kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қызылой газ кен орны

Қызылой газ кен орны – Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Байзақ газ кен орнынан батысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Кен орны 1967 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Қызылой көтерілімінің аумағы 19Ө13,5 км, амплитудасы 100 м антиклиналь қатпар түрінде. Эоцен қимасынан (ақсазды және құм қабаттары) 3 газ шоғыры табылған. Жатыс сипаты Ақ сазды шөгінділердің ортаңғы бөлігінен тұратын негізгі газ горизонты 439 м тереңдікке жайылып, саз қабаттарымен кезектесе түзілген ұсақ түйіршікті сазды алевролиттерден құралған. Алевролитті жыныстың ашық кеуектігі 37,6%. Коллектордың жалпы қалыңдығы 13,5-17,9 м. Тиімді газға қаныққан қалыңдығы 8,0 м, газға қанығу коэффиценті 0,65. Ақ сазды горизонттың қабат қысымы 4,8-5,0 МПа, температурасы 32 ° С. 15 мм диафрагмадағы газдың тәуліктік өнімділігі 93 мың м 3 . Құрамы Газ құрамында метан 84,5-95,5%, ауыр көмірсутек 0,4%, азот 8,3%, көмір қышқылы 1,5%, аргон 0,05%, гелий 0,015-0,031%. Құм горизонтындағы газ құрғақ, 92% метаннан, 0,7% этаннан, 0,9% ауыр гомологтардан, 6% сирек газды азоттан, 0,9% көмір қышқылынан тұрады. Кен орны өндірістік игеруге дайындалған. Дереккөздер
Қызылтаң

Елді мекендер: * Қызылтаң – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл. * Қызылтаң – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Қызылтаң – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы Әулиекөл ауылының бұрынғы атауы. * Қызылтаң – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы таратылған ауыл. * Қызылтаң – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл. * Қызылтаң – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл. Тау: * Қызылтаң – Бетпақдаланың шығысында, Желтау тауларының солтүстік бөлігінде орналасқан оқшау төбе.
Қызылту (обалар)

Қызылту I, II - тас және топырақ үйінділерінен тұратын обалар. Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қызылту ауылының жанында. 1950, 1952 - 53 жылдары Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (С.С. Черников) зерттеген. Қызылту I, ІІ-де барлығы 8 оба бар. Қызылту І-ден 4 оба қазылды. Оның екеуінде мүрделер солтүстік-шығысқа немесе оңтүстік-батысқа бағыттап қазылған ұзынша қабірде жалпақ тастардан жәшік секілді жасалған табыт ішіне шалқасынан жатқызып жерленген. Табыттан көзе, ағаш ыдыстар қалдығы, қой сүйектері табылды. Ал тек тастан тұрғызылған бір обадан айналасын ағашпен өріп шығарған қабір ішінен жанына екі жылқыны бірге көмген баланың сүйегі, қоладан және темірден жасалған ауыздықтар, сүйектен жасалған алқалар, тоқымның қалдықтары табылды. Бұлар - б.з.б. 5-3 ғасырлырда өмір сүрген сақтардың бұйымдары. Тастан үйілген екінші бір обаға өлген адамдар екі мезгілде жерленген. Үстіңгі қабаттағы қабірге басы солтүстікке қаратылып 4 адам қатар жерленген, мүрденің жанына қыш ыдыстар, қақталған алтын қола алқалардың сынықтары, темір ілгектер, сопақша моншақтар, қойдың сүйектері қойылған. Төменгі қабаттағы қабірге басын батысқа және оңтүстікке қаратып, сол жақ бүйірінен бір қырына жатқызылған үш адам жерленген. Мүрденің қасына қола айна мен алқалар, жұқа алтын сынықтары, екі темір қанжар, қыш ыдыстар, мүйізден жасалған біз, ақ моншақтар, алтынмен нақышталған т.б. заттар табылды. Бұл заттар - б.з.б. 3 - 1 ғасырларда өмір сүрген тайпалардікі. Қызылту II-дегі жерден казылған қабірлерге мүрделер басын батысқа қаратып, шалқасынан жатқызып жерленген. Қабірдің ішінен б.з. 9-12 ғасырларына жататын темір пышақ, үш қырлы жебе, ердің сынығы, сүйек алқалар, т.б. заттар табылды. Дереккөздер
Қылқалам

.]]Қылқалам— кескіндемеде, графикада, каллиграфияда негізге (кенеп, қағаз, т.б.) сырлы бояу қабатын жағу үшін қолданылатын құрал. Қылқаламды жануарлардың жүні немесе қылынан қаламсапқа бекітіп жасайды. Сырлы бояулы кескіндемеде Қылқаламның жаққышы (дөңгелек және жалпақ пішінді) қатты қылдан, желімді кескіндеме мен фрескада ұзынша қылдан жасалады. Дөңгелек жаққышты, үшкір жаққышты жұмсақ Қылқаламдар (тиін, борсық жүнінен жасалады) акварель және графикада қолданылады. Қылқалам (Кисть; ) - # сурет салу программасында — таңдап алынған түспен және мәнермен сурет салуға немесе бояуға арналған аспап; # Windows жүйесіндегі графикалық редакторларда — әр түрлі фигуралармен және сызықтармен шектелген тұйық аудандарды бояу үшін немесе сурет салу үшін пайдаланылатын объект (аспап); пайдаланушыга графикалық бейнелерді бояуға мүмкіндік беретін графикалық редактордың аспабы. Дереккөздер
Қылыш

Қылыш – қарудың бір түрі. Ол болат, темір т.б түрлі қатты материалдан жасалады. Қылыш ат үстінде ұрыс жүргізу үшін жеңіл әрі кесіп түсер қару ретінде қолданылған. Көшпелі халықтарда 8 ғасырдан бастап семсерлер бір жүзді, қайқы етіп жасалып, қолданысқа енді. 10-ғасырда түркілер арқылы Батыс Еуропаға тарады. Кейіннен бұл қару жетілдіріліп, атты әскердің басты қаруы ретінде 20-ғасырға дейін қолданылды. Қазақтар қылышты бес қарудың біріне жатқызады. Қазақ қылыштары: алдаспан, наркескен, зұлпықар, жатаған қылыш, қайқы қылыш, т.б. болып бөлінеді. Олардың ұзындығы 90 – 95 см, ені 3 – 3,5 см. Атты әскер құрамаларының жойылуына байланысты (20-ғасыр), қылыш қазір тек кейбір әскери қызметкерлердің салтанатты рәсімдерде ұстайтын қаруы ретінде ғана қолданылады. Қолданыс уақыты Алғашқы қола қылыштардың пайда болуы біздің дәуірімізге дейінгі 2 мыңжылдықтың басына жатады. Қылыш VI-VII ғасырларда пайда болып, X ғасырда түркілер арқылы Батыс Еуропаға тарайды. "Қылыш"атауы VIII ғасырдағы "Күлтегін" жазбасында да, және Махмұт Қашғари сөздігінде де кездеседі. Тарта сермегенде сырғи тілетін имек қылыш терең жарақат салады. Қазақ батырлары "айбалта,семсер,шоқпар,найзалар бір сермегенде тиген жерін жаралайды, ал қылыш бір-ақ сермегенде, бастан қарай табанға дейін қақ жарып түсірмей ме?"-деп қылышты артық санаған. Еуропа елдерінде қылыш 16 ғасырдың аяғына дейін белсенді түрде қолданылды, ал 17 ғасырда олар ақырында қылыштардың басқада түрлерімен ауыстырылды, бұл шын мәнінде оның ерекше, жоғары мамандандырылған түрлері болды. Дереккөздер
Лұқпан Қылышұлы Қылышев

Лұқпан Қылышұлы Қылышев (14.3.1909 жыл, Шыңғырлау ауданы - 1991 жыл, Алматы) — ғалым, Биология ғылымдарының докторы (1957), профессор (1959), Қазақстан FA-ның корреспондент-мүшесі (1959), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). Өмірбаяны * ҚазПИ-ді бітірген (1935). * 1942 жылдан Қазақстан ҒА-да (1946 жылға дейін КСРО FA-ның Қазақ Филиалы) * Ботаника институтының Биохимия зертханасын (1944-1952) * 1952-1955 жылдары осы FA-ның Ботаника бағының директоры. * Молекулалық биология және биохимия институтының алколоидтар биохимиясы зертханасын (1983-1986) басқарды * 1986 жылдан сонда ғылыми кеңесші. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылым еңбектері өсімдіктер биохимиясына арналған. * Алколоидтар (пиридин, хинолизидин, изохинолин) мен фенол қосылыстары биосинтезі саласында іргелі зерттеулер жүргізіп, олардың нәтижелерін өндіріске енгізді * ғылымға беймәлім жаңа ферменттер (анабазиноксидаза, никотин және лупининдегидрогенеза) ашып, оларға сипаттама берді * көміртегімен таңбаланған алколоидтер алу әдісін тапты; * республиканың оңтүстігінде өсетін иілік өсімдіктер мен құрамында аллколоидтары бар өсімдіктердің өнеркәсіптік қорын анықтап, оларды ғылыми тұрғыдан бағалады * итсигек пен дәрмененің мәдени плантацияларын жасау әдістері * Шымкент химия-фармацевтикалық зауытындағы өндірістік қалдықтарды органикалық тыңайтқыш және отын ретінде пайдалану жолдарын анықтады; * Өсімдіктерінің тұздан улануы механизмін ашты. Марапаттары * «Халықтар Достығы» орденімен * бірнеше медальмен марапатталған. * БҚО Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылында Лұқпан Қылышев атындағы ОЖББМ бар. Шығармалары * Биология анабазиса безлистного, А.-А., 1961; * Микробиологические окисления анабазиса, А.-А., 1977; * Флавоноиды растений, А.-А., 1978 (авторларының бірі). Дереккөздер
Қын

Қын — селебе, қанжар, кездік, пышақ қабы. Қанжар, селебелердің Қыны, негізінен, ағаштан жасалып, сырты матамен, металлмен, терімен қапталып, ою-өрнекпен әшекейленген. Ал пышақ қыны тек теріден жасалынған. Қын жалпақ қайысбау арқылы кісе белдікке тігінен тағылады. Дереккөздер
Қыпшақбаев Иса

Қыпшақбаев Иса (15.1. 1927 жылы туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Абай ауылы) — ғалым, профессор (1993), Қазақстан Ғылым Академясының академигі (2003). 1948—1997 жылы Қазақ ауыл шаруалығы институтында, Қазақ ауыл шаруалығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зертеу институтындатында (1970—1978 жылдары директор), Қазақ ауыл шаруалығын механикаландыру ғылыми-өндірістік бірлестігінде (1978—1997 жылдары бас директор) ғылыми-педагогикалық, басшылық қызметтер атқарды. 1997 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ұстаз. Негізгі ғылыми еңбектері ауыл шаруалығы техникасын механикаландыруға арналған. Қыпшақбаевтың басшылығымен жасалған ауыл шаруалығы дақылдарын егу және жинау, мал шаруашылығындағы қол еңбегі мен өндірістік процестерді кешенді электрмеханикаландыру, табиғи және мәдени жайылымдарды жақсарту, жем-шөп жинау және дайындау, сумен қамтамасыз ету, т.б. жұмыстарды механикаландыруға арналып жасалған құралдар мен техникалар, жел эрозиясына ұшыраған және суландырылатын жерлерге егілетін ауыл шаруашылығы дақылдарын өңдеу және жинау жұмыстарын кешенді механикаландыруға арналған технология республика шаруашылықтарында кеңінен қолданылды. Оның ішінде ауыл шаруалығы машиналарын жөндейтін және техникалық қызмет көрсететін жабдықтар, топырақ өңдейтін машиналар кешені, т.б. өндіріске енгізілді. Осы жеткен табыстары үшін 1970 — 90 ж. аралығында интститут пен Қыпшақбаев басшылық еткен бірлестік республиканың “Алтын кітабына” жазылды. 100-ден аса ғылыми еңбектің, 16 авторлық куәліктің иегері. Құрмет белгісі, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Қыпшақ Сейітқұл Маманұлы

Қыпшақ Сейітқұл Маманұлы (18 ғасырдың 70-жылдары, Сыр бойы — 19 ғасырдың 30-жылдары, қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Қарабидайық мекені) — есімі аңызға айналған егінші. Орта жүздегі бес таңбалы қыпшақтың торы бірлестігінен тарайтын жеті арыс қитаба руынан шыққан. Сыр бойындағы иеліктері егін шаруашылығына тарлық ете бастаған соң Торғай өңіріне келіп, Қабырға өзені бойындағы Қарақоға деген жерге тұрақтаған. Өзен жағалауына шығыр орнатып, аяқ егін, атпа егін әдістерін пайдаланып, өзеннен арықтар тартып, бөгендер салып, суармалы егіншілікті қолға алған. Диқанның бұл еңбегі жемісті болып, 5 — 6 жылдың ішінде алғаш келіп қоныстанған 12 үй 400-ге жеткен. Қыпшақ Сейітқұлдың аса шығымды ақ тарысының тұқымы кейін бүкіл Торғай, Ақтөбе, Қостанай, Ақмола, Қарағанды, Қарқаралы өңірлеріне тарады. Диқанның барымташылардан сақтану үшін тұрғызған дуалы мен су тартқан арықтарының қалдықтары Көкалаат, Қызылоба, Қарақоға деген алқаптарда әлі күнге дейін сақталған. Қыпшақ Сейітқұл асқан шебер, сөзге шешен адам болған. Мұраптың егіншілік дәстүрін халық арасына кең таратып, насихаттау үшін ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин “Қыпшақ Сейітқұл” деген әңгіме жазып, оқулығына енгізген. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Қыпшақ тілдері

Қыпшақ тілдері — түркі тілдері арасында тіл саны бойынша ең ірі топтардың бірі. Қыпшақ тілі тармағын ғалымдар Батыс-түркі тілдері (кейде солтүстік-батыс тілдері ) деп атайды. Қыпшақ тілдері орта ғасырда көне түркі тілдері негізінде қалыптасқан. Бөлікшелері Географиясына және тілдің құрамына қарай қыпшақ тілдері келесі тармақтарға бөлінеді : * Батыс қыпшақ тілдері - құман, яғни қарайым тілі, қарашай-балқар тілі, құмық тілі, қырымтатар тілі, армян-қыпшақ тілі, ұрым тілі; * Қыпшақ-бұлғар тілдері - башқұрт тілі, татар тілі; * Қыпшақ-ноғай тілдері - добруджа татар тілі, қазақ тілі, қарақалпақ тілі, ноғай тілі. * Қырғыз-қыпшақ тілдері - алтай тілі, қырғыз тілі. Ерекшеліктер Қыпшақ тілдері тобына басқа түркі тілдерінен айырмашылығы: * дауыстылар саны 8 — 9 болады, ы, і, у, ү ерекше дыбыстары қолданылады; * ерін үндестігі сирек кездеседі (құлұн — құлын); * созылыңқы дауыстылары жоқ; в) ғ, г дыбыстары мүлдем айтылмайды не у, й дыбыстарымен алмасады. (тағ>тау); * сөз басында ұяң б, қатаң т, к, қ дыбыстары болады (болат, тіл — полат, діл); * б дыбысының орнына м қолданылады (бен — мен); * сөз басында й ~ ж ~ ж (дж) дыбыстары тұрақсыз келеді (йол — жол (джол); * кейбір қатаң дыбыстар ұяң айтылады: п>б, қ>ғ, к>г дауыстылар арасында спирант дыбыстарға айналады: п>у; б>у; қ>ғ; к>г. Көне қыпшақ ескерткіштерінің тілі (Қыпшақ жазба ескерткіштері) Көне қыпшақ тілі Қимақтар мемлекеті тұсында туындап (9 — 11 ғасырлар), қазіргі тілдердің негізі болған. Моңғолдар үстемдігі тұсында ол тілде сөйлейтін ру-тайпалар ыдырады, Алтын Орда кезінде (13 — 15 ғасырлар) әдеби, ресми тіл ретінде қолданылып, кейін тұтастығынан тағы да айрылды. Сөйтіп, қазіргі Қыпшақ Тілі Тармағы пайда болды. Қыпшақ тілі Осман түріктері тілінің диалектілеріне айналған. Дереккөздер
Қыпшақхан

Қыпшақхан, Хожамқули-бек Балхи (17 ғ-дың 2-жартысы, Балх — ө.ж.б.) — ортағасырлық тарихшы. Әкесі Иманқұл Аштархан әулетінен шыққан Сұбханқұли хан сарайында (1630 — 1732) құшбегі деген жоғары қызмет орнына ие болды. Қыпшақханның өзі де хан сарайында әскери қызмет атқарған. 17 ғ-дың аяғында әкесімен бірге Меккеге қажылыққа барып, одан Үндістанға өтеді. Ол Пенджаб билеушісі Әбу ас-Самау ханның қол астында қызмет істеп, оның тапсырмасымен 1722 ж. өзінің белгілі тарихи шығармасы — “Тарих-и Қыпшақ ханиды” жазды. 1724 — 25 ж. шығармасын қайта қарап шығып, жаңа деректер қосып өңдеген. Парсы тілінде жазылған шығарма 5 бөлімнен тұрады. Соңғы екі бөлімі Шайбани және Аштархан әулеттеріне арналған. Онда Қазақстанның 15 — 17 ғ-лардағы тарихына байланысты деректер бар. Дереккөздер Қазақстан Энциклопедиясы
Қырғауылдар тұқымдасы

.]] Қырғауылдар тұқымдасы (Phasіanіdae), тауықтәрізділер отрядының бір тұқымдасы. Тұқымдастың ерекшелігі: танау тесігі қауырсынмен жабылмаған. Жіліншіктері түксіз, көпшілік түрлерінің қоразының жіліншіктерінде мүйізді өсіндісі бар. Танау тесігін тері қаптары жауып тұрады. Қазақстанда қырғауылдар тұқымдасының 6 туысқа бірігетін 8 түрі бар. Ең жиі кездесетін түрі — қырғауыл (Phasіanus colchіcus). Қазақстанда өзен жағалауындағы — тоғайлы, қамысты-қопалы жерлерді, Арал теңізінен, Алакөл ойпаңына дейінгі шөлді аймақтарды мекендейді. Олар тау беткейлерінде бұта өсімдігі жақсы өскен және алуан түрлі шөптесін өсімдіктер өскен жерлерде кездеседі. Қоразының құйрық қауырсындары өте ұзын, әрі қызғылт, қою жасыл, күлгін түсті. Мекиені қоңыр сұрғылт түсті. Қанатының ұзындығы 245 мм, салмағы орта есеппен 1150 г-дай. Отырықшы құс. Жерде жүргенімен, ағаш басына қонақтайды. Шұңқырлап жасаған ұясын жерге салып, оның бетін жасырып бүркемелейді. Мекиені сәуірден шілдеге дейін 10 — 14 сарғыш-қоңыр жұмыртқа салып, 23 — 24 күндей басады. Өсімдіктермен және әр түрлі омыртқасыздармен қоректенеді. Қырғауылдың еті дәмді. Оның кәсіптік маңызы бар, әуесқойлық тұрғыда ауланады. Антарктида мен Солтүстік жарты шардың биік ендіктерінен басқа барлық континенттерде кең тараған 175 түр жатады. Құртектестерден ерекшілігі қырғауылтектестердің танау тесіктері қауырсынмен жабылмаған және жіліншігі жалаңаш. Қырғауылтектестерді орманда, далада, шөлде және таудың түрлі биігінде кездестіруге болады. Жерде тіршілік етуте бейімделгел; десе де ағашқа қонақтайды және оның сүлбесінде түнейді. Құртектестер сияқты, бұларға да күрделі құсойнақ тән. Біраз түрлері - моногамдар, басқалары - полигамдар. Ұясы топырақтағы жай шұңқыр, ұяда түр ерекшеліктеріне байланысты 5-20 жұмыртқа болады, оларды әдетте мекиені шайқайды. 2,5-4 аптадан соң балапандары аздап ұша бастайды, ірі түрлерінің балапандары біршама кеш ұша бастайды және жыныстық жетілуі де кеш - 1-3 жылға созылады. Көп ұшпайды, бірақ жылдам жүгіреді және шөп пен бұта арасында жақсы жасырына алады, Көбеюден басқа кезде аздаған топ құрып, жерде қоректенеді. Өсімдік қоректі азықты - тұқым, жидекті ұнатады, құрттар, моллюскалар, насекомдардан да бас тартпайды. Қырғауылтектестерде 175 түр (48 туысқа бірігеді) бар, олар әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда көп. ТМД елдерінде 7 туысқа жататын 12 түр ұялайды. Қазақстанда 8 түр кездеседі, ал 7-і: кәдімгі қырғауыл, сүр және сақалды шіл, гималай және алтай ұлары, бөдене (бытпылдақ) және кекілік мекендейді..Тұқымдас ішіндегі қатынас шат-шытырман, бірақ бірнеше топты: # америкалық бөденелер; # ескі дүние бөденелері; # шілдер, кекіліктер,ұларлар; # аргустар, тауыстар (павлин); қырғауылдар, нағыз тауықтар,трогопандар топтарын ажыратуға болады. Үй тауықтарының тұқымдары жабайы күйінде Оңтүстік-Шығыс Азияда мекендейтін банкив тауығын (Gallus gallus) қолға үйрету нәтижесінде пайда болған деп есептейді. Дереккөздер
Қырдың қызыл сиыры

Қырдың қызыл сиыры — сиырдың сүтті асыл тұқымы. 18 ғ-да Запорожье сұр сиырын остфрисландия бұқаларымен шағылыстыру арқылы алынған. 19 ғ-да Украина жерінде Қырдың қызыл сиырын өзара, кейін ангельн бұқаларымен асылдандырды. Қазақстанда жергілікті тұқымның сиырын қырдың қызыл асыл тұқымды бұқаларымен шағылыстыру арқылы жерсіндірілді. Асылдандыру тәсілі сиырдың сүттілігін, сүтінің майлылығын, экстерьерін (жануардың сыртқы дене бітімі) іріктеп таңдау жолымен жүргізілді. Қырдың Қызыл Сиыры құрғақ континентті ауа-райына бейім келеді. Малдың түсі қызыл, дене тұрқы созылыңқы және сүт бездері мен кеудесінің орта бөлігі, бөксесі едәуір жақсы дамыған, құйымшақы ұзын. Бұлшық еттері, кеудесі, тері асты клетчаткалары орташа дамыған. Артқы жағы жалпақтау әрі түзу және ұзын, ішті келеді. Сирақтары жіңішке, тұяқ бітісі мықты. Асыл тұқымды ш-тарда орташа сүт өнімд. 3000 — 4500 кг, сүтінің майлылығы 3,6 — 3,8%. Кейбір асыл тұқымдарының сүттілігі 9000-нан 12500 кг-ға дейін жетеді. Сиырының тірілей орташа салм. 445 — 550 кг, ал бұқалары — 800 — 1000 кг. Бордақыланған сиырдың үлес салмағы 50 — 56%. Қырдың қызыл асыл тұқымының бұқасы мен сиырын шағылыстыру арқылы Премьера 357-Н, Злодей 459-Н, Ахмет, Сұлтан 29-Н, Май 3108-Н, Пталина-ДН-709, т.б. линиялары шығарылған.. Дереккөздер
Қырқынан шығару

Қырқынан шығару– сәби дүниеге келгеннен кейін қырық күн өткенде орындалатын ғұрып. Бұл ғұрыпты көбіне әділдігімен аты шыққан, көркем мінез-құлықты кісіге жасатады. Қалыптасқан дәстүр бойынша нәрестенің қарын шашын ер кісі алған, ұрпағы өсіп-өнген қария әже 40 қасық суды баланың үстіне құйып тұрып “30 омыртқаң жылдам бекісін, 40 қабырғаң жылдам қатсын” деп тілек айтқан. Баланы Қырқынан Шығару тойына жиналған адамдардың әрқайсысы нәрестені шомылдыратын ыдысқа ырымдап 40 қасық су құяды, шомылдырған ыдысқа “Күні күмістей жарқырап тұрсын” деп күміс сақина, жүзік сияқты әшекейлер салынады. Шомылдыруға көмектескен әйелдер сақиналарды өзара бөліседі. Қария анаға көйлектік мата, шашын алған ер кісіге тақия, т.б. сыйлықтар беріледі. Қарын шашты шүберекке түйіп, бөбек киімінің иығына қадап қояды. Өнерлі әйелдердің біріне “Он саусағы майысқан шебер, өнерлі болсын” деп баланың тырнағын алғызады. Дереккөздер
Қырман

Қырман— комбайннан түскен дәнді кептіріп, құрғататын, тазартатын, ашық не қалқалы қарапайым алаң. Қырманды тегіс, құрғақ жерде жасайды. Ол жердің шөбін тазартып тегістейді, суғарады, 1 — 2 тәулік өтіп жер дегдіген соң таптайды, асфальт төсейді, айналасын қоршайды. Кептіріліп тазартылған дән, машинаға тиеліп, элеваторға немесе арнаулы астық қоймаларына жөнелтіледі. Қырман басында дән тиелген машиналарды өлшейтін таразы, дән тазалайтын, аударыстыратын, астық тиейтін конвейерлер, дәнді желдететін жабдықтар, құрал-саймандар, бункерлі агрегат, электр қозғалтқыш, жылжымалы электр ст. немесе үнемі ток беретін электр көзі болады, міндетті түрде өрт сөндіргіштермен жабдықталады. Дереккөздер
Қырық өтірік

Қырық Өтірік–қазақтың тұрмыс-салт ертегісі. “ ҚЫРЫҚ ӨТІРІК” ертегісінің ұқсас нұсқалары қарақалпақ, татар, өзбек, түрікмен, хакас және бурят халықтарының фольклорында кездеседі. Ертегінің негізгі сюжеті тазша баланың немесе тапқыр жігіттің қырық ауыз өтірікті табанда құрастырып, ханның қызына үйленуі туралы оқиғаға құрылған. Ертегінің әңгіме түрінде және өлеңмен жазылған нұсқалары бар. “ ҚЫРЫҚ ӨТІРІК ” қазақ ауыз әдебиетінде “Тазшаның қырық өтірігі”, “Тазша бала әңгімесі” деп те аталады.
Қырықтық

Қырықтық — қой қырқатын құрал (қайшы); айқастырылып, серіппелі етіп орнатылған қос пышағы болады. Олардың қолға ұстар жағы бір-бірімен иіліп жалғастырылады. Қол ҚЫРЫҚТЫҚ ғы, электр ҚЫРЫҚТЫҚ, күйдіргіш ҚЫРЫҚТЫҚ болып бөлінеді (ҚЫРЫҚТЫҚ Қой қырқу; Қырықтық агрегаты). Күйдіргіш ҚЫРЫҚТЫҚ көп қолданылмайды. Дереккөздер
Қырым хандығы

Қырым хандығы (қырымтат. Qırım Hanlığı, قرم خانلغى‎ немесе Qırım Yurtu, قرم يورتى‎) — Алтын Орда ыдырағаннан кейін Қырым түбегінде құрылған мемлекет (1430–1783). XIII ғасырдың аяғында Қырым түбегінде Алтын Ордаға тәуелді ерекше аймақ құрылды. Оның орталығы — Солхат қаласы болды. Алтын Орда билеушілерінің өзара күрес-тартыстарынан кейін Қажы Керей (1397–1466 жж.) мен оның ұлы Меңлі Гирей хан (1428–1515) 1443 жылы тәуелсіз Қырым хандығының негізін қалады. Оған Қырым түбегінен басқа Днепрдің төменгі бөлігі де кірді. Ол хандықтың астанасы Қажы Керейдің билігінен бастап Бақшасарайда болды. 1475 жылы Қырымға түрік әскерлері басып кіріп, хандық Түркияға тәуелді болды. Қырым хандығы Ресей, Украина жерлеріне бірнеше жорықтар жасады. Қырым әскерлерінің орыс жеріне жорықтары әсіресе Ливон соғысы (1558–83) кезінде жиіледі. 16–17 ғасырларда Ресей өкіметі оңтүстік шекарасын Қырым татарларынан қорғау үшін шекара бекініс шептерін құрды. Орыстардың 1687–89 жылдары Қырымға жасаған жорықтары нәтижесіз аяқталды. 18 ғасырдағы орыс-түрік соғысында Ресей жеңіске жетіп, Қырым хандығы әлсірей бастады. 1774 жылы Күшік-Қайнарджа бітімі бойынша Қырым хандығы Түркияның қол астынан шығып, Ресейдің қарамағындағы тәуелсіз ел болып танылды. 1783 жылы Қырым хандығы Ресей империясының құрамына кірді. лық сарбаздармен соғысуда.]] at the court of Ottoman sultan Bayezid II]] Тағы қараңыз * Қырым хандарының тізімі Дереккөздер
Қысқыш

Қысқыш, қысқаш – # механикалық өңдеу немесе құрастыру жұмыстары кезінде бұйымды бекітіп қоюға арналған құрал. Қысқыш корпустан және екі жақтаудан тұрады. Станоктік және слесарлық болып ажыратылады; # қызған темір, шоқ ұстайтын құрал. Аузы жалпақ, сабы ұзын болады. Дереккөздер
Қыстау

Қыстау - қазақтың байырғы қысқы мекенжайы, әдетте суы бар, ықтасынды, оты мол жерлерде орналасады. Қыстау аумағы, негізінен шарбақпен қоршалады. Айналасында ор қазылған қора жайлары болады. Қыстаудағы тұрақжай түрлері: киіз үй, қоржын үй, жер үй, ас үй, сондай-ақ, шаруашылыққа арналған мал қора, тезек қора, пішен қора, т.б. Кең тараған Қыстау үйінің пішіні төрт-бұрышты, есіктері мен терезелері оңтүстікке, ал бітеу қабырғалары қысқы желдің өтіне қарайды. Қабырғалары шикі кірпіштен, шымнан, кейде тастан қаланады. Тұрғын бөлмелер саны 2 - 4-тен келеді. Астық, т.б. азықтарды ішкі қабырғасы күйдірілген ұраларда (тереңдігі 2 м-ге дейін) сақтайды. Үйдің ортасына биіктігі қабырға бойынан сәл асатын ағаш діңгек - бақан қаз қатар орнатылады. Оларға ұзына бойы бас арқалық (белағаш) қойылады да, ал арқалыққа көлденең сырғауылдар - жөкелер төселеді. Оның үстіне қамыс жауып, балшықпен бастырылған бақандар мен сырғауылдар жүйесіне арқа сүйейді. Жарық төбедегі тесік арқылы кіреді. Мұндай Қыстауды қазіргі кезде кейбір жерлерде шопандар пайдаланады. Дереккөздер
Лава

Лава(, – опырылу, құлау) – жанартау әсерінен жер бетіне төгілетін отты-сұйық балқыма. Температурасы 690 – 1200°С аралығында өзгереді. Қышқылды (риолитті) және негізді Л-лар болып жіктеледі. Лава -жанартаулар әрекеті барысында жер бетіне төгілетін қызған сұйық не өте тұтқыр, көбіне силикаттық масса; лавалардың суынып қатаюы нәтижесінде эффузиялық, ал сығымдала көтерілген тұтқыр лавалар есебінен экструзиялық таужыныстар қалыптасады. Бұл таужыныстарда кеде лава деп аталады. Жер қойнауынан көтерілген лавалардың температурасы жүздеген градус, кейде мың градустан астам, лава температурасының нақты мөлшері оның химиялық құрамы мен өзі кіріктіретін газ мөлшеріне тікелей байланысты. Жер бетіне жетіп төгілген лавалар құрам және пішін ерекшеліктеріне орай бірнеше түрлерге бөлінеді. 2) Көлбеу бағытта жасалатын қазынды, мұндай тау- кен қазындыларының ұзындығы кенор- нының геологиялық жағдайына жоне осы кенді өндірудің алдын ала жасалған жүйесіне тәуелді бола отырып, 25—30 м-ден 200 м-ге шейін жетуі мүмкін. Лава ағымы Лаваның жер бетінде біршама ұзын да енсіз денелер түрінде таралу пішіні; Л.а-ның ұзындық және ендік көрсеткіштері лава тұтқырлығы мен жанартау баурайының еңістігіне тәуелді. Жалпылама заңдылық: кышқыл құрамды лавалардың ағымы әдетте қысқа болып келеді (1—10 км), бірақ олар біршама қалың массалар құрайды (25—30 м- ге шейін); керісінше, негізді құрамды базальт лавалары әдетте ұзақ қашықтыктарға сағаланады (ондаған, тіпті жүз километрге шейін). Лава брекчиялар Кесектері мен түйірлері де, оларды жымдастырушы масса да лавалық материалдардан тұратын брекчиялар. Лава жамылғысы Лаваның төгілу өңірінен жан-жаққа бірдей шамада жайыла таралуы; көбіне жарықтар арқылы төгілген біршама сұйық базальт лавалары есебінен қалыптасады. Лава көпіршіктері Қатайған лаваларда ұшырасатын домалақ, цилиндр немесе линза пішінді, кейде бұрыс пішінді кеуектер жиынтығы; лаваның суынып қатаюы барысында газ кептеген қуыстар есебінен пайда болады. Лава оқпандары Лава ағымдары арасынан ұшырасатын, ұзыннан-ұзақ созыла сағаланатын дәліздерге ұқсас қуыстар; жабын және табан жазықтықтары әдетте жанартау таужыныстарынан тұратын тасқадаға және тас сүңгіге ұқсас пішіндерге толы болып келеді. Лава оқпандары әдетте кертпештеле еңістелген жанартау баурайлары бетімен дүркін-дүркін қозғалған газы аз сұйық лавалар есебінен қалыптасатын болса керек. Лавалы жанартау Көпшілігінде қалқан тәрізді жанартау. Ол негізінен лавадан тұрады, көж бен қопсық өнімдер аз кездеседі (эксплозиялық коэффициенті Е
Лад

Лад — дыбыс қатарындағы дыбыстардың өзара қарым-қатынас жүйесі. Лад дыбыстарының басқышты жүйемен орналасуы оның гаммасын құрайды. Лад жүйесіндегі әрбір басқыштың сапа жағынан бір-бірінен айырмашылығы болады. Әр басқыш өзіне тән ладтық функция атқарады. Ол басқыштардың ауысу (тұрақсыздан - тұрақтыға) қасиетіне негізделген. Бұл заңдылық дыбыс акустикасына, психологиялық, физиологиялық себептерге, адамның музыканы қабылдау ерекшелігіне, логикалық жүйемен ұғынуына тәуелді болады. Басқыш тұрақты тоника деп аталып, ол Ладтың музыкадағы ролі оның мажорлық және минорлық сипатына байланысты. Музыкада бірнеше лад жүйелері бар. Олар тарихи түрде дамып отырады. Әр халықтың музыка мәдениет іне Ладтың жалпыға ортақ қасиеттері болумен қатар, оның өзіндік нақышы мен ұлттық бояуы қалыптасады. Қазақ музыкасында пентатоникалық, диатоникалық және тағы басқа күрделі Лад жүйелері кездеседі. Халықтың музыкасындағы лад түрлері: * Мажорға жақын: ** Иониялық - натуралды мажормен сәйкес; ** Лидиялық - натуралды мажордың 4-ші дыбысы 0,5 тонға көтерілген; ** Миксолидиялық - натуралды мажордың 7-ші дыбысы 0,5 тонға төменделген; *Минорға жақын: ** Эолиялық - натуралды минормен сәйкес; ** Дориялық - натуралды минордың 6-шы дыбысы 0,5 тонға көтерілген; ** Фригиялық - натуралды минордың 2-ші дыбысы 0,5 тонға төменделген; ** Локриялық - натуралды минордың 2-ші, я 5-ші дыбыстары 0,5 тонға төменделген. Дереккөздер
Александр Григорьевич Лазуткин

Александр Григорьевич Лазуткин (18 шілде 1935 жыл, Пенза облысы – 5 шілде 2013 жыл) — кеңестік және қазақстандық ғалым, инженер-механик, техника ғылымының докторы (1979), профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының корреспонденциясының мүшесі (1987). Өмірбаяны Александр Лазуткин 1952 жылы Днепропетровск кен институтын бітірген. Каргормаш өндірістік бірлестігінде инженер (1952–1962), Қарағанды политехнологиялық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент (1962–1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік технологиялық университеті), осы институттың ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1971–1987), ректоры (1987–1994) қызметтерін атқарды. «Научные основы создания выемочных горных машин с гидропневмоударными исполнительными органами» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 1994 жылдан Ресейде тұрды. Еңбектері Басты ғылыми еңбектері мен өнертабыстық ізденістері импульстық атқарушы тетіктер мен гидропневматикалық жетектердің тиімді параметрлерін таңдау негіздерін жасауға арналған. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, 3 монография мен 112 өнертабыстық жаңалықтардың авторы. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1986). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Лак

Лак (нем. Lack) — органикалық еріткіштерде пленка түзуші заттардың ерітінділері. Оның құрамында пластификаторлар, қатайтқыштар, сиккативтер, бояғыштар, тағы да басқа қосымша қоспалар болуы мүмкін. Лакты затқа (металл, ағаш, пластмасса, мата, қағаз, тағы басқа) жаққанда мөлдір, қатты қабат түзеді. Эмаль, грунт, шпатлевка дайындаудың негізі ретінде, электроқшаулағыш жабындар алуда, көркем сурет туындыларын салуда, тағы басқа қолданылады.
Лакмус

Лакмус — қыналардың кейбір түрлерінен алынатын бояғыш зат. Құрамы күрделі және толық анықталмаған. Лакмустың бояғыш құраушысы — азолитмин (индофенол) C7H7NO4, әлсіз қышқыл. Тұздары көгілдір түсті. Ол қышқылдық ортада қызыл, сілтілік ортада көк түске өзгереді, ал бейтарап ортада өзгеріске түспейді. Сондықтан Лакмус реакциялық ортаны анықтайтын индикатор ретінде қолданылады. Лакмусты алу үшін өсімдікті ұсақтап оны поташтың немесе аммиактың сулы ерітіндісінде ашытады, қоспа біртіндеп қара-көк түске өзгереді, содан соң оған бор немесе гипс қосады, алынған массаны кішкене кубиктер түріне келтіріп оны ауада кептіреді. Ал практикада Лакмустың сулы ерітіндісін қолданады, негізінен реактив қағазы түрінде көп пайдаланылады.Құныс - омыртқанын сагитталды (жебелес) жазықтықта артқа қарай шығыңкы болып майысуы. Дереккөздер
Лама-Доржы

Лама-Доржы, Эрдәни-Лама Эрдәни-Лама (1726 — 1753) — жоңғар қонтайшысы (1750 — 53), Қалдан Сереннің (Цэрен) үлкен ұлы. Жоңғар хандығы тағы үшін тартыста Даваци мен Әмірсана онан жеңіліп, 1751 жылы орта жүз ханы Абылайға барып, бас сауғалаған. Лама-Доржы екі қашқынды қайтаруын сұрап Абылайға және экономикалық көмек сұрап Пекинге елші аттандырады. Оның бұл қадамдары сәтсіз аяқталады. 1752 жылы Лама-Доржының нояндары бастаған 20 мың қол қазақтарға қарсы аттанды. Шекарада жоңғар қолын Абылай қолы күтіп алды. Күзде болған екі жақты қақтығыстарда жоңғар қолы басымдылық көрсете алмады. Осы мүмкіндікті пайдаланып, еліне қайта оралған Даваци мен Әмірсана 1753 жылы қаңтарда Лама-Доржыны өлтіріп, Даваци болды. Дереккөздер
Лантан

Лантан (лат. lanthanum; La) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, атомдық номері 57, ат. м. 138,9055, сирек кездесетін элементтерге жатады. Лантанның табиғи екі изотопы бар: ¹³⁹La (99,911%) және радиоактивті ¹³⁸La (0,089%; Т1/2 1•10 11 жыл). Лантанды 1839 ж. швед химигі К.Мосандер (1797 — 1858) лантан “топырағы” — La 2 О 3 түрінде ашқан. Жылтыр, ақ түсті металл, тығыздығы 6,162 г/см³, балқу t 920 °С, қайнау t 3470 °С. Тотығу дәрежесі +3. Лантан ылғал ауада тотығады, бөлме температурасында су және тұз, азот, күкірт қышқылдарымен, 200 °С-тан жоғары температурада галогендермен әрекеттеседі. Лантан никелі бар геттер қорытпаларының негізі ретінде алюминийлі және т.б. қорытпаларға легирлеуші қоспа ретінде пайдаланылады. Сондай-ақ, ол болаттың коррозияға беріктігін және ыстыққа төзімділік қасиетін арттыруға қолданатын мишмиталл құрамдасы. Негізгі минералдары: монацит (Ce, La...)PO 4 , бастнезит (Ce, La...)FCO 3 . Лантанның қосылыстары LaCrO 3 — жоғары температуралы электрөткізгіш керамикалық бұйымдар құрамына, La 2 О 3 — оптикалық шынылардың құрамына кіреді, ал LaF 3 , La 2 О 3 — лазерлік қасиеті бар заттар ретінде қолданылады. Табиғатта кездесуі Лантан, церий және неодиммен бірге сирек кездесетін жер элементтерінің ең көп таралған бірі болып табылады. Жер қыртысындағы лантанның мөлшері шамамен 2,9 · 10−3% салмағы бойынша, теңіз суында — шамамен 2,9 · 10−6 мг/л. Лантанның негізгі өнеркәсіптік минералдары - монацит, бастнезит, апатит және лопарит. Бұл минералдарға басқа да сирек жер элементтері кіреді. Тарих Лантан химиялық элемент ретінде 36 жыл бойы ашыла алмады. 1803 жылы 24 жастағы швед химигі Дженс Якоб Берцелиус қазір царит деген атпен белгілі минералды зерттеді. Бұл минералда иттрий жері және иттрий жеріне өте ұқсас тағы бір сирек жер табылды. Ол цериева деп аталды. 1826 жылы, Карл Мосандер церий жерін зерттеп, оның гетерогенді екенін, оның құрамында церийден басқа тағы бір жаңа элемент бар деген қорытындыға келді. Мозандер церий жерінің күрделілігін тек 1839 жылы дәлелдей алды. Ол цериттің көп мөлшері болған кезде жаңа элементті бөліп көрсете алды.
Лантаноидтар

Лантаноидтар, лантанидтер (лантан және грек. lіdos — бейне, түр), элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобында лантаннан кейін орналасқан; атомдық номері 58 — 71 аралығындағы 14 химиялық элементтің [Ce (атомдық номері 58), Pr (59), Nd (60), Pm (61), Sm (62), Eu (63), Gd (64), Tb (65), Dy (66), Ho (67), Er (68), Tm (69), Yb (70), Lu (71)] тобы (шоғыры). Сирек жер элементтері тобына кіреді. Лантаноидтар екі топқа бөлінеді: церийлі (Ce-ден Eu-ге дейін) және итрийлі (Gd-ден Lu-ге дейін). Ce-ден Gd-ге дейінгілері жеңіл Лантаноидтар, ал Tb-ден Lu-ге дейінгілері ауыр Лантаноидтар деп аталады. Лантаноидтардың жер қыртысындағы мөлшері (массасы бойынша) 1,610–2%. Лантаноидтардың физикалық және химиялық қасиеттері ұқсас болғандықтан оларды бір-бірінен бөліп алу өте қиын. Бұл электрондық бұлттар құрылысының ұқсастығымен түсіндіріледі. “Итрийлі жерді” 1794 ж. Фин химигі Ю.Гадолин (1760 — 1852) минералдар құрамынан тауып, гадолинит деп атады. 1803 ж. М.Клапрот (1743 — 1817) және Й.Я. Берцелиус (1779 — 1848) жаңа “церийлі жерді” анықтады. Лантаноидтар күмістей ақ түсті (кейбіреулері аздап сарғыш, мысалы, Pr және Nd) металл, созылғыш әрі иілгіш. Лантаноидтар химиялық активті, олар берік оксидтер, галогенидтер, сульфидтер түзеді; сутек, көміртек, азот және фосформен әрекеттеседі. Суды ыдыратады, тұз, күкірт және азот қышқылдарында ериді. Лантаноидтар нашар еритін тұздардың қорғағыш қабықшасымен жабылғандықтан тұрақты болып келеді. Органикалық қосылыстармен кешенді қосылыстар түзеді. Барлық Лантаноитарды олардың тұзды балқымаларындағы қосылыстарын электролиздеу арқылы алуға болады. Механикалық коррозияға тұрақтылығын, ыстыққа төзімділігін арттыру үшін Лантаноидтарды болат, шойын, т.б. құймаларға қоспа ретінде, шынылардың арнайы түрлерін алу үшін, атом техникасында, т.б. қолданады. Лантаноидтар қосылыстарын лактар дайындау, радиоэлектроникада катодтар жасау үшін, тері, мақта-мата өнеркәсібінде, т.б. мақсаттарда пайдаланылады.
Лаошань

.]] Лау Шаң (Лаошань)– Ғұндар мемлекетінің билеушісі. Лаошань, Лаошань Гиюй – б.з.б. 174 – 161 ж. Ғұндар мемлекетінің билеушісі, тәңірқұты (шаньюй). Әкесі Мөде қаған қайтыс болғаннан кейін көшпелі ғұн мемлекетінің тағына отырды. 166 ж. 140 мыңдық қалың қолмен Қытайды шауып, Қытайды өзіне жыл сайын салық төлеп тұруға мәжбүр етті. 165 ж. Жетісудағы үйсіндерді өз ордасына тәуелді етті. 161 ж. Лаошань үйсіндердің Іле-Жетісу өңіріндегі ұлы иозыларға жорық жасауына қолдау көрсетті. Дереккөздер Сілтемелер * Тарих * Ғұндар * Қазақстан
Лаплас теңдеуі

Лаплас теңдеуі — дербес туындысы бар дифференциал теңдеу, үшөлшемді кеңістікте: : болып өрнектеледі, әрі Гельмгольц теңдеуінің жеке түрі болып табылады. мұндағы х, y, z — тәуелсіз айнымалылар, ал u=u (x, y, z) — ізделінетін функция. Физика мен техниканың бірқатар есептері Лаплас тендеуіне келтіріледі. Лаплас тендеуін стационарлық процестегі температура, кеңістік нүктесіндегі электростатикалық өріс потенциалы, облыстағы тартылыс өрісінің потенциалы, т.б. қанағаттандырады. Лаплас тендеуін қанағаттандыратын функциялар гармониялық функциялар деп аталады. Лаплас тендеуін 1761 ж. Л.Эйлер және Ж. Д’Аламбер гидромеханика есептеріне байланысты қолданған. Бұл теңдеу 1782 және 1799 ж. П.Лаплас аспан механикасы мен гравитациялық потенциал теориясына қолданғаннан кейін кеңінен танылды. Соынмен қатар n-өлшемді кеңісіткте де баламасы бар. Бұл жағдайда n екінші туындыларын қосады. Дифференциалдық оператор арқылы былай жазылады : — (Лаплас операторы) — бұл теңдеу (кез келген өлшемде) бірдей былай жазылады Лаплас теңдеуі. Симметриялық қабықшалардағы Лапласа кернеулерді анықтау. Лаплас теңдеуі былайша жазылады: *: мұндағы t - айналма кернеу, m - меридиандық кернеу, h - қабықшаның қалыңдығы, р - газдың қысымы, р m - меридиан қисықтығыньщ радиусы, р t -меридиан доғасына перпендикуляр қалыпты қима қисықтығьның радиусы. Барлық күшті қабықша осіне проекциялап тағы бір теңдеу алуға болады: * F = m мұндағы F-сыртқы күштердің тең әсерлісі. Дереккөздер
Георгий Дмитриевич Латышев

ЛАТЫШЕВ Георгий Дмитриевич (4.11.1907, Ресей, Брянск облысы Бежица қаласы – 3.4.1973, Киев қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1946), профессор (1940), Украина ғылым академиясының корреспонденция мүшесі (1948), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1958). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтын бітірген (1929). Украина (1930–41, 1941–46, 1965–73), Ресей (1953–58) ғыл.-зерт. және жоғары оқу орындарында жұмыс істеді. Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтын ұйымдастырып, оның директоры (1958–65) болды. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері ядролық физикаға (γ-сәулесінің затпен әсерлесуі, ядролық резонанс, γ-дефектоскопия, ядролық спектроскопия) арналған. 1932 ж. К.Д.Си-нельников, А.И.Лейпунский және А.К.Вальтермен бірге КСРО-да тұңғыш рет жасанды үдетілген бөлшектермен атом ядросының жіктелуін жүзеге асырды. КСРО Мемл. сыйл. лауреаты (1949). Дереккөздер Активный осадок радиотория, М., 1960; Спектрометр с двойной фокусировкой, А.-А., 1962 (соавт.); Ядерный магнитный резонанс в проточной жидкости, М., 1964 (соавт.).
Лашық

Лашық — уақытша тұруға арналған шағын баспана. Лашықты көшпелі халықтар көші-қон кезінде уақытша демалатын, қолайсыз ауа райынан қорғанатын тұрақ ретінде пайдаланған. Оны іргесін шеңберлендіре, ұштары жерге қадалған 3 — 4 сырғауыл-сырық басын айқастыра байлап жасайды. Үстіне киіз немесе тері-терсек жабады. Ол жылдам құруға, әрі бұзып жинауға қолайлы. Лашық атауы орыс тіліне “лачуга” болып енген. Солтүстік Американың байырғы халықтары Лашық тәрізді “вигвам” деп аталатын баспананы пайдаланған. Тарихы Вигвамның тарихы еуропалықтар американдық материкке келгенге дейін және тіпті Мая империялары, Инкалар мен Ацтектердің пайда болуынан бұрын басталады. Үй салу технологиясы климатқа байланысты өзгеріп отырды: үндістер Американың солтүстігінде де, оңтүстігінде де - полярлық аймақтардан экваторға дейін мекендеді. Орындау техникасына сүйене отырып, үйді күмбез тәрізді саябақ ретінде сипаттауға болады. Олар үлкен мөлшерге жетті және 30 адамға дейін арналған. Үйдің негізі жұқа икемді бұтақтардан жиналды. Ол ағаш қабығының үлкен немесе кішкентай бөліктерімен жабылған. Осы мақсатта үндістер қарағай мен қайыңды пайдаланды. Құрылым сонымен қатар қамыс, шөп, жүгері жапырақтарымен жабылған. Жоғарғы қабат кейде басқа жақтауымен, сыртқы жағынан, басылған.
Лебедев Борис Николаевич

Лебедев Борис Николаевич (19.3.1899, Ресей, Омбы облысы Борисовка с. — 16.2. 1977, Алматы) — ғалым, түсті және қара металдар металлургиясы саласының маманы, техника ғылымдарының докторы (1953), профессор (1954), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1969). Томск (Ресей Федерациясы) технология институтын бітірген (1924). 1924 — 60 ж. Ресейдегі Орал мен Сібірдің түсті металлургия кәсіпорындарында, Орал политехникалық институтында, Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қаз ҰТУ), Қазақстан ҰА-ның Металлургия және кен байыту институтында қызмет істеді. Негізгі ғылыми еңбектері алтын кентастарын өңдеудің жаңа технологиялық тәсілдерін зерттеуге, жетілдіруге және өндіріске ендіруге арналған. 11 өнертабыстың авторы. Ленин орденімен, “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Константин Борисович Лебедев

Лебедев Константин Борисович (15.1.1927, Ресей, Екатеринбург қ. — 9.5.1992, Алматы) — ғалым, техникалық ғылыми докторы (1971), профессор (1985). Қазақ политехникалық университетін (қазіргі Қаз ҰТУ) бітірген (1948). 1948 — 68 ж. Балқаш кен-металлургия комбинатында, Қазақстан ҰА-ның Металлургия және кен байыту инcтитутында, 1968 жылдан өмірінің соңына дейін “Казмеханобр” институтында жұмыс істеді. Негізгі ғылыми еңбектері сирек металдар (молибден мен рений) гидрометаллургиясының физика-химия негіздерін жасауға арналған. Лебедев АН-21 П мен АН-2116 маркалы ионалмастырғыш шайырлар және активтелген көмірлерді пайдаланып, Балқаш кен-металлургия комбинатындағы молибден өндірісінде шайылмалы күкірт қышқылы мен өзекті (маточный) ерітіндіден рений бөліп алудың сорбция технологиясын енгізді (КСРО Министрлер Кеңесі сыйл., 1984); Зырянов қорғасын комб-нда оның қатысуымен құрамында цианы бар ақаба суларды тазартудың ерекше сорбция-ион алмасу технологиясы КСРО-да алғаш рет енгізілді. “КСРО өнертапқышы” белгісінің иегері. Лебедев 300-ден астам ғыл. еңбектің, соның ішінде 5 монографияның авторы. 23 авторлық куәлік алған. Медальдармен марапатталған. Пайдаланған әдебиет Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Борис Львович Левинтов

Левинтов Борис Львович (26.4.1939 ж.т., Беларусь, Витебск қ.) — металлург, техника ғылымдарының докторы (1986), профессор (1993), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Магнитогорск қаласындағы Тау-кен металлургия институтын бітірген (1961). 1964 жылдан Қазақстан ҰА-ның Металлургия және кен-байыту институтында қызмет етеді. Негізгі ғыл. еңбектері қара және түсті металдар металлургиясына арналған. Левинтовтың басшылығымен металлургия өндірісіне қажетті қиын байытылатын сирек металдар шикізатын алудың физика-химиялық негізі мен технологиясы бойынша іргелі әрі қолданбалы зерттеулер жүргізілді. Темірфосфорлы қорытпаларды орынды пайдаланудың тиімділігі жоғары технол. сұлбалары жасалып, техниканың әр түрлі салаларында өндіріске енгізілді. Құрамында фосфоры бар аса қымбат емес металоморфты қорытпаларды өндіріске енгізуді ұсынды. Жол құрылыс саласына мыңдаған тонна қатты техногенді қалдықтарды қолданудың жаңа бағытын (техноэкология) енгізді. Өндіріске енгізген экономика жағынан тиімді ғылыми еңбектері үшін Левинтовқа Қазақстан Мемлекеттік сыйлық (1982) берілді. Левинтов 250-ден астам ғыл. еңбек жазып, соның ішінде 2 монография 50-ден астам патент пен өнертабыс куәліктерін алған. Шығармалары * Пирометаллургическая переработка редкометального фосфорсодержащего сырья, А.-А., 1987 (соавт.) * Термодинамика фосфидных расплавов на основе железа, М., 1991 (соавт.) * Новое в получении и применении фосфидов и фосфоросодержащих сплалов, А., 1992 (соавт.) Дереккөздер
Легато

Легато(итал. legato, дәлме-дәл – байланыстыра, баяу) – музыкада бір дыбыстан екінші дыбысқа үзіліссіз ұласу арқылы өзара байланысын үзбей орындау. Нотада лига (доға) таңбасымен немесе legato деген сөзбен белгіленеді. Ысқышпен ойналатын шекті аспаптарға арналып жазылған музыкада ноталардың Легато топтамасы бір ысқыш бойында, яки ысқыштың жоғары не төмен қозғалысымен орындалады. Тағы қараңыз * Артикуляция Дереккөздер
Легитимділік

Легитимділік — халықтың үстемдік етіп отырған саяси билікті мойындауы, оның заңдылығы мен шешімдерін растауы. Мемлекеттік биліктің заңдылығы оның легитимділігінен білінеді. Демократия жағдайында мемлекеттік билік легитимді болу үшін мынандай екі шарт қажет: 1. билік халықтың қалауы бойынша қалыптасуы және көпшіліктің еркіне қарай орындалуы керек, яғни, мемлекеттік биліктің иесін тура немесе жанама түрде белгілі бір мезгілге халық сайлауы керек және оның жұмысын бақылап отыруға мүмкіндік болуы тиіс; 2. мемлекеттік билік конституциялық қағидаларға сәйкес жүзеге асырылуы керек. Немістің көрнекті ғалымы Макс Вебер билік басына келудегі легитимділіктің абсолютты түрлері ретінде 3 үлгісін көрсетті: 1. Әдет-ғұрыптық легитимділік ерте заманнан бастап халықтың санасына сіңген, әбден бой үйреніп, дұрыс деп тапқан салт-дәстүрлерге сүйенді. Билік әкеден балаға мирас болып қалып келді, оны жұрт ата-салтымыз деп мойындап отырды (хан, патша, шах); 2. Харизматикалық легитимділік жағдайында өзінің ерекше батырлығымен, адалдығымен немесе басқа үлгілі қабілет-қасиеттерімен көзге түскен адамды басшы етіп жарияланып, халық соған ереді. Халық тек сол көсемге беріліп, соған ғана сенеді (Ганди). Ол адамдар жеке басқа табыну дәрежесіне жетті. Харизма деген сөздің өзі көсемге, мемлекеттік басшының жеке басына табыну деген мағынаны білдіреді. 3. Ақыл-парасатты, құқықтық легитимділік саяси билік салт-дәстүрге немесе тарихи тұлғаға байланысты емес, қазіргі саяси құрылым орнатқан құқықтық ережелерге, тәртіптің ақыл-ойға сыйымдылығына негізделеді. Мұндай легитимділік саяси биліктің пайда болуы және өмір сүруі демократиялық талаптарға сай келе ме, жоқ па, сонымен анықталады. Мемлекеттік құқықтық тәртіп легитимділігінің ең биік дәрежесіне конституция жатады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Раиса Ефимовна Легкунец

Легкунец Раиса Ефимовна (10.5.1938 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Киров ауданы Новоникольск ауылы) – ғалым, химия ғылымының кандидаты (1971). Әл-Фараби атындындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1966). 1966 – 71 жылдары аспирант және ҚР ғылым академиясының Химия ғылыми институтында жұмыс істеген, 1971 – 2002 жылдары ҚазҰУ-дың химия факультетінде аға ғылыми қызметкер болды. Негізгі ғылыми еңбектері үлкен молекулалы қосылыстардың гидродинамикалық қасиеттері мен полимерлердің айқас-талғамды еріткіштер қоспасындағы әрекеті тақырыптарына арналған. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (1986). Сілтемелер * Химия * Ғылым * Қазақстан Дереккөздер
Лейтмотив

Лейтмотив (нем. leіtmotіf — жетекші әуен). 1 Музыкада — қайталанып келіп шығарманың идеялық арқауын құрайтын әуен. Әдетте белгілі бір кейіпкердің, құбылыстың, идеяның сипаттамасы немесе шартты белгісі ретінде қолданылады. 19 ғ-дан бастап Лейтмотив операда, балетте, аспапты бағдарламалы музыкада кеңінен қолданыс тапты. Әсіресе Р.Вагнер операларында Лейтмотивтің күрделі жүйесі муз.-драматург. дамудың негізін құрайды. Лейтмотив 20 ғ. музыкасында өзінің мәнін жоғалтқан жоқ, киномузыканың дамуымен жаңа қырынан көрінді. 2 Әдебиеттануда— Лейтмотив ұғымы әдеби шығармаларда кейіпкердің немесе оқиғаның сипатын ашу үшін үнемі қайталанып келіп отыратын бейнелі ойдың атауы ретінде қолданылады. Лейтмотив қайталана келіп, идеялық, психол. символдық терең мәнге ие болады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Лексема

Лексема(грек. lexіs – сөз, сөз мағынасы) – тілдің құрылымдық бөлігі. Тілдің қазіргі сөздік жүйесін, сөздердің қалыптасуы мен дамуын зерттейді. Сөздің барлық қолданыстарына тән нысандар жиынтығын қамтиды. Лексема терминін алғаш рет 1918 ж. А.М. Пешковский қолданды. Лексикол. тұрғыдан сөз — Лексема мен семеманың бірлігі, айтылуы жағынан сөз — Лексема, ал мазмұны жағынан семема болады. Лексема бір семеманы да (мыс., кеме, ұшақ, оқулық, жарамды), бірнеше семема жиынтығын да көрсете алады, мыс., “нәзік”: а) үзілгелі тұрғандай жіңішке, биязы, ұяң; ә) берік емес, осал, әлсіз; б) сүйкімді, сұлу, көркем; в) жұмсақ, т.б. Әр түрлі семемалардан тұратын бір Лексема омоним болады. Лексема тіл білімінің семасиология, этимология, және стилистика, лексикография сияқты салаларымен байланысты. Ол сөздерді стилист. тұрғыдан топтастырады, әдеби тілде сөз қолдану нормаларын, кәсіби сөз, диалектілер, көнерген сөздер мен жаңа атаулар, сөз тіркестері, терминдер мәселелерін қарастырады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ленгер көмір кен орны

Ленгер көмір кен орны – Шымкент қаласынан шығысқа қарай 35 км жерде. Дербес Ленгер кен орнынан (ауданы 25 км 2 ) басқа, ондағы өнеркәсіптік кен екі көмірлі (Тоғыз және Оңтүстік) және болашақта өнім алуға мүмкіндігі мол 4 алаңға (Оңтүстік (10 км 2 ), Георгиевка (80 км 2 ), Шымкент (60 км 2 ) және Қазығұрт (30 км 2 )) бөлінеді. Жатыс сипаты Өнеркәсіптік алаңдағы 6 қабаттың үшеуінің (негізгі, жоғарғы және төменгі) қалыңдығы 0,9–2 м. Тоғыз бен Оңтүстік алаңдарда да үш қабат бар, олардың негізгі қабатының қалыңдығы 12 м-ге дейін жетеді. Ал Георгиевка алаңынан қалыңдығы 0,8–8,13 м екі қабат (негізгі, жоғарғының астындағы қабаттар) анықталған. Геологиялық құрылымы Ленгер көмір кені 19 ғасырдан белгілі. Көмірлі түзілімдердің жасы алғашқы юра кезеңіне (қалыңдығы 350–500 м) жатады, құрамында 10 көмір қабаты бар, олардың бесеуінің (негізгі, аралық, жоғарғының астындағы І және ІІ, жоғ. қабаттар) жұмыстық қуаты 0,9 м-ден 14,7 м-ге дейін. Қалың қабаттардың құрылысы күрделі (2–3 будадан тұрады). Құрамы Көмірі қарашірінділі (гумустық), қоңыр (маркасы Б3) болып келеді. Орташа күлділігі 18–22%. Көмір құрамында күкірт мөлшері жоғары (3%-ға дейін), өндірілген көмір өз бетінше жануға бейім. Жылу бөлгіштігі 7,3 мың ккал/кг-ға дейін. Кен орны жер асты тәсілімен шахталарда өндіріледі. Дереккөздер