kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кептіргіш

Кептіргіш – материалдан ылғалды буландырып кептіретін құрылғы.Кептіргіш қатты материалдарды кептіруде кеңінен қолданылады. Оның түрлері: конвективті кептіргіш (материал қызған ауамен жанасады), түйіспелі кептіргіш (материал ыстық нәрсенің бетіне тиеді), сәулелі кептіргіш (жылу ыстық нәрсенің бетінен сәуле тарату арқылы беріледі), индукциялы кептіргіш (жылу жоғары жиілікті токтан таралады). Кептіргіш атмосф. қысымда не сиретілген газды ортада, вакуумда не жоғары қысымда (кептіру баяу жүруі үшін) жұмыс істей алады. Құрылымы мен тех. сипатына орай кептіргіш әр түрлі мақсаттарға пайдаланылады. Кесек материалдарды (көмір, кентас, саз, құм, минералды тыңайтқыштар, т.б.) кептіру үшін барабанды кептіргіш, талшықты материалдарды (жүн, мақта, т.б.), көкөніс, жеміс-жидек, зығыр, т.б. заттар үшін таспалы кептіргіш, созылмалы (сағыз тәріздес) және сұйық заттарды (сүт) кептіруде цилиндрлі кептіргіш қолданылады. Дереккөздер:
Қоғамның таза табысы

Қоғамның таза табысы – ұлттық табыстың бір бөлігін құрайтын қосымша өнім құны. Оның құрамына мемлекеттің орталықтандырылған таза табысы мен кәсіпорындардың (заңды тұлғалардың) таза табысы кіреді. Мемлекеттің таза табысын бөлу, қайта бөлу және пайдалану барысында таза табыс екі бөлікке: орталықтандырылған және орталықтандырылмаған таза табысқа бөлінеді. Мемлекеттің орталықтандырылған таза табысына салықтар кіреді. Ол жалпы мемлекеттік мұқтаждарға: экономиканы құрылымдық қайта құруға, кешенді нысаналы бағдарламаларды қаржыландыруға, әлеуметтік аяны қолдауға (денсаулық сақтау, білім беру), ғылыми-техикалық әлуетті еселей түсуге, елдің қорғаныс қуатын нығайтуға, аймақтық және ұлттық саясатты жүргізуге жұмсалады. Кәсіпорынның (заңды тұлғаның) таза табысы – өндіріспен байланысты іс жүзіндегі табыстар (жалданып жұмыс істеуден, кәсіпкерліктен, меншіктен алынған табыстар) мен ағымдағы трансферттер балансы қалдығының қосындысы. Кәсіпорынның (заңды тұлғаның) қарамағында қалған таза табыс күрделі жұмсалымды қаржыландыруға, айналым қаражатын толықтыруға, өндірісті техикалық жетілдіруге, т.б. пайдаланылады. Дереккөздер
Ұлттық педагогика

Ұлттық педагогика, халық педагогикасы — Халықтың ұрпақ тәрбиелеу тәжірибесін зерттеп, ғылыми жүйеге келтіретін педагогика ғылымының саласы. Адамның белгілі бір этносқа тән қасиеті сәби кезінен қалыптасады. Бала өмірінде отбасы тәрбиесі басты рөл атқарады. Отбасы мүшелерінің қарым-қатынасы, бір-біріне көзқарасы, ойлау жүйесі, жүріс-тұрысы, мінез-құлқы – ұлттың анықтаушы, бөлінбес бөлшегі. Ұлттық мінезқұлықтың отбасы қалыптасуында ұлттық тәлім-тәрбие (этнопедагогика) шешуші рөл атқарады. Халық педагогикасының негізіне ұлттық рухани, мәдени мұралар (ою-өрнек, қол өнері, ән-күй, өлең-жыр, т.б.), салт-дәстүрлер, әлеуметтік мінез-құлық нормалары кіреді. Ауыз әдебиетінің үлгілері, оның ішінде мақал-мәтел, өлең-толғау, термелер, жұмбақтар – ақыл-ойды жетілдірудің, батырлар жыры, ән-күй, терме-тақпақ – эстетикалық және ерлік рухта тәрбиелеудің, ертегілер мен аңыздар – адамгершілік мінез-құлықтар мен қарым-қатынасты қалыптастырудың құралы ретінде пайдаланылады. Ұлттық педагогика түрлерінен халықтық идеялар көрініс табады, оның мазмұнын айқындайды. Сөйтіп, жастардың бойына ізгілік, қайырымдылық, достық, батырлық, адалдық, шыншылдық, бауырмалдық, т.б. қасиеттерді сіңіреді. Дереккөздер
Кепіл

Кепіл, кепілзат – 1) азаматтық құқықта: міндеттемелердің орындалуын қамсыздандыру тәсілі; несиегердің қамсыздандырылған кепілмен қанағат табу құқығы. Борышкер міндеттемені орындамаған жағдайда бұл міндеттеме кепілге берілген мүліктің есебінен өтеледі. кепілді иеленуші тұлға кепіл ұстаушы, кепіл нысанын ұсынушы тұлға – кепілберуші деп аталады. Борышкердің өзі де, үшінші бір тұлға да кепілберуші болуы мүмкін. Мүліктің меншіктенушісі не осы мүлікпен шаруашылық жүргізу құқығына ие болған тұлға оны кепілге беруші бола алады. Бейматериалдық құндылықтарды кепілге тек олардың меншіктенушілері ғана береді. Кез келген мүлік, соның ішінде айналыстан алынған мүліктен, кепіл берушінің жеке басымен тығыз байланысты талаптардан (мысалы, өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптардан) басқа заттар мен бейматериалдық құндылықтар кепілге берілетін зат бола алады. Жылжымайтын мүлік кепілі (жер телімдері, кәсіпорындар, үймереттер, пәтерлер, т.б.) ипотека деп аталады. Егер айналыстағы тауарлар (тауардың босалқы қорлары, шикізат, дүмбілзат, дайын өнім, т.б.) кепілзаты болса, олардың жалпы құны кепіл шартында көрсетілген құнынан азаймайтын болған жағдайда кепіл беруші олардың құрамын, заттай нысанын өзгертуге құқылы; 2) қылмыстық іс жүргізуде: бұлтартпау шарасы, яки алдын ала анықтау ісін жүргізушінің, тергеушінің, прокурордың, соттың шақыруы бойынша айыпталушының, сезіктінің келуін қамтамасыз ету үшін айыпталушының, сезіктінің не басқа тұлғаның немесе ұйымның сот депозитіне салатын ақшасы немесе құндылығы. Оны тек прокурордың санкциясымен немесе соттың ұйғарымымен ғана қолдануға болады. кепілдің қабылданғаны туралы хаттама жазылып, оның көшірмесі кепіл берушіге тапсырылады. Кепілдің сомасын осы бұлтартпау шарасын таңдаған орган істің мән-жайына (қылмыстың ауырлығына, айыпталушының мүліктік жағдайына, т.б.) қарай айқындайды. Кепіл салынған кезде кепіл беруші (айыпталушының өзі кепіл беруші болмаса) осы шара таңдалған істің мән-жайымен хабардар етілуге тиіс. Айыпталушы, сезікті алдына ала анықтау ісін жүргізушінің, тергеушінің, прокурордың, соттың шақыруына келмей жалтарған жағдайда салынған кепіл соттың ұйғарымымен мемлекеттің кірісіне айналысқа түседі; 3) мұсылмандық құқықта – өзінің алған қарызын уақытылы төлеп тұратынын растау үшін берешек адамның қарыз берушіге өз қора-қопсысын немесе мал-мүлкінің бір бөлігін белгілі бір мерзімге дейін, яғни алған қарызынан құтылғанша беруі. Кепілге қатысты мынадай талаптар қойылады: екі жақтың өзара келісуі; кепіл жөніндегі келісім жасаушылардың кәмелетке толған және ақыл-есі бүтін болуы; басы азат және өз мүлкіне өзі иелік етуге құқығы бар болуы; кепілге берілетін заттың не мүліктің заңды иесі болуы. Кепілге берілген зат не мүлік қарыз алушыны қарыздан құтқармайды. Өз кезегінде, қарыз алушының келісімінсіз кепілді ұстаушының кепілге берілген затты не мүлікті сатуына рұқсат етілмейді. Тек қарыз алушы қарызын уақытында өтемеген жағдайда ғана кепілге салынған затты не мүлікті сатуға болады. Мұсылмандық құқықта кепіл замана, кафалажәне хауала түрлеріне бөлінеді. Кепіл міндеттемесі куәлардың көзінше ауызекі (кафалада) не куәлардың қатысуынсыз жазбаша (замана мен хауалада) жасалады. Дереккөздер
Кепілдік міндеттеме

Кепілдік міндеттеме — # борышкерден тиесілі соманың уақытылы төленуін қамсыздандыру үшін кепілгер несиегерге беретін құжат. Оның қолданылу күші кепілдік хатта көрсетілген бүкіл сома төленгеннен кейін тоқтатылады; # жеткізілген тауардың (көбінесе, жабдықтың) келісімшарт талаптарына сай келетінін қуаттайтын құжат. Онда сатып алушы пайдалану ережелерін сақтаған жағдайда жабдықтың кідіріссіз жұмыс істейтіні жөнінде жеткізушінің кепілдігі мазмұндалады. Дереккөздер:
Кепілдікті мерзім

Кепілдікті мерзім – тұтынушы өнімді пайдалану, тасымалдау, сақтау және техникалық күтім жасау шарттарын сақтаған жағдайда дайындаушы (орындаушы, жеткізуші, өндіруші) оның белгіленген талаптарға сай келуіне кепілдік беретін мерзім. Дайындаушы осы мерзім бойына бұйымның сапалық көрсеткіштерінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді, ал тұтынушы өнімнің (тауарлардың) ашылған кемшіліктері жөнінде жеткізушіге (сатушыға) кінәрат-талап қоя алады. Сондай-ақ қалпына келтірілген немесе жөнделген бұйымдарға, техникалық ресурсқа, бұйымның қызмет көрсету мерзіміне де осындай кепілдікті мерзім қолданылады. Өнім тұтынушыга табыс етілген сәттен бастап, ал халық тұтынатын тауарлар үшін бөлшек саудада сатылған күннен бастап немесе шығарылған күннен бастап есептеледі. Дайындаушы өзінің кінәсынан болған барлық ақауларды (сәйкессіздікті немесе міндерді) қепілдікті мерзім бойына қосымша төлемсіз жөндейді. Дереккөздер
Кепілді құнды қағаздар

Кепілді құнды қағаздар– мүлікпен (материалдық құндылықтармен) немесе басқа эмитенттердің құнды қағаздарымен қамсыздандырылған құнды қағаздар. Эмиссия аңдатпасында (проспект) тиянақталған міндеттемелерді эмитент орындамаған жағдайда оларды ұстаушылары сатуға құқылы. Дереккөздер:
Қаскей Өтекин

Өтекин Қаскей– қоғам қайраткері. 1900 жылы Солтүстңік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы, Қойтас ауылында туып – 1993 жылы сонда, Амангелді ауылында көз жұмды. * 1919 жылы Омбы гимназиясын бітірген. * 1919 – 1920 жылдары Қойтас ревкомында хатшы болып жұмыс істеді. * 1920 – 1922 жылдары Громогласовка уездік ревкомында хатшы болды. * 1922 – 1923 жылдары Қызылжар қаласында губ. атқару комитетінде қызмет атқарған. * 1923 – 1925 жылдары Орынборда “Еңбекші қазақ” газетінде хатшы. * 1925 – 1937 жылдары Қазақ АКСР-і ОА комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі болып істеді. Мұнда ол жергілікті халықтың өкілдерін жұмысқа тарту, қазақ тілінде іс қағаздарын жүргізуді ұйымдастыру, т.б. мәселелермен айналысты. С.Сейфуллинмен және ұлттық интеллегенцияның көрнекті өкілдерімен тығыз қарым-қатынаста болды. *1937 жылы 29 қарашада тұтқындалып, жалған айыппен сотталып, жаза мерзімін Солтүстік Оралдағы Тавда түрмесінде өткерген. *1947 –1960 жылдары Қызылту ауданында ұжымшарда хат тасушы, жабдықтау бөлімінің бастығы болды. * 1960 жылдан республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер. Өтекиннің өмір жолы жазушы-ғалым Т.Кәкішевтің “Ескірмейді естелік” атты еңбегінде баяндалған. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%BA%D1%81%D1%80_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті.] Дереккөздер
Кепілдік несие

Кепілдік несие– кепілдік ретінде сертификаттар, яки биржаларда жоғары баға белгіленген және ипотекалық шарттар негізінде шығарылған құнды қағаздар немесе жалгерлік шарттар пайдаланылатын кепілдікті несие. Дереккөздер
Кепілпұл

Кепілпұл – міндеттемелерді қамтамасыз ету тәсілдерінің бірі. “Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі” бойынша, уағдаласушы тараптардың бірінің шарт бойынша өзінен есептелетін төлемнің есебінен басқа тарапқа беретін ақшалай сомасы. Шарттың жасалғанын дәлелдейді және оның орындалуын қамтамасыз етеді. Кепілпұл туралы келісім кепілпұлдың сомасына қарамастан жазбаша жасалуға тиіс. Міндеттеме орындалмастан бұрын тоқтатылған жағдайда тараптардың келісуімен не орындаудың мүмкін еместігі себепті кепілпұл қайтарылуға тиіс. Келісімшарттың орындалмағаны үшін кепілпұл берген тарап жауапты болған жағдайда ол екінші тарапқа кепілпұлдың екі есе мөлшердегі сомасын төлеуге міндетті. Бұған қоса, келісімшарттың орындалмағаны үшін жауапты тарап екінші тарапқа, шартта өзгедей көзделмесе, келтірілген залалды да кепілпұл сомасына қоса төлеуге міндетті. Сөйтіп, кепілпұл үш атқарымды: тараптардың келісімшарттық қатынасқа түскендігін айғақтайтын дәлелдемелік атқарымды; келісімшартта көрсетілген баға ішінара төленетін төлемдік атқарымды; тараптардың бірі келісімшарт талаптарын бұзған жағдайда залал шеккен тарап мүддесінің қорғалуын қамтамасыз ету атқарымын орындайды. Дереккөздер:
Керамзит

Керамзит (грек. keramos – саз) – ұсақ түйіршікті, кеуек құрылымды, жасанды жеңіл бетон толтырғыш. Түйіршік өлшемдері 5 – 40 мм болып келеді. Оңай балқитын көпірмелі саз балшықты айналмалы пеште (1100 – 1200С) күйдіру арқылы алынады. Керамзит жеңіл бетонды құралымдар мен бұйымдар, жылу оқшаулағыш толтырма, ыстыққа төзімді бетондар және майламалар дайындауға пайдаланылады. Қазақстанда жергілікті саз жыныстарынан керамзит алу жөніндегі жүйелі зерттеулер 1956 жылдан қолға алынды. 30-дан астам кен орындарының шикізаты зерттелді. 1963 ж. Алматыда керамзит өндіретін тұңғыш цех салынды. Кейінірек Шымкент, Рудный, Целиноград (қазіргі Астана), Атбасарда, сондай-ақ, республиканың басқа да қалаларында керамзит өндіретін з-ттар мен цехтар салынды және оларда орташа тығызд. 400 – 700 кг/м3 болатын керамзит шығарылды. Керамзит -бетонды қабырғалық панельдер (бетонының беріктігі 5 – 10 МПа және орташа тығызд. 850 – 1400 кг/м3) темір-бетон бұйымдары зауыттары мен комбинаттарында шығарады. Дереккөздер:
Қалайы кентастары

Қалайы кентастары — қалайы металы шоғырланған минералдық шикізатом Жер қыртысындағы қалайының орташа мөлшері 0,0006%. Ашық әдіспен алынатын кенқайраңдарда қалайы мөлшері 340 г/м³-ден, жер астынан өндірілетін жағдайда 850 г/м³-ден кем болмауы, ал олардағы металды қабаттың қалыңдығы 1,6 м-ден кем болмауы шарт. Қалайының 17 минералының ішінде металл бөлуі жөнінен маңыздылары – касситерит SnO2 (68 – 78% Sn) пен станнин Cu2FeSnS4 (24 – 29% Sn). Қалайы кентастарының құрамында вольфрам, қорғасын, күшәла, висмут, т.б. элементтердің қоспалары болады. Минералдық құрамы мен түзілу ерекшеліктеріне қарай Қалайы кентастарының түп кендері пегматиттік, касситерит-кварцтық, касситерит-сульфидтік формацияларға ажыратылады, ал кенқайраңдары элювийлі, делювийлі, аллювийлі, көлдік, теңіздік, көмбе және қазба болып бөлінеді. Дүние жүзіндегі қалайы қорының 75%-ы кенқайраңдарда шоғырланған. Қалайы кентастарының басым бөлігі ҚалбауылыНарын, Ертіс аймақтарында, Шу-Іле мен Балқаштың солтүстік-батысында, Көкшетау қыратында, Арқалық, Ұлытау, Тоқырау, Жарма, Шар аймақтарында орналасқан. Бұл өңірлердегі Қалайы кентастарының басты генетик. түрлері: кварцты желілер (44,4%), грейзендер (14,5%), кварц желілі грейзендер (15,2%), қалайылы граниттер, пегматиттер, апограниттер, силикатты-касситеритті сульфидтер. Қалайы кентастарының ірі түпкі кендері мен кенқайраңдары (Ресейде Байкал сырты, Карелия, Сібірдің солтүстік-шығысы, Сихотэ-Алинь, Кіші Хинган), Қытайда, Боливияда, Малайзияда, Индонезияда, Бельгияда, Конгода, Нигерияда шоғырланған. Сілтемелер *Қалайы *Кен Дереккөздер
Мазари-Шариф

Маза́ри-Шари́ф ( Mazâr-e Šarif, — «қасиетті қабір») — Ауғанстанның төртінші ірі қаласы. Балх провинциясының астанасы. Құрт саны — 300600 (2006 жыл бойынша). Қалада ауғандардың барлық ұлттары тұрады—негізінен тәжіктер мен өзбектер, сонымен қатар түрікмендер, хазарлар мен пуштундар. Кең тараған тілдері— дари (тәжіктер мен хазарлар). Шииттер үшін қасиетті орындардың бірі, себебі осында Әли жерленген-ді. 1992 жылдан 1997 жылға жейін қала Дустум генералдың резиденциясы болып келді. 1998 - 2001 жылдары Талибан қозғалысы билігінде болды; тәлібтер қаланы алысымен пуштун емес халықтарды қырған, кемінде 2000 адам мерт болды . 2001 жылы қарашаның 25 түрмеге айналдырылған "Галай-Жанги" (Galai Janghi) фортында Мазари-Шариф маңында тәлібтер тұтқындарымен соқтығыс болып шамамен 700 адам көз жұмды. Мазари-Шариф —діни орталық Мазари-Шариф — ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші; мұсылман шииттері құлшылық етуге жиналатын Ауғанстандағы ірі діни орталық. Балх провинциясының әкімшілік орталығы Мазари-Шариф қаласында орналасқан. Аңыз бойынша Әли халифа қабірі басына 12 ғ-да тұрғызылып, содан болашақ шаһардың іргетасы қаланған. Моңғол шапқыншылығынан қатты қираған діни ғимарат 15 ғ-да Құсайын Байқара кезінде қайта жаңғырды. 19 — 20 ғ-ларда онда жаңа кешенді құрылыс жұмысы жүргізіліп, нәтижесінде ескерткіштің тарихи бөлігі тасада қалды. Мазари-Шариф ортасына қос күмбезді дарбазахана мен көрхана орналасқан ауқымды, күрделі ғимарат. Шеттерін күмбезді шағын құрылымдар қоршаған. Бас пештағынан мұнара шығарылып, толқынды күмбезбен көмкерілген. Қасбеті түрлі-түсті ою-өрнек, құйылмалы тақтатас, майоликамен нақышталған. Ішкі көрінісі мен қабырға әрлеуіне полихромды мөлтек жазба қолданылған. Қасбетіндегі сәндік аркалар ескерткіштің сәулеттік тұрпатына ерекше шырай беріп, дөңгелек күмбезшелермен айшықты үйлесім тапқан. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Кераргирит

Кераргирит, хлораргирит – галогенидтер класының минералы. Химиялық формуласы – AgCl. Құрамында Hg, Br қоспалары болады. Кубтық сингонияда кристалданады. Қаттылығы 2,5; меншікті салмағы 5,6 г/см3; майысқақ, пышақпен кесіледі; түссіз, сұр, қоңырлау, жарықтан түсін өзгертеді. Кераргирит күміс, қорғасын кендерінің тотығу белдемдерінде түзіледі. Кераргириттен күміс алынады. Қаттылығы 1,5—2, меншікті салмағы 5,55, жымдастығы жоқ . Түсі: алғашқы сынған жері түссіз мөлдір, аздан соң сарғылт, көгілдір, кейде қоңырқайлау болады, көбірек уақыт тұрса қараяды (бетіне күміс бөлініп шығады). Кристалл формасында алмазша жылтырайды. Ол майда түрінде балауыз сияқты. Суға ерімейді. Оптикалық изотроп, N = 2,07. Сингониясы куб; гексаоктаэдр формасында. Кристалдық ішкі құрылысы галитке ұқсас. Кристалл түрі куб, бірақ ол сирек кездеседі, көбінесе тұнба іркінді түрінде болады. *Жаратылысы. Кераргирит күмісі бар кендердің тотығатын бетінде, қ ұрғақ климатта кеп кездеседі. Кераргирит күміс айырып алу үшін қолданылады. *Кендері КСРО-да Оңтүстік Уралда (Баймак ауданы), Қазақстан мен Алтайда бар. Шет елдердегі кені Атакамада (Чили), Боливияда, Мексикада, Австралияда бар. Дереккөздер
Кератофир

Кератофир (грек. keratos – мүйіз) – қышқыл эффузивтік тау жынысы. Кератофир альбит, олигоклаз, кейде кварцтан құралады. Құрылымы порфирлі, фельзитті, микропойкилитті, т.б. Менш. салм. 2,61 – 2,67 г/см3. Түсі ашық сұр, ашық жасыл. Құрамындағы альбитпен бірге кездесетін ашық түсті минералдарға байланысты кератофир кварцты, ортоклазды, кварцсыз, цеолиттенген эгиринді болып ажыратылады. Кератофир құрылыс материалы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Кербабаев Берді Мұратұлы

Кербабаев Берді Мұратұлы (15.3.1894, Түрікменстан, Коуки-Зерен ауылы, қазіргі Теджен ауданы – 23.7.1974, Ашғабат) – түрікмен жазушысы, Түрікменстан ҒА-ның акад. (1951), Соц. Еңбек Ері (1969). Әуелі мектеп, медреседе оқып білім алған. Араб, парсы тілін үйреніп, шығыс әдебиетімен танысқан. 1927 – 28 ж. Санкт-Петербург университетінің шығыстану ф-тінде оқыды. К. алғашқы шығарм. қадамын 20 ғ-дың 20-жылдары бастады. 1923 ж. “Тағы да іш” фельетоны, “Ағылшындар жатып атады” атты сықақ өлеңі басылды. “Қыз дүниесі” (1927), “Әдет құрбаны” (1928) атты поэмаларында әйелдердің бас бостандығы мен махаббат тақырыбын жырлады. Кербабаев “Шындық” (1931) әңгімелер жинағын, “Байрам” (1934), “Батыр” (1935) повестерін, “Отанға махаббат” (1941) пьесасын, “Құрбан Дұрды” (1942) повесін, “Мақтымқұлы” (1943) драмасын, т.б. жазды. Кербабаевтың ең көрнекті шығармасы – “Алып адым” (1 – 2-кіт., 1940 – 55, КСРО Мемл. сыйл., 1948) атты романы. К. 1949 ж. “Ақ алтынды аймақтың Айсолтаны” (КСРО Мемл. сыйл., 1951) повесін, “Небат-Дағ” (1957), “Ғажайыппен орнаған” (1965) романдарын, “Құмды тосқауыл” (1969), т.б. шығармаларын жариялады. Қазақ тіліне “Ақ алтынды аймақтың Айсолтаны”(1952), “Алып адым” (1 – 2 кіт., 1963 – 68), т.б. шығармалары аударылған. Дереккөздер :
Кербаланың шөлінде

“Кербаланың шөлінде” (Қисса-и уақиға Кербала хазірет Хұсайын рази Алла анhу) – діни қисса. Алғаш рет қазақ тілінде 1898 ж. Қазандағы “Университет” баспаханасында жарық көрген. Бұдан кейін бірнеше рет (1902, 1903, 1904, 1912, 1914 ж.) қайта басылды. Дастанға 680 ж. Ирактың Куфа шаhарының маңындағы Кербала атты шөлді мекенде болған тарихи оқиға негіз болған. Осы жерде бұрыннан өштес Мағауия мен Әли Әли ибн Әбу Тәлиб халифтердің балалары Йазид пен Хұсайынның арасында кескілескен соғыс өтеді. Аз ғана жолдастарымен күші басым қарсыластар әскерімен ерлікпен шайқаста Хұсайын және оның серіктері түгелдей қаза табады. Бұл қайғылы оқиға Әли әулетіне және оның шиит жақтастарына қатты әсер етеді. Замандастары сол кездің өзінде-ақ, Хұсайынды “Ұлы азап шегуші” деп таныды, ал Кербала шииттердің ең басты қасиетті орнына айналды. Осы оқиғаға байланысты Әли әулетін барынша дәріптеген, Әли мен оның ұлдары өмірін арқау еткен аңыз-әңгімелер, жыр-дастандар пайда болып, жер-жерге тарай бастады. Олар түркі халықтары арасында да кең таралған. Әли Әбу Тәлиб (661) пен халиф Мағауия (680) өлгеннен кейін текетірес олардың ұрпақтарының арасында жалғасты. Дастанның бас кейіпкері Хұсайын Әлидің баласы болса, оның қарсыласы Йазид Мағауияның ұлы. Яғни шығармада тарихи адамдардың есімдері сол қалпында берілген. Сондай-ақ, дастандағы өзге де кейіпкерлердің көпшілігі өмірде болған адамдар. Хұсайын қайтыс болғаннан бес жыл өткеннен кейін Кербала шөлі шииттер құлшылық етіп, сыйынатын қасиетті орынға айналған. Кербалада Хұсайын ибн Әлиге арнап әдемі безендіріліп салынған мазар кешені бар. Діни тақырыптағы дастанды қазақ тілінде баспаға дайындаған Жүсіпбек Шайхысламұлы дастан сюжетінің Стамбұл түріктерінің тілінде жазылған әлдебір кітаптан алынғанын ескертеді. Дастандағы басты мотивтің бірі – жазмыш. Бас кейіпкердің кейбір іс-әрекеті эпостық сюжеттерге ұқсағанымен, шын мәнінде, Хұсайын ең алдымен – дін қайраткері. Яғни Хұсайын – нағыз мұсылман, Алланың құлы. Сондықтан да, ол ислам дінінің жолында шейіт болды деп саналады. “Кербаланың шөлінде” қиссасының бірнеше нұсқасы Орт. ғыл. кітапхана қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Кербезгүл тұқымдасы

‎Кербезгүл тұқымдасы (Alіsmatales) – дара жарнақты өсімдік. Негізінен, Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулері мен Австралияда, сондай-ақ, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Шығыс Африка және Оңтүстік Америкада кездеседі. 13 – 14 туысы, 100-ден аса түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында (тек биік таулы жерден басқа), әр түрлі су қоймаларының жағасында өсетін 3 туысы – жебежапырақ, жұлдызжеміс (Damasonіum), оның 2 түрі кербезгүлтүсті жұлдызжеміс (Damasonіum alіsma) және ұзын жұлдызжеміс (Damasonіum constrіctum); кербезгүл (Alіsma), оның 3 түрі: бақажапырақты кербезгүл (A. plantago-aquatіca), қандауыр тәрізді кербезгүл (А. lanceolatum), Лезель кербезгүлі (A. loeselіі) бар. Олардың биікт. 10 – 80 см. Жапырақтары сабағының түп жағын айнала дегелектеніп орналасады. Ақ гүлдері сыпыртқыгүл гүлшоғырына топталған. Қос жынысты, тостағанша және күлте жапырақшалары – үш-үштен,аталығы – алтау, аналығы – көп. Жатыны – бір тұқымды. Майда жемісшелері жалпақ (тегіс) гүлтабанында сақина тәрізді орналасады. Жәндіктер арқылы тозаңданады. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – құрғақ бір тұқымнан тұратын көп жаңғақша, су және су құстарымен таралады. Кербезгүл тұқымдасы – ондатр мен үйректердің қорегі, тамыры мен сабағы халық медицинасында қолданылады. Шөбі улы болғандықтан мал жемейді. Дереккөздер
Мазер

Мазер — өріс арқылы туындаған сәулелену көмегімен микротолқындарды күшейту; кванттық генераторлар мен АЖЖ диапазондагы кванттық күшейткіштерді көрсететін атау. М-ге сондай-ақ парамагниттік кванттық күшейткіштер, молекулалық генераторлар жатады.“Мазер” (maser) термині ағылшынның мына сөздерінің бас әріптерінен құралған: Mіcrowave Amplіfіcatіon by Stіmulated Emіssіon of Radіatіon. Бұл сөздердің мағынасы: индукцияланған сәуле шығару арқылы микротолқындарды күшейту. Кванттық электрониканың негізгі приборларының бірі; алғашқы Мазерді (аммиак молекулаларының шоғында) 1954 — 55 ж. бір мезгілде Н.Г. Басов, А.М. Прохоров (КСРО) және Ч.Таунс (АҚШ) жасаған. Кейінірек Мазердің парамагнетик кристалда жұмыс істейтін түрлері жасалды. Мазер техникада (әсіресе, ғарыштық байланыстарда), физикалық зерттеулерде, сонымен қатар, жиіліктің кванттық стандарты ретінде қолданылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Кербұлақ (Алматы облысы)

Кербұлақ — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты Шеңгелді ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Қонаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км, ауылдық әкімшілік округ орталығы – Шеңгелді ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км, Қапшағай су қоймасының жағалауынан солтүстікке қарай 7 км-дей жерде, қамыс, құрақ, ши аралас өскен сұр, сортаңды сұр топырақты қуаң далада орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1977 жылы Талғар ауданының тұқым шаруашылығымен айналысатын “Кербұлақ” кеңшарының орталығы болып құрылды. 1997 жылдан оның негізінде Кербұлақта ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдасты. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Өтемақы

Өтемақы Өтемақы # Жеке адамға, азаматтың мүлкіне немесе беделіне келтірілген зиянның, сондай-ақ заңды тұлғаның мүлкіне және беделіне келтірілген зиянның орнын толтыру. Заң бойынша өтемақы төлеу міндеті тікелей зиян келтірмеген адамдарға да жүктелуі мүмкін (мысалы: ата-анасы мен қамқоршы жас баланың келтірген зияны үшін жауап береді; заңды тұлға не азамат өзінің қызметкері еңбек міндетін орындау кезінде келтірген зиянды өтейді). Бірлесіп зиян келтірушілер зардап шегушілердің алдында бірге жауап береді. Басқа біреу келтірген зиянның орнын толтырған адам сол адамға кері талап қоюға құқылы. Бірлесіп келтірілген зиянды өтеген адам зардап шеккен адамға төленген өтемақының осы зиянға ортақтасқан басқаларынан әрқайсысының кінәларына сай мөлшердегі үлесті талап ете алады. Кінә деңгейін анықтау мүмкін болмаған жағдайда үлес тең деп танылады. Өтемақы жеке адам мен мүлікке келтірілген зиян үшін ғана емес, сонымен бірге моральдық зиян үшін де төлеуге жатады; # Еңбек құқығында – жұмысшылар мен қызметшілерге пайдаланылмаған демалыс үшін, қызметкерлерге тиесілі аспаптардың тозғаны үшін, берілмеген арнаулы киім, т.б. үшін төленген төлемақы. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%8B Өсімақы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%8B Төлемақы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B Қаржы Тұрақтылығы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F Санация.] Дереккөздер С. Құлпыбаев
Кергелен

Кергелен – Үнді мұхитының оңтүстігіндегі жанартаулық топарал. Франция иелігінде. Кергелен аралы мен 300-дей ұсақ аралдардан тұрады. Аумағы 7 мың км²-дей. Абсолютiк биіктігі 1965 м. Негізінен, базальттан түзілген. Жерінің басым көпшілігі үстіртті (биікт. 300 – 600 м). Климаты субантарктикалық, суық. Жылдық жауын-шашын мөлш. 1000 мм. Орталық бөлігінде ауданы500 км²-дей ірі мұздықтар бар. Аралдарда тұрақты халық жоқ. Францияның Порт-о-Франсе ғылыми станциясы орналасқан (1950). Кергеленді 1772 ж. француз теңіз саяхатшысы Ив-Жозеф де Кергелен де Тремарек ашқан. Дереккөздер
Идентификатор

Идентификатор (Identifier) - операциялық жүйе немесе программалау тілі элементтеріне атау ретінде қойылатын лексикалық бірлік. Ол берілген бір мәліметке не олардың тобына қойылады, ал өзі латын әріптері мен цифрлардан тұратын, бірақ міндетті түрде әріптен басталатын символдар тізбегінен құралады. Кейбір тілдерде #, &, -, _ тәрізді өзге символдар және ұлттық әріптер пайдаланыла береді. Дереккөздер
Мазурка

.]] Мазурка — поляктың халық биі. Мазовиялықтардың “мазура” сөзіне байланысты шыққан. Екпіні бірде бірқалыпты, бірде өте жылдам өзгеріп отырады. Музыкалық өлшемі: 3/4; М-ны 2 адам шеңбер бойын айнала, өкшелерін ырғақты қағыстармен әсем серпіп, жеңіл қимыл-қозғалыспен билейді. Алғашқыда поляк шаруаларының билері негіз болған Мазурка 19 ғ-да Еуропа елдерінде бал биі түрінде және музыкалық шығармаларда көркем жанр ретінде қалыптасты. Мазурканың ырғағын Ф.Шопен, М.И. Глинка (“Иван Сусанин” операсында”), П.И. Чайковский (“Евгений Онегин” операсында”), т.б. опералық және аспаптық шығармаларында қолданған. Дереккөздер
Қарынсалды (өзен)

Қарынсалды – Ақмола облысының Жарқайың ауданы және Қостанай облысының Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты жерлердегі Торғай су алабындағы өзен. Ұзындығы 94 км, су жиналатын алабы 1750 км 2 . Георграфиясы аулы тұсындағы өзенге қойылған белгі|link=Special:FilePath/Қарынсалды_өзені_Горняк_аулы_тұсында.jpg]] Қарынсалды Державинск қаласынан оңтүстікте 17 км-дей жердегі жазық далалардағы бұлақтан басталады. Терең жыралармен батысқа қарай ағып, Қарынсалды аулының тұсынан өткен соң оңтүстікке бұрылады. Ірілі-ұсақты оншақты саласы бар, ең ірісі Бұтақсай өзені. Ол салалардың бірнешеуі жаз айларында құрғап қалады. Амантоғай ауылының тұсында Ащытасты өзені қосылып, ары қарай Жалдама өзені басталады. Жағасындағы елді мекендер Жағасында елді мекендер көп емес, Тасты ауылдық округіне қарасты Қарынсалды, Горняк ауылдары мен Қаражар қыстағы орналасқан. Гидрологиясы Аңғары көлбеу, ені жоғарғы бөлігінде 8 – 10 м, төмен бөлігінде 0,9 – 1,8 км-ге дейін кеңейеді. Арнасы тік жарлы, биіктігі 2 – 6 м. Қар, жер асты суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы Қаражар ауылының тұсында 1,60 м 3 /с. Суы мал суарға пайдаланылады. Дереккөздер
Керегетас әктас кен орны

Керегетас әктас кен орны - Павлодар облысы Майқайың темір жол стансасынан оңтүстікке қарай 45 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1958-1962 жылдары жүргізілген. Геологиялық құрылымы Кен орнындағы жоғарғы ордовик кезеңінің Жарсор шоғырының қалыңдығы 200-700 м. Алаңда шағын амплитудалы тектоникалық жарылымдар орын алған. Жатыс сипаты Кен денелері туф, құмайттас, тақтатас қабатшалары бар, ішкі құрылысы ұсақ кристалды ашық сұр әктастан құралған. Жарылым маңындағы әктастар мәрмәрға, кей жерлерде шақпақ тасқа айналған. Құрамы Әктастың химиялық құрамының салмақ есебімен орта мөлшері: CaO – 54,6%, MgO – 0,52%, P – 0,006 – 0,01%. Әктастар алюминий, ферросплав өндіруге қажет флюске қосымша шикізат, цемент өндірісінде, құрамында СаО 50%-дан кем әктастар құрылыс материалы ретінде қолданылады. Кен орнын 1957 жылдан бері Павлодар алюминий зауыты пайдаланып келеді. Дереккөздер
Өтеміс қажы ибн Маулана Мұхаммед Дост

Өтеміс қажы ибн Маулана Мұхаммед Дост Өтеміс қажы ибн Маулана Мұхаммед Дост– 16 ғасырдың 2-жартысында өмір сүрген тарихшы, “Шыңғыснаманың” авторы. Хорезмдегі Шайбани әулетіне қызмет еткен ықпалды отбасынан шыққан. Өзі Елбарыс ханның (1512 – 1525) сарайында, қызмет еткен. Сол кезден-ақ қыпшақ даласында билік еткен Шыңғыс хан ұрпақтарының тарихы туралы көптеген мәліметтерді жинап, аңыз-әңгімелерді көп білетіндігімен танылады. Олардың көпшілігі “Шыңғыснамаға” енген. Автордың көптеген мәліметтері соны көрінгенімен, кейбір зерттеушілер (В.В. Бартольд, В.П. Юдин, К.А. Пищулина) оны шындықтан гөрі аңызға жақын, күмәнді деп санайды. Өтеміс қажы шығармаларының зерттеумен Е.Ф. Коль, А.З. Уәлиди Тоған, М.Кафали, Д.Девиз, т.б. айналысты. Шығармалары Утемиш-хаджи, “Чингиз-наме”, А., 1992. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%AB%D2%A2%D2%92%D0%AB%D0%A1%D0%9D%D0%90%D0%9C%D0%90 Шынғыснама.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD Елбарыс хан.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 Шайбани әулеті.] Дереккөздер Бартольд В.В., Отчет о командировке в Туркестан / Соч. т. 8, М., 1973; Валидов А.-З., Восточные рукописи в Ферганской области // Зап. вост. отд. рус. археол. общества, т. 22, ч.2, 1915. І. Өскенбай Дереккөздер
Қасқабұлақ (Абай облысы)

Қасқабұлақ — Абай облысы Абай ауданындағы ауыл, Қасқабұлақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарауыл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 92 км жерде, Ханшыңғыс жотасының солтүстік-шығыс етегінде, Ащысуға құятын Қасқабұлақ өзенінің бойында, Шолақтерек көлдеріне таяу тұста, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Тарихы 1963 жылы тың жерлерді игеруге байланысты қой кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан оның негізінде “Қасқабұлақ” ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылымы Орта, бастауыш мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт бар. Қасқабұлақ арқылы Қарауыл – Семей автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Керей (көл)

Керей – Теңіз көлі алабындағы ағынсыз тұзды көл. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданының солтүстік-батысында орналасқан. Гидрографикасы Теңіз көлінің оңтүстік-батысынан 6 км, Қыпшақ көлінің шығысынан 16 км жерде, теңіз деңгейінен 312 м биіктікте орналасқан. Ауданы 34,7 км 2 (кей жылдары 62,8 км 2 -ге жетеді). Ұзындығы 7,7 км, енді жері 6 км, жағалау бойының ұзындығы 30,3 км, орташа тереңдеңдігі 0,4 м. Су жиналатын алабы 3680 км 2 . Көл шарасы шығысқа қарай таға тәрізді иілген, саяз сулы, түбі тұнбалы. Жағалауы жазық, саздақты. Шығыс жағынан Керей өзені құяды. Көл қар, жауын-шашын, жер асты суларымен толысады. Суының деңгейі сәуірде көтеріліп, қыркүйекте төмендейді. Кей жылдары тартылып қалады. Дереккөздер
Керей (өзен)

Керей – Теңіз көлі алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданының батысынан ағып өтеді. Бастауы Бастауын Ұлытаудың солтүстігіндегі Желдіадыр тауының солтүстік беткейінен алады. Керей көліне шығысынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 3490 км 2 . Негізгі салалары: Талсай, Қарасу, Басыақтұма. Жайылмасының ені 50 – 300 м, иректеліп келетін арнасының ортаңғы, төменгі ағыстарындағы ені 30 – 40 м. Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Жылдық орташа су ағымы сағасында 0,55 м 3 /с. Суы ауыз су ретінде, жайылымдарды суландыруға, мал суаруға жарамды. Алабында жайылмасын көлдете суғару үшін салынған бөгеттер (жалпы су көл. 1,23 млн. м 3 ) бар. Дереккөздер
Қырқу машинасы

Қырқу машинасы Қырқу машинасы, тоқылған маталардың бетіндегі жіп пен талшық ұштарын, түйіндерін, т.б. тегістеп қырқуға арналған. Бұл машинамен мақтадан, жібектен, жүннен, кендірден тоқылған және өріліп тоқылған маталар өңделеді. Қырқу машинасының қалың маталардың өң жағынан, жұқа маталардың теріс жағынан шығып тұратын жіптерді қырқатын түрлері бар. Оның негізгі жұмыс бөлігі — қырқу аппараты. Қырқу машинасының УСД-120 және СПН-120 сериялы маркалары бар. Дереккөздер
Қасқары

Қасқары Қазыбекұлы (1710 – 71) – батыр. Жоңғарларға қарсы соғыстарда көзге түскен. Шапырашты тайпасының асыл руынан шыққан. 1729 ж. он сегіз жасар Қасқары Шамал ханның сақа батыры Боралдаймен (қазіргі Алматы қаласының түбіндегі Боралдай аталатын дөңесте) жекпе-жекке шығып, оны найзамен түйреп өлтірген. Қасқарының бұл ерлігі жоңғар қалмақтарының Жетісудан біржола ығысуының бастамасы болды. Дереккөздер
Керей хұзырхаты

Керей хұзырхаты – Ресей империясы кезінде Ақмола облысы, Ақмола уезі Ереймен, Қаржынкөл болыстарын қоныстанған Керей тайпасы қазақтарының 1905 жылы Ресей империясы Министрлер Кеңесінің төрағасына жолдаған хұзырхаты (петициясы). Қазақстан Республикасының Орт. мемл. архивінде үш хұзырхат сақтаулы. Үшеуі де 1905 жылдың маусым айында жазылған. 13 мыңдай адам қол қойған. Керей хұзырхатында Ресей патшалығының бодандығына өткеннен кейін қазақ халқының шұрайлы жерлері мен су көздерін орыс шаруаларына бөліп беріліп, ал талшығы жоқ тақыр жерлерге қуылып, тіршілігі малға қараған жергілікті халық қатты қиналуда екенін айтады. Бұдан әрі қазақтардың діни мұқтаждықтарының өтелуіне, қазақ жастарының оқу-білім алуына еркіндік беріп, кең жол ашуды, сот және тергеушілердің қазақ тілін білуі керек және дала сотына жергілікті халықтан да ақылдас серік (присяжный) сайлаған жөн деп сұрайды. Ресей Думасына қазақ халқының мүддесі мен құқын қорғау үшін қазақтан сайланған депутаттар қатысуы қажет деген талап-тілектер де бар. 1914 ж. Санкт-Петербургте өткен Ресей мұсылмандарының съезінде осы хұзырхатта жазылған мәселелердің қайта сөз болуына қарағанда Керей хұзырхаты көтерген мәселелер аяқсыз қалса керек. Керей хұзырхаты 20 ғ. басындағы Қазақстандағы саяси ахуалды, өмір тынысын айқын сипаттайды. Дереккөздер:
Қате

Қате – белгілі бір мезетте жүзеге асқан істің, құбылыстың уақыт өткен соң теріс болғанын аңғартатын ұғым. Қате адам санасында қалыптасқан ережелердің, заңдылықтардың қарама-қайшы келуін, ойдың немесе іс-әрекеттің ақиқатпен үйлесім таппағанын білдіреді. Қате – адамның іс-әрекетіндегі жаңылыс, белгілі бір шешім қабылдаған кезде дұрыс жолдан ауытқу. Кез келген адамның ойлану, пікір айту, дәлелдеу барысында логика заңдарының бұзылуы да Қателердің пайда болуына әкеледі. Тағы қараңыз *Логикалық қателер Дереккөздер
Қырлы төсті құстар

Қырлы төсті құстар — желпуіш құйрықты құстардың отряд үсті тобы. Негізінен, олар 28 — 30 отрядқа жіктеледі. Қырлы төсті құстар жер шарының барлық аймақтарында кеңінен таралған әрі олардың түр құрамы да сан алуан. Оларды жыл маусымдарындағы тіршілік әрекеттерінің ерекшеліктеріне байланысты жыл құстары, көшпелі құстар және бір орында қыстап шығатын (қоныс аудармайтын) құстар деп бөледі. Тіршілік ететін табиғи ортасына байланысты орман құстары, су-батпақты жердің құстары, ашық далалы жердің және теңіз құстары, т.б. деп бөлінеді. Қырлы төсті құстарды кейде жалпақ төс сүйектеріне байланысты кәдімгі ұшатын құстар деп атайды. Ірі жабын қауырсындарының мүйізді өзегінің екі шетінде тұтас пәрі (желпуіші) болады. Түтікті жіліктерінің ішінде ауа болатындықтан сүйектері жеңіл. Толарсақ сүйектері тұтасып жіліншік сүйегіне (цевка) айналған. Иық белдеуінде жауырын, қарға (коракоид) сүйектері жеке сүйектерден тұрса, бұғана сүйектері өзара қосылып кеткен әрі жақсы дамыған. Құстардың бұл тобы ұшуға бейімделгендіктен бұлшық еттерінің негізгі бөлігі төс сүйегі қырының екі жағында шоғырланған. Әсіресе, ұшқан кезде қанатын түсіретін кеуде (көкірек) бұлшық еттері, құстың жалпы салмағының 20%-ына сәйкес келеді. Оның астыңғы жағында орналасқан бұғана асты бұлшық еттері кеуде бұлшық еттерінен едәуір кіші, ол құстың қанаттарын көтеру қызметін атқарады. Қыран құстардың төс сүйегінің қырын құсбегілер ер сүйек деп атайды. Сол арқылы құсбегілер қыран құстардың алғырлығын, қоңдылығын анықтайды. Дереккөздер
Өтетілеу Қасқаұлы

Өтетілеу Қасқаұлы Өтетілеу Қасқаұлы (1690 – 1786) – би, 1731 жылы 10 қазанда Ырғыз жерінде, Кіші жүздің Ресей бодандығын қабылдайтындығы туралы ант беріп, қолын қойған 27 бидің бірі. Кіші жүз құрамындағы жаппас тайпасының жылкелді руынан шыққан. 1738 жылы 3 тамызда Ресейге барған Ерәлі сұлтан елшілігінің құрамында Өтетілеу би де болған. 1749 жылы Ресей патшайымы Елизавета Петровнаның жарлығымен Өтетілеуге тархан атағы берілді. Өтетілеу би айтты деген адамгершілік хақындағы өсиет сөздер ел ішінде көп сақталған. Оның ұрпақтары бүгінде Қостанай, Қызылорда облыстарында тұрады. Дереккөздер Қазақстан тарихының материалдары, А., 1948; Казахско-русские отношения в 16 – 18 вв., т. 1,2, А.-А., 1964. Т. Дайрабай
Керексурлар

Керексурлар, Керексур обалары – Орталық Азияның шығыс аймақтарында ежелгі дәуірден сақталған ескерткіштердің ортақ атауы. Негізгі таралу аумағы Батыс Моңғолияны және оған жапсарлас Тыва Республикасы мен Алтай Республикасының кейбір өлкелерін қамтиды. Орыс ғалымдары В.В. Волков, Э.А. Новгородова, Ю.С. Худяков зерттеген. Аз зерттелген, құрылымдық жағынан күрделі жәдігерлер қатарына жатады. Керексурлар тобы, негізінен, үш түрлі құрамдас бөліктердің үлкенді-кішілі шоғырынан құралады. Мұның ішінде Керексурлардың өзіне оба тәріздес үйілген, не ортасының көп жері ашық қоршау түріндегі дөңгелек, төрт бұрышты, шаршы пішіндес құрылыстарды Керексурларға жатқызады. Айналасына бірнеше, көбінесе, ондаған, сирек жағдайда жүздеп саналатын кішкентай (диам. 2 – 3 м) обалар немесе дөңгелек қоршаулар кейде ретсіз, кейде белгілі бір жүйемен орналасады. Осы құрылыстар алып жатқан алаңның шеттерінде, кейде өне бойында үлкен бұғытастар жекелеп те, тізбектеле де орнатылған. Бат. Моңғолиядағы Хубсугол аймағының Архангаймен шекаралас өлкесіндегі ғұрыптық ескерткіштер тобының алып жатқан аум. 100-120 м. Мұның дәл ортасында аум. 25-50 м, шығыс, оңт. шетінде 2 үлкен бұғытасы бар төртбұрышты қоршау түріндегі Керексурлар орналасса, қалған жерін диам. 2 – 3 м жүздеген кішкентай обалар алып жатыр. Қазылған бірнеше шағын обаның астынан жылқының бас сүйектері мен тұяқтарының шығуы бұлардың құрбандық шалу барысында үйілген ғұрыптық орындар екенін көрсетеді. Осы аймақтағы Зуны-Гол Керексурлар тобын 2 шаршы пішіндес үлкен қоршау, ондаған шағын тас шеңберлер мен 9 бұғытас құрайды. Үлкен керексурлар тобында адам жерленген обалар бар. Адам мүрдесі оба астында жер бетіне жақын орнатылған тас жәшіктерге қойылған. Нақты мерзімдік кезеңі анықталмаған. Ғалымдар керексурлар ды қола дәуірінің соңғы кезеңі мен сақ дәуірін алып жатқан ұзақ уақытпен жалпылап мерзімдейді (б.з.б. 9 – 7 ғ-лардан бастап б.з.б. 3 ғ-ға дейін). Керексурлар дың Орталық Азия көне тарихы мен мәдениетін, түркілердің шығу тегін зерттеуде аса зор мәні бар. Археологиялық зерттеулер бойынша, Моңғолияның барлық территориясы б.з.б. 1-мыңжылдықта батыс және шығыс болып шамамен Хангай, Хэнтэй тауларының шығысында ажыратылатын 2 үлкен этномәдени бөліктен тұрды. Шығ. Моңғолияда өркендеген қақпа тас қабірлер мәдениетін ғалымдар кейінгі моңғол тілдес халықтардың ата-бабаларымен байланыстырады. Керексурлар мен бұғытастар мәдениеті тараған Бат. Моңғолияны бет әлпеті жағынан еур. нәсіліне жақын мүлдем басқа тайпалар қоныстанған. Бурят ғалымы, археолог П. Коновалов осы мәдениетті құраған көне тайпалардың кейінгі түркілердің ежелгі аталарына қатысы бар деген пікір айтады. Дереккөздер
Қырлышөп

Қырлышөп – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Сипаты Сабағы биік, шалғынды тау бөктерлері мен далаларда, ормандарда және бұта араларында өсетін 4 түрі бар. Тамырлары жуан. Сабақтары доға тәрізді иіліп келген, кейде тік өседі. Биіктігі 30 — 100 см. Жапырақтары топтаса немесе кезектесе орналасады. Гүлдері түтік тәрізді 1 — 4-тен жапырақ қынабынан жетіледі, қос жынысты, ақшыл — жасыл кейде күлгіндеу түсті келеді. Түзу әрі қысқа немесе аздап ұшы майысқан 6 тісшелері болады. Аталықтары 6, гүл серігінің түтігіне жабысып, одан көрінбейді. Гүл аналығы ұзын жіңішке аналық мойнынан және 3 қалақты аналық аузынан, 3 ұялы жатынынан тұрады. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жеміс — жидек, 1 — 9 тұқымдары бар. қырлышөп — әсемдік үшін де өсіріледі. Дереккөздер
Керемет квелеция

Керемет квелеция(Queletіa mіrabіlіs) – базидиомицеттер класы, гастеромицеттер қатарына жататын жоғары сатыдағы саңырауқұлақ. Қазақстанда Алматы және Қызылорда облыстарының саздақ топырақты жерлерінде ғана ұшырасады. Жемістік денесінің биіктігі 25 см-дей. Оның ұшындағы шоқпар тәрізді басының ені 3 – 7 см. Керемет квелецияның жұқа сыртқы қабығы (экзоперидий) біртіндеп түсіп қалады да, тек басының жемістік денесіне бекіген жерінде ғана жаға тәрізді сақталып қалады. Басын жауып тұратын ішкі қабығы (эндоперидий) қалың, қатты болады. Ол қатты шытынап бөлшектерге бөлініп түседі де, төменгі дөңес бөлігі сақталып қалады. Аяқшасы жуан, биіктігі 16 – 19 см, ені 3 – 4 см, цилиндр тәрізді келеді. Аяқшасы бастапқы кезде етжеңді, әбден піскен кезде ағаштанып кеуіп, талшық сияқты болады. Споралары мамыр – шілде айларында жетіледі. Керемет квелеция – тағамға жарамсыз саңырауқұлақ. Өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Александр Фёдорович Керенский

Керенский Александр Федорович [22.4 (4.5.) 1881, Ресей, бұрынғы Симбирск қаласы – 11.6.1970, АҚШ, Нью-Иорк] – Ресейдің саяси қайраткері, Уақытша үкімет басшысы. Дворян отбасында дүниеге келген. Бала кезінде әкесі Түркістанда қызмет атқарып, ол Ташкент гимназиясында оқыған. 1904 ж. Санкт-Петербург ун-нің заң ф-тін бітіргеннен кейін адвокат болып жұмыс істеді, Вольск қ-нан (Саратов губ.) ҚV-Мемл. думаға (1912 – 17) депутат болып сайланып, трудовиктер фракциясын басқарды. 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін Санкт-Петербург жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі төрағасының орынбасары, Мемлекеттік думаның Уақытша комитететінің мүшесі, Уақытша үкіметтің юстиция министрі (наурыз – мамыр), соғыс және теңіз министрі (мамыр – қыркүйек), 8 (21) шілдеден министр-төраға, 30 тамыздан (12 қыркүйек) – Жоғ. бас қолбасшы қызметтерін атқарды. 1917 ж. маусым – шілде айларында ереуілге шыққан жұмысшыларды жазалау мен большевиктер партиясын қудалауды ұйымдастырды. 1917 ж. 25 қазанда (7 қараша) болған Қазан төңкерісінен кейін майданға қашып барып, ген. Д.Красновпен бірге Кеңес өкіметіне қарсы бүлік ұйымдастырды. Бүлік талқандалғаннан кейін Донға, 1918 ж. Францияға қоныс аударды. 1940 жылдан өмірінің соңына дейін АҚШ-та тұрды. Шет елде жүріп, ақ эмигранттардың Кеңес өкіметіне қарсы жұмыстарына белсене араласты, “Дни” газетінің редакторы болды (1922 – 32). Бірнеше естелік кітаптар жазды. Керенский 1916 ж. Мемл. дума депутаты ретінде, Ташкентте, Әндіжанда іссапармен болды, Санкт-Петербургте қазақ халқы өкілдерімен кездесіп тұрған (негізінен, М.Шоқай арқылы). Уақытша үкімет мүшесі, басшысы ретінде Уақытша үкіметтің Түркістан к-ті мүшелерімен (Шоқай, Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев, т.б.) қызмет бабында араласып тұрды. Шет елде Шоқаймен, Зәки Уалиди Тоғанмен жақын қарым-қатынаста болды. Керенский туралы Шоқайдың сыни-талдамалы мақаласы бар. Дереккөздер:
Кереңдік

Кереңдік — дыбыс есту қабілетінің нашарлауы немесе мүлдем естімеуі. Құлақ мүкістігін кереңге жатқызуға болмайды. Керең туа және жүре пайда болған деп бөлінеді. Туа пайда болған кереңдік тұқым қуалап, ұрық эмбрионының іштегі дамуы кезінде есту анализаторының немесе туу кезінде оның бөліктерінің зақымдануынан болады. Сондай-ақ, жүкті әйелдердің түрлі жұқпалы аурулармен науқастануы, улануы да әсер етеді. Жүре пайда болатын кереңдік адамның түрлі ауруларға (миқұрт, қызамық, мерез, құлақ аурулары, қан құйылу, кездейсоқ жарақаттану т.б.) шалдығуынан болады. Кейде жүрек қан-тамыр аурулары, атеросклероз, гипертония аурулары, ұзақ айқай-шу, т.б. құлаққа әсер етуі мүмкін. Мамандыққа байланысты (сүңгуірлер, қопарылыс жасайтын жұмысшылар) қауіпсіздік техникасын сақтамау да кереңдікке шалдықтыруы мүмкін (қ.Кәсіби аурулар). Бұл кеселден сақтану үшін оны туғызатын түрлі құлақ ауруларын асқындырмай дер кезінде емдеу керек, кәсіпорындарда санитариялық-гигиеналық ережелер сақталуы қажет. Құлақтың дыбыс қабылдауын қалпына келтіру үшін дыбыс зорайтқыш, есту аппараты пайдаланылады. Дереккөздер
Керқұлан

Керқұлан – тақтұяқты сүтқоректілердің жылқылар тұқымдасына жататын жабайы жылқы түрі. Кейде оны жойылып кеткен тарпаң жабайы жылқысының түр тармағы деп те есептейді. Денесінің ұзындығы 230 см, шоқтығына дейін биікт. 130 см, салм. 300 кг-дай. Биелері айғырларынан кіші. Денесін бозғылт қызыл сары түк басқан, жон арқасында ұзына бойы созылған жіңішке түкті белдік тәрізді қарақошқыл жолағы болады. Керқұланды 1878 ж. Орталық Азияға жасаған саяхаты кезінде Н.М. Пржевальский Қытайдағы Жоңғарияның шөлді аймағынан кездестіріп, терісі мен бас сүйегін Ресейге алып келген. Оны зерттеген орыс ғалымы И.С. Поляков (1845 – 1887) мұның жабайы жылқының жеке түрі екенін анықтап, Н.М. Пржевальскийдің құрметіне “Пржевальский жылқысы” деп атаған. Сақтап қалуға әрекет 19 ғ-ға дейін керқұлан Қазақстанның, Моңғолияның, Қытайдың құрғақ далалы, шөлейтті-шөлді аймақтарында кең таралған. Жылқы малының білгір маманы, қытайлық қазақ ғалымы М.Қалиасқарұлының “Қазақтың жылқы шаруашылығының шежіресі” деген кітабында Керқұланға мынадай сипаттама берген: “Тұрқы 2 м, биікт. 1,5 –1,3 м, мойны қысқа, әрі жуан, жалы – тік, қысқа әрі сирек, қайратты келеді. Басы үлкен, кеңсірігі жалпақ. Танауы, астыңғы ерні мен иегіне сояуша түк өседі. Құлағы қысқа, қалың, ұшында жарты ай тәрізді ойығы болады...”. Керқұлан – өте қағылез сақ жануар. 10 – 20-дан топтанып үйір құрады. Қыс мезгілінде шағын үйірлер бірігіп қос құрайды. Олар бетеге, ақшөп, теріскен, итсигек, сексеуіл, ермен, жыңғыл, тасбүрген, селеу, дүзгенді, т.б. сүйсініп жейді. Керқұлан, көбінесе, қақ суларын ішеді. “Қағынан жеріген құлан қаңғырып өлер” деген қазақтың дана сөзі соған байланысты айтылған. Қазақстанда 1868 – 71 ж. Керқұлан ның Іле мен Қаратал өзендерінің аралығында, Ертіс өңірінде таралғандығы туралы да мәліметтер кездеседі. Бірақ 20 ғ-дың 60 – 70-жылдарынан кейін керқұлан қазақ даласында мүлде кездеспеген, кейін Қытай мен Моңғолия жерінен де біржола жойылған. Қазіргі кезде керқұлан дүние жүзінің кейбір зоол. бақтарында ғана сақталған. Керқұландарды сақтап қалу және көбейтіп, бұрынғы тарихи таралған аймақтарына қайта жерсіндіру шараларын жүргізу мақсатында Нидерланд мемлекетінде арнайы қор құрылды (1977). Керқұландарды қайта жерсіндіру жұмыстары Моңғолия жерінде де қолға алынған. Мюнхен зоол. бағында (Германия) керқұландарды қорғау, санын көбейту жұмыстары жүргізілуде. 2002 ж. осы бақтың директоры В.Хеннинг Алматыға арнайы келіп, Алматы зоологиялық бағынан таза қанды керқұлан ның “Липа” атты биесін Мюнхенге алып кетті. Керқұлан Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Керме

Керме – 1) үй жанындағы тұқым қабылдайтың ағаштардың (діңгектердің) арасына керіп байланған арқан; оған қонақтар мініп келген көліктерін байлайды, таң асатын, суитын аттарды басын жоғары қаратып байлап ұстайды. Көбінесе, адам көп жиналатын той-томалақта, ас берілетін кезде қолданылады. Жуылған кірді, тері-терсекті, жас етті кептіру үшін де пайдаланады; 2) құс қондыратын арқан. Түзден ұсталған тағы бүркітті шаршатып, ұйқысын қашырып көндіктіру үшін, оған томаға кигізіп, бірнеше күн бостау керілген арқанға қондырып ұстайды. Құс қозғалған сайын арқан ырғалып, бүркітті шаршатып, баулуға еріксіз көндіктіреді. Дереккөздер