kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әл-Узза

әл-Узза ( - «құдіретті») - арабтардың ежелгі әйел құдайы. V - VI ғ-да оған Араб елінің көптеген жерлерінде, яғни Хиджазда, Хирада, Набатейде сиынған. Әл-Уззаға сиынудың негізгі орталығы - Меккенің маңайындағы Хурад алқабы. Ол Сирия мен Ирак аралығындағы сауда жолының бойында орналасқан. Онда қасиетті үш ағаш - самура өскен. Мұнан басқа қасиетті тас бар. Осы жерде құрбандық шалып, Құдаша құлшылық жасалады. Әл-Узза құрайышшылардың әл-Лат, Әл-Узза, Манат деп аталған үш Құдайының ішіндегі оларды желеп-жебеуші, ең басты Құдай деп есептелген. Олар бұлардың үшеуін де Аллаһтың қыздары деп атаған, бірақ әл-Лат пен Маналы кейде Әл-Уззаның қызы деген. Пайғамбарлық кезеңнен бұрын Мұхаммед те (с.а.у.) Әл-Уззаға сиынып, құрбандық шалғай. Өзінің меккелік уағызы кезінде ол бірде Аллаһ алдында адамдардың сөзін сөйлеуге қабілетті «көк құстарының», үштік құдайдың бар екенін айтады. Меккені алғаннан кейін Халид б. әл-Уалид Мұхаммедтің (с.а.у.) бұйрығы бойынша Әл-Уззаның ғибадатханасын талқандан жіберген. Дереккөздер
Уирд

Уирд. Су үлесі, әскер, түннің ғибадатқа бөлінген уақыты, бір топ құс, Құранның әрбір жүзі, (бөлігі), зікір, дұға, т.б мағыналары бар. Сопылықта пірлердің арнайы дұғалары, зікірлері Құран мен Сүннеттен алынады. Әрбір тариқаттың өзіне тән Уирдді (көпше түрі аурад) болады. Ахмет Иасауидың «Диуани Хикмет» еңбегінде «Қул-хуАллаһ, субһанАллаһ-уирд ейлесем (қылсам)» деген жолдар бар. «Қул- хуАллаһ, субһанАллаһ» зікірлері Иасауийа тариқатының Уирді болып табылады. Дереккөздер
Көлік рейкалары

* Тісті рейка - бір жағында тістер тілінген өзек темір. * Рөлдік механизмнің рейкасы - басқарылатын доңғалақтардың бұрылыс цапфасымен байланысқан колденең рульдік жетектін міндетін атқаратын және рульдік біліктін тісті дөңгелегінен күшті қабылдайтын тісті рейка. * Жанармай сорабының рейкасы - плунжерді бұрган кезде жоғары қысымды сораптан, дизельді қозғауыш цилиндрлерінің форсункаларына берілетін жанармай санын өзгертетін тісті рейка. Дереккөздер
Усул әд-Дин

Усул ад-Дин - Ислам дінінің немесе діни ілімнің еш уақытта өзгермейтін негіздері мен бұлжымайтын қағидалары. Бұл қағидаларды сынауға да, мінеуге де болмайды. Мұсылман дінінің екі үлкен арнасы сунниттер мен шииттердің діни қағидаларына, ең әуелі негіз бояушы, мутазилашылардың діни қағидасы екені белгілі. Ислам дініндегі қалыптасқан діни қағида IX ғасырдың аяғында толық жетілді. Мутазилашылардың қасаң қағидаларының негізі сияқты, сунниттердің де ұстаған Құдай жолында өзгермейтін бес түрлі қағидасы болды. Олар: * 1) бір Тәңірге сиыну туралы ілім: * 2) Құдай сөзінің шындығы мен Аллаһ өмірінің әділдігі; * 3) Мұхаммед Пайғамбарды (с.а.у.) Құдайдың Елшісі деп танып, одан бұрын өткен Пайғамбарлардың әулиелігіне сену; * 4) діни сенім күні, қиямет қайым күні мен о дүние туралы ұғым; * 5) имамдық туралы ілім. Алғашқы төрт қағида сунниттерге де, шииттерге де ортақ болды. Мұсылман қауымы қабылдаған Құдай сөзінде Усул ад-Дин ілімі Исламның жалпы көзқарасы мен методологиясын белгілейді. Діни әдебиеттерде Усул ад-Дин немесе Усул аддийана сөздері, илм әл-калам ұғымының орнына жиі қолданылады. Негізінен бұлар Ислам дініндегі жүйелердің алғышарт, кіріспе сөздері ретінде қолданылады. Сондықтан да кейбір діни шығармалардың аттары: әл- Ибан ан усул ад-дийананы, әл-Ашаридің еңбегі деп аталып жүр (935 ж.ө.) Осы шығармалардың авторлары Исламдық діни жүйені тарата келіп, мұсылман дініндегі өзгермейтін бес түрлі қағиданы да «негіз» етіп талдайды. Оларды тарата айтып, өз ішінен шығатын мәселелерді де жіктеп беруге тырысады. Мәселен, жоғарыда келтірілген «әл-Бағдади» еңбегінде діни қағиданың он бес түрлі «негізін» айта келіп, оның ішінен таратып он бес түрлі мәселені көтереді. аш-Шахрастани (1153 ж.ө.) өзінің «Нихайат әл-икдам фиилм әл-калам» атты еңбегінде Құдай сөзінің жиырмадан астам өзгермейтін кағидаларын келтіреді. Қазіргі мұсылман Шығысындағы діни жоғарғы мектептерде арнайы ашылған ф-тер бар. Онда негізгі ілім ретінде Құдай сөзі мен апологетика негіздері оқытылады. Дереккөздер
Шауқ

Шауқ - сағыныш деген мағынаны білдіреді. Кепілдің сүйіктісімен кездесуге деген құштарлық, сағынышы. Аллаһқа қауышу-сағынышы. Көңілдің (жүректің) сүйіктінің аты аталғанда соғып, алып ұшуын шауқ дейді. Дереккөздер
Рейс

Рейс - көліктік құралдың маршрут бойынша қозғалысты аяқтау циклі. * Кері рейс - маршруттың соңынан алғашқы пунктқа дейінгі жүріс. * Тура рейс - маршруттың бастапқы пунктынан соңғы пунктқа дейінгі жүрісі. Дереккөздер
Борис Рафаилович Рубаненко

Борис Рафаилович Рубаненко (29.8.1910, Самара — 5.5.1985, Мәскеу) — кеңестік архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1970) және КСРО халық архитекторы (1980), архитектура докторы (1967), КСРО Көркемсурет академиясының мүшесі (1979). 1931 жылы Санкт-Петербург қаласындағы коммуналдық құрылыс инженерлері институтын және 1934 жылы Көркемсурет академиясын бітірген. Алматыдағы бұрынғы қала өкімшілігі ғимаратының жобасын жасауға қатысқан (1957). 1954 жылдан педагогика қызметпен (1968 жылдан профессор) айналысты. КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1973). Ленин орденімен, Қазан төңкерісі, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тиләуәт сәждесі

Тиләуәт сәждесі. Құран Кәрімде он төрт жерде сәжде аяты бар. Бұларды оқыған, естіген адамның сәжде етуі — уәжіп. Тиләуәт сәждесін жасайтын адамның дәреті болу керек, әурет жерінің жабық болуы тиіс. Ниет етіп, құбылаға қарап, қолдарын көтермей «Аллаһу әкбар» деп сәждеге барады. Үш рет «субхана раббиал а'ла» дегеннен кейін қайта «Аллаһу акбар» деп орнынан тұрады. Бұлай істеу — сүннет. Бірақ, артынан «Ғуфранака раббәнә уа иләйкал-масир» деу —мұстахап. «Аллаһым! Кешіріміңді тілеймін. Сөзсіз саған қайтамыз». Кісі бір жерде тұрып, бір сәжде аятын бірнеше мәрте қайталаса бәріне бір сәжде жеткілікті. Бірақ, бір жерде әртүрлі сәжде аятын оқыса, әрқайсысына жеке-жеке сәжде ләзім. Аятты радио, телеарнадан естуі мен жанындағы адамнан естуі арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Хайыз бен нифастағы әйелдерге сәжде аяты уәжіп емес. Сәжде аяттары: «Ағраф», 206; «Рағыд», 15; «Нахыл», 50; «Исра», 109; «Мәриәм», 25; «Хаж», 18; «Фурқан», 60; «Нәмл», 25; «Сәжде», 15; «Сад», 24; «Фуссиләт», 37; «Нәжм», 62; «Иншиқақ», 20; «Алақ», 19. Дереккөздер
Тозақ

Тозақ(дозақ) - мұсылмандық акырзаман туралы ілімде күнәһарлар мен дінсіздердің о дүниеде жазаланатын орны. Тозақ азабын бейнелеу Құран Кәрім аяттары мен уағыздарында кеңінен орын алды. Тозақ құрбандары отқа жанатыны, отты шынжырлармен бұғауланып, қатты азап шегетіні айтылады. Біз оларды жедел тозаққа саламыз да, олардың терілері жанған сайын азапты тартулары үшін, оны басқа терілерге ауыстырамыз «Олардың тамағы - жаһаннам түбінде өсетін заққұм ағашы. Сусыны - ішек-қарынды тілетін, қайнап тұрған сасық су. Оны жұтуға тырысады, бірақ тамағынан өткізе алмайды, сонда оған әр тараптан ажал келеді. Ол өле алмайды, оның артынан тағы ауыр азап келеді» деген сияқты Тозақтағы шексіз азаптың сипаттаулары бар. Күнәһарлардың жазасының ауыр-жеңілдігіне қарай Тозақтың әртүрлі қабаттарында орналасатындықтары, Тозақты періште сақшылар күзететіні және оның бас сақшысы Мәлік есімді пері екендігі жайлы мұсылман аңыздарында кеңінен баяндалады. Тозақты сипаттау оның жаратылуы, оның барлығына сену, Құдайдың құдіретте, рахымы мен қаһарына лайықтылығы, кейбір адамдардың Тозаққа лайықтылығы немесе жазасының ауырлығы мен ұзақтығы жайлы мұсылман теологиясында көптеген сан алуан пікірлер мен әдебиеттер бар. Тозақты бейнелеудің рәміздік бейнеленуі жайлы да көптеген көзқарастар кездеседі. Тозақтын бейнелі тілде сипатталу себебін Ш.Құдайбердіұлы құрсақтағы балаға бұл дүниені ұғындырудың қиындығы мен о дүниені осындағы адамға ұғындырудың қиындығына балап түсіндіреді. Дереккөздер
Әйнекті жууға арналған сұйықтық

Әйнекті жууға арналған сұйықтық - автомобильдің резеңке-техникалық өнімдері мен лакты жабылғыларын бұзбайтың және төмен температура кезінде қатпайтын жаксы жуғыш кабілеті бар арнайы сұйықтық. Дереккөздер
Құлмамбет Жамансарыұлы

Құлмамбет Жамансарыұлы (шамамен 1818 - 20, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы аймағында, - шамамен 1888 - 90, сол жерде) - ақын. Жиырма жасынан айтысқа түскен. Жетісу елінің Марабай бастаған бір топ ақынымен, Әлім әйелімен айтысқан. * 1878 жылы шамасында Кенбай деген жерде Жиенбет болыс үш қызының тойын бірге өткізіп, алыс-жақынды түгел шақырып, ұлы думан жасайды. Жолаушылап кеткен Құлмамбет бұл тойға қатыса алмайды. Үлкен қыздың той бастарын Қашаған акын, ортаншы және кіші қыздың той бастарын Бала Ораз бен Қоспақ ақын толғайды. Бала Ораз таз руының Жастабан, Қоспақ таз руының Келдібай арысынан шыққан Құлмамбеттің өз туыстары екен. Жолсапардан келуін күтпеген Жиенбет болысқа, сондай-ақ Бала Ораз бен Қоспаққа өкпелеген Құлмамбет бір тойда Бала Оразға кездесіп, айтыс басталып кеткен. Айтыс 1878 жылы Мүқыр деген жерде болған. Құлмамбет сөздері өктем, қисынды, айбынды, өткір. Бала Ораз аға ақын алдында ізет көрсетіп, оны қадір тұта сөйлеген. Айтыс өрши берсе, ел арасына жік түсетінін сезген Қоспақ екі ақынға да тоқтау айтып, елді татулыққа үндейді. Айтыс мәтіні "Ақберен" (1972) жинағында жарияланған. Дереккөздер
Үзір қайы

Үзір қайы, И т и х а д а - құрсақтан емес, дененің бір тамырынан ағатын қан. Балиғат жасына жеткен әйелдің үш күннен аз, он күннен артық аққан қайы Үзір қайы болып табылады. Нифас болған әйелдің қырық күннен кейінгі және жүкті кезіндегі қайы да Үзір қайы деп аталады. Әйелдің мұндай үзірі ғибадатқа кедергі келтірмейді. Тек дәреті болған кезде ақса, жарадан аққан қан секілді дәретті бұзады. Тоқтаусыз жалғасса, әйел «үзірлі» қатарына жатып, намазға арнайы дәрет алады. Дереккөздер
Чикаго

Чикаго — (, ағылш. оқылуы "Щикагоу", ресми түрде Чикаго қаласы — Иллинойс штатының ең көп қоныстанған қаласы және Америка Құрама Штаттарындағы халық саны бойынша Нью-Йорк пен Лос Анджлестен кейінгі үшінші қала. 2020 жылы 2 746 388 халқы бар, бұл сонымен қатар АҚШ-тың Орта-Батыстағы регионының ең үлкен қаласы. Чикаго-Кук округінің округтік орталығы, АҚШ-тың екінші ауданы, Қаланың кішкене бөлігі Ду-Пейдж округінде орналасқан. Чикаго-Чикагодағы агломерацияның басты қаласы, кейде "Чикаго қаласы" деп аталады. 10 миллионға жуық халқы бар бұл агломерация АҚШ-тағы халық саны бойынша үшінші болып табылады. Қала территориясы - 606.6 шақырым². 1780 жылы бұрын жергілікті үнді америкалықтар мекендеген жері еді. Отарлау саясаты жүргізінде қазіргі қала пайда болды. Атауы жергілікті тайпаларының тілінен алынған еді. Мағынасы "жабайы сарымсақ". Мичиган көлінің жағасында орналасқан Чикаго 1837 жылы Ұлы көлдер мен Миссисипи өзенінің арасындағы тармақтың жанында қала болды және XIX ғасырдың ортасында қарқынды өсті. Бірнеше шаршы мильді жойып, 100 000-нан астам адамды үйсіз қалдырған ұлы өрттен кейін қала қайта құру үшін айтарлықтай күш жұмсады. Құрылыстың күрт өсуі халықтың өсуін бірнеше онжылдықтарға жеделдетті, ал 1900 жылы, өрттен отыз жыл өткен соң, Чикаго әлемдегі бесінші ірі қала болды. Чикаго қала құрылысы мен аудандастыруды, соның ішінде құрылыстың жаңа стильдерін, Әдемі қалалардың қозғалысын және болат көктіреген ғимараттарды дамытуға өз үлесін қосты. Чикаго - халықаралық қаржы, мәдениет, коммерциялық қызмет, индустрия, оқыту, технология, телекоммуникация және транспорт орталығы. Мұнда Чикаго сауда палатасы құрылды, ол деривативтердің ең үлкен және әр түрлі нарықтарының бірі болып табылады. Жылына байланысты О'Хара халықаралық әуежайы әлемдегі бесінші немесе алтыншы әуежай болып табылады. Бұл аймақта федералды тас жолдардың ең көп саны бар. Globalization and World Cities Research Network мәліметтеріне сәйкес, Чикаго-әлемдегі альфа-Ғаламдық қала және 12-ші жаһандық қала. Чикаго ауданы әлемдегі ең үлкен ЖІӨ-нің біріне ие-2018 жылы ол 689 миллиард долларға тең болды.
Үмбет халфе Дүйсенбіұлы

Үмбет қалпе (халфе) Дүйсенбіұлы (XIX ғасырдың ортасы - XX ғасырдың басы) - Қордай өңірінде өмір сүріп, Орта Азия қазақтарының халфесі атанған ірі қоғам және дін қайраткері. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Әкесі Дүйсенбі халфенің ісін жалғастырып, халыққа білім беру, мәдениетін көтеру ісіне көп еңбек сіңірген. Діни кітаптармен қатар, шығыс әдебиетін, қазақтың жарық көрген қисса-дастандарын, жыр кітаптарын жинаумен айналысқан. Діни қызметтеріне орай, қазақ даласын аралау кезінде шежіре жинай жүрген. Ол Кеңес үкіметі қудалауынан мерт болған. Дереккөздер
Құл мен Қыз

"Құл мен Қыз" - ғашықтық дастан. Көлемі 1543 жол. Дастанда бай есігінде құлдық кешкен Талайлы деген өнерпаз, әрі ақын, балуан жігіттің өз қожайыны - Балапан байдың Айым деген қызына ғашық болып, махаббат жолында қазаға ұшыраған екі жастың қайғылы тағдыры баяндалады. Дастанның екі нұсқасы белгілі. Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданның тұрғыны Б.Науқанұлының Досжан деген қарттың әңгімелеп айтуынан жазып алынып, дастанға айналдырған нұскасы "Құл мен қыз" немесе "Сағира мен қыз" дастанында бас кейіпкерлер Талайлы құл мен Айым делінеді. Бақтыгерей нұскасы толық, он бір буынды қара өлеңге құрылған. Дастан нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Көлікті жөндеу

Көлікті жөндеу - жарамсыздығын жою және шығындалған ресурстарын калпына келтіру жолдарымен машинаның не құрылғының жұмысқа жарамдылық күйін қалпына келтіру. * Автомобильдің күрделі жөндеуі - жолаушы тасушы автомобиль үшін - кузовті, жүк тасушы үшін - рама, кабина және үштен артық негізгі агрегаттарга капиталды жөндеу жасау болып анықталады. * Ағымдық жөндеу - машинаның не құрылғының жұмыс үрдісі кезінде пайда болатын жарамсыздығын және ақауын жою жолдарымен жөндеу; машинаны не құрылғыны бұзбай жеке бөлшектерді ауыстыру және қалпына келтіруін талап етеді. Дереккөздер
Рессора

Рессора - иілуге жұмыс істейтін, бір немесе бірнеше ұзын тілімдерден тұратын көліктік құрал аспасының металлды серпімді элементы; сол-бір уақытта бағыттаушы және сөндіру элементтерінің функцияларын орындайды. * Қосымша рессора - көліктік құралдың жүкпен артылып тұрганда негізгі рессорга бекітілген жұмысқа кірісетін рессора. * Негізгі рессора - көліктік құралдың жүктелмегенінде және толық жүктелген кезінде, снымен катар қосымша рессорамен бірігіп жұмыс істеуіне есептелетін әрқашанда аспаның ықшам сызбасына қосылған рессора. * Көлденең рессора - көліктік құралдың бойлық есіне көлденең орналасқан рессора. * Бойлық рессора - көліктік құралдың бойлық өсі бойынша орналсқан рессора. * Тайғанауыш рессора - тіреуіш ішінде жүктелудің өсуіне байланысты ұзындығының өзгеруін қамтамасыз етіп еркін шетімен жылжитын рессора. Дереккөздер
Кенжеқожа Құлмырзаев

Құлмырзаев Кенжеқожа (1898, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Алмакесек ауылы - 1945, Ташкент облысы Жаңқожа ауданы Шорабай ауылы) - ақын. Ақындық өнерімен өлең-жыр айтып, көп жерді аралаған. "Мың бір түн" ертегісінің 72 түнінің әңгімесін өлеңмен жырлаған. Бармақпен (1914-1915) және Кененмен айтысы (1936) сакталған. Бұлардан басқа "Қазақ пен қырғыздың айтысы", "Кенжеқожа мен Әбілдің айтысы" деп аталатын айтыстары кезінде хатка түспеген. "Ақындар", "Шын жүректің белгісі" деп аталатын термелері бар. Дереккөздер
Фадак

Фадак - егістікке лайық жазық дала, Хиджаздың солтүстік жағында, Хайбардан онша алыс емес, ал Мединеден екі-үш күндік жол. Фадактың тұрғындары, негізінен, яһудилер, олар көбінесе дәнді дақылдар және құрма ағаштарын өсірумен шұғылданады. Ислам діні алғаш тарай бастаған кездерде, Фадак жерінен түсетін өнімдер туралы Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) өзінің арнайы шешімдерін қабылдаған. Мұхаммед 627 жылы Фадак тұрғындарының Хайбарға әскери көмек көрсететінін естіп, Әлиді басшы етіп, шағын әскери топ жібереді. Арнайы жіберілген мұсылман әскерлері жай шапқыншылық жасаумен шектеледі. Келесі жылы мұсылмандар, Хайбарды жаулап алғаннан кейін, Фадак яһудилері Мұхаммедтің (с.а.у.) жіберген адамы Мухаййишей б. Масуд әл-Ансаримен жүргізген келіссөзінде Фадак даласы үшін қолдарындағы бар мүліктерін алып, өздерін тыныш қалдыруын сұрайды. Олар осылайша Мұхаммедпен (с.а.у.) жасасқан бітім шарты бойынша Фадак егістік жерінен өндірілетін өнімнің тең жартысын өздеріне қалдыратын болды, ал екінші жартысын Мұхаммедке (с.а.у.) төлеп тұратын болды. Бірақ Пайғамбар (с.а.у.) бұл өнімдердің барлығын қоғам қажетіне (жетімдер мен дәруіштерге, кедей-кепшіктерге, соның ішінде хашим руының жатақтарына) жарататынын айта келіп, қажет болса өзіне де, отбасы мен туған-туыстарына да пайдаланатынын ескертті. Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) өлгеннен кейін, оның қызы Фатима Фадак жерінің өнімдеріне өзінің мұрагерлік тиесілігін талап етті. Халиф Әбу Бәкір бұл талапқа қарсылық көрсетіп, айтар дәлелі үшін Мұхаммедтің (с.а.у.) өсиетінде көрсетілгендей, оның мұрагерлерінің болмайтыны, барлық мүлік қоғам игілігі (садақа) екенін ескертті. Алайда, Фатиманың талаптары орындалмағанымен фадак жерінің дауы 200 жылға созынды. Осының өзі алғашқы мұсылман қоғамында - жеке және қоғамдық меншіктердің болғанын дәлелдейді. Дереккөздер
Абдулла Баймұратұлы Құлыбеков

Құлыбеков Абдулла Баймұрат-ұлы (15.4.1903, Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы - 1953, Алматы) - жазушы, аудармашы. * 1921 - 1924 жылдары халық ағарту саласында қызмет істеген. * 1924 - 1937 жылдары партия және кеңес органдарында түрлі басшы қызметте болған. * 1937 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан КП ОК жанындағы Маркс - Энгельс - Ленин институтының қазақ филиалында редактор және Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында аға редактор кызметтерін аткарған. Құлыбеков орыс және дүниежүзілік классикалық көркем әдебиеттің таңдаулы туындыларын қазақ тіліне аударушылардың бірі. Ол В.Катаевтың "Мен еңбекші халық ұлымын" (1939), А.Сурковтың "Сталинградтан шалғайда" (1946), К.Симоновтың "Орыс мәселесі" (1949), М.Горькийдің "Мещандар" (1955), И.Гончаровтың "Обломов" (Х.Өзденбаев, А.Сүлейменовпен бірге) шығармаларын қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Ысмайыл ата мешіті

Ысмайыл ата мешіті — діни ғимарат. Қазығұрт ауданы, Тұрбат елді мекенінде орналасқан. Ол ортағасырлық тарихи жәдігер ретінде мемлекет қарауына алынған. Кейбір деректер бойынша, құрылыс бірнеше жеке ғимарат пен қоршау және оның бас қақпасынан тұрған. Ескі мешіт бірақ тозып құлаған. Әйтсе де, оның қосымша құрылысы — шілдехана құлаған мешіт қызметін күні бүгінге дейін атқарып келеді. Жалпы, аталған кешеннен бүгінге жеткені — шілдехана мен сыртқы қоршаудың бас қақпасы ғана. Бас қақпа алдындағы тақтаға «Қазақ КСР. Ысмайыл Ата, сәулет ғимараты XII XIX ғ. ескерткіші» деген жазу жазылған. 2003 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі Болат Жылқышиев мешіттің күрделі жөндеуден өтуіне демеушілік жасады. Алғаш салынғанда 9 күмбезі болған мешіт Кеңес үкіметі жылдары жабылғаннан кейін төбесі жарамсыз болып қалғандықтан, қайта түрғызуға мүмкін болмады да, бір күмбездік болып жасалынды. Мешіт көлемі - 572 шаршы метр. Қазір 800 орындық мешітте бес уақыт намаз өтелуде. Дереккөздер
Файзолла Сатыбалдыұлы

Файзолла Сатыбалдыұлы (27.09.1883, бұр Торғай уезі, Батпаққара мекені - 1959) - діни қайраткер, ақын, қари. Әкесі - белгілі діни оқымысты Сатыбалды ишан Ғабдоллаұлы. Діни білімді 1900 жылы дейін Троицкіде (Ахунхазіреттен)және Бұхарада алады. 1901 - 1906 жылдары Торғай қаласындағы уездік мешіт, медреселерде Науан хазірет, дамолла Байту, Бейіс хазірет, Оспан қожа,қайраткерлермен бірге қызмет жасайды. 1906 - 1918 жылдары Батпаққарада Сатыбалды ишанның мешіт-медресесінде ұстаздық құрып, 1923 - 1928 жылдары мешіттерде имамдық етеді. 1928 - 1935 жылдары нағашысы Міржақып Дулатовпен бірге айдауда болады. Туған жері Батпаққараға көшіп келген 1946 жылы өмірден өткен 1959 жылы дейін қуғын-сүргіннен көз ашпайды. Ф.Сатыбалдыұлы артына мол поэтикалық мұра қалдырған, араб, орыс әдебиеті үлгілерінен тәржімелер жасаған. Қ.Халидтің «Тауарих Хамсасын» аударған. Ақын 1920 жылы жазған «Халқыма» атты өлеңінде «Құрбандығың болар едім жолына, Ел болсаң сен өз алдына іргелі'» деп жазады. «Тырнақша қадаса да инесін, Білсін тағдыр өнер басын имесін» дейді 1928 жылы Қостанай түрмесінде жазған «Тас түрмеле» атты жырында. «Шафағат яр соллаллаһ'» және «Мүнажат» циклымен жазған жырлары Аллаһтың хақтығына, әділдіктің күні туатынына деген сенімге толы. «Ахмет қайтыс болды дегенде», «Мағжан түсіме кіргенде», «Ахметсафа Юсуповқа хат» сынды өлеңдері тарихилығымен құнды. Ақын «Тас мешіт» (1914), «Тоқымбет - Гүләйім» (1929), «Адамзат шежіресі» (1930), «Ұзақ жол» (1935), «Аязби» (1946) атты дастандар жазған. «Әбдіғаппар хан» атты ұзақ поэмасын 1916 жылы Торғайдағы ұлт-азаттық көтерілісіне арнаған. Дереккөздер
Діни экстремизм

Діни экстремизм Ислам құндылықтарын сақтау жолында үндеу тастаған өздерінің пікірлестерін діни принциптерді бұзушылар деген айыптаулармен кінәлайды. Діни-саяси экстремизм болса, әртүрлі діни пікірлерге негізделгеніне қарамай, олардың іс-әрекеттері Қылмыстық істер кодексінің баптарына сәйкес келеді. Яғни, діни-саяси экстремизм - діттеген саяси мақсаттарына қол жеткізу үшін, дінді қалқан ете отырып әрекет етуші, дінге ешқандай қатысы жоқ іс-қимыл. Басқаша атағанда - терроризм (лаңкестік). Мұндай әрекеттер көбіне мемлекеттің құрамын күшпен өзгертуге немесе үкіметті басып алуға бағытталады. Қауіпті жағдайға айналған осындай әрекеттерді іске асыру, көбіне қарулы топтар құрып, өзара өшіктіру әдістерін қолдану арқылы дін және ұлттық қайшылықтарды қоздырумен, сондай-ақ адам құқын жаппай бұзумен қатар жүреді. Мұндай шектен шыққан экстремизм әртүрлі мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіріп қана қоймай, дінаралық жағдайдың ушығуына да себепкер болуда. Экстремистер қай діннің атынан белсенділік танытса, бәрінен де көп зиян шегетін сол дін. Саяси экстремизм тек саяси мүддені ғана көздейді. Олар адамдардың дінге деген құрметі мен сенімін өз мақсаттарына кеңінен пайдалана отырып, дін үшін әрекет етіп жүргендей көрінуге тырысады. Діни-саяси экстремизм әдетте ешқандай ымыраны мойындамай, ортақ келісімнен бас тартады, ешкімді жақтырмайды, тіпті оларды қолдап жүрген дін өкілдерінің пікірі болса да ешқандай саяси пікірлермен санаспайды. Діни экстремизм үшін «Харам мен халал» (арам мен адал), «өзіңе қалағаныңды басқаға да қала» деген қағидалар болмайды. Олардың басты қаруы қатігездік пен шапқыншылық. Сонымен қатар діни антқа байлап қойған адамдардың экстремистік қатардан шыға қоюы өте қиын. Экстремизмді айыптау, егер Құран және сүннет негізінде болмаса, онда адасушы мұсылмандар айыптауды мойындамайды, бос сөз қатарында қабылдайды. Кінәлілер айыптаушыларды - надан, жалақор ретінде азғыруы да мүмкін. Ислам шариғатымен амал етіп, басқаға үлгі бола білу, әрі шариғат талаптарын орындау, өркениетті қоғам орнатудағы аса сенімді жол екенін түсіндіре білу - діни эктремизмге қарсы қолданар ең үлкен қару. Әлемдегі құбылыстардың қандайы болмасын өзіндік пайда болу ықтималдығына бағытталған әсерге негізделе отырып, ережелер мен заңдарға сүйенген себептері мен салдары бар. Бұл заңдылықтар қатарына тек философиялық ой-пікір тұжырымдары ғана емес, еш күдіксіз қабылдануы бұйырылған Илаһи заңдылықтар да жатады. Дереккөздер
Нығматаллах Уәли

Ниғматаллаху али Әмір (саййид) Нұраддин Ниғматаллах б. мир (сейіт) Абдаллах (лақап аты - Шаһ Ниғматаллах Уәли) (1330- 1431) - парсы сопысы, ақын және сопылық ниғматаллахшылар бауырластығының негізін салушы-эпонимикалық Нығматаллах Уәли суннит-шафиит, өзінің ата жолын тікелей ұрпағы саиалатын 5 -шиит имамы Мұхаммед әл-Бәкір арқылы Мұхаммед Пайғамбарға (с.а.у.) (21-ата) апарып тірейді. Нығматаллах Уәли Халибте туып, Иракта, кейін Меккеде Абдаллах әл-Иафии (1298 - 1367) шейхтан оқыған, 24 жасыңда мүридтікке қабылданды. Оның жанында жеті жыл болып, Ибн Араби еңбектерін түгел оқып шығып, әл-Иафии халифасы болды. Ұзақ жылдарға созылған кезбеліктен соң Иракқа қайта оралды, кейін Мысырға, одан әрі Мауераннахрға барып Тебрез, Ардабил арқылы, ел аралап кезіп жүріп, түрік тайпалары арасында өз дінін белсенді уағыздаумен айналысты. Ол біршама уақыт Самарқан мен Қаршыда тұрды. Бұқаралық уағыздары Ақсақ Темірге (1336 - 1405) ұнамаған Нығматаллах Уали Гератқа ауысты да, имад ад-дин Хамза әл-Хұсайни әли-Харауи әмірдің қызына үйленді. Ол Гераттан Йездге, одан әрі Кухбанан аймағына барды. Нығматаллах Уали өмірінің соңғы 30 жылын Йезде, Шираз бен Керманда өткізді, Махан елді мекенінде 25 жыл тұрды. Мұнда кезбе-дәуіштерге арналған жеке үйі бар үлкен ханака мен мешіт саяды. Оның мазары күні бүгінге дейін көпшіліктің жаппай мінажат ететін орнына айналып отыр. Нығматаллах Уәли өмірінде билеушілер тарапынан үлкен құрметке бәденді. Әсіресе Темірдің немересі Ескендір Сұлтан (1415 жылы өлген) оны тікелей қамқорлығына алып, оған арнап Йезд маңындағы Тафт деген елді мекенде ханака және мешіт салдырды. Әмір Темірдің ұлы Шаһрух (1404 - 1447) пен Декан билеушісі Ахмет шаһ I Бахмани (1422-1435) ерекше ілтипатпен құрмет тұтты. Оның құдіретті әлем билеушілерімен тығыз қарым-қатынас орнатпақ болған талабын кейінгі ұрпақтары мен бауырластық жөніндегі ізбасарлары одан әрі дамытты. Нығматаллах Уәли есімі қоғамның барлық топтары арасында кеңінен танымал болды: оны жұрт қасиет тұтып, ерекше құдірет иесі деп білді. Нығматаллах Уәли өзінің рухани ата-теғін әл-Жунайд әл-Бағдади (910 жылы өлген) мен Маруф әл-Кархи (816 жылы өлген) арқылы Әли б. Әбу Тәліптен таратады. Ол эклектикалық көзқараста болды, араб мистицизмінің түсініктерін, Ибн Араби уаһдат әл-ууджуд ілімін, Нәжміддин әл-Кубра идеялары мен ходжаган мектебінің ережелерін қатар мойындады. Сопылық тәжірибеде ол әл-Жунайдтың «салауаттылық мектебін» жоғары бағалады. Нығматаллах Уәли кәсіпшілер мен дихандардың жасампаз еңбегін құрмет тұтты. Нығматаллах Уәли өте жемісті еңбек етті; ол қалыптасқан дәстүрге сай араб және парсы тілдерінде суфизмнің әртүрлі теоретикалық және қолданыстық мәселелеріне арналған 544 трактат жазды. Оның 110-ға жуығы Нығматаллах Уәлидің суфизм классиктері еңбектерінің күрделі тұстарын түсіндіруге арналған, көлемдері өте шағын шығармалары бізге жетті. Дереккөздер
Фақр

Фақр - (парсы тілінен - дәруіштік). Абсолютті бақыт мағынасында қолданылады. «Бақытты болғандар фақирлер, өйткені «Алами самауат», яғни Құдайлық әлем оларға тән». Иасауидың «Фақр» философиясы Құрандағы «Тәңір бай, сіздер факирсіздер» (Кітап: 57/38:35/15) аятына негізделген. Фақр - адамның рухани кедейлігін және оның Тәңірге мұқтаж екенін білдіретін ұғым. Фақр - дегдар (аскет) дүниелік қызықтан ақиреттегі бақыт үшін саналы түрде бас тартқан адам. Фақр - суфи, дүниені де, ақирет де Ақиқат (Хақ) үшін тәрк еткен адам. Яғни, бұл жерде факир - «инсан-и камил», яғни толық рух тазалығына, рухани кемелдікке, «фана-фи-Аллах» мақамына ұласқан кемел адамды білдіреді. Фақр философиясы Аллаһтың ешнәрсеге мұқтаж емес, бай екендігі және адамның жаратылған болмыс ретінде әрдайым, оның жәрдемі, махаббатына (хидаяты, инаяты, истиқаматына) мұқтаж екендігі шындығына сүйенеді. Фақр түсінігі Хазіреті Мұхаммед Пайғамбарлық (с.а.у.) «Фақрлік менің мақтанышым - «ал-фақру фаһри» хадисінде көрініс береді. Дереккөздер
Фана

Фана - жоқ болу, еру. Бұл терминді Буддизмдегі Нирванамен шатастыратындар көп. Формасы ұқсас болғанымен мазмұны бөтен. Нирванада жоқтық құбылысының фана мәніне ұқсайтыны рас, бірақ Ислам сопылық дүниетанымында құл (адам) жоқ болмайды, жоқтықтың орнына Аллаһтың сипаттарын алады. Мұның мәні мынада, құл - адам ретінде бойындағы сипаттары мен мінездерін тастап, Фана халіне ұласып, Құдайлық сипаттарды алу арқылы кемелдікке ұласады. Дереккөздер
Нысап

Нысап, иктисаб - дүниедегі игіліктердегі иелену. Өзін және жакын-жуығын ең қажет нәрселермен қамтамасыз ету. Нысап - мұсылманның міндеті, бұл міндет, қол өнерімен және саудамен айналысқан ежелгі Пайғамбарлар мен Мұхаммедтің (с.а.у.) айналасындағы серіктерінің өнегесі арқылы мақұлданады. Қол өнерімен және саудамен айналысып тапқан табыс мемлекет берген жалақыдан да таза. Аллаһтың ықыласына үміт артып, өзіңді қамтамасыз етуден бас тартқан тақуалылықтан нысап артық, қанағат ету арқылы нұқсан келтіру - адам өлтіру секілді күнә. Ауқатты қалалықтардың дүниетанымын бейнелейтін бұл ереже, алғаш рет Әбу Ханифаның шәкірті Мұхаммедаш-Шайбанидің (805 жылы өлген) «әл-Иктисаб фи-р-ризк әл-мустатаб» шығармасында айқын тұжырымдалды. Ертеректегі сопылық авторлар осы қағидаларды сақтай отырып, саудадан гөрі қол өнерін жоғары қойды. Нысапқа көзқарас ханбалшылар мен сопылар арасындағы пікір қайшылықтарының негізгі бір тармағына айналды. Дереккөздер
Фард

Фард (көпше мағынада Фуруд; «міндеттілік»; баламасы - уаджиб) - мінез-құлық пен іс-әрекеттердің діни уағыздардағы мөлшері мен Құдай жолындағы абыройлы қылықтардың сақталуын белгілейді. Фард төмендегідей екі түрге бөлінеді: біріншісі - Фард әл-айы - негізгі, бұл барлық адамдарға да міндетті, ешкімге де ерекшелік етпейді; екіншісі - Фард әл-кифайа, кейбір дәлелді жағдайларға байланысты орындалмауы кешірімді. Ал Фардты орындамаған адамдар өздерінің абыройына нұқсан келтіреді. Кейбір мазһабтар Фардқа алдын-ала жасалатын ескертулер жазылады, олар көбінесе Құранға негізделіп, хадистерден алынады да, Пайғамбарлық суннасы деп аталынады. Осылардың барлығында бір мағынада «міндетті» - деген ұғым туады. Осы ұғымдардың жан-жақты қаралуы аш-Шайбани (VIII ғ.) ілімінде жіті көрсетіліп, соңғы уақыттағы зерттеулерде Фардты не тарылтып, не кеңейтіп мазһабпен ерекше байланыстыра отырып қарады. Сонымен бірге өмірдегі нақтылы жағдайлар да ескерілді. Дереккөздер
Фидаи

Фидаи («Өзін-өзі құрбандыққа шалғай адам») - қауым басының тапсырмасын орындау үшін үнемі өз өмірін өзі құрбандыкқа шалғай исмаилшыларды осылай атаған. XX ғ. мұсылман елдерінде азаттық жолында күреске шыққандар да өздерін осылай атап жүр. Мәселен, Иран төңкерісі кезінде (1905 - ІІ) Тебризді қорғағандар, Суэц каналы аймағында ағылшындарға қарсы қарулы күреске шыққандар, Палестинадағы қарсыласушылардың қарулы тобының мүшелері, Ирандағы шаһ билігіне қарсы шыққандардың ұйымының мүшелері осындай атаққа ие. Қазір, көбінесе Палестина партизандары Фидаи саналады. Дереккөздер
Көшпелілердегі қоғамдық қатынастар

Туыстық қатынастар Көшпелі қоғамдағы саяси, әлеуметтік, экономикалық қатынастар туыстық жүйеге негізделді. Қазақ қауымындағы қоғамдық-әлеуметтік қатынастар көп жағдайда туыстық қатынастармен астасып жатыр. "Туыстық жүйені ылғи да қандас туыстық" деп түсінуге болмайды. Көшпелілерде шынайы қандас, ортақ ата-тектен тараған жүйе бар да, жалпы генеалогиялық туыстық жүйе бар. Дәстүрлі қазақ қоғамында ел, жүз, тайпа, ру, ағайын, жақын ағайын, туыс, жақын туыс, ата баласы, бір әке баласы деген туыстық атаулар бар. "Ел" деген ұғымға бүкіл қазақ халқы кіреді. Қазақтардың өз түсінігі бойынша, жүздер қандас туысқандыққа негізделген бірлестіктер. Үш жүздің арғы атасының аты — Қазақ, одан Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Орта жүз), Бекарыс (Кіші жүз) деген үш ұл тарайды. Сол үш ұлдан үш жүзді таратады. Шежірелік бұл аңызды тарихи шындық деп қарауға болмайды. Бұл көшпелі қоғамның рулық идеологиясы туғызған аңыз. Көшпелі қоғам туыстық қағида бойынша бірігеді. Кейін отырықшы халықтарда ең жақын туыстық қағида ғана сақталып, қалған бірлестіктер аумақтық жақындық, яғни көршілік қағидаға негізделетін болған. Қазақ халқының құрамына кіретін үш жүздің баласының алыс этногенетикалық туысқандығы бар екендігін жоққа шығаруға болмайды. Тайпа Қазақтың әр жүзінің өзі үлкен тайпалардан тұрады. Бұл жерде бір нәрсені ескерте кеткен жөн. Қазақтар тайпа деген атауды көп қолданбайды. Оның себебі бұл сөздің бізге арабтардан келгендігінен болса керек. Бірақ ғылыми әдебиетте "ру" деген сөзді орыстың "род", ал "тайпа" деген ұғымды "племя" деген сөзбен атау қалыптасқандықтан, біз рудан үлкен, бірнеше рудың бірлестігі болып табылатын этностық құрылымды тайпа деп атап жүрміз. Әйтпесе "тайпа" ұғымы кей өңірлерде ру ұғымынан тар шеңберлі ұғым болып есептеледі. Сонымен, тайпа дегеніміз—жүздерді құрайтын үлкен ру бірлестіктері деп түсінгеніміз жөн. Қазақ қоғамындағы көпшілік тайпалардың атауы өте әріден белгілі. Мысалы, үйсіндер мен қаңлылар тарихи деректерде бұдан 2300 жыл бұрын аталса, найман, керей, жалайыр, қыпшақ, т.б. тайпалар тарих бетіне кейіннен, бұдан 1200 жыл бұрын шыққандығы белгілі. Аталған қазақ тайпаларының біразы басқа туыстас халықтардың да құрамында кездеседі. Мысалы, қыпшақтар, қоңыраттар, наймандар, қаңлылар туысқан өзбек, башқұрт, ноғай, татар, мажар (венгр), т.б. халықтардың құрамында бар. Бұл қазақ тайпаларының көпшілігі әріден келе жатқан этностық бірлестіктер екендігін және бұл тайпалар қандас туыстар бірлігінен гөрі этностық, этносаяси бірлестік екендігінің куәсі. Пайдаланылған әдебиет
Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы

Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы Ала әд-Дин Әли ибн Мұхаммед әл-Құсшы (1403 жылы шамамен, Самарқанд - 1474 жылы, Стамбұл қаласы) - астроном, математик, Ұлықбектің Самарқандағы астрономиялық мектебінің өкілі. Самарқанда, Керманда білім алған. Самарқанға оралған соң Ұлықбек обсерваториясының негізін қалауға атсалысты. Ол Ұлықбектің астрониялық кестесін («Жаңа астрономиялық кестені») жасауға үлкен үлес қосты. Ұлықбек қайтыс болған соң Самарқаннан кетуге мәжбүр болды. 1473 жылы Стамбұлға келіп, медреседе дәріс берді. Осман сұлтаны ІІ Мұхаммед ханға (1451 - 1481 ж.ж.) арнаған әйгілі «Мұхаммедия» атты еңбек жазды. Оның бұдан басқа «Арифметика туралы трактат», «Астрономия туралы трактат», «Ай пішінді фигураларды шешу», «Фатхия», «Гурган кестелеріне түсініктеме» атты трактаттары бар. Дереккөздер
Ана-ал Хаққ

Ана-ал Хаққ - сопылық терминдегі «Мен Хақпын» сөзі. Бұл сөз Халлаж ал-Мансұрға тән. Мұның бірнеше жорамалы бар. Біреулері Халлаж рухани елту кезінде, яғни сакр хәлінде сөйлеген, саху хәліне келгенде (айыққан соң) бұл сөзінің қате екендігін мойындаған десе; екіншілері бұл сөзді фана хәлінде айтқандықтан, ол Халлажға емес Хаққа тән десе; үшіншілері Халлаж бұл сөзді Хақтан келген рухани шабыт ретінде баяндаған дейді. Аллаһтың «Мен - Хақпын» дегені сияқты төртіншілері де Халлаж «Мен - Анықпын», яғни Хақтың сипатының көрінісімін дегені еді десті. Халлаж өзін «Мен - Тәңірмін» деп жариялады дейтіндер де бар. (Қараңыз: «Халлаж ал-Мансүр», «Фана»), Аллаһ Тағала Құранда былай дейді: «Бұл өйткені, Аллаһ – Хақ. Күдіксіз Ол, өліктерді тірілтеді» (Хаж сүресі, 6-аят). ::«Нақшбанди жолы» атты кітаптың 15 бетінде былай деп жазылған: «Осы-аятты өмірінде бір-ақ рет оқыған адам аса жоғары дәрежені иемденеді… Ол адам пайғамбарлар мен әулиелер жете алмаған дәрежеге жетіп, тариғатымыздың имамы Әбә Йәзид әл-Бәстамидің деңгейіне көтеріледі. Әбә Йәзид әл-Бәстами ұстазымыздың өзі былай дейтін: Мен – Ақиқатпын (әл-Хақ)». :Жоғарыда келтірілген «Мен – Ақиқатпын (әл-Хақ)» сөзі – Аллаһтың Есімдері мен Сипаттарындағы ауытқушылық екені анық белгілі. Себебі әл-Хақ – тек Аллаһқа ғана тән сипат және бұл сөз жаратылыстарға «әбд» (құл) тіркесі арқылы жазылады. Сол себепті, кезінде әл-Халлаж есімді кісі өзін «Әнәл-Хақ» (Мен Хақпын) дегені үшін діннен шыққан кәпір ретінде өлім жазасына кесілген.[http://al-hanifiya.kz/arturi-kitap/54-nakshpandiya-sektasy1] Дереккөздер
Аш-Шибли

Аш-Шибли, Әбу Бакр Дулаф б. Джахдар (б. Жафар) (861 - 946)-Бағдаттық сопы, әл-Джунайд пен әл-Халладждың ең жақын шәкірті әрі серігі. Самарада дүниеге келеді, оның әкесі халифаның бас хаджибі, ал ағасы Александрияда әскер басы (амир әл-умара) болған. Аш-Шиблидің өзі де әл-Муваффак халифтің хаджибі болып қызмет атқарды. 40 жасқа толған кезінде ол Солтүстік Ирандағы Демауенд аймағының билеушісі (уәлиі) қызметіне тағайындалады, ол күтпеген жерден бұл қызметтен бас тартып, «күнәға батқанын мойындал», белгілі бағдаттық сопы Хайр ан-Нассадждың мәжілісінде (араб. маджлис) сопылықты қабылдады. Алғашқы кезде Аш-Шибли өзінің тез шаттануға бейім мінезіне орай әл-Халладж уағыздаған «әсіре» сопышылдықты жақтады. Алайда әл-Халладждің қуғындалуы, содан соң қатігездікпен өлтірілуі Аш-Шиблиді өз көзқарастарын өзгертуге мәжбүр етіп, әл-Джунайд пен оның маңындағыларға тән өте сақ әрекетке көшуге итермелеген сияқты. Аш-Шиблидің әл-Халладж жолынан бас тартып, оны таңдаушылар ғана білуге тиісті «құпияларды» жария еткені үшін айыптағаны туралы да деректер бар. Әл-Халладж өлтірілген соң Аш-Шиблидің мінез-құлқы мүлде өзгеше сипат алады. Оның шектен шыққан әрекеттері (қымбат киімдері мен асыл нәрселерін отқа жағуы, өзін-өзі азапқа салуы, т. б.), ерекше қызбалығы оны жынданған деп есептеуге желеу берді. Сондықтан бұл кезде басқаша ойлаушыларға және «шектен шыққан жаңалықтарға» (бида) қарсы күрес ашқан Бағдат билеушілері Аш-Шиблиге назар аудара қойған жоқ. Аш-Шиблиді оның белгілі шектен шыққандығы мен маликшілер мазһабына қатысы барлығы да құтқарған болуы мүмкін, себебі ол кезде маликшілдер басқаша ойлаушыларға қарсы күресті бастағандар қатарында болған еді. Аш-Шиблидің өмірбаянын жазушылардың деректері бойынша, ол құқық және Құран туралы ғылым салаларын білуі жағынан көрнекті білімпаздардан кем түспеді. Аш-Шиблидің, негізінен, өмірінің соңына қарай жазылған «шабыттану сәтінде айтқан сөздері» (шат-хийат) мен ишараларында «Кұдайды сүюдің» азаптары мен қуаныштары туралы, ең биік мақсат - Құдаймен жақындасу үшін пәнилік өмірден бас тарту қажеттігі жайында, шын сопы ұстануға тиісті өзін өзі басқару мен байқау жөнінде жұмбақталған түрде айтылады. Аш-Шиблидікі деп есептелетін қияли өлендердің көркемдік құндылықтары да жоғары. Оның шәкірттерінің арасындағы ең белгілілері Әли әл-Хусри мен Әбу-л-Касым ан-Насрабази. Аш-Шиблидің өмірбаянынан алынған оқиғаларды, оның сөздері мен өлеңдерін белгілі сопылық трактаттардың бәрінен де кездестіруге болады. Алайда оның танымал болуының сыры көзқарастарының бірегейлігіне байланысты емес, ойлау жүйесінің кереғарлығына, мінез-құлқының өзгешелігіне, сопышылдық тарихындағы ұлы адамдар тағдыры мен елеулі оқиғаларға қатысы барлығына байланысты. Бағдаттағы Аш-Шиблидің моласы жақсы сақталған және оған әлі күнге дейін ерекше құрмет көрсетіледі. Дереккөздер
Ширк

Араб тілінде «ширк» сөзі «екі затты тең қылу» деген мағына береді. Ал шариғатта бұл терминнің жалпы және жалқы мағынасы бар: * Ширктің жалпы мағынасы: Аллаһтың жеке өзіне тән болған сипатын немесе айырмашылығын басқаға телу. Бұндай ширктің үш түрі болады: *# Біреуді Аллаһтың жаратушылық-раббылық сипатына теңеу, немесе осы сипаттармен Аллаһтан басқаны сипаттау; *# Тек Аллаһқа ғана тиесілі болған есім-сипаттарды басқа біреу де иеленеді деп есептеу; *# Аллаһ Тағалаға құлшылықта серік қосу, яғни құлшылықтың кез келген түрін Аллаһтан басқаға арнау; * Ширктің жалқы мағынасы деп Аллаһтан басқадан Оған дұға еткендей дұға қылу, Одан қалай шапағат тілесең солай шапағат тілеу, Оған қалай үміт етсең солай үміт ету, Оны қалай жақсы көрсең басқаны солай жақсы көру. Құран мен Сүннетте ширк туралы айтылса негізінен осы түсініледі. Исламда Аллаһқа серік қосудың зардабы өте ауыр саналады, тіпті сол ширкте қайтыс болған адам мәігі-бақи тозақта қалады делінеді. Ниса сүресінде былай жазылған: Тағы қараңыз *Ислам *Таухид *Ақида
Нұрбибі Дәулетқызы Мәметова

Мәметова Нұрбибі Дәулетқызы (10.7.1936 жылы туған, ҚХР, құлжа қаласы) - әнші, актриса, Қазақстанның халық әртісі (1984). Құлжа қаласындағы вокалдық курста оқыды (1951 - 1953) және Іле Қазақ музыка театры құрамында (1951 - 1956) қызмет етті. 1957 ж. Қазақстанға қоныс аударады; 1958 жылдан Қазақстандағы Ұйғыр музыкалық комедия театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры) әнтіті-актрисасы. Ол өткір мінезді рольдерде ойнауда көзге түсті. Олардың қатарында Майсара (Х.Хамзаның "Майсараның айласында"), Мыстан кемпір (С.Мұқановтың "Қашғар қызында"), т.б. секілді рольдер бар. Әнші есімі халық әндерінің, ұйғыр мұқамынан дастандар меп лэпарилерінің (күлдіргі халық әні) шебер орындаушысы ретінде көпшілікке кең танылды. Мәметова репертуарынан ТМД халықтары (қазақ, орыс, өзбек, украин, қырғыз, молдаван, татар, тәжік, түрікмен) мен шет ел (Сирия) композиторларының әндері орын алды. 1985 ж. "Сиқырлы алма" фильміне қатысып, Халысхан ролін орындады. 1981 ж. Ұйғыр музыкалық комедия театрының құрамымен Мәскеу қаласында, ал 1984 ж. гастрольдік сапармен басқа да шет елдерде (Пәкістан) өнер көрсетті. Дереккөздер
Мәншүк Мәметова ескерткіштері

Мәншүк Мәметова ескерткіштері - Кеңес Одағының батыры Мәншүк Мәметоваға арналған ескерткіштер. Оның бірі КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1944 жылғы 1 наурызындағы жарлығы бойынша бұрынғы Орал (Батыс Қазақстан) облысы Орда ауданы Жәнібек кентінде орнатылған. Мүсіншісі А.Пекерев, архитектор А.Борецкий. Мүсін қоладан құйылған, гранит тұғырына қоламен "Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметова 1922 - 1943 жыл" деген жазу жазып, оны тот баспайтын арнаулы лакпен сырлаған. Тұғырдың көлемі 0,78x0,72 м, ескерткіштің биіктігі 3 м. Ескерткіш 1982 ж. ресми маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізіліп, мемлекеттік бақылауға алынды. Сондай-ақ, Орал қаласындағы Бейбітшілік алаңына 1988 ж. тағы бір ескерткіш тұрғызылды. Биіктігі 7 м 80 см. Мүсін қоладан құйылған. Тұғыры граниттен жасалған. Мүсіншісі - Х.Наурызбаев, архитектор - Ю.Хакало. Дереккөздер
Уажд

Уажд. Сопылықта экстаз, муридтің қалбіне (жүрегіне) келген илхам (шабыт) сезімді, Құдайлық нұрды білдіреді. Уажд-Хақтан келген сырлар, яғни Аллаһтың сипаты мен есімдерінің көрінісі. Уажд - адамның өзін-өзі жоғалтып, Хақты табуы. Уаждтың ең жоғарғы дәрежесі ужуд. Мурид (салик) өзінен фани болғанда Хақты табады, яғни Хақиқаттың Сұлтаны (Аллаһ) көрінгенде адамда менмендіктен із қалмайды. Қушайри «Вужуд-Хақты уадж арқылы табу, оған қауышу деген сөз» дейді. Дереккөздер
Уара

Уара - тақуа деген мағынаны білдіреді. Аллаһтан қорқу, күмәннан қашу, мүбаһ, мәкрүх, істерде мұқият болу деген сөз. Уараның сыртқы (заһир) және ішкі (батин) түрлері бар: # Захир уара - тән ағзаларының шариғатқа сай әрекет етуі. # Батин уара - көңілге (жүрекке) Аллаһтан басқасын жақындатпауды білдіреді. Дереккөздер
Уасан

Уасан - Исламға дейінгі Араб жеріндегі пұтқа табылатын мекендерді белгілеудің негізгі түрлерінің бірі. Уасаннан бөлек нүсіп (көпше - ансаб) және санам (көпше - аснам) деген атаулар да қолданылған. Ансаб - пұтқа бағытталған құрбандықтардың қайын ағызатын тас, қасиетті мекендегі, ғибадатханадағы мәйіт үстіне қойылатын әрі ара жікті белгілейтін тастар. Мұндай тасқа жұрт Құдай ретінде де табына беретін болған. Алайда, оған көпшілік сирек табынды. Көшпенділердің әрқайсысы өздерінің қоныстарында Құдай ретінде табынатын тасты таңдап алып отырды. Б.з-дың IV ғасырның орта тұсында, негізінен, набатейліктер мен палестиналықтар ықпалының нәтижесінде «қашалмаған тас» - нүсіп, Арабия елінің отырықшылық тіршілікті меңгере бастаған жерлерінде Құдайдың мүсіндік бейнесіне, яғни санамға немесе Уасанға айналды. Ішкеріректегі Арабия тұрғындарының тіліне санам сөзі арамей тілінен, ал васан сөзі эфиоп тілінен Оңтүстік Арабия тұрғындарының тілі арқылы келгенін семантик. талдаулар көрсетіп отыр. Аталған екі атаудың маңыздарының өзара айырмашылығы айқын емес. Ибн әл-Калби санам сөзі ағаш пен металдан жасалған пұтты бейнелесе, Уасан сөзі тас мүсіннен жасалған пұтқа қолданылды деп есептейді. Алайда Исламға дейінгі поэзияда, Құранда мұсылман аңыздарында (хадистерде) уасан мен санам атауларының бірін бірі алмастыра алатыны атап көрсетілген. Исламға дейінгі Арабияда әр тайпаның өз тәңірі болды. Оларға құлшылық етуге әртүрлі тайпалардың өкілдері келетін. Құдіреттің өзі де, оған құлшылық етушілер де қамқорлықта, қарымқатынаста болады деп есептелді. Құранның Аллаһ жөніндегі көптеген түсіндірмелері пұгқа табынуға қатысты пайымдаулармен генетикалық тұрғыдан байланысын жатады. Айталық, Пұт Тәңіріне тіл тигізудің соңы әртүрлі ауруға (алапес болу немесе жындану) ұласуы мүмкін. Пұтқа табынудың рәсімі болып табылатын жоралғы, негізінен, құрбандық шалуға, пұгты айналып жүруге, оның алдында тұрып бал ашу сияқтыларға саяды. Пұтқа табыну қызметін, көбіне мұрагерлік арқылы ие болған арнайы адам атқарады. Исламға дейінгі Арабиядағы ең ірі ғибадатхана әл-Қагба болып табылады. Оның маңайына Пұт Тәңірлері мол шоғырланған. Ислам пайда болар қарсаңында әл-Лат, (тас сипатты Тәңір) әл-Узза (әулие ағаш сипатындағы тәңір) Манат және Хұбал (аңыз бойынша Сириядан немесе Арабияның солтүстік аудандарынан әкелінген тас мүсіндер сипатындағы тәңірлер) атты Пұт Тәңірлері неғұрлым кең мәлім болды. Мәселен, Хұбал Меккедегі ғибадатхананың Бас Тәңірісі еді. VI - VII ғасырлар шегінде пұтқа табынушылық дағдарысқа ұшырады. Ол пұтқа табыну Тәңірінің беделі күрт төмен түсуден, одан да жоғары тұрған, балаларға қарағанда неғұрлым күшті Құдірет туралы түсініктің пайда болуынан туындады. Мұның өзі Арабияда иуда мен христиандықтың таралуына және әлі айқындыққа ие болып үлгермеген жергілікті жалғыз Құдайға (ханифийа) сиынушылыктың пайда болуына ықпал етті. Ислам араб жеріндегі пұтқа табынудың ең алдымен қажылық және «қара тасқа» тәуап етуге қатысты салт жораларын сақтап қалды. Дереккөздер
Жұмабай Медетбаев

Жұмабай Медетбаев (08.03.1935, Қарақалпақстан, Қожелі ауданы Шоманай ауылы — 10.05.2005, Алматы) — актер, Қазақстанның (1998) және Қарақалпақстанның (1993) халық әртісі. 1960-62 жж. Ташкент қаласындағы театр және көркемсурет институтында оқыды; Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1965). 1965-66 жж. Қарағанды облыстық драма театрында қызмет етті. Оның алғашқы сомдаған рөлі — М.Әуезовтің "Еңлік - Кебек" трагедиясындағы Кебек рөлі (1965). 1966 жылдан Қазақ академиялық драма театры құрамында актер. Негізгі ойнаған рөльдері: Шуақ, Әлібек, Маман, Асан (Әуезовтің "Қара қыпшақ Қобыланды", "Айман - Шолпаны" мен "Қарагөзінде"), Төлеген (Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібегінде"), Долгов (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Баттал (Ә.Тәжібаевтың "Майрасында"), Ознобин (Ә.Нұрпейісовтің "Қан мен терінде"), Барақ (Т.Ахтановтың "Антында"), Табай (Қ.Мұхамеджановтың "Біз періште емеспізінде"), Ақжігіт (М.Көрімнің "Ай тұтылған түнінде), Орынбай, Ғани (С.Ахмадтың "Келіндер көтерілісі" мен "Күйеуінде"), Театр директоры (Ф.Эрвенің "Түлкі бикешінде"), Корифей (Еврипедтің "Медеясында"), Абыз (Софоклдың "Эдип патшасында"), т.б. Домбырамен терме айтып, жыраулық өнермен де айналысқан; кезінде көп сериялы "Қымызхана" телеспектакліне қатысқан. Медетбаев радио, телевизия және кино өнері саласына да қатысып, еңбек сіңірген. Медетбаевтың орындауында "Қамбар батыр" жыры (1978) күйтабаққа жазылды. 1970 жылдан бастап киноға да түскен: Әубәкір ("Құрманғазы" телефильмінде), Орынбай ("Ебелекте", 1975), Қапан ("Ақырғы аманатта", 1980) т.б. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1976). Дереккөздер
Уахдати-вужуд

Уахдати-вужуд - болмыстың бірлігі. Абс. болмыс Аллаһқа тән. Осы ақиқатты сезіну болмыстың бірлігіне ұласу болып табылады. Уахдати-вужуд - ұғым ретінде ибн Арабиден кейін пайда болса да оның мазмұны жағынан сопылық дүниетанымның алғашқы қалыптасу кезеңінен бері бар. Уахдати-вужуд мазмұны Құран және сүннеттен алынып, алғашқы дәуір суфилері тарапынан «таухид» ретінде қалыптасты. Болмыстың бірлігі Аллаһтың сипаттарының көрінісі ретінде болмыс болып табылады. Аллаһтың әрбір сипаты болмыстарда көрініс береді. Бір және Бар Абс. болмыс болып табылатын Аллаһ барлық жаратылған болмыстардың негізі, субстанциясы. Оның әрбір сипаттарының көрініс беруі объектілер мен құбылыстарда пайда болады. Уахдати-вужуд әлемнің мәні Аллаһтың мәніне тән ретінде қабылданбайды. Керісінше, әлемнің болмысы Аллаһтың болмысына қатысты болады. Өйткені мән жаратылған болмыс емес. Сондықтан Аллаһ әлемге немесе объектілерге өзінің мәнін емес, оларға болмыс тіршілік беріп, жаратады. Сондықтан да іс-амалдар Аллаһқа тән емес. Демек, тағдыр бар. Зорлық немесе детерминизм жоқ. Батыс философиясындағы натурализмнің негізінде дамыған пантеизм мен уахдатул вужуд арасында жер мен көктей айырмашылық бар. Пантеизмде абс. болмыс бір қырынан алғанда табиғат, ал басқа қырынан алғанда Тәңір (субстанңия). Тәңір әлемде көрініс берудің орнына табиғаттың өзі Тәңір болып табылады. Уахдати-вужуд Исламдық доктринаны негізге алған, ақыретті қабылдайтын, мақсаттық себепті қажетті деп білетін, ғибадаттар мен ритуалдарды басшылыққа алатын, аят пен хадисті, Құдайлық танымға сүйенетін ілім. Пантеизмде Құдайлық қалау мен адамның еркін жоққа шығару бар, ал уахдати-вужуд түсінігі бойынша Құдайлық ерік пен адамның еркі арасындағы үйлесімділік негізінде адамның жауапкершілігін негізделген. Аллаһ өзінің еркі мен болмысының белсенділігін сақтап отырады. Уахдати-вужуд рухани қабілеттер арқылы жасалынатын бірлік халі. Дереккөздер
Халуат

Халуат, Қылует («жалғыз қалу»,«тыныш, таса жерге тығылу») – рухани жалғыздық, қоғамнан «жырақ», жеке дара өмір сүруді, тәні халық арасында, жаны рухымен Хақпен бірге болу. Сопылықта муридтің санасын белгілі мақсатқа бағыттау. Сол үшін шайх муридін қараңғы,сыртқы әлемнен жырақ орындарда яғни,жерден қазылған мекенде, белгілі уақыт ішінде зікірлер, арнайы рухани жаттығулар арқылы тәрбиелеуі. Қалбты (жүректі) бөтен сенімдерден, жаман әдеттерден арылтуды, құтқаруды да халуат дейді. Атақты суфи Кашани, муридтің өзін Аллаһқа арнап, Одан басқа барлық нәрседен қол үзуін халуат дейді. Дереккөздер
Қамбар Ерқожаұлы Медетов

Қамбар Ерқожаұлы Медетов (1901, қазіргі Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы - 1938, Солтүстік Қиыр Шығыс) -күйші. 1929 ж. Орынбордағы заң курсын бітірді. 1924 - 34 ж. аралығында заң және сауда орындарында қызмет етті. 1835 - 36 ж. Қазақ филармониясында әкімшілік қызметкер, директордың орынбасары болды. Домбырашылық өнерді әкесі Ерқожа Қаратаевтан (әнші-күйші болған) үйренді. Ел арасынан дарынды күйшілерді (Н.Бөкейханов, Л.Мұхитов, М.Жаппасбаев, Ж.Айпақов, т.б.) қазақтың халық аспаптар оркестрінің құрамына тартып, оны толықтырып, жақсартуға ат салысты. Медетовтің репертуарында "Жошы-хан", "Боғда", "Шалқыма", "Алтынай", "Арынғазы", "Ел айырылған", "Қарасай" т.б. күйлері бар. Оның орындауында "Ақсақ құлан", "Қара жорға" күйлері пластинкаға жазылып алынды. А.В. Затаевич күйінің орындаушылық шеберлігін жоғары бағалады. Дереккөздер