Белудждер

Белудждер — Иран, Пәкістан, Ауғанстан елдерінде орналасқан халық. Жалпы саны 9 миллиондай (2010). Олар батыс (1,2 млн адам), шығыс (1,8 млн адам) және оңтүстік (2,8 млн адам, 1998 ж.)болып бөлінеді. Күрдтер, әзербайжандар және арабтар сияқты белудждер де бірнеше елдерде орналасқан. Белудждердің бір бөлігі Парсы шығанағы мен Үндістанда тұрады. Этнонимі Халықтың атауы парсы тіліндегі "балут" және "барлучу" сөздерінен "шөл қарақшылары"деп аударылады, өйткені тарихи түрде адамдар жайлы өмір мен пайда табу үшін шөлдерді аралаған. Эндоэтнонимдері Парсы тілінде - «بلوچ»; Пенджаб тілінде - «بلوچ»; Ағылшын тілінде – «Baloch people»; күрд тілінде – «Belûç»; әзірбайжан тілінде - «Bəluclar»; неміс тілінде - «Belutschen»; испан тілінде - «Baluchi»; француз тілінде - «Baloutches»; түрік тілінде – «Beluciler»; араб тілінде - «بلوش»; поляк тілінде - «Beludżowie»; украин тілінде - «Белуджі»; болгар тілінде - «Белуджи»; орыс тілінде - «Белуджи»; серб тілінде - «Белуџи»; Пенджаб тілінде - «بلوچ». Нәсілі Олар үлкен европеоид нәсілінің үнді-жерортатеңіздік тобына жатады. Сырт келбеті Адамдар көбінесе дөңес немесе тік мұрынды және сәл әсем пішінімен сипатталады. Көздер әдетте қою, және барлығы дерлік қара шашты. Дене пропорциялары мезоморфты, басы орташа биік, беті сәл ұзын. Ирандық және ауғандық белудждар әдетте пәкістандықтарға ұқсайды, бірақ сәл пуштундық бейімділікке ие, өйткені олардың шаштары түзу, терісі ашық, бастары ұзын және төмен, мұрындары сәл ұзын. Тілі Белудж тілінде сөйлейді. Белудж тілі үндіеуропа тілдер әулетінің иран тобына жатады. Батыс және шығыс диалектілері бар. Жазуы араб-парсы диалектикасына негізделген. Шығыс және батыс топтарын құрайтын көптеген диалектілік формалармен сипатталады. Сондай-ақ, белудждер өкілдері өздері тұратын елдің тілін жақсы біледі. Бұл: урду, пенджаби, пушту, фарси, синдхи тілдері. Олар бірнеше тілде сөйлейтініне қарамастан, кездескен кезде жиі белудж тілінде сөйлеседі. Ұзақ уақыт бойы балучи тілінің өзіндік жазба тілі болмағанымен, халық әлі де ауызша шығармашылықпен айналысып, оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отырды. Белудждің көптеген диалектілері бар және стандартталған нұсқасы жоқ. Дамыған ауызша халық шығармашылығына қарамастан, Белудж жазба әдебиеті тек 18-19 ғасырларда ғана пайда бола бастады, ал әдеби тіл әлі де нашар дамыған. Діні Белудждер - ежелгі халық, олардың тарихы мен мәдениеті діни нанымдармен тығыз байланысты. Белудждердің көпшілігі мұсылмандар, бірақ Пәкістан мен Иранның кейбір бөліктерінде зороастризм және индуизм сияқты ежелгі нанымдарды ұстанатын азшылықтар да бар. Ислам Белуджистанға VII ғасырда келді және соңғы бірнеше ғасырда белудждер әртүрлі сопылық, шииттік және сунниттік секталарға қосылды. Белудж халқының діни тәжірибесінде мистикалық, православиелік және ұлттық идеялардың ықпалы күшті. Мешіттерге бару, құран оқу, қажылыққа бару сияқты діни жоралғылар олардың мәдени өмірінде маңызды орын алады. Сонымен қатар, отбасылық және қауымдық мерекелерге байланысты көптеген ғұрыптар мен әдет-ғұрыптар бар, олар күшті діни діни мағынаға ие. Таралу аймағы Тарихи белудждер Үнді мұхитының солтүстік жағалауында Белуджистан деп аталатын аймақта тұрады. Олар Иран тауларының оңтүстік-шығыс бөлігінде тұрады. Сонымен қатар, батыс белудждер қатарына Иранның оңтүстік-шығысындағы және Ауғанстанның оңтүстігіндегі белудждер, сондай-ақ Оман және Парсы шығанағының басқа елдерінің белудждер кіреді, онда белудждер моғолдар заманынан бері қоныстанған. Белудждер көшпенділері де Иранның шығысында және Ауғанстанның батысында (Хорасан) бұрынғы КСРО шекараларына дейін қоныстанды. Түркіменстанның Мары аймағында бірнеше ауылда шағын белудждер қауымы тұрады. Сондай-ақ Пәкістанның Синд және Пенджаб провинцияларында белудждердің айтарлықтай саны бар. Белудждер Ирандағы Захедан қаласының тұрғындарының басым бөлігін және Кветтадағы пуштундардан кейінгі екінші үлкен қауымды құрайды. Пәкістандық Белуджистанда, шын мәнінде, пуштундардан басқа, бүкіл халық өздерін белудждер деп атайды, белудждер тайпалық бөлінісіне кіреді, оның ішінде күнделікті өмірде белудж тілінде сөйлейтіндер де бар. Тарихы Тарихшылардың пайымдауынша, белудждер бүгінгі тұратын аумақтарды бірнеше толқынмен мекендеген. Бұл процесс VII-VIII ғасырларда орын алды. Сірә, бастапқыда халық Орталық Каспий аймағына қарай жылжи бастаған, әрі қарай олар Парфия мен Орта Парсы жерлеріне де кірді. XVI-XVII ғасырларда белудждер жерінде билеушілері Ұлы Моғолстанға, Иран және Ауған билеушілеріне тәуелді болған бірнеше князьдіктер пайда болды. XIX-ғасырдың ортасында Батыс Белуджстан Иранның құрамына кірді, ал Шығысы Ұлыбританияның қол астына өтті, 1947 жылдан - Пәкістанның бөлігі болды. Жекелеген князьдіктердің жойылуы, олардың 1970 жылы біртұтас Белуджстан провинциясына бірігуі тайпалық жіктелудің қалдықтарының сақталуына қарамастан, Пәкістан балуждарының этникалық бірігуі мен ұлттық өзіндік санасының өсуіне ықпал етті. Белудждер ұзақ уақыт бойы біртұтас князьдік принципін қалдырып, өз мемлекетін құруға тырысты. Бұл идея бүгінде көптеген халық өкілдерінің санасында жүр. Белудждердың өз мәртебесін нығайта алуы, автономия немесе жеке мемлекет құру мәселесі бейбіт жолмен және азаматтардың көпшілігінің еркіне сәйкес шешілуі туралы мәселе ашық күйінде қалып отыр. Ал белудждер өздерінің фольклоры мен ата-бабаларынан қалған ежелгі дәстүрлерін, бір кездері Белуджстан жерінде өмір сүрген «шөл қарақшыларын» мұқият сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде. Кәсібі Ірі қалалардың тұрғындары қызмет көрсету саласында, туризмде жұмыс істейді. Алайда белудждердің көптеген өкілдері әлі күнге дейін бұл халықтың ұзақ уақыт негізгі кәсібі болған көшпелі мал шаруашылығымен айналысады. Олар түйені көлік ретінде пайдаланады. Ет пен сүт алу үшін ешкі, қой, ірі қара өсіріледі. Өзен аңғарларында егін шаруашылығы кең таралған. Мақта, темекі, майлы дақылдар, бидай, арпа, бұршақ, жүгері егіледі. Қауын, бау-бақша өсіріледі. Жағалауда балық аулау дамыған. Дәстүрлі қолөнер түрлері:-кілем тоқу, ағаш өңдеу, керамика, былғары тігу, зергерлік. Жүн және жібек кілемдер жасау өнерін игерген, бұл өнер біздің дәуірімізге дейін де дамыды. Әйелдер кілем тоқумен айналысады. Кенеп маталарды түйе, ешкі жүнінен, мақтадан тоқиды. Пәкістандық кілемдер геометриялық өрнектермен, түрік үлгісіндегі оюларымен ерекшеленеді. Керамика ежелгі өркениеттерден бастау алады. Шеберлер талғампаз пішіндегі ыдыстарды, гүлдестелерді, шамдарды жасайды. Күйдіруден кейін керамика боялады және жылтыратылады. Бұйымдардың беті өсімдік және гүл өрнектерімен көмкерілген. Белудж шеберлері ағаштан жиһаздар мен музыкалық аспаптар жасайды. Олар әдемі оюлармен қапталған. Сондай-ақ металл ыдыстарды жасау, металды оюлау сияқты қолөнер кеңінен таралған. Жезден, мыстан шәйнектер, тәрелкелер, шыныаяқтар, құмыралар жасайды, нақышталған беттер түрлі-түсті лакпен жабылады. Белудждер зергерлік бұйымдарды бұрыннан дамытқан. Зергерлік бұйымдар тек асыл металдардан ғана емес, қарапайым зергерлік бұйымдардан да жасалады. Бұлар білезіктер, алқалар, жаппай сырғалар, шынжырлар, кулондар, жүзіктер. Өмір салты Белудждердің өмір сүру салтына тайпа ішілік қатынастар үлкен әсер етеді. Тайпалық иерархия бар, кейбір тайпалардың Үндістаннан келген касталарға бөлінуі бар. Рулық жүйе саяси партиялардың аналогы болып табылады және бүкіл халықтың әлеуметтік өміріне әсер етеді. Рудың ақсақалдары барлық маңызды мәселелер бойынша, соның ішінде отбасындағы мәселелер бойынша кеңеседі. Жасы үлкен адамдар беделді болып келеді. Отбасылық байланыстар өте күшті, отбасындағы барлық маңызды оқиғаларды барлық туыстары атап өтеді. Неке одақтары дәстүрлі түрде бір қауымдастықтың адамдары арасында жасалады. Отбасында патриархат билік етеді. Әйелдер ислам дәстүрі бойынша күйеуіне бағынады. Дегенмен, Ирандық және Пәкістандық әйелдер әлеуметтік өмірде әлдеқайда еркін, еуропаланған ірі қалаларда олар ерлермен тең дәрежеде білім алады, саяси партияларға кіре алады. Белудждердің арасында баланың пайда болуы бақыт деп саналады, оларды жиі еркелетеді, бала тәрбиесінде шамадан тыс қатаңдық жоқ. Дәстүрлері Көптеген салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар ислам заңдарына бағынады. Бұл барлық исламшыларға ортақ ережелерге қатысты: тамақты сол қолыңызбен алуға болмайды (ол таза емес деп саналады), намаз оқып жатқан адамның алдынан өтуге, табаныңызды адамдарға бағыттауға болмайды. Сондай-ақ басқа адамның, әсіресе баланың басын ұстауға тыйым салынады. Әйел аяқтарынан басқа бүкіл денесін киіммен жабуы керек. Туристерге ұзын жеңді жемпір, ұзын белдемше немесе көйлек кию ұсынылады. Ғибадатханаларға барған кезде басын орамалмен байлау керек. Көптеген мұсылман мемлекеттеріндегідей, белудждерге арақ-шарап ішуге тыйым салынады. Ешқандай жағдайда алкоголдік ішімдіктерді қонаққа әкелуге болмайды. Қоғамдық орындарда темекі шегу де құпталмайды. Белудждер көп темекі шегеді, бірақ оны ешкім көрмейтін жерде жасырынып шегеді. Дәстүрлі баспаналары Отырықшы Белудждердің арасында сазбен қапталған, сырықтардан жасалған жалпақ төбесі бар саманнан тұратын үй басым. Белудж малшылары жылжымалы шатырды (гедан) пайдаланады. Дәстүрлі киімдері Көшпелі тайпалардың өкілдерінде де, қала тұрғындары арасында да кең шалбар мен ұзын көйлек киімнің негізі болып табылады. Көшпелілер жүннен жасалған жамылғыларды жамылып немесе ұзын жеңсіз күртешелерді киеді. Кейбір ер адамдар дхоти киеді, бұл жамбасқа оралған матадан тұратын үнділік ерлердің киімі. Басына сәлде немесе дөңгелек қалпақ киеді. Үстіне жеңі ұзартылған көйлек,чадра немесе орамал, кейбіреулер сари киінеді. Киімге арналған маталар ашық, түрлі-түсті таңдалады: сары, жасыл, көк, қызғылт. Әйелдер киімі – көйлек пен кең шалбар киеді. Егде жастағы әйелдер қара түсті киімдерді таңдайды. Аяқтарына сандалдар киіледі. Олар көптеген зергерлік бұйымдарды тағады. Дәстүрлі тағамдары Тамақ көбінесе жерде, тіпті кейбір мейрамханаларда да еденде қабылданады. Олар еденге дастархан жайып, үстіне тағам салынған табақтарды қояды. Тамақты жалпы табақтан да, жеке табақтан да алуға болады. Тамақты қолмен алу әдетке айналған, ал қасықтар пайдаланылмайды. Нанды лақтыру жаман әдет болып саналады. Тамақтың қалдықтары үй жануарларына беріледі. Дәстүрлі түрде көк шай тамақтанар алдында және одан кейін беріледі. Тамақтану кезінде сөйлесу әдетке жатпайды, бұл үй иесінің рұқсатымен ғана жасалуы мүмкін. Негізгі тағам-қышқыл сүтпен бірге жаңа піскен шелпек нандар. Кедейлерге мереке күндері ғана ет беріледі, әдетте, бұл қой немесе құс еті. Мұсылмандарға шошқа етін жеуге тыйым салынған. Ауыл тұрғындары шегірткелерді тұзбен қуырып жей алады. Мерекеге әртүрлі тәттілер дайындалады: *күріш қосылған сүт негізіндегі пудинг; *халва – кілегейден, жұмыртқадан, жаңғақтан жасалған десерт; *итай – ұн, кілегей, тәтті сироп қоспасынан жасалған тәттілер; *райта - кілегей паста. Ең танымал сусындар - сүт, дәмдеуіштер, жаңғақтар қосылған шай. Кокос сүті, жеміс шырындары, шербет те кең таралған. Кеңселер мен дүкендерде қонақжайлылық белгісі ретінде сусындар жиі ұсынылады. Фольклоры Дәстүрлі мәдениеті Орталық және Батыс Азияның шөлді және шөлейтті аймақтарындағы халықтарға тән. Батырлық эпостар, балладалар, жырлар, ерлердің әскери билері. Музыкалық аспаптардың ішінде - ішекті соруд, шертпелі - танбурақ, қалам сыбызғысы, барабандар жатады. Қазақстандағы белудждер Қазақстан аумағына 20-ғасырдың басында Ауғанстан мен Ираннан келген. Екінші толқыны өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы белудждер саны: *1970 жылы - 30 адам; *1979 жылы - 139 адам; *1989 жылы - 71 адам; *1999 жылы - 33 адам; *2009 жылы - 137 адам. Дереккөздер