Дұрыс сөйлеу

Тыңдаушыға ойды жүйелі, нақты жеткізу барысында сөйлеушінің ішкі сезімдерінің ым, ишара, бет-бейне құбылыстары мен дене қимылдары арқылы орынды берілуі сөйлеу мәдениетінің қосалқы құралдары болып табылады. *Көп алдына шыққан адам өз тыңдаушысын баурап алуда сөздің мағынасына, сөйлемнің мазмұнына сәйкес әртүрлі қол қимылдарын – қолды сермеу, қол бұлғау, бас құралдардың да пайдасы зор. Ол қимылдар айтар ойыңа сәйкес жұмсалса, сөзіңді жандандыра түседі. Айдаладағы бірнеше адамға көз жүгіртіп, ретті жерінде сөзіңді *Айдаладағы бір нүктеге қадалмай, алдында отырған жеке адамға не бірнеше адамға көз жүгіртіп, ретті жерінде сөзіңді қостайтындай қимыл жасау дұрыс. *Мысалы, санамалап жеткізуде қолдың саусақтарын бүгу, не ашу арқылы сөзіңді негізгі мәселеге баса назар аудартуға болады. Қасын керу, көзін бақырайту, қабағын түю сияқты қимылдар арқылы да тыңдаушыңды үйіре аласың. *Сөз мәдениетінің қосалқы құралдары – бет-жүз құбылыстары мен дене қимылдары тілдік қарым-қатынасты толықтырып, оларға қосымша мағына үстеумен бірге коммуникативті актіні жалғастыру қызметін атқаратын қарым-қатынастың бір түрі болып табылады. *Ым-ишараның ұлттық ерекшелігі *Халықтың мінез-құлқын жақсы білетін тәжірибелі адамдар әр адамның жүріс- тұрысынан, іс-әрекетінен, қас-қабағынан оның көңіл-күйін айтпай-ақ сезіп-біліп отырды. «Қабағың ашық қой»; «Екі езуі екі құлағында» - деп оның көңілділігін, «Иығың түсіп кетіпті ғой»- деп жабырқаулы жайын сезе қояды. Жігіттердің мезгілсіз жүруінен, әйелдердің керісуінен, қыздардың орынсыз күлкісінен әркім өзінше байлам жасап отырады және адамды сол арқылы танып бағалайды. *Әзіл-қалжыңда кейбір туысқандық қатынасты білдіретін әдет-ғұрыптар да көптеп кездеседі. Мысалы, екі жігіт бір-біріне күлімдеп, бастарын қасыса бажа болғаны. Егер жастар бір еркектің құлағынан тартып ойнап жатса, ол жездесі болғаны. *«Жақсы» дегенді бас бармағын көрсетіп, «жаман» дегенді қолын сермеп, мұрын тыржита салатын да әдет бар. *Мұның бәрі – халықтың өзіне ғана тән және өзіне лайық сипаттар, белгілер. Алайда бұларды орынсыз қолдануға мүлде болмайды. Ол әдепке жатпайды. *Халқымыз әрекетпен, күшпен, ірі іс-қимылмен немесе пәтуалы сөзбен ғана емес, бет пішінімен, дене қимылымен үнсіз отырып- ақ ойды, пікірді айқын танытып, шаруасын тындыратын болған. *Осындай дағды, ым-ишара арқылы адамдар келісу, ашу-ыза, ұялу, жеңілу, жеңу, қайғыру, қуану т.б. көңіл-күйлерінің көріністерін білдірген. Қазақтың осындай дағдыға айналған ым-ишараларының көбі күні бүгін де қолданылады. Дегенмен, заманның әртүрлі өзгерістеріне орай мұндай әдет дағдының біразы ұмыт та болды. *Халқымыздың әдет-ғұрпы мен мінезіндегі өзіне жарасып тұратын осы ұғым әрекеттер бет-пішін, түрлі қимылдар арқылы жасалады. Көбін өзімізде күнделікті жасап жүрсек те аңғара бермейміз. Өз сезімімізді, көңіл-күй, іс-қимылымызды сөз шығындамай-ақ ыммен, ишарамен, еппен сездіріп, оны дәл бейнелейтін ойлы, қызықты әрі сесті ұғымдарды толық білсек ұлтымыздың рухани болмысын да толық меңгереміз. Осынау әдет-ғұрып ишаралар сонымен бірге жас ұрпақ тәрбиесіне де үлкен қызмет атқарады. Ұлтымыздың осындай тәлім-тәрбиелік немесе сезімдік әдет-ғұрыптарының мәніне терең үңіле қарап, сырын ашар болсақ халықтың педогогикадағы, мәдениетіндегі, психологиясындағы сан қырлы астарын толық түсінеміз. Бұл әсіресе бүгінгі таңдағы қалам тербеп жүрген жастарымызға да аса 20:42 қажетті детальдық құрал.