kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қырбас кесенесі

Қырбас кесенесі – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген 20 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші. Орналасқан жері Мойынқұм ауданында Қызылотау аулынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км қашықтықта орналасқан. Кезеңі, авторы 1900 жылы Биженей деген ұста салған. Сипаты Қабырғалары шикі кірпіштен тұрғызылып, оның сырты мен ішкі жағы күйдірілген кірпішпен қапталған. Күмбезі екі камералы. Күмбездің жоғары жағы қираған. Күмбезді қалау барысында күйдірілген үлкен кірпіштер қолданылған. Қабырғаларының ішкі жағына қара, сары және күлгін түстермен ою-өрнектер түсіріліп, жазулар жазылған. Кесене бастапқыда Қырбастың үлкен ұлы Зейноллаға арналып салынған, кейіннен Қырбастың өзі де осында жерленген. Дереккөздер
Николай Иванович Крутильков

Крутильков Николай Иванович (4.11.1896, Ресей, Киров Калинин – 13.4.1961, Алматы) – кескіндемеші, Қазақстанның халық суретшісі (1954). Қазан сурет училищесін бітірген (1916). 1921 жылдан Қазақстанда тұрды. 1921 – 24 ж. Семей театрының суретшісі, көркемсурет студиясының ұйымдастырушысы әрі оның жетекшісі болды. 1928 – 29 ж. республикада тұңғыш ұйымдастырылған көшпелі сурет көрмесіне белсене араласты. 1938 – 56 ж. Алматы сурет училещесінде ұстаздық етті. Негізгі еңбектері: Қарағанд мен Балқаш кен орындарындағы еңбек адамдарының топтама суреттері (акварель, 1934 – 47), Д.Макаев (1951), Ж.Жабаев (1957) портреттері, “Балқаштың әйгілі мыс қорытушылары” (1935), “Балқаш стахановшылары” (1953), “Марқакөл пейзажы” (1953).. Дереккөздер
Таспа өсімдіктері

Таспа(Astragalus) – бұршақ тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін, бұта, бұташық өсімдіктер. Солт. жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында тараған 2 мыңға жуық түрі бар. Қазақстанның барлық өңірінде кездесетін 314 түрі белгілі. Шалғынды далада, шөлді жерлерде, қиыршық тасты тау баурайында, құлама топырақ шөгіндісінде өседі. Биіктігі 15 – 100 см, сабағы түзу, түкті. Жапырағы сыңар қауырсын пішіндес. Тостағанша жапырақшалары түтік не қоңырау тәрізді. Гүлі сары, қызыл, ақ, кейде сарғыш түсті, олар шашақ, көбінесе масақ немесе шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамызда гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – бұршақ, екі, кейде бір ұялы. Таспаның көпшілік түрі – мал азықтық және дәрілік өсімдіктер, біраз түрі қолдан егіледі. Құрамында алкалоид, глюкозид не сапонин болады, улы түрлері де бар. Қазақстанда Таспаның 75 түрі эндемиктер, 11 түрі өте сирек кездеседі, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Сарышолақ

Сарышолақ – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір-, көпжылдық шөптесін өсімдік, кейде жартылай бұта. Қазақстанда Сарыарқада, Ұлытауда, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Шу-Іле тауында, Қаратауда және Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Таудың тасты беткейлерінде, бұталар арасында және шөлейтті жерлерде, кейде тыңайған жер мен жол жиектерінде таулық Сарышолақ (S. montana) түрі арамшөп ретінде өседі. Оның биікт. 5 — 42 см, тамыры жіңішке тарамдалып жайылған. Сабағы тік, жоғ. жағы бұтақталып өседі, сыртын ұзын, қатты қылтанақ жапқан. Жапырақтары қандауыр не эллипс тәрізді (ұзындығы 2 см, ені 0,7 см), жиектері аздаған ара тісті, сабаққа қарама-қарсы орналасады. Ақшыл сары гүлдері 5 — 6-дан бірігіп, жапырақ қолтығынан шығатын күлтебас гүлшоғырына біріккен. Тостағанша жапырақшаларының түтігі қоңырау тәрізді, қатты, анық көрінетін қырлы жүйкелері бар, тұқым салған кезде көлемі ұлғаяды. Қос ерінді күлтесі тостағанша жапырақшасынан қысқа. Маусым — қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — сұрғылт-қоңыр түсті, үш қырлы жаңғақша. Сарышолақтың құрамында алкалоид болғандықтан, оны жеген мал уланады. Пайдаланылған cілтемелер
Қысмышы

Қысмышы – орта ғасырдағы шағын қала. Қордай ауданы Ауқатты аулынан солтүстік-батысқа қарай 3 – 5 км жерде, Шу өзенінің сол жақ жағалауында. 1937 жылы Ю.Г. Платонов, 1940 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Қысмышының – тік төрт бұрышты (ауданы 300×400 м) жазық төбе. Оның ортасында бөлімінде қамалдың (цитадель) бұзылған орны бар. Қоршау ішінде жеке салған құрылыстардың құлаған қалдықтары сақталған. Зерттеу нәтижесінде Қысмышының жоғарғы қабатынан қыштан жасалған ыдыстар, өлген адамдардың сүйегін күйдіріп салған құмыра Қысмышыны А.Н. Бернштам Яқалықпен баламалайды. М. Елеуов сілтемер
Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская

Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская (қыз күніндегі фамилиясы Пржибыльская) (1895, Ресей, Екатеринбург – 22.5. 1961, Алматы) – актриса (1943; 1938 жылдан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артісі). Екатеринбург қыздар гимназиясын бітірді. Сахналық жолын 1912 жылы осындағы орыс актері әрі антрепренері П.П. Медведевтің труппасынан бастады. Бұдан кейін ол Латвия (Рига), Ресей (Иркутск, Омбы, Ярославль, Пермь, Томск), Беларусь (Ленинск, Витебск; 1915–30), Қырғызстан (Фрунзе, 1931 – 33) қалаларындағы орыс драма театрларында қызмет етіп, шет ел және орыс классик. драматургиясынан Мария Стюарт, Луиза, Амалия (И.Ф. Шиллердің “Мария Стюарт”, “Зұлымдық пен махаббат” және “Қарақшыларында”), Катерина, Аннушка, Кручинина (А.Н. Островскийдің “Найзағай”, “Думанды жер” мен “Жазықсыз жапа шеккендерінде”) сияқты рөлдерді орындады. 1933 жылдан өмірінің соңына дейін Алматыдағы М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының труппасында ойнады. Дереккөздер
Таспа құрттар

Таспа құрттар, цестодтар – жалпақ құрттардың бір класы. Ересектері адам мен омыртқалы жануарлардың ішегінде, дернәсілдері омыртқалы және омыртқасыз жануарлардың ішкі органдары мен дене қуысында паразитті тіршілік етеді. Жер шарында кең тараған 9 отряды, 3 мыңнан астам түрі белгілі. Денесі таспа тәрізді созылған, бірнеше мм-ден 20 м-ге дейін жетеді. Денесінің алдыңғы ұшында басы (сколекс), иесіне жабысатын мүшелері (сорғыш түтікшелері, ұзын қысқыш аппараты, ілмектері, тұмсықтары, т.б.), бөлшектенбеген мойны, бунақтардан құралған денесі (стробила) және бір қатар буындар (проглоттидтер) болады. Таспа Құрттарда ішек болмайды, денесін кірпікшелі өсінділер (микротрихиялар) жапқан. Олар құрттың қоректенуінде маңызды қызмет атқарады, ас қорыту жүйесі толығымен жойылған. Зәр шығару жүйесі – протонефридиялы. Қан айналу және тыныс алу жүйесі болмайды. Анаэробты жолымен тыныс алады. Жүйке жүйесі, сезім органдары нашар дамыған. Таспа құрттар – гермафродиттер. Дамуы өте күрделі, өсіп-өнуі кезінде иелерін алмастыру сияқты ерекшеліктері бар. Таспа құрттардың кейбір түрі жылына 600 млн-нан астам жұмыртқа салады. Жұмыртқадан 6 ілмешегі бар онкосфера және корацидий деп аталатын дернәсілдер жетіледі. Қан тамырлары арқылы онкосфера ішкі органдарға өтіп, осы органдарда ұрық – онкосфера финна деп аталатын дернәсіл сатысына айналады. Финна бұршақ тәрізді сұйықтыққа толы көпіршік, оның ішінде 4 сорғышы бар басы болады, мұны цистицерк деп атайды. Дернәсіл аралық иеде бірнеше жыл өмір сүреді. Финна түпкі иесі – адамның ішегіне түскенде ересек құртқа айналады. Финнозбен ауырған сиырдың етін жегенде жұғады. Таспа құрттардың басқа түрлерінің де тіршілік циклі иесін алмастыру және онкосфераның финна дернәсіліне, финнаның ересек түріне ауысуымен өтеді. Финнаның бірнеше формалары болады: цистерк; сұйықтыққа толы көпіршіктің қабырғасында бірнеше басы орналасқан, олардың әрқайсысы жеке дарабасқа айналатын – ценур; көпіршігі үлкен, ішкі қабырғасында және көпіршіктің ішінде бірнеше басы бар – эхинококк; көпіршіктің құйрық тәрізді өсіндісі бар – цистицеркоид; құрт тәрізді дернәсіл – плероцеркоид. Таспа құрттар адамды гименолепидоз, тениидоз, эхонококкоз ауруларына шалдықтырады. Дереккөздер
Квази

Квази... ( – секілді, сияқты) – күрделі сөздің “секілді”, “алдамшы”, “жалған”, “жорамал”, “жуық”тәрізді мәні бар алдыңғы бөлігі. Негізінен, ғылыми ұғымдарға қатысты қолданылады. Мысалы, квазибөлшектер, квазиоптика, т.б. Дереккөздер:
Бас тігу

Бас тігу — белгілі бір мақсаттың орындалуы үшін адамның өзіне төнген қауіп-қатерге қарамастан әрекет етуі, басын бәйгеге тігуі, жанқиярлық көрсетуі. Бас тігу адам бойынан батылдық, ерлік, жігерлілік сияқты қасиеттерді талап етеді. Дереккөздер
Гидрогеологиялық карта

Гидрогеологиялық Карта - белгілі бір аудандағы жер асты суының таралу жағдайын, сапасын, т.б. ерекшеліктерін бейнелейтін карта. Ол дала жағдайындағы гидрогеология түсірімдер кезінде жиналған деректерге сүйеніп, дайын геол. карта негізінде жасалады. Г. к-да жер астындағы сулы қабаттардың геология құрылымы мен судың таралу ерекшеліктері, судың өнімділігі, тереңдігі, арын күші, минералд., химия құрамы көрсетіледі. Арнаулы Г. к-да бұған қоса судың қорына, оның пайда болу жолдарына, гидрогеология табиғи аудандарына, минералды және ыстық сулардың таралуына, гидрогеология және мелиоративтік гидрогеология жағдайларына анықтама беріледі. Г. к-лар ұсақ (1:1000000 немесе одан ұсақ), орта (1:500000, 1:200000) және ірі масштабты (1:100 000 немесе одан ірі) болып бөлінеді. Қазақстандағы артезиан алаптарындағы жер асты суының болжам картасы, Қазақстанның Г. к-сы, негізгі су қабаттарының картасы, мал жайылымдарындағы жер асты суының картасы, гидрохимия карта, арнаулы ұсақ және орта масштабты карталар жасалды; картаны қ. Дереккөздер
Күләш Байсейханқызы Құрманова

Құрманова Күләш Байсейханқызы (1.1.1941 ж.т.,Алматы облысы Қапал ауданы Қызылағаш ауылы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (1994). Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1966). 1970 — 91 ж. Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеулер институтында, 1991 жылдан Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. Ол жұқпалы ауруларды емдеу әдістерін жетілдіру мәселесі бойынша докторлық диссертация қорғаған тұңғыш қазақ ғалымы. Негізгі ғылыми бағыты сарып ауруының белгісін анықтау және оны емдеу әдістерін жетілдіруге арналған. Ол клиникалық және теориялық инфектологияның дамуына үлкен үлес қосты. Сарып, лептоспироз, оба ауруларының клиникалық-эпидемиологиялық аспектілерін зерттеді. 270-тен аса ғылыми еңбектің, 2 авторлық куәліктің авторы. Денсаулық сақтау ісінің үздігі. Дереккөздер
Бейнекамера

Бейнекамера — теледидарлық бейнежазуға арналған, құралымы кассеталық бейнемагнитофонмен біріктірілген, шағын әрі тасымалдауға ыңғайлы электрондық аспап. Бейнекамерада бейне және дыбыс сигналдарын жазу үшін ені 12,7 немесе 8 мм-лік магниттік таспа қолданылады. Сондай-ақ, онда жазылған бейнені қайта көруге мүмкіндік беретін электронды бейнеіздегіш те болады. Дереккөздер
Пара

Пара – белгілі бір мәселе тиімді шешілу үшін лауазымды адамға берілген ақша, бағалы қағаз, басқа да мүлік немесе мүліктік құқық. ҚР қылмыстық заңы бойынша Пара алу, беру және парақорлыққа делдал болу (ҚР Қылмыстық кодексінің 311, 312, 313-баптары) мемлекеттiк қызмет мүддесіне қарсы қылмыстар қатарына жатады. Лауазымды адамның қорқытуымен Пара берген немесе өз еркімен құқық қорғау органына хабарлаған Пара беруші қылмыстық жауапкершіліктен босатылады. Дереккөздер
Қошқорған

Қошқорған – палеолит дәуірінің ескерткіші. Түркістан облысы Түркістан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км жердегі Қошқорған ауылының маңында орналасқан. 1950 ж. палеонтолог М.Беляева тапқан. 1986 – 88 ж. Оңтүстік Қазақстан геология экспедициясы (жетекшісі Б.Ж. Аубекеров), 1993 – 94, 1997 ж. Қазақстан – Ресей біріккен археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.П. Деревянко) зерттеген. Шақпақтас, кварц, әктас, кварцит, құмтас, эффузивтен дайындалған 5144 дана тас бұйымдар қазылып алынған. Олар: өзектас пішіндес бұйымдар, жарқыншақ, ллеваллуа әдісі, еваллуа әдісімен жасалған құралдар, қырғыш, ұсақ тас жаңқа мен қабыршақтар, тісті-ойықты құралдар, өндіріс қалдықтары, т.б. Анықталған мерзімдік шегі б.з.б. 500 мыңжылдықтан асады. Қазақстан, Ресей, Германия ғылыми-зерттеу орталықтарынан алынған мұндай мәліметтер республика аумағын адамдар ерте палеолит дәуірінде мекендегенін айғақтайды. Қошқорғаннан солтүстік-шығысқа қарай 2,4 км жерде Қошқорған-2 ескерткіші ашылған. Онда 1997 – 99 ж. кең көлемде қазба жұмыстары (ені 5 м, ұзындығы 10 м, тереңдігі 11 м) жүргізілді. Зерттеу барысында 44 дана тас құралдар алынды. Қошқорған және оның төңірегіндегі Шоқтас ескерткіштері – Қазақстан жерін ежелгі адамдар бұдан 1 млн. жыл бұрын қоныстанған деген болжам жасауға мүмкіндік беретін бірегей кешендер. Дереккөздер
Костянкин Арнольд Лазаревич

Костянкин Арнольд Лазаревич (1930 жылы туған, бұрынғы Талдықорған облысы, Панфилов ауданы) – ауыл шаруашылығы өндірісінің қайраткері, Жамбыл облысының құрметті азаматы. Алматы ауыл шаруашылығы институтын агроном мамандығы бойынша бітірген (1968). Еңбек жолын 1950 жылы Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) Көкпекті ауданының аруа шаруашылығы бөлімінде агроном болып бастаған. 1966 жылға дейін Талдықорған, Жамбыл облыстарында агроном, бас агроном болып жұмыс атқарды. 1966 жылдан бері Жамбыл облысы Жамбыл ауданының "ХХІ партсъезд" атындағы ұжымшарды 30 жылдай уақыт басқарды. 1995 жылдан осы аудандағы «Колос» шаруа қожалығының басшысы. Ұзақ жылғы қажырлы еңбегі үшін "Ленин", "Октябрь революциясы" және "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталған. Бірнеше рет облыстық және аудандық кеңестерге депутат, Қазақстан колхозшылары кеңесі төрағасының орынбасары болып сайланған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.e-taraz.kz/index.php?actioncitynews&newsid1887/ ФИЛОСОФИЯ ДВИЖЕНИЯ ОТ КОСТЯНКИНА]
Тассай (Түркістан облысы)

Тассай — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Тассай ауылдық округі құрамында болған ауыл. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Қаратау ауданындағы тұрғын үй массиві. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2115 адам (1016 ер адам және 1099 әйел адам) болса, 2009 жылы 4786 адамды (2224 ер адам және 2562 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың 20-жылдарының соңында артель болып қаланып, кейін ұжымшар болып ұйымдастырылған. 1957 жылы тәжірибе стансасы, 1970 жылы оның негізінде кеңшар-техникум ұйымдастырылды. Тассай 2000 жылға дейін Лапшино ауылы аталып келді. Ауыл арқылы Шымкент – Алматы автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер Дереккөздер
Құрмет

Құрмет — жеке адамға өзге адамдар тарапынан көрсетілетін қошемет. Адамға құрмет көрсету оның жеке басы қасиеттеріне, ішкі құндылықтарына, кейде жас мөлшеріне, отбасы жағдайына, лауазымына орай орын алады. Ішкі жан дүниесінің байлығымен, әлеуметтік тәжірибесімен, жеке басы беделімен, кісілік қасиеттерімен көпшілік ортада көзге түскен адам құрметке ие болады. Құрмет өнегеліліктің негізгі талаптарының бірі бола тұра, адамның өзге біреулерге қадірін, жылы лебізін, ілтипатын көрсетеді. Қазақ дәстүрлі қоғамында жасы үлкен кісінісыйлау, оған сый-кұрмет көрсетіп, ардақтау әрбір адамның парызы саналған. Құрметке ие болу үшін адам өзінің кісілік, адамгершілік қасиеттерін жоғалтып алмауы қажет; Құрмет — рухани құндылықтарды қастерлеу. Елге, жерге, тілге, адамзатқа, ұлтқа қатысты мәдени-тарихи құндылықтарды жоғары бағалайтын эстетикалық және этикалық көзқарастар жиынтығы. Дереккөздер
Сарышатыр

Сарышатыр — астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Дүние жүзінде 1000-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда ашық ормандарда, ормандардың шетінде, бұталар арасында өсетін 24 түрі бар. Жиі кездесетіні — түкті сарышатыр (H. pіlosella). Оның биікт. 5 — 35 см. Өсімдіктің өрмелей өсетін өркендері болады. Жапырақтары сопақша немесе сүйір, жоғ. жағы жасыл, төм. бөлігі сұр не ақшыл түсті. Гүл сабақтары жапырақсыз. Сырт жағынан қарағанда қызғылт тіл тәрізді жолақтары бар қалқанша тәрізді дара гүлі себет гүлшоғырына топталған. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, маусым — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — қара-қошқыл түсті, ұзындығы 2 мм-дей тұқымша. Түкті Сарышатырдың құрамында ащы заттар, шайыр мен шырыш, кумарин, флавоноидтар болады. Дәрілік өсімдік, сары ауруды, өкпе туберкулезін, асқазан ауруларын, сарыпты емдеуде пайдаланады. Сарышатырдың 1 түрі — құмбел сарышатыры (H. kumbelіcum) Іле және Күнгей Алатауларында ғана кездесетін эндемик. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Пайдаланылған cілтемелер
Гидрогеотермия

Гидрогеотермия – гидрогеологияның тереңде жатқан сулы қабаттардағы жылы, ыстық жер асты суларының пайда болу және алмасу жағдайларын зерттейтін саласы. Жылы, ыстық жер асты суларында еріген газдар, сирек кездесетін химия элементтер, түрлі тұздар, шипалы қосындылар болады. Сондықтан бұл сулар емдеу орындарында қолданылады. Тұрғын және қоғамдық үйлерді, жылыжайларды жылытуға, электр энергиясын өндіруге, өнеркәсіп пен а. ш-на қажет химия элементтерді ажыратып алуға пайдаланылады. Қазақстанда пайдалануға болатын жоғары темп-ралы сулар (40–50оС-тан астам) Іле, Сырдария ойпаттарында, Үстірт пен Маңғыстауда көп. Дереккөздер
Құрметті атақтар

Құрметті атақтар, Қазақстан Республикасының құрметті атақтары — қоғамдық айрықша қызметі, еңбектегі үздік жетістіктері мен жауынгерлік ерліктері үшін Қазақстан Республикасы азаматтарына, сондай-ақ шетел азаматтарына да берілетін атақтар. Дереккөздер
Максвелл үлестірілуі

Максвелл үлестірілуі — молекулаларының қозғалысы классикалық механика заңдарына (мысалы, классикалық идеал газ) бағынатын статистикалық тепе-теңдікте тұрған макроскопиялық физикалық жүйе молекулаларының жылдамдықтары бойынша үлестірілуі. Алғаш рет Джеймс Клерк Максвелл дәлелдеген (1859). Максвелл үлестірілуі бойынша жылдамдық компоненттері х-тен х+dх-ке, у-тен у+dу-ке, және z-тен z+dz-ке дейінгі интервалдарда жататын f () бірлік көлеміндегі молекулалардың ықтимал саны Максвелдің үлестірілу функциясымен: , (1) анықталады, мұндағы m — молекула массасы, n — бірлік көлемдегі молекулалар саны. Осы өрнектен жылдамдықтарының абсолюттік мәні -ден +d-ға дейінгі интервалда жататын молекула саны да Максвелл үлестірілуі деп аталады және ол мынадай түрде беріледі: dnF()d = (2) Ол ең ықтимал жылдамдық деп аталатын жылдамдығы кезінде өзінің максимумына жетеді. Сутегі молекуласы үшін Т273 К кезінде b1506 м/с. Температура жоғарылаған сайын Максвелл үлестірілуінің максимумы (b) шамасы жоғарылау температураларға қарай ығысады. Максвелл үлестірілуі молекулалар арасындағы өзара әсерге тәуелді емес және классиклық сипаттама мүмкін болған жағдайда тек газдар үшін ғана емес, сұйықтықтар үшін де орындалады. Ол, сондай-ақ, сұйықтықтағы не газдағы (қалқыған) броундық бөлшектер (Броундық қозғалыс) үшін де орынды. Максвелл үлестірілуін 1920 жылы неміс физигі О.Штерн тәжірибе жүзінде растаған. * Пайдаланған әдебиет
Олжағұл

Олжағұл, Олжакөл – Торғай алабындағы тұйық тұщы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Амангелді ауданының жерінде, Өтеміс және Ұзынқоға ауылдары аралығында орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 18,8 км 2 , теңіз деңгейінен 110,7 м биіктікте. Көлдің ұзындығы 7,2 км, ені 3,0 км, жағалауының ұзындығы 20,4 км. Шарасы жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде қар суымен деңгейі көтеріледі де төңірегіндегі шағын көлдермен бірігіп кетеді. Жаздың ыстық айларында деңгейі төмендейді. Жағалау сипаты Жағалауы жайпақ, батысы және солтүстік-шығысы батпақты. Онда қамыс, қоға өскен. Көл жағалауы шабындық пен жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Сарыкөл (көл, Қостанай облысы)

Сарыкөл — Есіл алабындағы тұщы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Сарыкөл ауданы жерінде Сарыкөл кентінің шығысында орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 37,9 км 2 , ұзындығы 8,2 км, ені 6,2 км-ге жетеді. Жағалау сызығы 24,6 км. Орташа тереңдігі 1,6 м. Жағалау сипаты Көл жағалауы жайпақ, жағасы құмайтты, биіктігі 0,5-1 м. Солтүстігі мен шығысындағы шығанақ жағалауында қамыс, құрақ өседі. Түбі тегіс, лайлы. Көл жағалауына салынған 2 бөгет бар. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Балық өсіріледі.
Александр Юрьевич Якубовский

Якубовский Александр Юрьевич (20.01.1886, Санкт-Петербург – 21.3.1953, сонда) – шығыстанушы ғалым, археологиялық, тарих ғылымының докторы (1935), профессор (1949), КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1943), Тәжік КСР ғылым академиясының академигі (1951), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1951). 1925 жылдан КСРО ғылым академиясының Орта Азия мен Кавказ бойынша ММТМА-сында (Материалдық мәдениет тарихының мемлекеттік академиясында) ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі, 1928 жылдан Мемлекеттік Эрмитаждың ғылыми қызметкері болды. 1946 жылдан бастап Тәжікстандағы соғды ескерткіштерін зерттеген археологиялық экспедицияны басқарды. Якубовский – Үргеніш, Самарқанд, Алтын Орда қалаларының тарихы мен сәулет өнері жөніндегі іргелі еңбектердің авторы. “Сығанақтың құландылары” (ММТМА хабарлары, т. 2, Л., 1929) атты еңбегінде қазақ тарихына, Сыр бойындағы қалалардың мәдениеті жөнінде құнды мәліметтер келтіріп, Сығанақ қаласының сәулет өнері ескерткіштері қалдықтарының фотосуреттерін жариялады. Бірнеше КСРО ордендерімен бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер:
Жер-қоныс құқығы

Жер-қоныс құқығы — азаматтар мен заңды тұлғалардың жер учаскелерін құрылыс құжаттамасына сәйкес заң бойынша белгіленген тәртіппен жергілікті атқару органдарының шешімі арқылы иелену құқығы. Жер учаскелері Қазақстан азаматтарының отбасына жеке меншікке мынадай мөлшерде тегін беріледі: 1) ауылдық жерлерде өзіндік үй шаруашылығын жүргізу үшін — суарылмайтын жерде 0,25 гектар және суарылатын жерде 0,15 гектар; 2) жеке тұрғын үй құрылымы үшін — 0,10 гектар; 3) бағбандық, сондай-ақ, саяжай құрылысы үшін — 0,12 гектар. Аталған мақсаттар үшін жер учаскелерін қайталап тегін беруге рұқсат етілмейді. Азаматтардың жеке меншігіндегі жер учаскесінде тұрғын үй құрылысын салуға, қалауынша сатуына, пайдалануына, мұраға қалдыруына құқы бар. Жеке меншіктегі жер учаскесі, сондай-ақ, тұрақты және ұзақ мерзімді уақытша жер пайдалану құқығы жеке және заңды тұлғалардың мүлкі құрамына кіреді, банкрот деп жарияланған жағдайларды олар өз міндеттемелері бойынша осы мүлікпен жауап беруге тиіс. Дереккөздер
Қаден Балапанұлы Бопаев

Қаден Балапанұлы Бопаев (17 маусым 1942 жылы, Қытай Халық Республикасы, Құлжа қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (2000 жылы), профессор (2000 жылы). Қазақ Педагогикалық Институтты (1968 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті) және аспирантурасын (1973 жылы) бітірген. 1973 жылдан қазіргі Жетісу мемлекеттік университетінде жұмыс істейді, физика-математика факультетінің деканы. Негізгі ғылымының жұмысы айырымдық динамикалық жүйелердің дүдәмал жағдайындағы орнықтылығын зерттеуге арналған. 60-қа жуық еңбегі бірнеше шет ел тілдерінде жарияланған. Шығармалары 1. "Устойчивость разностно-динамических систем в критических и близких к критическим случаях. (При отсутствии и наличии резонанса)", (62 Бопаев Каден.Балапанович. Автореф. дисс. на соиск.учен. степ. докт.физ.-математ.наук: 01.01.02 - Дифференциальные интегралы.-Алматы,2000.-30 с. Дереккөздер
Құрметті қараул

Құрметті қараул — гарнизон бастығының, құрама немесе жеке бөлім командирлерінің бұйрығымен әскери құрмет көрсету үшін тағайындалатын әскер (взводтан ротаға дейін). Ол мемлекеттік ескерткіштер ашу кезінде, мемлекет басшыларын күтіп алу немесе шығарып салу, мемлекеттік қызметте айрықша еңбек еткен азаматтарды жерлеу, т.б. аса маңызды мемлекеттік шаралар кезінде қызмет етеді. Дереккөздер
Бақытжан Фазылжанқызы Керімжанов

Бақытжан Фазылжанқызы Керімжанов (1947 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1991), профессор (1997). Өмірбаяны * 1971 - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * 1972-1988 -Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, * 1993 жылдан зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарады. Еңбектері Керімжанов 80-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Тауар биржасы

Тауар биржасы – заңды тұлға құқығына ие ұйым. Ол күні бұрын белгіленген белгілі бір орында және белгілі бір уақытта өзі белгілеген ережелер бойынша көпшілік үшін өткізілетін жария сауда-саттық нысанындағы биржалық қызметті ұйымдастыру және реттеу жолымен көтерме сауда базарын қалыптастырады. Аталған белгілерге сай келмейтін ұйымдар өзінің атауында Тауар биржасы немесе “биржа” деген атауды пайдалана алмайды. Тауар биржасы көпшілік қолды тауарлармен (астық, мақта, металл, т.б.) үлгілер және стандарттар бойынша ірі көлемдегі көтерме сауданы қамтамасыз етеді. Кейде биржалар тек бір топтағы тауарлармен ғана сауда жасауға маманданады. Мәміле мерзімдік сипатта болады (ең көп таралған мерзім – 6 ай), мұның өзі баға айырмасынан пайда табу мүмкіндігін туғызады. пайда табу мүмкіндігін туғызады. Биржалық баға туралы деректер биржалық бюллетеньдерде баға белгіленімі түрінде ұдайы жарияланып тұрады. Алғаш рет 19 ғ-да пайда болды. Қазіргі кезде мамандандырылған биржалар ретінде кеңінен таралды. Биржадағы мәмілелер үш түрлі болып келеді, олар: 1) қолма-қол ақшалай төленетін мәміле, мұндай жағдайда тауардың дереу жеткізілуі көзделеді; 2) мерзімдік мәміле, мұнда тауар шартта көрсетілген белгілі бір мерзім өткеннен кейін жеткізілуге тиіс; 3) реттелмелі мәміле, яғни ерекше биржалық шарттарға негізделген мәміле. Қазіргі заманғы биржаларда негізінен стандартталған тауар сатылады, шындығында тауардың өзі емес, оны жеткізуге жасалған келісімшарт қана сатылады. Аса ірі Тауар Биржасылары Нью-Йоркте (астық биржасы), Лондонда (металл биржасы) орналасқан. КСРО-да Тауар Биржасы 1921 – 30 ж. болды. 1985 жылдан бастап қайта жандана бастады. Қазақстанда Тауар Биржасы нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде пайда болып, даму жолына түсті. Тауар Биржасыұйымдық жағынан пайда алуға ғана емес, сонымен қатар сауданы жеңілдетуге және арзандатуға мүдделі жеке меншікті тұлғалардың қауымдастықтары түрінде ресімделді. Ол нақты тауар базарынан мерзімді мәмілелер жасалатын, яғни тауар келешекте жеткізілетін базарға дейінгі, сонан соң қазіргі заманғы фьючерстік биржаға дейінгі даму жолынан өтті. Бастапқыда Тауар Биржасы тек сатушылар мен сатып алушылар арасындағы тұрақты байланысты ғана қамтамасыз еткен болса, кейін сауда ғұрыптарын тиянақтай бастады, баға белгіленімін жүзеге асырып, үлгілік келісімшарттарды әзірлей бастады, дауларды реттейтін болды, т.б. Соңғы 100 жылда Тауар биржасының саны шамамен 60-қа дейін қысқарғанына, яғни 3 есе азайғанына қарамастан, олар халықар. саудаға әлі де күшті ықпал етуде: әлемдік тауар көлемінің 10%-ы осы Тауар Биржасы арқылы сатылады. Дереккөздер
Сарыкеңгір

Сарыкеңгір – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 143 км, су жиналатын алабы 3380 км 2 . Бастауы Сарыкеңгір Желдіадырдың оңтүстігіндегі Жақсы Сасықбастау, Арғанаты тауларының бөктерлеріндегі бұлақтардан басталып, Қотыржал тауының батысында Қаракеңгір өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын суымен толығады. Көктемде тасып, жазда қарасуларға бөлінеді. Жылдық орташа су ағымы Қаракеңгірге құяр жерінде 0,70 м³/с. Аңғары мал жайылымы. Дереккөздер
Қоштаев

ҚОШТАЕВ Құтлымбет (туған-өлген жылы белгісіз) – би, Әбілқайыр ханның 1730 ж. Санкт-Петербургке жіберген елшісі. Елшілік орыс патшасы Анна Иоанновнаға Әбілқайыр бастаған Кіші жүз қазақтарының арнаулы хатын жеткізді. Бұл кезде қазақтар жоңғар қалмақтарымен қатар көршілес башқұрттар тарапынан да шапқыншылыққа ұшырай бастаған. Елшілік егер патша өкіметі қазақтарды өз қорғауына алатын болса, жасақ беруге әзір екендіктерін мәлімдеді. Патша өкіметі бұл өтінішті қабылдап, 1731 ж. 19 ақпанда Кіші жүзді Ресейдің қол астына алатындығы жөніндегі грамотаны елшілікке табыс етті. Дереккөздер
Басши

Басши — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл, Басши ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км-дей жерде, Түлкілі өзенінің жағалауында, Жетісу (Жоңғар) Алатауының батыс сілемдерінің бірі Алтынемел жотасының оңтүстігінде, боз және қызылқоңыр топырақты қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. Өңірінде бұта аралас селеу, көде, жусан, боз шөптесін өсімдіктер өседі. Халқы Бұрынғы Басши қой кеңшары негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. Ауыл маңынан Сарыөзек — Жаркент автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Жерқорған

Жерқорған — орта ғасырлардан сақталған бекініс орны. Жамбыл облысы Тараз қаласынан шығысқа қарай 28 км жерде, Ақшолақ және Үшбұлақ стансалары арасында орналасқан. Ескерткішті 1940 жылы Г.И. Пацевич зерттеген. Бекініс орны солтүстіктен оңтүстікке қарай 70 м, батыстан шығысқа қарай 50 м жерді алып жатыр. Биіктігі 1 м-ге жуық топырақ үйіндісімен айнала қоршалған. Ортадағы алаңның биіктігі батыс жағында 3 м-ге жетеді. Шағын көлемде ғана жүргізілген қазба жұмыстары нәтижелерінде қыш ыдыс қалдықтары табылды. Ғалымдар Жерқорған бекінісін 7 — 12 ғасырларға жатқызады. Дереккөздер
Құрсақ

Құрсақ (абдомен); ( — құрсақ) — ішкі мүшелер орналасқан дене қуысы. Құрсақтың сүйектік негізін бел омыртқалары құрайды. Оның алдыңғы жағын көкет (диафрагма) шектейді. Ал бүйір және төменгі қабырғаларын құрсақ бұлшықеттері мен тері құрайды. Құрсақтың артқы шекарасы жамбас сүйегінің алдыңғы жиегімен тұстас келеді. Құрсақтың ішкі бетін көлденең шандыр мен ішперде астарлайды. Құрсақта өңеш, қарын, ащы және жуан ішектер, бауыр, үйқы безі, көкбауыр, бүйрек, несепағар, жыныс мүшелері, қан және лимфа тамырлары, жүйкелер, жүйке тораптары орналасады. Құрсақ — құрсақ қабырғасынан және ішкі ағзалар орналасқан құрсақ қуысынан тұрады. Құрсақ қабырғасы — сырттан ішке қарай: тері, теріасты бұлшықетін қаптап жатқан екі қабат беткей шандыр (фасция), құрсақтың сыртқы қиғаш бүлшықеті, құрсақтың тік бұлшықеті (бұл бұлшықет адамда — құрсақтың алдыңғы жағында, жануарларда — құрсақтың төменгі жағыңда орналасады), құрсақтың ішкі қиғаш бүлшықеті, құрсақтың көлденең бүлшықеті, көлденең құрсақ шандыры және ішперде (сірлі қабық) қабаттарынан тұрады. Құрсақ қуысы (лат. cavum abdominis) — диафрагма (көкірек қуысы мен құрсақ қуысы шекарасындағы көкет) мен жамбас қуысы кіреберісіне дейінгі аралықтағы қуыс. Жәндіктерде Құрсақ буынаяқтылар денесінің кеуде бөлігінен кейінгісі. Көбінде құрсақ бунақталған өрмекшілерде және кенелерде кеуде мен құрсақ біріккен. Көп аяқтыларда құрсақ жетілмеген. Жақсы бунақталған құрсақ сыртқы қаңкасының сегментінде әрбір тергит және стернит(вентрит) жақсы айқындалған. Құрсақ кеудемен кең (орнықты құрсақ) немесе тар (сабақталған құрсақ) алдынғы жағымен жалғаскан. Тек қана жоғары сатылы шаянтәрізділерде құрсақ жетілген аяқтары боладыал төменгі сатылы шаянтәрізділерде, өрмекшітәрізділерде және жәндіктердің көбінде құрсақ аяқ болмайды. Жәндіктердің жыныстық және құйрық (церки) қосындылары кейбір төменгі сатылы жәндіктерде грифелькилері, ал кейбір түрлердің ұрғашыларында жұмыртқа салғышы немесе шаншары болады. Дереккөздер
Тевтон ордені

Тевтон ордені, Неміс ордені, Крест тағушылар ордені – Шығыс Еуропада құрылған әскери-отарлық мемлекет (13 ғасыр – 1525). Оны құрған неміс католиктерінің діни-рыцарлық ордені. Орден крест жорықтары кезінде 1198 жылы Палестинада пайда болды. 1226 жылы Тевтон ордені күшейіп Польшаның біраз жерін жаулап алды және шығысқа жылжып, прустерді бағындырды. 1237 жылы Балтық теңізі жағалауы түгелдей Тевтон орденіне қарады, кейіннен оған Ливон ордені де бағынды. 1402 жылы Тевтон орденінің жері Висладан Нарваға дейін жетті. 1410 жылы Грюнвальд шайқасында жеңілген соң орден басқыншылық саясатын тоқтатты. 1456 – 1466 жылдардағы соғыстар барысында Тевтон ордені Польшаның вассалына айналды. 1618 жылдан бастап Балтық жағалауында Тевтон ордені мемлекет ретінде өзінің өмір сүруін тоқтатты. Наполеон I-нің 1809 жылы 24 сәуірдегі декреті бойынша Тевтон ордені жабылды. Орден католик шіркеуінің ықпалын Шығыс Еуропаға таратуға ұмтылды және 13 – 14 ғасырларда Солтүстік-Шығыс Руське үнемі қауіп төндірумен болды. Сондықтан орыс жерін өз боданындағы ел ретінде есептеген Алтын Орда мемлекетімен әскери қақтығыстарға барып отырды. Сілтемелер
Балдақ (жүзік)

.]] .]] Балдақ — саусаққа салатын әшекей, жүзік, сақина. Палеолит дәуірінде сүйектен, неолит дәуірінде тастан, қола дәуірінде металдан жасалған. Ежелгі Мысырда мөрлі Балдақ кең тараған, оның көзінде оюлап салған сурет не жазу болған, қол қою орнына соны басқан. Мөрлі Балдақ бұдан кейін эгейліктерде, гректерде, этрускілерде, римдіктерде қолданылған. Мұндай Балдақтардың көзіне көбінесе тас орнатылған. Ежелгі Римде сенаторлар мен білікті азаматтар алтын Балдақ, қарапайым халық темір Балдақ салған. Империя тұсында бұл тәртіп өзгерген. Ежелгі Русьте қала әйелдері алтын, күміс Балдақ, шаруа әйелдер геометриялық өрнектері бар мыс Балдақ таққан. Бұдан кейінгі дәуірлерде Балдақ көбіне алтыннан, күмістен жасалып, көзіне кейде асыл тас орнатылған. Қазақ дәстүрінде алтын, күміс Балдақтарды қыз-келіншектер, бозбалалар, сал-серілер салған. Сондай-ақ, Балдақ ертеде мөр, қолтаңба орнына да қолданылған. Бұрынғы заманда би-болыстардың мөр қолтаңба орнына қолданған Балдақтары болған. Дереккөздер
Сарытікен

Сарытікен(Horanіnovіa) — алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шөлді, шөлейтті жерлердегі құмдарда, тақырларда және құмдақ-саздақтарда өсетін 3 түрі: теріс Сарытікен (Н. anomala), кіші Сарытікен (Н. mіnor) және үлексетәрізді Сарытікен (Н. ulіcіna) бар. Солардың ішіндегі жиі кездесетіні — теріс Сарытікен Оның биікт. 10 — 30 см. Сабағы бұтақталып, тармақталып өседі, сыртын қысқа, қатты түк жапқан. Жапырақтары біз сияқты тікенек, сабаққа кезектесіп орналасады. Дара гүлдері жапырақ қолтығынан жетіледі, қос жынысты, тығыз шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі тегіс (ені 1 мм-дей) болады. Пайдаланылған cілтемелер
Оливин

Оливин (лат. olіva – зәйтүн), перидот, хризолит – силикаттар класының оқшауланған тетраэдрлі типіне жататын минерал. Химиялық формуласы (Mg, Fe)2[SіO4]. Оливин ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары жапырақ не призма, ал минералдық агрегаттары түйірлі масса түрінде болады. Түсі сарғылт жасыл, кейде түссіз. Шыныша жылтырайды, қаттылығы 6,5 – 7, тығыздығы 3,2 – 4,4 г/см3. Жаратылысы магмалық. Оливин негізді, ультранегізді жыныстарды (дунит, перидотит, оливинді габбро, диабаз, базальт, т.б.) құрайтын, табиғатта кең тараған минерал. Кендері Солтүстік және Орта Оралда, т.б. жерлерде кездеседі. Оливин химиялық өнеркәсіпте, құрылыста отқа төзімді материал ретінде қолданылады. Ішкі сілтемелер * Зәйтүн Дереккөздер
Тауар таңбасы

Тауар белгісі – бір заңды немесе жеке тұлғаның тауарларын немесе көрсететін қызметтерін екінші бір заңды немесе жеке тұлғалардың осы тектес тауарларын немесе көрсететін қызметтерінен ажыратуға мүмкіндік беретін таңба. Тауар белгісі өнімді дараландыру тәсілі болып табылады, бұл тәсілді меншіктену құқығы заң бойынша зияткерлік меншікке жатқызылады. Тіркелген тауар белгісіне куәлік беріледі. Тауар белгісі ретінде сөз, бейне, көлем және басқа таңбалар немесе олардың құрамдастырылған түрлері тіркелуі мүмкін. Мемлекеттік елтаңбаларды, тулар мен эмблемаларды, халықаралық ұйымдардың қысқартылған немесе толық атауларын; ресми бақылау таңбаларын, кепілдікті және сынамалық таңбаларды, мөрлерді, наградалар мен басқа да айырым белгілерін білдіретін таңбалар тауар белгісі ретінде тіркеуге алынбайды. Дегенмен, осы құзырлы органдардың немесе иелерінің келісімі болса, олардың тауар белгісіне қорғалмайтын нышандар ретінде енгізілуі мүмкін. Тауар белгісі заңмен қорғалады және оны тауар үшін тауар белгісі ретінде тіркелген бүкіл тауарға немесе оның бір бөлігіне қатысты жасалған шарт бойынша басқа бір заңды және жеке тұлғаларға беруге болады. Сонымен бірге Тауар белгісінің иесі (лицензиар) тауар белгісін пайдалану құқығын лиценз. келісім бойынша басқа тұлғаға (лицензиатқа) беруі мүмкін. Тауар белгісімен қатар белгілі бір фирманың бір тауарын емес, барлық тауарларын таңбалау үшін символ-белгі түріндегі сауда таңбасы (кейде оны фирмалық белгі деп те атайды) мен шығарылатын өнімге емес, шығарушы фирмаға тиесілі сауда атауы да пайдаланылады. Заң жүзінде қорғалған тауар белгісі, әдетте дөңгелек сызықпен қоршалған латынша R әрпімен – таңбаланады. Тауар таңбасын иеленушінің оны пайдалануға заңмен қорғалған айрықша құқығы болады. Тауар белгісі (сауда таңбалары) фирмалық тауарларға‚ орамаларға (тоғанақтарға)‚ сызбаларға‚ анықтамалықтарға‚ шоттарға‚ бланкілерге‚ затбелгілерге және тауарлармен‚ жұмыстармен‚ қызметтермен қоса жүретін басқа да құжаттамаларға соғылады. Тауар белгісі зияткерлік белгілерге жатады және негізгі құрал-жабдықты ақыға сатып алған жағдайда айналымнан тыс активтердің құрамында есептеледі. Егер тауар белгісін субъектінің өзі әзірлеген болса‚ онда мұның өзі оның өнімі‚ тауары деп саналады‚ оны өткізу сәтінде және тек оны сатып алған тарапта ғана оның бейматериалдық актив деп бағалануы мүмкін. Тауардың арналуы (жеке бастың пайдалануына немесе қайта сатуына арналуы)‚ ал статистика мақсаты үшін – есеп айырысу сипаты (қолма-қол есеп айырысу немесе қолма-қол ақшасыз есеп айырысу) заң жүзінде бөлшек сауданың басты белгісі болып табылады. Дереккөздер
Жаттану

Жаттану — кейбір демократиялық емес қоғамдардағы адамдардың өздері жасаған, өз іс-әрекеті туындыларының өздеріне үстемдік етуін, өздеріне қарсы тұратын жат күшке айналуын білдіретін философиялық категория. Жаттану адамдардың қоғамдағы өзара қатынастарының, олардың практикалық қызметтерінің сол адамдардың өздерінің қатынастары емес, қоғамдағы заттардың қатынастары болып көрінуі. Жаттану — қоғамдағы еңбек бөлісінің қарама-қайшылықты дамуының нәтижесі. Қоғамдағы еңбек бөлісінің мұндай дамуы оның көптеген салаларын бір-бірінен алыстатып, тіпті әуел бастан бұл салалардың әрқайсысы дербес процестердей сипат иеленеді. Оқшауланған әрекеттер атқаратын адамдар да ортақ істерге өз ісіндей қарамайды. Ортақ істер әркімнің ұмтылатын мақсаты болудан қалып, адам әрекеті тек өзіндік, тек өзіне ғана керек мақсатқа жетудің құралына айналады. Яғни, мұндай қоғамдағы жалпы процесс адамдардың өз іс-әрекеттерінің жемісі болып көрінбей, керісінше, өз мүддесі үшін адамдарды пайдаланатын, оларға жат қозғалыс болады. Адамдар субъект емес, объектінің функциясын атқарады. Өзіне қызмет етуге жаратылған нәрсенің өзіне үстемдігін нығайтуды адамдар өз өмірінің түп мәніне айналдырады. Материалдық байлық адамға қызмет үшін емес, керісінше, байлық үшін өндіріле бастағанда кері айналу немесе “затқа айналу” процесі жүреді. Қоғамдағы субъектілерді дәнекерлеуші орган болып табылатын мемлекет те бәріне қызмет істейтін органнан енді бәрін өзіне қызмет еткізетін органға айналады. Ол енді адамдардың бәрінің ортақ ырқына бағынудан бәрін өзіне бағындыратын ырықтың өзіне, яғни ешкімнің ырқы емес ырық болып өзгеріп, бастапқы қатынас кері айналады. Адамдардың бәрінің ортақ ырқының орнына тек ырықтың өзінің ырқы шығады. Тарихтағы абсолюттік монархия, фашистік және кеңестік саяси құрылыстар осындай жаттанудың немесе адамның өзіне жат болған оның басқару функциясының түрлері болып саналады. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Квазистатикалық процесс

Квазистатикалық процесс, тепе-тең процесс – термодинамикалық жүйенің бір тепе-тең күйден екінші (басқа) күйге шексіз баяу ауысуы. Мұндай кезде жүйенің кез келген кезеңдегі физикалық күйінің тепе-тең күйден шексіз аз айырмашылығы ғана болады. Квазистатикалық процесс кезінде жүйедегі тепе-теңдік, жүйенің физикалық параметрлерінде болатын өзгерістерге қарағанда, әлдеқайда жылдам орнайды. Кез келген квазистатикалық процесс – қайтымды процесс. Квазистатикалық процесс термодинамикада үлкен рөл атқарады. Өйткені, құрамына квазистатикалық процесс енетін термодинамикалық циклдер ғана ең көп жұмыс өндіреді. “ Квазистатикалық процесс” терминін неміс математигі К.Каратеодори (1873 – 1950) ұсынған (1909). Дереккөздер:
Жер қоры

Жер қоры — мемлекеттің аумағындағы бүкіл жер құрамы. Қазақстан Республикасы “Жер туралы” (2001) заңына сәйкес жер қоры нысаналы мақсатына сәйкес мынадай санаттарға бөлінеді: 1) ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға жарамды жерлер; 2) елді мекендердің (қалалардың, кенттер мен ауылдық елді мекендердің) жері; 3) өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс жері және өзге де ауыл шарушылығы мақсатына арналмаған жер; 4) ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жері, сауықтыру мақсатындағы, рекреациялық және тарихи-мәдени мақсаттағы жер; 5) орман қорының жері; 6) су қорының жері; 7) босалқы жер. Қазақстанның “Жер туралы” заңы бойынша (1-бөлім, 1-бап) табиғи жағдайларға байланысты республика аумағындағы жер қоры орманды дала, дала, қуаң дала, шөлейт, шөл, тау етегіндегі шөлді дала, субтропикалық шөлді дала, субтропикалық тау етегіндегі шөлді дала, ортаазиялық таулы, оңтүстік-сібірлік таулы жер болып жіктеледі. Тағы қараңыз * Жер (территория) * Мемлекеттік Жер Қоры Дереккөздер
Тегене (өзен)

Тегене – Шалқартеңіз алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе мен Ұлытау облыстары жерімен ағады. Ұзындығы 117 км, су жиналатын алабы 2530 км 2 . Бастауы Машай кемері мен Сарыапанқұм құмды алабы аралығындағы бұлақтардан басталып, Шалқартеңіз сорына жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Қар суымен толығады. Көктемде ғана ағыны болады. Жылдық орташа су ағымы 0,16 м 2 /с, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Сарытүтік

Сарытүтік (Cancrіnіella), канкриниелла — күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Бетпақдалада, Шу-Іле Алатауының тастақты, тасты жерлерінде өсетін 1 түрі — Крашенинников Сарытүтікі (C. Krascenіnnіkovі) ғана кездеседі. Оның биікт. 3 — 10 см, тамыры жуан. Сабағы көп, тамырының түбінен шығады, сыртын тығыз түк жапқан. Саусақ салалы жапырақтары қауырсын тәрізді, ұзындығы 1,5, ені 0,5 см. Гүлі түтік тәрізді. Гүлсебеті дара гүлді, күлтесі сары түсті. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Тұқымдарының сырты жалаңаш, қырлы, айдаршасы бар. Крашенинников Сарытүтікі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Пайдаланылған cілтемелер
Тауар-ақша қатынастары

Тауар-ақша қатынастары – маркстік саяси экономияның нарықтық қатынастар деген ұғымды білдіретін термині. Мұнда оқшауланған тауар өндірушілер бір-бірімен қоғамдық еңбек бөлінісі арқылы байланысқа түседі. Бұл қатынастар нарық, тауарларды сатып алу-сату, айырбастау арқылы көрініс табады. Дереккөздер
Сарыжал (жота, Қалба жотасы)

Сарыжал – Қалба жотасының оңтүстігіндегі таулы жота. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданы жерінде орналасқан. Зайсан көлінен солтүстік-батысқа қарай 160-180 км жерде. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 1008 м. Солтүстік-батыстан шығысқа қарай 35-40 км-ге созылып жатыр, ені 15-20 км. Баурайынан бірнеше бұлақ бастау алады. Шығыс етегімен Шар, батысымен Бөке өзендері ағып өтеді, тау беткейлері көлбеу. Геологиялық құрылымы Негізінен орта және жоғарғы карбонның гранит, порфир жыныстарынан түзілген. Алтын кен орындары (Юбилейный, Ақдіңгек) бар. Өсімдігі Етегіндегі қуаң сұр топырақта қараған, тобылғы өседі. Дереккөздер
Ксантин

Ксантин (2,6 – диоксипурин) – тірі клеткалардағы пуриндік азотты негіздердің ыдырауының аралық өнімі. Химиялық формуласы C 5 H 4 N 4 O 2 . Ксинтин метаболизм процесінде гипоксантиннің (6-оксипурин) аэробты тотығуынан және гуаназа ферментінің әсерінен гуанин азот негізінің гидролиттік аминсізденуінің нәтижесінде пайда болады. Ксинтин бос күйінде өсімдіктердің, жануарлардың және адамның ұлпалары мен олардың сұйықтықтарында басқа да пуринді негіздермен бірге кездеседі. Кальций тұздарымен бірге зәр тастарының құрамына кіреді. Жануарлар және адам организмдерінде тамақпен бірге түскен нуклеин қышқылдарынан ксантиноксидаза ферментінің әсерінен ыдыраған пуриндік негіздердің көп бөлігі (ксантинді қосып есептегенде) несеп қышқылына айналады. Несеп қышқылы ішекте сіңіріліп, зәр арқылы сыртқа шығарылады. Ксантиноксидаза ферменті гиперуринемияда және подагра ауруында фармакологиялық әсер етудің негізгі нысаны болып табылады. Дені сау адамнан тәулігіне 400 – 600 мг несеп қышқылы бөлінеді. Подаграмен ауыратын организмде несеп қышқылы және оның натрий тұздарының мөлш. 4 г, ал подаграның ауыр формасында ол 31 г-ға жетеді. Төменгі сатыдағы приматтарда және басқа да сүтқоректілерде (адамды есептемегенде) несеп қышқылы уриназа ферменті арқылы суда жақсы еритін қосылыс – аллантоинға дейін гидролизденеді. Кофеин, теофиллин және теобромин алкалоидтары Ксинтиннің метилденген туындылары болып табылады.. Дереккөздер
Құрсақ қуысы

Құрсақ қуысы (cavum abdomіnus) — омыртқалыларда бүйрек пен бауыр, сүтқоректілерде өкпеден басқа ішкі органдар орналасқан целомның бір бөлімі. Төменгі сатыдағы омыртқалыларда құрсақ қуысы мен кеуде қуысы арасында арналар болады. Көптеген балықтардың құрсақ қуысы сыртқы ортамен абдоминал саңылаулары арқылы қатысады. Дөңгелекауыздылар мен балықтарда құрсақ қуысының алдыңғы жағында кеуде қуысы орналасқан, ал құрлықта тіршілік ететін омыртқалыларда кеуде қуысы құрсақ қуысына қарай еніп жатады. Адамның құрсақ қуысы — алдыңғы жағы мен екі бүйірінде қиғаш және көлденең құрсақ бұлшық еттері мен олардың жалпақ сіңірлері, артқы жағында бел омыртқалар, жоғарыда көк ет, төменде жамбас қуысымен жалғасатын мықын және шат сүйектерінің алдыңғы жиектерімен шектеледі. Құрсақ қуысын кеуде қуысынан көк ет бөліп тұрады, ішкі беті сірі қабықпен көмкерілген. Құстарда және төменгі сатыдағы cүтқоректі жануарларда көк ет болмайды. Құрсақ қуысында ішек-қарын, бауыр, ұйқы безі, көк бауыр, бүйрек үсті безі және несеп, жыныс органдары орналасқан. Дереккөздер
Қоянды

Елді мекендер: * Қоянды – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл. * Қоянды – Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл. * Қоянды – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. * Қоянды – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл. * Қоянды – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Таулар: * Қоянды – Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс бөлігіндегі тау тізбектері. * Қоянды – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау. * Қоянды‎ – Желтау тауларының оңтүстігінде, Қарасу өзенінің оң жағалауындағы тау. * Қоянды‎ – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы аласа тау. * Қоянды‎ – Нияз тауларының батысындағы шоқы. * Қоянды – Ақтау тауларының солтүстік-батысынлағы аласа тау * Қоянды – Желдіадыр тауларының солтүтсік-шығыс бөлігіндегі аласа тау. * Қоянды – Ақмола облысы Ерейментау ауданының шығысындағы тау.
Сарытұңғиық

Сарытұңғиық (Nuphar) — тұңғиықтар тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдігі. Қазақстанның барлық су айдындарында (Арал т-нде ғана болмайды) кездеседі. Көлдерде, баяу ағатын өзендер мен тұйық суларда өсетін 2 түрі бар. Жиі тарағаны — кәдімгі Сарытұңғиық (N luteum), биікт. 1,5 — 2 м-дей. Тамыры жуан (диам. 10 см-дей), су астындағы жапырағы жіңішке, солғын; ал су бетіндегілері ірі, сопақ, пішіні жүрекке ұқсайды. Дара, сары түсті гүлдерінің ұзын гүлсағағы болады. 4 — 5 ірі тостағанша жапырақшалары, өте көп ұсақ күлтелері бар. Аталығы мен жеміс жапырақшаларының саны көп. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — етженді тұқымша. Сарытұңғиықтың тамырында алкалоид, крахмал, шайыр, илік заттар бар. Ол — дәрілік өсімдік. Емдік мақсатқа өсімдіктің сабағы мен тамырын, жемісін пайдаланады. Тұнбасын өкпе туберкулезіне, бүйрек пен қуықтың қабынуына қарсы ішеді. Сыраға қайнатылған тамырымен бас жуса шаш жақсы өседі. Гүлдері әдемі болғандықтан Сарытұңғиықтың 2 түрін де әсемдік үшін өсіреді. Пайдаланылған cілтемелер
Жер құқығы

Жер құқығы — құқықтың мемлекеттегі жер қатынастарын реттейтін саласы. Жер құқығы Қазақстан Республикасында дербес құқық саласы болып табылады. Оның негізгі міндеттері: жер учаскесіне меншікті құқығы мен жер пайдалану құқығының пайда болуын анықтау және оның дамуына жағдай жасау; жер учаскесіне меншік құқығы мен жер пайдалану құқығының өзгертілуі мен тоқтатылуы негіздерін анықтау; жер учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланушылардың құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыру тәртібін белгілеу; жерді ұтымды пайдалану мен қорғау; топырақ құнарлылығын ұдайы қалпына келтіру; табиғи ортаны сақтау мен жақсарту мақсатында жер қатынастарын реттеу; шаруашылық жүргізудің барлық нысандарын тең құқықпен дамыту үшін жағдайлар жасау; жеке және заңды тұлғалар мен мемлекеттің жерге тиісті құқықтарын қорғау; жерге байланысты жылжымайтын мүлік нарығын жасау және оны белгілі деңгейде дамыту; жер қатынастар саласында заңдылықты нығайту. Қазақстандағы барлық жерге байланысты мәселелер Қазақстан Республикасының “Жер туралы” (2001) Заңымен реттеледі. Тағы қараңыз * Жер (территория) Сыртқы сілтемелер [http://www.akimvko.gov.kz/files/rule4_5_04.htm Қазақстан Республикасының Жер кодексі] Дереккөздер en:Land law ru:Земельное право