Еуразиялық Экономикалық Одақ

Еуразиялық экономикалық одақ (, , , , қысқартқанда ЕЭАО, ) — Еуразияда орналасқан, 5 посткеңестік мүше-мемлекеті бар аймақтық экономикалық интеграцияның халықаралық ұйымы. ЕЭАО көмегімен мүше-мемлекеттер арасында ортақ сауда қалыптасқан. Одақ 2014 жылғы 29 мамырда бекітілген келісім негізінде, Қазақстан, Ресей, Беларусь мемлекет басшыларының арасында құрылған. Тарихы Құру ұсынысы 1990 жылдары КСРО ыдырауының себебінен Ресей мен Орталық Азия республикаларының экономикалары құлдырап жатқан еді. Елдерде түрлі экономикалық реформалар және жекешелендіру орын алған. Еуразиялық интеграция процесі Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бірден басталды. 1991 жылы КСРО ыдырай бастаған кезде, Беларусь, Қазақстан және Ресей президенттері 1991 жылғы 8 желтоқсанда Беловеж келісіміне қол қойып, Кеңес Одағының өмір сүруін тоқтатты да, орнына Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының құрылуы жариялады. 1994 жылғы 29 наурызда Мәскеу мемлекеттік университетінде сөйлеген сөзінде Қазақстанның 1-президенті Нұрсұлтан Назарбаев Еуропа мен Шығыс Азияның өсіп келе жатқан экономикаларына қосылу және одан пайда алу үшін «Еуразиялық одақ» сияқты өңірлік сауда блогын құруды ұсынды. Оның мақсаты Еуразия арқылы тауарлардың еркін қозғалысын жеңілдету. Бұл идея тез арада сауданы жандандыру, Орталық Азиядағы, Армения мен Беларусьтегі инвестицияны ұлғайту тәсілі ретінде қарастырылды және Шығыс әріптестігінің жергілікті телнұсқасы ретінде қызмет етті. Негіздеуші келісімдер (1990 жылдар) 1990 жылдары еуразиялық интеграция процесі баяу болды, бұл Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін орын алған экономикалық дағдарыс пен оған тартылған елдердің көлемінен (Ресей, Беларусь және Қазақстан шамамен 20 млн км2 аумақты алып жатыр) болған делінеді. Нәтижесінде мүше мемлекеттер аймақтық сауда блогын кезең-кезеңімен құру үшін бір емес, бірнеше шарттарға қол қойып жатқан. 1995 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей мен кейінірек қосылған Қырғызстан мен Тәжікстан Кедендік одақ құру туралы алғашқы келісімдерге қол қойды. Оның мақсаты мүше-мемлекеттер арасында паспорттық бақылаусыз ашық шекараларды құруға біртіндеп жол көрсету болды. 1996 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей мен Қырғызстан тауарлардың, қызметтердің, капиталдың, жұмыс күшінің ортақ нарықтарын құруға және бірыңғай көлік, энергетика және ақпараттық жүйелерді дамытуға мүмкіндік беретін елдер арасындағы экономикалық интеграцияны бастау үшін Экономикалық және гуманитарлық салалардағы интеграцияны арттыру туралы шартқа қол қойды. 1999 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей, Қырғызстан және Тәжікстан Кеден одағы және Бірыңғай экономикалық кеңістік туралы шартқа қол қойды. Бұл шарт мемлекеттердің Еуразиялық Кедендік одақ пен Біртұтас экономикалық кеңістікті құру үшін қажет мақсаттары мен саясатын нақтылайды. Еуразия Экономикалық Қауымдастығы (2000–2014) Экономикалық интеграцияны одан әрі кеңейту және ынтымақтастықты кеңейту үшін 2000 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей, Қырғызстан және Тәжікстан Еуразия Экономикалық Қауымдастығын (ЕурАзЭҚ) құрды, оған 2006 жылы Өзбекстан да қосылды. Шарт оған мүше мемлекеттер үшін ортақ нарықты құрды. Еуразия экономикалық қауымдастығы Еуропа Экономикалық Қауымдастығы үлгісінде құрылды. 2003 жылы Беларусь, Қазақстан, Ресей және Украина Бірыңғай экономикалық кеңістік құру туралы шартқа қол қойды да, 2004 жылы бұл шарт ратификацияланды, бірақ бұл процесс қызғылт сары төңкерістен кейін кідіріп қалды. 2007 жылы Беларусь, Қазақстан және Ресей арасында Кедендік одақ құру туралы келісімге қол қойды. Кедендік одақ пен біртұтас нарықтың құрылуы (2010–2014) (ТМД) басшыларының Бішкектегі кездесуі, 2008 жыл. ТМД еуразиялық интеграцияның ұзақ үдерісіне бастамашы болды.]] Беларусь, Қазақстан және Ресейдің Кеден одағы (қазіргі Еуразиялық Кеден Одағы) 2010 жылғы 1 қаңтарда пайда болды. Кеден одағының басымдықтары блокішілік тарифтерді жою, бірыңғай сыртқы тарифтік саясатты құру және тарифтік емес кедергілерді жою болды. Ол бұрынғы кеңестік мемлекеттер арасындағы ортақ нарықты құру жолындағы алғашқы қадам болған және Еуропа Одағынан үлгі алып ойлап табылған делінеді. Мүше мемлекеттер экономикалық интеграцияны жалғастыруды жоспарлап, 2011 жылғы шілдеден кейін бір-бірінің арасындағы барлық кедендік шекараларды алып тастауды жоспарлады. 2012 жылғы 1 қаңтарда үш мемлекет тауарлардың, қызметтердің, капиталдың және жұмыс күшінің біртұтас нарығының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін және келісілген өнеркәсіп, көлік, энергетика және ауыл шаруашылығы саясатын құру үшін Еуразиялық экономикалық кеңістік құрды. Келісім болашақ интеграцияның жол картасын қамтыды және Еуразиялық экономикалық комиссия құрды (Еуропалық комиссия үлгісі бойынша). Еуразиялық экономикалық комиссия Еуразиялық Кедендік одақ, Біртұтас экономикалық кеңістік және Еуразиялық экономикалық одақ үшін реттеуші орган ретінде қызмет етеді. 2011 жылғы 18 қарашада Беларусь, Қазақстан және Ресей президенттері Еуразиялық экономикалық одақты 2015 жылға дейін құру мақсатын белгілейтін келісімге қол қойды. Мүше-мемлекеттер тығыз экономикалық байланыстарды нығайту бойынша бірлескен комиссия құрды. 2014 жылғы 9 қазанында ЕАЭО-ны Арменияға кеңейту туралы шартқа қол қойылды. Қырғызстан Шартқа 2014 жылғы 23 желтоқсанда қол қойып, 2015 жылғы 6 тамызда Еуразиялық одаққа мүше болды. Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) Ресейдің Украинаға басып кіруінің нәтижесінде АҚШ пен ЕО Ресей мен Беларуське санкция салды. 2022 жылғы 10 наурызда Ресей елді азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін Еуразиялық экономикалық одаққа бидай, меслин, қара бидай, арпа және жүгері экспортын тоқтатты. 29 наурызда Қазақстан үкіметінің қызметкері Қазақстан ЕАЭО мүшелігіне қарамастан АҚШ пен ЕО санкцияларын бұзбайтынын және ешқайсысын айналып өтуге ықпал етпейтінін мәлімдеді. Шенеунік Қазақстан екінші реттік санкцияларға ұшырағысы келмейтінін, оның орнына ЕО-мен ынтымақтастығын кеңейтуге ұмтылатынын түсіндірді. Келісім 2019 жылдан бері қолданыста болған ұқсас уақытша келісімді алмастырды. Құрамы Саясаты және басшылығы Еуразиялық экономикалық одақ өз моделін Еуропа Одағына негіздеуге ұмтылды. Барлық институттар өз жұмысын Еуразиялық экономикалық комиссия (ЕЭК) туралы шартқа және Кеден одағы мен Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құқықтық және нормативтік базасын қамтамасыз ететін халықаралық шарттарға сәйкес жүзеге асырады. Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес Мүше мемлекеттердің мемлекет басшыларынан тұратын Жоғарғы кеңес одақ үшін маңызды шешімдер қабылдайды. Ол мүше мемлекеттердің бюджетін және жарнасын бөлуді бекітеді. Жоғарғы Кеңес сондай-ақ интеграцияның стратегиясын, бағыты мен болашағын айқындайды және одақ мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған шешімдер қабылдайды. Еуразиялық экономикалық комиссия Еуразиялық комиссия Еуразиялық экономикалық кеңістіктің ұлттықтан жоғары басқару органы ретінде 2012 жылғы 1 қаңтарда құрылды. Комиссия Еуропалық комиссия үлгісінде құрылды. Комиссия ведомстволық бағынысты филиалдар мен консультативтік-кеңесші органдарға мониторинг жүргізеді. 2015 жылғы 1 қаңтарда оның бөлімдері айтарлықтай кеңейтілді және халықаралық қызметкерлердің саны 150-ден 1200-ге дейін өсті. Еуразиялық экономикалық комиссия екі органнан: Кеңес пен алқадан тұрады. ;Кеңес Кеңес мүше мемлекеттердің вице-премьерлерінен тұрады. Комиссия кеңесі Одақтағы интеграциялық үдерістерді қадағалайды және Еуразиялық комиссияның жалпы басшылығына жауап береді. Кәсіподақ бюджетінің жобасын, штат санының шекті мөлшерін, комиссия қызметкерлеріне қойылатын біліктілік талаптарын бекіту арқылы комиссияның жұмысын бақылайды. Кеңес тоқсан сайын бір рет шақырылады. ;Алқа Алқа он комиссардан тұрады, оның біреуі алқа төрағасы болып табылады. Дегенмен, сол уақытта бұл шешімді жасау тым ерте деп саналды және мүше мемлекеттер оның орнына ұлттық заңдар мен құқықтық кодекстерді үйлестіруді бастады. Ресей президенті Владимир Путин одақта парламент құру идеясын қолдады. Соты Еуразиялық экономикалық одақ соты 2015 жылы Еуразия Экономикалық Қауымдастығының Сотының ізбасары болды. Ол Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде болатын дауларды шешу және құқықтық тәртіпті түсіндірумен айналысады. Оның штаб-пәтері Минск қаласында орналасқан. Сот әрбір мүше мемлекеттен мүше мемлекеттердің үкімет басшылары тағайындайтын екі судьядан тұрады. Олардың өкілеттік мерзімі тоғыз жылға тең. Бюджет одаққа мүше мемлекеттердің жарналары есебінен қалыптасады. 2015 жылы Еуразиялық экономикалық комиссияның қызметіне 6 млрд рубль, ЕАЭО қызметі туралы тұтынушыларды ілгерілетуге және ақпараттандыруға арналған ЕАЭО интеграцияланған ақпараттық жүйесін одан әрі дамытуға және жұмысын қаржыландыруға 463 млн рубль бөлінді. 290 миллионнан астам рубль ЕАЭО Сотының қызметін қаржыландырады. Тағы 177 миллион АҚШ долларын Қазақстан бөлді. Тілдері Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарттың 110-бабына сәйкес (2014 жыл) орыс тілі «Одақ органдарының» жұмыс тілі болып табылады. Экономикасы Ішкі нарыққа шолу 1996 жылы қол қойылған Экономикалық және гуманитарлық салалардағы интеграцияны арттыру туралы шарт экономикалық конвергенцияның алғашқы негізін қалады. Шарт кейінірек ЕАЭО құрамына кіретін мемлекеттердің интеграциясын қадағалайтын тұрақты атқарушы орган құруды қамтамасыз етті. Ол тауарлардың, қызметтердің, капиталдың және жұмыс күшінің болашақ ортақ нарығының жоспары болды. Еуразиялық одақ әлемдік энергетика, шикізат, қару-жарақ өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы өндірісіндегі «негізгі ойыншы» ретінде қарастырылады. 2013 жылы Ресей шетелден капитал тарту бойынша әлемдегі ең табысты 3-ел болды. Кеден одағы және еркін төрттік белгісімен белгіленеді.]] Одаққа мүше мемлекеттердің азаматтары басқа мүше мемлекеттерге ішкі төлқұжатымен бара алады. Ресей де ТМД басқа мемлекеттерінің азаматтарына төлқұжатсыз кіруге рұқсат бергенімен, 2015 жылдан кейін бұл артықшылық тек Кеден одағы елдерінің азаматтарына беріледі деп күтілуде. Мүше мемлекеттерде нарыққа түсетін барлық тауарларға бірыңғай сыртқы тариф және Еуразиялық Кедендік одақ құрылған кезден бастап 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап импорттық тауарларды бағалаудың бірыңғай әдістері бар. Міндеттері энергетика, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және көлік салаларында бірлескен үйлестіруді қамтиды. Беларусь тауарларының шамамен 75% экспортталады, оның жартысына жуығы басқа мүше мемлекеттерге жіберіледі. Одақ аясындағы сауда негізінен Ресейге экспортталатын Беларусь техникасы мен ауыл шаруашылығы өнімдерінен тұрады. Мүше мемлекеттерге немесе одаққа кіруге ниет білдірген елдерге ресейлік энергия өндірушілерден газ бағасының төмен болуына кепілдік беріледі. Бәсеке Еуразиялық экономикалық комиссия Бірыңғай экономикалық кеңістіктің тауар нарықтарында тең бәсекелестік жағдайларды қамтамасыз ету мақсатында бәсекелестік саясатын жүргізеді. Ол сондай-ақ бәсекелестік саясатына қатысты үш елдің әрқайсысының заңнамасын үйлестіруге және жетілдіруге бағытталған. Комиссия біртұтас нарықтағы бәсекелестікті реттеуші ретінде қызмет етеді және монополияға қарсы мәселелерге де жауап береді. Арнайы ережелер мемлекеттің экономикаға араласуын шектейді. 2012 жылы жаңа бірлескен валюта идеясы Владимир Путин мен Дмитрий Медведевтің қолдауына ие болды және 2014 жылға қарай Еуразиялық комиссия құжаттарында Еуразиялық Орталық банкті құру және 2025 жылға қарай енгізілетін алтын деп аталатын ортақ валюта туралы ұсыныстар әзірленді. Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартта валюталық одақ құру қарастырылмаса да, Ресей премьер-министрі Дмитрий Медведев Еуразиялық экономикалық одақ елдеріне ортақ валюта енгізуге шақырды. Мемлекеттік думаның ТМД комитетінің басшысы Леонид Слуцкий Медведевтің валюталық одақ құру мәселесін талқылауды бастау туралы ұсынысын қолдады. Слуцкий оны 2015 жылдан кейін, одақ құрылымы нақтыланған кезде енгізуге болатынын айтты. Ол сондай-ақ дүние жүзіндегі электр энергиясының 9% және дүние жүзіндегі көмірдің 5,9% өндіреді, бұл оны сәйкесінше әлемде үшінші және төртінші өндіруші етеді. Қазақстанда энергетика экономиканың жетекші саласы болып табылады. Елде 4 миллиард тоннаға жуық дәлелденген алынатын мұнай қоры және 2000 текше шақырым газ бар. Қазақстан мұнай экспорты бойынша әлемде 17-, табиғи газ экспорты бойынша 23-орында. Ресей әлемдегі ең үлкен табиғи газ қорына ие, мұнай қоры бойынша 8-, және көмір қоры бойынша екінші орында. Ресей сонымен қатар әлемдегі жетекші табиғи газ экспорттаушысы және екінші ең ірі табиғи газ өндірушісі, сонымен қатар ең ірі мұнай экспорттаушысы және ең ірі мұнай өндіруші болып табылады. Ресурстарға бай Ресей мен Қазақстан арасындағы мұнай мен газ саудасы салыстырмалы түрде төмен болғанымен, Беларусь экономикасы ресейлік көмірсутегі шикізатына қол жеткізуге қатты тәуелді және Қырғызстан мен Армениядан айырмашылығы, Ресей Беларусьтің негізгі сауда серіктесі болып табылады және барлық саудасының 47% құрайды. Инфрақұрылымы Орталық Азия республикаларын және Сібірді байланыстырады]] Темір жол XIX ғасырдан бері Еуразиялық экономикалық одақ елдерін байланыстыратын негізгі жол болды. Бұл Ресей империясы мен Кеңес Одағында бүгінгі күнге дейін әрқашан негізгі көлік жолы болды. Одақ теміржол қатынасы бойынша әлемде 2-орында (әлемдік үлестің шамамен 7,8%). Дегенмен, ол әлі де одақ ішіндегі трансшекаралық сауданы жақсартуға ұмтылуда. Одақтағы ең танымал теміржол — Транссібір темір жолы, ол Ресейдің Қиыр Шығысын Мәскеумен байланыстырады, оның оңтүстік жолдары Қазақстан арқылы да өтеді. Бірыңғай әуе кеңістігі Еуразиялық экономикалық комиссия басқаратын «Бірыңғай Еуразиялық әуе кеңістігі» бағдарламасы әуе қатынасының бірыңғай нарығын және бірыңғай әуе қозғалысы аймағын құруды қарастырады. Бірыңғай әуе қозғалысы аймағы авиакомпанияларға жаңа ұшу жолдарын құруды жеңілдетеді, осылайша аймақ арқылы ұшатын рейстердің санын арттырады. Еуразиялық алқа мүшесі және министр Даниал Ахметов оның кезең-кезеңімен құрылатынын айтты. 2014 жылғы маусымда Беларусь әуе компаниясы Белавия Бірыңғай Еуразиялық аспанды дамытуға бет бұруға дайын екенін мәлімдеді. Ортақ авиация нарығында жұмыс істеу шарттары әлі келісілген жоқ. Дегенмен, жоба Еуропа Одағының Бірыңғай еуропалық аспан үлгісінде жасалуы мүмкін. Ауыл шаруашылығы , Иван Шишкин]] Еуразиялық экономикалық одақ 2012 жылы әлемдегі қант қызылшасының 18,6%-ын және күнбағыстың 22,7%-ын өндіретін қант қызылшасы мен күнбағыстың жетекші өндірушісі, сондай-ақ қарабидай, арпа, егістік қарақұмық, сұлы және күнбағыс дәнінің жетекші өндірушісі болып табылады. Ол сондай-ақ картоптың, бидайдың және астықтың (және дәнді бұршақ дақылдарының) ірі өндірушісі болып табылады. ол барлық тараптар ратификациялағаннан кейін 2016 жылғы қазанда күшіне енуі жоспарлануда. Ресейдің Экономикалық даму министрі мәлімдеуінше, Түркияның Экономика министрі Нихат Зейбекчи Еуразиялық экономикалық одақпен тығыз ынтымақтастық, оның ішінде одақ пен Түркия арасында еркін сауда аймағын құру туралы бастама көтерген. Ресей президенті Владимир Путин 2014 жылғы шілдеде Ресей Федерациясының елшілері мен тұрақты өкілдерінің кездесуінде Еуропа Одағы мен Еуразиялық экономикалық одақ арасындағы еркін сауда аймағын құру жайлы талқыға дайын екенін мәлімдеді. 2023 жылдан бастап Индонезия және Біріккен Араб Әмірліктерімен келіссөздер жақсы жүріп жатыр. Иран және Мысырмен келіссөздер аяқталуға жақын. ЕЭК сонымен қатар Қытаймен ағымдағы келісімін қайта қарауға дайындалуда. Ағымдағы, артықшылықсыз келісім 2019 жылғы қазанда күшіне енді және баж салығын төмендетуді қарастырмайды. ЕЭАО шетел елдерімен келісімдері 2015 жылғы 1 қаңтардан кейін ЕЭАО мүшелері Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартқа (35-бап) сәйкес өз өкілеттіктерін ұлттықтан жоғары деңгейге бергендіктен, тауарлардың еркін саудасы туралы келісімдерді дербес жасасуға құқығы жоқ. Еуразиялық экономикалық комиссия сайтының хабарлауынша, ЕАЭО осы мемлекеттермен бірге екіжақты келісімдерге қол қойды: * Вьетнам (2015 жылғы 29 мамырда қол қойды, 2016 жылғы 5 қазанда күшке енді) * Иран (2018 жылғы 17 мамырда қол қойды, 2019 жылғы 27 қазанда күшке енді) * Қытай (2018 жылғы 17 мамырда қол қойды, 2021 жылғы 10 шілдеде күшке енді) * Сербия (2019 жылғы 25 қазанда қол қойды, 2019 жылғы 25 қазанда күшке енді) * Сингапур (екі түрлі келісімге 2019 жылғы 1 қазанда қол қойды) ЕАЭО Мысыр, Үндістан, Индонезия, Израиль және Біріккен Араб Әмірліктерімен сауда келісімдерін әзірлеуде және Моңғолиямен сауда келісімдерін әзірлеуді қарастыруда. Дереккөздер