kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Серпімділік

Серпімділік — материалдың серпімділік деформаңиясынан деформациялану қасиеті; дененің жүктеме күштер мен әсерлердің ықпалынан ішкі күштер туындауына байланысты деформациялану және оны қоздырған жүктеме күштері мен әсерлердің әрекеті тоқтағаннан соң өзінің бастапқы пішіні мен көлемін (қатты денелер) немесе тек көлемін (сұйық және газ тәрізді денелер) толық қалпына келтіру қасиеті.;дененің өлшемдері мен пішінін сыртқы күш әсерін алып тастағаннан кейін қайтадан қалпына келтіре алу қабілеті Абсолютті икемділік - бұл нақты әлемді идеализациялау, тіпті кішігірім деформацияларда да аз материалдар толығымен серпімді болып қалады. Инженерлік жұмыста материалдардың икемділігі материал параметрлерінің екі түрімен өлшенеді: # Серпімділік модулі белгілі бір деформация деңгейіне жету үшін қолданылуы керек механикалық кернеуді (аудан бірлігіне шаққандағы күш мөлшерін) көрсетеді. Модуль Паскальмен (Па) немесе шаршы дюймге фунт күшпен өлшенеді (psi немесе lbf/in2). Жоғары модуль әдетте материалды деформациялау қиынырақ екенін көрсетеді. # Серпімділік шегі- бұл максималды кернеу, содан кейін материал серпімді сияқты әрекет етпейді және материалдың пластикалық (қайтымсыз) деформациясы болады. Кернеу жойылғаннан кейін материал қалдық деформацияны сақтайды. Екі материалдың салыстырмалы серпімділігін сипаттау үшін модуль де, серпімділік шегі де қарастырылуы керек. Резеңке әдетте төмен модульге ие және әдетте қатты созылады (оның серпімділік шегі жоғары), сондықтан күнделікті қолданудағы металдарға қарағанда икемділікті көрсетеді. Егер сіз бірдей серпімділік шегі бар екі резеңке материалды алсаңыз, онда төменгі модулі бар адам серпімді болып көрінеді. Жалпылау Жасанды серпімділік дегеніміз-механикалық қасиеттерімен материалдардың серпімділігімен ерекшеленбейтін, бірақ заттың болуына емес, басқалардың, мысалы, электромеханикалық, физикалық қасиеттер әсерінен болатын шама. Дереккөздер
Владимир Владимирович Маяковский

Маяковский Владимир Владимирович (7/19.7.1893, Грузия, Багдади с. — 14.4. 1930, Мәскеу) — орыс ақыны. 1911 ж. А.Крученых, Д.Бурлюк, В.Хлебниковтермен бірге орыс футуристерінің әдеби тобын құрып, өздерін “кубуфутуристер” деп атады. 1912 ж. М. осы ақындармен бірге “Қоғамдық талғамға шапалақ” атты футуристер манифесін жариялады. Футуризмнің әдеби жиындарына қатысқаны үшін ол Мәскеудің кескін және көркемсурет уч-щесінен шығарылды (1914). 1913 ж. ақынның “Владимир Маяковский” трагедия-сы Петербург театрында қойылды. Трагедияны Б.Пастернак жоғары бағалады. Оның “Соғыс жарияланды” (1914), “Ана және немістер зая қылған кеш” (1914) өлеңдерінде соғыстың мағынасыз қантөгіс екені суреттеледі. Оның шығарм-дағы жаңа белес “Шалбарлы бұлт” (1915), “Соғыс және бейбітшілік” (1916), “Адам” (1917), т.б. поэмалары. Қазан төңкерісінен кейінгі шығармаларында өмір болмысын, шындықты суреттей отырып, ақын шығарм-ның негізгі әдісі — төңкерісшіл романтизм үлгісінде “Біздің марш” (1917), “Солға марш” (1918) өлеңдерін, “Сүйемін” (1922), “Бұл туралы” (1923), “Владимир Ильич Ленин” (1924) поэмаларын жазды. Кезең талабына үн қосып, партия, кеңес өкіметі шешімдеріне сай үгіт-насихатқа берілгенімен, жаңа жағымсыз болмыс құбылысын да аяусыз әшкереледі (“Кеңес төлқұжаты туралы өлең”, (1929). Ақын қоғамдағы кемшіліктерді көре білді, кеңестік тоғышарлықты, бюрократизмді, билік пен басқаруды, тұтастай алғанда тоталитарлық жүйені сынап әшкереледі. “Қандала” (1928), “Монша” (1929) пьесалары М-дің сол жүйеге қарсылығының, ой қақтығысының көрінісі. М. шетелдерде (АҚШ, Германия, Испания, Мексика, Франция, Куба, т.б.) болып, “Париж” (1924 — 25), “Америка туралы жырлар” (1925 — 26) атты шығармалар жариялады. М-дің 20-жылдардың соңына таман жазған шығармаларында трагедиялық сарын жиі көрініс тапты (“Қаржы инспекторымен поэзия туралы әңгіме”, 1926). Ол “Александр Блок өлді” мақаласында ақын өліміне қайғырды. М-дің шығарм. ізденісі, поэтик. жаңашылдығы орыс әдебиетіне, сондай-ақ қазақ ақын-жазушыларына да көп ықпал етті (С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, С.Мұқанов, Т.Жароков, т.б.). Қазақ тілінде “Бар дауыспен” (1941), “Таңдамалы өлеңдер” (1950), т.б. шығармалары жарық көрді. С. Жұмағұлов Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Ким Серікбайұлы Серікбаев

Серікбаев Ким Серікбайұлы (14.1.1934 жылы туған, Ақтөбе облысы,Хромтау ауданы, Көптоғай ауылы) — әскери қайраткер, полковник, әскери ғыл. канд. (1974), проф. (2000). 1952 — 56 жылдары қазіргі ҚазМУ-де, Уфа әскери училищесінде оқыды. Мәскеудегі әскери академияны бітірген (1970). 1956 — 66 жылдары Қиыр, Шығыс, Прикарпатье, Мәскеу, Орта Азия әскери округтерінде взвод, рота, батальон командирі, мотоатқыштар полкында штаб бастығы, полк командирі болды. 1970 — 73 жылдары Мәскеудегі әскери академияда Кубадан, Моңғолиядан келген офицерлерге жалпы тактикадан сабақ берді. 1973 — 75 жылдары Алматы жоғары әскери командалық уч-щесінде кафедра бастығы, 1975 — 88 жылдары Алматы жоғары партия мектебінде кафедра бастығы, 1988 — 91 жылдары Б.Момышұлы атынд. респ. әскери мектеп-интернаттың бастығы, 1992 — 93 жылдары Мемлекеттік қорғаныс комитеті төрағасының кеңесшісі, ҚР Президенті аппараты мен Минстрлігі Кабинеті жанынан құрылған Қорғаныс бөлімінің жетекшісі, 1994 — 96 жылдары Минстрлігі Кабинетіжанындағы мемлекеттік аттестация комитетінде арнаулы мәселелер жөніндегі бас сарапшы, 1996 — 99 жылдары ҚР Парламентінің Мәжіліс аппаратында қорғаныс және қауіпсіздік мәселелер жөніндегі кеңесші қызметтерін атқарды. 2000 жылдан ҚР Қорғаныс мин-нің әскери-ғылыми орталығында бас ғылыми қызметкер. Жоғары оқу орындарында ғылыми және педагогикалық жұмыстармен айналысты. Әскери ғылым саласындағы негізгі ғылыми-зертттеу бағыты — мемлекеттің әскери қауіпсіздігі, әскери құрылыс, әскери өнер мәселелері, жалпы тактика және оперативтік өнер. 180 ғылыми еңбектің, “Сыновний долг” (1978), “Быть патриотом” (1978), “На кафедре тактики” (1994), “Бауыржан Момышулы в моей жизни” (1995), “Доброму делу — долгая жизнь” (2002), “Военная безопасность страны: проблемы, перспективы” (2002), “Надежный страж Родины” (2005), “Обретенной независимости — надежную защиту” (2005), “Батыр ағаның шапағаты” (2005) атты кітаптар жазған. 3-дәрежелі “КСРО Қарулы күштерінде Отанға қызмет еткені үшін” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жұмабике Серікбаева

Жұмабике Серікбаева (8 наурыз 1917, қазіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданы — 24 шілде 1996, Шымкент) — актриса, әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1974). Өмірбаяны * 1938 ж. Санкт-Петербург қаласындағы Мемлекеттік сахна өнері техникумының (кейіннен Мемлекеттік театр, музыка және кинематография институты) қазақ студиясын бітірген. Мұнда Л.С. Вивьен, И.В. Мейерхольд және В.В. Меркурьев сынды өнер шеберлерінен сабақ алды. * Сол жылдан Шымкент облысы драма театрында актриса болып қызмет етті. Рольдері Оның алғашқы ойнаған рөлі — М.Әуезовтің “Еңлік — Кебек” трагедиясындағы Еңлік. Бұдан кейінгі ойнаған негізгі рөлдері: Қарагөз, Құртқа (Әуезов, “Қарагөз” бен “Қара қыпшақ Қобыланды”), Баян, Ақтоқты (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш — Баян сұлу” мен “Ақан сері — Ақтоқты”), Алма (М.Ақынжанов, “Исатай мен Махамбет”), Сәуле (Т.Ахтановтың осы аттас спектаклі), Ажар (С.Жүнісов, “Ажар мен ажал”), Таңқабике (М.Кәрім, “Ай тұтылған түн”), Полина (О. де Бальзак, “Өгей шеше”), Коринкина (А.Н. Островский, “Жазықсыздан жапа шеккендер”), т.б. С. сахналық кейіпкерінің ішкі сезім дүниесіне жоғары мән берумен ерекшеленді. Театрда қойылған музыкалық спектакльдерге де қатысып, Қыз Жібек, (Мүсірепов, “Қыз Жібек”), Шұға (Б.Майлин, “Шұға”), Ақжүніс (Е.Г. Брусиловский, “Ер Тарғын”) сияқты рөлдерді орындады. Дереккөздер
Серікбай Қанайұлы

Серікбай Қанайұлы (3.10. 1870, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы Жалаңаш ауылы — 16.8.1916ж. Кеген ауылы маңындағы ескі Темірлік жолы бойында Ақшоқының Жыланды деген жерінде патша солдаттары атып кетті.) 1912-1914 ж. Жаркент уезіне қарасты Шелек болысы болған. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Елді отырықшылыққа, егін шаруашылығымен айналысуға ұйытқы болды. Алғаш ағаш үй салғызды. — 1916 жылғы Қарқара көтерілісі жетекшілерінің бірі. Патша өкіметінің маусым жарлығына қарсы Ұзақ, Жәмеңке батырлармен бірге 1916 жылы шілде айында, кейін Ереуілтөбе аталған жерде, көтерілісшілердің 2000 адамнан тұратын алғашқы жасағын ұйымдастыруға тікелей араласты. Көтеріліс жеңіліске ұшырағанда, көптеген серіктерімен бірге патша жендеттерінің тұтқынына түсті. Қырғызсайға сотқа айдап бара жатқан солдаттар қолынан оққа ұшты. Ол туралы М.Әуезовтің “Қилы заман” повесінде, Бөлтірік ақынның “Ел жарыла көшкенде” толғауында айтылған. Балалары Серікбаев Мырқасым Қарақолда Русское-Туземская школада 1913-1916 жылдары оқыған. Кеңес үкіметі орнаған кезде азамат соғысына қатынасады. Жаркент уезінің милиция бастығы, халық соты қызметтерінде болды. Немересі Серікбаев Дәулет Мырқасымұлы қоғам қайреткері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Өскемен автомобил жол қатынастар институтының алғашқы ректоры, Республикалық арнайы орта және жоғарғы оқу минстрінің орынбасары қызметтерін атқарды. Дереккөздер Дереккөздер
Қожаназар

Қожаназар Қожаназар. Өскен ауыл, өзі ел арасында абыройлы, ақылды адамдардың бірі болған. Қожаназардан – Сәркен, Шомақ, Таған, Тұңқатар, Шонты, Қошан, Есберді. Қожаназар Сырыммен құда болған. Шомаққа Сырымның қызын алып берген. Ел арасында Сырымға ас берген осы Қожаназар деп айтылады. *Сәркеннен – Бесімбай, Досбай, Меңдіқара. Шомақтан – Қосбай, Есбай, Жанбай (бұлардың үшеуі де Сырымның қызы Өкіннен туған), Қошетер, Қабыл. Тағанның үш әйелі болған. Бірінші әйелі Есек батырдың қызы. Одан – Көпжасар. Екінші әйелі қалмақ қызы Ақсұқсырдан – Қарабай, Мара, Қалыш, Досы, Барақ. Бұлар ел арасында Бес Қалмақ аталады. Үшінші әйелі-Зəуре шешемізден – Данабай. Тұңқатардан – Жапан, Бекқара, Шоңқара, Қылыш, Есен, Досан. Есеннен – Шабар ишан. *Шонтыдан – Қалдаман, Тәкен, Мұрат. Сондай-ақ Шонтының – Мәмбет, Сақау және Дошай атты балалары да болды деген сөз бар. Дереккөздер
Шәміл Керімұлы Серіков

Шәміл Керімұлы Серіков (5 наурыз 1956 жыл, Алматы қаласы — 22 қараша 1989 жыл, Алматы қаласы) —палуан, грек-рим күресінен әлем және олимпиада чемпионы (1980), КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1979). Биографиясы 6 жасар жас баланың бойындағы талантты байқаған тәжірибелі бапкер Аянбек Алдабергенов Шамиль Серіковті өз секциясына жаттығуға шақырады. Осы бапкердің қол астында жаттыққан алты жыл ішінде Шамиль төрт рет Қазақстан чемпионы болды, Бүкілодақтық оқушылар спартакиадасын жеңді. 1972 жылы Алдабергенов Алматыдан көшіп кетуіне байланысты Шамильді өзінің әріптесі Александр Жарковқа тапсырады. Өзінің үлкендер арасындаеы алғашқы чемпионатында сәтсіз өнер көрсетеді. Дегенмен келесі жылы өткен Иван Поддубный Мемориалында әлем және олимпиада чемпионы Виталий Константиновты жеңеді.Көпшілік мұны кездейсоқ жағдай деп бағалаған болатын. Алайда Шамиль келесі жылы КСРО чемпионатында жеңімпаз болады. Шамилтден жеңілген палуандардың ішінде Константинов та болады. Бұл жол жеңіс айқын басымдықпен өткен болатын. Әлем чемпионатына Шамиль Серіков аттанады. Шәміл Серіков әлем чемпионатында бұрынғы әлем чемпионы поляк Юзеф Липенмен кездеседі. Одан кейін италияндық Антонио Кальтабианоны ұтады. Финалда ФРГ палуаны Паскуале Пасареллиді 29:9 есебімен жеңеді. Финалдық сайыста мұндай басымдықпен жеңіске жеткен палуандар болған жоқ. Келесі жылы АҚШ-тың Сан-Диего қаласында өткен әлем чемпионатын да жеңеді. Алайда КСРО біріншілігінде тек 7 орынға ғана тоқтайды. Мәскеу Олипиадасында алты кездесу өткізеді. Алтауын да анық жеңіспен ұтып шығады. Алайда олипиада жеңісінен кейін жас дарын өзінің бұрынғы біліктілігінен айырылып қалады. Күрестен шаршайды. Кейіндері КСРО ұлттық құрамасына өте алмағандықтан тұңғыш рет Қазақстан біріншілігіне қатысып, 1982 жылы Қазақстан чемпионы атанады. 1989 22 қарашады өз-өзіне қол жұмсап, дүниеден озды . Қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясын бітірген (1979). Жаттықтырушылары — А.Алдабергенов, Ж.Жарков. КСРО чемпионы (1978, Украина, Запорожье), Еуропа (1979, Бухарест) және әлем (1978, Мексика, Мехико, 1979, АҚШ, Сан-Диего) чемпионы. 22-Олимпия ойындарының алтын жүлдегері (1980, Ресей, Мәскеу) болды. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Ол туралы «Советский спорт» газеті: «Шәміл Серіковтың әдіс-тәсілдерін оқу-жаттығу құралы етіп ұсынуға болады» деп жазған. Шәмілдің бапкері Аянбек Алдабергенов кейін басқа шәкірттеріне чемпионның күрестерінің бейне таспасын үлгі ретінде көрсететін болған. * 1970 жылы күреспен айналыса бастаған. * 1975 жылы КСРО спорт шебері дәрежесін алған. * 1978 жылы халықаралық дәрежедегі спорт шебері атағын алған. * 1979 жылы еңбегі сіңген спорт шебері атағын алған. * 1978, 1980-82 жылдары КСРО чемпионатына қатысқан. * 1978 жылы КСРО чемпионы атанды. * 1979, 1980 жылдары халықаралық турнирлер жеңімпазы атанды. * 1979 жылы Еуропа чемпионы атанды. * 1978, 1979 жылдары әлем чемпионы атанды. (Мексика, АҚШ) * 1980 жылы Олимпиада чемпионы атанды. (Мәскеу) * 1980 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. 1989 жылы 22-қарашада дүниеден озды. Тағы қараңыз Дереккөздер
Төлеке

Төлеке. Төлекеден – Қамысбай, Қаржау, Дорал, Күмісбай. *Қамысбайдан – Жамансары, Өтеулі, Нияз, Нұрлы, Жұма, Меңдібай, Әршөк, Қаражігіт, Теңізбай, Орақ, Сырлыбай. Өтеуліден – Есекен, Қалманбет, Кенжебек. Нияздан – Оспан, Сапақ, Жанназар. Нұрлыдан – Шектібай, Қамбар. Жұмадан – Үйсінбай. Меңдібайдан – Жүсіп, Садық, Жабайы. Теңізбайдан – Малдыбай, Әбілхайыр, Нәби. Орақтан – Қолат. Қолаттан – Атамұрат, Молдабай, Маңақ. Қаржаудан – Сералы, Қараман, Қарайдар, Досалы, Алтыналы, Ералы. Сералыдан – Қалмырза, Қарнақ, Бармақ, Қалдаман, Жайлаубай, Қисық. Қарайдардан – Амандық, Әменбек, Қошқарбай. Қараманнан – Қуандық, Елемес, Төлеміс, Қожақ, Науша. Досалыдан – Мұса. Алтыналыдан – Қоқанай, Сәтенай. Ералыдан – Айдабол, Тайман. Доралдан – Жылқыбай, Есенқара, Сары, Қыстау, Жәке. Жылқыбайдан – Темір, Жәментік, Исамберді, Берден. Есенқарадан – Бекқұл, Тілеп, Дүзбас, Қалдыбай, Қалпақ. Сарыдан – Сүйесін, Жандос, Елеуше. Қыстаудан – Қалдықылыш, Мұрын, Жәмке, Лесбай, Темір. Жәкеден – Жалғасбай, Дәрмен, Қойшыбай, Жақып, Қартбай. Күмісбайдан – Кененбай, Кеңесбай, Андау, Шындау, Еділбай, Өргешбай. Кененбайдан – Әзберген, Шағыр. Кеңесбайдан – Біләл, Ағишан, Тайлақ. Андау көп өспеген, одан – Жолдас, Еділбай. Еділбайдан – Әлмұрат, Әбіш, Тайжан. Өргешбайдан – Құлтума. Құлтумадан – Дабыс, Жандай, Тоқаш. Өтеғұлдан – Араб, Әбіт, Үмбетай, Өмірзақ, Уса. Әбіттен – Жылқыбай, Шақа, Жылтыр. Өмірзақтан – Тілеуберген, Бекберген. Тілеубергеннен – Есен, одан – Қаратұран. Құлбаласынан – Әбубәкір, Тағанияз, Аманияз, Ермек, Сақый. Әбубәкірден – Сәрсенқожа, Боранбай, Тұяқ. Аманияздан – Қызамбай, Айымбай (О). Тағанияздан – Бимұқанбет, Нұрмұқанбет, Нұрғазы, Нұрлыбек. Ермектен – Қайран, Шотан, Айтбай. Сақыйдан – Дүйсенбай, Еңсе. Шоңай. Шоңайдан – Бөгембай, Тоқсанбай, Боқай. Бөгембайдан – Қожан, Қайып, Сасық. Тоқсанбайдан – Монша, Даң, Қожагелді, Мырзат, Жарық. Боқайдан – Қарақойлы, Кенжебай, Көбдік. Шоңайдың Даң атты аулынан үш атақты Сам, Құлыш және Қожықтай есімді билер шыққан. Бәубек. Бәубектен – Бөрібай, Малтабар, Құлшығай, Тайсары, Жарас, Құдас. Дереккөздер
Машиналар мен механизмдер механикасы

Машиналар мен механизмдер динамикасы — машиналар мен механизмдер теориясының механизмдер, машиналар қозғалысын, оларға әсер ететін күштерді зерттейтін арнайы саласы. М. м. м. д. механизм буындарының қозғалыс заңдылығын тағайындау, буындар қозғалысын реттеу, үйкеліске жұмсалған күш шығынын есептеу, кинематик. жұптардың қарсы әсерін анықтау, машиналар мен механизмдерді теңгеру сияқты мәселелермен шұғылданады. Сыртқы күштердің берілген сипаттамалары бойынша әр түрлі буындардың қозғалыс заңдылығын анықтау қозғалтқыштан, беріліс механизмі мен жұмыстық машинадан, кейде басқару құрылғысынан тұратын мех. жүйенің не машина агрегатының қозғалысын сипаттайтын дифференциалды теңдеулерді шешуге тіреледі. Теңдеулер саны мех. жүйенің еркіндік дәрежесіне тәуелді өзгеріп отырады. Машина буындарының қозғалысын реттеу әрі басқару мәселелерімен реттеу теориясы айналысады. Үйкеліске кеткен шығындар машина мен механизмдер жұмысының тиімділігін кемітеді. Машинаның энергияны пайдалану дәрежесі мех. п. ә. коэфф. бойынша анықталады. Машиналар мен механизмдерді теңгеру мәселесі тиімді әрі қажетті қарсы салмақтарды іріктеу арқылы іске асырылады. Республикада М. мен м. д. жөніндегі зертеу жұмыстары 1960 ж. Қаз өУ-де басталды. Осыған орай осы ун-тте машина механикасы (1971) және тоқыма-станок механикасы (1981) бойынша салалық ғыл.-зерт. лаб-лары, сондай-ақ робот техникасы бойынша оқу-зерттеу лаб. (1982) ұйымдастырылды. Жоғары класты жазық механизмдердегі күш әсерін аналит. және графоаналит. тәсілдермен есептеу теориясы құрылды (Ж.Байкөншеков, М.Қожамбердиев, т.б.) Осы теория негізінде құрамында төртінші немесе одан да жоғары класты Ассур тобы бар механизмдер, жүк көтергіш машиналар, манипуляторлар, т.б. жасалды. СТБ типті тоқыма станоктардың динамикасы мен тораптар беріктігін есептеудің теор. және тәжірибелік тәсілдері жасалды әрі оның жекелеген механизмдерінің құралымы жетілдірілді (Г.Уәлиев, А.А. Ермолов, т.б.). Толқынды және тік тісті эвольвентті тісті берілістердің динамикасына теор. зерттеулер жүргізілді (Қ.Қазыханов, М.Задин). Дереккөздер
Қараш (Байұлы)

Қараш — Кіші жүздің Байұлы бірлестігі Адай тайпасының құрамындағы ру. Қараш өскен ауыл. Қараштан – Елтезер, Өтеп, Жәдік (Балуан Қараш аталады). * Елтөзерден – Меңдібай, Жайлы, Елібақ. Меңдібайдан – Тойғұлы, Шақан. Жайлыдан – Әйтімбет, Көшімбет. Елібақтан – Толыбай, Кенжебай, Жәнібек. Өтептен Ақсақал, одан Бақатай. Бақатайдан – Орыс, Азынағұл, Жұмағұл. Жәдіктен (Балуан Қараш) – Қалматай, Ошыртқы, Өжет. Қалматайдан – Төлеген, Тоқшара, Атағұл. Ошыртқыдан – Құттықадам, Бұйраш. Кердеріден – Жәнібек, Тыныбек. Адайдың ұраны – Бекет, таңбасы – жебе. Дереккөздер
Сессия

Сессия (латынша sessіo — мәжіліс) — 1) парламент қызметінің негізгі ұйымдастырушылық-құқықтық нысаны. Парламент өз құқықтары мен міндеттерін осы С. кезінде жүзеге асырады. Ұлттық конституцияда, парламент регламентінде бекітілетін С. ашу, өткізу және аяқтау жолы мен тәртібі әр түрлі болып келеді. Бір елде С-ның ашылуы үшін мемлекет не үкімет басшысының арнайы актісі керек емес (Германия), енді бір елде С. сондай акті арқылы ашылады (Австрия, Ұлыбритания). Ұлыбританияда С. жылына бір рет ашылып, 7 айға созылады, Үндістанда жылына 3 — 4 рет ашылады. Кезекті және кезектен тыс (төтенше), көктемдік және күздік С-лар болады. Германия құқығында С. ұғымы жоқ, С. қажетіне орай пленарлық мәжілісте палата өкілдерінің бастамасымен ашылады ; 2) оқу кезеңінің соңындағы сынақ, емтихан алынатын уақыт. Дереккөздер
Мінбар Адамбаев

Адамбаев Мінбар (1920, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылында туып – 2001, сонда көз жұмды) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Еңбек жолын ұжымшарда жұмысшы болып бастаған. * 1941 – 1943 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, Украина, Беларусь майдандарында болды. Адамбаев өз ғұмырын облыстың аул шаруашылығын өркендетуге арнады. Осы салада жарты ғасырдан астам еңбек етті. * 1944 – 1952 жылдары ферма меңгерушісі, ұжымшар басқармасының төрағасы. * 1952 – 1956 жылдары Маңғыстау облысы (бұрынғы Гурьев облысы) жылқы тұқымын асылдандыру мекемесінің қызметін атқарды. Бірнеше медальдармен, 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Сетон-Уотсон Хью

Сетон-Уотсон Хью (1916) — ағылшын тарихшысы, Лондон университеттінің профессоры Кеңес Одағы тарихы бойынша жазылған зерттеу еңбектердің авторы. Оксфорд, Колумбия, Индиана, Вашингтон, Стенфорд (АҚШ) және Австралия ұлттық ун-ттерінде оқытушылық қызмет атқарған. “Кеңес отаршылдығы немесе жаңа империализм” тұжырымдамасын қалыптастырды. КСРО-ны империалистік мемлекет, ал ортаазиялық республикаларды отар ел ретінде қарастырды. Дереккөздер
Сефевид әулеті

Сефевид Әулеті — Ирандағы қызылбастар мемлекетін билеушілер (1502–1736). Сефеви Әулеті мемлекетін 16 ғасырдың басында Иран мен Әзірбайжанның түркі тілді тайпалары Ақ-Қоюнлу мемлекеті мен оның одақтастарын жеңгеннен кейін құрды. Мемлекет атауы оның тұңғыш билеушісі шах Исмаил І-нің мұсылман дінінің сопылық бағытын ұстанған Ардабели шейхы Сефи әд-Дин ұрпақтарының бірі болғандығымен байланысты. Алайда Сефеви Әулеті билеушілерінің негізгі күші түркі тілдес тайпалар шииттердің 12 имамының құрметіне бастарына 12 қызыл жолақты шалма орағандықтан, бұл мемлекет тарихи шығармаларда көбінесе қызылбастар мемлекеті деп аталды. Сефеви Әулеті мемлекетінің құрамына Иран, Әзірбайжан, Арменияның бір бөлігі, қазіргі Ауғанстан жерінің дені, кей кездерде Ирак жерлері енді. Сефеви Әулетінің белгілі өкілдері — Исмаил І, Тахмасп І (1524–1576), Аббас І (1587–1629). Сефеви Әулеті мемлекетінің орт. алғашында Тебриз (1555 жылға дейін), 1555–1597 (1598) жылдары Казвини, 1597–1598 жылдан Исфаһан) болды. Исмаил шах құзырындағылардың көпшілігі сүннит болғандығына қарамастан, мемлекеттік дін ретінде исламның шиит тармағына жататын Сефевид ағымын ұстанды. )]] Сефеви Әулеті көп жылдар бойы Осман сұлтандығы мен Орта Азия хандарына қарсы соғыс жүргізді. Тахмасп І-ден кейін басталған өзара тартыстар іс жүзінде мемлекеттің әлсіреуіне әкеліп соқты. Осман сұлтандығы Сефеви Әулеті мемлекетінің солт.-батыс аймақтарын, ал өзбек хандары Хорасанды жаулап алды, Аббас шах тұсында Сефеви Әулеті мемлекеті түрлі реформалар (салық, әкімшілік, әскери, т.б.) жүргізудің нәтижесінде нығайып, экономикасы біршама көтерілді. Аббас түріктер мен өзбектерге қарсы соғыста бірнеше рет жеңіске жетіп, Әзірбайжанды, Хорасанды, уақытша Иракты қайтарып алды. Сефеви Әулеті Ресей және басқа да елдермен дипломатиялық, сауда қатынастарын жүргізді. XVIII ғасырдың басында тақ таласы мен халық наразылығы Сефеви Әулетінің саяси жағдайын әлсіретті. Көтеріліске шыққан ауған тайпалары 1722 жылы Исфаһанды жаулап алып, Осман сұлтандығы Сыртқы Кавказ және Иранда өз үстемдігін орнатты. Тахмасп шах ІІ (1722–1732) Сефеви Әулеті мемлекетінің Каспий маңындағы аймақтарын Ресейге беруге мәжбүр болды. Қалыптасқан ахуалды сәтті пайдаланған Сефеви Әулетінің қолбасшысы Нәдір шах Афшар Сефеви Әулетін биліктен кетіріп, өзінің жеке билігін орнатты. Орта ғасырлық тарихи шығармаларда Сефеви Әулеті мемлекетінің 16–17 ғасырларда Қазақ хандығымен қарым-қатынасы жайлы деректер бар. Қазақтың батырлар жырында да қызылбастармен болған соғыстар жиі айтылады. Дереккөздер
Сеченов Иван Михайлович

Сеченов Иван Михайлович [1.(13).8.1829, Төменгі Новгород облысы Теплый Стан Сеченов Иван Михайлович — 2.(15).11.1905, Ресей, Мәскеу қаласы] — ойшыл материалист, орыс физиологиялық мектебінің іргесін қалаушы. Ол табиғаттанудың негізгі қағидаларын ғылыми тұрғыдан зерттеп, оның психологиялық ішкі мәнін ашты. Мәскеу университетін бітірген соң (1856), медициналық-хирургиялық академияға проффессор болып тағайындалды (1860), академияда Ресейдегі тұңғыш физиология лабораториясын ұйымдастырды. Бұдан кейін Новороссийск, Петербург, Мәскеу университеттерінде қызмет етті. Сеченовтің философиялық көзқарасы орыс төңкерісшіл-демократтарының ықпалымен қалыптасты. Петербург академиясының корр. мүшесі (1869), құрметті академик (1904). Сеченов ағза мен қоршаған ортаның тығыз байланысынан туатын өздігінен реттеу процестерінің мәнін ашты; бас ми орталығының ағза қимыл әрекеттерінің белсенділігіне тікелей әсерін тәжірибе арқылы анықтап берді. Орт. тежелуші жүйкелердің бүкіл ағзадағы қимыл-әрекеттерінің қызметін бағалап қана қоймай, оларды басқарып отыратынын дәлелдеді. Оның классик. “Бас миының рефлекстері” атты еңбегінде (1866) саналы және санасыз әрекеттердің негізінде рефлекс жататынын дәлелдеді. Сеченовтің рефлекс жөніндегі теориясының агностицизм мен субъективизмге қарсы күрестегі мәні зор. Сеченовтің аты Мәскеу медицина институтына (1955), КСРО ғылым академиясының Эвол. физиология және биохимиялық институтына берілді (1956). Медицинаға қосқан үлесі Иван Михайлович Сеченовты физиологияның атасы деп санайды. Қанда еріген газды алғаш рет зерттеген ғалым. Орталық жүйке жүйесіндегі тежелу үдерісін ашқан. 1863 жылы «Ми рефлекстері» еңбегін жарыққа шығарды. Дереккөздер
Марс (планетааралық автомат стансалары)

Марс — Марс планетасын және планетааралық кеңістікті зерттеуге арналған кеңестік планетааралық автомат станциялар. Массасы 893,5 кг, ұзындығы 3,3 м, диам. 1,1 м, ең алғашқы “М.-1” автомат ст. 1962 жылғы 1 қарашада ұшырылды. Оның борты екі бөліктен тұрады: * орбиталық * планеталық Орбиталық бөлігінде Марс планетасына қарай ұшуды қамтамасыз ететін аппаратуралар, ал планеталық бөлігінде Марс планетасын жақын аралықтан зерттеуге арналған приборлар топтастырылды. “М.-1” автомат ст. ғарыш кеңістігін зерттеу, планетааралық қашықтықтағы радио байланысты тексеру, планетаны суретке түсіру жұмыстарын жүргізді (Күннен 1 — 1,24 а. б. қашықтықта). 1971 ж. “М.-2” (19 мамырда) және “М.-3” (28 мамырда) автомат ст-лары ұшырылды. Бұлардың салм. 4650 кг, құрылысы “М.-1”-ден өзгеше жасалды. Оларда орбиталық бөлік және планета бетіне қондырылатын аппаратуралар болды. 1971 ж. 27 қарашада ұшырылған “М.-2” автомат ст-ның траекториясы Марс бетінен 1380 км қашықтықта өтті. 1971 ж. 2-желтоқсанда “М.-3” ст-нан планетаға қонатын аппарат бөлініп шығып, Марстың оңт. жарты шарына барып түсті; планета бетінің кескін сигналын бере бастады. “М.-2”, “М.-3” ст-лары 8 айдан астам уақыт Марс серігінің орбитасынан зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1973 ж.Марс планетасына бағыттап 4 автомат ст. ұшырылды. “М.-4” пен “М.-5” Марстан 2200 км қашықтықтан ұшып өтті. “М.-6” мен “М.-7” 1974 ж. наурыз айының алғашқы жартысында Марс планетасының аймағына жетті. “М.-6” автомат ст-ның қону аппараты 12 наурызда планетаға қонды. 1962 — 74 ж. аралығында барлығы 7 “М.” ұшырылды. Олардың көмегімен Жер және Марс орбиталарының аралығындағы ғарыштық кеңістіктің физ. қасиеттері туралы жаңа мәліметтер алынды; Марс атмосферасының құрылымы, топырағының хим. құрамы мен физ.-мех. қасиеттері зерттелді. Автоматты ст-лардан алынған суреттер арқылы планетаның оптик. сығылуын, рельефтің профилін салу, Марстың түрлі-түсті кескінін алуға мүмкіндік туды. Кейбір автоматты ст-ларға кеңестік ғыл. аппаратуралармен қатар француз ғыл. аппаратуралары орнатылды. “М.” сериялы ғарыштық аппараттарды ұшыру “Молния” және “Протон” атты ракета тасығыштар көмегімен жүзеге асырылды. 2003 ж. 30 желтоқсанда Европалық ғарыш агенттігінің Марс Экспресс ст. “Beegle-2” робот-биологты М. планетасына жеткізді. Марста тіршілік бар ма деген сұраққа жауап іздеген робот-биолог технол. есептеулердегі жіберілген қателіктерге байланысты істен шықты. 2004 жылдың басында АҚШ Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы (NASA) жіберген “Оппротунит” және “Сприт” марсоходтары Марс планетасына қонып, Жерге Марс туралы қажетті деректерді жібере бастады. Дереккөздер
Машиналар мен механизмдер теориясы

Машиналар мен механизмдер теориясы — машиналар мен механизмдерді жобалау және зерттеу әдістері жөніндегі ғылым. Машиналар мен механизмдердің жалпы теориясынан басқа жеке машина түрлеріне арналған теориялар да бар. Мыс., а. ш. машиналарының теориясы, металл кескіш станоктар теориясы, автомобиль теориясы, т.б. Бұл теориялар М. мен м. т. негізінде нақты машина түрлерін жобалау әрі зерттеу, сондай-ақ машиналар орындайтын технол. процестерді зерттеу және бұл машиналарды жасау мен пайдалану сияқты мәселелерді қарастырады. М. мен м. т-н белгілі бір механизмдерге (мыс., тісті беріліс, жұдырықшалы механизмдер теориясы, топсалы механизмдер теориясы т.б.) немесе машиналар мен механизмдерге арнап топтастыруға болады. М. мен м. т. жөнінде 1969 ж. Халықар. ұйым құрылды. Республикада бұндай зерттеулер 20 ғ-дың 50 жылдарында басталды. Зерттеу жұмыстары Қазақстан ұА-ның Матем. және мех. ин-тында, ҚазөУ-де, Қаз өАУ-де, Алматы энергетика және байланыс, Қарағанды политех. ин-ттарында, т.б. жоғары оқу орындары мен ғыл.- зерттеу ин-ттарында жүргізілді. Бір контурлы жоғары класты механизмдер (ЖКМ) теориясы жасалды, көп контурлы ЖКМ-нің құрылымдық, кинематик. және күштік анализі мен синтезінің сандық тәсілдері тұжырымдалды (Ө.Жолдасбековтің жетекшілігімен). Құрамында жоғары класты Ассур тобын қамтитын принциптік жаңа механизмдер жасалды (жүк көтергіш, тиеу-түсіру механизмдері, манипуляторлар, т.б.). Манипуляц. роботтарды координаттық-параметрлік басқару тәсілдерінің негізі тұжырымдалды (Ж.Байкөншеков, М.Молдабеков, т.б.). Тұтас электр өткізгіш ортаның көмегімен статик. модельдеу принципін қолдана отырып, жоғары класты механизмдердің кинематик. анализі мен метрик. синтезі табылды (А.Т. Лукьянов, Р.Г. Шақаев). Тоқыма станогі буындарының динамикасы мен беріктігін есептеудің теор. және тәжірибелік тәсілдері зерттелді, сондай- ақ олардың жеке буындарының құралымы жетілдіріліп, жаңа механизмдер жасалды (Ғ.Уәлиев). Қуысы ішінара сұйықпен толтырылған роторлық жүйелердің қозғалыс теңдеуін шешудің аналит. сандық тәсілдері тұжырымдалды (Е.Р. Рақымов). Машина мен механизмнің өздігінен орнықпалы тетігінің біртұтас құрылымдық, кинематик. және динамик. теориясы жасақталды (Р. Наурызбаев). Динамика саласынан толқынды және тік эвольвенттік тісті берілістер (Х.Р. Қазыханов), қозғалысты айналдыру тәсілімен рычагті мезанизмдердің анализі және синтезі (К.С. Иванов), серпімді тұйық контурлы механизмдердің (И.С. Бобович, В.М. Костюченко), кен машиналарының динамикасы мен беріктігін есептеудің теор. және тәжірибелік тәсілдері (Д.Н. Ешуткин), т.б. зерттеліп, өндіріске енгізілді. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Дереккөздер
Қайып Азанбаев

Азанбаев Қайып (1939 жылы Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылында туды) – мұнайшы. * 1971 жылы Саратов политехника техникумын бітірген. * 1961 – 1964 жылдары Жетібай, Теңге, Өзен кен орындарында мұнайшы. * 1973 – 1976 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» барлау экспедициясының РИТС-1-де партия ұйымының хатшысы. * 1995 – 98 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның Жетібай кен орнында оператор, технолог болды. Геологиялық барлау саласында Түпқараған түбегінің, Түбіжік, Жаңбыршы, Бозащы түбегінің, Қызан, Қошақ кен орындарының, Жетібай, Қарамандыбас, Асар, Тасболат, Қаламқас, Қаражамбас, Өліқолтық, Терешкова, Айыршағыл, Арыстан, Солт. Үстірт, Ақсексеуіл алаңдарын бұрғылап, мұнай мен газ кен орындарын ашуға тікелей ат салысты. Көп жылдар бойы геологиялық барлау, бұрғылау және мұнай алаңдарын ашудағы еңбегі үшін «КСРО Жер қойнауын барлау үздігі», «Геология, мұнай-газ барлау саласындағы еңбегі үшін» ескерткіш-белгісі, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалі, КСРО Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Ізтұр Азмағамбетов

{{Ambox }} Азмағамбетов Ізтұр (1928 жылы Маңғыстау ауданы, Түпқараған ауылында туды) – жылқышы. * 1945 – 1983 жылдары өзінің туған ауылында жылқышы болды. * 1975 – 1978 жылдары КСРО халық ш-н дамытуға қол жеткізген ерекше табыстары үшін КСРО халық шаруашылығы жетістіктері көрмесі Бас басқармасының 1 күміс және 2 қола, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған (1992). Дереккөздер
Азот түк зауыты

Азот түк зауыты – Ақтау қаласында орналасқан кәсіпорын. Қазақстандағы аммиакты және аммиак селитрасын өндіретін жалғыз өндіруші зауыт. Тарихы Азот түк зауыты 1969 жылы пайдалануға берілген. Зауыт құрамы 73 ғимараттан тұратын алаңының аумағы 1,15 миллион. м2. Зауыт аммиакты, көмірқышқыл газын, жеңіл азот қышқылын, аммиакты селитра өнімдерін шығарады. Құрамына аммиак, азот қышқылы және күрделі минералды тыңайтқыштар өндірістері, сонымен қатар қосымша цехтар мен қызметтер (энергия цехы, бақылап-өлшейтін құралдар және автоматика цехы, жабдықтарды орталықтандырып жөндеу цехы, көлік жөндеу, су дайындайтын цехтар) кіреді. Аммиак цехы 1978 жылы іске қосылды. 4,5, мың т сұйық аммиакты сақтауға арналған ыдыс бар. Цех жылына 200,0 мың т аммиак өндіре алады. Жеңіл азот қышқылы өндірісі нитрозды газды каталитикалық тотықтандыру әдісі арқылы жеңіл (47,5%) азот қышқылын шығарады. Оның жылдық өнімі 220,0 мың т-ға жетеді. Күрделі минералды тыңайтқыштар өндірісі негізінен түйіршікті минералды тыңайтқыштарды – аммиакты селитра, нитроальмофос, нитрофос, аммофос, диаммонийфосфат өндіреді. Энергетикалық цех алынған өнімдерді химиялық тазартылған сумен, айналмалы сумен, тазартылған газ конденсатымен, тұздалмаған дистиллятпен қамтамасыз етеді. Орталық зауыт зертханасы негізгі көрсеткіштердің сақталуына бақылау жүргізсе, бақылау-өлшеу құралдары мен автоматикалық цехы бақылау-өлшеу құралдары мен аппараттарын монтаждау, дайындау және жөндеумен айналысады. Дереккөздер
Боран Айбатыров

Боран Айбатыров (1922 – 1986, Маңғыстау ауданы) – соғыс ардагері. Өмірбаяны 1941 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін Түрікменстанның «Равно» қой кеңшарында малшы болып жұмыс жасады. 1966 ж. туған жері Маңғыстауға оралып, «Маңғыстау» кеңшарында ұзақ жылдар а. ш. саласында еңбек етіп, 1982 ж. зейнеткерлікке шықты. Марапаттары Днепр, Беларусь майдандарындағы шайқастарда көрсеткен ерен ерлігі үшін «Жауынгерлік Қызыл Ту», 3-дәрежелі Даңқ, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Айдар ишан Шайхыисламұлы

Айдар Шайхысламұлы (1848–1922) — ишан, ұста. Шежіре Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Жаулы – Жары – Назар – Тастемір – Ақәділ – Баймұханбет – Шайхыслам (Шайхыислам) – Айдар Өмірбаяны Жасынан діни жолды ұстанған адам. Бұхара қаласындағы медреседе оқып, діни жоғары білім алған. Тұщықұдық жерінде мешіт салып, шәкірттер оқытқан, Қарақалпақстанда Мәткәрімді пір тұтқан, соған қол берген, діни жоғары білімді деп танылып шатырхат (диплом) алған. Маңғыстау өңірінде Айдар ишан атағымен танылып, құрметке бөленді. Елге имандылық қасиеттерін таратып, балаларға діни білім берумен қатар көрік ұстаған ұста да болған. Естелік Қазіргі уақытта жеті серке терісінен жасалған көрігі, ұсталық құрал-саймандары ишан ұрпақтарында сақтаулы. Айдар ишан салдырған мешіттің орны «Тұщықұдық» кеңшарының орталығында сақталған. Дереккөздер
Жоламан Айдарбаев

Жоламан Айдарбаев (1944 жыл, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылы) — журналист. Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1970). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1967). * 1967 – 69 жылдары Атырау облысы Мақат ауданы «Мұнайшы» газетінде жауапты хатшы * 1969 – 75 жылдары «Жаңарған Маңғыстау» газетінде бөлім меңгерушісі * «Коммунистік жол» газетінде аға әдеби қызметкер * 1975 – 78 жылдары қалалық партия комитетінде нұсқаушы * 1978 – 90 жылдары кәсіподақ төрағасы * Мұнайлы ауданы атқару комитетінде нұсқаушы * Геофизика мекемесінде кадр бөлімінің бастығы * 1990 жылдан «Жаңаөзен» газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарған. Шығармалары * «Тоғысқан тағдырлар түбегі» (1985) * «Жол айрығы» (1990), «Тұтқындар» (2003) кітаптарының авторы. Марапаттары * «В.И. Лениннің 100 жылдығы» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Асылбек Сүйеуханұлы Айдаров

{{Тұлға { } { } }} Асылбек Сүйеуханұлы Айдаров (1940 жылы Маңғыстау облысы Құрық ауылында туған) — журналист, мұғалім. ҚР Білім беру ісінің Үздігі. Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1972 жылдан). Жаңаөзен қаласының құрметті азаматы (2000). Қазақстанның Құрметті журналисті. Толығырақ * Айдаров Сүйеуханұлы 1940 жылы Маңғыстау облысы Құрық (Ералиев) кентінде балықшылар отбасында дүниеге келген. * 1964 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің (бұрынғы Киров атындағы мемлекеттік университет) филология факультетін бітірген. * Марксизм-ленинизм университетін бітірген. * 1964 - 1970 жылдары Ералиев (Құрық) ауданында мектеп мұғалімі және директоры; * 1970 - 1976 жылдары «Жаңарған Маңғыстау» газетінде редактордың орынбасары, қалалық халыққа білім беру бөлімінде инспектор, «Коммунистік жол» газетінде тілші, * 1976 - 1990 жылдары Қызылсай ауылындағы мектепте директор, Жаңаөзен қалалық партия комитетітінің үгіт-насихат бөлімінің және қалалық халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі. * 1990 - 2010 жылдары «Жаңаөзен» газетінің бас редакторы. * 2010 жылы еңбек демалысына шыққан. * Жаңаөзен қаласы әкімі жанындағы қалалық Ардагерлер Кеңесінің төрағасы. * Құрық, Жаңаөзен қалалық Кеңесі мен Маңғыстау облыстық Мәслихатының депутаттығына сайланған. * «Ауылға Сүгір келді деп...» және «Мен Есенғали Шайырың» атты кітаптарды құрастырушы, «Жаңаөзен –мұнайшылар астанасы», «Жаңарған Жаңаөзен», «Өткен күннің белгілері», «Қарашаңырақ Қызылсай», « Қуанғали Сарбөпеұлы» атты кітаптардың авторы. Марапаттары * КСРОның жоғарғы мемлекеттік марапаты "Құрмет белігісі" Орденімен марапатталған. * КСРОның "Еңбек ардагері", "Ерен еңбегі үшін Лениннің туғанына 100 жыл" және "КСРО халыққа білім беру ісінің үздігі" медалдарымен марапатталған. * 2000 жылы Жаңаөзен қаласының Құрметті азаматы (атағы); * 2001 жылы "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2005 жылы "Қазақстан Республикасының конститутциясына 10 жыл" медалі * 2008 жылы "Астанаға 10 жыл" медалі * Елбасының жарлығымен "Ерен еңбегі үшін медалі" мен марапатталған. * Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті - елбасының жеке алғыс хатымен екі мәрте марапатталған. * Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігінің құрмет грамотасы; * Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігінің құрмет грамотасы; * Қазақстанның Құрметті журналисті атағының иегері. * "Жаңаөзен мұнайына 40 жыл" медалі; * Қазақстан журналистер одағының дипломанты. * Маңғыстау облысы және Жаңаөзен қаласы әкімдігінің Құрмет Грамоталары мен Алғыс хаттарының иегері.
Тергеу Айдарханов

Тергеу Айдарханұлы Айдарханов (1941 жылы Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Таушық ауылында дүниеге келген) – Мұнайлы, Қарақия аудандық партия комитеттерінің 1-хатшысы. Өмірбаяны 1948-1958 жылдары Шахта орта мектебінде оқып, 1963 жылы тау кен инженер-геологы мамандығымен Қазақ Кенметаллургия - политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітіріп, "Маңғышлақмұнайгазбарлау" тресінде мамандығы бойынша жұмыс атқарды. 1963-1973 жылдары аға геолог басқарушысы болып Қарамандыбас, Тасболат, Шығыс Жетібай, Ақтас кен орындарында және Жетібай мұнай барлау экспедициясында геологиялық техник, инженер және аға геолог ретінде "Маңғышлақ мұнайбарлау" тресінде жұмыс жасаған. 1971-1973 жылдары Оңтүстік Маңғышлақ мұнай барлау экспедициясында бас геолог болып жұмыс жасады. 1973 жылы партия жұмысына шықырылып, 1978 жылы өндірістік көлік бөлімінің бастығы, партия комитетінің хатшысы, Ералиев ауданы ның партия комитетінің екінші хатшысы қызметін атқарды. 1978-1980 жылдары Қазақстан Компартиясы Маңғышлақ облыстық партия комитетінің ұйымдық-партиялық жұмыстар бөлімінің меңгерушісі болды. 1980-1983 жылдары Мұнайлы ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы болған. 1989 жылы Ералиев ауданы ның партия комитетінің бірінші хатшысы болып жұмыс жасады. 1989-1994 жылдар аралығында "Тау-кен металлургия" комбинантында директордың орынбасары, "Каскор" акционерлік компаниясында вице-президент болып жұмыс атқарған. 1994-1999 жылдары Маңғыстау облыс тық мәслихатының депутаты және хатшысы болып сайланады. 1999-2001 жылдар аралығында Маңғыстау облысы нда жылжымайтын мүлік орталығының директоры болып қызмет атқарса, 2001-2005 жылдар кезеңінде "Маңғыстаумұнайгаз" АҚ ЖШС-нің директорының кеңесшісі және персоналды басқару бөлімінің бас маман қызметін атқарды. 2005 жылдан бастап Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Маңғыстау облысы ның әкімі жанындағы ардагерлер кеңесінің мүшесі, қазіргі уақытқа дейін "Тасболат Ойл Корпорейшн" ЖШС-да геология кеңесшісі. Марапаттары 1983-1985 жылдары Мәскеу қ-ғы қоғамдық ғылымдар академиясының тыңдаушысы, саясаткер дипломын алды және ол 1971 жылы В.И.Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай "Ерен еңбегі үшін" медалі мен, кейін "Астана" медалі мен марапатталды. Сонымен қатар, "Қазақстан мұнайына 100 жыл" медалімен, Маңғыстау облысы әкімінің, Мәслихаттың "Құрмет грамотасымен", ҚР Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың "Алғыс хатымен", "Қарақия ауданының Құрметті азаматы" атағымен, "Маңғыстаугеологияға - 50 жыл" және "Құрмет медалімен" марапатталған. "Қазақстанның егемендігінің 10 жылы", "Жетібай, Өзен мұнайына 40 жыл" естелік белгілері бар. Дереккөздер
Коллаген

Коллаген (грек. kolla – желім және ген) – склеропротеидтер тобына жататын фибриллалы белок, жануарлардың дәнекер ұлпасының коллаген талшықтарының бір бөлігі. Коллагеннің молекуласы (ұзындығы 0,3 мкм , қалыңд. 0,015 мкм ) спираль тәрізді үш полипептидтік тізбектен тұрады. Толық жетілген талшықтардың Коллагені су мен органикалық еріткіштерде ерімейді, оны ерітуге 10%-ке дейінгі сілті ерітіндісі қолданылады. Толық жетілмеген талшықтардың Коллагенін (проколлаген немесе тропоколлаген) әлсіз қышқылда ерітуге болады. Коллаген жануарларда барлық ақуыздың үш бөлігіндей болғандықтан, ол дәнекер ұлпасының тарамыс, сіңір, шеміршек, тері, сүйек, балық қабыршағының маңызды құрамдас бөлігі, негізгі тірегі. Адам мен жануарлардың дәнекер тінінің (ұлпасының) талшығын коллаген талшықтары деп атайды. Оның негізі коллаген ақуызынан тұрады. Коллаген талшығының жуанд. 1 – 12 мкм, ал диам. 0,3 – 0,5 мкм, тармақталған фибрилла жіпшелерінен тұрады. Ал фибриллалар жуанд. 0,04 мкм микрофибриллалардан құралады. Коллаген талшығында проколлаген не тропоколлаген молекуласы микрофибриллалардың ұзына бойына қара, ашық түсті болып кезектесіп орналасады. Коллаген талшықтарының серпімділігі нашар, олар шеміршекте болса – хондриондық, сүйектен табылса – оссейндік талшықтар деп аталады. Коллаген типті ақуыздар сүтқоректілердің терісінен (ретикулин), көздің шыны тәрізді денесінен (витрозин), сүйекті және шеміршекті балықтардың, маржандардың, губкалардың тінінен (спонгин, горгонин, антипатин) алынған. Өсімдіктерде Коллаген кездеспейді. Илік заттар Коллагеннің химиялық және физикалық, сондай-ақ, бактериялық әсерлерге беріктігін арттырады, тері илеу осы қасиетке негізделген. Көптеген бактерия уларының қауіпті әрекеті, организмдегі тіршілік үшін маңызы зор қосылыстардың бүлінуі коллагеноза ферментінің әрекетіне байланысты. Дәнекер ұлпаның (Коллаген талшықтарының) морфолгиялық белгілерінің өзгеруіне байланысты пайда болатын сырқаттарды коллагеноздар деп атайды (қараңыз ). Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Коллагендік аурулар

Коллагендік аурулар, коллагеноздар – дәнекер тінінің (ұлпасының) морфологиялық өзгеруіне байланысты пайда болатын аурулар тобы. Коллаген талшықтарының ісіну процесін “Коллагендік аурулар” деп атау жөнінде американ ғалымы П.Клемперер ұсыныс жасаған (1942). Коллагендік ауруларға ревматизм, қызыл жегі, склеродермия (терінің кейбір жерінің қатайып, бұжырлануы), дерматомиазит (бұлшық ет пен терінің қабынуы), түйінді периартериит (артерияның сыртқы қабығының қабынуы) аурулары жатады. Бұл аурулардың басталуы, қозуы, кейбір белгілері, кейін байқалатын зардаптары бір-біріне ұқсас. Науқас адамның денесі қызып, ауру өршіп, организмнің басқа органдарына, буынға, терінің сірі қабатына, өкпеге, жүрекке, бүйрекке және жүйке жүйесіне әсер етеді. Терінің сыртында, көбінесе, бетте, алақанда, табанда көлемі әр түрлі қызамықтар шығады. Тізе буыны ісіп, қатты ауырады. Барлық Коллагендік ауруларды анықтауда аутоантиденелерді табудың үлкен маңызы бар. Бұл әдіс клиникалық зерттеулерде кең қолданылады. Жалпы иммунолдық ауытқулардың ішінде мукопротеидтер мен қан сарысуындағы гамма глобулиннің, кейбір амин қышқылдарының көбірек болатыны, сүйек майында, лимфа түйіндерінде плазмоциттер мен ритикулярлы клеткалардың саны өсетіні, ревматизм тудыратын органдарға жағымсыз түрлі аутоантиденелер пайда болатыны байқалған. Антиденелер тромбоцитке, лейкоцитке, эритроциттерге, т.б. қарсы да түзіледі. Коллагендік аурулардың жалпы белгілері ұқсас болғанымен пайда болу себептері әр түрлі. Ал кейбіреулерінің себептері әлі анықталмаған. Көбіне Коллагендік ауруларды туғызатын жұқпалы және аллергиялық аурулар. Кейбір ғалымдар антибиотиктер мен сульфамидты, т.б. дәрілерді көп ішуден де Коллагендік аурулар пайда болады деп есептейді. Эндокриндік бездер қызметінің бұзылуынан да пайда болуы мүмкін. Мысалы, дерматомиозит ауруы жасөспірім қыздарда, әсіресе, бірінші етеккір келу мерзімінде байқалады. Қызыл жегі жас әйелдің тұңғыш жүкті болғанында пайда болуы мүмкін. Коллагендік ауруларын кортикостериодты және гормондық препараттармен емдейді. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Коллаж

Коллаж (франц. collage – жапсыру, желімдеу) – 1) бейнелеу өнеріндегі техникалық әдіс, кубизм, футуризм суретшілерінің шығармашылық ізденісі кезінде пайда болған бейнелеу өнерінің бір тәсілі. Бұл өнер ағымдары суретшілері қиялына байланысты кез келген өзіне ұнаған заттарды кескіндемесіне пайдаланған. Мысалы, суретшілер түрлі матаның, қағаз, газеттің қиындыларын, әйнек, түйме, фольга, ағаш қалдықтарын, т.б. пайдаланып (жапсырып, желімдеп), шығармшылық жетістіктерге жеткен. Кейіннен Коллаж көркемдеу-безендіру саласында қолданылатын болды. Сонымен қатар Коллаж балалар шығармашылығында кең қолдау тапқан өнерге айналды. Олардың ой-өрісінің шыңдалуына үлкен әсер етті. Коллажды алғаш дамытқандардың ішінде суретші Пикассоның үлесі зор болды; 2) 20 ғсырда музыкада орын алған тәсілді – шығармаға өзге композиторлар туындыларынан стильдік тұрғыда бөтен фрагменттерді енгізуді де Коллаж деп атайды; 3) полиграфиялық безендіру ісінде әр түрлі фотосуреттерді біріктіріп, қажетті мазмұндағы әсерлі сурет жасау тәсілі. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Коллапс

Коллапс (лат. collapsus – әлсіреген, құлаған) # медицинада — артерия және вена қан тамырларында қан қысымының күрт төмендеуінен болатын тамыр ауруы. Коллапс мида орналасқан қан тамырларының қызметін бақылап, реттейтін орталық жүйке жүйесі жұмысының әлсіреуінен пайда болады. Соның нәтижесінде адам организміндегі көптеген қан тамырларындағы қан көлемінің тұрақтылығы бұзылады, яғни адамның ішкі құрылысында орналасқан қан тамырлары қанға толып, көлемі ұлғайса, керісінше, ми, бұлшық ет, тері қан тамырларындағы қан мөлшері кенет төмендеп кетеді. Коллапс қан тамырларынан көп мөлшерде қан кеткенде (қансырау), микроб токсиндерінің және әр түрлі улы заттардың қан тамырлары қызметін реттейтін орталыққа теріс әсерінің нәтижесінде, көп жағдайда әр түрлі жұқпалы ауруларда, сондай-ақ, адам организмі уланған жағдайларда байқалады. Коллапстың клиникалық белгілері ауру адамның тері қабатының бозаруымен, көгеруімен, тамыр соғуының (пульс) әлсіреуімен, қан қысымының төмендеуімен сипатталады. Сондай-ақ, бұл кезде науқас адамның басы айналады, естен танып, денесін суық тер басады, бет пішіні өзгеріп, қол-аяғы мұздайды. Коллапстың ең ауыр түрі – артериялық қан қысымының күрт төмен түсіп кетуі. Бұл жағдай кейде науқасты өлім халіне соқтыруы мүмкін. Коллапс анықталған жағдайда ауру адамға дереу дәрігер шақыруы керек. Алғашқы көмек ретінде төсекке жатқызып, сырт киімін шешіп, бөлмені желдетіп, дұрыс демалуын қадағалаған жөн. Егер ауру адам есінен танбаса, ыстық шай, кофе ішкізу қажет; # Гравитациялық коллапс — астрономияда тартылыс күші әсерінен болатын апатты құбылыс Дереккөздер
Аманөткел ауылдық округі

Аманөткел ауылдық округі – Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Аманөткел, Аққұлақ, Ақшатау, Хан ауылдары кіреді. Орталығы – Аманөткел ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2360 адамды (1204 ер адам және 1156 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Шетпе ауылдық округі

Шетпе ауылдық округі — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Шетпе ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 16762 адамды (8424 ер адам және 8338 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Майшабақтәрізділер

Майшабақтәрізділер — сүйекті балықтар класының нағыз сүйекті балықтар тобының отряды. Қазба қалдықтары жоғарғы юра кезеңінен белгілі. Құрылысы қарапайым, морфологиясы мен биологиясы әр түрлі. Майшабақтәрізділердің денесінің екі бүйірі қысыңқы, оған циклоидты қабыршықтары бос бекігендіктен оңай алынады. Бүйір сызығы жоқ, бірақ желбезек қақпақшасында сейсмосенсорлы өзекшелері жақсы жетілген. Құрсақ жүзбе қанаттары кеуде жүзбе қанаттарынан әлдеқайда кейін орналасқан. Жүзбе қанаттарында тікенек талшықтар болмайды. Желбезек жарғақтары тамағына бекімеген — жаға тәрізді. Жақ сүйектерінде тістері болады. Майшабақтәрізділердің ішінде теңізде, тұщы суда тіршілік ететіндері және өрістегіш түрлері де кездеседі. Отрядта 3 тұқымдас бар: *майшабақтар (Clupeіdae) *анчоустар (Engraulіdae) *дорабтар (Chіrocentrіdae). Алдыңғы екеуінің өкілдері майда (ұзындығы 5 — 45 см, салм. бірнеше г-нан 1,2 кг-ға дейін), ал дорабтар ірі (ұзындығы 3,7 м-дей). Олар топтанып жүретін пелагик. балықтар; 300-дей түрі бар. Майшабақтар мен анчоустардың көпшілік түрінің дүние жүзінде кәсіптік маңызы зор. Бірақ жыл сайын, әр түрлі себептерден (тіршілік жағдайының өзгеруі, әсіресе, өткінші түрлер үшін, шамадан тыс артық аулау, т.б.), олардың саны бірте-бірте азаюда. Қазақстан суларында майшабақтар тұқымдасының 11 түр мен түр тармақтары тіршілік етеді. Бұлардың 10-ы Каспийде тіршілік ететін жергілікті балықтар, ал Балтық майшабағы (салака) Аралға жерсіндірілген. 1980 жылға дейін Каспий майшабақтарының кәсіптік маңызы үлкен болатын, қазіргі уақытта негізінен килькалар мен тюлькалар ауланады. Еділ майшабағы өте сирек кездеседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Джумалиев М.К., Биоразнообразие животного мира (хордовые), ч. 1. А., 2002; *Митрофанов И.В. и др., Аннотированный четырехязычный словарь названий рыб Казахстана, 2 изд., А., 2003.