kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Талмас ата кесенесі

Талмас ата кесенесі – орта ғасыр ескерткіші, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген. Орналасқан жері Ұлытау ауданы аумағында, Жезқазған-Қызылорда тасжолының бойында 75 км (жолдан шығысқа қарай 2,5 км) жерде, Сарысу өзенінің сол жағасында орналасқан. Сипаты Ескерткішті 1946-47 жылдары академик Ә. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. Ескерткіш аласалау қыраттың солтүстік шетіне қарай тұрғызылған. Кесененің айналасында ортағасырлық кезеңдерден бастап осы заманғы жерлеу орындары бар. Кесене құрылысы толығымен құлап, топырақ үйіндіге айналған. Археологиялық қазба барысында топырақ үйіндісі тазартылып, кесененің сақталған бөліктері толығымен ашылды. Жобасы тіктөртбұрышты болып келген көлемі 9х7 м кесене солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағыттала орналасқан. Кесене күйдірілген қызыл кірпіштен салынған. Сақталған биіктігі – 0,1-1,1 м. Қабырғаларының ені – 1,5 м. Қабырғаларын тұрғызу үшін пайдаланылған кірпіштердің өлшемі – 26×26×6 см, еденіне төселген кірпіштердің көлемі – 28×15×8 см. Оңтүстік-батыс жағынан қалқасы мен пештакты немесе дәлізді кіреберісі болған. Кесене құрылысының ерекшеліктеріне қарағанда кірер жақ қасбеті еңселі және өрнекті кірпіштермен қапталып безендірілген. Оның себебі кесененің алдыңғы жағындағы топырақ үйіндіні тазарту кезінде бүтін және сынық күйіндегі өсімдік тектес өрнектері бар кірпіштер көптеп кездесті. Кесененің ішкі бөлігін тазарту кезінде 0,5 м тереңдіктен 4 жерлеу орнының ізі анықталды. Жерлеулердің көлемі 1,9-2,1×0,4-0,7 м аралығында. Жерлеу үшін 0,5-0,6 м тереңдікте шұңқыр қазылып, астындағы табиғи жартас жынысына жеткен кезде тастың бетін тегістеп, үстіне ағаш табытты қойып, оның айланасына 1-2 қатар күйдірілмеген саз кірпішпен бекітіп барып, үстінен бос топырақ үйген. Жерлеу шұңқырлары төрден есікке қарай (солтүстік-шыңыста) қатар жатқан екі жерлеу және кіреберіске қарай, есіктің екі жағында тағы екі жерлеу орналасқан. Жерлеу шұңқырлары ашылу ретіне қарай нөмірленді. Жерлеулерлердің барлығы ағаш табыттың ішіне қойылған. Қазба барысында №4 жерлеу шұңқыры толығымен тоналып, сыртындағы табыты бұзылып, жерленген адамның сүйектері орнынан жылжып кеткен және кейбір сүйектері мүлде жоқ. Шұңқырдың орта тұсында қайыңның қабығынан жасалған түтікше тәрізді (шамасы бас киімнің) қалдықтары кездесті. Кесененің ішіне жерленген қалған жерлеулер (№1, 2, 3) ағаш табыттарымен қоса сыртынан ағаш тақтайлармен қорап жасап, ішіне топырақ толтырып, арнайы бекіту әдісімен қозғалмайтындай етіп, блок күйінде алынды. Жәдігерлер Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану мұражайына жеткізіліп, қазіргі таңда зертханалық талдаулар жасалуда. Жерленген адамдарды ағаш табыттарға салып, басын солтүстік-батысқа қарай бағыттап жатқызуы және кесененің архитектуралық ерекшеліктері мен құрылыс материалдарының түрі мен өлшемдеріне қарай отырып салыстырмалы түрде ескерткішті Жошы ұлысы заманына жатқызуға негіз бар. Дереккөздер
Тобеқұдық

Тобеқұдық - қорым (18 - 20 ғасырлар). Атырау облысының Таушық ауылынан солтүстік батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Ол бұрыс көп-бүрышты пішінді, ауд. 4 га, аумағында тұрған ескерткіштермен қоса оңтүстік шығыстан солтүстік батысқа қарай созылған Тобеқұдық құрамына 162 ескерткіш, оның ішінде қорымның батыс және оңтүстік шетіне орналасқан 7 шағын қойтас бар. Жасалу көркемдігі айрықша бұл ескерткіштердің ерекшелігі сол - қабырлар көлденен койылған қойтастардан жасалған, ал оған жалғастырыла кұлпытастар тұрғызылмаған. Құмдақ әк тасты біртұтас блоктардан даярланған қойтастар, басқа корымдардағы осындай шағын қойтастармен салыстырғанда, көлемі жағынан едәуір үлкен. Жалиақтөсектастарға немесе тікелей жерге орнатылған койтастар іргетас түрінде жасалған төменгі бөлік пен жоғарғы бөлік (ұшар басы) болып екіге бөлінеді. Іргетастардың 2,3 сатылы аласа тұғырлары, сәнделген қырлары, ширатылған жіп тәрізді белдеулері мен қуыс жиектері бар. Қойтастардың бәрі дерлік төмеи қарай тарыла түскен, көлденең қимасында жартылай шеңберлі ұшар басы болады. Араб әрпімен жазылған жазулар, әдетте, қойтастардың батыс жақ кесегіне орналастырылған. Дереккөздер
Танго

Танго , Аргентин тангосы - заманауи жұптық бал биі. Музыкалық өлшемі жұп (негізінен 2/4) болып келеді. Әуені хабанераға ұқсас. Америка мен Еуропада кеңінен тараған бал билерінің бірі болып саналады. Оның эстрадалық бірнеше түрлері бар. Танго ритмі аспаптық және вокалдық музыкада қолданылады. Танго 1890 жылдары Аргентина мен Уругвай табиғи шекарасы Рил де ла Плата өзені аймағында пайда болған, содан кейін бүкіл әлемге тарап кетті. 2009 жылы UNESCO Аргентина мен Уругвайдың біріккен өтінішін қабылдап, тангоны адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізіміне қабылдады. Дереккөздер
Таңбалы тас

Таңбалы тас Бетпақдала сахарасының ортасын қия кесіп, ұзынынан созылған таңбалы тікжартас, Сарысу өзеннен 20 км-дей жоғарырақ, қызыл жыңғыл орманына қарама-қарсы, Биік Нұраның іргесінде орналасқан. Мұндағы тас өте жұмсақ болғандықтан, жазуға да сондай қолайлы. Көне дәуірден келе жатқан Таңбалы тас жазуында ғасырлар бойы Қазақстан өлкесін қоныстанған тайпалардың тасқа жазып түсірген мыңдаған танбалары және ел басқарушылардың қол қойған аттары, ұрандар, тасқа қиып түсірген əдемі өрнектер, «қошқармүйіз », «түйе табан», «кісінің ізі», « аттың ізі» т. б. таңбалар көптеп кездеседі. Мұндай қалың жазулармен таңбалардың тұрған жерін қазақтар ерте заманнан бері қарай «Таңбалы тас», «Таңбалы жар » немесе «Таңбалы Нұра» деп атаған. Жартасқа түсірілген таңбалардың ең көнесі шамамен XI ғасырдан басталады да, XIX ғ асырға дейін жалғасады. Таңбалы тастың зор атаққа ие болу себебі бұл жерде қазақтар ұлы мереке жасап, ұран шақырып, бірел болып қосылған жері. Сондықтан бұл Таңбалы тасты алғаш ашқан ғалымдар «тарихтың зор куәлігі » деп атаған ( А . И. Шренк ). Ол таңбалар Орхон -Енисей жазба есқерткіштері таңбаларымен еңдес белгілер болып табылады. «Біз бұл таңбалы тастан Сібірдегі қия тасқа түсірілген жазу үлгілері сияқты белгілерді табуға үміттендік, ол үмітіміз босқа кетпеді . Ондағы орхон жазуына ұқсас алфавиттен бірнешеуін түсіріп алдық» деп жазады ғалым А. И. Шренк. Бетпақдаланы зерделей зерттеген атақты инженер Ю . Шмидтің бақылауынша Таңбалы тас қазақтың жантәнімен ардақтайтын бір киелі тасы. Ел аузындағы кене деректерде Таңбалы таста XVIII ғасырда , дәлірек айтқанда 1710 жылында жоңғарларға қарсы соғыста үш жүздің баласы басқосып үлкен жиын еткізген. Бұл жиыңда Таңбалы тасқа әр рудың таңбалары басылып, басылғантаң бақұрым киізге ойылып таратылған, сонда қай ру таңбасы артық қалса, сол әскер келмегендігін білдірген. Сондай - ақ бұл жерде кектемгі уақытта үш жүздің баласы бас қосып , таңбаларын алып, жаз жайлау, қыс қыстауларын белгілеп жер белісіп отырған. Дереккөздер
Преснов халық театры

Преснов халық театры - әуесқой театр ұжымы. Бұрынғы Солтүстік Қазақстан облысы Преснов аууданы. мәдениет үйі жанынан 1955 ж. Үйым дасты, 1959 ж. халық театры атағына ие болды. Ұжымның көркемдік жағын В.Е. Дробышев (1955 - 76), В.В. Коротаев (1977 жылдан) басқарды. Орыс және қазақ драматурғиясы (О.Бодықовтың "Қарақұм трагедиясы", т.б.) қойылды. Театр жанында "Муравейник" балалар студиясы жұмыс істеді. Гастрольдік сапармен облыс аудандарын аралаумен бірге Алматы (1960, 1980), Ақмола (1963) қалаларында өнер көрсетті. Респ. халық театрлары байқауының лауреаты (1974,1981). Дереккөздер
Балым Серәліқызы Қожамқұлова

Балым Серәліқызы Қожамқұлова (5 қазан 1937 жылы туған, Алматы - 26 наурыз 2021 жылы қайтыс болған, Алматы) — скрипкашы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері(1998). Өмірбаяны * 1952 ж арнаулы жеті жылдық музыкалық мектебін бітірген. * 1957 ж Алматы музыкалық училищесін бітірген. * 1957-1958 жылдарында Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыды. * 1958-1963 ж Мәскеудің Гнесиндер атындағы музыка-педагогикалық институтында оқыды. * 1975-1976 жылдарында Мәскеу консерваториясында тәжірибе жинақтаудан өтті. * 1963 жылдан Алматы респ. муз. мектебінде (1963 - 74) скрипка бойынша педагог. * Алматы өнер институтында скрипка бойынша педагог. * 1973 жылдан Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясында аға оқытушы, скрипка кафедрасының меңгерушісі (1982 -1984), 1984 жылдан доцент, 1996 жылдан профессор қызметін атқарады. Балым Серәліқызы Қожамқұлова Қазақстанның танымал халық артисі Серәлі Қожамқұловың отбасында дүниеге келді. Анасы - Хадиша да қазақ театр өнерінің жарық жұлдыздарының бірі. Туған әпкесі Балдырған Серәліқызы Қожамқұлова қазақтан шыққан тұңғыш палеонтолог ғалым, ал екінші әпкесі Рената Серәліқызы Қожамқұлова танымал тіл маманы. Еңбектері * «Типовые учебные программы на материале казахской музыки» (1965ж.) * «Хрестоматия казахской скрипичной музыки» I және II бөлімдер (2000ж.) * «Яков Иосифович Фудиман – основатель альтовой школы Казахстана» (2009ж.) * «Работа над сонатами и партитурами Баха И.С. в классе народного артиста России, профессора Фихтенгольца М.И.» (2012ж.) * «Хрестоматия казахской скрипичной музыки в 3 х частях» (2020ж.) Шәкірттері Оқытушылық қызметі жылдарында Б.С. Қожамқұлова жоғары білімді 85 студентті, 10 аспирант және магистрантты, орта-арнаулы білімді 15 түлекті дайындады. Қазақстанның музыкалық мәдениетінің мақтанышы болып табылатын көптеген скрипкашыларды тәрбиелеп шығарды, олардың ішінде концертмейстер Абай атындағы МАОБТ концертмейстері – Ш. Төлепқалиева, «Астана Опера» концертмейстері – А. Байкенова, ҚазҰӨУ профессорлары А.К. Қармысова, Д.Ж.Жұмабекова, Құрманғазы атындағы ҚҰК профессоры С.С. Жүсіпова, профессор, солист және дирижер А.Г. Пьянковский, И.Рахимова-Фрадкина, В.Тен, М.Фрадкин және басқалар бар. Дереккөздер
Музыкалық фольклор

Музыкалық Фольклор - халықтың музыкалық мұрасы мен шығармашылығын жинаитын зерттейтін ғылым саласы. Музыкалық Фольклор карастыратын мәселелердің ауқымы кең. Музыкалық Фольклор музыка мәдениетінің тууына себеп болған қоғамдық-әлеум. құбылыстарды қамтыса, музыкалық фольклор халық музыка өнерінің өмірдегі колданысы мен орнын, ауызекі шығармашылығы - авторлық ән-күйлердің табиғатын қарастырады. Демек, бұл атаулардың өзара байланыстылығымен қатар, бір-бірінен айырмасы да бар. Этнография ғылымының танымдық категорияларына сүйене отырып, Музыкалық Фольклор қазақ халқының музыкалық мәдениетін тарихи-археолог., ғыл.-методол. және муз.-теор. әдіснама негізінде қарастырады. Муз. фольклордың тұрмыс-салтка байланысты ("Жар-жар", "Тойбастар", "Шілдехана". "Сыңсу", "Жоқтау", т.б.) салттан тыс фольклор үлгілерін, өнердің синкреттік сипатын, муз.-эпик. дәстүрді (жыр, толғау, терме, желдірме), халық әндерінің жанрлық-көркемдік сипаттарын,халықаспаптарын (қобыз, домбыра. сыбызғы, асатаяқ, дабыл, кепшік, даңғара) - аэрофон, хордофон. идиофондар, олардың дыбыс шығару ерекшеліктері, көркемдік мүмкіндіктері, атауларының этимологиясы мен семаитикасын анықтау, көне муз. шығармаларды нота жазуына түсіру, олардың мақамдық (латдык) құрылымы мен әуендік жүйесін зерттеу Музыкалық Фольклор ғылымының негізп зерттеу нысаны. қазақ халқының Музыкалық Фольклоры Қазан төңкерісіне дейін зерттеле бастаған. Оған А.Е. Алекторов, А.Э. Бимбоэс, Г.И. Гизлер, П.С. Паллас, Р.А. Пфеннинг, П.Тихов, Ш.Уәлиханов, В.В. Радлов, А.Ф. Эйхгорн, т.б. зерттеушілер елеулі үлес қосты. 20 ғ-дың бас кезінде Музыкалық Фольклор жинауға А.В. Затаевич белсене араласып, "Қазақ халқының 1000 әні" (Мәскеу, 1925,1963), "Қазақтың 500 ән-күйі" (Алматы, 1931, 2002) атты муз.-этнограф. жинақ шығарды. Бұдан кейін Музыкалық Фольклор зерттеу ісімен А.Жұбанов, Б.Ерзакович, М.Ахметова, А.Темірбекова, Т.Бекхожина, Б.Қарақүлов, Т.Қоңыратбай, А.Құнанбаева, т.б. айналысты. Әр жылдары Әдебиет және өнер ин-ты мен Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ үлттық консерваториясы) мамандары муз. экспедицияларға шығып, қазақ муз. фольклорының көркем үлгілерін жинайды. "Қазақтың музыкалық фольклоры", Ерзаковичтің "Қазақтың ғашықтық әндері", Бекхожинаның "Қазақтың 200 әні", Қарақұловтың "Қазына",Б.Оспановтың"Даддастаны",Б.Бәйбіжанның "Қазақтың жүз қара өлеңі" атты көлемді жинақтары Музыкалық Фольклорның бүгінгі жетістіктері. Дереккөздер
Штейн

Штейн — темір, никель, мыс, кобальт сульфидтерінен тұратын түсті металлургияның аралық өнімі. Штейнді конвертерлеу Штейнді мыс алу үшін қайта өңдеу процесін конвертерлеу деп атайды. Конвертерде штейн балқымасы қабаты арқылы сығылған ауа үрленеді; бұл орайда күкірт пен темір тотығып, күкірт күкіртті газ түрінде, темір конвертерлік қож түрінде кетіріледі. Алынатын өнім қаралтым мыс деп аталады. Штейнді конвертерлеу никель мен қорғасын өндіруде де қолданылады. Дереккөздер
Штрих

Штрих(нем. strich, strichen сызық жүргізу) - сызық тарту, нүкте-леп сызу; суреттің негізгі элемент-терінің бірі. Штрих заттың сыртқы түрі мен кейпін бейнелеуде қолданылады. Штрихтың орнықты жүйелері (штрихтау тәсілі) арқылы сәуле мен көлеңке, тон туындату және пошымды модельдеу мүмкіндігіне жету болады. Дереккөздер
Шұғыла ансамблі

Шұғыла - вокалдық-аспаптық ансамбль. 1986 жылы Алматы облысы Ескелді ауданындағы Мәдениет үйінің жанынан құрылған. 1989 жылы халық ансамблі атағы берілді. Ташкент, Бішкек қаласында өткізілген байқауларда жүлделі орындарға ие болды. Респ. "Жастар дауысы" телебайқауының (1987), Бұкілодақтық аймақтық поляк әндері (1988) байқауының лауреаты. Ансамбль репертуарында халық және туысқан халықтар әндері және қазіргі қазақ композиторларының шығармалары болды. Дереккөздер
Сұлтанғали Шүкіров

Сұлтанғали Шүкіров (18.1.1946 жылы туған, Ақтөбе облысы Мүғалжар ауданы Мүғалжар станциясы) - эстрада-цирк артисі, Қазақстанның халық артисі (1986). 1967 жылы Алматы эстрада-цирк студиясын бітірді. Сол жылдан "Қазақ-концерт" артисі. 1972, 1976, 1983 жылдары Мәскеуде Эстрада өнерінің бүкіл-одақтық шығарм. шеберханасында оқыды. 1978 жылы Карлови Вари мен Парижде, 1979 жылы Брюссельде бүкіл дүние жүзі сиқыршы-иллюзианистерінің байқауында "Қандай ғажап бұл әлем" (муз. Д.Ф. Тухмановтікі) атты композициясымен "Гран-При" жүлделеріне ие болды. Сондай-ақ, Мәскеу қаласында (1974) Бүкілодақтық эстрада артистерінің, Гаванада өткен (1978) Жастар мен студенттердің бүкіл дүниежүзілік 11-фестивалінің лауреаты атанды. Бүкілодақтық Комсомол сыйлық иегері (1980). Қазіргі эстрада және цирк өнері колледжінде педагогика қызметпен шұғылданады. Қазақ мемлекеттік қуыршақ театрының көркемдік жетекшісі. Дереккөздер
Балбырауын (би)

Балбырауын — сахналық би. Құрманғазының "Балбырауын" күйінің ырғағына 2/4 өлшемде қойылған. "Балбырауынды" халықтық және классик, би қозғалыстарында Шара Жиенқұлованың қатысуымен А. А. Александров (1937) Брусиловскийдің "Ер Тарғын" операсында көпшіліктің орындауына арнай сахнаға шығарды. Кейін Жиенқұлова 12 жұпқа арнап композиция құрды. 1959 ж. балетмейстер Д. Әбіров екі адамға арнай, "Балбырауынды" жаңадан қойды. Оны Қ. Қарабалина мен А. Асылмұратов биледі. 1966 ж. Ш. Жиенқұловамен бірігіп екі актілі "Қыз Жібек" балетін қойған балетмейстер Болат Ғазизұлы Аюханов "Балбырауын" биіне жаңа көрініс берді (орындаушылары Нелли Пак, А. Семьянов, Б. Ешмұхамбетов). Қазір "Балбырауын" эстрадалық ұжымдар мен көркемөнерпаздар репертуарынан орын алған. Дереккөздер
Жақыпбек Балғабайұлы

Жақыпбек Балғабайұлы (1894, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы -16.3.1917, сонда) - әнші. Жастайынан ән айтып, күй шерткен. Қоянды жәрмеңкесінде Жарылғапберді, Ғ.Айтбаев, Қ.Байжанов, Майра сынды әншілермен кездесіп, өнер сайысына түскен. Балғабайұлы нәзік дауысты лирик әнші болған. Оның орындауында "Ардақ", "Ғалия", "Үш дос", "Келіншек", "Жалғыз арша", т.б. халық әндері терең көркемдік сазын, әсерлі музыка мазмұнын тапқан. Дереккөздер бас әріп ғылым қатысты болуы тиіс
Хасен Қожахметов

Хасен Қожахметов Кәріпжанұлы, кейде Xасен Қожа Ахмет (9 тамыз 1949 жыл, Матай стансасы, Ақсу ауданы, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық сазгер. Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. Алматыдағы Чайковский атындағы музыкалық училищесін (1972), ҚазҰУ-ды бітірген (1993). 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне қатысқаны үшін сотталып, кейін ақталады. 1998 жылдан Алматыдағы Республикалық халық аспаптары мұражайының директоры. Ереуіл атқа ер салмай (2000), Таңдаулы жүз ән (2002) атты кітаптары жарық көрді. Құрмет орденімен марапатталған. 1970 жылдардағы Қазақстандағы диссиденттік баскөтерулердің көшбасшысы. Көтеріліс кезінде Хасен Қожа Ахмет бар-жоғы 23 жаста болған. Оның әріптестерінен айырмашылығы тайсалмағандығында, жүрекжұтқандығында және ашық күресті таңдағанында болды. Есік қаласында тұрып, еңбек еткен. 1975 жылы күздігүні мен 1977 жылғы сәуірде жеке өзі өкіметке қарсы үнпарақтар шығарумен айналысқан. Кеңес Одағы мен КОКП-да орын алған ұлттарды кемсітушілік саясатын әшкерелейтін 670 дана мақала мен үнпарақтарды тарату үшін Алматыға келген. Мал дәрігерлік институтының студенттеріне үнпарақтар таратып жатқан кезде тұтқынға алынады. 2 жылға бас бостандығынан айырылады. Дереккөздер
Қосбармақов Ержан Әбутәліпұлы

Қосбармақов Ержан Әбутәліпұлы (13.7.1962 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақастек ауылы) - әнші, домбырашы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1996). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1993). Еңбек жолын 1982 ж. Күрті ауданы мәдениет бөлімінің "Сарықұм" ансамблінде әнші болып бастады. 1983 - 85 ж. Жамбыл ауданы мәдениет үйінде, 1985- 97 ж. Алматы филармониясының "Адырна" фольклор-этнография ансамблінде өнер көрсетті. Көптеген республикалық байқаулардың жүлдегері. 1994 жылдан Алматы консерваториясында педагог. 1997 жылдан Алматы эстрада және цирк колледжінің директоры. "Дарын" сыйлығының иегері (1994). Дереккөздер
Зейнұр Қоспақов

Қоспақов Зейнұр (Зайнақұл) (20.12.1932 жылы туған, қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданы Қарасай ауылы) - музыкатанушы, фольклортанушы, өнертану ғылымдарының кандидаты (1968). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, 1957), оның аспирантурасын (профессор А.Жұбановтың жетекшілігімен) бітірген (1964). Сол жылдан Әдебиет және өнер институтындағы музыка бөлімінің ғылым қызметкері. Қоспақов ұлттық музыка өнерінің тарихы мен теориясына байланысты жазылған елеулі еңбектерімен белгілі. Қоспақов "Әнші тағдыры" (1971), "Жаяу Мұса" (1977), "Қазақтың музыка фольклоры" (1982), "Қазақ музыкасының тарихнамасы" (1986), "Ақсиса" (1985), "Сыр тартсақ тарихынан әншіліктің" (1996), "Қазақ әншілік дәстүрі" (1998), т.б. зерттеу еңбектерінің, музыка-этнография жинақтардың авторы. Дереккөздер
Күнді қаласы

Күнді қаласы - Іле өзенінің бойында болған көне қала. Жазба деректерде аталғанымен дәл қай жерде орналасқаны анықталмаған. Түркештердің алғашқы қағаны Үш Елік (Үшлік) өзінің қағандығын басқаруды бір жүйеге келтіру үшін өкімш. өзгерістер жүргізгенде иелігіндегі жерін Ұлы және Кіші Орда етіп екіге бөлген. Ұлы Орданың орталығы ретінде Шу өзенінің басындағы Суяб қаласын белгілесе, Кіші Орданың орталығын Күнді қаласы етіп бекіткен. Бірқатар зерттеушілер Күнді қаласы атауын Қаялық (Қойлық) қаланың бір атауы деп есептейді. Қытайтанушы Ю.А. Зуевтің зерттеуіне қарағанда қытай жазба деректері бойынша 682 жылы қимақтар түркі тайпаларымен бірге Іле өзенінің алқабындағы Күнді қаласын қытайлардан қорғауға қатысқан деген мәлімет бар. Дереккөздер
Күсеген тамы

Күсеген тамы - архитектуралық ескерткіш. 19 ғасырдың соңы - 20 ғасырдың басында салынған. Қостанай облысы Амангелді ауданы Маятас ауылында. Ғимарат күмбез тәрізді, биіктігі 6,6 м, іргесі шаршы пішінді 6,0x5,9 м, шикі кесектен қаланған, сырты мен іші қүйдірілген кірпішпен қапталған. Ғимараттың төрт бұрышы діңгектермен өрілген. Есік маңдайшасы доғаша иілген. Қабырғаларының астыңғы қабағы латынның 5-әрпі тәріздес бедерлі қызыл кірпішпен өрілген, ал жоғарғы жағы айналдыра әр түрлі кірпішпен жиектелғен. Бұдан әрі өрнектеп ойылған кірпішпен қиюластырған. Ғимараттың төрт бұрышы доғалы арқа арқылы жалғаса келіп, бөлмейін жоғарғы бөлігі сегіз қырлы бұрышқа айналады. Одан әрі әріде келе он алты бұрыш болады. Ішкі қабырғалардың орта тұсында да доғалы арқа жасалған. Ғимараттың алдыңғы беті оңтүстік-батысқа қарап тұр. Күмбездің жоғарғы жағы ортан беліне дейін опырылып құдағай. Ескерткіш 1980 жылы Мәдениет министрлігінің "Казреставраңия" экспедициясы (жетекш. Ж.Шайкенов) зерттеген соң мемлекет тарапынан қорғалатын ескерткіштер тізіміне алынды. Дереккөздер
Кітап графикасы

Кітап графикасы - графиканың бір саласы. Кітап графикасына кітапты иллюстрациялау мен құрылымын үйлестіру (мұқаба, ішкі беті - титул және кітаптың басқы беттерін безендіру, т.б.) жатады. График, безендіру мөтіндік материалдарды толықтырып, кітап құрылыстың макетін құрайды. Кітап графикасы Қазақстанда 1920 - 30 жылдары қалыптаса бастады.Кітап графикасы саласы К.Қожыцов (Абай өлеңдері, 1944 - 48); В.И. Антощеко-Оленев (С.Сейфуллин шығармалары, 1964); С.Романов ("Қырық өтірік" - халық ертегісі, 1955); К.Я. Баранов ("Қазақтың халық эпосы", 1941); Ю.П.Мингазитдинов (Ғ.Мүсіреповтід "Оянған өлке" романы, 1959) есімдерімен тығыз байланысты. 1950 - 80 жылдары кітап графикасы жаңа белесқе қөтерілді. Жаңадан кұрылған ("Мектеп", "Жалын", "Өнер") баспалары басылымдарында көптеген суретшілердің график, еңбектері ұтымды пайдаланылды. Басылымдардың сапасы артып, жақсаруы график, күрделі тәсілдерді (линогравюраны, офортты, литографияны) игеруге мүмкіндік туғызды. Осы кездегі кітап графикасы ісіне тікелей қатысты суретшілердің туындыларында шығарма тақырыбын талдап, мазмұнына терең мән беру бағыты байқалады. 1970-80-жылдардағы басылымдарды безендіруде И.Исабаев ("Абай лирикасы", 1977); А.Рахманов (У.Шекспирдің "Сонеттері", 1978); А.Бейсембинов ("Эзоп мысал-мақалдары", 1978); В.А. Григорьев, М.Қисамединов (Гетенің "Фауст" поэмасы, 1980), т.б. зор еңбек етті. Қазақстан графиктері безендірген басылымдар халықар., бүкілодақтық, республикалық кітап көрмелеріне қатысып, жүлделі орындарға ие болды. Жаңа компьютерлік технологияның енгізілуіне байланысты 1990 жылдардан бастап кітап графикасы ісінде елеулі өзгерістер пайда болды. Басылымдарды дайындау мерзімі қысқарып, кітап безендіру ісінің мүмкіндіктері ұлғайды. Түстер диапазонының кеңеюі (16 млннан астам реңк), оларды бөлу құралдарының көп тұрлілігі, арнайы компьютерлік бағдарламалар мен жоғары сапалы принтерлер көркем графика мен шығарма композициясындағы үйлесімділікті күшейтіп, суретші ойының неғұрлым дәл берілуіне ықпал етті. 2002 жылы безендіру бойынша Жапонияда өткен кітап байқауында А.Меңдібайдың "Қазақ ертегілері" жинағыш жасаған иллюстрациясы қола медальға ие болды. Дереккөздер
Қотантас

Қотантас - қола дәуірі ндегі тас құрылыстардың бір түрі. Қотантас қақпа тастарды қаз-қатар шеңберлей тігу арқылы тұрғызылады. Оның әрбір тобындағы шеңбер саны 3 - 8-ге дейін барады. Құрылыстың мұндай топталған түрін жазғы ауыл қотан ына ұқсас болғандықтан қотантас деп атаған. Қотантас Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы Жамантас, Кеңестас, Ақтоғай ауданындағы Көрпетай тауы, Қарасай, Темірастау деген жерлерде кездеседі. Дереккөздер
Сәния Дүйсенханқызы Қабдиева

Сәния Дүйсенханқызы Қабдиева (5.7.1958 жылы туған, Алматы) - театртанушы, педагог, өнертану кандидант (1984), Мәдениет қайраткері (2005). Мәскеу театр өнері инистутытының (қазіргі Ресей театр өнері академиясы) театртану бөлімін бітірген (1980). 1983 жылдан өнер академиясында педагогика қызметтен айналысады (1990 жылдан доцент, 2001 жылдан профессор). 2000 - 2001 жылдары осы академияның ғылыми ісі жөніндегі проректоры. 1983 жылы "Қазақтеатрындағы фольклорлық дәстүрлер" атты зерттеу кітабы шыққан. 1998 жылы Братислава қаласында өткен халықар. театр инистутының (ІТІ, Internatioanl theatre institute) халықаралық театр конференциясында ғылыми баяндама жасады. Дереккөздер
Сара Окапқызы Қабиғожина

Сара Окапқызы Қабиғожина (9.4.1941 жылы туған, Алматы) - эстрада-цирк артисі, Қазақстанның халық артисі (1986). Алматы эстрада-цирк студиясын бітірген (1967). Өнер жолын "Қазақконцертте" көркемсөз оқудан бастады. С.Шүкіровпен бірге көзбайлаушы-иллюзионистіқ жанрда өнер көрсетті. 1972 жылы Мәскеуде эстрада өнерінің бүкілодақтық шығармашылық шеберханасында оқыған. 1978 жылы Карловы Варымен Парижде,Брюссельде өткен бүкіл дүниежүзі көзбайлаушы-иллюзионисттерінің байқауларында "Неткен ғажап бұл әлем" (мұз. Д.Ф. Тухмановтікі) атты эстрадалық-цирк композициясымен Бас жүлдені жеңіп алды. Сондай-ақ, Гаванада өткен (1978) Жастар мен студенттердің бүкіл дүниежүзлік 11-фестнвалінің және Бүкілодақтық Комсомол сыйлық иегері (1980) атанды. Дереккөздер
Қабыкей Ахмерұлы

Қабыкей Ахмерұлы (27 шілде 1927 жылы туған, Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы, Бұлғын өлкесі) - композитор, музыка зерттеушісі, Моңғолияның еңбек сіңірген артисі (1976). Сол өңірдегі күйші сыбызғышылардан (Ахмер, А.Қызыл, А.Жұқа, Н.Қытайбай, М.Ыбырай) халық ән-күйлерін үйренген. Өнер жолын мәдениет клубынан бастаған. 1958 - 59 жылдары Алматыда ұлт-аспаптар оркестрінде шеберлігін шыңдаған соң, Баян-Өлгей қазақ музыка драма театрында 30 жыл бойы ұлт-аспаптар оркестріне жетекшілік етті. Әр ел композиторларының 200-ге тарта шығармасын оркестрге түсірген. Қабыкей 25 ән, ондаған би музыкасы және 30-ға тарта күй авторы (1965). "Моңғолия қазақтарының халық әндері" (1965), "Ән кітабы" (1972), "Баян-Өлгий қазақтарының домбыра және сыбызғы күйлері" (1977), "Моңғолия қазақтарының халық әндері" (1983) жинақтарын дайындап, бастырды. Соңғы жинағына қазақ халқының 250-дей әнін түрлі нұсқаларымен, мәтіні мен және нотасымен жариялаған. Моңғолияның "Алтын жұлдыз" орденімен (1960) марапатталған. 1992 жылы Қазақстанға қоныс аударған. Дереккөздер
Қажықұмар Кенжебекұлы Қуандықов

Қуандықов Қажықұмар Кенжебекұлы (19.9.1927, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Шар ауданы Қараш ауылы -17.3.1971, Алматы) - театр сыншысы. Мәскеудің театр өнері институтының қазақ студиясын бітірген (1954). 1954 - 56 ж. Қазақ академия драма театрының труппасында актер болды. Бұдан кейін бұрынғы Республикалық халық шығармашылығы үйі (1956 - 58) және Әдебиет және өнер институты (1961 - 63) мен "Қазақ әдебиеті" газеті (1964 - 67) редакцияларында қызмет етті. 1968 - 71 ж. Қазақ Кеңес энциклопедиясының бас редакциясында аға ғылыми редактор болды. 1950 жылдары театр сынымен шұғылданып, пьесалар мен спектакльдерінің, жеке театрлар мен актерлер шығармашылығының мәселесін сөз ететін көптеген сын мақалалар жазды. Пьесалар (А.Қаһардың "Табыттан шықкан үн", т.б.) аударды. Дереккөздер
Мәдениет Рапихұлы Қабылбаев

Мәдениет Рапихұлы Қабылбаев (12.5.1936 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы) - архитектор. Қазіргі Қазақ Ұлттык техникалық университетін бітірген (1966). 1967 - 74 жылдары "Алматыгипрогор" жобалау инистутында арх. және жобалаудың бас арх. қызметін атқарған. 1974 жылы "Казгипроторг" жобалау инистутының директоры. Негізгі еңбектері: бұрынғы Жайылым шаруашылығы ғылыми-зерттеу инистутының, Қазақстан Жазушылар одағы Шығармамашылық үйінің, КСРО Құрылыс банкі облысы кеңесінің, "Интурист" қонақ үйі және Сауда үйінің (бәрі де Алматы қалысында) ғимараттары. Дереккөздер
Қабырға өрнек

ның ішкі қабырға өрнегі.]] Қабырға өрнек – сәулет құрылысында ғимараттардың қабырғасының ішкі, сыртқы жағына салынған ою-өрнек түріндегі нақыштар. Қабырға өрнек фреска, желімді кескіндеме, темпера, бояулы және балауызды кескіндеме түрінде жасалады. Майолика, мозаиканың қабырғаға жасалатын түрлері де қабырға өрнекке жатады. Қабырға өрнек монументтік-декоративтік сипатта орындалса - шығармаға үлкен идеялық мазмұн, кең ауқымды жалпылауыш түр беруді көздейді. Сәндік сипатта орындалған қабырға өрнек нақышты ою-әрнекпен безендіруді, бедерлеуді мақсат етеді. Ежелгі үлгілердің дамуы -ның көрме залынан.]] -ның көрме залынан.]] Үңгірлерге салынған суреттер мен тастарға шекілген жануарлардың бейнелері қабырға өрнектің ежелгі үлгілеріне жатады. Қабырға өрнекпен әсемдеу б.з.б. 3-1-мыңжылдықтарда Ежелгі Мысырда, б.з.б. 2-мыңжылдықта Урартуда қанат жайып, орта ғасыр және қайта өркендеу дәуірінде Батыс Еуропада өркендей түсті. Қазақстан жеріндегі қабырға өрнекпен көмкерілген сәулет өнерінің ескерткіштері тек ою-өрнектік қабырға өрнекпен нақышталған. Бұл мұсылмандық орта ғасырда салынған Иран, Мауераннахр, Орта Азиядағы барлық сәулет қүрылыстарына тән ерекшелік. Айша бибі, Қарахан, Қожа Ахмет Ясауи ғимараттарының, кесенелерінің қабырғалары ою-өрнекпен, нақышты жазулармен көмкерілген. ХІХ ғасырдан бастап, әсіресе ХХ ғасырда қабырға өрнек өнері, сәулет құрылысында дами түсіп айрықша мән алды. Дәстүр сабақтастығын үзбеген сәулет қүрылыстарын безендірудің осы үлгісін ХІХ-ХХ ғасырлардағы ғимараттардан (Қазақ академия опера және балет театры, Қазақстан ҒА, т.б.), кейінгі жылдары салынған мешіттерден көруге болады. Дереккөздер Әдебиет * ҚР ҰМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Ахметжан Насырұлы Қадыров

{{Кинематограф { } { } }} Ахметжан Насырұлы Қадыров (12 қазан 1935 жылы Алматыда туған) – театртанушы. Өнертану ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1995). Қ.Қожамияров атындағы мемлекеттік республикалық ұйғыр музыкалық комедия театрының көркемдік жетекшісі. Достық орденінің иегері (2010). Жалпы мәліметтер Ташкент театр-көркемсурет инистутын бітірген (1962). Шелек ауданы Мәдениет үйінің көркемдік жетеқшісі, (1955 - 57) 1962 - 68 жылдары Қазақстан Мәдениет министрлігі аппаратында, 1968- 86 жылдары Қазақстан ҒА Тіл инистутының үйғыртану бөлімінде, 1986 -90 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Ұйғыртану инистутында бөлім меңгерушісі, 1990 - 92 жылдары Қазақстан Мәдениет министрлігіндегі Ғылым жөне оқу орындары мекемелерінің үйғыртану бөлімі бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. 1992 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында оқытушы (1996 жылдан профессоры). Зерттеу еңбектері, "Ұйғыр халқының тарихы мен мәдениеті бойынша материалдар", "Ұйғыр әдебиетінің жанрлары" және "Ұйғыр кеңес әдебиеті" ұжымдық жинақтарына енген. Сондай-ақ, театр мен деректі фильмдер сценарийлерін жазған. Марапаттары *1975 жылы Еуропа Халықаралық университетінің «Алтын Қыран» Орденінің иегері (Германия); *1995 жылы президент жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталды. *2005 жылы Тәуелсіз «Ильхом» сыйлығының лауреаты; *2005 жылы ҚР президенттік степендиясының иегері; *2006 жылы мемлекеттік степендия иегері; *2007 жылы Қазақстан тұңғыш президентінің мәдениет саласындағы сыйлығының лауреаты; *2010 жылы елбасының қолынан ІІ дәрежедегі «Достық ордені» мен марапатталған. *Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры. Дереккөздер
Тілес Шамғонұлы Қажығалиев

Тілес Шамғонұлы Қажығалиев (25 сәуір 1949 Алматы - 26 шілде 1996, сонда) — композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1987). Өмірбаяны Төлеңгіт руынан шыққан. Мәскеу консерваториясын (1974), Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) аспиратурасын бітірген (1981). 1974 - 79 жылдары Қазақстан Композиторлар Одағында шығарм. секцияның меңгерушісі, 1982 жылдан өмірінің соңына дейін тәрағаның орынбасары міндетін атқарды. Еңбектері Қажығалиев альт пен оркестрге арналған концерт (1970), "Отан туралы" оротория (1973), фортепьяно, ұрмалы және ішекті аспаптарға арналған концерт-симфония (1974), фортепьяно мен оркестрге арналған екі концерт (1976, 1982), әндер, романстар, спектакльдер, көркем және деректі фильмдерге арналған музыка шығармалар жазды. Дереккөздер
Таран халық театры

Таран халық театры - драмалық әуесқойлар ұжымы. 1947 ж. Қостанай облысы ның, Таран аудан дық Мәдениет үйі жанынан ұйымдастырылды, 1960 ж. халық театры атағына ие болды. 1970 жылдан әуесқойлар ұжымынын көркемдік жетекшілік режиссері П.Г. Чермашенцев болды. Репертуарынан орыс драматургтерінің пьесалары орын алды. Республиқалық халық театрлары байқауының лауреаты (1973, 1975, 1980). Дереккөздер
Инесса Юрьевна Тарасова

Инесса Юрьевна Тарасова (17.1.1969 ж.т., Қарағанды облысы Сарань к.) - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1995). 1993 ж. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. Сол жылдан Қазақ опера және балет театрының әншісі. Осы театр сахнасында қойылған орыс және шет ел композиторларының операларында жетекші партияларды орындайды. Дереккөздер
Тарбағатай халық театры

Тарбағатай халық театры - драмалық әуесқойлар ұжымы. Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданындағы Ақжар Мәдениет үйі жанынан 1955 ж. ұйымдастырылды, 1962 ж. оған халық театры атағы берілді. Көркемдік жетекшілері Н.Смағүлова, С.Дөңесбаев болды. Т. х. т. ұжымы 1963 ж. Мәскеудің Кремль театрында өнер көрсетті. Оның репертуарынан Қ. Сатыбалдиннің "Текке кеткен еті", С.Дүршіновтің "Тірі өлігі", Е.Домбаевтың "Жоғалған адамы", Б.Тоғысбаевтың "Жалын еді жүрегі", С. Жүнісовтің "Жаралы гүлдері", М.Хасеновтің "Тергеушісі" т.б. қаламгерлердің драмалық шығармалары орын алды. Республиқалық халық театрлары байқауының лауреаты (1963,1978,1981). Дереккөздер
Татьяна Николаевна Тарская

Татьяна Николаевна Тарская (22.1939 ж.т., Грозный қ.) - актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. 1964 ж. Рига орыс драма театры жанындағы студияны бітірген. Сол жылы Воронеж қаласындағы Балалар мен жасөспірімдер театрына қабылданады. 1968 жылы Алматыға қоныс аударып, Жастар мен балалар театрының орыс труппасында еңбек етеді. Ол Золушка (Г. Цварңтың "Золушкасында"), Джульетта (У.Иекспирдің "Ромео мен Джульеттасын да"), Луиза (Ф. Пиллердің "Зұлымдың пен махаббатында"), Әлия Молдағүлова (Ә.Таразидің осы аттас шығармасында), т.б. рольдерді орындады. Тарская "Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қазақ клубы

Қазақ клубы - архитектуралық ескерткіш. 1904 жылы Орынбор - Ташкент темір жолы құрылысын байланысты салынған. Қызылорда облысы Қазалы станциясында вокзал маңында орналасқан. Жаңа құрылыстармен үлкейтілген, ауданы 64x48 м, күйдірілген кірпіштен қаланған, іші сыланып, ақталған, шатыры қаңылтырмен жабылған. Мұнда теміржолшылардың мәдениет үйі және кітапханасы орналасқан. 1982 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізілді. Дереккөздер
Владимир Пантелеевич Татенко

Владимир Пантелеевич Татенко (25.8.1931 ж.т., Украина, Донецк облысы бұрынғы Тельман ауданы Старая Лапса с.) - кинорежиссер, сценарист, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978). 1955 ж. Кишинев университетінің жаратылыстану факультетін, 1969 ж. Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының сңенарийлік факультетін (А.Я. Каплер мен К.К. Парамонованың жетекшілігімен) бітірді. 1955 - 72 ж. Қарағанды облысы телевизия мен радиохабар жөніндегі к-ті жанындағы "Телефильм" шығармашылық бірлестігінің жетекшілік әрі бас редакторы, 1972 жылдан "Қазақфильм" студиясында деректі фильмдер реж. ал 1986 жылдан Қазақстан Кинематографияшылары одағы басқармасының 2-хатшысы болды. Өмір материалына терең бойлай отырып, оны өзіне тән азаматтық әуен-сазымен ашып бейнелеу - Т. қойған фильмдерінің ерекшелігі болып табылды. Ол қоятын фильм сценарийлерін, негізінен, өзі жазды. Қойған фильмдері: "Жылдар өткен соң..." (1970), "Шахтерлер әулеті" (1971), "Донбасс - Карағанды" (1974, 1975 ж. тандаулы қысқа метражды фильмдер бойынша Кишинев қаласында өткен 8-Бүкілодақтық кинофестивалінің жүлдесіне ие болды), "Қарлығаш" (1977, 1978 ж. Ташкент қаласында өткен Халықар. Азия, Африка және Лат. Америкасы елдері кинофестиваллінің сыйл-на ие болды), "Алма гүліне оранған қала" (1978), "Алматы" (1979), "Тоқаш Бокин" (1983), "Аюдың ұжымшарға қажетіне не?" (1984, 1985 ж. Краков қаласында өткен Халықар. кинофестиваль дипломы берілді), "Мектеп: өзгеріс кезеңі" (1985, 1986 ж. Алматы қаласында өткен 19-Бүкілодақтық кинофестивальдің 1-сыйлығына ие болды), "Ең қымбатты" (1987), "Марьям мен Тадеуш" (1988), т.б. ҚазКСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). Үйленген. Жұбайы - Татенко (Тарасова) Светлана Ивановна. Қызы - Клебанова Дарья Владимировна. Дереккөздер
Тау гүлі

"Тау гүлі" - әуесқой хор ұжымы. 1975 ж. қазіргі Қарағанды облысының Ұлытау аудандық Мәдениет үйі жанынан құрылды. Сол жылы оған халық хоры атағы берілді. Хор ұжымының құрамында Бүкілодақгық байқаудың лауреаттары К.Дәрібаев, К.Ермагамбетова, Ж.Наурызбаев, З.Шошақова, т.б., ал оның көркемдік жетекшісі М.Шоқтаев (1975 жылдан) болды. Репертуарынан қазақ, орыс композиторларының (С.Мұхамеджанов, Б.Жұманиязов,И.О. Дунаевский, Д.Ф. Тухманов, т.б.) шығармалары орын алды. Гастрольдік сапармен Алматы (1975), Қостанай (1977), Мәскеу (1981, КСРО ХШЖК-нде), Жезқазған (1978 - 80, 1982 - 83) қалаларында болып өнер көрсетті. Бүкілодақтық еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығы фестивалінің лауреаты (1977). Дереккөздер
Сәуле Жаманқызы Таудаева

Сәуле Жаманқызы Таудаева (8 наурыз, 1958 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Тайпақ ауылы) - қазақ әншісі, халық және дәстүрлі әндерін орындаушы. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1996). Өмірбаяны Орта мектепті бітіргеннен кейін еңбек жолын аумақтық мәдениет үйінде автоклуб меңгерушісі болып бастады. 1979 жылы Алматы республикалық эстрадалық цирк училищесінің халық әні бөліміне оқуға түсіп, оны 1981 жылы бітірді. (Қазақ КСР халық әртісі Ғарифолла Құрманғалиевтың сыныбы). 1981 жылы Алматы эстрада-цирк өнері студиясын бітіртен. Сол жылы "Отырар сазы" фольклорлық-этнографиялық оркестріне жұмысқа қабылданды. 1982 жылдан бастап, Ғ.Құрманғалиев атындағы Батыс Қазақстан облыстық филармония әншісі. Сәуленің жетекшілік етуімен 1984 жылы "Гүлдерайым" триосы құрылды. Қазір Орал музыкалық колледжінде ұстаздық етеді. Сәуле бірнеше республикалық байқаулардың жеңімпазы. Шығармашылық сапармен шет елдерді аралап, өнер көрсетті. 1994 жылдан Құрманғазы атындағы Орал музыкалық колледжінде қазақтың дәстүрлі әндері мен термелері, Мұхит, Ғарифолла әндері пәнінің мұғалімі. 2002 жылдан Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің (Орал) «дәстүрлі ән» кафедрасының оқытушысы болды. Марапаттары мен атақтары Ғ. Құрманғалиев атындағы Халықаралық ән байқауының бас жүлдесі. (Ақтау, 1993); Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі – қазақ ән өнерін дамытуға сіңірген еңбегі үшін. (10 желтоқсан 1996 ж.); «Ғарифолла Құрманғалиевке 100 жыл» мерекелік медалі (2009); «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016); «Астанаға 20 жыл» медалі (2018); «Құрмет » ордені (3 желтоқсан 2020 жыл). Дереккөздер
Рәкүл Тәжиева

Рәкүл Тәжиева (1.5.1926, Алматы - 8.10.2000, сонда) - балет артисі, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1958). 1944 ж. Алматы хореографиялық училищесін (А.А. Александров пен А.В. Селезневтің класы бойынша) бітірді. 1944 - 68 ж. Қазақ академиялық опера және балет театрында соло-биші болды. Мұнда Жизель (А.Аданның "Жизелінде"), Мария (Б.В. Асафьевтің "Бақшасарай фонтанында"), Тао Хоа (Р.М. Глиэрдің "Қызыл гүлінде"), Сванильда (Ч.Пуньидің "Эсмеральдасында"), Назым (В.В. Великановтың "Қамбар - Назымында"), Жәмила (Н.Тілендиев пен Л.Б. Степанов пен Е.Манаевтың "Достық жолыменінде"), т.б. партияларды және ұлттық опералардан жеке билерді биледі. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова

Нұрзада Тұрсымбекқызы Тәшімова (23.6.1955 ж.т., Шымкент қ.) актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1996). 1974 ж. Қазақ академиялық драма театрының жанындағы студияны, 1996 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясын бітірген. 1974 жыддан бастап Қазақ академиялық драма театрының құрамында еңбек етеді. Осы театр сахнасында Нигара (С.Ахмадтың "Келіндер көтерілісінде", Қарлығаш, Ажар (М.Әуезовтің "Қарақыпшақ Қобыландысы" мен "Абайында"), Шырын (Н.Хикметтің "Фархад-Шырынында"), Нәзиля (Д.Исабековтің "Әпкесінде"), т.б. рольдерді орындады. Сондай-ақ, "Абай" (Мағыш), "Беу, қыздар-ай!" (Айсұлу), "Шокан Уәлихановта" (Фатима) телефильмдерінде ойнаған. Гастрольдік сапармен Қазақстанның барлық облыстық орталықтарында, алыс-жақын шет елдерде болып өнер көрсетті. Дереккөздер
Театр көктемі

"Театр көктемі" - 1950 - 60 жылдары өткен шығармашылық байқаудың бір түрі. Әдетте көктем айларында (сәуір-маусымда) откізілді. Оған республикалық, өлкелік және облыстық театр ұжымдары қатысып. өткен маусымдағы таңдаулы спектакльдерін керермендердің сарабына салды. Қазақстанда алғаш рет мұндай байқау 1957 ж. мамыр-маусым айларында "Қазақ театр көктемі" деген атпен Алматы қаласында өткізіліп, 1-орынды Атырау облыстық драма театры С. Мұқановтын "Ботагозі" бойынша қойған спектаклімен (реж. Т.Дүйсебаев) жеңіп алды: ал 1958 ж. өткен 2-байқауда бұрынғы Семейдің біріккен облыстық драма театрынын труппалары (Ә.Тәжібаевтын "Майрасы", Н.В. Гогольдін "Ревизоры", қазақ труппасы; М.А. Шолоховтың "Көтерілген тыны" бойынша, Л.Н. Толстойдын "Қаранғылық патшалығы", орыс труппасы), Орал облыстық орыс драма театры (Цао Юйдің "Дауылы), Солтүстік Қазақстан облысы орыс драма театры (Н.Е. Виртаның "Жазирасы") және Шымкент облыстық драма театры (Ә.Әбішевтің "Кім менің әкем?" мен О. де Бальзақтың "Огей шешесі") Қазақстан Мәдениет минлігінің 1-дәрежелі дипломына ие болды. Дереккөздер
Театр қоғамы

Театр қоғамы - ТМД елдері театрынын кайраткерлерін біріктіретін ерікті шығармашылық-қоғамдық ұйым. Бүкілресейлік (бұрынғы) театр қоғамының жол жобасы негізінде құрылған. Армян (1940), Әзірбайжан, Украин (1944), Грузин, Латыш, Өзбек, Эстон (1945), Белорус (1946), Литван (1947), Молдаван (1958), Қырғыз (1961), Тәжік (1971), Түрікмен (1973) және 1962 жылдан Қазақ театр қоғамы жұмыс істеді (қ. Қазақстан Театр қайраткерлері одағы). Дереккөздер
Театрлық маскалар

Театрлық маскалар - актерлердің театр ойын-сауығында пайдаланатын бет иер десі. Алғаш рет Театрлық маскалар Ежелгі Грекияда пайда болды. Ол алып амфитеатрларда отырған мыңдаған көрермендер алдында ойын көрсететін орындаушылардың роліне байланысты бет-әлпет құбылысын айқынырақ жеткізу мақсатымен (мыс., актерлер киетін масканың бір жағы қайғылы, ал екінші жағы куанышты адамның бетәлпетін бейнелеген) пайдаланылды. Театрлық маскалардың ішкі жағында актерлер дауысын күшейтіп отыратын арнаулы тетігі болған. Рим театрында Театрлық маскалар көбіне ателлана секілді халықтың нмпровизациялық ойын-сауығында бой көрсетті. Ежелгі орыс және орта ғасырлық Еуропада маскаларлы Скоморохтар мен гистриондар, ал 16 - 18 ғ-ларда итальянның дель арте комедиясындағы күлдіргі кейіпкерлер бейнесін жасаушылар пайдаланды. Театрлық маскалар ішінара қазіргі театрда да (мыс., "Берлинер ансамбль" театрында қойылған Б.Брехтің "Кавказдың борлы айналымы" спектаклінде) кездеседі. Театрлық маскалар Азия халықтарының (Жапонияның но театры, Индөнезияның топенг театры, Үндістанның раслила және рамлила халық ойын-сауығы) дөстүрлі театрында кең өріс алды. 20 ғ. театрында, негізінен, маска іспетті грим (Жапонияның қабуки, Үндістанның қатакхалн ойын-сауығы) қолданылады. Дереккөздер
Театр мерекесі

Театр мерекесі, театры думаны - белгілі бір тақырыпқа біріктірілген көркем бағдарламалар мен нөмірлерден тұратын концерттік ойын-сауықтар; көпшілік думаны. Ол қоғамдық мөні зор уақиғаларға немесе атаулы күндерге орай - әдетте ашық сахна мен стадионда, арена мен алаңда, парктегі тоған жағалауы мен аллеясында өткізіліп отырды. Театр мерекесінің ерекшелігі бүкіл өнер түрлерін өзара қабыстыру болып табылады. Оған режиссерлер, актерлер, ақындар, суретшілер мен музыкалықыканттар қатысып, өз өнерлерін ортаға салады. Оның тарихы Ұлы француз төңкерісінің көпшілік думанымен тікелей байланысты. Қазан төңкерісінің алғашқы жылдарынан бастап КСРО-ның әр түрлі қалаларында Театр мерекесі ұйымдастырыла бастады. 1930-жылдары өмірге келген театр концерті соғыстан кеііін кеңінен таралып, 1960 - 70 ж. өз алдына жеке концерт-сауық түрінде тұрақты орынға ие болды. Қазақстанда 1971 - 72 ж. Абай мен Жамбылдың 125 жылдығына арнайы Театр мерекесі ұйымдастырылды. Дереккөздер
Театр мұражайлары

Театр мұражайлары театр тарихына байланысты күнды құжаттар мен материалдарды жинап сақтайтын ғылыми, мәдени-ағарту мекемесі. Бұлар көпшілік арасында ғылыми-ағарту жұмысын жүргізумен қатар аса бағалы колжазбаларды, мұрағат материалдарын жариялап, жұртшылыққа таныстырып отырады. Сондай-ақ, қөрнекті театр қайраткерлерінің шығармашылығына арналған тақырыптық кештер, лекциялар, әңгімелер, экспозициялар мен көрмелер бойынша экскурсиялар ұйымдастырады. Бахрушин атындағы театр мұражайы Ресейдегі ен ірі театр мұражайы болып табылады. Бұдан баска Театр мұражайлары Санкт-Петербургте, Киевте, Ереванда (Әдебиет және театр мұражайы), Бакуде, Таллиннде, Вильнюсте бар. Мәскеудің Коркем академиялық театры, Үлкен театр мен Кіші театр, Вахтангов атындағы театр, Санкт-Петербургтің Үлкен драма театры, Қазақ академиялық драма театры мен Орыс академиялық драма театрының жанында Театр мұражайлары жұмыс істейді. Сонымен қатар театр кайраткерлерінің өмір жолымен таныстыратын мемориалды мұражайлар (Мәскеудегі К.С. Станиславскийдің және В.И. Немирович-Данченконың мұражайы) мен мұражай-пәтерлер де (Мәскеу қаласындағы М.Н. Ермолованың, Л.В. Собиновтың, А.В. Нежданованың пәтерлері) бар. Шет елдердегі белгілі Театр мұражайларының қатарында "Гранд-Опера" мен "Комеди Франсез" театры (Праиж), "Кабуки" театры (Токио) және У.Шекспирдің мемориалды мұражайын (Стратфорд-он Эйвон) атауга болады. Дереккөздер
Ермек Бектасұлы Шынарбаев

Ермек Бектасұлы Шынарбаев (24 қаңтар 1953 жылы туған, Алматы) - кинорежиссер, Қазақстанның еңбегі сіңген қайраткері (1996). Өмірбаяны * Бүкілодақтық кинематография институтын актерлік (1974), режиссерлік (1982) бөлімдерін бітірген. * 1974 - 1977 жылдары "Қазақфильм" киностудиясында актер болды. * 1981 жылы алғашқы қысқаметражды "Қаралы сұлу" көркем фильмін түсіріп, ол "Бастау" республикалық бәйгесінде Бірінші жүлдені иеленеді. * 1990-жылдары Шынарбаев "Қазақфильм" киностудиясының "Әлем" шығармалық-бірлестігінің көркемдік жетекшісі болды. Режиссурасы * «Әпкем менің Люся» (1985) * «Орманнан алаңға шығу» (1987) * «Кек» (1989) * «Сұр үш сайлы баскиімдегі орын» (1992) * «Нәзік жүрек» (1993) * "Мәжит Бегалин" (Оразбаевпен бірге, 1982) * "Жаңа толқын" (1985) * «Періштеге жазылған хаттар» (2009) және көптеген тағы басқа көркем фильмдердің; * 20-ға жуық деректі фильмнің, оның ішінде ** «Рояль жанындағы монологтар» ** «Дуэт» ** «Прованс күнделігінен» фильмдерінің режиссері. Қоғамдық қызметі Қазақстан Кинематографистер одағының мүшесі (1986 жылдан). Жетістіктері * «Жігер» шығармашылық жастар байқауының лауреаты (1983). * «Орманнан алаңға шығу» кинофильмі үшін Халықаралық кино байқауындағы (Амьен қаласы, Франция, 1987) сыйлық, А. Ланглуа атындағы Халықаралық кино байқауындағы (Тур қаласы, Франция, 1992) Халықаралық мәдениет, өнер мен киноның дамуына көмек көрсету ұйымы СИДАЛК сыйлығының, Халықаралық кино байқауындағы «Алтын қабылан» сыйлығының (Локарно қаласы, Швейцария, 1993) және тағы басқа жүлделердің иегері. Отбасы * Әкесі - Шынарбаев Бектас (1906-1983). Анасы - Ұсманова Күзи (1921 жылы туған). * Бойдақ. Дереккөздер
Шірік-Рабат мәдениеті

Шірік-Рабат мәдениеті -Арал теңізі шығысында қоныстанған сақ тайпаларының мәдениеті (б.з.б. 5-2 ғасыр). Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедицияның жұмыстарының барысында 1940 - 1950 жылдары С.П. Толстов, Л.М. Левина, Б.И. Вайнберг зерттеді. Ескерткіштері Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қызылқұм өлкелерінде, Сырдың ескі анғарларының бірі - Жаңадария алқабында шоғырланған. Шірік Рабат, Бәбіш-Молда, Баланды, Қабылқала, Сеңгірқала, т.б. қалалары, 200-ге жуық күшейтілмеген қоныстары, бұдан басқа зираттары мен ірі жерлеу кешендері, суармалы егіншілікті де жақсы меңгерген тұрғындары Жаңадария мен оның уақытша ағыстарының бойларында оазистік жүйемен қоныстанған. Ирригацияға неғұрлым ыңғайлы алкап жеке оазисті құрайды. Мұнда кала немесе кішігірім қоныс, кейде бекініс орналасқан. Мысалы,Баланды оазисінің ауданы 150 - 200 га болса, Бәбіш-молла қаласының оазисінікі 10 мың га. Жосалыдан оңтүстікке-батысқа карай 180 км жердегі Шірік Рабат қаласы - ең көрнекті ескерткіш. Жаңадарияның жағасындағы биіктігі 15 м төбе үстінің аумағы 600х850 метр жерін алып жатыр. Жалпақтығы 40 м, тереңдігі 4 м ормен қоршалған. Мұндағы үлкен бекіністің ауданы 40 га, екі қатар бекініс жүйесімен күшейтілген. Қаланың орта тұсында ауданы 12 га кіші бекініс бар. Бұлардан басқа бір үлкен кесене, 6 үлкен топырақ обалар және басқа да жерлеу құрылыстары анықталды. Шірік-Рабат мәдениетінің б.з.б. 2 ғасырға қарай даму желісі тоқтаған. Ғалымдардың пікірі бойынша, бұған ең алдымен Сырдария сағасының гидрографиялық жүйесінің кілт өзгеруі, яғни өзен арнасының ауысуы тікелей себеп болған. Шірік-Рабат мәдениеті халқын тарихтағы "дай" ("дах") тайпалары деп санауға негіз бар. Б.з.б. 2 ғасырдан бастап Сырдың суы Аралға Жаңадарияның солтүстік пен шығыска таман жатқан Ескі Қуаңдария арналарымен ақканы белгілі. Осы кезде Жаңадария алқаптары түгелдей босап қалған. Дереккөздер
Виктор Алексеевич Щербаков

Виктор Алексеевич Щербаков (5.10.1935 жылы туған, Өзбекстан, Қызылқия қаласы) - гримерші, Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қызметкері (1975). 1949 жылдан Қазақ академиялық драма театрында еңбек етіп келеді. Арнаулы білім алмаса да, тәжірибесі арқылы осы театр сахнасында қойылған барлық күрделі спектакльдер бейнелерінің гримдерін жасады. Театр группасымен шет елдерде, Қазақстанның қалаларында гастрольдерде болған. Кино саласында да жұмыс істеген. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің "Құрмет" грамотасымен марапатталған. Анасы - Щербакова Анна Алексеевна (1911-1987). Білімі - орта, мамандығы - гримдеуші. 1953 жылдан бері - М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының гримдеушісі, Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының оқытушысы,доцент. ҚР Еңбек сіңірген қызметкері. Үйленген. Жұбайы - Щербакова Гера Георгиевна, дәрігер болған. Ұлдары - Щербаков Евгений Викторович (1961 жылы туған), ІІМ полковнигі; Щербаков Андрөй Викторович(1963 жылы туған). Дереккөздер