kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Өсімдіктер анатомиясы

Өсімдіктер анатомиясы (грек. anatom – кесу, бөлу) — өсімдік органдары мен ұлпаларының ішкі құрылысы туралы ғылым; ботаника саласы. Ғылым тарихы Өсімдіктер анатомиясының дамуы микроскоптың пайда болуымен тығыз байланысты. 17 ғасырда итальян биологы Марчелло Мальпиги (1628 – 1694) мен ағылшын ботанигі Неемия Грюдің (1641 – 1712) микроскоппен өсімдіктердің ішкі құрылымын зерттеуінің нәтижесінде өсімдіктер анатомиясының негізі қаланды. 19 ғасырда неміс биологы Теодор Шванн (1810 – 1882) микроскоп арқылы жануарлар мен өсімдіктер жасушасының құрылымын зерттеп, жасуша теориясын ашты. 20 ғ-дың басында өсімдік ұлпасы жасушалары мен органоидтарын зерттеу негізінде өсімдіктер анатомиясынан жасуша туралы ғылым – цитология бөлініп шықты. Өсімдіктер анатомиясын зерттеуде жаңа әдістер – электрондық микроскоп, сол сияқты гистохимиялық зерттеулер, т.б. қолданылады. Анатомиялық зерттеулер көмегімен өсімдіктердің тегі, егістік дақылдарының түрлі сорттары, өсімдіктің сыртқы орта әсеріне төзімділігі анықталады. Қазақстанда өсімдіктер анатомиясы жөніндегі зерттеулер 1930 – 1932 жылдары КСРО ға (Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы) Қазақстандық базасының Ботаника секторында (қазіргі ҚР Білім және ғылым министірлігінің ботаника және фитоинтродукция институты) басталды. Зерттеу жұмыстары, сондай-ақ Бас ботаник. бақта, ҚазҰУ-де (Қазақ Ұлттық Университеті), ҚазҰАУ-дың (Қазақ Ұлттық Аграрлық Университеті) арнаулы кафедралары мен ауыл шаруашылығы министірінің қармағындағы бірқатар ғылыми-зерттеу институттарында жүргізіледі. Алынған ғылыми мәліметтер биологияда, агрономияда, дендрохронологияда, фармацевтикада, тамақ және ағаш өңдеу, т.б. шаруашылықтарда пайдаланылады. Ботаника бөліміндегі өсімдіктер анатомиясының орны Өсімдіктер анатомиясы Өсімдіктер морфологиясы кең мағынада қарастырылған (морфология тар мағынада макроскопиялық (негізінен организмдік) деңгейде өсімдіктердің құрылымы мен қалыптасуын зерттеумен айналысады. Өсімдік анатомиясы өсімдік физиологиясымен — ботаниканың өсімдік организмдерінде болатын тіршілік процестерінің заңдылықтарын зерттейтін бөлімімен тығыз байланысты>. Өсімдік жасушалары құрылымын зерттеу уақыт өте келе ботаниканың тәуелсіз бөліміне айналды — өсімдік цитологиясы. Бастапқыда өсімдіктер анатомиясы өсімдіктер морфологиясы — өсімдіктердің физикалық формалары мен сыртқы құрылымын сипаттаумен сәйкес келді, бірақ ХХ ғасырдың ортасынан бастап өсімдіктер анатомиясындағы зерттеулер ең алдымен ішкі, микроскопиялық құрылымды зерттеуге байланысты жеке сала ретінде қарастырылды. Тағы қараңыз * Өсімдік зиянкестері * Өсімдік аурулары
Селжүк әулеті

, Мәлік шах I өлгеннен соң]] Салжұқ әулеті ( Āl-e Saljuq; 1038 — 1194) — түркі-оғыз әскерінің сол қанатын құраған қынық тайпасынан шыққан әулет. Әулеттің негізін қалаушы Салжұқ. Олардың әуел бастағы атамекені Оңтүстік-батыс Қазақстан аймағы мен Сырдарияның орта саласы болған. Кейбір топтары Сығанақ пен Қаратауды мекендеген. 10 ғасырдың орта шенінде басқа оғыз тайпаларымен қақтығысып қалған салжұқтар Сырдарияның төменгі саласына қоныс аударып, ислам дінін қабылдады. Олар 1010 — 32 ж. Зарафшан мен Нұрата тауларына қарай ойысты, 1038 — 40 ж. Ғазнауи сұлтандығынан Хорасанды (Иранның солтүстік-шығыс облысы) тартып алып, Салжұқ сұлтандығын құрды. Салжұқтардың алғашқы билеушілері ағайынды Тоғрылбек (1038 — 63) пен Шағрыбек (1038 — 59) болды. Салжұқ әулетінің белгілі сұлтандары: Алып-Арслан (1063 — 72), Мәлік шах I (1072 — 92), Санжар сұлтан (1118 — 57). 11 ғасырдың аяғына қарай Салжұқ әулеті билеген мемлекет әлсіреп, ұсақ иеліктерге бөліне бастады. 12 ғасырдың аяғына қарай Салжұқ әулетінің билігі мүлдем жойылды. Галерея Дереккөздер
Букетов Мұражайы

Букетов Мұражайы - 1996 жылдан Қарағанды облысы ғылыми-техникалық кітапханасы жанынан қоғамдық негізде құрылды. Бөлмежайдың ауданы 50 м 2 . Химия-металлургия институты Қарағанды қаласындағы және Қарағанды мемлекеттік университетінің көмегімен академик Букетов туралы бай материалдар жиналды. Мұражайда Букетовтың ғылыми кітаптары, шығармалары, аудармалары, мақалалары, сондай-ақ ғылыми патенттері, ашқан жаңалықтары орналастырылған. Мұнда кездесулер, дәрістер, конференциялар, т.б. шаралар өткізіледі. Дереккөздер
Қабидолла Досмағанбетұлы Жоламанов

Қабидолла Досмағанбетұлы Жоламанов – тарих ғылымдарының докторы (1982), професор (1983). Қысқаша өмірбаяны * Уақ тайпасынан шыққан. * 1950 Алматы заң институтын бітірген. 1953–55 Осы институтта аға оқытушы; 1955–61Семей малдәрігерлік институтында кафедра меңгерушісі; 1961–68 Павлодар индустриялды институтының кафедра меңгерушісі, оқу ісі жөніндегі проректоры; 1968–78 Қазақ КСР-інің Жоғары және арнаулы орта білім министірлігінің бөлім меңгерушісі. 1978 жылдан Алматы энергетика институтының проф. 1961–1975 «Деятельность КОКП по совершенствованию высшего образования в стране в условиях развитого социализма» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Халықтар достығы орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Амангелді Тахиұлы Назыров

Амангелді Тахиұлы Назыров (1941, Ресей, Астрахан облысы – 1.8.2007, Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1986), профессор (1995). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Педиатрия институтында аға ғылыми қызметкер (1970–75), Республикалық ана мен баланы қорғау ғылыми-зерттеу орталығында аға, жетекші ғылыми қызметкер, профессор, лаборатория меңгерушісі (1976–2007) қызметтерін атқарды. «Приспособительные механизмы метаболизма углеводов в плаценте» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, 10 өнертабыстың иегері. Дереккөздер Сілтемелер *Биология *Метаболизм
Рейнольдс саны

Рейнольдс саны (Re) — инерциялық күш пен тұтқырлық күш арасындағы қатынасты өлшеу арқылы сұйықтық ағысысын болжауға көмектесетін өлшемсіз шама: : Мұндағы, — тығыздық, кг/м 3 ; — ағынның жылдамдығы, м/с; — ағынның ұзындығы, м; — газ немесе сұйықтық тұтқырлығының динамикалық коэффиценті, Н·с/м 2 . Рейнольдс санының кризистік мәні : Әр ағыстың түрінде өзінің жеке Рейнольдс кризистік мәні бар. Рейнольдс кризистік мәні ағыстың ламинарлы не турбулентті екенін анықтауға көмектеседі. Егер Рейнольдс саны өзінің кризистік мәнінен кем болса (Re к ), онда сұйықтық ағысы ламинарлы ағынға, үлкен болса (Re > Re к ) - турбуленттік ағысқа жатады. Рейнольдс санының кризистік мәні тікелей ағыстың түріне (мысалы, пуазейль ағысы), ағыс жылдамдығының бағытының өзгеруіне және тағы басқа факторларға байланысты. : : Ламинарлы ағын (сол) мен турбулентті ағыс (оң) Дереккөздер
Әмина Сыздыққызы Жолбосынова

Әмина Сыздыққызы Жолбосынова – химия ғылымдарының докторы (1992), професор (1995). Қысқаша өмірбаяны 1968 Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген. 1958–60 Петропавл медицина училищесінде оқытушы; 1960–62Петропавл ауыр машина жасау зауытында инженер-технолог; 1962–64 Қазақстан ғылым академиясының Химия институтында кіші ғылыми қызметкер; 1968–70 ҚазМУ-да аға оқытушы; 1970 жылдан Солтүстік Қазақстан университетінде доцент; 1995 жылдан професор. Еңбектері Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – жоғары молекула қосылыстар саласын зерттеуге арналған.Әмина Сыздыққызы Жолбосынова желатиннің, поливинил спиртінің, казеиннің ауыл шаруашылығында қолданылу мүмкіндіктерін тапты. Жұмысының нәтижелері облыстың шаруашылықтарында өндіріске енгізілген. 100-ден аса ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Львовтық - Варшавалық мектеп

Львовтық - Варшавалық мектеп Львовтық - Варшавалық мектеп — 1-ші және 2-дүниежүзілік соғыстар аралығында Варшава, Львов және Краков қалаларында жұмыс істеген поляк логиктері мен философтар тобы. Негізін қалаушы — К.Твардовский, өкілдерінің қатарында Я. Лукасевич, Т. Котарбиньский, К. Айдукевич, С. Лесьневский, Л. Хвистек, А. Тарский, т.б. болды. Львовтық - Варшавалық мектепте филосфия жағынан алуан түрлі бағыттар (Т.Котарбиньскийдің материализмінен Я.Саламухи мен Ю.Бохеньскийдің неотомизміне дейін) қамтылды. Львовтық - Варшавалық мектеп өкілдерінің көпшілігіне ортақ нәрсе: *Иррационализмді жоққа шығару, математикалық логика аппаратының көмегімен дәстүрлі рационализмнің негізгі идеялары мен принциптерін анықтау; *Ғылыми пікірлер логикасын дәл зерттеуге ұмтылу; *Логикалық семантикаға ден қою. Львовтық - Варшавалық мектеп өкілдері математикалық логиканы, математика негіздерін, дедуктивтік ғылымдар методологиясын, логика тарихы мен логикалық семантиканы дамытуға айтарлықтай үлес қосты. Мысалы, Лукасевич, М.Байсберг, Я.Слупецкий, т.б. алғашқылардың бірі болып көп мәнді логика мен модальдық логиканы талдады, ал Хвистек, Лесьневский, В.Собоцинский, Тарский, т.б. металогиканың негізгі ұғымдарын зерттеді. Львовтық - Варшавалық мектеп өкілдері қатынастар логикасы мәселелерімен, жиындар теориясын аксиомалаумен, атауларды есептеумен, т.б. шұғылданды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ұзынтам мұнарасы

Ұзынтам мұнарасы — сәулет өнері ескерткіші. Ұ. м. қазіргі Қазалы қ-ның (Қызылорда облысы) батыс жағынан 55 км жерде орналасқан. Шамамен 11 — 12 ғ-ларда салынған. Цилиндр тәрізді жасалып, шикі және күйдірілген кірпіштен тұрғызылған мұнараның биікт. 10 м, диам. 7 м, көлемі шамамен 300 м3. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Зинулла Айдарұлы Назаров

Зинулла Айдарұлы Назаров (1 мамыр 1949, Ақтөбе облысы, Алға ауданы, Шыбаевка ауылы – 29 қараша 2013, Алматы) — кеңес және қазақстандық психиатр-дәрігер, медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор, педагог, ұйымдастырушы. Қазақстандағы психиатрия және наркология ғылымының дамуына елеулі үлес қосқан ғалым, 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Өмірбаяны Зинулла Назаров 1949 жылы 1 мамырда Ақтөбе облысы Алға ауданы Шыбаевка ауылында дүниеге келген. 1973 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина университеті) тәмамдады. 1973–1975 жылдары интернатурадан өтіп, кейін Рудный қаласында (Қостанай облысы) дәрігер-психиатр болып еңбек етті. 1980 жылдан бастап Ақтөбе облыстық ауруханасында психиатриялық бөлімшенің меңгерушісі болды. 1990–2007 жылдары Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина университетінде доцент, кейін профессор қызметтерін атқарды. 1995 жылы Мәскеуде докторлық диссертация қорғап, медицина ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. 2007–2009 жылдары С. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінде профессор болып еңбек етіп, халықаралық байланыстарды дамыту ісіне жетекшілік етті. 2009–2011 жылдары осы университеттің психиатрия кафедрасының профессоры болды. 2011 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің тәуелсіз сарапшысы қызметін атқарды. Ғылыми және педагогикалық қызметі Назаров психиатрия мен наркология саласында беделді маман болды. Қазақстан халқының әртүрлі этникалық топтарындағы алкоголизмнің әлеуметтік және биологиялық факторларын зерттеп, осы тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы, республикалық және халықаралық ғылыми конференцияларға, соның ішінде Мәскеудегі ғылыми форумдарға қатысқан. Ол дарынды педагог ретінде талапшылдығымен қатар, студенттер мен жас мамандарға қамқор бола білді. Дәрістері терең талдауымен, ғылыми негізділігімен және түсініктілігімен ерекшеленді. Естелік Зинулла Айдарұлы Назаров артында көптеген шәкірт қалдырды. Оның ғылыми еңбектері мен дәрігерлік жолы Қазақстан психиатриясы мен наркологиясының дамуына зор үлес болып табылады. Еңбек жолының хронологиясы Дереккөздер
Салық (пайғамбар)

Салық немесе Салих — Самуд халқына Алла тарапынан жіберілген, Құранда аты аталатын пайғамбар. Құран Кәрімде баяндалғандай ол халқын бір Аллаға сыйынуға, өзін оның өкілі деп тануға шақырды. Самудтықтардың азғантай тобы ғана оның айтқанына сенді. Ал пұтқа табынатын көпшілік оның үндеуіне құлақ аспай, алған беттерінен қайтпады. Өз сеніміне берік Салих пайғамбар оларды пұтқа табынудан тыйылып, Алла тағаланың барлығы мен жалғыздығын танып, тәубаға келуге шақырудан танбады. Алла тағала Салих пайғамбарлығының дәлелі ретінде тастан буаз інген жаратады. Салихтың соңынан ерушілердің қатары көбейе түсуінен сескенген қарсы топ айғақ түйені өлтіртеді. Түйеге қастандық жасаудан алдын ала сақтандырып, үлкен жаза тарту мүмкіндігін ескерткен Салих енді үш күннен соң олардың ауыр жазаға, құдайдың қаһарына ұшырайтындықтарын айтады. Олар тәубаға келудің орнына оны келеке етіп, тіптен түнде Салих пайғамбарды өлтіруге бел буады. Кесімді үш күнде де райынан қайтпаған самуд халқы аспаннан түскен жайдан, күннің күркіреуінен ауыр апатқа ұшырайды. Тек Салих пайғамбарға ерген топ қана аман қалады. Құдайға сенбей, пайғамбарға қарсы келген қауымның тартар жазасын ескерту ретінде келген Салих пайғамбар мен Мұхаммед пайғамбар өмірі арасында ұқсастықтар бар. Дереккөздер
Николай Садвокасович Буктуков

Николай Садвокасович Буктуков (10 маусым 1948 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Ұраңқай ауылында туған) – техника ғылымының докторы, профессор (1992 жылы). Биографиясы Қазақ политехникалық институтын (1971 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген. 1972–95 жылдары ҚР Ғылым Академиясы Тау-кен ісі ғылыми-зерттеу институтының аға инженер, кіші, аға ғылыми қызметкері, лаборатория меңгерушісі, бас ғылыми қызметкері, Қазақ ұлттық техника университетінің профессор, ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы Төралқасының патенттік-лицензиялық және маркетинг бөлімінің бастығы, ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы президентінің орынбасары (1995–96 жылдары). 1994 жылдан Ғылым Академиясы «Қазғылым» АҚ Басқармасының төрағасы қызметтерін атқарады. 60-тан астам ғылыми еңбек пен 2 монографияның авторы. Шығармалары 1. "Формирование однородности качества угля в потоке", Алматы, 1981; 2. “Технология открытой разработкой глубоких горизонтов“, Алматы, 1992; Сілтемелер 1. [http://alterraenergy.org/index.php?optionsnews&id14&news_id=171 «Ветер перемен» Буктуковтан алынған интервью] 2. [http://www.power-kz.narod.ru/Other.html «АЛЬТЕРНАТИВНАЯ ЭНЕРГЕТИКА В КАЗАХСТАНЕ»] 3. [http://articles.gazeta.kz/art.asp?aid=56873 "Наука без имиджа или ноу-хау без производства"] Дереккөздер
Reuters

Рейтер (Reuters Ltd) — ағылшын ақпарат агенттігі. Лондонда 1851 ж. құрылған. Ресми түрде Ұлыбритания телеграф агенттігінің қызметін атқарады. Әлемдегі 5 үздік ақпарат агенттігі қатарына кіреді. 12 мыңдай адам, оның ішінде 1400 журналист қызмет атқарады. 1994 ж. Алматыда 11 адамнан тұратын Қазақстан бөлімі ашылған. Тағы қараңыз * Thomson Reuters * The Thomson Corporation Сілтемелер * [http://www.reuters.com Рейтер агенттігінің ресми торабы] * [http://ru.reuters.com/ Рейтер агенттігінің ресми торабы (Ресей мен ТМД елдері) (орысша) ] Дереккөздер
Рейтинг

Рейтинг (ағылш. ratіng) — белгілі бір объекттің маңыздылығын сипаттайтын реттік нөмір немесе сан, мысалы *Белгілі қайраткердің (саясат,мәдениет, т.б. саласындағы) танымалдылық деңгейі. Ол қоғамдық пікірді жинақтау арқылы анықталады; *Ойындардың нәтижелеріне орай өзгеріп отыратын шахматшының жеке сандық көрсеткіші; *Жоғары оқу орындарында студент білімін бағалау тәсілдерінің бірі. Рейтинг бойынша студенттің семинар барысындағы әрбір еңбегіне балл қойылып отырады. Семестр соңында студент білімі оның жинаған балына орай бағаланады. Рейтинг, рейтингтік бақылау (Rating - класс, разряд, дәреже, баға, қоғамдағы орны деген сөзінен алынған) - әр жұмыс оқулығын (модульді) оқуды логикалық аяктайтын және тыңдаушылардың алған жүйелеу дағдыларын инженерлік, экономиқалық, басқару шешімдерін талдау, жүйелеу және болжау іскерліктеріне ауыстыру қабілегін қалыптастыруға әкелетін жүйелі бақылау. Пәнді оқудың модульдік формасында модульдердің (жұмыс оқулықтары) саны мен мазмұны, олардың әр қайсысында теориялык және тәжірибелік бөліктерінің ара қатынасы, олардың кезегі, үй тапсырмасын орындау графигі, қорытынды бақылаудың мазмұны мен формасы анықталады әр модуль шеңберінде студенттің пәндік білімдермен де және оны қолдану тәсілдерімен де ісі болады, сондықтан модуль бойынша бақылау мазмұнды, іс-әрекет сипатында және аралас (материалды оқудың, экспериментті орындадың немесе есеп шығардың) болады. Рейтингті бақылау оқыту және кері байланыс жасау құралы болып табылады, мотивациялық және тәрбиелік қызметті іске асырады, өзін-өзі бағалау және өзінөзі бақылау іс әрекетінің дағдысын дамытады. Тағы қараңыз * Несиелік рейтинг * Саяси рейтинг * Индекс * Индикатор Дереккөздер Толықтыру
Ұзынсу жазуы

Ұзынсу жазуы – көне түркі жазба ескерткіші. Ұзынсу (Иірсу) өзенінің сол жағалауындағы Үйтас деген жерден табылған. Ол қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданындағы Иірсу өзені бойында. Жазба әдебиетте бұл өзен Ұзынсу аталып кеткен. Ескерткішті Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтының эпиграфика экспедициясы 1963 жылы ашқан. Жартасқа түркі халықтарының «Орхон-Енисей», «Талас» жүйелі әліпбиінің сегіз таңбасы мен үш пиктограммасы бейнеленген. Жазу оңнан солға қарай оқылады. Бұл «Ал ес аң, ал ар оқ, аб оң» түрінде транскрипцияланды. Мұны қазіргі қазақ тілінде баяндасақ: «Алдың дос қауіпті аң (айдаһар), ал арбаулы (қасиетті) оқ, аңға шық, жолың болсын» деп оқылады. Жазу сипатына көз салсақ, сөздің бәрі де бір буынды әріптерден құралған. Бұлар ежелгі түркі жазу әліпбиінде де бар. Ал сөйлемде айтылатын сөздердің тек бір буынды болып келуінің өзі де тілдің көнелігін байқатады.
Реквизиция

Реквизиция— азаматтың не ұйымның меншігіндегі мүлікті олардың ықтиярынсыз құнын төлей отырып мемлекеттің меншіктенуі. Реквизиция заңда көрсетілген тәртіпте, төтенше (апат, жұқпалы аурудың тарауы, індет, тағы басқа) немесе әскери жағдай уақытында ғана өкілетті органның шешімімен жүзеге асырылады. Төлем мөлшеріне қанағаттанбаған мүлік иесі сот тәртібімен дауласуға және Реквизицияға негіз болған жағдай жойылған соң мүліктің (әлі бар болса) қайтарылуын талап етуге құқылы. Мүлік қайтарылған жағдайда меншік иесі алған төлемін мемлекетке өткізуге тиіс. Бірақ мұндайда мүлік құнының кемігені ескеріледі. Дереккөздер
Ұзын өркенді өсіру

Ұзын өркенді өсіру — өркені ұзын болып келетін өсімдіктердің (жүзім, жеміс-жидек, көкөніс және әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктер) өркенін өсіру әдісі. Бұл әдіс жүзім өсіруде кең қолданылады. Ұ. ө. ө. үшін биіктігі және жуандығы әр түрлі бағана қазыққа сым немесе жіп тарту арқылы бірнеше қатар желі жасалады. Тіректі тік, көлбеу, көлденең, екі қатар етіп орнатады. Ұзын өркендерді бір немесе екі қатарға орналастырғанда оларға күн сәулесі жақсы түсіп, топырақ жақсы қызады және күтіп баптауға, өнім жинауға қолайлы келеді. Желінің биіктігі әр түрлі (аласалары 40 — 120 см, биігі 150 — 250 см), оларға аралығы 40 — 50 см болатын 1 — 5 қатар сым тартылады. Қазақстанның оңт. облыстарында қалқанды аспа қолданылады. Аласа ағаштардың өркенін тік (шабдалы, алхоры, т.б.), жеміс ағаштарын еңістеу тірек қойып өсіруге болады. Жайылып өсетін өркендерді біркелкі жалпақ қатарда өсіреді. Қияр, қызанақ, баклажан, т.б. бір жылдық көкөніс дақылдарының өркенін тік тіректе өсіру әдісі кең таралған. Ұ. ө. ө. әдісі әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктерге де қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Рекламация

Рекламация (лат. reclamatіo — мақұлдамау) — өнімді жеткізушінің‚ жұмыстарды орындаушының‚ қызметтерді көрсетушінің (мердігердің‚ сатушының) кінәсынан орындалу барысында анықталған ақауларға байланысты сатып алушының оларға қоятын кінәрат-талабы. Арнаулы актілермен ресімделеді. Ақау сатып алушының дұрыс пайдаланбауымен байланысты болса‚ қабылданбайды. Дереккөздер Толықтыру
Ұзынқарғалы

Ұзынқарғалы, Қарғалы - Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысында Қарасай, Жамбыл аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 128 км, су жиналатын алабы 1070 км 2 . Бастауы Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі Құмбел асуындағы мұздықтан басталып, Қарасай ауданында Күрті өзеніне құяды. Ірі салалары - Майбұлақ, Шымбұлақ, т.б. Гидрологиясы Аңғары тік жарлы, шатқалды, ені 300 м, жарқабағының биіктігі 30-40 м. Жайылмасы сол жағалауында ғана, ені 30-80 м, арнасы түзу дерлік, ені 10 м. Жауын-шашын, жазда еріген көп жылдық қар, мұздық суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы Қарғалы кенті тұсында секундына 3,50 м 3 . Сағасынан 64 км жерде бөген салынған, 4 канал тартылған, бойында бірнеше шағын СЭС салынған. Егістік суаруға, елді мекендердің мұқтажына пайдаланылады. Дереккөздер
Реконверсия

Реконверсия — (лат. re — жаңадан, қайтадан, кері, conversіo — айналдыру, өзгерту, түрлендіру) — халық шаруашылығын соғыс аяқталғаннан кейін бейбіт уақыттағы өнім өндіруге көшіру. Дереккөздер Толықтыру
Малайя топаралы

]] Малайя топаралы — Жер шарындағы ең ірі аралдар шоғыры. Экватордың 6° с.е. мен 11° о.е. аралығындағы екі қапталын алып жатыр. Құрлықтық Азия мен Австралияның аралығында. Жалпы ауданы 2 млн. км², 10 мыңға тарта аралдар кіреді. Үлкен және Кіші Зонд, Филиппин, Молукка аралдары және көптеген ұсақ аралдар тобынан тұрады. Ең ірілері Үлкен Зонд аралдар тобындағы Суматра, Калимантан, Сулавеси және Ява аралдары. Жер бедерінде биіктігі орташа және аласа таулар көп. Ең биік жері Калимантан аралындағы Кинабалу тауы (4101 м). Ірі аралдарда жазықтар бар. Малайя топаралы Альпі-Гималай және Тынық мұхит қатпарлы белдеулерінің түйіскен жерінде орналасқан. Сөнген және әрекетті жанартаулар көп (Кракатау, т.б.). және Малайяның басқа аралдары]] Климаты экваторлық және субэкваторлық, ыстық әрі ылғалды. Ауаның температурасы жыл бойы бірқалыпты, 23 — 27°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 — 2000 мм, тауларда 5000 мм-ден асады. Өзендері қысқа, суы мол. Жазықтарда және аласа тауларда тропиктік ормандар өседі (пальманың түрлері, фикус, панданус, банан, т.б.). Түрлі маймылдар (орангутанг, гиббон, т.б.), жолбарыс, піл, мүйізтұмсық, орман құстары мекендейді. Кен байлықтарынан мұнай, темір, никель, марганец, т.б. кендердің қоры мол. Малайя топаралы Индонезия, Малайзия және Филиппин мемлекеттерінің аумағына кіреді. Дереккөздер ar:أرخبيل الملايو bg:Малайски архипелаг bs:Indonezijski arhipelag ca:Insulíndia de:Indonesischer Archipel en:Malay Archipelago eo:Malaja Insularo es:Insulindia et:Malai saarestik fa:مجمع‌الجزایر مالایی fi:Malaijien saaristo fr:Insulinde he:הארכיפלג המלאי hr:Indonezijski arhipelag it:Arcipelago malese ka:მალაის არქიპელაგი ko:말레이 제도 ku:Arşîpela Malay lt:Malajų salynas ms:Kepulauan Melayu nl:Indische Archipel os:Малайы архипелаг pl:Archipelag Malajski pt:Arquipélago malaio sr:Малајски архипелаг uk:Малайський архіпелаг zh:马来群岛
Жейтун мәдениеті

Жейтун мәдениеті — неолит дәуірінде (б.з.б. 6 — 5-мыңжылдық) Орталық Азияның оңтүстік-батыс өлкелерін қоныстанған тайпалардан қалған ескерткіштердің ғылымдағы атауы. Негізгі ескерткіш — Жейтун қонысы Ашғабад қаласынан солтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан. Оны 1937 жылы А.А. Марущенко тапты. 1955 жылдан бастап В.М. Массон зерттеулер жүргізді. Чопандепе, Тоголокдепе, Чагыллыдепе, Монжуклыдепе, т.б. қоныстар белгілі болды. Ескерткіштер тобы Копетдаг тауы мен Қарақұмның құмды жоталарының арасындағы беткейлерде шоғырланған. Толық қазылған Жейтун қонысы маңызды деректер берді. Қоныста 30-ға жуық үй, әр үйде 5 — 6 адамнан тұратын жанұя болған. Есептеулер бойынша, Жейтунда 150 — 160 адам тұрған, бұл ана жағынан туыстыққа және жұптасқан жанұяға негізделген бір қауым деп пайымдалады. Тайпалар отырықшы егін шаруашылығын игерген, қарапайым суғару жүйлері бар. Мал шаруашылығының 2-орында тұрғаны және неғұрлым баяу дамығаны байқалады. Жейтун қонысында үй ешкісінің өсірілгені анық, бірақ ет тағамдарының денін тұрғындар аңшылықтан тапқан. Тек кейінгі кезеңде мал шаруашылығы мен аңшылық бірте-бірте ығыстырған. Жерлеу ғұрпы зираттар жеткілікті мөлшерде табылмағандықтан аз зерттелген. Чопандепе қонысынан табылған бірнеше қабірлерде бүрістіре жерленген мүрделердің үстіне қызыл бояу себілген. Орт. Азияның оңтүстік өлкелерінің тарихи дамуында Жейтун мәдениетінің аса зор рөлі бар. Жейтундықтардың тамаша жетістіктері негізінде жергілікті энеолит, қола дәуірлерінің дамыған мәдениеттері қалыптасты. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Ұзынқанаттылар

Ұзынқанаттылар — құстардың бір отряды. Ұзынқанаттылардың Жер шарының тропиктік және қоңыржай белдеулерін мекендейтін 2 отряд тармағы бар: ұзынқанат қарлығаш және колибри. Қазақстанда ұзынқанат қарлығаштың (Apodes) 1 тұқымдас, 2 туысқа жататын 4 түрі бар. Орман алқабынан шөлге дейінгі тау, қия-жартас, өзен-көлдерді, т.б. өзінің ұшып-қонуына қолайлы құр-ғақ, ашық жерлерді мекендейді. Қанаты ұзын әрі жіңішке, тұмсығы мен аяғы қысқа, сәл жалпақтау, көпшілік түрінің саусақтары ағаштың бұтақтарын ұстай алмайды; тырнақтарымен жартасқа жармасады. Сырт пішіні қарлығашқа ұқсайды, тегіс жерден тез көтеріле алмайды, жемін көбіне ұшып жүріп аулайды. Бұл құстарға тән қасиет — сілекей бездерінің (одан бөлінетін секретті ұя жасауға қолданады) молдығы. Жыл құстары. Моногамды. Биік құрылыстардың басына, қия-жартастың арасына, ағаштардың қуысына, үңгірге ұя салады, 1 — 6 жұмыртқа басады. Мекиені мен қоразы жұмыртқаларды кезектесіп басып, одан шыққан балапандарын да бірге қоректендіреді. Қорегі — әр түрлі жәндіктер. Ұзынқанат қарлығаштар зиянды жәндіктерді жеп, а. ш-на пайда келтіреді. Ұзынқанаттылар - жазықтанаулы жарқанаттар туысы. Қанаттары ұзын және үшкір, өте жоғары жылдамдыққа бейімделген. 10 шақты түрі Африкада, Мадагаскарда, Оңтүстік Еуропада, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, Австралияда, Жаңа Гвинеяда және Жаңа Гебридте таралған. Үңгірлерде, көптеген топтармен тіршілік етеді. ТМД-да 1 түрі, кәдімгі Д., (М. schreibersi), Закарпатье, Қырымда, (қазір жоқ), Кавказда, Копетдагта және Оңтүстік Приморьяда. КСРО-ның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Ректификаттау

Ректификаттау, ректификация (лат. rectіfіcatіo — түзету, дұрыстау) — көп компонентті сұйықтық қоспасын жекеленген компонеттерге бөлу процесі. Ректификаттау процесі диффузия және тепе-теңдік тің сақталу заңдарымен басқарылады; Ректификаттау арнайы қондырғылар — ректификац. колонналарда жүргізіледі. Биікт. 14 м ректификац. колоннада қысым мен температураны қоспаның түріне байланысты өзгерте отырып, іске асырылады. Ректификаттау арқылы металл балқымалары, ауа, этан-пропилен, жоғары май қышқылы, мұнай, т.б. қоспаларды бөлу орындалады. Дереккөздер Толықтыру
Салқынқанды жануарлар

Салқынқанды жануарлар, пойкилотермді жануарлар (грек. poіkіlos — әр түрлі, өзгермелі және therme — жылу) — дене температурасы тіршілік ортасы температурасына байланысты өзгеріп отыратын жануарлар. Салқынқанды жануарларға барлық омыртқасыздар, омыртқалы жануарлардан — балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар жатады. Бұлардың дене температурасы, әдетте, айналасындағы температурадан бар болғаны 1 — 2С артық не сол шамада болады. Салқынқанды жануарлардың дене температурасының көтерілуі күн сәулесін сіңіруден (жылан, кесіртке) не бұлшық еттерінің белсенді әрекет етуінен (ұшатын жәндіктер мен тез жүзетін балықтар) болады. Бұл жағдай оларда жылу реттеу процесінің жетілмегенін көрсетеді. Тіршілік ортасының температурасы аса төмендеп не жоғарылап кеткенде cалқынқанды жануарлар ұзақ ұйқыға кетеді. Пайдаланылған әдебиеттер: ru:Холоднокровные
Ректор

Ректор (лат. rector — билеуші, басшы, жетекші, rega — басқарамын) — көптеген елдерде жоғары оқу орнының басшысы. Қайта өркендеу дәуірінде бас оқытушылар және көп класты мектептердің меңгерушілері Ректор деп аталған. Ректорды ғыл. атағы бар және ғыл.-пед. тәжірибесі мол мамандардан жоғары оқу орны қарайтын мин. немесе басқа өкілетті орган бекітеді. Дереккөздер Толықтыру
Ұзынқайыр

Ұзынқайыр – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі бұрынғы арал. Географиялық орны, сипаты Арал ауданының жерінде екі Ұзынқайыр аралы болған. Оның біріншісі – Қасқақұлан аралының батыс шетінен 15 км-ге созылып жататын, ені 1,5 — 2,0 км құмқайыр. Оның қиыр солтүстік мүйісінде 400-ге тарта тұрғыны бар ауыл болды. Мұнда балық қабылдайтын пункт, балық тұздайтын, ыстайтын, тоңазыту цехы, жүк кемелері тоқтайтын порт, орта мектеп, кітапхана, клуб, монша, байланыс торабы, пошта, сауда орны, наубайхана, фельш.-акушерлік пункт, аэродром жұмыс істеді. Екіншісі – Ұялы аралының шығысында 4,0 км жерде теңіз ішінде орналасқан, ұзындығы 16 км, ені 0,7 — 1,2 км. Солтүстік-шығысынан оңтүстік-батысқа қарай созылып жатқан жалаңаш қайыр. Мұнда елді мекен болған жоқ. Тек Ұялы, Көзжетпес және Қасқақұлан балық ұжымшарларының балықшылары көктемгі лайсаңда (мамыр айы) осында қос құрып жатып, балық аулаған. Негізгі ауланатын балық — қаяз. Қазіргі кезде Ұзынқайыр аралы теңіз суының тартылуына байланысты жағалаумен тұтасып кеткен. Дереккөздер
Николай Владимирович Ювица

Ювица Николай Владимирович (10.10.1951 ж.т., Украина, Киев қ.) – экономика ғылымының докторы (2001). Ақтөбе педагогика институты (1977) мен Алматы жоғары партия мектебін (1986) бітірген. ҚР Экономика қоғамының Ақтөбе облыстық бөлімшесінде ғалым-хатшы (1991–93), Ақтөбе қаласындағын «Бизнес-мектептің» жетекшісі, [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Ақтөбе мемлекеттік университеті] нде кафедра меңгерушісі (1993–97) қызметтерін атқарды. 2000 ж. «Система управления промышленными предприятиями в условиях рынка (на материалах РК)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 оқу құралы, монография мен оқу-әдістемелік құралдарының авторы. Сілтемелер [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Ақтөбе мемлекеттік университеті] Дереккөздер
Рекуператор

Рекуператор (лат. recuperator — кері қайтарушы) — кері қайтқан газдың жылуын пайдалануға арналған беттік жылу тасымалдағыш. Мұнда жылу тасымалдағыштар арасындағы жылу алмасу процесі оларды бір-бірінен бөлетін қабырға арқылы үздіксіз жүреді. Рекуператорда жылу тасығыш ағындарының жолы өзгермейді. Бұл — оның регенератордан өзгешелігі. Рекуператор жылу тасымалдағыштың салыстырмалы қозғалысының бағытына сәйкес қарсы ағынды Рекуператор, тура ағынды Рекуператор, т.б., құрылымына қарай түтікті Рекуператор, пластинкалы Рекуператор, т.б., ал қолданылуына байланысты ауа, газ және сұйықтық жылытқыш, буландырғыш, конденсатор, бу түрлендіргіш, т.б. болып ажыратылады. Дереккөздер Толықтыру
Ұзындық

Ұзындық (Длина) - егер тетік сызбада бірақ көрінісімен кескінделген болса, оның үзындығының сандық мәнінің алдына "L" деген таңба қойылады. Ұзындығы 200 мм бұрыштықтың сызбасы көрсетілген. Ұзындықтың Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі — метр. Дереккөздер de:Längenmaß
Ұзынарал

Ұзынарал – Балқаш көлінің орталық тұсындағы түбек. Сипаты Оңтүстіктен солтүстікке қарай 20 км-ге созыла орналасқан, ені 5 — 6 км. Солтүстігін Сарыесік бұғазы қоршап жатыр. Солтүстік-шығысында Ұзынарал аралы, оңтүстік-батысында Ұзынарал қонысы орналасқан. Түбектің батыс жағалауының жер бедері террасалы көлдік жағажай, шығыс бойының бедері жайылма және одан жоғарғы бөлігі террасалы болып келеді. Бетін төрттік кезеңнің (антропогеннің) шөгінді тау жыныстары жауып жатыр. Өсімдігі Шалғынды сұр, бозғылт сұр топырағында шөлейтке тән өсімдіктер өседі. Атау тарихы Түбек қазірге дейінгі барлық карталарда Сарыесік түбегі деп қате жазылып келген. Түбектің Ұзынарал аталу себебі, ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға дейінгі кезеңде (20 ғ-дың 30-жылдарына дейін) Сарыарқа халқы Балқаш көлін осы тұста суы қатқан бұғаз арқылы көлдің оңтүстігіндегі қамыс-құрағы мен ағашы мол және шөбі қалың Сарыесікатырау құмына өтіп, қыстаған. Көктемде көлдің мұзы ерімей тұрып кері қарай, Сарыарқа жағына малдарын айдап әкеткен. Сондықтан бұғаз әрі-бері өтіп, көшіп-қонуға ыңғайлы болғандықтан Сарыесік деп аталған. Дереккөздер
Ұзын

Ұзын, Ұзын Қыпшақ — қыпшақ тайпасынан тараған ру, бес таңбалы қыпшақтың бірі. Ұзын туралы алғашқы деректер Константин Багрянородныйдың “Мемлекетті басқару хақында” деген тарихи еңбегінде кездеседі (10 ғ-дың ортасы). Оған қарағанда Ұзындар 9 ғ-да Еділ мен Жайық арасын жайлаған печенегтерден шығысқа қарай мекендеген. Араб саяхатшысы Масуди 10 ғ-да оларды Жайықтың оң жақ бетінен кездестіргенін жазады. Қыпшақ мемлекетінің құрамында болған бұл ру кейіннен өсіп-өнді. Қазақтың шежіре дерегі бойынша Ұзын Алтыбас, Алтыс болып екі тармаққа бөлінеді. Алтыбастан — Күлеке, Құлшын; Алтыстан — Қаз, Келел, Кенжебай ұрпақтары өрбиді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Ұ-дар Торғай обл. аумағындағы Обаған, Торғай өзендері бойын қоныстанған. Н.А. Аристов 1887 жылғы деректер бойынша Ұзындардың 2 мыңға тарта отбасы болғанын жазады. Ал Ы.Алтынсариннің 1869 жылғы деректеріне қарағанда Торғай у-нің Қарақоға, Сарықопа, Қараторғай болыстарында шамамен 1600 түтін болған. Ұзындардың таңбасы жалпы қыпшақ таңбасымен бірдей — (қос әліп), ұраны — “Ойбас”. Y-ДНК анализі Алтыбас (N2) тармағының Y-ДНК гаплогруппасы R1b1a1 (N2) Тұлғалар {{col-2} Алтыбас: # Балғожа Жаңбыршыұлы # Ыбырай Алтынсарин (01.11.1841 - 29.07.1889) # Шәбден Әбділғапарұлы Балғожин (25.5.1925 – 15.7.2004) # Қажымұқан Мұңайтпасұлы (07.04.1871 - 1948) # Иман Дулатұлы (1780-1847) # Аманкелді Үдербайұлы Иманов (03.04.1873-18.05.1919) # Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов Бегімбет # Мәриям Хакімжанова (15.11.1906 - 1995) # Омар Шипин (1879 – 1963) # Қалмақан Әбдіқадыров (15.4.1901 - 30.4.1964 # Әбілахат Ысмағұлұлы Есбаев # Бақтияр Байқараұлы Тайлақбаев Алтыс: Белгісіз: # Нұржан Наушабаев (1858 – 1919) # Жүрсін Молдашұлы Ерманов (12.2.1951-аман-есен) Әдебиет * "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том (?) Дереккөздер
Мария Андреевна Бульина

Мария Андреевна Бульина (1 қараша 1916 жылы, Пенза облысы, Голицыно ауданы, Скачки селосында туған – 1 қаңтар 1997 жылы, Алматы қаласында қайтыс болған) – медицина ғылымының докторы (1962 жылы), профессор (1964 жылы). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1967 жылы). Биографиясы Алматы мемлекеттік медицина институтын (1939 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1939–42 жылдары Қостанай облысы, Орджоникидзе ауданы, Денисовка кентінде дәрігерлік телім меңгерушісі, 1942–45 жылдары II-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1946–60 жылдары Қазақ мемлекеттік медицина институтында ординатор, ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, 1960 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында акушерлік-гинекологиялық кафедрасын ұйымдастырушы, 1967–69 жылдары осы институтта факультет деканы, оқу ісі жөніндегі проректоры, 1972 жылы штаттан тыс проректоры, 1983–85 жылдары профессор-кеңесші қызметтерін атқарды. Бульинаның докторы диссертация босануы қиын әйелдерді емдеу әдісі тақырыбына арналған. Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ұзақ мерзімді несие

Ұзақ мерзімді несие — банк несиесін өтеу мерзімімен айқындалатын несие нысаны. Ұзақ мерзімді несиені банк немесе бейбанкілік несие мекемелері береді. Жалпы Ұзақ мерзімді несие үшін төм. шек ұлттық экономиканың орнықтылығы мен дамуы үрдісіне байланысты. Қазақстанда 3 жылдан жоғары мерзімге берілетін несие Ұзақ мерзімді несиеге жатады. Ол негізгі капиталды, қаржы активтерін, сондай-ақ айналым капиталының азырақ жұмылдырылатын бөлігін қалыптастыру үшін қажетті қаражатты қаржыландыруға қызмет етеді. Халыққа берілетін Ұзақ мерзімді несиенің негізін ипотекалық несие құрайды. Тұрақты ресурстардан: банктердің меншікті ресурстарынан, облигациялар шығарудан, жартылай өтімді жинақ ақшаларынан алынған қаражат олардың дәстүрлі көздері болып табылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Ұжымдық шарт

Ұжымдық шарт — кәсіпкер (немесе фирма әкімшілігі арқылы оның өкілі) мен қызметкерлер (кәсіподақ арқылы олардың өкілдері) арасындағы еңбек жағдайы, жалақы, кәсіпорындағы жұмысшы ұйымдарының құқықтары, т.б. туралы келісім. Жұмыс берушілер мен жұмыскерлер арасындағы еңбек қатынастарын реттеу нысаны ретіндегі Ұжымдық шарттың өзіндік тарихы бар. Алғашқы Ұжымдық шарттар 19 ғ-дың ортасында Ұлыбританияда, 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Еуропаның басқа да елдерінде, Солт. Америкада пайда болды. 1-дүниежүз. соғыстан кейін аталған елдерде заңнамалық құқықтық күшке ие болды. 20 ғ-дың 60-жылдары кәсіподақтар жұмыс берушілерден Ұжымдық шартпен реттелетін мәселелердің шеңберін кеңейтуге қол жеткізді. Жалақы мөлшері, жұмыс уақытының ұзақтығы және оны бөлісу мәселелерімен қатар жалдау, жұмыстан ауыстыру, босату, демалыс ұзақтығы, зейнетақы мен жәрдемақы төлеу шарттары, еңбек жанжалдарын қарау тәртібі, жұмысшылар өкілдігі органдарының құқықтары, т.б. Ұжымдық шарт арқылы реттеле бастады. Дамыған елдерде ғылыми-техникалық ілгерілеушіліктің жеделдеуі және жабдықтың жаңа технологиялар негізде жаңартылуы, тиісінше кадрлардың кәсіптік-біліктілік құрылымының неғұрлым серпінді түрде өзгеруі Ұжымдық шартқа жұмыс күшінің босауымен, оны қайта даярлаумен, әлеум. қорғаумен, т.б. байланысты жаңа мәселелерді енгізу қажеттігін туғызды. Кәсіподақтардың талап етуімен жұмыстан босату, жұмыстан босатылғандарға әлеуметтік кепілдіктер беру (кәсіпорын есебінен кәсіптік қайта даярлау, қосымша жәрдемақы төлеу, т.б.) жөніндегі қатынастарды реттеуге байланысты мәселелер енгізілді. Қызметкерлердің мүдделігін арттырудың жаңа нысандары да талап етіліп, пайда мен капиталға қатысу, басқарудың бірқатар атқарымын тікелей орындаушыларға беру кеңінен таралған құбылысқа айналды. Бұлардың бәрі Ұжымдық шартта көрініс тапты. Қазіргі кезде Ұжымдық шарт неғұрлым әлеуметтік тиімді еңбек үдерісіне мүдделі екі тараптың келісімшарты нысанына ие болып отыр. Ұжымдық шартта елдің еңбек заңнамасының нормалары нақтылана түсуде. Көптеген дамыған елдердің заңдарында Ұжымдық шарттың ережелері жеке еңбек келісімі бойынша тек қызметкерлердің пайдасына өзгеруі мүмкін міндетті ең төмен нормалар ретінде мойындалады. Ұжымдық шарт барлық салалар үшін де, жергілікті жер үшін де, сатыластық бойынша және деңгейлестік бойынша жасалады және жұмыс істеушілердің бәріне қолданылады. Жұмыс беруші Ұжымдық шарттың қайсыбір бабын орындаудан бас тартқан жағдайда қызметкерлер оны сот арқылы орындатуға құқылы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Малакка түбегі

қалдықтары жыл сайын миллиондаған туристерді қызықтыруда]] Малакка түбегі (; ) — Оңтүстік Шығыс Азиядағы Үндіқытай түбегінің оңтүстік бөлігі. Ұзындығы 1300 км, ауданы 190 мың км² Малакка түбегінің солтүстігінде Мьянма, Таиланд, оңтүгінде Малайзия мемлекеттері орналасқан. Батысында Андаман түбегі және Малакка бұғазымен, шығысында Үндіқытай түбегі және Сиам шығанағымен шектеседі. Тау массивінің биіктігі 2190 м-ге (Тахан тауы) жетеді, ал шығыс жағалауын жазық жерлер алып жатыр. Малакка түбегінде қалайының, вольфрамның мол кен орындары бар. Экваторлық, субэкваторлық климат белдеуінде орналасқандықтан ауа температурасы жыл бойы тұрақты (25 — 27°С). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 1000 — 4000 мм. Мұнда мәңгі жасыл орман өседі. Жануарлардан гиббон, лемур, малайя тапирі, мүйізтұмсықтар, т.б. мекендейді. Күріш, кокос пальмасы, каучукты өсімдіктер өседі. Малакка түбегінде Малайзияның астанасы — Куала-Лумпур қаласы орналасқан. Дереккөздер
Ұжымдық мердігерлік

Ұжымдық мердігерлік — бригаданың немесе басқа ұжымның еңбегін ұйымдастыру және оған ақы төлеу нысаны. Ұ. м. ұжымдық еңбекке ақы жалпы істелген жұмыс үшін ақырғы нәтижелер бойынша төленеді. Кесімді жалақы бригада мүшелері арасында тарифтік разрядтарға, жұмыс істелген нақты уақытқа және еңбекке қатысу коэффициентіне сәйкес бөлінеді. Мұның өзі еңбекті ынталандыруға, иесіздік пен теңгермешілдікті болдырмауға мүмкіндік береді. Мердігерлік жағдайында жұмыс істеуге тиіс ұжым ерікті түрде жасақталады және осы ұжым еңбегінің саны мен сапасының өлшемі, ақы төлеу үшін негіз болатын өнім өндіру жұмысының бәрі немесе оның бір бөлігі. Мердігерлік ұжымның кәсіпорынмен (тапсырыс берушімен) немесе басқа жұмыс берушімен барлық қатынастары келісімшарттық негізде құрылады. Өзара міндеттерді тәртіптейтін келісімшартта өнімнің (орындалатын жұмыстың, көрсетілетін қызметтің) көлемі, тізбесі, дайындалу мерзімі, сапасы және өзіндік құны, еңбекке ақы төлеу шарттары, материалдық-тех. жағынан қамтамасыз ету шарттары, т.б. көрсетіледі. Ұ. м. ұжым жұмысының ақырғы нәтижелерін көрсететін нормативтер мен көрсеткіштерді анық айқындау, ұжымға еңбекті ұйымдастырудың, оған бекітілген жабдықты пайдаланудың нақты нысандарын таңдауда, ұжымдық табысты бөлуде дербестік беру, еңбекке ақы төлеудің белгіленген тапсырманы орындағаны үшін қызметкерлердің нақты еңбек шығыны мен санына қарамастан ұжымға жалақы мен сыйлықақының нормативтік сомасының төленуіне кепілдік беретін еңбекақы шарттары, ұжымның және тапсырыс берушінің келісімшартта айқындалатын мердігерлік шарттарының орындалуы үшін өзара жауапкершілігі көзделеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт

Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт — мемлекетаралық келісім. 1992 ж. 12 мамырда Ташкент қ-нда ТМД-ға қатысушы мемлекеттер: Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан, Өзбекстан басшыларының қол қоюымен бекітілді. Сонымен қатар Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа кейіннен Әзірбайжан (24.9.1993), Грузия (9.12.1993), Беларусь (31.12. 1993) кірді. Келісім кейіннен ұзарту шартымен бес жылға жасалып, 1994 ж. 20 сәуірде күшіне еніп, БҰҰ хатшылығында 1995 ж. 1 қазанда тіркелді. Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттер мемлекетаралық қатынастарда күш қолданбауға немесе күш арқылы қыр көрсетпеуге, әскери одақтарға немесе қандай да болмасын басқа топтастықтарға, сонымен қатар қатысушы мемлекеттердің басқаларға бағытталған әрекеттеріне қатыспауға міндеттеме алды. Бір немесе бірнеше қатысушы мемлекеттің аумақтық тұтастығына және тәуелсіздігі мен қауіпсіздігіне немесе халықар. бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатер төнген жағдайда қатысушы мемлекеттер бірлескен кеңес механизмін кідіріссіз іске асыратын болады. Қатысушы мемлекеттердің біріне қарсы шапқыншылық акт жасалған жағдайда, басқа қатысушы мемлекеттер мұны Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт-қа қатысушы мемлекеттерге қарсы шапқыншылық деп қарай отырып, әскери, т.б. көмек көрсетеді, сонымен қатар БҰҰ-ның Жарғысының 51-бабына сай ұжымдық қорғану құқығын жүзеге асыру ретінде өзінде бар құралдармен қолдайды. Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттердің жоғ. саяси органы — Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі. Оның құрамына Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттер басшылары, сыртқы істер министрлері, қорғаныс министрлері және Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің Бас хатшысы кіреді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Ұжымдық қауіпсіздік

Ұжымдық қауіпсіздік — 20 ғасырдың бас кезінен бастап халықаралық қатынастарда келісімшарттар жасасу арқылы бейбітшілікті қамтамасыз етуге ұмтылу жолы. Ұжымдық қауіпсіздікке қол қойған елдерге қарсы басқа бір ел шапқыншылық жасайтын болса, шарт бойынша олар бірлесіп шапқыншыға тойтарыс береді. Ұжымдық қауіпсіздік теория тұрғысынан пайдалы. Алайда халықар. құқық нормасы ретінде іске асуы өте күрделі. БҰҰ өзінің хартиясында көрсеткенімен (52-бап) атомдық қару заманында Ұжымдық қауіпсіздік шындықтан алыстай түседі. Әсіресе, атом қаруын қауіпсіздік мақсатында шапқыншыға қарсы қолдану қауіпті. Егер ол ел өзінің атом қаруымен қарсы жауап берсе, адамзатқа аса зор қатер төнеді. Қазақстан әлемде өзінің ядр. қаруынан толықтай бас тартқан тұңғыш мемлекет. Осыған орай ядр. қарулары бар мемлекеттер Қазақстанның қауіпсіздігіне кепілдік беріп отыр. Алайда әлемдік саясатта, геоэкон. жағдайда әр ел өз мүддесін ойлайды. Түбінде өзінің төл мүдделерінің орындалуы жолында әрекет жасайды. Сондықтан әрбір ел әлемдік геосаяси ойындардың құрбаны болмауды ойластырады. Ұжымдық қауіпсіздік қаншама тартымды болғанымен, саяси тартыстарда қандай да болмасын мемлекеттің қауіпсіздігінің кепілі бола алмайды. Бірақ Ұжымдық қауіпсіздікке мүше болу еш уақытта зиянды емес. Белгілі бір шекке дейін әр ел Ұжымдық қауіпсіздікті өз пайдасына жұмыс еткізе алады. Ұжымдық қауіпсіздік мемлекеттер үшін күрделі әлемдік қатынастарда өз орнын анықтауға және нығайтуға көмектеседі.Ұжымдық қауіпсіздік - халықаралық құқық, халықаралық даужанжалдарды бейбіт реттеу, бейбітшілікке төнген қауіптің алдын алу, тыйып тастау, жоюдың үжымдық шараларының ережелері мен қағидаттарының жалпы мойындалған жүйесі. Ұжымдық қауіпсіздік БҰҰ Жарғысының талаптарына негізделген халықаралық қауымдастық мүшелерінің әрекеттерінен көрініс табады. Ұжымдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде маңызды рөлді НАТО, Араб мемлекеттері Лигасы, Америка мемлекеттері Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік пен әріптестік Үйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы сияқты мемлекетаралық құрылымдар атқарады. Бүл халықаралық құрылымдар өз қызметтерін келесідей қағидаттарға сүйеніп жүзеге асырады: күш қолдануды және қолдануға қоқанлоққы көрсетуге тыйым салу; халықаралық даужанжалдарды тек бейбіт жолдар мен қүралдар арқылы шешу; егемендікті қүрметтеу; мемлекеттер теңдігі; ішкі істерге араласпау. Дереккөздер
Ұжымдық еңбек дауы

Ұжымдық еңбек дауы — жұмыскерлер мен жұмыс берушілер арасындағы еңбек шарттарын (жалақыны қоса) белгілеу және өзгерту, әлеуметтік-еңбек қатынастары мәселелері бойынша ұжымдық келісімшарттарды, келісімдерді жасасу, өзгерту және орындау жөніндегі реттелмеген алауыздық. Мұндай дауларды шешу тәртібі мен тәсілдері, сондай-ақ Ұжымдық еңбек дауын шешу барысында ереуіл жасау құқығын іске асыру тәртібі “Ұжымдық еңбек дауларын шешу тәртібі туралы” ҚР заңында белгіленген. Заңға сәйкес жұмыс беруші жұмыскерлердің талаптарын алғаннан кейін өздерінің шешімдерін олардың өкілдеріне үш күн ішінде хабарлауға міндетті. Жұмыскерлердің талаптары қанағаттандырылмаған жағдайда алауыздықтарды шешу үшін бітістіру рәсімі қолданылады, дау бітістіру комиссиясында, сонан соң делдалдың қатысуымен немесе еңбек төрелік сотында қаралады. Бітістіру рәсімдерін ұйымдастыру үшін Ұжымдық еңбек дауын реттеу жөніндегі арнаулы қызмет құрылған. Ұжымдық еңбек дауын шешу барысында тараптар қол жеткізген келісім жазбаша нысанда бекітіледі және оның тараптар үшін міндеттілік күші болады. Егер жұмыс беруші бітістіру рәсімдерінен жалтарса немесе қол жеткізілген келісімді орындаудан бас тартса, онда жұмыскерлер ереуілдермен қоса жиналыстар, митингілер, қыр көрсетулер, шерулер өткізуге құқылы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Ақтау (Сарыарқа)

Ақтау – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерінде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр. Ені 10 км, ең биік жері 1133 м. Жер бедері, геологиялық құрылымы Бірнеше қырқадан тұрады. Тауда бұлақ көп. Орталық және шығыс қырқалары жоғарғы протерозойдың ақ кварцитінен, батыс қырқасы қызыл кварциттен құралған. Өсімдігі Аласа таулық ашық қоңыр топырағында тобылғы, қараған, селеу, бетеге, боз қылқан, жусан, қара жусан, аңғарларында көктерек, тал, т.б. ағаштар мен бұталар өседі. Ақтау жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Рекурренттік формула

Рекурренттік формула (лат. recurrens, recurrentіs — қайта оралатын), келтіру формуласы — тізбектің бастапқы р мүшесі белгілі болған кезде оның кез келген мүшесін есептеуге мүмкіндік беретін an+p F(n, an, an+1, …, an+p-1) түріндегі қатысты айтады, яғни қандай да болмасын тізбектің (көбінесе, сан тізбегінің) n-мүшесін алдыңғы мүшелері арқылы табатын формула. Геом., арифмет. прогрессиялар, Фибоначчи сандары Рекурренттік формуланың мысалы бола алады. Рекурренттік формула интегралдық есептеулерде, дифференц. теңдеулерді интегралдауда кеңінен қолданылады. Дереккөздер Толықтыру
Ұжымдық белгі

Ұжымдық белгі — одақтың, шаруашылық қауымдастығының немесе өзге де кәсіпорындардың ерікті бірлестіктерінің өздері шығаратын немесе өткізетін бірыңғай сапалық, өзге де ортақ сипаттамалары бар тауарларын таңбалауға арналған тауар белгісі. Ұжымдық белгі және оны пайдалану құқығы басқа тұлғаларға берілмейді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том