kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жанбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева

Жанбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева Маңғыстау ауд.Тұщыбек а-да 1958 ж. Абай атындағы КазПИ-дің филология факультетін 1982 ж. үздік бітіріп, аспирантураға қалдырылған. 1982 жылдан Ақтау қаласындағы №1, №11, №20 мектептерінде үздіксіз еңбек етті. 1999ж. "Әбіш Кекілбаев прозасы" тақырыбында диссертациясын қорғап, филология ғылымының кандидаты дәрежесін алды. 2000-2008ж. Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің, 2009-2013ж. Маңғыстау "Болашақ" ин-тының қазақ тілі мен әдебиеті кафедраларында меңгеруші. 2000-2013 ж. Маңғыстау біліктілік арттыру ин-тында кафедра меңгерушісі, әдіскер. 2010ж. "Әбіш Кекілбаев прозасы" (1999), "Әбіш Кекілбаев - суреткер" (2002), "Махамбет және Маңғыстау" (2003), "Ұлы даланың ұлан - ғайыр мұрасы" (Ә.Спанмен бірге, 2006), "Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы тарихи таным" (2008), "Әбіш Кекілбаев және замана шындығы", "Әбіш әлемі", (2009), "Қаламгер құпиясы және шығарма шырайы" атты ғыл. зерттеулердің авторы. 200-ге тарта ғыл. мақаласы жарық көрді. Ә.Кекілбаевтың шығармаларын тиімді оқытуда әдістемелік нұсқаулық, мектеп мұғалімдері үшін 80 дана түсіндірмелі - көрнекілік плакат шығарған. А.Құдайбергеновтың, М.Нығметуллаевтың, С.Назарбекұлының, М.Ақмырзаевтың, С.Қондыбайдың, Т.Самалықтың еңбектеріне алғы сөз, ғыл.түсініктеме жазып, редакторлық жасаған. Махамбет ақынның 2003ж.ЮНЕСКО көлемінде тойланған мерейтойында Махамбет атындағы сыйлықты иеленді. Есімі "Қазақстан әйелдері", "Маңғыстау" энциклопедиясына енген. Облыс бойынша "Жыл адамы - 2010" байқауының "Жыл ғалымы" атағы берілген. "Қазақстан халық ағарту ісінің үздігі" төсбелгісімен, ҚР БжҒМ-нің құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Нәбеш Қалдығұлова

Нәбеш Қалдығұлова (1927 жылы туған, Маңғыстау өңірі) – халық емшісі. Мыңкісі атаның ұрпағы, атақты сынықшы Төрекеннен бата алған Қалдығұлова 26 жасынан сынықшылықпен айналысқан. Өте ауыр сынықтарды орнына салып, ел арасында құрметке бөленген адам. Дереккөздер
Рамень, қара орман

Рамень, қара орман – ит тұмсығы өтпейтін қалың шыршалы орман. Ағаштар иін тіресіп, тығыз өсетіндіктен, орман іші күңгірт тартып тұрады. Жер бедері жақсы тілімденген, сорғыған сазды күлгін топырақта өседі. Грунт суы ағаштың тамыр жүйесі жетпейтін тереңдікте жатады. Орман құраушы басты ағаш түрі — шырша. Қарағай, қайың және көктерек сирек өседі. Топырағы құрғақ, құнарлы болып келетіңдіктен, Рамень алқабы егіншілікке игеріледі. Термин, негізінен, Шығыс Еуропа жазығында қолданылады. Дереккөздер
Жұмағали Қалдықараев

ЖҰМАҒАЛИ ҚАЛДЫҚАРАҰЛЫ - 1922-жылы, Маңғыстау аймағы, Форт-Шевченко жерінде туылған. 1929-жылғы аласапыранда, ұрпақ амандығы үшін, Елімен, отбасы және аталастарымен бірге көшкен. Жұмағали Қазақ АССР-ы құрамындағы Қарақалпақ АССО-ы, Хожелі ауданында, «Құмжыққан» жерінде, Хатеп ауыл мектебінде оқып, балалық шағын өткізген. 1939-жылы, отбасы тірлігін түзеу үшін, аталас Ақпан ұрпақтарымен тұтаса көшіп, Түркменстанның Ташауыз аймағы, Калинин ауданы, «Ақпан ауылына» қоныстанып, жас мамандарды дайындау курсында оқып, трактористік мамандығымен, алғашқы еңбек жолын колхозда бастаған. 1941-жылы, 22-маусымда, Кеңес Одағына жау басып кіргенінде, Кеңестік ортақ отанын қорғауға, ерікті жастар тобымен, «Қызыл Армия жылқыларын» - «Адай жылқыларын» жеткізісуге аттанып, 19 жастағы Жұмағали Қалдықараев әскери дайындық курсінен өтіп, алдыңғы шепке аттанған. Жұмағали талай аяусыз сын соғыста жеке ерліктерімен, үкіметтік Алғыс құрметке бөленді. 1943-жылы, 26/27-қыркүйек түні, Беларусь Елінде, 7-гвардиялық дивизион құрамасындағы, танкке қарсы оқ ататын Жұмағалидың командирлік есебіндегі тобы Днепрден, тосын да жойқын соғыспен өтіп, алдыңғылар қатарында, батыс жағадағы жаудың қорғаныс шебін дзоттарымен қоса талқандап, полк әскерінің тұтас өтуіне мол мүмкіндік жол ашты. Жау окоптары мен орларында, Жұмағали қолма-қол соғысқа араласып, ондаған жауды жер жастандырды. Днепрден өтудегі ерекше ерлігі бағаланған Жұмағали Қалдықараев, 1944-жылы 15-қаңтарда, КССРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жарлығымен, КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЫ атағы берілді. 1944-жылы 26-қаңтар күні, Жұмағали батырымыз, Беларусь Елінің Мозырь қаласы үшін болған ауыр шайқаста шаһид болған. Бұл ерекше ерлігі үшін Жұмағали екінші рет КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЫ атағына өте лайықты болғандығын, Мозырлықтар құрметпен әңгімелейді.. * [http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1. Дереккөздер
Регрессия

Регрессия ( — кері қозғалыс) — теңіздің тартылып, жағасының кері шегінуі. Әдетте, тектоникалық қозғалыстардың әсерінен құрлықтың көтерілуінен, мұхит түбінің ойысуына немесе материкті мұз басу кезінде мұхит суы көлемінің азаюына байланысты болады. Ішкі тұйық алаптарда Регрессия климаттың құрғауына байланысты орын алуы мүмкін. Жер тарихында теңіз регрессиялары трансгрессияларымен алмасып отырды. Дереккөздер
Ботабай Дүйсенбайұлы

Ботабай Дүйсенбайұлы (1916 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы) – соғыс ардагері, байланысшы. КСРО-ның еңбек сіңірген байланысшысы (1956) 1932–1983 жылы Форт-Шевченко қаласында, Маңғыстау ауданы байланыс жүйесінде істеген. 1942–1946 жылы Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1 және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, КСРО медальдарымен және Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Регрессиялық эрозия, кері эрозия

Регрессиялық эрозия, кері эрозия — тұрақты және уақытша ағын сулар арқылы тау жыныстары мен топырақтың су ағысына қарсы бағытта бұзылып шайылуы. Арнаның Регрессиялық эрозиясы мен өзендердің бір-біріне қосылу құбылыстары байланысты. Тереңдік эрозиямен бірге Регрессиялық эрозия жыралардың ұлғаюына және өзен аңғары бойлық пішінінің қалыптасуына себепші болады. Дереккөздер
Дәуіт Дүйсенов

Дәуіт Дүйсенов (1921, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы – 1998) – руы Бәубек, соғыс ардагері, ауыл шаруашылығы саласының жұмысшысы. 1953 – 55 жылы кеңшардың құрылыс жұмыстарында, Гурьев (қазіргі Атырау қаласы) гидрогеология партиясында ағаш шебері, 1957 – 60 жылы Маңғыстау ауданы МКСО мекемесінде тас шебері болды. 2-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Резерват

Резерват ( — сақталған) — негізгі қорғалатын нысаны табиғи кешен құрауыштарының бірі болып табылатын қорғалатын табиғи аумақ. Резерваттар міндеті (орман, батпақ, орнитологиялық және т.б.) мен режімі бойынша сараланады: басқарылмайтын Резерват — мұнда табиғи процестер адамның ешқандай араласуынсыз өзінен-өзі табиғи негізде реттеледі және басқарылатын Резерват — қорғалу режімі бойынша қорыққа жақындау келеді. Резерваттар Ұлыбританияда, Бирмада, Африка елдерінде бар. Резерватты кейде қорық және қорықша деп атайды. Дереккөздер
Компаундтар

Компаундтар (compound — құрама, араластырылған) — электротехникалық және радиоэлектрондық аппаратураның (РЭА) ток өткізгіш тізбектері мен бөлшектерін электрлік оқшаулау, ылғалдан қорғау немесе бекемдеу үшін қолданылатын органикалық (шайыр, битум, майлар) немесе орғаникалық емес (алюмофосфаттар, металлометафосфаттар) қоспалар (композициялар). Компаундтар толықтырғыштардан, пластификаторлардан, қатырғыштардан, пигменттерден және т.б. қосымшалардан тұрады. Компаундтар сұйық және сіңіргіш Компаундтар деп бөлінеді. #Сұйық Компаундтарды радиоэлектрондық аппаратураның бөлшектері арасындағы аралықтарды толтыру үшін, ШО аспаптар мен ИС-ды қорғау және бекемдеу үшін қолданады. #Сіңіргіш Компаундтарды, негізінен, дроссельдер мен трансформатор орамаларына сіңіру үшін қолданады. Дереккөздер
Резервация

Резервация – өмір сүруге қолайсыз және елдің ұлттық қанауға ұшыраған байырғы халқын зорлықпен қоныстандыруға бөлінген шаруашылыққа мүлдем дерлік жарамсыз аумақ. Бұл үндістер үшін АҚШ-та (XIX ғасырдың басынан бастап), Канадада, Орталық және Оңтүстік Американың кейбір мемлекеттерінде, аустралиялық аборигеңдер үшін — Аустралияда, африкалықтар үшін — ОАР-да бар. Дереккөздер
Медет Дүйсенов

Медет Дүйсенов (1948 жылы 4 желтоқсанда туған, Маңғыстау ауданы Қаражанбас ауылы) – ақын, журналист, жазушы, өлкетанушы. Маңғыстау ауданының Тұщықұдық орта мектебін 1966 жылы бітірген. 1983 жылы ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін тәмамдаған. Еңбек жолын Таушық кентінде кітапхана меңгерушісі болудан бастаған. Бұрынғы Мұнайлы ауданы «Мұнайлы жаңалығы», «Мунайлинская ночь» газеттерінде арнаулы тілші болды. Қазір облысы радио-телевизия хабарларын тарату орталығына қарасты мекеменің қызметкері. Бірнеше рет аудан, облыстық айтыстарға қатысып, жүлделі орындарды иеленген. Дүйсеновтің алғашқы өлеңдері жас ақындардың «Балауса» жинағында (1978), жеке кітабы «Бастау» сериясымен 1979 жылы жарық көрді. «Аңсар» (1986), «Жанымның жапырақтары» (1988) жинақтарына жыр топтамалары енді. Мерзімді баспасөзде «Туған жер құдіреті» деген поэмасы жарияланған. Медет ән шығаратын сазгер ретінде танымал. «Түлеген түбек», «Күтемін сені, көктемім», «Ақша бұлт», «Жан жарым», «Ақ қайыңдар», «Жан ана», «Маңғыстау мұнайшыларының маршы», тағы басқа әндерінің, «Бастау» (1979), «Ғашық жүрек» (2001), «Құлбарақ батыр» (2007), «Таушық жерінің көне тарихы» (2007), «Үдектің үнсіз мұнары» (2007), "Жанарда жанған жұлдыздар"(2013) кітаптарының авторы. 2011 жылы "Қазақстан Республикасының Тəуелсіздігіне 20 жыл" мерекелік медалімен марапатталған. Ол-Қазақстан Жазушыларының VII сьезіне, 1983 жылы жас ақын-жазушылардың республикалық кеңесіне қатысты.Медет- Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі. Дереккөздер
Хадиша Дүйімбаева

Хадиша Дүйімбаева (1945 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ұланақ ауылы) – тігінші. 1961 – 95 жылы Форт-Шевченко қаласындағы халықтың тұрмыстық қажетін өтеу комбинатында тігінші. Дүйімбаева өзінің күндік жоспарын ұнемі асыра орындап отырған. 10 жыл қалалық кеңестің депутаты болған. Еңбек Қызыл Ту(1976) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Қисыққұдық-1 Аққорған

Қисыққұдық-1 Аққорған— ортағасырлық қорған орны. Көксарай аулынан оңтүстік-батысқа карай 6 км жерде. 2003 ж. Отырар мемлекеті археологиялық қорық- музейінің археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.Ахмет) зерттеген. Қазіргі орны төртбұрышты төбе. Оның батысынан басқа жақтары тегіс келген. Қорғанның өлшемдері: 40x40x40x41 м, солтүстік және шығыс бұрыштарының биіктігі 0,5— 0,7 м, Оңтүстікмен батыс бұрыштарының биіктігі 1,2—2 м аралығында. 8 мұнара және бекініс қабырғасының орны байқалады. Қабырғаның қазіргі күнгі жалпақтығы 5,5 м,биіктігі 0,7—0,7 м. Қорғанға кірер қақпа солтүстік-батыс қабырғада болған сияқты. Ауданы 30x23 м тағы бір кішілеу қорғанның да есігі сонда қараған. Қорған периметрі бойынша ормен қоршалған. Ескерткіш маңынан көне канал орындары анықталған. Жинастырылған бұйымдарға қарағанда (қыш ыдыс сынықтары) ескерткішті халық 9—12 ғасырларда мекен еткен. Дереккөздер
Параллель аксонометрия

Параллель аксонометрия - бұйымды және онымен байланысқан тікбұрышты координаталар жүйесін аксонометриялық проекциялар жазықтығына берілген бағытқа параллель проекциялаудың нәтижесінде алынады. Параллель аксонометрияны шығарып алу үшін М нүктесін, Oxyz тікбүрышты координаталар жүйесін және осьтер бағытындағы |ОЕ x | |ОЕ y | |OE z | өлшем бірліктерін қарастырайық (1-сурет). Аксонометриялық проекциялар жазықтығын (π' — жазықтығын) және проекциялау бағытын (s — түзуін) тандап алып, М нүктесін және координаталар жүйесін π'-қа 5 бағытында проекциялайды. Сонда жазықтықтағы O'x'y'z' аксонометриялық координаталар жүйесі алынады. |О'E' x | ≠ |О'E' y | ≠ |О'E' z | аксонометриялық өлшем бірліктері. М' — берілген М нүктесінің параллель аксонометриясы; М' 2 — екінші проекңиясы. (М' x М 2 ) || О'y' ; (М' 2 M') || O'z'. Параллель аксонометрияда нүкте нүктеге, түзу түзуге кескінделеді. Параллель түзулердің аксонометриялары параллель болады және параллель кесінділердің қатынастары сақталады. М нүктесінің Oyz жазықтыгынан қашықтықтагы, яғни абсциссасы O'M' кесіндісімен, Oxz жазықтыгынан қашықтығы, ягни ординатасы М x М' 2 ., кесіндісімен және Оху жазықтыгынан қашықтығы, яғни аппликатасы М' 2 М' кесіндісімен анықталады. Дереккөздер
Есенғали Бөкенбаев

Есенғали Бөкенбаев (1921, Адай уезі Айрантақыр – 2002, Жаңаөзен) – ақын. * Маңғыстауда Қазық мектебі мен Красноводск қаласындағы мектеп-интернатта оқыған. * Әкесі Отарбайдан он бір жаста жетім қалып, жастай еңбекке араласқан. * 1942 - 45 жылдары Отан соғысы майдандарына қатысқан. * Бөкенбаев Атырау, Маңғыстау, Жаңғақ, Хорезм өңіріндегі қазақ, түрікмен, қарақалпақ ақын, жырауларының өлеңдерін, әсіресе, Абыл мен Махамбет, Қашаған мен Нұрым, Ақтан мен Сәттіғұл жырларын жаттап өсті. * Бөкенбаевтың өлең-толғаулары ауданы газеттерде («Майдан ақиқаты», «Жеңіс туы») жарық көрген. * Соғыстан кейін Красноводск қаласында шаруашылық жұмыстарында істеп, Қазақстан мен Түрікменстанның мерзімді басылымдарында өлең-толғаулары жарияланып тұрды. Бөкенбаев жырлары арнау түрінде, ата қонысы – Маңғыстау, туысқан Түрікменстан туралы болып келеді. * Теңіз дауылында апатқа ұшыраған қазақ, түрікмен балықшылары туралы шығарған «Тоғыз қайық» дастаны ел арасында кең тараған. * «Шұғыла» жинағының (1971) авторы. Ақынның көптеген толғаулары жыршы-термешілер репертуарларынан тұрақты орын алған. Дереккөздер
Рекреация

Рекреация ( - қалпына келтіру) — адамның еңбек процесінде жұмсаған дене және рухани күштерін қалпына келтіру мен дамыту. Рекреацияның тиімділігін арттырудың жолдарын зерттеумен қоғамдық және жаратылыстану ғылымдарының әр түрлі салалары (әлеуметтану, экономика, физиология, медицина, архитектура және т.б.) айналысады. Олардың ішінде рекреациялық географияның маңызы зор. Дереккөздер he:פנאי ja:レクリエーション sl:Razvedrilo
Комплементарлық МДШ транзисторлар

Комплементарлық МДШ транзисторлар — шалаөткізгіштің бір кристалында жасалған, біреуінің n-типті өткізгіштік каналы, ал екіншісінің р-типті өткізгіштік каналы бар екі МДШ транзистор. Комплементарлық МДШ транзисторлардың ерекшелігі мынада: #статикалық күйдегі шапшаңдығы жоғары, #қоректену көзінен тұтынылатын, #шектелген кішкентай токтың үйлесімді тіркесін қамтамасыз ететін әрбір транзистордың қарама-қарсы полярлықтағы қоректендіру мен басқару кернеулерінің болуы. Комплементарлық МДШ транзисторларлар инверторларда кеңінен қолданылады. Сондай-ақ Комплементарлық МДШ транзисторларды ШӨ еске сақтау құрылғыларында, электрондык сағаттарда, калькуляторларда пайдаланады. Дереккөздер
Нармұханбет Бөлекбаев

Нармұханбет Бөлекбаев(1904 жылы туған, Маңғыстау ауданы Форт-Шевченко қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. 1922 – 1942 жылы шопан, бригадир, ауданы қаржы бөлімінде салық агенті, 1945 – 1987 жылы инспектор, ферма меңгерушісі, тұрғын үй коммуналдық мекемесінің бастығы қызметтерін атқарды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің (ХШЖК) күміс медалімен марапатталған. Дереккөздер
Рекреациялық аудан

Рекреациялық аудан - рекреациялық іс-қимылдар мамандану саласы ретінде байқалатын аумақ. Рекреациялық ауданның құрамына рекреациялық кәсіпорындар жүйесі мен олардың қызметін қамтамасыз ететін кәсіпорындар енеді. Рекреациялық аудандар қызметтік бейіні (емдеу, сауықтыру, спорттық, танымдық және олардың әр түрлі үйлесімі), халықтың әр түрлі құрамының рекреациялық іс-қимылдарының түрлеріне бағдарлануы (халықаралық, республикалық, жергілікті), рекреациялық қызмет ету жүйесінің даму деңгейі бойынша бөлінеді. Рекреациялық аудан ірі аумақтық бірліктің — рекреациялық зоналардың бөлігі ретінде және ұсақ аумақтық бірліктің — рекреациялық ауданшалар мен ареалдардың бірлестігі ретінде қаралуы мүмкін. Дереккөздер
Рекреациялық география

Рекреациялық география — адамдардың жұмыстан тыс уақыттағы іс-қимылдарын ұйымдастырудың аумақтық жүйелерінің қызмет етуі мен дамуының географиялық заңдылықтарын зерттейтін ғылыми бағыт. Еуропа мен Американың көптеген елдерінде pекреациялық географияның ұқсас түрлері — туризм мен демалыс географиясы, бос уақыт географиясы. Рекреациялық географияның негізгі зерттейтін нысаны — аумақтық рекреациялық жүйе (АРЖ). Рекреациялық география АРЖ-дің басқа аумақтық жүйелермен байланысын, оның қасиеттері мен жеке жүйешіктерін, рекреациялық ресурстарды, рекреациялық аудандарды, АРЖ-ді басқару мен болжау жолдарын зерттейді. Негізгі ұғымдары * бос уақыт; * демалу; * демалыс; * рекреациялық жұмыс және қызмет; * рекреациялық қажеттіліктер және рекреациялық қызметке сұраныс; * туризм. Бос уақыт — жұмыстан тыс уақыттың бөлігі, үй міндеттерінен, жұмыс орнына көшу және биологиялық қажеттіліктер. Рекреациялық процесті дамытудың қажетті шарты, тарихи дәуірдің ерекшеліктерін көрсететін динамикалық категория. инженерлік-құрылыс және пайдалану көрсеткіштерінің көмегімен сипатталады. Бос уақыт -адамның жеке басын дамытуға бағытталған өндірістік немесе өмірлік қажеттіліктермен айналыспайтын бос уақыттың бөлігі. Демалу — бұл шаршауды тудырған әрекетті тоқтату жағдайында болатын ақыл-ой мен физикалық өнімділікті қалпына келтіру процесі. Адамның кезкелген іс-әрекеті шұғыл қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталмайды және ақша табумен байланысты емес. Демалыс — адамның физикалық және рухани күштерін қалпына келтіру, денсаулығы мен жұмыс қабілеттілігін арттыру; Рекреациялық жұмыс жұмыстан тыс уақыттың ауысуына байланысты айқын циклмен сипатталады. Жұмыстан тыс уақытта бос уақыт бөлінеді. Рекреациялық қызмет - адамның мінез-құлқының әртүрлілігімен және процестің өзіндік құндылығымен сипатталатын физикалық және рухани күштерді қалпына келтіру және жеке тұлғаны жан-жақты дамыту мақсатында жүзеге асырылатын бос уақыттағы қызмет. Жұмыстан тыс уақыт жұмсалады: * биологиялық қажеттіліктерді қанағаттандыру; * үй еңбегі; * жұмыс орнына көшуге және кері қайтуға жұмсалған уақыт; * демалыс (рекреация). Рекреациялық қажеттіліктер - физикалық, психикалық және рухани күштерді қалпына келтіру қажеттіліктері. Рекреациялық қажеттіліктерді қанағаттандыру рекреациялық қызмет барысында жүреді. Туризм - тұрақты тұрғылықты жерінен тыс жерлерде сауықтыру, танымдық, спорттық және мәдени-ойын-сауық сабақтарына арналған бос уақыттағы қызмет. Дереккөздер
Стандарт аксонометрия

Стандарт аксонометрия - параллель аксонометрияның іс жүзінде қолдануға ұсынылғандары, стандарт аксонометриялар көп емес, не бары бесеу: тікбұрышты изометрия; тікбұрышты диметрия; қиғашбұрышты фронталь изометрия; қиғашбұрышты фронталь диметрия; қиғашбұрышты горизонталь изометрия. 2-суретте биіктігі 40 мм жөне диаметрі 30 мм цилиндрдің стандарт аксонометриялары кескінделген. Цилиндр осін апплика талар осі деп қабылдап, оны Ох; жазықтыгында түр деп қарастырғаи Цилиндрдің 2,а-суретте тікбұрышті изометриясы, 2,ө-суретте тікбұрыш ты диметриясы, 2,6-суретте қиғаи бұрышты фронталь изометриясы 2,в-суретте қиғашбұрышты фронты диметриясы және 2,г-суретте қиғашбұрышты горизонталь изометриясы сызылған. Дереккөздер
Кенжеғали Бөрин

Кенжеғали Бөрин (1933 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы) – кеңес қызметкері. *1952 – 1965 жылы Калинин, Қызан мектептерінде мұғалім, мектеп директоры. *1965 – 1977 жылдары Маңғыстау кеңшарында партком хатшысы. *1977 – 1988 жылдары Жангелдин ауданы кеңесінің төрағасы. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Министрлер, кәсіподақтар кеңесінің Қызыл Ту иегері, социалдық жарыстың 3 мәрте жеңімпазы. Дереккөздер
Центрлік аксонометрия

Центрлік аксонометрия - тікбұрышты координаталар жүйесімен байланыстырылған бұйымдарды проекциялау центрі деп аталатын нүктеден аксонометриялық проекциялар жызықтығына проекциялаудың нәтижесінде пайда болады. Дереккөздер
Рекреациялық ресурстар

Рекреациялық ресурстар - өндіргіш күштердің қазіргі деңгейі кезінде қоғамның рекреациялық қажеттілігін қанағаттандыру үшін және халыққа рекреациялық қызмет етуге маманданған шаруашылық саласын ұйымдастыру үшін пайдаланылуы мүмкін табиғи және антропогендік нысандар. Рекреациялық ресурстарға табиғи кешендер мен оларды құраушылар (бедер, климат, өсімдік, суқойма), мәдени-тарихи ескерткіштер, қалалар мен басқа елді мекендер, ерекше техникалық ғимараттар жатады. Курорттық, сауықтырғыш, спорттық және экскурсиялық-туристік рекреациялық ресурстар болып ажыратылады. Дереккөздер
Діни-мемориалдық сәулет өнер ескерткіштері

Діни-мемориалдық сәулет өнер ескерткіштері Қазақстанның басқа аймақтарынан өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі. Ғасырлар бойы үзілмей жалғасып келе жатқан халық өнерінің алуан түрлі жәдігерлері Маңғыстау өлкесіндегі дәстүрлі сәулет өнерінің көп ғасырлық тарихын айқындайды. Өлкедегі көптеген сәулет өнерінің туындылары ерекше сапалы жергілікті тастардан таңдалып жасалғандықтан осы кезге дейін бұзылмай сақталған. Өлке қорымдарында тұрғызылған діни-мемориалдық ескерткіштердің негізгі бөлігі 8 – 9 ғасырлардан бастап 20 ғасырға дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл ескерткіштер көбіне үлкенді-кішілі қорымдарда орын тепкен. Ежелгі қорымдарда шоғырланған діни-мемориалдық ескерткіштерді үлкен (күмбез тамдар мен сағанатамдар) және кіші (құлпытас, қойтас, т.б.) сәулет пішіндері деп топтауға болады. Қабір үсті ескерткіштері Маңғыстау өлкесін мекендеген көшпелі тайпалардың бағзы заманнан осы күнге дейінгі өмір-тұрмысы мен тарихынан, діни-танымдық көзқарастарынан, жалпы сәулет өнерінің өркендеу процесінен хабар береді. Дереккөздер
Иван Никитович Брагин

Иван Никитович Брагин(1924 жылы туған, Чита облысы Доронинское село) – генерал-майор, Ішкі істер министернің еңбегі сіңген қызметкері. Брагин еңбек жолын комбайншы болып бастады. 1942 жылы әскерге алынып, авиация училищесіне оқуға жіберілді, оны бітірген соң 1945 жылы Орынбор, Ақтөбе әскери-авиация училищесінде қызмет істеді. 1960 – 1986 жылдары Ақтөбе облысы МАИ, Ақтөбе қалалық Ішкі істер бөлімінің бастығы, Маңғыстау облысы Ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, бастығы секілді жауапты қызметтерді атқарды. Азаматтық қорғаныс саласында еңбек етті. «Құрмет белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Ресурстық карталар

Ресурстық карталар - табиғи және экономикалық ресурстардың орналасуы мен қорын бейнелейтін карталар. Ресурстық карталар барлық негізгі табиғи (жер қойнауының, гидроклиматтық, топырақ, өсімдік, жануарлар дүниесінің ресурстарын) және әлеуметтік-экономикалық (өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, еңбек және т.б. ресурстарын) құрамбөліктерді қамтиды. Ресурстық карталарды ресурстардың орналасу карталары, ресурстарды бағалау карталары, пайдалану шарттары мен әдістері, қорғау, болжау және қалпына келтіру карталарына бөледі. Дереккөздер
Іргетастар кешені

Іргетастар кешені — геосинклиндік түзілімдер бірлестігімен көмкерілген, яғни геосинклиндік құрылымның қалыптасуы барысында оның іргетасы рөлін атқарған тау жыныстары жиынтығы. Геосинклиндік бірлестік пен Іргетастар кешенінің жік- жапсары өте анық сағаланатын үйлесімсіздіктермен сипатталады; Іргетастар кешенін құрайтын таужыныстардың әдетте оларды көмкеріп жатқан геосинклиндік бірлестік құрамындағы таужыныстармен салыстырғанда қатпарлануы күрделірек және көбірек өзгерген. Дереккөздер
Құлжан Егізқараев

Құлжан Егізқараев (1947 жылы туған, Түрікменстан Республикасы, Көне Үргеніш ауылы) – педагог. Нүкіс педагогикалық институтын бітірген (1972). 1984 – 95 жылы Хожелі қаласындағы Маяковский атындағы мектепте мұғалім, халыққа білім беру мекемесінде әдіскер, мектеп директоры болды. «Әдіскер мұғалім» (1983), КСРО «Оқу ағарту ісінің үздігі» (1988). Тарихи тұлға Ер Қосай мазарын тауып, кесене салу жұмыстарын ұйымдастырушылардың бірі. Дереккөздер
Іркілме су

Іркілме су — жердің күндізгі бетімен байланысы болмайтын жер асты суы. Іркілме сулар әдетте жер үсті суларымен байланысы бар басқа жер асты суларынан су өтпейтін тау жыныстарымен бөлініп жатады. Іркілме суға седиментациялық және көмілген сулар жатады. Дереккөздер
Ресурстық циклдер

Ресурстық циклдер - табиғаттың белгілі бір заттарының (немесе зат топтарының) адам пайдалануының барлық кезеңіндегі (оларды табу, табиғи ортадан өндіріп алу, өңдеу, тұтыну, табиғатқа қайтаруды қоса) айналымы мен кеңістік бойынша орын ауыстыруының жиынтықтары. Энергиялық-өндірістік циклдермен салыстырғанда, ресурстық циклдер пайдаланылатын заттардың айналымы мен орын ауыстыруының барлық сатыларын қамтиды. Дереккөздер
Маңғыстау Едігеев

Маңғыстау Едігеев (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – педагог. Орал педагогикалық институтын бітірген (1960). 1960 – 79 жылы Шахта, Шайыр, Шетпе орта мектептерінде мұғалім, сырттай оқу бөлімінің директоры, 1980 – 2000 жылы ауданы кино жүйесінде директор, №5 кәсіптік-техникалық училищесінде мұғалім болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ресурстық-экспорттық циклдер

Ресурстық-экспорттық циклдер - ресурстық циклдердің бір түрі. Олардың басты ерекшеліктері - технологиялық және аумақтық түрғыдан сиректігі, өндіріс процесінде алынған табиғи заттарды (немесе зат топтарын) өңдейтін саланың болмауы немесе нашарлығы. Дереккөздер
Ірі сынықты шөгінділер

Ірі сынықты шөгінділер - түйірөлшемдік құрамында өлшемі 1 мм-ден асатын бөлшектер басым шөгінділер ірісынықты тау жыныстарының (конгломераттар, брекчиялар, гравелиттер және т.б.) құрылымдарының жалпы аты; онда сынықтардың ірілігі 2 мм-ден үлкен болады. Синонимі: псефиттік. Дереккөздер
Алқажан Еділхан

Алқажан Еділхан (1952 жылы туған, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Оңды ауылы) — инженер-механик. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі ҚазҰАУ) (1974), Алматы жоғары партия мектебін (1987), АқтМУ-ды бітірген (2005). Еңбек жолын ұжымшарда ағаш шебері болып бастаған. Институтты бітіргеннен кейін ауданы «Қазақ ауыл шаруашылық техникасы» бірлестігінде аға инженер (1974), «Тұщықұдық» кеңшарында бас инженер (1975–1977), облысы ауыл шаруашылық техникасы басқармасында бас инженер (1977–1979), облысы партия к-тінде нұсқаушы (1979–1982), Мұнайлы ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары (1982–1985), Маңғыстау ауданының 1-хатшысы, әкімі (1987–1994) қызметтерін атқарған. 1994 жылдан мұнай саласында басшылық қызметтерде істейді. Еділхан өлке тарихын зерттеуші көптеген қаламгерлердің, өнер зерттеушілерінің еңбектерінің жарыққа шығуына қол ұшын беріп жүретін азамат, белгілі меценат. «Маңғыстау тарихы» атты кітаптың авторы. Дереккөздер
Реэкспорт

Реэкспорт ( - қайталануды көрсететін қосымша және экспорт) — бұрын басқа елдерден әкелінген тауарларды (әдетте, шикізатты) қайта сату. Әкелінген тауарлар, әдетте, сол күйінде және біраз сырттай өндегеннен (тазартылады, сортталады, қайта оралады және тағы басқа) кейін де реэкспортталады. Дереккөздер
Бүргемдіой

Бүргемдіой – Ақтау жотасының солтүстігіндегі Кеңсай аңғарынан 2 км жердегі шұңғыл ойыс. Табанындағы шөп басы жан-жағы ықтасын, жел соқпайтыны себепті қау болып өсіп, қуаң жылдардың өзінде қарынға бүрген ет сияқтанып жатады. Елдің ауызекі сөйлеу тілінде қарынға салып, бүріп тастап, көктемгі қараөзек шақта бұзылып қарынға түсетін ет бүргем делінеді. Ойыс атауы содан шыққан. Бүргемдіой шөбін өрісіне шығып жайлауы қиындаған кезге сақтаған. Дереккөздер
Аққыштық шегі

Аққыштық шегі (физикалық) (Предел текучести (физический, условный) * 1) үлгілікке түсетін күш мөлшері айтарлықтай өзгермейтін кезде, осы үлгілік деформацияланатын ең аз шартты кернеу; * 2) металдағы қалдық деформацияны белгілі бір шамаға жеткізетін (көбінесе 0,2%) ең аз шартты кернеу. Дереккөздер
Риас типтік жағалар

Риас типтік жағалар ( - өзен сағалары) — мүйістер мен ұзын және енсіз ирелең шығанақтардың алмасуымен сипатталатын жағаның ингрессиялық типі. Құрлықтың төмендеуіне байланысты теңіз суының тау аңғарларын салалай толтыруы нәтижесінде түзілген жағалар пішіні. Дереккөздер
Бекхожа Еділханов

Бекхожа Еділханов (1913, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 1991) – соғыс және еңбек ардагері, педагог. Өмірбаяны * Гурьев (қазіргі Атырау) педагогикалық училищесін бітірген (1941). * 1947 – 57 жылы Қызан, Қызыләскер, Жармыш орта мектептерінде директор болды. Марапаттары * Қызыл жұлдыз ордені * Даңқ ордені * Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісінің иегері. Дереккөздер
Ірі пелиттік құрылым

Ірі пелиттік құрылым - пелиттік (балшықты) жыныстардың (мысалы, саз, алеврит) метаморфизм нәтижесінде өзгеріп, ірі түйірлі, параллель немесе қабатты құрылымды жыныстарға айналу процесінің нәтижесінде пайда болатын жер қыртысындағы құрылым. Бұл құрылымдарда сазды минералдардың қайта кристалдануы нәтижесінде сланецтәрізді, қабатты текстуралар байқалады. Онда ірілігі 0,001—0,01 мм пелиттік түйіршіктер сазды тау жынысының 50%-ынан артығын құрайды, ал 0,001 мм-ден ұсақ түйіршіктер 50%-дан аспайды. Пайда болу процесі Пелиттік жыныстар (мысалы, саз, алевролит) метаморфизмге ұшырағанда, жоғары қысым мен температура әсерінен: * Сазды минералдар (монтмориллонит, каолинит, иллит) қайта кристалданып, мусковит, биотит, хлорит сияқты слюдалық минералдарға айналады. * Жыныстың құрылымы қабатталған (сланц тәрізді), кейде линза тәрізді, кейде қатпарланған болады. Мысалдар * Сланецтер (қабатты тақтатастар) – ірі пелиттік құрылымға тән. * Филлиты – жеңіл жылтыр, қабатты жыныстар. * Гнейстерге ұқсас пелиттік метаморфиттер – жоғары метаморфизм деңгейіндегі құрылым. Қазақстандағы таралуы Қазақстанда ірі пелиттік құрылымдар көбінесе Шығыс Қазақстан, Жоңғар Алатауы, және Қалба жотасы аймақтарында кездеседі. Бұл өңірлерде ежелгі шөгінді жыныстар метаморфизмге ұшырап, сланецтер мен гнейстерге айналған. Дереккөздер
Рурбандану

Рурбандану ( - ауылдық және урбанизация) — өмір сүрудің қалалық түрі мен жағдайларының ауылдық жерге таралу процесі; кенттену процесінің құрамды бөлігі. Рурбандану қала халқының ауылдық мекендерге қоныс аударуы және ауылдық жерге қалаға тон қарекет түрлерінің тарауы арқылы (оның ішінде, өнеркәсіп, қызмет көрсету саласы және т.б.) жүзеге асуы мүмкін. Дереккөздер
Ісіну төбелері

Ісіну төбелері - аса ылғалды дисперсиялық тау жыныстары тоңға айналғанда пайда болатын бір жылдық немесе көп жылдық төбелер. Олардың үстіңгі жағы көбінесе аяз шытынатқан радиал жарықтармен жырымдалады. Биіктігі 1,5— 2 м-ден аспайды. Дереккөздер
Бүркітәлі

Бүркітәлі – ой, ойлы жер. Шығыс Ақтау мен Қайдақ арасында. Осы ойда Бүркітәлі Сүйінғара басқыншыларының саны басым күшімен ұрыста ерлікпен қаза тапқан. Кейін оның басына тастан қиып сағанатам тұрғызылған; ол уақыт оза құлап қалған. 2006 жылы батырдың ұрпақтары ескерткіш-сағанатамды қайта жаңғыртты. Дереккөздер
Саба, сабалық кезең

Саба, сабалық кезең - өзен суы режімінің тұрақты деңгейі төмен және су шығыны аз болатын фазасы. Ұзақтығы 10 куннен аспайды. Әсіресе ауа райының құрғақ немесе суық жағдайында, өзеннің, негізінен, грунт суларымен қоректенетін кезінде айқын байқалады. Қоңыржай және жоғарғы ендіктердегі жазықтық өзендерде сабалар жазғы және қысқы болып бөлінеді. Дереккөздер
Әнес Бүркітбаев

Әнес Бүркітбаев(1935, Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы – 2000) – мұнайшы. *Әзірбайжан мұнай және химия институтын бітірген (1959). *1959 – 1963 жылдары «Ембімұнай» бірлестігінде бұрғышы, мастер, аға инженер. *1963 – 1965 жылдары «Маңғышлақмұнайгаз» тресінде мастер, аға инженер. *1965 – 1967 жылдары Өзен геол.-барлау экспед-нда бас инженер. *1967 – 1973 жылдары «Өзенмұнай» басқармасында техника бөлімінің. *1973 – 1997 жылдары «Жетібаймұнай» мұнай-газ басқармасында, Маңғыстау облысы кен қадағалау инспекциясында басшылық қызметтер атқарған. «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ өндіріс бөлімінің бастығы. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Бүртікті сораң

Бүртікті сораң, тітір (Salsola gemmascens) – сораң туысына жататын шала бұта. *Сазбалшықты, сортаңды және тақырларда өседі. *Биіктігі 15 – 50 см. *Өсімдік түбінен бастап бұтақтанып, сыртын тұтас қабыршақ басқан. *Сабақ бойындағы жапырақ қолтығынан және бұтағынан шар тәрізді бүртіктер шығады. *Жапырақтары қысқа біз тәрізді, үшқырлы, өркенге кезектесіп орналасады. *Сары не қызғылт түсті, дара гүлі масақ гүлшоғырына топталған. *Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. *Бүртікті сораңды түйе жақсы жейді, құм бекітуде, отын ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Саванналар климаты

Саванналар климаты - қысы тым құрғак болып келетін тропиктік климат. Ең жылы айдың температурасы 25— 30°С және одан жоғары, ең суық айдың температурасы 18°С және одан да төмен, жылдық жауын-шашын мөлшері 2000 мм-ден 250 мм-ге дейін. Венесуэлада, Гвиананың бір бөлігінде, Амазонканың оңтүстік жағында, Бразилияда, тропиктік Африканың көп бөлігінде, Мадагаскардың батысында, Үндістанда 22° солтустік ендіктен оңтустікке қарай, Цейлонда, Бирманың орталық бөлігінде, Үндіқытайда, Солтүстік Аустралияда, Гавай аралдарында таралған. Дереккөздер
Людмила Ивановна Быкова

Людмила Ивановна Быкова (Плехунова) (1956 жылы туған) – Маңғыстаудың табиғатын зерттеуші. 1987 жылдан Маңғыстау облысы тарихи-өлкетану мұражайының табиғат бөлімінде қызметкер. Мәскеу, Екатеринбург, Санкт-Петербург, Германия және Қазақстандық ғалымдармен бірлесе отырып өлкенің өсімдіктер, жануарлар дүниесін, палеонтологиясын жан-жақты зерттеуші. Халықаралық полинология конференцияларға қатысқан. Дереккөздер
Сайком Бекхожаұлы Еділханов

Сайком Бекхожаұлы Еділханов (1936, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 2004, Шетпе ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау) (1963), Нөкіс ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1983). 1963 – 70 жылы Жармыш орта мектебінде мұғалім. 1973 – 80 жылы ауданы мәдениет бөлімінің бастығы, партия комитетінде бөлім меңгерушісі болды. Бірнеше жыл облыстың бас ақыны. Еділханов басқарған «Кең жайлау» үгіт бригадасы Кеңес Одағында 1-орынды иеленді (1978). «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Дмитрий Николаевич Бычков

Дмитрий Николаевич Бычков (1927, Ресей, Ставрополь өлкесі, Георгиевск қаласы) – жұмысшы, Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген кеншісі. 1963 жылдан Маңғыстаудағы Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатында экскаватор машинисі болды. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Сазды карст

Сазды карст — сазды тау жыныстарындағы жарықтар бойында жер асты шайылуының әсерінен қалыптасқан жалған карсттық тип. Сазды карстқа жер асты галереяларының үстінде орналасқан тау беткейлеріндегі жыралар және олармен қосылған құдықтар лектері тон. Сазды карст көбінесе аридтік және семиаридтік климатты, өсімдік жамылғылары сиреген аудандарда кездеседі (Копетдагтың тау алды, Кіші Балқан, Ыстықкөл қазаншұңқырлары). Дереккөздер
Сазды шөл

Сазды шөл - теңіздік, көлдік, өзендік және пролювийлік сазды шөгінділерде дамыған, жер бетіндегі кең тараған шөлдердің бір түрі. Сазды шөлге сазды-жусанды (жусанды-соранды), ішінара эфемерлік шөлдер, тақырлы топырақтар, кейбір сорлар жатады. Қазақстанда Сазды шөл Бетпақдала шөлінің батыс жағын, Үстірттің орталық тұсын алып жатыр. Негізінен, жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Светлана Алқажанқызы Еділханова

Светлана Алқажанқызы Еділханова (1976 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ганюшкино ауылы) – ғалым, тарих ғылымы кандидаты (2003). АқтМУ-дың және ҚазМУ-дың аспирантурасын бітірген. 1997 жылдан АқтМУ-дың тарих және философия кафедрасында жұмыс жасайды. Ғылыми монографияның және көптеген ғылыми мақалалардың авторы. Дереккөздер
Де-юре

Де-юре — заң жүзінде мыс, жаңа үкіметтің шетелдермен де-юре мойындалуы. Жиі осы сөз, "фактіде" сөзіне синоним, "де-факто" деген cөзге қарсы ұғым ретінде қолданылады. Терминология «Де-юре» және «де-факто» терминдері «формалды» және «практикада» сөздерінің орнына саяси ақуалға сәйкес қолданылады. Ереже тек де-факто бар болуы мүмкін, мысалы, жеткен келісімге оны орындауға міндеттейтін кезде заң болмаған тұста бағынады. Сондай-ақ, ескірген заңның заңдық күшінің жойылуы процессі де бар, бұл кезде практикадағы де-факто формалды түрдегі де-юре бұйрығын ауыстырады. Басқа жағынан, практикада де-юре бар болуы мүмкін және сол елдің құқықтық кеңістігін азаматтарымен мойындалған болуы да мүмкін. «Де-юре және де-факто» ресми ереже ретінде де, тәжірибе ретінде де жұмыс істеуі мүмкін, сондықтан осы екі ұғымды антонимдар ретінде қарастыруға болмайды. Тағы қараныз * Статус-кво * Де-факто * Стандарт де-факто Дереккөздер
Томас Джефферсон

Томас Джефферсон (; 13 сәуір 1743, Шэдуэлл, Вирджиния, Британ империясы — 4 шілде 1826, Шарлотсвилль, Вирджиния, АҚШ) — америкалық ағартушы және мемлекеттік қайраткер, АҚШ тәуелсіздік декларациясы жобасының авторы , АҚШ-тың 3-ші президенті және 2-ші вице-президенті. Мамандығы - адвокат. Саяси мансабы * 1769-1774 жылдары Вирджиния заң шығару жиналысының депутаты болған. * 1775 жылы Солтүстік Америка отарларының Ұлыбританиядан бөлініп шығуы туралы шешім қабылдаған Құрлықаралық конгресс мүшелігіне сайланған. * 1779-1781 жылдары Вирджиния губернаторы, * 1785-1789 жылдары АҚШ-тың Франциядағы елшісі, * 1790-1793 жылдары Джордж Уошингтонның Ӏ-үкіметінде мемлекеттік хатшы, * 1796 жылы вице-президент, 1800-1808 жылдары АҚШ президенті болды. Ол «АҚШ тәуелсіздік декларациясының» жобасын жасау барысында "жоғарғы билік құдайдың билігімен дариды" деген көзқарасқа қарсы шығып, табиғи құқықтар ілімін ұсынды. Отар аймақтар мен метрополия тұрғындарының теңдігін, халықтық төңкеріс жасау құқын жақтады. Монархиялық билікті табиғи құқық және қоғамды келісім тұрғысынан сынап, халық билігін негіздеді. Адамның табиғи құқықтарын мемлекет белгілеген заңдардан жоғары қойды. Үкімет тарапынан жеке адам құқықтарын бұзуға жол бермеу мақсатында мемлекеттік биліктің міндеттерін шектеуді талап етті. Ұсақ өндірушілердің мүддесін қорғап, фермерлердің демократиялық республикасын құруды аңсады. Джефферсон басқа саяси қайраткерлермен бірге АҚШ Конституциясын жазуға қатысып, адам құқықтары мен бостандықтарына қатысты 10 толықтыру ("Билль о правах") енгізді. Президент міндетін атқару барысында Джефферсон әртүрлі әлеуметтік топтар арасында келісім саясатын орнықтырып, реакциялық сипаттағы заңдардың күшін жойды; армияны, флотты, мемлекеттік аппаратты едәуір қысқартып, Луизиана штатын АҚШ-қа қосты. * 1809 жылы президенттік мерзімі аяқталған соң саясатқа араласудан бас тартты. * 1819 жылдан өмірінің соңына дейін өзі құрған Вирджиния университетін басқарды. Галерея Дереккөздер
Бірқарын

Бірқазан *Бозащыдағы Мәстек құдығының солтүстік-батысында 10 км жердегі сор. Оңтүстік-шығыс беткейі жарқабақты. Сор табанында түбі тайыз, суы тұщы 3 құдық бар. Біреуінің басына тасақыр қойылған. Суы аздығы себепті қолданыстан шығып қалған. Сордың солтүстігін Қоңырорпа құмды шағылы алып жатыр. *Бірқазан атауы өнімі өте аз, су көзі кейде қой қарнын әзер толтыруға жетеді деген мағынаға ие. Мұндай су көздері, жер атаулары көп. Дереккөздер
Ережеп Екібаев

Ережеп Екібаев (1902, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы – 1998) – еңбек ардагері, шопан. Қазақстанның мал шаруашылығына еңбегі сіңген шебері. Ұзақ жылдар шопан болып, мал шаруашылығын дамытуға ерекше үлес қосты. КСРО ХШЖК-нің алтын, күміс медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Бердіхан Екібаев

Бердіхан Екібаев (1925, Ақтөбе облысы Ойыл ауданы – 1990) – Ұлы Отан соғысы ардагері, заң қызметкері. Өмірбаяны * Ашғабад заң қызметкерлері мектебін бітірген. * 1965 жылға дейін Түрікменстанның Ленин ауданы әскери комиссариатында бөлім бастығы * Ташауыз адвокаттарының облысы коллегиясында төраға * Красноводск облысы сотында судья болып істеді. * 1965 – 80 жылы Ақтау қалалық сотының төрағасы * Өзен ауданы сотының төрағасы * Форт-Шевченко қалалық прокуроры қызметтерін атқарды. Марапаттары * 2-дәрежелі Отан соғысы ордені * «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі. Дереккөздер
Салалық карталар

Салалық карталар - табиғи және әлеуметтік-экономикалық аумақтық жүйелердің кейбір құрамбөліктерін бейнелейтін карталар. Салалық карталар ірі салалар (ауыл шаруашылығы, климат және т.б.) және ұсақ салалар (өсімдік шаруашылығы, мал шаруашылығы, жауын-шашын және т.б.) карталары болып бөлінеді. Дереккөздер
Салалық экономикалық аудан

Салалық экономикалық аудан — шаруашылықтың бір немесе бірнеше (ілеспе) салаларынан тұратын кәсіпорындардың (мекемелердің) аумақтық тұтас жиынтығы (мысалы, өнеркәсіптік аудан, ауыл шаруашылығы ауданы). Дереккөздер
Қосбай Бітеуов

Қосбай Бітеуов (1929 жылы туған, Түпқараған ауданы Бозащы ауылы) – педагог, аға мұғалім (1982). Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университі) бітірген (1964). 1952 – 1986 жылдары Таушық, Жыңғылды орта мектептерінде мұғалім, мектеп директоры, ауданы оқу бөлімінде меңгеруші болды. КСРО «Халық ағарту ісінің үздігі» (1983) белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Салпаң аңғар

Салпаң аңғар — өзінен төменде жатқан үлкенірек (бас) аңғардың түбіне кертпештеніп, опырыла орналасқан өзеннің немесе мұздықтың бүйірлік аңғары. Әдетте, Салпаң аңғар таулы аудандарға тән, негізінен, бас аңғардың түбін қарқынды эрозияның қайта-қайта тереңдеп жыруы немесе қуатты мұздықтың аңғар бүйірін жыртуы тоқтаған кезде пайда болады. Сонымен қатар көлдер мен теңіздердің жағаларында эрозия базисінің төмендеуін туғызатын суқоймалар деңгейлерінің тез өзгеруінен және жағаларды соқпа толқындардың қарқынды бұзуы салдарынан да пайда болуы мүмкін. Дереккөздер
Салпаң мұздық

Салпаң мұздық - беткейдің жоғарғы жағындағы шала түзілген ойыста орналасқан, бірақ ойыстан шыққан шеті жота етегіне жетпей, кертпештеніп тұратын тау мұздығының бір түрі. Беткейдің құлама тік болуына байланысты жиі-жиі опырылып тұрады. Салпаң мұздық өзіне генетикалық жағынан жақын қарлық мұздықтармен бірге аридтік жағдайларда жиі кездеседі. Оларға опырылымдар мен мұздық көшкіндері тон. Беткейдің етегінде қайта туындаған мұздықтан да пайда болуы мүмкін. Дереккөздер
Салыстырмалы әдіс

Салыстырмалы әдіс - географиядағы салыстырмалы әдістеме, бір-біріне ұқсас немесе жақын орналасқан, пайда болған кезінен қатарласып келген және құрылымы мен атқарымы бойынша әр түрлі, бірақ салыстыруға болатын, кеңістік пен уақыт ішінде шалғай бірнеше географиялық нысандар процестерінің, қасиеттерінің және жағдайларының ұқсастығы мен айырмашылықтарын табу; бір географиялық нысанның әр түрлі уақыттағы жағдайларын салыстыру. Географиялық нысандарды жіктеу (таксондау), жалпылау, бағалау және болжау кезінде негізгі әдістеме есебінде пайдаланылады. Салыстырмалы әдіс арқылы зерттелудегі нысанның жалпы және ерекше белгілері мен қасиеттері анықталады. Дереккөздер
Жанбоз Екібаев

Жанбоз Екібаев (1932, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 1984) – педагог. Атырау педагогикалық институтын бітірген (1960). 1949 – 77 жылы Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім, Тұрыш мектебінің директоры, 1977 – 84 жылы Бейнеу ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі болды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1965). «Еңбектегі ерлігі үшін» (1964) медалі, «Құрмет белгісі» (1976) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Салыстырмалы ылғалдылық

Салыстырмалы ылғалдылық — белгілі бір температурада ауадағы су буларының нақты мөлшерінің (серпімділігінің) осы температурада болуы мүмкін су буы мөлшеріне (қаныққан будың серпімділігіне) пайыз есебімен алынған қатынасы. Салыстырмалы ылғалдылық ауаның су буларымен қанығу мөлшерін көрсетеді. Ауа су буларымен қаныққанда cалыстырмалы ылғалдылық 100% құрайды. Дереккөздер ar:رطوبة نسبية cs:Vlhkost vzduchu#Relativní (poměrná) vlhkost vzduchu en:Relative humidity et:Suhteline õhuniiskus fa:رطوبت نسبی fr:Humidité relative id:Kelembaban relatif io:Relativa humideso it:Umidità relativa lt:Santykinis drėgnumas lv:Relatīvais mitrums mr:सापेक्ष आर्द्रता nl:Relatieve luchtvochtigheid nn:Relativ fukt no:Relativ fuktighet pl:Wilgotność względna pt:Umidade relativa ru:Относительная влажность simple:Relative humidity ta:சாரீரப்பதன் th:ความชื้นสัมพัทธ์ uk:Вологість відносна zh:相對濕度
Карл Максимович Бэр

Карл Максимович Бэр, Карл Эрнст (1792, Эстония, Пийб имениесі, Пайде ауданы – 1876, Тарту) – орыс жаратылыстанушысы, эмбриология ғылымының негізін салушы, Орыс география қоғамының негізін қалаушылардың бірі. *Дерпт (Тарту) ун-тін бітірген (1814). *1817 жылдан Кеннигсберг университетінде проректор (1917). *Санкт-Петербург ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1826) *1828 жылдан академия, құрметті мүшесі (1862) болды. *Орыс география қоғамы Б-дің басшылығымен Каспий теңізіне экспедиция ұйымдастырды (1853 – 1957). *Бэр Еділ, Жайық өзендері аңғарларында, Маңғыстау түбегінде болды, теңіздің балық қорын анықтады. Экспедицияның зерттеулері нәтижесінде Каспий теңізінің физикалық географиясы жасалды. Теңіз деңгейінің күрт құлдырап бара жатқанын, оның нәтижесінде теңіз жағалауындағы судан босаған жерлерде құмды төбешіктердің пайда болғанын ашты. Кейін олар «Бэр төбешіктері» деп аталды. Еділ өзені жағалауын зерттеп, меридиан (бойлық) бағытта ағатын өзендердің оң жағы тік, яғни аңғарлары асимметриялы болатындығын бірінші болып түсіндірді. Ол ғылымға Бэр заңы болып енді. Дереккөздер
Саңылаулы проектор

Саңылаулы проектор - проекциялаушы сәулелер жарық сезгіш материалға тар саңылау арқылы өтетін проектор. Саңылау камера объективінің фокальдық жазыктығында, жарық сезгіш материалдың алдында орналасқан. Саңылаудың ұзындығы 2,5—5,0 мм, ені 0,5— 1,0 мм. Аэрофотосуретті проекциялау үшін оған координаталық осьтердің бірін бойлай өз жазықтығында ілгерілемелі жүріс береді, сонда проектордың кассетасында орналасқан жарықсезгіш материалға саңылаудың мөлшеріне сәйкес әр сәт сайын элементар аудан проекцияланады. Ал аэрофотосурет үзіліссіз қозғалыста болғандықтан, қозғалыс бағытында ені саңылаудың ұзындығына сәйкес келетін бір маршрут проекцияланады. Егер сканирлеу, мысалы, х осіне параллель маршрутпен жүргізілсе, онда осы жолдың бүкіл ұзындығы бойынша проекцияланғаннан кейін, аэрофотосурет саңылау ұзындығына сай у осінің көлемі бойынша жылжиды және кері бағытта қозғалады, бұл уақытта шектес маршрут проекцияланады. Осылай аэрофотосурет толық проекцияланғанша жалғасады. Мұндай проекциялауды, әдетте, дифференциалды өзгерту деп атайды. Саңылаулы проектор дербес қолданылмайды, оны фотограмметриялық аспаптардың кешенінде немесе құрамдас белік (саңылаулы фототрансформатор) ретінде пайдаланады немесе қажет кезінде қосалқы кұрылғы (стереограф) ретінде қолданады. Дереккөздер
Аюп Амантұрлиев

Аюп Амантұрлиев (1932, Атырау облысы, Калинин ауылы) – Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұнайшысы. 1949 жылдан Қосшағыл мұнай өндіру бөлімшесінде оператор, Маңғыстау газ өндіру басқармасында аға-оператор қызметтерін атқарды. «Ерен еңбегі үшін» және 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Қазақстанның «Алтын» кітабына енгізілген Дереккөздер
Амантұрлы қожалақ тамы

Амантұрлы қожалақ тамы – сәулет өнері ескерткіші. 19 ғасырдың аяқ кезінде Үстірт төскейінің оңтүстік-батыс шетін ала, Қарақалпақстанмен шектес жерге салынған. Жарқұдық (ескі заманнан белгілі жайлау құдықтарының бірі) деген жерде. Қабырғасының ішкі беті оюмен әшекейленген, бір бағанасы оюлы, екінші бағанасы оюсыз болып келген. Мазар салуда сирек кездесетін мұндай әдіс өзінше бір әдемілік түр ретінде қолданылған. Бірақ тасқа салған оюы ағаш оюына ұқсайды. Оюды сызық техникасымен түсіріп, кәдімгі зауыт бояуларымен бояуы, ішкі қабырғаларына қару-жарақ пен үй жабдықтарының суреттерін салуы жаңалық болып табылады. Амантұрлы қожалақ тамының сыртқы беттері де оюлы. Терезелерінің айналасын оюмен әшекейлеп, оған есік секілді түр берген. Тамның осы ерекшеліктері оны басқа ескерткіштерден оқшауландырып тұрады. Дереккөздер
Қуантқан Рзаұлы Ванов

Қуантқан Рзаұлы Ванов(1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – педагог. *Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университетін) бітірген (1974). *1974 – 2001 жылдары Есір Айшуақұлыы атындағы орта мектепте мұғалім, *2001 – 2006 жылы Маңғыстау облысы мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдістемелік-эксперименттік кабинет меңгерушісі, педагогикалық зерттеу орталығының жетекшісі болды. *2006 жылдан «Маңғыстау мұғалімі» газетінің бас редакторы. *1993 жылы 5-сыныпқа арналған, *1994 жылы 6- сыныпқа арналған «Математика» оқулықтарының авторы. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен (1989) марапатталған. Дереккөздер
Сарқылма, құрдым өзендер

Сарқылма, құрдым өзендер - карқынды булануы (аридтік климат жағдайында) немесе борпылдақ тау жыныстарына сіңуі салдарынан теңіздерге, көлдерге және басты өзенге жете алмай, ағысы тоқтап қалатын өзендер (Африкадағы Веби-Шебели өзені, Қазақстандағы Шу, Сарысу, Талас, Тоқырау, Бақанас және т.б. өзендер). Дереккөздер
Бексұлу Шорақызы Ванова

Бексұлу Шорақызы Ванова (1947, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы – 2003) – педагог. Өмірбаяны * Қызылорда мұғалімдер педагогикалық училищесін (1967) бітірген. * Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) бітірген (1976). * 1967 – 1974 жылдары Жыңғылды орта мектебінде мұғалім., * 1974 – 1994 жылдары Куйбышев, Т.Г. Шевченко, С.Нұрниязұлы атындағы мектептерде мұғалім, директордың оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, мектеп-интернаттың директоры. Марапаттары * «Құрмет белгісі» ордені * Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісі * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Сатылы бедер

Сатылы бедер - құламалы беткейлер арқылы бөлінген, баспалдақты беткейлердің, бірнеше тегістелу беттерінің немесе террасалардың болуымен сипатталатын бедер. Үгілгіштігі әр түрлі тау жыныстарының қат-қабаттарынан түзілген жерлерде, сонымен қатар жер қыртысы блоктарының әркелкі көтерілуінен пайда болады. Дереккөздер