kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Рим сандары

Рим Цифрлары– сандарды белгілеу үшін қолданылатын таңбалау жүйесінің дәстүрлі аты. Рим сандары жүйесі ондық разрядтар мен олардың жартысы үшін айрықша таңбалар енгізуге негізделген: Б.з.б. 500-жылдар шамасында этрускілерде пайда болып, Ежелгі Римде қолданылған. Кез келген натурал сан осы цифрларды қайталау арқылы жазылады. Егер бұл жағдайда үлкен цифр кіші цифрдың алдында тұрса, онда олар өзара кемиді (азайту принципі), ал егер кіші цифр үлкен цифрдың алдында тұрса, онда кіші цифр үлкен цифрдан қосылады (қосу принципі). Соңғы ереже бір цифрды төрт рет қайталап жазбау үшін қолданылады. Мысалы: VІІ5+27, ІX10–19, XІV10+(5—1)14, XXL 50—10—1030, XXXІІІ10 +10+10+1+1+1=33, т.б. Рим цифрлары арқылы жазылған көптаңбалы цифрларға арифметикалық амалдар қолдану өте қолайсыз. Қазір Рим цифрлары көп қолданылмайды. Рим цифрларының оқылуы Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Робот

Робот ( — еріксіз еңбек, rob — құл; чех жазушысы К. Чапек ойлап шығарған сөз, ол алғашқы ұғымында “жұмысқа шебер адам” мағынасында қолданылды) — антропоморфтық (адам тәрізді) әрекеттер, қимылдар жасайтын машина; адам жүрісі мен қимылын еліктететін автоматтандырылған, адам қажетіне еңбек етуге бағытталған, күрделі кұрылғы. Робот қоршаған ортаға әрекеттескенде адамның немесе жануарлардың кейбір қызметтері мен іс-әрекеттерін ішінара немесе толық орындай алады. Алғашқы роботтар адамның қозғалысы мен сырт пішінін қайталады. Олар ойын-сауық мақсаттарында пайдаланылды. Қазіргі кезде тұрмыстағы көптеген қызметтерді атқаратын, қызмет көрсету, мүгедектер мен балаларға көмекші, көңіл көтеруші және басқа функцияларды орындайтын роботтар жасалды, интеллектуалдық роботтар да пайда бола бастады. Робот техниканың дамуы барысында адамдарды бір сарынды ауыр жұмыстардан, жоғары радиациялы, жоғары немесе төмен температура жағдайларындағы және адам қатынауы қиын жерлердегі (су астында, ғарышта) жұмыстардан босататын автоматтық құрылғылар мен механизмдер түрінде жасалып, олар үнемі жетілдіріле түсуде. Мұндай құрылғылар мен механизмдер өнеркәсіптік роботтар деп аталады. Өнеркәсіптік роботтар – өндіріс процесінде адамның қозғалу және басқару сияқты іс-әрекеттерін (өндіріс заттарының орнын ауыстыру және т.б.) және технологиялық құралдардың (айла-тетіктердің) қызметтерін орындайтын автоматтық машина. Адамның қатысуынсыз бір немесе бірнеше технологиялық операцияны, өңделетін бұйымды тиеу мен түсіруді қоса алғанда автоматты түрде орындайтын технологиялық өңдеуші машиналардың, өндірістік машиналардың, тасымалдау және көмекші жабдықтардың жиынтығын робот-техникалық кешен деп атайды. Робот-техникалық кешеннің, әдетте, электрондық есептеу машинасы (ЭЕМ) немесе микроконтроллер негізіндегі бағдарламалық басқару жүйесі болады. Робот-техникалық кешен “адамсыз технологияны” енгізудің негізі болып табылатын икемді өндіріс жүйелерінің бастапқы буыны болып табылады. Робот-техникалық кешенді пайдалану жұмыс күшінің тапшылығы жағдайында өте маңызды. Дереккөздер
Анатолий Александрович Рожнов

Анатолий Александрович Рожнов - Социалистік Еңбек Ері (1974), тау-кен маманы, геология-минералогия ғылымының докторы (1988), 7 ақпан 1931 жылы, Ресей Федерациясы, Пермь қаласында туған. Еңбек жолдары * 1953 жылы Солтүстік-Кавказ тау-кен-металлургия институтын бітірген. * Еңбек жолын қатардағы геолог болып бастаған. * Жәйрем геологиялық барлау экспедициясының бас геологы болды. * 70-тен аса ғылыми еңбек жазған. Ғылыми еңбектері Қазақстанның маңызды кенді аудандары Атасу, Қаражал, Жәйрем, Жомарт, Үшқатын, Бестөбені зерттеу мен олардың кен байлықтарын барлауға арналды; кен орындарындағы қорғасын-мырыш және марганец кентастарының қорын есептеп шығару, кен өндіру жұмыстарын жолға қоюда үлкен еңбек сіңірді; темір-марганецті Атасу кен орнын барит-қорғасын-мырыш кентастарының ірі орталығына айналдыруда кең көлемді ғылыми жұмыс жүргізді. * 1979 жылы Жәйрем, Үшқатын, Арап кен орындарының шикізат базасын кеңейтіп, оларды алғаш ашқан адам деген атаққа ие болды. Наградалары * КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1977) * Еңбек Қызыл Ту (1971) * Ленин (1974) ордендері * Социалистік Еңбек Ері (1974) * Медальдар Дереккөздер Дереккөздер * Геология и металлогения Успенской тектонической зоны, 6 т., А.-А., 1967 — 68 (соавтор).
Романов Лев Георгиевич

Лев Георгиевич Романов (26.3.1935, Алматы — 7.12. 2002, сонда) — ғалым, техника ғылымының докторы (1972), профессор (1985), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1992). Қазақ кен-металлургия инcтитутын (1958) бітірген. Алматы механикалық жөндеу зауытында қызметкер (1958 — 59), Металлургия және кен байыту институтында ғылыми қызметкер (1959 — 78), Қазақ политехникалық институтында проректор (1978 — 83), кафедра меңгерушісі (1980 — 97) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері — алюминатты ертінділерді кешенді-полимерлі жүйе ретінде қарастырып, оны ядролық магниттік резонанс тәсілімен алюминий алу мақсатында ыдырату және жетілдіру процесінің физикалық химиясын зерттеуге арналды. Нәтижелері Павлодар алюминий зауытында өндіріске енгізілген. Алюминий шығарудың Байер-күйдіру тәсілінде маңызды рөл атқаратын алюминий, кремний, темір, кальций тотықтары бар кең құрамды гетерогендік жүйелердегі химиялық әрекеттесулерді қарастыра отырып, алюминий ертінділерін тазартудың түрлі жолдарын анықтаған. Алюминатты ерітінділерден ванадий, галлий, хром, титан сияқты металдарды бөліп алу тәсілдерін де зерттеді. 230-дан аса ғылыми еңбектің, 3 монографияның, 68 авторлық куәлік пен патенттің авторы. Дереккөздер:
Романс

Романс(исп. romance) — белгілі бір музыкалық аспаптың сүйемелдеуімен жеке дауыста орындалатын шығарма. Испанияда пайда болған романс алғашында испан (“роман”) тіліндегі ән деген ұғымды білдірген. Бүгінде романс лирико-эпикалық немесе лирико-драмалық мазмұнға толы бір дауысқа арналған ән жанры. Романс көбіне лирикалық поэзия мәтініне құрылып, аспаптық музыкада вокалдық негізде жазылады. Романстың әннен айырмашылығы — әуеннің сөзбен тығыз байланыстылығы мен аспаптық сүйемелдеудің маңыздылығында. Романстың баллада, элегия, т.б. жанрлық түрлері бар. Романс синтетикалық, музыко-поэтикалық жанр ретінде 18 ғасырдың 2-жартысында неміс композиторларының мектебінен басталып, кейін Франция мен Ресейде жалғасын тапты. 19 ғасырдағы романтизм кезеңінде жетекші жанр рөлін атқарып, адамның ішкі дүниесінің сезімталдығын жан-жақты көрсету мен оны музыка арқылы бейнелеуді негізге алды. Романстың бұл түрі В.Шуберт шығармашылығында кеңінен орын алған. Кейін Ресей (М.И. Глинка, А.С. Даргомыжский), Франция (Ш.Гуно, Ж.Бизе), Чехия (Б.Сметана, А.Дворжак), Польша (М.Карлович, К.Шимановский), Норвегия (Х.Хьерульф, Э.Григ), т.б. елдердің классик композиторлары жанрды жан-жақты дамытты. 19 ғасырда әуесқой әншілерге арналған қарапайым романс стилі де бой көтерді. Қазақтың дәстүрлі ән жанрында еуропалық романстардан кем түспейтін ән нұсқалары аз емес. Мысалы, “Ардақ”, “Айттым сәлем қаламқас”, “Қорлан”, “Гауһартас”, “Алқоңыр”, т.б. Романсты қазақ композиторлары 20 ғасырдың 30-жылдары жаза бастады (М.Төлебаевтің “Май кеші”, “Қамар сұлу”, т.б.). Әр жылдары Абай өлеңдеріне жасалған ұлттық романстар жанрдың көркемдік деңгейін арттыра түсті (Төлебаевтың “Мен көрдім ұзын қайың құлағанын”, С.Мұхамеджановтың “Жарқ етпес қара көңілім не қылса да”, “Ғашықтың тілі тілсіз тіл”, М.Маңғытаевтың “Не із-дейсің, көңілім”, “Өлсе өлер табиғат, адам өлмес”, т.б.). Дереккөздер
Ру

Ру, рулық қоғам — алғашқы қауымның экономикалық, әлеуметтік негізгі ұясы; арғы тегі бір әкеден немесе бір шешеден тараған туыстар тобы. Ру алғашқы адамдар тобынан басталып, кейінгі рулық құрылысқа ауысты. Рулық ұйымның кейінгі құрамын ғана зерттеуге мүмкіндік болғандықтан, рудың даму тарихын зерттеу мәселесінде ғалымдар арасында әр түрлі көзқарастар бар. Көптеген Ресей ғалымдары (Ю.П. Аверкиев, А.М. Золотарев, М.О. Косвен, С.П. Толстов, Ю.И. Семенов, т.б.) рулық қауым екі кезеңді — матриархат (аналық ру) пен патриархатты (аталық ру) бастан өткерді деп тұжырымдайды. Матриархат кезінде адамдардың өндірістік қатынастары қандас туыстардың қатынастарына сай келді. Бұл рулық қауымның алғашқы сатысы болды. Өндіргіш күштердің дамуы нәтижесінде рулық қауым екінші саты — патриархатқа көшті. Халықтардың көпшілігінде бұл жағдай көшпелі мал шаруашылығының, ағаш соқамен жер жыртудың, металл өңдеудің дамуына байланысты еді. Бұл кезеңде руда некелік пен діни әдет-ғұрыптың ықпалы басымырақ болды. Қатар қоныстанған әр түрлі рулық патриархалдық отбасы көршілес қауымға бірікті. Сөйтіп, әлеуметтік бөлініс басталып, жеке меншік дамыды да, біртіндеп рулық қатынастар ыдырап, таптық қатынастар қалыптаса бастады (қ. Алғашқы қауым). Таптық қоғам кезінде де рулық қауымның әр түрлі әдет-ғұрпы сақталды. Бұл жағдай, әсіресе тау халықтары мен көшпелі халықтарға тән. Ежелгі рулар туралы нақтылы деректер Інжілде, гректердің, римдіктердің, галдардың, германдықтардың көне әдебиеттерінде (Аристотель, Т.Ливий, Ю.Цезарь, К.Тацит, т.б.) сақталған. Көне замандағы Орталық Азия тайпалары туралы Геродот, ежелгі қытай және парсы жазба деректері К.Багрянородный, Ибн Хаукал, Рашид әд-Дин, Мұхаммед Хайдар Дулат, Рузбехан, Қыдырғали Жалайыри, т.б. тарихшылардың жазбаларында айтылады. Орталық Азия көшпелі халықтарында, соның ішінде қазақтарда ру күні бүгінге дейін сақталған. Рудың өз алдына таңбасы да, ұраны да болған. Қазіргі кезде Азияның, Африканың, Мұхиттық аралдардың артта қалған халықтарында руға бөліну әлі де сақталып қалған. Дереккөздер:
Рубаят

Рубаят(төрттік), рубан, төрттаған — Шығыс және Орта Азия поэзиясында кең таралған лирикалық өлең түрі. Әсіресе, араб, парсы жөне түркі халыктарының ауыз әдебиетінде мол ұшырасады. Рубаят төрт жолдан тұрады. Кей ретте ұйқасатын ор жолдан кейін белгілі бір сөз қайталанып отырады (редиор). Рубаят философиясы мазмүнға құрылып, аяқталған бір ойды білдіреді. Рубаятты парсы-тәжік әдебиетінде 9—10 ғ-да Ханзале, Рудаки, т.б. акындар қолдана бастады. Ал Омар Хөйям Рубаятты өлеңнің негізгі түріне айналдырып, оның тамаша үлгілерін жасады. Руми, Хафиз, Жәми, Хакани, Бедил сияқты сөз шеберлері Рубаятты одан орі дамытты. Түркі жазба әдебиетінде Рубаят Ж.Баласағүнидың "Құтадғу білік" дастанында (11 ғ.) ұшырасады. Рубаят үлгісін дамытуға Қожа Ахмет Ясауи да өзіндік үлесін қосқан. Шығыстық көптеген ақындар Рубаяттарын Сыр мен Қаратау өңірлерінің ақын-жыраулары (моделіқожа, Майлы-қожа, т.б.) жатка білген. Олардың шырайлы философиясы ойларынан, кемел пікірлерінен рухани нәр алған. Дереккөздер
Рубль

Рубль — КСРО-ның, Ресей Федерациясының ақша өлшемі. Бір рубль 100 копейкаға тең. “Рубль” сөзі 13 ғасырда солтүстік-батыс Ресей жерінде әуелгі “гривна” терминінің синонимі ретінде пайда болған. Бұл кезде рубль ұзындығы 20 см-ге дейін жететін және салмағы шамамен 200 г күміс жамбы болатын, ол күміс шыбықтан шауып алынды. 14 ғасырдан бастап есептік ақша өлшеміне айналды, 1 рубль 100 деньгаға тең болды. 16 ғасырда рубль 100 копейкаға немесе 200 деньгаға теңдестірілді. 1704 жылдан тұрақты түрде шекіліп тұрды. 1843 жылдан рубль қағаз қазынашылық билет түрінде шығарыла бастады. 1897 жылдан алтын рубль Ресейдің ақша өлшеміне айналды (құрамындағы алтынның мөлшері 0,774235 г). 1961 ж. қаңтарда рубльдің құрамындағы таза алтынның мөлшері 0,987412 г болып белгіленді. КСРО-дағы саяси дағдарысқа байланысты рубль 90-жылдардың басынан барынша құнсызданды. Қазіргі кезде рубль еркін валюта айналымына енгізілген. Дереккөздер:
Сергей Иванович Руденко

Руденко Сергей Иванович (28.1.1885, Харьков — 16.7.1969, Санкт-Петербург) — археолог, антрополог, этнограф, гидрогеолог. Технология ғылымының докторы (1945), Ленинград университетінің профессоры (1921 — 54). 1942 жылдан КСРО ғылым академиясының археологиялық институтының аға ғылыми қызметкері, 1957 жылдан Ютланд археологиялық қоғамының мүшесі, 1962 жылдан Бүкілодақтық географиялық қоғамының құрметті мүшесі, 1966 жылдан Германия (ГФР) археологиялық институтының мүшесі. Руденко Еділ бойы мен Солтүстік-батыс Сібір халықтарының этнографиясын, археологиясы мен антропологиясын зерттеген. Байқал сыртын, Алтайды, Қазақстанды зерттеген кешенді экспедцияларды басқарды. Оның Таулы Алтайдағы ежелгі дәуір ескерткіштеріне жүргізген зерттеулерінің маңызы зор. 1964 ж. Руденко Бүкілодақтық география қоғамының П.П. Семенов-Тян-Шанский атындағы алтын медалімен марапатталған. Дереккөздер:
Михаил Петрович Русаков

Михаил Петрович Русаков (21.11.1892, Ресей Федерациясы, Калуга облысының Юхнов қаласы — 24.10.1963, Мәскеу қаласы) — геолог-барлаушы, геология-минералогия ғылымының докторы (1935), профессор (1936). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1945). Қазақ КСР ғылым академиясының академигі (1946). Петроград (Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген (1921). 1922 — 42 ж. Орал-Сібір геология комитетінде, 1942 жылдан КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесінің Геология ғылымдары институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан жерінің кен орындарын, геологиялық құрылысын, қазба байлықтарын зерттеу мәселелеріне арналған. Русаков Қоңырат (мыс), Қарағайлы (қорғасын-барит), Семізбұғы (корунд, андалузит, Н.И. Наковникпен бірге), Қайрақты (асбест, барит, полиметалл), т.б. пайдалы қазба кен орындарын ашты; металлогения ғылымы саласында қайталама кварциттермен байланысты мыс-молибден, алтын-күміс, корунд, андалузит, диаспор, алунит кентастарын, т.б. зерттеді. Русаков геолог-экономист, эксперт ретінде Қазақстанның бірнеше кен орындарының қорын есептеу мен игерудің мәселелерін іс жүзінде шешуге қатысты. Русаков 150-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Оның есімімен русаковит минералы аталған. Дереккөздер:
Юрий Людвигович Рутковский

Юрий Людвигович Рутковский (21.11.1891, Варшава қаласы,- 30.6.1970, Алматы) - режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1954). 1913 жылы Варшава көркем театрының студиясын бітірген. 1933 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы қаласында тұрып, қазіргі Мемлекеттік академиялық орыс драма театрын ұйымдастыруға қатысты; 1939 жылға дейін осы театрдың көркемдік жағын басқарумен қатар актері де болды. Ол актер ретінде орыс және шет ел драматургиясы бойынша қойылған сиектакльдерге қатысып, бірқатар сахналық бейнелер жасады. Қойған негізгі спектакльдері: М.Әуезовтің "Түнгі сарыны" (Қазақ академиялық драма театры, 1934; Орыс академиялық театры, 1937; Шымкент облыстық драма театры, 1938), Н.Ф. Погодиннің "Аксүйектері" (1937) мен "Мылтықты адамы" (1947, Ш.Аймановпен бірге), Н.В. Гогольдің "Ревизоры" (1946, бөрі Қазақ академиялық драма театрында), Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың "Ақ қайыңы" (1939, Шымкент облыстық драма театры) т.б. 1941-65 жылы Қазақ академиялық опера және балет театрында режиссер болып, Т.Хренниковтың "Дауылдасын" (1941), П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегинін" (1943) т.б. опералық спектакльдерді қойды. 1937-39 жылы Алматы театр училищесінде педагогикалық қызметпен шұғылданды. 2 рет "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Петр Иванович Рычков

Петр Иванович Рычков(1712, Вологда – 1777, Екатеринбург) – Ресей тарихшысы, географы. Өмірбаяны * 1734 жылдан Орынбор өлкесінде қызмет істеп, ұзақ уақыт бойы осы өлкені билеген бас әкімдердің (Кириллов, Матищев, князь Урусов пен Неплюев) іс қағаздарын ресімдеу ісіне жетекші болады. * Еділ бойы мен Жайық өңірі бойынша құнды археологиялық және этнографиялық, тарихи еңбектер қалдырған. Автор бірнеше рет Жайық өңірінде болып, 1773-1774 жылдардағы Е.И.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне куә болған. Дереккөздер
Сабырбай Ақтайлақұлы

Сабырбай Ақтайлақұлы (1793, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының Құндызды өңірі — 1880, Апатай қыстағы) — ақын. Әкесі Ақтайлақ елге танымал би болған. Сабырбай жастайынан өлең шығарып, серілік құрған, жиын-тойларда көптеген ақындармен айтысқaн. Сыбанның Түбек бастағaн 16 ақыны Жанақ ақынмен айтысып жеңілгенде, он жетінші бала ақын Сабырбай ғана жыр дүлдүлін тапқырлықпен ұтып кеткен. Бұл айтыс В.В. Радлов құрастырған “Образцы народной литературы тюркских племен” кітабының (1870) қазақ ауыз әдебиетіне арналған 3-томына енген, Ы.Алтынсариннің “Қырғыз хрестоматиясында” (1906), С.Сейфуллиннің “Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары” жинағында (1931) жарияланғaн. Сабырбай айтыста алдына жан салмаған, Байбала есімді ақын қыздан ғана тізе бүккен. Сабырбайдың Жанақпен, Байбаламен айтыстарын М.Әуезов жоғары бағалaған, “Абай жолы” эпопеясында Қадырбай ақынның прототипі ретінде Сабырбайды алған. Сабырбайдың өз әкесі Ақтайлақпен, Құнанбаймен, Қуандықпен сөз қағысулары да сақталған. Ақынның “Барақ сұлтанға”, “Үш қызыл”, “Жанақ ақын-ға”, “Шaһар-ау, өлемін бе, өлмеспін бе”, т.б. өлеңдері заманa шындығын бейнеледі. “Сыбан Сабырбай ақынның Солтабай төреге айтқан сөзі” “Таң журналындa” (1925, ғ1) басылса, айтыстары “Айтыс” (1965, 1-т.), “Қазақ халық әдебиеті” жинақтарында (1988, 9-т.) жарияланғaн. Дереккөздер:
Савин Виталий Анатольевич

Савин Виталий Анатольевич (23.1.1966 ж. туған, Қарағанды облысының Сәтбаев қаласы) — жеңіл атлетикадан КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1988). КСРО чемпионатының 4100 метрлік эстафеташылар жарысынан (1988, 1990), 100 м-ге жүгіруден (1991) және жабық залда 60 м-ге жүгіруден (1989 — 90) жеңімпазы. 100 м-ге жүгіруден 10-КСРО халықтары спартакиадасының (1991) және ТМД чемпионы (1992). Жабық залда 60 м-ге жүгіруден Еуропа чемпионы (1992, Генуия, Италия). 12-Азия ойындарының 100 м-ге жүгіруден күміс жүлдегері (1994, Хиросима, Жапония) болды. 100 м-ге жүгіруден Ғ.Қосанов атындағы халықараралық турнирдің жеңімпазы (1992 — 97), 4100 метрлік эстафеташылар жарысынан 24-Олимпиялық ойындардың алтын жүлдегері (1988, Сеул, Оңтүстік Корея) атанды. Пайдаланылған әдебиеттер:
Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев

Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев (18 ақпан 1938 жылы туған, Қостанай облысының Жангелді ауданы — 25 шілде 2020 жыл) — экономист-ғалым. Экономика ғылымдарының докторы (1977), профессор (1978), ҚР ҰҒА академигі (1994), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1996). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды бітірген (1960). * 1960 — 63 жылы ҚазМУ-де ассистент, аға оқытушы * 1963 — 66 жылы Мәскеу халық шаруашылығы институтының аспиранты * 1966 жылдан Алматы халық шаруашылығы институтында ғылыми-педагогикалық және басшылық қызметтер атқарды. * 1982 — 90 жылы Целиноград ауыл шаруашылығы институтының ректоры * 1990 — 94 жылы Қазақ мемлекеттік экономикалық университетінің (1993 жылдан Қазақ мемлекеттік басқару академиясы) ректоры * 1994 — 96 жылы ҚР ҰҒА президенті. * 1996 — 2004 жылы Қазақ мемлекеттік аграрлық университеттің * Халықаралық бизнес университетінің ректоры * 2004 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болды. * 2007 жылдан бері - «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі. Салық салу «КагЕпегду» ассоциациясы үйлестіру кеңесінің төрағасы. Ғылыми еңбектері Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты: материалдық-техникалық жабдықтаудың экономикалық тиімділігін арттыру мәселелері, Қазақстандағы экономикалық реформа теориясы мен әдіснамасы. 150-ден астам ғылыми еңбегі жарық көрген. Марапаттары * Кембридж өмірбаяндық орталығының “Жыл адамы — 1992” атағын алды. * Еңбек Қызыл Ту (1971) * “Халықтар достығы” (1987) * “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. * Қазақстанның Еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (2003). * «Парасат» (2005) * II дәрежелі «Барыс» ордендерімен; * «Тың жерлерді игерген үшін» (1957) * «Қажырлы еңбек үшін» (1970) * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) * «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006) медальдарымен марапатталған. Отбасы Үйленген. Жұбайы - Кішкенова Нағитай. Ұлдары - Нұрлан, Ерлан, Ербол, экономистер. Дереккөздер
Сағитов Абай Оразұлы

Абай Оразұлы Сағитов (18.8.1945 ж.туған, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданының Шар стансасы) — биология ғылымының докторы (1988), профессор (1990), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (қазіргіҚазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген (1968). 1968 — 88 ж. Қазақ Өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында, 1988 — 2001 ж. Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылыми-педагог, басшылық қызметтер атқарды. 2001 жылдан Қазақ Өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтының директоры. Сағитовтың ғылыми жұмыстары ауыл шаруашылық дақылдарын зиянды организмдерден қорғау шараларын ұйымдастыруға арналған. Оның қатысуымен ауыл шаруашылығы дақылдарының нематофаунасының бірнеше іргелі ғылыми зерттеулері жүргізілді; жұмырқұрттарға қарсы шараларды интеграциялаудың теориялық және практикалық негіздері қаланды. Сағитов ТМД елдерінде тұңғыш рет фитонематодтардан келетін шығынды болжау моделін құрудың концептуалды принциптерін ойластырған, сызықты экспоненциялды болжамдық моделінің жаңа алгоритмін және параметрлерін есептеу бағдарламасын жасаған. 250-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Медальдармен марапатталған . Дереккөздер:
Әбілқас Сағынұлы Сағынов

Әбілқас Сағынұлы Сағынов (27 желтоқсан 1915 жыл, Баянауыл, Павлодар облысы - 2006) - Социалистік Еңбек Ері (1971), тау-кен маманы, техника ғылымының докторы (1967), профессор (1958), ҚазССР ғылым академиясының академигі (1970). Қазақстан Республикасының ғылым мен техникасына еңбек сіңірген қайраткер (1995), ҚазССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1974, 1986). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Еңбек жолы * Днепропетровск тау-кен институтын бітірген соң 1939 — 1951 жылдары Қарағанды көмір шахталары мен трестерінде басшылық қызметтерде болды. * 1951 — 1955 жылдары - Қарағанды көмір ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 1955 —1958 жылдары - Қарағанды тау-кен институтының ректоры. * 1958 — 1991 жылдары - Қарағанды политехникалық институтының ректоры. * 1991 — 2001 жылдары - Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Жер қойнауын кешенді игеру мәселелері институтында директор. * 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде ғылыми кеңесші. * Негізгі ғылыми еңбектері көмір қабаттарын қолайлы жүйелермен өндіруге, тау-кен техникасын кемелдендіруге, жер асты құрылыстарының беріктігін зерттеуге, шахта алаңдарын аршу және дайындау сұлбаларын жетілдіруге арналған. Сағынов пайдалы қазба орындарын игерудің кешенді механизациясы мен технологиясы ғылыми мектебінің негізін қалаған. Сағыновтың басшылығымен және тікелей қатысуымен Қарағанды көмір бассейнінде алғаш рет кертпешті және үшқабатты қазу, күкіртті газы бар қаттарды қазудың технологиясы, массивті физикалық-химиялық беріктеу, т.б. бойынша кешенді тәжірибелік жұмыстар мен өндірістік сынақтар жасалды. Еңбектері * 300-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде монографиялар, авторлық куәліктер мен патенттер бар. * Тау-кен жыныстарының механикасы жөніндегі 2-(Белград, Югославия, 1970) және 3-(Денвер, АҚШ, 1974) Халықаралық конгрестерге қатысып, онда баяндама жасаған. Жетістігі * Техника ғылымдарының докторы (1967) * Профессор (1958) * ҚазССР ғылым академиясының академигі (1970) * ҚазССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1974, 1986) * Қазақстан Республикасының ғылым мен техникасына еңбек сіңірген қайраткер (1995) Наградалары * 2 мәрте Ленин ордені * Халықтар Достығы ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * Социалистік Еңбек Ері (1971) * Медальдар Дереккөздер
Сағыр

Сағыр — қола дәуірі мен орта ғасырлар аралығындағы тастарға шекілген суреттер. Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының Сағырнан оңтүстік және оңтүстік-шығысында, Сағыр өзенінің оң жағасында орналасқан. Тастағы суреттер мөлшермен 6 км² жерге салынған. Топтық және жекелей суреттер жер бетінен аздап қана шығып жатқан беті тегіс тастарға салынған. Көбіне салынатын суреттердің нобайын алдымен үшкір құралмен белгілеп алып, сосын қырлап соққылау әдісімен, кейде граффити және қырнап, тегістеу арқылы салған. Тастарда көп жағдайда аңдар (тауешкі, бұқа, бұғы, т.б.) мен адамдар бейнеленген. Сонымен қатар ешкіге мінген адам, біреуінің қорамсағында садағы, белінде қылышы бар, екі адамның атты шылбырынан ұстап жаяу тұрған бейнелері, қорамсақтарында садақтары бар екі жаяу жауынгердің бірі-бірінің басын айбалтамен ұрып тұрған бейнесі және атты жауынгердің бұғыны аулау сәті сияқты көптеген қызықты, қола дәуірінен бастап кейінгі орта ғасырларға дейінгі қоғам өмірі жайында мол мәлімет беретін суреттер көп кездеседі. Дереккөздер:
Садақ

Садақ — жебе атуға арналған қол қаруы. Ағаштан доғаша иіп немесе иілген іспетті екі бөлікті жалғастырып, екі ұшын қайыспен керіп, сол кермеге оқ (жебе) салып, тартып ататын, өте көне замандардан келе жатқан қару атауы. Алыс қашықтықтан ұрыс жүргізуге арналған. Садақты тас дәуірінен 20 ғасырға дейін дүние жүзінің барлық халықтары пайдаланған. Ерте кезде аң аулауда, кейін соғыс ісінде қолданылған. Қарапайым садақты тобылғы, үйеңкі, т.б. ағаш шыбықтарынан доғаша иіп, екі ұшын қайыспен керіп жасайды. Күрделі садақтың сыртқы бетіне сіңір тартылып, ішкі жағы мүйізбен қапталады, кейде ортасы мен екі шетіне сүйек бастырма қағылады (қ. Құрама садақ). Күрделі садақты ежелгі Шығыста, оның ішінде сақтар, кейінірек ғүндар мен Орталық Азия халықтары көп қолданған. Қазақ садағы көшпелілер садағының жетілдірілген жалғасы болып саналады. Ауыз әдебиетінде садақтардың қолданылған материалдарына қарай “қайың садақ”, “қарағай садақ”, “үйеңкі садақ” деген атаулары кездеседі. Қайыңның қабығымен қапталған, сарғайған түсіне байланысты “сарыжа”, “сарсадақ” деген атаулары да бар. Садақ тарту Садақ тарту, спорттың ежелгі түрлерінің бірі. Мұны археологиялық қазбалар дәлелдеді. Адамзат дамуының басталуында садақ негізгі аңшылық қару болды, кейін оны әскери мақсаттарда пайдалана бастады. Еуразия халықтарында садақ ату ерте кезден бастап дами бастады. Қазір ол Қазақстанда, Қырғызстанда, Башқыртстанда және басқа да республикаларда көпшілікті тартатын ұлттық спорт түрі болып табылады, ал Бурятияда ешбір ұлттық мейрам садақ атусыз өтпейді, оған мыңдаған адамдар қатысады. Біздің уақытымызда Садақ тарту спорты кең тараған. Ол мергеннен жалпы жақсы дене дайындығын, дәл есептеуді және кездеу әдістерін меңгеруді талап етеді. Садақ атумен кез келген жас пен жыныстағы адамдар шұғылданды. Жарысқа жасы 14-ке жеткен мергендер қатыса алады. Садақ тартудан халықаралық бірлестік 1959 ж. құрылды. Оның жабдығына садақ пен жебеден бөтен: адырнадан киімді қорғайтын көкірекшеден адырнаның соғуынан сол қолдың сақтайтын биялай білезігінен; оң қол саусақтарының мүйізгестенуінен сақтау үшін қалқан немесе саусақ қаптан, жебені алып жүру үшін қорамсақтан, жебені ылғал мен лас заттардан тазарту үшін шашақтан (кистыдан); металл жебені түзейтін машинкеден және басқалардан тұрады. Садақ тарту өтетін орын атыс орны деп аталады. Оның үш жағына қауіпсіздік алабы (ені 20 м.-кем емес) жасауы тиіс және тиісті өлшемі болуы керек. Біздің елімізде садақ атудан жарыс: әйелдер үшін - 30,50 және 70 метрлік, ерлер үшін - 30, 50, 70 және 100 метрлік қашықтықта өткізіледі. Орындайтын жаттығуына байланысты әрбір мерген нысанаға 72 жебені атады, Мұнда байқау атуы болмайды. Садақ тарту командасы әдетте 4 мергеннен тұрады, есеп 3 тәуір нәтиже бойынша жүргізіледі. Садақ тарту әдісі күрделі емес, бірақ оны толық игеру ұзақ және көп еңбектенуді қажет етеді. Спорттық садақ тартудың екі түрі бар. Садақ тарту тәсілі Садақ тарту тәсілі (көне.) ерте кезде аң аулауда, кейін соғыс ісінде қолданылған. Садақ тарту тәсілі қазақ халқының жамбы ату, алтын хабар, теңге алу секілді ұлттық ойындарында кең тараған. Бұл ойындар жаугершілік кезеңіндегі әскери тәрбие секілді машықтану мектебі болған. Дереккөздер:
Сазантөбе

Сазантөбе– ежелгі бекініс орны. Сырдария өзенінің төменгі ағысында, өзеннің сол жағалық аңғарындағы «Байраққұм» жерінен 30 километр жерде орналасқан. Төбенің биіктігі 20 метр, ұзындығы 100 метр, пішіні дөңгелек келген. Ортасында 12х12 метр болатын төртбұрышты алаң бар. Төбе жағалай биіктігі 1 метр дуалмен қоршалған. Қазбадан табылған заттар Сазантөбенің біздің заманымыздың 1 ғасырға жататыны анықталды. Археологиялық А.Н. Бернштам 1949 жылы зерттеу жүргізген. Дереккөздер
Саиф Сараи

Саиф Сараи (1321, Сарайшық — 1396, Мысыр) — қыпшақ ақыны, Алтын Орда дәуірі әдебиетінің көрнекті өкілі. Хан ұрпақтары арасындағы тақ таласы тұсында туған жерінен кетіп, өмірінің соңғы кезеңін мәмлүктер билігіндегі Мысырда өткізді. Саиф Сараиды Әмір Наджип қазақ халқының негізін құраған қыпшақ тайпасынан шыққан деп есептейді. Бізге жеткен елеулі еңбегі — бес мың жолға жуық түркі (қыпшақ) тіліндегі «Гүлстан би-т-түрки» (1391) туындысын Сарайшықта бастап, Мысырдағы Ніл өзені бойында аяқтаған. Дастанның негізгі бөлімі Сағдидің «Гүлстан» шығармасының еркін аудармасынан тұрады, сондай-ақ оған өзімен тұстас сегіз шайырдың ғазалдары, ақынның өзі жазған лирикалық өлеңдері, нақыл, ғақлия, толғаулары енген. Саиф Сараидың бұл поэмасы XIV ғасырдағы қыпшақ әдебиетінде қалыптасқан әдеби дәстүр, озық поэзия үлгісі болған. Саиф қолжазбасы 1915 жылы белгілі болды, оның фотокөшірмесі Анкарада (1954), орыс әліпбиі негізіндегі транскрипциясы Ташкентте (1968) басылды. Саиф Сараи (13-14 ғ.) "Гүлстан" атты шығармасымен әйгілі болған. Дереккөздер
Сақтандырғыш

Сақтандырғыш — электр тізбектерін ток күшінің рұқсат етілген мөлшерден асып кетуінен қорғауға арналған тетік. Оның міндеті — электр тізбегіндегі ток күші өзіне рұқсат етілген шамадан тыс артып кетсе, электр тізбегін бірден ажыратып жіберу. Сақтандырғыш тізбекті ток көзінен арнайы жасалынған токөткерме бөліктерінің шамадан артық токтың жылулық әрекеті әсерінен балқып үзілуі арқылы ажыратады. Сақтандырғыш электр тізбектерін асқын жүктелуден және қысқа тұйықталулардан қорғайды. Балқыма сақтандырғыш Сақтандырғыштардың кең таралған түрі — балқыма cақтандырғыш. Ол электр тогын өткізбейтін материалдан жасалған корпустан, металдан (көбінесе мыстан, мырыштан, қорғасыннан және олардың қорытпаларынан, күмістен) жасалған балқыма қыстырғыдан, түйіспелік және доғасөндіргіш құрылғыдан тұрады. Құрылысы бойынша айырғыш пен ажыратқыш аппараттар қызметтерін атқаратын сақтандырғыш-ажыратқыш аталатын коммутациялық аппараттар да қолданылады. Балқыма cақтандырғыштар төмендегідей түрлерге бөлінеді: Сақтандырғыштың қолданылу аясы Сақтандырғыштың құрылысы қарапайым, құны арзан, ол тізбекті қысқа тұйықталу кезінде жылдам ажыратады. Сонымен қатар, оның кейбір түрлерінің қысқа тұйықталу тогын шектеу қабілеті болады. Сондықтан, олар тұрмыстық, өнеркәсіптік электр қондырғыларында, электр тораптарында, электр станциялары мен қосалқы станцияларда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Сақшы (газет)

Сақшы– республикалық газет. 1933 ж. На страже – Сақшы алғашқы саны жарық көрген. 1935 жылға дейін Ішкі істер мин-нің органы ретінде Орынборда шығып тұрған. 1957 – 1960 ж. аралығында Казахстанская милиция болып аталды. 1990 жылдан На страже деген атпен орыс тіл
Селжүктер

Селжүктер — түркі-оғыз тайпаларының бір тармағы. Құрамына қынық тайпасы басшылығындағы әр түрлі оғыз тайпалары кіріп, қынықтардың тайпа көсемі Салжұқ бектің атымен аталған. Салжұқ әулетіне бағынды және саяси тарихы Салжұқ сұлтандығымен тығыз байланысты болды. Салжұқтар 11 ғасырдың 40–80-жылдары Орталық Азияның бір бөлігін, Иранның көп бөлігін, Әзірбайжан, Күрдістан, Армения, Грузия, Ирак, Кіші Азияны, т. б. аумақтарды жаулап алды. Белгілі көсемдері — Тоғрыл бек, Алп-Арслан, Мәлік шах I. Мәлік шахтың (1073—92) тұсында саяси күш қуаты барынша артты. Бірақ көп ұзамай салжұқтар құрған мемлекет ұсақ сұлтандықтарға бөлініп, бірте-бірте жойылып кетті. Салжұқтар 11—13 ғасырларда басқа да оғыз тайпаларымен және Иран, Әзірбайжан, Кіші Азияның байырғы тұрғындарымен араласып, бірте-бірте соларға сіңісіп кетті. Олар қазіргі түрік, Әзірбайжан, түрікмендер, т. б. түркі халықтарының ұлт ретінде қалыптасуында үлкен рөл атқарды. қайтыс болғаннан кейінгі Ұлы Селжұқ империясы]] Дереккөздер
Самани әулеті

Самани Әулеті — Самани мемлекетінде билік еткен парсы әулеті (819 — 999). Арғы аталары Саман Худат, Балх маңындағы (Солт. Ауғанстан) Саман елді мекенінен. Араб үстемдігіне қарсы Рафи ибн Лейстің көтерілісін (806 — 10) басуда көрсеткен көмегі үшін Саманның балалары мен немерелері 819 ж. Мауераннахрдың ең маңызды қалалары мен уәлаяттарына басқарушы болып тағайындалды. Халиф Мамун Саманның немересі Нұхқа Самарқанды, Ахмедке Ферғананы, Яхьяға Шаш пен Усрушананы берді. Олар алғашқы кезде Хорасан басқарушылары Тахир әулетінің вассалы болды. 873 ж. Тахир әулеті құлағаннан кейін, Самани Әулеті толық дербестікке ұмтылды. 875 ж. Насыр І Самани Мауераннахрды толық бағындырды. 900 ж. оның мұрагері Исмаил Самани (892 ж.) және басқа да Самани Әулеті өкілдері Хорасан әмірі Әмір ибн Лейс Сафари әскерлерін талқандап, Хорасанды, Солт.-шығыс Иранды бағындырды. Мемлекеттің астанасы Бұхар қ., бұдан басқа экон. маңызды орт-тар: Самарқанд, Нишапур, Мерв, Үргеніш, Герат, Балх, Ғазни қ-лары болды. Самани Әулеті билеген тұста Орт. Азияның Хазариямен, Иранмен, бұлғарлармен, Қытай және Русьпен сауда байланыстары дамыды. Қалаларда медреселер, мешіттер, түрлі ғимараттар салынды. Бұхара өзінің ең бай кітапханасымен аты шықты. 997 — 99 ж. Бұхарды түріктердің басып алуына байланысты Мансұр ІІ-нің тұсында Самани Әулеті билік жүргізуді доғарды Тағы қараңыз * Исмаил Ибн Ахмед Самани Суреттер Дереккөздер
Самарий

Самарий (; Sm) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 62, ат. м. 150,40; лантаноидтар қатарына жатады. Табиғатта тұрақты 6 изотопы бар. С-ді 1879 ж. француз химигі П.Э. Лекок де Буабодран (1838 – 1912) самарскит минералынан тапқан. Монацит, бастнезит, лопарит, самарскит, гадолинит, ортит минералдарының кристалдық торына изоморфты қоспа ретінде кіреді. Күміс тәрізді жұмсақ металл; тығызд. 7,54 г/см 3 , балқу t 1072°С, қайнау t 1800°С. 917°С-тан төмен температурада кристалдық торы ромбоэдрлық (Sm), ал температура одан жоғарыласа кубтық (Sm). Хим. активті, тотығу дәрежелері +2, +3. Ауада тұрақты, бөлме температурасында сумен, галогендермен, HCl, HNO 3 , H 2 SO 4 -пен әрекеттеседі. Самариді SmF 3 тұзынан тотықсыздандырып алады. Магнит мен кобальт құймаларының негізгі құраушысы Самарий люминесценттік шамдардағы стартерлардың электродтары ретінде қолданылады. Химиялық қасиеті Самарий типтік лантанид бола отырып, 4f65d06s2 электрондық конфигурациясымен сипатталады. Тиісінше, қосылыстар түзген кезде бұл элемент, әдетте, лантанидтерге тән тотығу күйлерін көрсететін, тотықсыздандырғыш ретінде әрекет етеді, яғни +2 және +3. Самарий - жоғары реактивті металл. Ол ауада баяу тотығады, алдымен үш валентті Sm2O3 оксидінің күңгірт қабығымен жабылады, содан кейін толығымен сарғыш ұнтаққа айналады. Самарий азотпен (нитрид түзетін), көміртекпен (карбидтер түзетін), халькогендермен (мон және екі үш валентті сульфидтер, селенидтер, теллуридтер түзетін), сутекпен (гидридтер түзетін), кремниймен (силицидтер түзетін), бормен (борид түзетін) әрекеттесуге қабілетті. , фосфор (фосфидтер), мышьяк (арсенидтер), сурьма (антимонидтер), висмут (висмутидтер) және барлық галогендермен үш валентті қосылыстар (фторидтер, хлоридтер, бромидтер, йодидтер) түзеді. Самарий қышқылдарда ериді. Мысалы, күкірт қышқылымен әрекеттескенде самарий (III) сульфатының ашық сары кристалдарын түзеді; самарий тұз қышқылымен әрекеттескенде, самарий (III) хлоридінің ашық-сары кристалдары және белгілі бір жағдайларда самарий (II) хлоридінің түзілуі мүмкін.
Самарқан бөгені

‎‎ Самарқан бөгені (Теміртау бөгені, Нұра бөгені) — Нұра өзені аңғарында, Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерінде. 1941 жылы іске қосылған. Гидрологиялық сипаты Шарасының ауданы 84 км 2 , ұзындығы 20 км, ені 7 км, орташа тереңдігі 3,25 м (ең терең жері 17 м), суының мөлшері 260 млн. м 3 . Бөгеннің су жинайтын алабы 11500 км 2 . Шарасы қалың құмды-малтатасты шөгінділерден, саз және саздақтан түзілген. Түбі тегіс, батыс жағына қарай еңкіштеу келеді. Солтүстігінің көк желекті жағасы (ені 200 — 300 м) демалыс орнына айналдырылған. Батыс жағалауы Теміртау қаласының шетіне тиіп жатыр. Солтүстік жағалауында Сарымсақ, Қарабұйрат қоныстары жайласқан. Бөгенге Ертіс—Қарағанды каналының суы Нұра өзені арқылы ауық-ауық қосылып отырады. Бөген деңгейінің жылдық өзгерісі 2 м шамасында. Суы мөлдір, минералдылығы 0,7 — 1 г/л. Бөген суын Қарағанды, Теміртау қалаларының өндірістік кәсіпорындары пайдаланады. Дереккөздер
Самаурын

Самаурын — шай қайнатуға арналған, оттығы іш жағына орналасқан металл ыдыс. «Самауыр» немесе «самауырын» аталып кеткен орыс «самоварлары» қазақ арасына Ресейге қосылғаннан кейін тарады. Біздің елге самауыр ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында келген. Самаурынды қайнату үшін түтік пішіндес оттығына отын салып жағатын. Кейіннен оның орнын электр самаурын басқан. Тарихы Самаурын — су, шай қайнатуға арналған тұрмыстық бұйым. Самаурын қазақ жеріне 19 ғасырдан бастап қолданысқа енді. Самаурын жасаудан Ресейдің Тула қаласы ұсталарының даңқы шыққан. Суреттер Дереккөздер
Диана Игоревна Самгина

Самгина Диана Игоревна(1942 – 2002) – 8.4.1942, Ресей, Мәскеу қ. — 15.1.2002, Алматы) — ғалым, биол. ғыл. канд. (1987). ҚазҰУ-ды бітірген (1965). 1966 — 2002 ж. Ботаника ин-тында ғыл. қызметтер атқарды. Негізгі ғыл.-зерт. еңбектері микология мәселелеріне арналған. Самгина Диана Игоревна Қазақстанда өсетін агарикалы саңырауқұлақтардың түрлік құрамын, анатомиясын, морфологиясын, таралу аймағын, таксономиясы мен жүйелік құрамын зерттеді; ин-ттың гербарий қорындағы агарикалы саңырауқұлақтардың каталогын және мәліметтер қорын жасау жұмыстарын жүргізді. 2000 ж. Қазақстан бойынша BіoNet-Іnternatіonal-Darwіn іnіtіatіve жобасында ұлттық координатор болып сайланды. Самгина Диана Игоревна “Қазақстан споралы өсімдіктерінің флорасы” (1956 — 87) атты 13 томдық (20 кітап) еңбектің негізгі авторларының бірі ретінде Қазақстан Мемл. сыйл. алған (1987). Пайдаланылған cілтемелер
Сам (құм)

Сам құмы – Үстірттің солтүстігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен 70-100 м биіктікте жатыр. Абсолюттік биіктігі 108 м, салыстырмалы орташа биіктігі 8 м. Солтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылған, енді жері 35 км-ге жетеді. Ауданы 2,1 мың км 2 . Төбешікті, қырқалы алқаптың солтүстігінде Сам, оңтүстік, оңтүстік-батысында Жарыққұдық сорлары жатыр. Көпшілік жерінің грунт суы тұщы, жер бетіне жақын (0,5–10 м). Сам құмында бірнеше елді мекендер (Тұрыш, Сарша, Қызылəскер, Ноғайты), қыстаулар (Абай, Балықбай, Құлыбек, Бұлақтыкөл, Төлеш, Қарағайлы, т.б.) мен тұщы құдықтар (Қасқырбұлақ, Жарқұдық, т.б.) орналасқан. Өсімдігі Ойлауыттарда еркек шөп, жусан т.б. өседі. Қысқы жайылым. Дереккөздер
Александр Николаевич Самойлович

Самойлович Александр Николаевич (29.12.1880, Төменгі Новгород— 13.2.1938, Мәскеу) — шығыстанушы, тіл маманы, КСРО ғылым академиясының академигі (1929). *1903 жылы Санкт-Петербург университетін бітірген. *1917 — 30 жылдары сонда оқытушы, *1929 — 33 жылдары КСРО ғылым академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің академик-хатшысы, *1934 — 37 жылдары КСРО ҒА Шығыстану институтының директоры болды. *КСРО ғылым академиясының Қазақстан базасы төралқасының тұңғыш төрағасы болып тағайындалып (1932), оның алғашқы институттарын ұйымдастыруға атсалысты. Ол Қырым, Еділ бойы, Кавказ, Орт. Азия, Қазақстан және Алтайдағы түркі тілдес халықтардың тілін, әдебиеті мен фольклорын, этнографиясын зерттеді. 300-ден астам ғыл. зерттеу еңбектерінде түркітанудың жалпы және жеке мәселелері, тарихы, көне түркі жазба ескерткіштерінен бастап, бүгінгі түркі тілдері мен әдебиеті мәселелері жан-жақты қамтылған. Алтын Орда мен Қырымға қатысты ресми құжаттарды зерттеді. “Некоторые дополнение к классификации турецких языков” (1922) атты еңбегінде тарихи-этимол. зерттеу жасады. Дереккөздер ::Шығ.: Из Хивинских сказаний о животных, СПб., 1910; Название дней недели у турецких народов, в кн.: Яфетический сборник, сб. 2, Л., 1924; О слове “казах”, “казахи”, в кн.: Антропологические очерки, Л., 1927; Вариант сказания о Едиге и Тохтамыше, записанный Н.Хакимовым, в кн.: Тюркологический сборник, М., 1973. Ж. Шалғынбай
Самотерий

Самотерий — қазбадан табылған жираф тұқымдасына жататын сүтқоректі жануар. Самотерилер шамамен бұдан 5 — 10 млн. жыл бұрын тіршілік еткен. Денесінің ұзындығы 3 м-ге жуық, шоқтығына дейінгі биікт. 2 м-дей болған. Самотерилердің қазба қалдығы алғаш рет Эгей т-ндегі Самос аралынан табылған. Олар Батыс Еуропадан Қытайға дейінгі аралықтағы жазық жерлердегі ормандар мен Солт. Африкадағы саванналарда тіршілік еткен. Самотеридің қазақстандық түрі (S. іrtyshense) Павлодар облысында (Қаздар қонысы), Түлкісай және Қарабастұз қазба орындарынан жоғ. сармат, мэотис, понт шөгінділерінен табылған. Самотерилердің жираф тұқымдастарының эволюциясын тануда, Жердің шөгінді қабаттарының геол. жасын анықтауда маңызы зор. Пайдаланылған cілтемелер
Сандар теориясы

Сандар теориясы — математиканың бүтін, рационал және алгебралық сандардың қасиеттерін зерттейтін саласы. Әсіресе оң натурал сандар 1, 2, 3, …, оның қасиеттері мен оларға арифметикалық амалдар қолдану Сандар теориясының зерттеу аясында ерекше орын алады. Грекияда б.з.б. 6 ғ-да (Пифагор мектебінде) бүтін сандардың бөлінгіштігі зерттеліп, бүтін сандардың жеке түрлері (мыс., жай сандар, құрама сандар, квадрат сандар) ажыратылды, кемел сандардың құрылымы қарастырылды. Евклид “Негіздерінде” Евклид алгоритміне сүйеніп, екі бүтін санның ең үлкен ортақ бөлгішін табуға арналған жүйелі бөлінгіштік теориясы құрылды. Онда Евклид жай сандардың шексіз көп болатынын дәлелдеді. Диофант (б.з.б. 3 ғ.) “Арифметика” деген еңбегінде теңдеулердің бүтін санды шешулерін табумен айналысып, Сандар теориясын дамытуға үлкен үлес қосты. Сандар теориясының кейбір мәселелері Қытайда (2 ғ-дан бастап), Үндістанда (7 ғ-дан бастап), Шығыс араб елдерінде (9 ғ-дан бастап) қарастырылды. Еуропада Сандар теориясының дамуы П.Ферма (1601 — 65) зерттеулерінен басталады. Ферма өзінің атақты теоремасын дәлелдеген және бұл теорема салыстыру теориясында үлкен рөл атқарған кіші теорема болды. Л.Эйлер (1707 — 83) аналитикалық Сандар теориясының негізін қаласа, К.Гаусс жүйелі салыстыру теориясын жасады. 19 ғ-дың ортасында П.Дирихле (1805 — 59) арифмет. прогрессия туралы теоремасын дәлелдеп, өзінің функционалдық қатарын енгізді. Сандар теориясының дамуына ресейлік ғалымдар П.Чебышев (1821 — 94), А.Марков (1856 — 1922), И.Виноградов (1891 — 1983), т.б. үлес қосқан. Қазақстанда Сандар теориясының дамуын арттыруда Б.Оразбаев шәкірттерімен бірге жемісті еңбек етті. Аналит. әдістерді алгебрада қолдануды қажет ететін есептерді, яғни абсолют абельдік өрістердің асимптотик. таралу заңдылығы (Оразбаев), абсолют абельдік өрістер санының натурал қатарда орналасу заңдылығы (С.Кенжебаев, А.Бөленов), Дирихленің L-қатарларының теор.-функционалдық қасиеттері (Р.Тұрғаналиев, т.б.), жазық облыстардағы бүтін нүктелер санының бағасы (С.Әбләлимов), кейбір мультипликативтік функциялардың бағасы (И.Ильясов) зерттелді. Қазақстанда, негізінен, сандардың аналитик. теориясы дамуда. Қазіргі кезде Сандар теориясының шешілмеген мәселелері көп: жай егіз сандар мәселелері, n2+1 түріндегі жай сандардың шексіздігі, шеңбер ішіндегі және гипербола астындағы бүтін нүктелер, p+е сандарының трансценденттігі, т.б. Дереккөздер
Сандық

Сандық — киіз үйдің ағаш жиһаздарының бірі. Оған [http://киім-кешек киім-кешек], асыл бұйымдар салынады. Қазақ шеберлері сандықты қайың, қара тал ағаштарының сүрегінен жасаған. Сыртынан көркем етіп темір, мыс жапсырмамен, қатырма ою-өрнектермен безендіріледі. Сандықтардың тұрмыста қолданылуына қарай көлемі де әр түрлі. Кіші сандықтар 30-60 сантиметр болса, үлкендері 60-120 сантиметрге дейін жетеді. Сандықтар кілттенеді не сыртынан құлып салынатын етіп жасалады. Сандық — киім-кешек, тағы басқа да заттарды салуға арналған, ағаштан жасалған бұйым. Сандық — халықтар тұрмысында ерте кездей пайдаланылып келе жатқан ең ежелгі жиһаздың бірі. Көшпенді халықтар үшін ол өте қолайлы болған. Сандықтың аузына көбінесе ішкі құлып, кейде аспа құлып орнатылады. Сандықты жерге қойғанда түбі дым тартпау үшін, оның астыңғы төрт бұрышымен үйлестіре тақтайдан бұрыштан аяқ орнатады. Сандықтың беті әр түрлі бояумен сырланып, өрнектеледі не айшықты қаңылтырмен, кейде өрнекті сүйекпен қапталады. Сандықтың екі бүйіріне тұтқа орнатылады. Сандықтардың құрылымы мен көркемделуі жағынан мынадай түрлерге бөлуге болады: * көлемі айтарлықтай үлкен, екі қапталында қосалқы қоржындары, төменгі жағында өрнектеп шапқан аяғы бар, алдыңғы беті қағылтыр тіліктерімен әшекейленген сандықтар; * көлемі шағындау, ықшам, ұқсатылуы қарапайым, беті мен екі қапталы симметриялы ою-өрнекпен әшекейленген, оймыштың 2-3 түрі қолданылған сандықтар; * көлемдерінде айтарлықтай алшақтық байқалмайтын, құрастырылуы қарапайым, астына жіңішке түзу тақтайлар көлденең қағылған, өн бойы сүйек кесінділерімен безендірілген, кілтпен ашылып-жабылатын сандықтар. Тағы қараңыз * Қобди * Әбдіре Дереккөздер
Сандыққап

Сандыққап— сандық сыртына кигізілетін ұлттық жиһаз. Сандық тозбау үшін түйеге артқанда жайлы және сәнді болуы үшін сыртын Сандыққаппен қаптап қояды. Сандыққапты жұқа басылған ақ киізден тігіп, сыртына қызыл, жасыл шұғадан ою бастырады. Кей жерлерде Сандыққапты бір түсті (қызыл, жасыл, т.б.) матаны түрлі-түсті жіппен кестелеп, қалыңдау матамен астарлап, арасына мақта яки жүн тартып, сырып жасайды. Дереккөздер
Санкция

Санкция, ықпалшара ( – аса қатаң қаулы) — құқықтық норманың бір бөлігі, шаруашылық және қаржы қызметін қалыпты жүргізу ережелерін, келісімді, шарттық немесе басқа да міндеттемелерді бұзушыларға қатысты мәжбүрлеу жолымен ықпал ету шаралары. Мынадай түрлерге бөлінеді: әкімш.-құқықтық Санкциялар (айыппұл‚ қамауға алу); тәртіптік-құқықтық Санкциялар (қызметін төмендету‚ жұмыстан босату); қылмыстық-құқықтық Санкциялар (ірі көлемдегі айыппұлдар‚ бас бостандығынан айыру); мүліктік Санкциялар (шығынның орнын толтыру‚ айыппұлдар‚ тұрақсыздық айыптары‚ мәміленің күшін жарамсыз деп тану‚ т.б.). Халықаралық Санкция — мемлекет өзінің халықар. міндеттемелерін немесе халықар. құқық нормаларын бұзғанда осы мемлекетке қолданылатын ықпал ету шаралары. Банктер тапсырыскерлеріне несие ережелерін бұзғаны үшін қолданылатын экон. және басқа ықпал ету шаралары несие Санкциясы деп аталады. Шаруашылық шарттардың (өнімді жеткізу, т.б.) бұзылғаны үшін қолданылатын ықпал ету шаралары (айыппұл, тұрақсыздық айыбы, өсімақы) тиісті ережелермен және жеткізілімнің ерекше шарттарымен, қағидалармен және жарғылармен айқындалады. Дереккөздер
Санта-Гертруда сиыры

Санта-Гертруда cиыры – етті мал тұқымы. АҚШ-тың Техас штатында шортгорн сиырын зебу бұқасымен будандастыру арқылы шығарылған. Жеке тұқым ретінде 1940 ж. қабылданған. Дене бітімі мықты, ірі, етті, омырауы кең, маңдайы жалпақ. Орта есеппен сиырының салм. 500 – 600 кг. Жалпы КСРО-ға 1956 ж. әкелініп, Қазақстанның оңт. аймақтарының шаруашылықтарына таратылды. Дене бітімі мықты, ірі, етті, омырауы кең, маңдайы жалпақ. Түсі қызыл, қызыл-күрең. Бұқасының ерекшеліктері — шүйдесі өркешті, әукесінің, кіндігінің және ұмасының терісі қатпарлы келеді. Терісі жұқа, созылмалы, мойнында қатпарланып жиналған. Сипаты Жүні қысқа, жылтыр. Ыстыққа төзімді, оңай жерсінеді, қыс бойы жайылымда бағуға көнбіс. Бұзауының туғандағы салм. 29 — 30 кг, 8 айлығында 220 — 240 кг, ал 1,5 жылдық тайыншасы 400 кг-ға дейін тартады. Сиырларының орташа тірідей салм. 560 — 620 кг, кейде 780 кг-ға дейін тартады, бұқаларының салм. 880 — 1180 кг. Өгізшелерін бордақылағанда тәулігіне 1000 — 1200 г салмақ қосады. Етінің сапасы жақсы, ет шығымдылығы 60 — 66%-ға жетеді. Санта-Гертруда сиырының сүттілігі төмен. Жалпы бұл тұқым Қазақстанда және Орта Азия республикаларында жергілікті ірі қара малдарын өнеркәсіптік тәсілмен будандастыру үшін пайдаланылады. Тұқым қуалау қасиеті жоғары. Қазіргі уақытта Алматы, Қызылорда облыстарында өсіріледі. Дереккөздер
Саңғыру

Саңғыру – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қола дәуірінде тас қоршаулардан тұрғызылған обалар, археология ескерткіші. Орналасқан жері Жаңаарқа ауданы, Ақтау ауылынан шығысқа қарай 45 км, Саңғуыр шатқалында, Дарат шатқалынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан. Сипаты 1955-58 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген. Саңғырудан 250 оба табылып, оның 15-і зерттелді. Мұнда қырынан қойылған жалпақ тастардан қоршау жасалынып, оның ішінен төрт бұрышты жер қазылып, қабырғалары таспен қаланған. Өлген адамды сонда жерлеген. Жанына қыштан оюлап жасаған құмыралар, әшекей бұйымдар қойылған. Олардың өрнегі бір-біріне және қазіргі қазақ халқының кілем, тұскиіздеріне салатын геометриялық өрнектерге ұқсас. Сондай-ақ Саңғырудан табылған заттар Қазақстанның шығыс, батыс, солтүстік облыстарының қола дәуіріндегі заттарына да ұқсас екені анықталды. Зерттеу нәтижелеріне қарағанда, Саңғыру жерін қола дәуірінің тайпалары біздің заманымыздан бұрын 11-10 ғасырларда мекендеген. Дереккөздер