kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бойлас еңістелген астасу

Бойлас еңістелген астасу – қатты қатпарланған тау жыныстары қабаттарының астасу пішіні. Бойлас еңістелген астасу иілімдер жүйесіндегі (қатпардағы) нақтылы бағытқа қарай еңістенген немесе төңкерілген барша қабаттардың еңістену бұрыштарының да бір-біріне шамалас болуымен және қабаттардың жүйе қимасында бірнеше рет қайталануымен сипатталады. Дереккөздер
Бірқалыпты еңістенген астасу

Бірқалыпты еңістенген астасу – қатпарланған тау жыныстары қабаттарының астасу пішіні. Бірқалыпты еңістенген астасу жағдайына ұшыраған тау жыныстары қабаттарының еңістену бағыты мен бұрышы бір-біріне сәйкес келеді, алайда бойлас еңістенген астасу пішіндерімен салыстырғанда, бұл иілімдер жүйесі (қатпар) қимасында бір қабат бірнеше рет қайталанбайды. Дереккөздер
Регрессивті aстасу

Регрессивті aстасу - шөгінділер қалыптасқан теңіз деңгейінің бірте-бірте төмендеуін (регрессиясын) көрсететін тау жыныстары қабаттарының астасу пішіні. Регрессивті астасқан шөгінді жыныстар қимасында ұсақ түйіршікті шөгінділер төменнен жоғары қарай ірі кесекті жыныстармен заңды түрде алмасып отырады. Дереккөздер
Интрузивті шоғыр

Интрузивті шоғыр - жазық бағытта көлбей кесілген яки деформацияланып жарымаған тау жыныстары қабаттарының аралығына сыналай енуі нәтижесінде жалпақ жатқан тақташалар құрайтын интрузивті дене. Синонимдері — силл және тақташалы интрузия. Дереккөздер
Мұнай (газ) шоғыры

Мұнай (газ) шоғыры - коллектор ролін атқаратын біршама кеуек жыныстар өңірінде тұтыла отырып, өз бойынан мұнай (газ) түйіршіктерін өткізбейтін шымыр жыныстармен қалқаланған мұнай (газ) шоғыры. Мұнай (газ) мен су қабаттарының жапсарласу жазықтығы мұнай шоғырының табаны немесе сулы-мұнайлы (сулы-газды) деңгейлердің алмасу жазықтығы деп аталады. Өз өңірінде жинақталған көмірсутектерінің құрам ерекшеліктеріне орай, аталмыш шоғырлар төрт түрге бөлінеді. Олар: мұнайлы, газды-мұнайлы, газды және газ қоймалжынды шоғырлар. Дереккөздер
Руда шоғыры

Руда шоғыры - жер қыртысының нақтылы өңірлерінде жинақтала отырып, кіріктіруші жыныстардан анық ерекшеленетін рудалы денелер. Руда шоғырында жинақталған пайдалы қазбаларды игеру мөлшерлік және сапалық тұрғыдан тиімді болған жағдайда мұндай шоғырлар өндірістік маңызды кендер санатына көтерілмек. Дереккөздер
Иілім құлпы

Иілім құлпы - тау жынысы иілімделген қабатының иілу орыны, яғни онын иілім қанаттары деп аталатын екі қапталының жапсарласу нүктесі. "Иілім түрені" (синклинальдарда) және "Иілім айдары" (антиклинальдарда) деген сөз тіркестері иілім құлпы терминіне синоним ретінде қолданылып жүр. Дереккөздер
Шөкпеойыстар

Шөкпеойыстар - геоморфологияда: далалықтарда, шөлейт аудандарда ұшырасатын дөңгелек пішінді, түпкі жазықтығы біршама тегіс болып келетін апандар (диаметрі 10—15 м, тереңдігі 1-1,5 м) мен ойыс алаңдар (диаметрі бірнеше километр, тереңдігі 3—5 м). Шөкпеойыстар көбінесе астыңғы қабатты құрайтын тау жыныстарының шаймалануы нәтижесінде (суффозия) беткі қабаттың шөгуі салдарынан пайда болады. Дереккөздер
Пайдалы қазбалар қоры

Пайдалы қазбалар қоры - жер қойнауына шоғырланған пайдалы қазба кендерінін жалпылама мөлшері; тоннамен, кейде килограммен (асыл металдар), каратпен (асыл тастар) және текше метрмен (құрылыс материалдары) өлшенеді (Пайдалы қазба қорларын жүйелеу терминін қараныз). Дереккөздер
Қалқыма түйіршіктер

Қалқыма түйіршіктер - су немесе ауа ағындарына араласа жылжитын тау жынысы немесе минерал түйіршіктері. Ағын сулы алаптар түбіндегі тау жынысы түйіршіктері өздерінің мөлшерлік көрсеткіштері тұрғысынан механикалық іріктелу процесіне ұшырайды; ең кішкене яки титтей түйіршіктер ағын күшімен су алабы өңірінен аласталуға, ең ірі кесектер алғашкы орнынан тапжылмауға, ал орта мөлшерлі түйіршіктер су ағынына ілесе отырып, екінші аймақтарда қайтадан шөгуге мәжбүр. Қалқыма түйіршіктер және домалама кесектер осы түрлердің соңғысына жатады. Дереккөздер
Алтын белгілері

Алтын белгілері - алтын кендерін іздестіру ісінде мейілінше маңызды өте ұсақ (1—3 мг) алтын түйіршіктері. Алтын іздеу тәжрибесінде алтынның бірлі-жарым белгілері, алтын белгілері және алтынның айтарлықтай мөлшері деген ұғымдар қалыптасқан; бұл ұғымдар алтын белгілері ұшырасуының мөлшерлік сипаты тұрғысынан туындайды. Дереккөздер
Бедер белгілері

Бедер белгілері - құм немесе құмайт шөгінділер бетінде желдің немесе су ағындары мен толқындардың әсерінен пайда болатын белгілер жиынтығы. Бедер белгілерінің сырт көрінісі бір-біріне бойлас созылған және ирелендей сағаланған білікшелер немесе тарамдала және құстандайлана астасқан ойысшалар мен дөнесшелер жүйесін еске салады. Бедер белгілерінің таптары шөгінді жыныс қабаттары бетінен ұшырасып қалуы ықтимал, оларды зерттеу көне түзілім алабының жекелеген сипаттарын анықтауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Алтынды ағын

Алтынды ағын - шашылымның алтын түйіршіктерімен (кесектерімен) көбірек байыған ұзынынан-ұзақ сағаланатын, яки белдеу пішіндес белігі.Алтынды ағын ауданы әртүрлі болып келеді. Әдетте шашылымның алтынды ағын жалпылама ауқымы бірнеше жиынтығынан тұрады. Дереккөздер
Белдем

Белдем - стратиграфияда: жәндік және өсімдік қалдықтарының нақтылы түрлерімен сипатталатын түзілім қабатшалары, яғни ярустың құрам бөлшектері. Жалпы геологияда және тектоникада: іс-тәжірибеде дербес кұрылым, яки "құрылымдык формациялық белдем" деген түсініктердің синонимі ретінде өте жиі қолданылып жүр. Дереккөздер
Ауалану белдемі

Ауалану белдемі - жер қыртысының ең жоғарғы қабаты, яғни жер бетімен грунт сулары беткі деңгейінің аралығын қамтитын белдем; бұл өңірдегі тау жыныстарына тән бүкіл кеуектер мен жарықшақтар су буымен және ауа түйіршіктерімен бітелген күйде ұшырасады. Дереккөздер
Қайталамалы сульфидпен баю белдемі

Қайталамалы сульфидпен баю белдемі - сульфидті кендердін тотығу белдемінен төменірек орналасқан, яғни грунт сулары деңгейі мен тұрып қалған су қабатының беткі жазықтығы аралығын қамтитын белдем. Грунт сулары бұл өңірде бейтарап күйге, тіпті сілтілі жағдайға ұшырайды; осы суларда еріген тұздардың бастапқы сульфидтермен әрекеттесуі нәтижесінде қайталамалы сульфидтер қалыптасады; негізінен мыс сульфидтерінен тұратын бұл минералдар (халькозин, ковеллин, борнит) мейілінше бай мыс рудалары болып табылады. Қайталамалы сульфидпен баю белдемінің қалыңдығы ондаған-жүздеген метрмен өлшенеді, бұл қабат сульфидті (колчеданды) кендердің ең құнды бөлігі. Дереккөздер
Үгілу белдемі

Үгілу белдемі - он бойында физикалық және химиялық үгілу процестері кеңінен етек алған жер қыртысының, ең беткі қабаты. Бұл өңірдегі тау жыныстарының ыдырауы және жаңа минералдардың қалыптасуы заттардың үш түрлі жүйесі жағдайында (газ, сұйық және қатты) жүзеге асады. Үгілу процесінің қарқыны мен үгілу белдемінің қалыңдығы сол аймақтың климат жағдайына және жербедер ерекшеліктеріне байланысты. Дереккөздер
Мылжалану белдемі

Мылжалану белдемі - жер қыртысынын көбінесе ұзынынан-ұзақ сағаланатын, желілермен дәнекерленген айқыш-ұйқыш жарықтар мен жарықшақтар жүйесі кеңінен дамыған белдемі. Аталмыш желілер әр түрлі рудаларды кіріктіруі ықтимал, сондықтан мылжалану белдемдері кейбір руда кендерін іздестіру сілтемесі ролін атқарады. Дереккөздер
Метаморфты белдем

Метаморфты белдем - жер қыртысы қойнауларының әртурлі деңгейлеріне тән қысым мен температура жағдайында түрліше өзгерген тау жыныстарымен сипатталатын аймақтық метаморфизм белдемдері. Жер қыртысының, қимасы әдетте үш түрлі метаморфты белдемге жіктеледі. Олар — эпибелдем, мезобелдем және катобелдем; эпибелдем — жер қыртысының біршама төмен дәрежелі температуралармен және бағдарлы қысым мөлшерлерінің едәуір биік көрсеткіштерімен сипатталатын ең жоғарғы қабатын біріктіреді; мезобелдем — гидростатикалық қысым мен температураның біршама жоғарғы мөлшерімен сипатталатын жер қыртысының ортақғы деңгейінен көрініс береді; катабелдем — жер қыртысының өте жоғары температуралармен және гидростатикалык қысым жағдайының биік дәрежесімен ерекшеленетін төменгі қабатына сәйкес келеді. Дереккөздер
Түзілім белдемі

Түзілім белдемі - жер бетіндегі барша шөгінділердің (тұнбалардың) қалыптасуын қамтамасыз ететін аймақтар жиынтығы. Түзілім қалыптасуы мұхит және теңіз табандарында, континенттердегі су алаптары түптерінде немесе жербедер өзгермелілігінен туындайтын құрлықтық ойыстарда жүзеге асуы ықтимал. Дереккөздер
Рудалы белдем

Рудалы белдем - геологиялық құрылыс ерекшеліктері тұрғысынан нақтылы руда пішіндері мен түрлерін кіріктіруге мейілінше бейім болып келетін, ұзынынан-ұзақ созыла сағаланатын ауқымды аймақ — құрылымдық металтектік белдемдердің рудалы обылыстар мен аудандардын бір белігі. Әрбір рудалы белдем бірнеше рудалы тораптарды біріктіруі ықтимал. Рудалы белдемдер әдетте ондаған км-ге сағаланады, ал олардың көлденеңі бірнеше км-ден аспайды. Дереккөздер
Құрылымдық металтектік белдем

Құрылымдық металтектік белдем - металл текті аймақтар мен белдеулер өңіріндегі жекелеген геосинклинальдық немесе платформалық құрылымға тәуелді рудалы формация мен кен түрлерін кіріктіру мүмкіндіктері тұрғысынан дараланатын атырап. Әрбір құрылымдық металтектік белдемнің өзіндік болмысы бір немесе бірнеше металдың басты және өзге металл түрлерінің қосалқы ролдерімен анықталады. Синонимі — металтектік белдем. Дереккөздер
Құрылымдық-формациялық белдем

Құрылымдық-формациялық белдем - геологиялық құрылысы тұрғысынан, яғни түзілімдердің қалыптасу ерекшеліктері, құрылымдық және магмалық әрекет сипаты жағынан өз шендестерінен анық ерекшеленетін, геологиялық даму тарихында тек өзіне ғана тән тектоникалық режиммен және физикалық-географиялық факторлармен (климаттық т. с. с.) сипатталатын, әдетте жан-жағынан терен жарылымдар арқылы шектелген дербес құрылым. Құрылымдық-формациялық белдемдер ауданы құрылымдық-металтектік белдемге сәйкес келуі немесе одан ауқымдырақ болуы ықтимал. Дереккөздер
Беньофф белдемдері

Беньофф белдемдері - литосфералық тақталар тектоникасы деп аталатын теориялық тұжырымдарға сәйкес, жазық бағытта жылжымалы, біршама жұқа мұхиттық литосфераның біршама қалың да салғырт континентальдық литосфераның астыңғы өңіріне қарай еңіс жазықтық бойымен сұғына жылжуы нәтижесінде қалыптасатын ауқымды белдеу. Мұхиттар мен континенттердің бір-бірімен тоқайласу өңірінен көрініс беретін Беньофф белдемдері қатты сығылып-жанышталу аймағы, сондықтан бұл өңірдің тектоникалық белсенділігі өте жоғары қарқындылықпен сипатталады. Жер шарындағы бүкіл терең фокусы жерсілкінулер, өте қарқынды жанартаулар әрекеті т. б. тектоникалық белсенділік белгілері нақ осы өңірге шоғырланған. Дереккөздер
Қылқантүктілер

Қылқантүктілер - бессәулелі егізпішінмен (симметрия) және арнаулы сукіріктіруші жүйемен сипатталатын омыртқасыз жәндіктер түрі. Олардың көпшілігіне бір-бірімен шорлана астасқан кестелерді еске салатын торлы сүлделер жүйесі тән; тек қана теңіздерде ұшырасатын қылқантүктілердің кейбіреулері суда еркін жүзетін болса, екіншілері теңіз түбіне жабыса тіршілік етеді; кембрий кезеңінен бері белгілі. Дереккөздер
Жанартау әрекет

Жанартау әрекет - магма балқымаларының немесе өте ыстық қатты кесектердің, сұйық лавалардың және газ бөлшектерінің планета бетінен көрініс беру процесі. Жанартау әрекет тек қана лавалардың төгілуімен немесе осы процеспен орайлас өрбитін қопарылыстармен сипатталады, қопарылыс барысында магма құрамындагы газдар және сол магма есебінен қалыптасқан кесектер мен күлдер ғаламат қарқынмен аспанға атылуы ықтимал. Нақ осы жанартау өнімдерінің планета бетінен көрініс беру ерекшелігіне орай жанартау әрекеті төрт түрге бөлінеді. Олар — экструзивті, эффузивті, эксполозивті және эффузивті-эксполозивті (аралас) әрекеттер: экструзивті әрекет нәтижесінде өте тұтқыр лавалар жанартау көзелігінен сығымдала көтеріліп, байырғы кумбездерге ұқсас денелер түзеді; жанартаудың эффузивті әрекеті оның көмейінен көтерілген сұйық лава ағындарының лақылдай төгілуімен сипатталады; жанартаудың эксполозивті әрекеті жарылыстар мен қопарылыстардың кеңінен етек алуымен, сөйтіп ірілі-ұсақты кесектер мен күлдердің және жанартау газдарының аспанға атылуымен ерекшеленеді; эффузивті-эксполозивті (аралас) әрекет барысында лавалардың жайбарақат төгілуі және ірілі-ұсақты қопарылыстар бір-бірімен алмасып отырмақ. Дереккөздер
Омырылым

Омырылым - жымдастылықтан ада минералдар мен кейбір тау жыныстарын сындырған жағдайда дараланатын кесектер бетінің бедері; кедір-бұдыр бедерден тегіс бедерге дейінгі аралықтағы түрлі сипаттарды иемденуі ықтимал. Дереккөздер
Жылу тарату

Жылу тарату — қызған денелердің ез бойынан сәулелі энергия бөліп шығаруы; өте жоғары температуралар жағдайында ғана (жүздеген, мыңдаған градус) келелі. Молекулалардың бір-біріне кинетикалық энергиясын беру процесімен түсіндірілетін байырғы жылу өткізгіштікпен салыстырғанда, жылу тарату процесі жер қыртысы қимасындағы жылудын таралу ерекшеліктеріне айтарлықтай әсер ете қоймайды. Дереккөздер
Тау жыныстарының гидротермальды өзгерістері

Тау жыныстарының гидротермальды өзгерістері - тау жыныстарының жер қойнауларынан кетерілген ыстық ерітінділер әсерінен езгерістерге ұшырауы. Термин үш түрлі мағынада қолданылады: 1) рудаларды кіріктіруші жыныстардың гидротермальды өзгерістері; 2) тау жынысы құрамында руда шоғырларының қалыптасу процесімен сабақтаса (ұштаса) ететін гидротермальды өзгерістер; 3) руданың түзілуімен ешбір байланыссыз, яғни жалпылама тау жыныстарына тән гидротермальды өзгерістер. Дереккөздер
Шөгінді тау жыныстарындағы қайталама өзгерістер

Шөгінді тау жыныстарындағы қайталама өзгерістер - шөгінді жыныстар қалыптасқаннан кейін етек алатын өзгерістер; бұлар әдетте эпитектік езгерістер деп аталады. Мұндай езгерістерді үш түрге жіктеуге болады: гипертекті езгерістер шегінді жыныстардың үгілуімен сабақтаса ербитін болса, кататекті және метатекті езгерістер, керісінше, қалыптасқан шегінді жыныс қабатынын жер қойнауларына тереңдеуінен туындайды. Аталмыш қабат ете терең қойнаулар өңіріне тап болған жағдайда, кататекті және метатекті өзгерістер байырғы метаморфтык өзгерістерге ұласады. Дереккөздер
Рудамен сыбайлас жыныстардағы өзгерістер

Рудамен сыбайлас жыныстардағы өзгерістер - руда шоғырларымен сыбайлас өнірлерге тән тау жыныстарындағы эндотекті (гидротермальды) өзгерістер. Көп жағдайда осы өзгеріс өнімдерінің өздері де байырғы руда ролін атқара алады. Синонимі — буйір жыныстардағы өзгерістер. Дереккөздер
Изобарлар

Изобарлар - әр түрлі химиялык, элементтер болып табылатын, бірақ масса санының бірдей мөлшерлерімен сипатталатын атомдар; екінші сөзбен айтқанда, Изобарға жататын атомдар құрамындағы протондар мен нейтрондар саны әртүрлі, бірак олардың қосындылары бір-біріне тепе-тең болып келеді. Дереккөздер
Риторикалық сұрақ-жауап

Риторикалық сұрау (лепті сұрау) — ойды, сезімді әсерлі жеткізу үшін жауабы өзінен-өзі айқын нәрсені әсерлі леппен, сұрау түрінде айту. Өлеңде қойылған сұраудың жауабында екіұштылық, шүбәлану болмайды, оны оқырман іштей біліп отырады. Мысалы: Балалық өлді, білдің бе? Жігіттікке келдің бе? Жігіттік өтті, көрдің бе? Кәрілікке көндің бе? (Абай) Тағы қараңыз *Риторика
Каверны

Каверны – ұралар. Тау жыныстарында ұшырасатын бұрыш пішінді немесе дөңгелек пішінді қуыстар . Ұралардың мөлшері 1 мм-ден кем болмауы тиіс, яғни бұл атаумен кеуектерден үлкенірек, бірақ үлгірлерден кішірек қуыстарды атайды. Дереккөздер
Жиек

Жиек геологияда – минералдарды немесе тау жыныстарының нақты түрболшектерін (компонент) олардың өзге өңірлерінен даралай көмкеретін жұқа жолақша . Өзі даралайтын түйіршіктерді (кесектерді) жиектей сағаланатын мұндай жолақшалардың қалыптасу табиғаты түрлі-түрлі болып келеді. Дереккөздер
Кальциттену

Кальциттену – тау жыныстары құрамына тән кейбір минералдардьң әртүрлі косалқы процестер әсерінен кальцитпен алмасуы немесе тау жынысындағы ұралар мен жарықтардың жаңадан қалыптасқан кальцит минералымен дәнекерленуі . Дереккөздер
Тастесерлер

Тастесерлер – су алаптарында, әсіресе теңіз түптерінде тіршілік ететін, өздерінің тіршілік аймағына тән тау жыныстары мен шөгінділер өңірінде әртүрлі тесіктер мен қуыстардың қалыптасуын қамтамасыз өтетін организмдер жиынтығы . Мұндай организмдер қатарына жататындар — кейбір тіріжандар (моллюска), теніз кірпілері, сақиналы құрттар, шаянтектестер және губкалар. Аталмыш қуыстар мен тесіктер көбінесе организм бөліп шығарған әртүрлі химиялық заттардың, (мәселен, қышқылдардың) тау жыныстарына тигізер әсерінен, сирегірек механикалық жолмен калыптасады. Дереккөздер
Әшекей тастар

Әшекей тастар – кейбір бағалы қасиеттермен — әдемі түспен немесе кұрылым ерекшеліктерімен, қаттылығымен, тұтқырлығымен, жалтыратып өңдеуге икемділігімен сипатталатын минералдар мен тау жыныстары; әртүрлі сәндік бұйымдарды безендіру мақсатында пайдаланылады . Дереккөздер
Жанартау өңеші

Жанартау өңеші – жанартау ошағын жер бетімен жалғастыратын тік немесе көлбей бағытталған кұбыр тұрқылас әйтпесе жарық пішіндес канал. Жанартау әрекеті барысында жанартау өңеші. Магманың әрбір келесі бөлігін жоғары карай өң бойынан өткізіп отыратын лықсу кұбыры рөлін атқармақ . Дереккөздер
Қаратұз

Қаратұз – тұзды көл шөгінділеріне тиесілі, беткі жазықтығы тұнбатұз (новосадка) қабатшасымен көмкеріліп жататын ас тұзы қабаты; әдетте жымдасып үлгермеген лай аралас тұз кристалдары жиынтығынан тұрады . Дереккөздер
Карбоксил

Карбоксил (карбоксил тобы) – бір валентті СООН тобы; органикалық қосынды құрамында карбоксилдің ұшырасуы оның карбонды қышқылдарға жататындығын анықтайды . Карбоксил құрамындағы сутегі атомы металмен алмасқан жағдайда тұздар, спирт радикалдарымен алмасқан жағдайда эфирлер түзіледі, ал қышқылдың екі молекуласынан су молекуласын ажыратып алған жағдайда ангидридтер қалыптасады. Дереккөздер
Каротаж саумалдамасы

Каротаж саумалдамасы – каротаж жұмырсымын бұрғылау құбырына түсіріп-шығару үшін әдейі орнатылатын қондырғы; станинадан, оралым барабанынан, сол барабанды қозғалтқыштан және тежегіштен тұрады . Дереккөздер
Геоморфологиялық карта

Геоморфологиялық карта - белгілі бір аймақтың жербедер ерекшеліктері (бедері, тегі және көнелігі) кішірейтілген масштабта топографиялық карта бетіне шартты белгілер көмегімен түсірілген сызбалы кескін . Дереккөздер
Металтектік карта

Металтектік карта немесе Металлогендік карта – нақтылы аймақтың геологиялық немесе тектоникалық кұрылыс ерекшеліктерін негізге ала отырып, осы өңірдегі рудалы алаптар мен кендердің орналасу заңдылықтарын және оны құрайтын барша тау жыныстарының түзілімдік, тектоникалық магмалық және метаморфтық процестермен орайласа өткен минералдану дәрежесі жайлы мағлұматтарды кеңінен ашып көрсөтетін сызбалы кескін . Металлогендік карта, кентасты алаптар мен кендердің орналасу заңдылықтарын кеңінен ашып көрсетеді; белгілі аймақтық геологиялық немесе тектоникалық құрылыс ерекшеліктерін негізге ала отырып, тау жыныстарының түзілімдік, тектоникалық магмалық және метаморфтық процестері жайлы мағлұматтар береді. Масштабына, аумақтарды қамтуына және шешілген мәселелерге байланысты карталар шолулық, аймақтық, түбегейлі және болжамдық металлогендік түрлерге ажыратылады. Металлогендік Карта ұсақ (1:500000), орта (1:200000 – 1:100000) және ірі (1:50000 – 1:25000) масштабты болып бөлінеді. Металлогендік Картаның негізі ретінде алдын ала геологиялық жасы, құрамы, фациялары, фазалары, т.б. бойынша жіктелген шөгінді, жанартаутекті, интрузалық жыныстардың формациялары, қатпарлы және дизъюнктивтік құрылымдар, т.б. кен таралу ерекшеліктеріне әсер ететін элементтер көрсетіледі. Осындай қабылданған негізге алдын ала минералдық немесе элементтік құрамы, кен қоры, өндірістік-генетикалық типі, магмалық жыныстар формациялары мен байланысы, кен орынның морфологиялық сипаттамасы, кен маңындағы гидротермальдық өзгерістер, т.б. белгілерге жіктелген кен орындары түсіріледі. Кейде Металлогендік Карталарға кен орындарының тура және жанама белгілері (кейбір минералдық парагенезистер, геохимиялық және геофизикалық ореолдар, түрлі аномалиялар, т.б.) көрсетіледі. Жаралу тегі жағынан ұқсас, белгілі формациялармен, құрылымдармен байланысты кен орындары тараған аумақтар Металлогендік Картада арнаулы белгілермен қоршалады. Осының нәтижесінде картада металлогендік белдеу, белдем, кенді аудан, өріс, т.б. үлкенді-кішілі өңірлер көрсетіледі. Металлогендік Карталардағы деректер негізінде болжам карталары жасалады. Металлогендік картаның негізі — металлогендік аудандастыру жасалып, кенді аудандар мен жеке кен орындарының таралу зандылықтарын айқындайтын әр түрлі геологиялық факторлар көрсетілген металлогендік картаның негізі оған түсірілетін металлогендік мәліметтерге тығыз байланысты. Мыс., ұсақ масштабты металлогендік карталар, әдетте, арнайы тектоникалық негізде жасалса, орта және ірі масштабты металлогендік карталар кажетті кен бакылаушы факторлары көрсетілген арнайы геологиялық негізде құрастырылады. Дереккөздер
Ашық кеніш

Ашық кеніш – руда немесе басқа да пайдалы қазба түрлерін ашық тәсілмен өндіру барысында жер бетінде пайда болатын біршама ауқымды тау қазындысы. А. көлденеңі мен терендігі оңдаған, кейде жүздеген метрмен елшенуі мүмкін . Дереккөздер
Кататек

Кататек – шөгінді жыныстар түзілуіне сабақтаса өтетін өзгерістердің бірі . Шөгінділердің, кататекті өзгеріс сатысы олардың, күрт тығыздалуымен және кейбір төзімді территекті және аутитекті түрбөлшектердің (компонент) өзгере бастауымен сипатталады; мұндай өзгерістер қысым мен температура мөлшерінің бірте-бірте арта түсуінен туындайды, алайда кататектік өзгерістер метаморфты өзгерістер санатына жатпайтындығын ескерген жөн. Қатабелдем – температура және гидростатикалық қысым мөлшерлерінің өте жоғары дәрежесімен, ал стресс (бағдарды қысым) көрсеткішінің мейілінше мардымсыздығымен сипатталатын метаморфизм деңгейі, яғни жер қыртысы қойнауларының біршама терең облыстары. Дереккөздер
Төрттеу

Төрттеу – сынамаларды төрт бөлікке бөлу арқылы қысқарту (азайту) әдісі. Бұл әдіске сәйкес, сынама ұнтағының үйіндісін төрттегіш көмегімен төрт бөлікке бөледі де, үйіндіге тән шартты шеңбердің, бір-біріне қарама-қарсы сектордағы бөліктері тексерілуге кетеді, ал қалған екі бөлігі ізнұска ретінде сақталады . Дереккөздер
Тақтатас

Тақтатас – жай көздің өзіне немесе дүршыны (лупа) арқылы анық байқалатын кварц түйіртпектерінің өте ұсак кварц түйіршіктерімен жымдасуы нәтижесінде қалыптасатын, яғни түгелге жуық кремнезмнен тұратын өзгерген тау жынысы . Дереккөздер
Қалқатас

Қалқатас — жер қойнауындағы пайдалы қазба бетін көмкеріп жататын тау жыныстарының жиынтығы деген ұғымды білдіретін атау. Мұнайшылар қалқатас терминін көбінесе тұз күмбездерін бүркемелейтін "тас қалпақтар" хақында қолданады. Мұндай "қалпақтар" қимасы әдетте гипстенген ангидридтерден (астыңғы өңірі), кеуекті ізбестастардан және біршама тығыз ізбестастардан (беткі өңірі) тұрады. Қалқатастар қалыңдығы бірнеше метрден жүздеген метрге шейін жетуі мүмкін . Дереккөздер
Бүрғылау тасбағаны

Бүрғылау тасбағаны – құбырлы бұрғылау барысында бұрғылау ұңғысының (кұбыр оқпанының) көмегімен жер қойнауларынан көтеріліп алынатын тау жыныстарының цилиндр пішінді бағаны . Бүрғылау тасбағаны өте маңызды геологиялық кұжат болып табылады, себебі оны зерттеу жер қыртысы қойнауларының геологиялық ерекшеліктері жайлы нақтылы деректер ұсынбақ. Бұрғылау барысында алынған тасбағандар ұзындығының бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен бүкіл қима калыңдығына қатынасы (процент өлшемімен) тасбаған шығымдылығы деп аталады. Тасбаған шығымдылығының 100% болуы өте сирек кұбылыс, алайда осы көрсеткіштің 60—70%-тен кем болуы жарамсыз деп табылады. Жер қыртысының бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен қимасындағы тау жыныстары неғұрлым қатты да бірегей (тастақты) болса, тасбаған шығымдылығы да солғұрлым жоғары болмақ. Борпылдақ жыныстардан тасбаған алу мүмкіндігі жоққа тән. Дереккөздер
Жұмыртасты женттастар

Жұмыртасты женттастар — құрамындағы тасмалталар (жұмырлана-өңделген кесектер) мен үшкір кесектердің мөлшері бір-бірімен карайлас, сондықтан да жұмыртастар мен женттастардың аралығына сәйкес келетін ірі кесекті шөгінді жыныс.. Дереккөздер
Мардымдылық

5 Мардымдылық — кен ауқымын жиектеу және оның қорын анықтау кезінде, яғни кеннің кәделі қоры мен тастанды қорының ара-жігін айыру барысында сол кенге тән шикізат сапасына және оның өндірістік-геологиялық сипаттарына койылатын талаптілектер жиынтығы. . Кеннің мардымдылығын анықтау оның төмендегі көрсеткіштерін анықтаумен орайласады: # кен қоры есептелген жеке жондарга тиесілі пайдалы түрбөлшектердің (компонент) ең төменгі өндірістік мөлшері; # кен денесін жиектейтің өңірлерге тән руда сынамаларына тиесілі пайдалы түрбөлшектердің шектік мөлшері; # руда денесі қалындығының ең аз мөлшері және оның орналасу терендігінің, ең жоғары көрсеткіші; # рудалану коэффициентіңің ең аз мөлшері және жабық коэффициентінің ең жоғарғы мөлшері; # зиянды түрбөлшектердің ең көп мөлшері; # пайдалы қазба қорының ең аз дегеннің өзінде өндіріліп алуға тиіс мөлшері. Дереккөздер
Түзілімсәтті

Түзілімсәтті — Шөгінділердің (тұнбанын) қалыптасуымен бір мезгілде деген ұғымды білдіретін анықтауыш. . Алғашында шөгінділердің түзілуімен қатарласа өрбіген иілімделу процесін кескіндеу, яғни "Түзілімсәтті иілімделу" деген мағынада қолданылған бұл термин кейінірек түзілім қалыптасуымен жарыса өрбіген кез-келген процесті кескіндеу мақсатында да қолданыла бастады (мысалы, Түзілімсәтті қозғалыс, Түзілімсәтті жарылым т. с. е.). Дереккөздер
Оптикалық константтар

Оптикалық константтар — әрбір заттың өзіне ғана тән мөлшерлерімен сипаттала отырып, оның оптикалық қасиеттерін көрсететін тұрақты сандар жиынтығы. . Минерал кристаллдарына тән оптикалық константтар ішіндегі ең маңыздылары олардың шағылысу көрсеткіштері мен қосбағытты шағылыс мөлшерлері. Дереккөздер
Тастумалы сығымдалу

Тастумалы сығымдалу — силикатты тау жыныстары көлемінің өз құрамындағы кремний элементің іргелес жыныстарға ауыстыруы нәтижесінде кішіреюі. . Алғашында келтірілген мағынада енгізілген тастумалы сығымдалу термині бүгінгі танда біршама кең мағынада колданылады: кез-келген тастума жыныс көлемінің сыртқы қысымдар әсерінен, өз құрамындағы элементтердің сығымдалуы нәтижесінде немесе мейлінше тығыз құрылымдарды иемденуі салдарынан кішірею процесін Т. С. терминімен айшықтауға болады. Дереккөздер <references/
Рудалануды бақылау

Рудалануды бақылау — рудалардың, шоғырлану процесін геологиялық (металтектік) тұрғыдан қамтамасыз ететің факторлар жиынтығы. . Әдетте P. Б.-дың құрылымдық, магмалық немесе стратиграфиялық түрлері жайлы түсініктер қалыптасқан. Мәселен, рудалануды бақылаудың құрылымдық түріне сәйкес, кейбір рудалардың шоғырлары нақтылы иілім түрімен немесе жыртылып-ажырау өндірумен тығыз байланыста ғана қалыптасуы, яғни олардың түзілуін құрылымдық руда бакылаушы факторлардың арнаулы түрлері ғана қамтамасыз етуі мүмкін. Дереккөздер
Бөктер конусы

Бөктер конусы — біршама тік құлайтын тау бөктерлерінің немесе өзен жағалауларының жайпақтау беткейлерге алмасу өңіріне жинақталған салындылар есебінен қалыптасатын жартылай конус тұрқылас түзілімдер жиынтығы.. Дереккөздер
Үгілу қабаты

Үгілу қабаты — құрлықтар өніріне тиесілі литосферанын беткі бөлігінде әртүрлі үгу факторлары әсерінен өзгерістерге ұшыраған магмалық, шөгінді және өзгерген жыныстар есебінен қалыптасқан тау жыныстарының бірлестігі.. Дереккөздер
Тектоникалық бүркеме бастаулары

Тектоникалық бүркеме бастаулары (көлбеме бастаулары) — жазық бағыттағы қозғалыстарга ұшыраған тау жыныстары кешендерінің, (аллохтонның) тау жыныстарының, қозғалыстарга салғырт бірлестіктерін (автохтонды) ең алғаш көмкере бастау орны; бұл беткей тереңдігіндегі аллохтонға тән тау жыныстары өздерінің қалыптасқан орнынан көп қозғалмаған деп есептелінеді.. Дереккөздер
Тасқашалау

Тасқашалау (латын.қайрау) — су ағыны, жел күші, мұздық қозғалысы, салмақ күші т. с. с. күштер әсерінен қозғалыстарга ұшыраган тау жынысы кесектері мен түйіртпектерінің сол қозғалыстар кезіндегі үйкелістер әсерінен қажалуы және өздерімен тоқайласқан өзге де тау жыныстарын тоздыруы.. Дереккөздер
Сәйкестөндіру

Сәйкестөндіру — стратографияда: көршілес немесе бір-бірінен алшақ аймақтарда орналасқан тау жыныстары қабаттарының немесе олардың қимасына тән кейбір дербес бөліктердің, көнелігі бір-бірімен тұстас екендігін анықтау мақсатында оларды өзара сәйкестөндіру (салыстыру). Синонимі — салыстыру.. Дереккөздер
Тозу

Тозу (кажау) — геологияда: # тау жынысының алажаулы еруі нәтижесінде әртүрлі өзгерістерге ұшырауы, яғни оның болмысында қуыстар мен кеуектердің пайда болуы; # магма есебінен бірінші болып қалыптасқан минералдар мен магмаға кірігіп кеткен тау жынысы кесектерінің, еру, балқу және жемірлеу салдарынан өзгерістерге ұшырауы. . Дереккөздер
Космополиттер (космополит организмдер)

Космополиттер (космополит организмдер) ({{lang-|el космос — әлем, политэс — азамат) — бүкіл жер шарына таралған, яғни планетамыздың кез-келген өнірден ұшырасып қалатын организмдер (жәндіктер мен өсімдіктер).. Космополиттік түрлер онша көп емес. Өсімдіктер арасында мұндай түрлерге су және батпақ өсімдіктері (балықот, шылаң, қоға, тағы басқа) мен арамшөптер (үлкен бақажапырақ, жұмыршақ, біржылдық қоңырбас, құсқұмық, тағы басқа); жануарлардан үй шыбыны, сұр егеуқұйрық, тағы басқа жатады. Көбінесе Космополиттерге түрден гөрі, одан жоғары таксондарға жатады. Мысалы, коловраткалар, үй тышқандары, тұщы су шаяндары, тарақандар, ал өсімдіктерден астық тұқымдастары мен күрделігүлділер жатады. Дереккөздер
Қазанойпат

Қазанойпат — дөңгелек ойыстар; жерүсті және суасты К,.-тары болып екі түрге белінеді. Жерүсті К,.-тары өздерінің тегі тұрғысынан тектоникалық, жанартаулық, мұздықтық Қ.-тарга және желді өңірлер, шаймаапан, жемірілу қазанойпаттарына дараланады.. Дереккөздер
Өнімділік коэффициенті

Өнімділік коэффициенті— # бір тонна руданы байыту немесе баска да металлургиялық процестерден өткізу нәтижесінде өндіріліп алынған пайдалы түрбөлшек (компонент) салмағының руданын осы мөлшеріндегі бүкіл пайдалы түрбөлшектің, салмак мөлшеріне қатынасы. # жер қыртысының нақтылы қабатына шоғырланган мұнай есебінен өндіріліп алынған мұнай мөлшерінің, осы қабаттағы бүкіл мұнай қорына қатынасы.. Бұл коэффициентті барынша өсіру мақсатында әдетте мұнай өндірудің косымша тәсілдері колданылады. Дереккөздер
Рудалану коэффициенті

Рудалану коэффициенті — құрылысы барынша күрделі кендер (рудалы дене ұяшалар, ағысшалар, жолақшалар түрінде ұшыраскан) қорын есептеу барысында қолданылатын түзетпе коэффициент; нақты рудалы өңірлер кешелілігінің, (ауданның көлемінің) бүкіл рудалы қабат көшелілігіне (ауданына, көлеміне) қатынасымен кескінделеді; рудалы дененің кандай өлшемі тұрғысынан кескінделгендігіне орай, бұл коэффициент сызықшалы, аудандық және көлемдік Р. К. болып үш түрге бөлінбек.. Дереккөздер
Минералды бояулар

Минералды бояулар — бояу қабілетін иеленген, сондықтан да өндірісте және тұрмыста бояуыштар ретінде колданылатын табиғи түзілімдер — тау жыныстары мен минералдар.. М. Б.-ға жататындар — түсті саздар, тотыққан темір рудалары, пиролюзит, ләпсітас, малахит, киноварь, ярозит, кейбір түсті туфтар мен жіктастар т. с. с. Дереккөздер
Қызыл топырақ

Қызыл топырақ— маусымдық ылғалды немесе жалпылама ылғалды климатты субтропикалық аймақтарда ұшырасатын, алюмосиликатты жыныстар үгілуінің нәтижесінде қалыптасатын қызыл түсті сазды жыныстар.. Дереккөздер
Теңіз суындағы кремний

Теңіз суындағы кремний— теңіз суында еріген түрде және қалқымалы титтей-титтей қатты түйіршіктер түрінде (опал гельдері) ұшырасады; қалқымалы гельдер есебінен теңіз жәндіктерінің қаңқалары қалыптасады. . Теңіз суы құрамындағы еріген кремний қышқылының жалпы мөлшері қалқымалы қышқылдармен салыстырғанда 3—50 еседей кеп, алайда осы мөлшердің өзі де теңіз суын кремний қышқылымен толық, қаныктыр>а алмаған. Мұның өзі қалкымалы кремний қышқылының теңіз суларында тұраксыз болуына, сөйтіп оның ұдайы еріп отыруына әкеліп соқтырады. Дереккөздер
Кремнитүзілу

Кремнитүзілу—тұнбалар (шөгінділер) құрамында құрылымсыз кремний (опал) түзілу процесі; көбінесе биотекті жолмен, яғни кейбір теңіз жәндіктері (диатомейлер, радиоляриялар, кремнийлі губкалар т. с. с.) қорымы түрінде су алабы түбіне тұнған шөгінділер түрінде қалыптасады; К. ылғалды климат белдеуіне орналасқан мұхит, теңіз және кейбір көл суларына ғана тәуелді.. Дереккөздер
Тау жыныстарының беріктігі

Тау жыныстарының беріктігі— тау жыныстарының сырт әсерлерге, мәселен тау қазындыларын жасақтауға, яки өздерінің ен бойын кесіп (тесіп) өтуге келтіретін кедергісі. . Т. Ж. Б. салыстырмалы шама болып есептелетін беріктік коэффициенті деген өлшеммен кескінделеді. Дереккөздер
Криотекті құрылым

Криотекті құрылым — мұз түйіршіктерімен жымдаса бірегейленген тау жыныстары мен органотекті минералды шөгінділерге тән құрылым; мұз түйіршіктерінің кеуектер мен қуыстарды иелену пішіндеріне орай төрт түрге бөлінеді. . Олар: жапсарлы, жарғақты, қуысты және баршалы К. Қ.-дар. Дереккөздер
Кисталдану

Кисталдану— кристалдың алғаш пайда болуы және бірте-бірте өсу процесі. . Кристалдар сұйықтардан да (ерітіңді, балқыма, магма т. с. е.), газдар мен қатты заттар есебінен де пайда бола алады. Дереккөздер
Кристаллбластар

Кристаллбластар— өзгерген жыныстар құрамында қайтадан кристалдануы нәтижесінде қалыптасып, толықкристалды құрылымды иеленген минерал түйіртпектерінің жалпылама атауы.. Түрлі минералдар ездеріне тән минералдық тұрықтарды қалыптастыру қабілеті тұрғысынан түрліше болып келеді, яғни әрбір минерал өз жақтарын қалыптастыру дәрежесі мен пішіні жағынан айқын дербестеледі. Дереккөздер
Кристалды химия формулалары

Кристалды химия формулалары— минерал құрамын кескіндеу тәсілі. . Химиялық қосындылар мен минералдың байырғы, яғни жеділдетілген формулалары сол минералдар құрылысының жалпылама пошымын ғана ашып көрсететін болса, К. X. Ф. зат құрылысының, өте маңызды сипатын — сол затқа кіретін бүкіл атомдар мен иондардың координаттық сандарын — нақтылап береді. Дереккөздер
Кристалды химия

Кристалды химия— кристалдардың, жалпы құрамы, бір-біріне тигізер әсері және оларға тән атомдардың, иондардың, молекулалардың кеңістікте орналасуы арасындағы байланыстарды зерттейтін кристаллография саласы.. Дереккөздер
Іздестіру сілтемелері

Іздестіру сілтемелері— пайдалы қазба кендерін іздестіру істеріне бағыт-бағдар сілтеу мақсатында жасақтала отырып, кен көздерінің кеңістіктегі орналасу зандылықтарын теориялық тұрғыдан негіздеуге тырысатын пайымдар; литологиялық-таскелбетті, стратиграфиялық, кұрылымдық, магмалық, геоморфологиялық және геохимиялық I. С. белгілі.. Синонимі — іздестіру тұжырымдары. Дереккөздер
Сырғыма қанаты

Сырғыма қанаты— сырғыма құрылымның жыртылу жігіне шендес орналасқан, сол жазықтық бойымен қозғалыстарға ұшыраған бір жақ бөлігі; қарсы жактағы бөлігімен салыстырғанда көтеріңкі немесе түсіңкі болуы мүмкін.. Дереккөздер
Иілім қанаты

Иілім қанаты— барша қабаттары бір бағытта еңістенген, олардың ылдилану бұрышы да бір-ақ мөлшермен сипатталатын иілім бөлігі. . Әдетте әрбір иілімнін бір-бірімен иілім кұлпы аркылы жапсарласатын екі-ак канаты болады. Дереккөздер
Иілімнің қалыпты қанаты (аспалы)

Иілімнің қалыпты қанаты (аспалы) — төңкерілген немесе көлбеген иілімнің өз құрамындағы тау жынысы қабаттарының, алғашкы қабатталу ретін сактап қалған қанаты; иілімнің, бұл бөлігінде тау жыныстарының қабатшалары қалыпты жағдайда астасады, яғни әрбір жастау қабатша ұдайы өзінен гөрі көнерек қабатшаны көмкеріп отырады.. Дереккөздер
Иілімнің төңкерілген қанаты

Иілімнің төңкерілген (аударылған) қанаты — төнкерілген немесе көлбеген иілімнің өз құрамындағы тау жынысы қабаттарының қабатталу реті олардың түзілу сәтіндегі ретке қарама-қарсылықпен сипатталатын қанаты; иілімнің бұл бөлігінде әрбір жастау қабатша өзінен гөрі кенелеу қабатшамен көмкеріліп отырады.. Дереккөздер
Руданың кесектелу қабілеті

Руданың кесектелу қабілеті— рудаларды игеру барысында олардың нақтылы өлшемді және арнаулы пішінді кесектерге бөлшектену қабілеті. . Кейбір пайдалы қазбалар үшін (темір рудалары, қоспалар ретінде қолданылатын ізбестастар, көмір т. с. с.) олардың кесектелу қабілеті өте маңызды игерілу көрсеткіші болып табылады. Дереккөздер
Артур Аксманн

Артур Аксманн — (18 ақпан 1913, Хаген—24 қазан 1996, Берлин) — ұлтшыл Германияның саясаткері, гитлерюгенд неміс жастар ұйымының жетекшісі (1940—1945), рейхсляйтер. Соғыстан кейін Ол 1945 жылы қарашада Баварияда нацистік астыртын ұйымдастырғаны үшін қамауға алынды. Денацификация процесінен өтті, 1949 жылы американдық сотпен сотталды және үш жылға бас бостандығынан айырылды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Германия Федеративтік Республикасында тұрып, бизнеспен айналысты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Архей бірлестігі

Архей бірлестігі (грек. архэос — көне). Кембрий кезеңіне шейін түзілген тау жыныстарының ішіндегі ең көнелері. Олар негізінен катты өзгерген жыныстардан — гнейстерден, кристалды жіктастардан, сирегірек амфиболиттерден, мәрмәрлардан және тақтатастардан тұрады. Олардың құрамында ішінәра магнетитті тақтатастар (джеспилиттер) мен кристалды жіктастар да ұшырасып қалуы мүмкін. А. Б.-не тән жыныстарда органикалық қалдыктар кездеспейді, бірақ бұл жыныстар құрамында графит атомдарының кезігіп қалуы архей эрасында да тіршілік белгілері болғандығын көрсетеді. А. Б. шартты түрде екі бөлікке — төменгі және жоғарғы архейге — бөлінеді. А. Б. ұғымы геология ғылымына енгізілген сәтте бұл бірлестікке кембрийге дейін қалыптаскан тау жыныстары түгел жатқызылған болатын. Бүгінгі таңда А. Б.-не кембрий кезеңіне шейін жаралған тау жыныстары бірлестіктерінің ең төменгі бөлігі ғана, яки ең көне жыныстар бірлестігі жатқызылады. Дереккөздер
Аттрит

Аттрит (латын. үйкелген). Көне өсімдік қалдықтарының сынықтары мен жеке бөлшектерін біріктіретін шоғыр. Шоғыр кұрамындағы өсімдік қалдыктарының ыдырауы және қабатталуы кезінде олардың сынықтары мен бөлшектері бір-біріне үйкеле отырып, ұсақтала түскен. Дереккөздер
Шойтас

Шойтас. Шөгінді, магмалық және өзгерген жыныстарды өндіру барысында шетпұшпақтанған ірілі-ұсақты тас кесектері. Түр-тұлғасы жағынан үшкір де қырлы болып келетін бұл кесектер құрылыс ісінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Вакка

Вакка (неміс.). Негізді кұрамды магмалық жыныстардың мұжылуы нәтижесінде түзілетін қоңыр қошқыл түсті, мейілінше шымыр шөгінді тау жыныстарының (құмтастардың) жиынтық атауы. Ашық қоңыр немесе сұрғылт қоңыр ваккалар грауваккалар деп аталады. Дереккөздер
Бел-белес

Бел-белес. Тектоникада: біршама ұзақ қашықтарға сағаланатын (ондаған, жүздеген км-ге), мейілінше ірі (200—1000 км²) платформалық дөңес кұрылым. Бел-белес жақтаулары әдетте флексура деп аталатын буын-буын иілімдер жүйесімен тоқайласады, ал мұндай иілімдер жер қойнауларына "жасырынған" жарылымдардың жер бетіндегі көріністері іспетті. Геоморфологияда: біршама ұзын, бірақ енсіз де аласа қыраттар тізбегі. Дереккөздер
Тасқорым

Тасқорым. Мөлшері 10—100 см арасында болып келетін жұмырланған кесектерден тұратын тау жынысы. Бұл кесектер аралығында ұсақ түйіршікті жыныстар да кезігуі мумкін. Көне заманда су, сүт сияқты сұйық нәрсені тасқорыммен қайнатады екен. Ол тасты отқа қыздырып алып, сұйық құйылған ыдысқа тастаса, біраздан кейін сұйық бұрқылдап қайнайды. Бұл тәсілді ауылдың қойшылары соңғы кезге дейін қолданып, далада тасқорыммен сүт қайнатып ішкен. Дереккөздер
Дөңбектастар

Дөңбектастар. Тау жыныстарының мөлшері 10 см-ден артық жұмырланған кесектері. Кесектердің жұмырлануы — олардың қозғалыс кезінде үйкелістерге ұшырауынық нәтижесі. Жаралу тегіне орай дөңбектастар мұздық дөңбектастары, делювиальды (еңістерге қарай домалау нәтижесінде қалыптасқан), пролювиальды (жауын-шашын суларымен шайылу салдарынан түзілген) және аллювиальды (ағын сулармен, яки өзен суларымен шайылу нәтижесінде жұмырланған) дөңбектастар болып төрт түрге бөлінеді. Дереккөздер
Мұздық дөңбектастары

Мұздық дөңбектастары. Алғашқы орналасу аймағынан мүлдем басқа аймақтарға шоғырлануы мұздық қозғалыстарына тікелей байланысты, беткі жазықтығы әртүрлі жырынды сызаттармен жаппай шимайланған және жалтырай өнделген дөңбектастар. Дереккөздер
Вариолдар

Вариолдар (лат. variola— шешек) — сырт пішіні шешек дақтарына ұқсас, ішкі құрылысы орталық нүктеден жамырай шашыраған немесе бір-бірімен жарыса өрілген жіңішке талшықтардан тұратын, кейбір негізді магмалық таужыныстарға тән шағын сеппелер. Дереккөздер
Вариолиттер

Вариолиттер — құрамында бұршақ дәні шамалас домалақ түзілімдер, яғни вариолдар кезігетін негізді магмалық таужыныстар. Вариолдардың құрамы көбінесе оны кіріктіруші массалар құрамынан азды-көпті өзгешелеу болып келеді. Дереккөздер
Грабитацияльтк, вариометрлер

Грабитацияльтк, вариометрлер. Салмақ күші градиенттерінің жазық бағыттағы мөлшерін анықтайтын аспап; аныктау нәтижесіне өлшем алынған нүктенің жербедер ерекшелігі қатты әсер етеді, сондыктан зерттеу қорытындыларына осы зандылыққа орай әдейі есептеліп шығарылған нақтылы түзетулер енгізіледі. Дереккөздер
Темір ғасыры

Темір ғасыры. Адамзат мәдениеті дамуының қола ғасырына ұштасқан сатысы. Адамдардың руда кұрамынан темірді ажыратып алу процесін меңгеруімен сипатталатын бұл ғасыр біздің дәуірімізден Египетте 1300, ал Еуропада шамамен 1000 жыл бұрын басталады деп есептеледі. Дереккөздер
Венд

Венд, Венд кешені – палеозой эрасына, яғни кембрий кезеңіне дейін түзілген тау жынысы бірлестіктерінің ішіндегі ең жасы; геологиялық көнелілігі 680—570 (540) млн жылдар аралығын қамтиды. Жоғарғы протерозой қабаттарын көмкеріп, кембрий қабаттарымен бүркелетін бұл бірлестікке біршама төмен дәрежеде өзгерген шөгінді және магмалық тау жынысытардың әрқилы түрлері кіреді. Венд кешені қабаттарының бетінде мейлінше қарапайым жәндік түрлерінің қазба қалдықтары некен-саяқ кезігіп қалып отырады. Дереккөздер
Вергенттік

Вергенттік. Қатпарлы кұрылымдар өңдріндегі тау жынысы бірлестіктерінің сығылып-жанышталуы нәтижесінде жүзеге асатын жылжу бағыты. Вергентті айшықтайтын белгілер жиынтығы: иілімдер жазықтығының нақтылы бағытта еңкеюі, кейбір иілімдер жүйесіне тән төңкерілу бағдарының нақтылы бағытқа реттеле қатар түзуі, қаусырмалар мен тектоникалық бүркемелерді кұрайтын қабаттардың жылжу жазықтығы белгілі бір бағытта еңістене беруі т. с. с. Вергенттік ортадан тепкіш, ортаға тартқыш және бір бағытты болып үш түрге бөлінеді. Бірінші жағдайда вергенттік қатпарлы құрылымның орта тұсынан оның шеткі аймактарына карай бағышталатын болса (кұрылымды құрайтын иілімдер қимасыньщ жалпы пішіні кәдуілгі желпуішті еске түсіреді), екінші жағдай тауаралық ойыстар өңірінде жиі ұшырасады. Бір бағытты вергенттік те біршама жиі кездседі. Дереккөздер
Мәңгілік тоң

Мәңгілік тоң. Жер бетіне жақын орналасқан, температура мөлшерінің теріс мағынасымен сипатталатын, құрамында міндетті түрде мұз түйіршіктері бар тау жыныстарының қабаты. Мәңгілік тоңдар ғасырлар бойы, тіпті мыңдаған жылдар бойына сақталуы мүмкін. Дереккөздер
Шірінді заттар

Шірінді заттар. Өлген организмдер, әсіресе өсімдіктер қалдықтарының биохимиялық ыдырауы нәтижесінде түзілетін құрылымсыз қоңыр түсті заттар; топырақ, шымтезек, шірінділі көмір және кейбір жыныстар құрамында ұшырасады. Дереккөздер
Мүлдем құрғақ зат

Мүлдем құрғақ зат. Геологияда: тау жыныстары мен минералдарды 105–110°С температурада кептіру нәтижесінде алынатын зат. Бұл жағдайда геологиялық дене (тау жынысы, минерал) гигроскоптық ылғалдан (өз бойына сырттан сіңірген) түгелдей арылмақ. Дереккөздер
Сазды түйіршік

Сазды түйіршік. Негізінен саз минералдарынан тұратын, сазтастар болысының негізін құрайтын, кейде басқа да шөгінді жыныс түйіршіктерін жымдастырушы масса күйінде кездесетін өте ұсақ (мөлшері 0,01 мм-ден кем) түйіршіктер. Дереккөздер
Сүзбетозаң

Сүзбетозаң. Су немесе ауа қабатында қалқып жүретін тау жыныстарының өте ұсақ (мөлшері микронный оннан бір бөлігінен бірнеше мм-ге дейін) бөлшектері. Сүзбетозаңдар есебінен тұнба жыныстар түзілуі кеңінен етек алған процесс. Дереккөздер
Түртүзу

Түртүзу. Терминнің жалпылама мағынасы жаңа түрлердің қалыптасу процесі деген ұғымды білдіреді. Терминнің жеке мағынасы нақтылы түрдің екі қосалқы түрге даралану немесе бірнеше түрлерге мүшелену мүмкіндігін дәріптейтін эволюциялық процесс бағыты деген ұғымға саяды. Дереккөздер
Кірекпелер

Кірекпелер. Петрографияда: нақтылы тау жыныстары құрамында некен саяқ кезігіп қалатын мүлдем басқа жыныстардың сынықтары немесе түйіршіктері. Магмалық жыныстар құрамындағы мұндай керікпелер ксенолиттер деп аталады. Керікпелердің өзінен мүлдем бөтен ортаға кірігуі әр түрлі механикалық күштер әсерінен деп түсіну ләзім. Дереккөздер
Минералдардағы керікпелер

Минералдардағы керікпелер. Нақтылы минерал агрегаты құрамында немесе оның шоғырларының арасында кезігіп қалатын жат минералдар. Мұндай кірікпелер синтектік және эпитектік кірікпелер болып екі түрге бөлінеді; алғашқылары кіріктіруші минерал кристалдарының алғаш пайда болуы барысында-ақ кірігетін болса, екіншілері дайын агрегаттардың дербестігін бұзып өтетін ірілі-ұсақты жарықтар мен қуыстарды дәнекерлейтін материалдар түрінде кейінірек қалыптасады. Дереккөздер
Геоизобата

Геоизобата. Жер (су) бетінен оның әртүрлі деңгейлеріне дейінгі тереңдік көрсеткіштерінің теңдес мағыналарын өзара жалғастыру нәтижесінде түрлі карталар мен сазбалар түрінде кескінделетін сызықтар жиынтығы. Дереккөздер
Изотоптық гелогия

Изотоптық гелогия. Әртүрлі табиғи түзілімдер болмысында түрлі-түрлі геологиялық процестер нәтижесінде пайда болатын радиоактивті элементтер құрамындағы өзгерістерді зерттейтін геохимиялық ғылым саласының бір тармағы. Дереккөздер
Грамм-эквивалент

Грамм-эквивалент – заттың эквивалентіне тең грамм мөлшері. Кез-келген химиялық элементтің нақтылы косынды құрамындағы грамм-эквивалент мөлшері оның атомдық салмағын валенттілігіне бөлгенде шығатын мөлшерге тең болмақ. Мәселен, атомдык салмағы 55,85-ке тең екі валенттік темірдің грамм-эквиваленті 27,92-ге, ал үш валентті темірдің бұл көрсеткіші 18,62-ге тең. Дереккөздер
Граниттелу

Граниттелу – тау жыныстарының (олардың балкымаларының) химиялық және минералдық құрамын бірте бірте өзгерте отырып, оларды граниттердің құрам және кұрылым ерекшеліктеріне жакындата түсетін табиғи процесс. Бұл процесс нәтижесінде сан түрлі тау жыныстары есебінен байырғы граниттер калыптасатын болады. Дереккөздер
Гранитқалыптастыру

Гранитқалыптастыру – геологиялық, геохимиялық және физикалық-химиялық процестер жиынтығы әсерінен гранитоидтардың қалыптасуы нәтижесінде литосфера кұрамында гранитті қабаттың даралануын камтамасыз еткен ауқымды геологиялық, құбылыс. Дереккөздер
Голицын деңгейі

Голицын деңгейі – жер бетінен шамамен 400 500 км терендікте орналасқан, сейсмикалық толқындар жылдамдығының күрт өсуімен сипатталатын жоғарғы мантия қимасының шартты деңгейі. Бұл деңгейді 1916 жылы орыс ғалымы Голицын ашқан. Шет ел әдебиетінде бұл деңгей әдетте "20 градусты даралау шекарасы" деп аталады. Дереккөздер
Мохоровичич деңгейі

Мохоровичич (мохом) деңгейі (жазықтығы) – жер қыртысының төменгі жапсарған (табанынан) көрініс беретін бүкілпланеталық даралану шекарасы. Жер қимасының осы деңгейіне тән сейсмикалық толқындар жылдамдығындағы өзгерістерді 1909 жылы байкаған югаслав сейсмологы Мохоровичичтің кұрметіне аталған. Бұл деңгейде қума сейсмикалық толқындар жылдамдығы 6,9—7,4 км/сек-тен 8,0—8,2 км/сек-ке шейін артатындығы байкалады. Мұның өзі Нақ осы деңгейдегі заттар тығыздығы 2,8—2,9 г/см 'ден 3,2—3,3 г/см3-ге дейін өседі деген сөз. Дереккөздер
Стратиграфиялық шекара

Стратиграфиялық шекара – тау жыныстары қабаттарының стратиграфиялық қимасында бір-біріне үйлесе астасқан екі түрлі қабаттар жапсарынан көрініс беретін шартты жазықтық. Әрбір С. Ш. бір-бірімен астасқан тау жыныстарының астыңғы қабатының желегі және үстіңгі қабатының табаны ролін атқармақ. Дереккөздер
Шөгінді тау жыныстарының гранулометриясы

Шөгінді тау жыныстарының гранулометриясы (гранулометрлгк қүрамы) - шөгінді жыныстар кұрайтын әртүрлі көлемдегі түйіршіктер мөлшерін өлшеу. Түйіртпекті жыныстардың гранулометрлік құрамы оларды жіктеу кағидасының негізгі рөлін атқарады. Бұл тұрғыдан түйіртпекті жыныстар псефттер, псаммиттер, алевриттер (к,ұмайттар) және пелиттер болып төрт түрге бөлінеді. Дереккөздер
Грейзендену

Грейзендену, Грейзендену процесі – жер қыртысының біршама терең және орташа терең деңгейлеріне кіріккен гранит интрузияларының эволюциясы барысында бірте-бірте сілтіліне түскен қышқыл ерітінділер кұрамынан әр түрлі қысым жағдайында бөлініп шығатын ұшпа түрбөлшектер (компонент) (фтор, бор, хлор т. б.) есебінен минералдардың жада түрлерінің қалыптасуын камтамасыз ететін жоғары температуралы (500—300°С) тастума процесс. Дереккөздер
Грунталғыш

Грунталғыш – бұрғылау кұбырынан, тау қазындыларынан немесе қол түбінен грунт үлгілерін алу үшін пайдаланылатын аспап. Зерттелмек грунттар көп жағдайда жұмсақ та болбыр болып келуі ықтимал, алайда Г. осы үлгілердің өз тұтастығы мен ылғалдылығын сақтай отырып алынуын толықтай қамтамасыз ете алады. Дереккөздер
Шірінді

Шірінді (латын. жер) – әртүрлі организм қалдықтарының негізінен биохимиялық тұрғыдан ыдырауы нәтижесінде қалыптасқан қоңырқай түсті кұрылымсыз заттарды біріктіретін күрделі агрегаттар атауы. Дереккөздер
Теңөлшемдер

Теңөлшемдер (грек, мерос — бөлшек; үлес) - элементтік құрамы мен молекулалық салмағы бірдей шамалармен сипатталатын, бірақ құрылысы мен өзіне тән қасиеттері жағынан бір-бірінен анық ерекшеленетін химиялық қосындылар. Теңөлшемдердің химиялық байланыс энергиясы мөлшерінің түрліше болуы олардың физикалық және химиялық қасиеттерінің де өзіндік ерекшеліктерімен сипатталуын қамтамасыз етеді. Теңөлшемдік қасиет әсіресе органикалық қосындыларға айрықша тән. Дереккөздер