kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мәстексай

Мәстексай, Мәштексай — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл, Мәстексай ауылдық округі орталығы, бұрынғы атауы - "Ленинское". Географиялық орны Аудан орталығы - Жаңақала ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км жерде, Қараөзен өзенінің сол жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2173 адам (1096 ер адам және 1077 әйел адам) болса, 2009 жылы 1756 адамды (896 ер адам және 860 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1276 адамды (654 ер адам және 622 әйел адам) құрады. Тарихы 1962-1997 жылдары асыл тұқымды “Мәстексай” қой өсіру кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Мәстексайда және округке қарасты Екпінді, Көккөз, Мұқыр ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары құрылған. Атауының тарихы Мәстексай аталуы - ертеде Мәстек деген бай болыпты, сол байдың жылқысы көп болғаны соншалық үйір жылқысы өткен жерден сайдың ізі қалатын болыпты. Бірде байдың інісі қызғаныштан, жылқы бағып жүріп, барлық жылқыны ағасының үйіне қарай айдапты. Қашып құтыла алмайтынын біліп үйір жылқыға тапталып өліпті. Мәстек деген байдың өлген жерінде ауылды екіге бөліп тұрған сай қалыпты. Содан Мәстексай атанған. Ауылдық округ территориясымен Үлкен Өзен (Қараөзен), Мұқыр өзендері ағып өтіп Қамыс-Самар айдындар жүйесіне барып құяды. Дереккөздер
Циклиофоралар

Циклофлора (грек. cyclіon — шеңбер, дөңгелек және phores — алып жүру) — омыртқасыздар типі. Циклофлора типін 1995 ж. дат ғалымдары Р. Кристенсен мен П. Функ ашты. Қазіргі кезде бұл типтің 2 түрі — симбион пандора (Symbion pandora) және Symbion americanus анықталған. Ол Норвегия омар шаянының ауыз маңындағы қосалқы мүшелерінде тіршілік етіп, ондағы қорек қалдықтарымен қоректенеді. Оның денесінің алдыңғы жағында айналасын ұсақ кірпікшелер қоршап тұратын түтікшесі (шұрығы) болады, ал денесінің артқы шеті табақша тәрізді болып бекиді. Денесінің мөлш. өте ұсақ (350 мкм-дей), дене қуысы болмайды. Ас қорыту жолының пішіні латынның U әрпіне ұқсас, аузы кірпікшелі түтіктің ішінде орналасқан, ал аналь тесігі табақша түбіне бекиді. Аузы мен аналь тесігінің аралығында жүйке клеткаларының шоғыры бар. Циклофлора жынысты да (бүршіктену арқылы), жыныссыз да көбейеді. Норвегия омар шаяны оқтын-оқтын түлеп отыратындықтан, түлеу басталар кезде жыныссыз даралардан аталық және аналық даралар пайда болады. Олардың дене мөлш. 80 мкм-дей, оларда екі тұқым қапшығы мен екі шағылысу мүшесі болады. Ұрықтанған жұмыртқаларынан дамыған дернәсілдер еркін жүзіп жүріп жаңа иесін іздеп табады. Циклофлораны тауып, сипаттама берген Р. Кристенсен оны жаңа тип деп есептегенмен, оның мшанкаларға (қ. Қармалауыштылар) жақын екенін атап көрсетті. Дереккөздер
Розақұл Сатыпалдыұлы Халмурадов

Розақұл Сатыбалдиевич Халмурадов (өз. Халмуродов Рўзақул Сотиболдиевич) 1941 жылы 1 мамырда Түркістан облысы Сайрам ауданы Манкент ауылында туған. Өзбек. Ташкент мемлекеттік университетін (1968) география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша; Ташкент ауыл шаруашылық институтының агрономия факультетін (1982), ғалым-агроном мамандығы бойынша; Алматы жоғары партия мектебін (1986) саясаттанушы мамандығы бойынша бітірген. Қазақ, өзбек және орыс тілдерін біледі. Діни көзқарасы - ислам, екі рет қажылық сапарға барған. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Демократиялық, бай, гүлденуші мемлекетке айналады». Хоббиі - гүл өсіру. Сүйіп оқитын әдебиеті - заң шығару саласындағы әдебиеттер, Құран, хадисы-сахихтер. Үйленген. Жұбайы - Халмурадова Савриай. 6 баласы; немерелері, шеберелері бар. * 1958 жылдан - ОҚО Сайрам ауданы Манкент ауылында ужымшар жұмысшысы. * 1959 жылдан - Ташкент мемлекеттік университетінің студенті . * 1959-1960 жылдары - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1963 жылдан - Шымкент облысы Ақала ауылындағы 8-жылдық «Қызыл жұлдыз» мектебінің мұғалімі . * 1965 жылдан - Қазақстан ЛКЖО Сайрам аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі , бірінші хатшысы, екінші хатшысы. * 1971-1973 жылдары - Шымкент облысы Сайрам аудандық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерущісі. * 1977 жылдан - Шымкент облысы партия комитеті партиялық жұмысты ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, бірінші хатшының көмекшісі, партиялық жұмысты ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары. * 1985 жылдан - Шымкент облысы Түркістан аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы. * 1989 жылдан - Шымкент облысы облыстық партия комитетінің хатшысы. * 1991 жылдан - Шымкент облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, облыстық коммуналдық меншік басқармасының бастығы. * 1992 жылдан - ОҚО Сайрам ауданының әкімі. * 1993 жылдан - ОҚО әкімінің орынбасары. * 2002 жылдан - ОҚО Тәртіптік кеңесінің төрағасы. * 2005 жылдан - ҚР Мемлекеттік аймақтық қызмет істері жөніндегі басқармасының бастығы, ОҚО Тәртіптік кеңесінің төрағасы. * 2007 жылдан бері - ҚР Парламент Мәжілісі 4-шақырылымының Қазақстан халқы ассамблеясы ұсынған депутаты, Аграрлық мәселелер комитетінің мүшесі. «Достлик» ҚР өзбектері қоғамдық бірлестігі республикалық бірлесітігінің президенті (2003 жылдан); ҚР президентігіне үміткер Н.Ә. Назарбаевтың республикалық қоғамдық штабының мүшесі (2005). «Құрмет белгісі» (1971), II дәрежелі «Достық» (2001), I дәрежелі «Достық» (2008) ордендерімен; «Ерен еңбегі үшін» (1981), «Ерлік еңбегі үшін. В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуы құрметіне», «Еңбек Ері» (1974), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен; ҚазКСР Жоғары кеңесі Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Шұңқыркөл (Қарағанды облысы)

Шұңқыркөл (2002 жылға дейін - Богучар) — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Құндызды ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Нұра-Осакаровка-Қарағанды автомобиль жолының оңтүстігінде 7 км қашықтықта, облыс орталығы – Қарағандыдан солтүстік-батысқа қарай 93 км-дей, аудан орталығы – Осакаровка кентінің оңтүстік батысында 60 км-дей қашықтықта орналасқан. Ауылдың оңтүстігінде, 4 км жерде Үлкен Құндызды өзені ағып жатыр. Жерінің жалпы ауданы 37,1 мың га. Халқы Тарихы Бұл мекенді 1907-1912 жылдардағы Столыпин реформасы кезінде Воронеж губерниясының Богучар уезінен көшіп келген қоныстанушылар "Богучар" деп атаған. 1934 жылы «Новая жизнь» артелі болып құрылады, кейін "Молотов", "Октябрьдің 40 жылдығы" ұжымшары, «Құндызды», "А. Асылбеков" атындағы кеңшар атанады. Мамандандырылған шаруашылығы: егін егу және мал шаруашылығы. Округте 33 шаруақожалығы, 1 ЖШС, 1 орта мектеп. ФАП, клуб, мешіт, кітапхана бар. Дереккөздер
Цилиндр

Цилиндр ( — білік, цилиндр) # цилиндр немесе цилиндрлік бет — берілген бағытқа параллель және бағыттауыш сызық арқылы өтетін кеңістіктің жасаушы түзулерінің жиыны; # тұйық цилиндрлік бетпен және өзара параллель екі жазықтықпен (Цилиндр табандары) шектелген дене . Егер Цилиндрдің табандары оның жасаушыларына перпендикуляр болса, онда ол тік Цилиндр деп аталады. Табандары дөңгелек болып келген тік Цилиндрді тік дөңгелек Цилиндр не дөңгелек Цилиндр деп атайды . Мұндай Цилиндрдің көлемі Vπr2h-қа, ал бүйір беті S2πrh-қа тең, мұндағы r — Цилиндр табанының радиусы, h — Цилиндр биіктігі. Цилиндрдің табанына параллель емес жазықтықпен қиылған бөлігін қиылған Цилиндр деп атайды . Қиылған дөңгелек Цилиндрдің көлемі , h1, h2 — Цилиндрдің ең үлкен және ең кіші жасаушыларының кесіндісі. # сыртқы не ішкі цилиндрлік беттері бар тетік. # цилиндр мен өзегі бар поршеннен тұратын құрылыс. * Цилиндр еместік — цилиндірліктен ауытқу, қалыпты ұзындықтың бойында алынған нақты беттің нүктелерінен жанама цилиндрге дейінгі ең үлкен қашықтық. * Цилиндрлік — нақты беттің жанама цилиндрге жақындығы. Көлікте қолданылатын цилиндрлердің түрлері *Тежеуіштің негізгі (басты) цилиндрі - поршеннің механикалық қозғалысын тежеуші тетіктеріне жіберілетін сұйықтың қысым күйіне түрлендіретін цилиндр. *Қозғауыш цилиндрі - қозғауыштың поршенінің жұмыс процесі өтетін цилиндр. *Екі жолды цилиндр - екі өздігінен жүретін тежеуіш контурына әсер ететін, екі бөлек поршендерден тұратын басты тежеуіш цилиндр. *Жұмыстық тежеуіш цилиндр - цилиндр түріндегі тежеуіш жетегінің белгілі, басты тежеуіш цилиндрден сұйық тобына берілген поршень цилиндрі. Цилиндроид Цилиндроид ( - цилиндр және eides — тәрізді) — бағыттаушылар деп аталатын екі қисық сызықпен қиылысатын және параллелизм жазықтығы деп аталатын жазықтыққа параллель орналасатын түзулердің жиыны анықтайтын бет. Цилиндрлер блогі Цилиндрлер блогі- бірнеше цилиндрлардың бір тұтас байланысуы. Дереккөздер
Бор қышқылы

Бор қышқылы (ортобор қышқылы, Н 3 ВО 3 ) — анорганикалық үш негізді әлсіз қышқыл, ақ кристалл зат. Ол ыстық суда, спирт және т.б. органикалық еріткіштерде ериді. Бор қышқылын қыздырған кезде, оның құрамынан су бөлініп шығып, әуелі метабор қышқылына (НВО 2 ), содан кейін бор ангидридіне (В 2 О 3 ) айналады. Бор қышқылын оның табиғи тұздарын өңдеу арқылы алады. Ерітіндіні салқындатып, Бор қышқылы кристалдарын бөліп алады. Алуы Мысалы, натрийдің тетраборатының (бураның — Na2B4O7*10H2O ) ыстық ерітіндісін күкірт қышқылымен әрекеттестіріп алуға болады: * Na2B4O7*10H2O + H2SO4 -> 4H3BO3 v + Na2SO4 + 5H2O Диборан гидролизі арқылы: * B2H6 + 6H2O -> 2B(OH)3 + 6H2 ^ Қолданысы Бор қышқылы бояу алуда, қағаз шығару, тері өңдеу өндірістерінде, дәрі-дәрмек жасауда қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Ақпарат билігі

Ақпарат билігі — ақпарат құралдарының қоғамда атқаратын рөлі. Ақпарат құралдары хабарларды халық арасында таратады, қоғамдық пікір қалыптастырып, саяси жұмыстар жүргізуге және тағы сондай сияқты мүмкіндік береді. Солардың арқасында қоғамда тұрақтылық, ынтымақтастық ахуал орнығады немесе тұрақсыз жағдай қалыптасады. Ақпарат құралдарының адамдарға тигізетін ықпалын ескере келе, әдетте, оны заң шығарушы, атқарушы, сот билігімен қатар қойып, “төртінші өкімет” деп те атайды. КСРО кезінде ақпарат құралдары тікелей мемлекеттің бақылауында болды. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін шын мәнінде сөз бостандығы беріліп, демократиялық жүйе қалыптасып, ақпарат құралдарын бұрынғыдай қатаң бақылау үрдістен шығып қалды. Дереккөздер
Ақпарат құралдары

АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ — кең мағынасында: бұған жұртшылыққа хабар тарататын құралдардың бәрі — газет, журнал, телевизия және радио, ғылыми хабаршылар, бюллетеньдер, пресс-релиздер, ғылыми жинақтар, жарнамалық мәтіндер, таблоидтер жатады. Қалыптасқан мағынасында: мерзімді баспасөз, телевизия мен радио, ақпарат агенттіктері, әр түрлі байланыс жүйелері енеді. Баспасөз, телевизия және радио тек ақпарат тарататын құрал ғана емес, олар көпшілікке ұсынылатын материалдарын түсіндіреді, бұл материалдарына көркемдік түр мен сипат береді, сол арқылы көрерменнің, тыңдарманның эстетикалық сұранысын өтейді. Ақпарат құралдары — мемлекет тәуелсіздігінің саяси-экономиялық және ғылыми-технологиялық дербестігімен пара-пар басты белгілерінің (атрибуттарының) бірі. Дереккөздер
Қопалысай

Қопалысай – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысының Шу және Қордай аудандары, Алматы облысының Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 километр, су жинайтын алабы 1020 км². Бастауы Қопалысай Шу-Іле жотасындағы Хантау бұлақтарынан басталып, Аққолтық құдығының (Тауқұм құмында) солтүстік-батысында (12 километр жерде) құмға сіңіп, тартылып қалады. Гидрологиясы Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Көп жылдық орташа ағымы 0,2 – 0,3 л/с. Жылдық ағымының негізгі бөлігі (80%) көктемгі қар еру кезінде қалыптасады. Өзен аңғары шабындық, мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Абдипаттах Абдазимов

Абдипаттах Абдазимов (1942 жылы Сайрам ауданы Сайрам ауылы) – инженер, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990). Ташкент инженер-механикалық институтын бітірген (1966). 1966 – 69 жылдары бұрынғы Ленин атындағы ұжымшарда (қазіргі Қожа Ахмет Ясауи өндірістік кооперативі) бас инженер, ұжымшар төрағасы болып істеді. 1969 – 89 жылдары аралығында бірнеше рет аудан және облыс кеңестерге депутат болып сайланды. Қазіргі уақытта Қожа Ахмет Ясауи өндірістік кооперативінде бригадир болып жұмыс істейді. Дереккөздер
Шұра салу

Шұра салу, шұрай – малды жуасыту үшін қолданылатын әдіс. Ол жылқыны тағалау, жас биені саууға үйрету, асауды бастықтыру үшін қолданылады. Шұра салу малдың ерніне тұзақпен, қамшы бүлдіргісімен немесе жікішке шылбырмен бұрау салу арқылы жүргізіледі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ақпарат саясаты

Ақпарат саясаты— мемлекеттік органдардың қоғамдағы ақпараттар желісін дамытуға бағытталған реттеушілік қызметі. Бұл тек телекоммуникацияларды, ақпараттық жүйелерді немесе бұқаралық ақпарат құралдарын ғана емес, барлық түрдегі — іскерлік, бәзілдік, ғылыми-танымдық, хабарламалық т.б. сипаттағы ақпараттарды жасауға, сақтауға, өңдеуге, көрсетуге, таратуға байланысты өндірістік үрдістер мен қарым-қатынастардың бүкіл жиынтығын қамтиды. Ақпарат саясатын бұлайша түсіндіру ақпарат индустриясының әрқилы секторларының арасындағы кедергілерді жоя отырып, қарқынды дамып келе жатқан телекоммуникацияларды, компьютерлік технологияларды жаңалау үрдісіне, ақпараттарды цифрлау ісіне негізделіп отыр. Мемлекет өзінің экономикалық, әлеуметтік-саяси, ұлттық мүдделеріне сәйкес Ақпарат саясатын ұстанады. Мемлекеттің тарихындағы түбірлі реформасының өзгерістерге орай дұрыс таңдап алған Ақпарат саясаты қоғамның мүдделі мұраттарына жол бастап, өзіндік материалдық-рухани құндылықтарын сақтай отырып, әлемдік өркениет деңгейіне көтерілуге қызмет етеді. Дереккөздер
Насихат

Насихат , саяси насихат (латынның propaganda – тарату) – қандай да бір идеялар мен ілімдерді, теориялық білімдерді көпшілік арасында тарату, түсіндіру формасы. Алғаш рет Рим папасы Александр VІІ (1655 – 67) арнаулы құжатта пайдаланған. 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары Насихат теориясының негізі қаланды. Неміс философы В.Меде сыртқы ықпалда болатын адам психикасын зерттеу принциптерін тұжырымдаса, америкалық зерттеушілер Д.Ликас пен С.Бритт аудиторияға әсер ету және тиісті сезімдер мен реакцияларды ынталандыру амалдарын жүйеледі. Насихат қоғамда белгілі бір көңіл-күйлерді қалыптастыруға және азаматтардың санасында қайсыбір құндылықтар мен түсініктерді бекітуге бағытталған қызмет болып табылады. Оның мақсаты – билік иесінің, саяси топтың, қозғалыстың мақсат-мұраттарына неғұрлым көп халықты ұйытып сендіру, соңынан ерту. Саяси Насихат түрлеріне қайсыбір саяси доктринаны, дінді, ұлттық идеяларды, белгілі бір топ мүдделерін немесе ғаламдық құндылықтарды насихаттау жатады. Ол белгілі бір маңызы бар саяси әрекеттерді (сайлау, қарсылық және ынтымақтастық шаралары, мемлекетаралық келіссөздер, т.б.) идеялық жағынан қолдау үшін пайдаланылады. Саяси Насихаттың тиімділігі қоғамдық сананың жай-күйіне, Насихат субъектісінің қабілеті мен мүмкіндіктеріне, сондай-ақ ақпарат беру құралдарына байланысты. Әдетте демократиялық мемлекеттерде Насихат ұғымының орнына жұртшылықпен байланыс, паблик рилейшнс (publіc relatіons) секілді ұғымдар қолданылады; қысқаша Үгіт. Сілтемелер * Демократия * С.Бритт * В.Меде Дереккөздер
Месопотамия ойпаты

]] Месопотамия ойпаты (Mesopotamіa – грек. mesos – аралығы, potamos – өзен) — Тигр мен Евфрат өзендерінің орта және төменгі ағысының алабында орналасқан ойпат. Түгелдей дерлік Ирак жерінде, аздаған бөлігі Сирияға, Иранға және Кувейтке қарайды. Оңтүстік-шығысы Парсы шығанағымен шектеседі. Альпілік қатпарлы белдеу мен Араб платформасының аралығындағы тау алды шеткі иінінің орнында қалыптасқан. Парсы шығанағының теңіз шөгінділерінен және Тигр мен Евфрат өзендерінің аллювийлік шөгінділерінен тұрады. Жер бедері тегіс, жазық. Орта тұсында және оңтүстігінде ең биік жері 100 м-ге жетпейді, ал шеттерінде 200 м-ге дейін барады. Солтүстігіне субтропиктік, оңтүстігіне тропиктік шөл климаты тән. Жазы өте ыстық, шілденің орташа температурасы барлық жерінде 36ӘС-тан астам, кей күндері 45 – 50ӘС-қа дейін жетеді. Ең салқын айдың орташа температурасы солтүстіктен оңтүстікке қарай –7ӘС-тан – 10ӘС-қа дейін өзгереді. Жылдық жауын-шашын мөлшері 100 – 200 мм. Ойпатпен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Тигр мен Евфрат өзендері ағады. Парсы шығанағына 195 км қалғанда екі өзен бір арнаға бірігеді де, Шатт-әл-Араб деп аталады. Оған сол жағынан Карун саласы келіп қосылады. Өзендері көктемде тасиды. Шатт-әл-Арабты бойлап Басра қаласына дейін теңіз толысқан кезде ірі теңіз кемелері өтеді. Бұдан жоғарыда жергілікті шағын кемелер ғана жүзе алады. Өзен суы жер суаруға пайдаланылады. Негізінен дәнді дақылдар егіледі. Көпшілік бөлігінде субтропиктік және тропиктік шөл мен шөлейт өсімдігі, өзен жайылмаларында тоғайлар, оңтүстігінде құрма пальмасы өседі. Месопотамия ойпатында орасан зор мұнай қоры шоғырланған (Киркук, Румайла кен орны). Ірі қалалары: * Бағдат * Басра * Абадан Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Ұялы съезі

Ұялы съезі — 1828 ж. Глянск қамалына жақын Ұялы мекенінде өткен жалпыхалықтық мәслихат. Оған Орынбор шекара комиссиясының төрағасы Г.Ф. Генс қатысып, 1827 ж. Ішкі Орданы шарпыған жұтқа байланысты өрбіген дүрбелең уақиғаның — халықтың Жәңгір ханға алғашқы наразылығының себеп-салдарын анықтауды мақсат етті. Жиын, дау-дамай, айтыс-тартыспен басталған Ұялы съезі бір аптаға созылды. Онда Бөкей Ордасының белгілі старшындары Шеркеш Жақсыбайұлы, Жаналы Саңғырықұлы, Науша Қаржауұлы, т.б. Жәңгір ханға алым-салық көбейткені, тым орысшылдығы, қара халық мүддесімен санаспайтындығы туралы ауыр айып тақты. Олардың қолдаушысы Қайыпқали Есімов Орынбордың Ордоносгаус түрмесінде отырғандықтан жиынға қатыса алмады. Әйтсе де Шөке Нұралыханұлы, Шыңғали Орманұлы сияқты сұлтандар сөйлеушілерге астыртын дем беріп, Жәңгірді сүріндіруге тырысып бақты. Съезде Жайық және Ішкі шептегі казак-орыстардың қазақтарға жасаған зорлық-зомбылығы да ашық айтылды. Генс жиынға бүлікшіл старшындардың мысын басып, хан құзыретіне мүлтіксіз бағындыру үшін келген болатын. Бірақ жиын барысында хан астамшылығына ашынған топты ықтырып, ықтиярға көндіру оңайға түспесіне көзі жетіп, әкімшілік-мәмілегерлік саясат ұстануға мәжбүр болды. Ең алдымен ханның құзыреттілігін шектеу мақсатымен Хан кеңесі атты өкілетті орган құрып, оған байұлының әр руынан 12 би мүше болды, сондай-ақ сұлтандар да тартылды. Мысалы, Шөке хан кеңесінің төрағасы, Мүшеғали (Шыңғалидың інісі) бас хатшы ретінде бекітілді. Бөкей Ордасы тұрғындарының казак-орыс шептерімен даулы істерін шешу үшін хан депутаттығы құрылды. Осылайша жергілікті орталық билік екіге бөлініп, ел басқару ісінен шеттеп қалған рубасылары лауазымды қызметке ие болды. Жәңгірдің өзі мәмілеге келіп, өзара түсіністікке жүгінген соң старшындар да көп қарсыласпай, ханға адал қызмет етуге ант берді. Осы жиында ханды жақтаушылар арасында Исатай Тайманұлы да бар еді. Генс оны Ішкі Орданы билеу ісіне сіңірген еңбегі үшін шекара комиссиясының мадақ қағазымен марапаттады. Ұялы съезіне қатысушы старшындардың талабымен Генс Қайыпқали сұлтанды қамаудан босатуға ықпал етті. Дереккөздер
Мәһди

Мәһди, Мәди, Мәді ( — дұрыс жолға бастаушы, Алланың жолымен алып жүруші) — діни сенімде ислам құндылықтарын қайта жандандыру үшін болашақта өмірге келетін діни қайраткер. Ислами түсінікте ол ақырзаман таянғанда дүниеге келеді. Мәһди жайлы Құранда аят кездеспейді, Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) оның Хорасанда туылатынын болжап, хадисінде “Хорасаннан қара белгі көрсеңдер асығыңдар, онда Алланың орынбасары — Мәһди болады” дейді (Ал-Хаким, 8572). Мәһди адам баласының бойындағы адамгершілік қасиетті қайта тірілтіп, Құран Кәрімнің құпиясын жариялайды деген түсінік қалыптасқан. Ол Иасауи ұстанған адамның өзін-өзі тану ілімін дамытатын болады. Мәһдидің қайраткерлігін пайғамбар: “әділетсіздік пен жемқорлық толы әлемге әділдік орнатушы” деп бағалайды (Мишкат/Сунан Абу Дауд, 4285). Мәһди дүниеге келерде түрлі оқиғалар (дүниежүз. соғыс, лаңкестік, тағыда басқа) және ай мен күннің тұтылуы, өзен-көлдердің тартылуы, климаттың ауысуы секілді табиғи ауытқулар болады деген болжам айтылады. Ибн Кәсир, Ас-Суйути, Ас-Сахауи, Ас-Санғани, Аш-Шауқани, Абу Нуғайма әл-Исфахани, ибн Халдун, т.б. ислам ғұламалары еңбектерінде Мәһдидің өмірге келуі туралы болжамды шындыққа балайды. Ал Шейх Рафийуддин Мухаддис Дехлеуи “Қиямет белгілері” атты кітабында “Пайғамбардың қызы Фатима әз-Зухрадан өрбіген Мәһди 40 жасында Меккеде қажылықта жүрген кезінде танылады” дейді. Жалпы мұсылман қауымы Мәһдидің келетініне сенуді иманның негізі деп есептемесе де, оны шындық деп біледі. Дереккөздер
Шұрық

Шұрық – мал жайылымдық шұрат жер. Алматы облысы Көксу ауданы, Кербұлақ аудандары малшыларының күзгі және көктемгі мал жайылымы. Алғабас ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 100 км жерде. Негізінен шөлге төзімді изен, жүзгін, жусан, бетеге, теріскен, ақселеу, ебелек, сай-жыраларда бидайық, қарабас өседі. Топырағы бозғылт сұр әрі құмайтты. Осыған байланысты көктемгі қар суынан, жазда-күзде жауған жаңбырдан жер беті оңай бұзылады. Жауыннан кейін сай, ор-шұңқырлар пайда болады. Осындай ерекшелігіне байланысты аты да “Шұрық” деп аталған. 1921 – 1922 ж. Қазақстанда жүргізілген аграрлық реформа тұсында осы шұрықта болған оқиға туралы жазушы К.Тоқаевтың “Шұрық шұратында” деген деректі әңгімесі бар. Дереккөздер
Ақпарат теориясы

Ақпарат теориясы — математиканың ақпаратты сақтау, түрлендіру және тасымалдау әдістерін зерттейтін бөлімі, кибернетиканың маңызды саласы. Ақпарат теориясының негізгі ұғымы ақпарат (хабар) болып есептеледі. Ақпарат теориясында берілетін не сақталатын хабарлар көзі бар деп ұйғарылады. Бұл хабарлардың шығуы мен қабылдануы кездейсоқ сипатта болғанымен, оның шығу ықтималдығы белгілі деп қарастырылады. Мұндай хабарлардың “анықталмау” дәрежесін сипаттау үшін Ақпарат теориясына энтропия деп аталатын ұғым ендіріледі. Энтропия — қандай да бір тәжірибенің (сынақтың) әр түрлі нәтижемен аяқталатын анықталмағандық өлшемі. Ақпарат теориясы хабардың байланыс арнасы арқылы бөгеуілдермен берілу тәсілдерін зерттейді. Әр түрлі ақпаратты жинау, оны түрлендіру, жеткізу және сақтау — кез келген басқару жүйесінің қызметінде кездесетін жағдай. Жүйенің әр түрлі бөліктерінің арасында ақпарат алмасу әрқашан болып тұрады. Кез келген ақпаратты бір жерден екінші жерге жеткізу үшін оның кодталынуы (таңбалануы), яғни арнаулы белгілерге (символдарға) және сигналдарға түрленуі керек. Сондықтан да Ақпарат теориясының негізгі мәселесі аз ғана белгілер арқылы көп мәнді ақпарат беруді тиімді түрде кодтау (таңбалау) тәсілін зерттеу болып табылады. Бұл — байланыс арнасында бөгеуіл болған не болмаған жағдайда шешілетін мәселе. Байланыс арнасы арқылы қабылдаушы буынға келіп жеткен таңбаланған ақпаратты алғашқы түріне келтіруді декодтау (таңбадан мағынаға көшіру) деп атайды. Ақпарат теориясындағы күрделі мәселенің бірі — ақпарат көзінде үздіксіз өндірілген ақпаратты байланыс арнасы арқылы басқа орынға дер кезінде және бөгеуілсіз жіберіп тұру үшін байланыс арнасының өткізгіштік сыйымдылығын анықтау. Бұл мәселені шешу ақпарат мөлшерін бағалай білуді қажет етеді. Ақпарат мөлшерін бағалау ықтималдық теориясының заңдарына негізделген. Ақпарат теориясының негізін 1948 — 1949 ж. американ ғалымы К.Э.Шеннон қалаған. Оның теориясының дамуына Ресей ғалымдары А.Н.Колмогоров (1903 — 1987), А.Я.Хинчин (1894 — 1959), ал іс жүзінде қолданылатын саласына В.А.Котельников т.б. үлкен үлес қосты. Дереккөздер
Баз қаған

Баз қаған (7 ғасыр) — тоғыз оғыздар билеушісі. Шығыс Түрік қағаны Білге Құтылықтың (682 — 91) тұсында билік құрған. Бұл жайында Күлтегін ескерткішінде “Оң жақта оған табғаш халқы жау болды, сол жақта Баз қаған бастаған тоғыз-оғыз халқы жау болды” деп жазылған. Құтылық (Елтеріс) қаған тоғыз оғыздарды талқандап, Баз қағанды өлтірді. Жауға да лайықты құрмет көрсету рәсімімен оның кескіні бейнеленген балбал тас Күлтегіннің басына апарып қойылған. Дереккөздер
Ақсай (Бөрлі ауданы)

Ақсай — Батыс Қазақстан облысындағы қала, Бөрлі ауданының орталығы, темір жол стансасы. Географиялық орны Облыс орталығы - Орал қаласынан шығысқа қарай 108 км-дей жерде, бетеге мен селеу өскен қоңырқызғылт топырақты, құрғақ дала белдемінде, Шыңғырлау өзенінің солтүстік далалық өңірінде орналасқан. Халқы * 33,6 мың адам (2014). * 38,3 мың адам (2015). 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 36293 адамды (17477 ер адам және 18816 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1936 жылы Орал - Илецк темір жолын салуына байланысты қаланған. Басында “Қазақстан” болып аталып, бұл кент 1967 жылы қала мәртебесін алып, аты Ақсай болып өзгертілді. 1965 жылдан бастап Бөрлі ауданының орталығы. Қарашығанақ кені игеріле басталуы қала дамуына жаңа қарқын берді. 1980 жылдар бойы Герман Демократиялық Республикасы мен Чехословакиядан құрылысшылар келіп, Қарашығанақта газ өндірісіне қажетті қондырғылар салды. Ақсай да шет қалмай, бірнеше шағын аудан, мектеп, балабақша, ойын-сауық орталықтары салынды. Кәсіпорындары Ақсай қаласында машина-трактор жөндеу, темір-құйматас бұйымдарын жасау зауыттары, автобаза, астық қабылдау пункті, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, темір жол көлігі кәсіпорындары, нан зауыты, элеватор жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектептер, кітапханалар, аурухана, кинотеатр бар. Қалада 6 орта мектеп бар. Тұрғындар облыс орталығымен, жақын аудандармен автомобиль жолдары арқылы қатынасады. Ақсай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны орналасқан. Дереккөздер
Еуровалюта

Еуровалюта — 1) Еуропа банкілері бірінің басқа елдің банкісіне жергілікті валютамен салынған ақшалай қаражаты. Мысалы, еуромарка, еурофранцуз маркасы, еурофунт стерлинг, еуроиена. Мысалы, Еуропа банкісіне жапон банкісінің жапон иенасымен салған салым ақшасы осы банкіге еуроиенамен несие беруге негіз болады. Неғұрлым кеңінен таралған еуровалюта — еуродоллар; 2)жекелеген елдердің эмитент елден (ақша шығарушы елден) тысқары елдерге таралған ұлттық валюталары. Олармен жасалатын операцияларды шетелдік банкілер елеулі ауқымда жүзеге асырады. Дереккөздер en:Foreign currency denominated account fr:Euromonnaie it:Eurovaluta pt:Euromoeda ru:Евровалюта uk:Євровалюта
Ұялышалқар

Ұялышалқар – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы жерінде орналасқан. Көл Ұялы ауылының шығысында 2 км жерде, теңіз деңгейінен 328,2 м биіктікте. Гидрографикасы Ауданы 16,1 км 2 (кей жылдары 17,6 км 2 ). Ұзындығы 5,9 км, ең енді жері 5,4 км. Жағалау сызығы 19,4 км. Солтүстік және батыс жағалары биік, жарлы, оңтүстік және шығыс жағалары түйетайлы, жайпақ. Түбі құмды, кей жерлері батпақты. Ұялышалқарды Нұра өзені жарып ағып өтеді. Сондықтан оның суының деңгейі көбінесе Нұра өзеніне байланысты. Көл негізінен көктемгі қар және жерасты суларымен толығады. Суы тұщы, ауыз су ретінде және мал суаруға пайдаланылады. Өсімдігі, жануарлары Жағалауының таяз жерлерінде қамыс өскен. Көлде алабұға, мөңке, аққайран, шортан, шабақ, қарабалық мекендейді. Көптеген су құстары ұя салады. Дереккөздер
Насихат Сүгірұлы

Насихат Сүгірұлы (1889, Нарын құмы Мыңтөбе ауылы (қазіргі Атырау облысы, Құрманғазы ауданы) – 1937) — қазақ ақыны. Өз бетінше сауат ашқан, өлең-толғауларын ауызша шығарған. Жастайынан Шәлгез (Шалкиіз), Махамбет, Мұрат, Қашаған, Сәттіғұл, Сүгір жырларын жаттап өскен. Нұрым ақыннан өнеге алып, 15–16 жасынан айтыскерлігімен елге танылған. Патшаның 1916 жылғы маусым жарлығына сәйкес майдан жұмысына алынып, 1-дүниежүзілік соғыс кезінде Румыния, Австрия аумағында болған ақынның “Айдады патша жыраққа” (1916) атты дастаны осы тұста жазылған. Азапты сапарды бастан өткерген ақынның дүниеге деген әлеум. көзқарасы мен танымы осыдан кейін өзгеше сипат алды. 1929 жылы қудалауға ұшырап, 1930 жылдың бас кезінде Астраханның Азауыл жеріндегі туыстарына барып бой тасалады. 1930 жылы 22 ақпанда ақын жазықсыз жазаланып, алғаш Астрахан, кейін Атырау түрмесіне қамалған. Абақтыда ол “Еділ, Жайық – екі су” атты толғауын шығарды, өлең кеңестік түрме жағдайын сипаттаған алғашқы шығармалардың бірі еді. Тұтқыннан босап, 1932 – 37 жылы Мыңтөбедегі Қызыл ту ұжымшарында еңбек етті, 1937 жылы қайта тұтқындалып, сол жылдың 22 қарашасында ату жазасына кесілді. Насихаттың “Ел құрсауы – ер жігіт”, “Танысу”, “Дүние, шіркін, жел қайық”, “Телегей жатқан теңізден”, “Жүйрікті көпке мақтама”, “Мен қиядан ұшқан қырғимын”, “Ұяда жатып талпынған”, “Тұмарланған тұлпар ат”, “Шалқыған көлге қу қонар”, “Ауылға келгенде”, “Қазіргі заман түрі”, т.б. терме, толғаулары бар. Ол өлеңдерінде ел қамын ойлаған азаматтар ісін өнеге етіп, ақиқат пен жалғандық жайлы жырлайды. Өткенге көз жіберіп, келешекке сеніммен қарауға, қайсарлыққа, жігерлілікке үндейді. Насихаттың өлең, толғаулары “Алқаласа әлеумет” (1991), “Қапаста жазылған хаттар” (1992), “Қазақ поэзиясының антологиясы” (1993) “Жыр – дастан” жинақтарында жарияланған. Шығарма: Еділ , Жайық – екі су, А., 2001. Сілтемелер * Астрахан * Румыния * Австрия Дереккөздер
Шүйке

Шүйке – есуге, иіруге алдын ала дайындалған жүн шумағы. Ол ұзындығы бір қарысқа жуық таяққа не басқа затқа созыла жинастырылған мал жүнінің жіптік топтамасы. Иіруге арналған шүйкені жіңішке етіп созады да, ұршық мұрындығына іліндіреді, сонда жіпті мейлінше ұзын етіп иіруге мүмкіндік туады. Жіптің қалыңдығы болашақта жасалынатын бұйымдарға (кілем, алаша, т.б.) байланысты. Шүйке үзілмесе, жіп те берік болып иіріледі. Арқан, бау секілді күрделі заттарға арналған шүйке жіп созбасы қалыңдау жасалынады. Арқан шүйкелердің үш тінінен есіледі, бірақ оны өте берік жасау үшін кейде төрт-бес тіннен де ширатады. Шүйкеге жіп не арқан сынды заттар берік болуы үшін ешкі қылы, қодас түбіті, т.б. қосылуы мүмкін. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шоқы

ШОҚЫ – аласа таулы өлке бедерінің пішіндері. Жазық жерлердегі дөң, оқшауланған биік төбелер де кейде шоқы аталады. Байкал сырты мен Қиыр Шығыста төбесі жұмыр таулар, Қырымдағы, Кавказдағы, Камчатка және Курил аралдарындағы биік жанартаулар конусы шоқылар қатарына жатады. Мысалы, Ключи шоқысы, Авача шоқысы. Қазақстанда – конус пішінді, қатты тау жыныстарынан тұратын төбенің аты. Әсіресе Сарыарқада (Қазақтың ұсақ шоқылығы) кеңінен таралған (Ақшоқы, Қарашоқы, Қушоқы т.б.). Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Еуронарық

Еуронарық— несие капиталдарының халықаралық нарығы. Ондағы операциялар еуровалюталар тұлғасында жүзеге асырылады. Еуропада 20 ғасырдың 50-жылдары аяғында құрылған. Еуронарықта несиегерлер ретінде, көбінесе, жекеше коммерциялық банкілер әрекет етеді, ал қарызгерлер рөлін шет ел валютасына мұқтаж ұлтаралық корпорациялар мен мемлекеттер атқарады. Операциялар қысқа мерзімді (18 айға дейін) несие түрінде жүргізіледі. Еуронарық еуровалюта (еуроақша) нарығын, еуронесие нарығын, еурокапитал нарығын, еурооблигация нарығын қамтиды. Аса ірі коммерциялық банкілер негізгі қаржы орталықтарында өкілдіктер ұстайды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Еурооблигация

Еурооблигация — қарызгер еуронарықта ұзақ мерзімді қарыз алу кезінде шығаратын борышқорлық міндеттеме; купондық облигациялар түріндегі бағалы қағаз. Еурооблигация нарығы 20 ғасырдың 70-жылдарының басында пайда болды, оларды ірі халықаралық банкілер шығарды. Бұл облигацияларға кепілдік берумен және оларды бірқатар елдерде орналастырумен әдетте, халықаралық банк синдикаты айналысады. Дереккөздер
Иустина Ивановна Загвоздкина

Загвоздкина Иустина Ивановна - (15.10.1908, Ресей, Түмен облысы, Малмыш селосы – 30.10.1985, Семей қаласы) – Қазақстанның халық артісі (1964); (1955 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артісі). Түмен драма театры жанындағы актерлік студияны бітірген (1934). Ресейдің Тюмень, Ливенск және Белгород театрларында өнер көрсеткен. Қазақстанға қоныс аударып, 1939 – 83 жылы Семей орыс драма театры сахнасында сан алуан рөлдерде ойнады. Загвоздкинаның Қазақстан театры сахнасында ерекше шеберлікпен сомдаған бейнелері қатарында Дунька (К.А. Треневтің “Любовь Яроваясында”), Тузикова (А.Д. Салынскийдің “Барабаншы қызында”), Еркежан (М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің “Абайында”) т.б. рөлдер бар. Дереккөздер
Шүйілу

Шүйілу (франц. pіguer une tete – баспен жерге құлау) – ұшақтың (планердің, қанатты ракетаның) тұрақты бұрышты траекториямен төмен құлдилауды орындайтын пилотаждық фигурасы. 30 градусқа дейінгі бұрышпен шүйілу – көлбеу, 30 градустан жоғары болса – құламалы, 90 градусқа жақын шамада – тік деп аталады. Шүйілу әуе ұрысында, бомба тастауда, ракета жібергенде, жер үсті (теңіз) нысаналарын атқанда, зениттік зеңбіректерге және ракеталарға қарсы маневрлерде, сонымен қатар тез төмендеу қажет болғанда қолданылады. Дереккөздер
Қалық Абдоллаев

Қалық Абдоллаев (28 маусым 1942 жылы Төле би ауданы Қасқасу ауылы) – қоғам қайраткері. Экономика ғылым кандидаты, ҚР Инженер академиясының академигі, Ташкент политехтикалық институтын (1963), Мәскеудегі СОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1985), КСРО Министр Кеңесі жанындағы халық шаруашылық академиясын (1987) бітірген. 1963 – 69 ж. «Южказэнерго» аудандық басқармасында инженер, аға инженер, аға мастер, басқарма бастығының орынбасары, бастығы болды. 1969 – 74 ж. Қазақ КСР Энергетик министрі біріккен диспетчерлік басқармасы жүйесі қызметінің бастығы. 1974 – 82 ж. «Южказэнерго» аудандық басқармасының бас инженері, меңгерушісі. 1982 – 86 ж. Қазақ КСР энергетика және электрлендіру министрінің бірінші орынбасары. 1986 – 91 ж. Қазақ КСР Министр Кеңесі төрағасының орынбасары, бірінші орынбасары – Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитетітінің төрағасы. 1991 – 92 ж. Қазақ КСР Мемлекет экономика комитетінің төрағасы, Қазақ КСР Премьер-министрінің орынбасары, Ұлттық агенттіктің шетелдік инвестиция бойынша төрағасы. 1992 – 95 ж. «Атакент» іскерлік байланыс орталығы АҚ басқармасының президенті, төрағасы. 1995 – 99 ж. ТМД елдерімен ынтымақтастық жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы. 1999 – 2000 ж. ҚР Президентінің кеңесшісі. 2000 – 02 ж. Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. 2002 жылдан «Атакент» іскерлік байланыс орталығы АҚ директорлар кеңесінің төрағасы. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.. Сілтемелер
Бордақылау

Бордақылау — малды сапалы ет пен майды көп алу үшін сояр алдында жемге байлап қолдан семірту. Бордақылау мерзімінің ұзақтығы түліктің түріне, малдың жасына, бастапқы салмағы мен қоңдылығына байланысты. Ересек ірі қараны, негізінен жасы жетіп жарамсыз деп табылған сиырды Бордақылау бастапқы күйіне қарай 2 — 3 айға созылады. Бордақылау кезеңінде сиыр тәулігіне 800 — 1000 г үстеме салмақ қосып тірілей салм. 18 — 20%, сойыс салм. 40%-ке артады, етінің сапасы да жақсарады. 12 —14 айлық тайыншаларды Бордақылау 3 — 4 айға созылады. Бордақылау маусымында жас малдың салмағы 1,5 есе, еті мен майы 2 есе, етінің калориясы 3 есе артады. Етке өткізетін еркек бұзауларды өсіру мен Бордақылау процестерін толассыз өзара ұштастыру арқылы Бордақылау соңында тайыншаның салмағын 12 — 13 айлығында 380 — 400 кг-ға, 16 — 18 айлығында 450 — 500 кг-ға жеткізуге болады. Бордақылау жұмысын дұрыс ұйымдастырғанда, ірі қара тәулігіне кемінде 1 кг салмақ қосады. Шошқа жасына қарай ет немесе май алу үшін бордақыланады. Шошқа етін өндіру үшін салмақ 25 — 30 кг 3 айлық торайларды 6,5 — 7,5 айлығында 100 — 120 кг-ға жеткенге дейін бордақылайды. Бордақылау қой өсіруде де жиі қолданылады. Қозыны 4,5 — 5 айлығынан бастап салм. 40 — 60 кг-ға жеткенше бордақылайды. Биязы жүнді қойдың қозысын 8 — 8,5 айлығына, биязылау және қылшық жүнді тегене құйрықты қойлардың қозысын 7 — 7,5 айлығына дейін, етке соятын саулық, қошқар, ісектерді басында жайылымда семіртіп, кейін 1 — 1,5 ай қолда жемдеп бордақылайды. Арнайы қой Бордақылау кешендерінде қозы Бордақылау 4 — 4,5 айлығынан 13 — 14 айлығына дейін жүргізіліп, салм. 55 — 65 кг-ға жеткізіледі, алдын ала (1,5 — 2 ай бұрын) қырыққаннан кейін етке өткізіледі. Соғымға белгіленген сақа жылқыны қысқа мерзімде жедел, қоңы орташаларын 35 — 45 күн, қоңы төмендерін 50 — 60 күн бордақылайды. Бұл кезде жылқы тәулігіне орта есеппен 1 — 1,5 кг үстеме салмақ қосады. Мал Бордақылаудың тиімділігін арттыру үшін түліктің барлық түрлеріне ортақ өсіп-даму заңдылықтары басшылыққа алыну керек. Жас малды бордақылағанда алғашқы кезде оның салмағы ет пен сүйегінің толысуына байланысты жүреді де, үстеме салмаққа азық аз жұмсалады, ал одан кейінгі салмақтың артуы (өсуі) денедегі майдың түзілуіне байланысты болғандықтан, азық шығыны көп жұмсалады. Мысалы, еркек бұзауға тәулігіне орта есеппен 1 кг салмақ қосу үшін 6 — 9 айлығында 7 — 7,5 кг, 9 — 12 айлығында 8 — 9 кг, 12 — 15 айлығында 9 — 10 кг, ал 15 — 18 айлығында 10,5 — 11,5 кг азық өлшемі жұмсалады. Дені сау мал ғана тез қоң алып семіреді. Сондықтан Бордақылауға қойылған мал бақылауда болуы қажет. Бордақылайтын табын құрамындағы малдың тұқымы, жасы, жынысы, салмағы, қоңы бірдей болғаны дұрыс. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том Дереккөздер #Мал бордақылау кешені ашылды | «Қазақстан» РТРК АҚ [http://kaztrk.kz/kaz/news/message/Mal_bordakilau_kesheni_ashildi.html] #Мал бордақылау сапасына асер ететын фокторлар [http://slawyan.kazakcnr.com/kjlm_1851/201210/t20121020_396986.html]
Ақсақал

Ақсақал — ауыл-аймақтың жасы егде тартқан құрметті адамы. Өзінің өмірлік тәлім-тәжірибесін, халықтық игі дәстүрлер мен салт-сананы үйретуші, үлгі-өнеге көрсетуші. Әрқашан аталы сөз айтып, туыстықты, бірлікті, елдікті сақтау жолындағы уағызшы. Ақсақал тек отбасының емес, барша ауылдың тұрмыс-тіршілігіне, шаруашылығына басшылық жасап, ізгі ықпалын тигізеді. Жастарды білімге, ізеттілікке, еңбекке баулумен бірге ауыл арасының кикілжіңдері мен қақтығыстарына да бітуажа сөз айтып, табыстырып, қауыштырып отырады. Бірақ мұндай кезде айтқан бітім сөздеріне қарап, оларды билермен шатастыруға болмайды. Билер мен ақсақалдар арасындағы айырмашылық елеулі (қ. Билер). Ақсақал айтқан аталы сөз ешқашан аяққа басылмаған. Аталы сөзден аттаған — жүгенсіздік, тәрбиесіздік деп есептеледі. Ақсақалдармен шаруашылық, экономикалық, тәрбие т.б. мәселелері жөнінде реті келгенде ресми басшылар да ақылдасып отырады. Дереккөздер
Абдурахман Халмурзаев

Абдурахман Халмурзаев (1899, Түркістан ауданы Жүйнек қыстағы) – Социал Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 – 1941 жылдары Коммуна ұжымшарында бригадир, 1941 – 1953 жылдары мал фермаларының меңгерушісі, басқарма төрағасының орынбасары, 1953 – 1965жылдары ұжымшарда қызметкер болып істеді. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Ақсақалдар кеңесі

Ақсақалдар кеңесі — сан-алуан мәселелерді талқылап, ұйғарымға келетін, ресми орындарға ұсыныс беретін көпшілікті басқарудың биресми қоғамдық түрі. Ақсақалдар кеңесінің тарихы көне дәуірден басталады. Қазақ елінде тарихи рөл атқарған “Хан кеңесі”, “Билер кеңесі” де өз бастауын осы ақсақалдар кеңесінен алады, бірақ айырмашылығы елеулі. “Хан кеңесі” мен “Билер кеңесі” аса шұғыл, ел басына қатер туған шақтарда болмаса, басқа кезде келісім бойынша белгіленген мерзімде өткізіліп отырған. Ақсақалдар кеңесі ауыл-аймақтың тұрмыстық, шаруашылық қажеттеріне орай кез келген уақытта өткізіле берген. Көне деректерге қарағанда ақсақалдар кеңесінің екі түрі анық көрінеді. Олар — “Ру ақсақалдарының кеңесі” мен “Тайпа ақсақалдарының кеңесі”. Бұл кеңестер ру мен рудың, тайпа мен тайпаның арасындағы шаруашылық, тұрмыстық және мәдени байланыстар мен сауда қарым-қатынасы мәселелерін, жер-су меншіктерінде ұшырасып жататын даулы жағдайларды қолдарынан келгенінше бейбіт жағдайда шешуге мұрындық болған. Биресми түрде құрылған “Ақсақалдар кеңестері” кейбір аймақтар мен ұжымдарда әлі күнге дейін сақталған. Олар көбінесе тәртіп, тәрбие мәселелерімен шұғылданады, шаруашылық жөнінде өз ұсыныстарын айтады. Дереккөздер
Балқаштың солтүстік аймағын зерттеу

Балқаштың солтүстік аймағын зерттеу — Қазақстанның археология ғылымындағы кешенді ізденістердің бір түрі. 1940 жылдан Ә. Марғұлан, М. Қадырбаев, А.Г. Медоев, Ж. Құрманқұлов, т.б. ғалымдар негізін қалаған. Өлкеде қола дәуірінен бастап игерілген, қазір де кеңінен белгілі пайдалы қазбаларға бай аса ірі кен орталықтары бар. Археологиялық ескерткіштердің негізгі топтары кен орындарынан алысырақ, солтүстікте жатқан Беғазы, Қызыларай сияқты таулы-нулы өңірлерде. Көлдің солтүстік-шығысынан бастап Шыңғыстау жоталарына, Бақанас өзенінің аңғарына дейінгі аралықта қола, ерте темір дәуірлерінің 30-дан астам (Тесіктас, Қотанемел, Жалғызтау, т.б.) зираттары ашылды. Мұнда Андрон және Тасмола мәдениеттеріне қатысты құнды деректер табылды. Қола дәуіріне жататын Қотанемел-1 зиратының 15-қоршауынан көптеген заттай деректермен қоса, жас балаларымен бірге жерленген әйел мүрдесі табылған, оның біреуі 2—3 айлық нәресте. Осында жас нәрестесін бауырына баса қойылған әйел жанында қойдың мойын сүйегінің табылуы қазақ әдет-ғұрыптарының түп-тамырының сонау көне замандардан бастау алатынына нақтылы дәлел бола алады. Ғалымдардың пікірінше, бұл — кейінгі қазақ заманына дейін жеткен “қалжа” дәстүрінің айғағы. Ертедегі қазақтар бала не ана қайтыс болғанда “қалжа” сүйекті қабірге бірге көметін болған. Алынған қола бұйымдардың химиялық құрамын зерттеу жергілікті тайпалардың металлургия өндірісімен көне дәуірлерден бастап-ақ айналысқанын, бұл саланың осы өлкелердегі кен орындарының (Саяқ тобы) негізінде дамығанын көрсетеді. Сонымен қатар Қазақстанның басқа да аймақтарының ежелгі тайпалары Саяқтың мыс рудасының қорытпаларын жергілікті білгір кеншілер мен ұста-құюшылардан көптеп алып отырған. Әдебиеттану *Қ а д ы р б а е в М. К., Археологические раскопки в Северном Прибалхашье. Поиски и раскопки в Казахстане, А.-А., 1972; *с о н ы к і, Курганы Котанэмеля. Первобытная археология Сибири, М., 1976 Сыртқы сілтемелер * http://kk.wikipedia.org/wiki/Сарыарқа * http://library.ksu.kz/download/DBases/Ecology_of_the_CK/Files/Muhamedzanov.pdf * http://www.madenimura.kz/books/DocLib/История/Margulan%205%20t/Margulan%205%20t.pdf * http://www.alashainasy.kz/society/21080/ Дереккөздер
Борғұй

Борғұй— түркі халықтарының үрлемелі көне музыкалық аспабы. Борғұй туралы дерек Махмұт Қашқаридың “Диуани лұғат-и ат-түрк” кітабында кездеседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Загрос

Загрос (парс: Пaтаг, Поштекух) — Иран таулы қыратының оңтүстік-батыс бөлігін алып жатқан тау жүйесі. Географиялық орны Иран, Ирак елдері аумағында орналасқан. Ұзындығы 1600 км, ені 200 – 300 км. Жер бедері Тау бір-біріне қатарласа жатқан бірнеше (15 – 20) жоталардан тұрады, олардың араларын өзен аңғарлары мен қазаншұңқырлар бөледі. Орташа биіктігі 2000 – 3000 м. Ең биік шыңы – Зердкух (4547 м). Орта шеніндегі Бахтияр тауларыда едәуір биік (4000 м-ден асады). Аса биік шыңдарында мұздықтар кездеседі. Қар шебі 4000 – 4100 метр биіктікте өтеді. Геологиялық құрылымы Загрос тауы, негізінен, әктастан түзілген, карстық процестер кең дамыған. Сонымен қатар, мұнда кембрий заманының ашық тұзды мұнаралары (диаметрі 20 км-ге дейін) жиі кездеседі. Таудың оңтүстік-батысындағы тау алды жазықтарда мұнайдың мол қоры табылған. Өсімдігі Тау беткейлері, көбінесе, шөлді келеді. Оңтүстік-батыс беткейлерінде таулы шөл белдеуінен жоғары аласа ормандар орналасқан, құрамында емен, шегіршін және шаған бар. Ал тастақ беткейлерінде маквиске ұқсас өсімдіктер өседі. Ең биік белдеуде (2500 метрден 4000 метр аралығында) альпілік сирек ормандар мен тау шалғындары кең тараған. Жоталар аралығындағы қазаншұңқырларды сорлар, көлдер және шұраттар алып жатыр. Шұраттарда құрма пальмасы, цитрусты өсімдіктер, жүзім көп өсіріледі. Загрос тауын Трансиран темір жолы мен бірнеше тас жолдар кесіп өтеді. Дереккөздер
Мессбауэр эффектісі

]] Мессбауэр эффектісі (ядролық -резонанс) – қатты денедегі бір-бірімен байланысқан атом ядроларының -кванттарын шығаруы немесе жұтуы. Бұл құбылыс кезінде қатты дененің ішкі энергиясында өзгеріс болмайды (дене фонондар шығармайды және жұтпайды). Бұл эффектіні 1958 жылы неміс физигі Р.Мессбауэр ашты. Оған осы еңбегі үшін Нобель сыйлығы берілді (1961). Ядро -квантын шығарғанда немесе жұтқанда осы ядроны қамтитын жүйе р0/с-ге тең импульс алады (мұндағы 0 – берілген кванттық ауысуға сәйкес келетін – g-квантының энергиясы, с – жарық жылдамдығы) осы импульсті алған ядроның энергиясы Dp2/2М шамасына артады (мұндағы М ядроның массасы). Импульс алу нәтижесінде қозғалмайтын бос ядролардың шығару және жұту спектрлерінің аралығы 2D02/Мс2-ге тең шамаға кеңейеді. Қатты денеде атомдардың әсерлесу энергиясы кристалл торларының тербеліс энергиясына ауысып, қосымша фонондар туғызады. Егер бір ядроға сәйкес келетін атомдардың әсерлесу энергиясы берілген кристалға тән фононның орташа энергиясынан аз болса, онда кез келген g-квантын жұту актісі кезінде фонондар туындамайды да кристалдың ішкі энергиясы өзгермейді. Кристалдың ішкі энергиясы көбейгенде ядролардың серпілуі кезіндегі фонондардың қозу ықтималдылығы шұғыл артып, керісінше Мессбауэр эффектісінің ықтималдығы шұғыл кемиді. Ал температура төмендегенде Мессбауэр эффектісінің ықтималдығы артады. Әдетте Мессбауэр эффектісіін бақылау үшін g-сәулесін шығарушы және оны жұтушы денелердегі сұйық азот немесе сұйық гелий темп-расына дейін суытылған қондырғының (Дьюар ыдысының) ішіне орналастыру қажет. Өте төмен энергиядағы g-ауысулар үшін Мессбауэр эффектісіін Т~1000ӘС-қа дейін бақылауға болады (Мысалы, 57ұе ядросының g-ауысу энергиясы 014,4 кэВ, ал 119Sn ядросының g-ауысуы үшін 0=23,9 кэВ). Берілген кристалл үшін фонондардың өзіндік орташа энергиясы (кристалдың Дебай температурасы) жоғары болған сайын Мессбауэр эффектісінің ықтималдығы артады. Мессбауэр эффектісінің ықтималдылығы мен оның температураға тәуелділігін өлшеу қатты денелердегі атомдардың өзара әсерлесуі мен оның кристалл торларындағы атомдарының тербелу ерекшеліктері туралы мәлімет алуға мүмкіндік туғызады. Мессбауэр эффектісіін пайдаланатын өлшеу тәсілдері өте жоғары талғамдарымен ерекшеленеді; себебі әрбір тәжірибеде резонанстық жұтылу тек ядроның бір ғана түрінде байқалады. Бұл жағдай ядроларында Мессбауэр эффектісі байқалатын атомдар қатты дене құрамына қоспа ретінде кіретін кезде Мессбауэр эффектісіін ұтымды түрде пайдалануға мүмкіндік береді. Мессбауэр эффектісі металдар мен шала өткізгіштердегі қоспа атомдардың электрондық күйлерін және ол атомдардың тербеліс ерекшеліктерін зерттеуге пайдаланылады. Мессбауэр эффектісі биологияда (мысалы, гемоглобиннің электрондық құрылымын зерттеу), геологияда (табиғи шикізатты барлау және шұғыл талдау жасау), заттарды хим. талдау жасауда, денелердің жылдамдықтары мен тербелістерін өлшеуде қолданылады. Осы кезге дейін Мессбауэр эффектісі 41 элементтің 73 изотопында байқалды. Олардың ішіндегі ең жеңілі 40К, ең ауыры 243Am элементтері. Пайдаланылған Әдебиеттер * Қазақ энциклопедиясы * Эффект RК и его значение для точных измерений * Эффект Мессбауэра
Үгіндірік

Үгіндірік — ұста аспабы, көмір көсейтін қалақша. Ұста дүкеніндегі үгіндірік сынды заттар ортағасырлық Қазақстан қалаларынан (Талғар, Отырар, т.б.) көптеп табылған. Қазақ ұсталары үгіндірікті темірден жасайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шүкіршілік

Шүкіршілік – адамның барды қанағат тұтып, жаратылыс хикметінен ғибрат алып, тәубаға келуі. Шүкіршілік адамның рухани кемелденуімен ұлғайып, адамшылық келбетін айқындай түсетін қасиет. Шүкіршілік барға қанағат етумен тоқталмай, жаратылыс хикметіне терең бойлап, өзінің бұл дүниеде бар болуына, жарық дүниені көріп, тіршілік жасауына шүкір етуінен көрінеді. Өзгеден қате-кемістік көрсе немесе жан иелерінің кемшілігін, адамға қарағандағы әлсіздігін көргенде, өзін артық санап тәкаппарланбай, өзгедегі кемшіліктің өзінде болмағанына шүкіршілік ету адамның тәубасын ұлғайтып, рухани кемелденуіне мүмкіндік береді. Адамның жаратылыс әлеміндегі, жан иелерінің арасындағы ерекше орны мен жауапкершілігін айқындап, осындай кемел, жаратылысты иелене тұрып, Жаратушыны танудың Хақиқатқа бойлап, ғибраттанудың маңызы мен мәнін анықтайды. Жеке адамның бойындағы шүкіршілік оның тағдырға ризалығынан, әрбір оқиғаны сабырмен қарсы алуымен, бойындағы қасиеттерімен, қолында бар дүниесіне қанағат етуінен көрінеді. Шүкіршілік адамның қоршаған орта мен адамаралық қатынасын реттеп, қоғамдағы тыныштыққа, мейірбандық пен бауырмалдыққа игілікті ықпал етеді. Шүкіршілік Құран Кәрімдегі “Ей, адам баласы, сен шүкір ет, одан кейін зікір ет” деген Жаратушының бұйрығына сай адамшылық асыл мақсаттың, яғни Иманды күшейтудің негізі. Шүкіршілік – адамның қоршаған төңіректен ғибрат алып пікір етуіне де азық болатын алғышарт. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Мәшһүр Жүсіп Мұражайы

Мәшһүр Жүсіп Мұражайы — тарихи-мәдени мекеме. Іргетасы 1980 ж. қаланған. Павлодар облысы Баянауыл ауданы “Жаңажол” ауылының іргесіндегі Ескелді биігіне — ақын жерленген жердің жанына салынған. Мұражайда Мәшһүр Жүсіп тұтынған бұйымдар мен киімдер, суреттері, басқа да заттары сақтаулы. Ақын өмірінен алуан түрлі деректер беретін материалдар мен қолжазбаларының көшірмелері, әр жылдары жарық көрген кітаптары бар. Дереккөздер