kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қызыл бадырлар

Қызыл бадырлар — басым көпшілігі, теңізде өмір сүретін, 4000 жуық түрі бар балдырлар бөлімі. Жерде және тұщы суларда тек 50 жуық түрі ғана өмір сүреді. Барлық балдырларды көпжасушалы, сыртқы түрінен қарапайым немесе бұталанған жіпшелі, бұтақты, тақтайша тәріздес, кейде олар сабаққа және жапырақ тәріздес ағзаларға мүшеленген болыпта келеді. Қызыл балдырлар жасушалары қабықшамен жабылған, олардың ішкі целлюлозды және сыртқы пектинді сілекейлеуші қабаттарын айырып қарауға болады; циотплазма орталық вакуолды қоршай отыра, қабырғалық қабат болып орналасады. Ядро, негізінен біреу, бірақ ескі жасушаларда бірнеше ядро болады. Төменгі пішіндерінде хроматофор пиреноидты тақтайша тәріздес, көбінде, пиреноидсыз дәнді. Пластидтің және қызыл балдырлардың жалпы түсі бірнеше пигменттердің байланысуымен шарттасқан: каротин хлоровилдерінің а және d, ксантофилл, лютеин, фикоэритрин, фикоциан және т.б. Қордағы қоректік заттары, май және балдыр крахмалы. Бишіктілену сатысы мүлдем жоқ. Өзінен көбею, жыныстық және жыныссыз. Қызыл балдырлардың ұрғашы жыныс ағзасы, карпоген. Ол ұштық қысқа жасушадан, 34 жасушалы «карпогенді» жіптен дамиды. Дамудың толық кезеңі бірін, бірі алмастырып тұратын ұрпақтармен дамиды, олардың, (гаметофит) бірі гаплоидты және гаметалар шығарады, ал басқа екеуі, (карпоспорофит және тетраспорофит) диплоиндтылар және поралар шығарады. Қызыл балдырлар бөлімінде екі класс: бангиевті балдырлар және флоридеевті балдырлар. Қызыл балдырлар тамақта қолданылады, олардың кейбірінен агар-агар алынады, йод жасалынады. Дереккөздер
Мүсінді қоңыз

Мүсінді қоңыз — баркылдауық қоңыздар тұқымына жатады. Дене ұзындығы 15—35 мм, түсі ашық, жарқыраған. 40—қа тақау түрлері белгілі. Олар солтүстік жарты шарының коңыржай белдігінде таралған. ТМД кеңістігінде 14 түрі бар. Топырақ бетімен ағаштарды мекендейді; жыртқыштар. Қауіпті жағдайларда зәрлі сасық сұйық зат бөліп шығарады. Кейбір түрлері энтомофагтар ретінде пайдалы, мысалға сасық мүсінді қоңыз, ұзындығы 22—31 мм, ағаштарда көптеген көбелек түрлерінің жұлдызқұрттарымен қуыршақтарын құрғады. Бұл түр КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Жез қобыз

Жез қобыз — қазақтың көне саз аспабы. Аспап атауы ішегінің немесе шанағының тұтас жезден жасалатындығына байланысты қойылған. Құрылысы қылқобызға ұқсас, бет тақтайына үш-төрт сым ішек тартылды. Қияқпен ысылып ойналады. Жез қобыздың жасалу әдіс-тәсілі мен ойнау үлгісі қобыз бен қылқобыз аспабында қолданатын әдіс-тәсілдермен бірдей. Жез қобызда перне болмайды, саусақпен ішекті мойынға басып отыру арқылы ойналады. Ұлттық ән-күйлермен бірге, батыс классиктерінің шығармаларын да орындауға болады. Жез қобыз түркі тілдес халықтарда кездеседі, әсіресе, Моңғолия қазақтары арасында кең тараған. 1934 жылдан бері кәсіби оркестрлерде де ойналып жүр. Дереккөздер
Қарқылдақ шағалалар

Қарқылдақ шағалалар — Татреңтәрізділер отрядының тұқымдасы. Ұзындығы 21—54 см. Қанаттары үшкірленген, құйрықтары айрланған. Тұмсығының ұшы қармақталмаған, үшкір. Қорек іздеп, аспанда қанатын қағып бір жерде 2—3 с қалқып тұрып алады. Әлемде 10 туыс, 43 түрі бар, оның 5 туысы мен 10 түрі ТМД кеңістігінде таралған. Теңіз жағалаулары өзен және көл жиектерін мекендейді. Ұсақ балықтар және жәндіктермен қоректенеді, далалық аймақтарда кесірткелермен көкқасқа шегірткелерді аулайды. Қазақстанда олардың 5 туысынан 8 түрдің өкілдері кездеседі. Рас, жүйелеушілердің соңғы негізгі ойы бойынша туыстарлың барлығын (батпақтық туыстардан басқасы) қазір бір туысқа -нағыз қырқылдақтар туысына апаруға саяды. Дереккөздер
Асшаяндар

Асшаяндар — он аяқты шаяндар отряд тармағына жатады. Ұзындығы 2—30 см. Денесі цилиндр тәріздес, карапаксы екі жанынан қысылған. Кұрсағы басы мен кеудесінен ұзын, бұлшықты. Көптеген А.ш. алдыңғы 2—3 жұп аяқтарында қысқаштары бар. Уроподтары мен тальсоннан құйрық желдеткіші құралған. Қоссабақты құрсақ аяқтары жүзуге мүмкіндік береді, сонымен қатар ұрғашылары уылдырықтарын сақтайды, ал еркектерінде олар жыныс мүшелеріне айналған, (1 және 2 жұптары). Теңіздер және тұщы сулардың планктондары, су түбіне жақын және су түбі шаяндарынын 2000 тақау түрі бар. Шаяндар кәсіпшілігінде асшаяндары бірінші орында. Симбиозды қатынас Көптеген асшаяндар теңіз кірпілерімен және актиниялармен симбиозды қатынаста болады. Олар теңіз кірпілерінің тікендері мен актиниялардың мұрттарына бекініп, бұл жануарларды қалдықтар мен балдырлардан таза ұстайды. Симбиозды қатынастың тағы бір мысалы – тазалағыш асшаян мен балық арасындағы қатынас. Тазалағыш асшаяндар көптеген үлкен балықтардың денесін паразиттерден тазалайды. Олар балықтың жарақаттанған жерлерін және аузын тазалайды. Осылайша балықтар тазалыққа, асшаяндар қорекке ие болады. Дереккөздер
Крестовкалар

Крестовкалар — құйрықсыз қосмекенділер туысы, сарымсақтылар тұқымына жатады. Ұзындығы 5,5 см. Терісі бұжыр, арқа жағында сарғыш—сұрғылт түсті, күңгірт, жасыл дақты, бауыры, ақшылтым, аталықтарының арқасында қисық орналасқан ақ дақтары крест тәріздес. Артқы аяқтарының саусақ аралық жарғақтары нашар жетілген. Еркектері ұрғашыларынан ірі және олардың алқым тұсында тері астында резонаторлары бар. Кавказдың эндемигі, кавказ крестовигі ТМД кеңістігіндегі бірақ түр. Көлеңкелі, ылғалды ормандарда су қоймаларының жағалауын мекендейді. Жаз бойы көбейді. Ұрғашылары өзен, бұлақтардың өсімдіктерінің су асты бөліктеріне бекітілген қысқа және кең кілегейлі қапшықтарға 20 дан 500—ге дейін жұмыртқа салады. Дернәсілдері суда қыстайды, көктемнен бастап даму сатыларын ары қарай жалғастырады. Дереккөздер
Айқышгүлділер қандаласы

Айқышгүлділер қандаласы — қалқангер туысы, Pentatomidae тұқымдасына жатады. Ұзындығы 5—10 мм. Еуразия және солтүстік Африкада 30—дай түрі белгілі. ТМД кеңістігінде, Қиыр солтүстікте, басқа барлық жерде кездеседі. Айқышгүлді өсімдіктер зиянкестері. Кең таралған түрлері: рапс қандаласы, Еуропаның орманды жерлерімен Батыс Сібірде, қыша және қырыққабат қандалалары Еуропаның оңтүстік бөлігінде. Дереккөздер
Қан сорғыштар

Қан сорғыштар — кысқа мұртты, дөңгелек жікті жәндіктер тұқымдасына жатады. Ұзындығы 4—8 мм. Сүтқоректілермен құстар эктопаразиттері, қанмен қоректенеді. Қ. жақсы жетілген тұяқтары мен кертіктері бар күшті аяқтарымен жануарлардың жүні мен құстардың қауырсындарында мықтап жабысып тұрады. Бұлардың қанаттылары, қанаттары нашар жетілген, жойыла бастағандары және қанатсыз түрлері бар. 200 ден астам түрлері белгілі, оның 40 түрі ТМД кеңістігінде таралған. Көпшілігі тек қана белгілі бір жануарлар түрлеріне бейімделген. Дернәсілдері жұмыртқа өткізгіштің жатыр тәрізді кеңейген жерінде дамиды. Олар 2 үлкен сүт бездері шығаратын сұйықпен қоректенеді. Жылқыда, есекте, қашырда жылқы қансорғышы паразиттік өмір сүреді, қойда, қой рунеці, иттерде, кіші қансорғыштар. Дереккөздер
Томас Невергрин

Томас Невергрин (, шын аты , 12 қараша 1969) - заманауи әнші (поп-әнші). Данияның Орхус қаласында дүниеге келген. 2010 жылы Норвегияның астанасы Осло қаласында өткен «Eurovision 2010» "н байқауында Дания атынан өнер көрсетті. Бұл байқауда ол Кристина Шани деген әнші қызбен бірге «In a moment like this» әнімен сахнаға шыққан. Финалында 4-ші орын алып, 149 ұпай жинады. Әнші ретінде карьерасының басында Якоб Йохансенмен бірге ән айтып Nevergreen дуэтының құрамында болған. Кейін Томас Йохансенның орнына Питер Стайнгард келген. Ақыры, Томас Невергрин дуэт құрамынвн шығып, жалғыз ән айту бастады. 2003 жылы «Since You’ve Been Gone» әнімен сахнаға және әуе толқынына шықты. Осыдан бері бастап, жалғыз ән айтып жүреді. Қазіргі таңда Ресей Федерациясының астанасы Мәскеу қаласында тұрады. Дискографиясы Күйтабақтары Since You've Been Gone (CD Baby) Шыққан күні: 2 қазан 2003 * 1. Since You've Been Gone * 2. Don't Give Up * 3. Your All I Ever Wanted * 4. Living On a Desert Island * 5. Never Forget * 6. I Play for You * 7. I Have Been Searching * 8. Every Time (I See Your Smile) * 9. If Only I Could Reach You * 10. You Never Gave Me Your Love * 11. I'll Never Let You Go * 12. Your All I Ever Wanted (Album Version) In a Moment Like This (My Way Music) Шыққан күні: 21 мамыр 2010, Кристина Шанименен бірге (Christina Chanée) * 1. In a Moment Like This * 2. See You Same Time Tomorrow * 3. Everytime I Look Into Your Eyes * 4. Head Over Heels * 5. All You'll Ever Need * 6. Here Comes the Rain * 7. You're Not in Love * 8. One More Try * 9. Give Me Back My Heart * 10. How Can I Make You Love Me * 11. Pick Up the Phone * 12. Life Goes On * 13. Sleepless * 14. Making Miracles
Көшпелі мемлекеттердің сипаты

Қазақстан аумағындағы түркі тілдес халықтар мемлекеттілігінің әлеуметтік-экономикалық және саяси билік деңгейіне, белгілеріне төмендегідей сипаттама беруге болады. Көшпелі және жартылай көшпелі аймақтарда: 1. Әскери ұйым мен әскери-әкімшілік басқару жүйесі болды. 2.Дәстүрлі рулық-тайпалық ұйымдар сақталып қалды (патриархаттық отбасы — ру — тайпа — ел — мемлекет). 3.Билік жүргізуші ақсүйек топтарының қатаң иерархиясы қалыптасты (Рубасы — тайпа көсемі — елбасы — үлес билеушісі — мемлекет басшысы). 4.Билік мұралық жолмен беріліп отырды. "Сатылы" және "тікелей мұрагерлік" қағидасы қолданылды. 5.Мәдени-әлеуметтік дамудың жоғары көрсеткіші — әлемдік діндердің таралуы, ортақ тіл мен жазу пайда болды. 6.Әр түрлі шаруашылық-мәдени үлгілердің бірігуі байқалды: а) көшпелі немесе жартылай көшпелі мал шаруашылығы басым болуы жағдайында; ә) жартылай отырықшы егін шаруашылығының қолөнермен үштастырылған түрінің қатар өмір сүруі. 7.Әкімшілік, сауда, қолөнер, мәдениет орталығы ретінде қалалар дамыды. Дереккөздер
Жабайы қояндар

Жабайы қояндар — қоян туыстастарына жатады. Жабайы қоян. Дене ұзындығы 44 см, салмағы 2 кг. Отаны, Орталық және Оңтүстік Еуропа, Солтүстік—Батыс Африка; Еуропанын бірталай мемлекеттері Австралия, Жаңа Зеландия, Америкаға орта ғасырдан бастап тасымалданды. ТМД кеңістігінде Оңтүстік—батыс Украина мен Молдавияда кездеседі. Көбінесе шілікті мекендейді. Үлкен топ құрып өмір сүреді. Топтың басында ең мықты еркек қоян тұрады. Қояндар күрделі және терең ін қазады. Олар өз жер аймағын сасық иісті затпен белгілеп, қоршайды. Ұрғашы қояндар 4—9—дан терісі тақыр, көзі жабық көжектерін жылына 3—7 рет табады. Қояндардың өте қалың көбейген жағдайында олар ауылшаруашылық өсімдіктерін, ағаш көшеттері, бұта—шіліктерді құртып, табиғи биоценозды тоздырады. Австралияда, 19 ғ. ортасында әкелінген жабайы қояндар қатты көбейіп, онда олармен күрес оңдаған жылдар бойы ең өзекті мәселелердің біріне айналған. Аңшылық обьектісі. Зертханада пайдаланылатын жануар. Үй қояндарының арғы тегі. Құйрықсыз жабайы қоян Мексикада Попакатепетль вулканы етегінде ғана таралған. Ол ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Шалшықшылар

Шалшықшылар — татреңтәрізділер туыстарына жатады. Ұзындығы 70 см дейін. Тұмсығы астына қарай қайқы, ұзын. Солтүстік жарты шap аймағында, тундрадан далалық аймақтарға дейін, тундралық таулы жерлерде 8 түрі белгілі. Сазды жерлерді мекендейді. Қорегі, ұсақ омыртқасыздар, кейде жеміспен өсімдік тұқымдары. ТМД кеңістігінде 6 түр бар. Үлкен шалшықшы және қасқа шалшықты балапандарын өрбітіп, қоныс ауыстырған жағдайда Ертіс өңірінде кездеседі. Кіші шалшықшы және жіңішке тұмсықты шалшықты КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Түрлері * (Numenius phaeopus) * Сүйір тұмсықты шалшықшы (Numenius tenuirostris) * (Numenius arquata) * (Numenius americanus) * (Numenius madagascariensis) * Құртамыш шалшықшы (Numenius minutus) * (Numenius borealis) * (Numenius tahitiensis) Дереккөздер
Көртышқан тәрізділер

Көртышқан тәрізділер – жәндікқоректілер отрядының бір тұқымдасы. Жер қазғыш түрлерінің табаны сыртына қайрылған. Аяқтарының тұяқтары жалпақ, кылшықты түкпен көмкерілген, тырнақтары жалпақ, тегіс. Көздері кішкентай кейде тері астында калады. 19 түрі белгілі. Басым көпшілік түрлері Солтүстік Америка мен Еуразияда таралған. ТМД кеңістігінде 3 туыс К. таралған: жұпартышқан, (1 түр), могералар, (2 түр), көртышқан. Соңғысының 4 түрі бар: кәдімгі К., алтай К., кавказ К., оңтүстік К. Жер астында қазып өмір сүретін жануарлар; жер үстімен жартылай суда тіршілік ететін түрлері де бар. Жылына 3—9 тұқым береді. Қоректері, топырақ омыртқасыздары, негізінен жауын құрттары. Көртышқандардың жерді қазу әрекеттері, топырақтың ылғалданып желденуін жаксартады. Көртышқан тұқымдасының Қазақстанда 2 түрі: жұпартышқан және тек Алтайда кездесетін алтай көртышқаны бар. Оның дене тұрқы 23 см-дей, ал құйрығының ұзындығы 3 см. Жүні майда, үлпілдек, қоңырқай түсті. Жотасы қоңыр, бауыры күңгірт тартқан. Алдыңғы аяқтары қазуға бейім, қысқа, алақаны жалпақ және сыртқа қараған, күрек тәрізді тырнақтары ірі, жалпақ болады. Аналығы 1,5 – 3 айында көбеюге қатысып, 1,5 айдан кейін, 3 – 6-дан балалайды. Жер астында тіршілік етіп, көбіне шұбалшынмен, кейде жәндіктермен, олардың дернәсілдерімен қоректенеді. К. – терісі бағалы кәсіптік аң. Зиянды жәндіктерді жойып, пайда да келтіреді. Дереккөздер
Бейнарықтар

Бейнарықтар — үйрек туыстастарына жататын ірі және ұсақ үйректер туысы. Тұмсықтары ұзын, жіңішке, шеттерінде өткір ұсақ көртікшелер орналасқан. Ол балықтарды мықтап ұстауға мүмкіндік береді. 7 түрі белгілі, олардың 4 түрі ТМД кеңістігінде таралған. Бейнарықтар орманды, тундрадан далалық аймақтарға дейін, Памирде 4300 м биіктікке дейін балыққа бай өзен-көлдерді мекендейді. Ұрғашылары балапандарын шығарып, өрбітеді. Балықпен қоректенеді. Аңшылық құстар. Қабыршақты бейнарық КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Ертіс өңірінде, қабыршақты бейнарық және басқалары, қыстамаға ұшарда кездеседі. Дереккөздер
Дөңгелек ауыздылар

Дөңгелек ауыздылар — қапжелбезектілер, жақсыздар класына жатады. Денесі жыланбалыққа ұқсас, шырыш шығаратын бездерге бай терісі тақыр. Аузы, шеміршекті шеңбер ұстап тұрған, сорғыш май құйғышқа ұқсайды. Тістері мүйізді. Тілінің қаңқасы болғандықтан, тескіш мүшеге айналған. Миы, омыртқалы жануарлар миына тән, бір—біріне жалғасқан бөлімдерден тұрады. Зәр шығару органы, мезенефриттік бүйректер. Жыныс мүшелері дара және олардың арнайы жыныс түтікшелері жетілмеген. Ұрғашылары шашқан уылдырықтары суда ұрықтанып, дамиды. Д.а., жыртқыштар және балықтар эктопаразиттері. 2 отряды бар: тілтістер және біртанаулар. Дереккөздер
Итбас жарқанаттар

Итбас жарқанаттар — қанатты иттер, қанатты түлкілер, жарқанаттылар отряд тармағына жатады. Жарқанаттардан ірі, (дене ұзындығы 6—дан 40 см дейін, қанат құлашы 1,7 м дейін), ең ірілері, қанатты түлкілер. Иық буыны қарапайым, тоқпақ жіліктің басы жауырынмен қосылмаған; соңғы бақайшақпен тұяқтары аяқтарының I және II саусақ фалангаларында болады. Көпшілік түрлерінің құйрықтары жетілмеген. Тістері өсімдік жегіштер тістері типтес. Көздері жақсы жетілген, өткір. Эхолокациялық сигналды, жарқанаттар сияқты көмеймен емес, тілмен шығарады. 40 туыстары, 150—дей түрі бар жалғыз ғана тұқымдасы Pteropidae, жер шарының Шығыс бөлігін солтүстікте Египетке, оңтүстік Жерорта теңізіне, Оңтүстік Жапонияға дейін таралған. Олар тропикалық және субтропикалық белдіктерде мекендейді. Күндіз ағаш бастарын паналайды. Бірнеше мың И.ж. топталып тіршілік етеді. Өсімдік жемістерімен қоректенеді. 4 түрі ХТҚО—нің Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Қанатжелбезектілер

Қанатжелбезектілер — жартылай омыртқалылар класына жатады. Теңіз колониалды, отырып тіршілік ететін жануарлар. Денесі қысқа, (бірнеше мм), езі бөліп шығарған сұйық заттардан салынған үйшікте, (түтікте) тұрады. Үйшігінен шығып, онын сыртында, басындағы жалпақ безді қалқаншасымен, жорғалап жүре алады және үй салатын арнайы сұйық затты саз бездері шығарады; Мойын жағасынан кірпік тәрізді түкпен қапталған қауырсын сияқты, қармалағыштары бар 6 жұп қолдары басталады. Қолдары тыныс алу және қоректік заттарды сүзіп алу қызметтерін атқарады. Отырып, козғалыссыз өмір сүруге, оның іш құрылысыда бейімделген. Ішегі тұзақ тәрізді ілмектенген, ішек тесігі арқасының алдыңғы жағында ашылған. Сабақ тәрізді тармақталған құрсақ өсіндісі, оларға үйшік қабырғасына жабысып тұруға мүмкіндік туғызады. Дара жынысты. Көбейуі жынысты және жыныссыз. 3 туысы: аутбариилар, цефалодискустар және рабдоплевралар, 22 түрі бар. Дереккөздер
Сүрек

Сүрек ( — иіабылған ағаш) — талшықты өсімдіктердің су өткізгіш талшығы. Флоэмамен бірге өсімдіктің сабақтарын және тамырларын енгізе отыра, барлық ағзаларынан үздіксіз өткізгіш жүйені қалыптастырады. Қалыптасу уакытына және жеріне байланысты сүректер бастапқы, (туынды прокамбия) және қайталанбалы, (туынды камбий) болып бөлінеді. Бастапқы сүрек қайталанбалы сүрекке ұқсас талшықтар құрамынан тұрады: трахеалды элементтер, (трахеидтер және талшық мүшелері), талшық және паренхимды талшықтар. Алайда бастапқы сүректің сәулелері жоқ және осынысымен оның ұйымдастырылуы екінші сүректің ұйымдастырылуынан ерекшеленіледі. Дереккөздер
Ктырлар

Ктырлар — тікжікті, қысқа мұрттылар. Оларға Палеарктикадағы екі ірі шыбын алып ктыры жатады. Дене ұзындығы 50 мм тақау. Әлемде 5500 түрі белгілі. ТМД кеңістігінде далалық және шөлді аймақтарда 600 түрі таралған. Ересек ктырлар — белсенді жыртқыштар. Олар әртүрлі жәндіктерды ұшып жүріп аулайды. Сонымен қатар олар өрмекшілермен, кенелермен де қоректенеді. Дернәсілдері барлық даму сатыларында жыртқыш; олардың дамуы 2—3 жылға созылады. Ктырлар, шартылдақ қоңыздар, көкқаска шегірткелер, т.б. жәндіктердың санын реттеуші. КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Куду

Куду — орман киігінің екі түрі; кейде оларды жеке Strepsiceros туысына жатқызады. Дене ұзындығы үлкен кудудың 245 см тақау, шоқтығының биіктігі 132 см дейін. Судан, Уганда, Чад, Сомали және Эфиопиядан оңтүстікке қарай ОАР солтүстігіне дейін, батыста Намбияға және солтүстік—шығыста Заирға дейін таралған. Кіші куду сәл кішілеу, Араб түбегінің оңтүстік—батысында, орталық Африканың шығысында кездеседі. Аңшылық жануар. Кудуды үй жануарлармен бірге фермаларда өсіреді. Мал шаруашылығына зияндығы жоқ, өйткені олар шілік—бұталармен қоректенеді. Дереккөздер
Астық қоңыздары

Астық қоңыздары – тақта мұртты қоңыздар тұқымдастарының туысына жататын қоңыздар. Еуразияда таралған, ТМД—да 26 түрі белгілі. Қоңыздар өсімдік гүлдері және дәнді дақылдардың пісуге айналған дәндерімен қоректенеді. Маусым, шілдеде ұшады. Жұмыртқаларын топыраққа салады; көптеген түрлері егіндік топырағына жұмыртқалайды. Дернәсілдері өсімдік қалдықтарымен қоректенеді. Орталық және Оңтүстік Еуропада, Батыс Сібірде кресттасушы астық қоңызы таралған. Дене ұзындығы 10—14 мм, алдыңғы қанаттары жирен, крест тәрізді қара жолақтары бар. Шығыс Еуропа мен Кавказда астық қоңызы таралған. Оның дене ұзындығы 13—20 мм. Екі жылда бір рет тұқым береді. Қоңыздардың қалың жылдары егін шаруашылығы көп зиян шегеді. Дереккөздер
Қуыршақ (биология)

Қуыршақ — толық өзгеріспен дамитын жәндіктердың дернәсілден соңғы жекелей даму сатысы. Қуыршақ сатысында жәндіктер қимылсыз және қоректенбейді. Қуыршақта жүріп жаткан қаркынды өзгерістердің нәтижесінде, жәндік дернәсілден ересек сатысы имагоға айналады; бұл өзгерістер барысында дернәсіл сатысына тән бірталай ішкі мүшелер ыдырап жойылады да, олардың орнына жаңадан, ерекше ұрық бөліктерінен, имагиналдық дискалардан, жаңа мүшелер жаратылады. Қуыршақ сатысы 6—10 күннен бірнеше айларға, (егер қуыршақ диапаузаға түссе) созылады. Куыршақтың 3 типі белгілі. Еркін, (ашық) куыршақтың қанаттары, мұрттары және аяқтары денесіне жанасқанмен бос орналасқан, (М., торқанаттыларда, жарғақ қанаттыларда, көптеген қоңыздарда), ручейниктер мен верблюдкалар аяқтарымен белсенді қимылдайды. Жабық куыршақтардың аяқтары, мұрттары және қанаттары ортақ қабыршақпен қапталған, (М., көбелектерде, ұзын мұрттыларда және қысқа мұртты қос қанаттыларда), олар қимылсыз. Қуыршақтануы піллэда өтеді. Жасырын немесе бөчке тәрізді қуыршақтар, соңғы дернәсілдік сатысында түлеген кезде сыртқы жабынын тастамайды. Дереккөздер
Көкектілер

Көкектілер — көкектәріздіер тұқымдастарына жатады. Ұзындығы 15—70 см. көкектілердің тұмсығының шеті тегіс. Ағаш көкектілерінін аяқтары қысқа, ал жер көктерінің аяқтары ұзын, жүгіруге бейімделген. Жақсы ұшады. 39 туыс, 129 түрі белгілі. Олар солтүстік поляр аймағынан басқа жердін бәрінде кең таралған. ТМД—да 6 түрі бар, оның 5 ұялайды. Жыл құстары. Көпшілігі моногамдар. 2—6—ға дейін жұмыртқа салып, оны еркегі мен ұргашысы бірдей басып, шығарады. 80 тақау түрлеріне ұя паразитизмі тән қасиет. Кейбіреулері басқа құстар ұясын пайдаланады, бірақ жұмыртқаларын өздері басады. Көкектілер жәндіктермен қоректенеді. Дереккөздер
Абдырақ құс

Абдырақ құс — құзғын қарғалар тұқымдасына жатады. Қазақстанда жалғыз туыс өкілі бар, сұрғылт пен қызғылтсары реңі басымдау болып келетін құс. Қарға тұқымдас құстармен қатар мекендейтін- жорғаторғай және самыркештерден абдырақтың айырмашылығы- дене мөлшері едәуір кішкене, қанаты мен сатыланған құйрығы қызғылтсары реңді және ұшқан кезде құйрығын тарқатып жібереді. Жеңіл де дыбыссыз ұшады. Дене ұзындығы 26—30 см. Еуразияның қылқанды ормандарында таралған; ТМД—да батыс шекарасынан шығысқа қарай Сахалинге дейін жетеді, бірақ Камчатка мен Куриль аралдарында кездеспейді. Ағашқа салған ұялары ірі, жылы төсеніш пен жабдықталған, өйткені олардың ұялауы сәуір—мамыр айларында, ауа райының колайсыз мерзімінде басталады. Ұядан балапандары мен бірге жер ауыстырады да, соңынан жұп болып, немесе дара болып көшеді. Негізінен ағаштың бөрібасында болады,сондағы қылқанды ағаштар тұқымымен, жәндіктермен, тіпті ұсақ омыртқалылармен(тышқантәріздес кемірушілер,жертесерлер, кесірткелер) қоректенеді. Наурыз басталысымен ағаш бөрікбасына ұясын жасырып,жасылдау–теңбілді 3-5 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын 16-17 жуық басады; 40 күнге таман балапандар ұяны тастайды. Абдырақтың тіршілігі аз зерттелген. Дереккөздер
Кулекстер

Кулекстер — қан сорғыш масалардың туысы. Дене ұзындығы 3—5 мм. Безгек масаларынан айырмашылығы, қонып отырған ересек маса, құрсағын отырған жеріне параллельді ұстайды. 400—ден астам түрі белгілі; оның 20—дай түрі ТМД—да таралған. Дернәсілдері суда, құйрығымен су бетіне үшбұрыштанып жабысып, басымен төмен қарап өмір сүреді. Олардың басым көпшілігі сүзгіштер, ал кейбір түрлері, жыртқыштар. Тұзды сумен ластанған суларда көбейу қабылеті бар. Ұрықтанған ұрғашы масалар қыстап шығады. С. pipiens molestus түршесі үлкен қалаларда қыстада көбейіп ұшады. Күлекстер құстардың плазмодияларын, жапондық энцефалит ауру қоздырушыларын т.б. тасымалдайды. Дереккөздер
Қара-ала балықшы

Қараала балықшы — 4 түрі белгілі. Теңіз жағалаулары мен ішкі су қоймаларын мекендейді. Барлық жерде кездеседі. ТМД—да Баренц теңізінен Қара теңізге дейін, шығысқа қарай Орта Азия мен Обь өзеніне дейін және Қиыр Шығыста кездеседі. Ұзындығы 40 см дейін. Тұмсығының ұшы екі жақ жанынан қысыңқы. Қос жақтаулы ұлулардың жаппаларының ашықтау жеріне тұмсығының ұшын енгізіп — басын бір жағына 900 бұрып — жаппаларды ашып—жабатын бұлшық еттерді үзеді де, ұлуларды құртады. Басқа балықшы құстардан өзгешелігі Қ.б. балапандарын азықпен қамтамасыз етеді. Қорегі, ұлулар, шаяндар, жәндіктер. 1 түрі мен 1 түршесі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Күректұмсықты құмдауық

Күректұмсықты құмдауық — шалшықшылар тұқымдастарына жатады. Ұзындығы 14 см тақау. Тұмсығының ұшы жалпақ, ромб тәрізді күрекке ұқсас. Соның нәтижесінде судағы қоректік жануарларды жеңіл аулайды. ТМД кеңістігінің эндемигі. Чукот түбегі, Анадыр шығанағы және Камчатканың солтүстік шығысында теңіз жағалауларындағы тундраны мекендейді. Ойнақ салған еркектері 10—15 м биіктікке көтеріліп, бір жерде қанат кағып, қалқып тұрып, бозторғайлар сияқты, әсем үнді дыбыс береді. КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Кумовтар

Кумовтар — жоғарғы сатыдағы шаяндар отрядына жатады. Ұзындығы 1 ден 18 мм дейін. 35 мм денесі барларлары сирек кездеседі. Денесі жалпақ алдыңғы, (басы мен кеудесі) және жіңішке артқы, (құрсағы мен тельсоны) бөліктерден тұрады. Карапакс барлық кеуде буынтақтарын тұтасымен жаппаған. Олардың алдыңы екі жақ бұрыштары жалған рострумды құраған. 3 жұп аяқтары аяқжақтарға айналған. Күрделі көздері толық жетілмеген, кейбіреулерінде жоқ. Кеуде аяқтары қос тарамды, құрсақ аяқтары жартылай жетілмеген. Теңіздерде тіршілік ететін 700—дей түрі бар. Теңіз түбінде топырақ органикалық заттарымен қоректенеді. Көбінесе топыраққа еніп жатады. Топырақ бетімен суда жүзіп жүруі сирек байқалады Жұмыртқаларын кеудесіндегі арнайы камерада сақтайды. Дамуы тікелей. К. балықтардың сүйікті тамағы. Дереккөздер
Сусарлар

Сусарлар – сусарлар тұқымдасына жататын бағалы терілі аңдар туысы. Дене ұзындығы 50 см дейін, кейбіреулері 80 см жетеді. Құйрығы ұзын, (34—44 см). Түсі көбінесе құбақоңыр және коңыр, кеудесінде ақ дағы бар. Еуразия мен Солтүстік Американың орманды аймақтарында таралған. ТМД—да, 4 түрі: бұлғын, орман сусары, тас сусары, харза кездеседі. Полигамдар. Жыртқыштар және кейбір жағдайларда өсімдікжегіштер бола алады. Тері кәсіпшілігінің бағалы аңдары және аң шаруашылығында өсірілетін бағалы терілі аңдар. Түрлері *Martes americana *Martes flavigula * Тас сусары (Martes foina) *Martes gwatkinsii * Орман сусары (Martes martes) *Martes melampus *Martes pennanti * Бұлғын (Martes zibellina) Дереккөздер
Сусар тәрізділер

Сусар тәрізділер — жыртқыш сүтқоректілер отрядының кіші сабы. Денесі ұзын, икемді, аяқтары қысқа, бессаусақты, тырнақтары көрінбейді. Көпшілігі толық немесе жартылай өкшесінен басатындар; кейбір түрлерінің саусақтар аралығы жүзу жарғағымен байланысқан; теңіз камшатының артқы аяқтары жүзу ескегіне айналған. Жүні қалың, үлпілдек, көптеген түрлерінің жүні түбіттенген. Көпшілігі бір жылда екі рет түлейді. Жақсы жетілген анал бездері күшті иісті зат бөліп шығарады. 64 түрі, 24 туысы белгілі. Олар: сусар, құну, аққалақ, сасық күзендер, 13 түр, оның ішінде аққіс, аққалақ, сарыкүзен, Еуропалық және американдық су күзендері, сасық күзендер, борсықтар; тарбағаннын 3 түрі, кәмшат және теңіз кәмшаты бар. Австралия мен Антарктидадан басқа барлық жерде таралған. ТМД—да 8 туыстың 16 түрі кездеседі. Олар жерде, суда және ағаштарда тіршілік етеді. Көпшілігі моногамдар және жылына бір рет 1 ден 18 дейін бала табады. Ет жегіштер. Өте бағалы терілі кәсіпшілік және аң шаруашылық жануарлары. Дереккөздер
Кускустар

Кускустар – қалталыларға жататын кең пейілді томпиған сүтқоректі жануарлар. Кейде оларды 3 тұқымдастарға бөледі. Дене ұзындығы 6 дан 82 см дейін. Құйрығы ұстауға бейімделген, бірақ кейбір түрлерінің құйрығы жетілмеген. Аяқтарының тырнақтары өте қайқы, мықты, қатты ұстауға икемделген. Бірінші, кейде екінші бақайшақтары басқа бақайшақтарына қарама—қарсы жаратылған. Артқы аяқтары, екінші және үшінші бақайшақтары арасында тері жарғағы бар. Кейде артқы және алдыңғы аяқтары тері жарғағымен қосылған. Бүл оларға секіргенде ауада қалқып ұшуға мүмкіндік береді. Тұқым өсіріп—шығару қалталары алдыңғы жаққа қарап ашылған. Емшек үрпісі 2—4. 14 туыс, 43 түрі белгілі. Негізінен Австралия мен Тасманияда таралған. Орманды және биік тауды, (4000 м дейін) мекендейді. Көпшілігі ағашта, өрмелеп өмір сүреді. Өсімдікпен қоректенеді, ал олардың арасында жәндіктермен және талғаусыз қоректенетіндері бар. Жылына бір—екі рет 1—4 бала табады. 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Орынбор қазақтары жөніндегі жарғы

1822 жылы Кіші жүзге байланысты Орынбор генерал-губернаторы П.Эссенн даярлатқан осындай ережені Азиялық комитет 1824 жылы қабылдады. Бұл құжат бойынша да хандық билік жойылды. Кіші жүздің соңғы ханы Шерғазы Орынборға шақыртылып, 150 сомдық айлықпен сондағы шекаралық комиссияға қызметке қалдырылды.Кіші жүз үшке бөлінді: батыс бөлік — байұлы рулары, орта бөлік — жетіру және әлімұлы бұтағының аз бөлігі; шығыс бөлік — әлімұлы бұтағы, сондай-ақ қыпшақ және арғын тайпалары араласқан бөлік. Әр бөліктің басында патша үкіметі тағайындаған басқарушы сұлтан тұрды. Оның басқарушы аппараты төрағадан, сондай-ақ ықпалды қазақтардан белгіленген кеңесші және заседательдерден құралды. Атқарған міндеті тұрғысынан алғанда, бұлардың бәрі де Орынбор шекаралық комиссиясы шенеуніктеріне теңгерілді. Әрбір басқарушы-сұлтан кеңсесінің жанында офицер басқарған қазақ әскери бөлімі орналасты. Кіші жүздегі ауыл старшынынан бастап басқарушы-сұлтанға дейінгі барлық қызметтегілерді шекаралық комиссияның ұсынысы бойынша Орынбор генерал-губернаторы тағайындады. Сайлау жүйесі болған емес. Патша үкіметі 1822 және 1824 жылдардағы реформалық шараларды өмірге бірден енгізе алған жоқ. Орта жүзде сыртқы округтерді құру 1838 жылы аяқталды. Кіші жүзде басқарушы-сұлтан билігі алғашында тек шекаралық ауылдарға ғана таралды, ал одан шалғай жатқан елге біртіндеп, орыс билігінің нығаюымен бірге жетті. Қазақ халкы сырттан таңылған жаңа билік жүйесіне қарсылық көрсетіп бақты. Дереккөздер
Бұта иті

Бұта иттері — қасқыр тұқымдасына жататын сүтқоректілер. Туыстағы жалғыз түр. Қызыл қасқырға жақын. Денесі ұзыншақтау, аяқтарымен тұмсығы қысқа, тұқыл. Түсі қара—қоңыр, басы мен кеуде, иыктары сарғыш-қоңыр. Орталық және Оңтүстік Американың ормандары мен саванналарында таралған. 6 күшікке дейін табады. Кемірушілермен қоректенеді. ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
CAPTCHA

CAPTCHA - ([ˈkæptʃə]; - толығымен автоматтандырылған адаммен компьютерді айырып тануға көпшілікке арналған тест Тьюринг) - адам мен компьютерді ажырата білу үшін жасалған компьютерлік тест. Карнеги - Меллон Университетінің тауар белгісі. Термин 2000 жылдары пайда болған. Тестің мақсаты: адам оңай шеше алатын, бірақ компьютерге қиынға соғатын, қатысушыға арналған есеп. Көбінесе есептер символдарды ажыратуға арналады. CAPTCHA интернет-сервисті боттар қолдануын шектеу үшін қолданылады. Көбінесе автоматты хаттар жөнелту, тіркелгі жасау, файлды жүктеу, т.б. болдырму үшін қолданылады. Іске асыру шаралары *Көп таралған CAPTCHA түрі қатысушыға берілген суреттегі символдарды енгізуін талап етеді.( ережеге сәйкес бұрмаланған, кедергілермен, бұлдыраған мәтіндер беріледі). *Сирек жағдайларда CAPTCHA-ның сөйлемді тану түрі беріледі(негізінде көзі нашар көретін қатысушыларға арналған). *Кей кездерде нашар алгоритмдік есептер де қолданылады. Мысалы, суретте не көрсетілгенін тану, суреттегі мысықтарды белгілеу, білімге байланысты оңай сұраққа жауап беру. *Арифметикалық оңай есптерді шешуге арналған CAPTCHA түрі кездеседі. *Сондай-ақ Video-CAPTCHA түрі кездеседі. Оның мақсаты жылжып тұрған фон мен символды ажырату болып келеді.
Акира Куросава

Акира Куросава (жапонша: 黒澤 明, 23 наурыз, 1910 – 6 қыркүйек, 1998) - жапондық кинорежиссер, продюсер, сценарийші және монтажер. Кино әлемінде ең маңызды әрі ықпалды кинорежиссерлер қатарына жатқызылады, 57 жылдық мансабында 30 фильмді түсірді. Оның барлық фильмдері үнсіз фильмдер кезеңінен кейін шықты. Жапонияда өскен Куросаваға жастық жылдары үнсіз фильмдер әсер етіп, оның өмірірінің аяғына дейін әсер қалдырды. Өмір бойы ол актерлер мен өндіріс экипаждарына адалдық танытты. Куросава Жапонияның кинематографиясына 1936 жылы келді. Көптеген жылдар бойы кинофильмдерде режиссер және сценарийші ретінде жұмыс істегеннен кейін 1943 жылы, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, режиссер ретінде Санширо Сугата (немесе Дзюдо Сага) атты фильммен дебют жасайды. Соғыстан кейін, сыншылар мақұлдаған Drunken Angel(1948) фильмінде сонда белгісіз болған актер Toshiro Mifune бас рөл сомдады, режиссердің беделін Жапониядағы ең маңызды жас режиссерлердің бірі ретінде растады. Екі ер адам тағы 15 фильммен қызметтесуді жалғастырады. Куросаваның The Most Beautiful атты екінші фильмінде әйелі Йоко Йагучи актриса болды. 1950 жылдың тамызында Токиода тұсауын кесіп, әдеттегідей Mifune бас рөлін ойнаған Рашомон 1951 жылғы 10 қыркүйекте Венеция кинофестивалінде Алтын Леваның таңданыс иегері болды және содан кейін Еуропада және Солтүстік Америкаға шығарылды. Бұл фильмнің коммерциялық және сыни табысы батыс кинопарк нарығын жапон кинематографиясының өнімдеріне алғаш рет жол ашты, бұл өз кезегінде басқа жапондық кинорежиссерлер үшін халықаралық танымалдылыққа әкелді. 1950 және 1960 жылдардың басында Куросава шамамен жылына бір фильмнен түсірді, соның ішінде Икиру (1952), Жеті самурай (1954) және Йодимбо (1961) сияқты көптеген көркем фильмдер. 1960 жылдардың ортасынан кейін ол әлдеқайда аз жемісті болды, бірақ кейінгі жұмысы, оның соңғы екі эпосы, Кэмэмуша (1980) және Ran (1985) - Кэмэмуша үшін Palme d'Or-ды қоса алғанда, Жапонияға қарағанда шетелде көптеген марапаттарға ие болды. 1990 жылы ол өмір бойы жетістіктері үшін Оскар сыйлығын алды. Қайтыс болғаннан кейін, өткен ғасырда Азияны жақсартуға үлес қосқан бес ең беделді адамның қатарына CNN компаниясы жатқыздырды және AsianWeek журналы «Өнер, әдебиет және мәдениет» номинациясында оны «Ғасыр азиаты» деп атады. Оның өмірі мен мансабын кинематографияға өмір бойы қосқан үлестері үшін еске алуға арналған жартыдан астам халықаралық режиссерлер кинематографиялық өмірбаяндар түсірді және фильм зерттеулер арқылы марапаттады. Дереккөздер Сілтемелер *
Нияз Ожанов

Нияз Ожанов (1882, Жезқазған (қазіргі Қарағанды) облысы Ұлытау ауданы - 1953, сонда) - ақын. 1938 - 1945 жылдары ауданы, облысы ақындар айтысына қатысқан. "Қожа мен қыз", "Қойшы мен қыз", "Қара Адыр мен үлкен бұлақ айтысы", "Екі пионердің айтысы", т.б. осы тәрізді айтыс тәсілімен шығарған өлеңдерімен қатар өзі Ақайдар, Әлмағамбет, Болман, т.б. Жезқазған, Ұлытау атырабының ақындарымен айтысқан. Болман Қожабаевпен айтысы "Социалистік Қарағанды" (1944) газетінде жарияланды. Өлең-жырлары, толғау- термелері, айтыстары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбақорында сақтаулы. Дереккөздер
Кутум

Кутум — кескінді тістілер, жартылай өткінші балықтар. Дене ұзындығы 62 см дейін, салмағы 2 кг. Каспий теңізінің оңтүстік бөлігін мекендейді. Үйір құрып, өмір сүреді. Наурыздың екінші жартысынан мамырға дейін уылдырық шашады. Өсімталдағы 90—150 мың уылдырық. Жабысқақ уылдырықтырын өсімдіктерге салады да, теңізге қайта қайтады. Ұлулармен қоректенеді. Дереккөздер
Түптену

Түптену — бұтаны қалыптастыратын бұтақтанудың бір түрі. Аналық өскіннің негізінде бір—біріне жақын орналасқан тұқымдардан жер беті және жерасты бүйірлік өскіндер қалыптасады, ола жиі қосымша тамыр береді. Түптену көптеген дақылдарда және қиякөлеңдерде байқалады, сонымен қатар бұталыларда және бұтақтарда да. Дереккөздер
Қуыстылар

Қуыстылар — жорғалаушылар, алабұғалар отрядына жататын балық тұқымдастары. Дене ұзындығы 5 тен 60 см дейін. Қан тамырларымен жабдықталған тақташа өсінділерінен құралғап желбезек үсті мүшесі бар. Ол атм. ауамен туыстарының қамтамасыз етеді. 20—дай туыстарының 40—тай түрі белгілі. Олар тоғам және ағысы баяу тұщы және тұзды суларда өмір сүреді. Тропикалық Африка, оңтүстік және оңтүстік—шығыс Азияда таралған. Анабастар немесе бауырмен жорғалаушы балықтар көп уақыт өзен—судан тыс өмір сүре алады. Олар батпаққа батып, жасырынады немесе жорғалап басқа су қоймаларына жетеді. Уылдырықтарын арнайы көпіршіктен немесе өсімдіктерден жасалған ұяға салады. Еркектері уылдырық пен дернәсілдерін күзетеді. Ең ірілері — теңбілкөк балықтар. Жергілікті кәсіпшілік балықтары. Дереккөздер
Таутайлақтар

Таутайлақтар — түйе туыстастарына жатады, түйеден айырмашылығы өркештері жоқ. 2 түрі бар: түйетек және викунья. Андының биік таулы аймақтарында таралған. Шағын үйір құрып тіршілік етеді. Көктемде боталайды. Қолға үйретілген 2 түрі бар, олар Перу мен Боливияда бағалы жүн үшін өсіріледі, таутайлақ, инкатердің қолға үйреткен түйетегі, ал альпакотүйетегімен викуньяны будандастырудан алынған деп есептеледі. Викунья, ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Лангурлар

Лангурлар — кәдімгі шиденелілер, шиденелі маймылдар туыстарына жатады. Тұқымдас тармағындағы ең ірі маймылдар. Дене ұзындығы 40—80 см, құйрығы, 50—110 см. Көздерінің үстіңгі жағы шығыңкы, кас жүндері тікерейген, ұзын, алға бағытталған. Басы домалақ, кішкене айдары бар. Ұзын дене жүндерінің түсі әртүрлі көбінесе ақшыл, колдары мен аяқтарының терісі қара. 11 түрі белгілі. Индо—Малай аймағында кең таралған. Биік таулы жерлерді (Гималай) және Малакка түбегімен Калимантан аралының батпақты—сазды мангр орманын мекендейді. Орманда олар көбінесе өзен—бұлақтарға жақын орналасады. Олар үйірмен өмір сүреді. Жыныстық жетілуі 4—7 жылда аяқталады. Жылына бір бала табады да, оны 12—15 ай бойы емізеді. Кәдімгі шиденелі маймылдардың нильгирий және ментавай түрлері ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Қысқышсыз шаян

Қысқышсыз шаян — reptantia отряд тармағына жататын он аяқты шаяндар. Дене ұзындығы 60 см. Денесі мен мұрттары көптеген тікенектермен қаруланған. Аяқ қыскыштары жетілмеген. Кұрсағы ұзын, бауыр жағына қарай қысыңкы, жайпақ. Бауыр аяқтары қысқа және әлсіз. 100 түрі бар. Олар негізінен тропикалық және субтропикалық теңіздердің таяз бұғанақтарын мекендейді. Тек, кәдімгі К.Ш. Еуропаның коңыржай суларында кездеседі жартас жарықшақтарын паналайды және су түбінде тіршілік етеді. Белсенділігі түнде байқалады, Жыныстық жетілуі 5 жылда аяқталады; Дернәсілдері пелагитті топқа жатады. Олардың негізгі жауы, сегізаяқтылар. Кәсіпшілік және көбейту маңызы бар жануарлар. Дереккөздер
Табанаяқтылар

Табанаяқтылар — тырнатәрізділер тұқымдастарына жатады. Дене ұзындығы 28—62 см. Қауырсыны тығыз. Тұяқ жарғақтары фестон тәрізді. Еркектері ұрғашыларынан ірі, көркем түсті. 3 туыс, 3 түрі бар: Podica senegalensis, Африкада, Орталық және Оңтүстік Америкада; Heliornis fulica және Heliopais personata, Оңтүстік-Шығыс Азияда. Қалың орманда өзендерде жасырын өмір сүреді. Жақсы жүгіреді. жүзеді, қауіпті жағдайда суға сүңгиді. Американдық Т.а. ұялауы жақсы зерттелген. Аналықтары — жұмыртқа табады да, оларды аталықтары мен кезектесіп, басып шығарады. Балапандары соқыр туады. Ұсақ омыртқасыздармен және өсімдіктермен қоректенеді. Дереккөздер
Аққалақ

Аққалақ – сусарлар тұқымдасының сусарлар туысына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. Аққалақты кейде ақ қия немесе ақ құлақ деп те атайды. Дене ұзындығы 11 ден 26 см дейін, құйрығы 1,3—4 см, салмағы 43-250 г келеді. Денесі жіңішке, икемді. Жазда түсі күңгірт—жирен, (денесінің астыңғы жағы ақ), қыста, ақ. Солтүстік Америкамен Еуразияда таралған; ТМД—да барлық аймақтарда кездеседі. Әртүрлі табиғи жағдайларда тіршілік етеді. Қазақстанның орман-тоғайларында, өзен-көл жағаларында, сай-салаларында, тау алқаптарында, шөл-шөлейтті жерлерінде кездеседі. Жыртқыш, ұсақ кемірушілермен қоректенеді. 3—10—ға дейін, негізінде 4—7 күшігі болады. Кәсіпшілік маңызы шамалы. Аққалақ - пайдалы аң. Оның әрбіреуі жылына ауыл және орман шаруашылықтарына орасан зор зиян келтіретін 2,5-3 мыңдай ұсақ кеміргіштерді құртады. Дереккөздер
Саусақты балық

Саусақты балық — целакантәрізділер отрядының қазіргі замандағы саусаққанаттылар балықтарының өкілі болып табылады. Денесі қысқа, жуан, ірі қабыршақпен қапталған. Дене ұзындығы 180 см дейін, салмағы 95 кг дейін тартады. Миы өте ұсақ, бас қуысының 1/100 бөлігін алып жатады. Ішкі кеңсіріктері жетілмеген. Қатпаршағы бар. Құйрық жүзбеқанаты үш қалақшаға бөлінген, орталық қалағы шығыңқы, екінші арқа және анал жүзбеқанаттары жұп, түбірі бұлшық етті. Үнді мұхитының оңтүстік—батыс бөлігінде су түбіне жақын, 150—400 м тереңдікте мекендейді. Балықпен қоректенеді. Дереккөздер
Өкпеліұлулар

Өкпеліұлулар — құрсақаяқты ұлулар класс тармағына жатады. Жайпақ денелі үлулардың бақалшықтары 0,6—210 мм. Кейбір түрлерінің бақалшақтың ауыз тесігі шетінде тістері болады. Ұлу аяқтары бақалшық кат—қатының шетіндегі жүмсақ ұлпаларға батып, одан қолма—қол қатып қалатын, сұйық кілегейлі затты қысып шығарады. Қатып калған жұқа үлпек, эпифрагма, ұлуды кеуіп қалу қаупынан сақтандырады. Желбезектері жойылып, бақалшық қуысының ішкі жағы өкпе қызметін атқарады. 2 отрядтың жоғарғы сатылары бар: орнықтыкөзділер және сабақтыкөзділері;100 тұқыдастарға жататын 30 мыңдай түрі белгілі. Олар әлемнің барлық түпкірлерінде кездеседі. ТМД кеңістігінің барлық аймақтарында таралған. Гермафродиттер. Көптеген түрлеріне сперматофор түзу тән қасиет. Кейбір түрлері тірі жұмыртқа салғыштар. Суда және құрлықта өмір сүреді. Құрлық түрлері әк қабыршағымен қапталған жұмыртқаларын жасырынды жерге салады, ал суда тіршілік ететін ұлулар, сілікпе қабыршақтағы жұмыртқаларын, уылдырығын су өсімдіктерінін жапырақтарына, тастарға жапсырып салады. Шағылысу алдында ұлулар бір—бірінің көңлін табу дәстүрлі салт жораларын жасайды. Өсімдікпен қоректенеді, бірақ жыртқыш түрлері де кездеседі. Көптеген тұщы су қойнауларынын ұлулары балықтардың негізгі азықтық қорлары. Құрлық түрлері, өсімдіктерді минералды заттарға айналдырады және олардың көптеген түрлері гельминтоз ауру қоздырушыларын тасымалдайды.Өкпеліұлуларға сонымен қатар, жүзім ұлуы және жалаңаш шырыш ұлулары жатады. Бұлар құрлықта өмір сүреді. Олар өкпе арқылы тыныс алады. Жүзім ұлуының өкпесі - қабырғасында қан тамырлар торы дамыған түрі өзгерген мантии қуысы. Өкпеге ауа тыныс алу тесігі арқылы келеді. Оттегі мантиидің жұқа қабырғасы арқылы қан тамырларына өтеді. Дереккөздер
Лейкопласттар

Лейкопластар ( — ақ және plastos — жасалған) — өсімдік жасушасындағы түрлі пішіндегі (шар тәріздес, сопақ, эллипс тәріздес және т.б.) түссіз пластидтер. Көптеген жағдайларда күн сәулесінен калтарыста жатқан мүшелерде, тамырда, түпте, тамырсабақтарда, тұқымда, сирек жарықтандырылатын өсімдіктерде кездеседі. Л.қабыкшасы екі мембранадан тұрады. Л.—ның ДНҚ—сы, рибосомасы, сонымен қатар қордағы заттардың синтезделуін және гидролизделуін жүргізетін ферменттері бар. Лейкопласттардың физиологиялық орыны, органикалық заттарды синтездеу. Қайталанған крахмалды синтездеуші және жинақтаушы Л. амилопласт деп, майларды синтездеуші — элайопласт деп, белоктар — протеинопласт деп аталады. Дереккөздер
Лейшманиялар

Лейшманиялар — кинепластид отрядының талшықтылар туысы. ұзындығы 2—4 мкм. Кейбір сүтқоректілердің (адам, ит) және бауырмен жорғалаушылардың жасушаларының ішкі паразиттері. Олар жасушаларды құртып, тері және висцеральдық лейшманиозды туғызады. Phlebotomus және басқа туыстарға жататын үнсіз масалар таратады. Адам ағзаларында тіршілік ететін паразит сатысы өзінің талшықтарын жоғалтады да, кинетопластарын сақтап калады, (лейшманиалдың сатысы); үнсіз масаларда қоздырушы өзінің талшықтарын қалпына келтіреді, (лейтомонадтық сатысы). Адамда лейшманиоз ауруын қоздырушыларының 3 түрі кездеседі: тропикалық, тері лейшманиозы қоздырушысы, бразильдық, тері және кілегей қабықтар лейшманиозы қоздырушысы, Донован лейшманиі, висцеральдық лейшманиоз қоздырушысы. Дереккөздер
Леммингтер

Леммингтер — алалар, тоқалтістілер түрлер тобы. Дене ұзындығы 15 см дейін, құйрығы 2 см дейін. Кейбір түрлерінің жүні қыста ағарады, ал алдыңғы аяқтарының тұяқтары ұзарады. 4 туыс, 20 түрлері белгілі. Олар Еуразия мен Солтүстік Американың орманды, жазықтық және таулы тундраларында кездеседі. ТМД—да Кольский түбегі мен Еуропаның орталық бөлігінен Чукотка мен К. Шығысқа дейін таралған. Ең кең таралған түрлері: түлкты Л., сібір Л., және норвегиялық Л. Тундрада 4 жылда бір рет олардың көптеп көбеюі, (1 га жерде 300 данасы) және өте алыс қашықтыққа таралуы байқалады. Л., ақтүлкінің негізгі қоректік коры. Түлкілердің өсімталдығы Л. санымен тығыз байланысты. Бірталай вирус ауруларының қоздырушыларын таратады. Дереккөздер
Лемонёмдар

Лемонёмдар (Laemonema) — моров тұқымдасына жататын балықтар туысы. Денесі негізінен 40 см—дей, кейде 70 см жетеді, орта салмағы 300 г. Құрсақ жүзбеқанаттары ұзын, 2—3 сәуледен тұрады. Иек асты мұрттары жоқ. Барлық мұхиттардың 300—700 м. тереңдігінде 10 түрі таралған. Макропланктонмен қоректенеді. ТМД—ға қарасты су қойнауында 1 түр, киыршығыстық Л. кездеседі. Кәсіпшілік балықтары. Дереккөздер
Еріншектер

Еріншіктер (Bradypodidae) — мүкітістілер тұқымдастарына жатады. Дене ұзындығы 50—65 см. Басы 270° бұрылады. Алақандары мен табандары енсіз, қисық. Толығымен тұтасып біткен саусақтарының, (2 немесе 3) тұяқтары ұзын, кисық. Дене түгі, (жүні) қарнынан арқасына қарай бағытталып орналасқан. Қоршаған ортаның температурасына байланысты, дене температурасы 24°—тан 35° дейін өзгеріп тұрады. Орталық және Оңтүстік Америкада, Гондурастан оңтүстікке қарай, Бразиялия, Парагвай, Аргентинаның солтүстік бөлігін қоса, 2 туыс, 5 түрі таралған. Баяу қимылды, ағашта тіршілік ететін жануарлар, арқасын жерге қаратып, ағаш бұтақтарында салбырап тұрады.Өсімдікпен қоректенеді. Ұрғашылары жылына бір бала табады. Қарғыбаулы Е.м„ ХТҚО—нің Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Лениковтар

Лениковтар (Bucconidae) — жалқау құстар, тоқылдақтар тұқымдасына жатады. Дене ұзындығы 14—26 см. Якамарларға жақын, бірақ олардан айырмашылығы, мығым денелі, ірі тұмсықты және күнгірт борпылдақ қауырсынды. 7 туыстың 32 түрі негізінен Орталық және Оңтүстік Американың тропикалық ормандарында таралған. Ақ құмырсқалар ағашты үңгілеп жасаған ұялармен індерді мекендейді. Ұрғашылары 2—3 жұмыртқа салады. Қоректік жемтігін, (жәндіктер, көпаяқтылар, кесірткелер) ағашта қимылсыз ұзақ уақыт тосқауылдайды және оларды ауада немесе жерде өте шапшаң қимылмен, кағып алады. Ұзақ уақыт қимылсыз отыру ерекшелігіне қарап, оларды жалқау құстар деп атаған. Дереккөздер
Майқап

Майқап – тұщы су албырт балықтар тұқымдасынан . Ұзындығы 70 см дейін, салмағы 6 кг дейін жетеді. Мамырдан шілдеге дейін уылдырық шашады. Ол кезде балықтардың аналықтарының денесінде қызыл дақтар пайда болады. Өсімталдығы 3—7 мың уылдырық. Шабақтары су түбінде омыртқасыздармен, ал ересектері, омыртқасыздар, балықтар, уылдырық және албырт балықтардың шабақтарымен қоректенеді. Жергілікті кәсіпшілік және спорттық балықтар ретінде ауланады. Дереккөздер
Таспалалылар

Таспалалылар (Ladoga, Limenitis) — нимфалидтер тұқымдасына жататын көбелектер туысы. Қанаттарының үстіңгі жағы қара, ақпен суреттелген, астыңғы жағы тотықтықызыл, артқы қанаттарының шеті, толқындалған. Жер шарының солтүстік ендігінің коңыржай және субтропикалық аймақтарында мекендейді. Ағаш сабақтарының ұшында оралған жапырақ ішінде көбелек жұлдызқұрттары қыстайды. ТМД—да 9 түрі бар. Ен кең таралғаны, терек Т. қанатының құлашы 65— 80 мм, маусым—шілдеде жаппай ұшады, жұлдызқұрттары теректі мекендейді; Камилла Т. қанатының құлашы 50—60 м, маусым—тамызда ұшады, жұлдызқұрттары тікенекті, ұшқатты мекендейді. Дереккөздер
Қанатты бақалар

Қанатты бақалар — құйрықсыз қосмекенділер туысы, ескекаяқты бақалар тұқымдастарына жатады. Дене ұзындығы 6—дан 10 см дейін Жапония мен оңтүстік Азияда 18 түрі таралған. Ағаштарда ұялап өмір сүреді. Сондықтанда бақа аяқтарының саусақ аралығында жақсы жетілген жарғақтары бар. Кейбір түрлерінде жарғақтың көлемі 20 см2 жетеді. Ағаштан ағашқа, бұтақтан бұтаққа, жерге секірген жағдайда бақа саусақтарын кең ашып, денесін жайып, ауада қалқып 10—12 м дейін ұша алады. Көркем түсті, көбінесе жасыл. Ұрғашылары еркектерінен ірі, мысалға R. schelegelii түрі, көбею кезінде еркектерін арқасына отырғызып, тасымалдап жүреді. Жұмыртқаларын су бетіне жақын өсімдік жапырақтарына салады. Дереккөздер
Лиандар

Лиандар ( — байланыстыру) — сабақтары ұзын, тік күйді ұстана алмайтын және тірек ретінде басқада өсімдіктерді, тастарды, құрылыстарды және т.б. пайдаланатын өсімдіктер. Бекітілу сипатына қарай лиандар бұйраланған және өрмелеуші деп бөлінеді. Бұлар көбіне топырақта тамырланатын автотрофтар, бірақ олардың арасында эпифиттер және тоғышарлар, (арам шырмауық) да бар. Көптеген лиандардың сабақтары ұзындығы бойынша және сирек қалындығы бойынша өседі. Мұртшаларының, тікенектерінің көмегімен олардың өрмелеуі сәуле үшін күрес кезінде дағдыланған. Л. көбінесе, (2 мың. жоғары) ылғалды тропикалық ормандарда кездеседі, (ұзындығы 300 м ротангалы пальма), Батыс Кавказда, (жібілген, қожақат, (қожакей). Дереккөздер
Бақ-Парк құрылысы

Табиғи және архитектуралық элементтерді (рельеф, бөген, ағаш, гүлзар, алаң, партер, мүсін, т.б.) өзара үйлестіру жолымен бақтарды, парктерді т.б. көгал жерлерді сәулеттендіру өнері. Оған бақтар мен парктерді жоспарлап бөлу, ауа райы мен топырақ түріне қарай өсімдіктерді отырғызу әрі оларды жол, аллея және архитектуралық шағын формалармен жарасымды орналастыру енеді. Бақ-парк құрылысының ұзақ тарихи даму барысында табиғи-климаттық жағдайлардың, тұрмыстық және мәдени дәстүрлердің, эстетикалық көзқарастардың әсерімен сан алуан композициялық тәсілдері айқындалды. Оларды шартты түрде тұрақты және пейзаждық деп 2-ге бөлуге болады. Біріншісіне территорияны геометриялық, екіншісіне сәнді жоспарлау мен өсімдік түрлерін орналастыру тән. Даму хронологиясы *Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықтан Қазақстан территориясында қала мәдениеті өркендей бастады *6 ғасырдан бастап Қазақстан территориясында Бақ-Парк құрылысы дамыды. *8 ғасырдан бастап Шығысты арабтандыру басталысымен қазақ елінде үй салу құрылыстың жаңа тәсілдері пайда болды. Сарай салу құрылыстың принципіне орай үйлерді бақ пен хауыз орналасқан аула маңында топтастыру көзделді. *13 ғасырда моңғол шапқыншылығына ұшыраған қазақ оазистері талқандалып, жойылып кетті. *18 ғасырдан бастап Қазақстанда еуропалық қала салу өмірге енді. Қалалық парктерді жобалап жасауда архитектуралық-жоспарлаудың жаңа ұстанымдары бой көрсетті. 1856 жылы Верный қаласында салынған Қазына бағы. *20 ғасырдың 30- 50-жылдарына дейін Қазақстан қалаларының Бас жоспарлары пайда болуы. Қазақстанда Бақ-Парк құрылысы кең қанат жая бастады.Олардың ең үздік үлгілері қатарында Алматыдағы Орталық мәдениет және демалыс паркі, Қарағанды, Есік, Талғар, Тараз қалалары парктерінің мәдени ландшафтысында жасанды бөгендер бар. Дереккөздер
Жапырақденелілер

Жапырақденелілер — елестілер отряды жәндіктері. Денесі жалпақ және жайпақ. Қанат алдының түсі және тамырларының көрнісі арқылы, олар өсімдік жапырақтарына ұқсас болады. Аяқтары жапырақ тәрізді, жаппақ. Олардың жапыраққа ұқсастығын қимыл—қозғалысы мен түсі күшейте түседі. Ұрғашыларының екінші қанаттары жойылған. Олар ұшпайды, көбінесе қимылсыз ағаш бұтақтарында немесе жапырақтарында салбырап тұрады. Тропикалық Азияда 20 тақау түрі таралған. Дереккөздер