kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Айырбас

Айырбас - резерв қоры - екі мақсатты көздеп қалыптасатын кітапхана қорының бөлігі. Айырбас қоры Айырбас қоры - арнаулы жасалған шарттарда басқа кітапханалармен құжаттарды өзара айырбастауға немесе оларды тегін беруге арналған кітапхана корының бөлігі. Қоры жаңарту Қоры жаңарту - қордың қалыптастыру процесінде әдебиеттердің келіп түсу және шығарылу есебінен мазмүны мен аумағының өзгерісі. Қордың жаңарғыштығы Қордың жаңарғыштығы - талданып отырған кезек ішінде кордың жаңару дәрежесін сипаттайтын көрсеткіш болып табылады (бір жыл- дан бес жылға дейін) Н 100 формуле: Н = • 100% Дереккөздер
Айыркөл

Айыркөл – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра кентінің солтүстігінде, Өлкейек және Торғай өзендерінің түйіскен жерінде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 45,5 км 2 . Ұзындығы 21,4 км, ені 2,7 км. Тереңдігі 4 м-ден астам. Жағалауы жазық. Батысынан ұзындығы 10 км-ге жететін өзен ағып шығады. Суы ащы. Қазанның аяғы мен қарашаның басында мұзы қатып, көкектің 2-жартысында ериді. Көлде табан балық өседі. Жазда көл жағалауы демалыс орны ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Академия

Академия — ғылыми қоғамдардың, мекемелердің, оқу орындарының атауы. "Академия" сөзі гректің Akademos деген мифтік батырының атынан шыққан. Біздің заманымыздан бұрын 4 ғасырда Афины маңындағы "қасиетті бақ" сол батырдың атымен аталып, онда Платон өз шәкірттеріне лекция оқыған. Ғылыми мекемелерде, оқу орындарында "академия" атауы содан бері қолданылып келеді. Эллинизм дәуірінде академия типіне жақын ғылыми қоғамдар пайда болды (мысалы, Александрия мусейоны, Біздің заманымыздан бұрын 3 ғасыр). Орта ғасырлық шығыста Бағдадтағы "Ғалымдар үйі" ("Байту-л-хикма-академия", 9 ғасыр), Хорезмдегі "Маъмун академиясы" (11-ғасырдың басы), Мараға обсерваторияларындағы (13 ғасыр), Самарқандағы (15 ғасыр) ғылыми қоғамдар алғашқы академиялық орталықтар іспетті болды. Еуропада (15-16 ғасырлар) Италияның әртүрлі гуманитарлық ғылыми қоғамдары академия деп аталды. Ғылыми орталық ретіндегі академиялар 17 ғасырдан бастап Лондонда (1660), Парижде (1666), Берлинде (1700) құрылды. Ресейде ҒА-сы 1725 жылы ашылды. Қазақстанда 1946 жылы құрылды. Қазақстанда бірнеше салалық академиялар (Ауыл шаруашылық Ғылым Академиясы, Медициналық Ғылым Академиясы, Көлік және коммуникация Академиясы Педагогикалық Ғылым Академиясы, Көркемсурет, Гуманитарлық Ғылым Академиясы, Жоғары әскери Академиясы т.б.) бар. Дереккөздер
Акварель

Акварель (— су) құрамында суға еритін желім қосылған түрлі-түсті бояу. Кескіндеменің ең әсерлі түрі. Акварель бояуларының ерекшелігі — мөлдірлігі. Бұл кескіндеме техникасында ақ бояу мүлде қолданылмайды. Ақ бояуды кескіндеме жазылатын ақ қағаздың өзі ауыстырады. Шығарманың ең жарық нүктелерінде қағаздың тиісті жерлері мүлде боялмайды. Акварель бояулары қолдануға ыңғайлы және қарапайым. Соған қарамастан, Акварель техникасы — мейлінше күрделі. Акварель бояуын И.Е.Репин, Т.Г.Шевченко,А.Ғалымбаева, Ү.Әжиев, Ә.Қастеев т.б. өз кескіндемелерінде шеберлікпен қолданған. Дереккөздер
Аккредитив

Аккредитив ( – сенімділік) – Банк есебінің бір түрі. Төлеушінің тапсырмасы бойынша банкте ашылады. Қолма-қол ақшасыз есептеудің түрі ретінде аккредитив халықаралық коммерциялық операциялар бойынша есеп айырысуға және ұйымдар арасындағы төлемдерді жүзеге асыруға қолданылады. *Жеке тұлғаның банктен ақша алу құқығын растайтын бағалы қағаз. Бұл жағдайда аккредитивте ақша алушының аты-жөні мен берілетін ақшаның мөлшері анық көрсетіледі. Есеп айырысу жөніндегі банктер арасындағы келісімдерге сәйкес аккредитивте көрсетілген ақшаны тиісті банк қолма-қол төлеуге міндетті. Аккредитив түрлері: ақша және тауар түрінде болады. Ақша түріндегі аккредитивті қызмет бабымен, саяхатқа шетелге шыққан, не ел ішінде жүрген адамдар кеңінен пайдаланады. Тауарлық аккредитив негізінде халықаралық саудадан сатып алушы мен тауар жеткізушінің арасында есеп жүргізгенде қолданылады. *Аккредитивтердің қайтарылмалы (аккредитив жұмыс істеген кезеңде аккредитивті ашқан фирма оның күшін жоя алады) және қайтарылымсыз (эмитент банктің қатаң міндеттемесі беріледі), расталған (яғни оны ашқан банк кепілдік берген) және расталмаған (импорттаушының тапсырмасымен экспортгаушының банкінде ашылады, бұл орайда аккредитивтерді төлеу жөніндегі жауапкершілік импорттаушы банкінің ғана мойнында болады), револьверлік (лимиттің жалпы сомасы мен оның күшінде болу мерзімі ауқымына пайдаланылуына сәйкес өздігінен толықтырылып отырады), аудармалы (өзге тұлғалар толығынан немесе ішінара пайдалана алады). Дереккөздер
Акмолинская Правда

«Акмолинская правда» — Ақмола облыстық әкімшілігі мен мәслихатының газеті. 1939 жылы қазан айынан шыға бастады. Көлемі —4 бет, қалыбы — А 3. Тың өлкесінің құрылуына байланысты «Целинный край» (1962 — 65), «Целиноградская правда» (1965 — 82) деп аталған. 1992 жылдан бастап қазіргі атымен шығып келеді. Негізгі мақсаты — халықты астаналық облыстың тыныс-тіршілігі, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібінің, жалпы экономикасының даму барысымен жан-жақты таныстыру. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Акмолинские Областные Ведомости

“Акмолинские областные ведомости” — Омбыда 1871 — 79 жылдары айына екі рет, 1880 — 1914 жылдары күн сайын шығып тұрған ресми газет. Генерал-губернатырдың баспасөз басқармасының органы. Газеттің ресми бөлімінде — Ресей үкіметінің қаулы-қарарлары, нұсқаулары, бұйрықтары мен жарлықтары, бейресми бөлімінде әртүрлі хабарлар, облыстағы кейбір оқиғалар туралы деректер тізбесі жарияланды. “ Акмолинские областные ведомостиге” қосымша ретінде қазақ тілінде “Дала уәлаятының газеті” (1888 — 1902), орыс тілінде “Особое прибавление к Акмолинским областным ведомостям” (1888 — 93), “Киргизская степная газета” (1894 — 1901) шығып тұрған. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Акр

Акр (; халықаралық белгіленуі: ac немесе акр) — ауданның ағылшын өлшеу жүйесіндегі өлшеу бірлігі. 1 акр 4840 ярд 2 4046,86 м 2 . Ұлыбритания мен АҚШ-та (Акр=4047,86 м 2 , ал Ирландия мен Шотландияда акрдың бұдан сәл өзгеше өлшемдері де қолданылады. Дереккөздер # Қазақ энциклопедиясы — I том
Актив

Актив, активтер (латынша actіvus) — # заңды тұлға меншігіндегі жылжымалы және жылжымайтын мүлік, игілік, дәулет, ақшалы қаржы, құнды қағаздар, патенттер, банктегі салымдар, авторлық құқықтар, негізгі және өндірістік қорлар, яғни экономикалық қызметте пайданың көзі ретінде табысқа иелік ететін субъектіні пайдаланатын не пайдалануға жарайтын қоғамдық байлықтың барлық түрлері. Активтерді әртүрлі ерекшеліктеріне байланысты материалдық активтер (жабдықтар, құрылыстар, қарыз міндеттемелері) және материалдық емес активтер ( патенттер, ақыл-ой еңбегінің нәтижесі, сауда маркілері, мәртебе, атақ, жеңілдік, басқа кәсіпорындардың несие міндеттемелері, ресурстарды пайдалануға ерекше құқық тағы басқа) болып бөлінеді. Пайдалану дәрежесіне (айналымдағы, айналымнан тыс, күдікті, нәтижесіз, тағы басқа) өтімділігіне сәйкес (өтімді, өтімсіз), тозу деңгейіне, қызметтегі мерзіміне, не болмаса басқа иелікке беруіне (жалға, меншікке тағы басқа) байланысты да өзгешеліктері болуы мүмкін; # бухгалтерлік баланстың(тепе-теңдіктің) екі жағының бірі. Онда барлық бағалы заттардың (құрал-жабдықтардың, тауарлардың, қаржының тағы басқа) түрлері, олардың орналасуы мен пайдалануы көрсетіліп, шаруашылықтағы атқаратын қызметіне қарай топтастырылады; # табыстың шығыннан артқан бөлігі. Дереккөздер
Активті Турбина

Активті Турбина– жұмыстық дененің энергия түрленуі жылжымайтын сопло немесе бағыттауыш аппаратта жүзеге асатын құрылғы. Жұмыстық дене ағыны Активті Турбина қалақшалары арасындағы қисық арналарда (каналдарда) бағытын өзгертіп, турбинаны айналдырады да оның кинетик. энергиясы механикалық энергия.
Актиноидтар

Актиноидтар, актинийліктер — элементтердің периодтық жүйесінің VІІ қатарында, актинийден кейін орналасқан. Реттік нөмірлері 90-нан 103-ке дейінгі 14 элемент. Оған: торий (Тh), протактиний (Pa), уран (U), нептуний (Np), плутоний (Pu), америций (Am), кюрий (Cm), берклий (Bk), калифорний (Cf), эйнштейний (Es), фермий (Fm), менделевий (Md), нобелий (No) және лоуренций (Lr) жатады. Актинийліктердің электрондық құрылысы мен химиялық қасиеттері ұқсас келеді. Олардың барлық изотоптары радиоактивті. Торий, протактиний, уран ғана табиғи түрінде алынған, қалғандары қолдан жасалған. Жер қыртысында торий (110-3), уран (410-4) және протактиний (710-11%) аз да болса кездеседі. Уран және плутоний изотоптары: 233U, 235U, 239Рu атом бомбаларында қопарылғыш зат және ядролық реакторларда отын ретінде қолданылады. Ураннан кейін орналасқан актинийліктер трансуран элементтерге жатады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы I том
Израиль Яковлевич Акушский

Акушский Израиль Яковлевич (30.7.1911, Украина, Днепропетровск — 2.4.1992, Мәскеу) — ғалым, техникалық ғылым докторы (1961 жылы), профессор (1966 жылы), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденттік мүшесі (1970 жылы). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1932 жылы). 1953—56 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Машина және есептеу математика лабораториясының меңгерушісі болды. Акушский есептеу математикасы мен техникасы саласында қалдықтар кластары жүйесіндегі жаңа бағыттың, есептеу процестерін ұйымдастыру мәселелерінің негізін салған. Сондай-ақ есептеу теориясын, бағдарламалау негіздерін, қолданбалы инженерлік шешімдер мәселесін зерттеген. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Акцелераттану

Акцелераттану (латынша acceleratіo — жылдамдау, үдеу) — # биологияда — организмнің шектен артық тез өсіп жетілуі. Онда организмнің белгілі даму сатысында ұрықтың бір бөлігі тез жетіледі. Мысалы: сүтқоректілердің сүт тісі негізгі тіс жетілгенше соның қызметін атқарады, кейбір балық түрлерінің омыртқа доғасы, қабырғалары шеміршек сатысынан өтпей-ақ, бірден сүйекке айналады. # антропологияда — балалар мен жасөспірімдер бойының тез өсуі мен физиологиялық құрылысының жетілуі. Мысалы: 1930 жылға қарағанда, 1990 жылғы 10-11 жастағы қазақ қыздарының бойы 13 см, дене салмағы 8,9 кг-ға артқан. Акцелераттануға көбіне әлеуметтік жағдай өте күшті әсер етеді. Акцелераттануды түсіндіретін бірнеше ғылыми болжамдар бар (тамақтың сапасының жақсаруы, қоршаған ортаның әсері, әртүрлі аймақта тұратын адамдар арасындағы некенің көбеюі). Акцелераттану барлық елде бар. Бірақ оның көрсеткіштері кішігірім қала мен ауылдық жерге қарағанда үлкен қалаларда жоғарылау болады. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Акцент

Акцент (, — екпін), тіл білімінде — # Екпін; # Өзге тілде сөйлеушінің ауызекі сөзіндегі ерекшелік; # Өзінің ана тілінде емес, басқа тілде сөйлеушіге тән өзіндік айтылуы және бөтен тілдердің дыбыстарын ана тілінің дыбыстарымен еріксіз алмастыруында көрінуі. # Екпін түсетін дыбысты көрсететін таңба. Музыкада — акцент музыкалық шығарманың жеке дыбыстарына, аккордына ерекше екпін, күш беріп, даралап ойнау (Акцент белгісі: >, у, sf тағы басқа). Акцент дыбысты ырғақтық жағынан ұзарту, тембрін өзгерту, гармониялық алмасу тағы басқа арқылы да жүзеге асады. # Фонология немесе белгілі бір өңірдегі диалектінің айтылуы. Мысалы: Оңтүстік акценті; сөзді өзге тұрғынның айтуы, мысалы француз екпінімен айту. Тағы қараныз: * Акценттеу * Акцентология * Акцентуация Дереккөздер
Акцепт (компания)

Акцепт — холдинг түріндегі жекеменшік компания. 1990 жылы Алматыда құрылған. Алғаш Қазақстанға компьютерлерді, тұрмыстық электр аспаптарды, аудио және бейнетехниканы жеткізумен айналыса келіп, еліміздегі ірі және тұрақты жекеменшік компаниялар бірлестігіне айналды. Оның 5000 адам жұмыс істейтін 27 еншілес компаниясы ауыл шаруашылығы өндірісімен, тамақ өнімдерін шығарумен, саудамен, ғылыми-зерттеу және жобалау жұмыстарымен, телекоммуникациялармен, шұғылданады, құнды қағаздар және жылжымайтын мүлікпен операциялар жасайды. Компанияның болашағы зор “Акцепт Пейдж” бөлімшесі пейджинг байланысы нарығында барған сайын қомақты орын алып келеді. Қаржы айналымы 1997 жылы 150 млн. АҚШ долларынан асты. “Акцепт” қызметі, ең алдымен, отандық өндірісті өркендетуге бағытталған. Ол 1995 жылы қыркүйектен бастап “Тараз”, “Шарап” (Тараз қаласы), “Талғарспирт” (Алматы облысы), “Айдабол спирт зауыты”, “Асыл су” (Солтүстік Қазақстан облысы) акционерлік қоғамдарын басқарады. Бұл кәсіпорындарға Америка Құрама Штатының, Италия мен Германияның технологиялық жабдықтары орнатылды. “Акцепт” жыл сайын “Акцепт Астық” жауапкершілігі шектелген серіктестігі арқылы Ресейге, Тәжікстанға, Әзербайжанға, Сауд Аравиясы мен Ауғанстанға 50 000 т астық шығарады. “Акцепт” компаниясының тобындағы “Акцепт Клиринг” Акционерлік Қоғам Қазақстан экономикасының газ секторында жетекші орын алды.. 1997 жылға қарай, Accent Corporation телекоммуникация, сауда, ауыл шаруашылық пен т. б. салалардағы 40-тан аса компанияны иеленген. Сол жылы да Нұрлан Қаппаров, қалаушысы, "ҚазТрансОйл" компаниясына басқарушы ретінде ауысқан. 2003 жылы "Акцепт" негізіндегі Юрий Пак пен Берік Қаниевтің КБК корпорациясы мен KazNeftCom компаниясының бірігуі арқылы Lancaster Group холдингі қалыптасты. Дереккөздер
Акциз

Акциз (, — кесу) — тұтыну тауарларының және көрсетілетін қызметтердің бағасына қосымша салынатын салықтың бір түрі. Республикада өндірілген және сырттан келетін тауарларға, бәсеке бизнесіне акциз салынады. Акцизделетін тауарларға спирттің барлық түрі, сусын, шырын, арақ-шарап, коньяк, шампан шарабы, сыра, темекі өнімдері, бекіре мен қызыл балық, олардың уылдырығы, алтын, платина немесе күмістен жасалған зергерлік бұйымдар, хрусталь бұйымдары, бензин (авиация бензинінен басқасы), дизель отыны тағы басқалар жатады (1998). Сапасы мен бағасы жақын (тұз, шырпы, қант тағы басқалар) тауарларға салынатын бірыңғай акциз, ортақ белгілеріне қарай (шараптың күші, матаның беріктігі тағы басқалар) жіктелетін тауарларға салынатын ажыратылған акциз, тауардың өлшем бірлігінен қатаң мөлшермен алынатын жеке акциз, сорттарының бағасы әртүрлі деңгейдегі бірыңғай тауарларға арналған орташа акциз деген түрлері бар. Қазақстан Республикасының үкіметі акциз мөлшерін бекітерде осы жайлардың бәрін ескереді. “Акциз туралы” Қазақстан Республикасының Заңы (24.12.1991) мен “Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы” Қазақстан Республикасының Президентінің Заң күші бар Жарлығында (24.04.1995), Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинетінің қаулыларында акциз мәселелеріне байланысты көптеген шаралар жүзеге асырылды. Дереккөздер
Акционер

Акционер — акция иесі. Ол акционерлік қоғамға айналған белгілі бір кәсіпорынның мүлкіне ортақтаса алады. Қолында атаулы акциялары бар акционерлер “бір акция бір дауыс” деген принциппен акционерлік қоғам істерін басқаруға қатысуға құқылы. Пайдалы акция иелері белгілі бір пайыз көлемінде қолында жай акциялары барлардан бұрын таза пайданың көлеміне қарамай өз дивидендін алады. Ал жай акция иелері таза пайданы бөлген кезде ғана өз дивидендін алады. Акционер болу үшін акционерлік қоғамда қызмет істеу шарт емес, тек оның акциясын сатып алса жеткілікті. Дереккөздер
Акционерлік Банк

Акционерлік Банк– акционерлік қоғам түрінде құрылған банк. Акционерлік банк өз қаражатын акция лар мен облигация лар шығару, ақшалай қаражаттарды топтастыру және өз пайдасы есебінен жинайды. Ашық және жабық үлгісі болады. Ашық үлгідегі акционерлік банк акцияларды банкінің құрылтайшы сы болмаған акционерлерге де сатылады. Жабық үлгідегі акционерлік банк акциялары тек құрылтайшылар арасында таратылады, ашық саудаға түспейді. Қазақстандағы 76 2-деңгейдегі банкінің 68-і акционерлік банк. Оның 48-і ашық, 30-ы жабық акционерлік қоғам түрінде жұмыс істейді (1998). Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы I том
Ақай Төбе

Ақай Төбе – көне қала орны. Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір қыстағынан оңтүстікке қарай 7 км жерде, Арыс өзенінің төменгі ағысының сол жағалауында орналасқан. Алғаш 1969-70 жылдары Қ. А. Ақышев басқарған Отырар археологиялық экспедициясы зерттеген. Қаланың қазіргі орны 25 м аумақты алып жатыр. Орталық қорғанның биіктігі 8 м, шахристанның ұзындығы 80 м, қоршай салынған рабадтың ұзындығы 150-200 м. Ақай төбеден қыш құмыра, қол диірмен, темірден жасалған ыдыстар, күбі көзелердің қалдықтары табылған. Археологиялық зерттеулерге қарағанда қала біздің заманымыздан бұрын 1 — біздің заманымыздың 7-8 ғасырларда аралығында болған. Дереккөздер
Ақаутапқы

Ақаутапқы, дефектоскоп — металдар мен металл емес бұйымдар ақауын оларды бүлдірмей анықтауға арналған құрал немесе қондырғы. Ол магниттік ақаутапқы, рентгендік ақаутапқы, ультрадыбыстық ақаутапқы, электр индуктивтік ақаутапқы, түтікшелі ақаутапқы. т.б. болып ажыратылады. Ақаутапқы қол аспабы, лабораториялық аспап немесе тұрғылықты қондырғы түрінде жасалады. Ал кейбір ақаутапқылар едәуір жылдамдықпен қозғалып бара жатқан бұйымдардың ақауларын (мысалы: прокаттау процесіндегі құбырлардың) не өзі үлкен жылдамдықпен қозғалып бара жатып (мысалы: рельстік ақаутапқы т.б.) қозғалмай тұрған бұйымдардың ақауларын анықтай алады. Жоғары температураға дейін қыздырылған бұйымдарды бақылауға арналған ақаутапқы да бар. Дереккөздер uk:Дефектоскопія
Ақбақай кен байыту комбинаты

Ақбақай Кен Байыту Комбинаты– қоспа әрі құйма алтын, күміс және басқа да минералды шикізат шығаратын ашық түрдегі акционерлік қоғам (1994 жылы). Акциялары мемлекет меншігінде. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ақбақай кентінде орналасқан. “Алтайзолото” комбинатының Семейдегі кен өндіру учаскесі ретінде ашылып (1974), кен өндіру көлемі артуына байланысты кенішке айналған (1979). Кейін Ақбақай, Арқарлы кеніштерінің негізінде комбинатқа айналды. 1994 жылы қаңтарда акционерлік қоғам болып қайта құрылды. Қоспа алтын мен құйма алтынның доре балқымасын, күміс өндіреді. Өндірілетін алтынның орташа жылдық көлемі 2 т-ға жуық. Ақбақай кен байыту комбинаты өнімдері Қазақстан Республикасының мемлекет сақтау мекемесіне тапсырылады. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Ақбикеш тас мүсіні

Ақбикеш тас мүсіні - қола дәуірінің ескерткіші. Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Ақтау ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км. жерде, Ақсай өзенінің шығысында орналасқан. 1978 ж. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген (жетекшісі Ж.Құрманқұлов). Ұзындығы — 4,4 м, төрт қырлы сынтастың жоғары басына адамның бет-бейнесін шығысқа қаратып бедерлеп салған. Ол төменнен қарағанда әйелдің бет-әлпетіне ұқсайды. Алыстан ағарып көрінгендіктен халық оны "Ақбикеш" атап кеткен. Шын мәнісінде қалың қасты, үлкен дөңгелекше көзді, қыр мұрынды, үшбұрышты, қысқа шоқша сақалы бар ер кісі бейнеленген. Тастың дәл қай кезде қойылғанын анықтайтын белгілер жоқ. Кісі бейнесінің салыну тәсілі түркі мүсіндеріне ұқсас болғанмен, әдеттегі тас қоршау не оба жоқ. Ол Беғазы-Дәндібай сынтастарына ұқсас, солар сияқты тегіс жерге тігінен қадалған. Мүсіннің батыс жағында осы бағытқа созыла салынған "мұрттары" бар үлкен обаның болуына қарап, мүсінтас қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өтер кезеңде, б.з.б. 9-7 ғ-да салынған деп болжамдалады. Дереккөздер
Ақбұлақ (зират)

Ақбұлақ – қола және темір дәуірлерінен сақталған зираттар тобы. Қарағанды облысы Шідерті өзенінің сол жағалауындағы Ақбұлақ деген жерде орналасқан. 1959 жылы Орталық Қазақстан археолог экспедициясы (жетекшісі Ә.Оразбаев) тапқан. Ақбұлақ темір дәуіріне жататын 650 оба бар. Бәрі тастан, топырақтан үйілген (көлемі 8-15 м, биіктігі 0,5-1,5 м). 1997 жылға дейін обалардың 30-ға жуығы зерттелді. Қабірлерден шалқасынан жерленген адам қаңқалары, садақ оғының үш қырлы жебелері, құмыра сынықтары, темір пышақ қалдықтары табылды. Ақбұлақ зираттары б.з.б. 1 мың жылдықтың орта шенінде пайда болған. Бұл обалар Орталық Қазақстанды мекендеген, ғалымдар Тасмола мәдениеті деп атап жүрген ескерткіштерді жасаушы тайпалардан қалған. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы
Ақ ғұндар

Ақ ғұндар (хундар, хуннулар, эфталитер) — Еуропада ғұндар империясы үстемдік жүргізіп тұрғанда (5 ғасырда) , 5-6 ғасырда Орта Азия, Ауғанстан, Пәкстан, Солтүстік және Батыс Үндістан, Шығыс Түркістанның бір бөлігінде пайда болған жауынгер көшпелі тайпалардың мемлекеттік бірлестігі. Ақ ғұндардың этникалық тегін көптеген зерттеушілер шығыс иран тайпаларына жатқызады. Саяси орталығы алғашында Балх (Тохарстан) болды, кейін Пайкентке көшірілді. Мемлекеттік құрамында түрлі этникалық топтар, соның ішінде түркі тайпалары болды. 5 ғасырдың басында Сасани әулетімен күресте Ақ ғұндар жеңіске жетті. 484 жылдан бастап бірнеше ондаған жылдар қатарынан ирандықтар Ақ ғұндарға салық төлеп тұрған. Ақ ғұндар үстемдігі орнаған жерлерде олардың мәдениетінің іздері қалды. Ғұндардың мәдени орталықтары болған қалалар түгел зерттелген жоқ. Археологтар Ташкент қаласы түбіндегі Топыраққала, Варахшадағы сарай орнын (Бұхара қаласынан 35 километр жерде) қазған. Ақ ғұндар мәдениетінен қалған археологиялық ескерткіштер олардың этник. құрамынан онша көп мәлімет бере алмайды. Ғұндардың түркі тілдес болғаны анық, алайда мемлекеттік құрамында жергілікті иран халықтары басым болғандықтан өскелең парсы мәдениеті мен тілінің әсері көп болған. Сол кездегі Византия тарихшысы Прокопий Кесарскийдің естеліктеріне қарағанда, Ақ ғұндардың бір бөлігі егіншілікпен, енді бірі дәстүрлі мал шаруашылықпен айналысқан. Гурган, Балх, Самарқан т.б. қалалар арқылы Византия және Шығыс елдерімен сауда қатынасын жасаған. Ақ ғұндар мемлекеті Үнді, Сасани және түркі билеушілерінің қысымымен 530 жылы Үндістанда, 560 жылдары Орта Азия мен Ауғанстанда біржолата ыдырап кеткен. 6 ғасырдың 2-жартысында Түрік қағандығы мен Ақ ғұндар арасындағы қақтығыстар жиілей түсті. 563—567 жылдары Түрік қағаны Истеми Иранмен одақ құрып, Ақ ғұндар мемлекетін талқандады. Ақ ғұндардың иран мәдениетін қабылдаған бөлігі кейін ауған халқын құрады. Ал, түрік мәдениетінде қалғандары Сыр бойындағы Оғыз мемлекетінің құрамына енді. Тағы қараңыз * Ғұндар Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы Дереккөздер # Толстов С.П, Древний Хорезм, М., 1948; # Бернштам А, Очерки истории гуннов, Л., 1951; # Гумилев Л.Н, Эфталиты и их соседи в ІV в. // Вестник древней истории, 1959, №1; # Массон М.,Рамодин В.А История Афганистана, т. 1, М., 1964
Ақдала (құмды алқап)

Ақдала – Сарыесікатырау құмының оңтүстігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Іле өзенінің оң жағалауын бойлап 90 км-ге созылып жатыр. Ені 25 км. Абсолюттік биіктігі 417 м. Суару жүйесі тартылған. Күріш, бау-бақша егіледі. Өсімдігі Шалғынды-сортаңды топырағында жыңғыл, шеңгел, жусан, тағы басқа өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ақжайқын

Ақжайқын – Түркістан облысы Созақ ауданының солтүстік-батысындағы тұзды көл. Созақ ауылынан 100 км жерде. Аумағы Орташа аумағы 48,2 км 2 , тереңдігі 3 м. Жағалауы жазық. Суы сортаң. Көлден балық ауланады. Дереккөздер
Ақжайық шипажайы

Ақжайық шипажайы — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы елді мекен, ас қорыту, қан айналымы ағзаларын, эндокриндік жүйе, аяқ, қол, буын, жүйке жүйесі ауруларын емдеуге арналған шипажай, Ақжайық ауылдық округі құрамында. Географиялық орны Жайық өзенінің сол жақ жағалауында, аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 53 км-дей, облыс орталығы - Орал қаласынан оңтүстікке қарай 32 км-дей жерде орналасқан. Сипаты 1985 жылы ашылған. 160 емдеу орны бар (1997). Жыл бойы жұмыс істейді. Орташа ауа температурасы: қаңтарда — 14 ° С, шілдеде 22,6 ° С. Жауын-шашын мөлшері 305 мм. Күн жылына орта есеппен 2359 сағат ашық болады. Ем ретінде денсаулыққа қолайлы климатпен қатар хлор, магний, натрий, темір, аммоний аралас минералды су пайдаланылады. Сонымен қатар парафинмен емдеу, аппаратты физиотерапия әдістері, емдік дене шынықтыру қолданылады. Санаторийдің 10 орындық бальнеологиялық емханасы бар. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 173 адам (85 ер адам және 88 әйел адам) болса, 2009 жылы 142 адамды (71 ер адам және 71 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 210 адамды (106 ер адам және 104 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ақжапырақ

Ақжапырақ , кекіребас ) – астралылар тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда 51 түрі бар. Олар еліміздің батыс, орталық, шығыс облыстарында кездеседі. Оның 28-і эндемиктер. Биіктігі 8-60 см-дей болады. Атпа сабақты немесе сабақсыз өседі. Жапырақтары көбіне, ұзынша келеді. Себет гүлшоғыры дара жетіледі немесе қалқанша тәрізді екінші реттегі гүл шоғырына бірігеді. Себетте бірыңғай түтікше пішінді жетілетін гүлдердің саны көп кейде бірнешеу болады. Олар қорғаныш қызметін атқаратын болғандықтан әрбір гүлдің сыртындағы тостағанша жапырақтары майда түкке айналған. 5 күлте жапырағы кірігіп, түтік түзеді. Сәуір — маусым айларында гүлдеп, мамыр — шілдеде жемістенеді. Жемісі — тұқымша. Ақжапырақтар — шірнелі, ландшафт түзетін өсімдіктер. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы
Ақжем

Ақжем– еттен жасалынатын құс жемі. Ол бірнеше сағат бойы суық суға салынып, қан-сөлінен әбден арылған малдың не аңның шабақталған шикі етінен жасалады. Әбден үйретіліп, бабына келтірілген бүркітке, сұңқарға, ителгіге, қаршығаға т.б. аңшы құстарға беріледі. Ақжем құсқа артық май бітірмей, үнемі жаратып ұстауға мүмкіндік береді. Ақжем жеп бабында жүрген құс аңға салғанда барлықпайды. Дереккөздер
Ақжол (тау жотасы)

Ақжол, Қасқыржол – Шығыс Ақтаудағы Құрқапы және Тұзбайыр соры аралығындағы аласа келген жота. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Үстіртке жақындаған сайын және Қайдақ сорына қарай аласара береді. Қайдақ беткейі 10 – 16 км-ге созылған және сайлармен тілімденген. Оңтүстігінде беткейі тік, солтүстігінде беткейінің шөбі сирек. Өсімдігі Топырақ құнарлығы аз, оңтүстігінде шөптесін өсімдіктер көбірек өседі. Дереккөздер
Ақ Жіп

Ақ Жіп– мақтадан жіп иіретін кәсіпорын. Алматыға 1942 жылы көшіріліп әкелінген Реутов (ru) мақта иіру фабрикасы негізінде құрылған. Фабрикада жүн түту, тарау, есу, иіру және шүйкелеу цехтары бар. 1956 — 58 жылдары жаңа машиналармен жабдықталып, жұмыс технологиясы өзгертілді. 1965 жылы барлық цехтар жаңғыртылды, өндіріс қуаты арттырылды. Кәсіпорын 1975 жылы қайта жабдықталды. 1992 жылға дейін Алматы мақта иіру фабрикасы болып аталды. Сол жылы акционер қоғам болып қайта құрылды. Мақтадан әртүрлі жіп иіріп, ауыл шаруашылық машиналарына қажетті сүзгіш, тоқыма фабрикаларына жіп шығарады. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы
Ақинақ

Ақинақ– көне скиф, сақ, сармат жауынгерлері қолданған қанжар және қысқа семсер. Қолдануы Ақинақ б.з.б. 5-3 ғасырда қолданылған. Оның ұзындығы 40-50 см, қоладан құйылған, балдағы аң, жануар бейнесімен әшекейленген. Көне ақинақтың балдағы бүршік, жүрек тәріздес болып келеді. Қыны ағаштан жасалып, терімен қапталып, қызыл түске боялған. Белге тағу үшін скиф ақинақтарында қынының ауыз тұсында бір құлағы, ал сақ, сармат ақинақтарында аузы мен түбінде бірдей қос-қостан құлағы болады. Ақинақ оң жаққа белдікке тағылып, қынының құлақтарындағы қайысбау арқылы оң санға байланған. Дереккөздер
Ақкесене

Ақкесене – ертедегі қамал-қаланың орны. Жамбыл облысы, Талас ауданы, Үшарал мекенінде орналасқан. Алғаш 1896 жылы археолог В. А. Каллаур зерттеген. Жобасы төртбұрышты, көлемі 100х100 м, айналасы дуалмен қоршалған. Солтүстік-батысында шикі кірпіштен салынған мұнара бар, биікттігі 9 м. Қазба жұмысы кезінде табылған заттай деректер мен қалану әдісіне қарағанда дуал 18-19 ғасырдада салынғанға ұқсайды. Ал қамал одан бұрын, 12-13 ғасырда тұрғызылған. Бірақ табылған материалдар өте аз болғандықтан, бұл мерзімдерді дәл айту қиын. Дереккөздер
Аққұм

Аққұм Елді мекендер: * Аққұм – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл. * Аққұм – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл. * Аққұм – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл. * Аққұм – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл. * Аққұм – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл. * Аққұм – Түркістан облысы Отырар ауданы, Аққұм ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Аққұм – Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Аққұм – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл. Құмды алқаптар: * Аққұм – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құмды түбек. * Аққұм – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы құмды алқап. * Аққұм – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы құмды алқап * Аққұм – Түркістан облысындағы құмды төбе. * Аққұм – Орал алды үстіртінің оңтүстігіндегі құмды алқап.
Аққұяш

Аққұяш – Жетісу өңіріндегі көне қала атауы. Тарихи деректер М. Қашқаридың жазуына қарағанда, Іле алқабында XI ғасырда болған. Академик В. Бартольд Аққұяшты "Іле" деп жорамалдайды. Ал екінші бір зерттеуінде Саид хан VI ғасырдың 30-40 жылдарында қырғыздар мен қазақтар арасындағы қайшылықты пайдаланып, оларға соққы беру үшін Ақсу қаласынан Аққұяшқа келді десе, енді бірде Құяш–Шағатай ханның Іле алқабындағы жайлауы, ол Алмалы қаласына жақын, оның жанына хан Құтлық (Бақыт) қыстағын салғызды деп жазады. Құяш деген сөз түрікше "күн" деп түсіндіріледі. Қашғаридың жазбаларында да XI ғасырда Іле алқабындағы Құяш деген қала туралы мөліметтер кездеседі. Саблығқұяш, Қарақұяш, Өрүңқұяш деген үш қамал болған. Олардың төңірегін тұха, шігіл тайпалары мекендеген. Ал Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих-и Рашиди" деген еңбегіндегі дерек бойынша Аққұяшта моғол ханы Есенбұға тұрған. Оны бұл жерден Султан Сайид Эли іздеп тапқандығы хабарланады. Бұл қалада 1425 жылы моғол әскерлерінің соңына түскен Ұлықбек те болғандығы айтылады. Осы деректерге қарағанда Аққұяш Қарахан мемлекеті кезінен белгілі болған қала. Дереккөздер
Аққыз

«Аққыз» — (шын аты Мүгілсін Ахметқызы; 1897, қазіргі Жезқазған облысының, Балқаш қаласына жақын Қоңырат өңірінің Есалы деген жері — 7.5.1987, сонда) — күйші, әнші. Тәттімбеттің күйшілік дәстүрін жалғастырған. Шыққан руы Арғын тайпасы Тобықты руының Ақсақ-Дадан бөлімінен. Жастайынан күйшілік өнерімен қатар, әншілікті де меңгерген. Қ.Байжанов, М.Ержанов сынды өнер саңлақтарының қасына еріп, ән салып Ә.Хасеновтен күйшілік шеберлігін шындаған. Шеберлігі Тәттімбеттің “Қосбасар”, “Саржайлау”, “Сылқылдақ”, “Көкейтесті”, “Бестөре”, Тоқаның, Саймақтың күйлерін шебер орындаған. Аққыз өз жанынан да бірнеше күй шығарған. “Қайран елім”, “Аққыз”, “Жетім қыз”, “Қосбасар” сияқты күйлері өзіндік нақышы бар шығармалар болып табылады. Шәкірттері: *ҚазКСР-інің халық артисі М. Хамзин, *белгілі домбырашы Ә. Әбенова т. б. Дереккөздер
Ақмая (қоныс)

Ақмая — қола дәуірінің қонысы. Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылтау ауылының оңтүстік-батысында 25 км жерде, Ақмая тауының солтүстік етегіндегі бұлақ басында орналасқан. Алғаш қазба жұмыстарын 1985 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) жүргізді. Көлемі 1 га шамасында дөңгелек пішінді үйдің (қазба көлемі 6,5х5,5 м) жартысы және мыс балқытқан екі пеш ашылды. Ол Атасу қонысы ндағы пештерге ұқсас. Айналасынан көптеген геометриялық өрнегі бар саз ыдыстар мен олардың сынықтары, екі жүзді қола пышақ, мыс балқытатын саз тигельдер, мыс кенін ұнтақтап, дән үгетін тас құралдар, ұршық бастары, жануарлар сүйегі табылды. Ақмая қонысының тұрғындары негізінен мыс балқытып, одан қару-жарақ, түрлі саймандар жасауды кәсіп еткен. Сонымен бірге егін егіп, мал бағып, аң аулаған. Жинастырылған деректерге қарағанда Ақмая қонысында адамдар б.з.б. 14–13 ғасырларда өмір сүрген. Дереккөздер
Ақмәмбет

Ақмәмбет – 12-14 ғасырларда сақталған қоныс орны. Қызылорда қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жердегі Шірік-Рабат көне қаласының оңтүстік-батысында 65 км жерде, Жаңадария өзенінің ескі арнасында орналасқан. Қоныс орнында қабырғаларының биіктігі 0,5-0,8 м екі үйдің жұрты сақталған. Жанында 18-19 ғасырларда жататын мазар бар. Ақмәмбет қонысы мен мазарын 1956 ж. Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (археолог Н.Н.Вактурская мен М.Г.Воробьев) зерттеген. Дереккөздер
Ақмола губерниясы

Ақмола Губерниясы– Қазақ Автономиялық Республикасын жариялаған Кеңестердің Бүкілқазақстандық І-Құрылтай съезінің (Орынбор, 4—12.10.1920) шешіміне сәйкес 1921 жылы 25 сәуірде құрылған жаңа әкімшілік-территориялық бөлік. Ақмола Губерниясының құрамына 233 болыс елді біріктірген Ақмола, Атбасар, Көкшетау және Петропавл (Қызылжар) уездері енді. Орталығы Петропавл қаласы болды. Қазақстан Кеңестерінің 6-съезінің (1927 ж., наурыз) эконикалық аудандастыруды жақсарту туралы қаулысымен республикалық әкімшілік-терр. бөлінісі үш буынды жүйеге (округ — аудан — ауыл) көшірілді. 1928 жылы 17 қаңтарында Ақмола мен Атбасар уездері 15 ауданды қамтыған Ақмола округі болып қайта құрылды. 1930 жылы Ақмола округі Қарағанды облысы құрамына енді. 1939 жылы қазанда Ақмола облысы құрылды. 1961 — 92 жылдары Целиноград облысы, 1992 жылдан Ақмола облысы болып қайта аталды. қазір Ақмола облысы. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Ақмола көтерілісі

Ақмола Көтерілісі — 1916 жылы қазақ халқының орыс отаршылдығына қарсы ұлт-азаттық қозғалысының құрамдас бөлігі, Ақмола өңіріндегі көтеріліс. Ресей патшасының Орта Азия халықтары мен қазақтарды 1-дүниежүзілік соғыс майданындағы қара жұмысқа алу туралы 1916 жылы 25 маусымдағы жарлығына қарсы Ақмола өңірінде алдымен атығай, керей рулары наразылық білдірді. Тамыз айынан бастап халық толқулары бүкіл облыс жерін қамтыды. Көтерілісшілер негізінен Атбасар өңірі мен Қорғалжын кентінің маңайында шоғырланды. Қорғалжын, Қарабұлақ, Қоржынкөл, Ереймен, Сілеті болыстарында сарбаздардың қарулы жасақтары ұйымдастырылды. Көтерілісшілерге Қызылжар, Көкшетау, Атбасар, Қарағанды, Қарсақпай, Жезқазған, Байқоңыр, Спасск, Успен кәсіпорындарының қазақ жұмысшылары қосылды. Қыркүйек — қазан айларында Қорғалжын өңірінде, Ерейментауда, Ұлытауда жалпы саны 40 мыңнан астам көтерілісшілер шоғырланды. Қазан — қараша айларында қазақ жасақтарының империяның тұрақты әскери бөлімдері және казак жүздіктерімен бірнеше ауыр шайқастары болып өтті. Атбасар көтерілісшілері 27-29 қазанда Терісаққан және Қыпшақ өз-дерінің бойында жазалау отрядымен кескілескен ұрыс жүргізді. Орыс зеңбіректері мен пулеметтеріне қарсы ашық айқаста төтеп бере алмайтынына көзі жеткен көтерілісшілер ен далада еркін қимыл жасап, шағын топтармен өкімет әскерлеріне тұтқиылдан шабуыл жасау тактикасын кеңінен қолданды. Мұндай тәсілмен олар жауларын титықтатып, жеткілікті қару-жарақ жинап, қуаттанғанша уақыт ұтуға тырысты. Көтерілісшілердің негізгі күштерін ашық шайқасқа тарта алмаған жазалаушылар отрядтары бейбіт елді қырғынға ұшыратты, мал-мүлкін талады, ауылдарды өртеді. Көтеріліс басында елге сыйлы азаматтар тұрды. Ерейментаулықтар Сәтбай қажыны хан сайлап, Сыздық батырды (Бейсенұлы) қолбасы етті. Құжаттарда Молдажан Жадаевтың да есімі көтеріліс жетекшісі ретінде аталады. Тінәлі елі — Қуаныш қажыны, қарағаштықтар — Оспан Шоңұлын, Шерубайнұра болысы — Нұрлан Қияшұлын, Сарысу, Сеңгіз өз-нің бойындағы тоқа елі Әлсен Шөмішұлын (қаза тапты) хан көтерді. Жұртын соңынан ерткендердің ішінде Рақымжан Мәдіұлы (жендеттер оның аяқ-қолын сындырып жарымжан етті), Мәметбай Шабатұлы (қаза тапты), Жақып Мырзақожаұлы, Әділбек Майкөтов, Иса Дәулетбеков (қаза тапты) т.б. болды. Көтерілісшілер мен жазалаушылар арасындағы ірілі-ұсақты ұрыстар 1917 жылдың ақпанына дейін созылды, қақтығыстар тіпті одан кейін де болып тұрды. Ақмолалық көтерілісшілердің бір бөлігі Торғайдағы Әбдіғапар — Амангелді әскеріне барып қосылды. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKNKAZ&P21DBNKNKAZ&S21STN1&S21REF5&S21FMTfullwebr&C21COMS&S21CNR10&S21P010&S21P020&S21LOG1&S21P03K&S21STR%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%20%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96/ Ақмола ]
Ақмола облыстық қазақ съезі

Ақмола Облыстық Қазақ Съезі, 1917 жылы сәуірдің 25-інен мамырдың 7-сі аралығында Ақмола облысы қазақ комитетінің ұйымдастыруымен Омбы қаласында өтті. Съезге сол кездегі Ақмола, Атбасар, Көкшетау, Омбы және Петропавл уездерінен 250 өкіл, сондай-ақ арнайы шақырумен Орынбордан М. Дулатов қатысты. Съездің төралқасы құрамына А. Тұрлыбаев (төраға), Е. Итбаев пен М. Дулатов (төраға орынбасарлары), М. Саматов, А. Сейітов және Е. Тоқабаев (хатшылары) сайланды. Съездің күн тәртібіне мемл. құрылыс, қазақ комитеттерін құру, земство, дін, жер, оқу, сот ісі, Құрылтай жиналысы, соғыс және әйел жайы секілді 17 мәселе қойылып, тиісті шешімдер қабылданды. Бұл шешімдер мемл. құрылыс жөнінде: Ресей демокр., бір орталыққа қатаң бағындырылмаған республика болсын, ал бүкілресейлік құрылтай жиналысына әр халықтан санына қарай депутат сайлансын, сайлауға әйелдер де қатынассын; жер мәселесі бойынша қоныс аудару тоқтатылсын, бұрын алынған жерлер кері қайтарылсын, облысқа земстволық басқару енгізілсін, мектептерде оқу ана тілінде жүргізілсін деген мазмұнда болды. 1917 жылы мамыр айында Мәскеуде өтетін жалпыресейлік мұсылман съезіне делегат ретінде М. Жұмабаев сайланды. Съезде Ақмола облысы қазақ комитеті сайланды. Оның құрамына 10 адам кірді. Айдархан Тұрлыбаев (төраға), Сейілбек Жанайдаров (орынбасары), мүшелері — Асылбек Сейітов, Қазы Тұрсынов, Ермұхамед Тоқбаев, Төребай Нұралин, Сәдуақас Жантасов, Ерқосай Мұқышев, Байсейіт Әділов, Мағжан Жұмабаев. Сыртқы сілтеме * [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2840-hh-asirdi-alashi-shiregndeg-azastandi-elitasini-aliptasui.html/ Ақмола Облыстық Қазақ Съезі] Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы – Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енген сәулет ескерткіші. Орналасқан жері Көкшетау қаласы, Калинин көшесі, 35. Кезеңі 1920 жыл. Тарихи деректер Мұражай 1920 жылы құрылған, Республиканың ең көне мекемелерінің бірі. Ол 1904 жылы тұрғызылған XX ғасырдың классикалық сәулет өнерінің үлгісі болып табылатын бірегей ғимаратта орналасқан. Алғашында ол уездік халыққа білім беру бөліміне қарасты көрнекі оқу құралдарының мұражайы ретінде ашылған. Экспонаттар саны 130 шамасында болған. Мұражайдың алғашқы экспозициясы түрлі мекемелер сыйға тартқан жан-жануарлардың қаңқалары, қару-жарақ, сауыт-сайман т.б. бұйымдардан құралды. 1927 жылы мұражай өзінің алғашқы экспедициясын ұйымдастырып, өлкенің табиғаты, тарихы жөнінде құнды мәліметтер жинады. 1928-29 жылдары мұражай қорында өлкенің өнеркәсібі, ауыл шаруашылық, Успен кен орны туралы материалдар мен этнографиялық бұйымдардан тұратын 1000-нан астам экспонат болды. 1970-95 жылдары мұражай қоры палеолит, неолит, қола дәуіріндегі Вишневка, Жанбөбек-4, Ақ Қошқар, Батпақ, Мизар, Ангерсор т.б. жерлерден табылған археологиялық ескерткіштер, 20 ғасыр басындағы қала тұрғындарының киім үлгілері мен Кеңес дәуірін қамтитын құнды материалдармен толықтырылды. 1998 жылы ҚР-ның орталығының Астана қаласына көшірілуіне байланысты мұражайында тарихи-этнографиялық жаңа экспозиция ашылды. Экспозицияда қазақтың дәстүрлі қолөнері, соның ішінде зергерлік бұйымдар, күмістен әшекейленген ер-тұрмандар, әйелдер мен ерлер киімінің көне үлгілері, республикадағы басқа да ұлттардың этнографиялық бұйымдары көрсетілген. Мұражайда барлығы 142406 материалдық және рухани ескерткіш бар (1998). 2000 жылдан облыстық тарихи-өлкетану музейі деген мәртебеге ие. Қазір мұражай қоры 80 000-нан астам экспонаттардан тұрады. Мұражайдың негізгі қоры бірнеше залдарда көрсетілген: «Абылай хан», «Ежелгі және ортағасырлық тарих», «XIX ғасырдағы Ақмола тарихы», «XX ғасырдағы Ақмола тарихы», «Заманауи Қазақстанның тарихы», «Елбасы және Тәуелсіздік» және «Табиғатқа терезе» залдары. Мұражай құрамына одан басқа 7 мұражай кіреді: Атбасар тарихи-өлкетану мұражайы, I. Есенберлиннің әдебиет мұражайы, Маринов тарихи-өлкетану мұражайы, Ерейментау тарихи-өлкетану мұражайы, Степногор тарихи-өлкетану мұражайы, Щучинск тарихи-өлкетану мұражайы және Бурабай кентінің тарихы мұражайы. Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейі өңірдің маңызды ғылыми және мәдени орталығы болып табылады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://www.inform.kz/kaz/article/1196198/ Ақмола Облыстық Тарихи-Өлкетану Мұражайы]
Ақмолда Әлмұхаммед

Ақмолда Әлмұхаммед(1860 – 1925) – ақын. Өлеңдері Ахмет Байтұрсыновтың Әдебиет танытқышына енген. Торғай өңіріндегі 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқан. 1916 жыл. Билерге өлеңінде жастарды зорлықпен солдатқа беріп жатқан би-болыстарды әшкерелейді. Өлең, толғ АҚМОЛДА (Әлмұхаммед) Орынбайұлы (1860, бұрынғы Торғай оязы Аққұм болысы Молтыркиік а. – 1925, сонда) – ақын, ұзын қыпшақтың алты бас руынан шыққандықтан, Алтыбас Ақмолда ақын деп атаған. Өлеңдері Ахмет Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышына» енген. Алғашқы шығармаларынан сақталғаны Ресей отаршылары 1886 ж. Троицкеге Байтұрсын (А.Байтұрсыновтың әкесі) мен оның ағасы Ақтасты соттап, Сібірге айдағанда, соларды арашала алмаған ояз бастығының көмекшісін сынап жазған өлеңі. Ақынның бұл өлеңі Мүфтахитдин Ақмолланың өлеңдер жинағына қате енгізілген (Ақмолла, Күндер мен түндер: өлеңдер, толғаулар, термелер, айтыс, А., 1986). А. ауыл арасында соғыстың қара жұмысына адам бермеу туралы насихат жүргізіп, 1916 жылғы Трғай көтерілісін қызу қолдаған. Ақын «1916 жыл. Билерге» деген өлеңінде қазақ жастарынбайлап-матап солдатқа беріп жатқан би-болыстардың қулық-сұмдықтарын әшкерелейді. Енді бір өлеңінде ел арасын біріктірмей, іріткі салып жүрген Сыр бойының датқаларын сынға алады. Көрнекті қоғам қайреткерлері Ә. Жангелдинге, Т. Сейдалинге, ұлы ұстаз Ы. Алтынсаринге арнаған өлеңдері бар. 1919 ж. Амангелді Иманов қаза тапқанда зайыбы Балымның жоқтау жырын шығарып берген (Бұл жоқтау «1916 жыл» жинағына енгізілді). Философ. толғау түріндегі өлеңдерінің бірінде билік иелерін асқақтамауға шақырады, дүниенің өткінші екендігін еске салады. Кеңестік дәуірде кедейлерді кемсітіп, байларды мадақтаған ақын болып танылған Ақмолда өлеңдерін халық арасында таратуға тыйым салынды. Ақынның жетпіске тарат өлеңі Қазақстан ҒА-ның қолжазба қорында сақтаулы.
Ақ өлең

Ақ өлең, ұйқассыз өлең – әлемнің бірқатар халықтары әдебиетінде кездесетін қалыпты ұйқассыз өлең үлгісі. Ағылшын тіліндегі blank (“ұйқасты өшіру, жоғалту”) сөзі, француз тіліне blanch (”ақтау”) мағынасында қате аударылуынан орыс тіліне француз тілінен “Белый стих” болып аударылып, қазақ әдебиеттану ғылымына орыс тілі арқылы сол атауымен енген. Сырттай қарағанда, ұйқаспаған сияқты көрінгенмен, мүлде ұйқассыз да емес, бірақ ұйқасы шумақтың немесе тармақтың кез келген тұсында тұра береді. Оқырманның сезіміне әсер ету үшін кейде ұйқас түйдектері де кездесуі мүмкін. Тарихы Ең көне Ақ өлең үлгілері 5-9 ғасырлардағы түркі жазба ескерткіштерінде (Күлтегін, Тоныкөк ескерткіштері), қазақтың шешендік сөздерінде кездеседі. Ақ өлең драматургия жанрында жиі қолданылған. Оның тамаша үлгілері У.Шекспир (“Король Лир”, “Гамлет”), А.С.Пушкин (“Борис Годунов”), А.К.Толстой (“Иван Грозныйдың өлімі”, “Федор Иванович патша”, “Борис патша” драмалық трилогиясы) шығармаларында бар. Қазақ драматургиясында М.Әуезов (“Айман — Шолпан”, “Бекет”), Ғ.Мүсірепов (“Ақан сері — Ақтоқты”), Ә.Тәжібаев (“Көтерілген күмбез”, “Жомарттың кілемі” ), Ә.Кекілбаев (“Абылайхан”) қаламгерлер ақ өлең үлгісін сәтті қолданды. Лирикалық өлеңдерде ақ өлеңнің ұйқасқан және ұйқаспаған жолдары араласып келеді. Силабикалық жүйеге жататын қазақ өлеңінің ұйқас қорының молдығына, бунақ, буын, тармақ, шумақтардың өзара үйлесуге аса икемділігіне байланысты Ақ өлең төл поэзиямызға еркін ене алмады. Кездесуі Ежелгі қазақ поэзиясында ұйқассыз өлең аз болғандықтан, ол шын мәнінде өлең деп танылмаған. Бірақ шешендік сөздердің кейбір үлгілері ақ өлең түрінде айтылған. Жазба әдебиетте ол драма жанрында дамыды. Өйткені кейіпкердің аузына орамды сөз, дауыс екпініне жігерлері ырғақ, бай интонация беруге қолайлы. Қазақ драматургиясына ақ өлеңді Әуезов енгізіп, тұрақтандырды. Мысалы, «Бекет», «Бесдос», «Айман - Шолпан» драмаларында ақ өлең молынан кездеседі. Ал «Қара қыпшақ Қобыланды» драмасы бастан-аяқ ақ өлең түрімен жазылған: Асау жолын адастырған шак екен, Жылағанды іздесем, Жетіскенгетап екем... Аямасқа ауырған Ақ семсерді адасып, Айға білеп жүр екем. Айыпетпеайсүлу, Мен келместей жол екен... Дереккөздер
Ақсай Сынтастары

Ақсай сынтастары — қола дәуірінен сақталған ескерткіштер тобы. Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Ақтау станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Алғаш Ә.Х.Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. 10-нан аса сынтастар тізбегі 0,6 км аумаққа созылып жатыр. Бірқатары құлаған. Негізінен қашалған төрт қырлы, ұзындығы 1,5-3 м тастардан құралады. Оңтүстік шетінде үш сынтас мосы сияқты көмілген. Біреуінің жоғарғы жағында адамның екі көзі, мұрны, аузы бейнеленген. Басқаларының жоғарғы жағы үшкірленген, қой мен жылқының тұмсығына ұқсас. Бұлар қола дәуірі бақташыларының киелі жануарлары — қой мен жылқының құрметіне қойылған сияқты. Оларды “қойтас” деп те атаған. Зерттеулер Ақсай сынтастарының б. з. б. 11-9 ғасырларда қашалғанын көрсетеді. Дереккөздер
Ақсақалдар Соты

Ақсақалдар соты — дәстүрлі қазақ қоғамында қалыптасқан билік институты, ежелгі құқықтық реттеу пішімдерінің бір түрі. Тілі мен діні, тағдыры мен тарихы — бір, мәдениеті мен тұрмысы — ортақ тайпалардың бір-бірімен араласуының, тайпалық ерекшеліктері жойылып, ұлттық ұйысу процесіне аяқ басуы кезінде қазақ халқының саяси-әлеуметтік, экономикалық тұрмысы ғана емес, құқықтық мәдениеті мен санасы да саралана түсті. 8-9 ғ. халықтық танымға ислам дінінің енуі ерекше рухани-мәдени құбылыс болды. Ежелден келе жатқан құқықтық қағидалар мұсылмандық құқықпен астасып, елеулі қоғамдық мәнге ие болды. Осы кезеңдерде Ақсақалдар сотының рөлі арта түскен. Ақсақалдар соты халықтың дәстүрлі құқықтық мәдениетіндегі “ата-баба жолы”, “жөн-жосық”, “жол-жоралғы”, “кәде-қаумет” секілді қалыптасқан қағидалы ұғымдарды мансұқ етпей, ел ішіндегі дау-дамай, талас-тартыстарды шешу, төрелік уәж айту барысында шариғат заңдарымен ұштастыра, икемді түрде пайдаланып отырған. Ақсақалдар сотының ережелері жөн-жосық, жол-жоралғы, реттерге т.б. бөлініп, ауыздан ауызға, ұрпақтан ұрпаққа тарап, сақталып келген. Көпті көрген, көкірегі сергек ру ақсақалдары даулы, қайшылықты мәселелер туындаған ретте кеңес құрып, осы ережелерге сәйкес мәселенің ортақ шешімін, пәтуалы бітімін тапқан, кесімді уәжін айтқан. Қазақ қоғамында заң шығарушылық қызмет міндетін атқарған Ақсақалдар соты билер төрелігінің, ресми сот билігінің ықпалы артуына байланысты бастапқы мәнін жоғалтып, тек ағайын-туыс арасындағы отбасылық-тұрмыстық мәселелердің шешімін табумен ғана шектеліп қалған. Дереккөздер
Ақсарбас

Ақсарбас — тілеу тілеп, ақ ниетпен құдайыға сойылатын мал. Ерекше қуанғанда, қатты шошығанда немесе әлденеден тосын қатерге тап болғанда жаратқанның жебеуі үшін арнайы атап шалынады. Ерте заманнан келе жатқан бұл ғұрып табиғат құбылысына, тылсым күшке иланудан пайда болған. Ақсарбастың үш түрі бар. Олар бозқасқа, көкқасқа және қызылқасқа. Ақсарбасқа түсі бірыңғай ақ не боз, басы сарғыш не қасқа мал аталады. Ақ түс қазақ сенімі бойынша пәктіктің, адалдықтың, әділдіктің нысаны. Боз қасқа атау Тәңіріге тілекті тез жеткізеді-мыс. Боз, көк түстер қазақ халқы сыйынған тәңірінің, Көктің символына теңелетін қасиет түске саналады.
Ақсу-Аюлы Кешені

Ақсу-Аюлы Кешені – қола дәуірінің орта және соңғы кезеңдерінің ескерткіштері. Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы кентінен солтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан. Қорымда 36 мола бар. Оның 24-і Андронов мәдениетіне, қалған 12-сі Бегазы-Дәндібай мәдениетінің өтпелі кезеңіне жатады. 1952 Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Ә.Х. Марғұлан) зерттеген. 3 үлкен қоршаулы обалар ашылды. Аса құндысы 3-ші оба. Оның қазғанға дейінгі диаметрі 30 м, биіктігі 1,8 м. Үйіктің іргесін үлкен тастарды қырынан көміп бекіткен. Ішінен тағы да екі қабатты қоршау мен үлкен қабір ашылды. Көлемі 2,5х1,45 м, тереңдігі 1,6 м. Бетін екі үлкен жалпақ таспен жапқан. Ішінен басын батысқа қаратып, шалқасынан жатқызылған кісі сүйегі табылды. Қабір көлемі 4,45х3,4 м, бұрыштары доғал төртбұрышты бірінші қоршаумен және оның сыртынан ішкі көлемі 7,9х7,6 м дөғалдау келген екінші қоршаумен қоршалған. Қабырғаларына ірі жалпақ тастарды қалаған. Үстіңгі жағы ортасына қарай күмбезбен бүрмеленген. Сақталған биіктігі 1,5 м, қалыңдығы 2 м. Беті бөренелермен баспалдақты пирамида тәрізді етіп жабылған. Оның өртенген қалдықтары, үстінен жапқан қамыс пен бұтақтары, күлі сақталған. Қоршаулар ішінен саз ыдыс сынықтары мен мал сүйектері шықты. Ыдыстардың кейбіреуінің сыртындағы оюлар Андронов мәдениетіне тән геометриялық өрнектер болса, бірқатары Беғазы-Дәндібай мәдениетінің өрнектерімен безендірілген. Осы белгілер кешеннің Бегазы-Дәндібай мәдениетінің бастауында тұрған рудың немесе қоғамның көсемі құрметіне б.з.б. 12-11 ғ. салынғанын көрсетеді. Дереккөздер