Ороктар

Ороктар (өз атауы – ульта, ульча) – Ресей Федерациясындағы Сахалин аралының шығысын мекендейтін шағын халық. Саны және орналасуы Бүкіл тарихта бұл этникалық топтың саны 773-тен 350 адамға дейін болды. Ороктардың нақты саны туралы алғашқы мәліметтер 1897 жылға қарай 749 адам болды. Дәл осындай деректерді А.И.Крушанов өзінің «КСРО Қиыр Шығыстың алғашқы қоғам дәуірінен ХХ ғасырдың 80-жылдарына дейінгі тарихы» кітабында келтіреді. Алайда 1920 жылдардың өзінде бұл халық өкілдерінің саны екі есеге жуық қысқарды. Ал, 1989 жылғы санақ бойынша, Майя Черемисина мен Алена Тазранованың «Сібірдің байырғы халықтарының тілдері» кітабында Ресейде небәрі 190 Орок өмір сүрген. Ал 2002 жылғы халық санағы Ороктар санының өскенін көрсетті, ол кезде олардың саны 346 адамға дейін өсті. Ороктардың көпшілігі қазір Сахалин облысының аумағында тұрады. Бұл туралы Алексей Журавский де «Ресей халықтары: мәдениеттер мен діндердің атласы» кітабында жазады. «Ульта Сахалин: Кішкентай халықтың үлкен мәселелері» басылымының авторы Л.И.Мисонованың айтуынша, Ороктардың көпшілігі Сахалин аралының Ногликси және Поронай аймақтарында тұрады, сәйкесінше 132 және 144 адам. Сонымен қатар, ороктар Жапонияның Хоккайдо аралында кездеседі. Бірақ Хоккайдодағы қауымдастық соңғы уақытқа дейін 20 адамды ғана құраған. Тілі Орок тілі тунгус-манчжур тілдер тобына жатады. Қазір Сахалиндік ороктардан 64 адам өз тілін сақтаған, ороктардың барлығы да орыс тілінде сөйлейді. Ороктар тілі жағынан туыс және мәдениеті жағынан Амур өлкесінің тунгус-манчжур халықтары – нанайлар, ульчтар, орочтар, үдэгейлермен жақын. Қазіргі уақытта орок тілі жойылып бара жатқан тіл деп атауға болады, өйткені ол күнделікті қарым-қатынас үшін пайдаланылмайды. Діні XIX ғасырдың аяғында Православие миссиясының күш-жігерінің арқасында ороктар христиан дінін қабылдады. Олар жақын маңдағы шіркеулерге барды, көптеген діни қызметкерлер берген иконалар сақталды. Дегенмен, сонымен бірге олар бұрынғы анимистік идеяларын сақтап қалды, жануарлардың, өзендердің, тайгалардың рухтарын қастерлеп, оларға сәтті аң аулауды, жақсылық пен денсаулықты сұрады. Тайгаға аң аулауға тоқтаған олар осы жердің рух иесіне, тайгадағы өрт ошақтарының иесіне емделіп, сәтті аң аулауды өтінген. Олар тұмарлардың, амулеттердің және әртүрлі сиқырлардың күшіне сенді. Орок шаманизмі өзінің негізгі белгілері бойынша Ульчке жақын. Тарихы XIX ғасырдың ортасына қарай екі аумақтық топ құрылды. Солтүстігінде Солтүстік Сахалиннің ортаңғы бөлігі, аралдың оңтүстік бөлігінде Терпения шығанағынан Анива шығанағына дейін айндармен бірге тұратын 12 орок елді мекендері болды. Оңтүстік және солтүстік топтардың мәдениеттерінің қалыптасуында көп нәрсе басқа байырғы халықтармен – нивхтармен, айндармен, амурлықтармен байланысты болды. XIX ғасырдың ортасынан бастап бірегей жергілікті бұлғынды жинау үшін Төменгі Амур тұрғындары Ороктармен бұрыннан келе жатқан байланыстарды сақтай отырып, Сахалинге жыл сайын келеді. Кейбір амурлық аңшылар орок әйелдеріне үйленіп, Сахалинде қалды. Дәл сол кезеңде солтүстік топ Амурға, ульчтар қоныстанған аймаққа көшті. Кәсібі Солтүстіктегілер бұғы бағумен, аңшылықпен, балық аулаумен, теңіз терісін аулаумен айналысты. Бұғы шаруашылығы негізінен көліктік бағытта болды, оларды нартқа жегіп қыста тайгаға аңға барды, әр отбасы 20-30 бас үйір бұғы ұстады. Олар садақпен, найзамен, кейінірек – атыс қаруымен – аюға, солтүстік бұғыға, тұзақпен – бұлғынға, қақпанымен – басқа ұсақ жануарларға, арбалетпен (дэнггурэ) – түлкі, аң аулады. Көктемнің басталуымен олар Сахалиннің шығыс жағалауына көшіп, күзге дейін осында тұрды. Олар итбалықтарды, ала итбалықтарды, әсіресе албырт балықтарды аулады. Теңіз жануарларын гарпундармен, білігі өте ұзын - 15 м-ге дейін найзамен (дарги) және саптамамен (лахумен) ұсталды. XIX ғасырдың аяғынан бастап атыс қаруы теңіз өнеркәсібінде де кеңінен қолданыла бастады. Балық аулау үшін әр түрлі торларды (адули), қармақтарды (лочо, умбу) және найзаларды (падари, дегбо) пайдаланды. Қыста кептірілген балық (юкола), балық майы, орман және теңіз жануарларының еті сақталды. Теңіз жануарларының майын қыста балауыз шам ретінде жарықтандыруға, ал терісін киім мен аяқ киім тігуге пайдаланды. Сонымен қатар олар терушілікпен де айналысты. Алғашында оңтүстік ороктарда аздаған бұғылар болғанымен, уақыт өте келе олар бұғыларды ұстамайды. Олардың негізгі кәсібі балық аулау, теңізде аңшылық және тайгада қол шанамен және бір-екі итпен аң аулау болды. Теріге айырбас жасап ұн, жарма, маталар, металл құралдар (пышақ, ара, найза), атыс қаруы мен оқ-дәрі алды. Тұрмыс салты салты Әдет ғұрпы Ороктар көп ұрпақты патриархалдық отбасылар болды. Қалыңдық үшін ақы төлеу әдетке айналған. Міндетті түрде қалыңмал төлемінің құрамына тамақ дайындауға арналған қазандықтар кірді. Үйлену тойын ерте көктемде немесе қыста жасалды, өйткені дәстүр бойынша үйлену көлігі нартаға тартылған бұғылармен жүруі керек. Қалыңдық үйден шыққан кезде "қазанды таптау" рәсімі өткізілді, қыз төңкерілген қазандарға аяқ басу керек, олардың бірі қыз жасауына, екіншісі ақы төлеміне арналған қазан. Ороктар арасында аю культі кеңінен танымал. Бұл жануар тайгада ұсталып, өлтірілгенде, олар оны ауылға әкеліп, аңға салтанатты жиналыс ұйымдастырады. Денесін жерге жатқызып, тұмсық алдына түрлі ыдыстар қойылды. Егер орманда аюдың қонжығын ұстау мүмкін болса, оны ағаш үйде 2 жылға дейін өсірді, содан кейін бірнеше күнге созылған аю фестивалі өтті. Мереке аюдың баласын садақтың жебесімен өлтірумен аяқталды. Ороктар аңның етін салтанатты түрде жеп, содан кейін сүйектерін жерлейді. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Ороктар, әдетте, көп жылдар бойы шағын жазғы және қысқы қоныстарда өмір сүрді. *Жазғы қоныстары (каура) - көлбеу ұштары бар ірі қылқан жапырақты ағаштардан жасалды. Бірнеше метр қашықтықта 2 бөрене штативі орналастырылады, үстіне көлденең ағаш қойылды, одан жерге дейін көлбеу тіректер қабырғалардың жақтауын құрайды, оны қылқан жапырақты ағаштардың қабығымен жабады. Каураның айналасында шаруашылық құрылыстар салынады – қадалардағы сарайлар( далу), қоймалар, қадалардағы платформалар және т.б. *Қысқы қоныстары (каундау) - конус тәрізді чум болды, негізгі құрылымы бөренелерден жасалған үштаған болды. Шеңберде (диаметрі 6 м дейін) жіңішке сырықтар бекітілген. Жоғарыдан шатырларға итбалық, бұғы терісі, балық терісі, қайың қабығы жабылған. Ортаға ошақ қойылды. Қыста солтүстік ороктар бұғылармен бірге тауға қатпайтын өзендердің жоғарғы ағысына көшіп, сол жаққа апарып, қайтадан чумдарын орнатқан. Қыс мезгілі біткен соң оларды бөлшектеп, дөңгелетіп орап, өзімен бірге алып кететін. Қыста ороктардың екі тобы да қайың қабығымен жабылған төбесі бар төртбұрышты қаңқалы үйлерді пайдаланды (мұндай ғимараттар амур халықтары арасында кеңінен танымал). Көшіп келе жатқанда уақытша конустық тұрғын үйлер (аудау) тұрғызылды. ХХ ғасырдың басынан бері ороктардың дәстүрлі тұрғын үйлерінің орнына орыстар мен эвенктер кеңінен пайдаланатын темір пешпен жылытылатын үйлер пайда болды. 1930-1940 жылдары колхоздар ұйымдастырылып, ороктар да айналасындағылар сияқты ағаш үйлерде, газдандырылған, электрлендірілген, радиомен жабдықталған ауылдарда тұра бастады. Дәстүрлі киімдері Ороктардың дәстүрлі киімдері көршілерінің, нивхтардың және Төменгі Амурдың басқа халықтарының киіміне жақын. Оны жасау үшін ороктар балық терісін, жануарлар терісін (әсіресе итбалық пен бұғы) пайдаланды. Ежелгі заманнан бері матадан тігілген киімдер де кең таралған. Ерлер мен әйелдер матадан, балық терісінен, теріден (маусымға байланысты) тігілген қысқа шалбар (пэру), жазғы мата халат (покто) киген. Әйелдердің киімдерін кестемен, ал етегін металл кулондармен (ачика) әшекейленген. *Балық терісінен тігілген киімдер (вэлтэли, уттэури) тек қарттардың жадында сақталған. Ороктар көптеген киімдерді жәрмеңкелерден сатып алды, кейде оларда жібектен немесе барқыттан жасалған бұйымдар да болды. ХIХ - ғасырдың аяғында матадан орыс тігісінен тігілген ерлердің улбаху көйлектері кең тарады. Якуттардан астарлы матадан жасалған шапандар (лэбэ, кауракту) сатып алынған. Кейін оларды орок әйелдері өздері жасай бастады. *Аңшылардың аңшылық киімдері - итбалық терісінен тігілген күртеше (пэтэге), тізеге дейінгі белдемше (хоссэ). Қыста ерлер киімнің астына бұғы терісінен тігілген көкірекше (ауту, даллу) киетін. Күзгі тон (сун) жабайы киіктің, әйелдердікі бұлғынның, түлкінің табанынан тігілген. *Бас киімдері - Әр түрлі тігісті және бұғы жүнінен жасалған, капор (қалпақ) тәрізді формада болды. *Аяқ киімдері - теңіз жануарының терісінен, балық терісінен, бұғы камусынан, ровдугадан жасалған. Бұғы терісінен немесе итбалық терісінен тігілген аяқ киімді түкті шұлықтармен киген. Балық аулау және күнделікті аяқ киімнен басқа, мерекелік аяқ киім болды. Аяқ киімге қатысты көптеген терминдер болды: эмтирэ, монд, муру, хосома утта және т. б. *Той киімдері - әсіресе әйелдер киімі ақ киіктің жүнімен кестеленіп, үлбір аппликациясымен безендірілген. Үйлену тойы мен мерекелік әйелдер киімінің таптырмас бөлігі эвенк үлгісіндегі матадан (неллу) тігілген, моншақтары мен кестелері бар төсбелгілер болды. Дәстүрлі тағамдары Ороктардың дәстүрлі тағамы шикі, кептірілген (юкола), мұздатылған, қайнатылған, ысталған және тұздалған балық және құрлық және теңіз жануарларының еті, жидектер, жаңғақтар, жеуге жарамды өсімдіктер, теңіз балдырлары және т.б. Ит еті ғұрыптық тағам болып саналды, оны балық аулауға кетер алдында қайнатып жеген. Балықтың қарындары мен ең май бөліктерін қуырып, балық немесе итбалық майына батырып жеген. Юкола сорпасына қалақай, су лалагүлінің сабақтары, теңіз қырыққабатымен дәмделіп, балық майы қосылған. Сорпалар итбалықтардың, бұғылардың, жабайы жануарлардың, ұлулардың етінен де дайындалған. Балық немесе ет сорпасына жас жусанның, қалақайдың, балдырғанның жапырақтары қосылды. Балық немесе ет кебабтары, балық пастасы - жидектермен, жабайы сарымсақпен, жабайы сарымсақпен толтырылған. Аю мерекесі кезінде пісірілген аю етінен басқа, лосось және басқа да жидектер қосылған желе (мос) дайындалды, сондай-ақ пісірілген сорпалар, сұйық және қою жарма, көкөніс тағамдарын дайындады. Балық пен итбалық майы, аю майы, марал сүтінен ұнтақталған сары май көп пайдаланылды, шие жидектерінен шелпек пісірілді. Тамақты шойын мен темір қазанда пісіретін, орыстардан олар қуыруға арналған табаларды алды, жаңғақтарды ұсақтауға және жидектерді ұсақтауға пайдаланды. Қою тамақ, етті қасықпен, таяқшамен жеген. Олар қайың қабығынан жасалған ыдыстардан, стақан-шелектерден су ішті. Ағаштан жасалған үлкен ыдыс-аяқтар, суға арналған қайың қабығынан жасалған шелектер мен азық-түлік сақтауға арналған жәшіктер кең таралған. Фольклоры Фольклор жанрларының ішінде ғаламның, жердің, адамдардың пайда болуы туралы космогониялық әңгімелерді атауға болады. Тотемдік – орок руларының жануарлардан шыққаны туралы (аю, итбалық, т.б.), сондай-ақ қаһармандық эпос (нинма (н) киік тұяқты батыр туралы, көктегі батыр әйелдер туралы). Күнделікті, сиқырлы және балалар ертегілері, жануарлар туралы (қу түлкі-алдамшы, ашкөз, зұлым қарға, сюжетті ертегілер (сахури). Ауызша әңгімелер (турпин), дәстүрлер, мифологиялық әңгімелер (тэлуну) - тайпа аралық күрес, қоныс аудару, рулық кек алу, рудың тұлғалары,, тотемдік аңдар туралы аңыздар, мақал-мәтелдер, әзілдер, таңбалар, жұмбақтар (гайаво), тыйымдар (эннэври-эннэури, папу(н). Әртүрлі жанрдағы музыкада ән импровизациясы (хээгэ) басты орынды алады. Сілтеме * Дереккөздер