kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Заң шығарушы орган

Заң шығарушы орган – Конституция бойынша елдегі заң шығарушы билікті жүзеге асырудың негізгі міндеті жүктелген мемлекеттік өкілетті алқалық орган. Кейбір елдерде заң шығарушы органға өзінің негізгі міндетіне қоса мемл. бюджетті бекіту және атқарушы билік органдарының (үкіметтің, президенттің, т.б.) қызметін бақылау құқығы берілген, сондай-ақ, кейбір өзге де өкілеттіктер: жоғары лауазымды адамдардың белгілі бір тобын (судьяларды, есеп палаталарының аудиторларын, омбудсмандарды, т.б.) сайлау (тағайындау, орнынан алу), халықар. шарттарды бекіту, рақымшылық жариялау міндеттері жүктелген. Федерациялық принцип бойынша құрылған мемлекеттерде және бір орталықтан басқарылмайтын кейбір унитарлық мемлекеттерде заң шығарушы органжалпы ұлттық заң шығарушы органжәне аймақтық (респ., облысы, т.б.) заң шығарушы орган болып бөлінеді. Мысалы, Ресей Федерациясында Федералдық жиналыс және Федерация субъектілерінің өкілетті органдары (Татарстанда Жоғарғы Кеңес, Пенза облысында заң шығарушы жиналыс, Мәскеуде қалалық Дума) заң шығарушы орган болып табылады. Кейбір парламенттік монархияларда (Ұлыбритания, Канада) мемлекет басшысы (королева, президент) жалпы ұлттық заң шығарушы органның құрамдас бөлігі саналады. Қазақстанда заң шығарушы билікті жүзеге асыратын жоғары өкілдікті орган – қос палаталы Қазақстан Республикасының Парламенті. Дереккөздер
Ыққансу

Ыққансу – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігі аумағы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 550 км 2 . Бастауы Қаратаудың оңтүстік беткейінен басталып, Аяқкөлге жетпей тартылып қалады. Көктемде суы көбейіп, Арыс-Түркістан каналына құяды. Гидрологиясы Аңғары жоғары бөлігінде таулық сипатта, арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Жылдың орташа су ағыны сағасы тұсында 1,60 м 3 /с. Суы егінге, мал суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Тұлға (медицина)

Тұлға (медицинада) — адам денесінің тыныштық және қимыл-қозғалыс кезіндегі қалыпты жағдайы. Тұлға адамның сәби кезінен бастап, бүкіл өсіп-жетілу және тәрбие алу барысында қалыптасады. Тұлға дұрыс жетілгенде адамның иығы сәл артқа теуіп, іші тартылып, денесін үнемі тік не түзу ұстайды. Мұндай тұлғалы адамдардың жүрісі ширақ, еркін де жеңіл қимылдайды, ішкі органдарының бәрі де дұрыс орналасады. Дұрыс жетілмеген тұлға, әсіресе оның қалыптасуы кезінде адамның сүйек қаңқасының дұрыс жетілмеуіне, тыныс алу, қан айналу, ас қорыту, зәр шығару, жүйке жүйелері қызметінің бұзылуына әкеледі. Соның салдарынан адамның басы ауырып, тез шаршайды, тамаққа тәбеті төмендейді. Тұлға дененің бүкіл бұлшық етінің бірдей дамуына байланысты. Омыртқаны ұстап тұратын бұлшық еттердің, сондай-ақ қарын бұлшық еттерінің әркелкі немесе әлсіз дамуы тұлғаның әр қилы бұзылуына (еңкіштікке, “жазық арқа”, “шалқақ жауырын”, т.б.), ал кейбір жағдайда тіпті омыртқаның қисаюына әкеледі (қ. Бүкірлік, Сколиоз). Тұлғаның еңкіш тарту кезінде омыртқаның кеуде деңгейіндегі бөлігі артқа қарай шығып тұрады, басы алға шығыңқырап, көкірек қуысы тығыздалып, иығы бүрісіп, іші де шығыңқы келеді. Нәресте Тұлғасының дұрыс қалыптасуына емшектегі кезінен бастап қамқорлық жасау керек. Балалар Тұлғасының бұзылуына әр түрлі аурулар (қ. Мешел, Семіздік, Жұқпалы аурулар, Жалпақ табан), сондай-ақ дұрыс режим сақтамау, тамақ сапасының төмен болуы, т.б. әсер етеді. Тұлғаның бұзылуы мен омыртқаның қисық бітуінің басты себебі әдетте денені дұрыс ұстамау: бүкірейіп жүру, парта мен үстелге дұрыс отырмаудан басталады. Баланың киімі де өзіне лайық болуы (кең не тар болмауы) керек. Көзі нашар көретін балалар және сабақ оқығанда жарық дұрыс түспесе, көбіне бүкірейіп жүреді. Сондықтан бүкірейіп жүретін балаларға суға жүзумен шұғылданған пайдалы. Тұлға ның дұрыс қалыптасуын түзеуден гөрі оның алдын алған жөн. Бұл орайда дұрыс тамақтану мен мезгілімен ұйықтаудың, таза ауаның, массаж жасау мен гимнастиканың, шынығудың, жиїазды дұрыс таңдай білудің маңызы зор. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Әл-Фараби Алаңы

Әл-Фараби Алаңы - Шымкент қаласындағы қоғамдық құрылыстар құрамына кіретін үлкен алаң. Бұрын В.И. Ленин алаңы деп аталып келген. 1998 жылы ғұлама ғалым, философ Әбу Насыр әл-Фараби есімі берілді. Сілтеме
Мәмбетәлі Сердалин

Мәмбет-Әли Сердалин (Шөбеков) (1865, Солтүстік Қазақстан облысы қазіргі Айыртау ауданы Қоскөл к-нің маңы – 1914, Тереңкөл ауылы) – қоғам қайраткері. Атасы Шөбек Байсарин ауқатты, барлық округтерге ықпалы зор, беделді адам болған. 1855 жылы император Александр ІІ-нің таққа отыру салтанатында 8 адамнан тұратын «Сібір қазақтары» делегациясының құрамында болған. Мәмбет-Әлидің ауыл мектебінде араб тілін меңгеруі Шығыс классиктерінің шығармаларымен танысуына мүмкіндік берді. Көкшетаудағы үш жылдық училищені бітірген соң, 1885 жылы Омбы қаласындағы тех. училищеге түсті. Бұл жерде Мәмбет-Әли демократияны жақтаған зиялы қауым өкілдерімен танысып, Омбы, Петропавл және Көкшетаудағы саяси жер аударылғандармен байланыс орнатты. Осының салдарынан 1889 жылы училищеден шығарылды. Ақмола облысының әскери губернаторының нұсқауымен оның сыртынан 15 жылға созылған жасырын қадағалау орнатылды. Мәмбет-Әли «Қазақ жерін жалға алу», «Мал шаруашылығын дамыту арқылы Батыс Сібір жайылымдарын пайдалану» атты еңбектерінде Қазақстанда жерді тиімді пайдаланудың ережесін ұсынды. Ол қазақтарды отырықшылыққа көшіру, өңірде мәдениет және білімді дамыту мәселесін көтерді. «Қарсақпай көмір кенін пайдалану» атты еңбегінде шетел капиталистеріне Қазақстанның қазба байлықтарын өндіруге ерік берген патша әкімшілігін сынға алды. Мәмбет-Әли жалпы рухани құндылықтары және қоғамдық көзқарастары бірдей Ақан-сері және Науан Хазіретпен тығыз қарым-қатынаста болды. Мәмбет-Әлидің еңбектері сақталмаған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Үлкен Сабасалды

Үлкен Сабасалды – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Қостанай облысы Амангелді ауданы жерімен ағады. Жақсысаба бастауынан есептегенде ұзындығы 69 км. Су жиналатын алабы 1280 км 2 . Бастауы Сарыарқаның батысындағы Қайыңдышоқының оңтүстігінен басталып, Жаңақала ауылының солтүстігінде Қараторғай өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, тек Талайрық сағасынан төмендегенде 50 — 300 м-ге тарылады. Жауын-шашын (80 — 90%), жер асты (10 — 20%) суымен толығады. Жазда қарасуларға бөлінеді. Орташа көп жылдық су ағымы 0,55 м 3 /с. Лайлылығы 200 — 400 г/м 3 . Мал суарылады. Дереккөздер
Тұрсынбек Сабырұлы Мәліков

Мәліков Тұрсынбек Сабырұлы (1946 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту кенті) – ғалым, педагогикалық ғылымдарының докторы (2005), профессор Халықар. Ақпараттандыру академиясының акад., ҚР Білім беру ісінің үздігі, ҚР білім беру саласының құрметті қызметкері. А.Горький атындағы Омбы мемлекеттік педагогикалық институтын, Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты жанындағы аспирантураны бітірген. Он жылдан астам уақыт Қызылту кентіндегі мектептерде математика мен физика пәндерінен сабақ берген. 1979 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтында жұмыс істейді. Қазіргі уақытта Көкшетау мемлекеттік университетінде зертхана меңгерушісі. Математиканы оқыту әдістемесі және математика философиясының мәселелеріне арналған 4 монография, 60-тан астам ғылыми мақалалардың авторы. ҚазКСР Халыққа білім беру мин-нің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Үлкен Сарыоба

Үлкен Сарыоба — Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Аршалы ауданында, Сарыоба елді мекенінен батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Аумағы Ауданы 15,17 км 2 , ұзындығы 6,2 км, енді жері 3,6 км. Орташа тереңдігі 2,1 м. Жер бедері мен гидрографикасы Көл төбелер аралығындағы қазаншұңқырлы ойыста жатыр. 20 ғасырдың орта шенінде Кіші Сарыоба көліне қосылып жатқан. Көлге көктемде бірнеше кішігірім өзен құяды. Жағасы тік жарлы, биіктігі 3-4 м. Көл айдыны таза, тек жағасынан 100-50 м қашықтықта су асты өсімдіктері кездеседі. Көктемде деңгейі көтеріліп, орта сулы жылдары 0,4-0,5 метрге, суы мол жылдары 1,0-1,2 метрге жетеді. Мұз қалыңдығы әдетте 0,7-0,8 м, қатаң қыстарда 1,0 м-ге жетеді. Суының минералдылығы жоғары. Ауыз суына жарамайды. Дереккөздер
Заозёрный (Ақмола облысы)

Заозёрный — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Заозёрный ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Степняк қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-дей жерде Майлысор көлінің солтүстік-шығыс жағалауында, Ерейментау - Айсары темір жолы бойында орналасқан. Халқы Заозерныйда 1986 жылдан 5175-колонияның қосалқы шаруашылығы орналасқан. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, емхана, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, тағы басқа мекемелер бар. Дереккөздер
Ынтымақ (Жетісай ауданы)

Ынтымақ (1993 жылға дейін – Микоян) — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Жаңаауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Жетісай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. Халқы Тарихы 1957 жылы құрылған Красная Звезда мақта кеңшарының бөлімшесі болып, Микоян ауылы аталып келді. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Бұрғазы Әлібаев

Бұрғазы Әлібаев (1891, Созақ ауданы, Сызған ауылы – 1975, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (23.7. 1948). 1920 – 1940 жылдары Коммуна, Қайнар ауыл шаруашылық артелінің мүшесі болды. 1940 – 1948 жылдары және 1950 – 1957 жылдары жылқы фермасын басқарды. 1948 – 1950 жылдары басқарма төрағасы қызметін атқарды. 1957 – 1959 жылдары Созақ ауданы Сызған кеңшарында жұмыс істеді. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бисара Мәкенова

Бисара Мәкенова (20 қаңтар, 1954 жыл, Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы, Көкжартас ауылы) - әнші. Өмірбаяны Әкесі - Ғабдуллин Мәкен, марқұм. Анасы - Ғабдуллина Рахима, марқұм. * Республикалық эстрадалық-цирк өнері студиясын (1979) «Домбырамен ән айту», эстрада өнерінің әртісі мамандығы бойынша бітірген. * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының музыка және ән айту факультетін бітірген (1992). * 1972 жылдың қаңтар айынан - Семей облысының «Ақсуат» кеңшарында құрылыс бөлімінің жүмысшысы. * 1972 жылдың қараша айынан 1973 жылға дейін - Семей облысының «Көкпекті» кеңшарындағы балабақшаның тәрбиешісі. * 1974 жылдың ақпан-мамыр айларында - Семей облысы «Көкпекті» кеңшарының жұмысшысы. * 1974-1977 жылдары - Семей облысы Көкпекті аудандық мәдениет бөлімінің №1 автоклуб меңгерушісі. * 1979 жылдан бері - Ақмола облыстық филармониясының солист-вокалисі. Марапаттары мен жетістіктері * ҚазКСР (1989) және ҚР (2004) Мәдениет министрлігінің құрмет грамоталары. * ҚР Президентінің (2001) алғысхаты. * Семей қаласындағы Әйелдер кеңесінің (2003) алғысхаты. * Семей қалалық Мәдениет басқармасының (2003) алғысхаты. * Семей қаласындағы Абай атындағы мұражайдың (2004) алғысхаты. * ҚазКСР Мәдениет министрлігінің II дәрежелі дипломы * ҚазКСР Мәдениет министрлігінің Құрмет дипломы (1983) * Қазақтың халық әндерін орындаушылардың Ә. Қашаубаев атындағы I Республикалық конкурсының II сыйлығының лауреаты (1980). * ҚазКСР Еңбек сіңіргөн әртісі (1990). Отбасы * Ұлы - Мәкенов Арман (1993 ж. т.). Дереккөздер
Үлкен сегіздік

Үлкен сегіздік — Батыстың жоғары дамыған мемлекет басшыларының тұрақты болып тұратын кеңесі. Кеңеске ГФР, Франция, Ұлыбритания, Италия, Жапония, Канада, АҚШ және Ресей мемлекеттерінің басшылары қатысады. Алғашқы кездесу 1975 ж. басталды. Оған 6 мемлекет басшысы қатысты (ГФР, Франция, Ұлыбритания, Италия, Жапония, АҚШ). 1977 жылдан оларға Канада қосылып, жеті мемлекет басшылары тұрақты түрде кездесіп отырды. 1998 жылдан бастап Ресей басшылығы да қатысып келеді. Үлкен сегіздік кеңестерінде жетекші мемлекеттер басшылары әлемдік экон., энергет., әлеум. және саяси қатынастардың өзекті мәселелерін талқылайды. Соңғы жылдары Үлкен сегіздік басшылары әлемдік лаңкестікті, наркотрафикті ауыздықтауды және техногенді апаттар мен табиғат апаттарына қарсы күресу мәселелеріне назар аударуда. Үлкен сегіздіктің жыл сайынғы кеңестерінде сегіздік мүшелері кезектесіп төрағалық етіп отырады. Оның мақсаты әлемдік қатынастарды реттеуде Батыс елдерінің ықпалын күшейту, саяси бағыттарын үйлестіру. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том Дереккөздер
Ынтымақ–Шымкент

Ынтымақ–Шымкент - Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қызылжар ауылдық округі құрамында. Шымкент қаласынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. Тұрғыны 7,7 мың адам (2003). 1936 – 1960 жылдары Киров атындағы ұжымшардың орталығы болып, 1960 – 1994 жылдары 21-партсъезд кеншарының Киров бөлімшесі аталып, Шымкент қаласын көкөніс, сүтпен қамтамасыз етті. Оның негізінде 1996 жылдан ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылып, көкөніс, мал шаруашылығымен айналысуда. Ынтымақта 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Дереккөздер
Тұлып

Тұлып – # жүні сыртына қаратылып жасалған бітеу сойылған бұзау терісі. Бұзауы өліп қалған сиырды идірту үшін өлген бұзауының терісіне сабан тығып, тұлыбына жұғыстырады; # қыста күн суытқан кезде ауыл арасында немесе көлікпен жолға шыққанда киетін қалың киім, ұзын тон. Қой терісінен тігіледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Әлемдік экономикалық бағдарламалар

Әлемдік экономикалық бағдарламалар, артта қалған елдер экономикасының дамуына жағдай жасау, олардан халқын мешеуліктен құтқарып, аштықты болдырмау, жер бетінде халық санының өсуі мен өндіргіш күштер арасындағы қатынасты сақтау, оларды азық-түлік қорымен және энергиялық шикізатпен қамтамасыз ету, табиғи ортаны қорғаудың тиімді жолдарын пайдалану, сөйтіп, адамзаттың өсіп-өнуіне жағдай туғызып, оның болашағына қамқорлық жасау т.б. мақсаттарды жүзеге асыруға бағытталған кең ауқымды халықаралық бағдарламалар. Әлемдік экономикалық бағдарламалар негізінен БҰҰ-ның аясында қабылданып, жүзеге асырылуда. Мысалы, БҰҰ-ның даму Бағдарламасы (ПРООН, 1965 жылы), БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі Бағдарламасы (ЮНЕП, 1972 жылы), БҰҰ-ның халықаралық жаңа әкономикалық тәртіп Бағдарламасы (1970 жылдардың орта шенінде) және т.б. Әлемдік экономикалық бағдарламалардың жүзеге асуы өндіргіш күштердің даму дәрежесіне, халықаралық қатынастардың дамуына, қоғам мен адамдардың арақатынасына байланысты. Қоғам дамуының әр сатысында адамзат алдындағы әлемдік экономикалық бағдарламалар да өзгеріп отырады. өндіргіш күштердің дамуы табиғаттағы тепе-теңдік заңын бұзуға әкеліп соқтыратыны белгілі. Бұл әлемдік экономикалық бағдарламаларды үнемі өзгертіп отыруды талап етеді. Қазіргі кездегі бағдарламаның жауапты міндеті адамзатты энергияменғ шикізатпен, тамақпен, ауыз сумен қамтамасыз ету болып табылады. Сол сияқты су байлығы, балық қоры да азайып келеді, топырақтың құнарлылығы төмендеуде, орманды аудандар азаюда. Осылардың бәрі әлемдік экономикалық бағдарламаларларды толықтыра, негіздей түсуді керек етеді. Үлкен әлемдік экономикалық бағдарламаларға қоршаған ортаны апаттан сақтау, әсіресе өзендерді, көлдерді, теңіздер мен мұхиттарды таза ұстау, сондай-ақ ғарыш кеңістігін игеру, оны экономикалық даму мақсатында пайдалану проблемасы да жатады. Бұл міндетті шешу қоғамдық қатынастардың, әсіресе мемлекет аралық қатынастардың дамуына, бейбітшілікке тікелей байланысты. Әлемдік экономикалық бағдарламалардың орындалуы әр түрлі ресурстарды — табиғи, өндірістік, адам күші, қаржы-қаражатты, табиғи байлықтарды тиімді пайдалануды қажет етеді. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Үлкен Семізкөл

Үлкен Семізкөл – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ағынды көл. Іле өзенінің атырауында, Семізкөл елді мекенінен оңтүстік-батыста 3 км. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен биіктігі 345 м, ауданы 10,91 км 2 , ұзындығы 5,6 км, ені 3,5 км, жағалық сызығы 19,9 км. Көл Іленің Ақсары және Балатопар суына толған қырқааралық ойпауыттағы батпақтар арасында орналасқан. Қазаншұңқыры шеңбер тәрізді, табаны бұдыр, кей жерлері лайлы. Жағалауы мен айналасындағы батпақтарда құрақ өседі. Көл негізінен Іле тармағындағы өзендер суымен толығады. Балыққа бай. Дереккөздер
Марқозы Имам күмбезі

Марқозы Имам күмбезі, Көктонды ата мазары – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Сауран ауданы, Еңбекшідихан ауылының оңтүстік шетінде. Сипаты Шикі кірпіштен қаланған. Орта Азия сәулет өнеріне тән дәстүрлі портальды-күмбезді үлгімен тұрғызылған. Ұзындығы 12 м, ені 9 м. Мұнара ішінен бұрандалы баспалдақ жасалған. Қорымды жергілікті халық «Көктонды ата әулие қорымы» деп атайды. Көктонды атаның шын есімі туралы ел ішінде екі түрлі пікір бар. Бірі – Имам Марқозы (Марғұзи, Мерғазы, Мәруази). Екіншісі – Баба Машин. Ол ел аузындағы аңыз-әпсаналарға қарағанда Қожа Ахмет Ясауи заманында өмір сүріп, ол кісінің зікіршісі болыпты әрі осы өңірге Ислам дінін насихаттап, ел ішінде емшілікпен айналысқан таза жан болған деседі. Дереккөздер
Әбділәкім Ысқақ

Әбділәкім Ысқақ (1960 ж. т., Ордабасы ауданы Бөржар аулы) – ақын, Ордабасы ауданының құрметті азаматы. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Шымкент педагогилық институтының физика факультетін және Алматы мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген. 1980 – 1995 ж. өзі оқыған орта мектептің мұғалімі, Бөген аудандық партия комитетінің идеология бөлімінің нұсқаушысы, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің Қызылорда, Шымкент, Жамбыл облыстарындағы меншікті тілшісі, халық депутаттары Шымкент облыстық кеңесінің баспасөз хатшысы, Ордабасы аудандық білім бөлімінің меңгерушісі болған. 1995 ж. желтоқсанда баламалы негіздегі ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болып сайланды. 1999 жылдың желтоқсан айынан Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы қызметінде. 1989 ж. Самарқандта өткен Орта Азия және Қазақстан жастары өнер фестивалінің лауреаты, республика «Жігер» фестивалінің дипломанты (1985), С.Ерубаев атындағы Шымкент облысы Жастар сыйлығының лауреаты (1992). «Абзалдық әліппесі» атты кітабы бірқатар университеттер мен мектептерде пән ретінде оқытылуда. Астана медалімен, ҚР Президентінің алғысымен марапатталған. Шығармалыр Қарлығаш. Жас ақындар жинағы., Алматы, 1987; Желтоқсан құрбандарын жоқтау. Ұжымдық жинақ, Алматы, 1992; Бір физиктің махаббаты. Сықақ өлеңдер, Алматы, 1993; Айтшы өмір. Өлеңдер жинағы, Алматы 1994; Үш жүздің басын қосқан Ордабасым. Тарихи танымдық кітап, Алматы, 1994; Абзалдық әліппесі, Алматы, 1996. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Мәдібаев Әшкен

Мәдібаев Әшкен (1907, Көкшетау у., Бірлік ауылы – 1977) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1951). Еңбек жолын 12 жасынан бастады. 1922 жылдан Петропавл – Көкшетау темір жолында жұмыс істеді. 1932 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Аққайың ауданы, Киров атындағы кеңшарда трактор, комбайн жүргізушісі болып жұмыс істеді. Дереккөздер * «Ақмола облысы» энциклопедиясы * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=27274 Мадыбаев Ашкен], Герои страны
Үлкенсор

Үлкенсор — Жайық алабындағы көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы Үшана елді мекенінен оңтүстік-батысқа қарай 29 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ұзындығы 3,7 км, ені 2,9 км-ге жетеді. Ауданы 8,08 км 2 , жағалау сызығы 28,0 км. Көл жағалауы сортаңды, көктемде қар суымен толығады. Суы мол жылдары Қойсарысор көліне ұласып жатады. Солтүстік жағалауында қамыс өседі. Кей жылы суы тартылып, сорға айналады. Атырабы — мал жайылымы. Дереккөздер
Мартөбе

Мартөбе, Мәртөбе — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, Қарасу ауылдық округі құрамында болған. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Қаратау ауданындағы тұрғын үй массиві. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Қызылсу өзенінің жағалауында орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 3,0 мың адам (2003); * 4,2 мың адам (2009). Тарихы Ауылда 1996 жылдан бері «Мартөбе» ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Мәдин Рахымжан

Мәдин Рахымжан (1873, Қарағанды облысы қазіргі Нұра ауданы Қылыш ауылы – 1931, Қорғалжын ауданы Тақта ауылы, қазіргі Баршын ауылы маңы) – Ақмола уезі аумағында 1916 жылы ұлт-азаттық көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі, көтерілісшілер отрядының басшысы. Мәдин 15 жасынан жергілікті байдың жалшысы болған. Николай ІІ патшаның 1916 жылы Жарлығы бойынша кедейлерді тылдағы жұмыстарға жөнелту кезінде ауыл старшындары мен болыс басшыларының зорлық-зомбылықтарына қарсы күреске шықты. Мәдин жасағына (8 болыстың өкілдері) шілденің аяғында 12 мың, тамызда 15 мың, қыркүйекте 30 мың қол жиналды. Көтерлісшілер қаруланған әскерлерден өздерінен тартып алынған аттарын алып, заңды иелеріне қайтарып отырды; әскерге шақырылғандардың тізімін жойды. Пілте мылтықтар, айбалта, қолдан істелген құралдар, көбіне таяқ, сойылдармен қаруланған отряд патша армиясына төтеп бере алмады. Әшекей-Мөнек деген жердегі Көн өзені бойында болған соғыста күштері тең емес болғандықтан, отряд жеңіліске ұшырады. Мәдин Торғайға келіп, А.Имановтың сарбаздарына қосылды. Алайда, кепілге алынып, Ақмола түрмесіне қамалған көтерілісшілерді құтқару үшін қайтып келуге және билік өкілдеріне берілуге мәжбүр болды. Түрмеде қинауға түсті. Ақмолада Кеңес үкіметі орнағаннан кейін босатылды. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Мартынов Иван Иванович

Мартынов Иван Иванович (1924 жылы туған, Ресей, Куйбышев облысы Сызран ауданы Заборовка ауылы) – Социалистік Еңбек Ері. 1940–58 жылдары Куйбышев облысында құрылыс саласында жұмыс істеді. 1959 жылдан «Шымкент өнеркәсіптік құрылыс» тресінің «Цемент құрылыс» басқармасының кешенді бригадасының бригадирі қызметін атқарды. Сілтемелер
Үлкен Суайрық жотасы

Үлкен Суайрық жотасы (Great Dіvіdіng Range), Шығыс Австралия таулары — Австралияның шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауымен 4000 км-ге созылып жатқан тау жүйесі. сарқырамасы.]] Орташа биіктігі 1000 — 1500 м, ең биік жері 2230 м (Косцюшко тауы). Денудацияланған палеозой қатпарлығы орнында неоген-антропогенде пайда болған. Тау негізінен әктас, гранит, гнейс, жанартаулық тау жыныстарынан тұрады. Мұнай, газ, тас көмір, қоңыр көмір, қалайы, полиметалл, алтын, мыс, т.б. кен орындары бар. Шығыс беткейі тік жарлы, күшті тілімденген, батыс беткейі жатық, ылдилап төбелі тау алдына ұласады. Солт. бөлігі салыстырмалы түрде биік емес, ені 650 км-ге барады. Жағалық жоталар (биікт. 1000 м) мен жанартаулық үстірттер батысынан кең, ұзынша келген қазаншұңқырлармен бөлінген; оңтүстік бөлігі биік таулы. Нью-Ингленд, Хейстингс, Ливерпуль, Көгілдір таулар және Австралиялық Альпі жоталарына бөлінген. Беткейлерінен көптеген өзендер (ірілері — Муррей және Дарлинг) бастау алады. Ылғалды шығыс беткейін күзде жапырағын түсіретін, мәңгі жасыл және эвкалипті тропиктік ормандар жапқан. Құрғақ батыс беткейінде сирек орман, саванна және ксерофитті бұталар дамыған. Дереккөздер
Мәдимұхамедов Ардақ Нұржанұлы

Мәдимұхамедов Ардақ Нұржанұлы (1988 жылы туған, Көкшетау облысы Қызылту ауданы Амангелді ауылы) – самбодан Қазақстанның спорт шебері, ҚР Ұлттық құрамасының мүшесі. Степногорск қаласындағы Бөгенбай батыр атындағы Облысы дарынды балаларға арналған спорт мектеп-интернатын, Көкшетау университеті жанындағы колледждің дене шынықтыру және спорт факультетін бітірген. Еркін күрес, қазақша күрес және самбомен айналысқан. Самбодан Азия чемпионатының күміс (2006), Әлем чемпионатының қола (2006), күміс (2008), ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың жүлдесі үшін өткен Әлем чемпионатының қола жүлдегері. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Нұрадин Нәжімединұлы Әлібаев

Нұрадин Нәжімединұлы Әлібаев (1955 жылы туған, Түркіменстан Республикасы) – ғалым, ауыл шаруашылық, ғылымның докторы (1994). Мәскеудегі К.И. Скрябин атындағы ветеринария академиясын бітірген (1977). Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында лаборант (1977 – 1979), кіші ғылыми қызметкер (1979 – 1986), ғылыми қызметкер (1986 – 1988), жетекші ғылыми қызметкер (1988 – 1991). 1991 жылдан «Биотехнология және иммуногенетика» лабараториясының меңгерушісі қызметін атқарады. Жарияланған жалпы еңбектерінің саны 35, оның ішінде 8 ғылыми еңбегі, 11 авторлық куәлігі және 5 ұсынысы бар. Ол институттың ғылыми кеңесінің, сараптау және әдістемелік комиссиясының және диссертациялық кеңестің мүшесі. Қаракөл қойын селекциялаудың жаңа тәсілін тапқаны әрі оны өндіріске енгізгені үшін 1990 жылы ғылым және техника саласы бойынша Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты, ал 1998 жылы Қаракөл қойлары эмбриондарын трансплантациялаудың ғылыми негізін салғаны және практикалық әдістемесін тапқаны үшін облыс әкімшілігі сыйлығына ие болды. Дереккөздер
Маула Мұхаммед әл-Фараби

Маула Мұхаммед әл-Фараби (1320 жыл шамасында туған. – ө. ж. б.) – 14 ғасырда Отырарда өмір сүрген ғұлама. Зерттеушілер пікірінше, ол Отырар қаласы Әмір Темір (1336 – 1405) иелігіне көшкен кезде өмір сүріп, атақты әміршімен қарым-қатынаста болған. Алғаш Отырар медресесінен дәріс алып, кейін Шаш (Ташкент), Бұхара, Самарқанд қалаларында білімін толықтырған. Замандасы Низам әд-Дин бин Мұхаммед Азиз ашаруашылығыШашидің еңбегіне түсінік жазды. Маула Мұхаммед әл-Фарабидың «Усул» (Негіз») немесе «Усул ашаруашылығыШаши» («АшаруашылығыШашидің негіздері) деп аталатын еңбегі бар. Мұндағы Усул сөзінің мағынасы Алланың бірлігіне, Мұхаммед (с. ғ. с.) пен оған дейінгі пайғамбарлардың Алла елшілері екендігіне, қиямет-қайым мен о дүниелік өмірге деген сенімді, сондай-ақ имамдық-халифат іліміне мойынсұнуды білдіреді. Сілтемелер
Қадырбек Маханов

Қадырбек Маханов (1927 жылы туған, Отырар ауданы Шардара ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (8.6. 1957). 1942 – 67 ж. «Мақтаарал» кеңшарында мақта өсірушілер бригадасында жұмысшы, бригадир. 1967 жылдан Шардара ауданының «Восход» кеңшарында күріш өсірушілер бөлімшесінің аға агрономы болды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.
Үлкен сызба кітабы

“Үлкен сызба кітабы” — Ресейдің 17 ғасырдың басындағы Үлкен сызба деп аталған тұңғыш мемлекеттік картасының жазбаша сипаттамасы. "Үлкен сызбаға" сол кезде қазіргі Еуропалық Ресейдің аумағын алып жатқан Мәскеу мемлекеті мен оның оңтүстік көршілері — Түркияның, Қара теңіз жағалауы, Персия, Қазақстанның батыс бөлігі және Хиуа мен Бұхара хандықтары енген. Мұншалықты зор аумақты қамтитын географиялық мағлұматтар Мәскеу мемлекетінің көрші елдермен елшілік және сауда-саттық қарым-қатынастарының пәрменді жүруінің тікелей нәтижесі болды. Мәскеуде үкімет орындарында жинақталған сызбалар мен жазбалардың негізінде, қызмет бабында пайдалану мақсатындағы карта — "Үлкен сызба" жасалған. Бұл тарихи және географиялық құжат бізге жеткен жоқ. Оның 1627 жылы ескі және жаңа сызбаларға негізделіп жасалған жазбаша түсініктемесі Үлкен сызба кітабы сақталған. Кітап практикалық мақсатта жол сілтейтін анықтамалық ретінде дайындалған. Онда гидрографиялық нысандардың орны және шақырым есебімен арақашықтықтары көрсетілген. Қазақстанға қатысты деректері “Үлкен сызба кітабының” Қазақстанға қатысты деректері Есіл мен Сарысу өзендеріне, Ұлытау мен Қаратауға дейінгі аумақты қамтиды. Осы алқапта 50-ге жуық географиялық атау аталған. Каспий теңізі мен Аралдың арақашықтығы 250 км деп көрсетілген. Сырдария, Жайық, Жем, Ырғыз, Торғай, Жыланшық, Сағыз, Темір, Бұлдырты, тағы басқа өзендер мен басты көлдер аталған. Ұлытау, Қаратау, Мұғалжар тауларының, Нарын, Арал маңы құмдарының орны көрсетілген. Индер көлі мен Елек өзенінің бойында тұз өндірілетіні, Ұлытауда қалайы, Жыланшық өзенінің бойында табиғи бояу кездесетіндігі баяндалған. Дереккөздер:
Әлемдік энергетикалық кеңес

Әлемдік энергетикалық кеңес — әлемдік энергетиканың дамуын және энергия қорларына байланысты мәселелерді болжаумен айналысатын халықаралық ұйым. Әлемдік энергетикалық конференция негізінде 1924 жылы құрылған. Қазір 90-нан астам елді біріктіреді. Әлемдік энергетикалық кеңес осы елдерге электр энергетикасы, қайта жаңғыратын энергия түрлері, қоршаған ортаны қорғау, қаржы, электр энергиясын үнемдеу мен тиімділігін арттыру мәселелерін шешуге көмек көрсетеді. Әлемдік энергетикалық кеңес үш жылда бір рет конгрес өткізіп тұрады. Оған қатысушы елдерде кеңестің ұлттық комитетттері жұмыс жасайды. Энергетика қорларына бай Қазақстанда 1993 жылдың маусым айында әлемдік энергетикалық кеңестің Ұлттық комитеті құрылды Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Қазалы клубы

Қазалы клубы – мәдени-архитектуралық ескерткіш. 1904 жылы Орынбор – Ташкент темір жолы құрылысына байланысты салынған. Қазалы станциясында вокзал маңында орнатылған. Жаңа құрылыстармен үлкейтілген, ауданы 64х48 м, күйдірілген кірпіштен қаланған, іші сыланып, ақталған, шатыры қаңылтырмен жабылған. Мұнда теміржолшылардың Мәдениет үйі және кітапханасы орналасқан. 1982 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізілді. Қазалы клубына қатысты материалдар Алматыдағы «Қазақ жобалау-қалпына келтіру» институты архивінде сақтаулы. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Несібелі Маханова

Несібелі Рахматуллақызы Маханова (11.06.1960 жылы, көп балалы отбасында туған) – ауыл шаруашылығының маманы. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Түркістан облысы, Мақтаарал ауданында дүниеге келіп, еңбек жолын «Октябрьдің 30 жылдығы» атындағы кеңшарда механизатор болып бастады. Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты, Ленин орденінің иегері. Сілтемелер
Шора

Уәли Шора, Жалайыр Шора (т.-ө.ж.б., шамамен 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген) — Жетісу өлкесіндегі атақты құсбегі. Ел аузыңдағы аңызда Шораны "құстың тілін білетін әулие" деп сипатгайды. Қыран құс "Аспанда жүрсем қанатым талады, жерге түссем Жалайыр Шора қағады" деп зарлайды-мысалы Уәли Шора туралы С.Бегалиннің "Қыран" поэмасында, Қазақстанның халық ақыны Қ. Жапсарбаевтың "Уәли Шора құсшының әңгімесі" дастанында ("Сөйле, тілім", А., 1986) жан-жақты айтылған. Шораның құс ұстау, үйрету, бүркіт баптау, сынау, т.б. амал-айласы, тәжірибе-тәсілі ерекше болған. Ол қыранның қайда мекендейтінін, қашан ұя басатынын өте жақсы білген. Басқа құсбегілердің бәрі өздеріне Шораны тәлімгер ұстаз тұтып, оның тәжірибесінен үлгі алған. Кезінде осы Шора құсбегіні іздеп қырғыз жерінен атақты Шабдан Манап келеді, атақты Кержорға атын құсшының ақиық, шағыркөз бүркітіне айырбастап алады. Дереккөздер
Қазалы кітапханасы

Қазалы кітапханасы — мәдени мекеме, 1900 жылы 2 желтоқсанда Қазалы қаласында ашылған. Кітапхананың ұйымдастырылуына сол кезде Қазақстан мен Орта Азияның табиғаты мен тарихын зерттеп жүрген орыс зиялылары ықпал етті. Ресейден жер аударылып келген Ресей социал-демократтарымен қазақ интеллигенция өкілдері кітапхана қорын толықтыруға көмектесті. Алғашқы жылы кітапхана қорына 437 кітап жинақталды, 113 тұрақты оқырманы болды. Арал теңізін зерттеуге келген академик А.С.Берг кітапханаға бірнеше ғылыми әдебиет, саяхатшы П.П.Семенов-Тянь-Шаньский екі жүзге тарта кітапқа қолтаңба жазып, сыйға тартқан. Қазақстан мен Орта Азия жастарының жетекшісі Ғани Мұратбаев кітапхана жұмысының жандануына көп еңбек сіңірді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Бауыржан Махатов

Бауыржан Махатов (1960 жылы туған) – ғалым, медицина ғылымының доктор профессоры. Алматы мемлекеттік медицина институтының фармацевтика факультетін бітірген (1983). 1983–87 жылы сол оқу орнының фармацевтикалық химия кафедрасында ассистент, 1986 ж. Львов мемлекеттік медицина институтында өз бетінше ізденуші, 1987–1990 жылдары И.М. Сеченов атындағы Мәскеу медицина академиясында аспирант болды. 1990 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында жұмыс істейді. 1992 жылдан аға оқытушы, 1995 жылдан фармакология факультетінің деканы, 1997 жылдан коммерциялық топтағы студенттер деканы, 1998 жылдан халықаралық және экономикалық қатынастар жөніндегі проректоры, 2000 жылдан кафедра меңгерушісі. 70-тен астам ғылыми мақалалары, 3 монографиясы, 6 авторлық куәлігі, әдістемелік құралдары мен ғылыми-зерттеулерге патенттері бар. Денсаулық сақтау ісінің үздігі, ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған. Сілтемелер Тағы қараңыз * Рыскүл Махатова
Қазалы мешіті

Қазалы мешіті – сәулет өнерінің ескерткіші. 1888 жылы құрылысшы Муравьиннің жобасы бойынша Қазалы көпесі Хұсайыновтың қаражатына салынған. Қазалы қаласының орталығында орналасқан. Пішіні төртбұрышты, күйдірілген кірпіштен өрілген, ауданы 28х15 м, биіктігі 26 м, бірнеше бөлмесі, баспалдақты мұнарасы бар, шатыры қаңылтырмен жабылған. Кіре беріс жағы өрнекті кірпіштермен қаланған. Іші сырланып, ақталған. Қабырғалары, төбесі гипспен өрнектелген. 1982 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізіліп, мемлекет қорғауына алынған. Дереккөздер
Рыскүл Махатова

Рыскүл Махатова (1921 жылы туған, Шардара ауданы Абай ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (28.3.1948). 1939–41 жылдары ұжымшарда жұмысшы, 1941–47 жылдары Келес ауданы Қызыл әскер ауыл шаруашылығы артелінде мақта өсірушілер звеносының жетекшісі болды. Алматы Қыздар педагогикалық институтын бітірген (1952). 1953 жылдан ұстаздық қызметте болды. 2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталды. Сілтемелер
Оңдасын Әбдірашұлы Ысқақов

Оңдасын Әбдірашұлы Ысқақов (1954 ж. туған, қазіргі Сарыағаш ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1981). * 1981 – 1985 ж. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының Қызылорда филиалында оқытушы, * 1986 ж. Тараз технологиялық институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Қазір М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінде профессор 10-нан аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы. Шығармалары * Тепловая эффективность гражданских зданий и пути ее повышения. Алматы, 1993."Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы" Дереккөздер
Шора Нәрікұлы

Шора Нәрікұлы, Шора батыр (1480 – 15.8.1546, Қазан қаласы) – батыр, тарихи тұлға. Кіші жүздің Жетіру тайпалық бірлестігінің Тама руынынан шыққан. Оның шығу тегі жөнінде шежіре-аңыздар көп, сондай-ақ “Шора батыр” және “Нәріктің ұлы Шора” атты жыр-дастандар халық жадында сақталып, хатталған. Осы әдеби мұралар мен орыс жылнамаларында XV–XVI ғасырларда Тама руының Қазан қаласы маңын жайлағаны баяндалады. Туысқан татар халқы да Шора Нәрікұлы мен оның әкесі Нәрік ханды Қазан қаласының тарихында елеулі із қалдырған қаһармандар ретінде таниды. Олар өмір сүрген кезең айбынды Алтын Орда мемлекеті ыдырап, Еуразия кеңістігінде бір-бірінен оқшаулана бірнеше мемлекеттік бірлестіктер – Қазан, Ноғай, Астрахан бой көтерген бұлағай уақиғаларға тұтас келді. Әсіресе, Қазан билеушілері күш біріктіріп, қуаты кемелдене бастаған Мәскеу патшалығына жартылай тәуелді күй кешіп отырған еді. Шора Нәрікұлы осы кезде тарих сахнасына шыққан. 1545 ж. ол Галица боярының баласы Васька Бортевті Мәскеудің ұлы князі Иван Грозныйға жіберіп, Қазан хандығының бұрынғы билеушісі Сафа Герей ханге қарсы күресу үшін әскери көмек сұрайды. Көп ұзамай 1546 жылы 17 қаңтарда орыстардың Қазандағы елшісі Игнатий Яхонтьевтен Мәскеудегі патша сарайына хат келеді. Онда Шора Нәрікұлы Гамет шейх, Әбүйірхан, Сейіт және Қадыш мырзалар бірігіп Сафа Герей ханді Қазаннан қуып шыққаны баяндалды. Сөйтіп, Қазанда Шора Нәрікұлы тобының жақтасы Шаһғали билік құра бастады. Бірақ қазандықтар Қырым ханының азғыруымен Шаһғалиге қарсы шығып, хан жағында аз ғана топ қалды. Оған қастандық жасалуынан алдын ала сақтанған Шора Нәрікұлы үлкен жиын сәтінде Шаһғалиді қашырып жіберді. Сафа Герей хан үшінші рет келіп Қазан тағына отырады да Шаһғалидің жақтастарын қуғындай бастады. 1546 жылы 15 тамыз күні Қазанда Шора Нәрікұлы Баубек, Қадыш, т.б. мырзалар өлтірілді. Осыдан кейін Шора Нәрікұлының бауырлары – Ислам, Әлікей Нәрікұлдары және аталық Шапқын Отышев бастаған 76 адам Мәскеуге қашып, бас сауғалады. Кейін олар еліне қайтып оралып, халықты кәпірлерге (орыстарға) қарсы шығуға үгіттеді. Орыс тарихшысы Н. Карамзиннің еңбектерінде ағайынды Нәрікұлдарының 1546 жылы 26 тамызда Қазан қаласын Мәскеу басқыншыларынан қорғауға қатысып, ерлікпен шайқасқандары айтылады. Жалпы, Ресей құжаттарында Шора Нәрікұлы “кінәз” деп көрсетілген. Демек, ол Қазан хандығының ел билеу саясатына тікелей араласып, ханға тікелей ықпал еткен “қараша” атты ақсүйектер тобына жатқан. Оны Шора Нәрікұлының Шаһғалиге қамқор болып, жаудан қорғауы, орыс патшасына елшілікке баруы дәлелдейді. Әдетте “қараша” атағы әр рудың ең таңдаулы әулет өкілдеріне беріліп, ұрпақтан ұрпаққа мирасқорлық жолмен ауысып отырған. Қазақ шежіресі бойынша Шора Нәрікұлынан Шотқара, Есенгелді, Жабал, Жөгі өрбиді. Ал Есенгелдіден Аташал, Аташалдан Торым. Торымнан Базарқұл, Базарқұлдан Көкі, Көкіден атақты Есет тархан туады. Дереккөздер
Машат (Түлкібас ауданы)

Машат — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Машат ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 41 км-дей жерде. Халқы Тарихы Ауыл 1960–96 жылдары қой өсіретін Жамбыл атындағы ұжымшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Машатта және округтегі Еңбек, Еңбекші, Жаңақоғам, Қызылбастау ауылдарында «Машат» ӨК, «Жаңақоғам» ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Байғара би кесенесі

Байғара би кесенесі — сәулет өнері ескерткіші. Байғара биге арналып тұрғызылған. Аягөз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде. Ескерткішті 1991 жылы Алматы архитектура және құрылыс академиясының экспедициясы (жетекшісі Е.М. Бәйтенов) зерттеген. Кесене қорымның оң жақ бөлігіндегі шағын дөңесте тұр. Шикі кірпіштен шаршы жобамен (11,7х11,0 м.) тұрғызылған кесененің үшкіл күмбезі болған. Бұл Аягөз өзені маңайындағы ескерткіштерге тән үлгі. Оңтүстік-батыс қабырғасындағы кіретін ойықтың ағаш жақтаулары бар. Күмбездің төрт қырында да үшбұрышты терезелер болғанға ұқсайды, қазір екеуі ғана сақталған. Кесененің ішкі жағында сарғыш түсті сылақтың ізі байқалады. Сағана шикі кірпіштен төрт бұрышты етіп жасалған, оның солтүстік бетіндегі қабырғасына осы заманғы темір тақта орнатылған. Оған жоқтау сөз жазылған. Пайдаланған әдебиет
Машат (өзен)

Машат – Арыс алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Түлкібас, Сайрам аудандарының аралығымен ағады. Ұзындығы 60 км, су жиналатын алабы 550 км 2 . Бастауы Алатау, Машат тауларындағы бұлақтардан Иірсу өзені болып басталып, Машат тауының оңтүстік етегінде Машат өзеніне қосылады. Машат ауылы тұсында Арыс өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тар, жағасы тік жарлы. Қар, жер асты суымен толығады. Суын егін суғаруға пайдаланады. Дереккөздер
Тұрлыбек Өтемісұлы Ысқақов

Ысқақов Тұрлыбек Өтемісұлы (25.1.1948 ж. т., Оңтүстік Қазақстан облысы Ордабасы ауданы Қажымұқан а.) – ғалым, тех. докт. (1994), проф. (1995), Қазақ химия-технол. ин-тын бітірген (1972). 1973 – 80 ж. аспирант, ғыл.-зерт. лабораториясының кіші ғыл. қызметкері. 1983 – 88 ж. силикаттардың жалпы технологиясы кафедрасының аға оқытушысы, доценті, Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінің деканы. 1991 – 98 ж. “Байқоңыр” ғарыш кешені объектісі үшін зерт. жұмыстарымен айналысатын “Кристалл” арнайы лабораториясын ұйымдастырушы басшысы, 1998 – 2001 ж. Оңтүстік Қазақстан облысы индустрия және энергетика департаментінің бастығы, 2001 – 02 ж. Оңтүстік Қазақстан мемл. ун-тінде экон. және шаруашылық байланыстар жөніндегі проректоры болды. Ы-тың ғыл. еңбектері ыстықтан қорғау мәселелеріне арналған. 181 ғыл. еңбектің, оның ішінде 4 монография, 1 оқу құралы, 80 өнертабыстар мен патенттердің авторы. Табиғи және техногендік қайталанба шикізатты өңдеудің инновац. технологиясын жасағаны және ұйымдастырғаны үшін Қазақстан Мемл. сыйл-н алған (2005) Пайдаланылған cілтемелер
Машат (тау)

Машат – Талас Алатауының батыс бөлігіндегі тау. Иірсу, Машат, Тобылбұлақ, Молбұлақ өзендері аралығында жатыр. Географиялық орны Түркістан облысы Түлкібас ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1601 м. Ұзындығы 14–16 км, ені 4–6 км. Оңтүстік беткейі тіктеу, солтүстікке қарай көлбеу келген. Батысында Мыңшұңқыр, шығысында Тасқара тауларымен жалғасып жатыр. Беткейіндегі бұлақтардан жылғалар басталып, өзендерге құяды. Өсімдігі Сұр қоңыр топырағында бұталардан: итмұрын, қарақат, жабайы алма, жаңғақ, арша, қайың өседі. Дереккөздер
Көшербай Ысқақов

Көшербай Ысқақов (25.5. 1923, қазіргі Бірінші Мамыр ауылдық округіне қарасты Қызыл әскер аулы – 24.7.2002) – еңбек және соғыс ардагері. Еңбек жолын 1942 ж. Қаратас ауданындағы Тұрбат МТС-інде саяси бөлім бастығының комсомол жұмысы жөніндегі көмекшісі болып бастады. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Намангандағы әскери училищені бітірген. Волхов майданында 1102-атқыштар полкінің құрамында болды. 1943 ж. Ленгір ауданындағы Жаңажол жеті жылдық мектебінің мұғалімі, осы аудандағы Қазығұрт МТС-інің учаскелік агрономы, ал 1946 жылға дейін осы МТС-тің аға агрономы болып қызмет атқарды. 1946 – 1953 ж. Георгиев аудандық техникалық дақылдар бөлімінің меңгерушісі, агрономы, аудандық партия комитетінің ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, облыстық комитеттің ауыл шаруашылығы бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарды. 1953 – 63 Келес аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, Киров аудандық комитетінің төрағасы, 1963 – 1983 ж. Киров, Мақтаарал, Сарыағаш аудандары партия комитетінің бірінші хатшысы болып қызмет етті. Үш мәрте Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Төле би, Киров, Мақтаарал және Сарыағаш аудандарының құрметті азаматы. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Машаттөбе

Машаттөбе – ортағасырлық қоныс, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Түлкібас ауданы, Машат ауылында, Машат өзенінің сол жағалауында орналасқан. Кезеңі VІ-Х ғасырлар. Сипаты 1981 жылы бұрынғы Шымкент педагогикалық институты археологиялық тобы (жетекшісі А.Н. Подушкин) зерттеген. Қазіргі орны табаны 50х80 м, үстіңгі қабаты 30х50 м, биіктігі 4 м төбешік. Оңтүстіктен солтүстікке қарай созыла жатыр. Табылған қыш ыдыстар құмыра, кіші хұм, тостаған, көзе, т.б. заттарға қарағанда тұрғындар қалашықты 6-10 ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен айналысқан. Дереккөздер
Рәзия Шәкен-қызы Ысқақова

Рәзия Шәкен-қызы Ысқақова (1922 ж. т., Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Төменарық стансасы – 2010) – еңбек және соғыс ардагері, облыстың құрметті азаматы. КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі. Шымкент медициналық техникумын бітірген (1939). 1939 ж. ауыл медициналық пунктінде меңгеруші. 1940 ж. Мақтаарал ауданында Киров қаналын салуға қатысты. 1941 – 1946 ж. Ресей, Украина жерінде соғысқа қатысып, көрсеткен ерліктері үшін «Қызыл жұлдыз», «Ерлігі үшін», «Флоренс Найтенгейл» орден, медалдарымен марапатталған. 1947 жылдан Шымкент қалалық, облыстық ауруханаларында аға медбике болып істеді. Ысқақова облыстық кеңестің депутаты (1948 – 1959), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен және ҚР Президентінің Ұлы Отан соғысына 50, 55 жыл құрметті грамоталарымен марапатталған. Облыстық әскери комиссариаттың, облыстық аурухананың құрмет кітабына тіркелген. Дереккөздер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Шорбуын

Шорбуын (грек. ankylos – қисық, иілген) – буынның созылмалы ауруы. Шорбуын кезінде буын аралықтарында фиброзды, шеміршекті немесе сүйек тіндерінің қалыптан тыс өсіп, буын құрамаларының бір-біріне жабысуы салдарынан буындардың қозғалу қабілеті шектеледі немесе мүлдем жойылады. Шорбуын әр түрлі жұқпалы аурулардың салдарынан (туберкулез, сүзек, соз, мерез, т.б.), жарақаттан, буынға шамадан тыс күш түсуден де (бишілерде, спортшыларда, жүк тасушыларда), буынды ұзақ уақыт қозғалтпай ұстау (мысалы, сынықта иммобилизация жасау), сондай-ақ буынға салқын тиюінен де болады. Шорбуынның бір түріне омыртқа аралығындағы буындарда қозғалу құбылысының жоғалуы да (мысалы, Бехтерев ауруы) жатады. Шорбуында алғашында буын қалтасының іш жағы қабынады, ол бара-бара сүйектің шеміршекті басына ауысады, шеміршекті зақымдап, сүйекке шабады. Кейде буын қалтасына сарысу жиналады. Бұл кезде сүйек буындарының арасында тарамыс, шеміршек не жаңадан сүйек тіндері пайда болып, буын шорланып, бүгілмей қалады. Шорланған буын қимылдағанда, ауыр салмақ түскенде сырқырап, қатты ауырады. Шорбуынды емдеу өте күрделі. Алдымен, оны тудырған ауруды анықтап алу қажет. Шорбуынды емдеуде консервативті, хирургиялық, физиоемдер және санаторийлер мен курорттық ем тәсілдері пайдаланылады. Белгілері Шорбуын клиникасы жалпы нашарлаумен біртіндеп дамып келеді, бастапқыда шаршау және шамадан тыс жұмыс деп есептеледі. Алайда, бұл сезімдер бірте-бірте артып, күнделікті белсенділікке және жұмысқа әсер етеді. Шорбуынның жетекші белгілері — артралгия, тұрақты толқындарға ұқсас, түннің екінші жартысында және таңертең қарқындату. Артралгияның ауырлығы ауыр азаптан ауыр және ұзаққа дейін өзгереді, пациенттің ұтқырлығын шектейді. Типтік артрит клиникасы жергілікті гипертермиямен және гиперемиямен толықтырылады, Ісіну, қаттылық пен шектеулі ұтқырлық сезімі. Пальпация түйістің бүкіл беткейі мен бірлескен кеңістіктегі ауырсынумен анықталады. Бірте-бірте бұл симптомдар буындардың деформациялары мен бұзылыстары арқылы біріктіріледі, терінің өзгеруі, экстаздар. Шорбуынның буындардың функционалдығын шектеу жеңіл болуы мүмкін, сондықтан ауыр – аяқтың қозғалмайтындығын көрсету үшін төмен. Жұқпалы артрит безгегі мен безгегі бар. Дифференциалды диагностика Буындардың іріңді қабынуын тері астындағы жасуша абсцессінен, тері астындағы флегмонадан, жедел остеомиелиттен, буын қапшығының шырышты қабығының қабынуынан, сүйек туберкулезінен, сүйек саркомасынан, сонымен қатар ревматикалық, инфекциялық және жарақаттан кейінгі артриттен ажырату керек. Дереккөздер
Қазалы халық театры

Қазалы халық театры – Жәдігер Тұрсынов атындағы кәсіпқой ұлттық сахналық-концерттік ұжым. 19 ғасырдың 40-жылдары темір жол клубы жанынан ұйымдастырылған. Алғашқы кездері театр ұжымының көпшілігі басқа ұлт өкілдері болғандықтан Н.В.Гогольдің «Ревизор», А.Е.Корнейчуктің «Платон Кречет», К.А.Треневтің «Любовь Яровая», И.С.Тургеневтің «Месяц в деревне», т.б. пьесаларды орыс тілінде сахнаға шығарды. 1950 – 60 жылдары театрда әуесқой актерлер В.Т.Демин, П.В.Карпов, Қ.Бекетов, Р.Баубекова, Б.Тәженов, т.б. еңбек етті. Театр репертуарында М.Әуезовтің «Қаракөз», «Еңлік-Кебек», Ә.Тәжібаевтың «Той боларда», «Майра», Б.Майлиннің «Шұғаның белгісі», «Неке қияр», С.Жүнісовтің «Ажар мен ажал», Ш.Хұсайыновтың «Біздің Ғани», С.Сейфуллиннің «Қызыл сұңқарлар», О.Бодықовтың «Қарақұм трагедиясы» т.б. 100-ден астам спектакльдер бар. Театрға 1962 жылы «Халық театры» атағы, 1992 жылы 30 жылдан астам уақыт бойы оның директоры әрі режиссері болған Ж.Тұрсыновтың есімі берілді. Дереккөздер