kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұршық

Ұршық сөзі мынадай мағыналарда қолданылуы мүмкін: 1) Жүннен шүйкелеп жіп иіруге арналған жеңіл аспап; жіп иіретін құрал. Қазақстан аумағында ұршықты шаруашылық қарекеттерде пайдалану неолит заманынан басталады. Әсіресе, қола дәуіріндегі ескерткіштерден басы арнайы қыштан құйылған ұршық қалдықтары көптеп табылған. Ежелгі Шығыс елдерінде де қол ұршығы пайдаланылған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұршық мал өнімдерін пайдаланудағы басты еңбек құралдарының бірі болды. Ол — мұрындық (сірге ағаш), басы мен саптан тұрады. Ағаш, мүйіз, құс, тас, сүйек (түйе мен өгіздің ортан жілігінің айдар басы), қорғасын сияқты материалдардан жонып жасалған ұршық басы дөңгелек немесе жарты шар тәрізді болады, оның ортасына сап өткізетін тесігі орналасады. Сабы ұршық басынан 3—4 см шығып тұрады, оған жіп жүретін иіретілген ойық жол жасалынады. Кейде басына бір елі қашықтықтан соң мұрындық (ши, шырпы) орналастырылады. Мұрындық немесе иіретілген ойық жол жіптің сіргеде біркелкі болып жинақталуына септігін тигізеді. Ұршықпен қап, дағар, алаша, басқұр, терме бау, шекпен, т.б. тұрмыстық бұйымдар мен киім-кешектерге арнап жіптер тоқылған. Аз жіп иіруге арналған ұршықтың басы жеңіл, сабы қысқа етіп жасалады. 2) Тоқыма өндірісінде иіру, ширату және тегістеуіш машиналардың жіпті иіріп, ширатып, орауышқа, иіршікке, шөлмекке, т.б. орайтын негізгі тетігі. Ұршықты машиналар 18 ғасырдың II-жартысында қолданыла бастады. Ұршықтың сақиналы, центрифугалы, т.б. түрлері бар. Ұршық табиғи (мақта, жүн, зығыр) және химиялық талшықтарға арналған болып ажыратылады. Ұршық — ұзын, күрделі геометриялық формалы жұқа және иілгіш болат шпиндельден тұрады. Табиғи талшықтарды иіруге арналған сериялы ұршық шпинделінің жоғарғы бөлігіне қағаз патрон немесе ағаш шөлмек кигізіледі. Шөлмекке шуда оралады. Жіп қозғалмайтын сақина бойымен сырғанайтын жүгірткі арқылы ұршыққа келеді. Ұршықтың айналуы кезінде шуда жіп тартылады және жүгірткінің сақина бойымен қозғалуын қамтамасыз етеді. Кейіннен ұршықтың иіру, ширату, екі жіпті орау процестерін біріктіретін иіру-ширату машинасы іске асырылды. Кілем, корд, арқан, т.б. арналған жіптер өндірісі кезінде 2 рет ширататын ұршық қолданылады. Мұндай ұршықтар қарапайым ұршықпен салыстырғанда, құрылымы күрделі және өнім өндіруді екі есеге арттырады. Ұршық майлары Ұршық майлары (Масла веретенные) — өнеркөсіп майларына жататын мүнай негізіндегі майлағыш майлардың ескірген атауы. Өнеркәсіп майларын металкескіш білдектерді, иіру және тоқу машиналарын, желдеткіштерді, сорғыларды және тағы басқаларды майлау үшін пайдаланады. Сонымен катар жұмыс сұйықтығы ретінде де қолданылады. Дереккөздер Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Дөңгелектеу

Дөңгелектеу - нақты оң санды белгілі бір дәлдікпен оның жуық мәнімен немесе басқа бір нақты оң санмен ауыстыру. Дөңгелектеудің екі түрі бар: кемімен дөңгелектеу, мұнда дөңгелектенетін санның оң жағындағы белгілі бір разрядтан кейінгі барлық цифрлары түгелімен алынып тасталады; артығымен дөңгелектеу, мұнда сақталатын разрядтың соңғы цифры 1-ге өсіріледі де, ал қалған цифрлары алынып тасталады. Сандарды дөңгелектеудің төмендегі ережесі қолданылады: егер санды дөңгелектегенде алынып тасталатын цифрлардың біріншісі цифрларының бірі болса, онда сақталатын ақырғы цифр өзгермейді, ал егер алынып тасталатын цифрлардың біріншісі цифрларының бірі болса, онда сақталатын ақырғы цифрға 1 қосылады. Мысалы, санын ондық разрядқа дейінгі дәлдікпен дөңгелектесек 20 болады. Ал 29,65 санын сондай дәлдікпен (ондық разрядқа дейінгі) дөңгелектесек 30 болады. Артығымен дөңгелектеу Қалдырылатын соңғы цифрға бір (1) қосылады; бұл мынадай үш түрлі жағдайда болады: # егер алмастырылатын цифрдың алғашқысы -тен артық цифрларына тең болса, мысалы, ; # егер алмастырылатын алғашқы цифры болмаса, мысалы, ; # егер алмастырылатын алғашқы цифр -ке тең болса, одан соң нөл цифрлары болса, бұған қосымша алмастырылатын цифрдың алдында тақ цифр тұрса, мысалы, . Дереккөздер
Дөңгелекті бөлу

Дөңгелекті бөлу, дөңгелекті (шеңберді) n тең бөлікке бөлу — математиканың ертедегі есептерінің бірі; дөңгелекті тек циркуль мен сызғыштың көмегімен тең бөліктерге бөлуді көрсетеді. Ертедегі грек математиктері шеңберді 2, 3, 5, 15 бөлікке бөлуді, сондай-ақ, алынған көпбұрыштардың қабырғаларын шексіз екі еселеуді де білген. 1801 жылы К.Гаусс шеңберді циркуль мен сызғыштың көмегімен 17 бөлікке, жалпы алғанда n бөлікке бөлуді көрсетті. Ол n бөлікке бөлінген бөліктің саны үшін мынадай формуланы тапты: n22к+1 (бұл жерде k0, 1, 2, 3, 4 болғанда n3, 5, 17, 257, 65537 сияқты жай сандар, ол k5, 6, 7 болғанда осыған сәйкес n сандары құрама сандар болады). Шеңберді бұлардан басқа тең бөліктерге циркуль мен сызғыштың көмегімен бөлуге болмайды. Егер xn–1=0 екімүшелі теңдеуінің барлық түбірі квадраттық және сызықтық теңдеулерді бірте-бірте шешу арқылы табылса, онда дөңгелекті циркуль мен сызғыштың көмегімен бөлуге болады. Дереккөздер
Дөңес функция

Дөңестік пен ойыстық, математикада — yf(x) функциясы (қисық сызығы) графигінің әрбір доғасы өзінің хордасынан төмен (не жоғары) жатпайтындығын көрсететін қасиеті. f(x) функциясы графигінің дөңестігі төмен (ойыстығы жоғары) бағытталса, функция дөңес деп, ал оның графигінің ойыстығы төмен (дөңестігі жоғары) бағытталса, функция ойыс деп аталады. Егер үздіксіз f(x) функциясының f’(x) туындысы алынатын болса, онда қарастырылған аралықтың барлық нүктелерінде дөңестік f’’(x)>0, ал ойыстық f’’(x)<=0 шарты орындалғанда ғана жүзеге асады. Өзінің кез келген нүктесінің маңайында, дөңестік қисық сызықтың доғасы осы нүкте арқылы жүргізілген жанамадан төмен жатпайтындығымен, ал ойыстық қисық сызықтың доғасы осы нүкте арқылы жүргізілген жанамадан жоғары жатпайтындығымен сипатталады. Беттердің дөңестігі мен ойыстығы да осыған ұқсас анықталады. Пайдаланған әдебиеттер Қазақ энцклопедиясы
Ұрық

Ұрық (грек. embryon) — адам мен жануарларда аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылуы нәтижесінде түзілген бір жасушалы жаңа организм (зигота). Ұрықтың дамуы негізінен жұмыртқа жасушаларының қабықшаларында немесе аналық организмнің арнайы мүшелерінде өтеді (қараңыз Ұрықтың дамуы. Ұрық қабықшасы). Өсімдіктерде ұрық зиготадан дамып, жетілген жаңа дарабастың бастамасы болып саналады. Өсімдіктердегі ұрықтық дамудың ең қарапайым түрі жасыл балдырлардан (спирогирадан) байқалады. Спирогира зиготасы спорофитті жіпше түзбейді, ол бірден мейоз процесіне өтеді. Ал қоңыр балдырларда (фукуста) зигота субстратқа бекініп барып бөлінеді, содан кейін өсу нүктесі (таллом) бар ұрықтық дене түзеді. Мүктәрізділерде ұрық аналық организм гаметофитте өседі. Ол осы жерде қоректеніп, әрі қарай споралартүзілетін спорогенді ұлпа түзеді. Мұндай ұрық типі басқа жоғары сатыдағы организмдерде кездеспейді. Ежелгі жоғары сатыдағы өсімдіктерде (псилофиттер) ұрықтың дамуы гаметофит ұлпасында өтіп, онда зиготаның тізбекті бөлінісі жүрген. Төменгі бөлігіндегі жасушалардан сабақ қалыптасады, ал жоғарғы жағындағы екі аналық төмпешіктен өсу нүктесі (меристема) дамиды. Бұл жерде ұрық қарама-қарсы (поляризацияланған) құрылымға ие, яғни бір бөлігі жер үсті бөлігін құраса, екінші бөлігі тамырды құрайды. Плаунтәрізділерде ұрық болашақ ұрықтың жапырақшалары бар екі симметриялы төмпешіктер түрінде болады. Қырықбуындарда ұрықтың дамуы болашақ өркенге, тамырға, бірінші жапыраққа және сабақшаға бастама болатын дұрыс сегменттелген төрт аумақтан тұратындығымен сипатталады. Қырыққұлақтәрізділерде зиготаның алғашқы екі бөлінуінен пайда болған төрт жасушадан өркеннің ұшы, бірінші жапырақ, тамыр және сабақша дамиды. Ашықтұқымдыларда ұрық дамуының алғашқы циклі бос ядролы немесе ценоцитті кезең деп аталады. Келесі ретте ол жасушаға айналып, сонан соң ғана сабақтың өсу нүктесі, тамыры және дән жарнағына бастама болатын төмпешіктер түрінде болады. Көптеген жабық тұқымдыларда зигота апикалды және суспензорлы жасушаларға бөлінеді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том Дереккөздер he:עובר#התפתחות עובר האדם tl:Bilig
Дөрбетхан Сүгірбайұлы

Дөрбетхан Сүгірбайұлы (1884, Батыс Моңғолия, Уланхус елді мекені — 1921, Тұлба сұмы, Бұраты асуы) — би, Дәлелхан Сүгірбайұлының ағасы. Абақ Керей тайпасының құрамындағы шеруші руынан шыққан. Өз бетімен қазақша, моңғолша хат таныған. 1921 жылы қазақтар қоныстанған Батыс Моңғолияны ақ гвардия генералы Бакич пен Кайгородов әскерлерінен азат етуге Ресей мен Орталық Моңғолияның төңкерісшіл қарулы топтары келіп жетеді. Дөрбетхан большевиктер отрядының қолбасшысы К.Байкаловқа “мұндағы қазақтардың тек тыныштықты қалайтындықтарын, Моңғол үкіметінің құзыр билігінде болуға риза” екенін айтып, қазақтар атынан қолхат береді. Сол жылы күзде ол Тұлба маңында ақтардың қоршауында қалған К.Байкалов отрядының хал-жайын Қоcағаштағы штабқа жеткізуге көмектеседі. Ағасы Мұқан екеуі Тұлбаның Бұраты асуында Бакич тобының қолынан қаза тапқан. Дереккөздер
Дөрбілжін оқиғасы

Дөрбілжін оқиғасы - #Шығыс Түркістанның Алтай аймағында 1943 жылы болған қанды оқиға. Гоминьдан өкіметі желіктіріп, жарақтандырған бүлікші топ 1947 жылы Алтай аймағын басып алып, онда бір ай шамасында ылаң салды. Шығыс Түркістан ұлттық армиясы солтүстік бөлімінің қолбасшысы, Алтай аймағының генерал-губернаторы Дәлелхан Сүгірбайұлы күш жинап, бүлікшілерді қуып таратады. Шығыс Түркістанға қырын қарайтын бірқатар ел басшылары Жеменей ауданының біраз ауылдарын қоса көшіріп әкетеді. Шығыс Түркістан армиясының жаңа жасақталған полкінің командирі, полковник М.Әлиев еріксіз көшірілген елді Ертістің Бурылтоғай ауданы тұсындағы Дөрбілжін өткелінде қуып жетіп, бүлікшілерге пулеметпен оқ жаудырады. Осы оқыс әрекет салдарынан Ертістің арғы бетіндегі ауылдарда 40-тан астам кінәсіз адам оққа ұшады. Оқиғаға саяси мән беріліп, кінәлі командир жазаланады. # 1946 жылы 15 қазанда Шығыс Түркістанда болған қанды оқиға. 1946 жылы ақпан айында Шыңжаң өлкелік өкіметі мен Шығыс Түркістан республикасы өкілдерінің 11 тармақты бітімі қабылданды. Осы бітімге және саяси бағдарламаға сәйкес жалпыхалықтық сайлау арқылы ауданның саяси мәслихат кеңесінің депутаттары мен әкімдерін тағайындау, Шыңжаңдағы он әкімшілік аймаққа сайлауға бақылау жасау үшін арнайы топтар жіберу ұйғарылды. Алтай аймағы сайлауға бақылау жасайтын 6-топ болып құрылып, оған басшылық ету ісі Үрімжі аймағы уәлиінің орынбасары Түркістан Ноғайбайұлына (1909 — 1946) жүктелді. Бұл топ 15 қазанда Үрімжіден шығып, Дөрбілжін қалашығына келеді. Осы жерде Шығыс Түркістан республикасы өкіметінің жергілікті органдары мен Кеңес Одағының Шәуешектегі консулының ұйымдастыруымен “кертартпа үгіт қағаздарын таратты” деген сылтаумен топ басшысы Түркістан, оның мүшелері Кәмелбек Уәшов пен Сұң Наншың қатыгездікпен өлтіріледі. Бұл Шыңжаң тарихында “Ту йүйзі оқиғасы” немесе “Дөрбілжін оқиғасы” деген атпен қалған. Дереккөздер
Дравидтер

Дравидтер - Үндістанның оңтүстігін мекендейтін халықтар тобы. Олардың ішіндегі ең көп сандылары: андхралар немесе телугулер (51 млн.), тамилдер (46 млн.), каннаралар (24 млн.), малаялилар (22 млн.), гондтар мен кандхилар (24 млн.), ораондар (1,7 млн.), тулулар (1,2 млн.). Ал тода, кота, курумба, бадага, т.б. аз санды Дравидтер таулы және орманды аймақта қоныстанған. Жалпы саны — 220 млн. (1995). Антропология жағынан Дравидтер зәңгі нәсілі мен еуроп нәсілдің араласуынан қалыптасқан оңтүстік үнділік өтпелі нәсілге жатады. Дравидтер дравид тілдері тобындағы әр алуан тілдерде сөйлейді. Дравидтердің басым көпшілігі будда дінін ұстанады. Аздаған бөлігі христиандар мен мұсылмандар. Зерттеушілердің пікірінше, Дравидтер — Үндістанның арийлік дәуіріне дейінгі ең ежелгі тұрғындары. Б.з.б. 1-мыңжылдықта Дравидтер көне харапп өркениетін құрып, жоғары мәдениетке жеткен. 17 — 18 ғасырларда ағылшын отаршылары Дравидтер қоныстанған аймақты басып алып, олардың территориясын бөлшектеп, жеке халықтардың этно бірлігіне нұқсан келтірді. Дравидтер өздерінің ұлт азаттық күресінде халықтардың этн. территориясын жеке штаттарға біріктіруді талап етті. Дравидтердің бұл талабы тек 1956 жылы ғана орындалды. Сөйтіп, тамилдер мекендейтін аймақта — Тамилиад штаты, телугулардың—Андхра-Прадеш штаты, каннаралардың — Карнатака штаты, малаялилердің — Керала штаты құрылды. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Драга

Драга (ағылш. drag — тасу, сүйрету) — су түбінен құм күйіндегі құнды минералды (құрамында алтыны, платинасы, т.б. бар) өндіретін және бос жыныстарды үйіндіге төгетін жүзбелі кен байыту кешені. Жел, су, күннің әсерінен ұсатылған кендер ағып кеп су түбіне шөгеді. Оларда құнды металдар аз болғандықтан, басқа әдістермен қазу шығынды өтемейді, ал Драгамен алу өте тиімді. Драганың алғашқы нұсқасын ертеректе Жайықтағы алтын өндірушілер жасаған. Олар үлкен қарапайым салдың, яғни қайықтың үстінде тұрып, ұзын сырыққа байланған шөмішпен су астынан құм көсіп алатын болған. Ол құмды сол қайық үстіндегі астауларда шайқап жуып, алтын алған. 1870 жылдан бастап құмды механикалық құралмен жоғары шығарған. Бірақ жалғыз шөміш қолданғандықтан, жұмыс өнімі аз болған. 1882 жылы осы күнгі лардың қарапайым түрі — ең алғашқы көп шөмішті Драга жасалды. Қазіргі кездегі Драга — көп шөмішті (сыйымд. 700 л-ге дейін, ал қазу тереңд. 50 м-ге дейін) жұмыстық бөлікпен жабдықталып, кешенді механикаландырылған электрлік немесе дизельді-электрлік агрегат. Олар алтын, платина, ауыр минералдар, малтатас т.б. кен орындарын игеруге қолданылады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Айдаһар таулары

Айдаһар туралы (Drakensberg) — Оңтүстік Африкадағы таулы массивтер Негізінен, Оңтүстік Африка Республикасы жерінде орналасқан. Солтүстікінде Саби, оңтүстігінде Грейт-Кей өзендерімен шектелген. Ең биік жері 3482 м (Табана-Нтленьянга тауы). Базальттан құралған беткі қыртысының негізін құмдақтар басып жатыр. Жер бедері төрткүл үстіртті. Тіктеу келген тау беткейлері сай-жыралармен тілімделген. Жылына 2000 мм-ге дейін жауын-шашын түсетін шығыс бөлігінің 1200 м-ге дейінгі биіктігін тропиктік ормандар, ал құрғақтау батыс бөлігін саванналық биік шөптесіндер мен бұталар алып жатыр. Биік белдеулерінде таулық шалғындар мен қорымдар кездеседі. Қыс айларында тау бастарына қар түседі. Аумағында Голден-Гейт-Хайлендс, Ройял-Натал, Сехлабатебе ұлттық саябақтары орналасқан.
Хибин апатит кені

Хибин Апатит кені, Кола түбегінің (Ресей) батыс бөлігінде орналасқан. Ол кембрийге дейінгі кристалдық тақтатастар арасына енген лополит пішінді Хибин сілтілі массивінен орын алған. Массивтің сыртқы бөлігі хибиниттен, ішкі бөлігі әр түрлі нефелинді сиениттерден құралған. Оның жоспардағы пішіні сопақ, бедерде батпақты жазық деңгейінен 1000 метрдей жоғары көтерілген қырат, ауданы 1300 км². Ең қалың апатит иірімдері жаралуы және кеңістіктегі орны жөнінен хибиниттер мен рисчорриттердің шегін бойлай жатқан ийолит-уртит интрузияларымен байланысқан. Ұзындығы 40 км-дей болып келетін бұл тау жыныстарының иіні батысқа, сыйыстырушы тау жыныстарымен жапсары шығыс және солтүстікке қарай 25° — 30° бұрышта еңістенген. Линза пішінді апатит-нефелин кентастары теңбіл (жоғарғысы), жолақ (ортаңғысы), торлы (төменгісі) типтерге бөлінеді. Р2О5 мөлшері теңбіл кентастарда 30 — 75%, торлыда 10 — 15%. Теңбіл кентастардың тік бағыттағы қалыңдығы 75 метр, ал жолақ пен торлы кентастардың жалпы қалыңдығы 100 метр. Аса ірі Хибин апатит кені тыңайтқыш, алюминий, цемент өндірудегі шикізат көзі болып саналады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Әскери білім

Әскери білім — мемлекеттің Қарулы Күштерінің, салыстырмалы түрде, шағын әскери және әкімшілік-шаруашылық бөлігі. Оған барлық полктар, 1-, 2- және 3-дәрежелі кемелер, полк құрамына кірмейтін жеке батальондар (дивизион, эскадрилия), батальон мен полктардың құрамына кірмейтін жеке роталар жатады. Әскери білімнің аты, нөмірі, туы болады. Сондай-ақ құрметті атақтары, мемлекет марапаттары және шартты атаулары болуы мүмкін. Полктарға, жеке батальондарға, жеке дивизиондарға, жеке эскадрияларға Әскери Ту (арнайы тізімде көрсетілгеннен басқа), ал Әскери-Теңіз Флоты корабльдеріне Әскери-Теңіз Туы тапсырылады. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедия Білім
Шашақгүл тұқымдасы

Шашақгүл тұқымдасы, резеда тұқымдасы (Resedaceae) — қос жарнақты, бір екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Бұлар Жерорта теңізі мен Канар аралдарынан Солтүстік-Батыс Үндістанға дейінгі аймақтарда өседі. 6 туысы, 75-тей түрі бар. Қазақстанда 1 туысы — шашақгүл (Reseda), оның 3 түрі (бояулы шашақгүл, иісті шашақгүл және сары шашақгүл) бар. Бұлардың биіктігі 30 — 130 см. Сабағы тік өседі. Жапырақтары тұтас, кезектесіп орналасқан. Гүлдері ұсақ, қос жынысты, шашақ немесе масақ гүлшоғыры сабағының ұшында жетіледі. Аталығы (саны 3 — 40) мен аналығы андрогинофорда (гүлсерік пен аталықтар аралығындағы гүлсағақтың ұзарып өскен бөлігі) орналасады. Гүл күлтесі ақ, сары немесе жасыл сарғыш түсті болады. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. Жемісі — қорапша, онда өте көп ұсақ тұқымдары болады. Сары шашақгүлдің құрамындағы сары бояумен жүн маталары мен жібекті бояйды; хош иісті Шашақгүлді әсемдік үшін өсіреді. Дереккөздер
Хы чиңляң

Хы Чиңляң (8.8.1955 ж. т., Қытай, Гуандун провинциясы, Шинниң ауд.) — Қытай ғалымы, қазақ тарихын зерттеуші. Пекин Орт. Ұлттар ун-тін бітіргеннен кейін (1982), Шыңжаң Қоғамдық ғылымдар академиясының ұлттарды зерттеу ин-тында ғыл. қызметкер болды. Ол ерте замандағы этностардың байырғы наным-сенімдерін және қазақ халқының қандастық-туыстық жүйесін зерттеумен шұғылданады. Қазақтарды зерттеу барысында “Қазақ, қырғыз және қытай халықтарының туыстық атауларынан олардың ең байырғы туыстық жүйесін талдау” (1982), “Цинь патшалығы дәуірінде Алтайдағы қытай, қазақ және манчьжур тілінде жазылған бес құжаттың аудармасы және комментарийі” (1985), “Шекара және ұлт” (1998) (қазақтар жөнінде шағатай жазуында жазылған құжаттарды зерттеген) сияқты тың ғыл. еңбектер жариялады және Н.Мыңжанидың “Қазақтың қысқаша тарихы”, Ж.Мырзаханның “Қазақ халқы” атты ғыл. еңбектерін қытай тіліне аударды. Оған “Тотемнің келіп шығуы” деген ғыл. монографиясы үшін 1992 ж. Қытай ғылым академиясының сыйлық берілді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Хибинит

Хибинит (алғаш Хибин жотасынан табылған) — нефелинді сиенитке жататын магмалық тау жынысы. Ол ірі түйірлі, кейде пегматоид пішінді болып келеді. Құрамында 32 — 53% нефелин, 33 — 59% микроклинпертит, 5 — 9% түсті минералдар (эгирин, арфведсонит, титанит, лампрофиллит, сілтілі амфибол, эвдиалит, ринколит, энигматит, сфен, т.б.) бар. Хибинит басқа да нефелинді сиениттермен бірге кездесіп, линза, дайка, шлир тәрізді денелер құрайды. Хибинит керамика өндірісінің шикізаты және қаптама тас ретінде қолданылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том Дереккөздер
Беларусь қырқасы

Беларусь қырқасы - Беларусь Республикасының солтүстік-батысындағы адырлы-қырқалы алқап. Балтық жазығы мен Полесье аралығында жатыр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 500 км-ге созылған қыраттар жүйесінен тұрады. Оңтүстігінде Гродно, Волковысск, Новогрудск, Копыл, солтүстігінде Минск, Ошмян, Орша, Витебск қыраттарын қамтиды. Басым көпшілігі биіктігі 200 метрге дейінгі қыраттар, ең биігі — Минск қыраты (645 м). Жер қыртысын негізінен ежелгі Орыс платформасының Беларусь антиклизасы құрайды. Іргетасының тереңдігі 500 — 1000 м. Жер бедерінде эрозиялық-денудациялық процестер әсерінен тегістелген мореналық ірілі-ұсақты төбелер басым. Климаты қоңыржай континентті. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –8 0 С, шілдеде 18 0 С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600 — 800 мм. Басты өзендері: Батыс Двина, Неман. Топырағы шымды-күлгін, күлгінді-батпақты. Солтүстігінде шыршалы-жалпақ жапырақты, оңтүстігінде шыршалы-шегіршінді ормандар басым. Қайың, қарағай кездеседі. Ормандардың аумағы кейін азайған. Жыртылған жерінде қара бидай, картоп, зығыр, қант қызылшасы өсіріледі. Дереккөздер
Адмирал

Адмирал (, – теңіз әміршісі) — әскери-теңіз флотында жоғары дәрежедегі офицерлерге берілетін әскери шен. Тарихы Еуропа елдерінде XII ғасырда теңіз ұрыстарында адмирал — негізгі әскер күштерді (кордебаталия), вице адмирал — алдыңғы шепті (авангард), контр-адмирал — қорғаныс күштерін басқарды. 1706 жылы І Пётр Ресей империясында 4 түрлі адмирал атағын енгізді: генерал адмирал (құрлықтағы әскери күштердің генерал-фельдмаршал дәрежесіне сәйкес), адмирал (толық дәрежелі генерал), вице адмирал (генерал-лейтенант) және контр адмирал (генерал-майор). Адмиралдық атақ Кеңестік ӘТФ-ында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумының 1940 жылғы 7 мамырдағы қаулысымен еніп, бекітілді. 1955 жылғы 3 наурыз, 1962 жылғы 28 көкек және 1971 жылы 18 ақпандағы қаулылар негізінде енгізілген қосымшалар мен нақтылауларға сәйкес адмирал атағының 5 түрлі дәрежесі болды: контр адмирал, вице адмирал, адмирал, флот адмиралы және Кеңестер Одағы флотының адмиралы, сонымен қатар инженерлік кеме құрамы үшін контр-адмирал-инженер, вице адмирал-инженер және адмирал-инженер. Кеңестік ӘТФ құрамында: Владимирский Л.А., вице-адмирал Усатов М.А., контр-адмиралдар Хорошкин Б.В. мен Порошин В.А. сияқты қазақстандықтар болды. Дереккөздер
Хибин тауы

Хибин тауы — Ресейдің еуропалық бөлігінде, Кола түбегіндегі ең ірі тау массиві. Ауданы 1300 км², ең биік жері — Часначорр тауы, 1191 метр. Массивтің сыртқы бөлігі негізінен хибиниттен, ішкі бөлігі нефелинді сиениттерден құралған. Шыңы үстірт тәрізді, беткейлерін мұздықтар жапқан, қар көшкіні болып тұрады. Тау басында тау тундрасы, етегінде қылқан жапырақты және қисайып өскен қайың орманы таралған. Вудъеврчорр қаласында полюстік-альпілік ботаникалық бақ ашылған. Хибин тауы — апатит кентасының дүние жүзіндегі аса ірі кен орны. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Айналадағы табиғи ортаны қорғау жөніндегі халықаралық келісімдер

Айналадағы табиғи ортаны қорғау жөніндегі халықаралық келісімдер — адамзаттың СЭС және АЭС-ларын пайдалану, ядролық сынақтар жасау, қоршаған табиғи ортаны (ауаны, жер асты байлықтарын, теңіз, көл, өзендерді т.б.). зиянды салдарлы жолдармен игеру әрекеттерінен туған қиын экологиялық мәселелерді бірлесіп шешу мақсатында жасалған келісімдер. Олар мемлекеттер арасында, бүтін бір аймақ шеңберінде немесе маңыздылығына қарай БҰҰ аясында жасалды. Бұл келісімдер өзінің реттеу объектісіне қарай аспан, теңіз, ядролық т.б. болып бөлінеді. Мысалы, атом қуатын пайдалануда қауіпсіздікке қол жеткізу үшін бірқатар конвенция түріндегі келісімдер жасалған. Мысалы, ядролық қауіпсіздік жөнінде. Екі елдің атом энергиясын пайдалануда үшінші жақтың алдындағы жауапкершілігі туралы Париж конвенциясы (1960), Ядролық реактормен жүретін кемелер операторларының жауапкершілігі туралы Брюссель конвенциясы (1962), Ядролық нұқсан келтіргені үшін азаматтық жауапкершілік жөніндегі Вена конвенциясы (1963), Ядролық материалдарды физикалық қорғау жөніндегі Вена конвенциясы (1979), Ядролық апат жөніндегі алдын-ала ескерту және апат жағдайында көмек көрсету туралы Вена конвенциясы (1986). Т е ң і з жөнінде: Жерорта теңізін ластанудан сақтау (1976), теңізді ластанудан қорғау (1978) туралы Кувейт аймақтық келісімдері және Теңіз жөніндегі (табиғатты қорғау туралы бөлімі бар) құқ конвенциясы (1982). Ғ а л а м д ы қ м ә с е л е л е р бойынша: ғаламдық конвенция (1974), Стратосферадағы озон қабатын қорғау жөніндегі конвенцияны (1985), Стокгольм конференциясы (1972), Ауаның көп жақты трансшекаралық ластануы туралы конвенциялар (1975 — 79) қабылданды. Қазақстан қатысқан бұл сипаттағы келісімдер қатарында Арал теңізі жөніндегі Қызылорда келісімін (1993) атауға болады. Сілтемелер
Меңдікерей Бөкейханов

Меңдікерей Бөкейханов (туған-өлген жылдары белгісіз) — Бөкей Ордасының сұлтаны. Бөкей ханның кіші баласы, Жәңгірдің інісі, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісшілер Бөкейхановтың ауылына шабуыл жасаған кезде, серкеш руынан қол жинап, Исатай — Махамбет жасағына қарсы соғысты. Тастөбедегі шайқасқа қатысып, көтерілісті басуға араласты. Дереккөздер
Шашақ қанаттылар

Шашақ қанаттылар немесе Трипстер — жәндіктердің бір отряды. Жер шарында кең тараған. 2 мыңнан астам түрі белгілі. Денесінің ұзыңдағы 0,5 — 2 (сирек 14) мм. 2 жұп қысқа қанаты бар, олардың шетінде жіңішке қылшықтардан тұратын шашақтары орналасқан, қанаттары редукцияға ұшыраған немесе мүлдем болмайтын түрлері де жиі кездеседі. Аяқтарындағы тырнақтарының арасында торсылдақ тәрізді сорғыштары орналасқан. Ауыз аппараты — сорғыш. Шашақ қанаттылар өсімдіктің гүлінде, жапырағында және жемісінде, мүктерде, ағаштың қабығында тіршілік етеді. Негізінен өсімдіктің шырынын сорып қоректенеді, араларында жыртқыш түрлері де кездеседі. Шала түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын өсімдіктің ұлпасына, гүлдеріне, жапырақ қолтығына салып, 2 — 3 айдан кейін ересек жәндік шығады. Шашақ қанаттылардың ауыл шаруашылығы дақылдарын зақымдайтын (мыс., темекі трипсі, т.б.), өсімдік ауруларының қоздырғышын тарататын (бактериялар, вирустар) түрлері бар. Дереккөздер
Халықтың Этникалық Құрамы

Халықтың Этникалық Құрамы — халықтың этникалық (ұлттық) белгісі бойынша бөлінуі. Халық санағы кезінде және бұқаралық статисталық есептің басқа да нысандарында ескеріледі. Халықтың этникалық құрамы жекелеген елдер мен оның әкімшілік-аумақтық бөлімшелері (облыстар, аудандар, қалалар, тағы басқалар) үшін, елдер топтары (мысалы, Батыс Еуропа елдері) үшін, жалпы әлем елдері үшін де айқындалуы мүмкін. Этникалық белгілер туралы деректерден басқа халықтың этникалық құрамын анықтау үшін ана тілі туралы деректер де пайдаланылады. Этникалық статистика дамымаған аймақтар мен елдерде сөйлеу тілі, діни сенімі, нәсілі туралы мәліметтерге, басқа да жанама көрсеткіштерге негізделген есептер мен бағалаулар қолданылады. Халықтың этникалық құрамының уақыттағы елеулі өзгерістері табиғи өсіп-өнудің этникалық саралануын, этникалық көші-қонды немесе этникалық үдерістерді айғақтайды.
Адрия теңізі

Адрия теңізі (Adrіa — біздің заманымыздан бұрын 6 ғ-дағы грек қонысының аты) — Жерорта теңізінің солтүстік бөлігінде, Апеннин мен Балкан түбектері аралығында, Ион теіңізін жиектей орналасқан. Тереңдігі солтүстігінде 20-60 м, орта тұсында 100-170 м, оңтүстік-шығысында 1500 м-ден асады. Ауданы 132 мың шаршы км. Теңіз айдынында циклондық айналым жасайтын ағыс кездеседі. Беткі қабатының температурасы солт-нде 7 0 С, оңт. бөлігінде 13 0 С, тамызда 24-26 С; суының тұздылығы солтүстік бөлігінде 30-35‰, оңтүстік-шығысында 38‰-ге жетеді. Оңтүстік-батыс, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаулары биік таулармен қоршалған. Батыс, солтүстік-батыс жағалаулары ойпатты, кей тұстарында қолтықтар кездеседі. Балкан түбегіне жақын жағалауларында Ирк, Паг, Корчула, Хвар, Брач т.б. аралдары бар. Негізгі шығанақтары: Венеция, Мафредония, Отранто, ең ірі түбектері: Истрия, Гаргано жағалауында Италия, Словения, Хорватия, Босния және Герцеговина, Югославия, Албания мемлекеттері орналасқан. Ірі порттары: Венеция, Триест, Риека, Сплит, Дуррес. Адрия теңізі арқылы жүк тасымалданады, жағалауында туризм және демалыс орындары бар.
Цоизит

{{Infobox mineral }} Цоизит (Австрия ғалымы және жазушысы З.Цоиздың құрметіне аталған) — оқшауланған силикаттар тобына жататын минерал. Оның түр өзгерістеріне: тулит, аниолит, танзанит жатады. Хим. формуласы: Ca2Al6(OH)2O3[Sі2O7], қоспалары: Fe, Mn. Ромбылық сингонияда кристалданып, кристалдары бағана тәрізді және агрегаттары түйіршік, инеге ұқсас немесе күрделі пішінді болып келеді. Түсінің күлгін көгілдір, сары, қызғылт, сары жасыл, т.б. әр түрлі болуы металл иондарының [V 3+ — көгілдір (танзанит),Cr 3+ — жасыл (аниолит), Mn 3+ — қызғылт (тулит)] қатысуына байланысты. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6,5 — 7,0, тығызд. 3,15 — 3,38 г/см3; жіктілігі бір бағытта жетілген, әйнекше жарқырайды. Табиғатта негізді тау жыныстары габброамфиболиттердің метаморфтануға ұшыраған түрлерінде, гнейстерде, эклогиттерде кездеседі. Кен орындары Танзанияда, Норвегияда, Гренландияда, АҚШ-та, Мексикада, т.б. бар. Қазақстанның метасоматиттік (габброамфиболит тау жыныстарының өзгеруінен) және амфиболцоизиттік тау жыныстары құрамында (ұлытауит) кездеседі. Ц. зергерлік және қаптауыш тастар өндірісінде қолданылады. Дереккөздер
Хилотерий

Хилотерий (Chіlotherіum) — мүйізсіз мүйізтұмсықтардың жойылып кеткен туысы. Хилотерийлер Еуразияда миоценнің екінші жартысынан плиоценнің ортасына дейін (шамамен 3 — 10 млн жылдар аралығы) тіршілік еткен. Хилотерий гиппарион фаунасының негізгі бір өкілі болып саналады. Хилотерийдің өздеріне тән ерекшеліктері: мүйізі және күрек тістері болмаған, төменгі иегіндегі алдыңғы екі айрық тістері сорайып шығып тұрған. Денесі ірі, ұзындығы 3 м-дей, аяқтары қысқа және жуан, ал денесі бегемотқа ұқсас болған. Батпақты жерлерде тіршілік етіп, шөппен қоректенген. Плиоцен дәуіріндегі құрғақшылық әсерінен өзен, көл суларының тартылуы Хилотерийлердің жойылып кетуіне әкелген. Хилотерийлердің қазба қалдықтарының Қазақстандағы ең көп табылған жері — “Қаздар қонысы”. Бұл жерден табылған қаңқалар Хилотерийдің ғылымға белгісіз, жаңа түрі болып анықталды. Осыған ұқсас түрлер Арқалық қаласы маңынан, Ойсылқара өзені жағасынан, т.б. неоген кезеңінің шөгінді қабаттарынан табылды. Бұрын Қытайдан табылған түр Алматы облысындағы Ботамойнақ тау өткелінен де табылды. Сілтемелер * "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Адсорбтану

Адсорбтану ( латынша ad — бетіне және sorbeo — жұту, сіңіру) — қатты немесе сұйық заттар бетінің газ, бу және еріген заттарды сіңіруі. Заттың ішіндегі бөлшектердің өзара байланыс күштері теңесіп, барлық бағытта да өзіне көрші бөлшектермен байланыста болса, заттың сыртқы беті ашық болғандықтан, оның тарту күшінің біраз бөлігі бос тұрады. Сондықтан сыртқы бетке жанасқан газ, бу және еріген заттардың бөлшектері оған тартылады. Бетінде адсорбтану процесі жүретін зат адсорбент, оған сіңетін зат адсорбат деп аталады. Физикалық адсорбтану кезінде адсорбаттың молекулалары өзгермейді, химиялық адсорбтану кезінде (хемосорбтану) адсорбат молекулалары абсорбенттің бетінде хим. қосылыс түзеді. Адсорбтану мөлшері адсорбенттің қасиетіне, сіңірілетін заттың табиғатына, темп-раға байланысты. Қатты адсорбент ретінде активтелген көмір, силикагель, алюмогель, ал сұйық адсорбент ретінде су, көмірсутектер т.б. органикалық сұйықтар пайдаланылады. Адсорбтану газдар мен сұйықтар қоспаларын бір-бірінен бөлу, оларды кептіру, тазарту үшін қолданылады. Химиялық технологияда, биологиялық процестерде адсорбтанудың маңызы зор. , 1 - том Дереккөздер
Ұрық дамуының ұқсастық заңы

Ұрық дамуының ұқсастық заңы, К.М. Бэр өзінің “Жануарлардың дамуы туралы” (1928) деген еңбегінде алғаш рет тұжырымдаған. Ол омыртқалылардың әр түрлі класына жататын жануарлар ұрығының дамуы кезінде бір-біріне өте ұқсас белгілерінің болатынын атап көрсетті. Бэрдің тұжырымы бойынша: * ұрықтың бастапқы кезеңіндегі жануарлардың ірі жүйелік топтарына тән белгілер байқалады. Мысалы, хордалылар типіне тән — хорданың, жүйке түтігінің және жұтқыншақтың екі бүйірінде көптеген желбезек саңылауларының пайда болуы. Ұрық дамуының келесі кезеңдерінде класқа, одан отрядқа тән белгілер пайда болады. * ұрық дамуының соңғы кезеңінде сол жануардың өзіне тән, жеке белгілер қалыптасады. * омыртқалылардың әр түрлі класына жататын жануарлардың ұрықтары дамуының бастапқы кезеңінде ұқсас белгілер байқалып, кейіннен бұл белгілер бірте-бірте жойыла бастайды. * ұрық дамуының бастапқы кезеңінде қалыпты жағдайдан ерекше ауытқулар байқалатын болса, бұл ұрықтың жойылуына әкеледі. Ал ұрық дамуының соңғы кезеңінде пайда болған ауытқулар ұрықтың дамып жетілуіне онша әсер ете алмайды. Әр түрлі жануарлардың ұрығының дамуында ұқсас белгілердің болуын Ч.Дарвин олардың бір-бірімен туыстық жақын екендігін және олардың шыққан тегінің бір екендігін алғаш рет айрықша атап көрсеткен. Ұрық дамуының ұқсастық заңы жер бетіндегі органикалық дүниенің шыққан тегінің бір екендігін көрсететін эволюциялық дәлелдемелердің бірі болып есептелінеді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Әскери-далалық сот

Әскери-далалық сот— Ресей империясында мемлекеттік басқару тәртібіне қарсы шыққан немесе басқа да мемлекет қылмыстар жасаған азаматтарды тергеусіз жазалау мақсатымен құрылған төтенше сот құрамы Барлық жерде, оның ішінде Қазақстан терреториясында да таралды. 1906 жылы 19 тамызда Николай II-нің жарлығымен сотқа беру құқына ие генерал-губернатордың немесе әскери Бас қолбасшының бұйрығымен гарнизон бастығы тағайындайтын 5 офицерден тұрды. Сотқа тарту полиция ақпары бойынша 24 сағат ішінде жүзеге асырылды. Әскери-далалық сотта істер 48 сағаттың ішінде куәлар мен қорғаушы, тіпті прокурор да қатыстырылмай, жабық қаралды. Айыпкерге көбіне өлім жазасы кесілді. Үкім шағым арқылы бұздыруға жатпай бірден күшіне енді және 24 сағат ішінде шұғыл орындалады. Жарлық азаматтар үшін 1907 жылы 20 сәуірде өз-өзінен күшін жойды, ал оның әскери адамдарға қатысты бөлігі империя құлағанда сақталып қалды. Дереккөздер Сот
Адуандық

Адуандық — адам мінезіне тән сипат, оның өзгелерге жеткізбек болған ой-пікірі, іс-әрекеті мен қарым-қатынасында өктемдік байқалатын қасиеті. Адам мінезіндегі мұндай ерекшелікті халық азулылық деп те атайды. Адуандықтыңтың екі жағы бар. Адуандық бір жағынан — істің мән-жайын білмей жатып байбалам салушылық, үстемдік пен өркөкіректікті білдіретін жағымсыз әрекет деп бағаланады. Екінші жағынан — адамның ойы мен сөзі жүйелі келіп, іс-әрекеттің ақиқаттығын білдіретін болса, сөйлеушінің айтқандарын тыңдаушы дұрыс қабылдап, әсерленеді. Пікірі мен сөзіне иланып, сөйлеушінің батылдығын сыйлап құрметтейді. Оның ісі мен әрекетіне қолдау көрсетеді. Мұндай адуандылық батылдық әрекет деп саналады. “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Цайдам қазаншұңқыры

Цайдам Қазаншұңқыры, Цайдам (моңғ. — сор) — Орталық Азиядағы, Қытай жеріндегі тектоникалық ойыс. Ұзындығы 700 км, ені 100 — 300 км, биікт. 2700 — 3000 м. Солт-нде Алтынтағ, солт.-шығысында Наньшань, оңт. мен оңт.-батысында Куньлунь жоталарымен шектеледі. Жан-жағынан қоршаған тау жоталары қазаншұңқырдан екі есе биік (5000 — 7000 м). Цайдам Қазаншұңқырының түбі тегіс, мезозой мен кайнозойдың құм, саз шөгінділерінен тұрады; сор жерлер мен тұйық көлдер (ең ірісі Кукунор көлі) кездеседі. Таулардың етегінде бір-бірімен тұтасып кеткен ысырынды конустардан тұратын еңіс жазықтар тұтас өңірді құрайды. Климат Климаты тым континентті. Қысы қарсыз, суық. Қаңтар айының орташа температурасы –11 — 15°С, шілдеде 15 — 18°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 25 — 50 мм, шығысында 100 мм-ден асады. Беткі ағыс мардымсыз. Шығысында ғана кеуіп бара жатқан бірен-саран тұзды көлдер кездеседі. Табиғат Өсімдігі тым жұтаң, жеке дара сораңдар, сексеуіл, жыңғыл өседі. Грунт суы жер бетіне таяу жатқан тау етегінде астық тұқымдас өсімдік өседі. Мұнай мен ас тұзының кен орындары ашылған. Ciлтемелер :
Бөкей Ордасының архиві

Бөкей Ордасының архиві — Қазақстандағы алғашқы мамандандырылған архивтік мекемелердің бірі. Архив тарихы 18 ғ-дың 90-жылдарынан басталады. Негізін салған Бөкей хан (туған жылы белгісіз — 1815). Бұл архив алғашында хандардың жанында болса, 1845 жылы Бөкейдің ұлы Жәңгір хан өлгеннен кейін, Бөкей ордасын басқарған уақытша кеңестің қарамағына көшті. Оның құжаттары 1870 жылға дейін бірнеше рет реттеліп, құндылығы жағынан сарапталып, іріктелді. Жылдар өткен сайын архивте Бөкей ордасын басқару, оның экономикалық, мәдени өміріндегі маңызды жаңалықтар. Архив қорында Кіші жүз қазақтары қазақ халқының тарихына қатысты әр түрлі мәліметтер жинақталып ұлт-азаттық қозғалысына, И.Тайманов бастаған көтеріліске байланысты материалдар молынан кездеседі. Азамат соғысы кезінде (1918—20) архив талан-таражға түсіп, кейбір істер мен тізбелер жоғалды. Қаржының тапшылығы, құжаттарды сақтайтын арнайы ғимараттың болмауы, білікті мамандардың жетіспеуі салдарынан архив дағдарысқа ұшырады. Бөкей губ. жойылғаннан кейін көне архивтің тағдыры Орал губ. атқару комитетінің мәжілісінде (09.05.25) қаралып, архивке жеке ғимарат берілді. 1927 жылы наурыз айында Бөкей Ордасы архивінің құжаттар кешені Алматыға көшірілді де, қазіргі Қазақстан Орталық мемлекеттік архивінің қарамағына алынып, күні бүгінге дейін осы мекемеде сақталып келеді. Бөкей Ордасы архивінің кезінде Санкт-Петербург, Мәскеу, Астрахан, Орынбор, Қазан қалаларындағы Ресей архивтеріне алынған кейбір маңызды құжаттары кері қайтарылмаған. Дереккөздер
Химератәрізділер

Химератәрізділер (Chіmaerіformes) — бүтінбасты балықтардың бір отряды. Юра кезеңінен белгілі, әсіресе, борда көп тараған. Химератәрізділердің 3 тұқымдасы, 6 туысы, 30-ға жуық түрі белгілі. Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарында таралған, Солтүстік Мұзды мұхит пен Антарктика суларында кездеспейді. Химератәрізділер өзіне тән белгілермен ерекшелінеді: бұлардың үстіңгі жағы бас қаңқасымен тұтасып кеткен, омыртқа жотасы болмайды, хордасы сегменттелмеген, 5 жұп желбезек доғалары мен 4 жұп желбезек саңылаулары сыртынан тері қатпаршағымен жабылып, тек бір-бір саңылауы сыртқа ашылады, т.б. Дене пішіні жұмыр, құйрығына қарай жіңішкереді. Ұзындығы 60 см-ден 2 м-ге дейін. 1-арқа жүзбе қанатының берік тікенегі болады, 2-сі құйрық қанатына дейін созылған, ал құйрық қанаты көпшілік түрінде жіп тәрізді жіңішкерген. Денесі негізінен жалаңаш (қабыршақсыз). Үстіңгі жағында екі, астында бір жұп тіс пластинкалары болады. Аталықтарында арнайы орган — тікенекшелері бар “ұстағыштар” (маңдайында тақ, құрсағында жұп) дамиды, олардың көмегімен, шағылысқан кезде аталығы аналығын ұстап тұрады. Іштей ұрықтанады, жұмыртқаларын ірі (ұзындығы 12 — 20 см) мүйізді қабықпен су түбіндегі құмайт жерлерге салады. Химератәрізділерді Жаңа Зеландиядан басқа жерде тағам ретінде пайдаланбайды. Бірақ бауырынан алынатын май медицинада және техникада қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Цай Ен

Цай Ен (18.4.1906, Ресей, Владивосток — 20.5.1981, Алматы) – режиссер, драматург, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1947). 1932 ж. Мәскеу қаласындағы мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетін (В.И. Пудовкиннің шеберханасы бойынша) бітіргеннен кейін “Арменкино” студиясында (қазіргі “Арменфильм” студиясы, Ереван қ.) қызмет етті. 1933 — 34 ж. Владивосток қаласындағы Қытай жұмысшы жастар театрында (кейінірек Корей жұмысшы жастар театры деп аталды) режиссер болды. 1934 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстандағы Корей музыкалы драма театрында (қазіргі Корей музыкалы комедия театры) режиссер әрі бас режиссер міндетін атқарды. Мұнда ол корей, қазақ және шет ел драматургтерінің пьесаларын қойды. Олардың қатарында М.Әуезовтің “Еңлік — Кебек” (1962), Б.Жәкиевтің “Әке тағдыры” (1963), О.Бодықовтың “Қарақұм трагедиясы” (1970), т.б. спектакльдер бар. Цай Ен корей әдебиеті туындыларынан бірқатар инсценировкалар жасаумен қатар пьесалар жазумен де айналысып, сахнаға шығарды. Өз шығармаларымен Қазақстандағы корей театры мен драматургиясының қалыптасып дамуына зор үлес қосты. “Құрмет белгісі” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әскери демократия

Әскери демократия— көне грек қоғамындағы әскери көсемдердің алғашқы адамдар қауымындағы ұжымшылдық пен демократия қалдықтарын сақтай отырып, билік жүргезген жүйесін атау үшін, тұңғыш рет америкалық тарихшы Л.Г.Морган (1818—1881) қолданған ғылыми термин. Әскери демократияны гректер сияқты кельттер мен германдар, нормандар, сақтар тағы басқа басынан өткізген. Біздің заманымыздан бұрын 1- мыңжылдықтың басында сақ қоғамында алғашқы рулық қатынастар ыдырап, жаңа әлеуметтік құрылымның қалыптасуы жеделдеді. Бұған экономикалық қатынастағы прогрестік өзгерістер себеп болды. Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен мен металлургия өндірісінің өркендеуі қосымша өнімді арттырып, айырбасты дамытты, жеке меншікті қорландырды. Алғашқы қауымдағыдай емес, өндірістің негізгі құрал-жабдықтары мен еңбек өнімдерін бөлуде теңсіздік пайда болды. Жаңа өндірістік қатынастың нәтижесінде қандастық-туыстық белгілермен біріккен рулық қауым әлсіреп, оны бірте-бірте аймақтық-өндірістік принцип бойынша қалыптасқан қауым алмастырды. Рулық қауым мен көршілік қауымның қайшылығы күшейді. Бұл суармалы егіншілікпен айналысатын аймақтарда алдымен байқалды. Міне, осы рулық қатынастардың ыдырай бастаған тұсын әскери демократия немесе алғашқы көршілестік қауым кезеңі деп атайды. Сақ заманында қоғамдық құрылым — әулет-ру-тайпа — тайпалар одағынан (мемлекет) тұрды. Тайпаны көсем не әскери басшы басқарды. Тайпалық одақтар — алғашқы қоғам ыдырағаннан кейінгі әлеуметтік одақтастықтың жаңа және жоғары үлгісі, мемлекеттің алғашқы сатысы. Олардың сайланып қойылатын көсемдерінің қолына азаматтық және әскери билік шоғырланды. Темір дәуірінде Қазақстанның оңтүстік, шығыс, орталық аудандарында сақ, батысы мен ішінара солтүстігінде сармат тайпалар бірлестігі (мемллекеті) болды. Дереккөздер Ұжым Демократия
Абонемент

Абонемент ( – шектеу) — қандай да болмасын бір затты белгілі бір мерзімге пайдалану құқығы, сондай-ақ осы құқықты растайтын құжат. Абонемент карточкасы абонемент бойынша кітаптардың берілген және қайтарылған мерзімі, оқырманның абонент нөмірі, аты-жөні көрсетілген карточка. Бұл кітапханааралық абонементте кеңінен қолданылады. Дереккөздер en:Season ticket
Еуропаға табынушылық

Еуропаға табынушылық — Еуропа мәдениетін басқалардан жоғары қойып, ғылымның, техниканың, өнердің, философияның және т.б. мәдениет салаларының шынайы көрінісі тек Еуропада ғана дамыды дейтін пікірді ұстанатын тұжырымдама. Еуропаға табынушылықтың негізі грек-рим өркениетін “тағыларға” қарсы қоюда жатыр. Орта ғасырлардағы Еуропаға табынушылыққа Рим мен Рим папасы жер жүзінің рухани бастауы ретінде қарастырған католиктер идеологиясы тән болды. Еуропаға табынушылық басқа елдерді жаулап алу барысында идеол. негіз болды. Еуропаға табынушылық идеялары Пруссия империясының басқыншылық әрекеттерін бостандық пен мәдениеттің жүзеге асырылуының шынайы көрінісі ретінде түсіндірді. Еуропаға табынушылық идеялары Гегель философиясында, Еуропаның мәдениетінен басқаны мойындамаған француз тарихшысы Ж.Мишленің және т.б. көзқарастарында орын алды. Оның сәл өзгерген түрі Шпенглер мен Тойнбидің теорияларында да кездеседі. Олар жеке мәдениеттердің байланысы мен сабақтастығын теріске шығарады. Еуропаға табынушылық технократиялық бағытта дамыған Еуропа өркениетін дәріптейтін ілімнің негізі болды. Еуропаға табынушылыққа қарсы әлем мәдениетінің негізі шығыста жатқанын дәлелдеуге ұмтылған “шығыс центризмі”, негрлер мәдениетінің артықшылығын көрсететін “негритюд” теориясы және т.б. болды. Монтескье, Вольтер, Гердер, Гете тәрізді Еуропаның озық ойшылдары Еуропаға табынушылықты мойындамай, бүкіл адамзаттық мәдениет туралы пікір ұсынды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Фас

Фас ( – кеме бойында азат) – халықаралық саудада тауарды жеткізу мен ақысын төлеу тәртібін айқындайтын шарттар Фас жағдайында сатып алу-сату сатушының жүкті (тауарды) өз қаражаты есебінен кеменің бортына жеткізуге міндетті екенін білдіреді. Сатып алушы кемені уақтылы жалдауға міндетті. Ол тауарды бортқа тиеу шығынының бәрін көтереді. Тауар кеме бортына, айлаққа жеткізілген сәттен бастап жүктің кездейсоқ бүлінуі не опат болу қатері сатушыдан сатып алушыға көшеді. Фас шартымен жеткізу кезінде өткізу бағасына тауардың тікелей бағасы, сондай-ақ оны кеме бортына жеткізу сәтіне дейінгі (тиеу қосылмайды) көлік шығыны мен басқа да шығындар – Фас бағасы қосылады. Дереккөздер
Адьютант

Адьютант (латынша adjutans — көмекші, түркіше — жасауыл) — 1) әскери лауазымды бастықтың әртүрлі тапсырмаларын орындайтын немесе штаб қызметін атқаратын офицер (прапорщик, мичман). Кеңес Армиясында (бригадада, дивизияда, эскадрильяда) 1954 жылға дейін осындай штабтық қызмет болған; 2) Аға адьютант (бригадалық, полктық, батальондық және т.б. А.) 17 ғасырдың екінші жартысынан орыс армиясындағы штаб пен басқармада іс қағаздарын меңгеруші қызметін атқарған; 3) Генерал-адьютант (флигел-А.) — 17-18 ғасырдағы орыс императорының төңірегіндегі сарайлық әскери шен; 4) 19 ғасырдағы Францияда полктағы унтер-офицерлер мен капралдардың оқуына жауап беретін офицер. Қазақстанда бұл шенге алғаш Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов ие болды. Cілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Химиотерапия

Химиотерапия (химия және терапия) — дәрілік заттар көмегімен жұқпалы, паразитті аурулардың қоздырғыштарын жою және ісік жасушаларын емдеу. XX ғасырдың басында неміс ғалымы П. Эрлих (1854—1915) күшәланың бірқатар қосылыстарын синтездеп, Химиотерапияның негізін салды. 1909 жылы сальварсан препаратын алып, онымен мерез ауруын емдеген бірінші дәрігер болды. Бұдан кейін Химиотерапияның дамуына сульфаниламидті препараттар (сульфанил қышқылынан алынған микробқа қарсы қолданылатын дәрілік заттар) мен антибиотиктердің ашылуы үлкен септігін тигізді. Қазіргі кездегі Химиотерапияның алдына қойған мақсаты — микробқа және ісікке қарсы жаңа дәрілік препараттарды тауып, олардың әсер ету механизмін зерттеу. Сыртқы сілтемелер * "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Гук Ин Цой

Гук Ин Цой (20 қаңтар 1926 жыл, Жапония Кореясы – 8 сәуір 2015, Алматы) — кеңестік кинорежиссер. Өмірбаяны Цой шаруа отбасында дүниеге келген. КХДР үкіметі оны 1951 жылы КСРО-ға оқуға жіберді. 1958 жылы Мәскеу қаласындағы мемлекеттік кинематография институтының режисерлік факультетін (С. И. Юткевичтің шеберханасы бойынша) бітіргеннен кейін кеңес елін мекен етіп, өзінің шығармашылық қызметін Қазақфильм студиясынан бастады. Бұл «Маньчжуриялық нұсқа» 1989 жылы атты фильмінің кадры. Ол осы студияда қойылған «Асау Ертіс жағалауында» (1959), «Шыңдағы шынар» (1965), «Артымызда Москва» (1967), «Тақиялы періште » (1968), «Медальдің үшінші жағы » (1976), «Жаушы асығады» (1980), «Жылан жылы» (1981), «Шоқан Уәлиханов » (4 сериялы телефильм, 1984; Қазақ КСР-і Мемл. сыйл., 1986), «Жусан исі » (1986), т.б. 20-дан астам көркем фильмдерді қоюға қатысты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.imdb.com/name/nm0875123/ Guk In Tsoi / IMDb] * [http://kinopark.by/man632.html Цой Гук Ин] / kinopark.by * [http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/317979/ Цой Гук Ин] / kinopoisk.ru
Әскери жарғы

Әскери жарғы— әскери қызметті өтеу тәртібін белгілейтін және соғыс жағдайында әскери құрамалар мен әскери бөлімдердің бір-бірімен өзара іс-қимылдарын үйлестіру ретін анықтайтын ережелердің жиынтығы. Әскери жарғы әскери қызметшілер үшін бұлжытпай орындауға тиіс заң болып табылады. Арнаулы мақсатына қарай жауынгерлік (соғыстық) әскери жарғы және жалпыәскерлік әскери жарғы. (ішкі қызметтік, тәртіптік, саптық, горнизондық және қарауылдық әскери жарғылар) болып бөлінеді. Жалпыәскерлік әскери жарғылар Қарулы Күштер түрлерінің бәріне ортақ ережелерді әскери қызметті өтеу тәртібін, әскери қызметшілердің міндеттері мен құқығын анықтайды. Әскери жарғылар (Воинские уставы) — Қарулы Күштер әскерлерінің күнделікті басшынықка алатын, олардың қызметін белгілейтін ресми құжаттар. Әскери жарғылар Қарулы Күштердің ішкі қызмет жарғысы, Қарулы Күштердің гарнизон және қарауылдық қызмет жарғысы, Қарулы Күштердің саптық жарғысы, Қарулы Күштердің тәртіптік жарғысы болып бөлінеді. Әскери жарғыларда Ұлы Отан соғысының тәжірибелері, әскери ғылым жетістіктері, жауынтерлерді оқыту мен тәрбиелеудің көп жылғы тәжірибелері талданып, қорытындыланған. Олардың бүкіл мазмұны мемлекеттің, халықтың мүддесіне сай келеді. Әскери жарғылардың негізгі идеясы — патриотизм, әрбір жауынгердің Отанды қорғаудағы жауапкершілігі, әскери борышына, әскери антына шексіз берілгендігі. Әскери жарғылар барлығы бір мақсатқа бағытталған. Олардың мақсаты: әскер қатарында темірдей берік тәртіпті сақтау, жауынгерлерді оқыту мен тәрбиелеуді бір жүйеде жүргізу, әскери істі қазіргі әскери өнер мен ғылым талаптарына сай ұйымдастыру және жүргізу. ҚР Қарулы Күштерінің жарғылары 1998 ж. 27 қарашада бекітілді. Дереккөздер Ереже Заң
Құлалы

Құлалы – Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі доғаша иілген арал. Түлендер (Итбалықтар) аралдарының құрамында. Сипаты Каспийдің шығыс жағасындағы Түпқараған мүйісінің солтүстік-батысында 22 км жерде, ұзындығы 39 км, ені 2 км, ауданы 38 шаршы км. Аралдың жер бедері аласа келген, орта бөлігінің батыс жағалауы құм төбелі. Өсімдігі сирек. Солтүстігінде Қазақ гидрометеорологиялық басқармасының метеорологиялық станциясы бар. Дереккөздер
Айналайн билисимо

“Айналайн билисимо” — әйелдерге арналған тұңғыш тәуелсіз журнал. Құрылтайшысы Қазақстан— Итальян біріккен кәсіпорны. Редакторы — Александр Кузьмин. 1992 жылы екі нөмері шыққан соң, жабылып қалды. Сілтемелер
Бұталы орман

Бұталы орман — көп жылдық ағашты өсімдіктерден тұратын орман. Топырақтың беткі қабатында тармақтанып өседі, негізгі діңі айқын байқалмайды. Бұталы орман өсу ұзақтығы 10 — 20 жыл, кейде 40 — 50 жыл, биікт. 10 см-ден 6 м-ге дейін жетеді. Бұталы орман ағашты орманның өскінін құрайды. Далалы аймақта, таулы жерлерде, кейде орман арасындағы ашық алаңда жеке орман ретінде өсіп қалыптасады. Бұталы орманның а.ш-нда маңызы зор, оны жарқабақтарға, егіс аймақтарына өсіріп, эрозияға қарсы қолданады. Оның кейбір түрлерін ғимараттар төңірегі мен саябақтарды көркейту үшін, кейде дәрілік және азықтық маңызы үшін де өсіреді. Бұталы орманның өніп-өсуі, оның биікт. және түрлері жергілікті климатқа, топыраққа, жер бедеріне және беткей экспозициясына байланысты болады. Бұталы орман Қазақстан жерінде, көбінесе, таулы және далалық аймақтарда кең тараған. Дереккөздер