kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Өлі тию

Өлі тию – малдың ішек-қарын ауруы. Мұны жылқыда өлі тию, сиырда шанышқақ, қойда түйнек деп атайды. Өлі тию малдың азықты шамадан тыс көп жеуінен, ішекке газ жиналуынан, салқын тиюден, қорытылған азықтың тоқ ішекке кептелуінен, әсіресе, малға бұзылған, ластанған, ашыған азық беруден, кейде басқа аурулардың (жұқпалы аурулар, бүйрек, бауыр, т.б.) салдарынан, асқазан, ішек жолдары кілегей қабықтарының бұзылуынан болады. Өлі тию салдарынан организмнің дағдылы рефлексі өзгереді; асқазан, зат алмасу жүйелерінің қызметі бұзылады. Мал азық жеуден қалады, іші кеуіп, ентігеді, кекіреді, лоқсиды, жүрек қызметі өзгереді, минутына 60 – 90 рет соғады. Емі: Өлі тию білінісімен малды жұмыстан босатып, кең қорада ұстайды. Жылы клизма жасап, шырынды ерітінділер, іш жүргізетін дәрі ішкізеді. Ауруды басатын хлоралгидрат, анальгин, новокаин береді. Жайылым мен суатқа гельминттердің таралмауы қадағаланады. Дереккөздер
Ханбибі Есенқарақызы

Ханбибі Есенқарақызы (30 маусым 1949, Сарыағаш ауданы) – журналист, . Еңбек жолын ұстаздық қызметтен бастады. Өмірбаяны *1971 – 1976 жылдары Сарыағаш ауданы «Қызыл ту» газетінің қызметкері, *1976 – 1980 жылдары облыстық телерадио комитетінде редактор, *1980 – 1987 жылдары халық шығармашылық облыстық орталығында бас маман, *1987 – 1993 жылдары облыстық «Қайырымдылық» қорының төрайымы, облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрайымы, облыстық мәдениет басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. *1994 жылдан Ш.Қалдаяқов атындағы облыстық филармонияның директоры. Шығармашылығы «Қанат қақты», «Бұлтсыз аспан», Жұлдызым», «Жангүлім», «Жан айқайы», «Махаббат мәңгілік», «Жыр кітабы», «Сыр кітабы», «Шындыққа қарай жүздім мен» атты прозалық кітаптардың авторы. ҚР еңбек сіңірген қызметкері (1998). Жетістіктері Түркістан облысы әкімінің және облыстық мәслихатының, Ақмола облысы, Астана, Шымкент қалалық өкімдерінің алғыс хатына ие болды. М.Әуезов бейнесі бар ЮНЕСКО, «Астана қаласына 10 жыл», Түркістанның 1500 жылдығына, Тәуелсіздіктің 10 жылдығына арналған және Гумилев атындағы Еуразия университеті медальдарымен марапатталған. Сарыағаш ауданының Құрметті азаматы. «Парасат» орденімен (2008) марапатталды. «Қазақстан Республикасы^ еңбегі сіңген қызметкер» атағына ие болды. Дереккөздер Сілтемелер
Ритман Фетисов

Ритман Фетисов Михаил Иванович (28.11.1907, Ресей, Ростов облысы, Новочеркасск қаласы – 27.2.1960, Мәскеу қаласы) – әдебиеттанушы, филология ғылым докторы (1956). Дондағы Ростов қаласындағы Солтүстік Кавказ мемлекетінің университетін бітірген (1931). Педагог жұмыспен (1934–38) айналысқан. ҚазПИ-де кафедра меңгерушісі (1938–47, қазіргі ҚазҰПУ), Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет инcтитутында аға ғылыми қызметкер (қазіргі Әдебиет және өнер институты) болды. 1949 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО Ғылым Академиясының жүйесінде жұмыс істеген. «Ресей мен Қазақстанның әдеби байланыстары» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған.
Көкқайнар (Жамбыл облысы)

Көкқайнар — Жамбыл облысы, Шу ауданындағы ауыл, Көкқайнар ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Төле би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Шу өзенінің Тасөткел бөгеніне құяр тұсында, бұта аралас әр түрлі шөптесін өскен шөлді белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1950 жылы Жданов атындағы қой шаруашылығымен айналысатын ұжымшар негізінде қаланған. Инфрақұрылымы Екі орта мектеп, клуб, кітапхана, музей, дүкен, фельдшер-акушерлік пункт, дүкен және т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Шағалалы қонысы

Шағалалы қонысы — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. Ақмола облысы Зеренді ауданы Октябрь] станциясының оңтүстікнен 3 км жердегі Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Қонысты 1956 жылы Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) және 1964 — 67 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі ауылы Оразбаев) зерттеген. Қоныс аумағы 13475 м2. Қоныстан 16 жеркепенің орны табылды. Үй орындары тереңдігі 0,3 — 1,25 м шұңқыр түрінде көрініп жатыр. Пішімдері дөңгелек және сопақша. Оның 8-і бірімен-бірі жалғас, жапсарлас орналасқан. Шұңқырлар өлшемі 120 — 585 м2. Қоныс алаңында күл, мал сүйектері, керамика сынықтары көп кездеседі. Қоныста 6 үй орны қазылып зерттелді. Ашылған үйлердің бірнешеуі (ғ3, 9, 13, 14) сол кездегі үйлердің құрылысын анықтауға мүмкіндік туғызды. Олардың қабырғалары негізінен бөренелерден салынған. Тігінен көмілген бөренелердің арасын іші-сыртынан бөренелермен, бұтақтармен көмкеріп, үстінен қалың етіп сылаған. Үйлердің пішіміне қарай төбесі де әр түрлі жабылған. Оның бірі ортасы бик, екі жағына көлбеу болса, екіншісі төбесінде түтін шығатын ойығы бар төрт қырлы болған. Бұлардың құрылыс жүйесі қазақтың шошала, жаппа үйлеріне ұқсастығы анықталды. Бірімен-бірі іргелес салынып дәліз арқылы жалғасқан үйлері қазақтың үлкен ас, той жасаған кезде қосақтап тіккен киіз үйлерінің пішімін көрсетеді. Бұл қосақталған үйлердің бірі тұрғын үй болса, екіншісі қамба және ерте көктемде малдың жас төлін ұстайтын бөлме ретінде пайдаланылған. Әрбір үй ішінен бірнеше түрлі ошақ орындары табылды. Біріншісі тастан қаланып, сырты сыланған. Пішімін анықтау қиын. Жан-жағынан табылған саз ыдыстарға қарағанда тамақ пісіріп, үйді жылытатын негізгі пеш болса керек, екінші түрі шұңқыр тәріздес. Ол үй жылытып, ас пісірумен қатар мыс балқытқан пеш те болған. Сонымен қатар ашық ошақ орындары да кездеседі. Қазба кезінде табылған қоладан, сүйектен, тастан жасалған құрал-саймандар, саз балшықтан жасаған ыдыстар, тұрғындардың металл өндіріп, оны өңдеумен айналысқанын, мал өсіріп, аздаған егіншілікті кәсіп етіп, көзе жасау, әшекей бұйымдар жасау өнерлерімен айналысқанын көрсетеді. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басындағы Шағалалы қаласының үйлері, тұрғындарының кәсіптері қазақтардың 19 — 20 ғасырлардың бас кезіндегі тұрмысы мен тұрғын үй құрылыстарының бастауы болғанын көрсетеді. Шағалалы қонысы қаласының тұрғындары б.з.б. 11 — 9 ғасырларда өмір сүрген. Сілтемелер *Қола дәуірі *Ақмола облысы *20 ғасыр Дереккөздер
Афрасиаб қаласы

Афрасиаб — іргесі (б.з.д. 1-мыңжылдықта қаланған көне қала орны), ежелгі Соғды мемлекетінің саяси-экономикалық орталығы. Самарқан қаласының шетінде ескі жұрты сақталған. Александр Македонский (IV ғасыр) жаулап алғанға дейін үлкен қала болған. Афрасиаб жеке адам ретінде болып «Авеста» кітабында кездеседі. Көне эпостарда Тұран жерінің билеушісі болып, осы Афрасиабты салдырғаны айтылады. VIII ғасырда Соғдының Араб халифатына қосылуына байланысты Афрасиаб қаласының қолөнерімен және сауда бөлігі мен айналысатын — рабад гүлдене түсті. Х ғасырларда Самани әулеті тұсында қала мейлінше өркендеді. Афрасиаб қаласы өз кезінде дүние жүзіндегі ірі қалалардың бірі болды. Алғаш 1874 жылы Борзенков қазған. 1885 жылы Н. И. Веселовский зерттеп, Афрасиаб қаласы ескі Самарқан қаласының орны екенін дәлелдеді. 1905 жыл тарихшы В. В. Бартольд, 1905-1931 жылдары В. Л. Вяткин зерттеген. Афрасиаб қаласы қамал мен 4 қатар қорғаныс қабырғалардан тұрады. 1220 жылы Шыңғыс хан әскерлері қиратқан. Оның жанынан қазіргі жаңа Самарқан қаласы салынды. Қазба жұмыстары барысында Шыңғыс хан әскері өртеген мешіт, Х ғасырдан қалған үлкен мешіт, тұрғын үйлер, көзешілер мен қолөнершілер үйлері, су құбырлары ашылды. 1945 жыл Афрасиабты А. И. Тереножкин зерттеп, көзе бұйымдарды, қару-жарақ, еңбек құралдарын, шағын мүсіндер мен, әшекейлер тапты. Табылған заттай деректер Афрасиаб қаласы жоғары дамыған өркениет орталығы болғанын көрсетеді. Әдебиеттер * Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Наталья Павловна Ким

]]Наталья Павловна Ким (13.2.1957 жылы туған, қазіргі Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Әулиекөл ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы (2001). *1980 - Қостанай педагогикалық институтын және *1997 - Қостанай мемлекеттік университетін бітірген. *1985-1995 - Қостанай педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, *1995-2000 - Қостанай заң институтында декан, оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарады. *1991 жылы «Формирование умения организации самоподготовки школьников у будущих учителей» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кимнің 37 ғылыми мақаласы жарық көрген. Сілтемелер [http://www.ksu.kst.kz/index.php?np67583739&npp87382949&nl= Наталья Павловна Ким] Дереккөздер
Жүсіпбек Шайқысламұлы

Шайқысламұлы Жүсіпбек, Жүсіпбек қожа (1857, Отырар ауданы Қожатай мекені – 1937, Шыңжан өлкесі, Іле Қазақ автономиялы облысы Текес ауданы Шиеліөзек ауылы) – ақын, аудармашы, қазақ ауыз әдебиеті мұраларын жинаушы, насихаттаушы, жыршы. Ауыл молдасынан оқып, кейін медреседе білімін жетілдірген. Араб, парсы, шағатай, түрік тілдерін толық меңгерген. Оқуын аяқтаған соң ақындық, серілік жолға түсіп, ел аралайды. Сыр сүлейлері мен Қаратау шайырларымен, Сарыарқа мен Жетісудың ақын-жырауларымен жүздеседі. Олардың шығармаларын жазып алып, ел ішінде насихаттаған. Шығыс тілдеріне жетік ақын олардың классикалық әдебиетін, фольклорлық туындыларын оқыған. Фирдоуси, Хафиз, Жәми, Физули, Науаи жырларымен жете танысқан. Ол XІX ғасырдың 90-жылдарынан бастап Санкт-Петербург, Қазан, Уфа, Ташкент баспаханаларында қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларын, Шығыс сюжетіндегі қисса-дастандарды бастыру ісін қолға алады. «Қыз Жібек» (1900, 1903, 1905, 1908, 1909, 1910, 1911), «Айман – Шолпан» (1896, 1901, 1913, 1916), «Сара қыз бен Біржан салдың айтысы» (1898, 1900, 1901, 1902, 1907), «Алпамыс» (1899), «Кенесары-Наурызбай» (1903), т.б. ұлттық фольклордың асыл мұралары мен «Сал-сал», «Зарқұм», «Жүсіп-Зылиха», «Мұңлық-Зарлық», «Шәкір-Шәкірат», т.б. шығыс сюжетіндегі хисса-хикаяттар Жүсіпбектің бастыруымен алғаш рет жарыққа шықты. «Мың бір түн», «Кербаланың шөлі», «Тотының тоқсан тарауы», «Дариға қыз», «Қасым Жомарт», т.б. аңыздардың мазмұнын өз бетінше жырлады. Жүсіпбек хисса-дастандар жазумен қатар айтыстарға да қатысқан. Оның Шөкей (Уәзипа) қызбен, Жалайыр Бақтыбаймен айтысқаны белгілі. Алғашқы айтыстары жеке жинақ ретінде басылып (1897, 1910), кейін «Айтыс» томдарына (1964, 1965, 1988) енгізілді. Жүсіпбек 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысып, кейін жеңіліс тапқан халықпен Қытай еліне қоныс аударуға мәжбүр болады. Сол өлкеде тұрақтап қалып, бала оқытумен, емшілікпен шұғылданады. Өмірі мен шығарм. туралы «Қазақ совет энциклопедиясы» (4-т., 1974), «Ақын-жыраулар» (1979), «Үш үзік» (1993), «XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті» (1994) жинақтарында жазылды. Ақынның төл туындылары мен басылым көрген хисса-дастандарының қолжазбалары Қазақстан ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасының сирек қоры (ОҒҚ, 170 д. 546, 570-бумалар) мен М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Қолжазба орталығында (Ә-И, 901, 121-бумалар) сақталған. Дереккөздер
Тұтқындау

Тұтқындау, қамау – 1) қылмыстық іс жүргізу құқы-ғында бұлтартпау шарасының бір түрі. Тұтқындау сезіктіні немесе айыпталушыны қамауға алудан тұрады. Тұтқындау қамауға алу, бас бостандығынан айыру жазалары тағайындалуы мүмкін қылмыс үшін екі айдан аспайтын мерзімге соттың қаулысы немесе прокурордың санкциясы бойынша жүргізіледі; 2) қылмыстық құқықта жазаның бір түрі. 1 айдан 6 айға дейін тағайындалады. Бұл жаза 16 жасқа толмағандарға, аяғы ауыр әйелдерге және 8 жасқа толмаған баласы бар әйелдерге қолданылмайды; қ. Әкімшілік тұтқындау. Дереккөздер
Айтілеу Жүсіпов

Айтілеу Жүсіпов (1910, Түркістан ауданы Атабай ауылы – 1985, сонда) – Cоциалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 – 41 жылдары мектепте мұғалім, 1942 – 51 жылдары «Қызыл Ту» және «Бостандық» ұжымшарларының басқарма төрағасы, 1952 – 63 жылдары Жаңа Иқан ауылдық кеңесі атқару комитетініңтөрағасы, 1963 жылдан Ұранғай ауылдық кеңесі атқару комитетініңтөрағасы қызметтерін атқарды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Нұрмұхамед Есентаев

Нұрмұхамед Есентаев (1909, Шығыс Қазақстан облысы – 1975, Мақтаарал ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (8.6.1957). 1933 – 1938 ж. Өзбекстанда агротехник, агроучаске бастығы болды. 1939 жылдан «Мақтаарал» кеңшарында аға агроном, бөлімше меңгерушісі болып істеді. 2 рет Ленин, «Еңбек Қызыл Ту» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Шаған (Жайық алабы)

Шаған – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Ресейдің Орынбор, Қазақстанның Батыс Қазақстан облыстары аумағындағы өзен. Бастауы Ресей аумағында Жалпы Сырт қыратындағы бұлақтардан басталып, Орал қаласы тұсында (Қазақстанда) Жайыққа құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 264 км, су жиналатын алабы 7530 км 2 . Кішігірім 23 саласы бар. Аңғары сағасынан 40 — 42 км қашықтықта ғана айқын байқалады, ені 2 - 3 км, жағалық еңістігі 3 - 5°, қалған бөліктерінде байқалмайды. Жайылымы Крутая өзені құйғанға дейін бір жағадан екіншісіне ауысып отырады, ені 300 м-ге дейін, одан төменде жайылымы Жайықтың аңғарын қамтыған. Ені 8 км-дей, бірнеше ескі арналар мен өзектер тілімдеген. Арнасы айқын қалыптасқан, жағалары негізінен жарқабақты. Көктемде тасып, жазғы-күзгі кезеңде сабасына түседі, қыста мұз қатады. Көктемгі су тасу кезінде су деңгейі 10 — 13 м-ге дейін көтеріледі. Негізінен жауын-шашын, аздап жер асты суымен толығады. Суының минералдылығы көктемгі су тасу кезеңінде 50 — 150 мг/л-ден жазда 300 — 700 мг/л-ге, қыста 500 — 1500 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Новенькое ауылы тұсында 9,94 м 3 /с. Суында ақмарқа, көксерке, табан, сазан, бекіре, шоқыр балықтары мекендейді. Өзен бойында орналасқан елді мекендерді, Орал қаласын ауыз сумен қамтамасыз етеді, егістік, шабындық суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жыланбұзған

Жыланбұзған — Түркістан облысы Төле би ауданы, Қазығұрт ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы Шымкент қаласына қосылған. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Еңбекші ауданындағы тұрғын үй массиві. Халқы Тұрғыны: * 2,4 мың адам (2003); * 2436 адам (2009). Дереккөздер
Сәуірбай Көлбайұлы Есжанов

Сәуірбай Көлбайұлы Есжанов (2.11.1961 ж. туған, Төле би ауданы Алғабас ауылы) – заңгер. Целиноград (қазіргі Астана) инженер-құрылыс институтын (1989), Қазақ Мемлекеттік заң академиясын бітірген (2000). Астана қаласы Көлік департаменті бастығының орынбасары (1999 – 2003), «ІNADA ІNBEST» бірлескен кәсіпорынның Президенті, ҚР Парламент мәжілісінің депутаты. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Шаған (ағаш)

Шаған зәйтүндер тұқымдасына жататын, жапырағы түсетін ағаш. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында, кейде Азия мен Американың тропиктік аймақтарында кездесетін 70-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанның оңтүстік облыстарындағы таулардың, ормандардың, өзен жағаларындағы су жайылымдарында өсетін 4 түрі бар. Соның ішінде саябақтарда, көшелерде қолдан өсірілетін түрі — сириялық шаған (F. syrіaca). Оның биіктігі 30 м-дей, бұтақтары цилиндр пішінді, қабығы қоңыр сұр түсті. Бүрлері қоңырқай немесе қара, қысқа түкті, жапырақтарының ұзындығы 25 см, бір — үштен жұпталып шығады, шеті ара тісті, үстіңгі беті қанық жасыл, астыңғы жағы ақшыл келеді. Гүлдері желмен тозаңданады, қос жынысты кейде полигамды (бір гүлінде аталық та, аналық та немесе екеуі де болады), шашақ гүлшоғырына топталған. Гүлшоғыры ұзын, сәл төмен қарай иіліп тұрады, олар алдыңғы жылдан қалған жапырақ қолтығында жетіледі. Маусым айында гүлдеп, жемісі шілдеде піседі. Жемісі — эллипс пішінді, шеті ойық келген жаңғақша. Шағанның қатты әрі серпімді сүрегі кеме, темір жол вагонын, ұшақ жасау өнеркәсібінде және ағаш бұйымдарын жасауда қолданылады. Еуропа шағанынан (F. ornus) манна (тәтті шырын, іш қатып қалғанда ішеді) алынады. Ал қытай шағаны (F. chіnensіs) ақ балауыз бөліп шығарады, сондықтан оны шырақ жасау және медицинада, парфюмерияда, тоқыма өнеркәсібінде пайдалану үшін өсіреді. Дереккөздер
Бали

Бали — Индонезияның аралы. Ява аралынан жіңішке бұғаз (ені 7 км) арқылы бөлінген. Ауданы 5,8 мың км². Тұрғыны 3 млн. адам (1995 жылы). Жер бедері таулы, ендік бағытта орналасқан тау сілемдерінің биіктігі 1500 — 3000 м (Агунг жанартауы — 3142 м). Жағалары тік жар, аз тілімденген. Агунг жанартауы 1963 жылы наурызда, 613 жылдан кейін атқылап, 5 мыңнан астам адам өліміне және үлкен материалдық шығынға ұшыратты. Климаты тропиктік, муссондық. Жазы жауын-шашынды (жылына 1500 мм), қысы құрғақ. Топырағы қызыл-сары, ферралитті. Биік белдеулерде мәңгі жасыл орман, жағадағы батпақты ойпаттарда мангр өсімдіктері өседі. Арал Индонезия көне мәдениетінің ірі орталығы болып табылады. Мұнда “Король бейіті” (11 ғасыр), “Пілдер үңгірі” (13 ғасыр) сияқты архитектор ескерткіштер бар. ]] Дереккөздер
Oman Oil Company

]] Oman Oil Company — Оманның мемлекеттік мұнай компаниясы. 1992 жылы Оман сұлтандығының мұнай мен минералдық қорлар, қаржы мен экономика министері құрған. Өңделмеген мұнай, табиғи газ, газконденсат сұйықтықтарын геология барлау, бұрғылау, пайдалану, өндіру, тасымалдау, өңдеумен айналысады. Компания өз елінде де, сырт жерлерде де энергетикалық өнеркәсіпте стратегия инвестиция жұмсау мақсатын көздейді. Қазақстанмен байланысы Бұл компания Қазақстанның мұнай-газ секторында жұмыс істеуші шетелдік кәсіпорын болып саналады және Қазақстанның мұнай-газ өнеркәсібін дамытуға қатысады. Атырау облысындағы «А» және «Е» барлау блоктарында барлауға және мұнай өндіруге, Маңғыстау облысының Түпқараған ауданындағы Дөңге кенішінде көмірсутек шикізатын өндіруге, Каспий құбыр желісі консорциумының жұмысына қатысуға ҚР Үкіметінен рұқсат алған. Дөң кенішінде кәсіпорын өзінің мұнай-газ бизнесіндегі әріптесі «Партекс» компаниясымен бірлесіп жұмыс істейді. Сыртқы сілтемелер * [http://www.oman-oil.com/ Ресми сайты] Дереккөздер
Шағатай (ауыл)

Шағатай — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Шағатай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 104 км-дей жерде, Жайықтың сол жағалық аңғарындағы қамыс, құрақ аралас бетеге, боз, тағы басқа астық тұқымдас шөптесін өскен шалғынды қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1662 адам (818 ер адам және 844 әйел адам) болса, 2009 жылы 1389 адамды (693 ер адам және 696 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1109 адамды (575 ер адам және 534 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1931 жылы асыл тұқымды ірі қара мал зауытын құруға байланысты қаланған. 1997 жылдан оның негізінде Шағатайда және округке қарасты Қарабас, Қоғалытөбе, Құтсиық, Қызылжар ауылдарында 1 АҚ, 6 шаруа қожалығы құрылған. Дереккөздер
Балиғатқа толу

.]] Балиғатқа толу: *1) медицинада — жас организмнің анатомиялық және физиологиялық өзгерістер нәтижесінде ұрпақ беру қабілетіне жетуі. Ер балалармен салыстырғанда қыздар балиғатқа ерте толады. Балиғатқа толу барысында жас өспірімдердің сыртқы пішіні мен мінез-құлқында, даусында өзгерістер байқалады. Мысалы, қыздарда май түзілу қызметі күшейіп, ол терінің астына жиналады, ал, ер балаларда бұлшық ет қызметі артып, денесі сомданады. Қыздардың бойы өзімен құрдас ер балалардан әлдеқайда тез өседі. Балиғатқа толу қыздарда 18 — 20 жаста, ер балаларда 19 — 25 жаста аяқталған кезде, олардың бойының өсуі де тоқталады. Мұндай физиологиялық өзгерістер ішкі секреция (әсіресе, гипофизден) және жыныс бездерінен бөлінетін гормондарға байланысты болады. Балиғатқа толуда қыздар мен ер балалардың сыртқы дене пішіні өзгерумен қатар, ішкі жыныс мүшелерінде де өзгерістер пайда болады, сондықтан қыздарда 12 — 18 жастан бастап етеккір келеді де, ер балада шәуһет бөліне бастайды. Балиғатқа толу мерзімдеріне және оның дұрыс өтуіне баланың денсаулығы, күнделікті ішетін тамақ түрлері, тұрмыстық, экологиялық жағдайлар, климат, т.б. әсер етеді. Жасы жеткен жас өспірімдер Балиғатқа толу белгілері білінсе маман дәрігерге көрініп, оның кеңесін бұлжытпай орындауы қажет. Ата-ана, дәрігер жас өспірімдерге олардың организмінде пайда болған өзгерістер (етеккір, шәуһет, т.б.) туралы дұрыс түсінік беруі керек; *2) құқықта, қ. Кәмелетке толу. Дереккөздер
Маржан Есжанова

Маржан Есжанова (28.2. 1971 ж. т., Отырар ауданы Ескі Шілік ауылы) – айтыс ақыны. Қ.А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетін бітірген (1995). Осы университеттің қазақ әдебиеті кафедрасында аға оқытушы болып қызмет істейді. 1989 ж. облыстық айтыста 1-орын, 1992 ж. студенттер айтысында бас бәйге, 1990 ж. Қарағанды қаласында өткен «Сарыарқа-1990» студенттер айтысында 2-орын, 1991 ж. М.Мақатаевтың 60 жылдығына арналған студенттер айтысында 2-орын, 2004 ж. республикалық Наурыз айтысында 2-жүлдені, 2004 ж. Байқоңыр қаласында Ресейдің Қазақстандағы жылына байланысты өткен республикалық айтыста бас бәйгені жеңіп алды. С.Ерубаевтың 80, Н.Оңдасыновтың 100, Молда Мұса Байзақұлының 150, Т.Рысқұловтың 110 жылдық мерейтойларына орай өткізілген республикалықубликалық айтыстарда жүлделі орындарды иеленді. Ұстаздары Жұмагүл Нәлібаева, Әселхан Қалыбаева. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Ольгерд Васильевич Ким

Ольгерд Васильевич Ким (20.5.1925, Ресей, Приморье өлкесі, Хасан ауданы Иваново селосы – 2003, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1973), профессор (1974). *1949 - Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген. *1949-1952 - «Қарағанды көмір» комбинаты 55–57 шахтасында телім бастығының орынбасары, бастығы, *1952-1964 - 55–70 шахтасының бас инженері, шахта бастығы, *1964-1966 - Қарағанды ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, *1966-1967 - Қазақ КСР-і Көмір өндірістік басқармасында бөлім бастығы, *1967-1969 - Ғылыми-зерттеу орталығы бөлімінің бастығы, *1969-1994 - Бүкілодақтық көмір ғылыми-зерттеу институты ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары, *1994-1996 - Көмір техникалық бөлімінің меңгерушісі, *1994-1996бас инженердің орынбасары қызметтерін атқарған. «Исследования и разработка технологии и средств выемки тонких и средней мощности угольных пластов, залегающих в сложных горно-геологических условиях Карагандинского бассейна» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері адамның қатысуынсыз орындалатын көмір қазатын құралдар мен технологиялық сұлбалар жасауға арналған. Ким 230-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Атлаш Алпысбайұлы Кәлменов

Кәлменов Атлаш Алпысбайұлы (1902, бұрынғы Ақтөбе губерниясында, Темір уезінде – 1938) — қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1917 жылы Ақтөбе қаласындағы гимназияны, 1921 жылы Ташкенттегі жұмысшы факультетін, 1935 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық жоспарлау академиясын бітірген. 1922–1926 жылдары Орынбордағы мемлекеттік сауда мекемесінде уәкіл, Темір уездік халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, Адай уездік комитетінің хатшысы, уездік революция комитеттің төрағасы, қаржы бөлімінің меңгерушісі болды. 1927–1935 жылдары Қазақ АКСР-і Қаржы халық комиссариаты бюджет басқармасының бастығы, мемлекеттік сақтандыру басқармасының уәкілі, Қарақалпақ облысы қаржы бөлімінің меңгерушісі, РКФСР Қаржы халық комиссариатында аға нұсқаушы, БОАК жанындағы Қарақалпақ АКСР-інің өкілі, 1935 жылдың сәуірінен 1936 жылдың қыркүйегіне дейін Қазақ АКСР-і жергілікті өнеркәсіп халық комиссарының орынбасары, 1936 жылдың қыркүйегінен 1938 жылдың қаңтарына дейін халық комиссары қызметтерін атқарды. 1938 жылы қаңтарда тұтқындалып, атылды. 1957 жылы маусымда ақталған. Дереккөздер
Африка - Антарктида су асты жотасы

Африка–Антарктида су асты жотасы — Атлант және Үнді мұхиттарының жалғасқан бөлігінде Африка мен Антарктида құрлықтары аралығында, батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3000 км шамасында созылып жатқан су асты тау тізбегі. Жота оңтүстік Атлант су асты жотасының жалғасы болып табылады. Ендік бағытта Гринвич меридианынан басталып, 350 шығыс бойлық шамасында солтүстік-шығыс бағытта бұрылып, Батыс Үнді су асты жотасына ұласады. Жотаның батыстағы басталар бөлігінде Буве, ал Батыс Үнді жотасына жалғасар бөлігінде Принс Эдуард, Марион-Айленд ар-дары су бетіне шығып жатыр. Жотаның солт-батысында, шамамен 90 шығыс бойлық тұсына (Метеор тауы, 560 м) орналасқан. Түпкі шөгінділері диатомды лай мен жанартаулық қызыл саздан тұрады. Солтүстігінде Агульяс, оңтүстігінде Африка - Антарктика қазаншұңқыры орналасқан. Жота мұхиттық жер қыртысының рифтілік түріне жатады. Оның көлденең тектоник. жарықтары көп және су астындағы жанартаулары әлі сөнбеген. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Құрманәлі Жылқыбай

Құрманәлі Жылқыбай (4.6.1960 жылы туған, Ордабасы ауданы Көктөбе ауылы) – айтыскер ақын, кәсіпкер. 1981 жылы Талдықорған қаласындағы І.Жансүгіров атындағы педагогикалық институттың физика-математика факулттетін бітірген. Ордабасы ауданына қарасты Н.Нысанбайұлы атындағы орта мектепте мұғалім болды. 1992 – 99 жылдары Ордабасы ауданы Оқушылар үйінің директоры, Ордабасы ауданы Жастар одағы жанындағы «Жас Алаш» шағын кәсіпорнының төрағасы, облыс жастар орталығының директоры қызметтерін атқарды. 1999 жылдың наурыз айынан облыс «Талантты жастарды қолдау» қоғамдық қорының президенті. Өзбекстанда «Достық, ынтымақтастық» тақырыбында өткен мемлекетаралық айтыста, Қызылордада өткен ұстаз ақындар арасындағы айтыста бас бәйгені жеңіп алған. Атыраудағы Исатай Таймановқа, Ақмоладағы Бөгенбай батырға, Көкшетаудағы Абылай ханға, Қарағанды облысы Айыртау ауданы Ағыбай батырға арналған, т.б. республикалық айтыстарда жүлдегер болды. Е.Жақыпбеков, С.Қалиев, М.Омаров, А.Леубаева, К.Оралова, Б.Шойбеков, М.Тазабеков, Ә.Әбдірайымов, Ә.Омаров, т.б. ақындармен айтысқан. 1995 жылы 5-республикалық «Жігіт сұлтаны» байқауының бас жүлдесін алған. Дереккөздер
Орумберт Мефодьевич Ким

Орумберт Мефодьевич Ким (1935 жылы туған, Қарағанды облысы Балқаш қаласы) – медицина ғылымының докторы (1989). *1959 - Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. *1961-1964 - Ленинград қаласындағы Онкология институтында (қазіргі Санкт-Петербург қаласы) аспирант, *1964-1969 - Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты мен *1969-1971 - ҚР Мемлекеттік аттестациялық комитетінде қызметкер, Семей мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Кимнің 90-нан астам ғылыми еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Сен Гук Ким

Сен Гук Ким (1949 жылы туған) – химия ғылымының докторы (1992). *1980 - Мәскеу электронды техника институтын бітірген соң осы институтта лаборант, инженер, стажер-зерттеуші, кіші, аға ғылыми қызметкер, 2- және 1-дәрежелі инженер,-технолог, *1975-1982 - жетекші ғылыми қызметкер, *1992-1998 - Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті), «Протел» ЖАҚ-да бас ғылыми қызметкер, *1998-2001 - «Виктория-96» ЖШС-нде бас кеңесші, бас конструктор, *2001-2003 - «Электротекс» ЖАҚ-да бас ғылыми кеңесші болды. *2003 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде профессор қызметін атқарады. *1991 жылы «Молекулярная акустика жидких полуметаллов и полупроводников» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер
Африка - Антарктика қазаншұңқыры

Африка - Антарктика қазаншұңқыры - Оңтүстік Сандвич аралдары мен Кергелен жотасы аралығында, Антарктика құрлығы жағалауындағы қазаншұңқыр. Ұзындығы 6200 км, ені 1500 км. Ең терең жерлері 300 — 400 шығыс бойлық аралығында (6787 м). Қазаншұңқырдың солтүстік-шығысында Обь (230 м), Лена (251 м) қайраңдары шоғырланған. Солтісігіндегі Атлант және Үнді мұхиты айдынынан Африка — Антарктика су асты жотасы бөліп жатыр. Табаны мұхит қыртысының қалың шөгінділерімен жабылған, аз тілімделген тегіс және аласа төбелі абиссальді жазықтардан тұрады. Жекелеген су асты жоталары жанартау әрекетінен пайда болған. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Балкон

Балкон ( — бөрене) — ғимарат қабырғасының сыртынан немесе ішінен жапсарластырыла, көтеріңкі салынған алаң тәрізді архитектуралық, конструкциялық бөлшек. Сыртқы балконның сүйеніш қанаттары болады. Қазіргі заманғы соңғы үлгідегі көптекшелі тұрғын үйлердің барлығында дерлік балкон бар. Ішкі балкондар, негізінен, мәжіліс, театр залдарында жиі кездеседі. Дереккөздер
Марат Айдарұлы Кинеев

Марат Айдарұлы Кинеев (1939 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1994). *1962 - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. *1962-1965 - Ақтөбе малдәрігерлік техникумында бас зоотехник, оқытушы, *1965-1968 - қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде аспирант, *1968–1981 - Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Семей мемлекеттік университеті) доцент, кафедра меңгерушісі, *1981–1997 - Солтүстік ғылыми-зерттеу институтының директоры, *1997 - ҚР ҒА Малдәрігерлік және мал өнімдері ғылыми-зерттеу институтында академигі-хатшы қызметтерін атқарды. «Разработка и совершенствования системы кормления молочных коров на Северо-Востоке и Севере Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кинеев 120 ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірнеше кітаптардың авторы. Дереккөздер
Коттон -мутон эффектісі

Коттон – мутон эффектісі –жарық сәулесіне перпендикуляр магнит өрісіндегі изотропты затта сәуленің қосарланып сынуы. Мұны алғаш рет коллоидты ерітінділерде шотланд физигі Дж.Керр және оған тәуелсіз италиялық физик К.Майорана ашқан (1901). Алайда оны тереңірек зерттеген француз физиктері Э.Коттон мен Х.Мутон (1907). Коттон – мутон эффектісін бақылау үшін магнит өрісі бағытымен 45 бұрыш жасайтын сызықты полярланған монохромат жарық күшті электрмагнит полюстерінің арасына орналасқан мөлдір изотропты зат арқылы өткізіледі. Полярланған молекулалар салдарынан магнит өрісіндегі зат оптикалық анизотропты затқа (оның оптикалық осі магнит өрісі кернеулігіне параллель болады), ал ол арқылы өткен жарық эллипстік полярланған жарыққа айналады. Сөйтіп, зат ішінде жарық фазалық жылдамдығы әр түрлі болатын кәдімгі және өзгеше екі толқын түрінде таралады. Коттон – мутон эффектісі Зееман эффектісі және Фарадей эффектісі сияқты магниттік-оптикалық құбылыс. Оның теориясы Керр эффектісінің теориясымен бірдей. Коттон – мутон эффектісінің көмегімен молекулалардың құрылымы, олардың қозғалғыштығы анықталады. Пайдаланған әдебиет Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Плагиоклаздар

Плагиоклаздар (грек. plagіos — қиғаш, klasіs — сындыру) — қаңқалы құрылымды силикаттардың дала шпаттарына жататын минералдар тобы. Плагиоклаздар табиғатта өте көп тараған, көптеген тау жыныстарын түзеді. Хим. құрамына қарай дала шпаттары натрий-кальцийлі (Плагиоклаздар) және калийлі (ортоклаз, микроклин) деп аталатын екі түрге бөлінеді. Плагиоклаздар алюмосиликаттардың Na[AlSі 3 O 8 ] — Ca[Al 2 Sі 2 O 8 ] үздіксіз изоморфты қатары болып саналады. Іоспалары: K 2 O, BaO, SrO, FeO, Fe 2 O 3 , т.б. Бұл қатар альбит, олигоклаз, андезин, лабрадор, битовнит, анортит минералдарынан тұрады. Натрийлі альбиттен кальцийлі анортитке қарай жылжыған сайын минерал құрамындағы натрий азайып, кальций арта түседі. Плагиоклаздар құрамындағы анортитті молекуланың пайыздық мөлшеріне қарай белгілейді. Мыс., ғ72-плагиоклаз лабрадорға сәйкес, яғни 72% анортит, 28% альбиттен тұрады. Плагиоклаздарда анортит мөлшері жоғарылауына байланысты кремний қышқылы: қышқыл (ғ0 — 30), орташа (ғ30 — 50), негізді (ғ60 — 100) деп бөлінеді. Плагиоклаздар тринклиндік сингонияда кристалданып, көбіне бұрыс пішінді тығыздау кестеленген, түйірлі массалар түзеді. Түсі ақ, сұрғылт ақ, кейде жасыл, көгілдір, қызғылт реңді, шыныдай жылтыр, жымдастығы екі бағытта жетілген, сынымы бұдырлы болады. Тығыздығы 2,6 г/см3-ден (альбит) 2,7 г/см3-ге (анортит) дейін, қаттылығы 6 — 6,5, балқу t 1100 o С (альбит) — 1550 o С (анортит), жарықты сындыруы 1,53 — 1,58. Плагиоклаздардың басым көпшілігі магмалық тау жыныстардың кристалдануынан, біразы жапсарлық-метаморфтық, гидротермалдық процестер кезінде түзіледі. Өндірісте Плагиоклаздардың көкшіл түрлері қаптама тас ретінде қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Балқантану

Балқантану — Балқан түбегін қоныстанған халықтардың тілін, әдебиетін, тарихын, қазіргі кездегі жағдайын, саяси өмірін зерттейтін ғылыми пәндердің жиынтығы. Балқантану мәселелері 19 ғасырда серб географы Й. Цвийчтың, чехия тарихшысы К. Иречектің, неміс лингвистері Г. Вейганд пен Г. Мейердің, даниялық лингвист ғалым К.Сандфельдтің еңбектерінде қарастырылып, жан-жақты зерттеле бастады, 20 ғасырдың ірі Балқантанушы ғалымдары хорват П. Скок, орыс А.М. Селищев, даниялық Х. Педерсон, австриялық Н. Йокль, румындық Т. Капидан болды. Бастапқы кезде Балқантану тек лингвистика және мәдени-тарихи салаларды ғана қамтып, балқан халықтарының тілдері мен мәдениеттеріндегі ортақ құбылыстарды: фольклорлық мотивтердің ортақтығын (эпостағы, ертегілердегі), музыка мәдениетіндегі, қолөнердегі, киім-кешектегі және бірқатар көне салт-дәстүрлердегі ұқсастықтарды зерттеуді мақсат етті. Уақыт өте келе Балқантану шығыстану, славянтану, түркітану ғылым салалары сияқты жеке пән ретінде қалыптасып, гуманитарлық ғылымдардың басқа да салаларына тарала бастады. 1963 жылы Балқантануға арналған Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерін зерттеу жөніндегі халықаралық ассоциация құрылды. Балқан түбегінің бірқатар елдерінде Балқантану ғылыми-зерттеу орталықтары бар. Олар: Болгариядағы Балканистика институты, Румыниядағы Оңтүстік-Шығыс Еуропалық зерттеулер институты, Салоникадағы (Грекия) Балқан зерттеу институты және т.б. қайта құрылып, қазіргі кезде РФ Ғымыми Академиясының жанында Славянтану және балканистика институты (1968) жұмыс істеуде. Балқантану саласы бойынша материалдар “Études Balcanіques” (Sofіa, 1964), “Revue des Études Sud-Est-Européennes” (Buc., 1963), “Balkan Studіes” (Thessalonіke, 1960) сияқты журналдарда жарияланады. Ұмыт бола бастаған Балқантану мәселелері 20-ғасырдың 90-жылдары күн тәртібіне қайта қойылды. Қазақстанда Балқантану қалыптаспаған, көне кезеңдегі түркі және Балқан халықтары арасындағы байланыстар жөнінде кейбір ізденістер нышаны ғана бар. Дереккөздер
Бөкейхан

Бөкейхан (2022 ж. дейін — Котяевка) — Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы ауыл, Бөкейхан ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Құрманғазы ауылынан батысқа қарай 45 шақырым жерде, Еділдің сол тармағы – Қиғаш өзенінің Қазақстан мен Ресей арасындағы шекараны қиып өтетін тұсында орналасқан. Іргесі 1870 жылы қаланды. Тарихы Котяев ауылының негізі көнекөз қариялардың айтуы бойынша 1870 жылдары қаланған. Жергілікті тұрғын Өтепбергеновтің жазбасындағы мәліметтер: 1873 жылы қазіргі ескі паром тұсына, Қиғаш өзенінің жағасына орыстар қоныс аудара бастаған. Олар балық батағаларын ашып, балық аулаумен айналысқан. Солардың басшыларының бірі орыс көпесі Котяев деген азамат болады. 1910-1915 жылдары осы жерге Байда, Байғара ауылдарынан орыс, қазағы бар тұрғындар көшіп келіп, үлкен ауылға айналады. Сөйтіп кейіннен ауыл атауы сол Котяевтің тегіне байланысты солай аталып кеткен. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде балық аулау артелінің, 1957 жылдан бастап “Память Ильича” атты балық аулау ұжымшарының және Байда ауылдық кеңесінің орталығына айналды. 1997 жылдан бастап оның негізінде “Еділ” өнеркәсіптік кооперативі құрылды. 2007 жылдың қазан айында Котяевка маңында Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасы үкіметтерінің келісімі бойынша Қиғаш өзені арқылы өтетін шекаралық көпір іске қосылды. Халқы 1989 жылы елді мекенде 1622 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1710 адам (815 ер адам және 895 әйел адам) болса, 2009 жылы 1765 адамды (869 ер адам және 896 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1789 адамды (892 ер адам және 897 әйел адам) құрады. Әлеуметтік және мәдени нысандары Орта мектеп, балалар бақшасы, мәдениет үйі, емхана, кітапхана, байланыс бөлімі, спорт кешені т.б.бар. * Ф.Оңғарсынова атындағы орта мектеп — 1930 жылы ашылып, Н.К.Крупская есімі берілген. 1935 ж. бастауыш мектеп орталау оқу орнына айналды. 1956 жылы мектеп 10 жылдық болды. 1983 ж. 320 орындық типтік жобадағы жаңа ғимарат пайдалануға берілді. * «Айгерім» бөбекжай-балабақшасы * Байда ауылдық клубы * Байда ауылдық кітапханасы Діни мекемелері * Салиха ана мешіті — 2023 жылы қазан айында ашылды. Мешіт 200 орынға арналған. Шаруа қожалықтары мен кәсіпкерлік 20-дан аса шаруа қожалықтары, 50-дей кәсіпкерлік құрылымдар бар, сауда дүкендері, тұрмыстық қызмет мекемелері жұмыс істейді. Котяевка арқылы Атырау – Астрахан автомобиль жолы өтеді. Котяев ауылында Құрманғазы шекаралық кеден бекеті жұмыс істейді, Елді мекендегі көшелер * Ғимыран Мырзағалиев көшесі * Қаныш Сәтбаев көшесі * Құрманғазы көшесі * Мұхтар Әуезов көшесі * Төлеп Салықбаев көшесі * Ыбырай Алтынсарин көшесі Дереккөздер
Түргенбаев Қайрат

.]] Түргенбаев Қайрат (30 Наурыз 1960 жылы туған, Алматы облысы) – ветеринария ғылымының докторы (2002). Қысқаша өмірбаяны: 1982 жылы Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген; 1982–2005 жылдары Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, бөлім меңгерушісі болды; 2005 жылдан директордың ғылыми-зерттеу жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметін атқарады. 90-нан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер:
Кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдау

Кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдау – межелі көрсеткіштердің орындалуын бағалау‚ ішкі шаруашылық сақтық қорларды анықтау және өндірістің тиімділігін арттыру үшін кәсіпорынның (фирманың‚ компанияның‚ тағы басқа) шаруашылық қызметінің жай-күйі мен дамуын оның техникалық деңгейімен және ұжымның әлеуметтік дамуымен өзара байланыста кешенді түрде зерделеу. Оны орындау кезінде оперативтік‚ статистикалық және бухгалтерлік есеп материалдары‚ олардың есептемелері‚ нормативтік және жоспарлы деректер‚ техникалық ақпарат пайдаланылады; техника мен технологияның‚ өндіріс пен еңбекті ұйымдастырудың‚ жоспарлау мен басқарудың‚ қаржыландырудың‚ несие-ақша қатынастарының шаруашылық қызметтің тиімділігіне әсері анықталады. Талдау жалпы экономика талдау және техника-экономиканы талдау түрінде болып келеді. Біріншісі шаруашылық қызметтің қорытындылаушы құндық көрсеткіштерін зерделеуге бағытталған; екіншісі кәсіпорынның техника деңгейін және оның экономикалық көрсеткіштерге әсерін зерделеп‚ бағалауға бағытталған. Зерделенетін мәселелердің көлеміне қарай толық талдау (бүкіл шаруашылық қызметті талдау) және тақырыптық талдау (шаруашылық қызметтің жекелеген жақтары мен көрсеткіштерін талдау‚ мысалы‚ еңбек өнімділігін‚ негізгі қорлардың пайдаланылуын‚ жалақыны‚ пайданы‚ пайдалылықты‚ тағы басқаларды талдау) түрлеріне бөлінеді. Талдау материалдары арнаулы тәсілдер мен әдістер (салыстыру‚ топтастыру‚ математикалық статистика‚ тізбекті ауыстырымдар‚ тағы басқалар) арқылы зерделеніп‚ қорытындыланады. Сілтемелер *[http://temakosan.net/load/referaty_na_kazakhskom/ehkonomika/arzhyly_esepteme_k_siporynny_arzhyly_zhaj_k_jin_taldau_negizi/20-1-0-2696 Қаржылық есептеме - кәсіпорынның қаржылық жай-күйін талдау негізі] *[http://bestreferat.kz/rkd/show/1742 Кәсіпорынның қаржы шаруашылық қызметін талдаудың пәні, объектісі, принциптері, мақсаты мен міндеттері] Дереккөздер
Коши есебі

Коши есебі – дифференциалдық теңдеулер теориясының негізгі есептерінің бірі. Оны бірінші рет жүйелі түрде француз ғалымы О.Коши (1789 – 1857) зерттеген. Коши есебі fk(x), tt0, xG0, k0, ..., m–1, (1) және N, m0 0 бастапқы шартты қанағаттандыратын , (2) дифференциалдық теңдеуінің шешімін u (x, t), x (x1, ..., xn) арқылы өрнектейді: мұндағы G0 – x1, ..., xn айнымалы шамалар кеңістігінің tt0 гипержазықтық облысындағы бастапқы мәліметтерді тасымалдаушы, F және fk (мұндағы k=0, ..., m–1) өз аргументтерінің аналитикалық функциясы болғанда (1), (2) түріндегі Коши есебінің G0-тен тұратын t, x айнымалы шамалар кеңістігіндегі кейбір G облысында әрқашан да шешуі болады және ол біреу ғана болады. Пайдаланған әдебиет Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Коэрцитивтік күш

Коэрцитивтік күш, коэрцитивтік өріс (лат. coercіtіo – ұстап тұру) – магниттік гистерезис құбылысын сипаттайтын шамалардың бірі. Коэрцитивтік күш – магниттік өріс кернеулігі (Hc); мұнда алдын ала қаныққанша магниттелген ферромагниттік үлгі магнитсізденеді (қараңыз ). Коэрцитивтік күшті коэрцитиметр деп аталатын прибормен өлшейді. Ферромагнетиктердің Коэрцитивтік күшінің шамасы 10–3 Э-тен 104 Э-ке дейін өзгереді. Коэрцитивтік күштің шамасы аз болатын заттар жұмсақ магниттік материалдар деп аталады. Қалдық магниттелушілікке қарсы бағытта азғана магнит өрісін түсіргенде, мұндай денелер тез арада магнитсізденеді. Ал қалдық магниттелушілік қасиетін жою үшін аса күшті магнит өрісін түсіруді қажет ететін заттар қатты магниттік материалдар деп аталады. Дереккөздер * Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Плазмалық үдеткіш

Плазмалық үдеткіш — жылдамдығы 10 — 103 км/с болатын плазма ағынын алуға арналған құрылғы. Бұл жылдамдықтарға иондардың 10 эВ-тан 105 — 107 эВ-қа дейінгі кинетикалық энергиялары сәйкес келеді. Үлкен жылдамдықты плазма ағынын алу әдісіне байланысты Плазмалық үдеткіш жылулық және эл.-магниттік болып бөлінеді. Жылулық Плазмалық үдеткіште плазма негізінен қысым айырмашылығы арқылы үдетіледі. Жылулық Плазмалық үдеткіштердің ішінде изотермалық емес (ре >> рі, ре,і — электрондық, иондық қысымдар) үдеткіштер ерекше орын алады. Ол шапшаң электрондарды инжекторлау немесе электрондық циклотрондық резонанс арқылы алынған “ыстық” электронды плазма (Te~107–109K) орналасқан магниттік соплодан тұрады. Сопло камерасынан ұшып шыққан электрондар жалпы эл. квазибейтараптықты бұзбай көлемдік заряд тудырады да, оның өрісі иондарды kТе-ге шамалас энергиямен соплодан ұшырып шығарады. Электрмагниттік Плазмалық үдеткіште плазма негізінен Ампер күші арқылы үдетіледі. Плазмаға энергия жеткізілу сипатына қарай эл.-магниттік Плазмалық үдеткіштер 3-ке бөлінеді: #радиациялық Плазмалық үдеткіш Мұнда плазма ағыны оған түсірілген эл.-магниттік толқын қысымы есебінен үдетіледі; #индукциялық Плазмалық үдеткіште сыртқы магнит өрісі әсерінен плазма сақинасында шамасы белгілі бір мөлшердегі ток индукцияланады. Бұл ток пен сыртқы магнит өрісінің әсерлесуі нәтижесінде Ампер күші пайда болады. Ампер күшінің әсерінен плазма сақинасы үдей қозғалады; #кең тараған түрі — электродтық Плазмалық үдеткіштер. Мұнда үдетілуге тиіс плазма ток көзіне қосылған электродтарға тікелей жанасады. Плазма электродтар арасын қосатын жіңішке сым арқылы үлкен ток өткенде оның булануы мен иондалуы немесе электродтар арасына арнайы клапаннан жіберілетін газды иондау арқылы алынады. Электродтар арасындағы разрядталу кезінде оған электр контурының өзінің магнит өрісі әсер етіп, плазма шамамен 1 мкс уақытта 105 м/с жылдамдыққа дейін үдетіліп ұшып шығады. Алғашқы Плазмалық үдеткіштер 20 ғасырдың ортасында жасалды. Плазмалық үдеткіштер плазмалық қозғалтқыштарда, беттерді тазалау технологиясында, әр түрлі беттерді металл пленкамен қаптауға (көмкеруге), ионосфералық аэродинамиканы зерттеуде, плазмохимияда т.б. қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Плазматрон

Плазматрон, плазмотрон, плазмалық генератор — төмен температуралы плазма (Т104К) ағынын алуға арналған газразрядтық құрылғы. Плазматронның кең тараған түрлеріне доғалық және жоғары жиілікті Плазматрондар жатады. Тұрақты токты пайдаланатын доғалық Плазматрон электродтардан, газразрядты камерадан және плазма түзуші затты өндіретін бөліктен тұрады. Айнымалы токты пайдаланып жұмыс істейтін доғалық Плазматрон сирек қолданылады. Доғалық Плазматрондардың плазма ағынын тудыратын және плазмалық доға алатын түрлері бар. Бірінші топтағы Плазматрондарда анод пен катод арасындағы разрядтан пайда болатын плазма разрядтық камерадан ағын түрінде шығады. 2-ші топтағы Плазматрондарда доғалық разряд Плазматронның катоды мен анод қызметін атқаратын, өңделетін дене арасында жанып тұрады. Доғалық Плазматрондардағы разряд тұрақтылығы магнит өрісі, газ ағыны, электрондар шоғы арқылы жүзеге асырылады. Плазма ағынын тудыратын Плазматрон металдарды термиялық (жылулық) өңдеуге, денені қаптауға (көмкеруге), спектроскопияда және т.б. қолданылады. Плазмалық доға алатын Плазматрон электрөткізгіш материалдарды өңдеуге (пісіру, кесу, балқыту, т.б.) қолданылады. Жоғары жиілікті Плазматрондар электрлі магниттік орамадан, жоғары жиілікті энергия көзіне қосылған индуктордан немесе электродтан, газразрядты камерадан, плазматүзуші затты өндіретін бөліктен тұрады; индукциялық, сыйымдылық, алаулық болып ажыратылады. Кең тараған жоғары жиілікті Плазматрон түрі — индукциялық Плазматрон Индукциялық Плазматрондарда плазматүзуші газ құйынды токтармен қыздырылады. Индукциялық Плазматронда электродтар болмайтындықтан, оларды аса таза плазма ағынын алу қажет болғанда қолданады. Плазматрон жасаудағы алғашқы физикалық зерттеулер 20 ғасырдың 10-жылдарында қолға алынса, оны кең көлемде өндіріс пен лабораториялық жұмыстарда пайдалану 50 — 60-жылдардың аяғына таман жүзеге асты. 20 ғасырдың 80-жылдарынан бастап оптикалық жиіліктегі электрлі магниттік толқындарды плазма алуға қолдану мүмкіндіктерін зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
Ғабдіман Игенсартов

Ғабдіман Игенсартов (12.3.1902, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы – 2.15.1976, Қарқаралы қаласы) – Қазақстанның халық ақыны (1962). Өз бетінше сауатын ашқан. 1927 – 28 жылдары Темірші болысы жалшылар комитетінің, 1928 – 30 жылдары Қарқаралы округтік атқару комитетінің төрағасы болған. 1930 – 56 жылдары Қарағанды облысының кеңес органдарында, шаруашылық мекемелерінде қызмет атқарған. Ұлы Отан соғысы жылдары көмір кеніштерінде жұмыс істеді. Қарағанды облысы “Советтік Қарағанды” (қазіргі “Орталық Қазақстан”), Қарқаралы ауданы “Коммунизм таңы” газеттерінде меншікті тілші, бөлім меңгерушісі болды. Игенсартов өлеңдері 20 ғасырдың 20-жылдарынан бастап жарияланған. “Ақ қошқардың жоқтауы” өлеңі (1930), “Ақ бидай” (1934) поэмасы Семей облысы “Екпінді” (қазіргі “Семей таңы”) газетінде жарияланды. “Лавадағы өмір” (1949, 1985), “Шахтер сөзі” (1953), “Шынар” (1961), “Арман” (1964), “Тың дала” (1968), “Айдар Әбек” (1970) атты өлеңдер мен поэмалар жинақтары жарық көрді. Қарқаралы қаласының орталық көшелерінің бірі Игенсартов есімімен аталады. Дереккөздер
Байқоңыр (ауыл)

Байқоңыр — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл, Жангелдин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Байқоңыр өзенінің сол жағалауында, Қарсақпай кентінің батысында, аудан орталығы – Ұлытау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 120 км-дей жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 625 адам (299 ер адам және 326 әйел адам) болса, 2009 жылы 427 адамды (199 ер адам және 228 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 389 адамды (198 ер адам және 191 әйел адам) құрады. Тарихы 1928-1951 жылдары Байқоңырда тас көмір өндірілген. 1957 жылдан бастап қой өсіретін “Байқоңыр” кеңшарының орталығы болды. 1994 жылдан бері “Байқоңыр” акционерлік ұжымдық шаруашылығы жұмыс істейді. Ауылда ауыл шаруашылық машиналарын жөндейтін шеберхана, орта мектеп, аурухана бар. Дереккөздер
Совет Рақымбайұлы Әлімқұлов

Әлімқұлов Совет Рақымбайұлы (22.02.1938, Жамбыл облысы, Луговой ауданы - 18.02.1992, қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы ) - ақын. Жамбыл қаладағы мәдени-ағарту училищесін (1958), қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін (1974) бітірген. Луговой, Мерке, Красногор ауданы газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары; 1977 – 91 жылдары Жамбыл ауданында «Шұғыла» газеті редакторының орынбасары, 1991 – 92 жылдары «Әулиеата» газетінің редакторы болып қызмет істеді. Шығармалары Лирик ақынның алғашқы өлеңдер жинағы «Тұңғыш кітап» деген атпен 1969 жылы жарық көрді. Содан бері оның «Жазушы» және «Жалын» баспаларынан «Жайсаң жер» (1968), «Күн көсем» (1970), «Қыран» (1971), «Еліктің лағы» (1972), «Өрімтал» (1974), «Қол айна» (1980), «Сыбызғы» (1982), «Ықылас» (1984), «Ораласың ба, көктемім» (1986) жыр жинақтары мен театрларға арналған бір актілі «Нұрлы дүние» пьесасы жарияланды. Дереккөздер
Убатай Әлімходжаев

ӘЛІМХОДЖАЕВ Убатай (1921 ж.т., Шу ауданы Төле би а.) – қайраткер. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан, атты әскер полкінің қатарында жаудан Мәскеу, Смоленск қ-ларын қорғауға, Днепрден өту шайқасына қатысып, Киев қаласын жаудан азат етуге қатысады. Польша жерінде шайқасып, Берлинді алуға қатысқан. Бейбіт еңбекке оралған соң Шу ауданы партия к-тінде насихатшы, партия мектебінің тыңдаушысы. Қазақстан Орт. партия к-тінде нұсқаушы, мектеп директоры, ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1962 – 82 ж. Жамбыл облысы атқару к-тінің басқарма бастығы болды. Еңбек Қызыл Ту, Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. «Республика мәдениетіне еңбегі сіңген қызметкер», «КСРО кинематографистер Одағының үздігі», «Қазақ КСР-і халық ағарту ісінің үздігі» атақтарының иегері.