kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қали Жүніс моншасы

Қали Жүніс моншасы – Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қала құрылыс және сәулет түріне жататын тарихи нысан. Орналасқан жері Тараз қаласы, Байзақ батыр және Қазыбек би көшелерінің қиылысы. Орнатылған кезеңі XIX ғасырдың соңы, XX ғасырдың басы. Тарихи дерек, құрылыс сипаты Монша Әулие-Ата қаласының тұрғыны – алғашқы меценат Қали Жүніс Маюсуповтың қаражаттарына салынған деп саналады. Әңгімелерге сүйенсек, Қали Жүніс Маюсупов өзінің инабаттылығымен, дархандығымен және кішіпейілділігімен аты шыққан ежелгі Тараздың меценат-көпестерінің бірі болған. Ол бұхар шеберлерінің қолмен жасайтын таңғажайып заттары туралы естіп, дәл сондай моншаны өз қаласында да салмақ болды. Монша құрылысы кезінде шығыс орта ғасырлық моншаларының сәулет композицияларының және жылыту жүйелерінің қағидалары пайдаланылған. Моншаның ішкі көрінісі фреска жазбасымен безендірілген. Жазба нақышы – геометриялық. Қаланың көне тарихи орталығында тұрғын үйлердің қоршауында орналасқан монша бір қабатты, төбесінде үлкен әрі көлемді күмбездері бар. Беталды кіре беріс жағы Байзақ батыр көшесіне бағытталған. Күйген кірпіштен ортаазиялық ескі дәстүрлі әдіс қолданылып, тік қабырғалары жабық келіп, төбесіне күмбездер орналастырылған. 1986 жылы қалпына келтірілген монша бұрын ғылыми әдебиетте жазылып көрсетілмей келген. Моншаның бетәлпет жағы кірпіштермен өрнектеліп, қуыс аралықтары жылтыр етіп сыланған. Монша құрылысы – кіре беріс бөлмеден, вестибюльден, демалатын бөлмеден, жуынатын орыннан, массаж жасалатын бүйірдегі бөлмелерден, жылыту бөлмесінен, ыстық және суық су сақталатын ыдысы бар орындармен байланысатын қуыстардан; ыстық және суық су сақталатын үлкен резервуардан, қабырғаға жапсырыла орналасқан су ысыту қазанынан, ауласында құдығы бар тех. сектордан; жуынатын үш бөлмесі, олардан сыртқа шығып кететін арнайы есігі бар шағын пайдалану секторынан тұратын етіп жоспарланған. Моншаның құрылымы төбені жабудың аспалы – күмбездік әдіс жүйесі арқылы шешілген. Жарық беру мен желдеткіш күмбезде қарама-қарсы орналасқан тесіктер мен үй қабырғаларының арасындағы кішкене қуыстар арқылы жүзеге асырылады. Үй көне дәстүр бойынша еденнің астынан қыздыратын каналдардың қалталары арқылы жылытылады. Құрылыстың жалпы ауданы 450 шаршы метр. Қабырғаларының биіктігі – 3 м, қалыңдығы – 0,8 м. Кейбір бөлмелердің күмбезіне дейінгі биіктігі шамамен 5-6 м-ді құрайды. Ғимарат алғаш рет 1986 жылы реставрацияланған. 2001 жылы Тараздың мерейтойына қарсы Жамбылдық "Казреставрация" мамандары ғимаратты қайта қалпына келтіріп, ол қайтадан бұрынғы келбетті күйіне келді. Құрылыстың күмбездері толығымен қалпына келтірілді. Бүгінгі күні бұл бірегей кешен мұражай нысанына және туристтер үшін өте қызықты орынға айналды. Дереккөздер
Жол жүрісі қауіпсіздігі

Жол жүрісі қауіпсіздігі – жол жүрісіне қатысушылардың жол-көлік оқиғаларынан және олардың зардаптарынан қорғалу деңгейін көрсететін жол жүрісінің жай-күйі. Жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етуге байланысты қатынастар Қазақстан Республикасының “Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы” Заңымен және Ішкі істер министрінің нормативтік актілерімен реттеледі. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша жол жүрісі және көлік құралдарын пайдалану ережелерін бұзу көлікпен жүру және оны пайдалану қауіпсіздігіне қарсы жасалған қылмыс болып табылады. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Бечуандар

Бечуандар (өздік атауы — тсвана чуана) — Ботсвананың банту тобына кіретін байырғы халқы. Лимпопо өзенінің жоғарғы ағысы бойын және Оңтүстік Африка Республикасын, Оңтүстік Родезиямен шекаралас жерлерде қоныстанған. Саны — 3,9 млн. Ботсванада —830 мың, ЮАР-да — 316 мың, Зимбабведе — 25 мың адам тұрады (1997). Зәңгі расасына жатады. Суто, тсонга топтарына жақын. Сетсвана (сечуана), ағылшын тілдерінде сөйлейді. Жазуы латын графикасына негізделген. Халқының 62%-і христиан дінін ұстанады. Пұтқа табынушылық та сақталған. 15—16 ғасырларда Оңтүстік Африкаға қоныс аударған бантулар оның түпкі тұрғындары — бушмендерді ығыстырып, кейін бечуан, тсван тайпаларының негізін құрап, суто (нгуни) тайпалық құрылымына кірген. Ал 19 ғасырда тсван, бечуан халқы болып қалыптасты. Дәстүрлі кәсіптері — егін, мал шаруашылығы (сиыр өсіру), аң аулау. Тайпаларға бөліну, жерді қауымдасып пайдалану дәстүрі сақталған. Төбесі шөппен жабылған, сұлбасы жеңіл ағаштан жасалып балшықпен сыланған дөңгелек үйлерде тұрады. Ұлттық киімдері: мықындарына белбеу тағып, оған алжапқыш байлайды. Көбіне сүт, жеміс-жидек, ет тағамдарын пайдаланады. Ойып өрнек салу, ши тоқу, аң терілерін илеп төсеніш жасау сияқты қолөнері, әдеби-музыкалық фольклоры жақсы дамыған. Дереккөздер
Лобнор

Лобнор (“лоб” — тибетше лайлы, “нор”— моңғолша көл) — Қытайдың батысындағы тұйық көл. Тарим немесе Қашғар қазаншұңқырының ең аласа бөлігінде, теңіз деңгейінен шамамен 780 м биіктікте орналасқан. Географиясы Көлдің географиялық орны, мөлшері, пішіні, тереңдігі және тұздылығы оған құятын Тарим және Көншедария өзендері сағасының өзгерісіне тікелей байланысты. Бұл өзендер сағасын құм басуына қарай бағытын өзгертіп, кейде Лобнорға құяды, ал кейде құмға сіңіп кетеді. Қайсы өзеннің құюына байланысты көл солтүстікке немесе оңтүстікке таман ығысады немесе бірнеше ұсақ көлдерге бөлшектеніп кетеді, кей жылдары мүлдем тартылып қалады. Тарихы Көлді тұңғыш рет 1876 жылы Николай Михайлович Пржевальский зерттеген. Лобнор өңірінде Қытайдың ядролық қаруды сынайтын алаңдарының бірі орналасқан. Дереккөздер Сілтемелер *
Марал Ысқақбай

Ысқақбай Марал (1938 жылы туған, Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Сұлутөр ауылы) – сыншы, жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1998). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Білімі * ҚазМУ-дың филологиялық факультетін бітірген (1965). Еңбек жолы * 1964 – 71 ж. Алматы облысының Жамбыл ауданында мұғалім, оқу бөлімінің меңгерушісі, мектеп директоры қызметтерін атқарған. * 1971 – 1973 ж. “Қазақ Совет энциклопедиясының” Бас редакциясында, * 1973 – 1976 ж. Қазақ КСР-і Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемл. к-тінде редактор * 1976 – 1977 ж. “Қазақ кітап” бірлестігінде бас редактор болып істеген. * 1977 – 1984 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-де жауапты қызмет атқарды. * 1984 ж. Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы қызметіне сайланып * 1985 – 86 ж. Мектеп” баспасында * 1986 – 1988 ж. “Жазушы” баспасында директор, * 1991 – 1997 ж. ҚР-ның Авторлық құқық жөніндегі мемлекеттік агенттігінің төрағасы * 1997 жылдан “Қазақстан авторлары қоғамы” қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып істейді. Шығармалары “Сұлутөрдің бөктері” (1975), “Ұят туралы аңыз” (1980), “Начало лето” (1982), “Жойқын төбе” (1984), “Мои соседи” (1985), “Көңіл жұбанышы” (1988), “Пенде ғұмыр” (1991), “Шығарма шырайы – шындық” (1994), “Ғашық боп көрмеген келіншек” (1996) деп аталатын прозалық, “Мүйізді Өтеген” (1999), “Баба ұраны” (2003) атты сыни, зерттеу кітаптары жарық көрген. Сонымен қатар “Женщина, не влюблявшаяся ни разу, разу” (2004), “Аударма”, “Жаныс” (шежіре кітап) (2004), т.б. кітаптардың авторы. 2006 ж. бес томдық шығармалар жинағы шықты. Концептуалды ойлы прозаның өкілі ретінде белгілі. Шығармалары сюжеттік тосындығымен, символға, аллегорияға бейімділігімен ерекшеленеді. Оның шығармалары бойынша “Қырық қыздың ауылы”, “Қияндағы қыстау” секілді телеқойылымдар, “Тамшы” көркем фильмі жасалған. 4 кітабы орыс тіліне аударылып, жекелеген туындылары беларусь, қырғыз, мари, якут, т.б. тілдерге тәржімаланған. Марапаттары Құрмет орденімен, “Еңбектегі ерлігі үшін”, “Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл” медальдарымен, Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Неель нүктесі

Неель нүктесі (Кюридің антиферромагниттік нүктесі), Тн – антиферромагниттің парамагнитке айналатын (ІІ текті фазалық өту) температурасы. Тн маңайында антиферромагниттің физикалық қасиеттерінің температураға тәуелділігі айрықша байқалады. Неель нүктесі француз физигі Луи Неельдің (1904 – 2000) құрметіне аталған. Дереккөздер
Лобнорлар

Лобнорлар Лобнорлар — Қытайдың Шыңжаң өйғыр автономиялы ауданындағы түркі тілдес халық. Лобнор көлініңнің батысын мекендейді. Лобнор тілінде сөйлеушілер шамамен екі мыңдай ғана адам. Кейбір ғалымдардың Лобнорларды жеке этносқа жатқызғанына қарамастан, көпшілік зерттеушілер оларды ұйғырлардың бір бөлігі деп есептейді. Қазіргі таңда Лобнорлар өздерін ұйғыр халқының өкіліміз деп санайды. Діні, тіршілік еткен ортасы бір болғандықтан, олардың тілі мен салт-дәстүріндегі ерекшеліктер азайып, бір этносқа топтасқаны байқалады. Лобнорлардың сырт кескін-келбетінде ұйғырларға қарағанда монголоидтық белгі басымдау. Ислам дінінің сүннит тармағын ұстанады. Көп салалы шаруашылықпен айналысады. Дереккөздер *С. Бизақов
Бешпент

Бешпент — киіп жүруге жеңіл тыс киім, келте шапан. Оны кейде бешмет деп те атайды. Шұға, мауыты тәрізді матадан тігіліп, астар мен екі араға жұқалап жүн, мақта салынып, сырылады. Бешпенттің тік жағалы, қайырма жағалы түрлері бар. Қынама белі 2 — 3 түймемен қаусырылады. Дереккөздер
Шойтөбе (көне қала)

.]] Шойтөбе – ортағасырлық қалашық. Түркістан облысы Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай 8 км жерде орналасқан. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н.Бернштам), 1986 жылы Тарих, археология және этнология институтының экспедициясы (жетекшісі К.Байпақов) зерттеген. Жобасы тік бұрышты ескерткіштің ауданы 360×200 м, биіктігі 3 м, солтүстік-батыс бұрышында орналасқан цитадельдің орны сопақша төбе түрінде тұр. Оның диаметрі 200 м, биіктігі 12 м. Қалашықты қоршаған қорғаныс қабырғасы мен оның бойында болған мұнаралардың орындары 1,5 м биіктікте сақталған. Қабырғаның сыртында орналасқан рабаттың (қорған) аумағы 25 га жерді алып жатыр. Қазба кезінде табылған заттар бұл жерде адамдар б.з. алғашқы ғасырынан мекендей бастағанын көрсетеді. Сипаты «Шойтөбе» атауы «Шой» деген Оғыз тайпасының атынан шыққан. Түркістан оазисінде Оғыз тайпаларының атымен аталатын қалалар бірнешеу, олар – Қарнұқ-Қарнақ; Қараджук-Қарашық; Байындур-Байылдыр; Қайы-Уранқай; Оқлы-Оқшы; Тәкин-Теке; Шой-Шойтөбе, Шойтөбе І, ІІ және Шоймола мазараты. Көрші аудандарда да оғыздарға қатысты қалалар жетерлік, олар Жавулдур-Шәуілдір; Мүрде-Мүрде; Қазғұрт-Қазығұрт; Тұрбатлы-Тұрбат және т.б. Дереккөздер
Сұлтан Қалиұлы

ҚАЛИҰЛЫ Сұлтан (1.5.1943 ж.т., Жамбыл ауданы Сеңгірбай а.) – ақын.Қазақстан Жазушылар Одағының, Журналистер Одағының мүшесі. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Жамбыл қаласында Абай атынд. пед. уч-щені (1961), қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық ун-тін (1967) бітірген. Шу, Жамбыл ауданы орта мектептің мұғалімі, 1967 – 73 ж.Қазақ радиосының музыка, балалар редакцияларында редактор, аға редактор, 1979 – 91 ж. респ. «Балдырған» журналында жауапты хатшы. 1991 ж. респ. «Ұлан» газетінің бас редакторы. Қалиұлы балалар поэзиясы, сатира жанрында еңбек етеді. «Сыныққа сылтау» (1967), «Өлеңдер» (1968), «Дүрбі» (1970), «Қасиетті тақия» (1972), «Сәлем саған, мектебім» (1975), «Кішкентай астрономдар» (1977), «Теміртесер» (1979), «Бақыт деген не?» (1980), «Мен мектепке барамын» (1982), «Әйт, шу, тұлпарым» (1986), «Қандай болып өсемін» (1994) өлең жинақтары жарыққа шықса, «Салам, сага, мектебім» қырғыз тілінде (1983), «Скачи, мой аргамак» кітабы орыс тілінде (1989) жарық көрген. Бұлардан өзге «Төлебай Әжімов» (1973), «Баспалдақ» (1984) прозалық жинақтары да бар. С.Маршак, С.Михалков,Р.Гамзатов, Р.Киплинг, Бақытжан Момышұлы, Я.Колас, А.Барто, Я.Бжелва, А.Ж. Родари, Я.Аким,Б.Заходер, Қ.Мұхаммади, Қ.Тәңірқұлиев, Б.Асанәлиев, Т.Самудинов, А.Рахмад,Ш.Биккол, т.б. шығармаларын қазақшаға аударды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Жұмағалиев Таумыш

Жұмағалиев Таумыш (1918 жылы туған, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Көздіқара ауылы) – геология-минералдар ғылымдарының кандидаты (1955). Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1945). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1967). Атырау өңіріндегі мұнай-газ өндірісін ұйымдастырушылардың бірі. Ескене кәсіпшілігінің бас геологы (1945–47), Мұнай инcтитутында ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1947–68), Батыс Қазақстан геология басқармасының бастығы (1968–72), Геология барлау институтының директоры (1972–85) қызметтерін атқарды. 140-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның авторы. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлылығының (1976) лауреаты. Халықтар достығы орденімен марапатталған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Мария Матвеевна Ременцова

Мария Матвеевна Ременцова (12.10.1922 ж.т., [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B Қостанай облысы] Урицкий ауданы Сорочинское с.) – биологиялық ғылыми доктор (1963), профессор (1966). Қазақ мемлекеттік медицина институтын (1944, қазіргі [http://www.kaznmu.kz/ Қазақ ұлттық медициналық университеті] ) бітірген. Осы институтта доцент (1951–1955), [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0 Қазақ КСР-і] [http://www.mz.gov.kz/index.php?wakka=/Kaz Денсаулық сақтау министрлігінің] Өлкелік патология ғылыми зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1955–72), 1972 жылдан Қазақ [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F эпидемиология], [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F микробиология] және [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 жұқпалы аурулар] ғылыми зертеу институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Оның ғылыми еңбектері негізінен антропозоноздар эпидемиологиясына арналған. Ременцова [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%80%D1%83%D1%86%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B7 бруцеллез] бен [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B7 сальмонеллез] – табиғи ошақты аурулар екенін дәлелдеп, оларға қарсы қолданылатын шаралар жүйесін (КСРО ғылым академиясының И.И.Мечников атындағы сыйл., 1973) ұсынды. 2 өнертабыстың иегері.
Хитин

Хитин — омыртқасыз жануарлардың тіректік полисахариді (буынаяқтылардың сыртқы қаңқасының негізін құрайды) және саңырауқұлақтар мен кейбір жасыл балдырлардың жасуша қабырғаларының құрамдас бөлігі. Хитиннің түзу сызықты (тармақталмаған) полимерлері N-ацетил-D-глюкозамин қалдықтарымен, Ґ-1,4-гликозидті байланыстарымен жалғанған. Бұлар буынаяқтылардың кутикуласында белоктар, пигменттер және кальций тұздарымен қосылып, күрделі кешендер түзеді. Омыртқасыз жануарлардың тек кутикуласында ғана емес, сондай-ақ өзге қаңқалық құрылымдарында да кездесе береді. Хитин молекулалары, целлюлоза молекулалары тәрізді молекуладан жоғары (жоғары дәрежеде реттелген) құрылымдар түзеді, сондықтан суда ерімейді. Хитиназа және лизоцим ферменттерінің әсерінен ыдырайды. Организмдердің Хитинді биолгиялық синтездеуге қабілеттілігі — маңызды биохимиялық белгі болып саналады. Сілтемелер
Әлімжан Қайратұлы Молдағалиев

Молдағалиев Әлімжан Қайратұлы (1971 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Егіндіағаш ауылы) – Республика киокушинкай каратэ-до Федерациясының президенті, ҚР-ның спорт шебері (2002), Қазақстанның еңбегін сіңірген жаттықтырушысы (2005). Көкшетау университетін бітірген (2000). Қазақстан (1996, Алматы), Азия (2000, 2002, Ақтау) чемпионаттарының жеңімпазы. Жастар арасында үш әлем чемпионын жаттықтырған (Ш.Қасымов, А.Такенов, Д.Мәжитханов). 1995 жылдан Көкшетау қаласындағы балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде жаттықтырушы-мұғалім, 2003 жылдан Көкшетау қалалық 3-, 4-шақырылған Мәслихатының депутаты. Молдағалиевке «Үздік жаттықтырушы» атағы берілген (2005). Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Мақсары

Мақсары (мақсыр лат. Carthamnus) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік, майлы дақыл. Негізгі отаны – Эфиопия мен Ауғанстан. Сабағы тік, бұтақты келеді, түксіз, биіктігі 90 см-ге дейін өседі. Жапырақтары сопақша, шеттері тікенектеу болады. Гүл шоғыры – себет, бір өсімдікте 5–6-дан 30–50-ге дейін себет болады. Гүлдері сары немесе қызғылт-сары түтік тәрізді. Тұқымы пісіп-жетілген кезде жерге төгілмейді. 1000 ұрығының салмағы 20–50 г. Мақсары жылу сүйгіш, шөлге өте төзімді. Өсу мерзімі 90–150 күн. Айқас тозаңданады (жәндіктер және жер арқылы), өздігінен тозаңдануы да мүмкін. Топырақ талғамайды. 1 гектарға 6–10 кг тұқымды 5–6 см тереңдікте, жүйек аралығын 45–60 см етіп себеді. Әр гектардан 8 ц-ге дейін өнім алынады. Мақсары тұқымынан 25–35%, дәнінен 46–60% май, гүлінен бояу алынады. Мақсарыдан алынатын май сапасы жағынан күнбағыс майынан кем емес. Тамаққа және маргарин жасау үшін қолданылады. Күнжарасы – құнарлы мал азығы, 10 кг күнжарасында 55 мал азықтық өлшем бар. Ауыл шаруашылығында тыңайтқыш және отын ретінде де қолдануға болады. Мақсары сүрлемге қосылады, тұқымы құстарға жақсы азық болып табылады. Тұқымы пісіп жетілгенде комбайнмен жиналады. Қатты әрі көп тікенекті болып келетіндіктен Мақсарыны кейде егістік алқапқа мал түспес үшін айналдыра 10 — 15 м жерге егіп отырады. Үндістанда, Түркияда, Иранда, Қытайда, Өзбекстанда өседі. Облыстың Қазығұрт, Бәйдібек, Сайрам, Төле би аудандарында өсіріледі. Дереккөздер
Байсейіт батыр

Байсейіт Батыр — тарихи жыр. Халық ақыны С.Керімбекұлы жырлаған. Ел аузындағы бұл жыр бұрын еш жерде жарияланбаған. Жырдың негізгі арқауы – қазақ пен қырғыз арасындағы жанжалды тоқтатып, ортақ жауға қарсы бірлесіп күресу. Басты кейіпкер Байсейіт батыр екі халықты татуластыруға бар күш-жігерін салып қазақ, қырғыз батырларын бітімге келтіреді. Жырда Байсейіттің қапылыста қаза табуы, қазақтың Сұраншы, Ағыбай, Сыздық, Сыпатай сынды батырларының қол жинап, жауға қарсы күш біріктіруі әсерлі баяндалады. Байсейіт батыр Ұлы жүздің Албан руынан шыққан. Сонымен бірге тарихи деректердің жаңылыс берілуі де кездеседі. «Байсейіт Батыр» жыры 1941 жылы жазылып алынған, өлең құрылысы толық 11 буынды қара өлең үлгісі. Жырдың Т.Байбағышев жырлаған нұсқасы да бар, бірақ онда тарихи шындық мүлдем бұрмаланған. Екі нұсқа да Қазақстан Ғылыми Академиясының Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Әбдеш Сәрсенұлы Қалмырзаев

Әбдеш Сәрсенұлы Қалмырзаев (20.5.1939, Сарысу ауданы Саудакент - 2012, Алматы) – қоғам қайраткері, ғалым, философия ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991). Қазіргі Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дің журналистика факультетін (1961), КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1981) бітірген. 1961-85 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеті редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан КП ОК-інде үгіт және насихат бөлімінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, 1985-90 жылдары Көкшетау облысы партия комитетінің хатшысы, 1990-94 жылдары Алматы саясаттану және басқару жоғары мектебінің ректоры, 1994 жылдан «Мысль» журналының бас редакторы. Қалмырзаев «Құрмет белгісі» (1976), «Достық» (1998) ордендерімен және «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Субъект және объект

Субъект Және Объект (лат. subjectum – бастауыш және objektum – пән, нысан.) – философиялық категориялар. Субъект және объект алғашында заттың қасиетін, күйін, әрекетін білдіретін субстанция түсінігімен мәндес ұғым болды. Философия тарихында Субъект және объект ұғымының мағынасы түбегейлі өзгеріп, онтологиялық ауқымнан шығып, гносеологиялық мәнге ауысты. Антикалық және ортағасырлық дәуірлерде субъект және объект “субъект – предикат” категориялық жұбы ретінде қолданылса, жаңа дәуірде субъект және объект “субъект – объект” гносеологиялық категориялық жұбы аясында қарастырылып, “субъект” – танушы сана ретінде, “объект” – танылуға тиісті болмыс ретінде ұғынылды. Қазір субъект танымдық, гносеологиялық мәні бар, санаға, ерік-жігерге, танымдық белсенділікке ие жеке тұлға немесе әлеуметік топтың атауы. Оның танымдық немесе басқа белсенді әрекеті бағытталған нысан – объект болады. Таным теориясын осы екі ұғымның қарама-қайшылығы арқылы алғаш негіздеген Декарт болды. И.Кант субъект және объектінің ұғымдық ауқымын кеңейтіп, ішкі ұйымдасу заңдылықтарының жүйесін айқындады. Гегель субъест және объектінің гносеологиялық, онтологиялық өлшемдерін үйлестіріп, тарихи сипат дарытты. Гегель бойынша шын мәніндегі субъект және объект – өзін танымның субъектісі, сонымен қатар объектісі ретінде көрсететін – абсолют болып табылады. Объект онтологиялық мәнде болмыстық белсенділіктің орталығы болса, гносеологиялық мәнде субъектінің белсенділігі бағытталған нысаны. Пайдаланған сілтемелер
Қосағал

Қосағал — Қостанай облысы Әулиекөл ауданы, Диев ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 94 км-дей жерде. Тарихы Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жылдары (1928 – 30) ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығы болды. Тың жерлерді игеруге байланысты 1960 жылы астық кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде мұнда 5 ЖШС, 39 шаруа қожалығы ұйымдастырылды. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1364 адам (677 ер адам және 687 әйел адам) болса, 2009 жылы 425 адамды (228 ер адам және 197 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Кен байлықтары

Кен байлықтары. Триас кезеңінде ірі газ кен орындары Алжир Сахарасында, Канаданың арктикалық бөлігінде, ал мұнай шоғырлары Тиман-Печора ойпатында, Вилюй өзені алабында, Австралия мен Аляскада түзілді; Солтүстікүстік Қазақстандағы мору қыртысында каолин саздары қалыптасты. Осы кезеңде қалыптасқан шөгінді уран кендері де экономикалық жағынан үлкен маңызға ие. Мысалы, никель, кобальт, темір және графит кендерінің түзілуіне Орта Сібірдегі трапп формациялары өз әсерін тигізді. Алтын, күміс, қорғасын, мырыш, мыс, қалайы кен орындары Австралияның шығыс жағалауында жиі кездеседі. Көмір жиналу көлемі бойынша юра кезеңі соңғы палеозой мен соңғы бор, палеогеннен кейінгі үшінші орынды иемденеді. Юра түзілімдерінде көмірдің дүниежүзі қорының 16 пайызы шоғырланған. Көмірлі қат-қабаттар әлемнің барлық жерінде кездеседі. Мысалы, Қазақстанның барлық аймақтарында көмір кен орындары бар. Олардың арасынан Майкөбен, Обаған, Шұбаркөл, тағы басқа ірі алаптарды атауға болады. Жер шарының көптеген алқаптарында бұл кезде мұнайлы-газды Сауд Арабиясы (Гхавар мен Мезелидж), Кавказ маңы, Орта Азия, Маңғыстау, Солтүстік Каспий төңірегі, Батыс Сібір, Солтүстік теңіз маңы], газды және газды-конденсатты (Баренцев теңізі) кен орындары түзілді. Жерорта теңізі мен Тынық мұхит қозғалмалы белдеулерінде қалайы, молибден, вольфрам, алтын, күміс және полиметалл кен орындары қалыптасқан. Бор кезеңіндегі құрлық түзілімдерінде көмірдің дүниежүзі қорының 20 пайызынан астамы шоғырланған. Олардың ең ірілеріне Лена, Зырянов, Солтүстік Америка (батысында) көмір алаптары жатады. Біршама ірі боксит кен орындары Торғай ойысында, Енисей бұйратында, Оңтүстік Оралда, Украина қалқанында және Жерорта теңізі алабында (Франция, Грекия, Испания, Түркия, Иран) орналасқан. Оолитті темір кендері Батыс Сібірдің оңтүстік-шығысында көп шоғырланған. Фосфорит қабаттары, өте ірі фосфорит шоғырлары Шығыс Еуропа платформасы аумағынан көп ұшырысады. Сондай-ақ осы кезеңде түзілген жер шарындағы өте ірі фосфорит белдеулерінің бірі Мароккодан Сирияға дейін созылып жатыр. Түрікменстан мен Солтүстік Америка тұз шоғырлары лагуна түзілімдерінен қалыптасты. Жазба бордың ірі қорлары Солтүстік Америка мен Шығыс Еуропа платформаларынан барланған. Батыс Сібірде, Орталық Азияның батысында, Ливияда, Кувейтте, Нигерияда, Габонда, Канада, Мексика шығанағында мұнайлы және газды горизонттар орналасқан. Тынық мұхит белдеуінің полиметалл және алтын кен орындары осындағы қышқылды интрузиялармен байланыста дамыды. Бордың кимберлит түтікшелерінде Оңтүстік Африка мен Үндістанның алмасты кен орындары шоғырланған. Дереккөздер
Юкатан бұғазы

Юкатан бұғазы — Юкатан түбегі мен Куба аралы аралығында. Кариб теңізінен Мексика шығанағымен жалғастырады. Ұзындығы 55 км, ені 200 км, кеме жүзетін бөлігінің ең терең жері 1269 м (Куба аралына таяу жерде). Юкатан бұғазы арқылы Кариб теңізінен Мексика шығанағына қарай бүкіл жыл бойына Гольфстрим ағысын тудыратын қуатты су толқындары өтіп отырады.
Тәркілеу

Тәркілеу, конфискация ( — мүлікті қазынаға тәркілеу) — сотталушының меншігіндегі мүлікті мемлекет меншігіне мәжбүрлі түрде өтеусіз алу. Тәркілеу пайдакүнемдік пиғылда қылмыс жасағандарға қосымша жаза ретінде тағайындалады. Жеке тұтынуға арналған және сотталушының асырауындағы адамға қажетті мүлік тәркіленбейді. Қылмыстық атқару заңнамасына сәйкес күнделікті тіршілікке қажетті (киім, азық-түлік, т.б.) дүниелер Тәркілеуге жатпайды. Тәркілеу сотталушының жеке меншігіне және ортақ меншіктегі үлесіне бағытталады. Дереккөздер hi:ताजिक ko:타지크족
Ысқақбек Мононұлы

Ысқақбек Мононұлы (1902, Қашқар аймағы, Ұлықшат ауданы – 27.8.1949) – Қытайдағы Үш аймақ төңкерісі басшыларының бірі, Қытайдағы қырғыздардан шыққан көрнекті саяси-әскери қайраткер, ген.-лейтенант (1946). Бала кезінде Қырғызстанда орта мектепте, әскери мектепте оқыған. 1934 ж. Ұлықшатта қырғыз атты әскерін ұйымдастырып, Қашқар, Атуш және Ұлықшат аудандарының қоғамдық қауіпсіздігін басқарды. Кейіннен әскері таратылып, Ұлықшат ауданы ішкі істер басқармасының бастығы болды. 1937 ж. Мамұт, Ма Хушаньдар қарулы көтеріліс жасаған кезде Ы. өз жасағын құрып, көмекке келген Кеңес Одағы әскерлерімен бірге көтерілісшілерді талқандады. Содан соң Қашқар, Хотан, Ақсу, Тасқорған өңірлерінің шекара қорғанысын басқарды, 1941 ж. Құлжадағы Іле аймақтық “Қазақ-қырғыз мәдениетін дамыту қауымдастығының” төрағасы болды. 1942 ж. өлкелік үкіметтің оны тұтқындамақшы болғанын біліп, жасырын Кеңес Одағына өтіп кетті. 1944 ж. Тасқорған ауданына оралып, жергілікті басшылармен бірлесе отырып “Азаттық ұйымын” және партизандар қосынын ұйымдастырды. 1945 ж. маусымда Гоминьдан әскерлерінің астық тасыған машиналарына шабуыл жасап, көтеріліс бастады. Қарашада әскерімен Қырғызстан жері арқылы Құлжаға барып, ондағы көтерілісшілермен Гоминьданның Айранбақтағы қамалын алуға қатысты және Гоминьданның Құлжаға көмекке келген әскерлеріне шабуыл жасады. 1946 ж. сәуірде Шығыс Түркістан Республикасы Уақытша үкіметінің Ұлттық армиясы құрылғанда 1-атты әскер бөлімінің командирі болып тағайындалып, ген.-майор дәрежесі берілді. Шілде айында уақытша үкіметтің мүшесі болды. Қыркүйек айында Ұлттық армияның Орта бағыттағы соғыс операциясына қолбасшылық жасап, Жың ауданындағы Гоминьданның күшті әскери күшін талқандады. Осы еңбегі үшін ген.-лейтенант дәрежесіне көтеріліп, бес адамдық Ең жоғ. әскери кеңестің мүшесі әрі оңт. бағыттағы ұрыс қимылдарына жауапты болды. 1947 ж. Тасқорған ауданына барып, Тянь-Шаньның оңт-ндегі партизандарды ұйымдастырып, “Ысқақбек ротасын” құрды. Наурыз айында “Азаттық” орденімен марапатталды, маусым айында Ұлттық армияның бас қолбасшысы болып тағайындалды. Үш аймақ үкіметі Шыңжаң өлкелік үкіметімен “Он бір бітімге” қол қойып, өлкелік коалиц. үкімет құрылғанда өлкелік үкіметтің мүшесі, Қорғаныс штабы бастығының орынбасары болды. 1947 ж. ақпанда Алтай аймағында әскерімен Оспан батырға қарсы соғысты. 1948 ж. “Шыңжаңдағы бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы” құрылғанда Орт. ұйымдастыру к-тінің мүшесі болып сайланды. 1949 ж. 27 тамызда Қытай Коммунистік партиясы ОК-нің шақыруы бойынша Қытай халықтық саяси кеңесінің мәжілісіне қатысу үшін, Үш аймақ төңкерісі басшыларымен бірге Кеңес Одағы ұшағымен Алматыдан Бейжіңге ұшып, Иркутск қаласынан өтіп Байкал маңына барғанда үшақ тауға соғылып, ішіндегі адамдар қаза тапты. Ы-тің сүйегі Құлжа қаласына әкеліп жерленген. Пайдаланылған cілтемелер
Құрманбай Алтайұлы Шойынбаев

Құрманбай Алтайұлы Шойынбаев (1952жылы туған, Сайрам ауданы Қызылту ауыл) – әнші. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Қазақстан Республикасының халық артисі (1992). 1973 жылында Шымкент қаласындағы әл-Фараби атындағы мәдениет институтын бітіріп, музыка теориясы мен вокал кафедрасында жұмысқа қалады. 1977 жылында Жетісай мәдениет техникумында, 1981 – 1986 жылдарында әл-Фараби атындағы мәдениет институтында ұстаздық қызмет атқарады. 1986 – 1991 жылдарында Құрманғазы атындағы консерваторияны бітіреді. 1972 жылында облысы «Достық» ансамблінің құрамына алынды. 1973 жылнда республика «Саяси әндер» байқауының лауреаты, 1991 жылында 5-республика әншілер байқауының жүлдегері болды, Халықар. Ш.Қалдаяқов атындағы ән-фестивалінің бас жүлдесін алды. М.Әуезов атындағы облысы мемлекеттік университетінің Музыкалық әдістемелік және хор дирижері кафедрасында қызмет етеді. 2007 жылдан бері - Шәмші Қалдаяқов атындағы Оңтүстік Қазақстан облыстық филармониясының қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі. қазақстанның Еңбек сіңірген әртісі (1992). Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Ұлдары - Бекжан (1976 жылы туған), Бауыржан (1986 жылы туған); қызы -Ақерке (1978 жылы туған). Дереккөздер
Оңғай би

Оңғай би, Ун-гуй-ми (туған жылы белгісіз – б.з.д. 60 жылы қайтыс болған) – Үйсін мемлекетінің күнбиі (б.з.б. 93 – 60). Лақап аты “Семіз патша” болған. Оның тұсында бір орталыққа қараған үйсін елі нығайып, шаруашылығы дамыды. Ол жайында “елде Оңғай би дәуіріндегі тыныштық орнасын” деген сөз қалған. Қытай ханшасын алған Оңғай би б.з.б. 71 жылы Хань империясымен одақтасып, ғұндарға қарсы шабуыл жасап, жеңіске жетті. Сілтемелер * Күнби * Үйсін * Хань Дереккөздер
Нежинка

Нежинка — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл, Нежин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Новоишим ауылынан оңтүстікке қарай 14 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1409 адам (684 ер адам және 725 әйел адам) болса, 2009 жылы 1253 адамды (590 ер адам және 663 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1944 жылы қаланған. 1944–1997 жылдары астық өсіретін “Рудаевский” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Нежинкада ЖШС-тер құрылды. Дереккөздер
Хасан Мирфаизов

Хасан Мирфаизов (1 мамыр, 1917 жыл, Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1985). Өмірбаяны * Саратов мемлекеттік университетін (1940) бітірген. * Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтының аспирантурасын (1960) бітірген. * 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. * Қазақ КСР-і Халық ағарту комиссариаты мекемелерінде, тұрмыстық химия зауытында инженер (1947–57) * Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында кіші ғылыми қызметкер (1957–63) * Қазақ химия-технология институтында (Шымкент) кафедра меңгерушісі (1964) қызметтерін атқарған. Дереккөздер
Сопақша торлыбас

Сопақша торлыбас (Dіctyocephalos attenuatus) – базидиомицеттер класы, гастеромицеттер қатарына жататын саңырауқұлақ. Солтүстік [http://Африка Африка] мен Солтүстік Америкадан (Колорадо штаты) табылған. Қазақстанда алғаш рет Арал – Каспий аймағындағы шөлді даладан тапқан. Кейіннен Жайық өзеннің төменгі жағалауынан, Маңғыстаудан және Сырдария өзеннің сол жақ жағалауынан табылған. Сопақша торлыбастың жемісті денесі шар, жұмыртқа не цилиндр тәрізді болады. Ұзындығы 27 сантиметрге дейін жетеді, жетілген түрлерінде сүректенген аяқшасы болады. Ұзындығы 24 см-дей, қисық, кейде тік болады, жоғары жағы кеңейген бас бөлімі, ал төменгі жағы тостаған тәріздес. Бас бөлімі шар тәрізді (ұзындығы 3 – 4,5, ені 8 – 9 см), әдетте жиегі ішкі жағына қарай қайырылған. Сыртқы қабаты (экзоперидийі) қалың, тегіс емес, алғашқыда іркілдек болып келеді, кейін қабыршақтанып қатая түседі, кейде әр жерінен пирамида тәрізді өсінділер пайда болады. Бастапқыда саңырауқұлақ ақшыл сары түсті болып, піскен кезде сарғыш қоңыр түске енеді, жағымсыз иісі болады. Жеуге жарамсыз. Сопақша торлыбас – өте сирек кездесетін реликт түр ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Пайдаланған сілтеме
Құнды қағаздар

Құнды қағаздар, бағалы қағаздар — мүліктік құқықты куәландыратын, дивиденд және пайыз түрінде белгілі бір ақша сомасын алуға құқық беретін құжат. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (15.1. 2001) сәйкес құнды қағаздардарға “облигация, коносамент, акция және заң актілерінде немесе соларда белгіленген тәртіппен құнды қағаз қатарына жатқызылған басқа да құжаттар” жатады (130-бап). құнды қағазға өтімділік, кірістілік бағамының өзгеріп отыратындығы, сенімділік, дербес айналымдылық сияқты жалпы экономикалық сипаттамалар тән. Құнды қағаз ұсынбалы (мүліктік құқықтар құнды қағазды тапсыру жолымен басқа біреуге беріледі), ордерлік (құнды қағаз мүліктік құқықтардың берілгенін куәландыратын жазба жолмен табысталады) және атаулы (мүліктік құқықтар құнды қағазда аталған адамға беріледі) болуы мүмкін. Құнды қағазда заңда белгіленген деректемелер болуға тиіс және құнды қағаздағы мүліктік құқықтар осы құнды қағаз көрсетілгенде ғана іске асырылады, сондай-ақ құнды қағаздың эмиссиясы және айналысы заңмен белгіленген ережелер мен нормаларға бағындырылады. Құнды қағаз реттеушілік, ақпараттық міндеттер атқарады, сондай-ақ экономиканың түрлі салаларын, соның ішінде нақты экономика мен қаржы саласын байланыстыру тетігі ретінде қолданылады. Қазақстан Республикасының “Бағалы қағаздар рыногі туралы” заңында (10.7. 2003) эмиссиялық құнды қағаздың шығарылуы, таратылуы, айналысқа жіберілуі және өтелуі барысында туындайтын қоғамдық қатынастар реттелген, сондай-ақ құнды қағаздың инвесторлары мен ұстаушыларының құқықтарын,құнды қағаз рыногінің қауіпсіз, ашық, тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету жолдары белгіленген. Бағалы қағаздар - :1. Мүліктік кұқықты куәландыратын белгілі бір жазбалар мен басқа да белгілердің жиынтығы. :2. Бағалы кағаздарға акциялар, облигациялар және бағалы кағаздардың Азаматтық кодекспен және Қазақстан Республикасының өзге де заң актілерімен айқындалған өзге де түрлері жатады. :3. Бағалы кағаздар шығарылым нысаны бойынша: *1) құжатты және құжатсыз; *2) эмиссиялық, және эмиссиялық емес; *3) атаулы, ұсынбалы және ордерлік бағалы қағаздар болып бөлінеді. Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар құқығы Қазақстан Республикасының құнды қағаздар нарығы туралы заңдылығы Қазақстанның Конституциясына негізделген және ҚР Азаматтық кодекісінен, 2-шілде 2003 жылғы Құнды қағаздар нарығы туралы» ҚР заңынан және басқа ҚР нормативтік құқықтық актілерден тұрады. Егер де Қазақстан Республикасы қол қойған келісімшарттарда заңда қарастырылғаннан басқа ережелер бекітілген болса, онда халықаралық келісімшарт ережелері қолданылады. Дереккөздер
Рахманқұл Алтынбекұлы Қамшыбаев

ҚАМШЫБАЕВ Рахманқұл Алтынбекұлы (1937 ж. т., Тараз қ.) – ғалым, экономика ғыл. докт. (1990), проф. (1994), Қазақстан Жоғары мектеп академиясы академигі. Ысты руынан шыққан. Мәскеу экон.-статистикалық ин-тын бітірген (1961). 1961 – 89 ж. Қазақстан ҒА экономика ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, Қазақстан экономика және жоспарлау ин-тында бөлім бастығы, директор, 1991 – 92 ж. Алматы саясаттану және басқару ин-тында проректор, 1992 – 94 ж. Қазақстан Президенті жанындағы Қазақстан менеджмент, экономика және жоспарлау ин-ты директорының орынбасары болып қызмет атқарған. 1994 жылдан Қазақ мемл. басқару академиясы «Халықаралық экономикалық қатынастар» оқу-ғылыми кешенінің директоры. Медальдармен және құрмет грамоталарымен марапатталған. 190-нан аса ғыл. еңбегі, соның ішінде 5 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Жем (мал азығы)

ға берілетін жем.]] Жем — қоректік заттарға бай мал азығы. Құрама азық негізі. Жем 3 топқа бөлінеді. Бірінші топқа арпа, сұлы, жүгері, қара бидай, тары сияқты астық тектес дәнді азықтар, екінші топқа асбұршақ, соя, үрмебұршақ сияқты бұршақ тұқымдас азықтар жатады. Олардың құрамында 20 — 40% протеин болады. Үшінші топқа майлы дақылдар, олардың дәні мен тұқымы (жарма, кебек, күнжара) жатады. Жем арқылы мал мен құстың күнделікті және жылдық қорек рациондары ретке келтіріледі. Олардың рациондарында мал азығы өлшемімен есептегенде Жем мынандай мөлшерде болу керек: сауын сиырда 15 — 20%, шошқада 50 — 70%, қойда 5 — 10%, жылқыда 40 — 65%, құста 75 — 90%. Дереккөздер
Мойынқұм (құм, Алматы облысы)

Мойынқұм – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Балқаш көлінен оңтүстікке қарай орналасқан Құланбасы, Малайсары және Көкшиелі тауларының солтүстік етегіне тіреледі. Солтүстігі Сарыесікатырау құмына, шығысы Жетіжал, батысы Жуанқұм құмдарына ұласады. Жер бедері Абсалюттік биіктігі 460 – 800 м. Іле өзенінен Қараталға дейін 60 – 70 км-ге созылып жатыр, ені 35 км-ге жетеді. Солтүстік және солтүстік-батыс бөлігіндегі қырқа құмдардың биіктігі 20 – 30 м. Оңтүстік бөлігі Шеңгелді және Сарыбұлақ құрғақ арналарымен тілімделген. Өсімдігі Еркекшөп, жусан, т.б. өсімдіктер өседі. Солтүстігінде жер асты сулары 100 м тереңдікте кездеседі. Күзгі, көктемгі мал жайылымы. Дереккөздер
Кәсіптік-техникалық білім

Кәсіптік-техникалық білім — кәсіптік-техникалық оқу орындарында және өндірісте оқыту жолымен шаруашылық салалары үшін білікті жұмысшы кадрлар даярлау жүйесі; белгілі бір жұмысшылық кәсіп, мамандық бойынша жұмысты біліктілікпен орындауға мүмкіндік беретін жүйеленген білімдердің, ісмерлік білік пен машық-дағдылардың жиынтығы. Қазақстанда кәсіптік-техникалық білім беру жалпы білім беретін, орташа және орта білім беретін мектептерде, лицейлерде, колледждерде, тікелей өндірісте, оқу өндірістік комбинаттары мен орталықтарда, курстарда жүргізіледі; Тағы қараңыз * Кәсіптік білім Дереккөздер
Қосағаш (Абай облысы)

Қосағаш — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Қосағаш ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Аягөз қаласынан батысқа қарай 134 км жерде. Тарихы Іргесі 1928 жылы қаланған. Өзімен аттас ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығы болды. Тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты 1962 жылы қой өсіретін кеңшардың орталығына айналды. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Әшімхан Тоқтасынұлы Қанаев

Әшімхан Тоқтасынұлы Қанаев (3.1.1959 ж. т., Жамбыл ауданы Қаратөбе а.) – ғалым, биология ғылымы докторы (2002). Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1981). 1981 – 91 ж. Микробиология және вирусология институтында аға лаборант, аспирант, кіші ғыл. қызметкер, ғылыми қызметкер, 1991 – 94 ж. Қазақ-түрік университетінде доцент, биология және микробиология кафедра меңгерушісі, 1995 – 2003 ж. Қазақ мемлекеттік университетінде докторант, доцент, микробиология кафедрасының меңгерушісі. 2003 жылдан Қазақ аграрлық ун-тінде Біліктілікті арттыру ин-тының директоры. Негізгі ғыл. еңбектері микробиология және биотехнология мәселелеріне арналған. Металл кентастарынан пайдалы құраушыларды бактериологиялық сілтісіздендіру әдісімен алу технологиясын, Қазақстанның техногендік экожүйесіндегі микробиол. процестердің рөлін, т.б. зерттеді. Осы мәселелерге арналған 2 монографияның және қазақ тіліндегі 3 оқулықтың авторы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Құрал-жабдықтар (балық аулау)

]] Балық аулау құрал-жабдықтары — мұхит, теңіз, көл, өзен, т.б. су алаптарынан балық аулауға арналған құралдар мен жабдықтар. Оған трал, сүзекі, қалталы жылымдар, ығызбай және құрма аулар, қабадан, қармақ, жарық түсіріп аулайтын құралдар мен электр қондырғылары жатады. Ертеде балықты сүңгі, шанышқы, гарпун (ұшы тастан, сүйектен, темірден жасалған), қаза (қамыстан тоқып таяз суларға салынады), т.б. құралдармен, түнде — буылған қамыстан жаққы жағып та аулаған. Кейін синтетикалық материалдардан тоқылған құралдар кеңінен пайдаланыла бастады. Балық аулау құрал-жабдықтары балық түрлерінің мекеніне, ерекшеліктеріне сай жасалынады. Мысалы, трал конус қалта пішінінде жасалып, оны сүйретіп жүру, көтеріп алу үшін кемеге арнайы қондырғылар орнатылады . Трал үйір-үйір боп жүретін треска, камбала, майшабақ аулауға қажет. Осындай шоғырланып жүретін балықтарды сүзекі және қалталы жылымдармен де аулайды. Сүзекі-жылымды суға тастап, кемемен біраз сүйретіп барғаннан кейін, табандық арқанын лебедкамен тартқанда, астыңғы жағы бүріліп қалталанады да, балық ішінде қалады. Оны кемеге тартып алу, көтеру, трюмге төгу жұмыстарының бәрі механикаландырылған. Ағынды суларда ығызбай аулар пайдаланылады. Ағын судың еніне қарай әрқайсысы 25 м болатын бірнеше ауды бір-біріне жымдастыра жалғап, өзенге көлденең салады. Бір жақ шетінің арқалығына қалтқы-бояқ, табандығына салдауыр байлайды да, арқалықтың екінші ұшын қайықтағы адам ұстап отырады. Мөлшерлі жерге дейін ығып барған соң, балығымен қоса тез суырып алады. Қос қанатында балық кірсе қайтып шыға алмастай етіп, бір-бірінің ішіне кигізіле бекітілген, конус тәрізді бірнеше қалтадан тұратын (әр қалтаның ауыз жағында оны керіп тұратын шеңбер шыбықтары бар) құрал түрлерін құрма тор, қабадан (не нәрете) деп атайды. Мұндай құралдар жағалауда өскен қамыс жиегіне, өзекшелерге құрылады. Электр жарығын су астына жіберіп, шоғырланған балықтарды сумен қоса кеме үстіне шығару үшін қуатты сорғылар орнатылған конус тәрізді шағын жылымдарды қолдану да жиі кездеседі . Шағын көлдер мен теңіз қолтықтарынан жарық түсіру тәсілімен аулағанда, электр жарығының орнына буылған қамысты жағады. Оның жарығына жиналған балықтарды ұзын сапты, жеңіл де ауқымды сүзекімен сүзіп не шанышқымен шаншып алады. Мұны жаққы жағу дейді. Ірі балық шоғырларын іздестіру үшін гидроакустикалық локатор қолданылады . Дереккөздер
Зұлқарнайын

Зұлқарнайын, Зул-қарнайын – Құран Кәрімде айтылатын ұлы патшаның лақап есімі. Зұлқарнайынның есімі Құран Кәрімде 3 жерде аталады (18-сүре, 83, 86, 94-аяттар). Мұнда Зұлқарнайын әлемнің батысына барып, онда тұратын адамдардың залымдарын жазалап, иманды, игілікті адамдарға жәрдем жасайды. Бұдан кейін күншығысқа барып, онда панасыз, қорғансыз жандарды кездестіреді. Осындай орасан аймаққа билік жүргізген Зұлқарнайын екі таудың арасына келгенде сөзі түсініксіз бір тайпаға кез болады. Олар Зұлқарнайыннан өздерін Иажуж бен Мажуж қауымынан қорғауды өтінеді, сол үшін салық төлеуге әзір екендіктерін білдіреді. Зұлқарнайын екі таудың арасына темір толтырып, ол таулармен теңеліп, деңгейлес болған кезде көрікпен қыздырып, шойын құйып тастайды. Осыдан кейін Иажуж бен Мажуж бұл қорғаннан өте алмайды, оны бұзып өтуге күштері жетпейді. Кейбір ғалымдар бұл қорғанды Дербент қорғаны деп есептейді. Осыған орай, Зұлқарнайынды Иран патшасы Дарий деп санайтындар бар. Зұлқарнайынның әл-Мунзир бин ас-Сама немесе Әбу Қариб әл-Химияри екендігіне байланысты аңыздар да сақталған. Ислам тарихшылары мен әдебиетшілері арасында оны Александр Македонский деп санау белең алған. Бұл пікір кейін аңыз-әңгімелерге айнала келіп, шығыс халықтарының жыр-дастандарына арқау болған. Әсіресе, Науаи мен Низамидің шығармаларында айрықша көрініс тапқан. Дегенмен, ислам тәпсіртанушыларының басым бөлігі Зұлқарнайынды Александр Македонский дегенге келіспейді. Өйткені, Александр Македонскийдің Құран Кәрімде баяндалған Зұлқарнайынға ұқсамайтын көптеген тұстары бар. Зұлқарнайын Қызырдан (ғ.с.) дәріс алған Аллаһның сүйікті құлы. Ал Александр Македонскийдің ұстазы Аристотель екендігі көпшілікке мәлім. Сондықтан Құран Кәрімге түсінік беруші кейбір тәпсіртанушылар Зұлқарнайынды ИбраҺим пайғамбар (ғ.с.) дәуірінде Иеменде өмір сүрген құдіретті бір патша деп есептейді. Дереккөздер
Мезозой қатпарлығы

Мезозой қатпарлығы — мезозой эрасын қамтыған тектоникалық қозғалыстар жиынтығы. Оларды киммерий немесе Тынық мұхит қатпарлығы деп те атайды. Қатпарланудың алғашқы лектері триаспен юра кезеңдерінің шегінде (көне киммерий), ең күшті қатпарлану юра соңында (жаңа киммерий немесе анд, невада), ақырғы қозғалыстары бор кезеңінде (австриялық, субгерцин) өтті. Мезозой қатпарлығы негізінде Тынық мұхиттың солтүстікүстік жарты шардағы жағалауларында қазіргі Жоғары Яна-Чукча, Сихотэ-Алинь, Үндіқытай-Тибет, Кордильера геосинклинальдары орнында ірі, биік қатпарлы жас тау жүйелері (киммерийдтер) пайда болды; құрлықтар өсіп, жер бедері өзгерді. Мезозой қатпарлығы Анд, Альпі, Карпат, Кавказ, Памир аймақтарын да қамтыды, олардың шыңдары дүркін-дүркін теңіз деңгейінен жоғары көтерілді. Көне заманда құрлықтың ішкі өлкелерінде пайда болып, нығайған платформалар жұрнағы саналатын ортаңғы массивтер (Колыма, Охота, Бурея, Ханка, тағы басқа) де мезозой қатпарлығына жатады. Ірі тау жүйелері құрылған геосинклиналдардан тыс көне платформалы аймақтарда, әсіресе Азияда, қалың құрлық шөгінділері мен андезитті жанартау жыныстарына толған үлкенді-кішілі опырықтардан тұратын мезозой қатпарлығы мен байланысты ойыстар (Моңғол-Охота, Байкал сырты белдеулері, тағы басқа) түзілді. Қытай платформасы мен Үндіқытайдың жоғары жамылғы қабаттарында да қатпарлы белдеулер пайда болды. Мұндай құбылыстар тек Қытай тектоникалық құрылымына ғана тән ерекшелік болғандықтан, кейде бұл аймақ “яньшань” қатпарлығы деп жеке бөлінеді. Мезозой қатпарлығы ықпалынан жер қыртысы жарылып, Үнді, Атлант мұхиттары қазіргі қалпына келді, теңіз құрлыққа ойысты. Үлкен аймақтарда магма тасып, трапп жыныстары тарала бастады. Мезозой қатпарлығы жер қыртысының жоғары қабаттарына гранит интрузияларының енуіне себепші болды. Тынық мұхиттың екі жағалауындағы көп мөлшердегі қалайы, алтын, вольфрам кендерінің белдеулері осы интрузиялармен тығыз байланысты. Дереккөздер
Тәртіп

Тәртіп – адамдардың белгілі бір қауымдастығындағы, тіршілік қарекеті саласындағы реттіліктің, жөн-жосықтылық пен ұйымшылдықтың сапалық сипаты; адам мінез-құлқының қоғамда қалыптасқан құқық, мораль нормаларына не әлдебір ұйымның жарғылық талаптарына сәйкестігі. Тәртіп тұлғаның ұстамдылығын, іштей ұйымдасқандығын, жауапкершілігін, өз мақсаттарына бағыну мен қоғамдық нұсқауларға (заңдар, әлеуметтік нормалар, қағидалар) бағынуға әзірлігі мен дағдысын қамтиды. Қоғамдық тәртіп адамдардың мінез-құлқы мен жүріс-тұрысына үйлесімді сипат береді, ұжымдық іс-әрекеттің өнімділігін, әлеуметтік инабаттардың қалыпты қызмет атқаруының, тұлғааралық қатынастың дұрыс болуының алғышарты болып табылады. Тәртіп - қоғамда қалыптасқан құқық, мораль нормаларына немесе қандай да болсын ұйымнын жарлық талаптарына адамдардың мінез-құлығының сәйкестігін бейнелейтін қандай да болсын қауымдастықта, адамдардың тіршілік әрекеті сферасында реттіліктің ұйымшылдықтың сапалық сипаттамасы. Оқушылардың тәртібі - оқу орынында белгіленген тәртіпті қатаң және дәл сақтау, өз міндеттерін, мұғалімдер мен оқушылар ұжымының талаптарын мүлтіксіз орындау, өз борышына саналы қарау. Сілтемелер
Намазга

.]] Намазга Намазғы, Намазғытөбе – көне дәуір ескерткіші (энеолит және қола дәуірі). Түркменстандағы Каахка т. ж. ст-нан батысқа қарай 7 км жерде. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 1 км-ге созылып жатқан үлкен төбе түрінде сақталған. Жалпы ауд. 70 ш. м жерді алып жатыр. Мәдени қабаттардың қалыңдығы 34 м. 1940 жылдардың соңынан бастап М.Е. Массон, Б.А. Литвинский, Б.А. Куфтин, В.М. Массон, т.б. зерттеді. Намазга-1, -2, -3, -4, -5, -6 деп аталатын алты мәдени қабаттан тұрады. Қыш ыдыстар, домалақ басты мыс түйреуіштер, террекоталы әйел бейнелері жиі кездескен намазга-1 қабаты (б.з.б. 5-мыңжылдықтың 2-жартысы мен 4-мыңжылдықтың басы) кешеннің алғашқы қалыптасу кезеңін көрсетеді. Бұл қабаттың қалыңдығы 7 – 10 м. Қоныс ауданы 10 га жерді алып жатыр намазга-2 (б.з.б. 4-мыңжылдықтың басы мен ортасы) кезеңінде Алтынтөбе, т.б. ескерткіштерді қамтитын батыс тобы ерекшеленеді. Бұл кезеңде қара және қызыл түсті геом. оюлары бар сәнді, бояулы қыш тараған және бидай мен арпа дақылдарына негізделген суармалы егіншілік неғұрлым толық орныққан. Соңғы энеолитке жататын намазга Соңғы энеолитке жататын намазга-3 (б.з.б. 4-мыңжылдықтың соңы – 3-мыңжылдықтың басы) кезеңінде мәдениет дамуында ірі өзгерістер орын алған. Тамаша өнер туындыларына жататын сәнді қыш ыдыстар кең тарап, әйелдердің отырған бейнелері, сондай-ақ ер адамның бейнелері пайда болған. Ерте қола дәуір жататын намазга Ерте қола дәуіріне жататын намазга-4 кезеңінде (б.з.б. 2900 – 2300 ж.) қышшы дөңгелегі пайда болып, кезеңнің соңына қарай толығынан тараған. Балшықтан жасалған, түйе жеккен арба бейнелері пайда болған. Орта қола дәуіріне жататын намазга-5 (б.з.б. 3-мыңжылдықтың соңы – 2-мыңжылдықтың басы) кезеңінде урбанизацияланған мәдениет қалыптасты. Қоныс ірі мәдени және өндірістік орталыққа айналып, Ежелгі Шығыс өркениетінің қалыптасуымен ерекшеленетін жаңа дәуір көрініс берді. намазга-6 кезеңінде (б.з.б. 2-мыңжылдық) құлдырау процестері жүрді. Миграциялық әсерлер, яғни сыртқы тайпалардың жылжулары мен қоныс аударулары байқалады. Кейбір деректер осы соңғы кезеңде намазга мәдениетіне Қазақстанның қола дәуірі тайпаларының әсері болғанын көрсетеді. Сілтемелер * Намаз * Ескерткіштер * Діни ұйымдар * Әулие * Шариғат Дереккөздер
Баффин Жері

Баффин Жері — Канадалық арктикалық топаралдың ішіндегі ең үлкен арал. Ол солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Гренландия жағалауы бойымен 1500 км-ге созылып, одан Баффин теңізі мен Дейвис бұғазы арқылы бөлініп жатыр. Ауданы 476 мың км². Аралдың басым бөлігі кембрийге дейінгі гнейстер мен кристалды тақтатастардан түзілген. Батыс бөлігі - батпақты көлдері бар төбешікті (абсолюттік биіктігі 150 - 200 м) жазықтық, шығыс бөлігін таулар (абсолюттік биіктігі 2591 м) алып жатыр. Онда ауданы 83 мың км² болатын мұздықтар орналасқан. Климаты арктикалық ылғалды. Өсімдіктері – мүк, қына және тундралық бұталар, жануарлары – лемминг, поляр қояны, көгілдір түлкі. Тұрғындары 3 мыңға жуық, негізінен, аралдың оңтүстігінде тұрады. Олардың негізгі кәсібі - аңшылық пен балық аулау. Қорғасын, мырыш, күміс өндіретін шахталар жұмыс істейді. Арал ағылшын зерттеушісі У. Баффин құрметіне аталған.