгі жағы) бар және олар бірнеше дюймге секіре алу қабілетімен ерекшеленеді. Олар үлкен көзді және белсенді жыртқыштар болып табылады, негізінен таңертең ертеңгі уақытта аулайды. Колониялары шағын, жұмысшылар мен патшайымдардың арасындағы айырмашылық өте аз. Мінез-құлық Басқа құмырсқалардан айырмашылығы, олар жеке-жеке немесе шағын топтармен кездеседі, ал олардың колониялары өте аз мүшелерден тұрады. Олар құмырсқалар арасында ерекше болып табылады, себебі патшайым мен жұмысшылар арасындағы айырмашылық өте шектеулі, және кейбір жұмысшылар патшайым сияқты ұрықтандырылған жұмыртқалар сала алады. Бұл жұмысшылар гамэргаттар деп аталады. Жаңа колониялар бір патшайыммен тәуелсіз түрде құрылады, ал қартайған сайын олар бірнеше гамэргаттармен ауыстырылады. Гамэргаттар өздерінің колонияларынан шыққан аталықтармен копуляцияланады, және инбридингтің нәтижесінде олар бастапқы патшайыммен туыстық қатынаста болады. Колониялар ешқашан бөлініп жаңа колониялар құрмайды. Жұмысшы құмырсқалар аналықтар немесе орныққан гамэргаттар (ұрықтанушы жұмысшы құмырсқалар) болған жағдайда, жұмыртқа салуға тырысатын жаңа жұмысшыларды қадағалау арқылы ұрпақ беретіндердің санын шектейді. Жұмысшылар 4-метил-3-гептанон, 4-метил-3-гептанол және изопентил изопентаноат секілді дабыл феромондарын пайдаланады. H. saltator құмырсқасы, көптеген басқа түрлер сияқты, 4-метил-3-гептанонды жақ сүйек бездерінен шығарады. Дюфур безінің бөлінділерінен көмірсутектердің күрделі қоспасы табылған, олар C 15 -тен C 25 -ке дейінгі тікелей тізбекті көмірсутектерден тұрады. Олардың ішінде негізгі компонент — (Z)-9-трикозен, сондай-ақ аз мөлшерде тетрадецил пропионат, тетрадецил ацетат пен додецил ацетаттың ізі кездеседі. Постфарингеальды бездер мен хитин қабығындағы балауызда кәдімгі май қышқылдарының метил эфирлері болады. Олардың секіруі ортаңғы және артқы аяқ жұптарын бір уақытта жиыру арқылы жүзеге асады. Олар 2 см биіктікке және 10 см қашықтыққа секіре алады. Бұл секірістер тек қашу үшін ғана емес, ауада ұшып жүрген жыртқыштарды ұстау үшін де қолданылады Ұяның кіреберісі әдетте жерде орналасқан аласа төбе сияқты болады, ал оның айналасы бұтақтар мен жапырақтармен қоршалады. Құмырсқалар кешке қарай ұя кіреберісін жабады, ал күндіз қайта ашады. Негізгі камераның алдындағы бөлмесінде воронка тәрізді ашылуы болады, бұл құрылым негізгі камераны су басудан сақтайды деп есептеледі. Геном мен гендердің көрінісі зерттелгенде, жұмысшы құмырсқалар аналыққа айналғанда қартаюды баяулататын ферменттердің (теломераза және сиртуин деацетилазалар) өндірісі артатыны анықталған. Сонымен қатар, жұмысшылар ұрықтанушыға (гамэргейтке) айналғанда олардың ми көлемі кішірейеді. Сипаттама Мынау Т. C. Джердонның бастапқы сипаттамасы: Дереккөздер
Белгород облысындағы шайқастар (2025)

Белгород облысындағы шайқастар (2025) — Ресейдің Украинаға басып кіруі аясында 2025 жылғы 18 наурызда Украинаның Қарулы Күштері бастаған әскери қимылдар. Украина Қарулы Күштері Ресей мен Украинаның мемлекеттік шекарасын кесіп өтіп, Белгород облысында шабуыл операциясын бастады. Барысы Наурыз 18 наурыз: Украина Қарулы Күштері Белгород облысының Краснояруж ауданында Ресей–Украина шекарасынан өтіп, Демидовканың оңтүстігі, Графовка мен Прилесьенің батысында 500 метрден 2 шақырымға дейін тереңдікке және 10 шақырымға дейінгі майдан еніне аумақты бақылауға алды. 19 наурыз: Жарияланған геолокациялық кадрлар Украина Қарулы Күштерінің Прилесьенің солтүстік-батыс бағытында аздап алға жылжығанын көрсетті. 22 наурыз: Украина Қарулы Күштері Прилесье маңында және Демидовканың оңтүстігінде өз позицияларын сақтап қалды. 23 наурыз: Графовка мен Демидовка аудандарында ұрыстар жалғасты. 24 наурыз: Украина әскері шабуыл шебін 12 шақырымға дейін кеңейтіп, Демидовканың орталығына кіріп, Поповка бағытына қарай шабуылдауды бастады. 25–26 наурыз: Украина Қарулы Күштерінің шабуыл аймағында Демидовка мен Поповка елді мекендері үшін ұрыстар жалғасты. 27–28 наурыз: Украина әскері Поповка мен Демидовканың бір бөлігінде ұрыс әрекеттерін жалғастырды. 29–30 наурыз: Ресей Қарулы Күштері Белгород облысының солтүстік-батысындағы шабуылдарын жалғастырды, бірақ расталған нәтижеге жете алмады. 31 наурыз: Геолокациялық кадрлар Ресей әскерінің Демидовканың орталық бөлігінде ілгерілеуін растады. Сәуір 2025 жылғы сәуірдің алғашқы аптасында Демидовка мен Поповка маңында ұрыстар жалғасты, алайда екі тарап та айтарлықтай ілгерілеме көрсете алмады. 7–8 сәуір: Ресей Қарулы Күштері Демидовканың орталық және оңтүстік-батыс бөліктерінде шамалы алға жылжыды. 9–10 сәуір: Украина Қарулы Күштері Белгород облысында шектеулі шабуылдарды жалғастырды және Демидовканың бір бөлігі үшін ұрыстар жүргізді. Сәуір айының екінші аптасында Поповка мен Демидовка үшін шайқастар жалғасты; Ресей Қарулы Күштері Демидовканың солтүстік-батысына қарай алға жылжыды. Сәуір айының ортасында Поповка мен Демидовка үшін шайқастар жалғасты. Ресей әскері Поповканың солтүстік-батысына қарай алға жылжыды. Сәуір айының үшінші онкүндігінде Поповка мен Демидовка маңында шайқастар жалғасты. 24–25 сәуір күндері Украина Қарулы Күштері Поповка маңында және солтүстікте, Курск пен Белгород облыстарының әкімшілік шекарасы маңында қарсы шабуыл жасады. 26 сәуір: Геокадрлар Ресей Қарулы Күштерінің Поповканы бақылауға алғанын көрсетті. 27 сәуір: Украина президенті Владимир Зеленский украин әскері Белгород облысында қорғаныс операцияларын жалғастырып жатқанын мәлімдеді. 30 сәуір: Украина Қарулы күштері Демидовка бағытына қарай қарсы шабуыл жасады. Мамыр Мамыр айының ортасына қарай Ресей Қарулы күштері Белгород облысында мемлекеттік шекараның кейбір бөліктерінде бақылауды қалпына келтіріп, Украинадағы Сумы облысына қарасты Миропольское бағытына қарай шабуыл жасады. Тағы қараңыз * Курск облысындағы шайқастар (2024 жылдан) Дереккөздер
Қырым татар академиялық музыкалық-драма театры

Қырым татар академиялық музыкалық-драма театры — Әлемдегі жалғыз Қырым татар театры, ол 1923 жылы ашылды. Қырым татарлары жер аударылғаннан кейін театр 1989 жылы ғана қайта жанданды. Труппа қырым-татар және орыс тілдерінде 200-ден астам қойылым қойды. Тарихы Бұл театрдың дәстүрлері XIV-XV ғасырлардағы Қырым хандары сарайындағы театрландырылған қойылымдардан бастау алады. 1901 жылы тұрақты театр ғимараты ашылып, театр танушылар 1922-1937 жылдар аралығын «Қырым татарларының Ренессансы дәуірі» деп атайды. Театрдың пьесаларында Шекспир мен Мольер, Ипчи мен Латиф-заде, Гольдони мен Бомарше, Толстой мен Треньев пьесалары бар. Театр Симферополь қаласында орналасқан. 1944 жылы Қырым татарларын депортациялау кезінде театр өз жұмысын тоқтатты. 1989 жылы Қырымда, туған жерінде ұлттық театр қайта жанданды, ол үлкен қызығушылықты ғана емес, сонымен бірге бүкіл халық арасында үлкен рухани серпіліс тудырды. Соңғы жылдары қойылған спектакльдердің әрқайсысы ұлттық болмысын сақтап қалған халыққа тән ғажайып қуатқа толы. Бүгінде театр Қырым татарларының мәдениетінің орталығы болып табылады. Театрдың қойылымында ұлттық және классикалық драматургиялық пьесалар бар: Ю.Болаттың «Арзы қыз» және «Дубаралы той», В.Шекспирдің «Макбет», П.Мерименің «Кармен», А.Пушкиннің «Бахчисарай фонтаны», Гоголдің «Үйлену», У.Гаджибековтің «Аршин Мал-Алан», Л.Украинканың «Орман әні», А.Чеховтың «Аю» және «Мерейтой». Театрдың танымал қойылымы – қырым татарларының аңызының желісі бойынша Ю.Болаттың «Мисхор қызы» спектаклі. 2000 жылы Башқұртстанда (Ресей) өткен «Туғанлық» халықаралық театр фестивалінде әлемдегі ең үздік 15 түркітілдес театрлардың қатарында Қырым татар театры «Макбет» спектаклімен ең көп номинацияда жеңіске жетіп, мамандардың, театр сыншыларының, журналистердің үлкен қызығушылығын тудырды. У.Шекспирдің «Макбет» пьесасы 1997 ж. Т.Г.Шевченко атындағы Украина Ұлттық мемлекеттік сыйлығына ұсынылды. Топ шетелде жиі және сәтті өнер көрсетті. Түркияның 14 қаласында, Румынияда, Швейцарияда өнер көрсетті. Галерея Дереккөздер
Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтарының тізімі

Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтарының тізімі — Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары 2017 жылы 1 476 121,6 гектарды алып жатыр және ел аумағының 7,38 пайызын құрайды. Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтарының қызметі 2011 жылғы 2 мамырдағы «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» заңмен 2018 жылғы 2 маусымдағы соңғы түзетулерімен реттеледі. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар халықаралық стандарттар мен классификацияларға сәйкес келесі санаттарға бөлінеді: *мемлекеттік табиғи қорықтар; *мемлекеттік табиғи саябақтар; *мемлекеттік қорықшалар; *мемлекеттік табиғат ескерткіштері; *мемлекеттік ботаникалық бақтар, дендрологиялық және зоологиялық бақтар; *биосфералық аумақтар немесе қорықтар; *трансшекаралық ерекше қорғалатын табиғи аумақтар. Қазіргі уақытта республикада биоалуантүрлілікті сақтау мақсатында жалпы ауданы 1 476 121,6 гектарды немесе республика аумағының 7,38%-ын құрайтын ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісі құрылды және жұмыс істейді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы қабылдаған классификацияға сәйкес республиканың ерекше қорғалатын табиғи аумақтары 4 санатқа жатады. Бүгінгі күні Қырғыз Республикасында: 10 мемлекеттік табиғи қорық (509952,7 га), 13 мемлекеттік табиғи парк (724670,2 га), 8 орман, 23 ботаникалық, 2 кешенді және 12 аңшылық (зоологиялық) қорықшалар, жалпы ауданы 19 геологиялық (зоологиялық), қорықтардың жалпы ауданы 749,8 мың гектар. Қорықшалар: жалпы ауданы: 241498,7 оның ішінде: *2 кешендік 10142 га; *23 ботаникалық 6115,4 га; *12 зоологиялық (аңшылық) 222325 га; *8 орман 2816,3 га; *19 геологиялық 100 гектар. Халықаралық табиғатты қорғау одағы қабылдаған классификацияға сәйкес республиканың ерекше қорғалатын табиғи аумақтары 4 санатқа бөлінеді: *I санат – табиғи кешендердің табиғи дамуын бұзатын кез келген шаруашылық немесе өзге де қызметке тыйым салынған қорықтар; *ІІ санат – әрбір учаске бойынша табиғи кешендерді қорғаудың (қорық, демалыс аймақтары және т.б.) және пайдаланудың сараланған режимі белгіленген ұлттық табиғи саябақтар; *III санат – табиғи ескерткіштер немесе геологиялық қорықтар; *IV категория – табиғи кешендердің жекелеген құрамдас бөліктерін қорғау үшін құрылған қорықтар. Дереккөздер
Беш-Таш мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы

«Беш-Таш» мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы — Қырғызстандағы ұлттық саябақ, Талас қаласының оңтүстігінде Талас алқабында орналасқан. Атауы және орналасуы Беш-Таш, қырғыз тілінен аударғанда «Бес тас» дегенді білдіреді. Бұл атау қорыққа Беш-Таш шатқалында осы күнге дейін тұрған бес тастың арқасында берілді. Олармен байланысты өздерінің қатыгездіктері үшін осы тастарға айналған бес қарақшы туралы аңыз бар. Саябақ Беш-Таш өзенінің аңғарында, Талас жотасының тауларында орналасып 30 шақырымға созылып жатыр. Талас қаласынан 25 шақырым жерде. Сипаттама «Беш-Таш» мемлекеттік саябағы 1996 жылы 2 тамызда Талас ауданында құрылған. Саябақтың бастапқы ауданы 12 802 гектар болса, бір жылдан кейін ол 19 508 гектарға кеңейтілді. Қазіргі уақытта жалпы жер көлемі 32 411 гектарды құрайды. Саябақты құрудағы мақсат – бірегей табиғи кешендерді, сирек кездесетін жануарлар мен құстарды сақтау. Саябақ аумағы келесі шатқалдарды қамтиды: Көлба, Беш-Таш, Үрмарал және тармақтары бар Құмыш-Таг. Бұл шатқалдар арқылы кең тарамдалған тармақтары бар аттас өзендер ағып өтеді. Аумағын терең жыралар кесіп жатыр. Жазда шатқалдар өте әдемі көрінеді. Шатқалдардың жоғарғы ағысында оң жақ беткейлерінде шыршалы, аршалы сирек ормандар бар. Орманды-шалғынды аймақтың шекарасынан жоғары ашық жасыл альпі шалғындары басталады. Жотаның қырлы бөлігінде Үрмарал ойпатын Қара-Құлжа және Чатқал аңғарларымен байланыстыратын Чийим-Таш асуы (3575 м) жатыр. Үш жағынан Талас Ала-Тоо жүйесіне кіретін тау жоталарымен қоршалған. Мәңгілік мұздықтармен қоректенетін Беш-Таш өзені таудан ағып, қорық аумағының барлық жерінде ағып жатыр. Табиғи саябақтың аумағында мөлшері мен биіктігі әртүрлі сегіз көлдер бар. Олардың ішіндегі ең үлкені Беш-Таш көлі 2997 м биіктіктегі аттас аңғарда орналасқан, көлдің тереңдігі 28 м-ге жетеді. Флора мен фаунасы Беш-Таш шатқалында Семенов шыршасының қоспасы бар Тянь-Шань шыршасының әдемі ормандары сақталған. Саябақ қылқан жапырақты өсімдіктердің үлкен санына ие. Гүлді өсімдіктердің 800-ден астам түрімен ұсынылған, оның 28-ге жуығы ағаштар мен бұталар. Саябақтағы фауна да алуан түрлі, жануарлардың көптеген түрлерін, соның ішінде сусарларды, күзендерді, барыстарды және басқаларын кездестіруге болады. Мұнда кекілік, қарлығаш сияқты сирек аңдар мен құстар бар. Қызыл кітапқа енген өкілдерінің ішінде, барыс, түркістан сілеусіні, бүркіт, құмай, ақ сұңқар, лашын мекендейді. Дереккөздер
Нұралы Мұстафаұлы Сәдуақасов

Нұралы Мұстафаұлы Сәдуақасов (28 қараша 1964 жыл, Шолақтерек, Семиозер ауданы, Қостанай облысы) — қазақстандық саясаткер, Қостанай облысының бұрынғы әкімі (2012—2015). Білімі 1986 жылы К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын ғалым агроном мамандығы бойынша бітірген. Мансабы Еңбек жолы 1981 жылы Қостанай облысы Семиозёр ауданындағы Чернышевский атындағы совхоздың жұмысшысы болып бастаған. 1986 - 1988 жылдары Қостанай облысы Семиозёр ауданындағы Чернышевский атындағы совхоздың агрономы, бас агрономы. 1988 - 1991 жылдары Қазақстан ЛКЖО Семиозёр аудандық комитетінің екінші, бірінші хатшысы. 1991 - 1992 жылдары Қазақстан ЛКЖО Семиозёр аудандық комитетінің екінші хатшысы. 1992 - 1995 жылдары Қостанай облысы әкімі аппаратының ұйымдастыру-инспекторлық бөлімінің меңгерушісі. 1995 - 1997 жылдары Қостанай облысы әкімі аппаратының басшысы. 1997 - 1998 жылдары Қостанай облысы Қостанай ауданы әкімінің бірінші орынбасары. 1998 - 2000 жылдары Қостанай облысы Әулиекөл ауданының әкімі. 2000 - 2004 жылдары Қостанай облысы Қостанай ауданының әкімі. 2004 - 2006 жылдары Қостанай қаласының әкімі. 2006 жылдан 2012 жылға дейін Қостанай облысы әкімінің орынбасары. 2012 жылдан 2015 жылға дейін Қостанай облысының әкімі. Марапаттары «Құрмет» орденімен (2004 ж.), «Қазақстан Республикасының тәуелсiздiгiне 10 жыл» (2001ж.), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005 ж.) «Астананың 10 жылдығы» (2008 ж.) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Әзербайжан вице-президенті

Әзербайжан вице-президенті — Президенттен кейінгі Әзербайжандағы екінші ең ықпалды лауазым. Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев бұл лауазымды 2016 жылғы 26 қыркүйекте құрды да, оған әйелін тағайындады. Әлиев лауазымынан кетсе, Әлиева оның міндетін орындайтын еді. Өкілеттігі Президенттің отставка жариялаған кезінде, не өкілеттігін орындай алмаған жағдайында оның міндетін вице-президент атқаратын болады. Бұл лауазымның құрылуына дейін бұл өкілеттік премьер-министрге берілетін еді, қазір премьер-министр президенттік сабақтастығы тізімінің екінші орнында. Әзербайжан президентінің мерзімінен бұрын лауазымынан кеткен жағдайында елде келесі 60 күн ішінде келесі президент сайланады. Жаңа президент сайлануына дейін мемлекет басшысы өкілеттігін вице-президент орындамақ. Иммунитет Қылмыс үстінде ұсталған жағдайларды қоспағанда, вице-президентті қамауға алуға немесе тінтуге болмайды. Әзербайжан вице-президентінің иммунитетін Әзербайжан Бас прокурорының ұсынысы бойынша Әзербайжан президенті ғана тоқтата алады. Вице-президенттер тізімі Тағы қараңыз * Әзербайжан президенті Дереккөздер
Дашман табиғи қорығы

Дашман табиғи қорығы — Қырғызстанның Жалалабат облысы Базарқорған ауданында орналасқан табиғи қорық. Орналасуы, шекаралары 2012 жылы Қырғызстанда Дашман мемлекеттік табиғи қорығын құру туралы шешім қабылданды. Ол Жалалабат облысының Базарқорған ауданында орналасқан. Қорық жаңғақтың генетикалық қорын реликті және ерекше құнды ағаш түрі ретінде сақтау мақсатында құрылған. Қорыққа «Қызыл-Үңкүр» орман шаруашылығы кәсіпорнының 5158,5 гектары, «Арстанбап-Ата» орман шаруашылығының 3031,1 гектары берілді. Барлығы: 8189,6 га. (жайылымдар, ормандар, жартастар, шөгінділер, шұңқырлар, жыралар). Дашман мемлекеттік табиғи қорығының шекаралары: *Оңтүстік жағынан Сары-Таш және Қара-Үңкүр өзендерінің салаларынан Көк-Алма ауылы, Айры-Таш су айрықтарының бойымен Қызыл-су трактіне дейін. *Батыс жағынан Жарадар ауылы, Жарадар өзенінің бойымен Көктебе тауына дейін, су алаптарымен (2676,2 м.) Ақ-Қоргон өзеніне дейін. *Солтүстік жағынан Ақ-Қорған өзенінің бойымен шығысқа қарай Қара-Үңкүр өзенінің саласына дейін. *Шығыстан Сары-Таш өзенінен солтүстікке қарай Қара-Үңкүр өзенінің оң жағалауымен Қызыл-Үңкүр ауылы, пионер лагері, одан әрі Арпа-Ортөк өзені, Құмыш-су өзенінің саласына дейін. Сипаттама Қорықта грек жаңғағының ағашы, жабайы алма, жабайы алмұрт, алша, долана, жабайы шие, далалық шие, пісте, бөріқарақат, арша, кәдімгі шетен, өрік сияқты сирек өсімдіктер түрлері орналасқан. Қорық аумағында орманның 12 түрі анықталған. Қазіргі уақытта қорық аумағында ағаштар мен бұталардың 60-тан астам түрі кездеседі. Шөптесін өсімдіктер тізімінде 40-тан астам түрлері бар. Теңіз деңгейінен 2000-2500 м биіктікте жаңғақ-жеміс ормандарының белдеуінде арша түрлері өседі. 2700-3000 м-ден жоғары орналасқан қорықтың ормансыз ауданы биік таулы субальпілік шалғындар белдеуіне жатады және әлі күнге дейін жазғы жайылым ретінде қарқынды түрде пайдаланылады. Бұл санаттағы аумақтың жалпы ауданы 500 гектардан аз. Дашман қорығының фаунасы өте нашар, себебі көптеген жануарлар мен құстарға азық болған тау жемістерін, әсіресе жаңғақтарды, жабайы алмаларды және жидектерді жаппай жинау, орманда шамадан тыс мал жаю және шөп шабу, орман алқаптарында ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру, дәрілік шөптерді жинау және т.б. күшті антропогендік қысым салдары әсер еткен. XX ғасырдың 90-жылдарында қорықта жабайы шошқалар, кірпілер, борсықтар, тіпті еліктер көптеп кездескен. Жаңғақ-жеміс ормандарында мекендейтін құстардың түр құрамы мен саны да қазіргіден көп болды. Дереккөздер
Алтын Империя (телесериал)

Алтын Империя – америкалық Karga Seven Pictures компаниясы қазақстандық «Дара» президенттік қорымен бірлесіп түсіріп жатқан 6 сериялы деректі телесериал. Телесериал Жошы ұлысының (Алтын Орда) 800 жылдығына орай, оның негізін қалаушы Жошы ханның өмірі жайлы баяндайды. Жобаның режиссерлері Емре Шахин мен Фикрет Маноғлы. Жобаға Джастин Поллард (Викингтер), Клер Мурс (Заңнан тыс патша) сияқты сценарийшілер, оған қоса қазақстандық тарихшылар қатысты. Сюжеті Сериал XIII–XIV ғасырларда өмір сүрген Жошы ханның ұлысы мен Алтын Орда тарихына негізделген. Оқиғалар көшпелі өркениеттің қалыптасуы, билік үшін күрес, дипломатиялық қарым-қатынастар мен мәдениетаралық байланыстар төңірегінде өрбиді.​ Өндіріс 2025 жылдың 14 қаңтарында Ыстанбұл қаласындағы Karga Seven Pictures кинокомпаниясының кеңсесінде «Алтын империя» жобасының шығармашылық тобының отырысы өтті. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қариннің, сондай-ақ Karga Seven Pictures компаниясының тең құрылтайшылары Емре Шахин мен Фикрет Маноғлының қатысуымен өткен бұл кездесуде сериалдың барлық алты бөлімінің соңғы сценарий нұсқасы мен басты рөлдерге бекітілген актерлік құрам мақұлданды. Жобаға қатысуға түскен 4 000-нан астам өтінімнің ішінен 350 актер таңдалып алынды. Олардың қатарында 250 қазақстандық пен Швеция, Бельгия, Англия, Германия, АҚШ және Моңғолиядан келген 100 әртіс бар. Кездесу барысында сериалдағы костюмдер, декорациялар мен реквизиттер де таныстырылды. Бұған дейін сериал түсірілімінің тек 40%-ы Қазақстанда өтеді деп жоспарланған болатын. Алайда түсірілім алаңдарын жан-жақты зерттегеннен кейін, сериалдың бас продюсері әрі режиссері Емре Шахин барлық түсірілімді толық Қазақстан аумағына көшіру туралы шешім қабылдады. Түсірілімдер 2025 жылдың ақпан айында басталады. Сондай-ақ, екінші кастинг толқыны өтетіні жоспарланған, ол эпизодтық рөлдер мен балалар рөлдеріне арналған. Жошы ханның ұлысына 800 жыл толуына орай және «Дара» Президенттік бастамалар қорының бастамасымен жүзеге асып жатқан «Алтын империя» сериалының сценарийін жазуға Джастин Поллард («Викингтер»), Клэр Мурсом («Заңнан тыс патша») сынды белгілі сценаристермен қатар, қазақстандық және халықаралық тарихшылар мен сарапшылар қатысқан. Сериал авторлары Жошы ұлысы, Алтын Орда тарихын, сондай-ақ көшпелі халықтар мен қазақтардың мәдени құндылықтары мен өмір салтын терең зерттеген. Алтын Орда тарихы халықаралық аудитория мен дистрибьюторлардың үлкен қызығушылығын тудырды. Жаңа сериал – әлемдік көрерменнің назарын аударатын ірі жоба болмақ. Дереккөздер
Комрат Республикасы

Комрат Республикасы (, ) — 1906 жылғы 6 қаңтарда Бірінші орыс революциясы кезінде Бендер уезінің шаруалары орнатқан халықтық өзін-өзі басқару құрылымы. Сол жылдың 12 қаңтарына дейін өмір сүрді. Тарихы өзенінің оң жағалауында тұрып, арғы беттегі орыс ауылдарының өртенуін бақылап тұр.]] 1905 жылы Бірінші орыс революциясының толқулары Бессарабияға жеткен еді. Шаруалар көтерілістер жасап, үкіметтік күштермен қақтығыстар орын алған. 1906 жылы 6 қаңтарда Комратта митинг өтіп, ол тәртіпсіздіктерге ұласты. Галацанның жақтаушылары приставты, урядникті және жергілікті биліктің бірнеше өкілін тұтқындады. Көтерілісшілер Комрат республикасының құрылуын жариялап, Галацан басқаратын волостық комитетті сайлады. Комитеттің алғашқы шешімдері салықтарды жою, қарыз міндеттемелерін жою және помещиктердің жерлерін шаруаларға беру болды. Әдебиеттер * Первухин В. Ф. Комрат республикасы. — Одесса, 2006 жыл. Дереккөздер
Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)

{{Қарулы қақтығыс Оқиға Соққы Верб жексенбісінде қала орталығына, адамдар көп жиналған уақытта жасалды. Сумы мемлекеттік университетінің балаларға арналған іс-шаралар өткізіліп тұратын Конгресс-орталығы зымыран соққысының нысанына айналды. The Guardian басылымы бұл шабуылды жыл басынан бергі бейбіт тұрғындарға қарсы ең ауыр соққы деп сипаттады. Салдары Қаза тапқандардың қатарында — Сумы облыстық филармониясының солист-органискасы, Михаил Щепкин атындағы Сумы ұлттық театры оркестрінің әртісі Елена Когут, сондай-ақ салық қызметі басшысының орынбасары Людмила Гордиенко болды. Жарылыс толқынынан жолаушыларға толы троллейбус зақымданды: Бердичев қалалық кеңесі мен жергілікті «РИО Бердичев» басылымының хабарлауынша, шабуыл кезінде А1476 әскери бөлімінің командирі, 27-ші РеАБР бригадасының қолбасшысы, Украина Қарулы күштерінің полковнигі Юрий Юла қаза тапты. 20 ғимаратқа зақым келді, олардың қатарында 4 білім беру мекемесі, кафетерийлер, дүкендер және бес тұрғын үй, сондай-ақ 10 автокөлік болды. Реакция Сумы қаласында 14 сәуірден бастап үш күндік аза тұту жарияланды. Халықаралық реакция Еуроодақ елдерінің басшылары Сумы қаласына жасалған Ресейдің соққысын айыптады: ЕО-ның сыртқы саясат жөніндегі басшысы Кая Каллас бұл шабуылды «Украина еш шартсыз бітімге келіскен кезде Ресейдің шабуылдарын күшейтуінің үрейлі мысалы» деп атады; Урсула фон дер Ляйен бұл соққыларды «Ресейдің басқыншы ретінде болғанын және сол күйінде қалғанын еске салатын қайғылы ескерту» деп сипаттады. АҚШ-тың Украина мәселелері жөніндегі арнайы өкілі Кит Келлог бұл шабуылды «әдептілік шекарасынан асып кеткен» деп мәлімдеді. және шабуылды әдейі жасалды деп санай ма, жоқ па — нақтыламады. АҚШ мемлекеттік хатшысы Марко Рубио әлеуметтік желіде Ресей соққысына қатысты: «АҚШ бүгінгі Сумыға жасалған қорқынышты зымыран шабуылынан зардап шеккендерге терең көңіл айтады» деп жазды. Христиан-демократиялық одақтың төрағасы Фридрих Мерц бұл шабуылды «қастандықтың шегі» және «қасақана әрі есептелген әскери қылмыс» деп атады. Ол сондай-ақ, Еуропалық әріптестермен келісілген жағдайда Украинаға неміс-шведтік алыс қашықтыққа ұшатын TAURUS қанатты зымыранын жеткізуді қолдайтынын білдірді. Тағы қараңыз * Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025) Дереккөздер
Polyergus rufescens

Polyergus rufescens — Оңтүстік Еуропа мен Азияның кейбір бөліктерінде кездесетін құл ететін құмырсқа түрі, көбінесе Еуропалық Амазонка құмырсқасы немесе құл ұстайтын құмырсқа деп аталады. Бұл міндетті әлеуметтік паразит, өзі тамақтанбайды немесе ұяны күтіп-ұстауға қабілетсіз, осы жұмыстарды орындау үшін басқа түрдегі құмырсқаларға тәуелді. Бұл қызметші құмырсқаларды толықтыру үшін, ол жақын маңдағы құмырсқа ұяларын тонау арқылы балаңқұрттар мен дернәсілдерді алып келеді, және олар болашақ жұмысшыларды ұя үшін өсіру үшін асырайды. Жаңа ұрықтанған аналық P. rufescens осы "қожайын" ұясына кіруі, қожайын аналығын өлтіруі және жұмысшылар тарапынан оның орнына қабылдануы қажет. Сипаттама P. rufescens жұмысшылары батыс және оңтүстік-батыс Еуропада қара-қызыл түсті, ал шығыс үлгілері көбірек апельсин-қызыл түске ие. Олардан қаралау құмырсқалар көбінесе құрсағы мен қосымша мүшелерінде күлгін немесе қоңыр түсті реңктерге ие. Морфологиялық тұрғыдан, осы түрдің құмырсқалары мексикалық Polyergus topoffi-ға ұқсас, бірақ олардың бастары мен педицельдері жіңішкерек және құрсағының бірінші тергиттері көбірек шашты. Бұл құмырсқаның жалпы ұзындығы 4,7-ден 7 мм-ге дейін (0,19-дан 0,28 дюймге дейін). Таралу аймағы P. rufescens Еуропаның Испания, Франция, Нидерланды, Германия, Швейцария, Австрия, Болгария, Италия, Хорватия, Сербия және Словения сияқты бөліктеріне жергілікті болып табылады. Оның таралу аймағы Азияға дейін созылады, оның ішінде Қырғызстан, Қазақстан және Батыс Қытай таулары кіреді. Оның мекендеу ортасы әдетте ашық, сирек шөпті жерлерде болады, мұнда оның қожайын түрлері кездеседі. Қожайын түрлері аймақтың әртүрлі бөліктерінде өзгереді және F. cunicularia, F. fusca, F. rufibarbis, F. clara, F. gagates және F. cinerea сияқты түрлерді қамтиды. Шығыс бөліктегі негізгі қожайын түрі F. clara, ал жалпы алғанда, таңдалатын түр — жергілікті жерде ең көп таралған немесе тонау кезінде ең аз өлім-жітімге ұшырайтын түр. Жетілген Polyergus ұясы әрқашан құл түрлерінің (қожайындар) ұясынан басталады, және жұмысшы популяциясы Амазонка құмырсқаларының шабуылдары арқылы сақталады. Дулотикалық ұяда Formica жұмысшылар саны әдетте Амазонка құмырсқаларының популяциясынан кем дегенде бес есе көп және жалпы алғанда, аралас ұяның мінез-құлқы қожайын түрінің үлкен ұясының мінез-құлқына ұқсайды. Молекулалық талдау көрсеткендей, құл жасайтын Polyergus және Rossomyrmex туыстары тығыз туыстас болса да, олар өздерінің қожайын түрлеріне әлдеқайда жақын туыстас болып келеді, және құлдық мінез-құлық тәуелсіз дамыған. Дереккөздер
Formica clara

Formica clara (лат.) — Formica туысынының формициндер (Formicinae) атты қосалқы тұқымдасына жатады. Сипаттама Құмырсқалардың ұзындығы шамамен 1 см, екі түсті: құрсақ және басы қоңыр-қара, кеудесі сарғыш-қызыл. Олардың колонияларында жақын туыстас түрлерімен салыстырғанда (Formica cunicularia, Formica rufibarbis) популяциясы көбірек және олар агрессивті, ірі колониялар өздерінің территорияларын қорғайды. Отбасылар моногинді немесе әлсіз полигинді. Formica clara Polyergus туысымен (Polyergus rufescens) құл иеленушілері ретінде пайдаланылады. Бұл құмырсқалар F. clara ұяларына шабуыл жасап, балаңқұрттарды алып, өздерінің ұяларына апарып, олардан өздерінің «құлдарын» өсіреді. Ареалы Палеарктикада, солтүстік Швециядан Пәкістан мен Қытайға дейін кездеседі, ашық биотоптарда, өзендер алқаптарында, оазистерде. Систематика Бұл түр алғаш рет 1886 жылы Швейцария энтомологы Огюст Форельмен сипатталып, бастапқыда Formica rufibarbis var. clara Forel, 1886 деген атаумен белгілі болды, кейіннен түр ішіндегі нұсқа ретінде қарастырылды. Түрлік мәртебесін 1961 жылы алды. Formica rufibarbis түрлер тобына енгізілген. Serviformica қосалқы туысының жақын түрлерінен (Formica cunicularia, Formica rufibarbis, Formica glabridorsis, Formica persica) кеудесінің арқа бөлігінде тіке өсетін қылшықтардың болмауы, денесінің ашық түстері, қысқа скапусымен ерекшеленеді. Қытайда Formica clara sinae Emery, 1925 деп аталатын түр тармағы бөлінеді. Дереккөздер
Polyrhachis dives

Polyrhachis dives — Оңтүстік Азия мен Аустралияның Солтүстік аумағында кең таралған құмырсқа түрі. Сипаттама Кең таралуына қарамастан, P. dives — морфологиялық жағынан тұрақты түр, алыс аймақтардан жиналған даралардың арасында тек аздаған, елеусіз айырмашылықтар ғана байқалады. Алайда, Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан үлгілерде алдыңғы клайпеаль жиектің ойығы тереңірек, ал көздері бас бөлігінің бүйір сызығынан сирек шығып тұрады. Көп жағдайда проподеаль тікенектерінің ұштары айқынырақ сыртқа қарай иілген, ал петиоларлық тікенектері ұзындау және орта тұсынан төмен қарай аздап иілген болады. Керісінше, Аустралия мен Жаңа Гвинеядағы үлгілерде алдыңғы клайпеаль жиегі таяздау ойылған және көздері бас бөлігінен сызығынан шығып тұрады. Проподеаль тікенектері әлсіздеу сыртқа иілген, ал петиоларлық тікенектері сәл қысқалау және аздау иілген. Биология Аустралияда P. dives екі оқшау популяциядан белгілі: біреуі Солтүстік аумақта, екіншісі Квинслендтің солтүстігінде. Ол көбінесе ашық саванналық ормандар мен батпақты жағалаудағы жазықтарды мекен етеді. Бұл құмырсқалар бұталардың бұтақтары мен жапырақтарының арасында жібек немесе картон тәрізді материалдардан салыстырмалы түрде үлкен және көп ұялар жасайды. Жапонияда, Polyrhachis lamellidens-ке қарағанда, P. dives ұсағырақ әрі жасқаншақ келеді. Ол ағаштардың үстінде тіршілік етіп, жапырақтарды бір-бірімен балапан жібегі арқылы біріктіріп ұя жасайды. Ұялары қатты полигиниялық. Бұл құмырсқа Окинавадағы ауылдық және ауыл шаруашылық аудандарында жиі кездеседі және оны кездестіргендерге оның күшті әрі ауыртуы мүмкін шағуы арқылы жақсы таныс. Бұрын ол аралдың солтүстігінде сирек кездесетін, ал соңғы уақытта ареалы солтүстікке қарай кеңейіп немесе популяция саны айтарлықтай артқан. Бұл кеңеюдің немесе санның өсуінің себебі белгісіз. Паразиттері * Бұл түр Stilbula polyrhachicida евхарит тұқымдас паразиттік арасының иесі болып табылады. * Stilbuloida doddi евхарит арасының да қожайын ағзасы. * Ophiocordyceps unilateralis саңырауқұлағы арқылы паразиттеледі. Дереккөздер