Ханттар

Ханттар, хантэлер — Ресей Федерациясындағы халық. Ертіс өзендері алаптарында, Ханты — Манси мен Ямало-Ненец, Томск облысы аумақтарында тұрады. Солтүстік, оңтүстік және шығыс болып 3 этнографиялық топқа бөлінеді. 2020 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 31 467 ханты тұрады. Этнонимі Солтүстік Хантылар ненец, шығыс Хантылар селькуп, оңтүстік Хантылар орыс пен татар секілді халықтардың мәдени ықпалына түскен. Қазіргі таңда ассимиляцияға ұшырап, ұлттық мәдениетін жоғалта бастаған. Өз тілдеріндегі халық атауы “адам” деген мағына береді. "Ханты" деген өзін-өзі атау кеңес заманында ресми тәжірибеге енгізілді. XVI ғасырға дейін (XI-XV ғасырларда) "остяк" термині пайда болған кезде, ханттар, манси сияқты, орыс дереккөздері "Югра"деп аталды. Зерттеушілердің көпшілігі "югра" этнонимі тек ханттарға қатысты деп есептеді, кейбіреулері XI-XIII ғасырларда Юграны манси деп санауға болады деп сенді. Бұл этнонимнің қалай пайда болғаны толық анық емес. "Угри", "угор" термині угор тайпаларының этникалық атауы болуы мүмкін. XI ғасырдан бері белгілі "югричи" термині XVII ғасырға дейін вогула мен остяки этнонимдерімен бірге болған (XIV-XVI ғасырларда). Сырт келбеті Ханттар келесі сипаттамалар жиынтығымен сипатталады: *қысқа бойлы (ерлер үшін орта есеппен 160 см-ден аз); *жалпы сымбаттылық (миниатюралық құрылым); *басы тар, пішіні мезо- немесе долихокефальды және биіктігі төмен; *түзу жұмсақ қара немесе ашық қоңыр шаш; *орташа биіктіктегі, айқын тегістігі мен бет сүйегі бар әр түрлі пішінді тұлға; *мұрын сәл немесе орташа шығыңқы, көбіне ені орташа, мұрын арқасы негізінен тік немесе ойыс, ұшы мен негізі көтерілген; *тері түктері әлсіз; *салыстырмалы түрде кең ауыз; *еріннің шамалы қалыңдығы; *орташа шығыңқы иек. Тілі Антропологиялық жағынан оралдық өтпелі нәсілге жатады. Финн-угор тобындағы ханты тілінде сөйлейді. Жазуы кириллицаға негізделген. Тілі мен шығу тегі жағынан мансилар мен венгрлерге жақын. Ханты тілінің жазуы КСРО-да тілдік жүйені құру кезеңінде құрылды: алдымен латын графикасы негізінде (1930) болып, содан кейін 1937 жылы орыс (кириллица) графикалық негізіне ауыстырылды. Ханты тілінің екі негізгі диалектісі бар: батыс және шығыс, олар өз кезегінде сөйленістерге бөлінеді. Діні 17 — 18 ғасырлардан бастап православие дінін қабылдаған. Бірақ ұзақ уақыттарға дейін дәстүрлі наным-сенімдері (бақсылық, ата-баба аруағына табыну, хайуанаттар культі) сақталып келді. Көптеген басқа халықтар сияқты, хантылар да христиандандыруға мәжбүр болды. Оның алдында діни нанымдарды анимизм, шаманизм болды. Әсіресе күшті христиандандыру оңтүстік этникалық топқа әсер етті, өйткені олар орыс қоныстанушыларының ықпалында болды. Солтүстік және шығыс Ханты әлі күнге дейін бастапқы наным жүйесін ұстанады. Христиан дінінің ықпалымен және дәстүрлі наным-сенімдерге қарсы күрес нәтижесінде Сібірдің басқа халықтарымен салыстырғанда шамандық хантылар мен мансилер арасында аз дәрежеде сақталды. Кәсібі Хантылардың негізгі кәсібі – балық аулау, аңшылық, мал шаруашылығы. Балық шаруашылығы белгілі бір топтың локализациясына байланысты аздап ерекшеленеді. Солтүстік топтарға ит өсіру, бұғы өсіру, балық аулау кеңінен дамыған, бұғы шаруашылығы оңтүстікте Березов пен Қазым өзенінің бассейніне дейін созылады. Оңтүстік аймақтарда мал шаруашылығы, көкөніс өсіру, егіншілік кеңінен таралған. Хантылардың дәстүрлі қолөнер түрлері: сүйекке, ағашқа ою-өрнек жасау, қайың қабығынан жасалған бұйымдарды өндіру, шөптен, қамыстан, шыбықтардан тоқу, ұсталық қолөнер жұмыстары. Оңтүстік хантылар тоқымашылықпен айналысқан. Тұрмыс салты Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Жартылай отырықшы өмір салтына байланысты хантылар үйлердің 2 түрінде мекен етті: тұрақты және уақытша баспаналар. Қыста ханттар тұрақты қыстақтарда тұрды, ал көктемде олар маусымдық ауылдарға балық аулайтын жерлерге көшті. Қысқы ғимараттар қаңқалы, жерге тереңдетілген, пішіні пирамидалық не кесілген-пирамидалық немесе бөренеден жасалған ғимараттар болды. Оларды ашық ошық немесе темір пешпен жылытатын. Ең қарапайым баспана конустық пішінді чум болды. Маусымдық тұрғын үйлер ағаш қабығымен жабылған тіректерден қоршалған. Ғимараттар шашыраңқы орналасқан: тұрғын үй (кейде қысқы және жазғы үй), бір немесе бірнеше қора (көбінесе қадалы), мүлікті сақтауға арналған сарайлар, шатыр астында нан пісіруге арналған пеш, тамақ пісіруге арналған ашық жазғы ошақ, балықты кептіруге және ыстауға арналған, торларды, киімдерді кептіруге арналған ілгіш, ХХ-ғасырдан - монша т.б. Дәстүрлі киімдері Хантылар киім жасау үшін негізінен жануарлардың (бұғы, ит, жабайы аң) терісін пайдаланды. Солтүстік Ханты киімі ненецтерге жақын, бұғы жүнінен жасалған алды ашық әйелдер пальтосы, матадан жасалған пальто, оңтүстік аймақтарда зығыр мен кендір өсірілді, олардан тоқыма, көйлек, шалбар тігілді. Әйелдер жағалары жиырылған, тік кесілген көйлектер киді. Солтүстік хантылары тоқымашылықты білмеген, олар киімнің ең көне түрі балық терісінен өңделген киімдерді киді. Олар аяқтарына жылы тоқылған жүн шұлықтар киіп, сыртынан бұғы немесе ит терісінен жасалған етік (унты) киді. Әйелдер майда моншақтардан жасалған зергерлік бұйымдарды, сақиналарды, сырғаларды тағады. Дәстүрлі тағамдары Хантылықтардың негізгі тағамы жабайы аңдар мен бұғы еті болған. Етті қайнатып, пісіріп, кептіріп, тұздап, шикі жеген. Орыстармен араласқаннан кейін хантылар арасында нан жеу дәстүрі тарады. Олар нанды әртүрлі тәсілдермен, оны уылдырықпен, бұғы қанымен де пісіреді. Деликатес тағамы – балық майымен дәмделген, жидектермен араласқан қызыл балық филесі. Фольклоры Ханттар фольклоры халықтың тұрмыс-тіршілігін, көп ғасырлық даналығын, тілі мен тарихын бейнелейтін ауызша ауыз өнерінің сан алуан жанрларын қамтиды. Негізгілері: моньсь (ертегі, аңыз), ар (ән), путур (әңгіме), моньсюпты (жұмбақ). Прозалық аңыз көркемдік безендірілуімен де ерекшеленеді. Мифтер сирек, әдетте қоғамдық мерекелерде айтылды (мысалы, аю мерекесінде аюдың шығу тегі туралы мифтер). Кейбір мифтердің бөлігі әйелдер мен балаларға тыйым салынған. Батырлық жырлар діни мерекелерде, үйлену тойларында айтылады. Хант фольклорының әр жанры белгілі бір сюжеттер мен кейіпкерлермен байланысты. Балалар ертегілері мен диалогтық өлеңдер - бұл тек жануарлар туралы қысқа әңгімелер. Жұмбақтар табиғатқа немесе тұрмыстық заттар мен жағдайларға арналған. Жеке әндер алуан түрлі – лирикалық, эпикалық, мақтау, шағым әндері, балаға немесе жануарға арналған әндер. Қазақстандағы хантылар Қазақстанның ханты диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *35 (1970 ж.), *49 (1979 ж.), *53 (1989 ж.), *24 (1999 ж.), *429 (2009 ж.) адам. Сілтеме * Дереккөздер