kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бидай көже

Бидай көже -дәстүрлі орта сусындарының бір түрі. Келіге түйіліп, кебегі алынып, аздап жармаланған бидайды етпен бірге қайнатып алып, айран қосып, бөлек бұқтырып қойып дайындалатын сусын түрі. Жалпылама Түктеліп кебегі ұшырылған, шаңтозаң, ұнтақтардан тазартылған бидайды келіге салып түйеді. Келідегі бидайға аздап су сеуіп дымқылдап араластарады. Оған дейін де басқа тегешке салып араластыруға болады. Бидай жармаланып, бір-бірімен қамырланған дән әбден тұтасып, кіріккенше түйіледі. Мұны көжелік бидай "жаншу" деп атайды. Бидайды келіде жаншыған кезде оны жиі-жиі қолменен араластырып отыру қажет. Сол кезде бырт көже болмай барлық дән жарылып, біркелкі жаншылады. Жаншылған бидайды сүтке , сүт қосылған суға немес сорпаға, суға салып қайнатады. Қазанды сарқылдатып, қатты қайнатпай, жанышпа қазан түбіне жабысып қалмайтындай араластырып отырып баяу қайнатады. Жанышпа бөртіп, көже қоюланған кезде отты сөндіріп, қазанның қақпағын жауып, бір сағатқа жуық бұқтырып қояды. Көженің тұзын, піскен-піспегенін татып көріп, қайтадан қайнатады. Сорпаға, сүтке пісірілген көженіыстықтай іше беруге болады. Ал суға пісірілген көже сәл салқындатылып, "көже қатық" деп аталатын сүзбені езіп немесе езілген құрт қосып ұсынады. Бидай көже - Өте тоқ тамақ әрі сусын. Дереккөздер Сегізбайұлы Кәдірбек С30 Қазақы дастарған – Алматы: ”Атамұра”, 2011. - 192. Дереккөздер
Бидайы

Бидайы - киімнің астары мен тысының арасына жылылық сақтау үшін салынатын жүн немесе қалың мақта мата; сәукеле мен тымаққа пішін беріп тұру үшін жұқалап нығыз басылған киізден салған қосымша бөлік. Мысалы, тысы безекті тымақ - бидайыланып қана кие салатын елтірі тымақ. Дереккөздер
Бие байлау

Бие байлау- бие сауып, қымыз ашыту. Дәстүрлі ортаның бие байлап, қымыз сауу маусымында атқарылар еңбекке қатысты дәстүрінің ішіндегі салтанатты салтының осы бірі - бие байлау. Ел жайлауға шыққан кезде сауылатын биелерді бөле бастайды. Алдымен желі тарту үшін қазықтар қағылады, бірінші қазықты жылда арнайы қазық қағып жүрген тоқпақтың сабына ақ мата байлап, үлкен ақсақалдардың бірі қағу ишарасын жасайды. Желі тартқанда әрбір бес құлынның ортасына бір қазық қағылады. Желі маңы биебау деп аталады. Әйелдер сабалар мен көнектерді әбден жуып, желінің басына кептіреді. Малым құт әкелсін деген ниетпен биебаудың үш қазығының, желі арқанның басына, айғырдың жалына, биенің сауырына сары май жағады. Одан кейін шу асау құлындарды шалма, құрықтың көмегімен ноқталап желіге байлайды. Алғаш байланған құлындардың мойны созылып қалмас үшін үйренгенше үнемі бақылауда ұстайды. Құлындарды желіге байлаған соң, биебаудың шайын дайындайды. Желінің басына шай жасалып, жиналған жұрт құрт, ірімшік, тоқаш т.б. тамағымен келеді. Мұны «шашу шай» дейді. Желі басында жайылған дастарқанға үлкен-кіші, бала-шағалардың барлығы келеді. «Байлар көбейсін» деген игі ниетпен бата- тілектер айтылады. Бие бау батасы: Я, Құдай жар болып, Ұзарта гөр желісін, Кеңейте гөр өрісін. Жирен сақал Қамбар ата, Байталына құлын телісін. Жазық жауынды болсын, Биең сауынды болсын. Жылқың көкке кенелсін, Құлының сүтке бөгелсін. Сақа айғырың кіндігінен, Саба биең пұшпағынан құт болсын. Сұрағанға бекер бер, Сусағанға жеке бер. Сабаң толы сүт болсын. Құрығын сүйреткен ұрыңнан сақта, Құйрығын сүйреткен бөріңнен сақта. Назары аштың сұғынан сақта, Сұғанақ көздің оғынан сақта. Қара тілдіден тіліккеннен сақта, Қалды көздіден көзіккеннен сақта. Қабағым деп шіренген байға да, Тамағым деп тіленген жарлыға да, Меймілдеп қымызың жетсін. Қамбар атаға дастарқан жайып, Биебауға тілеген тілегіңді, Қабыл етсін! Биебаудан кейін қымыз ашытқан әрбір үй алдымен үлкен кісілерге, көршілерге арнайы әзірлеп, «қымызмұрындыққа» шақырады. Бие бас сауымнан кейін бір жарым, екі сағат аралатып сауылып тұрады. Бие күн шыға байланып, қас қарая ағытылады. Осындай үрдіспен бие шілденің басынан қоңыр күзге дейін байланады. Қыс мезгілінде қысырақ байлау арнайы жемдеу арқылы жүзеге асады. Дереккөздер
Себастьян Ньюболд Коу

Лорд Себастьян Ньюболд Коу (, 29 қыркүйек 1956 жыл, Лондон, Ұлыбритания)— атақты ағылшын жеңіл атлеті, 1500 мертге жүгіру бойынша екі дүркін олимпиада чемпионы, қазіргі таңда саяси қызметкер, Британия Патшалығы Орденінің Рыцарь-Командоры. 1992-1997 жылдары ағылшын парламентінің өкілі, 2000 жылдан бастап бүкіл өмірлік пэр титулын иемденді, Рэнморлық барон (Суррей графтығы). Жаттықтырушысы болып әкесі Питер Коу болды. 1979 жылы шілде айында Осло қаласындағы Бишлет стадионында 800 мертге жүгіріп, Коу мәре сызығын 1.42,33 секундта басып өтті. Ол әлемдік рекордтан 1,11 артық келді. Бір милге жүгіру бойынша 3.48,95 — 2-інші әлемдік рекорд. 2005 жылы Лондон қаласын 2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының астанасы ретінде таңдағаннан кейін, Себестьян Коу Ойындардың ұйымдастыру комитетін басқарды. Ол 2007 жылы Халықаралық жеңіл атлетика федерациясының вице-президенті болып тағайындалды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/panorama/7056420.stm BBC Panorama: Fifa and Coe] * [http://www.evangelicalpress.org/esales/product_info.php?products_id=1893 Sebastian Coe's foreword to 'Running the Race', biography of Olympic champion Eric Liddell] ISBN 978-0-85234-665-5 * [https://web.archive.org/web/20070202225200/http://blog.london2012.com/?author=12 Sebastian Coe's entries on the official blog of the London 2012 Olympic and Paralympic Games] * [http://www.made-in-sheffield.com/People/sebastianCoe.htm Sebastian Coe Profile: Made In Sheffield] * [http://www.buzzle.com/editorials/5-21-2004-54434.asp Guardian profile of Sebastian Coe] * [http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/6005603/Sebastian-Coe-Breaking-three-world-records-in-1979-made-me-a-marked-man-for-Moscow.html Article by Sebastian Coe about his amazing rise to fame in 1979], The Daily Telegraph, 11 тамыз 2009, Retrieved 11 тамыз 2009. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/3830177.stm Sebastian Coe has revamped London's bid for the 2012 Olympics] * [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/4654821.stm Sebastian Coe promises Olympics to remember] * [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/4656275.stm Sebastian Coe greatest race: the 2012 Olympics] * [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/4618507.stm Why London won the games: The Sebastian Coe factor] * [http://www.a2mediagroup.com/?c126&a1594 Coe Pays Tribute To Lord Stratford] * [http://www.radiowaves.co.uk/story/72608 Students interview Sebastian Coe] * [http://www.londonspeakerbureau.co.uk/sebastian_coe.aspx Sebastian Coe's Biography] *[http://www.englandathletics.org/page.asp?section844&sectionTitleHall+of+Fame+2008+inductees England Athletics Hall of Fame citation]
Олимпиадалық Тасымал ұйымы

Олимпиадалық Тасымал ұйымы (ОТҰ) — қажетті жерге тасымалдау, инфрақұрылым және Лондондағы 2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына жауап беретін ресми корпорация болып табылады. Ол Лондондық Олимпиада және Паралимпиада ойындарының Ұйымдастыру комитетімен (LOCOG) бірге жұмыс жасайды. Олимпиадалық Тасымал ұйымы Лондонда өткен Олимпиада ойындарының басты екі ұйымдастыру агенттігінің бірі. Тағы қараңыз *2012 Жазғы Олимпиада ойындары *2012 Жазғы Паралимпиада ойындары *Лондондық Олимпиада және Паралимпиада ойындарының Ұйымдастыру комитеті Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.london2012.com London 2012 main site] * [http://www.designbuild-network.com/features/feature1199/ Interview with the ODA's adviser on architecture and urbanism Ricky Burdett]
Сулы орталық (Лондон)

Сулы орталық, Су спорты Орталығы — жабылулы нысан, ішінде екі 50 метрлік жүзу бассейні мен 25 метрлік дайвингке арналған бассейн бар. Бұл стадион 2012 жылғы Жазғы Олимпиада және Паралимпиада ойындарының басты нысандарының бірі болады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.london2012.com/venues/aquatics-centre.php Ресми сайттағы нысан туралы мәлімет] * [http://www.zaha-hadid.com Сәулетші сайты]
Лондондық велопарк

Лондондық велопарк — Лондондағы велосипедтік орталық. Велотрек пен BMX жолынан тұрады. 2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы веложарыс пен BMX жарыстары болатын нысан болып саналады. Велотрек 2009-2011 жылдар аралығында салынды. Құрылыс құны 105 млн фунт стерлингті құрады. Велотрек 250 метр стандартты ұзындықтан тұрады. Құрылысқа 53 км Сібір кедрасы қолданылған, 350 000 шеге қағылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.london2012.com/games/venue/velodrome/ Ресми сайттағы нысан туралы мәлімет]
Баскетбол Арена (Лондон)

Баскетбол Арена, Баскетболдық Олимпиадалық арена — баскетболдан олимпиадалық ойындар болатын нысан. Бұл арена 2012 жылғы Жазғы Олимпиада және Паралимпиада ойындарының басты нысандарының бірі болады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://archive.is/20120529174613/www.london2012.com/venues/basketball-arena.php Ресми сайттағы нысан туралы мәлімет]
Нұрлан Асқарұлы Ноғаев

Нұрлан Асқарұлы Ноғаев (30 шілде 1967 жыл, Октябрьск) — қазақстандық саясаткер, 2024 жылғы маусымнан Қазақстанның Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті елшісі. Бұрын Ноғаев Маңғыстау облысының әкімі (2021–2024), Энергетика министрі (2019–2021), Атырау облысының әкімі (2016–2019) және Батыс Қазақстан облысының әкімі (2012–2016) лауазымдарында болған. Жастық шағы және білімі Жетіру тайпасының Табын руынан шыққан. * Білімі жоғары, И.Губкин атындағы Мәскеу мемлекеттік мұнай және газ академиясы. * Қазақ мемлекеттік басқару академиясы, * Ресей Сыртқы істер министрлігі жанындағы "Халықаралық қатынастар университеті" Мәскеу мемлекеттік институты, тау-кен инженері, экономист, халықаралық қатынастар маманы, әкімшілік іскерлік жөніндегі шебер мамандықтары бойынша бітіріп шыққан. * Орыс, түрік, ағылшын тілдерін еркін меңгерген. Биографиясы * Еңбек жолын Ақтөбе облысы, Қандыағаш станциясында электр шебері болып бастаған. * 1993–1995 жылдары - Мәскеу қаласындағы "Гили- Паскер" ЖШС-ында мұнай өнімдері жөніндегі аға сарапшы, бөлім бастығы, бас директор. * 1995–1996 жылдары - Алматы қаласындағы "Отрар Лтд" шағын кәсіпорны бас директорының орынбасары. * 1996–2006 жылдары - "Қазақтүрікмұнай" ЖШС-ында маркетинг жөніндегі инженер, мұнай және мұнай өнімдерін сату, маркетинг бөлімінің бастығы, бас директор. * 2006 жылдың ақпан айынан бастап "ҚазМұнайГаз Ұлттық компаниясы" АҚ-ның атқарушы директоры. * 2006 жылдың тамыз айынан ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігі мұнай өнеркәсібі департаментінің директоры болып істеген. * 2007 жылдың қыркүйегінен 2010 жылдың сәуір айына дейін - Батыс Қазақстан облысыәкімінің орынбасары. * 2010 жылдың сәуір айынан 2012 жылдың қаңтарына дейін - Батыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары. * 2012 жылдың 20 қаңтарында Мемлекет Басшысының Жарлығымен Батыс Қазақстан облысының әкімі болып тағайындалды. * 2016 жылғы 26 наурыздан – 2019 жылдың 16 желтоқсанына дейін Атырау облысының әкімі. * 2019 жылғы 16 желтоқсаннан - 2021 жылдың қыркүйегіне дейін Қазақстан Республикасының Энергетика министрі болып тағайындалды. * 2021 жылғы 7 қыркүйектен Маңғыстау облысының әкімі болып тағайындалды. 2024 жылы 16 мамырда облыс әкімі қызметінен босатылды. * 2024 жылғы 20 маусымда Қазақстанның Түрікменстандағы елшісі болып тағайындалды. Марапаттары * 2010 жылы Құрмет ордені; * "Төтенше жағдайлардың алдын алуда және жоюда үздік шыққаны үшін" медалі; * "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл" мерекелік медалі; Дереккөздер
Бие сауым

Бие сауым - уақытты білдіретін халықтық өлшем. Желілеп сауатын биелерді саууға жұмсалатын уақыт. Әлбетте бір биебауда орта есеппен 8-15 құлын байланады. Бие сауым - осыншама биені саууға кететін уақыт мөлшері. Құлындаған биені құлыны қарақұлақ болған кезден, яғни мамыр-маусым айларынан бастап, екі-үш ай бойы байлап, күніне шамамен 4-6 ретке дейін сауады. Бие көп болса желілеп сауады. Биенің әр сауымының арасындағы бір жарым, екі сағататай уақыт халықтық өлшемге негіз етіп алынып, бие сауым деп аталған. Дереккөздер
Биқасап

Биқасап - ала түсті шағын енді жібек мата түрі. Шапан сияқты бой киімнің сыртын тыстағанда қолданылады. Кей өңірлерде биқасапты биқасам деп те атайды. ҚР MOM қорында түлкі пұшпағынан тігілген ала жолақ (сары және жасыл түсті) жібек бұл - биқасаппен тысталған әйелдің сырт киімі сақтаулы. Кебенекше ойып пішілген, шалғайы кеңдеу келген, бүйіріне шабу салынған. Кебенекше пішілгендіктен иығында тігісі жоқ, жең ұшына қарай сыптығырлау болып келген, жағасы мен етегі және өңірі кұндыз терісімен жұрындалған (көмкерілген). Дереккөздер
Бит басу

Бит басу - мал бойында болатын «ауру» түрі. Мал баққан шаруалар пайымында битсіз жан-жануар болмайды, жануарлар денесін өз биті мен келімсек биттер мекен етеді. Өз биті, табиғатына лайық, жануарлардың бойында бірде азайып, бірде көбейіп, кейде мүлде жоғалып отырады. Ал келімсек бит қолайлы жерге орын теуіп, кебейіп өседі де, малды буып, сорып өлтіреді. Тілімізде бар бит жеу, бит шағу, бит сору, бит талау, бит буу, бит бөрткен, бит қотыр, бит қайызғақ, бит жара деген тіркестердің кейбірі терминдік сипат алған. Қазақы ортада қатты кейігенде «қара бит басқыр» дейтін қарғыс та бар. Сонымен қатар дәстүрлі мал шаруашылығында айтылатын жылқы биті, түйе биті, сиыр биті, қой биті, ешкі биті, тіпті аң-құс биті деген атауларда битті түлік атына қоса айтып, жеке- дара ажыратып көрсетеді. Бірақ олардың жалпы атауы бит болғанымен түр-түсі, пішіні бір-біріне ұқсамайтын алуан түрлі қансорғыштар екені белгілі. Түлік бойындагы бит бір орында тыныш тұрғызбай, дуылдатып, қышытып, мал мазасын алады. Бит буған малдың қаны азайып, тері өңі бозарып, жегені бойына жұқпай, құр сүлдері қалады, әсіресе қыстыгүні жылы денеге жабысқан келімсек бит малды өлуге дейін жеткізеді. Қыста және ерте көктемде малдың мойын, жота, мүйіз айналасында ұялаған бит жазда күн сәулесінен қашып, құлақ іші мен сирақ арасына ойысады. Халықтық малдәрігерлік білімінде оларды құртудың бірнеше жолдары бар. Бит түскен жерлерге қидың ыстық күлін сеуіп күйдіреді. Көнді үйіп айналасына от жаққан кезде жарыққа үйірсек бит, кенелер өздігінен шоққа келіп күйіп өледі деседі. Семіз қойдың бит, кене түскен жерін батпақпен сылайды және қызыл темекіні ұнтақтап себеді. Дереккөздер
Боғат

Боғат (Бұғат) - қабырға мен дуалдың үстінен екі шеті шығыңқы салынған қамыс. Үйдің боғаты қабырғаны жауын-шашыннан сақтайды. Үйдің төбесі мен қабырғасының қосылған жерін де боғат деп атайды. Сәулет өнерінде ғимарат қабырғасының төбежабынмен түйіскен жері де боғат деп аталады. Қарапайым тұрғын үйлерде боғат деп итарқа сырғауылдарының (шабақтарының) қабырға жағындағы ұшы шығып тұрған белдеуді айтады. Сәулет өнерінде Қожа Ахмет Иасауи ғимараты қасбетінің бұғатын эпиграфикалық белдеу етіп жасаған. Дереккөздер
Боғжама

Боғжама сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Боғжама (дорба) — қыз жасауы салынатын үлкен дорба, түйеқанар тең. *Боғжама (сыйлық) — ұрын барған күйеу жігітке қалыңдық әкесі тарапынан берілетін сыйлық түрі.
Боғжама (дорба)

Боғжама - қыз жасауы салынатын үлкен дорба, түйеқанар тең. Ою-өрнек, шашақ салып, мақтадан яки жүннен өрмелеп тоқылады. Ұзатылған қызға жігіт жағынан келген қалыңмал мөлшеріне шамалас, кейде одан да асырылып берілетін төсек-орын, киім-кешек, ыдыс-аяқ, құрал-жабдық, қару-жарақ сияқты мүліктер осы боғжамаға салынады. Қыз жасауы мұнымен ғана шектелмейді, ақ отау, жүйрік ат, сойыс мал секілді сый кәделер де беріледі. ҚР МОМ қорындағы боғжаманың ұзындығы 109 см, ені 32 см, биіктігі 47 см. Алаша тоқу тәсілімен қызыл, сары, ақ және сұр түске боялған жүннен иірілген жіппен термелене тоқылған бөліктерден құралған. Түбі ақ түсті талдырма киізден тігілген. Аузын байлап қоюға арналған ызба бау бар. Дереккөздер
Боғжама (сыйлық)

Боғжама - ұрын барған күйеу жігітке қалыңдық әкесі тарапынан берілетін сыйлық түрі. Ұрын барып, үш-төрт күннен соң қайтуға жинала бастаған күйеу жігіттің қоржынына қыз әкесі жігіт жолдастары арқылы жоралғысын салып жібереді. Кейде дәулеті мен қыз қалыңмалының мөлшеріне қарай бір жылқы да қосып берген. Күйеумен бірге келген жолдастарына да ат мінгізіп, шапан жауып қайтарған. Дереккөздер
Бодық

Бодық - отқа қыздырылған тас арқылы пісірілген бітеу ет. Етті қарабайыр тәсілмен пісірудің ерте дәуірден қалған бір тәсілі. Бодық сөзінің түп төркіні түрік-моңғолдың булау, бұлау, қыздыру, ысыту деген мағынаны білдіретін «бу, буу - будық» деген сөзі Дереккөздер
Боз

Боз сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Боз — астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, ғылыми-номенклатуралық жіктелімдегі атауы — қау. *Боз (түс) — ақшыл, қылаң түс. *Боз — Өзбекстанның Әндіжан облысындағы қала типтес елді мекен.
Боз (түс)

Боз - ақшыл, қылаң түс. Ақшыл көк түсті малды боз, ақбоз деп, шұбар араласса бозшұбар деп атайды. Сондай- ақ шымқай бозды шаңқанбоз деп, қылында басқа түстер реңкі болса, қылаңбоз деп айтады. Боз немесе қылаңға қарама-қарсы ұғым баран деп аталады. Боз, қылаң реңді мал баранға қарағанда біршама жоғары бағаланады. Байырғы ортада қонаққа сойылатын, құрбандыққа шалынатын, құдайы ретінде садақаға (бозқасқа) берілетін малдың ақ, қылаң түсті болуын ескерген. Яғни мұндай түс киелі рәміздің белгісі ретінде әспеттелген. Табиғатта мал түгінің түсі жасы мен жыл мезгіліне, сонымен бірге күйіне байланысты өзгеріп тұрады. Мәселен, бурыл, шұбар, қаракөк түсті жылқы қартайғанда бозға айналады. Алайда жылқының жас кезіндегі Тайбурыл, Байшұбар және т.б. есімі сол қалпында қалады. Шау тартқан шағында Кемпірбай ақын Боз шапса, боз озбайма бурылдан, мен шансам жер танабы қуырылған... деп, Әсетке өзінің мәртебесі жоғары екендігін білдіріп, дәстүрлі түсінік бойынша бурылдан боздың қасиеті мен құрметі басым екендігін әйгілейді. Дәстүрлі ортада шешен, өмірде көргені мен түйгені мол саңлақ адамдарды кәрібоз деп әспеттейді. Көне наным-сенімге негізделген дәстүрлі түсінік бойынша ақ өң — арғы әлем мен бергі әлемді жалғастырушы, дәнекерші түс боп табылады. Дереккөздер
Боздақ

Боздақ — ботаның жақ жүні немесе түйе түлеген соң жаңадан шығатын сирек, селдір, жұмсақ, ұлпа жүн. Сонымен қатар төлдің алғашқы жылғы жүні де боздақ деп аталады. Ертеде қазақ емшілері тізесі, буыны ауырған адамның аяғына боздақ жүнді тұзды суға салып сорботқа тартқан. Ертеде түйенің боздақ жүнінен ағима шекпен тоқыған. Дереккөздер
Боздау

Боздау - түйенің зарлы үні. Көбінесе інгендер мен бота-тайлақтар боздайды. Ботасы өлген түйе- боздағанда көзінен моншақтап жас домалайды екен. Сондықтан „Ботасы өлген түйедей боздау“ деген тұрақты тіркесі зарлап жоқтаған адамға байланысты да айтылады. Дереккөздер
Бозот

Бозот - бидайық пен бетегелі, бозды табиғи мал жайылымы. Мамыр, маусым айларында бозоттық құнарлылығы мол болады. Бозотты қара мал, әсіресе жылқы малы сүйсініп жейді. Бозды жерде жылқы семіреді деген халық нақылы боз оттың осындай қасиетінен шықса керек. Әр малдың сүйіп жейтін шөбі болады. Мал шаруашылығының қыр-сырын толық меңгерген қазақ қай шөптің қандай түлікке жұғымдылығын жақсы білген. Мәселен жылқы ащы шөпті аз жеп, бозды көп жейді, ал түйе керісінше, ащыны көп жеп, бозды аз жейді. Сарыарқаның бетегелі, қауданды, қияқты, бидайықты өлкелерін жылқының жері - боз отты десе, жусанды жайылымды, ягни «қара отты» жерді түйе мен қой түлігіне қолайлы деп санаган. Ал өзен, көл жағасындағы батпақ жерге шығатын шалғын жайылымды - өлеңді жерді сиыр түлігінің өсіп-өнер жері деп біледі. «Өлеңді жерде өгіз семіреді» мәтел осыны меңзейді. Боз деп шөпке де, жерге де байланысты айтылады. Көкшетау өңірінде мал жайылатын жерді, ал Қарақалпақстандағы қазақтар құнарлы, тың жерді боз дейді. Дереккөздер
Бой өсер

Бой өсер - 13-14 жас шамасында ер балалардың қолтығының, омырауының, шатының бездерінің шошынуы кезінде болатын физиологиялық ерекшелік. Бұл жыныстық белгілерінің дамып жетілуінің белгісі. Осы жастағы ер баланың қол-аяғының сүйегі сырқыраса, бойы өсіп жатыр деп қызыл жіп байлап қоятын салт бар. Дереккөздер
Бойға бала біту

Бойға бала біту - екіқабат болу, жүкті болу. Бойына бала біткен әйелде жүрегі айну, лоқсу, тамақтың бір түріне аңсары ауып жерік болу тәрізді физиологиялық өзгерістер болады. Мұндайда енелер мен абысындар қалаған асын тауып беруге ерекше көңіл бөледі. Дереккөздер
Бойдақ мал

Бойдақ мал - көшпелі мал шаруашылығындағы өсім қабілеті шектелген, төл өсіруге және сауынға саууға қатысы жоқ, яғни сүт өнімдерін бермейтін, төлі жоқ, саулық пен құтпан малдан жеке, оңаша бағылатын түліктің тобы. Бойдақ мал ұғымы негізінен піштіріліп, ақталған аталық қабілеті жойылған малдарға қаратыла айтылады. Оған төрт түлікте ат, атан, өгіз, еркек тоқты, қой, серке және т.б. енеді. Тағы бір ерекше ескерер мәселе, бойдақ малға ұрғашы малдарды да шартты түрде енгізген. Мысалы, іш (төл) тастаған, төлі өліп, сүті тартылып суалып кеткен, сондай-ақ қысыр қалған және бедеу саулықтарды да қосып бағады. Соған байланысты қазақ шопандары жеке бағылатын бойдақ, саулық аралас мал тобын шартты түрде бойдақ мал деп атайды. Бойдақ мал тобы үйір, табын немесе келе деп саналмайды. Себебі, онда құтпан қойылмайды, түлік құрамы тұрақты емес. Сонымен бірге Бойдақ малдар тобына жыныс қабылеті жетілмеген жас малдарды да қосып бағылады. Дәлірек айтқанда, қойда қысыр тусақ, саулық, ісек, жылқыда саяқ пен қысырақты, піштірілген дөнен-бестілер үйірін бірыңғай бойдақ малға жіберіледі. Бойдақ мал тобындағы еркек бойдақтар семіз мал ретінде соғымға немесе сойысқа сойылады. Ал, қысыр, төлі өлген, жыныс қабілеті жетілген тұмса ұрғашы малдар үйірге жіберіліп, аталық малға қосылады, яғни өсім қабілеті ескеріледі. Сиырда бойдаққа қысыр қалғандары мен екі жастан асқан піштірілген еркегі, немесе өгіздер, еркек, ұрғашы тайынша-таналар енеді. Сол сияқты бойдақ қойға «іш алмаған» қысыр саулық, тұсақ, тоқты, төлі өліп сүті суалып кеткен саулықтармен бірге азбан, ісек, құнан, дөнен қойлар жатқызылады. Бойдақ малдың бағым-күтімі ерекше: семіртіп, қоңдандыру үшін оты шүйгін, суы мол, ауылдан ұзақ шалғайдағы өріске бағады. Яғни, ауылда ұсталатын малдың аяғы жетпейтін, олардан жайылымы бөлек болады. Ертеде көшпелі мал шаруашылығында бойдақ қой-ешкі табынын бағуға бірнеше үй арнайы шалғайға, жөн жерге көшіп барып қоныстанатындығына байланысты оларды қазақтар «бойдақ мал баққан ауыл» немесе «жондағы ауыл» деп атайды. Бағымының өзгеше - бойдақ мал ерте өргізіп, қараңғылық түскенше жайып, кеш қоралайды. Сауын уақыты деген ұғымның қатыстылығы болмайтындықтан түсте жонда, салқын жерлерде жусап жата береді. Жылқы мен сиырдың бойдағын қос тігіп шыққан сиыршы, жылқышылар баққан. Дереккөздер
Бойдақ саулық

Бойдақ саулық - жазғы мал сауыны мезгілінде қой-ешкіні бойдақ және саулық деп жіктеп, бөлек бағу тәсілі. Мұндайда бөлінген қозы-лақты бойдақ малға қосып бөлек бағады, бөлінген мал қосылып кетпес үшін бөлек қоныстанған ауылды да бойлақ-саулық бағатын ауыл дейді. Көбінесе қозы-лақ жетілген күз мезгілінде осылайша бөлініп бағылады. Дереккөздер
Бойжеткен

Бойжеткен - кәмелетке толған әйел жынысты адам. Қазіргі кезде ер-азаматтармен бірдей құқылы. Есі мен денесі өзіне ғана тиісті болғандықтан, заң мен қоғам алдында ер-азаматтармен бірдей жауапты. Оған "болашақ ана", "келешек келін" деген заттаңба қою, тарихи қалыптасқан дәстүрмен айыпталғанымен, заманауи түсініктерге қарсы іс болып табылады. Себебі бала таба алмайтын, тұрмыс құрғысы келмейтін, не оны бас приоритет санамайтын адамдарға қоғамдық қысым көрсететін құлық, адам құқығына қарсы іс. Сексиситті және патриархтық мәдениет қалыптастырған халық түсінігінде бойжеткен бейнесі жастық пен әдеміліктің, сұлулық пен әдептіліктің символы болып қалыптасқан. Көне, дәстүрлі ортада он үш жасқа толған қыз бойжеткен саналған. Көне қазақ ұғымында бойжеткен уыздай тәтті еркелігімен, назды қылығымен ерекшеленіп, өз абыройын, намысын берік қорғайтын, инабатты, биязы ару болу керек деп саналған. Қыз баланың бойжетуін үлкен бақыт санап, оның ерікті болуын қалаған. Елі, рулы қауымы жат жұрттық саналатын қызды оң жаққа төрге отырғызып еркелеткен, «Қызға қырық үйден тыю» жасап, намысын қорғап, арының аяқасты болмауын қадағалаған. Жеңгелері бойжеткенге «еркежан», «сырғалым», «күлімкөзім», «ақмаңдайлым» деп ат қойып, қашан «жат жұрттық» болғанша аялап өсіруді міндетіне алған. Бойжеткенге қойылатын қатаң талап ізетті болу, әсем киінумен ғана шектелмей, адам болмысын айқындайтын әкені күту, шешені сыйлау, ұлттық салт-дәстүрлерді түгел меңгеріп, өнерпаз әрі іскер болу т.б. талаптары жүктелген. Оған салт жырларын үйретіп, халықтық тәлімдік ұғымдардан мол түсінік алуын қамтамасыз еткен. Бойжеткен - отбасының ұйытқысы болатын болашақ асыл жар, ұрпақ тәрбиелейтін ертеңгі ана деп қарастырылған. Сондықтан бойжеткен тәрбиесіне қатты көңіл бөліп, оның бойына өнегелі қасиеттерді дарытуды ұлттық парыз деп санаған. Бойжеткенді жұрты түгел мәпелеп өсіріп, жақсы тәрбиеге баулыған. Дереккөздер
Бойра

Бойра - қамыс шиінен тоқылатын тоқыма. Бойрамен тұрақты баспана төбесін жауып, үстінен сылақ жүргізеді. Сондай-а0 ылғал сыз өтпеуі үшін киіз т.б. төсеніштер астына төселеді. Бойра қолданылу мақсатына орай бір немесе екі қатар етіліп тоқылады. Дереккөздер
Болыс

Болыс сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Болыс (әкімшілік бөлініс), болыстық — қазақ жерінің патшалық Ресейдің қоластында болған кезіндегі аумақтық әкімшілік бөлінісі. *Болыс (лауазым), болыснай — қызметтік лауазым, болыстықтың басшысы, басқарушысы.
Болыс (лауазым)

Болыс — қызметтік лауазым, болыстықтың басшысы, басқарушысы. Болыстар 50 үйден бір сайлаушы қатысатын елубасылардың съезінде 3 жыл мерзімге сайланып, оларды әскери губернатор бекітіп отырған. Болыстар немесе сұлтандар өз қарамағындағы әкімшілік аймаққа билік жүргізіп, патша үкіметінің жарлықтары мен сот үкімдерінің орындапуын қадағалады, ауылдарға жайылымдық шабындық жерлер бөліп беру, жер дауы, салық салу және жинау мәселелерін шешіп отырды. Әрбір ауылды уездік басқарма бекіткен 3 жылға сайланған ауыл старшинасы, ал болыстарды сұлтандардың өз арасынан 3 жылға сайланған сұлтан, уездік басқарманы аға сұлтан басқарды; уездік басқармада облыс бастығы бекіткен екі орыс шенеунігі, старшындар мен билер және 2 жылға сайлаған екі қазақ отырды. Ауыл старшындары қазақтардан сайланды, болыстыққа сұлтандар сайланып, шын мәнісінде бұл қызмет атадан балаға мирас болып қалдырылып отырды. Сондықтан да сайлауға әр ру-тайпа Болыс қызметіне өз адамын өткізу үшін барынша жанталасқан. Болыс қызметі Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында әкімшілік саяси өзгерістерге байланысты жойылды. Дереккөздер
Бопыр

Бопыр - қой-ешкінің жатар орнындағы қиы, кепкен құмалағы. Бопырды күрекпен күреп, бір жерге үйіп, мал телдеген кезде тел астына төсейді. Құрғақ бопыр үстінде жатқан тол астынан тоң, сыз өтпей, бапты өседі. Сонымен қатар бопырды отын ретінде де пайдалануға болады. Дереккөздер
Бораннан малды қорғау

Бораннан малды қорғау - боранды күнде қатарынан бірнеше күн соққан күшті желден малды қорғау, паналату. Ертеде мезгілсіз соққан бораннан малды ықтататын қолайлы орын болмаған жағдайда, киіз үйде отырған бақташылар жақын отырған екі киіз үйдің арасын ұзын бақанмен көлденең қосып, ұзын үш бақанның басын буып, тіреу жасап, оған туырлық киізді жауып, ықтасын қылып, қой-ешкіні паналатқан, кейде түйе, сиырды бірге қосып иірген. Дереккөздер
Борау

Борау - ағаш үй тұрғызу. Ағаш үйді балташылар бөренелерді қиып, жонып, екі бетін тегістеп, екі шетін кертіп ойып, бір-біріне кіріктіріп ұстастыру арқылы тұрғызған. Үй борап біткен соң, еденін тақтайдан салып, қабырғаларына сылақ жүргізіп, әктеп ағартып қояды. Ал соқпа, сазды сабанмен араластырылған материалдан үй тұрғызуды үй салу деп атайды. Дереккөздер
Борық (өсімдік)

Борық - сулы жерде өсетін жұмсақ, ақ сүйрік тамырлы, қамыс тәрізді өсімдік; суда өсетін қамыс тәрізді өсімдіктің тамыры мен сабағының арасындағы шырынды, тәтті болып келетін сабағының түп жақ бөлігі. Сонымен қатар иісі жағымсыз бола бастаған, борсыған иісті суды да борық деп атайды. Кейбір деректерге қарағанда, қазақ балалары борықтың сүйрігін әуес көріп жеген көрінеді. Дереккөздер
Босағаға олжа ілу

Босағаға олжа ілу — аңшының саят үстінде жолай бір ауылға аялдаған кезінде олжасынан «жол бастар болсын» деп беретін үлес-кәде атауы. Әдетте бұл жоралғы аңшы жолай бір ауылға аялдаса немесе қонған жағдайда ғана жасалады. Дереккөздер
Босағаға шеге қағу

Босағаға шеге қағу - дәстүрлі өлік жөнелту салтында атқарылатын рәсім. Ер-азаматтың, отағасының мәйіті үйден шығарылған соң, өлікпен бірге үйдің құт- берекесі кетіп қалмасын деген ырыммен өлік шыққан үй есігінің босағасына шеге қағатын болған. Дереккөздер
Босағаға ілу

Босағаға ілу - дәстүрлі некелік қатынастың қалыптасу барысында атқарылатын ғұрып - кәде атауы. Той тараған соң бір түннен кейін қалыңдық барар еліне аттанғанда, күйеудің жұрттың соңынан қалып, сәл аялдап, қайын атасының үйінің босағасына бір шапан іліп кететін салтын босағаға ілу деп атайды. Мұнда күйеу баланың «осы үйдің осы босағасынан қол үзбеймін», «мен де осы үйдің бір баласымын» деген ишараты бар. Ауқатты адамдар босағаға ілуге үрім-жұрағаты мол болып өссін деген ниетпен бие байлаған. Бұл ғұрып кейбір өңірлерде ілу деп қана аталады. Дереккөздер
Босмойын

Босмойын - ағаш сапқа қайыспен байланған тас шоқпар, жауынгерлік соғу қаруының бір түрі. Оның сылқетер, сақетер деген атаулары да бар ҚР MOM қорындағы босмойынның басы домалақ шар пішінде темірден құйылып жасалған, ал сырты терімен қапталып, сабын қайысбаумен бекіткен. Сап ағаштан жасалған. Бұл босмойынның жалпы ұзындығы 85 см, басы 5,2 см. Дереккөздер
Бота аяқтандыру

Бота аяқтандыру - жаңа туған ботаны аяғынан тұрғызып, емуге үйрету, қарақұлақтанып өсіп, көндігіп кетуіне мүмкіндік жасау. Інгеннің туар мезгілі жақындаған кезде күйлеген жеріне бошалап қашуы жиі болады. Інгенді арнайы қорада ұстамаса, туған жас ботаны бура, атандар шайнап тастайды дейді. Бота туғанда алдыңғы аяғымен келетіндіктен, көмектесуші адам тартып шығарады. Жаңа туған ботаның аузынан үрленген соң, енесінің алдына тастап қояды. Басын соқпауын қадағалайды, өркешінен тартып аяғынан тұрғызады, ауыздандырады. Бота жаңа туған кезінде өте тартымды, анасын іздеп боздағандагы дауысы жіп-жіңішке, кірпіктеріұүп-ұзын, ал өркеші шеміршек тәрізді болады. Бота асау болмасын, табаны таймайтын болсын деп табанын тырнайды, танауына саусақ тығып кеңсірігін, тынысын ашады. Жақын көршілердің әйелі ботаның құйрығын тістеп, оған «кіндік шеше» болады. Түйенің боталауы өзге түлікке қарағанда ерекше. Осыған байланысты қазақта «түйе боталағандай» дейтін сөзде бар. Қазақтар боталаған інгенге жын шайтандар сескеніп жоламайды деп ырымдайды. Түйе көбінесе ақпан- көкек айлары аралығында боталайды. Алғашқы үш күнінде бота өте әлсіз болып, анасының бауырына мал иесінің өзі көтеріп салып емізеді. Бота әлді болу үшін үш күнге дейін уызын түгелімен емізеді. Үш күннен соң сауа бастайды. Бота жылдам еме алмаса, енесінің емшегін таба алмай, шабы мен бүйірін түрте береді. Сол кезде енесі ботаның құйрығын бақыртып тістеп тастайды. Ол інгеннің емшектің сыздағанына шыдамағанынан істейтін әрекеті деседі мәлімет берушілер. Дәстүрлі ортада түйесі туған үй көрші-қолаңнан «інген туды» деп сүйінші сұрайды. Боталы болған үй «үлпершек асып» (көтенасар тәрізді) ғұрыптық тағам үлестіреді. Інгенді сауып оның уыз сүтін араластыра қайнатып «жылма» деп аталатын тағам дайындайды. Егер түйе ботасынан жерісе, молдаға тұзға дем салдыру арқылы дұға оқыттырып, оны езіп жеміне қосып береді немесе інгеннің желініне жағады. Кейде дұға жазылған тұмарды ботаның мойнына іледі. Телудің келесі бір түрінде енесі мен ботасын қараңғыға қойып, сүтін ботаның денесіне жағып, інгенге ботасының иісін алдырып иітеді. Дереккөздер
Бота белбеу

Бота белбеу - белбеудің ең сапалы, асыл түрі, әртүрлі кезі, бағдары, әшекейі бар күмістелген белбеу. Күмістелген бағдарлары ботаның көзіне ұқсас болғандықтан, «бота белбеу» атанған болса керек. Дереккөздер
Бота жабдығы

Бота жабдығы - жас ботаны суықтан, жаңбырдан қорғайтын арқа, сауыр, бүйірін қаусыра қымтайтын, шоқтық пен шонданайды жабатындай ұшы төмен салбыраңқы келген жабдық. Ол жұмсақ теріден немесе матадан сырылып жасалады. Бота жабуының өркеш тусына доғал тесік қалдырады немесе доғалдандырып шығыңқы етіп бітеу жасайды. Көтерем, арық түнелерге де жүндеген соң, бота жабуына ұқсатып суықтан қорғайтындай жабу жабылады. Бота төбелдірігі - киізден жасалатын, ботаның төбесі мен маңдайы тоңбауы үшін төбесіне байланатын бота жабдығы жабын, яғни милығы жоқ таяздау келген жас баланың құлақшынына ұқсас, бауы сағақтың астынан байланады. Сонымен қатар мұндай жабдықтың төбешік, төбелік, төбелдірік деген атаулары да кездеседі. Дәстүрлі ортада «Түйе баласы - төpe баласы» деген сөз орамы бар. Бұл түйе түлігінің өте нәзік, кірпияз болатындығынан, ерекше күтімді талап етуіне байланысты айтылса керек. Бота ноқтасы - бота басына кигізілетін, жетелеуге, байлауға арналған жүннен тоқылып жасалатын әбзел түрі. Ботаға тіл-көз тимесін деген мақсатта түрлі түсті жіптен өріліп, тоқылып, құр тәрізді таспаланып жасалады. Тіптен қоңырау да тағылады. Көшпелілердің ежелгі түсінігі бойынша, әшекейленген немесе көзтас қондырылған ноқта-жүген малды, сонымен қатар мал иесін тіл-көзден қорғап сақтайды. Сондықтан оларды аттап өтуге тыйым салынады, малдың құты қашады дейді және бұларды құт санап ырымдайтындықтан, басқа адамға беруді де жөн санамайды. ҚР MOM қорындағы бота ноқтасы қайыстан жасалған, металл шығыршықтар бекітіліп, қоңырау байланған. Сағалдырықтың тұйығына ілінген бүлдіргіге мыс қоңырау байланған. Ноқтаның ұындығы 54 см, ені 3 см. Дереккөздер
Бота телу

Бота телу - жеріген ботаны телу шарасы. Жетім қалған төл ашығады, ал төлі ембеген інген емшегін сүт керіп, ауруға шалдығады. Сондықтан бота мен інген арасындағы «үзілген байланысты» реттеу мақсатында телу шарасын жасайды. Телу шарасы жағымды әсем әуенмен, қуатты сөзбен інгеннің аналық түйсігін оятуға, мейірімін төгілтуге бағытталады, сонда ғана інген жас төлді жатсынбай қабылдайды. Қазақтар қозыны телігенде қоңыр ырғақпен төйтелеп, ешкіні шөрелеп, сиырды әукелейді, яғни осындай одағайларды қайталап айта отырып, телу шарасын атқарады. Ертеде жеріген інгенге әйел адамды теріс қаратып мінгізіп, ауылдан ауылға жетелеп, әбден шаршатып, содан соң бота телуді бастаған дейді кейбір деректерде. Дәстүрлі ортада көбіне қобыз бен сыбызғы әуеніне, кейде домбыраға суйеніп, әуен ойнап бота телуген. Төрт түлік ішінде аса сезімтал әрі аналық түйсігі ерекше дамыған, үн мен сазға еліткіш түйе түлігінің осы қасиеттері ауыз әдебиеті мен фольклорлық музыкалық шығармаларда кеңінен бейнеленген. «Нар идірген» және «Бозінген» сиякты күй мазмұндарынан осы жайттар тереңнен ашылады. Өз ботасының ешбірін де емізбей, өлтіре берген тасбауыр інгенді қарт күйші домбыра тартып исіндіріп, жас төлін бауырына алғызған екен. Сондағы тартылған әуен «Нар идірген» деген атпен бізге жеткен дейді халық аузындагы аңызда. Ел арасынан жиналған ауызша деректерде кейде ботаны телігенде екі түрлі дұға жазып, оның бірін езіп ботаға жағып сипаса, екіншісін ботаның мойнына таққаны туралы айтылады. Байырғы ортаның інгенге бота телу шарасы оның архаикалық сипатынан, көшпелілерге тән генезисінен хабар береді. Жоңғарлардың «Түйе тартыс» ден аталатын інген жүрісін суреттейтін күй ырғағы, халхалардың «лимбэ» аталатын аэрофон аспабымен орындалатын созылыңқы әні, тывалардың көмеймен орындалатын әуені - бәрі де осыны айғақтайды. Еділ қалмақтарында «Жәңгір» эпосының әуенімен төйгелеу жырын орындағанда, інген әуенге елтіп боздап, көзінен жасы мөлтілдеп, ботаны бауырына басып, емізе бастайды екен. Қазақта әуенмен орындалатын мұндай мәтін ерте кезде болғанмен, бізге дейін жетпеген. Тек қана «Нар идірген», «Бозінген» секілді күй аңызында осы ғұрыптың ұшқыны қылаң береді. Тіліміздегі «түйенің құлағына домбыра ойнағандай» деген сөз орамы ботаны телігенде інгеннің құлағына күй тартатын ғұрыпқа байланысты қалыптасса керек. Дереккөздер
Ботагөз (ою-өрнек)

Ботагөз - қолөнерде қолданылатын ою-өрнектің бір түрі. Ботагөз оюы тұскиіз, жүкжапқыш, орамал сияқты бұйымдардағы әшекейлі композицияның ортасына, сондай- ақ киімдердің жиектеріне салынады. Дереккөздер
Боталы түйе

Боталы түйе - балалар ойыны. Ойынға қатысушылардың бірі түйе, келесісі оның ботасы болып ойнайды. Басқа ойыншылар «ботасын іздеген түйені» қоршаушылар, ботаның «бөгеттері» болып ойнайды. Ойында түйе ботасын ертіп кетпек болады. «Бота» қол ұстасқан ойыншылар ортасында, ал «түйе» сыртта қалады. «Түйе» ойыншылар ортасында қалған «ботасын» ертіп кетуі керек, бірақ басқа ойыншылар оған кедергі жасайды. Амалын тауып «ботасын» ұстап алған «түйені» ойыншылар күштеп «шөгеріп», үстінен қарғиды. Осы кезде «түйе» үстінен секіргендердің бірін ұстап қалса, ұсталған ойыншы «түйеге» айналады. Дереккөздер
Ботамойын

Ботамойын - қолөнер бұйымдарында кездесетін өрнектің бір түрі. Ботамойын оюы латынның „S“ әрпі тәрізді өрнектеледі. Бұл өрнек қырғыз, қарақалпақ т.б. түрлі халықтардың қолөнерінде жиі кездеседі. Дереккөздер
Бұтаның құйрығын тістеу

Бұтаның құйрығын тістеу - бота аяқтандыруға қатысты атқарылатын көне жосынның сорабы. Қазақы ортада жас сәби тәрізді жаңа туған ботаның құйрығын тістеген әйел «кіндік шеше» есебінде болады да, мал иесі кәделі сый-сыяпатын жасайды. Ботаның құйрығын тістеген адам оны аяқтандыруға, яғни емізу, жабулау, енесі жерісе телу, жемдеу, бағу, жаю сияқты жұмыстарға қолғабыс етеді. Бота қырқынан шыққанша бағып, түнде жарық жағып, 40 күн бойы түнде күзетеді. Сонымен қатар «кіндік шешесі» ботаның суыққа тоңбай, ауру-дертке шалдықпай өсуіне қажетті ботажабу, төбелдірік және т.б. ботаға қатысты жабдықтарды жасап әкеледі. Інген туған соң көрші-қолаң, көңіл жетер ағайын-туыстардың әйелдері жиналып ала ноқта есіп дайындайды. Үй иелері де оған қарымта ретінде кәде, сый жасайды. Көшпелі мал шаруашылығында өсімтал түлікке саналмайтын, екі жылда бір боталайтын, бірақ ұлық мал деп nip тұтылатын түйе түлігінің төлі қастерлі саналады. Дереккөздер
Бояудың басыртқысы

Бояудың басыртқысы - негізгі бояғыштарға қосылатын қосалқы заттар. Бояудың басыртқысы қосылған бояғыштан әртүрлі реңдер шығаруға болады. Бояудың басыртқысы көмегімен бояуға салынған заттарды «пісіреді». Бояудың басыртқысы жүн, жіп және өсімдік талшықтарын бояуда және реңін сақтау үшін, кейде жаңа бояу заттарынан негізгі реңдерді қолдан жасау үшін қолданылады. Нәтижесінде боялатын заттар бір-біріне ұқсамайтын ерекше реңдерге түседі. Бояу сұйықтығын жасау үшін қолданатын ыдыс сырлы және сыйымды болуы керек. Сұйықтықты жасау барысында өсімдіктерді есептеулі түрде жұмсақ суға қосып, бірнеше сағатқа немесе бір түнге бұқтырып қояды, кейін қайнатылады. Дереккөздер
Бөгернай

Бөгернай - би, батырлар қол қойған іздеу қағаз, ерекше құжат. XIX ғасырдың I жартысында Сыр бойында өмір сүрген Бұқарбай батыр 11-12 жасында түйенің тірсегін қылышпен шауып алады. Әкесінің зілінен қашып, Жаңадария бойындағы қарақалпақтар қонысына барып жетеді, сол арада бір бай өзіне еншілес етіп алады. Біраз уақыттан соң Бұқарбайға туысы Байқадам батыр қол қойған бөгернай келеді, мұны көрген бай тарту-таралғысымен Бұқарбайды еліне қайтарған. Дереккөздер
Бөгіре

Бөгіре - ұстауға ыңғайлы, сәнді келген кішкене қолсандық. Мұндай сандықшаға әйелдер айна, тарақ, моншақ, алқа, жүзік сынды әшекей заттарын, сондай-ақ опа-далаптарын салып сақтайды. Ал Бөгіренің үлкендеуіне мыжылып қалмас үшін бөрік, тақия сынды заттарды да салып қояды. ҚР MOM қорындағы бөгіре ағаш тақтайшалардан қиюластырып жасалып, сыртына ою бастырылған қоңыр түсті терімен қапталған. Бұрыштары темірмен қапталып, қақпағының ортасына, жиектеріне құйма шытыралар айнала қондырылған. Қақпақ топсаларының бастырмасы үш өрімнен өрілген қайыстан, өткізетін бауы өріліп шашақталған бүлдіргіден жасалган. Оның ұзындығы 31 см, ені 17,5 см, биіктігі 12 см. Табанының төрт бұрышына дөңес өкшелік таған қағылған. Дереккөздер
Бөз

Бөз - мақтадан тоқылған жұқа мата. Байырғы ортада бөзден жеңіл көйлек, дамбал сияқты бұйымдар тіккен. Сондай- ақ қайтыс болған адамның кебінін бөзден дайындаған. Бөз негізінен қазақ даласына керуен арқылы жеткен, кейін келе қауым қажетті бөзін жәрмеңкеден алып отырған. Дереккөздер
Бөкен желіс

Бөкен желіс - аттың екпінді, қатты cap желісі, жүріс түрі. Әдетте алыс жолға атпен асығыс шыққанда шабар болса жануар жылдам болдырып қалатындықтан, Бөкен желіспен жүреді. Өйткені желдірте отырып біраз жерді өндіріп алып, дамылдап отырады. Дереккөздер
Бөкен жүн

Бөкен жүн - мал түлеп, жүн тастағаннан кейін шықкан, әлі ұзарып өсе қоймаған қысқа жүн. Бөкен жүннің сапасы жағынан күзем жүнге қарағанда қылшығы аз, түбіті мол болады. Оны кей жерде ұрғашы жүн, кей жерде сары жүн деп те айтады. Дереккөздер
Бөкпе

Бөкпе - талқанды, қуырылған ұнды сүтке бөктіріп пісірген ұлттық тағам. Бөкпе жас балаларға, бауыры ауырған адамдарға жұғымды әрі пайдалы тағам болып саналады. Халық арасында күріш ботқаны, балықтың сорпасына нан тұрап, бөктіріп дайындайтын тамақты да бөкпе деп атайды. Дереккөздер
Бөкіс

Бөкіс - киіз етік. Бөкістің басы былғарыдан, қонышы киізден тігіледі. Тұтас киіз етіктің басын былғарымен қаптап та дайындаған. XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың бас кезеңінде қазақ зиялыларының арасында ерекше бағаланды. XX ғасырдың 20-50 жылдары да үлкен сұранысқа ие болды. С.Сейфуллин, А.Асылбеков, С.Мұқанов сынды қазақ зиялылары осындай етіктің түрін пайдаланған. Қолданыстан XX ғасырдың 70-жылдарынан бастап шығып қалды. Дереккөздер
Бөлеу

Бөлеу - бүркіттің құндағы. Ағашты ішіне құс денесі сиярлықгай шеңбер тәрізді етіп иіп, киіз, шүберек байлап, жасайды. Мұндай құндақпен ұстаған құстарын «бөлеп» алып жүреді. Құс саяттан соң қалжыраса, тоңса, ұйықтаса немесе алысқа алып жүретіндей болса, құсты баланы бесікке бөлегендей етіп шүберекке орап, қымтап, сыртынан баумен бос байлап, құндаққа салып қояды. Дереккөздер
Бөлек шығару

Бөлек шығару - үйленген ұлдарына енші беріп, жеке отау етіп шығару. Бөлек шығару - алдағы тіршілігін қамтамасыз ететіндей мал-мүлік бөліп беріп, отбасылық құрылымды тиімді үйлестірудің ғасырлар бойы қалыптасқан тәсілі. Отбасында үйленген үлкен ұлды жеке шаруашылық құрып, бөлек шығарса, кенже ұлы әке шаңырағының, яғни әке дүние-мүлкінің иесі болып қалады. Қазақы ортадағы әлеуметтік қатынасты реттеудің ілкімді институттарының бірі. Сонымен бірге шаруашылық-экономикалық қатынастарды ұйымдастырудың да тиімді тәсілдерінің бірі болды. Дереккөздер
Бөлтірік (өсімдік)

Бөлтірік - сабағының ұшында ұсақ бүрі бар өсімдік түрі. Жайшылықта улы болып саналмайтын, жаңбырдан соң-ақ уға айналып шыға келетін мұндай шартты түрде уланатын шөп түрлеріне жылға маңына өскен жас қалақай (шақпашөп), сулы беде, сексеуілге ұқсас сарыбарақ жатады. Жауын-шашыннан соң күн қызған кезде бөртіп, уыттанып көбінесе қойды улайды. Көк кешігіп шыққан жылдары қыстан әзер шыққан жүдеу мал отты таңдамай жеп жиі уланады. Мал шаруашылығының қыры мен сырын жақсы меңгерген ертедегі қазақ қауымы мал уланғаны біліне сапысымен жайылымды тез ауыстырған. Дереккөздер
Бөлік жүргізу

Бөлік жүргізу — көшпелі ортада көбінесе ру-қауым (рулық) территориясындағы жайылымдық пен шабындық жерлерді және су көздерін біраталардың арасында болу жосыны. Бөлік жүргізу руаралық деңгейде де атқарылып отырған. Орыстың отаршылдық жүйесі орнағанға дейінгі кезеңде қазақы ортада жер дауы сирек кездесетін құбылыс еді. XIX ғасырдың екінші жартысында патшалық режим жүргізген әкімшілік-саяси реформалар және қазақ жерінің орыс мемлекетінің меншігі деп жариялануының салдары - орыс келімсектерінің қазақ даласының ең шұрайлы жерлерін зорлықпен иемденуі қазақы ортадағы жер мәселесін ұшықтырып жіберді. Жер тапшылығы, тіпті, бір рудың ішіндегі ағайынды отбасылардың - біраталардың арасына да жік түсірді. Осыған байланысты туындаған дау-дамайды ақсақалдар кеңесі немесе билер сотының шешімімен бөлік жүргізу арқылы реттеп отырды. Кейде бұл мәселе рудағы беделді адамның арағайындық төрелігімен де шешімін тауып отырды. Бөлік жүргізгенде бақталасқан адамдардың жерге байланысты мұрагерлік құқығы нақты айғақтар негізінде жан-жақты зерттелініп, қатаң ескерілді. Осыған орай, көрнекі мысал ретінде ұлы Абайдың Тобықты тайпасының бір тармағы Мамай руының Жамантай мен Көжекбай дейтін ағайынды екі адамының арасындағы әкелері Жамантайдан мұраға қалған жерге таласын бөлік жүргізу тәсілімен шешкендігін айтуға болады. Байып алып, өктемдікке басқан қарау ойлы айла-шарғысына дес бермеген Абай әлгі ағайынды адамдардың әрқайсысына әкесі Жамантайдың көзі тірісінде бөліп берген жерлердің бұрынғы омақасын (межесін) тауып алып, сол омақа-меже бойынша бөлік жүргізіпті. Сөйтіп, ағайынды адамдардың арасындагы бүкіл ел-жұртты мазалаған жер дауын күллі ру адамдары риза болғандай әділ шешіп берген екен деседі. Бөлік жүргізу көшпелі ортадагы жер мәселесін шешудің ілкімді тәсілі - институтгарының бірі болды. Дереккөздер
Бөнтір

Бөнтір - талдан иіп, конус тәрізді етіп жасалған аудың бір түрі. Төрт бес жерден шеңберлеп жасаған бөнтірдің кірер аузы болады. Алғашқы шеңберден еткен балық екінші, үшінші, бесінші шеңберден - екі құлашқа жуық жерден өтіп, қайтадан кері шыға алмай, қазанға жинала береді. Кейбір әдебиеттерде бөнтірді қазақтар Дунай аңғарынан келген қоныстанушылардан үйренген деседі. Дереккөздер
Бөріауыз

Бөріауыз - темірді қысып тұратын аспап. Ұста, маңғал шебердің, басқа да ісмер адамның қажетіне пайдаланатын құралы. Негізі асыл темірден жасалады. Ұста дүкенінде темір, ағашты т.б. өңдеу кезінде қозғалмай тұруы үшін бөріауызға қысып, бекітіп қояды. Бөріауыздың қос ернеуі бұранда арқылы қозғалады. ҚР MOM қорындағы аспап ағаш дөңбек, тұғырға (биіктігі 30 см) тігінен орнатылған. Бұранданың механизмін іске қосу үшін қарапайым ұзын жұмыр тұтқасын қолданады. Бөріауыздың биіктігі — 55 см, табан жағы — 20 см. Дереккөздер
Бөрікпен ұру

Бөрікпен ұру - ұлттық ойынның бір түрі. Ауыл маңындағы жазық, тегіс, көгалды, таза алаңда ойналады. Домалақтап буылған ескі бөрікті ойыншылардың бірі қорғаушы болып бекіп, қалған ойыншылар «бөрікке» таласып, оны қорғаушыдан алуға әрекеттенеді. Бөрікті ұстаған ойыншы келесі бір ойыншыны ұрып дәл тигізсе, ол «ұрушыдан» «қашушыға» айналады. Бөрікпен ұру ойыны қырағылық пен мергендікке баулиды. Сонымен қатар бұл ойынның бөрік тебу деген түрі де болады. Дереккөздер
Бөрісырғақ

Бөрісырғақ - күнқайыру мен ауа райын болжау танымындағы амал атауы. Бұл дәстүрлі күнқайыру жүйесінде Қамбар тоғысы есебі бойынша бірдің айының 20-25-і аралығына дөп келетін амал. Мұндағы бірдің айы - қыстың соңғы айы. Бұл амалдың «бөрісырғақ» деп аталу себебі қасқырдың «жерік айы» деп саналуына байланысты. Бөрісырғақты Арқада үттің айының 17-23 аралығында ететін амал деп есептейді. Осы амал кезіндегі қатты боран тұратын шақта көкжал мен қаншық жұптасады делінеді. Зерттеуші Н.Уәли күрделі атаудың (бөрісырғақтың) екінші сыңары «сырғақтың» мағынасын бұршақпен, кішкене мұзды қар түйіршіктерімен байланыстырады, көпті көрген көне көздер бұл амалдың «бөрісырғақ» деп аталуы да осыдан шыққанын айтып отыратын дейді. Бөрісырғақ амалының көпкөже, тілеукөже деген жанама аттары бар. Мұндағы көпкөженің амал болып аталуының себебін халық жаугершілік заманындағы жеңіс сәттерін тойлаумен байланыстырады. Осыған орай мынадай аңызды келтіруге болады: «бұрын қазақтардың өзге көшпелі тайпалармен өріске таласып, үнемі соғысып тұратын заманында бір жолы қарсыластарын жеңіп, жерді тартып алыпты. Жеңісті тойлау үшін қазақтар тілеу (той) жасауға кіріседі, бірақ бұл еттің аз кезі болса керек, сондықтан бұған түтін басы дәм шығаруға тура келеді. Осылай түтін басы түгел тойлау қажетінен бұл мереке көжеге айналыпты». Дереккөздер
Бунақтау

Бунақтау- тілінген таспадан қайыс өрімді мықтап бекіту тәсілі. Бунақтау тәсілін қамшы жасағанда қолданады. Қамшының өрімі мен сабын біріктіре шегелейтін бүркеншікті шеге немесе мойнақтайтын металл мойнақ түсетін тұсын шылғи жас кеппеген таспамен тастай етіп орап бекітеді, яғни бірнеше қайтара буып қояды. Дереккөздер
Бунау

Бунау - жылқы күзегенде ойып-ойып керте күзеу тәсілі. Жылқының жал құйрығын күзегенде сәнін кетірмес үшін ара-арасынан сиретіп, селдірлетіп қана алады. Құйрықтың ұзындығын шартты түрде төртке бөледі де, аламайының қыл түбінен бастап, ұзындығы екі-үш қарыстық әр бөлікті ұшына қарай алдыңғысынан жіңішкерте күзейді. Ең үш жағындағы қылды сәукеленің шоғындай күлтелендіріп, «шыбынқағар» қалдырады. Дереккөздер
Бура биі

Бура биі — шағын сюжетті халық биі. Би күлдіргі сюжетті мазмұнға құрылған. Ойнақтаған бураның келесінен адасып қалуы, ұрымен кездесуі, ұры мен оның иесінен ұрының жан сауғалап қашуы бейнеленеді. Дереккөздер
Бура қаусыры

Бура қаусыры - бураға жаураған кезінде кигізілетін ноқтаға ұқсас әбзел түрі. Бура қаусырын кеңсірігі мен сағалдырық арасын тар қылып, қайыстан, ширақы иірілген құрдан жасайды. Қаусырдың ішкі бетіне және түйіндеріне қызыл түсті матадан қабаттап салып, әшекей тәрізді салпыншақтар шығарады. Мұндағы матаның қызыл түсті болуы тіршіліктің символы - қанның түсіне байланысты деуге болады. Бура қаусыры бураның отап, су ішуіне ыңғайлы болғанмен, астыңғы және үстіңгі ерін арасын ақсита ашып адам мен малды шайнауға мүмкіндік бермейді. Қаусыр адамға, малға шауып шайнайтын әдеті бар шақар буралардың басына шабынатын уақыты таяған кезде кигізіледі. Дереккөздер
Бура қотан

Бура қотан - ұлттық ойын түрі. Дөңгелене, алқа-қотан отырған қатысушылардың бірі «бура», екіншісі «інген» болып ойнайды. Қораға кірген «бурадан» сескенген «інген» сыртқа қашады, ал бура інгенді ұстауға тырысады. Ойынға қатысушылар қол ұстасып «інгенге» жол ашып, «бурага» барынша кедергі жасайды. Ойын «інгенді» ұстағанға дейін жалғасады. Дереккөздер