kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ошаған

Ошаған (Agrimonia) – раушангүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдіктер. Қазақстанда тау баурайларында, жазғытұрым су жайылған жерлерде, жол жиегінде, бақтарда, қарағайлы және жаңғақты ормандардың арасында өсетін 2 түрі (азия Ошағаны және түкті Ошаған) кездеседі. Олардың биіктігі 25 – 140 см. Тамыры жуан, сабағы тік өседі, оның сыртын безді түк жапқан. Жапырағының үстінгі беті жасыл түсті, ал астыңғы беті – сұрғылт жасыл түсті, шеттері тегіс емес. Қауырсын тәрізді тақ жапырақтарының жиегі тілімделіп келген, олар сабаққа қарама-қарсы орналасады. Тостағанша, күлте жапырақшаларының саны – бесеуден. Сары түсті, бес тілімді гүлдері ұзын шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – сыртын ширатылған қыл жапқан жаңғақша. Жемісі піскенде адамның киіміне және жануарлардың жүніне жабысады. Ошағанның құрамында илік және бояғыш (сары түсті) заттар бар. Сондай-ақ, oшаған дәрілік өсімдіктерге жатады. Дәрілік қасиеті Дәрі жасау үшін өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін (ірі сабағынан басқасып) гүлдеген кезінде жинап алады. Құрамында йод және пигменттер, аскорбин қышқылы алкалоидтер бар. Халық арасында бұл өсімдікпен жемсау ауруын, дизентерияны, қуық ауруларын, жұтқыншақ бездерінің қабынуын емдейді. Орта Азия халықтары медицинасында жас өсімдіктің сөлін алып, бронх демікпесін, геморройды емдейді. Қытай халық медицинасында өсімдікті тер шығаратын және дененің ыстығын басатын, нерв жүйесін тыныштандыратын дәрі ретінде қолданады. Тұқымымен есекжемді емдейді, улы жәндіктер шағып алғанда да ем үшін қолданады. Жапырағы мен жемісін сал ауруларын емдеуге пайдаланады. Табиғатта таралуы Ошаған республикамыздың оңтүстігінде далалы желерде, өзен жағалауларында өсетін жабайы бұталардың арасында, орман шеттерінде, ескі мал қораларының және тұрғын үйлердің маңайында кездеседі. Дәрілік шикізат ретінде жер бетіндегі бөлігі жиналады. Химиялық құрамы Олардың құрамында эфир майлары, илік заттар, пигменттер, ащы заттар, К витамині және органикалық қышқылдар болады. Қолданылуы Халық емшілері малдың асқазан – ішек, өт жолдары мен бауырының қабынуына қарсы қолданған. Ошағанның тұнбасын балмен араластырып бауыры, өті ауыратын малға ішкізсе, олар тез оңалады, азыққа тәбеті артады. Аузы уылған кезде ошағанның тұнбасымен шайса, тез жазылады. Дәрілік шөптің ұүнтақталған 70 грамы бір литр қайнап тұрған суға салынып, 15 – 20 минут тұндырылады. Асқазан – ішек жолы қабынған, тірілей салмағы 50 – 60 кг бұзауға азықтандырардан 30 минут бұрын күніне үш рет 150 – 200 грамнан ішкізіледі. Ал қозыға ішкізу дозасы – 30 – 50 мл. Дереккөздер
Ашот Хамзаұлы Мурзин

Мурзин Ашот Хамзаұлы (1936 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Қатонқарағай ауданы) – агроном. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1959). Зеренді ауданы ауыл шаруашылығы инспекциясында агроном, тұқым өсіруші (1959 – 60), БЛКЖО-ның ХХХ-жылдығы атындағы ұжымшарда, Зеренді кеңшарының бөлімшесінде, Пухальский кеңшарының бөлімшесінде агроном (1961 – 63), Рузаев ауданы Парижская коммуна кеңшарында, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Лавровский кеңшарында аға агроном (1963 – 68), директоры (1968 – 77), Рузаев ауданы атқару комитеті ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1977 – 80), Есіл ауданы халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1980 – 87) қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту (1971), «Құрмет белгісі» (1976) ордендерімен, екі медальмен, ҚазКСР Жоғары Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Муллагалеев

Муллагалеев Юнус Юнусович (1941 жылдарыт., Челябинск облысы Пласт қаласы) – Ақкөл ауданындағы Урюпинка балалар үйінің директоры (1999). Челябинск мемлекеттік ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру институтын бітірген. 1956 жылы Челябинск облысы Уэльский астық кеңшарында жұмысшы, 1970 жылы ауданы арнайы шаруашылықтың инженер-механигі, 1973 жылы Ақкөл ауданы партия комитетінде нұсқаушы, өнеркәсіп және транспорт бөлімінің меңгерушісі болды. 1976 жылы Жоғары партия мектебінде оқыды. 1978 жылы Ақкөл ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1981 жылы ауданы халықтық бақылау комитетінің, 1988 жылы Ақкөл қалалық халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1989 жылы Ақкөл ауданы әкімшілігі басшысының орынбасары қызметтерін атқарған. «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен, ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Темірболат Мұхаметжанұлы Телжанов

Телжанов Темірболат Мұхаметжанұлы (1898, Омбы – 1938, Ленинград) – қоғам қайраткері. 1929 жылы Ленинград политехника институтын бітірген. 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Омбыдағы жастар қозғалысына белсене араласты. 1919 – 1921 жылдан Омбыда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Смағұл Сәдуақасов, Ғаббас Тоғжановпен бірге РК(б)П Сібір бюросының қырғызауытатар бөлімінде қызмет атқарды. Өлкелік “Кедей сөзі” газетінің редакторы болды. Онда газет жұмысына белгілі қазақ ақыны Мағжан Жұмабаевты тартты, 1921 – 1924 жылы Сибревкомдағы Қазақ АКСР-інің өкілі ретінде Сібір өлкесі мен Қазақстанның шекарасын межелеуге қатысты. Ақмола губкомында қызмет атқарды, Қазақ АКСР-і ОАК-нің мүшесі ретінде Орынборда шығарылған “Еңбекші қазақ” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетін ұйымдастырушылардың бірі болды. 1924 – 1929 жылы Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтта оқыды және бір мезгілде осы қаладағы көркемөнер техникумында саяси экономикадан сабақ берді. 1931 – 1937 жылы Ленинградтағы шығыстану ин-тында доцент, Мәскеудегі халық шаруашылығы ин-тында директордың көмекшісі, марксизм-ленинизм университеті директорының орынбасары болды. Ленинградта тұрған жылдарында жергілікті қазақтар бірлестігінің төрағасы ретінде Қазақстаннан оқуға келген жастарға пәтер жағынан және материалдық көмек көрсетуді ұйымдастырды. 1937 жылы 4 қарашада Алашорда қозғалысына қатысқан деген айыппен Ленинградта тұтқындалып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. 1958 жылы 13 маусымда Ленинград әскери округі әскери трибуналының шешімімен толық ақталды. Дереккөздер
Минералдар алмасуы

Минералдар алмасуы – бейорганикалық заттардың организмге сіңуі, таралуы және физикалық - химиялық құбылыстар мен биохимиялық реакцияларға қатысуы. Минералдар алмасуы нәтижесінде организмдегі физикалық - химиялық тепе-теңдік сақталады, тығыз тіндердің (тканьдердің) құрылуы және ферменттік реакциялар реттеледі. Адамға бір тәулікте қажет химиялық элементтердің мөлшері әр түрлі болады. Бұл адамның жасына, жынысына, қызметіне, тағам құрамына байланысты. Тағамда, суда орта есеппен тәулігіне (мг) 800 – 1500 Са, 1200 – 2000 Р, 2000 – 3000 К, 4000 – 6000 Na және Cl, 500 – 600 Mg, 15 Fe қажет. Кейбір элементтер (мысысалы, K, Na) түгел сіңеді, кейбіреуі (мысысалы, Са, Fe) түгел сіңбейді. Асқазаннан, ішектен иондар қанмен лимфаға сіңеді, кейбір иондар плазманың ерекше белоктарымен қосылып, қан арқылы тарайды. Элементтердің біразы бауырға, т.б. тіндерде жиналады, (мысысалы, сүйекте Ca, Mg, Sr, F көп). Адам мен сүт қоректілерде қажетті мөлшерден артық тұздар ішек (Ca, Fe, Cu, Sr негізінде) және бүйрек арқылы (Na, K, Cl, B, І) сыртқа шығарылады. Организмнің түрлі органдарындағы және сұйықтарындағы иондар мөлшері әр түрлі болады. Сілтемелер * Биохимия * Реакция * Лимфа Дереккөздер
Шынқожа

Шынқожа — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Нарын ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде, Аягөз өзенінің сол саласы Нарын өзенінің жағасында орналасқан. Тарихы Іргесі 1912 жылы пошта бекеті ретінде қаланған. Атауы қалмақ басқыншыларына қарсы күрес батырларының бірі – Шынқожаның есімімен аталған. Шыңқожа ауылы шаруашылығын ұйымдастыру кезінде ұжымшар және ауылдық кеңестің, 1963 жылы "Нарын" қой кеңшарының орталығы болды. 90-жылдардың 2-жартысынан бастап кеңшар негізінде Шыңқожада және округтегі Ай, Қарауыл, Төленді ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Алматы – Семей автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Василий Иванович Московенко

Московенко Василий Иванович (1915, бұрынғы Көкшетау облысы Чистополь ауданы Гаршино ауылы– 2001) – Кеңес Одағының батыры (1945). 1936 жылы кооперативтік техникумда оқып жүрген кезінде БЛКЖО ОК-нің шақыртуымен Әскери Әуе Күштері қатарына алынады. Екі жылдан кейін Сталинград әскери-ұшқыштар училищесін бітіріп, Қиыр Шығыстағы Қызылтулы 2-жеке армияның құрамында борышын өтеді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде 175 рет әскери тапсырмамен ұшып шыққан. 37 әуе ұрыстарын жүргізіп, жаудың 14 самолетін атып түсірген. Ленинград қоршауын бұзуға, Ржев-Зубцов операциясына, Орел, Витебск, Орши аудандарында немістерді талқандауға және Берлинді басып алу ұрыстарына қатысқан. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Неандерталь адамы

]] Неандерталь адамы (Homo neanderthalensіs) – қаңқа қалдықтары ғана сақталған ертедегі адамдардың жеке тобы. Олар ауызекі сөзде ертедегі адамдар, ал ғылыми әдебиеттерде палеоантроптар (грекше “palaіos” – ертедегі “anthropos” – адам) деп аталады. Адамның тарихи даму кезеңінде Неандерталь адамы ежелгі адамдар (архантроптар) мен қазіргі адамдардың (неоантроптар) арғы тегін жалғастырушылар деп есептеледі. Неандерталь адамының ең алғашқы қаңқасы 1856 жылы Батыс Германиядағы Дюссель өзенінің Неандерталь аңғарынан табылды. Сондықтан да оны ағылшын геологі Вильям Кинг 1863 жылы “Неандерталь адамы” деп атауды ұсынды. Неандерталь адамдарының қаңқа-қалдықтары кейін Еуропаның, Африканың және Азияның көптеген аймақтарынан табылған. Ғалымдар бұл қаңқа қалдықтарын зерттеудің нәтижесінде Неандерталь адамының екі бағытта дамығанын анықтады. Олардың бір тобының дене тұрқы ірі, бұлшық еттері өте жақсы дамыған, маңдайы тайқы, шүйдесі қысқа, қабағы шығыңқы, иегі айқын білінбейді және тістері ірі, әрі жалпақ болған. Миының салмағы орташа 1400 – 1500 грамм. Олар топ құрып, бір-бірімен жеке сөздерді пайдалану арқылы қарым-қатынас жасаған. Неандерталь адамының екінші тобының маңдайы тіктеу, әрі биік, қабағы онша айқын емес, жақ сүйектері жұқа, иегі жақсы дамымаған. Дене тұрқы бірінші топтағылармен салыстырғанда шағын, миының маңдай бөлігі үлкен. Олар топтанып ірі жануарларды аулаған, отты пайдалана білген. Орта жағдайларының қолайсыз мерзімдерінде аулаған жануарларының терісін үстеріне жамылып, үңгірлерге тығылған. Антрополог ғалымдардың пікірі бойынша Неандерталь адамдары бұдан 300 – 350 мың жыл бұрын Еуропада, Африкада және Азияда өмір сүрген. Қазіргі кезде олардың 400-ден астам қаңқа қалдықтары Франция, Бельгия, Қырым, Солтүстік Кавказ, Израиль, Ирак, Өзбекстан, т.б өңірлерден табылды. Олар өсімдіктердің тамырларын, жемістерін жинап, аң аулаумен шұғылданған. Тастан, сүйектерден еңбек құралдарын жасап, өлген адамдарды жерлеу рәсімін қалыптастырған. Олардың арасында бірін-бірі жеу (каннибализм) орын алды. Неандерталь адамы орташа есеппен 30 жас өмір сүрген. Неандерталь адамдарының қаңқа қалдықтары Қазақстан жерінен әзірше табылған жоқ, бірақ олардың қоныс орындары, пайдаланған еңбек құралдары Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Маңғыстау, Шығыс Қазақстан, т.б. өңірлерден анықталды. Әдебиет Әдебиет: Вишняцкий Л.Б.,Человек в лабиринте эволюций, М., 2004. Сілтемелер * Антропология * Германия * Тас дәуірі Дереккөздер
Шымшық

Шымшық – торғайтәрізділер отрядының құнақ тұқымдасына жатады. Қазақстанда Көкшетау қыратында тараған, кейде Қарқаралы, Кент аймақтарында кездесіп қалады. Шыршалы және аралас ормандарды мекендеп, су айдындарына жақын жүреді, қайыңды, қандыағашты тоғайларда қоректенеді. Қанатының ұзындығы 70 мм, салмағы 13 г-дай. Аталығы жасыл сарғыш түсті, оның төбесінде бір шоқ қауырсын – “тақиясы” (айдары) болады; қанат, құйрық қауырсындары қара, оларға жол-жол болып сары қауырсындар араласқан, бауыры ақ. Аналығы мен балапандарының арқасы жасыл сұрғылт тартқан, бауыры ақшыл. Отырықшы құс. Ұясын ағаш басына салады. Мамыр айында 5 – 6 көгілдір не жасылдау жұмыртқа салып, аналығы 12 – 14 күн басады. Балапандарын да аналығы 13 – 15 күндей асырайды. Жылына екі рет балапан өргізеді. Өсімдік тұқымымен және жәндіктермен қоректенеді, олардың зияндыларын жеп пайда келтіреді. Шымшықтар жақсы сайрайды. Дереккөздер
Таза пайда

Таза пайда – кәсіпорында (фирмада) салықтар мен басқа да төлемдерді төлегеннен кейін қалатын пайда . Кәсіпорынның толық билігінде болады‚ кәсіпорынның жарғысында өзге жағдай көзделмесе‚ ол бұл пайданы одан әрі пайдалану бағыттарын айқындайды. Таза пайданы пайдалану бағыттарын таңдауға мемлекеттік ықпал ету салықтар‚ салық жеңілдіктері‚ экономикалық санкциялар арқылы жүзеге асырылады. Заңнамалық актілерде немесе кәсіпорын жарғысында көзделген реттерде Таза пайданың бір бөлігі кәсіпорынның еңбек ұжымының мүшелеріне берілуі мүмкін. Пайданың осы бөлігінің мөлшерін меншік иесі немесе ол өкілеттік берген орган белгілейді‚ ал оны бөлу тәртібін еңбек ұжымының жалпы жиналысы айқындайды. Еңбек ұжымының мүшесіне тиесілі пайда сомасы оның қосқан үлесін құрайды. Үлес сомасына акциялар берілуі мүмкін‚ бұл акциялар бойынша дивиденд төленеді. Дереккөздер
Бет пішін

Бет пішін — антропологиялық ұғым; адамның бет құрылымының алдыңғы жағынан қарағандағы типін білдіреді. Бет пішін бет бөлігіндегі кейбір сүйектердің (бет, үстіңгі және астыңғы жақ) тік және көлденең жазықтықтар бойынша алға қарай шығыңқылық ерекшеліктерін анықтайтын өлшемдер арқылы беріледі. Бет пішіннің тік жазықтық бойынша бұрыштық өлшемі үстіңгі және астыңғы жақ сүйектерінің тістік қанаттарының алға қарай шығыңқылық дәрежесімен өлшенеді. Бұл сүйектердің алға қарай айқын шығыңқылығы — прогнантты (бет бұрышы 79,9 0 ), сәл ғана алға шығыңқылығы — мезогнатты (бет бұрышы 80,0 — 84,9 0 ), ал біртегіс жазық болуы — ортогнантты (бет бұрышы 85,0 0 , кейде одан да көп) деп аталады. Бет пішіннің көлденең жазықтық бойынша өлшемі тек бет сүйектерінің алға қарай шығыңқылығымен және жалпақтығымен анықталады. Бет пішіннің кескіндік келбетінің өлшемдері ежелгі, ертедегі, қазіргі адамдардың ерекшеліктерін анықтау үшін, сондай-ақ, қазіргі ірі нәсілдерді (монголоид, еуропоид, негроид) бір-бірінен ажырату мақсатында жүргізілетін антропологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылады. Прогнатты бет пішін — негроид, мезогнантты бет пішін — монголоид; ал ортогнантты бет пішін — еуропоид нәсілдерге тән. Ертедегі адамдардың бас сүйектерінің бет пішінінің өлшемдеріне қарап, олардың толық бет бейнесін қалпына келтіруге болады. Халқымызда бет пішінне қарай сопақ, жалпақ бет деп бөледі. Бет пішін бет әлпеті, бет-бейнесі,бет жүзі, бет көрінісі деп те айтыла береді. Дереккөздер
Шырағдан

Шырағдан — шырақ (май шам) орнатылатын тұғыр. Ол бір ұялы немесе бірнеше шырақ қоятындай етіп, тармақталып металдан жасалынады. Шырағдан нұсқалары археология қазба жұмыстары кезінде көптеген ортағасырлық Қазақстан қалаларынан (Отырар, Тараз, Талғар, тағы басқа) табылған. Дереккөздер
Үйдене

Үйдене, Жайдақ – Зайсан көлі алабындағы өзен Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы аумағында. Ұзындығы 103 км, су жиналатын алабы 856 км 2 . Бастауы Үйдене Сауыр-Тарбағатай жотасының солтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Зайсан көліне құяды. Гидрологиясы Аңғары жоғарғы бөлігінде тар (таулық), төменде, Зайсан (Жайсаң) қазаншұңқырында 0,4-1,5 км-ге кеңейеді. Өзен қар (50%), жаңбыр (25%) және жер асты (25%) суымен толығады. Су режимі бойынша көктем-жаз кезеңінде (наурыз-маусым) таситын өзендерге жатады. Ағынының 75-85%-ы су тасу, 10-25%-ы жазғы-күзгі сабалық (шілде-қараша), 2-5%-ы қысқы сабалық (желтоқсан-ақпан) кезеңдерінде өтеді. Суының минералдылығы су тасу кезеңінде 100-200 мг/л-ден жазғы-күзгі және қысқы сабалық кезеңдерде 300-700 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Зайсан қаласының тұсында 3,76 м 3 /с. Орташа лайлылығы жоғарғы ағысында 25 г/м 3 -ден төменгі ағысында 100 г/м 3 -ге дейін өзгереді. Өзен негізінен егін суаруға пайдаланылады. Өзенде Үйдене бөгені салынған. Дереккөздер
Морозов Петр Иванович

Морозов Петр Иванович (Омбы облысы Лукерино ауылы) – Кеңес Одағының батыры. 1931 жылы Щучинск қаласында оқып, еңбек еткен. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында танк ротасының командирі қызметін атқарды. Морозов Нейсе және Шпрее өзендерінен өту кезіндегі шайқаста, Берлин қаласын азат ету кезінде ерлігімен, батырлығымен көзге түскен. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Темірастау

Темірастау – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстіінде Қорғалжын ауылынан солтүстікке қарай 20 км, Ащыкөл көлінің оңтүстік-шығысында теңіз деңгейінен 322 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5 км 2 (құрғақшылық жылдары 4,3 км 2 ), ұзындығы 2,6 км, енді жері 2,2 км. Жағалау бойының ұзындығы 7,9 км. Су жиналатын алабы 94,2 км 2 . Жағалауы жазық. Түбі лайлы. Қар және жер асты суымен толығады. Құрғақшылық жылдары кеуіп қалады. Жағалауында қамыс өскен. Суы тұзды, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Шырақ

Шырақ – бөлмені, ашық алаңдарды және жекелеген заттарды жарықтандырып тұратын май шам. Ол ілкі замандардан бері қолданылып келеді. Оны ортағасырлық қалалардың қазба жұрттарынан көптеп табылған сан алуан түрлі шырағдандар қалдықтары да айғақтайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында әулие адамдардың моласында, қасиетті жерлерде шырақ жағу дәстүрі әлі күнге дейін сақталған. Киелі орындарда шырақ жағушыны қазақтар шырақшы деп атайды. Қазіргі уақытта шырақ көбіне адам қайтыс болғанда жағылады. Қазақтарда қайтыс болған адам жерленген күннен бастап жетісіне дейін міндетті түрде 40 дана шырақ жағу керек деген жоралғы-ырым бар. Кей өңірлерде (Зайсан, Алтай) жерленген күні мен жетісінің алдыңғы күні жеті шырақтан жағу дәстүрі қалыптасқан. Басқа бір аймақтарда (Райымбек, тағы басқа) 40 күнге дейін шырақ жағу ғұрпы сақталған. Шырақты дүниеден өткен адамның туыстары жағады. Ескі сенім бойынша о дүниелік болған адамның рухы отқа айналады да, арулаған орыннан ұшып кейінгі шырақ жағушы жақындарына қонады, яки адам рухы мәңгі, бір түрінен екіншісіне трансформацияланады, бөлініп ұшқан жан өзгелерге дариды деген сан алуан діни, дүниетанымдық көзқарастардың араласуынан туындаған. Шырақ жағу ғұрпы зорастризм ілімінің сарқыншағы болып табылады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Николай Ефимович Морозов

Николай Ефимович Морозов (1929 жылы туған, Семей қаласы) – қоғам қайраткері. Социалистiк Еңбек Ері (1966). ҚазКСР Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Еңбек жолын автомобиль жолдары техникумын бітіргеннен кейін, Семей фурнитура зауытында шебер болып бастаған. 1958 жылы Алматы жоғары партия мектебіне оқуға жіберіледі. Кейіннен Үржар ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, Целиноград облыстық партия комитетінің 1-хатшысы болып сайланды. КСРО Жоғары Кеңесінің 8 – 11 шақырылымдарының депутаты, КОКП 24 – 26-съездерінің делегаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Айдархан Әбдірахманұлы Темірбаев

Темірбаев Айдархан Әбдірахманұлы (1928 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Орталық ауылы) – партия-кеңес қызметкері, тілші. ҚазМУ-ді бітірген. Зеренді ауданы «Социалистік жол» газетінде жауапты хатшы, редактор (1949 – 61), Қызылту ауданы партия комитетінде хатшы, Қызылту аумақтық ауыл шаруашылығы өнімдерін даярлау басқармасында нұсқаушы, Қызылту ауданы «Жаңаауыл» кеңшарында парторг (1961 – 63), осы ауданы «Красное знамя» және «Қызылту» газеттерінде редактор (1963 – 64). Қызылту ауданы партия комитетінде хатшы (1967 – 71) Көкшетау ауданы кәсіподақ ұйымының төрағасы. 1976 ж. Көкшетау облысы партия комитеті аппаратында қызмет атқарды. 1991ж. Көкшетау облысы халық депутаттары кеңесінің іс меңгерушісі. Қаз.КСР Жоғарғы Кеңесінің депутатының көмекшісі (1993– 94). 3 мәрте «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Серікбай Біләлұлы Темірбаев

Темірбаев Серікбай Біләлұлы (1961 жылы туған, Көкшетау қаласы) – шахматшы, гроссмейстер (1994), КСРО спорт шебері (1986). Бапкері – В.Смоквин. Қазақстанның 6 дүркін чемпионы, Азия чемпионы (1993) және күміс жүлдегері (1995), 1992 – 2004 ж. олимпиадаға қатысқан. Әлемдік шахмат олимпиадасында (1992, Манила, филиппиндер) 3-орынды иеленді, көптеген халықар. турнирлердің жүлдегері. Көкшетау қаласында Т. атындағы шахмат мектебі ашылған. ҚР шахмат федерациясының вице-президенті, бапкерлер төралқасының төрағасы. Дереккөздер
Үйдене бөгені

‎ Үйдене бөгені — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы жерінде, Сауыр жотасының етегінде орналасқан. Зайсан ауданы шаруашылықтарының 13 мың га-дан астам егістік жерлерін суару үшін Үйдене өзеннің бойына салынған. Электр қуатын өндіретін шағын қондырғысы бар. Бөген 1966 жылы іске қосылды. Гидрологиялық сипаты Ауданы 4 км 2 шамасында. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 3,8 км, орташа тереңдігі 19,3 м, ең терең жері 63,5 м, жағасының ұзындығы 21,2 км. Шарасына толатын су мөлшері 75,5 млн. м 3 (1982 ж. — 38, 1983 ж. — 30 млн. м 3 болды). Су жиналатын алабы 634 км 2 . Бөген мен Үйдене өзенінің суына негізделіп, осында 1967 жылы Үйдене суару жүйесі салынды. Жүйе басталар жерінде өзеннен секундына 55 м 3 су алады. Жалпы ұзындығы 200,2 км, оның ішінде бас каналы 21,4 км. Негізінен шөл егістігі және бақша суарылады. Дереккөздер
Минералдар парагенезисі

Минералдар парагенезисі ( – қатар, жанында, қосақталу, genesіs – жаралу, пайда болу) – минералдардың жер қыртысында қосақталып кездесуі. Бұл терминді 1849 жылы неміс минерологы И.Брейтгаупт (1791–1873) енгізген. 1920 жылы Ресей ғалымы В.И. Вернадский дамытты. Минералдар парагенезисі ортаның химиялық даму тарихы, минералдар түзілуінің физикалық-химиялық және термодинамикалық жағдайларына байланысты анықталады. Ұқсас жағдайда пайда болған минералдар парагенетикалық қатар құрайды. Оларға магмалық тау жыныстары, пегматиттер, кимберлиттер, гидротермальды кендік желілер, түсті металдар кендерінің оксид белдемі жатады. Минералдар парагенезисін зерттеу арқылы тау жыныстарындағы минералдар түзілу процесінің дамуын, кен орындарында кейбір минералдың үнемі кездесіп отыратын себебін анықтауға болады. Кенді Алтай, Сарыарқа, Оңтүстік Қазақстан аймақтарындағы түсті, қара, сирек металдар кендерінде жүргізілген зерттеулер минералдар парагенезисін анықтап, кен түзілуі жөнінде деректер алуға мүмкіндік берді. Минералдардың парагенезисі дегеніміз — олардың жаратылысы, құралу жағдайлары бірдей, сондықтан жатыс орыны қатар, кездесетін жері қатар, бір-біріне серік деген сөз. Сондықтан минералдардың парагенезисі мен минералдардың ассоциациясы өзара тығыз байланысты. Жаратылысы бірдей минералдар бір жерде бас қосатын болғандықтан минералдар парагенезисінен ассоциация пайда болады. Дегенмен бір жерден қатар табылған минералдар тобының (ассоциацияның) жаратылысы бірдей бола бермейді. Мысалы, эндогендік бір тау жынысы, айталық гранит, үгілу мен бұзылу әрекетіне ұшыраса, онан бірнеше түрлі экзогендік минералдар пайда болып, сол жерде қалып қояды (мысалы, қалдық минералдар). Демек, мұндай жағдайларда эндогендік минералдар мен экзогендік минералдардың күрделі ассоциациясы құралады. Кен минералдары, әсіресе сирек металдар кендері оңай жерден кездесе бермейді. Бірақ әрқашанда сол сирек минералдардың қасында кездесетін, жаратылысы сирек металдар мен парагенезис минералдарын білетін болсақ, солар арқылы басқа сирек минералды іздеп табамыз. Демек, минералдар жаратылысын білу, оның парагенезистік заңын білу минералогия ғылымында аса зор роль атқарады. Әсіресе кен іздеу ісінде парагенезис заңының алатын орны орасан зор. Сондықтан бұл мәселеге ірі ғалымдар ерте замандардан-ақ көңіл аударған. Мәселен, осыдан мың жылдай бұрын Бируни минералдарды жаратылысы бойынша топтарға бөлгенін білеміз. Сонымен қатар кейбір минералдардың парагенезисін түсіну тау жыныстарының жасын айыруға да әсерін тигізеді. Дереккөздер
Иван Иванович Моор

Иван Иванович Моор (1947 жылы туған, қазіргі Бұланды ауданы Карамышевка ауылы) — журналист, қоғам қайраткері. Журналистік қызметін Макинск ауданы «Ленин жолы» газетінде бастады. 1972 жылы облысы «Ленин туы» (Петропавл) газетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, жауапты хатшының орынбасары, 1983 – 93 жылдары неміс тілінде шығатын республикалық «Фройндшафт» газетінің меншікті тілшісі, жауапты хатшысы, 1993 жылдан облыстық «Солтүстік Қазақстан» газетінің бас редакторы қызметтерін атқарды. «Солтүстік Қазақстан» ЖШС баспасын құрды және директоры қызметін атқара жүріп, облыстық «СҚ апталығы», «Кеш жарық», «Бәріміз бірге!» атты газеттерін, кітаптар, альбомдар, т.б. полиграфия өнімдерін шығаруды ұйымдастырды. 1993 жылдан Қазақстан Журналистер одағының облыстық ұжымын басқарады. Үй жағдайы Үйленген. Жұбайы - Надежда Павловна, экономист. Ұлы - Сергей, полиграфшы. Немересі - Валерий, оқушы. Дереккөздер 2. «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Үйездеу

Үйездеу — ыстық күндері жылқының, қойдың, т.б. жануарлардың шыбыннан, бөгелектен, сонадан қорғанып, тұмсықтарын бір-бірінің көлеңкесіне жасырып, топтанып тұруы. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жұртшылық Құқығы

Жұртшылық Құқығы – елдегі жалпы мемлекеттік мүддені қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін құқық салаларының жиынтығы. Жұртшылық құқығының салаларына: мемлекет теориясы мен құқық теориясы, конституциялық құқық, әкімшілік құқық, салық заңнамасы, қылмыстық құқық, сот құрылымы, іс жүргізу құқығы, халықаралық жұртшылық құқығы, ақпараттық құқық жатады. Сілтемелер *мемлекет *құқық *Қазақстан Республикасының Конституциясы *сот Дереккөздер
Темірбеков Зарап Мұсаұлы

Темірбеков Зарап Мұсаұлы (1906, Көкшетау облысы Ақан болысы – 1938, Алматы) – қоғам қайраткері, журналист. 1923 – 25 ж. Петропавл педагогика техникумында, 1931 ж. Мәскеудегі коммунистік журналистер институтында оқыды. 1925 – 29 ж. Петропавл, Ақтөбе, Жетісу губерниясының комсомол комитеттерінде қызмет атқарды. 1930 ж. «Еңбекші қазақ» («Егеменді Қазақстан») газетіне партия бөлімінің меңгерушісі қызметіне ауыстырылды. 1931 – 34 ж. Атбасар, Ақмола ауданы партия комитеттерінде, облысы «Ленин туы» газетінде қызмет істеді. 1934 – 35 ж. Қарағанды облысы комсомол комитетінің хатшысы, 1935 – 1937 ж. республикалық «Лениншіл жас» газетінің редакторы. Өмірінің соңғы кезінде Қазақстан К(б)П ОК-нде бөлім меңгерушісі болып қызмет жасады. Т. «Жаңа өмір», «Жанталас» шығармаларымен қатар Н. Островскийдің «Как закалялась сталь» романын қазақ тіліне аударған. 1937 ж. репрессияға ұшырап, 1938 ж. атылған. 1958 ж. толық ақталды. Дереккөздер
Темірбеков Жәмшит

Темірбеков Жәмшит (1935 жылы туған, бұрынғы Көкшетау ауданы «Октябрьдің 40 жылдығы» кеңшары) – ғалым, вирусолог, эпидемиолог, медицина ғылымының докторы (1984). Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1959). Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулары ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болып қызмет атқарған (1959 – 78). Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты вирусология және эпидемиологиялық аурулардың табиғи ошағын анықтауға арналған. Республикада жұқпалы аурулардың алдын алу, емдеу әдістеріне Темірбеков ашқан жаңалықтар септігін тигізген. Дереккөздер
Нева

Нева – Ресейдің Ленинград облысындағы өзен. Ұзындығы 74 км, алабының ауданы 281 мың км². Бастауын Ладога көлінен алып, Фин шығанағының Нева кірмесіне құяды. Төменгі ағысында кең атырау жасап, бірнеше тарамдарға бөлінеді; аралдарында және Нева бойы ойпатында Санкт-Петербург қаласы орналасқан. Орташа су ағымы Новосаратовка ауылы тұсында 2520 м 3 /с. Оңтүстік-батыс және батыс желдерінің әсерінен Фин шығанағында және Неваның төменгі ағысында су деңгейі көтеріліп, кейде Санкт-Петербург су тасқынына ұшырайды. 1990 жылдың аяғында өзен жағалауларына дамбалар салынды. Желтоқсанның аяғынан бастап сәуірге дейін мұз құрсанып жатады. Салалары – Охта (оң), Ижора, Тосна, Мга (сол). Нева Ақ теңіз – Балтық және Волга – Балтық су жолдары жүйесіне кіреді. Сілтемелер * Ресей * Санкт-Петербург Дереккөздер
Теңге жапырақта шық шөп

Теңге жапырақта шық шөп өзі аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық жәндікқоректі өсімдіктер. Биіктігі 7 – 25 см. Төселе өсетін немесе түйнекті тамырсабағы болады. Жапырақтары тамыр түбіндегі себетте орналасады. Жапырақтардың шетін және жоғарығы жағын қызыл безді басы бар түктер жауып жатады. Осы бездер жабысқақ сұйық тамшылар бөліп шығарады. Түктер жапыраққа қонған жәндіктерді жауып қалады да, өздерінен бөлінген шырышпен бүркейді. Бұл кезде жапырақ қақ ортасынан екіге бүктетіліп, жәндікті ұстап тұрады. Өсімдіктің құрамынан бөлінген асқорыту ферментінің әсерінен жәндік қорытылып болғаннан кейін жапырақ қайтадан жазылып, бұрынғы түріне келеді. Гүлдері ұсақ ақ түсті, олар шашақ немесе сыпыртқы гүлшоғырына топтанған. Тұқым жолымен көбейеді. Шілде айында гүлдеп, тамыз айында жеміс береді. Жемісі – бірұялы қорапша. Өсімдік шымтезекті батпақтарда өседі. Теңге жапырақта шық шөп – өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Минералдар синтезі

Минералдар синтезі – жеке элементтерден немесе химиялық қосылыстардан минералды, монокристалдарды жасанды жолмен алу процесі. Минералдар синтезімен алғаш рет орта ғасыр ғалымдары (алхимиктер) шұғылданды. Итальян ғалымы Специаның 1904 жылы кварцты, француз ғалымы Вернейльдің 1905 жылы лағылды (рубинді) жасанды жолмен алуы нәтижесінде Минералдар синтезі алғашқы тәжірибелік нәтижелер берді. Вернейльдің әдісі бойынша 1912 жылы Швейцарияда сағат өндірісінің мұқтажын қамтамасыз ету үшін техникалық лағыл жасау қолға алынды. Электртехника, радиотехника, дәл аспаптар, т.б. өндіріс салаларының техникалық кристалдарды көптеп қажет еткен талаптарына сәйкес тиісті минералдарды өндірістік масштабта синтездеу 19 ғасырдың 40 – 50 жылдары тез дамыды. Минералдар синтезі өндірістің дамыған саласына айналуына байланысты АҚШ, Жапония, т.б. елдерде жасанды жолмен алынған слюда, кварц, алмас, лағыл, рутил, шпинель, кальцит, асбест, александрит, сапфир, т.б. минералдардың өнімі мыңдаған тоннамен есептелетін болды. Синтетикалық минералдардың табиғи минералдардан артықшылығына оның жоғары сапасы мен бағасының табиғи минералдардан арзандығы (2 – 40 есе) т.б. жатады. Өндіріс көбіне ерекше таза, ірі монокристалдарды қажет етеді. Монокристалдар қанық ерітінділерді суыту немесе суалту, буларды қойылту, газбен тасымалдау, балқымалар мен ерітінділерді кристалдау, түрлі гидротермальдық тәсілдер арқылы алынады. Оптикалық кварц, зүбәржат (изумруд), лағыл сияқты бағалы минералдардың монокристалдарын алу үшін әдейі дайындалған бастапқы гидротермальдық ерітінді қалың қабырғалы болат ыдыстарда (автоклавтарда) жоғары температура мен қысымда кристалданады. Монокристалдар алу тәсілдерін табу мен гидротермальдық синтез теориясын жасауға бағытталған жан-жақты зерттеулер Қазақстанда академик Қ.Сәтбаевтың басшылығымен 1963 жылы Геологиялық ғылымдар институттының тәжірибелік минералогия секторында жүргізілді. Гидротермальдық синтез әдісі бойынша Қазақстан ғалымдары касситерит, алунит, валериит, малахит, кубанит, т.б. минералдардың монокристалдарын алғаш рет алды. Бұл зерттеулер аталған минералдардың кристалдану процестерінің физикалық - химиялық, термодинамикалық параметрлерін синтезделген минералдардың табиғи түрлері кездесетін кендердің түзілу жолын дәлірек айқындауға мүмкіндік берді. Жаңа табылған гамма - радиоактивтік индикатор әдісін тәжірибеде қолдану гидротермальдық жағдайлардың жоғары, температуралары мен қысымдарында өтетін еру, массасының орын ауыстыруы, заттардың кристалдануы сияқты процестердің кинетикасын дәлірек зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл Минералдар синтезінің гидротермальдық теориясының негізін жасауға қосқан үлес болды. Сілтемелер * Лағыл * Асбест * Александрит Дереккөздер
Үйектегіш микроскоп

Үйектегіш микроскоп — минералдар мен тау жыныстарын зерттеуге арналған оптикалық құрал. Үйектегіш микроскопты алғаш ағылшын ғалымы Р.Сорби жасаған (1858). Биологиялық микроскоптан айырмашылығы оның құрылысында мөлдір Исландия шпатынан жасалған екі призма (николь) бар. Оның біреуі микроскоп үстелшесінің астында орналасқан үйектегіш, ол жарықты бір жазықтықта үйектейді. Үйектелген жарық тастілімге түскенде, құрылыс ерекшелігіне қарай тербеліс бағытын өзгертпейді немесе тербелістері бір-біріне перпендикуляр және жылдамдықтары әр түрлі екі сәулеге бөлінеді. Бұл сәулелер объективтің үстіндегі екінші призмаға (талдағыш) келгенде бір жазықта тербеліп, бір-біріне әсер етіп, қосарланып сыну шамасына сәйкес интерференциялық түс береді. Үйектегіш микроскопты пайдаланып, тау жыныстарының минералдық құрамын, мөлшері мен өлшемін, пішіні мен бір-бірімен қарым-қатынасын, өзгерістерін, құрылымын, қалыптасуын, т.б. анықтауға болады. Минералдарды шоқталған жарық көмегімен үйектегіш микроскопта зерттеу үшін үйектегіштің үстіне Лазо линзасы, ал оптикалық қасиеттерін кеңістікте зерттеу үшін Федоров үстелшесі орнатылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Өгейшөп

Өгейшөп — астралылар тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Өзен жағалауында, жыра ішінде, тау баурайында, саз топырақты жерде өсетін 1 түрі – кәдімгі өгейшөп (Tussіlago farfara) бар. Оның биіктігі 20 – 100 см. Сабағы өрлеп өседі. Жапырақтары ірі, қабыршақ тәрізді, қоңыр-күрең түсті, сабаққа кезектесіп орналасады. Сарғылт түсті гүлі қос жынысты, жеке-жеке сабақтың ұшында жетіледі, жапырағынан бұрын пайда болады. Гүлшоғы – себет. Наурыз – сәуірде гүлдеп, мамыр – маусым айларында жеміс салады. Жемісі – дәнек. Өгейшөптің жапырағының құрамында глюкозид, эфир майы, инулин, илік заттар, аскорбин қышқылы болады. Халық медицинасында өгейшөпті Гиппократ пен Авиценна заманынан бері қолданып келеді. Оны қолқа демікпесін, созылмалы бронхитті, ларингитті, жоғары тыныс жолдарының қабынуын емдеуге пайдаланады. Тұнбасын жөтелді басу үшін ішеді. Гүлінен ара бал жинайды. Пайдасы Өгейшөптің жапырақтары тер шығарады, қабынуға қарсы әсер етеді, қақырық түсіреді. Осыған байланысты онымен асқазанның, ішектің, бүйректің, қуықтың қабынуын емдейді. Сонымен бірге өгейшөптің жапырақтары жоғарғы тыныс жолдары мен өкпе қабынуына, бронх демікпесіне, тамақ бездерінің ауруына шипа. Халық медицинасында өгейшөпті шеменді, туберкулезді, безгекті емдеуге, өт айдауға, тер шығаруға пайдаланады. Өсімдіктің жас жапырағымен дене сыртындағы іріңді жараларды, ісіктерді емдейді. Кейбір ғалымдар өгейшөптің жапырағын гипертония, атеросклероз ауруларын емдеуге қолданып келеді. Дереккөздер
Тазартпалап қазу

ТАЗАРТПАЛАП ҚАЗУ – ашық немесе жер асты жұмыстарында тазарту үңгу беттерінен пайдалы қазбаларды айырып алуға байланысты жүргізілетін жұмыстар жиынтығы. Тазартпалап қазу жұмыстарына кен массивінен пайдалы қазбаларды жарылыссыз және жарылыс жасау тәсілдерімен бөлу, қопарылған кентастарды тасымалдайтын құрылғыға тиеу, тасымалдау және қазба құрал-жабдықтарын ауыстыру, кен қазу ісінде бекітпе орнату, тазалап қазу кезіндегі тау қысымын бақылау жұмыстары жатады. Пайдалы қазылымдарды массивтен жарылыссыз бөліп алу тәсілі әдетте көмір кен орындарын, тақтатас, саз және басқа да қатты емес пайдалы қазбаларды жер асты тәсілімен қазу кезінде оларды уатқыш балғалар, комбайндар, жоңғылардың көмегімен конвейерлерге тиеу арқылы жүзеге асырылады. Ал ашық түрде қазғанда біршөмішті, көпшөміштік экскаваторлар, драглайндар арқылы орындалып, конвейерге, темір жол вагондарына және өздігінен түсіргіш автомобильдерге тиеледі. Пайдалы қазбаларды массивтен жарылыс жасау арқылы бөліп алу шпурлар мен ұңғымаларды бағанды немесе қол бұрғылау машиналарымен, пневмоұрғыштармен, бытыралы немесе арқандық соққы арқылы бұрғылау станоктарымен бұрғылау, содан кейін оларды жарылғыш заттармен оқтап, жару арқылы жүргізіледі. Үңгу бетінің орналасуы мен кенді қопарудың тәсілін анықтау үшін кеншоғырлардың қалыңдығы мен жатыс пішіні, кен орнының құлау бұрышы, кеннің құндылығы мен қасиеттері, аралас жыныстардың қасиеттері, кен мен аралас жыныстардың беріктігі, қазылған кеңістікті қалпында сақтау жұмысының бағасы анықталады. Қопару барысында пайда болған шойтастарды екінші рет ұсату бастырмалы немесе шпурлы оқтамның, тоқпақтың, уатқыш балғаның көмегімен орындалады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сара Алпысқызы Назарбаева

Сара Алпысқызы Қонақай Өмірбаяны Қарағанды металлургия зауытындағы ВТУЗ-да оқыған Қонақайдың Қоғамдық қызметі Сара Алпысқызы 1992 жылы Бөбек қайырымдылық қорының негізін қалады да, оның президенті атанды. Қор көмекке зәру панасыз балаларды өз қамқорлығына алып, өскелең ұрпақтың рухани-адамгершілік тұрғысына білім алып, тәрбиеленуіне мән береді. Бұл некеден үш қыз бала: туған. Сара Алпысқызының бұл некеден, оған қоса, 11 жиені және 1 жиеншары болған. 2005–2012 жылдар аралығында Сара Алпысқызының тегін Назарбаевадан Қонақайға ауыстырғаны тіркелген. 14 мамырда Бірінші президенттің кеңесшісі, әрі баспасөз хатшысы Айдос Үкібай интернетте тараған Назарбаеваның өлімі жайлы хабарды жоққа шығарған. Дереккөздер
Теңіз-Қорғалжын көмір бассейні

Теңіз-Қорғалжын көмір бассейні — кен орны. Астана қаласынан 120 км жерде орналасқан. Аумағы 400 км². Кен орны туралы алғашқы мәліметтер 1879 ж. алынды. XІX ғ. аяғында «Перфильев, Рибен и др.» компаниясы, Қырғыз таукен қоғамы игере бастады. Негізгі геологиялық барлау жұмыстары 1947 – 51, 1982 – 84 жүргізілді. Құрылымы жағынан бассейн ірі Шідерті синклинарийіне жатады. Пайдалы көмір Сарыадыр және Қосмұрын кен орындарында шоғырланған (5 – 18 м). «Надежный» көмір қабаты бассейндегі ең қуатты қабат болып табылады. Көмірі кокстеуге келмейді. Бассейн көмірінің күлділігі жоғары (20 – 40%), қиын байытылатын энергетикалық шикізат. Көмір қоры 2684 млн. т, оның ішінде баланстық көмір 591 млн. т, оның 82 млн. т көмірі Сарыадыр кен орнына қарасты. Т-Теңіз-Қорғалжын көмір бассейні игеруге қолайлы жағдайда сақталған. Дереккөздер
Өмірбай Жүздібайұлы

Өмірбай Жүздібайұлы (1786, қазіргі Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы Ақшығанақ елді мекені – 1866, Қарақұмдағы Жырық елді мекені) – би әрі шешен. Кіші жүздің Құрақ Тама руынан шыққан. Ел билігіне ерте араласқан. Байқадам батырды өткір сөзімен Кенесарының жазасынан құтқарып алған. Ел аузында Өмірбай айтты деген ұтымды да ойнақты сөздер, түрлі әңгімелер мол сақталған. Жалағаш кенті орталығында бір көше берілген. Дереккөздер
Үйелеу

Үйелеу — ойыс жерге немесе шұңқырға шалқасынан жатып қалған малдың (жабайы жануарларда да кездеседі) өз бетімен тұрып кете алмауы. Үйелеуге көбінесе көктем кезінде қыстан арып, әлсіреп шыққан малдар ұшырайды. Ондай малды тұрғызып жібермесе өліп қалуы мүмкін. Дереккөздер
Әбдірейім Өміров

Әбдірейім Өміров (5 мамыр 1955 жыл) – әнші-сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998 ж.) 1972 ж. орта мектепті бітіріп, Республикалық эстрада студиясын (1977-79), Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін (1996) бітірген. Көп жылдар Жаңақорған аудандық мəдени бөлімінде əр түрлі қызметтер атқарды. 1999-2001 жылдары Жаңақорған ауданы мәдениет бөлімінің меңгерушісі. Жаңақорған аудандық Əлшекей атындағы өнер мектебінің (2001-2009) директоры. Өміров Əбдірейім Бүкілармиялық, Бүкілодақтық, Республикалық байқаулардың лауреаты. Н.Бекежанов атындағы музыкалық драма театры қойған «Қыз Жібек» операсында Бекежанның рөлін сомдаған. Ол көптеген əндердің авторы, атап айтқанда: * Қ.Аманжолов - «Ғашық едім қайтейін» * М.Мақатаев - «Сыр», «Соғыстың соңғы көктемі» * Қ.Асанов - «Махаббат жыры» * Ф.Оңғарсынова - «Сен барда» * Н.Исабаев «Əке туралы ой», «Сағыныш», «Сүйемін сені» * Д.Жолмұхаммедов «Махаббат жауңан түе». * өз сөзіне жазылған «Мəңгілік ел» т.б. көптеген əндері бар. М. Дулатовтың сөзіне жазылған «Қайда едің?» әнін «Қазақфильм» студиясы түсірген «Міржақыптың оралуы» деректі фильмінде өзі орындаған. 1993 жылы Алматы қаласында жеке концертін өткізді.
Неварлар

Неварлар – Непалдағы халық. Катманду жазығы мен оңтүстік, оңтүстік-шығыстағы қалаларды мекендейді, шағын топтары Үндістанда тұрады. Жалпы саны 1,2 млн адам. (2001, халық санағы). 170 мың адамға дейін Үндістанның солтүстік-шығысында тұрады (Сикким штаттары, Батыс Бенгалия), шамамен. 1 мың адам – Бангладеште (2011). Тілі Қытай-тибет тіл шоғырының тибет-бирма тобындағы невари тілінде (Непал Бхаша) сөйлейді. Непали тілі де тараған. Неварлардың шамамен 43% непал тілін екінші тілі деп санайды. Жазуы деванагари негізінде. Діні Неварлар буддизмді де, индуизмді де ұстанады. 2001 жылғы санақ бойынша неварлардың 84,13% - индуистер, 15,31% - буддистер. Бір бөлігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады. Тарихы Невар билеушілері туралы алғашқы жазбалар V ғасырдан Личчхави әулетінен басталады. XII ғасырда Малла әулеті билікке келді. Ескі Nidan жазуындағы 901 және 1173 жазбалары сақталған. 1769 жылы невар қалаларын жаңа әулет құрған Гурха патшасы Притхви Нараян Шах жаулап алды. Гурха жаулап алғаннан кейін невара қалалары құлдырағанымен, невари әлі күнге дейін брамин кастасының орнын толтырып, Шах сарайында шенеуніктер мен саудагерлердің маңызды рөлін атқарады. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері – суармалы егіншілік (күріш, бидай, қара бидай, жүгері, арпа, картоп, бұршақ тұқымдастар, көкөніс, жеміс-жидек). Мал шаруашылығымен (сиырлардың зебу тәріздес тұқымдары, буйволдар, ешкілер), тауық өсірумен де айналысады. Қолөнерден тоқымашылық, ағаш жону, ағаш ұсталығы, металл өңдеу, қыш құмыралар, зергерлік бұйымдар мен шағын мүсіндер жасау дамыған. Өмір салты Кейбір касталарға туыстық және туыстық-аумақтық принцип бойынша құрылған топтар кіреді (Коти), олар шаруашылық және салттық функцияларды орындайды. Неке моногамды, ауқатты неварларда кейде көп әйел алушылық бар. Отбасы шағын және патрилокалды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Тұрғын үй екі қабатты үй (төменгі қабаты кірпіштен, жоғарғы қабаты ағаштан). Төменгі қабатта шеберхана, асхана (мұржасы жоқ пеш), малға арналған бөлме, ал жоғарғы қабатта 2-3 қонақ бөлме, қойма, галерея бар. Катманду алқабында көп балалы отбасыларға арналған екі және төрт қабатты күйдірілген кірпіш үйлер жиі кездеседі. Қабырғалары әктеліп, астынан қызыл саз төселген. Ағаш бөлшектер, әсіресе жақтаулар мен торлар оюлармен безендірілген. Дәстүрлі киімдері Әйелдер белдемше (гунью), жиектері өрнектелген, денені орайтын мата, ұзын жеңді, жағалы кофта, т.б. киеді. Шаштарына ленталар қосып, бір бұрым етіп өріп, әшекейлер тағады. Құлақтарына жуан дөңгелек сырғалар мен қолдарына білезіктер тағады. Джьяпу (фермер) кастасының әйелдері қызыл жиектері бар қара сари киеді, ал ерлер дәстүрлі шалбар мен беліне ұзын мақта белдіктері бар көйлек киеді. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамдары – күріш, қара бидай мен жүгері ұнынан пісірілген нан, әр түрлі көкөністер, сүт өнімдері, сүт қосылған шай, күріш, арпа, тары, жүгері сырасы, мереке күндері ет тұтынылады. Олар сиыр етін жемейді. Фольклоры Неварлар екі жаңа жылды тойлайды: Дивали (қазан-қараша) және сәуірдегі көктем мерекесі. Тамыз-қыркүйек айларында - Индра джатра (Индра мен тірі құдай Кумаридің құрметіне), Невар кіназдарының мерекесі. Сілтеме * Дереккөздер
Минералды азық

]] Минералды азық – малға қосымша азық ретінде берілетін табиғи және қолдан жасалынатын өнім. Жемшөпте натрий мен хлор аз болатындықтан, малды, көбіне ас тұзымен үстеме қоректендіреді. Кальцийлі үстеме қоректерге – бор, травертин, сүйек ұны, ағаш күлі, гипс, т.б. жатады. Жемшөп мөлшерінде кальций мен фосфор тапшы болса, азықтық фосфаттарды пайдаланады (фторсыз фосфат, преципитат, сүйек ұны, т.б.). Малға Минералды азықты ұнтақталған тамыржемісті өсімдіктерге, сүрлемге, жемге араластырып береді. Минералды азық құрама жемнің ішінде де болады. Сілтемелер * Кальций * Фосфор * Жем Дереккөздер
Базарбек Өсербайұлы

Базарбек Өсербайұлы (8.10.1924 жылы туған, қазіргі Алматы облысы, Алакөл ауданы, Үшарал ауылы - 1970 жылы) – ғалым, тарих ғылым кандидаты (1956). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1947 жылдан Қызылорда облысы партия комитетінде хатшының көмекшісі, баяндамашылар тобының лекторы. Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) тарих факултетін сырттай оқып бітірген (1950), 1956–60 жылдары Қызылорда педагогикадық институтының Марксизм-ленинизм кафедрасында доцент, 1961–63 жылдары Қарағанды политехникалық институтының СОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру мәселелерін зерттеген. 1963 жылдан өмірінің соңына дейін Қызылорда педагогикадық институтының ректоры. Қызыл Жұлдыз, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Үйеңкі

Үйеңкі — әдемі жапырақты бұталы немесе ағаш тектес өсімдік. Ерте көктемде гүлдейді. Канада, Америка, Еуропа, солтүстік Африка, Азия аймақтарында таралған. Қазақстанда негізінен “Татар үйеңкісі” деп аталатын түрі көбірек өседі. Үйеңкінің жалпы 150-ге жуық түрі бар. Биіктігі 20-55 метр аралығында болады. Жапырақтарының пішіні әр түрлі: шеті тілімденген саусақ салалы, жиегі иректелген және шілтерлі болып келеді. Түстері түрлеріне қарай жасыл, сары және қызыл болады. Үйеңкіні әдемі жапырақтары үшін көгалдандыруда кеңінен қолданады. Жазда жасыл қанатты жемістерін береді. Күзде қанаттары қоңырқай тартқанда, жемісі пісіп жетіледі. Ағаш туралы Үйеңкі (Acer) — өзі аттас тұқымдасқа жататын жапырақ тастайтын ағаш не бұта. Солтүстік жарты шардың қоңыржай, субтропиктік және тропиктік жылы аймақтарына тараған 150-ден аса түрі белгілі. Қазақстанда таулы жерлерде, өзен бойларында, сай-салаларда, орманды жерлер мен бұталар арасында жабайы өсетін 2 түрі: қара үйеңкі (А. tatarіcum) және Семенов үйеңкісі (А. semenovіі) бар. Бұдан басқа 5 түрі (дала үйеңкісі, жалғаншар үйеңкісі, өзендік үйеңкі, шағанжапырақ үйеңкі, шынартүс үйеңкі) қолдан өсіріледі. Биіктігі 5 — 40 м, қабығы жылтыр, сұр не сұрғылт тартқан. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, оның жиегі бүтін, кейде ойық, жыл сайын түседі. Сарғыш, жасыл түсті гүлдері ұсақ, 4 — 5 мүшелі, қос не дара жынысты, қалқанша не шашақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Жәндіктермен немесе желмен тозаңданады. Сәуір — маусым айларында гүлдеп, тамыз — қазанда жеміс береді. Жемісі — қосқанатты, екі тұқымшасы болады. Тұқымынан, сұлама бұтағынан, шыбығынан, ал қолдан өсіргенде бөліну арқылы не қалемшесінен көбейеді. 150 — 200 жылдай жасайды. Үйеңкі ағашы бағалы үй жиһаздарын, музыка аспаптарын жасауға пайдаланылады. Күзде жапырақтары алуан түсті болғандықтан саябақтарда, көше бойларында әсемдік үшін өсіріледі. Солтүстік Америкада өсетін қантты үйеңкінің (А. saccharum) жапырақ шырынында 2 — 5 % қант болады, шірнелі өсімдік, үйеңкі жапырағы Канаданың ұлттық символы болып саналады. Қолданылуы Канада елінің туында қант үйеңкісінің жапырағының суреті салынған. Америкада әлі қант құрағы туралы білмеген кезде, қант үйеңкісі қант алудың негізгі көзі болған. Оның тәтті шырынынан үйеңкі шәрбәтін, сірне және үйеңкі сырасын алған. Күтімі Күн көзінде немесе ала көлеңкеде де өсе береді. Суыққа төзімді, алайда кейбір сұрыптарын жел өтінен қорғаған жөн. Ылғалдылықты жақсы көретіндіктен жиі суғарып тұруды қажет етеді, мүмкіндік болса су маңына еккеніңіз абзал. Көбейтілуі Тұқымы және қалемшелеу арқылы көбейтіледі. Сілтемелер * [http://hua.huh.harvard.edu/china/mss/volume11/Aceraceae-AGH_reviewing.htm Семейство кленовых в Китае] * [http://www.inh.co.jp/~hayasida/Ebunrui1.html Классификация клёнов] * [http://herbarium.uvsc.edu/Virtual/search.asp?sgenus&p1&n36&tAcer UVSC Гербарий&nbsp;— Клёны] * [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/pages/compare-maples.htm Сравнение американских видов] на сайте bioimages.vanderbilt.edu * [http://artbonsai.ru/klen/ Клен / Клен пальчатый ] * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан сайты] Дереккөздер
Жаппархан Өтеген

Жаппархан Өтеген (18.5. 1938 жылы туған, Сырдария ауданы Коммунизм ұжымшары) – журналист. ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факултетін бітірген. 1957 – 60 жылдары аудан «Коммунизм таңы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 1962 – 75 жылдары Қызылорда облыстық радиохабары және телевизия басқармасында редактор, бас редактор, 1975 – 77 жылдары облыстық «Ленин жолы» («Сыр бойы») газетінде, 1977 – 2003 жылдары «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінің Жезқазған, Қызылорда облыстарындағы меншікті тілшісі қызметтерін атқарған. Өтегеннің 3 сатиралық кітабы жарық көрген («Сол қалта», «Бір қора өсек», «Мінездер»). Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы