Ресейдегі қазақтар

Ресейдегі қазақтар — қазақ ресейліктері. Қазақтар - Ресей Федерациясындағы байырғы халық, елдегі барлық этностар арасында оныншы орын алады. 2010 жылғы санақ бойынша Ресей Федерациясындағы қазақтардың саны 647 мың адамды құрады. Ресей қазақтарының көп бөлігі Қазақстан-Ресей шекарасында тұрады. Ірі қауымдастықтар Астрахан (149 415), Орынбор (120 262), Омбы (78 303) және Саратов облыстарында (76 007) тұрады. Тарихы Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін көптеген этникалық қазақтар Ресей құрамында, негізінен Қазақстанмен шекаралас аймақтарда қалды. Қоныстану саны, сипаттамасы Қазақтар — Ресейдегі татарлардан, башқұрттардан және чуваштардан кейінгі төртінші түркі этникалық топ және елдегі барлық этностар арасында оныншы орын алады. 2010 жылғы санақ бойынша Ресей Федерациясындағы қазақтардың саны 647 мың адамды құрады, ал ерлер мен әйелдер саны шамамен бірдей. Бұл елдегі жалпы халықтың 0,45% құрайды. Сонымен бірге қазақтардың 63,12% -ы ауылдық жерлерде тұрады (орыстардың ішінде 23,16% -ы ғана). 2002 жылғы санақ бойынша Ресейдің қазақ халқы салыстырмалы түрде жас деген қорытынды жасауға болады - орташа жасы 30,2 жасты құрайды (салыстыру үшін, орыстар үшін - 37,6 жас, шешендер үшін - 22,8 жас). Ауылдағы қазақтардың некелерінің қазақ этносы арасында жасалса, қалаларда этносаралық некелердің саны едәуір. 2002 жылғы санақ бойынша Ресейдегі қазақтардың 72% -ы қазақ тілінде сөйлейді, ауылдық жерлерде - 90% -дан астамы, қалаларда - аз. Барлық дерлік қазақтар (98,3%) орыс тілін де жетік біледі, өйткені ресей қазақтарының аз бөлігі ғана өздері халықтың көп бөлігін құрайтын аймақтарда тұрады, сонымен қатар орыс тілі қазақтар басым көпшілік жерлерде де мектептерде оқыту тілі болып табылады. Қазақ тілін оқытатын мектептер аз, тіпті оларда әдетте нұсқа (факультативті) ретінде оқытылады. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының бірінші орынбасары Қалдарбек Найманбаевтың 2003 жылы айтқан пікірі бойынша, Ресейде 1 миллионнан астам этникалық қазақтар өмір сүрген және олардың басты мәселесі ана тілін жетіспейтін немесе толық дерлік білмеуі болды. Миграция Ресейлік қазақтардың бір бөлігі Қазақстанға және басқа елдерге қоныс аударады, ал қазақтардың кетуінің негізгі бөлігі дәл оралман ретінде этникалық репатриация бағдарламасы бойынша оралатын қазақтар Қазақстанға келеді. Сонымен қатар, Қазақстаннан Ресейдің шекаралас аймақтарына қазақтардың көші-қонына қарсы ағымы да бар. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің мәліметтері бойынша 2008 жылы 2 мыңнан астам этникалық қазақтар елден кетіп, 7000-нан астам оралмандар келді. Ресейлік қалалардан Алматы мен Нұр-Сұлтанға қазақ мамандардың кетуі байқалады (бұл Ресей Федерациясының Мемлекеттік статистика комитетінің мәліметтері бойынша 2006 жылдан бастап азая бастады). Қарама-қарсы қозғалыс та байқалады. Ресейдің аймақтары бойынша қазақтардың таралуы (2010 жылғы санақ бойынша) Ресейдің облыстары мен қалалары бойынша қазақтардың үлесі (2010 жылғы санақ бойынша) 2010 жылғы санақ бойынша аудандар бойынша қазақтардың үлесі (олардың үлесі 10% -дан асатын жерде көрсетіледі): Еділ бойы Оңтүстік Еділ қазақтарының көпшілігі Бөкей Ордасының ұрпақтары, сонымен бірге Жалпы Сыртта тарихи рулардың көшіп-қонып жүргендердің ұрпақтары да Күнгей Еділ бойында тұрады. Астрахан облысында Ресейдегі ең ірі қауымдастық - 149 415 қазақ тұрады. Олар аймақ халқының 16,3% құрайды - этникалық қауымдастық орыстардан кейінгі екінші орында. Володар ауданында олар халықтың көп бөлігін құрайды (68,05%) - қазақтардың үлесі жағынан ең үлкен аудан, Харабали, Красноярск және облыстың басқа аудандарында көптеген қазақтар бар. 2005 жылы Астрахан педагогикалық институты «Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі» мамандығы бойынша оқуды бастады. Облыста «Жолдастық» қазақ мәдениеті мен тілі қоғамы жұмыс істейді, «Ақ арна» газеті шығады. Алтынжар ауылының жанында 1996 жылы Қазақстан қаражатына қайта салынған қазақтың ұлы күйшісі, композитор Құрманғазы Сағырбайұлы кесенесі орналасқан. Саратов облысында қазақтар халықтың 3,1% құрайды - бұл орыстардан кейінгі екінші этникалық қауымдастық. 1771 жылы Еділ бойындағы қалмақтардың Жоңғарияға қоныс аударуынан кейін қалдырылған жерлерге қазақтар XVIII ғасырдың аяғынан бастап Саратовтың Еділ бойына қоныстана бастады. Қазіргі Саратов облысының жеріне қоныс аударған қазақтар 1801 жылы Еділ бойы аймағында император I Павел жер берген Бөкей Ордасынан келгендер. Саратов облысындағы қазақтар негізінен Еділ бойында қоныстанған. Қазақ халқының көп бөлігі Александрово-Гайскийде (мұнда қазақтар халықтың басым көпшілігін 52% құрайды), Озинскийде (28%), Новоузенскийде (25,2%), Перелюбскийде (10,2%), Дергачевскийде (20,8%), Питерскийде (9,6%, басқа мәліметтер бойынша 20,5%), Краснокутск (13,0%), Ершовский (9%), Федоровский (10,6%), Краснопартизанский (9,9%), Марксовский (шамамен 5 мың адам, халықтың 7%) , Энгелс (2,0%), Ровно (18,5%) аудандарда тұрады (тағ. Саратов облысының қазақтары). Волгоград облысында қазақтар ұлты жағынан орыстардан кейінгі екінші орында (46223 адам). Олар негізінен Еділ бойында қоныстанған. Сонымен, Палласов ауданының 48 мың тұрғынының 50% -дан астамы қазақтар. Старополтава ауданында 18% құрайды (шамамен 5 мың адам), Николаевскийде - 11% -дан астам (4 мың адам), Быковскийде - 10% -дан астам (3 мың адам). Еділ бойының басқа аймақтарынан қазақтар Самара облысында (15000) және Қалмақстан Республикасында (5000) да тұрады. Оңтүстік Орал бойы Қазақтар Орынбор, Қорған, Челябі және Түмен облыстарының бірқатар дала аудандарында мекендейді. Қазақтар Орынбор облысының оңтүстік бөлігінде мекендейді, барлығы 120,2 мың қазақ Орынбор облысында тұрады, бұл облыс халқының 6% құрайды, бұл облыстың орыстар мен татарлардан кейінгі үшінші ұлттық қауымдастығы. XVIII ғасырдың ортасы — XX ғасырдың басында Орынбор Орынбор губерниясының әкімшілік орталығы болды және ол арқылы патшалық билік жүзеге асырылды. Орынбор облысы Қырғыз АКСР құрамына кірді, ал 1920-1925 жылдары Орынбор оның астанасы болды. Тығыз тұрғылықты жерлер (2002): Орынбор - 9200 адам (1,4%); Ор - 10 035 (3,7%); Адамов ауданы - 10 638 (34,2%); Соль-Илецкий ауданы - 10 487 (36,9%); Домбаровский ауданы - 8 729 (45,5%); Орынбор ауданы - 7 773 (11,9%); Ақбұлақ ауданы - 7 735 (25,2%); Новоорск ауданы - 6 602 (20,0%); Первомай ауданы - 6 911 (22,9%); Беляев ауданы - 4 877 (24,3%); Яснен ауданы - 4 247 (57,1%); Соль-Илецк - 3 722 (14,3%); Ясный - 3 161 (11,8%); Новотроицк - 2 386 (1,6%); Кваркен ауданы - 3 470 (14,8%); Светлин ауданы - 2 989 (16,3%) және т.б. Сонымен қатар, қазақтар негізінен Түмен облысында (19 ,1 мың) және 11,9 мың адам — Қорған облысының (орыстар, татарлар мен башқұрттардан кейінгі төртінші ұлттық қауымдастық) Қазақстанмен шекаралас Звериноголовский, Половинский, Макушинский, Частозерский және Құртамыш, Қатай аудандарында тұрады. Оңтүстік Сібір XVII ғасырда қазіргі Солтүстік және Шығыс Қазақстан жерлері, сондай-ақ Батыс Сібірдің оңтүстігі жоңғарлардың шабуылына ұшырады. Жоңғар әскерінен жеңілу қазақтарды одақтас іздеу қажеттілігіне алып келді, сонымен, қазақтардың бір бөлігі Ресей мемлекетінің қорғауына солтүстікке қарай жылжи бастады. Осы жағдайларда Орта және Кіші жүздер жерлерінің Ресейге өз еркімен қосылуы орын алды. Жоңғар мемлекеті құлағаннан кейін (1755) қазақтардың бір бөлігі солтүстікке қоныс аударып, қазіргі Омбы мен Өскемен арасындағы жерлерге келді. Көшіп-қонуды тоқтату үшін Ресей билігі қазақтардың Ресей шекараларына қоныс аударуын тоқтату мақсатында он шақырымдық шекара белдеуін ұйымдастыруға мәжбүр болды. Алайда, бұл шара айтарлықтай кедергі бола алмады, сондықтан Ресей билігі біртіндеп қазақтарға осы сызықтан өтуге мүмкіндік бере бастады. Омбы уезі аумағында қазақтар қоныстанып, олардың едәуір бөлігі Тобыл және Томбы губернияларының оңтүстік бөліктеріне, Тюкалин мен Тарский уездерінің аумағына көшті. 78 мың қазақ немесе облыстың жалпы халқының 4,1%-ы Омбы облысында тұрады, олар орыстардан кейінгі екінші ұлттық қауымдастық болып табылады. Қазақ халқының көп бөлігі Шербакуль (аудан халқының 19,9%), Нововаршавский (16,6%), Павлоград (16,6%) және Орыс-Полян аудандарында тұрады. Алтай Республикасында 12,1 мың қазақ тұрады, бұл оның халқының шамамен 6% құрайды — бұл орыстар мен алтайлықтардан кейінгі үшінші ұлттық қауымдастық. Таулы Алтайға қазақтар XIX ғасырдың екінші жартысы - XX ғасырдың басында қоныстанды. Қазіргі уақытта олар Алтай Республикасының оңтүстік бөлігінде орналасқан және Моңғолия мен Қытаймен шектесетін Қосағаш ауданы халқының басым бөлігін құрайды, бұл жерде де қазақтар қоныстанған. 2001 жылы Жаңа Ауыл ауылында Алтай қазақтарының тарихы мен мәдениетінің мұражайы ашылды (тағ. қар. Алтай қазақтары). Білім беру Бірқатар аймақтарда қазақ тілі жеке пән ретінде оқытылатын бірнеше ондаған мектептер бар, бірақ бұл ретте Ресейде қазақ тілінде орта білім жоқ. Кеңес кезеңінде РКФСР қазақ тілінде оқытатын 200-ге жуық мектеп болды. Алайда, жалпыға бірдей міндетті орта білім беруге көшудің басталуымен, оның бастауы КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер Кеңесінің «Жалпы білім беретін мектептердің жұмысын одан әрі жетілдіру шаралары туралы» қаулысымен қаланды (1966), барлық қазақ мектептері орыс тілінде оқытылатын мектептер болып қайта құрылды. Сонымен бірге, қазақ тілін оқыту факультативті пән ретінде енгізілді. 340-қа жуық тұрғыны бар Алтай өлкесі Құлынды ауданындағы Керей қазақ ауылы ерекшеленеді, онда 1920-жылдарында құрылғаннан бастап барлық пәндер тек қазақ тілінде оқытылатын Ресей үшін қайталанбас Қаракөл толық емес мектебі жұмыс істейді. Мектеп ұжымы он төрт жылдан астам уақыт бойы Павлодар облыстық білім басқармасы қолдауымен «Атамекен» қазақстандық бағдарламасы бойынша жұмыс істейді. Астрахан облысында қазақ тілі 50 мектепте оқытылады. Ресейлік қазақ халқының тілдік ортасын ескере отырып, қазақстандық ғалымдар тобы жасаған бағдарлама бойынша Ресей Федерациясының мектептері үшін 1-3 сыныптарға арналған қазақ тілінде оқулық шығарылды. Астрахан әлеуметтік-педагогикалық колледжі жыл сайын 20-ға жуық қазақ тілінде оқытатын бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайды. Астрахан мемлекеттік университеті бюджеттік негізде «қазақ тілі мен әдебиеті» пәні бойынша оқытушылар дайындайды. Бірінші шығарылым 2007 жылдың қараша айында өтті. Орынбор облысында қазақ тілі 45 мектепте оқытылады (оның ішінде міндетті емес), Омбы облысында — қазақ тілін оқытатын 17 мектеп бар. Алтай өлкесінде Ресей Федерациясында оқыту қазақ тілінде жүргізілетін жалғыз мектеп бар, онда оқыту қазақша оқу бағдарламасы мен қазақстандық оқулықтарға сәйкес жүзеге асырылады. Сондай-ақ, қазақ тілі мектептерде және қазақтардың тығыз тұратын басқа аудандарында да оқытылады. 2009/2010 оқу жылында қазақ тілінде оқытатын мектептердегі оқушылардың жалпы саны 51 адамды, ал 2010/2011 оқу жылында 27 адамды құрады. 2009/2010 оқу жылында қазақ тілін «ана тілі» пәні ретінде оқыған мектеп оқушыларының саны 3555 адамды, ал 2010/2011 оқу жылында 4949 адамды құрады. Федерация субъектілері бойынша қазақтардың таралуы Адыгея Республикасы Республика бойынша 453 376 тұрғынның 94-і қазақ (0,02 %) (2018) Алтай өлкесі Өлке бойынша 2 350 080 тұрғынның 9 825-і қазақ (0,38 %) (2018) Алтай Республикасы Республика бойынша 218 063 тұрғынның 12 108-і қазақ (5,97 %) (2018) Амур облысы Облыс бойынша 798 424 тұрғынның 481-і қазақ (0,05 %) (2018) Архангельск облысы Облыс бойынша 1 111 031 тұрғынның 263-і қазақ (0,02 %) (2018) Астрахан облысы Чернояр ауданы * Аудан бойынша 26 260 тұрғынның 238 -і қазақ (1,18%) (2010). Бұл Астрахан облысы аудандары бойынша қазақтар ең аз қоныстанған аудан. Башқұртстан Республикасы Республика бойынша 4 063 293 тұрғынның 4 092-і қазақ (0,10 %) (2018) Белгород облысы Облыс бойынша 1 549 876 тұрғынның 302-і қазақ (0,02 %) (2018) Брянск облысы Облыс бойынша 1 210 982 тұрғынның 190-ы қазақ (0,01 %) (2018) Бурят Республикасы Республика бойынша 984 511 тұрғынның 711-і қазақ (0,07 %) (2018) Владимир облысы Облыс бойынша 1 378 337 тұрғынның 388-і қазақ (0,03 %) (2018) Волгоград облысы Облыс бойынша 2 521 276 тұрғынның 45 301-і қазақ (1,68 %) (2018) Вологда облысы Облыс бойынша 1 176 689 тұрғынның 177-і қазақ (0,01 %) (2018) Воронеж облысы Облыс бойынша 2 333 768 тұрғынның 378-і қазақ (0,02 %) (2018) Дағыстан Республикасы Республика бойынша 984 511 тұрғынның 619-ы қазақ (0,02 %) (2018) Еврей автономиялық облысы Облыс бойынша 162 014 тұрғынның 94-і қазақ (0,05 %) (2018) Жаңасібір облысы Облыс бойынша 2 788 849 тұрғынның 11 691-і қазақ (0,43 %) (2018) Забайкалск өлкесі Өлке бойынша 1 072 806 тұрғынның 535-і қазақ (0,05 %) (2018) Иваново облысы Облыс бойынша 1 014 646 тұрғынның 324-і қазақ (0,03 %) (2018) Ингушетия Республикасы Республика бойынша 488 043 тұрғынның 38-і қазақ (0,0081 %) (2018) Иркутск облысы Облыс бойынша 2 404 195 тұрғынның 1 138-і қазақ (0,04 %) (2018) Калининград облысы Облыс бойынша 994 599 тұрғынның 631-і қазақ (0,07 %) (2018) Калуга облысы Облыс бойынша 1 012 156 тұрғынның 378-і қазақ (0,04 %) (2018) Камчатск өлкесі Өлке бойынша 315 557 тұрғынның 343-і қазақ (0,10 %) (2018) Карелия Республикасы Республика бойынша 622 484 тұрғынның 205-і қазақ (0,03 %) (2018) Кемерово облысы Облыс бойынша 2 694 877 тұрғынның 1 919-ы қазақ (0,07 %) (2018) Коми Республикасы Республика бойынша 840 873 тұрғынның 553-і қазақ (0,05 %) (2018) Краснояр өлкесі Өлке бойынша 2 876 497 тұрғынның 2 613-і қазақ (0,09 %) (2018) Қорған облысы Облыс бойынша 845 537 тұрғынның 14 804-і қазақ (1,45 %) (2018) Курск облысы Облыс бойынша 1 115 237 тұрғынның 155-і қазақ (0,01 %) (2018) Қабарда-Балқар Республикасы Республика бойынша 865 828 тұрғынның 285-і қазақ (0,03 %) (2018) Қалмақстан (Қалмақия) Республикасы Республика бойынша 275 413 тұрғынның 5 979-ы қазақ (2,04 %) (2018) Қарашай-Шеркес Республикасы Республика бойынша 466 305 тұрғынның 248-і қазақ (0,06 %) (2018) Ленинград облысы Облыс бойынша 1 813 816 тұрғынның 779-ы қазақ (0,05 %) (2018) Санкт-Петербург қаласы Қала бойынша 5 351 935 тұрғынның 2 830-ы қазақ (0,06 %) (2018) Липецк облысы Облыс бойынша 1 150 201 тұрғынның 246-ы қазақ (0,02 %) (2018) Магадан облысы Облыс бойынша 144 091 тұрғынның 175-і қазақ (0,10 %) (2018) Марий Эл Республикасы Республика бойынша 682 333 тұрғынның 168-і қазақ (0,02 %) (2018) Мордовия Республикасы Республика бойынша 805 056 тұрғынның 122-і қазақ (0,01 %) (2018) Москва облысы Облыс бойынша 7 503 385 тұрғынның 2 493-і қазақ (0,04 %) (2018) Москва қаласы Қала бойынша 12 506 468 тұрғынның 7 997-і қазақ (0,08 %) (2018) Мурманск облысы Облыс бойынша 753 557 тұрғынның 541-і қазақ (0,06 %) (2018) Ненецк автономиялық округі Округ бойынша 2 876 497 тұрғынның 12-і қазақ (0,03 %) (2018) Нижний Новгород облысы Облыс бойынша 3 234 752 тұрғынның 501-і қазақ (0,01 %) (2018) Новгород облысы Облыс бойынша 606 476 тұрғынның 192-і қазақ (0,03 %) (2018) Омбы облысы Облыс бойынша 1 960 081 тұрғынның 81 618-і қазақ (3,93 %) (2018) Орынбор облысы Облыс бойынша 1 977 720 тұрғынның 125 568-і қазақ (5,76 %) (2018) Орлов облысы Облыс бойынша 1 977 720 тұрғынның 176-і қазақ (0,02 %) (2018) Пенза облысы Облыс бойынша 1 331 655 тұрғынның 274-і қазақ (0,02 %) (2018) Перм өлкесі Өлке бойынша 2 623 122 тұрғынның 802-і қазақ (0,03 %) (2018) Приморск өлкесі Өлке бойынша 1 913 037 тұрғынның 1 296-ы қазақ (0,06 %) (2018) Псков облысы Облыс бойынша 636 546 тұрғынның 190-ы қазақ (0,02 %) (2018) Ростов облысы Облыс бойынша 4 220 452 тұрғынның 3 021-і қазақ (0,07 %) (2018) Рязань облысы Облыс бойынша 1 121 474 тұрғынның 294-і қазақ (0,02 %) (2018) Самара облысы Облыс бойынша 3 193 514 тұрғынның 14 918-і қазақ (0,46 %) (2018) Саратов облысы Облыс бойынша 2 462 950 тұрғынның 78 320-ы қазақ (2,94 %) (2018) Саха Республикасы Республика бойынша 964 330 тұрғынның 1 525-і қазақ (0,16 %) (2018) Сахалин облысы Облыс бойынша 490 181 тұрғынның 554-і қазақ (0,10 %) (2018) Свердловск облысы Облыс бойынша 4 325 256 тұрғынның 4 403-і қазақ (0,10 %) (2018) Смоленск облысы Облыс бойынша 949 348 тұрғынның 320-ы қазақ (0,03 %) (2018) Солтүстік Осетия Республикасы — Алания Республика бойынша 701 765 тұрғынның 265-і қазақ (0,04 %) (2018) Ставрополь өлкесі Өлке бойынша 2 800 674 тұрғынның 1 779-ы қазақ (0,07 %) (2018) Тамбов облысы Облыс бойынша 1 033 552 тұрғынның 272-і қазақ (0,02 %) (2018) Татарстан Республикасы Республика бойынша 3 894 284 тұрғынның 1 832-і қазақ (0,05 %) (2018) Твер облысы Облыс бойынша 1 283 873 тұрғынның 438-і қазақ (0,03 %) (2018) Томск облысы Облыс бойынша 1 078 280 тұрғынның 1 215-і қазақ (0,12 %) (2018) Тула облысы Облыс бойынша 1 491 855 тұрғынның 332-і қазақ (0,02 %) (2018) Түмен облысы Облыс бойынша 1 498 779 тұрғынның 12 977-і қазақ (0,98 %) (2018) Тыва Республикасы Республика бойынша 321 722 тұрғынның 117-і қазақ (0,04 %) (2018) Ульянов облысы Облыс бойынша 1 246 618 тұрғынның 571-і қазақ (0,04%) (2018) Удмурт Республикасы Республика бойынша 1 513 044 тұрғынның 339-ы қазақ (0,02 %) (2018) Хабаров өлкесі Өлке бойынша 1 328 302 тұрғынның 841-і қазақ (0,06%) (2018) Хакас Республикасы Республика бойынша 537 513 тұрғынның 424-і қазақ (0,08 %) (2018) Ханты-Мансы автономды округі Округ бойынша 1 655 074 тұрғынның 4 258-і қазақ (0,30%) (2018) Шешен Республикасы Республика бойынша 1 436 981 тұрғынның 470-і қазақ (0,04 %) (2018) Челябі облысы Облыс бойынша 3 493 036 тұрғынның 36 219-ы қазақ (1,01%) (2018) Чуваш Республикасы Республика бойынша 1 231 117 тұрғынның 240-ы қазақ (0,02 %) (2018) Чукот автономды округі Округ бойынша 49 348 тұрғынның 48-і қазақ (0,09%) (2018) Ямал-Ненец автономды округі Округ бойынша 538 547 тұрғынның 1 404-і қазақ (0,28%) (2018) Ярославл облысы Облыс бойынша 1 265 684 тұрғынның 285-і қазақ (0,02%) (2018) Тағы қараңыз * Қазақстандағы орыстар Дереккөздер