kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Склереида

Склереида («склероз» - қатты) — жоғары сатыдағы өсімдіктердің әртүрлі мүшелерінде кездесетін, жасуша қабықшасы біркелкі қалыңдаған тірек ұлпасының бір түрі. Кейде оны қиыршық тасты жасушалар деп те атайды. Хинин ағашының тамырында, сарғалдақтың тамырсабағында, алхоры, шие, шабдалы, өрік, жиде, алша, долана жемісінің сүйегінде, жаңғақ, емен жаңғағы, тары тұқымының сыртындағы қатты қабығы және қауызында, алмұрт, беже (айва) жемістерінің жұмсақ етінде болады. Сонымен склереида өсімдік мүшелерінде бірдей кездеспей, кейбір мүшелерінде дара жасуша болып, топтанып немесе сыртын тұтас қаптап жататын қабық түрінде кездеседі. Егер оның жеке бір жасушасын алып қараса, қабықшасы өте қалың, арасында тармақтанып жатқан саңылаулары бар, цитоплазмасы болмағандықтан өлі жасуша, дегенмен ағаш пайда болған кезде жасушалары тірі болады. Қорыта келгенде тірек ұлпасы өсімдіктің барлық мүшелерінде қаңқа қызметін атқарады, сыртқы қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғап, өсімдікке мықтылық, иілгіштік, серпімдік қасиет беріп, морт сынудан сақтайды. Дереккөздер
Марк Аврелий

Марк Аврелий (Marcus Aurelius, 121–180 жылдары) — Pим императоры (161–180 жылдары). Антонин Пийдің асырап алған баласы, заңдылақты және бюрократтық аппаратты тәртіпке келтіруге ұмтылды. 162–166 жылдары Шығыстық парфиялықтардың біраз жерін жаулап алды. 166–180 жылдары Дунай маңындағы провинцияларға басып кірген германдықтар мен сарматтарға қарсы соғыс жүргізді. Толассыз соғыстар империяны әлсіретіп, халықты күйзелтті. Бұған наразылық ретінде 172 жылда Египетте халық көтерілісі шықты. Марк Аврелий стоикалық бағыттағы философ болды, "Толғаныстар" кітабын жазды, дүниеге көз қарасында моралдық жағынан өзін-өзі жетілдіруді жақтады, саяси құрылысты жетілдіру мүмкіндігіне сенбеу бағытын ұстады. Дереккөздер
Антетонитрус

Антетонитрус. Антетонитрустың ұзындығы — 8—10 метр. Африканың Орандж Еркін республикасының төменгі Эллиот тас топша қабатынан табылған. Салмыға — 2 тонна. Динозаврдың мойын омыртқасы, төрт беломыртқасы, құйымшағы, құйрық омыртқасы, қабырғалары, жауырыны, оң иық сүйегі мен екі шынтақ сүйектері табылған. Сүйектерді 1981 жылы Африканың Орандж Еркін мемлекетінен Китчинг атты ғалым тауып, «эвсклозавр» деген атаумен Бернард Прайс институтына тапсырған. Антетонитрус кейінгі Триас дәуірінде Оңтүстік Африкада өмір сүрген зауропод тұқымдастарының ең ежелгі өкілі. Ол төрт аяқпен жүретін жануар болған. Қызықты дерек * Антетонитрус біздің дәуірімізден 210—215 миллион жыл бұрын өмір сүрді. * Антетонитрустың тағы бір түрі — «антетонитрус—инджинипс» деп аталады. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : шамамен 2 тонна *Тұқымдас : Зауропсид *Отряд тармағы : Зауоподоморф Дереккөздер
Африкалық жабайы ит

Африкалық жабайы ит - етпен қоректәнеді. Оны сондай-ақ «қорқау қасқыр тәрізді ит» деп атайды. Орташа денелі африкалық жабайы иттін| салмағы 30-40 келі, дене тұрқы 50 - 60 см болады. Африкалық жабайы ит 10 жылға дейін өмір сүреді. Ұлттық қорықтар мен саябақтарда 2000 - 5000 бас африкалық жабайы ит бар. Африкалық жабайы иттің латынша атауы «Lycaon pictus» ол «боялған қасқыр тәрізді жануар» деген мағына береді. Африкалық жабайы иттің қүлақтары жарғанаттікі тәрізді,аяқтары - үзын, жақ сүйектері мықты болады. Түсі қоңыр, сонымен қатар қара және ақшыл түстер араласып алабажақ болып көрінеді.Тік құлақтары - үлкең дөңгелек пішінді. Көздерінің айналасында қара қоңыр түсті дақтары болады. Африкалық жабайы иттердің өздеріне ғана тән иісі бар. Осы иісі арқылы олар топтан бөлініп қалған үяласын тауып алады. Африкалық жабайы ит тек Сахара шөлінің оңтүстігінде тіршілік етеді. Дереккөздер Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-546-4
Көмекей шодыры

Көмекей шодыры Көмекей шодыры - негіщзінен ер адамдардың тамағындаболатын кішкентай ,бұдырайған шығыңқы мүше. Кейбір тілдерде көмекей шодырын * адамның алмасы * деп те атайды. Оның негізі діни кітаптарда хикаяға барып тіреледі. Құдай Адам -Атаны жаратқан кезінде алма ағашын жеуге тыйым салыпты. Бірақ жылан кейпінде келген ібіліс адамды азғырып алманы жегізген. Адам-Атаның жазасы ретінде жемістің сүйегі тамағында тұрып қалған деседі. Көмекей шодыры- мойынның алдыңғы бөлігінде орналасқан. Дереккөздер 1.1100 қызықты дерек -Адам анатомиясы
Апатозавр

Апатозавр — ең ірі жануарлардың бірі. Ол шамамен 157—146 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген. Шөппен қоректенген динозаврдың ұзындығы — 21—27 метр, жамбасының биіктігі — 4,6 метр, салмағы шамамен — 33—38 тонна. Бассүйегі 60 см ұзындықта болғанымен, миы — өте кішкентай. Апатозаврдың мойыны — ұзын, омыртқасы — қисық, жақ сүйегінің алдыңғы бөлігінде шеге тәріздес тістері, бағана тәріздес төрт күшті аяғы болған. Артқы аяқтары алдыңғыларынан үлкендеу. Қызықты дерек * Апатозавр, негізінен, қылқанжапырақты ағаштармен қоректенген. Ол динозавр өмір сүрген кездегі ең көп тараған өсімдік болатын. * Апотозавр — жер бетінде өмір сүрген ең ірі жануарлардың бірі. * Апотозаврдың қан қысымы сынап бағанасы бойынша 400 мм болған, бұл — адамның қан қысымынан 3—4 есе жоғары өлшем. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 33—38 тонна *Тұқымдас : Диплодоцид *Отряд тармағы : Зауропод Дереккөздер
Көмекей үсті шеміршегі

Анықтама Көмекей үсті шеміршегі-жұтқыншақтың тыныс жолын кеңірдекпен жалғастырып тұратын , қақпақ ретінде азықтың жұтқыншықтан көмекейге түспеуін қамтамасыз етеді. Ашылу тарихы Эпиглоттит ауруы туралы алғаш рет 18-ғасырда айтылғанымен,оны 1936 жылы мұқият зерттеген Лемьер болған. Қызықты факт Көмекей үсті шеміршегі -көмекейді қорғайтын тоғыз шеміршектің бірі. Дереккөздер 1100 қызықты дерек-Адам анатомиясы
Аралозавр

Аралозавр — қазіргі Қазақстан жерінде өмір сүрген динозавр. Қызыорда облысы, Қармақшы ауданы, Жосалы кентінің солтүстік шығысында Бозтөбе свитасынан табылған. Аралозаврдың тұмсықсыз басы ғана табылған. Шамамен 98—80 миллион жыл бұрын Бор кезеңінде өмір сүрген динозаврдың атауы «Арал аймағының кесірткесі» деген мағынаны білдіреді. Оның бетінде иілген мұрын доғасы болған. Аралозаврдың бұл доғасы басқа гадрозавридтерге, соның ішінде жақын туысы — грипозаврларға қарағанда жақсы дамыған. Негізінен, гадрозаврлардың да доға төрізді тұмсығы болған деген болжам бар. Бірақ ол сүйек қалдықтарымен бірге табылмаған. Аралозаврдың доғасы биік әрі кең болған. Доғаның астында үлкен танау тесіктері орналасты. Қызықты дерек * Аралозавр Канаданың қыр мұрынды грипозаврына қатты ұқсайды. * Аралозавр атауы «Арал теңізінің кесірткесі» деген мағынаны білдіреді. * Аралозаврдың атауы алғаш рет 1968 жылы берілді. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : шамамен 5 тонна *Тұқымдас : Гадрозаврид *Отряд тармағы : Орнитопод Дереккөздер
Аргирозавр

Аргирозавр — биіктігі — 8 метр, ұзындығы — 20—30 метр, салмағы 80 тонна тартатын әлемдегі ең ірі динозаврлардың бірі. Ол кейінгі Бор дәуірінде, шамамен 70 миллион жыл бұрын Аргентина жерінде өмір сүрген. Титанозаврид тұқымдасына жатады. Динозавр шөппен қоректенген. Оның бойы апатозавр секілді ұзын, бірақ мойыны мен құйрығы — қысқалау, денесі — ірі. Бүгінде белгілі палеонтолог Хайме Пауэлл Оңтүстік Американың титанозаврларына қайта зерттеу жүргізуде. Оның зерттеу жұмыстырының нәтижесі әлі жарияланған жоқ. Бірақ ғалым аргирозаврдың алдыңғы аяқтары Үндістанның титанозавры, Аргентинаның салтазавры мен лаплатазаврының аяқтарынан ерекшеленетінін дәлелдәді. Қызықты дерек * Аргитозавр «күміс кесіртке» -дегенді білдіреді, себебі ол «күміс жер» деп аталатын Аргентинадан табылды. * Аргирозавр — Үндістанның титанозаврына да, Аргентинаның салтазавры мен лаплатазаврына да ұқсамайтын динозавр. * Ол шамамен 70 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : шамамен 80 тонна *Тұқымдас : Титанозаврид *Отряд тармағы : Зауроподоморф Дереккөздер
Өсімдік бірлестігі

Өсімдік бірлестігі немесе Фитоценоз — бірдей жағдайда өсетін және өзінің тіршілігі үшін күресетін өсімдік түрлерінің жиынтығы. Өсімдік бірлестігінің құрамына мүктер, қыналар, микроскопты балдырлар кіреді. Олардың өздеріне тән құрылысы бар және сұрыптау нәтижесінде бір-бірімен және басқа организмдермен бірге белгілі бір жағдайда тіршілік ете алатын түрлерден құралады. Фитоценоз — ашық биология жүйе, яғни, адам мен гетеротрофты жануарларға қажетті органиктік зат өндірілетін биогеоценоздың негізгі бөлігі болып саналады. Фитоценоз зооценоз және микроценозбен бірігіп биоценоз құрады. Фитоценоздың қандай да бір өсімдігі өзіне қажетті ресурстарды (жарық, су, минералды қоректік заттар, т.б.) пайдаланып, тіршілік ортасын өзгертуінің нәтижесінде сыртқы ортаға зат алмасуға қажетті өнімдерді шығарады, топырақта және оның бетінде қурап қалған өсімдік қалдықтары ғана қалады. Бұл қалдықтар ерекше бір микроклиматтың құрылуына ықпал жасайды. Фитоценоз жыл бойына және жыл сайын өзгеріп тұрады. Бірлестіктегі басым өсімдіктерді доминантты түрлер болып есептеледі. Мысалы, қарағайлы орман, аршалы тоғай, талды жағалау т.с.с. Аз санды немесе сирек кездесетін өсімдік түрлері де бірлестіктің тұрақтылығында маңызы рөл атқарады. Олар неғұрлым көп болса, соғұрлым бірлестік тұрақты болады. Фитоценоздың алғашқы өнімдер органикалық заттардың негізгі массасын өндіреді. Өсімдік бірлестігінің маңызды белгілері - өсімдіктердің жер үсті және жер асты мүшелерінің бедеуленуі, яғни биіктіктері және тамырларының ұзындығы әр-түрлі болуында. Орман ішінде өздерінің тіршілік ету қалыптары бір-бірінен өзгеше болып келетін өсімдіктерден құралған бірнеше белдеу кездеседі. Жоғары белдеудегі өсімдіктердің бөрікбасы жарық сүйгіш, ортаңғы белдеудегі өсімдіктер жарықтың аз ғана мөлшерімен қанағаттанатын ұсақ ағаштар мен бұталардан құралады. Төменгі белдеуде көлеңкеге төзімді жартылай бұталар, қырыққұлақтар мен әр - түрлі шөптесін гүлді өсімдіктер болады. Бұлардың түбінде мүктер және саңырауқұлақтар өседі. Сор топырақты жерлерде сабақтары етті болып келетін шөпсораң өседі. Шөлді жердік топырағында әр түрлі өсімдік бірлестіктері қалыптасады. Эфемерлер - көктемде және жаздың басында жеміс беріп, құрғақшылық кезде тұқымын қалдырып қурайтын бір жылдық өсімдіктер. Эфемероидтар - даму мерзімі қысқа көп жылдық өсімдіктер түрі. Олар жазғы құрғақшылыққа дейін гүлдеп, тұқым береді де, жер бетіндегі бөліктері қурап, топырақта түйнектері немесе пиязшықтары қалады. Белгілі бір жерде өсетін өсімдіктердің түр құрамын флора деп атайды. Өсімдік бірлестігінің алмасуына адамның іс-әрекеті үлкен әсер етеді. Мысалы, ағаштарды кесіп құртыуынан немесе орманның өртенуінен ормандағы ағаш тұқымдары ауысады. Егер орманның жоғары белдеуінің ағаштарын кессе, күн сәулесінің түсуі өзгергендіктен, орман бірлестігіндегі өсімдіктер жаңа бір бірлестікпен алмасады. Фитоценоздың өзгеруі периодты және периодсыз түрде болады, яғни әр-түрлі жылдарда ылғалдың бірдей түспеуіне, жануарлар санының өзгеріп отыруына байланысты болады. Дереккөздер
Кәдімгі амеба

Кәдімгі амёба , немесе амёба протей — Lobosa класының (лобоза амёбалар) ірі түрінің бірі. Жасушаның құрылымы Қозғалып жүргенде дене тұрқы 0,5 миллиметрдей, жай көзге майда тамшыдай болып көрінеді. Микроскоппен қарағанда дененің (жасушаның) әр жерінде бірде пайда болып, бірде жоғалып тұратын өсінділер көзге түседі. Амеба денесін плазмолемма деп аталатын өте жұқа, серпімді жарғақша қабық (мембрана) қаптап тұрады. Жасуша ішіндегі цитоплазма үнемі қозғалыста болады. Цитоплазманың қозғалысы әсерінен жәндік денесінде ең алдымен іркілдек бүртік пайда болады. Ол бірте-бірте созылып, ұшы тұйық өскінге айналады. Бұл өскін жасушаның бір жерінде тұрақтамайды; ол жерден жоғалып, дененің басқа бір жерінде түзіліп, үнемі осылай өзгереді. Осымен байланысты амеба денесінің пішіні тұрақты болмайды, өзгеріп тұрады. Видеогалерея Дереккөздер
Гистоплазмоз

Қоздырғышы аспирационды механизммен берілетін сапронозды терең жүйелі микоз. Histoplasma capsulatum туыстастығына жататын екі фазалы немесе диформды саңырауқұлақпен туындайды.Контагиозды емес; мицеллярлы және ашытқы түрлері кездеседі. Клиникалық ағымына қарай өкпенің біріншілік гистоплазмозы және эндемиялық аймақтарда туындайтын екіншілік диссеминирленген болып бөлінеді. Диссеминирленген түрінде терінің, буынның, сүйек миының , жүректің, ОЖЖ зақымдалуы болады. Летальділігі 20-30% жетеді. Диссеминирленген гистоплазмозда кілегей қабат зақымдалуы бірден көрінеді: қызыл иек, таңдай,ойық жараланады, жараның беті бұдырланады, жиегінде - грануляция, инфильтрация пайда болады. Тері асты клетчаткасының жаралы зақымдалуы болуы мүмкін. Бактериалық инфекция көбінесе түрлі қоздырғыштар ассоциациясынан туындайды (фузоспирохеттер, стрепто - және стафилококктар). Бұл инфекциялардың көрінісі гингивит, қызыл иектің АИВ некротикалық зақымдалуы, АИВ созылмалы периодонтит болуы мүмкін. Закишева С.М Жақ-бет аймағында ЖИТС-ң көрінуі.Диагностикасы, дәрігердің әрекеті.
Әлия мұражайы

Әлия мұражайы – Кеңес Одағының Батыры, қазақ халқының қаһарман қызы Әлия Молдағұлованың Ақтөбе қаласындағы мемориалдық орталық мұражайы. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1980 ж. 5 маусымында №248-т өкіміне сәйкес Республика Мәдениет министрлігінің 1980 ж. 11 маусымындағы бұйырғы кезінде ашылды. Ғимараттың1-ші қатары 340 ш.м. көреремен залының көлемі 240 ш.м. Жыл сайын 30 мыңға жуық адам қабаылдайды. Мұрағаттар саны 7000 мыңнан асады. КСРО Төралқасының төрағасы М.Шверниктің Әлияның әкесі Сарқұл Нұрмағанбетовке жолдаған жауап хатының, Әлия оқыған Псков облысының Вятск орта мектебі 7 сыныбының сабақ үлгерімі журналдарының түп нұсқалары, Кеңес Одағы Батырының Грамотасы, Әлия ерлікпен қаза тапақан ұрыс даласының ақтөбелік суретшісі В.В.Шукин жасаған көрінісі /диорама /, «Әлия» кемесінің макеті, майданнан әкелінген қару-жарақтар, Әлия ерлігі арқау болған оннан астам кітаптар, елге жазылған хаттарының көшірмесі, т.б. ерекше көз тартады. Мұрағаттар жылма-жыл толығуда. Өлкетанушы, мектеп мұғалімі С.А.Сысоенко бастаған «Әлия» іздестіру жаз айларында Новгород, Псков, Калуга облысына сапар шегіп, ұрыс даласынан табылған құнды дүниелерді әкеліп тапсырады. Батырдың туған жері Қобда ауданы Әліпбасай ауылы мұражай филиалы жұмыс істейді. Оны ұйымдастырып, мұрағаттрды толықтыруға Ғ.Байдербес салмақты үлес қосты. Әр жылдарда болған мемлекет қайраткерлері, жазушылар, мәдениет өкілдері қолтаңба қалдырған. Олардың арасында Елбасы Н.Ә.Назарбаев, мемелекет хатшысы, көрнекті жазушы Ә.Кекілбаев аса ірі мемлекет, қоғам кайреткері Д.А.Қонаев, халық әртістері Роза Бағланова, Роза Рымбаева, Кеңе Одаңының Батыры И.Прохоров, ақын-жазушылар Фариза Оңғарсынова, А.Жағанова, Мұрат Аджи, Т.Молдағалиев, Б.Тәжібаев, театр саңлақтары С.Майқанова, Ә.Молдабеков, сазгерлер С.Байтереков,Е.Хасанғалиев,т.б. бар. Дереккөздер
Эврика (газет)

Эврика (газет) - Ақтөбе қаласында 1994 жылдың 20 мамырдан апта сайын шығатын, мемлекеттік емес орган. Құрылтайшысы-«Рика-ТВ» телекомпаниясы. Көлемі-32 бет, орташа таралымы-18.000 дана. Қала жаңалықтары, шешуін талап еткен өзекті материалдар, іскер адамдармен сұхбат, көкейтесті тақырыпқа арналған басқа да мақалалар жарияланады. Республиканың «Интерфакс-Қазақстан»ақпарат агенттігімен бірге қызмет істейді.Тақырыптық беттерде/ «Политика және Экономика», «Автограф», «Enter», «Истфак», «Талисман» т.б./оқырманға бүгінгі күннің жан-жақты мәселелері ұсынылады. Дереккөздер А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)

Қарабұтақ — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Қарабұтақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы - Ақтөбе қаласынана шығысқа қарай 206 км, аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 59 км жерде, Ырғыз өзенінің оң жағасында орналасқан. Қарабұтақ өңірі Ырғыз өзенінің екі беті мен Ор өзенінің солтүстік-шығыс алқабын алып жатыр. Қарабұтақ жері - аса бай, сулы, нулы, құрақты көлдері бар, белуардан келетін байтақ бозды дала. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 3892 адам (1886 ер адам және 2006 әйел адам) болса, 2009 жылы 2601 адамды (1269 ер адам және 1332 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2251 адамды (1109 ер адам және 1142 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Әбдіғали Нұрғалиұлы Төлегенов

Төлегенов Әбдіғали Нұрғалиұлы/1.1.1917 жылы туған,Шалқар ауданы,№11 –а./-партизан.1939 жылы әскерге алынған. Ұлы Отан соғысы жылдарында Ресейдің Брянск,Белоруссияың Могилев облысында майдан тылындағы Т.М.Коротченко басқарған П.Клетнянск партизан бригадасында болған. Белынкович ст. маңайындағы көпірді талқандап, Кричев-Унеча жолындағы неміс эшелондары қзғалысын 27 тәулікке тоқтатуға қатысқан, жаудың 20 солдатын жойған. Осы ерлігі үшін Қызыл Жұлдыз, жауынгерлік Қызыл Ту , І дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. Оның ерліктері Ә.Шәріповтың «Партизан қызы», «Арбасу», «Ормандағы от» , «Ұлы Отан соғысы жылдарында» деген кітаптарында жазылған.Ол әскерден елге 1946 жылы оралып, көп жылдар бойы шаруашылық ұйымдарында еңбек етті. Дереккөздер А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Алға балалар үйі

Алға балалар үйі — 1986 жылы Жайсаң, Тамды, Темір, Ақтөбедегі №5 балалар үйінен біріктіріліп құрылған. Типтік жобамен салынған 400 орындық жатақханада орналасқан, қосымша концерт, спорт залдары, шеберхана, кітапхана, асхана бар. Онда 350-400 дей бала тәрбиеленеді. Балалар үйінің қосалқы шаруашылығы (жер көлемі 3 га) бар. Жазда балалар шөп шабуға, мал бағуға, көкөніс егуге жәрдемдеседі. Жазғы каникулда жыл сайын 270 бала сырт қалалардағы оқушылар лагерінде, санаторий, демалыс үйі, куротторда демалады. Балалар үйінде тәрбиеленіп шыққандар арасында жоғарғы оқу орындарын бітіріп,елге танымал болған, азаматтар баршылық. Мұнда 43 мұғалім қызмет етеді, оның 4-еуі Қазақсатан Республикасы ағарту ісінің озық қызметкері белгісімен мараппаталған. Дереккөздер
Әбілқайыр хан ескерткіші

Әбілқайыр хан ескерткіші – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген монументтік өнер ескерткіші. Орналасқан жері Ақтөбе қаласында 2000 жылы Әбілқайыр ханның құрметіне орнатылған ескерткіш. Ескерткіш Әбілқайыр хан даңғылында облыс әкімшілігінің үйі алдында орналасқан. Авторы Ескен Аманжолұлы Сіргебаев – ҚР еңбек сіңірген қайраткері. Сәулетшілері – Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов. Сипаты Тұғырдың биіктігі - 2,8 м, ені - 2,1 м, ұзындығы - 5,8 м. Ескерткіштің жалпы биіктігі - 6,5 м, тұғырға дейін жерден биіктігі - 3 м, жерден жалпы биіктігі - 12,3 м. Тұғырдың материалы - Қордай граниті. Ескерткіш қоладан құйылған, салмағы - 11,2 тонна. Дереккөздер
Өтеміс Алдабергенов

Өтеміс Алдабергенов (1917 жыл, Әйтеке би ауданы, Қарабұтақ кенті - 1991 жыл, Ақтөбе қаласы) — партия-кеңес қызметкері. Өмірбаяны 1942 жылы әскер қатарына шақырылды. Волхов майданында 2-ші атқыштар дивизиясының 200-ші полкінің құрамында майданның ауыр жолынан өтті. Рота командирінің саяси жұмыстар жөніндегі орынбасары. 1945 ж. әскер қатарыннан босаған соң партия-кеңес органдарында қызметте болды. 1962 жылы Ақтөбе облысының кеңес атқару коммитетінің төрағасы болып сайланды. Кейін зейнеткерлікке шыққанға дейін ұзақ жылдар тұрмыстық қамту басқармасының бастығы. Марапаттары 1-ші дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Әбек Алданазаров

Алданазаров Әбек (1930 ж., Қызылорда облысы, Қазалы қаласы - 1980, Ақтөбе қаласы) - Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген гидротехнигі (1976ж). Қазақ Мемлекеттік ауылшаруашылық институтын инженер гидротехник мамандығы бойынша бітірген (1953). 1953-60 жылдары Шұбарқұдық кенті ММС–нің бас инженері, бастығы. 1960-68 жылдары Ақтөбедегі «Қазсубұрғылауқұрылысы» тресі ҚМБ (СМУ) бастығы,1968-80 жылдары «Ақтөбесуқұрылыс» тресінің басқарушысының орынбасары. Оның тікелей басшылығымен Қарғалы су тоғаны, басқа да су шаруашылығы объектілері салынды. «Құрмет Белгісі» (1966), Еңбек Қызыл Ту (1971) ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Иса Алданиязов

Алданиязов Иса Сафуанұлы(1.09.1939 ж. Мұғалжар ауданы, Жаңажол ауылы) - Республика жол құрылысы жөніндегі белгілі маман. Өскемен жол құрылысы институтын (1967), КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Халық шаруашылығы Академиясының басшы кадрлардың мамандығын көтеру институтын үздік бітірген. 1967-69 ж. Алматы облыстық тас жолдар басқармасында аға–инженер, зертхана бастығының орынбасары. 1969-77 жылдары Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау коммитетінде аға–инженер, бөлімше бастығы, бөлім бастығының орынбасары. 1977-80 жылдары Республикалық «Дорстроймеханизация» тресі басқарушысының орынбасары. 1980-91 жылдары Республикалық Автомобиль министрлігінің күрделі құрылыс бөлімінің бастығы, автомобиль жолдарын пайдалану және автосервис Бас басқармасының бастығы. 1991-93 жылдары Республика автомобиль жолдары, кейін көлік құрылысы Министрінің 1-орынбасары. 1993 жылы, осы күнге дейін «Қазақстан жолдары» акционерлік қоғамының 1-вице-президенті. Шевченко-Ақтау-Қаражанбас-Қаламқас жолын салуға тікелей басшылық етті. Марапаттар * ҚР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы, * «Ерен еңбегі үшін » медаліме Дереккөздер
Мұса Алланұлы Алданиязов

Алданиязов Муса Алланұлы/22.12.1926 ж.т. Мұғалжар ауданы, Батпақкөл ауылы/-партия-кеңес қызметкерлері .Алматы жоғары партия мектебін бітірген/1961/.Еңбек жолын 1941 ж. « Жаңажол» ұжымшарында колхозшы болып бастаған. 1942-44 жылдары бастауыш мектеп меңгерушісі . 1944 -50 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қиыршығыс шекарасында әскери қызметте болған. 1950-57 жылдары Алға ауд. Комсомол коммитеті 1-хатшысы, Бессараб МТС –нің партком хатшысы . 1961-68 жылдары Алға аупарткомының бөлім меңгерушісі, Қобда аупарткомының хатшысы , ауд. халықтық бақылау коммитетінің төрағасы , 1968-72 жылдары Ырғыз ауатком төрағасы болған. 1972-86 жылдары Қарабұтық ауд. «Ақкөл» кеңшарының директоры.Еңбек Қызыл Ту , « Құрмет белгісі» ордендерімен , 13 медальмен марапатталған. Дереккөздер А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Богатое (Солтүстік Қазақстан облысы)

Богатое — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, қысқарған "Железин ауылдық округі" құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км-дей жерде, Богатое көлінің солтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 204 адам (105 ер адам және 99 әйел адам) болса, 2009 жылы 89 адамды (42 ер адам және 47 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Яков Федотович Павлов

Яков Федотович Павлов(4 [17] қазан 1917 — 28 қыркүйек 1981 жылы) қазіргі Новгород облысында, Валдай ауданында- Совет Одағының Батыры. 1944 жылдан КОКП мүшесі. Қызыл Армия қатарына 1938 жылы шақырылды. 1941-45ж. Ұлы Отан соғысы кезінде Оңт-Бат., Сталинград,үш- Украин және екі- Белорус майдандарында ұрысқа қатысты. Пулемет бөлімшісінің командирі,зеңбірек нысанашысы және барлау бөлімшісінің командирі болды. 1942-43ж. Сталингард шайқасы кезінде Павлов асқан ерлік пен батырлық көрсетті. Сол жолғы ерлігі тарихта "Павлов үйі" деген атпен белгілі. 1946ж. тамыз әскерден оралған Павлов КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірді. Ленин орденімен Октябрь Революциясы, екі рет Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Доцент

]] Доцент — жоғарғы оқу орнындағы оқытушыға ғылыми мамандығы бойынша белгілі талапқа сай берілетін ғылыми атақ. Ресейде доцент атағы университет жарғысы бойынша 1863 жылы енгізілді. КСРО-да доцент атағы ғылым кандидаты деген дәрежесі жарияланған ғылыми еңбектері немесе ғылымға енгізілген жаңалықтары бар әрі конкурс бойынша доцент қызметіне өтіп, кемінде бір жыл ойдағыдай жұмыс істегеннен соң беріледі. Доцент атағын жоғарғы оқу орнының ғылыми кеңесінің ұсынуы бойынша жоғары аттестациялық комиссия бекітеді. Педагогикалық тәжірибесі мол, жоғарғы мамандығы бар әрі доцент қызметінде конкурспен қабылданып,ойдағыдай еңбек етіп жүрген оқытушыға ғылыми дәрежесі болмаса да доцент атағы берілуі мүмкін. Доцент атағы шетелдерде, көбінесе магистр дәрежесімен шамалас ғылыми дәрежесі бар адамдарға беріледі. Ресей доценті Ресей Федерациясында (РФ) «доцент» термині: а) университеттегі немесе ғылыми-зерттеу институтындағы ғылыми-педагогикалық қызметкердің ғылыми атағын; б) университеттегі оқытушылық қызмет. Осыған ұқсас екі жақты түсіндіру «профессор » ұғымына қатысты орын алады. Доцент атағын берудің белгілі бір тәртібі және мамандарды қабылдаудың белгілі дәстүрлері бар. Дереккөздер
Америкалық ламантин

Америкалық ламантин -сүтқоректілер отрядының бір туқымдасы, Ірі су жануары.Қоңыр-сұр түсті үлкен денесі ескек тәрізді жалпақ құйрыққа ұласады. Ескекке айналған ортаңғы үш саусағының ұшында жалпақ тырнаққа ұқсас тұяқтары болады. Ламантинде алтыдан артық тіс болмайды. Күрек тістің орнына екі мүйізді тақташа түзілген. Ламантиннің жуан да жалпақ кеуде жағына қарай жіңішкеріп,ескекке уқсап барып бітеді. Суда қозғалысын арттыру үшін америкалық ламантин құйрығын пайдаланады. Америкалық ламантиндер дыбысты жақсы естиді. Ересек америкалық ламантиннің орташа ұзындығы - шамамен 3 м. Салмағы 200 - 600 келі арасында. Жаңа туған ламантиндердің ұзындығы - 1,2 - 1,4 м және салмағы шамамен 30 келі болады. Флорида ламантині өсімдіктердің алпыс түрімен, омыртқасыздармен қоректенеді. Ламантиндерде өсімдіктерді шайнайтын азу тісі ғана болады. Зерттеулер кей ламантиндердің тұщы су ішетіндігін көрсетті. Ламантиндер, негізінең 50 - 60 жыл өмір сүреді. Солтүстік Американың оңтүстік-шығысы мен Кариб теңізі бассейнінде, Техастың оңтүстік жағалауында және Бразилия жағалауларында кездеседі. Тұщы су мен ащы суға кезек-кезек барады. Көбінесе теңіздің таяз жағалауында, өзендердің сағасы мен төменгі ағыстарында суасты өсімдіктермен қоректенеді.Суайдарын өсімдіктерден тазарту үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Ируканджи

Ируканджи Ируканджи - омыртқасыздар бөлімі ішекқуыстыларға жататын су жәндігі. Ол кезінде Тынық мұхитының австралиялық аймағында тіршілік еткен. Бірақ жаһандық жылынуға байланысты қазір дүниежүзіндегі мұхиттардың көптеген бөліктеріне тарап кетті. Ол шаққанда «ирукандн синдромы» деп аталатын бірнеше ауру түрлері белгі береді (бастың қатты ауруы, арқаның, бұлшық еттің және іш пен жамбас тұсының ауруы, жүрек айнуы, тершеңдік, қан қысымының жоғарылауы, жүрек соғысының жиілеуі, өкпенің ісінуі, т.б.). Кей жағдайда соңы өлімге әкеледі. Академик Гюго Флекер оны 1952 жылы «ируканджи» деген австралиялық тайпаның құрметіне атады. Ируканджидің ересегінің дене тұрқы тігінен - 12 мм, узынынан - 25 мм, кішігірім ақ қоңырауға ұқсайды. Бірнеше мм-ден бір метрге дейін өсетін төрт жіңішке қармалауышы болады. Қармалауыштар күйдіргіш жасушалардан тұрады. Ируканджилердің тіршілігі мен уы әлі толық зерттелмеген, адамдар олар туралы аз біледі. Ируканджи шаққанда бастапқыда адам ауруын байқамайды. Сөйтіп, уақыт оздырып, удың бүкіл ағзаға жайылып кетуіне жол береді. Медузалар бір орнынан қозғалмай суда бірқалыпты қалықтап тұрады. Сырттай нәзік те талдырмаш болып көрінгенмен, медузалар - қауіпті жыртқыштар. Дереккөздер Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-546-4
Үрме қиякөлең

Каспий маңынан Зайсанға дейін және Қазақстанның батыс бөлігінің ең оңтүстіктегі шекараға дейінгі барлық шөлді аймақтағы құмда өседі. Бұл көпжылдық ұзын да жіңішке тамыр сабақты және көптеген өрмелегіш өркендері бар - құмды қалайтын өсімдік. Ол бірінші болып жылжымалы орнығады, сосын өсіп өнген соң көп уақытқа дейін астында қалып қояды. Сабағы жіңішке , цилиндр тәрізді (ал қияқөлеңдердің көпшілігінің сабағы үш қырлы), жапырағы жіңішке оралған, ұзындығы сабағынан аспайды Масақ саны -3-6 (төменгілері аналық, жоғарғылары аналық), күрделі гүлшоғырына жиналады. Үрме қияқөлеңнің өзіне тән ерекшелігі жеміс салу кезінде аналық күлдері (айналасындағы ) қоршаған қапшықтардың үлкейіп өсіп кетуі. Нәтижесінде үлкен (диаметрі 2 сантиметр айналасында ) үрмеҚАРЫН ТӘРІЗДІ қызыл қошқыл жіпшелермен безенген жарғақ шарлары бар жемістер пайда болады. Піскен қызғылт қызыл, сары жемістер алыс жерлерге желмен жеңіл домалап кете барады. Қияқөлеңнің өсу кезеңі ерте және өте тез. Ол наурызда өсіп өне бастайды, сәуірде гүлдеп жеміс береді. Ал мамырдың басында түгелдей қурап қалады. Бірақ жапырағы қураған күйінде күзге дейін сақталады. Күзгі жаңбыр басталысымен олар қайта жасыл түске енеді, осы күйінде қар астында қалады. Дереккөздер Қазақстан жануарлар сериясы
Сөз дұрыстығы

Сөз дұрыстығы - сөзді, грамматикалық тұлғаларды, сөз тіркестері мен сөйлемді тілдегі мағынасына сай қолдану, шындықты дәл бейнелейтінде етіп жұмсау, орынды пайдалану. Қазақ тілінде самай сөзінің самай шаш, самайын қырау шалған деген мағынада беріліп, адамға байланысты қолданылатыны белгілі. Дегенмен газет-журналдарды оқып отырып мынадай сөйлемдерді ұшыратамыз: "Баса киген түлкі тымағының екі самайына қалың қырау қатқан Өзен қария шанадан түскені болмаса, қозғалмай тұр". Сөзді орнымен пайдаланбаудың бірден бір себебі тіл білмегендіктен емес, мұқиятсыздықтан. Тілдік дағдыға, нормаға байланысты самай, желке дегендер - адамға қарата айтылатын сөздер. Әрине, тымақтың самайы, желкесі болмайды. Адамға қатысты нәрсе айтқанда қолданылатын мұндай сөздерді киімге таңу дұрыс емес. Қазақ тілінде белгілі бір затты я құбылысты әсерлі жеткізу мақсатында бейнелі сөздер, теңеу сөздер, тұрақты тіркестер көптеп қолданылады. Мысалы, "аса көп мыңғырған мал" дегенді алалы жылқы, ақтылы қой деп те бейнелі тіркеспен айтады: "Алалы жылқы, ақтылы қой Аңдыған бөрі жемей ме иесі ұйықтап жатқан соң" (Махамбет Өтемісұлы). От ауызды, орақ тілді Махамбет батыр сөз мағынасын орнымен пайдаланып, айтарын шебер жеткізді. Ал қазіргі таңда қайсыбірі сөз мағынасын Махамбеттей түсіне алады. Мысалы, "Шағын алаңға шықтым. Анадайдан бір отар ақтылы қой шашырай жайылып келеді"(журналдан). Дереккөздер * Уәли Н., Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006. - 264 бет.
Жуашықты қоңырбас

Жуашықты қоңырбас – астық тұқымдасының қоңырбас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Барлық Қазақстанда кездеседі. Далаларда және шөлдерде, құмда және сазды жазықтарда кездеседі, таудың құрғақ беткейлерінде, ол кейде Альпі белдеулеріне дейін көтеріледі. Бұл көпжылдық биіктігі 30-50 см-ға дейін көтеріледі. Онша үлкен емес түп құрады. Сабағының төменгі жағындағы пиязшық тәрізді жуан бөлігіне қор жинайды, соның есебінен ерте Көктемде өсіп жетіледі. Жапырақтары қысқа, жіңішке таспа тәрізді, гүлшоғыры қою шашыраңқы, сопақша сыпыртқы пішінді. Қазақстанда бұл түрдің ерекше тірі туған түрі өседі. Гүлдің орнына мұнда бүршік жетіледі. Гүлдердің қабыршақтары төменгі жағы ұзарып-жуандап, пиязшыққа айналады. Жаңбырлы жылдары пиязшықтан өсіп-өну әдетте өсімдік қурап қалғанға дейін болады. Мұндай жағдайда жас өсімдіктің жапырақтары жан-жаққа шашырап қалатындықтан, қоңырбастың гүлшоғыры жалбырап көрінеді . Мамырдың аяғынды-Маусымда аналық өсімдік қурап қалады және "пиязшықтарын "("ұрпақшыларын ") жерге тастайды. Олар желмен тез таралады. Және күздің алғашқы жаңбырынан соң да өне бастайды. Пиязшықты қоңырбас - төзімді өсімдік, топырақтың сортаңдығына, тастақты топыраққа төзеді. Ең бір мықты қасиеті малдың таптауында да қарсы тұра алады. Далалы жерлер қау, бетеге сияқты астық тұқымдастар мал көп жайылған жерлерден тез жоғалып кетеді, ал олардың орнын жуашақты қоңырбас басады. Көп жерлерде, әсіресе тауларда қоңырбастың көптігі алдыңғы жылдарда мал жайылғандығын білдірді. Дереккөздер Қазақстан жануарлары сериясы
Қызыл жыңғыл

Қызыл жыңғыл - Қазақстанда өсетін он жыңғылдардың ішіндегі ең көп тарағаны. Ең Солтүстік алқаптар мен таулы тарбағатай жне Алтай, Батыс Тянь-Шань қыраттарынан басқа еліміздің барлық аумағында дерлік кездеседі. Өзен, көл жағалауларында, құмды және саз кергішті далаларда және шөлдерде құм үйінділерінде, сортаң жерлерде орман-тоғайларда өседі. Бұл бұта немесе кішкене ағаш биіктігі 3-5 метрге дейін. Қарасұр қабықты және қызғылт жылдық өркендерімен. Жасыл өркендерде жапырақтары ұсақ қылқан жапырақтыларға (Қарағай) ұқсас, ұшындағы тығыз гүл шоғыры шашақ, ұзындығы 3-5 см және ені 0,5 см-дей ұзын немесе қысқа сыпыртқыға жиналғын. Гүлдері ұсақ, қосжынысты, бес мүшелі, қысқа гүл табанына орналасқан. Ұзындығы 1 мм-дей онша байқалмайтын тостағаншалы, желектері аздап үлкендеу. Гүлдеу мерзімі кезінде рюмка тәрізді күлте түзеді, жеміс берген кездегі түспейді, бұл осы түрдің өзіндік ерекшелігі болып табылады. Жаңа гүлшоқтарының пайда болуы есебінен гүлдеу мерзімі ұзаққа созылады, Мамырдан Қазанға дейін. Гүлдер болған шашақтарда жемістер біртіндеп пісп жетіледі, жемістері пирамида тәрізді ұшқырлы қауашақ. Тұқым саны көп, ұсақ (0,5 мм), бас жағында тінді, тігінен бастап ұзын түктермен жабылған. Айтарлықтай ұшуға жетілген аппараттары бар тұқымдар ауада еркін қозғалып, кейде өте қашық жерлерге ұшып кетеді. Қолайлы жағдайға тап болғандары жаңа шіліктер құрайды, өсіп өнеді. Басқа өсімдіктер мекен етіп үлгермеген жерлерді иеленеді. Мұндай жағыдай кеуіп қалған Арал теңізінің орнынан байқалады. Теңіз тартыла түсуде. Ончң ізімен біржылдық сораңдар және қызыл жаңғылдар жылжып барады, біраз жылдар өткен соң қалың шіліктер алқабын құрайды. Дереккөздер
Тораңғы

Тораңғы – талдар тұқымдасының теректер туысына жататын ағаш. Қазақстан аумағында тораңғы ағашының 3 түрі өседі. Оның бірінші түрі – қара тораңғы , ал екінші түрі – ақ тораңғы деп аталады. Бұ­лардан басқа Литвинов тораңғысы да өседі (Винтерголлер, 1976). Кейбір системалық жүйелерде өзінше бөлек туыс деп есептеледі. Шөлді Арал аймағынан Балқаш-Алакөл ойысына дейінгі аралықта бұрынғы өзен арналарында, озен жағаларында құмды массивтердің арасындағы егістіктерде, тіпті, кейде тақырға ұқсас сортаң жерлерде кездеседі. Бұл теңдесі жоқ жуан діңді және шашыраңқы жарты шар тәрізді әдемі ағаш. Ұзын жолақты қабығы сарғыш-сұр, тереңде, ұзын сызатта жіңішке. Түрге тән белгілі жас өркендер мен қысқа бұтақтардағы жапырақ пішіні болып табылад, түрдің атауы да осыған байланысты берілген. Жас өркендердегі жапырақтар қысқа сағақты, сопақша қияқ тәрізді үшкір тақталы, тақта ұзындығы 7 см-дейін. Бұтақтағы жапырақтар ұзын бүйірі қысыңқы сағақты, ұзынжығы бірдей, дөңгелек тақталы, жиегі теріс немесе иілген тісті. Тораңғы басқа теректер сияқты екі үйлі ағаш, желдің көмегімен тозаңданады. Аталық масақтар қысқа, тығыз, жуан ұзынждығы 2,5 см және жуандығы 0,5 см, гүлдер сагны көп қою қошқыл түсті тозаңқаптары бар. Жеміс беретін сырғалар аталықтарынан екі есе ұзын. Гүлдеу мерзімінің басында олар тік немесе жоғары қарай қиғаш, кейін доға тәрізді төменге иіледі. Жемістері - барынша үлкен, ұзындығы 1 см шамасында қауашақтар бөтелке тәрізді, үстіңгі беті тегіс немесе қыртыстанған. Олар екі жақты ашылады. Тұқым саны көп, ұсақ, жұқа жібек тәрізді түктер шоғының көмегімен желмен тез таралады. Тораңғы, шөлдің ландшафттардың жандандыратын, безендіретін тамаша ағаш. Ерекше сән беретін мықты кәрі ағаш. Биіктігі 30 метрге дейін, діңінің диаметрі 2 метр, өкінішке орай табиғатта мұндай ағаш өте аз. Тағы қараңыз * Ақ тораңғы * Қара тораңғы Дереккөздер
Сурикат

Сурикат - шұбалаң құйрықтылар тұқымдасына, жыртқыштар отрядына жататын сүтқоректі жануар. Ол Калахари шөлін, Ботсвананы, Оңтүстік Африканы мекен етеді. Таралыңқы денесінің ұзындығы - 25 - 35 см, құйрығы - 17 -25 см. Салмағы - 730 грамдай. Аталығы аналығынан сәл үлкендеу. Ұзын да жұмсақ жүні - қызғылт сары, қоңыр түсті. Басы - ақ, құлағы - қара, құйрығы - сарғылт. Құйрығының ұшынан иығына дөйін көлденеңінен орналасқан қара жолақтары бар. Тереңдігі 1,5 метрге дейін баратын бірнеше есігі бар ін қазады. Паразит жәндіктер пайда болса немесе бір жайсыздық сезілсе, ол інді тастап, басқа інге көшіп кетеді. Екі-үш отбасы топ болып бірігіп, 20 - 30 бастан тұратын шоғыр қурайды. Шоғыр мүшелері белгілі бір тәртіпкө бағынады. Басқалары жем іздеп немесе ойнап жүргенде бір екеуі кезектесіп мекенін күзетөді, Сурикаттар індерінде өздерімен сары мангуст пен жер тиінінің бірге тұруына қарсы болмайды. Сурикаттың аналығы жылына төрт ретке дейін төлдейді. Кейде төрт-бес, кейде жетеу табады. Шақалары анасын 7-9 апта емеді. Сурикаттар 10 жыл өмір сүреді. Олар негізінен жәндіктермен қоректенеді. Сурикат ін қазып жатқанда топырақ түспесін деп құлағын бітеп алады. Оның шатындағы хош иіс шығаратын безі тері қатпарларының астында көрінбей тұрады. Осы тері қатпарларының арасында хош иісті сұйықтық сақталады. Дереккөздер
Пароди Джованни

Пароди Джованни (4.8.1889, Аккуи, Пьемонт,-16.12.1962, Турин)- итальян жұмысшы қозғалысының қайраткері. 1909 ж. соц. партия қатарына өтті. Турин кәсіпорындарында фабрика-завод советтерін тұңғыш ұйымдастырушыладың бірі. Компартияның (1921) негізін қаласты, оның ОҚ-не сайланып, секциясын, Генуя ұйымын басқарды. Саяси қызметі үшін бірнеше рет түрмеге отырып, елден кетіге мәжбүр болды. 1945ж. Жалпыға бірдей итальяндық еңбек конфедерациясы басқару комитетінің мүшесі және металшылар федерациясының бас секретары болып сайланды. 1945-51ж. ИКП ОК-нің, 1951-62ж. ИКП Орталық Бақылау Комиссиясының (ОБК) мүшесі. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Нубиялық таутеке

Нубиялық таутеке Нубиялық таутеке - сүтқоректілер класы ашатұяқтылар отряды қуысмүйізділер түқымдасына жататын жануар. Еуразияда, Солтүстік және Шығыс Африкада тіршілік етеді. Альпілік таутеке латын тілінде «каприкорнус» деп аталады . Испандық таутеке мен Орта Шығыс нубиялық таутеке альпілік таутекеге өте жақын туыс. Нубиялық таутеке - дене тұркы жағынан таутекелердің ішіндегі ең кішкентайы. Аналығы аталықтарынан үш есе кіші болады. Аталықтарының денесінің үзындығы - 125 см, шоқтығына дейінгі биіктігі - 75 см, салмағы - 62,5 келі. Аналығының денесінің үзындығы - 105 см, биіктігі - 65 см, салмағы - 26,5 келі. Таутекелер 3000 -7000 метрлік биіктіктегі биік те тік құз жартастар арасын, әсімдігі сирек жерлерді мекен етеді. Тіршілік ететін ортасына байланысты түсі қоңыр-сары болады. Тамыз айынан бастап текесінің терісі қоңырқай тартып, кейіннен қарайып кетеді. Текесінің сақалы, арқасында қара жолағы болады.Ұзын да жіңішке мүйізі алдымен артқа қарай иілген. Текелерінің мүйізі - бір метр, ешкілерінің мүйізі 30 см-ге дейін жетеді. Маусым сайын таудың басынан - етегінен басына ауысып отырады. Күйекке қазан- қарашада түседі. Табиғатта 10-16 жыл тіршілік етеді. Қуаңшылық кезінде су ішу үшін төменге түскен таутекелерді бедуиндер аңдып тұрады. Таутекелер жауыннан мүйізімен сүзіп қорғанады. 1997 жылғы санақ бойынша, жер жүзінде қазір 2500 бас таутеке ғана қалды. Халықаралық Қызыл кітапқа жоғалу қаупі төнген жануар ретінде енгізілген. Дереккөздер Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-546-4
Франц фон Папен

Франц фон Папен (29.10.1879, Верль, Вестфалия,- 2.5.1969, Оберзасбах, Баден) — фашистік Германиядағы басты соғыс қылмыстыларының бірі. 1913-15ж. АҚШ-тағы әскери атташе. 1921-32ж.- прусс ландтагының депутаты. 1932ж. шілде-қарашада реакциялық үкіметті басқарды. 1933ж. қаңтарда фашистік диктатураны орнатуға белсене қатысып, Гитлер үкіметінде вице-канцлер болды. 1934ж. шілде-1938ж. наурыз- Австрияда, 1939-44ж.- Түркияда елші. 1946ж. Нюрнбергтегі халықаралық әскери трибуналға тартылып, кейін трибунал құрамындағы ала ауыздық салдарынан ақталды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Трактор Бригадалардың түрлері

Қазіргі кезде механикаландырылған бригада ауыл шаруашылық өндірісінің негізгі өндірістік бөлігі болып табылады. Механикаландырылған бригадалардың басты артықшылығы - оған көптеген жағдайларда жердің, техника мен жұмыс күшінің бекітіліп берілуі болып табылады.Өнімнің мөлшері, сапасы мен өзіңдік құны, яғни бүкіл шаруашылықтың рентабельділігін, оның өзін-өзі аұтай принципін жүзеге асыру қабілетін анықтайтын негізгі көрсеткіштер, механикаландырылған бригадалар жұмысының тиімділігіне байланысты. Ауыл шаруашылық өндірісінде механикаландырылған бригадалардың мынадай түрлері бар: дербес трактор бригадалары, комплексті механикаландырылған бригадалар және трактор егіс бригадалары.Бригадалар түрлеріндегі мұндай айырмашылық шаруашылықтардың өндірістік жағдайларының бірдей еместігіне байланысты. Жер, жұмыс күші мен еңбек құралдары бір кісінің иелігінде болатын бригадаларда, жер учаскелерін өңдеуде иесіздік жойылады, өндірістік жоспардың орындалуы жөніндегі жауапкершілік күшейеді, аз шығын жұмсай отырып ауыл шаруашылық өнімін өндіру артады. Механикаландырылған трактор бригадаларының ішінде механикаландырылған звенолар, уақытша құрылған топтар, комплексті отрядтар, т.с.с. болуы мүмкін. Отрядтар ауыл шаруашылық дақылдарын жинау, тыңайтқыштар дайындау мен тасу, ауыл шаруашылық өсімдіктерінің зиянкестері мен ауруларына қарсы күресу, шабындықты суару, өнім тасымалдау жіне басқа жұмыстарда көбірек таралған. Шаруашылықтардың өндірістік бөлімшелерінде еңбекті ұйымдастыру формасы, шаруашылықтың өндірістік жағдайлары мен мүмкіндіктеріне сәйкес келіп, бригаданың жұмыста неғұрлым жоғары нәтижеге жетуін қамтасыз етуге тиіс. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Картопты жинау тәсілдері

Картопты тікелей комбайнмен, сондай-ақ комбайнмен бөлектеп жинау тәсілімен жинайды.Тікелей комбайндауды өнімділігі гектарына т астам болғанда және топырақтың ылғалдылығы проценттен кем болғанда қолданады.Жеңіл және орташа топырақты, тасы көп топырақтан басқа барлық аймақтарда картопты егуге ұсынылатын КҚУ-2А комбайны қазір кең таралып отыр. Жеңіл құмды топырақта және ұсақ тастары жиналған топырақта електі комбайн пайдаланылады. Жинақтап құрастырылған машиналарды пайдалану тәсілі ірі тастары көп учаскелерден басқасында, ылғалдылығы мол болатын жағдайларда қолданылады. Бұл тәсідһлде УҚВ-2 универсальді картоп қазғыш дестелер жасағышпен жанында жиналмай жатқан қатары бар қатараралықты ең алдымен қазып, сонан кейін екі немесе төрт қатарлы етіп түйнектерді үйеді. Картопты дестеде 2-3 сағат жатып кепкеннен кейін комбайнмен қасында қазылмай жатқан қатарды қазып және дестеде жатқандарды да бірге жинап алып кетеді. Бөлектеп жинау тәсілі тікелей комбайнмен жинау мүмкін болмайтын, комбайнды кейде пайдаланып, кейде пайдаланбайтын ылғалы көп топырақтарда қолданылады.Бірінші жағдайда УҚВ-2 дестесалғышпен төрт немесе алты қатардағы түйнектерді қазып, оларды жиналған танапта дестеге салады.Дестелер 2-3 сағат кептірілгеннен кейін арнаулы жабдықтармен ыңғайланған комбайнмен жиналады. Екінші жағдайда картопқазғыш екі қатардың түйнектерін қазып, оларды топырақтан бөліп және қолмен жинап алу үшін жердің бетіне шығарып отырады. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Байзолла Алдияров

Алдияров Байзолла (1924, Ақтөбе губ. Ақтөбе у./ кейін Новоресей ауданы / Бұлақ ауылы – 1990, Хромтау ауданы, Оңғара ауылы) - механизатор. Соиалистік Еңбек Ері (1957ж).1936-1958 жылдары Қызылжар МТС-ында, кейін Киров атындағы ұжымшар, комбайнер, механик, МТС меңгерушісі. Егіншілік мәдениетін көтеріп, астық бастыруда үлкен жетістікке жеткен. 1956 ж. Мәскеудегі халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысты. Ленин орденімен, «Тың жерді игергені үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Алдияр мазары

Алдияр мазары - Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Сабындыкөл ауылынан солтүстікке 3 км. жерде орналасқан ХІХ ғ. ескерткіші. Сегіз қырлы, күмбезді мазардың қабырғалары күйдірген және шикі кірпіштен өрілген. Мазардың жоғарғы бөлігі жұлдыз тәрізді, оның үсті сегіз қырлы, ең биігі шар тәрізді күмбезбен аяқталады. Биіктігі 4,1 м. Дереккөздер
Алифиренко Юрий Михайлович

Юрий Михайлович Алифиренко (13.04.1965 ж., Хромтау қаласы) - бокстан КСРО чемпионы. Ол 10 жасынан бокспен айналысты. 1978 жылы Қостанай қаласында өткен спорт мектептері аралық жарыста Қазақстан чеспионы болды. 1981 жылы Могилев қаласында жасөспірімдер арасындағы біріншілікте КСРО чемпионы тұғырына көтерілді. 1982 жылы Минск қаласында Еуропа біріншілігіне (67 кг салмақта) қатысып, «Теміржолшылар» спорт қоғамы арасындағы чемпион атанды. Одақтық құрама командаға қабылданды .1982-84 жылдары әскерге алынып, спортшылар ротасында қызмет етті. Финляндия, Германия, Испания, Куба, Африка елдерінде өткен Халықаралық турнирлерінде жеңімпаз атанды, бірнеше рет алтыннан алқа тақты. Қазір Мәскеу қаласында балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде жаттықтырушы. Дереккөздер
Лай (өзен)

Лай – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Тарбағатай жотасының оңтүстік беткейінің орта тұсындағы бұлақтардан алып, Атығай қонысына 8 км жетпей жерге сіңіп кетеді. Гидрологиясы Су жиналатын алабы 167 км 2 . Ұзындығы 31 км, жалпы ұзындығы 12 км болатын 6 саласы (жылғасы) бар. Лай қыстауына дейінгі арнасы жартасты, жарқабақты өңірмен өтеді, одан төменде арнасы мен аңғары кеңейеді. Төменгі арнасында жаз айларында суы қарасуларға бөлініп қалады. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толысады.‎ Дереккөздер
Самұрат Алматұлы

Алматұлы Самұрат/Шахмұрат/ (1845-1922)-айтулы ортадан шыққан , ерте ел басқаруға араласып , еңбегі Ырғыз өңіріне танылған тұлға, 1864 жылдан 1910 жылға дейін ел басқару қызметінде болады. Ол 1864-1889 ж. 54 дистанция бастығы , шөмекей руының биі, Қожакөл болысының кандидаты, Кенжеқара болыстығының тұңғыш болысы болып сайланып, оны 1911 жылға дейін атқарған . Торғай облысы әскери губернаторының 1889 ж. 25 қыркүйектегі №29 бұйрығымен Ырғыз уезі бастығының кіші көмекшісі болып тағайындалған . 1889-1901 ж.Ырғыз уезінің құрметті бітімші судьясы қызметін атқарды. 1901-1903ж. Торғай облысы басқармасының қарауында қызмет істейді. 1903 жылы 17 мамырда Торғай селолық-шаруашылық қоғамы мәжілісінің қаулысымен сол қоғам кеңесінің мүшесі болып сайланған. А.С. ел басқару жұмысында және патша үкіметінің жоғары органдары тағайындаған мемлекеттік қызметтерде 41 жыл еңбек еткен. Ол осы жылдар ішінде Станислав күміс медалімен ,Аннаның күміс медалімен, Станислав алтын медалімен марапатталған. 1912 ж. Самұратқа император ұлықтары әулетінің құрметті азаматы жоғары атағы берілген . Шежіре: Самұрат-Алмат-Тобаберген-Киікбай-Әлібек-Қалақ-Шобдар-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей Дереккөздер А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Байғали Алманов

Байғали Алманов (1904, Ырғыз ауданы - 1984, Қарабұтақ селосы) - әнші, ақын, домбырашы. Еңбек жолын жалшылықтан бастап, Ырғыз өңірінде құрылған «Қызыл Отау» ( бұқаралық мәдени- ағарту мекемесі) бастығы болған (1925). Бұл мекеме ауылдағы сауатсыздықты жою, шаруалар арасындағы үгіт-насихат жұмысын жүргізу, концерт, сауық кештерін өткізумен айналысқан. 1930-40 жылдары Ырғыз ауданының Мәдениет үйінде ұлт-аспаптар оркестірінде домбырашы. 1940-64 жылдары Қарабұтақ ауданының Мәдениет үйінде домбырашы, көркемөнерпаздар үйірмесінің жетекшісі. Ол халық ақыны Жөкей Шаңғытбаевтың «Құл мен қыз» поэмасын, «Қобыланды», «Алпамыс», т.б. эпостық батырлар жырын таратушы болған. Өз жанынан отан, туған жер жайлы толғаулар шығарған. Дереккөздер
Алмағанбет Атай

Алмағанбет Атай (1927) Темір ауданы, Басшиелі ауылы - байырғы теміржолшы. 1950 жылдан темір жол саласында. Қандыағаш станциясында жүк пойызының аға кондукторы, 1953-86 ж. Поезд құрастырушы, 1986-91 жылдары жол көрсеткіш күзетінің кезекшісі. КБОК (ВЦСПС) 17 съездіне делегат болған (1982). Екі рет Еңбек Қызыл Ту (1971, 1974), Октябрь революциясы (1982) ордендерімен, «Құрметті теміржолшы» (1977) белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Бозша Алтаев

Алтаев Бозша (1898, Торғай қаз., Ақтөбе облылсы, Ырғыз у №15 а - 1984, Әйтеке би ауданы) - шопан. Социалистік Еңбек Ері (1949/). 1930-60 ж. «Ортақшыл» ұжымшарында (1950), «Жаңа дәуір» ұжымшары (1954), «Северный» кеңшары болып қайта құрылды, аға шопаны болды. 1945-47 ж. әр 100 саулықтан 119-127–ден қозы алып, аман сақтады. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. 1956 ж. «Қазақ КСР-ның еңбегі сіңген мал шаруашылығы шебері» атағы берілген. Дереккөздер
Қарақозы

Қарақозы — Батыс Үстірт кемерінің шығыс бөлігіндегі құдық. Орналасқан жері Маңғыстау обл, Маңғыстау ауд, Сайөтес а-ның солт-нде 25 км жерде Қарнау қонысы маңында орналасқан. Сипаттамасы Теңіз деңгейінен 190 м биіктікте жатыр. Терңд. 10 м, су шығымы 110 л/сағ. Үстірттегі төбелердің ортасында жатыр. Батысында 20 м-лік кемер, оның етегінде көне қорған қирандылары бар. Солт-нде Мамырлы, Балбұлақ, шығысында Қырқыстау, Жұмабаз құдықтары, оңт-нде Сақырамажонтық, Тайлақ бұлақтары орналасқан. Құдық мал суаруға қолданылады.
Лайлы

Лайлы – Көкпекті алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзыңдығы 38 км, су жиналатын алабы 321 км 2 , жалпы ұзындығы 36 км болатын 30-дан астам саласы бар. Ірілері: Оразбай, Жуандық. Бастауы Бастауын Қайыңдышоқ орманының (қонысының) оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Құлынжон ауылы маңында Құлажон өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Лайлы қыстауына дейінгі арнасы жарқабақты, жарлауытты, одан төмеңде аңғары кеңейіп сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Арнасында жыл бойы су болады. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Кей жылдары жазда Көкжыра ауылынан төменде ағысы қарасуларға бөлініп қалады. Самар ауылы маңында өзенге шағын бөген салынған. Алабының басым бөлігі техникалық дақылдарға арнап жыртылған, сондай-ақ өзен алабы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер