kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гипотония ауруы

Гипотония ауруы туралы түсінік Гипотония деп артерия қан тамырының қысымы шамадан тыс төмендеуін айтамыз. Гипотония ауруы гипертония ауруына қарағанда жиірек кездеседі. Артерия қан қысымы қалыптан төмен болған жағдайда қан айналымы баяулап, ағзаларға және олардың әрбір жасушасына жеткізіліп тұратын заттар қажетті мөлшерден аз болады да ағзадағы зат алмасу бұзылады. Артерия қан қысымы негізінен екі көрсеткішпен белгіленеді. Біріншісі – жүрек жиырылып қызыл қанды серпіп тастаған сәттегі қысымның деңгейі, оны систола қысымы дейді. Екіншісі – жүрек босаңсыған сәттегі қысым деңгейін диастола қысымы дейді. Сау адамдардың систола қысымы 100-140 мм сынап бағанасына, ал диастола қысымы 60-80 мм сынап бағанасына тең. Систола қысым мен диастола қысымның айырмашылығын тамырлық қысым дейді. Гипотония физиологиялық және патологиялық деп екіге бөлінеді. Физиологиялық гипотония денесі қатты шыныққан адамдарда, мысалы спортшылар арасында 2,5-3,5 пайыз кездеседі, оларды медициналық тексеруден өткізгенде денсаулығында ешқандай өзгеріс табылмайды. Аурудың себептері Патологиялық гипотония деп қан қысымының төмендеуінен әртүрлі мүшелер мен тән жүйелерінде ауытқулардың пайда болуы. Артерия қан қысымы адам түрлі науқаспен сырқаттанғанда, жарақаттанып қансыраған кезде, сондай-ақ ұзаққа созылған туберкулез, асқазан жарасы, обыр секілді ауру науқастардың әсерінен төмендейді. Мұндайда жүрек нашарлап, қан тамырының серпімділік қызметі әлсірейді. Аурудың белгілері Ауру адамның басы ауырады, басы айналады, жүрек түсінің ауруы, бастың ауруы бірден сақина секілді қысып, кенеттен басталады, кейде біртіндеп дамиды. Біреудің самай тұсі, қарақұсы не төбесі солқылдап ауруы мүмкін. Бас айналу кезінде көз қарауытып, қол-аяқ мұздап, кейде естен танып, талып қалады. Бұл әсіресе отырған орнынан немесе төсектен атып тұрған кезде де жиі байқалады. Артерия қан қысымы төмендегендіктен жүректің тынбастан жұмыс істеп тұрған бұлшық еттіне оттегі жетпейді де инфаркт басталуы мүмкін. Артерия қан қысымы төмендеуінен, жағдайдың өте ауыр күйге түсуін гипотониялық криз дейді. Мұндай кезде адамның құлағы бітіп, басы айналып, құсқысы келеді, қол-аяғы ұйып, бөзарған терісін мұздай тер басады. Гипотониялық криз болған кездегі жедел - жәрдем *Ауру адамды жатқызып, түймесін босатып алады да аяғын сәл жоғары көтеріп қояды; *Бетіне мұздай су бүркіп, алақанмен шапалақтайды, сонда жүйкелер тітіркеніп, мидың қан айналысы жақсарады; *Мүсәтір спиртін иіскетеді. Дәрігер келгенше кофеин, цитрамон, аскофен, қою шай немесе кофе беруге болады. Дереккөздер
Құйымшақ

Құйымшақ — омыртқа бағанасының төменгі бөлігі. Адам денесінің жамбас бөлігінде орналасқан құйымшақ арқадағы омыртқа бағанының ең ұшында, сегізкөзден төмен орналасқан. Оны ғалымдар эволюциялық дамудан қалған белгі деп таниды. Құйымшақтың алдыңғы бөлігі жамбас сүйегінің көптеген функциялары үшін маңызды қызмет атқаратын бұлшық еттер тобымен біріккен. Құйымшақты жаралап алған кезде жамбас сүйегі аумағы ауырып, жағымсыз әсер тудырады. Бұндай жарақаттар құйымшақты соғып алғанда, шығарып алғанда туындайды. Дереккөздер
Брахиозавр

Брахиозавр динозавры Брахиозавр ең ұзын динозавр болып есептелген. Ол біздің заманымызға дейін 160-145 миллион жыл бұрын Юра дәуірінің соңында өмір сүрген. Қаңқасы қазіргі Солтүстік Америка және Африка аумағынан табылған. 1903 жылы брахиозаврды осы қаңқасына қарап бейнелеген Элмер С.Риггз атты ғалым болатын. Брахиозаврлардың тістері- мықты, маңдайында орналасқан мұрнының үлкен саңылаулары иіс сезу қабілетінің жақсы дамығанын көрсетеді. Ұзын мойны, кішкентай басы, қысқа әрі жуан құйрығы болған. Алдыңғы аяқтарының артқы аяқтарына қарағанда ұзынырақ болуы оны өзге динозаврлардан ерекшеленген. ‎ Қызықты деректер *Ұзындығы: 26 м, салмағы:30-80 тонна, қорегі: шөппен қоректенген. *Брахиозаврдың:50 тісі болған. *Брахиозаврдың ең мықты қорғанысы – оның үлкен денесі. *Брахиозавр” сөзі “иықты кесіртке” деген мағынанаы білдіреді. *Ол биік ағаштардың жапырақтарымен және бұтақтарымен қоректенген. *Өмір сүру жасы – шамамен 100 жыл. Дереккөздер
Диплодок

Диплодок – мойыны ұзын, құйрығы жіңішке шөпқоректі динозавр. Ол 154 – 150 миллион жыл бұрын ежелгі Юра дәуірінде өмір сүрген. Мұрыны маңдайында орналасқан, алдыңғы жақ сүйектерінде имек тістері болған. Алдыңғы аяқтары артқыларына қарағанда – қысқа. Жауларынан ұзын тырнақтарымен қорғанған. Бел омыртқаларының астында аяқтарын алға – артқа қозғауға мүмкіндік беретін шығыңқы сүйектері бар. Бұл сүйектер динозаврдың мойыны мен құйрығын еркін қимылдатып, жылдам қозғалуына көмектескен. Ол жапырақтарды шайнамай жұтатын болған. ‎ Қызықты деректер *Ұзындығы – 28 м, салмағы – 2,5 т, қорегі – шөп болған. *Диплодоктың 14 метрге жуық құйрығы жер бетіндегі жануарлардың бәрінің құйрықтарынан ұзын болды. *Диплодок – ең ұзын динозавр. *Артқы аяқтары өте мықты болған. *Диплодоктың қалдықтары алғаш рет 1878 жылы АҚШ – тың Комо Блаф жотасынан табылған. *Құрылысы басқа көптеген алып зауроподтарға қарағанда әлдеқайда қарапайым. *Диплодоктың тістері ерекше болған. Дереккөздер
Камптозавр

Камптозавр динозавры Камптозавр – игуанодонға ұқсас, сүйегі ауыр орнитопод. Тұмсығы – тіссіз, ас шайнайтын жүзге жуық тісі ауыз қуысының түп жағында орналасқан. Орманда тіршілік еткен болуы мүмкін. Екі аяғымен де, төрт аяғымен де қозғалған. Төмен өскен, жатаған шөптерді жұлып жейтін кезде төрт аяғымен жүрген. Артқы аяқтары алдыңғыларына қарағанда ұзындау. Алдыңғы аяқтарында бес саусағы, тырнағы, артқы аяқтарында төрт саусағы және тұяққа ұқсас тырнақтары болған. Қалдықтары Еуропа мен Солтүстік Америкадан табылды. Оны алғаш рет динозаврлар коллекционері Ерл Дуглас АҚШ – тың Юта штатынан тапқан. Қазып алынған динозаврға “камптозавр” атауын 1885 жылы палеонтолог Ч.Марш берген. ‎ Қызықты деректер *Камптозавр артқы аяқтарымен көбірек жүрген. *156 – 145 миллион жыл бұрын Юра дәуірінде тіршілік еткен. *Камптозаврдың тұмсығы – тіссіз, ал мықты тістері ауыз қуысының түбінде орналасқан. Осы тістері арқылы тағамын оңай қорытқан. *Өзенге жақын жердегі қалың ормандарды мекендеген. Дереккөздер
Кіші жыныстық ерін

Кіші жыныстық ерін - әйел жыныс мүшесінің бір бөлігі, ол екі жұқа тері қатпарынан тұрады, үлкен жыныстық еріндердің астында ұзынынан созыла орналасқан. Оның қатпарлары жыныс мүшесінің саңылауынан сәл ғана шығып тұрады. Кіші жыныстық ерін қан тамырларына бай, байланыстырғыш ұлпалардан құралған, сондықтан түсі алқызыл болып көрінеді. Кішкентай жыныстық еріннің екі ұзын, қатпарлы терісі әйел адамның сарпайында (вульвасында) орналасады. Көптеген лимфалық бездер түйiні - фолликулдар кіші жыныстық еріннің сыртқы қабатына қарсы орналасқан. Кіші жыныстық ерінде қуысты денеге ұқсайтын күре тамырлар мен қан тамырлары, жүйке талшықтары бар. Тері қабатында май бездері орналасқан. Дереккөздер
Көнтабандылар

скелеті]] скелеті ]] Көнтабандылар немесе Сірі табандылар - көп уақытқа дейін бұл отрядтың өкілдерін жұпаяқтыларға жатқызып келді. Бұл жасаққа қазіргі заманда сақталған Түйелер (Camelidae) атты бір-ақ тұқымдас жатады. Тұқымдасқа 2 туыс: Африка мен Азияда кең тараған түйелер мен Оңтүстік Америкадағы өркешсіз түйелер - ламалар жатады. Жеті тұқымдас қазіргі заманда құрып біткен. Құрып біткен тұқымдастар: * † * † * † * † * † * † * † Сірі табандылардың аяқтары ұзын, аша тұяқты, табаны қалың сірілі («Сірі табандылар» деп аталуы да осыдан). Сірі табандылар Азия мен Оңтүстік Америкада таралған. Жабайы қос өркешті түйе тек Орталық Азияда Монғолиядағы шөлді аймақта (Гобиде), ал гуанако мен викунья Оңтүстік Америкадағы таулы жерді мекендейді. Сірі табандылардың Америкадағы екі түрі (лама және альпака) қолға үйретілген. Бұларды да түйе сияқты көлік есебінде және жүні мен еті үшін ұстайды. Америкада кездесетін Сірі табандылардың өркеші болмайды. Сірі табандылардан тек айыр өркеш түйе мен нар көбінесе Африкада және Оңтүстік Азияда кездеседі. КСРО-да сірі табандылардың жабайы түрі жоқ, бірақ қазба қалдықтарына қарағанда бұрын өткен геологиялық дәуірлерде тіршілік еткен. Елімізде сірі табандылардан тек айыр өркеш түйе мен нар өсіріледі. Қазақстанда көбірек өсірілетіні айыр өркеш түйе, ал нар Түрікменияда көбірек өсіріледі. Биологиялық сипаттамасы Мойны ұзын ірі жануарлар. Аяғы жұпаяқты, үшінші және төртінші саусақтары сақталған, көнді жалпақ табанына денесінің салмағын салып қозғалады. Қарны үш бөлімнен тұрады: үлкен қарын, жұмыршақ, ұлтабар. Қазір Орталық Азияның даласында жабайы түйенің бір түрі — қос өркешті түйе сақталған. Бір өркешті түйенің, нардың тек қана қолға үйретілген бір түрі белгілі.Түйелер шөлді жерлерге бейімделген, ұзақ уақыт су ішпей жүре береді. Түйелерде май қоры өркешіне жиналады. Май қоры өз тарапынан артық су қоры болып есептеледі. Сондықтан өркешінде май көп түйелер шөлге шыңамды келеді. Қолға үйретілген қос өркешті түйелер Монголия мен Қытайда, ТМД-да Әзірбайжанда, Қазақстанда, Орта Азия елдерінде бар. Оларды жүк көлігі ретінде пайдаланады. Ламалар тек кана Оңтүстік Америкада тіршілік етеді. Олардың жабайы екі түрі - гуанока және викунья белгілі Дереккөздер
Дисперсия құбылысы

Дисперсия құбылысы Күн жарығының құрама бөліктерге жіктелу құбылысын дисперсия деп атаймыз. Мысал үшін, кемпірқосақты алуға болады. Кемпірқосақ дегеніміз - жарықтың жаңбыр тамшыларында призмадағыдай жіктелуі нәтижесінде пайда болған күрделі күн жарығының үздіксіз спектрі. Күн жарығы 7 түстен тұрады. Атап айтсақ олар, қызыл, қызғылт сары, сары, жасыл. көгілдір, көк, күлгін. Дереккөздер
Лимбикалық жүйе

Лимбикалық жүйе - сезім, қозу және еске байланысты сезімталдыққа қатысатын адамның ми құрылымы деп аталатын ұғым. Лимбикалық жүйе көптеген ми қыртыстары мен мидың астыңғы қабаты сияқты құрылымнан тұрады. Лимбикалық жүйе эндокрин жүйесіне әсер ету арқылы жұмыс істейді. Әдетте, лимбикалық жүйе мидың рахат орталығы деп аталатын ми ядросының құрылымымен өзара байланысты. Лимбикалық жүйе сонымен қатар префронталды ми қартысымен де тығыз байланысты. Лоботомия психо-хирургияның бір түрі, ол лимбикалық лейкотомия деген атпен де белгілі. Эмоциональді реакциялар лимбикалық жүйе арқылы іске асады. Ол вегетативтік рефлекстерді реттеуге де қатысады. Дереккөздер
Желкенді кемелер

Тұңғыш желкенді қайық Техниканың өнермен ең жақын жанасатын жері осы желкен болса керек. Тарихшылар алғашқы желкенді кемелердің шамамен 2 – 3 мың жыл бұрын Қытай мен Мысырда пайда болғанын айтады. Шынында солай ма екен... Тұңғыш желкенді қайықты алғашқы қауымдық құрылыстағы аңшы жасаған шыған, қайығына айыр таяғын байлап, оған аң терісін керіп қойған болар. Алғашқы желкендер төртбұрышты әрі жалпақ болған. Желкенді кенеп деген қалың матаның бірнеше кесегінен тіккен бертін келек кенептің жан–жағын бұрыштап тіге бастады. Желкен қампиып тұратын болды. Мұндай желкен желді жақсы “ұстаған”. Сонымен қатар қампиған ойыс желкен өзінің бетіндегі ауа ағындарының жылдамдығындағы айырмашылық есебінен қосымша күш тудырады. Желкен түрлері Ауа ағынының жылдамдықтары арасындағы айырмашылықтың ең үлкен шамасы үшбұрышты желкендердің бетінде пайда болды. Оларды латын желкендері деп атайды. Бұл желкендер ежелден белгілі, қиғаш желкен деп те аталады.. Қиғаш желкендердің түзулерден айырмашылығы, оларды кеменің көлденең бойына бұрыш жасай орналастырады. Қиғаш желкендерге бирмудтықтар, люгерлер, гафельділер, кливерлер, стаксельдер де жатады. Желкендерді реяға, ал реяларды діңгек треге бекітеді. Діңгектер мен реялар рангоут деп аталады. Көне желкенді кемелерде рангоутты ағаштан, ал қазіргілерде – металл мен пластиктен жасайды. Желкендерді рангоутқа бекіту үшін арқандар мен блоктардың күрделі жүйесі – такелаж пайдаланылады. Такелажды рангоутке әйгілі теңіз түйіндерімен байлайды. Желкенді кеменің жылдамдығы көбінесе желкеннің ауданымен анықталады. Ауданы үлкен болса, жылдамдық та артады. Ал енді бұрылу, бұлтару қасиеттері желкендердің түрі мен орналасуына тәуелді. Түзу желкендермен ғана қамтамасыз етілген кеме желге қарсы жүзе алмайды. Бұған қиғаш желкендер қажет. Ірі кемелерге әдетте түзу желкендерді де, қиғаш желкендерді де орнатқан. Желкенді кемелердің түрлері Желкенді кемелерді желкендерінің көлемі мен пішініне қарай түрлерге бөледі. Түзу желкенділері – кеме лер, фрегаттар, барка лар. Қиғаш желкендермен бригантина лар, шхуналар, яхаталар жүреді. Желкенді кемелердің даму шыңы клиперлер болды. Клиперлер заманы ұзаққа бармады, XIX–ғасырдың бірнеше ондаған жылы ғана. Олар желкендерінің ауданы үлкен рі кемелер болатын. Корпус ының сүйірлене қапталуының арқасында олар қатты жылдамдықпен жүзе алған. Жақсы клиперлер пароходты да басып озған. “Сарк”және ”Фермопилы” “шай клиперлеріне” жатады: олар Үндістаннан Англияға шай жеткізіп тұрған. Екі кеме бәсекеге түскен. Әйгілі клипер “Катти Сарк” – клиперлердің символы ғана емес, желкенді кеменің мінсіз үлгісі. Қазір “Катти Сарк” Лондонда мәңгілікке аялдап тұр. Ең жүйрік клипер атану құрметі “Фермопилыға” тиесілі, оның желкенді кемелер арасындағы жылдамдық рекорды әлі күнге дейін жаңарған жоқ. “Мұхиттың тазы иттері” – клиперлерді осылай атаған. Оларды жасаушылар конструкцияның техникалық жетілгендігі мен сыртқы көріністің керемет әсемдігін ұштастыра білген. Дереккөздер *Техника,"Балалар энциклопедиясы Росмэн",Мәскеу 2012,ISBN 978-5-353-06042-0,УДК 087.5,ББК 92 *http://lifeglobe.net/blogs/details?id=688 *http://massaget.kz/bilim/bilesiz-be/1589
Бояу (матаны бояу)

Бояу (матаны бояу). Бояуды дұрыс таңдап алу үшін матаның қандай талшықтан жасалғанын анықтау керек. Бұл үшін матаның ұзыны мен енінен бір-бір жіп суырып алып, оларды сіріңке талымен абайлап күйдіреді. Егер жіп тез, бірқалыпты, жарық жалынмен, күйген қағаздың иісі шығып, күлі тез үгітілетін болса, онда бұл өсімдіктен алынған немесе вискозды талшық. Ацетатты жібек те тез жанады, бірақ жіптің ұшында қоңыр-қошқыл түсті түйнек пайда болып, жанып біткен кезде сірке қышқылының иісі сезіледі. Капрон мен нейлон жанбайды, жұмсақ түйнек түзік балқиды. Малдан өндірілетін талшықтардан жасалған жіптер нашар жанып, ұшында қол тигенде үгітіліп кететін түйнек пайда болады: жанған кезде күйген сүйектің иісі шығады. Турлі материялдарды бояғанда түстер араласатын болғандықтан алынған түс басқа болады, (мысалы, көк бояумен боялған сары түсті мата жасыл тусті болып шығады). Тағы қараңыз *Бояу үшін су мен ыдыс дайындау‎ *Бояуға дайындау‎ *Бояуғыш ерітінді даярлау *Жүн және жүннен жасалған бұйымдар‎ *Бір орам жіпті 3-4 түске бояу *Табиғи жібектен жасалған және жартылай жібек маталар‎ *Боялған маталар мен бұйымдарды өңдеу‎ *Бояудың ойдағыдай шықпау себептері және оны жөндеу жолдары‎ Дереккөздер
П

П, п — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Қос еріндік, қатаң, шұғыл дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Сөздің басында да, ортасында да, соңында да, сөздің барлық шенінде кездеседі (пісір, пысық, епті, қапы, доп, жап). Қазақ тілінде жиі қолданылатын әріп. Қазақ тілінде кей жағдайларда "П" дыбысына аяқталған сөзге дауыстыдан басталған қосымша жалғанса, ол ұяң "б" ( көп - көбей) не үнді "у" дыбысымен ( сеп - сеуіп) алмасады . Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «П»-ны &amp;#1055; немесе &amp;#x41F;, ал кіші «п» әріпін - &amp;#1087; немесе &amp;#x43F; деп белгілейді. Дереккөздер
Р (кирил)

Р, р — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл алды, діріл, үнді дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Латынша романдалуы: "R, r". Қазақ тілінде сөздің барлық шенінде кездесетін дыбыс(рахмет, рет, рай, жарлық, бекер, отыр) . Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Р»-ны &amp;#1056; немесе &amp;#x420;, ал кіші «р» әріпін - &amp;#1088; немесе &amp;#x440; деп белгілейді. Дереккөздер
С (кирил)

С, с — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл алды, қатаң, ызың дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Бұл дыбыс орын талғамай сөздің, жұрнақ пен жалғаудың кез келген жерінде қолданыла береді. Көрші дыбыстың ықпалымен "с" дыбысынан кейінгі ш ассимиляцалау нәтижесінде "ш" болып айтылатын сәттері де бар: мысалы, шашса - шашша, жұмысшы - жұмышшы т.б. . Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «С»-ны &amp;#1057; немесе &amp;#x421;, ал кіші «с» әріпін - &amp;#1089; немесе &amp;#x441; деп белгілейді. Дереккөздер
Т (кирил)

Т, т — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Шұғыл, тіл алды, қатаң дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. "Т" дыбысы орын талғамай, сөздің кез келген жерінде кездесе береді. Дауыстының ықпалымен ықпалымен ұяңдамайды. Бұл - қазақ тіліне тән дыбыстық ерекшеліктерінің бірі . Кодтар кестесі HTML жүйесінде бас әріп «Т»-ны &amp;#1058; немесе &amp;#x422;, ал кіші «т» әріпін - &amp;#1090; немесе &amp;#x442; деп белгілейді. Дереккөздер
Шыж-мыж

Жылқы сойылып жатқанда соғымшыларға "қолы қимылдағанның аузы да қимылдайды" деп қуырдаққа дейін ауызға салып жіберетін жедел тағам дайындалады. Соғымның бүйрегі мен шарбы майын отқа қақтап шала пісіреді де асатып жібереді. Бұл да жедел пісіру амалы. Қазақта "мың сіз-бізден бір шыж-мыж артық" деген сөз бар. Бұл - сырттай жай сыйласқаннан гөрі бір рет дәм тартысқаннан артығы жоқ дегенді білдіреді. Дәм татысу - аралас-құраластың басы және тамаққа тойғызу емес, ата дәстүрдің жолы әрі ықылас, достық белгісі.
Шеркес хан

Шеркес хан – 1374-1375 жылдардағы Алтын Орда ханы. Ол 1361 жылы Қажы Тарханда тархан ретінде билік құрған. Кейбір қолжазбаларда оның есімі 1372 жылдан бастап шеркес хан ретінде көрсетіледі. Сол жылы Шеркес Мамайдан Қажы Тархан мен Берке Сарайды тартып алған болатын. Шеркес ханның шыққан тегі анық емес, бірақ Тоқа Темірдің ұрпағы болуы мүмкін деген болжам бар. Дереккөздер Бегалин Қайрат. Алтын Орда хандары. – Алматы: «Адамар» ЖШС, 2007. – 272 бет. Дереккөздер [http://ru.wikipedia.org ru.wikipedia.org] Черкес(хан Золотой Орды) Тағы қараңыз
Егіндік жер

Егіндік жер, егістік - ауыл шаруашылығында дәнді дақылдарды өсіру үшін қолданылатын егін алқабы. Ол жыл сайын күтіліп, бапталып, суарылып тұрады. Күзде шабылады. Егін жиналады. Егін әр түрлі болуы мүмкін: бидай, арпа, сұлы, көкөністер және т.б. Дүние жүзі бойынша егіндік жер алқабының аумағы 1,3 млрд га. Бұл құрлықтың 10% құрайды. Аталмыш көрсеткіш тұрақты. 1,3 млрд га жердің басым бөлігі бидай шаруашылығына тиесілі.
Камаразавр

Камаразавр - ұзын мойынды, ұзын құйрықты, алып зауропод динозавр. Ол шөппен қоректенген. Ұзындығы - 23 метр, биіктігі - 4,5 м, салмағы - 20 тонна. Өзге зауроподтармен салыстырғанда, денесі кішкентай. Басы сопақша келген, тұмсығы доғал, тістері қасықтай, құйрығы мен мойыны қысқа, аяқтары жіңішке. Алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан сәл қысқа. Динозавр артқы аяқтарымен жүрген. Камаразаврдың омыртқалары қуысты болғандықтан салмағы жеңіл. Сондықтан да динозаврлдың атауы "қуыс сүйекті кесіртке" деген мағынаны білдіреді. Камаразаврдың табылған қалдықтарының арасында жас және ересек динозаврлардың сүйектері болды. Олар үйірмен өмір сұріп, кішкентай балаларына қамқорлық корсеткен. Камаразаврлар жұмыртқадан жарылқан. Алайда олардың жұмыртқалары ұядан емес, жерден табылды. Камаразавр жүріп келе жатып жұмыртқа салған болуы мүмкін. Сол себепті олар жұмыртқасын қараусыз қалдырған. Бұл зауроподтың өмір ұзақтығы 100 жылға дейін созылған. 19 см-ге дейін қашау пішіндес тістері болған
Людовик Галеви

Людовик Галеви (Алеви) - драматург және романист, ол 1834 жылы Францияның Париж қаласында дүниеге келген. Ол Мельяка деген жақсы серік тауып, оперетка деген жаңа жанр ойлап тапты. Оның «Тозақтағы Орфей», «Керемет Елена», «Көк сақал», «Ұлы герцогиня Герольштейндық» атты жаңа жанрдағы шығармалары бар. Негізінде оперетка жанры қоғамдық сатира түріне жатады. Галеви Мельякамен бірге бірнеше ойластырылған салмақты комедиялар жазған болатын. Олардың ең ірісі «Frou-Frou» (1869) болып табылады. Галеви мен Мельяканың ең танымал пьесалары болып: «Fanny Lear» (1868), «Tricoche et Cacolet», «La Cigale», «Sonnettes» танылады. Осыдан басқа галеви бірнеше романдардың авторы болды: «Fanny Lear» (1868), «Tricoche et Cacolet», «La Cigale», «Sonnettes». Галеви «Invasion» аталатын бірнеше франко-орыстық соғыс жайлы әңгімелер жазды
Кархародонтозавр

Кархародонтозавр - әлемдегі ең алып жыртқыш динозавр. Ол табылғанға дейін адамзат тек тиранозавр-рексті ең ірі деп білген. Алайда кархародонтозаврдың өлшемі одан асып түсті. Оның құйрығы мен денесі - ірі, сүйегі - ауыр. Қысқа алдыңғы аяқтарында үшкір тырнақты үш саусақтан болған. Кархародонтозаврдың ұзындығы - 13 метр, басының ұзындығы - 1,8 метр, алмағы - 6 - 8 тонна. Оның 20 см-ге дейін созылған үшкір тістері болған. Кархародонтозавр мен гигантозавр бір-біріне қатты ұқсаған. Соңғы зерттеулер бойынша екеуі бір динозавр болуы мүмкін деген болжам айтылған. Кархародонтозавр 98 - 93 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Ол - кархародонтозаурид тұқымдасынан тараған ірі жыртқыш. Атауы "кархародон" - "үшкір", "заурос" - "кесіртке" деген сөздерден құралып, ""үшкір тісті кесіртке" деген мағынаны білдіреді. Динозавр етпен қоректенеді. 1927 жылы Алжирдегі бор дәуіріндегі екі тістен Megalosaurus saharicus ретінде сипатталған. 1931 жылы Э.Штремер оны Египеттік Бахария формациисының толық емес қаңқасы негізінде жеке тұқымдасы ретінде анықтады. Бұл тұқым 1996 жылы П.Серено Марокко дағы Кем Кем формациисының толық емес бас сүйегінің суреттелгеніне дейін белгілі болған жоқ. Одан кейін Солтүстік Африкада (Алжир, Тунис, Ливия, Египет, Нигер, Марокко) альбиялық - сеномандықтардың көптеген олжалары (негізінен тістері мен омыртқалары) пайда болды. Оңтүстік Америкадағы гигантозаврдың және басқа да соған байланысты жыртқыш динозаврлардың табылуы Стром анықтаған Carcharodontosauridae тұқымдасының құрамын нақтылауға және кеңейтуге мүмкіндікк берді. Өзінің туыстары сияқты, Кархародонтозаврдың салыстырмалы түрде қысқа және тік мойыны, үлкен басы және қысқа алдыңғы аяқтары болды. Оңтүстік Американың кархародонтозаврдтерімен салыстырғанда, Кархародонтозаврдың өзі салыстырмалы түрде аз белгілі. Дегенмен, ол ең ірі этқоректі динозаврлардың бірі болды (бас сүйегінің ұзындығы шамамен 160 см-ге дейін). Жалпы ұзындығы әртүрлі бағалаулар бойынша 12-13,3 метрге, ал салмағы 6,2 және 15,1 тоннаға дейін жетуі мүмкін. Грегори Поль Кархародонтозаврдың ұзындығын 10 метрге, салмағын 4 тоннаға бағалады. Бас сүйегі салыстырмалы түрде аласа, тар, жақтары біршама қайшы тәрізді. Гиганотозаврмен салыстырғанда бас сүйегінің ою-өрнегі онша айқын емес, тұмсығы салыстырмалы түрде төмен және жеңіл, ал тістердің ұзындығы шамамен 20 см жетеді . 2001 жылы Кархародонтозаврдың ми қуысын зерттеу Кархародонтозаврдың миы (сонымен қатар басқа жыртқыш динозаврлардың миы) құс емес сауропсидтердің миына ұқсас екенін көрсетті. Түр түрлерінен басқа, Тунис пен Нигерден, мүмкін Зимбаб бірнеше түр-анықталмаған кархародонтозавр үлгілері бар. 2007 жылы нигериялық түр Carcharodontosaurus iguidensis деп аталды. Кархародонтозаврдың бұл түрі көлемі жағынан Carcharodontosaurus saharicus түрімен салыстыруға болатын.
Айдарлы аражегіш

Айдарлы аражегіш &nbsp;— Қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Сипаттамасы Айдарлы аражегіш кәдімгі аражегішке өте ұқсас құс. Одан тек қана құйрығының түсімен ерекшеленеді құйрығының ұшына таман қалың, қошқыл жолағы болады, ал кәдімгі аражегіштің құйрық біркелкі шиммайлы болып келеді. Бұдан басқа ересек айдарлы аражегіштердің ақшыл, алқымның төменірек тұсы тағаға ұқсас қошқыл түспен көмкеріледі. Дегенмен бұл екі түрдің айырмашылығын анықтау тіпті мамандар үшіін де проблема болып келеді. Салмағы 0,7-1,5&nbsp;кг, дене тұрқы 59-66&nbsp;см, еркек дарасының қанаты 40,4-44,5&nbsp;см, ұрғашы дарасында 43,7-49,7&nbsp;см, қанат жайғанда&nbsp;— 150-170&nbsp;см-ге жетеді. Таралуы Айдарлы аражегіш Шығыс Сібір және Оңтүстік Азия да өмір сүреді, сондай-ақ жылыстау кезінде Қазақстанның оңтүстік бөлігінде кездеседі Дереккөздер
Аламозавр

Аламозавр АҚШ-тың Техас штатындағы Аламо фортынан табылған. Зауропод тұқымдасына жататын динозавр кейінгі Бор дәуірінде 80 миллион жыл бұрын өмір сүрді. Ұзындығы - 21 метр, салмағы - 33 тонна. Төрт аяқты, шөппен қоректенетін жануар. Кейінгі Бор дәуірінде Солтүстік Американы ұзақ уақыт мекендеген санаулы тиранозаврлардың бірі. Оған туыстығы жаңынан "сальтазавр" деп аталатын тиранозавр өте жақын. Аламозаврдың бассүйегі табылмаған. Өзге сүйектері АҚШ-тың Монтана, Нью-Мексико, Техас, Юта штаттарынан теріп алынған. Ол өзінің ұзын мойыны мен қамшы тәріздес құйрығын жыртқыштардан қорғану үшін қолданды. Ғалымдар аламозаврдың сол кезеңде өмір сүрген өзге де зауроподтар секілді сауытты болды деп пайымдайды. Соңғы рет 1970 жылы "Биг Бенд" ұлттық саябағынан аламозаврдың жауырын сүйегі мен иық сүйектерінен тұратын қаңқа бөлігі табылған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 33 тонна *Тұқымдас : Сальтазавр *Отряд тармағы : Зауоподоморф Дереккөздер Дереккөздер
Жасыл арасақ

Жасыл арасақ — сарыалқым арасақтан тамағындағы ашық сары түс пен жонындағы ашық қызылсары түс арқылы ерекшеленетін құс. Оның реңі соншалықты шұбар емес, неғұрлым таңдамалы. Даусында аздаған айырмашылық бар, алайда бұл үшін белгілі дағды қажет Каспий маңы, Орта Азия, Оңтүстік-Батыс Азия, Африка және Мадагаскардың шөл аудандарында өмір сүреді. Қазақстанда тек ірі өзендердің – Сырдария, Ембі, Жайық, Сарысу, Шу және Іленің сағаларында аңғарларды бойлай таралған. Жасыл арасақтар індерін көбінесе құм шағылдарының түбінен қазады. Басқа өмір сүру сарыалқым арасаққа ұқсас. Сәуірдің екінші жартысында ұшып келіп, қыркүйек-қазанның басында ұшып кетеді.
Қатаң норма

Қатаң норма - тілдің заңдастырылған нормаларымен бекітілген, тілдегі әр тірлі нұсқада айтылатын сөздерді бірізділікке, бір арнаға түсіретін қазақ тілінің тілдік нормасы. Қатаң норма тіл жүйесімен бұлжымас бірлікте болады. Тіл заңдылықтарын жете білетін адамға бұл еш қиындық тудырмайды. Тілде белгілі бір сөзді әр жерде әрқалай айтуы мүмкін. Осы жерде қай сөзді дұрыс қолдануды айғақтап беру үшін қатаң норма енгізілген. Мысалға, қазақ тілінде бұйрық райдың екінші жағындағы етістікті үш түрлі айтады: сен бар, сен барғың, сен барың. Қазіргі қатаң нормаға сәйкес аталмыш үш нұсқаның біріншісі, яғни сен бар нұсқасы айтылып жүр. Ал сен барғын, сен барың үлгілері диалектілерге жатады. Үш нұсқаның жанына жақын тартқанын таңдап алу сөйлеушінің ырқында болмайды. Тіл тәжірибесінде сыннан өтіп, жұртшылық таныған түрін ғана сөйлеуші қарым-қатынас мақсатында өолдана алады. Бұл - қатаң норманың грамматикалық мысалы. Қатаң нормалардың түрі фонетика, лексика саласында да кездеседі. Дереккөздер * Уәли Н., Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006. - 119-бет.
Жау тылындағы бала

Жау тылындағы бала — Қасым Қайсеновтың 1961 жылы жазған повесі. Повесте автор Ұлы Отан соғысы кезінде жау тылындағы партизандардың басқыншыларға қарсы жасаған зор ерліктерін үлкен тебіреніспен суреттеп жазған. Қысқаша мазмұны Бұл повесте сұрапыл Ұлы Отан соғысы кезінде, Украина жерінде ,жау тылында, партизандар қатарында болған он жасар қазақ баласының басынан кешкен қилы-қилы өмір соқпағы суреттеледі.Ол Майор Мергенбаевтың ұлы Серікатаcының қолында ауылда оқып, жазғы демалысында қаладағы әкесіне қонаққа келеді. Көп ұзамай майор Мергенбаевке шекарадан фашист армиясы өтіп кеткеніне,полкте соғыс дабылы соғылғандығы хабары келеді. Он жасар Серікті Жамал жетектеп эшелонмен қайта ауылға кетпек болады. Жау бомбалап,эшелон өртенді. Жамал жау оғынан қаза табады. Серік комиссар Савченконың әйелі Анна Ивановна мен оның баласы Бористің қасында қалады. Анна Ивановна екі баланы алып туған жері Винница облысы, Сомогородск ауданы, Зазулин селосында тұратын әкесі Иван Дементьевичке қиындықпен әрең жетеді. Сатқын құрбысы Тамара комендатқа бұларды ұстап бергісі келеді. Астыртын ұйым басшысы Олейниктің байланысшысы Алексей жасырын үй тауып беріп көмек көрсетеді.Жанкештілікпен Отан үшін алысқан партизандар сәулетті қала мен күл болған селоны, немістер тірідей көмген әке-шеше,іні-қарындасты көрді.Бостандық үшін, болашақ бақыт үшін аянбай алысты. Жандармдардан ерлікпен қорғанған ауыл тұрғындарына Қызыл Армия көмекке келеді. Повесть соңында Майор Жомарт Мергенбаев ұлы Серікпен аман-есен кездеседі. Шығарма кейіпкерлері * Серік – жас партизан, патриот, тапқыр ,қырағыл, батыл, қайсар, жасы онда, барлаушы. Өскенде атты әскер командирі не артиллерист болғысы келеді. * Анна Ивановна – Бористің анасы, партизан, комиссар Совченконың жұбайы. * Борис – партизан, жасы Серікпен шамалас. Серіктің жан досы. * Константин Иванович Спижевский –командир, жасы 24-25те, қара торы, бұйра шаш, денелі, сымбатты жігіт. Ақылды, ұстамды, сабырлы. Партизан соғысын әбден меңгерген адам. Туған ауылы Григорьевка селосы. Петреяслав, Канев аудандарындағы астыртын ұйымдарды, ірі партизан отрядының бір батальонын басқарады. * Иващенко Коля – Анна Ивановнамен педагогикалық институтта бірге оқыған, досы. * Жомарт Мергенбаев - Серіктің әкесі * Мария - Николай Абраменконың әйелі. Виктордың анасы. Бауырлары: Гаман Иван, Гаман Галя, Гаман Михайл. Шығармадағы жер-су атаулары * Украина жері – сұрапыл соғыс кезіндегі Украина суреттеледі. * Винница облысы, Сомогородок ауданы, Зазулин селосы – шығарма кейіпкерінің бірі Анна Ивановнаның туған жері * Киев, Мироновск, Канев, Ржищев – Украина қалалары. * Македон селосы, Пи селосы - жандармдар кішкентай Гаман Михаилді тұтқындады. * Көк орман - Пи селосынан 4-5 шақырым шағын ну тоғай. Гаман Михаил осы жерде өлтірілді. * Хоцкий орманы, Панитов орманы - партизандар болған жерлер. * Переяслав ауданы, Шобитки, Пологи-Вергуны, Григоровка, Лукавец, Зарубенцы, Шобитки - партизандар азат еткен селолар. * Мироновка селосы - партизандарды осы жерде түрмеге қамайды. * Луковец селосы - Днепр жағалауындағы село. Дереккөздер Сілтеме * [http://nblib.library.kz/elib/library.kz/Vystavki/Kaysenov.pdf Жау тылындағы бала]
Стехиометрия

Стехиометрия (грек. στοιχεῖον «элемент» + μετρέω «өлшеу») - заттардың арасындағы массалық және көлемдік қатынастарды қарастыратын химияның бөлімі. Стехиометриялық мөлшер — химиялық реакция теңдеуі немесе формула бойынша заттың теориялық қажетті мөлшерін білдіреді. Яғни, ол реакциядағы заттардың мольдік қатынасына сәйкес келетін мөлшер. Стехиометриялық есептеулер — бұл заттардың түрлері мен олардың арасындағы химиялық теңдеулерге негізделген әртүрлі есептер. Мұндай есептеулерге сондай-ақ реакция теңдеулерін құрастыру мен белгілі бір мөлшердегі заттың қанша өнім немесе реагент беретінін анықтау да кіреді. Стехиометрияның негізін келесі заңдар құрайды: * Массаның сақталу заңы * Құрам тұрақтылық заңы * Эквиваленттер заңы * Еселік қатынас заңы * Көлемдік қатынас заңы * Авогадро заңы Бұл заңдар заттардың атомдар мен молекулалардан тұратынын дәлелдеп, атом-молекулалық ілімнің дұрыстығын негіздейді. Ал өз кезегінде, атом-молекулалық ілім осы стехиометриялық заңдардың мән-мағынасын түсіндіруге мүмкіндік береді. Этимология «Стехиометрия» терминін алғаш рет Иеремия Рихтер енгізген. Ол бұл атауды өзінің «Стехиометрия негіздері немесе химиялық элементтерді өлшеу өнері» («Anfangsgründe der Stöchyometrie oder Meßkunst chymischer Elemente») атты еңбегінде қолданған (Бреслау және Хиршберг, 1792–1793 жж.). Бұл еңбегінде ол қышқылдар мен негіздердің тұз түзу кезінде қатысатын массаларын зерттеп, қорытындылар жасаған. Стехиометриялық қатынас Егер бастапқы заттар нақты белгіленген қатынаста химиялық әрекеттесуге түсіп, нәтижесінде мөлшері дәл есептелетін өнімдер түзілсе, мұндай реакциялар стехиометриялық реакциялар деп аталады, ал оларды сипаттайтын химиялық теңдеулер — стехиометриялық теңдеулер деп аталады. Әртүрлі қосылыстардың салыстырмалы молекулалық массаларын біле отырып, бұл заттардың қандай қатынаста әрекеттесетінін есептеуге болады. Реакцияға қатысушы заттар арасындағы мольдік қатынастарды химиялық теңдеулердегі коэффициенттер көрсетеді. Бұл коэффициенттерді стехиометриялық коэффициенттер деп атайды (олар — химиялық теңдеулердегі коэффициенттер, яғни реакция теңдеуінің сандары). Егер заттар 1:1 қатынасында әрекеттессе, онда олардың стехиометриялық мөлшерлері эквимолярлы деп аталады. Есеп шығару алгоритмі (стехиометрия) # Есептің шартын мұқият оқып алып, берілгені мен табуға керек тиісті шамаларды қысқаша жазу # Реакция теңдеуін құру # Берілген және табу керек заттар үшін зат мөлшерін ( немесе n), мольдік массасын , массасын тауып теңдеудегі сол заттардың формулаларының астына жазу # Есептің шартында берілген және табу керек шамаларды зат формулаларының үстіне жазу (зат таза күйінде болмаса, онда таза заттың массасын тауып алу керек) # Пропорция құрып, белгісіз шаманы табу. Пропорцияның бірінші бөлімі теңдеу бойынша, ал екінші бөлімі – есептің шарты бойынша құрылады # Жауабын тұжырымдау Қолданыс мысалы Массасы 92 грамм натрий хлормен әрекеттескенде қанша натрий хлориді ( NaCl ) түзіледі? (1) Берілгені: т/к: (2) Шешуі: 2Na +Cl2 = 2NaCl (3) ν, моль: Na – 2; NaCl – 2 Дереккөздер
Жәндіктердің қоректенуі

Кейбір жәндіктер гүлдермен, өсімдік балшырынымен, жемістермен және өсімдіктердің жемісімен қоректенеді.Өсімдік ұрықтарын жіне бүршіктерді жейтіндерді ағаш діңгектері мен қылқандарында тіршілік етеді. Олардың іріп- шіріген органикалық заттарды жақсы көретіні соншалық, шіріндінің айналасынан түрлі шыбын- шіркейлерді көптеп кездестіруге болады. Жәндіктердің ас қорту жүйесі алдыңғы , ортаңғы, артқы ішектен және сілекей бездерінен тұрады. Олар өсімдік- қоректілілер, жыртқыштар, өлексемен қоректенетіндер, қан сорғыштар тағы басқа болып бөлінеді. Толығырақ Аңшы қандаланың дернәсілі басқа жәндіктер түрлерімен қоректенетін ерекше жіңішке, сарғыш қоңыр түсті жәндік. Көбелектердің кейбір жұлдызқұрттары зиянды жәндіктермен қоректенеді. Бейнелеу өнері мен көркем өнерде көбелектердің орны ерекшке. Қайың күйе көбелегінің жұлдызқұрты жайқалып өскен жапырақтарды немесе бұтақтарды жейді. Су қандаласы маса дернәсілі және сүңгуір қоңыздар секілді басқа да су жәндіктерімен қоректереді. Жапырақ кескіш құмырсқа өзінң салмағынан 50 есе артық жүкті көтеріп, таси алады. Әртүрлі теріжегіш қоңыздар көбінесе кілемдерді, жүндерді, өлі жәндіктерді жейді. Инеліктер маса, шыбын, көбелектермен қоректенеді. Дереккөздер *Жануарлар туралы үлкен энциклопедия.-Алматы: "Аруна" баспасы. ISBN 978-9965-26-555-6
Rk 62

"Rk 62"(Вальмет) - "Вальмет" және "Сако" компаниялары құрастырып, дайындап шығаратын финдік автомат түрі. Бұл автомат Калашников автоматының лицензияланған нұсқасы ретінде танымал. Қару армиялық тексеруден өткен. Аталмыш қару 1962 жылы қарулы күштер қатарына енгізілген. Механизмі жағынан бұл автоматты Калашникова автоматының толық көшірмесі деуге толық негіз бар. Бірақ өзіндік айырмашылықтарымен ерекшеленеді. "Rk 62" ерекшеліктері: * бүктелмейтін металл түтіктер; * жаңа көздеу құрылғылары; * пластикалық сабы. Қарудың модификацияланған түрлері "Rk 76" - "Rk 62" үлгісінің бір түрі. Ол 1976 жылы қару қатарына қабылданды. Айырмашылығы: штампталған оқпан қорабы және жаңа құндақ мойыны. Оның өзіндік қызметі бар: ол газ түтігін жартылай жауып тұрады. Сол себепті қарудың салмағы азайып, құны кемиді. Кемшілігі: беріктігі шамалы. "Rk 95TP" - автоматтың ең жаңа нұсқасы. Ерекшелігі: фрезамен өңделген оқпан қорабы және оң жағынан бүктелетін шүйдесі. Бұл қару түрі израильдік Галил үлгісінде құрастырылған. "M625" - қарудың азаматтық мақсатта қолданылатын нұсқасы. Ерекшелігі: "Рефлекс" дыбыс тұншықтырғышымен жабдықталған. "Сако" және "Вальмет" клмпаниялары жасап шығарған винтовка түрлері қазіргі таңда Солтүстік Еуропада кеңінен таралған. Жергілікті ауа-райына бейімделіп жасалған. Дереккөздер Д.Мазен. Қару жарақтар. -Алматы: "Аруана" баспасы. - 208 бет.
Босаң норма

Босаң норма - тілдегі сан түрлі варианттарды талғап-таңдауда аса қатаң талап қоймайтын әдеби тіл нормасының бір түрі. Мұнда сөйлеуші қай вариантты таңдаймын десе де, өзі біледі. Мысалға, тірідей-тірілей, мұны-бұны, айқай-айғай, азар-әзер және т.б. Алайда, босаң нормада "қатаңдық" мүлде жоқ деп кесіп айтуға болмайды. Босаң нормаға сай сөздердің өзіндік ерекшелігі мен қиындығы бар. Қазіргі жалпыхалықтық тілде босаң нормада айтылып жүрген сөздер өте көп. Мәселен, [л] варианттары да, [д] варианттары да жарыспалы қолданылады. Ақшалай - ақшадай, барлы - жоқты, бірлі - жарым, екіншілей - екіншідей, ескілей- ескідей, қаралай - қарадай деген жұптардағы қай нұсқа дұрыс? Қайсысын қәдеби тіл нормасына лайық деуге болады? "Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде" аталмыш сөздердің екі қолданылу нұсқасы да қатар келтірілген. Бұл сұрақ әлі өз жауабын толыққанды таба қоймаған. Дегенмен бұлардың қазіргі кезде жиірек ұшырасатындары [л] нұсқасы. Мысалы, ұшты-күйлі(ұшты-күйді емес), кәрлен(кәрден емес), немқұрайлы(немқұрайды емес) және тағысын тағы. Қазіргі таңда тілдің даму, өзгеруіне сәйкес босаң нормадан қатаң нормаға көшуді жеделдетуге болады. Оның айқын дәлелі сөзге жалғанатын -шы, -ші жұрнақтары. Мысалдарына көз жүгіртер болсақ, егінші, малшы, суретші, әнші, биші, қойшы, сиыршы, бұзаушы, қозышы, және т.б. Ал бота, құлын сөздеріне -шы -ші жұрнақтарын жалғау арқылы боташы, құлыншы сөздерін қолдануға бола ма? Болмайды. Өйткені, бұл шаруашылық өмірде жоқ. Ал бұзаушы, қозышы деудің жөні бір бөлек. Қазіргі қолданыста босаң нормаға жататын мүлде басқа - мүлдем басқа, мынадай-мынандай, жалғыз-жаңғыз, түгелдеу-түгендеу, т.б. нұсқалардың алдыңғы сыңары жиі қолданылатыны мәлім. Олай болуы дұрыс. Себебі, бұл тілдік қатынас түсу үшін оңай, ықшам келеді. Ал жалғыз, түгелдеу тәрізділерінің көп қолданысқа ие болуының себебі мынада. Бұлардың өзге тұлғада кездесуі және дербес қолданылуы: жалғыз, жалқы, түгелдеу, түгел, түп-түгел. Осылардың жарыспалы сыңарларынан мұндай ерекшеліктер байқалмайды. Жаңғыз(жаңқы түрінде қолданылмайды), түгендеу(түген, түп-түген деп айтылмайды). Дереккөздер Уәли Н., Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006. -264 бет.
Шалғындық қарақас

Шалғындық қарақас ( - 70 сантиметр шамасында ) шалғындық Қарақас едәуір ірі тәрізді болып көрінеді. Жоны - біркелкі сұрғылт қоңыр, төсі - сұрғылттау, бауыры және құйрық-үсті - ақ, тамағында қара жолақпен жиектелген қызыл-сары теңбілі бар. Қанатының асты (астары) - ашық-қызылсары немесе сарғылт, бұл түрді ажырататын белгі болып саналады. Еуропа және Африканың шөл және шөлейтінде қоныстанады. Қазақстанда барлық оңтүстік жартысын бойлай кездеседі. Сан алуан суқоймаларынан онша ұзамай қоныстанып орнығады. Төсенішсіз шұңқыр жердегі (ол ылғалды болуы да мүмкін, сор немесе кепкен өсімдіктер қоршауында орналасады) көбінесе бар болғаны үш жұмыртқаны ата-енесіне жауынан аянбай қорғап басады. Құс мазасын бұзушыға жағымсыз қатты айғаймен бірлесіп шүйіле шабуыл жасайды. Тек қана бунақденелілермен қоректенеді. Олар қыстайтын Африкада шалғындық Қарақастарды шегіртке жегіш құстар деп атайды. Қарақастар едәуір кеш ұшып келеді (Сәуірде), тамыздың соңында ұялайтын орындарына ұшып кетіп те үлгереді Дереккөздер
Әбдіқадыр мешіті

Әбдіқадыр мешіті – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген 20 ғасырдың басында салынған сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл облысы, Тараз қаласы, Абай көшесі, 5. Сипаты Тараз қаласында Әбдіқадыр атты кісінің қаржысына салынған. 20 ғасырдың 30 жылдарында бұзылып, алдыңғы беті мен азаншы мұнарасы ғана қалған. Ескерткіш 1975-80 жылдары жөндеуден өткен. Оның аумағына жаңа медресе ғимараты салынды. Әбдіқадыр мешіті Орта Азияның осы тектес құрылыстары үлгісінде салынған. Алдыңғы қабырғаның дәл ортасында жебе тәрізді арқалы терең ойық жасалып, екі жағында сүйірлене шыққан жіңішке мұнара тұрғызылған. Күмбезбен жабылған азаншы мұнарасында қарама-қарсы 6 терезе бар. Мешіт күйдірілген кірпіштен қаланған. Дереккөздер
Төлеубек Әбдіқадыров

Төлеубек Әбдіқадыров (08.02.1940, Тәжікстан, Ленинабад облысы, Гиссар ауданы, Канака ауылы - 08.10.2009, Алматы) - мемлекет қайраткері. 1941 жылы әке-шешесінің отбасы Жамбыл облысының Сарысу ауданына көшіп келген. 1961 жылы қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экономика факультетін бітіріп, экономист-қаржыгер мамандығын алды. 1961-73 жылдары Жамбыл облысында қаржы мекемелерінде тексеруші-бақылаушы, Қаратау қаласында және Меркі ауданында қаржы бөлімінің меңгерушісі, Жамбыл облыстық қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары; 1973-97 ж. Алматы қалалық қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары; меңгерушісі, қалалық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары; 1990- 92 ж. егеменді Қазақстан Республикасының алғашқы қаржы министрі болып істеді. 1997 - 2001 жылдары Алматы облыстық қаржы басқармасының бастығы. Дереккөздер
Сөгеті сасыры

Сөгеті сасыры – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын көп жылдық өсімдік. Іле Алатауы нда (Сөгеті аңғарларында) кездеседі. Биіктігі 30 см-ге дейін жетеді. Тамырының жуандығы 0,5-1 см. цилиндр тәрізді. Сабағы біреу, түксіз, ирек болып келеді. Жапырағы сүр жасыл түсті, түксіз. Деңгелек жапырағы сағақты, оның тақташасы дөгелек ромб тәрізді, ұзындығы 4-6 см. Сабақ жапырағы ұсақ. Шатыргүлі 8-13 салалы, шатыршагүлі 12-15 гүлді. Гүлі сары түсті. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі сопақтау, ұзындығы 5 мм, қоңыр түсті. Өте сирек кездеседі, эндемик. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Пайдаланған әдебиет
Ақтамақ қалытқы

Ақтамақ қалытқы (pharalopus Lobatus) -Қазақстандағы қалытқылардың ең сансыз көп түрі. Бұл жіңішке және үшкір тұмсықты шағын денелі (26дан - 47 граммға дейін) балшықты. Күйіттік жасануда ересек аталықтың жотасы жақсы байқалатын күлгін жұқа қабаты және арқа мен иықтың екі қапталындағы қызғылт сарылау жолақтары бар. Басы - қощқылт сұр, мойынының екі жағында тат түсті теңбілдер орналасқан. Бауыры - ақ. Аталығы жонында күлгін түстің болмауымен, мойынында қызыл сары түстің әлсіздігімен ерекшеленеді. Солтүстік полюстің айналасындағы - тундралық зонада - Еуразияда және Солтүстік Америкада қоныстанады. Қазақстанда сәуір-мамырда, күзгі мерзімде ұшып өтеді. Қалытқылар ұялайтын орындарғы жетіп, құрғақ тамырға немесе шөптер шоғырына ұя салады. Күйіттеу ойнағынан соң аналықтың белсенділігі артып 3-4 шұбар жұмыртқа туады да, оны аталықтың қамқорлығына алғанына көз жеткізіп, өзі бірнеше шақырымдық жерде жазды өткізу үшін Оңтүстікке ұшып кетеді. Орталық және Солтүстік Қазақстан көлдеріне ашық түске боялған аналықтардың сансыз көп тобы жинақталады. Көбейтуге қатыса алмайтын бірлі-жарым аталықтар солармен бірге болуы мүмкін. Тамызда жас құстар мен аталықтардың күзгі ұялау орнына ұшып өтуі басталады. Ақтамақ қалытқылар Қазақстаннан Қазанда соңғы рет ұшып кетеді Дереккөздер Қазақстан жануарлар сериясы
Семенов айдаршөбі

Семенов айдаршөбі (Corydalis semenovii) – арандар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей және Теріскей Алатауларында кездеседі. Биіктігі 35-75 см. Тамыры тармақты. Жапырақ сабағы қанатша, ұзындығы 5 см., гүлжапырағы гүлсабағынан ұзын; күлтелері ашық сары немесе ақшыл түсті, ұзындығы 10-15 мм. Маусым-шілдеде гүлдеп, шілде-тамызда жемістенеді. Жемісі қауашақ, ұзындығы 15-20 мм. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Пайдаланған әдебиет
Абриктозавр

Абриктозавр- біздің заманымыздан 199-196 миллион жыл бұрын ерте Юра кезеңінде Оңтүстік Африка жерінде өмір сүрген қорек талғамайтын шағым динозавр. Олардың азу тістерінің үстіңгісі - 10 см, төменгісі - 17 см ұзындықта. Алдынғы аяқтары - шағын, әлсіздеу, ал 4-ші және 5- саусақтары мүлде сүйексіз. Абриктозаврдың сүйектері Оңтүстік Африка мен Кап провинциясының аймағынан табылған. Бір бассүйегін 1974 жылы Ричард Тулборн атты палионтолог тауып, талық сипаттап, „Ликоринус“ деген атау берсе, екіншісін 1975 жылы Джеймс Хопсон Африкадан тапқан. Абриктозавр - айтарлықтай кішкентай жануар. Ұзындығы шамамен - 1,2 метр, салмағы - небәрі 45 келі. Абриктозаврдың жақ сүйегінің алдыңғы бөлігінде тіс болмаған. Сондықтан шөптерді жұлып жеуге қатты тұмсығын пайдаланған. Қызықты деректер Абриктозавр - гетеродонтозавр тұқымдас динозавр. Гетеродонтозврлар секілді оның да тістері әркелкі болған. Абриктозаврдың алдыңғы аяқтары гетеродонтозаврмен салыстырғанда әлсіздеу әрі шағын болды. Құйрығы денесін тепе- теңдікте ұстап тұруға көмектескен. Артқы аяқтары ұзынболған және олардың тырнақтары ұзын әрі өткір болып келген. Олар қоректерін алдыңғы аяқтары арқылы аузына апаратын болған. олардың қорегіне жапырақ, жемістер, өсімдіктер жатады. Дереккөздер
Сейітбаттал Маманұлы

Сейітбаттал Маманұлы (1862, бұрынғы Қапал уезі, Ақтасты мекені – 2 желтоқсан 1913, Қарағаш) - қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкерлердің бірі. Жалпы ақпарат Тегі Найман руының Матай тармағындағы Қаптағай (Сары) атасынан шыққан. Атақты Маман байдың бәйбішесінен туған екінші ұл. Ағасы Тұрысбек қажыдан кейін, 1891–1910 жылдар аралығында Арасан болысын басқарып, өмірінің соңына дейін Матай аталығының биі болды. Өмірбаяны Сейітбаттал туралы ағартушы – ғалым Ғ.Мұсағалиев: «...Марқұм жасында әкесі Маман қажыдан енші алып, малмен саудаға кіріскен, өзінің тырысуы арқасында байлығын 150 мың сомға толтырған... Барлық Қапал ауданына қараған 9 болыс Матайдың ақсақалы, 9 болыс елінің алтын қазығы еді. Қарағаш қыстағында 6–7 мың сом жұмсап, мұнаралы мешіт салуды тікелей өзі басқарды. Өзінің інісі Есенқұл «Жаңа типтегі мектеп салайық» дегенде «құп болады» деп батасын берген». Дереккөздер
Құз қарлығашы

Құз қарлығаш (Ptyonoprogne rupestris) - Қазақстандандағы құз қарлығаштар туысының жалғыз өкілі. Жар қарлығашқа жалпы ұқсас болса да құз қарлығаштың денесі ірілеу (12-22 грамм). Оның төсі - қоңыр белдікшесіз ақ, ал құйрығында алыстан жақсы байқалатын әр қауырсынында ірі, сопақ ақ түсті теңбілдері болады. Батыс тәңіртаудан тарбағатайға дейін тек Ресаубликаның оңтүстік-Шығыс тауларында ғана қоныстанады. Көбірек жартастардың маңынан кездесуі мүмкін. Мұнда ол қарлығашқа тән әдеттегідей шапшаң ұшып қана қоймай, қимылсыз жазылған қанаты үстінде жоғары көтерілген ауа ағынымен ірі жыртқыш құстардың әдеттегідей жасайтын әрекетіндей қанатын желбіретіп, қалықтайды. Жар қарлығаштан ерекшелігі - інде өмір сүрмейді, жартастың тік бетіне бекітіп, сондап ұя жасайды салындыдағы екі - алты теңбілді жұмыртқаларды аналығы он төрт күнге жуық басып, балапандарын аталығымен бірлесіп жиырма бес күнге жуық қоректендіреді. Сәуірде Ұшып келіп, Қазанда ұшып кетеді. Дереккөздер
Өмен Қырғызбаев

Қырғызбаев Өмен а.ш. өндірісі ұйымдастырушы, агроном, экономика ғылым кандидаты, Қазақ мемл. а.ш. институтын бітірген. 1962-67 ж. Меркі а. ш-ғы басқармасының аға агрономы, Меркі ауд. комсомол к-тінің бірінші хатшысы, Меркі асыл тұқымды қой кеңшарының бас агрономы, 1969 - 78 ж. 12 партсьезд атынд. ұжымшардың басқарма төрағасы, 1984 - 90 жылдары Жамбыл облысы а.ш. басқармасының бастығы, Жамбыл обл. а.ш. басқармасының бастығы, Жамбыл обл. а.ш. ғыл.-зерт.ст-ның директоры, 1990 - 92 жылдары Меркі ауданының атқару к-тінің төрағасы, 19920-095 ж. Меркі ауданының әкімі, Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кенесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер "Тараз. Жамбыл облысы" (Қазақ энциклопедиясы), 2003
Ертай Қожахметұлы Сәрсенбеков

Сәрсенбеков Ертай Қожахметұлы (1951 жылы туған, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Шежін ауылы) – ғалым, медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1996). 1974 жылы Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген. 1974-1976 жылдары Гурьев облысындағы онкологиялық диспансерде, 1976-1989 жылдары Қазақтың онкологиялық радиологиялық Ғылыми Зерттеу институтында, 1989-1991 жылдары Қазақтың гигиена және аурулардың алдын алу, Қазақтың урология Ғылыми Зерттеу институтында әр түрлі жауапты қызметтер атқарды. 1997 жылдан Б.Жарбосынов атындағы урология ғылыми орталығы директорының орынбасары. 130-дан аса ғылыми еңбегі жарияланған. Шығармалары #Нефть: экология и здоровье, А., 1993; #Современные методы лечения мочекаменной болезни, А., 1997.
Сәмәди Зия Ибадатұлы

Сәмәди Зия Ибадатұлы (15.4.1914. Алматы облысы, Панфилов ауданы, Хонихай - 20.11.2000, Алматы қаласы) - жазушы, драматург, Қазақстанның халық жазушысы (1987). 1931 жылы Шыңжаңға (Қытай) өткен. Құлжа қаласында білім алды. 1934-1958 жылдар аралығында мәдениет, білім беру және баспасөз саласында әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. 1962-1963 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы нда ұйғыр әдебиеті секциясының меңгерушісі болды. 1934 жылы «Қанды дақ» атты алғашқы драмасы Құлжа театрында қойылды. «Ғарип және Сәнәм» (1935), «Сыры ашылды» (1937), «Мейірімді ана» (1937), «Қаһарлы минуттар» (1945), «Зынданда» (1946), «Зұлымдыққа тосқауыл» (1951), «Еріксіз ерлер» (1970), «Жұпархан» (1973-1976) т.б. пъесаларында ұйғыр халқының тарихи тағдыры баяндалды. Отаршылдарға қарсы көтерілісті суреттеген «Майымхан» романы (1965), жазықсыз жапа шеккендердің қайғы қасіретін көрсеткен «Бір тартым темекі» (1970), 20-шы ғасырдың 30 жылдарындағы ұлт-азаттығы қозғалысына арналған «Жылдар сыры» дилогиясы (1-кітап 1967, 2-кітап 1972, 3-4 кітап 1989), ауыл жастарының шаттық тұрмысын, ой-арманын баяндаған «Өрік гүлдеген кезде» повесі (1976), азаттық жолында мерт болғандар туралы «Ғани батыр» атты шығармасы (1979), Ахмет Әпенді романы (1995) жарық көрді. С.Мұқановтың «Қашқар қызы» поэмасын, Ғ. Мүсіреповтің «Кездеспей кеткен бір бейне» повесін ұйғыр тіліне аударды. Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальмен марапатталған. Сәмәди Зия(1914 – 2000) – жазушы, драматург. Қазақстанның халық жазушысы (1987). 1934 жылдан көптеген әңгіме, повесть жинақтары жарық көрген. Мәйімхан (1965), Жылдар сыры (3-кіт., 1967 – 72) Ғани Батур (1979), Ахмет Әпенді (1995) атты романдары жарияланды. С. Мұқан Пайдаланған әдебиет