kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сейтек (тайбұғалық мырза)

Сейтек, кейде Сейіт-Ахмет (орыс жазба деректерінде Сейдяк, Сейд-Ахмед, Сайд-Ахмад, шамамен 1563 - 1616) — Тайбұға әулетінен шыққан қолбасшы, 1580-ші жылдары Сібір тағына үміткер. Едігердің інісі Бекболаттың ұлы. Өмірбаяны 1563 жылы әкесінің өлімінен кейін Шибан әулетінің билік басына келуіне байланысты анасы Бұхараға қашуға мәжбүр болған. 1585 жылы қайтыс болған Ермактың жеке заттарын бөлісу барысында атаманның шекпенін иеленді. 1585 немесе 1586 жылы Ескер қаласын басып алып, қысқа мерзімге тайбұғалықтардың билігін орнатты. Алайда Көшім ханға, Мәскеу мемлекетіне қарсы ешқандай әскери қимылдар жүргізген жоқ. Едігер мен Бекболаттың саясатын жалғастыра отырып, өзін орыс патшасының вассалы ретінде қарастырған. Сейтек басшылық еткен қысқа уақыт ішінде Ресей үкіметімен достық қарым-қатынас орантуға тырысқан. Сейтек орыс казактарына қарсы ұрыстарға қатысқан батыр болған. 1588 жылы «Қазақ Ордасының ханзадасы» Ораз Мұхаммедпен бірге Тобольск острогында сібір қолбасшысы Даниил Чулковтың тұтқынына түсіп, күзетшілердің айдауымен Мәскеуге жеткізіледі. Орыс патшасы Борис Годунов оны Сібір хандығы және Қазақ Ордасы арасындағы қарым-қатынастарға пайдалану үшін жылы қарсы алады. Сейтекке жер үлесін бөліп беріп, «мұқтаждық көрмей тұрғылықты өмір сүруге» арналған бау-бақшасы, қора-мүлкі бар жеке қоныс береді. 1591 жылы 1590-1593 жылғы орыс-швед соғысына қатысқан. Қазіргі Ярославль облысында қайтыс болып, сонда жерленген. Әдебиет * Рябинина Е. А., Маслюженко Д. Н. Деятельность последнего сибирского князя Сейдяка Тайбугида в 80-е г. XVI в. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2017. — № 3. — С. 116. — ISSN 2071-9574. * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2. * Худяков Ю. С. Эпизод пленения Сейдяка и Карачи в Тобольске в 1588 году в истории взаимоотношения российских властей с сибирской татарской элитой (по материалам письменных и изобразительных источников) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология. — 2014. — № 3. — С. 234—242. — ISSN 1818-7919.
Футболдан Испания чемпионаты

Футболдан Ұлттық Кәсіпқой Лигасы &nbsp; немесе Ла Лига - Испания футболының ең жоғарғы дивизионы. Турнирде 20 команда өнер көрсетеді. Әр маусымның соңында ең төменгі орын алған 3 команда Сегунда Дивизионына кетеді, ал олардың орнына ол жақтағы ең жоғарғы орын алған 3 команда келеді. Клубтар бойынша чемпиондар Ла Лиганың үздік он бомбардиры Тізім 2024 жылдың 4 қаңтарына қарай (Қарамен Ла Лигада әлі өнер көрсетіп жүрген ойыншылар көрсетілген.) Ла Лигада ең көп ойын өткізгендер Тізім 2023 жылдың Шілдесіне қарай Ла Лигада ойнаған France Football "Алтын доп" иегерлері * Альфредо Ди Стефано – 1957, 1959 (Реал Мадрид) * Раймон Копа – 1958 (Реал Мадрид) * Луис Суарес – 1960 (Барселона) * Йохан Кройфф – 1973, 1974 (Барселона) * Христо Стоичков – 1994 (Барселона) * Ривалдо – 1999 (Барселона) * Луиш Фигу – 2000 (Реал Мадрид) * Роналдо – 2002 (Реал Мадрид) * Роналдиньо – 2005 (Барселона) * Фабио Каннаваро – 2006 (Реал Мадрид) * Лионель Месси – 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019 (Барселона) * Криштиану Роналду – 2013, 2014, 2016, 2017 (Реал Мадрид) * Лука Модрич — 2018 (Реал Мадрид) Испания чемпионатының доптары *2010/11 — Nike Total 90 Tracer. *2011/12 — Nike T90 Seitiro. *2012/13 — Nike Maximus *2013/14 — Nike Incyte Тағы қараңыз *Футболдан Испания Чемпиондары Дереккөздер
Ағылшын бағы (Мюнхен)

Мюнхендегі Ағылшын бағы (сондай-ақАғылшын саябағы) — әлемдегі ең ірі қалалық саябақтардың бірі, оның жалпы ауданы - 4,17 км², созылыңқылығы - Мюнхеннің орталығынан бақтың солтүстік жағына дейін шамамен 5,5 километр. Саябақты 1792 жылы бақша архитекторы Фридрих Людвиг Шкел салды, өз атын құрылыс барысында қолданған ағылшын ландшафтік саябақ архитектура стилінен алды, ол стиль мадақты және симметриялық француз стиліне қарама-қарсы, барысынша табиғи композицияға тырысады. Саябақ қазіргі Еуропадағы ең алғаш халықтық саябақтардың бірі болып табылады (барлық қызығушыларға есік ашық). Дереккөздер
Абдуахаб Төлеутайұлы Жанкин

Абдуахаб Төлеутайұлы Жанкин (25.1.1927, Павлодар уезінің Баянауыл ауданы - 12.12. 2004) - Едігеұлы Шоң бидің 6-ұрпағы, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген геолог, республикалық дәрежедегі зейнеткер. 1932 жылы қыр елін жаппай қаусатқан аштық алдында ата-анасымен бірге Батыс Сібірге қоныс аударған. Әкесінің пысықтығы арқасында отбасы ауыртпалық көрмеген. Балалары тиянақты білім алған. Жанкинның әкесі Абдуахаб Қаныш Сәтбаевтың бала күндегі досы болған. Атақты жерлесіне еліктеген Жанкин Қазақ тау-кен металлургия институтына (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) түсіп, 1951 жылы геолог-барлаушы мамандығын иеленген. Жас маман еңбек жолын Жезқазғанда, «Қазтүстіметалбарлау» тресіне қарайтын Жезқазған геологиялық барлау экспедициясында бастаған. Халық шаруашылықтарын шұғыл өрістету жоспарына байланысты ауыр өндірістің мысқа сұранысы ондаған есе артқан 1950 жылдары, КСРО үкіметі де Жезқазғанның жер асты қазынасы 11 жеделдетіп және көптеп алуға мүдделілік танытты. Жанкин Сәтбаевты сол қарсаңда іс үстінде көріп, шынайы геологиялық білгірлігіне ерекше тәнті болған. Жанкин Жезқазған барлау экспедициясында бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін КСРО Түсті металлургия министріне қарасты Геология басқармасында аға геолог, ал 1957 жылы Қазақ КСР Министр Кеңесінің ауыр өндіріс бөлімінде аға референт, бөлім бастығының орынбасары (бас геолог) болып 30 жыл еңбек етіп, 1987 жылы зейнетке шығады. «Құрмет белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Файзолла Жантеміров

Файзолла Жантеміров (1899, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылы - 1978, Алматы қаласы) – Қаныш Сәтбаевтың замандасы. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Алғаш сауатын Баянауылдағы қазақ-орыс мектебінде ашқан. 1914 жылы Қаныш Сәтбаевпен бірге Павлодар мектебінде, Семей мұғалімдер семинариясында оқыған. Семей губерниясы комитетінде жұмыс істеді. 1920 жылы туған жеріне оралып, РК(б)П-ның Баянауыл ұясында қазақ-татар секциясының жастар мәдени-ағарту ұйымына мүше болды. Сәтбаев бастаған топ елге шығып сот ісін қараумен бірге ойын-сауық қойып жүргенде оған Жантеміров домбырашы, әнші ретінде қатысқан. Оның айтуымен қазақтың бірнеше әнін А.В.Затаевич нотаға түсіріп алды. 1925-29 жылы БРОАК жанындағы Қазақ өкілдігінің жауапты хатшысы болды. Осы қызметте Әміре Қашаубаевтың Париж сапарына байланысты құжаттарын дайындап берді. Жантеміров кейін Қарағанды облысы финанс бөлімінде, Қазақ КСР ауыл шаруашылық министрлігінің жауапты хатшысы болып қызмет атқарған. Дереккөздер
Жаратылыстану және техника қайраткерлерінің биографиялық сөздігі

Жаратылыстану және техника қайраткерлерінің биографиялық сөздігі - Мәскеудегі «Үлкен кеңес энциклопедиясы» мемлекеттік ғылым баспасынан 1958-59 жылы 2 томдық болып жарық көрген сөздік. Жаратылыстану және техника салаларының дүние жүзіне танылған көрнекті қайраткерлеріне арналған. Осы еңбектің 2-томындағы 200-бетте академик Қаныш Сәтбаевтың қысқаша өмірбаяны берілген, сондай-ақ Opталық Қазақстанның геологиясын, әсіресе пайдалы қазбалар кен орнын зерттеуге және оларды халық шаруашылығында пайдалану мәселелеріне арналған негізгі еңбектері туралы мағлұмат беріледі. Оның еңбектері Ұлытау-Жезқазған ауданында ірі мыс рудасын және басқа да пайдалы қазбалар кен орындарын анықтауға себеп болғаны, пайдалы қазбалардың болжам картасын жасауда үлкен жұмыстар жүргізгені, 1942 жылғы Сталиндік сыйлық лауреаты екені айтылып, соңында негізгі еңбектері мен әдебиеттер көрсетілген. Көлемі 88,22 баспа табақ. Таралымы 30 мың дана. Дереккөздер
Жарық жұлдыз. Академик Сәтбаев замандастарының естеліктерінде (кітап)

Жарық жұлдыз. Академик Сәтбаев замандастарының естеліктерінде — Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 2000 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Халықаралық Қаныш Сәтбаев коры дайындап, шығарған. Еңбекте белгілі ғалымдардың, мемлекет қайраткерлерінің, жазушылардың, халық шаруашылық мамандарының көрнекті ғалым, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым Академиясының тұңғыш президенті академик Қаныш Сәтбаев туралы естеліктері, берген бағалары және терең алғыс сезімдері жарияланған. Кейбір материалдар алғаш рет берілген. Көпшілікке арналған. Көлемі 17,25 баспа табақ. Таралымы 300 дана. Дереккөздер
Жас Қаныш (кітап)

Жас Қаныш - 1999 жылы Алматы қаласындағы «Қазақстан» баспасынан қазақ тілінде жарық көрген кітап. Көлемі 10,7 баспа табақ. Авторы – академик - ғалым, жазушы Е.Букетов. Деректі хикаят 2 тараудан тұрады. Онда академик Қаныш Сәтбаевтың жастық шағы, өскен ортасы, туған жері көркем баяндалған. Шығарма орыс тілді оқырманға арналып жазылғандықтан, автор қазақтың тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, тәлім-тәрбие ерекшеліктеріне кеңірек тоқталып, қызғылықты баяндайды. Еңбектің соңына осы кітаптың авторы - Букетов туралы журналист Б. Әдеттің «Қыры - ғылым, өрі - өлең» атты үлкен очеркінен үзінді берілген. Кітаптың танымдық, тағылымдық маңызы зор. Дереккөздер
Жастарға айтар сөз (жинақ)

Жастарға айтар сөз - Алматыдағы «Қазақстан» баспасынан 1966 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Құрастырушы - В.К.Ермаченков. 5 тараудан тұрады. Бұл еңбекте аға буынның ерлік істері, еңбек жолдары айтыла келіп, олардың жастарға берер тәлім-тәрбиесі, ақыл-кеңесі сөз болады. Академик Қаныш Сәтбаевтың «Ғылымның күш-қуаты коммунистік құрылысқа» атты мақаласында Қазақстанның төңкеріске дейінгі ауыр жағдайы, халық шаруашылығының артта қалуы, елдегі сауатсыздық айтыла келіп, жастардың 5 және 6-жылдықтарда ел индустриясын дамытудағы қажырлы еңбегі, ұлттық мамандардың қалыптасуы, экономика мен мәдениетті, ғылымды дамытудағы көрнекті рөлі айрықша атап өтіледі. Көлемі 10,1 баспа табақ. Таралымы 20 мың дана. Дереккөздер
Жәмін Сәтбайұлы

Жәмін Сәтбайұлы (1848-1931) — Қаныштың әкесі, Имантайдың інісі. Қаныш Сәтбаевтың 1943 жылдың 9 наурызында жазған өмір-баянында: «Менің әкем Имантайдың кіші інісі Жәмін, Сәтбайдың ұлдарының кенжесі болғандықтан атадан қалған мұраның ең үлкен бөлігін иеленді» деп жазады. Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева «Сәулелі әулет» («Қазақстан», 1996) кітабында Жәміннің Мағаз, Әбсәлэм, Гүлмәни, Әкімтай, Әбдікәрім атты балалары және олардан тараған ұрпақтар бар екенін жазған. Дереккөздер
Мәни Жәмінқызы

Мәни Жәмінқызы (Гүлмаһни; 1881, Баянауыл өңірі, қазіргі Павлодар облысы - 1937, Қызылорда облысы Жосалы станциясы) - Сәтбаев Жәміннің қызы. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Жәмінқызы 1900 жылы Алтыбасардың Әмір деген баласына ұзатылады. Бұл екеуінен 5 перзент дүниеге келеді. 1928 жылы Алтыбасар қажының ұрпағы тәркіленгенде Жәмінқызының қолында 16 жасар Шәкирасы (Топса деген баласы жастайынан қайтыс болып, калған үшеуі - Махпуза, Жаһуда, Кәріш өз алдына шаңырақ құрып кеткен) ғана болады. Тәркілеуді басқарып келген Шалқыбек деген белсенді жас қыз Шәкираны әйелдікке сұрайды. Сонда Жәмінқызы «Малымды алып, енді жаныма келдің бе?» - деп белсендіні ауылдан ит қосып қуған екен. Осы «қылмысы» үшін Жәмінқызы бала-келіндерімен Қазақстанның бірде-бір елді мекеніне бір айдан артық тұрмау жазасына кесіліп, айдалады. Жәмінқызы көптеген елді мекендер (Павлодар, Семей, Аягөз, Қапал, Алматы, Әулиеата, қазіргі Тараз, Шымкент, Түркістан, Жаңақорған, Қызылорда) арқылы бір жарым жылда Жосалыға жетеді. Қызы Шәкира ұзатылып, екі ұлы келіншектерімен кеңес сотының үкімін орындау үшін Ақтөбеге (Қазалы, Арал, Шалқар арқылы) қарай бет алады да, Жәмінқызы Жосалыны мекендеп қалады. Осы жерде Қанышқа жолығып, қамыққан көңілі қуанышқа бір кенеліп қалады. Қаныш апасынан осынау сапарға қаражатты қайдан тапқанын сұрайды. Оған Жәмінқызы тәркілеу басталғаннан-ақ үйде сақталған асыл зат-бұйымдар (білезік, жүзік, сырға, шолпы, тағы басқалары) мен ақшаны жеңді, жеңсіз қамзолдарына бой-бой қылып тігіп алғанын және аялдаған жерде ұлдарының жұмысқа жалданып, келіндерінің саудаға шығып жүргенін бастан-аяқ айтып береді. Жәмінқызы ақындықтан да құралақан болмаған. «Отырмыз бір үйде біз алты сояу, Болмады-ау ортамызда жалғыз бояу, Бояу деп сонда біздер айтар едік. Құдай-тағала көңілден алса қаяу» деген бір шумақ өлеңі балаларының жадында сақталып қалған. Дереккөздер
Қалкен Жәмінов

Қалкен Жәмінов (27.4.1926, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Күркелі ауылы Үрпек қыстауы - 30.3.2004, Алматы қаласы) - геология-минерал, ғылым кандидаты (1965), профессор 1951 жылы Алматы тау-кен институтының геологиялық барлау факультетіне түседі де оны бітіргеннен кейін геолог ретінде далалық кен барлау жұмыстарымен айналысады. 1959 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Геологиялық ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының директоры Қаныш Сәтбаев оған Жезқазған кенінде аса қымбат рений элементінің барын, алайда оның әзірге анықталмай отырғанын айтып, соны түпкілікті зерттеп, дәлелдеу үшін Жезқазған зертханасына барып жұмыс істеуді ұсынады. Екі жылдан кейін Сәтбаев оны тағы да шақырып алып, КСРО Ғылым Академиясының рений элементі жөнінде үлкен ғылым басқосу болғанын, бұл бағытта маман жоқтықтан республикадан ешкімнің де қатыса алмағанын, енді ол маманның барын, ол - осы тұрған Жәмінов екенін айтып, рений жөніндегі Бүкілодақтық ғылыми мәжіліске қатысуга аттандырады. Мәскеу қаласынан оралғаннан кейін академик Сәтбаев оған симпозиумда республика атынан жақсы да мағыналы сөйлегені үшін алғыс жариялайды. Сөйтсе, Сәтбаев ренийдің қазақстандық маманының Мәскеудегі іс-қимылын сұрастырып отырған екен. Жәмінов «Жезқазған кеніндегі рений геохимиясы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, геология ғылымының жаңа бір бетін ашады. Ол өзінің осы ғылым еңбегін ұстаз-ағасы Сәтбаевқа арнайды. «Қазақ энциклопедиясын» құрастырған авторлар ұжымының мүшесі. Баянауылдағы Қаныш Сәтбаев мұражайының ашылуы кезінде Алматыдан өзінде сақталған Сәтбаевтың кен тастарын, құнды жәдігерлерін, өзі түсірген фотосуреттерді әкеліп, мұражай қорын қалыптастыруда мол үлесін қосты. Көптеген ғылыми мақалалар мен бірқатар монографиялардың авторы. Бірнеше ордендермен, медальдармен мапаратталған. Дереккөздер
Тілеубек Әбдікәрімұлы Жәмінов

Тілеубек Әбдікәрімұлы Жәмінов (20.5. 1926, Ақмола қаласы - 24.1.1985, Павлодар облысы Екібастұз қаласы) - Сәтбайдың шөбересі. Омбы облысы Азов ауданы Қызыләскер жетіжылдық мектебін бітірген. 13-14 жасында ұжымшар жұмысына араласады. Әкесі Әбдікәрім тұтқынға алынған соң бір жылдай немере қарындасы Мәриям Мағазқызымен бірге Жезқазғандағы немере ағасы Қаныш Сәтбаевты паналайды. 1946 жылы Омбы қаласындағы Бүкілодақтық есеп курсын сырттай оқып бітіріп, Омбы облысы Азов ауданы Қызыләскер ұжымшары Жаңатұрмыс ауылында есепші-бухгалтер қызметін атқарады. Профессор Т.Кәкішевтің айтуынша, екеуі 1946-49 жылы Ақмола қаласындағы драма театрында жұмыс істеген. Жәмінов 1957 жылы ата-бабасының туған жері Баянауылға оралады да, 1958 жылы Екібастұз қаласына көшіп келіп, «Рыбохолодильник» ұжымында бас бухгалтер қызметін атқарады. Гитарада шебер ойнап, чечетка биін жақсы билеген. Оның ұл-қыздары: Габдылмұтталап, Ләззат, Ибрагим, Райхан, Фарид, Баянбек, Раушан. Дереккөздер
Үкібай Әбдікәрімұлы Жәмінов

Үкібай Әбдікәрімұлы Жәмінов (15.2.1928, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Тендік (Қараащы) ауылы - 18.3.1985, сонда) - Сәтбайдың шөбересі. Әкесі Әбдікәрімнің ағасы Әкімтай ақсақалдың қолында тәрбиеленген. Ауылдық жеті-жылдық мектепті бітіргеннен кейін, механизатор мамандығын алған. Уәзипа, Рабиға, Серікбай, Қарашаш, Қарлығаш, Оразбай, Тоқамай, Бақыт, Ақан, Асқар атты балалары бар. Дереккөздер
Марат Ескендірұлы Жәркенов

Марат Ескендірұлы Жәркенов (1939 жылы туған, Ақмола, қазіргі Астана қаласы) - техника ғылым доктары (1994), ҚР Минералдық ресурстар академиясының толық мүшесі (1996). Қазақ политех институтын (1962, қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірген. Жәркенов еңбек жолын Жезқазған шахталарындағы қызметтердің көптеген сағыларынан өтіп, ашық кен қазбалау кенішінің жұмыстарына да қатысты. Жезқазған ғылыми-жобалау институтының бас инженері, директоры (1982-89), Жезқазған кен-металлургия комбинатының бас инженері (1989-94), ҚР Экономика министрінде Өндірістік саясат басқармасының бастығы (1995-96) болып істеді. Бұл жұмыстарда академик Сәтбаевтың көздеген ой-жобаларын, дәрістері мен ғылыми еңбектерін зерттеп, жобалау және ғылыми жұмыстарына арқау етті; нәтижесінде Жәркенов өндіріс жұмыстарына нақтылы қатысы бар көптеген ұсыныстар енгізді. Жәркеновтың ғылыми еңбектері негізінен жаңа технология, мен техниканы Жезқазған кен өндірісіне енгізу жолдарына бағытталды. Кен өндірісінің айтулы ұйымдастырушысы, мемлекет қайраткері, профессор Жәркенов ұлы ұстазы Сәтбаевтың жолын ұстанған жас ұрпақтың үлгілі өкілдерінің бірі. Дереккөздер
Жезқазған (мақала)

Жезқазған – Қаныш Сәтбаевтың 1935 жылы 4-қазанда «Социалистік Қазақстан» (казіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жарияланған мақаласы. Мақалада сол кезеңдегі Кеңестер Одағындағы мыс кені мол шоғырланған, кенді аудандардың мыс қоры жағынан алдыңғы орынды иеленіп отырғаны Жезқазған өңірі, 1935 жылы 1 қаңтарға дейінгі есеп бойынша Қоңыратта 2140 мың тонна мыс, Дектяркада 1510 мың тонна мыс қоры болса, Жезқазған өңірінде сол есеп бойынша 3230 мың тонна мыс бар, оның ішінде барланып зерттелгені - 1330 мың тонна мыс, оның үстіне Жезқазған рудасы таза руданың қатарына қосылатындығы, Жезқазған рудасында алтын, күміс, қорғасын, мырыш өте сирек кездесетіні, висмут, күшәла, тағы басқалары мысқа зиянды қосымшалар жоқтың қасы екендігі айтылады. Осыған орай ғалым «... Жезқазған рудасын оншама кеп шығын шығармай және оңай айырып, нағыз жақсы қара мыс алуға», осыған қоса Жезқазған кенінің табиғи ерекшеліктерін сипаттап, мысты шахтының өзінен де, ашық жұмыс әдісімен де шығаруға болатынын жазады. Ғалым Сәтбаев Жезқазғанның негізгі өндірісіне қажетті шикі металл, отын, құрылыс материалдары өз жерінен алынатынын ескере отырып, Жезқазғанда жеті жылдан бері Қарсақбай комбинатының жұмыс істеп тұрғанын, оның жұмысшылары да жеткілікті түрде жасақталғанын әрі комбинатта тәрбиеленген қазақ жұмысшыларының бой көрсетіп келе жатқанын, өндіріске керекті су және ауыз су мәселесінің де оңды шешім табатынын айтқан. Дереккөздер
Жезқазған (альбом-кітап)

Жезқазған - 2004 жылы Алматы қаласындағы «Үш қиян» баспасынан қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген альбом-кітап; көлемі 208 бет. Құрастырған С.Қожамсейітов. Жезқазған қаласының 50 жылдық мерейтойына арналған. «Жезқазған жарты ғасырда», «Мысты өңір», «Бүгінгі Жезқазган», «Дәстүрлер», «Жезқазғанды қоршаған әлем», «Маңызды оқиғалар шежіресі» атты бөлімдерден тұрады. Альбом-кітапта мыс кен орнын геологиялық зерттеу, Қарсақбай мыс зауыты, Жезқазған кеніші, Байқоңыр көмір ошағы өндіріс орындарының тарихы көрсетілген. Үлкен Жезқазғанның бүгінгі бейнесі, рухани дүниесі, адамдары туралы деректер мен суреттер бар. Арнаулы бөлімде мыс қаласының келбеті, дәстүрлері, оның айналасында орналасқан археологиялық тарихи, мәдени, табиғат ескерткіштері берілген. Академик Қаныш Сәтбаевтың Жезқазған қаласының қалыптасуынан бастап, дамуына баса назар аударып, зор көмек көрсеткені, оның қамқорлығы арқасында темір жолы мен электр желілерінің келуі, Кеңгір суқоймасы мен алып шахталардың, байыту фабрикаларының, мыс қорыту зауытының салынуы, Үлкен Жезқазғанның одан әрі дамуы, Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған кен-металлургия комбинаты, Сәтбаев қаласы туралы мәліметтер баяндалған. Дереккөздер
Жезқазған ауданыңдағы біздің заманымызға дейінгі ескерткіштер (мақала)

Жезқазған ауданыңдағы біздің заманымызға дейінгі ескерткіштер – Қаныш Сәтбаевтың ғылым мақаласы. Алғаш рет «Народное хозяйство Казахстана» журналының 1941 жылғы 1-санында жарияланып, ғалымның «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» («Наука», А., 1989) кітабына енген. Мақалада ғалым Жезқазған ауданының кең-байтақ аумағында көптеген көне ескерткіштердің бар екенін айта келіп, геологиялық тұрғыдағы олардың ерекшеліктерін жан-жақты сипаттайды. Мысалы, Бұланты өзенінің оң жағалауындағы тік жартастардың бетінде әр алуан аңдар мен аңшылық өмірдің суреттері бейнеленген. Олар- дың ішінде біздің заманымыздан мыңдаған жылдар бурын тіршілік еткен буғы, аю, тағы басқалары аңдардың бейнелерін кездестіруге болады. Мұндай суреттер Көксай және Тамды өзендерінің қосылған тусында, Ұлытаудан батысқа қарай 35 км жердегі Жетіқыз өзенінің төменгі жағалауында да ұшырасады. Едіге тауының солтүстік-батысынан 8-10 км жерде орналасқан әйел адамның мүсіндік бейнесі де назар аудартады. Жезқазған ауданында мұндай тас ескерткіштермен қатар адамзат дамуының мыс-қола дәуіріндегі мысты кендерді өндіру мен қорытуға байланысты ескерткіштер де аз емес. Оларды зерттеу нәтижелері Жезқазған өңірінде ерте дәуірде кемінде 1 млн. тонна бай мыс кені өндірілгенін көрсетеді. Кен өндіруде балға, балта тәрізді әр алуан тас құралдар пайдаланылған. Отын ретінде баялыш, тал, тағы басқалары ағаш түрлері қолданылған. Инженер-металлург В.Б.Шевченконың пікірінше, ежелгі металлургтер бұл жерлерде мыс кентастарын қорытудың өзіндік тәсілдерін білген. Осы фактілердің барлығы Жезқазған ауданы біздің заманымызға дейінгі уақытта мыс кентастарын жоғары деңгейде қорытқан өзіндік индустриялды мәдениет кезеңін бастан кешірген деп айтуға негіз береді. Осыларды айта келіп Сәтбаев, бұл мақаласы арқылы Жезқазғанның көне ескерткіштеріне толық сипаттама беруді мақсат етпейтінін, тек археологтар мен өлкетанушыларға, зерттеушілерге бұл ауданның өзіндік ерекшеліктерін көрсету үшін жазылғандығын ескертеді. Дереккөздер
Жезқазған ауданындағы мыс кендері (мақала)

Жезқазған ауданындағы мыс кендері – Қаныш Сәтбаевтың 1927 жылы 4-тамызда «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жарияланған мақаласы. Ғалым мақаласын қай елдің болмасын, оның өмір негізі «ауыл шаруашылығына», ал оның негізі өндіріс кәсіптеріне байланысты болатынына ой жүгірте отырып, өндіріс кәсіптерінің өркендеуі түрлі шарттарға байланысты дейді. Осы шарттардың ең негізгісі сол өндіріске қажетті шикізаттардың шамасы және оларды іске асыру жолдарының барлығы да жеңіл, пайдалы болуы десе, сол шикізаттардың ең толығы Қазақстанның жер астындағы кендері екеніне көңіл аудартады. Геолог-ғалым «Қазақстан жерінен адам баласының керегіне жарататын кендердің бәрі де» табылатынын үлкен сеніммен айтады. Дегенмен, ол Қазақстан жерінен мол табылатын кендерге көмір, мұнай, мыс, қорғасын, темір, күміс, алтын, мырыш пен түрлі тұздарды жатқызады. Қандай кен болмасын, ол әуелі өзінің пайда болатын жерінің жаратылысы мен тарихи қалыптасуына байланысты болады. Сондықтан да кен түрлерінің әрқайсысы белгілі бір аудандардан ғана табылып отырады. Оған мысал ретінде тас көмір, мыс және мұнайдың Қазақстан жерінің қай жерінен мол шоғырлануын айтады. Мысалы, мұнай Оңтүстік пен Батыс Қазақстан жерінен табылып отырғанын, ал Қазақстанның өзге «жерінен мұнай әлі табылған жоқ» дей отырып, ғалым «келешекте табылуы мүмкін» екенін ғылым көрегендікпен жазған. Ғалымның бұл сөзін кейінгі жылдары өмірдің өзі дәлелдеп шықты: Қазақстан жерінен қаншама мұнай көздері ашылды. Қазақстан жері кен жағынан әлі де толық зерттелмегенін айта келіп, ғалым Қазақстан кендерін орналасуына қарай аудан-ауданға жіктейді. Ол Алтайдан бастап Арал, Каспийге дейін, Орталық Қазақстан (Қарқаралы, Ұлытау-Жезқазған, Қарағанды) жерінен Қостанайға, Қаратаудан Тянь-Шань ауданына дейінгі неше алуан кен көздерін атай отырып, Ұлытау-Жезқазған аймағына ден қояды. Ғалым-геолог «мұндағы кен орындарының ең маңыздысы: Жезқазған кен ошағы» - деп ерекше атап өтеді. Бұдан кейін 19 ғасырда Жезқазған өңіріндегі кен қазу тарихына қысқаша экскурсия жасай отырып, «Жезқазған кендерін орыстардың бірінші рет ашық түрде 1837-1838 жылдардағы Кенесары жорығының кезінде көруі ықтимал» - деп жазады. Сәтбаев «Жезқазған ауданы ерте заманда теңіз астында болған. Ол теңіздің қалың тұнбалары Жезқазғанда қазірде 15 түрлі тас қыртысын жасайды. Бұл тастардың ішінде әк, саз, тақта тас және құмтас бәрі көп. Теңіз саяздап, кейін шегіне бастаған дәуірінде Жезқазған ауданында күшті жер сілкінулер басталған. Осыдан барып жердің түрлі жарықтарынан, саңылауы мен қуыстарынан жоғарыға қарай тереңінен балқыған күйінде қызу отты тау жыныстары көтерілген, соңғы тау жыныстарының шығарған легінде мыс құймалары кеп болған. Жезқазған ауданындағы жер сілкінгенде басқалардан гөрі құмтас қыртыстары көбірек жарылып, жаншылып отырған. Сондықтан тереңнен көтерілген мыс құймалары да көбінесе осы құмтас қыртыстарына жиі еніп отырған» - деп барынша түсінікті әрі бейнелі сөзімен өз оқушысына жеткізеді. Сәтбаевтың осы мақаласы кейін өзінің 1999 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Қазақстан - менің Отаным» (69-73-6.) жинақтарына енгізілген. Дереккөздер
Жезқазған ауданының минералдық байлықтарын зерттеу және игеру бойынша алдағы міндеттер (мақала)

Жезқазған ауданының минералдық байлықтарын зерттеу және игеру бойынша алдағы міндеттер - 1940 жылы «Цветные металлы» журналының 4-санында жарияланған Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Мақалада Жезқазған ауданындағы геологиялық барлау жұмыстары 1926 жылдан бүгінге дейін жалғасып келе жатқаны айтылады. Осы өңірдегі мыс қоры бұрынғы ағылшын концессионерлерінің анықтауымен ондаған тонна делінсе, ол көрсеткіш бүгінгі кеңестік барлау көрсеткішінің есебімен 14 жылдың ішінде 80 есе артқаны анықталып отырғанын айта келіп геолог Сәтбаев мыс қоры жағынан Жезқазған бұл күнде дүние жүзінде төртінші орында екенін жазады; 1926-39 жылы геологиялық барлау жұмыстарына 11,7 млн. сом қаржы бөлінгені, сол қаржының осы өңірдегі әр түрлі қазба байлықтарын барлау жұмысына қаншалықты, қалай жұмсалғаны да айқын көрсетілген. Жезқазған ауданының жалпы жер көлемі 100 км²-тан астам; оның жер қойнауында мыстан басқа темір, марганец, көмір, қорғасын, қалайы, молибден, фосфор, тағы басқалары кен орындары молынан кезігеді. Сәтбаев осы пайдалы қазба байлықтарын халық игілігіне жарату үшін алдағы уақытта кен барлаушыларының алдында қандай міндеттер тұрғанын айқындап берген. 1940 жылы және одан кейінгі таяу жылдарда Жезқазған ауданының минералдық байлықтарын жоспарлы түрде зерттеу және игеріп пайдалану жөніндегі атқарылар ауқымды жұмыстарды (Кеңгір өзеніне бөгет салу, Байқоңыр-Қияқты тар-табанды темір жолы, Қарсақбай комбинатын қалпына келтіру, тағы басқалары құрылыс жұмыстарын аяқтау сияқты) санамалай отырып, оған Жезқазған геологиялық барлау кеңсесімен қатар Қазақ геологиялық басқармасы, КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесі, тағы басқалары ұйымдары тартылуы әрі жыл сайын осы жұмыстарға кемінде 3 млн. сом қаржы бөлінуі қажет екенін де атап өтеді. Осы секілді кезек күттірмес, аса ауқымды жұмыстар іске асқанда ғана қазба байлықтарына бай өлкенің мәдени-экономика дамуына жағдай туады деп өз ойын түйіндейді мақала авторы. Бұл мақала ғалымның 1998 жылы Алматы қаласындағы «Тылым» баспасынан жарық көрген 8-томдық еңбектері жинағының 1 -томына (110-115-6.) енгізілген. Дереккөздер
Жезқазған ауданының минералды ресурстары (мақала)

Жезқазған ауданының минералды ресурстары – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Жезқазған аймағын барлаудың 1932 жылға дейінгі қорытындысы туралы Сәтбаевтың «Жезқазған мыс кенді аймағы және оның минералды ресурстары» атты монография еңбегі 1932 жылы Мәскеу қаласында «Цветметиздат» баспасында жеке кітап болып шықты. Осы еңбегінің қысқартылып алынған түрі 1932 жылы Мәскеу қаласында шығатын «Цветные металлы» журналының 9-санында (99-108-6.), сол жылы «Народное хозяйство Казахстана» журналының 6-7-сандарында (41-47-6) басылды. Мақала Жезқазған жеріндегі минералдар коры жайлы жазылған. Сонымен қатар Жезқазған ауданындағы пайдалы қазбалары бар жерлер көрсетілген карта берілген. Сәтбаев осы еңбегінде 1929 жылға дейін бұл аудан тек қана өндірістік қатынаста мысты аумақ ретінде қаралып келгенін, геологиялық барлау нәтижесінде шикізат қорлары және мыстан басқа пайдалы казбалар түрі бары анықталып, өзіндік ірі өндіріс ортасын құруды қамтамасыз етіп отырғанын айтады. Жезқазған ауданындағы минералдық қорларды (мыс, темір,марганец, күкірт, саз, көмір, алтын, қорғасын, әктас және магнезиттер, барит және жабынды қабаттар) атай отырып, әрбір минералдық қор түрлеріне жеке-жеке талдау берген. Ең ерекше орын алатыны - Мергелей аумағы, Қаракеңгір өзенінің бойы портланд-цементін өндіретін ірі шикізат базасы болып табылады. Автор мақаласының соңында 2 млн. тонна деп қарастырылған Жезқазған маңындағы қор кеніштің толық мүмкіндігін аша алмайды және мыс кенінен басқа Жезқазған алабы сан алуан минералды кендерге бай деген қорытынды жасайды. Мақаланың соңында журнал редакциясының атынан жазған Б.Некрасовтың пікірі берілген. Бұл мақала Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан 1998 жылы жарық көрген ғалымның 8-томдық еңбектері жинағының 1-томына (44-55-6.) енгізілген. Дереккөздер
Жезқазған байлықтарын меңгеру міндеттері (мақала)

Жезқазған байлықтарын меңгеру міндеттері – Қаныш Сәтбаевтың 1940 жылы 6-наурызда «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жарияланған мақаласы. Жезқазған өңірінде кен барлау жұмысы 1926 жылы басталды. Мақалада содан бері өткен 14 жылдың ішінде Қазақстанның «...кен барлаушылары Жезқазғанның байлықтарын, ағылшын концессионерлерінің 11 жылдың ішінде тапқан» қорларымен салыстыра қарағанда 80 есе артқаны айтылады. Жезқазған мыс кентастары өзінің қоры жағынан Оңтүстік Американың Чуквикамат кенінен кейінгі 2-орынды иеленді. Мақала авторы Жезқазғандағы кен барлау жұмысы, әсіресе оның минералдық байлықтарын кешенді түрде пайдалану мақсатымен жүргізілуіне баса назар аудартады әрі осы 14 жылдың ішінде Оралда ашылған мыс кентасы қорының бір тоннасына 40 сом жұмсалса, Жезқазғанда ашылған мыс кентасы қорының әрбір тоннасына одан әлденеше есе кем қаржы жұмсалып отырғанын, яғни шығыны аз, пайдасы мол Жезқазған мыс кентасы қорының артықшылығына тоқталып өтеді. Жезқазғандағы кен барлау кеңсесі мыс кенін ғана барлаумен шектеліп қалмай, осымен қатар өзге кендерді де іздестіру жұмысын жүргізіп отырған. Соның нәтижесінде Жезқазған маңынан 100 млн. тоннадан артық темір кентасының қоры табылғанын жазады. Олар Састөбе, Қарсақбай, Балбырауында шоғырланса, ал Найзатаста 1,5 млн. тоннадан астам темір-марганец кентасы табылған. Ғалым «Бұл кендер Қазақстанда қара металлургия өндіріс кәсібін жасау үшін база болып саналады» - деп жазады. Бұдан әрі Жезқазған ауданындағы табылған өзге кендерге қарағанда осы жердің мыс, марганец, темір, темір кендері тыңғылықты зерттелгендігіне ден қоя отырып, олардың геологиялық құрылыстарын анықтау жұмысын тоқтатпау керек екенін ескертеді. Кен барлау жұмыстарына қажетті мөлшерде қаржы бөлінуі керек, сонда ғана аудан байлықтары негізінен анықталып, оның қазіргі қоры екі еседей артатыны жөнінде өз ойын білдіреді. Жезқазған комбинатын салуға байланысты қандай жұмыстар алдымен істелуге тиіс екенін ашып айтады: Қаракеңгір өзенінен бөгет салу керек, бұл комбинатты сумен қамтамасыз ететін болады, - дейді ғалым. «Жезқазған комбинатын салуға керекті және басқа кәсіпорындарын салуға керекті құрылыс материалдың барлығы жергілікті жерден табылады. Комбинатты салуға керекті құрылыс материалдары қазірдің өзінде-ақ зерттеліп болды. Ауданда цемент өндірісін ұйымдастыруға керекті шикізат та бар. Осылардың негізінде биылдан бастап, Кеңгір өзенінің бойында жылына 100 мың тонна цемент өндіретін завод салуға кірісу керек. Жоғарыда осы айтылғанның бәрі де Жезқазғанның тез карқынмен дамуына мүмкіншілігі мол екендігін көрсетеді. Комбинатты салу жөнінде едәуір жұмыс істелумен қатар алда істелетін іс әлі көп» - деп аяқтайды өз ойын. Ғалымның осы мақаласы 1999 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Қазақстан - менің Отаным» (50-54- бет) және 8 томдық еңбектері жинағының 7-томына (А., 2000; 96-99-бет) енді. Дереккөздер
Жезқазған барлаушылары (мақала)

Жезқазған барлаушылары – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1941 жылы 23-сәуірде «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жарияланған. Мақалада Жезқазған геологиялық барлау жайында жазылған. Өндірістік жоспарлы бағдарламасына қарай геологиялық барлау жұмысының жылдан-жылға артығымен орындалуы, оның ішінде 1940 жылдың бұрғылау жоспары барлық жағынан 112,5% -ке, жоспарланған жұмыстың жылдық орта бағасы белгіленген жоспардан 14,7%-ке арзандатылғаны айтылады. Жұмысшылардың бір орында ұзақ жылдар тұрақтап істеуінің пайдалы екендігі, одан еңбек өнімділігі арта қалуынына көңіл аудара отырып, 1940 жылдың жоспарын Қазақ республикасының 20 жылдығы мерекесіне дейін, сондай-ақ бүкіл барлау жұмысының жылдық жоспарының да артығымен орындалғанын атап өтеді. Барлаушылар ұжымының жұмыста табысқа жетуінің бір кепілі маман жұмысшылары үйреншікті ескі әдіспен шектелмей, бұрғылау жұмыстарында жаңа геологиялық-барлау технологиясын жақсартып әрі жаңашыл әдістерді қолдануы арқасында жеткеніне назар аударады. Мысалы, кенді ірі бытырамен бұрғылау әдісін қолданғанда аға шебер Е.Бекенесов пен бұрғылау партиясының бастығы, техника жетекшісі А.Д.Никитиннің жүргізген тәжірибе жұмыстары 1937 жылдың алғашқы тоқсанында-ақ табысқа жеткізіп, яғни бұрынғыдан 25%-ке артқан; сондықтан да «Бұл әдіс Жезқазғандағы барлық бұрғылау станоктарында қолданылатын болды» — дейді мақала авторы. Жезқазған геологиялық-барлау кеңсесінің жұмысындағы тағы бір өзгешілік «жер астындағы кендердің барлығы комплексті әдіспен зерттеледі. Дүниежүзілік маңызы бар мыс рудаларының запастарымен қатар, Жезқазған барлаушыларының күшімен темір, марганец рудаларының, көмірдің, құрылыс материалдарының ірі» қорлары табылғаны, соған Қарсақбай темір кені мен Қияқты көмірі секілді келешегі зор кен орындары да кіретіндігі айтылады. ХКК мен Түсті металдар кәсіподағы ОК-нің ауыспалы Қызыл Туы Жезқазған геологиялық барлау кеңсесіне екі жыл ұдайы (1940, 1941) табыс етілгені — Жезқазған геологтарының елеулі еңбегінің нәтижесі екендігі де зор мақтаныш сезіммен баяндалған. Сәтбаевтың қазақ тілінде жазған осы мақаласы кейін «Қазақстан - менің Отаным» (1999, 59-61-бет) және 8 томдық еңбектері жинағының 7-томында (2000, 113-15-бет) жарық көрді. Дереккөздер
Әл-Харам әл-Ибраһими

Хара́м-әл-Ибраһи́м (Ибраһим пайғамбар мешіті (, , , Ме‘ара́т ха-махпела́ , trans. "екі мазар үңгірі") Махпел үңгірі — монотеистік наным бойынша Адам ата мен Хауа анамыздың жерленген орындары, онымен қоса — Ибраһим пайғамбар, Сара, Ысқақ пайғамбар, Ревекка, Жақып пайғамбар және Лия.). Үңгірлер Аңыздар Тағы қараңыз *Burial places of founders of world religions *Tomb of the Matriarchs *List of National Heritage Sites of Israel *Cave of the Patriarchs massacre Циталар Сыртқы сілттемелер *[http://www.machpela.com/english/content.asp?pageid=28 Official Website (Israeli)] *[http://www.us-israel.org/jsource/Judaism/machpelah.html The Cave of Machpelah Tomb of the Patriarch] Jewish Virtual Library *[http://www.sacred-destinations.com/israel/hebron-tombs-of-the-patriarchs.htm Tombs of the Patriarchs Article and Photos] Sacred Destinations *[http://www.hebron.org.il/web/maara_demands.htm Demands for Equal Rights for the Jewish People at Ma'arat HaMachpela] Hebron.org.il *[http://maps.google.com/maps?fq&hlen&ieUTF8&z17&ll31.524447,35.110803&spn0.004115,0.005643&th&om1 Aerial Photograph] Google Maps * *[http://www.biblelandshop.net/LIBRARY/Library15.html Bible Land Library] *[http://www.hebron.com/english/article.php?id=282 Photos and Diagram of Underground at Caves of Machpela]
Худайбия келісімі

Худайбия бейбітшілік келісімі — Мұхаммад мен құрайштар арасындағы 628 жылы жасалған келісім, Худайбия, Мекке. Сілттемелер * * * * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/274655/Pact-of-Al-Hudaybiyah Pact of Al-Ḥudaybiyah] // Британика * Rippin, Andrew. [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-the-quran/hudaybiya-SIM_00200 Ḥudaybiya] // Encyclopaedia of the Qurʾān. * Watt, W. Montgomery. [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-hudaybiya-SIM_2922 al-Ḥudaybiya] // Encyclopaedia of Islam, Second Edition.
Андрей Михайлович Кивилев

Андрей Михайлович Кивилев (20 қыркүйек, 1973 Талдықорған — 12 наурыз, 2003 Франция) — кәсіпқой қазақ велошабандозы. 2003 жылы наурызда Париж - Ницца жарысында құлау салдарынан мерт болды. Журналистер мен жанкүйерлер Андрейді "Киви" деп атайтын. Андрей Кивилевтің өлімінен кейін ғана UCI өздері ұйымдастыратын барлық жарыстарда велоспротшыларға арнайы бас киеім (шлем) киюді міндеттей бастады. 2000 жылдан бастап француз клубы «Cofidis» сапында өнер көрсететін Киви 2001 жылы Тур де Франста сенсация жасап 4-нші орын алады. Осыдан кейін оны Еуропаның көптеген мықты клубтары Андейді өздеріне шақыра бастайды. 2012 жылы Лэнс Армстронг өнер көрсетіп жүрген жылдары допинг пайдаланғандығы дәлелденіп, осы уақытқа дейін қол жеткізген барлық атақтар мен марапаттардан айырылды. Сол себепті жарыста 4-нші орын алған Андрейге 11 жыл өткеннен кейін Тур де Франстың қола медалі бұйырды . Бүгінгі күні Талдықорғандағы Володарский көшесі Андрей Кивилёв есімімен аталады. Дереккөздер
Жезқазғанға апаратын жол (мақала)

Жезқазғанға апаратын жол – Қаныш Сәтбаевтың 1935 жылы 4 шілдеде «Казахстанская правда» газетінде жарияланған мақаласы. Бұл мақаласында ғалым Жезқазғанға жүргізетін темір жол бұдан жеті жыл бұрын белгіленгенін жазады. 1931 жылдан Жол қатынасы халық комиссариаты тарапынан алғашқы экономика-техника іздестіру жұмыстары қолға алына бастаған болатын. Сол іздестіру жұмысының оң нәтижелі нұсқасы - салынып жатқан Қарағанды - Балқаш темір жолы магистралының Нілді (Успен кеніші) разьезімен байланысуы болып табылады. Өйткені бұл нұсқа төте болумен қатар жер жағдайы да қолайлы: бұрылысы аз, Осындай техникалық құрылыс жүргізу, жол салудағы жер қазу жұмыстары жағынан да қолайлы ең төте 414 км-лік темір жолы болмақ.Мысалы, 1 км темір жолы салу үшін 7130 м3 топырақ қазылуы қажет және жол бойында бар болтаны 20 м-лік бес көпір ғана салынатын болады. Сондықтан да Жезқазған-Жосалы, Жезқазған-Атбасар, Жезқазған-Ақмола, Жезқазған-Қарағанды сияқты жобалардан гөрі жол салу құрылысы жағынан тиімдісі әрі экономикалық жағынан арзанға түсетіні де осы Жезқазған—Успен кеніші нұсқасының дұрыс болатынын ғалым мақаласында дәлелдеп шығады. Жезқазған өңіріндегі кен байлықтарын, әсіресе мыс қорын игеруге мүмкіндік туғызатын Успен кеніші мен Жезқазған аралығындағы темір жолы болашақта тұйық жол емес, транзиттік жүк таситын үлкен жолдың бір саласына айналатын болады; мұның өзі бұрынғы «Кеңестер Одағының түкпіріндегі меңіреу болып жатқан, бірақ өндіріс күштері өте бай болып отырған Орталық Қазақстанды қақ жарып өтетін жол. Бұл жол осындай байтақ ауданымыздың экономика және мәдениет тіршілігін айта қалғандай көркейтетін жол болады» - деп өз ойын түйіндейді ғалым. Мақала ғалымның 1998 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген 8-томдық еңбектері жинағының 3-тарауына (103-106-бет) енген. Дереккөздер
Жезқазғандағы геологиялық барлау жұмыстарына тән кезеңдер (мақала)

Жезқазғандағы геологиялық барлау жұмыстарына тән кезеңдер – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1955 жылы жазылғанымен алғаш рет 1998 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан шыққан ғалымның 8-томдық еңбектері жинағының 1-томына (123-29-6.) енгізілген. Жезқазған тарихына қатысты Сәтбаев: «Жезқазған сонау ерте заманның өзінде-ақ тау-кен жұмыстарының алаңына айналған, қарапайым есептеу бойынша, Жезқазған қойнауларынан сол заманда кем дегенде 2 млн. тонна мыс кені өндірілген. Б. з. б. 5 ғасырда өмір сүрген Геродоттың жазуына қарағанда қазіргі Жезқазған өңірінде массагеттер мен сақтар мекендеген, тіпті массагеттер елі мыс пен алтынға шаш-етектен кенелгенге ұқсайды, массагеттердің қару-жарағы мыстан жасалды деген. Алайда Жезқазған атауы әдебиетте алғаш рет орыс географы Н.П.Рычковтың 1771 жылғы «Күнделік жазбаларында» ғана кездеседі. Сәтбаевтың жазуынша, 1847 жылы 10 қарашада орыс көпесі Н.А.Ушаков Жезқазған төбелерінен мыс кенін тапқаны жөнінде Алтай кен округіне мәлімдеме тапсырады. Ушаковтың мұрагерлері 1906 жылы Жезқазғанды ағылшынның «Атбасар мыс қоғамына» жалға берген. Бұл қоғам 1915 жылға дейін Жезқазғанда қызу қарқынмен геологиялық барлау жұмыстарын жүргізді; соның нәтижесінде құрамында орташа 10 пайыз мысы бар 61 мың тонна мыс қоры анықталады. 1919-25 жылы Жезқазған жабық болды, 1925 жылдың 10 маусымында Қарсақбай мыс қорыту зауытын салуды аяқтау және Жезқазған кендері базасында жұмыс істейтін «Атбасар мыс кәсіпорнын» іске қосу туралы Еңбек және қорғаныс кеңесінің қарары шықты. Осы мақсат үшін сол кезде «Атбасцветмет» тресі құрылып, 1929 жылы ол Қарсақбай комбинаты деген атауға не болды. Жезқазғандағы геологиялық барлау жұмыстары кеңес дәуірінде 1926 жылы басталды. 1926-29 жылы барлау жұмыстары маусымдық түрде бұрынғы Геолкомның (Геологиялық комитетінің ) кадрлары арқылы жүргізілді. Жұмыстың қарқыны ете төмен болды: 1927 жылы бір бұрғылау қондырғысы, ал 1928 жылы екі бұрғылау қондырғысы жұмыс істеді және бұрғылау жұмысы тек жаз айларында ғана жүргізілді. Төрт жыл ішінде Геолком барлауы Жезқазғанда барлығы 42 мың тонна мыс барын анықтады. 1926 жылы күзде «Атбасцветмет» тресінің бас геологы құзырымен Қарсақбайға келген Сәтбаев Жезқазғанның мол келешегін бірден аңдап, ағылшын мамандары мен Геолком қызметкерлерінің геологиялық болжамының қате екенін жария етті. Осы мәлімдемесінде ол Жезқазған емес, бүкіл Жезқазған—Ұлытау аумағында қазба байлықтардың алуан түрлерін кешенді түрде зерттеу мақсатында геологиялық барлауды кеңінен жүргізу үшін осы жерде тұрақты барлау қызметін ұйымдастыру қажет деп есептеді. Сәтбаев мақаласында осы жайларды кеңінен сөз ете отырып, өзін-өзі ақтамайтын «соқыр» барлау әдісінен де сақтандырады. Дереккөздер
Жезқазғанды салушыларға - бірлескен басшылық (мақала)

Жезқазғанды салушыларға - бірлескен басшылық – Қаныш Сәтбаевтың М.Арсеньевпен және Е.Левинмен бірлесіп жазған мақаласы. Мәскеу қаласында шығып тұрған «Индустрия» газетінің 1939 жылы 27 маусымдағы санында жарияланған. Мақала авторлары КСРО халық шаруашылығын дамытудың 3-бесжылдық жоспарына сәйкес, Жезқазған мыс қорыту комбинатының құрылысын жедел бастау міндеті алға қойылғанын айтады. Жезқазған - Кеңес Одағындағы мыс кен орындары жөнінен бірінші орында және ауқымдылығы бойынша да әлемде төртінші орын алады. Мұндағы байлықтың жалпы құндылығы бірнеше млрд. сом ақшамен бағаланады. Жезқазған мысы - Одақтағы ең арзаны. Жезқазғандағы мыс қорыту комбинатының кұрылысы қуаты жағынан Балқаш комбинатына, яки 50 млн. сом (1933 жылғы есеп бойынша) құрайды. Жоба қуатын игеру барлық технология үрдістерді қарастырғанның арқасында бірнеше есе жылдам орындалады. 1938 жылдың басында съезд шешімі шыққаннан бастап, екі ай ішінде Жезқазған комбинатының құрылысын жобалау мен салуға бұйрық шығарылды. Авторлар осылар жөнінде айта келіп, алайда, бұйрық шыққалы бір жыл өтсе де құрылысқа дайындықтың әлі күнге дейін басталмай отырғанына қынжылыс білдіреді. «Индустрия» газетінде жарияланған мақалаға Мыс қорыту Бас басқармасы бастығының міндетін атқарушы Силуянов іле-шала жауап беріп, авторлар көрсеткен жағдайдың шындыққа жататынын мойындап, мәселенің дұрыс қойылғанын хабарлапты. Бұл мәселе ізінше Түсті металлургия Халық комитетінде қаралып, тиісті шешім қабылданған. Сәтбаевтың 1998 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген еңбектері жинағының 1-томына және 2007 жылы Шымкент қаласындағы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығарылымның жинағының 2-томына енгізілген. Дереккөздер
Жезқазғанды танып-білуге бұрынғыдан да ынтықпын (жинақ)

Жезқазғанды танып-білуге бұрынғыдан да ынтықпын - Жезқазған облысының 1990 жылы орыс тілінде жарыққа шығарған Сәтбаевтар отбасының хаттар жинағы. Құрастырушылары: В.И.Демин мен Расламбекова. Жинаққа Т.А.Кошкина - Сәтбаеваның және Қаныш Сәтбаевтың Жезқазғандық геологтар, өздерінің ежелгі сыйлас достары ерлі-зайыпты В.И. және З.И.Штифановтарға, С.Ш.Сейфуллин мен И.Н.Богданчиковке жазған 30 хаты (1941-74 жылдардағы) енген. Бұл хаттарда негізінен Жезқазған кенін және оның төңірегінегі үмітті кен көздерін жүйелі түрде барлау, экспедициясының ішкі-сыртқы жұмыстары сөз болумен бірге, өз отбастарының жай-күйлері әңгімеленген. Шынайы достары болғандықтан ерлі-зайыпты Сәтбаевтар осы хаттарында өмірдің көлеңкелі, кейде жан тебіренткен сүйініштерін де хабарлап отырған. Мысалы, Сәтбаев Мәскеуден 1952 жылы 27 наурыз күні ерлі-зайыпты Штифановтарға жолдаған хатында нақақ жаладан біржола ақталмаса да, өз басына төнген қара бұлттың сейілгенін айтып, сол жылы 14 наурыз күні Қазақстан К(б)П ОК-нің 1-хатшысы Ж.Шаяхметовпен ұзақ та ауыр әңгіменің барлық бүкпе сырларын ашқан. Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының Геологиялық ғылымдары институтына директор болып қайтып оралуға келіскенін тәптіштей баяндаған. Мұндай жүрекжарды сыр шерткен хаттар жинақта көп кездеседі. Дереккөздер
Жезқазған екінші бесжылдықта (монография)

Жезқазған екінші бесжылдықта - 1993 жылы Алматы қаласындағы қазақ мемлекеттік жоспарлау - Оңтүстік түсті метандар, алтын баспасынан орыс тілінде жарық көрген монография. Кітаптың соңында 3 карта берілген, көлемі 60 бет. Авторлары - М.П.Русаков пен Қаныш Сәтбаев. Еңбек кіріспеден және 10 тараудан тұрады. Автор-ғалымдар Жезқазған - Ұлытау аудандық кешенді зерттеп, оның қойнауындағы байлықтардың бәрін анықтау мақсатымен Қарсақбайдың темір кендерін, Жездінің марганецін, Қияқтының қоңыр көмірін, Болаттаманың пиритті лигниталарын, қорғасынды, Найзатасты және басқа кеніштерді барлап қарап шығып, минералдық байлықтармен қоса алғанда Жезқазған - Ұлытау ауданының индустриялды болашағының зор екендігіне, оған темір жолы тартылысымен-ақ бұл аудан Қарағандыға, сол арқылы бүкіл кеңестік халық шаруашылығына қосылады деген жалпы қорытындыға келеді. Нәтижесінде Жезқазғанға үлкен қызығушылық туды. Ғалымдар арнайы сессия шақырылуын талап етіп, КСРО-ға Үлкен Жезқазғанның өндірістік күшін дамытуға үкіметтен жәрдем сұрады. Дереккөздер
Жезқазған жұмысшысы (газет)

Жезқазған жұмысшысы - 1955-62 жылдары аралығында Жезқазған қаласында шығып тұрған газет. 1955 жылы тамыз айында «Жезқазған жұмысшысы» газетінің алғашқы саны жарық көрді. Газет Жезқазған қалалық партия комитеті мен еңбекшілер депутаттары қалалық кеңесінің органы ретінде негізінен орыс тілінде шығатын «ДЖезказганский рабочий» газетінің мақалалары мен хабарларын қазақ тілінде жариялап отырған. Кей кездері газет бетінен тілшілердің төл мақалалары мен хабарларын, сондай-ақ жергілікті ақын-жазушылардың шығармаларын да жариялаған. 1959 жылы 10-сәуірдегі нөмірінде академик Қаныш Сәтбаевтың 60 жасқа толуымен орай газет бетінде жергілікті өлкетанушы С.Т.Бүкіровтің «Қаныш аға», В.И.Штифанов пен В.Шведконың «Даңқты юбилей» және С.Бәйішевтің «Қоғамшыл, патриот ғалым»; 1961 жылы 3-қаңтарда М.Сәрсекеевтің (Сәрсекенің) «Жезқазған осылай туған» атты мақалалары жарияланды. 1962 жылы академик-ғалым Сәтбаевтың КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына кандидат болуымен байланысты газеттің бірнеше санында мақалалар жарық көрген. Мысалы, Ж.Өмірбековтің «Біздің Қаныш» (24-ақпан), С.Тақабайұлының «Бірліктің айғағы» (20-наурыз), Ж.Әділовтың «Бақыт үшін дауыс бердім» (22-наурыз), тағы басқалары. Дереккөздер
Жезқазған кендерін зерттеу ісіндегі жаңалықтар (кітап)

Жезқазған кендерін зерттеу ісіндегі жаңалықтар - 1970 жылы Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген кітап, көлемі 11,75 баспа табақ. Бас редакторы - Қазақстан Ғылым Академиясының академик Ш.Е.Есенов. Кітапқа И.К.Ахметов, Р.Б.Әубәкірова, М.Қ.Сәтбаева және А.Б.Юсупованың Жезқазған кен орындарының геологиясы, минерологиясы мен геохимиясы мәселелеріне арналған жұмыстары енген. Еңбек академик Қаныш Сәтбаевтың жарқын бейнесіне арналған. Жезқазған кенді ауданының солтүстігінде орналасқан Жыланды тобына жататын кен орнының геология-минерал, ерекшелігі егжей-тегжейлі талданып жазылған, кен орнының тотығу зонасын зерттеу көрсеткіштері баяндалған. Әр жұмыстың соңында қорытынды жасалып, әдебиеттер тізімі көрсетілген. 33 сурет, 17 кесте, 177 әдебиеттер тізімі берілген. Кітап геологтарға, геохимиктерге, минералогтарға және кен ісі мамандарына арналған. Дереккөздер
Жезқазған кен көздері қалыптасуының геологиялық құрылымдық жағдайлары (монография)

Жезқазған кен көздері қалыптасуының геологиялық құрылымдық жағдайлары - 1964 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген монография, көлемі 16,75 баспа табақ. Кітапта 104 сурет және сызба берілген. Авторлары - С.Ш.Сейфуллин мен Н.Н.Нұралин. Жауапты редакторы - академик Қаныш Сәтбаев. Кіріспеден, 5 тараудан, әдебиеттер тізімінен тұрады. Еңбекте Жезқазған кен көздерінің қыртысты және айырылымды құрылымына жан-жақты сипаттама беріліп жердің үстіңгі вертикальды және горизонтальды зоналық мәселелеріне баса көңіл аударылған. Авторлардың жұмысын академик Сәтбаев назарда ұстап, ғылыми-әдістемелік жағынан басшылық жасаған. Кітап кен көздерінде зерттеу жұмыстарын жүргізетін маман геологтарға арналған. Дереккөздер